Luhansk

Dinas yn nwyrain Wcráin ger y ffin â Rwsia yn ardal ddadleuol y Donbas yw **Luhansk** (, yngenir [lʊˈɦɑnʲsʲk]) neu **Lugansk** (, yngenir [lʊˈɡansk]; trawnslythrennu: **Lwgansc**), a elwid gynt yn **Voroshilovgrad** (Wcreineg a ) yn 1935-1958 a 1970-1990. Ar hyn o bryd, mae Luhansk yn brifddinas a chanolfan weinyddol ar Weriniaeth Pobl Luhansk, ardal a dorrodd yn rhydd yn 2014 o blaid Rwsia. Y ddinas hon a'r ardaloedd cyfagos sydd wedi bod yn un o'r prif safleoedd Rhyfel y Donbas. Nes i Luhansk gael ei chipio gan y Weriniaeth, canolfan weinyddol Oblast Luhansk oedd hi. Amcangyfrifir mai 399,559 o bobl sydd yn byw yn y ddinas heddiw.

## History 
[chwith|bawd|Cofeb i [Charles Gascoigne yn ymyl yr amgueddfa leol]]
[chwith|bawd|Un o danciau Mk V a ddefnyddiwyd gan Fyddin y Don yn ystod [Rhyfel Cartref Rwsia]]
Mae'r ddinas yn olrhain ei hanes yn ôl i 1795 pan sefydlodd y diwydiannwr Prydeinig Charles Gascoigne ffatri fetel ger anheddiad y Cosaciaid Zaporizhiaidd, Kamianyi Brid. Roedd yr anheddiad o gwmpas y ffatri yn dwyn yr enw Luganskiy Zavod a chyfunwyd hi â thref Kamianyi Brid yn 1882 i greu dinas Luhansk. Ar Fasn Donets, datblygodd Luhansk yn ganolfan ddiwydiannol bwysig yn Nwyrain Ewrop, yn enwedig fel cartref i gwmni mawr adeiladu locomotifau Luhanskteplovoz. Meddiannwyd y ddinas gan yr Almaen Natsïaidd rhwng 14 Gorffennaf 1942 a 14 Chwefror 1943.

Ar 5 Tachwedd 1935, ailenwyd y ddinas yn Voroshilovgrad (; ) er mwyn anrhydeddu'r cadlywydd a'r gwleidydd Sofietaidd Kliment Voroshilov. Ar 5 Mawrth 1958, yn dilyn galwad gan Khrushchev i beidio â rhoi enwau pobl fyw ar ddinasoedd, adferwyd yr hen enw. Ar 5 Ionawr 1970, ar ôl marwolaeth Voroshilov ar 2 Rhagfyr 1969, newidiwyd yr enw eto i Voroshilovgrad. O'r diwedd, ar 4 Mai 1990, rhoddodd archddyfarniad gan Senedd Wcráin yr enw gwreiddiol yn ôl i'r ddinas.

Yn 1994, bu refferendwm yn Oblast Donetsk ac Oblast Luhansk, pan gefnogodd oddeutu 90% o bobl y cynnig i roi statws swyddogol i Rwseg ochr yn ochr â'r Wcreineg, ac i Rwseg fod yn iaith swyddogol ar lefel ranbarthol. Er hynny, dirymwyd y refferendwm hwn gan lywodraeth Wcráin.

Yn ystod y rhyfel yn y Donbas, cipiodd ymwahanwyr adeiladau'r llywodraeth yn yr ardal, gan ddatgan fodolaeth Gweriniaeth Pobl Luhansk. Cynhaliwyd refferendwm ar annibyniaeth, a oedd yn anghyfansoddiadol dan gyfraith Wcráin, ar 11 Mai 2014. Ni chydnabuwyd hwn fel refferendwm cyfreithlon gan unrhyw lywodraeth heblaw De Osetia. Nid yw Wcráin yn cydnabod y refferendwm a dywedodd yr UE ac UDA fod y reffereda yn anghyfreithlon hefyd.
chwith|bawd|Aflonyddwch o blaid Rwsia yn Luhansk, Ebrill 2014
Ar 25 Mehefin 2014, pennodd llywodraeth ymwahanol Gweriniaeth Pobl Luhansk y ddinas yn brifddinas iddi.

Ym mis Awst 2014, amgylchynodd lluoedd Wcráin Luhansk, a oedd yn nwylo'r gwrthryfedlwyr. Anafwyd nifer wedi i daflegrau fwrw'r ddinas. Ar 17 Awst, aeth milwyr Wcráin i mewn i Luhansk ac roedd ganddynt reolaeth dros orsaf heddlu am ychydig.

Ar ôl gwrthymosodiad brwydr Ilovaisk, adenillodd lluoedd y Weriniaeth Lutuhyne a maestrefi eraill yn Luhansk. Tynnodd lluoedd Wcráin yn ôl o Faes Awyr Rhyngwladol Luhansk ar 1 Medi 2014 ar ôl ymladd chwyrn.

Daeth Luhansk yn brifddinas a chanolfan weinyddol ar y Weriniaeth ac felly symudodd llywodraeth Wcráin wweinyddiaeth Oblast Luhansk i Sievierodonetsk. 

## Addysg uwch 
Mae rhai o brifysgolion enwocaf Wcráin yn Luhansk. Luhansk yw leoliad prif gampysau Prifysgol Genedlaethol Tara Shevchenko Wcráin, Prifysgol Genedlaethol Volodymyr Dahl Dwyrain Wcráin a Phrifysgol Feddygol Wladol Luhansk.

## Demograffeg 
bawd|114x114px|Rhanbarthau Luhansk
Yng nghyfrifiad Wcráin yn 2001, 49.6% o'r drigolion oedd yn dweud mai Wcreiniaid ethnig oedden nhw a 47% mai Rwsiaid ethnig oeddynt. Roedd 85.3% yn siarad Rwsieg, yr iaith frodorol fwyaf yno, ac 13.7% oedd yn siarad Wcreineg fel iaith frodorol. Cafwyd niferoedd llai yn siarad Armeneg (0.2%) a Belarwseg (0.1%).

## Chwaraeon 
Mae Luhansk yn gartref i dîm pêl-droed Zorya Luhansk, sydd nawr yn chwarae ym mhencampwriaeth flynyddol Uwch Gynghrair Wcráin ac yn Stadiwm Avanhard. Enilloedd y clwb Gynghrair Uwch y Sofietiaid yn 1972.

Dynamo Luhansk oedd y tîm arall y bu'r ddinas yn gartref iddo.

## Cefnen Merheleva 
Ar 7 Medi 2006, cyhoeddodd archaeolegwyr yn Wcráin iddynt ddarganfod strwythur hynafol ger Luhansk ac roedd y wasg yn adrodd mai pyramid a oedd o leiaf 300 mlynedd yn hŷn yn na rhai'r Aifft oedd hwn. Dywedwyd bod ei sylfeini cerrig yn debyg i rai pyramidau'r Asteciaid a'r Maias ym Mesoamerica. Daethpwyd i'r casgliad wedyn nad pyramid oedd y safle hwn ond ei fod o ddiddordeb mawr er hynny.

## Oriel 
Yn ystod 2014 a 2015, bu Luhansk yn safle i ymladd chwyrn ac felly mae'r rhan fwyaf o'r adeiladau hyn wedi cael rhywfaint o ddifrod. Mae'n bosibl bod rhai wedi cael eu chwalu.

Delwedd:Институт Культуры.jpg|Prifysgol Luhansk
Delwedd:Night Luhansk sovetskya street.jpg|Stryd Radianska Street yn ystod y nos
Delwedd:Гостиница "Луганск".jpg|Gwesty Luhansk
Delwedd:Эстакада.jpg|Gorsaf Reilffordd Luhansk
Delwedd:Кукольный Театр.jpg|Adeiladau Sofietaidd yng nghanol y ddinas
Delwedd:В.И.Даль 02.jpg|Hen ysbyty'r ddinas
Delwedd:Lugansk Lenini kujuga 09.08. 2015.jpg|Theatr Luhansk
Delwedd:Sõjapurustused Luganskis.jpg|Siop gyfarpar trydanol, wedi'i ddifrodi yn Rhyfel y Donbas
Delwedd:LUHANSK 111.jpg|Cofeb i Arwyr y Chwyldro

## Enwogion 
[bawd|[Sergey Bubka]]
[bawd|[Anton Shoutvin]]

* Valeriy Brumel (1942–2003), pencampwr Olympaidd Sofietaidd
* Yelyzaveta Bryzhina (ganwyd 1989), gwibiwr Wcreinadd a enillodd fedal efydd yn ras gyfnewid 4 × 100m Gemau Olympaidd 2012
* Sergey Bubka (ganwyd 1963), neidiwr polyn Sofietaidd ac Wcreinadd, pencampwr Olympaidd a chyn-ddeiliad record byd,
* Vasiliy Bubka (ganwyd 1960), neidiwr polyn Sofietaidd ac Wcreinadd
* Vladimir Dal (1801–1872), geiriadurwr Rwsiaidd
* Fedor Emelianenko (ganwyd 1976), pencampwr crefft ymladd gymysg
* Mikhail Matusovsky (1915–1990), bardd Sofietaidd ac ysgrifennwr caneuon
* Viktor Onopko, peldroediwr Rwsiaidd
* Sergei Semak, peldroediwr Rwsiaidd
* Andriy Serdinov (ganwyd 1982), nofiwr
* Nikolay Shmatko (ganwyd 1943), cerfluniwr, arlunydd ac athro prifysgol
* Anton Shoutvin (ganwyd 1989), chwaraewr pêl-fasged Israelaidd
* Tetyana Tereshchuk-Antipova (born 1969), clwydwr 400m
* Kliment Voroshilov (1881–1969), cadlywydd Sofietaidd
* Oleksandr Zavarov (ganwyd 1961), chwaraewr a hyfforddwr Sofietaidd ac Wcreinaidd

## Gefeilldrefi 
*  Caerdydd, Cymru
*  Lublin, Gwlad Pwyl
*  Székesfehérvár, Hwngari
*  Daqing, Tsieina
*  Saint-Étienne, Ffrainc
*  Pernik, Bwlgaria

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Wcreineg
Categori:Oblast Luhansk