open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1712

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1707 1708 1709 1710 1711 - **1712** - 1713 1714 1715 1716 1717

----

## Digwyddiadau 
* 24 Gorffennaf - Brwydr Denain rhwng Ffrainc a'r Iseldiroedd/Awstria.
* **Llyfrau**
** Alexander Pope - *The Rape of the Lock*
** Richard Steele - ''The Englishman's Thanks to the Duke of Marlborough*
* **Drama**
** Pierre de Marivaux - *Le Père prudent et equitable*
* **Cerddoriaeth**
** George Frideric Handel - *Il Pastor Fido* (opera)
** Francesco Maria Veracini - *Il trionfo della innocenza patrocinata da S. NiccoI'' (oratorio)

## Genedigaethau 
* 24 Ionawr - Frederic Mawr, Brenin Prwsia (m. 1786)
* 28 Chwefror - Louis-Joseph de Montcalm, milwr (m. 1759)
* 28 Mehefin - Jean-Jacques Rousseau, athronydd (m. 1778)
* 14 Hydref - George Grenville, gwladweinydd (m. 1770)

## Marwolaethau 
* 11 Mehefin - Louis Joseph de Bourbon, duc de Vendôme, milwr, 57
* 12 Gorffennaf - Richard Cromwell, gwleidydd, 75
* 14 Medi - Giovanni Cassini, seryddwr, 87
* 20 Tachwedd - Humphrey Humphreys, esgob Bangor, 63

*
Jane Austen

Nofelydd o Loegr oedd **Jane Austen** (16 Rhagfyr 1775 – 18 Gorffennaf 1817). Mae hi'n adnabyddus am ei gweithiau fel *Pride and Prejudice* a *Sense and Sensibility*. Ysgrifennai mewn arddull realaidd a chaiff ei hystyried yn sylwebydd cymdeithasol sylwgar a feddai ar iaith anuniongyrchol a oedd yn llawn eironi. Oherwydd hyn, hyhi yw un o ysgrifenwyr mwyaf poblogaidd yn Saesneg.

Cafodd ei eni yn Steventon, Hampshire. Rheithor oedd ei thad, y Parch George Austen. Treuliodd Austen ei bywyd cyfan fel rhan o deulu bach a chlos, a oedd ar ymylon bywyd bonheddig yn Lloegr. Derbyniodd ei haddysg gan ei thad yn bennaf, yn ogystal â'i brodyr hŷn a'i darllen personol ei hun. Roedd cefnogaeth di-derfyn ei theulu yn rhan annatod o ddatblygiad Austen fel ysgrifennwr proffesiynol. Parhaodd prentisiaeth Austen fel ysgrifennwraig o'i harddegau tan ei bod tua 35 oed. Yn ystod y cyfnod hwn, arbrofodd â nifer o arddulliau ysgrifenedig, gan gynnwys y nofel epistolaidd. Ysgrifennodd dair nofel fawr a dechreuodd ei phedwaredd.

O 1811 tan 1816, llwyddodd Austen fel awdures, gyda'r nofelau canlyol yn cael eu rhyddhau: *Sense and Sensibility* (1811), *Pride and Prejudice* (1813), *Mansfield Park* (1814) ac *Emma* (1816). Ysgrifennodd ddwy nofel arall hefyd, *Northanger Abbey* a *Persuasion* a gafodd eu cyhoeddi ym 18181 ar ôl ei marwolaeth. Roedd hi hefyd wedi dechrau nofel arall sef "Sanditon" ond bu farw cyn iddi fedru ei gwblhau.

Bu farw Austen yng Nghaerwynt.

## Llyfryddiaeth 
**Northanger Abbey*
**Sense and Sensibility*
**Pride and Prejudice*
**Mansfield Park*
**Emma*
**Persuasion*


Categori:Genedigaethau 1775
Categori:Marwolaethau 1817
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Hampshire
Categori:Pobl fu farw yn Hampshire
Microsgop

320px|bawd|Microsgop optegol o tua 1920

Dyfais sy'n gallu dangos pethau na ellir eu gweld gyda'r llygad noeth yw **microsgop**. Mae gwyddonwyr yn defnyddio microsgopau i chwilota natur ar y mesuriadau hyd byrraf.

Mae yna sawl wahanol fath o feicroscop, gan gynnwys:
* Microsgop optegol
** Microsgop maes llydan
** Microsgop maes agos
* Microsgop electron
* Microsgop archwilydd sganio
** Microsgop twnelu sganio
** Microsgop grym atomig

Categori:Offer gwyddonol
1718

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1713 1714 1715 1716 1717 - **1718** - 1719 1720 1721 1722 1723

----

## Digwyddiadau 
* Argraffdy parhaol cyntaf Cymru yn cael ei sefydlu gan Isaac Carter yn Adpar, Ceredigion.
***Llyfrau**
**Allan Ramsay - ''Christ's Kirk on the Green*
***Dictionnaire de l'Académie française* (ail argraffiad diwygiedig)
***Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Esther* (oratorio)
**Francesco Manfredini - *Concerti grossi'', Op. 3

## Genedigaethau 
*5 Mehefin - Thomas Chippendale

## Marwolaethau 
*7 Mai - Maria o Modena, brenhines Lloegr a'r Alban 1685-88, 59
*30 Tachwedd - Siarl XII, brenin Sweden, 36
*26 Rhagfyr - Mary "Prue" Steele, 40

*
1711

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1706 1707 1708 1709 1710 - **1711** - 1712 1713 1714 1715 1716

----

## Digwyddiadau 
*24 Chwefror - Première yr opera *Rinaldo* yn Llundain.
*22 Medi - Dechreuad y Rhyfel Tuscarora yn America.
* **Llyfrau**
** Alexander Pope - * An Essay on Criticism*
** Thormodus Torfæus - *Historia Rerum Norvegicarum*
* **Drama**
** Richard Steele - *The Man of Mode*
* **Cerddoriaeth**
** George Frideric Handel - *Rinaldo* (opera)
** Marin Marais - *Pièces de Viole*

## Genedigaethau 
* 7 Mai - David Hume, athronydd (m. 1776)
* 6 Medi - Henry Muhlenberg, cenhadwr (m. 1787)

## Marwolaethau 
* 13 Mawrth - Nicolas Boileau-Despréaux, awdur, 74
* 19 Mawrth - Thomas Ken, esgob, 79

*
Jonathan Swift

Awdur o'r Iwerddon oedd **Jonathan Swift** (30 Tachwedd 1667 – 19 Hydref 1745), a aned yn Nulyn.

Er iddo gael ei eni yn Nulyn ac iddo rannu ei amser rhwng y ddinas honno a Llundain, roedd rhieni Swift yn Saeson o Swydd Efrog ac fe'i hawlir weithiau fel awdur gan y genedl honno.

Cafodd Swift ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Dulyn. Yn sgîl yr adwaith yn Iwerddon i Chwyldro 1688 aeth i Lundain lle daeth yn ysgrifennydd i Sir William Temple. Yn nghartref Temple cyfarfu Swift â "Stella" (Hester Johnson). Yno hefyd yr ysgrifennodd ei ddychan mwyaf gwreiddiol, *A Tale of a Tub* (1704).

Fe'i ordeiniwyd yn 1694 a rhannodd ei amser rhwng gofalu am ei ystad yn Iwerddon a mynychu siopa coffi a chylchoedd llenyddol Llundain. Yn 1713 cafodd ei apwyntio'n ddeon eglwys St Padrig, Dulyn. Yn 1726 cyhoeddodd ei lyfr enwocaf ''Gulliver's Travels*, dychan ar wleidyddiaeth a syniadaeth ei ddydd yn rhith mordaith ffantasïol i wledydd pell neu ddychmygol. Bu farw yn 1745.

## Llyfryddiaeth
**A Tale of a Tub* (1704)
**Battle of the Books*
**Journal to Stella* (1710)
**Gulliver's Travels'' (1726)

Categori:Genedigaethau 1667
Categori:Marwolaethau 1745
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Iwerddon
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Dulyn
Categori:Llenorion dychanol o Iwerddon
Categori:Nofelwyr y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Iwerddon
Categori:Pamffledwyr o Iwerddon
Categori:Parodiwyr o Iwerddon
Categori:Pobl a aned yn Nulyn
Categori:Pobl fu farw yn Nulyn
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Iwerddon
1710

17g - **18g** - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - **1710au** - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1705 1706 1707 1708 1709 - **1710** - 1711 1712 1713 1714 1715

----

## Digwyddiadau 
* 28 Chwefror - Brwydr Helsingborg rhwng Denmarc a Sweden
* **Llyfrau**
** Jonathan Swift - *Journal to Stella*
** Christian Wolff - *Anfangsgründe aller mathematischen Wissenschaften*
** Ellis Wynne - *Y Llyfr Gweddi Gyffredin*, argraffiad newydd
* **Barddoniaeth**
** *Flores Poetarum Britannicorum*
* **Cerddoriaeth**
** Antonio Maria Bononcini - ''Tigrane, re d'Armenia* (opera)
** Louis-Nicolas Clérambault - *Premier livre d'orgue contenant deux suites''

## Genedigaethau 
* 4 Ionawr - Giovanni Battista Pergolesi, cyfansoddwr (m. 1736)
* 15 Chwefror - Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1774)
* 22 Tachwedd - Wilhelm Friedemann Bach, cyfansoddwr (m. 1784)

## Marwolaethau 
* 7 Mehefin - Louise de La Vallière, cariad Louis XIV, brenin Ffrainc, 65

*
Talaith Chubut

Talaith yr Ariannin yw **Talaith Chubut**. Mae hi'n rhan o Batagonia ac yn cynnwys y Wladfa. Comodoro Rivadavia yn y de yw'r ddinas fwyaf. Trelew yw'r ddinas fwyaf yn y gogledd a Rawson yw prif ddinas y dalaith.

bawd|280px|canol|Talaith Chubut yn yr Ariannin

Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 603,120.

## Rhaniadau gweinyddol 
Rhennir y dalaith yn 15 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda'u prif drefi):

# Cushamen (Leleque)
# Escalante (Comodoro Rivadavia)
# Florentino Ameghino (Camarones)
# Futaleufú (Esquel)
# Gaiman (Gaiman)
# Gastre (Gastre)
# Languiñeo (Tecka)
# Mártires (Las Plumas)
# Paso de Indios (Paso de Indios)
# Rawson (Rawson)
# Río Senguerr (Alto Río Senguerr)
# Sarmiento (Sarmiento)
# Tehuelches (José de San Martín)
# Telsen (Telsen)
# Viedma (Porth Madryn)

## Dinasoedd a threfi
Ymhlith dinasoedd a threfi eraill Chubut mae Sarmiento, Esquel, Trevelín, Gaiman, Rada Tilly  a Phorth Madryn.

## Cyfeiriadau
Categori:Patagonia
Chubut
Mimosa (llong)

| Ship draught             = 
| Ship draft               = 
| Ship hold depth          = 15.6 tr.
| Ship propulsion          = 
| Ship sail plan           = 3 hwylbren 
| Ship complement          = 
| Ship armament            = 
| Ship notes               = 
}}
|}
[200px|bawd|dde| Ffotograff o [Michael D. Jones, trefnydd y daith. Llun: LlGC]]

Llong hwylio oedd y ***Mimosa***, *Tea Clipper* wedi'i haddasu i gludo pobl, efo 447 tunnell o gynhwysedd. Teithiodd tua 160 o Gymry arni i Batagonia yn yr Ariannin (i ran a elwir bellach yn: Wladfa) a hynny yn 1865.

Gadawodd Lerpwl yn Lloegr ar 28 Mai, 1865 a chyrraedd Borth Madryn (heddiw: Puerto Madryn) ym Mae Newydd (Golfo Nuevo yn Sbaeneg), Patagonia ar ôl taith o 2 fis, ar 28 Gorffennaf. Er fod y tywydd yn dda yn ystod y daith, roedd bywyd yn galed iawn a bu nifer o blant farw. Ysgrifennodd Joseph Seth Jones, argraffydd o Ddinbych, ddyddiadur ar y llong sydd yn dangos pa mor galed oedd y daith.

150px|bawd|Stamp answyddogol i ddathlu canmlwyddiant glanio'r 'Mimosa' (1865-1965)

Ar y dechrau, roedd yn rhaid byw mewn ogofâu clogwyn ar draeth Porth Madryn am amser, ac ar ôl mynd i Rawson roedd yn rhaid dygymod â'r tir gwahanol a hinsawdd dieithr, ac roedd prinder bwyd yn parhau am rai blynyddoedd.

Mae olion yr ogofâu lle roedd y Cymry'n byw yn ystod y cyfnod cyntaf i'w weld erbyn heddiw.

## Teithwyr 1865
## Awdl
Yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe, 1964, ‘Patagonia’ oedd testun yr awdl a'r enillydd oedd Richard Bryn Williams a ymfudodd o Flaenau Ffestiniog i Drelew, Chubut pan oedd yn saith mlwydd oed. Meddai Geraint Bowen, un o’r beirniaid: ''“Fel cynganeddwr, fel triniwr geiriau a lluniwr cerdd, y mae'n rhagori ar weddill yr ymgeiswyr.” *

Dyma ran ohoni:

:Perffaith y gorwel porffor,
:Heulwen Mai ar lan y môr;
:Hwyl ar gwch fel aur a gwin
:Ar y lliwiog Orllewin;
:A daw o sisial y dŵr
:Heriol lais yr Arloeswr.

:Eiddil Fimosa drwy ddylif misoedd
:Hwyliai i’w hantur ar wamal wyntoedd.
:Ei chragen yn herio’r llydan foroedd,
:A rhoddwyd i’w llywio freuddwyd lluoedd:
:Anelu o fro’r niwloedd – digariad,
:A morio i wlad y mawr oludoedd.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Joseph Seth Jones, *Dyddiadur Mimosa / El diario del Mimosa*, gol. Elvey Mac Donald, Cyfres Dyddiaduron Cymru (Gwasg Carreg Gwalch, 2002) [Cymraeg a Sbaeneg]
* Susan Wilkinson, *Mimosa: The Life and Times of the Ship that sailed to Patagonia* (Y Lolfa, 2007) [Saesneg]
* Susan Wilkinson, *Mimosa's Voyages: Official Logs, Crew List and Masters'' (Y Lolfa, 2007) [Saesneg]
*Berwyn's Register, 1865 to 1875.  http://www.argbrit.org/Patagonia/Berwynbirths.htm [Saesneg]

Categori:Llongau hwylio
Categori:Mordeithiau
Categori:Y Wladfa
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Tehuelche

250px|de|bawd|Gwersyll Tehuelche, 1838.
Pobl frodorol Patagonia yw'r **Tehuelche** (yr **Aónikenk** yn y de a'r **Günün-A-Küna** yn y gogledd). Cyfeirir atynt weithiau fel y **Patagones**, sef “traed mawr”, gan fforwyr Sbaen, a ddarganfu olion traed y llwyth ar draethau'r wlad. Fodd bynnag, roedd y Patagones yn gwisgo crwyn anifail ar eu traed oedd yn gwneud yr ôl traed yn fwy o faint na thraed yr Ewropeaid. 

Roedd rhai 4,000 neu 5,000 ohonyn yn byw yn yr ardal cyn i'r Ewropeaid gyrraedd, ond lleihaodd eu nifer yn gyflym ac yn ôl y Databas Ethnolegol does dim ond 4 o bobl yn siarad yr iaith heddiw.
bawd|chwith|Un o frodorion gwreiddiol Patagonia, ac aelod o'r Tehuelche

Yr Ewropeiaid cyntaf i gwrdd â'r Tehuelche oedd y morwyr ar long Ferdinand Magellan ym 1520 a cheir adroddiad amdanynt gan Antonio Pigaffeta, cartograffydd a chroniclydd y daith. 

Daethant i gysylltiad â'r Cymry yn y Wladfa yn Nyffryn Camwy o fewn tua blwyddyn i sefydlu'r Wladfa. Ar y cyfan, roedd y berthynas rhwng y Gwladfawyr a'r Tehuelche yn dda iawn; a dysgodd y Tehuelche lawer i'r Cymry am y wlad ac am ddulliau hela brodorol.

Roedd y Tehuelche yn helwyr, ond newidiodd eu ffordd o fyw ar ôl i'r ymsefydlwyr o Ewrop gyrraedd gyda'u ceffylau. Roedden nhw'n symud o gwmpas y wlad yn grwpiau teuluol. Collasant lawer o'u tiroedd yn ystod Concwest yr Anialwch yn y 1870au a'r 1880au.

## Dolenni allanol
*  Gwefan sydd yn cyflwyno'r Tehuelche 

Categori:Pobloedd brodorol yr Ariannin
Categori:Pobloedd brodorol Tsile
Categori:Y Wladfa
John Gwilym Jones

Mae yna fwy nag un John Gwilym Jones

*John Gwilym Jones (dramodydd) (1904–1988)
*John Gwilym Jones (bardd) (g. 1937)
Organ

Gall **organ** gyfeirio at:
Mewn bioleg a rhyw:
*Organ, rhan o'r corff (anatomeg)
*Organ cenhedlu neu 'organ dynol'
Mewn cerddoriaeth:
*Organ, offeryn allweddell

----
Owen Martell

Awdur yn y Gymraeg yw **Owen Martell** (ganwyd 1976). Cafodd ei eni yng Nghaerwysg, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, a'i fagu ym Mhontneddfechan, Powys. Ar ôl astudio ym mhrifysgolion Aberystwyth a Rhydychen,  gweithiodd fel gohebydd i'r BBC.

Ysgrifenodd ei nofel Gymraeg gyntaf *Cadw dy ffydd, brawd* (Gwasg Gomer, 2000) tra'n fyfyriwr yn Aberystwyth ac fe enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn gan Gyngor Celfyddydau Cymru yn 2001. Cyhoeddodd ei ail nofel, *Dyn yr Eiliad*, yn 2003 (Gwasg Gomer). Mae ei lyfr *Dolenni Hud* (Gwasg Gomer, 2008) yn gasgliad o straeon byrion ac yn gydgynhyrchiad gyda'r ffotograffydd Simon Proffitt.

Cyhoeddwyd ei nofel Saesneg gyntaf, *Intermission*, yn 2013. Mae bellach wedi ei chyfieithu i'r Almaeneg a'r Ffrangeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Emily Brontë

Nofelydd o Loegr oedd **Emily Brontë** (30 Gorffennaf 1818 – 19 Rhagfyr 1848).
Ganed Emily Brontë yn Swydd Efrog, Lloegr, yn chwaer i Charlotte Brontë. Chwaer arall iddi oedd Anne Brontë.

## Llyfryddiaeth 
* *Wuthering Heights*

## Dolenni allanol 
* Wikisource 
*  BrontëBlog

Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Categori:Teulu Brontë
Guillermo Rawson

Meddyg ac un o wleidyddion mwyaf dylanwadol yr Ariannin yn y 19g oedd **Guillermo Rawson** (24 Mehefin 1821 - 20 Ionawr 1890). Trwy gytundeb a arwyddwyd ym 1862 rhoddodd ef dir i'r Cymry i godi'r Wladfa arno.

Ei rieni oedd Amán Rawson, meddyg oedd wedi dod o Unol Daleithiau America i'r Ariannin, a María Jacinta Rojo, merch teulu cyfoethog o San Juan, y ddinas lle cafodd Guillermo Rawson ei eni. Ar ôl mynychu ysgol Jesuit San Juan, cafodd radd doctor o gyfadran feddygol Prifysgol Buenos Aires ym 1844. Sut bynnag, roedd e'n ymddiddori mewn gwleidyddiaeth a democratiaeth hefyd, ac, ar ôl gwrthwynebu Banavídez, llywodraethwr San Juan, cafodd ei garcharu ym 1853. Serch hynny, daeth i fod yn aelod o Gyngres Paraná y flwyddyn wedyn ac yn llywodraeth Bartolomé Mitre fe'i penodwyd yn weinidog materion mewnol yr Ariannin o 1862 ymlaen.

Nid gwleidyddiaeth oedd ei unig ddiddordeb: gwelodd bwysigrwydd meddygaeth a hylendid hefyd. Ym 1876 aeth i Gyngres Philadelphia i gyflwyno ei waith dros hylendid Buenos Aires, y gwaith mwyaf cyflawn am y pwnc yn ei ddydd.

Bu raid iddo fynd i Baris am flwyddyn ym 1881 i gael triniaeth am afiechyd, ond dychwelodd i'r Ariannin. Er gwaetha'r driniaeth, gwaethygodd ei iechyd eto a bu'n rhaid iddo fynd i Baris unwaith eto ym 1885. Bu farw yno ym 1890.

Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Gwleidyddion o'r Ariannin
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Y Wladfa
1709

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1704 1705 1706 1707 1708 - **1709** - 1710 1711 1712 1713 1714

----

## Digwyddiadau 
*8 Gorffennaf - Brwydr Poltava rhwng Pedr I, tsar Rwsia, a Siarl XII, brenin Sweden
* **Llyfrau**
** William King - *Art of Cookery*
** Juan Claudio de la Hoz y Mota - *José, salvador de Egipto* (drama)
* **Cerddoriaeth**
** Michel Montéclair - *La Mort de Didon*

## Genedigaethau 
* 18 Medi - Samuel Johnson, awdur (m. 1784)
* 15 Chwefror - Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1774)
* 2 Tachwedd - Anne o Orange (m. 1759)

## Marwolaethau 
* 30 Mehefin - Edward Llwyd, awdur, 49
* Awst - Huw Morus (Eos Ceiriog), bardd, 87
* 8 Rhagfyr - Thomas Corneille, dramodydd, 84

*
Y Swyddfa Gymreig

[bawd|[Tŷ Gwydyr, Whitehall; pencadlys y Swyddfa Gymreig yn Llundain]]
Adran o lywodraeth y Deyrnas Unedig a oedd yn gyfrifol am y rhan fwyaf o feysydd polisi Cymru oedd **y Swyddfa Gymreig** (1965 - 1999). Sefydlwyd y Swyddfa Gymreig ym 1965 gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru er mwyn gweithredu polisïau Llywodraeth Prydain yng Nghymru. Daethai swydd yr Ysgrifennydd Gwladol i fodolaeth ym mis Hydref y flwyddyn gynt. Tŷ Gwydyr yn Whitehall, Llundain oedd cartref y Swyddfa Gymreig.

Roedd cyfrifoldebau'r Swyddfa Gymreig yn cynnwys iechyd, addysg, yr iaith Gymraeg a'r diwylliant Cymreig, llywodraeth leol, gwasanaeth dŵr a charthffosiaeth, amddiffyn yr amgylchedd a chadwraeth natur, defnydd tir, amaethyddiaeth, coedwigaeth a physgodfeydd, henebion, cynllunio gwlad a threfol, ffyrdd, twristiaeth, gweithrediad Cronfa Ddatblygu Ewrop yng Nghymru a materion eraill yr Undeb Ewropeaidd. Wrth ei sefydlu, felly, cymerodd y Swyddfa Gymreig gyfrifoldeb am faterion yr oedd sawl adran wahanol o lywodraeth y DU yn gyfrifol amdanynt cyn hynny.

Newidiodd pethau ar ôl refferendwm datganoli 1997, a chafodd y Swyddfa Gymreig ei diddymu yn swyddogol ar 1 Gorffennaf 1999 pan drosglwyddwyd mwyafrif ei chyfrifoldebau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Pennaeth Swyddfa Cymru yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru bellach.

## Dolenni allanol

* Y Swyddfa Gymreig 1979–1997

Categori:Adrannau darfodedig o Lywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Dadsefydliadau 1999
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1965
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Erthyglau llafar
Swyddfa Cymru

Sefydlwyd **Swyddfa Cymru** ar 1 Gorffennaf 1999 yn dilyn sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru, gan gymryd lle'r hen Swyddfa Gymreig a oedd â chyfrifoldebau eang cyn datganoli. O ganlyniad mae cyfrifoldebau Swyddfa Cymru yn llawer llai, wedi eu cyfyngu i'r ychydig gyfrifoldebau sydd gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru nas trosglwyddwyd yn barod i'r Cynulliad ac i sicrhau cyllid i Gymru fel rhan o setliad y gyllideb flynyddol.

Gwydyr House, Whitehall (geograph 5590927).jpg|Tŷ Gwydyr yn Whitehall, pencadlys Swyddfa Cymru yn Llundain

## Dolenni allanol
* 

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1999
Categori:Sefydliadau Cymru
Taleithiau'r Ariannin

bawd|200px|Taleithiau'r Ariannin

Mae gan yr Ariannin 23 o daleithiau (*provincias*) ac yn ardal ffederal, y brifddinas Buenos Aires.

## Ardal ffederal 
1. Buenos Aires

## Taleithiau 
2. Talaith Buenos Aires
3. Catamarca
4. Chaco
5. Chubut
6. Córdoba
7. Corrientes
8. Entre Ríos
9. Formosa
10. Jujuy
11. La Pampa
12. La Rioja
13. Mendoza
14. Misiones
15. Neuquén
16. Río Negro
17. Salta
18. San Juan
19. San Luis
20. Santa Cruz
21. Santa Fe
22. Santiago del Estero
23. Tierra del Fuego
24. Tucumán


Ariannin, Yr
1708

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1703 1704 1705 1706 1707 - **1708** - 1709 1710 1711 1712 1713

----

## Digwyddiadau 
*1 Awst - Priodas Siarl o'r Almaen a Elisabeth Christine o Brunswick-Wolfenbüttel.
*28 Medi - Brwydr Lesnaya rhwng Rwsia a Sweden
* **Llyfrau**
** Anne de La Roche-Guilhem - *La Foire de Beaucaire*
** Jonathan Swift - *Predictions for the Year 1708*
* **Drama**
** Nicholas Rowe - *The Royal Convert*
* **Cerddoriaeth**
** George Frederic Handel - *La Resurrezione* (oratorio)
** Nicola Porpora - *Aggripina* (opera)

## Genedigaethau 
* 16 Hydref - Albrecht von Haller, meddyg (m. 1777)
* 15 Tachwedd - William Pitt, Iarll 1af Chatham (m. 1778)

## Marwolaethau 
* 1 Hydref - John Blow, cyfansoddwr, 59
* 28 Hydref - Siôr, Tywysog Denmarc, priod Anne, brenhines Prydain Fawr, 55

*
Cynllunio trefol

[bawd|350px|[Hong Cong gan edrych dros Kowloon, ar draws Harbwr Victoria.]]

Proses technegol a gwleidyddol sy'n ymwneud â rheoli tir a chynllunio'r amgylchedd ydy **cynllunio trefol**. Mae hefyd yn cynnwys teithio o gwmpas y tir hwnnw ynghyd â threfnu trefedigaethau mewn dull rhesymol a theg drwy analeiddio'r sefyllfa bresennol, meddwl yn strrtegaethol, ymholiadau gyda'r cyhoedd, argymellion sy'n ymwneud â pholisi, gweithredu cynlluniau a'u rheoli.

## Gweler hefyd
* Pensaernïaeth

## Cyfeiriadau

Categori:Daearyddiaeth ddynol
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Categori:Pensaernïaeth
Hyd

Yn gyffredinol, mae **hyd** cael ei gyferbynnu'n aml gan led a dyfnder, y tri dimensiwn y gofod, ond i ffisegwyr mae gan hyd ystyr arbenning fel mesur o bellter, gan fod y medr yn uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau.

Gellir mesur hyd yn ôl sawl system:
* Metrig
** centimetr (cm)
** medr (m)
** kilomedr/cilometr (km)
* Ymerodraethol
** modfedd ()
** troedfedd ()
** llath
** ystad
** milltir (mil.)
* Seryddol
** uned seryddol (AU)
** blwyddyn golau (ly)
** parsec (pc)

Yn y SI mesurir hyd mewn medrau.

## Gweler hefyd 
* Unedau sylfaenol: mas - **hyd** - amser - tymheredd
* Unedau sylfaenol y SI: kilogram - metr - eiliad - ampere - Kelvin - môl - candela

Categori:Unedau mesur
Categori:Gwyddoniaeth
1707

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1702 1703 1704 1705 1706 - **1707** - 1708 1709 1710 1711 1712

----

## Digwyddiadau 
*1 Ionawr - Coroniad João V, brenin Portiwgal
*25 Ebrill - Brwydr Almansa
*1 Mai - Deddfau Uno 1707; sefydlwyd yr undeb Lloegr, yr Alban a Cymru.
*29 Gorffennaf - Brwydr Toulon
*28 Hydref - Daeargryn yn Hōei, Japan.
* **Llyfrau**
** Edward Lhuyd - *Archaeologica Brittanica*
** Isaac Newton - *Arithmetica Universalis*
* **Drama**
** George Farquhar - ''The Beaux' Stratagem*
* **Cerddoriaeth**
** Johann Sebastian Bach - *Christ lag in Todesbanden* (cantata)
** Isaac Watts - *Hymns and Spiritual Songs''

## Genedigaethau 
* 1 Chwefror - Frederic, Tywysog Cymru (m. 1751)
* 25 Chwefror - Carlo Goldoni, dramodydd (m. 1793)
* 15 Ebrill - Leonhard Euler, mathemategwr o ffisegydd (m. 1783)
* 22 Ebrill - Henry Fielding, nofelydd (m. 1754)
* 24 Awst - Selina, Comtes Huntingdon (m. 1791)
* 25 Awst - Louis, brenin Sbaen (m. 1724)

## Marwolaethau 
* 29 Ebrill - George Farquhar, dramodydd, tua 30
* 27 Mai - Madame de Montespan, cariad Louis XIV o Ffrainc, 66
* 22 Hydref - Syr Cloudesley Shovell, llyngesydd, 56
* 1 Rhagfyr - Jeremiah Clarke, cyfansoddwr, tua 33

*
Gwyddor

Gall **gwyddor** olygu:

* System o argraffion ellir eu defnyddio fel blociau adeiladu i gynrychioli iaith ar ffurf ysgrifenedig. Gweler Gwyddor (iaith).
* Corff wybodaeth creuwyd yn ffurfiol a systematig. Gweler gwyddoniaeth.
Percy Bysshe Shelley

Bardd o Loegr oedd **Percy Bysshe Shelley** (4 Awst 1792 – 8 Gorffennaf 1822).

Bu farw mewn damwain cwch mewn storm yng ngeneufor La Spezia yn Yr Eidal. Roedd e'n hwylio o Livorno adref i Lerici yn ei gwch *"Don Juan"* i gyfarfod a Leigh Hunt, er mwyn golygu cylchgrawn gyda fe a'r Arglwydd Byron. Cafodd ei ddarlosgi ar draeth **Gombo** ger Pisa. Claddwyd ei ludw yn Rhufain.

Ei wraig oedd y nofelydd Mary Shelley, awdures *Frankenstein, or the Modern Prometheus*.

## Llyfryddiaeth 
**Ozymandias* Testun ar WikiSource 
**Ode to the West Wind* Testun ar WikiSource 
**To a Skylark*
**The Masque of Anarchy*
**Zastrozzi* (nofel)
**Alastor, or The Spirit of Solitude* (1815)
**Adonais* (1821)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Rhai o weithiau Shelley ar Wikisource 

Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Categori:Pobl o Orllewin Sussex
Frederick, Tywysog Cymru

**Frederick Louis**, sef **Friedrich Ludwig o Hannover** (1 Chwefror 1707 – 31 Mawrth 1751), oedd mab Siôr II, brenin Prydain Fawr, a'i wraig Caroline o Ansbach. Cafodd ei adnabod wrth sawl teitl, sef Tywysog Hannover (1707–1714), Frederick o Hannover a Chymru (1714–1726), Dug Caeredin (1726–1727), Dug Cernyw a Chaeredin (1727–1727), ac fel Tywysog Cymru (1727–1751).

## Gwraig 
*Augusta o Sachsen-Gotha (priododd ar 17 Ebrill 1736)

## Plant 
*Augusta
*Siôr
*Edward Augustus, Dug Efrog
*Elizabeth Caroline
*William Henry
*Henry Frederick
*Louisa Anne
*Frederick William
*Caroline Matilda, brenhines Denmarc a Norwy

Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1751
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Hanoferiaid
Hernando Cortés

bawd|Portread o Hernando Cortés gan arlunydd anhysbys

Roedd **Hernando Cortés** (1485 - 2 Rhagfyr 1547) yn fforiwr Sbaenaidd o Extremadura, a oresgynodd Mecsico yn enw Sbaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Fforwyr
Categori:Hanes Mecsico
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Genedigaethau 1485
Categori:Marwolaethau 1547
Cynllunio pensaernïol

[bawd|Cynllun o [Castell Harlech|Gastell Harlech gan Cadw]]

Mae **cynllunio pensaernïol** yn broses o ddatblygu'r amgylchedd naturiol a'r amgylchedd wedi eu adeiladu gan ddyn - trefedigaethau, prosiect adeiladu neu adeiladau unigol - ac sy'n cael ei wneud fel arfer gan bensaer; mae hefyd yn cynnwys y dogfennau perthnasol: brasluniau, cynlluniau a'r manylion angenrheidiol.

## Cynlluniau
Ar hyn o bryd mae pump fath o brif gynllun yn cael eu defnyddio ar gyfer Cymru: Cynllun Gofodol, Cynllun Fframwaith, Cynllun Lleol, Cynllun Lleol Mwynau a Chynllun Datblygu Unedol.

Mae *Cynllun Gofodol* yn gynllun ar gyfer ddatblygiad Cymru gyfan dros 20 mlynedd sy'n cynnwys yr amcanion datblygiad dros yr holl wlad. Mae pob cynllun arall yn gynllun deg mlynedd.

Cynllun sy'n cael ei benderfynu mewn ardaloedd gwledig yw *Cynllun Fframwaith*, *Cynllun Lleol* a *Chynllun Lleol Mwynau*. Mae *Cynllun Fframwaith* yn penderfynu strategïau datblygiad sylfaenol yr ardal, er enghraifft y nifer o dai sy'n rhaid eu hadeiladu a lle i'w adeiladu nhw. Mewn ardal *Cynllun Fframwaith* mae nifer o *Gynlluniau Lleol* sy'n cael eu paratoi gan awdurdod cynllunio (y cyngor Sir neu Awdurdod y Parc Cenedlaethol). Maen nhw'n dehongli'r *Cynllun Fframwaith* ar lefel leol ac felly'n cynnwys manylion ar gyfer yr ardal sydd ddim yn y *Cynllun Fframwaith*.

Yn y dinasoedd mawr defnyddir y *Cynllun Datblygu Unedol*. Mae e'n cynnwys yr un fath o benderfyniadau a'r *Cynllun Fframwaith* a'r *Cynllun Lleol*, ond mae e'n cyfuno'r ddau. Gall gynnwys penderfyniadau ar gyfer mwynau, hefyd.

## Sefydliadau perthnasol
Mae dau fath o fframwaith cynllunio yng Nghymru: deddfwriaeth cynlluno sydd'n cael ei phenderfynu gan y llywodraeth a rhaglenni a fframweithiau polisi yr Undeb Ewropeaidd sy'n rhaid eu cyflawni. Ond mae'r Cynlliad Cenedlaethol Cymru yn gyfriofol am yr holl fframwaith gynllunio ar gyfer Gymru, gan gynnwys y Cynllun Gofodol a rheoli cynllunio, megis Canllawiau Cynllunio (Cymru) a Nodiadau Cyngor Technegol. Mae'r Awdurdodau Cynllunio Lleol yn cyfrifol am gynllunio ar gyfer eu hardal. Gall sefydliadau eraill, fel Cyngor Cefn Gwlad Cymru neu'r Asiantaeth yr Amgylchedd gael eu galw i gynorthwyo ar gyfer hynny.

Mae nifer o grwpiau hefyd sy'n rhoi gwybodaeth i'r bobl sy'n ymddiddori mewn cynllunio: naill ai'n cefnogi neu'n gwrthwynebu cynlluniau.

## Gweler hefyd
* Cynllunio dinesig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Porth Cynllunio (Saesneg/Cymraeg) 
*Gwybodaeth ar gyfer cynllunio ar wefan YDCW 
*Deddf Cynllunio a Phrynu Gorfodol 2004 (Saesneg) 

Categori:Daearyddiaeth ddynol
Categori:Pensaernïaeth
1706

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1701 1702 1703 1704 1705 - **1706** - 1707 1708 1709 1710 1711

----

## Digwyddiadau 
* 23 Mai - Brwydr Ramillies
* 7 Medi - Brwydr Torino
*Hydref - Agoriad y stafell te cyntaf yn Llundain gan Thomas Twining
* 9 Rhagfyr – João V yn dod yn frenin Portiwgal

* **Llyfrau**
** Jonathan Swift - *Baucis and Philemon*

* **Drama**
** George Farquhar - *The Recruiting Officer*
** Syr John Vanbrugh - *The Mistake*

* **Cerddoriaeth**
** Jean-Philippe Rameau - *Premier Livre de Pieces de Clavecin*
** Alessandro Scarlatti - *Il Gran Tamerlano* (opera)

## Genedigaethau 
* 17 Ionawr - Benjamin Franklin, gwleidydd a gwyddonydd (m. 1790)
* 28 Ionawr - John Baskerville
* 18 Hydref - Baldassare Galuppi, cyfansoddwr (m. 1785)
* 17 Rhagfyr - Emilie du Chatelet

## Marwolaethau 
* 27 Chwefror - John Evelyn, awdur, 85
* 3 Mawrth - Johann Pachelbel, cyfansoddwr, 52
* 9 Rhagfyr - Pedro II, brenin Portiwgal, 58
* 28 Rhagfyr - Pierre Bayle, 59

*
1705

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1700 1701 1702 1703 1704 - **1705** - 1706 1707 1708 1709 1710

----

## Digwyddiadau 
* 23 Mai - Brwydr Ramillies
* **Llyfrau**
**Gottfried Leibniz - ''Nouveaux essais sur l'entendement humain*
**Katherine Philips - *Letters of Orinda to Poliarchus*
***Drama**
**Susannah Centlivre - *The Gamester*
**Richard Steele - *The Tender Husband''
* **Cerddoriaeth**
**Arcangelo Corelli - Concerto Grosso rhif 8 ("Concerto Nadolig")

## Genedigaethau 
* 31 Hydref - Pab Clement XIV (m. 1774)

## Marwolaethau 
* 16 Awst - Jacob Bernoulli, mathemategydd, 50
* 17 Hydref - Ninon de l'Enclos, awdures, 84
* 30 Tachwedd - Catrin o Braganza, gwraig Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban, 67

*
Francis Drake

Fforiwr a morwr o Sais oedd Syr **Francis Drake** (tua 1540 – 28 Ionawr 1596).

## Bywyd cynnar a theulu 
Cafodd ei eni yn Tavistock, Dyfnaint. Ei dad oedd Edmund Drake, ond nid yw unrhyw un yn siwr o enw cyntaf ei fam er tybir mai Mary Mylawye ydoedd. Priododd Mary Newman ym 1569; bu farw Mary ym 1581.  Priododd Elizabeth Sydenham ym 1585.

Prynodd Drake ei gartref, Abaty Buckland, ym 1580.

## Teithiau i'r Caribî 
Teithiodd Drake i'r Caribî pedwar gwaith, y tro cyntaf gyda'i gyfyrder John Hawkins yn 1567.

## Y fordaith o amgylch y byd (1577–80) 
Yn 1577 hwyliodd Drake i ynysoedd Cabo Verde oddi ar arfordir Gorllewin Affrica, ac oddi yno i dde'r Iwerydd a thrwy Gulfor Magellan. Fforiodd ar hyd arfordir Califfornia, gan hawlio'r tir i Loegr, a cheisiodd hwilio am Dramwyfa'r Gogledd Orllewin. Teithiodd i'r gorllewin, ar draws y Cefnfor Tawel, trwy India'r Dwyrain ac ar draws Cefnfor India, o amgylch Penrhyn Gobaith Da ac yn ôl i Loegr. Drake oedd y Sais cyntaf, a'r ail forlywydd o unrhyw wlad, i hwylio o amgylch y byd, a phan dychwelodd i Loegr cafodd ei urddo'n farchog gan y Frenhies Elisabeth ar fwrdd ei long, y *Golden Hind*.

## Cyrchoedd yn erbyn Sbaen 
Yn ystod y 1580au, arweiniodd Drake sawl cyrch ar longau Sbaen. Yn 1587 ymosododd ar longau Sbaenaidd ym Mae Cádiz, mewn brwydr a elwir "llosgi barf Brenin Sbaen".

## Ei fordaith olaf 
Bu farw o ddysentri ger Puerto Bello, Panama.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Marwolaethau 1596
Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Morwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Nyfnaint
Categori:Pobl fu farw ym Mhanamâ
Categori:Pobl fu farw ar y môr
Categori:Pobl fu farw o ddysentri
Categori:Preifatiriaid
HTV

Roedd **ITV Wales and West**, a elwid gynt yn **Harlech Television (HTV)**, yn fasnachfraint ITV yng ngwledydd Prydain hyd at 31 Rhagfyr 2013, a drwyddedwyd i ddarlledu gan y rheoleiddiwr Ofcom. Rhannwyd y fasnachfraint yn ddwy ran, yn ddwy rhanbarth: Cymru a Gorllewin Lloegr.

Cwmni teledu yng Nghymru a gorllewin Lloegr yw **HTV Group plc**, rhan o rwydwaith ITV; ni fu erioed sianel o'r enw ITV Wales and West.

Dechreuodd ddarlledu yn 1968. Y cwmnïau teledu a oedd yn darlledu i Gymru cyn hyn oedd TWW (*Television Wales and West*) yn y de-dwyrain rhwng 1958 a 1968, ac i Gymru gyfan rhwng 1964 a 1968, a WWN (*Wales (West and North)/Teledu Cymru*) yn y gogledd a'r gorllewin rhwng 1962 a 1964. Roedd HTV yn darlledu yn Saesneg ac ychydig o raglenni Cymraeg  cyn 1982. Un o'i cyflwynwyr rheolaidd oedd Dilwyn Young-Jones.

Ar ôl sefydlu S4C, yn Saesneg yn unig mae'n darlledu, er ei fod yn cynhyrchu rhaglenni Cymraeg dam gomisiwn i S4C ddarlledu. Roedd HTV yn gwmni annibynnol, ond daeth dan berchnogaeth ITV plc yn 1996. Y cadeirydd yn 1968 oedd Arglwydd Harlech a gafodd ei ladd yn 1985 mewn damwain car. 

Delwedd:HTV Logo.jpg|Logo HTV 1993-2002
Delwedd:HTV1.jpg|Logo HTV 1970-1992

Erbyn  2002 doedd logo HTV ddim yn cael ei ddefnyddio. Yn hytrach defnyddid logo yr enw newydd “ITV1 Wales”.

Y perchnogion ar ôl 1996 oedd:

*United News and Media 1996 - 2001,
*Carlton Communications 2001 - 2003,
*ITV Plc 2003 -

## Yr Amnewidiadau: ITV Wales ac ITV West  
*ITV Wales
*ITV West

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol HTV 
* Logo symudol HTV yn 1970au/1980au, oddiwrth 625.uk.com

Categori:Masnachfreintiau ITV
Categori:Economi Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1968
Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Teledu yn Lloegr
Categori:Cwmnïau teledu
1704

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1699 1700 1701 1702 1703 - **1704** - 1705 1706 1707 1708 1709

----

## Digwyddiadau 
* 13 Awst - Brwydr Blenheim
* **Llyfrau**
** *Brwydr y Llyfrau* gan Jonathan Swift
** *Opticks* gan Isaac Newton
* **Cerddoriaeth**
** Johann Sebastian Bach - *Nach dir, Herr, verlanget mich* (cantata)

## Genedigaethau 
* 31 Gorffennaf - Gabriel Cramer

## Marwolaethau 
* 24 Chwefror - Marc-Antoine Charpentier, cyfansoddwr, 60
* 12 Ebrill - Jacques-Bénigne Bossuet
* 28 Hydref - John Locke, athronydd, 72

*
William David Ormsby-Gore, 5ed Barwn Harlech

Gwleidydd Ceidwadol a chadeirydd HTV oedd **William David Ormsby-Gore, 5ed Arglwydd Harlech** KCMG PC (20 Mai 1918 – 26 Ionawr 1985), adnabyddwyd ef fel **David Ormsby-Gore** hyd 1964. Fe roddodd ei enw i gwmni teledu 'Harlech' (HTV) hyd at 2002 pan lyncwyd HTV gan ITV. Bu farw mewn damwain car yn 67 oed.

Bu'n Aelod Seneddol dros  Groesoswallt rhwng 1950 a 1961 cyn ei benodi'n Llysgennad Prydain i Unol Daleithiau America yn ystod cyfnod yr Arlywydd John F. Kenedy, a oedd yn berthynas pell iddo.

## Magwraeth a choleg
Fe'i anwyd yn Llundain, yn fab i William George Arthur Ormsby-Gore, 4ydd Barwn Harlech a;r Ledi Beatrice Edith Mildred Gascoyne-Cecil. Roedd y Prif Weinidog Robert Gascoyne-Cecil yn hen daid iddo ar ochr ei fam. Derbyniodd ei addysg yn St Cyprian's School, Coleg Eton a Coleg Newydd, Rhydychen.

## Damwain car
Bu farw mewn damwain car ar yr A5 yn 67 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Barwniaid Harlech
Categori:Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
TWW

'''Teledu Cymru a'r Gorllewin (Television Wales and the West) - (TWW)''' oedd y cwmni darlledu ITV yn "Ne-ddwyrain Cymru a Gorllewin Lloegr" rhwng 14 Ionawr 1958 a 4 Mawrth 1968.

Darlledwyd am y tro cyntaf am 4:45 pm ar 14 Ionawr 1958 o stiwdio ym Mhontcanna, Caerdydd, gyda rhaglen chwarter awr yng nghwmni'r Arglwydd Derby, Syr Ifan ab Owen Edwards, Bruce Lewis ac Alfred Francis. Roedd y sianel yn darlledu nifer o raglenni yn Gymraeg yn cynnwys y rhaglen newyddion *Y Dydd*, rhaglen gylchgrawn *Amser Te* a rhaglen o gerddoriaeth Gymreig, *Gwlad y Gân*.

Dechreuodd y masnachfraint ar 26 Hydref 1956 a gorffennodd yn 1968 pan gollodd TWW yr etholfraint i gwmni Arglwydd Harlech.

Am y 6 mlynedd cyntaf, un trosglwyddydd oedd gan y cwmni, ond ymunodd y cwmni â WWN o ogledd a gorllewin Cymru yn 1964 a manteisiwyd ar eu trosglwydyddion nhw, gan ddarlledu i bron y cyfan o Gymru. Roedd y sianel yn ddwyieithog hyd at wanwyn 1968 pan ddaeth TWW i ben ac fe ddechreuodd gwasanaeth “ITSWW” (*Independent Television Service for Wales and the West*) am gyfnod byr. Ar 20 Mai 1968, dechreuodd sianel newydd Harlech (HTV).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Transdiffusion - Rhaglenni Cymraeg 

Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Teledu yn Lloegr
Categori:Masnachfreintiau ITV
Categori:Sefydliadau 1958
Categori:Dadsefydliadau 1968
1703

17g **18g** 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1698 1699 1700 1701 1702 - **1703** - 1704 1705 1706 1707 1708

----

## Digwyddiadau 
*2 Chwefror - Daeargryn yn L'Aquila, yr Eidal
*27 Mai - Sylfaen y ddinas St Petersburg
*27 Rhagfyr - Cytundeb Methuen rhwng Lloegr a Phortiwgal
* **Llyfrau**
** Ellis Wynne - *Gweledigaethau y Bardd Cwsc*
* **Drama**
** Richard Steele - *The Tender Husband*
* **Cerddoriaeth**
** Domenico Scarlatti - *Il Giustino* (opera)

## Genedigaethau 
* 28 Mehefin - John Wesley, pregethwr (m. 1791)
* Richard Morris, sylfeinydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (m. 1779)

## Marwolaethau 
* 3 Mawrth - Robert Hooke, gwyddoniaethwr, 67
* 31 Mawrth - Johann Christoph Bach, cyfansoddwr, 60
* 16 Mai - Charles Perrault, awdur, 75
* 26 Mai - Samuel Pepys, awdur, 70

*
Tystysgrif Addysg Galwedigaeth

Cymhwyster galwedigaethol a oedd ar gael mewn colegau ac ysgolion chweched dosbarth Addysg Bellach yn y Deyrnas Unedig oedd y **Dystysgrif Addysg Galwedigaeth** (), hefyd a sillefir fel **TAG** neu **Safon Uwch Alwedigaethol** neu **UDAG** (*Uwch Dystysgrif Addysg Galwedigaeth*)

## Pynciau ac asesu 
Roedd y tystysgrifau hyn ar gael mewn llawer o bynciau, gan gynnwys Technoleg Gwybodaeth a Chyfathrebu, Gofal Cymdeithasol ac Iechyd, Lletygarwch a Goruchwyliaeth, a Busnes. Mae'n well gan fyfyrwyr y system alwedigaethol oherwydd bod modd iddynt weithio'n ymarferol yn lle damcaniaethol, ond mae eraill yn cael anawsterau wrth gadw diddordeb a chymhelliant oherwydd gwerthuso cyson a gwaith cwrs.

Categori:Addysg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg yn Lloegr
Categori:Addysg yn yr Alban
Corea

[250px|bawd|Mynyddoedd [Seoraksan, Corea]]
Gwlad hanesyddol a thiriogaeth ddaearyddol a diwylliannol yn Nwyrain Asia, i'r dwyrain o Tsieina ac i'r gorllewin o Japan, yw **Corea**. Ers y 1950au fe'i rhennir yn ddwy wladwriaeth, sef Gweriniaeth De Corea a Gweriniaeth Pobl Democrataidd Corea. Gwlad Gomiwnyddol yw Gogledd Corea a rhwng Mehefin 1950 a Gorffennaf 1953 bu rhyfel rhwng y ddwy wlad fel rhan o'r Rhyfel Oer.
bawd|chwith|Dawnswraig draddodiadol yn 2008 yn Seoul, Gweriniaeth Corea.
### Hanes Corea 
Meddiannodd Siapan Corea o 1910 hyd at 1945 pan "ymroddodd" Siapan tua diwedd yr ail ryfel byd. Derbyniwyd yr ymroddiad gan yr Undeb Sofietaidd yng ngogledd y wlad, a gan yr Unol Daleithiau yn y de. Wrth i'r llywodraeth Sofietaidd a llywodraeth yr Unol Daleithiau fethu cytuno ar ddyfodol y wlad, Syngman Rhee ddaeth yn arweinydd y De cyfalfol a'r Capten Kim Il Sung yn arweinydd y Gogledd sosialaidd.

### Rhyfel Corea 
Gyda'r bwriad o ail uno'r wlad o dan ei arweiniaeth ymosododd lluoedd Kim Il Sung ar y De yn 1950. Dechreuodd Rhyfel Corea gyda goresgyniad Inchon ar 25ain o Fehefin. Daeth Prydain a'r Unol Daleithiau i mewn yn filwrol ar ochr y De tra bu'r Gogledd yn mwynhau cefnogaeth yr Undeb Sofietaidd dan Stalin a Gweriniaeth Pobl Tsieina dan Mao Zedong. Arwyddwyd cadoediad rhwng y Gogledd a'r Unol Daleithiau ar rhan yr CU yn Panmunjeom yn 1953 a chrewyd ffin cadoediad yn ardal anfilwrol (DMZ - Demilitarised Zone) hyd Lledred 38 rhwng y De a'r Gogledd, tua'r un lle a'r ffin cyn y rhyfel. Yn dechnegol, mae'r ddwy wlad yn dal mewn rhyfel.

### Heddiw 
Mae Gweriniaeth De Corea (prifddinas: Seoul) dan ei harlywydd Lee Myung-bak yn wlad ddemocrataidd heddiw, ond mae'r Gogledd yn parhau i fod yn wlad Stalinaidd ar linellau'r hen Undeb Sofietaidd dan ei harweinydd Kim Jong-un a'i lywodraeth yn Pyongyang.

Categori:Corea
Categori:Asia
1001

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
996 997 998 999 1000 - **1001** - 1002 1003 1004 1005 1006 

----

## Digwyddiadau
*Steffan I yn dod yn frenin Hwngari
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau
*15 Awst - Duncan I, brenin yr Alban
*Nicephorus III, Ymerawdwr Bysantaidd

## Marwolaethau
*Hrosvit, lleian a bardd Sacsonaidd
*Wang Yi-Ch'eng, bardd Tsieineaidd
1002

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
997 998 999 1000 1001 - **1002** - 1003 1004 1005 1006 1007 

----

## Digwyddiadau
*Brian Bórú yn dod i rym yn Iwerddon
*Cyflafan Gŵyl Sant Bricius yn Lloegr

## Genedigaethau
*21 Awst - Pab Leo IX

## Marwolaethau
*23 Ionawr - Otto III, Ymerawdwr Glân Rhufeinig
*8 Awst - Al Mansur Ibn Abi Aamir, prif weinidog Córdoba
*15 Hydref - Otto-Henri, Dug Bwrgwyn
1003

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
998 999 1000 1001 1002 - **1003** - 1004 1005 1006 1007 1008 

----

## Digwyddiadau 
* Sweyn I o Ddenmarc yn goresgyn Lloegr
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Edward Gyffeswr (dyddiad bras)

## Marwolaethau 
* 12 Mai - Pab Silfester II
* 6 Tachwedd - Pab Ioan XVII
* Eric Goch (dyddiad bras)
1000

9g - **10g** - 11g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
995 996 997 998 999 - **1000** - 1001 1002 1003 1004 1005

----

## Digwyddiadau 
* Poblogaeth y byd: 300 miliwn
* Powdwr gwn yn cael ei ddyfeisio yn Tsieina
* Leif Ericsson yn darganfod 'Vinland' yng Ngogledd America
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Adalbert, Dug Lorraine
* Cystennin IX Monomachos, Ymerawdwr Caergystennin

## Marwolaethau 
* 9 Medi - Olaf I o Norwy
* Al-Khujandi - seryddwr Persiaidd
* Elfrida - ail wraig Edgar o Loegr
* Kuhi - mathemategwr a seryddwr Persiaidd

Categori:1000
1005

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
1000 1001 1002 1003 1004 - **1005** - 1006 1007 1008 1009 1010

----

## Digwyddiadau 
* Aeddan ap Blegywryd yn dod yn frenin Gwynedd
* Malcolm II yn dilyn Kenneth III fel Brenin yr Alban
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* 20 Mehefin - Ali az-Zahir, califf

## Marwolaethau 
* 25 Mawrth - Kenneth III, brenin yr Alban
* Abe no Seimei, swynwr Japaneaidd
* Cynan ap Hywel, Brenin Gwynedd
1006

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
1001 1002 1003 1004 1005 - **1006** - 1007 1008 1009 1010 1011

----

## Digwyddiadau 
* Echdoriad Mynydd Merapi yn Java
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Cystennin X, Ymerawdwr Bysantaidd

## Marwolaethau 
* 21 Gorffennaf - Gisela o Fwrgwyn
1004

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
999 1000 1001 1002 1003 - **1004** - 1005 1006 1007 1008 1009 

----

## Digwyddiadau
* Sancho III yn dod yn frenin Navarra
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau
* Goda o Loegr

## Marwolaethau
* 13 Tachwedd - Abbon o Fleury
* Adelaide o Aquitaine, gwraig Huw Capet o Ffrainc
1009

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
1004 1005 1006 1007 1008 - **1009** - 1010 1011 1012 1013 1014

----

## Digwyddiadau
*Suleiman II yn dod yn galiff Córdoba
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau
*14 Rhagfyr - Yr Ymerawdwr Go-Suzaku o Siapan

## Marwolaethau
*Bruno o Querfurt, cenhadwr
*Pab Ioan XVIII
1011

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1006 1007 1008 1009 1010 - **1011** - 1012 1013 1014 1015 1016

----

## Digwyddiadau 
* Sanjo yn dod yn Ymerawdwr Japan
* Anrhaith Caergaint gan y Daniaid
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Robert I, dug Bwrgwyn

## Marwolaethau 
* 21 Tachwedd - Reizei, ymerawdwr Japan
* Ichijo, ymerawdwr Japan
1012

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1007 1008 1009 1010 1011 - **1012** - 1013 1014 1015 1016 1017

----

## Digwyddiadau 
* Mael Morda yn dechrau gwrthryfel yn erbyn Brian Bórú yn Iwerddon
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Pab Benedict IX

## Marwolaethau 
* 19 Ebrill - Alphege, Archesgob Caergaint
* 12 Mai - Pab Sergiws IV
1702

17g - **18g** - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - **1700au** - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1697 1698 1699 1700 1701 - **1702** - 1703 1704 1705 1706 1707 

----

## Digwyddiadau 
*
* **Llyfrau**
** Daniel Defoe - *The Shortest Way with the Dissenters*
* **Cerddoriaeth**
** André Campra - *Tancrède* (opera)
** Marc-Antoine Charpentier - *Judicium Salomonis*

## Genedigaethau 
* 2 Mai - Friedrich Christoph Oetinger, athronydd

## Marwolaethau 
* 8 Mawrth - Wiliam III, brenin Lloegr a'r Alban

*
1014

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1009 1010 1011 1012 1013 - **1014** - 1015 1016 1017 1018 1019 

----

## Digwyddiadau 
* 29 Gorffennaf - Brwydr Kleidion
* Brwydr Clontarf yn Iwerddon
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Y Dywysoges Constance o Ffrainc, merch Robert II, brenin Ffrainc

## Marwolaethau 
* 3 Chwefror - Sweyn I, brenin Denmarc
* 23 Ebrill - Brian Bórú, Brenin Iwerddon
* 6 Hydref - Samuil, tsar Bwlgaria, Tsar Bwlgaria
1015

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1010 1011 1012 1013 1014 - **1015** - 1016 1017 1018 1019 1020

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Casimir I o Wlad Pwyl
* Harald III o Norwy
* Mihangel V, Ymerawdwr Bysantaidd

## Marwolaethau 
* Vladimir I, Tywysog Kiev
1016

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1011 1012 1013 1014 1015 - **1016** - 1017 1018 1019 1020 1021

----

## Digwyddiadau 
* Brwydr Nesjar
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 23 Ebrill - Ethelred yr Amharod, Brenin Lloegr
* 30 Tachwedd - Edmund II, Brenin Lloegr

Categori:1016
1017

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1012 1013 1014 1015 1016 - **1017** - 1018 1019 1020 1021 1022

----

## Digwyddiadau 
* Canute yn dod yn Frenin Lloegr
* Sefydlu'r grefydd Ddrwsaidd
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* 29 Hydref - Henri III, Ymerawdwr Rhufeinig Sanctaidd

## Marwolaethau 
* 5 Mehefin - Ymerawdwr Sanjo o Siapan

Categori:1017
1018

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1013 1014 1015 1016 1017 - **1018** - 1019 1020 1021 1022 1023

----

## Digwyddiadau 
* Llywelyn ap Seisyll yn dod yn Frenin Gwynedd
* Ystrad Clud, y deyrnas Frythonaidd, yn cael ei difodi
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Harthacanute, Brenin Lloegr a Denmarc (neu 1019)
* Michael Psellos, athronydd a hanesydd Bysantaidd (neu 1017)

## Marwolaethau 
* Aeddan ap Blegywryd, Brenin Gwynedd

Categori:1018
1019

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 
1014 1015 1016 1017 1018 - **1019** - 1020 1021 1022 1023 1024

----

## Digwyddiadau 
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau 
* Harthacanute, Brenin Lloegr a Denmarc (neu 1018)
* Sima Guang, gwleidydd a hanesydd Tsieineaidd

## Marwolaethau 
* 1 Rhagfyr - Thietmar, esgob a chroniclydd
* Sviatopolk I, Tywysog Kiev

Categori:1019
1020

10g - **11g** - 12g
970au 980au 990au 1000au 1010au - **1020au** - 1030au 1040au 1050au 1060au 1070au 
1015 1016 1017 1018 1019 - **1020** - 1021 1022 1023 1024 1025

----

## Digwyddiadau
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau
* Harold II, brenin Loegr (lledamcan)

## Marwolaethau
* 12 Mehefin - Lyfing, Archesgob Caergaint
* Ferdowsi Tousi - bardd o Bersia
1021

10g - **11g** - 12g
970au 980au 990au 1000au 1010au - **1020au** - 1030au 1040au 1050au 1060au 1070au 
1016 1017 1018 1019 1020 - **1021** - 1022 1023 1024 1025 1026 

----

## Digwyddiadau
* **Llyfrau** - *Kitab al-Manazir ("Llyfr Opteg")* gan Ibn al-Haitham
* **Cerdd** -

## Genedigaethau
*Wang Anshi, diwygiwr a changhellor Tsieina

## Marwolaethau
*Al-Hakim bi-Amr Allah, califf Yr Aifft

Categori:1021
1023

10g - **11g** - 12g
970au 980au 990au 1000au 1010au - **1020au** - 1030au 1040au 1050au 1060au 1070au 
1018 1019 1020 1021 1022 - **1023** - 1024 1025 1026 1027 1028

----

## Digwyddiadau
* Sefydlu'r frenhinllin Abbadid yn Sbaen
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau
* Gwilym VII o Aquitaine

## Marwolaethau
* Llywelyn ap Seisyll, Brenin Gwynedd a Deheubarth
* Wulfstan II, Archesgob Efrog

Categori:1023