Palmach

250px|bawd|Arfbaid y Palmach ar gofeb Brigâ Harel, 2014 

Uned o'r Haganah, cyrff parafilwrol yr Yishuv (y gymuned Iddewig) yn ystod cyfnod Palesteina dan Fandad, oedd y **Palmach** (Hebraeg: פלמ"ח acronym ar gyfer *Plugot Maḥatz* - yn llythrennol, "milwyr sioc"). Sillefir yr enw weithiau fel **Palmah** hefyd. Bu'n ymladd ac amddiffyn Iddewon yn erbyn gwrthsafiad yr Arabiaid brodorol, pwerau'r Echel (Axis) yn yr Ail Ryfel Byd ac yna yn erbyn llywodraethiant Brydeinig wedi'r Rhyfel. Roedd yn rhan o lu fwy, confensiynol yr Yishuv. Daeth i ben wedi sefydlu Gwladwriaeth Israel, pan wnaethpwyd ef yn rhan o luoedd arfog swyddogol y wlad newydd.

## Hanes
bawd|Menywod y Palmach, Ein Gedi, 1942

Sefydlwyd y Palmach ar 15 Mai 1941 ar adeg o'r Ail Ryfel Byd pan oedd yn edrych fel y gallai lluoedd y Natsïaid o dan arweiniad Erwin Rommel, dorri o Ogledd Affrica ac ym ymosod ar Balesteina. Sefydlydd y Palmach oedd Yitzhak Sadeh a gydweithiodd gyda staff y fyddin Brydeinig i greu cyrchlu a fyddai'n cynnwys Iddewon oedd wedi ymrestru yn y Fyddin Brydeinig er mwyn ymladd yn erbyn y Natsïaid. Roedd yr Uned yn un oedd wedi ei hyfforddi gan y Prydeinwyr ac yn cael ei hyfforddi mewn rhyfelgrefft sylfaenol sy'n dysgu'r pethau sylfaenol ynghyd â *sabotage*. Roedd y Palmach yn cynnwys:

* naw sgwadron yr oedd eu hyfforddiant yn cynnwys, ymysg pethau eraill, patrolau, hyfforddiant corfforol ac astudiaeth maes;
* sgwadron y Palyam, wedi'i hyfforddi mewn ymgyrchoedd ar y môr;
* uned comando, a fedyddiwyr yn "Peter Haas", oedd yn cynnwys gwirfoddolwyr Iddewig o'r Almaen a baratowyd ar gyfer ymsefydlu tu ôl i linellau'r gelyn;
* uned barasiwt o'r enw "Balkan"

Cynhaliwyd camau cyntaf Palmch yn 1941 gan 23 o recriwtiaid a arweiniad swyddog Brydeinig. Pwrpas y cyrch oedd  er mwyn sabotage ffatri arfau yn Syria, oedd o dan gyfrifoldeb Llywodraeth Vichy Ffrainc oedd yn gefnogol i'r Natsiaid. Collwyd yr uned gyfan a does dim olion ohono hyd heddiw.

## Wedi'r Rhyfel
bawd|dde|Yr **Ha-Machlaka Ha-Germanit**: y "Platŵn Almaenig" (h.y. Comando Dwyrain Canol) a weithrdodd cyrchoedd cudd a sabotage yn erbyn targedau Natsiaid yn y Dwyrain Canol a'r Balcanau
Gyda diwedd yr Ail Ryfel Byd, chwaraeodd y Palmach rôl hanfodol yn y frwydr Seionistaidd yn erbyn Llywodraeth y Mandad Prydeinig ym Mhalesteina. Roedd y Palmach nawr yn ymladd yn erbyn yr union bobl roeddynt wedi ei gefnogi cwta flwyddyn neu ddwy yn gynt.

Am gyfnod, unodd y Palmach â sefydliadau parafilwrol Seionyddol eraill i ffurfio 'Mudiad Gwrthryfel Hebraeg'. Dyna pryd trefnodd y Palmach rhyddhad gwersyll ffoaduriaid Atlit. Defnyddiwyd y tactegau sabotage i ddymchwul pontydd, gorsafoedd radar, cerbydau heddlu, cychod patrôl a'r llongau Llynges Frenhinol Brydeinig, oedd yn ceisio rhwystro mewnfudwyr a ffoaduriaid Iddewig rhag cyrraedd Palesteina. Cymerodd y Palmach rhan weithgar yn Aliyah Bet (mewnfudo anghyfreithlon gan Iddewon) a glanio cychod anghyfreithlon ar lannau Palesteina.

O fewn yr uned, tyfodd ymdeimladau cryf o frawdoliaeth rhwng yr aelodau cyffredin a'u swyddogion. Yn ogystal â'u paratoadau milwrol, bu aelodau'r Palmah hefyd yn hyfforddi ar gyfer trin y tir er mwyn paratoi ar gyfer gwladychu'r dyfodol. Ar ddiwedd 1944, sefydlodd y kibbutz Beit-Keshet ganddynt.

Cyrch olaf y Palmach fel uned annibynnol oedd yn erbyn llu filwrol answyddogol asgell dde Iddewig, yr Irgun fel rhan o Ddigwyddiad yr *Altalena*. Ar 22 Mehefin 1948 glaniodd yr Irgun long yr Altalena, oedd wedi ei llwytho ag arfau, oddi ar arfordir Tel Aviv. Gorchmynodd David Ben-Gurion, Prif Weinidog Israel newydd i'r Palmach rwystro'r arfau rhag cael eu glanio ar y tir. Mewn cyrch a arweiniwyd gan Yigal Allon, gydag Yitzhak Rabin fel ei ddirprwy, defnyddiwyd canon i suddo'r llong. Lladdwyd un aelod o'r Palmach ac un deg pendwar aelod o'r Irgun.

## Annibyniaeth
Yn y cyfnod rhwng 29 Tachwedd 1947, pan benderfynodd y Cenhedloedd Unedig greu gwladwriaeth Iddewig, a 14 Mai 1948, Diwrnod Datganiad Annibyniaeth Israel, prif weithgaredd y Palmach oedd trfnu cyrchoedd i ennill a chadw rheolaeth o'r ffyrdd er mwyn diogelu trafnidiaeth nwyddau, arfau a phobl Iddewig rhag ymosodiadau gan Arabiaid. Gyda genedigaeth Llu Amddiffyn Israel (yr IDF), amlyncwyd y Palmach a'r 'fyddin' answyddogol Iddewig, yr Haganah i fyddin swyddogol i wladwriaeth newydd. Daeth y mwyafrif o swyddogion unedau arbennig yr IDF mewn gwirionedd o unedau o'r Palmach.

Erbyn dechrau Rhyfel Annibynaieth Israel go iawn yn 1947 roedd gan y Palmach dros 2,000 o ddynion a menywod mewn 3 brigâd ymladd ac unedau atodol awyr, morol a chudd-wybodaeth. Collodd y Palmach gyfanswm o 1,187 o ymladdwyd yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Israel yn y blynyddoedd cyn sefydlu'r wlad. Bu farw nhw mewn cyrchoedd yn arwain at annibyiaeth ac yna lladdwy 574 yn rhan o fyddin Israel: 524 a laddwyd wrth ymladd brwydr neu gyrch; 77 fel rhan o amddiffyn neu mudo confois bwyd, arfau a phobl.

Ar 7 Tachwedd 1948 penderfynodd llywodraeth Israel datgymalwyd system staff y Palmach, gan ddadlau na allai gwlad gael mwy nag un llu arfog ac mae'r llu arfog swyddogol, a'r unig lu yn Israel bellach, fyddai'r IDF.

## Pobl enwog bu'n gwasanaethu yn Palmach
:Arthur Goldreich (en)
:Yitzhak Rabin

### Uchel Swyddi
*Yitzhak Sadeh - Prif Gomander Cyffredinol Palmach
*Yigal Allon - Ail Gyfarwyddwr Cyffredinol Palmach (1945-1948)

### Pennaeth yr Unedau Arbennig
*Yigal Allon - Comander Adran Syria

### Swyddogion Cwmnïau (1943-)
*Yigal Allon, Comander Aleph Pluga
*Moshe Dayan, Pennaeth Beth Pluga
*Rafael Eitan - 4ydd Bataliwn Cwmni A. (1948)

## Cyswllt Cymreig
Roedd yr awdur Iddewig Judith Maro yn aelod o'r Palmach yn ei hieuenctid. Priododd Yehudit 'Ida' Grossman, fel oedd ar y pryd, â'r milwr Brydeinig, Jonah Jones gan symud i fyw i Gymru. Ysgrifennodd lyfr *Atgofion Haganah* am ei chyfnod fel aelod o luoedd arfog yr Yishuv.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Amgueddfa'r Palmach 
*Testun a ffilm am y Palmach

Categori:Lluoedd arbennig Israel