open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ystrad Clud

o'r de. Roedd caer Alt Clut ar y copa ar y dde.]]
bawd|200px|Map o'r Hen Ogledd

Teyrnas Frythonig yn yr Hen Ogledd, yn yr ardal sydd nawr yn Strathclyde yng ngorllewin yr Alban oedd **Ystrad Clud** neu **Strat Clut** (Gaeleg: *Srath Chluaidh*). Gelwid y deyrnas hefyd yn  **Alt Clut** (Cymraeg Diweddar "Allt Clud"), o'r enw am yr hyn a elwir heddiw'n Graig Dumbarton, lle roedd prifddinas y deyrnas. Efallai fod y deyrnas wedi datblygu o diriogaeth llwyth y Damnonii, a grybwyllir gan Ptolemi yn y cyfnod Rhufeinig.

Nid oes sicrwydd ymhle'r oedd ffiniau'r deyrnas, ond mae'n debyg ei bod yn ymestyn o ardal Loch Lomond, ar hyd dyffryn Afon Clud ac i'r de at ardal Aeron (o gwmpas Ayr heddiw). Cofnodir i "Coroticus" (Ceredig ap Cunedda) dderbyn llythyr gan Sant Padrig. Disgynnydd iddo ef oedd Rhydderch Hael, oedd yn cydoesi ag Urien Rheged. Yn 642, cofnodir i Frythoniaid Alt Clut dan Owain I, mab Beli I orchfygu byddin Dál Riata a lladd eu brenin, Dyfnwal Frych (Domnall Brecc). Ymgorfforwyd pennill yn dathlu'r fuddugoliaeth yma yn nhestun *Y Gododdin*.

Cofnodir anrheithio Allt Clud gan Lychlynwyr Dulyn yn 870. Yn ddiweddarach meddiannwyd y diriogaeth gan Deyrnas Alba a daeth yn rhan o Deyrnas yr Alban.

Cyhoeddwyd yr efengyl yn Ystrad Clud gan Sant Cyndeyrn, a sefydlodd fynachlog ar y safle a dyfodd i fod yn ddinas Glasgow. Yn ôl un fuchedd, ganwyd Gildas yn *Arecluta* (Ystrad Clud).

## Diwedd Ystrad Clud
Credir i Edmund I, brenin Lloegr orchfygu'r ardal yn 945 gyda chymorth gwŷr Dyfed. Yn ôl ffynhonnell arall, fodd bynnag, daeth annibyniaeth Ystrad Clud i ben ar farwolaeth Owain II (Owain Foel) yn 1018.

## Llyfryddiaeth

* Alcock, Leslie, *Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550–850.* Society of Antiquaries of Scotland, Caeredin, 2003. ISBN 0-903903-24-5
* Lowe, Chris, *Angels, Fools and Tyrants: Britons and Anglo-Saxons in Southern Scotland.* Canongate, Caeredin, 1999. ISBN 0-86241-875-5

Categori:Yr Hen Ogledd
Trecelyn

Tref fach a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Trecelyn** (Saesneg: *Newbridge*). Saif yng Nghwm Ebwy, rhyw ddeg milltir o Gasnewydd. Tan 1985 roedd yna ddau bwll glo yn y pentref.

Mae yno bum capel, un Eglwys Gatholig, un Eglwys Anglicanaidd, un clwb Rygbi a phedair tafarn yn y pentref. Lleolir Ysgol Gyfun Trecelyn yn y dref ynghyd â chanolfan hamdden a gorsaf drenau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* Jack Jenkins, chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymreig
* Joe Calzaghe, pencampiwr bocsio
* John Dawes, yr unig gapten i lwyddo i arwain y Llewod i fuddugoliaeth yn Seland Newydd
* Steve Strange, arweinydd y grwp Visage
* Syr Terry Matthews, perchennog y "Celtic Manor" a dyn cyfoethocaf Cymru

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Pentrefi Caerffili

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Dumbarton

Tref yng Ngorllewin Swydd Dunbarton, yr Alban, yw **Dumbarton** (Gaeleg yr Alban: *Dùn Breatann*, "Caer y Brythoniaid"; Sgoteg: *Dumbartoun* neu *Dumbertan*; Cymraeg: *Din Alclud*, *Caer Alclud*). Fe' lleolir ar lan ogleddol Afon Clud, tua 13 milltir (21&nbsp;km) o ganol dinas Glasgow.

Hi yw canolfan weinyddol Gorllewin Swydd Dunbarton. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 20,550. Ar un adeg roedd adeiladu llongau yn ddiwydiant pwysig iawn yma; yn Dumbarton er enghraifft yr adeiladwyd y *Cutty Sark*, sydd yn awr yn Greenwich, Llundain. Yn ddiweddarach daeth cynhyrchu chwisgi yn bwysig. Erbyn hyn, mae llawer o'r boblogaeth yn gweithio yn Glasgow yr ochr draw i'r afon.

Nodwedd fwyaf trawiadol y dref yw Castell Dumbarton, ar Graig Dumbarton uwchben y dref. Yma yn y cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid yr oedd caer Alt Clut (Allt Clud mewn Cymraeg Diweddar), prif lys teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd.

bawd|dim|350px|Craig Dumbarton o'r de. Roedd caer Alt Clut ar y copa ar y dde.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Dumbarton
* Dumbarton Rock
* Tŷ Overtoun

## Enwogion 
* David Byrne (g. 1952), cerddor

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Dunbarton
Thomas Stephens

Hanesydd, beirniad ac awdur o Gymru oedd **Thomas Stephens** (21 Ebrill 1821 - 4 Ionawr 1875). Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y llyfr dylanwadol *The Literature of the Kymry* (1849).

## Bywgraffiad
Ganed ef ym Mhont Nedd Fechan, Morgannwg (de Powys heddiw), yn fab i grydd. Dim ond tua tair blynedd o addysg ffurfiol a gafodd, cyn mynd yn brentis i fferyllydd yn nhref Merthyr Tudful yn 1835. Yn ddiweddarach daeth yn berchen ar y siop fferyllydd ac yn ŵr amlwg ym mywyd y dref; ef oedd prif sylfaenydd Llyfrgell Merthyr.

Daeth yn amlwg fel eisteddfodwr, ac yn Eisteddfod y Fenni yn 1848 enillodd wobr am draethawd ar lenyddiaeth Cymru yng nghyfnod y Gogynfeirdd. Hwn oedd sail ei lyfr diweddarch, *The Literature of the Kymry*. Yn Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858, collodd y wobr am draethawd ar ddarganfyddiad America gan Madog am fod ei draethawd ef yn casglu nad oedd gwir yn y chwedl; cyhoeddwyd hwn yn ddiweddarch.

## Cyhoeddiadau
* *The Literature of the Kymry* (1849)
* *The History of the Trial by Jury in Wales*
* *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (gyda Gweirydd ap Rhys) (1859)
* *Madoc: an Essay on the Discovery of America by Madoc ap Owen Gwynedd in the Twelfth Century* (1893)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Rawalpindi

Dinas ar Wastadedd Potwar, talaith Punjab, gogledd Pacistan, ger y brifddinas Islamabad, yw **Rawalpindi** (Urdu: راولپنڈی). Rawalpindi ("Pindi" i bobl leol) yw lleoliad pencadlys milwrol Llu Arfog Pacistan a gwasanaethodd hefyd fel prifddinas y wlad wrth i ddinas newydd Islamabad gael ei chodi yn y 1960au. Mae'n gartref i sawl diwydiant a ffatri. Lleolir Maes Awyr Rhyngwladol Islamabad yn Rawalpindi ei hun, ac mae'n gwasanaethu'r ddwy ddinas hynny. Gorwedd Rawalpindi yn nhalaith Punjab, 275&nbsp;km (171 milltir) i'r gogledd-orllewin o Lahore. Hi yw canolfan weinyddol Ardal Rawalpindi. Poblogaeth Rawalpindi yw tua 3,039,550.

Ar 27 Rhagfyr 2007, lladdwyd Benazir Bhutto, cyn-Brif Weinidog Pacistan, gan derfysgwr ar ôl siarad mewn rali gan Plaid Pobl Pacistan mewn parc yng nghanol y ddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Dinas Pharwala
*Haveli Sujaan Sigh
*Parc Jinnah
*Prifysgol Fatima Jinnah
*Purana Qil'aa

## Enwogion
*Tikka Khan (1915-2002), milwr
*Duncan Sharpe (g. 1937), cricedwr
*Shaikh Rasheed Ahmad (g. 1950), gwleidydd

Categori:Dinasoedd Pacistan
Categori:Punjab, Pacistan
Pervez Musharraf

Gwleidydd a chadfridog Pacistanaidd oedd **Pervez Musharraf** (Urdu: پرويز مشرف) (11 Awst 1943 – 5 Chwefror 2023) a wasanaethodd yn Arlywydd Pacistan o 2001 i 2008, a Phennaeth Staff Byddin Pacistan o 1998 i 2007. Daeth i rym yn 1999 trwy drefnu a gweithredu ''coup d'état'' milwrol ac mae wedi rhoi heibio cyfansoddiad Pacistan ddwywaith; ers hynny, mae wedi cael ei gefnogi'n ymarferol (trwy gymorth milwrol ac ariannol) gan wledydd y Gorllewin gan gynnwys yr Unol Daleithiau. Cipiodd Musharraf rym ar 12 Hydref, 1999, gan droi allan Nawaz Sharif, Prif Weinidog etholedig y wlad, cafodd wared ar y cyrff deddfwriaethol cenedlaethol a thaleithiol, cymerodd iddo'i hun y teitl o Brif Weithredwr a daeth felly'n arweinydd *de facto* llywodraeth Pacistan, y pedwerydd pennaeth milwrol yn hanes y wlad i wneud hynny. Yn ddiweddarach, yn 2001, apwyntiodd Musharraf ei hun i swydd Arlywydd Pacistan.

Ar 3 Tachwedd, 2007, ddyddiau yn unig cyn i Brif Lys Pacistan benderfynu ei barn ar ddeiseb a heriodd ddilysrwydd cyfansoddiadol ei ail-ethol yn arlywydd yn etholaethau dadleuol Hydref 2007, rhoddodd Musharraf heibio'r cyfansoddiad eto, arestiodd sawl barnwr a chyfreithiwr o'r Prif Lys, yn cynnwys y Prif Farnwr Iftikhar Muhammad Chaudhry, gorchmynodd arestio gwrthwynebwyr gwleidyddol ac ymgyrchwyr dros hawliau dynol, a chaeodd bob sianel teledu preifat. Cyhoeddodd stâd o argyfwng yn y wlad. Ymddiswyddodd Musharraf fel arlywydd ar 18 Awst 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Pacistan
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2023
Llyfr Aneirin

**Llyfr Aneirin** yw un o'r llawysgrifau cynharaf un yn y Gymraeg. Cafodd ei llunio tua'r flwyddyn 1265, a dim ond *Llyfr Du Caerfyrddin* sydd fymryn yn gynharach o blith y llawysgrifau Cymraeg (ceir rhai llawysgrifau Cymreig a ysgrifennwyd yn Lladin sy'n gynharach na'r ddau lyfr hyn). Mae'n cynnwys testun *Y Gododdin* gan Aneirin a sawl cerdd arall sy'n perthyn i'r 6g efallai, er yr anghytunir am hynny.

Llawysgrif femrwn 6¾ x 5 modfedd yw hi, gyda chyfamswm o 42 tudalen ffolio, 38 ohonynt yn dwyn llawysgrifen. Ceir dwy law ynddi, bron yn gyfoes, ac mae o leiaf tri o dudalennau ffolio yn eisiau ar y diwedd. Rhwymwyd y cyfan mewn lledr croen llo du rywbryd yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol.

Yn ôl y nodiadau ymyl y ddalen a geir ynddi, bu'r llawysgrif ym meddiant y beirdd Dafydd Nanmor (fl. 1450-80) o Wynedd a Gwilym Tew (fl. 1460-80) o Forgannwg ar ddiwedd yr Oesoedd Canol. Trosglwyddwyd y llawysgrif ryw fodd neu'i gilydd i lyfrgell Hengwrt, Meirionnydd, lle cafodd ei gweld gan yr hynafiaethydd Edward Lhuyd yn yr 17g. Oddi yno aeth i'r De, yn gyntaf i Aberdâr ac yna i feddiant yr hanesydd Theophilus Jones ac wedyn i Carnhuanawc. Daeth i feddiant y casglwr llawysgrifau  brwd Syr Thomas Philipps a chafodd ei rhoi i Lyfrgell Dinas Caerdydd lle y'i diogelir hyd heddiw fel Llawysgrif Caerdydd 2.81 (Caerdydd 1 dan yr hen drefn).

Rhoddir cyfran helaeth o'r llyfr bychan hwn i'r *Gododdin*, ac am y rheswm yna mae'n cael ei ystyried yn un o drysorau pennaf llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r testunau eraill a geir ynddi, rhai ohonynt yn gymysg â thestun y *Gododdin* ei hun, yn cynnwys yr hwiangerdd unigryw *Pais Dinogad*; marwnad i arwr a syrthiodd ym Mwrydr Strathcarron; penillion gwirebol *Gorchan Addefon* a *Gorchan Maeldderw* a briodolir i'r bardd Taliesin a ganai yn yr Hen Ogledd yn yr un ganrif ag Aneirin.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*J. Gwenogvryn Evans (gol.), *Facsimile & Text of the Book of Aneirin* (Pwllheli, 1898)
*Daniel Huws, *Llyfr Aneirin: A Facsimile / Llyfr Aneirin: Ffacsimile* (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1989)
*Daniel Huws, *Llyfrau Cymraeg 1250-1400* (Aberystwyth, 1992). Darlith Syr John Williams.
*Morfydd E. Owen, "Hwn yw e Gododin. Aneirin ae cant.", yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd*, gol. Rachel Bromwich a R. Brinley Jones (Caerdydd, 1978)
*Brynley F. Roberts (gol.) *Early Welsh Poetry: Studies in the Book of Aneirin* (Aberystwyth, 1988)
*Ifor Williams, *Canu Aneirin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938; ail arg. 1961)

## Dolenni allanol
*Hanes a Chynnwys Llyfr Aneirin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
*Ffacsimili argraffiad J. Gwenogvryn, ar wefan Cyberscotia  (gyda mynegai)
*Llyfryddiaeth gynhwysfawr ar wefan Cyberscotia 

Categori:Aneirin
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llyfrau'r 1260au
Elmet

Teyrnas Frythonig ôl-Rufeinig oedd **Elmet** (Cymraeg Diweddar: **Elfed**) a adwaenid yng Nghymru'r Oesoedd Canol fel un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd. Roedd ei thiriogaeth yn yr hyn sy'n awr yn Swydd Efrog yng ngogledd Lloegr, yn yr ardal o gwmpas dinas Leeds. Nid oes sicrwydd am ei ffiniau, ond credir fod Afon Sheaf yn ffin iddi yn y de, ac Afon Wharfe yn y dwyrain. Yn y gogledd roedd yn ffinio ar Deira ac yn y de ar  Mersia.

Ymosodwyd ar Elmet gan Northumbria yn hydref 616 neu 626. yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ceir sôn am Edwin, brenin Northumbria *"occupauit Elmet, et expulit Cretic, regem illius regionis"* ("meddiannodd Elmet ac alltudiodd Ceredig, brenin y wlad honno").

Cedwir yr enw mewn nifer o enwau lleoedd yn y cylch, megis Barwick-in-Elmet a Sherburn-in-Elmet. Gelwir yr etholaeth seneddol yn "Elmet".

Ceir cyfeiriad at Elmet mewn arysgrif ar garreg fedd gynnar yn Llanaelhaearn yng Ngwynedd, "ALIOTVS ELMETIACOS HIC IACET", neu "Yma y gorwedd Aliortus o Elmet".

Cadwyd dwy gerdd yn *Llyfr Taliesin* i Gwallog ap Llaennog, oedd yn frenin Elfed tua diwedd y 6g. Er bod testunau'r ddwy gerdd i'w cael yng nghanol y canu a dderbynnir fel cerddi dilys y Taliesin hanesyddol does dim sicrwydd eu bod yn waith y bardd hwnnw. Mae un o'r cerddi yn fawl i Wallog sy'n rhestru ei fuddugoliaethau ac mae'r llall yn farwnad iddo. Mae'r iaith yn ddigon astrus.

## Brenhinoedd Elmet
*Masgwig Gloff (c.460 - c.495)
*Llaennog ap Masgwig (c.495 - c.540)
*Arthwys ap Masgwig (c.540 - c.560)
*Gwallog ap Llaennog (c.560 - 590)
*Ceredig ap Gwallog (590 - 616) d. 618

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* David Rollason, *Northumbria, 500-1100*, Cambridge University Press (2003)
* Christopher A Snyder, *The Britons*, Blackwell Publishing (2003)
* Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960; adargraffiad 1977)

Categori:Hanes Swydd Efrog
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Prif Weinidog Pacistan

**Prif Weinidog Pakistan**.

## Rhestr o Brif Weinidogion Pakistan
*Gwyn: Annibynnol
*Glas: Cynghrair Mwslimaidd / Islami Jamhoori Ittehad /Plaid Weriniaethol/Cynghrair Mwslimaidd Pakistan (N)
*Gwyrdd: Cynghrair Mwslimaidd Pakistan (Q)
*Coch: Cynghrair Awami/Plaid Pobl Pakistan
*Gwyrdd tywyll: Milwrol

* O 1958 hyd 1973, ni chafwyd Prif Weinidog oherwydd llywodraeth filwrol.
* Eto, o 5 Gorffennaf 1977 hyd 24 Mawrth 1985 cafwyd llywodraeth filwrol.
* Eto, 9 Mehefin 1988 - 17 Awst 1988.
* Ar 12 Hydre, 1999, dymchwelodd Pervez Musharraf y Prif Weinidog Nawaz Sharif, a chymerodd y teitl Prif Weithredwr. Ar 20 Mehefin 2001, cymerodd y teitl Arlywydd Pakistan. Roedd Pervez Musharraf yn Brif Weithredwr (12 Hydref 1999 i 23 Tachwedd 2002 (*de facto* hyd 14 Hydref 1999, *de jure* o 14 Hydref 1999).
* Cynhaliwyd etholiad ar 10 Hydref 2002, a adnewyddwyd y swydd o Brif Weinidog.


Categori:Llywodraeth Pacistan
Punjab (Pacistan)

:*Am ystyron eraill, gweler Punjab (gwahaniaethu).*

Un o daleithiau Pacistan yw'r **Punjab** neu **Panjab** (Urdu:** پنجاب **; Punjabi: ''''''). Hon yw rhanbarth fwyaf poblog a ffyniannus y wlad o gryn dipyn ac mae'n gartref i Punjabiaid a sawl grŵp ethnig arall. Yr ardaloedd cyfagos yw Sindh (Sind) i'r de, Balochistan a Khyber Pakhtunkhwa i'r gorllewin, Azad Kashmir (y rhan o Kashmir dan reolaeth Pacistan), Jammu a Kashmir yn India, ac Islamabad i'r gogledd, a'r Punjab Indiaidd a Rajasthan i'r dwyrain, yn India. Y prif ieithoedd yw Punjabi, Urdu a Saraiki. Lahore yw'r brifddinas daleithiol. Daw'r enw Punjab o'r geiriau Perseg *Pañj* (پنج), sy'n golygu "pump", ac *Āb* (آب) sy'n golygu "dŵr" (cf. *afon* yn Gymraeg). Ystyr "Punjab" felly yw "(y) pum dŵr (neu 'afon')" - felly "Gwlad y Pum Afon", sy'n cyfeirio at yr afonydd Indus, Ravi, Sutlej, Chenab a'r Jhelum; mae'r pedair olaf yn llednentydd Afon Indus.

200px|bawd|canol|Lleoliad Punjab ym Mhacistan

## Daearyddiaeth
Dyma ail ranbarth mwyaf Pacistan o ran arwynebedd gyda  ac mae wedi'i lleoli i ogledd-orllewin plat daeaegol India yn Ne Asia. 
[bawd|chwith|400px|Mosg yr Ymerodraeth neu'r Mosg Badshahi yn [Lahore a godwyd yn 1671]]

Y prifddinas yw Lahore, a fu'n brifddinas hanesyddol y Punjab ehangach hefyd. Dinasoedd eraill o fewn y rhanbarth yw Faisalabad, Rawalpindi, Gujranwala, Multan, Sialkot, Bahawalpur, Sargodha, Gujrat, Sheikhupura a Jhelum. Ceir chwe prif afon yn nadreddu drwy Punjab, 5 drwy rhan Pacistan o'r Pwnjab: Indus (sy'n llifo o'r Gogledd i'r De), Jhelum, Beas, Chenab, Ravi a Sutlej. Mae bron i 60% o boblogaeth Pacistan yn byw yn Punjab.

Mae mwyafrif yr ardal yn dir ffrwythlon, ar hyd dyffrynoedd yr afonydd ond ceir ychydig o ddiffeithdiroedd ar y ffin â Rajasthan a mynyddoedd Sulaiman gan gynnwys diffeithdiroedd Thal a Cholistan.

## Ieithoedd
Prif iaith y rhanbarth yw'r iaith Punjab a ysgrifennir yn y sgript *Shahmukhi*, a cheir nifer o dafodiaethoedd oddi mewn iddi. Cânt eu siarad gan 60% o Punjabis (neu bobl o Bunjab) ym Mhacistan a'r mwyafrif llethol yn rhanbarth Punjab. Er hyn ni roddir iddi unrhyw gydnabyddiaeth oddi fewn i Gyfansoddiad Pacistan.

## Demograffeg
Amcangyfrifir bod y bobloageth yn 2010 yn 93,963,240 sef dros hanner poblogaeth y wlad.

## Crefydd
O fewn rhanbarth Punjab credir bod 97.21% yn Fwslemiaid gyda'r mwyafrif ohonynt yn Sunni Hanafi a lleiafrif Shia Ithna 'ashariyah. Yr ail grefydd fwyaf yw Cristnogaeth - 2.31% o'r boblogaeth. Ymhlith y crefyddau eraill fe geir Ahmedi, Hindus, Sikhs, Parsis a Bahá'í.

## Prif ddinasoedd
## Gweler hefyd
*Punjab, India

## Cyfeiriadau

Categori:Punjab
Categori:Taleithiau Pacistan
Prif weinidog

[bawd|200px|5 prif weinidog o'r Gymanwlad yn 1944, sef [William Lyon Mackenzie King|W. L. Mackenzie King (Canada), y Cadfridog Jan Smuts (De Affrica), Winston Churchill (DU), Peter Fraser (Seland Newydd) a John Curtin (Awstralia).]]
Y gweinidog sy'n dal y swydd uchaf yng nghabinet y llywodraeth mewn sustemau seneddol yw **prif weinidog**. Mae'n gyfrifol am ddewis a chael gwared o weddill aelodau'r Cabinet ac yn gyfrifol am rannu swyddi gweinidogol yn y llywodraeth i'r aelodau hynny. Yn y rhan fwyaf o wledydd mae hefyd yn gadeirydd y Cabinet hwnnw. Yn y gwledydd hynny lle ceir systemau llywodraeth lled-arlywyddol (ac nid oes llawer ohonynt) gwaith y prif weinidog yw rheoli'r gwasanaeth sifil a gweithredu gorchmynion ar ran pennaeth y wlad.

## Gweler hefyd 
* Prif Weinidog Awstralia
* Prif Weinidog Cymru
* Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
* Prif Weinidog India
* Prif Weinidog Pacistan
* Prif Weinidog (First Minister)
* Taoiseach (Iwerddon)

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwleidyddiaeth
Dál Riata

[bawd|200px|Dál Riata tua 580–600. Tiriogaethau'r [Pictiaid  mewn melyn.]]

Teyrnas Gaeleg ei hiaith ar arfordir gorllewinol yr Alban oedd **Dál Riata**, hefyd **Dalriada** neu **Dalriata**. Roedd ei thiriogaeth yn yr ardaloedd sydd nawr yn Argyll a Bute, a Lochaber yn yr Alban, a Swydd Antrim yng ngogledd Iwerddon.

Y farn draddodiadol oedd fod Dál Riata wedi ei sefyldu gan ymfudwyr o Iwerddon, ond mae cryn amheuaeth am hyn bellach, yn enwedig o ystyried y cofnod archaeolegol. Cyfeirir ar drigolion Dál Riata yn aml fel y *Scotti* yn Lladin.

Cyrhaeddodd y deyrnas ei huchafbwynt dan Áedán mac Gabráin, ei brenin rhwng 574 a 608, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Degsastan yn 603 gan Æthelfrith, brenin Northumbria. Gorchfygwyd Dyfnwal Frych (Domnall Brecc), a ddaeth yn frenin tua 629, mewn brwydrau yn Iwerddon, cyn ei orchfygu a'i ladd gan fyddin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn 642. Daeth y deyrnas dan reolaeth Northumbria, yna dan reolaeth y Pictiaid.

Cred rhai ysgolheigion fod Dál Riata wedi adennill ei nerth dan Áed Find (736-778), ond mae eraill yn amau hyn. Yn draddodiadol unwyd Dál Riata a theyrnas y Pictiaid gan Cináed mac Ailpín (Kenneth mac Alpin, 800-858).

Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Yr Hen Ogledd
Salamanca

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León yn Sbaen a phrifddinas talaith Salamanca yw **Salamanca**. Saif ar Afon Tormes, ac roedd y boblogaeth yn 2006 yn 190,025. Mae'n enwog fel safle un o brifygolion hynaf ac enwocaf Sbaen ac am y nifer fawr o adeiladau hanesyddol o ddiddordeb pensaernïol.

Sefydlwyd Salamaca fel *Salmantica* gan lwyth Celtaidd y Vaceo. Yn ddiweddarach cipiwyd y safle gan y cadfridog Carthaginaidd Hannibal, a chafodd yr enw Helmantica. Yn y cyfnod Rhufeinig daeth yn ddinas bwysig. Yn ddiweddarach daeth yn eiddo i'r Fisigothiaid ac yn 712 cipiwyd hi gan fyddin Islamaidd. Diboblogwyd hi bron yn llwyr yn y canrifoedd nesaf, a dim ond yn y 12g y bu cynnydd eto. Sefydlwyd y brifysgol yn 1218. Ymhlith y myfyrwyr yma bu Hernán Cortés, Miguel de Cervantes, Ignatius Loyola, Sant Ioan y Groes, Miguel de Unamuno, Mateo Aleman a'r Cymro Sant John Roberts. Ysgolheigion prifysgol Salamanca, yng Nghyngor Burgos yn 1512 a ddatganodd hawl trigolion brodorol cyfandir America i fywyd a rhyddid, efallai y datganiad rhyngwladol cynharaf o hawliau dynol.

bawd|250px|dim|Eglwys Gadeiriol Salamanca

Yn 1985 cyhoeddwyd hen ddinas Salamanca yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Yn 2002 roedd Salamanca yn Brifddinas Diwylliant Ewrop.

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Castilla y León
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Rhydderch Hael

Brenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd oedd **Rhydderch Hael**, hefyd **Rhydderch Hen** (bu farw tua 614). Roedd yn fab i'r brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen. Rheolai o gaer Allt Clud (ger Dumbarton yng nghanolbarth yr Alban).

[200px|bawd|Clochoderick (Maen Rhydderch) yn [Swydd Renfrew. Yn ôl traddodiad, mae'n dynodi man claddu Rhydderch Hael.]]

Yn ''Achau'r Saeson'' ceir cofnod amdano'n ymladd gyda Urien Rheged, Gwallawg, a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria tua 590. Ceir cyfeiriad ato hefyd gan Adamnan yn ei waith *Buchedd Colum Cille*, lle dywed ei fod yn gyfaill i Colum Cille. Yn ôl *Buchedd Cyndeyrn* bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn. Ceir cyfeiriad ato yn *Bonedd Gwŷr y Gogledd* hefyd.

Yn ddiweddarch ceir cyfeiriadau ato yn y chwedlau ynghylch Myrddin a geir yng ngherddi Llyfr Du Caerfyrddin. Dywedir mai ef oedd yn fuddugol ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio.  Yn y Trioedd ceir cyfeiriad at anrheithio ei lys gan Aiddan (Áedán mac Gabráin), brenin Dál Riata.

## Cyfeiriadau
**Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991)

Categori:Marwolaethau'r 610au
Categori:Teyrnoedd Ystrad Clud
Categori:Yr Hen Ogledd
Cináed mac Ailpín

Brenin cyntaf yr Alban unedig, o leiaf yn ôl traddodiad, oedd **Cináed mac Ailpín**, Saesneg: **Kenneth MacAlpin** neu **Kenneth I**, (wedi 800 - 13 Chwefror 858).

Brenin y Pictiaid oedd Cináed, am ymddengys iddo gyfuno teyrnas y Pictiaid a theyrnas Dál Riata. Roedd brenhinllin yr Alban yn hawlio bod yn ddisgynyddion iddo. Mae ansicrwydd beth yn union oedd ei gysylltiad ef a theyrnas y Pictiaid a Dál Riata, ac a oedd yr uniad yn golygu fod un deyrnas wedi gorchfygu'r llall.

Ystyrir fod teyrnasiad Cináed fel brenin y Pictiaid wedi dechrau yn 843, ond mae'n debyg ei bod yn 848 cyn iddo orchfygu'r olaf o hawlwyr eraill yr orsedd. Dywed rhai ffynonellau ei fod yn frenin Dál Riata cyn dod yn frenin y Pictiaid, ond mae amheuaeth am hyn. Bu farw o gancr yn 858, efallai yn Scone, a chladdwyd ef ar ynys Iona. Er bod traddodiad diweddarach yn ei ddisgrifio fel brenin cyntaf Teyrnas Alba, fel "Brenin y Pictiaid" y mae'r Brutiau yn cofnodi ei farwolaeth. Gadawodd o leiaf ddau fab, Cystennin I, brenin yr Alban ac Áed, ac o leiaf ddwy ferch; priododd un ohonynt Rhun, brenin Ystrad Clud.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Marwolaethau 858
Deddfau Uno 1707

**Deddfau Uno** 1707 yw'r term a ddefnyddir am ddau Fesur Seneddol a basiwyd yn 1706 gan Senedd Lloegr ac yn 1707 gan Senedd yr Alban i ffurfio gwladwriaeth newydd Teyrnas Prydain Fawr a Senedd Prydain Fawr. Sefydlwyd y Deyrnas Prydain Fawr ar 1 Mai 1707.

Effaith y mesurau oedd uno'r ddwy senedd, a throi Teyrnas Lloegr a Theyrnas yr Alban, o fod yn ddwy wladwriaeth ar wahân (oedd yn rhannu yr un brenin) i fod yn un wladwriaeth fawr. Daeth hyn i rym ar 1 Mai 1707. O hynnny ymlaen rheolid gwledydd Ynys Prydain gan un Senedd yn Llundain. Ystyrid Cymru fel rhan o Deyrnas Lloegr yn gyfreithiol.

Ymddengys fod rhywfaint o lwgrwobrwyo wedi digwydd i sicrhau mwyafrif i'r mesur yn Senedd yr Alban. Cyfeiria Robert Burns at hyn:

We were bought and sold for English Gold,
Sic a Parcel of Rogues in a Nation.

## Cyfeiriadau
Categori:1707 yn Lloegr
Categori:1707 yn yr Alban
Categori:Deddfau Senedd Lloegr
Categori:Hanes Prydain
Categori:Senedd Prydain Fawr
Truman Capote

Awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Truman Capote** (30 Medi 1924 – 25 Awst 1984).

Fe'i ganwyd yn New Orleans, Louisiana, yn fab i Lillie Mae Faulk ac Archulus Persons. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Y Drindod, Dinas Newydd Efrog, Ysgol Greenwich, Connecticut, ac Ysgol Franklin, Newydd Efrog. Ffrind y nofelydd Harper Lee oedd ef.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *Other Voices, Other Rooms* (1948)
* *The Grass Harp* (1951)
* ''Breakfast at Tiffany's* (1958)
* *Summer Crossing* (2006)

### Ffilm 
* *Beat the Devil* (1953)

### Arall 
* *A Tree of Night, and Other Stories* (1949)
* *Local Color* (1950)
* *The Muses Are Heard* (1956)
* *In Cold Blood* (1966)
* *The Dogs Bark* (1973)
* *Music for Chameleons'' (1980)

bawd|dim|200px|Truman Capote

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Llenorion Saesneg yn ymwneud â throsedd
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn New Orleans
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o glefyd yr afu
Ysgol Gynradd Gymraeg Gartholwg

Ysgol gynradd Gymraeg ym Mhentre'r Eglwys, Pontypridd, yw **Ysgol Gynradd Gymraeg Gartholwg**. Fe'i hagorwyd fel ysgol Gymraeg ym 1966. Yn 2006, symudodd yr ysgol i adeilad ar gampws newydd Gartholwg ar yr un safle, campws sydd hefyd yn cynnwys meithrinfa, canolfan dysgu gydol oes ac adeilad newydd Ysgol Gyfun Rhydfelen.

Categori:Pontypridd
Categori:Sefydliadau 1966
Gartholwg
Gartholwg
Stirling

Dinas yn yr Alban yw **Stirling** (Gaeleg yr Alban: *Sruighlea*; Sgoteg: *Stirlin*), sy'n brifddinas ardal cyngor Stirling. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 41,243; y ddinas leiaf yn yr Alban.

Saif y ddinas o amgylch Castell Stirling, ar fryn sydd wedi bod o bwysigrwydd strategol ers o leiaf cyfnod y Rhufeiniaid. Credir mai Stirling oedd caer *Iuddeu* neu *Urbs Giudi*, lle gwarchaewyd ar Oswiu, brenin Northumbria gan Penda, brenin Mersia yn 655.

Stirling oedd y man isaf lle gellid croesi Afon Forth, ac mae ar y ffin rhwng Iseldiroedd ac Ucheldiroedd yr Alban. Ymladdwyd nifer o frwydrau yma, yn cynnwys buddugoliaeth William Wallace dros y Saeson ym Mrwydr Pont Stirling a buddugoliaeth Robert Bruce dros fyddin Edward II, brenin Lloegr ym Mrwydr Bannockburn.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan Thistles
*Castell Stirling
*Cofadeilad Cunninghame Graham
*Eglwys Gadeiriol Dunblane
*Gorsaf Stirling
*Y Raploch

[bawd|dim|[Castell Stirling o'r de-orllewin]]

## Enwogion
*Billy Bremner (1942-1997), chwaraewr pêl-droed
*Willie Carson (g. 1942), joci

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Alban
Categori:Trefi Stirling
Brwydr Arfderydd

Ymladdwyd **Brwydr Arfderydd**, yn ôl traddodiad, yn yr Hen Ogledd tua'r flwyddyn 573 rhwng Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud a Gwenddolau fab Ceidio.

Ceir yr hanes yn y farddoniaeth a gysylltir a Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin. Gyrrwyd bardd llys Gwenddoleu, Myrddin, yn wallgof gan farwolaeth ei arglwydd ac erchylltra'r frwydr. Ffôdd i Goed Celyddon, lle bu'n byw fel dyn gwyllt gan ennill iddo'i hun yr enw "Myrddin Wyllt".

Yn y gerdd gynnar 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin', cysylltir Gofannon fab Dôn â brwydr Arfderydd. Dywedir iddo ymladd yn y frwydr honno â saith gwaywffon.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yn y cofnod am y flwyddyn 573 yn yr *Annales Cambriae*, ond yma dywedir ei bod yn frwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer. Mewn cofnod diweddarach, mae'r *Annales* yn enwi meibion Eliffer fel Gwrgi a Peredur.

Yn ôl Trioedd Ynys Prydain roedd Brwydr Arfderydd yn un o 'Dri Ofergad Ynys Prydain'. Mae'r triawd yn dweud mai "o achaws nyth yr ychedydd" (o achos nyth yr ehedydd) yr ymladdwyd y frwydr. Mae rhai ysgolheigion yn cynnig fod hyn yn gyfeiriad at ymrafael yn llys Caerlaverock (tref yn Swydd Dumfries yn yr Alban heddiw), sef "Caer yr Ehedydd" ar lannau'r Moryd Solway.

## Llyfryddiaeth 
* Kenneth Jackson, 'O achaws nyth yr ychedydd', yn *Ysgrifau Beirniadol*, cyfrol X (Gwasg Gee, 1977)

Categori:570au
Arfderydd
Categori:Yr Hen Ogledd
Gartholwg

Gall **Gartholwg** olygu un o'r pedwar isod:

*Pentref Gartholwg, Pontypridd, a elwir fel rheol yn Pentre'r Eglwys.
*Canolfan Dysgu Gydol Oes Gartholwg, yn y pentref uchod.
*Ysgol Gynradd Gymraeg Gartholwg, sy'n rhan o'r campws.
*Ysgol Gyfun Gartholwg, sydd hefyd yn rhan o'r campws.
Rhyfel Cartref yr Alban

bawd|Map o'r Alban; 1644–51
Roedd **Rhyfel Cartref yr Alban** yn rhyfel yn 1644 a 1645 rhwng y Brenhinwyr, cefnogwyr y brenin Siarl I a'r Cyfamodwyr, oedd wedi bod yn rheoli'r Alban ers 1639. Roedd y rhyfel yma yn rhan o gyfres Rhyfeloedd y Tair Teyrnas.

Prif gadfridog y Brenhinwyr yn yr Alban oedd James Graham, Ardalydd 1af Montrose. Cododd fyddin, yn bennaf yn Ucheldiroedd yr Alban, a chyda chymorth milwyr o Iwerddon enillodd gyfres o fuddugoliaethau dros fyddinoedd llawer mwy niferus y Cyfamodwyr. Yn y diwedd, bu'r Cyfamodwyr yn fuddugol, a gorfodwyd Montroese i adael yr Alban.

Ym mis Mawrth 1650, dychwelodd Montrose i ymladd dros y brenin Siarl II, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Carbisdale, a dienyddiwyd ef yng Nghaeredin.

Categori:1640au
Categori:Hanes milwrol yr Alban
Alban, Cartref
Alban
Rachel Bromwich

Ysgolhaig yn arbenigo yn llenyddiaeth Gymraeg y Canol Oesoedd oedd **Rachel Bromwich** (30 Gorffennaf 1915 – 15 Rhagfyr 2010). Bu'n ddarlithydd mewn Ieithoedd a Llenyddiaeth Geltaidd ym Mhrifysgol Caergrawnt.  Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar Drioedd Ynys Prydain ac ar farddoniaeth Dafydd ap Gwilym. Dyfarnwyd gradd DLitt er anrhydedd iddi gan Brifysgol Cymru yn 1985.

Bu farw yn 95 oed.

## Cyhoeddiadau
* *Aspects of the poetry of Dafydd Ap Gwilym: collected papers* (1986)
* *Medieval Welsh literature to c.1400, including Arthurian studies: a personal guide to University of Wales Press publications*
* *Tradition and innovation in the poetry of Dafydd ap Gwilym* (1967)
* (gol.) *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1963, argraffiad newydd 2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
James Graham, Ardalydd 1af Montrose

Uchelwr a chadfridog o Albanwr oedd **James Graham, Ardalydd 1af Montrose** (Hydref 1612 – 21 Mai 1650).

Roedd James Graham yn fab i John Graham, 4ydd Iarll Montrose ac yn bennaeth Clan Graham. Daeth yn 5ed Iarll Montrose pan fu farw ei dad yn 1626. Yn 1638, wedi i'r brenin Siarl I geisio gorfodi'r Albanwyr i ddefnyddio'r Llyfr Gweddi Anglicanaidd, bu gwrthwynebiad a arweniodd ar Ryfel yr Esgobion. Cefnogodd Montrose y gwrthwynebiad, ac arwyddodd y Cyfamod Cenedlaethol.

O 1639 ymlaen, y Cyfamodwyr oedd mewn grym yn yr Alban, ond nid oedd Montrose yn cyd-fynd a phlaid y Presbyteriaid dan Archibald Campbell, Ardalydd 1af Argyll, a dechreuodd gefnogi'r brenin. Yn ystod Rhyfel Cartref yr Alban yn 1644 a 1645, Montrose oedd prif gadfridog plaid y brenin. Cododd fyddin o Ucheldiroedd yr Alban, a chyda chymorth 2,000 o filwyr o Iwerddon dan Alasdair MacColla dechreuodd ar ymgyrch a ddangosodd ei dalent eithriadol fel cadfridog. Enillodd fuddugoliaethau, yn aml dros fyddinoedd llawer mwy na'i fyddin ei hun, ym mrwydrau Tippermuir, Inverlochy, Auldearn, Alford a Kilsyth.

Yn dilyn Brwydr Kilsyth roedd Montrose yn feistr ar yr Alban i bob golwg, ond aeth llawer o'r Ucheldirwyr adref gyda'u hysbail. Ar 12 Medi, daeth David Leslie ar draws Montrose gyda byddin fechan, a'i orchfygu ym Mrwydr Philiphaugh. Bu raid i Montrose ddianc i Norwy.

Ym Mawrth 1650 dychwelodd Montrose i'r Alban i ymladd dros Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban. Ni chafodd lawer o gefnogaeth, ac ar 27 Ebrill gorchfygwyd ef ym Mrwydr Carbisdale. Cymrewyd ef yn garcharor yn fuan wedyn, a dienyddiwyd ef yng Nghaeredin ar 21 Mai.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1612
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Marwolaethau 1650
Thomas Kinsella

Bardd, cyfieithydd, golygydd a chyhoeddwr o Iwerddon oedd **Thomas Kinsella** (4 Mai 1928 &ndash; 22 Rhagfyr 2021). Yn ogystal â nifer o gyfrolau o gerddi mae'n adnabyddus am ei gyfieithiad poblogaidd o'r *Tain Bo Cuailgne* i'r Saesneg.

Cafodd ei eni yn Inchicore, Swydd Dulyn, yn fab i Agnes (Casserly) a John Kinsella. Priododd Eleanor Walsh ym 1955.

## Llyfryddiaeth
### Cerddi
* *Poems* (Dulyn: The Dolmen Press, 1956)
* *Another September* (Dolmen, 1958)
* *Poems & Translations* (Efrog Newydd: Atheneum, 1961)
* *Downstream* (Dulyn: Dolmen, 1962)
* *The Clergyman*  (Dulyn: St Sepulchre's Press, 1965)
* *Tear* (Cambridge, MA: Pym-Randall Press, 1969)
* *Nightwalker and Other Poems* (Oxford University Press, 1968; Efrog Newydd, Knopf, 1969)
* *Ely Place* (Dulyn: Tara Telephone Publications/St. Sepulchre's Press, 1972)
* ''Butcher's Dozen* (Dulyn, Peppercanister, 1972)
* *The Good Fight* (Peppercanister 1973)
* *Notes from the Dead and Other Poems* (Knopf, 1973)
* *Fifteen Dead* (Peppercanister, 1979)
* *One and Other Poems* (Dolmen, Oxford University Press, 1979)
* *Peppercanister Poems* 1972-1978 (Dolmen 1979; Winston Salem, North Carolina, Wake Forest University Press, 1979)
* *One Fond Embrace* (Deerfield, MA: Deerfield Press, 1981)
* *St Catherine's Clock* (Oxford University Press, 1987)
* *Blood & Family* (Efrog Newydd: Oxford Univ. Press, 1988)
* *Poems From jack kinsella Centre* (Oxford University Press, 1990)
* *Madonna and Other Poems* (Peppercanister, 1991)
* *Open Court* (Peppercanister, 1991)
* *The Pen Shop* (Peppercanister, 1997)
* *The Familiar* (Peppercanister, 1999)
* *Godhead* (Peppercanister, 1999)
* *Citizen of the World* (Peppercanister, 2000)
* *Littlebody* (Peppercanister, 2000)
* *Collected Poems 1956-2001* (Oxford University Press, 2001)
* *Marginal Economy* (Peppercanister, 2006)
* *Collected Poems 1956-2001* (Wake Forest University Press, 2006)
* *Belief and Unbelief* (Peppercanister, 2007)
* *Man of War* (Peppercanister, 2007)
* *Selected Poems* (Carnanet Press, 2007)

### Rhyddiaith
* *The Dual Tradition: An Essay on Poetry and Politics in Ireland* (Carcanet, 1995)
* *Readings in Poetry* (Peppercanister, 2006)

### Cerddi a rhyddiaith
* *A Dublin Documentary'' (O'Brien Press, 2007)

### Cyfieithiadau
* *The Tain* (*Tain Bo Cuailgne*), gyda darluniau gan Louis le Brocquy (Dolmen, 1969)
* *An Duanaire - Poems of the Dispossessed*, gyda Seán Ó Tuama (Dolmen, 1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Golygyddion o Iwerddon
Categori:Llenorion o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 2021
Huw T. Edwards

bawd|Clawr bywgraffiad o Huw T. Edwards; Gwasg Prifysgol Cymru yn 2011

Undebwr llafur a gwleidydd sosialaidd a chenedlaetholgar oedd **Huw Thomas Edwards** (19 Tachwedd 1892 – 8 Tachwedd 1970). Cafodd marwolaeth ei fam ym Mehefin 1901 gryn ddylanwad arno am weddill ei oes.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Ro-wen, Dyffryn Conwy yn fab i Hugh Edwards ac Elizabeth Williams. Cafodd marwolaeth ei fam pan oedd yn wyth mlwydd oed gryn effaith arno a chafodd fawr o addysg o werth.  Ailbriododd y tad o fewn chwe mis i fam Huw T. farw, priodi â gweddw 30 oed. Ni fu Huw a'i lys fam erioed yn agos. Plentyndod digon anodd gafodd Huw T.
Gweithiodd ar ffermydd ac yn chwareli ithfaen yr ardal cyn mudo i dde Cymru yn 1909, lle y bu'n gweithio yn y pyllau glo. Daeth yn aelod o gapel yr Annibynwyr, Bethania Aberfan tua 1913.
bawd|200px|chwith|Cofeb Huw T Edwards yn Ro-wen

Roedd ymhlith y cyntaf i'w alw i danchwa Senghennydd ac i ddisgyn (mynd i lawr) y brif siafft i chwilio am unrhyw rai oedd wedi goroesi'r ddamwain.

Ymunodd â'r Army Special Reserve (ASR) yn 1911 a chael ei hyfforddi yn Preston. Gan ei fod yn aelod o'r Cefnlu galwyd ef i'r rhengoedd ar ddiwrnod cyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf a chafodd ei glwyfo yn 1918.  Wedi hynny dychwelodd i fyw i'r gogledd, gan weithio yn chwareli ithfaen ardal Penmaenmawr.

Yn yr 1920au daeth yn swyddog undeb, yn drefnydd etholiadol gyda'r Blaid Lafur ac yn gynghorydd tre.  Yn 1932 cafodd swydd gyda'r TGWU gan symud i fyw i Shotton, Sir y Fflint. Am gyfnod maith roedd yn un o'r dynion mwyaf dylanwadol yn y mudiad llafur yng ngogledd Cymru.

Penodwyd ef yn gadeirydd Cyngor Cymru a Mynwy yn 1949 gan aros yn y swydd tan ei ymddiswyddiad dadleuol yn 1958.  Yn 1959 gadawodd y Blaid Lafur ac ymuno â Phlaid Cymru, ond dychwelodd i'w hen blaid yn 1965.

Roedd wedi dadlau o blaid sefydlu senedd i Gymru er 1944.  Yn ystod cyfnod ei gadeiryddiaeth o Gyngor Cymru, pwyswyd ar y llywodraeth Geidwadol i sefydlu'r swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru.  Ni lwyddwyd i wireddu hyn yn yr 1950au ond yn 1964 sefydlwyd y swydd gan y llywodraeth Lafur a etholwyd yn y flwyddyn honno.

Bu'n gyfarwyddwr y cwmni teledu masnachol TWW ac roedd ymhlith y cyntaf i alw am sefydlu sianel deledu Gymraeg.  Yn 1956 achubodd y papur newydd *Y Faner* a oedd mewn trafferthion ariannol.

Bu farw yn 1970.  Gosodwyd cofeb iddo yn Ro-wen yn 1992.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd ddwy gyfrol hunangofiannol:
**Tros y Tresi* (1956)
*''Troi'r Drol* (1963)
 
Cyhoeddwyd cofiant iddo yn 2007:  
*Gwyn Jenkins: *Prif Weinidog Answyddogol Cymru: cofiant Huw T Edwards'' (Y Lolfa, 2007)

## Gweler hefyd
* Huw T. Edwards (llyfr); cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru yn 2011

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Papurau Huw T Edwards yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Huw T Edwards yn y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl o Gonwy
Llanllechid

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanllechid** (). Saif y pentref rhyw bedair milltir i'r de-ddwyrain o ddinas Bangor, rhwng Bangor a Bethesda ac ychydig i'r dwyrain o'r briffordd A5, wrth droed y Carneddau.

Cysegrir eglwys y plwyf i'r Santes Llechid. Bu Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gurad yno am gyfnod yn y 18fed ganrif.

bawd|dim|270px|Chwarel cyfagos: Chwarel Bryn Hall
250px|dim|bawd|Eglwys Llanllechid.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Cochwillan, plasdy hynafol yn rhan isaf y plwyf ar lan Afon Ogwen.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Morysiaid Môn

[200px|bawd|Cofeb y Morysiaid ger [Mynydd Bodafon, Pentrerianell]]

Teulu o Ynys Môn a ddaeth yn ganolbwynt Cylch y Morrisiaid oedd **Morysiaid Môn** neu **Morrisiaid Môn**. Pedwar brawd oeddynt, meibion i Morris ap Rhisiart Morris neu Morris Prichard, o blwyf  Llanfihangel Tre'r Beirdd, ac yn ddiweddaearch Pentrerianell.

*Lewis Morris (1701-1765)
*Richard Morris (1703-1779)
*William Morris (1705-1763)
*John Morris (1706-1740)

## Cyfeiriadau

Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teuluoedd o Gymru
Categori:Teuluoedd llenyddol
Ieuan Brydydd Hir Hynaf

:''Erthygl am y bardd canoloesol yw hon. Am y bardd ac ysgolhaig o'r 18fed ganrif a adnabyddir weithiau fel Ieuan Brydydd Hir, gweler Evan Evans (Ieuan Fardd).''

Bardd Cymraeg o'r 15g oedd **Ieuan Brydydd Hir** (fl. 1450 - 1485). Roedd yn frodor o Ardudwy, Meirionnydd. Am i'r llenor Evan Evans (1731-1788) gael ei alw'n 'Ieuan Brydydd Hir' hefyd, mae'n arfer galw'r bardd canoloesol yn 'Ieuan Brydydd Hir Hynaf' neu 'Ieuan Brydydd Hir Hen' er mwyn gwahaniaethu rhyngddynt.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i dystiolaeth ei gerddi a rhai o gerddi ei gyd-fardd a chyfaill Tudur Penllyn (c.1420 - 1485). Ymddengys iddo gael ei alw yn 'Brydydd Hir' am ei fod yn dal. Mae'r ffaith ei fod yn brydydd yn dangos ei fod yn fardd uchel ei ddysg a'i barch. Ymddengys ei fod yn athro barddol gan fod Tudur Penllyn yn cyfeirio ato fel 'athro canon Meirionnydd.'

## Cerddi
Cerddi crefyddol yw dros hanner y tair cerdd ar ddeg o'i waith sydd wedi goroesi. Maent yn cynnwys moliant i gysegrfannau fel Eglwys gadeiriol Aberhonddu, y Grog yng Nghaer, a Ffynnon Gwenfrewy yn Nhreffynnon. Dyma ddiweddglo'r cywydd i ffynnon Gwenfrewy:

Mae yn ei ffons, man o'r ffydd,
Byd megis maen bedydd;
Ac yno mae, gwen a'i medd,
Aurddonen i'r ddwy Wynedd,
Down ati, wen, dan y to,
A'i phib win, a phawb yno,
Yno cawn — ddyn unig gwan —
Ddiod fal buchedd Ieuan,
Ychydig, dysgedig oedd,
Â'r forwyn un arferoedd.
Dafnau o'i gwyrthiau a gaf:
O'i chyfeddach iach fyddaf!

Ceir tair cerdd gan Ieuan i'w gyfaill Tudur Penllyn sy'n rhan o gyfres o gerddi ymryson o naws gellweirus rhyngddynt; disgrifir helyntion y ddau fardd ar deithiau clera yn y gogledd ac ymweliad â Chaerdydd. Yn ogystal ceir cywydd brud sy'n ymwneud â gwleidyddiaeth Rhyfeloedd y Rhosynnau ac yn proffwydo dyfodol llewyrchus i Wynedd a Chymru diolch i ddyfodiad y Mab Darogan i arwain y Cymry i fuddugoliaeth ar y Saeson.

## Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol o waith y bardd yw:
**Gwaith Ieuan Brydydd Hir*, gol. M. Paul Bryant-Quinn, Cyfres Beirdd yr Uchelwyr (Aberystwyth, 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Marwolaethau'r 1480au
Cyfamodwyr (yr Alban)

:*Erthygl am y mudiad Albanaidd hanesyddol yw hon. Am fudiad y Cyfamodwyr yng Nghymru gweler Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd.*

Plaid grefyddol a gwleidyddol yn yr Alban yn yr 17g oedd **Y Cyfamodwyr**. Yn grefyddol, roeddynt yn gysylltiedig â Presbyteriaeth ac â gwrthwynebiad i esgobaethau. Gwrthwynebent ymdrechion i hyrwyddo Anglicaniaeth yn yr Alban.

Daw'r enw'r o'r cyfeiriadau at "gyfamod" rhwng Duw a Dyn yn y Beibl. Arwyddwyd y Cyfamod Cenedlaethol yn 1638, a dilynwyd ef gan un arall, y  *Solemn League and Covenant*, yn 1643. Bu gan y Cyfamodwyr ran amlwg yn Rhyfel Cartref yr Alban (1644 - 1645), rhan o Ryfeloedd y Tair Teyrnas.

Erbyn y 1680au, yn enwedig dan Iago VII, bu ymladd rhwng y llywodraeth a'r Cyfamodwyr, oedd yn blaid bur fechan erbyn hynny. Lladdwyd llawer o'r Cyfamodwyr, a rhoddwyd diwedd ar y mudiad fel grym gwleidyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:17eg ganrif yn yr Alban
Categori:Cristnogaeth yn yr Alban
Categori:Sefydliadau'r 17eg ganrif
Cyndeyrn

Sant a gysylltir a teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd oedd **Cyndeyrn** (Brythoneg: **Contigernos*; Lladin: *Cont[h]igirni*; Llydaweg a Saesneg: *Kentigern*) neu **Mungo** (tua 518 - 13 Ionawr 603). Cyfeirir ato hefyd fel **Cyndeyrn Garthwys** yn y traddodiad Cymreig.

Yn ôl traddodiad, roedd Cyndeyrn yn fab gordderch i Owain ab Urien ac yn ŵyr i Urien Rheged. Roedd Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, yn noddwr iddo. Ef oedd sylfaenydd Glasgow. Ceir manylion amdano ym *Muchedd Sant Cyndeyrn*, a ysgrifennwyd ar gyfer Jocelin o Furness, esgob Glasgow, yn yr Oesoedd Canol. Alltudiwyd Cyndeyrn o ardal Ystrad Clud tua 545, a ffodd i ogledd-ddwyrain Cymru lle sefydlodd glas yn Llanelwy. Dywedir mai adeilad pren oedd y clas. Yno, bu gan y sant 965 o ddisgyblion, ac yn eu plith Asaph. Dychwelodd Cyndeyrn i Ystrad Clud, ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asaph yn esgob i'w olynu.

Cyfeirir at Gyndeyrn Garthwys mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd.

Ef yw nawdd sant Glasgow, a chysegrwyd yr Eglwys Gadeiriol iddo. Ar arfbais y ddinas, ceir llun y sant ac islaw iddo ceir coeden, aderyn, cloch a physgodyn, yn coffáu pedwar gwyrth a gyflawnwyd ganddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau 603
Categori:Seintiau o'r Alban
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Esgobion Llanelwy
Derry

Dinas yng Ngogledd Iwerddon yw **Dinas y Deri** neu ***Derry*** (Gwyddeleg: ***Doire*** neu ***Doire Cholm Chille***). Mater dadleuol yw pa ffurf ar yr enw a ddefnyddir yn Saesnegː fel rheol, mae'r Unoliaethwyr yn galw'r ddinas yn "Londonderry" a chenedlaetholwyr yn ei galw'n "Derry".

Saif yr hen ddinas ar lan orllewinol Afon Foyle; mae'r ddinas erbyn hyn ar y ddwy lan. Roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 2001 yn 83,652, gyda 90,663 yn yr ardal ddinesig. Mae'n agos i Swydd Donegal a ffin Gweriniaeth Iwerddon. Yn draddodiadol, sefydlwyd y ddinas gan y sant Colum Cille. Y digwyddiadau enwocaf yn ei hanes yw Gwarchae Derry yn 1688 - 1689 a *Bloody Sunday* ar ddydd Sul, 30 Ionawr 1972, pan saethwyd 13 o brotestwyr hawliau sifil yn farw gan filwyr Prydeinig, gyda un arall yn marw bedwar mis yn ddiweddarach o ganlyniad i anafiadau gafwyd yn y digwyddiad.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Canolfan Amelia Earhart
* Eglwys Gadeiriol Sant Columb
* Eglwys Gadeiriol Sant Eugene
* Guildhall

## Chwaraeon
* Clwb pêl-droed Derry City F.C.

## Pobl o Derry 
* Joyce Cary, awdur
* Nadine Coyle, cantores (Girls Aloud)
* Seamus Heaney, bardd
* John Hume, gwleidydd
* Josef Locke, canwr
* Martin McGuinness, dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon
* Martin O'Neill, rheolwr pêl-droed

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Gogledd Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Derry
Afan Buallt

:*Erthygl am sant o Gymro yw hon. Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).*

Sant o'r 6g oedd **Afan** neu **Afan Buallt** neu'r **Esgob Afan** (fl. 500 - 542). Fe'i cysylltir â thri plwyf yn arbennig, sef Llanafan (Ceredigion), Llanafan Fawr a Llanafan Fechan (Powys). Mae'n debygol ei fod yn frodor o Geredigion. Ei ŵyl oedd y 17 Tachwedd.

Yn ôl yr achau traddodiadol, roedd Afan yn fab i Gedig ap Ceredig, brenin teyrnas Ceredigion, a Tegwedd ferch Tegid Foel ac yn gefnder i Ddewi Sant. Roedd yn frawd i Ddoged ac yn un o ddisgynyddion Cunedda Wledig, sefydlydd teyrnas Gwynedd. Roedd yn berthynas i Sant Teilo hefyd, trwy ei fam.

Credir iddo fod yn drydydd abad neu 'esgob' Llanbadarn Fawr. Yn ôl traddodiad, lladdwyd Afan yn Llanafan Fawr yn y flwyddyn 542 gan griw o Wyddelod ar gyrch ym Mrycheiniog. Gelwir y ffrwd lle y'i lladdwyd yn Nant Esgob. Ceir Derwen Afan yn y plwyf hefyd.

## Gweler hefyd 
Erthygl Afan Buallt yng *Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun

## Cyfeiriadau
* T. D. Breverton, *A Book of Welsh Saints'' (Cyhoeddiadau Glyndwr, 2000)

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Llanafan Fawr
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 542
Afan

Gallai **Afan** gyfeirio at un o sawl peth:

Pobl:
*Afan, sant o'r 6g
*Afan Ferddig, bardd cynnar
*Arglwyddi Afan, arglwyddi canoloesol yn ne Cymru

Lleoedd:
*Afon Afan, afon yn ne Cymru
*Cwm Afan, cwm yn ne Cymru
*Cwmafan, pentref yn ne Cymru
*Llanafan, Ceredigion
*Llanafan Fawr, Brycheiniog
*Llanfechan, Brycheiniog (a elwid gynt yn 'Llanafan Fawr')

Arall:
*Afan FM
Phil O'Donnell

Chwaraewr peldroed o Albanwr oedd '''Phillip "Phil" O'Donnell''' (25 Mawrth, 1972 - 29 Rhagfyr, 2007).

Bu O'Donnell yn chwarae i Motherwell, Celtic a Sheffield Wednesday. Enillodd un cap dros Yr Alban.

Bu farw O'Donnell ar 29 Rhagfyr 2007 wedi yn cwympo ar y maes yn ystod gem Motherwell yn erbyn Dundee United.

Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Marwolaethau 2007
Llanafan

:*Erthygl am y pentref yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Llanafan Fawr, Powys, ac Afan (gwahaniaethu).*

250px|bawd|Eglwys plwyf Llanafan y Trawsgoed.
Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng ngogledd Ceredigion yw **Llanafan**. Gorwedd tua 9 milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth ar ffordd wledig o Gwm Ystwyth i Bontarfynach. Gelwir y pentref yn **Llanafan y Trawsgoed** weithiau (gweler Trawscoed).

Gorwedd y plwyf yn hen gwmwd y Creuddyn, a fu'n rhan o gantref Penweddig yn yr Oesoedd Canol. Rhed afon Ystwyth heibio i'r pentref tua hanner milltir i'r de ohono lle ceir pont dros yr afon.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl Sant Afan ('Afan Buallt' neu'r 'Esgob Afan', fl. 500-542). Ceir Ffynnon Afan yn y plwyf. Mae'r eglwys yn byr hynafol ac yn cynnwys 'cangell wylo'.

Mae gan Lanafan neuadd bentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
* Trawscoed, safle caer Rufeinig a phlasdy hynafol

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Trawsgoed
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)