Molokaʻi

Ynys yn ynysfor Hawäi yw **Molokai** neu **Molokai**, sydd hefyd yn dwyn yr enw "Yr Ynys Gyfeillfar". Mae'n 61 wrth 16&nbsp;km (38 wrth 10 milltir) o faint ar ei hiraf ac mae ganddi 673.4&nbsp;km2 (260 millitir sgwâr) o dir y gellir ei ddefnyddio, sy'n golgyu mai hi yw'r bumed ynys fwyaf o brif ynysoedd Hawäi a'r 27ain ynys fwyf yn yr Unol Daleithiau. Saif i'r dwyrain o Oahu ar draws 40&nbsp;km (25 milltir) Sianel Kaiwi ac i'r gogledd o Lānai a Sianel Kalohi rhyngddynt.

Mae'r ynys yn adnabyddus am dyfu pinafalau, ffermio gwartheg, twristiaeth a'r datblygiadau gan Molokai Ranch ar y rhan fwyaf o'r ynys. Gall y trigolion ac ymwelwyr i ben gorllewinol Molokai weld goleuadau Honolulu ar Oʻahu gyda'r nos a Lānai a Maui gyfagos o unrhyw bwynt ar hyd arfordir deheuol yr ynys. Yn Swydd Kalawao ar Benrhyn Kalaupapa ar arfordir y gogledd, sefydlwyd aneddiadau ym 1866 i drin pobl wahanglwyfus mewn cwarantin a pharhaodd hyn tan 1969. Parc Hanesyddol Cenedlaethol Kalaupapa sydd yn gyfrifol am warchod y swydd a'r ardal gyfan erbyn hyn.

## Daearyddiaeth 
link=https://cy.wikipedia.org/wiki/Delwedd:East_Molokai.jpg|chwith|bawd|Dwyrain Moloka&#x2BB;i gyda rhan o Kamakou a Gwarchodfa Coedwig Molokaʻi.
Datblygodd Molokai o ddau losgfynydd tarian, y naill o'r enw llosgfynydd Dwyrain Molokai a'r llall Gorllewin Molokai, sy'n llai o faint. Kamakou yw'r pwynt uchaf ar Ddwyrain Molokai, sydd yn 1,510 m (4,970 troedfedd). Erbyn heddiw, gweddill hanner deheuol y mynydd gwreiddiol yw Dwyrain Molokai, yn union fel Mynyddoedd Koolau ar Oahu. Credir i'r hanner gogleddol gwympo tua 1.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl a'i fod yn gorwedd yn faes malurion ar wasgar ar hyd gwaelod y Môr Tawel. Mae gwedill y llosgfynydd ar ynys yn cynnwys clogwyni môr uchaf y byd. Ar lan ddeheuol Molokai mae'r ymylriff hiraf yn yr UD o bron i 40&nbsp;km (25 milltir).

Rhan o dalaith Hawäi yw Molokai sy'n sefyll yn Swydd Maui, heblaw am Benrhyn Kalaupapa o dan weinyddiaeth Swydd Kalawao. Mae Swydd Maui yn cynnwys Maui, Lānai a Kahoolawe yn ogystal â Molokai. Kaunakakai yw'r dref fwyaf ar yr ynys, ac mae'n un o ddau borthladd bach arni. Yng ngorllewin Molokai, mae'r maes awyr. Rhanna Swyddfa Gyfrifiad yr Unol Daleithiau yr ynys yn dair ardal at ddiben y cyfrifiad: Census Tract 317 a Census Tract 318 yn Swydd Maui, Hawäi a Census Tract 319 yn Swydd Kalawao, Hawäi. Yng ngyfrifiad 2010, 7,345 oedd y boblogaeth gyfan, sydd yn byw ar 674&nbsp;km2 (260 millitir sgwâr) o dir. Mae Molokai wedi'i gwahanu o Oahu yn y gorllewin gan Sianel Kaiwi, o Maui yn y de-ddwyrain gan Sianel Pailolo a o Lānai yn y de gan Sianel Kalohi.

## Ecoleg
[link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Halawa_Molokai.jpg|bawd|Parc Traeth [Bae Halawa, sydd ar ben dwyreiniol pellaf Molokai]]
Dwy brif ardael ddaeryddol sydd i Molokai. Mae'r hanner gorllewinol isel yn sych iawn ac mae'r pridd yn brin yn sgil arferion rheoli tir gwael a oedd yn gadael i eifr orbori yno. Mae diffyg llystyfiant ar wyneb y tir a mae coed *kiawe (Prosopis pallida)* anfrodorol yn gorchuddio bron y ardal gyfan. Twyni Moomomi yw un o'r ardaloedd naturiol brin sydd ar ôl, sy'n rhan o warchodfa cymdeithas elusennol y Nature Conservancy.

Llwyfandir uchel yw hanner dwyreiniol yr ynys ac mae'n codi hyd at 1,500 m (4,900 troedfedd) ar gopa Kamakou. Mae hwn yn cynnwys 11&nbsp;km2 (2,7774 erw; 4 milltir sgwâr) Gwarchodfa Coedwig Molokai. Mae'r hanner dwyreiniol o dan fforestydd gwlyb gwyrdd sy'n cael mwy na 7,600&nbsp;mm (300 modfedd) o law bob blwyddyn. Yn y fforestydd uchel hyn mae coed *ōhia lehua* (*Metrosideros polymorpha*) brodorol yn ogystal â phlanhigion a chreaduriaid endemig yn yr islawr. Mae'r mwyafrif o'r ardael yng ngwarchodfeydd Kamakou a Pelekunu y Nature Conservancy. O dan 1,200 m (4,000 troedfedd), mae'r rhan fwyaf o'r planhigion yn rhai ecsotig, gan gynnwys y gwafa mefus (*Psidium littorale*), coed ewcalyptws (*Eucalyptus* spp.) a chypreswydd (*Cupressus* spp.). Cyflwynwyd ceirw *chital* (*Axis axis*) a moch gwyllt (*Sus scrofa*) i'r fforestydd brodorol, lle maent yn ffynnu, gan ddinistrio planhigion brodorol, ehangu ardal planhigino ecsotig trwy aflonyddu arnynt a'u hadau a bygwyth pryfed endemig. Ger copa Kamakou, mae cors unigryw Pepeʻopae, lle mae *ōhia* bach a phlanhigion eraill dros y tir gwlyb.

Mae Molokaʻi yn gatref i nifer mawr o rywogaethau o blanhigion ac anifeiliaid endemig. Er hynny, mae llawer o'i rhywogaethau, gan gynnwys yr *olomao* (*Myadestes lanaiensis*), y *kākāwahie* (*Paroreomyza flammea*) ac *ʻōʻō* Molokai (*Moho bishopi*) wedi'u difodi. Cleren ddiadain a llawer o bryfed endemig eraill sy'n byw ar yr ynys.
## Hanes
Roedd hanesyddwyr yn credu i bobl frodorol o Ynysoedd Marquesas anheddu Molokai yn gyntaf tua 650 CC. Er hynny, mae astudiaeth yn 2010 a ddefnyddiodd ddyddio radio-carbon trachywir diwygiedig yn seiliedig ar samplau mwy dibynadwy wedi cadarnhau bod gwladychu Ynysoedd Marquesas yng nghyfnod gwladychu dwyrain Polynesia yn llawer diweddarach. Mae'n sôn am ddau gyfnod byrrach: y cynharaf yn Ynysoedd y Gymdeithas tua 1025–1120, bedair canrif yn ddiweddarach na'r hyn na'r gred wreiddiol; ac yna ar ôl 70–265 o flynyddoedd, bu i'r gwladychwyr ymwasgaru ar yr un pryd i'r ynysoedd eraill tua 1190–1290. Daeth ymfudwyr wedyn o Tahiti ac ynysoedd eraill yn ne'r Môr Tawel. Er i James Cook gofnodi gweld Molokai yn 1778, George Dixon, swyddog o Lynges Brenhinol Prydain, oedd y morwr cyntaf o Ewrop i ymweld â'r ynys yn 1786. Daeth y dylanwad Ewropeaidd arwyddocaol cyntaf ym 1832 pan sefydlwyd cenhadaeth Brotestannaidd yn Kaluaaha ar East End gan y Parchedig Harvey Hitchcock. Yn y 1800au hwyr, cododd y Brenin Kamehameha V dŷ gwyliau yn Kaunakakai a gorchymyn i bobl blannu dros 1,000 o goed cnau coco yn Llwyn Coed Cnau Coco Kapuaiwa.

### Gwladfa i'r gwahanglwyfus 
Un o'r clefydau Ewrasaidd a gyflwynwyd i ynysoedd Hawäi oedd y gwahanglwyf (neu glefyd Hansen). Daeth gyda chyrhaeddiad y masnachwyr, y morwyr, y gweithwyr ac eraill a ddeuai o gymdeithasau lle roedd clefydau felly yn endemig. Oherwydd diffyg imiwnedd yr ynyswyr i'r clefydau newydd hyn, bu i lawer gael eu heintio a marw o'r frech wen, y geri a'r pas, yn ogystal â'r gwahanglwyf. Roedd y planwyr siwgr yn pryderu am yr effeithiau ar eu gweithluoedd ac felly rhoesant bwysau ar y llywodraeth i weithredu a rheoli ymlediad y gwahanglwyf.

Derbyniodd y llywodraeth ddeddf reoli a oedd yn gorfodi pobl wahanglwyfus mewn cwarantîn. Sefydlodd Kalawao ar benrhyn anghysbell Kalaupapa ar ochr ogledd Molokai ac wedyn defnyddiodd Kalaupapa fel safle gwladfa i'r gwahanglwyfus o 1866 hyd 1969. Oherwydd gwell hinsawdd a myndediad i'r môr, Kalaupapa ddaeth yn brif gymuned i'r dioddefwyr. Datblygwydd ysbyty ymchwil yn Kalawao. Ar eu hanterth ychydig ar ôl troad y 20g, roedd 1100 o gleifion yn y gwladfeydd hyn.

Dros y degawdau, cyfanswm o fwy na 8500 o oedolion a phlant o bob cwr o ynysoedd Hawäi a gafodd ddiagnosis o'r gwahanglwyf a'u halltudio i'r wladfa gan llywodraeth Hawäi, yn ogystal â chael eu datgan yn feirwon. Bu i hyn barhau ar ôl i'r deyrnos ddod yn diriogaeth i'r Unol Daleithiau. Ni châi'r cleifion adael y lle na chael ymwelwyr ac bu raid iddynt fyw yno am oes. Yn y 21g, nid oes pobl sy'n weithredol wahanglwyfus ar yr ynys. Mae hyn wedi cael ei rheoli trwy feddyginiaeth ond dewisodd rhai o'r cyn-gleifion fyw yn y wladfa ar ôl iddi gau'n swyddogol.

Roedd Damien de Veuster, offeiriad o wlad Belg o Gynulleidfa Calonnau Sanctaidd yr Iesu a Mair, yn gweithio fel cenhadwr am 16 mlynedd yng nghymunedau dioddefwyr y gwahanglwyf. Daeth Joseph Dutton, a oedd wedi bof yn 13eg Gatrawd Gwŷr Traed Gwirfoddol Wisconsin yn ystod Rhyfel Cartref America ac a oedd wedi cael tröedigaeth i Babyddiaeth ym 1883, i Molokai ym 1886 i helpu de Veuster a gweddill y boblogaeth wahanglwyfus. Bu yno tan ei farwolaeth ym 1931. Daeth Marianne Cope o Chwiorydd Sant Ffransis o Syracuse, Efrog Newydd â chwech o'i Chwiorydd i weithio yn Hawäi gyda chleifion gwahanglwyfus yn hwyr yn y 19g, gan weithio ar Molokai hefyd. Mae de Veuster a Cope wedi cael eu canoneiddio'n seintiau gan Eglwys Gatholig Rhufain am eu gwaith elusennol a'u hymroddiad i'r rhai claf. Ym mis Rhadfyr 2015, agorwyd achos Dutton yn swyddogol hefyd gan ennill iddo deitl "Gwas Duw".

## Economi 
Gan ddechrau ym 1897, prynwyd y rhan fwyaf o ben gorllewinol yr ynys oddi wrth y Hawaiaid gan Molokai Ranch er mwyn ffermio gwartheg. O 1923 hyd 1985 roeddent yn prydlesu miloedd o erwau o'u tir i cynhywchyr pinafalau a bu'r diwydiant pinafalau'n ffynnu ar yr ynys a denu ymfudwyr o Japan a'r Philipinau i weithio am gyflog isel. Er hynny, ers tua diwedd y 20g, mae'r diwydiant pinafalau wedi dioddef dros Hawäi.

Dros y blynyddoedd mae cwmi Molokai Ranch wedi gweithredu fel datblygwr drwy sefydlu gwestai a chyfleusterau tebyg i dwristiaid ar eu tir. Yn 2007, trefnodd trigolion fudiad "Save Laau Point" er mwyn gwrthwynebu cais Molokai Ranch i ehangu ei safleodd gwyliau. O ganlyniad, ar 24 Mawrth 2008, penderfynodd y cwmni, sef cyflogwr mwyaf yr ynys ar y pryd, gau ei safleoedd gwyliau i gyd, gan gynnwys y gwestai, sinema, y bwytai a'r cwrs golff ac i ddiswyddo 120 o weithwyr.

Oherwydd natur gwledig, amaethyddol Molokai, mae ganddi'r cyfradd ddiwethdra uchaf yn Hawäi. Traeon o'r trigolion sy'n defnyddio stampiau bwyd. Yn 2014, cynhyrchu hadau i gwmnïau Monsanto a Mycogen Seeds, oedd diwydiant mwyaf yr ynys, gwaith sy'n cynnwys cynhyrchu hadau wedi'u haddasu'n enetig. Ers blynyddoedd mae trigolion Molokai wedi gwrthwynebu datblygwyr preifat sydd am gynyddu'r diwydiant twristiaeth yno. Mae nifer cyfyngedig o leodd i aros; yn 2014, dim ond un gwesty oedd ar agor ar yr ynys. Mae'r mwyafrif o dwristiaid yn aros mewn rhandai a thai.

Bob blwyddyn, mae cylchgrawn y *National Geographic Traveler* a chanolfan y National Geographic Center for Sustainable Destinations yn gwneud arolwg Destination Scorecard, gyda chymorth Prifysgol George Washington. Yn 2007, adolygodd panel o 522 o arbenigwyr mewn twristiaeth gynaliadwy a stiwardiaeth gyrchfannau 111 o ynysoedd ac ynysforeodd cyfannedd dethol o gwmpas y byd. Daeth Molokai yn 10fed ymhlith y 111 o gyrchfannau. Soniodd yr arolwg am ei thirwedd drofannol syfrdanol; ei stiwardiaeth amgylcheddol; ei thraddodiadau Hawaiaidd cryfion (fel *mana*'r ynys) a'r croeso sydd ganddi i ymwelwyr. Roedd yr ynysoedd cyfagos, Hawäi, Kauai, Maui ac Oahu yn rhif 50, 61, 81 a 104 ar y rhestr.

Credir mai o Molokai y mae'r *hula* yn tarddu. Cynhelir gŵyl Molokai Ka Hula Piko ar yr ynys bob blwyddyn.

Gellir cyrraedd Molokai ar awyren neu ar long. Mae awyrennau'n hedfan i Molokai bob dydd o ynysoedd eraill Hawäi, gan gynnwys Oahu (Honolulu a Kalaeola), Maui (Kahului) a Hawäi (Kona) gyda chwmnïoedd Mokulele Airlines, Makani Kai Air, Paragon Air a Hawaiian Airlines. Mae fferi'n gadael ddwywaith y dydd rhwng Molokai a Harbwr Lahaina, Maui.

## Isadeiledd 
### Gofal iechyd 
Ar ynys Molokai mae Ysbyty Cyffredinol Molokai, sydd ar agor trwy'r dydd bob dydd.

### Addysg 
Mae gan system ysgolion gwladol yr ynys bedair ysgol cynradd, un ysgol ganol ac un ysgol uwchradd. Ceir coleg cymunedol ac ysgol ganol breifat hefyd.

### Priffordd 
Gellir croesi'r ynys ar un ffordd fawr sydd yn mynd dros y tir o'r dwyrain i'r gorllewin (Highway 450 a 460). Esgair yw Highway 470 hyd at fynyddoedd Swydd Kalawao a Phenrhyn Kalaupapa. Dros y tir, dim ond ar lwybrau cerdded neu ar gefn mul mae modd cyrraedd Kalaupapa, felly mae'r rhan fwyaf yn cyrraedd yr ardal ar y môr.

### Parciau 
Mae llawer o barciau ac ardaloedd dan warchodaeth ar yr ynys, gan gynnwys Parc Swydd Palaau, Parc Traeth Kiowea, Gwarchodfa Fywyd Gwyllt Genedlaethol Kakahaia, Gwarchodfa Coedwig Molokai Forest, Gwarchodfa Pelekunu, Parc Traeth George Murphy, Parc Traeth Halawa a Pharc Traeth Papohaku, sef tair milltir o draeth digyffwrdd yn y rhan o fewn Swydd Maui. Erbyn heddiw fe warchodir Swydd Kalawao gan Barc Hanesyddol Cenedlaethol Kalaupapa.

## Pobl nodedig 
* Marianne Cope, lleian o'r 19g a santes yr Eglwys Gatholig
* Damien de Veuster, offeiriad o'r 19g a sant yr Eglwys Gatholig
* Joseph Dutton, cenhadwr Catholig a oedd yn gweithio gyda Damien de Veuster
* Harvey Rexford Hitchcock, cenhadwr Protestannaidd
* Peter Johnson Gulick, cenhadwr Protestannaidd
* Linda Lingle, 6ed Llywodraethwr Hawäi
* William Ragsdale, cyfreithiwr a gwleidydd poblogaidd yn Hawäi a oedd yn uwch-arolygydd Kalaupapa am bedair blynedd (1874-1878)
* Scott D. Whiting, llywydd a phrif weithredwr Molokai Ranch
* Rudolph Wilhelm Meyer, gwleidydd a dyn busnes amaethyddol yn Hawäi
* Lois-Ann Yamanaka, bardd a nofelydd
* Harvey Rexford Hitchcock, Jr., peldroediwr
* Melveen Leed, canwr
* Keith Luuloa, chwaraewr pêl-fasged

### Royalty 
* Nuakea, Pennaeth Molokai
* Hualani, Uwch-Bennaeth Molokai yn y 9g
* Keoloewaakamauaua, 2il Alii Aimoku (Uwch-Bennaeth) Molokai
* Kapauanuakea, 3ydd Alii Aimoku (Uwch-Bennaeth) Molokai
* Kamauliwahine, 4ydd Alii Aimoku (Uwch-Bennaeth) Molokai
* Kanipahu, Uwch-Bennaeth Molokai yn yr 11g
* Kamauaua, Uwch-Bennaeth Molokai yn yr 11g neu'r 13g
* Kaupeepeenuikauila, Tywysog Molokai yn y 12g
* Kahokuohua, Uwch-Bennaeth Molokai yn y 15g
* Kalanipehu, Uwch-Bennaeth Molokai yn y 17g
* Kanealai, Uwch-Bennaeth a Rhaglyw Frenhines Molokai yn y 18g

## Trefi a phentrefi 
* Hoʻolehua
* Kalaupapa
* Kalawao
* Kaunakakai
* Kualapuu
* Maunaloa

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Hawaii