open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Warrington

Tref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Warrington**. Fe'i lleolir yn Sir Gaer ar lannau Afon Merswy, gynt roedd hi'n ran o Swydd Gaerhirfryn hyd at 1974 pan symydwyd y ffin. Rhed Camlas Bridgewater drwy'r dref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Warrington boblogaeth o 165,456.

Mae Caerdydd 216.1 km i ffwrdd o Warrington ac mae Llundain yn 268.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Salford sy'n 22.3&nbsp;km i ffwrdd.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Cei Banc Warrington

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Warrington
Categori:Trefi Swydd Gaer
Dardanelles

200px|bawd|**Dardanelles**
Culfor sy'n gorwedd rhwng rhan Ewropeaidd Twrci a'r rhan Asiaidd (Asia Leiaf) yw'r **Dardanelles** (hen enw Groeg **Hellespont**; Tyrceg *Çannakale Boğazi*). Mae'n ffurfio sianel morwrol rhwng Môr Aegea a Môr Marmara sydd o bwys strategol mawr ers canrifoedd. Ei hyd yw tua 60&nbsp;km (37 milltir). Ar ei letaf mae 3½ milltir yn gwahanu'r ddwy lan, ond dim ond tua hanner milltir yn y man cyfyngaf.

Yr Hellespont (*Hellespontos*) oedd ei enw yn Hen Roeg, ar ôl y cymeriad chwedlonol Helle, ferch Athamas a Nephele. Roedd yn enwog yn yr Henfyd am ei gysylltiad â chwedl Hero a Leander ac am y bont o gychod a godwyd gan Xerxes er mwyn i'w fyddin ei groesi. Roedd y wlad ar y lan Asiaidd yn dwyn yr un enw.

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf gwelwyd brwydro mawr rhwng y Cynghreiriaid a lluoedd Twrci yn y Dardanelles, yn arbennig ar orynys Gallipoli.

Categori:Y Môr Canoldir
Categori:Culforoedd Asia
Categori:Culforoedd Ewrop
Categori:Arfordiroedd Twrci
Culfor

[200px|bawd|[Culfor Messina o'r gofod]]

Sianel forol sy'n cysylltu dau fôr neu ddwy ran o fôr yw **culfor**. Yn aml bydd culfor yn dramwyfa bwysig i longau ac felly o bwysigrwydd economaidd a stragegol. Yr unig enghraifft o gulfor yng Nghymru yw Afon Menai, rhwng Môn ac Arfon.

### Rhai culforoedd enwog 
*Culfor Bab el-Mandeb, rhwng y Môr Coch a Chefnfor India
*Culfor Bass, rhwng Tasmania a thir mawr Awstralia
*Culfor Bering, rhwng Alaska, UDA a Siberia, Rwsia
*Bosphorus, rhwng Môr Marmara a'r Môr Du
*Culfor Cook, rhwng Ynys y De ac Ynys y Gogledd yn Seland Newydd
*Culfor Corea, rhwng De Corea a Siapan
*Culfor Davis, rhwng Yr Ynys Las ac Ynys Baffin, Canada
*Dardanelles (*Hellespont* yr Henfyd), rhwng Môr Marmara a'r Môr Aegeaidd
*Culfor Denmarc, rhwng Yr Ynys Las a Gwlad yr Iâ
*Culfor Dover, rhwng Caint a Fflandrys yn y Môr Udd
*Culfor Fflorida, rhwng Fflorida a Chiwba a'r Bahamas
*Culfor Gibraltar, rhwng Cefnfor Iwerydd a'r Môr Canoldir
*Culfor Hormuz, rhwng Y Gwlff a Gwlff Oman
*Culfor Magellan, De America
*Culfor Makassar, rhwng Borneo a Sulawesi
*Culfor Melaca, rhwng Môr Andaman a moroedd Indonesia yn ne-ddwyrain Asia
*Culfor Messina, rhwng tir mawr Yr Eidal a Sisili
*Culfor Palk, rhwng India a Sri Lanca
*Culfor Yucatan, rhwng Yucatan (Mecsico) a Chiwba


Categori:Cyrff dŵr
Categori:Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Shelley

Gallai **Shelley** gyfeirio at:

## Lleoedd 
* Shelley, Essex, Lloegr
* Shelley, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr
* Shelley, Idaho, Unol Daleithiau
* Shelley, Suffolk, Lloegr

## Pobl 
*Percy Bysshe Shelley, bardd
*Mary Shelley, llenores
Coron yr Eisteddfod Genedlaethol

Mae **Coron** yr Eisteddfod Genedlaethol yn un o ddwy brif wobr yr Eisteddfod Genedlaethol am farddoniaeth. Y Gadair yw'r llall. Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Llun yr Eisteddfod gyda'r Orsedd yn bresennol ar y llwyfan. Dyfernir y goron am bryddest (cerdd hir) neu ddilyniant o gerddi yn y mesurau rhydd neu'r wers rydd.

## Rhestr enillwyr 
## Gweler hefyd
* Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr y Goron", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Gwobrau llenyddol Cymraeg
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Wessex

Un o brif deyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid, yn ne Lloegr, oedd **Wessex**. Teyrnas y Sacsoniaid Gorllewinol oedd Wessex (*West Sax[ons]*). Yn y nawfed ganrif unwyd y Lloegr Eingl-Sacsonaidd ganddi. Ei chanolbwynt oedd basn uchaf Afon Tafwys. O'r 6g ymlaen ymledodd i'r de-orllewin. Daeth i wrthdrawiad â theyrnas Mersia, teyrnas bennaf Lloegr y pryd hynny, a bu brwydro am oruchafiaeth rhyngddynt tan 825 pan lwyddodd Egbert, brenin Wessex (802-839) i osod ei awdurdod ar Fercia. Ar sail y goruchafiaeth hynny unodd Alffred Fawr (849-899) Loegr (ac eithrio tiriogaeth y Daniaid yn nwyrain Lloegr, sef y Ddaenfro).

## Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion Wessex 
* Cerdic mab Elesa (495 - 540)
* Creodin mab Caradog (540 - 544)
* Cynwrig mab Creodin (544 - 560)
* Coelin mab Cynwrig (560 - 591/593)
* Ceol mab Cutha mab Cynwrig (591 - 597)
* Ceolwulf mab Cutha mab Cynwrig (597 - 611)
* Cuneglas mab Ceolric (611 - 643)
* Cwichelm mab Ceolric (626 - 636)
* Cenwalh mab Cuneglas (643 - 672)
* Baldrad mab Cenwalh (672 - 674)
* Cenfus mab Cwdeglas mab Ceolwulf (674)
* Aescwine mab Cenfus (674 - 676)
* Centwine mab Cuneglas (676 - 685)
* Cadwallon mab Cenbert mab Ceda mab Cadfan mab Coelin (685 - 688)
* Ine mab Conrad mab Ceolwal mab Ceolwulf (688 - 726)
* Ithelheard mab Ine (726 - 740)
* Cuthred mab Cynewulf mab Cuthred mab Cwichelm (740 - 756)
* Sigeberht (756 - 757), mab Sigeric Essex
* Cynewulf mab Ealdbert mab Centwine (757 - 786)
* Beorhtric (786 - 802), Mersia
* Egbert mab Ealmund mab Offa mab Eoppa mab Ingild mab Conrad mab Ceolwal mab Ceolwulf (802 - 839)
* Ithelwulf mab Egbert (839 - 858)
* Ithelbald mab Ithelwulf (856 - 860)
* Ithelbert mab Ithelbald (858 - 866)
* Ithelred mab Ithelbald (866 - 871)
* Alurd mab Ithelbald (871 - 899)
* Iorwerth mab Alurd (899 - 924)
* Ithelweard mab Iorwerth (924)
* Ithelstan mab Alurd (924 - 939)
* Ednyfed mab Iorwerth (939 - 946)
* Idred mab Iorwerth (946 - 955)
* Idwig mab Idmund (955 - 959)
* Idgar mab Idmund (959 - 975)
* Iorwerth mab Idgar (975 - 978)
* Ithelred mab Idgar (978 - 1013)
* Sweyn I, brenin Denmarc (1013 - 1014)
* Ithelred mab Idgar (1014 - 1016)
* Ednyfed mab Ithelred (1016)
* Cnut Fawr (1016 - 1035)
* Harold Paw Cwningen (1035 - 1040)
* Harthacanute (1040 - 1042)
* Iorwerth mab Ithelred (1042 - 1066)
* Harold mab Cadfan mab Wulfnot mab Ithelmor mab Ithelweard mab Idric mab Iddonfrith mab Ithelhelm mab Ithelred mab Ithelbald (1066)
* Idgar mab Iorwerth mab Idmund mab Ithelred (1066)

## Gweler hefyd
*Plaid Ranbarthiaethol Wessex

Categori:Wessex
Categori:Teyrnasoedd Lloegr
Alffred Fawr

**Alffred Fawr (**848/849 - 26 Hydref 899) oedd Brenin Wessex rhwng 871 a c.886 a Brenin yr Eingl-Sacsoniaid rhwng c. 886 a 899. Ef oedd mab ieuengaf y Brenin Æthelwulf o Wessex. Bu farw ei dad pan oedd yn ifanc, a bu tri brawd Alffred, Æthelbald, Æthelberht ac Aethelred, yn rheoli o flaen Alffred.

Wedi iddo ddod i’r orsedd, treuliodd Alffred sawl blwyddyn yn brwydro yn erbyn ymosodiadau gan y Llychlynwyr. Enillodd fuddugoliaeth bwysig ym Mrwydr Edington yn 878 a lluniodd gytundeb gyda’r Llychlynwyr, gan sefydlu Cyfraith y Daniaid yng ngogledd Lloegr yn y pen draw. Arolygodd Alffred hefyd droedigaeth grefyddol yr arweinydd Llychlynnaidd, Guthrum, i Gristnogaeth. Llwyddodd i amddiffyn ei deyrnas rhag ymosodiadau ac ymdrechion y Llychlynwyr i goncro ei deyrnas, ac oherwydd hynny datblygodd i fod yn brif lywodraethwr Lloegr. Mae gwybodaeth am ei fywyd wedi ei chynnwys yng ngwaith yr esgob a’r ysgolhaig Asser.

Roedd Alffred yn enwog am fod yn ddyn dysgedig a thrugarog, gyda natur hawddgar a phwyllog a oedd yn hyrwyddo addysg a dysg. Un o’i awgrymiadau yn y maes hwn oedd cynnig bod addysg gynradd yn cael ei chyflwyno mewn Hen Saesneg yn hytrach na Lladin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd Wessex
Categori:Hanes Lloegr
Categori:Marwolaethau 899
Categori:Prosiect WiciAddysg
858

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
854 855 856 856 857 - **858** - 859 860 861 862 863 

----

## Digwyddiadau 
*Patriarch Ignatius yn cael ei garcharu a'i ddiorseddu; olynir gan Patriarch Photius I o Gaergystennin.
*Louis yr Almaenwr yn ymosod ar Ffrancia Orllewinol, gan obeithio cipio Aquitaine, ond ym methu
*Ymerawdwr Seiwa yn dod yn ymerawdwr Siapan
*Donald I, brenin yr Alban yn dod i'r orsedd
*24 Ebrill - Pab Nicholas I yn olynu Pab Benedict III fel y 105ed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*13 Ionawr - Æthelwulf, brenin Wessex
*13 Chwefror - Cináed mac Ailpín, brenin yr Alban
*7 Ebrill - Pab Benedict III
*Ymerawdwr Montoku o Siapan (g. 827)
*Li Shangyin bardd Tsineaidd

*
857

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
853 854 855 856 856 - **857** - 858 859 860 861 862 

----

## Digwyddiadau 
*Y Llychlynwyr yn ymosod ar Dorestad
*Michael III o'r Ymerodraeth Fysantaidd yn alltudio ei fam Theodora dan ddylanwad ei ewythr Bardas. Bardas yn awr yw'r person mwyaf pwerus yn yr ymerodraeth.

## Genedigaethau 
*Choe Chi-won, athronydd a bardd Coreaidd

## Marwolaethau 
*Tachwedd - Erispoe, brenin Llydaw
*Ziryab, cerddor a chyn-gaethwas
*Dae Ijin, brenin Balhae

Categori:857
856

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
851 852 853 854 855 - **856** - 857 858 859 860 861 

----

## Digwyddiadau 
*Rhodri Mawr, brenin Gwynedd a Phowys, yn gorchfygu byddin o Ddaniaid, gan ladd eu harweinydd Gorm
*Ethelbald yn cipio gorsedd Wessex oddi wrth ei dad Ethelwulf
*Tachwedd - Daeargryn yn ninas Corinth, yn lladd tua 45,000
*23 Rhagfyr - Daeargryn yn Damghan, Iran, yn lladd tua 200,000
*Bardas yn dod yn rheolwr yr Ymerodraeth Fysantaidd dros yr ymerawdwr Michael III

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*7 Ionawr - Sant Aldric , esgob Le Mans (ganed c. 800).
*4 Chwefror - Rabanus Maurus, Esgob Mainz

Categori:856
Edmund Ignatius Rice

Addysgwr Catholig o Iwerddon oedd **Edmund Ignatius Rice** (1 Mehefin 1762 - 29 Awst 1844). Ef oedd sylfaenwr y Brodyr Cristnogol.

## Bywyd Cynnar
Cafodd Rice ei eni ym 1762, yng Nghallan, Waterford, Iwerddon. Am nad oedd Gwyddelod Catholig yn medru cael addysg Gatholig ar y pryd (oherwydd y "Ddeddf Gosbol" Brydeinig), cafodd Rice ei addysgu gan offeiriaid Catholig yn y cartref teuluol.

Priododd Mary Elliott tua 1786, ond bu farw Mary mewn damwain wrth farchogaeth yn fuan ar ôl eu priodas.

## Cynulleidfa y Brodyr Cristnogol
Ar ôl marwolaeth Mary, ystyriodd symud i Rufain i ymuno ag Awstiniaid, ond roedd ei gyfeillion wedi ei argyhoeddi i helpu pobl tlawd Iwerddon. Agorodd ei ysgol gyntaf ar gyfer bechgyn yn stabl ceffylau dau lawr, yn New Street, Waterford, ym 1802. Ym 1808, sylfaenwyd urdd "Brodyr y Cyflwyniad" (yn Saesneg, "Presentation Brothers") ganddo i addysgu bechgyn Catholig difreintiedig. Agorodd ei urdd lawer o ysgolion dros Iwerddon, a thros y byd hefyd ar ôl marwolaeth Edmund Rice.

## Ei farwolaeth a'i gysegru'n sant
Bu farw Rice ar 29 Awst, 1844, ym Mount Sion, Waterford. Yn ystod ei fywyd galwai pobl Waterford Edmund Rice y “Sant sy'n Cerdded”. Ym 1996, datganodd Pab Ioan Pawl II fod Edmund Rice yn *Beatus*, y cam cyntaf cyn dod yn sant yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig.

Categori:Addysgwyr o Iwerddon
Categori:Catholigion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1762
Categori:Marwolaethau 1844
9fed ganrif

## Digwyddiadau 
* Cyrchoedd ar draws Ewrop gan y Llychlynwyr
* 867: Basileios I yn sefydlu Brenhinllin y Macedoniaid yn yr Ymerodraeth Fysantaidd

## Blynyddoedd a degawdau 
800au 800 801 802 803 804 805 806 807 808 809
810au 810 811 812 813 814 815 816 817 818 819
820au 820 821 822 823 824 825 826 827 828 829
830au 830 831 832 833 834 835 836 837 838 839
840au 840 841 842 843 844 845 846 847 848 849
850au 850 851 852 853 854 855 856 857 858 859
860au 860 861 862 863 864 865 866 867 868 869
870au 870 871 872 873 874 875 876 877 878 879
880au 880 881 882 883 884 885 886 887 888 889
890au 890 891 892 893 894 895 896 897 898 899
900au 900

Categori:Canrifoedd
Categori:9fed ganrif
855

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
850 851 852 853 854 - **855** - 856 857 858 859 860

----

## Digwyddiadau 
*Rhodri Mawr, brenin Gwynedd yn ychwanegu Powys at ei deyrnas
*Creu'r Wyddor Slafig gan Sant Cyril a Sant Methodius
*29 Medi - Pab Benedict III yn olynu Pab Leo IV fel y 104ydd pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*2 Mawrth - Lothar, ymerawdwr y gorllewin (g. 795)
*17 Gorffennaf - Pab Leo IV (g. 790)
*31 Gorffennaf - Ahmad ibn Hanbal ysgolhaig Islamaidd. (g. 780)
*8 Rhagfyr - Drogo o Metz
*Cyngen ap Cadell, brenin Powys

Categori:855
854

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
849 850 851 852 853 - **854** - 855 856 857 858 859 

----

## Digwyddiadau 
* Y Daniaid yn anrheithio Môn
* Cyngen ap Cadell, brenin Powys, yn mynd ar bererindod i Rufain
* Siarl Foel, Louis yr Almaenwr a Lothar yn cyfarfod yn Attigny
* Jayavarman III yn olynu ei dad Jayavarman II fel rheolwr Ymerodraeth y Khmer

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:854
11eg ganrif

## Digwyddiadau 
*1054: Y Sgism Fawr rhwng Eglwysi'r Gorllewin a'r Dwyrain
*1066: Brwydr Hastings

## Blynyddoedd a degawdau 
1000au 1000 1001 1002 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009
1010au 1010 1011 1012 1013 1014 1015 1016 1017 1018 1019
1020au 1020 1021 1022 1023 1024 1025 1026 1027 1028 1029
1030au 1030 1031 1032 1033 1034 1035 1036 1037 1038 1039
1040au 1040 1041 1042 1043 1044 1045 1046 1047 1048 1049
1050au 1050 1051 1052 1053 1054 1055 1056 1057 1058 1059
1060au 1060 1061 1062 1063 1064 1065 1066 1067 1068 1069
1070au 1070 1071 1072 1073 1074 1075 1076 1077 1078 1079
1080au 1080 1081 1082 1083 1084 1085 1086 1087 1088 1089
1090au 1090 1091 1092 1093 1094 1095 1096 1097 1098 1099
1100au 1100

Categori:Canrifoedd
Categori:11eg ganrif
Iemen

Gwlad yn ne-orllewin gorynys Arabia yw **Gweriniaeth Iemen** neu **Iemen** (). Y gwledydd cyfagos yw Sawdi Arabia i'r gogledd ac Oman i'r dwyrain. Yn y de mae gan y wlad arfordir ar y Môr Coch a Gwlff Aden. Sana'a yw prifddinas y wlad.

Mae ganddi dros 555,000 km sgwâr o arwynebedd a phoblogaeth o tua 24 miliwn (2010). Mae ei ffiniau yn cwmpasu dros 200 o ynysoedd, y mwyaf o'r rheiny ydy Socotra a leolir tua 415&nbsp;km i'r de o'r tir mawr, ac i ffwrdd o arfordir Somalia. Hi yw'r unig wlad arabaidd sydd a llywodraeth gweriniaethol.

## Daearyddiaeth 
Mae'r wlad, sydd ag arwynebedd o 527,970&nbsp;km sgwâr: tua'r un faint â Gwlad Tai – ac ychydig mwy na thalaith Califfornia, sy'n ei gwneud y 49fed gwlad mwyaf ei maint. Hyd at arwyddo cytundeb heddwch Iemen-Sawdi Arabia yng Ngorffennaf 2000, roedd ei ffiniau'n annelwig gan na all pobl fyw yn y diffeithwch hwn. Gellir rhannu'r wlad, yn ddaearyddol, yn bedair rhan: gwastatiroedd arfordirol y gorllewin, ucheldiroedd y gorllewin, ucheldiroedd y dwyrain a Rub al Khali yn y dwyrain.

[bawd|dim|Ffiniau modern y wlad gyda [Sawdi Arabia i'r gogledd]]

## Chwyldro 2011 
Yn dilyn cynnau gwreichionen chwyldro Arabaidd Tiwnisia yn Rhagfyr 2011 a Gwanwyn 2011 ymledodd y protestiadau drwy nifer o wledydd y Dwyrain Canol gan gynnwys protestiadau yn Iemen. Ar yr un pryd gwelwyd chwyldro yn yr Aifft a llefydd eraill. Ar y cychwyn codwyd llais yn erbyn diweithdra, y cyflwr economaidd ac yn erbyn llygredd yn llywodraeth Iemen. Cafwyd protestio hefyd yn erbyn bwriad y llywodraeth i newid cyfansoddiad Iemen. O fewn dyddiau bron, galwyd am ymddiswyddiad y Prif Weinidog Ali Abdullah Saleh. Trodd llawer o filwyr a swyddogion y llywodraeth at ochr y protestwyr. Ar y 23 Ebrill cytunodd Saleh i ymddiswyddo, ond gwrthododd i arwyddo'r cytundebau priodol; gwnaeth hyn dair gwaith.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn 1990
Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd y Dwyrain Canol
8fed ganrif

## Digwyddiadau
*711: Y Mwriaid yn goresgyn Iberia.
*750: As-Saffah, califf cyntaf yr Abbasid, yn diorseddu Marwan II, califf olaf yr Ummayad .
*768-814: Teyrnasiad Siarlymaen

## Blynyddoedd a degawdau
700au 700 701 702 703 704 705 706 707 708 709
710au 710 711 712 713 714 715 716 717 718 719
720au 720 721 722 723 724 725 726 727 728 729
730au 730 731 732 733 734 735 736 737 738 739
740au 740 741 742 743 744 745 746 747 748 749
750au 750 751 752 753 754 755 756 757 758 759
760au 760 761 762 763 764 765 766 767 768 769
770au 770 771 772 773 774 775 776 777 778 779
780au 780 781 782 783 784 785 786 787 788 789
790au 790 791 792 793 794 795 796 797 798 799
800au 800

Categori:Canrifoedd
Categori:8fed ganrif
853

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
848 849 850 851 852 - **853** - 854 855 856 857 858 

----

## Digwyddiadau 
*Llynges yr Ymerodraeth Fysantaidd yn dinistrio Damiette yn Yr Aifft

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:853
6ed ganrif

## Digwyddiadau 
*527-565: Teyrnasiad Justinianus I, ymerawdwr Bysantaidd
*531-579: Teyrnasiad Khosrau I, brenin Persia
*581: Sefydlu Brenhinllin y Sui yn Tsieina

## Blynyddoedd a degawdau 
500au 500 501 502 503 504 505 506 507 508 509
510au 510 511 512 513 514 515 516 517 518 519
520au 520 521 522 523 524 525 526 527 528 529
530au 530 531 532 533 534 535 536 537 538 539
540au 540 541 542 543 544 545 546 547 548 549
550au 550 551 552 553 554 555 556 557 558 559
560au 560 561 562 563 564 565 566 567 568 569
570au 570 571 572 573 574 575 576 577 578 579
580au 580 581 582 583 584 585 586 587 588 589
590au 590 591 592 593 594 595 596 597 598 599
600au 600

Categori:Canrifoedd
Categori:6ed ganrif
851

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
846 847 848 849 850 - **851** - 852 853 854 855 856 

----

## Digwyddiadau 
*Y Llychlynwyr yn anrheithio Llundain a Chaergaint
*Garcia Iñiguez yn olynu ei dad Iñigo Arista fel brenin Navarra

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*7 Mawrth - Nevenoe (g. 800), brenin Llydaw

Categori:851
Helmand

Talaith yn ne-orllewin Affganistan yw **Helmand**. Mae'n ffinio â thalaith Kandahar i'r dwyrain, Chakhansur i'r gorllewin a Baluchistan (rhan o Bacistan) yn y de. Lashkar Gar yw'r brif ddinas. Mae gan y dalaith boblogaeth o 1,011,600 ac arwynebedd tir o 23,058 milltir sgwar. Pashtuniaid yw'r mwyafrid yno ond ceir lleiafrif sylweddol o Balochiaid hefyd, yn y de. Ers 2001 mae milwyr NATO a'r Unol Daleithiau wedi bod yn ymladd y Taleban a grwpiau eraill yno.

Rhed Afon Helmand drwy'r dalaith. Yn y de ceir bryniau Chagai sy'n codi i 2462m ar y ffin â Pacistan. Yn y gogledd ceir bryniau uchel a chopaon cyntaf yr Hindu Kush. Gwastatir uchel a sych yw'r rhan fwyaf o'r dalaith, sy'n gorwedd rhwng y bryniau hyn.

Categori:Helmand
Categori:Taleithiau Affganistan
Afon Helmand

250px|bawd|Afon Helmand yn nhalaith Helmand.
Afon yn ne Affganistan yw **Afon Helmand** (hefyd **Helmund** a **Hilmand**). Ei hyd yw 1400&nbsp;km (870 milltir).

Mae'n codi yn ne-ddwyrain y wlad yn nhalaith Zabul ger y ffin â Pacistan. Rhed ar gwrs gorllewinol trwy dalaith Kandahar heibio i ddinas Kandahar a thref Khugrani. Yn nhalaith Helmand mae afonydd o'r Hindu Kush yn ymuno â hi ac mae'n troi i'r de ac yn llifo heibio i dref Darweshan ar y gwastatir. Wrth lifo i dalaith Nimruz mae'n troi i'r gorllewin ac yna i'r gogledd-orllewin i ymgolli yn llyn corsiog Halmun Helmand ar y ffin ag Iran.

Helmand
Ffars

*Genre* llenyddol yw'r **Ffars** (o'r Lladin *farcire*, 'llenwi i mewn, stwffio'), math o ddrama ysgafn a fwriedir i ddiddanu yn unig, heb soffistigeiddrwydd a deallusrwydd comedi. Bachwyd y gair yn Ffrainc yn yr Oesoedd Canol i ddisgrifio'r 'anterliwtiau' comig a berfformid i ddiddanu'r dorf rhwng actiau dramâu miragl hirfaith.

Fel rheol mae ffars yn cynnwys elfennau fel sefyllfeydd rhyfedd, cyd-digwyddiadau anghredadwy a gor-bwysleisio abswrd cymeriad a digwyddiad. Cafodd rhai o'r ffarsau gorau eu sgrifennu yn y 19g yn Ffrainc. e.e. gan Feydeau a Labiche.

Mae rhai elfennau'r ffars yn debyg i'r hyn a geir mewn pantomeim.

Categori:Drama
Categori:Termau llenyddol
859

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
855 856 856 857 858 - **859** - 860 861 862 863 864 

----

## Digwyddiadau 
* Sefydlu Prifysgol Al Karaouine yn Fès, Moroco, y brifysgol hynaf yn y byd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:859
850

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
845 846 847 848 849 - **850** - 851 852 853 854 855 

----

## Digwyddiadau 
* Y cofnod cyntaf o'r Llychlynwyr yn ymosod ar arfordir Cymru

## Genedigaethau 
*Arnulf o Carinthia, brenin y Ffranciaid Dwyreiniol (bu farw 899)
*Ymerawdwr Seiwa, Ymerawdwr Siapan (bu farw 881)

## Marwolaethau 
*Ymerawdwr Nimmyo, Ymerawdwr Siapan (g. 810)
*Ramiro I o Asturias

Categori:850
849

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
844 845 846 847 848 - **849** - 850 851 852 853 854 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*18 Awst - Walafrid Strabo, mynach a diwinydd Almaenig

Categori:849
848

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
843 844 845 846 847 - **848** - 849 850 851 852 853 

----

## Digwyddiadau 
* Tua'r flwyddyn yma: gorffen teml Borobudur yn Indonesia
* Y Saraseniaid yn dinistrio Leontini.
* Máel Sechnaill mac Maíl Ruanaid, brenin Mide, yn gorchfygu'r Llychlynwyr yn Sciath Nechtain, Iwerddon.

## Genedigaethau 
* Tua'r flwyddyn yma: Alffred Fawr, brenin Wessex

## Marwolaethau 
Categori:848
Borobudur

bawd|250px|Teml Borobudur

Mae **Borobudur** yn deml Fwdhaidd (o'r traddodiad Mahayana) ar ynys Jafa, Indonesia. Mae'n dyddio o'r 9g ac yn cynnwys naw gwahanol lefel, y chwech isaf yn sgwar a'r tri uchaf yn grwn. Mae 2,672 o baneli cerfluniau a 504 cerflun o'r Bwda. Ar ran uchaf y deml mae 72 stwpa, pob un yn cynnwys cerflun o'r Bwdha, yn amgylchynu stwpa mawr canolog, sy'n wag. Saif rhyw 40&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Yogyakarta yng nghanolbarth yr ynys.

Gall pererinion ddilyn taith o waelod y deml i'r rhan uchaf, gan basio trwy y tair lefel yn y gosmoleg Fwdaidd, sef *Kamadhatu* (byd y chwantau), *Rupadhatu* (byd y ffurfiau) ac *Arupadhatu* (byd y di-ffurf).

Nid oes cofnod ysgrifenedig o bwy a adeiladodd Borobudur na pha bryd, ond ystyrir i'r gwaith ddechrau tua 800 a'i orffen rhyw 75 mlynedd wedyn. Credir na ddefnyddiwyd Borobudur wedi i Fwdiaeth ddirywio ar ynys Jafa yn y 14g a throedigaeth y mwyafrif o'r boblogaeth i Islam. Mae llawer o waith wedi ei wneud i drwsio a diogelu'r deml yn y blynyddoedd diwethaf, a Borobudur yw'r gyrchfan fwyaf poblogaidd i dwristiaid yn Indonesia.

Categori:Temlau
Categori:Hanes Indonesia
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Indonesia
Categori:Bwdhaeth
847

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
842 843 844 845 846 - **847** - 848 849 850 851 852 

----

## Digwyddiadau 
*Ionawr - Pab Leo IV yn olynu Pab Sergius II fel y 103ydd pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pab Sergius II
*Feidlimid mac Cremthanin
*al-Wathiq, caliph Abbasid

Categori:847
846

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
841 842 843 844 845 - **846** - 847 848 849 850 851 

----

## Digwyddiadau 
* Y Mwslimiaid yn adennill León yn Sbaen
* Awst: môr-ladron Arabaidd yn anrheithio'r Fatican

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Harald klak, brenin Denmarc

Categori:846
845

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
840 841 842 843 844 - **845** - 846 847 848 849 850 

----

## Digwyddiadau 
* 28 Mawrth - Llychlynwyr (efallai o dan Ragnar Lodbrok) yn meddiannu Paris
* Y Llychlynwyr hefyd yn anrheithio Hamburg a Melun.
* 22 Tachwedd Nevenoe, Dug Llydaw yn gorchfygu Siarl Foel, brenin y Ffranciaid, ym Mrwydr Ballon.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:845
844

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
839 840 841 842 843 - **844** - 845 846 847 848 849 

----

## Digwyddiadau 
*Rhodri Mawr yn dod yn frenin Gwynedd
*Ionawr - Pab Sergius II yn olynu Pab Grigor IV fel y 102il pab.
*15 Mehefin: Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn cael ei goroni.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Merfyn Frych, brenin Gwynedd
*11 Ionawr - Michael I Rhangabes, Ymerawdwr Bysantaidd
*25 Ionawr - Pab Grigor IV

Categori:844
Timon o Athen

:*Am y ddrama gan Shakespeare, gweler Timon of Athens. Gweler hefyd Timon.*

Uchelwr o ddinas Athen oedd **Timon o Athen** (Groeg: Τίμων ὁ Ἀθηναῖος) (fl. 5g CC). Roedd yn gyfoeswr i Socrates. Roedd yn ddyn gwrth-gymdeithasol iawn. Yn ôl y dramodwyr comedi a ymosodasant arno roedd Timon wedi diflasu ar y ddynolryw am fod ei ffrindiau cynnar wedi bod yn anniolchgar iddo ac wedi troi at fyw fel meudwy gan osgoi pawb.

Daeth yn gymeriad stoc yn y comedïau Groeg cyfoes. Yn ddiweddarach cyfansoddodd Lucian (c. 117 - 180) ddeialog amdano. Cynhwysodd William Painter (1540 - 1594) chwedl am Timon yn ei lyfr dylanwadol y *Palace of Pleasure*. Hon yn ei thro a roddodd ysbrydoliaeth i William Shakespeare i lunio ei ddrama adnabyddus *Timon of Athens*.

Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Athen
Coets fawr

[300px|bawd|**Coets fawr** yn [Bafaria yn y 19g (paentiad gan Anton Braith)]]
Cerbyd pedair olwyn a dynnid gan dîm o hyd at bedwar neu chwech o geffylau harnais oedd y **goets fawr**. Fe'i defnyddid am deithiau hir ar briffyrdd Prydain a Gorllewin Ewrop o ganol yr 17g hyd at ddyfodiad y rheilffordd. Yr enw Saesneg arni oedd *stagecoach*, am ei bod yn arfer rhannu'r siwrnai'n gyfres o siwrnau llai. Cedwid ceffylau ar gyfer y goets fawr mewn tafarndai arbennig ar hyd y ffordd a byddai'r gyrwyr yn newid y ceffylau yno. Fel rheol yr oedd gan y goets fawr seddi i chwech y tu mewn iddi a lle i deithwyr tlawd ar ben y to. Roedd y goets yn cario nwyddau a llythyrau hefyd. Cludid y post brenhinol ar y coetsys mawr o 1784 ymlaen yng ngwledydd Prydain.

Cyfnod pwysicaf y goets fawr yn Ewrop oedd y 18g. Roedd yn ffordd anghyfforddus iawn o deithio, yn bennaf oherwydd cyflwr echrydus y ffyrdd yr adeg honno ac oherwydd cynifer y lladron penffordd ar y priffyrdd.

Roedd y goets fawr yn gyfrwng cludiant pwysig yn yr Unol Daleithiau ac Awstralia yn y 19g.

## Gweler hefyd
*Helyntion Beca

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau
Categori:Cludiant
Categori:Cludiant cyhoeddus
Maxïmo Park

bawd|200px|Maxïmo Park (2005)

Band roc o Newcastle, Lloegr yw **Maxïmo Park**.

## Aelodau
* Paul Smith
* Duncan Lloyd
* Archis Tiku
* Lukas Wooller
* Tom English

## Albymau
**A Certain Trigger* (2005)
**Missing Songs* (2006)
**Our Earthly Pleasures* (2007)

Categori:Bandiau Seisnig
Llety Piod

Ffilm fer sy'n serennu Bill Nighy yw ***Llety Piod***, cynhyrchwyd ar gyfer S4C gan Berwyn Rowlands a chyfarwyddwyd gan Ceri Sherlock.

## ffynonellau
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1995
Categori:S4C
1310au

13g - **14g** - 15g
1260au 1270au 1280au 1290au 1300au - **1310au** - 1320au 1330au 1340au 1350au 1360au
1310 1311 1312 1313 1314 1315 1316 1317 1318 1319

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Newyn Mawr 1315-1317 yn Ewrop

**Arweinwyr y Byd**
1300au

13g - **14g** - 15g
1250au 1260au 1270au 1280au 1290au - **1300au** - 1310au 1320au 1330au 1340au 1350au
1300 1301 1302 1303 1304 1305 1306 1307 1308 1309

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Wenceslas II o Fohemia yn dod yn frenin Gwlad Pwyl
* Brwydr Methven rhwng Lloegr a'r Alban
* Priodas Edward II o Loegr ag Isabelle o Ffrainc

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Boniffas VIII
* Wenceslas II o Fohemia (Gwlad Pwyl)
* Ymerawdwr Go-Nijo (Siapan)
* Edward I o Loegr (Lloegr)
* Edward II o Loegr (Lloegr)
10fed ganrif

## Digwyddiadau 
* 909: Sefydlu Brenhinllin y Fatimidiaid
* 911: Charles III, brenin Ffrainc yn rhoi Normandi i Rollo, arweinydd grŵp o Lychlynwyr
* 965-969: Rws Kiefaidd yn trechu'r Khazariaid

## Blynyddoedd a degawdau 
900au 900 901 902 903 904 905 906 907 908 909
910au 910 911 912 913 914 915 916 917 918 919
920au 920 921 922 923 924 925 926 927 928 929
930au 930 931 932 933 934 935 936 937 938 939
940au 940 941 942 943 944 945 946 947 948 949
950au 950 951 952 953 954 955 956 957 958 959
960au 960 961 962 963 964 965 966 967 968 969
970au 970 971 972 973 974 975 976 977 978 979
980au 980 981 982 983 984 985 986 987 988 989
990au 990 991 992 993 994 995 996 997 998 999
1000au 1000

Categori:Canrifoedd
Categori:10fed ganrif
Parc Singleton

bawd|dde|250px|Rhan o Barc Singleton
Parc ar lannau bae Abertawe yw **Parc Singleton**, sydd hefyd yn gartref i un o ddau brif ysbyty dinas Abertawe - Ysbyty Singleton - a Phrifysgol Abertawe. Cynhelir nifer o gynherddau yno yn ystod y flwyddyn, gan gynnwys Escape in the Park, Pinc yn y Parc a'r Proms in the Park.

## Gerddi 
Mae'r parc wedi'i rannu ac mae'n cynnwys nifer o erddi ac ardaloedd hamdden.
### Gerddi Botonegol 
### Maes Lacrosse 
### Gerddi Addurnol 
### Llyn Cychod Singelton 
### Golf Gwallgo 
### Coidwyg Taylor 
### Maes Arddangos 
## Adeiladau 
### Porthdy 
## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Singleton
1320au

13g - **14g** - 15g
1270au 1280au 1290au 1300au 1310au - **1320au** - 1330au 1340au 1350au 1360au 1370au
1320 1321 1322 1323 1324 1325 1326 1327 1328 1329

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Sefydlu Tenochtitlán gan yr Asteciaid

**Arweinwyr y Byd**
1330au

13g - **14g** - 15g
1280au 1290au 1300au 1310au 1320au - **1330au** - 1340au 1350au 1360au 1370au 1380au
1330 1331 1332 1333 1334 1335 1336 1337 1338 1339

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Diwedd Cyfnod Kamakura yn Japan

**Arweinwyr y Byd**
843

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
838 839 840 841 842 - **843** - 844 845 846 847 848 

----

## Digwyddiadau 
* Cytundeb Verdun yn rhannu'r Ymerodraeth Garolingaidd rhwng tri mab Louis Dduwiol, sef Siarl Foel, Lothar a Louis yr Almaenwr, felly'n creu Teyrnas Ffrainc fel gwladwriaeth ar wahân.
* Cináed mac Ailpín, Brenin y Sgotiaid, hefyd yn dod yn frenin y Pictiaid, ac felly'n frenin cyntaf yr Alban unedig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:843
1340au

13g - **14g** - 15g
1290au 1300au 1310au 1320au 1330au - **1340au** - 1350au 1360au 1370au 1380au 1390au
1340 1341 1342 1343 1344 1345 1346 1347 1348 1349

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Y Pla Du'n lledaenu trwy Ewrop

**Arweinwyr y Byd**
1360au

13g - **14g** - 15g
1310au 1320au 1330au 1340au 1350au - **1360au** - 1370au 1380au 1390au 1400au 1410au
1360 1361 1362 1363 1364 1365 1366 1367 1368 1369

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Naw mlynedd o heddwch yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd yn sgil Cytundeb Brétigny ym 1360.

**Arweinwyr y Byd**
1370au

13g - **14g** - 15g
1320au 1330au 1340au 1350au 1360au - **1370au** - 1380au 1390au 1400au 1410au 1420au
1370 1371 1372 1373 1374 1375 1376 1377 1378 1379

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*1375-1378: Rhyfel yr Wyth Sant

**Arweinwyr y Byd**
1380au

13g - **14g** - 15g
1330au 1340au 1350au 1360au 1370au - **1380au** - 1390au 1400au 1410au 1420au 1430au
1380 1381 1382 1383 1384 1385 1386 1387 1388 1389

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Y Sgism Orllewinol yn parhau

**Arweinwyr y Byd**
1390au

13g - **14g** - 15g
1340au 1350au 1360au 1370au 1380au - **1390au** - 1400au 1410au 1420au 1430au 1440au
1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Timur yn goresgyn India ac yn anrheithio Delhi

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1390au
1400au

14g - **15g** - 16g
1350au 1360au 1370au 1380au 1390au - **1400au** - 1410au 1420au 1430au 1440au 1450au
1400 1401 1402 1403 1404 1405 1406 1407 1408 1409

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Gwrthryfel Owain Glyndŵr
*Mordeithiau cyntaf Zheng He

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1400au
1350au

13g - **14g** - 15g
1300au 1310au 1320au 1330au 1340au - **1350au** - 1360au 1370au 1380au 1390au 1400au
1350 1351 1352 1353 1354 1355 1356 1357 1358 1359

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Y Tyrciaid Otomanaidd yn mynd i mewn i Ewrop

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1350au
1420au

14g - **15g** - 16g
1370au 1380au 1390au 1400au 1410au - **1420au** - 1430au 1440au 1450au 1460au 1470au
1420 1421 1422 1423 1424 1425 1426 1427 1428 1429

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*1420-1436: Rhyfeloedd yr Husiaid

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1420au
1430au

14g - **15g** - 16g
1380au 1390au 1400au 1410au 1420au - **1430au** - 1440au 1450au 1460au 1470au 1480au
1430 1431 1432 1433 1434 1435 1436 1437 1438 1439

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 1434-1436: Gwrthryfel Engelbrekt yn Sweden

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1430au
852

8g - **9g** - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - **850au** - 860au 870au 880au 890au 900au
847 848 849 850 851 - **852** - 853 854 855 856 857 

----

## Digwyddiadau 
*Boris I, Tsar Bwlgaria yn dod i'r orsedd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Abd-ar-rahman II, rheolwr Sbaen (g. 788)
*Du Mu, bardd Tsineaidd (g. 803)

Categori:852
1410au

14g - **15g** - 16g
1360au 1370au 1380au 1390au 1400au - **1410au** - 1420au 1430au 1440au 1450au 1460au
1410 1411 1412 1413 1414 1415 1416 1417 1418 1419

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*1411-1415: Adnewyddiad Camlas Fawr Tsieina

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1410au
842

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
837 838 839 840 841 - **842** - 843 844 845 846 847 

----

## Digwyddiadau 
*14 Chwefror - Siarl Foel a Louis yr Almaenwr yn tyngi Llwon Strasbwrg
*Ramiro I, brenin Asturias yn olynu Alfonso II ar yr orsedd.
*Michael III, sy'n dair oed, yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*5 Ionawr - Al-Mu'tasim, caliph Abbasid (g. 794)
*Ymerawdwr Saga o Siapan (g. 786)
*Alfonso II o Asturias (g. 759)
*Theophilus, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 813)

Categori:842
Delyn (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw **Delyn** o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau 
* 1999 – 2003: Alison Halford (Llafur)
* 2003 - 2016 : Sandy Mewies (Llafur)
* 2016 – presennol Hannah Blythyn (Llafur)

## Canlyniadau Etholiad
### Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniad Etholiad 2021 
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au 
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler Hefyd
*Delyn (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Sir y Fflint
Caernarfon (etholaeth Cynulliad)

Roedd etholaeth **Caernarfon** yn ethol aelod i Gynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 1999 a 2007. Yn ddaearyddol, roedd yr etholaeth yn rhan o Wynedd, gan gynnwys Llŷn i gyd.

Ar gyfer etholiadau'r Cynulliad, roedd yr etholaeth yn ran o ranbarth Gogledd Cymru.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2003: Dafydd Wigley (Plaid Cymru)
* 2003 - 2007: Alun Ffred Jones (Plaid Cymru)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiad 2003
### Canlyniadau Etholiad 1999
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Sedd newydd:** [[Plaid Cymru|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Gogwydd**
| align="right" | n/a
||
|-

## Gweler hefyd
*Caernarfon (etholaeth seneddol)

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Gwynedd
841

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
836 837 838 839 840 - **841** - 842 843 844 845 846 

----

## Digwyddiadau 
*25 Mehefin - Brwydr Fontenay; Siarl Foel a Louis yr Almaeenwr yn gorchfygu Lothar.
*Sefydlu tref Lychlynnaidd *Dyflinn* (Dulyn) yn Iwerddon.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:841
1440au

14g - **15g** - 16g
1390au 1400au 1410au 1420au 1430au - **1440au** - 1450au 1460au 1470au 1480au 1490au
1440 1441 1442 1443 1444 1445 1446 1447 1448 1449

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Cwymp dinas Mayapán yng Ngorynys Yucatán

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1440au
1450au

14g - **15g** - 16g
1400au 1410au 1420au 1430au 1440au - **1450au** - 1460au 1470au 1480au 1490au 1500au
1450 1451 1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458 1459

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*1453: Ymerodraeth yr Otomaniaid yn cipio Caergystennin

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1450au
1460au

14g - **15g** - 16g
1410au 1420au 1430au 1440au 1450au - **1460au** - 1470au 1480au 1490au 1500au 1510au
1460 1461 1462 1463 1464 1465 1466 1467 1468 1469

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Ymerodraeth y Songhai o dan Sonni Ali yn gorchfygu llawer o'i chymdogion

**Arweinwyr y Byd**

Categori:1460au
1280au

12g - **13g** - 14g
1230au 1240au 1250au 1260au 1270au - **1280au** - 1290au 1300au 1310au 1320au 1330au
1280 1281 1282 1283 1284 1285 1286 1287 1288 1289

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Edward I, brenin Lloegr yn cyfeddiannu Cymru ac yn codi cyfres o gestyll

**Arweinwyr y Byd**
1290au

12g - **13g** - 14g
1240au 1250au 1260au 1270au 1280au - **1290au** - 1300au 1310au 1320au 1330au 1340au
1290 1291 1292 1293 1294 1295 1296 1297 1298 1299

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Diwedd y Croesgadau ar ôl cwymp Acre ym 1291

**Arweinwyr y Byd**
1270au

12g - **13g** - 14g
1220au 1230au 1240au 1250au 1260au - **1270au** - 1280au 1290au 1300au 1310au 1320au
1270 1271 1272 1273 1274 1275 1276 1277 1278 1279

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Kublai Khan yn sefydlu brenhinllin y Yuan ac yn trechu brehinllin y Song

**Arweinwyr y Byd**
1260au

12g - **13g** - 14g
1210au 1220au 1230au 1240au 1250au - **1260au** - 1270au 1280au 1290au 1300au 1310au
1260 1261 1262 1263 1264 1265 1266 1267 1268 1269

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Y Mamlukiaid yn trechu'r Mongoliaid ym Mhalesteina a Syria

**Arweinwyr y Byd**
840

8g - **9g** - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - **840au** - 850au 860au 870au 880au 890au
835 836 837 838 839 - **840** - 841 842 843 844 845 

----

## Digwyddiadau 
* Yn dilyn marwolaeth Louis Dduwiol, mae ei feibion Lothar, Siarl Foel a Louis yr Almaenwr ym ymladd am ran o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*20 Mehefin - Louis Dduwiol, Brenin y Ffranciaid, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (g. 778)
*Ymerawdwr Junna, Ymerawdwr Siapan (g. 786)

Categori:840
Ynys Môn (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru ydy **Ynys Môn**. Mae'n ethol un aelod drwy ddull cyntaf i'r felin. Mae hefyd yn rhan o etholaeth ranbarthol Gogledd Cymru, sydd yn ethol pedwar aelod ychwanegol er mwyn cael cynrichiolaeth mwy cyfrannol ar gyfer y rhanbarth. Yr aelod dros yr etholaeth yw .

## Ffiniau 
Crëwyd etholaeth Senedd Cymru Ynys Môn yn 1999, gyda'r un ffiniau ac etholaeth seneddol o'r un enw, a'r un ffiniau a Sir Fôn.

Crëwyd rhanbarth Gogledd Cymru yn ystod yr etholiad cynulliad cyntaf hefyd yn 1999, ac ers 2007 mae hi wedi cynnwys etholaethau Aberconwy, Alun a Glannau Dyfrwy, Arfon, De Clwyd, Dyffryn Clwyd, Gorllewin Clwyd, Delyn, Wrecsam ac Ynys Môn.

## Hanes 
Yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999, yr etholiad cyntaf i'r Cynulliad, enillwyd y sedd gan Ieuan Wyn Jones, a ddaeth yn arweinydd Plaid Cymru rhwng 2000 a 2012. Ar yr 20fed o Fehefin, 2013, ymddiswyddodd Ieuan Wyn Jones, i achosi isetholiad a gynhaliwyd ar y 1af o Awst. Enillwyd yr isetholiad yn gyfforddus gan Rhun ap Iorwerth gyda mwyafrif o dros 9000 o bleidleisiau. Yn yr etholiad Cynulliad canlynol, daliwyd y sedd eto gan Rhun ap Iorwerth gyda mwyafrif tebyg.

## Pleidleisio 
Mewn etholiadau Senedd, mae gan bob pleidleisiwr ddwy bleidlais: un ar gyfer ymgeisydd i fod yn Aelod o'r Senedd dros yr etholaeth, a'r llall ar gyfer rhestr pleidiol o ymgeiswyr rhanbarthol. Defnyddir Dull d'Hondt ar gyfer dyrannu seddi rhanbarthol, gan ystyried canlyniadau'r etholaethau yn y rhanbarth.

## Aelodau Cynulliad/ Aelodau o'r Senedd
## Aelodau o'r Senedd
## Etholiadau 
### Etholiadau yn y 2020au 
### Etholiadau yn y 2010au 
### Etholiadau yn y 2000au 
### Etholiadau yn y 1990au 
## Gweler Hefyd
*Ynys Môn (etholaeth seneddol)

Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Ynys Môn
Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol

Un o brif wobrau yr Eisteddfod Genedlaethol yw'r **Gadair**. Yn draddodiadol, gwobr ydyw am yr awdl orau o dan 300 llinell, er bod tueddiad diweddar i gwtogi nifer y llinellau i 200. Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Gwener yr Eisteddfod gyda'r Orsedd yn bresennol ar y llwyfan.

Er bod Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn greadigaeth gymharol ddiweddar (ffrwyth gweithgareddau Iolo Morganwg ac eraill), mae'r arfer o gadeirio bardd yn deillio o'r Oesoedd Canol pan arferid neilltuo cadair arbennig i'r pencerdd yn llys y brenin, yn ôl Cyfraith Hywel Dda.

## Rhestr enillwyr
## Gweler hefyd 
* Cadair eisteddfodol
* Coron yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr y Gadair", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol 
*"Cadeiriau yr Eisteddfod Genedlaethol", *Y Dydd*, 1899

Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Gwobrau llenyddol Cymraeg
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
1240au

12g - **13g** - 14g
1190au 1200au 1210au 1220au 1230au - **1240au** - 1250au 1260au 1270au 1280au 1290au
1240 1241 1242 1243 1244 1245 1246 1247 1248 1249

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 1241-1242: Y Mongoliaid yn goresgyn Canolbarth Ewrop

**Arweinwyr y Byd**
1220au

12g - **13g** - 14g
1170au 1180au 1190au 1200au 1210au - **1220au** - 1230au 1240au 1250au 1260au 1270au
1220 1221 1222 1223 1224 1225 1226 1227 1228 1229

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 1228-1229: Y Chweched Groesgad

**Arweinwyr y Byd**
839

8g - **9g** - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - **830au** - 840au 850au 860au 870au 880au
834 835 836 837 838 - **839** - 840 841 842 843 844 

----

## Digwyddiadau 
*Louis Dduwiol yn ceisio rhannu'r ymerodraeth rhwng ei feibion.
*Ethelwulf yn dilyn Egbert fel brenin Wessex.

## Genedigaethau 
*Michael III, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 867)

## Marwolaethau 
*Aznar I Galíndez, brenin Aragon
*Egbert, brenin Wessex

Categori:839
1200au

12g - **13g** - 14g
1150au 1160au 1170au 1180au 1190au - **1200au** - 1210au 1220au 1230au 1240au 1250au
1200 1201 1202 1203 1204 1205 1206 1207 1208 1209

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 1202-1204: Y Bedwaredd Groesgad

**Arweinwyr y Byd**
1230au

12g - **13g** - 14g
1180au 1190au 1200au 1210au 1220au - **1230au** - 1240au 1250au 1260au 1270au 1280au
1230 1231 1232 1233 1234 1235 1236 1237 1238 1239

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Llywelyn Fawr
1250au

12g - **13g** - 14g
1200au 1210au 1220au 1230au 1240au - **1250au** - 1260au 1270au 1280au 1290au 1300au
1250 1251 1252 1253 1254 1255 1256 1257 1258 1259

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* 1251-1259: Möngke Khan, Khan Mawr Ymerodraeth y Mongoliaid
Aachen

300px|bawd|Eglwys gadeiriol **Aachen** o'r de
Dinas hynafol yng ngorllewin yr Almaen yw **Aachen** (Ffrangeg: *Aix-la-Chapelle*, Iseldireg: *Aken*). Fe'i lleolir yn nhalaith Gogledd Rhein-Westphalia ger y ffin bresennol â Gwlad Belg a'r Iseldiroedd. Mae'n ganolfan ddiwydiannol gyda gweithfeydd dur a haearn. Sefydlwyd prifysgol dechnegol yno ym 1870.

Aachen oedd prifddinas ogleddol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn nheyrnasiad Siarlymaen. Cafodd Siarlymaen ei gladdu yn yr eglwys gadeiriol a godwyd ganddo yn 796, yn y flwyddyn 814, ac arferid coroni'r Ymerodron Glân Rhufeinig yno ar ôl hynny.
 yn Aachen]]

Cafodd y ddinas ei difrodi'n sylweddol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Hi oedd y ddinas fawr gyntaf yn yr Almaen i gael ei chipio gan y Cynghreiriaid, ym 1944.


Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
837

8g - **9g** - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - **830au** - 840au 850au 860au 870au 880au
832 833 834 835 836 - **837** - 838 839 840 841 842 

----

## Digwyddiadau 
* Pietro Tradonico yn cael ei ethol i swydd Doge Fenis.
* Uen, brenin y Pictiaid yn olynu Drest IV.
* 10 Ebrill - Comed Halley yn dod o fewn 5 miliwn km i'r ddaear, yr agosaf erioed.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Abu ‘Ubayd al-Qasim ibn Sallam al-Baghdadi

Categori:837
836

8g - **9g** - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - **830au** - 840au 850au 860au 870au 880au
831 832 833 834 835 - **836** - 837 838 839 840 841 

----

## Digwyddiadau 
*Y Caliph Abbasid al-Mutasim yn sefydlu prifddinas newydd yn Samarra, Irac
*Egbert, brenin Wessex yn cael ei orchfygu gan y Daniaid
*Ioan VII Grammaticus yn olynu Antoni I fel patriarch Caergystennin
*Presian yn olynu Malamir fel Khan Bwlgaria

## Genedigaethau 
*Thabit ibn Kurrah, seryddwr Arabaidd
*Fujiwara no Mototsune, rheolwr Siapan (bu farw 891)
*Ethelbert, brenin Wessex

## Marwolaethau 
Categori:836
Llus

Planhigion bychain ac iddynt ffrwythau blasus yw **Llus** neu **lusi duon bach** (Lladin: *Vaccinium myrtillus*). Maent yn tyfu ar dir llaith, asidig trwy rannau o'r byd gyda hinsawdd gymhedrol.

Cesglir y ffrwythau o'r planhigyn gwyllt er mwyn eu bwyta, on nodweddiadol felly yn y Llychlyn, yr Alban, Iwerddon a Gwlad Pwyl. Yn Llychlyn, mae'n hawl i bawb hel llus, waeth pwy sy'n berchen ar y tir maent yn tyfu arno. Yn Iwerddon, gelwir y ffrwyth *fraochán* yn y Wyddeleg a *fraughan* yn y Saesneg, ac fe'u cesglir yn draddodiadol, ar y dydd sul olaf yng Ngorffennaf, a gelwir yn *Fraughan Sunday*.

Gellir bwyta'r ffrwythau'n ffres, neu eu defnyddio i wneud jam, sudd neu bastai. Yn Ffrainc, fe'u defnyddir yn sail i wirodlynnau, ac i roi flas i *sorbet*, a'r *tarte aux myrtilles* yw'r pwdin traddodiadol yn y Vosges a'r Massif Central. Yn Llydaw, caent eu bwyta gyda *Crêpes*. Mae hel llus ar y mynydd ar ddiwedd yr haf yn arfer poblogaidd hyd heddiw mewn rhannau o Gymru, e.e. yn Eryri, er ei bod hi'n cymryd amser i hel digon o'r ffrwythau bychain i wneud teisen blasus. Mis Awst yw'r amser gorau i hel llus (ond gweler yr adran Ffenoleg).

### Ffenoleg
Mae yna dystiolaeth bod y planhigyn yn ffrwytho'n sylweddol gynt dros yr hanner canrif hyd at 2020. Fe all hyn fod yn adlewyrchiad o Newid Hinsawdd. 

Dynoda'r echel-x y flwyddyn a'r echel-y wythnos y flwyddyn 1-52(+20). Fe berthyn y 4 pwynt wedi eu cylchu mewn coch i'r flwyddyn 2015 ac o gadw y cynharaf yn unig byddai'r duedd arwyddocaol (r=0.41, P
Dyma rai o'r cofnodion y seilir y data arnynt: "rhai ffrwythau yn llawn ac yn biws" (wythnos 25),"llus wedi duo"(27), "hel llus" (26,28,33...), "llond berfa o lus" (28). Mae'n werth nodi manylion y cofnod cynharaf gan Megan Jones a dynnodd lun ar Foelyci, Tregarth ym mis Mai 2020. Ei sylw oedd "Maen nhw wedi bod yn ofnadwy o gynnar blwyddyn yma, tynnais i'r llun yma ar Mai 19fed, Moelyci". Roedd dau lusyn yn amlwg yn y llun. 
Prosiect Gwyddoniaeth y Dinesydd oedd hwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Ericaceae
Categori:Ffrwythau
Categori:Llwyni
Llundain Newydd

Ceir sawl lle o'r enw **Llundain Newydd** (Saesneg: **New London**) yn yr Unol Daleithiau:

*Llundain Newydd, Connecticut
*Llundain Newydd, Iowa
*Llundain Newydd, Minnesota
*Llundain Newydd, Missouri

Yng Nghanada:
* New London, Prince Edward Island