Daearyddiaeth

Astudiaeth wyddonol o wyneb y Ddaear yw **daearyddiaeth**, yn ogystal ag asturdiaeth o'i nodweddion, ei thrigolion a ffenomenâu amrywiol. Y gair Groeg am y maes hwn oedd *γεωγραφία* ('geograffia', sef 'disgrifiad o'r Ddaear') ac fe'i defnyddiwyd yn gyntaf gan Eratosthenes (276–194 BC). Yn grynno, rhennir y pwnc yn ddwy ran, sef: nodweddion ffisegol, naturiol (daearyddiaeth ffisegol) a daearyddiaeth ddynol.

Mae daearyddiaeth fodern yn ddisgyblaeth eang sy'n ceisio deall gwahanol rannau o'r Ddaear (llefydd, cyfandiroedd, gwledydd), sut y daethant i fodolaeth (sy'n cynnwys elfennau o ddaeareg), ffenomenau naturiol a dynol a'r berthynas rhwng dyn a'r tir.

## Canghennau Daearyddiaeth 
### Daearyddiaeth ffisegol 
Prif faes daearyddiaeth ffisegol yw gwyddor Daear. Mae'n ceisio deall y lithosffer, yr hydrosffer, yr atmosffer, y pedosffer a phatrymau fflora a ffawna (sef y bioseffer). Gellir dosbarthu daearyddiaeth ffisegol fel hyn:

:

Y termau arferol am Ddaearyddiaeth ffisegol yn Saesneg yw: *Physical geography*, *geosystems* a *physiography*.

### Daearyddiaeth ddynol 
Mae daearyddiaeth ddynol yn cael ei chyfri'n un o'r 'gwyddorau cymdeithas' ac yn cynnwys astudiaeth o'r Ddaear, ei phobl a'u cymuned, eu diwylliant, economeg a sut y mae pobl yn parchu neu'n amharchu eu hamgylchedd.

Mae'n cynnwys agweddau dynol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd, sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas. Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear (gwelwch daearyddiaeth ffisegol) mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.
 
:

## Daearyddwyr nodedig
*David Tannatt William Edgeworth, (1858–1934), fforiwr a daearegydd
*George Everest, (1790–1866), fforiwr
*Emrys George Bowen (1900–1983), daearyddwr
*David Brunt (1886–1965), meteorolegydd
*Syr John Houghton (g.1931, Dyserth), awdurdod ar gynhesu byd-eang; cyfarwyddwr y Swyddfa Feteorelegol (1983 - 1991)
*Kenneth Glyn Jones (1915–1995), seryddwr

## Cyfandiroedd 
* Affrica
* Asia
* Ewrop
* Gogledd America
* De America
* Antarctica

## Gweler hefyd 
* Daearyddiaeth economaidd Cymru
* Daeareg
* Gwledydd y byd


Categori:Gwyddorau daear
Categori:Gwyddorau cymdeithas

## Rhagymadrodd 
Mae daearyddiaeth yn astudiaeth systematig o'r Ddaear, ei nodweddion , a'r ffenomenau sy'n digwydd arni. Er mwyn i rywbeth ddisgyn i faes daearyddiaeth , yn gyffredinol mae angen rhyw fath o gydran ofodol y gellir ei gosod ar fap, megis cyfesurynnau , enwau lleoedd , neu gyfeiriadau . Mae hyn wedi arwain at gysylltu daearyddiaeth â chartograffeg ac enwau lleoedd . Er bod llawer o ddaearyddwyr wedi'u hyfforddi mewn toponymy a chartoleg , nid dyma yw eu prif ddiddordeb . Mae daearyddwyr yn astudio dosbarthiad gofodol ac amser y Ddaear o ffenomenau , prosesau , a nodweddion yn ogystal â rhyngweithiad bodau dynol a'u hamgylchedd.  Gan fod gofod a lle yn effeithio ar amrywiaeth o bynciau, megis economeg , iechyd , hinsawdd , planhigion ac anifeiliaid , mae daearyddiaeth yn rhyngddisgyblaethol iawn . Mae natur ryngddisgyblaethol y dull daearyddol yn dibynnu ar roi sylw i'r berthynas rhwng ffenomenau ffisegol a dynol a'u patrymau gofodol .  Mae daearyddiaeth yn benodol i'r blaned Ddaear , a nodir cyrff nefol eraill , megis " daearyddiaeth Mars , " neu rhoddir enw arall iddyntc , megis areograffeg yn achos Mars .   Gellir rhannu daearyddiaeth fel disgyblaeth yn fras yn dri phrif faes atodol: daearyddiaeth ddynol, daearyddiaeth ffisegol , a daearyddiaeth dechnegol.  Mae'r cyntaf yn canolbwyntio'n bennaf ar yr amgylchedd adeiledig a sut mae bodau dynol yn creu , yn gweld , yn rheoli ac yn dylanwadu ar ofod .  Arweiniodd y gwahaniaeth rhwng y dulliau hyn at drydydd maesc, daearyddiaeth amgylcheddol , sy'n cyfuno daearyddiaeth ffisegol a dynol ac yn ymwneud â'r rhyngweithiadau rhwng yr amgylchedd a bodau dynol . 

## Cysyniadau craidd 
### Gofod 
 tri dimensiwn llaw dde a ddefnyddir i nodi safleoedd yn y gofod.]]

Er mwyn i rywbeth fodoli ym myd daearyddiaeth , rhaid ei fod yn gallu cael ei ddisgrifio'n ofodol . Felly , gofod yw'r cysyniad mwyaf sylfaenol ar sylfaen daearyddiaeth .   Mae'r cysyniad mor sylfaenol , fel bod daearyddwyr yn aml yn cael anhawster i ddiffinio'n union beth ydyw , ac yn hytrach yn cymryd yn ganiataol bod pawb yn gwybod am beth maen nhw'n siarad . Ar ei fwyaf sylfaenol, gofod absoliwt yw union safle , neu gyfesurynnau gofodol , gwrthrychauc, personau , lleoedd , neu ffenomenau yr ymchwilir iddynt .  Mae gofod absoliwt yn arwain at olwg y byd fel ffotograff , gyda phopeth wedi rhewi yn ei le pan gofnodwyd y cyfesurynnauc. Heddiw , mae daearyddwyr yn cael eu hyfforddi i gofio nad y byd yw'r ddelwedd statig sy'n ymddangos ar fap; ac yn lle hynny, y gofod deinamig lle mae pob proses yn rhyngweithio ac yn digwydd .   Mewn daearyddiaeth ddynol , lle yw synthesis y cyfesurynnau ar wyneb y Ddaear , y gweithgaredd a'r defnydd sy'n digwydd, wedi digwydd , a bydd yn digwydd yn y cyfesurynnau , a'r ystyr a briodolir i'r gofod gan unigolion a grwpiau dynol .   Fel disgyblaeth felly , mae'r term lle mewn daearyddiaeth yn cynnwys yr holl ffenomenau gofodol sy'n digwydd mewn lleoliad , y defnydd a'r ystyron amrywiol y mae bodau dynol yn eu priodoli i'r lleoliad hwnnw , a sut mae'r lleoliad hwnnw'n effeithio ar bob lleoliad arall ar y Ddaear ac yn cael ei effeithio ganddo .    Mewn ffiseg , nid yw gofod ac amser yn cael eu gwahanu , ac fe'u cyfunir i'r cysyniad o amser gofod. Mae daearyddiaeth yn ddarostyngedig i gyfreithiau ffiseg, ac wrth astudio pethau sy'n digwydd yn y gofod , rhaid ystyried amser . Mae amser mewn daearyddiaeth yn fwy na dim ond y cofnod hanesyddol o ddigwyddiadau a ddigwyddodd ar wahanol gyfesurynnau arwahanol; ond mae hefyd yn cynnwys modelu symudiad deinamig pobl , organebau , a phethau trwy'r gofod .  Mae delweddu amser dros ofod yn heriol o ran cartograffeg , ac mae'n cynnwys Space-Prim a mapiau animeiddiedig . 

### Graddfa 
Graddfa yng nghyd-destun map yw'r gymhareb rhwng pellter a fesurir ar y map a'r pellter cyfatebol fel y'i mesurir ar y ddaear .   Mae'r cysyniad hwn yn sylfaenol i ddisgyblaeth daearyddiaeth , nid cartograffeg yn unig , gan fod ffenomenau yr ymchwilir iddynt yn ymddangos yn wahanol yn dibynnu ar y raddfa a ddefnyddir .   Graddfa yw'r ffrâm y mae daearyddwyr yn ei defnyddio i fesur gofod , ac yn y pen draw i geisio deall lle .   Mae Tobler ac eraill wedi mynd i'r afael â'r beirniadaethau hyn.  Fodd bynnag, mae hon yn ffynhonnell ddadl barhaus mewn daearyddiaeth ac mae'n annhebygol o gael ei datrys unrhyw bryd yn fuan . Mae nifer o ddeddfau wedi'u cynnig , a deddf daearyddiaeth gyntaf Tobler yw'r un a dderbynnir fwyaf mewn daearyddiaeth. Mae rhai wedi dadlau nad oes angen rhifo cyfreithiau daearyddol. Mae bodolaeth y cyntaf yn gwahodd eiliad , ac mae llawer wedi cynnig eu hunain fel hynny. Cynigiwyd hefyd y dylid symud cyfraith ddaearyddiaeth gyntaf Tobler i'r ail a gosod un arall yn ei lle. Mae rhai o’r deddfau daearyddiaeth arfaethedig isod:

* Cyfraith daearyddiaeth gyntaf Tobler: "Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall, ond mae pethau agos yn fwy cysylltiedig na phell"  
* Ail gyfraith daearyddiaeth Tobler: "mae'r ffenomen y tu allan i faes diddordeb daearyddol yn effeithio ar yr hyn sy'n digwydd y tu mewn."
* Cyfraith daearyddiaeth Arbia: "Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall, ond mae'r pethau a welir mewn cydraniad gofodol bras yn fwy cysylltiedig na'r hyn a welir mewn cydraniad manylach."
* yr egwyddor ansicrwydd: “bod y byd daearyddol yn anfeidrol gymhleth a bod yn rhaid i unrhyw gynrychioliad felly gynnwys elfennau o ansicrwydd, bod llawer o ddiffiniadau a ddefnyddir wrth gaffael data daearyddol yn cynnwys elfennau o amwysedd, a’i bod yn amhosibl mesur lleoliad ar wyneb y Ddaear yn union."

## Cyfeiriadau