open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santes Denyw

Santes a anwyd yn y 6g oedd **Denyw** (weithiau **Teneu** (Lladin: Theneva), '*Denw*,* Enoch**, **Dwynwen*', ayyb.) a gafodd ei barchu yn Glasgow yn yr Oesoedd Canol. 
bawd|Traprain Law, Yr Alban 

Yn draddodiadol roedd hi'n dywysoges Brythonaidd o'r chweched ganrif o deyrnas hynafol Gododdin (yn yr hyn a ddaeth yn Lothian ) ac yn fam i Sant Mungo, apostol i Brythoniaid o Ystrad Clud a sylfaenydd dinas Glas Ghu (Glasgow).  Mae hi'n cael ei choffau'n flynyddol ar 18 Gorffennaf.

## Enw 
Yn yr hagiograffeg gyntaf a gofnodwyd am ei mab, rhoddir ei henw fel **Thaney** .  Mae'r *Vita Kentigerni* ("Bywyd Sant Mungo"),  a gomisiynwyd gan yr Esgob Jocelin o Glasgow ac a olygwyd yn ddiweddarach (circa 1185) gan y mynach Jocelyn o Furness, yn rhoi ei henw fel **Taneu** ; yn ogystal John Capgrave yn rhoi ei henw fel Taneu, a argraffwyd ym 1516.  Ar ôl darganfod bod ei ferch Denyw yn feichiog, dedfrydodd Brenin Lleuddun hi i farwolaeth a chafodd ei thaflu o Traprain Law.

Yn wyrthiol, chafodd Denyw ei darganfod wrth droed y clogwyn, yn fyw. Teithiodd hi i Culross mewn cwrwgl, trwy Moryd Forth. Rhoddodd enedigaeth i Cyndeyrn yng nghymuned Sant Serf. Rhoddodd Sant Serf y llysenw Mungo (un hoffus iawn) i Cyndeyrn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Glasgow
Mönchengladbach

Dinas yn nhalaith Gogledd Rhein a Westfalen yn yr Almaen yw **Mönchengladbach** (,  ). Mae wedi'i leoli ar lan orllewinol Afon Rhein.

Mae hanner ffordd rhwng prifddinas y dalaith Düsseldorf a'r ffin â'r Iseldiroedd. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei glwb pêl-droed, Borussia Mönchengladbach.

Yn 2025, amcangyfrifir bod gan Leverkusen boblogaeth o 272,400.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Friederike o Brwsia

Gall **Friederike o Brwsia** gyfeirio at y canlynol:
* Y Dywysoges Friederike Luise o Brwsia, ardalyddes Brandenburg-Ansbach (1714–1784)
*: Dyma ferch i Friedrich Wilhelm I, brenin Prwsia.
* Friederike Luise o Hessen-Darmstadt, brenhines Prwsia (1751–1805)
*: Dyma wraig gyntaf Friedrich Wilhelm II, brenin Prwsia.
* Y Dywysoges Friederike Charlotte o Brwsia, duges Efrog ac Albany (1767–1820)
*: Dyma ferch i Friedrich Wilhelm II, brenin Prwsia.
* Y Dywysoges Friederike o Mecklenburg-Strelitz (1778–1841)
*: Dyma wraig y Tywysog Ludwig Karl o Brwsia.
* Y Dywysoges Friederike Wilhelmine o Brwsia, duges Anhalt-Dessau (1796–1850)
*: Dyma ferch i'r Tywysog Ludwig Karl o Brwsia.
Igam Ogam (sioe deledu)

Cyfres deledu animeiddiedig ar gyfer plant cyn-ysgol yw ***Igam Ogam***. Mae'n dilyn merch ogof o'r enw Igam Ogam a'r anifeiliaid cynhanesyddol y mae'n dod yn ffrindiau â nhw. Roedd dwy gyfres o 26 pennod yr un, a ddarlledwyd gyntaf yn 2009 a 2013.

## Lleisiau a chriw 
* Igam Ogam: Martha Grug Davies
* Roly: Jac Morgan
* Matthew Gravelle
* Steffan Rhodri
* Gwyn Parry
* Birdie: Catherine Ayers
* Elfed Dafis
* Cwmni dybio: Atsain (Cwmni dybio)
* Cyfeiriad Dybio: Pat Griffths

Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Prosiect Enwau Lleoedd Gogledd Iwerddon

Prosiect ymchwil sy'n canolbwyntio ar enwau lleoedd yng Ngogledd Iwerddon, yw **Prosiect Enwau Lleoedd Gogledd Iwerddon** (Saesneg: *Northern Ireland Place-Name Project*; Gwyddeleg: *Tionscadal Logainmneacha Thuaisceart Éireann*). Fe'i lleolir ym Mhrifysgol y Frenhines, Belffast. Sefydlwyd y prosiect ym 1987 pan ddarparodd Adran yr Amgylchedd (Gogledd Iwerddon) gyllid i Adran Astudiaethau Gwyddelig a Cheltaidd y brifysgol. Rhwng 1992 a 2004, cyhoeddwyd canlyniadau'r ymchwil mewn wyth cyfrol. Erbyn heddiw, mae cronfa ddata'r prosiect, sy'n cynnwys gwybodaeth am dros 30,000 o enwau lleoedd, ar gael ar wefan. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Sefydliadau 1987
Categori:Toponymeg Gogledd Iwerddon
Vega

Seren yng nghytser Lyra yw **Vega** (hefyd **α Lyr**, **α Lyra**, **Alpha Lyrae**). Mae ganddi maint ymddangosol o 0.03. Dyma'r seren ail ddisgleiriaf a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd (ar ôl Arcturus), a'r pumed o'r sêr ddisgleiriaf yn y ddau hemisffer, ar ôl Sirius (−1.46), Canopus (−0.86), Alpha Centauri (−0.27) ac Arcturus (−0.05). Mae Vega yn meddiannu un gornel o seroliaeth Triongl yr Haf.

bawd|canol|320px|Safle Vega yng nghytser Lyra

Mae'n seren gymharol agos, dim ond 25 o flynyddoedd golau o'r Ddaear, ac, ynghyd â Sirius ac Arcturus, un o'r sêr mwyaf goleuol yng nghymdogaeth yr Haul.

Mae Vega yn gymharol ifanc o'i gymharu â'r Haul. Mae'n seren newidiol (un y mae ei disgleirdeb yn amrywio'n gyfnodol). Mae'n cylchdroi'n gyflym, gyda chyflymder o 274&nbsp;km/s ar y cyhydedd, felly mae ganddi chwydd ar y cyhydedd oherwydd grym allgyrchol.

## Cyfeiriadau
Categori:Lyra (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
Alan Yentob

Roedd **Alan Yentob** (11 Mawrth 1947 – 24 Mai 2025) yn weithredwr a chyflwynydd teledu o Loegr. Roedd yn ffigwr pwysig yn y BBC, ac yn ystod ei yrfa bu’n dal prif swyddi gan cynnwys pennaeth cerddoriaeth a chelfyddydau a rheolwr BBC1 a BBC2. Roedd yn gyfarwyddwr creadigol y BBC o 2004 hyd at 2015.  

Cafodd Yentob ei eni i deulu Iddewig o Irac yn Stepney, Llundain. Roedd e'n fab i Flora Esther (née Khazam) ac Isaac Reuben Yentob. Yn fuan wedi ei eni, symudodd ei deulu i Fanceinion lle'r oedd ei dad mewn busnes gyda theulu ei wraig, y Khazams. 

Magwyd Yentob yn Didsbury, Manceinion, a dychwelodd i Lundain gyda'i deulu pan oedd yn 12 oed i fyw mewn fflat ar Park Lane. Cafodd ei addysg fel ddisgybl preswyl yn ysgol annibynnol King's Ely yn Swydd Gaergrawnt. Astudiodd yn y Sorbonne ym Mharis a threuliodd flwyddyn ym Mhrifysgol Grenoble. Aeth ymlaen i astudio’r Gyfraith ym Mhrifysgol Leeds, lle cymerodd rhan mewn dramau myfyrwyr. Graddiodd ym 1968.

Partner Yentob oedd Philippa Walker, ac roedd ganddo ddau o blant gyda hi, Jacob a Bella. Priodon nhw yn 2020.

Bu farw yn 78 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Iddewon o'r Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 2025
Tîm pêl-droed cenedlaethol Wsbecistan

Mae **tîm pêl-droed cenedlaethol Wsbecistan** ( / ) yn cynrychioli Wsbecistan mewn pêl-droed rhyngwladol. 

Mae'r wlad wedi cymhwyso ar gyfer Cwpan Pêl-droed Asia naw gwaith ac ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed unwaith, ar ôl cymhwyso ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed 2026.

Mae'r tîm yn cael ei hyfforddi gan y pêl-droediwr Wsbecaidd Timur Kapadze, ac Eldor Shomurdov yw capten y tîm a sgoriwr goliau gorau'r tîm. Server Djeparov sydd wedi gwneud y mwyaf o ymddangosiadau i'r tîm.

Mae gan y tîm ddau stadiwm cartref: Stadiwm Milliy a Stadiwm Ganolog Pakhtakor, y ddau ohonynt ym mhrifddinas Wsbecistan, Tashkent. 

## Gweler hefyd
* Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Wsbecistan

*
Wsbecistan
Psi-Ops: The Mindgate Conspiracy

Gêm fideo antur yw ***Psi-Ops: The Mindgate Conspiracy*** a ddatblygwyd gan Midway Games ar gyfer Xbox, PlayStation 2, a Microsoft Windows. Rhyddhawyd y gêm ar ar 14 Mehefin, 2004. Datblygwyd y gêm fel modd i Midway ddatblygu galluoedd ffiseg gêm newydd. Y prif fecanwaith gêm yn *Psi-Ops* yw'r defnydd o chwe gallu seicig gwahanol: telecinesis, gweld o bell, draenio meddwl, rheoli meddwl, pyrocinesis, a gweld yr awra. Mae'r galluoedd hyn yn cael eu datgloi drwy gydol y gêm a'u defnyddio ar y cyd â gemchwarae llechwraidd a saethu trydydd person i frwydro yn erbyn gelynion a datrys posau.

Mae *Psi-Ops* yn dilyn Nick Scryer, asiant cudd seicig. Dilëwyd gof Scryer a chafodd ei gipio gan sefydliad terfysgol a redir gan asiantau seicig twyllodrus. Mae'n ymladd yn erbyn y grŵp wrth i'w atgofion ddychwelyd a'i bwerau gael eu hail-ddeffro, ac mae'n dysgu am gynllwyn i gymryd rheolaeth dros arteffact pwerus. Mae yng nghwmni Sara Blake, menyw sy'n honni ei bod yn asiant cudd arall, ond nid yw Scryer yn siŵr a ellir ymddiried ynddi.

Roedd sawl problem datblygu gan *Psi-Ops*, gan gynnwys cyfyngiadau amser. Fe'i lansiwyd gyda fideo gerddoriaeth gysylltiedig ar gyfer cân wreiddiol, "With My Mind" gan Cold. Derbyniodd *Psi-Ops* adolygiadau cadarnhaol ar y cyfan, a chanmolodd beirniaid ei gemchwarae. Derbyniodd agweddau eraill, fel ei blot, rheolyddion, sain a dyluniad lefel dderbyniad cymysg. Cafodd y gêm werthiant gwael, a chafodd cynlluniau ar gyfer dilyniant eu gohirio gan Midway.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
Categori:Gemau fideo
Telecinesis

de|bawd| Syniad artist o delecinesis digymell o rifyn 1911 o'r cylchgrawn Ffrengig *La Vie Mysterieuse*
Gallu seicig honedig sy'n caniatáu i unigolyn ddylanwadu ar system gorfforol heb ryngweithio corfforol yw **Telekinesis** (o "τηλε-" *(tēle-)* 'pell i ffwrdd' a "-κίνησις*" (-kínēsis)* 'mudiant' yr Hen Roeg) (a elwir fel arall yn **seicocinesis**). Yn hanesyddol, mae arbrofion i brofi bodolaeth telecinesis wedi cael eu beirniadu am ddiffyg rheolaethau priodol ac ailadroddadwyedd. Nid oes tystiolaeth ddibynadwy bod telecinesis yn ffenomen go iawn, ac yn gyffredinol caiff y pwnc ei ystyried yn ffugwyddoniaeth.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 
* 
* 
Categori:Ffugwyddoniaeth
Categori:Pwerau seicig
Categori:Telecinesis
Categori:Paraseicoleg
Karol Nawrocki

Gwleidydd ceidwadol o Wlad Pwyl yw **Karol Tadeusz Nawrocki** (Ganed 3 Mawrth 1983). Wedi gyrfa fel paffiwr a hanesydd, cafodd ei ethol yn Arlywydd Gwlad Pwyl yn 2025. Cafodd ei eni yn Gdańsk.

## Gyrfa fel hanesydd
Yn 2018, cyhoeddodd lyfr am y gangster o'r 80au, ond dan y ffugenw **Tadeusz Batyr** yn hytrach na'i enw ei hun. Yn 2021, fe'i benodwyd drwy bleidlais yn Senedd Gwlad Pwyl yn llywydd Instytut Pamięci Narodowej (Sefydliad Coffadwriaeth Cenedlaethol).

## Gyrfa wleidyddol
Bu'n gynghorydd lleol yn Gdańsk rhwng 2011 a 2017.

Er mai fel ymgeisydd annibynnol y cafodd ei ethol yn arlywydd yn 2025, roedd ganddo gefnogaeth PiS. Fel y blaid honno, mae Nawrocki yn arddel safbwynt genedlaetholgar gristnogol, ac mae o blaid NATO ac o blaid Donald Trump.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Gwleidyddion o Wlad Pwyl
Categori:Pobl o Gdańsk
Cerys Hafana

Cerddor a chyfansoddwr o Gymru yw **Cerys Hafana**, sy'n canu'r delyn deires.

## Bywgraffiad 
Mae Hafana yn hannu o Fachynlleth, Powys. Mae nhw'n aelod o AVANC (Ensemble Gwerin Ieuenctid Cymru).

Yn 2022, fe wnaethon nhw ryddhau'r albwm *Edyf*, yn seiliedig ar ganeuon yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cafodd yr albwm ei gynnwys ar restr fer Gwobr Gerddoriaeth Cymru 2022-23 ac albwm y flwyddyn yn y Gymraeg. Enwodd *y Guardian* ef yn un o'r deg albwm gwerin gorau yn 2022.

Fe wnaethon nhw gyfrannu traethawd at y flodeugerdd Welsh (Plural) yn 2022. Roedd y traethawd yn un dadleuol, gyda beirniadaeth gan eraill yn y maes.

Mae Paul Carr a Robert Smith o Brifysgol De Cymru wedi disgrifio Hafana fel "un o'r lleisiau mwyaf gwreiddiol mewn cerddoriaeth werin gyfoes Gymreig" Mae Jude Rogers o *The Guardian* wedi'u disgrifio fel "meistr ar y delyn deires Gymreig" sy'n "archwilio atseinio o'r gorffennol sy'n cysylltu â'r oes fodern."

## Disgyddiaeth 
Mae'r holl recordiadau isod wedi ei ryddhau drwy Bandcamp.

### Albymau stiwdio 
* *Cwmwl* (2020)
* *Edyf* (2022)
* *Difrisg* (2025); cyfansoddiadau piano

### EPs Stiwdio 
* *The Bitter* (2024)
* *Crwydro* (2024)

### Senglau 
* "The Wife of Usher's Well" (2023)
* "Child Owlet" (2024)
* "Tra Bo Dau" (2025)

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* Cerys Hafana ar YouTube

Categori:Pobl o Fachynlleth
Categori:Telynorion o Gymru
Gorffwysfa

Rhaniad mewn llinell o farddoniaeth yw **gorffwysfa**. Mae'r gorffwysfa i'w gael mewn barddoniaeth rydd, ond mae'n gysyniad arbennig o bwysig yn y mesurau caeth, lle mae pob llinell yn cynnwys gorffwysfa. Caiff ei ddynodi gan un beipen (**|**) mewn cynghanedd. Ei phrif bwysigrwydd yw fel nodwedd strwythurol: seibiant bychan, neu saib clywadwy.

Mewn llinell o gynghanedd groes, mae'r orffwysfa (**|**) yn dilyn yr acen gyntaf:

:Y llwybrau gynt lle bu'r gân. *(croes gytbwys acennog)*
:Y llwybrau gynt **|** lle bu'r gân.

Mae'r un peth yn digwydd mewn llinell o gynghanedd draws:

:Dyry gerdd i'r pelydr gwyn. *(traws gytbwys acennog)*
:Dyry gerdd **|** i'r pelydr gwyn.

Yn y gynghanedd sain, fe rhennir y llinell yn dair rhan. Mae  gorffwysfa ar ôl yr odl gyntaf ac un arall ar ôl yr ail odl:

:Gwell bedd a gorwedd gwirion. *(sain gytbwys ddiacen)*
:Gwell bedd **|** a gorwedd **|** gwirion.

Mewn llinell o gynghanedd lusg, mae'r orffwysfa'n dilyn yr odl gyntaf (y rhagodl):

:Mae'r adar mân yn canu.
:Mae'r adar mân **|** yn canu.

Mae rhyddid mawr ynghylch safle'r orffwysfa mewn llinell. Er enghraifft, mewn llinell o saith sillaf gall yr orffwysfa digwydd chwe, pum, pedair neu dair sillaf o ddiwedd llinell o gynghanedd groes neu draws.

## Yr ystyr a'r gynghanedd yn un
Mewn cynghanedd, mae'n hanfodol fod yr orffwysfa o ran y gynghanedd yn disgyn yn yr un fan a'r orffwysfa naturiol (o ran ystyr). Dyma linellau anghywir o gynghanedd:

:yn aur i gyd, yn eirias,
::(Twm Morris)

gan fod yr orffwysa naturiol yn disgyn ar: *yn aur i gyd|* ac nid ar ôl *yn aur|*

:Mae'r adar mân yn caru. 

gan fod yr orffwysfa o ran y gynghanedd yn disgyn:

:Mae'r adar **|** mân yn caru.

a'r orffwysfa o ran yr ystyr yn disgyn fel hyn:

:Mae'r adar mân **|** yn caru.

Llinell wallus, felly, yw honno gan Alan Llwyd yn ei gerdd i'r Hil Wen pan ddywed fod hwyliau'r llong:

:Yn llawn o wynt yn pellhau  

Mae'r orffwysfa o ran y gynghanedd fel hyn:

:Yn llawn**|** o wynt yn pellhau  

a'r orffwysfa o ran yr ystyr mewn man arall:

:Yn llawn o wynt**|** yn pellhau.

## Y *caesura*
Mae'r orffwysfa'n cyfateb i'r gair Lladin *caesura*. Mae'r *caesura* yn gysyniad strwythurol sy'n bwysig mewn ffurfiau barddonol mewn amrywiol ieithoedd, gan gynnwys Lladin, Hen Roeg a Hen Saesneg. Fodd bynnag, mae'r holl draddodiadau barddonol hyn yn tueddu i ddefnyddio'r *caesura* i strwythuro llinellau mewn ffordd rhythmig fwy rheolaidd nag y mae barddoniaeth Gymraeg yn ei wneud.

Gellir ei fynegi gan coma (**,**), tic (**✓**), neu ddwy linell, naill ai wedi'u slaesio (**//**) neu'n unionsyth (**||**)

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cerdd Dant
Categori:Cynghanedd
Categori:Termau llenyddol
Atlas Ieithoedd y Byd

Adnodd cyfeirio ar-lein wedi'i gyhoeddi gan UNESCO yw ***Atlas Ieithoedd y Byd***. Mae'n cynnwys rhestr gynhwysfawr o ieithoedd sydd mewn perygl o *Atlas Ieithoedd y Byd mewn Perygl*, a ddisodlodd *Llyfr Coch Ieithoedd Mewn Perygl* yn ei dro fel teitl mewn print ar ôl cyfnod byr o orgyffwrdd cyn cael ei drosglwyddo i gyhoeddiad ar-lein yn unig. 

## Hanes 
Ym 1992, trafododd cyfarfod Cyngres Ryngwladol yr Ieithyddion yng Nghanada bwnc ieithoedd mewn perygl, ac o ganlyniad ffurfiodd y Pwyllgor Ieithoedd mewn Perygl. Cynhaliodd gyfarfod rhyngwladol hefyd ym 1992 ym Mharis i osod y pwnc gerbron y byd a chychwyn gweithredu. Ystyriwyd bod y cyfarfod yn ddigon pwysig i ddod o dan awdurdod UNESCO.

Ar anogaeth Stephen Wurm, penderfynodd y pwyllgor greu canolfan ymchwil, y Tŷ Clirio Rhyngwladol ar gyfer Ieithoedd mewn Perygl (ICHEL) a chyhoeddi *Llyfr Coch Ieithoedd mewn Perygl* UNESCO yn seiliedig ar y data a gasglwyd ganddo, gyda'r teitl yn deillio o deitl *Llyfr Coch Rhywogaethau mewn Perygl*. Shigeru Tsuchida oedd i gychwyn y ganolfan ymchwil. Dechreuodd ym 1994 ym Mhrifysgol Tokyo gyda Tasaku Tsunoda fel ei gyfarwyddwr.

Yn y cyfamser, roedd yr adroddiadau cychwynnol ar ieithoedd mewn perygl eisoes wedi'u casglu a'u cyflwyno i UNESCO gan arbenigwyr rhanbarthol ym 1993. Ers hynny, mae'r rhain wedi cael eu trosglwyddo i ICHEL, a greodd wefan i alluogi diweddariadau rheolaidd i fod ar gael yn brydlon.

Ym mis Chwefror 2009, lansiodd UNESCO rifyn ar-lein o'r *Atlas Ieithoedd mewn Perygl* sy'n cwmpasu'r byd i gyd, yn cynnwys llawer mwy o wybodaeth na rhifynnau print blaenorol ac yn cynnig y posibilrwydd i ddefnyddwyr roi adborth ar-lein, o ystyried ei fod yn cael ei ddiweddaru'n gyson.

Yn 2021, cyhoeddwyd y bod yr atlas yn ehangu, dan yr enw ''Atlas Mondial des Langues de l'UNESCO / UNESCO World Atlas of Languages.'' Y bwriad yw creu darlun o amrywiaeth ieithyddol y byd drwyddi draw.

## Dosbarthu 
de|bawd|342x342px|Dosbarthiad perygl iaith UNESCO
Mae gan restr UNESCO 6 chategori o berygl:

* Diflanedig: Nid oes unrhyw siaradwyr ar ôl. Mae'r Atlas yn tybio bod iaith wedi difodi os nad oes unrhyw siaradwyr hysbys ers y 1950au.
* Mewn perygl argyfyngus: Mae siaradwyr ieuengaf yr iaith yn neiniau a theidiau a phobl hŷn, ac maen nhw'n siarad yr iaith yn rhannol ac yn anaml.
* Mewn perygl difrifol: Mae'r iaith yn cael ei siarad gan neiniau a theidiau a chenedlaethau hŷn. Er y gall y genhedlaeth sy'n rhieni ei deall, nid ydyn nhw'n ei siarad â phlant nac ymhlith ei gilydd.
* Mewn perygl pendant: Nid yw plant bellach yn dysgu'r iaith fel mamiaith yn y cartref.
* Archolladwy: Mae'r rhan fwyaf o blant yn siarad yr iaith, ond gall fod wedi'i chyfyngu i rai meysydd (y cartref er enghraifft).
* Diogel / Heb fod mewn perygl: Yn cael ei siarad gan bob cenhedlaeth a gyda throsglwyddiad rhyng-genhedlaethol ddi-dor. Nid yw'r ieithoedd hyn wedi'u cynnwys yn yr Atlas gan nad ydynt mewn perygl.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* UNESCO World Atlas of Languages
* 
* 

Categori:Prosiectau ieithoedd mewn perygl
Categori:UNESCO
Mark Schwarzer

Mae **Mark Schwarzer** (; ganwyd 6 Hydref 1972) yn gyn-bêl-droediwr proffesiynol o Awstralia a chwaraeodd fel gôl-geidwad. Cynrychiolodd Awstralia o 1993 hyd at 2013, a chwaraeodd yng Nghwpanau y Byd  Pêl-droed 2006 a 2010. Schwarzer oedd y chwaraewr cyntaf nad yw o Brydain neu Iwerddon i wneud dros 500 o ymddangosiadau yn Uwch Gynghrair Lloegr. 

Mae ei fab, Julian Schwarzer, hefyd yn gôl-geidwad, sydd wedi chwarae yn y Cymru Premier a dros dîm pêl-droed cenedlaethol y Philipinau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Pêl-droedwyr o Awstralia
Categori:Pobl o Sydney
Ail iaith

[bawd| Bwrdd du mewn dosbarth yn [Prifysgol Harvard|Harvard yn dangos ymdrechion myfyrwyr i osod y didolnod a'r acen lem a ddefnyddir mewn orgraff Sbaeneg.]]
Iaith a siaredir yn ogystal ag iaith gyntaf (L1) yw **ail iaith** (**L2**). Gall yr ail iaith fod yn iaith gyfagos, yn iaith arall o wlad enedigol y siaradwr, neu'n iaith dramor.

Nid yw iaith ddominyddol siaradwr, sef yr iaith y mae siaradwr yn ei defnyddio fwyaf neu'n fwyaf cyfforddus â hi, yn iaith gyntaf i'r person hwnnw o reidrwydd. Er enghraifft, mae cyfrifiad Canada yn diffinio iaith gyntaf drwy ofyn "Beth yw'r iaith a **ddysgodd y person hwn gartref gyntaf** **yn ystod plentyndod** ac '''y mae'n dal i'w deall'''?", gan gydnabod y gallai'r iaith gynharaf gael ei cholli gan rai, proses a elwir yn athreuliad iaith. Gall hyn ddigwydd pan fydd plant ifanc yn dechrau yn yr ysgol neu'n symud i amgylchedd iaith newydd.

## Nodiadau a chyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Categori:Iaith
Categori:Caffael iaith
Iaith gyntaf

bawd| Cofadail i'r famiaith (*ana dili*) yn Nakhchivan, Azerbaijan

**Iaith gyntaf** (**L1**), **iaith frodorol** neu **famiaith** yw'r iaith gyntaf y mae person wedi dod i gysylltiad â hi ers eu geni neu o fewn y cyfnod critigol. Mewn rhai gwledydd, mae'r term *iaith frodorol* neu *famiaith* yn cyfeirio at iaith grŵp ethnig rhywun yn hytrach nag iaith gyntaf wirioneddol yr unigolyn. Yn gyffredinol, er mwyn dweud bod iaith rhywun yn famiaith, rhaid iddynt fod yn rhugl iawn yn yr iaith honno.

Mae iaith gyntaf plentyn yn rhan o hunaniaeth bersonol, gymdeithasol, a diwylliannol y plentyn hwnnw. Effaith arall sydd gan yr iaith gyntaf yw ei bod yn arwain at fyfyrio a dysgu patrymau cymdeithasol llwyddiannus o ymddwyn ac o siarad. Er y gall siaradwr nad yw'n frodorol ddatblygu rhuglder mewn iaith darged ar ôl tua dwy flynedd o drochi, mae ymchwil yn awgrymu y gall gymryd rhwng pump a saith mlynedd i'r plentyn hwnnw fod ar yr un lefel â'i gymheiriaid sy'n siarad yr iaith fel iaith frodorol.

Ar 17 Tachwedd 1999, dynododd UNESCO 21 Chwefror yn Ddiwrnod Rhyngwladol y Famiaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Treftadaeth
Categori:Ieithyddiaeth gymdeithasol
Categori:Caffael iaith
Deneb

Seren  las yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yng nghytser Cygnus yw **Deneb** (hefyd **α Cygni** neu **Alpha Cygni**). Gorgawr yw Deneb, y seren disgleiriaf yn ei chytser a'r bedwaredd ar bymtheg o'r sêr disgleiriaf yn y ddau hemisffer. Amcangyfrifir bod ei phellter o'r Ddaear rhwng 1,400 a 2,600&nbsp;blwyddyn golau o'r Ddaear. Mae Deneb yn meddiannu un gornel o seroliaeth Triongl yr Haf a'r "pen" yng Nghroes y Gogledd.

bawd|canol|320px|Safle Deneb yng nghytser Cygnus

## Cyfeiriadau
Categori:Cygnus (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
Leverkusen

Dinas yn nhalaith Gogledd Rhein a Westfalen yn yr Almaen yw **Leverkusen** (). Mae wedi'i leoli ar lan ddwyreiniol y Rhein. Mae'r ddinas yn rhan o Ranbarth Metropolitan Rhein-Ruhr, ac mae'n ffinio â dinas Cwlen yn y de a phrifddinas y dalaith Düsseldorf yn y gogledd.

Mae'r ddinas yn fwyaf adnabyddus am y cwmni fferyllol Bayer, sydd â'i bencadlys yno, a'i chlwb pêl-droed Bayer Leverkusen. Mae hefyd yn gartref i'r clwb pêl-fasged Bayer Giants Leverkusen. 

Cafodd y ddinas ei hailenwi yn 1930 ar ôl fferyllydd lleol, Carl Leverkus (5 Tachwedd 1804 – 4 Chwefror 1889).  

Yn y cyfrifiad diwethaf, roedd poblogaeth Leverkusen yn .

## Hanes 
Y sefydliad gwreiddiol o'r hyn a elwir heddiw yn Leverkusen oedd Wiesdorf, pentref ar lan y Rhein, pentref sy'n dyddio'n ôl i'r 12g. Gyda'r pentrefi cyfagos bellach wedi'u hymgorffori, mae'r ardal hefyd yn cynnwys afonydd Wupper a Dhünn, ac wedi dioddef llawer o lifogydd dros y blynyddoedd, yn enwedig yn 1571 a 1657, gyda llifogydd 1657 yn arwain at symud Wiesdorf i'r dwyrain o'r afon i'w leoliad presennol.

Ar 27 Gorffennaf 2021, lladdodd ffrwydrad ar safle Chempark yn y ddinas 7 o bobl ac anafwyd 31.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Almaen

Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Heidenheim an der Brenz

Dinas yn Baden-Württemberg, yr Almaen yw **Heidenheim an der Brenz** (), yn cael ei adnabod yn gyffredin fel **Heidenheim** yn unig ( neu ).

Yn 2023, amcangyfrifir bod poblogaeth Heidenheim yn 50,471. Mae'r rhan fwyaf o drigolion y ddinas yn siarad Swabieg, tafodiaith Almaeneg benodol.

Er ei bod yn fach, mae'r ddinas yn adnabyddus am chwaraeon, yn enwedig ei chlwb pêl-droed, 1. FC Heidenheim.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Sinsheim

Dinas yn ranbarth Rhein-Neckar, Baden-Württemberg, yr Almaen yw **Sinsheim** (, ).

Yn 2023, amcangyfrifir bod poblogaeth Heidenheim yn 37,283.

Mae'r ddinas yn fwyaf adnabyddus am ei chlwb pêl-droed, TSG Hoffenheim.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Rudolph Valentino

Actor ffilm o'r Eidal a ymsefydlodd yn yr Unol Daleithiau oedd '''Rodolfo Pietro Filiberto Raffaello Guglielmi di Valentina d'Antonguella** (6 Mai 1895 – 23 Awst 1926), a adnabyddir yn broffesiynol fel **Rudolph Valentino'*. Roedd yn seren mawr mewn sawl ffilm Americanaidd yn oes ffilmiau mud, gan gynnwys *The Sheik* (1921), *Blood and Sand* (1922), a *The Son of The Sheik'' (1926). 

Fe'i ganwyd yn Castellaneta, Puglia, yr Eidal. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau ym 1913 yn 18 oed. Gweithiodd fel partner dawns proffesiynol yn Efrog Newydd ac yn ddiweddarach yn Los Angeles, ynghyd â chwarae ychydig o rolau ar y llwyfan. Dechreuodd ymddangos fel actor cynhaliol mewn ffilmiau yn 1917. Ei lwyddiant mawr cyntaf oedd  *The Four Horsemen of the Apocalypse* (1921). Yn ystod y pum mlynedd nesaf roedd yn un o brif sêr Hollywood, daeth yn eicon rhyw gyda llu o gefnogwyr benywaidd.

Ni chafodd Valentino fyw'n ddigon hir i weld ffilmiau gyda sain yn disodli ffilmiau mud. Tra'n aros yn Efrog Newydd, aeth yn sâl ar 15 Awst 1936, gan ddioddef o briwiau'r stumog. Cafodd lawdriniaeth, ond datblygodd peritonitis a sepsis a bu farw ar y 23ain yn 31 oed. Denodd ei angladd yn Efrog Newydd sylw mawr. Safai 100,000 o bobl mewn rhes ar hyd strydoedd Manhattan. Roedd golygfeydd o hysteria a ffanatigiaeth. Priodolwyd nifer o hunanladdiadau y diwrnod hwnnw i'w farwolaeth. Aethpwyd â'i gorff ar drên i Galiffornia, ac ar ôl ail angladd yno, fe'i claddwyd mewn mynwent yn Hollywood.

## Llyfryddiaeth
* Ellenberger, Allan R., *The Valentino Mystique: The Death and Afterlife of the Silent Film Idol* (Jefferson, NC: McFarland, 2005)
* Leider, Emily Wortis, *Dark Lover: The Life and Death of Rudolph Valentino* (Llundain: Faber, 2003)
* Rambova, Natacha, *Rudy: An Intimate Portrait of Rudolph Valentino* (Llundain: Hutchinson, 1926)

Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Actorion ffilm o'r Eidal
Categori:Pobl fu farw o sepsis
Categori:Ymfudwyr o'r Eidal i'r Unol Daleithiau
Castellaneta

Dinas a chymuned (*comune*) yn ne-ddwyrain yr Eidal yw **Castellaneta**, sydd wedi'i leoli yn nhalaith Taranto yn rhanbarth Puglia.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 16,343.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Puglia
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Taranto
Aradr (gwahaniaethu)

Offeryn at droi'r tir yw aradr. Gallai'r gair hefyd gyfeirio at:

* Yr Aradr, clwstwr o saith seren yng nghytser Ursa Major
* *Yr Aradr*, cylchgrawn Cymdeithas Dafydd ap Gwilym Rhydychen (1989–)
* Yr Aradr (Halasana), asana mewn ioga 

## Gweler hefyd
* Aradr eira gylchol

----
Yr Aradr (seroliaeth)

Grŵp o saith seren ddisglair (neu seroliaeth) yn awyr y nos yw'r **Aradr**. Mae'n rhan o gytser Ursa Major, ac yn un o'r patrymau sêr mwyaf adnabyddus yn yr awyr ac fe'i cydnabyddir fel patrwm penodol mewn llawer o ddiwylliannau. Mae'n cael ei adnabod wrth lawer o enwau, gan gynnwys **yr Haeddel**, **y Sosban**, **y Llong Foel**, **Llun y Llong**, **yr Arth Fawr**, **yr Arth Fwyaf**, a '''Jac a'i Wagn'''. Yn Hemisffer y Gogledd, mae'r Aradr i'w weld drwy gydol y flwyddyn.

bawd||canol|460px|Saith seren yr Aradr o fewn Ursa Major

## Cyfeiriadau
Categori:Seroliaethau
Categori:Ursa Major
Triongl y Gaeaf

Grŵp o dair seren ddisglair (neu seroliaeth) yn awyr y nos yn hemisffer y Gogledd yw **Triongl y Gaeaf**. Mae'r tair seren ddisglair Sirius, Betelgeuse, a Procyon yn ffurfio fertigau triongl hafalochrog dychmygol sy'n cysylltu cytserau Canis Major, Canis Minor, ac Orïon. Mae i'w weld yn uchel yn yr awyr yn ystod misoedd y gaeaf (felly ei enw).

bawd|canol|460px|Triongl y Gaeaf yn ei gyd-destun

## Gweler hefyd
* Triongl yr Haf
* Triongl y Gwanwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Seroliaethau
Categori:Canis Major
Categori:Canis Minor
Categori:Orïon (cytser)
Procyon

Seren ddisgleiriaf yng nghytser Canis Minor yw **Procyon** (hefyd **α&nbsp;CMi**, **α&nbsp;Canis Minor**, **Alpha Canis Minor**). Fel arfer, mae Procyon yn bedwaredd o'r sêr disgleiriaf yn awyr y nos yn hemisffer y Gogledd, gan gyrraedd ei hanterth am hanner nos ar 14 Ionawr. Mae'n meddiannu un gornel o seroliaeth Triongl y Gaeaf.

bawd|canol|320px|Safle Procyon yng nghytser Canis Minor

Mae Procyon yn seren ddwbl. Mae Procyon A (maint ymddangosiadol o 0.34) yn fwy disglair; ei chydymaith, Procyon B, yn wannach (maint 10.7).

Mae'r enw "Procyon" yn deillio o'r Hen Roeg Προκύων (*Prokyon*), sy'n golygu "cyn y ci", gan ei fod yn rhagflaenu "Seren y Ci", sef Sirius yng nghytser Canis Major, y seren fwyaf amlwg yn yr wybren, wrth iddi deithio ar draws awyr y nos.

## Cyfeiriadau
Categori:Canis Minor
Categori:Sêr gydag enwau priod
Triongl yr Haf

Grŵp o dair seren ddisglair (neu seroliaeth) yn awyr y nos yn hemisffer y Gogledd yw **Triongl yr Haf**.  Mae'r tair seren ddisglair Altair, Deneb, a Vega, yn ffurfio fertigau triongl dychmygol sy'n cysylltu cytserau Aquila, Cygnus a Lyra. Mae Triongl yr Haf i'w weld yn uniongyrchol uwchben yr arsylwr yn ystod misoedd yr haf yn hemisffer y Gogledd. Er hynny, mae'n weladwy am y rhan fwyaf o'r flwyddyn o leoliadau i'r gogledd o'r cyhydedd, gan ymddangos mewn gwahanol rannau o'r awyr mewn gwahanol dymhorau.

bawd|canol|460px|Triongl y Haf yn ei gyd-destun

## Gweler hefyd
* Triongl y Gaeaf
* Triongl y Gwanwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Seroliaethau
Categori:Aquila (cytser)
Categori:Cygnus (cytser)
Categori:Lyra (cytser)
Betelgeuse

Seren goch yng nghytser Orïon yw **Betelgeuse** (hefyd **α&nbsp;Ori**, **α&nbsp;Orionis**, **Alpha Orionis**). Gorgawr yw Betelgeuse, sy'n ddegfed ymhlith y sêr mwyaf disglair yn awyr y nos, ac, ar ôl Rigel, yr ail fwyaf disglair yn ei chytser. Mae ei faint ymddangosiadol yn amrywio, rhwng +0.0 a +1.6 dros gyfnod o tua 400 diwrnod. Dyma'r amrywiad ehangaf a ddangosir gan unrhyw seren maint cyntaf.

bawd|canol|320px|Safle Betelgeuse yng nghytser Orïon

Mae'n meddiannu un gornel o seroliaeth Triongl y Gaeaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Orïon (cytser)
Categori:Sêr gydag enwau priod
Seroliaeth

Patrwm adnabyddadwy o sêr yn awyr y nos yw **seroliaeth**. Mae'r sêr sy'n ffurfio seroliaeth fel arfer o ddisgleirdeb tebyg i'w gilydd. Mae hwn yn gysyniad llai ffurfiol na'r 88 cytser, sydd i seryddwyr heddiw yn rhanbarthau o'r awyr wedi'u diffinio'n glir gyda ffiniau swyddogol. 

Mae'r seroliaethau mwyaf disglair yn ddefnyddiol i'r rheini sy'n ymgyfarwyddo ag awyr y nos. Mae Plinius yr Hynaf yn sôn am 72 o asterismau yn ei lyfr *Naturalis Historia*.

## Rhai enghreifftiau adnabyddus
* Yr Aradr – y saith seren ddisglair yn nghytser Ursa Major
* Cleddyf Orïon – tair seren disglair ynghyd â Nifwl Mawr Orion sy'n sefyll mewn rhys yng nghytser Orïon
* Croes y De – y pedair seren ddisglair yng nghytser Crux
* Croes y Gogledd –  y pedair seren ddisglair yng nghytser Cygnus (cytser)
* Gwregys Orïon – y tair seren ddisglair yng nghanol cytser Orïon
* Hyades – clwstwr sêr agored yng nghytser Taurus
* Triongl y Gaeaf – y tair seren ddisglair Betelgeuse, Procyon a Sirius  
* Triongl y Gwanwyn – y tair seren ddisglair Arcturus, Spica, a Regulus
* Triongl yr Haf – y tair seren ddisglair Altair, Deneb, a Vega
* Twr Tewdws – grŵp cryno o chwech neu saith seren yng nghytser Taurus

## Cyfeiriadau
Köpenick

Chwarter yn dde-ddwyrain Berlin sydd wedi'i leoli wrth gymer yr Afon Dahme a'r Afon Spree yw **Köpenick**. Mae o fewn bwrdeistref Treptow-Köpenick.

Mae Köpenick yn gartref i glwb pêl-droed Union Berlin.

## Cyfeiriadau
Categori:Berlin
Enwau Cymraeg teyrnoedd Lloegr a Phrydain

Penderfynodd Wicipedia i greu rheol  am arddull enwi teyrnoedd Lloegr a Phrydain, yn fras i ddefnyddio eu teitlau Sacsonaidd / Saesneg, oni bod rheswm da i beidio. Dyma restr o enwau Saesneg teyrnoedd Lloegr, Lloegr a'r Alban a Phrydain Fawr gydag enwau amgen Cymraeg sydd yn cael eu defnyddio yn llên Cymru. Mae'n anghyflawn, ond ni ddylid ategu ato heb gyfeiriad at lyfr, erthygl neu ddogfen sy'n defnyddio'r enw amgen 

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau brenhinoedd
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Categori:Enwau personol Cymraeg
Categori:Ffugenwau
Dulwich

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Southwark, Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Dulwich**. Mae Dulwich mewn dyffryn rhwng ardaloedd Camberwell (i'r gogledd), Crystal Palace, Denmark Hill, Forest Hill, Peckham, Sydenham Hill, a Tulse Hill.

Roedd Dulwich wedi bod yn bentrefan y tu allan i Lundain ers cyn Concwest Normanaidd Lloegr.  Yma, ar ddechrau'r 17g, y sefydlodd yr actor Edward Alleyn (1566–1626) y "College of God's Gift" (elwir bellach "*the Old College*" - yr Hen Goleg) a thyfodd y pentref o'i gwmpas. Mae'r Hen Goleg yn berchen ar y rhan fwyaf o'r tir yn yr ardal a elwir heddiw yn Ystâd Dulwich. Sefydlwyd y Coleg i hyrwyddo amcanion addysgol ac elusennol, ac yn y 19g sefydlodd y Coleg dair ysgol breifat fawr, sef Coleg Dulwich, Ysgol Alleyn ac Ysgol Merched James Allen.

Yr ardal yw lleoliad yr oriel bwysig Dulwich Picture Gallery.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Southwark
Categori:Ardaloedd Llundain
Clefyd y tafod glas

Mae **clefyd y tafod glas** yn glefyd feirysol anhalog a gludir gan bryfed ar anifeiliaid cnoi cil, yn bennaf defaid ac yn llai aml gwartheg,  iacod,  geifr, byfflo, ceirw, camelod, ac antelopau. Fe'i hachosir gan feirws y tafod glas. Mae'r feirws yn cael ei drosglwyddo gan y gwybed *Culicoides imicola*, *Culicoides variipennis*, a culicoids eraill.

## Arwyddion 
bawd| Dafad heintiedig
[bawd| [Iac domestig wedi'i heintio â *firws y Tafod Glas* . Mae'r tafod wedi chwyddo, yn syanotig, ac yn ymwthio allan o'r geg.]]
Mewn defaid, mae feirws y tafod glas yn achosi clefyd acíwt gyda llawer o forbidrwydd a marwolaethau. Mae feirws y tafod glas hefyd yn heintio geifr, gwartheg, ac anifeiliaid domestig eraill, yn ogystal ag anifeiliaid cnoi cil gwyllt.

Y prif arwyddion yw twymyn uchel, poer gormodol, chwyddo'r wyneb a'r tafod, a syanosis y tafod. Mae chwyddo'r gwefusau a'r tafod yn rhoi ymddangosiad glas nodweddiadol i'r tafod, er mai mewn lleiafrif o'r anifeiliaid mae hyn yn digwydd. Gall arwyddion trwynol fod yn amlwg, gyda rhedlif trwynol ac anadlu stertorous.

Mae rhai anifeiliaid hefyd yn datblygu briwiau traed, gan ddechrau gyda coronitis, gyda chloffni o ganlyniad. Mewn defaid, gall hyn arwain at gerdded ar ben-glin. Mewn gwartheg, mae symud y traed yn gyson wedi arwain at roi'r llysenw **y clefyd dawnsio** i'r tafod glas. Gwelir dirdro'r gwddf ( opisthotonos neu torticollis ) mewn anifeiliaid sydd wedi'u heffeithio'n ddifrifol.

Nid yw pob anifail yn datblygu arwyddion, ond mae pob un sy'n gwneud yn colli cyflwr yn gyflym, a'r rhai mwyaf sâl yn marw o fewn wythnos. Ymysg yr anifeiliaid yr effeithir arnynt nad ydynt yn marw, mae adferiad yn araf iawn, yn para sawl mis.

Cyfnod magu'r clefyd yw 5-20 diwrnod, ac mae pob arwydd fel arfer yn datblygu o fewn mis. Mae'r gyfradd marwolaethau yn isel fel arfer, ond mae'n uchel mewn bridiau o ddefaid sy'n agored i niwed. Yn Affrica, efallai na fydd bridiau lleol o ddefaid yn marw, ond mewn bridiau wedi'u mewnforio, gall fod hyd at 90%. 

Mewn gwartheg, geifr ac anifeiliaid cnoi cil, mae heintiad fel arfer yn asymptomatig er gwaethaf lefelau uchel o'r feirws yn y gwaed. Eithriad yw ceirw coch, ac ynddynt hwy fe all y clefyd fod mor enbyd ag mewn defaid. 

## Gweler hefyd
*Tafod jeli

## Cyfeiriadau 
Categori:Clefydau anifeiliaid
Stamford Bridge

Gallai **Stamford Bridge** gyfeirio at:

* Stamford Bridge, pentref yn Nwyrain Swydd Efrog, gogledd-dwyrain Lloegr
** Brwydr Stamford Bridge, brwydr a ymladdwyd ger y pentref 25 Medi 1066
* Stamford Bridge, pentrefan yn Swydd Gaer
* Stamford Bridge, stadiwm pêl-droed yn Fulham, Llundain

----
Série A

**Campeonato Brasileiro Série A** (), a elwir yn gyffredin fel **Série A**, **Série A Brasil** neu'r **Brasileirão** (), yw adran bêl-droed lefel uchaf Brasil. Mae gan Série A system o ddyrchafu a disgyn gyda Série B. Fe'i hystyrir fel y gynghrair orau yn y byd nad yw'n Ewropeaidd.

## Clybiau
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025.

## Gweler hefyd
* Cwpan Brasil
* Série A1 (cynghrair cyfatebol y menywod)

## Cyfeiriadau
Brasil 1
Categori:Pêl-droed ym Mrasil
Harry Kane

Mae **Harry Edward Kane** (ganed 28 Gorffennaf 1993) yn bêl-droediwr proffesiynol o Loegr sy'n chwarae fel ymosodwr i Bayern Munich a thîm cenedlaethol Lloegr. Mae'n cael ei ystyried yn un o bêl-droedwyr gorau'r byd. Ef hefyd yw Tottenham Hotspur a sgoriwr gorau erioed Lloegr, ac ef yw'r ail sgoriwr goliau uchaf erioed yn yr Uwch Gynghrair Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Stamford Bridge, Dwyrain Swydd Efrog

:''Mae'r erthygl hon am y pentref yn Swydd Efrog. Am ddefnyddiau eraill o'r enw, gweler Stamford Bridge.''

Pentref a phlwyf sifil yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Stamford Bridge**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog. Saif y pentref ar lannau Afon Derwent. Saif tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r dwyrain o ddinas Efrog.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,993.

## Hanes
Mae'r pentref yn adnabyddus am fod yn lleoliad Brwydr Pont Stamford ym 1066.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Pentrefi Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil Dwyrain Swydd Efrog
Jude Bellingham

Mae **Jude Victor William Bellingham** (ganed 29 Mehefin 2003) yn bêl-droediwr proffesiynol o Loegr sy'n chwarae fel chwaraewr canol cae i Real Madrid a thîm cenedlaethol Lloegr. Mae'n cael ei ystyried yn un o bêl-droedwyr gorau'r byd.

Dechreuodd Bellingham ei yrfa yn Birmingham City gyda'i frawd Jobe Bellingham, sydd hefyd yn bêl-droediwr proffesiynol. Yna symudodd i Borussia Dortmund cyn symud i Real Madrid.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Luka Modrić

Mae **Luka Modrić** (; ganed 9 Medi 1985) yn bêl-droediwr proffesiynol o Croatia sy'n chwarae fel chwaraewr canol cae i Real Madrid a thîm cenedlaethol Croatia, y ddau ohonynt ef yw capten y ddau. Fe'i hystyrir yn un o'r chwaraewyr canol cae gorau erioed, ac fe'i hystyrir fel y pêl-droediwr Croataidd gorau erioed.

Dechreuodd Modrić ei yrfa yn Dinamo Zagreb cyn symud i Tottenham Hotspur. Yna symudodd i Real Madrid.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pêl-droedwyr o Croatia
Boca Juniors

Mae **Club Atlético Boca Juniors** (**CABJ**; ), a elwir yn gyffredin yn **Boca Juniors** neu'n syml **Boca**, yn glwb pêl-droed proffesiynol o La Boca yn Buenos Aires. Y clwb yw'r mwyaf llwyddiannus yn yr Ariannin, ar ôl ennill 74 o deitlau swyddogol. Maen nhw wedi chwarae yn y Primera División ers 1913.

Mae Boca Juniors yn cael ei ystyried yn un o'r Pump Mawr ym mhêl-droed yr Ariannin, gyda'r lleill yn Independiente, Racing, River Plate a San Lorenzo.

Mae gan Boca Juniors gystadleuaeth ffyrnig â River Plate, a elwir yn Superclásico.

Mae Boca Juniors yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Alberto José Armando, sy'n fwy adnabyddus fel La Bombonera.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed yr Ariannin
Goresgyniad Normanaidd Lloegr

Goresgyniad Teyrnas Lloegr yn 11g gan fyddin dan arweiniad William, Dug Normandi, a elwir yn ddiweddarach yn "Gwilym Goncwerwr", oedd **Goresgyniad Normanaidd Lloegr**. Ychydig ddyddiau ar ôl i fyddin William lanio ar arfordir deheuol Lloegr ymladdwyd Brwydr Hastings ar 14 Hydref 1066. Yno trechwyd byddin Lloegr dan arweiniad y Brenin Harold a lladdwyd Harold ei hun. Coronwyd William yn frenin, er na fyddai ei goncwest o Loegr gyfan wedi'i chwblhau tan 1072, ar ôl iddo atal amryw o wrthryfeloedd.

## Digwyddiadau 1066
Bu farw Brenin Lloegr, Edward y Cyffeswr, ar 5 Ionawr 1066 heb epil. Dewiswyd ei frawd-yng-nghyfraith, Harold Godwinson, i'w olynu, a chafodd Harold ei goroni'n frenin yn Abaty Westminster y diwrnod canlynol.

Heriwyd hawl Harold i'r orsedd ar unwaith gan ddau reolwr pwerus o dramor. Honnodd Brenin Norwy, Harald III, a adnabyddir yn gyffredin fel Harald Hardrada, fod cytundeb wedi bod rhwng ei ragflaenydd, Magnus I, a brenin cynharach Lloegr, Harthacnut, yn ôl pa un a fyddai’n marw heb etifedd, byddai’r llall yn etifeddu teyrnasoedd Lloegr a Norwy. Yn ei dro, honnodd William, Dug Normandi, fod Edward y Cyffeswr wedi addo’r orsedd iddo a bod Harold wedi tyngu llw ar ei gytundeb i hyn.

Glaniodd Harald Hardrada yng ngogledd-ddwyrain Lloegr ym mis Medi. Cafodd ei drechu a'i ladd gan Harold ym Mrwydr Stamford Bridge (yn Nwyrain Swydd Efrog heddiw) ar 25 Medi. Glaniodd William, Dug Normandi, ar arfordir deheuol Lloegr, yn Pevensey (yn Nwyrain Sussex heddiw), ar 28 Medi. Ymdeithiodd Harold a'i luoedd 200 milltir (320&nbsp;km) i'r de i'w gyfarfod a'i wynebu ym Mrwydr Hastings ar 14 Hydref. Arweiniodd y frwydr hon at farwolaeth Harold a buddugoliaeth William. Coronwyd William yn frenin yn Abaty Westminster ar Ddydd Nadolig.

## Meddiannu grym
Roedd angen i William o hyd fynnu ei rym dros Loegr, a gafodd ei ysgwyd gan nifer o wrthryfeloedd tan 1072. Er mwyn rheoli ei deyrnas yn well, sefydlodd William nifer o gestyll mewn lleoliadau strategol a chymerodd diroedd oddi wrth yr uchelwyr Eingl-Sacsonaidd a'u hailddosbarthu i'w ddilynwyr Normanaidd. Cafodd y goresgyniad Normanaidd ganlyniadau pellgyrhaeddol i hanes Lloegr, lle'r oedd y dosbarth llywodraethol newydd yn dal ei stadau ffiwdal yn uniongyrchol oddi wrth y brenin ac yn siarad Ffrangeg Normanaidd. Ar haenau isaf cymdeithas, diflannodd caethwasiaeth yn y degawdau yn dilyn y goncwest, er y gallai hyn fod wedi cyflymu proses a oedd eisoes ar y gweill.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes milwrol Lloegr
Categori:Oes y Normaniaid yn Lloegr
Categori:11eg ganrif yn Lloegr
CA River Plate

Mae **Club Atlético River Plate** (**CARP**), a elwir yn gyffredin yn **River Plate** neu'n syml **River**, yn glwb pêl-droed proffesiynol o Belgrano yn Buenos Aires. Mae'r clwb yn chwarae yn y Primera División. Fe'i henwir ar ôl Afon Arian (a elwir yn  yn Saesneg), yr afon sy'n rhedeg trwy Buenos Aires.

Mae River Plate yn cael ei ystyried yn un o'r Pump Mawr ym mhêl-droed yr Ariannin, gyda'r lleill yn Boca Juniors, Independiente, Racing a San Lorenzo.

Mae gan River Plate gystadleuaeth ffyrnig â Boca Juniora, a elwir yn Superclásico.

Mae Boca Juniors yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Coffadwriaethol, y stadiwm mwyaf yn Ne America.

## Cyfeiriadau
River Plate
Ryan Malgarini

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Ryan Timothy Malgarini** (ganwyd 12 Mehefin 1992), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi, gan gynnwys Freaky Friday (2003).

Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Carfanau Cwpan Clwb y Byd FIFA 2025

Mae'n ofynnol i bob un o'r 32 clwb sy'n cymryd rhan yng Nghwpan Clwb y Byd FIFA 2025 gofrestru carfan o rhwng 26 a 32 o chwaraewyr, gan gynnwys tri gôl-geidwad. Dyma'r unig chwaraewyr sy'n cael chwarae yn y twrnamaint.

Oherwydd bod y twrnamaint yn digwydd ym mis Mehefin an mis Gorffennaf, ychwanegodd FIFA ffenestr drosglwyddo haf ychwanegol cyn y twrnamaint.

## Grŵp A
### Al Ahly
Rheolwr:  José Riveiro

### Inter Miami
Rheolwr:  Javier Mascherano

### Palmeiras
Rheolwr:  Abel Ferreira

### Porto
Rheolwr:  Martín Anselmi

## Grŵp B
### Atlético Madrid
Rheolwr:  Diego Simeone

### Botafogo
Rheolwr:  Renato Paiva

### Paris Saint-Germain
Rheolwr:  Luís Enrique

### Seattle Sounders
Rheolwr:  Brian Schmetzer

## Grŵp C
### Auckland City
Rheolwr:  Ivan Vicelich

### Bayern Munich
Rheolwr:  Vincent Kompany

### Benfica
Rheolwr:  Bruno Lage

### Boca Juniors
Rheolwr:  Miguel Ángel Russo

## Grŵp D
### Chelsea
Rheolwr:  Enzo Maresca

### Espérance Tiwnis
Rheolwr:  Maher Kanzari

### Flamengo
Rheolwr:  Filipe Luís

### Los Angeles FC
Rheolwr:  Steve Cherundolo

## Grŵp E
### Inter Milan
Rheolwr:  Cristian Chivu

### Monterrey
Rheolwr:  Domènec Torrent

### River Plate
Rheolwr:  Marcelo Gallardo

### Urawa Red Diamonds
Rheolwr:  Maciej Skorża

## Grŵp F
### Borussia Dortmund
Rheolwr:  Niko Kovač

### Fluminense
Rheolwr:  Renato Gaúcho

### Mamelodi Sundowns
Rheolwr:  Miguel Cardoso

### Ulsan HD
Rheolwr:  Kim Pang-on

## Grŵp G
### Al Ain
Rheolwr:  Vladimir Ivić

### Juventus
Rheolwr:  Igor Tudor

### Manchester City
Rheolwr:  Pep Guardiola

### Wydad Casablanca
Rheolwr:  Mohamed Amine Benhachem

## Grŵp H
### Al Hilal
Rheolwr:  Simone Inzaghi

### Pachuca
Rheolwr:  Jaime Lozano

### Real Madrid
Rheolwr:  Xabi Alonso

### Red Bull Salzburg
Rheolwr:  Thomas Letsch

## Ystadegau
### Cynrychiolaeth chwaraewr yn ôl gwlad
## Cyfeiriadau
Cwpan Clwb y Byd FIFA 2025
Melissa Hortman

Gwleidydd a chyfreithiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Melissa Anne Hortman** (ganwyd **Haluptzok**; 27 Mai 1970 – 14 Mehefin 2025). Gwasanaethodd fel 61ain Llefarydd Tŷ Cynrychiolwyr Minnesota o 2019 i 2025. Fel aelod o'r Blaid Ddemocrataidd-Ffermwr-Llafur, cynrychiolodd rannau gogleddol ardal fetropolitan y "Twin Cities" (Minneapolis–Saint Paul) yn Nhŷ Cynrychiolwyr Minnesota o 2005 hyd at ei llofruddiaeth yn 2025.

Llofruddiwyd Hortman a'i gŵr yn eu cartref ym Mharc Brooklyn, Minnesota, gan Vance Luther Boelter. a honnir iddo hefyd geisio llofruddio seneddwr talaith Minnesota, John Hoffman, mewn saethu cysylltiedig yr un diwrnod. Dywedodd yr FBI fod cymhellion gwleidyddol i'r llofruddiaethau.  Mae Boelter yn adnabyddus am fod yn gefnogwr i Donald Trump.

Cafodd Hortman ei geni fel Melissa Anne Haluptzok yn Fridley, Minnesota.   Cafodd ei magu ym Mharc Spring Lake ac Andover, a graddiodd o Ysgol Uwchradd Blaine yn Blaine, Minnesota, ym 1988. 

Derbyniodd Hortman radd Baglor yn y Celfyddydau (*magna cum laude*) mewn athroniaeth a gwyddor wleidyddol o Brifysgol Boston ym 1991. 

Gweithiodd Hortman fel intern yn Senedd yr Unol Daleithiau i Al Gore a John Kerry. Denodd sylw'r cyhoedd gyntaf ym 1997, fel cyfreithiwr ar achos yn ymwneud â gwahaniaethu mewn tai gan landlordiaid; enillodd wobr sifil o $490,181 i'w chleient. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2025
Brian Wilson

Cerddor, cyfansoddwr caneuon, canwr a chynhyrchydd recordiau o'r Unol Daleithiau oedd **Brian Douglas Wilson** (20 Mehefin 1942 – 11 Mehefin 2025). Roedd e'n gyd-sefydlydd y Beach Boys. 

Cafodd Wilson ei eni yng Nghanolfan Feddygol Ysbyty Centinela yn Inglewood, Califfornia, plentyn cyntaf Audree Neva (née Korthof) a Murry Wilson, peiriannydd a cyfansoddwr caneuon rhan-amser.  Roedd gyda Brian dau frawd iau, Dennis (g. 1944) a Carl (g. 1946).  Yn fuan ar ôl genedigaeth Dennis, symudodd y teulu o Inglewood i 3701 West 119th Street yn Hawthorne, Califfornia.

Ym 1962, llofnododd Wilson a'r Beach Boys gontract saith mlynedd gyda Capitol Records o dan y cynhyrchydd Nick Venet. Yn ystod sesiynau ar gyfer eu halbwm cyntaf, ''Surfin' Safari'', sicrhaodd reolaeth gynhyrchu dros yr albwm.

Ym 1966, dywedodd Wilson, "Fe wnaeth cyrhaeddiad y Beatles [yn yr Unol Daleithiau] fy ysgwyd yn fawr. [...] Felly fe wnaethon ni gamu ar y nwy ychydig."  Mae sengl y Beach Boys ym mis Mai 1964 "I Get Aroun", eu cân gyntaf i gyrraedd rhif un yn yr Unol Daleithiau, wedi'i nodi fel un sy'n cynrychioli ymateb llwyddiannus i'r Ymosodiad Prydeinig a dechrau cystadleuaeth answyddogol rhwng Wilson a'r Beatles, yn bennaf Paul McCartney.  Erbyn diwedd 1964, roedd Wilson yn wynebu straen seicolegol cynyddol oherwydd pwysau gyrfa. 

Yng nghanol 1968, cafodd Wilson ei dderbyn i ysbyty seiciatrig, o bosibl yn wirfoddol. Cadwyd ei gyfnod yn yr ysbyty yn breifat, ac aeth ei gyd-aelodau o'r band ymlaen â sesiynau recordio ar gyfer *20/20* (Chwefror 1969).  Ar ôl cael ei ryddhau yn ddiweddarach yn y flwyddyn, anaml y byddai Wilson yn gorffen unrhyw draciau i'r band, gan adael llawer o'i allbwn dilynol i Carl ei gwblhau.

## Bywyd personol 
Priododd Wilson ddwy waith, y tro cyntaf i Marilyn Rovell yn 1964, a ganwyd dwy ferch iddynt, Carnie a Wendy. Aeth y ddau ferch ymlaen i ffurfio grŵp ei hunain, Wilson Phillips a gafodd tri sengl rhif 1 yn yr Unol Daleithiau. Ysgarodd Wilson a Rovell yn 1979. Dechreuodd garu gyda Melinda Kae Ledbetter yn 1986 a daeth hi'n reolwr arno yn nes ymlaen. Priododd y ddau yn 1995 ac fe wnaeth y cwpl fabwysiadu pump o blant. Bu farw Melinda yn Ionawr 2024

Bu farw Wilson yn 82 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pianyddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl gydag anhwylder deubegwn
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Swedaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Iseldiraidd
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau

Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Articles with hCards