Asid

[bawd|[Asid hydroclorig yn adweithio gydag amonia i greu mwg gwyn (amoniwm clorid).]]

Mae **asid** yn aml yn cael ei gynrychioli gyda'r fformiwla **HA** [H+A−], ac fel arfer yn cael ei ddiffinio fel cyfansoddyn cemegol sydd, o'i hydoddi mewn dŵr yn rhoi hylif gydag actifedd ionau hydrogen uwch na dŵr pur h.y. gyda pH o lai na 7.0. Mae'r ïon hydrogen, mewn gwirionedd, yn cael ei roi i gyfansoddion arall (a elwir yn gyfansoddyn bas). Johannes Nicolaus Brønsted a Martin Lowry a ffurfiodd y diffiniad o asid fel sylwedd sy'n 'cyfrannu' protonau (H+). Dyma'r diffiniad sy'n cael ei dderbyn fynychaf drwy'r byd ond mae llawer iawn o ddiffiniadau eraill ar gael

Mae asid asetig mewn finegr a'r asid swlffwrig mewn batri ceir yn enghreifftiau o asid. O'r gair Lladin *acidus* sef 'sur' y daw'r gair asid. Yr hen air Cymraeg am 'acid drops' ydy 'losin sur', er enghraifft. Gall asid fod yn hylif, nwy neu'n solid.

## Nodweddion asid 
Fel arfer gellir nabod asidau gan eu bod yn dangos rhai o'r nodweddion canlynol;

* Mae asid, fel arfer, yn blasu'n sur (nid chwerw nac unrhyw flas arall).
* Mae asid cryf yn rhoi teimlad o bigo yn y ceg.
* Mae'n troi lliw dangosydd pH yn goch (litmws).
* Adweithia gyda metalau gan gynhyrchu halen metal a hydrogen.
* Adweithia gyda metal carbonad i greu dŵr, CO2 a halen.
* Adweithia gyda bas i gynhyrchu halen a dŵr.
* Adweithia gyda metal ocsid i gynhyrchu halen a dŵr.
* Mae'n dargludo trydan.

## Damcaniaethau asidau 
Mae yna 3 prif ddamcaniaeth asidau; 
# Damcaniaeth Arrhenius a gynigiwyd gan y cemegydd Svante Arrhenius yn 1884.
# Damcaniaeth Brønsted-Lowry a gynigiwyd gan Johannes Nicolaus Brønsted a Martin Lowry yn 1923.
# Damcaniaeth Lewis a gynigiwyd gan Glibert N. Lewis yn 1923.

### Damcaniaeth Arrhenius 
Arrhenius oedd y cyntaf i ddarganfod mai hydrogen sy'n gyfrifol am nodweddion cyfansoddion asidig. Diffiniodd asid fel cyfansoddyn sy'n cynyddu crynodiad hydroniwm (H3O+) mewn hydoddiant dyfrllyd. Seiliwyd y diffiniad hwn ar ddaduniad dŵr i hydroniwm ac hydrocsid;

::2H2O ⇌ H3O+ + OH-

Mewn dŵr pur, mae rhan fwyaf y moleciwlau yn bodoli fel H2O, ond ar unrhyw adeg mae nifer bach o foleciwlau wedi'u daduno i hydroniwm ac hydrocsid. Mae dŵr pur yn niwtral gan fod crynodiad hydroniwm yn hafal i grynodiad hydrocsid. Asid Arrhenius yw sylwedd sy'n cynyddu crynodiad hydroniwm mewn hydoddiant dyfrllyd drwy gyfrannu ionau hydrogen i'r dŵr.

### Damcaniaeth Brønsted-Lowry 
Cyffredinoliwyd damcaniaeth Arrhenius gan Brønsted a Lowry a ddiffiniodd asid fel sylwedd sy'n cyfrannu protonau i fas. Os caiff asid ei hydoddi mewn dŵr, y dŵr sy'n ymddwyn fel y bas gan ei fod yn amffoterig. Er enghraifft wrth hydoddi asid fformig mewn dŵr, sefydlir yr ecwilibriwm canlynol;

:HCO2H + H2O ⇌ HCO2- + H3O+

Mantais y diffiniad hwn yw ei fod ef ddim yn gyfyngedig i hydoddiant dyfrllyd. Gall asid Brønsted-Lowry adweithio gydag *unrhyw* fas, nid dim ond gyda dŵr. Er enghraifft gall asid hydroclorig adweithio gydag amonia;

:HCl + NH3 → NH4Cl

Fodd bynnag, mae'r rhan fwyaf o asidau Brønsted-Lowry yn asidau Arrhenius hefyd.

### Damcaniaeth Lewis
Cyffredinoliodd Lewis ddamcaniaeth Arrhenius drwy ddiffinio asid fel sylwedd sy'n derbyn pâr o electronau. Er enghraifft yn yr adwaith canlynol, mae alwminiwm triclorid yn ymddwyn fel asid gan dderbyn pâr o electronau wrth y clorin;

:AlCl3 + Cl2 → AlCl4- + Cl+

Mae'r diffiniad hwn felly'n cynnwys electroffiliau fel asidau. O ganlyniad, nid yw'r rhan fwyaf o asidau Lewis yn dangos y nodweddion a gysylltir gydag asidau cyffredin.

## Cryfder asidau
Yn ôl damcaniaeth Brønsted-Lowry, asid yw sylwedd sy'n cyfrannu protonau i fas.  Felly yn ôl y ddamcaniaeth hon, mae unrhyw asid yn sefydlu'r ecwilibriwm canlynol mewn hyddodiant dyffrllyd;

:HA + H2O ⇌ A- + H3O+

ble A = asid.

### Asidau cryf
Mae asidau cryf fel asid nitrig, asid hydroclorig ac asid swlffwrig yn daduno'n llwyr mewn hydoddiant:

:HNO3 → H+ + NO3-
:HCl → H+ + Cl-
:H2SO4 → H+ + HSO4-

O ganlyniad, mewn hydoddiant asid cryf mae molaredd H+ yn hafal i folaredd HA ac felly rhoddir y pH gan;

\mbox{pH} = -\log_{10}{ \left ( \left [ \mbox{HA} \right ] \right ) }

ble [HA] = crynodiad yr asid  mewn mol dm-3.

### Asidau gwan
Ar y llaw arall, dim ond ychydig bach y mae asidau gwan yn daduno mewn hydoddiant dyfrllyd. Gellir mesur cryfder asid gwan gan gysonyn daduniad yr asid, *K*a, a roddir gan;

 K_a =  \frac{ [\mbox{H}^+] [\mbox{A}^-] }{ [\mbox{HA}] } 

ble [HA] yw crynodiad yr asid mewn mol dm-3.

Po fwyaf yw'r *K*a, y cryfaf yw'r asid. Fel arfer mae cysonion daduno asidau gwan fel asid asetig yn llai na 0.100&nbsp;mol dm−3 gan fod safle'r ecwilibriwm yn bell i'r chwith;

:CH3CO2H ⇌ CH3CO2- + H+ (*K*a ~ 1.80 x 10-5 mol dm-3).

Gan nad yw asidau gwan yn daduno'n llwyr mewn hydoddiant, nid yw [HA] yn hafal i [H+]. Felly mae angen defnyddio cysonyn y daduniad wrth gyfrifo pH yr hydoddiant. Gallwn dybio bod [H+] yn hafal i [A-], felly gallwn ail-ysgrifennu'r cysonyn fel a ganlyn;

 K_a =  \frac{ [\mbox{H}^+]^2 }{ [\mbox{HA}] } 

ac ar ôl ail-drefnu;

[\mbox{H}^+] = \sqrt{K_a \left [ \mbox{HA} \right ]}

Gan fod pH = -log10[H+], rhoddir pH asid gwan gan;

\mbox{pH} = -\frac{1}{2}\log_{10}{ \left (K_a \left [ \mbox{HA} \right ] \right ) }

## Defnyddio asid 
Mae toreth o ddefnyddiau gwahanol i asid gan gynnwys tynnu rhwd i ffwrdd o fetal, neu mewn batri gwlyb e.e. defnyddir asid swlffwrig mewn batri car.

Fe ddefnyddir asidau cryf wrth gynhyrchu mwynau megis gwrtaith ffosffad drwy roi asid swlffwrig ar fwynau ffosffad; enghraifft arall yw cynhyrchu sinc drwy roi sinc ocsid mewn asid swlffwrig ac yna puro'r hylif.

Yn y diwydiant cemeg fe ddefnyddir asidau (mewn adweithiau) i greu halenau. Er enghraifft, mae asid nitrig yn adweithio gydag amonia i gynhyrchu nitrad a ddefnyddir gan y ffermwr fel gwrtaith. Dro arall, cymysgir asid carbocsylig gydag alcohol i greu ester.

Mae asidau'n gatalyddion da, hefyd. Er enghraifft, defnyddir llawer iawn o asid swlffwrig i greu gasolin. Mae'r asidau cryf megis asidau swlffwrig, ffosfforig a hydroclorig yn arbennig o dda am dynnu dŵr (neu 'dadhydradad' i ddefnyddio gair a fathwyd yn ddiweddar; 'dehydration' yn Saesneg).

Ychwanegir asidau hefyd mewn diodydd ysgafn gan eu bont yn newid y blas yn aruthrol ac yn hirhau oes y diodydd; defnyddir asid ffosfforig mewn poteliad o cola, a'i debyg.
bawd|dde|Ceir llawer o asid sitrig mewn lemwn

## Rhestr asidau cyffredin 
### Asidau mwynol 
Dyma asidau a gynhyrchir o gyfansoddion anorganaidd. Nid ydynt yn cynnwys atomau carbon ac mae pob asid mwynol yn rhyddhau ïonau hydrogen mewn hydoddiant dyfrllyd.

* asid hydroclorig (HCl) ac asid hydrobromig (HBr)
* asid swlffwrig (H2SO4)
* asid nitrig (HNO3)
* asid ffosfforig (H3PO4)
* asid cromig (H2CrO4)
* asid borig (H3BO3, neu weithiau: B(OH)3

### Asidau swlffwrig 
* asid methaneswlffonig (neu asid mesylig acid) (MeSO3H)
* asid ethaneswlffonig (neu asid esylig) (EtSO3H)
* asid benseneswlffonig (neu besylig acid) (PhSO3H)
* asid tolweneswlffonig (neu asid tosylig neu (C6H4(CH3) (SO3H))

### Asid carbocsylig  
Cyfansoddion organig yw asidau organig, gyda phriodweddau asidig. Y mathau symlaf o'r asidau hyn yw'r asidau alcanoig (R-COOH) gyda R yn hydrogen neu yn grwp alkyl. Gall y cyfansoddyn gynnwys dau neu ragor o grwpiau asid carbolig ym mhob moleciwl.

* asid asetig
* asid sitrig
* asid fformig
* asid glwconig
* asid lactig
* asid ocsalig
* asid tartarig

### Asidau organig eraill 
* asid ascorbig: C6H8O6
* asid Meldrwm: C6H8O4 (a wnaed yn gyntaf yn 1908 gan Andrew Norman Meldrum)
* ffenol: C6C5OH

## Dolenni allanol 
*  Science Aid: Acids and Bases  Gwybodaeth i'r sector uwchradd ynglŷn ag asid
*  Curtipot: Diagramau ayb
*  Asid ar gyfer myfyrwyr ifanc 
*  http://www.unece.org/env/lrtap/ Halogi'r Aer o'n cwmpas; ysgrif gan y Cenhedloedd unedig.