open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Optimws (robot)

Mae **Optimus**, a elwir hefyd yn **Tesla Bot**, yn ddynoid robotig cyffredinol sy'n cael ei ddatblygu gan Tesla, Inc. Fe'i cyhoeddwyd yn nigwyddiad Diwrnod Deallusrwydd Artiffisial (AI) y cwmni ar 19 Awst 2021. Nododd Musk ei fod yn credu bod gan Optimus “y potensial i fod yn fwy arwyddocaol na Tesla, dros amser.”

## Hanes 
Ar 7 Ebrill 2022, cynhaliwyd arddangosfa ar gyfer y cynnyrch ei gynnwys yn ffatri Tesla,Giga Texas, yn ystod digwyddiad o'r enw Cyber Rodeo. Dywedodd Musk ei fod yn gobeithio cynhyrchu'r robot erbyn 2023 a honnodd y bydd Optimus yn y pen draw yn gallu gwneud "unrhyw beth nad yw bodau dynol eisiau ei wneud."

Ym mis Medi 2022, arddangoswyd prototeipiau o Optimus yn ail Ddiwrnod AI Tesla. Roedd un prototeip yn gallu cerdded o amgylch y llwyfan a fersiwn arall, teneuach yn gallu symud ei freichiau.

Ym Medi 2023, rhyddhaodd Tesla fideo yn dangos Optimus yn gwneud gweithgareddau newydd gan gynnwys didoli blociau yn ôl eu lliw, ei allu i leoli a rheoli ei goesau a'i freichiau a dangos ei hyblygrwydd trwy gynnal ystum ioga.

### Gen 2 
Ar 13 Ragfyr 2023, rhyddhawyd fideo ar gyfrif X (yr hen Twitter) Musk o'r enw "Optimus" lle mae'n dangos Optimus Generation 2 yn cerdded ac yn dangos nodweddion newydd, fel dawnsio a berwi wy. Mae Optimus Gen 2 yn cynnwys ffigwr teneuach gyda gwell dwylo a symudiadau mwy llyfn.

## Manylebau 
bawd| Dau berson gydag Optimws yn y cefn
Bwriedir i Tesla Bot fesur 5 tr 8 modf (173 cm)   o daldra ac yn pwyso 125 pwys (57 kg). Yn ôl y cyflwyniad a wnaed yn ystod y digwyddiad Diwrnod AI cyntaf, bydd Tesla Bot yn cael ei "reoli gan yr un system AI a'r system cymorth-gyrrwr uwch a ddefnyddir yng ngheir Tesla" a bydd ganddo gapasiti cludo o 45 pwys (20g). Bwriedir i'r robot gyflawni tasgau "peryglus, ailadroddus a diflas", megis darparu cymorth mewn ffatri gweithgynhyrchu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Roboteg
Categori:Tesla, Inc.
Deva (ffilm 1989)

Ffilm llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Vijay yw ***Deva*** a gyhoeddwyd yn 1989. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***ದೇವ*** ac fe'i cynhyrchwyd gan B. Nagi Reddy yn India. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Kannada a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Upendra Kumar. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Vishnuvardhan. Cafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1989. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Batman (ffilm o 1989)* sef ffilm drosedd llawn cyffro gan Tim Burton. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,200 o ffilmiau Kannada wedi gweld golau dydd.
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Vijay ar 15 Gorffennaf 1936 yn Tadepalligudem a bu farw yn Chennai ar 10 Ionawr 1972.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Vijay nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q25189110.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Kannada
Categori:Ffilmiau lliw o India
Categori:Ffilmiau llawn cyffro o India
Categori:Ffilmiau Kannada
Categori:Ffilmiau o India
Categori:Ffilmiau 1989
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Cwnstabliaeth Frenhinol Iwerddon

bawd|250px|Bathodyn ceffyl marchogion yr RIC
**Cwnstabliaeth Frenhinol Iwerddon**, enw swyddogol **Royal Irish Constabulary** (Gwyddeleg: *Constáblacht Ríoga na hÉireann*; a elwir yn syml yn *Irish Constabulary* rhwng 1836 ac 1867) oedd yr heddlu yn Iwerddon o 1822 hyd 1922, pan oedd y wlad i gyd yn rhan o'r Deyrnas Unedig. Bu heddlu dinesig ar wahân, sef Heddlu Metropolitan Dulyn (DMP), yn patrolio'r brifddinas a rhannau o Swydd Wicklow, ac yn ddiweddarach roedd gan ddinasoedd Derry a Belfast, gyda'u heddluoedd eu hunain yn wreiddiol, adrannau arbennig o fewn yr RIC. a'r hawl i ddefnyddio arwyddlun y *Most Illustrious* Urdd Padrig yn eu motif. Roedd yr RIC yn llywyddu dros ostyngiad amlwg mewn troseddau cyffredinol ledled y wlad. Rheolwyd yr aflonyddwch gwledig ansefydlog ar ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg a nodweddwyd gan sefydliadau cudd a chynulliad arfog anghyfreithlon i bob pwrpas. Yn gyffredinol, daeth plismona yn rhan o'r drefn o reoli camymddwyn fel distyllu'r lleuad, meddwdod cyhoeddus, mân ladradau, a throseddau eiddo bwriadol.
Dechreuodd Rhyfel Tir yn ystod cyfnod y Dirwasgiad 1879–82, gan achosi peth aflonyddwch cyffredinol.

### Diddymu
Wedi diddymu'r Cwnstablaeth bu i rhai swyddogion heddlu o'r RIC ymuno â'r Garda Síochána a chefnogi'r IRA mewn gwahanol ffyrdd.  Ymddiswyddodd eraill a chytunodd y Wladwriaeth Rydd i dalu eu pensiynau. Fodd bynnag, roedd llawer o ddynion yr RIC a oedd yn byw yn y Wladwriaeth Rydd yn agored i fygythiadau a gweithredoedd treisgar o ddial yn ystod y cyfnod hwn, fel bod rhai hefyd wedi ffoi i Brydain Fawr, lle y gwnaethant hwy, ynghyd â llawer o gyn-aelodau o'r Du a'r Tans a'r Auxiliaries, ymunodd â'r 'Palestine Gendarmerie' ym Mhalesteina'r Mandad (o 1926 'Palestina Police'), a recriwtiwyd yno yn 1922.

## Gweler hefyd
* Cwnstabliaeth Frenhinol Ulster

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Royal Irish Constabulary gwefan 'Irish War'
* Royal Irish Constabulary, 1836-1922 yn y National Archives y Deyrnas Unedig 
* The Royal Irish Constabulary llyfr

Iwerddon Ifanc
Categori:Iwerddon
Categori:Heddlu
Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1822
Morris Williams

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Morris Williams**, yn cynnwys:

* Morris Williams (Nicander) (1809–1874), bardd ac emynydd
* Morris T. Williams (1900–1946), argraffydd a gŵr Kate Roberts
----
Cyflafan y blawd

Ymosodiad gan Luoedd Amddiffyn Israel yn erbyn sifiliaid Palesteinaidd ar gyrion Dinas Gaza oedd **cyflafan y blawd** a ddigwyddodd ar 29 Chwefror 2024, yn ystod goresgyniad Llain Gaza gan Israel. Saethodd milwyr Israelaidd ar dorf a oedd wedi ymgynnull i dderbyn bwyd o lorïau a oedd yn dosbarthu cymorth dyngarol, ar stryd Al-Rashid ger cyrchfan Al-Nabulsi i orllewin Dinas Gaza, a bu farw o leiaf 118 o bobl ac anafwyd 760. Yn ôl llygad-dystion a'r awdurdodau Palesteinaidd, ymosododd yr IDF ar sifiliaid ar bwrpas ac yn ddirybudd, ac achoswyd y nifer fwyaf o farwolaethau ac anafiadau gan fwledi. Mae llywodraeth a lluoedd arfog Israel yn mynnu i'r milwyr saethu taniadau rhybuddiol, heb geisio niweidio'r sifiliaid, ac i'r mwyafrif helaeth o farwolaethau gael eu hachosi gan ruthrad y dorf.

Ar ddiwrnod y lladdfa, cyhoeddodd Gweinyddiaeth Iechyd Gaza o leiaf 112 o farwolaethau a 750 o anafiadau, a chondemniodd y Weinyddiaeth Materion Tramor y "gyflafan", a'i disgrifiodd yn rhan o "ryfel hil-leiddiol".

## Cyfeiriadau 
Categori:2024 ym Mhalesteina
Blawd
Blawd
Categori:Dinas Gaza
Categori:Rhuthradau dynol
Categori:Rhyfel Gaza (2023–25)
Categori:Troseddau'r 21ain ganrif ym Mhalesteina
Categori:Troseddau rhyfel
Sara Davies

Athrawes a chantores o Landysul yw **Sara Davies**. Enillydd Cân i Gymru 2024 oedd hi, gyda'i cân "Ti".

Mae Davies yn dod yn wreiddiol o Hen Golwyn ac yn byw yn Llandysul. Mae hi'n athrawes yn Ysgol Henry Richard, Tregaron. Enillodd radd mewn cerddoriaeth o Brifysgol Caerdydd. Ysgrifennodd y gân fel teyrnged i'w nain a'i thaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Pobl o Landysul
Cytundeb St Andrews

Mae **Cytundeb St. Andrews** (Saesneg: *St Andrews Agreement*; Gwyddeleg: *Comhaontú Chill Rímhinn*) yn gytundeb rhwng llywodraethau'r Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon a’r holl brif bleidiau gwleidyddol yng Ngogledd Iwerddon. Fe'i llofnodwyd ar 13 Hydref 2006. Cynhaliwyd y trafodaethau rhwng 11 ac 13 Hydref 2006 yn nhref Saint Andrews yn yr Alban, a dyna roddodd y llysenw ar y Cytundeb.

## Cyd-destun
Erbyn mis Tachwedd 2002 bu'n rhaid i Lywodraeth San Steffan ddychwelyd i sustem rheolaeth uniongyrchol dros Ogledd Iwerddon. Roedd hyn er gwaethaf cadarnhau Cytundeb Gwener y Groglith, a sefydlu strwythur cymhleth o sefydliadau ar gyfer Gogledd Iwerddon, gan ddefnyddio'r modd o gydgymdeithasoldeb (math o lywodraeth ar gyfer cymdeithasau rhanedig iawn, megis Libanus). 

Bu cynnydd sylweddol ers 1998 mewn adfer heddwch ac ymddiriedaeth rhwng y gymuned Unoliaethol Brotestanaidd (pobl sydd, yn fras, yn credu mewn bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig) a'r gymuned Gatholig cenedlaetholwyr Gwyddelig (pobl sy'n credu, yn fras, mewn ail-uno Iwerddon fel un gwlad). Roedd y cynnydd yma yn gynnwys rhyddhau carcharorion, a  dad-filwreiddio sefydliadau teyrngarol a’r IRA. Roedd mwyafrif gweithredwyr gwleidyddol Gogledd Iwerddon hefyd yn cydnabod bod angen dod â chynrychiolwyr y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon a’r Gogledd at ei gilydd a hefyd pleidiau gwleidyddol Gwyddelig y Chwe' Sir, er mwyn i'r heddwch barhau. Ond roedd anghydweld ar sawl pwynt pwysig gan gynnwys Gwasanaeth Heddlu Gogledd Iwerddon yn llyffethair i ailgychwyn llywodraeth 'lleol' gan Weinthrediaeth Gogledd Iwerddon ('llywodraeth' ddatganoledig y Dalaith).

## Cynnwys
 gyda cherflun o'r arweinydd Unoliaethol Edward Carson ar y blaen]]
Cytunodd pob un o'r pleidiau a grwpiau ar gynllun i adfer Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon (Senedd Gogledd Iwerddon): 
* Ymrwymodd Sinn Féin i gydnabod cyfreithlondeb heddlu newydd Gogledd Iwerddon - Gwasanaeth Heddlu Gogledd Iwerddon a sefydlwyd yn 2001, sef Cwnstabliaeth Frenhinol Ulster (RUC) gynt, a ddiwygiwyd gyda'r nod o warantu cydraddoldeb recriwtio rhwng Catholigion a Phrotestaniaid).
* Ymrwymodd plaid y DUP i ffurfio llywodraeth glymblaid gyda chenedlaetholwyr Sinn Féin.
* Ymrwymodd llywodraeth San Steffan i hyrwyddo datganoli pwerau cyfiawnder a heddlu i'r Weithrediaeth dros gyfnod o ddwy flynedd.

Roedd addewid i roi statws a chefnogaeth i'r iaith Wyddeleg (a Sgoteg Wlster) yn y Cytundeb hefyd ond doedd dim gweithred neu strategaeth ar hyn. Cymaint felly fel y ffurfiwyd An Dream Dearg - mudiad protest hawliau yr iaith Wyddeleg - yn 2016.

## Dolenni allanol
*Northern Ireland (St Andrews Agreement) Act 2006
*Northern Ireland (St Andrews Agreement) Act 2007
*Testun llawn Cytundeb St Andrews
*BBC yn cyhoeddi'r Cytundeb
*Ymateb i drafodaethau St Andrews
* A History of Policing in Ireland gwefan Police Service of Northern Ireland

## Llyfryddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Gogledd Iwerddon
Categori:Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Cytundeb St Andrews
Categori:2006
Ysgol Gyfun Trefynwy

**Ysgol Gyfun Trefynwy** (Saesneg: *Monmouth Comprehensive School*) yw ysgol uwchradd gyfun ar gyfer disgyblion 11–18 oed, a leolir yn Nhrefynwy, Sir Fynwy, Cymru .

## Prifathrawon blaenorol 
* 1903 (1903): J.D. Gregory (Master)
* 1906 (1906): R. Bradbury M.A.
* 1908 (1908): C.J. Powell M.A.
* 1926 (1926): J.E. Protheroe B.A.
* 1955 (1955): W.H. Sparkes B.Sc.
* 1966 (1966): J Alderton B.A.
* 1984 (1984): D.A.L Every B.A., M.Ed, F.R.G.S
* 2001 (2001): s C.J Herman M.A.
* 2011 (2011): T. Bird B.Sc & R.V. Davies B.A.
* 2012 (2012): R.V. Davies B.A.
* 2020 (2020): H. Hutchison M.A.

Trefynwy
Dewi Myrddin Hughes

Gweinidog o Gymru oedd **Dewi Myrddin Hughes** (9 Ebrill 1941 – 17 Mawrth 2026).   

Ganwyd Dewi yn Llansannan. Ei rieni oedd Dafydd Hughes ac Elizabeth Ifans. 

Bu'n gweinidogaethu yn Y Rhondda (Saron Ynyshir, ac Ebenezer Tylorstown, 1965-71) a Cwmllynfell (1971-81) ac yna yn Rhydaman (Gellimanwydd, 1981-99), cyn ei benodi yn Ysgrifennydd Cyffredinol Undeb yr Annibynwyr Cymraeg ym 1999.

Ef oedd arweinydd cyntaf Capel y Nant yng Nghlydach.

## Bywyd personol 
Mae'r artist Aled Rhys Hughes a'r Athro Ifan Glyndwr Hughes yn feibion iddo. 

Bu farw ym mis Mawrth 2026.

## Llyfryddiaeth
* *Gofala Di : Llawlyfr Bugeilio Cristnogol* (Cyhoeddiadau'r Gair 2013)
* ''Ei Orsedd Rasol Ef : Blwyddyn A; Casgliad o weddïau, yn dilyn Suliau'r flwyddyn eglwysig'' / John Birch; addasiad Cymraeg gan Dewi Myrddin Hughes. (Cyhoeddiadau'r Gair 2018)
* ''Ei Orsedd Rasol Ef : Blwyddyn B; Casgliad o weddïau, yn dilyn Suliau'r flwyddyn eglwysig'' / John Birch; addasiad Cymraeg gan Dewi Myrddin Hughes. (Cyhoeddiadau'r Gair 2018)
* ''Ei Orsedd Rasol Ef : Blwyddyn C; Casgliad o weddïau, yn dilyn Suliau'r flwyddyn eglwysig'' / John Birch; addasiad Cymraeg gan Dewi Myrddin Hughes. (Cyhoeddiadau'r Gair 2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Marwolaethau 2026
Bae Copr

Mae Bae Copr (Saesneg: *Copr Bay*) neu **Bae Copr Abertawe**, yn brosiect adnewyddu trefol anferthol ar gyfer canol dinas Abertawe ac ardal Doc Fictoria. Ariennir a datblygir Cam Un Bae Copr gan Gyngor Dinas a Sir Abertawe, gydag elfen arena’r cynllun yn cael ei hariannu’n rhannol gan Fargen Ddinesig Bae Abertawe. Mae Bargen Ddinesig Bae Abertawe’n gronfa fuddsoddi gwerth £1.3 biliwn sy’n cynnwys arian gan Lywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru a’r sector preifat er mwyn cwblhau prosiectau trawsnewid mawr yn yr ardal hon o dde Cymru. 

## Enw
 ger llaw ardal y "Bae Copr" a lle cafwyd arddangosfa ar thema *Copperopolis*]]
Mae'r enw, "Bae Copr" yn gyfeiriad ar dreftadaeth Abertawe fel man cynhyrchu ac allforio copr ers canrifoedd. Gelwid y ddinas yn "Copperopolis" gan rai haneswyr a ceid arddangosfa o dan yr enw hwnnw yn Amgueddfa Abertawe yn Abertawe. Sefydlwyd y gwaith copr cyntaf yn Abertawe yng Nglandŵr ym 1720 gan Dr Lane a Mr Pollard, a oedd wedi bod yn berchen ar fwyngloddiau copr yng Nghernyw.

## Nodweddion
Mae'r cynllun uchelgeisiol yn plethu sawl nodwedd ar gyfer adfywio dinesig y rhan yma o ddinas Abertawe. Yn eu plith mae:

## Ardrawiad economaidd lleol
Yn ôl ffigurau sicrhawyd hyd at haf 2022, dangoswyd bod dros 8,000 o wythnosau o gyflogaeth, prentisiaethau a lleoliadau i hyfforddeion yn ystod gwaith adeiladu cyrchfan newydd Bae Copr Abertawe sy'n werth £135m.

Dangosodd y ffigurau y sicrhawyd canlyniadau dros 8,000 o nifer o gyfraddau, prentisiaethau a lleoliadau i'r graddau yn y gwaith adeiladu newydd Bae Copr Abertawe sy'n werth £135m.

Mae ffigurau newydd hefyd yn dangos gwariant cadwyn gyflenwi o 41.5% ar gyfer y prosiect yn Ninas-Ranbarth Bae Abertawe, a bod 64% o’r gwariant wedi aros yng Nghymru.

## Gweler hefyd
* Bae Caerdydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Bae Copr Abertawe
* Fideo hyrwyddo Bae Copr (yn Saesneg)
* Copperopolis: Why Swansea? Blog ar wefan Amgueddfa Abertawe

Categori:Abertawe
Categori:Cynllunio trefol
Gwilym Ceri Jones

Gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a bardd oedd **Gwilym Ceri Jones** (26 Mehefin 1897 – 9 Ionawr 1963).

Fe'i ganwyd yn Newgate, plwyf Llangynllo, Ceredigion, yn fab i William ac Ellen Jones. Addysgwyd ef yn ysgol Rhydlewis, ysgol ramadeg Llandysul, a Choleg Diwinyddol Aberystwyth. Ar ôl ei ordeinio yn 1922, roedd yn weinidog yng Nghwm-parc (1922-28), Minffordd (1928-32), Llanwrtyd (1932-36), Port Talbot (1936-47) a Clydach-ar-Dawe (1947-58). Bu farw yn Llansamlet.

Fel bardd, roedd yn arbenigo yn y mesurau caeth. Enillodd gwobrwyon yr Eisteddfod Genedlaethol ar yr englyn a'r rhieingerdd, ac enillodd y gadair ym Mhwllheli, 1955, am ei awdl *Gwrtheyrn*.

Cyhoeddwyd casgliad o'i farddoniaeth ar ôl ei farw dan y teitl ''Diliau'r Dolydd'' (1964).

## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein: Jones, Gwilym Ceri

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Prifeirdd
Flavoparmelia caperata

Mae ***Flavoparmelia caperata***, y **cen tarian-werdd gyffredin**, yn gen ffolios sy'n tyfu ar risgl coed, ac weithiau ar graig .

## Adnabod 
Mae *Flavoparmelia caperata* yn gen ffolios maint canolig i fawr sydd â chortecs  gwyrdd melyn golau nodedig iawn pan fydd yn sych. Mae iddo labedau crwn, yn mesur 3-8milimedr o led, fel arfer gyda chlytiau o soredia (strwythurau atgenhedlol cyffredin cennau) gronynnog sy'n deillio o bothellau. Gall llabedau'r thalws fod yn llyfn, ond yn aml mae golwg crychlyd iddynt, yn enwedig mewn sbesimenau hŷn. Mae'r arwyneb isaf yn ddu ac eithrio ymyl brown; mae rhisoidau sydd ynghlwm wrth yr wyneb isaf yn ddu ac yn ddi-ganghennog.

## Rhywogaethau tebyg 
Mae'r *Flavoparmelia baltimorensis*  yn debyg iawn ac yn tyfu'n bennaf ar graig, mae ganddo alldyfiant cyfangrwn, pothellog (braidd yn debyg i isidia sef ffordd hydyfedigol o gennau i epilio) ar wyneb uchaf y llabedau, ond nid yw'n cynhyrchu soredia gronynnog .

## Cyfeiriadau 
* Llenyddiaeth Ddiweddar ar Gennau a Chwiliad Llenyddiaeth Mattick. http://www.nhm.uio.no/botanisk/lav/RLL/RLL.HTM
* Cronfa Ddata Planhigion USDA ( *Flavoparmelia caperata* ). http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Flavoparmelia+caperata&mode=sciname&submit.x=19&submit.y=11
* Mynegai Fungorum ( *Flavoparmelia caperata* ). http://www.indexfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=103353
* Brodo, IM, SD Sharnoff, a S. Sharnoff. 2001. Cennau Gogledd America. Gwasg Prifysgol Iâl, New Haven, 795 tudalen. http://lichen.com/ 
* Flenniken, DG 1999. The Macrolichens Yn West Virginia. Cyhoeddwyd gan yr awdur: Don Flenniken, 2273 Blachleyville Rd., Wooster, Ohio 44691. https://web.archive.org/web/20070610033523/http://www.uri.edu/ce/rinhs/books_plants.htm
* Hale, ME, Jr. 1986. *Flavoparmelia*, genws newydd yn y teulu cen Parmeliaceae (Ascomycotina). Mycotacson 25:603–605.
* Purvis, OW, BJ Coppins, DL Hawksworth, PW James a DM Moore. 1992. Fflora cen Prydain Fawr ac Iwerddon. Cymdeithas Cen Prydain, Cromwell Road, Llundain SW7 5BD.
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
The Way

Cyfres deledu yn tair rhan yw ***The Way***, a grëwyd gan James Graham, Michael Sheen ac Adam Curtis. Gwnaeth Sheen cyfarwyddu o sgript Graham. Mae’r gyfres yn digwydd yn bennaf ym Mhort Talbot yn y 2020au, lle bu terfysgoedd o ganlyniad i broblemau yn y gwaith dur. Nid oedd y beirniaid yn hoffi'r rhaglen ar y cyfan.

## Datblygiad 
Ym mis Chwefror 2023 cyhoeddwyd bod y BBC ar fwrdd y prosiect a ysgrifennwyd gan James Graham ac a gyfarwyddwyd gan Michael Sheen, a grëwyd gan Sheen a Graham gydag Adam Curtis . Derek Ritchie yw cynhyrchydd a Bethan Jones yw cynhyrchydd gweithredol i Red Seam, a Rebecca Ferguson i'r BBC. Mae ITV Studios yn ddosbarthwr rhyngwladol a darparwyd cyllid ychwanegol gan Lywodraeth Cymru drwy Cymru Greadigol. 

## Ffilmio 
Digwyddodd y ffilmio yn Neuadd y Sir, Trefynwy, ym mis Mai 2023.  Digwyddodd y rhan fwyaf o'r ffilmio ym Mhort Talbot, rhwng mis Ebrill a misMehefin 2023.  Ffilmiwyd golygfeydd eraill yn Abertawe a'r Fenni.

## Cymeriadau 
* Steffan Rhodri fel Geoff Driscoll, stiward undeb llafur yng ngwaith dur Port Talbot.
* Mali Harries fel Dee Driscoll, gwraig Geoff yn gyn-wraig ac yn fam i Thea ac Owen.
* Sophie Melville fel Thea Driscoll, heddwas sy'n byw ym Mhort Talbot gyda'i theulu a'i mab ifanc.
* Callum Scott Howells fel Owen Driscoll, brawd Thea, sy'n gwella ar ôl bod yn gaeth i gyffuriau.
* Teilo James Le Masurier fel Rhys Driscoll, mab ifanc Thea a Dan.
* Michael Sheen fel Denny Driscoll, diweddar dad Geoff, a gymerodd ran yn streic y glowyr yn 1984.
* Maja Laskowska fel Anna, mewnfudwr Pwylaidd a ffrind Owen.
* Aneurin Barnard fel Dan, gwr Thea, yn gweithio yn yr Almaen.
* Mark Lewis Jones fel Glynn, gweithiwr dur ym Mhort Talbot.
* Matthew Aubrey fel Neil Griffiths, MS lleol.
* Tom Cullen fel Jack Price, AS Port Talbot.
* Luke Evans fel Hogwood, asiant y llywodraeth o'r enw "The Welsh Catcher".
* Paul Rhys fel Akela, arweinydd gwersyll ffoaduriaid Cymreig.
* Catherine Ayers fel Elaine, chwaer Dee a gwraig Hector.
* Patrick Baladi fel Hector, aelod o'r Seiri Rhyddion.
* Derek Hutchinson fel Philip, taid Rhys Driscoll.
* Jonathan Nefydd fel Simon "y prophwyd".

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Avanc

**Avanc** yw'r enw ar Ensemble Gwerin Ieuenctid Cymru sydd o dan arweiniad Trac, sef sefydliad datblygu traddodiadau gwerin. 

## Cefndir
 yn 2024 gyda Sam Petersen oedd hefyd yn Avanc, yn canu'r Pibau Cymreig (y gaita o Galisia)]]
Bu i Trac Cymru wahodd grŵp o'n cerddorion ifanc talentog i loywi eu sgiliau o dan gyfarwyddyd artistig Patrick Rimes (o'r grŵp gwerin Calan) cyn mynd â'u sioe ar y ffordd i wyliau o amgylch Cymru.

Nod yr ensemble yw hyfforddi cerddorion ifanc 18-25 oed mewn sgiliau perfformio a fydd yn eu helpu i yrfa fel cerddorion gwerin proffesiynol, yn ogystal â chynrychioli cerddoriaeth werin Cymru ar lwyfannau mawr. Eu tasg yw perfformio ar y safon uchaf, gan ail-ddehongli cerddoriaeth draddodiadol Gymreig ar gyfer cynulleidfaoedd newydd a modern. 

Arweinir yr ensemble gan Patrick gyda chefnogaeth y tiwtoriaid Sam Humphreys a Gwenata. Cyfarfu llawer o'r cerddorion ar gwrs cerddoriaeth werin, cân a dawns Trac ar gyfer pobl ifanc yn eu harddegau, *Gwerin Gwallgo*. Daethant o bob rhan o Gymru ac mae'r ensemble yn cynnwys ffidlau, telynau, chwibanau, gitâr, offerynnau taro a phibellau ynghyd â lleisiau a dawnsio step.

Gan dyfu allan o'r cwrs Gwerin Gwallgo blynyddol, mae'r Ensemble yn darparu'r cam nesaf i gerddorion sy'n hŷn nag ystod oedran Gwerin Gwallgo o 12-18. Cafodd ei dreialu gan Trac yn 2017/18 gyda chefnogaeth gan Gyngor Celfyddydau Cymru a’r Loteri Genedlaethol, gan gynnal dau benwythnos ymarfer llwyddiannus.

Cefnogwyd ensemble 2018/19 a 2019/20 gan Ymddiriedolaeth Elusennol Colwinston, gan ddod â’r cerddorion ifanc a’u tiwtoriaid ynghyd am dri phenwythnos ymarfer. Yn ystod yr amser hwn, gwnaeth yr Ensemble argraff ar gynulleidfaoedd yn Cwlwm Celtaidd, Tafwyl, Sesiwn Fawr Dolgellau, yr Ŵyl Pan-Geltaidd yn An Oriant yn Llydaw, a'r Eisteddfod Genedlaethol.

## Cynnyrch
Maent wedi gallu recordio traciau newydd a ffilmio fideos sy'n cyd-fynd. Rhyddhawyd *Mawrth Glas* ar y 23 Medi 2020 a rhyddhawyd *Fitz* ar 23 Tachwedd 2020.

## Nawdd
Mae Avanc yn derbyn nawdd gan: Cyngor Celfyddydau Cymru, Tŷ Cerdd, y Loteri Genedlaethol, a Llywodraeth Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Avanc
* Gwefan swyddogol Trac
* Sianel Youtube Trac

Categori:Bandiau gwerin
Categori:Bandiau Cymreig
Avanc
Avanc
Avanc
Categori:Cerddoriaeth werin Cymru
Tŷ Cerdd

, pencadlys Tŷ Cerdd]]

Mae **Tŷ Cerdd** a elwir hefyd gyda'r brand *Tŷ Cerdd Music Centre Wales* yn bodoli er mwyn "hyrwyddo a dathlu cerddoriaeth Cymru". Mae eu pencadlys yng Nghanolfan Mileniwm Cymru ym Mae Caerdydd. 

Mae Tŷ Cerdd wedi bodoli ers yr 1970au ac yn 1986 unodd gyda Chanolfannau Association of Music Information.

Mae Tŷ Cerdd yn gweithio gyda rhwydwaith o gymdeithasau a grwpiau perfformio ar draws Cymru, gan gynnig iddynt arbenigedd artistig a chymorth gyda hyrwyddo a’u helpu i gysylltu â chyfansoddwyr a chynulleidfaoedd.

Maent yn darparu cymorth uniongyrchol i gyfansoddwyr ac yn cydweithio â sefydliadau cerdd proffesiynol Cymru, gyda help ein stiwdio recordio fewnol, label recordiau (Recordiau Tŷ Cerdd) a’n gwasgnod cyhoeddi.

Tri amcan Tŷ Cerdd yw:
* i ddod â cherddoriaeth Cymru i gynulleidfaoedd ar draws ein cenedl, ac i weddill y byd.​
* i ddiogelu cynhysgaeth cerddoriaeth Cymru o’r gorffennol, i feithrin cerddoriaeth Cymru’r presennol, ac i yrru datblygiad cyfansoddiad newydd.
* i gefnogi’r sector proffesiynol a’r rheini nad ydynt yn broffesiynol, perfformwyr a chynulleidfaoedd, i berfformio, cyfansoddi a phrofi cerddoriaeth Cymru.

## Goruwchylio
Mae Tŷ Cerdd wedi ffurfio a rheoli Cerddorfa Jazz Ieuenctid Cenedlaethol Cynru, Cerddorfa Chwyth Ieuenctid Cymr, Corau Ieuenctid Cymru, a chystadleuaeth y Cyfansoddwyr Ifanc. Fe'i hariennir gan Gyngor Celfyddydau Cymru, Llywodraeth Cymru a Sefydliad y PRS.

## Llyfrgell Tŷ Cerdd
Mae Llyfrgell Tŷ Cerdd yn deillio o gyd-wreiddiau fel Ffederasiwn Cerddoriaeth Amatur Cymru a Chanolfan Gwybodaeth Cerddoriaeth Cymru. Mae'r llyfrgell wedi’i rhannu’n ddwy adran – y Llyfrgell Llogi Gorawl, a’r Casgliad Cerddoriaeth Gymreig.

Ceir gasgliad mawr o gerddoriaeth gorawl i’w llogi, yn cynnwys casgliadau Côr Polyffonig Caerdydd, a chasgliad Dr Lloyd Davies o sgorau ar gyfer Cantatas Bach. O'r adnodd hwn gellir ddarparu ar gyfer perfformiadau o Fauré i McCartney, Jenkins i Vivaldi, MacMillan i Palestrina.

Mae'r Casgliad Cerddoriaeth Gymreig yn llyfrgell gyfeirio sy'n cynnwys miloedd o eitemau yn ymwneud â channoedd o flynyddoedd o gerddoriaeth yng Nghymru. Ceir sgorau gan gyfansoddwyr Cymreig ar hyd yr oesoedd – cyhoeddedig yn ogystal â heb eu cyhoeddi – a hefyd llawer o lyfrau prin ac unigryw, cylchgronau, a recordiadau sain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Tŷ Cerdd
* Sianel Youtube Tŷ Cerdd
* Siop Tŷ Cerdd

Categori:Bandiau gwerin
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Tŷ Cerdd
Myriel Irfona Davies

Gwleidydd dros ac ymgyrchydd dros y Cenhedloedd Unedig oedd **Myriel Irfona Davies** (5 Mawrth 1920 &ndash; 20 Rhagfyr 2000) oedd yn llais cyfarwydd ar Radio Cymru yn y 1980au a'r 1990au. Fe'i ganwyd yn Abertawe ar 5 Mawrth 1920, yn ferch i David Morgan (1883-1959), a'i wraig Sarah Jane (nee Jones, 1885-1953). 

## Magwraeth a phriodi
Fe'i ganwyd yn Abertawe ar 5 Mawrth 1920, yn ferch i David Morgan (1883-1959), a'i wraig Sarah Jane (nee Jones, 1885-1953) ac roedd ganddi frawd, Herbert Myrddin Morgan (1918-1999). Bu'n byw yng Nglyn Nedd, Caerau, Maesteg a Hendy-gwyn cyn i'r teulu symud i Fancyfelin pan oedd Myriel yn 12 oed.

Derbyniodd ei haddysg uwchradd yn Ysgol Ramadeg Hendy-gwyn ac wedi iddi orffen yr ysgol aeth i weithio fel teleffonydd gyda'r Swyddfa Bost yng Nghaerfyrddin, Dinbych-y-pysgod, Caerdydd a'r Amwythig, Yr Amwythig lle y cyfarfu â'r newyddiadurwr a'r sosialydd, Max Davies (m. 1986). Priododd y ddau yn 1952 gan symud i Lundain lle gweithiodd Myriel fel teleffonydd yn Selfridges, Llundain. Yn 1956 ymunodd â Chymdeithas y Cenhedloedd Unedig a chyn hir penodwyd hi i weithio'n llawn amser fel Swyddog Ymgyrchoedd dros y Gymdeithas.

## Y Cenhedloedd Unedig 
Bu'n Ddirprwy Gyfarwyddwr Prydain y Gymdeithas ac yna'n Dirprwy Gyfarwyddwr y Cenhedloedd Unedig, gan ymddeol yn 1988. 

Yn ôl T. Hefin Jones yn y *Bywgraffiadur Cymreig* teithiodd Myriel ledled y byd, ond gwnaeth tair taith argraffiadau dwfn arni: 
* Gwlad Groeg lle canfu tlodi'r wlad,
* Bangladesh i weld effeithiau diffyg maeth ar allu gweld plant, a 
* De'r Affrica yn union wedi i'r system 'apartheid' ddod i ben.

## Anrhydeddau a marwolaeth
Anrhydeddwyd hi gan yr Orsedd yn 1983 gan gymryd yr enw yng Ngorsedd, Myriel Dafydd. Derbyniodd MBE ac OBE ychydig cyn marw ar 20 Rhagfyr 2000; fe'i claddwyd ym mynwent Gibeon, Bancyfelin.

## Cyfeiriadau
* 'Coffâd - Myriel Irfona Davies', *New world*, Ionawr 2001
* Teyrnged gan Beti Wyn James yn Y Cardi bach, Ionawr 2001
* *Thank you, Dear Myriel*, UNA-UK London & South East Region Newsletter, 23 Ebrill 2001.

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Pobl o Abertawe
John Williams (Ioan Rhagfyr)

:''Am bobl eraill o'r enw John Williams, gweler John Williams.''

Roedd **John Williams** a adnabwyd fel **Ioan Rhagfyr** (26 Rhagfyr 1740-1821) yn gerddor o ardal Dolgellau y bu iddo gyfansoddi sawl tôn yn arbennig i'r ffliwt. Gelwir sesiwn gerddorol ar ei ôl yn nhref Dolgellau.

## Bywgraffiad
[bawd|250px|[Tŷ Siamas lle cynhelir *Sesiynau Gwerin Ioan Rhagfyr* er cof am y cyfansoddwr]]
Ganwyd 26 Rhagfyr 1740, yn Hafoty Bach, plwyf Celynnin, Meirionnydd, mab William Robert Williams, a'i fam yn berthynas i Edward Samuel, Llangar. Symudodd y teulu i fyw i Dalywaen, ger Dolgellau. 

Gwneuthurwr hetiau brethyn ydoedd y tad, a dysgodd y mab y grefft. Arferai masnachwyr gwlân o Amwythig letya yn Nhalywaen, a thynnwyd eu sylw at ddawn John Williams i ddysgu, a thalasant am dri mis o addysg iddo yn Amwythig. Cafodd wersi mewn cerddoriaeth, a dysgodd ganu'r trwmped a'r ffliwt. Wedi dychwelyd gartref dechreuodd gyfansoddi cerddoniaeth a barddoniaeth. 

Yn 1763 priododd â Jane, merch William Jones, Bryn Rhyg, Dolgellau. Yn 1772 rhoddodd gorau i'w grefft ac aeth yn glerc at Edward Anwyl, cyfreithiwr, ac wedi hynny bu'n cadw ysgolion yn Nhrawsfynydd, Abermaw, Dolgellau, a Llanelltyd.

## Cerddoriaeth
Efe oedd cerddor enwocaf ei gyfnod, a chyfansoddodd lawer iawn o gerddoriaeth offerynnol, anthemau, a thonau. Bu rhai o'i anthemau yn boblogaidd am amser hir, a cheir ei donau *Sabath,* *Cemaes,* a *Dyfroedd Siloah* yn ein casgliadau tonau. Ceir ei ddarnau offerynnol - yr ymdeithganau, gavottes, a miniwets - yn Y Cerddor Cymreig (cyhoeddiad gan Ieuan Gwyllt). Yn llyfr Ffoulk Robert Williams ('Eos Llyfnwy') *Cerddoriaeth o Gerddi Seion* mewn llawysgrif sydd yn y Llyfrgell Genedlaethol ceir 59 o donau a 21 o anthemau o waith John Williams. 

Bu farw 11 Mawrth 1821 a chladdwyd ef ym mynwent Llanfair Bryn Meurig. 

## Casgliad
Ceir peth o'i waith (Llsg 2299) yn llyfrgell Prifysgol Bangor gan gynnwys rhai tonau a gyfansoddodd a nodd yn ei law eu bod yn "'perthynol i'r german flute scale". Yn ôl y cerddor, Ceri Rhys Matthews mewn erthygl ar y casgliad, dywed mai brawd Ioan, Robert, oedd bia'r nodiadau ond iddynt cael eu casglu gan eu brawd, Ythyr. "Mae'n dyddio o 1767, gan wneud hyn yn lawysgrif arbennig o gynnar ar gyfer cerddoriaeth ffliwt yng Nghymru ac i gerddoriaeth y ffliwt ym Mhrydain, tu hwnt i gerddoriaeth filwrol a'r llŷs brenhinol neu bonheddigion."

## Gwaddol
Er cof ac fel dathliad o'i waith fel cerddor lleol, gelwir sesiynau canu gwerin anffurfiol a gynhalwyd yng nghanolfan cerddoriaeth draddodiadol Cymru, Tŷ Siamas yn 'Sesiynau Ioan Rhagfyr'. Byddant yn cwrdd ar y trydydd nos Fercher o'r mis. Bu'r cerddor Ceri Rhys Matthews yn chwarae rhan ganolog yn y digwyddiadau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*WILLIAMS, JOHN ('Ioan Rhagfyr '; 1740 - 1821) gwefan Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein
*archif Williams, John, Ioan Rhagfyr, 1740-1821 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 

Categori:Genedigaethau 1740
Categori:Marwolaethau 1821
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cerddoriaeth werin Cymru
Categori:Pobl o Ddolgellau
Y Cerddor Cymreig

Cylchgrawn cerddorol misol, Cymraeg ei iaith, oedd **Y Cerddor Cymreig**. Roedd yn cyhoeddi erthyglau ar hanes cerddoriaeth a hanfodion harmonïau, ynghyd ac adroddiadau ar ddigwyddiadau a gwyliau cerddorol. Golygwyd y cylchgrawn gan ei sylfaenydd, y cerddor John Roberts (Ieuan Gwyllt) (1822-1877), ac fe gyhoeddwyd atodiad cerddorol gyda phob rhifyn.

Cyhoeddwyd yn fisol o  1861 a ceir y copi cyhoeddiedig olaf o 1973. Argraffwyd ym Merthyr Tudful gan yr argraffwyr J. Roberts.

Ceid erthyglau ar hanes cerddoriaeth, harmonio, bywgraffiadau cyfansoddwyr mawr Ewrop fel Mozart a chaneuon wedi eu thrawsgrifio â nodiant i'r darllenydd eu canu. Yn ogystal roddodd sylw i gyfansoddwyr a cherddorion Cymraeg fel John Williams (Ioan Rhagfyr), cerddor o Ddolgellau.

Anelai Ieuan at adlewyrchu safonau’r *Musical Times*, a chynhwyswyd atodiad cerddorol gyda phob rhifyn, a roddai gyfle i gyfansoddwyr Cymreig gyhoeddi gweithiau corawl syml. Bu’r rhain yn fwyd maeth i’r traddodiad corawl a oedd yn datblygu yn y cyfnod hwn. Roedd *Y Cerddor Cymreig* hefyd yn cynnwys newyddion am ddatblygiadau a gweithgarwch cerddorol yng Nghymru a’r tu hwnt, a gwersi mewn cynghanedd a brofodd yn werthfawr i egin gyfansoddwyr amatur. Tua’r un adeg perswadiwyd Ieuan gan Eleazar Roberts o werth cyfundrefn y Tonic Sol-ffa, a bu’n ei hybu trwy gyfrwng *Y Cerddor Cymreig* a’r cylchgrawn *Cerddor y Tonic Sol-ffa* a olygodd o 1869 hyd 1874.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Y Cerddor Cymreig ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cerddoriaeth werin Cymru
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1861
Cher Lloyd

Cantores a rapiwr o Saesnes yw **Cher Lloyd** (ganwyd 28 Gorffennaf 1993). Daeth i enwogrwydd o'i rhan yn y gyfres deledu realiti *The X Factor*. 

Cafodd ei geni ym Malvern, Swydd Gaerwrangon.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rita Ora

Cantores-gyfansoddwraig o Brydain o dras Albanaidd yw **Rita Sahatçiu Ora**, sy'n fwy adnabyddus fel **Rita Ora**. Fe'i ganed yn 1990 yn Prishtina (Iwgoslafia pryd hynny, Cosofo bellach). Symudodd ei theulu i Lundain lle cafodd ei magu. 

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sigwrat

Anu ziggurat a'r Deml Wen yn Uruk . Mae'r strwythur pyramidaidd gwreiddiol, yr "Anu Ziggurat", yn dyddio o gyfnod Sumerians tua 4000 CC, ac adeiladwyd y Deml Wen ar ei ben tua 3500 CC.Mae **sigwrat** ( ysgrifen gynffurf: 𒅆𒂍𒉪, Acadegː *ziqqurratum /* '''' 'i ymwthio, i adeiladu'n uchel',  sy'n gytras ag 'ymwthio' mewn ieithoedd Semitig e.e. *zaqar* (זָקַר) yn Hebraeg) yn fath o strwythur anferth a adeiladwyd ym Mesopotamia hynafol. Mae ar ffurf compownd teras o loriau neu lefelau sydd wedi eu gosod yn bellach yn ôl wrth fynd yn uwch. Ymhlith y sigwratau nodedig mae Sigwrat Fawr Ur ger Nasiriyah, Sigwrat Aqar Quf ger Baghdad, Etemenanki sydd bellach wedi'i ddinistrio ym Mabilon, Chogha Zanbil yn Khūzestān a Sialk. Credai'r Sumeriaid fod y duwiau'n byw yn y deml ar ben y sigwratau, felly dim ond offeiriaid ac unigolion uchel eu parch eraill allai fynd i mewn. Cynigiodd cymdeithas Sumerian lawer o bethau iddynt fel cerddoriaeth, cynhaeaf, a chreu cerfluniau defosiynol i fyw yn y deml.

## Hanes 
Daw'r gair sigwat o *ziqqurratum* (uchder, pinacl), yn Asyriaidd hynafol, o *zaqārum* (yn uchel i fyny). Sigwrat Neo-Swmeraidd yw Sigwrat Ur a adeiladwyd gan y Brenin Ur-Nammu, a'i cysegrodd er anrhydedd i Nanna/Sîn tua'r 21ain ganrif CC yn ystod Trydydd Brenhinllin Ur.

## Dylanwad 
[bawd| Adeilad P&O ym [Porthladd Dover|Mhorthladd Dover .]]
Mae hanes beiblaidd Tŵr Babel wedi'i gysylltu gan ysgolheigion modern ag ymgymeriadau adeiladu anferth igam-ogamiaid Mesopotamia, ac yn arbennig i sigwrat Etemenanki ym Mabilon yng ngoleuni Tŵr Babel Stele  gan ddisgrifio ei adferiad gan Nebuchodonosor II .

Yn ôl rhai haneswyr mae'n bosibl bod cynllun pyramidau'r Aifft, yn enwedig cynlluniau grisiog y pyramidau hynaf (Pyramid Zoser yn Saqqara, 2600 BCE ), yn esblygiad o'r sigwartau a adeiladwyd ym Mesopotamia. Dywed eraill y gallai Pyramid Zoser a'r pyramidiau Eifftaidd cynharaf fod wedi deillio'n lleol o feddrod siâp mainc mastaba. 

Profodd siâp y sigwrat adfywiad mewn pensaernïaeth fodern a phensaernïaeth Friwtalaidd ar ddechrau y 1970au. Adeilad y llywodraeth yn Baghdad yw Adeilad Al Zaqura. Mae'n gwasanaethu fel swyddfa prif weinidog Irac. Mae Gwesty'r Babylon ym Maghdad hefyd wedi'i ysbrydoli gan y sigwrat. Mae Adeilad Ffederal Chet Holifield yn cael ei adnabod ar lafar fel "y Sigwrat" oherwydd ei ffurf. Mae'n adeilad llywodraeth yr Unol Daleithiau yn Laguna Niguel, Califfornia, a adeiladwyd rhwng 1968 a 1971. Mae enghreifftiau pellach yn cynnwys The Ziggurat yn West Sacramento, Califfornia, ac Adeilad SIS yn Llundain.

## Gweler hefyd 
* Palas Minoan
* Twmpath
* Pyramid
* Stwpa

## Cyfeiriadau 
Categori:Archaeoleg Irac
Ehangu NATO

Mae NATO (Sefydliad Cytundeb Gogledd yr Iwerydd) yn gynghrair milwrol o 32 o wledydd yn Ewrop a Gogledd America sy'n ffurfio system o gyd-amddiffyn. Rheolir y broses o ymuno â'r gynghrair gan Erthygl 10 Cytundeb Gogledd yr Iwerydd, sy'n caniatáu gwahodd "Gwladwriaethau Ewropeaidd eraill" yn unig ac yn unol ag unrhyw gytundebau diweddarach. Mae'n rhaid i wledydd sy'n dymuno ymaelodi ateb gofynion arbennig a chyflawni proses o sawl cam, gan gynnwys trafodaethau gwleidyddol ac integreiddio milwrol. Goruchwylir y broses o dderbyn aelod newydd gan Gyngor Gogledd yr Iwerydd, corff llywodraethol NATO.

Ffurfiwyd y gynghrair ym 1949 gyda 12 o aelodau sefydlol—Gwlad Belg, Canada, Denmarc, yr Eidal, Ffrainc, Gwlad yr Iâ, yr Iseldiroedd, Lwcsembwrg, Norwy, Portiwgal, y Deyrnas Unedig, ac Unol Daleithiau America—ac ers hynny ehangwyd aelodaeth y gynghrair ar 10 gwahanol achlysur, gan dderbyn 20 o wladwriaethau newydd i gyd. Ychwanegwyd Gwlad Groeg a Thwrci ym 1952, ac yna Gweriniaeth Ffederal yr Almaen (Gorllewin yr Almaen) ym 1955 wedi diwedd meddiannaeth y wlad honno gan Ffrainc, y Deyrnas Unedig, a'r Unol Daleithiau. Ymatebodd yr Undeb Sofietaidd drwy ffurfio cynghrair cyd-ddiogelwch ei hunan, Cytundeb Warsaw, o wledydd y bloc dwyreiniol. Ymunodd Sbaen â NATO ym 1982.

Yn sgil cwymp Mur Berlin, cytunwyd y byddai Gorllewin a Dwyrain yr Almaen yn aduno, ac yn cadw aelodaeth y weriniaeth ffederal o NATO. Wedi cwymp comiwnyddiaeth yng Nghanolbarth a Dwyrain Ewrop a diwedd y Rhyfel Oer, a diddymu'r Undeb Sofietaidd ym 1991, ymgeisiodd nifer o gyn-aelodau Cytundeb Warsaw a chyn-weriniaethau Sofietaidd ymaelodi â NATO. Ymunodd Gwlad Pwyl, Hwngari, a Tsiecia â'r gynghrair ym 1999, er gwaethaf anghydfod o fewn NATO a gwrthwynebiad oddi wrth Rwsia. Aeth NATO ati i ffurfioli'r broses o ymaelodi trwy "Gynlluniau Gweithredu Aelodaeth", a daeth saith gwlad arall yng Nghanolbarth a Dwyrain Ewrop i'r gynghrair erbyn Uwchgynhadledd Istanbul yn 2004: Bwlgaria, Estonia, Latfia, Lithwania, Rwmania, Slofacia, a Slofenia. Ymunodd dwy wlad ar lannau Môr Adria—Albania a Chroatia—ar 1 Ebrill 2009, cyn Uwchgynhadledd Strasbwrg–Kehl. Dwy arall o wledydd y Balcanau oedd y nesaf i gael eu derbyn, Montenegro ar 5 Mehefin 2017, ac yna Gogledd Macedonia ar 27 Mawrth 2020.

Yn 2022 goresgynnwyd Wcráin gan Rwsia wedi i Vladimir Putin, Arlywydd Rwsia, cyhuddo NATO o gynyddu ei phresenoldeb yn Wcráin ac atgyfnerthu ei grym ar hyd ffiniau Rwsia. Penderfynodd y Ffindir a Sweden wneud ceisiadau i ymuno â'r gynghrair ym Mai 2022, mewn ymateb i'r goresgyniad. Derbyniwyd y Ffindir ar 4 Ebrill 2023, a Sweden ar 7 Mawrth 2024. Ym Medi 2022, ymgynigodd Wcráin am aelodaeth NATO wedi i Rwsia gyhoeddi cyfeddiannaeth oblastau Donetsk, Kherson, Luhansk, a Zaporizhzhia. Mae llywodraeth Cosofo hefyd wedi cyhoeddi dymuniad i ymuno â NATO. Mae ymaelodaeth yn bwnc trafod mewn sawl gwlad arall yn Ewrop, gan gynnwys Awstria, Cyprus, Gweriniaeth Iwerddon, Malta, Moldofa, a Serbia.

## Cyfeiriadau 
Categori:NATO
Coedwig Jeriwsalem

Coedwig binwydd ddinesig yw **Coedwig Jeriwsalem** ym Mynyddoedd Jwdea neu Fynddoedd Al Khalil ar gyrion Jeriwsalem. Mae cymdogaethau Beit HaKerem, Yefe Nof, Ein Kerem, Har Nof a Givat Shaul, a moshav Beit Zeit i'w cael o'i chwmpas. Plannwyd y goedwig yn ystod y 1950au gan y Gronfa Genedlaethol Iddewig drwy ddefnyddio arian gan roddwyr preifat.

## Hanes 
bawd|Coedwig Jeriwsalem, 2011
bawd|Pentref Deir Yassin yn y 1930au
Ym mlynyddoedd cynnar gwladwriaeth Israel, plannodd y Gronfa Genedlaethol Iddewig filoedd o goed ar hyd ymyl gorllewinol Jeriwsalem, gan greu llain werdd.  Syniad Yosef Weitz, 'tad y coedwigoedd' a 'phensaer trosglwyddo'r Palesteiniaid', oedd y goedwig. Ym 1956 fe gwynodd wrth Faer Jeriwsalem bod y mynyddoedd i'r gorllewin o'r ddinas yn edrych yn ddiffaith. Wyth mlynedd cyn hynny, roedd y mynyddoedd hynny yn gartref i nifer o bentrefi Palesteinaidd bywiog, lle roedd eu trigolion yn byw ac yn trin y tir.  Ond yn ystod y rhyfel rhwng y Israeliaid a'r Palesteiniad yn 1948, diboblogodd Israel y pentrefi hyn gan symud y Palesteiniaid oddi yno.   

Plannwyd coeden gyntaf Coedwig Jeriwsalem yn 1956 gan ail Arlywydd Israel, Itzhak Ben-Zvi . Yn ei hanterth, roedd arwynebedd y goedwig yn gorchuddio 4,700 dwnam (470 hectar). Dros y blynyddoedd, mae ffiniau'r goedwig wedi cilio oherwydd ehangu trefol, ac bellach dim ond 1,250 dwnam (125 hectar) y mae'n eu gorchuddio.

Mae un o gorneli deheuol y goedwig yn cyrraedd pentref Palesteinaidd adfeiliog Ayn Karim ac yn gorchuddio pentref Beit Mazmil a ddinistriwyd.  Mae ei rhan fwyaf gorllewinol yn ymestyn dros dir a thai pentref arall a ddinistriwyd, sef Beit Horish. Cafodd ei thrigolion eu gyrru oddi yno ym 1949, gan yr Israeliaid.  Mae'r goedwig yn ymestyn ymhellach dros bentrefi eraill a ddinistriwyd ac a wacawyd fel Deir Yassin (lle bu cyflafan ar 9 Ebrill 1948 pan laddodd milwyr Israeli drigolion y pentref), Zuba, Sataf, Jura a Beit Umm al-Meis,

Mae amgueddfa Holocost Yad Vashem yn y goedwig islaw Mynydd Herzl. Yng nghanol y goedwig, rhwng Yad Vashem ac Ein Kerem, mae Canolfan Tzippori, sef hostel ieuenctid. Ar yr un campws hwn mae swyddfa "Sefydliad Adda ar gyfer Democratiaeth a Heddwch", sefydliad dielw Israelaidd sy'n rhedeg rhaglenni addysgol sy'n hyrwyddo goddefgarwch a chydfodolaeth.
bawd|Olion pentref Deir Yassin lle lladdwyd ei thrigolion ar 9 Ebrill 1948 gan filwyr Israeli.
Mae'r goedwig yn lloches i fywyd gwyllt, ac mae yna heidiau o jacaliaid sy'n byw ynddi.

## Ymdrechion cadwraeth 
Mae prosiectau gan Ddinas Jeriwsalem fel y Ffordd Jeriwsalem 16 arfaethedig yn bygwth dyfodol y goedwig. Mae hyn yn destun i sefydliadau amgylcheddol a thrigolion Jeriwsalem, yn enwedig y rhai sy'n byw yn y cymdogaethau cyfagos. Ar ddiwedd y 1990au, daeth sefydliadau amgylcheddol a thrigolion at ei gilydd  i ymladd dros ddyfodol y goedwig er mwyn ei diogelu.

## Gweler hefyd 
* Coedwig Yatir

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* Gwefan y Ganolfan Tzippori (Hebraeg)

Categori:Coedwigoedd
Categori:Israel
Categori:Palesteina
Huw Dylan Owen

Cerddor a bardd o Gymru yw **Huw Dylan Owen**, sy'n sesiynwr gwerin a fu'n aelod o'r grwpiau Defaid a Gwerinos. Cyhoeddodd albwm solo yn 2021. Roedd yn un o sylfaenwyr Sesiwn Fawr Dolgellau a Gŵyl Tyrfe Tawe yn Abertawe, a hefyd yn un o gyfarwyddwyr gwreiddiol y Ganolfan Werin Genedlaethol, Tŷ Siamas, Dolgellau.

Cyhoeddodd dau lyfr: *Meini Meirionnydd*, sef llyfr am feini hirion ac archeoleg Meirionnydd, a Sesiwn yng Nghymru, llyfr am fyd y sesiwn werin.  Datgelwyd mai Huw Dylan Owen oedd yn ail am y gadair genedlaethol yn Eisteddfod Genedlaethol Conwy yn 2019 gyda awdl “na welwyd ei thebyg” o'r blaen yn ôl y feirniadaeth. Roedd yr awdl ar ffurf Llyfr Ryseitiau, yn cynnig awgrymiadau am sut i chwalu ffiniau drwy fwydydd traws-ddiwylliannol.

Yn therapydd galwedigaethol, cyhoeddodd ymchwil ar yr iaith Gymraeg yn y gwasanaeth iechyd a gofal, ac yn sgil hynny fe'i benodwyd yn aelod o banel cynghori Mwy Na Geiriau Llywodraeth Cymru. Ysgrifennodd ar heriau yn y maes gofal yn yn 2023.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* https://cronfa.swan.ac.uk/Record/cronfa42664/Details cronfa.swan.ac.uk]

Categori:Cerddorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cerddorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cantorion gwerin o Gymru
96fed seremoni wobrwyo yr Academi

Cyhoeddwyd yr enwebiadau ar gyfer yr **96fed seremoni wobrwyo yr Academi** ar ddydd Sul, y 10 Mawrth, 2024. Cynhaliwyd y seremoni yn Theatr Dolby a'r Orsaf yr Undeb, Los Angeles, Califfornia. Jimmy Kimmel oedd y gwesteiwr.

## Prif Wobrau 
## Gwobrau Eraill 
## Gwobrau Anrhydeddus 
### Gwobr Dyngarol Jean Hersholt 
## Cyfeiriadau
Categori:2023 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Seremonïau Gwobrau'r Academi
Robert Roberts

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Robert Roberts**, yn cynnwys:

* Rob Roberts (gwleidydd) (ganed 1979), Aelod Seneddol Cymreig
* Robert Mills-Roberts (1862–1935), chwaraewr pêl-droed 
* Robert Roberts (awdur) (1905–1974), awdur Prydeinig *The Classic Slum*
* R. Silyn Roberts (1871–1930), awdur Cymraeg
* Robert Davies Roberts (1851–1911), gweinyddwr academaidd ac addysgol Cymraeg
Karl Wallinger

Cerddor, cyfansoddwr caneuon a chynhyrchydd recordiau o Gymru oedd **Karl Edmond De Vere Wallinger** (19 Hydref 1957 &ndash; 10 Mawrth 2024). Roedd e'n fwyaf adnabyddus am ei amser yn y bandiau World Party a The Waterboys.

Wallinger oedd ysgrifennwr y caneuon "Ship of Fools" a "She's the One", a gafodd sylw yn ddiweddarach gan Robbie Williams.

Cafodd Wallinger ei eni ym Mhrestatyn. Cafodd ei addysg yn yr ysgol Charterhouse yn Surrey).   

Dechreuodd gyrfa gerddorol Wallinger ym Mhrestatyn yn 1977 fel chwaraewr allweddellau gyda'r bandiau Pax a Quasimodo gyda Dave Sharp a Nigel Twist (a aeth yn eu blaen i fod yn aelodau o *The Alarm*). Wedyn daeth yn gyfarwyddwr cerdd y *Rocky Horror Show*.

Ymunodd Wallinger i fand Mike Scott y Waterboys fel chwaraewr bysellfwrdd ym 1983,  Ysgrifennodd Wallinger y gerddoriaeth wreiddiol ar gyfer "Don't Bang the Drum" (trac agoriadol yr albwm *This Is the Sea*). 

Roedd Wallinger yn briod â'r cerflunydd Suzie Zamit. Bu iddynt ddau o blant.  Er bod yr aniwrysm yn golygu bod yn rhaid iddo atal ei holl waith am bron i bum mlynedd, fe ailddechreuodd ar daith yn 2006.

Bu farw Wallinger ar 10 Mawrth 2024, yn 66 oed 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Brestatyn
Y Ffwrnes

Theatr a chanolfan ddiwylliannol a chymunedol yn nhref Llanelli yw'r **Ffwrnes** (hefyd **Theatr y Ffwrnes** a **Canolfan Ffwrnes**; Saesneg: *The Ffwrnes* neu *Ffwrnes Theatre*, arddelir y sillafiad Cymraeg yn y Saesneg). Fe'i hagorwyd yn hwyr yn 2012, gan ddod yn lle yr hen **Theatr Elli** a oedd yn ganolfan adloniant i'r dre. Cynhelir nifer o sioeau yn y theatr yn cynnwys nifer o gynyrchiadau cerddorol a dramâu gan grwpiau lleol. Lleolir y theatr ar Stryd y Parc yng nghanol tref Llanelli, SA15 3YE.

## Adnoddau
Agorwyd Ffwrnes yn llawn ar ddechrau 2013, gan gostio ychydig dros £10 miliwn. Cynlluniwyd yr adeilad gan Benseiri Lawray. Dyma oedd y theatr gyntaf i'w hadeiladu yng Nghymru i'r gorllewin o Gaerdydd ers 25 mlynedd.

### Canolfan Creadigol a pherfformio
Mae Ffwrnes yn ganolfan greadigol a diwylliannol ar gyfer y celfyddydau perfformio, y cyfryngau a digwyddiadau cymunedol. 

### Theatr Draddodiadol
Mae'r prif dŷ yn ofod hyblyg a all fod yn theatr draddodiadol â 504 o seddi, ond mae ganddo seddi hydrolig y gellir eu tynnu'n ôl sy'n cuddio'r seddi gan adael llawr gwastad agored. Gellir defnyddio'r llawr wedyn ar gyfer seddi tebyg i gabaret neu fan arddangos. Gwyrdd neu oren yw lliw'r seddi. Mae yna dwr hedfan modur ac adlewyrchyddion acwstig ACS. Mae pwll cerddorfa ar gyfer cerddorfa 30-darn, y gellir ei droi yn 60 sedd ychwanegol pan nad oes angen cerddorfa. Mae yna hefyd bwyntiau rigio syrcas. Mae sawl piano yn yr adeilad, gan gynnwys Steinway. Mae naw ystafell wisgo o wahanol feintiau.

### Stiwdio Stepni
Mae lle i hyd at 100 o bobl yn y gofod llai, Stiwdio Stepni, ac fe'i defnyddir ar gyfer sioeau llai, clwb comedi, digwyddiadau llenyddol ac ati. Mae'r seddau'n hyblyg iawn a gellir eu trefnu mewn arddull cabaret neu arddull draddodiadol, ymhlith eraill.

### Y Crochan
Mae'r Crochan yn ofod hyblyg iawn y gellir ei ddefnyddio fel gofod ymarfer neu addysgu, ar gyfer cynadleddau, neu ar gyfer dangos ffilmiau. Mae ganddo offer clyweledol adeiledig.

### Ffwrnes Fach
Mae Ffwrnes Fach wedi’i lleoli yn hen Gapel Seion (a adeiladwyd ym 1857) ac ar hyn o bryd mae’n cael ei rhentu i’r fenter gymdeithasol, People Speak Up. Mae ganddo organ bib, oriel eistedd yn arddull eglwys, a phulpud.

## Canolfan ddiwylliannol
Nodwedd ychwanegol bwysig o'r Ffwrnes yw canolfan ddiwylliannol a menter gymdeithasol. Mae *Canolfan Sbarc* yn darparu llety a phartneriaethau prosiect ar gyfer sefydliadau ac ymarferwyr sy’n cydnabod ac yn hyrwyddo’r celfyddydau perfformio a’r cyfryngau fel arfau effeithiol ar gyfer newid cymdeithasol. Fel un o bartneriaid strategol Theatrau Sir Gâr, mae gan Brifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant hefyd bresenoldeb cryf yn y Ffwrnes sy’n arwydd clir o’r cysylltiadau agos rhwng y gymuned, y sector diwylliannol a sefydliadau Addysg Uwch ac Addysg Bellach yn yr ardal.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Fideo Gymraeg yn hyrwyddo'r Ffwrnes gan Gyngor Sir Gâr
*Y Ffwrnes ar wefan swyddogol 'Theatrau Sir Gâr'
*@FfwrnesLlanelli ar Facebook

Categori:Theatrau Cymru
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2012
Categori:Llanelli