open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hen Glochyddion Cymru

Clochyddion eglwys dros y blynyddoedd yw thema'r gyfrol hon: ***Hen Glochyddion Cymru*** gan Pegi Lloyd-Williams. 

Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 15 Ebrill 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Y gyfrol gyntaf o'i bath sy'n mynd ar drywydd hanes clochyddion Cymru, gan esbonio eu swyddogaeth o fewn yr eglwys - oedd yn llawer ehangach na chanu'r gloch yn unig - a chan adrodd sawl hanes am y cymeriadau difyr hyn cyn i'r cof amdanynt ddiflannu.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Cymru Evan Jones

Casgliad o bapurau ar arferion cefn gwlad Cymru yw '''''Cymru Evan Jones: Detholiad o Bapurau Evan Jones, Ty'n-y-Pant, Llanwrtyd''''' gan  Herbert Hughes (Golygydd)  . 

Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 04 Rhagfyr 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o ysgrifau a gwybodaeth ar draddodiadau ac arferion cefn gwlad a gasglwyd gan Evan Jones (1850-1928), Ty'n-y-pant, Llanwrtyd, Powys.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Llanwrtyd
Categori:Llyfrau am hanes Powys
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Moelfre a'r Môr - Ffarwel i'r Grassholm Gribog

Llyfr sy'n ymwneud â hanes morwriaeth Ynys Môn yw '''''Moelfre a'r Môr: Ffarwel i'r Grassholm Gribog''''' gan Robin Evans   . 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 25 Tachwedd 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae pentref Moelfre, ar arfordir dwyreiniol Môn, yn un o gymunedau morwrol mwyaf adnabyddus Cymru. Ceir yn y gyfrol hon agweddau ar ddwy ganrif o hanes cymuned forwrol Gymreig pentref Moelfre a phlwyf Llanallgo rhwng 1750 a 1950.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Prifysgol Bangor, 1884-2009

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Prifysgol Bangor yw ***Prifysgol Bangor, 1884-2009*** gan David Roberts. 
Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 20 Hydref 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol sy'n adrodd hanes un o sefydliadau addysg uwch pwysicaf Cymru, o'i ddechreuad yn 1884 fel Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, i'w dyddiau fel Prifysgol Cymru, Bangor, a'i ben-blwydd yn 125 oed yn 2009. Mae fersiwn Saesneg hefyd ar gael.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Prifysgol Bangor
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Lloffion Llŷn

Cipolwg ar orffennol bywyd pentrefol Llŷn a'i chymeriadau amryliw yw ***Lloffion Llŷn*** gan W. Arvon Roberts. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 14 Hydref 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Detholiad o ryddiaith, barddoniaeth a cherddoriaeth o hen bapurau newydd a chyfnodolion. Cyfle i gael cipolwg ar orffennol bywyd pentrefol Llŷn a'i chymeriadau amryliw, un o'r ardaloedd hynotaf a mwyaf Cymreig yng Nghymru.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am Lŷn
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Plentyndod yng Nghymru

Cipolwg ar fywyd plant drwy'r oesau yw ***Plentyndod yng Nghymru*** gan Emma Lile, Gerallt Nash a Lisa Tallis   Elin ap Hywel. 

Llyfrau Amgueddfa Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 28 Mehefin 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cipolwg ar fywyd plant drwy'r oesau drwy gyfrwng gwrthrychau a delweddau o gasgliadau Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru. Ceir 29 llun lliw ac 20 llun du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Plentyndod
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Olrhain Hanes Bro a Theulu

Cyfrol sy'n egluro'r prif ffynonellau sydd ar gael i'r sawl sy'n dymuno olrhain hanes bro a theulu yw ***Olrhain Hanes Bro a Theulu*** gan Rheinallt Llwyd a D. Huw Owen (Golygyddion). 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 18 Tachwedd 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Arweinlyfr i ffynonellau hanes lleol ac achau teulu. Amcan y gyfrol hon - y gyntaf o'i bath yn y Gymraeg - yw cynnig rhagarweiniad cyffredinol i'r prif ffynonellau sydd ar gael i'r sawl sy'n dymuno olrhain hanes bro a theulu yng Nghymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Achyddiaeth
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Llunio Cymru

Llyfr sy'n darlunio'r newid a welwyd yn nhirlun Cymru yw ***Llunio Cymru*** gan John Davies. 
Cadw a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 13 Awst 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyflwyniad darluniadol i'r newid a welwyd yn nhirlun Cymru o'r cyfnod cyn-hanesyddol hyd heddiw, mewn perthynas â datblygiadau cymdeithasol, diwydiannol a gwleidyddol. Ceir dros 250 o ffotograffau lliw a du-a-gwyn, mapiau a diagramau.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Achub Eglwys Sant Teilo: Ailgodi Adeilad Canoloesol

Llyfr am ailgodi Eglwys Sant Teilo yn Sain Ffagan ***Achub Eglwys Sant Teilo: Ailgodi Adeilad Canoloesol*** gan  Mari Gordon a Gerallt D. Nash (Golygyddion). 
Llyfrau Amgueddfa Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 30 Ebrill 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol gydag oddeutu 24,000 o eiriau a chant o luniau lliw llawn am Eglwys Sant Teilo. Ceir yma stori'r adnewyddu yn Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Amgueddfa Werin Cymru
Categori:Hanes Abertawe
Categori:Llyfrau am Abertawe
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Cof Cenedl XXIV

Cyfrol yn y gyfres *Cof Cenedl* yw ***Cof Cenedl XXIV: Ysgrifau ar Hanes Cymru***, wedi'i olygu gan  Geraint H. Jenkins. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 12 Chwefror 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol arall mewn cyfres ar gyfer pawb sy'n ymddiddori yn hanes Cymru. Dyma'r gyfrol olaf yn y gyfres hon.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Rhag Ofn Ysbrydion

Llyfr am ysbrydion yn Nyfed yw ***Rhag Ofn Ysbrydion: Chwilio am y Gwir am Straeon Ysbryd*** gan J. Towyn Jones. 
Cymdeithas Lyfrau Ceredigion a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 28 Hydref 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth o dystiolaeth ddogfennol a thystiolaeth llygad-dystion am ymweliadau honedig gan ysbrydion yn Nyfed yn bennaf gan awdur a gyfunodd ei ddyletswyddau yn weinidog yr Efengyl gydag ymchwil brwd i gefndir nifer o straeon ysbryd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysbrydion
Categori:Hanes Dyfed
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Beirdd y Rhos

Hanes beirdd Rhoshirwaun yw ***Beirdd y Rhos*** gan Catherine M. Roberts. 
Gwasg y Bwthyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Tachwedd 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn y gyfrol mae yma beth o hanes gymeriadau gwledig, diymhongar ond eang eu gorwelion, a roddodd sail i'r traddodiad barddol yn Rhoshirwaun.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau am Lŷn
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
A'u Bryd ar Ynys Enlli

Cyfrol am Ynys Enlli a'r traddodiad o bererindota yw '''''A'u Bryd ar Ynys Enlli''''' gan Enid Roberts. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 02 Medi 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol am Ynys Enlli a'r traddodiad o bererindota - hanes, crefydd, myth a chwedl mewn cyfanwaith difyr, darllenadwy. Argraffiad newydd; cyhoeddwyd gyntaf yn 1993.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am Lŷn
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Categori:Pererindodau
Rhestr o SoDdGA ym Mhowys

Safle natur sy'n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd Prydain yw Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (neu SoDdGA; *SSSI* yn Saesneg) a chânt eu dosbarthu i Ardaloedd Ymchwil. Mae pob SoDdGA yn dynodi safle sydd â bywyd gwyllt bregys (planhigion, anifeiliaid prin), daeareg neu forffoleg arbennig neu gyfuniad o'r ddau hyn: natur gwyllt a nodweddion daearegol. Yn 2006 roedd 1,019 SoDdGA yng Nghymru: cyfanswm o 257,251 hectar (12.1% o holl arwynebedd Cymru).

Datblygwyd y dull hwn o glystyru SoDdGAau rhwng 1975 a 1970, yn wreiddiol gan y *Nature Conservancy Council (NCC)*, gan gadw at ffiniau Deddf Llywodraeth Leol 1972. Cadwyd at ffiniau siroedd Lloegr ond yng Nghymru cymhlethwyd y sefyllfa drwy ychwanegu cynghorau dosbarth at rai siroedd a rhannu eraill. Unwyd Canol a De Morgannwg, holltwyd Gwynedd a Phowys ac unwyd Llanelli gyda Gorllewin Morgannwg.

Ers 1972 cafwyd llawer o ailenwi, uno a rhannu siroedd, cynghorau dosbarth a chymuned. Er mwyn symlhau'r ardaloedd hyn, ailddiffiniwyd hwy gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 yn Ebrill 1996.

Mae Ardal Ymchwil Brycheiniog, bellach, o fewn Ardal Ymchwil Powys.

## Rhestr o rai o Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys
## Cyfeiriadau

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
SoDdGA ym Mhowys
Mastermind Cymru

Cwis deledu yw ***Mastermind Cymru*** wedi ei seilio ar y rhaglen deledu Saesneg o’r un enw *Mastermind*. Darlledwyd am y tro cyntaf yn Hydref 2006 a'r cyflwynydd oedd Betsan Powys.

Ar ôl seibiant o 11 mlynedd, cyhoeddwyd bod cyfres newydd ar y gweill. Darlledwyd y bennod gyntaf yn Rhagfyr 2020. Fe ddaeth Powys yn ôl i gyflwyno.

## Penodau
### Cyfres Gwreiddiol (2006-07)
### Cyfres Plant (2008-09)
### Cyfres Enwogion (2006-09)
### Cyfres Newydd (2020-21)
## Enillwyr
*2006:Emyr Rhys Jones (Pwnc arbenigol:Hanes yr Eurovision Song Contest o 1956-1990)
*2007:Siôn Aled Owen (Bywyd a barddoniaeth Goronwy Owen)

## Enillwyr Mastermind Plant Cymru
*2008:Seren (Llyfrau St Clears gan Enid Blyton)
*2009:Joseff (C'mon Midffild!)

## Enillwyr Enwogion Mastermind
*2006:Gary Slaymaker (Ffilmiau Rocky)
*2007:Branwen Gwyn (Ffilmiau Richard Curtis)
*2008:Dafydd Du (Hanes Clwb Pêl-droed Llanberis)
*2009:Maria Pride (Ffilmiau arswyd Saw)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2006
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Sioeau gêm
Ffynnon Llyffant

250px|bawd|Ffynnon Llyffant

Llyn bychan yn Y Carneddau, Eryri, yw **Ffynnon Llyffant** (weithiau ***Llyn Llyffant***). Fe'i lleolir mewn cwm creigiog uchel yng nghymuned Caerhun yn Sir Conwy.

Ffynnon Llyffant yw llyn uchaf Cymru. Mae'n sefyll 2800 troedfedd (tua 815 meter) i fyny ar lethrau dwyreiniol Carnedd Llywelyn.

Dyma brif darddle Afon Eigiau, sy'n llifo i lawr Cwm Eigiau ac i mewn i Lyn Eigiau. Ar ei ffordd mae'n cael ei bwydo gan ffrydiau llai sy'n llifo i lawr o lethrau Foel Grach, Carnedd Llywelyn a Phen yr Helgi Du. Ceir olion nifer o hen chwareli llechi yn is i lawr y cwm.

## Cyfeiriadau
Categori:Llynnoedd Conwy
Categori:Caerhun
Categori:Eryri
Llyn y Gaseg Fraith

Llyn bychan yn Eryri yw **Llyn y Gaseg Fraith** (ceir sawl amrywiad ar yr enw, e.e. *Llyn Caseg Fraith*, *Llyn Caseg-Fraith*). Fe'i lleolir yn y Glyderau rhwng Foel Goch i'r dwyrain a Glyder Fach i'r gorllewin, ger Capel Curig yn Sir Conwy, yn agos iawn i'r ffin rhwng Conwy a Gwynedd.
250px|bawd|chwith|Llyn y Gaseg-fraith o'r llwybr i'r Glyder Fach

Mae'r llyn ar lwyfandir uchel sy'n cael ei groesi gan Lwybr y Chwarelwyr, sy'n cysylltu Nant Ffrancon a Phen-y-Gwryd. Dyma'r llwybr byddai chwarelwyr o ardal Bethesda yn cerdded bob wythnos i gyrraedd chwareli Llyn Llydaw ger yr Wyddfa.

## Cyfeiriadau
Categori:Capel Curig
Categori:Eryri
Gaseg-fraith
Rhestr o SoDdGA yng Ngorllewin Morgannwg

bawd|

Mae'r "Ardal Ymchwil" yma'n cynnwys rhannau o dair sir: Castell-nedd Port Talbot, Abertawe a Sir Gaerfyrddin:

## Castell-nedd Port Talbot
## Abertawe
## Powys
## Cyfeiriadau

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
SoDdGA yng Ngorllewin Morgannwg
Rheilffordd Fforest y Ddena

Mae **Rheilffordd Fforest y Ddena** (Saesneg: *Dean Forest Railway*) yn rheilffordd sy'n rhedeg am 4.25 milltir neu 7&nbsp;km, rhwng Lydney, Whitecroft a Parkend, yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr.  Ac eto mae'r tren wedi gwasenaethau yn y coed rhif enw Fforest y Ddena.

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Lydney

## Dolenni allanol
*  *Gwefan swyddogol

Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Cludiant yn Swydd Gaerloyw
Fforest y Ddena
Llwybrau Cenhedloedd

Llyfr sy'n ymwneud â'r Dsalagi (neu'r *Cherokee*) gan Jerry Hunter yw '''''Llwybrau Cenhedloedd: Cyd-Destunoli'r Genhadaeth Gymreig i'r Tsalagi'''*. 
Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Y Meddwl a'r Dychymyg Cymreig'' a hynny ar 22 Mawrth 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma gyfrol sy'n craffu ar ddeunydd mewn tair iaith - y Gymraeg, y Saesneg a'r iaith Dsalagi (Cherokee) - a hynny wrth drafod gwahanol agweddau ar genhadaeth dau Fedyddiwr Cymreig a fu'n byw ac yn gweithio gyda'r genedl frodorol honno yn America.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Categori:Tsierocî
Dim Byd

Rhaglen comedi sgetsh ar S4C yw ***Dim Byd***.

Fe enillodd wobr BAFTA Cymru ar gyfer y Rhaglen Cerddoriaeth ac Adloniant orau yn 2014 a'r Rhaglen Blant Orau yn 2012.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Dim Byd  ar wefan S4C

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2011
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Hanes UCAC 1990-2010

Hanes Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru yw ***Hanes UCAC 1990-2010*** gan Hefin Mathias. 

Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 26 Ebrill 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hanes Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru o 1990 i 2010, cyfnod o newid mawr yng ngwleidyddiaeth ac addysg Cymru a chyfnod a lewyrch i'r Undeb a lwyddodd i ddyblu maint ei haelodaeth.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am addysg yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 21ain ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Categori:Undebau llafur
Krampus

[bawd|400px|Krampus a [Sant Nicolas yn ymweld â chartref Fiennaidd ym 1896]]
Mae **Krampus** yn greadur anifeilaidd dychmygol sy'n ymddangos mewn llên gwerin Ewropeaidd. Yn ôl llên gwerin, cosba blant sy'n camymddwyn yn ystod cyfnod y Nadolig. Gellir cymharu hyn â Sant Nicolas (neu Siôn Corn), sy'n gwobrwyo plant da ag anrhegion. Dywedir i Krampus ddal plant drwg iawn yn ei sach a'u mynd â nhw i'w loches.

Portreadir Krampus yn greadur anifeilaidd, fel arfer yn gythraulaidd yn ei olwg. Mae ganddo'i darddiadau cyn-Gristnogol yn llên gwerin Almaenaidd; er hynny, mae ei ddylanwad y tu hwnt i ffiniau'r Almaen. Mae'n draddodiad i ddynion ifainc wisgo fel Krampus yn Awstria, de Bafaria, Talaith Bolzano, gogledd Friuli,  Hwngari, Slofenia a Croatia yn ystod wythnos gyntaf mis Rhagfyr, yn enwedig noswaith pumed mis Rhagfyr (noswyl Dydd Gŵyl Nicholas mewn llawer o eglwysi), a chrwydro'r strydoedd dan godi ofn ar blant gyda chadwynau a chlychau rhydlyd. Gellir gweld Krampus ar gardiau cyfarchion o'r enw *Krampuskarten* (Cardiau Krampus). Mae llawer o enwau ar Krampus, yn ogystal ag amrywiadau rhanbarthol.

Categori:Llên gwerin Gristnogol
Categori:Cymeriadau'r Nadolig
Categori:Cythreuliaid
Categori:Mytholeg Gristnogol
The Widowing of Mrs Holroyd

Drama gan y dramodydd o Sais  D.H. Lawrence ydy ***The Widowing of Mrs Holroyd***. Fe'i hysgrifennwyd yn 1911 a chyhoeddwyd fersiwn ddiwygiedig ohoni yn 1914. Dramateiddiad o stori fer Lawrence Odour of Chrysanthemums ydyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1914
Creigiau Gwineu

Bryn yng Ngwynedd gyda bryngaer ar ei gopa yw **Creigiau Gwineu**. Fe'i lleolir ger pentref Rhiw yn ardal penrhyn Llŷn.

## Bryngaer
Bryngaer fychan o gyfnod y Celtiaid sy'n dyddio yn ôl pob tebyg o Oes yr Haearn, cyn dyfodiad y Rhufeiniaid yw bryngaer Creigiau Gwineu. Yn y cyfnod hwnnw roedd penrhyn Llŷn yn cael ei drigiannu gan lwyth Celtaidd y Gangani. Ceir mur o gerrig o'i hamgylch gyda mur mewnol sy'n ei rhannu'n ddwy ran. Saif y brif fynedfa mewn ceunant naturiol ar ei hochr orllewinol.

Amgylchynir y gaer gan rwydwaith o gaeau cynhanesyddol gyda olion canoloesol drostynt hefyd.

## Cadwraeth
Nid yw'r fryngaer hon wedi ei chofrestru gan Cadw (gweler Rhestr o fryngaerau wedi'u cofrestru).

250px|bawd|dim|Prif fynedfa bryngaer Creigiau Gwineu
250px|bawd|dim|Mur o fewn bryngaer Creigiau Gwineu

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Gwarchodfa Natur Rhydymwyn

bawd|260px
bawd|260px
Mae **Gwarchodfa Natur Rhydymwyn** ym mhentref Rhydymwyn, Sir y Fflint. 35 hectar (84 erw) yw maint y safle ac mae'n cynnwys adfeilion Gwaith y Dyffryn, a oedd yn ffatri cynhyrchu arfau cemygol yn ystod r Ail Ryfel Byd ac yma hefyd ymchwiliwyd i ddatblygiad arfau atomig. Mae Afon Alyn yn llifo drwy'r safle. Daeth y safle'n warchodfa natur yn 2004. DEFRA ydy'r perchnogion, ac mae angen caniatâd cyn ymweld â'r safle hyd yn oed heddiw.

Mae dros 1400 o rywogaethau ar y safle, gan gynnwys amrywiaeth o ffwng a phlanhigion, adar megis Cnocell Fraith Fwyaf, Ysgrech y Coed, boncath, Titw'r Wern, Cigfran a Llinos bengoch fechan. Mae 639 math o anifeiliaid di-asgwrn-cefn, 24 o famaliaid, megis mochyn daear, llygoden, dwrgi, ffwlbart  ac ystlum, a 5 amffibiad a 3 ymlusgiad.

Rheolir y warchodfa gan  Fywyd Gwyllt Gogledd Ddwyrain Cymru. Trefnir cyrsiau am adnabod anifeiliaid di-asgwrn-cefn ar y safle., mae cyrsiau ar greu basgedi, ac mae COFNOD wedi cynnal 'Bioblitz'i weld cymaint o greaduriaid a phosib mewn diwrnod. Mae'r warchodfa'n addas i'r anabl, oherwydd y rhwydwaith o ffyrdd wedi creu i wasanaethu'r hen ffatri.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Tudalen Rhydymwyn ar wefan Bywyd Gwyllt Gogledd Ddwyrain Cymru 

Categori:Daearyddiaeth Sir y Fflint
Categori:Gwarchodfeydd natur yng Nghymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir y Fflint
Categori:Adeiladau diwydiannol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Rhestr o SoDdGA yn y Preseli a De Penfro

bawd|
Safle natur sy'n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd Prydain yw Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (neu SoDdGA; *SSSI* yn Saesneg) a chânt eu dosbarthu i Ardaloedd Ymchwil. Mae pob SoDdGA yn dynodi safle sydd â bywyd gwyllt bregys (planhigion, anifeiliaid prin), daeareg neu forffoleg arbennig neu gyfuniad o'r ddau hyn: natur gwyllt a nodweddion daearegol. Yn 2006 roedd 1,019 SoDdGA yng Nghymru: cyfanswm o 257,251 hectar (12.1% o holl arwynebedd Cymru).

Datblygwyd y dull hwn o glystyru SoDdGAau rhwng 1975 a 1970, yn wreiddiol gan y *Nature Conservancy Council (NCC)*, gan gadw at ffiniau Deddf Llywodraeth Leol 1972. Cadwyd at ffiniau siroedd Lloegr ond yng Nghymru cymhlethwyd y sefyllfa drwy ychwanegu cynghorau dosbarth at rai siroedd a rhannu eraill. Unwyd Canol a De Morgannwg, holltwyd Gwynedd a Phowys ac unwyd Llanelli gyda Gorllewin Morgannwg.

Ers 1972 cafwyd llawer o ailenwi, uno a rhannu siroedd, cynghorau dosbarth a chymuned. Er mwyn symlhau'r ardaloedd hyn, ailddiffiniwyd hwy gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 yn Ebrill 1996.

Mae safleoedd '*Preseli a De Penfro*, bellach yn Sir Benfro:

## Cyfeiriadau

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
SoDdGA ym Mhenfro
Achau (llyfr)

Llyfr sy'n ymwneud ag achau rhai o brif deuluoedd Powys a Gwynedd yw ***Achau Rhai o Deuluoedd Hen Siroedd Caernarfon, Meirionnydd a Threfaldwyn*** gan T. Ceiri Griffith. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 29 Awst 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Rhestr gynhwysfawr o achau teuluoedd o ardaloedd sy'n ymestyn o Ben Llŷn, trwy Feirionnydd i Faldwyn, gyda mynegai trylwyr, tablau a mapiau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Achyddiaeth
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am hanes Powys
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Meirionnydd
Categori:Sir Gaernarfon
Categori:Teuluoedd o Gymru
Polisi un plentyn

bawd|dde|Arwydd wrth y llywodraeth ym maestref Tangshan: "Ar gyfer cenedl bŵerus a llewyrchus a theulu hapus, cynlluniwch eich teulu os gwelwch yn dda."
Polisi rheoli poblogaeth yng Ngweriniaeth Tsieina yw'r **polisi un plentyn**, neu'r **polisi cynllunio teuluol** fel y'i gelwid yn swyddogol,. Ystyria nifer o ddemograffwyr y term polisi "un plentyn" yn gamenw, am fod gan y polisi nifer o eithriadau: gall teuluoedd gwledig gael ail blentyn os yw'r plentyn cyntaf yn ferch neu'n anabl, ac nid yw lleiafrifoedd ethnig yn cael eu cynnwys o dan y ddeddfwriaeth. Caniateir i deuluoedd lle nad oes gan y fam na'r tad siblingiaid gael dau blentyn. Eithrir trigolion yr Ardaloedd Gweinyddol Arbennig yn Hong Cong a Macau, yn ogystal ag estronwyr sy'n byw yn Tsieina. Yn 2007, amcangyfrifir fod 35.9% o boblogaeth Tsieina o dan reolaeth y polisi hwn. Yn Tachwedd 2013, cyhoeddodd llywodraeth Tsiena y byddent yn llacio'r ddeddfwriaeth ymhellach drwy ganiatáu i deuluoedd gael dau blentyn os yw un o'r rhieni'n unig blentyn. Amcangyfrifa demograffwyr fod y polisi wedi atal 200 miliwn o enedigaethau rhwng 1979 a 2009. Ystyrir y polisi yn ddadleuol yn Tsieina a thu hwnt oherwydd y dull y caiff y polisi ei weithredu ac oherwydd pryderon ynglŷn â chanlyniadau cymdeithasol negyddol. Mae'r polisi wedi cael ei gysylltu â chynnydd yn y nifer o erthyliadau gorfodol, babanladdiad benywaidd, a than-adrodd genedigaethau benywaidd, ac awgryma rhai taw dyma yw'r rheswm tu ôl anghydbwysedd rhyw Tsieina. Fodd bynnag, dangosodd arolwg a wnaed gan Ganolfan Ymchwil Pew yn 2008 fod 76% o boblogaeth Tsieina yn cefnogi'r polisi.

Gweinyddir y polisi ar lefel rhanbarthol trwy roi dirwyon yn seilieidg ar incwm y teulu a ffactorau eraill. Ceir "Comisiynau Poblogaeth a Chynllunio Teuluol" (计划生育委员会) ar bob lefel o lywodraeth er mwyn hybu ymwybyddiaeth, cofrestru a chwblhau gwaith ymchwilio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cynllunio teuluol yn Tsieina
* Genedigaethau anghyfreithlon ac erthyliadau cyfreithlon &nbsp;– achos Tsieina 

Categori:Polisi un plentyn
Aelodau pedwerydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Dyma restr **Aelodau Cynulliad a etholwyd i bedwaredd Cynulliad Cenedlaethol Cymru** yn etholiadau 2011.

## Cyfansoddiad y Cynulliad
Nodir plaid/pleidiau llywodraethol gan fwledi (•)

## Aelodau yn ôl plaid
* Etholwyd mewn is-etholiad yn Awst 2013 i gadw sedd Plaid Cymru Ieuan Wyn Jones.

## Cyfeiriadau
Trydydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddion
Gwynfor Pierce Jones

Hanesydd o Gymru oedd **Gwynfor Pierce Jones** (Medi 1953 – 24 Rhagfyr 2013) oedd yn arbenigo ar ddiwydiant llechi gogledd Cymru.

## Llyfryddiaeth 
* *Cwm Gwyrfai: The Quarries of the North Wales Narrow Gauge and the Welsh Highland Railways* (ar y cyd ag Alun John Richards; 2004)
* *Chwarelyddiaeth Dyffryn Nantlle* (2008)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Wynedd
Pont-y-Pair

Pont hynafol ar Afon Llugwy yn Eryri yw **Pont-y-Pair**. Mae'n sefyll yng nghanol pentref Betws-y-Coed yn Sir Conwy. Mae'r enw yn cyfeirio at y "pair" o ddŵr oddi tanodd lle mae Afon Llugwy yn ymgasglu ar ôl disgyn rhwng y creigiau. Mae'n cludo'r ffordd B5106 (Conwy - Betws-y-Coed) dros yr afon i gyffordd ar yr A5.

Rhywbryd yn y 15g, efallai, codwyd pont gerrig dros Afon Llugwy yn y man lle ceir pentref Betws-y-Coed (dim ond yr eglwys ac ychydig o dai oedd yno yn y 15g). Fe'i priodolir gan rai i'r pensaer Cymreig Inigo Jones weithiau, ond mae hi'n hŷn na hynny.

Mae gan y bont gerrig hon bump bwa, gyda'r un sydd yn ei chanol yn rhychwantu'r geunant ddofn islaw. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

Mae Pont-y-Pair yn denu nifer o bobl yn yr haf ac mae rhai pobl yn neidio i'r afon o'r bont neu o'r creigiau yn ei hymyl.

[300px|bawd|dim|Pont-y-Pair tua 1800, gan [Paul Sandby]]

## Gweler hefyd
*Pont Waterloo
*Rhaeadr Ewynnol

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 15fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Categori:Betws-y-Coed
Pair
Llyn Sarnau

Llyn bychan yng nghymuned Betws-y-Coed, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llyn Sarnau**. Saif ym Mharc Cenedlaethol Eryri yng Nghoedwig Gwydyr tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o bentref Betws-y-Coed. Arwynebedd: 3 acer.

Ceir tir corsiog o gwmpas y llyn. Ychydig i'r dwyrain ceir llyn bychan iawn gyda ffordd goedwigaeth yn rhedeg rhyngddo a Llyn Sarnau.

Mae'r ffordd sy'n cysylltu'r Tŷ Hyll ar ffordd yr A5 â'r B5106 ger Trefriw yn mynd heibio i ben gogleddol y llyn wrth ddringo i Nant Bwlch yr Haearn. Tua hanner milltir i'r de ceir Llyn Pencraig.

[250px|bawd|dim|Llyn Sarnau gyda [Moel Siabod]]

## Cyfeiriadau
Categori:Betws-y-Coed
Sarnau
Llyn Pencraig

Llyn bychan yn Eryri yw **Llyn Pencraig**. Saif yng Nghoedwig Gwydyr tua 1.5 milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Betws-y-Coed yn Sir Conwy. Arwynebedd: 5 acer.

Mae'r ffordd sy'n cysylltu'r Tŷ Hyll ar yr A5 a'r B5106 ger Trefriw yn mynd heibio tua 250 meter o ben gorllewinol y llyn wrth ddringo i Nant Bwlch yr Haearn. Tua hanner milltir i'r gogledd ceir Llyn Sarnau.

## Cyfeiriadau
Categori:Betws-y-Coed
Pencraig
Llyn y Coryn

Llyn bychan yn Eryri yw **Llyn y Coryn**. Saif ym mhen de-ddwyreiniol cadwyn y Carneddau ychydig dros 1 filltir i'r gogledd o bentref Capel Curig yn Sir Conwy.

Saif y llyn bychan hwn ger y bwlch rhwng bryniau Crimpiau, i'r gogledd, a Chlogwyn Cigfran i'r de.

Gellir dringo i'r llyn trwy ddilyn llwybr o Gapel Curig sy'n mynd heibio iddo i gyrraedd copa Crimpiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Capel Curig
Coryn
Gorsaf reilffordd Eneu'r-glyn a Pharc Churchill

Mae '''gorsaf reilffordd Eneu'r-glyn a Pharc Churchill'* (Saesneg: *Energlyn & Churchill Park'') yn gwasanaethu ardaloedd Eneu'r-glyn a Pharc Churchill yng Nghaerffili, Cymru. Mae gwasanaethau teithwyr yn cael eu darparu gan Trafnidiaeth Cymru.

Agorwyd yr orsaf ar 8 Rhagfyr 2013.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Eneu'r-glyn a Pharc Churchill
Ned Vizzini

Awdur llyrau i bobl ifanc o'r Unol Daleithiau oedd **Edison Price "Ned" Vizzini** (4 Ebrill 1981 – 19 Rhagfyr 2013). Mae ei nofel ''It's Kind of a Funny Story'' (2006) yn seiliedig ar ei brofiad o iselder ysbryd. Yn 2013 bu farw trwy hunanladdiad pan neidiodd oddi ar do tŷ ei rieni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl o Brooklyn
Ffrwydradau Volgograd, Rhagfyr 2013

Dau achos o hunanfomio yn ninas Volgograd yn ne Rwsia oedd **ffrwydradau Volgograd ar 29 a 30 Rhagfyr 2013**. Tarodd yr hunanfomiwr cyntaf orsaf reilffordd Volgograd am 12:45 amser lleol ar 29 Rhagfyr gan ladd 18 o bobl ac anafu o leiaf 44. Y diwrnod wedyn, ffrwydrodd bws trydan am 8:30 gan ladd 16 o bobl ac anafu o leiaf 41. Ni wyddys pwy oedd tu ôl i'r ymosodiadau, ond credir taw ymwahanwyr Tsietsniaidd, o bosib Emiraeth y Cawcasws, ydynt yn ceisio amharu ar Gemau Olympaidd y Gaeaf 2014 yn Sochi.

## Cyfeiriadau 
Categori:2013
Categori:Oblast Volgograd
Categori:Terfysgaeth yn Rwsia
Antoine Lavoisier

Cemegydd o Ffrainc oedd **Antoine-Laurent Lavoisier** (26 Awst 1743 – 8 Mai 1794). Cafodd ei ddienyddio yn ystod y Chwyldro Ffrengig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemegwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1743
Categori:Marwolaethau 1794
Categori:Pobl o Baris
Percy Pig

Brand o losin mewn siâp wyneb mochyn yw **Percy Pig** a werthir gan Marks & Spencer. Gwerthir mwy na 10&nbsp;miliwn o fagiau o Percy Pigs y flwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwyniadau 1992
Categori:Melysion
Ana Beatriz Barros

Model o Frasil yw **Ana Beatriz Barros** (ganwyd 29 Mai 1982).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Modelau o Frasil
Categori:Pobl o Minas Gerais
Syco

Menter rhyngwladol ar y cyd rhwng Simon Cowell a Sony Music Entertainment ydy **Syco Entertainment**, a adwaenir weithiau fel **Syco**. Ffocysa'r cwmni ar gynhyrchu a marchnata cynnwys cerddorol, teledu, ffilm a digidol. Cyfloga'r cwmni weithwyr mewn dros 50 o swyddfeydd yn Llundain a Los Angeles a rheola nifer o frandiau teledu a cherddoriaeth blaenllaw trwy ei bartneriaeth gyda labelau Sony Music a chynhyrchiadau teledu, gyda FremantleMedia fwyaf amlwg. Mae Simon Cowell a Sony Music Entertainment yn berchen ar 50% o'r busnes yr un. Charles Garland, cyn-brif swyddog cwmni Simon Fuller, *19 Entertainment* yw'r Prif Weithredwr Rhyngwladol, ac sy'n gyfrifol am weithrediadau o ddydd-i-ddydd y cwmni. Mae'r biliwnydd adwerthu, Syr Philip Green, sydd yn ffrind agos i Cowell, yn gweithio fel cynghorydd i'r cwmni. Mae Karren Brady hefyd yn cynghori'r cwmni.

### Cynhyrchiadau ar hyn o bryd
* *The X Factor* (2004–presennol)
* *The Xtra Factor* (2004–presennol)
* ''America's Got Talent* (2006–presennol)
* *Britain's Got Talent* (2007–presennol)
* *Britain's Got More Talent* (2007–presennol)
* *The X Factor USA* (2011–presennol)
* *Food Glorious Food* (2013)
* * One Direction: This Is Us ffilm 3D (rhyddhawyd 30 Awst, 2013)

## Dolenni allanol
* Syco Tv at IMDb

Categori:Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Rhedynach teneuwe

Tyf **Rhedynach teneuwe** neu **redynach teneuwe Tunbridge** (*Hymenophyllum tunbrigense*) ar greigiau cysgodol gwlybion, ac weithiau ar foncyffion coed. Mae'n perthyn i'r genws *Hymenophyllum*, genws o redyn yn nheulu *Hymenophyllaceae*. Fe'i ceir yn bennaf yng Ngogledd-Orllewin Cymru, ond hefyd mewn ambell le yn Sir Benfro ac yma ac acw trwy Dde-Cymru. O fewn Ynysoedd Prydain tyf yn bennaf yn y gorllewin. Yn Ewrop mae iddi ddosbarthiad sy'n dilyn yr Iwerydd, gyda phoblogaethau bychain yn yr Almaen, Ynys Cors a chanolbarth yr Eidal. Tyf hefyd o gwmpas y byd: Cenia, De Affrica, Twrci, De Carolina, Canolbarth America, Awstralia a Seland Newydd.
bawd|chwith|**Rhedynach teneuwe**

Mae iddi ffrondiau (2.5 - 11.5&nbsp;cm o hyd), mae'n wyrddlas a bron yn dryloyw. Dim ond un redynen arall yng Nghymru sy'n debyg iddi, sef Rhedynach teneuwe Wilson (*Hymenophyllum wilsonii*). Y nodwedd amlycaf er mwyn gwahaniaethu rhwng y ddwy rywogaeth yw gwefysau danheddog ar frig yr Indusium, sy'n amlwg iawn o dan chwydd wydr.

## Safleoedd yng Nghymru
*Cwm Dulyn
*Clogwyn y Garreg
*Coed Cae Dafydd
*Ceunant, Llanberis
*Cwm Cynfal
*Ynys Gybi
*Cerrig y Rhwydwr
*Llyn Eiddew-Mawr

## Gweler hefyd
*Rhestr o SDdGA yn Nwyrain Gwynedd
*Rhestr o SoDdGA yng Ngorllewin Gwynedd

## Llyfryddiaeth
*Welsh Ferns, G. Hutchinson a B.A.Thomas, 1996. ISBN 07200 04 35 7
*A Natural History of Britain's Ferns, Christopher N.Page, 1988, ISBN 0002193825

## Cyfeiriadau
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Rhedyn
Seicometreg

Math o brofi seicolegol yw **seicometreg** a ddefnyddir i fesur gwybodaeth, galluoedd, agweddau meddwl, a nodweddion personoliaeth a hynny drwy holiaduron, profion, ac asesiadau. Mae nifer o fusnesau a sefydliadau llywodraethol yn defnyddio profion seicometrig wrth recriwtio gweithwyr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Asesiad a gwerthusiad addysgol
Categori:Profi seicolegol
Categori:Seicoleg addysgol
Categori:Seicoleg gymhwysol
Profi seicolegol

Y defnydd o brofion i fesur ymddygiad, galluoedd, a phroblemau seicolegol yw **profi seicolegol**.

## Gweler hefyd 
* Seicometreg

## Cyfeiriadau 

Seicolegol
Categori:Seicoleg
Club Nacional de Football

Mae **Clwb Cenedlaethol Pêl-droed** (sbaeneg: *Club Nacional de Football*) yn glwb pêl-droed o Montevideo, Wrwgwái, sy'n chwarae yn Primera División Uruguay (Uwch Gynghrair Wrwgwái). Ymunodd y clwb â'r gynghrair yn 1901, ac ennill y gynghrair am y tro cyntaf yn 1902. Fe'i ffurfwyd ym 1899, pan unwyd clybiau *Montevideo Football Club* (Clwb Pêl-droed Montevideo) ac *Wrwgwái Athletic Club* (Clwb Athletau Wrwgwái). Mae'r clwb yn chwarae yn stadiwm *Gran Parque Central*.

Y clwb oedd sylfaen Tîm Cenedlaethol Wrwgwái a enillodd y Gemau Olympaidd yr Haf yn 1924 a 1928, a Chwpan y Byd cyntaf erioed ym 1930.

Maent wedi ennill pedwar deg chwech pencampwriaethau cenedlaethol, ac un ar hugain o gystadlaethau rhyngwladol swyddogol, gan gynnwys tri *Cwpan Rhyng-gyfandirol* (cystadleuaeth rhwng pencampwyr De America ac Ewrop), tri *Cwpan Libertadores *, dwy *Gwpan Rhyng-americanaidd* ac un *Recopa De America*.

## Anrhydeddau 
* **Pencampwriaeth Genedlaethol (49)**: 1902, 1903, 1912, 1915, 1916, 1917, 1919, 1920, 1922, 1923, 1924, 1933, 1934, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1946, 1947, 1950, 1952, 1955, 1956, 1957, 1963, 1966, 1969, 1970, 1971, 1972, 1977, 1980, 1983, 1992, 1998, 2000, 2001, 2002, 2005, 2005-06, 2008-09, 2010-11, 2011-12, 2014-15, 2016, 2019, 2020, 2022
* **Cwpan Libertadores (3)**: 1971, 1980, 1988.
* **Cwpan Rhyng-gyfandirol (3)**: 1971, 1980, 1988. 
* **Cwpan Rhyng-americanaidd (2)**: 1972, 1989.
* **Recopa De America (1)**: 1989.

## Chwaraewyr nodedig
* Luis Suárez
* Diego Godín
* Álvaro Recoba
* Fernando Muslera
* Héctor Scarone
* Atilio García
* Hugo De León

Categori:Montevideo
Categori:Sefydliadau 1899
Categori:Timau pêl-droed Wrwgwái
Baner Dwyrain Timor

bawd|Baner Dwyrain Timor
Mabwysiadwyd **baner Dwyrain Timor** pan enillodd y wlad annibyniaeth ar 20 Mai 2002. Mae ganddi faes coch, a thriongl melyn yn yr hòs gyda thriongl du y tu mewn iddo, a seren wen o fewn y triongl du.

Dwyrain Timor
Categori:Dwyrain Timor
Baner Ontario

bawd|Baner Ontario
Lluman coch gyda tharian arfbais Ontario yn y *fly* yw **baner Ontario**. Mabwysiadwyd ym 1965 i gofio dyluniad y Lluman Coch Canadaidd wedi i Faner y Ddeilen Fasarn gael ei mabwysiadu yn faner genedlaethol Canada.

## Cyfeiriadau 
Ontario
Ontario, Baner
Categori:Ontario
Penrhos Lligwy

Gallai **Penrhos Lligwy** gyfeirio at:

* Penrhoslligwy, Ynys Môn
* Penrhoslligwy (SoDdGA), ardal gadwraeth ym Mhenrhoslligwy
Baner Nova Scotia

Croes Sant Andreas o liwiau gwrthdro, hynny yw sawtyr glas ar faes gwyn, gydag arfbais frenhinol yr Alban yn ei chanol yw **baner Nova Scotia**.

Baner Nova Scotia oedd y cyntaf i addasu arfbais y dalaith a'i wneud yn faner.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* All about Canada's provincial flags] Sianel Youtube J.J. McCullough

Nova Scotia
Categori:Nova Scotia
[{Categori:Baneri Gogledd America}}
Mynydd-y-Fflint

Pentref bychan yng nghymuned y Fflint, Sir y Fflint, Cymru, yw **Mynydd-y-Fflint** () (Saesneg: *Flint Mountain*). Saif tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug a'r Fflint tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas Caer, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae priffordd yr A55 yn mynd heibio iddo (Cyffordd 33).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Tafarn y *Coach and Horses*, Mynydd y Fflint

## Gweler hefyd
*Mynydd y Fflint (SoDdGA) (ardal gadwraeth)

## Cyfeiriadau
Categori:Y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Elizabeth Jane Howard

Nofelydd Seisnig oedd **Elizabeth Jane Howard, CBE, FRSL** (26 Mawrth 1923 – 2 Ionawr 2014).  Gwraig Kingsley Amis oedd hi.

Enillodd Wobr John Llewellyn Rhys ym 1951 am ei nofel cyntaf, *The Beautiful Visit*. Priododd yr adaregydd Peter Scott yn 1942 (ysgaru 1951). Priododd y nofelydd Kingsley Amis ym 1965.

## Llyfryddiaeth
**We Are for the Dark: Six Ghost Stories* (1951)
**The Long View* (1956)
**The Sea Change* (1959)
**After Julius* (1965)
**Something in Disguise* (1969)
**Odd Girl Out* (1972)
**Mr. Wrong* (1975)
**Getting It Right* (1982)
**The Light Years* (1990)
**Marking Time* (1991)
**Confusion* (1993)
**Casting Off* (1995)
**Falling* (1999)
**Slipstream* (2002)
**Love All* (2008)
**All Change* (2013)

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn Bungay, Suffolk, yn 90 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Suffolk
Chris Sherburn

[bawd|260px|Chris Sherburn yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl.]]

Cerddor gwerin o Loegr yw **Chris Sherburn** sy'n chwarae'r concertina. Magwyd Chris Sherburn yn Goole, Swydd Efrog, lle roedd ei fam yn drefnydd y clwb gwerin lleol. Mae o wedi chwarae concertina ers yn bedair oed.. Cyfarfu â Denny Bartley yn Hull yn y 90au cynnar, a ffurfiwyd 'Last Night's Fun', yn wreiddiol fel deuawd, ond daeth yn driawd, efo Nick Scott, (pibau).. Yn 2006, ymunodd Findlay Napier â'r band am flwyddyn.

Mae Chris wedi teithio'n helaeth efo Bella Hardy, ac yn 2013, ffurfiodd deuawd gan Chris Sherburn a Findlay Napier.

## Recordiadau
### Last Night's Fun
(Chris Sherburn a Denny Bartley; Sound Out Music SOM 002).
Mae Kate Rusby yn canu ar 'The Roseville Fair, 'The Concert Reel' a 'Starry Night'.

1 Willie Coleman's, Morrison's, Langstorm's Pony
2 The Moving on Song (Ewan McColl)
3 Lafferty's Favourite, the Lads of Laoise
4 The Silver Spire, Return to Milltown, Castle Kelly
5 The Roseville Fair (Bill Staines), the Concert Reel
6 Old Joe's Jig, the Mist on the Mountain, the Mooncoin
7 Kilkelly
8 The Longford Weaver, the Moving Cloud
9 Knock Na Gow, the Laing Shift, the Banks of the Allan
10 Starry Night

### Foothold
(Chris Sherburn a Denny Bartley; Sound Out Music SOM 003).

1  The Choice Wife/Elizabeth Kelly’s Fancy
2 Night Visiting Song/Paddy Fahey's/Toss The Feathers
3 The Monaghan Twig/Dinky's Reel
4 Return To Miltown
5 I Drew My Ship Into A Harbour
6 On The Tear: Sixpenny Money/Garret Barry's/Winnie Haynes
7 Diggers: The World Turned Upside Down (Leon Rosselson)/The Red Haired Lass
8 The Prince Of Pipers/The Floating Crowbar/The Red Crow (Mairead Ni Mhaonaigh)
9 Freeborn Man (Ewan McColl)
10 Innocents Abroad: Shifting Gear/The Abbey Reel (Liz Carroll)
11 The Little Beggarman/The Drunken Tinker
12 Rocking The Baby: Sliabh Russell/The Humours Of Glenart/Rocking The Baby
13 Sullivan's John/The Morning Dew
14 Miltown 2 (Stand Your Ground) (Chris Sherburn/Denny Bartley/Jon Strong/Alistair Russell/Tradd)

### Lucy Wan
(Chris Sherburn a Denny Bartley; Recordiadau Noe).

1.Rainy night in Soho (Sean McGowan)
2.Bantry girl's lament 
3.Connie's Song
4.Donnybrook Fair 
5.The Auld Triangle (Brendan Behan
6.New Railroad
7.The Sheep Stealer
8.Lucy Wan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Chris Sherburn a Denny Bartley 

Categori:Cerddorion gwerin o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Dario Fo

Llenor, canwr, ymgyrchydd gwleidyddol a dramodydd o'r Eidal oedd **Dario Fo** (24 Mawrth 1926 – 13 Hydref 2016), ac enillydd Gwobr Lenyddol Nobel ym 1997. Yn y 2010au symbylodd y mudiad gwrth-awdurdod "Pum Seren".

Mae ei waith *pièce célèbre*, *Mistero Buffo* wedi'i berfformio ar hyd a lled Ewrop, Canada, ac America Ladin dros 30 mlynedd yn cael ei gydnabod fel un o'r gweithiau mwya dadleuol a phoblogaidd erioed. Fe'i disgrifiwyd gan y Fatican fel "y cablu mwyaf yn hanes y teledu". Mae teitl Saesneg *Non Si Paga! Non Si Paga!* (''Can't Pay? Won't Pay!'') bellach wedi'i dderbyn yn yr iaith honno ac ar dafod leferydd.

Actiodd Rhys Ifans yn y ddrama un-dyn *Accidental Death of an Anarchist* (Marwolaeth Damweiniol Anarchydd); ef oedd y digrifwr llys gwallgof yng nghynhyrchiad y Donmar Warehouse o'r ddrama, mewn cyfieithiad newydd gan Simon Nye. Roedd y noson gyntaf ar 26 Chwefror 2003.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Oriel 

Image:Dario Fo portrait.jpg|Dario Fo

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Dario Fo

Categori:Dramodwyr o'r Eidal
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Ajaria

Ardal ymreolaethol yn ne orllewin Georgia yw **Ajaria**. Mae'n ffinio â'r Môr Du i'r gorllewin a Thwrci i'r de.

## Cyfeiriadau 

Categori:Georgia
Phil Everly

Cerddor o'r Unol Daleithiau ac aelod y Brodyr Everly oedd **Phillip "Phil" Everly** (19 Ionawr 1939 – 3 Ionawr 2014).

Fe'i ganwyd yn Chicago.  Bu farw yng Nghanolfan Meddygol Providence St. Joseph, Burbank, California.

## Caneuon gan Phil Everly
*"When Will I Be Loved?"
### gyda Don Everly
*"Cathy's Clown"
*"Gone Gone Gone (Done Moved On)"
*"The Price of Love"

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Chicago
Cerddoriaeth trans

bawd|294x294px|Gatecrasher ar 16 Ebrill 2006
Math o gerddoriaeth ddawns electronig a ddatblygwyd yn yr Almaen yn ystod y 1990au ydy **cerddoriaeth trans**. Fe'i nodweddir gan dempo o rhwng 125 a 150 curiadau pob munud, ac ailadrodd ymadroddion cerddoriaeth melodaidd, "house", pop,

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth
Eusébio

Pêl-droediwr o Bortiwgal oedd **Eusébio da Silva Ferreira, GCIH, GCM** (25 Ionawr 1942 - 5 Ionawr 2014), neu "Eusébio".

Fe'i ganwyd ym Maputo, Mosambic, yn fab i Laurindo António da Silva Ferreira a'i wraig Elisa Anissabeni.

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pêl-droedwyr o Bortiwgal
Terry Biddlecombe

Joci o Loegr oedd **Terry Biddlecombe** (2 Chwefror 1941 – 5 Ionawr 2014). Ef oedd Joci Pencampwr ym 1965, 1966 a 1969.
Fe'i ganwyd yng Nghaerloyw. Enillodd Biddlecombe y Cwpan Aur Cheltenham ym 1967, ar "Woodland Venture".

Priododd Henrietta Knight ym 1995.

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Jocis o Loegr
Categori:Marwolaethau 1941
Cyfwyd

200px|bawd|Cyfwydau ar y bwrdd mewn bwyty 
Bwyd a ychwanegir at fwydydd eraill i'w sesno neu roi blas arnynt yw **cyfwyd**. Defnyddir y term gan amlaf i gyfeirio at eitemau a ychwanegir wrth y bwrdd cinio, ac nid yr holl gynhwysion bwyd a ddefnyddir yn y gegin.

## Math o gyfwyd
*Finegr
*Halen
*Sôs coch

## Cyfeiriadau 

Categori:Bwyd
Olivia de Havilland

Actores Seisnig-Americanaidd oedd **Olivia Mary de Havilland** (1 Gorffennaf 1916 – 25 Gorffennaf 2020). Roedd hi'n chwaer i'r actores Joan Fontaine.

Cafodd ei geni yn Tokyo, Japan, yn ferch i'r athro Walter Augustus de Havilland a'i wraig Lilian Augusta (née Ruse). 
Daeth ei chwaer, Joan de Beauvoir de Havilland, yn adnabyddus fel yr actores Joan Fontaine. Credir ei bod yn gyn gariad i'r biliwnydd Howard Hughes.

Enillodd Wobr yr Academi am yr Actores Orau ddwywaith. Enillodd gyntaf ym 1946 am ei pherfformiad yn *To Each His Own*. Roedd ei hail fuddugoliaeth am *The Heiress*.

Bu farw De Havilland o achosion naturiol yn ei chwsg yn ei chartref ym Mharis, Ffrainc yn 104 oed.

## Ffilmiau
*''A Midsummer Night's Dream* (1935)
**Captain Blood* (1935)
**The Charge of the Light Brigade* (1936)
**The Adventures of Robin Hood* (1938)
**The Private Lives of Elizabeth and Essex* (1939)
**Gone with the Wind* (1939)
**The Strawberry Blonde* (1941)
**They Died with Their Boots On* (1941)
**To Each His Own* (1946; Gwobr yr Academi - Actores Orau mewn Rhan Arweiniol)
**The Snake Pit* (1948)
**The Heiress* (1949; Gwobr yr Academi - Actores Orau mewn Rhan Arweiniol)
**My Cousin Rachel* (1952), gyda Richard Burton
**The Proud Rebel* (1958)
**Hush… Hush, Sweet Charlotte* (1964)
**Pope Joan* (1972)
**Airport '77'' (1977)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Llyn yr Oerfa

Llyn yng ngogledd Ceredigion yw **Llyn yr Oerfa**. Fe'i lleolir gerllaw pentref Ystumtuen, tua 10 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth, yn y bryniau rhwng Ponterwyd a Phontarfynach. Mae'n rhan o gymuned Blaenrheidol.

Cyfeiria enw pentref Ystumtuen at dro (sef *ystum*) yn Afon Tuen, nant sy'n codi ar gwr y pentref yn Llyn yr Oerfa. Llifa'r nant honno i Afon Rheidol hanner milltir i'r de o'r pentref.

Categori:Blaenrheidol
Oerfa
Sidney Robinson

Roedd **Sidney Robinson** (6 Ionawr  1863 - 6 Rhagfyr  1956) yn wleidydd Rhyddfrydol ac yn fasnachwr coed.
## Cefndir
Roedd Sidney Robinson yn bedwerydd mab i John Robinson o Backwell House, Gwlad yr Haf. Cafodd ei addysg yn ysgol Mill Hill. Priododd yn 1887 a Flora Catherine Grant o Gaerdydd. Bu hi farw ym 1935.

## Gyrfa busnes
Ym 1880, symudodd Robinson o'i gartref teuluol yng Ngwlad yr Haf i Gaerdydd i weithio yn y fasnach goed gyda chwmni John Grant & Co. Yn ddiweddarach prynodd y cwmni ac yna daeth yn bartner gyda T W David.  Ail-enwyd y busnes yn Robinson, David & Co. Etholwyd ef yn Llywydd Cymdeithas Mewnforwyr Coed Môr Hafren.

## Gyrfa wleidyddol
Ym 1895 cafodd ei ethol yn aelod Rhyddfrydol o Gyngor Tref Caerdydd i gynrychioli Ward Sblot. Safodd i lawr o'r Cyngor ym 1901, ond parhaodd i fod yn weithgar yng ngwleidyddiaeth Ryddfrydol Caerdydd trwy wasanaethu fel Llywydd Cymdeithas Ryddfrydol y dref .  Cafodd ei ethol i Dy’r Cyffredin ar ei ymgais gyntaf i gynrychioli etholaeth Sir Frycheiniog yn Etholiad cyffredinol 1906 a chafodd ei ail-ethol yn yr Etholiad cyffredinol canlynol.

Bu newid yn ffiniau etholaethau canolbarth Cymru ar gyfer etholiad cyffredinol 1918 lle unwyd etholaethau Sir Frycheiniog a Sir Faesyfed i greu etholaeth newydd Brycheiniog a Maesyfed. Bu ymgiprys rhwng Robertson ac AS Rhyddfrydol Maesyfed, Syr Francis Edwards ar gyfer ymgeisyddiaeth y blaid yn yr etholaeth newydd, gyda Robertson yn ennill yr enwebiad yn ddiwrthwynebiad ar ôl i Edwards tynnu allan o'r ras.

Cafodd ei ethol yn ddiwrthwynebiad fel aelod cyntaf y sedd newydd.
Ymddeolodd o'r Senedd ar adeg etholiad Cyffredinol 1922

Y tu allan i'r Senedd bu Robinson yn cyfrannu at fywyd cyhoeddus trwy wasanaethu ar y fainc fel Ynad Heddwch. Ym 1907 fe'i penodwyd i fainc Morgannwg ac o 1911, bu'n gwasanaethu fel Ynad Heddwch yn Wiltshire a Gwlad yr Haf .
## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1956
Gogwydd (gwleidyddiaeth)

Mae **gogwydd** etholiadol yn dangos maint y newid mewn cefnogaeth pleidleiswyr o naill blaid i'r llall mewn etholiad, fel arfer o un etholiad i'r nesaf, wedi'i fynegi fel canran gadarnhaol neu negyddol. Mae'n rhan o ystadegaeth ble analeiddir perfformiad y pleidiau er mwyn cymharu sut y peidleisiodd y ward, yr etholaeth neu'r wlad gyfan neu unrhyw ranbarth ddaearyddol. Mae'n cael ei ddefnyddio gyda ffigurau cywir ar ôl etholiad yn ogystal ag fel erfyn i ddarogan sut mae'r etholaeth yn mynd i bleidleisio.

Yng ngwledydd Prydain, defnyddir fel arfer y model dwy blaid: ychwanegu twf pleidlais un blaid (fel canran o'r pleidleisiau) i'r golled ym mhleidleisiau'r ail blaid, a rhannu'r swm hwn gyda dau. Er enghraifft, Os yw Plaid Un yn cynyddu ei phleidlais 4% a Phlaid Dau yn colli 5% o'i phleidlais yna dywedir fod y gogwydd yn 4.5% o Blaid Un i Blaid Dau.

Yn Unol Daleithiau America, defnyddir y term "Gogwydd y dalaith" fel arfer i gyfeirio at berfformiad y Democratiaid a'r Gweriniaethwyr o fewn talaith mewn taleithiau ymylol. Ar y llaw arall, mae "talaith di-ogwydd" yn gyfystyr a sedd saff, gan nad yw'r canlyniad yn newid yn aml.

## Gogwydd tair plaid neu ragor
Darlunir y gogwydd ar y rhan fwyaf o wefannau fel siart gylch neu graff llinell ar ffurf *swingometer* ble y darlunir ± x%, ± x%, ± x% ayb. Mae'r dull hwn yn rhagweld y canlyniad terfynol mewn etholiad ble ceir mwy nag un plaid. Pan mae'n cael ei defnyddio cyn cau'r pleidlais yna gall effeithio'n sylweddol ar sut mae'r etholwyr yn pleidleisio a pha ymgeiswyr a etholir.

### Enghraifft
Gellir cymharu etholiadau cyffredinol Wcrain: 2006 a 2007:

Mae'r siart yma'n dangos y newid yng nghefnogaeth yr etholwyr i'r 6 prif blaid yn rhanbarthol ac yn genedlaethol.

## Nodiadau a ffynonellau
;Nodiadau
  
;Ffynonellau

Categori:Etholiadau
Categori:Ystadegaeth