Trothwy (geomorffoleg)

**Trothwy** o sefydlogrwydd tirffurf sydd yn cael ei oresgyn un ai drwy newid cynhenid (neu *intrinsic*) o’r tirffurf ei hunan, neu gan newid mewn newidyn allanol (*extrinsic*) (Schumm, 1979). Mae trothwy yn gyflwr critigol lle mae system yn newid o un cyflwr o weithredu i gyflwr arall o ganlyniad i newid mewn un o’r rheolaethau. Mae enghreifftiau o drothwyon mewn geomorffoleg yn niferus tu hwnt. Er enghraifft, mae trothwy yn cael ei groesi wrth i ronyn o dywod neu raean gael ei dynnu i mewn i lif afon (llusgludo). Mae’r gronyn yn cael ei atal rhag symud gan bwysau’r gronyn o dan y dŵr a gan ffrithiant rhwng y gronyn a gronynnau eraill. Os yw’r straen sydd yn cael ei osod ar y gronyn gan y llif yn is na’r grymoedd yma sydd yn atal symudiad, ni fydd y gronyn yn cael ei dynnu i mewn i’r llif. Wrth i’r llif gynyddu, ac wrth i’r straen ar y gronyn gynyddu o ganlyniad, cyrhaeddir pwynt lle bydd y straen y mae’r llif yn ei osod ar y gronyn yn gyfartal â’r grymoedd sydd yn cadw’r gronyn rhag symud. Os yw’r straen a osodir ar y gronyn yn cynyddu ymhellach, bydd y gronyn yn cael ei lusgludo. Y pwynt hwn pryd y mae’r straen ar y gronyn yn gyfartal â’r grymoedd sydd yn atal y gronyn rhag symud yw’r trothwy. Yn yr achos yma, mae llif yr afon yn newid yn enghraifft o drothwy allanol.

Wrth i drothwy gael ei groesi, mae yna newid sydyn yn y system. Un enghraifft o hyn yw pryd mae deunydd rhydd ar lethr yn ansefydlogi ac yn dechrau symud i lawr y llethr fel tirlithriad. Mae’r creigiau yn cael eu hindreulio, a’r deunydd yn casglu ar lethr dros gyfnod hir o rhwng degawd a chanrifoedd. Mae tirlithriad yn digwydd mewn mater o funudau, ac mae trothwyon yn elfennau pwysig sydd yn penderfynu amseriad y digwyddiadau yma. Mae proses o’r fath yn medru digwydd wrth i newid ddigwydd i un o’r newidynnau rheolaethol allanol (e.e. o ganlyniad i ddaeargrynfeydd). Gall newidiadau hefyd ddigwydd i’r newidynnau mewnol. Er enghraifft, gall tirlithriad ddigwydd o ganlyniad i ddyodiad bychan sydd ddim yn eithriadol o wahanol i’r patrwm hinsoddol arferol, a bydd ansefydlogrwydd wedi crynhoi dros gyfnod o flynyddoedd a bydd y system wedi ‘paratoi’ ar gyfer newid. Un enghraifft arall o drothwy mewnol yw pan fo ystumllyn yn cael ei ffurfio wrth i afon erydu drwy wddf ystum heb unrhyw newid yn y newidynnau rheolaethol allanol, ond trwy brosesau mewnol y sianel yn unig. Mae trafodaeth debyg yn bodoli ar fodolaeth trothwyon rhwng afonydd syth, afonydd ystumiol ac afonydd plethog. Mae rhai yn dadlau bod trothwyon yn bodoli rhwng y tri math o afon ac wedi eu seilio ar y nifer o sianeli, dolennedd a graddiant, ymysg ffactorau eraill. Mae eraill yn dadlau bod y mathau yma o sianeli yn bodoli ar gontinwwm heb drothwyon rhyngddynt.

Mae’r cysyniad o drothwyon yn gysylltiedig gyda’r cysyniad o gydbwysedd. Wrth i drothwy gael ei groesi, mae’n bosib y bydd system yn symud o un stad o gydbwysedd i un ai’r un stad o gydbwysedd, i stad newydd o gydbwysedd, neu i stad o anghydbwysedd.

## Llyfryddiaeth 
* Charlton, R (2009) *Fundamentals of fluvial geomorphology*, Routledge, Abingdon, 223 tt.
* Knighton, D. (1998) *Fluvial forms and processes: a new perspective*, Arnold, Llundain, 376 tt.
* Schumm, S. A. (1979). *Geomorphic thresholds: the concept and its applications*. Transactions of the Institute of British Geographers, tt. 485–515
* Sugden, D. (2000) Geomorphological threshold, Yn Thomas, D.G. a Goudie, A. (Gol) *The Dictionary of Physical Geography*, Blackwell, Rhydychen, t. 487.

Categori:Daearyddiaeth ffisegol