open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taliesin (locomotif)

Mae **Taliesin** yn locomotif Cledrau cul sy’n gweithio ar Reilffordd Ffestiniog. Dyma'r trydydd locomotif â’r un enw. Mae’n locomotif Fairlie sengl gyda threfniant olwynion 0-4-4, a adeiladwyd gan y rheilffordd a grŵp o wirfoddolwyr yng Ngweithdy Boston Lodge. Taliesin oedd y pumed locomotif a adeiladwyd yno, a chwblhawyd y gwaith ym 1999. Mae’n debyg i’r Taliesin gwreiddiol, adeiladwyd ym 1876 a datgymalwyd ym 1924, er ei fod tipyn bach yn fwy. Erbyn hyn mae’n gweithio’n rheolaidd ar y rheilffordd.

## Hanes
Codwyd pres i adeiladu’r locomotif gyda cynllun gan Andy Savage a Gordon Rushton. Talwyd £10 bob mis dros gyfnod o 12 mlynedd. Roedd y ‘Taliesin’ newydd tipyn bach yn hirach na’r un gwreiddiol. Roedd hi’n bosibl newid o ddefnyddio glo i olew – neu’r ffordd arall - mewn diwrnod. Adeiladwyd y boeler gan Bloomfield Steel Construction ym 1998. Cafodd y locomotif ei enwi ym Mai 1999. Cwblhawyd a pheintiwyd y locomotif cyn dechrau gweithio ym Awst 2000, yn defnyddio olew. Gweithiodd Taliesin yng Ngwyl Rheilffordd Eryri ar 16-17 Medi 2000, ac aeth o yn ôl i’r rheilffordd ar 22-23 Medi 2001 ac eto yn Nhachwedd 2009.

Defnyddiwyd olew gan locomotifau’r rheilffordd ers y 60au i osgoi tanau yn ymyl y rheilffordd ym Mharc Cenedlaethol Eryri a’r costau canlynol o yswiriant, ond roedd cost yr olew wedi codi’n sylweddol, felly cynlluniwyd Taliesin i newid o olew i lo, a’r gwrthwyneb, yn rhwydd. Newidiwyd gweddill y locomotifau wedyn. Mae Taliesin yn boblogaidd ymysg y gyrwyr a dynion tân, ond mae o wedi dioddef ar ôl iddo dynnu gormod o gerbydau. Datryswyd y broblem gan greu ‘monobloc’ yn cynnwys y silindrau a falfau piston. Ychwanegwyd y monobloc erbyn mis Hydref 2011. Bwriadir defnyddir monobloc tebyg ar locomotifau eraill. Codwyd pwys y boeler i 200psi yn 2012. Ailwbeiniwyd Taliesin yn 2016.

Taliesin01LB.jpg|Taliesin ym Mhorthmadog
Taliesin02LB.jpg|Taliesin a Linda'n gadael Tan-y-Bwlch

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd Ffestiniog
Idwal ap Ieuan Jones

bawd|de|400px|Idwal Jones mewn arddangosfa hedfan ym Mhwllheli yn ystod y 1930au cynnar

Roedd **Idwal Jones** (10 Hydref 1905 – 29 Mai 1937), neu **Idwal ap Ieuan Jones** i roi ei enw llawn iddo, yn hanu o Dal-y-sarn, Dyffryn Nantlle. Daeth yn enwog fel peilot yn nyddiau cynnar hedfan masnachol.

Ganed Idwal ym Mhenhafodlas Bach, tŷ yng Nghoetmor, sef rhesiad o dai hanner ffordd rhwng Pen-y-groes a Thal-y-sarn. Ei rieni oedd Evan a Catherine Mary Jones. Chwarelwr oedd ei dad, a elwid yn "Ifan Garn" gan ei gydnabod. Roedd hwnnw'n awdur llyfr sylweddol ar hanes chwareli Dyffryn Nantlle. Bu farw ei wraig pan oedd Idwal yn ifanc ac ymhen rhai blynyddoedd fe ail-briododd ac o'r briodas honno cafwyd tair hanner chwaer i Idwal. Aeth i Ysgol Genedlaethol Tal-y-sarn ac wedyn i Ysgol Ramadeg Pen-y-groes. Erbyn 1908 pan fynychodd Idwal yr ysgol am y tro cyntaf, yr oedd y teulu'n byw yn Ffordd yr Orsaf. Fe adawodd yr ysgol fach ym 1917 wedi iddo lwyddo i fod yr uchaf ar restr ysgoloriaeth y sir, gan fynd ymlaen i Ysgol Ramadeg Pen-y-groes.

Yn y man cymhwysodd fel peilot, gan arbenigo mewn hedfan erobatig er mwyn adloniant i'r tyrfaoedd a ddaeth i weld hedfan mentrus gan aelodau Syrcas Hedfan Syr Alan Cobham, yr oedd Idwal Jones yn brif beilot erobatig ynddi. Un o'i gampau oedd codi hances boced oddi ar y ddaear gyda blaen un o adenydd ei awyren.

Yn y 1930au cynnar, roedd Idwal Jones yn byw adref pan nad oedd yn hedfan. Er bod ganddo gar a "dillad Lloegr" (chwedl Cledwyn Jones, y canwr ac awdur erthygl amdano) ar ôl iddo wneud pres da yn y Syrcas Awyr, byddai'n dal i gymdeithasu ar nos Sadwrn gyda hogiau'r dyffryn, a chyrchu rhai ohonynt adref yn ei gar wedi iddynt fwynhau'r noson yn ormodol. Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Sant Rhedyw, Llanllyfni. Mae cerfiad o lun awyren ar ei garreg fedd.

Ni ddylid ei gymysgu gyda'i gyfoeswr, y gweinidog ac awdur y Parch. Idwal Jones, yntau o Dal-y-sarn ond pedair blynedd yn iau nag Idwal ap Ieuan Jones.

## Cyfeiriadau
Categori:Awyrenwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1937
Charlestown, Cernyw

Pentref a phorthladd yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Charlestown** (Cernyweg: *Porthmeur West*). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil St Austell Bay. Saif tua 2 miltir (3&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o dref St Austell.

Datblygwyd y porthladd o bentref pysgota bach o'r enw West Polmear gan y tirfeddiannwr lleol, Charles Rashleigh (m. 1823). Dechreuwyd adeiladu yn 1791. Roedd hyn yn cynnwys pier, doc a batri gynnau; moderneiddiwyd y pentref hefyd. Bwriad y porthladd oedd hwyluso allforio copr o'r mwyngloddiau cyfagos. Yn 1799 ailenwyd y lle yn "Charles Town" er anrhydedd i Rashleigh.

Charlestown03.JPG|Y porthladd
St Paul's Parish Church - geograph.org.uk - 216990.jpg|Eglwys Sant Paul

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo

Cyfres deledu o Dde Corea yw ***Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo*** sy'n serennu Lee Joon-gi, IU a Kang Ha-neul. Fe ddarlledodd ar SBS rhwng 29 Awst a 1 Tachwedd 2016.

## Cast 
* Lee Joon-gi - Wang So
* IU - Go Ha-jin / Hae Soo
* Kang Ha-neul - Wang Wook

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu De Coreaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
St Michael's Mount

bawd|St Michael’s Mount, Cernyw, Lloegr.
Ynys lanwol a phlwyf sifil yng Nghernyw, De Orllewin Lloegr, ydy '''St Michael's Mount'* (Cernyweg: *Karrek Loos yn Koos''). Fe'i rheolir gan Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Saif yr ynys ychydig oddi ar yr arfordir, a gellir ei chyrraedd trwy groesi sarn sydd wedi'i gorchuddio â dŵr y môr ar lanw uchel.

Dynodir rhan o'r ynys yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd ei daeareg.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Cernyw
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Lloegr
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghernyw
Categori:Ynysoedd Lloegr
Categori:Ynysoedd llanwol
Bregus (cyfres deledu)

Rhaglen ddrama seicolegol yw ***Bregus***. Crëwyd Bregus gan Mared Swain a Ffion Williams yn 2018 ac fe'i gynhyrchwyd gan Fiction Factory. Mae'r gyfres yn canolbwyntio ar fywyd Ellie (Hannah Daniel), sydd ar yr wyneb, yn ymddangos yn hollol berffaith.

Mae 6 pennod yn y gyfres gyntaf a ddarlledwyd yn 2021. Fe'i darlledwyd yn y slot ddrama arferol am 9pm ar S4C.

## Cast
* Ellie – Hannah Daniel
* Mart – Rhodri Meilir
* Menna – Enfys Eira
* Ems – Siôn Ifan
* Lucy – Sara Gregory
* Richard – Julian Lewis Jones
* Bet – Hedydd Dylan
* Carly – Rebecca Hayes
* Ellie ifanc – Lili Mai Davies
* Hywel Aitken – Alun ap Brinley
* Becky – Leilah Hughes

## Penodau 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* *Bregus* ar y BBC iPlayer

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2021
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Jonathan Steinberg

Hanesydd Americanaidd oedd **Jonathan Steinberg** (8 Mawrth 1934 – 4 Mawrth 2021) sydd yn nodedig am ei fywgraffiad o Otto von Bismarck, *Bismarck: A Life* (2011).

Ganed yn Efrog Newydd i deulu Iddewig. Rabi yn synagog Park Avenue, Manhattan, oedd ei dad Milton Steinberg. Mynychodd Jonathan ysgol flaengar Walden, a dan nawddogaeth y teulu Warburg cafodd ei anfon i Brifysgol Harvard. Derbyniodd ei radd mewn economeg ym 1955.

Aeth i Brifysgol Caergrawnt ym 1961 i gychwyn ar ei ddoethuriaeth dan oruchwyliaeth Harry Hinsley. Penodwyd Steinberg yn gymrawd ymchwil yng Ngholeg Crist ym 1963, ac yn gymrawd yng Neuadd y Drindod ac yn is-ddarlithydd yng Nghaergrawnt ym 1966. Cyhoeddodd ei draethawd doethurol ar ffurf y llyfr ''Yesterday's Deterrent: Tirpitz and the Birth of the German Battle Fleet'' (1965). Cafodd ei ddewis i diwtora Siarl, Tywysog Cymru ar bwnc hanes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yng Nghaergrawnt
Leó Szilárd

Ffisegydd o Hwngari a ymfudai i Unol Daleithiau America oedd **Leó Szilárd** (11 Chwefror 1898 – 30 Mai 1964) sydd yn nodedig am lunio'r adwaith cadwynol niwclear ac am ei ran ym Mhrosiect Manhattan.

Ganed ef yn Budapest, Teyrnas Hwngari. Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, aeth i'r Almaen ac enillodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Friedrich Wilhelm ym 1922. Wedi i'r Natsïaid gipio grym ym 1933, aeth Szilárd i Fienna, ac ym 1934 i Lundain.  Ymunodd ag adran ffiseg ysbyty athrofaol St Bartholomew's, a chyda T. A. Chalmers datblygodd y dull cyntaf o ddatgysylltu isotopau o elfennau ymbelydrol artiffisial.

Aeth Szilárd i'r Unol Daleithiau ym 1937 ac addysgodd ym Mhrifysgol Columbia. Ym 1939, ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd, llwyddodd Szilárd a Eugene Wigner i ddwyn perswâd ar Albert Einstein i hysbysu llywodraeth yr Unol Daleithiau am ddichonoldeb yr adwaith cadwynol niwclear, ac ysgrifennodd Szilárd lythyr, a arwyddwyd gan Einstein, i'r Arlywydd Franklin D. Roosevelt yn erfyn arno i ddatblygu'r bom atomig. O 1942 hyd at ddiwedd y rhyfel bu Szilárd yn arwain ymchwil niwclear ym Mhrifysgol Chicago, gan gynnwys cynorthwyo Enrico Fermi i adeiladu'r adweithydd niwclear cyntaf. Ym 1946 penodwyd Szilárd yn athro bioffiseg ym Mhrifysgol Chicago.

Wedi diwedd y rhyfel, ymgyrchodd Szilárd dros allu heddychlon yr atom a chyfyngiadau rhyngwladol ar arfau niwclear. Szilárd oedd un o sefydlwyr y *Bulletin of Atomic Scientists* ym 1945, a derbyniodd wobr Atoms for Peace ym 1959. Sefydlodd y Council for a Livable World ym 1962. Bu farw Leó Szilárd yn La Jolla, Califfornia, yn 66 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Hwngari
Categori:Academyddion Prifysgol Chicago
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Ffisegwyr o Hwngari
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o Hwngari
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Pobl o Budapest
Lawrence Ferlinghetti

Bardd o'r Unol Daleithiau yn yr iaith Saesneg oedd **Lawrence Monsanto Ferlinghetti** (24 Mawrth 1919 – 22 Chwefror 2021) a oedd yn un o sefydlwyr cenhedlaeth y Bitniciaid yn San Francisco yn y 1950au.

Ganed yn Yonkers yn nhalaith Efrog Newydd, a chafodd ei fagu yn Ffrainc a Long Island. Gwasanaethodd yn swyddog yn Llynges yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Derbyniodd ei radd baglor o Brifysgol Gogledd Carolina, ei radd meistr o Brifysgol Columbia, a'i ddoethuriaeth o'r Sorbonne ym 1951.

Ymsefydlodd Ferlinghetti yn San Francisco, Califfornia, ym 1951, ac ym 1953 agorodd ei siop lyfrau, City Lights, a fyddai'n ganolfan i gylch *avant-garde* y ddinas. Dan enw'r wasg City Lights Books, cyhoeddodd nifer o awduron cenhedlaeth y Bitniciaid, gan gynnwys Allen Ginsberg, Jack Kerouac, Gregory Corso, Denise Levertov, William Burroughs, a William Carlos Williams.

Cyhoeddodd ei nofel hunangofiannol, *Little Boy* (2019), adeg ei ganmlwyddiant. Bu farw yn San Francisco yn 101 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *Pictures of the Gone World* (1955).
* *A Coney Island of the Mind* (1958).
* *Endless Life* (1981).
* *Love in the Days of Rage* (1988).
* *These Are My Rivers* (1995).
* *A Far Rockaway of the Heart* (1997).
* *What Is Poetry?* (1999).
* *How to Paint Sunlight* (2001).
* *Americus: Part I* (2004).
* *Poetry as Insurgent Art* (2007).
* *Time of Useful Consciousness* (2012).
* *Writing Across the Landscape: Travel Journals 1960–2010* (2015).
* *I Greet You at the Beginning of a Great Career: The Selected Correspondence of Lawrence Ferlinghetti and Allen Ginsberg, 1955–1997* (2015).
* *Little Boy* (2019).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Gogledd Carolina
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Categori:Pobl o Yonkers
Categori:Pobl fu farw yn San Francisco
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Swyddogion Llynges yr Unol Daleithiau
Plaid Alba

Mae **Plaid Alba** yn blaid genedlaetholgar Albanaidd sydd wedi'i lleoli yng Nghaeredin.  Sefydlwyd Plaid Alba gan Laurie Flynn  ac fe’i lansiwyd yn gyhoeddus gan gyn Brif Weinidog yr Alban, Alex Salmond ar 26 Mawrth 2021.   Cyhoeddodd y blaid gynlluniau i sefyll ymgeiswyr rhestr yn unig yn etholiad Senedd yr Alban 2021 . 

## Hanes 
Cofrestrwyd y blaid gyda'r Comisiwn Etholiadol ar 8 Chwefror 2021.

Ar 26 Mawrth 2021, cyhoeddodd cyn Prif Weinidog yr Alban, Alex Salmond, yn lansiad etholiad y blaid ei fod wedi ymuno â’r blaid ac y byddai’n dod yn arweinydd newydd. . Ar yr un diwrnod ymunodd Neale Hanvey AS SNP etholaeth Kirkcaldy a Cowdenbeath â'r blaid. 

### Arweinwyr
## Etholiad Senedd yr Alban 2021 
Cyhoeddodd y blaid gynlluniau i sefyll o leiaf bedwar ymgeisydd ar gyfer y bleidlais rhestr ym mhob rhanbarth yn etholiad Senedd yr Alban 2021. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Gwefan y Blaid

Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaeredin
Categori:Cenedlaetholdeb Albaniaidd
Alba
Linda (locomotif)

Mae **Linda** yn locomotif Cledrau cul 2-4-0 tanc cyfrwy sy’n gweithio ar Reilffordd Ffestiniog ers yr 1960au.

## Hanes
Adeiladwyd Linda fel locomotif 0-4-0 gan Gwmni Hunslet ym 1893 ar gyfer Chwarel Penrhyn, yn costio £800. Mae enw’r locomotif yn dod o Linda Blanche Douglas-Pennant. Llys-enw’r 2 locomotif Linda a Blanche ar Reilffordd Ffestiniog yw ‘The ladies’. Cafodd Linda bocs tân newydd ym 1905 ac un arall ym 1921. Cafodd boeler newydd ym mis Ebrill 1936. Roedd y locomotif mewn storfa rhwng 24 Awst 1940 a 18 Mai 1950. Cafodd tanc newydd yn Ionawr 1951. Gorffennodd ei yrfa yn y chwarel ar 11 Gorffennaf 1962. Cynigwyd Linda i Reilffordd Ffestiniog a Rheilffordd Talyllyn am £1500, ond gwrthodwyd y cynnig. Llogwyd Linda am £50 yr wythnos, a chyrhaeddodd y locomotif Minffordd ar 14 Gorffennaf 1962. Addaswyd Linda i ffitio traciau’r Ffestiniog cyn dechrau’r tymor 1963 a ffitiwyd breciau wactod. Ychwanwgwyd Tra-phoethi gan gwmni Hunslet ym 1969 ac ailadeiladwyd y locomotif ym 1970, yn locomotif 2-4-0ST. Ym mis Hydref newidiwyd y locomotif i ddefnyddio olew. Newidiwyd y locomotif i ddefnydd glo ym 1985, ac yn ôl i olew ym 1986. Cafodd y locomotif atgyweiriad mawr ym 1990-91, gan gynnwys cab newydd. Peintiwyd Linda yn ddu yn ystod atgyweiriad arall ym 1995-96. Gweithiodd Linda ar Reilffordd Eryri rhwng 24 a 30 Mai 2003. Roedd Linda mewn storfa am sbel, ond atgyweiryd erbyn 2011, a daeth yn ôl i’w waith ar 26 Ebrill 2011. Aeth Linda i Reilffordd Ysgubor Statfold yn Swydd Stafford. Ailbeintiwyd y locomotif yn wyrdd yng Ngorffennaf 2011. Newidiwyd y locomotif i ddefnydd glo ym mis Awst 2013. Mae’r tocyn boeler yn dod i ben yn 2021 a bydd angen gwaith arall.

Linda01LB.jpg
Linda02LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd Ffestiniog
Safleoedd rygbi'r undeb

Mae'r dudalen hon yn bodoli i wneud i'r tudalennau *Nodyn:* am safleoedd rygbi gweithio. Pan fydd erthyglau unigol am bob safle yn cael eu creu caiff ei ddileu. 
Peidiwch â'i olygu os gwelwch yn dda. AlwynapHuw (sgwrs) 17:29, 28 Mawrth 2021 (UTC)
## Blaenwyr
### Prop
### Prop pen rhydd (1)
### Prop pen tyn (1)
### Bachwr (2)
:*Prif erthygl Bachwr (rygbi)*
### Clo (4 a 5)
### Rhes gefn
Mae'r rhes gefn yn cynnwys tri chwaraewr - dau flaenasgellwr, un ar bob ochr i'r sgrym; a'r wythwr yng nghefn y sgrym.
### Blaenasgellwr (6 a 7)
### Wythwr (8)
:*Prif erthygl Wythwr (rygbi)*

## Cefnwyr
### Mewnwr (9)
### Maswr (10)
:*Prif erthygl Maswr (rygbi)*
### Canolwr (12 a 13)
:*Prif erthygl Canolwr (rygbi)*
### Asgellwr (11 a 14)
:*Prif erthygl Asgellwr (rygbi)*
### Cefnwr (15)
:*Prif erthygl Cefnwr (rygbi)*
Damcaniaeth feirniadol

Dull Marcsaidd a Freudaidd o drin syniadaeth ac ymchwil cymdeithasol a gwleidyddol yw **damcaniaeth feirniadol** sydd yn canolbwyntio ar rym mewn strwythurau cymdeithasol. Cafodd ei harloesi yn y 1930au gan Ysgol Frankfurt, sef criw o ysgolheigion yr Institut für Sozialforschung, Prifysgol Frankfurt, yn eu plith Herbert Marcuse, Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Walter Benjamin, ac Erich Fromm. Mae gan ddamcaniaethwyr beirniadol agwedd weithredol at athroniaeth, gan gredu bod yn rhaid i'r ysgolhaig wrth ei waith mynd i'r afael â'r strwythurau grym sydd yn rheoli ac yn gormesu pobl, a cheisio'u gorchfygu.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Beirniadaeth lenyddol
Categori:Hanes mudiadau cymdeithasol
Categori:Ôl-foderniaeth
Beverly Cleary

Roedd **Beverly Atlee Cleary** (née **Bunn**; 12 Ebrill 1916 &ndash; 25 Mawrth 2021) yn awdur a llyfrgellydd o'r Unol Daleithiau, am fwyaf adnabyddus am y gyfres nofelau plant "Ramona Quimby".

Cafodd ei geni ym McMinnville, Oregon, yn ferch i'r ffermwr Chester a'i wraig Mable Atlee Bunn, athrawes. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Chaffee a'r Prifysgol Califfornia, Berkeley.

Priododd Clarence Cleary ym 1940; bu farw Clarence yn 2004. Roedd ganddyn nhw ddau o blant (efeilliaid, g. 1955).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau plant
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Llenorion plant o'r Unol Daleithiau
Categori:Llyfrgellwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Ardaloedd Harddwch Naturiol Eithriadol Cymru

Mae **Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol** (AHNE) yn ardaloedd sy'n cael eu dynodi gan Gyfoeth Naturiol Cymru ar ran Llywodraeth Cymru. Ceir pump Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol:

*Arfordir Môn
*Bryniau Clwyd
*Penrhyn Gŵyr
*Penrhyn Llŷn
*Dyffryn Gwy

Mae pedwar o'r ardaloedd yn llwyr yng Nghymru ond mae un, sef Llwybr Dyffryn Gwy yng Nghymru ac yn Lloegr.

## Ardaloedd Harddwch Naturiol Eithriadol Cymru 
Mae ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yn cael eu hamddiffyn rhag datblygiadau tai, diwydiant ayb, tebyg i rai parciau cenedlaethol ond nad oes ganddynt bwerau cynllunio, fel sydd gan y Parciau Cenedlaethol. Maent hefyd yn wahanol i barciau cenedlaethol yn eu cyfleoedd mwy cyfyngedig ar gyfer hamdden awyr agored.

Dynodwyd yr AHNE cyntaf yn y DU ym 1956 ym Mhenrhyn Gŵyr, De Cymru. Y mwyaf diweddar a gadarnhawyd yw'r rhan estynedig o AHNE Bryniau Clwyd, yn 2012, gan ffurfio AHNE Bryniau Clwydian a Dyfrdwy (neu Edeyrnion).

## Ardaloedd Arfaethedig 
Yn 2022 cefnogodd y naturiaethwr Iolo Williams ddeiseb i wneud Mynyddoedd Cambria yn AHNE. Trafodwyd y mater hyn yn Senedd Cymru ym mis Tachwedd, 2022.

Yn 2023, bu mudiad yn galw am wneud Ystrad Tywi (Dyffryn afon Tywi) yn AHNE gyda'r teitl "AHNE Dyffryn Tywi".

## Cyfeiriadau
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Henry Lawes

Cyfansoddwr o Sais oedd **Henry Lawes** (bedyddiwyd 5 Ionawr 1596 – 21 Hydref 1662) sydd yn nodedig am ei ganeuon continwo.

Ganed yn Dinton, Wiltshire. Ymunodd â'r Capel Brenhinol ym 1626 a fe'i penodwyd yn liwtydd a chanwr brenhinol ym 1631. Cyfansoddodd gerddoriaeth ar gyfer y masc *Comus* gan John Milton ym 1634, ac mae'n bosib iddo gyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer y masc *Coelum Britannicum* gan Thomas Carew hefyd yn yr un flwyddyn. Ym 1636 cydweithiodd â'i frawd, William Lawes, i gyfansoddi cerddoriaeth ar gyfer y masc ''The Triumph of the Prince d'Amour'' gan Syr William Davenant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1596
Categori:Marwolaethau 1662
Categori:Cyfansoddwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr baróc o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Wiltshire
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Robin's Wish

Cyfres deledu Americanaidd oedd '''''Robin's Wish'''''. Y prif gyflwynwyr oedd Tylor Norwood.

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2020
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Marvin Hagler

Paffiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Marvelous Marvin Hagler** (ganed Marvin Nathaniel Hagler; 23 Mai 1954 – 13 Mawrth 2021) a fu'n bencampwr pwysau canol y byd o 1980 i 1987.

Ganed Marvin Nathaniel Hagler yn Newark, New Jersey, i deulu Affricanaidd-Americanaidd. Wedi i'w dad, Robert Sims, adael y teulu, cafodd Marvin, ei frawd Robbie, a'u pedair chwaer eu magu gan eu mam Ida Mae Hagler. Yn sgil difrod i'w cartref yn nherfysgoedd hiliol 1967, symudodd y teulu i Brockton, Massachusetts, ac yno dechreuodd Marvin a Robbie baffio. Enillodd Marvin bencampwriaeth amaturaidd yr Unol Daleithiau ym 1973, a throdd yn broffesiynol yn ddiweddarach y flwyddyn honno. Yn sgil buddugoliaethau yn erbyn y Sais Kevin Finnegan a "Bad" Bennie Briscoe o Philadelphia, cafodd Hagler gontract â Bob Arum, un o'r prif drefnwyr gornestau paffio yn Las Vegas.

Cafodd Hagler bump o blant gyda'i wraig gyntaf, Bertha. Symudodd i'r Eidal yn sgil ei golled i Sugar Ray Leonard, ac yno actiodd mewn ffilmiau llawn cyffro. Ailbriododd, â'r Eidales Kay Guarrera, yn 2000. Bu farw Marvin Hagler yn 66 oed yn Bartlett, New Hampshire.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o New Jersey
Bancffosfelen

Pentref yng nghymuned Pontyberem, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw  **Bancffosfelen**. Saif i'r gogledd-orllewin o bentref Pontyberem ar ffordd y B4306 i gyfeiriad Crwbin. Ar fynydd Bancffosfelen mae yna olion neolithig, a golygfeydd panoramig 360. Mae yma ysgol hefyd, o'r enw Ysgol Bancffosfelen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
*Nigel Owens, dyfarnwr rygbi 

## Cyfeiriadau
Categori:Pontyberem
Categori:Sir Gaerfyrddin
David Lloyd George (locomotif)

Roedd **David Lloyd George** y pedwerydd locomotif adeiladwyd gan Gymni’r Rheilffordd Ffestiniog yng Ngweithdy Boston Lodge. Mae’r enw ‘David Lloyd George’ ar un ochr y locomotif a ‘Dafydd Lloyd George’ar yr ochr arall. 12 yw rhif y locomotif. Cwblhawyd y locomotif ym 1992, i losgi olew. Erbyn hyn, mae’n ddefnyddio glo.

## Hanes
Ym 1989, cafodd y rheilffordd grant o’r Rhaglen INCA. Bwriadwyd rhoi boeler newydd ar Merddin Emrys neu Iarll Merioneth ond penderfynwyd adeiladu locomotif Fairlie Dwbl newydd. Roedd y cynllun yn yn newydd, ond yn seiliedig ar gynllun gwreiddiol Spooner, er gyda boelers taprog, tipyn bach yn fyrrach na’r boelers gwreiddiol. Datblygwyd cynllun y boeler gan Bob Meanley o weithdy locomotif Tyseley, ac wedi adeiladu gan gwmni Bloomfield, Tipton. Mynnodd yr arolygwr boeler fod y boeler i gyd wedi weldio, yn wahanol i foelers Fairlie cynt. Mae corff y locomotif yn debyg i Merddin Emrys a Livingston Thompson. Ond mae un o’r tanciau y dal olew yn hytrach na ddŵr. Dechreuodd David Lloyd George ei waith yng Gorffennaf 1992 er doedd o ddim yn orffenedig, oherwydd problemau gyda Merddin Emrys. Doedd dim to ar y cab a phaentiwyd y locomotif yn ddu. Paentiwyd o’n goch gyda llinellau yn hwyrach ym 1992 a chafodd ei enw ym mis Ebrill 1993.

### Ailadeiladu cyntaf a defnyddio’n llai
Roedd y locomotif yn effeithiol iawn dros ei ddeg mlynedd gyntaf. Cafodd atgyweiriad yn 2002, yn cynnwys tiwbiau newydd i’r boeler. Wedyn defnyddiwyd y locomotif yn llai, oherwydd oedran ei fogis, a hefyd fod o’n defnyddio oil tra oedd glo’n rhatach. Adeiladwyd bogis newydd yn 2012 gyda falfau piston.

### Ailadeiladu eto, a newid i ddefnydd glo
Cafodd y boeler tiwbiau newydd eto, elfen dra-poethwr newydd a bocs mwg newydd. Nweidwyd y locomotif i ddefnyddio glo, a chrewyd lle ychwanegol i gadw glo ar ben y tanciau. Ailadeiladwyd y locomotif erbyn 2014 gyda simneiau talach, paentiwyd yn llwyd, ac ail-ddechreuodd ei waith ym mis Mai. Paentiwyd y locomotif yn goch yn 2015.

DavidLloydGeorge01LB.jpg
DavidLloydGeorge02LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd Ffestiniog
Xcas

System Algebra Cyfrifiadurol ffynhonnell agored (CAS) yw **Xcas** ar gyfer Microsoft Windows, Apple macOS a Linux.

Datblygwyd y meddalwedd gan Bernard Parisse a rhyddhawyd y fersiwn gyntaf yn 2000.

Mae Xcas wedi'i ysgrifennu mewn C++.
bawd|Mae Xcas yn datrys hafaliadau gwahaniaethol.

## Nodweddion 
* Mae Xcas yn gallu gweithredu fel cyfrifiannell wyddonol sy'n darparu mewnbwn ac yn ysgrifennu argraffiad tlws
* Mae Xcas yn gweithio hefyd fel taenlen;
* algebra cyfrifiadurol;
* Geometreg 2D yn y gwastad;
* Geometreg 3D yn y gofod;
* taenlen;
* ystadegau;
* atchweliad (esbonyddol, llinol, logarithmig, logistaidd, polynomial, pŵer)
* rhaglennu;
* datrys hafaliadau hyd yn oed â gwreiddiau cymhleth;
* datrys hafaliadau trigonometrig
* datrys hafaliadau gwahaniaethol (darlunio gwylio);
* tynnu graffiau;
* cyfrifo ffwythiannau gwahaniaethol (neu ddeilliadol);
* cyfrifo ffwythiannau gwrthdarddiadol;
* cyfrifo arwynebedd a chalcwlws integrol;
* algebra llinol

## OS 
* Microsoft Windows
* Apple macOS
* Linux

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* www-fourier.ujf-grenoble.fr 
*www-fourier.ujf-grenoble.fr/~parisse/giac/cascmd_en.pdf 

Categori:Ieithoedd rhaglennu
Valerie Pitts

Roedd **Ann Valerie Pitts** (**Arglwyddes Solti**; 19 Awst 1937 – 31 Mawrth 2021) yn gyflwynydd teledu Seisnig. Roedd hi'n wraig i Syr Georg Solti rhwng 1967 a'r marwolaeth Solti ym 1997. 

Cafodd Pitts ei geni yn Leeds. Daeth hi'n gyflwynydd gyda'r BBC yn y 1950au. Priododd â James Sargent ym 1960. Cyfarfu â'r arweinydd Georg Solti ym 1964, ac wedyn ysgarodd hi a'i gŵr.

Bu farw yn Llundain yn 83 oed. 

## Teledu
*''What's My Line?* (1962)
**Play School* (1965-69)
**Face the Music* (1975-83)
**Boulevard Bio* (1994)
**BBC Proms'' (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Scott Morrison

Mae **Scott Morrison** (ganwyd 13 Mai 1968; llysenw *Scomo*) yn wleidydd o Awstralia, sy'n Prif Weinidog Awstralia rhwng Awst 2018 a Mai 2022. Ar hyn o bryd mae'n AS dros Adran Cook.

Mae'n arweinydd y Blaid Ryddfrydol Awstralia, plaid wleidyddol geidwadol. Mae'n byw yn Tŷ Kirribilli yn Sydney.

Cafodd Morrison ei eni yn Sydney, yn fab i Marion (née Smith) a'r gwleidydd lleol John Douglas Morrison (1934–2020). Cafodd ei addysg yn Sydney Boys High School ac ym Mhrifysgol De Cymru Newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Prif Weinidogion Awstralia
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Celia Barlow

Gwleidydd Lafur o Gymru yw **Celia Anne Barlow** (ganwyd 28 Medi 1955). Roedd hi'n Aelod Seneddol San Steffan dros Hove rhwng 2005 a 2010.

Cafodd Barlow ei geni yng Nghaerdydd. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol y Frenin Edward, Birmingham. Priododd â'r newyddiadurwr BBC Sam Jaffa ym 1988. Ysgarodd hi ym 2011, wedi i Barlow golli ei sedd seneddol. Roedd hi'n rhan o'r sgandal treuliau seneddol yn 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Gaerdydd
Port Macquarie

Mae **Port Macquarie** () yn ddinas yn nhalaith Awstralia De Cymru Newydd. Mae ganddo boblogaeth o oddeutu 50,000 ac mae'n cyffwrdd â'r Cefnfor Tawel. Mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, oherwydd ei draethau. Mae hefyd yn un o'r dinasoedd rhanbarthol mwyaf amlddiwylliannol yn y wladwriaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd De Cymru Newydd
Jessica Walter

Roedd **Jessica Walter** (31 Ionawr 1941 &ndash; 24 Mawrth 2021) yn actores o'r Unol Daleithiau, yn fwyaf adnabyddus am ei rôl yn y ffilm *Play Misty for Me* (1971), gyda Clint Eastwood.

Cafodd Walter ei geni yn Brooklyn, yn ferch i Esther (née Groisser) a David Walter; roedd David yn gerddor. Enillodd y Wobr Clarence Derwent Award ym 1963 am "Outstanding Debut Broadway Performance" yn y ddrama *Photo Finish* gan Peter Ustinov. Priododd â Ross Bowman ym 1968; ysgarodd ym 1978. Priododd â'r actor Ron Leibman ym 1983. 

Enillodd Wobr Emmy am ei rôl yn y gyfres deledu *Amy Prentiss*.

Bu farw yn ei chartref ym Manhattan, Efrog Newydd, yn 80 oed.

## Ffilmiau
**Lilith* (1964)
**Grand Prix* (1966)
**The Group* (1966)
**Bye Bye Braverman* (1968)
**Number One* (1969)
**Going Ape!* (1981)
**The Flamingo Kid* (1984)
**Slums of Beverly Hills* (1998)
**Dummy* (2003)
**Undercover Grandpa* (2017)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2021
Barics Môn

bawd|chwith|260px
Roedd **Barics Mon** yn gartref i weithwyr Chwarel Dinorwig o Ynys Môn yn ystod yr wythnos. Gadawsant eu cartrefi ar yr ynys yn gynnar bore Llun ac aethent adref p’nawn Sadwrn bob wythnos yn dod â fwyd i’r chwarel. Dau deras o 11 o unedau oedd yno, bob un gyda ystafell fyw â lle tân ac ystafell wely gyda lle i bedwar dyn. Roedd ffenestr yn wynebu’r heol rhwg y terasau. Defnyddiwyd y barics hyd at 1948. Mae’n bosibl gweld eu hadfeilion hyd at heddiw wrth ddilyn llwybrau Parc Gwledig Padarn. Cyflogai Chwareli Llanberis ddynion o dros drigain o bentrefi bychain yn Sir Gaernarfon a Sir Fôn. Yn wir, roedd ecsodus wythnosol o'r ynys yn cario eu bwyd am yr wythnos waith, pawb efo'i waled yn llawn bwyd ar gyfer y pum niwrnod a hanner. Gweithiodd llawer yn y chwarel dan yr amodau yma am hanner canrif gan weld eu teuluoedd ond am ychydig oriau ar benwythnos. Cychwynnai gweithwyr o gyn belled a Llannerch-y-medd neu Langefni am dri o'r gloch ar fore Llun i gerdded y deg milltir neu fwy at fferi Moel y Don. Wedi croesi'r Fenai, cerddasant hyd at y Felinheli i ddal y tren chwarel o Benscoins. Yna, wedi cyrraedd y chwarel dringo efo'u bwyd i'r barics, a hynny cyn dechrau gweithio. Roedd dwy ystafell ym mhob uned fyw lle trigai dau oedolyn a dau fachgen fel rheol, ac yn perthyn i'r un teulu. Byddai gan bawb ei orchwylion ei hun i gyflawni, yn amrywio o nôl coed tân, llenwi'r bwced lo, nôl dwr ffres neu nôl llaeth enwyn. Byddai un arall yn cael y gwaith o fod yn gyfrifol am ddeffro'r lleill yn y bore. Darperid dau wely dwbwl a phared o lechfaen yn eu gwahanu. Ar y llawr gwelid mat sach. Cynoesol iawn oedd y dodrefn a fyddai fel rheol wedi eu gwneud gan y dynion eu hunain yn ddigon amrwd. Golau cannwyll neu lamp baraffin a geid yn y nos. Hyd yn oed pan ddaeth trydan i Chwarel Dinorwig ym 1906, ni ddarperid cyflenwad i'r un barics.

## Cyfeiriadau
Dinorwig
Categori:Llanberis
Hans Küng

Diwinydd ac offeiriad Catholig ac ysgolhaig o'r Swistir oedd **Hans Küng** (19 Mawrth 1928 – 6 Ebrill 2021).

Ganed ef yn Sursee, yng nghanton Lucerne, y Swistir, yn fab i werthwr esgidiau a merch ffermwr. Roedd ganddo un brawd a phum chwaer iau. Yn ôl ei atgofion, teimlodd Hans alwedigaeth yr offeiriadaeth yn 11 oed. Astudiodd yn y Brifysgol Grigoraidd yn Rhufain, ac yno ysgrifennodd ei draethawd ymchwil ar ddyneiddiaeth anffyddiol Jean-Paul Sartre a diwinyddiaeth Brotestannaidd Karl Barth. Cafodd Küng ei ordeinio'n offeiriad ym 1954 ym Masilica Sant Pedr. Derbyniodd ei ddoethuriaeth mewn diwinyddiaeth o Athrofa Gatholig y Sorbonne ym 1957 cyn iddo ddychwelyd i Lucerne i weithio yn y plwyf am 18 mis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o'r Swistir
Categori:Diwinyddion Catholig o'r Swistir
Categori:Diwinyddion yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Diwinyddion yr 21ain ganrif o'r Swistir
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Offeiriaid Catholig o'r Swistir
Categori:Pobl o ganton Lucerne
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Swistir
John Owen (awdur)

Awdur, dramodydd, athro a chyfarwyddwr theatr a theledu oedd **John Owen** (1952 &ndash; 4 Hydref 2001 [y dyddiad fe'i canfuwyd yn farw]) neu **John Arwyn Owen** / **John A. Owen**. Mae'n fwyaf adnabyddus am fod yn gyn-athro drama yn Ysgol Gyfun Rhydfelen rhwng 1974 a 1991, Ym 1995, 1997 a 1999 enillodd Wobr Tir na n-Og am y llyfr ffuglen Cymraeg gorau i Blant.  Cafodd ei arestio am bum trosedd rhyw ddifrifol yn 2001 ar ôl i bedwar cyn-ddisgybl ddwyn achos yn ei erbyn. Lladdodd ei hun cyn wynebu'r achos llys yn Hydref 2001. Mae hanes yr achos yn ei erbyn wedi'i groniclo'n fanwl yn *Adroddiad Clywch.*

## Gwaith llenyddol 
(detholiad)

### Theatr 
* *Croeso Nôl* (2001) cyfieithiad o *Welcome Home* gan Tony Merchant - Dalier Sylw
* *Full Moon* (1993-1995) Clwyd Theatr Cymru

### Teledu a Ffilm a Radio 
* *Pam fi, Duw?* (1990 – 2001) 6 cyfres i S4C
* *Y Streic* (1996)
* *Yn Gymysg Oll i Gyd* S4C
* *Claire* (1995) BBC Radio Cymru

### Cyhoeddiadau 
* *Pam fi, Duw? : ddy mŵfi* (Talybont: Y Lolfa, 1998)
* *Pam fi, Duw? Pam fi?*
* *Pam Fi Eto, Duw?* (Talybont: Y Lolfa, 1998)
* *Pam Ni, Duw?* (Talybont: Y Lolfa, 2001)

## Cam-drin plant yn rhywiol 
Ym mis Medi 2001, arestiwyd John Owen a'i gyhuddo o droseddau difrifol yn erbyn plant yn Ysgol Gyfun Rhydfelen. Ar 4 Hydref 2001 daethpwyd o hyd i John Owen yn farw yn ei garafán ym Mhorthcawl ar ôl iddo fethu ag ymddangos yn y llys. Roedd wedi cyflawni hunanladdiad. ), i atal y cyhoedd rhag colli hyder yn addysg cyfrwng Cymraeg.

Yn ddiweddarach lansiwyd ymchwiliad gan y Comisiynydd Plant Peter Clarke o’r enw *Adroddiad Clywch* oedd hefyd yn rhestru’r honiadau yn erbyn John Owen, ac yn rhoi argymhellion y dylid eu gweithredu i atal rhywbeth tebyg rhag digwydd eto. Dywedodd Clarke yn yr adroddiad "Ni all unrhyw un a glywodd y dystiolaeth a glywais i yn fy Ymchwiliad amau, â didwylledd, fod Mr John Owen yn euog o weithredoedd o anweddustra rhywiol difrifol yn erbyn rhai disgyblion yn Ysgol Gyfun Rhydfelen. Mae’r dystiolaeth a glywais wedi dangos i Mr Owen, yn ôl pwysau tebygolrwydd, gam-drin disgyblion yn ei ofal yn rhywiol dros nifer o flynyddoedd." 

Cyfansoddodd cyn-ddisgybl arall o Ysgol Gyfun Rhydfelen Ian Rowlands y ddrama *Blink* yn Saesneg sy’n defnyddio achos John Owen fel canolbwynt i’w chefndir. Cyfansoddodd Ian y ddrama wedi sgwrs gydag un cyn-ddisgybl a ddioddefodd gamdriniaeth gan Owen. 

Ym mis Ebrill 2021 daeth cyn-ddisgybl i John Owen, Gareth Potter, ymlaen i siarad yn gyhoeddus mewn rhaglen ddogfen ddirdynol ar S4C, *Cadw Cyfrinach*. Rhannodd ef a dau arall a weithiodd gyda John Owen ar gyfres *Pam Fi Duw?* eu profiad o gael meithrin perthynas amhriodol a gweld bechgyn eraill yn cael meithrin perthynas amhriodol ac yn cael eu hecsbloetio'n rhywiol.

## Cyfeiriadau 
 

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
1864 yn yr Alban

bawd|300px| Yspyty Chalmers, Banff
Digwyddiadau'r flwyddyn **1864 yn yr Alban** .

## Deiliaid 
* Brenhiniaeth - Victoria

### Swyddogion y gyfraith 
* Arglwydd Eiriolwr - James Moncreiff
* Cyfreithiwr Cyffredinol yr Alban - George Young

### Barnwriaeth 
* Arglwydd Lywydd Llys y Sesiwn a'r Arglwydd Ustus Cyffredinol - yr Arglwydd Colonsay
* Arglwydd Clerc Ustus  - Yr Arglwydd Glenalmond

## Digwyddiadau 
* 21 Mehefin - dienyddiad cyhoeddus olaf yng Nghaeredin - George Bryce, llofrudd Ratho.
* 19 Gorffennaf - Agorwyd Ysbyty Chalmers Banff, Swydd Aberdeen.
* 8 Rhagfyr - James Clerk Maxwell yn cyflwyno ei bapur  *Damcaniaeth Dynamegol y Maes Electromagnetig* i'r Gymdeithas Frenhinol, gan drin golau fel ton electromagnetig .
* Sefydlwyd Hall, Russell &amp;amp; Co fel peirianwyr morol yn Aberdeen .
* Banc Cenedlaethol yr Alban yw'r banc cyntaf yn yr Alban i agor swyddfa yn Llundain.
* Yr hanesydd John Hill Burton yn cyhoeddi *The Scot Abroad* .

## Genedigaethau 
bawd|David Torrence
bawd|Bedd Syr John Watson Gordon, Canongate Kirkyard
* 2 Ionawr - James Caird, perchennog llongau (bu farw 1954 )
* 17 Ionawr - David Torrence, actor ffilm (bu farw 1951 )
* 5 Chwefror - Marion Gilchrist, meddyg  (bu farw 1952 )
* 6 Chwefror - John Henry Mackay, ysgrifennwr anarchaidd (bu farw 1933 )
* 14 Chwefror - James Burns, perchennog llongau (bu farw 1919 )
* 8 Mawrth - James Craig Annan, ffotograffydd (bu farw 1946 )
* 28 Mai - Jessie Newbery, g. Rowat, brodiwr (bu farw 1948
* 10 Mehefin - Ninian Comper, pensaer yr Adfywiad Gothig (bu farw 1960)
* 7 Hydref - Harrington Mann, arlunydd (bu farw 1937)
* 31 Hydref - Cosmo Gordon Lang, Archesgob Caergaint (bu farw 1945)
* 4 Tachwedd - Robert Lorimer, pensaer (bu farw 1929 ) 
* 13 Rhagfyr - John Quinton Pringle, paentiwr (bu farw 1925 )

## Marwolaethau 
* 6 Ionawr - John Clements Wickham, fforiwr, swyddog llynges, ynad a gweinyddwr (ganwyd 1798)
* 1 Mehefin - Syr John Watson Gordon, darlunydd portreadau (ganwyd 1788)
* 6 Awst - Catherine Sinclair, nofelydd ac awdur plant (ganwyd 1800)
* 1 Hydref - Ignatius Spencer, offeiriad o Loegr (ganwyd 1799)

## Cyfeiriadau 
Categori:1864
Lyn Macdonald

Hanesydd milwrol o Loegr oedd **Lyn Macdonald** (1929 &#x2013; 1 Mawrth 2021). Mae'n fwyaf adnabyddus am gyfres o lyfrau ar y Rhyfel Byd Cyntaf sy'n wedi tynnu ar adroddiadau uniongyrchol o gyn-filwyr. Roedd hi'n byw ger Caergrawnt, Lloegr.

## Llyfryddiaeth
**They Called It Passchendaele* (1978) 
*''The Roses of No Man's Land* (1980) 
**Somme* (1983) 
**1914: The Days of Hope* (1987)
**1914-1918: Voices and Images of the Great War* (1988)
**1915: The Death of Innocence* (1993)
**To the Last Man: Spring 1918* (1998)
**At the Going Down of the Sun'' (gyda Ian Connerty, Siyr Martin Gilbert, Peter Hart a Nigel Steel)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 2021
Swydd Amwythig (awdurdod unedol)

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Swydd Amwythig** (Saesneg: *Shropshire*) neu (er mwyn gwahaniaethu rhwng yr awdurdod a'r swydd seremonïol) **Cyngor Swydd Amwythig**.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 3,197&nbsp;km², gyda 323,136 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ag awdurdod unedol Telford a Wrekin i'r dwyrain, yn ogystal â siroedd Swydd Gaer i'r gogledd, Swydd Stafford i'r dwyrain, Swydd Gaerwrangon i'r de-ddwyrain, Swydd Henffordd i'r de, Powys i'r gorllewin a Bwrdeistref Sirol Wrecsam i'r gogledd-orllewin.

bawd|dim|Awdurdod unedol Swydd Amwythig yn sir seremonïol Swydd Amwythig

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 2009. Cyn y dyddiad hwnnw roedd Swydd Amwythig yn sir an-fetropolitan wedi'i rhannu yn bum ardal an-fetropolitan: Bwrdeistref Croesoswallt, Bwrdeistref Amwythig ac Atcham, Ardal Bridgnorth, Ardal Gogledd Swydd Amwythig ac Ardal De Amwythig. (Cyn 1998 roedd Telford a Wrekin (dan yr enw *The Wrekin*) hefyd wedi bod yn ardal an-fetropolitan yn y sir an-fetropolitan, ond daeth yn awdurdod unedol annibynnol ar y sir yn y flwyddyn honno.)

Rhennir yr awdurdod yn 201 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Lleolir pencadlys yr awdurdod yn nhref Amwythig. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Bridgnorth, Broseley, Cleobury Mortimer, Clun, Craven Arms, Croesoswallt, Church Stretton, Yr Eglwys Wen, Ellesmere, Llwydlo, Market Drayton, Much Wenlock, Shifnal, Trefesgob a Wem.

## Cyfeiriadau 

Swydd Amwythig
Categori:Sefydliadau 2009
Rachael Blackmore

Mae **Rachael Blackmore** (ganwyd 11 Gorffennaf 1989) yn joci o Iwerddon, sy'n cystadlu mewn rasio National Hunt.

Mae hi'n dod o Killenaule yn Sir Tipperary, Iwerddon. 

Yn 2021, hi oedd y fenyw gyntaf i ennill tlws Ruby Walsh yn Cheltenham, a hefyd y joci benywaidd cyntaf i ennill Y Ras Fawr Genedlaethol, gan reidio  Minella Times.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Jocis o Iwerddon
Alun Ogwen Williams

Roedd **Alun Ogwen Williams** (2 Hydref 1904 – 4 Awst 1970) yn athro ac yn Eisteddfodwr nodedig.

Fe'i anwyd yn Well Street, Gerlan, Bethesda, Sir Gaernarfon, yn fab i John Samuel Williams a Catherine (g. Thomas). Mynychodd ysgol gynradd y Gerlan ac ysgol sir Bethesda cyn mynd i Goleg Normal Bangor lle hyfforddodd fel athro rhwng 1922 a 1924. Wedi gadael y coleg bu'n athro yn Llanfairfechan (1924–26) a Pwllheli (1926-36) cyn cael ei ddewis yn bennaeth mewn ysgolion ym Mhentre Uchaf (1936–42), Penmachno (1942-52) a Leeswood (1952-63). Ym 1963 ymddeolodd i'r Rhyl ond parhaodd i ddysgu Cymraeg yn Ysgol Gyfun Clawdd Offa, Prestatyn hyd at 1965.

Roedd yn nodedig fel adroddwr, actor a beirniad yn y byd Eisteddfodol drwy gydol ei oes. Sefydlodd *Parti Penmachno,* parti sioe a aeth ar daith o amgylch Cymru a Lloegr yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn ddiweddarach. Bu'n aelod o'r *Orsedd* am 40 mlynedd, gan wasanaethu fel ei hysgrifennydd am ddeng mlynedd ac ysgrifennydd Llys yr Eisteddfod dros yr un cyfnod. 

## Bywyd personol
Priododd â Lil Evans (a fu farw 2 Awst 1968) yn Llanbedr, Meirionnydd yn 1932 a bu iddynt un mab, y darlledwr ac awdur, Euryn Ogwen Williams. Priododd â Gwladys Spencer Jones ym Mae Colwyn, Mehefin 1970 ond bu farw prin ddeufis yn ddiweddarach ar 4 Awst, yn Nhreorci, lle y cynhelid yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.

Bu farw yn 65 oed, yn Rhydaman lle cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Genedigaethau 1904
Elinor Jones

Cyflwynydd teledu o Gymraes yw **Elinor Jones** (ganwyd 16 Mawrth 1946). Cyflwynodd nifer o raglenni teledu yn Gymraeg ac yn Saesneg ers y 1970au.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Rachel Elinor Jones yn Llanwrda. Fel plentyn, cystadlodd mewn eisteddfodau yn canu ac adrodd, gan ymddangos ar deledu sawl gwaith. Aeth i'r coleg i astudio diwynyddiaeth.

## Gyrfa
Cychwynnodd Elinor ei gyrfa fel athrawes, yn dysgu mewn ysgolion cynradd ym Margod a Rhiwbeina, Caerdydd. Yn y 1970au cynnar, gwelodd rhywun hi'n rhoi darlith ar addysg plant a chafodd ei chrybwyll i Dorothy Williams, cynhyrchydd yn HTV Cymru. Fe'i gwahoddwyd i gyflwyno cyfres o raglenni i ysgolion, gan gymryd ambell ddiwrnod i ffwrdd o'i gwaith fel athrawes. Cafodd gynnig gwaith llawn-amser fel cyhoeddwraig rhaglenni gyda HTV a rhoddodd y gorau i ddysgu.

Wedi blwyddyn o wneud y gwaith, ganwyd ei merch Heledd Cynwal yn 1975 a'i bwriad oedd dod yn fam lawn-amser. Yna cynigiwyd swydd iddi fel cyflwynydd newyddion ar raglen *Y Dydd*. Aeth i weithio ar y rhaglen am dri diwrnod yr wythnos gan ddibynnu ar gymydog i edrych ar ôl ei phlentyn. Yn yr un cyfnod, roedd yn cyflwyno rhai rhaglenni plant a'r rhaglen gylchgrawn prynhawn i ferched - *Hamdden*.

Wedi dyfodiad S4C, aeth y contract rhaglenni newyddion i BBC Cymru felly daeth ei swydd yn HTV i ben. Er hynny, cynigiodd HTV waith iddi yn cyflwyno sioeau eraill. Cychwynnodd gyda rhaglen deithio. Yn ddiweddarach cyflwynodd sioe sgwrsio ei hun, *Elinor*. Darlledwyd y fersiwn Cymraeg ar S4C a'r un Saesneg ar HTV Wales, lle cyfwelodd nifer o enwogion fel Geraint Evans, Humphrey Lyttelton, Kenneth Williams, Anthony Hopkins, Jeff Banks a Ruth Madoc. Yn y 1990au, cyflwynodd raglenni eraill yn Saesneg fel *On The Road With Elinor*.

Ar S4C, daeth yn gyflwynydd ar y rhaglen gylchgrawn *Heno*. Yn 1988, daeth yn gyflwynydd ar y rhaglen newydd ''P'nawn Da'' (a ail-enwyd yn Wedi 3 yn 2006). Penderfynodd adael y rhaglen yn 2011 pan oedd yn 65 mlwydd oed. Cyflwynodd ei rhaglen olaf ar ddydd Gwener, 2 Medi 2011.

## Bywyd personol
Mae ganddi un ferch o'i phriodas gyntaf, Heledd Cynwal. Yn 1984 penderfynodd symud o Gaerdydd yn ôl i'w ardal enedigol. Prynodd hen dŷ Gwynfor Evans, Talar Wen yn Bethlehem, Sir Gaerfyrddin, pan ymddeolodd ef i Bontcarreg. Mae'n byw yno gyda'i gŵr Dr Lyn Davies, cyn-bennaeth cerddoriaeth yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

Ar 6 Ebrill 2014, cafodd ei gwneud yn Uchel Siryf Dyfed gyda'r seremoni yn gyfan gwbl yn Gymraeg am y tro cyntaf. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Ilia II

**Ilia II** (Sioraidd: ილია II), sydd hefyd wedi'i drawslythrennu fel Ilya neu Elias (ganwyd 4 Ionawr 1933), yw Catholicos-Patriarch All Georgia ac arweinydd ysbrydol yr Eglwys Uniongred Sioraidd. Fe'i enwir yn swyddogol fel Catholicos-Patriarch o All Georgia, Archesgob Mtskheta-Tbilisi ac Esgob Metropolitan Bichvinta a Tskhum-Abkhazia, Ei Sancteiddrwydd a'i Beatitude Ilia II.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Dick Jones (rygbi)

Roedd **Richard Hughes Jones** (27 Tachwedd 1879 - 24 Tachwedd, 1958) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol o Gymru a oedd yn chwarae rygbi clwb i Glwb Rygbi Abertawe a rygbi rhanbarthol i Sir Forgannwg. Enillodd 15 cap i Gymru.

## Gyrfa rygbi 
Creodd Jones, ynghyd â Dicky Owen, partneriaeth maswyr mwyaf dinistriol i chwarae i Abertawe erioed. Disodlodd Jones ac Owen y brodyr James yn Abertawe, a byddent yn dod â'u partneriaeth i dîm Cymru yn ddiweddarach. Roedd y detholwyr Cymreig yn tueddu i ddewis partneriaid clwb i lenwi safleoedd y ddau faswr. Pan anafwyd Lou Phillips o Gasnewydd mewn gêm yn erbyn yr Alban, disodlwyd ef a'i bartner Llewellyn Lloyd yn raddol gan Jones ac Owen.  Byddai'r bartneriaeth yn para am 15 gêm, record Gymreig am faswyr a barhaodd hyd i Barry John a Gareth Edwards ei ddisodli ym 1971. 

Chwaraeodd Jones i Abertawe am 12 tymor ac roedd yn aelod o'r tîm a gurodd tîm Awstralia ar daith ym 1908.

Gwnaeth Jones ei ymddangosiad cyntaf yn erbyn Iwerddon ym 1901. Er iddo gael ei ollwng am gyfnod rhwng 1902 a 1904, fe ailsefydlodd ei hun gyda chicio a rhedeg rhagorol yn erbyn yr Alban. Yn anffodus i Jones dorrodd pont ei droed mewn gêm glwb ym 1905 ac ni chwaraeodd rygbi eto tan ddiwedd 1907. Roedd ei ddychweliad ym 1908 yn erbyn Ffrainc mewn ornest i gipio'r Gamp Lawn, sgoriodd Jones y cais buddugol i godi'r tlws i Gymru. Sgoriodd Jones ddau gais arall yn ei yrfa ryngwladol, yn erbyn yr Alban ym 1904 a Lloegr ym 1905. Dylai Jones hefyd fod wedi sgorio yn erbyn Iwerddon, a fyddai wedi rhoi cais iddo yn erbyn holl dimau’r twrnamaint, ond ni chaniatawyd cais am dirio'r bêl iddo yn nhymor 1903/04 yn Belffast trwy ddyfarnu gwael. 

Ym 1911 gollyngwyd Owen a Jones ar ôl perfformiad Cymreig gwael yn erbyn Lloegr, lle cafodd Jones ei anrheithio trwy gydol y gêm gan flaen asgellwr Lloegr, ‘Cherry’ Pillman.  Dim ond o 11 pwynt i 6 y collodd Cymru’r ornest, yn bennaf oherwydd gwall yn y munud cyntaf gan Benjamin “Ben” Gronow o Ben-y-bont ar Ogwr a ganiataodd i Loegr sgorio, ond ni allai Cymru adfer eu gêm. Roedd y ffaith mai hwn oedd y tro cyntaf i dîm o Gymru golli i Loegr ers 1898 yn rhoi rheswm digonol i'r dewiswyr newid personél ar gyfer y gemau nesaf. Er y byddai Owen yn cael ei ddewis eto, dioddefodd Jones anaf difrifol a ddaeth â’i yrfa chwarae i ben. 

### Gemau rhyngwladol 
*  1908
*  1902, 1904, 1905, 1909, 1910
*  1905, 1908, 1909, 1910
*  1901, 1904, 1908, 1909
*  1904, 1909

## Hanes personol 
Jones yw hen daid y digrifwr o Seland Newydd, Dai Henwood.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Genedigaethau 1879
Rhestr o gapteiniaid tîm rygbi'r undeb Cymru

bawd| James Bevan, (capten cyntaf Cymru)
Mewn gêm rygbi'r undeb, mae pob tîm yn enwebu un o aelodau'r tîm cychwynnol i wasanaethu fel capten, gan roi'r cyfrifoldeb iddynt arwain eu tîm a chyfathrebu â'r dyfarnwr. Er 1881, mae tîm cenedlaethol Cymru wedi chwarae 748 o gemau ac wedi enwi 139 o gapteiniaid. Arweiniodd  Sam Warburton Gymru yn y nifer fwyaf o gemau, gan wasanaethu fel capten 49 gwaith rhwng 2011 a 2016. Bu Warburton hefyd yn gapten mwyaf llwyddiannus i Gymru, gan arwain ei dim i 23 buddugoliaeth. Capten Cymru sydd wedi cadw record 100% wrth chwarae yn y nifer fwyaf o gemau yw Bleddyn Williams (5) rhwng 1953 a 1955, er i Tom Parker fod yn gapten dîm a chafodd chwe buddugoliaeth a gêm gyfartal rhwng 1921 a 1923. Capten mwyaf hirhoedlog Cymru (er nad mewn cyfres ddi-dor) yw'r capten presennol, Alun Wyn Jones, a fu'n gapten ar y tîm am y tro gyntaf yn 2009. Yr ychwanegiad mwyaf diweddar at y rhestr yw Justin Tipuric, a arweiniodd y tîm yn erbyn Uruguay ar 13 hydref 2019 yn ystod Cwpan Rygbi'r Byd 2019. 
bawd|Tom Clapp
bawd|Billy Bancroft
bawd|Reggie Gibbs
bawd|Tom Parker
bawd|Jack Mathews
bawd|Bleddyn Williams
bawd|Syr Gareth Edwards
bawd|Merfyn Davies
bawd|JPR Williams
bawd|Ieuan Evans
bawd|Gareth Thomas
bawd|Dwayne Peel
bawd|Alun Wyn Jones
bawd|Taulupe Faletau
:*(yn gywir ar 11 Ebrill 2021)*

## Cyfeiriadau
Categori:Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Categori:Hanes Cymru
Capteiniaid tîm rygbi'r undeb Cymru