open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Morlywiwr

[bawd|Morlyw-wyr [Llynges Ffrainc yn llywio'r ffrigad *La Motte-Picquet* mewn dyfroedd bas.]]
Aelod o griw morwrol sydd yn gyfrifol am fordwyo'r cwch neu'r llong yw **morlywiwr**, **morlywydd** neu **fordwywr**. Prif ddyletswydd y morlywiwr yw i wybod lleoliad y llong ar bob amser. Mae ei gyfrifoldebau yn cynnwys cynllunio'r fordaith, rhoi cyngor i gapten y llong ar amseroedd y daith, ac osgoi rhwystrau a pheryglon ar hyd y môr-lwybr. Dan ofal y morlywiwr mae'r siartiau morwrol, llawlyfrau, ac offer llywio, ac yn aml maent yn gyfrifol hefyd am yr offer meteorolegol a chyfathrebu.

Yn hanesyddol, bu'r morlywiwr yn mesur lleoliad y llong gan ddefnyddio offer megis y cwmpawd, y secstant, a'r cronomedr. Ers y 1990au bu newid chwyldroadol yn y maes hwn yn sgil technoleg GPS sydd yn galluogi'r morlywiwr i fesur ei leoliad heb fawr o drafferth.

Gelwir y morlywiwr sydd yn arbenigo mewn llywio'r llong trwy ddyfroedd peryglus neu brysur, fel porthladdoedd neu aberoedd afonydd, yn beilot morwrol.

Gelwir swydd debyg mewn cerbydau ar y tir, er enghraifft mewn chwaraeon modur, yn gyfeiriwr, a mewn awyrennau yn llywiwr neu awyrlywiwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Galwedigaethau morwrol
Categori:Mordwyo
Stefan Żeromski

Nofelydd, awdur straeon byrion, a dramodydd Pwyleg oedd **Stefan Żeromski** (14 Hydref 1864 – 20 Tachwedd 1925) sy'n nodedig am ei nofelau naturiolaidd sy'n ymwneud â phroblemau cymdeithasol.

Ganed ef i deulu tlawd, o dras uchelwrol, yn Strawczyn, Teyrnas Pwyl, yn Ymerodraeth Rwsia. Methodd ennill ei ddiploma o'r ysgol uwchradd, felly bu'n rhaid iddo astudio yn y brifysgol filfeddygol yn Warsaw. Gweithiodd yn diwtor mewn plastai cefn gwlad ac yna'n llyfrgellydd cynorthwyol yn y Swistir. Dychwelodd i Wlad Pwyl i weithio yn Llyfrgell Zamoyski yn Warsaw o 1897 i 1904. Ymsefydlodd yn Nałęczów ym 1905, ac ymgyrchodd dros addysg boblogaidd. Fe'i harestiwyd gan yr awdurdodau Rwsiaidd ym 1908. Symudodd i Baris o 1909 i 1912 cyn dychwelyd i Warsaw, ac yno bu farw yn 61 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Llenyddiaeth Gwlad Pwyl

Yn hanesyddol ysgrifennwyd **llenyddiaeth Gwlad Pwyl** mewn sawl iaith, gan gynnwys Lladin, Pwyleg, Lithwaneg, Rwseg, Almaeneg, Iddew-Almaeneg, Wcreineg, Belarwseg, ac Esperanto.

Datblygodd llenyddiaeth Ladin Pwyl yn sgil Cristioneiddio'r wlad yn y 10fed ganrif. Cafodd offeiriaid Catholig o Orllewin Ewrop eu gwahodd i Wlad Pwyl gan y Tywysog Mieszko I i adeiladu eglwysi a mynachlogydd. Y rheiny oedd canolfannau crefyddol a diwylliannol y wlad, a'r Lladin felly oedd yr iaith lenyddol. Bu llenyddiaeth Bwyleg yn araf ei datblygu, yn rhannol oherwydd pellter Gwlad Pwyl oddi ar ddinasoedd gwaraidd Gorllewin Ewrop, lle yr oedd ieithoedd y werin yn fwyfwy gyfrwng llenyddol. Goresgynnwyd y Bwyldir yn aml trwy gydol ei hanes, a fu hefyd yn atal traddodiad llenyddol rhag aeddfedu yn yr iaith genedlaethol.

Yn oes Rhamantiaeth yn hanner cyntaf y 19eg ganrif blodeuai'r tri bardd (Pwyleg: *Trzej Wieszcze*) gwychaf yn hanes Gwlad Pwyl: Adam Mickiewicz (1798–1855), Juliusz Słowacki (1809–49), a Zygmunt Krasiński (1812–59). Cyfansoddodd Mickiewicz *Pan Tadeusz* (1834), arwrgerdd genedlaethol Gwlad Pwyl. Yn y cyfnod 1890–1920 blodeuai sawl rhyddieithiwr a dramodwyr modernaidd o'r mudiad Pwyl Ifanc (*Młoda Polska*), gan gynnwys Gabriela Zapolska (1857–1921), Stefan Żeromski (1864–1924), a Stanisław Wyspiański (1869–1907). Mae'r nofelydd Pwylaidd Joseph Conrad (1857–1924) yn enwog am ei straeon yn yr iaith Saesneg sydd yn cyfuno elfennau o realaeth y 19g â moderniaeth yr 20g.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'r awdur Iddewig Bruno Schulz (1892–1942) yn ysgrifennu straeon byrion yn yr iaith Bwyleg. Yn y cyfnod wedi'r rhyfel, blodeuai'r beirdd Zbigniew Herbert (1924–1998) a Tadeusz Różewicz (1921–2014), y dramodwyr Witold Gombrowicz (1904–69) a Sławomir Mrożek (1930–2013), yr awdur ffuglen wyddonol Stanisław Lem (1921–2006), a'r newyddiadurwr ac ysgrifwr Ryszard Kapuściński (1932–2007). Yn ystod y cyfnod comiwnyddol, bu ambell llenor alltud yn gweithio y tu allan i Wlad Pwyl, gan gynnwys y nofelydd Jerzy Kosiński (1933–91) a'r bardd Adam Zagajewski (g. 1945).

Enillwyd Gwobr Lenyddol Nobel gan chwe llenor o Wlad Pwyl: y nofelydd a newyddiadurwr Henryk Sienkiewicz (1846–1916) ym 1905; y nofelydd Władysław Reymont (1867–1925) ym 1924; yr awdur Iddew-Almaeneg Isaac Bashevis Singer (1903–91) ym 1978; y bardd ac ysgrifwr Czesław Miłosz (1911–2004) ym 1980; y bardd Wisława Szymborska (1923–2012) ym 1996; a'r bardd a nofelydd Olga Tokarczuk (g. 1962) yn 2018.


Categori:Y celfyddydau yng Ngwlad Pwyl
Pwyl
Pwyl
Manuel A. Odría

Cadfridog a gwleidydd o Beriw oedd **Manuel Arturo Odría Amoretti** (26 Tachwedd 1897 – 18 Chwefror 1974) a fu'n Arlywydd Periw o 1948 i 1956.

Ganed yn Tarma yng nghanolbarth Periw i deulu milwrol. Graddiodd o'r ysgol filwrol ym 1919 ac o'r Coleg Rhyfel ym 1930. Fe'i dyrchafwyd yn frigadydd ym 1946, yn bennaeth staff y fyddin, ac ym 1947 yn weinidog cartref a phennaeth ar yr heddlu dan yr Arlywydd José Bustamente.

Yn Hydref 1948 arweiniodd Odría jwnta filwrol i ddisodli Bustamente, a datganwyd Odría yn arlywydd dros dro. Aeth ati i ddiddymu'r ddeddfwrfa a sefydlu llywodraeth filwrol, ac ymbiliodd ar Unol Daleithiau America am fuddsoddiad a chymorth technegol i geisio sefydlogi economi Periw. Ymddiswyddodd ar 1 Mehefin 1950 i ymgyrchu am yr arlywyddiaeth, mewn etholiad heb yr un ymgeisydd arall yn ei wrthwynebu, a chafodd ei urddo'n arlywydd yn swyddogol ar 28 Gorffennaf 1950.

Defnyddiodd Odría dactegau awdurdodaidd i ostegu ei wrthwynebwyr gwleidyddol. Cryfhaodd yr economi i gychwyn o ganlyniad i'w bolisïau *laissez-faire*, ond erbyn diwedd ei arlywyddiaeth bu'n wynebu diffyg masnachol a chwyddiant. O ganlyniad i streiciau a phrotestiadau yn erbyn ei lywodraeth, ildiodd Odría yr arlywyddiaeth a chynhaliwyd etholiad rhydd ym 1956. Aeth Odría yn alltud yn wirfoddol, a threuliodd rhywfaint o'i amser yn yr Unol Daleithiau. Ymgyrchodd am yr arlywyddiaeth eto ym 1962 ac ym 1963. Bu farw yn Lima yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Periw
Categori:Cadfridogion
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Gwleidyddion o Beriw
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Milwyr o Beriw
Twnnel Saltersford

Mae **Twnnel Saltersford** yn dwnnel ar Gamlas Trent a Merswy ger Barnton, Swydd Gaer. Mae’r twnnel 424 llath o hyd. Mae dwy fynedfa’r  twnnel, cylluniwyd gan James Brindley ac adeiladwyd ym 1777, yn rhestredig (Gradd II)

Saltersford01LB.jpg|
Saltersford02LB.jpg|
Saltersford03LB.jpg|

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant
Saltersford
Categori:Swydd Gaer
Categori:Camlesi
Bryn y Croesau

**Bryn y Croesau** (Lithwaneg: Kryžių kalnas ) yw man pererindod tua 12&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Šiauliai, yng ngogledd Lithwania. Credir bod pobl wedi gosod y croesau cyntaf ar y bryn (bryngaer Jurgaičiai neu Domantai cynt) ar ôl gwrthryfel 1831. Dros y blynyddoedd gosodwyd croesau, croesluniau, cerfluniau o'r Forwyn Fair, cerfiadau gwladgarwyr, a miloedd o ddelwau bychain a phaderestri gan bererinion Catholig. Nid yw'r nifer o groesau yn wybyddys, ond amcangyfrifwyd bod tua 55,000 ohonynt yn 1990 a 100,000 yn 2006. Mae'n lleoliad pwysig ar gyfer bererinion o hyd.

bawd|dim|350px|Golygfa agos o Fryn y Croesau

## Hanes 
Arwydd yw'r lleoliad yma o ddioddefgarwch heddychlon pobl Lithwania er y bygythiadau maent wedi'u hwynebu dros y canrifoedd. Yn 1795 daeth Lithwania i fod yn rhan o Ymerodraeth Rwsia. Cododd pobl y Wlad Pwyl a Lithwania yn erbyn awdurdod Rwsia yn 1831 ag 1863. Nid oedd teuluoedd yn gallu lleoli cyrff y gwrthryfelwyr, felly dechreuasant godi croesau ar safle'r bryngaer. 

dim|bawd|Cofeb argraffwyd gyda geiriau Pab John Paul II: ''Diolch, bobl Lithwania am y Bryn Croesau hwn sy'n tystio i genhedloedd Ewrop a'r Byd cyfan ffydd pobl y fro hon.''

Yn dilyn annibyniaeth yn 1918, defnyddiwyd Bryn y Croesau fel man gweddïo am heddwch, am eu gwlad ac am yr aelodau teulu a gollwyd yn ystod y Rhyfeloedd Annibyniaeth.

Yn ystod y cyfnod 1944–1990, pan gipiwyd Lithwania gan yr Undeb Sofietaidd, defnyddiwyd y bryn gan Lithwaniaid i ddangos eu hunaniaeth, treftadaeth a chrefydd. Gweithiodd yr awdurdodau Sofietaidd yn galed i ddileu croesau newydd (er enghraifft yn 1963 a 1973).

Ar y 7fed o Fedi, 1993, daeth Pab John Paul II i weld Bryn y Croesau, gan ddatgan ei fod yn le ar gyfer gobaith, heddwch, cariad ac aberth. Yn y flwyddyn 2000 agorwyd meudwyfan Ffransisgaidd ar y safle. Yn Mis Mai 2013, mabwysiadodd Bwrdeistref Ardal Šiauliai reoliadau newydd ynglŷn â gosod croesau newydd. Gellid gosod croes llai na  3m mewn uchder heb ganiatad.

Yn Mis Rhagfyr 2019, cymerodd twrist benywaidd o China groes y credir a osodwyd yna gan grŵp pro-democratiaeth Hong Kong, gan ei thaflu i ffwrdd. Ar Twitter ac Instagram dywedodd, "Rydym wedi gwneud peth da heddiw. Mawr yw ein mamwlad". Condemniwyd y gweithred gan Weinidog Tramor Lithwania Linas Linkevičius ar Twitter. Dywedodd ei fod yn "weithred gwarthus ac amharchus o fandaliaeth ac na fyddai'r fasiwn ymddygiad yn cael ei ddioddef".

## Cysylltiadau 
* KryziuKalnas.lt
* Hill of Crosses Lithuania
* Speech by John Paul II
* HillofCrosses.com

## Oriel 

Kryziu kalno koplycia nakti 20150818.jpg|Capel
Johannes Paulus II 1993.jpg|Pab John Paul II
Kryziu kalnas nakti 2014-12-25.jpg|Bryn y Croesau gyda'r nos
Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 02.JPG
Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 06.JPG
Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 13.JPG
Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 15.JPG
Colina de las Cruces, Lituania, 2012-08-09, DD 19.JPG
Colina de las cruces 2016.jpg

Categori:Lithwania
John Konesky

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **John S. Konesky** (ganwyd 19 Tachwedd 1980), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Casacheg

bawd|Fideo o ddyn ifanc yn siarad Casacheg.
Iaith Dyrcaidd yw **Casacheg** a siaredir yn frodorol gan y Casachiaid, sydd yn byw yng Nghasachstan a mewn lleiafrifoedd yn rhanbarth Xinjiang, Tsieina, ac yn Wsbecistan, Mongolia, ac Affganistan. Mae Casacheg yn perthyn i gangen ogledd-orllewinol yr ieithoedd Tyrcaidd a elwir ieithoedd Kipchak, ac yn debyg felly i Girgiseg, Karakalpak, a Nogay.

Ysgrifennwyd yr iaith Gasacheg drwy gyfrwng yr wyddor Arabeg hyd at yr 20g. Yn sgil sefydlu'r Undeb Sofietaidd, defnyddiwyd llythrennau Lladin yn y cyfnod 1929–40 cyn newid i'r wyddor Gyrilig. Yn 2017 datganodd llywodraeth Casachstan y byddai'r iaith yn dychwelyd at lythrennau Lladin a chyda diwygiadau sillafu.

Mae'r dafodiaith Kipchak-Wsbec yn debyg iawn i Gasacheg, a fe'i ystyrir yn aml yn dafodiaith Gasacheg er bod ei siaradwyr yn defnyddio'r iaith lenyddol Wsbeceg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Tyrcaidd
Dream Horse

Ffilm gomedi-ddrama yw ***Dream Horse***, a gyfarwyddwyd gan Euros Lyn o sgript ffilm gan Neil McKay.

Mae'n adrodd hanes gwir y ceffyl rasio Dream Alliance a fagwyd gan y barforwyn Cymreig Jan Vokes. Heb arian na phrofiad, perswadiodd ei chymdogion i fridio a  meithrin ceffyl i rasio gyda'r goreuon. Aeth y ceffyl ymlaen i rasio yn y Grand National Cymreig. Mae'n serennu Toni Collette fel Jan Vokes a Damian Lewis fel Howard Davies. Cafodd y ffilm ei première byd ar 24 Ionawr 2020.

## Cymeriadau
* Toni Collette fel Jan Vokes
* Damian Lewis fel Howard Davies
* Owen Teale fel Brian
* Joanna Page fel Angela Davies
* Nicholas Farrell fel Philip Hobbs
* Siân Phillips 
* Karl Johnson fel Kerby
* Peter Davison fel Arglwydd Avery
* Steffan Rhodri
* Anthony O'Donnell fel Maldwyn
* Alex Jordan fel Johnson White
* Max Hutchinson fel James Lingsford
* Lynda Baron
* Katherine Jenkins fel hi ei hun

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2020
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Gorsaf reilffordd Delamere

Agorwyd **Gorsaf reilffordd Delamere** ar 22 Mehefin 1870. Mae’n gwasanaethu pentref Delamere ac hefyd Fforest Delamere. Mae trên bob awr rhwng Caer a Manceinion a bob dwy awr ar ddydd Sul. Mae Llwybr Baker yn mynd o Gaer i orsaf reilffordd Delamere. Gwerthwyd adeiladau’r orsaf, sydd erbyn hyn yn caffi.

## Hanes
Roedd yr orsaf yn wreiddiol yn rhan o Reilffordd Gorllewin Swydd Gaer, un o reilffyrdd Pwyllgor Llinellau Swydd Gaer
     

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Trainline

Delamere
Delamere
Prif Linell Arfordir y Gorllewin

Mae **Prif Linell Arfordir y Gorllewin** (Saesneg: *West Coast Main Line*) yn llinell reilffordd rhwng Llundain yn Lloegr a Glasgow yn Yr Alban. Mae hefyd yn cysylltu dinasoedd Birmingham, Manceinion, Lerpwl a Chaeredin. Mae'n 399 milltir (642 cilomedr) o hyd. Mae trenau Avanti West Coast a West Midlands Trains gwasanaethu y linell.

## Gorsafoedd
Mae yna 35 o orsafoedd ar y linell. Mae rhain yn:
### Lloegr
*Euston Llundain
*Cyffordd Watford
*Milton Keynes Canolog
*Northampton
*Rugby
*Coventry
*Rhyngwladol Birmingham
*Birmingham New Street
*Sandwell a Dudley
*Wolverhampton
*Nuneaton
*Tamworth
*Dyffryn Trent Caerlwytgoed
*Stafford
*Stoke-on-Trent
*Macclesfield
*Cryw
*Runcorn
*Parcffordd De Lerpwl
*Lime Street Lerpwl
*Stockport
*Manceinion Piccadilly
*Cei Banc Warrington
*Gogledd Orllewin Wigan
*Preston
*Caerhirfryn
*Oxenholme Ardal y Llynnoedd
*Penrith *am y Lynoedd Gogledd*
*Caerliwelydd
### Yr Alban
*Lockerbie
*Carstairs
*Motherwell
*Glasgow Canolog
*Haymarket
*Waverley Caeredin

## Cyfeiriadau
Arfordir y Gorllewin
Arfordir y Gorllewin
Edward Balliol

Hawliwr i orsedd yr Alban oedd **Edward Balliol** (Gaeleg yr Alban: *Èideard Balliol*; tua 1283–1367). Roedd yn fab hynaf i John Balliol, brenin yr Alban 1292–6, ac Isabella de Warenne. Gyda chymorth o Loegr, rheolodd rannau o'r deyrnas rhwng 1332 a 1356.

Daeth Dafydd II i'r orsedd ym 1329 ar ôl marwolaeth ei dad, Robert I. Dim ond pum mlwydd oed oedd Dafydd, a llywodraethwyd yr Alban gan raglywiaid am gyfnod. Manteisiodd Balliol, gyda chefnogaeth Edward III, brenin Lloegr, ar y sefyllfa, gan drechu lluoedd Dafydd ym Mrwydr Dupplin Moor (10–11 Awst 1332). Fe'i coronwyd yn Scone ar 24 Medi 1332, ond ar ôl Brwydr Annan (16 Rhagfyr 1332), gorfodwyd ef i ffoi i Loegr. Ymunodd Edward III ag ef mewn gwarchae ar Gaerferwig (yn nwylo'r Albanwyr ar y pryd). Ar ôl Brwydr Halidon Hill (19 Gorffennaf 1333) dychwelwyd Balliol i rym gan y Saeson. Yn ei dro rhoddodd Balliol ran fawr o dde'r Alban i Edward a thalu gwrogaeth iddo.

Yn raddol enillodd lluoedd a oedd yn deyrngar i Dafydd II reolaeth ar y wlad, a rhyfeloedd rhwng Lloegr a Ffrainc yn cymryd sylw Edward III fwyfwy, daeth sefyllfa Balliol yn yr Alban yn anghynaladwy. Roedd Brwydr Culbean (30 Tachwedd 1335) yn anffawd arbennig. Ar ôl 1338 treuliodd y rhan fwyaf o'i amser yn Lloegr. Erbyn 1341 dychwelodd Dafydd II o'i alltudiaeth yn Ffrainc i adennill ei orsedd. Ildiodd Balliol ei hawliad i goron yr Alban i Edward III o'r diwedd ar 20 Ionawr 1356; yn gyfnewid derbyniodd bensiwn. Bu farw yn Wheatley, Doncaster, Swydd Efrog, ym 1367.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau'r 1280au
Categori:Marwolaethau 1367
Gwiriwr pwysau

bawd|Gwiriwr pwysau yn Kentucky UDA
Mae **gwiriwr pwysau** (atalbwyswr, pwyswr) yn berson sy'n gyfrifol am bwyso glo neu sylwedd arall wedi'i gloddio, a thrwy hynny bennu'r taliad sy'n ddyledus i bob gweithiwr.

Mewn llawer o byllau glo, roedd gweithwyr yn cael eu talu yn ôl pwysau'r glo roeddent yn ei fwyngloddio. Yn hanesyddol, roedd yn anymarferol pwyso'r glo nes ei fod wedi'i gludo i'r wyneb, ac felly roedd angen lefel uchel o ymddiriedaeth yn y system. Yn aml cyhuddwyd gwirwyr a benodwyd gan reolwyr y pwll glo o danamcangyfrif pwysau, neu hyd yn oed o weithio gyda chloriannau yr oeddent yn gwybod eu bod yn cynhyrchu gwerthoedd anghywir.

O ganol y 19eg ganrif, bu symudiad mewn llawer o wledydd ymhlith glowyr a'u hundebau llafur i wneud swydd y gwiriwr pwysau yn un etholedig. Enillwyd yr hawl hon yn y Deyrnas Unedig ym 1860 er, hyd at 1887, gallai cwmnïau ryddhau gwiriwr nad oeddent yn ei hoffi, gan leihau annibyniaeth y rôl. Er bod y swydd yn fwyaf cyffredin, o bell ffordd, mewn pyllau glo, fe'i defnyddiwyd weithiau mewn chwareli a mwyngloddiau eraill.

Mewn pyllau mawr, byddai nifer o wirwyr yn cael eu defnyddio, a allai hefyd wirio gwaith ei gilydd, ac weithiau bu wirwyr cynorthwyol a allai gael eu hethol neu eu penodi.

Oherwydd bod gwiriwr wedi ei ethol a bod gweithwyr y pwll yn ymddiried ynddo, roedd y swydd yn aml yn cael ei dal gan bobl a ddaeth yn undebwyr llafur neu'n wleidyddion amlwg. Yn aml, roedd dyletswyddau ychwanegol yn cael eu cyfuno â'r swydd; er enghraifft, yn y DU, rhoddwyd hawl i wirwyr pwysau weithredu fel Arolygwyr Mwyngloddiau, gan gynyddu eu grym yn y lle gwaith.

## Gwirwyr amlwg 
Bu nifer o Gymry a daeth yn ffigyrau amlwg ym mywyd gwleidyddol a chymdeithasol Cymru yn gwasanaethu fel gwirwyr pwysau gan gynnwys:

* Thomas Mardy Jones
* Noah Ablett
* Ted Williams
* Arthur Horner
* Alfred Onions
* Charles Edwards
*George Henry Hall
*Vernon Hartshorn
*John Williams (Eryr Glan Gwawr)

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Meysydd glo
Helen Morgan (hoci)

Roedd **Helen Jane Grandon (Morgan)** (20 Gorffennaf 1966 &ndash; 19 Tachwedd 2020) yn chwaraewr i dimau hoci a phêl-droed Cymru. Roedd hi'n cael ei hadnabod wrth y llysenw "Budgie". Chwaraeodd fel gôl-geidwad.

Cafodd Morgan ei geni fel Helen Morgan. Roedd ei thad yn ddyfarnwr pêl-droed. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Gyfun Porthcawl ac roedd hi'n aelod o glwb hoci Abertawe pan oedd yn 13 oed.

Roedd hi'n gôl-geidwad a chapten ar dîm pêl-droed Cymru yn yr 1990au. Bu farw o ganser, yn 54 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1992
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Hoci
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Borthcawl
Horace Mann

Addysgwr a gwleidydd o'r Unol Daleithiau oedd **Horace Mann** (4 Mai 1796 – 2 Awst 1859).

Ganed yn Franklin, Massachusetts, Unol Daleithiau America, a chafodd febyd hynod o dlawd. Er gwaethaf addysg annigonol yn yr ysgol, ymelwodd ar lyfrgell gyhoeddus Franklin a thiwtoriaeth yn yr ieithoedd Ladin a Groeg oddi ar Samuel Barrett, a fu yn ddiweddarach yn un o brif weinidogion yr Undodwyr. Derbyniwyd Mann yn ugain oed i'r ail flwyddyn ym Mhrifysgol Brown, ac yno ymddiddorai yng ngwleidyddiaeth, addysg, a diwygio cymdeithasol. Fe'i dewiswyd i annerch ei ddosbarth ar y diwrnod graddio ym 1819, ac mae'r araith ffarwél honno yn esiampl o'i optimistiaeth a'i ddyngarwch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Pobl o Massachusetts
Traphont Dutton

Mae **Traphont Dutton** yn draphont ar Brif Llinell yr Arfordir Gorllewinol rhwng Llundain a’r Alban. Mae’r draphont yn croesi Afon Weaver a Dyfrffordd Weaver rhwng Dutton ac Acton Bridge yn Swydd Gaer. Mae’n adeilad rhestredig (Gradd II*). Adeiladwyd y draphont ym 1836, yn costio £54,440. Joseph Locke a George Stephenson oedd y peiriannwyr a William Mackenzie oedd yr adeiladwr. Defnyddiwyd tywodfaen coch. Mae’r draphont yn 60 troedfedd o uchder a 500 llath o hyd, gyda 20 bwa. Ymddiswyddodd Stephenson cyn diwedd y prosiect.

## Cyfeiriadau
Categori:Traphontydd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1836
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* yn Lloegr
Categori:Swydd Gaer
Thomas Edmondson

Dyfeisydd o Loegr oedd **Thomas Edmondson** (30 Mehefin 1792 – 22 Mehefin 1851). Fe'i ganwyd yng Nghaerhirfryn). Roedd o’n Grynwr a gweithiodd dros gwmni Waring a Gillow. Dechreuodd fusnes yn gwneud dodrefn yng Caerliwelydd efo ffrindiau, ond methodd y cwmni. Symudodd i weithio yng Ngorsaf reilffordd Milton, y daeth yn Ngorsaf reilffordd Brampton, ar Reilffordd Newcastle a Chaerliwelydd, lle dyfeisiodd y Tocyn rheilffordd Edmondson, tocyn bach cardfwrdd gyda rhif a dyddiad arno. Crëodd argraffydd i ychwanegu’r dyddiad

Pan agorodd y Rheilffordd Manceinion a Leeds yn 1839, daeth yn brif clerc bwcio’r rheilffordd ym Manceinion. Wedyn dyfeisiodd beiriant arall i argraffu cyfres o docynnau gyda rhifau canlynol, a daeth yn gyfoethog o’r hawlfraint; defnyddiwyd ei docynnau gan nifer helaeth o gwmnïau.

Defnyddia’r Rheilffordd De Dyffryn Tyne ei docynnau, ac mae ganddynt locomotif gyda’r enw ‘Thomas Edmondson’.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Marwolaethau 1851
Categori:Peirianwyr o Loegr
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Rheilffyrdd
System Transit Maes Awyr O'Hare, Chicago

Mae '''System Transit Maes Awyr O'Hare, Chicago'* (Saesneg: *Airport Transit System(ATS)'') yn system drafnidiaeth awtomatig ym Maes Awyr O'Hare, Chicago, UDA. Mae’r gorsafoedd i gyd yn gaeëdig gyda drysau ar bob platfform sydd yn agor yn gyfamserol â drysau’r trenau i sicrhau diogelwch teithwyr a rheolaeth tymheredd ar y platfform. Defnyddir trenau 2 neu 3 cerbyd yn ôl angen. Mae pob cerbyd yn dal 57 o deithwyr. Mae gan y rhwydwaith 2 drac, ac mae 5 gorsaf, Terminal 1,2,3,5 a Pharcio Pell.

## Moderneiddio
Moderneiddir y system yn ystod 2020 a defnyddir bysiau yn lle’r STA ar hyn o bryd.  Erbyn 29 Medi, 2020, doedd ATS ddim wedi ail-agor.

## Cerbydau
Defnyddir 15 cerbyd awtomatig Matra o Ffrainc gyda teiars rwber. Disodlir y cerbydau Matra gan 36 cerbyd Bombardier fel rhan o’r broses o foderneiddio.

## Estyniad
Estynnir y system ymlaen o orsaf Parcio Pell i ganolfan aml-foddol, lle mae’r cwmnïau llogi ceir a’r orsaf Metra.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Fly Chicago

Categori:Rheilffyrdd
Categori:Chicago
Categori:Illinois
Sławomir Mrożek

Dramodydd, newyddiadurwr, a chartwnydd dychanol o Wlad Pwyl oedd **Sławomir Mrożek** (29 Mehefin 1930 – 15 Awst 2013) sydd yn nodedig am ei barodïau  cynnil ac iaith arddulliedig. Defnyddiodd ddychan a damhegion brathog ac abswrdiaeth i ladd ar y drefn gomiwnyddol a thotalitariaeth yng Ngweriniaeth Pobl Gwlad Pwyl.

## Bywyd cynnar (1930–57) 
Ganed Sławomir Mrożek ar 29 Mehefin 1930 ym mhentref Borzęcin, ger Kraków, yn ne-orllewin Gweriniaeth Gwlad Pwyl. Postfeistr oedd ei dad, a ymunodd â'r fyddin yn sgil goresgyniad Gwlad Pwyl gan yr Almaen Natsïaidd ym Medi 1939.

Astudiodd gelf a phensaernïaeth yn Kraków.

## Diwedd ei oes (2008–13) 
Dychwelodd Mrożek i Ffrainc yn 2008.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cartwnyddion o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Dychanwyr o Wlad Pwyl
Categori:Newyddiadurwyr o Wlad Pwyl
Christine Evans

Bardd o Gymru yw **Christine Evans** (ganwyd 1943).

Cafodd Evans ei geni yn Swydd Efrog. Roedd ei thad yn Gymro. Symudodd i Bwllheli ym 1967, fel athrawes. Mae hi'n byw rhan o'r amser ar Ynys Enlli, lle mae ei gŵr yn ffermwr.

## Llyfryddiaeth
**Looking Inland* (Seren, 1983, )
**Falling Back* (Seren, 1986, )
**Cometary Phases* (Seren, 1989, ); Llyfr y Flwyddyn
**Island of Dark Horses* (Seren, 1995, )
**Selected Poems* (Seren, 2004, )
**Growth Rings* (Seren, 2006, )
**Burning the Candle* (Gomer, 2006, )

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1943
Rama

Duw a addolir mewn sawl traddodiad Hindŵaidd yw **Rama**. 
Mae e'n avatar o'r duw Vishnu. Mae rhai Hindwiaid yn credu mai ef yw'r Bod Goruchaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Duwiau
Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Leonard Hobhouse

Cymdeithasegydd, damcaniaethwr gwleidyddol, ac athronydd rhyddfrydol o Loegr oedd **Leonard Trelawny Hobhouse** (8 Medi 1864 – 21 Mehefin 1929).

Ganed ym Mhorth Ia, Cernyw. Aeth i Goleg Corpus Christi, Rhydychen, ym 1883, ac wedi iddo dderbyn ei radd dechreuodd addysgu yno ym 1887. Fe'i etholwyd yn gymrawd yng Ngholeg Corpus Christi ym 1894. Symudodd o Rydychen i Fanceinion ym 1897 a gweithiodd i bapur newydd *The Manchester Guardian* dan olygyddiaeth C. P. Scott. Ymddiswyddodd o'i orchwyl parhaol i'r *Guardian* ym 1902, ond cyfrannodd yn achlysurol at y cyhoeddiad hwnnw am flynyddoedd lawer. Cyfrannodd at gylchgronau rhyddfrydol, radicalaidd, gan gynnwys *The Nation*, a bu'n olygydd gwleidyddol y *Tribune* o 1905 i 1907.

Gwasanaethodd Hobhouse yn ysgrifennydd yr Undeb Masnach Rydd o 1903 i 1905, a bu'n dyfarnu ar sawl anghydfod diwydiannol. Ym 1907 penodwyd Hobhouse i Gadair Gymdeithaseg Martin White yn Ysgol Economeg Llundain, a bu yn y swydd honno am weddill ei oes. Bu farw yn Alençon, yng ngogledd-orllewin Ffrainc, yn 64 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *The Labour Movement* (Llundain: T. Fisher Unwin, 1893).
* *The Theory of Knowledge: A Contribution to Some Problems of Logic and Metaphysics* (Llundain: Methuen & Co., 1896).
* *Mind in Evolution* (Llundain: Macmillan and Co., 1901).
* *Democracy and Reaction* (Llundain: T. Fisher Unwin, 1904).
* *Morals in Evolution: A Study in Comparative Ethics, Part I* (Llundain: Chapman and Hall, 1906).
* *Morals in Evolution: A Study in Comparative Ethics, Part II* (Llundain: Chapman and Hall, 1906).
* *Liberalism* (Llundain: Williams and Norgate, 1911).
* *Social Evolution and Political Theory* (Efrog Newydd: The Columbia University Press, 1911).
* *Development and Purpose: An Essay Towards a Philosophy of Evolution* (Llundain: Macmillan and Co., 1913).
* *The Material Culture and Social Institutions of the Simpler Peoples: An Essay in Correlation* (Llundain: Chapman & Hall, 1915). Gyda G. C. Wheeler a M. Ginsberg.
* *Questions of War and Peace* (Llundain: T. Fisher Unwin, 1916).
* Cyfres *The Principles of Sociology*:
** *The Metaphysical Theory of the State: A Criticism* (Llundain: George Allen & Unwin, 1918).
** *The Rational Good: A Study in the Logic of Practice* (Llundain: George Allen & Unwin, 1921).
** *The Elements of Social Justice* (Efrog Newydd: Henry Holt and Company, 1922).
** *Social Development: Its Nature and Conditions* (Llundain: George Allen & Unwin, 1924).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Academyddion Ysgol Economeg Llundain
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Cymdeithasegwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Pobl o Gernyw
Categori:Pobl fu farw yn Ffrainc
Categori:Rhyddfrydwyr o Loegr
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Clara Amfo

Cyflwynydd radio a theledu o Loegr yw **Clara Amfo** (ganwyd 22 Mai 1984). Cyflwynydd y Sioe Frecwast ar Radio 1 ers 2015 yw hi.

Cafodd Amfo ei geni yn Kingston upon Thames. Roedd ei tad yn microbiolegydd o Ghana. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Burntwood, Llundain, a'r Ysgol y Croes Sanctaidd, New Malden, ac yng Ngholeg Santes Fair, Twickenham.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Dyffryn Monsal

Mae **Dyffryn Monsal** yn ddyffryn ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Copaon, Swydd Derby, crewyd gan Afon Wye. Mae Llwybr Monsal, sy’n dilyn hen gwrs y rheilfordd rhwng Derby a Manceinion, yn croesi’r dyffryn ar Draphont Headstone. Mae’r dyffryn yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac yn Safle Arbennig o Gadwraeth.

dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffrynnoedd
Categori:Swydd Derby
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig
Taguatinga

Mae **Taguatinga** yn rhanbarth gweinyddol yn Distrito Federal ym Brasil. Yn 2020 roedd ganddi boblogaeth o 221,909. Mae ei harwynebedd yn 121,34&nbsp;km sgwar.

## Stori 
Tua 1749, ger y Córrego Cortado, ymddangosodd tref fach, a ffurfiwyd gan arloeswyr a defnynau a geisiodd ymgartrefu ym Capten Goiás, hwn oedd glaniad cyntaf y dyn gwyn yn nhiroedd dinas Taguatinga yn y gorffennol a feddiannwyd yn flaenorol gan y canghennau macro-ieithyddol. - Pobl frodorol, fel yr acroás, yr xacriabás, yr xavantes, y kayapos, y javaés, ac ati. Fodd bynnag, ymgartrefodd rhai o'r anturiaethwyr hyn yn frwd ynghylch y posibilrwydd o aur a diemwntau, ger Corte. Gosodwyd tŷ fferm Taguatinga, sy’n eiddo i Gabriel da Cruz Miranda, ar lan yr un nant. Ym 1781, gwerthwyd Fazenda Taguatinga i Antonio Couto de Abreu, mab Bandeirante a Urbano Couto e Menezes.

Digwyddodd cydgrynhoad y ddinas lawer yn ddiweddarach, bron i ddwy ganrif ar ôl y cyfnod hwnnw, a gynhyrchwyd yn bennaf gan boblogaethau mawr a ddenwyd gan adeiladu Brasilia.

Gyda throsglwyddiad y brifddinas o Brasil i'r wlad, symudodd llawer o weithwyr o bob rhanbarth i adeiladu'r brifddinas newydd, fodd bynnag, fe wnaethant benderfynu gwneud eu cartref yno hefyd. Ond wrth iddyn nhw fynd yn dlawd, fe wnaethon nhw oresgyn tiroedd ac adeiladu cytiau, gan ddatgelu i wlad a oedd yn sefydlu ei datblygiad cyflym yn realiti tlodi yr oedd ei phoblogaeth yn byw ynddo.

Er mwyn cynnwys y goresgyniadau cyson ar dir yn agos at y brifddinas, crëwyd bwrdeistref Taguatinga ar 5 Mehefin, 1958, ar dir a oedd gynt yn eiddo i Fazenda Taguatinga. I ddechrau, galwyd y ddinas yn "Villa Sarah Kubitschek" ond yn ddiweddarach fe newidiodd ei henw i "Santa Cruz de Taguatinga", gan adael "Taguatinga" yn unig. Yn aml fe'i gelwir gan bobl leol yn syml "Taguá".

Ychydig fisoedd ar ôl i'r preswylwyr cyntaf symud i Taguatinga, roeddent eisoes yn gweithio mewn ysgolion lleol; ysbytai; siopau, ac ati. Dyma oedd dechrau'r setliad, yna'r ddinas loeren gyntaf yn Brasilia.

Datblygodd Taguatinga yn arbennig oherwydd y fasnach a'r swyddi a gafodd ei phoblogaeth. Mae wedi dod yn ganolfan fasnachol bwysig yn yr Ardal Ffederal ac yn bolyn atyniad i boblogaeth dinasoedd cyfagos, gan gartrefu canolfannau siopa mawr. Heddiw mae Taguatinga yn un o'r rhanbarthau cyfoethocaf yn yr Ardal Ffederal, gan ei fod heddiw yn cael ei ystyried yn brifddinas economaidd yr Ardal Ffederal.

Rhai dinasoedd a arferai fod yn rhan o ranbarth gweinyddol Taguatinga yw: Ceilândia, Samambaia, Águas Claras a Vicente Pires.

Y nawddsant yw Our Lady of Perpetual Help, y mae ei ddathliad litwrgaidd yn cael ei gynnal ar Fehefin 27.

## Dolenni allanol 
*  Safle swyddogol 

Categori:Dinasoedd Brasil
Lambert the Sheepish Lion

Ffilm fer animeiddiedig gan Walt Disney yw ***Lambert the Sheepish Lion*** (1952).  Mae'n 8 munud o hyd. Jack Hannah oedd y cyfarwyddwr.

Enwebwyd y ffilm am y Wobr Academi am Ffilm Fer Animeiddiedig Orau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1952
Categori:Ffilmiau Disney
Ratko Janev

Roedd **Ratko Janev** (30 Mawrth 1939 – 31 Rhagfyr 2019) yn ffisegydd atomig ac ysgolhaig o Serbia.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Ratko Janev ar 30 Mawrth 1939 yn Sveti Vrach, Bwlgaria. Yn ystod ei ieuenctid symudodd i Iwgoslafia, lle graddiodd o Ysgol Uwchradd Skopje ym 1957 ac yna aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Belgrade, lle derbyniodd radd PhD ym 1968. O 1965 ymlaen roedd yn aelod cyswllt o'r Sefydliad Niwclear Vinča. O 1986 roedd yn Bennaeth Adran Uned Atomig a Moleciwlaidd yr Asiantaeth Ynni Atomig Rhyngwladol yn Fienna

## Cyhoeddiadau 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*"Atomska fizika" (Atomic physics), 1972
*
*
*"Atomska fizika" (Atomic physics), MANU, Skopje, 2012.
*Atomic_and_plasma_material_interaction https://books.google.com/books/about/Atomic_and_plasma_material_interaction_p.html?id=rSNRAAAAMAAJ&redir_esc=y
*Collision Processes of Hydrocarbon Species in Hydrogen Plasmas https://www.amazon.co.uk/Collision-Processes-Hydrocarbon-Species-Hydrogen/dp/B0019T6NK2/ref=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1349889726&sr=1-2

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Gwyddonwyr o Serbia
Alesha Dixon

Cantores Seisnig yw **Alesha Anjanette Dixon** (ganwyd 7 Hydref 1978)

Fe'i ganed yn Welwyn Garden City, yn ferch Melvin Dixon a Beverley Harris. Roedd hi'n aelod o'r grŵp Mis-Teeq rhwng 1999 a 2005. Yn ddiweddarach cafodd yrfa unigol.

Enillodd *Strictly Come Dancing* yn 2007, gyda'r dawnswr proffesiynol Matthew Cutler. Wedyn, roedd hi'n aelod o'r panel barnwyr rhwng gyfres 7 a chyfres 9.

## Albymau
**Fired Up* (2006)
**The Alesha Show* (2008)
**The Entertainer* (2010)
**Do It for Love* (2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Barddoniaeth elegeiog

Barddoniaeth a genir ym mesur y cwpled elegeiog, sef llinell chwebannog wedi ei dilyn gan linell bumban, yw **barddoniaeth elegeiog** a ddefnyddir gan amlaf mewn galargerddi'r Groegwyr a Rhufeiniaid hynafol.

## Barddoniaeth Hen Roeg 
Gellir olrhain y mesur elegeiog yn ôl i gyfnod Archäig gwareiddiad Groeg yr Henfyd. Erbyn canol y 7g CC, roedd beirdd yn cyfansoddi drwy'r cyfrwng elegeiog ar naill ochr y Môr Aegeaidd, yn eu plith Archilochus, Callinus o Effesws, a Tyrtaeus. Bu barddoniaeth elegeiog ar ei hanterth hyd at ddiwedd y 5g CC, a ambell fardd yn defnyddio'r mesur hwnnw a dim arall. Defnyddiwyd i gyfansoddi galargerddi (*elegos*) yn ogystal ag epigramau. Enghraifft o farddoniaeth lafar oedd yr *elegos*, i'w canu i gynulleidfa ar achlysuron cymdeithasol. Arysgrifau i nodi gwybodaeth oedd epigramau yn y cyfnod Archäig, a ysgrifennwyd ar gerrig beddau, er enghraifft. Wedi'r 4g CC, ymddengys yr epigram elegeiog yn fwyfwy fel ffurf lenyddol.

Priodolir rhyw 1,400 o linellau elegeiog, sydd yn dyddio o'r 7g CC i ddechrau'r 5g CC, i Theognis. Nid gwaith un bardd yn unig yw traddodiad Theognis, er mae'n ddigon tebyg i ddyn o Megara o'r enw hwnnw a flodeuai yn y 6g CC gyfrannu at y corff hwn.

Elegeiog
Deddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020

Mae **Deddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020** yn Ddeddf Senedd Cymru a gafodd gydsyniad brenhinol ar 1 Mehefin 2020 ac a ddaeth yn gyfraith ar 1 Mehefin 2020. Manylwyd arni gyntaf ym Mehefin 2019 trwy gyfrwng Memorandwm Esboniadol. Cafodd Bil Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020 ei basio gan y Senedd – a arferai gael ei galw yn Gynulliad Cenedlaethol Cymru – ar 17 Mawrth 2020 a bwriedir iddi gael ei rhoi ar waith yn 2022. Caiff hyn ei wneud cyn gynted ag y bydd yn bosibl yng ngoleuni’r pandemig Covid-19.

Mae’r Bil yn cynnig cyflwyno newidiadau sy’n:

* Gosod ystyriaethau ansawdd wrth galon pob rhan o’r GIG yng Nghymru,
* Cryfhau llais dinasyddion ar draws gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, gyda Chorff Llais Dinasyddion newydd ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol (yn lle Cynghorau Iechyd Cymunedol);
* Gosod dyletswydd gonestrwydd ar sefydliadau’r GIG, gan ei gwneud yn ofynnol iddynt fod yn agored ac yn onest pan fydd pethau’n mynd o’u lle; a
* Chryfhau’r trefniadau llywodraethu ar gyfer Ymddiriedolaethau’r GIG, drwy gyflwyno rôl Is-gadeirydd ar gyfer pob Ymddiriedolaeth.

Yn 2018, nododd yr Adolygiad Seneddol o Iechyd a Gofal Cymdeithasol yng Nghymru nifer o argymhellion gan gynnwys rhai’n ymwneud â gwella ansawdd gwasanaethau ac integreiddio agosach rhwng iechyd a gofal cymdeithasol. Mae'r rhain yn elfennau allweddol yn ymateb Llywodraeth Cymru: Cymru Iachach: ein Cynllun Iechyd a Gofal Cymdeithasol ac yn cael eu hategu gan ddarpariaethau yn y Ddeddf.

Bydd gwelliannau parhaus i'r ansawdd yn allweddol i sicrhau bod system iechyd a gofal cymdeithasol Cymru yn barod ar gyfer y dyfodol, a'i bod yn rhoi gwerth am arian. Ac fe fydd sefydlu Corff Llais y Dinesydd, ar gyfer iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, yn sicrhau bod lleisiau dinasyddion yn cael eu clywed yn glir ac y gwrandewir arnynt. Bydd hyn yn helpu i ddarparu gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol sydd wedi’u llunio yn unol ag anghenion a dewisiadau unigolion.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Y Bil a gyflwynwyd i'r Senedd gan Vaughan Gething 
* Memorandwm Esboniadol
* Cydsyniad Brenhinol
* Deddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020)

Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2020
Categori:Gofal cymdeithasol yng Nghymru
Categori:Iechyd
Categori:2020 yng Nghymru
Gorsaf reilffordd Chapelton

Mae **Gorsaf reilffordd Chapelton** yn gwasanaethu Chapelton, ym mhlwyf Tawstock yn Swydd Dyfnaint.  Mae’r orsaf ar Linell Tarka, rhwng Caerwysg a Barnstaple. 

## Hanes
Agorwyd Rheilffordd Gogledd Dyfnaint ar 1af Awst 1854. Roedd gorsaf ddros dro yno rhwng 1857 a 1860. Agorwyd yr orsaf bresennol ar 1af Mawrth 1875.

## Gwasanaethau
Mae 2 drên i’r De a 2 i’r gogledd yn stopio ar gais bob dydd, a 4 ar Suliau.

## Cyfeiriadau
Chapelton
Chapelton
Delia Derbyshire

Cerddor, cyfansoddwraig *musique concrète* a mathemategydd o Loegr oedd **Delia Ann Derbyshire** (5 Mai 1937&nbsp;– 3 Gorffennaf 2001) Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ddyfeisio'r dôn thema i gyfres y BBC, *Doctor Who*.

Cafodd ei geni yn Coventry, yn ferch i Emma (née Dawson) ac Edward Derbyshire. Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Rhamadeg Barr's Hill ac yng Ngholeg Girton, Caergrawnt. Priododd David Hunter ym 1974. Fe wnaethant wahanu ond byth ysgaru. Wedyn, bu’n byw gyda phartner arall, Clive Blackburn.

Bu farw yn 64 oed, o fethiant yr arennau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*"Sculptress of Sound: The Lost Works of Delia Derbyshire",  BBC Radio 4

Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Alison Lurie

Roedd **Alison Stewart Lurie** (3 Medi 1926 &ndash; 3 Rhagfyr 2020) yn nofelydd ac ysgolhaig o'r Unol Daleithiau.  Enillodd y Gwobr Pulitzer am Ffuglen, am ei nofel 1984 *Foreign Affairs*.

Fe'i ganed yn Chicago. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Radcliffe. Priododd yr ysgolhaig Jonathan Peale Bishop ym 1948. Roedd ganddyn nhw tri mab. Ysgarodd ym 1984.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Love and Friendship* (1962)
**The Nowhere City* (1966)
**Imaginary Friends* (1967)
**Real People* (1969)
**The War Between the Tates* (1974)
**Only Children* (1979)
**Foreign Affairs (novel)|Foreign Affairs]]* (1984)
**The Truth About Lorin Jones* (1988) 
**Women and Ghosts* (1994) 
**The Last Resort* (1998)

### Children's collections 
**The Oxford Book of Modern Fairy Tales* (1975)
**Clever Gretchen and Other Forgotten Folktales* (1980) 
**Fabulous Beasts*
**Words and Worlds: From Autobiographies to Zippers* (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Gorsaf reilffordd Newtongrange

Mae **Gorsaf reilffordd Newtongrange** yn orsaf ar Reilffordd y Gororau, yn rhan o’r hen linell Waverley sy wedi ailagor rhwng Caeredin a Tweedbank. Mae’r orsaf bresennol i’r de o’r orsaf wreiddiol. Mae trenau’n gadael Newtongrange bob hanner awr yn y ddau gyfeiriad (a bob awr ddydd Sul). Yn ogystal â phentref Newtongrange, mae’r orsaf yn gwasanaethu Amgueddfa Genedlaethol Cloddio’r Alban. Caewyd yr hen orsaf ym 1969. Agorwyd yr un bresennol ar 6 Medi 2015..

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Newtongrange
Teithwyr Gwyddelig

[bawd|Teithwyr Gwyddelig yn [Ynys Môn ym 1963.]]
Pobl nomadaidd sydd yn frodorol i Iwerddon a sydd hefyd yn byw ym Mhrydain Fawr a rhannau o Unol Daleithiau America a Chanada yw'r **Teithwyr Gwyddelig** (*Pavees*, *Mincéiri* neu *Mincéirs*, neu yn Wyddeleg *an lucht siúil*). Prif iaith y Teithwyr Gwyddelig ydy'r Saesneg, a mae nifer ohonynt hefyd yn siarad Sielta, iaith gymysg sydd yn seiliedig ar Saesneg, Gwyddeleg, a Romani. Mae'r mwyafrif ohonynt yn Gatholigion. Yn ôl cyfrifiad 2016, roedd 32,302 o Deithwyr Gwyddelig yn byw yng Ngweriniaeth Iwerddon, ac yn cyfri am 0.7&nbsp;% o boblogaeth y wlad.

Yn hanesyddol, gelwir y Teithwyr Gwyddelig yn Sipsiwn neu Sipsiwn Gwyddelig, er nad ydynt yn perthyn yn genetig i'r Roma. Yn ôl astudiaethau genetig, maent yn Wyddelod o ran tarddiad, ac mae'n debyg iddynt ymwahanu oddi ar y boblogaeth sefydledig yn Iwerddon yn yr 17g, yn ystod goresgyniad yr ynys gan Oliver Cromwell. O ganlyniad i wahaniad y ddwy boblogaeth ers sawl canrif, mae Teithwyr Gwyddelig yn grŵp genetig ar wahân i'r Gwyddelod sefydledig. Yn 2017 cydnabuwyd statws ethnig unigryw y Teithwyr Gwyddelig gan lywodraeth Gweriniaeth Iwerdddon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Categori:Nomadiaid
Vera Brittain

Awdures, ffeminist a nyrs o Loegr oedd **Vera Mary Brittain** (29 Rhagfyr 1893 – 29 Mawrth 1970). Mam y gwleidydd Shirley Williams oedd hi. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei hunangofiant, *Testament of Youth*.

Cafodd ei geni yn Newcastle Under Lyme, yn ferch i Thomas Arthur Brittain (1864–1935) a'i wraig, Edith Bervon Brittain (1868–1948). Roedd ganddi un brawd, Edward. Cafodd ei magu ym Macclesfield a

Aeth i astudio Llenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg Somerville, Rhydychen, ond yna daeth yn nyrs wirfoddol (VAD) yn Llundain, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Aeth i Ffrainc a Malta i weithio fel nyrs. Lladdwyd ei brawd Edward a hefyd ei cariad, Roland Leighton, ar faes y gad. Ar ôl dychwelyd i Rydychen, cyfarfu â Winifred Holtby. Daeth y ddwy ohonyn nhw'n nofelwyr; bu farw Holtby ym 1935. Daeth Vera yn ymgyrchydd heddwch gweithredol.

Priododd George Catlin, wedyn Syr George, ym 1925. Eu fab oedd yr arlunydd John Brittain-Catlin (1927–1987). Bu farw Vera Brittain yn Wimbledon yn 76 oed.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**The Dark Tide* (1923)
**Honourable Estate* (1936)

### Hunangofiant
**Testament of Youth* (1933)
**Honourable Estate* (1936)
**Testament of Friendship* (1940)
**Testament of Experience* (1957)

### Eraill
**Halcyon: Or, The Future of Monogamy* (1929)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Stafford
Antica Dolceria Bonajuto

Ffatri siocled yw **Antica Dolceria Bonajuto** a sefydlwyd ym Modica, ym 1880, a elwir yr hynaf yn Sisili ac yn un o'r hynaf yn yr Eidal.

## Hanes 
Sefydlodd Francesco Bonajuto y lle presennol ym 1880 ond gyda'r enw Caffè Roma, man cyfarfod wedi'i ysbrydoli gan sosialydd, a ddaeth yn Antica Dolceria Bonajuto ym 1992.

## Llyfryddiaeth 
* Giovanni Criscione, *Melysion Bonajuto: Storia della cioccolateria più antica di Sicilia* (Kalós edizioni d'arte, 2014)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*

Categori:Cwmnïau'r Eidal
Categori:Sefydliadau 1880
Categori:Siocled
Categori:Twristiaeth yn yr Eidal
Canolfan Llywodraethiant Cymru

Mae **Canolfan Llywodraethu Cymru** (WGC) (Saesneg: Wales Governance Centre) yn ganolfan ymchwil a melin drafod (*think tank*) yng Nghaerdydd, Cymru, sy’n gweithredu gyda nawdd a chymorth Ysgol y Gyfraith a Gwleidyddiaeth Prifysgol Caerdydd. Mae'n arbenigo mewn ymchwil i gyfraith, gwleidyddiaeth, llywodraeth ac economi wleidyddol Cymru, yn ogystal â llywodraethu tiriogaethol ehangach. y DU ac Ewrop. Fe'i sefydlwyd yn 1999, pan grewyd Senedd Cymru a’i sefydliadau datganoledig cysylltiedig, er mwyn dod i ddeall, a chyhoeddi gwybodaeth am y dull newydd hwn (datganoli) o lywodraethu.

Fe'i hyrwyddwyd yn wreiddiol gan Barry Jones ym 1999. Yn dilyn partneriaeth gyda Senedd Cymru, mae'r uned wedi symud i swyddfeydd yn Adeilad Pierhead, Bae Caerdydd. Ymhlith yr academyddion eraill sy'n gysylltiedig a'r Ganolfan y mae'r Athro Roger Awan-Scully a'r Athro Laura McAllister.

Yn ystod ein degawd cyntaf, cynhalion ni nifer o ddigwyddiadau a chyfrannu at ymchwil i Gymru ddatganoledig. Yn 2009, penodwyd y cyfarwyddwr presennol, Yr Athro Richard Wyn Jones, i ddatblygu ei gwaith ymhellach. Mae'r uned yn cynnal amrywiaeth o ymchwil, digwyddiadau a phrosiectau ynghylch themâu gwleidyddol, cyfansoddiadol a pholisi yng Nghymru. Mae hefyd yn cynorthwyo myfyrwyr doethuriaeth cofrestredig, yn cynnig cyrsiau amser llawn a rhan-amser i ôl-raddedigion ac yn croesawu myfyrwyr ac ysgolheigion o sefydliadau ledled y Deyrnas Gyfunol a gweddill y byd.

## Cyhoeddiadau
Mae'r uned yn cyhoeddi ei hadroddiadau'n eitha cyson. Yn eu plith y mae'r adroddiad llawnaf ar fantolen Cymru, a wnaed gan ei hadran ddadansoddi, sef *Wales’ Fiscal FutureA path to sustainability?* a olygai bod mantolen Cymru bellach ar gael. Nodir yn yr adroddiad mai'r diffyg rhwng y refeniw a godir yng Nghymru a'r gwario cyhoeddus yw £13.5 biliwn; nodir hefyd mai refeniw trethiant yw'r drwg, a'r rheswm am hynny yw cyflogau isel.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Sefydliad Llywodraethiant Cymru] (Cymraeg a Saesneg)
* Twitter @WalesGovernance (Cymraeg a Saesneg)

Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau 1999
Categori:Trethiant yng Nghymru
Testament of Youth

***Testament of Youth*** yw'r rhan gyntaf yng nghofiant Vera Brittain. Fe'i cyhoeddwyd ym 1933. Mae cofiant Brittain yn parhau gyda *Testament of Experience*, a gyhoeddwyd ym 1957. Rhwng y ddau lyfr hyn daw *Testament of Friendship*, sydd yn ei hanfod yn gofiant i gydweithiwr agos Brittain a'i ffrind, y nofelydd Winifred Holtby.

Mae'r llyfr yn ymwneud yn bennaf â gwasanaeth Vera fel nyrs yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a'i rhamant â Roland Leighton, a laddwyd ym 1915.

Addaswyd y llyfr ar gyfer teledu ym 1979, gyda Cheryl Campbell fel Vera Brittain. Yn 2014 gwnaed ffilm, yn serennu’r actores o Gymru, Alexandra Roach, fel Winifred Holtby, a Taron Egerton fel Edward, brawd Vera Brittain.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1933
Cerddi Fan Hyn

Cyfres o flodeugerddi barddoniaeth gyhoeddwyd gan Gwasg Gomer oedd **Cerddi Fan Hyn**. Rocet Arwel Jones oedd golygydd y gyfres.

Dyma'r cyfrolau a gyhoeddwyd yn y gyfres:

* 2002 ''Cerddi Abertawe a'r Cwm*, gol. Heini Gruffudd
* 2002 *Cerddi Llŷn ac Eifionydd*,  gol. R. Arwel Jones
* 2002 *Cerddi Sir Benfro*, gol. Mererid Hopwood
* 2003 *Cerddi Ceredigion*, gol. Lyn Ebenezer
* 2003 *Cerddi Môn*, gol. Hywel Gwynfryn
* 2003 *Cerddi Powys*, gol. Dafydd Morgan Lewis
* 2004 *Cerddi Caerdydd*, gol. Catrin Beard
* 2004 *Cerddi Clwyd*, gol. Aled Lewis Evans
* 2004 *Cerddi Sir Gâr*, gol. Bethan Mair
* 2005 *Cerddi Arfon*,  gol. R. Arwel Jones
* 2005 *Cerddi'r Byd*,  gol. Bethan Mair ac R. Arwel Jones
* 2005 *Cerddi'r Cymoedd*, gol. Manon Rhys
* 2006 *Cerddi Meirionnydd'', gol. Siân Northey a Cynan Jones

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig yr 21ain ganrif
Gorsaf reilffordd Shawfair

Mae **Gorsaf reilffordd Shawfair** yn orsaf ar Reilffordd y Gororau, yn rhan o’r hen linell Waverley sy wedi ailagor rhwng Caeredin a Tweedbank, er dydy’r rheilffordd newydd ddim yn dilyn cwrs yr hen reilffordd trwy Shawfair, sy’n ddatblygiad newydd ym Midlothian ar safle hen Lofa Monktonhall. Mae trenau’n gadael Shawfair bob hanner awr yn y ddau gyfeiriad (a bob awr ddydd Sul).

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Shawfair
Fel Stafell

Drama deledu Gymraeg yw ***Fel Stafell*** gan Aled Jones Williams. Dangoswyd y ddrama am y tro cyntaf ar S4C yn 1999 gan Cwmni Bracan. Cyfarwyddwyd gan Bethan Jones, cynhyrchwyd gan Branwen Cennard a’r actorion oedd Owen Garmon, Olwen Rees a Catrin Powell.
## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1999
Categori:Dramâu Aled Jones Williams