Ynysoedd Ryūkyū

Cadwyn o 98 o ynysoedd ym Môr Dwyrain Tsieina (Cefnfor Tawel) i'r de-orllewin o Japan yw **Ynysoedd Ryūkyū** neu heb nodau, **Ynysoedd Ryukyu** (Japaneg: 琉球 諸島, Ryūkyū-shotō neu 南西 諸島, Nansei-shotō). Mae'r ynysoedd yn perthyn i Japan, ac yn gorwedd rhwng Kyushu a Taiwan, ar bellter o 1200 cilomedr. Y brif ynys yw Ynys Okinawa. Mae'r ynysfor hefyd yn cynnwys rhan fwyaf gorllewinol Japan: ynys Yonaguni, a wnaeth ymddangos yn y newyddion tua 1990 oherwydd adfeilion tanddwr y dywedir iddynt gael eu darganfod mewn oedran eithafol. Fodd bynnag, canfuwyd bod y rhain yn ffurfiannau cwbl naturiol ar ôl eu harchwilio'n ddiweddarach.

## Poblogaeth
Mae'r boblogaeth oddeutu 1.5 miliwn. Mae 90% o hyn yn byw ar Okinawa, lle mae'r brifddinas Naha hefyd. Mae'r mwyafrif o'r trigolion yn Siapaneaidd, ond mae lleiafrifoedd Tsieineaidd ac Indonesia hefyd. Prin bod yr ieithoedd Riukuan gwreiddiol, sy'n gysylltiedig â Japaneeg, yn cael eu defnyddio ym mywyd beunyddiol ac yn cael eu siarad gan lai a llai o bobl.

Yn ystod y Cyfnod Meiji, darostyngwyd iaith, hunaniaeth, diwylliant a thraddodiadau y Ryukyuaid gan Lywodraeth y Meiji. Y bwriad (bu'n llwyddiannus i raddau helaeth) oedd cymhathu'r bobl Ryukyuaidd i mewn i genedl Siapaneeg fwyafrifol y (Yamato).

## Daearyddiaeth
O'r 98 ynys, dim ond 47 sy'n cynnwys trigolion. Cyfanswm arwynebedd yr holl ynysoedd gyda'i gilydd yw 4,700&nbsp;km².

Mae'r ynysoedd mwy yn bennaf yn fryniog i fynyddig, ac o darddiad folcanig. Mae'r ynysoedd bach, ar y llaw arall, yn wastad ar y cyfan ac wedi'u ffurfio o gwrel. Yn y rhan ogleddol mae yna lawer o losgfynyddoedd gweithredol o hyd; digwyddodd y ffrwydrad folcanig mwyaf diweddar ym 1991.

I'r dwyrain o Ynysoedd Riukiu, mae gwely môr y Cefnfor Tawel yn disgyn i Gafn Riukiu, sy'n fwy na saith mil metr o ddyfnder.

## Hinsawdd
Gorwedd yr ynysoedd oddeutu rhwng lledred 24ain a 31ain gradd. Mae hinsawdd isdrofannol a llaith gyda thymheredd blynyddol cyfartalog o oddeutu 21&nbsp;°C. Mae'r gaeafau'n arbennig o ysgafn; yna mae'r tymheredd yn amrywio rhwng 20 a 22&nbsp;°C.

## Is-adran weinyddol
### Ynysoedd deheuol Riukiu
Mae Ynysoedd gogleddol Riukiu, sy'n cynnwys Ynysoedd Osumi, Ynysoedd Tokara ac Ynysoedd Amami, yn perthyn i Prefecture (sir) Kagoshima. Mae Ynysoedd deheuol Riukiu, sy'n cynnwys Ynysoedd Okinawa ac Ynysoedd Sakishima, gyda'i gilydd yn ffurfio talaith ("Prefecture") Talaith Okinawa.

Ynysoedd
* **Ynysoedd Gogledd Riukiu**:
** Ynysoedd Osumi: Tanegashima , Yakushima , Kuchierabujima , Takeshima , Kuroshima , Ioujima
** Ynysoedd Tokara: Kuchinoshima , Nakanoshima , Suwanosejima , Akusekijima , Tairajima , Kodakarajima , Takarajima
*** Amami: Amamioshima , Kikaijima , Kakeromajima , Yoroshima , Ukeshima , Tokunoshima , Okinoerabujima , Yoronjima
* **Ynysoedd Deheuol Riukiu**:
** **Ynysoedd Okinawa**:
***Ynysoedd Okinawa a chyfagos: Kumejima , Iheyajima , Nohojima , Gushikajima , Izenajima , Yanahashima, Agunijima , Iejima , Tonakijima, Sesokojima, Kourishima, Yagachishima, Ikeshima, Miyagusukishima, Henzajima, Tsukenjima, Hamukenjima, Hamukajima
*** Ynysoedd Kerama: Tokashikijima , Zamamijima , Akajima , Gerumajima , Yakabishima, Kubashima, Fukajishima, Amurojima
*** Ynysoedd Daitō: Kitadaitō , Mimamidaito , Okidaitō
** **Ynysoedd Sakishima**:
*** Ynysoedd Miyako: Miyakojima , Ikemashima , Ogamishima , Irabujima , Shimojishima , Kuremajima , Minnajima , Taramajima
*** Ynysoedd Yaeyama: Iriomotejima , Ishigakishima , Taketomishima , Kohama , Kuroshima , Aragusukushima , Hatomajima , Yubujima , Haterumashima , Yonaguni
*** Ynysoedd Senkaku: Uotsurijima , Kuba Jima , Taisho Jima , Kita Kojima , Minami Kojima

## Economi
Y prif gynhyrchion amaethyddol yw tatws melys, cansen siwgr a ffrwythau trofannol, yn enwedig pinafalau. Y pysgota ar ôl yr amaethyddiaeth yw'r prif sector economaidd. Ymhellach, allforiwyd cynhyrchion tecstilau a chrefft.

## Hanes
### Hyd at yr 20g
Yn y 7g, ymgartrefodd y Tsieineaid ar yr ynysoedd. Dilynodd y Japaneaid yn ddiweddarach. Yn ôl y chwedl, sefydlwyd Teyrnas annibynnol Riukiu ym 1187 gan aelod o clan Minamoto. Yn y 13g, roedd Okinawa yn cynnwys tair prifathro cystadleuol, a unwyd yn 1429. Felly ganwyd Teyrnas Riukiu. Roedd yn ymestyn i Ynysoedd Amami, Ynysoedd Miyako ac Ynysoedd Yaeyama ac roedd yn ddyledus i Tsieina. Yn ôl masnach, cynyddodd masnach ar yr ynysoedd gyda China. Roedd y boblogaeth hefyd yn masnachu gyda Japan, penrhyn Corea, Siam, Malacca a Luzon.

Dirywiodd ffyniant yn sydyn yn ystod yr 16g o ganlyniad i gyrchoedd gan fôr-ladron. Yn 1609, goresgynnodd y clan Satsuma Siapaneaidd Okinawa. Cafodd Teyrnas Riukiu ei chynnwys yn Shogunate Japan, ond arhosodd yn lled-annibynnol a hefyd cynnal cysylltiadau â China. O 1872, roedd yr ynysoedd yn perthyn i Ymerodraeth Japan. Yn 1879 cawsant eu hatodi yn llwyr a symudwyd i archddyfarniad Okinawa. Daeth hyn â diwedd ar oruchafiaeth Tsieineaidd ganrifoedd o hyd.

## Atodiad i Japan
Daeth y rhwymedigaeth i dalu teyrngedau i China i ben ym 1874, ddwy flynedd ar ôl i Japan sefydlu'r system "han" yn y deyrnas. Yn 1879 cyhoeddodd llywodraeth Meiji anecsiad swyddogol yr ynysoedd. Ceisiodd negeswyr brenin Ryūkyū gael amddiffyniad milwrol gan Ymerodraeth China, ond roedd y Qing yn rhy wan i ymyrryd yn filwrol wrth amddiffyn ei gyn-lednentydd. Fe wnaeth cyflafareddiad cyn-Arlywydd yr UD Ulysses S. Grant neilltuo'r ynysoedd i Japan. Anwybyddwyd gofynion pobl frodorol ac yn y broses anecsio lladdodd y Japaneaid wleidyddion a oedd yn gwrthwynebu'r alwedigaeth. Daeth teyrnasiad Ryūkyū yn rhan o Satsuma Han. Yn dilyn hynny, pan ddisodlwyd y system han gan system prefectures, daeth rhan fawr o'r ynysoedd yn rhan o Okinawa Prefecture. Gosodwyd y defnydd o'r iaith, diwylliant a hunaniaeth Japaneaidd ar blant y Ryūkyū.

Gyda threchu Japan yn yr Ail Ryfel Byd, meddiannwyd y Ryūkyu gan yr Unol Daleithiau ym 1945, a dychwelasant yn ôl i Japan ym 1972. Heddiw mae yna nifer o faterion yn ymwneud â'r Ryūkyū. Nid yw rhai o drigolion yr ynysoedd a rhai Japaneaid yn ystyried bod pobl frodorol Ryūkyū yn wir Siapaneaidd. Dywed rhai brodorion fod y llywodraeth ganolog yn gweithredu polisi gwahaniaethol tuag atynt, gan ganiatáu i lawer o filwyr Americanaidd orsafu'n bennaf ar ynys Okinawa a thrwy hynny adael y pedair prif ynys arall yn rhydd.

### Yr Ail Ryfel Byd
Trafodwyd yr Ynysoedd yng Nghynhadledd Cairo yn 1943 lle trafodwyd, ymysg pethau eraill, ddyfodol Siapan wedi iddynt golli'r Rhyfel yn erbyn yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig. lynodd y partïon wrth y cytundebau ar bob cyfrif, dim ond Ynysoedd Ryūkyū (cadwyn o ynysoedd bychain sy'n ymestyn i'r de o Siapan fel bwa tuag at Taiwan), a feddiannwyd yn ddiweddarach yn y Rhyfel, a ddychwelwyd i Japan yn 1971. Dilynwyd Cynhadledd Cairo ei hun bron yn syth gan Gynhadledd Tehran ar 28 Tachwedd 1943, lle gwelwyd Stalin ar ran yr Undeb Sofietaidd ond nid Kai-shek ar ran y Tsieiniaid.

Hyd at yr Ail Ryfel Byd, arhosodd yr ynysoedd yn rhannol Siapaneaidd. Ar ddiwedd y rhyfel (Ebrill - Mehefin 1945) bu ymladd ffyrnig rhwng byddin Japan a byddin America, yn enwedig ar Okinawa.

Ym 1951, cydnabu’r Unol Daleithiau sofraniaeth Japan dros yr archipelago sydd wedi’i leoli’n strategol. O dan Gytundeb San Francisco, daeth Okinawa o dan lywodraeth dros dro llywodraeth yr Unol Daleithiau. O 1953, trosglwyddodd yr Americanwyr sofraniaeth yn raddol dros yr ynysoedd i Japan; yn gyntaf oll Ynysoedd Amami yn y gogledd, ac ar Fai 15, 1972 hefyd yr ynysoedd eraill, gan gynnwys Okinawa. Bydd canolfannau cymorth milwrol yr Unol Daleithiau ar Okinawa yn cael eu trosglwyddo i Japan cyn 2008.

## Karate
Tua 500 mlynedd yn ôl, gwaharddwyd perchnogaeth gwn yn Ynysoedd Riukiu gan archddyfarniad y llywodraeth. Cafodd y gwaharddiad hwn effaith fawr ar ddatblygiad karate. Gorfododd y boblogaeth i ddatblygu math o hunan-amddiffyn heb arfau. Felly, yn rhannol o dan ddylanwad y grefft ymladd Tsieineaidd a oedd wedi bodoli ers sawl mil o flynyddoedd, datblygwyd y karate cyfredol.

## Dolenni
* Ynysoedd Ryukyu yn Encyclopaedia Britannica
* THE FORGOTTEN DYNASTY OF THE RYUKYU ISLANDS
* The Ryukyu Islands - Okinawa

## Cyfeiriadau
Ryukyu
San Fransisco (1943)
Categori:Japan
Categori:Yr Ail Ryfel Byd