open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen

Cronicl o Rws Kyiv sy'n adrodd hanes Slafiaid y Dwyrain o'r Dilyw hyd at y flwyddyn 1110 yw '''''Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen'''* (Hen Slafoneg Dwyreiniol: Повѣсть времѧньныхъ лѣтъ trawslythreniad: *Pověstĭ vremęnĭnyxŭ lětŭ''). Daw enw'r gwaith o frawddeg agoriadol ei destun: "Dyma hanesion y blynyddoedd o'r blaen parthed tarddiad gwlad Rws, tywysogion cyntaf Kyiv, ac o ba ffynhonnell y dechreuodd gwlad Rws." Fe'i elwir hefyd yn **Gronicl Cynradd Rwsia**, **Cronicl Kyiv**, neu **Gronicl Nestor**.

Credir iddo gael ei gyfansoddi ar ei ffurf gynharaf yn ystod y 12g, gan ddechrau gyda fersiwn goll dybiedig a ysgrifennwyd yn Kyiv ym 1113. Priodolid yn draddodiadol i fynach o'r enw Nestor, ond bellach fe'i cydnabyddir yn gywaith neu gasgliad o sawl gwaith gwahanol, yn seiliedig ar ddeunydd o groniclau Bysantaidd, ffynonellau Slafig o'r de a'r gorllewin, dogfennau swyddogol Rws, a'r traddodiad llafar. Er ei fod yn gynharach o ran dyddiad cyfansoddi na'r holl groniclau canoloesol eraill sydd ar glawr heddiw o wledydd Rwsia, Belarws, ac Wcráin, cynhwysir y llawysgrif hynaf ohono yng Nghodecs Laurentius, sy'n dyddio o 1377. Y prif lawysgrifau eraill yw Codecs Ipatiev (oddeutu 1425), Cronicl Radziwiłł a Chronicl Academi Moscfa (y ddau o ddiwedd y 15g). Pery'r hanes yng Nghodecs Ipatiev hyd at 1117, yng Nghronicl Radziwiłł hyd at 1206, ac yng Nghronicl Academi Moscfa hyd at y 15g.

Ynghyd â Chronicl Cyntaf Novgorod, mae ''Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen'' yn arbennig o bwysig am ei fod yn disgrifio digwyddiadau cynnar yn hanes Slafiaid y Dwyrain. Er enghraifft, mae'n adrodd sut y daeth tri brawd Llychlynnaidd a'u llwyth, y Rws, i greu seiliau gwladwriaeth Rws Kyiv yn 862:
"Dywedodd y Chud (llwyth Ffinnaidd) a'r Slovene a'r Krivichi (llwythi Slafaidd) a phawb wrth y Rws, "Mae ein gwlad yn fawr ac yn gyfoethog, ond nid oes trefn ynddi. Dewch i deyrnasu ac i reoli arnon ni." A dewisiwyd tri brawd a'u hil, a daethant â'r holl Rws gyda nhw, ac ymgartrefodd yr hynaf, Rurik, yn Novgorod, a'r ail, Sineus, yn Beloozero, a'r trydydd, Truvor, yn Izborsk. Ac o'r Farangiaid hyn y mae gwlad Rwsia yn cymryd ei henw."

Mae hefyd yn adrodd am ddyfodiad Cristnogaeth i Slafiaid y Dwyrain dan ddylanwad Olga o Kiev, a'r brwydrau cynnar rhwng tywysogion Slafiaid y Dwyrain.

## Ffynonellau
* D. S Likhachev a V. P. Adrianova-Peretts, ''Povest' Vremennykh Let'' (St Petersburg: Nauka, 1996)

Categori:Croniclau
Categori:Gweithiau 1113
Categori:Hanes traddodiadol Belarws
Categori:Hanes traddodiadol Rwsia
Categori:Hanes traddodiadol Wcráin
Categori:Llawysgrifau
Categori:Llenyddiaeth Rwsia yn y 12fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Wcráin yn y 12fed ganrif
Sofia

120px|bawd|Arfbais Sofia. Ei arwyddair yw *Tyf ond ni heneiddia*.

Prifddinas a dinas fwyaf Bwlgaria yw **Sofia** (Bwlgareg *София* / Sofia, Lladin *Serdica*). Lleolir yng ngorllwein Bwlgaria ger troed Mynydd Vitosha. Hi yw canolfan wleidyddol, ddiwylliannol a diwydiannol y wlad. Ei boblogaeth yw 1,377,531 (2006) (Cyfrifiad 2001: dinas: 1 170 842, dinas a rhanbarth: 1,444,082).

## Hanes y ddinas
Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos bod pobl yn byw ar safle dinas Sofia ers y 7c CC, sy'n golygu mai un o ddinasoedd hynaf Ewrop yw hi. Ei henw wreiddiol oedd Serdica, ar ôl y Serdi, y llwyth Thracaidd oedd wedi sefydlu'r ddinas. Goresgynnod y Rhufeiniaid yr ardal yn OC 29. Blodeuodd o dan eu rheolaeth, gan ddod yn prifddinas i dalaith Rufeinig Dacia Mediterranea. Mae olion y magwyr Rhufeinig i'w gweld mewn gwahanol fannau ar draws y ddinas hyd heddiw.

200px|bawd|Eglwys Alecsandr Nefski, Sofia (1904-12).

Yn yr oesoedd canol, daeth Sofia yn rhan o Deyrnas Gynta'r Bwlgariaid o dan Khan Krum yn 811. Ei henw erbyn hyn oedd Sredets, ffurf Slafoneg ar ei henw Lladin. Daeth yn gaer pwysig ac yn ganolfan wleidyddol a masnachol. Ailenwyd y ddinas yn Sofia ym 1376 ar ôl Eglwys Santes Sofia.

Cipiwyd y ddinas gan yr Otomaniaid ym 1386. Er iddi ddod yn gartref i beylerbey (llywodraethwr rhanbarthol) Rwmelia, roedd yn dirywio'n raddol. Erbyn 1878, dyddiad ei rhyddháu gan y Cadfridog Rwsieg Iosip Gurko, doedd ganddi ond ugain mil o drigolion. Yng nhyfarfod cynta'r Cynulliad Cyfansoddol yn Veliko Tarnovo ym 1879, datganwyd Sofia yn brifddinas y dywysogaeth. Adeiladwyd Egwlys Sant Alecsandr Nefski, un o adeiladau mwyaf nodedig y ddinas, er anrhydedd i'r mliwyr Rwsieg a'i rhyddhaodd. Yn y cyfnod ar ôl annibyniaeth, dechreuodd y ddinas ddiwygio a daeth mwy o bobl yno i fyw. Erbyn 1939, roedd poblogaeth y ddinas wedi tyfu hyd at 300,000.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd Sofia ei bomio'n drwm gan awyrennau'r Cynghreiriaid. Ar ôl cyhoeddiad rhyfel yn erbyn Bwlgaria gan yr Undeb Sofietaidd, meddiannwyd y ddinas gan y Fyddin Goch ym 1944, a daeth yn brifddinas i Weriniaeth Pobl Bwlgaria tan chwyldro 1989.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Hanes Genedlaethol
*Eglwys Boyana
*Eglwys Gadeiriol Alecsandr Nefski
*Eglwys Sant Niclas
*Eglwys Sant Sofia
*Hotel Rodina
*Neuadd y farchnad
*Senedd

## Gefeilldrefi
Categori:Dinasoedd Bwlgaria
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Y byd Arabaidd

Rhanbarth diwylliannol eang sy'n ymestyn ar draws Gorllewin Asia a Gogledd Affrica yw'r **byd Arabaidd** ( '**), yn ffurfiol **mamwlad yr Arabiaid** ( **'), a elwir hefyd **cenedl yr Arabiaid** ( '**), **y byd Arabeg''', neu'r **gwladwriaethau Arabaidd**. Arabiaid ydy'r mwyafrif o bobl yn y byd Arabaidd, ond mae'r rhanbarth hefyd yn cynnwys grwpiau ethnig eraill megis Berberiaid, Cyrdiaid, Somaliaid, a Nwbiaid. Iaith gyffredin y byd Arabaidd ydy'r Arabeg.

Mae diffiniadau o'r byd Arabaidd yn cynnwys o leiaf y 19 o wladwriaethau a chanddynt Arabiaid yn fwyafrif cymharol o'r boblogaeth: Mawritania, Moroco, Algeria, Tiwnisia, Libia, Swdan, a'r Aifft yng Ngogledd Affrica; Palesteina, Iorddonen, Libanus, Syria, ac Irac yn y Lefant; a Sawdi Arabia, Coweit, Bahrain, Catar, yr Emiradau Arabaidd Unedig, Oman, ac Iemen yn Arabia. Mae'r Gynghrair Arabaidd—sefydliad rhyngwladol gyda'i bencadlys yng Nghairo—yn cynnwys y 19 gwlad hon yn ogystal â'r Comoros (gwlad Bantu ei hiaith, a'i phoblogaeth yn disgyn o Arabiaid, pobloedd Bantu, a Malagasiaid) a Jibwti a Somalia (gwledydd Somalieg, gyda'r mwyafrif yn Somaliaid ethnig ond gyda lleiafrifoedd o Arabiaid). Er nad yw'r Arabeg yn iaith y mwyafrif yn y tair gwlad hon, mae o bwys grefyddol fel iaith Islam.

Yn ôl Banc y Byd, roedd gan y byd Arabaidd gyfanswm poblogaeth o 456 miliwn o drigolion a chynnyrch domestig gros o $2.85 triliwn yn 2021. Mae'r rhanbarth yn amrywiaethol o ran ei economi, ac yn cynnwys rhai o'r poblogaethau cyfoethocaf a thlotaf yn y byd. ac felly'n cynnwys Al-Andalus yn ne Sbaen. Tyfodd cenedlaetholdeb Arabaidd yn ystod ail hanner y 19g, ar y cyd â mudiadau cenedlaetholgar eraill yn yr Ymerodraeth Otomanaidd. Ffurfiwyd y Gynghrair Arabaidd ym 1945 i gynrychioli diddordebau'r Arabiaid ac i hyrwyddo undeb gwleidyddol y gweledydd Arabaidd, mudiad a elwir pan-Arabiaeth.

Mae'r byd Arabaidd yn ymestyn o Gefnfor yr Iwerydd yn y gorllewin i Fôr Arabia yn y dwyrain, ac o'r Môr Canoldir yn y gogledd i Gefnfor India yn y de-ddwyrain. Gelwir rhanbarth y dwyrain yn y Mashriq, a rhanbarth y gorllewin yn y Maghreb. Mae nifer o wledydd y byd Arabaidd hefyd yn rhan o'r Dwyrain Canol, rhanbarth daearwleidyddol sydd hefyd yn cynnwys Iran, Twrci, ac Israel.

## Cyfeiriadau 

Categori:Arabiaid
Arabaidd, Byd
Wenglish

Mae **Wenglish** fel arfer yn cyfeirio at y tafodieithoedd o Saesneg a siaredir yn ne Cymru.  Mae dylanwad gramadeg a geirfa'r iaith Gymraeg yn drwm arni, ac mae'n cynnwys nifer o eiriau unigryw.

Mae John Edwards wedi ysgrifennu'n ddifyr iawn am Saesneg y Cymoedd.  Mae rhai pobl, yn enwedig pobl y tu allan i Gymru, yn defnyddio Wenglish i gyfeirio at bob ffurf ar Saesneg a siaredir yng Nghymru.

## Ynganiad a Nodweddion
Dyma rai o nodweddion Wenglish sy'n ei gwneud yn wahanol i Saesneg 'safonol':

* Gwahaniaethau mawr o ran traw sy'n rhoi'r effaith "canu".
* Gwneud llafariaid yn hir, yn enwedig yn acenion Cymoedd y De e.e *Vaaalleys*.
* Gwahaniaethu wrth ynganu rhwng y parau canlynol *rude* a *rood*, *threw* a *through*, *chews* a *choose*, *chute* a *shoot*.
* Seinio *year*, *here* a *ear* yr un peth.
* Ynganu *-ng* ar ddiwedd berfau yn *-in * e.e. *Singin I was*.
* Colli 'h-' ddechreuol e.e. '''E's 'ell uv a good shaag, mind!*
* Defnydd mynych o eiriau llanw fel *like''.

## Dylanwad y Gymraeg
* Tueddiad i rolio 'r'.
* Geirfa, fel * cwtsh*, *didoreth*, *as diflas as pechod*!
* Blaenu i ddangos pwyslais fel ''It's Brains you want*, *Jokin' I was, mun*, *Bad in bed under the doctor I was''.
* Cyfieithu ymadroddion o'r Gymraeg e.e. '' There's lovely it is * (< Dyna hyfryd yw e) a *keep the dishes'' (< cadw'r llestri), *lose the bus* (< colli'r bws), *rise a ticket* (< codi tocyn).
* Defnydd o *is it?* ar ddiwedd brawddeg e.e. ''Goin' shoppin', is it?'' (< Mynd i siopa, ife?)

## Dylanwad y Saesneg
* Mae'n debyg bod yr ymadrodd *where to*? e.e. ''Where's 'e to?*, neu *Where to's tha' then?* yn dod o Saesneg Gwlad yr Haf.
* Daw *daps'' (esgidiau dal adar!) o'r tu draw i afon Hafren hefyd. Fodd bynnag, gallai'r term "daps" gyfeirio at arwydd yn ffatri "Dunlop Athletic Plimsoles". Cyfeiriwyd at y ffatri fel "Y Ffatri Daps".

## Llenyddiaeth
Rhai enghreifftiau o awduron sydd wedi ysgrifennu Wenglish mewn nofelau ydy Rachel Trezise, Catrin Dafydd, Gwyn Thomas, Dylan Thomas, Trezza Azzopardi a Dannie Abse.

## Dolenni allanol
* Talk Tidy :John Edwards, bathwr/poblogeiddiwr y term "Wenglish" a'i lyfrau a CDau ar y pwnc.
* Some thoughts and notes on the English of south Wales  : D Parry-Jones, National Library of Wales journal 1974 Winter, volume XVIII/4
* *Samples of Welsh Dialect(s)/Accent(s)* 
* BBC Voices: Recordiadau o Saesneg yn cael ei siarad gan Gymry mewn gwahanol rannau o'r wlad.
* David Jandrell: Introducing the Welsh Valleys Phrasebook on parallel.cymru

Categori:De Cymru
Categori:Yr iaith Saesneg yng Nghymru
Categori:Tafodieithoedd y Saesneg
Kristen Bell

Actores Pwylaidd-Americanaidd yw **Kristen Anne Bell** (ganwyd 18 Gorffennaf 1980). Mae hi'n brif actores yn *Veronica Mars*.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1980
Cymeriadau chwedlonol

Ceir **cymeriadau chwedlonol** (cymeriadau fel arwyr, duwiau a duwiesau llai, bodau arallfydol, etc) mewn sawl traddodiad:

*Cymeriadau chwedlonol Cymreig
Dingad (Llydaw)

Pentref a chymuned yn Llydaw Uchel (Dwyrain Llydaw) yw **Dingad** (Ffrangeg *Dingé*). Ei chod post yw 35440. Lleolir Dingad yn département Il-ha-Gwilun (*Ille-et-Vilaine*), ac yn esgobaeth (ardal) Sant-Maloù.

Coed Bourgoed, Coed Tannouarn ("Tânhaearn")

Enwau lleoedd eraill sydd yn Lydaweg hefyd efallai : 
Trabouic, Couabrac, Trigory, Landhuan

Enwau lleoedd Llydaweg ar leoedd ger Dingad : Lanrigan, Tranmel, Triandin

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Parc Gwledig Margam

Parc ym Margam, Castell-nedd Port Talbot, yw **Parc Gwledig Margam**, sydd wedi'i leoli mewn 1,000 erw o barcdir.  Yno fe welir orendy o'r 18g, Castell Margam sy'n plasty Fictoraidd yn y dull Tudur-Gothig, cabidyldy o'r 12g, gerddi hanesyddol newydd a adferwyd o amgylch y castell, gerddi mynachaidd a theras yr orendy.

Mae'r Parc yn cynnwys teithiau cerdded, y rheilffordd gul newydd sy'n arwain at le chwarae antur i blant, y ganolfan achub adar rheibus, llwybr fferm a chornel anifeiliaid anwes, y pentref tylwyth teg, a llyn pysgota. Mae dau fath o geirw - ceirw cochion a cheirw Père David -yn crwydro'r parcdir, a Pharc Margam yw cartref gwartheg Morgannwg.

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Dur a Môr 2025 yn y parc rhwng 26 a 31 Mai 2025.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Parc Gwledig Margam 

Categori:Castell-nedd Port Talbot
Margam
Gwartheg Morgannwg

Credid bod **gwartheg Morgannwg** wedi darfod ym Mhrydain ym mlynyddoedd cynnar y 1920au. Ond ym 1979 daethpwyd o hyd i fuches yn Sussex. Prynwyd y stoc cyfan o 11 a daethpwyd â hwy i  Barc Gwledig Margam er mwyn ceisio sicrhau y byddai'r rhywogaeth yn parhau. Mae'r fuches yn gryf o hyd ac mae dros 200 o wartheg wedi'u magu yno hyd yn hyn.  Credir bod gwartheg Morgannwg yn perthyn i rywogaeth gwartheg Pinzgaur o ganol Ewrop, a bwriedir ceisio canfod teip genetig gwartheg Morgannwg er mwyn cadarnhau hyn.  Os profir bod perthynas rhyngddynt, bydd modd cyflwyno gwaed newydd i'r stoc a bydd dyfodol y rhywogaeth yn gadarn.

Croen lliw castan sydd i wartheg Morgannwg a streipen wen lydan ar hyd eu cefn, i lawr eu cynffon, ac o dan eu bol.

Roedd gwartheg Morgannwg yn gyffredin yn hen siroedd Morgannwg, Mynwy, a Brycheiniog, ond prin y gwelid hwy i'r gorllewin o afon Dulais.  Dywedid bod y buchod yn fuchod godro da a roddai laeth bras. Roedd Siôr III, brenin Lloegr, yn hoff ohonynt ac roedd ganddo fuches ar ei fferm yn Windsor. Roedd ganddo ychain Morgannwg hefyd at waith fferm. Nid ystyrid bod y rhywogaeth yn rhoi llawer o gig, er nad oedd ansawdd y cig a roddai yn eisiau.  Yn ystod y 19g, deuai'n fwyfwy cyffredin i groesi gwartheg Morgannwg â rhywogaethau eraill fel gwartheg Henffordd, gwartheg Swydd Aeron, a gwartheg byrgorn.  Cafwyd mwy o gig yn sgil y croesi, er yn ôl rhai, roedd hyn ar draul ei ansawdd.  Gydag amser, bu bron i'r rhywogaeth ddiflannu oherwydd croesfridio a ffermwyr yn gwerthu'u buchesi i brynu gwartheg Henffordd neu wartheg byrgorn.

## Dolenni allanol
Gwartheg Hynafol Cymru 

## Cyfeiriadau
R J Colyer, 'Some Welsh breeds of cattle in the nineteenth century', *The Agricultural History Review* 

Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Morgannwg
Categori:Bro Morgannwg
Cerddoriaeth Gymraeg

**Cerddoriaeth Gymraeg**.

## Roc 
## Pop 
## Canu gwlad 
## Gweler hefyd
* Cerddoriaeth Cymru, sy'n arolwg o'r traddodiad cerddorol yng Nghymru yn y ddwy iaith, ynghyd â cherddoriaeth glasurol ac offerynnol y wlad.

## Dolenni allanol
*gwefan Curiad


*
Cymraeg
Categori:Diwylliant Cymraeg
Cymraeg y Wladfa

Tafodiaith Cymraeg a sieredir yn y Wladfa yw **Cymraeg y Wladfa**. Mae rhwng 5,000 a 12,500 o bobl yn ei siarad fel mamiaith.

Cyfuniad o dafodieithoedd ar draws Cymru yw Cymraeg y Wladfa: clywir geiriau gogleddol a deheuol gan yr un siaradwr. Ceir dylanwad y Sbaeneg ar ynganiad ac ar eirfa, er enghraifft dywed nifer o Wladfawyr *sobrino* a *sobrina* yn lle'r geiriau Cymraeg "nai" a "nith". Enghraifft arall yw'r ymadrodd "siarad drwy'r ffôn", sy'n efelychu'r ffurf Sbaeneg *por teléfono*, yn hytrach na "siarad ar y ffôn" fel yng Nghymru. Defnyddir geiriau llanw Sbaeneg, megis *este* a *bueno*, wrth siarad Cymraeg.

## Oriel

File:"Abierto" sign in English and Welsh, Y Wladfa.JPG|*Ar agor* / *Open* yn y Gymraeg a'r Saesneg yn Nhrelew.
File:TY GWYN.JPG|Tŷ te yn y Gaiman.
File:Plaza de las Colectividades (4).JPG|Cofeb i ddathlu pen-blwydd 100 oed Y Wladfa yn Nhrelew.
File:Asociación San David, Colonia Galesa del Chubut.JPG|Cymdeithas Dewi Sant, Trelew.
File:Cerrado - Ar Gau, Museo del Desembarco.JPG|*Closed* (Sbaeneg: *Cerrado*) / *Ar Gau*, Porth Madryn.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach
* Birt, P., "The Welsh Language in Chubut Province, Argentina", yn *Rebuilding the Celtic Languages: Reversing Language Shift in the Celtic Countries*, gol. D. Ó Néill (Tal-y-bont: Y Lolfa, 2005), tt.115–51
* Jones, R. O., *Amrywiadau Geirfaol yn Nhafodieithoedd Cymraeg y Wladfa*, *Studia Celtica* 18/19  (1973–4): 287–98
* Jones, R. O., *A report on the Welsh language in Argentina’s Chubut Province 1996/Adroddiad ar yr iaith Gymraeg yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin 1996* (Caerdydd: British Council, 1996)
* Jones, R. O., "Yr Iaith Gymraeg yn y Wladfa", yn *Iaith Carreg fy Aelwyd: Iaith a Chymuned yn y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg*, gol. G. H. Jenkins (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1998), tt.281–305
* Jones, R. O., "Amrywiadau geirfaol yng Nghymraeg y Wladfa", *Y Traethodydd*, 170 rhif 714 (2015): 159–73.
* Rees, Iwan Wyn, "'Un o fethiannau godidocaf' puryddiaeth ieithyddol? Dadansoddiad o batrymau geirfaol Cymraeg y Wladfa heddiw mewn cyd-destun hanesyddol", *Gwerddon* 36 (Ionawr 2024)
* Sleeper, M., "Contact effects on voice-onset time (VOT) in Patagonian Welsh", *Journal of the International Phonetic Association* 50 (2020): 153–67

Categori:Yr iaith Gymraeg yn yr Ariannin
Gwladfa
Categori:Y Wladfa
Romani (iaith)

Iaith y Roma a'r Sinti (Sipsiwn) yw **Romani**. Amcangyfrifir bod tua 4.5 miliwn o bobl yn siarad Romani. Mae'n iaith Indo-Ariaidd yn y teulu Indo-Ewropeaidd sy'n ymrannu'n sawl tafodiaith.

Yn ôl cyfrifiad Bwlgaria 2001, mae 327,882 o bobl yn siarad Romani fel mamiaith ym Mwlgaria (4.1% o'r boblogaeth), yn enwedig yn rhanbarthau Montana (yng ngogledd-orllewin Bwlgaria) a Sliven (yn y canol).


Categori:Ieithoedd Indo-Ariaidd Canol
Categori:Roma
Veliko Tarnovo

Tref yng ngogledd Bwlgaria a chyn-brifddinas y wlad yw **Veliko Tarnovo**. Fe'i lleolir ar Afon Yantra. Ei boblogaeth yw 293,172 (rhanbarth Veliko Tarnovo, Cyfrifiad 2001).

## Oriel 

V-tarnovo-gruev2.JPG
Image:Bulgaria Veliko Turnovo 01.jpg
Image:Bulgaria Veliko Turnovo 02.jpg
Image:Bulgaria Veliko Turnovo 03.jpg
Image:Bulgaria Veliko Turnovo 04.jpg

Categori:Trefi Bwlgaria
Alexander Battenberg

Tywysog cyntaf Bwlgaria fodern oedd **Alexander I Battenberg** (enw llawn *Alexander Joseph von Battenberg*; 5 Ebrill 1857, Verona, yr Eidal - 17 Tachwedd 1893, Graz, Awstria). Teyrnasodd o 29 Ebrill 1879 tan 7 Medi 1886.

Categori:Teyrnoedd Bwlgaria
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Teulu Battenberg
Categori:Tywysogion
Plovdiv

Rhufeinig, Plovdiv.]]Ail ddinas fwyaf Bwlgaria ar ôl Sofia yw **Plovdiv** (Bwlgareg *Пловдив*, Groeg *Philippopolis* / *Φιλιππούπολη*). Poblogaeth y ddinas yw tua 380,135 , a phoblogaeth rhanbarth Plovdiv yw 715,816 (Cyfrifiad 2001).

bawd|canol|Lleoliad Plovdiv yn Bwlgaria

Mae pobl yn byw ar safle presennol Plovdiv ers 8000 o flynyddoedd. Yn 342 CC, goresgynnwyd y ddinas gan Philip II o Facedon, a'i gwnaeth yn brifddinas ei deyrnas gan ei hailenwi ar ôl ei hun yn *Philippopolis* (dinas Philip). Roedd Plovdiv, o dan ei enw Rhufeinig *Trimontium* (dinas y tri bryn), yn ddinas bwysig yng nghyfnod y Rhufeiniaid ac yn brifddinas i'r rhanbarth Rhufeinig Thracia. Yn y 1970au darganfuwyd amffitheatr Rufeinig odidog yno.

Bellach, Plovdiv yw canolfan weinyddol Rhanbarth Plovdiv yn ne Bwlgaria a thair bwrdeisdref (Plovdiv, Maritsa a Rodopi) ac ardal gynllunio Yuzhen tsentralen Bwlgaria. Mae'r ddinas yn bwysig o safbwynt economaidd, trafnidiaeth, diwylliannol ac addysgiadol. Mae Plovdiv hefyd yn cynnal digwyddiadau economaidd a diwylliannol fel Ffair Rhyngwladol Plovdiv, yr ŵyl theatrig rhyngwladol "A scene on a crossroad", a gŵyl deledu "The golden chest".

Lleolir Plovdiv yn rhan ddeheuol o Wastadir Plovdiv ar ddwy lan Afon Maritsa. Yn hanesyddol, mae'r ddinas wedi'i datblygu ar saith bryn syenit, gyda rhai ohonynt yn 250 m o uchder. Oherwydd y bryniau uchel hyn, weithiau cyfeirir at Plovdiv ym Mwlgaria fel "Dinas y Saith Bryn".

## Oriel

Image:Bulgaria-Plovdiv-02.jpg
Image:Bulgaria-Plovdiv-01.jpg
Image:Bulgaria-Plovdiv-03.jpg
Image:Bulgaria-Plovdiv-04.jpg

## Gefeilldrefi
## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Bwlgaria
Môr Aegeaidd

Braich o'r Môr Canoldir yw'r **Môr Aegeaidd** (neu'r **Môr Egeaidd** neu **Môr Aegea**). Fe'i lleolir rhwng Gwlad Groeg ac Anatolia (Twrci). Mae'r Dardanelles, Môr Marmara a'r Bosphorus yn ei gysylltu â'r Môr Du.

Mae gan y môr arwynebedd o 214 000&nbsp;km², ac mae'n mesur 610&nbsp;km o'r de i'r gogledd a 300 ar draws. Ar ei ddyfnaf mae'n cyrraedd 3,543 metres, i'r dwyrain Crete. I'r de mae ynysoedd Kythera, Antikythera, Crete, Karpathos a Rhodes yn diffinio ei derfyn.

Mae'n cynnwys nifer fawr o ynysoedd. Gellir eu dosbarthu'n saith grŵp:

* Ynysoedd Gogledd-ddwyrain Môr Aegea
* Euboea a'i rhag-ynysoedd
* Ynysoedd Sporades Gogleddol
* Cyclades
* Ynysoedd Saronica,
* Dodecanese (Sporades Deheuol)
* Creta

Categori:Moroedd Gwlad Groeg

Categori:Y Môr Canoldir
Alecsander II, tsar Rwsia

250px|bawd|Alexander II, tsar Rwsia.

Tsar Rwsia o 18 Chwefror/2 Mawrth 1855 tan ei lofruddiad ar 1/13 Mawrth 1881 oedd **Alecsandr II Nicolaefits** (Rwseg: Александр II Николаевич). Ganwyd 17/29 Ebrill 1818 ym Moscfa. Roedd hefyd yn Archddug y Ffindir.  Llofruddwyd yn ei cerbyd gan Nikolai Rysakov, aelod y mudiad "Narodnaya Volya"; bu farw 1/13 Mawrth 1881 yn St Petersburg.

## Nodyn
Rhoddir dyddiadau yn ôl yr Hen Dull/y Dull Newydd (Calendr Gregoriaidd).

Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Niclas I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia a brenin coronog olaf Gwlad Pŵyl oedd **Niclas** Paflofits (Rwsieg: Николай І Павлович) (25 Mehefin/6 Gorffennaf 1796 yn St. Petersburg - 18 Chwefror/2 Mawrth 1855). Roedd yn tsar o 1825 tan 1855, ac yn Frenin Gwlad Pŵyl o 1825 tan 1830. Roedd yn drydydd mab i Tsar Pawl I a'i ail wraig Maria Feodorofna (Sophia Dorothea von Württemberg). Alexander I oedd ei frawd hynaf.

Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Brenhinoedd a breninesau Gwlad Pwyl
Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Nicolae Ceauşescu

Arweinydd Rwmania o 1965 i 1989 oedd **Nicolae Ceaușescu** () (26 Ionawr 1918 - 25 Rhagfyr 1989).

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Arlywyddion Rwmania
Categori:Hanes Rwmania
Categori:Unbeniaid
Varna

bawd|200px|Varna ym Mwlgaria
Dinas ar lan y Môr Du yn nwyrain Bwlgaria yw **Varna**. Mae wedi bod yn ganolfan economaidd, cymdeithasol a diwylliannol ers tair mil o flynyddoedd.

Mae'r enghreifftiau cynharaf o'r enw Varna yn perthyn i gyfnod Thophanes y Cyffeswr a choncwest Slafig y Balcanau, o gwmpas troad y 7g. Roedd y ddinas ar un adeg yn cael ei hadnabod wrth yr hen enw Odessos, ond Varna oedd y prif enw a ddefnyddid ar gyfer y ddinas erbyn y 10g. pan gafodd gipiodd y Bysantiaid reolaeth o'r ardal oddi ar y Bwlgariaid. Cafodd hefyd ei galw yn Stalin ar ôl yr arweinydd Sofietaidd am gyfnod o tua saith mlynedd rhwng 1949 a 1956,.

Mae'r trysor aur hynaf yn y byd yn perthyn i ddiwylliant Varna. Cafodd ei ddarganfod yn Necropolis Varna ac mae wedi'i ddyddio yn ôl i 4200-4600 CC.

## Gallery 

Image:Bulgaria-Varna-02.JPG
Image:Bulgaria-Varna-01.JPG
Image:Bulgaria-Varna-03.JPG
Image:Bulgaria-Varna-04.JPG

Categori:Dinasoedd Bwlgaria
Christopher Marlowe

bawd|Poster ar gyfer cynhyrchiad o *Faustus* Christopher Marlowe

Bardd a dramodydd o Loegr oedd **Christopher Marlowe** (26 Chwefror 1564 – 30 Mai 1593). Cafodd ei eni yng Nghaergaint a'i ladd gan asasin a'i gladdu yn Deptford, de Llundain ar 30 Mai 1593.

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
* Cyfieithiad o *Pharsalia* Lucan (dyddiad anhysbys)
* Cyfieithiad o *Elegïau* Ofydd (1580au)
* *The Passionate Shepherd to His Love* (1590au)
* *Hero and Leander* (*c.* 1593)
### Drama 
* *Dido, Queen of Carthage* (*c.* 1583) (gyda Thomas Nashe)
* *Tamburlaine* (*c.* 1587)
* *Doctor Faustus* (*c.* 1589)
* *The Jew of Malta* (*c.* 1589)
* *Edward II* (*c.* 1592)
* *The Massacre at Paris* (*c.* 1593)
* ''Lust's Dominion''  (o bosib ond mae rhai yn amau ei dilysrwydd)

Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1564
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1593
Categori:Pobl o Gaint
Bwlgareg

Iaith Slafeg Ddeheuol yw **Bwlgareg**. Heddiw iaith swyddogol Bwlgaria yw hi, ac, yn ôl cyfrifiad Bwlgaria 2001, mae 6,697,158 o bobl yn siarad Bwlgareg fel mamiaith ym Mwlgaria (84.5% o'r boblogaeth). Ceir lleiafrifoedd Bwlgareg eu hiaith yn Wcrain, Gwlad Groeg, Twrci ac yn gyffredinol dros wledydd y Balcanau. Mae cyfanswm o 8–9 miliwn o bobl yn ei siarad. Ysgrifennir Bwlgareg â'r wyddor Gyrilig. Mae cyfnodion yr iaith yn dyddio i'r 9g, pan gynhyrchiwyd nifer o lawysgrifau ym Mwlgaria yn Hen Slafoneg Eglwysig, iaith lenyddol gyntaf y Slafiaid, wedi'i seilio ar dafodieithoedd Slafeg Macedonia a Bwlgaria. Parhaodd traddodiad llenyddol llewyrchus yn yr iaith yn y cyfnod Bwlgareg Canol (12g – 15g), ond dirywiodd ei statws yn ystod rheolaeth yr Otomaniaid. Crëwyd iaith safonol newydd yn y 14g fel rhan o ddiwygiad cenedlaethol Bwlgaria. Mae'r iaith gyfoes yn wahanol iawn i Hen Slafoneg Eglwysig. Mae wedi colli'r system gymhleth o gyflyrau enwol oedd gan yr iaith honno, ac wedi profi nifer o gyfnewidiadau fel rhan o ardal ieithyddol y Balcanau sydd wedi dod â hi'n nes yn ei strwythur at ieithoedd o grwpiau eraill megis Groeg, Albaneg, Rwmaneg a Thyrceg.

## Orgraff 
Defnyddir amrywiaeth ar yr wyddor Gyrilig i ysgrifennu Bwlgareg. Yr wyddor gyfoes (a gwerthoedd IPA y llythrennau) yw:

**А а**/a/
**Б б**/b/
**В в**/v/
**Г г**/g/
**Д д**/d/
**Е е**/ɛ/
**Ж ж**/ʒ/
**З з**/z/
**И и**/i/
**Й й**/j/

**К к**/k/
**Л л**/l/
**М м**/m/
**Н н**/n/
**О о**/ɔ/
**П п**/p/
**Р р**/r/
**С с**/s/
**Т т**/t/
**У у**/u/

**Ф ф**/f/
**Х х**/x/
**Ц ц**/ʦ/
**Ч ч**/tʃ/
**Ш ш**/ʃ/
**Щ щ**/ʃt/
**Ъ ъ**/ɤ̞/, /ə/
**Ь ь**/◌ʲ/
**Ю ю**/ju/
**Я я**/ja/

Cyn diwygiad orgraffol 1945, defnyddid dwy lythyren ychwanegol, yat (Ѣ ѣ) /æː/ a yus fawr (Ѫ ѫ) /ɔ̃/. Defnyddid yus fawr i gyfleu'r un sain, schwa /ə/, â Ъ ъ. Defnyddir yat i gyfleu /a/ neu /e/ yn ôl ei safle yn y gair.

Hen orgraffOrgraff newyddYnganiadYstyr
бѣлъбял/bjal/'gwyn (gwrywaidd)'
бѣлибели/beli/'gwynion (lluosog)'
зѫбъзъб/zɤ̞b/'dant'

## Seineg a ffonoleg 
## Morffoleg 
## Cystrawen 
## Geirfa 

Categori:Bwlgaria
Categori:Ieithoedd Bwlgaria
Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Niclas II, tsar Rwsia

Tsar olaf Rwsia a tsar olaf y Frenhinlin Romanov oedd **Niclas II** (Rwsieg *Николай Александрович Романов* / *Nikolay Aleksandrovich Romanov*) (ganed 6 Mai/18 Mai 1868, Tsarskoe Selo, St Petersburg - 17 Gorffennaf 1918, Ekaterinburg). Roedd yn tsar o farwolaeth ei dad Alexander III ym 1894 tan iddo ymddiswyddo yn ystod Chwyldro Chwefror.

Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Ferdinand I, Tsar Bwlgaria

Tywysog ac wedyn Brenin (Tsar) Bwlgaria oedd **Ferdinand I** (ganed Tywysog Ferdinand Maximiilan Karl Leopold Maria Saxe-Coburg-Gotha) (26 Chwefror 1861 - 10 Medi 1948). Detholwyd yn dywysog gan Gynulliad Cenedlaethol Bwlgaria ar 7 Gorffennaf 1887, deng mis ar ôl ymddiorseddiad ei ragflaenydd, Tywysog Alexander. Gwelwyd gwaethygiad ym mherthynas Bwlgaria a Rwsia yn ystod blynyddoedd cynnar ei deyrnasiad o dan ei brif weinidog cyntaf Stefan Stambolov. Ar ôl ymddiswyddiad Stambolov ym mis Mai 1894, daeth ymgymodi â Tsar Niclas II, gan arwain at gydnabyddiaeth Ferdinand fel tywysog gan Rwsia a'r Pwerau Mawr ym mis Chwefror 1896. Daeth Ferdinand yn frenin (tsar) Bwlgaria ar ôl datganiad annibyniaeth lawn o'r Ymerodraeth Ottoman ar 22 Medi/5 Hydref 1908. Roedd yn frenin yn ystod Rhyfel Cynta'r Balcanau, pryd chwalwyd grym yr Ymerodraeth Ottoman yn y Balcanau, ac yn ystod Ail Ryfel y Balcanau, pryd collodd Bwlgaria'r enillion tiriogaethol a wnaeth yn ystod y rhyfel cyntaf i Serbia a Gwlad Groeg. Ar ôl i Fwlgaria gael ei threchu gan fyddinoedd y Gynghrair yng Ngwlad Groeg yn y Rhyfel Byd Cyntaf, ymddiorseddodd Ferdinand ar 3 Hydref 1918. Olynwyd gan ei fab hynaf, Boris. Bu farw yn Coburg, yr Almaen, ar 10 Medi 1948, pum mlynedd ar ôl ei fab. Fe'i claddwyd yno yn Eglwys Babyddol Awstin Sant.

Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Teyrnoedd Bwlgaria
Burgas

Dinas ym Mwlgaria ar lan y Môr Du yw **Burgas**. Mae'n ganolfan ddiwydiannol a thwristaidd. Ar ôl Sofia, Plovdiv a Varna, hi yw'r ddinas bedwaredd fwyaf yn y wlad.

Categori:Dinasoedd Bwlgaria
Rhestr penseiri

### Yr Alban
* Robert Adam
* Arne Jacobsen

### Yr Almaen
* Walter Gropius
* Ludwig Mies van der Rohe
* Hans Scharoun

### Brasil
*Oscar Niemeyer

### Catalwnia
* Joan Busquets
* Antoni Gaudí

### Cymru
* Jonathan Adams
* William Edwards
* Henry Harold Hughes
* John Jones (Talhaiarn)
* Lewis Holme Lewis
* Amanda Levete
* T. Alwyn Lloyd
* Herbert Luck North
* Richard Owens
* John Prichard
* Dewi-Prys Thomas
* Edwin Seward
* Percy Thomas
* Wyn Thomas
* David Vaughan
* Clough Williams-Ellis

### Denmarc
* Arne Jacobsen

### Yr Eidal
* Gian Lorenzo Bernini
* Donato Bramante
* Francesco da Mosto
* Michelangelo
* Andrea Palladio
* Renzo Piano
* Giuseppe Rinvolucri
* Giorgio Vasari

### Y Ffindir
* Alvar Aalto
* Eero Saarinen

### Ffrainc
* James o St George
* Claude Perrault
* Jean Prouvé
* Eugène Viollet-le-Duc

### Gwlad Groeg
* Apollodorus o Ddamascus

### Irac
* Zaha Hadid

### Japan
*Toyo Ito

### Lloegr
* Leslie Patrick Abercrombie
* Charles Barry
* William Bidlake
* Capability Brown
* William Burges
* John Coates Carter
* Norman Foster
* William Frame
* Frederick Gibberd
* John Gibson
* Nicholas Hawksmoor
* Inigo Jones
* Owen Jones (pensaer)
* Edwin Lutyens
* William Morris
* John Nash
* Augustus Pugin
* Richard Rogers
* Elisabeth Scott
* George Gilbert Scott
* Giles Gilbert Scott
* John Pollard Seddon
* John Vanbrugh
* Christopher Wren

### Rwsia
* El Lissitzky
* Vladimir Tatlin

### Sbaen
* Santiago Calatrava

### Slofenia
* Jože Plečnik

### Y Swistir
* Le Corbusier

### Unol Daleithiau
* Buckminster Fuller
* Frank Gehry
* Philip Johnson
* I. M. Pei
* Guy Tozzoli
* Frank Lloyd Wright

### Ymerodraeth yr Otomaniaid
*Sinan

__NOTOC__

Categori:Penseiri
Macedonia

Gall **Macedonia** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

* Macedonia, rhanbarth hanesyddol sy'n cynnwys Gogledd Macedonia, rhannau o Wlad Groeg, Albania, Serbia a Bwlgaria
* Macedonia (*Macedonia Roeg*), rhanbarth gweinyddol Gwlad Groeg
* Gogledd Macedonia (*Gweriniaeth Gogledd Macedonia*), gweriniaeth yn ne-ddwyrain Ewrop

Hanesyddol:
*Macedon, teyrnas Alecsander Fawr
*Macedonia (talaith Rufeinig)
----
Gethin Jones (cyflwynydd teledu)

Cyflwynydd teledu yw **Gethin Clifford Jones** (ganwyd 12 Chwefror 1978). Cychwynodd ei yrfa'n cyflwyno ar raglenni *Uned 5* a *Popty* ar S4C. Ar 27 Ebrill 2005, daeth y trideg unfed cyflwynydd y rhaglen *Blue Peter*, un o raglenni teledu mwyaf hir-hoedlog i blant ar y BBC. Daeth ei gyfnod ar y sioe i ben ym Mehefin 2008.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Jones yng Nghaerdydd, yn fab i Sylvia (née Groskop), athrawes ffidil, a Goronwy Jones, prifathro Ysgol Gynradd Baden Powell. Mae ganddo chwaer hŷn, Mererid. Roedd un o'i hen ddadcu-od ar ochr ei fam yn fewnfudwr Iddewig Pwylaidd. Cymraeg oedd ei iaith gyntaf, a mynychodd Ysgol Gymraeg Coed-Y-Gof ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Mae ganddo gymwysterau Gradd 8 ar y ffidil a Gradd 6 ar y piano gan Fwrdd Cysylltiedig yr Ysgolion Cerdd Brenhinol. Yn ifanc iawn, cymerodd ran mewn sioeau cerdd a cherddorfeydd ysgol a sirol. Ar gyfer ei Lefel A dewisodd astudio Bioleg, Daearddiaeth ac Economeg.

Roedd gan Jones ddau brif diddordeb yn yr ysgol: roedd ei fam am iddo ddatblygu ei dalent cerddorol, tra roedd ef ei hun yn mwynhau chwarae rygbi. Tra'n astudio Economeg a Daearyddiaeth ym Mhrifysgol Fetropolitan Manceinion, lle enillodd radd 2:2,

Cymrodd ran ar raglen *Strictly Come Dancing* ar BBC One, gan ddawnsio am y tro cyntaf ers iddo gymryd rhan yn Eisteddfod yr Urdd pan oedd yn iau.

## Bywyd personol
Ar 6 Chwefror 2011, cyhoeddwyd ei fod wedi dyweddïo i'w gariad, y gantores Katherine Jenkins. Fodd bynnag, yn Rhagfyr 2011 cyhoeddwyd fod y berthynas wedi dod i ben.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Awtarci

Economi sy'n cyfyngu ar fasnach gydag economïau eraill yw **awtarci**, ac felly mae'n dibynnu yn hollol ar adnoddau ei hunain.

## Geirdarddiad 
Daw'r gair "awtarci" o'r cywerthydd Saesneg *autarchy* (*autarky* mewn Saesneg Americanaidd), sydd ei hunan yn dod o'r gair Groeg am hunangynhaliaeth, *αὐτάρκεια* (o *αὐτο*, "hunan", a *ἀρκέω*, "i ddigoni"). Weithiau caiff ei gymysgu gydag awtarchiaeth, sef hunanlywodraeth, neu awtocratiaeth, sef unbennaeth.

## Awtarcïau hanesyddol 
***DS:** Mae dyddiadau yn frasamcanion, a statws awtarciaidd polisïau yn ddadleuol.*

* Yr Unol Daleithiau — datganodd yr Arlywydd Jefferson gwaharddiad ar fasnachu ryngwladol. Parhaodd y gwaharddiad o Ragfyr 1807 i Fawrth 1809.
* Japan — yn awtarci rhannol yn ystod "cyfnod Edo", cyn ei agoriad i'r Gorllewin yn y 1850au, fel rhan o'i bolisi *sakoku*. Bu tipyn o fasnach gyda Tsieina a Chorea; cyfyngwyd masnachu gyda'r holl gwledydd eraill i un borth ar ynys Dejima.
* Yr Almaen — cenedlaetholdeb eithafol Adolf Hitler a'i Gynllun Pedair Blynedd.
* India — ar ôl dod yn wladwriaeth annibynnol, cyflwynwyd polisïau awtarciaidd o tua 1950 nes 1991.
* Tsieina — bu Tsieina'n agos i awtarci o 1950 i 1978, fel canlyniad o bolisïau awtarciaidd Mao Zedong.
* Rwmania — awtarci yn ystod rheolaeth Nicolae Ceaușescu (o 1965 i 1989), a arweiniodd at dlodi eang.
* Albania — bron dod yn awtarci yn 1976, pryd sefydlodd arweinydd y Blaid Gomiwnyddol, Enver Hoxha, polisi o "hunanddibyniaeth". Cynyddodd masnach allanol yn dilyn marwolaeth Hoxha, ond arhosodd yn gyfyngedig tan 1991.

Categori:Geirfa economeg
Categori:Masnach ryngwladol
Catrin I, tsarina Rwsia

Ail wraig Pedr I, tsar Rwsia (Pedr Mawr) a Tsarina ac Ymerodres Rwsia o 1725 tan ei marwolaeth ym 1727 oedd **Catrin I o Rwsia** (Rwseg: *Екатерина I Алексеевна* (5 Ebrill/15 Ebrill 1683 neu 1684 - 6 Mai/17 Mai 1727). Ei holynydd oedd Pedr II. Cafodd ei merch Elisabeth Petrofna ei dyrchafu'n tsarina yn ddiweddarch yn y ganrif.

Categori:Genedigaethau 1684
Categori:Marwolaethau 1727
Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Alexander III, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 2 Mawrth/14 Mawrth 1881 tan ei farwolaeth 20 Hydref/1 Tachwedd 1894 oedd **Alecsandr III o Rwsia** (Alexander Alexandrofits, Rwsieg *Александр III Александрович*) (26 Chwefror/10 Mawrth 1845 yn St Petersburg - 20 Hydref/1 Tachwedd 1894 yn Livadia yn y Crimea). Roedd yn aelod o Dŷ Romanof.

Saethwyd ei dad, Alecsander II a nodweddwyd teyrnasiad Alecsander III gan ei weithredoedd i wthio nôl polisiau mwy rhyddfrydol ei dad. Roedd Alecsander yn Tsar adweithiol a oedd am i Ymwerodraeth Rwsia fod ag un Tsar, un Eglwyd Uniongred ac un iaith.

: **Rwsieg** - Gwnaeth Rwsieg yn iaith orfodol o fewn ysgolion yr Ymerodraeth (heblaw am y Ffindir). Gwthiwyd y Rwsieg fel unig iaith ardaloedd lle roedd yr Almaeneg a Phwyleg wedi bod yn iaith weinyddol.

:**Deddfau Mai** - yn ei Ddeddfau Mai enwog, cyfyngodd ar hawliau yr Iddewon gan ei gwahardd rhag greu pentrefi newydd yn y *Pale* Iddewig (yr ardal sy'n ffinio Gwlad Pwyl, gorllewin Belarws ac Iwcrain; gwarharddwyd hwy rhag dal swyddi penodol, fel gwerthu alcohol a cafwyd cwota tynn ar nifer yr Iddewon gallai astudio mewn gwahanol ranau o'r system addysg. Gwaharddwyd hwy rhag fabwysiadu enwau Cristnogol. Dydy ddim yn gyd-ddigwyddiad i Seinonaeth dyfu yn Rwsia yn ystod ei deyrnasiad fel ymateb i'r cyfreithiau gwrth-Iddewig a progroms a ddigwyddod yn ystod ei deyrnasiad. Sefydlwyd mudiadau fel Chofefei Tzion.

: **Llywodraeth Leol** - cyfyngodd ar hynny o lywodraeth leol oedd ar gael, gan ddiddymu fersiwn yr Ymerodraeth o'r Cyngor Plwyf a rhoi'r grym yn nwylo *capteniaid* sef tirfeiddianwyr lleol.

: **Polisi Tramor** - ni cafwyd rhyfel yn ystod teyrnasiad Alecsander III ac am hynny gelwir ef weithiau yn *Tsar Heddwch*. Cryfhawyd y cydweithio gyda Ffrainc ac draul yr Almaen.

Categori:Tsariaid Rwsia
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Pobl o St Petersburg
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Senedd y Deyrnas Unedig

:''Mae "San Steffan" yn ailgyfeirio i'r fan hon. Am yr ardaloedd yn Llundain, gweler Westminster a Dinas Westminster; am y sant Cristnogol, gweler Steffan (sant).''

Y prif gorff deddfwriaethol y Deyrnas Unedig yw **Senedd y Deyrnas Unedig**. Mae'n cynnwys dau dŷ: Tŷ'r Cyffredin, sydd wedi ei ethol yn uniongyrchol, a Thŷ'r Arglwyddi, sydd wedi ei enwebu. Mae'n cwrdd ym Mhalas San Steffan yn Llundain a dyna pam y cyfeirir ati weithiau fel "San Steffan". Mae'r enw Cymraeg yn cyfeirio at gapel y palas brenhinol gwreiddiol, a'i hadeiladwyd ar gyfer Harri III, wedi'i gysegru at y sant Steffan. Daeth y capel hwn yn fan cyfarfod ar Dŷ'r Cyffredin, a dyna y bu nes i'r palas losgi mewn tân ym 1834.

## Dolenni allanol 
* "Sut mae'r Senedd yn gweithio" ar y Gwefan swyddogol 

## Gweler hefyd 
* Palas San Steffan
* Senedd Lloegr
* Senedd Prydain Fawr
Trefdraeth, Sir Benfro

:''Am y pentref o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Trefdraeth, Ynys Môn.*

Pentref bychan a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Trefdraeth** (Saesneg: *Newport''). Saif ar yr afordir yng ngogledd y sir. Mae'n wynebu Bae Ceredigion i'r gogledd-orllewin. Llifa Afon Nyfer i'r môr yn agos i'r pentref gan ffurfio aber llydan. Mae arwynebedd y gymuned hon yn 1,768 hectar. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac mae'n boblogaidd gyda syrffwyr, fel mannau eraill ar arfordir Penfro.
260px|chwith|bawd|Clwb Achub Bywyd Arfordir Trefdraeth

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Trefdraeth yw un o'r bwrdeistrefi hynaf yng Nghymru, gyda'r castell yn sedd i Arglwydd Barwnol Cemais. Codwyd y castell yn 1195. Fe'i atgyweiriwyd yn 1859 a dyna pryd y codwyd yr adran annedd. Yn 1215, wedi derbyn ei Siarter, roedd gan Drefdraeth ei maer ei hun ac mae'r swydd yn dal mewn bodolaeth.

Ger y pentref mae cromlech Neolithig Carreg Coetan Arthur a Cherrig y Gof. Gellir cyrraedd bryngaer Carn Ingli (337m), sef un o nodweddion amlycaf yr ardal o'r pentref ei hun. O gopa'r mynydd hwn ceir golygfeydd arbennig o draeth y Parrog a Bae Trefdraeth a gellir gweld olion yr hen fryngaer sy'n dyddio'n ôl o Oes yr Haearn a bryngaer Carn Ffoi.

[bawd|260px|chwith|Harbwr Trefdraeth yn 1885. Ffotograff gan [John Thomas (ffotograffydd)|John Thomas]]

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Macedonia (Gwlad Groeg)

Rhanbarth Gwlad Groeg yw **Macedonia** (Groeg: Μακεδονία, *Makedonía*). Hon yw'r rhanbarth fwyaf o ran arwynebedd ac yr ail fwyaf o ran poblogaeth yn y wlad.

## Hanes 
250px|left
* Macedonia
* Groeg
* Groeg yr Henfyd
* Aristoteles
* Alecsander Fawr

## Siroedd 
300px|dde|Localització de Macedònia a Grècia
Macedonia ei rhannu i 3 o periferies, neu 13 nomoi.

* Gorllewin Macedonia (Δυτική Μακεδονία, *Ditikí Makedonia*):

:1. Kastorià (Νομός Καστοριάς, *Nomós Kastoriàs*)
:2. Flórina (Νομός Φλώρινας, *Nomós Flórinas*)
:3. Kozani (Νομός Κοζάνης, *Nomós Kozanis*)
:4. Grevenà (Νομός Γρεβενών, *Nomós Grevenon*)

* Canolbarth Macedonia (Κεντρική Μακεδονία, *Kentrikí Makedonia*):

:5. Pella (Νομός Πέλλας, *Nomós Pellas*)
:6. Imathia (Νομός Ημαθίας, *Nomós Imathias*)
:7. Pieria (Νομός Πιερίας, *Nomós Pierias*)
:8. Kilkís (Νομός Κιλκίς, *Nomós Kilkís*)
:9. Tessalònica (Νομός Θεσσαλονίκης, *Nomós Thessalonikis*)
:10. Calcídica (Νομός Χαλκιδικής, *Nomós Khalkidikís*)
:11. Serres (Νομός Σερρών, *Nomós Serron*)

* Dwyrain Macedonia (Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, *Anatolikí Makedonia kai Thraki*) — 2 *nomoi*:

:12. Drama (Νομός Δράμας, *Nomós Dramas*)
:13. Kavala (Νομός Καβάλας, *Nomós Kavalas*)

## Daearyddiaeth 
Mae'n llenwi tua 52,4% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Macedonia neu 25,9% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Groeg.

### Dinasoedd 
bawd|dde|300px|Macedonia

## Dolenni allanol 
*  Macedonia 
*  History of Macedonia

Categori:Rhanbarthau Gwlad Groeg
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Tŷ'r Arglwyddi

Tŷ uchaf Senedd y Deyrnas Unedig yw '''Tŷ'r Arglwyddi'* (Saesneg: *House of Lords''). Fel Tŷ'r Cyffredin, mae'n cyfarfod ym Mhalas San Steffan.

Mae wedi bodoli mewn rhyw ffurf neu'i gilydd ers y 14g. Yn wahanol i Dŷ'r Cyffredin, cânt eu henwebu'n hytrach na chael eu hethol.
 Nid oes nifer penodol o aelodau gan dŷ'r Arglwyddi ac ar hyn o bryd, mae yna 779 ohonynt: rhai'n "Arglwydd Ysbrydol" sef esgobion Eglwys Loegr, nifer am oes, Arglwyddi etifeddol a 2 "Swyddog Mawr y Wladwriaeth".

O'r Arglwyddi *Temporal*, mae'r rhan fwyaf yn arglwyddi am oes, wedi'u penodi gan y Frenhines ar gyngor Prif Weinidog y Deyrnas Unedig neu Gomisiwn Penodi Tŷ'r Arglwyddi. Ceir hefyd rhai arglwyddi etifeddol.

## Cyfeiriadau

Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Pechod

Trosedd neu ddrygioni yw **pechod**. Gelwir rhywun sydd wedi pechu yn **bechadur**. Mae athroniaeth helaeth ar y testun, ac mae'r syniad wedi treiddio i athroniaeth seciwlar hefyd.  Mae cysyniadau fel euogrwydd a bai ynghlwm wrth seicoleg pechod.  

Yn y traddodiad Cristnogol bwyta ffrwyth Pren y Bywyd yng Ngardd Eden gan Adda ac Efa oedd y Pechod Gwreiddiol.

Categori:Diwinyddiaeth
Categori:Geirfa crefydd
Categori:Moeseg
Geirfa'r Drydedd Reich

Dyma restr o eiriau, termau, cysyniadau ac arwyddeiriau a ddefnyddwyd yn ystod y Drydedd Reich.

## E
**Endlösung (der Judenfrage)*—ateb terfynol (cwestiwn yr Iddweon) -- plan Natsïaidd i ddifodi'r Iddewon—gwelwch Yr Holocost

## H
**Hakenkreuz* – swastica
**Herrenvolk* – hil yr Ariaid

## K
**Kraft durch Freude (KdF)* – "Cryfder drwy Lawenydd"; mudiad gan y lywodraeth i roi cyfleoedd hamdden rhad i'r gweithwyr
**Kristallnacht* – "Noson y Gwydr Toredig", ymgyrch braw yn erbyn yr Iddewon ar draws yr Almaen ar 10 Tachwedd, 1938

## L
**Lebensborn* – "Ffynon Bywyd"; rhaglen lle bydd menywod ifanc yn ymweld â phuteindai arbennig lle caent eu beichiogi gan aelodau'r SS, er mwyn cael plant Ariaidd
**Lebensraum* – "gofod byw", y syniad bod angen mwy o dir ar yr Almaen ac felly bu angen cymryd tir o wledydd yn Nwyrain Ewrop megis Gwlad Pwyl a Rwsia gan ddefnyddio grym

## S
**Schutzstaffel (SS)* – byddin bersonol Hitler
**Sturmabteilung (SA)* – adain filwrol y Blaid Natsïaidd, nes Noson y Cyllyll Hirion

## V
**Volkswagen* – "Car y Bobl"; cerbyd gall gweithwyr talu am ar gredyd
**Volksgemeinschaft* – cysyniad o undeb cenedlaethol

Drydedd Reich, Geirfa y
Drydedd Reich, Y
Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)

:*Mae AS (DU) yn cyfeirio yma. Am ystyron eraill, gweler AS (gwahaniaethu)*

Siambr isaf Senedd y Deyrnas Unedig yw '''Tŷ'r Cyffredin'''. Mae'n cynnwys 650 o aelodau (aelodau seneddol neu ASau), wedi'u hethol drwy system 'cyntaf i'r felin' bob pum mlynedd neu yn gynharach os datodir y tŷ gan y prif weinidog ynghynt na hynny. Lindsay Hoyle yw'r Llefarydd presennol.
bawd|chwith|200px|Seddi Tŷ'r Cyffredin

Sefydlwyd Tŷ Cyffredin Lloegr rywbryd yn y 14g gan newid ei henw i 'Dŷ' Cyffredin Prydain Fawr' wedi uno'r Alban a Lloegr yn 1707, a newid unwaith eto yn y 19g i 'Tŷ'r Cyffredin Prydain Fawr ac Iwerddon' wedi'r Ddeddf Uno gydag Iwerddon. Bathwyd y term presennol yn 1922.

Dan Ddeddf 1911, lleihawyd grym Tŷ'r Arglwyddi i wrthod penderfyniadau Tŷ'r Cyffredin. Mae'r Llywodraeth yn swyddogol yn ddarostyngedig i Dŷ'r Arglwyddi - o ran cyfrifoldeb.

Erys y Prif Weinidog yn ei swydd tra bod ganddo/i gefnogaeth mwyafrif aelodau Tŷ'r Cyffredin. Rhoddir sêl bendith ar y Prif Weinidogaeth gan Frenhines y DU; mae'r person hwn fel arfer yn arweinydd y blaid fwyaf, ond nid o angenrheidrwydd. Gelwir arweinydd yr ail blaid fwyaf yn 'Arweinydd Gwrthblaid Ei Mawrhydi'. Ers 1963, drwy gonfensiwn, mae'r Prif Weinidog yn aelod o Dŷ'r Cyffredin yn hytrach na Thŷ'r Arglwyddi.

Daw'r enw 'Cyffredin' (neu 'commons') o'r gair Saesneg *communes*, sef gwahanol 'gymunedau' oddi fewn i'r Tŷ.

## Gweler hefyd
*Rhestr aelodau seneddol Cymru
*Etholaethau seneddol Cymru
*Rhestr etholaethau Senedd yr Alban
*Tŷ'r Arglwyddi

## Cyfeiriadau
Categori:Tŷ'r Cyffredin
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Plaid Lafur Ynysoedd Solomon

Mae **Plaid Lafur Ynysoedd Solomon** (Saesneg: *Solomon Islands Labour Party*) yn blaid wleidyddol sosialaidd yn Ynysoedd Solomon. Sefydlwyd y blaid yn 1988 gan Cyngor Undebau Llafur Ynysoedd Solomon wedi hollt yn arweiniaeth yr undeb.

Arweinydd y blaid oedd Joses Tuhanuku tra arweiniwyd Plaid Rhyddfrydol yr ynysoedd gan Bartholomew Ulufa'alu.

Yn etholiad seneddol 2006 cafodd y blaid 1733 o bleidleisiau, sef 0.9%, ond methodd y blaid ennill sedd yn y senedd.

Llafur
Ynysoedd Solomon
L. L. Zamenhof

Dyfeisiwr yr iaith Esperanto oedd **Ludwik Łazarz Zamenhof** (15 Rhagfyr 1859 - 14 Ebrill 1917). Cafodd ei eni yn Białystok, Gwlad Pwyl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Ieithyddion o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Esperanto o Wlad Pwyl
Llwydlo

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Llwydlo** (Saesneg: *Ludlow*). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif ar Afon Tefeidiad yn agos at y ffin rhwng Cymru a Lloegr. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,266.

## Hanes 
Yn 1471 sefydlwyd Cyngor Cymru a'r Gororau yn Llwydlo gan Edward IV o Loegr a defnyddiwyd y dref fel troedle neu bencadlys ei ymdrechion i oresgyn Cymru.  Bu'r Tywysog Cymru, Arthur Tudur, farw yn Llwydlo ym 1502.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Llwydlo
* Eglwys Sant Laurence
* Feathers Hotel
* Pont Dinham

## Enwogion
*Thomas Johnes (1748-1816), gwleidydd
*Syr Charles Hastings (1794-1866), meddyg
*Dick Heckstall-Smith (1934-2004), cerddor

## Oriel

Delwedd:Ludlow Castle (35385756706).jpg|Castell Llwydlo
Delwedd:FeathersHotelLudlow.jpg|Gwesty'r Feathers

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Llwydlo
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig

Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Gogledd Macedonia

Gwlad yn ne-ddwyrain Ewrop ar Orynys y Balcanau yw **Gogledd Macedonia** a arfer cael ei galw yn *Cyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia* (neu **Weriniaeth Macedonia**). Newidiwyd yr enw yn swyddogol ar 12 Chwefror 2019 er mwyn cydymffurfio â Chytundeb Prespa drwy'r Cenhedloedd Unedig â Gwlad Groeg.

Mae'n llenwi tua 38% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Macedonia. Mae'n rhannu ffiniau â Serbia i'r gogledd, Bwlgaria i'r dwyrain, Gwlad Groeg i'r de ac Albania i'r gorllwein. Tan 8 Medi 1991, roedd yn rhan o Iwgoslafia. Tynnodd allan o ffederasiwn Iwgoslafia yn ddiweddarach na Slofenia a Chroatia. Ei phrifddinas yw Skopje, dinas o tua 600,000 o drigolion. Prif ddinasoedd eraill y wlad yw Bitola, Prilep, Tetovo, Kumanovo, Ohrid, Veles, Štip a Strumica. Mae poblogaeth Macedonia yn gymysg iawn. Y grŵp mwyaf yw'r Macedoniaid (Slafonaidd) (1,300,000, tua 64% o'r boblogaeth), ond mae hefyd leiafrif sylweddol Albaniaid (500,000, tua 25% o'r boblogaeth) a lleiafrifoedd llai o Dwrciaid, Sipswn a Serbiaid. Mae'r berthynas rhwng y ddau grŵp mwyaf wedi bod yn anodd ond mae'n gwella ers 2001, pryd cytunodd llywodraeth Macedonia dderbyn llu cadw heddwch o'r Cenhedloedd Unedig ac i ddatganoli grym i'r lleiafrif Albaneg. Yr iaith swyddogol yw Macedoneg.
[bawd|chwith|Gogledd Macedonia a [Cymru|Chymru o ran maint a lleoliad]]

Mae Cyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, ac yn ymgeisydd i ddod yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd. Derbyniwyd cais gweriniaeth i ymaelodu â NATO ar 6 Chwefror 2019. fel rhan o'r Cytundeb drwy'r Cenhedloedd Unedig ar newid enw'r wladwriaeth i 'Gweriniaeth Gogledd Macedonia'.

## Enw'r wlad 
Ar hyn o bryd mae Macedonia (Macedoneg: *Македонија*/*Makedonija*) yn defnyddio dau enw. Enw swyddogol y wlad yw *Gweriniaeth Macedonia* (Macedoneg: *Република Македониjа*/*Republika Makedonija*). Nid oedd yr enw hwn yn dderbyniol gan lywodraeth Gwlad Groeg, gan fod gan wlad Groeg ranbarth o'r un enw. Felly mae Macedonia wedi cytuno i ddefnyddio'r enw *Cyn-Weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia* (Macedoneg: *Поранешна Југословенска Република Македонија*/*Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija*) fel enw dros dro yn y Cenhedloedd Unedig, yr Undeb Ewropeaidd, ac mewn mudiadau rhyngwladol eraill. Cytunwyd ar yw enw *Gweriniaeth Gogledd Macedonia* ar 12 Chwefror 2019.

## Oriel

File:Sveti jovan kaneo.jpg|Eglwys Sant Ioan, Kaneo.
File:Sv. Sofija, Ohrid 011.JPG|Eglwys Gadeiriol Santes Sophia, Ohrid.
File:Mount Pelister MK.jpg|Mynydd Baba.
File:Bitola Širok Sokak.JPG|Širok Sokak, Bitola.
File:Mount Korab, Republic of Macedonia.jpg|Mynydd Korab.
File:MountShara.jpg|Myneddau Šar.
File:Meister von Nerezi 001.jpg|Paentiadau yn Eglwys Sant Panteleimon (Nerezi).

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Balcanau
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd tirgaeedig
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Slafonaidd
Categori:Sefydliadau 1991