open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CAAT

Mudiad ymgyrchol Prydeinig sydd yn galw am ddiwedd i'r fasnach arfau ryngwladol yw **CAAT**, sef **Campaign Against Arms Trade**. Fe'i sefydlwyd yn 1974 gan gynghrair eang o fudiadau heddwch a gredai fod y fasnach ryngwladol o arfau yn cael effaith erchyll ar bobl ynghyd â diogelwch, yn difrodi datblygiad economaidd ac yn atgyfnerthu'r duedd i fynd i'r afael ag ymrysonfeydd rhyngwladol mewn modd milwriaethus.

Ym mis Medi 2012 fe'i anrhydeddwyd â gwobr Right Livelihood Award am ei "ymgyrchu arloesol ac effeithlon". 

## Cyfeiriadau
Categori:Mudiadau heddwch
Categori:Sefydliadau 1974
Palestine: Peace Not Apartheid

Llyfr gan Jimmy Carter, 39fed Arlywydd yr Unol Daleithiau (1977–1981) ac enillydd Gwobr Heddwch Nobel ydy ***Palestine: Peace Not Apartheid***. Fe'i cyhoeddwyd gan Simon and Schuster yn Nhachwedd 2006.

Tra'n Arlywydd, cyhaliodd drafodaethau Camp David rhwng Menachem Begin o Israel ac Anwar Sadat o'r Aifft a arweiniodd at gytundeb heddwch Aifft-Israel. Barn Carter yn ei lyfr *Palestine: Peace Not Apartheid* yw mai gafael Israel ar diroedd y Palesteiniaid ydy asgwrn holl gynnen problemau'r Dwyrain Canol a'r hyn sy'n atal heddwch yno. Beirniadwyd  y llyfr yn bennaf gan Iddewon ac Israeliaid ond nododd Carter fod y feirniadaeth *"in the real world… has been overwhelmingly positive."*

## Y prif ddaliadau
### *"The ultimate purpose"*
### Thesis: Sut i gael heddwch cynhwysfawr yn y Dwyrain Canol
Nododd y ddwy broblem pennaf:

Er mwyn dod a'r ddau yma i ben, mae Carter yn galw ym Mhennod 17 am adnewyddu'r gweithdrefnau heddwch, yn enwedig y canlynol:

### Yr honiad o Apartheid
Cyfiawnhaodd y defnydd o'r gair "Apartheid" yn ei lyfr drwy ddweud:

### Y prif bwyntiau
## Cyfeiriadau
Categori:Jimmy Carter
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Rhyfeloedd yr 21ain ganrif
Categori:Rhyfeloedd y Dwyrain Canol
Categori:Llyfrau 2006
Wadi

[bawd|Wadi **Siyagh** yng [Gwlad Iorddonen|Ngwlad Iorddonen]]

Term Arabeg sydd yn cyfeirio'n draddodiadol at gwm yw **wadi** (Arabeg: وادي‎ *wādī*). Gall hefyd gyfeirio at wely afon sych (dros dro) sydd ddim ond yn llifo pan fo glaw trwm, neu, fel arall, ond yn ffrwd ysbeidiol. Ceir gair Cymraeg am hyn o beth sydd yn aml yn cael ei ddefnyddio fel cyfieithiad o "*wadi*", sef **sychnant**.

Un o'r wadis enwocaf yn y byd yw Wadi Rum yng Ngwlad Iorddonen. Mae'r wadi yn cynnwys ffurfiant creigiau anhygoel wedi eu naddi gan yr elfennau. Mae'n gyrchfan twristiaeth boblogaidd yn y wlad.

## Cefieiriadau
Categori:Dyffrynnoedd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Arabeg
Categori:Tirffurfiau
Ser

:*Erthygl am yr erfyn yw hon. Gweler hefyd sêr.*
bawd|Amryw serrod
Erfyn torri traddodiadol a ddefnyddir mewn amaeth a choedwigaeth er mwyn torri deunydd pren megis llwyni a brigau yw **ser**, sy'n fath o gryman neu filwg. Maent yn gyffredin iawn yn y gwledydd Ewropeaidd hynny sy'n tyfu gwinwydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Offer amaethyddol
Categori:Offer coedwigaeth
Pibonwyen

bawd|Pibonwy ar goeden
Cethren iâ sydd yn ffurfio wrth i ddŵr sy'n diferu rewi yw **pibonwyen**, a elwir hefyd yn **rhew bargod**.

:Gaeaf 1813-14...*From many buildings, icicles full 1 1⁄2 yard long were seen suspended. One fall of snow continued 48 hours incessantly, after the ground had been covered with a condensation, the result of [nearly] 4 weeks’ continued frost. A fair was kept on the Thames. This winter was long, but not remarkable for intensity of cold.*

Ar wahân i pibonwy, mae Geiriadur Prifysgol Cymru yn rhestru cloÿn iâ a chloch iâ ar gyfer y nodwedd hynod hon. Mae’r gair pibonwy yn mynd yn ôl i gyfres yr `Oianau' yng Nghanu Myrddin yn yr 13ganrif: 
:*Eiry hid impen clun. gan cun callet*
:*Pibonvy imblev. blin wy russet*
sef, o’i gyfieithu i’r iaith fodern, “Eira hyd ym mhen clun; gyda chwn NEU fleiddiaid y coedydd [yn gwmni]. Pibonwy mewn blew [= barf a gwallt]. Blin yw fy rhawd”.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iâ
Cryman

bawd|Cryman medi

Erfyn amaethyddol unllaw â llafn crwm a ddefnyddir er mwyn medi cnydau grawn neu ebran yw **cryman**.

Categori:Offer amaethyddol
James Garner

Actor ffilm a theledu o'r Unol Daleithiau oedd **James Garner** (7 Ebrill 1928 – 19 Gorffennaf 2014).

Fe'i ganwyd yn Norman, Oklahoma, yn fab i Mildred Scott (née Meek) a Weldon Warren Bumgarner.  Cafodd ei addysg yn Hollywood High School.  Priododd Lois Fleishman Clarke ym 1956.

## Teledu
**Maverick* (1957–1962)
**Nichols* (1971)
**The Rockford Files* (1974-1980)
**Bret Maverick* (1981-1982)
**Man of the People* (1991-1992)
**Chicago Hope* (2000)
**8 Simple Rules* (2002-2005)

## Ffilmiau
**The Girl He Left Behind* (1956)
**Sayonara* (1957)
**Up Periscope* (1959)
*''The Children's Hour* (1962) 
**Boys' Night Out* (1962)
**The Thrill of It All* (1963)
**Move Over, Darling* (1963)  
**The Great Escape* (1963)
**The Americanization of Emily* (1964)
**The Art of Love* (1965)
**Grand Prix* (1966)
**How Sweet It Is!* (1968)
**Marlowe* (1969)
**A Man Called Sledge* (1970)
**Support Your Local Gunfighter!* (1971)
**One Little Indian* (1973)
**Victor Victoria* (1982)
**Sunset* (1988)
**The Distinguished Gentleman* (1992)
**Maverick* (1994)
**My Fellow Americans* (1996)
**Twilight* (1998)
**One Special Night* (1999)
**Space Cowboys* (2000)
**The Ultimate Gift'' (2007)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Oklahoma
.cymru

**.cymru** yw enw'r parth rhyngrwyd ar gyfer Cymru. Mae .wales hefyd ar gael, ill dau o dan faner .cymru - Ein Cartref Ar-lein. Gweinyddir y parth ".cymru" a ".wales" gan gwmmni Nominet sydd hefyd yn gyfrifol am barth ".uk".

Mae'r parth yn seiliedig ar ymgyrch boblogaidd dros ennill statws ".cym" a sefydlwyd yn 2006.

## Dolenni allanol
*Ymgyrch .cym ar wicipedia
*Parth .cymru

Categori:Y rhyngrwyd yng Nghymru
Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Sefydliadau 2015
Wadi Ara, Haifa

bawd|Hen dŷ Arabiadd yn Wadi Ara, sydd bellach wedi ei feddiannu gan Israeliaid ac yn rhan o gibwts

Pentref Palesteinaidd wedi ei leoli 38.5&nbsp;km i'r de o ddinas Haifa oedd **Wadi Ara** (Arabeg: وادي عارة). Caiff ei enw o ffrwd ar ei gyfyl, ''Wadi 'Ara''. Roedd yn bentref gweddol fychan, gyda phoblogaeth o 230 (1945). Diboblogwyd y pentref 27 Chwefror 1948.

## Rhyfel 1948 a'i adladd
Yn ystod Rhyfel 1948 amddiffynnwyd y pentref yn llwyddiannus gan luoedd Arabaidd, gan gynnwys lluoedd o Iraq. Trosglwyddwyd y tir a amddiffynnwyd gan luoedd Byddin Iraq ym Mhalesteina i Wlad Iorddonen. Ar arch Abdullah I, brenin Iorddonen ildiwyd y tir hwnnw i Wladwriaeth Israel Mai 3, 1949.

Yn 1992 fel hyn y dywedodd yr hanesydd Palesteinaidd Walid Khalidi am yr hyn sy'n weddill o'r pentref: "''The site is occupied by Kibbutz Barqay. Only two village houses remain, both on the eastern edge of the site. One of them has arched windows and a spiral staircase leading up to a room on the roof. The second has a large entrance that is used today as a gate for the kibbutz's swimming pool.''" 

Flynyddoedd y rhyfel (1948-9) dioddefai'r trigolion Palesteinaidd brodorol drais o du llluoedd Israel. Datguddiwyd y wybodaeth a ganlyn i'r hanesydd o Israeliad Uri Milstein gan aelod o'r cibwts lleol, Be'eri, a oedd yn rhan o gatrawd Israelaidd fu ymladd yn yr ardal: "We were in Wadi 'Ara. We raided a nearby Palestinian post and brought a prisoner for interrogation. A soldier beheaded him and scalped his head by knife. He raised the head on a pole to strike fear among Palestinians. Nobody stopped him." 

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Israel
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Llynnoedd Annwn

Lleolir **Llynnoedd Annwn** ger Chwilog yng nghymuned Llanystumdwy ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Mae'r llynnoedd yn grŵp o dri llyn bychan cyfagos. Ni enwir y llynnoedd ar y map OS 1:50,000 ond mae Frank Ward yn cofnodi'r enw lleol ar lafar arnynt fel 'Llynnoedd Annwn' yn ei gyfrol *The Lakes of Wales* (1931).

## Lleoliad
Saif y llynnoedd ger fferm Afon-wen tua 1 filltir i'r de-ddwyrain o Chwilog a thua 3 milltir i'r gorllewin o Gricieth, yn agos iawn i'r môr. Mae lein Rheilffordd Arfordir Cymru yn mynd heibio iddynt ychydig i'r de, rhwng y llynnoedd â'r traeth. Mae'r llynnoedd bychain yn cael eu llenwi gan ffrwd fechan sy'n llifo iddynt o'i tharddle i'r dwyrain o Chwilog.

## Enw
Cofnodir yr enw gan Frank Ward, arbenigwr ar lynnoedd Cymru. Er nad oes chwedl werin amdanynt wedi goroesi mae'n debyg fod yr enw yn cyfeirio at Annwn (Annwfn), sef yr Arallfyd Cymreig a Cheltaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanystumdwy
Annwn
Categori:Mytholeg Gymreig
The Lakes of Wales

Cyfrol ar lynnoedd Cymru gan Frank Ward yw ***The Lakes of Wales*** a gyhoeddwyd gan Herbert Jenkins yn Llundain ym 1931. Mae'n llyfr manwl a ystyrir yn gyfeirlyfr o bwys am ei bwnc o hyd er gwaethaf treigl y blynyddoedd.

## Disgrifiad
Teitl llawn y llyfr yw *The Lakes of Wales [:] A guide for anglers and others. The Fishing, Scenery, Legends and Place Names, with some mention of river fishing*. Ceir rhagymadrodd a phenodau ar y tirwedd, pysgota, enwau lle a chwedlau a thraddodiadau. Prif gynnwys y gyfrol o dros 260 tudalen yw'r adran faith ar y llynnoedd eu hunain, sy'n disgrifio dros 500 o lynnoedd mawr a bychan wedi'u rhestru yn nhrefn yr wyddor. Ceir mapiau a lluniau du a gwyn hefyd, gyda mynegai llawn ar ddiwedd y gyfrol.

Ymgynghorodd Ward, oedd yn Sais yn enedigol, â sawl arbenigwr Cymreig wrth baratoi ei waith, yn cynnwys T. Gwynn Jones. Holodd yn lleol am wybodaeth am y llynnoedd hefyd gan geisio ymweld â phob un yn bersonol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhestr llynnoedd Cymru

Lakes of Wales, The
Lakes of Wales, The
Lakes of Wales, The
Categori:Llynnoedd Cymru
Chungcheongbuk-do

Talaith yng nghanol De Corea yw **Chungcheongbuk-do** (Hangul: 충청북도). Y brifddinas daleithiol yw Cheongju. Poblogaeth Chungcheongbuk-do, neu **Chungbuk**, yn 2022 oedd 1,624,993.

## Rhanbarthau gweinyddol
Rhennir Chungbuk yn 3 dinas (neu *si* (시) yng Nghoreeg) a 9 sir (neu *gun* (군)).  Mae pob ardal wedi ei rhestri yn yr wyddor Ladin, hangul, a hanja.

## Cyfeiriadau

Categori:Taleithiau De Corea
Afon y Garth

Afon yn Sir y Fflint yw **Afon y Garth**. O'i tharddle ger pentref Llanasa mae'n llifo i'w haber ger Ffynnongroew, Glannau Dyfrdwy. Ei hyd yw tua 3 milltir.
250px|bawd|chwith|Llifa Afon y Garth drwy Goed y Garth

## Cwrs
Tardda Afon y Garth ger Llanasa. Oddi yno mae hi'n llifo i gyfeiriad y dwyrain trwy ystad Castell y Gyrn ac i mewn i gwm coediog Coed y Garth. Tua hanner milltir i'r de o Ffynnongroew mae ffrwd fechan Nant Felin Blwm yn llifo iddi o gyfeiriad y de. Mae'r afon yn cyrraedd ei haber ger Ffynnongroew ac yn llifo dros y tywod i aber mawr Afon Dyfrdwy rhwng Ffynnongroew a Mostyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr afonydd Cymru

## Cyfeiriadau
Garth
Garth
Categori:Llanasa
Fflyrtian

Ymddygiad cymdeithasol yw **fflyrtian** Nid oes bwriad difrif gan fflyrtian, er y gall arwain yn hwyrach at berthynas agosach rhwng y ddau berson.

## Cyfeiriadau 
Categori:Atyniad rhywiol
Dora Bryan

Actores Seisnig oedd **Dora May Broadbent OBE**, neu **Dora Bryan** (7 Chwefror 1923 – 23 Gorffennaf 2014).

## Ffilmiau
* *The Fallen Idol* (1948)
* *Once Upon a Dream* (1949)
* *The Perfect Woman* (1949)
* *The Interrupted Journey* (1949)
* *Something in the City* (1950)
* *The Blue Lamp* (1950)
* *Circle of Danger* (1951)
* *High Treason* (1951)
* *Scarlet Thread* (1951)
* *Lady Godiva Rides Again* (1951)
* *Mother Riley Meets the Vampire* (1952)
* *Women of Twilight* (1952)
* *Time Gentlemen, Please!* (1952)
* *The Ringer* (1952)
* *The Fake* (1953)
* *Street Corner* (1953)
* *You Know What Sailors Are* (1954)
* *Fast and Loose* (1954)
* ''As Long as They're Happy* (1955)
* *See How They Run* (1955)
* *The Man Who Wouldn't Talk* (1958)
* *Carry On Sergeant* (1958)
* *Operation Bullshine* (1959)
* *Follow That Horse!* (1960)
* *A Taste of Honey* (1961)
* *The Great St Trinian's Train Robbery* (1966)
* *Two a Penny* (1967)
* *Hands of the Ripper* (1971)

## Teledu
**Happily Ever After* (1961-1964)
**Both Ends Meet Dora* (1972)
**Absolutely Fabulous* (1996/2001)
**Dinnerladies* (1999)
**Last of the Summer Wine'' (2001-2005)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llyn Nadroedd

Llyn yn Eryri, Gwynedd, yw **Llyn Nadroedd**. Fe'i lleolir yng Nghwm Clogwyn yn uchel ar lethrau gorllewinol Yr Wyddfa tua milltir i'r gorllewin o'r copa. Llyn bychan ydyw, 1,741 troedfedd i fyny.
250px|bawd|chwith|Llyn Nadroedd (cornel chwith isaf) gyda Llyn Cwellyn yn y cefndir, o'r Wyddfa

Mae'n llyn bychan gyda dŵr tywyll a dwfn. Mae'r tir o'i gwmpas yn gorsiog ac mae glan y llyn yn greigiog. Ymddengys nad oes pysgod ynddo.

Llifa ffrwd o ben gogleddol y llyn i lifo i lawr i Afon Treweunydd sy'n llifo wedyn i Llyn Cwellyn. Tua chwarter milltir i'r dwyrain o Lyn Nadroedd ceir llyn bychan arall, sef Llyn Coch.

## Gweler hefyd
*Llyn Pryfed

## Cyfeiriadau
Nadroedd
Categori:Betws Garmon
Categori:Eryri
Afon Treweunydd

Afon fynyddig yn Eryri, Gwynedd, yw **Afon Treweunydd**. Mae'n tarddu yng Nghwm Clogwyn ychydig i'r gorllewin o'r Wyddfa ac yn llifo i Afon Gwyrfai. Hyd: tua 3 milltir.

Mae sawl ffrwd yn llifo i'r afon yng Nghwm Clogwyn. Tardda'r ffrydiau uchaf ym mhen uchaf y cwm dan gysgod copa'r Wyddfa. Llifa ffrydiau i mewn i Lyn Coch ac yna ymlaen i lawr y cwm i gyfeiriad y gogledd ac wedyn i'r gorllewin. Mae ffrwd arall yn llifo i Lyn Nadroedd ac yna dros y creigiau i'r gogledd i ymuno â phrif ffrwd yr afon yn is i lawr. Mae'r ffrwd sy'n llifo o Lyn Ffynnon y Gwas yn llifo i mewn i lyn llai islaw iddo, oedd hefyd yn gronfa ddŵr, ac yna'n llifo i Afon Treweunydd.

Mae Afon Treweunydd yn ymuno ag Afon Gwyrfai ychydig cyn iddi lifo i mewn i Lyn Cwellyn.

## Cyfeiriadau
Treweunydd
Treweunydd
Categori:Betws Garmon
Llyn Coch

250px|bawd|chwith|Llyn Coch

Llyn bychan yn Eryri, Gwynedd, yw **Llyn Coch**. Fe'i lleolir yng Nghwm Clogwyn yn uchel ar lethrau gorllewinol Yr Wyddfa tua milltir i'r gorllewin o'r copa. Mae'r llyn 700llath wrth tua 150 llath.

Mae dŵr y llyn yn fas. Llifa ffrwd iddo o lethrau'r Wyddfa ger llaw. Mae dyfroedd y ffrwd a'r llyn ei hun yn goch oherwydd presenoldeb haearn. Y lliw coch hwn sy'n rhoi ei enw i'r llyn. Ceir rhai brithyll bychain yn y llyn.

Llifa ffrwd o ben gogleddol y llyn i lifo i lawr i Afon Treweunydd sy'n llifo wedyn i Llyn Cwellyn. Tua chwarter milltir i'r gorllewin o Lyn Coch ceir llyn bychan arall, sef Llyn Nadroedd.

## Cyfeiriadau
Coch
Categori:Betws Garmon
Categori:Eryri
A Clash of Kings

Nofel ffantasi gan George R. R. Martin yw ***A Clash of Kings*** (Gwrthdaro o Frenhinoedd) a gyhoeddwyd gyntaf ym 1998. Hon yw'r ail nofel yn y gyfres *Cân o Iâ a Thân*, a disgwylir 7 cyfrol i gyd yn y gyfres. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf ar 16 Tachwedd 1998 yng ngwledydd Prydain ac yna yn yr Unol Daleithiau ym Mawrth 1999.

Fel ei rhagflaenydd *Gêm o Dronau*, enillodd y nofel Wobr Locus (yn 1999) am y Nofel Orau ac fe'i henwebwyd am Wobr Nebula (hefyd yn 1999). Fe'i dyluniwyd gan John Howe.

Addaswyd y nofel ar gyfer cyfres deledu gan HBO fel ail dymor y gyfres deledu *Gêm o Dronau*.

'A Clash of Kings' hefyd yw teitl yr estyniad i'r gêm fwrdd 'Game of Thrones'.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1998
Categori:Nofelau ffantasi
Categori:Nofelau gan George R. R. Martin
Wcreineg

Iaith Slafonaidd Ddwyreiniol yw'r **Wcreineg**. Hon yw iaith swyddogol Wcráin a phrif iaith yr Wcreiniaid. Siaredir hefyd gan gymunedau Wcreinaidd yng Nghasachstan, Moldofa, Gwlad Pwyl, Rwmania, Lithwania, a Slofacia. Fe'i ysgrifennir gan ddefnyddio'r wyddor Gyrilig. Mae rhywfaint o gyd-ddealltwriaeth rhwng yr Wcreineg a'r Felarwseg a'r Rwseg, ac ohonyn nhw y tarddodd yn y 12fed a'r 13g. Fel y Felarwseg, mae ynddi lawer o eirfa a fenthyciwyd o'r Bwyleg.

## Gramadeg 
Mae'r Wcreineg yn iaith asiadol (*fusional*), enwol-gwrthrychol (*nominative-accusative*), ac mae'n defnyddio arddodiaid i gyfleu cyfeiriad a natur symud (*satellite framed*). Mae'r iaith yn gwahaniaethu rhwng 'ti' a 'chi', ac mae'n gallu gollwng y goddrych (*null-subject*). Trefn arferol y frawddeg yw Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO). Mae trefnau eraill yn gyffredin oherwydd y rhyddid y mae system ffurfdroi'r iaith yn ei ganiatáu.

Mae gan enwau un o 3 chenedl: gwrywaidd, benwyaidd, diryw; maen nhw'n ffurfdroi yn ôl:

*7 cyflwr: enwol, gwrthrychol, genidol, derbyniol, offerynnol, lleoliadol, cyfarchol;
*2 rhif: unigol, lluosog.

Mae ansoddeiriau'n cytuno gydag enwau yn ôl cenedl, cyflwr a rhif.

Ceir 4 amser i'r ferf yn Wcreineg:
* presennol (теперішній): *читає*;
* gorffennol (минулий): *читав*;
* dyfodol syml (простий майбутній): *читатиме*;
* dyfodol cwmpasog (складний майбутній): *буде читати*.
Wszystkie czasowniki mają dwa aspekty – dokonany (доконаний) і niedokonany (недоконаний).

Mae'r amser gorberffaith wedi'i golli yn yr Wcreineg modern, fel yn Pwyleg, yn y bôn nid yw'n cael ei ddefnyddio. Erbyn hyn, mae o'n cael ei ystyried yn hynafol. Ar lafar, prin y'i defnyddir o gwbl; dim ond mewn arddull lenyddol y gall ymddangos.

## Tafodieithoedd 
thumb|350px|
Mae'n bosib gwahaniaethu dau grŵp o dafodieithoedd Wcreineg – gogleddol a deheuol. O fewn y grŵp deheuol ceir dau is-grŵp, gorllewinol a dwyreiniol (gweler y llun):
* **Gogleddol** – Y brif wahaniaeth o gymharu â'r tafodieithoedd deheuol yw datblygiad y synau Proto-Slafeg **e*, **o* mewn sillafau caeedig, a'r Proto-Slafeg **ě* (ymha bynnag safle). Yn nhafodieithoedd y de maent yn troi'r cyfan yn *i* (ikavism fel y'i gelwir), ond yn y tafodieithoedd gogleddol mewn sillafau di-acen maent naill ai'n aros yr un mor llydan *e*, *o* neu'n gulach *y*, *u*. Yn ogystal, yn y tafodieithoedd hyn mewn sillafau acennog, nid yw'r sain yn trawsffurfio'n * a * fel yn y de, ac fe geir deuseiniaid amrywiol (er enghraifft *u̯o*, * u̯e * ac ati.) neu lafariad rheolaidd, ond yn fwy yn ôl (e.e. 'u', 'y').

* ** dwyreiniol** - Wedi'i nodweddu gan ynganiad mwy blaen o *y* (tebyg i Bwyleg), dad-felareiddio * l * (hefyd yn debyg i Bwyleg) a'r ynganiad o *ky*, * hy *, *xy* gyda chytsain galed.
* **gorllewinol** – O'i gymharu â'r grŵp dwyreiniol, mae'n fwy heterogenaidd. Fe'i nodweddir gan 'y' sy'n diflannu neu'n is, 'ł' mwy felar (tebyg i Rwsieg) ac ynganiad meddal o 'ḱi', 'x́i' (ond 'hy' fel arfer).

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Pladur

bawd|Pladur bren draddodiadol

Erfyn amaethyddol a ddefnyddir i ladd gwair a medi cnydau yw **pladur**. Dros amser (yr 20g) daeth y tractor a chyfarpar peirianyddol eraill i gymryd ei le yn y rhan fwyaf o wledydd ariannog hemissfêr y gogledd, ond mae'n parhau i gael ei ddefnyddio mewn gwledydd sy'n datblygu.

## Dull a defnydd
Mae'r canlynol gan O. T. Jones yn ddisgrifiad o'r pladurwr wrth ei waith:

”....Byddai rhyw hoe fach wedyn [ar ôl y cynhaeaf gwair] cyn y cynhaeaf ŷd. Yr haidd fyddai gyntaf i aeddfedu tua diwedd Awst os ceid ha' da. Byddai'n ofynnol iddo aeddfedu yn wyn neu byddai'r col yn wydn a'r peiriant dyrnu yn methu cael haidd glân. Pladuriau fel rheol fyddai'r drefn i dorri, a gafrwyr yn dilyn, dau os byddai'r pladurwr yn deall ei grefft, a'i bladur wedi ei gosod allan ac yn finiwr penigamp.
Rhaid oedd bod yn daclus wrth afra, gofalu fod y gwellt yn yr ysgub yn gorwedd yr un ffordd a dim o'r brig yn gymysg, yna dewis rhwymyn, tynnu chwech neu saith gwelltyn ger eu brig a rhwymo'r ysgub oddeutu ei chanol. Byddai cwlwm arbennig i'w wneud, dau dro tynn yn y rhwymyn ac yna gwthio'r gweddill o dan y rhwymyn ond gofalu peidio gwthio'r brig rhag i'r grawn dyfu pe digwyddai fod tywydd gwlyb. Y gwaith nesaf fyddai codi'r ysgubau yn swp o bedair a rhwymo'r brigau drachefn gyda'r un math o rwymyn er mwyn iddynt aros ar eu traed pe deuai storm o wynt. Os ceid tywydd ffafriol, awel a haul ymhen pythefnos, byddai'r ŷd yn barod i'w gario, taflu'r sypiau i lawr a gofalu fod cwt yr ysgubau tua'r gwynt iddynt sychu yn iawn. Dyma'r ŷd eto i ddiogelwch ac i aros dyrnu.”

;Miniogi
Y Stric: hen ddull o finiogi pladur gyda darn o bren wedi ei orchuddio â grut a saim.
bawd|Stric, teclyn i finiogi pladur, wedi ei ddarganfod ymysg hen wastraff yn Ardudwy, 1970au
:Medi 1934: Torri ŷd ar hyd yr wythnos hefo pladuriau. Gafra a chodi geifr. Grytio y stric [chwith] bump gwaith. Torri haidd ddydd Sadwrn a chario gwair o'r Weirglodd. Hel cnau llond tair poced.
Sawl gafr (neu stycyn ŷd) fyddai DO wedi eu cael wrth orfod grytio ei stric bum gwaith?

## Ffenoleg ac amseru’r gwaith
;Pladuro - cofnodion o'r *Tywyddiadur*
*Aberdaron 24 Mehefin 1889: Talais 2/- i Thomas Penybryn am osod dwy bladur a dau strick.
*Bwlchtocyn, 5 Gorffennaf 1933: Dechrau torri ddarn arall [o wair?] yn cae fuwch. Torri coes y bladur. Poeth.
*Padog, 11 Gorffennaf 1935: Mynd a'r bladur newydd i Sbyty Ifan i'w lifio ar y maen wrth y Felin. Grytio y stric a hogi a thorri gwair gyda'r nos. 
*Llansilin, Sir Dinbych 22 Gorffennaf 1932: Trin gwair a cario llwyth o cae hade  dwad yn wlaw  llifo bladur  tori asgell yn cae bwlch. 
*Rhiw, Llŷn 17 Awst 1933: Glaw bore. Diwrnod rigio y ddwy bladur a’i llifo
*Padog, 12 Awst 1950:Torri ŷd cae lloeau hefo’r pladur, gafra, a codi geifr. Gosod ffrwyn ar y bladur.
*Padog, 28 Awst 1935: Dechrau torri yd hefo pladuriau. Torri dwy acer a'i arfa [*sic.*] a chodi ysgubau fesul pedair yn rhesi.
*Padog, 29 Medi 1948: Torri yd yn gornel cae canol yn y bore hefo'r bladur, garfa [*sic*.], a chodi geifr, torri ceirch weirglodd ffynnon.

## Cyfeiriadau
Categori:Offer amaethyddol
Elaine Stritch

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau oedd **Elaine Stritch** (2 Chwefror 1925 – 17 Gorffennaf 2014).

## Ffilmiau
**The Scarlet Hour* (1956)
**Three Violent People* (1956)
**A Farewell to Arms* (1957)
**The Perfect Furlough* (1958)
**Kiss Her Goodbye* (1959)
**Who Killed Teddy Bear?* (1965)
**Too Many Thieves* (1967)
**Pigeons* (1970)
**The Spiral Staircase* (1975)
**Providence* (1977)
**September* (1987)
**Cocoon: The Return* (1988)
**Cadillac Man* (1990)
**Out to Sea* (1997)
*''Krippendorf's Tribe* (1998)
**Screwed* (2000)
**Small Time Crooks* (2000)
**Autumn in New York* (2000)
**Broadway: The Golden Age, by the Legends Who Were There* (2003)
**Elaine Stritch at Liberty* (2004)
**The Needs of Kim Stanley* (2005)
**Monster-in-Law* (2005)
**Romance & Cigarettes* (2005)
**Broadway: Beyond the Golden Age* (2011)
**Elaine Stritch: Shoot Me* (2012)

## Teledu
**The Growing Paynes* (1949)
**My Sister Eileen* (1960)
**The Trials of O'Brien* (1965-66)
**Pollyanna* (1973)
**Two's Company* (1975)
**The Ellen Burstyn Show* (1986-87)
**Head of the Class* (1990)
**30 Rock'' (2007-2012)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2014
Raidió Rí-Rá

Sefydlwyd **Raidió Rí-Rá** *(Radio Helynt)* yn 2008 gan fudiad iaith Wyddeleg, Conradh na Gaeilge. Gorsaf 24 awr y dydd sy'n chwarae cerddoriaeth bop y Siartiau Saesneg a hefyd peth Gwyddeleg yw hi. Anelir yr orsaf ar gyfer pobl yn eu harddegau ac ugeiniau. Bychan iawn o siarad sydd ar yr orsaf ond mae hynny o siarad yn yr iaith Wyddeleg.

Lansiwyd yr orsaf yn wreiddiol fel rhan o ddathliadau Seachtain na Gaeilge (Wythnos y Wyddeleg) y 2008. Enw wreiddiol yr orsaf oedd Radió X ond newidiwyd i Radió Rí-Rá yn dilyn cystadleuaeth.

## Darlledu
Darlledir yr orsaf ar wefan yr orsaf. Amcangyfrifir fod y wefan yn derbyn 35,0000 ymweliad y mis.

Caiff yr orsaf hefyd ei darlledu ar wasanaeth radio digidol DAB yn ardal Dulyn a Loch Garman (Wexford).

Am fis y flwyddyn adeg Seachtain na Gaeilge a gynhelir ym mis Mawrth darlledir yr orsaf ar donfedd FM yn ardaloedd Dulyn, Corc a Gallimh (Galway) a chyn 2011, yn Limeric hefyd.

Gobaith y rheolwyr yw y caiff yr orsaf ei darlledu ar wasanaeth digidol daearol Gweriniaeth Iwerddon, Soarview, yn y dyfodol. Mae Soarview yn cynnwys ac yn darlledu gorsafoedd cynhenid Iwerddon gan gynnwys sianeli teledu a radio y gwasanaeth wladwriaethol, RTÉ. Mae 9 gorsaf radio RTÉ bellach ar Soarview, gan gynnwys yr orsaf Wyddeleg ei hiaith genedlaethol, sef RTÉ Raidió na Gaeltachta.

## CDs Ceol
Ers 2005 fel rhan o ddathliadau Seatchain na Gaeilge cynhyrchwyd CD o ganeuon pop gan grwpiau Gwyddelig poplogaidd wedi eu cyfieithu i'r Wyddelig. Cynhoeddir y CDs yma o dan enw 'Ceol' ('cerddoriaeth'). Defnyddir a hyrwyddir y CDs yma gan Raidió Rí-Rá. Caiff y CDs yma eu rhoi am ddim ac yn 2011 fe'i cynhwysir o fewn cyhoeddiad o'r papur dyddiol yr Irish Daily Star. Mae'r CDs yn cynnwys fersiynau Gwyddeleg o ganeuon gan grwpiau megis The Corrs.

## Gweler hefyd
* Raidió Fáilte radio gymunedol Wyddeleg Belffast
* RTÉ Raidió na Gaeltachta - gorsaf Wyddeleg genedlaethol

## Dolenni allanol
* www.rrr.ie
* www.liveradio.ie/stations/radio-ri-ra
* RTÉ Raidió na Gaeltachta

Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Radio yn Iwerddon
Categori:Sefydliadau 2008
Llyn Cyri

Llyn ym Meirionnydd, Gwynedd, yw **Llyn Cyri**. Fe'i lleolir 3.5 milltir i'r gorllewin o gopa Cadair Idris a thua'r un pellter i'r de-ddwyrain o Abermaw. Uchder: 1,148 troedfedd.

Saif y llyn dan greigiau Craig-y-llyn fymryn i'r gogledd o brif grib Cadair Idris. Mae afon fechan yn llifo o ben gogleddol y llyn ac i lawr i Afon Mawddach ger Arthog.

Mae Llyn Cyri yn llyn bas ond ceir digonedd o frithyll ynddo. Mae ar dir comin o fewn ffin Parc Cenedlaethol Eryri. Gellir ei gyrraedd o'r lôn fynydd sy'n cysylltu Arthog a Dolgellau.

## Cyfeiriadau
Categori:Arthog
Cyri
Categori:Meirionnydd
Llyn y Gors

Llyn bychan yn Sir Conwy yw **Llyn y Gors**. Fe'i lleolir yn ne'r sir bron am y ffin â Gwynedd, tua 2 filltir i'r de o Gwm Penmachno a thua 3 milltir i'r dwyrain o dref Blaenau Ffestiniog.

Llyn bychan ydyw, 1,400 troedfedd i fyny. Mae'r dŵr yn fas a does dim pysgod ynddo.

Saif Llyn y Frithgraig tua hanner milltir i'r gogledd o'r llyn hwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Bro Machno
Gors
Rwtheniaid

Pobl Slafig Ddwyreiniol sydd yn glos iawn i'r Wcreiniaid, neu'n is-grŵp ohonynt, yw'r **Rwtheniaid**. Yn gyffredinol maent yn Wcreiniaid oedd yn hanesyddol yn ddeiliaid i Wlad Pwyl, Awstria ac Awstria-Hwngari.

## Hanes 
Yn yr Oesoedd Canol Diweddar cafodd Rwthenia ei goncro gan Lithwania, a unodd yn hwyrach â Gwlad Pwyl. Cymhathodd Rwtheniaid y dosbarth uchaf yng Ngalisia, Bukovina, a Charpathia i gymdeithas Cymanwlad Gwlad Pwyl a Lithwania, gan fabwysiadu'r Bwyleg a Phabyddiaeth, tra'r oedd y werin yn byw mewn tlodi. a'i chyfeddiannu ar 16 Mawrth.

Heddiw mae tua 1&nbsp;miliwn o Rwtheniaid yn byw ym Mynyddoedd Carpathia yn Slofacia, Gwlad Pwyl, ac Wcráin, a rhai yn y cyn-Iwgoslafia. Mae eu hunaniaeth yn ailddeffro wedi degawdau o ormes gan y comiwnyddion. Yn anaml y mae grwpiau ethnig eraill yr ardal yn sôn am "Rwthenia": dywed "Is-Garpathia" yn y Weriniaeth Tsiec a Slofacia, a "Thraws-Garpathia" yn Wcráin. Ni chydnabuwyd y Rwtheniaid fel lleiafrif ethnig gan lywodraeth Wcráin nes 2007. Mae nifer yn ei hystyried yn dafodiaith Wcreineg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Ruthenians yn y *Catholic Encyclopedia*
*  Ruthenians yn yr Internet Encyclopedia of Ukraine

Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Pwyl
Categori:Grwpiau ethnig yn Slofacia
Categori:Grwpiau ethnig yn Wcráin
Categori:Pobloedd Slafig
Seachtain na Gaeilge

'Wythnos yr iaith Wyddeleg' yw ystyr **Seachtain na Gaeilge**. Defnyddir y talfyriad **SnaG** yn aml am y digwyddiad.

Cynhelir hi yn flynyddol yn y bythefnos sy'n arwain at Ŵyl Sant Padrig yn yr Iwerddon ar 17 mis Mawrth. Er mai wythnos oedd hyd yr ŵyl yn wreiddiol fe'i hymestynwyd i bythefnos oherwydd ei phoblogrwydd. Penderfynwyd cadw'r enw 'wythnos' gan fod y term a'r cysyniad wedi magu ei phlwy. Mae'r ŵyl yn cynnwys amrywiaeth o ddigwyddiadau er mwyn hyrwyddo'r defnydd o'r iaith Wyddeleg. Mae'r digwyddiadau'n gallu cynnwys nosweithiau cymdeithasol, cerddoriaeth neu ddawnsio ar draws Iwerddon a hefyd o fewn cymunedau Gwyddelig ar draws y byd.

## Hanes
Sefydlwyd SnaG yn 1902 gan Conradh na Gaeilge. Ymysg ei sylfaenwyr oedd yr awdur a'r chwyldroadwr, Patrick Pearse. Roedd yn rhan o'r Dadeni Wyddelig oedd ar ddiwedd y bendwaredd ganrif ar bymetheg a dechrau'r 20g. Yn ddiweddar cymerwyd yr awenau o drefnu'r wythnos gan Foras na Gaeilge, corff a sefydlwyd yn 1999 i hyrwyddo a diogelu'r Wyddeleg ar draw Iwerddon yn sgîl arwyddo Cytundeb Gwener y Groglith. Yn 2012 penderfynwyd cyfuno'r wythnos fel rhan o ddathliadau an Rith - ras yr iaith Wyddeleg.

Arwyddair y digwyddiad yw ''croi na teanga - it's you'' (calon yr iaith - it's you).

## CDs SnaG
O 2005 cyhoeddwyd cyfres o CDs pop yn flynyddol o dan deitl Ceol 05, 06 ayyb. Ysytyr ceol yw 'cerddoriaeth'. Mae'r CDs yn cynnwys caneuon wedi eu cyfieithu a'u canu yn y Wyddeleg gan rai o grwpiau Saesneg eu hiaith mwyaf Iwerddon. Cyhoeddwyd caneuon gan grwpiau megis The Corrs, Paddy Casey, Mundy, The Frames, Damien Dempsey, Bell X1 a Declain O'Rourke. Yn 2011 dosbarthwyd y CDs am ddim gyda phapur dyddiol yr Irish Daily Star a'r orsaf radio pop ar-lein a digidol yn y Wyddeleg, Raidió Rí-Rá. Mae'r CDs bellach yn cynnwys fersiynau newydd o ganeuon wedi eu cyfieithu i'r Wyddeleg o'r Saesneg yn ogystal â rhai o CDs blaenorol.

## Dolenni allanol
* Seachtain na Gaeilge 
* Foras na Gaeilge 
* Conradh na Gaeilge
* Raidió Rí-Rá

Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Gwyliau diwylliannol
Categori:Sefydliadau 1902
Llyn Gloyw

250px|bawd|Llyn Gloyw

Llyn bychan yn Sir Conwy yw **Llyn Gloyw**. Fe'i lleolir yn ne'r sir tua 3 milltir i'r de-ddwyrain o bentref Cerrigydrudion a thua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o Gorwen (Sir Ddinbych). Mae yng nghymuned Llangwm.

Llyn bychan, bas, ar dir corsiog ydyw, 1,477 troedfedd i fyny ar ben bryn Cadair Dinmael. Does dim pysgod ynddo.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Gloywlyn

Categori:Llangwm, Conwy
Gloyw
Llyn Gafr

280px|bawd|Llyn Gafr

Llyn bychan yn ne Gwynedd yw **Llyn Gafr**. Fe'i lleolir i'r gogledd o gopa Cadair Idris tua 3 milltir i'r de o dref Dolgellau.

Saif y llyn 1,600 troedfedd i fyny ar lethrau gogleddol Cadair Idris tua hanner milltir i'r gogledd o Llyn y Gadair. Mae "Llwybr y Llwynog" neu "Llwybr y Cadno" (y ''Fox's Path''), y llwybr mwayf poblogaidd i ddringo i gopa Cadair Idris, yn mynd heibio'n agos i lan y llyn.

Mae ffrwd yn llifo o'r llyn i lifo i Afon Mawddach yn is i lawr yn Abergwynant. "Llyn Gafr" yw'r ffurf a geir gan Ioan Bowen Rees yn ei gyfrol *Dringo Mynyddoedd Cymru* hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dolgellau
Gafr
Llyn Gelligain

Llyn bychan yn ne Gwynedd yw **Llyn Gelligain**. Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r de-ddwyrain o Drawsfynydd yn ardal Meirionnydd. Saif 1,100 troedfedd i fyny.

Saif y llyn ger copa Moel Ddu i'r de o Gwm Prysor; llifa ffrwd o'r llyn i gyfeiriad y de i lifo i Afon Gain, un o lednentydd Afon Mawddach, yn is i lawr.
250px|bawd|chwith|Llyn Gelli Gain yn yr haf
250px|bawd|chwith|Llyn Gelli Gain yn y gaeaf

Dyma hen gronfa dŵr Trawsfynydd ar un adeg.

Cyfeiria'r hynafiaethydd a naturiaethwr Edward Lhuyd at y llyn yn 1698, gan ei alw'n "*Lhyn Celligen*". Mae'n dweud bod y llyn "yn llawn o benhwyaid a llyswennod o faint eithriadol o fawr"; ceir penhwyaid a llyswennod yno o hyd.

:*...At one time  large eels were to be found in the lake for which it was famous.  However today, it contains pike which weigh up to 8 pounds.*

Stori arall cofiaf pan oedd y llyn wedi rhewi yw un am hela llwynog a'r cŵn hela wedi dal i fyny efo'r hen lwynog wrth lan y llyn.  Mentrodd y blewyn coch dros y rhew ar cŵn yn ei ddilyn, ond roeddent yn rhy drwm i'r rhew a drwodd a nhw i'r dŵr gan adael i'r hen lwynog ddianc!

## Cyfeiriadau
Gelli Gain
Categori:Trawsfynydd
Francesca Jones

Gymnastwraig o Gymru yw '''Francesca 'Frankie' Jones''' (ganwyd 9 Tachwedd 1990).

Enillodd Frankie y fedal aur yn y gymnasteg rythmig (rhuban unigol), a phum medal arian, yng Ngemau'r Gymanwlad 2014.

Enillodd Frankie y Gwobr David Dixon am Athletwr Amlwg y Gemau'r Gymanwlad 2014.

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Gymnastwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
William Davenant

Bardd a dramodydd o Loegr oedd **Syr William Davenant** (neu '''D'Avenant'*; bedyddiwyd 3 Mawrth 1606 – 7 Ebrill 1668).

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Ieffereidos* (1630)
**Madagascar, with other Poems* (1638)
**London, King Charles his Augusta, or, City Royal, of the founders, the names, and oldest honours of that City* (1648)
**A Discourse upon Gondibert, an heroick poem* (1650)

### Drama
**Albovine, King of the Lombards* (1629)
**The Cruel Brother* (1630)
**The Wits* (1636)
**The Platonick Lovers* (1636)
**Luminalia* (1638)
**Salmacida Spolia* (1640)
**The Unfortunate Lovers* (1643)
**The Siege of Rhodes, Part I* (1656)
**The History of Sir Francis Drake* (1659)
**The Siege of Rhodes, Part II* (1663)
**The Playhouse to Be Let* (1673)
**The Man's the Master'' (1669)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1606
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1668
Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2014

Roedd 233  aelod yn nhîm Cymru yn cystadlu yng '''Ngemau'r Gymanwlad 2014''' yng Glasgow, yr Alban, rhwng 23 Gorffennaf a 3 Awst 2014.

Yr athletwr, Aled Davies, oedd capten y tîm, gyda'r gymnastwraig, Francesca Jones, yn cludo'r Ddraig Goch i'r Seremoni Agoriadol, a'r seiclwr Geraint Thomas yn ei chludo i'r Seremoni Gloi.

Casglodd Cymru cyfanswm o 36 medal - y nifer fwyaf yn hanes y Gemau - gyda Francesca Jones (gymnasteg), Natalie Powell (jiwdo), Jazz Carlin (nofio), Georgia Davies (nofio) a Geraint Thomas (seiclo) yn cipio medal aur. Francesca Jones oedd athletwraig mwyf llwyddiannus Cymru gyda chwe medal - un medal aur a phum medal arian a llwyddodd hefyd i ennill Gwobr David Dixon am y perfformiad a chyfraniad gorau gan unrhyw athletwr yn ystod y Gemau.

Yn ogystal â Francesca Jones, llwyddodd Laura Halford a Georgina Hockenhull (gymnasteg), Jazz Carlin a Geraint Thomas i gipio mwy nag un medal. Gymnasteg oedd camp mwyaf llwyddiannus Cymru gyda deg medal ond cafwyd medal mewn 10 o'r 18 camp lle bu Cymry'n cystadlu.

Roed **233** aelod yn nhîm Cymru a gyda 36 medal, dyma oedd y perffromiad gorau erioed gan Gymru yn nhermau'r nifer o fedalau enillwyd.

## Medalau'r Cymry
## Cyfeiriadau
Categori:2014
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Chwaraeon yn yr Alban
Categori:Gemau'r Gymanwlad
Asurfaen

275px|bawd|Asurfaen o Affganistan yn ei ffurf gynhenid
Glain purlas yw **asurfaen** neu **Lapis lazuli** a werthfawrogir ers dyddiau'r Henfyd am ei liw arddwys neu lachar. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol, fe'i mewnforid i Ewrop.

Fe'i mwyngloddir ers y 7g yng ngogledd-ddwyrain Affganistan ac mae'r fan honno'n dal i fod yn ffynhonnell bwysig o asurfaen. Daw cryn dipyn, hefyd, o fwyngloddiau i'r gorllewin o Lyn Baikal yn Ffederasiwn Rwsia a mynyddoedd yr Andes yn Tsile. Mwyngloddir rhywfaint ohono hefyd yn yr Eidal, Mongolia, Unol Daleithiau America a Chanada.

## Cyfansoddiad
Pif gyfansoddyn mwynol asurfaen yw laswrit (*lazurite*) (25%-40%) a ddiffinir gyda'r fformiwla cemegol (Na,Ca)8[(S,Cl,SO4,OH)2(Al6Si6O24)].

## Hanes
Mae asurfaen wedi'i fwyngloddio yn Affganistan a'i allforio oddi yno i wledydd Môr y Canoldir a De Asia ers yr oes Neolithig. Cyflwynwyd asurfaen i'r Aifft hynafol o Fôr y Canoldir, a daeth yn rhan boblogaidd, maes o law, o addurniadau a gemwaith megis sgarabau. Crybwyllir asurfaen sawl gwaith yn y gerdd Fesopotamaidd Epig Gilgamesh, sef un o weithiau llenyddol hynaf y byd.

Ceir cyfeiriadau lu i saffir yn yr Hen Destament, ond mae ysgolheigion yn gytûn y cyfeirir at asurfaen pan sonnir am saffir am nad oeddent yn hysbys i'r Ymerodraeth Rufeinig bryd hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Gleiniau
Glain

[bawd|Amryw leiniau, clocwedd o'r brig: [saffir, rhuddem, emrallt, amethyst a diemwnt]]

Dernyn o fwyn a ddefnyddir, wedi ei dorri a'i loywi, mewn gemwaith yw **glain**, **gem** neu **tlysfaen**.

## Cyfeiriadau

Categori:Mwynau
Categori:Gemwaith
Llyn y Cwrt

Llyn bychan yn Sir Conwy yw **Llyn y Cwrt**. Fe'i lleolir yn ne'r sir tua hanner ffordd rhwng Pentrefoelas i'r gorllewin a Cherrigydrudion i'r dwyrain, ar ymyl Mynydd Hiraethog.
128.81

Saif y llyn ger pentrefan Glasfryn, tua chwarter milltir i'r gogledd o'r briffordd A5. Llifa ffrwd fechan o'i ben deheuol i lifo i Afon Merddwr, sy'n un o lednentydd Afon Conwy.

Mae'n debyg bod enw'r llyn yn cyfeirio at lleoliad llys canoloesol lleol maenor Hiraethog gerllaw, efallai yn ffermdy Cwrt y Llyn neu Gernioge. Mae Cernioge yn ffermdy heddiw ond bu'n dafarn adnabyddus cyn hynny ar yr hen lôn goets. Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefoelas
Cwrt
Llyn Hafod-y-llyn

Llyn bychan yn ne Gwynedd yw **Llyn Hafod-y-llyn** (*Hafod-y-llyn* yn unig ar y map Arolwg Ordnans). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r de-orllewin o Harlech yn ardal Ardudwy, Meirionnydd. Uchder: 450 troedfedd.
250px|bawd|chwith|Llyn Hafod-y-llyn

Saif y llyn hwn mewn ardal o fryniau isel sy'n rhan o fraich allanol y Rhinogydd ger arfordir Bae Ceredigion. O ben deheuol y llyn mae ffrwd yn llifo i gyfeiriad y de-orllewin i lifo i Afon Artro ger ei haber wrth ymyl Llandanwg.

## Chwedl
Yn ôl y chwedl ganoloesol, daeth y Forwyn Fair ar ymweliad i Gymru gan lanio yn Llanfair; codwyd eglwys Llanfair ar y man lle glaniodd hi. Cerddodd Mair i'r llyn gyda'i morwynion. Ar ei ffordd yno penliniodd i yfed o ffrwd; gadwyd olion ei phengliniau ar y graig a ffrydiodd ffynnon o'r ddaear oedd â rhinweddau iachaol.

Pan gyrhaeddodd Mair y llyn ymdrochodd ei morwynion ynddo a byth ers hynny mae'r alaw (lili'r dŵr) wedi tyfu yno a chafwyd y llyn yr enw "Llyn yr Alaw".

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair, Gwynedd
Hafod-y-llyn
Gwersylla

Y gweithgaredd hamdden o fyw mewn pabell neu loches debyg yng nghefn gwlad yw **gwersylla**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gweithgareddau awyr agored
Categori:Teithio
Benthyciad myfyrwyr

Benthyciad ariannol a roddir i fyfyrwyr i helpu iddynt dalu am ffïoedd dysgu, gwerslyfrau, llety, a chostau byw yw **benthyciad myfyrwyr**. Mewn nifer o wledydd tuedda'r gyfradd llog i fod yn is na benthyciadau eraill ac mae'r telerau ad-dalu yn wahanol.

## Gweler hefyd 
* Cyllid myfyrwyr yng Nghymru

Myfyrwyr
Categori:Cyllid myfyrwyr
Cinesioleg

Astudiaeth wyddonol o symudiad y corff dynol er lles iechyd yw **cinesioleg** a adnabyddir hefyd fel **cineteg dynol**.

Mae cinesioleg yn cyfeirio at fecanweithiau seicolegol, mecanyddol a ffisiolegol. Daw'r gair o'r Groeg *kinein*, sef 'symudiad'.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffisioleg
Categori:Iechyd
Categori:Ymarfer corff
Adriana Lima

Model o Frasil yw **Adriana Lima** (ganwyd 12 Mehefin 1981).

Categori:Catholigion o Frasil
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Modelau o Frasil
Categori:Pobl o Bahia
Tudwen

Santes Gymreig oedd **Tudwen** (bl. 5g). Yn ôl yr achau traddodiadol roedd hi'n un o blant niferus Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog. Ei gwylmabsant yw naill ai 21 neu 27 o Hydref.

250px|bawd|dim|Ffenestri gwydr lliw yn Eglwys y Santes Tudwen, Llandudwen

## Nawddsant
Ychydig a wyddom amdani ar wahân i'w lle yn yr achau fel un o ferched niferus Brychan a'r ffaith mai hi yw sefydlydd a nawddsant Eglwys y Santes Tudwen yn Llandudwen (cymuned Buan) yn Llŷn, Gwynedd.

## Ffynnon
Roedd ***Ffynnon Dudwen*** mewn cae ger yr eglwys ond nid yw yno erbyn heddiw. Fe'i cysegrwyd i'r Santes Tudwen. Defnyddid dŵr y ffynnon i fedyddio plant y plwyf. Roedd yn enwedig o rinweddol at iachau epilepsi, crudcymalau, diffyg teimlad yn y corff, a llygaid blinedig. Cofnodir hefyd fod priodasau dirgel yn cael eu cysegru ger y ffynnon.

## Cyfeiriadau
Categori:Buan
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Seintiau o Gymru
Rhedeg

bawd|Rhedeg
Modd o ymsymudiad dros dir drwy symud yn gyflym ar draed yw **rhedeg**.


Categori:Athletau
Categori:Ymarfer corff
Categori:Ymsymudiad
Llyn y Garnedd Uchaf

Llyn bychan yn Eryri, Gwynedd, yw **Llyn y Garnedd Uchaf**. Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gogledd o Faentwrog ger Ffestiniog.

Saif y llyn 800 troedfedd i fyny mewn cwm filltir i'r de o gopa Moelwyn Bach.

250px|bawd|dim|Llyn y Garnedd Uchaf

Codwyd argae i greu'r llyn ar gyfer gwaith Chwarel Oakeley ond rwan bod yr argae honno yn adfeiliedig ychydig iawn o ddŵr sydd ar ôl yn y llyn, sy'n gorwedd mewn cors.

Mae ffrwd yn llifo o'r llyn i lawr i Lyn y Garnedd; oddi yno mae'r ffrwd yn llifo i Lyn Mair ac wedyn i Afon Dwyryd ger Maentwrog.

## Cyfeiriadau
Garnedd Uchaf
Categori:Maentwrog
Zohra Sehgal

Actores, dawnswraig a dawnslunydd o India oedd **Zohra Sehgal** (27 Ebrill 1912 – 10 Gorffennaf 2014).

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o India
Categori:Dawnslunwyr o India
Categori:Dawnswyr o India
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched yr 20fed ganrif o India
Categori:Merched yr 21ain ganrif o India
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Dawnslunio

Celfyddyd creu a threfnu dawnsiau yw **dawnslunio**, **dawnsnodiant** neu **coreograffi**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dawns
Rith

Ras gyfnewid baton dros y Wyddeleg yw'r **Rith** (neu 'an Rith'). Gair Gwyddeleg sy'n golygu 'rhedeg' yw rith (ynganiad wyddor IPA, rˠih)

Cynhaliwyd y Rith gyntaf yn 2010 yn ystod Seachtain na Gaeilge ('wythnos y Wyddeleg') sy'n arwain at Ddydd Sant Padrig a chynhelir pob Rith ers hynny yn ystod yr wythnos hon. Dechreuodd yn ninas Belffast a gorffen yn ninas Gaillimh (Gallway) gan redeg a phasio'r baton oddeutu 600&nbsp;km ar hyd llwybr drwy ddinasoedd a threfi, gan gynnwys Dulyn a Chorc. Cafwyd neges o gefnogaeth i'r Rith gan Arlywydd Iwerddon Mary McAleese.

Rhedodd Rith 2012 700&nbsp;km rhwng sir Dún na nGall (Donegal) a gorffen ar Ynysoedd Aran gan deithio drwy Belffast a Dulyn. Yn 2014 rhedodd y Rith 1,000&nbsp;km gan ddechrau yn Sir Corc a gorffen yn ninas Belffast.

Mae'r Rith yn seiliedig ar rasys iaith anghystadleuol eraill yn Llydaw (ar Redadeg) a Gwlad y Basg (Korrika). Ers 2014, mae Ras yr Iaith yn bodoli yng Nghymru hefyd. Yn wahanol i rasys iaith Llydaw a Gwlad y Basg, nid yw'r ras yn rhedeg yn ddi-stop drwy'r dydd a'r nos ond yn hytrach yn sefyll dros nos mewn tref cyn ailgychwyn drannoeth. Mae hi wastad yn rhedeg drwy bedair talaith hanesyddol Iwerddon; cynhelir y Rith bob dwy flynedd.

Trefnir y Rith gan fudiadau iaith y Wyddeleg ac mae'n gweithio'n draws-ffiniol ar hyd y Weriniaeth a'r Chwe Sir. Mae'n cael cefnogaeth gref gan rwydwaith Gaelscoil, sef ysgolion cyfrwng Gwyddeleg yr ynys.

## Cân y Rith
Cyfansoddwyd cân i'r Rith yn arbennig yn 2010 a bellach defnyddir y gân hon ymhob ras gan ddefnyddio gwahanol glipiau o'r Rith i gyd-fynd ag hi.

## Rasys iaith eraill
* Gwlad y Basg - Korrika
* Llydaw - Redadeg 
* Cymru - Ras yr Iaith 

## Dolen allanol
* Gwefan an Rith 

Categori:Chwaraeon yn Iwerddon
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Sefydliadau 2010
Trengholiad

Ymchwilaid cyfreithiol a gynhelir i bennu achos marwolaeth un fu farw yw **trengholiad**.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith
Categori:Marwolaeth
Llyn Llennyrch

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Llennyrch** (Map Arolwg Ordnans: ***Llyn Llenyrch*** hefyd ***Llyn Llennerch***). Fe'i lleolir yn Llandecwyn, cymuned Talsarnau, tua 2 filltir i'r de-orllewin o Faentwrog yn ardal Ardudwy, Meirionnydd.
250px|bawd|chwith|Llyn Llennyrch

Saif y llyn hwn 700 troedfedd i fyny ym mhen gogleddol mynyddoedd y Rhinogau, rhwng Llyn Tecwyn Uchaf a Llyn Trawsfynydd. Mae ffordd o bentref Talsarnau ar yr A496 yn dringo drwy Landecwyn i gyffiniau'r llyn.

Ceir brithyll yn y llyn.

## Cyfeiriadau
Llennyrch
Categori:Talsarnau
Llyn y Fedw

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn y Fedw**. Fe'i lleolir yng nghymuned Talsarnau, tua 2 filltir i'r de o bentref Talsarnau ei hun a thua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Harlech yn ardal Ardudwy, Meirionnydd.
250px|bawd|chwith|Llyn y Fedw

Saif y llyn hwn 1,062 troedfedd i fyny ar lethrau Craig Ddrwg ym mhen gogleddol mynyddoedd y Rhinogau. Llifa ffrwd o ben gogleddol y llyn i ymuno yn Afon Eisingrug gerllaw pentrefan Eisingrug.

Mae'r llyn yn ddwfn yn ei ganol gydag ymylon bas, creigiog. Ceir brithyll niferus yn y llyn, sydd ar ystad Arglwydd Harlech.

Ychydig i'r gorllewin o'r llyn ceir Moel Goedog, bryn sydd â bryngaer ar ei gopa ynghyd â sawl carnedd gylchog.

## Cyfeiriadau
Fedw
Categori:Talsarnau
Idris Bell

Roedd **Syr Harold Idris Bell** (2 Hydref 1879 - 22 Ionawr 1967) yn bapyrolegwr ac yn ysgolhaig yn y Clasuron Groeg a Lladin ac yn gyfieithydd llenyddiaeth Gymraeg.

Ganwyd yn Epworth, Swydd Lincoln yn fab i Sais, a'i fam yn Gymraes. Yn 1929 daeth yn Geidwad y Llawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig ac yn 1935 daeth yn Ddarllenydd er Anrhydedd mewn papyroleg ym Mhrifysgol Rhydychen. Yn 1946 daeth yn Llywydd yr Academi Brydeinig.

Cyfieithodd *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* Syr Thomas Parry i'r Saesneg ac fe'i cyhoeddwyd yn 1955. Hefyd cyfieithodd a chyhoeddodd ddetholiad o gerddi Dafydd ap Gwilym gyda'i fab Dafydd Bell, sef *Dafydd ap Gwilym: Fifty Poems*, yn 1942.

## Ffynonellau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
James Shigeta

Actor Americanaidd oedd **James S. Shigeta** (17 Mehefin 1929 – 28 Gorffennaf 2014).

Fe'i ganwyd yn Hawaii, yn fab i deulu Japaneaidd.

## Ffilmiau
**Flower Drum Song* (1961)
**Lost Horizon* (1973)
**The Yakuza* (1975)
**Midway* (1976)
**Die Hard* (1988)

## Teledu
**Medical Center* (1970)
**Kung Fu* (1975)
**Once an Eagle* (1976)
**seaQuest DSV* (1994)
**Beverly Hills 90210* (1999)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2014
Rae Jenkins

Arweinydd cerddorfeydd o Gymru oedd **Rae Jenkins** MBE FRAM, ganwyd **Henry Horatio Jenkins** (19 Ebrill 1903 – 29 Mawrth 1985). Ef oedd prif arweinydd Cerddorfa Gymreig y BBC o 1950 i 1965.

Roedd yn frodor o Rydaman ac yn fab i löwr. Ac yntau'n bedwar oed cafodd ei ffidil cyntaf gan ei dadcu, ac yn unarddeg oed roedd yn brif feiolinydd yng ngherddorfa'r theatr lleol. Pum mlynedd wedi hynny gadawodd Sir Gâr i fynd i astudio yn yr Academi Gerddoriaeth Frenhinol yn Llundain. Dechreuodd ei yrfa ym myd darlledu ym 1930. Ym 1942 daeth yn arweinydd i'r *BBC Midland Light Orchestra* ac ym 1946 symudodd i'r *BBC Variety Orchestra*. Roedd yn arbenigwr yng ngherddoriaeth y sipsiwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Arweinyddion o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Pobl o Rydaman
Categori:Feiolinwyr
Categori:Feiolinwyr o Gymru
Cyfraith hawlfraint yr Unol Daleithiau

bawd|Deddf Hawlfraint 1790 wedi'i hadargraffu yn y Colombian Centinel, a argraffwyd ar 17 Gorffennaf 1790.
Mae **Cyfraith hawlfraint yr Unol Daleithiau** yn ymgais i hybu'r celfyddydau a diwylliant y wlad drwy wobrwyo awduron ac artistiaid gydag hawliau detholedig.

Mae cyfreithiau hawlfraint Ffederal yn caniatáu hawliau detholedig i awduron ac artistiaid i wneud a gwerthu copiau o'u gwaith yn ogystal â'r hawl i addasu'r gwaith hwnnw a'r hawl i berfformio neu arddangos eu gwaith yn gyhoeddus. Mae'r hawliau hyn i gyd yn ddarostyngedig i gyfnod penodol o amser, sydd fel arfer yn dod i ben ar ôl 70 mlynedd ar ôl marwolaeth yr awdur neu'r artist.

Mae deddf hawlfraint U.D.A. yn cael ei reoli a'i ddiffinio gan Ddeddf Hawlfaraint  1976. Mae'r  cyfansoddiad yn caniatáu i'r Gyngres y pwerau i greu deddfau sy'n ymweneud a hawlfraint. Mae ganddi'r pwer i:

Mae Swyddfa Hawlfraint Unol Daleithiau'r America yn gyfrifol am gofrestru perchnogaeth hawlfraint, cofnodi trosglwyddiad hawlfraint a materion eraill.

## Pwrpas hawlfraint
Pwrpas hwalfraint yw "hyrwyddo datblygiad gwyddoniaeth a'r celfyddydau, drwy sicrhau am gyfnod i Awduron a Dyfeiswyr hawliau detholedig i'w hysgrifen a'u darganfyddiadau." Mae deddfau hawlfraint cyfredol wedi ehangu'r maes hwn i gynnwys ysbrydoli creu gweithiau celf, llenyddiaeth, pensaeriaeth, cerddoriaeth a gweithiau eraill. Yn hanesyddol, nid yw'r U.D.A. erioed wedi cydnabod yr hawl absoliwt gan awduron i atal eraill rhag copio neu ecsploitio eu gwaith. Gwelwyd hefyd newid yn niffiniadau a dehongliadau amrywiol lysoedd ers y 1970au.

## Y math o waith sy'n ddarostyngedig i ddeddfau hawlfraint 
Mae cyfraith hawlfraint Unol Daleithiau America'n amddiffyn *"original works of authorship,"* gan gynnwys gwaith llenyddol, cerddorol, dramatig, a gweithiau deallusol eraill. Mae'r amddiffynfa hwn yn berthnasol i weithiau sydd wedi'u cyhoeddi a gweithiau sydd ddim wedi'u cyhoeddi.

Mae deddfau hawlfaraint yr U.D.A. yn cynnwys y canlynol: 
* Llenyddol
* Cerddorol
* Dramatig
* Pantomeim a choreograffi
* Darluniadol, graffeg a cherfluniau 
* Gweithiau clyweled
* Ffeiliau sain
* Gweithiau deilladol (*Derivative works*)
* Ailbobiad neu grynhoad (*Compilations*)
* Gweithiau pensaernïol

## Cyfeiriadau

Hawlfraint
Unol Daleithiau