open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bontnewydd, Meirionnydd

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Bontnewydd''.

Pentref bychan ym Meirionnydd, de Gwynedd, yw'r **Bontnewydd** (). Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Dolgellau ar lan Afon Wnion. Rhed yr A494 dryw'r pentref. Cyfeirnod OS: SH 77138 20201.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Afon Wnion

Afon yn ne-ddwyrain Gwynedd yw **Afon Wnion**.  Mae'n tarddu yn uchel ar lethrau Aran Benllyn tua phum milltir i'r de o Lanuwchllyn ac yn llifo i'r de-orllewin i aberu yn Afon Mawddach ger Abaty Cymer. Ar ei ffordd mae'n mynd heibio pentrefi bychain Rhyd-y-main a Bontnewydd, lle ceir pont drosti sy'n dyddio o'r 18g, ac yn llifo heibio i Ddolgellau lle ceir pont hardd arall, sef Y Bont Fawr. Ei hyd yw tua 12 milltir.

Diau mai'r enw personol 'Gwynion' a geir yn enw'r afon (a'r 'gwyn' wedi troi'n 'gwn'); ceir llecyn o'r enw 'Pennar(th) Gwynion' ger Hengwrt yn y cyffiniau.

bawd|dim|250px|Afon Wnion ger Rhydymain

## Ffynhonnell
*Melville Richards, 'Enwau Lleoedd', yn *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, 1975)

Wnion
Wnion
Categori:Brithdir a Llanfachreth
Categori:Dolgellau
Categori:Meirionnydd
Tafarn-y-Gelyn

Pentref bychan yng nghumuned Llanferres, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Tafarn-y-Gelyn** (). Saif ar ffordd yr A494 tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug i'r dwyrain a Rhuthun i'r gorllewin.

I'r gorllewin o Dafarn-y-Gelyn mae hen lôn yn codi i groesi Bwlch Pen Barras (551m) ym Mryniau Clwyd, rhwng Moel Famau a Moel Fenlli. Dyma'r hen lôn rhwng Dyffryn Clwyd a'r Wyddgrug cyn i'r A494 gael ei adeiladau. Mae'n dod allan yn Llanbedr Dyffryn Clwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanferres
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Ho Chi Minh

Gwladweinydd a chwyldroadwr o Fietnam a arweiniodd y wlad honno i annibyniaeth oddi ar Ffrainc oedd **Ho Chi Minh** (enw genedigol, **Nguyễn Sinh Cung**, 19 Mai 1890 - 2 Medi 1969). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog Fietnam o 1946 hyd 1955, ac fel Arlywydd Fietnam o 1955 tan ei farw. Ail-enwyd dinas Saigon yn Ddinas Ho Chi Minh er ei anrhydedd ar ddiwedd Rhyfel Fietnam ym 1976.

## Bywyd cynnar a theulu 
Ganwyd Ho mewn cwt gwellt yn Kim Lien, pentref bychan yn ardal Nan Dan, ar 19 Mai 1890. Defnyddiodd yr enw Nguyen Sinh Cung nes oedd tua 10 oed, pan dewisodd ei dad enw arall iddo, Nguyen Tat Thanh. Bu farw ei fam pan oedd yn 10 oed.

Roedd ei dad, Nguyen Sinh Sac neu Nguyen Sinh Huy, yn fab i werinwr. Gweithiodd ar fferm a phriododd merch y ffermwr. Astudiodd llenyddiaeth Tsieineeg cyn ennill trwyddedog a dysgu yn Hué a Thanh Hoa. Ym 1905, penodwyd yn ysgrifennydd yn swyddfa seremonïol y palas imperialaidd yn Hué, yn fuan wedi marwolaeth ei wraig. Yn hwyrach daeth yn ddirprwy raglaw dros Bin Khe, ond cafodd ei ddiswyddo gan yr awdurdodau Ffrengig oherwydd ei gasineb tuag at ei waith. O hynny ymlaen bu'n byw bywyd crwydrol, gan deithio o Saigon i Phnom Penh ac Angkor. Bu farw mewn pagoda yng ngorllewin Cochinchina, tua 1930.

## Gweler hefyd 
*Amgueddfa Ho Chi Minh, Hanoi

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Brocheux, Pierre. *Ho Chi Minh: A Biography* (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2003 [2007]). Cyfieithwyd gan Claire Duiker.
* Lacouture, Jean. *Ho Chi Minh* (Llundain, Allen Lane, 1968 [1967]). Cyfieithwyd gan Peter Wiles.

Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Arlywyddion Fietnam
Categori:Comiwnyddion o Fietnam
Categori:Chwyldroadwyr o Fietnam
Categori:Hanes Fietnam
Categori:Pobl Rhyfel Fietnam
Categori:Prif Weinidogion Fietnam
Gallt Melyd

Pentref yng ngogledd Sir Ddinbych rhwng Prestatyn a Diserth yw **Gallt Melyd** () neu **Alltmelyd** (Saesneg: *Meliden*).

## Hanes
Tyst i bresenoldeb pobl yn yr ardal yn Oes yr Efydd neu ddiwedd Oes Newydd y Cerrig yw Crug Tŷ Draw, sy'n un o dros 400 o grugiau crwn yng Nghymru.

Tyfodd y pentref wrth i fwyngloddiau plwm a chwareli calchfaen yr ardal agor ar ddiwedd y 18g ac i mewn i'r ganrif olynnol. Enwir y pentref ar ôl Sant Melyd, ac mae'r eglwys yn gysegredig iddo.

## Addysg a hamdden
Mae'r hen reilffordd rhwng Prestatyn a Diserth yn rhan o Llwybr y Gogledd (Prestatyn - Bangor) erbyn heddiw. Mae gan y pentref gwrs golff naw twll.

Ysgol Gynradd Sant Melyd yw'r ysgol leol.

## Eglwys Sant Melyd
Yng nghanol y pentref saif Eglwys Sant Melyd a chyfeirir at ei bodolaeth yn 1086 yn Llyfr Dydd y Farn - o bosib allan o bren. Mae'r adeilad presennol wedi'i chodi dros sawl canrif, gyda rhannau gorllewinol ohoni'n dyddio'n ôl i'r 1200au cynnar. Mae'r fynwent a'r lleoliad, fodd bynnag, yn llawer hŷn; gan ei bod yn gron, gwyddom ei bod yn fan addoli yng nghyfnod y Celtiaid. Mae waliau'r rhan yma sy'n perthyn i'r Oesoedd Canol yn llawer mwy trwchus na'r gweddill, gan fod eu pwrpas yn amddiffynnol-filwrol. Yn y wal hon ceir ffenest rosyn gyda darlun o Grist y Brenin ynddi. Arferai'r ffenest hon oleu'r galeri yng nghefn yr egwys, ond mae honno wedi'i thynu i lawr ers tro.

Ceir yma fedyddfaen sydd wedi'i dyddio'n ôl i 1175.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Eglwys Sant Melyd, Gallt Melyd, St Melyd's, Meliden, Denbighshire, North Wales 08.tif|Y gloch a'r talcen gogleddol
Eglwys Sant Melyd St Melyd's - Gallt Melyd - Sir Ddinbych Denbighshire 09.JPG|Cyntedd a'r ochr ddwyreiniol
Eglwys Sant Melyd, Gallt Melyd, St Melyd's, Meliden, Denbighshire, North Wales 02.png|Tu blaen, gyda'r fynedfa
Eglwys Sant Melyd, Gallt Melyd, St Melyd's, Meliden, Denbighshire, North Wales 06.png|Y wal orllewinol sy'n dyddio i 1200au cynnar, gyda'r ffenest rosyn
Eglwys Sant Melyd St Melyd's - Gallt Melyd - Sir Ddinbych Denbighshire 08.JPG|Y cyntedd
Eglwys Sant Melyd St Melyd's - Gallt Melyd - Sir Ddinbych Denbighshire 02.JPG|Prif ffenestr
Eglwys Sant Melyd, Gallt Melyd, St Melyd's, Meliden, Denbighshire, North Wales 03.png|Yr allor
Eglwys Sant Melyd St Melyd's - Gallt Melyd - Sir Ddinbych Denbighshire 04.JPG|Y tu fewn, i gyfeiriad yr allor
Eglwys Sant Melyd St Melyd's - Gallt Melyd - Sir Ddinbych Denbighshire 10.JPG|Dwy ffenest fechan

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Prestatyn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Melyd

Sant o Gymro oedd **Melyd** (bl. 6g efallai). Fe'i cysylltir â Sir Ddinbych yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

## Hanes
Ychydig iawn a wyddys amdano. Yr unig le sy'n gysylltiedig â fo heddiw yw plwyf a phentref Gallt Melyd yn Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru. Mae eglwys y plwyf yn gysegredig iddo ac yn dyddio o'r Oesoedd Canol, ond cafodd ei hadnewyddu'n sylweddol yn y 19g.

Ger y pentref ceir Ffynnon Felyd. Mae'r hynafiaethydd Edward Lhuyd yn ei nodi yn ei *Parochiala*.

Cynhelid gwylmabsant Melyd ar 9 Mai.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif
Categori:Seintiau o Gymru
Arian byw (elfen)

:*Erthygl am yr elfen Mercwri yw hon. Gweler hefyd Mercher (planed) (Saesneg:Mercury).*

Elfen gemegol fetalig yw **mercwri** (enw poblogaidd: **arian byw**) â'r symbol `**Hg**`. Mercwri yw'r unig fetel sy'n hylif ar dymheredd stafell. Roedd arian byw yn hysbys i wyddonwyr yr Henfyd, yr Hen Aifft, yr India gynnar a Tsieina. Fe'i ceir weithiau yn ei chyflwr metalaidd naturiol ond yn amlaf fel y cyfansoddyn sinabar sylffid (HgS).

## Arian Byw y Byd actio
Yng nghyfnod William Shakespeare roedd llawer o'r colur yr oedden nhw'n defnyddio yn cynnwys cemegion neu sylweddau peryglus, ac weithiau'n farwol. Enghraifft o fath o golur a oedd yn cynnwys arian byw oedd y paent coch oedd yn cael ei roi ar wefusau'r actorion. Roedd yr actorion yn ystod y ddrama yn llyfu'u gwefusau, ac yn llyncu'r arian byw oedd yn y paent. Roedd hwn yn achosi i'r actor/actores fynd yn sâl iawn dros gyfnod o amser.

Enghraifft arall oedd yn bochau a oedd yn cael eu peintio â chemegyn o'r enw mercury sulphide. Roedd hwn yn hawdd i'w anadlu drwy'r trwyn, ac mi fyddai'r arian byw gwenwynig yn cronni yn y stunog. A dim ond amser wedyn oedd rhwng yr actor a'i farwolaeth.

Categori:Elfennau cemegol
Adam Sedgwick

Daearegwr o Sais oedd **Adam Sedgwick** (22 Mawrth 1785 – 27 Ionawr 1873), a aned yn Dent, Cumbria. Astudiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt. Un o'i diwtoriaid yno oedd y Cymro Thomas Jones.

Yn 1835 daeth i Ogledd Cymru a llwyddodd i ddadansoddi a chategoreiddio haenau creigiau sy'n cynnwys ffosilau ynddynt; enwodd yr hynaf yn Gambriaidd (o **Cambria**, enw Cymru mewn Lladin).

Astudiodd yn ogystal greigiau eraill mewn ardaloedd fel Dyfnaint (lle enwodd y cyfnod Defonaidd), Ardal y Llynnoedd a'r Alpau. Ond er gwaethaf ei ddarganfyddiadau chwyldroadol am oedran y Ddaear, gwrthodai dderbyn damcaniaethau Charles Darwin ar esblygiad.

Categori:Genedigaethau 1785
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Loegr
Plwm

Elfen gemegol yw **plwm** â'r symbol `**Pb**`. Mae pobl wedi bod yn mwyngloddio plwm ers rhai miloedd o flynyddoedd, gan gynnwys y Rhufeiniaid pan ddaethant i Gymru, er enghraifft ar Fynydd Parys, Môn.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau
Thomas Jones (mathemategydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.''

**Thomas Jones** (23 Mehefin 1756 – 18 Gorffennaf 1807) oedd Prif Diwtor Coleg y Drindod, Caergrawnt, am ugain mlynedd ac athro mathemateg enwog yn ei ddydd. Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel athro'r daearegwr Adam Sedgwick.

## Geni a magwraeth
Credir ei fod yn fab llwyn a pherth Owen Owen Tyn y Coed, a'i forwyn. Ychydig wedyn priododd y forwyn gyda Mr Jones o Traffin, Swydd Kerry ac a fagodd Thomas Jones fel petae'n fab iddo'i hun.

## Coleg a gyrfa
Roedd yn frodor o Aberriw, Sir Drefaldwyn. Wedi cwbwlhau ei astudiaethau yn yr ysgol uwchradd yn yr Amwythig, cafodd ei dderbyn yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt a chychwynodd yno ar 28 Mai 1774.

Ar 27 Mehefin 1776, symudodd Jones o Goleg Sant Ioan i Goleg y Drindod, Caergrawnt, gan dderbyn gradd BA yn 1779 ac MA yn 1782. Fe'i gwnaed yn Ddirprwy Ddeon yn 1787–1789 ac yn Diwtor rhwng 1787-1807. Fe'i gwnaed yn Offeiriad ar y 6ed o Fehefin 1784, yn Ely, Caergrawnt ac Gannon Fen Ditton, Caergrawnt yn 1784, a Swaffham Prior, yn ddiweddarach yn y flwyddyn honno.

## Marwolaeth
Fe'i claddwyd ym mynwent Coleg Dulwich, yn ne-ddwyrain Llundain a cheir cerflun ohono yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1756
Categori:Marwolaethau 1807
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Johannes Kepler

Seryddwr a mathemategydd arloesol o'r Almaen oedd **Johannes Kepler** (27 Rhagfyr 1571 – 15 Tachwedd 1630). Mae'n enwog am ei ddeddfau sy'n esbonio mudiant planedau.

Categori:Genedigaethau 1571
Categori:Marwolaethau 1630
Categori:Mathemategwyr o'r Almaen
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Categori:Seryddwyr o'r Almaen
Wilhelm Conrad Röntgen

Ffisegydd o'r Almaen oedd **Wilhelm Conrad Röntgen** neu William Conrad Roentgen (27 Mawrth 1845 – 10 Chwefror 1923). Mae'n enwog am ei ddyfais a gynhyrchodd a ddatgelodd am y tro cyntaf, ar 8 Tachwedd 1895, belydrau electromagnetig gyda ystod tonfeddi a elwir yn "Belydrau-X" yn ôl y drefn mathemategol am newidyn anhysbys. Am y gwaith hwn, enillodd wobr newydd sbon, sef Gwobr Ffiseg Nobel, yn 1901.

Enwir y 111fed elfen gemegol "Roentgeniwm", elfed hynod o ymbelydrol a gyda sawl isotop ansefydlog, ar ei ôl.

## Cefndir
Yn 1865, ceisiodd gael mynediad i Brifysgol Utrecht, ond yn ofer; safodd arholiadau mynediad sefydliad ffederal Polytechnig Zürich (ETH heddiw) a llwyddodd. Graddiodd gyda doethuriaeth (PhD) mewn athroniaeth. Roedd yn ffefryn gan yr Athro August Kundt, a dilynodd ef i Brifysgol Strassburg yn 1873.
[bawd|chwith|Man geni Roentgen yn [Remscheid-Lennep, yr Almaen.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1923
David T. C. Davies

Gwleidydd o Gymru yw **David Thomas Charles Davies** (ganwyd 27 Gorffennaf 1970). Bu'n Ysgrifennydd Gwladol Cymru rhwng mis Hydref 2022 a Gorffennaf 2024. Roedd yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros etholaeth Mynwy rhwng 2005 a 2024. Bu'n Aelod Cynulliad dros Fynwy o 1999 hyd 2007.

Roedd David T. C. Davies yn gadeirydd ar y Pwyllgor Materion Cymreig yn San Steffan o Fehefin 2014 hyd Dachwedd 2019.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Basaleg
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Plastig

Caiff **plastig** ei wneud allan o hydrocarbonau ac fe'i cynhyrchir ar ffurf dwysedd uchel ac isel.

## Llygredd plastig 
Llygredd plastig yw cronni gwrthrychau plastig er enghraifft poteli dwr neu wrthrychau bob dydd sy'n effeithio ar ein tir ac amgylchedd y Ddaear, yn enwedig ar fywyd gwyllt a bodau dynol. Mae plastigiau sy'n cael eu categorio yn 'llygredd' yn cael ei ddosbarthu i fewn i dri grŵp gwahanol sef micro, meso, neu facro, yn ddibynol ar y maint. Mae canlyniadau gwaith ymchwil yn dangos bod tua 8.3 biliwn o dunelli o blastig wedi cael eu cynhyrchu ers y 1950au - mae hynny'n gyfwerth â phwysau mwy na 800,000 o Dyrrau Eiffel, a dim ond 9% o'r canlyniad yna sydd wedi cael ei ail-gylchu. Ar gyfartaledd mae bodau dynol yn bwyta 70,000 o ficroplastigion bob blwyddyn.

## Cyfeiriadau

Categori:Polymerau
Tycho Brahe

Seryddwr o uchelwr o Ddenmarc oedd **Tycho Brahe** () (14 Rhagfyr 1546 - 24 Hydref 1601) a noddwyd gan Deulu Brenhinol Denmarc, yr Ymerodwr Lân Rufeinig ac uchelwyr eraill. Mesurodd safleoedd y sêr a'r planedau o'r Ddaear a oedd yn hanfodol ar gyfer datblygiad seryddiaeth. Roedd hefyd y cyntaf i dystio yr uwchnofa.

Categori:Genedigaethau 1546
Categori:Marwolaethau 1601
Categori:Alcemyddion o Ddenmarc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Leipzig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rostock
Categori:Gwneuthurwyr offer gwyddonol
Categori:Gwyddonwyr y Dadeni
Categori:Pobl a aned yn Skåne
Categori:Pobl o Ddenmarc–Norwy
Categori:Pobl fu farw ym Mhrag
Categori:Sêr-ddewiniaid o Ddenmarc
Categori:Seryddwyr yr 16eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Seryddwyr yr 17eg ganrif o Ddenmarc
307

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
302 303 304 305 306 - **307** - 308 309 310 311 312 

----

## Digwyddiadau 
*31 Mawrth — Wedi ysgaru ei wraig Minervina, mae'r ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn priodi Fausta, merch y cyn-ymerawdwr Maximian.
*Mae Galerius yn ymosod yn aflwyddiannus ar Yr Eidal ac yn enwi Licinius fel Augustus.

## Genedigaethau 
*Marcellus I yn dod yn Bab.

## Marwolaethau 
* 16 Medi — Flavius Valerius Severus, cyn-ymerawdwr Rhufeinig
* Jin Hui Di, Ymerawdwr Tsieina

Categori:307
306

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
301 302 303 304 305 - **306** - 307 308 309 310 311 

----

## Digwyddiadau 
* 25 Gorffennaf — Cystennin I yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig gan ei filwyr.
* 28 Hydref — Maxentius, mab y cyn-ymerawdwr Maximian, yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr.
* Y Ffranciaid yn croesi Afon Rhein ond yn cael eu gyrru'n ôl gan Cystennin I,

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Constantius Chlorus, tad Cystennin I.

Categori:306
305

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
300 301 302 303 304 - **305** - 306 307 308 309 310 

----

## Digwyddiadau 
* 1 Mai — Yr Ymerodron Rhufeinig Diocletian a Maximian yn ymddeol.
* Constantius Chlorus a Galerius yn cael eu cyhoeddi'n *Augusti*; Flavius Valerius Severus a Maximinus Daia yn cael y teitl *Cesar*.
* Prifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin yn cael ei symud i Milan.

## Genedigaethau 
* Sant Damaseus, pab (366—383)

## Marwolaethau 
Categori:305
304

3g - **4g** - 5g 
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au 
299 300 301 302 303 - **304** - 305 306 307 308 309 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn cyhoeddi pedwar gorchymyn sy'n anelu at ddinistrio Cristionogaeth yn yr ymerodraeth
*Sichuan yn ennill annibyniaeth oddi wrth Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*25 Hydref — Pab Marcellinus (merthyrwyd)
*(yn ystod y flwyddyn) - Santes Justina o Antiochia a Sant Cyprian (merthyrwyd)

Categori:304
Gwasg Gregynog

Gwasg breifat Gymreig yw **Gwasg Gregynog**, a sefydlwyd dan yr enw The Gregynog Press yn wreiddiol yn 1923 gan y chwiorydd a'r casglwyr celf Gwendoline a Margaret Davies o'r Drenewydd ym Mhowys. Enwir y wasg ar ôl plasdy Gregynog, ger Tregynon, cartref y chwiorydd.

Roedd ac y mae'r wasg yn cynhyrchu llyfrau cain - yn aml mewn argraffiadau cyfyngedig - wedi eu gosod a'u rhwymo â llaw. Mae'r llyfrau yn boblogaidd gan gasglwyr llyfrau cain ac yn denu prisiau uchel.

## Hanes cychwynnol 
Sefydlu’r Gregynog Press oedd un o’r syniadau cyntaf a oedd gan y chwiorydd Davies, ac fe’i gwireddwd yn 1922 wedi iddynt brynu Gregynog. Adeg Nadolig 1922 yr argraffwyd y deunydd cyntaf yno, sef 120 o gardiau Nadolig. Bwriad y wasg yn y cyfnod hwn oedd cyhoeddi gweithiau Cymraeg wedi’u cyfieithu, ailbrintio gweithiau Saesneg gan lenorion Cymreig, ac argraffu gweithiau Cymraeg cywrain.

Bu sawl crefftwr ac artist talentog iawn yn gweithio i’r wasg, gan gynnwys Robert Maynard, Blair Hughes-Stanton, a Loyd Haberley. Cyhoeddwyd cyfres o argraffiadau cyfyngedig o ansawdd uchel, a gâi eu hystyried yn werthfawr iawn i’r prynwyr er nad oedd y busnes fel y cyfryw yn llwyddiant ariannol. Fodd bynnag, nid dyna oedd bwriad y chwiorydd a barhâi i noddi’r wasg a thalu am gynhyrchu llyfrau cain. Effeithiodd yr Ail Ryfel Byd yn fawr ar y wasg, ac wedi i Gwendoline ‒ a fu’n arwain y fenter ‒ farw yn 1951 daeth cyfnod y wasg i ben am y tro.

## Gwasg Gregynog a Gwasg Prifysgol Cymru 
Pan roddwyd Gregynog i Brifysgol Cymru yn 1974, nid oedd y wasg yn cynhyrchu llyfrau ers blynyddoedd maith. Ymddatododd y busnes yn wirfoddol yn 1965 ac fe’i prynwyd gan y Brifysgol. Fe’i hailenwyd yn Wasg Gregynog yn hytrach na The Gregynog Press, ac wedi buddsoddi mewn adroddiad ar gyflwr y wasg a’i hoffer yn 1971, aethpwyd ati yn 1974 i’w hailsefydlu. Mae hi‘n dal i fod yn wasg weithredol hyd heddiw. Yn y blynyddoedd diwethaf cyhoeddwyd gweithau Ann Griffiths, Canu Heledd, cerddi R.S. Thomas, emynau Morgan John Rhys a llawer un arall. Y nofelydd Mary Oldham yw llyfrgellydd Gregynog.

Cofrestrwyd y wasg yn elusen yn 2002.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
*Michael Hutchins, *Argraffu yng Ngregynog: Agweddau ar Wasg Breifat Fawr* (1976)
*Dorothy A. Harrop, *A History of the Gregynog Press* (Private Libraries Association, 1980)
*Eirene White, *The Ladies of Gregynog* (1983). Hanes y chwiorydd a'r plas.
*Glyn Tegai Hughes, Prys Morgan, J. Gareth Thomas, *Gregynog* (1977)

## Dolenni allanol
* 

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1923
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Economi Powys
Categori:Prifysgol Cymru
302

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
297 298 299 300 301 - **302** - 303 304 305 306 307 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn agor Baddonau Diocletian yn Rhufain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Narseh, brenin Persia

Categori:302
Jim Hackett

Rheolwr pêl-droed Seisnig ydy **Jim Hackett**. Roedd yn arfer rheoli tim ieuenctid Caer.

Categori:Rheolwyr pêl-droed
Llanddona

Pentref a chymuned yn ne-ddwyrain Ynys Môn yw **Llanddona** (). Saif rhyw dair milltir i’r gogledd o dref Biwmares ar ffordd fechan sy’n troi tua’r gogledd o’r B5109 rhwng Biwmares a Llansadwrn (). Mae ar ochr ddwyreiniol Traeth Coch. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Menai.

bawd|Tafarn Owain Glyndŵr, Llanddona

Mae’r eglwys wedi ei chysegru i Sant Dona, mab Selyf ap Cynan o deulu brenhinol Teyrnas Powys. Dywedir fod yr eglwys wreiddiol yma yn dyddio o tua 610.  Ail-adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1873. Yn yr eglwys mae cloch yn dyddio o 1647 a chwpan cymun arian yn dyddio o 1769, ond gyda chaead o 1574.

Nodwedd amlycaf yr ardal yw’r mast radio ar fryn uwchben y pentref, sydd i’w weld am filltiroedd. Ychydig i’r gogledd o’r pentref mae bryngaer  o’r enw Bwrdd Arthur, neu "Din Sylwy". Mae maen hir cynhanesyddol i’r gorllewin o’r pentref.

Ceir stori adnabyddus am Wrachod Llanddona. Yn ôl y chwedl daeth cwch heb hwyl na rhwyfau i’r lan yn Nhraeth Coch yn llawn o ddynion a merched. Daethant yn enwog am eu gallu i reibio, yn enwedig gwraig o’r enw Bella Fawr.

## Olion hynafol
Ceir clwstwr cytiau Mariandyrys gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
301

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
296 297 298 299 300 - **301** - 302 303 304 305 306 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn cyhoeddi gorchymyn yn nodi'r prisiau uchaf y gellir eu gofyn am wahanol eitemau, mewn ymgais i atal chwyddiant. Nid yw'n llwyddiannus.
*Armenia yn derbyn Cristionogaeth fel crefydd y wladwriaeth; y wlad gyntaf i wneud hynny.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:301
Aer Lingus

bawd|Un o Airbysus A320 Aer Lingus
bawd|Pencadlys Aer Lingus yn Nulyn

**Aer Lingus** yw cwmni hedfan cenedlaethol Gweriniaeth Iwerddon, â'i bencadlys yn Nulyn. Mae'n rhedeg 41 Awyren Airbus sy'n gwasanaethu Ewrop, Gogledd America a'r Dwyrain Canol. Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon biau 28% o stoc y cwmni ers 2 Hydref 2006, pan werthwyd 63% o stoc y llywodraeth. Mae'r cwmni yn cyflogi 4,000 o bobl ac mae ganddo refeniw o €1,115.8 miliwn (2006). Ei arwyddair yw "Aer Lingus, yn ymestyn am uchderau newydd." Cludodd Aer Lingus 8.6 miliwn o deithwyr yn 2006.

Categori:Cludiant yn Iwerddon
Categori:Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Cwmnïau hedfan
303

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
298 299 300 301 302 - **303** - 304 305 306 307 308 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn cael ei berswadio gan Galerius i ddechrau erild Cristionogion yn yr ymerodraeth.
* Hormizd II yn olynu Narseh fel brenin Persia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 25 Medi — Sant Fermin o Pamplona (dienyddiwyd)
* Vitus, Sant Cristionogol o Sicilia

Categori:303
299

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
294 295 296 297 298 - **299** - 300 301 302 303 304 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Galerius yn gorchfygu'r Sarmatiaid a'r Carpiaid.
* Yn China, mae'r Ymerodres Jia yn cyhuddo'r aer i'r orsedd, y Tywysog Yu, o deyrnfradwriaeth ac yn ei ddiorseddu.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:299
300

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
295 296 297 298 299 - **300** - 301 302 303 304 305

----

## Digwyddiadau
*Adeiladu dinas Split
*Adeiladu Mur Diocletian yn Palmyra
*Gwareiddiad y Maya wedi ei sefydlu yn y tiriogaethau sy'n awr yn Belîs a Gwatemala
*Dyfeisio'r cympawd magnetic yn Tsieina (tua'r dyddiad yma)
*Pedr o Alexandria yn dod yn Batriarch Alexandria

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*28 Rhagfyr — Theonas, Patriarch Alexandria
*Sporus o Nicaea, mathemategydd a seryddwr Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

Categori:300
Y Blaid Seneddol Wyddelig

Roedd **Y Blaid Seneddol Wyddelig** (Saesneg:*Irish Parliamentary Party* (IPP)), a elwid weithiau **y Blaid Wyddelig** yn blaid a ffurfiwyd yn 1882 gan Charles Stewart Parnell, i gymeryd lle y Cynghrair Hunanlywodraeth fel plaid i genedlaetholwyr Gwyddelig.

Nôd y blaid oedd ennill hunanlywodraeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Gyfunol. Yn Etholiad Cyffredinol 1885, dan arweiniad Parnell, enillasant 86 o seddau yn Nhŷ'r Cyffredin. Roedd y rhain yn cynnwys un sedd yn Lloegr, yn un o seddau Lerpwl. Holltwyd y blaid yn dilyn yr helynt am y berthynas rhwng Parnell a gwraig briod, Kitty O'Shea, yn nechrau'r 1890au, ac yn Etholiad Cyffredinol 1892 roedd dwy blaid yn sefyll, un o blaid Parnell, dan arweiniad John Redmond, ac un yn ei erbyn dan arweiniad John Dillon. Yn dilyn Etholiad Cyffredinol 1910, roedd y blaid, dan arweiniad John Redmond, mewn sefyllfa gref, gan fod y Blaid Ryddfrydol yn dibynnu ar eu pleidleisiau i barhau mewn grym. Cyflwynwyd mesur hunanlywodraeth i Iwerddon, ond dechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914 cyn iddo ddod yn weithredol.

Newidiwyd gwleidyddiaeth Iwerddon yn sylweddol gan yr adwaith i Wrthryfel y Pasg yn 1916. Yn Etholiad Cyffredinol 1918, collodd y Blaid Seneddol Wyddelig bron y cyfan o'u seddau i Sinn Fein, oedd yn galw am annibyniaeth llwyr yn hytrach na hunanlywodraeth.

## Arweinwyr y Blaid, 1882-1921
*Charles Stewart Parnell 1882-1891
*John Redmond (o blaid Parnell) 1891-1900
*Justin McCarthy (yn erbyn Parnell) 1891-1892
*John Dillon (yn erbyn Parnell) 1892-1900
*John Redmond 1900-1918
*John Dillon 1918
*Joe Devlin 1918-1921

Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Pleidiau gwleidyddol Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1882
Swcwbws

[bawd|de|Braced pren wedi'i gerfio ar lun **swcwbws** asgellog tu allan i hen dafarn yn Lloegr, sy'n awgrymu fod [puteindy i'w gael tu mewn]]
Yn chwedloniaeth ganoloesol y Gorllewin, mae **swcwbws** (o'r Saesneg *succubus* neu *succuba*, lluosog *succubi*; o'r Lladin *succuba* 'hwren', 'putain', or ferf *succubare* 'gorwedd o dan') yn diafoles neu ellylles sy'n ymrithio yn ferch ddeniadol i hudo dynion (yn arbennig mynachod) i gael cyfathrach rhywiol yn eu breuddwydion. Mae'r swcwbws yn bwydo ar nerth elfennol y dynion, yn aml hyd nes iddynt lwyr ddiffygu neu hyd at eu marwolaeth. Er bod llawer o'r swcwbi yn greaduriaid dienw, yn ôl traddodiadau Cristnogol canoloesol mae'r dduwies Fesopotamaidd Lilith yn un o'r pennaf ohonynt.

Yn ôl y testun *Malleus Maleficarum*, neu "Morthwyl yn erbyn y Gwrachod", byddai swcwbi yn casglu semen y dynion roeddent yn cysgu â nhw ac yn ei rhoi i incwbi i'w defnyddio i feichiogi merched. Credid fod y plant a genhedlid felly yn fwy agored i ddylanwad ysbrydion drwg.

Yn ôl un traddodiad, beichiogwyd mam Myrddin gan incwbws a dyna pam roedd yn medru rhagweld y dyfodol. Yn ôl y chwedl a geir yn *Historia Brittonum* Nennius, mae negesyddion Gwrtheyrn yn holi mam Myrddin Emrys ynglŷn â genedigaeth ei mab. Mae hi'n ateb nad yw'n gwybod sut y cafodd ei beichiogi ac yn tyngu nad yw wedi cysgu â dyn erioed.

Yn ôl rhai traddodiadau byddai'r swcwbws yn trawnsnewid yn incwbws er mwyn beichiogi merch ar ôl cysgu â dyn yn ei freuddwyd.

O'r 16g ymlaen, mewn rhai ardaloedd yn Ewrop, byddai pobl yn cerfio swcwbws tu allan i rai tafarnau i ddangos fod y sefydliad yn cynnwys puteindy y tu mewn.

## Cyfeiriadau
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Cwsg
Categori:Cythreuliaid
Scooby-Doo

Cyfres o gartŵnau Americanaidd gan Hanna-Barbera yw ***Scooby-Doo***. Mae'r gyfres yn seiliedig ar anturiaethau'r ci rhyfeddol Scooby-Doo a'i griw o ffrindiau, Fred, Shaggy, Daphne a Velma. Mae Scooby a'i griw yn teithio o le i le yn eu *Mystery Machine*, gan ddod ar draws ysbrydion, angenfilod neu greaduriaid uwchnaturiol eraill sy'n codi braw ar y boblogaeth leol. Maen nhw'n dargarfod beth sydd tu ôl i'r ysbrydion, gan ddadrithio dihryn sy'n ceisio celu rhyw drosedd neu gynllwyn. Yn y pendraw, mae'r dihiryn yn cael ei arestio, fel arfer yn melltithio ymyrraeth y criw fel mae'n mynd. Ymddangosodd y gyfres yn gyntaf ar rwydwaith CBS yn 1969. Ers hynny, mae 11 o gyfresi wedi cael eu cynhyrchu. Ychwangwyd nai bach Scooby, Scrappy-Doo at restr y cymeriadau yn 1979, ac o 1980 ymlaen symudodd ffocws y gyfres i ganolbwyntio ar anturiaethau y ddau hynny. Yn ogystal â rhaglenni teledu, cafodd dau ffilm eu rhyddhau yn 2002 a 2004, gydag actorion yn y prif rannau (ac eithrio Scooby ei hun, sy'n animeiddiedig).

## Gweler hefyd
*Scooby-Doo (cymeriad)
*Scooby-Doo (ffilm)

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Rhestr cŵn

200px|bawd|Cerflun Greyfriars Bobby yng Nghaeredin
Dyma **restr cŵn enwog**:

*Blondi
*Gelert
*Goldie
*Greyfriars Bobby
*Jack Abertawe
*Lassie
*Laika (yr anifail cyntaf a anfonwyd i'r gofod ar y 3 Tachwedd 1957)
*Rin Tin Tin 
*Scooby-Doo
*Toto


Cwn enwog
Blondi

bawd|de|Hitler a Blondi yn y Berghof
Ci Adolf Hitler oedd **Blondi**. Cyn i Hitler ladd ei hun, mi rhoddodd o gwenwyn i Blondi i weld ei effaith. Bu farw'r ci.

Categori:Cŵn enwog
Historia Brittonum

250px|bawd|Darn o'r *Historia Brittonum* yn Llawysgrif Harley 3859. Ffolio 188b, ll'au 1-25.
Testun hanes Lladin o'r Oesoedd Canol cynnar yw'r **Historia Brittonum** (Cymraeg: 'Hanes y Brythoniaid'). Yn ôl traddodiad fe'i priodolir i Nennius, ond mae amheuaeth ynglŷn â'i wir awduraeth erbyn heddiw. Prif bwnc y testun yw hanes traddodiadol Cymru a'r Cymry (neu'r Brythoniaid). Er gwaethaf ei ddiffygion mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru ac yn cynnwys yn ogystal nifer o draddodiadau llên gwerin diddorol. Tynnodd yr awdur ar ffynonellau ysgrifenedig ynghyd â thraddodiadau llafar cynhenid. Mae'n debyg iddo gael ei gyfansoddi tua chanol y 9g.

## Ffynonellau llawysgrifol
Mae'r testun, neu fersiynau ohono, wedi goroesi mewn sawl llawysgrif, yn rhannol neu'n gyfan; ceir y testun cynharaf gorau yn Llawysgrif Harley 3859 (tua 1100), sy'n cynnwys yr *Annales Cambriae* a'r Achresau Harley yn ogystal. Cedwir Llawysgrif Harley 3859 yn Llyfrgell yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain.

## Cynnwys
Mae'r testun wedi'i drefnu a'i ddethol yn ofalus, gyda'r awdur ei hun yn rhoi crynodeb hwylus, arloesol, ar ei ddechrau.

# Oesoedd y Byd (hyd 831)
## Chwech Oes y Byd
## Hanes cynnar Prydain ac Iwerddon
## Cyfnod y Rhufeiniaid
# Cronicl Caint
# Hanes bywyd y sant Garmon (*Germanus*)
# Chwedl Myrddin Emrys a Gwrtheyrn
# Hanes bywyd Sant Padrig
# Hanes Arthur
# Hanes Yr Hen Ogledd
# Rhyfeddodau Prydain (*Mirabilia Britanniae*)
# Rhyfeddodau Ynys Môn
# Rhyfeddodau Iwerddon

## Llyfryddiaeth
### Y testun
*J.O. Jones (cyf.), *O Lygad y Ffynnon* (Y Bala, 1899)
*John Morris (gol. a chyf.), *Nennius British History and The Welsh Annals* (Llundain, 1980)
*Lewis Thorpe (cyf.), *History of the Britons* (Penguin Classics)
*A.W. Wade-Evans (gol. a chyf.), ''Nennius's History of the Britons* (1938)
*Y testun Lladin gwreiddiol arlein

### Ymdriniaeth
*Dafydd Glyn Jones, *Agoriad yr Oes'' (Y Lolfa, 2001). Gweler yn arbennig yr ysgrifau 'Gwlad y Brutiau' a 'Saith Math o Hanes'.
*J.S.P. Tatlock, *The Legendary History of Britain* (1950)

Categori:Croniclau o Gymru
Categori:Croniclau Lladin
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Gweithiau llenyddol Lladin o Gymru
Categori:Gweithiau llenyddol yr Oesoedd Canol o Gymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llyfrau'r 9fed ganrif
Chwe Oes y Byd

[bawd|chwith|de|[Dydd y Farn|Y Farn Fawr ar ddiwedd Oes Olaf y Byd (o destun o Lyfr Genesis yng Nghadeirlan Caerwynt)]]
Yn yr Oesoedd Canol yr oedd haneswyr, gan ddilyn y traddodiad Cristnogol, yn dosbarthu hanes y Byd yn chwe oes. Weithiau ychwanegid seithfed oes trwy gyfrif cyfnod cenhadaeth Iesu Grist fel y chweched oes a'r cyfnod ar ôl hynny fel y seithfed.

## Yr Oes Gyntaf 
O Greu y Byd gan Dduw hyd at y Dilyw, h.y. o amser Adda ac Efa yng Ngardd Eden hyd amser Noa. Cyfnod o 2,242 mlynedd.

## Yr Ail Oes 
O'r Dilyw hyd oes Abraham. Cyfnod o 942 mlynedd.

## Y Drydedd Oes 
O amser Abraham hyd amser Dafydd, brenin Israel. Cyfnod o 500 mlynedd.

## Y Bedwaredd Oes 
O amser Dafydd hyd amser y proffwyd Daniel a Nebuchodnesar, brenin Babilon, pan gaethiwyd yr Iddewon "ar lannau Babilon". Cyfnod o 569 mlynedd.

## Y Bumed Oes 
O amser Daniel hyd amser Ioan Fedyddiwr a genedigaeth Crist. Cyfnod o 566 mlynedd.

## Y Chweched Oes 
O amser Ioan Fedyddiwr hyd Ddydd y Farn ar Ddiwedd y Byd.

Categori:Cristnogaeth
Categori:Hanes
Categori:Amser
Ieithoedd Romáwns

bawd|260px|Dosbarthiad byd-eang y prif ieithoedd Romáwns. Gwyrdd: Sbaeneg; Oren: Portiwgaleg; Glas:Ffrangeg; Melyn: Eidaleg; Coch:Romaneg

Mae'r **Ieithoedd Romáwns** (neu **Ieithoedd Rhufeinaidd**) yn deulu ieithyddol sy'n perthyn i'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Yr ieithoedd yw:
* Aragoneg
* Catalaneg
* Corseg
* Dalmatieg (Veliot*)
* Eidaleg
* Ffrangeg (Ffrangeg, Ffrangeg Creol, Ffrangeg Normanaidd*, Picardeg, Galaweg)
* Galiseg
* Ocsitaneg
* Portiwgaleg (Portiwgaleg, Portiwgaleg Creol)
* Profensaleg neu Arpitaneg
* Rwmaneg (Rwmaneg neu Daco-Rwmaneg, Aromunieg neu Macedo-Rwmaneg, Megleniteg neu Megleno-Rwmaneg, Istro-Rwmaneg)
* Sardeg
* Ffriŵleg
* Ladineg
* Románsh
* Sbaeneg (Sbaeneg, Sbaeneg Creol, Sbaeneg Iddewig neu Ladino) gelwir hefyd yn Castileg

*
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd Indo-Iranaidd

Mae'r **Ieithoedd Indo-Iraneg** yn uwch-deulu o ieithoedd sy'n perthyn i'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Fel mae'r enw yn awgrymu, fe'i siaredir yn bennaf ar is-gyfandir India a'r Iran hanesyddol.

Mae'n ymrannu'n ddwy gangen:

* Ieithoedd Indo-Ariaidd, sy'n cynnwys:
** Sansgrit*, iaith lenyddol hynafol India
** Hindi, prif iaith swyddogol India heddiw, a siaredir fel iaith gyntaf yn y gogledd yn bennaf
** Wrdw, prif iaith Pacistan a Mwslemiaid India
** Bengaleg, iaith Gorllewin Bengal a Bangladesh
** Pwnjabeg, iaith y Punjab
** Cashmireg, iaith ardal Cashmir
** Gwjarati, iaith talaith Gujarat yng ngogledd-orllewin India
** Nepaleg, prif iaith Nepal a siaredir hefyd yn ardaloedd Sikkim a Darjeeling
** Sinhaleg, prif iaith Sri Lanca (Ceylon)
* Ieithoedd Iranaidd, sy'n cynnwys:
** Ffarsi (hen enw: Perseg), iaith swyddogol Iran (Persia)
** Cwrdeg, iaith y Cyrdiaid (dwyrain Twrci, gogledd-orllewin Iran a gogledd Irac yn bennaf)
** Pashto, iaith rhannau o dde-ddwyrain Affganistan a Talaith Ffin y Gogledd-orllewin (*North West Frontier Province*) ym Mhacistan
** Oseteg, iaith yr Osetiaid sy'n byr ym Mynyddoedd y Cawcasws yn nhalaith Gogledd Osetia yn Rwsia a De Osetia sy'n ansicr ei statws ac yn torri'n rhydd o Georgia

Ieithoedd Indo-Iraneidd
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Tafarn

[250px|bawd|Y ''Saracen's Head'', [Llansannan, Sir Conwy.]]
Adeilad sydd â thrwydded i werthu diodydd alcoholaidd i'w hyfed yno yw **tafarn** (gair benthyg o'r gair Lladin *taberna*). Mae 'tafarn' yn gallu golygu hefyd adeilad o'r fath lle gwerthir bwyd a darperir llety yn ogystal.

Ceir traddodiad o arwyddion y tu allan i dafarnau ar draws Ewrop.


Categori:Hamdden
Opteg

**Opteg** yw'r gangen o ffiseg sy'n ymwneud â nodweddion ac ymddygiad golau a'i berthynas â mater. Mae hefyd yn ymwneud â dyfeisiadau ac offer optig sydd naill ai'n defnyddio golau neu'n ei synhwyro. Gall 'opteg' gyfeirio at nodweddion golau gweladwy, uwchfioled a phelydrau isgoch. Gan fod golau'n donnau electromagnetig, ceir nodweddion digon tebyg gan ymbelydredd electromagnetig eraill e.e. pelydr-X, microdonnau a thonnau radio.
bawd|chwith|chwith|Dalen allan o wyddoniadur Cyclopaedia, 1728, yn dangos dyfeisiadau optegol.

Gellir deall y rhan fwyaf o ffenomenâu optegol drwy'r ddefnyddio electromagneteg clasurol i ddisgrifio neu ddiffinio golau, ond yn ymarferol, mae'n anodd cael y llun cyflawn. Mae opteg ymarferol yn cael ei gyflawni drwy'r defnydd o fodelau syml. Y mwyaf cyffredin o'r rhain yw opteg geometrig, sy'n trin golau fel casgliad o donnau sy'n teithio mewn llinellau syth ac sy'n plygu pan maent naill ai'n cael eu hadlewyrchu neu'n treiddio drwy gwrthrychau. Mae opteg ffisegol, fodd bynnag, yn fodel llawer mwy cyflawn a chynhwysfawr, na ellir ei brofi drwy opteg geometrig. Yn hanesyddol, y dull-pelydrau ddaeth yn gyntaf a'r model dull-tonnau wrth ei sodlau. Datblygwyd y syniadau hyn yn y 19g, nes y darganfuwyd fod tonnau golau mewn gwirionedd yn ymbelydredd electromagnetig.

## Cyfeiriadau

Categori:Golau
298

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
293 294 295 296 297 - **298** - 299 300 301 302 303 

----

## Digwyddiadau 
* Byddin Rufeinig dan Constantius Chlorus yn gorchfygu'r Alamanni.
* Cristionogion yn cael eu diswyddo o'r fyddin Rufeinig.
*Tiridates III, brenin Armenia yn cael ei adfer i'w orsedd gan y Rhufeiniaid.

## Genedigaethau 
*Athanasius o Alexandria, esgob a gwyrthwynebydd Ariadaeth

## Marwolaethau 
Categori:298
Bontnewydd

Ceir sawl lle o'r enw **(Y) Bontnewydd**:

### Ceredigion
*Bontnewydd, pentref

### Gwynedd
*Bontnewydd, pentref a chymuned yn Arfon
*Bontnewydd, pentref ym Meirionnydd

### Powys
*Y Bontnewydd-ar-Wy, pentref

### Sir Fynwy
*Pontnewydd ar Wysg, pentref

### Torfaen
*Pontnewydd, cymuned sy'n rhan o dref Cwmbrân

## Gweler hefyd
*Ogof Bontnewydd, safle archaeolegol yn Sir Ddinbych
----
297

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
292 293 294 295 296 - **297** - 298 299 300 301 302 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Galerius yn cipio Ctesiphon oddi wrth y Persiaid; mae'n cael ei dychwelyd yn gyfnewid am Armenia fel rhan o gytundeb heddwch.
*Maximian yn rhoi diwedd ar y gwrthryfel yn Mawritania

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Chen Shou, awdur y San Guo Zhi

Categori:297
Tiger Woods

Golffiwr proffesiynnol o'r Unol Daleithiau yw **Eldrick "Tiger" Woods** (ganed 30 Rhagfyr 1975). Caiff ei ystyried yn un o olffwyr Americanaidd mwyaf llwyddiannus erioed. Bu ar Restr Forbes o olffwyr sydd wedi derbyn y cyflogau uchaf erioed hefyd. Mae ei lwyddiannau yn nhaith y *Proffesional Golfers Association* yn rhai syfrdanol.

Bu mewn coleg golff am ddwy flynedd a throdd yn brioffesiynol yn Haf 1996, yn 20 oed. Erbyn Ebrill y flwyddyn wedyn, roedd wedi ennill un o brif gystadleuthau mawr y byd - Pencampwriaeth Agored Unol Daleithiau America, 1997, gan bocedu $486,000. Ym Mehefin 1997 ef oedd golffiwr gorau'r byd (Rhif Un ar Restr *Official World Golf Ranking*). Drwy'r 2000au fe'i hystyriwyd fel golffiwr gorau'r byd.

## Dŵr poeth
Rhwng Rhagfyr 2009 ac Ebrill 2010, fodd bynnag, ni chwaraeodd golff, a chanolbwyntiodd ar ei fywyd priodasol gydag Elin Nordegren. Roedd hyn yn dilyn cyfnod o fercheta gydag eraill, a chawsant ysgariad. Cyhoeddwyd sawl stori amdano, gyda nifer o ferched yn hawlio iddynt gael affer gydag ef. Cafodd y cyfnod hwn effaith negyddol iawn ar ei gêm, gan ddisgyn i Rif 58 yn Nhachwedd 2011. Wedi 107 wythnos o fethu a chipio unrhyw wobr, enillodd y *Chevron World Challenge*. Enillodd yr *Arnold Palmer Invitational* ar 25 Mawrth 2013 a chododd yn ei ôl i Rif 1, drwy'r byd. Daliodd ei afael ar hwnnw hyd at Mai 2014.

Derbyniodd lawdriniaeth ar ei gefn ddwywaith yn Ebrill 2014 a Medi 2015. Erbyn Mawrth 2015 roedd yn Rhif 104. In May 2016, Woods dropped out of the world top 500 for the first time in his professional career.

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Golffwyr o'r Unol Daleithiau
2il ganrif

## Digwyddiadau 
*96-180: Pum Ymerawdwr Da yr Ymerodraeth Rufeinig - Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius a Marcus Aurelius
*122-132: Adeiladu Mur Hadrian
*184-205: Gwrthryfel y Twrbanau Melyn yn Tsieina

## Blynyddoedd a degawdau 
100au *100* 101 102 103 104 105 106 107 108 109
110au 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119
120au 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129
130au 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139
140au 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149
150au 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159
160au 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169
170au 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179
180au 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189
190au 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199
200au 200

Categori:Canrifoedd
Categori:2il ganrif
Ieithoedd Indo-Ariaidd

bawd|300px|Siaradwyr Ieithoedd Indo-Ariaidd

Mae'r **Ieithoedd Indo-Ariaidd** yn deulu o ieithoedd sy'n perthyn i'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd a'r uwch-deulu o Ieithoedd Indo-Iraneg. Fe'i siaredir yn bennaf ar is-gyfandir India.

Y prif ieithoedd Indo-Ariaidd yw:

*Sansgrit*, iaith lenyddol hynafol India
*Hindi, prif iaith swyddogol India heddiw, a siaredir fel iaith gyntaf yn y gogledd yn bennaf
*Wrdw, prif iaith Pacistan a Mwslemiaid India
*Bengaleg, iaith Gorllewin Bengal a Bangladesh
*Marathi, iaith swyddogol talaith Maharashtra yn India.
*Rajasthani, iaith swyddogol talaith Rajasthan yn India.
*Konkaneg, iaith Goa ac ardaloedd cyfagos yn India.
*Pwnjabeg, iaith y Punjab
*Cashmireg, iaith ardal Cashmir
*Gwjarati, iaith talaith Gujarat yng ngogledd-orllewin India
*Nepaleg, prif iaith Nepal a siaredir hefyd yn ardaloedd Sikkim a Darjeeling
*Sinhaleg, prif iaith Sri Lanca (Ceylon)

Mae'r ieithoedd llai yn cynnwys:
*Chhattisgarhi, prif iaith talaith Indiaidd Chhattisgarh
*Sindhi, iaith Sindh

Siaredir yr ieithoedd yma gan gyfanswm o dros 900 miliwn o bobl ar yr is-gyfandir.


IndoAriaidd
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1918

**Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1918** oedd yr etholiad cyntaf i'w gynnal ar ôl Deddf Cynrychioli'r Bobl 1918, ac felly yr etholiad cyntaf yn y Deyrnas Unedig y gallai merched bleidleisio ynddo. Cynhaliwyd yr etholiad ar 14 Rhagfyr 1918, er na ddechreuodd y cyfrif hyd 28 Rhagfyr. Enillwyd yr etholiad gan glymblaid rhwng y Blaid Ryddfrydol dan David Lloyd George a'r Blaid Geidwadol dan Andrew Bonar Law. Roedd rhai elfennau o'r Blaid Geidwadol a'r Blaid Ryddfrydol yn gwrthwynebu'r glymblaid, ond ni fuont yn llwyddiannus iawn. Roedd y canlyniad yn golygu fod Lloyd George yn parhau fel Prif Weinidog. Cafodd y Blaid Lafur lawer mwy o bleidleisiau nag o'r blaen, ond ni fu llawer o gynnydd yn nifer y seddau a enillwyd ganddynt.

Yn Iwerddon, collodd y Blaid Seneddol Wyddelig bron y cyfan o'u seddau i Sinn Féin dan Éamon de Valera. Ystyrir yr etholiad yma yn allweddol yn hanes Iwerddon, gan arwain at y rhyfel am annibyniaeth a ffurfio Gweriniaeth Iwerddon yn 1922. Un o ymgeiswyr llwyddiannus Sinn Féin oedd y ferch gyntaf i'w hethol i Dŷ'r Cyffredin, sef Constance Georgine, Iarlles Markiewicz. Yn unol â pholisi Sinn Féin, gwrthododd gymeryd ei sedd.

1918
Categori:1918
Phil Mickelson

Golffiwr proffesiynol o'r Unol Daleithiau yw **Phillip Alfred Mickelson** (ganed 16 Mehefin 1970). Galwyd yn "Lefty" gan ei fod yn chwarae golff ar ei ochr chwith, er ei fod yn defnyddio ei law dde i wneud popeth arall. Ar hyn o bryd, Phil yw'r ail yn y byd ar rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd, tu ôl i Tiger Woods.

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Golffwyr o'r Unol Daleithiau
Cemaes

:*Gweler hefyd: Cemais (pentref ym Mhowys), Cemais (cantref ym Môn) a Cemais (cantref yn Nyfed).*

Pentref gweddol fawr yng nghymuned Llanbadrig, Ynys Môn, ydy **Cemaes**   (). Fe'i lleolir ar arfordir gogleddol yr ynys, ger Bae Cemaes lle mae Afon Wygyr yn cyrraedd y môr. Saif ger y briffordd A5025 rhwng Amlwch a Llanrhuddlad. Mae'n bosibl mai dyma bentref mwyaf gogleddol Cymru, er y gellid dadlau mai pentref Llanbadrig yw hwnnw.

260px|bawd|dim|Bae Cemaes, 1961

Pentref gwyliau yw Cemaes yn bennaf erbyn heddiw, er bod pysgota wedi bod yn bwysig yn y gorffennol. Ceir dau draeth, harbwr, amrywiaeth o siopau a nifer o westai. Mae'r ardal o gwmpas y pentref yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ac mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd heibio'r pentref. Ychydig i'r gorllewin mae gorsaf bŵer niwcliar yr Wylfa.

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol, Cemaes oedd canolfan cantref Cemais. Adferwyd yr eglwys hynafol, sydd wedi ei chysegru i Sant Padrig, yn 1865. 'Llanbadrig' oedd yr enw arni cyn hynny.

Roedd y diwydiant pysgota yn bwysig i'r pentref yn y gorffennol.

## Cloch amser a llanw
Gosodwyd Cloch Amser a Llanw, dyfeisiwyd gan Marcus Vergette ar y traeth ym mis Ebrill 2014.

dim|bawd|260px|Cloch amser a llanw, Bae Cemaes

## Pobl o Gemaes
*Thomas Lewis (AS Môn) (1821-1897), gwleidydd
*Hugh Owen (Huwco Môn) (1835-1892), hanesydd a bardd

## Chwaraeon
Bu clwb pêl-droed y pentref, C.P.D. Bae Cemaes yn llwyddiannus iawn yn yr 1990au hwyr gan chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru. Maent bellach wedi disgyn sawl adran ac yn chwarae yng Nghynghrair Ynys Môn.

## Gweler hefyd
* Cofeb Ryfel Bae Cemaes
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Oriel

Cemaes02LB.jpg|Trwyn yr Wylfa ar fachlud haul
Cemaes03LB.jpg|Machlud haul o'r traeth
Approaching the Cemaes Brick Factory - geograph.org.uk - 1183058.jpg|Ffatri brics Cemaes

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbadrig
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Jack Nicklaus

Golffiwr proffesiynnol o'r Unol Daleithiau yw **Jack William Nicklaus** (ganed 21 Ionawr 1940). Yn ystod ei yrfa proffesiynol ar daith y Professional Golfers Association (a barhaodd rhyw 25 o flynyddoedd rhwng 1962 a 1986), enillodd Nicklaus 18 prif bencampwriaeth, yn cynnwys ennill Pencampwriaeth Agored Unol Daleithiau America, Pencampwriaeth Agored Prydain, Pencampwriaeth y Meistri a Pencampwriaeth y PGA oleiaf tair gwaith yr un.

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Golffwyr o'r Unol Daleithiau
Carausius

Roedd **Marcus Aurelius Mausaeus Carausius** (bu farw 293) yn gadfridog Rhufeinig a lwyddodd i gipio grym ym Mhrydain a rhan o Gâl am rai blynyddoedd. Roedd yn aelod o lwyth Belgaidd y Menapii, a ganed ef yn y rhan orllewinol o Batavia (Yr Iseldiroedd yn awr). Gwnaeth enw iddo'i hun yn ystod ymgyrch Maximian yn erbyn y Bagaudae yng ngogledd Gâl, ac o ganlyniad fe'i gwnaed yn bennaeth y llynges oedd yn gwarchod Prydain a gogledd Gâl, y  *Classis Britannica*. Roedd i fod i'w gwarchod rhag ymosodiadau y Sacsoniaid a'r Ffranciaid, ond cododd amheuon ei fod yn gadael iddynt lanio ac anrheithio, yna yn eu dal wrth iddynt ddychwelyd a chymeryd yr ysbail iddo'i hun.

Gorchymynodd Maximian ei ddienyddio, ond ymateb Carausius oedd cipio grym ym Mhrydain a rhan o Gâl, gan ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Llwyddodd i gadw grym am saith mlynedd, gan fathu ei arian ei hun. Yn 293 llwyddodd Constantius Chlorus, y *Cesar* yn y gorllewin, i gymeryd gogledd Gâl oddi wrtho a'i had-uno a'r ymerodraeth. Yr un flwyddyn llofruddiwyd Carausius gan ei weinidog cyllid, Allectus, a ddaeth yn rheolwr Prydain yn ei le.

Categori:Marwolaethau 293
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Gâl
Llanelwedd

Pentref  a chymuned yn ne Powys, Cymru, yw **Llanelwedd**. Saif  ger Llanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Gwy ar ffordd yr A481. Mae ganddo boblogaeth o 787 o bobl (Cyfrifiad 2001).

Cynhelir Sioe Frenhinol Cymru ar faes arbennig ger y pentref ym mis Gorffennaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfodau
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
RFA Sir Galahad

Llong ryfel oedd yr **RFA** ***Sir Galahad*** (L3005). Ymosodwyd arni yn Bluff Cove ar 8 Mehefin 1982 gan awyrennau'r Ariannin yn rhyfel y Malvinas. Lladdwyd 51 ar ei bwrdd, y rhan fwyaf yn aelodau o'r Gwarchodlu Cymreig.

## Ymateb i'r golled yng Nghymru 
Dyma bennill enwog gan 'Wynne Ellis' sy'n mynegi teimladau cymysg nifer o bobl yng Nghymru i'r digwyddiad (a hefyd i'r Rhyfel yn gyffredinol):

Am swp o gachu gwylain
:Y ffriwyd y rhain fel ŵy
Pan oedd eu gwlad eu hunain
:O dan fygythiad mwy.

## Gweler hefyd 
* Galahad, un o farchogion Arthur

## Cyfeiriadau 
Categori:Llongau rhyfel
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Categori:Rhyfel y Falklands
Teulu ieithyddol

bawd|380px|Y prif deuluoedd ieithyddol. Gwyrdd:Indo-Ewropeaidd; Coch:Sino-Tibetaidd; Oren:Niger-Congo; Melyn:Afro-Asiatig.

Mae **teulu ieithyddol** yn grŵp o ieithoedd sy'n perthyn i'w gilydd, oherwydd eu bod wedi datblygu o un iaith gyntefig. Nid oes sicrwydd ynghylch perthynas rhai ieithoedd; yn enghraifft o hyn yw Basgeg.

## Rhai teuluoedd ieithyddol
*Affro-Asiaidd
*Altaidd (dadleuol)
*Awstro-Asiatig
*Awstronesaidd
*Drafidaidd
*Eskimo-Aleut
*Indo-Ewropeaidd
*Khoisan (dadleuol)
*Na-Dené
*Niger-Congo
*Nilo-Saharaidd
*Pama-Nyungan
*Sino-Tibetaidd
*Tai-Kadai
*Wto-Astecaidd
*Wralaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd