open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monsanto

Cwmni rhyngwladol Americanaidd yw **Monsanto**, sy'n arbenigo ym maes biotechnoleg amaethyddol. Ef yw prif gynhyrchwr chwynladdwyr glyphosate y byd, sy'n marchnata ei gynnyrch gyda'r brand "Roundup". Monsanto hefyd yw prif gynhyrchwr had sydd wedi cael ei beiriannu'n genetig, maent yn dal 70%–100% o'r farchnad ar gyfer cnydau masnachol. Mae'r cwmni Agracetus, sy'n is-gwmni i Monsanto, yn cynhyrchu had ffa soia *Roundup Ready* ar gyfer y farchnad masnachol. Ym mis Mawrth 2005, prynodd y cwmni Seminis Inc, a ddaeth i fod y cwmni had confensiynol mwyaf y byd. Maent yn cyflogi dros 18,800 o bobl yn fyd-eang, ac roedd ganddynt gyllid blynyddol o USD$8.563 biliwn yn 2007.

Mae datblygiad had sydd wedi ei beiriannu'n genetig a hormon twf gwartheg gan Monsanto, yn ogystal a'i ymarferion ymosodol o ymgyfreithio a lobïo gwleidyddol, wedi gwneud y cwmni'n ddadleuol yn fyd eang ac yn darged ar gyfer ymgyrchwyr y mudiad gwrth-globaleiddio ac ymgyrchwyr amgylcheddol, ond mae technoleg had Roundup Ready wedi galluogi ffermwyr i dyfu cnydau heb orfod trin y tir, ac mae Cotwm Bollgard wedi lleihau defnydd chwynladdwyr ar gaeau cotwm o tua 80%.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1901
Pete Waterman

[340px|bawd|Model o draphont Cefn Mawr, wedi adeiladu gan Pete Waterman a ffrindiau, wedi arddangos yn [Eglwys Cadeiriol Caer ]]

Cynhyrchydd recordiau, cyfansoddwr caneuon a chyflwynydd teledu Seisnig yw **Peter Alan Waterman** OBE (ganwyd 15 Ionawr 1947), mae hefyd yn lywydd clwb rygbi'r gynghrair Coventry Bears ac yn ddisc-droellwr mewn clybiau ac ar y radio. Ymddangosodd ar y rhaglenni teledu realiti Pop Idol a Popstars: The Rivals ac yn fwy diweddar, bu'n feirniad ar raglen sbŵf Peter Kay Britain's Got The Pop Factor... And Possibly A New Celebrity Jesus Christ Soapstar Superstar Strictly On Ice.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Orllewin Canolbarth Lloegr
Julie Walters

Mae **Julie Walters**, CBE (ganwyd 22 Chwefror 1950) yn actores a nofelydd sydd wedi'i henwebu am Wobr yr Academi ac sydd wedi ennill Golden Globe a BAFTA.

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Pobl o Sussex
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tim Saunders

Bardd yn yr iaith Gernyweg yw **Tim Saunders**, sy'n cyfansoddi cerddi ac yn ysgrifennu erthyglau newyddiadurol yn Gymraeg, Gwyddeleg a Llydaweg hefyd.  O dras Gernywaidd, mae o'n byw yng Nghaerdydd. Mae'n cefnogi hunanlywodraeth i Gernyw.

Mae'n aelod o Orsedd Cernyw, yn hanesydd llên ac yn olygydd *The Wheel* – blodeugerdd o gerddi Cernyweg diweddar, o 1850–1980.  Mae wedi cyhoeddi *High tide*, casgliad o'i gerddi Cernyweg ei hun o'r cyfnod 1974-1999.

Roedd merched Tim: Ani a Gwenno Saunders, yn gantorion yn y band "*indie*" The Pipettes, gyda Gwenno yn chwarae'r allweddau hefyd. Mae Gwenno bellach yn canu ar ei liwt ei hun ac wedi teithio'r byd yn perfformio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Cerdd Gernyweg gan Tim Saunders

Categori:Beirdd Cernyweg o Gernyw
Categori:Cenedlaetholdeb Cernywaidd
Categori:Llenorion Cymraeg o Gernyw
Categori:Llenorion Gwyddeleg o Gernyw
Categori:Llenorion Llydaweg o Gernyw
Categori:Pobl o Gaerdydd
Catherine Tate

Mae **Catherine Tate** (ganwyd **Catherine Ford** ar 12 Mai 1968) yn ddigrifwraig ac actores Seisnig. Mae hi wedi ennill amryw o wobrau am ei gwaith ar y rhaglen sgets *The Catherine Tate Show* yn ogystal â chael ei henwebu am Wobr Emmy Rhyngwladol a phedwar Gwobr BAFTA. Yn sgîl ei llwyddiant, chwaraeodd Tate ran Donna Noble yn rhaglen Nadoligaidd *Doctor Who* yn 2006 cyn dychwelyd i'r rôl fel cydymaith y Doctor ar gyfer y bedwaredd gyfres yn 2008.

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sidi Bouzid (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Sidi Bou Zid yn Nhiwnisia
Talaith yng nghanolbarth Tiwnisia yw talaith **Sidi Bouzid** (hefyd: **Sidi Bou Zid**, **Sidi Bou Said** ac amrywiadau eraill).  Mae'n gorwedd yng ngogledd canolbarth y wlad, gan ffinio ar daleithiau Kasserine i'r gorllewin, Siliana a Kairouan i'r gogledd, Sfax i'r dwyrain a Gabès a Gafsa i'r de.  Sidi Bouzid yw prif ddinas y dalaith a'r unig ganolfan o bwys.

Dominyddir daearyddiaeth y dalaith gan y *Tell*, tirwedd o fryniau a llwyfandiroedd agored.  Mae'n ardal ddiarffordd sy'n wynebu problemau economaidd. Amaethyddiaeth yw'r prif ddiwydiant o bell ffordd.

## Dinasoedd a threfi 
* Bir El Hafey
* Cebbala Ouled Asker
* Jilma
* Menzel Bouzaiane
* Meknassy
* Mezzouna
* Ouled Haffouz
* Regueb
* Sidi Ali Ben Aoun
* **Sidi Bouzid** (prifddinas)

## Gweler hefyd 
* Protestiadau Sidi Bouzid


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Judi Dench

Actores o Loegr **Judith Olivia Dench**, CH, DBE, FRSA (ganwyd 9 Rhagfyr 1934), a adnabyddir fel **Judi Dench**. Mae hi wedi ennill naw BAFTA, saith Gwobr Laurence Olivier, dwy Wobr y Gymdeithas Actorion Sgrîn, Gwobr yr Academi, dwy Wobr Golden Globe a Gwobr Tony.

## Bywyd personol 
Ganwyd Judy Dench yn Efrog, Gogledd Riding yn Swydd Efrog, yn ferch i Eleanora Olave (née Jones), a ddaethai o Ddulyn yn wreiddiol, a Reginald Arthur Dench, doctor a gyfarfu a mam Judi tra'n astudio meddygaeth yng Ngholeg y Drindod. Magwyd Dench fel Crynwr a thrigai yn Tyldesley, Manceinion Ehangach. Mae ganddi berthnasau enwog, gan gynnwys ei brawd, yr actor Jeffrey Dench a'i nith Emma Dench, hanesydd Rhufeinig ym Mhrifysgol Llundain ac yn ddiweddarach ym Mhrifysgol Harvard, Caergrawnt, Massachusetts.

Pan oedd Dench yn 13 oed, mynychodd The Mount School, Efrog. Ym 1971, priododd Dench yr actor Prydeinig Michael Williams a chawsant eu hunig blentyn, Tara Cressida Williams (aka "Finty Williams"), ar y 24ain o Fedi 1972. Dilynodd hithau yn olion traed ei rhieni, gan ddod yn actores cydnabyddedig ei hun.

Perfformiodd Dench a'i gŵr gyda'i gilydd mewn nifer o gynhyrchiadau llwyfan, yn ogystal ag ar wahân, ond cyd-weithiodd y ddau gyda'i gilydd yng nghomedi sefyllfa Bob Larbey, A Fine Romance (1981–84).

Bu farw Michael Williams o gancr yr ysgyfaint yn 2001, yn 65 oed.

Yn hunangofiant Laurence Olivier *Confessions of an Actor* (Weidenfeld & Nicolson, 1982), disgrifiodd Dench fel 'the scrumptious Judi Dench'.

## Bywyd cyhoeddus 
Ym Mhrydain, ystyrir Dench fel un o'r actorion gorau ers yr Ail Ryfel Byd, yn bennaf oherwydd ei gwaith yn y theatr a fu'n un o'i chryfderau trwy gydol ei gyrfa. Fwy nag unwaith, mae Dench wedi cael ei dewis fel un o actorion gorau'r DU.

Rhoddwyd OBE i Dench ym 1970 a chynyddodd ei phoblogrwydd pan gymrodd rôl M yn y gyfres ffilm James Bond ym 1995. Mae Dench hefyd yn noddwraig The Leaveners, Friends School Saffron Walden a Theatr the Archway, Horley, DU. Daeth yn lywydd Academi Mountview ar gyfer Celfyddydau'r Theatr yn Llundain yn 2006, gan gymryd drosodd o Syr John Mills. Hi yw llywydd y Theatr Questors hefyd. Ym Mai 2006, daeth yn Gymrawd Anrhydeddus o Gymdeithas Frenhinol y Celfyddydau. Mae hi hefyd yn noddwraig i Ysgol Ovingdean Hall, ysgol ddydd a phreswyl ar gyfer y byddar a'r trwm eu clyw yn Brighton.

Mae Dench yn Gymrawd Anrhydeddus yng Ngholeg Lucy Cavendish, Caergrawnt. Yn 2000-2001 derbyniodd radd anrhydeddus o Brifysgol Durham. Ar y 24ain o Fehefin 2008, rhoddwyd gradd anrhydeddus (D.Litt) iddi gan Brifysgol St Andrews yn seremoni graddio'r brifysgol.

## Filmography 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Peter Kay

Mae **Peter John Kay** (ganwyd 2 Gorffennaf, 1973) yn ddigrifwr, ysgrifennwr, cynhyrchydd ac actor Seisnig. Mae ei waith yn cynnwys *That Peter Kay Thing* (2000), *Phoenix Nights* (2001), ''Max and Paddy's Road to Nowhere* (2004), *Britain's Got the Pop Factor...'' (2008) a chynhyrchiadau annibynnol eraill.

Ganwyd Kay yn Farnworth, Swydd Gaerhirfryn, a mynychodd Ysgol Uwchradd Mynydd San Joseph. Gadawodd yr ysgol gyda un TGAU yng Nghelf. Wedi iddo adael, cafodd swyddi amrywiol gan gynnwys gweithio mewn ffatri papur tŷ bach, archfarchnad Netto a Neuadd Fingo, a ysbrydolodd rhaglenni neu ddigwyddiadau yn That Peter Kay Thing. Dechreuodd gwrs gradd ym Mhrifysgol Lerpwl ond ni allai ymdopi â'r gwaith ysgrifenedig ac felly gadawodd. Aeth ymlaen i astudio Diploma Cenedlaethol Uwch yn Perfformio yn y Cyfryngau ym Mhrifysgol Salford a chwblhaodd y cwrs. Roedd y cwrs hwn yn cynnwys hiwmor sefyll i fyny, rhywbeth y rhagorai Kay ynddo. Cafodd ei brofiad cyntaf o berfformio hiwmor sefyll i fyny mewn cystadleuaeth ym Manceinion, a diddorol yw nodi mai cyflwynydd y noson oedd Dave Spikey a ysgrifennodd Phoenix Nights ar y cyd a Kay. Enillodd Kay y gystadleuaeth, gan faeddu ei gyd-ddigrifwr Johnny Vegas.

## Ffilmograffiaeth
* *New Voices* [y rhaglen "Two Minutes"] (1997)
* *Coronation Street* (Adeiladwr siop) (1997)
* *Comedy Lab* [y rhaglen "The Services"] (1998)
* *Live at the Top of the Tower* (2000)
* *That Peter Kay Thing* (2000)
* *Phoenix Nights* (2001-2002)
* *24 Hour Party People* [Don Tonay - Perchennog Clwb] (2002)
* *Live at the Bolton Albert Halls* (2003)
* *Roddy Smythe Investigates...* (2003)
* ''Max and Paddy's Road to Nowhere* (2004)
* *Coronation Street* (Eric Gartside) (2004)
* *The Catherine Tate Show* (Gwestai Arbennig) (2005)
* *Britain's Got the Pop Factor... and Possibly a New Celebrity Jesus Christ Soapstar Superstar Strictly On Ice* (2008)
* *Geraldine - The Winners Story (2008)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Genedigaethau 1973
The Catherine Tate Show

Mae ***The Catherine Tate Show*** ("*Y Sioe Catherine Tate*") yn rhaglen sgetsys comedi o'r DU sydd wedi ennill nifer o wobrau. Ysgrifennwyd y gyfres gan Catherine Tate sy'n actio ymhob sgets, a cheir nifer o gymeriadau gwahanol yn y rhaglenni. Darlledir The Catherine Tate show ar BBC2 a ledled y byd ar rwydwaith y BBC. Mae'r cyfresi wedi'u henwebu am chwech gwobr BAFTA, dwy Wobr Gomedi Brydeinig a Gwobr Emmy, ac enillodd dwy o wobrau'r Gymdeithas Deledu Frenhinol, dwy Wobr Gomedi Brydeinig a Gwobr Deledu Cenedlaethol er dechreuad y sioe yn 2004.

Categori:Comedi teledu'r BBC
Llyn Maharloo

Llyn dŵr hallt sy'n gorwedd 27 cilometr i'r de-ddwyrain o ddinas Shiraz yn nhalaith Fars, Iran, yw **Llyn Maharloo** (Perseg: دریاچه مهارلو).  Mae ganddo arwynebedd o 600 km2 (230 milltir sgwar) ac mae'n gorwedd 1,500 m (4,900&nbsp;ft) uwch lefel y môr.

Maharloo
Llyn Urmia

Llyn dŵr hallt yng ngogledd-orllewin Iran ger y ffin â Twrci yw **Llyn Urmia** (Perseg: دریاچه ارومیه *Daryacheh-ye Orumieh*; Cyrdeg: زه ریاچه ی ورمێ, *zeryacey Wirmê*; Aserbaijaneg: ارومیه گولو , ارومیه گولی; enw hynafol: *Llyn Matiene*).  Gorwedd y llyn rhang talaiethiau Iranaidd Dwyrain a Gorllewin Azarbaijan, i'r gorllewin o ran ddeheuol Môr Caspia.  Dyma'r llyn mwyaf sy'n gorwedd yn gyfangwbl yn Iran a'r llyn dŵr hallt ail fwyaf yn y byd, gydag arwynebedd o 5,200&nbsp;km² (2,000 milltir sgwar).  Ei hyd eithaf yw tua 140&nbsp;km (87 milltir) a'i led yw 55&nbsp;km (34 milltir).  Mae'n cyrraedd dyfnder o tua 16 m (52 troedfedd) yn unig, sy'n golygu ei fod yn fas iawn am ei faint.

Ceir 102 o ynysoedd yn y llyn, sy'n warchodfa biosffer ar restr UNESCO.

Urmia
Lauren Phillips

Actores o Gymraes yw **Lauren Phillips** (ganwyd tua 1981), sy'n adnabyddus yn bennaf am chwarae rhan "Kelly" yn yr opera sebon poblogaidd *Pobol y Cwm*. Daw o Ben-y-bont yn wreiddiol a mynychodd Ysgol Gyfun Llanhari cyn hyfforddi ym Mhrifysgol Perfformio Celfyddydol Lerpwl. Ar ôl cyfnod o fyw yn Llundain, mae wedi dychwelyd i Ben-y-bont. Bu'n cyflwyno rhaglen deledu *Dawns-tastig* ar S4C.

## Gwaith
### Cymraeg
**Pobol y Cwm*, "Kelly Evans"
**Amdani*
**Y Rhwyd*
**Caerdydd*

### Saesneg
*''Hemingway's Ghost*, 2000
**Holby City*, pennod *Know When to Fold*, 2003, "Louise Cullen"
**The Legend of Bloody Mary*, 2008, "Ashley"
**Torchwood*, pennod *Dead Man Walking*, 2008, "Hen Night Girl"
**Stephanie Daley'', 2006, "Jenn's House Party Goer"

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil IMDB

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobol y Cwm
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Gwobrau Rhyngwladol Emmy

250px|bawd|Yr actor Greg Berlanti yng Ngwobrau Rhyngwladol Emmy 2018
Gwobr sy'n cael ei rhoi gan Academi Ryngwladol y Celfyddydau a'r Gwyddorau Teledu i raglenni teledu sydd wedi'u cynhyrchu a'u darlledu'n wreiddiol y tu allan i'r Unol Daleithiau yw **Gwobrau Rhyngwladol Emmy**. Cyflwynir y rhan fwyaf o'r gwobrau yn y brif ddefod wobrwyo, sef Gala Gwobrau Rhyngwladol Emmy a gynhelir fel arfer ym mis Tachwedd yng Ngwesty'r Hilton, Dinas Efrog Newydd. Daw dros 1,200 o bobl o'r diwydiant i ddathlu rhagoriaeth ym myd teledu.

## Categorïau 
Mae gwobrau Emmy yn cael eu rhoi mewn un categori ar bymtheg ar hyn o bryd:

;Gwobrau Rhaglenni
*Rhaglenni Celfyddydol
*Perfformiad Gorau gan Actores
*Perfformiad Gorau gan Actor
*Comedi
*Dogfen
*Cyfres Ddrama
*Rhaglen Oriau Brig mewn Iaith Heblaw Saesneg
*Adloniant Di-sgript
*Cyfres Rhaglenni Byrion
*Telenofela
*Ffilm Deledu/Cyfres Fer

;Gwobrau Plant
*Animeiddio
*Ffeithiol ac Adloniant
*Ffilmio Byw

;Gwobrau Newyddion
*Materion Cyfoes
*Newyddion

## Cyfeiriadau
Categori:Gwobrau teledu
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Abergwaun

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1936** yn  Abergwaun, Sir Benfro.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun a'r Fro 1986 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abergwaun

Categori:Abergwaun
Abergwaun 1936
Abergwaun 1936
1936
1936
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:1936 yng Nghymru
Owain Brogyntyn

Roedd **Owain Brogyntyn** (**Owain ap Madog**: fl. 1186) yn fab ieuengaf anghyfreithlon Madog ap Maredudd, y brenin olaf i reoli ar deyrnas unedig Powys.  Roedd yn fab i Fadog gan ferch maer Rhug (ger Corwen) yn Edeirnion, a adnabyddid fel "Y Maer Du".  Roedd yn frawd i'r Tywysog Gruffudd Maelor ac yn hynafiad i Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru.

## Bywgraffiad
Mae'n debygol y cafodd Owain Brogyntyn ei fagu gyda theulu ei fam yn Rhug yn Edeirnion.  Nid oedd bod yn "blentyn perth a llwyn" yn beth gywilyddus yng Nghymru'r Oesoedd Canol, a chafodd Owain ei gydnabod yn agored gan ei dad a roddodd iddo arglwydiaethau Edeirnion a Dinmael (er ei bod yn bosibl iddo etifeddu y tiroedd hyn trwy ei dad-yng-nghyfraith ac i Fadog, fel brenin Powys, ei gadarnhau yn eu meddiant). Rywbryd, daeth gastell a thir Brogyntyn, ger Selattyn yn ymyl Croesoswallt (fu'n rhan o Gymru ar y pryd), i'w feddiant hefyd.  Daethpwyd i'w alw yn 'Owain Brogyntyn' i wahaniaethu rhyngddo a'i hanner-frawd y Tywysog Owain Fychan ap Madog.

Priododd Owain Jonet ferch Hywel (un o ddisgynyddion Elystan Glodrydd) ond ni chawsont blant.  O'i ail briodas â Mared ferch Einion ap Seisyllt cafodd dri o blant.

Priododd ei fab cyntaf, Iorwerth ab Owain Brogyntyn, Efa ferch Madog, unig ferch ac etifeddes Madog ap Gwenwynwyn, Arglwydd Mawddwy (mab ieuengaf Gwenwynwyn, tywysog Powys Wenwynwyn).  Cadarnheuwyd hawl eu mab Gruffudd ab Iorwerth fel Barwn Edeirnion gan Edward I o Loegr dan dermau Statud Rhuddlan ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83.

Yn ôl yr hynafiaethydd Philip York, yn sgwennu yn 1799, roedd cwpan a chyllell a fu'n eiddo Owain Brogyntyn yn cael eu cadw ym mhlasdy Rhug. Cadarnheuwyd bodolaeth y creiriau yn 1868, ym meddiant "Colonel Vaughan o Rug", ond dywedir erbyn hynny eu bod yn perthyn i'r Tywysog Owain Glyn Dŵr. Erbyn heddiw maent wedi diflannu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Creiriau sanctaidd Cristnogol
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Simon Jones

Gallai **Simon Jones** gyfeirio at:

* Simon Jones, cricedwr Cymreig
* Simon B. Jones, bardd Cymraeg, um o Fois y Cilie
Simon B. Jones

Bardd ac aelod o deulu'r Cilie, Cwmtydu, Ceredigion oedd **Simon Bartholomeus Jones**, sy'n fwy adnabyddus fel **Simon B. Jones** (5 Gorffennaf 1894 – 27 Gorffennaf 1964).

Aeth i'r môr yn ŵr ieuanc, ond diweddwyd ei yrfa fel morwr pan dorrodd ei ddwy goes mewn damwain yn Buenos Aires. Defnyddiodd y profiad yn ei gerdd *Rownd yr Horn*, a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 1933. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Abergwaun 1936 gyda'r awdl *Ty Ddewi*.

## Llyfryddiaeth
* *Cerddi ac ysgrifau S. B. Jones*, gol. Gerallt Jones (Gomer 1966)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Machynlleth

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1937** ym  Machynlleth, Sir Drefaldwyn (Powys bellach).

Enillodd Haydn Morris am gyfansoddi cainc cerdd dant yn yr eisteddfod hon. Roedd y gainc  yn arbennig bryd hynny am lawnder ei chordiau.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Machynlleth 1937
Machynlleth 1937
1937
Categori:Hanes Powys
Categori:1937 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939

[bawd|Cyfarfod o [Cymdeithas Dafydd ap Gwilym|Gymdeithas Dafydd ap Gwilym yn yr Eisteddfod.]]

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1939** yn  Ninbych. Ataliwyd y Gadair a'r Goron. Bu cryn ddadlau ynglŷn â'r Goron; dyfarnwyd mai cerdd Caradog Prichard, oedd yn ymdrin â phwnc hunanladdiad, oedd y gerdd orau yn y gystadleuaeth, ond ataliwyd y wobr ar y sail ei bod yn annhestunol.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ninbych

Categori:Dinbych
Dinbych 1939
Dinbych 1939
1939
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:1939 yng Nghymru
Conor Cruise O'Brien

Gwleidydd, awdur a newyddiadurwr o Iwerddon oedd '''Conor Cruise O'Brien''' (3 Tachwedd 1917 - 18 Rhagfyr 2008).

Ganed O'Brien yn Nulyn yn fab i Francis ("Frank") Cruise O'Brien a Kathleen Sheehy. Astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, ac yn ddiweddarach cafodd swyddi fel diplomydd. Daeth i amlygrwydd fel cynrychiolydd Dag Hammarskjöld, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig pan geisiodd talaith Katanga ymrannu oddi wrth y Congo yn 1961.

Yn etholiad 1969, etholwyd ef i Dáil Éireann fel aelod o Blaid Lafur Iwerddon. Wedi etholiad 1973, daeth yn weinidog dros y gwasanaeth post a theligraff yn llywodraeth Liam Cosgrave. Roedd yn nodedig am ei wrthwynebiad cryf i'r mudiad gweriniaethol yn Iwerddon. Rhwng 1979 a 1981, bu'n olygydd y papur newydd *The Observer* yn Lloegr. Yn 1996, daeth yn aelod o Blaid Undebol y Deyrnas Unedig yng Ngogledd Iwerddon; ymddiswyddodd yn ddiweddarach.

## Llyfryddiaeth 
* *Maria Cross* (fel Donat O'Donnell) (1954)
* *To Katanga and Back* (1962)
* *Albert Camus* (Penguin, 1970) ISBN 9780670019021
* *States of Ireland* (1972) ISBN 978-0091131005
* *The Siege: The Saga of Israel and Zionism* (1986) ISBN 978-0671633103
* *Passion & Cunning: Essays on Nationalism, Terrorism, and Revolution* (1988)
* *The Great Melody: A Thematic Biography of Edmund Burke* (1992).  ISBN 0-226-61651-7
* *On the Eve of the Millennium* (1994). ISBN 978-0887845598
* *The Long Affair: Thomas Jefferson and the French Revolution, 1785-1800* (1996) ISBN 978-0712666831
* *Memoir: My Life and Themes* (1999) ISBN 978-1853719479

Máire a Conor Cruise O'Brien:
* *A Concise History of Ireland* Thames and Hudson, Llundain ISBN 0-500-45011-0 (1972).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Diplomyddion o Iwerddon
Categori:Golygyddion o Iwerddon
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Hanesyddion Saesneg o Iwerddon
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Llenorion gwleidyddol o Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Joely Fisher

Mae **Joely Fisher** (ganwyd 29 Hydref 1967) yn actores o'r Unol Daleithiau sydd fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar y teledu, ond sydd hefyd wedi perfformio ar lwyfan ac mewn ffilmiau. Cafodd ei geni yn Burbank, Califfornia, yn ferch i'r cantor Eddie Fisher a'r actores Connie Stevens. Mae ganddi chwaer ifancach sef yr actores Tricia Leigh Fisher. Mae'n hanner-chwaer i'r actores Carrie Fisher, ac mae ganddi hanner-brawd, Todd Fisher, o briodas blaenorol ei thad i'w actores Debbie Reynolds.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Eddie Fisher

Cantor ac adlonwr o'r Unol Daleithiau oedd **Edmund John "Eddie" Fisher** (10 Awst 1928 – 22 Medi 2010). Bu'n briod pum gwaith: yr actores Debbie Reynolds (priododd 1955 - ysgarodd 1959), yr actores Elizabeth Taylor (priododd 1959 - ysgarodd 1964), yr actores Connie Stevens (priododd 1967 - ysgarodd 1969), Terry Richard (priododd 1975 - ysgarodd 1976) a Betty Lin (priododd 1993). Bu farw Betty Lin ar y 15fed o Ebrill, 2001. Roedd Fisher yn dad i ddau o blant gyda Reynolds, yr actores Carrie Fisher a Todd Fisher, ac yn dad i ddau o blant gyda Stevens, yr actores Joely Fisher a'r actores Tricia Leigh Fisher.

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2010
The Sound of Music (sioe gerdd)

Sioe gerdd ydy ***The Sound of Music***. Ysgrifennwyd y gerddoriaeth gan Richard Rodgers, a'r geiriau gan Oscar Hammerstein II. Ysgrifennwyd y llyfr gan Howard Lindsay a Russel Crouse. Mae'r sioe yn seiliedig ar atgofion Maria von Trapp, *The Story of the Trapp Family Singers*. Mae caneuon y sioe gerdd yn cynnwys "The Sound of Music", "Edelweiss", "My Favorite Things", "Climb Ev'ry Mountain" a "Do-Re-Mi".

Agorodd y cynhyrchiad Broadway gwreiddiol ym mis Tachwedd 1959 ac ers hynny cafwyd nifer o gynhyrchiadau gwahanol ohonol. Cafodd ei wneud yn ffilm gerddorol ym 1965 ac enillodd Wobr yr Academi. The Sound of Music oedd y sioe gerdd olaf i'w hysgrifennu gan Rodgers and Hammerstein; bu farw Hammerstein o gancr naw mis wedi i'r sioe agor ar Broadway.

## Y Sioe yn Llundain 
Agorodd cynhyrchiad Andrew Lloyd Webber o'r sioe ar 15 Tachwedd 2006 yn y Palladium yn Llundain. Yn wreiddiol y bwrdiad oedd cael seren Hollywood, Scarlett Johansson i chwarae'r prif gymeriad, Maria von Trapp ond methwyd dod i gytundeb. O ganlyniad, castiwyd rôl Maria drwy rhaglen deledu realiti yn y DU o'r enw How Do You Solve A Problem Like Maria? Cynhyrchwyd y sioe dalentau gan Andrew Lloyd Webber a chyflwynwyd y rhaglen gan y cyflwynydd / digrifwr Graham Norton. Y beirniaid oedd David Ian, John Barrowman a Zoe Tyler. 
Dewiswyd Connie Fisher gan i cyhoedd fel enillydd y sioe. Ar ddechrau 2007, dioddefodd Fisher annwyd trwm a methodd a pherfformio am bythefnos. Er mwyn atal cymhlethdodau yn y dyfodol, dewiswyd Aoife Mulholland, (cyd-gystadleuydd ar "How Do You Solve A Problem Like Maria?") fel Maria arall. Perfformiodd hi fel Maria ar nosweithiau Llun ac yn y matinee ar ddydd Mercher. Chwaraeodd Lesley Garrett rhan y Brif Leian.
Disgwylir i'r cynhyrchiad ddod i ben ar 21 Chwefror 2009.

Categori:Sioeau cerdd 1959
David Ian

Mae **David Ian Lane** (ganwyd Chadwell Heath, Lloegr ym 1961), yn gyn-actor a drodd yn gynhyrchydd theatr ym 1991 a bellach ef yw'r dyn mwyaf pŵerus ym myd y theatr ym Mhrydain yn ôl The Stage. Arferai fod yn gadeirydd cwmni theatr rhyngwladol Live Nation, ac yn fwy diweddar roedd yn un o'r beirniaid ar raglen deledu realiti y BBC, How Do You Solve A Problem Like Maria?. Yn ystod y 1980au, cymerodd David ran yn A Song For Europe ar ddwy achlysur wahanol, gan ddod yn ail bob tro.

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Theatr yn y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1961
Pont-hir

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw **Pont-hir** (*Ponthir* mewn ffynonellau Saesneg). Saif yn ne Torfaen, yn agos i'r ffin â Chasnewydd ac i'r dwyrain o'r briffordd A4042. Mae Afon Llwyd yn llifo trwy'r pentref.

Ardal breswyl yw yn bennaf, gyda nifer o ystadau o dai. Ceir yno ysgol gynradd, sy'n perthyn i'r Eglwys yng Nghymru, dwy eglwys a dwy dafarn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Pentrefi Torfaen

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Emily Tucker

Actores o Gymru yw **Emily Victoria Tucker** (ganed 2 Medi 1991).  Mae'n dod o Bontarddulais, ger Abertawe a mynychodd Ysgol Gyfun Gŵyr cyn dilyn gyrfa yn actio ar y teledu. Mynychodd Ysgol Berfformio Mark Jermin o'r adeg roedd yn wyth oed yn Saron ger Rhydaman.

Mae wedi ymddangos yng nghyfres deledu BBC2, *Belonging* ac ar hyn o bryd, mae'n chwarae rhan Sioned, merch sydd wedi symud i Gwmderi o Aberystwyth ar opera sebon S4C, Pobol y Cwm.

Yn 2008, cyrhaeddodd y pum actores olaf i chwarae rhan Tiara yn y drydedd ffilm *High School Musical 3*. Ym mis Rhagfyr 2009, perfformiodd gân o'r sioe gerdd *Chicago* mewn cystadleuaeth i ddewis modelau ar gyfer calendr ar gyfer 2010-2011.

## Ffilmyddiaeth
### Teledu
* High Hopes - Merch ysgol, (2008)
* Y Pris - Llygoden (2007)
* Pobol y Cwm
* Jonathan (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobol y Cwm
Categori:Pobl o Bontarddulais
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gŵyr
Afon Llwyd

Afon yn ne-ddwyrain Cymru, yn llifo i mewn i Afon Wysg yw **Afon Llwyd**.

Ceir tarddle'r afon ar y llethrau i'r gogledd o dref Blaenafon. Mae'n llifo tua'r de heibio Cwmafon ac Abersychan, yna'n troi i'r de-ddwyrain trwy dref Pont-y-pŵl, yna heibio Cwmbrân, Croesyceiliog, Llantarnam a Pont-hir, cyn cyrraedd Afon Wysg ger Caerllion.
[chwith|250px|bawd|Afon Llwyd ger [Croesyceiliog, Torfaen|Croesyceiliog, Torfaen]]

## Cyfeiriadau
Llwyd
Llwyd
Llwyd
Categori:Blaenafon
Categori:Pont-hir
Majel Barrett

Actores a chynhyrchydd Americanaidd oedd **Majel Barrett-Roddenberry** (ganwyd **Majel Leigh Hudec**; 23 Chwefror 1932 – 18 Rhagfyr 2008). Roedd hi'n adnabyddus am ei rhan fel Nyrs Christine Chapel yng nghyfres wreiddiol *Star Trek* ac fel Lwaxana Troi ar *Star Trek: The Next Generation* a *Star Trek: Deep Space Nine*. Hi hefyd oedd llais y rhyngwyneb cyfrifiadurol drwy'r gyfres i gyd. Daeth yn ail wraig i grëwr *Star Trek*, Gene Roddenberry.

Fel gwraig i Roddenberry a chyda'i pherthynas glos â phob cyfres o *Star Trek* drwy gydol ei hoes, cyfeirir ati weithiau fel "the First Lady of *Star Trek*".  Priododd Roddenberry yn Siapan ar 6 Awst 1969, ar ôl canslo cyfres gyntaf *Star Trek*. Ganwyd un mab iddynt, Eugene "Rod" Roddenberry, Jr., a anwyd yn 1974.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Maerdy

Gallai **(Y) Maerdy** gyfeirio at:

* Maerdy, pentrefan yn Sir Gaerfyrddin
* Y Maerdy, pentrefan ym mwrdeistref sirol Conwy
* Y Maerdy, pentrefan yn Sir Fynwy
* Y Maerdy, tref yn Rhondda Cynon Taf
----
Ynys-hir

Gallai **Ynys-hir** neu **Ynys Hir** gyfeirio at:

* Ynys-hir, pentref yng Nghwm Rhondda
* RSPB Ynys-hir, gwarchodfa natur i'r de o Fachynlleth
** Ynyshir Hall, hen blasdy ar y stad lle crewyd RSPB Ynys-hir
**An Enez-Hir*, ynys a chanolfan cudd llongau niwcliar ger dinas Brest, Llydaw
**Yr Ynys Hir*, enw amgen ar Ynysoedd Allanol Heledd (Hebrides Allanol)
**Long Island*, ynys sy'n rhan o Efrog Newydd
Rhuddlan Teifi

Pentrefan (neu 'amlwd' bychan) yn ne Ceredigion, tua dwy filltir i'r gorllewin o Lanybydder ar y ffordd i Landysul yw **Rhuddlan Teifi** (ceir sawl amrywiad ar yr enw, yn cynnwys **Rhuddlan Deifi**, **Pentre Rhuddlan** neu **Rhuddlan** yn unig).  Mae'n gorwedd ar lan ogleddol Afon Teifi.

Prin bod Rhuddlan yn haeddu cael ei ddisgrifio fel 'amlwd' hyd yn oed, oherwydd does dim mwy na hanner dwsin o dai a ffermydd yno, ond mae ganddo le diddorol ym mytholeg Cymru.  Ym *Math fab Mathonwy*, pedwaredd gainc y Mabinogi, lleolir llys Pryderi mab Pwyll Pendefig Dyfed yn Rhuddlan Teifi.  Yn y chwedl, mae Pryderi yn arglwydd ar saith cantref Morgannwg yn ogystal â Dyfed, Ceredigion ac Ystrad Tywi.  Daw Gwydion ap Dôn i lawr o Wynedd i'w lys yn Rhuddlan Teifi yn rhith bardd i geisio'r moch hud a lledrith a gafodd Pryderi gan Arawn, brenin Annwfn.  Mae Gwydion yn rhithio ceffylau, milgwn a thariannau, ac yn eu cyfnewid am y moch.  Y diwrnod wedyn, mae'r ceffylau, milgwn a thariannau hynny yn diflannu.  Mae hyn yn arwain at ryfel rhwng Dyfed a Gwynedd, sy'n diweddu gyda ymladdfa rhwng Pryderi a Gwydion yn y gogledd. Lleddir Pryderi, a chaiff ei gladdu ym Maentwrog.

Mae hi bron yn sicr mai Rhuddlan (Teifi) yw'r lle.  Yma felly, yn ôl traddodiad, yr oedd llys teyrnas Dyfed ar un adeg.

## Cyfeiriadau
* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny), nodyn tud. 257.

Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Ynys-hir, Rhondda Cynon Taf

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Ynys-hir**, hefyd **Ynyshir**.

Saif Ynys-hir yng Nghwm Rhondda, a hyd ganol y 18g roedd mewn ardal amaethyddol. Cymer y pentref ei enw o fferm yn y cwm. Dechreuwyd y pwll glo dwfn cyntaf yma yn y 1840au, ac yn 1841 cyrhaeddodd Rheilffordd Cwm Taf i Dinas gerllaw, gan ddechrau cyfnod o dwf cyflym yn y diwydiant glo. Agorwyd nifer o lofeydd eraill, yn cynnwys Lewis Merthyr yn 1905.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Convergència i Unió

hyd 2008).]]

Cynghrair gwleidyddol o ddwy blaidd Gatalwnaidd yw **Convergència i Unió** neu **CiU** (catalaneg, yn golygu "Cydgyfeiriad ac Undeb"). Y ddwy blaid sy'n ei ffurfio yw'r Convergència Democràtica de Catalunya a'r Unió Democràtica de Catalunya. O ran ideoleg, mae'n perthyn i'r canol-dde, ac yn cael ei hystyried yn blaid genedlaethol, er nad yw o anghenraid o blaid annibyniaeth lwyr i Gatalonia.

Ffurfiodd y CiU lywodraeth Catalwnia o 1980 hyd 2003, dan arweinyddiaeth Jordi Pujol, fu'n Arlywydd y Generalidad de Cataluña hyd ddiwedd 2003. Mae'n parhau i fod a'r nifer fwyaf o seddau yn Senedd Catalwnia, ond ar hyn o bryd ffurfir y llywodraeth gan glymblaid o bleidiau adain-chwith.

Y CiU yw'r drydedd plaid yn Nghyngres Sbaen o ran seddau, ar ôl y ddwy blaif fawr, y PSOE a'r PP.

## Canlyniad etholiadau 
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*Convergència i Unió (CiU)  (mewn Catalaneg)

Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalonia
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Sbaen
Highway to Hell

Chweched albwm stiwdio y band roc caled Awstralaidd AC/DC, a ryddhawyd ar 27 Gorffennaf, 1979, yw ***Highway to Hell***. Hwn oedd albwm olaf AC/DC gyda Bon Scott fel y prif leisydd; bu farw Scott ar 19 Chwefror, 1980.

## Traciau
Ysgrifennwyd pob cân gan Angus Young, Malcolm Young, a Bon Scott.
# "Highway to Hell" – 3:28
# "Girls Got Rhythm" – 3:23
# "Walk All Over You" – 5:10
# "Touch Too Much" – 4:27
# "Beating Around the Bush" – 3:56
# "Shot Down in Flames" – 3:22
# "Get It Hot" – 2:34
# "If You Want Blood (You've Got It)" – 4:37
# "Love Hungry Man" – 4:17
# "Night Prowler" – 6:27

## Perfformwyr
*Bon Scott — prif lais
*Angus Young — prif gitâr
*Malcolm Young — gitâr rythm, llais cyfeiliant
*Cliff Williams — gitâr fas, llais cyfeiliant
*Phil Rudd — drymiau

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1979
Categori:Albymau AC/DC
Pentre, Rhondda Cynon Taf

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Pentre**. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 5,424.

Gorwedd Pentre yng Y Rhondda rhwng Treorci a Tonypandy, tua dwy filltir i'r dwyrain o'r olaf, ar bwys yr A4058.  Mae ar lan Afon Rhondda Fawr.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Rhydwen Williams, nofelydd Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Pen-yr-englyn

Pentref yn rhan uchaf Cwm Rhondda, ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Pen-yr-englyn**.

Lleolir y pentref tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o Dreorci, tua hanner ffordd rhwng y dref honno a Treherbert.  Rhed ffordd yr A4061 trwyddo.  Mae ar lan Afon Rhondda Fawr.  Tua milltir i'r de ceir pentref Ynyswen.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Ffederaliaeth

**Ffederaliaeth** (o'r Lladin *foedus*, "cyd-glymedig"), yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio system o lywodraeth lle mae sofraniaeth yn cael ei rhannu yn gyfansoddiadol rhwng y llywodraeth ganolog a'r unedau llai, a allai gael ei galw'n daleithiau neu ranbarthau. Mae'n wahanol i ddatganoli, lle nad oes sail gyfansoddiadol i'r rhannu grym, a'r sofraniaeth yn llwyr yn nwylo'r llywodraeth ganolog.

bawd|250px|chwith|Gwladwriaethau ffederal (mewn gwyrdd)
Ymhlith gwledydd ffederal Ewrop, mae yr Almaen, y Swistir ac Awstria. Tua allan i Ewrop, ceir y system yn yr Unol Daleithiau, Canada, Brasil, Ariannin, India ac Awstralia, ymhlith eraill.


Categori:Ffurfiau llywodraeth
Blaenrhondda

Pentref mawr ym mhen uchaf Cwm Rhondda ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Blaenrhondda**.

Lleolir Blaenrhondda ar bwys ffordd yr A4061 tua hanner ffordd rhwng Treorci i'r de a Hirwaun i'r gogledd.  Mae ar lan Afon Rhondda Fawr yn agos i darddle'r afon honno ym mryniau gogledd Morgannwg.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Blaencwm

Pentref bychan ym mhen uchaf Cwm Rhondda ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Blaencwm**.

Lleolir tua 2 filltir i'r gorllewin o bentref Blaenrhondda, ar ffordd sy'n arwain i fyny o'r A4061, tua hanner ffordd rhwng Treorci i'r de a Hirwaun i'r gogledd.  Mae ym mryniau gogledd Morgannwg.
[250px|bawd|chwith|Blaencwm, gyda [Tynewydd yn y pellter.]]

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941** yn Hen Golwyn, ger Bae Colwyn, Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw). Y bwriad gwreiddiol oedd ei chynnal ym Mae Colwyn, ond bu rhaid ei symud. Oherwydd yr Ail Ryfel Byd, Eisteddfod lenyddol yn unig oedd hi.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mae Colwyn

Categori:Bae Colwyn
Hen Golwyn 1941
Hen Golwyn 1941
1941
Categori:Hanes Conwy
Categori:1941 yng Nghymru
Pentre Ffwrndan

Pentref yng nghymuned y Fflint yn Sir y Fflint, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Pentre Ffwrndan** ().

Fe'i lleolir tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o dref Y Fflint ar Lannau Dyfrdwy.  Rhed ffordd yr A548 trwy'r pentref ac mae Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn mynd heibio iddo ond does dim gorsaf i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Y Fflint
Pentre Galar

Pentref bychan yng nghymuned Crymych, Sir Benfro, Cymru, yw **Pentre Galar** neu **Pentregalar**. Saif yng ngogledd y sir ar bwys ffordd yr A478 tua 12 milltir i'r de o Aberteifi, tua hanner ffordd rhwng y dref honno ac Arberth i'r de.  I'r gorllewin o'r pentref ceir Mynydd Preseli.  Y pentref agosaf yw Crymych, tua 2 filltir i'r gogledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Crymych
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Pentre Gwenlais

Pentref bychan yng nghymuned Llandybïe, Sir Gaerfyrddin yw **Pentre Gwenlais**.

Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir, o gwmpas milltir a hanner i'r gorlewin o Landybie, tua hanner ffordd rhwng Rhydaman i'r de a Llandeilo i'r gogledd.  Rhed yr A483 heibio iddo, i'r dwyrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Llandybïe
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pentre Poeth, Abertawe

:*Am "Pentre-poeth", Pwllheli gweler: Pentre-poeth, Pwllheli.*
:*Am "Pentre-poeth", Caerdydd gweler: Pentre-poeth, Caerdydd.*

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Abertawe, de-orllewin Cymru, yw **Pentre Poeth**() .

Lleolir y pentref 4 milltir i'r gogledd o ddinas Abertawe, ar groesffordd fawr ar yr A4067 a'r A48, ger draffordd yr M4.  Y pentref agosaf yw Treforys, fymryn i'r dwyrain.

## Enwogion 
*John Viriamu Jones gwyddonydd Cymreig

Categori:Pentrefi Abertawe
Convergència Democràtica de Catalunya

Plaid genedlaethol Gatalanaidd yw'r ***Convergència Democràtica de Catalunya*** neu **CDC** (Catalaneg, yn golygu "Cydgyfeiriad Democrataidd Catalwnia"). Ystyrir fod y blaid yn y canol rhyddfrydol yn wleidyddol, ac mae'n rhan o'r glymblaid Convergència i Unió.

Ei harweinydd presennol yw Artur Mas i Gavarró, a'i hysgrifennydd yw Oriol Pujol.

## Gweler hefyd
*Demòcrates de Catalunya
*Convergència i Unió
*Esquerra Republicana de Catalunya
*Partit dels Socialistes de Catalunya

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Safle we y Convergència Democràtica de Catalunya 

Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Sbaen
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalonia
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1943

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1943** ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach). Y bwriad gwreiddiol oedd ei chynnal yn Llangefni, ond symudwyd hi i Fangor ar gais y Gweinidog Trafnidiaeth.

Darlledwyd y seremoni agoriadol gan y BBC Home Service ar 4 Awst 1943.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

## Cyfeiriadau
Bangor 1943
1943
1943
Categori:1943 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybïe 1944

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1944** yn Llandybïe, Sir Gaerfyrddin.

## Oriel 

Delwedd:Llandybie National Eisteddfod, 1944 (1536115).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1944, Llandybie (1524416).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1944, Llandybie (1524439).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1944, Llandybie (1524452).jpg
Delwedd:Llandybie National Eisteddfod, 1944 (1536119).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1944, Llandybie (1524425).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1944, Llandybie (1524421).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1944, Llandybie (1524435).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1944, Llandybie (1524427).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Llyfryddiaeth
* Alun M. Lloyd, *"A ei di i Landybie?": Braslun o Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1944* (Llandybie: Cyhoeddwyr Dinefwr, 2014)

Llandybie 1944
Llandybie 1944
1944
Categori:Llandybïe
Categori:1944 yng Nghymru
Farnworth

Tref ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Farnworth**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Bolton. Saif tua 3.5 milltir (5.5&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Bolton a 9 milltir (14.5&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Fanceinion. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Farnworth boblogaeth o 26,939.

Yn hanesyddol, mae'r dref yn rhan o Swydd Gaerhirfryn a gorwedda ar lannau'r Afon Irwell a'r Afon Croal. Yn ôl cyfrifiad y Deyrnas Unedig yn 2001, mae gan y dref boblogaeth o 25,264 o bobl.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Bolton
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916

[250px|bawd|Meini'r Orsedd a godwyd yn 1915 ar gyfer Eisteddfod 1916, [Castell Aberystwyth]]

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1916** yn  Aberystwyth, Sir Ceredigion.

Yng nghystadleuaeth y Gadair, ar destun "Ystrad Flur", derbyniwyd tair awdl, yn dwyn yr enwau *Penbanc*, *Y Fantell Fair* ac *Eldon*.  Gwelwyd rhaniad eglur rhwng dau o'r beirniaid rhwng y ddau olaf. Yn ôl John Morris-Jones, roedd gwaith *Y Fantell Fair* yn "frith o wallau", tra bod *Eldon* yn cynnig "newydd-deb yn ei drefniant"; ei gasgliad oedd y dylid gwybrwyo'r ail. Disgrifiodd J.J. Williams y ddau yn rhagorol, ac *Eldon* "yn rhydd o'r brychau sy'n anurddo cerdd *Y Fantell Fair*". Disgrifa gwaith *Eldon* fel "Awdl o cameos...awdl anghyfartal" tra bod *Y Fantell Fair* wedi llwyddo "i ddal y peth anghyffrwdd hwnnw a eliwr yn awyrgylch". Wedi pwyso a mesur, barnodd yntau mai *Y Fantell Fair* oedd orau. Ni chafywd sylw gan y trydydd beirniad, Parch. R. Williams (Berw), heblaw ei fod yn hollol gydolygu â'r Athro John Morris-Jones. Oherwydd hynny, dyfarnwyd y gadair i *Eldon*, sef John Ellis Williams, gweinidog o Fangor, gan siomi *Y Fantell Wen*, sef Hedd Wyn, a aeth ymlaen i ennill y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917.

Flynyddoedd lawer yn ddiweddarach, ysgrifennodd Alan Llwyd, mai "awdl o fân ddarluniau yw awdl J. Ellis Williams, ond ni cheir yn y gerdd unrhyw unoliaeth neu artistri o ran cynllun", a'r "gwir yw mai cystadleuaeth rhwng bardd athrylithgar diaddysg a bardd addysgedig diathrylith oedd hon, ac aeth y purydd ieithyddol, John Morris-Jones, am yr awdl ramadegol gywir*

(*) Ni chynigiwyd Coron.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Ffilm Gorymdaith yr Orsedd

Categori:Aberystwyth
Aberystwyth 1916
1916
Aberystwyth 1916
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:1916 yng Nghymru
Steven Zaillian

Sgriptiwr, cyfarwyddwr ffilmiau, golygydd a chynhyrchydd o'r Unol Daleithiau ydy **Steven Ernest Bernard Zaillian** (ganed 30 Ionawr 1953 yn Fresno, Califfornia). Enillodd Wobr yr Academi am ei sgript ar gyfer Schindler's List a chafodd ei enwebu ddwy waith am Awakenings a Gangs of New York.

Dywedodd The Times mai ef oedd "the most artful and subtle screenwriter Hollywood has had since Robert Towne."

Mae o dras Armenaidd. Graddiodd o Brifysgol Talaith San Francisco ac mae'n byw yn Los Angeles, California.

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Schindler's List

Mae '''''Schindler's List''''' (1993) yn ffilm fywgraffyddol a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg ac a ysgrifennwyd gan Steven Zaillian. Adrodda'r ffilm hanes gwir Oskar Schindler, gŵr busnes Almaenig a achubodd fywydau mwy na mil o Iddewon o Wlad Pwyl o'r holocost drwy eu cyflogi yn ei ffatrioedd.

Seiliwyd y ffilm ar y nofel ''Schindler'r Ark'' gan Thomas Keneally. Mae'n serennu Liam Neeson fel Schindler, Ralph Fiennes fel swyddog yr Schutzstaffel (SS) Amon Göth, a Ben Kingsley fel cyfrifydd Schindler, Itzhak Stern. Bu'r ffilm yn llwyddiant mawr yn y sinemau ac enillodd saith o Wobrau'r Academi, gan gynnwys y Ffilm Orau, Cyfarwyddwr Gorau a'r Sgôr Orau. Yn 2007, rhoddodd y Sefydliad Ffilm Americanaidd y ffilm ar rif wyth o'r ffilmiau Americanaidd gorau erioed.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1993
Categori:Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
Categori:Ffilmiau Universal Studios
Categori:Ffilmiau a gafodd eu sensro
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Paul Turner

Cyfarwyddwr ffilmiau a Chymro o dras Cernywaidd oedd **Paul Turner** (30 Rhagfyr 1945 – 1 Tachwedd 2019). Cyfarwyddodd y ffilm *Hedd Wyn*, ffilm a gafodd ei henwebu am Oscar.

## Bywgraffiad
Ganwyd Turner yng Nghernyw. Ar ôl cyfnod o wneud astudiaethau ffilm, gweithiodd fel dyn camera a thorrwr ffilm. O 1971 tan 1982, gweithiodd fel golygydd rhaglenni i'r BBC. Dysgodd Gymraeg yn ystod y cyfnod yma. Fe weithiodd ar raglenni fel cyfres ddrama John Hefin, *The Life and Times of David Lloyd George* (1981). Yn yr un flwyddyn cynhyrchodd ei waith annibynnol cyntaf sef *Trisgel*, ffilm yn ôl David Berry sydd yn "ramant uchelgeisiol, di-ddeialog sy'n drwch o draddodiad a mytholeg".

Sefydlodd y cwmni cynhyrchu Teliesyn ar y cyd gyda Colin Thomas. Yn 1982/3 enillodd y cwmni newydd gomisiwn am drama-ddogfen gan S4C o'r enw *Chwedlau Serch*  yn ogystal â chyfres Saesneg a Chymraeg gefn-wrth-gefn i'r BBC o’r enw *Arswyd y Byd* / *Tales From Wales*.

Yn 1984, cyfarwyddodd Turner ddrama sengl awr o hyd ar gyfer S4C o’r enw *Wil Six* (drama yn adrodd atgofion dyn o'i amser yn fachgen ifanc mewn ysgol wledig), yn ogystal â'r drasiedi lesbiaidd *Tra Bo Dwy* a'r drama deledu *Dihirod Dyfed*.

Cyfarwyddodd y ffilm *Hedd Wyn* yn 1992, y ffilm Gymraeg gyntaf i gael ei henwebu am Wobr yr Academi am y Ffilm Iaith Dramor orau. Aeth ymlaen i ennill llu o wobrau rhyngwladol eraill gan ddod â chlod a bri i sinema Cymraeg.

Aeth ymlaen i gyfarwyddo tair ffilm hyd llawn arall gyda'i gwmni cynhyrchu Pendefig - *Cwm Hyfryd* (1993), *Dial* (1995) a *Porc Pei* (1998) - ffilm a gafodd ei throi mewn i gyfres ddrama lwyddiannus ar S4C.

## Bywyd personol
Ei ail wraig oedd yr actores o Gymraes Sue Roderick.

Bu farw yn ei gartref ar fore 1 Tachwedd 2019. Cynhaliwyd ei angladd yn Amlosgfa Caerdydd a Morgannwg ar 18 Tachwedd wedi ei ddilyn gyda dathliad o'i fywyd yn y Manor House, Penarth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* Cwmni Pendefig 

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr teledu'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gernyw
Ralph Fiennes

Mae **Ralph Nathaniel Twisleton-Wykeham-Fiennes** (ynganer /ˈreɪf ˈfaɪnz/) (ganed 22 Rhagfyr 1962) yn actor o Loegr. Mae ef wedi ymddangos mewn ffilmiau megis Schindler's List, Quiz Show, The English Patient, Oscar and Lucinda, Red Dragon, The Constant Gardener, Wallace & Gromit in The Curse of the Were-Rabbit, a'r ffilmiau Harry Potter. Yn ddiweddar, chwaraeodd ran William Cavendish, 5ed Dug Swydd Dyfnaint yn y ffilm The Duchess.

Ef yw'r unig actor erioed sydd wedi derbyn Gwobr Tony am chwarae Hamlet ar Broadway. Yn 2001, derbyniodd Fiennes Gwobr William Shakespeare o'r Theatr Shakespeare yn Washington, D.C..

Mae Fiennes hefyd yn lysgennad i UNICEF.

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Pobl o Suffolk
Categori:Genedigaethau 1962
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen 1919

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1919** yng Nghorwen, Sir Ddinbych.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Corwen
Corwen 1919
Corwen 1919
1919
Categori:1919 yng Nghymru
Nick Park

Gwneuthurwr ffilmiau o Loegr yw **Nicholas Wulstan "Nick" Park**, CBE (ganed 6 Rhagfyr 1958), mae'n cynhyrchu ffilmiau wedi'u hanimeiddio yn  drwy gyfrwng y Saesneg. Cafodd ei enwebu am Oscar bump gwaith ac mae e wedi ennill pedwar o Wobrau'r Academi. Mae'n fwyaf adnabyddus am greu'r cymeriadau *Wallace and Gromit*.

Cafodd ei eni ym Mhreston, Swydd Gaerhirfryn, Lloegr.

## Ffilmiau
### Fel Cyfarwyddwr
* *Wallace & Gromit in The Curse of the Were-Rabbit* (2005)
* *Chicken Run* (2000)

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1921** yng Nghaernarfon.

Enillodd Cynan y goron y flwyddyn hon am ei bryddest "Mab y Bwthyn". Un o'r beirniaid oedd William Williams (Crwys), a ddywedodd am y gerdd honno: "gall plentyn ysgol ei darllen gan mor syml yw, ond mae ynddi fwy o feddwl ac o ddyfais nag y meddylid ar y darlleniad cyntaf".

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Caernarfon 1921
1921
1921
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1921 yng Nghymru
Steve Box

Mae **Steve Box** (ganed 23 Ionawr 1967 ym Mryste) yn gyfarwyddwr ac animeiddiwr o Loegr sydd wedi ennill Gwobr yr Academi. Gweithia i gwmni Aardman Animations.

Roedd ei waith cynharaf ym myd animeiddio'n cynnwys y gyfres deledu Brydeinig *The Trap Door* i stiwdio animeiddio o Fryste o'r enw CMTB Animation.

Ymunodd Box â Aardman Animations ym 1990. Cyfarwyddodd fideo'r Spice Girls "Viva Forever" ym 1998. Enillodd BAFTA ym 1998 am ffilm 11 munud o hyd wedi'i hanimeiddio o'r enw Stage Fright. Ef ddarparodd y llais hefyd i gymeriad Vince yn y gyfres deledu Rex the Runt.

Box oedd prif animeiddiwr Aardman gyda'r ffilm *Chicken Run* yn ogystal â bod yn animeiddiwr ar ffilmiau *Wallace and Gromit*, *The Wrong Trousers* a *A Close Shave*. Hefyd, cyd-ysgrifennodd a chyd-gynhyrchodd y ffilm Wallace and Gromit lawn gyntaf *Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit* gyda Nick Park.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Pobl o Fryste
Categori:Animeiddwyr o Loegr