Derwydd

:*Am y pentref, gweler, Derwydd, Sir Gaerfyrddin.*

Roedd **derwydd** yn aelod o ddosbarth o offeiriaid a gwybodusion ymhlith y Celtiaid yn y cyfnod cyn-Gristnogol. Ceir y cyfeiriadau atynt yn bennaf ym Mhrydain a Gâl. Y gred gyffredinol oedd bod y gair yn dod o'r gair *derwen*, ond credir yn awr nad oes cysylltiad â'r goeden; daw o'r Frythoneg **do-are-wid* (rhoddodd **are-wid* heb *do-* y gair Cymraeg *arwydd*).
## Tystiolaeth 
### Awduron Groeg a Rhufeinig 
Ceir y cyfeiriad cyntaf at y *Druidae* gan awduron Groegaidd megis Soton o Alexandria, a ddyfynnir gan Diogenes Laertius yn yr 2g CCC. Cyfeiria nifer o awduron Rhufeinig at *druides*, yn arbennig gan Iŵl Cesar yn ei lyfr *Commentarii de Bello Gallico*. Dywed fod llawer o ddarpar-dderwyddon o Gâl yn cael eu gyrru i Brydain i'w haddysgu. Dywed awduron eraill megis Diodorus Siculus a Strabo fod y dosbarth offeiriadol Celtaidd yn cynnwys derwyddon, beirdd (*bardi*) ac ofyddion (*vates*). Dywed Diodorus Siculus a rhai awduron eraill eu bod yn aberthu bodau dynol i'r duwiau.

### Iŵl Cesar 
Yn ôl Iŵl Cesar, roedd y derwyddon "*yn ymwneud â phethau cysegredig, yn ymddwyn yr aberthau cyhoeddus a phreifat, ac yn dehongli holl faterion crefydd."* Dywedodd fod nifer o ddynion ifanc yn mynd at ar gyfer addysg a bod y rhain yn parchu'r Derwyddon yn fawr. Yn ôl Cesar, roedd y derwyddon yn "*parchu bron bob dadl*" a byddent yn dyfarnu ar drosedd, llofruddiaeth, "*anghydfod ynghylch etifeddiaeth*". Os na fyddai rhywun yn parchu dyfarniad y derwyddon, byddent yn cael ei gwahardd ac fe ystyrir hyn y gosb waethaf.

Adroddodd Cesar fod "*un yn llywyddu*" gyda'r "*awdurdod goruchaf*" ymhlith y derwyddon. Ar farwolaeth yr Archdderwydd hwn, byddai derwydd arall yn cymryd ei le os ystyrir yn rhagorol; ond mi fyddai etholiad os oedd mwy nag un yn "gyfartal" neu weithiau byddai brwydr.''

Ymddengys fod derwydd yn gorfod dysgu corff helaeth o ddysgeidiaeth ar ei gof, gan nad oeddynt yn ei ysgrifennu. Gwaharddwyd dinasyddion Rhufeinig rhag ymwneud â defodau derwyddol gan yr ymerawdwr Awgwstws ac yn ddiweddarach eto gan Claudius yn 54 OC.[bawd|Yr ymosodiad ar [Ynys Môn gan fyddin Rufeinig dan Suetonius Paulinus|chwith|286x286px]]Mae'r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn disgrifio'r ymosodiad ar Ynys Môn gan fyddin Rufeinig dan Suetonius Paulinus. Yn wynebu'r milwyr Rhufeinig dros Afon Menai roedd derwyddon a gwragedd (ni ddywedir bod y gwragedd yn dderwyddon) yn cyhoeddi melltithion arnynt. Dywed Tacitus wrth y Rhufeiniaid dorri'r llwyni coed lle cynhelid eu defodau. Mae awgrym fod yr ynys o bwysigrwydd arbennig i'r derwyddon; efallai y gellir cysylltu hyn a'r offrymau niferus a chyfoethog a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach.
### Ffynonellau Cymreig a Gwyddelig 
[bawd|Llun o ddau dderwydd, ar sail cerflun yn [Autun, Ffrainc.|249x249px|chwith]]Mae cyfeiriad hwyr ar dderwyddon gan Nennius, sy'n dweud yn ei *Historia Brittonum* i Wrtheyrn alw deuddeg derwydd ato wedi i Sant Garmon ei esgymuno o'r eglwys Gristionogol. Ceir yr enghraifft gynharaf o'r gair Cymraeg *derwydd* ei hun yn y gerdd ddarogan *Armes Prydain* (tua 930), ond mae'n sicr mae gair arall am broffwyd neu ddaroganwr ydyw yn hytrach na "derwydd" yn yr ystyr glasurol.

Ceir llawer o gyfeiriadau at dderwyddon yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon, lle maent yn ymddangos fel cynghorwyr y brenhinoedd. Yng Nghylch Wlster mae Cathbad, prif dderwydd llys Conchobar, brenin Wlster, yn cael ei ddilyn gan gant o ddynion ieuanc sy'n dymuno dysgu ei grefft. Yn hanesion Iwerddon gall y derwyddon weld y dyfodol a bwrw hud.

## Derwyddon diweddar 
Ym 1649, mynegodd yr hynafiaethydd John Aubrey'r farn mai'r derwyddon oedd yn gyfrifol am adeiladu Côr y Cewri. Mae'r farn honno dal yn boblogaidd heddiw, ac mae derwyddon modern yn cynnal defodau yno ar y dydd hwyaf o'r flwyddyn. Dechreuodd diddordeb gynyddu yn y derwyddon yn y 18g, gyda William Stukeley a chyfrol Henry Rowlands, *Mona Antiqua Restaurata* yn ddylanwadol iawn. Efallai mai'r prif ddylanwad oedd Iolo Morganwg. Cyhoeddwyd nifer o lyfrau yn cynnwys deunydd Iolo ar ôl ei farwolaeth, er enghraifft *Barddas* (dwy gyfrol: 1862, 1874). Honnai'r awdur ei fod yn gasgliad o destunau hynafol beirdd ar athroniaeth dderwyddol y Cymry, er y credir bellach mai ffugiadau Iolo ei hun yw'r rhan fwyaf. Gelwir gradd uchaf aelodau Gorsedd y Beirdd yn "dderwyddon."

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Aldhouse-Green, Miranda J., *Exploring the World of the Druids* (Llundain: Thames and Hudson, 1997)
* Chadwick, Nora K., *The Druids* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1966)
* Fitzpatrick, A. P., *Who were the Druids?* (Llundain: Weidenfeld & Nicolson, 1997)
* Hutton, Ronald, *The Druids* (Llundain: Hambledon Continuum, 2007)
* Piggott, Stuart, *The Druids* (Llundain: Thames and Hudson, 1975)

Categori:Y Celtiaid
Categori:Derwyddiaeth