open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grayson Perry

Arlunydd o Loegr yw **Grayson Perry** (ganwyd 24 Mawrth 1960) sydd yn fwyaf adnabyddus am ei waith seramig a'i croes-wisgo. Mae'n gweithio gyda nifer o gyfryngau. Mae gan fasys Perry ffurfiau clasurol sydd wedi eu haddurno gyda lliwiau llachar, yn darlunio testunau sydd yn cyferbynnu â'u golwg atyniadol, h.y., camdriniaeth plant a sado-masochistiaeth. Mae elfen hunanfywgrafiadol gref yn ei waith, mae delweddau o Perry fel "Claire", ei alter-ego benywaidd, yn ymddangos yn aml. Enillodd y Wobr Turner yn 2003 am ei waith serameg, derbyniodd y wobr wedi ei wisgo fel Claire.

## Bywyd
Ganwyd Grayson Perry yn Chelmsford ar 24 Mawrth 1960. Gadawodd ei dad y teulu ohwerydd godineb ei fam pan oedd yn saith oed. Mae Perry'n disgrifio ymadawiad ei dad fel y digwyddiad sydd wedi cael y dylanwad mwyaf arno yn ei fywyd. Yn ddiweddarach, bu'n byw ym Micknacre, Essex, gyda'i fam a'i lysdad, mynychodd ei chwaer fach a'i ddau lysfrawd ysgol yr eglwys yn Lloegr Woodham Ferrers.

Yn ystod ei blentyndod, cymerodd Perry ddiddordeb mewn darlunio ac adeiladu awyrennau model, mae'r ddau ddiddordeb yn parhau i fod yn thêmau yn ei waith. Er mwyn dianc sefyllfa deuluodd anodd a thrais ei lysdad, enciliodd iw lofft neu i sied ei dad lle bu'n colli ei hun mewn bywyd ffantasi, weithiau yn ymwneud â arth a ddaeth yn "ffigwr tadol surrogate”. Roedd ganddo ddiddordeb mewn ffilm a arddangosodd ei ddarn cyntaf o grochenwaith yn sioe "New Contemporaries" yr Institute of Contemporary Arts ym 1980. Yn y misoedd wedi iddo raddio, ymunodd â'r grŵp "Neo-Naturists", a sefydlwyd gan Christine Binnie er mwyn adfywio "gwir ysgryd y chwedegau – sy'n ymwneud â byw eich bywyd yn fwy neu lai'n noeth gan ddangos hyn ar adegau mewn perfformiadau â phaent corff yn brif thema”. Cynhaliwyd digwyddiadau mewn orielau a mannau eraill.

Pan aeth i Portsmouth ym 1979, dywedodd ei lysdad wrtho beidio â dychwelyd adref. Cyfarfu â'i wraig Philippa (née Fairclough) ym 1986. Dieithrwyd Perry o'i fam ers 1990. Wedi graddio bu'n byw o'i law iw geg mewn sgwatiau, ar un adeg bu'n rhannu tŷ â'r hetiwr Stephen Jones a'r cerddor Boy George; a bu'r tri yn cystadlu i weld pwy allai wisgo'r dillad mwyaf gwarthus i *Blitz*, clwb nos New Romantic yn Covent Garden, Llundain.

Enillodd Wobr Erasmus ym 2021.

## Llyfryddiaeth
* 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Images and Essay on the Walthamstow Tapestry 
*Video interview with Grayson Perry at the Victoria Miro Gallery on www.theartnewspaper.tv 
*Victoria Miro in re  Perry
*Photos of Grayson Perry work
*An interview with Grayson Perry by Benjie Goodhart 
*Saatchi Gallery 
*BBC Collective 
*"Map of an Englishman"
*"Exquisite Corpse"

Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Enillwyr Gwobr Turner
Categori:Crochenwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Pobl o Essex
RateMyTeachers

Gwefan Saesneg ddadleuol yw **RateMyTeachers**, sy'n rhoi'r cyfle i ddisgyblion gyhoeddi barnau am eu hathrawon. Mae'r wefan yn gweithredu yn y DU, UDA, Canada, Gweriniaeth Iwerddon, Awstralia a Seland Newydd. Mae dros filiwn a hanner o athrawon wedi cael eu graddio ar y wefan, o dan gategorïau fel "Eglurder", "Cynorthwyoldeb" a "Rhwyddineb" - defnyddir y ddau gategori cyntaf o'r rhain er mwyn rhoi sgôr ar gyfer pob athro. Mae llawer o ysgolion yn atal cysylltiadau at RateMyTeachers o'u rhwydweithiau cyfrifiadurol.

## Rheolau
Mae nifer o reolau am ba sylwadau sy'n waharddedig (dim sylwadau rhywiol, ac yn y blaen). Yn eu mysg, bydd sylwadau'n cael eu dileu os nad ydynt yn yr iaith Saesneg (oni bai fod y sgriniwr yn rhugl yn yr iaith honno a bod hon yn iaith yr ardal).

## Beirniadaeth
Beirniadwyd y wefan yn 2007 gan Alan Johnson, tra roedd yn Weinidog Addysg Uwchradd yn Adran Addysg a Sgiliau yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ble cyhuddodd o y wefan o gyfranu at seibr-fwlio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* RateMyTeachers.com 
* Teachers bullied by online grading (BBC)

Categori:Gwefannau
Marcus Antonius Primus

Milwr a gwleidydd Rhufeinig oedd **Marcus Antonius Primus** (30 – wedi 81). Bu ganddo ran allweddol yn nigwyddiadau Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr yn 69.

Ganed ef yn Tolosa, a daeth yn aelod o Senedd Rhufain yn ystod teyrnasiad Nero, ond taflwyd ef o'r senedd a'i alltudio o Rufain yn 61. Dan yr ymerawdwr Galba, daeth yn aelod o'r senedd eto, a phenodwyd ef yn legad Legio VII Galbiana yn Pannonia.

Wedi marwolaeth Otho, perswadiodd ei leng a llengoedd eraill Pannonia i gefnodi Vespasian, oedd yn hawlio'r orsedd. Aeth a byddin i'r Eidal, lle gorchfygodd fyddin yr ymerawdwr Vitellius yn Ail Frwydr Bedriacum ar 24 - 25 Hydref. Aeth ymlaen i feddiannu dinas Rhufain.

Am gyfnod, hyd nes i fyddin arall Vespasian dan Gaius Licinius Mucianus gyrraedd, ef oedd yn rheoli Rhufain, a phenododd y senedd ef yn Gonswl.

Categori:Genedigaethau'r 30au
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Legio III Gallica

[bawd|de|Darn arian o deyrnasiad [Elagabalusyn anrhydeddu *Legio III Gallica* (LEG III GAL.)]]

Lleng Rufeinig oedd **Legio III Gallica**. Fe'i ffurfiwyd gan Iŵl Cesar yn 49 neu 48 CC; mae'r *Gallica* yn awgrymu iddi gael ei ffurfio yng Ngâl. Ei symbol oedd y tarw.

Ffurfiwyd y lleng i ymladd dros Cesar yn y rhyfel cartref yn erbyn Pompeius, ac ymladdodd ym mwydrau Pharsalus a Munda. Wedi llofruddiaeth Cesar, daeth yn un o lengoedd Marcus Antonius.

Ymladdodd dros Antonius, Augustus a Lepidus aym Mrwydr Philippi. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid dan Marcus Antonius yn 36. Wedi i Augustus ennill Brwydr Actium yn erbyn Antonius, symudodd y lleng i Syria, gyda Legio VI Ferrata, Legio X Fretensis a Legio XII Fulminata. Raphana oedd ei chanolfan yno. Yn 63, ymladdodd dan Gnaeus Domitius Corbulo yn erbyn y Parthiaid, yna symudwyd y lleng i Moesia.

Yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, cefnogodd y lleng Otho, yna wedi ei farwolaeth ef, cefnogodd Vespasian. Bu gan y lleng ran bwysig yn Ail Frwydr Bedriacum, pan orchygwyd byddin Vitellius, gan sicrhau'r orsedd i Vespasian. Wedi buddugoliaeth Vespasian, dychwelwyd y lleng i Syria. Ymladdodd rhai o filwyr y lleng yn erbyn  Simon bar Kochba (132-135), ac yn erbyn y Parthiaid dan Lucius Verus yn 162.

Bu gan Legio III Gallica ran bwysig yn hanes yr ymerawdwr Elagabalus. Hwy a'i cyfarchodd fel ymerawdwr gyntaf yn 218. Yn 219, cefnasant ar Elagabalus i gefnogi Verus. Wedi lladd Verus, dad-sefydlodd Elagabalus y lleng. Fodd bynnag, ail-sefydlwyd hi gan ei olynydd, Alexander Severus, a'i dychwelyd i Syria. Ceir y cyfeiriad olaf at y lleng yno yn 323.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Ieuan

Enw dyn Cymraeg ydy **Ieuan**. Gallai gyfeirio at un o sawl person:

*Ieuan Gethin ab Ieuan ap Lleision, bardd
*Ieuan Wyn Jones, gwleidydd
*Ieuan Fardd, bardd
*Ieuan Wyn, awdur
*Ieuan Trefor
*Ieuan Dyfi
*Dafydd Ieuan
*Ieuan Evans
*Ieuan Gwynedd
*Ieuan Glan Geirionydd, bardd a llenor
*Ieuan Gwyllt
*Ieuan Brydydd Hir, bardd
*Deio ab Ieuan Du, bardd
*Ieuan Llwyd ab y Gargam, bardd
*Ieuan Glan Alarch (John Mills), cerddor ac awdur

;Gweler hefyd
*Ifan

Categori:Enwau personol Cymraeg
Legio IV Macedonica

bawd|230px|Carreg derfyn o Sbaen, yn nodi'r ffin rhwng tiroedd dinas Juliobriga a thiroedd Legio IV Macedonica

Lleng Rufeinig oedd '*Legio IV *Macedonica'''''. Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar yn 48 CC yn yr Eidal. Ei symbolau oedd y tarw a'r capricorn.

Ymladdodd y lleng dros Cesar yn erbyn Pompeius ym mrwydrau Dyrrhachium a Pharsalus. Wedi diwedd y rhyfel cartref, symudodd y lleng i dalaith Macedonia, lle cafodd ei henw.

Ymladdodd y lleng dros Augustus (Octavianus bryd hynny) ym Mrwydr Philippi yn erbyn llofruddion Iŵl Cesar ac ym Mrwydr Actium yn erbyn Marcus Antonius. Wedi diwedd y rhyfeloedd hyn, gyrrodd Augustus y lleng i Hispania Tarraconensis yn 30 CC. Yn 43 O.C., trosglwyddwyd y lleng i dalaith Germania Superior, i gymeryd lle XIV *Gemina* fel garsiwn *Moguntiacum* (Mainz heddiw). Cefnogodd y lleng Vitellius, llywodraethwr Germania Superior, yn ei ymgais llwyddiannus i ddod yn ymerawdwr yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr.

Wedi i Vespasian orchfygu Vitellius, buont yn ymladd yn erbyn y Batafiaid oedd wedi gwrthryfela. Yn 70, chwalodd Vespasian y lleng, gan ei hail-greu fel '*Legio IIII *Flavia Felix**'.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Legio VII Claudia Pia Fidelis

Lleng Rufeinig oedd '*Legio VII *Claudia Pia Fidelis'''''. Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar cyn 58 CC.

Roedd y lleng yma yn un o'r pedair lleng wreiddiol a ddefnyddiodd Cesar yn ei ymgyrch i goncro Gâl. Mae Cesar yn sôn an y lleng yma yn ymladd yn erbyn y Nervii yn 57 CC. Yn nechrau 56 CC, roedd y lleng, dan Publius Licinius Crassus, wedi gwersyllu dros y gaeaf yn nhiriogaeth yr Andécaves pan wrthryfelodd y Galiaid. Cipiwyd rhai o'i swyddogion gan y Veneti, gan ddechrau rhyfel rhyngddynt hwy a'r Rhufeiniaid. Cymerodd y lleng ran yn ymosodoadau Cesar ar Brydain yn 55 CC a 54 CC.

Yn ystod y rhyfel cartref rhwng Cesar a Pompeius, ymladdodd dros Cesar ym mrwydrau Dyrrhachium a Thapsus. Wedi diwedd y rhyfel, ymddeolodd y milwyr, a rhoddwyd tir iddynt yn yr Eidal. Wedi llofruddiaeth Cesar, ail-ffurfiwyd y lleng i gefnogi Augustus. Ymladdodd drosto yn erbyn llofruddion Iŵl Cesar ym mrwydr Philippi yn 42 CC.

Tua'r flwyddyn 10 O.C., symudwyd y lleng i Tilurium yn Dalmatia. Pan wrthryfelodd llywodraethwr Dalmatia yn erbyn yr ymerawdwr newydd, Claudius yn 42, bu gan y lleng yma ran amlwg yn y gwaith o orchfygu'r gwrthryfel, ac anrhydeddodd Claudius hi gyda'r teitl *Claudia Pia Fidelis*. Tua 58, fe'i symudwyd i dalaith Moesia.

Cefnogodd y lleng Vespasian yn 69 (Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr). Wedi dychwelyd i Moesia, bu'n ymladd yn erbyn y Daciaid. Yn 106, cymerodd yn o filwyr y lleng, Tiberius Claudius Maximus, frenin Dacia, Decebalus, yn garcharor. O tua 110 hyd tua 160, bu'r lleng yn y Dwyrain Canol, yn ymladd yn erbyn yr Iddewon a'r Parthiaid. Yn ddiweddarach, dychwelodd i Ewrop dan Marcus Aurelius i ymladd yn erbyn y Marcomannii.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
George Davies

Athro Cymraeg a dramodydd a aned yn Nhreorci, Cwm Rhondda oedd **George Davies** (12 Tachwedd 1905 – 28 Tachwedd 1989).

Enillodd nifer o wobrau am ei ddramâu yn cynnwys Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946 am ei ddrama *Diffodd yr Haul*. Pefformiwyd nifer o'i ddramâu ar radio y BBC. Daeth yn aelod cynnar o'r Blaid Genedlaethol ar ôl iddo gael ei ddylanwadu fel plentyn ysgol yn Y Pentre, Rhondda gan D. J. Williams Abergwaun a aeth yno'n athro. Cyd-sefydlodd gymdeithas ddrama yn y Rhondda a daeth yn aelod o Gylch Cadwgan ac yn gyfaill i lenorion eraill yn y Cwm yn cynnwys James Kitchener Davies, Rhydwen Williams, Haydn Lewis Y Ton ac Alban Davies. Rhwng y ddau Ryfel Byd bu'n weithgar dros y Blaid yn y Rhondda gan drefnu nifer o gyfarfodydd a annerchwyd gan wladgarwyr blaenllaw megis W. J. Gruffydd, Kate Roberts, J. E. Jones a Griffith John Williams (*Heddiw* Mehefin-Awst 1942, *Y Fflam* Calan Mai 1947). Roedd yn gyfaill agos i eraill sef Wil Berry ag Ambrose Bebb (ei gymdeithion ar daith drwy Ffrainc a'r Eidal yn y 1930au a gofnodir gan Bebb yn y gyfrol ''Crwydro'r Cyfandir'', 1936).

Fel rhan o ddathlu Gŵyl Prydain ym 1950 ysgrifennodd a chynhyrchodd Basiant y Rhondda a berfformiwyd gan blant ysgolion y Rhondda yn Neuadd y Parc a'r Dar.

## Dolenni allanol
* *Diffodd_yr_haul*, testun y ddrama ar wefan Openlibrary.org.

Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
The Eve of St. John

Drama gan Saunders Lewis ydy ***The Eve of St. John*** a gyhoeddwyd gyntaf yn 1921. Hon oedd drama gyntaf Saunders Lewis a'r unig un a ysgrifennodd yn Saesneg. Mae'n gomedi am garwriaeth yng Nghymru sydd wedi'i lleoli yn hanner cyntaf y 19g.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1921
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1921
Legio I Adiutrix

[de|bawd|*[Denarius* o deytnasiad Septimius Severus yn anrhydeddu *legio I Adiutrix*.]]

Lleng Rufeinig oedd **Legio I Adiutrix**. Fe'i sefydlwyd gyntaf gan yr ymerawdwr  Nero tn 66, a chadarnhawyd hi fel lleng gan ei olynydd, Galba yn 69. Ei symbol oedd yr afr, neu weithiau Pegasos. Yn ddiweddarach, cafodd yr enw ychwanegol *Pia Fidelis*.

Ymladdodd ei brwydr gyntaf ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum dros Otho yn erbyn Vitellius. Wedi i Vitellius ennill y frwydr, trosgwyddodd y lleng i Sbaen. Yn 70, ymladdodd yn erbyn y Batafiaid, a symudodd i Mainz. Bu'n ymladd yn erbyn y Chatti ar afon Rhein yn 83, ac yn erbyn y Parthiaid dan Trajan yn  115 - 117. Yn ystod rhyfel cartref 193 - 195, rhoddodd y lleng ei chefnogaeth i Septimius Severus. Ceir y cofnod olaf am y lleng yn 444.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Legio XXI Rapax

Lleng Rufeinig oedd '*Legio XXI *Rapax'''''. Ffurfiwyd y lleng gan Gaius Julius Caesar Octavianus, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus, yn 31 CC.

Bu'n ymladd yn erbyn y Cantabriaid yn nhalaith Hispania Tarraconensis yn Sbaen. Wedi i dair lleng gael eu dinistrio gan yr Almaenwyr ym Brwydr Fforest Teutoburg, symudwyd Legio XXI Rapax i Castra Vetera (Xanten heddiw) gyda Legio V Alaudae. Cymerodd ran yn ymgyrch Germanicus yn erbyn yr Almaenwyr yn 14 O.C.. O 15 ymlaen, roedd y lleng yn nhalaith Raetia, efallai yn Castra Regina (Regensburg heddiw). Wedi i'r Rhufeiniaid feddiannu Prydain yn 43, symudwyd y lleng i Germania Superior, yn gyntaf i Argentoratum (Strasbourg) ac wedyn i Vindonissa  (Windisch). Yn 70, ymladdodd y lleng dan Quintus Petillius Cerialis yn erbyn gwrthryfel y Batafiaid. Wedi hynny, roedd eu canolfan yn Bonna (Bonn), ac o 83 ymlaen, yn Mogontiacum (Mainz).

Yn 89, cefnogodd y lleng Lucius Antonius Saturninus, llywodraethwt Germania Superior, yn ei ymgais i ddod yn ymerawdwr. Wedi methiant yr ymgaid, gyrrwyd y lleng i Pannonia. Yno, yn 92, dinistriwyd y lleng gan y Sarmatiaid.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Brwydr Bedriacum

Gall **Brwydr Bedriacum**, weithiau **Brwydr Cremona**, gyfeirio at ddwy frwydr a ymladdwyd rhwng byddinoedd Rhufeinig yn 69 O.C. ger pentref Bedriacum a thref Cremona yng ngogledd yr Eidal. Roedd y ddwy frwydr yn frwydau allweddol yn rhyfeloedd Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr.

Ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum ar 14 Ebrill, gorchfygwyd byddin Otho gan fyddin Vitellius. Lladdodd Otho ei hun, a meddiannodd Vitellius ddinas Rhufain fel ymerawdwr.

Yn Ail Frwydr Bedriacum ar 24 - 25 Hydref, gorchfygwyd byddin Vitellius gan fyddin oedd yn cefnogi Vespasian, dan Antonius Primus. Aeth Primus ymlaen i feddiannu Rhufain, gan osod Vespasian ar yr orsedd fel ymerawdwr, a rhoi diwedd ar y rhyfel cartref.

Bedriacum
Categori:69
Brwydr Gyntaf Bedriacum

Ymladdwyd **Brwydr Gyntaf Bedriacum** ar 14 Ebrill 69 O.C. gerllaw Bedriacum yng ngogledd yr Eidal rhwng dwy fyddin Rufeinig. Roedd yn un o nifer o frwydrau a ymladdwyd yn yr hyn a ddaeth i'w galw'n Flwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, rhwng byddin yr ymerawdwr Otho a byddin Vitellius, oedd wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan y llengoedd ar afon Rhein.

Roedd Vitellius yn symud i gyfeiriad dinas Rhufain gyda dwy leng lawn, Legio V Alaudae a Legio XXI Rapax, ynghyd â rhai o filwyr nifer o lengoedd eraill a milwyr cynorthwyol, tua 70,000 i gyd. I'w gwrthwynebu, roedd gan Otho ddwy leng, Legio I Adiutrix a Legio XIII Gemina, gyda rhai milwyr o Legio XIIII Gemina a Gard y Praetoriwm.

Enillodd milwyr Otho un fuddugoliaeth dros ran o fyddin Vitellius ger Cremona dan y cadfridog Gaius Suetonius Paulinus. Fodd bynnag cododd amheuaeth am deyrngarwch Suetonius Paulinus, a phan gynghorodd y dylid osgoi brwydr am gyfnod, anwybyddwyd ei farn ac ymosododd milwyr Otho ar y gelyn. Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth i fyddin Vitellius, gyda tua 40,000 o laddedigion.

Roedd Otho ei hun wedi aros ar ôl yn Brixellum i ddisgwyl canlyniad y frwydr, a phan glywodd fod ei fyddin wedi colli'r dydd, penderfynodd ladd ei hun yn hytrach na pharhau i ymladd. Aeth Vitellius ymlaen i feddiannu Rhufain.

## Gweler hefyd
* Ail Frwydr Bedriacum

Categori:Brwydrau Ymerodraeth Rhufain
Categori:69
Gwobr Turner

[bawd|dde|250px|[Tate Britain: lleoliad cyflwyno Gwobr Turner]]
Gwobr a enwir ar ôl y peintiwr J. M. W. Turner yw **Gwobr Turner**, caiff ei wobrwyo yn flynyddol i arlunydd gweledol Prydeinig sydd o dan 50 oed. Trefnir y gwobrwyo gan amgueddfa'r Tate a chaiff ei gynnal yn Tate Britain. Ers ei sefydliad ym 1984, mae wedi dod yn un o wobrau celf a gaiff ei hysbysebu fwyaf ym Mhrydain. Er ei fod yn cynrychioli pob cyfrwng, ac mae peintwyr wedi ennill y wobr yn y gorffennol, caiff ei chysylltu'n gyffredinol â chelf cysyniadol.

Rhoddwyd gwobrau ariannol o tua £40,000 ers 2004, gyda £25,000 o hynny ar gyfer yr enillydd, ond bu amrywiaeth gyda newid y noddwyr dros y blynyddoedd, a fu'n cynnwys Channel 4 a Gordon's Gin. Cyflwynir y wobr gan rywun enwog o nod, Yoko Ono gyflwynodd y wobr yn 2006.

Caiff rhestr fer o enwebiadau ei chyhoeddi tua chwe mis cyn cyflwyniad y wobr ym mis Tachwedd neu Ragfyr pob blwyddyn, ond ni wnaethpwyd y rhestrau byrion yn gyhoeddus ym 1988 na 1990; ac ym 1989, cyhoeddwyd hefyd rhestr o saith arlunydd â "chymeradwyaeth".

Mae'r wobr yn un ddadleuol, yn bennaf oherwydd y gelf sy'n cael ei harddangos, megis siarc mewn formaldehyde gan Damien Hirst, a gwely anniben gan Tracey Emin. Mae ymryson hefyd wedi bod am resymau eraill, megis gweinidog diwylliant (Kim Howells) yn barnu'r gelf yn hallt gan ei disgrifio fel "malu cachu cysyniadol" gan dderbyn cefnogaeth y Tywysog Siarl a ddywedodd fod y "wobr wedi llygru sefydliad y celfeddydau ers cryn amser", a gwestai anrhydeddus (Madonna) yn rhegi, un o'r dyfarnwyr (Lynn Barber) yn ysgrifennu yn y wasg, ac araith gan Syr Nicholas Serota (ynglŷn â phrynu gwaith ymddiriedolwr).

Mae'r sioe hefyd wedi denu nifer o wrthdystiadau, y mwyaf nodweddiadol gan y K Foundation ac ers 2000 y Stuckists, yn 2008, dosbarthont daflenni gyda'r neges *"The Turner Prize is Crap"*, er mwyn protestio yn erbyn y diffyg o baentiadau ffigurol ymysg celf yr enwebedigion. Mae hefyd wedi ysbrydoli gwobrau amgen gan eraill i haeru gwerthoedd celfyddydol gwahanol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*The Turner Prize, gwefan (Saesneg)
*20 years of Turner Prize winners (oriel delweddau), *The Guardian*
*Fideo (Saesneg)
*Turner Prize, prosiect Prifysgol Glasgow (Saesneg) 
* Erthygl gan Martin Herbert (Saesneg) 
*Tate Magazine (2002) (Saesneg) 
*Live coverage of presentation of 2006 prize (starts with short ad)
*BBC News (Saesneg)

Categori:Sefydliadau 1984
Categori:Gwobrau celf
Serch yw'r Doctor

Drama gan Saunders Lewis yw '''''Serch yw'r Doctor''''' a gyhoeddwyd gyntaf yn  1960.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Serch Yw'r Doctor (1960)", gwefan Dramâu Cymru

Categori:Llyfrau Cymreig 1960
Categori:Dramâu 1960
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Gan Bwyll

"Comedi Mewn Tair Act" yw'r modd y disgrifia Saunders Lewis ei ddrama ***Gan Bwyll*** a gyhoeddwyd gyntaf yn 1952 gan Wasg Gee. Yn dilyn *Eisteddfod Bodran*, cyfansoddwyd y ddrama hon hefyd ar gyfer Chwaraewyr Garthewin yn Nyffryn Clwyd, ac mae hi wedi'i seilio ar y gainc gyntaf o'r Mabinogi, a hanes Pwyll Pendefig Dyfed a Rhiannon.

## Crynodeb 
### Act 1 
Mae'r ddrama wedi'i gosod yn Nyfed ac yn cychwyn gydag Teirnon, Gwyn a Phendaran yn trafod dychweliad Pwyll, wedi iddo fod yn cysgu yn y coed. Maent yn bryderus bod Pwyll "o'i go'" neu "os collodd Pwyll ei bwyll", am iddo honni ei fod wedi cyfnewid lle am flwyddyn gydag Arawn brenin Annwfn. Yn ôl gwŷr y llys, cafodd ei "witso yn y coed" ac mae o'n daer mai Arawn oedd yn teyrnasu Dyfed am flwyddyn, tra bod yntau'n teyrnasu Annwfn, ac wedi lladd y brenin Hafgan. Tybed os mai breuddwydio y mae? Maent yn holi'r "athro a derwydd" Muriel, un a fuodd "yng ngwlad Groeg / Dysgaist ddoethineb y Groegiaid / A dwyn dysg i Ddyfed a Gwent".

Nododd Saunders mewn llythyr wrth Kate Roberts bod y ddrama "wedi costio llawer o lafur a llawer cur pen imi. Ail ysgrifennais rai rhannau drosodd a throsodd, ac wedyn digalonni nes crïo neu regi wrth ddarllen y cais newydd". 

* Teirnon - Bob Jones
* Pendaran - Gwynedd Williams
* Gwyn - Iorwerth Carney
* Muriel - Bryan Dodd
* Pwyll - Dei Jones
* Rhiannon - Nora Jones
* Hefeydd - Tom Jones
* Gwawl - Maxwell Roberts
* Brenda - Eirwen Jones
* Gweinyddesau - Ceri Williams a Doris Hughes
* Milwyr a gweision - Maldwyn Thomas, Idris Price, Dei Jones, Geraint Thomas a Meurig Jones.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1952
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1952
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Yn y Trên

Drama gan Saunders Lewis yw ***Yn y Trên***, a gyhoeddwyd yn gyntaf yn y cylchgrawn *Barn* ym 1965.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1965
Categori:Dramâu 1965
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Problemau Prifysgol

Comedi ysgafn mewn dwy act gan Saunders Lewis yw ***Problemau Prifysgol***, a ysgrifennwyd ym 1962 ac a gyhoeddwyd gyntaf gan Wasg y Dryw ym 1968.

## Disgrifiad byr 
Cyflwynwyd cyhoeddiad 1968 gyda'r disgrifiad bachog hwn: "Direidi - ym mhob ystyr i'r gair - a geir yn y gomedi hon. Wrth gwrs 'does neb yng Nghymru yn ystyried comedi yn weddus ac felly fe sgrifennodd yr awdur ragymadrodd difrifol sy'n trafod problem losg ac enbyd Cymraeg Byw. Bydd Adrannau Addysg y Brifysgol yn cydnabod mai dyna un o Broblemau Prifysgol, ac felly fe gyfiawnheir teitl y llyfr. Gofynnir i'r adolygwyr gofio mai atodiad i'r Rhagymadrodd yw'r ddrama". 

Wedi traethu'n ddifrifol am Gymraeg Byw, aiff y dramodydd yn ei flaen i sôn am y ddrama: "Digrifwch ysgafn sydd ynddi, heb ond ychydig o ddychan. Nis rhoddwyd nac ar lwyfan na ar sgrin deledu. Efallai mai hynny sydd orau. Mae'n haws lawer i actorion Cymraeg gyflwyno trasiedi neu ddrama ddifrifol. [...] Nid oes neb ohonom ni yng Nghymru erioed wedi gweld actio comedi hyd yn oed yn weddol dda. 'Does gennym ni na'r safonau na'r wybodaeth".

Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru ym 1968.

## Cymeriadau 
[bawd|[John Ogwen a Mably Owen yn ymarfer *Problemau Prifysgol* 1968]]
* Gwen - myfyriwr coleg ac is-lywydd Undeb y Myfyrwyr
* Harri - myfyriwr coleg a llywydd y Gymdeithas Gymraeg
* Sara Roger - gwraig i'r Athro Roger
* Syr Gamaliel Prys - Prifathro
* Paul Roger - Darlithydd 38 oed
* Ffioretta Davies - Darlithydd Eidaleg 27 oed
* Sam - mab Syr Gamaliel y Prifathro

## Cynyrchiadau nodedig 
[bawd|[Cwmni Theatr Cymru yn ymarfer *Problemau Prifysgol* yn Awst 1968 cyn ei pherfformio yn yr Eisteddfod. Chwith i'r dde : Wilbert Lloyd Roberts, Morien Phillips, Anona James, Mably Owen, Gwyn Parry, Meic Povey (cefn), John Ogwen, Gaynor Morgan Rees a Beryl Williams.]]
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Barri 1968. Cyfarwyddwr: Wilbert Lloyd Roberts

* Gwen - Anona James
* Harri - Gwyn Parry
* Sara Roger - Beryl Williams
* Syr Gamaliel Prys - Mably Owen
* Paul Roger - Morien Phillips
* Ffioretta Davies - Gaynor Morgan Rees
* Sam - John Ogwen

## Oriel 

Delwedd:Cwmni Theatr Cymru performing at Barry National Eisteddfod (1520965).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru performing at Barry National Eisteddfod (1520961).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru performing at Barry National Eisteddfod (1520959).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru performing at Barry National Eisteddfod (1520977).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru performing at Barry National Eisteddfod (1520973).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru performing at Barry National Eisteddfod (1520979).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru performing at Barry National Eisteddfod (1520970).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1968
Categori:Dramâu 1968
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Ifan

Enw personol gwrywaidd yw **Ifan**, y gall gyfeirio at sawl person neu le:

## Pobl
*Ifan ab Owen Edwards (1895–1970), sefydlydd Urdd Gobaith Cymru
*Ifan ap Robert
*Maredudd ap Ifan
*William Evans (Wil Ifan) (1883–1968), bardd
*Marged uch Ifan

## Lleoedd
### Cymru 
*Betws Ifan,  Ceredigion, 
*Pentre Ifan, yn  Nanhyfer, Sir Benfro
*Ysbyty Ifan, yn Sir Conwy,

### Hefyd 
*Ifan, Nigeria,  Nigeria
Dwy Briodas Ann

Drama gan Saunders Lewis yw ***Dwy Briodas Ann***, a gyhoeddwyd yn gyntaf gan Wasg y Dryw, Llandybie, yn 1975.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Dwy Briodas Ann (1975)", gwefan Dramâu Cymru

Categori:Llyfrau Cymreig 1975
Categori:Dramâu 1975
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Esther (drama)

Drama gan Saunders Lewis yw ***Esther*** a gyhoeddwyd gyntaf yn 1960. Comisiynwyd *Esther* yn wreiddiol gan y BBC fel drama radio yn 1958 ac fe'i llwyfannwyd am y tro cyntaf mewn gŵyl drama flynyddol yn Llangefni. Seiliodd Saunders Lewis ei ddrama ar hanes yr Iddewes, Esther, a geir yn y Beibl - stori llawn hunan aberth a chynllwyn. Roedd Esther (enw sy'n golygu seren neu hapusrwydd, yn yr Hebraeg) yn wraig i Ahasferus, Brenin Persia rhwng 485-465 CC ac yn Iddewes.

Addaswyd y ddrama ar gyfer plant a phobol ifanc gan CBAC yn 2000, yn un o dair drama Saunders Lewis.

## Cymeriadau 
* Y Frenhines Esther
* Y Brenin Ahasferus - Brenin Persia
* Haman - y Prif Weinidog
* Harbona - Swyddog yn y Palas
* Mordecai - Cefnder y Frenhines

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1950au 
Cynhyrchiad o'r ddrama radio ar gyfer BBC Cymru.

Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan "Gwmni Môn" yng Ngŵyl Ddrama Genedlaethol Llangefni yn 1959. Cyfarwyddwr H. Pierce Jones.

### 1960au 
Cynhyrchiad Cwmni Drama Coleg y Gogledd gyda John Gwilym Jones yn cyfarwyddo yng Ngŵyl Theatr Garthewin yn 1960. Bu beirniadu hallt am y ffaith bod y cwmni wedi dewis "gwisg fodern" i'w chyflwyno.

### 2000au 
[bawd|Cynhyrchiad 2006 [Theatr Genedlaethol Cymru]]
Ail lwyfannwyd y ddrama gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2006, pan oedd y cwmni o dan oruchwyliaeth Cefin Roberts. Dewiswyd Daniel Evans i gyfarwyddo'r cynhyrchiad, yr ail gynhyrchiad iddo'i gyfarwyddo'n broffesiynol. Cynllunydd Guto Humphreys; cerddoriaeth Dyfan Jones; cast:

* Y frenhines Esther - Nia Roberts
* Y brenin Ahasferus - Julian Lewis Jones
* Haman - Rhys Parry Jones
* Harbona - Carwyn Jones
* Mordecai - Rhys Richards
* Cantores - Karen Evans.

Derbyniodd y cynhyrchiad adolygiadau ffafriol iawn yn y Wasg. Dyma oedd gan Paul Griffiths i'w ddweud yn *Y Cymro*: *"Mae Gŵyl y Purim yn ddiwrnod pwysig i’r Iddewon. Dyma’r dydd maen nhw’n diolch am ddewrder y Frenhines Esther am achub eu hil. Mi fydda innau’n fythol ddiolchgar am yr unfed-ar-hugain o Ebrill 2006, oherwydd dyma pryd y bu i Daniel Evans adfer fy ffydd innau yn y Ddrama Gymraeg! [...] Heb egwyl rhwng bob Act, fe blethwyd y cyfan yn fedrus a theatrig a hynny gyda graen brofiadol."*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Esther (1960)", gwefan Dramâu Cymru

Categori:Dramâu 1960
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu radio Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Llyfrau Cymreig 1960
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Cell y Grog

Drama gan Saunders Lewis yw ***Cell y Grog***, a gyhoeddwyd yn gyntaf yn y cylchgrawn Taliesin yn 1975.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1975
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Cwpan y Byd Pêl-droed 1966

Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed** 1966 dan reolau FIFA yn Lloegr rhwng 11 Gorffennaf a 30 Gorffennaf.

## Terfynol 
*30 Gorffennaf: Lloegr  4 - 2  Gorllewin yr Almaen
**(aay)

Categori:1966
1966
Cwpan y Byd Pêl-droed 1990

Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed 1990** dan reolau FIFA yn yr Eidal rhwng 8 Mehefin a 8 Gorffennaf.

## Canlyniadau 
### Y Grwpiau 
#### Grŵp A 
#### Grŵp B 
#### Grŵp C 
#### Grŵp D 
#### Grŵp E 
#### Grŵp F 
### Rowndiau Olaf 
## Terfynol 
*8 Gorffennaf: Gorllewin yr Almaen  1 - 0  Yr Ariannin

Categori:1990
1990
Cwpan y Byd Pêl-droed 1982

Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed 1982** dan reolau FIFA yn Sbaen rhwng 13 Mehefin a 11 Gorffennaf.

## Terfynol 
*11 Gorffennaf: Yr Eidal  3 - 1  Gorllewin yr Almaen

Categori:1982
1982
Cwpan y Byd Pêl-droed 1986

bawd|
Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed** 1986 dan reolau FIFA ym Mecsico rhwng 31 Mai a 29 Mehefin.

## Canlyniadau 
### Y Grwpiau 
#### Grŵp A 
#### Grŵp B 
#### Grŵp C 
#### Grŵp D 
#### Grŵp E 
#### Grŵp F 
### Rowndiau Olaf 
## Terfynol 
*29 Mehefin: Yr Ariannin  3 - 2  Gorllewin yr Almaen

Categori:1986
1986
Cwpan y Byd Pêl-droed 1950

Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed 1950** dan reolau FIFA y Mrasil rhwng 24 Mehefin a 16 Gorffennaf.

## Grŵp Terfynol 
Categori:1950
1950
Zonia Bowen

Awdures a rhydd-feddylwraig o Gymru oedd **Zonia Margarita Bowen** (née **North**;  23 Ebrill 1926 – 18 Mawrth 2024). Sefydlodd y mudiad Merched y Wawr yn 1967, gyda chymorth Sylwen Davies a chriw o ferched Sefydliad y Merched o'r Parc, y Bala. Er bod y rhan fwyaf o ddigwyddiadau Sefydliad y Merched ar y pryd yn yr ardaloedd yma yn digwydd trwy gyfrwng y Gymraeg nid oedd y sefydliad yn cydnabod y Gymraeg yn eu dogfennau ysgrifenedig a'u nwyddau. a pham yr ymddiswyddodd fel Llywydd wedi deng mlynedd fel swyddog o'r mudiad. Dywedodd wrth ei sefydlu na ddylai'r mudiad fod ag unrhyw gysylltiad â chrefydd na gwleidyddiaeth "ond ei fod ar agor i bawb, ar yr un termau" a derbyniwyd hynny gan aelodau'r Cyngor Cenedlaethol. Disgrifiwyd y mudiad o'r cychwyn fel 'mudiad seciwlar'. Roedd hefyd yn weithgar gyda mudiad Dyneiddwyr Cymru.

## Teulu 
Ganwyd pedwar o blant i Zonia a Geraint sef Rhys, Nia, Siân a Steffan. Ffurfiodd tri o'i hwyrion Y Bandana, prif grwp roc Y Selar yn 2017 ac mae cerddoriaeth yn gryf yng ngwaed y teulu gan bod Gwilym Bowen Rhys hefyd mewn grŵp gwerin poblogaidd o'r enw Plu gyda'i chwiorydd Elan a Marged.

Bu farw yn 97 mlwydd oed ym Mawrth 2024.

## Llyfryddiaeth
Ymhlith ei llyfrau y mae:
**Dy bobl di fydd fy mhobl i*; Gwasg y Lolfa, 2015 - hunangofiant Zonia Bowen 
**Traed ar y ddaear*; CAA, 1995
*''Yec'hed Mat - Iechyd Da!* Cyhoeddwyd gan Gwasg y Lolfa, Rhagfyr 1980
**Y dyddiau cynnar''; Llyfrau'r Faner, ar ran Merched y Wawr, 1977
*''Llydaweg i'r Cymro''; Llyfrau'r Faner, 1977
**Merched y Wawr*; Llyfrau'r Faner, ar ran Merched y Wawr, 1977

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llyfrgell Genedlaethol Cymru:Papurau Zonia M. Bowen (Merched y Wawr) ar wefan Archif Cymru

Categori:Anffyddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
David Williams

*David Williams (athronydd) (1738-1816)
*David Williams, Castell Deudraeth (1800-1869) Aelod Seneddol
*David Williams (Alaw Goch) (1809 -  1863) diwydiannwr
*D. J. Williams (1885–1970), gwleidydd ac awdur
*David Williams (hanesydd) (1900-1978)
*David Williams (mathemategydd): Athro ym Mhrifysgol Abertawe; arbeniwr mewn ystadegau. Aeth i Gaergrawnt, ac yna Prifysgol Caerfaddon.
Wilsoniaeth

Safbwynt ideolegol ar bolisi tramor sy'n gysylltiedig â syniadau Woodrow Wilson, Arlywydd yr Unol Daleithiau o 1913 i 1921, yw **Wilsoniaeth**. Amlinellodd Wilson ei agwedd yn araith y Pedwar Pwynt ar Ddeg a draddododd i'r Gyngres ar 8 Ionawr 1918, gyda gobeithion am heddwch bydol yn y bôn. Mae Wilsoniaeth yn hybu hunanbenderfyniaeth i grwpiau ethnig, democratiaeth, y farchnad rydd, gwrth-imperialaeth, gwrth-ynysiaeth, a sefydliadau rhyngwladol. Roedd Wilson yn elfennol wrth sefydlu Cynghrair y Cenhedloedd, rhagflaenydd y Cenhedloedd Unedig, ond oherwydd i'r Gyngres gwrthod Cytundeb Versailles ni ymunodd yr Unol Daleithiau â'r Gynghrair.

Categori:Athrawiaethau polisïau tramor
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Rhyddfrydiaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Eisteddfod Bodran

Fel "Gwamalrwydd mewn Tair Golygfa" y disgrifiodd Saunders Lewis ei ffars ***Eisteddfod Bodran*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1952 gan Wasg Gee. Cytunodd Saunders ei chyfansoddi ar gyfer Gŵyl Ddrama Theatr Garthewin ym 1950, i'w llwyfannu gan Chwaraewyr Garthewin, er y bu cryn drafferth iddo ei chwblhau mewn amser. Gwatwar Cymru a wna'r ddrama, drwy ddefnyddio eisteddfod mewn pentref, fel man cychwyn, a gwaith y bardd Talhaiarn o Ddyffryn Elwy, ger Garthewin. Mae'r teitl yn cyfeirio at Fynydd Bodran ger Llanfair Talhaearn.

## Crynodeb 
### Act 1 
Yn yr Act Gyntaf, cawn gwrdd â'r cwpl "aflêr" Rhiannon a Manawydan, sydd newydd-briodi ac yn crwydro Cymru ar eu mis mêl. Deufis ynghynt, roedd y ddau "yn athro ac athrawes mewn ysgol ramadeg barchus" ond yn penderfynu "mynd i drampio ar hyd bryniau Cymru, a byw fel y dylai bardd fyw, yn rhydd, heb hitio am na Chyngor Addysg nac arholiad na'r Bwrdd Canol Cymreig". Mae'r Gwyddel o "fardd" Manawydan wedi cyfansoddi "pryddest" ar gyfer cystadlu yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ond bellach wedi'i "golli" mewn tafarn.

### 1970au - presennol 
Llwyfannwyd y ddrama gan Gymdeithas Ddrama Cylch Bangor ym 1970.

Cyflwynwyd y ddrama gan Gwmni Amatur Theatr Clwyd ym 1976.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1952
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu 1952
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Legio I Germanica

Lleng Rufeinig oedd **Legio I Germanica**. Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar tua 48 CC, ac mae'n deyg mai eu symbol oedd y tarw. Fodd bynnag, nid oes sicrwydd am ei blynyddoedd cynnar.

Rhwng 38 a 36 CC, ymladdodd dros Augustus dan Marcus Agrippa yn erbyn Sextus Pompeius yn Sicilia. Mae'n debyg iddi hefyd ymladd dan Agrippa yn erbyn y Cantabriaid yn  Hispania Tarraconensis.

O 16 CC hyd 14 O.C., roeddynt yn Oppidum Ubiorum Cwlen heddiw, yn yr Almaen.  Mae'n debyg iddynt ymladd dan Tiberius yn Vindelicia yn 15 - 13 CC. Roeddynt yn un o'r llengoedd yn yr Almaen a wrthryfelodd ar farwolaeth Augustus yn 14, ond llwyddodd eu legad  Aulus Caecina Severus i'w perswadio i ddychwelyd i'w dyletswydd. Tua 43, symudwyd y lleng i Bonna (Bonn heddiw).

Wedi marwolaeth yr ymerawdwr Galba yn 69, cefnogodd y lleng Vitellius fel ymerawdwr. Gyrrwyd rhan o'r lleng i'r Eidal dan Fabius Valens, lle ymladdasant ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum. Pan wrthryfelodd y Batafiaid yr un flwyddyn, gorchfygwyd gweddill y lleng ganddynt yn Bonna. Yn ddiweddarach, cefnogodd y lleng Julius Sabinus ac Ymerodraeth y Galiaid. Chwalwyd y lleng gan Vespasian yn 70 wedi diwedd y gwrthryfel.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Sgorpion

Arachnid nosol bywesgorol o urdd y *Scorpiones*, ac iddo gorff cylchrannog, dau grafanc a cholyn gwenwynig ar flaen ei gynffon i fyny yw **sgorpion**, gyda tua 2,000 o rywogaethau trwy'r byd i gyd.

## Gweler hefyd 
* Pigiad sgorpion


Categori:Anifeiliaid anwes
Categori:Arachnidau
Toesen

Math o fwyd, gan amlaf melys, a wneir o does sy'n boblogaidd mewn nifer o rannau o'r byd yw **toesen** neu weithiau yn ffraeth **cneuen does**, fel cyfieithiad llythrennol o'r Saesneg *doughnut*. Y ddau fath mwyaf cyffredin yw'r doesen gylch, a siapir fel torws, a'r doesen lawn, sffêr wedi'i wasgu a'i lenwi â jam, jeli, hufen, cwstard, a llenwadau melys eraill.

Ceir pennill modern amdano:

Mae'r optimist tragwyddol
:O Lanfair-pwll
Yn gweld MWY na thoesen!
:A'r pesimist? Mond twll!

## Cyfeiriadau
Categori:Melysfwydydd
Realpolitik

Gwleidyddiaeth neu ddiplomyddiaeth sy'n seiliedig ar ystyriaethau ymarferol yn hytrach na syniadau ideolegol, ac felly polisïau gydag amcanion cyfyngedig sydd â siawns rhesymol o lwyddiant yw ***Realpolitik*** (Almaeneg: '** "realistig", "ymarferol" neu "wirioneddol"; a **' "gwleidyddiaeth") neu yn Gymraeg **realpolitic**. Tarddodd y term a'r cysyniad o'r Almaen yn y 19g fel ymateb i'r dadrith a deimlwyd o ganlyniad i ddiffyg realaeth mewn polisïau rhyddfrydwyr yn ystod Chwyldroadau Almaenig 1848. Defnyddir *Realpolitik* yn aml i ddisgrifio polisïau Otto von Bismarck, Canghellor cyntaf Ymerodraeth yr Almaen.

Mae *Realpolitik* yn awgrymu sylw craff at fanylder, cymedroldeb, a pharodrwydd i ddefnyddio grym os oes angen. Camddefnyddir y term yn aml fel cyfystyr am wleidyddiaeth grym (neu *Machtpolitik*), ac yn aml mae gan y term gysylltiad negyddol â pholisi tramor yr Almaen Natsïaidd.

## Cyfeiriadau 
## Ffynhonnell
* Evans, G. a Newnham, J. *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain, Penguin, 1998).

Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Categori:Polisi tramor
Categori:Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Arf dinistr torfol

Arf sy'n gallu lladd nifer fawr o fodau dynol ac/neu achosi difrod mawr i adeileddau dynol (megis adeiladau), strwythurau naturiol (megis mynyddoedd), neu'r biosffer yn gyffredinol yw **arf dinistr torfol** neu **arf dinistr eang** a elwir hefyd yn **WMD**. Term sy'n gyfystyr yw **arfau ABC**: atomig (niwclear), biolegol, a chemegol.

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* Evans, G. a Newnham, J. *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain, Penguin, 1998).


Categori:Geirfa filwrol
Categori:Rhyfela biolegol
Categori:Rhyfela cemegol
Categori:Rhyfela niwclear
Elin Lanto

Mae **Elin Lanto** (ganwyd 22 Gorffennaf 1984 yn Enköping, Sweden) yn gantores o Sweden sy'n canu yn Saesneg. Cafodd Lanto amryw hits yn ei mamwlad, yn cynnwys ei rhif un "''I Won't Cry''". Cydnabyddwyd Lanto ar ôl ei chyfranogiad yn Melodifestivalen (sioe dewisiad Eurovision Sweden) gyda'i chân pop "*Money*" yn 2007. Cyfranogodd Lanto ym Melodifestivalen 2010 â cân o'r enw "*Doctor Doctor*" hefyd.

## Disgograffi
### Albymau
*2005 "*One*" - #25 Sweden
*2010 "*Love Made Me Do It*"

### Senglau
1 Senglau bonws ar yr albwm "*Love Made Me Do It*"

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* (Swedeg) Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cantorion Saesneg o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Sweden
Helmut Lotti

Canwr o o Wlad Belg yw **Helmut Lotti** (ganwyd 22 Hydref 1969). Cafodd ei eni yng Gent.

## Albymau 
* *Vlaamse Nachten* (1990)
* *Alles Wat Ik Voel* (1992)
* *Helmut Lotti goes Classic* (1995)
* *Vlaamse hits* (2000)
* *From Russia With Love* (2004)
* *Meine geliebte Klassik* (2006)
* *Time to Swing* (2008)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Cantorion o Wlad Belg
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Ffleminiaid
Margaret Verney

bawd|Cofeb efydd i Margaret Maria Verney yn Eglwys All Saints, Middle Claydon

Ysgolhaig o Gymru oedd **Margaret Maria Verney** (née **Hay-Williams** neu **Williams-Hay**) (3 Rhagfyr 1844 – 7 Hydref 1930).

Yn ferch i Syr John Hay Williams o Fodelwyddan, priododd Syr Edmund Hope Verney, AS.  Ym 1894 daeth hi'n aelod Cyngor Prifysgol Cymru.

## Llyfryddiaeth
**Memoirs of the Verney Family during the Seventeenth Century* (gol; 1904)
*R F Verney et al. - *In Memory of Margaret Maria Lady Verney* (1930)

Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Omar Sharif

Actor a chwaraewr cardiau o'r Aifft yw **Omar Sharif** ( (ganwyd **Michel Demitri Shalhoub**; 10 Ebrill 1932 &nbsp;– 10 Gorffennaf 2015). Ystyr y cyfenw a fabwusiadodd yw "uchelwr" yn Arabeg. Ymhlith ei ffilmiau enwocaf y mae: *Lawrence of Arabia* (1962), *Doctor Zhivago* (1965) a *Funny Girl* (1968). Cafodd ei enwebu am Wobr yr Academi a 3 *Golden Globe Award* a Gwobr César.

Cafodd ei eni yn Alexandria, yr Aifft, yn fab i Joseph Chalhoub a'i wraig Claire Saada a oedd yn prynu a gwerthu coed. Derbyniodd Sharif ei addysg yng Ngholeg Victoria, Alexandira cyn ymuno gyda Phrifysgol Cairo lle'r astudiodd mathemateg a ffiseg. Priododd yr actores Faten Hamama ym 1955, gan droi'n Fwslim a chawsont un plentyn: Tarek Sharif a anwyd yn 1957. Yn 1974 chwalwyd y briodas ac ni phriododd eildro. A thros y blynyddoedd disgynodd dros ei ben a'i glustiau gyda nifer o actoresau enwog gan gynnwys Ingrid Bergman, Catherine Deneuve ac Ava Gardner.

Yn y 1950 serennodd mewn ffilmiau Arabeg yn ei wlad ei hun, a daeth yn boblogaidd dros nos.

## Bridge
O'r 1960 hyd ddiwedd y 1980au daeth yn enwog am ei hoffter o'r gêm gardiau *Bridge* a bu ganddo golofn ym mhapur newydd y *Chicago Tribune*. Sgwennodd hefyd nifer o lyfrau ar y pwnc a thrwyddedodd ei enw i gêm gyfrifiadurol yn ymwneud â bridge, sef "Omar Sharif Bridge", sydd wedi bod ar werth ers 1992.

## Y diwedd
Ond meistr arno oedd y ddiod gadarn a gamblo, a threuliodd lawer o nosweithiau'n yfed a gamblo. Yn 2015 datgelwyd ei fod yn dioddef o Clefyd Alzheimer’s. Bu farw o drawiad ar y galon mewn ysbyty yng Nghairo yn 83 mlwydd oed.

## Ffilmiau
**Sira` Fi al-Wadi* (1954)
**Ayyamna al-Holwa* (1955)
**Siraa Fil-Mina* (1956)
**Ard al-Salam* (1957)
**Goha* (1958)
**Sayedat el kasr* (1959)
**Bidaya wa nihaya* (1960)
**Nahr el hub* (1961)
**Lawrence of Arabia* (1962)
**Genghis Khan* (1965)
**Doctor Zhivago* (1965)
**The Night of the Generals* (1967)
**Funny Girl* (1968)
**The Tamarind Seed* (1974)
**Funny Lady* (1975)
**Peter the Great* (1986)
**The Jewel of the Nile* (1988)
**Memories of Midnight* (1991)
**Monsieur Ibrahim et les fleurs du Coran* (2003)
**Hidalgo* (2004)
**Fuoco su di me* (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Actorion o'r Aifft
Categori:Mwslimiaid o'r Aifft
Dyrnau haearn

Arfau a ddefnyddir mewn gornest law yw **dyrnau haearn** (unigol: dwrn haearn). Yn y Deyrnas Unedig fe'u hystyrir yn arfau ymosodol; mae'n anghyfreithlon eu gwerthu neu eu cario mewn man cyhoeddus.

Categori:Arfau
Legio XIII Gemina

Lleng Rufeinig oedd **Legio XIII Gemina** ("Efaill"). Codwyd y lleng gan Iŵl Cesar yn 57 CC ar gyfer ei ymgyrch yng Ngâl, a'i symbol oedd y llew. Hon oedd y lleng oedd gyda Cesar pan groesodd afon Rubicon i'r Eidal yn 49 CC, gan ddechrau y rhyfel cartref yn erbyn Pompeius.

Ymladdasant dros Cesar ym mrwydrau Dyrrhachium a Pharsalus. Wedi'r fuddugoliaeth yn erbyn Pompeius. chwalwyd y lleng a rhoddwyd tiroedd i'r hen filwyr, on yn 46 CC, fe'i hail-ffurfiwyd i ymladd yn Affrica. Wedi ennill brwydrau Thapsus a Munda, chwalwyd y lleng eto.

Ail-ffurfiwyd y lleng gan Octavianus, yr ymerawdr Augustus yn ddiweddarach, yn 41 CC. a chafodd yr enw *Gemina*. Yn 16 CC, symudwyd y lleng i dalaith Pannonia. Wedi i Publius Quinctilius Varus gael ei orchfygu gan y llwythau Almaenaidd ym Mrwydr Fforest Teutoburg yn 9 OC, symudwyd y lleng i Augusta Vindelicorum (Augsburg heddiw). Yn 45, gyrrodd yr ymerawdr Claudius y lleng yn ôl i Pannonia.

Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdr, 69, cefnogodd y lleng Otho, ac ymladdasant drosto ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum yn erbyn byddin Vitellius. Wedi i Otho gael ei orchfygu, cefnogodd y lleng Vespasian yn erbyn Vitellius, gan ymladd yn Ail Frwydr Bedriacum yn erbyn byddin Vitellius, yn fuddugol y tro hwn.

Dan yr ymerawdwr Trajan, ymladdasant yn erbyn y Daciaid. Ceir y cofnod olaf am y lleng yn y *Notitia Dignitatum*, tua 400, pan oedd ar afon Ewffrates.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Legio VI Ferrata

Lleng Rufeinig oedd **Legio VI Ferrata**. Ffurfiwyd y lleng gan Iŵl Cesar tua 52 CC, a'i symbolau oedd y tarw a Romulus a Remus a'r blaidd.

Defnyddiodd Cesar y lleng yn ei ymgyrchoedd yng Ngâl. Roedd yn rhan o'r fyddin a orchfygodd  Vercingetorix yn Alesia, a'r flwyddyn wedyn, gorchfygodd wrthryfel y Carnutes. Ymladdodd dros Cesar yn y rhyfel cartref yn erbyn Gnaeus Pompeius Magnus, gan gymeryd rhan yn llawer o'r brwydrau, megis Brwydr Ilerda yn 49 CC a Brwydr Pharsalus yn 48 CC. Wedi diwedd y rhyfel, cafodd llawer o'i hen filwyr diroedd yn ardal Arles.

Wedi marwolaeth Cesar, ymladdodd dros Marcus Antonius ym mrwydr Philippi yn 42 CC. Ychydig flynyddoedd wedyn, gyrrwyd y lleng i Judea, lle cynorthwyodd Herod Fawr i ddod yn frenin yn 37 CC. Y flwyddyn wedyn, gyda Legio III Gallica, cymerodd ran yn ymgyrch aflwyddiannus Antonius ynerbyn y Parthiaid.

Wedi i Antonius gael ei orchfygu gan Augustus, gyrroedd Augustus y lleng i Syria. Yn 58, ymladdodd y lleng yn erbyn y Parthiaid eto, fel rhan o fyddin Gnaius Domitius Corbulo. Gwrthryfelodd yr Iddewon yn 66, ac roedd Legio VI Ferrata yn un o'r llengoedd a yrrwyd yn eu herbyn dan Vespasian.

Ymladdodd dan Trajan yn 114, gan gipiwyd Armenia a Mesopotamia. Symudodd ei olynydd, Hadrian, y lleng o afon Ewffrates i Arabia yn 118. Yn 132, dychwelodd i Judea, i ymladd yn erbyn gwrthryfel Simon Bar Kochba, ac yn y blynyddoedd wedyn, Galilea oedd ei chanolfan. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid eto dan Lucius Verus rhwng 162 a 165. Cefnogodd Septimius Severus yn rhyfeloedd cartref 193-197. Yn 215, roedd yn dal yng Ngalilea.

VI Ferrata
Charlene

Enw Americanaidd am ferch ydy **Charlene**. Mae'n dod o'r enw Carleene, sy'n dod o'r enw ffrangeg Caroline, sy'n tarddu o Siarl neu Charles.

Mae'r Americanaid yn sgrifennu'r enw Ffrangeg Caroline mewn llawer o ffyrdd gwahanol. Mae'r Ffrancwyr nawr yn defnyddio'r sillafiad *Charlène* hefyd, sy'n deillio o'r enw Americanaidd.

## Pobol
bawd|Charlene Choi, cantores o Hong Cong

* Charlene, neu Charlene Marilynn D'Angelo, cantores o Galiffornia 
* Charlene, neu Charlène de Lange, cantores o'r Iseldiroedd
* Charlene & Natasha, cantorion o Ynys  Malta
* Charlene de Carvalho-Heineken, merch gyfoethog
*Charlene Wittstock, nofiwres a hen ffrind i Albert Monaco
*Charlene Choi, cantores o Hong Cong

## Llenyddiaeth
*Charlene Keeler, awdures Americanaidd

## Caneuon
* "Charlene" gan Anthony Hamilton
* Charlene (I'm Right Behind You), cân gan  Stephen And The Colberts

Categori:Enwau personol Saesneg
Caroline

Mae **Caroline** yn enw Almaeneg, Ffrangeg, Saesneg (weithiau *Karoline, Carolin*, *Carolyne*, pe *Carolyn*, *Carleen*, *Charlene*,  yn ôl y gwledydd). Mae'n agos at Carolina ac mae'r dau yn dod o'r enw dynion Carl, neu Karl, sy'n dod o'r Almaeneg, fel  Carla a Karla.

## Yn Almaeneg
Mae *Caroline* cystal a  *Karoline*, neu *Carolina* cystal a *Karolina*.

## Yn Ffrangeg
Mae'r enw wedi dod yn ffasiwn achos dewis tad a mam  Caroline de Monaco, ond roedd yr enw yn dod o'r Saesneg.

## Yn Saesneg
### Hanes
Mae'r enw Saesneg yn dod o enw'r brenin Sais Charles Iaf (1625-1649). Amser y  *Caroline Age*, ac y  *Caroline literature* oedd hi. Roedd ansoddair Saesneg arall: *Carolean * , pan siaradwyd am  *Carolean style*.

## Pobl
[bawd|150px|chwith|Caroline von Brandenburg-Ansbach, [gwraig y brenin saisGeorge II]]

* Caroline von Brandenburg-Ansbach (1683–1737), tywysoges o'r Almaen, o  Ansbach, yn Bavaria, gwraig y brenin sais George II. Gallai bod yr un gyntaf gan yr enw Caroline.
* Karoline Jagemann, actores o'r Almaen
***Caroline Bonaparte**, enw swyddogol Ffrangeg Maria Annunziata Carolina Buonaparte, chwaer i Napoleone Buonaparte.
*Caroline of Brunswick-Wolfenbüttel (1768 –1821), gwraig y brenin sais    George IV.
*Carolyne Sayn-Wittgenstein, chwaer y tsar, a fuwodd gyda  Frantz Lizt.
**Carolien van Kilsdonk*, mabelcampores o'r Iseldiroedd.

## Ffurfau eraill 
[bawd|200px|[Carolin Fortenbacher, yn y Eurovision yn 2008]]
*Yn yr Almaen mae *Carolin* hefyd
**fel Carolin Fortenbacher, cantores
*Yn nederlandeg ysgrifennir *Carolien*.

## Radio 
* Radio Caroline (Lloegr), radio Saesneg
* Radio Caroline (Llydaw), radio Ffrangeg yn Nwyrain Llydaw,  Bro Sant-Maloù a Bro Roazhon.

## Hefyd
*Carl
*Carole
*Carolina

Categori:Enwau personol Ffrangeg
Categori:Enwau personol Saesneg
Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC

[bawd|dde|[Ryan Giggs, enillydd 2009.]]
Seremoni wobrwyo yw **Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC**, a gynhelir pob mis Rhagfyr gan y BBC. Cynlluniwyd y gwobrau gan Paul Fox ym 1954, dim ond un gwobr oedd yn wreiddiol, ond mae 8 erbyn heddiw.

## Gwobrau presennol
## Cyfeiriadau
Categori:BBC
Categori:Chwaraeon yn y Deyrnas Unedig
Categori:Gwobrau chwaraeon
Categori:Sefydliadau 1954
Crogaddurn

[bawd|200px|Crogaddurn Sbaenaidd yn [Amgueddfa Victoria ac Albert.]]

Gwrthrych sy'n crogi, fel arfer ar neclis neu glustdlws yw **crogaddurn** (hefyd yn Gymraeg *tlws crog*) (Saesneg: *pendant*). Yn Ffrangeg diweddar, mae crogaddurn yn ferfenw sy'n golygu "crogi". Gall crogaddurnau fod â sawl pwrpas:

* addurniad
* adnabyddiaeth (h.y., symbolau crefyddol, symbolau rhywiol, ayyb)
* diogelwch (h.y., swynoglau, symbolau crefyddol)
* hunan-gadarnhad (h.y., ynydau, enwau)
* rhodres (h.y. gemau).
* gwobr (h.y., Cadair y Dysgwyr yn yr Eisteddfod)

## Gweler hefyd
*Loced

Categori:Gemwaith