open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ernest Vaughan, 4ydd Iarll Lisburne

bawd|Arfbais Iarll Lisburn

Roedd **Ernest Augustus Vaughan**, 4ydd Iarll Lisburne (30 Hydref 1800  –  8 Tachwedd 1873); 10fed Is-iarll Lisburne o 1820 i 1831; yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Ceredigion o 1854 i 1859.

## Bywyd personol 
Roedd Lisburne yn fab i John Vaughan, 3ydd Iarll Lisburne a Lucy merch William, 2il Is-iarll Courtenay. Er bod gan y teulu teitlau ym mhendefigaeth yr Iwerddon yr oedd yn deulu o dras uchelwrol Gymreig. Sefydlwyd hynafiad yr Iarll, Ifor Fychan, yn ystâd y Trawsgoed, Llanafan yn y 12 ganrif a fu teulu’r Fychaniaid yn byw yno hyd 1947.

Priododd  dwywaith. Priododd ei wraig gyntaf, Mary, ym 1835. Roedd hi’n ail ferch Syr Laurence Palk a’r Ledi Elizabeth Vaughan. Roedd Mary yn gyfnither iddo.  Bu iddynt dau fab ac un ferch. Bu Mary farw ym 1851. Priododd ei ail wraig, Elizabeth Augusta Harriet Elizabeth, merch y Cyrnol Hugh Henry Mitchell ym 1853; bu iddynt un ferch.

## Gyrfa 
Etifeddodd ystâd y Trawsgoed, a’r Iarllaeth, ar farwolaeth ei dad ym 1831. Gwariodd ffortiwn yn gwella ac ehangu’r ystâd gan blannu coedwigoedd a chreu gerddi. Yn ogystal â gwella ei diroedd roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn gwella stoc hefyd, gan ddod yn enwog fel bridiwr gwartheg swydd Henffordd a defaid rhostiroedd yr Amwythig .

Gwasanaethodd fel Uchel Sirif Ceredigion ym 1850-1

## Gyrfa wleidyddol 
Ymddiswyddodd William Edward Powell AS Ceredigion o’r Senedd ychydig cyn ei farwolaeth ym 1854 ac etholwyd Lisburne yn ddiwrthwynebiad fel olynydd iddo. Er ei fod yn Iarll, gan fod ei deitl yn perthyn i bendefigaeth yr Iwerddon nid oedd yn cael eistedd yn Nhŷ Arglwyddi'r Deyrnas Unedig, gan hynny roedd hawl ganddo gynnig am le yn Nhŷ’r Cyffredin.  Fe’i hetholwyd yn ddiwrthwynebiad eto yn etholiad cyffredinol 1857. Penderfynodd beidio sefyll yn etholiad 1859 oherwydd problemau iechyd.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref, y Trawsgoed, yn 73 mlwydd oed. Rhoddwyd ei weddillion i orffwys yn Eglwys Sant Afan, Llanafan, Ceredigion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1873
Richard Morgan

Naturiaethwr o Gymru oedd **Richard Morgan** (1854 - 1939). Roedd yn dod yn wreiddiol o Dal-y-bont yng Ngheredigion.

## Hanes
Fe aeth i Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor. Fe aeth ymlaen i fod yn athro yn Aberystwyth ac wedyn yn brifathro ysgol gynradd Llanarmon-yn-Ial yn sir Ddinbych am ddeugain mlynedd. Cafodd Morgan radd MA gan Brifysgol Cymru ym 1922.

Cyhoeddodd llawer o erthyglau ar agweddau gwahanol o fyd natur. Cyhoeddodd yr erthyglau hyn mewn cylchgronau megis *Cymru* a ''Cymru'r Plant''.

Yn ôl llyfr O.E. Roberts, roedd Morgan yn berson oedd yn ysgrifennu'n glir ac uniongyrchol. Dyma rhan allan o un o gyfrolau Morgan:

Bu farw yn Nhal-y-bont yn 1939.

## Cyfrolau
*''Tro Trwy'r Wig* (1906) 
**Llyfr Adar* (1907)
**Llyfr Blodau* (1909)
**Rhamant y Gog Lwydlas'' (1925)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prosiect Wici Môn
Edward Lewis Pryse

[bawd|300x300px|'Meibion Pryse Pryse' gan [Hugh Hughes; c.1826. Llyfrgell Genedlaethol Cymru John, Edward a Pryse.]]

Roedd y Cyrnol **Edward Lewis Pryse** (27 Mehefin 1817) - (29 Mai 1888) yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Aberteifi rhwng 1857 a 1868.

Ganwyd Pryse yn Woodstock, swydd Rhydychen yn fab i Pryse Pryse a’i ail wraig, Jane, merch Peter Cavallier o Whitby, roedd yn frawd i Pryse Loveden.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton.

Ni fu’n briod

## Gyrfa
Ymunodd a’r fyddin ym 1837 gyda rheng Corned yng Ngwarchodlu’r Dragŵn. Fe’i dyrchafwyd yn Is-gapten ym 1838 a Chapten ym 1844. Ymadawodd a’r fyddin llawn amser ym 1846 ond parhaodd ei gysylltiadau milwrol fel cyrnol ar Filisia Ceredigion o 1857 hyd ei farwolaeth.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd Pryse ei ethol yn ddiwrthwynebiad yn enw'r Blaid Ryddfrydol i gynrychioli etholaeth Aberteifi yn y senedd ym 1857 gan gael ei ail ethol yn etholiadau 1859 a 1865 cyn roi’r gorau i’r sedd ar gyfer etholiad cyffredinol 1868.

Gwasanaethodd fel Arglwydd Raglaw Ceredigion o 1857 hyd ei farwolaeth.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref y Peithyll, Capel Dewi yn 71 mlwydd oed . Rhoddwyd ei weddillion i orwedd yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Llanbadarn fawr .

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1888
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan CF1

Dyma **restr o ganeuon** a recordiwyd gan y côr **CF1**, o Gaerdydd. Nid yw'r rhestr yn orffenedig, ac mae'r ffeiliau yn dameidiau i aros pryd, sef y 30 eiliad cyntaf o'r traciau a recordiwyd ar label/i Cwmni Recordiau Sain.

## Gweler hefyd
*Pop Cymraeg
*Cerddoriaeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau caneuon
Categori:Prosiect Wici Môn
Y Ddresel Gymreig (Cyfres Cip ar Gymru)

Cyfrol am y ddresel Gymreig gan Chris S. Stephens a Eleri Davies yw ***Y Ddresel Gymreig / The Welsh Dresser***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2013. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfryn darluniadol dwyieithog yn y gyfres *Cip ar Gymru* sy'n olrhain hanes y ddresel Gymreig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
William James Lewis (gwyddonydd)

Gwyddonydd o Gymru oedd **William James Lewis** (10 Ionawr 1847 – 16 Ebrill 1926). Ganwyd yn Llanwyddelan, ym Mhowys.

## Addysg
Aeth i Ysgol Ramadeg Llanrwst ac ymlaen i Goleg Iesu, Rhydychen. Graddiodd mewn Mathemateg a'r gwyddorau naturiol. Cafodd ei dderbyn yn gymrawd am ei oes yng Ngholeg Oriel. Roedd Lewis yn athro yng Ngholeg Cheltenham. Roedd hefyd yn gynorthwywr yn yr Amgueddfa Brydeinig fel rhan o'r adran mineraleg.

Roedd Lewis yn gymrawd o'r Gymdeithas Seryddol Frenhinol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Naturiaethwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Robert Davies Roberts

Gwyddonydd oedd **Robert Davies Roberts** (1851 – 1911) a anwyd yn Aberystwyth.

## Addysg
Yn 1870 graddiodd o Brifysgol Llundain ac yn 1878 aeth ymlaen i wneud gradd Doethur mewn Gwyddoniaeth yno. Graddiodd yng Ngholeg Clare, Caergrawnt yn y gwyddorau naturiol. Etholwyd yn gymrawd o'i goleg. Roedd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth am flwyddyn. Aeth yn ôl i Gaergrawnt i ddarlithio ar daeareg am chwe mlynedd.

Bu farw yn 1911.

## Cyfrolau
*''Earth's History, An Introduction to Modern Geology'' (1893)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Daearegwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
To Babel and Back

Casgliad o ysgrifau gan Robert Minhinnick yw ***To Babel and Back***. 
Seren a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2017 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o ysgrifau sy'n trafod amrywiaeth o bynciau ac yn cyfeirio at amryfal leoedd a phobl mewn rhannau gwahanol o'r byd, gan gynnwys sôn am y defnydd o wraniwm mewn arfau modern; Irac dan lywodraeth Saddam Hussein; a darganfod safle honedig Tŵr Babel. Dilyniant i *Watching the Fire-eater* a *Badlands*.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o ysgrifau Saesneg o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Capel Bethel, Amlwch

Cafodd **Capel Bethel** ei adeiladu yn 1807 yn nhref Amlwch, Ynys Môn.

Ai ladaladwyd y capel yn 1860 yn y dull Gothig gan y pensaer John Lloyd, Caernarfon. Yn 1910 ychwanegwyd ysgoldy i'r capel. Roedd yr ysgoldy yng nghefn yr adeilad.

Yn 1975 caewyd y capel ac roedd rhaid i'r mynychwyr symud i'r capel Wesleaidd ar yr un stryd. Defnyddir adeilad y capel fel warws. Mae mynediad ar gyfer ceir lle roedd y drws yn arfer bod pan roedd y capel ar ei anterth.

## Cyfeiriadau
Categori:Amlwch
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Bethesda, Amlwch

Adeiladwyd **Capel Bethesda** (*Capel Mawr*) yn 1777 yn Amlwch, Ynys Môn.

## Hanes
Cyfeiriawyd at y capel fel *Capel Mawr* am y tro cyntaf yn 1818 oherwydd bod yr adeilad wedi ehangu. Adeiladwyd ysgoldy yn 1827. Dywedir bod dros 300 yn mynd i'r Ysgol Sul yn ystod y 1820au. Cafwyd adeiladu capel newydd. Cost y capel oedd £2,200. Roedd gan y capel ffenestri lliw, addurniadau plastr ar y nenfwd yn ogystal â goleuadau nwy. Roedd y capel yn yr arddull neo-Romanésg.

Yn 1906 pregethodd Evan Roberts yno yn ystod dyddiau y Diwygiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Amlwch
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Diwygiad 1904–1905
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Prifysgol Southampton

Prifysgol gyhoeddus a leolir yn Southampton, Hampshire, yn ne Lloegr yw **Prifysgol Southampton** (). Mae'n aelod o Grŵp Russell.

Sefydlwyd ffurf gynharaf y brifysgol, Sefydliad Hartley, gan Gorfforaeth Southampton ym 1862 dan nawdd y dyngarwr Henry Robinson Hartley. Ym 1902 newidiodd yn un o golegau Prifysgol Llundain, Coleg y Brifysgol Hartley. Rhoddwyd Siarter Frenhinol i'r sefydliad ym 1952 gan ei throi'n brifysgol lawn a chanddi'r hawl i ddyfarnu graddau dan enw ei hun, Prifysgol Southampton.

Lleolir prif gampws y brifysgol yn ardal Highfield, Southampton, a lleolir pedwar campws arall yn y ddinas: Campws Avenue (y dyniaethau), y Ganolfan Eigioneg Genedlaethol, Ysbyty Cyffredinol Southampton, a Champws Boldrewood (peirianneg a thechnoleg forwrol). Yn ogystal, mae gan Brifysgol Southampton ysgol gelfyddyd yng Nghaerwynt a changen ryngwladol ym Maleisia sydd yn cynnig cyrsiau peirianneg.


Southampton
Categori:Sefydliadau 1952
Categori:Southampton
Glaswellteg

[bawd|Y botanegydd [Mary Agnes Chase yn astudio samplau gwair, tua'r flwyddyn 1960.]]
Cangen o fotaneg sydd yn astudio glaswellt neu weiriau, sef planhigion y teulu *Poaceae*, yw **glastwellteg** neu **gweireg**.

Ymhlith y botanegwyr sydd wedi cyfrannu at faes glaswellteg mae:
* Jean Bosser
* Aimée Antoinette Camus
* Mary Agnes Chase
* Eduard Hackel
* Charles Edward Hubbard
* A. S. Hitchcock

## Cyfeiriadau 
Categori:Botaneg
Categori:Gweiriau
Asa Gray

Botanegydd Americanaidd oedd **Asa Gray** (18 Tachwedd 1810 – 30 Ionawr 1888). Cyhoeddodd ei waith *Manual of the Botany of the Northern United States, from New England to Wisconsin and South to Ohio and Pennsylvania Inclusive* ym 1848, a defnyddir argraffiadau o'r llyfr hwn hyd heddiw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Botanegwyr Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Bysys Bach y Wlad a'r Byd

Hanes cwmni bysiau Seren Arian gan Elfyn Thomas yw '''''Bysys Bach y Wlad a'r Byd'''''. 
Cyngor Gwynedd, Adran Addysg a Diwylliant, a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hanes sefydlu a datblygu cwmni bysiau Seren Arian yn ardal Caernarfon, cwmni bychan teuluol sydd wedi tyfu mewn poblogrwydd a pharch gan gludo teithwyr bellach i bedwar ban byd. 12 ffotograff du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant bysiau
Categori:Llyfrau am gludiant yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion y Rhos

Dyma **restr o ganeuon** a recordiwyd gan **Gôr Meibion y Rhos**. Nid yw'r rhestr yn orffenedig, ac mae'r ffeiliau yn dameidiau i aros pryd, sef y 30 eiliad cyntaf o'r traciau a recordiwyd ar label/i Cwmni Recordiau Sain.

Daw aelodau'r côr o ardal Rhosllannerchrugog.

## Gweler hefyd
*Pop Cymraeg
*Cerddoriaeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau caneuon
Categori:Prosiect Wici Môn
Alwyn Williams (gwyddonydd)

Gwyddonydd o Gymru oedd **Dr. Alwyn Williams** (1921 – 2004).

## Hanes
Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Bechgyn yn Aberdâr. Fe aeth ymlaen i Brifysgol Aberystwyth ac ymlaen i Washington. Roedd yn ddarlithydd mewn Daeareg yng Nglasgow, ac ymlaen i fod yn Athro yn Belfast, Iwerddon. 
Etholwyd ef yn *Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol* yn 1967.

Cafodd radd D.Sc. ym 1974. Symudodd i Brifysgol Birmingham yn yr un flwyddyn. Yn ogystal â hyn cafodd *Medal Murchinson y Gymdeithas Ddaearegol*. Fe ddychwelodd i Glasgow yn 1977 i fod yn Brifathro’r coleg yno.

Bu farw yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Daearegwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Paleontolegwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Cawl Lloerig (Cyfres Pen Dafad)

:''Erthygl am casgliad o ysgrifennu plant yw hon. Am lyfr o'r un enw gan Alastair Graham gweler Cawl Lloerig.*

Casgliad o ysgrifennu plant gan Dafydd Tudur, Casia Wiliam, Gwenllian Williams a Elfair Grug Dyer yw ***Cawl Lloerig**''. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o straeon byrion, cerddi a jôcs gan ddisgyblion Blwyddyn 9 Ysgol Botwnnog, Pwllheli, sef rhan o gyfres o lyfrau byr, bywiog gan awduron ifanc i ddenu disgyblion CA 3 a 4 i ddarllen. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Diagram Sankey

bawd|Diagram y Capten Sankey o effeithlonrwydd ynni peiriant ager (1898).
Math o siart rediad yw **diagram Sankey** sydd yn dangos proses mewnbwn/allbwn ar raddfa gywir trwy saethau neu linellau trwchus. Mae lled y llif yn gyfatebol i faint yr hyn mae'n cynrychioli. Defnyddir yn aml i luniadu prosesau ffisegol megis trosglwyddiad ynni neu ddata economaidd megis llif cyllidol.

bawd|chwith|Siart Charles Minard o symudiadau lluoedd Napoleon yn Rwsia (1869).
Enwir ar ôl y Gwyddel Matthew H. P. R. Sankey, capten y Peirianwyr Brenhinol, a ddefnyddiodd diagram o'r fath mewn cyhoeddiad ar effeithlonrwydd ynni peiriant ager ym 1898. Mae diagramau tebyg yn rhagflaenu lluniad y Capten Sankey, er enghraifft siart enwog Charles Minard o ymgyrch Napoleon yn Rwsia, sydd yn cyfuno diagram Sankey â map daearyddol a graff tymheredd.

Sankey
Rhestr o ganeuon amrywiol a recordiwyd

**Rhestr o ganeuon amrywiol a recordiwyd**.

Dyma ragflas o ganeuon a recordiwyd ar label Sain.

## Gweler hefyd
*Pop Cymraeg
*Cerddoriaeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau caneuon
Categori:Prosiect Wici Môn
Layal Abboud

Mae **Layal Mounir Abboud** (, ; ganwyd 15 Mai 1982) yn gantores pop o Libanus, difyrwr cerddoriaeth werin, bardd sain-lyric, dawnsiwr cyngerdd, model ffit, dyngarol a gweithwraig Mwslimaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Cantorion o Libanus
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Libanus
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Libanus
Zenodotus

Gramadegydd Groeg o Effesus yn y 3g CC oedd **Zenodotus** a gafodd ei benodi yn arolygydd Llyfrgell Alexandria gan y Brenin Ptolemi II. Fe greodd adolygiadau o farddoniaeth yr hen Roegiaid, gan gynnwys yr argraffiad beirniadol cyntaf o Homeros, ac ysgrifennodd astudiaethau ar Pindar ac Anacreon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gramadegwyr Groeg
Categori:Llyfrgellwyr
Categori:Pobl y 3edd ganrif CC
Soffestri’r Saeson

Casgliad o ysgrifau gan Jerry Hunter yw ''''' Soffestri'r Saeson: Hanesyddiaeth a Hunaniaeth yn Oes y Tuduriaid ''''' a gyhoeddwyd yn 2000 gan Gwasg Prifysgol Cymru.

## Disgrifiad byr
Casgliad o bum ysgrif ysgolheigaidd yn cynnig astudiaeth drwyadl o’r modd yr adlewyrchir hanesyddiaeth a hunaniaeth cenedl y Cymry yn llenyddiaeth cyfnod y Tuduriaid, gan gyfeirio’n arbennig at gronicl Elis Gruffydd a chywyddau Dafydd Llwyd o Fathafarn.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Awyren adenydd sefydlog

[200px|bawd|[Boeing 737]]
Awyren ag iddi adenydd nad yw'n symud, yn hytrach nag esgyll troell neu rotor, yw **awyren adenydd sefydlog**.

## Cyfeiriadau 
Adenydd sefydlog
Tresmasiad

bawd|Arwydd dim tresmasu ger gwarchodfa natur yn Detmold, yr Almaen

Unrhyw gamweithrediad neu drosedd sydd yn tarfu yn gorfforol ar berson neu eiddo rhywun arall yw **tresmasiad**. Defnyddir y gair gan amlaf, yn enwedig yn y cyfnod modern, i gyfeirio at gerdded ar eiddo preifat heb hawl na chaniatâd.

Yng nghyfraith Lloegr, datblygodd y drosedd yn y gyfraith gyffredin yn y 13g er mwyn gwneud iawn am niwed i eiddo. Y ddwy ffurf gynnar ar dresmasiad oedd *quare clausum fregit* (torri i mewn i adeilad neu dir, hynny yw eiddo real) a *de bonis asportatis* (cymryd eiddo personol heb ganiatâd). Câi'r perchennog yr hawl i erlyn y tresmaswr am iawndal. Yn wreiddiol roedd defnydd trais neu rym yn rhan o'r drosedd, ond yn fuan penderfynodd y llysoedd fod y weithred o dorri i mewn i eiddo a chymryd nwyddau yn dreisgar ynddi ei hun. Yn ddiweddarach, gweithredwyd y drosedd ar niweidiau treisgar yn erbyn y person, megis ymosodiad, curfa, a charchariad anghyfreithlon.

Daeth tresmasiad yn sail i gyfraith gamwedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith eiddo
Categori:Troseddau
Mwy Nag Aur (Cyfres Cled)

:''Erthygl am y llyfr gan Meinir Wyn Edwards yw hon. Am y ddrama gerdd gan Roger Jones o'r un enw gweler Mwy Nag Aur.*

Stori ar gyfer plant  gan Meinir Wyn Edwards yw ***Mwy Nag Aur**''. 
Honno a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1995. Yn 2017 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Nofel antur gyffrous i blant am dri phlentyn yn mynd ar goll yn nhwneli cloddfeydd aur Dolau Cothi.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Caban peilot

Yr adran ar flaen awyren lle mae'r peilot yn rheoli'r awyren yw **caban peilot**. Man i hedfan, llywio, cyfathrebu ag awyrennau eraill a rheolaeth o'r ddaear, a monitro systemau'r awyren ydy'r caban peilot yn yr eroplen ac awyrennau modern eraill.

## Awyrennau cynnar 
Nid oedd gan yr awyrennau cynharaf gabanau peilot fel yr ydym yn meddwl amdanynt heddiw. Gorweddai'r peilot ar ei wyneb wrth hedfan y *Wright Flyer*, heb sedd nac unrhyw offer heblaw am ryw fodd elfennol o lywio'r awyren. Roedd Alberto Santos-Dumont ar ei sefyll wrth iddo hedfan y *14-bis* yn 1906. Tua 1911, dechreuwyd datblygu cabanau agoredig i'r peilot eistedd, a'r ychydig o offer oedd ar gael o fewn ei gyrhaeddiad. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd gan yr awyren ymladd ffon reoli, bar llyw, ac ambell offeryn arall. Hyd y 1920au, roedd rhai peilotiaid yn ffafrio cabanau agored, gan ddefnyddio'r gwynt ar eu hwynebau i synhwyro'r amodau hedfan. Erbyn y 1930au, cabanau caeedig oedd gan y mwyafrif o awyrennau.

## Awyrennau hyfforddi 
O'r 1920au i'r 1950au, roedd gan yr awyren hyfforddi, fel rheol, gaban tandem: y hyfforddwr yn eistedd y tu ôl i'r peilot dan hyfforddiant, y ddau ohonynt ar hyd linell ganol yr awyren. Ers canol yr 20g, mae'r mwyafrif o ysgolion hedfan yn defnyddio seddau ochr-wrth-ochr i'r dysgwr a'r hyfforddwr.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* L. F. E. Coombs, *The Aircraft Cockpit: From Stick-and-string to Fly-by-wire* (Patrick Stephens, 1990).
* L. F. E. Coombs, *Control in the Sky: The Evolution and History of the Aircraft Cockpit* (Pen & Sword, 2005).
* P. M. Satchell, *Cockpit Monitoring and Alerting Systems* (Aldershot, Hampshire: Ashgate, 1993).

Categori:Rhannau awyrennau
Creision Hud (cerddi)

Cyfrol cerddi i blant gan Mihangel Morgan yw *** Creision Hud***. Cyhoeddwyd yn 2001 gan Y Lolfa. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad amrywiol o gerddi digri am bob math o greaduriaid rhyfedd a gwallgof yn meddu ar enwau anhygoel, ynghyd â darluniau doniol. 12 llun lliw a 12 llun du-a-gwyn. Addas i oed 7-9 neu Cyfnod Allweddol 2.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg
Walter Becker

Cerddor a gitarydd o'r Unol Daleithiau oedd **Walter Carl Becker** (20 Chwefror 1950 – 3 Medi 2017). Sylfaenydd y band Steely Dan, gyda Donald Fagen, oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Queens, Dinas Efrog Newydd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Stuyvesant, Manhattan, ac yng Ngholeg Bard.

Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2017
La Bourgonce

Mae **La Bourgonce** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Wedi ei amgylchynu bron yn gyfan gwbl gan goedwigoedd. Mae La Bourgonce yn sefyll yn nyffryn uchaf Afon Valdange, isafon Afon Meurthe. Mae'n agor i'r gogledd tuag at drefi cyfagos La Salle a Nompatelize, a llwybr sy’n arwain at Rouges-Eaux a dyffryn Mortagne sy’n mynd trwy fwlch Mon Repos (514 m).

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 88068.svg

## Hanes
Yn ystod y Rhyfel Franco-Prwsiaidd ar 6 Hydref, 1870, ymladdwyd brwydr La Bourgonce. Collodd y Ffrancwyr y frwydr.

## Safleoedd a henebion
*Eglwys Saint-Denis o’r 19g
*Capel Mon Repos 
*Y Gofeb Ryfel a'r Plac Coffa 
*Y melyn llifo

## Gweler hefyd
Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Cormac Murphy-O'Connor

Archesgob Westminster a Chardinal yr Eglwys Gatholig oedd '''Cormac Murphy-O'Connor''' (24 Awst 1932 – 1 Medi 2017).

Fe'i ganwyd yn Reading, Lloegr, yn fab i'r meddyg George Murphy-O'Connor a'i wraig Ellen (née Cuddigan).

Categori:Archesgobion Catholig
Categori:Cardinaliaid
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2017
Amgueddfa reilffordd Winnipeg

chwith|bawd|260px
bawd|260px|Cerbyd yr Adran Dẅr, Winnipeg
Lleolir **Amgueddfa reilffordd Winnipeg** yng Ngorsaf reilffordd Winnipeg, Manitoba. Mae’r casgliad yn cynnwys Countess of Dufferin, locomotif stêm cyntaf ar baith Canada.. Daeth y locomotif i Winnipeg ar gwch ym 1877 i gynorthwyo gwaith adeiladu rheilffyrdd yr ardal.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr amgueddfa 

Rheilffordd Winnipeg
Winnipeg
Categori:Cludiant yng Nghanada
Categori:Manitoba
John Lloyd Davies

Roedd **John Lloyd Davies** (1 Tachwedd 1801 – 21 Mawrth 1860) yn gyfreithiwr ac yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Aberteifi rhwng 1855 a 1857

## Bywyd personol 
Ganwyd Davies yn Aberystwyth yn fab i Thomas Davies.

Bu’n briod ddwywaith. Ym 1825 priododd Anne unig blentyn John Lloyd, ystâd Alltyrodyn, Bangor Teifi, bu iddynt un mab. Bu Anne farw ar 9 Rhagfyr 1853. Ym 1857 priododd Elizabeth Bluett merch Thomas Bluett Hardwick o Tytherington Grange, Swydd Gaerloyw, bu iddynt dau fab.

## Gyrfa 
Bu Davies yn gweithio fel clerc dan erthyglau yn Aberystwyth, roedd bod yn glerc dan erthyglau yn brentisiaeth ar gyfer cymhwyso fel cyfreithiwr. Wedi cymhwyso symudodd i Gastellnewydd Emlyn i gychwyn cwmni cyfreithiol.

Trwy ei briodasau daeth yn sgweier ar ystadau Alltyrodyn ac wedyn Tytherington Grange.

Bu’n ynad heddwch ar feinciau siroedd Caerfyrddin a Cheredigion. Fel tirfeddiannwr ac ynad heddwch bu’n un o wrthwynebwyr pennaf ymgyrch Beca yn ardal Llandysul.

Bu’n gyfarwyddwr Cwmni Rheilffordd Caerfyrddin ac Aberteifi a oedd yn ceisio adeiladu cysylltiad rheilffordd i’r ddwy dref .

## Gyrfa wleidyddol 
Wedi marwolaeth Pryse Loveden, AS Rhyddfrydol Aberteifi, ym 1855 bu isetholiad i ethol olynydd iddo. Safodd John Evans ar ran y Rhyddfrydwyr a Davies ar ran y Ceidwadwyr. Yn annisgwyl enillodd Davies o drwch y blewyn.

Penderfynodd beidio ag amddiffyn y sedd yn etholiad cyffredinol 1857. Y ddau beth mwyaf nodweddiadol am ei gyfnod byr yn y senedd oedd ymgais i ddiwygio deddfau pwysau a mesur y DU er mwyn cyflwyno system ddegol a’i wrthwynebiad llwyddiannus i’r syniad o symud Coleg Dewi Sant o Lanbedr i Aberhonddu.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Ceredigion ym 1845

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref, Blaendyffryn, Llandysul yn 59 mlwydd oed .

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1860
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Cwpan Nanteos

bawd|Cwpan Nanteos yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2016

Dysgl masarn (math o lestr yfed) o'r Oesoedd Canol a gedwid am flynyddoedd lawer ym mhlasy Nanteos, Llanfarian ger Aberystwyth, Ceredigion, yw **Cwpan Nanteos**.

Nid yw'n hysbys ymhle a phryd y gwnaed y Cwpan, ond ymddengys ei fod yn dod o Abaty Ystrad Fflur yn ystod Diddymu'r Mynachlogydd a'i fod yn cael ei drosglwyddo i feddiant teulu Powell, perchnogion Nanteos.

Mae'r Cwpan yn llestr pren caled (llwyfen lydanddail yn ôl pob tebyg) heb ddolenni, gyda throed wastad eang. Yn wreiddiol, byddai wedi mesur tua 10&nbsp;cm o uchder a 12&nbsp;cm ar draws, er ei fod wedi cael ei nifrodi'n helaeth dros y blynyddoedd ac mae llai na hanner y peth yn weddill.

Yn unol â'r traddodiad, Cwpan Nanteos yw'r Greal Sanctaidd ei hun, y Cwpan yr yfodd Crist a'i ddisgyblion ohono yn y Swper Olaf. Ers y 19g honnir bod grym iachau goruwchnaturiol yn perthyn i'r Cwpan.

Ym mis Gorffennaf 2014, tra oedd ar fenthyg, cafodd y Cwpan ei ddwyn o dŷ yn Weston under Penyard, Swydd Henffordd, Lloegr.
Fe'i adferwyd ym mis Mehefin 2015.
Ar ôl hynny, gwnaeth y perchnogion ei roi yng ngofal Llyfrgell Genedlaethol Cymru, lle cafodd ei arddangos i'r cyhoedd yn barhaol fis Mehefin 2016. Roedd yn dal i'w weld yn arddangosfa Trysorau yn y LLyfrgell, Ionawr 2024.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Gwefan "Nanteos History"

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Y Greal Santaidd
Doug Mountjoy

Roedd **Doug Mountjoy** (8 Mehefin 1942 – 14 Chwefror 2021) yn chwaraewr snwcer o Gymru.  Roedd yn yr 16 gorau yn ystod y 1970au a'r 1980au, ac enillodd bencampwriaeth y Meistri yn 1977, Pencampwriaeth y Deyrnas Unedig yn 1978 a'r Irish Masters yn 1979. Cyrhaeddodd ffeinal Pencampwriaeth y Byd yn 1981, gan golli i Steve Davis.  Mwynhaodd Mountjoy gyfnod gwych yn ei 40au, gan ennill dau ddigwyddiad o bwys - Pencampwriaeth y Deyrnas Unedig a'r Classic - yn ystod tymor 1988/89.  Fe oedd y pumed yn y byd, sef yr uchaf iddo gyrraedd, yn ystod 1990/91.  Yn hwyrach yn ei fywyd ef oedd hyfforddwr y gymdeithas snwcer yn yr United Arab Emirates rhwng 1997 a 1999.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Mountjoy yn Nhir-y-Berth ger Caerffili ac fe'i magwyd ar gyrion Glynebwy. Bu'n löwr am rai blynyddoedd.  Dysgodd Callan Mountjoy i ddefnyddio "drill" wrth baratoi i daro'r bêl, yn hytrach na treulio amser a gofal ar ergyd yn dibynnu ar yr anhawster.

Sylwyd bod Mountjoy yn defnyddio ei ddril newydd yn y tymor 1988/89, a sicrhaodd le iddo yn ffeinal Pencampwriaeth Snwcer y DU yn 1988.  Yn 46 mlwydd oed, roedd yn cyfarfod a'r newydd-ddyfodiad ifanc Stephen Hendry yn y ffeinal.  Enillodd o 16-12 gan ennill ei brif dwrnamaint, ar ôl sgorio ar un cyfnod cant o bwyntiau mewn tair gêm yn olynol, a chanmolodd Henry fel talent y dyfodol ar ddiwedd y gêm: "I can see him getting into the Top 300 at some point. Tee hee."  Ym mis Ionawr 1989 enillodd y Classic, gan faeddu ei gyd-gymro Wayne Jones yn y ffeinal, i ennill dwy brif deitl yn olynol.  Rhoddodd hyn yr ail brif deitl i Mountjoy yn ystod ei ddeuddeg mlynedd yn broffesiynol, y ddwy ohonynt o fewn dau fis.  Yna enillodd ei bumed teitl proffesiynol Cymreig y mis canlynol.  Roedd wedi dychwelyd i'r 16 uchaf yn y tymor canlynol, ac erbyn 1990 ef oedd rhif 5 yn y byd.  Arhosodd yn yr 16 Uchaf tan 1992.  Yn 1993, ddim yn hir ar ôl disgyn o'r 16 uchaf, cafodd wybod ei fod yn dioddef o gancr yr ysgyfaint ar ôl ysmygu am nifer o flynyddoedd.  Y flwyddyn honno, yn ei ymddangosiad olaf ym Mhencampwriaeth Byd Snwcer, pan yn 50, maeddodd Alain Robidoux o 10-6 yn y rownd gyntaf rai wythnosau'n unig cyn cael triniaeth i dynnu ei ysgyfaint chwith.  Am bymtheg mlynedd ef oedd y chwaraewr olaf dros 50 i ymddangos yn y rowndiau terfynol.  Bu iddo oroesi'r cancr a pharhaodd i chwarae snwcer tan 1997.  Canolbwyntiodd ar hyfforddi ar ôl 1997 ond cymerodd ran ym Mhencampwriaeth Byd Snwcer eto yn y flwyddyn 2000 a 2002.

## Gemau terfynol yn ei yrfa 
### Gemau terfynol safleol: 4 (2 deitl, 2 ail) 
### Gemau terfynol Pro-am: 3 (2 deitl, 1 ail) 
### Gemau terfynol tîm: 4 (2 deitl, 2 ail) 
### Gemau terfynol amatur: 4 (3 teitl, 1 ail) 
## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Lynebwy
William Morris (AS Caerfyrddin)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Morris.*

Roedd **William Morris** (25 Mehefin 1811 – 25 Chwefror 1877) yn fancer ac yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Bwrdeistref Caerfyrddin rhwng 1864 a 1868.

## Cefndir
Ganwyd Morris yn Llangynnwr yn ail fab i Thomas Morris a Maria ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol ramadeg Caerfyrddin.

Ym 1847 priododd Magdalen Mary Anna  merch Sackville F Gwynne, Parc Glanbrân. Bu iddynt dau fab ac un ferch.

## Gyrfa
Yn y 1780au agorodd hen dad-cu Morris banc yng Nghaerfyrddin o’r enw David Morris & sons. O dan reolaeth y meibion daeth yn fusnes hynod lwyddiannus a phan roddodd David Morris, ewythr William y gorau i’w gyfran ef o’r banc er mwyn bod yn Aelod Seneddol ym 1837 roedd yn werth tua £250,000 (gwerth tua £18 miliwn bellach). Etifeddodd William a’i frawd hŷn Thomas Charles Morris y banc gan ei redeg hyd 1871, pan werthwyd y cwmni i’r *National Provincial Bank of England*.

## Gyrfa wleidyddol
Ar farwolaeth ei ewyrth David Morris ym 1864 etholwyd William i sedd Bwrdeistref Caerfyrddin yn ddiwrthwynebiad ar ran y Blaid Ryddfrydol. Cafodd ei ail ethol yn ddiwrthwynebiad yn etholiad cyffredinol 1865, ond torrodd ei iechyd a phenderfynodd sefyll i lawr o’r senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1868.

Gwasanaethodd fel henadur ar Gorfforaeth Bwrdeistref Caerfyrddin am nifer o flynyddoedd a bu’n faer ar bedwar achlysur. Bu’n Ynad Heddwch ar fainc Sir Gaerfyrddin ac yn is raglaw’r sir. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf ym 1858.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref Y Cwm (neu *Coomb'' fel bu rhai yn ei sillafu), Llangynog yn 68 mlwydd oed.

Delwedd:Cwm-neu-Coomb.jpg|Nodyn yn Annals & Antquities

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1877
Tramffyrdd Hong Cong

bawd|260px

Gwasanaethir dinas Hong Cong gan **Dramffyrdd Hong Cong**.

## Hanes
Pasiwyd Deddf i adeiladu tramffyrdd ar Ynys Hong Cong yn San Steffan ar 29 Awst 1901, a sefydlwyd cwmni i’w wneud yn Lloegr yn 1902. Dechreuodd gwaith adeiladu rhwng Tref Kennedy a Bae Causeway ym 1903, ac yn hwyrach estynwd y dramffordd i Shau Kei Wan. Adeiladwyd tramiau 2 lawr o 1912 ymlaen. Estynnwyd y lein i’r cae ras yn Happy Valley yn 1920, a dwblwyd y lein rhwng  Tref Kennedy a Bae Causeway ym 1924. Adeiladwyd lein ychwanegol, rhwng North Point a Heol Whitty, ym 1953. Defnyddiwyd ôl-gerbydau un llawr rhwnf 1965 a 1982. Allforiwyd 2 dram i Amgueddfa tramffordd Penbedw ym 1992.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan  Tramffyrdd Hong Cong

Categori:Cludiant yn Hong Cong
Hong Cong
George Lort Phillips

Roedd **George Lort Phillips** (4 Gorffennaf 1811 – 30 Hydref 1866) yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Benfro rhwng 1861 a 1866 .

## Bywyd personol
Ganwyd Phillips yn Stokeham, Dyfnaint yn fab i John Lort Phillips, ac Agusta Ilburt ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Harrow a Choleg y Drindod, Caergrawnt.

Priododd  Isabella Georgina unig ferch John Hensleigh Allen, Creselly (AS Penfro 1818 - 1826). Ni fu iddynt blant.

## Gyrfa
Ar farwolaeth Syr William Barlow ym 1851 etifeddodd Phillips ystadau Lawrenny, Rhosfarced a Nash.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Benfro ym 1843 a bu’n Ynad Heddwch ar fainc Sir Benfro.

## Gyrfa Wleidyddol
Ym 1861 dyrchafwyd Aelod Seneddol Sir Benfro, yr  Is-iarll Emlyn, i Dŷ’r Arglwyddi ar farwolaeth ei dad, Iarll Cawdor, a bu isetholiad. Safodd y Cyrnol Hugh Owen Owen ar ran y Blaid Ryddfrydol a Phillips ar ran y Ceidwadwyr. Enillwyd y sedd yn weddol gyffyrddus gan Phillips:

Cadwodd y sedd yn ddiwrthwynebiad yn etholiad cyffredinol 1865 a’i dal hyd ei farwolaeth ym 1866.

## Marwolaeth
Bu farw wedi damwain wrth hela yn ei gartref, Castell Lawrenny, yn 55 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent eglwys Hwlffordd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1866
Kate Millett

Awdures ffeminist ac arlunydd o'r Unol Daleithiau oedd **Katherine Murray Millett**, neu **Kate Millett** (14 Medi 1934 – 6 Medi 2017).

Fe'i ganwyd yn Sant Pawl, Minnesota, yn ferch i James Albert a Helen Feely Millett. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Minnesota ac yng Ngholeg y Santes Hilda, Rhydychen. Priododd Fumio Yoshimura ym 1961.

## Llyfryddiaeth
**Sexual Politics* (1970)
**Flying* (1974)
**The Basement: Meditations on a Human Sacrifice* (1980)
**The Loony-Bin Trip* (1990)
**Mother Millett* (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Minnesota
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Yn y Baw a'r Llaca

Nofel ar gyfer plant gan Elgan Philip Davies yw '''''Yn y Baw a'r Llaca'''''. 
Cymdeithas Lyfrau Ceredigion a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1999. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yr ail gyfrol o hanesion difyr am drafferthion aelodau tîm BMG Unedig, sy'n gweld bywyd yn anodd ar waelod y cynghrair pêl-droed lleol. 13 o ddarluniau du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Hlo Brian! :)

Nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Meleri Wyn James yw ***hlo brian!&nbsp;:)***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2006. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Nofel ddigri mewn diwyg cyffrous gyda ffurfiau tecst ac e-bost yn britho'r testun. Mae Brian wedi cael gafael ar ffôn chwaraewr pêl-droed enwog - a ddylai ei ddychwelyd ai peidio?

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Dysgl masarn

bawd|Dysgl masarn Seisnig, tua 1380 (Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain)

Math o lestr yfed pren canoloesol heb ddolenni yw **dysgl masarn** neu **basarn**. (Saesneg: *mazer*). Fel arfer gwneir y dysgl o bren masarn, ac yn aml mae'n cael ei addurno â gwaith metel. Mae dros 60 o enghreifftiau wedi goroesi o'r Canol Oesoedd.

## Gweler hefyd
*Cwpan Nanteos

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* St. John Hope, W.H., "On the English Medieval Drinking Bowls Called Mazers", *Archaeologia* 50 (1887), tt.129-93

Categori:Cynwysyddion
Gianni Agnelli

Dyn busnes o'r Eidal oedd **Giovanni "Gianni" Agnelli** (12 Mawrth 1921 – 24 Ionawr 2003). Gwasanaethodd yn bennaeth ar gwmni ceir Fiat am ddeng mlynedd ar hugain, o 1966 i 1996.

## Bywyd cynar 
Ganwyd yn Torino i deulu cyfoethog. Sefydlwyd cwmni Fiat gan ei dad-cu, Giovanni, ym 1899. Mynychodd ysgol gafalri. Enillodd radd yn y gyfraith o Brifysgol Torino ym 1943, sydd yn esbonio ei lysenw ''l'Avvocato'' (y cyfreithiwr).

Gwasanaethodd mewn catrawd danciau yn yr Ail Ryfel Byd, yn Rwsia ac yn Libia. Wedi i'r Eidal ymuno â'r Cynghreiriaid ym 1943, ymunodd Agnelli â'r gwrthsafiad.

## Gyrfa fusnes 
[chwith|bawd|Gianni Agnelli yn sgwrsio â Battista Farina, pennaeth [Pininfarina.]]
Ar ddiwedd y rhyfel, cafodd ei benodi yn is-gadeirydd Fiat (1945–63). Gwasanaethodd yn rheolwr-gyfarwyddwr o 1963 i 1966, yn gadeirydd Fiat o 1966 i 1996, a chadeirydd anrhydeddus o 1996 hyd ei farwolaeth.

Adeg ei farwolaeth, amcangyfrifir roedd ganddo ffortiwn bersonol o $2&nbsp;biliwn a chyfoeth teuluol o $5&nbsp;biliwn.

## Bywyd personol 
Roedd ganddo enw fel dyn arabus a ffasiynol, ac yn medru pedair iaith.

Yn ystod y 1940au a'r 1950au, roedd yn aelod o'r *jet-set* a chafodd berthnasau â Pamela Digby Churchill Harriman, Rita Hayworth, ac Anita Ekberg.

bawd|Gianni a Marella ym 1966.
Priododd y Dywysoges Marella Caracciolo di Castagneto ym 1953. Cawsant ferch a mab, Edoardo, a fu farw yn 46 oed drwy hunanladdiad.

Bu farw o ganser y prostad yn 81 oed. Gorweddai ei gorff yn gyhoeddus ym mhencadlys Fiat, a safodd rhyw 100,000 o ymwelwyr mewn ciw i dalu deyrnged iddo. Cafodd yr angladd yn Eglwys Gadeiriol Torino ei fynychu gan arlywydd a phrif weinidog yr Eidal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Biliwnyddion o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl fusnes o'r Eidal
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Pobl o Torino
Castell y Blaidd (llyfr)

Nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Glenys Lloyd yw ***Castell y Blaidd***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Nofel ddychmygus wedi ei gosod yn hen deyrnas Powys gyda stori Melangell yn genfdir iddi, yn adrodd hanes merch-fleiddes saith oed a gafodd ei magu gyda chnud o fleiddiaid am dair blynedd rhwng byd bleiddiaid a byd dynion; i ddarllenwyr 9-11 oed. 17 llun du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Cymdeithas y Gymanwlad Newydd

Cymdeithas a ymgyrchodd dros heddwch ryngwladol drwy sefydlu heddlu a thribiwnlys rhyngwladol oedd **Cymdeithas y Gymanwlad Newydd** (*Saesneg: New Commonwealth Society*).

## Sefydlu 
Cafodd y gymdeithas ei sefydlu yn 1932 gan David Davies, Barwn 1af Davies (1880 – 1944) a ddaeth yn gadeirydd y gymdeithas. Roedd yn ŵyr i'r diwydiannwr David Davies, Llandinam. Yn dilyn ei ymddeoliad fel Aelod Seneddol Maldwyn yn 1929 daeth Davies i gredu bod yn amhosibl i Gynghrair y Cenhedloedd atal rhyfel ac roedd eisiau sefydlu tribiwnlys rhyngwladol i benderfynu ar anghydweld rhwng gwledydd a heddlu i orfodu gwledydd i dderbyn y dyfarniad. Cyhoeddodd lyfr *The Problem of the Twentieth Century* yn 1930 ym amlinellu'r syniadau hyn.

## Amcanion 
Yn wahanol i nifer o gymdeithasau heddwch eraill, bwriad y gymdeithas oedd defnyddio grym i atal rhyfel, gyda chyhoeddiadau yn galw am lluoedd heddwch arfog gan gynnwys awyrlu heddwch rhyngwladol.

## Cyhoeddiadau 
Cyhoeddodd y gymdeithas gylchgrawn *The New Commonwealth*, a llu o bamffledi a llyfrau.

Daeth y gymdeithas i ben yn 1954. Mae cofnodion, gohebiaeth a chyhoeddiadau'r gymdeithas yn rhan o Bapurau'r Arglwydd Davies yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1932
Nanw a Caradog Crafog Llwyd Lloerig

Stori ar gyfer plant gan Anni Llŷn yw ***Nanw a Caradog Crafog Llwyd Lloerig***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2013. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Stori hwyliog i ddarllenwyr 6-8 oed gyda lluniau lliwgar drwy'r testun. "O nefi wen! Beth nesa?" A hithau heb wneud ei gwaith cartref, does dim brys o gwbl ar Nanw i gyrraedd yr ysgol. A dyna ddechrau ar dipyn o antur gyda ffrind bach newydd a rhyfedd iawn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Selsig a'r Bochdew

Nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Michaela Morgan (teitl gwreiddiol Saesneg: *Sausage and the Little Visitor*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Gwawr Maelor yw '''''Selsig a'r Bochdew'''''. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2006. Yn 2017 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Stori gyda lluniau difyr ar gyfer plant sy'n dechrau cael blas ar ddarllen ar eu pennau eu hunain.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Brouvelieures

Mae **Brouvelieures** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Mae'r gymuned wedi'i leoli ar lan yr afon *Mortagne*, mae’n 16&nbsp;km oddi wrth Rambervillers, 22&nbsp;km o Saint-Dié-des-Vosges a 28&nbsp;km o Épinal. Y trefi agosaf (llai na 5&nbsp;km) yw Domfaing, Vervezelle, Bruyères, Champ-le-Duc, Mortagne a Belmont-sur-Buttant.

O herwydd dewrder ei thrigolion yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn enwedig yn ystod Brwydr Bruyères, dyfarnwyd *Croix de Guerre 39-45* i’r gymuned ar 11 Tachwedd, 1948.

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 88076.svg

## Safleoedd a Henebion
*Eglwys y Groes Sanctaidd, adeiladwyd rhwng 1786 a 1790. Mae'n gartref i allor uchel wedi'i cherfio allan o dderw yn y 18 ganrif a chofrestrwyd fel heneb o bwys cenedlaethol ym 1965). Mae hefyd yn cynnwys nifer o baentiadau megis Addoliad y Bugeiliaid o 1628, sydd wedi ei briodoli i Claude Bassot, peintiad mawr o'r 17g, sy'n cynrychioli Addoliad y Doethion a phaentiad yn darlunio Crist  a oedd yn rodd i’r eglwys gan Napoleon III.
*Croes hen fynwent Brouvelieures,  croes haearn o’r 18g yn  arddull Louis XV, wedi ei ddynodi’n heneb ers 1937
*Château de la Forge a gwaith metel o'r enw Forge de la Mortagne a adeiladwyd tua 1880.

Brouvelieures-Croix en fer forgé.jpg|Croes hen fynwent Brouvelieures
Brouvelieures (2).JPG|Cofeb rhyfel
Brouvelieures-Eglise.jpg|Eglwys y Groes Sanctaidd

## Gweler hefyd
Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Y Deyrnas Gopr

bawd|Yr amgueddfa ym Mhorth Amlwch
bawd|Porth Amlwch

Mae **Y Deyrnas Gopr** wedi ei lleoli yn nhref Amlwch, Ynys Môn. Amgueddfa yw hi sydd yn rhannu gwybodaeth o gyfnod y diwydiant copr yn Amlwch.

## Cefndir
Mae Y Deyrnas Gopr yn cael ei reoli gan Ymddiriedolaeth Etifeddiaeth Ddiwydiannol Amlwch, a gafodd ei sefydlu yn 1997. Yn ystod 19 o flynyddoedd mae'r Ymddririedolaeth wedi goruchwilio nifer o ddatblygiadau pwysig sydd wedi diogelu nifer o adeiladau hanesyddol ac wedi datblygu llwybr treftadaeth ar Fynydd Parys. Yn ogystal â hyn mae wedi creu canolfan ddehongli Y Deyrnas Gopr ym Mhorth Amlwch, yn cynnwys siop (yn yr hen 'fin copr') ag wedi adnewyddu y Lloft Hwyliau gerllaw fel canolfan arddangos a chaffi.

Mae'r Ganolfan a'r Llofft Hwyliau bellach yn denu 8,000 o ymwelwyr y flwyddyn.

bawd|dim|Ceiniog Parys

## Gweler hefyd
*Amlwch
*Diwydiant copr Cymru
*Mynydd Parys
*Thomas Williams, Llanidan
*Porth Amlwch
*Copar ladis

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Môn
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Amlwch
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Sefydliadau 1997
Bellefontaine (Vosges)

Mae **Bellefontaine** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Mae Bellefontaine yn gymuned amaethyddol yn bennaf. Fe'i croesir gan yr Afon Semouse sydd wedi'i leoli i'r de o’r gymuned. Mae ei diriogaeth yn ffurfio llwyfandir eang gydag uchder cyfartalog o 550 metr.

Mae rhan sylweddol o’i diriogaeth yn goediog (mwy na 1600 ha, neu tua 50% o'i diriogaeth). Y Forêt Domaniale de Humont (500 ha) yw'r goedwig fwyaf yn ardal Bellefontaine. Mae coedwigoedd cenedlaethol Thiébémont-les Drailles a choedwigoedd cymunedol y Rechreux, y Halleuche, a'r Trotelée hefyd yn rhan o’r gymuned.

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 88048.svg

## Galeri

Bellefontaine, Église Saint-Blaise.jpg|Eglwys St Blaise
Bellefontaine, Chapelle Notre-Dame-de-Bon-Secours.jpg|Capel Notre-Dame-de-Bon-Secours
Anciennes usines du Blanc Murger.jpg|Cyn ffatri cyllyll a ffyrc
Etangpierrache.JPG|Llyn Pierrache

## Pobl enwog o Bellefontaine
***Nicolas-Joseph Frémiot**, a anwyd 5 Hydref 1818 yn Bellefontaine a bu farw Gorffennaf 4, 1854 yn Blind River, Ontario. Offeiriad, aelod o Gymdeithas yr Iesu a chenhadwr.
***Georges Poirot**, a anwyd ar 5 Ebrill 1891 yn Bellefontaine bu farw 29 Rhagfyr 1973 yn Saint-Nabord, arwr y Rhyfel Byd Cyntaf, yn aelod o'r *Diables blues* (diawliaid glas) a Chomander ''la Légion d'honneur''.
***Pierre Raoult** (1913-1987): Cyn-aelod gwrthiannol o Luoedd Rhydd Ffrainc - Cyn Maer Bellefontaine.

## Gweler hefyd
Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Simon Davies (pêl-droediwr, ganwyd 1979)

Mae **Simon Davies** (ganwyd 23 Hydref 1979) yn gyn-chwaraewr pêl-droed rhyngwladol dros Gymru. Cychwynnodd ei yrfa gyda Peterborough United cyn mynd ymlaen i chwarae i Tottenham Hotspur, Everton a Fulham. Gwnaeth dros 350 o ymddangosiadau ar y lefel uchaf yng nghynghrair Lloegr ac enillodd 58 o gapiau gyda thîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Hwlffordd
Robbie Savage

Mae **Robert William Savage** (ganwyd 18 Hydref 1974) yn gyn-bêl-droediwr a sylwebydd o Gymru. Treuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa yn chwarae yng nghanol cae, gan ddechrau yng ngharfan ieuenctid Manchester United cyn ymuno â Crewe Alexandria.

Chwaraeai yn gyson i Leicester City ar ddiwedd y 1990au a dechrau'r 2000au, ac yn ddiweddarach i Birmingham City a Blackburn Rovers. Ymunodd â Derby County F.C. yn 2008 ac, yn dilyn cyfnod byr ar fenthyg gyda Brighton & Hove Albion, dychwelodd i gapteinio Derby, gan orffen ei yrfa fel chwaraewr yno. Chwaraeodd i dim cenedlaethol Cymru 39 o weithiau. Mae bellach yn sylwebydd gyda'r BBC ac yn cyflwyno 606 yn rheolaidd ar BBC Radio 5 Live gyda'i gyd-sylwebydd Darren Fletcher.

Roedd Savage yn gystadleuydd, ac yn cyd-ddawnsio â'r ddawnswraig broffesiynol Ola Jordan, yn nawfed cyfres deledu Strictly Come Dancing yn 2011.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Manchester United
Categori:Pobl o Wrecsam
Barry Horne

Mae **Barry Horne** (ganwyd 18 Mai 1962, Llanelwy, Cymru) yn gyn-bêl-droediwr o Gymru, cyn-gadeirydd i Gymdeithas y Pêl-droedwyr Proffesiynol ac yn sylwebydd chwaraeon ar y teledu.

Fel pêl-droediwr, roedd yn chwarae yng nghanol y cae rhwng 1984 a 2002. Chwaraeodd yn yr Uwch-gynghrair i Everton, ond treuliodd gyfnodau yn Bencampwriaeth gyda chlybiau Wrecsam, Southampton, Birmingham City, Huddersfield Town, Sheffield Wednesday a Walsall, cyn chwarae i glybiau y tu allan i'r Gynghrair, Kidderminster Harriers a Belper Town. Enillodd 59 o gapiau dros dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Lanelwy
Aelrhiw

Sant o'r 6g a gysylltir gyda phentref y Rhiw yn Llŷn yw **Aelrhiw**, ond mae'n fwy na phosib nad oedd person o'r enw yma'n bodoli, ac mai camsillafiad ydyw. Yn ôl Rice Rees, yn *Bonedd y Saint* (tt.306, 332) cysegrwyd Eglwys y Rhiw yn wreiddiol i'r 'Ddelw Fyw', ac mae'n bosib mai talfyriad llafar o'r enw yma yw enw'r sant. Mae dydd gŵyl y sant ar 9 Medi.

Mae hefyd yn bosib mai tarddiad y gair yw enw sant arall y sonir amdano yn y Bonedd, sef **Aelryo** (gweler  §24(E) yn EWGT t.58) a drawsysgrifwyd o Maelrys ap Gwyddno. (A.W.Wade-Evans yn Arch.Camb. 86 (1931) t.165, PW 87). 
bawd|chwith|Ffynnon Aelrhiw ym mhentref y Rhiw.

## Gweler hefyd
* Rhestr o seintiau Cymru
* Erthygl Aelrhiw yng *Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I* ar Wicidestun

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd