open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bwthyn Llywelyn

Tŷ hynaf Beddgelert, Gwynedd yw **Bwthyn Llywelyn** neu **Tŷ Isaf** fel y'i gelwir heddiw (). Mae'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac yn cael ei ddefnyddio ganddynt fel canolfan.

Cafodd yr enw 'Bwthyn Llywelyn' am fod traddodiad yn ei gysylltu â Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd a Chymru yn hanner cyntaf y 13g. Yn ôl y traddodiad lleol, roedd gan y tywysog neuadd ar y safle a ddefnyddiai pan ddeuai i hela yn yr ardal. Ni ellir profi'r hanes, ond roedd brenhinoedd a thywysogion Gwynedd yn arfer mynd "ar gylch" o lys i lys yng Ngwynedd gan aros fel rheol mewn adeiladau pwrpasol; byddai hynny'n cynnwys neuaddau syml fel, efallai, 'Bwthyn Llywelyn'. Ond mae'n bosibl hefyd nad yw'r "traddodiad" yn hŷn na chyfnod perchennog tafarn y *Goat* a ddyfeisiodd chwedl Gelert (tua 1800).

Dyddia'r adeilad presennol o'r 17g pan godwyd ffermdy ar y safle. Erbyn diwedd y 18g roedd yr adeilad yn dafarn a oedd yn boblogaidd gyda'r twristiaid cynnar a ymwelai ag Eryri. Cofnodir i ddyn gael ei foddi o fewn y tŷ ei hun yn 1799 pan orlifodd Afon Glaslyn gan ddinistrio'r bont ar yr afon hefyd. yn yr 20g fe drowyd yn Stafell De.

Heddiw mae'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Ceir siop yno, cegin adferedig o'r 19eg ganrif ac arddangosfa fach ar hanes ardal Beddgelert a byd natur Eryri.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Chwedl Gelert
*Rhestr eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17eg ganrif
Categori:Beddgelert
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Eryri
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Tai Cymru
Jack Parry

Chwaraewr pêl-droed o Gymru oedd **Brynley John "Jack" Parry** (11 Ionawr 1924 – 20 Ionawr 2010). Ymddangosodd dros 100 o weithiau yn chwarae dros Dref Abertawe ac 138 ymddangosiad ar gyfer Tref Ipswich rhwng 1951 ac 1955.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Proffil ar Pride of Anglia

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Muhammad Ali

Cyn-focsiwr pwysau trwm o'r Unol Daleithiau oedd **Muhammad Ali**, enw genedigol **Cassius Marcellus Clay Jr.** (17 Ionawr 1942 - 3 Mehefin 2016). Enillodd bencampwriaeth pwysau trwm y byd deirgwaith.

Ganed ef yn Louisville, Kentucky. Fel bocsiwr amatur, enillodd fedal aur yng Ngemau Olympaidd 1960 yn Rhufain. Wedi'r gemau, trôdd yn focsiwr proffesiynol. Enillodd bencampwriaeth pwysau trwm y byd am y tro cyntaf yn 1964, pan gafodd fuddugoliaeth annisgwyl tros Sonny Liston.

Yn 1967, ymunodd a'r Nation of Islam, a newidiodd ei enw o Cassius Clay i Muhammad Ali. Yn 1967, gwrthododd fynd i ymladd yn Rhyfel Fietnam, a chymerwyd ei deitl oddi arno. Collodd ornest enwog yn erbyn Joe Frazier yn 1971, ond yn 1974, mewn gornest yn Kinshasa, Zaire, curodd George Foreman i ad-ennill pencampwriaeth pwysau trwm y byd. Yn ddiweddarach, ymladdodd ddwy ornest arall yn erbyn Joe Frazier, gan ennill y ddwy.

Wedi iddo ymddeol, datblygodd Ali Glefyd Parkinson; credir bod hyn o ganlyniad i'w yrfa fel bocsiwr.

Bu farw 3 Mehefin 2016 yn Scottsdale, Arizona yn 74 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Beirdd Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Mwslimiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Kentucky
Categori:Pobl gyda clefyd Parkinson
Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar

**Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar** (戰國時代) yw'r enw a roddir i'r cyfnod yn hanes Tsieina rhwng y 5g CC a'r 3g CC. Nodweddwyd y cyfnod gan ryfeloedd rhwng nifer o wladwriaethau cynharol fychan, a daeth i ben pan unwyd Tsieina gan Frenhinllin Qin.

Roedd saith gwladwriaeth yn ymladd am rym yn y cyfnod yma:
* Chu (楚)
* Han (韓)
* Qi (齊)
* Qin (秦) (gweler hefyd Brenhinllin Qin)
* Wei (魏)
* Yan (燕)
* Zhao (趙)

Roedd hefyd nifer o wladwriaethau llai:
* Ba (巴)
* Lu (鲁)
* Shu (蜀)
* Song (宋)
* Wey (卫)
* Xue (薛)
* Yue (越)
* Zhongshan (中山)
* Zhou (東周)

Yn raddol, enillodd gwladwriaeth Qin rym, ac yn 330 CC, concrodd Qin lan orllewinol yr Afon Felen. Yn 325 CC cyhoeddodd ei hun yn deyrnas. Erbyn 256 CC, meddiannodd weddill tiriogaethau Zhou, gan roi diwedd at Frenhinllin Zhou. Gwnaeth y gwladwriaethau eraill gynghrair yn erbyn Qin.

Dechreuodd Qin ar ymgyrch i goncro Tsieina gyfan. Yn 230 CC, ymgyrchodd Shi Huang Ti yn erbyn Zhao. Ildiodd Han iddo, ac yn 225 CC ildiodd Wei. Concrwyd Chu yn 223 CC a Yan yn 222 CC. Daeth y cyfnod i ben yn 221 v.Chr. pan goncrwyd Qi, a sefydlwyd Ymerodraeth Tsieina dan Frenhinllin Qin.

Categori:Hanes Tsieina
Ôl-drefedigaethedd

Damcaniaeth, neu faes sydd yn cwmpasu sawl damcaniaeth gysylltiedig, yw **ôl-drefedigaethedd** (hefyd **ôl-drefedigaethrwydd** neu **ddamcaniaeth ôl-drefedigaethol**) sydd yn dadansoddi, egluro, ac ymateb i waddolion trefedigaethrwydd ac imperialaeth yr oes fodern drwy ddulliau beirniadol. Term eang ydyw sy'n cwmpasu disgyblaeth academaidd, fframwaith damcaniaethol ac epistemolegol, moeseg, ac ideoleg wleidyddol neu fydolwg, a gall hefyd gyfeirio'n gyffredinol at y cyfnod hanesyddol neu'r cyflwr materion rhyngwladol a ddilynodd yr oes drefedigaethol. Damcaniaeth amlddisgyblaethol ydyw sydd yn ymdrin ag athroniaeth, gwyddor gwleidyddiaeth, ffeministiaeth, damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol, a beirniadaeth lenyddol, ymhlith nifer o feysydd eraill, ac yn canolbwyntio ar y dylanwadau ac effeithiau gwleidyddol, economaidd, diwylliannol, a chymdeithasol a gâi trefedigaethrwydd ar y cyn-drefedigaethau.

Datblygodd ôl-drefedigaethedd yn ystod ail hanner yr 20g fel ymateb i etifeddiaeth trefedigaethrwydd, yn enwedig yn sgil datrefedigaethu'r ymerodraethau Ewropeaidd. Arloeswyd y maes gan ysgolheigion o gyn-drefedigaethau a ddechreuodd arsylwi ar effeithiau parhaol yr hen drefn drefedigaethol ar eu gwledydd newydd-annibynnol, gan dynnu ar ddamcaniaeth feirniadol i ddadansoddi hanes, diwylliannau, a disgyrsiau gwleidyddol a llenyddol y pwerau imperialaidd. Mae ôl-drefedigaethedd yn ymdrin â'r trefedigaethwr yn ogystal â'r trefedigaethedig, ac yn canolbwyntio ar y cyfarfyddiadau rhwng y ddwy gymdeithas, gan gynnwys cyfnewid diwylliannol, hiliaeth, ymelwa economaidd, rhyfel a gwrthryfel, a llywodraeth. Mae damcaniaethwyr ôl-drefedigaethol enwog yn cynnwys Edward Said, Frantz Fanon ac Homi K. Bhabha.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Jane Hiddleston, *Understanding Postcolonialism* (Stocksfield, Northumberland: Acumen, 2009).
* Joanne P. Sharp, *Geographies of Postcolonialism: Spaces of Power and Representation* (Llundain: Sage, 2009).


Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Damcaniaeth feirniadol
Categori:Trefedigaethrwydd
Kim Peek

*Savant* o Americanwr oedd **Laurence Kim Peek** (11 Tachwedd 1951 – 19 Rhagfyr 2009) a elwir yn **Kim Peek** a weithiau gan y llysenw "*megasavant*". Roedd ganddo gof eidetig ("cof ffotograffig"), ond hefyd anawsterau cymdeithasol, o bosib o ganlyniad i anabledd datblygiadol oedd yn gysylltiedig ag annormaleddau cynhenid yn ei ymennydd. Ef oedd yr ysbrydoliaeth am y cymeriad awtistig Raymond Babbitt, a chwaraewyd gan Dustin Hoffman, yn y ffilm *Rain Man*. Er hyn nad oedd Peek ei hunan yn awtistig, ac mae'n debyg roedd ganddo syndrom FG.

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Utah
Sarnau, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Sarnau**. Fe'i lleolir ar ffordd wledig tua hanner ffordd rhwng Sanclêr i'r gorllewin a Chaerfyrddin i'r dwyrain, yng nghanolbarth y sir.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ysgol Dr. Williams

Ysgol i ferched yn Nolgellau, Gwynedd oedd **Ysgol Dr. Williams**, a ddaeth yn ysgol breswyl yn ddiweddarach. Sefydlwyd ym 1875, a caewyd ym 1975.

## Hanes
Enwyd yr ysgol ar ôl Dr. Daniel Williams, a fu farw ym 1716 gan adael eiddo gwerth tua £50,000 yng ngofal 23 ymddiriedolwr. Defnyddiwyd yr arian yn ôl ei gyfarwyddiadau i  sefydlu prentisiaethau, llyfrgell ddiwinyddol yn Llundain a 7 ysgol gynradd, un yn Chelmsford, Essex ac eraill ar draws gogledd Cymru.

Ond, wedi cyflwyniad Deddf Addysg 1870 gan William Ewart Gladstone, daeth ysgolion elfennol yn rhad ac am ddim i bawb. Penderfynodd yr ymddiriedolwyr gau ysgolion Chelmsford, Llanbrynmair, Treffynnon, Dinbych, Pont Dolgadfan, Caergybi a Llanuwchllyn. Dim ond ysgol Wrecsam, man geni Dr. Williams, gadwodd ei chymhorthdal o £55 y flwyddyn; dyma’r unig sefydliad Cymreig a gafodd ei grybwyll yn benodol yn ei ewyllys. Defnyddiwyd yr arian yn hytrach i sefydlu ysgol anenwadol i ferched yng Ngogledd Cymru ac ar y dechrau, cynigwyd y waddol i Gaernarfon ar yr amod y byddai £1,000 yn cael eu codi’n lleol ac y byddai dwy acer o dir adeiladu da ar gael, ond ni lwyddwyd i gyrraedd yr amodau.

## Cyn-ddisgyblion o nod
*Marion Eames, awdures
*Y Fonesig Margaret Lloyd George, gwraig David Lloyd George
*Eluned Morgan, awdures
*Kate Roberts, awdures
*Bronwen Pugh, y Fonesig Astor
*Beryl Williams, actores

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cymdeithas y Cyn-Ddisgyblion Ysgol Dr Williams, Dolgellau

Dr Williams
Categori:Dolgellau
Categori:Sefydliadau 1875
Categori:Dadsefydliadau 1975
Pontneddfechan

Pentref  yng nghymuned Ystradfellte, Powys, Cymru, yw **Pontneddfechan** (wedi ei Seisnigo weithiau fel *Pontneathvaughan*). Saif yn ardal Brycheiniog yn rhan uchaf Glyn Nedd, ar bwys yr A465. Enwir y pentref ar ôl pont dros Afon Nedd Fechan ger ei chymer ag Afon Mellte. I'r gogledd o'r pentref cyfyd bryniau'r Fforest Fawr, sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Nedd Uchaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Capel Ebenezer, Pontneddfechan

## Enwogion
* Thomas Stephens (1821-1875), hanesydd llenyddiaeth, ysgolhaig ac awdur Cymreig a aned ym Mhontneddfechan

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Ystradfellte
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Maes grym

Mae **maes grym** yn cyfeirio at linellau grym mae gwrthrych (ffynhonnell y grym) yn ymegnïo ar wrthrych neu gasgliad o wrthrychau arall. Gall y gwrthrych fod yn ronyn mas, gwefr drydanol neu wefr fagnetig.

### Gweler hefyd
*Disgyrchiant
*Grym electromagnetig
*Trydan
*Maes magnetig
*Deddf disgyrchedd cyffredinol Newton

Categori:Ffiseg
Cil-ffriw

Pentref ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Cil-ffriw** (Seisnigiad: *Cilfrew*). Fe'i lleolir yng Nghwm Dulais tua 3 milltir i'r gogledd o dref Castell-nedd.

Mae'n rhan o blwyf eglwysig Blaenhonddan. Llifa Afon Dulais heibio i'r dwyrain o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Menna Baines

Golygydd a llenor o Gymru yw **Menna “Bainsy” Baines** (ganwyd Gorffennaf 1965), sy'n enedigol o Fangor ond a dreuliodd rhan o'i phlentyndod yn Llanerfyl, Sir Drefaldwyn, cyn symud i Ben-y-groes yn Arfon.

Graddiodd ym Mhrifysgol Bangor a dilynodd gwrs MPhil yno hefyd. Bu'n is-olygydd ac yna'n olygydd celfyddydol *Golwg* rhwng 1988 ac 1991, ac yn olygydd *Barn* rhwng 1991 a 1996. Gweithiodd ar ei liwt ei hun yn 1996 yn ysgrifennu, golygu a sgriptio.

Daeth yn rhan o dîm golygyddol Gwyddoniadur Cymru ym 1996 gan weithio i'r Academi Gymreig (Llenyddiaeth Cymru, bellach). Mae wedi disgrifio'r Gwyddoniadur fel "trydydd plentyn".

Ysgrifennodd gyfrol yn dadansoddi gwaith Caradog Prichard, ''Yng Ngolau'r Lleuad: Ffaith a Dychymyg yng Ngwaith Caradog Prichard*. Cafodd y llyfr ei restru ar restr hir Llyfr y Flwyddyn yn 2006. Cyhoeddodd hefyd *Pum Awdur Cyfoes: Cyflwyniad i Fyfyrwyr Ail Iaith'' (1997).

Mae'n wraig i'r Athro Peredur Lynch. Dychwelodd at y cylchgawn *Barn* am yr ail dro yn 2009 fel cyd-olygydd.

Yn ogystal, mae Menna’n arbennigo mewn ystod eang o chwaraeon megis pêl-droed, Nofio cydamserol a Pholo dŵr. Caiff ei diddordebau yn y byd chwaraeon ddylanwad mawr ar ei hail fab, Meilyr. Mabolgampwr o fri ydy Meilyr, sydd yn bencampwr drwy Gymru mewn gwyddbwyll a nofio dull ‘pili pala’.

## Llyfryddiaeth
**Pum Awdur Cyfoes: Cyflwyniad i Fyfyrwyr Ail Iaith* (Caerdydd: Camfa, 1997)
*''Yng Ngolau'r Lleuad: Ffaith a Dychymyg yng Ngwaith Caradog Prichard* (Gwasg Gomer, 1998)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Adolygiad *Yng Ngolau'r Lleuad'', Llais Llên, BBC

Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Bagaudae

**Bagaudae** neu **Bacaudae** yw'r enw Lladin a roddir ar grwpiau arfog, efallai gwylliaid o ryw fath, yng ngorllewin yr Ymerodraeth Rufeinig, yn enwedig gogledd-orllewin Gâl am gyfnodau o'r 3g hyd y 5g. Mae'r gair o darddiad Celtaidd, fel yn y gair Cymraeg a Llydaweg "bagad".

Credir fod y bagaudae yn gymysgedd o filwyr wedi dianc o'r fyddin, caethweision wedi dianc oddi wrth eu perchenogion, ac yn arbennig gwerinwyr wedi gadael eu tiroedd oherwydd pwysau cynyddol y trethi yn y cyfnod yma a'r difrod yn dilyn ymosodiadau'r barbariaid.

Ceir y cofnod cyntaf amdanynt tua 284, dan arweiniaid  Pomponius Élien. Gorchfygwyd hwy gan yr ymerawdwr Maximinianus yn 286. Llwyddodd yr ymerodron Aurelian a Probus i'w cadw dan reolaeth am gyfnod, ond bu gwrthryfel to dan Diocletian, gydag Amandus fel arweinydd. Bu rhagor o wrthryfeloedd y bagaudae yn ystod y 4g. Yn 435, bu gwrthryfel dan *Tibatto* yn ôl y *Chronica gallica*; gorchfygwyd ef a'i gymeryd yn garcharor yn 437. Bu gwrthryfel yn 448 yng nghanolbarth Gâl, dan arweinydd o'r enw Eudoxe. Gorchfygwyd ef, a ffôdd i lys Attila.

Categori:Gâl
Bar hoyw

Sefydliad lle gellir yfed sy'n gwasanaethu yn gyfangwbl (neu'n bennaf) ar gyfer cwsmeriaid hoyw, lesbiad, deurywiol a thrawsrywiol ydy **bar hoyw**; defnyddir y term *hoyw* fel term cyffredinol i gynnwys yr holl gymuned LHDT. Arferai bariau hoyw weithredu fel canolbwynt diwylliant hoyw ac roeddent yn rhai o'r llefydd prin lle gallai pobl â thueddiadau rhywiol tuag at yr un rhyw gymdeithasu'n agored â'i gilydd. Ers dyfodiad gwasanaethau rhwydweithio cymdeithasol ar y rhyngrwyd a chynnydd mewn goddefgarwch a derbyniad o bobl hoyw, mae arwyddocad bariau hoyw yn y gymuned hoyw wedi lleihau rhyw faint.

## Cefndir
Fel gyda'r mwyafrif o dafarndai a bariau, amrywia maint bariau hoyw o rai bychan, pum sedd yn  Tokyo i rhai enfawr, aml-lawr gyda nifer o ardaloedd gwahanol a mwy nag un dawnslawr. Weithiau cyfeirir at le mawr fel clwb nos, clwb, neu far, tra bod lleoliadau llai yn cael eu galw'n fariau neu dafarndai fel arfer. Yr unig nodwedd sy'n gwneud bar hoyw yn wahanol i unrhyw far arall yw'r cwsmeriaid. Tra bod nifer o fariau hoyw'n targedu'r cymunedau hoyw a/neu lesbiad, mae rhai (gan amlaf y rheiny sy'n hŷn ac wedi sefydlu eu hunain) bariau hoyw wedi troi'n hoyw, fel petai, yn sgîl natur eu cwsmeriaid dros gyfnod hir o amser.

Gwerthu alcohol ydy prif fusnes bariau a thafarndai hoyw. Fel nifer o sefydliadau na sy'n gwasanaethu cwsmeriaid hoyw, maent yn gweithredu fel man cyfarfod ac yn ganolbwynt i'r gymuned hoyw, lle'r nod ydy rhoi cyfle i'r cwsmeriaid sgyrsio ac ymlacio. Fel gyda chlybiau eraill, yn aml hysbysebir clybiau hoyw drwy ddosbarthu *flyers* ar y stryd neu mewn siopau a mannau hoyw-gyfeillgar eraill, yn ogystal ag mewn clybiau a digwyddiadau eraill. Yn aml mae gan glybiau lle gellir dawnsio systemau goleuo a fideo cyfoes, peiriannu niwl a phlatfformau uchel ar gyfer dawnsio. Weithiau, ceir dawnswyr proffesiynol (o'r enw dawnswyr go-go mewn cewyll neu ar bodiwm addurnedig. Mae gan rai fariau a chlybiau hoyw ystafelloedd cefn, sef ystafelloedd  neu goridorau gyda golau gwan lle gall gweithgarwch rhywiol. Serch hynny, mae'r arfer hon bellach yn fwy anarferol.

## Cyfeiriadau
Categori:Clybiau nos
Categori:Diwylliant LHDT
Hoyw
Hartford, Connecticut

**Hartford** yw prifddinas y dalaith Americanaidd, Connecticut, Unol Daleithiau. Cofnodir 124,775 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1784.

## Gefeilldrefi Hartford 
## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
*   www.hartford.gov


Categori:Dinasoedd Connecticut
Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer
Harri Parri

Mae'r enw **Harri Parri** yn cyfeirio at sawl person:

*Harri Parri (bardd), bardd Cymreig o'r 18g
*Harri Parri (golygydd), golygydd Cymreig o'r 19g
*Harri Parri (awdur), llenor Cymreig yr 20fed a'r 21ain ganrif
Harri Parri (awdur)

Awdur a chyn-weinidog o Gymru ydy **Harri Parri** (ganwyd 1935). Rhestrwyd ei lyfr *Iaith y Brain ac Awen Brudd* ar restr hir Llyfr y Flwyddyn yn 2009.
bawd|150px|Clawr *Hufen a Moch Bach* - un o gyfrolau mwyaf poblogaidd yr awdur.

## Ei fywyd cynnar
Magwyd Harri ym mhentref Llangian ar Benrhyn Llŷn.

## Llyfryddiaeth
* *Hufen a Moch Bach* (Gwasg Tŷ ar y Graig, 1980)
* *Babi a Mwnci Pric* (Gwasg Tŷ ar y Graig, 1981)
* *Dail Te a Motolwynion* (Gwasg Tŷ ar y Graig, 1982)
* *Ffydd a Ffeiar Briged* (Gwasg Tŷ ar y Graig, 1984)
* *Meddygon y Ddafad Wyllt* (Gwasg Tŷ ar y Graig, 1985)
* *Rhyfel Pen Llŷn* (Gwasg Pantycelyn, 1992)
* *Etholedig Arglwyddes* (Gwasg Pantycelyn, 1993)
* *Bwci a Bedydd* (Gwasg Pantycelyn, 1996)
* *Howarth a Jac Black* (Gwasg Pantycelyn, 1997)
* *Ffenestri Agored: Llawlyfr o Weddïau Cyfoes gyda Mynegai a Chyfeiriadau Ysgrythurol*, gyda William Williams (Gwasg Pantycelyn, 1997) 
* *Tom Nefyn: Portread* (Gwasg Pantycelyn, 1999)
* *Elen Roger: Portread* (Gwasg Pantycelyn, 2000)
* ''Shamus Mulligan a'r Parot* (Gwasg Pantycelyn, 2001)
* *Eiramango a'r Tebot Pinc* (Gwasg y Bwthyn, 2003)
* *"Yr Hen Barchedig": Portread o Anghydffurfiwr: Evan Jones, Caernarfon* (Gwasg y Bwthyn, 2004)
* *Miss Pringle a'r Tatŵ* (Gwasg y Bwthyn, 2005)
* *Er Budd Babis Ballybunion* (Gwasg y Bwthyn, 2007)
* *Iaith y Brain ac Awen Brudd* (Gwasg y Bwthyn, 2008)
* *Pen Llŷn Harri Parri* (Gwasg y Bwthyn, 2011)
* *Ifan Jones a'r Fedal Gee* (Gwasg y Bwthyn, 2012)
* *O'r Un Brethyn: Wyth Portread* (Gwasg y Bwthyn, 2013)
* *Gwn Glân a Beibl Budr: John Williams, Brynsiencyn, a'r Rhyfel Mawr* (Gwasg y Bwthyn, 2014)
* *O Ben Cilan i Bombay* (Gwasg y Bwthyn, 2016)
* *Cannwyll yn Olau: Stori John Puleston Jones* (Gwasg y Bwthyn, 2018)
* *Cerdded y Palmant Golau* (Gwasg y Bwthyn, 2020)
* *Heb eu Tebyg: Deg Portread'' (Gwasg y Bwthyn, 2021)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Lŷn
Bar (sefydliad)

[bawd|dde|250px|Bar yn y [Swistir.]]
Sefydliad sy'n gwerthu diodydd, yn benodol diodydd alcoholig ydy **bar** (ac fe'u gelwir weithiau'n dafarn, salŵn, gardd gwrw neu ystafell tap). Gan amlaf, gwerthant ddiodydd alcoholig megis cwrw, gwirodydd a choctels i'w hyfed ar safle'r sefydliad.

Mae bariau'n darparu stolion neu gadeiriau ar gyfer eu cwsmeriaid ynghyd â byrddau neu chownteri uchel. Mae gan rhai bariau adloniant ar lwyfan, fel band byw, digrifwyr, dawnswyr go-go, sioe llawr neu stripwyr. Weithiau gelwir bariau sy'n rhan o westai yn *fariau hirion* neu ''lolfa'r gwesty''.

Tarddia'r term "bar" o'r cownter arbenigol lle gweinir y diodydd ac mae'n gydgymeriad a ddefnyddir ar gyfer y sefydliad yfed yn ei chyfanrwydd. Mae'r "bar cefn" neu'r "nenbont" yn gyfres o silffoedd lle cedwir gwydrau a photeli tu ôl y cownter hwnnw. Mewn rhai bariau, addurnir y nenbont gyda gwaith pren, gwydr addurnedig, drychau a goleuadau. Pan fo bwyd yn cael ei weini mewn sefydliad, gellir ei archebu a'i fwyta wrth y bar.

## Cyfeiriadau
Categori:Tafarnau
Gwen Pritchard Jones

Awdures hunan gyflogedig, golygydd a chyn-athrawes cynradd o Gymru ydyw **Gwen Pritchard Jones** (ganwyd Hydref 1949).

Yn wreiddiol o Dalysarn, Dyffryn Nantlle, mae eisoes yn byw ym Mhant Glas. Bu'n athrawes cynradd yn Ysgol yr Hendre, Caernarfon yn ystod yr 1980au.

Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006 gyda'i llyfr *Dygwyl Eneidiau*, bu hefyd ar restr fer Llyfr y Flwyddyn 2007.

## Gwaith
### Llyfrau
*
*
*
*
*
* (cyfranodd un o'r 12 stori)

### CD
*

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Chris Corcoran

Digrifwr a chyflwynwr teledu a radio o Gymru ydy **Chris Corcoran** (ganwyd 10 Ebrill 1972).

Mae wedi cyflwyno darllediad Pencampwriaeth y Chwe Gwlad ar BBC Wales, ac ymddangosodd ar "Big Welsh Joke", "Little Welsh Joke" a *The Full Pontyfringe*. Mae'n ymddangos yn gyson ar BBC Radio Wales, ac yn aml gyda'i ffrind Rhod Gilbert, sy'n rhannu tŷ gydag ef, ar ei sioe ar foreau Sadwrn. Mae'n adnabyddus i wylwyr teledu ifanc am ei waith ar raglen CBeebies, *Doodle Do*, a darparodd lais Miss Bunny ar raglen *Nelly Nut* CBBC. Cyd-ysgrifennodd gyfres radio ''Those That CaGn't'', gyda'r digrifwr Greg Davies, yn seiliedig ar ei brofiadau fel athro.

Mae ei gomedi yn tueddu i ganolbwyntio ar bynciau Cymreig, teitl ei sioe unigol yng ngŵyl Fringe, Caeredin oedd *Welsh Assembly*.

Bu'n ymddangos yn reolaidd mewn pantomeimiau ym Mhorthcawl.

Cyhoeddir ei lyfr *Random Thoughts* yng nghyfres Stori Sydyn, gan Accent Press ym mis Mawrth 2010 (ISBN 9781907016387).

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Jean Simmons

:*Am y cerddor, gweler Gene Simmons.*

Actores o Loegr a oedd yn ddinesydd yr Unol Daleithiau oedd **Jean Merilyn Simmons** OBE (31 Ionawr 1929 – 22 Ionawr 2010).

## Ffilmiau

**Sports Day* (1944)
**Give us the Moon* (1944)
**Mr. Emmanuel* (1944)
**Kiss the Bride Goodbye* (1945)
**Meet Sexton Blake* (1945)
**The Way to the Stars* (1945)
**Caesar and Cleopatra* (1945)
**Great Expectations* (1946)
**The Woman in the Hall* (1947)
**Uncle Silas* (1947)
**Black Narcissus* (1947)
**Hungry Hill* (1947)
**Hamlet* (1948)
**The Blue Lagoon* (1949)
**Adam and Evelyne* (1949)
**So Long at the Fair* (1950)
**Cage of Gold* (1950)
**Trio* (1950)
**The Clouded Yellow* (1951)
**Angel Face* (1952)
**Androcles and the Lion* (1952)
**Young Bess* (1953)
**Affair with a Stranger* (1953)
**The Robe* (1953)
**The Actress* (1953)
*''She Couldn't Say No* (1954) (AKA *Beautiful but Dangerous* )
**Demetrius and the Gladiators* (1954)
**The Egyptian* (1954)
**A Bullet Is Waiting* (1954)
**Désirée* (1954)
**Footsteps in the Fog* (1955)
**Guys and Dolls* (1955)
**Hilda Crane* (1956)
**This Could Be the Night* (1957)
**Until They Sail* (1957)
**The Big Country* (1958)
**Home Before Dark* (1958)
**This Earth Is Mine* (1959)
**Elmer Gantry* (1960)
**Spartacus* (1960)
**The Grass Is Greener* (1960)
**All the Way Home* (1963)
**Life at the Top* (1965)
**Mister Buddwing* (1966)
**Divorce American Style* (1967)
**Rough Night in Jericho* (1967)
**Heidi* (1968)
**The Happy Ending* (1969)
**Say Hello to Yesterday* (1971)
**Mr. Sycamore* (1975)
**The Dain Curse* (teledu) (1978)
**Dominique* (1978)
**Beggarman, Thief* (teledu, 1979)
**A Small Killing* (teledu, 1981)
**The Thorn Birds* (teledu, 1983)
**December Flower* (teledu, 1984)
**Midas Valley* (teledu, 1985)
**Yellow Pages (1985)
**North and South* (1985)
**North and South Book II* (1986)
**Perry Mason: The Case of the Long Lost Love* (1987)
**The Dawning* (1988)
**Great Expectations* (1989)
**Star Trek: The Next Generation* (1991)
**Dark Shadows* (1991)
**They Do It with Mirrors* (1991)
**How to Make an American Quilt* (1995)
**Daisies in December (TV) (1995)
**Final Fantasy: The Spirits Within* (2001) (llais)
**Jean Simmons: Rose of England* (2004) (ffilm ddogfen)
**Howl's Moving Castle (Hauru no ugoku shiro)* (2004) (llais)
**Through the Moebius Strip* (2005)
**Shadows in the Sun'' (2008)

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gary Slaymaker

Beirniad ffilmiau, cyflwynydd teledu a radio, nofelydd a digrifwr o Gymru ydy **Gary Slaymaker** (ganwyd 8 Tachwedd 1963). Ganwyd yng Nghwm-ann, Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion. Mae nawr yn byw yng Nghaerdydd.

## Gyrfa
Fe gyflwynodd rhaglenni *Potsh* a *Slaymaker* ar S4C yn y 1990au. Bu hefyd yn cyflwyno rhaglen *Hwyrach* ar BBC Radio Cymru yn ystod yr 1980au. Rhwng 2006 a 2011 roedd yn gyflwynydd y cwis dychanol *Bwletîn* ar BBC Radio Cymru.

Mae e'n adolygwr ffilmiau ar gyfer radio a theledu Cymreig ers blynyddoedd ac ar un adeg roedd yn adolygu ffilmiau ar gyfer y *Western Mail*.

Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Y Sach Winwns*, yn 2005.

Bu'n perfformio comedi stand-up yn Gymraeg a Saesneg ers 1992.

## Llyfrau 
* *Y Sach Winwns*, Medi 2005, Gwasg Gomer, ISBN 978-1-84323-572-9
* *Y Jobyn Gorau Yn y Byd*, cyfres Stori Sydyn 2007, Y Lolfa, ISBN 978-0-86243-941-5

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cwmni Slaycorp 
* Gary Slaymaker, Twitter

Categori:Beirniaid ffilm
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Geredigion
Kemperle

Mae **Kemperle** (Ffrangeg: *Quimperlé*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29233

## Yr Iaith Lydewig
Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers 2008. Yn 2008, roedd 3.17% o blant ysgolion cynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Ali Yassine

Cynhyrchydd, cyfarwyddwr, actor a chyflwynydd radio a theledu o Gymru sy'n o dras Eifftaidd a Somali ydy **Ali H. M. Yassine** (ganed 1963). Mae'n gyn-gyhoeddwr ar faes tîm pêl-droed Caerdydd. 

Mynychodd Ysgol Uwchradd Fitzalan, Caerdydd. Dysgodd y Gymraeg pan oedd yn ei ugeiniau. Bu'n actio ar Pobol y Cwm, yn cyflwyno ar BBC Radio Cymru a chyflwyno rhaglenni dogfen ar gyfer S4C.

Ers 2012 mae'n gweithio fel rheolwr Swyddfa Ffilm Caerdydd, adran o'r cyngor sy'n rheoli ffilmio a ffotograffiaeth yng Nghaerdydd.

## Llyfrau
**Ali Yassine: Llais yr Adar Gleision*, cyfres Stori Sydyn 2010, Ali Yassine gyda Alun Gibbard, Y Lolfa, ISBN 9781847711731

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Cymry Du
Ploveur

Tref a chymuned ym Mro Vigouden yn département Penn-ar-Bed yn Llydaw yw **Ploveur** (Ffrangeg: *Plomeur*). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd y boblogaeth yn 3,420 yn 2006.
bawd|240px|chwith|Eglwys Ploveur

Mae ysgol ddwyieithog, Llydaweg a Ffrangeg, yno ers 1993, gyda 28.9% o'r disgyblion ysgol yn ei fynychu yn 2007.

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Rhedynfre

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Rhedynfre** (Saesneg: *Farndon*). Gorwedd ar lan ddwyreiniol Afon Dyfrdwy, tua 10 milltir i'r de o ddinas Caer.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,653.

## Pont Rhedynfre
Saif Rhedynfre ar lan Afon Dyfrdwy, a cheir pont ganoloesol o dywodfaen Gradd I sy'n cysylltu'r pentref â Holt, Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Cofadeilad Barnston
*Cofadeilad y Rhyfel Cartref Lloegr
*Eglwys Sant Chad

## Enwogion
*John Speed (1552–1629), hanesydd a chartograffydd

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer
Categori:Pentrefi Swydd Gaer
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer
Lokoal-Mendon

Tref a chymuned ym Mro-Wened yn département  Mor-Bihan, Llydaw yw **Lokoal-Mendon** (Ffrangeg: *Locoal-Mendon*). Roedd poblogaeth y gymuned yn 2,880 yn 1999.

Ystyrir y gerddorfa Bagad yma, bagad Roñsed-Mor, yn un o oreuon Llydaw, ac maent wedi bod yn bencampwyr Llydaw bedair gwaith. Maent wedi rhoi cyngherddau gydag artistaid fel Denez Prigent, Gilles Servat, Dan Ar Braz a Pat O'May.

Categori:Bretagne
Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Lecwydd

:''Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at bentref ym Mro Morgannwg; am yr ardal o'r un enw yng Nghaerdydd, gweler Lecwydd, Caerdydd.*

Pentref yng nghymuned Llanfihangel-y-pwll a Lecwydd, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Lecwydd** (Saesneg: *Leckwith*).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Tarddiad yr enw
Credir bod yr enw yn deillio o ffurf fer ar yr enw personol *Helygwydd* (ar *Helygwydd*/*Helycwydd* cymharer *Tegwyn*/*Tecwyn''). Ni wyddys pwy oedd Helygwydd, ond gall mai sant o Gymro ydoedd. Ystyr yr enw fyddai '[man sy'n eiddo i] Helygwydd'.

Gwelir weithiau y ffurfiau *Llechwydd* a *Llechwedd* mewn ffynonellau Cymraeg o'r 19g. Honnid bod yr enw *Llechwedd* yn cyfeirio at y llethr serth sy'n codi o lan orllewinol afon Elái ym mhlwyf Lecwydd, ac mai ffurf ar *Llechwedd* oedd *Lecwydd*. Ond nid oes modd olrhain cyswllt ieithyddol rhwng *Lecwydd* a *llechwedd* ac mae'n debyg fod y ffurf *Llechwedd* yn enghraifft o darddiad gwerin. Er hynny, mae'r esboniad hwn yn dal i'w weld mewn rhai mannau.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Blog 'Diferion o'r Pwll Coch' Dylan Foster Evans ar leoliad Lecwydd.
*www.geograph.co.uk: Lluniau o Lecwydd a'r ardal cyfagos

Categori:Llanfihangel-y-pwll a Lecwydd
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Bagad

bawd|230px|Bagad

Grŵp cerddorol Llydewig yw **Bagad**, yn llawn **bagad ar sonerion**. Mae'n cynnwys tair adran: biniou *bras* (pibau), bombarde ac offerynnau taro. Ambell dro rhennir yr adran offerynnau taro yn ddwy, un yn defnyddio offerynnau taro traddodiadol a'r llall yn defnyddio rhai heb fod yn draddodiadol.

Rhywbeth cymharol ddiweddar yw'r bagad; y cyntaf oedd y  KAV (Kenvreuriezh ar Viniaouerien) a grewyd gan Hervé Le Menn yn 1932. Yn 1943, crewyd Bodadeg ar Sonerion. Mae'r rhan fwyaf o'r bagadoù yn perthyn i'r BAS, *Bodadeg ar Sonerion*. Arweinir y fagad gan y *penn-soner*.

Rhennir y bagadoù yn ddosbarthiadau. Yn y dosbarth cyntaf mae:

* Kevrenn Alre (An Alre)
* Bagad Brieg  (Brieg) http://bagad-brieg.apinc.org/(http://bagad-brieg.apinc.org/) 
* Bagad Cap Caval (Ploveur) http://www.capcaval.com/(http://www.capcaval.com/)
* Bagad Roñsed-Mor (Lokoal-Mendon)
* Bagad Kemper (Kemper)
* Kerlenn Pondi (Pondi)
* Bagad Quic-en-Groigne (Sant-Malo)
* Bagad Bro Kemperle (Kemperle)
* Bagad Saint-Nazaire (Sant-Nazer)
* Bagad Er Melinerion (Gwened) http://www.bagad-de-vannes.com/(http://www.bagad-de-vannes.com/)
* Bagad Gwengamp (Gwengamp)
* Bagad Beuzeg ar C'hab (Beuzeg-ar-C'hab)
* Bagad Ar Meilhoù Glaz (Kemper)
* Bagad Penhars (Kemper)
* Bagad Sonerien Bro Dreger (Perros-Gireg, Treger) http://www.bagadperros.com(http://www.bagadperros.com)

Categori:Cerddoriaeth Llydaw
Ysgol Uwchradd Fitzalan

Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Lecwydd, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Fitzalan** (Saesneg: **Fitzalan High School**). Y brifathrawes presennol ydy Mrs Cath Bradshaw.

Mae dros 1500 o ddisgyblion rhwng 11 ac 18 oed yn yr ysgol, ac mae'n un o ysgolion mwyaf aml-ddiwylliannol y Deyrnas Unedig. Y prif ysgolion yn y dalgylch yw ysgolion cynradd Kitchener, Radnor, Lansdowne, Severn Road, Parc Ninian, St. Mary the Virgin, Trelluest ac Ysgol Gynradd Mount Stuart.

## Hanes
Sefydlwyd Ysgol Uwchradd Fitzalan ym 1968, gan gymryd lle Ysgol Sirol Parc Ninian a drodd yn ysgol gynradd.

Ym 1982, enillodd dîm pêl-droed yr ysgol Cwmpan yr English Schools Football Association, y tro cyntaf erioed i'r cwpan gael ei ennill gan dîm o du allan i Loegr.

Defnyddiwyd neuadd yr ysgol ar gyfer ffilmio pennod *School Reunion* o gyfres ffuglen wyddonol *Doctor Who*, a ddarlledwyd gyntaf ar 29 Ebrill 2006. Ffilmwyd rhaglen ddogfen BBC2, "Fitzalan — School of Dreams" ym mis Mawrth 2006, yn dangos sut mae'r disgyblion yn llwyddo'n dda yn yr ysgol.

It also offers help to the less-capable children and can keep up with the pace of the brighter children, employing teachers to help the children achieve their maximum potential.

Fitzalan now has the highest ratio of interactive whiteboards to classrooms of any secondary school in Wales and is at the cutting edge of its use of ICT in education. The school was awarded the NAACE Mark for excellence in the use of ICT in Tachwedd 2005. Six new thirty station ICT suites have been installed since 2006 with state of the art computers and software.

Fitzalan was the first school to install state-of-the-art 5-a-side astro pitches (identical to that of Real Madrid), due to a partnership with Gôl Football Centres, and a new £600,000 sports hall. The sports hall has many uses for sport such as Cricket, Football, Basketball, Netball, Tennis, Badminton etc.

Two new full-sized astro pitches will be finished soon and are located next to the under-construction Leckwith stadium.

The school introduced a new 5x60 regime in which pupils of any age could take part in sports activities 1 hour after school. The activities include football, netball, baketball, cricket, hockey, dancing etc. 

## School inspections
Fitzalan High School is inspected every six years by the independent statutory body Estyn, as part of the Welsh national programme of school inspection, funded by the National Assembly for Wales.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Ysgol Uwchradd Fitzalan
Categori:Ysgolion uwchradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd Fitzalan
John Stuart Mill

Athronydd, damcaniaethwr gwleidyddol, economegwr gwleidyddol, gwas sifil, ac Aelod Seneddol o Loegr oedd **John Stuart Mill** (20 Mai 1806 – 8 Mai 1873). Roedd yn feddyliwr rhyddfrydol glasurol dylanwadol.

## Gweithiau
* *On Liberty* (1859)
* *Considerations on Representative Government* (1861)
* *Utilitarianism* (1863)
* *The Subjection of Women* (1869)

Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Agnostigiaid
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Economegwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Economegwyr clasurol
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Llenorion ffeithiol y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Albanaidd
Haul Gomer

Newyddiadur Cymraeg oedd ***Haul Gomer***, a gyhoeddwyd yn 1848 ar gyfer y Cymry yn America. Byr fu ei barhad, ond roedd yn un o'r cyhoeddiadau Cymraeg cynharaf yng ngogledd America (gweler hefyd *Cymro America*).

Daeth y rhifyn cyntaf allan yn 1848. Fe'i cychwynnwyd gan Evan E. Roberts ('Ieuan o Geredigion') yn Utica, Efrog Newydd. Ef oedd y cyhoeddwr a golygydd ond golygid yr adran barddoniaeth gan John Edwards ('Eos Glan Twrch'). Cyhoeddiad pythefnosol oedd *Haul Gomer*, a'i bris oedd doler y flwyddyn. Ni pharhaodd yn hwy na naw mis, a daeth i ben yn 1849 oherwydd ni ellid cael cysodwyr i'w weithio.

## Gweler hefyd
*Gomer
*Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 1849
Categori:Efrog Newydd (talaith)
Categori:Papurau newydd Cymraeg yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1848
Cymdeithas y Beibl

Cymdeithas anenwadol i gyflenwi copïau o'r Beibl trwy'r byd yw **Cymdeithas y Beibl**, yr enw llawn yw  **Y Gymdeithas Feiblaidd Frytanaidd a Thramor** (Saesneg: **British and Foreign Bible Society**).

Ffurfiwyd y gymdeithas yn Llundain ar 4 Mawrth 1804. Rhoddwyd y sbardun i greu'r gymdeithas pan gerddodd Mary Jones 25 milltir o Lanfihangel-y-Pennant i'r Bala i geisio prynu Beibl gan Thomas Charles. 

Ar ymweliad a Llundain yn nechrau 1802, soniodd wrth nifer o gyfeillion am yr hanes, gan bwysleisio'r prinder o Feiblau Cymraeg. Ymhlith y rhai oedd yn amlwg yn y gymdeithas yn ei dyddiau cynnar roedd William Wilberforce. Erbyn hyn, mae gwaith y gymdeithas wedi lledu ar draws y byd.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol (Saesneg)

Categori:Y Beibl Cristnogol
Categori:Sefydliadau 1804
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Y Gwyliedydd Americanaidd

Newyddiadur Cymraeg oedd ***Y Gwyliedydd Americanaidd***, a gyhoeddwyd o 1854 hyd 1858 ar gyfer y Cymry yn America.

Cychwynnwyd y newyddiadur hwn yn nechrau'r flwyddyn 1854 gan Y Cwmni Cymreig, dan olygyddiaeth y Parch. Robert Littler, South Trenton, Efrog Newydd, a dilynwyd ef fel golygydd gan y Parch. Morgan A. Ellis o Utica, Efrog Newydd. Yr argraffydd oedd Evan E. Roberts, Utica. Unwyd ef yn y flwyddyn 1855 â'r *Drych* ond rhoddwyd y teitl i fyny yn gyfan gwbl yn niwedd y flwyddyn 1858. Ei bris oedd doler y flwyddyn.

## Gweler hefyd
*Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 1858
Categori:Efrog Newydd (talaith)
Categori:Papurau newydd Cymraeg yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1854
Y Wasg (papur newydd)

Newyddiadur Cymraeg oedd ***Y Wasg***, a gyhoeddwyd o 1871 hyd 1890 ar gyfer y Cymry yn America.

Cychwynnwyd *Y Wasg* yn 1871 gan gwmni Cymreig yn ninas Pittsburgh, Pennsylvania. Daeth ar ôl hynny yn eiddo i R. T. Daniels, Pittsburgh, ac un neu ddau arall, a byddai Daniels ei hun yn ei olygu. Ei bris oedd $2 y flwyddyn, trwy danysgrifiad. Yn y flwyddyn 1890, unwyd y papur â'r *Drych*.

## Gweler hefyd
*Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 1890
Categori:Hanes Pennsylvania
Wasg, Y
Categori:Sefydliadau 1871
Cyfernod adfer

**Cyfernod adfer** gwrthrych (*Saesneg:Coefficient of restitution*) neu **Cyfernod yr adferiad** (COR), a ddynodir hefyd gan (e), yw cymhareb y cyflymder cymharol terfynol i gyflymder cymharol cychwynnol rhwng dau wrthrych ar ôl iddynt wrthdaro. Dyma yw'r gwerth ffracsiynol sy'n cynrychioli'r gymhareb o fuaneddau cyn ac ar ôl gwrthdrawiad. Mae gwrthrych gyda chyfernod adfer = 1 yn gwrthdrawio'n elastig, tra bod gwrthrych efo cyfernod adfer C_R = \frac{v_{2} - v_{1}}{u_{1} - u_{2}}

Ar gyfer dau wrthrych sy'n gwrthdaro

:v_{1} yw'r buanedd terfynol sgalar y gwrthrych cyntaf ar ôl y gwrthdrawiad
:v_{2} yw'r buanedd terfynol sgalar yr ail wrthrych ar ôl y gwrthdrawiad
:u_{1} yw'r buanedd dechreuol sgalar y gwrthrych cyntaf cyn y gwrthdrawiad
:u_{2} yw'r buanedd dechreuol sgalar yr ail wrthrych cyn y gwrthdrawiad

Er nad yw'r hafaliad yn cyfeirio at fas, mae'n bwysig cofio bod yr hafaliad yma yng nghlwm efo mas gan fod y buaneddau terfynol yn dibynnu ar y masau.

Categori:Mathemateg
Categori:Ffiseg
Dawnsio go-go

[bawd|dde|Dawnswyr go-go mewn [bar (sefydliad)|bar awyr agored ar draeth Patong, Gwlad Tai]]
Dawnswyr a gyflogir i ddiddanu cynulleidfaoedd mewn disco ydy **dawnswyr go-go**. Dechreuodd dawnsio go-go ar ddechrau'r 1960au pan ddechreuodd menywod yn y Peppermint Lounge yn Ninas Efrog Newydd ddringo ar y byrddau a dawnsio i'r twist. Yn ystod y 1960au gwelwyd nifer o glybwyr benywaidd mewn sgertiau mini yn gwisgo'r hyn a alwyd yn ddiweddarach yn bŵtiau go-go i glybiau nos, ac felly penderfynodd hyrwyddwyr clybiau nos canol y 1960au eu cyflogi i ddarparu adloniant i'r cwsmeriaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawns
Categori:Clybiau nos
Pen-y-lan

bawd|dde|Ward etholaethol Penylan, Caerdydd

Ardal yng ngogledd Caerdydd, Cymru, ydy **Penylan**, sy'n cael ei adnabod ei dai oes Fictoria a ffyrdd llydan gyda rhesi o goed ar eu hyd.

Mae'n pontio ffordd ddeuol yr A48 sy'n rhannu de a gogledd Penylan. Mae'n un o ardaloedd gwyrddaf Caerdydd, ac yn cynnwys rhan deheuol o Barc y Rhath.

Mae llyfrgell a chanolfan gymunedol wedi eu lleoli yn ne Penylan, ar gyffordd Ffordd Penylan a Ffordd Wellfield.

Agorwyd Synagogue Penylan ym 1955, a chaewyd hi yn 2003 pan agorwyd synagogue newydd yng Ngerddi Cyncoed gerllaw.

## Llywodraeth
Mae Penylan yn rhan o etholaeth seneddol Canol Caerdydd. Mae'n ffinio â wardiau Cyncoed i'r gogledd-orllewin; Pentwyn i'r gogledd; Llanrhymni i'r de-ddwyrain; Tredelerch i'r dwyrain; Y Sblot i'r de-ddwyrain; Adamsdown i'r de; a Phlasnewydd i'r de-orllewin.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Caerdydd (y DU)
Ysgol Uwchradd y Willows

Ysgol uwchradd yn ardal y Sblot, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd y Willows** (Saesneg: *Willows High School*). Mae'n ysgol gymuednol cyfrwng Saesneg, sy'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed. Y prifathro presennol yw Mr Mal Davies.

Roedd 863 o ddisgyblion yn yr ysgol ystod arolygiad Estyn 2006, gyda 25% ohonynt yn dod o gefndiroedd lleiafrif ethnig. Daeth 18% o gartrefi lle nad oedd Saesneg na Chymraeg yn iaith gyntaf.

Mae safle'r ysgol yn eang ac yn dyddio o'r 1960au; mae nifer o'r adeiladau wedi cael eu moderneiddio ers hynny.

Arwyddair yr ysgol ydy *"Willows High school: a learning community"*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Uwchradd y Willows 

Willows
Willows
Amlddiwylliannaeth

Mae'r gair **amlddiwylliannaeth** neu **amlddiwylliant** yn dynodi categori gwleidyddol eang polisi cymdeithasol, gweithredu dros leiafrifoedd,

Yn wreiddiol ymddangosodd y cysyniad yn y 1960au yn sgîl polisïau llywodraethol yng Nghanada ac Awstralia ynglŷn â grwpiau lleiafrifol.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Diwylliannau
Categori:Hunaniaeth
The Cambrian (UDA)

Cylchgrawn Saesneg ar gyfer y gymuned Gymreig yn yr Unol Daleithiau oedd ***The Cambrian***, a gyhoeddwyd yn fisol o 1880 hyd 1919. Roedd yn un o gylchgronnau mwyaf poblogaidd y Cymry yn UDA.

Cychwynnwyd y cylchgrawn gan y Parch. D. J. Jones yn Cincinnati, Ohio. Yn y flwyddyn 1886, prynwyd y cyhoeddiad gan y Parch. Edward C. Evans o Remsen, Swydd Oneida, a dechreuwyd ei argraffu gan T. J. Griffith yn yr Exchange Buildings, Utica, Efrog Newydd.

Ar ddiwedd 2009, cwblhawyd prosiect gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru i ddigido pob rhifyn o'r cylchgrawn a'i rhoi ar-lein. Ceir bron i 19,000 o dudalennau sy'n cofnodi hanes y Cymry yn America hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *The Cambrian* wedi ei ddigido ar-lein ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru (dwyieithog)

Categori:Papurau newydd yr Unol Daleithiau
Categori:Ohio
Categori:Efrog Newydd (talaith)
Categori:Sefydliadau 1880
Categori:Dadsefydliadau 1919
Ysgol Gynradd Lansdowne

Ysgol gynradd yn Nhreganna, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Lansdowne** (Saesneg: *Lansdowne Primary School*). Sefydlwyd ym 1898, a dathlodd ei phen-blwydd yn 110 ar 17 Ionawr 2008.

Gan fod cymaint o alw am addysg Gymraeg yng Nghaerydd a 8,000 o lefydd gwag yn ysgolion cyfrwng Saesneg y ddinas, felly, yn 2009, roedd bwriad cau Ysgol Gynradd Lansdowne a symud Ysgol Gymraeg Treganna i'r safle hwnnw, sydd llawer mwy. Ond rhoddwyd y gorau i gynlluniau i gau'r ysgol yn dilyn protestiadau gan rieni.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

Lansdowne
Categori:Sefydliadau 1898
Llyfr Coch Asaph

Llawysgrif Gymreig ddiflanedig yw **Llyfr Coch Asaph**. Er i'r llyfr ei hun ddiflannu mae ysgolheigion wedi llwyddo i adfer canran sylweddol o'r testun o'r copïau a wnaed gan yr hynafiaethydd Robert Vaughan (1592-1667) ac eraill. Roedd yn cynnwys nifer o ddogfennau cyfreithiol ac eglwysig yn ymwneud ag Esgobaeth Llanelwy, yn Gymraeg a Lladin.

Ni wyddys pryd yn union y lluniwyd y dogfennau gwreiddiol a'u casglu ynghyd mewn llyfr, ond mae'n debygol mai rhywbryd yn yr Oesoedd Canol Diweddar y digwyddodd hynny, efallai dros gyfnod o amser. Diflannodd y llawysgrif wreiddiol yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr. Gwnaeth Robert Vaughan a chopïwyr eraill bedwar copi anghyflawn o'r deunydd yn hanner cyntaf yr 17g ac mae ysgolheigion wedi cymharu'r testunau hyn i geisio adlunio'r testunau gwreiddiol.

Dogfennau cyfreithiol yn ymwneud â hanes gweinyddu Esgobaeth Llanelwy oedd cynnwys y llyfr. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu iddynt gael eu llunio yn y 13g a'r 14g. Maent yn ffynhonnell bwysig i haneswyr ac yn dyst i weithgarwch *sgriptoriwm* Llanelwy yn yr Oesoedd Canol.

## Ffynonellau
**Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens, d.e. "Llanelwy"

## Llyfryddiaeth
*O. E. Jones, *Llyfr Coch Asaph. A textual and historical study* (Prifysgol Cymru [Coleg Aberystwyth], M.A., 1968)

Coch Asaph
Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Esgobaeth Llanelwy
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Ras Gychod Rhydychen a Chaergrawnt

Er 1829, cynhelir **Ras Gychod Rhydychen a Chaergrawnt**, neu **Y Ras Gychod** (), ar afon Tafwys rhwng Putney a Mortlake yn ne-ddwyrain Lloegr dros 4 milltir a 374 llath (6,779 m), rhwng timau prifysgolion Caergrawnt a Rhydychen.  Mae'r ras yn dechrau o bont Putney ac felly maent yn rhwyfo i fyny'r afon ond efo'r llif am fod y Tafwys yn afon gyda llanw a thrai. Defnyddir y llanw uchel fel yr amser i ddechrau'r ras ac felly mae'r dŵr yn llifo i fyny'r afon.

Yr enillwyr hyd at 2025 yw:
*Caergrawnt: 88
*Rhydychen: 81
*Cyd-ennill: 1

Enwir y ddau dîm "*the Blues*", gyda Chaergrawnt yn gwisgo glas golau a Rhydychen yn gwisgo glas tywyll.

Mae chwarter miliwn yn gwylio o lan yr afon, ac hyd at 120 miliwn dros y byd, yn ôl trefnwyr y ras.

Categori:Chwaraeon yn Lloegr
Categori:Prifysgol Caergrawnt
Categori:Prifysgol Rhydychen
Categori:Sefydliadau 1829
Amgueddfa'r Prado

:*Gweler hefyd Prado (gwahaniaethu).*
Amgueddfa ac oriel celf ym Madrid, prifddinas Sbaen yw '''Amgueddfa'r Prado'* (Sbaeneg: *Museo del Prado*), y cyfeirir ato gan amlaf fel "**y Prado**" (*El Prado''). Mae'n gartref i un o'r casgliadau gorau o gelf Ewropeaidd sy'n cynnwys gweithiau sy'n o'r 12g hyd ddechrau'r 19eg ganrif, wedi'i sylfeini ar y cyn Casgliad Brenhinol Sbaenaidd. Sefydwlyd y Prado fel amgueddfa ar gyfer peintiadau a cherfluniau, ond ceir yno hefyd dros 5,000 llun, 2,000 print, 1,000 o ddarnau arian a medalau, a bron i 2,000 o wrthrychau celf eraill. Ceir dros 700 cerflun. Mae'r casgliad o beintiadau yn cynnwys 7,800 paentiad, ond dim ond tua 900 sydd i'w gweld gan y cyhoedd ar unrhyw un adeg oherwydd prinder lle. Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Madrid ac fe'i ystyrir yn gyffredinol fel un o'r amgueddfeydd pwysicaf yn y byd. Cafodd ei sefydlu yn 1819.

## Gweithiau celf 

Image:La_Anunciación,_by_Fra_Angelico,_from_Prado_in_Google_Earth_-_main_panel.jpg|''L'Annunciazione*, 1430-1432, gan Fra Angelico
Image:El_Descendimiento,_by_Rogier_van_der_Weyden,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|*Y Disgyniad*, 1435, gan Rogier van der Weyden
Image:Selbstporträt,_by_Albrecht_Dürer,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|*Hunan-bortread*, 1480, gan Albrecht Dürer
Image:El jardín de las Delicias, de El Bosco.jpg|*Gardd y Pleserau Daearol*, 1503-1504, gan Hieronymus Bosch
Image:Carlos_V_en_Mühlberg,_by_Titian,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|*Siarl V ym Mühlberg*, 1548, gan Titian
File:El Lavatorio (Tintoretto).jpg|*Crist yn golchi traed y Disgyblion*, gan Tintoretto
Image:Trinidad_El_Greco2.jpg|*Y Drindod Sanctaidd*, 1577–1579, gan El Greco
Image:El_caballero_de_la_mano_en_el_pecho,_by_El_Greco,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|*El caballero de la mano en el pecho*, tua 1580, gan El Greco
Image:Velazquez-The Surrender of Breda.jpg|*La rendición de Breda*, 1634-1635, gan Diego Velázquez
Image:The_Three_Graces,_by_Peter_Paul_Rubens,_from_Prado_in_Google_Earth.jpg|*Y Tair Awen*, 1636-1638, gan Peter Paul Rubens
Image:Francisco de Zurbarán 006.jpg|*Agnus Dei*, 1635-1640, gan Francisco Zurbarán
File:Murillo immaculate conception.jpg|*La Inmaculada de Soult*, 1678, gan Bartolomé Estéban Murillo
Image:Francisco de Goya y Lucientes 054.jpg|*Siarl IV o Sbaen a'i deulu'', 1800-1801, gan Francisco de Goya
File:Grupo de San Ildefonso (Museo del Prado) 02.jpg|Grŵp San Ildefonso, tua 10 CC
File:Ganímedes mármol romano (M. Prado) 01.jpg|Ganymede a Zews. Gwaith marmor Rhufeinig o tua 160-170 OC.
File:Cabeza de caballo griega (M. Prado) 01.jpg|Pen ceffyl o'r cyfnod Groegaidd cynnar. Cerflun marmor o tua 515 CC.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol y Prado
* Plaza del Prado, y 15 prif paentiad

Prado
Categori:Madrid
Categori:Sefydliadau 1819
Prado