open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papurau Panama

bawd|400px|upright=1.25|dde|Gwledydd lle ceir gwleidyddion, swyddogion cyrff cyhoeddus ac eraill a gysylltir gyda Phapurau Panama, a ryddhawyd 3 Ebrill 2016
Casgliad o 11.5 miliwn o ddogfennau cyfrinachol sy'n cynnwys gwbodaeth manwl am dros 214,000 o gwmnïau hafan treth yw **papurau Panama**. Cofrestrwyd y cwmnïau gan gwmni gwasanaethau Mossack Fonseca, o Banama, ac roedd y manylion yn cynnwys enwau cyfranddalwyr a chyfarwyddwyr y cwmnïau.

Datguddiodd y papurau sut mae pobl gyfoethog yn 'cuddio' arian rhag y cyhoedd. Pan gyhoeddwyd y papurau ar y we, roedd pum pennaeth gwladwriaeth yn cael ei enwi, sef yr Ariannin, Gwlad yr Iâ, Sawdi Arabia, Wcráin a'r Emiradau Arabaidd Unedig yn ogystal â swyddogion llywodraethau gwledydd eraill, perthnasau a chyfeillion agos i bennaethiaid dros 40 o wledydd eraill. Roedd dros hanner y cwmnïau a enwyd ar y rhestr wedi'u cartrefu ar Ynysoedd y Wyryf (*British Virgin Islands*) ac roedd mwy o fanciau, swyddfeydd cyfreithwyr a'r 'dyn canol' yn gysylltiedig gyda Hong Cong nac unman arall.

Er nad yw'r defnydd o fusnesau alltraeth ddim yn anghyfreithiol cyhoeddodd rhai ymchwilwyr fod rhai o'r cregyn-gwmnïau o bosib wedi cael eu defnyddio i bwrpas anghyfreithiol, gan gynnwys twyll ariannol, gwyngalchu arian, cyffuriau ac osgoi treth.

Rhyddhaodd canwr cloch dienw, y dogfennau i bapur newydd Almaenig (*Süddeutsche Zeitung*), dan lysenw "John Doe" bob yn swp gan ddechrau ar y gwaith o'u rhyddhau yn nechrau 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Economeg
Categori:Daearyddiaeth economaidd
Categori:Twyll
Lorna Morgan

Model o Gymru ydy **Lorna Morgan** (ganwyd 13 Chwefror 1976) sy'n enwog am ei bronnau anferthol, maint 36HH bra. Mae Lorna'n enedigol o Gaerdydd, a bu yn ddisgybl yn Ysgol Heol-y-Celyn, Rhydyfelin, Pontypridd. Wedi llwyddo i gael Lefel A aeth i'r coleg drama am dwy flynedd a dechreuodd hi fodelu yn 1999. Mae'r wefan yn ei galw hi'n "the pride of Wales".

Mae wedi creu llawer o ffilmiau gyda'r cwmnïau Scoreland a XL-Girls ac mae'n cael ei 'retio' yr 85ed model mwyaf poblogaidd.

Yn 2005 cafodd fab ac aeth ei bronnau o maint 32G i 32HH ac yna yn 2005 cafodd efeilliaid.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Lluniau: obsessed-by-lorna-morgan.tumblr.com
*

Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Amrodor

Math o beiriant aml-rotor gyda 3 neu ragor rotor ydy **amrodor** neu 'amrotor' (gair cyfansawdd: 'aml' a 'rotor'; Saesneg: *multirotor*) a gynhyrchir i deithio drwy'r awyr. Yn wahanol i'r hofrennydd, un-rotor neu ddau-rotor, mae'r rotors (neu'r 'llafnau') yn sefydlog; mae ongl llafnau'r hofrennydd yn newid eu hongl wrth iddynt chwildroi, er mwyn ei reoli a'i gadw'n sefydlog mewn un lle. Gan fod llafnau'r amrodor, fodd bynnag, yn sefydlog, mae'n rhaid ei reoli gyda drwy newid cyflymder y llafnau unigol. Mae'r rhan fwyaf o amrodyr yn ddi-berson, ac felly'n drôn‎.

Defnyddir amrodyr law yn llaw gyda rheolaeth-radio. Ceir llawer o amrywiadau - y rhai amlaf yw'r peiriannau 4-llafn y *quodcopter* (y 'petrodor'), 6-llafn ('hecsrodor') ac 8-llafn ('octrodor').

Er mwyn ysgafnhau'r hedfaniad, ac er mwyn rhoi mwy o bwer a sefydlogrwydd, gosodir y llafnau ar ffurf cyfechelin h.y. gosodir y llafnau mewn parau gyda pob llafn yn troi i gyfeiriad gwahanol (un yn wynebu tuag i lawr a'r llall i fyny.
bawd|upright=1.14|Petrodor cyfechelin - yr *OnyxStar FOX-C8 XT Observer* gan y cwmni AltiGator.

## Gwahardd amrodyr
Yn 2015 daeth deddfau i rym mewn sawl gwlad i reoli amrodyr, ac erbyn Ebrill 2016 roedd un wlad, Monaco wedi'u gwahodd yn llwyr, ac wedi gosod cyfarpar yn ei le i adnabod ac atal amrodyr. Gosododd gwmni o Gaergrawnt, Aveilant, synhwyryddion radar-holgraffig, sy'n ddigon sensitif i synhwyro aderyn. Mewn llai nag eiliad, mae'r cyfarpar yn jamio'r cysylltiad rhwng yr amrodyr a'r rheolwr, gan ei wneud yn dda i ddim. Y bwriad yw diogelu awyrennau sy'n codi a glanio yn ogystal â diogelu preifatrwydd ei dinasyddion, gwlad lle ceir llawer o baperatsi.

## Arf newydd i'r heddlu
Yn 2016 cyhoeddwyd fod Heddlu De Cymru wedi dechrau defnyddio amrodyr i ganfod ac atal drwgweithredwyr. Ym Medi y flwyddyn honno, yng Ngogledd Dakota, yr Unol Daleithiau,  cynhoeddodd y brodorion fod heddlu'r dalaith yn paratoi i ddefnyddio amrodyr arfog. Mae'n hollol gyfreithiol iddynt arfogi'r amrodor gyda bwledi plastig, nwy dagrau neu bupur yn ogystal â ffilmio'r cyhoedd.

## Gweler hefyd
*Awyrenneg
*Wicipedia:Geirfa

## Cyfeiriadau
Categori:Hofrenyddion
Martin van Maële

[bawd|dde|Mae rhai o'i ddarluniau fel [cartŵnau, fel yr un yma a dynnodd yn 1905.]]
Roedd **Martin van Maële** neu'n llawn: Maurice François Alfred Martin van Miële (12 Hydref 1863 – 5 Medi 1926) yn ddylunydd llyfrau o Ffrainc. Ei lysenw oedd 'Martin van Maële' ac weithiai roedd yn llofnodi'i waith fel **A. Van Troizem**. Ei waith pob dydd oedd dylunio llyfrau, yn enwedig rhai erotig, dychanol.

## Geni a teulu
Fe'i ganed yn Boulogne sur Seine ger Paris ble roedd ei dad hefyd yn arlunydd.

Priododd Marie Françoise Genet; ond ni chawsant blant. 

## Gwaith
Gweithiodd ym Mrwsel a Paris. Mae'n fwyaf enwog am ddylunio llyfr o gerddi 'Paul Verlaine', a gyhoeddwyd yn gyfrinachol. Cyn hynny roedd wedi dylunio un o lyfrau H. G. Wells - *Les Premiers Hommes dans la Lune* (neu *Dynion ar y Lleuad*), (Felix Juven, 1901). Yr un flwyddyn, dyluniodd Van Maële lyfr gan Anatole France - *Thais*, cyhoeddwyd gan Charles Carrington.

## Marw
Bu farw ar 5 Medi 1926, yn 62 oed, a'i gladdu ym mynwent Varennes-Jarcy.

## Gweler hefyd
*Édouard-Henri Avril

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *The Erotica Bibliophile* Martin van Maële
* *History of Art: Erotica in Art* - Martin van Maële 

Categori:Erotica
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1926
Jerry O'Connell

Actor o'r Unol Daleithiau yw '''Jeremiah "Jerry" O'Connell'* (ganwyd 17 Chwefror 1974).

Ymhlith y rhannau enwocaf mae wedi eu chwarae, mae Vern Tessio yn *Stand by Me* (1985).

## Ffilmiau
**Calendar Girl* (1993)	
**Joe's Apartment* (1996)	 	
**Jerry Maguire* (1996)	 	
**Scream 2* (1997)	 	
**The Beast of Today* (1999)	 
**Body Shots* (1999)	 
**Clayton* (2000)		
**Mission to Mars* (2000)	 	
**Tomcats* (2001)	 
**The New Guy* (2002)	 	
**Buying the Cow* (2002)	 	
**Kangaroo Jack* (2003)	 
**Fat Slags* (2004)	 	
**Yours, Mine and Ours* (2005)	 	
**The Alibi* (2006)	 	
**Man About Town* (2006)	 	
**Room 6* (2006)	 	
**Baby on Board (2009)	 
**Obsessed (2009)	 	 	
**Superman/Shazam!: The Return of Black Adam* (2010)	 
**Scary Movie 5* (2013)
**Veronica Mars* (2014)	

## Teledu
**The Room Upstairs* (1987)	 
**The Equalizer* (1988)
**Ollie Hopnoodle's Haven of Bliss* (1988)
**My Secret Identity* (1988–91) 
**Charles in Charge* (1989)	 
**Camp Wilder* (1992)
**The Ranger, the Cook and a Hole in the Sky* (1995)
**Sliders* (1995–99)
**The '60s* (1999)
**Night Visions* (2001)
**Going to California* (2002)
**Rome Fire* (2002)
**Crossing Jordan* (2002–7)
**Las Vegas* (2004–6)
**Justice League Unlimited* (2005)
**On the Lot* (2007)
**Ugly Betty* (2007)
**The Batman* (2007)
**Carpoolers* (2007–8)
**Do Not Disturb* (2008)
**Midnight Bayou* (2009)
**The Defenders* (2010–11)
**We Are Men*
**The Mysteries of Laura* (2016)
**Billions'' (2016)

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Rhestr o bobl a anwyd yng Ngogledd Iwerddon

Mae'r tabl isod yn **Rhestr o bobl a anwyd yng Ngogledd Iwerddon**:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE {
?item wdt:P19 ?pob .
?pob wdt:P131* wd:Q26. 
OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) }
OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) }
. } 
|wdq=.
|sort=569
|section=31
|columns=number:#,P18,label:enw,description:digrifiad,?yob:dyddiad geni,?yod:dyddiad marw,P19
}}

## bod dynol 
## captive mammal 
## Misc 
:
Categori:Pobl o Iwerddon
Categori:Pobl o Ogledd Iwerddon
Gogledd Iwerddon
Dafydd Parri

Awdur Cymraeg oedd **Dafydd Parri** (29 Gorffennaf 1926 – 29 Tachwedd 2001) a ddaeth yn fwyaf adnabyddus am ei gyfresi poblogaidd o lyfrau ffuglen i blant yn cynnwys Cyfres y Llewod a Chyfres Cailo. Bu farw yn 75 oed yng Nghartref y Bont, Llanrwst wedi gwaeledd hir.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Rowen, Sir Conwy a fe'i hyfforddwyd fel athro yng Ngholeg Normal, Bangor. Fe aeth y siop ar werth yn 2007 a fe'i prynwyd gan Dwynwen Berry.
### Awdur
Daeth yn awdur cynhyrchiol yn y 1970au. Ail-gyhoeddwyd pump o gyfres y Llewod ar ddiwedd y 1990au.

## Bywyd personol
Priododd Arianwen Walters yn 1953 ac roedd ganddynt un ferch, Gwawr Dafydd a phedwar mab: yn cynnwys y prifardd ac awdur Myrddin ap Dafydd, y dyn busnes Deiniol ap Dafydd a'r darlledwr Iolo ap Dafydd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Cyfres y Llewod

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Arnold Wesker

Dramodydd ac awdur Seisnig oedd **Syr Arnold Wesker** (24 Mai 1932 – 12 Ebrill 2016).

Bu farw yn Brighton, yn 83 oed. 

## Llyfryddiaeth
**The Kitchen* (1957) ISBN 9781849437578
**Chicken Soup with Barley* (1958) ISBN 9781408156612
**Roots* (1959) ISBN 9781472574619
*''I'm Talking about Jerusalem* (1960)
**Menace* (1961)
**Chips with Everything* (1962)
**The Nottingham Captain* (1962)
**Four Seasons* (1965)
**Their Very Own and Golden City* (1966)
**The Friends* (1970)
**The Old Ones* (1970)
**The Journalist* (1972) ISBN 0140481338
**The Wedding Feast* (1974)
**Shylock* (1976)
**Love Letters on Blue Paper* (1976)
**One More Ride On The Merry-Go-Round* (1978)
**Phoenix* (1980)
**Caritas* (1980) ISBN 9780224020206
**Voices on the Wind* (1980)
**One More Ride on the Merry-Go-Round* (1980)
**Breakfast* (1981)
**Sullied Hand* (1981)
**Four Portraits - Of Mothers* (1982)
**Annie Wobbler* (1982)
**Yardsale'' (1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Nwyrain Sussex
Dafydd Cadwaladr

Roedd **Dafydd Cadwaladr** (1752 – 9 Gorffennaf 1834) yn gynghorwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd (M.C.) ac yn fab i Cadwaladr Dafydd a'i wraig Catrin o Erw Dinmael, Llangwm, sir Conwy.

Bu ei rieni yn dilyn anterliwtiau a chymhorthau gwau traddodiadol, a thra'n ifanc dysgodd Dafydd o'r *Llyfr Gweddi*, ac i rigymu a darllen fel yr arferai adrodd y *Bardd Cwsg* a *Thaith y Pererin* yn y cymhorthau. Gweithiodd fel gwas ffarm mewn sawl lle ac yna, yn 1771, aeth i weini at y pregethwr William Evans o Fedw Arian ger y Bala.

Priododd Judith Humphreys yn 1777 a symydodd y ddau i fyw i dyddyn Penrhiw, sef eiddo y Parch. Simon Lloyd. Ganwyd naw plentyn iddynt, a daeth dwy o'r merched yn adnabyddus yn eu dydd, sef: Elizabeth Davis, y nyrs 'Betsi Cadwaladr' (Balaclava), a Bridget a fu'n gweini gydag Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer yn Llundain ac yn Llanofer.

Dechreuodd Dafydd bregethu tua 1780 a gan y medrai'r Beibl ar dafod-leferydd, dywedasai un o'i ferched mai dan wau (h.y. 'yn gyflym iawn') y paratoai ei bregethau.  Arferai gerdded pellteroedd maith i gyhoeddi'r efengyl ar hyd a lled Cymru, gan gynnwys Llundain, ac fel llawer o bregethwyr Methodistaidd eraill ei ddydd, roedd yn gyfaill mawr i Thomas Charles.  Dafydd Cadwaladr a ganodd farwnadau i Mr. a Mrs. Charles , a bu farw yntau ar 9 Gorffennaf 1834, a'i gladdu yn Llanycil .

Penrhiw, Llanycil cartref Dafydd Cadwaladr.jpg|Penrhiw, Llanycil cartref Dafydd Cadwaladr
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (084).jpg|Bedd Dafydd Cadwaladr yn Eglwys Sant Beuno, Llanycil

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*''O'r Ychydig Gofnodau ar … Dafydd Cadwaladr'', dienw, cyhoeddwyd yn y Bala yn 1836.

Categori:Genedigaethau 1752
Categori:Marwolaethau 1834
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
John Cyrlas Williams

bawd|Hunanbortread gan John Cyrlas Williams

Arlunydd o dras Gymreig oedd  **John Cyrlas Williams** (1902 – 3 Awst 1965) a aned yn Unol Daleithiau America, yn fab i löwr. Daeth ei dad yn berchennog glofa a dychwelodd y teulu i Gymru gan fyw ym Mhorthcawl, ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ym Mawrth 2016 cafwyd arddangosfa o'i waith yn Oriel Plas Glyn y Weddw yn Llanbedrog, Pwllheli. Roedd y teulu'n eithaf ariannog, ac yn ôl Peter Lord, mae hyn yn ei wneud yn hollol wahanol i artistiaid eraill o'r un cyfnod yng Nghymru.

## Yr arlunydd
Peintiodd Williams ei lun cyntaf yn 1918, ac aeth i Goleg Newlyn ac oddi yno i Baris i astudio celf. Mae'r cyfan o'i waith wedi eu peintio pan oedd yn ei ddau-ddegau, gan iddo droi at y botel oherwydd problemau personol. Disgrifiwyd ei waith gan ei noddwr, y Rhyddfrydwraig Winifred Coombe Tennant, fel *“the real thing”*. Yn ei dridegau, trodd ei gefn yn llwyr ar beintio a daeth yn glerc mewn swyddfa.

## Seren wib
Nid oedd sôn am John Cyrlas Williams ar ôl y 1930au nes y darganfuwyd 150 o'i beintiadau mewn atig ym Mhorthcawl. Prynodd yr arlunwyr Mike Jones a Peter Lord 60 ohonyn nhw er mwyn cadw goreuon y casgliad gyda'i gilydd. Pan gafwyd hyd i'r casgliad, daeth Williams yn ôl yn ffasiynol. Pan bu farw yn 63 oed, nid oedd fawr o neb yn gwybod iddo unwaith fod yn arlunydd.

Mae'r lluniau'n dangos iddo ddilyn ôl troed Augustus John ac yn darlunio ei daith ar y cyfandir: Colarossi ym Mharis, Pont Aven yn Llydaw a Martigues yn Ne Ffrainc.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Maud de Braose

Uchelwraig Seisnig oedd **Maud de Braose, Baroness Mortimer** neu **Matilda de Braose** (1224 &ndash; ychydig cyn 23 Mawrth 1301) ac aelod o deulu pwerus de Braos (Cymreigiad: **Brewys**), a oedd yn berchen llawer o dir Arglwyddiaethau'r Mers. Ei gŵr oedd Roger Mortimer, Barwn 1af Mortimer, milwr enwog a barwn.

Roedd Maud a'i theulu'n deyrngar iawn i frenin Lloegr yn ystod Ail Ryfel y Barwniaid, a chynllwyniodd i ryddhau'r Tywysog Edward o grafangau Simon de Montfort, 6ed iarll Swydd Gaerlŷr.

## Plentyndod
Cafodd ei geni yng Nghymru yn 1224, yr ail ferch i'r arglwydd William de Braose (neu yn Gymraeg Gwilym Brewys) ac Eva Marshal. Roedd ganddi dair chwaer: Isabella (gwraig Dafydd ap Llywelyn), Eva (gwraig William de Cantilupe) ac Eleanor (gwraig Humphrey de Bohun). Pan oedd yn chwech oed, ar 2 Mai 1230 crogwyd ei thad gan y Tywysog Llywelyn Fawr am iddo gael affêr efo'i wraig Siwan. Ei thaid ar ochr ei mam oedd William Marshal, Iarll 1af Penfro.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
**Siwan*, drama Saunders Lewis

Categori:Genedigaethau 1224
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1301
Categori:Teyrnas Gwynedd
John Cambrian Rowland

bawd|*Bellringer of Caernarvon in costume of trade* gan John Cambrian Rowland

Arlunydd oedd **John Cambrian Rowland** (7 Rhagfyr 1819 – 1890). Ganwyd yn Lledrod, Ceredigion yn fab i Thomas Rowlands.

Mae'n debyg taw ef oedd yr artist proffesiynol cyntaf i fyw yn Aberystwyth.

Yr enghraifft cynharaf o'i waith sydd ar gael i'w amlinelliad o John Williams (Shon Sgubor) a greodd yn 1839, ac a gyhoeddwyd yn *Cymru*, cyfrol 15 (1898), t.113.  Mae portread arall ganddo o'r Parch John Hughes, wedi ei gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cofir yn bennaf am John Cambrian Rowland am ei bortreadau o wisgoedd Cymreig - cyhoeddwyd nifer o'r rhain ganddo yn 1848. Daeth rhain yn ddelweddau amlwg sy'n cyfleu bywyd Cymru yn y 19g. Mae cynnwys ei ddarluniau'n awgrymu iddo ymsefydlu yng ngogledd Cymru, ac mae awgrym mewn un bywgraffiad iddo gael ei benodi'n hyfforddwr celf Coleg Hyfforddi Eglwys Caernarfon.

## Llyfryddiaeth 
*Paul Joyner, *Artists in Wales c.1740-c.1851*, t. 110

## Gweler hefyd
**Bellringer of Caernarvon in Costume of Trade*

Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Pobl o Ledrod
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
City of Truro (Locomotif stêm)

Adeiladwyd locomotif stêm rhif 3440 ***City of Truro*** ym 1903 yng Ngweithdy Swindon Rheilffordd y Great Western. Roedd 20 locomotif o'r un dosbarth, hanner ohonynt yn drawsnewidiadau o ddosbarth 'Albarta'.

Cynlluniwyd y locomotif gan George Jackson Churchward, Prif Beiriannydd y Great Western. Honnwyd bod y locomotif yr un cyntaf i gyrraedd 100 milltir yr awr, yn ystod siwrnai o Plymouth i Lundain ar 9 Mai 1904 efo trên post. Pwys y trên 6 cerbyd oedd 148 tunnell, heb gynnwys pwys y locomotif (90 tunnell). Honnwyd gan Charles Rous-Marten bod y trên wedi cyrraedd  102.3 milltir yr awr rhwng Twnnel Whitehall a Wellington, Gwlad yr Haf, yn ymyl Taunton. Cyhoeddwyd y manylion (ond heb ddatgelu'r cyflymder) gan Rous-Marten yng Nghylchgrawn Railway Magazine y mis nesaf. Roedd gan y Great Western bryderon am adwaith y cyhoedd i'r fath gyflymder. Cadarnhawyd y cyflymder yn y cylchgrawn yn Ebrill 1908.

Awgrymwyd Charles Collett (Prif Beiriannydd y Great Western rhwng 1922 a 1941) dylai 'City of  Truro' yn mynd i'r Amgueddfa Genedlaethol newydd yn Efrog ym 1931, a thynnwyd 'City of  Truro' o wasanaeth yn syth.

Atgyweiriwyd y locomotif ym 1957 a defnyddiwyd ar drenau arbennig. Atgyweiriwyd y locomotif eto ym 1984, ac eto yn 2004, yn costio £130,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Locomotifau stêm
Rheilffordd ysgafn Sheppey

|}
Aeth ** Rheilffordd ysgafn Sheppey** o Leysdown i Queenborough ar Ynys Sheppey yn Swydd Gaent. Roedd y lein yn 8 milltir o hyd a roedd yn cysylltiad efo  Rheilffordd De Ddwyrain a Chatham. Roedd Cyrnol Holman Fred Stephens peiriannydd i'r rheilffordd.

Agorwyd y rheilffordd ar 1 Awst 1901. Arbrofodd y rheilffordd efo cerbydau petrol ym 1904 ond doedd gan neb ar Ynys Sheppey'r sgiliau angenrheidiol i gynnal peiriannau petrol. Prynwyd 2 gerbyd stêm – yn cynnwys locomotif stêm a cherbyd mewn un uned -  ym 1905, a 6 arall ym 1906. Defnyddiwyd cerbydau stêm hyd at 1914, Wedyn sgrapiwyd yr unedau a defnyddiwyd y cerbydau efo locomotifau stêm confensiynol, dosbarth 'P' 0-6-0. Prynwyd locomotif dosbarth 'Terrier' rhif 54, 'Waddon' o Rheilffordd Llundain Brighton ac Arfordir De ar gyfer trenau nwyddau yn dechrau ei waith ar 12 Chwefror 1905.

Agorwyd Arhosfa Ffordd Harty ac Arhosfa Brambledown ym Mawrth 1905.

Caewyd y rheilffordd ar 4 Rhagfyr 1950.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yng Nghaint
Sheppey
Roy Acuff

Canwr gwlad Americanaidd oedd **Roy Claxton Acuff** (15 Medi 1903 – 23 Tachwedd 1992). Cyfeirir ato fel "Brenin Canu Gwlad".   Ymhlith ei ganeuon mwyaf poblogaidd y mae: "Great Speckled Bird" a "Wabash Cannon Ball".

Cafodd ei eni ym Maynardville, Tennessee ym 1903 yn fab i Simon E. Neill Acuff ac Ida (née Carr). Ymunodd Acuff y Grand Ole Opry ym 1938.  Bu farw yn Nashville, Tennessee.

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Tennessee
Categori:Pobl fu farw yn Nashville, Tennessee
Castell Dolbadarn (paentiad)

[bawd|290px|*Castell Dolbadarn* gan [Joseph Mallord William Turner|J. M. W. Turner (1775-1851).]]

Darlun gan J. M. W. Turner (1775-1851) mewn paent olew yw ***Castell Dolbadarn*** (enw gwreiddiol: *Dolbadarn Castle*) a baentiwyd yn Haf 1798-1799. Astudiodd yr arlunydd dirlun Cymru'n helaeth yn ystod ei arhosiad yno gan gofnodi ardal Dolbadarn, Llanberis a rhannau eraill o Eryri mewn llyfr sgetsio sydd heddiw'n cael ei gadw yn y Tate Britain (Cofnod: TB XLVI) a llyfrau eraill. Pan ddychwelodd i'w stiwdio yn Llundain aeth ati o ddifri i ddatblygu'r syniadau a dechreuodd brosiect enfawr o greu lluniau o Ogledd Cymru, ac yn eu plith - y llun hwn. Cedwir y darlun ei hun yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Er mai dyfrlliw oedd ei gyfrwng ar y dechrau, wedi dychwelyd i Lundain, newidiodd i olew a chynigiodd nifer o'i weithiau i'r Academi Frenhinol fel rhan o'i ddiploma, yn 1800.

## Digwyddiad hanesyddol
Mae'r paentiad hwn yn dangos digwyddiad hanesyddol, dychmygol, ond wedi'i seilio ar ffeithiau, sef Owain Goch, brawd y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd (neu Lywelyn yr Ail). Carcharwyd Owain gan ei frawd yng Nghastell Dolbadarn,  welir yng nghanoldir y llun, am gyfnod rhwng 1255 a 1277 pan gafodd ei ryddhau. Gwelir Owain yn y llun mewn gwisg goch. Roedd carcharu Owain yn ddigwyddiad hanesyddol pwysig, gan olygu fod Llywelyn yn rhydd i ganolbwyntio ar uno Cymru gyfan yn erbyn y Sais.

## Teithio drwy Gymru
Ymwelodd a Chymru am y tro cyntaf yn 1792, pan deithiodd drwy Dde Cymru. Ar ei ail ymweliad, yn 1794, bu yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych. Dychwelodd y flwyddyn wedyn am ysbaid ond yn 1798 arhosodd am lawer hirach, gan deithio drwy ddyfryn Wysg, Ceredigion, Aberystwyth, Gwynedd a Llangollen. Yn ystod ei deithiau profodd ei ymweliad â Dolbadarn yn un o uchafbwyntiau ei fywyd a thynnodd lun y mynyddoedd ac ysbryd cymylau a'r awyrgylch nes ddod i adnabod Eryri fel cefn ei law.

## Manylion am y darlun
Comisiynwyd y ffrâm yn arbennig ar gyfer y paentiad gan John Jones, o Lundain tua 1940au. Prynwyd y darlun gan y Llyfrgell drwy gymorth nawdd gan y *National Art Collection Fund (The Art Fund)* a'r Loteri Cenedlaethol. Olew ar banel pren yw'r cyfrwng ac mae'r rhan weladwy yn mesur 45.5 x 30&nbsp;cm., a'r ffrâm yn 62 x 50&nbsp;cm.

## Europeana 280 
Yn Ebrill 2016 dewisiwyd y darlun fel un o ddeg llun eiconig i gynrychioli Cymru yn y prosiect "Gwaith Celf Europeana".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau'r 1790au
Categori:Llanberis
Categori:Peintiadau'r 18fed ganrif
Categori:Peintiadau o Gymru
Categori:Peintiadau o Loegr
Colomendy (Sir Ddinbych)

Mae Neuadd **Colomendy** ym mhlwyf Llanferres, Sir Ddinbych, ychydig filltiroedd i'r gorllewin o'r Wyddgrug. Nid oes llawer o wybodaeth am y tŷ cyn 1700.

Adeiladwyd y tŷ presennol tua 1810-12, ond mae rhannau o'r adeilad yn deillio o gyfnod cynt. Yn 1824 disgrifiwyd y tŷ fel 'un o'r ystadau mwyaf cain yn y rhan yma o'r wlad'. Mae'n ystad weledig, sy'n cynnwys parc a gerddi, llwybrau cerdded trwy'r coetir hardd, twnnel creigwaith, gardd furiog a golygfeydd i fynydd Moel Famau.

Mae'n debyg taw teulu o'r enw Jones a fu'n byw yn Colomendy am ganrifoedd.  Honnir iddynt ddisgyn o Heilin Fawr ac o Ithel Felyn o Iâl.  Yr olaf o'r teulu oedd Catherine Jones, a fu farw ym 1786. Roedd hi'n gefnither i'r arlunydd Richard Wilson, ac yn dilyn salwch, symudodd ef i'r Colomendy yn 1781, lle'r oedd ei frawd yn oruchwyliwr stad Catherine Jones.

Gadawodd hi'r ystad i'w merch fedydd, Catherine Jones Garnons, a oedd yn perthyn iddi o bell. Daeth yr ystad i deulu'r Garnons, ac yna i deulu Davies-Cooke o Wysaney.  Gwerthwyd yr ystad ym 1922 i James Taylor. Prynwyd yr ystad yn orfodol gan y 'National Camps Corporation' ym 1939. Rhwng 1939 a 1945 bu Colomendy yn noddfa i faciwîs o Lerpwl, ac wedi'r rhyfel newidiwyd y defnydd i fod yn wersyll addysgol, a byddai plant o Lerpwl yn gyson yn ymweld a'r gwersyll yn gyson. Prynodd Corfforaeth Lerpwl Colomendy ym 1957, a chymeryd drosodd y gwersyll.  Arwyddodd Cyngor Dinas Lerpwl gytundeb gyda chwmni gweithgareddau addysgol Kingswood i ail-ddatblygu'r safle yn ganolfan gweithgareddau agored.

bawd|dim|Miss Catherine Jones o Colomendy, ger yr Wyddgrug gan Richard Wilson

## Gweler hefyd
**Miss Catherine Jones o Golomendy, ger yr Wyddgrug*

## Dolenni allanol 
* Colomendy, Loggerheads, Wales ar wefan Parks and Gardens
* Richard Wilson ar y Bywgraffiadur Cymreig
* Teulu Davies-Cooke yn y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Castell y Gelli

Castell a phlasty yn y Gelli Gandryll, Powys, yw **Castell y Gelli**. Mae rhannau Normanaidd, Jacobeaidd a Fictoraidd i'r adeilad presennol, sydd wedi'i ddadfeilio'n rhannol.

Mae'n debyg y dechreuwyd y castell tua'r 1070au. Bu Gerallt Gymro yn pregethu'r Groesgad y tu allan i'r adeilad ym 1188. Ym 1231 ymosododd Llywelyn Fawr ar y castell a'i losgi.

Ym 1233 daeth y castell yn bencadlys Harri III ar gyfer ei gyrch yn erbyn Walter Clifford, arglwydd Cantref Selyf. Ym 1265 arwyddwyd cytundeb yma gan Llywelyn II, Simon de Montfort a Harri III (a oedd erbyn hyn yn garcharor i Simon de Montfort) i ffurfio cynghrair. Yn dilyn goresgyniad Cymru gan Edward I, mab Harri, daeth Castell y Gelli yn eiddo i'r teulu de Bohun, a'r rhain oedd y perchnogion am bron i ganrif.

Yn y 1400 garsiynwyd y castell yn erbyn gwrthryfel Owain Glyn Dŵr; efallai fe'i ysbeiliwyd rywbryd ar ôl Brwydr Bryn Glas ym 1402. Ychwanegwyd y plasty gan y teulu Gwynn. Llosgodd ochr orllewinol y tŷ mewn tân ym 1939, a'r ochr ddwyreiniol ym 1977.

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Gelli
Yr Hen Lyfrgell, Caerdydd

Canolfan y Gymraeg ac amgueddfa hanes lleol yng Nghaerdydd yw **Yr Hen Lyfrgell**. Fe'i lleolir mewn adeilad rhestredig Gradd II* yn yr Aes yng nghanol y ddinas, sydd wedi bod â sawl swyddogaeth yn ystod ei hanes. Ystyrir yr adeilad yn waith pwysicaf y pensaer Fictoraidd lleol Edwin Seward ac yn un o adeiladau cyhoeddus gorau'r cyfnod yn y brifddinas. Symudodd ysgolion y celfyddydau a'r gwyddorau i Goleg y Brifysgol ym 1890 a'r casgliadau celf i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1923.

bawd|dim|300px|Y coridor teils, rhan o adeilad gwreiddiol 1880–1882

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Capel Sant Trillo, Llandrillo yn Rhos

Eglwys fechan yw **Capel Sant Trillo**, Llandrillo yn Rhos, Conwy. Fe'i lleolir ar lan y môr, tua dau gan metr i'r gorllewin o bentref Llandrillo yn Rhos mewn llecyn cysgodol, ond eto'n wynebu gwynt y môr. Mae'n bosib fod yr eglwys wreiddiol yma a fyddai wedi'i chodi o bren, mae'n debyg, yn dyddio i'r 6g. Dywedir mai dyma eglwys leiaf gwledydd Prydain. Cofrestrwyd yr adeilad gan cadw ar 21 Mehefin 1950 (rhif cofrestriad: 146; LL28 4HS; SH84138113). Mae'r capel yn dal i gael ei ddefnyddio ar gyfer gwasanaethau unwaith y mis.

[bawd|dim|Yr eglwys ar y prom, tua dau gan metr o bentref [Llandrillo yn Rhos]]
bawd|dim|Y capel o gyfeiriad y pentref (tua'r gorllewin)

Er fod anghytundeb am ei ddyddiad a'i bwrpas, ceir ffynnon yma a thraddodiad hir o gysylltu'r adeilad gyda Sant Trillo. Aeth a'i ben iddo ychydig wedi 1855 ac fe ailadeiladwyd y to gan Arthur Baker, ychydig yn is na chynt, gyda'r bwa'n finiog yn hytrach nag ar ffurf bwa crom. Fe'i adnewyddwyd eilwaith, yn 1935, dan oruchwyliaeth Harold Hughes o Fangor.

Un gell yw'r capel, a cheir dwy ffenestr fechan yn waliau'r gogledd a'r dwyrain: y naill yn darlunio Sant Eilian a'r llall yn darlunio Sant Trillo. Credir mai brodyr i Trillo oedd Tegai a Llechid. Coblau yw gwneuthuriad y llawr ac mae'r adeilad (un gell) yn mesur 15tr wrth 9 troedfedd.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Edward Hubbard, *Clwyd*, cyfres Buildings of Wales (1986), t.194
* Norman Tucker, *Colwyn Bay, its Origin and Growth* (Bae Colwyn, 1953), tt.31-4

Categori:Llandrillo-yn-Rhos
Categori:Eglwysi Conwy
Borth-y-Gest

Mae pentref **Borth-y-Gest** yn filltir i'r de o Borthmadog. Adeiladwyd llongau yna ac roedd y pentref yn fan cychwyn o daith gerdded beryglus dros Afon Glaslyn i Harlech amser maith yn ôl cyn datblygodd Porthmadog.

Ym 1841 dim ond 20 o bobl oedd yn byw yn y pentref; erbyn 1871 roedd y boblogaeth wedi codi i 371, oherwydd 4 iard adeiladu llongau.  Agorodd yr ysgol ym 1880 gyda 1670 blant. Yr hyn sydd yn ddiddorol am y cyfnod cynnar hwn yw mai cyfartaledd y presenoldeb oedd 26. Ymysg y resymau dros absenoldeb oedd  fod rhaid mynd ar fordaith o rai misoedd gyda'u tadau, mynd i gasglu cocos, gwerthu mecryll, tymor penwaig yn ei anterth, diwrnod dyrnu yn y Borth, cynhaeaf gwair, ffair Cricieth, plannu tatws, sglefrio ar rew neu hel clennig.

Mae'r pentref yn cynnwys gwarchodfeydd natur Parc y Borth a Phen y Banc.

Mae'r rhan fwyaf o ddisgyblion yn trosglwyddo i Ysgol Eifionydd ym Mhorthmadog am addysg uwchradd.

## Oriel

Borthygest01LB.jpg
Borthygest02LB.jpg
Borth y Gest.jpg|Peintiad olew tua 1913 gan Christopher Williams (Casgliad LlGC)

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Porthmadog
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Castell Ffwl-y-mwn

Castell a phlasty ym Mro Morgannwg yw **Castell Ffwl-y-mwn** (). Adnewyddwyd y castell canoloesol yn helaeth yn y cyfnod Sioraidd ac ychydig iawn sydd wedi newid ers hynny. Mae disgynyddion y teulu sydd wedi byw yn y castell ers y 17g dal i fyw yno. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I.

Perchnogion y castell cyntaf oedd y teulu St John; mae'r cofnod cyntaf o'u perchnogaeth o'r faenor yn dyddio'n ôl i ddiwedd y 13g. O ganlyniad i briodas Oliver St John (tua 1394–1437) â Margaret Beauchamp, mam-gu Harri VII, roedd cysylltiad rhwng y teulu hwn a brenhinlin y Tuduriaid. Erbyn canol yr 17g roedd rhaid i'r teulu St John werthu eu hystadau ym Morgannwg, ac ym 1656 fe brynwyd maenor Ffwl-y-mwn gan y Cyrnol Philip Jones. Ef oedd y milwr mwyaf blaenllaw ar ochr y Senedd yn ne Cymru yng nghyfnod y Werinlywodraeth. Ni ddewisodd fyw ar yr ystâd hwn nes iddo ymneilltuo o fywyd cyhoeddus ar ôl adferiad y frenhiniaeth ym 1660.

Ychwanegwyd casgliad sylweddol o beintiadau i ddodrefn y tŷ gan ŵyr Philip Jones, Robert Jones II (1706–42). Roedd y rhain yn cynnwys peintiad o'r teulu gan William Hogarth sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Ym 1762 adnewyddwyd y tŷ yn gwfangwbl ar gyfer mab y dyn hwn, sef Robert Jones III (1738–93), gan gwmni pensaernïol Thomas Paty o Fryste. Ystyrir nenfwd y llyfrgell, a wnaed gan y plastrwr o Fryste Thomas Stocking, Gwnaeth yr adeilad argraff fawr ar Iolo Morganwg.

Ym 1917 daeth llinach gwrywaidd y teulu Jones i ben ac fe etifeddwyd yr ystâd gan deulu bonheddig Seisnig hynafol o'r enw Boothby. Daeth Castell Ffwl-y-mwl yn brif gartref y teulu ac maent dal i fyw yno hyd heddiw.

## Llyfryddiaeth
* 
* 

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Ffwl-y-mwn
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Catherine Prichard (Buddug)

Bardd a merch a amddiffynai hawliau merched oedd **Catherine Jane Pritchard** (ffugenw: **Buddug**; 4 Gorffennaf 1842 – 29 Mawrth 1909). Ei thad oedd Robert John Pryse (Gweirydd ap Rhys), llenor a hanesydd, a'i brawd oedd y bardd John Robert Pryse (Golyddan). Bu farw ar 29 Mawrth 1909.

Yng Nghae Catrin, Ynys Môn y'i ganed ar 4 Gorffennaf 1842 ac efallai mai o'r enw 'Catrin' y daeth ei henw. Fe'i derbyniwyd i'r Orsedd yn Eisteddfod Dinbych yn 1860, a hithau'n ddeunaw oed. Cyfrannai'n helaeth i'r cylchgrawn Udgorn Cymru, gan gynnwys amddiffyn lle'r ferch yn y gyfres 'Ffoledd Ffasiwn'. Roedd yn lladmerydd huawdl iawn i'r mudiad dirwest yng Nghymru.

## Priodi
Priododd Owen Prichard (Cybi Felyn) ar 2 Ionawr 1863; gŵr o Gaergybi oedd Owen.

## Awdur
Sgwennodd lawer o gerddi gan gynnwys cerdd 'O na byddai'n haf o hyd' a 'Neges y Blodyn'.  Cyhoeddodd O. M. Edwards gyfrol o.   Mae copi o Ganiadau Buddug i'w cael ar Wicidestun. Mae peth o'i gwaith ar gael yn y Llyfrgell Genedlaethol gan gynnwys llyfr lloffion a dyddiadur 
cynhwysfawr sy'n sôn gan mwyaf am ei myfyrdodau Cristnogol. Dengys y gwaith hwn iddi ddarllen yn helaeth, gan gynnwys cerddi Saesneg.

## Cyfeiriadau
**Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present*, 1908
**Bye–Gones, relating to Wales and the Border Counties*, 1889 , 236
**Cymru* (O.M.E.), xii, 16; xxxix, 221
**Y Geninen*, 1890, 119, 200
**Y Geninen* (Gŵyl Dewi), 25
**Y Llenor*, 1936 , 97
**Y Traethodydd*, 1903, 437; 1947, 61
*T. Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg*, 1944 hyd 1900, 261-2, 264
*E. P. Roberts, *Detholion o Hunangofiant Gweirydd ap Rhys*, Aberystwyth, 1949.

## Dolenni allanol
*Archif y Llyfrgell Genedlaethol 
*Ei thudalen ar wefan Cymdeithas yr Iaith 

Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Aber Dysynni

Aber neu geg Afon Dysynni ydy **Aber Dysynni**, sy'n ffurfio llyn ychydig cyn i'r dŵr lifo i Fae Ceredigion tua milltir i'r gogledd-orllewin o Dywyn, Gwynedd. Mae'n gorwedd yn Nyffryn Dysynni.

Mae'r lagŵn o ddŵr hallt wedi'i gofrestr fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Mae'n hafan diogel i adar y gwlyptir o bob math. Ar y traeth ceir Môr-wenoliaid pigddu (*Thalasseus sandvicensis*), Hwyaid mwythblu (*Somateria mollissima*) a Chwtiaid y traeth (*Arenaria interpres*). O gwmpas y llyn ei hun gellir gweld hebogiaid tramor, bwncathod a barcudiaid cochion. Mae'r llyn hefyd yn boblogaiidd gan y canwrwyr a'r sgotwyr gan fod yma digonedd o Fingrynion barfog (*Mullus barbatue*) a Draenogiaid môr (*Dicentrarchus labrax*).

Yn y 18fed a'r 19g defnyddiwyd yr aber gan longau hwyliau bychan i gludo mawn o fawnogydd a rhostiroedd cyfagos ond gan i raean ffurfio wrth geg yr aber crewyd lagŵn, a gan i'r dyfnder newid, daeth yn rhy fâs i longau a daeth y gwaith i ben.

River Dysynni - geograph.org.uk - 148821.jpg|Aber Dysynni
The Afon Dysynni below Pont Dysynni - geograph.org.uk - 1735961.jpg|Cychwyn y lagŵn dŵr hallt
Afon Dysynni & Morfa Gwyllt - geograph.org.uk - 194680.jpg|Afon Dysynni a'r lagŵn yn y pellter
Broad Water Estuary - geograph.org.uk - 283623.jpg|Pont Dysynni ger geg yr afon

## Gwlyptiroedd
Yng Nghymru mae rhai o'r gwlyptiroedd iseldir gorau yn Ewrop, mae 11 ohonynt wedi cael eu diogelu fel safleoedd 'Natura 2000'. Ar un adeg roedd gwlyptiroedd yn gyffredin ond mae draenio ac amaethyddiaeth wedi lleihau'r nifer o gorsydd sydd ar ôl. Mae'r amodau asidig a gwlyb yn creu mawn sy'n cronni dros ddegau o filoedd o flynyddoedd, gan gloi carbon i ffwrdd a'n helpu i leihau nwyon tŷ gwydr, ond gall difrod i'r cynefinoedd hyn ryddhau'r carbon hwn ac achosi iddynt sychu. Maent hefyd yn baradwys i fywyd gwyllt ac yn gyfoethog mewn planhigion, pryfed ac adar. Felly mae'n bwysig rheoli'r cynefinoedd hyn yn ddiogel i amddiffyn y bywyd gwyllt ac elwa o'r amddiffyniad rhag llifogydd a newid yn yr hinsawdd.

## Gweler hefyd
*Castell y Bere
*Llanfihangel-y-Pennant
*Abergynolwyn

## Cyfeiriadau
Dysynni
Categori:Tywyn
Heledd ferch Cyndrwyn

**Heledd ferch Cyndrwyn** (ganwyd tua 610) oedd y ferch gyntaf i gael ei henwi o fewn llenyddiaeth Gymraeg. Ni wyddwn ai merch real ynteu merch dychmygol ydoedd. Mae'n ymddangos fel tywysoges Teyrnas Powys ac Amwythig yng Nghanu Heledd, sy'n disgrifio Brwydr Maes Cogwy lle bu farw ei brawd Cynddylan (m. 655). Wedi'r frwydr enbyd hon, daeth terfyn ar reolaeth y teulu dros yr ardal. O'i genau hi y daw wylofain Canu Heledd.

Cysylltir hi a Phengwern, a chred rhai haneswyr fod ei theulu hefyd wedi rheoli Dogfeiling. Yn y mynegai hwnnw a elwir yn Drioedd Ynys Prydain, caiff ei henwi fel 'un o dair gwestai llys Arthur', ond Heledd arall yw hon, sydd a'i gwreiddiau mewn chwedloniaeth llawer hŷn. Craidd Trioedd Ynys Prydain yw chwedlau neu draddodiadau am gymeriadau Cymreig neu Frythonaidd sy'n perthyn i fyd mytholeg, hanes traddodiadol Cymru ac Ynys Prydain o safbwynt Cymreig.

## Teulu
Mab Cynan Garwin oedd ei thad, Cyndrwyn ap Cynan Garwin, fel yr awgryma ei enw; credir iddo gael ei eni tua 580 a'i fod yn Arglwydd Tren, ardal rhwng Caer a'r Hafren. Dywedir iddo frwydr ym Mrwydr Caer yn 616. Ni wyddom ble yn union ym mhle mae 'Tren' nac a fu iddo fyw wedi'r frwydr. Roedd ganddo bedwar mab a thair merch:

* Elfan Powys ap Cyndrwyn, ganwyd c. 610
* Cynwraith ap Cyndrwyn, ganwyd c. 615
* Cynon ap Cyndrwyn, ganwyd c. 615
* Heledd ferch Cyndrwyn, ganwyd c. 610
* Ffeuer ferch Cyndrwyn, ganwyd c. 610
* Medlan ferch Cyndrwyn, ganwyd c. 615

## Tarddiad y gair 'Heledd'
Ystyr y gair 'Heledd' yn wreiddiol yw pwll o ddŵr hallt neu aber afon; ceir 'Ynysoedd Heledd' yn yr Alban. Mae'n bosib fod y gair yn dod o 'halen'. Yn ôl Koch, gall fod cysylltiad Celtiaid ag afonydd a llynnoedd a'u duwiesau. Yn  ‘Englynion y Clyweid’ (Llanstephen MS.27) defnyddir y sillafiad **Hyledd**.

## Gweler hefyd
*Merched eraill o'r un cyfnod: Lluan, Gwenffrewi a Melangell.

## Llyfryddiaeth
* *Early Welsh Saga Poetry*, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
* *Canu Llywarch Hen*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Testun *Marwnad Cynddylan* a *Canu Heledd*, gyda chyfieithiad Saesneg

Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 650au
Categori:Teyrnoedd Powys
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Ffurf Llywodraeth Eglwysig Bresbyteraidd

Dogfen a luniwyd gan Gymanfa Westminster sydd yn ymdrin â llywodraeth Bresbyteraidd yw ***Ffurf Llywodraeth Eglwysig Bresbyteraidd*** (Saesneg: ***The Form of Presbyterial Church Government***). Rhan o Safonau Westminster ydyw ac fe'i mabwysiadwyd gan Eglwys yr Alban ym 1645.

## Cynnwys
### Swyddogion yr eglwys
Mae *Ffurf Llywodraeth Eglwysig Bresbyteraidd* yn disgrifio pedwar math o swyddog: gweinidogion/bugeiliaid, athrawon/doethuriaid, henduriaid a diaconiaid. 

"Gweinidog yr Efengyl" yw bugail, ac un sydd "yn rhagori'n fwy wrth eglurhau'r Ysgrythurau, wrth ddysgu athrawiaeth iachus ac wrth argyhoeddi gwadwyr nac y mae wrth weithredu". Athrawon diwinyddol yw'r doethuriaid yn y bôn, "o ddefnydd ardderchocaf mewn ysgolion a phrifysgolion". Mae'r henadur yn wahanol i'r gweinidog ac mae ganddo ran yn llwywodraeth yr eglwys. Dylai'r diacon "ofalu'n arbennig wrth rannu'r hyn sydd ei angen â'r tlodion".

### Strwythur yr eglwys
Disgrifia *Ffurf Llywodraeth Eglwysig Bresbyteraidd* sut y dylid rhannu'r Eglwys yn gynulleidfaoedd, fel arfer "fesul ffiniau priodol eu cartrefi". Dylai fod o leiaf un gweinidog i bob cynulleidfa yn ogystal ag eraill i lywodraethu. Dylai'r rhai hyn gyfarfod yn gyson a'r gweinidog yn "gymedrolwr" y cyfarfodydd. Enwir hyn yn "gynulliad cynulleidfaol".

Hefyd, mae'r *Ffurf* yn dadlau dros gorff o'r enw'r "henaduriaeth" neu'r "cynulliad clasurol", a ddylai gynnwys weinidogion a henaduriaid a goruchwylio nifer o gynulleidfaoedd.

Y "cynulliad synodol" yw'r tryddydd math o gynlliad, sydd uwchben lefel yr henaduriaeth.

### Ordeinio
Mae rhan olaf y ddogfen yn disgrifio sut y dylai'r henduriaeth ordeinio gweinidogion. Mae'n pennu oedran isaf gweinidogion yn 24 ac yn cynnwys rhestr gynhwysfawr o bwyntiau y dylid arholi ymgeisydd arnynt.

## Dolen allanol 
* *The Form of Presbyterial Church Government* 

Categori:Dogfennau
Categori:Gweithiau'r 1640au
Categori:Presbyteriaeth
Ray Price

Canwr gwlad, ysgrifennwr caneuon, a gitarydd Americanaidd oedd **Noble Ray Price** (12 Ionawr 1926 - 16 Rhagfyr 2013). Cyfeirir ato fel "The Cherokee Cowboy".   Ymhlith ei ganeuon mwyaf poblogaidd y mae "Release Me", "Crazy Arms", "Heartaches by the Number", "For the Good Times", "Night Life", ac "You're the Best Thing That Ever Happened to Me".

Cafodd ei eni ger Perryville, yn Swydd Wood, Texas ym 1926 yn fab i Walter Clifton Price a Clara Mae Bradley Cimini.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl fu farw yn Texas
Edward Cadwaladr

Gwyddom y ganwyd Edward Cadwaladr yn ystod C16, ac mai bardd ydoedd.  Mae dau ddarn o'i waith wedi goroesi, sef englyn ganddo yn ateb englyn iddo gan Dafydd Cadwaladr (Llawysgrif Peniarth. MS. 93, t.204), a'r gerdd 'Cyffes ostyngedig o bechode gidag erfynion o drugaredd' yn y mesur rhydd (Llawysgrif N.L.W. MS. 11990), t.153.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Ellis Cadwaladr

Ganwyd Ellis Cadwaladr  yn Llandderfel, sir Feirionnydd, a bu'n cartrefu yn yr Hafod Uchel. Yn y plwyf hwn y beddyddiwyd ei plant. Bardd oedd Ellis Cadwaladr (fl. 1707-1740), ac fe ganai yn y mesurau caeth ac yn y mesurau rhydd. Cafodd lwyddiant ar gystadleuaeth y gadair yn eisteddfod y Bala, Llungwyn, 1738, ac argraffwyd rhai o'i faledi yn ystod C18, e.e. Cerdd i ofyn Pár o Ddillad o Ródd Pendefig, Cerdd o barchedigaeth urddasol Watkin Williams Wynn, Ysw . Cyhoeddwyd y llyfr *Blodeugerdd* yn 1759 ac ynddo mae pedwar o'i gyfansoddiadau. Mae'n debygol iddo gael derbyn addysg dda, oherwydd yn ei gerddi eraill, megis 'Clod i Ferch', fe gynnwys nifer o enwau clasurol.  Cedwir nifer sylweddol o'i gerddi mewn llawysgrifau, e.e. ceir tuag ugain ohonynt yn N.L.W. MS. 4971.

## Ffynonellau 
* Geirlyfr Bywgraffiadol o Enwogion Cymru, 1870;
* Llawysgrif Llyfrgell Genedlaethol Cymru 9253;
* J. H. Davies, A Bibliography of Welsh Ballads printed in the 18th century, 1908-11.
* gwybodaeth gan Mr Evan Roberts, Llandderfel, o restrau'r plwyf.

Categori:Beirdd Cymraeg
Huw Cadwaladr

Bardd o'r 17eg ganrif oedd **Huw Cadwaladr**, a mae y rhan fwyaf o'i waith sydd ar gadw i'w gael yn y mesurau rhyddion.  Maent yn cynnwys 'Carol Marwnad Rowland Fychan o Gaergai', a 'Marwnad Edward Maurice'.

## Cyfeiriadau 
* Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1238 (92), 5429 (1), 11990 (168);
* Llawysgrifau Caerdydd, 64 (295), 65 (36b), 66 (96);
* Dogfennau yn yr Amgueddfa Brydeinig, 14888.

Categori:Beirdd Cymraeg
Etholiad Cyngor Caerdydd, 2012

Cynhaliwyd **etholiad Cyngor Caerdydd 2012** ar ddydd Iau, 3 Mai 2012 i ethol aelodau o Gyngor Caerdydd. Roedd hyn ar yr un diwrnod ac etholiadau lleol arall yn y Deyrnas Gyfunol.

## Canlyniadau'r Etholiad 
Enillodd Llafur reolaeth lawn o'r cyngor oddi wrth y Democratiaid Rhyddfrydol a Phlaid Cymru, ar ôl ennill 32 sedd. Collodd arweinydd Democrat Rhyddfrydol y cyngor, Rodney Berman, ei sedd o 51 pleidlais ar ôl ailgyfrif ddwywaith, gan gynyddu'r nifer o seddi Llafur i 33. Daeth y cynghorydd Llafur chwedeg un flwydd oedd, Heather Joyce, a gafodd y llysenw 'Supernan' gan y papur lleol, yn arweinydd newydd y cyngor.

|}

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Etholiad y Cyngor Lleol 2012 , gwefan Cyngor Caerdydd

Categori:2012 yng Nghymru
2012
Categori:Hanes Caerdydd
Grand Ole Opry

300px|bawd|Tŷ Grand Ole Opry
Sioe radio canu gwlad yng Nghashville, Tennessee yw **Grand Ole Opry** a'r hynaf yn yr Ynol Daleithiau.  Cafodd y rhaglen ei darlledu gyntaf ar 28 Tachwedd 1925.  Roedd yr Awditoriwm Ryman yn gartref i'r Opry o 1943 hyd 1974.

Categori:Canu gwlad
Categori:Sefydliadau 1925
Categori:Radio
Roger Cadwaladr

Ganwyd **Roger Cadwaladr** (1566 - 27 Awst 1610) yn Stretton Sugwas, Swydd Henffordd. Wedi ymaelodi yn athrofa Reims yn 1590, a'i urddo'n offeiriad yn Valladolid yn 1593, bu'n gwasanaethu maes cenhadaeth Gororau De Cymru.

Gweithiai yn y Gymraeg a'r Saesneg a nifer o ieithoedd eraill.

Yn 1610 fodd bynnag, fe'i cipiwyd oddi yno i garchar. Cyn hynny byddai'n bleidiol i'r Offeiriaid 'Appellant', 1600-03, ond gwrthwynebodd y clerigwyr eraill a'r Jeswitiaid. Newidiodd ei syniadau am hynny yn ddiweddarach, ac yn ystod ei garchariad, ac ar y dydd y condemniwyd ef i farwolaeth, cafodd ymweliad gan y Tad Robert Jones, pennaeth y Jeswitiaid yn Lloegr.  Y Tad Jones hwn a ysgrifennodd hanes ei ddienyddiad yn Llanllieni (*Leominster*), 27 Awst 1610, mewn Eidaleg.

## Ffynonellau 
* *Catholic Record Society*, xxv, 22;
* *Foley, Records of the English province of the Society of Jesus* (1570-1800), iv, 389-391;
* *Challoner, Memoirs of Missionary Priests, ... and of other Catholics, ... that have suffered death in England, on religious accounts, from ... 1577 to 1684* (arg. 1924), 299-306.

Categori:Genedigaethau 1566
Categori:Marwolaethau 1610
Categori:Merthyron
Categori:Offeiriaid Catholig o Gymru
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Cadwgan Delynor

Cerddor cyfnod Owain Glyn Dŵr oedd **Cadwgan Delynor**  (fl. diwedd 14g a dechrau 15g), a chydnabyddir mai ef a gyfansoddodd yr alawon canlynol: Owiai Gywydd, Cas gan Grythor, Crechwen Feinir, Llonen Hafar, Awen Wrli, Awen Oleuddydd, Oerloes Goeden, a Cog Wenllian.

## Gweler hefyd
*Cadwgan Ddu o'r Tywyn, telynor a hen-daid  Dafydd ap Gwilym

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau 
* Gweirydd ap Rhys, *Hanes Llenyddiaeth Gymreig, 1300-1650* (1885)
* Edward Jones, *Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards …*
* M. O. Jones, *Bywgraffiaeth Cerddorion Cymreig* (Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1890)

Categori:Cerddorion o Gymru
De natura rerum Beda

Mae’r *De natura rerum* Beda, sef llawysgrif Peniarth MS 540B, yn enghraifft brin o lawysgrif o’r 12g. Mae'n debygol iawn i'r llawysgrif darddu o Gymru. Mae traethawd gwyddonol Beda yn gynwysedig yn y llawysgrif.

## Beda Ddoeth 
Roedd Beda yn athronydd, yn ddiwynydd ac yn hanesydd o Northumbria (673-735).

Bu'n Treulio'r rhan helaeth o'i fywyd ym mynachlogydd Jarrow Wearmouth, lle bu dylanwad mawr Cristnogol arno. Yn 692, ordeiniwyd Beda yn ddiacon ac yn 703 cafodd ei wneud yn offeiriad.

Ysgrifennodd Beda lu o destunau hanesyddol, diwinyddol a gwyddonol. Ysgrifennodd yr Historia ecclesiastica gentis Anglorum (‘Hanes Eglwysig y Saeson’). Dyma gyflwyniad hanes Lloegr o amser Iŵl Cesar hyd at 731. O ganlyniad i'r gwaith yma, rhoddwyd iddo'r teitl, ‘tad hanes Lloegr’. Wedi iddo farw, daeth yn adnabyddus fel Beda Ddoeth ac mae modd dod o hyd i’w feddrod yng Nghadeirlan Durham.

## De natura rerum 
O ganlyniad i'w gredoau crefyddol, roedd Beda yn ymhyfrydu yn y byd naturiol, megis creadigaeth Duw ac mae'r De natura rerum, sef ei draethawd gwyddonol ar ffenomenau naturiol, yn wyddoniadur o’r gwyddorau fel y’u dehonglwyd yr adeg hynny.

Mae gwaith Sant Isidore o Seville, Pliniws ac eraill yn rhoi esboniad o theori wyddonol gyfoes ym meysydd amser, cosmoleg a rhifyddeg ymhlith syniadau eraill. Mae 51 o benodau yn y gwaith cyflawn ac mae’r testun wedi’i gopïo i lawysgrifau a leolir mewn archifdai ar hyd y byd.

## Disgrifiad a'r addurn 
Mae gan y llawysgrif rwymiad lledr, sydd yn cynnwys dau ddarn dwyddalennog o bedair dalen ganol cwîr. Mae siâp y memrwn yn afreolaidd ac yn galed gyda llawer o dyllau. Cafodd y testun ei addurno â llythrennau cyntaf addurnol ac mae gan tri o’r rhain (‘N’,‘M’ ac 'F') bennau a ffurfiau anifeilaidd rhubanog, tebyg iawn i’r rhai a welir mewn llawysgrifau Gwyddelig y cyfnod.

## Hanes y llawysgrif 
Anhysbys yw hanes cynnar y llawysgrif, er bod posibilrwydd cryf iddi darddu o Lanbadarn Fawr yn ystod hanner cyntaf y 12g. Mae’r gair ‘phia’ ar waelod ffolio 4v a chredir ei fod yn llawysgrifen yr hynafiaethydd Robert Vaughan o Hengwrt (c.1592–1667).

Mae'n bosib bod y llawysgrif wedi bod yn rhan o gasgliad Hengwrt hyd 1859 pryd y daeth i feddiant W W E Wynne o Beniarth. Gwerthodd W W E Wynne y llawysgrifau i Syr John Williams ym 1904.

## Darllen pellach 
*Benedicta Ward, *The Venerable Bede* (Llundain, 2002)
*Geoffrey Chapman, *The Venerable Bede* (Llundain, 1990)
*Daniel Huws, *Medieval Welsh Manuscripts* (Caerdydd, 2000)
*Gerald Bonner, gol., *Famulus: Essays in Commemoration of the Thirteenth Centenary of the Birth of the Venerable Bede* (Llundain, 1976)
*M. L. W. Laistner & H. H. King, *A Hand-List of Bede Manuscripts* (Efrog Newydd, 1943)
*Terry Deary, *All about Bede: The Life and Times of the Venerable Bede 672-735 AD* (Sunderland, 1996)

## Dolen allanol 
* "*De natura rerum* Beda" ; Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru]

Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Cadwgan Ffôl

Bardd Canrif 13 oedd Cadwgan Ffól  , ac mae enghraifft o'i waith cynganeddu i'w gael yn Peniarth M.S. 113, sef 'Pann vod[d]es y Sayson yn Neganwy.' Ceir yr un darn hefyd, a briodolir i Ednyfed Vychan yn Peniarth M.S. 99, - 'pan las rhai o'r Saeson, 1270.', ac un darn yn Peniarth M.S. 122 heb ei enw arno.  Cyhoeddwyd honno yn Y Greal, Llundain, 1805 fodd bynnag, ac fe'i priodolir iddo.

Cadwgan ab Cynvrig oedd ei enw teuluol ac yn Blackwell (N.L.W. M.S. 9253), cysylltir ef gyda'r dyddiad 1280.

## Ffynonellau 
* Owen, Cambrian Biography, Em. W., Cymru (O. J.),

Categori:Beirdd Cenedlaethol Cymru