open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aylsham

Tref a phlwyf sifil yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw **Aylsham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Broadland. Saif 12.7 milltir o Norwich a 10.8 milltir o Cromer.

Mae plwyf sifil Aylsham yn cynnwys ardal o 4,330 acer. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 6,016.

Mae Caerdydd 336.7 km i ffwrdd o Aylsham ac mae Llundain yn 170.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Norwich sy'n 19.4&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Broadland
Categori:Plwyfi sifil Norfolk
Categori:Trefi Norfolk
Ynysoedd Senkaku

bawd|dde|300px|Lleoliad Ynysoedd Senkaku

Ynysfor anghyfannedd ym Môr Dwyrain Tsieina yw , a elwir hefyd yn **Ynysoedd Diaoyu** (; hefyd yn syml 钓鱼岛) ar dir mawr Tsieina neu **Ynysoedd Tiaoyutai** () yn Taiwan. Mae Japan yn rheoli'r ynysoedd.

Mae'r ynysoedd yn bwnc llosg rhwng Japan, Gweriniaeth Tsieina a Gweriniaeth Pobl Tsieina a cheir dadl dros eu sofraniaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau daearyddol dadleuol
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Senkaku
Senkaku
Cley next the Sea

Pentref a phlwyf sifil ar arfordir gogledd Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw **Cley next the Sea**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gogledd Norfolk. Saif ar briffordd yr A149 tua hanner ffordd rhwng Sheringham ac Wells next the Sea. Lleolir 27.1 milltir o Norwich a 11.9 milltir o Cromer.

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys ardal o 2,132 acer. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 437.

## Cludiant 
Rhed y ffordd A149 trwy'r pentref, gan ei gysylltu â Cromer i'r dwyrain a King's Lynn i'r gorllewin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Gogledd Norfolk
Categori:Pentrefi Norfolk
Categori:Plwyfi sifil Norfolk
Troedwas brithgoch

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas brithgoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision  brithgoch**; yr enw Saesneg yw *Crimson Speckled Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Utetheisa pulchella*. Mae i'w ganfod yn Affrica, De Ewrop, Canol a De Asia ac Awstralia.

150px|chwith|Llun manwl o'r adenydd

29–42&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Gorffennaf ac Awst, yn ddibynol ar ei union leoliad.

Prif fwyd y siani flewog ydy planhigion megis: Nâd-fi'n anghyof, *Echium*, *Borago* a *Anchusa*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas  brithgoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Troedwas brithgoch
Gwiddonyn ŷd

Gwiddonyn yw'r **gwiddonyn ŷd** (*Sitophilus granarius*) sy'n bla ar gnydau ŷd ar draws y byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pryfed
Gwiddonyn pys

Is-deulu o chwilod yw'r **gwiddon pys** sy'n bla ar hadau a ffa ar draws y byd. Er ei enw, nid yw'n wir widdonyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pryfed
Gwiddonyn cotwm

Gwiddonyn yw'r **gwiddonyn cotwm** (*Anthonomus grandis*) sy'n bla ar gnydau cotwm.

## Darllen pellach 
* Lange, Fabian, Alan L. Olmstead, a Paul W. Rhode, “The Impact of the Boll Weevil, 1892–1932,” *Journal of Economic History,* 69 (Medi 2009), 685–718.

Categori:Pryfed
Gwiddonyn reis

Gwiddonyn yw'r **gwiddonyn reis** (*Sitophilus oryzae*) sy'n bla ar gnydau reis, gwenith ac indrawn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pryfed
Stadiwm Cenedlaethol Beijing

Stadiwm a leolir yn Beijing, Gweriniaeth Pobl Tsieina, yw **Stadiwm Cenedlaethol Beijing** neu'r **Nyth Aderyn** (鸟巢 Niǎocháo). Cafodd ei ddylunio ar gyfer Gemau Olympaidd a Pharalympaidd yr Haf 2008.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 2008
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Tsieina
Categori:Beijing
Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 2008
Beijing
Pla (organeb)

Anifail neu blanhigyn sy'n niweidiol o safbwynt bodau dynol yw **pla**, er enghraifft yn niweidiol i gnydau neu dda byw.

## Gweler hefyd 
* Brathau a phigiadau pryfed
* Chwynnyn
* Fermin
* Parasit
* Plaladdwr

Categori:Organebau
Adar paradwys

Adar y teulu **Paradisaeidae** yw **Adar paradwys**, yn yr urdd Passeriformes. Mae'r mwyafrif o rywogaethau'r teulu yn byw ar ynys Gini Newydd, gydag ychydig yn Ynysoedd Molwca a dwyrain Awstralia.

## Rhywogaethau o fewn y teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q179333 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Teuluoedd o adar
Pysgodyn Paradwys

Pysgodyn dŵr croyw yw **pysgodyn Paradwys** (*Macropodus opercularis*) sy'n byw yn Nwyrain Asia.

Categori:Pysgod
Morgi'r Ynys Las

Morgi sy'n byw yng Ngogledd yr Iwerdd, o gwmpas yr Ynys Las ac Ynys yr Iâ, yw '''morgi'r Ynys Las''' neu'r **morgi pen bychan** (Lladin: *Somniosus microcephalus*; Glasynyseg: *Eqalussuaq*).

## Cyfeiriadau 
Ynys Las
Morgi mawr gwyn

Morgi yw'r **morgi mawr gwyn** (*Carcharodon carcharias*). Mae weithiau'n ymosod ar fodau dynol.

## Cyfeiriadau 
Mawr gwyn
Troedwas melyngoch

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **troedwas melyngoch**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **troedweision melyngoch**; yr enw Saesneg yw *Orange Footman*, a'r enw gwyddonol yw *Eilema sororcula*. Mae i'w ganfod yn Ewrop, Anatolia, de Siberia, dwyrain Asia a Tsieina. 

]]

27–30&nbsp;mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn y nos rhwng Ebrill a Mehefin, yn ddibynol ar ei leoliad.

Prif fwyd y lindys ydy cen carreg.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r troedwas  melyngoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Rhestr Goch yr IUCN

bawd|Llamhidydd: dosbarthwyd i gategori "Bregus" Rhestr Goch yr IUCN.

Sefydlwyd y  **Rhestr Goch yr IUCN o rywogaethau dan fygythiad** (a gaiff ei adnabod hefyd fel **Rhestr Goch yr IUCN**) yn 1963; dyma restr mwyaf cynhwysfawr o rywogaethau ledled y byd o rywogaethau biolegol. Yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (*International Union for Conservation of Nature*) ydy prif awdurod ar statws cadwiaethol rhywogaethau. 
bawd|dde|400px|Y canran o rywogaethau, mewn grwpiau, a restrir eu bod mewn perygl difrifol, mewn perygl, neu'n fregus ar Restr Goch yr IUCN yn 2007.

Mae'r Undeb Rhyngwladol yn ceisio adolygu eu rhestrau unwaith pob pum mlynedd.

## Categoriau
Dosberthir rhywogaethau gan yr IUCN i 9 grŵp, grwy ddefnyddio llinynau mesur (neu griteria) megis cyflymder y dirywiad yn y niferoedd, maint y boblogaeth, dosbarthiad daearyddol ayb.

*Rhywogaeth wedi darfod (*Extinction|Extinct (EX)*) – Dim un o'r rhywogaeth yn bodoli.
*Wedi diflannu yn y gwyllt (*Extinct in the Wild (EW)*) – Y rhywogaeth yn bodoli mewn sŵ yn unig, neu wedi'i ddofi. 
*Rhywogaeth mewn perygl difrifol (*Critically endangered species (CR)*) – Yn bur debygol o ddiflanu yn y gwyllt. 
*Mewn perygl (*Endangered (EN)*) – Posibilrwydd o ddiflanu o'r gwyllt yn uchel.
*Bregus (*Vulnerable (VU)*) – Perygl o ddiflanu o'r gwyllt.
*Yn agos at fod dan fygythiad (*Near Threatened (NT)*) – Yn debygol o fod mewn perygl yn y dyfodol agos. 
*Lleiaf o bryder (*Least Concern (LC)*) – Y risg lleiaf. Niferoedd eang ac iach. 
*Diffyg Data (*Data Deficient (DD)*) – Dim digon o ddata i werthuso'r risg i'r rhywogaeth.
*Heb ei werthuso (*Not Evaluated (NE)*) – Heb gael ei gloriannu.

Wrth drafod y Rhestr Goch yr IUCN, mae'r term "Dan Fygythiad" yn cwmpasu 3 chategori: Rhywogaeth mewn perygl difrifol, Mewn perygl, a Bregus.

## Fersiynau
Ers 1991 cafwyd sawl fersiwn o'r Rhestr Goch, gan gynnwys:

* Fersiwn sion 2.0 (1992)
* Fersiwn 2.1 (1993)
* Fersiwn 2.2 (1994)  
* Fersiwn 2.3 (1994)
* Fersiwn 3.0 (1999)
* Fersiwn 3.1 (2001)
* Fersiwn 4 (2015)

Y rhestr bwysicaf o ran planhigion yw Fersiwn 1997. 1.0 (1991)

## Gweler hefyd
*Ceir categori cyfan o erthyglau rhywogaethau yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Mudiadau cadwraethol
Gorsaf reilffordd North Walsham

Mae **gorsaf reilffordd North Walsham** yn gwasanaethu tref North Washam yn Norfolk, Lloegr.

North Walsham
Gwibiwr du

Rhywogaeth o wibiwr yw'r **gwibiwr du** (*Etheostoma nigrum*) sy'n byw yn nyfroedd dwyrain Gogledd America.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pysgod
Gwibiwr (pysgodyn)

Math o bysgod yw'r **gwibwyr** sy'n byw yng Ngogledd America. Maent yn cynnwys y gwibiwr du a'r gwibiwr glas.

Categori:Pysgod
Gwibiwr

Gall **gwibiwr** gyfeirio at:

* Gwibiwr (pysgodyn)
* Gwibiwr (glöyn byw):
** Gwibiwr arian
** Gwibiwr bach
** Gwibiwr bach cornddu
** Gwibiwr brith
** Gwibiwr brith Oberthur
** Gwibiwr fflamgoch
** Gwibiwr yr hocys
** Gwibiwr Lulworth
** Gwibiwr y llennyrch
** Gwibiwr llwyd
** Gwibiwr mawr
Gorsaf reilffordd Salhouse

Mae **gorsaf reilffordd Salhouse** yn gwasanaethu pentref Salhouse yn Norfolk, Dwyrain Lloegr.

Salhouse
Salhouse
Gorsaf reilffordd West Runton

Mae **gorsaf reilffordd West Runton** yn gwasanaethu tref West Runton yn Norfolk, Lloegr. Mae'r orsaf yn sefyll ar Bittern linell y ac fe'i rheolir gan Greater Anglian.

West Runton
Gorsaf reilffordd Hoveton ac Wroxham

Mae **gorsaf reilffordd Hoveton ac Wroxham ** yn gwasanaethu pentref Wroxham yn Norfolk, Dwyrain Lloegr.

Hoveton ac Wroxham
Hoveton ac Wroxham
Gorsaf reilffordd Great Yarmouth

Mae **gorsaf reilffordd Great Yarmouth** yn gwasanaethu tref Great Yarmouth yn Norfolk, Lloegr. Mae'r orsaf yn derfynfa i  *Wherry Lein* ac fe'i rheolir gan Greater Anglian.

Great Yarmouth
Great Yarmouth
Gorsaf reilffordd Berney Arms

Mae **gorsaf reilfforddBerney Arms ** yn gwasanaethu pentref Berney Arms yn Norfolk, Lloegr.

Berney Arms
Marina and the Diamonds

Cantores o Gymru yw **Marina Lambrini Diamandis** (ganwyd 10 Hydref 1985), neu **Marina and the Diamonds**.

Cafodd ei geni yn y Fenni, gyda'i thad yn Roegwr a'i mam yn Gymraes; ysgarodd y ddau pan oedd Marina'n 16 oed a symudodd hi a'i mam i Rhosan ar Wy, Swydd Henffordd, ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr.

bawd|dim|Marina Lambrini Diamandis yn 2014

## Cysylltiadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o'r Fenni

Categori:Prosiect Wicipop
Trwynog adain resog

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **trwynog adain resog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **trwynogion adain resog**; yr enw Saesneg yw *Pinion-streaked Snout*, a'r enw gwyddonol yw *Schrankia costaestrigalis*. Mae i'w weld drwy [Ewrop. Mae'n debyg iawn i rywogaethau o [Crambidae a Pyralidae.

16–22&nbsp;mm ydy maint yr adenydd agored ac mae'n hedfan rhwng Mai a'r Hydref.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r trwynog adain resog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Gorsaf reilffordd Acle

Mae **gorsaf reilffordd Acle** yn gwasanaethu pentref Acle yn Norfolk, Lloegr. Adeiladwyd yr orsaf yn 1883 ac fe'i lleolir ar y linell rhwng Norwich a Great Yarmouth.

Acle
Gorsaf reilffordd Gunton

Mae **gorsaf reilffordd Gunton** yn gwasanaethu pentref Thorpe Market yn Norfolk, Dwyrain Lloegr.

Gunton
Gunton
Barddoneg (Aristoteles)

bawd|220px|*Barddoneg* Aristoteles: clawr y cyfieithiad Cymraeg
Gwaith gan Aristoteles yw ***Barddoneg*** (Hen Roeg: Περὶ ποιητικῆς sef "Ynglŷn â Barddoniaeth", c. 335 CC). Hwn yw'r gwaith hynaf sy'n goroesi ar bwnc damcaniaeth ddrama a damcaniaeth lenyddol.

## Cyfieithiad Cymraeg 
Cyhoeddodd Gwasg Prifysgol Cymru gyfieithiad i'r Gymraeg gan J. Gwyn Griffiths ym 1978 a chafodd ei adargraffu ar 01 Gorffennaf 2001. ISBN 9780708317181 Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael. Mae'r ailargraffiad yn cynnwys rhagymadrodd a nodiadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Aristoteles
Categori:Astudiaethau llenyddol
Categori:Barddoniaeth Groeg yr Henfyd
Categori:Damcaniaeth lenyddol
Categori:Gweithiau llenyddol yr Henfyd
Heulforgi

Pysgodyn mwyaf y byd yn ail i'r morgi morfilaidd yw'r **heulforgi** (*Cetorhinus maximus*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Morgwn
Morgi morfilaidd

Morgi brith hidl-ymborthol araf ei ymsymud a physgodyn byw mwyaf yw'r **morgi morfilaidd** (*Rhincodon typus*).

Categori:Morgwn
Llamhidydd

Teulu o forfiligion yw'r **llamidyddion** (*Phocoenidae*). Maent yn perthyn i forfilod a dolffiniaid.

Llamhidydd yr harbwr yw'r rhywogaeth o forfiligion leiaf ei maint a mwyaf cyffredin yn nyfroedd Ewrop. Maent yn edrych yn debyg i ddolffiniaid ond heb y trwyn hir.

Ysgrifennodd Tomos Prys cerdd dan y teitl "Y Llamhidydd".  Mae "llamhidydd" hefyd yn hen air am ddawnsiwr.

## Enwau eraill
Fe elwid y llamhidydd yn dorfol yn ardal Dyffryn Ardudwy (efallai yn fwy cyffredinol ym mae Ceredigion) yn “pysgod duon”. Clywyd y term ar lafar gan frodor o’r ardal Wil Jones.

## Cyfeiriadau 
Categori:Morfiligion
Malacoleg

Astudiaeth molysgiaid yw **malacoleg**. Mae cregynneg, sef astudiaeth cregyn molysgiaid, yn is-faes i falacoleg.

## Darllen pellach 
* Cox, L. R. a Peake, J. F. (gol.). *Proceedings of the First European Malacological Congress*. 17–21 Medi 1962. (Conchological Society of Great Britain and Ireland and the Malacological Society of London, 1965).
* Heppel, D. (1995). "The long dawn of Malacology: a brief history of malacology from prehistory to the year 1800." *Archives of Natural History* **22**(3): 301-319.

Categori:Molysgiaid
Categori:Swoleg
Mïosen

Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy **Mïosen** (Saesneg: *Miocene*) (symbol MI) o fewn y cyfnod Neogen, sy'n ymestyn o tua  (Ma). Fe enwyd y cyfnod hwn gan Syr Charles Lyell daw'r enw o ddau air Groegaidd:  ('**, “llai”) a  (**', “newydd”) a golyga "llai diweddar" gan fod y cyfnod hwn yn cynnwys 18% yn llai o anifeiliaid di-asgwrn cefn na'r cyfnod Plïosen. Mae Mïosen yn dilyn y cyfnod Oligosen a daw'r Plïosen ar ei ôl.

Y Mïosen ydy epoc cyntaf y Cyfnod Neogen.

Roedd planhigion ac anifeiliaid y Cyfnod Mïosen yn gymharol fodern: roedd mamaliaid ac adar edi hen sefydlu erbyn y cyfnod hwn, felly hefyd y morfil, y morloi a gwymon. Mae'r cyfnod hwn o ddiddordeb mawr i ddaearegwyr gan y ffurfiwyd llawer iawn o fynyddoedd yr Himalayas ar yr adeg yma. Effaith hyn ar y tywydd yn Asia oedd ffurfio monswnau a rhewlifau yn Hemisffer y Gogledd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Cyfnodau daearegol

Categori:Cyfnodau daearegol
Ymerawdwr (gwyfyn)

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ymerawdwr**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **ymerawdwyr**; yr enw Saesneg yw *Emperor Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Saturnia pavonia*. Mae i'w ganfod yn y Palaearctig.

60&nbsp;mm ydy lled adenydd agored y gwryw, ac mae'r fenwyw yn 80&nbsp;mm. Mae i'w gweld yn hedfan rhwng Mehefin a Gorffennaf, mewn un genhedlaeth. Mae'r gwryw yn hedfan yn chwim iawn a hynny yn ystod y dydd, fel arfer; yn y nos mae'r fenyw yn hedfan, a hynny'n eitha araf a chwithig.

Prif fwyd y lindys ydy grug.

## Planhigion bwyd wedi'u cofnodi 
Mae larfa pavonia wedi eu cofnodi yn bwydo ar *Alchemilla*, *Alnus*, *Arbutus*, *Betula*, *Calluna*, *Cornus*, *Enw*, '[[E] (planhigyn)|Erica]]*, *Fagus*, *Filipendula*, *Fragaria*, *Fraxinus*, *Hippophae*, *, *Humulus*, *Humulus*, ''[[Jug]' *Malus*, *Myrica gale*, *Pistacia*, *Populus*, *Potentilla*, *Prunus*, *Pyrus*, *Quercus*, *Rhamnus*, '['] *Rubus*, *Rumex*, *Salix*, *Sambucus*, *Schinus*,  *Sorbus*, ''[[Spira]', ''[[['] *Vaccinium*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ymerawdwr yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

02 éclosion oeufs de Saturnia Pavonia 1991.jpg|Siani flewog a'i hwyau]]
Saturnia pavonia caterpillar (top view) - Niitvälja bog.jpg|Siani flewog
Saturnia pavonia-lu.jpg|Larfae iau 
Saturnia pavonia-lp.jpg|Chwilerod
Saturnia pavonia MHNT CUT 2011 0 439 male Les piles - Cornille (Dordogne).jpg| ♂
Saturnia pavonia MHNT CUT 2011 0 439 female Mussidan.jpg| ♀ 
 

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Oligosen

Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy **Oligosen** (symbol OG) yn y Cyfnod Paleogenaidd sy'n ymestyn o 34 miliwn hyd at 23 miliwn o flynyddoedd yn ôl. ( to ). Fel nifer o gyfnodau hynafol eraill, mae'r gwely greigiau sy'n diffinio'r cyfnod hwn yn wybyddus, eithr mater llawer anoddach yw nodi'n union ddechrau a diwedd y cyfnod.

Daw'r gair "Oligosen" o'r Groeg  (*oligos*, ychydig) a  (*kainos*, newydd), ac mae'n cyfeirio at yr ychydig wybodaeth sydd gennym o'r mamaliaid a'r ffawna a gafwyd yn ystod y Cyfnod Ëosen.

Daw'r Cyfnod Mïosenaidd ar ei ôl.

## Gweler hefyd
* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodau daearegol
Pleistosen

Epoc daearegol ydy **Pleistosen** (Saesneg: *Pleistocene*) (symbol PS) a barodd o tua 2,588,000 hyd at 11,700 o flynyddoedd yn ôl ac sy'n rhychwantu'r holl gyfnodau diweddar o ailadrodd rhewlifiannau.
: Mamothiaid gwlanog, llewod ogof yn bwyta celain carw Llychlyn, ceffylau gwylltion a rhinoseros gwlanog.]]

Syr Charles Lyell a fathodd y term ym 1839 i ddisgrifio strata o greigiau yn Sisili; sylweddolodd fod yn y creigiau hyn ffawna molysgaidd a bod 70% ohonyn yn dal i fodoli. Roedd y ffaith hwn yn ei wneud yn gwbwl wahanol i'r epoc Plïosenaidd ac yn ei wneud yn gyfnod gwahanol ac iau. Bathodd y term *Pleistocene* (mewn ystyr lythrennol ‘mwayf newydd, diweddaraf’) o'r Hen Roeg *pleîstos* (πλεῖστος) ‘mwyaf’ a *kainós* (καινός) ‘newydd, diweddar’; roedd hyn, felly, yn cyferbynnu gyda'r cyfnod a'i rhagflaenodd, sef y cyfnod Plïosenaidd (mewn ystyr lythrennol ‘mwy newydd, diweddarach’, o'r geiriau *pleíōn* (πλείων) ‘mwy’ a *kainós*), a'r cyfnod a'i dilynodd sef Holosen (‘yn gyfangwbwl newydd’, a darddodd o'r Hen Roeg *hólos* (ὅλος) ‘yn gyfangwbwl’ a *kainós*) sy'n ymestyn hyd at y presennol.
[bawd|300px|dde|Rhewlifau [Hemisffer y Gogledd yn ystod yr Uchafbwynt Rhewlifol Diwethaf. Pan grewyd llenni iâ 3 - 4 km (1.9 - 2.5 mill) o drwch, sy'n gyfysr â lefel y môr yn gostwng tua 120 m (390 tr).]]

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodau daearegol
Ymerawdwr y gellyg

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ymerawdwr y gellyg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **ymerawdwyr  y gellyg**; yr enw Saesneg yw *Great Peacock Moth*, a'r enw gwyddonol yw *Saturnia pyri*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop ar wahân i wledydd Prydain.
.]]

Yr enw Ffrangeg arno ydy ***Grand paon de nuit***.

Tua 35&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan yn Hydref a Thachwedd, mewn un genhedlaeth.

## Oriel o luniau

Bruco Saturnia Pyri 014a.jpg|Siani flewog: llun manwl
Saturnia pyri Hatching.JPG|Siani flewog newydd ddeor, gyda'r ŵy yn dal yn sownd iddi
Saturnia_pyri_01.jpg|Siani flewog
Saturnia pyri caterpillar.jpg|Siani flewog: llun manwl
Saturnia pyri 3.jpg|Siani flewog
Saturnia_pyri_02.jpg|Chwiler
Grand_paon_de_nuit_2.jpg|Y fenyw
10 grand paon de nuit.jpg|Y fenyw yn y nos
Saturnia pyri on hand.jpg|Maint o'i gymharu â llaw oedolyn

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae ymerawdwr  y gellyg yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Neogen

Cyfnod a system ddaearegol ydy **Neogen** (Saesneg: *Neogene*) a grewyd gan Comisiwn Rhyngwladol ar Stratograffeg (a dalfyrir i ICS) ar linell amser daearegol. Mae'r system hon (y Neogen) yn cychwyn 23.03 ± 0.05 miliwn o flynyddoedd yn ôl ac yn dod i ben tua 2.588 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Hwn ydy'r ail gyfnod yn yr Era Cenosoic (*Cenozoic Era*), mae'n dod ar ôl y cyfnod Paleogenaidd. Daw'r cyfnod chwarteraidd ar ei ôl yntau yn ei dro.

Mae'n cael ei rannu'n ddau israniad a elwir yn epoc: y Mïosen a'r Plïosen.

Mae'r Neogen yn rhychwantu 20 miliwn o flynyddoedd, a yn y cyfnod hwn gwelwyd mamaliaid ac adar yn parhau i esblygu i'r ffurfiau modern, fwy neu lai. Gwelwyd hefyd darddiad yr Hominidae cynnar yn Affrica, a esblygodd ymhen hir a hwyr yn Homo sapiens (neu fod dynol).

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodau daearegol
Virginia Beach, Virginia

Dinas annibynnol a dinas fwyaf yn nhalaith Virginia, Unol Daleithiau America, yw **Virginia Beach**. Cofnodir 437,994 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1607.

## Gefeilldrefi Virginia Beach 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Virginia Beach 

Categori:Dinasoedd Virginia
Richmond, Virginia

Dinas annibynnol a phrifddinas talaith Virginia, Unol Daleithiau America yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}} ||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}}} 
Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y ddinas yw ; mewn cymhariaeth, roedd poblogaeth Gwynedd yn 2011 yn 121,874.

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P571}} ||Sefydlwyd  yn |}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P36 }}||a sedd weinyddol y sir (a elwir weithiau'n 'dref sirol' neu'n 'brifddinas y sir') yw|.}}

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Edgar Allan Poe
*Amgueddfa Plant
*Cofadeilad Christopher Columbus 
*Eglwys Sant Ioan
*Theatr Genedlaethol

## Enwogion
*Julia Faye (1892-1966), actores ffilm
*Tom Wolfe (g. 1931), nofelydd
*Yvonne Fair (1942-1994), cantores

## Gefeilldrefi Richmond 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Richmond 

Categori:Dinasoedd Virginia
Categori:Prifddinasoedd cyn-wladwriaethau
Plïosen

Cyfres neu 'Epoc' (symbol PO) o amser daearegol ydy'r **Plïosen** (Saesneg: *Pliocene*)  sy'n ymestyn o 5.33 miliwn hyd at 2.58 o flynyddoedd cyn y presennol (CP).. Dyma'r ail gyfres yn y Cyfnod Neogen yn y Gorgyfnod Cenosoig.

Mae'n dilyn y gyfres Mïosen a daw'r gyfres Pleistosenaidd ar ei ôl. Mae'r 4 prif ffurfiad rhewlifol wedi digwydd oddi fewn i'r Cyfnod Plïosenaidd. Mae hefyd yn cynnwys yr Oes Gelasaidd a barodd rhwng 2.588 a 1.806 miliwn CP.

Fel gyda'r rhaniadau daearegol eraill o amser, yr hyn sy'n diffinio ei ddechrau a'i ddiwedd yw stratwm daearegol, sef haenau gwahanol o greigiau, ond amcangyfrif yw'r dyddiadau hyn, wrth gwrs. Mae'r Plïosen ychydig yn wahanol: yr hyn sy'n ei ddiffinio yw tymheredd, gyda'r Mïosen yn gynhesach. Mae diwedd y gyfres Plïosen yn cael ei ddiffinio gan ddechrau rhewlifau'r Pleistosen.

[bawd|chwith|[Mamaliaid yn y cyfnod hwn yng Ngogledd America.]]

## Gweler hefyd
* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfresi daearegol
Ymdeithiwr y derw

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ymdeithiwr  y derw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **ymdeithwyr y derw**; yr enw Saesneg yw *Oak Processionary*, a'r enw gwyddonol yw *Thaumetopoea processionea*. Mae i'w ganfod ledled Ewrop gan gynnwys Lloegr a Chymru ers 2006.
]]

25–35&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agored ac mae'n hedfan ym Medi a Hydref, mewn un genhedlaeth.

Prif fwyd y lindys ydy'r derwen, collen a ffawydden.

## Gwenwyn
Mae tua 63,000 o binnau bychain y lindys yn llawn o wenwyn a all achosi asma, trafferthion anadlu arall a hyd yn oed anaphylaxis.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ymdeithiwr  y derw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Shenzhen

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Shenzhen** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guangdong ger y ffin â Hong Cong. Tref fach oedd Shenzhen tan 1979 pan sefydlwyd Ardal Economaidd Arbennig yno. Heddiw, mae ganddi boblogaeth o tua 10,357,938. Mae ganddi borthladd mawr, maes awyr rhyngwladol, sawl prifysgol a llawer o ffatrïoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Wikimapia: Shenzhen

Categori:Dinasoedd Guangdong
Die Fälscher

Ffilm  a gafodd ei hysgrifennu a'i chyfarwyddo  gan Stefan Ruzowitzky yw ***Die Fälscher*** ("*Y Ffugwyr*"). Mae'n seiliedig ar gynllun cyfrinachol Operation Bernhardoedd gan y Natsiaid adeg yr Ail Ryfel Byd i foddi economi Prydain gyda nodau papur punt sterling ffug. Mae'r ffilm yn troi o gwmpas Salomon 'Sally' Sorowitsch, ffugiwr papurau arian dawnus iawn, sydd yn cael ei berswadio i gynorthwyo yn y cynllun yng Ngwersyll Sachsenhausen.

Mae'r ffilm yn seiliedig ar gofiant a ysgrifennodd Adolf Burger, Iddew Slofacaidd, a oedd yn osodwr teip a garcharwyd yn 1942 am greu tysysgrifau bedyddiedig i arbed Iddewon rhag cael eu halltudio, a throsglwyddwyd ef i Sachsenhausen i weithio ar y cynllun. Roedd Ruzowitsky yn ymgynghori yn agos iawn gyda Burger adeg ysgrifennu'r script a'r cynhyrchu. Enillodd y ffilm Oscar am y ffilm iaith estron orau 2007.

## Plot
Mae'r ffilm yn dechrau ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd gyda Almaenwr yn cyrraedd Monte Carlo. Mae'n arwyddo i mewn i westy moethus drudfawr gan dalu mewn arian, ac yn byw y bywyd bras, yn hap-chwarae yn llwyddiannus yn y casino ac yn tynnu sylw merch Ffrengig brydferth. Yn ddiweddarach mae hi'n darganfod ei fod yn un a or-oesodd gwersylloedd y Natsiaid.

Mae'r ffilm yn symud i Berlin yn 1936 lle mae'r dyn,Salomon Sorowitsch, yn ffugiwr dogfennau llwyddiannus yn cael ei ddal gan yr heddlu, a'i garcharu yng Ngwersyllt Mauthausen, ger Linz. Mewn ymdrech i amddiffyn ei hun mae'n defnyddio ei grefft o ffugio dogfennau i tynnu lluniau o'r gwarchodwyr a'u teuluoedd yn gyfnewid am fwy o fwyd.
## Cast
* Karl Markovics fel Sorowitsch (Salomon Smolianoff)
* August Diehl fel Burger (Adolf Burger)
* Devid Striesow fel Sturmbannführer Herzog (Bernhard Krüger)
* Veit Stübner fel Atze
* Sebastian Urzendowsky fel Kolya
* August Zirner fel Dr Klinger
* Martin Brambach fel Hauptscharführer Holst
* Andreas Schmidt fel Zilinski
* Tilo Prückner fel Hahn
* Lenn Kudrjawizki fel Loszek

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau Almaeneg
Categori:Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
South Wales Argus

Papur newydd lleol dyddiol i Gasnewydd a'r fro yw'r ***South Wales Argus***.  Cafodd ei sefydlu ar 30 Mai 1892, fel y **South Wales Argus and Monmouthshire Daily Leader**.

## Dolen allanol 
*  

Categori:Casnewydd (sir)
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1892
Paleogen

:*Gofal: ceir cyfnod arall gydag enw tebyg: Paleosen.*
Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy **Paleogen** (ansoddair: **Paleogenaidd**) (Saesneg: ***Palaeogene*** neu *Palæogene* neu weithiau: *Lower Tertiary*) a ddechreuodd 65.5 ± 0.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl ac a ddaeth i ben 23.03 ± 0.05 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae'n cynnwys cyfnod cyntaf yr Era Cenosen. Mae'n rhychwantu cyfnod o 42 miliwn o flynyddoedd ac yn nodedig oherwydd mai yn y cyfnod hwn y datblygodd mamaliaid o fod yn ffurfiau bychan, syml i fod yn anifeiliaid gyda chryn amrywiaeth oddi fewn i'w grŵp. Esgblygodd yr aderyn hefyd yn y cyfnod hwn gan esgblygu i'w ffurfiau presennol, fwy neu lai. Roedd hyn yn ganlyniad i ddiwedd y cyfnod a raflaenai hwn, sef y cyfnod diwedd y dinosoriaid ac anifeiliaid eraill.

Mae'r cyfnod yn cynnwys israniadau a elwir yn Epoc/au: y Paleosen, yr Ëosen a'r Oligosen. Mae'r system Paleogenaidd yn cael ei ddefnyddio am y creigiau a ffurfiwyd yn y cyfnod hwn.

## Gweler hefyd
* Daeareg
* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodau daearegol
Paleosen

:*Gofal: ceir cyfnod arall gydag enw tebyg: Paleogen.*

Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy'r **Paleosen** (symbol Pε) gyda'i ystyr llythrennol yn golygu "y diweddar cynnar". Yr ansoddair yw **Paleosenaidd** (Saesneg: *Paleocene* neu *Palaeocene*). Parhaodd yr epoc hwn rhwng tua  miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at tua . Dyma epoc cyntaf y gyfres Paleogen yn yr era Cenosoig. Oed y creigiau sy'n pennu dyddiadau'r gyfres hon ac maent wedi'u diffinio'n eitha pendant.
bawd|*Titanoid*

Mae'r epoc hwn yn dilyn y digwyddiad enfawr hwnnw pan ddiflannod y deinosoriaid a llawer o anifeiliaid a phlanhigion eraill, a'r epoc blaenorol, sef y Cretasaidd. Gadawodd hyn wacter ecolegol enfawr. Ystyr *"paleo"* yn y Groeg ydy "hynaf" ( a "newydd" ( yw ystyr *kainos* a gwelwyd ffawna newydd yn ystod yr epoc yma, cyn gweld esblygu mathau newydd o anifeiliaid e.e. y mamal yn yr epoc sy'n dilyn (sef yr Eosen).

Rhennir y Paleosen yn dair rhan geolegol, o'r ieuenga i'r hynaf:

Ar ben hyn, mae'r Paleosen ei hun yn cael ei rannu'n 6 ardal mamalaidd.

## Gweler hefyd
* Daeareg
* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodau daearegol
Holosen

Epoc daearegol ydy **Holosen** a gychwynodd tua 12,000 blwyddyn yn ôl hyd at y presennol; mae'n dilyn y Pleistosen. Mae'r rhan o'r cyfnod Chwarteraidd.

Tardd yr enw o'r geiriau Groeg *holos* () ‘cyfan’ a *kainos* () ‘newydd, diweddar’; a'r cyfieithiad llythrennol, felly, ydy ‘hollol newydd, cwbl ddiweddar’.

Caiff yr Holosen ei gysylltu gyda'r cyfnod cynnes, presennol, a adnabyddir gan naturiaethwyr a biolegwyr fel *Marine Isotope, Stage 1*, a daw'r dystiolaeth o hanes elfennau gymharol ddiweddar o'r ddaear, megis rhewlifau a ffurfiwyd yn ystod yr Oes Iâ Fawr. Nodwedd arall ohono yw datblygiad bodau dynol, a'u heffaith ar amgylchedd y Ddaear a'r dull y maent wedi cofnodi ei hanes. Oherwydd hyn, bathwyd term arall (yn answyddogol) sef **Anthroposen** er mwyn cynnwys yr elfen yma o effaith dyn ar ecosystemau bregys y Ddaear, gan fod yr effaith hwn ar fioamrywiaeth mor sylweddol.
[bawd|chwith|Map dychmygol o gyfnod cynnar yr **Holosen** tua 9,000 o flynyddoedd yn ôl; [Ynys Prydain, y gwledydd Sgandinafaidd a Môr y Gogledd.]]

## Y cyd-destyn ehangach
Mae'r epoc hwn yn dilyn yr Oes Iâ ddiwethaf, sef y *Wisconsinan Glacial Period*. the Baltic-Scandinavian Ice Age, or the Gellir ei rannu'n bump is-epocau o ran newidiadau o bwys yn yr hinsawdd:

*Cyn-Foreaidd (*Preboreal*) (10 ka&nbsp;– 9 ka),
*Boreaidd (*Boreal*) (9 ka&nbsp;– 8 ka),
*Atlantaidd *(Atlantic)* (8 ka&nbsp;– 5 ka),
*Isforeaidd (*Subboreal*) (5 ka&nbsp;– 2.5 ka) and
*Isatlantaidd (*Subatlantic*) (2.5 ka&nbsp;– presennol).
:''Nodyn: Ystyr "ka" yw "mil o flynyddoedd".

## Gweler hefyd
* Cyfres (stratigraffeg)
* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodau daearegol
Cyfres (stratigraffeg)

:''Mae'r erthygl hon yn trafod cyfres o greigiau; ceir erthygl arall am y rhaniad amser o'r un enw.''
Israniadau o haenau o greigiau daearegol ydy **Cyfres** wedi'i sylfaenu ar oed y creigiau; cânt eu cysylltu gyda dull o'u dyddio a elwir yn "epoc", sy'n air wedi'i ddiffinio o fewn llinell amser daeareg.

Mae cyfres yn is-ddosbarth o ddosbarth a elwir yn "System"; ceir hefyd israniadau oddi fewn i gyfres.

Term ydyw, felly, sy'n diffinio haenau o greigiau a grewyd ar yr un adeg, ac mae'n gyfystyr i'r term 'epoc'.

## Enghreifftiau
Mae'r canlynol (fel y gwelir yn y tabl ar y dde) yn enghreifftiau o gyfresi (daearegol): Cyfres Pleistosenaidd, Plïosenaidd, Mïosenaidd a Chyfres Oligosenaidd.

## Gweler hefyd
*Cyfnodau daearegol
*Cyfres (daeareg)

## Cyfeiriadau
*
Darius Milhaud

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **Darius Milhaud** (4 Medi 1892 – 22 Mehefin 1974).  Roedd yn aelod o'r grŵp cyfansoddi, "Les Six".

Cafodd ei eni ym Marseille, yn fab i Sophie (Allatini) a Gad Gabriel Milhaud.

## Gweithiau cerddorol
### Bale
**Le bœuf sur le toit* (1919)
**La création du monde (1923)
**Le train bleu* (1924)
**Les cloches* (1946)
**La rose des vents* (1957)

### Operâu
**La brebis égarée* (1923)
**Les malheurs d'Orphée* (1926)
**L'abandon d'Ariane* (1928)
**Christophe Colomb* (1928)
**La mère coupable* (1966)

### Eraill
**Suite symphonique Rhif 1* (1914)
**Saudades do Brasil* (1921)
**Suite provençale* (1936)
**Le carnaval de Londres* (1937)
*Symffoni rhif 1 (1939)
**Fanfare de la liberté'' (1942)
*Symffoni rhif 2 (1944)
*Symffoni rhif 3 (1946)
*Symffoni rhif 4 (1947)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Pobl o Aix-en-Provence
Categori:Pobl o Marseille
Gruffudd Llwyd ap Rhys

Roedd **Syr Gruffudd Llwyd ap Rhys** (marw cyn 12 Gorffennaf 1335), Arglwydd Tregarnedd, yn uchelwr o Fôn ac yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan; roedd yn arwr traddodiadol gwrthryfel tybiedig 1322. Dywedir mai ef a gludodd y newyddion at Edward I Brenin Lloegr ei fod wedi cael mab yng Nghastell Caernarfon. Disgrifir ef mewn dwy gerdd gan y bardd Gwilym Ddu a alwai Gruffudd yn "Llew Trefgarnedd", sef ei gartref ym Môn.

Roedd ganddo dir yn Sir Ddinbych, yn Llansadwrn yn Sir Gaerfyrddin, ac yn Llanrhystud yn Sir Aberteifi. Roedd wedi etifeddu Tregarnedd a'r tiroedd yn Sir Ddinbych ar ôl ei dad, Rhys ap Gruffydd, a fu farw yng ngwanwyn 1284. Am rai blynyddoedd ochrai gyda brenin Lloegr ac yn 1283 derbyniwyd ef fel *yeoman* yng ngwasanaeth teulu'r brenin. Roedd eisoes yn farchog pan dalodd wrogaeth yn 1301 i Edward o Gaernarfon fel tywysog newydd Cymru. Parhaodd yn gyson hyd y diwedd yn ei deyrngarwch i'r brenin.

Cred rhai iddo arwain gwrthryfel Gymreig yn 1322, ond mae'n bosibl ei fod yn ymladd gwŷr y Mers, ar ran y brenin.

Bu farw cyn 12 Gorffennaf 1335. Ei fab Ieuan oedd ei olynydd. Credir iddo hefyd, o'i briodas â Gwenllian, merch Cynan ap Maredudd gael  saith o ferched.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 1330au
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Tuduriaid Môn
Categori:Uchelwyr Cymru
Oscar Niemeyer

Pensaer enwog oedd **Oscar Niemeyer** (ganwyd **Oscar Ribeiro de Almeida Niemeyer Soares Filho**, 15 Rhagfyr 1907 – 5 Rhagfyr 2012).

Fe'i ganwyd yn Rio de Janeiro.  Cafodd ei addysg yn yr Escola Nacional de Belas Artes, Rio.  Cyfarfu a Juscelino Kubitschek am y tro cyntaf yn 1940.  Daeth Kubitschek yn Arlywydd Brasil yn 1956.

## Adeiladau gan Niemeyer
250px|bawd|Eglwys Ffransis o Assisi gan Niemeyer
*Eglwys Ffransis o Assisi, Pampulha, Brasil (1943)
*Palas Gustavo Capanema (1943)
*Prifysgol Haifa (1966)
*Teatro Nacional Cláudio Santoro (1966)
*Amgueddfa Oscar Niemeyer (1967)
*Eglwys Gadeiriol Brasilia (1970)

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Penseiri
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Haifa

**Haifa** yw trydedd ddinas Israel o ran maint, gyda phoblogaeth o . Mae'n gorwedd rhwng Mynydd Carmel a'r môr, ac yma ceir porthladd pwysicaf Israel ar y Môr Canoldir.

300px|dim|bawd|Dinas Haifa

## Adeiladau a chofadeiladau
*Prifysgol Haifa (gan Oscar Niemeyer)
*Stadiwm Kiryat Eliezer
*Theatr Haifa

## Enwogion
*Moshe Safdie (g. 1938), pensaer
*Ilan Pappé (g. 1954), hanesydd

## Gefeilldrefi 

Categori:Dinasoedd Israel
Categori:Dosbarth Haifa
W. Rhys Nicholas

Bardd Cymraeg, emynydd a gweinidog gyda'r Annibynwyr oedd **Rhys Nicholas** (23 Mehefin 1914 - 2 Hydref 1996). Ganwyd yn Tegryn gogledd Sir Benfro, a daeth i amlygrwydd pan enillodd wobr ysgrifennu emyn yn Eisteddfod Pantyfedwen, Llanbedr Pont Steffan ym 1967.

Dyma ddwy linell gyntaf, pennill cyntaf yr emyn:

::Tydi a wnaeth y wyrth, O! Grist, Fab Duw,
::Tydi a roddaist imi flas ar fyw;

Flwyddyn yn ddiweddarach enillodd Eddie Evans am ysgrifennu'r dôn i gyd fynd â'r geiriau: tôn a adnabyddir yn awr fel Pantyfedwen.

Graddiodd yn y Gymraeg o Goleg Prifysgol Cymru, Abertawe, a bu'n Llywydd Undeb y Myfyrwyr yn 1941-42. Rhwng 1952 a 1975 roedd yn ddarlithydd cyson yn Adran Addysg Bellach y Coleg.

Rhwng 1964 ac 1980 roedd yn gyd-olygydd y cylchgrawn llenyddol *Y Genhinen* gydag Emlyn Evans.

## Llyfryddiaeth 
* *Cerddi a Charol* (Ty John Penry, 1969)
* ''Oedfa'r Ifanc* (Ty John Penry, 1974)
* *Cerddi'r Mawl* (Ty John Penry, 1980)
* *Y Mannau Mwyn'' (Ty John Penry, 1985)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Pobl o Sir Benfro
Tân Dhaka, 2012

Tân mewn ffatri dillad yn Dhaka, Bangladesh, ar 24 Tachwedd 2012 oedd **tân Dhaka, 2012**. Bu farw o leiaf 124 o bobl.

Ar yr un ddiwrnod, bu farw 13 o bobl pan gwympodd pontffordd oedd yn cael ei hadeiladu yn Chittagong.

## Cyfeiriadau 
Categori:2012 ym Mangladesh
Categori:Dhaka
Dhaka 2012
Categori:Trychinebau 2012
Categori:Trychinebau ym Mangladesh
Emlyn Evans

Golygydd ac athro oedd **Emlyn Evans** (1923 – 13 Tachwedd 2014) yn oedd yn reolwr ar Llyfrau'r Dryw rhwng 1957 a 1965. Sefydlodd y cylchgrawn *Barn* ynghyd âg Alun Talfan Davies ac Aneirin Talfan Davies ym 1962, ac ef oedd y golygydd am y ddwy flynedd gyntaf. Rhwng 1968 a 1979 bu'n cyd-olygu *Y Genhinen* gyda'r Parch W. Rhys Nicholas.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni a'i fagu yn y Carnedd, Bethesda. Astudiodd beirianneg trydan, ffiseg a mathemateg yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor, a bu'n dringo o fewn y diwydiant trydan gan ddod yn beirianydd cynorthwyol gyda'r Bwrdd Trydan Canolog yn Llundain.
Daeth i sylw Aneirin Talfan Davies am ei waith blaenllaw  yn sefydlu'r Gymdeithas Lyfrau Cymraeg yn Llundain a daeth yn rheolwr Llyfrau'r Dryw yn Llandybie. Bu'n parhau i gyhoeddi cyfres Crwydro Cymru a dechreuodd gyhoeddi y gyfres Barddoniaeth y Siroedd. Ymddiswyddodd o fod yn rheolwr ym 1965 am fod yna anghytundeb ynglŷn â chyhoeddi nofel John Rowlands ''Ienctid Yw 'Mhechod''  Roedd Emlyn Evans yn erbyn cyhoeddi.

Yn 1965 fe'i penodwyd ar staff Ysgol Syr Hugh Owen i ddysgu mathemateg. Yna yn 1978 daeth yn rheolwr-gyfarwyddwr Gwasg Gee yn Ninbych.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Rhestr gwyliau yng Nghymru

:*Dyma restr o wyliau modern sydd fel arfer yn cael eu cynnal dros gyfnod o amser. Am ddathliadau traddodiadol sydd â chysylltiad â dyddiad penodol yn y flwyddyn, fel Calan Gaeaf, gweler Rhestr dathliadau Cymru.*

Dyma **Restr o Wyliau yng Nghymru**

## Amaethyddol
* Gŵyl Coed Cymru, Llanelwy; dechrau Gorffennaf
* Sioe Frenhinol Cymru; Gorffennaf

## Bwyd
## Y celfyddydau
* yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod genedlaethol yr Urdd
* Eisteddfodau eraill
* Gŵyl Gerdd a'r Celfyddydau, Abertawe (*Swansea Festival of Music and the Arts*); Abertawe
* Gŵyl Gynllunio, Caerdydd: gan Prifysgol Fetropolitan Caerdydd yng Nghaerdydd
* Mela Carerydd: Plas Roald Dahl, Bae Caerdydd
* Gŵyl y Gelli: Y Gelli Gandryll, Powys
* Gŵyl Cydwel-e (*Kidwell-e*): Cydweli, Sir Gaerfyrddin
* Penwythnos Talacharn: Talacharn

## Cerdd
### Cerddoriaeth fodern
* Roc Castell: Castell Aberystwyth, Aberystwyth
* Gŵyl Gerdd Machynlleth, Machynlleth
* MusicFest Aberystwyth
* Gŵyl *Jazz in the Park festiva*, Pontypŵl
* Gŵyl y Defaid, Llanandras; Gorffennaf.
* Wythnos Dewi Sant, Abertawe, Chwefror a dechrau Mawrth
* Wakestock, Penrhos ger Abersoch, Pwllheli; Gorffennaf
* Balchder Abertawe, Parc Singleton, Abertawe; gŵyl i bobl hoyw'n bennaf; diwedd Mehefin
* Gŵyl Rhuthun, Rhuthun
* Dydd Miwsig Cymru - er nad yn ŵyl draddodiadol, yn cynnwys amryw o gyngherddau byw ar draws Cymru

### Cerddoriaeth draddodiadol
* Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, Llangollen; gyda phob math o gerddoriaeth.
* Gŵyl Tegeingl: yr Wyddgrug
* Gŵyl Talgarth, Talgarth, Awst
* Gŵyl y Ddwy Afon, Cas-gwent, Gorffennaf

## Comedi
* Gŵyl Gomedi Cymru, Bae Caerdydd; Gorffennaf

## Ffilm
* Gŵyl Ffilm Cymru a'r Byd yn Un, ar draws Cymru
* Gŵyl Animeiddiad Caerdydd
* Abertoir: Gŵyl Ffilm arswyd yn Aberystwyth
* Gŵyl Ffilmiau LHDTC+ Gwobr Iris, Caerdydd
* Gŵyl Animeiddiad Japaneaidd Kotatsu, Caerdydd ac Aberystwyth
* Watch Africa, Caerdydd
* Gŵyl Ffilm Caerdydd, Caerdydd
* Gŵyl ffilm Bae Abertawe: Abertawe

## Garddio
* Gŵyl arddio Glyn Ebwy: (*Ebbw Vale Garden Festival*)
* Gŵyl Werin Abergwaun: Abergwaun

## Hanes
* Gŵyl Fictorianaidd Llandrindod (*Victorian Week*): Llandrindod

## Tân-gwyllt
* Gŵyl y Gwreichion (*Sparks in the Park*), Parc Bute, Caerdydd, Tachwedd.

## Arall
* Gŵyl Wisg Wirion Llanidloes, Llanidloes
* Gŵyl Merched Trefynwy, Trefynwy, sy'n cael ei gynnal ledled y dref gan gynnwys Tŷ Drybridge

## Gwyliau a ddaeth i ben
* Gŵyl y Faenol, Bangor a ysbrydolwyd gan Bryn Terfel; 200 - 2006
* Sesiwn Fawr Dolgellau, Dolgellau; 1992 - 2008
* Twrw Tanllyd

Categori:Gwyliau yng Nghymru
Gwyliau
Norfolk, Virginia

Dinas annibynnol yn nhalaith [[]], [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}} ||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw:|. Mewn cymhariaeth, poblogaeth Caerdydd yn 2016 oedd 361,462.}}

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P421  |qual=P585}} ||Ceir naw cylchfa amser yn yr Unol daleithiau, ac mae'r sir hon yn perthyn i'r hyn a elwir yn|.}}

## Gefeilldrefi Norfolk 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Norfolk

Categori:Dinasoedd Virginia
Newport News, Virginia

Dinas annibynnol yn nhalaith Virginia, Unol Daleithiau America yw **Newport News**. Mae gan Newport News boblogaeth o 180,719, ac mae ei harwynebedd yn 308.3&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1881.

## Gefeilldrefi Newport News 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Newport News 

Categori:Dinasoedd Virginia
Singapore Sling

Coctel a wneir o jin, Bénédictine, gwirodlyn ceirios, sudd pînafal, Cointreau, a grenadin yw **Singapore Sling**. Sudd pînafal sydd yn y rysáit wreiddiol ond yn aml defnyddir sudd lemwn yn lle.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coctels
Jin a thonig

bawd|Jin a thonig
Coctel *highball* yw **jin a thonig** a wneir o jin a dŵr tonig gydag iâ. Yn aml caiff ei garnisio gyda sleisen o leim neu lemwn. Cafodd ei ddyfeisio yn nyddiau'r Ymerodraeth Brydeinig yn India, i gael pobl i amlyncu'r cwinîn sydd yn y dŵr tonig er mwyn amddiffyn yn erbyn malaria.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coctels
Josh Groban

Canwr ac actor Americanaidd yw **Joshua Winslow "Josh" Groban** (ganwyd 27 Chwefror 1981).

Fe'i ganwyd yn Los Angeles, yn fab Lindy (née Johnston), athrawes, a Jack Groban, dyn busnes.

## Albymau
**Josh Groban* (2001)
**Closer* (2003)
**Awake* (2006)
**Noël* (2007)
**Illuminations* (2010)
**All That Echoes* (2013)

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1981
Amseru (comedi)

Defnyddio rhythm, tempo a seibiant i loywi a chyfoethogi comedi yw **amseru**. Yr agwedd amlycaf o amseru yw'r saib cyn llinell glo jôc.

## Darllen pellach 
* Attardo, S., a Pickering, L. (2011). "Timing in the performance of jokes". *Humor-International Journal of Humor Research*, 24(2), tt. 233-250.

## Dolen allanol 
*  Can Comedic Timing Be Taught, or Is It Innate?, backstage.com

Categori:Comedi
Tokyo Skytree

150px|bawd|Y Skytree
Tŵr yn Sumida, Tokyo, Japan, yw'r **Tokyo Skytree**. Adeilad yn ail talaf yn y byd yw'r Skytree, gyda uchder o 634 medr.

Categori:Tokyo
Raidió Teilifís Éireann

Darlledwr gwasanaeth cyhoeddus Gweriniaeth Iwerddon yw **Raidió Teilifís Éireann** (Gwyddeleg am "Radio [a] Teledu Iwerddon"; **RTÉ**). Dechreuodd y wasanaeth radio ddarlledu ar 1 Ionawr 1926, a'r wasanaeth teledu ar 31 Rhagfyr 1961.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  

Categori:Cwmnïau darlledu
Categori:Cwmnïau Iwerddon
Categori:Radio yn Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1926
Categori:Teledu yn Iwerddon
Brecwast Cymreig

Brecwast llawn traddodiadol yng nghoginiaeth Gymreig yw'r **brecwast Cymreig** sy'n cynnwys bara lawr, wyau, bacwn, a chocos. Gall brecwast Cymreig hefyd fod yn debyg i'r brecwastau llawn a geir yng ngweddill Ynysoedd Prydain ac Iwerddon, megis brecwast Seisnig, ond gyda chynhwysion Cymreig. Yn ogystal â selsig, bacwn ac wyau o Gymru, gellir cael brithyll mwg yn lle'r pwdin gwaed a geir yn Lloegr.

## Gweler hefyd 
* Welsh rarebit

## Cyfeiriadau 
Cymreig
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Marchnad St George, Belffast

Adeiladwyd **Marchnad St George** ym Melffast, Gogledd Iwerddon, rhwng 1890 a 1896. Mae'r farchnad ar agor  pob dydd Gwener rhwng 6yb a 2yp i werthu ffrwythau, llysiau, cig, pysgod, hen gelfi, llyfrau a dillad. Pob dydd Sadwrn rhwng 9yb a 3yp, mae'n agored i werthu bwyd lleol ac o'r canoldir: bwydydd arbennig, megis cig, pysgod, caws, ffa coffi, tapas a chynnyrch organic. Ar y Sul rhwng 10yb a 4yp, ceir stondinau gyda chymysgedd o'r nwydaud uchod, ac hefyd celf a chrefftau lleol. Mae cantorion a bandiau lleol yn perfformio yno a chynhelir cyngherddau yn yr adeilad hefyd.

Mae marchnad ddydd  Gwener wedi cael ei chynnal ar y safle ers 1604.

Delwedd:St George 01.jpg|bawd|260px|Marchnad St George
Delwedd:St George 02.jpg|Band yn chwarae

Delwedd:St George 03.jpg|Caffi
Delwedd:St George 04.jpg|Stondinau

Delwedd:St George 05.jpg|Llysiau

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Melffast
Rakuten.co.uk

Adwerthwr arlein sydd wedi'i leoli yn Jersey ydy **Play Ltd.**, sy'n masnachu o dan yr enw **Play.com**. Gwerthant DVDs, CDs, llyfrau, teclynnau, gemau fideo, lawrlwythiadau MP3, a nwyddau electronig eraill, yn ogystal â dillad a mwyddau eraill. Mae'n un o is-gwmnïau'r Rakuten Group.

Fe'i sefydlwyd yn 1998, a daeth Play.com yn un o'r cwmnïau arlein cyntaf i dargedu'r DU. Yn ôl Hitwise sy'n monitro traffig i wefannau, Play.com yw'r adwerthwr arlein ail fwyaf yn y DU, ac mae o fewn y 50 adwerthwr arlein mwyaf yn fyd-eang. Mae ganddynt 7,000,000 o gwsmeriaid cofrestredig, catalog o dros 8,000,000 o gynhyrchion ac maent yn cyflogi dros 500 o staff.

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1998
Categori:Cwmnïau'r Deyrnas Unedig