open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prif Weinidogion Ffrainc

## Ers 1959 
*Michel Debré (8 Ionawr 1959 – 14 Ebrill 1962)
*Georges Pompidou (14 Ebrill 1962 – 10 Gorffennaf 1968)
*Maurice Couve de Murville (10 Gorffennaf 1968 – 20 Mehefin 1969)
*Jacques Chaban-Delmas (20 Mehefin 1969 – 6 Gorffennaf 1972)
*Pierre Messmer (6 Gorffennaf 1972 – 27 Mai 1974)
*Jacques Chirac (27 Mai 1974 – 26 Awst 1976
*Raymond Barre (26 Awst 1976 –  21 Mai 1981)
*Pierre Mauroy (21 Mai 1981 –  17 Gorffennaf 1984)
*Laurent Fabius (17 Gorffennaf 1984 – 20 Mawrth 1986)
*Jacques Chirac (20 Mawrth 1986 – 10 Mai 1988)
*Michel Rocard (10 Mai 1988 – 15 Mai 1991)
*Edith Cresson (15 Mai 1991 – 2 Ebrill 1992)
*Pierre Bérégovoy (2 Ebrill 1992 – 29 Mawrth 1993)
*Edouard Balladur (29 Mawrth 1993 – 18 Mai 1995)
*Alain Juppé (18 Mai 1995 – 3 Mehefin 1997)
*Lionel Jospin (3 Mehefin 1997 – 6 Mai 2002)
*Jean-Pierre Raffarin (6 Mai 2002 – 31 Mai 2005)
*Dominique de Villepin (31 Mai 2005 – 17 Mai 2007)
*François Fillon (17 Mai 2007 – 16 Mai 2012)
*Jean-Marc Ayrault (16 Mai 2012 – 31 Mawrth 2014)
*Manuel Valls (31 Mawrth 2014 – 6 Rhagfyr 2016)
*Bernard Cazeneuve (6 Rhagfyr 2016 – 10 Mai 2017)
*Édouard Philippe (15 Mai 2017 – presennol)


Ffrainc
Islwyn

Gall **Islwyn** gyfeirio at:

Ardal o dde-ddwyrain Cymru sy'n rhoi enw i:
*Islwyn, etholaeth Cynulliad (bellach wedi'i diddymu)
*Islwyn, etholaeth seneddol (bellach wedi'i diddymu)
*Gorllewin Casnewydd ac Islwyn, etholaeth seneddol
*Islwyn - dosbarth yn Ngwent, 1974-1996

Pobl:
*William Thomas - bardd o'r 19eg ganrif, y cyfeirir ato fel arfer gyda'i enw barddol, **Islwyn**
*Islwyn Williams - awdur storïau byrion
*Islwyn Ffowc Elis - nofelydd
George Washington

**George Washington** (22 Chwefror 1732 – 14 Rhagfyr 1799) oedd arlywydd cyntaf Unol Daleithiau America; fe'i ganwyd yn Westmoreland County, Virginia. Arweiniodd Byddin Cyfandirol America i fuddugoliaeth yn erbyn Prydain yn Rhyfel Annibyniaeth America (1775-1783). Gelwir Washington weithiau "Tad ei Wlad" am iddo chwarae rhan mor ganolog yn sefydlu'r Unol Daleithiau.

## Ei fywyd 
Yn ddyn ifanc, gweithiai Washington fel tirfesurydd cefn gwlad gan ennill dealltwriaeth a fyddai'n bwysig iawn yn ddiweddarach o ddaearyddiaeth ei dalaith enedigol.

Cafodd ei brofiad cyntaf fel arweinydd milwrol yn ystod y rhyfel rhwng Ffrainc a'r brodorion Americanaidd (1754–1763). Oherwydd ei brofiad a'i wybodaeth o dir Virginia, fe'i etholwyd yn arweinydd pennaf y lluoedd Americanaidd yn 1775 gan yr Ail Gyngres Gyfandirol ar ddechrau Rhyfel Annibyniaeth America. Cliriodd y Prydeinwyr allan o Boston yn 1776 ond bu bron iddo gael ei ddal ar ôl colli Efrog Newydd gyda cholledion trymion yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn. Gwnaeth i fyny am hynny trwy groesi Afon Delaware yn y gaeaf a threchu unedau Prydeinig yn New Jersey. Aeth yn ei flaen i drechu a dal y ddwy brif fyddin Brydeinig yn Saratoga (1777) ac wedyn yn Yorktown (1781).

Roedd yn trafod y berthynas rhwng y taleithiau a'u milisias, yn gweithio gyda Congress i gynnal y fyddin Gyfandirol, yn trafod â'r cynghreiriaid Ffrengig ac yn delio â dadlau rhwng staff y fyddin, a daeth i gynrychioli yn ei berson nerth milwrol a gwleidyddol y genedl newydd.

Ar ddiwedd y rhyfel annibyniaeth yn 1783 ymddeolodd Washington i'w ystâd yn Mount Vernon. Ymyrodd yn bersonol i lywio'r Gynhadledd Gyfansoddiadol a ddrafftiodd fersiwn cryfach o Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau yn 1787.

Ar 30 Ebrill 1789, daeth Washington yn Arlywydd yr Unol Daleithiau newydd a chreodd system o lywodraethu trwy gabinet a dorodd â'r traddodiad seneddol. Bu ganddo ran flaenllaw mewn creu arferion a rheolau y llywodraeth newydd a detholwyd ei harweinwyr cyntaf i gyd ganddo yn bersonol. Cefnogai gynlluniau Alexander Hamilton i greu llywodraeth ganolog rymus trwy ariannu'r holl ddyledion cenedlaethol a thaleithiol, creu system treth canolog a sefydlu banc cenedlaethol. Nid oedd pawb o blaid y canoli grym hynny a phan wrthryfelodd Pennsylvania yn y Chwyldro Chwisgi bu rhaid i Washington arwain byddin i'w thawelu. Arwyddodd Gytundeb Jay yn 1795 i osgoi rhyfel bellach â Phrydain, er gwaethaf gwrthwynebiad ffyrnig pleidwyr Thomas Jefferson. Cefnogai'r Blaid Ffederal (rhagflaenydd y Blaid Weriniaethol) er nad oedd yn aelod ohoni. Sefydlodd yr arfer nad oedd arlywydd i wasanaethu am fwy na ddau dymor ac ymddeolodd unwaith yn rhagor i'w ystâd yn Virginia yn 1797, lle bu farw ddwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1799.

## Dywediadau 
* "Nid oes yr un genedl yn ddigon da i lywodraethu cenedl arall".

Categori:Genedigaethau 1732
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Cadfridogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr y 18fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Virginia
Categori:Teulu Washington
Georges Clemenceau

Gwleidydd radicalaidd o Ffrainc oedd **Georges Benjamin Clemenceau** (28 Medi 1841 – 24 Tachwedd 1929), a anwyd yn Mouilleron-en-Pareds, Ffrainc.

Roedd yn *député* yn y cynulliad o 1875 ymlaen ac yn arweinydd y Chwith radicalaidd. Roedd Clemenceau yn areithydd penigamp ac yn enwog am ei huodledd darbwyllol; cafodd ei lysenwi *le Tombeur de ministères* ("Dymchwelwr gweinidogion") ac, yn ddiweddarach, *le Tigre* ("y Teigr").

Roedd yn gryf o blaid y radicalwr Dreyfus (1859-1935) a ymgyrchai dros hawliau dynol. Gwasanaethodd fel Arlywydd y Cyngor (Président du Conseil) o 1906 i 1909, pan dorrodd oddi wrth y sosialwyr.

[250px|bawd|chwith|Clemenceau (ail o'r dde) gyda [David Lloyd George|Lloyd George, Signor Orlando a Woodrow Wilson yn Versailles]]Dychwelodd i rym fel prif weinidog yn 1917 ac ymroddodd yn llwyr i'r Rhyfel Fawr gan ennill cryn boblogrwydd iddo'i hun mewn canlyniad. Cymerodd ran yn y trafodaethau heddwch ar ddiwedd y rhyfel ac arwyddodd Cytundeb Versailles.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Categori:Pobl o Vendée
Llywelyn ap Gruffudd Fychan

Sgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin, oedd **Llywelyn ap Gruffudd Fychan** (1341? - 9 Hydref 1401). Roedd yn un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cafodd ei ddienyddio am ei ran yn y gwrthryfel hwnnw.

## Hanes
Cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig oedd yn chwilio am Owain Glyn Dŵr yn 1401. Cynorthwyodd y twyll Owain i ddianc. Fel cosb am ei weithredoedd, gorchmynodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri yn Hydref o'r un flwyddyn.

## Cof
Codwyd cerflun i'w goffáu ger Castell Llanymddyfri yn 2001, ar chwechan mlwyddiant ei ddienyddiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Marwolaethau 1401
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
The Pedlar of Penmaenmawr

Ffilm fud fer ddu a gwyn gan y cyfarwyddwr Sydney Northgate a ddaeth allan yn 1912 yw ***The Pedlar of Penmaenmawr*** ("*Pedler Penmaenmawr*"). Cafodd ei sgriptio gan Harold Brett.

Chwareuodd Dorothy Foster a Charles Seymour y prif rannau fel *Myfanwy Griffiths* a *Llewelyn Rhys*. Ymhlith yr actorion eraill yn y cast oedd George Trumpeter, O'Neill Farrell, Georgina St. George, Sid Kearns a W. Gladstone Haley.

Cynhyrchwyd y ffilm gan y British and Colonial Kinematograph Company.

Pedlar of Penmaenmawr, The
Pedlar of Penmaenmawr, The
Pedlar of Penmaenmawr, The
Categori:Penmaenmawr
The Belle of Bettws-y-Coed

Ffilm fud fer ddu a gwyn gan y cyfarwyddwr Sidney Northcote a ddaeth allan yn 1912 yw ***The Belle of Bettws-y-Coed***. Harold Brett oedd y sgriptiwr.

Yr actorion oedd Dorothy Foster fel 'Gwladys Williams', Percy Moran fel yr 'Honourable Percy Morandes', O'Neill Farrell fel 'Owen Davies', W. Gladstone Haley fel trempyn a Miss C. Fisher.

Cafodd ei chynhyrchu gan y British and Colonial Kinematograph Company. 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilm yng Nghymru
Categori:Ffilmiau mud
Categori:Ffilmiau 1912
Rhodiwr (actor)

Mewn drama, mae **rhodiwr** yn berfformiwr mewn ffilm, rhaglen deledu, neu sioe ar y llwyfan sydd heb ran neu bwrpas ar wahân i ymddangos yn y cefndir, er enghraifft mewn cynulleidfa neu olygfa o stryd brysur. Daw'r enw o'r ffaith maent fel arfer yn  o gwmpas y set. Nid ydynt llawer mwy na chelfi byw sy'n cael eu defnyddio i roi syniad o realaeth i'r olygfa lle ymddangosir. Fel arfer nid oes angen unrhyw neu lawer o brofiad actio gan rodwyr, hurir yn llu gydag ychydig iawn o ffurfioldeb, a chyflogir gan amlaf ar dâl isel. Yn aml mae ffilmiau rhyfel ac epigau yn cyflogi rhodwyr ar raddfeydd eang: mae rhai ffilmiau wedi cynnwys cannoedd neu hyd yn oed miloedd o rodwyr cyflogedig. Mae'r comedi sefyllfa *Extras*, a ysgrifennwyd gan Ricky Gervais a Stephen Merchant, yn ymwneud â dau rodiwr.

Categori:Actio
Categori:Actorion
The Smuggler's Daughter of Anglesea

Ffilm ddi-sain fer ddu a gwyn gan y cyfarwyddwr Sidney Northcote wedi ei lleoli ar Ynys Môn yw '''''The Smuggler's Daughter of Anglesea'''* ("*Merch y Smyglwr o Ynys Môn''") (1912). Harold Brett oedd y sgriptiwr.

Y prif aelodau o'r cast oedd:
*Dorothy Foster fel Kate Price
*Derek Powell fel David Price
*Charles Seymour fel Richard Porrys (sic).

Cafodd y ffilm ei chynhyrchu gan y British and Colonial Kinematograph Company yn 1912.

Smuggler's Daughter of Anglesea, The
Smuggler's Daughter of Anglesea, The
Smuggler's Daughter of Anglesea, The
The Witch of the Welsh Mountains

Ffilm fud fer ddu a gwyn gan y cyfarwyddwr Sidney Northcote a ddaeth allan yn 1912 yw ***The Witch of the Welsh Mountains*** ("*Gwrach Mynyddoedd Cymru*"). Y sgriptiwr oedd Harold Brett.

Y prif actorion oedd:
*Sidney Cairns fel Ewan ap Ewan
*Beatrice de Burgh fel Yeda
*Dorothy Foster fel Catrin Morgan
*Georgina St. George fel Widow Evans.

Cafodd ei chynhyrchu gan y British and Colonial Kinematograph Company.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilm yng Nghymru
Categori:Ffilmiau mud
Categori:Ffilmiau 1912
Baner Bwlgaria

Mae **baner Bwlgaria** yn faner drilliw: gwyn ar y top, gwyrdd yn y canol a choch ar y gwaelod. Mae hi'n dyddio i'r cyfnod 1861–2, pryd defnyddiwyd baner gwyrdd, gwyn a choch (yn y drefn honno) gan y Lleng Fwlgaraidd (mintai milwrol o wirfoddolwyr Bwlgaraidd yn Serbia). Mae'r faner yn ymddangos gyntaf â'i lliwiau yn eu trefn bresennol yn 1877 gyda gwirfoddolwyr Bwlgaraidd yn y rhyfel yn erbyn yr Ymerodraeth Otoman. Ar ôl rhyddhâd Bwlgaria o'r Ymerodraeth Otoman mabwysiadwyd y faner ar ei gwedd bresennol fel baner swyddogol y wlad ar 16 Ebrill 1879.

Pan gymerodd y Blaid Gomiwynyddol rym ym Mwlgaria yn 1947, ychwanegwyd arfbais Gweriniaeth Pobl Bwlgaria yn nghornel chwith uchaf y faner. Parhaodd hyd 27 Tachwedd 1990, pryd newidiwyd y cyfansoddiad i ddisodli'r arfbais.

bawd|dim|150px|Baner gyntaf Bwlgaria ar ei gwedd bresennol (1877)

Bwlgaria
Categori:Bwlgaria
British and Colonial Kinematograph Company

Cwmni ffilm Prydeinig a ffurfiwyd yn 1909 oedd y **British and Colonial Kinematograph Company**. Yn ogystal â'r enw llawn roedd yn gwneud ffilmiau dan yr enwau **B&C**, **B and C**, **B & C Film** a **British and Colonial Films** yn ogystal.

Rhwng 1909 a 1924 pan alwyd y credydwyr i mewn, cynhyrchwyd 317 o ffilmiau di-sain gan y cwmni. Sefydlwyd B&C gan A.H. Bloomfield a J.B. McDowell. Ym mlynyddoedd cynnar y cwmni roedd yn enwog am ei ffilmiau nodwedd, yn arbennig y gyfres "Lieutenant Daring" gyda Percy Morgan yn cymryd y brif ran. Roedd gan Bloomfield a McDowell stiwdios yn Newstead House, yn Nwyrain Finchley, Llundain.

Erbyn 1912 roeddynt yn saethu ffilmiau hirach ac yn defnyddio llawer o ffilm *footage* a saethwyd ar leoliad, rhai ohonynt wedi saethu gan Fred Burlingham a adawodd y cwmni yn 1914 i ffurfio ei gwmni ei hun (Burlingham Films) ar ôl i B&C symud i stiwdios newydd yn Walthamstow yn 1913.

Saethodd B&C sawl ffilm o ddiddordeb Cymreig, yn cynnwys pedair melodrama a saethwyd yn ystod 1912 gan y cyfarwyddwr Sidney Northgate, sef *The Pedlar of Penmaenmawr*, ''The Smuggler's Daughter of Anglesea*, *The Belle of Bettws-y-Coed* a *The Witch of the Welsh Mountains''.

Un arall o gynhyrchiadau'r cwmni o ddiddordeb Cymreig oedd y ffilm *The Last King of Wales*, sy'n portreadu blynyddoedd olaf Llywelyn Ein Llyw Olaf.

Caewyd y cwmni yn 1924.

Categori:Cwmnïau ffilm
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1909
Categori:Dadsefydliadau 1924
Baner Serbia

bawd|de|250px|Baner Serbia

Baner drilliw o'r lliwiau pan-Slafaidd, coch, glas a gwyn, ac arfbais Serbia yn y canol yw **baner Serbia**. Mabwysiadwyd y dyluniad presennol fel baner Serbia ar 16 Awst 2004. Pan ddiddymwyd ffederasiwn Serbia a Montenegro yn 2006, fe'i defnyddiwyd fel baner gweriniaeth annibynnol Serbia hefyd.

Serbia
Categori:Serbia
Baner yr Alban

bawd|250px|Baner yr Alban
Mae **baner yr Alban** yn cynnwys croes letraws (sawtyr) wen ar gefndir glas. Mae'r groes yn cynrychioli Sant Andreas, nawddsant yr Alban.

Alban, Yr
Alban, Yr
Categori:Symbolau cenedlaethol yr Alban
Llyn Brianne

Cronfa ddŵr ym mlaen Afon Tywi yn Sir Gaerfyrddin yw **Llyn Brianne**. Adeiladwyd argae i greu'r llyn yn 1972 er mwyn rheoli llif Afon Tywi ac i gynorthwyo tynnu dŵr o Nant Garedig yn rhan isa'r afon. Mae'n cyflenwi dŵr yfed i Abertawe a rhannau eraill o'r de hyd at gyffiniau Caerdydd.

Mae gorsaf egni hydro fechan wedi cael ei hadeiladu yno hefyd.

Brianne
Brianne
Mount Vernon

250px|bawd|Mount Vernon
Cartref teuluol George Washington, yn Virginia, Unol Daleithiau America, yw **Mount Vernon**, ar lan Afon Potomac fymryn i'r de o Washington, D.C..

Mae'r tŷ, ar yr ystâd sylweddol o'r un enw, yn adeilad newydd-glasurol Siorsaidd a godwyd gan dad George Washington yn 1741-1742. Symudodd y teulu iddo yn 1743. Mae'n adeilad pren dau lawr hardd sy'n nodweddiadol o dai mawr cefn gwlad y cyfnod yn nhaleithiau'r De.

Bu farw George Washington yno yn 1799. Mae Washington a'i wraig Martha wedi eu claddu ar ystâd Mount Vernon yn y beddrod teuluol.

Mae'r adeilad erbyn hyn yn gofeb genedlaethol.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Mount Vernon
*Manylion am yr adeilad 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Vermont
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Maori

Gall **Maori** (neu **Māori**) gyfeirio at:

* Y Maorïaid, pobl frodorol Seland Newydd
* Maori, iaith y Maorïaid
* Maori Ynysoedd Cook, iaith a siaredir yn Ynysoedd Cook
* Llongau:
** HMS *Maori*
** SS *Maori*
----
Frizbee

Band roc Cymraeg o Flaenau Ffestiniog oedd **Frizbee**. Enillasant ddwy wobr Roc a Phop Radio Cymru yn 2005, *Grŵp a ddaeth i amlygrwydd yn ystod 2004* ac *Artist pop y flwyddyn*.

Fe wnaeth canwr Frizbee, Ywain Gwynedd rhyddhau albwm newydd yn 2014 o'r enw Codi/\Cysgu a wnaethon nhw berfformio yn Maes B yn Abertawe ar y noson olaf, hefo canwr Swnami Ifan Davies ar Trwmped, canwr Gola Ola ar y Drymiau, boi odd arfer bod ar Rownd a Rownd erstalwm ar Gitar a Ywain Gwynedd yn canu ac ar gitar.

## Aelodau 
* Ywain Gwynedd - llais a gitâr
* Owain Jones - llais a gitâr fas
* Jason Hughes - llais a drymiau
; achlysurol
* Alan Jones - trwmped
* Kevin Williams - trombôn

## Disgyddiaeth 
## Dolenni allanol
* Gwefan MySpace

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2003
Talyllychau

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Talyllychau** (Seisnigiad: *Talley*). Mae'n adnabyddus am adfeilion yr abaty a leolir yno.

Lleolir y pentref ar ben dau lyn, ac mae ei enw yn tarddu oddi wrth ddisgrifiad o'i leoliad: *tal* ('pen') a *llychau*, ffurf luosog ar *llwch* 'llyn' fel a welir yn enw tref Looe yng Nghernyw. Ei boblogaeth yw 534 o drigolion (Cyfrifiad 2001). Mae 48% yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Gerllaw'r pentref ceir Llynnoedd Talyllychau, sy'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Brwydr Coed Llathen: ymladdwyd ail ran y frwydr (Brwydr Cymerau) ddwy filltir i'r de o Dalyllychau.
*Abaty Talyllychau
*Llynnoedd Talyllychau

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Friuli-Venezia Giulia

Rhanbarth yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Friuli-Venezia Giulia**.
Trieste yw'r brifddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 1,220, 291.

bawd|canol|220px|Lleoliad Friuli-Venezia Giulia yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn bedair talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Gorizia
* Pordenone
* Trieste
* Udine

bawd|canol|280px|Taleithiau Friuli-Venezia Giulia

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*  Gwefan Swyddogol y Rhanbarth


Categori:Rhanbarthau'r Eidal
Abaty Talyllychau

Mynachlog adfeiliedig tua milltir i'r gogledd o bentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin yw **Abaty Talyllychau**. Erys rhan o'r tŵr yn sefyll heddiw. Fe'i sefydlwyd fel mynachlog Bremonstratensaidd gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth rhwng 1184 a 1189. Heddiw mae yng ngofal Cadw.

## Hanes
Cafodd yr abaty ei sefydlu gan yr Arglwydd Rhys rywbryd yn ail hanner y 1180au. Dewiswyd lleoliad anghysbell a thawel yn y bryniau uwchben Dyffryn Tywi, priodol i urdd fynachaidd a rannai'r delfryd o fywyd syml a gosyngedig gydag Urdd y Sistersiaid. Dyma'r unig dŷ Premonstratensaidd yng Nghymru. Nid yw'n eglur pam y dewisodd Rhys roi tir iddynt, ond roedd yn adnabod rhai o arweinwyr yr urdd yn Lloegr ac mae'n bosibl eu bod wedu dylanwadu arno.

Roedd Abaty Talyllychau yn driw i achos y Cymry yn ystod rhyfeloedd annibyniaeth y drydedd ganif ar ddeg. Ym 1278 cafodd ei feddiannu gan Goron Lloegr. Ceisiodd y brenin Edward I, brenin Lloegr, roi mynachod Seisnig yn lle'r mynachod Cymreig. Rhoddwyd yr abaty yng ngofal Abaty Welbeck ar ôl i'r mynachod gael eu cyhuddo o ymddwyn yn anweddus.

Ychydig sy'n hysbys am hanes diweddarach yr abaty. Ym 1291 dim ond £62 oedd ei werth ac roedd mewn cyflwr bregus. Erbyn iddo gael ei ddiddymu ym 1535 roedd yn werth £153 ac roedd wyth canon yn byw yno.

## Yr adeilad
bawd|chwith|250px|Cynllun o'r abaty
Lleolir yr adfeilion ger llynnoedd bach rhwng y bryniau. Dim ond yr eglwys a rhan o'r clwysty sy'n sefyll heddiw. Roedd yn adeilad uchelgeisiol a fuasai'n drawiadol iawn ar ei safle gwledig, gyda'r eglwys fawr a'i thri chapel ynghyd â thŵr a phresbyter. Hyd yr eglwys oedd 46m. Roedd llyn gerllaw ar gyfer cadw pysgod. Byddai'r rhan fwyaf o'r tir o amgylch yr adeilad yn nwylo'r abaty ar gyfer cadw defaid.

## Mynediad a chadwraeth
Mae'r hen abaty yn ngofal Cadw. Saif ger y B4302 tua 6 milltir o Landeilo a thua milltir i'r gogledd o Dalyllychau.

## Llyfryddiaeth
*  Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)
*  J. Beverley Smith a B. H. St J. O'Neill, *Talley Abbey* (Llundain: HMSO, 1967)

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Talyllychau
Categori:Tai Premonstratensaidd
Categori:Teyrnas Deheubarth
Talaith Torino

Talaith yn rhanbarth Piemonte, yr Eidal, oedd **Talaith Torino** (Eidaleg: *Provincia di Torino*; Piemonteg: *Provincia ëd Turin*). Diddymwyd y dalaith ar 31 Rhagfyr 2014 ac fe'i disodlwyd gan Dinas Fetropolitan Torino.


Categori:Taleithiau Piemonte
Tŷ Rhyddfreiniau

bawd|100px|Logo Tŷ Rhyddfreiniau

Clymblaid gwleidyddol yn yr Eidal oedd **Tŷ Rhyddfreiniau** (Eidaleg: *Casa della Libertà*). Mae'n olynydd gan Y Bobl Rhyddfraint (*Il Popolo della Libertà*) yn 2008.

Categori:Pleidiau gwleidyddol yn yr Eidal
Gwrthryfel y Taliban

[300px|bawd|Milwyr [Canadaidd yn ystod Operation Anaconda (cyn cread ISAF)]]
Dechreuodd **gwrthryfel y Taliban** yn dilyn eu cwymp o rym ar ôl goresgyniad Affganistan yn 2001. Mae'r Taliban yn dal i ymosod ar luoedd Affganaidd, ISAF (o dan arweiniad NATO) ac Americanaidd. Mae nifer o ymosodiadau terfysgol wedi digwydd, ac mae al-Qaeda wedi'u cysylltu'n agos at weithgarwch y Taliban. Mae'r rhyfel hefyd wedi lledu i Bacistan (Rhyfel Wasiristan). Mae'r Taliban hefyd yn rhyfela ar raddfa is yn erbyn Byddin Genedlaethol Affganistan a lluoedd y glymblaid.

Mae'r gwrthryfel, a ddechreuodd yn 2002, yn cael ei ystyried fel gwrthdaro herwfilwrol o fewn rhyfel cartref cyfredol y wlad, a chaiff ei ymladd gan luoedd Gorllewinol fel rhan o'r Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth. Mae'r Taliban yn gweld y gwrthryfel fel jihad yn erbyn y llywodraeth Affganaidd newydd a lluoedd y Cynghreiriaid, ac un o'u tactegau yw i achosi dinistr gwaedlyd gyda ffrwydradau hunan-fomio. Bu farw 21 o filwyr Brydeinig yn y wlad ers 2001.

Erbyn diwedd haf 2006 bu'r rhan fwyaf o dde ac ardaloedd o ddwyrain Affganistan, gan gynnwys rhanbarthau Helmand, Kandahar, Oruzgan, Zabul, Ghazni, Paktika, Paktia, Khost, Kunar, Lowgar a Nuristan, o dan reolaeth y Taliban. Ar wahân i'r dinasoedd mwyaf, lle mae presenoldeb uwch o luoedd y glymblaid a heddgeidwaid NATO, mae'r ardaloedd i gyd o dan reolaeth y Taliban mewn ffaith. Ym Medi 2006 lansiwyd Operation Medusa (gan Ganada) ac Operation Mountain Fury (gan NATO) fel ymgeisiau i ddinistrio grym y Taliban ymhellach.

## Cyfeiriadau
Taliban, Gwrthryfel y
Categori:Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Taliban, Gwrthryfel y
Taliban, Gwrthryfel y
Categori:Y Taliban
Lothair I

Roedd **Lothair I**, neu **Lothaire I** (795 – 29 Medi 855) yn ymerodr ar weddillion Ymerodraeth Rufeinig y Gorllewin rhwng 840 a'i farwolaeth yn 855.

Dymunai Lothair gadw'r ymerodraeth yn un ond fe'i gorfodwyd yn erbyn ei ewyllys i'w rhannu gan ei frodyr uchelgeisiol yng Nghytundeb Verdun yn 843.

Ar ei farwolaeth yn 855 fe'i olynwyd gan ei fab Lothair II (825-869).

Categori:Genedigaethau 795
Lothair I
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Pwll Ceris

250px|bawd|Pwll Ceris a phont Telford
250px|bawd|Pwll Ceris
Mae **Pwll Ceris** (Saesneg: *The Swellies*; amrywiad hynafiaethol: ***Pwll Cerist***) yn drobwll peryglus yn Afon Menai, rhwng Ynys Môn ac Arfon yng ngogledd Cymru.

Mae'n gorwedd hanner ffordd rhwng Pont Britannia a Phont y Borth, ychydig i'r de o Ynys Welltog ac i'r dwyrain o Ynys Gored Goch. Yno ceir cerrig y *Swelley*, a welir pan fo'r llanw'n isel, sy'n peri i'r dŵr ferwi'n wyllt o'u cwmpas pan ddaw'r llanw i mewn.

## Traddodiadau
### Nennius
Mae Nennius yn cofnodi "Gwyrthiau Ynys Môn" yn yr adran ar "Ryfeddodau Prydain" yn ei *Historia Brittonum* ("Hanes y Brythoniaid": tua dechrau'r 9g). Y bedwaredd wyrth sydd ganddo yw:
:*...carreg yn cerdded yn ystod y nos yn nyffryn Citheinn. Taflwyd hi gynt i Ceruus* (Cerus neu Ceris), *sydd yng nghanol y môr a elwir Mene* (Menai), *ond drannoeth, heb os nac onibai, cafwyd hi ar fin y dyffryn hwnnw*.

### Hen englyn
Ceir hen englyn am Bwll Ceris a gedwid ar lafar ym Môn:
:Pwll Ceris, pwll dyrys drud -- pwll yw hwn
: Sy'n gofyn cyfarwydd;
:Pwll annwfn yw, pwll ynfyd,
:Pella o'i go' o'r pylla' i gyd.

## Llenyddiaeth
Mae nofel fer ramantus Owen Williamson, *Ceris y Pwll* yn adrodd helyntion y cymeriad dychmygol Ceris (mae'r awdur yn dychmygu fod y pwll yn dwyn enw y cymeriad hwnnw) ar ddechrau Oes y Seintiau.

## Darllen pellach
*J.E. Caerwyn-Williams (gol.), *Llên a Llafar Môn* (Llangefni, 1963). Tud. 55: "Pwll Ceris".
*Owen Williamson, *Ceris y Pwll* (Caernarfon, 1908)

## Gweler hefyd
*Afon Cerist

Categori:Afon Menai
Categori:Llên gwerin Cymru
Richard Davies (Mynyddog)

:''Am enghreifftiau eraill o bobl o'r enw Richard Davies, gweler Richard Davies (gwahaniaethu).''

Bardd poblogaidd o Gymro (10 Ionawr 1833 – 14 Gorffennaf 1877), a anwyd yn Llanbrynmair, Sir Drefaldwyn oedd **Richard Davies** (enw barddol: **Mynyddog**). Ef yw awdur y geiriau yr opera boblogaidd 'Blodwen' a chaneuon megis  'Gwnewch Bopeth yn Gymraeg', 'Pistyll y Llan' a 'Myfanwy'.

## Magwraeth
Ganwyd Mynyddog yng nghartref ei rieni yn fferm "y Fron", Llanbrynmair, yn 1833. Treuliodd ei ieuenctid yn amaethu ar y fferm teuluol ac yn bugeilio ar fryniau Llanbrynmair. Mae'r bywyd hwnnw yn yr awyr agored yng nghanol gogoniant natur a'r gymdeithas Gymraeg glos yr oedd yn ei chynnal ym mhentrefi bach cefn gwlad Maldwyn a Meirionnydd yn elfen ganolog yn ei waith. Nid ystyrir ef yn fardd mawr.

## Bardd
Roedd Mynyddog yn fardd hynod boblogaidd yn ei ddydd ymhlith y werin bobl, fel ei gyfoeswr Ceiriog. Dechreuodd Mynyddog farddoni yn y dull eisteddfodol oedd yn ffasiynol ar y pryd, gyda'r bryddest a'r awdl gorlwythedig â delweddau aruchel, ond yn fuan yn ei yrfa trodd i gyfansoddi cerddi byrrach ar y mesurau rhyddion ac ar geinciau poblogaidd Seisnig. Roedd y cerddi hyn yn gerddi i'w datgan a'u canu, ac yn ymwneud â phethau roedd pawb yn eu deall, megis bywyd natur a chylch y tymhorau, caru, difyrrwch diniwed, hiraeth a throeon bywyd beunyddiol, weithiau'n drist, weithiau'n ddoniol.

Cafodd yrfa hir ar lwyfannau'r eisteddfodau, bach a mawr, yn cyflwyno, yn adrodd ac yn datgan ei gerddi. Teithiodd bob rhan o Gymru a bu ar daith i America hefyd, gan ymweld â Rhaeadr Niagara ac Efrog Newydd. Roedd yn gyfaill i'r baledwr Owain Meirion.

Cyhoeddodd dair cyfrol o gerddi yn ystod ei oes, yn 1866, 1870 a 1877. Ysgrifennodd lawer o ryddiaith i'r cylchgronau llenyddol Cymraeg yn ogystal. Cofir amdano hefyd am iddo weithio gyda Joseph Parry ar yr opera Blodwen. Mae ambell gerdd ganddo yn dal yn boblogaidd heddiw: megis y gerdd wladgarol ysgafn "Gwnewch Bopeth yn Gymraeg", "Pistyll y Llan" a "Myfanwy"; ef hefyd a sgwennodd pennill wreiddiol "Sosban Fach":

:Pan fyddo yr aelwyd yn oeri
:A'r anwyd yn dyfod o'r gwaed;
:Pan fyddo y trwyn bron â rhewi
:A'r winrew ar fysedd y traed;
:Pan fo Mari  Anne wedi brifo
:A Dafydd y gwas ddim yn iach,
:A'r babi yn nadu a crio
:A'r gath wedi crafu John Bach:
:Rhowch broc i'r tân
:A chanwch gân
:I gadw'r hen aelwyd yn aelwyd lân.

Bu farw'r bardd ar 14 Gorffennaf, 1877, a chafodd ei gladdu yn ei hoff lecyn, sef Llanbrynmair.

## Llyfryddiaeth
**Caneuon Mynyddog* (Wrecsam, 1866)
**Yr Ail Gynnig* (Wrecsam, 1870)
**Y Trydydd Cynnig* (Wrecsam, 1877)
**Pedwerydd Llyfr Mynyddog* (Wrecsam, 1882)
*O. M. Edwards (gol.), *Gwaith Mynyddog* (Llanuwchllyn, 1914)

## Cofiant
*T.R. Roberts, *Mynyddog* (1909)

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Baner yr Iseldiroedd

bawd|200px|Baner yr Iseldiroedd
Baner drilliw â stribedi gorweddol coch, gwyn a glas yw **baner yr Iseldiroedd**. Hon yw'r faner drilliw hynaf a ddefnyddir hyd heddiw. Defnyddiwyd gyntaf yn ystod gwrthryfel taleithiau'r Iseldiroedd yn erbyn Felipe II, brenin Sbaen. Dewiswyd y lliwiau (oren, gwyn a glas ar y pryd) oddi wrth lliwiau arfbais arweinydd y gwrthryfel, Wiliam I Tywysog Orange.

bawd|chwith|Baner Tywysog Orange

Iseldiroedd
Categori:Yr Iseldiroedd
Rhaeadr Niagara

Rhaeadr enwog sy'n gorwedd ar y ffin rhwng Canada a'r Unol Daleithiau yw **Rhaeadr Niagara** (Saesneg:*Niagara Falls*; Ffrangeg: *Chutes du Niagara*). Mae'r enw 'Niagara' yn tarddu o'r gair  Iroquois 'Onguiaahra' sydd yn golygu 'culfor'.

Mae'r rhaeadr, sydd mewn gwirionedd yn gyfres o 3 rhaeadrau cysylltiedig, ar Afon Niagara rhwng Llyn Erie a Llyn Ontario. Ar ei mwyaf mae'n 43m o uchder. Darganfuwyd y rheadr ym 1678 gan Ffrancwr, Tad Louis Hennepin.. Llifa tua 150,000 o alwyni o ddŵr dros y rhaeadrau Americanaidd, a 600,000 o galwyni dros y rhaeadr Ganadiaidd

NiagaraNYLB02.jpg|Y rhaeadrau
NiagaraONLB02.jpg|Ochr Ontario y rhaeadr
Niagara falls - Winter - Prospect point view at night.jpg|Rhaeadr Niagara yn y nos
NiagaraONLB03.jpg|Ceunant Niagara
American Falls and Goat Island in winter from Skylon Tower.jpg|Rhaeadr Niagara yn y gaeaf
NiagaraNYLB01.jpg|Afon Niagara uwchben y Rhaeadr

Ceir dwy ddinas o'r enw Niagara Falls, yn wynebu'i gilydd dros yr afon, un ohonynt yn nhalaith Efrog Newydd a'r llall yn nhalaith Ontario, yng Nghanada. Cynhelir teithiau yn y cwch 'Maid of the Mist' islaw'r rhaeadr, ar ochr yr Unol Daleithiau.

Dyma rigwm T. H. Parry-Williams a gyfansoddodd ar ymweliad â'r llecyn ar ddechrau'r 1930au:
:'Roedd enfys fore ar y tawch a'r stŵr
:Yng ngwynder dymchwel disgynfa'r dŵr,

:A'm llygaid innau'n ei chael yn eu tro
:Yn 'sgytwad na chollir o gorff na cho'.

:Ysigol yw gwyrthiau'r ddaear ar ddyn
:Pan fo hwnnw ar daith gydag ef ei hun.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Rhaeadrau Iguazú

## Dolenni allanol
* Gwefan Niagara (Unol Daleithiau) 
* Gwefan Niagara (Canada)

Categori:Daearyddiaeth Ontario
Categori:Daearyddiaeth Efrog Newydd
Niagara
Niagara
Brethyn Cartref

Cyfrol o straeon byrion gan T. Gwynn Jones yw ***Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig***.
Cyhoeddwyd y gyfrol yng Nghaernarfon, gan Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig yn Swyddfa *Cymru*, yn 1913.

Straeon digon cartrefol ydynt ar y golwg cyntaf, wedi'u hadrodd mewn iaith naturiol, ond ceir ynddynt gryn dipyn o smaldod ac eironi yn ogystal. Cyfrol i ddiddanu ydoedd, ac mae'r awdur yn ei thaflu i'r cyhoedd, fel petai, fel rhywbeth digon cyffredin a allai fod o fudd neu ddiddordeb i rywun, efallai.

Mae rhagair T. Gwynn yn ffug-ddiymhongar:
::''Feallai nad oes nemor gamp ar y torri a'r gwnïo, ond am y brethyn, y mae hwnnw cystal â dim sydd ar y farchnad. Gallaf roddi fy ngair trosto, canys nid myfi a'i gwnaeth, ond Natur. Am hynny, pe bae'r grefft cystal â'r deunydd, fe dalai'r Brethyn at hirddydd haf a hirnos gaeaf. Fel y mae, hwyrach y gwasanaetha ambell awr na bo'i amgenach wrth law, ryw ran o'r pedwar amser.''

Ceir ynddi bymtheg stori fer, rhai ononynt yn fwy tebyg i frasluniau na straeon, i gyd bron wedi'u lleoli mewn pentrefi bach neu gefn gwlad. Maent yn cynnwys "Mab y Môr", "Ysmaldod y Sais Mawr", "Y Bardd", "Ci Dafydd Tomos" a "Ffrae Lecsiwn Llangrymbo". Erys rhai ohonynt yn eithaf darllenadwy heddiw.

## Y Straeon
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig (Faded Page)

Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1913
Categori:T. Gwynn Jones
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Neifion

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Neifion** (Neptune):

* Neifion - y duw môr clasurol ym mytholeg Rufeinig
* Neifion - y blaned a enwir ar ôl y duw clasurol
Llanilar

Tref fechan yng Ngheredigion yw **Llanilar**, sy'n gorwedd ar yr A485 tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth.  Roedd ganddi 1085 o drigolion, a 60% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Mae Afon Ystwyth yn rhedeg heibio i'r pentref. Ar y bryn gerllaw ceir castell mwnt a beili a godwyd gan y Normaniaid.

Saif Ysgol Gynradd Llanilar, swyddfa bost, meddygfa a garej yn y pentref. Sefydlwyd Sioe Llanilar ym 1903, a chynhelir y sioe amaethyddol hon bob blwyddyn yn gynnar ym mis Awst.

Mae'r cyflwynydd teledu adnabyddus Dai Jones yn byw ac yn ffermio yn Llanilar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eglwys Sant Ilar
bawd|chwith|Maen Harri.
Yng nghanol y pentref saif Eglwys Sant Ilar, unig eglwys Sant Ilar. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn Ionawr 1964 ar Radd II* oherwydd ei bod yn dyddio o'r Oesoedd Canol a bod ei tho pren, cerfiedig, yn nodedig iawn. Ceir maen y tu allan i'r eglwys, bellach yn rhan o'r wal, lle dywedir i Harri Tudur farchogaeth ei geffyl, ar ei daith drwy ogledd a chanolbarth Cymru i fyny at Machynlleth, cyn troi i'r dwyrain tuag at Maes Bosworth.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Sioe Llanilar 
*Ysgol Gynradd Llanilar 

Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llanarth, Ceredigion

:*Erthygl am bentref a chymuned yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Llanarth (gwahaniaethu).*

Pentref a chymuned yng Ngheredigion yn agos at arfordir Bae Ceredigion yw **Llanarth**. (Yn ôl y Rhestr o Enwau Lleoedd, Golygydd Elwyn Davies, Gwasg Prifysgol Cymru, 1975, "Llannarth" ddylai fod y sillafiad). )Mae'n agos at Aberaeron (6&nbsp;km i ffwrdd) a'r Ceinewydd (4&nbsp;km). Mae ganddi 1504 o drigolion, a 57% ohonynt yn siarad Cymraeg.

Roedd y geiriadurwr Daniel Silvan Evans yn frodor o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Llanarth, Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Ciliau Aeron

:*Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).*

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, 5&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Aberaeron yw **Ciliau Aeron**. Yn 2001 roedd ganddi 910 o drigolion, a 58% ohonynt yn siarad Cymraeg. Saif ar lan ddeheuol Afon Aeron.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Baner Ffrainc

bawd|200px|Baner Ffrainc
Baner drilliw gyda streipiau fertigol glas, gwyn a choch yw **baner Ffrainc**.

Ffrainc
Categori:Baneri Ffrainc
Lledrod

:''Am y pentrefan o'r un enw ym Mhowys, gweler Lledrod, Powys.''

Pentref a chymuned yng nghanolbarth Ceredigion yw **Lledrod**, hanner ffordd rhwng Aberystwyth a Thregaron.

Yn 2001 roedd 707 o bobl yn byw yn ardal cymuned Lledrod, 62% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Ffair Lledrod
Roedd ffair flynyddol Lledrod yn un o'r bwysicaf yng nghanolbarth Ceredigion. Fe'i cynhelid ar 7 Hydref. Ceir cyfeiriadau ati yn yr hen almanaciau mor gynnar â 1776. Gwerthai ffermwyr yr ardal eu gwartheg yn y ffair, a chawsent eu gyrru oddi yno i Dregaron i'r porthmyn eu gyrru i farchnadoedd Lloegr. Dirwynodd y ffair i ben ar ddechrau'r 20g.

## Pobl o Ledrod
* Evan Evans (Ieuan Fardd) (1731-1788), bardd ac ysgolhaig.
* Dafydd Morris (David Morris) (1744-1791), emynydd
* Evan Davies (1805-1864), cenhadwr

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Lledrod
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Y Borth

:*Am y dref ar Ynys Môn, gweler Porthaethwy*

Pentref a chymuned yng Ngheredigion yw **y Borth**. Saif ar arfordir Bae Ceredigion, 9&nbsp;km i'r gogledd o Aberystwyth. Mae ganddi tua 1,463 o drigolion, 32.4% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2011).

Pentref bach pysgotwyr a morwyr fu'r Borth yn y gorffennol ond mae'r Borth, bellach, yn dref glan môr boblogaidd gyda sawl gwersyll carafanio yn y cylch. I'r dwyrain ceir corsdir eang o'r enw Cors Fochno ar lan aber Afon Dyfi. Ar un adeg gellid croesi gyda fferi bach o'r Ynys Las i'r gogledd o'r pentref i Aberdyfi dros Afon Dyfi.

Mae gan y Borth orsaf reilffordd ar Reilffordd y Cambrian.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Coedwig y Borth
Ar y traeth rhwng y Borth ac Ynyslas, pan fo'r môr ar drai, gellir gweld boncyffion hen fforest betraidd sy'n profi fod tir yn gorwedd i'r gorllewin yn y gorffennol, cyn iddo gael ei foddi gan y môr ar ddiwedd y cyfnod Mesolithig. 

Yn Ionawr 2014, oherwydd y gwyntoedd cryfion dadorchuddiwyd rhagor o'r bonion coed pan gliriwyd llawer o'r tywod; ymhlith y gwahanol fathau o goed roedd: y binwydden, y wernen, y dderwen a'r fedwen. Gorwedda'r bonion hyn mewn mawn. Dyddiwyd y coed drwy garbon-ddyddio a cheir tystiolaeth eu bod rhwng 4,500 a 6,000 oed. Mae'r bonion yn ymestyn am tua dwy filltir a hanner.

Dyma un rheswm, o bosib, am y chwedl gyfarwydd am Gantre'r Gwaelod, a gysylltir ag ardal Aberdyfi sydd ar yr ochr arall i'r afon, i'r gogledd.
chwith|bawd|255x255px|Gweddilion hen goed ar draeth y Borth

## Oriel luniau

Delwedd:Fossilised tree stumps between Borth and Ynys Las Wales 07.JPG
Delwedd:Fossilised tree stumps between Borth and Ynys Las Wales 03.JPG
Delwedd:Borth in snow - 2006-03-04.jpg|Y Borth dan eira

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Trigolion o nod 
*Lindsay Ashford, nofelydd trosedd

## Gweler hefyd
* Borth - Clarach (SoDdGA)
* Twyni Tywod Ynyslas

## Cyfeiriadau

Categori:Arfordir Ceredigion
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Aberafan

:''Mae'r erthygl hon am y dref.  Am ystyron eraill, gwelwch Aberafan (gwahaniaethu).*

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Aberafan** (Saesneg: *Aberavon''). Fe'i lleolir yng nghanol Port Talbot ar lan orllewinol Afon Afan. Roedd 5,452 o bobl yn byw yng nghymuned Aberafan yn 2011, 7.9% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001). Arwynebedd y gymuned yw 563 hectar. Saif y dref o fewn cymunedau Aberafan ei hun, Gorllewin Traethmelyn a Dwyrain Traethmelyn.

## Hanes
Tyfodd Aberafan o amgylch castell pren a adeiladwyd ar ddechrau'r 12g gan Garadog ap Iestyn, un o Arglwyddi Afan tua 1100 O.C ar ochor orllewinol afon Afan. Llosgwyd y castell i lawr ym 1153 ac adeiladwyd y castell o garreg gan Morgan ap Caradoc.  Erbyn 1373 roedd y dre yn nwylo Arglwydd Morgannwg, Edward Le Despenser. Daeth yn un o wyth bwrdeisdref seneddol Sir Forgannwg, ond ychydig iawn y tyfodd wedi hynny.

O ddiwedd y 18g ymlaen ddechreuodd diwydiant ddatblygu yn yr ardal - yn cynnwys gweithio tun a chopr.  Ym 1840 agorodd y teulu Talbot o Hampshire ddociau yn agos a'u enwi'n "Port Talbot". Yn 1850 cyrhaeddodd y rheilffordd. Mae'r ardal yn dal yn adnabyddus am weithio dur. Dros amser tyfodd Aberafan a'r pentrefi cyfagos (yn cynnwys Baglan, Taibach a Margam) yn un, gan greu'r dref gyfoes Port Talbot.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberafan ym 1932 a 1966. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966

## Gweler hefyd
*Arglwyddi Afan

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Veneto

Rhanbarth yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Veneto**. Fenis yw'r brifddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 4,855,904.

bawd|canol|220px|Lleoliad Veneto yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn saith talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Belluno
* Fenis
* Padova
* Rovigo
* Treviso
* Verona
* Vicenza

bawd|canol|320px|Taleithiau Veneto ("Venezia" = Fenis)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Swyddogol y Rhanbarth


Categori:Rhanbarthau'r Eidal
Baglan, Castell-nedd Port Talbot

Pentref mawr a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Baglan**.  Mae'n hen bentref a phlwyf cynt sydd nawr yn rhan o dref Porth Afan ar ochr ddwyreiniol Bae Abertawe. Mae gan ardal cymuned Baglan 6,488 o drigolion, 10% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Enwyd y pentref ar ôl **Sant Baglan**. Bu Sant Baglan yn cael ei ddysgu ym mynachlog Llanilltud Fawr gan Illtud, fel Dewi Sant a llawer o seintiau eraill. Fel nhw aeth allan i sefydlu mynachdai eraill. Mae ei enw ar bentrefi Baglan a Llanfaglan.

250px|bawd|dim|Maes Clwb Rygbi Baglan

Mae Baglan ar lethrau Mynydd Baglan. Rhwng Baglan a'r môr mae ardal Bae Baglan, ardal dywydog sydd wedi bod yn gartref i ddywidiant ers yr Ail Ryfel Byd. Roedd gweithfeydd cemegol *BP Baglan Bay* yn amlwg i bawb am ddegawdau ond nawr maen nhw wedi cael eu disodli gan ddiwydiannau amgen modern fel rhan o ddatblygiad Parc Ynni Baglan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Ieuan Gethin ab Ieuan ap Lleision (bl. 1437–cyn 1490), bardd ac uchelwr
*Thomas E. Williams, canwr ac arweinydd corawl

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)
Cymuned

:*Am ystyron eraill, gweler Cymuned (gwahaniaethu).*

Mae **cymuned** fel arfer yn cyfeirio at grŵp o bobl sy'n rhyngweithio ac yn rhannau pethau fel grŵp, ond gall hefyd cyfeirio at gasgliadau amrywiol o organebau byw sy'n rhannu amgylchedd, boed yn blanhigion neu'n anifeiliaid.


Categori:Cymdeithaseg
Categori:Daearyddiaeth ddiwylliannol
Abergwili

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Abergwili**. Saif ar gyrion tref Caerfyrddin.

Mae Afon Gwili yn aberu yn Afon Tywi yno. Mae ganddo 1520 o drigolion, 59% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Abergwili
* Richard Davies (?1501-1581), Esgob Llanelwy a gladdwyd yma
*Ben Simon (tua 1703–1793), bardd Cymraeg a hynafiaethydd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Llanarthne

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanarthne** (Saesneg: *Llanarthney*). Fe'i lleolir 12&nbsp;km i'r dwyrain o Gaerfyrddin a 10&nbsp;km i'r de-orllewin o Landeilo. Mae'n gartref i Ardd Fotaneg Genedlaethol Cymru ers y flwyddyn 2000. Mae 721 o bobl yn byw yng nghymuned Llanarthne, 61% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Y Gymuned
Mae pentrefi'r gymuned yn cynnwys:
*Llanarthne
*Maes-y-bont

## Pobl Llanarthne
* Edward Hamlyn Adams (1777 – 1842) Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin (tad-cu Alice Abadam, isod)
* Alice Abadam  (1856 –1940) swffragét ac ymgyrchydd dros hawliau menywod

## Adnoddau
* Neuadd Llanarthne Gwefan Neuadd Llanarthne

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Lofsöngur

200px|bawd|de|Baner Gwlad yr Iâ
Anthem genedlaethol Gwlad yr Iâ yw **Lofsöngur** ("*Cân moliant*") neu **Ó Guð vors lands** ("*Duw ein gwlad*"). Ysgrifennwyd y geiriau gan Matthías Jochumsson, a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Sveinbjörn Sveinbjörnsson yn 1874. Fe'i perfformiwyd am y tro cyntaf ar 2 Awst 1874 mewn gwasanaeth i ddathlu milflwyddiant gwladychu Gwlad yr Iâ. Mae'r testun yn cyfeirio at Psalm 90, oedd wedi'i ddewis fel testun y pregeth. Fe'i cydnabyddwyd fel anthem genedlaethol y wlad pan enillwyd hunanlywodraeth yn 1918, ac fe'i mabwysiadwyd yn swyddogol mewn cyfraith o 1983.

## Geiriau'r anthem
## Dolenni
* *National Anthem: Iceland - Lofsöngur*
 

Categori:Gwlad yr Iâ
Categori:Anthemau cenedlaethol
Sefydliad Wicimedia

Sefydliad di-elw elusennol ydy **Sefydliad Wicimedia** (Saesneg: *Wikimedia Foundation*). Mae ei bencadlys yn  San Francisco, Califfornia, Unol Daleithiau America, trefnir eu gweithgareddau o dan cyfraith talaith Florida, lle seilwyd y sefydliad yn wreiddiol. Mae'n gweithredu sawl prosiect wici cydweithredol ar y we, gan gynnwys Wicipedia, Wiciadur, Wiciddyfynnu, Wicilyfrau, Wicitestun, Comin Wikimedia, Wicirywogaeth, Wicinewyddion, Wiciversity, *Wikimedia Incubator* a Meta-Wici. Y prosiect mwyaf yw'r Wicipedia Saesneg, sy'n un o'r deg gwefan a gaiff ei ymweld amlaf yn fyd-eang.

## Ffynonellau

Categori:Elusennau
Categori:Cwmnïau cyfryngau
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2003
Llanboidy

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanboidy**, 6&nbsp;km i'r gogledd o Hendy-gwyn ar Daf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

[bawd|dim|250px|[Cromlech ger y pentref; c. 1885]]
dim|bawd|250x250px|Llanboidy c.1885

## Pentref
Ceir dwy ran i bentref Llanboidy, sef Llanboidy Uchaf a Llanboidy Isaf.

Ger y pentref ceir mwnt Llanboidy; codwyd y castell mwnt a beili hwn yng nghyfnod y Normaniaid.

## Cymuned
Mae 957 o bobl yn byw yng nghymuned Llanboidy (sy'n cynnwys pentrefi Llanglydwen, Cefn-y-pant a Rhydowen hefyd), 50% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Yng nghymuned Llanboidy y saif Abaty Hendy-gwyn ar Daf.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Rhestr ieithoedd yn nhrefn nifer eu siaradwyr brodorol

Rhestr o ieithoedd yn ôl nifer eu siaradwyr iaith gyntaf.

## Ieithoedd â rhagor na 100 miliwn o siaradwyr 
## Cyfeiriadau 
* Ethnologue
* CIA - The World Factbook 
* The World Almanc

Categori:Demograffeg
Trefn eu siaradwyr brodorol
Absalom Fy Mab

250px|bawd|de|Siaced lwch *Absalom Fy Mab* (cynlluniwyd gan H. Douglas Williams)
Drama fydryddol gan Cynan yw ***Absalom Fy Mab***, a gyhoeddwyd yn 1957.

Comisiynwyd y ddrama fydryddol dair-act hon gan Gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1957.

Mae'n ddrama rymus sy'n portreadu'r ymryson gwleidyddol ac ysbrydol trionglog rhwng Dafydd, brenin Jwda, Absalom fab Dafydd, a Solomon.

Dyma oedd beirniadaeth T. H. Parry-Williams, oedd yn Llywydd Llys yr Eisteddfod yn 1957, amdani:

:Rhyfeddaf yn ddirfawr at y modd y llwyddwyd i wneud y cymeriadau'n bobl gyfan a chryno, ac i wneud y stori a'r plot mor glir a diddryswch. Y mae'r elfen ddramatig wedi ei thrafod yn feistrolgar dros ben ac yn artistig o gynnil, ac y mae gafael eithriadol ar y ddeialog drwyddi, a'r cyffyrddiadau barddonol yn ireiddio'r mynegi.

Categori:Albert Evans-Jones (Cynan)
Categori:Dramâu Cymraeg 1957
Llanddowror

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanddowror**.  Saif 3&nbsp;km i'r de-orllewin o Sanclêr ar yr A477. Roedd 796 o bobl yn byw yng nghymuned Llanddowror (sy'n cynnwys New Mill a Llanmilo hefyd), 28% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Mae Llanddowror yn enwog fel cartref Griffith Jones, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig yn y 18g, am y rhan fwyaf o'i oes (1716-1761).

Ceir stori annhebygol i'r pentref fenthyg ei enw i Landour yn ne-orllewin yr Himalaya yng Ngogledd India yng n ghyfnod y Raj Prydeinig. Fe'i sefydlwyd yn 1827 fel ysbyty ar gyfer milwyr Prydeinig y cyfnod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Swedeg

bawd|200px|Map yn dangos tiriogaeth yr iaith **Swedeg**
Iaith Sweden yw'r **Swedeg**. Fe'i siaredir mewn ardaloedd ar arfordir de-orllewinol y Ffindir hefyd, a chan ymfudwyr a'u disgynyddion yn Awstralia a Gogledd America. Mae'n perthyn i gangen ogleddol yr ieithoedd Germanaidd, ynghyd â Daneg, Norwyeg, Islandeg a Ffaröeg. Mae hi'n iaith swyddogol yn Sweden a'r Ffindir (ynghyd â'r Ffinneg).

## Orgraff
Ysgrifennir y Swedeg gyda gwyddor Lladin, sydd defnyddio 29 llythyren yn draddodiadol:


Categori:Ieithoedd Germanaidd Gogleddol
Categori:Sweden
Ieithoedd Germanaidd Gogleddol

Cangen o'r ieithoedd Germanaidd, rhan o'r teulu o ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r **ieithoedd Germanaidd gogleddol**. Mae'r gangen yn cynnwys ieithoedd Llychlyn: Daneg, Ffaröeg, Islandeg, Norwyeg a Swedeg. Maen nhw i gyd yn tarddu'n hanesyddol oddi wrth Hen Norseg. Fe'u siaredir yn frodorol dros gwledydd y Llychlyn, Denmarc, Gwlad yr Iâ, Norwy a Sweden a hefyd gan leiafrif yn y Ffindir.

## Dosbarthiad 
Yn draddodiadol, fe ddosberthir yr ieithoedd Germanaidd gogleddol yn ddau grŵp: y grŵp gorllewinol, yn cynnwys Islandeg, Ffaröeg a Norwyeg, a'r grŵp dwyreiniol, Daneg a Swedeg. Mae'r dosbarthad hwnnw yn adlewyrchu ffactorau hanesyddol, gan fod yr Islandeg a'r Ffaröeg wedi datblygu allan o dafodieithoedd Hen Norseg a siaradwyd yn Norwy. Heddiw tueddir hefyd i ddefnyddio dosbarthiad yn Scandinafeg Ynysig (Islandeg a Ffaröeg) a Scandinafeg Gyfandirol (Daneg, Swedeg a Norwyeg). Mae'r ail ddosbarthiad yn rhoi blaenoriaeth i ffactorau synchronig, yn enwedig, debygrwydd yr ieithoedd heddiw, gan gynnwys gradd cyd-ddealtwriaeth rhyngddynt.

Mae'r gwahaniaethau ieithyddol rhwng yr ieithoedd Scandinafaidd Cyfandirol heddiw yn fychan. Mae'r rhesymau dros eu rhannu nhw'n dair iaith heddiw yn bennaf yn wleidyddol, cymdeithasol a diwylliannol, yn hytrach nag yn ieithyddol. Mae gradd uchel ar gyd-ddealltwriaeth rhyngddynt, yn enwedig rhwng Bokmål Norwyeg a Daneg.


Gogleddol
Ieithoedd Germanaidd

bawd|250px|Ieithoedd Germanaidd yn y byd
Mae canghennau'r **ieithoedd Germanaidd** (Germaneg), yn cael eu dosbarthu yn dri grŵp ieithyddol neu is-ganghennau:

## Germaneg Orllewinol 
* *ieithoedd Eingl-Ffrisiaidd*
** Hen Saesneg†
*** Saesneg
*** Sgoteg
** Hen Ffriseg†
*** Ffriseg y Gorllewin
*** Saterffriseg
*** Ffriseg y Gogledd
* *ieithoedd cyfandirol*
** Hen Sacsoneg†
*** Isel Almaeneg
** Isel Ffranconeg†
*** Iseldireg
**** Affricaneg
*** Limbwrgeg
** Hen Almaeneg Uchel†
*** Almaeneg

## Germaneg Ogleddol 
* Hen Norseg†
** Ffaröeg
** Islandeg
** Norwyeg
** Swedeg
** Daneg

## Germaneg Ddwyreiniol 
* Gotheg†
** Gotheg y Crimea†


Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd