open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Capel Horeb, Penmynydd

Mae **Capel Horeb** wedi'i leoli ym mhentref Penmynydd ar Ynys Môn.

## Hanes
Cynnalwyd cyfarfodydd gan yr Annibynwyr yn Nhy'n Cae a Dragon Bach mor bell yn ôl a 1742. Gorffennwyd adeiladu'r capel erbyn 1828 am £180. Nid oes arwydd ar y capel, felly nid yw'n amlwg mai capel ydyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Penmynydd a Star
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Ifan, Llannerch-y-medd

Mae **Capel Ifan** wedi ei leoli yn nhref Llannerch-y-medd ar Ynys Môn

## Hanes
Adeiladwyd y capel yn 1838 am £400. Ail-adeiladwyd y capel yn 1861 am £500

## Cyferiadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Horeb, Llangristiolus

Capel ym mhentref Llangristiolus yw **Capel Horeb**.

## Hanes
Adeiladwyd yn gyntaf yn 1764 cyn ei helaethu yn 1810.  Yn 1964 dathlwyd canmlwyddiant y capel drwy ei atgyweirio.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llangristiolus
Categori:Prosiect Wici Môn
Modelu 3D

[bawd|Un o'r ffeiliau 3D cyntaf i'w huwchlwytho i Gomin Wicimedia, gyda'r geiriau "Wicipedia Cymraeg"; Chwefror 2018. Mae'r ffeil i'w chael ar Comin: **[:Commons:File:Wicipedia Cymraeg 2.stl|yma**.]]
Mewn graffeg cyfrifiadurol, **modelu 3D** yw'r broses o greu model sy'n cynrychioli'n fathemategol arwynebau gwrthrych arbennig mewn tri dimensiwn, drwy feddalwedd arbennig a phwrpasol. Gelwir y cynnyrch a greir gyda'r feddalwedd yn 'fodel 3D'. Gelwir person sy'n gweithio ar fodelu fel hyn yn 'arlunydd neu'n ddylunydd 3D'. Gall y cynnyrch terfynol gael ei arddangos hefyd mewn ffurf 2 ddimensiwn, a gelwir y dull o'i drosi i 2D yn 'rendro'. Defnyddir y model (ffeil ddigidol) hefyd i greu gwrthrych go-iawn ar argraffydd 3D.
200px|chwith

Gall y modelau gael eu creu'n otomatig neu drwy law a llygad, gyda chymorth meddalwedd arbennig. Mae paratoi'r data fel arfer yn ddylunio neu'n gerflunio eitha creadigol, ac yn debyg i'r grefft traddodiadol i raddau.

Ceir llawer o feddalwedd 3D sydd ar drwydded agored, gan gynnwys 'Blender', 'AutoQ3D Community', 'Autodesk 123D', 'Anim8or', 'Open CASCADE', 'Sculptris', 'Zmodeler' a 'Paint 3D' (sy'n dod gyda Windows 10).

An early concept design of the ERIS instrument.jpg|Cynllun neu ddyluniad o 'ERIS' sef camera ar gyfer telesgop anferthol.
Polygon face.jpg|Wyneb o fodel a grewyd gan rwydwaith (*mesh*) o bolygonau; mae ffeiliau STL yn defnyddio trionglau
Dynamic 3D Digital Clothing Model by CG Elves Purple.jpg|Gellir modelu unrhyw wrthrych; defnyddir dillad 'dynamig' gan feddalwedd fel Marvelous Designer, sy'n lapio am y person, neu'n parchu deddfau disgyrchiant a momentwm, mewn animeiddiadau
3D Plus 3DBuilding.jpg|Adeilad yng Ngwlad Tai a rendrwyd o fodel 3D

## Gweler hefyd
*Argraffu 3D

## Cyfeiriadau
Categori:3D
Charles Blagden

Meddyg, cemegydd  a gwyddonydd nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd **Charles Blagden**  (17 Ebrill 1748 - 26 Mawrth 1820). Bu'n Ysgrifennydd ar y Gymdeithas Frenhinol rhwng 1784-1797, ac efe enillodd y Fedal Copley ym 1788. Cafodd ei eni yn Swydd Gaerloyw, Y Deyrnas Unedig ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caeredin. Bu farw yn Arcueil.

## Gwobrau
Mae Charles Blagden wedi ennill y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith.

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
*Medal Copley

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1820
Categori:Genedigaethau 1748
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Arnold Graffi

Meddyg a gwyddonydd nodedig o'r Almaen oedd **Arnold Graffi**  (19 Mehefin 1910 - 30 Ionawr 2006). Roedd yn feddyg Almaenig arloesol ym maes ymchwil cancr arbrofol. Cafodd ei eni yn Bistrița, Yr Almaen ac addysgwyd ef yn Charité. Bu farw yn Berlin.

## Gwobrau
Mae Arnold Graffi wedi ennill y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith.

*croes cadlywydd urdd teilyngdod Gweriniaeth Ffederal yr Almaen
*Medal Cothenius
*Urdd Teilyngdod Gwladgarol mewn arian
*Medal Helmholtz
*Baner Llafar
*Gwobr Paul Ehrlich a Ludwig Darmstaedter
*Gwobr Genedlaethol Dwyrain yr Almaen

Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Meddygon o'r Almaen

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Rosalyn Sussman Yalow

Meddyg, ffisegydd  a gwyddonydd nodedig o Unol Daleithiau America oedd **Rosalyn Sussman Yalow**  (19 Gorffennaf 1921 - 30 Mai 2011). Cyd-enillodd Wobr Nobel mewn ffisioleg neu feddygaeth ym 1977 am iddi ddatblygu’r dechneg radioimuno-màs (RIA).

Fe'i ganed yn Ninas Efrog Newydd, Unol Daleithiau America ac fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol Illinois, Ysgol Uwchradd Walton, Prifysgol Illinois yn Urbana–Champaign, Prifysgol Efrog Newydd a Phrifysgol Hunter. Bu farw yn Ninas Efrog Newydd.

## Gwobrau
Enillodd Rosalyn Sussman Yalow y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w gwaith:

*Gwobr Genedlaethol Sefydliad Gairdner
*Gwobr Dickson mewn Meddygaeth
*Gwobr Cyflawniad Gwyddonol AMA
*Medal Genedalethol Gwyddoniaeth
*Gwobr Albert Lasker am Ymchwil Meddygol Sylfaenol
*'Hall of Fame' Cendlaethol Menywod
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
*Merched mewn Technoleg Rhyngwladol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Meddygon Americanaidd
Bwrdeistref Charnwood

Ardal an-fetropolitan yn sir seremonïol Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Bwrdeistref Charnwood** (Saesneg: *Borough of Charnwood*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 279&nbsp;km², gyda 185,851 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â Bwrdeistref Melton i'r dwyrain, Ardal Harborough, Dinas Caerlŷr ac Ardal Blaby i'r de, Bwrdeistref Hinckley a Bosworth i'r de-orllewin, ac Ardal Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr i'r gorllewin, yn ogystal â Swydd Nottinham i'r gogledd.

bawd|dim|Bwrdeistref Charnwood yn Swydd Gaerlŷr

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 34 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Loughborough, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Shepshed a Syston.

## Cyfeiriadau
Charnwood
Robert F. Furchgott

Meddyg, biocemegydd, cemegydd a fferyllydd nodedig o Unol Daleithiau America oedd **Robert F. Furchgott**  (4 Mehefin 1916 - 19 Mai 2009). Biocemegydd Americanaidd ydoedd ac fe enillodd wobr Nobel am ei rôl wrth ddarganfod fod nitrig ocsid yn arwydd o gelloedd byrhoedlog yn systemau mamalaidd. Cafodd ei eni yn Charleston, De Carolina, Unol Daleithiau America ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol De Carolina, Prifysgol Northwestern a Phrifysgol Gogledd Carolina yn Chapel Hill. Bu farw yn Seattle.

## Gwobrau
Enillodd Robert F. Furchgott y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith.

*Gwobr Genedlaethol Sefydliad Gairdner
*Gwobr Bristol-Meyers Squibb am Gyflawniad Nodedig mewn Ymchwil Cardiofasgwlaidd
*Gwobr Albert Lasker am Ymchwil Meddygol Sylfaenol
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Meddygon Americanaidd
Llygod Ffyrnig

Roedd **Llygod Ffyrnig** yn grŵp *punk* Cymraeg o ardal Llanelli. Mae'n debyg mai Llygod Ffyrnig oedd y grŵp *punk* cyntaf i ganu'n Gymraeg.

Yr aelodau gwreiddiol oedd:
*Dafydd Rhys – Llais
*Hywel Peckham – Gitâr
*Gary Beard – Gitâr
*Julian Lewis – Drymau
*Pete Williams – Bâs

Rhyddhawyd un sengl *NCB* ar y label *Pwdwr* yn 1978. Chwaraewyd ar raglen John Peel ar BBC Radio 1 a dewiswyd yn *single of the week* gan y cylchgrawn *Melody Maker*.

Ysgrifennwyd geiriau *NCB* gan Gary Melville sydd hefyd yn cael ei enwi'n rheolwr ar glawr cefn y record. Ysgrifennwyd cerddoriaeth NCB gan Gary Beard. Mae'r gân am ddewis anodd llawr o ddynion ifanc yng nghymoedd de Cymru ar y pryd - rhwng diweithdra neu i drio cael swydd beryglus a chaled mewn pwll glo gyda'r NCB (Bwrdd Glo Cenedlaethol). Y gytgan yw - *Byw ar y dôl, rhyddid ffôl, dim ond silicosis sydd ar ôl* (mae silicosis yn glefyd yr ysgyfaint sydd wedi'i achosi gan lwch pwll glo).

Cafodd 500 copi o'r sengl ei gwasgu yn wreiddiol a wedyn ail argraffiad gyda labeli blanc gwyn. Mae clawr *NCB* yn ddu a gwyn yn dangos llun *photo-montage* o löwr yn debyg iawn i steil. Mae enw'r band mewn llythrennau wedi'u torri allan o bapur newydd yn debyg i glawr LP cyntaf y Sex Pistols.

Cafodd y gân *NCB* ei chynnwys ar LP aml-gyfrannog *Labels Unlimited - The Second Record Collection* - casgliad o recordiau o labeli pync a *new wave* ar label Cherry Red, Llundain yn 1979.

Yn 1979 gadawodd Dafydd Rhys, Gary Beard a Julian Lewis a daeth Wayne Gwilym mewn fel canwr, Huw Davies mewn ar gitâr a Richard Zammit ar ddrymiau. Ail-ymunodd Dafydd Rhys yn hwyrach yn 1979. Chwalodd y band yn 1980.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Y record *NCB* ar YouTube https://www.youtube.com/watch?v=iK5kMhWJnms


Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1977
Categori:Dadsefydliadau 1980
Samuel Mitja Rapoport

Meddyg a biocemegydd  nodedig o'r Almaen oedd **Samuel Mitja Rapoport**  (27 Tachwedd 1912 - 7 Gorffennaf 2004). Athro biocemeg Rwsiaidd ydoedd mewn prifysgol Amlaenig yn Nwyrain yr Almaen. Cafodd ei eni yn Volochysk, Yr Almaen ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Fienna. Bu farw yn Berlin.

## Gwobrau
Enillodd Samuel Mitja Rapoport y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Medal Helmholtz
*Urdd Teilyngdod Gwladgarol mewn aur
*Seren Cyfeillgarwch y Bobl
*Hervorragender Wissenschaftler des Volkes
*Baner Llafar
*Gwobr Genedlaethol Dwyrain yr Almaen

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Meddygon o'r Almaen

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Árpád Lengyel

Meddyg o Awstria-Hwngari oedd **Árpád Lengyel**  (1886 - 8 Medi 1940). Roedd yn feddyg ar Long Bost Brenhinol y Carpathia, a chwaraeodd rôl allweddol yn y broses o achub teithwyr oddi ar Long Bost Brenhinol y Titanic. Cafodd ei eni yn Pilismarót, Awstria-Hwngari yn 1886 ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Eötvös Loránd. Bu farw ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Eötvös Loránd. Bu farw yn Budapest.

## Gwobrau
Enillodd Árpád Lengyel y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Medal Teilyngdod Milwrol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Meddygon o Hwngari
James Black

Meddyg, cardiolegydd, fferyllydd,  ffarmacolegydd a dyfeisiwr nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd **James Black**  (14 Mehefin 1924 - 22 Mawrth 2010). Enillodd Wobr Nobel am Feddygaeth ym 1988 am ei ymchwil a gynorthwyodd i ddatblygu propranolol a cimetidine. Cafodd ei eni yn Uddingston, Y Deyrnas Unedig ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Dundee a Phrifysgol St Andrews. Bu farw yn Llundain.

## Gwobrau
Enillodd James Black y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Genedlaethol Sefydliad Gairdner
*Gwobr Iechyd InBev-Baillet Latour
*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
*Medal Brenhinol
*Gwobr Wolf mewn Meddygaeth
*Gwobr Scheele
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
*Gwobr Ymchwil Feddygol Glinigol Lasker-DeBakey

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Oishi Buichi

Meddyg a gwleidydd  nodedig o Japan oedd **Oishi Buichi**  (19 Mehefin 1909 - 19 Hydref 2003). Gwasanaethodd fel meddyg yn Japan, yr oedd hefyd yn wleidydd. Cafodd ei eni yn Sendai, Japan ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Tohoku. Bu farw yn Meguro- ku.

## Gwobrau
Enillodd Oishi Buichi y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Prif Ruban Urdd y Wawr

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Meddygon o Japan
Shigeaki Hinohara

Meddyg ac awdur  nodedig o Japan oedd **Shigeaki Hinohara**  (4 Hydref 1911 - 18 Gorffennaf 2017). Meddyg Japaneaidd ydoedd, ac yn ôl y sôn, ef sefydlodd a phoblogeiddiodd yr arfer o gynnal archwiliadau meddygol blynyddol yn Japan. Cafodd ei eni yn Yamaguchi, Japan ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Kyoto ac Ysgol Feddygaeth Prifysgol Emory. Bu farw yn Tokyo.

## Gwobrau
Enillodd Shigeaki Hinohara y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Person Teilwng mewn Diwylliant
*Urdd Diwylliant

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Meddygon o Japan
Christiaan Eijkman

Meddyg a biocemegydd o'r Iseldiroedd oedd **Christiaan Eijkman**  (11 Awst 1858 - 5 Tachwedd 1930). Cyd-enillodd Wobr Nobel am Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1929 am iddo ddarganfod fitaminau. Cafodd ei eni yn Nijkerk, Brenhiniaeth yr Iseldiroedd ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Amsterdam. Bu farw yn Utrecht.

## Gwobrau
Mae Christiaan Eijkman wedi ennill y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith.

*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Meddygon o'r Iseldiroedd
Andrew Thomas

Cyflwynydd radio o Gymro oedd **Andrew "Tommo" Thomas** (1 Chwefror 1967 – 28 Gorffennaf 2020). Roedd hefyd yn lais cyfarwydd fel y cyhoeddwr yn stadiwm rygbi Parc y Scarlets.

Magwyd Andrew Paul Thomas yn Aberteifi. Yn ôl ei hunangofiant, fe adawodd yr ysgol cyn gynted ag y medrai, gan gymryd nifer o swyddi: dyn post, cynnal discos yn Aberteifi ac yn Sbaen, torri beddau, a gweithio mewn siop cigydd.

## Gyrfa
Bu'n cyflwyno'r sioe frecwast ar orsafoedd Nation Broadcasting yn Sir Gaerfyrddin, yn cynnwys Radio Sir Gâr, Radio Pembrokeshire a Radio Ceredigion. Yn 2011 enillodd wobr Gyflwynydd Radio’r Flwyddyn ar gyfer gorsafoedd sy’n gwasanaethu hyd at 300,000 o bobol.

Ymunodd a BBC Radio Cymru yn 2014 gyda sioe rhwng 2 a 5pm o ddydd Llun i ddydd Iau. Yng Ngorffennaf 2017 fe'i gwaharddwyd o'i waith am rai wythnosau tra bod y BBC yn cynnal ymchwiliad i gŵyn am sylwadau a wnaeth yn ystod Gŵyl Nôl a ’Mlân yn Llangrannog. Ysgrifennodd at yr Ŵyl i ymddiheuro a dychwelodd i'w sioe ar ddiwedd Gorffennaf. Yn Chwefror 2018, cyhoeddodd y byddai'n gadael Radio Cymru gan ddychwelyd i gwmni Nation i gyflwyno rhaglen newydd rhwng 11am a 3pm. Cyflwynyodd ei sioe Radio Cymru olaf ar ddydd Iau, 29 Mawrth 2018. Rhoddodd y gorau i gyflwyno ar orsafoedd Nation yn 2019.

Ddiwrnod cyn ei farwolaeth cyhoeddodd ar Twitter ei fod am ddychwelyd i'r radio gyda sioe nos Sul rhwng 21:00 a 22:00 ar Radio Pembrokeshire a Radio Carmarthenshire.

Cyhoeddwyd ''Tommo - Stori'r Sŵn Mawr'' yn 2014, cyfrol o straeon am hanes a bywyd Tommo.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Donna ac mae ganddynt un mab. Yn 2006 cafodd ddiagnosis o afiechyd yr aren. Cychwynnodd gael dialysis yn Ionawr 2007 ac yna trawsblaniad aren ym Mehefin yr un flwyddyn.

Bu farw yn sydyn yn ei gartref yn 53 mlwydd oed yn Maesglas, Aberteifi. Cynhaliwyd ei angladd ar 8 Awst 2020 a daeth cannoedd o bobl allan ar gae pêl-droed Maesglas. Y Parchedig Huw George arweiniodd y gwasanaeth ar lwyfan yn yr awyr agored. Cyrhaeddodd yr arch i gerddoriaeth 'Yma o Hyd' gan Dafydd Iwan. Cafwyd teyrngedau gan Rupert Moon a Jon Daniels, Rheolwr cyffredinol Y Scarlets. Cafwyd perfformiad gan y grŵp lleol Ail Symudiad gan chwarae un o hoff ganeuon Tommo, "Geiriau". Cludwyd yr arch mewn hers drwy ganol tref Aberteifi, gyda pobl yn cymeradwydo ar ochr y stryd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Rhaglen Tommo ar BBC iPlayer

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Aberteifi
Edward Albert Sharpey-Schafer

Meddyg a ffisiolegydd  nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd **Edward Albert Sharpey-Schafer**  (2 Mehefin 1850 - 29 Mawrth 1935). Fe'i hystyrir fel sylfaenydd endocrinoleg. Cafodd ei eni yn Hornsey, Y Deyrnas Unedig ac addysgwyd ef yng Ngholeg Prifysgol Llundain a Phrifysgol Caeredin. Bu farw yn North Berwick.

## Gwobrau
Enillodd Edward Albert Sharpey-Schafer y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
*Medal Brenhinol
*Medal Copley

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Walter Rudolf Hess

Meddyg a llawfeddyg  nodedig o'r Swistir oedd **Walter Rudolf Hess**  (17 Mawrth 1881 - 12 Awst 1973). Cyd-dderbynodd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1949 a hynny am iddo fapio ardaloedd yn yr ymennydd a oedd yn gyfrifol am reoli organau mewnol. Cafodd ei eni yn Frauenfeld, Y Swistir ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Zurich. Bu farw yn Muralto.

## Gwobrau
Enillodd Walter Rudolf Hess y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Marcel Benoist
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Meddygon o'r Swistir
Rheilffordd White Pass a Yukon

[bawd|260px|Y rheilffordd yn ymyl y [Ffordd Alasga]]
bawd|260px|Gorsaf reilffordd Whitehorse

Mae **Rheilffordd White Pass a Yukon** yn rheilffordd cledrau cul (lled 3 troedfedd) sydd yn mynd 107 milltir o Skagway, Alaska i Whitehorse yn Nhiriogaeth Yukon, Canada.

## Hanes
Darganfywyd aur y Klondike ym 1897, a daeth miliynau o ddynion i Scagway ar gychod, i groesi Bwlch Chilcwt neu’r Bwlch Gwyn i gyrraedd Whitehorse. Adeiladwyd ffordd dros y Bwlch Gwyn yn ystod yr un flwyddyn, ond roedd hi’n fethiant ariannol.

Ffurfiwyd cwmni i adeiladu rheilffordd yn Ebrill 1898, a thalwyd $110,000 am yr hawl i ddefnyddio’r ffordd. Dechreuodd gwaith adeiladu’r rheilffordd ar 28 Mai 1898, gan ddechrau o Skagway. Roedd coed lleol yn anaddas i waith adeiladu, felly mewnforiwyd coed trwy Skagway. Ar 21 Gorffennaf 1898, cychwynodd y trên cyntaf o Skagway gan deithio 4 milltir i’r gogledd o’r dref. Cyrhaeddwyd Gorsaf reilffordd Heney erbyn 25 Awst 1898 ac uchafpwynt y rheilffordd ar 18 Chwefror 1899. Aeth y trên cyntaf yno ar 20 Chwefror. Prynwyd locomotifau a cherbydau pan oedd angen, ac erbyn diwedd 1899, roedd 13 locomotif, 8 cerbyd i deithwyr a 250 ar gyfer nwyddau. Adeiladwyd depo yn Skagway. Cyrhaeddodd Llyn Bennett ar 6 Gorffennaf 1899. Roedd gwaith adeiladu wedi dechrau o Whitehorse hefyd, ac ymunodd y 2 ran yn Carcross ar 29 Gorffennaf1900. Gweithiodd cyfanswm o 35,000 o ddynion yn adeiladu’r rheilffordd.

Yn ogystal â chario gweithwyr i’r Klondike, cariwyd mwynau i Skagway, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd, aeth gweithwyr a nwyddau i adeiladu’r Ffordd Alaska.

Defnyddiwyd locomotifau stêm hyd at 1954, wedyn diesel. Daeth y cwmni’n un aml-bwrpas, gyda llongau, dociau, bysiau, awyrennau, gwestyau a phiblinellau.

Roedd gollwng ym mhrisiau metel ym 1982, a chaewyd y rheilffordd.

Ailagorwyd y rheillffordd ym 1988 i gario twristiaid rhwng Skagway a’r copa. Estynnwyd y lein hyd at Bennett yn y 1990au, ac yn ôl i Carcross erbyn 2007.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Rheilffyrdd yr Unol Daleithiau
Categori:Rheilffyrdd Canada
Categori:Rheilffyrdd cledrau cul
Categori:Twristiaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Twristiaeth yng Nghanada
Aya Kagawa

Meddyg ac athro nodedig o Japan oedd **Aya Kagawa**  (28 Mawrth 1899 - 2 Ebrill 1997). Ef oedd sylfaenydd Ysgol Faeth Kagawa yn Japan. Fe'i ganed yn Hongū, Japan ac fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol Wakayama. Bu farw yn Kawadachō.

## Gwobrau
Enillodd Aya Kagawa y  gwobrau canlynol o ganlyniad i'w gwaith:

*Person Teilwng mewn Diwylliant

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Meddygon o Japan
Théodore Tronchin

Meddyg nodedig o Ffrainc oedd **Théodore Tronchin**  (24 Mehefin 1709 - 30 Tachwedd 1781). Roedd yn feddyg dylanwadol o'r 18g, ac yn anogwr brwd o bigiadau'r frech wen. Cafodd ei eni yn Genefa, Ffrainc ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Leiden. Bu farw ym Mharis.

## Gwobrau
Enillodd Théodore Tronchin y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1781
Categori:Genedigaethau 1709
Categori:Meddygon Ffrengig‎
David E. Kuhl

Meddyg a gwyddonydd nodedig o Unol Daleithiau America oedd **David E. Kuhl**  (27 Hydref 1929 - 28 Mai 2017). Gwyddonydd yn arbenigo mewn meddygaeth niwclear ydoedd. Caiff ei hadnabod o ganlyniad i'w waith arloesol ynghylch tomograffeg lledaeniad positron. Cafodd ei eni yn St. Louis, Unol Daleithiau America ac addysgwyd ef yn Ysgol Feddygaeth Perelman ym Mhrifysgol Pennsylvania a Phrifysgol Pennsylvania. Bu farw yn Ann Arbor, Michigan.

## Gwobrau
Enillodd David E. Kuhl y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Ernst-Jung-Preis für Medizin
*Medal John Scott
*Gwobr Kettering

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Meddygon Americanaidd
Charles Lasègue

Meddyg nodedig o Ffrainc oedd **Charles Lasègue**  (5 Medi 1816 – 20 Mawrth 1883). Meddyg Ffrengig ydoedd, ac efe a gyflwynodd y syniad "folie à deux", a gyfeirir ato weithiau fel "syndrom Lasègue-Falret". Cafodd ei eni yn Paris, Ffrainc ac addysgwyd ef yn Lycée Louis-le-Grand. Bu farw ym Mharis.

## Gwobrau
Enillodd Charles Lasègue y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Marchog y Lleng Anrhydeddus

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Meddygon Ffrengig‎
Fredrik Mellbye

Meddyg nodedig o Norwy oedd **Fredrik Mellbye**  (15 Chwefror 1917 - 4 Ionawr 1999). Meddyg Norwyaidd ydoedd. Enillodd Fedal Sant Hallvard ym 1986. Cafodd ei eni yn Kristiania, Norwy ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Oslo. Bu farw yn Oslo.

## Gwobrau
Enillodd Fredrik Mellbye y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Marchog dosbarth Cyntaf Urdd Sant Olaf

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Meddygon o Norwy
Jan Miloslav Haněl

Meddyg a gwleidydd o Awstria-Hwngari oedd **Jan Miloslav Haněl**  (23 Rhagfyr 1808 - 3 Mai 1883). Roedd yn yn ddirprwy ar y Cynulliad Seneddol Morafaidd. Cafodd ei eni yn Křesetice, Gweriniaeth Tsiec ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Charles yn Prag. Bu farw yn Třebíč.

## Gwobrau
Enillodd Jan Miloslav Haněl y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Dinasyddiaeth anrhydedd Třebíč

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Gwleidyddion o Awstria-Hwngari
Categori:Meddygon o Awstria-Hwngari
Louis Agassiz

Meddyg, paleontolegydd, söolegydd a daearegwr nodedig o'r Swistir oedd **Louis Agassiz**  (28 Mai 1807 - 14 Rhagfyr 1873). Biolegydd a daearegydd Swisaidd-Americanaidd ydoedd, a chaiff ei gofio fel ysgolhaig arloesol a rhyfeddol mewn hanes naturiol a hanes y Ddaear. Cafodd ei eni yn Haut-Vully, Y Swistir ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Zurich, Prifysgol Heidelberg, Prifysgol Ludwig Maximilian a Munich. Bu farw yn Cambridge, Massachusetts.

## Gwobrau
Enillodd Louis Agassiz y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf
*Medal Wollaston
*Medal Copley
*Marchog y Lleng Anrhydeddus
*Pour le Mérite

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Meddygon o'r Swistir
Albrecht von Haller

Meddyg, anatomydd, botanegydd,  llawfeddyg,  pryfetegwr a polymath nodedig o'r Swistir oedd **Albrecht von Haller**  (16 Hydref 1708 - 12 Rhagfyr 1777). Anatomydd, ffisiolegydd, naturiolydd a bardd Swisaidd ydoedd. Cyfeiriwyd ato fel "tad ffisioleg fodern". Cafodd ei eni yn Bern, Y Swistir ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Leiden a Phrifysgol Tübingen. Bu farw yn Bern.

## Gwobrau
Enillodd Albrecht von Haller y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1777
Categori:Genedigaethau 1708
Categori:Meddygon o'r Swistir
Paul Hermann Müller

Meddyg a chemegydd  nodedig o'r Swistir oedd **Paul Hermann Müller**  (12 Ionawr 1899 - 12 Hydref 1965). Derbyniodd Wobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1948 wedi iddo ddarganfod priodoleddau pryfleiddiol DDT ym 1939, a'r defnydd y gellir gwneud ohono i reoli clefydau fector megis malaria a'r dwymyn felen. Cafodd ei eni yn Olten, Y Swistir ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Basel. Bu farw yn Basel.

## Gwobrau
Enillodd Paul Hermann Müller y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Meddygon o'r Swistir
Dominic Corrigan

Meddyg, patholegydd  a gwleidydd nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd **Dominic Corrigan**  (2 Rhagfyr 1802 - 1 Chwefror 1880). Roedd yn feddyg Gwyddelig, ac yn benodol adnabyddus am ei ganfyddiadau gwreiddiol ynghylch clefyd y galon. Cafodd ei eni yn Nulyn, Y Deyrnas Unedig ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caeredin. Bu farw yn Nulyn.

## Gwobrau
Enillodd Dominic Corrigan y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*barwnig

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Adolf Mühry

Meddyg, hinsoddegydd  ac awdur nodedig o'r Almaen oedd **Adolf Mühry**  (4 Medi 1810 – 13 Mehefin 1888). Roedd yn ysgolhaig preifat ac yn bioclimatolegydd Almaenig. Cafodd ei eni yn Hannover, Yr Almaen ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Göttingen a Phrifysgol Heidelberg. Bu farw yn Göttingen.

## Gwobrau
Enillodd Adolf Mühry y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Urdd Tŷ Saxe-Ernestine

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Meddygon o'r Almaen

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Mark Akenside

Meddyg,  awdur  a bardd nodedig o Teyrnas Prydain Fawr oedd **Mark Akenside**  (9 Tachwedd 1721 - 23 Mehefin 1770). Roedd yn fardd a meddyg Saesneg. Cafodd ei eni yn Newcastle upon Tyne, Teyrnas Prydain Fawr ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caeredin. Bu farw yn Llundain.

## Gwobrau
Enillodd Mark Akenside y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1770
Categori:Genedigaethau 1721
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Lucille Teasdale-Corti

Meddyg a llawfeddyg o Ganada oedd **Lucille Teasdale-Corti**  (30 Ionawr 1929 - 1 Awst 1996). Cyfrannodd at ddatblygiad gwasanaethau meddygol yng ngogledd Wganda. Fe'i ganed yn Montréal, Canada ac fe'i haddysgwyd yn Université de Montréal. Bu farw yn Besana

## Gwobrau
Enillodd Lucille Teasdale-Corti y  gwobrau canlynol o ganlyniad i'w gwaith:

*Aelod yr Urdd Canada
*Swyddog Urdd Teilyngdod Gweriniaeth yr Eidal
*Oriel yr Anfarwolion Meddygol Canada
*Uwch Swyddog Urddd Cenedlaethol Cwebéc

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Meddygon o Ganada
Konstantinos Vousakis

Meddyg o Wlad Groeg oedd **Konstantinos Vousakis**  (1 Tachwedd 1819 - 20 Rhagfyr 1898). Roedd yn feddyg Groegaidd ac yn athro. Bu'n gweithio yn Athen a Piraeus, a dyfarnwyd Croes yr Iachawdwr iddo am ei wasanaeth yn ystod colera mawr 1854. Cafodd ei eni yn Syrrako, Gwlad Groeg ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Paris a Phrifysgol Genedlaethol a Kapodistrian Athen. Bu farw yn Athen.

## Gwobrau
Enillodd Konstantinos Vousakis y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Croes Aur Urdd y Gwaredwr

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Meddygon o Wlad Groeg
Charles Tupper

Meddyg, diplomydd, cyfreithiwr a gwleidydd o Ganada oedd **Charles Tupper**  (2 Gorffennaf 1821 - 30 Hydref 1915). Fe ymsefydlodd fel meddyg yn Amherst, Nova Scotia gan agor fferyllfa. Yn ddiweddarach fe ddaeth yn llywodraethwr Nova Scotia ac wedyn yn Brif Weinidog Canada. Cafodd ei eni yn Amherst, Canada ac addysgwyd ef yng Ngholeg Feddygol Prifysgol Caeredin a Phrifysgol Caeredin. Bu farw yn Bexleyheath.

## Gwobrau
Enillodd Charles Tupper y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Marchog yr Croes Fawr Urdd Sant Mihangel a Sant Sior
*Oriel Anfarwolion Meddygol Canada
*Cydymaith Urdd y Baddon

Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Meddygon o Ganada

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Irving Selikoff

Meddyg nodedig o Unol Daleithiau America oedd **Irving Selikoff**  (15 Ionawr 1915 - 20 Mai 1992). Gweithiodd fel ymchwilydd meddygol, ac yn y 1960au ef a osododd y cysylltiad rhwng anadlu gronynnau asbestos ac afiechydon yn yr ysgyfaint. Datblygodd yn ogystal driniaeth ar gyfer y diciâu. Cafodd ei eni yn Brooklyn, Unol Daleithiau America ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Columbia. Bu farw yn Ridgewood.

## Gwobrau
Enillodd Irving Selikoff y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Ymchwil Feddygol Glinigol Lasker-DeBakey

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Meddygon Americanaidd
Maria Montessori

Meddyg, dyfeisiwr, athronydd,  addysgwr a seicolegydd nodedig o'r Eidal oedd **Maria Montessori**  (31 Awst 1870 - 6 Mai 1952). Gweithiodd fel meddyg ac yn addysgwr Eidalaidd, a chaiff ei hadnabod yn bennaf am ei hathroniaeth sy'n dwyn yr un enw a hithau, yn ogystal â'i chyhoeddiadau ar addysgeg wyddonol. Fe'i ganed yn Chiaravalle, Marche, Yr Eidal ac fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol Sapienza Rhufain. Bu farw yn Noordwijk.

## Gwobrau
Enillodd Maria Montessori y  gwobrau canlynol o ganlyniad i'w gwaith:

*Swyddog yr Urdd Orange-Nassau

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Meddygon o'r Eidal
Elisha Kane

Meddyg, fforiwr  a swyddog nodedig o Unol Daleithiau America oedd **Elisha Kane**  (28 Chwefror 1820 - 16 Chwefror 1857). Archwiliwr Americanaidd ydoedd, gweithiodd hefyd fel swyddog meddygol yn Llynges yr Unol Daleithiau yn ystod hanner cyntaf y 19eg ganrif. Cafodd ei eni yn Philadelphia, Unol Daleithiau America ac addysgwyd ef yn Ysgol Feddygaeth Perelman ym Mhrifysgol Pennsylvania. Bu farw yn La Habana.

## Gwobrau
Enillodd Elisha Kane y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Grande Médaille d'Or des Explorations

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1857
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Meddygon Americanaidd
Émile Reymond

Meddyg, gwleidydd  a hedfanwr nodedig o Ffrainc oedd **Émile Reymond**  (9 Ebrill 1865 - 22 Hydref 1914). Gweithiodd fel meddyg Ffrengig, bu hefyd yn seneddwr ac yn arloeswr ym maes awyrennau. Cafodd ei eni yn Tarbes, Ffrainc ac addysgwyd ef yn Ecole de Médecine de Paris. Bu farw yn Toul.

## Gwobrau
Enillodd Émile Reymond y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Marchog y Lleng Anrhydeddus
*Croix de guerre

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Meddygon Ffrengig‎
Emily Blackwell

Meddyg a geinecolegydd  nodedig o Unol Daleithiau America oedd **Emily Blackwell**  (8 Hydref 1826 – 7 Medi 1910). Hi oedd y drydedd fenyw i ennill gradd feddygol yn yr Unol Daleithiau. Fe'i ganed ym Mryste, Lloegr, ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Meddygaeth Prifysgol Western Case a Phrifysgol Caeredin. Bu farw yn Clogwyni Efrog.

## Gwobrau
Enillodd Emily Blackwell y  gwobrau canlynol o ganlyniad i'w gwaith:

*'Hall of Fame' Cendlaethol Menywod

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Meddygon Americanaidd
Sonny Carter

Meddyg, swyddog, pêl-droediwr,  cemegydd a gofodwr nodedig o Unol Daleithiau America oedd **Sonny Carter**  (15 Awst 1947 - 5 Ebrill 1991). Fferyllydd Americanaidd ydoedd, bu hefyd yn feddyg, chwaraewr pêl-droed proffesiynol, yn swyddog llyngesol a hedfanwr, yn beilot prawf, ac yn ofodwr NASA. Cafodd ei eni yn Macon, Unol Daleithiau America ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Emory. Bu farw yn Brunswick.

## Gwobrau
Enillodd Sonny Carter y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Medal Aer

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Meddygon Americanaidd
John Haygarth

Meddyg nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd **John Haygarth**  (1740 - 10 Mehefin 1827). Roedd yn feddyg pwysig Loegr o'r 18g ac fe ddatblygodd ffyrdd newydd o atal y lledaeniad o dwymyn ymysg cleifion yn ogystal â lleihau cyfradd marwolaethau o'r frech wen. Cafodd ei eni yn Garsdale, Lloegr yn 1740 ac addysgwyd ef yn Ysgol Sedbergh, Coleg Sant Ioan a Chaergrawnt. Bu farw ac addysgwyd ef yn Ysgol Sedbergh, Coleg Sant Ioan a Chaergrawnt. Bu farw yng Nghaerfaddon.

## Gwobrau
Enillodd John Haygarth y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1827
Categori:Genedigaethau 1740
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Emil Theodor Kocher

Meddyg a llawfeddyg  nodedig o'r Swistir oedd **Emil Theodor Kocher**  (25 Awst 1841 - 27 Gorffennaf 1917). Derbyniodd Wobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1909 a hynny am ei waith ym meysydd megis patholeg, ffisioleg, a llawfeddygaeth y thyroid. Cafodd ei eni yn Bern, Y Swistir ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Bern. Bu farw yn Bern.

## Gwobrau
Enillodd Emil Theodor Kocher y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Meddygon o'r Swistir
Howard Florey

Meddyg, patholegydd, athroprifysgol,  fferyllydd,  gwleidydd a gwyddonydd nodedig o Awstralia oedd **Howard Florey**  (24 Medi 1898 - 21 Chwefror 1968). Cyd-dderbyniodd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1945 am ei rôl yn natblygiad penisilin. Cafodd ei eni yn Adelaide, Awstralia ac addysgwyd ef yng Ngholeg Magdalen. Bu farw yn Rhydychen.

## Gwobrau
Enillodd Howard Florey y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Medal Brenhinol
*Medal Copley
*Medal Lister
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
*Medal Wilhelm Exner
*Medal Aur Lomonosov

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Meddygon o Awstralia
Franciscus Donders

Meddyg a ffisiolegydd o'r Iseldiroedd oedd **Franciscus Donders**  (27 Mai 1818 - 24 Mawrth 1889). Ystyriwyd ef yn awdurdod o statws rhyngwladol mewn clefydau'r llygaid, ac roedd yn un o brif sylfaenwyr offthalmoleg wyddonol. Cafodd ei eni yn Tilburg, Brenhiniaeth yr Iseldiroedd ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Utrecht. Bu farw yn Utrecht.

## Gwobrau
Enillodd Franciscus Donders y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cadlywydd Urdd Llew yr Iseldiroedd

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Meddygon o'r Iseldiroedd
Eugène Fiset

Meddyg a gwleidydd o Ganada oedd **Eugène Fiset**  (15 Mawrth 1874 - 8 Mehefin 1951). Meddyg o Ganada ydoedd, bu hefyd yn swyddog milwrol, Dirprwy Weinidog Byddinoedd ac Amddiffyn, Aelod Seneddol, 8fed Is-lywodraethwr Cwebéc, ac ef oedd y 3ydd swyddog i wasanaethu fel pennaeth gwasanaeth meddygol milwrol Canada. Cafodd ei eni yn Rimouski, Canada ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Laval. Bu farw yn Riviere -du-Loup.

## Gwobrau
Enillodd Eugène Fiset y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Commandeur de la Légion d'honneur
*Marchog-Cadlywydd Urdd St
*Mihangel a St
*Siôr

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Meddygon o Ganada
Sir William Bowman, Barwnig 1af

Meddyg, anatomydd  a llawfeddyg nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd **Sir William Bowman, Barwnig 1af**  (20 Gorffennaf 1816 - 29 Mawrth 1892). Gweithiodd fel llawfeddyg, histolegydd ac anatomydd yn Lloegr. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith ymchwil yn defnyddio microsgopau er mwyn astudio organau dynol amrywiol. Cafodd ei eni yn Nantwich, Y Deyrnas Unedig ac addysgwyd ef yng Ngholeg y Brenin a Llundain. Bu farw yn Dorking.

## Gwobrau
Enillodd Sir William Bowman, Barwnig 1af y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
*Medal Brenhinol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Humberto Fernández Morán

Meddyg, dyfeisiwr, ffisegydd a gwleidydd nodedig o Feneswela oedd **Humberto Fernández Morán**  (18 Chwefror 1924 - 17 Mawrth 1999). Mae'n adnabyddus am iddo ddyfeisio'r gyllell diemwnt neu'r fflaim, yn ogystal ag amryw o gyfraniadau gwyddonol eraill. Cafodd ei eni yn La Cañada de Urdaneta Municipality, Feneswela ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Ludwig Maximilian a Munich. Bu farw yn Stockholm.

## Gwobrau
Enillodd Humberto Fernández Morán y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Marchog Urdd y Seren Pegwn
*Urdd y seren Pegwn

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Meddygon o Feneswela
Te Rangi Hīroa

Meddyg, cystadleuydd yn y gemau olympaidd, hanesydd,  anthropolegydd a gwleidydd nodedig o Seland Newydd oedd **Te Rangi Hīroa**  (15 Awst 1880 - 1 Rhagfyr 1951). Roedd yn feddyg, arweinydd milwrol, gweinyddwr iechyd, gwleidydd, anthropolegydd a chyfarwyddwr amgueddfa. Cafodd ei eni yn Urenui olympaidd, hanesydd, anthropolegydd a gwleidydd nodedig ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Meddygaeth Dunedin Otago Dunedin a Phrifysgol Otago. Bu farw yn Honolulu.

## Gwobrau
Enillodd Te Rangi Hīroa y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Urdd Gwasanaeth Nodedig
*Medal Coffa Hector
*Marchog-Cadlywydd Urdd St
*Mihangel a St
*Siôr
*Urdd y seren Pegwn
*Medal jiwbilî Arian Brenin Siôr

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Meddygon o Seland Newydd
Vladimir Filatov

Meddyg, llawfeddyg  a gwleidydd o Ymerodraeth Rwsia oedd **Vladimir Filatov**  (27 Chwefror 1875 - 30 Hydref 1956). Offthalmolegydd a llawfeddyg Rwsiaidd a Wcreinaidd ydoedd, yn adnabyddus am ddatblygu therapi meinwe. Cafodd ei eni yn Saransk, Ymerodraeth Rwsia ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol y Wladwriaeth a Moscaw. Bu farw yn Odesa.

## Gwobrau
Enillodd Vladimir Filatov y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Arwr y Llafur Sosialaidd
*Urdd Baner Coch y Llafur
*Urdd Lenin
*Urdd y Rhyfel  Gwlatgar, radd 1af
*Gwobr Wladol Stalin

Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Meddygon o Rwsia

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Alexandre Yersin

Meddyg, bacteriaolegydd, fforiwr a biolegydd nodedig o Ffrainc oedd **Alexandre Yersin**  (22 Medi 1863 - 1 Mawrth 1943). Mae'n cael ei gofio fel darganfyddwr y basilws sy'n gyfrifol am y pla llinorog, fe enwyd ar ei ôl yn ddiweddarach (*Yersinia pestis*). Cafodd ei eni yn Aubonne, Ffrainc ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Lausanne. Bu farw yn Nha Trang.

## Gwobrau
Enillodd Alexandre Yersin y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Uwch Swyddog Urdd y Ddraig o Annam
*Commandeur de la Légion d'honneur
*Urdd Ffrangeg y Palfau Academic
*Marchog y Lleng Anrhydeddus
*Uwch Swyddog y Lleng Anrhydedd
*Officier de la Légion d'honneur
*Gwobr Leconte

Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Meddygon o Ffrainc

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Govert Bidloo

Meddyg, llawfeddyg, anatomydd, dramodydd, libretydd a bardd o'r Iseldiroedd oedd **Govert Bidloo**  (12 Mawrth 1649 - 30 Mawrth 1713). Roedd yn feddyg, anatomydd, bardd a dramodydd yn Oes Aur yr Iseldiroedd. Gweithiodd fel meddyg personol William III o Orange-Nassau a bu'n brif ynad yr Iseldiroedd a brenin Lloegr. Cafodd ei eni yn Amsterdam, Yr Iseldiroedd ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Franeker. Bu farw yn Leiden.

## Gwobrau
Enillodd Govert Bidloo y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1713
Categori:Genedigaethau 1649
Categori:Meddygon o'r Iseldiroedd
Categori:Llenorion o'r Iseldiroedd
Neil Arnott

Meddyg nodedig o'r Alban oedd **Neil Arnott**  (15 Mai 1788 - 2 Mawrth 1874). Meddyg a dyfeisiwr Albanaidd ydoedd. Roedd ymysg rhai o sylfaenwyr Prifysgol Llundain, 1836, ac ym 1837 daeth yn feddyg anrhydeddus y Frenhines. Cafodd ei eni yn Arbroath, yr Alban ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Aberdeen. Bu farw yn Llundain.

Arnott, Neil – Elements of physics, 1829 – BEIC 784559.jpg|*Elements of physics*, 1829

## Gwobrau
Enillodd Neil Arnott y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
*Medal Rumford

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Meddygon Prydeinig‎
Georges-Fernand Widal

Meddyg nodedig o Ffrainc oedd **Georges-Fernand Widal**  (9 Mawrth 1862 - 14 Ionawr 1929). Meddyg Ffrengig ydoedd. Mae ei enw yn gysylltiedig â'r prawf Widal sef prawf diagnostig ar gyfer twymyn teiffoid. Cafodd ei eni yn Dellys, Ffrainc ac addysgwyd ef yn Ecole de Médecine de Paris. Bu farw ym Mharis.

## Gwobrau
Enillodd Georges-Fernand Widal y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Uwch Swyddog y Lleng Anrhydedd

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Meddygon Ffrengig‎
Pierre Nolf

Meddyg a gwleidydd o Gwlad Belg oedd **Pierre Nolf**  (26 Gorffennaf 1873 - 14 Medi 1953). Enwebwyd ef am Wobr Nobel mew Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1940, ond ni gyflwynwyd y wobr y flwyddyn honno. Ym 1940 derbyniodd Wobr Francqui ar gyfer Gwyddorau Biolegol a Meddygol. Cafodd ei eni yn Ieper, Gwlad Belg ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Liège. Bu farw yn Dinas Brwsel.

## Gwobrau
Enillodd Pierre Nolf y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Francqui

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Gwleidyddion o Wlad Belg
Categori:Meddygon o Wlad Belg
Johann Georg Waibel

Meddyg a gwleidydd  nodedig o Awstria oedd **Johann Georg Waibel**  (28 Awst 1828 - 22 Hydref 1908). Roedd yn wleidydd ac yn feddyg Awstriaidd a bu'n faer ddiwyd dinas Dornbirn. Cafodd ei eni yn Dornbirn, Awstria ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Ludwig Maximilian a Munich. Bu farw yn Dornbirn.

## Gwobrau
Enillodd Johann Georg Waibel y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Urdd Franz Joseph

Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Meddygon o Awstria

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Jacinto Convit

Meddyg nodedig o Feneswela oedd **Jacinto Convit**  (11 Medi 1913 - 12 Mai 2014). Daeth i'r amlwg oblegid iddo ddatblygu pigiad i ymladd y gwahanglwyf, yn ogystal cynhaliodd astudiaethau ynghylch trin gwahanol fathau o gancr. Enwebwyd ef am Wobr Nobel mewn Meddygaeth am ei bigiad arbrofol gwrth-wahanglwyf. Cafodd ei eni yn Feneswela, Feneswela ac addysgwyd ef yn Prifydgol Feneswela. Bu farw yn Caracas.

## Gwobrau
Enillodd Jacinto Convit y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Abraham Horwitz
*Gwobr TWAS
*Premio México de Ciencia y Tecnología
*Gwobr Tywysoges Asturias am Umchwyl Technegol a Gwyddonol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Meddygon o Feneswela
Kaschin Nikolay Ivanovich

Meddyg nodedig o Ymerodraeth Rwsia oedd **Kaschin Nikolay Ivanovich**  (19 Ebrill 1825 - 30 Ebrill 1872). Meddyg Rwsiaidd ydoedd yn ogystal ag ethnograffydd, arbenigwr ym maes meddyginiaeth, awdur astudiaethau gwyddonol ar batholeg ranbarthol Dwyrain Siberia, arbenigwr mewn meysydd biolegol, daearyddiaeth feddygol, hylendid cyhoeddus a meddygaeth draddodiadol. Cafodd ei eni yn Ryazan Governorate, Ymerodraeth Rwsia ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol y Wladwriaeth a Moscaw. Bu farw yn Irkutsk.

## Gwobrau
Enillodd Kaschin Nikolay Ivanovich y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Urdd Sant Anna, Ail Ddosbarth
*Urdd Sant Anna, Dosbarth 1af

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Meddygon Rwsiaidd
Camillo Golgi

Meddyg, anatomydd  a patholegydd o'r Eidal oedd **Camillo Golgi**  (7 Gorffennaf 1843 - 21 Ionawr 1926). Roedd yn feddyg Eidalaidd, yn fiolegydd, patholegydd, gwyddonydd, ac enillydd gwobr Nobel. Caiff ei adnabod fel niwrowyddonydd a biolegydd blaenaf ei oes. Cafodd ei eni yn Corteno Golgi, Brenhiniaeth yr Eidal ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Pavia. Bu farw yn Pavia.

## Gwobrau
Enillodd Camillo Golgi y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Pour le Mérite
*Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Meddygon o'r Eidal

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Veniamin Yefimovich Klyachkin

Meddyg nodedig o Ymerodraeth Rwsia oedd **Veniamin Yefimovich Klyachkin**  (27 Gorffennaf 1858 - 8 Medi 1931). Roedd yn feddyg Rwsiaidd, yn wyddonydd, ffigwr cyhoeddus, swyddog cyhoeddusrwyd, cynghorydd gwladwriaethol, athro, ac yn un o sylfaenwyr Academi Feddygol Gwladwriaeth Omsk. Cafodd ei eni yn Minsk, Ymerodraeth Rwsia ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol y Wladwriaeth a Moscaw. Bu farw yn Omsk.

## Gwobrau
Enillodd Veniamin Yefimovich Klyachkin y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Urdd Santes Anna, 3ydd Dosbarth
*Urdd Sant Anna, 3ydd Dosbarth

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Meddygon Rwsiaidd
Aza Rakhmanova

Meddyg nodedig o'r Undeb Sofietaidd oedd **Aza Rakhmanova**  (; 17 Medi 1932 - 18 Tachwedd 2015). Arbenigwraig AIDS a Hepatitis Rwsiaidd ydoedd. Bu ymysg y cyntaf i drin HIV yn yr Undeb Sofietaidd ym 1987. Fe'i ganed yn Baku, Yr Undeb Sofietaidd ac fe'i haddysgwyd ym Mhrifysgol St Petersburg Meddygol y Wladwriaeth. Bu farw yn St Petersburg.

## Gwobrau
Enillodd Aza Rakhmanova y  gwobrau canlynol o ganlyniad i'w gwaith:

*Urdd Teilyngdod "Am waith dros yr Henwlad", Dosbarth II
*Gweithiwr gwyddoniaeth anrhydeddus Ffederasiwn Rwsia

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol o Rwsia
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Meddygon yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Meddygon benywaidd o Rwsia
Categori:Meddygon o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Pobl o Baku
Categori:Pobl fu farw yn St Petersburg
Jöns Jacob Berzelius

Meddyg, awdur ffeithiol, cemegydd a fferyllydd o Sweden oedd **Jöns Jacob Berzelius**  (20 Awst 1779 - 7 Awst 1848). Fferyllydd Swedaidd ydoedd. Ystyrir Berzelius, ynghyd â Robert Boyle, John Dalton, ac Antoine Lavoisier, yn rai o sylfaenwyr cemeg fodern. Cafodd ei eni yn Väversunda församling, Sweden ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Uppsala. Bu farw yn Stockholm.

## Gwobrau
Enillodd Jöns Jacob Berzelius y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Pour le Mérite
*Urdd Teilyngdod am Wyddoniaeth a Chelf
*Medal Copley

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Genedigaethau 1779
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Meddygon o Sweden
Jean Dausset

Meddyg, gwyddonydd, imiwnolegydd,  ffisiolegydd ac athroprifysgol nodedig o Ffrainc oedd **Jean Dausset**  (19 Hydref 1916 - 6 Mehefin 2009). Cyd-dderbyniodd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1980 wedi iddo ddarganfod a nodweddu'r genynnau sy'n achosi prif gymhlethdodau histogydnawsedd. Cafodd ei eni yn Tolosa, Ffrainc ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Paris. Bu farw yn Palma de Mallorca.

## Gwobrau
Enillodd Jean Dausset y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Gwobr Wolf mewn Meddygaeth
*Gwobr Robert Koch
*Medal Ramon Llull
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
*Uwch Groes y Lleng Anrhydedd
*Gwobr Genedlaethol Sefydliad Gairdner

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Meddygon Ffrengig
Niko Tinbergen

Meddyg, adaregydd, söolegydd a biolegydd nodedig o Brenhiniaeth yr Iseldiroedd oedd **Niko Tinbergen**  (15 Ebrill 1907 - 21 Rhagfyr 1988). Cyd-dderbyniodd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1973 a hynny am ei ddarganfyddiadau ynghylch trefniant a gwarediad patrymau ymddygiadol unigol a chymdeithasol mewn anifeiliaid. Fe'i hystyrir yn un o sylfaenwyr moeseg fodern sef yr astudiaeth o ymddygiad anifeiliaid. Cafodd ei eni yn Den Haag, Brenhiniaeth yr Iseldiroedd ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Leiden. Bu farw yn Rhydychen.

## Gwobrau
Enillodd Niko Tinbergen y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Medal Godman-Salvin
*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
*Gwobr APA am Cyfraniadau Gwyddonol Difreintiedig i Seicoleg
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Meddygon o'r Iseldiroedd
Basil Hetzel

Meddyg nodedig o Awstralia oedd **Basil Hetzel**  (13 Mehefin 1922 - 4 Chwefror 2017). Gwnaed gyfraniad helaeth wrth fynd i'r afael â diffygion ïodin, prif achos goitr a chretiniaeth yn fyd eang. Cafodd ei eni yn Llundain, Awstralia ac addysgwyd ef ym Mhrifysgol Adelaide a Choleg Sant Pedr. Bu farw yn Adelaide.

## Gwobrau
Enillodd Basil Hetzel y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith:

*Trysor byw genedlaethol Awstraliaid
*Cydymaith I'r Urdd Awstralia
*Gwobr Pollin am ynchwil pediatrig
*Gwobr Prince Mahidol

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Meddygon o Awstralia