George Noble Plunkett

Roedd **George Noble Plunkett, Iarll Plunkett** (*An Cunta Pluincéid*); yn y bendefigaeth Pabaidd (3 Rhagfyr 1851 – 12 Mawrth 1948) yn hanesydd celf, yn wleidydd Gwyddelig gweriniaethol ac yn dad i Seosamh Máire Pluincéid un o ferthyron Gwrthryfel y Pasg.

## Cefndir
Ganwyd Plunkett ar 3 Rhagfyr 1851 yn 1 Heol Aungier, Dulyn, yr ieuengaf o dri o blant Patrick Joseph Plunkett a'i wraig, Elizabeth, née Noble. George oedd yr unig un o'r tri phlentyn i fyw i dyfu'n oedolyn. Roedd y tad yn adeiladwr llwyddiannus a goludog ac yn gynghorydd dosbarth trefol. Roedd y teulu yn disgyn o Iarll cyntaf Fingall ac yn perthyn yn gyfochrog i'r Sant Oliver Plunkett. Roedd y teulu yn Gatholigion Rhufeinig ac yn genedlaetholwyr.

Derbyniodd Plunkett ei addysg gynradd mewn ysgol yn Nice (lle daeth yn rhugl yn y Ffrangeg a'r Eidaleg), Ysgol y Tadau Oblate yn Upper Mount Street, Dulyn (1863-7), Coleg Clongowes Wood, Swydd Kildare (1867-9), ac o 1872 Prifysgol Dulyn, lle fu'n astudio'r gyfraith. Roedd lwfans hael gan ei dad yn caniatáu iddo bentyrru gwybodaeth am y Dadeni a chelf ganoloesol, wrth ohirio sefyll arholiadau terfynol y gyfraith tan 1884, cafodd ei alw i'r bar yn y Deml Ganol ym 1886.

### Priodas
Priododd Plunkett Josephine Cranny (1858-1944) ar 26 Mehefin 1884. Bu iddynt saith o blant: Philomena (Mimi 1886-1926), Joseph Mary (1887-1916), Mary Josephine (Moya 1889-1928), Geraldine (1891-1986), George Oliver (1894-1944), Josephine Mary Jane (Fiona 1896-1976), a John (Jack 1897-1960). Yn ôl Geraldine doedd yr Iarll a'r Iarlles ddim yn rhieni da, yn amddifadu'r plant o addysg, bwyd a chariad. Yn ei gerdd *Witless* mae Joseph Plunkett yn crybwyll yr un peth:

*When I was but a child* 
*Too innocent and small* 
*To know of aught but love* 
*I knew no love at all*

### Anrhydeddau
Ym 1884 cafodd ei greu'n Iarll Pabaidd gan y Pab Leo XIII am gyfrannu arian ac eiddo i Chwiorydd Mair Fychan, urdd nyrsio Gatholig. Roedd yn Farchog yn Urdd y Bedd Sanctaidd a dyfarnwyd iddo'r anrhydeddau Catholig *Croes Sant Ioan o Lateran* a *Chroes Fawr Seintiau Cyril a Methodius*

## Gyrfa
Ar ei briodas derbyniodd rhodd o dir trefol, daeth ei brif incwm o ddatblygu a rhentu'r tir. Gwasanaethodd fel cyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol y Gwyddorau a'r Celfyddydau, Dulyn; swydd dan nawdd Llywodraeth Prydain o 1907,  hyd ei ddiswyddo am ran ei feibion yn Gwrthryfel y Pasg ym 1916. Ategai at ei incwm trwy ddarlithio ac ysgrifennu.

### Cyhoeddiadau
*Of The Jacobite War in Ireland, 1894
*Sandro Botticelli, 1900; ar y cyd a'r Parch Dr Hogan, FRUI, 
*Pinelli 1904
* Architecture of Dublin (British Assoc. HB, 1908)
*Golygydd M. Stokes; Early Christian Art in Ireland, 1911–1915
* Arrows (Cyfrol o farddoniaeth) 1921
* Echoes Cyfrol o farddoniaeth 1928 
* Introduction to Church Symbolism, 1932
* Art lectures and addresses, 1929–1941
Cyfrannodd lawer o erthyglau i gyfnodolion a chylchgronau Gwyddelig a bu'n olygydd *Hibernia*, cylchgrawn yn cynnig adolygiad o lenyddiaeth a chelf Dulyn rhwng 1882 a 1883.

## Gyrfa wleidyddol 
Roedd yr Iarll Plunkett yn cefnogi plaid genedlaethol Charles Stewart Parnell, *The Irish National League* a safodd fel ymgeisydd i'r blaid ar dri achlysur. Safodd yn etholaeth Canol Tyrone yn etholiad Gyffredinol 1892 gan ddod ar waelod y pôl gyda 1.9% o'r bleidlais. Daeth yn agos i lwyddiant yn etholaeth St Stephen's Green Dulyn, a ymladdodd yn aflwyddiannus fel yr unig ymgeisydd cenedlaetholgar yn etholiad cyffredinol 1895 ac mewn isetholiad yn 1898 gan dorri mwyafrif yr Unoliaethwyr i 138 o bleidleisiau. Galluogodd ei waith yn yr etholaeth i'r blaid genedlaethol unedig Y Blaid Seneddol Wyddelig i gipio'r sedd ym 1900.

Er ei fod wedi sefyll fel ymgeisydd mewn etholiad doedd o ddim yn cael ei hystyried yn genedlaetholwr amlwg. Roedd ei ddiddordebau pennaf yn hyrwyddo'r celfyddydau. Roedd yn gwasanaethu Academi Brenhinol Iwerddon fel is lywydd ym 1907-8 ac eto o 1911 i 1914. Roedd yn aelod o banel dyfarnu Gwobr Llenyddiaeth Nobel, yn Aelod o Gymdeithas Sbaenaidd yr Unol Daleithiau. Roedd yn un o sefydlwyr Academi Genedlaethol Iwerddon, yn llywydd Cymdeithas Cadwraeth yr Iaith Wyddelig ac fe fu yn is-lywydd Gymdeithas Lenyddol Iwerddon, Cymdeithas Clasurol Iwerddon, Y Gyngres Geltaidd a Chyngres Rhyngwladol y Celfyddydau ac yn aelod o Orsedd y Beirdd a Chymdeithas Frenhinol Dulyn.

Trechwyd y Gwrthryfel, cafodd Joseff ei ddienyddio, a chafodd dau fab arall yr Iarll eu dedfrydu i farwolaeth cyn i'r dyfarniad cael ei gymudo i ddeng mlynedd o garchar efo llafur caled. Er na wyddai'r awdurdodau am ei genhadaeth dros y frawdoliaeth, penderfynodd yr awdurdodau i drin teuluoedd y gwrthryfelwyr yn hallt. Collodd yr Iarll ei swydd, cafodd ei ddiarddel o Gymdeithas Frenhinol Dulyn a chafodd ef a'r Iarlles eu halltudio i Rydychen; llwyddodd y ffordd triniwyd ef a'i deulu i'w radacaleiddio a fu'n gweriniaethwr brwd a phybyr am weddill ei oes.

Ym mis Rhagfyr 1916 bu farw James O'Kelly AS Gogledd Roscommon ac enwebwyd yr Iarll i sefyll yn yr isetholiad i ganfod olynydd iddo, dychwelodd i'r Iwerddon yn anghyfreithlon ar 31 Ionawr, ac enillodd y sedd yn hawdd tri diwrnod yn ddiweddarach. Cyhoeddodd y byddai'n ymatal rhag mynychu Senedd San Steffan, cyhoeddwyd ei resymeg mewn llyfryn *Count Plunkett: the man and his message* gan Louis George Reddy (a'r gael i'w ddarllen ar lein.). Sefydlodd Cynghrair Rhyddid i geisio sefydlu gweriniaeth arfaethedig 1916 trwy ymataliaeth, a chynhaliwyd cyfarfod a sefydlodd ffrynt eang rhwng ei gynghrair a grwpiau o genedlaetholwr mwy radical megis Sinn Féin. Ym mis Hydref daeth y ffrynt yn blaid, gan ddefnyddio'r enw Sinn Féin. Bu penderfyniad Plunkett yn un bellgyrhaeddol, gwrthododd y 73 o aelodau Sinn Féin a etholwyd yn etholiad cyffredinol 1918 gymryd eu seddau ac aethant i eistedd fel senedd yr Iwerddon; ac nid yw ASau Sinn Féin o ogledd Iwerddon yn derbyn eu seddau seneddol hyd heddiw.. Ar 17 Ionawr 1919 bu'n llywyddu dros gyfarfod i gynllunio ar gyfer y senedd weriniaethol, Dáil Éireann, ac yn y sesiwn agoriadol y Dáil ar yr 21ain. Y diwrnod olynol penodwyd ef yn weinidog dros faterion tramor gan Cathal Brugha yn ei gabinet dros dro, penodiad a gafodd ei gadarnhau gan Éamon de Valera ar 10 Ebrill. Ar 26 Awst penodwyd Plunkett yn weinidog y celfyddydau, swydd y tu allan i'r cabinet.

Fel gweinidog y celfyddydau bu'n paratoi dathliad i gofio chwe chanmlwyddiant marwolaeth Dante Alighieri, ond cafodd y paratoadau eu cysgodi gan gyhoeddi'r cytundeb gyda Phrydain oedd am rannu'r Iwerddon. Bu Plunkett yn wrthwynebydd i'r cytundeb gan ddweud *nad dros Iwerddon ranedig y bu farw fy mab*. Cadeiriodd y blaid wrth gytundeb, Cumman na Poblachta, a chafodd ei drechu yn yr etholiad cyffredinol mis Mehefin 1922.

Am ei wrthwynebiad i'r cytundeb cafodd Plunkett ei ddalgadw gan Lywodraeth Iwerddon gan gael ei ryddhau ym mis Rhagfyr 1923.

## Marwolaeth
Bu farw Plynkett o gancr a henaint, yn ei gartref, 42 Upper Mount Street, Dulyn yn 96 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion yn llain weriniaethol mynwent Glasnevin, Dulyn, y diwrnod canlynol. Etifeddwyd yr Iarllaeth gan ei ŵyr Joseph Plunkett mab George.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Gwrthryfel y Pasg
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Marwolaethau 1948