Octopws

{{Blwch tacson
| enw = {}

| fossil_range = 
| taxon = Octopoda
| authority = Leach, 1818
| subdivision_ranks = Isurddau
| subdivision = (traddodiadol)
* Cirrina
* Incirrina

| regnum = Animalia
| phylum = Mollusca
| classis = Cephalopoda
| subclassis = Coleoidea
| ordo = **Octopoda** (Leach, 1818)
| synonyms = * OctopoidaLeach, 1817
}}

Molwsg meddal o gorff gydag wyth braich o urdd yr *Octapoda* yw'r **octopws** (ll. **octopysau**). Mae'r urdd yn cynnwys tua 300 o rywogaethau ac mae wedi'i grwpio o fewn y dosbarth *Cephalopoda* gyda'r môr-lewys, yr ystifflogod a'r cregyn Pedr. Tebyg i seffalopodau eraill, mae gan yr octopws gymesuredd dwyochrol gyda dau lygad a cheg ylfinog yng nghanolbwynt yr wyth braich. Gall y corff meddal newid ei siâp yn llwyr, gan alluogi octopysau i ymwasgu trwy fylchau bach. Tra'n nofio, mae'r corff ar y blaen a daw'r breichiau'n olaf.

Defnyddir yr organ a elwir yn seiffon i respiradu ac ymsymud trwy allyrru jet dŵr. Mae gan octopysau system nerfol gymhleth a golwg craff; maent ymhlith yr infertebratau mwyaf deallus ac amrywiol o ran ymddygiad.

Triga octopysau mewn rhanau gwahanol y môr, gan gynnwys riffiau cwrel, dyfroedd dyfnion iawn, ac ar wely'r môr. Mae'r rhan fwyaf o rywogaethau'n tyfu'n gyflym, yn aeddfedu'n gynnar, ac yn fyrhoedlog. Yn y rhan fwyaf o rywogaethau, mae'r gwryw yn defnyddio braich sydd wedi'i hymaddasu'n arbennig i ddosbarthu bwndel o sberm yn uniongyrchol i geudod mantell y fenyw, ac ar ôl hynny mae'n heneiddio ac yn marw, tra bod y fenyw yn dodwy'r wyau mewn ffau ac yn gofalu amdanynt nes eu bod yn deor; ar ôl hynny mae hithau'n marw. Mae eu strategaethau i amddiffyn eu hunain rhag ysglyfaethwyr yn cynnwys diarddel inc du, defnyddio cuddliw, arddangosiadau bygythiad, y gallu i chwipio'n gyflym trwy'r dŵr a chuddio. Mae pob octopws yn wenwynig, ond dim ond yr octopysau torchog (neu fodrwyog) sy'n farwol i bobl.

Mae octopysau'n ymddangos mewn chwedloniaeth fel bwystfilod e.e. y ceffyl dŵr Norwy ac *akkorokamui* yr Ainŵaid, ac mae'n debyg gorgon y Groegiaid gynt. Mae brwydr ag octopws yn ymddangos yn llyfr Victor Hugo *Toilers of the Sea*, sy'n ysbrydoli gweithiau eraill fel *Octopussy* Ian Fleming. Ceir hefyd octopysau yn ymddangos mewn celf erotig Japaneaidd, *shunga*. Bwyteir yr octopws a chant eu hystyried yn ddanteithfwyd gan bobl mewn sawl rhan o'r byd, yn enwedig Môr y Canoldir a moroedd Asia.

### Coden inc 
Mae coden inc yr octopws wedi'i lleoli o dan y chwarren dreulio. Ceir chwarren sy'n cynhyrchu'r inc, ac mae'r goden yn ei storio. Mae'r goden yn ddigon agos at y twndis i'r octopws saethu allan yr inc gyda jet dŵr. Cyn iddo adael y twndis, mae'r inc yn mynd trwy chwarennau sy'n ei gymysgu â mwcws, gan greu blob trwchus, tywyll sy'n caniatáu i'r anifail ddianc rhag ysglyfaethwr. Prif bigment yn yr inc yw melanin, sy'n rhoi ei liw du iddo.

## Cylch bywyd 
### Atgynhyrchu 
alt=Drawing of a male octopus with one large arm ending in the sexual apparatus|bawd| *Tremoctopus violaceus* gwryw llawndwf gyda hectocotylws
Mae octopysau yn gonocorig ac mae ganddynt un gonad sy'n gysylltiedig â'r selom. Mae ceilliau'r gwrywod ac ofari'r octopws benywaidd yn chwyddo i'r gonocoel ac mae'r gametau'n cael eu rhyddhau yma. Cysylltir y gonocoel i geudod y fantell, ac aiff i fewn drwy'r gonopore. Ceir chwarren optig creu hormonau sy'n achosi i'r octopws sy'n aeddfedu a heneiddio gan ysgogi cynhyrchu gametau. Gall y chwarren gael ei sbarduno gan amodau amgylcheddol megis tymheredd, golau a maeth, sydd felly'n rheoli amseriad atgenhedlu ac einioes.

Pan fydd octopysau'n atgenhedlu, mae'r gwryw yn defnyddio braich arbenigol o'r enw hectocotylws i chwistrellu sbermatofforau (pecynnau o sberm) o organ derfynol y llwybr atgenhedlu (y ‘pidyn’ seffalopodaidd) i geudod mantell y fenyw. Yr hectocotylws mewn octopysau dyfnforol yw'r drydedd fraich dde fel arfer, sydd a phant bychan siâp llwy a sugnolynnau wedi'u haddasu ger blaen y fraich. Mae'r ffrwythloniad yn digwydd yng ngheudod y fantell yn y mwyafrif o rywogaethau. Mae organau atgenhedlu octopws yn aeddfedu'n sydyn oherwydd dylanwad hormonaidd y chwarren optig ond mae hyn yn arwain at atal y chwarennau treulio rhag gweithio, gan achosi i'r octopws farw o newyn fel arfer. Credir bod einioes fer yn digwydd i atal gorboblogi rhy gyflym.

## Dosbarthiad a chynefin 
alt=An octopus nearly hidden in a crack in some coral|bawd| *Octopus cyanea* yn Kona, Hawaii
Mae octopysau yn byw ym mhob cefnfor, ac mae gwahanol rywogaethau wedi ymaddasu i wahanol gynefinoedd morol. Tra'n ifanc, mae octopysau cyffredin yn byw mewn pyllau llanw bas. Ar riffiau cwrel mae'r octopws dydd Hawaii (*Octopus cyanea*) yn byw; mae'r gragen Bedr bapur fawr (*Argonauta argo*) yn drifftio mewn dyfroedd eigionol. Mae'r octopws algâu (*Abdopus aculeatus*) yn byw yn bennaf mewn gwelyau morwellt ger y lan. Mae rhai rhywogaethau wedi ymaddasu i ddyfnderoedd oer y cefnforoedd e.e. mae'r octopws llwyfraich (*Bathypolypus arcticus*) i'w ganfod ar ddyfnder o 1,000 metr, ac mae *Vulcanoctopus hydrothermalis* yn byw ger fentiau hydrothermol ar ddyfnder o tua 2,000 metr. Mae'r rhywogaethau cyrrad yn aml yn nofio'n rhydd ac yn byw mewn dŵr dwfn. Ni wyddys am unrhyw rywogaeth sy'n byw mewn dŵr croyw.

### Ymsymud 
alt=An octopus swimming with its round body to the front, its arms forming a streamlined tube behind|chwith|bawd| Mae octopysau'n nofio gan lusgo'u breichiau o'u ôl.
Mae octopysau yn ymsymud yn bennaf drwy gropian yn gymharol araf gyda rhyw nofio wysg eu pennau. Jet-yriant neu nofio yn ôl yw eu dull cyflymaf o ymsymud, ac yna nofio a chropian. Pan nad ydynt ar frys, maent fel arfer yn cropian ar arwynebau solet neu feddal. Gallant ymestyn sawl braich ymlaen, mae rhai o'r sugnolynnau yn glynu wrth y swbstrad ac mae'r anifail yn tynnu ei hun ymlaen â chyhyrau pwerus ei freichiau, tra gall breichiau eraill wthio yn hytrach na thynnu. Yn ystod cropian, mae cyfradd curiad y galon bron yn dyblu, ac mae angen deg neu bymtheg munud ar yr anifail i atgyfnerthu ar ôl ymarfer corff cymharol fach.

Mae'r rhan fwyaf o octopysau yn nofio trwy allyrru jet dŵr o'r fantell trwy'r seiffon i'r môr. Yr egwyddor ffisegol y tu ôl i hyn yw bod y grym sydd ei angen i gyflymu'r dŵr drwy'r twll yn cynhyrchu adwaith sy'n gyrru'r octopws i'r cyfeiriad arall. Mae'r cyfeiriad y teithio yn dibynnu ar gyfeiriadedd y seiffon. Wrth nofio, mae'r pen ar y blaen ac mae'r seiffon yn wynebu'n ôl, ond wrth yrru ymlaen, mae'r crwb ymysgarol yn arwain, yr seiffon yn wynebu'n ei flaen a'r breichiau'n llusgo ar ôl y gweddill, gyda'r octopws yn cyflwyno ymddangosiad gwerthydaidd. Mewn dull amgen o nofio, mae rhai rhywogaethau'n gwastatáu eu hunain ac yn nofio gyda'r breichiau wedi'u dal allan i'r ochr, a gall hyn roi lifft a nofio yn gyflymach na'r arfer. Defnyddir jet i ddianc rhag perygl, ond mae'n ffisiolegol aneffeithiol, sy'n gofyn am bwysau mantell mor uchel i atal y galon rhag curo, gan arwain at ddiffyg ocsigen. Mae arbrofion datrys problemau ymarferol wedi dangos tystiolaeth o gof tymor byr a hirdymor. Nid yw octopysau ifanc yn dysgu dim gan eu rhieni, gan nad yw oedolion yn darparu unrhyw ofal rhiant y tu hwnt i ofalu am eu hwyau nes bod yr octopysau ifanc yn deor. 

Mewn arbrofion labordy, mae'n hawdd hyfforddi octopysau i wahaniaethu rhwng gwahanol siapiau a phatrymau. Adroddwyd eu bod yn ymarfer dysgu arsylwi, er bod dilysrwydd y canfyddiadau hyn yn cael ei herio. Mae octopysau'n aml yn torri allan o'u pysgoty ac weithiau i mewn i eraill i chwilio am fwyd. Mae'r octopws gwythiennol yn casglu masglau (plisg) cnau coco wedi'u taflu, yna'n eu defnyddio i adeiladu lloches, sy'n enghraifft o anifail yn defnyddio offer. 

### Cuddliw a newid lliw 
Mae octopysau'n defnyddio cuddliw wrth hela ac i osgoi ysglyfaethwyr. I wneud hyn maen nhw'n defnyddio celloedd croen arbenigol sy'n newid edrychiad y croen trwy addasu ei liw, didreiddedd neu adlewyrchedd. Mae cromatofforau'n cynnwys pigmentau melyn, oren, coch, brown neu ddu; mae gan y rhan fwyaf o rywogaethau dri o'r lliwiau hyn, tra bod gan rai ddau neu bedwar. Celloedd eraill sy'n newid lliw yw iridofforau adlewyrchol a lleucofforau gwyn. Defnyddir y gallu hwn i newid lliw hefyd i gyfathrebu ag octopysau eraill neu i'w rhybuddio o berygl.

Mae tric "craig symudol" yn golygu bod yr octopws yn dynwared craig ac yna'n gogwyddo ar draws y man agored gyda chyflymder sy'n cyfateb i gyflymder y dŵr o'i amgylch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Octopysau
Categori:Molysgiaid