open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Danai Gurira

Mae **Danai Jekesai Gurira** (ganed 14 Chwefror 1978) yn actores a dramodydd Simbabweaidd-Americanaidd. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Michonne ar *The Walking Dead*, cyfres deledu ddrama arswyd AMC, fel ysgrifenwraig y ddrama *Eclipsed* a enillodd Wobr Tony, a fel Okoye ym masnachfraint y Bydysawd Sinematig Marvel, yn dechrau gyda *Black Panther*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Iowa
Letitia Wright

Mae **Letitia Michelle Wright** (ganed 31 Hydref 1993) yn actores Gaianaidd-Sesinig. Yn dechrau yn 2011, chwaraeodd rolau mewn nifer o gyfresi teledu Sesinig, gan gynnwys *Top Boy*, *Coming Up*, *Chasing Shadows*, y bennod *Doctor Who* "Face the Raven" a'r bennod *Black Mirror* "Black Museum".

Fe'i henwyd gan BAFTA yn 2015 mewn grŵp o'r Actorion Prydeinig Newydd Gorau. Mae Wright yn fwyaf adnabyddus fel Shuri yn ffilmiau'r Bydysawd Sinematig Marvel *Black Panther* ac *Avengers: Infinity War* (y ddwy yn 2018).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Loegr
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion teledu benywaidd o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1990au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Ngaiana
Villaviciosa

Tref ac ardal weinyddol yng nghymuned ymreolaethol Asturias yw **Villaviciosa** (ynganiad Sbaeneg: [bi.ʎa.βi.θi̯o.sa]). Mae wedi'i lleoli ar yr arfordir dwyreiniol, ac mae'n ffinio ag ardaloedd gweinyddol Xixón a Siero i'r gorllewin, Sariegu, Nava, Cabranes a Piloña i'r de a Colunga i'r dwyrain. Cyfanswm arwynebedd yr ardal yw 271&nbsp;km² ac yn 2011 roedd ei phoblogaeth yn 14,962 (2011).

Yn y ddinas hon y ganwyd y pibydd *Gaita asturiana* José Ángel Hevia Velasco yn 1967.

## Hanes
Yn y cyfnod cynhanes, roedd nifer o fryngaerau yn Villaviciosa, y rhan fwyaf ohonynt wedi'u lleoli ar echelin y ria, ger Rodiles. Yn ystod cyfnod Teyrnas Asturias yn yr 8g, symudodd y boblogaeth i Amandi, Camoca a Bedriñana.

Ceir llawer o henebion megalithig yn yr ardal.

## Plwyfi
Ceir 41 israniad pellach o fewn Villaviciosa, sef ardaloedd a elwir yn *Parroquies*:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Winston Duke

Mae **Winston Duke** (ganed 15 Tachwedd 1986) yn actor Tobagonaidd sy'n byw yn yr Unol Daleithiau.

Serenna Duke fel M'Baku yn ffilm y Bydysawd Sinematig Marvel *Black Panther*.

## Cefndir
Ganwyd Duke yn Nhobago, Trinidad a Tobago a symudodd i'r Unol Daleithiau gyda'i fam, Cora Pantin, a'i chwaer pan oedd yn naw oed. Graddiodd o Ysgol Uwchradd Brighton yn Rochester, Talaith Efrog Newydd yn 2004

## Gyrfa
Dechreuodd actio mewn cynyrchiadau theatr ar gyfer Cwmni *Portland Theater* a theatr un cwmni Yale  cyn cael ei gastio yn *Person of Interest*. Yn Yale daeth yn gyfeillgar gyda'i gyd actor Lupita Nyong'o, y byddai'n gyd serennu a fo yn *Black Panther*. Dychwelodd Winston cartref i Drinidad & Tobago yn 2012 ar gyfer cynhyrchiad theatr *An Echo in the Bone* yng nghyd actio efo'r Taromi Lourdes Joseph.

Mae Duke yn serennu yn ffilmiau cwmni Marvel Cinematic Universe *Black Panther* ac *Avengers: Infinity War* fel M'Baku.
## Ffilmograffi
### Ffilm
### Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Actorion ffilm
Categori:Actorion teledu
Daniel Kaluuya

Mae **Daniel Kaluuya** (ganed 24 Chwefror 1989) yn actor Seisnig. Daeth i amlygrwydd rhyngwladol wedi iddo ymddangos Chris, rôl arweiniol yn y ffilm arswyd *Get Out* (2017).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Bowlio lawnt yng Ngemau'r Gymanwlad

Mae **bowlio lawnt** wedi bod yn rhan o Gemau'r Gymanwlad ers y Gemau cyntaf yn Hamilton, Canada ym 1930. Ni chafodd ei chwarae yn ystod Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1966 gan nad oedd digon o lawntiau bowlio yn bodoli yn Kingston, Jamaica ond ers 2010, mae bowlio lawnt yn un o'r 10 camp craidd sydd yn rhaid ei gynnal mewn Gemau Gymanwlad. Mae bowlio hefyd yn un o'r campau sydd â chystadlaethau i Athletwyr Elît gydag Anabledd (EAD).

## Gemau
## Tabl medalau
''Wedi Gemau'r Gymanwlad 2018''

## Cyfeiriadau
Gemau'r Gymanwlad
Categori:Chwaraeon Gemau'r Gymanwlad
Rygbi saith-bob-ochr yng Ngemau'r Gymanwlad

Gwnaeth **Rygbi saith bob ochr** ei ymddangosiad cyntaf yng Ngemau'r Gymanwlad yn ystod Gemau'r Gymanwlad ym 1998 yn Kuala Lumpur, Maleisia.

Mae'r gamp wedi ymddangos ym mhob un o'r Gemau ers yr ymddangosiad cyntaf yn Kuala Lumpur ac ers 2010, mae rygbi saith-bob-ochr yn un o'r 10 camp craidd sydd yn rhaid ei gynnal mewn Gemau Gymanwlad. Cyflwynwyd Rygbi saith-bob-ochr i ferched i'r Gemau am y tro cyntaf yng Ngemau'r Gymanwlad 2018 ar yr Arfordir Aur, Awstralia.

## Gemau
### Dynion
### Merched
## Tabl medalau
''Ar ôl Gemau'r Gymanwlad 2018''

## Gwledydd sydd wedi cystadlu
### Dynion
### Merched
## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon Gemau'r Gymanwlad
Gemau Gymanwlad
Hanes celf

Astudiaeth hanes y celfyddydau gweledol yw **hanes celf**. Mae'n cwmpasu hanesyddiaeth arlunio, cerfluniaeth, pensaernïaeth, y celfyddydau addurnol, darlunio, argraffu, ffotograffiaeth, a dylunio mewnol. Disgyblaeth academaidd ydyw sydd wedi hen ennill ei blwyf ym mhrifysgolion Ewrop, ac yn un o'r dyniaethau a'r celfyddydau breiniol.

Y dull ysgolheigaidd yw methodoleg draddodiadol hanes celf, sydd yn dibynnu felly ar brofiad, craffter, barn a meddylfryd beirniadol yr ysgolhaig. Disgwylir i hanesyddion celf feddu crap ar gyd-destun hanesyddol a diwylliannol yr arlunydd dan sylw, a dealltwriaeth eang o syniadau, themâu a mudiadau celfyddydol. Mae priodoli a dilysu celfyddydwaith yn nhermau ei arlunydd a chyfnod yn arfer hollbwysig i'r hanesydd celf.

## Cyfeiriadau 

Categori:Celf
Categori:Disgyblaethau academaidd
Categori:Dyniaethau
Celf
Mairoleg

bawd|Eicon o'r Forwyn Fair a'r baban Iesu yn yr arddull Eleusa, sydd yn portreadu Iesu yn cwtsio at foch ei fam. Mae'r fath ddarluniad yn rhan o gelfyddyd eglwysi'r Gorllewin a'r Dwyrain fel ei gilydd.
Astudiaeth diwinyddiaethau ac athrawiaethau Cristnogol sydd yn ymwneud â'r Forwyn Fair, mam Iesu Grist, yw **Mairoleg**.

Mae Mariwoleg Gristnogol yn anelu at gysylltu ysgrythur, traddodiad a dysgeidiaeth yr Eglwys a'r Forwyn Fair. Ceir sawl gwedd Gristnogol ar Fair, yn amrywio o'r ffocws ar Adferiad Mair o fewn y ffydd Babyddol i wrthwynebiadau Protestanaidd. Ysgrifennwyd nifer sylweddol o gyhoeddiadau ar Fairoleg yn 20g, gyda'r diwinyddion Raimondo Spiazzi yn cyhoeddi 2500 o gyhoeddiadau a a Gabriel Roschini yn cyhoeddi 900.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* F. Stanley Jones (gol.), *Which Mary?: The Marys of Early Christian Tradition* (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2002).
* Teresa P. Reed, *Shadows of Mary: Reading the Virgin Mary in Medieval Texts* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2002).

Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Corvera

Mae **Corvera** (Sbaeneg: *Corvera de Asturias*) yn dref ac yn ardal weinyddol yn Asturias. Fe'i lleolir o fewn rhanbarth (neu comarca) Avilés. Mae'n rhannu ffin i'r gogledd gydag Avilés a Gozón; i'r dwyrain gyda Carreño a Xixón; i'r de gyda Llanera ac Illas ac i'r gorllewin gyda Castrillón. Mae gan ei phrifddinas, Nubledo, boblogaeth o fwy na 300 o drigolion.

bawd|300px|canol|Lleoliad Corvera yn Astwrias

Corvera yw mwyaf dwyreiniol o'r pedair sir sy'n ffurfio rhabarth Aviles. Mae arwynebedd Corvera yn 45.48 km2 (17.56 metr sgwâr) o ran maint ac mae ganddi boblogaeth o dros 16,000, yn bennaf yn y pentrefi Las Vegas a Los Campos. Y prif ffyrdd i gyrraedd yno yw'r AS-19, AS-17 a'r A-8. Mae'r A-8 yn mynd i Tabaza (Carreño) a'r ganolfan siopa Parque Astur.

## Plwyfi
Ceir saith israniad o fewn Corvera:

*Tresona
*Les Vegues
*Los Campos
*Villa
*Molleda
*Cancienes
*Solís

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Angela Bassett

Mae **Angela Evelyn Bassett** (ganed 16 Awst 1958) yn actores ac actifydd o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Martin Freeman

Actor o Loegr yw **Martin John Christopher Freeman** (ganed 8 Medi 1971). Daeth i amlygrwydd am bortreadu Tim Canterbury yn fersiwn gwreiddiol y Deyrnas Unedig o'r gomedi sefyllfa ar ffurf rhaglen ffug-ddogfen *The Office*. Chwaraeodd Dr. John Watson yn y ddrama drosedd Brydeinig *Sherlock*, Bilbo Baggins yn nhrioleg ffilmiau Peter Jackson *The Hobbit*, a Lester Nygaard yn y gyfres deledu ar ffurf drama drosedd-comedi dywyll *Fargo*.

Mae ei rolau nodweddiadol eraill yn cynnwys y gomedi ramantaidd *Love Actually* (2003), y ffilm ffuglen wyddonol gomig ''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* (2005), y gomedi rannol-fyrfyryr *Nativity!* (2009), y drioleg gomedïaidd *Three Flavours Cornetto*, ac yn fwyaf adnabyddus yn y gomedi ffuglen wyddonol *The World's End'' (2013). Mae hefyd yn portreadu Everett K. Ross yn ffilmiau'r Bydysawd Sinematig Marvel *Captain America: Civil War* (2016) a *Black Panther* (2018). Ymhlith acolâdau eraill, mae wedi ennill Gwobr Emmy, Gwobr BAFTA a Gwobr yr Ymerodraeth, gydag enwebiadau gan gynnwys dau enwebiad Gwobr Emmy arall, dwy Wobr BAFTA arall, Gwobr Saturn, a Gwobr Glôb Aur.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1971
Forest Whitaker

Mae **Forest Steven Whitaker III** (ganed 15 Gorffennaf 1961) yn actor, cynhyrchydd a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1961
Delweddau wedi'u cynhyrchu â chyfrifiadur

'''Delweddau wedi'u cynhyrchu â chyfrifiadur''' yw'r defnydd o graffigwaith cyfrifiadurol i greu neu gyfrannu at ddelweddau mewn celf, cyfryngau argraffedig, gemau fideo, ffilmiau, rhaglenni teledu, ffilmiau byrion, hysbysebion, fideos ac efelychyddion.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfryngau'r celfyddydau gweledol
Andy Serkis

Actor a chyfarwyddwr o Loegr yw **Andrew Clement Serkis** (ganed 20 Ebrill 1964). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rolau cipio perfformiad yn cynnwys actio cipio symudiadau, animeiddio a gwaith llais ar gyfer cymeriadau wedi'u cynhyrchu â chyfrifiadur.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Loegr
Categori:Actorion theatr gerdd o Loegr
Categori:Cyn-Gatholigion
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Michael B. Jordan

Mae **Michael Bakari Jordan** (ganed 9 Chwefror 1987) yn actor o'r Unol Daleithiau. Fe'i adnabyddir am ei rolau mewn ffilmiau megis y dioddefwr saethu Oscar Grant yn y ddrama *Fruitvale Station* (2013), y paffiwr amatur Adonis Creed yn y ffilm ddilynol i *Rocky,* *Creed* (2015) a'r gwrthwynebydd Erik Killmonger yn ffilm archarwyr y Bydysawd Sinematig Marvel *Black Panther* (2018). Cyfarwyddwyd y tair ffilm gan ei gydweithiwr cyson Ryan Coogler.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Grundarfjarðarbær

bawd|Map Grundarfjardarbaer
bawd|Grundarfjørdur
Mae **Grundarfjörður** sillefir hefyd yn **Grundarfjarðarbær** yn dref fechan yng ngogledd penrhyn Snæfellsnes yng ngorllewin Gwlad yr Iâ yn Rhanbarth Vesturland. Fe'i lleolir rhwng crib o fynyddoedd a'r môr. Mae'r mynydd ger llaw, Kirkjufell yn ffurfio penrhyn bychan. Poblogaeth y dref ar 1 Ionawr 2017 oedd 869 a'i faint yw 148&nbsp;km².

## Gorolwg
Yn ôl y Landnámabók, sy'n adrodd hanes gwladychu Gwlad yr Iâ yn y 9g a'r 10g, adorddir mai Herjólfur Sigurðsson a fabwysiadodd y tir rhwng Penrhyn Búlandshöfði a Fjord Kirkjufjörður. Ni wyddys yn union lle'r oedd y ffjord Kirkjufjörður, ond credir mai dyma oedd y ffin bresennol Grundarfjörður.

Derbyniodd y dref ei hawl i fasnachu yn 1786. Oddeutu 1800, daeth masnachwyr Ffrengig i Wlad yr Iâ gan fyw yn Grundarfjörður gan adeiladu esglwys ac ysbyty yno. Mae'r dref wedi tyfu'n gyfoethog o ganlyniad i'r diwydiant bysgota a gwelir tai moethus yn yr ardal.

Roedd sawl adeilad yn sefyll ar bentir o'r enw Framnes. Defnyddiwyd yr enw hwn tan tua 1940 ar gyfer y lle. Ar ôl hynny, gelwir y lle Grafarnes neu Grundarfjörður, hyd nes y bu pleidlais yn 1965 pen bleidleisiwyd dros yr enw Grundarfjörður.

Mae'r ffordd i dref Stykkishólmur sydd gerllaw yn croeso maes lafa *Berserkjahraun*. Daw'r enw am y maes lafa yma o saga Eyrbyggja. Yn ôl y stori fe laddwyd dau *Berserker* gan ei meistr, oherwydd i un ohonynt gwympo mewn cariad gyda merch y meistr.

## Poblogaeth 
bawd|Grundasfjordur
Grundarfjörður yw un o'r ychydig leoedd i ffwrdd o ranbarth y brifddinas yng Ngwlad yr Iâ, y mae ei phoblogaeth wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf, o leiaf tan 2005. Ar y naill law, mae hyn oherwydd natur broffidiol pysgota yma ac, ar y llaw arall, i ehangu'r seilwaith yn y blynyddoedd diwethaf. Wedi hynny, gellir gweld ychydig o ddirywiad, gyda chynnydd bach yn y boblogaeth tan 2008.

## Gyfeilldref
* Pempoull, Llydaw, Ffrainc

bawd|Grundarfjördur gyda mynydd Kirkjufell yn y cefndir

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Andrew Scott

Actor ffilmiau, teledu a llwyfan o Iwerddon yw **Andrew Scott** (ganed 21 Hydref 1976).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion ffilm o Iwerddon
Categori:Actorion teledu o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Actorion LHDT
Carreño

Tref ac ardal weinyddol yng nghymuned ymreolaethol Asturias yw **Carreño**. Mae'n ffinio gyda Corvera yn y gorllewin, Gozón yn y gogledd, y Môr Cantabria yn y gogledd a'r dwyrain a Gijón yn y dwyrain a'r de.

Ceir llawer o arteffactau sy'n dyddio i Oes y Cerrig yn Asturias, yn enwedig yma yn ardal Carreño. Ceir carneddi, siambrau claddu, bryngaerau a meini hir a godwyd yn wreiddiol 100,000 o flynyddoed yn ôl.

## Plwyfi
Ceir 12 o israniadau a elwir yn *Parroquies*, neu blwyfi:
*Albandi
*Ambás
*Candás
*Carrió
*Quimarán
*Llorgozana
*Perlora
*Prevera
*El Pieloro
*Priendes
*Tamón
*El Valle

## Poblogaeth
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Adams County, Illinois

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
*Adams County, Colorado
*Adams County, Gogledd Dakota
*Adams County, Idaho
*Adams County, Illinois
*Adams County, Indiana
*Adams County, Iowa
*Adams County, Mississippi
*Adams County, Nebraska
*Adams County, Ohio
*Adams County, Pennsylvania
*Adams County, Washington
*Adams County, Wisconsin

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q108798;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Illinois
Jack Lowden

Mae **Jack Andrew Lowden** (ganed 2 Mehefin 1990).

Mae e'n fwyaf adnabyddus am ei rôl yn y ffilm 2017 *Dunkirk*, gyda Harry Styles ac Aneurin Barnard.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Actorion teledu o'r Alban
Categori:Actorion ffilm o'r Alban
Assassin's Creed

Mae '''''Assassin's Creed''''' yn gyfres fasnachol sy'n gêm fideo antur; fe'i datblygwyd gan gwmni o'r enw Ubisoft.

Mae'r gyfres yn dangos y frwydr sydd yn ganrifoedd oed rhwng yr Assassins, sy'n ymladd dros heddwch ac ewyllys rhydd, a'r Templars, sy'n credu bod heddwch yn dod trwy reoli dynoliaeth. Mae'r gyfres yn cynnwys ffuglen hanesyddol wedi'i gymysgu â digwyddiadau achymeriadau hanesyddol go iawn. Cymerodd y gyfres ysbrydoliaeth o'r nofel Alamut gan Slofenia Vladimir Bartol, gan hefyd adeiladu ar gysyniadau o gyfres Tywysog Persia.

Dechreuodd yr gyfres yn 2007 pan ryddhawyd y gêm cyntaf o'r enw ''Assassin's Creed''. Mae yna ddeg gêm yn y brif gyfres, ac fe'u datblygwyd gan Ubisoft Montreal (un-chwaraewr) a Ubisoft Annecy (sawl-chwaraewr), a rhyddhawyd hwy ar PlayStation 3, PlayStation 4, Xbox 360, Xbox One, Wii U, Microsoft Windows ac OS X . Mae prif gymeriad Assassins Creed Black Flag yn dod o Gymru ac enw ei gwch yw *Jack Daw*.

## Rhestr o'r gemau 
* Assassin’s Creed (2007)
* Assassin’s Creed: Altair’s Chronicles (2008)
* Assassin’s Creed: Bloodlines (2009)
* Assassin’s Creed II (2009)
* Assassin’s Creed: Brotherhood (2010)
* Assassin’s Creed: Revelations (2011)
* Assassin’s Creed III (2012)
* Assassin’s Creed III: Liberation (2012)
* Assassin’s Creed IV: Black Flag (2013)
* Assassin’s Creed: Rogue (2014)
* Assassin’s Creed: Unity (2014)
* Assassin’s Creed: Syndicate (2015)
* Assassin’s Creed: Origins (2017)
* Assassin’s Creed: Odyssey (2018)

## Cyfnodau ym myd y gemau 
* Assassin’s Creed: Odyssey (431 B.C.)
* Assassin’s Creed: Origins (late 40’s B.C.)
* Assassin’s Creed: Altair’s Chronicles (1190)
* Assassin’s Creed (1191)
* Assassin’s Creed: Bloodlines (1191)
* Assassin’s Creed II (1497)
* Assassin’s Creed: Brotherhood (1506)
* Assassin’s Creed: Revelations (1511)
* Assassin’s Creed IV: Black Flag (1715)
* Assassin’s Creed: Rogue (1752)
* Assassin’s Creed III: Liberation (1765–1777)
* Assassin’s Creed III: (1765–1783)
* Assassin’s Creed: Unity (1789)
* Assassin’s Creed: Syndicate (1868)

## Gweler hefyd
*Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffuglen hanesyddol
Categori:Gemau fideo
Snæfellsnes

Mae**Snæfellsnes** (IPA:ˈstn̥aiːfɛlsˌnɛːs) yn benrhyn yng ngorllewin Gwlad yr Iâ, i'r gorllewin o Borgarfjörður. Ystyr yr enw y "penrhyn mynydd eira" yn Islandeg.(*snær* = eira (snow yn Saesneg), *fell* = mynydd, fel y 'fells' yng ngogledd Lloegr, *nes* = penrhyn.

Dywed fod y penrhyn yn gynrychioladol o Wlad yr Iâ gan fod modd gweld gymaint o nodweddion yr ynys yno. Ceir llosgfynydd Snæfellsjökull yno, a ystyrir yn un o symbolau Gwlad yr Iâ; Mae'r llosgfynydd yn codi i uchder o 1446&nbsp;m, a ceir rhewlif ar ei begon (ystyr *jökull* yw rhewlif). Ar ddiwrnod clir gellir gweld y llosgfynydd o'r brifddinas, Reykjavík - pellter o 120&nbsp;km fel hed y frân. Mae'r mynydd hefyd yn adnabyddus i nifer fel lleoliad nofer enwog *Journey to the Center of the Earth* gan y Ffrancwr, Jules Verne. Mae'r ardal o gwmpas Snæfellsjökull wedi ei enwi'n un o bedwar Parc Cenedlaethol Gwlad yr Iâ.

Mae'r penrhyn yn un o'r prif leoliadau yn Saga'r *Laxdœla saga* a dyma, yn ôl y saga, oedd man geni yr aelod Gorllewin Norseg o Gard y Varangiaid, Bolli Bollasson. Ymysg pobl hanesyddol eraill bu'n byw yno yn ôl y saga oedd, Guðrún Ósvífursdóttir, Bolli Þorleiksson a Snorri y Goði.

bawd|260px|dde|Snæfellsjökull

Ar hyd arfordir gogleddol y penrhyn ceis pentrefi pysgota a threfi bychain gan gynnwys; Arnarstapi, Hellnar, Rif, Ólafsvík, Grundarfjarðarbær, a Stykkishólmur.

Ger Hellissandur ceir y strwythur uchaf yng ngorllewin Ewrop, mast radio hirdon, Hellissandur.

Ym Mehefin 2008, derbyniodd pobl Snaefellsnes dystysgrif statws cymuned EarthCheck am ddatblygu twristaieth cynaladwy. Dyna'r gymuned gyntaf yng Ngwlad yr Iâ ac Ewrop a dim ond y pedwerydd yn y byd i dderbyn y dystysgrif.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwybodaeth ar y Parc Cenedlaethol 
* [Mynydd Kirkjufell ger Grundarfjörður(https://cy.wikipedia.org/wiki/Grundarfjar%C3%B0arb%C3%A6r)]
*Gwefan Swyddogol, Westiceland 

Categori:Arfordir Gwlad yr Iâ
Timothy Spall

Mae **Timothy Leonard Spall** OBE (ganed 27 Chwefror 1957) yn actor a chyflwynydd achlysurol Seisnig. Daeth i amlygrwydd yn y Deyrnas Unedig wedi iddo ymddangos fel Barry Spencer Taylor yn y gyfres gomedi-ddrama ITV 1983 *Auf Wiedersehen, Pet*.

Yn 2025 serennodd yn y ddrama drosedd *Death Valley*, a leolwyd a ffilmiwyd yng Nghymru.

## Ffilmiau
**Topsy-Turvy* (1999)
**Nicholas Nickleby* (2002)
**Harry Potter and the Prisoner of Azkaban* (2004)
**Harry Potter and the Goblet of Fire* (2005)
**Pierrepoint* (2005)
**Harry Potter and the Order of the Phoenix* (2007)
**The Damned United* (2009)
**Harry Potter and the Half-Blood Prince (2009)
**The King's Speech* (2010; fel Winston Churchill)
**Mr. Turner* (2014; fel J. M. W. Turner)
**The Journey'' (2016; fel Ian Paisley)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Black Panther (ffilm)

Mae ***Black Panther*** yn ffilm archarwyr 2018 Americanaidd a seiliwyd ar y cymeriad Marvel Comics o'r un enw. Cynhyrchwyd y ffilm gan Marvel Studios a fe'i dosbarthwyd gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Hon yw deunawfed ffilm y Bydysawd Sinematig Marvel.

## Cast 
* Chadwick Boseman fel T'Challa / Black Panther
* Michael B. Jordan fel N'Jadaka / Erik "Killmonger" Stevens
* Lupita Nyong'o fel Nakia
* Danai Gurira fel Okoye
* Martin Freeman fel Everett K. Ross
* Daniel Kaluuya fel W'Kabi
* Letitia Wright fel Shuri
* Winston Duke fel M'Baku
* Angela Bassett fel Ramonda
* Forest Whitaker fel Zuri
* Andy Serkis fel Ulysses Klaue

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2018
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau archarwyr
Sebastian Stan

Mae **Sebastian Stan** (ganed 13 Awst 1982) yn actor Rwmanaidd-Americanaidd.

Daeth i amlygrwydd am ei rôl fel Bucky Barnes / Winter Soldier yn y Bydysawd Sinematig Marvel yn dechrau yn 2011 gyda *Captain America: The First Avenger*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Avengers: Infinity War

Mae ***Avengers: Infinity War*** yn ffilm archarwyr 2018 Americanaidd a seiliwyd ar y tîm archarwyr Marvel Comics the Avengers. Cynhyrchwyd y ffilm gan Marvel Studios a fe'i dosbarthwyd gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Hon yw pedwaredd ffilm ar bymtheg y Bydysawd Sinematig Marvel ac yn ddilyniant i'r ffilmiau *Marvel Avengers Assemble* (2012) ac *Avengers: Age of Ultron* (2015).

## Cast 
* Robert Downey Jr. fel Tony Stark / Iron Man
* Chris Hemsworth fel Thor
* Mark Ruffalo fel Bruce Banner / Hulk
* Chris Evans fel Steve Rogers / Nomad
* Scarlett Johansson fel Natasha Romanoff / Black Widow
* Benedict Cumberbatch fel Stephen Strange
* Don Cheadle fel James "Rhodey" Rhodes / War Machine
* Tom Holland fel Peter Parker / Spider-Man
* Chadwick Boseman fel T'Challa / Black Panther
* Paul Bettany fel Vision
* Elizabeth Olsen fel Wanda Maximoff / Scarlet Witch
* Anthony Mackie fel Sam Wilson / Falcon
* Sebastian Stan fel Bucky Barnes / White Wolf
* Tom Hiddleston fel Loki
* Idris Elba fel Heimdall
* Peter Dinklage
* Benedict Wong fel Wong
* Pom Klementieff fel Mantis
* Karen Gillan fel Nebula
* Dave Bautista fel Drax the Destroyer
* Zoe Saldana fel Gamora
* Vin Diesel fel Groot
* Bradley Cooper fel Rocket
* Gwyneth Paltrow fel Pepper Potts
* Benicio del Toro fel Taneleer Tivan / The Collector
* Josh Brolin fel Thanos
* Chris Pratt fel Peter Quill / Star-Lord

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2018
Categori:Ffilmiau archarwyr
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Chuck McCann

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Jonathan Thomas McCann** a adnabyddir ar sgrin fel **Chuck McCann** (2 Medi 1934 – 8 Ebrill 2018).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Samartín del Rei Aurelio

Mae **San Martín del Rey Aurelio** (Astwrieg: **Samartín del Rei Aurelio**) yn ardal gweinyddol yn y Gymuned YmreolaetholAsturias yng ngogledd Sbaen.

Ceir tair prif dref yn yr ardal weinyddol hon: Sotrondio, L'Entregu (*El Entrego*) a Blimea, a llawer o bentrefi, fel Santa Bárbara a La Hueria.

Fe'i lleolwyd yn y rhan ganolog o Asturias, yn union o dan y Sierra de San Mamés, yn rhan o'r Mynyddoedd Cantabrian. Afon Nalón, yw'r afon hiraf yn Asturias, ac mae'n llifo drw'r ardal. Lleolir Parc Natur Redes gerllaw.

Roedd mwyngloddio'n ddiwydiant craidd yn yr ardal, sydd bellach yn dioddef o ddiboblogi; er bod llawer o'r rhain yn bobl ifanc, ceir yma hefyd lawer o ffatrioedd sy'n ymwneud a'r byd cyfrifiadurol, digidol.

## Plwyfi
Ceir 5 o israniadau oddi fewn i San Martín del Rey Aurelio a elwir yn blwyfi (*parroquies*):
1.Blimea
2.Cocañín
3.Samartín
4.San Andrés de Llinares
5.Santa Bárbola

## Poblogaeth
700px|center

## Gallery 

El Entrego (San Martín del Rey Aurelio) - Iglesia de San Andres 00.jpg |Eglwys San Andrés yn El Entrego, Linares
Casa'l conceyu smra asturies.jpg|Neuadd y Dre
Lentregu3.jpg|L'Entregu
Blimea.jpg|Blimea

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Natalia Oreiro

Cantores o Wrwgwái yw **Natalia Oreiro** (ganwyd 19 Mai 1977).

## Albymau
* *Natalia Oreiro* (1998)
* *Tu veneno* (2000)
* *Turmalina* (2002)
* *Gilda, no me arrepiento de este amor* (2015)

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Cantorion
Categori:Actorion teledu
Llaviana

de|300px
bawd|300px|Ojo de buey yn Peña Mea, Llaviana.

Ardal weinyddol yw **Llaviana** (Sbaeneg: Laviana, sydd hefyd yn dref. Ei ffiniau gogleddol yw Bimenes a Nava, i'r de ceir Ayer (*Aller*), i'r dwyrain Piloña a Sobrescobiu, ac ar ei ffiniau gorllewinol mae Samartín del Rei Aurelio a Mieres. Saif yn Comarca del Nalón, sef un o wyth prif Ranbarth Asturias, o ran casglu ystadegau, ond nid yn weinyddol.

O ran daeareg, fe'i lleolir hefyd yn nyffryn Rio Nalon, mae'n derfynell ar gyfer rheilffordd FC de Langreo, sydd bellach wedi'i chynnwys gan FEVE, sy'n ei gysylltu â phorthladd Xixón.

## Plwyfi
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Brown County, Illinois

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
*Brown County, De Dakota
*Brown County, Illinois
*Brown County, Indiana
*Brown County, Kansas
*Brown County, Minnesota
*Brown County, Nebraska
*Brown County, Ohio
*Brown County, Texas
*Brown County, Wisconsin

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q109761;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Illinois
Siantri

[bawd|Siantri yn Eglwys Gadeiriol [Caerwynt.]]
Gwaddoliad neu gymynrodd i offeiriaid ddweud neu ganu'r offeren dros enaid yr un sydd wedi ei sefydlu yw **siantri**. Gall hefyd gyfeirio at y rhan o'r eglwys, megis capel neu gangell, a waddolir felly. Weithiau byddai'r unigolyn yn sefydlu siantri am rywun arall, er enghraifft aelod o'i deulu.

Yn yr Oesoedd Canol, cyn y Diwygiad Protestannaidd, siantrïau oedd un o'r ffyrdd i'r Eglwys Babyddol godi arian. Dechreuodd yn y 13g, ac o fewn can mlynedd cafodd siantrïau eu cynnwys wrth ddylunio cadeirlannau newydd, er enghraifft yn Tours a Bordeaux. Yn sgil y Pla Du yng nghanol y 14g, cynyddodd y nifer o siantrïau a chawsant eu sefydlu nid yn unig yn yr eglwysi ond mewn mynachlogydd, ysbytai, ac ysgolion gramadeg. Cafodd y siantri, ac arferion tebyg megis y maddeueb ar werth, eu condemnio'n llygredigaeth eglwysig gan Brotestaniaid, a'u diddymu yn yr 16g.

Câi adeilad y siantri, a elwir hefyd yn gapel côr, ei wahanu oddi ar weddill yr eglwys. Cafodd ei godi yn aml ar fedd y sefydlydd, ac felly'n cynnwys beddrod carreg a chorffddelw. Gwneid siantrïau o garreg gan amlaf, a chyda rhwyllwaith, addurniadau herodrol, a cherfwaith yn ogystal â'r allor er yr offeren. Weithiau ni fyddai'n strwythur ar wahân, ond byddai ganddo len, neu baneli derw, ac o bosib canopi o'i amgylch. Fel arfer bu offeiriaid y siantri, neu'r siantrïwyr, heb eu cysylltu â'r plwyf, ac felly'n cael mynediad drwy ddrws allanol.

Daw'r enw, drwy'r Saesneg, o'r Hen Ffrangeg *chanterie* sef canu. Yn wreiddiol, cyfeiriodd at y weithred o ganu'r offeren, ac yn ddiweddarach y gwaddoliad, yr offeiriaid, ac yna'r adeilad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith claddu
Categori:Capeli
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Gored Beuno

Mae **Gored Beuno** yn gasgliad o gerrig mawr yn y môr, sy'n ymddangos ar gyfnodau o drai, tua 400 metr oddi ar y lan gyferbyn â phentref Clynnog Fawr a Phorth Clynnog e Gwynedd. Y gred oedd bod Sant Beuno wedi bod yn defnyddio'r man, a bod lefel y môr pan oedd yn fyw yn sylweddol is na heddiw, fel yr oedd modd iddo gyrraedd y gored a dal pysgod yno.

Ystyr *cored* yw clawdd cerrig i ddal pysgod wrth i'r llanw fynd allan, ac fe'u defnyddid yn aml yn y Canol Oesoedd. Mae sawl enghraifft o hyd i'w gweld yn Afon Menai, er enghraifft wrth Ynys Gored Goch ger Pont Britannia. Mae olion coredau i'w gweld yn y môr ger Aberaeron hefyd. Yn aml, fe'u cysylltir â safleoedd crefyddol gan fod pysgod yn rhan bwysig o ddeiet offeiriaid ar ddyddiau ympryd.

Megis Caer Arianrhod, nid ond rhyw dair milltir i'rt gogledd, nid yw Gored Beuno yn ynys ond ar adegau byr pan fydd y llanw'n isel.

Categori:Ynysoedd Cymru
Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru

Rhedodd **Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru** (*North Wales Narrow Gauge Railway Co.*) o Ddinas, (Llanwnda) i Ryd-ddu neu, a defnyddio enw'r cwmni ar yr orsaf yno, *South Snowdon*. Agorwyd y lein ym 1877, ynghyd â changen a redodd o Gyffordd Tryfan trwy Rostryfan i orsaf Bryngwyn, o ba le ledodd rhwydwaith o gledrau a arweiniai at nifer o chwareli llechi.

Ni fu'r busnes mor lewyrchus ag y gobeithiwyd ar y cychwyn, gyda llai o waith cludo llechi a mwynau, a dim ond nifer bach o deithwyr y tu allan i'r tymor ymwelwyr. Fe gaewyd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Fe ail-agorwyd y lein, ynghyd ag estyniad i Borthmadog dan yr enw Rheilffordd Ucheldir Cymru ym 1923, ond erbyn 1936 roedd hi wedi cau eto. Codwyd y cledrau, ond atgyfodwyd y lein gan Gwmni Rheilffordd Ffestiniog, gan ei hailagor ym 1996. Yr enw Cymraeg a arddelir bellach yw Rheilffordd Eryri neu, yn Saesneg, *Welsh Highland Railway*.

Gogledd Cymru
Gogledd Cymru
Protagoras

Athronydd Groegaidd cyn-Socratig a flodeuai yn y 5g CC oedd **Protagoras** (tua 490 CC – tua 420 CC). Ef oedd y cyntaf o'r Soffyddion.

Ganwyd yn Abdera, yn Thracia. Mynegir ei fod mor dlawd yn nechrau ei fywyd fel y dilynai yr alwedigaeth o gario coed, pryd y darfu i Democritus, a foddhawyd gymaint wrth ei weld yn rhwymo i fyny ei fwndel coed mor gywrain, ei gymryd yn un o'i ysgolheigion.

Nid oes dim o ysgrifeniadau Protagoras wedi dyfod i lawr i ni, ond y mae'n amlwg ei fod yn ddyn o alluoedd meddyliol anarferol. Mae rhai o'i ddaliadau yn cael ymdriniaeth y *Theaetetus* gan Blaton. Teithiodd Protagoras trwy wlad Groeg i'r diben o roddi addysg mewn athroniaeth a rhethreg. Dywedir taw efe oedd y cyntaf ymhlith yr athronwyr Groegaidd a dderbyniodd arian am yr addysg a gyfranai i efrydwyr. Dywed Diogenes Laertius fod cymaint o alw am ei addysg fel y derbyniai weithiau gymaint â chant o'r darnau arian a elwid *mina* am ei wersi. Dywed Platon iddo, yn ystod y 40 mlynedd y bu yn cyfrannu addysg, ennill mwy o arian na Phidias a deg o gerflunwyr eraill. Yn ystod un o'i ymweliadau ag Athen yr alltudiwyd ef o'i wlad, ac y llosgwyd ei lyfrau yn y farchnad, am iddo ddweud, yn nechrau un o'i weithiau, nas gwyddai pa un a oedd eu duwiau yn bod ai peidio. Yn ôl rhai haneswyr, fe foddodd ar ei fordaith i Sisili. Yn ôl eraill, bu farw ar y fordaith hon.

Ymddengys taw Protagoras oedd y cyntaf i ddysgu areithyddiaeth fel celfyddyd. Os gellir casglu oddi wrth yr enghraifft a roddir o'i waith gan Blaton yn ei *Protagoras*, yr oedd yn meddu ar ddychymyg bywiog a meistrolaeth fawr ar iaith. Roedd yn dra chyfarwydd yn llenyddiaeth ei wlad, yn enwedig yng ngweithiau'r hen feirdd, y rhai a ddyfynid ganddo yn aml yn ei areithiau. Mynegir taw efe a ddysgodd Isocrates, a chyfeirir at ei ymarferiadau areithyddol gan Cicero. Protagoras oedd y cyntaf i ddyfod â rhaniadau celfyddgar i mewn i'w rethreg. Ymddengys ei fod wedi ysgrifennu gweithiau ar iaith ac areithyddiaeth. Meddai ar ddychymyg bywiog a ffrwythlon, cof rhyfeddol, a huodledd mawr; ond yr oedd yn hunanol, haerllug, a rhyfygus. Siaradai am ei gydymgeiswyr am enwogrwydd gyda dirmyg, ac amdano'i hun gyda graddau o hyder a dueddai i gynhyrfu edmygedd y bobl gyffredin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau'r 490au CC
Categori:Marwolaethau'r 420au CC
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Mýrdalshreppur

bawd|Map o leoliad bwrdeistref Myrdalshreppur
Bwrdeistref yn ne Gwlad yr Iâ yw **Mýrdalshreppur**. Ei phrif anneddle yw pentref Vík. Maint y fwrdeistref yw 755 km2 a'i phoblogaeth yw 562 ar 1 Ionawr 2017. Sefydlwyd y fwrdeistref ar 1 Ionawr 1984 o gymunedau gwledig Dyrhólahreppur a Hvammshreppur.

Mae pentref Vík yn adnabyddus am ei thraedd ddu.
bawd|Arfordir deuheuol Gwlad yr Iâ

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan Bwrdeistref Mýrdalshreppur

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1840

**Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1840** oedd y chweched cyfrifiad i'w gynnal yn yr Unol Daleithiau. Fe'i gwnaed ar 1 Mehefin, 1840. Canfu mai poblogaeth yr Unol Daleithiau oedd 17,069,453. Roedd hwn yn gynnydd o 32.7 y cant o Gyfrifiad 1830. Roedd cyfanswm y boblogaeth yn cynnwys 2,487,355 o gaethweision. Ym 1840, roedd canol y boblogaeth tua 260 milltir (418 km) i'r gorllewin o Washington, ger Weston, Gorllewin Virginia.
## Cyfeiriadau
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1850

**Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1850** oedd seithfed cyfrifiad yr Unol Daleithiau. Fe'i gwnaed ar 1 Mehefin, 1850. Canfu mai poblogaeth yr Unol Daleithiau oedd 23,191,876. Roedd hyn yn gynnydd o 35.9 y cant o Gyfrifiad 1840. Roedd cyfanswm y boblogaeth yn cynnwys 3,204,313 o gaethweision.

Hwn oedd y cyfrifiad cyntaf lle'r oedd ymgais i gasglu gwybodaeth am bob aelod o bob cartref, gan gynnwys menywod, plant a chaethweision. Dyma'r cyfrifiad cyntaf hefyd i ofyn am fan geni.
## Cyfeiriadau
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1860

bawd|Tudalen allan o Gyfrifiad UDA 1860

**Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1860** oedd yr wythfed Cyfrifiad a gynhaliwyd yn yr Unol Daleithiau. Dechreuwyd y gwaith o gasglu'r wybodaeth  ar 1 Mehefin, 1860, a pharhaodd am bum mis. Canfuwyd  mai poblogaeth yr Unol Daleithiau oedd 31,443,321, cynnydd o 35.4 y cant ers Cyfrifiad 1850. Roedd cyfanswm y boblogaeth yn cynnwys 3,953,761 o gaethweision, yn cynrychioli 12.6% o'r boblogaeth gyfan.

Erbyn bod data'r cyfrifiad yn barod i'w echdynnu, roedd y genedl yn suddo i mewn i Ryfel Cartref America. O ganlyniad, cynhyrchodd Uwch-arolygydd y Cyfrifiad, Joseph C. G. Kennedy a'i staff, gyfres gryno o adroddiadau cyhoeddus yn unig, heb sylwadau graffig na chartograffeg. Roedd yr ystadegau'n caniatáu i staff y Cyfrifiad gynhyrchu arddangosiad cartograffeg, gan gynnwys paratoi mapiau o daleithiau'r De, ar gyfer rheolwyr maes yr Undeb. Dangosodd y mapiau hyn gwybodaeth milwrol hanfodol, gan gynnwys faint a lleoliad y boblogaeth wen, poblogaeth gaethweision, prif gynhyrchion amaethyddol (yn ôl y sir), a llwybrau trafnidiaeth ar y rheilffyrdd ac ar y ffyrdd.

## Cyfeiriadau
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1870

bawd|Tudalen o Gyfrifiad 1870 yn cynnwys John Harvey Kellogg, dyn y bwyd brecwast, yn laslanc 18 mlwydd oed 
**Cyfrifiad yr Unol Daleithiau, 1870** oedd nawfed Cyfrifiad yr Unol Daleithiau. Fe'i cynhaliwyd gan y Biwro Cyfrifiad ym mis Mehefin 1870, Cyfrifiad 1870 oedd y cyfrifiad cyntaf i ddarparu gwybodaeth fanwl am y boblogaeth ddu, dim ond ychydig flynyddoedd ar ôl diwedd y Rhyfel Cartref pan roddwyd rhyddid i gaethweision. Dywedwyd bod y boblogaeth yn 38,555,983 o unigolion, cynnydd o 22.62% ers Cyfrifiad 1860. Mae amcangyfrif poblogaeth Cyfrifiad 1870 yn ddadleuol, gan fod llawer o'r farn ei fod yn tangyfrif'r gwir rifau'r boblogaeth, yn enwedig yn Talaith Efrog Newydd a Pennsylvania.

## Cyfeiriadau
Dalvíkurbyggð

bawd|Map Bwrdeistref Dalvikurbyggdar
Bwrdeistref fechan yng ngogledd Gwlad yr Iâ yw **Dalvíkurbyggð**. Mae yn benrhyn Tröllaskagi ac i'r gorllewin o Eyjafjörður. Tref **Dalvík** yw'r brif aneddiad. Poblogaeth y fwrdeistref oedd 1,134 ar 1 Ionawr 2017.

## Hanes
bawd|Hrísar yn Dalvíkurbyggð
Am ganrifoedd, enw'r ardal wedi'i gysylltu ers canrifoedd dan yr enw Sandur a Böggvisstaðasandur yn ddiweddarach gyda'r pysgodfa.

Fodd bynnag, dim ond o 1881 yr adeiladwyd yr anheddiad cadarn cyntaf ac adeiladwyr y tŷ pren cyntaf ar y safle yn 1900. Roedd y trigolion yn byw ar bysgota a ffermio tyddynod. Yn 1931, pasiodd y senedd yn Reykjavík gyfraith gyntaf Gwlad yr Iâ ar borthladdoedd pysgota, ac yn sgil hynny adeiladwyd porthladd yn Dalvík yn 1939.

Dioddefwyd daeargryn cryf (6.1 ar raddfa Richter) yn 1934 a cafodd y rhan fwyaf o adeiladau'r adeilad eu difrodi neu eu dinistrio.

O 1946 daeth Dalvík yn fwrdeistref annibynnol a thorrodd oddi wrth y gymuned wledig Svarfaðadalshreppur, 1974, cafodd hawliau ddinas.

O 1968 ymlaen, roedd yr offeiriad plwyf yn byw yn Dalvík (er i'r eglwys leol, fodd bynnag, wedi'i gysegru cyn hynny, yn 1960).

Ffurfiwyd bwrdeistref Dalvíkurbyggð yn 1998 wrth uno tair cymuned allanol Eyjafjörður: tref Dalvík a chymunedau gwledig Svarfaðardalur ac Árskógur. Mae arfbais Dalvíkurbyggð yn arddangos tri mynydd sy'n symbol o uno'r tri cymuned.

## Trafnidiaeth
bawd|Háls í Svarfaðardal, Dalvíkurbyggð
Rhif y brif ffordd yn Dalvíkurbyggð yw 82.

Mae harbwr Dalvík yn ganolfan rhanbarthol ar gyfer mewnforio ac allforio pysgod. Mae cwrdd fferi y *Sæfari*, yn hwylio o Dalvík i ynys Grímsey. Dyma gymuned fwyaf gogleddol Gwlad yr Iâ ac mae'n gorwedd tu fewn i Gylch yr Artig.

## Economi
bawd|Klængshóll1
Mae economi lleol yr ardal yn seiliedig ar bysgota and phrosesu pysgod yn ogystal â sawl diwydiant arall a ym maes bwyd, y sector gwasanaethau ac, yn gynyddol, technoleg uchel a thwristiaeth. Mae Dalvík yn ganolfan dwritiaeth i bobl sydd am fynd i weld morfilod a hefyd heli sgio.

## Gefeilldrefi
* Viborg, Denmarc
* Lund, Sweden
* Hamar, Norwy
* Porvoo, Y Ffindir
* Ittoqqortoomit (Scoresbysund), Yr Ynys Las

## Engwogion
*Kristján Eldjárn - Arlywydd Gwlad yr Iâ 1968 - 1980
*Björgvin Björgvinsson - Sgiwr Alpein sydd wedi cystadlu yng Nghwpan y Byd FIS a'r Gemau Olympaidd. 
*Daníel Hilmarsson - Sgiwr Alpein a enillodd sawl pencampwriaeth genedlaethol a chystadlu yng Ngemau'r Olympaidd, Calgary.
*Heiðar Helguson - Chwaraewr pêl-droed broffesiynnol Queens Park Rangers yn Lloegr.
*Freymóður Jóhannsson - Arlunydd a chanwr.
*Friðrik Ómar - Aelod grŵp 'Euroband' yn yr Cystadleuaeth Cân Eurovision yn 2008.
*Gunnlaugur Lárusson - Gitarydd yn y band o Wlad yr Iâ, Brain Police.
*Þórarinn Eldjárn - awdur
*Magni Þór Óskarsson - Enillydd y 'Gettu Betur' yn 2006 gyda *Menntaskólinn á Akureyri*
*Johann K. Petursson - "The Viking Giant."

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Bwrdeistref Dalvíkurbyggð
*Bergmenn Mountain Guides - Iceland's only certified mountain guides BMG specialize in Heli Skiing, ski touring, ski mountaineering and ice climbing in the Dalvik region.
*Gwefan Swyddogol Fiskidagur 

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Cyfrifiad yr Unol Daleithiau, 1890

bawd|Tudalen wag o ffurflen cyfrifiad 1890
**Cyfrifiad yr Unol Daleithiau 1890** oedd 11eg cyfrifiad yr Unol Daleithiau. Dechreuodd y cyfrif ar 2 Mehefin, 1890. Darganfydd bod poblogaeth breswyl yr Unol Daleithiau yn 62,979,766 - cynnydd o 25.5 y cant dros y 50,189,209 o bobl a restrir yn ystod cyfrifiad 1880. Echdynnwyd y data gan y peiriant am y tro cyntaf. Dywedodd y data bod dosbarthiad y boblogaeth wedi arwain at ddiflaniad cyffiniau America. Dinistriwyd y rhan fwyaf o ddeunyddiau cyfrifiad 1890 mewn tân ym 1921. Dim ond darnau o'r cofrestru poblogaeth ar gyfer taleithiau Alabama, Georgia, Illinois, Minnesota, New Jersey, Efrog Newydd, Gogledd Carolina, Ohio, De Dakota, Texas , a Dalgylch Columbia sydd wedi goroesi.

## Taleithiau yn ôl faint eu poblogaeth 
## Cyfeiriadau
Cangas del Narcea

Tref ac ardal weinyddol yn rhanbarth Narcea, Sbaen, yw **Cangas del Narcea**. Dyma'r ardal weinyddol hynaf a'r fwyaf yn Asturias. Fe'i lleolir yn ne-orllewin Asturias, ar y ffin â León. **Cangas de Tinéu** oedd ei hen enw. Cangas del Narcea hefyd yw enw prifddinas yr ardal.

Ceir 54 o israniadau oddi fewn i Cangas del Narcea a elwir yn blwyfi.

## Poblogaeth
## Gweler hefyd
*Ardaloedd Gweinyddol Asturias

Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Olivia Breen

Para-athletwraig o Gymru yw **Olivia "Livvy" Breen** (ganwyd 26 Gorffennaf 1989) a anwyd yn Guildford, Lloegr; daeth ei thad o Iwerddon a'i mam o Gymru.

Enillodd Breen y fedal aur yn y naid hir T38 yng Ngemau’r Gymanwlad 2018 ar Arfordir Aur Awstralia. Cafodd y fedal aur yn y 100m T37/T38 yng Ngemau’r Gymanwlad 2022, gan drechu'r Saesnes, Sophia Hahn.

Cafodd ei henwi yn Bersonoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC Cymru 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Rudolf Carnap

Athronydd a rhesymegydd o'r Almaen oedd **Rudolf Carnap** (18 Mai 1891 – 14 Medi 1970). Aelod ydoedd o Gylch Fienna ac arddelai positifiaeth resymegol. Cyfranodd at feysydd dadansoddi iaith, damcaniaeth tebygolrwydd, ac athroniaeth y gwyddorau.

Categori:Athronwyr o'r Almaen
Categori:Athronwyr dadansoddol
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Pobl o Nordrhein-Westfalen
Categori:Rhesymegwyr o'r Almaen
Cass County, Illinois

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
*Cass County, Gogledd Dakota
*Cass County, Illinois
*Cass County, Indiana
*Cass County, Iowa
*Cass County, Michigan
*Cass County, Minnesota
*Cass County, Missouri
*Cass County, Nebraska
*Cass County, Texas

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q110516;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Illinois
Matatu

bawd|'Makanga'/'manamba' yn temptio cwsmeriaid i'w Matatu 
bawd|Diwylliant Matatu Matwana yn Cenia

Mae'r **Matatu** yn ffordd boblogaidd a rhad o deithio ymysg pobl Cenia, Wganda a gwledydd dwyrain Affrica. Mae'r matatu yn fws mini preifat sy'n gweithredu fel tacsi ond gall gasglu pobl ychwanegol ar hyd y daith. Cellir hefyd cael pick-up trucks neu ceir estate er bod rheini ddim mor gyffredin bellach. 

Yn aml caiff y matatu eu harddurno'n lliwgar gyda phortreadau o enwogion neu ddywediadau. Byddant hefyd yn chwarae miwisig er mwyn denu cwsmeriaid.

Mae gwreiddiau'r Matatu yn deillio nôl i'r 1960au a tyfodd eu niferoedd yn sylweddol yn Cenia yn yr 1980au a 90au. Erbyn y 2000au roedd y matatu lliwgar, fel arfer microvan Siapaneëeg yn gyffredin iawn.

## Trefniant
Mae'r matatu yn crynhoi mewn un arhosaf neu derfynell lle byddant yn cychwyn a gorffen eu taith. Mae gan y matatu lwybr benodedig (fel llwybr bws yng Nghymru). Yn ogystal â'r gyrrwr, bydd gan y mutatu tocynnwr ('conductor') i gasglu arian a denu cwsmeriaid. Gelwir nhw yn *makanga* or *manamba*.

## Niferoedd
Tyfodd y matatu oherwydd diffyg trafnidiaeth gyhoeddus. Yn 2014 roedd mwy na 20,000 mutatu yn Nairobi, prifddinas Cenia. Credir efallai bod hynny hanner nifer y matatu ddegawd yn gynt.

## Etymoleg
[bawd|Matatu yn Cenia. *Matatu* yw 'tri' yn yr iaith [Swahili]]
Daw'r gair 'matatu' o'r Swahili llafar am y rhif 'tri'. Un esboniad yw fod y cerbyd 'station wagon' a ddefnyddiwyd yn wreiddiol fel matatu am fod tair rhes o seddi i'r cerbyd. Dywed eraill fod y 'tri' gan mai tair ceiniog oedd prif arferol taith yn yr 1960au.

Dywed eraill bod y gair yn dod o'r iaith Gikuyu, un o ieithoedd frodorol Cenia.

## Barn Gyhoeddus
Mae'r matatu yn cael eu cysylltu o bryd i'w gilydd gydag elfennau tor-cyfraith a gyrru gwyllt. Meddai un academydd, "by the end of the 1990s, *matatu* operators were typically viewed... by Kenyans of all ranks as thugs who exploited and mistreated passengers and participated in gang or mafia-like violence."

## Gweler hefyd
Ceir fersiynau lleol eraill o'r Matatu mewn rhannau eraill o Affrica:
*dala dala Tanzania
*tro-tro Ghana

## Cyfeiriadau
Categori:Cenia