Ffwndamentaliaeth

Fel arfer mae gan **ffwndamentaliaeth** arwyddocâd crefyddol sy'n dynodi ymlyniad diwyro i set o gredoau set. Bellach, gall gyfeirio at duedd ymhlith rhai grwpiau - yn bennaf, er nid yn gyfan gwbl, mewn crefydd - a nodweddir gan set o reolau hynod gaeth, ac yn cael ei gymhwyso i rai ysgrythurau, dogmas, neu ideolegau penodol. Yn aml, ceir dehongliad llythrennol o'r rhain.

Credir hefyd yn y pwysigrwydd o gynnal gwahaniaethau rhwng beth a ganiateir mewn un grŵp, a'r hyn sydd y tu allan i'r grŵp. Rhoddir pwyslais ar burdeb y set o gredoau, a'r awydd i ddychwelyd i ddelfryd neu ddehongliad blaenorol y mae eiriolwyr yn credu bod aelodau wedi crwydro ohoni. Mae gwrthod amrywiaeth ac 'annibyniaeth barn' o fewn y grŵp yn aml yn deillio o'r duedd hon.

Yng Nghymru, gellir gweld 'agweddau o ffwndamentaliaeth' yn dod i'r golwg pan sefydlwyd Mudiad Efengylaidd Cymru yn 1947.

Cafodd y term ei ddefnyddio'n gyntaf i ddisgrifio'r mudiad ceidwadol ymysg Protestaniaid a ddechreuodd yn Unol Daleithiau America yn hwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Pwysleisiodd y credoau canlynol fel sylfeini llwyr Cristnogaeth: anffaeledigrwydd y Beibl, yr Enedigaeth Wyryfol a duwdod Iesu Grist, aberth Crist ar y groes fel cymod am bechodau holl bobl, atgyfodiad corfforol ac Ail Ddyfodiad Crist, ac atgyfodiad corfforol credinwyr.

Yn dibynnu ar y cyd-destun, gall y label "ffwndamentaliaeth" fod yn nodwedd ddifrïol yn hytrach na niwtral, yn debyg i'r ffyrdd y gall galw safbwyntiau gwleidyddol yn "adain dde" neu'n "adain chwith" fod â chynodiadau negyddol.

## Ffwndamentaliaeth grefyddol 
### Bwdhaeth 
Mae ffwndamentaliaeth Fwdhaidd wedi targedu grwpiau crefyddol ac ethnig eraill mewn llefydd fel Myanmar. Fel gwlad sy’n cael ei dominyddu gan Fwdhyddion, mae Myanmar wedi gweld tensiynau rhwng lleiafrifoedd Mwslimaidd a’r mwyafrif Bwdhaidd yn enwedig yn ystod terfysgoedd gwrth-Fwslimaidd Burma 2013 (a gychwynnwyd o bosibl gan grwpiau caled fel y Mudiad 969), yn ogystal ag yn ystod gweithredoedd sy'n gysylltiedig â hil-laddiad Rohingya (2016 ymlaen).

Gwelir ffwndamentaliaeth Fwdhaidd hefyd yn Sri Lanka, sy’n cael ei rheoli gan Fwdhyddion. Yno, cafwyd tensiynau diweddar rhwng lleiafrifoedd Mwslimaidd a’r mwyafrif Bwdhaidd, yn enwedig yn ystod terfysgoedd gwrth-Fwslimaidd 2014 yn Sri Lanka ac yn ystod terfysgoedd gwrth-Fwslimaidd 2018 yn Sri Lanka, a gychwynnwyd gan grwpiau caled fel Sena Bodu Bala, yn ôl llawer. 

Ceir enghreifftiau hanesyddol a chyfoes o ffwndamentaliaeth Fwdhaidd ym mhob un o'r tair prif gangen o Fwdhaeth: Theravada, Mahayana, a Vajrayana. Yn Japan, enghraifft amlwg fu’r arfer ymhlith rhai aelodau o sect Mahayana Nichiren o shakubuku — dull o broselyteiddio sy’n golygu condemnio sectau eraill yn llym fel rhai diffygiol neu ddrwg.

### Cristionogaeth 
Mae George Marsden wedi diffinio ffwndamentaliaeth Gristnogol fel y galw am ymlyniad caeth i rai athrawiaethau diwinyddol, yn groes i ddiwinyddiaeth Fodern. Bathodd ei chefnogwyr y term yn wreiddiol er mwyn disgrifio’r hyn a honnent oedd yn bum cred ddiwinyddol glasurol benodol o Gristnogaeth, ac arweiniodd y defnydd o'r term at ddatblygiad mudiad ffwndamentalaidd Cristnogol o fewn cymuned Brotestannaidd yr Unol Daleithiau yn gynnar yn yr 20G. Cododd ffwndamentaliaeth fel mudiad yn yr Unol Daleithiau, gan ddechrau ymhlith diwinyddion Presbyteraidd ceidwadol yn y Princeton Theological Seminary ar ddiwedd y 19g. Ymledodd yn fuan i geidwadwyr ymhlith y Bedyddwyr ac enwadau eraill rhwng 1910 a 1920. Pwrpas y mudiad oedd ailddatgan daliadau diwinyddol allweddol a'u hamddiffyn rhag heriau diwinyddiaeth Ryddfrydol a beirniadaeth uwch.

Mae gan y cysyniad o "ffwndamentaliaeth" wreiddiau yng 'Nghynadleddau Beiblaidd Niagara' a gynhaliwyd yn flynyddol rhwng 1878 a 1897. Yn ystod y cynadleddau hynny, nodwyd y daliadau a ystyriwyd yn gred Gristnogol *sylfaenol.*

Yng Nghymru, gellir gweld 'agweddau o ffwndamentaliaeth' yn dod i'r golwg pan sefydlwyd Mudiad Efengylaidd Cymru yn 1947.

* Ysbrydoliaeth Feiblaidd (gan Dduw) ac anffaeledigrwydd yr ysgrythur o ganlyniad i hyn
* Genedigaeth Iesu gan wyryf
* Y gred mai marwolaeth Crist oedd y cymod dros bechod
* Atgyfodiad corfforol Iesu
* 'Realiti' hanesyddol gwyrthiau Iesu

Ym 1920 y defnyddiwyd y gair "ffwndamentalydd" gyntaf, mewn print, a hynny gan Curtis Lee Laws, golygydd "*The Watchman Examiner*," papur newydd y Bedyddwyr yn Kentucky. Yn dilyn hyn, pasiwyd deddfau yn UDA y dylid galw'r Cristnogion hynny a oedd yn ymladd dros hanfodion eu ffydd yn "ffwndamentalwyr."

Daeth ceidwadwyr diwinyddol, eiriolwyr y pum hanfod i gael eu hadnabod fel "ffwndamentalwyr". Gwrthodasant fodolaeth cyffredinedd â thraddodiadau crefyddol cysylltiedig â diwinyddiaeth, megis grwpio Cristnogaeth, Islam, ac Iddewiaeth yn un teulu o grefyddau Abrahamig.

### Hindŵaeth 
Mae Hindŵaeth yn cynnwys amrywiaeth o syniadau am ysbrydolrwydd a thraddodiadau, ond nid oes ganddi unrhyw drefn eglwysig, dim awdurdod crefyddol diamheuol o fath yn y byd, dim corff llywodraethu, dim un proffwyd, nac unrhyw lyfr sanctaidd. Gall Hindŵiaid ddewis bod yn amldduwiol, yn pantheistig, panentheistig, pandeistig, henotheistig, monotheisticg (undduwiol), monistig, agnostig, anffyddiol neu'n ddyneiddiol. Yn ôl Doniger, "mae syniadau am holl faterion mawr ffydd a ffordd o fyw - llysieuaeth, heddychiaeth, cred mewn ailenedigaeth, hyd yn oed cast - yn bynciau dadl, nid dogma bur."

Oherwydd yr ystod eang o draddodiadau a syniadau a gwmpesir gan y term Hindŵaeth, mae diffyg diwinyddiaeth 'sylfaenol' yn golygu ei bod yn anodd dod o hyd i 'ffwndamentaliaeth grefyddol' ddogmatig fel y cyfryw ynddi. Mae'r grefydd "yn herio ein hawydd i'w diffinio a'i chategoreiddio". Yn India, mae'r term *dharma yn* cael ei ffafrio, sy'n ehangach na'r term Gorllewinol *crefydd*.

Felly, mae rhai ysgolheigion yn dadlau nad oes gan Hindŵaeth ddogma na "ffwndamentaliaeth," tra bod ysgolheigion eraill yn nodi sawl mudiad Hindŵaidd sy'n weithgar yn wleidyddol fel rhan o "deulu ffwndamentalaidd Hindŵaidd."

### Islam 
Mae ffwndamentaliaeth o fewn Islam yn mynd yn ôl i'r 7g, i gyfnod y Kharijiaid. O'u sefyllfa wleidyddol, fe ddatblygon nhw athrawiaethau eithafol a oedd yn eu gosod ar wahân i Fwslimiaid prif ffrwd Shia a Sunni. Roedd y Kharijites yn arbennig o nodedig am fabwysiadu agwedd radical tuag at *takfir*, a oedd yn datgan bod Mwslimiaid eraill yn anghredinwyr ac felly'n eu hystyried yn deilwng o farwolaeth.

Creodd gwrthdaro crefyddol rhwng y Shia a'r Sunni ers y 7g agoriad i ideolegau radicalaidd, megis Ali Shariati (1933–77), i uno chwyldro cymdeithasol â ffwndamentaliaeth Islamaidd, fel y dangoswyd gan Chwyldro Islamaidd Iran yn 1979. Mae ffwndamentaliaeth Islamaidd wedi ymddangos mewn llawer o wledydd; hyrwyddir fersiwn Salafi- Wahhabi ledled y byd a'i ariannu gan Saudi Arabia, Catar, a Phacistan.

Roedd argyfwng gwystlon Iran 1979-80 yn drobwynt mawr yn y defnydd o'r term "ffwndamentaliaeth". Disgrifiwyd yr argyfwng hwn gan y cyfryngau, mewn ymgais i egluro ideoleg Ayatollah Khomeini a'r Chwyldro Iran i gynulleidfa Orllewinol fel "fersiwn ffwndamentalaidd o Islam". Fe'i cymharwyd i'r mudiad ffwndamentalaidd Cristnogol yn yr Unol Daleithiau, a bathwyd y term *ffwndamentalaidd Islamaidd*, a ddefnyddiwyd yn gyffredin mewn ystyron negyddol, yn y blynyddoedd dilynol.

### Iddewiaeth 
Ideoleg ffwndamentalaidd, wleidyddol sy'n cyfuno Seioniaeth ac Iddewiaeth Uniongred yw Seioniaeth Grefyddol (neu *Tziyonut Datit*).

Defnyddiwyd ffwndamentaliaeth Iddewig i nodweddu Seioniaeth grefyddol filwriaethus, a fersiynau Ashkenazi a Sephardig o Iddewiaeth Haredi. Mae Ian S Lustik wedi nodweddu ffwndamentaliaeth Iddewig fel "ideoleg genedlaetholgar."

Mae eu hideoleg yn troi o amgylch tair colofn: Gwlad Israel, Pobl Israel, a Torah Israel.

Dyma ddywed Gwyddoniadur y Britannica:

## Gwleidyddiaeth 
Mae defnydd gwleidyddol o'r term "ffwndamentaliaeth" wedi'i feirniadu. Mae wedi cael ei ddefnyddio gan grwpiau gwleidyddol i frawychu gwrthwynebwyr, gan ddefnyddio'r term yn llac, yn ddibynnol ar eu diddordebau gwleidyddol.

Yn ôl Judith Nagata, athro Sefydliad Ymchwil Asia ym Mhrifysgol Genedlaethol Singapôr,“ Canmolwyd *mujahiddin* Afghanistan, a oedd yn brwydro yn erbyn y gelyn Sofietaidd yn yr 1980au, fel ‘ymladdwyr dros ryddid’ gan eu cefnogwyr Americanaidd ar y pryd, tra bod y Taliban presennol, sydd wedi amddiffyn gelyn mawr  America Osama bin Laden, heb os yn grŵp 'ffwndamentalaidd'." 

Yn Ffrainc, yn ystod gorymdaith yn erbyn gosod cyfyngiadau ar y defnydd o benwisgoedd mewn ysgolion a gynhelir gan y wladwriaeth, cafwyd baner yn labelu’r gwaharddiad fel “ffwndamentaliaeth seciwlar”. Yn yr Unol Daleithiau, mae anoddefiad preifat neu ddiwylliannol o ferched yn gwisgo'r hijab (gorchudd pen Islamaidd) ac actifiaeth wleidyddol gan Fwslimiaid hefyd wedi'i labelu'n "ffwndamentaliaeth seciwlar".

Canfu astudiaeth ym Mhrifysgol Caeredin,  "fod deallusrwydd isel yn fwyaf cysylltiedig â lefelau uchel o ffwndamentaliaeth." 

## Cyfeiriadau 
### Ffynonellau a llyfryddiaeth 
* Appleby, R. Scott, Gabriel Abraham Almond, ac Emmanuel Sivan (2003). *Crefydd Gref* . Chicago: Gwasg Prifysgol Chicago.ISBN&nbsp;0-226-01497-5
* Armstrong, Karen (2001). *Y Frwydr dros Dduw : Hanes Ffwndamentaliaeth* . Efrog Newydd: Ballantine Books.ISBN&nbsp;0-345-39169-1
* Brasher, Brenda E. (2001). *Gwyddoniadur Ffwndamentaliaeth* . Efrog Newydd: Routledge.ISBN&nbsp;0-415-92244-5
* Caplan, Lionel. (1987). "Astudiaethau mewn Ffwndamentaliaeth Grefyddol". Llundain: The MacMillan Press Ltd.
* Dorff, Elliot N. a Rosett, Arthur, *A Living Tree; Gwreiddiau a Thwf Cyfraith Iddewig*, SUNY Press, 1988.
* Keating, Karl (1988). *Catholigiaeth a Ffwndamentaliaeth* . San Francisco: Ignatius.ISBN&nbsp;0-89870-177-5
* Gorenberg, Gershom. (2000). ''Diwedd Dyddiau: Ffwndamentaliaeth a'r Frwydr ar gyfer Mynydd y Deml.* Efrog Newydd: The Free Press.
* Hindery, Roderick. 2001. *Indoctrination a Hunan-dwyll neu Meddwl Rhydd a Beirniadol?* Gwasg Mellen: agweddau ar ffwndamentaliaeth, tt.&nbsp;69–74.
* Lawrence, Bruce B. *Amddiffynwyr Duw: Y Gwrthryfel Ffwndamentalaidd yn erbyn yr Oes Fodern.* San Francisco: Harper & Row, 1989.
* Marsden; George M. (1980). *Ffwndamentaliaeth a Diwylliant America: Llunio Efengyliaeth yr Ugeinfed Ganrif, 1870-1925* Gwasg Prifysgol Rhydychen.
* Marty, Martin E. ac R. Scott Appleby (gol. ). *Y Prosiect Ffwndamentaliaeth* . Chicago: Gwasg Prifysgol Chicago.
** (1991). *Cyfrol 1: Ffwndamentaliaethau a Arsylwyd* .ISBN&nbsp;0-226-50878-1
** (1993). *Cyfrol 2: Ffwndamentaliaethau a Chymdeithas* .ISBN&nbsp;0-226-50880-3
** (1993). *Cyfrol 3: Ffwndamentaliaethau a'r Wladwriaeth* .ISBN&nbsp;0-226-50883-8
** (1994). *Cyfrol 4: Accounting for Fundamentalisms* .ISBN&nbsp;0-226-50885-4
** (1995). *Cyfrol 5: Fundamentalisms Comprehended* .ISBN&nbsp;0-226-50887-0
* Noll, Marc A. *Hanes Cristionogaeth yn yr Unol Dalaethau a Chanada* . Grand Rapids: Eerdmans, 1992.
* Ruthven, Malise (2005). "Fwndamentaliaeth: Chwilio am Ystyr". Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen.ISBN&nbsp;0-19-280606-8
* Torrey, RA (gol.). (1909). *Y Hanfodion* . Los Angeles: Sefydliad Beiblaidd Los Angeles (BIOLA bellach yn Brifysgol Biola ).ISBN&nbsp;0-8010-1264-3
* "Symudiadau crefyddol: ffwndamentalaidd." Yn Goldstein, Norm (Gol.) (2003). *The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law 2003* (38th arg.), t.&nbsp;218. Efrog Newydd: The Associated Press.ISBN&nbsp;0-917360-22-2 .

## Dolenni allanol 
* Cleddyf yr Arglwydd: Gwreiddiau Ffwndamentaliaeth mewn Teulu Americanaidd, llyfr gan Andrew Himes
* A all unrhyw un ddiffinio Ffwndamentalwr? Erthygl gan Terry Mattingly trwy Scripps Howard News Service
* Fundamentalism    
* *The God Delusion'' and Atheist Fundamentalism gan Richard Dawkins gan Simon Watson, cyhoeddwyd yn Anthropoetics XV, 2 Gwanwyn 2010
* Holi ac Ateb ar Ffwndamentaliaeth Islamaidd
* www.blessedquietness.com gwefan Gristnogol geidwadol, a gynhelir gan Steve van Natten
* Merched yn Erbyn Ffwndamentaliaeth (DU)
* Meddiant Yahya Abdul Rahman ar Ffwndamentalwyr A Ffwndamentaliaeth
* Gwreiddiau Ffwndamentaliaeth a Olrheiniwyd i Gyfieithiadau Beiblaidd yr 16eg Ganrif, Prifysgol Harvard, Tachwedd 7, 2007.
* Yr Afluniad Ffwndamentalaidd o'r Neges Islamaidd gan Syed Manzar Abbas Saidi, a gyhoeddwyd yn Athena Intelligence Journal
* Admiel Kosman, Rhwng Iddewiaeth Uniongred a nihiliaeth: Myfyrdodau ar ysgrifau a gyhoeddwyd yn ddiweddar gan y diweddar Rabbi Shimon Gershon Rosenberg, Haaretz, Awst 17, 2012.

Categori:Ffwndamentaliaeth
Categori:Ffwndamentaliaeth Gristnogol
Categori:Ffwndamentaliaeth Islamaidd
Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Crefydd a gwleidyddiaeth