open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ymadawiad Arthur (ffilm)

Ffilm 1994 yw ***Ymadawiad Arthur***, a gyfarwyddwyd gan Marc Evans. Roedd yn serennu Ioan Evans, Morgan Hopkins, Llŷr Ifans ac Eluned Jones. Mae'n ffilm wyddoniaeth ffuglen a chomedi.

Mae wedi ei gosod yn y flwyddyn 2096, mae grŵp o Gymry yn cynllwynio i herwgipio'r arwr cenedlaethol, y Brenin Arthur o'r canoloesoedd, a dod ag ef i'r presennol. Ond trwy gamgymeriad, yn lle hynny maen nhw'n herwgipio'r arwr rygbi Dai Arthur, sydd â'r ffug enw *King Arthur*, o'r 1960au.

Categori:Ffilmiau 1994
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Ymadawiad Arthur (cerdd)

200px|bawd|*Ymadawiad Arthur a cherddi eraill* (Caernarfon, 1910)
bawd|T. Gwynn Jones yn eistedd yng Nghadair Eisteddfod Bangor 1902, gyda'r Archdderwydd, Hwfa Môn, a'r Orsedd

Awdl Gymraeg gan y bardd T. Gwynn Jones yw ***Ymadawiad Arthur***.   Testun y gerdd yw'r chwedl am glwyfo'r Brenin Arthur ym mrwydr Camlan a'i "ymadawiad" dirgel i Ynys Afallon.

Enillodd yr awdl y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902. Ystyrir *Ymadawiad Arthur* yn gerdd nodedig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg yr 20g. Roedd yn cael ei nodi fel cerdd oedd yn defnyddio'r gynghanedd i "ganu" yn hytrach nag i ddangos medrusrwydd yn y gynghanedd. Roedd yn cael ei hystyried fel cychwyn oes aur newydd ym marddoniaeth Cymraeg.
Ond nid oedd pawb yn cytuno. Meddai Gwili:

Cafodd y gerdd ei gyhoeddi a'i ail gyhoeddi sawl gwaith. Yn wreiddiol yng *Nghyfansoddiadau Eisteddfod Genedlaethol 1902*, wedyn yn *Ymadawiad Arthur a Chaniadau Eraill, 1910* yn rhan o lyfr cywrain cyfyngedig ei gyhoeddiad gan Wasg Gregynog ym 1926 ac yn ei ffurf derfynol yn *Caniadau* T. Gwynn Jones (1934). Ceir trafodaeth am y gwahanol fersiynau o'r gerdd mewn erthygl gan Syr Thomas Parry yn *Y Llenor*, cyf. 28 (1949).

Y dyfyniad amlycaf o'r gerdd yw:

Draw dros y don mae bro dirion nad ery
Cwyn yn ei thir, ac yno ni thery
Na haint na henaint fyth mo'r rhai hynny
A ddêl i'w phur, rydd awel, a phery
:Pob calon yn hon yn heiny a llon,
Ynys Afallon ei hun sy felly.

## Llyfryddiaeth
**Ymadawiad Arthur a cherddi eraill* (Caernarfon: Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, 1910)

## Cyfeiriadau
Categori:Awdlau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cylch Arthur
Categori:T. Gwynn Jones
Albert Brooks

Actor, ysgrifennwr, digrifwr a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau yw **Albert Brooks** (ganwyd 22 Gorffennaf 1947). Cafodd ei enwebu am Wobr yr Acamemi am yr Actor Gorau mewn Rôl Gefnogol yn y ffilm *Broadcast News* ym 1987.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Andrew Stanton

Cyfarwyddwr ffilmiau wedi eu hanimeiddio, sgriptiwr ac actor llais o'r Unol Daleithiau yw **Andrew Christopher Stanton Jr.** (ganwyd 3 Rhagfyr 1965). Mae ei weithiau amlycaf yn cynnwys ysgrifennu a chyfarwyddo WALL-E a Finding Nemo gyda Pixar Animation Studios. Derbyniodd *Finding Nemo* Wobr yr Academi am y ffilm animeiddiedig orau yn 2004. Graddiodd Andrew Stanton o CalArts ym 1987 lle astudiodd animeiddio cymeriad.

Mewn cyfweliad gyda Megan Basham o *World Magazine*, esboniodd Stanton ei weledigaeth bersonol ar gyfer y ffilm *WALL-E*. Dywedodd "(W)hat really interested me was the idea of the most human thing in the universe being a machine because it has more interest in finding out what the point of living is than actual people. The greatest commandment Christ gives us is to love, but that's not always our priority. So I came up with this premise that could demonstrate what I was trying to say—that irrational love defeats the world's programming. You've got these two robots that are trying to go above their basest directives, literally their programming, to experience love..."

Mae Stanton wedi dechrau gweithio ar ei ffilm nesaf, *John Carter of Mars* a ddylai gael ei rhyddhau ar ddechrau 2012. Mae ganddo fab o'r enw Ben a merch o'r enw Audrey. Mae'n byw yn Mill Valley.

Ganwyd yn Rockport, Massachusetts.

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Massachusetts
Katie Holmes

Mae **Kate "Katie" Noelle Holmes** (ganwyd 18 Rhagfyr 1978) yn actores o'r Unol Daleithiau a ddaeth i amlygrwydd am ei rôl fel Joey Potter ar ddrama Rhwydwaith Teledu WB i arddegwyr ''Dawson's Creek* o 1998 tan 2003. Ers hynny, mae hi wedi actio mewn ystod o ffilmiau, o ffilmiau celfyddydol megis *The Ice Storm* i ffilmiau antur fel *Abandon* i ffilmiau mwy adnabyddus fel *Batman Begins''.

## Dolenni allanol
* Gwefan cefnogwyr Katie Holmes 

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Toledo, Ohio
Categori:Scientoleg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rudolf Hess

Un o arweinyddion llywodraeth Natsïaidd yr Almaen oedd **Rudolf Walter Richard Hess** (26 Ebrill 1894 - 17 Awst 1987).

Ganed Hess yn Alexandria, yr Aifft, i deulu Almaenig. Symudodd y teulu i'r Almaen yn 1908. Bu'n ymladd fel milwr yn y Rhyfel Byd Cyntaf, yna, wedi iddo gael ei glwyfo, fel arwyrennwr. Wedi'r rhyfel, symudodd i München, lle cyfarfu ag Adolf Hitler. Daeth yn ddirprwy i Hitler yn y Blaid Natsïaidd.

Ar 10 Mai, 1941, hedfannodd Hess i'r Alban, gyda'r bwriad o geisio cynnal trafodaethau heddwch rhwng yr Almaen a'r Deyrnas Unedig. Roedd hyn heb awdurdod Hitler. Cymerwyd ef i'r ddalfa, a chadwyd ef am y rhan fwyaf o weddill cyfnod y rhyfel yn ysbyty filwrol Maindiff Court, Llandeilo Bertholau ger Y Fenni.

Ar ddiwedd y rhyfel, roedd Hess yn un o'r diffinyddion ym mhrif achos Treialon Nuremberg, er fod rhai arbenigwyr yn credu nad oedd ei iechyd meddyliol yn ddigon da i'w roi ar brawf. Cafwyd ef yn euog, a'i ddedfrydu i garchar am oes. Cadwyd ef yn Ngharchar Spandau hyd ei farwolaeth yn 1987. Y farn gyffredinol yw iddo ladd ei hun, ond cred rhai iddo gael ei lofruddio.

Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Natsïaid
Scotland

**Scotland** yw'r enw Saesneg am **Yr Alban**. Gallai gyferio at un o sawl peth arall hefyd:

;Pentrefi yn Lloegr:
*Scotland, Swydd Lincoln
*Scotland, Gorllewin Swydd Efrog

;Lleoedd yn UDA:
*Scotland, Arkansas
*Scotland, Connecticut
*Scotland, Florida
*Scotland, Georgia
*Scotland, Indiana
*Scotland, Maryland
*Scotland, Pennsylvania
*Scotland, De Dakota
*Scotland, Texas
*Scotland, Virginia
*Swydd Scotland, Missouri
*Swydd Scotland, Gogledd Carolina
*Scotland Neck, Gogledd Carolina
*Scotland Run, llednant Afon Maurice yn New Jersey

;Ynys yn Awstralia:
*Ynys Scotland, De Cymru Newydd

;Cyfenw:
*Jason Scotland, pêl-droediwr o Trinidad a Tobago
*Patricia Scotland, 'Baroness Scotland o Asthal', gwleidydd Llafur (DU)

;Arall
**Scotland, Pa.*, ffilm 2002 seiliedig ar *Macbeth* Shakespeare

## Gweler hefyd
*Scotia
*Scotland Today
*Scotland Yard
Gay Purr-ee

Ffilm ar gerddoriaeth, wedi'i hanimeiddio, yw ***Gay Purr-ee*** gan y cyfarwyddwr Abe Levitow. Cynhyrchwyd gan United Productions of America ac fe'i rhyddhawyd gan Warner Bros ym 1962. Dyma oedd yr unig ffilm wedi'i hanimeiddio i Judy Garland ddarparu'r llais. Yn ôl y nodiadau cynhyrchu ar y fersiwn DVD, Garland ei hun a awgrymodd y dylai'r cyfansoddwyr a ysgrifennodd y caneuon ar gyfer The Wizard of Oz, sef Harold Arlen a E.Y. Harburg, ysgrifennu a chyfansoddi'r caneuon ar gyfer Gay Purr-ee. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Chuck Jones. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Judy Garland, Hermione Gingold, Red Buttons, Mel Blanc, Robert Goulet, Paul Frees, Julie Bennett a Morey Amsterdam. Mae'r ffilm *Gay Purr-Ee* yn 85 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o sgrin llydan (sef 1.85:1). 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1962. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Dr. No* a'r gyntaf yng nghyfres James Bond a'r ffilm gyntaf i serennu Sean Connery fel yr asiant cudd ffuglennol. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Abe Levitow ar 22 Gorffenaf 1922 yn Los Angeles a bu farw yn Hollywood, Florida ar 15 Gorffennaf 1930. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1935 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Abe Levitow nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q4666414.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Dramâu-comedi o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Dramâu-comedi
Categori:Comediau rhamantaidd
Categori:Comediau rhamantaidd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1962
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli ym Mharis
Makemake

Gallai **Makemake** gyfeirio at:

*Makemake (mytholeg), weithiau hefyd *Make-make* neu *MakeMake*, creawdwr y dynolryw ym mytholeg Ynys y Pasg (Rapa Nui)
*Makemake (planed gorrach), planed gorrach yng Ngwregys Kuiper a enwir ar ôl y duw Makemake.
**makemake*, enw generig mewn cyfrifiadureg am raglenni a ddefnyddir i greu ffeiliau Makefile, sydd hefyd yn enw ar sawl rhaglen o'r fath
Makemake (planed gorrach)

250px|bawd|Llun artist o'r blaned gorrach
Planed gorrach drydedd fwyaf Cysawd yr Haul a leolir yng Ngwregys Kuiper yw **Makemake** (enw catalog: **(136472) Makemake**, symbol: ). Mae ganddi ddiamedr o tua 1300–1900&nbsp;km, sef tua tri chwarter diamedr Plwton. Does gan Makemake ddim lloerennau, hyd y gwyddys, sy'n ei gwneud yn unigryw ymhlith gwrthrychau mwyaf Gwregys Kuiper. Oherwydd ei thymheredd hynod o isel ar gyfartaledd (tua 30 K), gorchuddir ei wyneb â rhew methan, ethan a hefyd nitrogen efallai.

Cafodd Makemake ei darganfod ar 31 Mawrth, 2005 gan dîm o seryddwyr dan arweiniad Michael Brown, a chyhoeddwyd y darganfyddiad ar 29 Gorffennaf yn yr un flwyddyn. Ar 11 Mehefin, 2008, cynhwysodd yr IAU Makemake ar ei restr o wrthrychau i'w hystyried am statws "plwtonaidd", term a ddefnyddir i ddisgrifio planedau corrach sy'n gorwedd y tu hwnt i gylchdro Neifion, a oedd yn cynnwys erbyn hynny Plwton ac Eris. Dosbarthwyd Makemake yn ffurfiol yn un o'r plwtoniaid yng Ngorffennaf 2008.

## Dolenni allanol 
*  Rhestr MPEC am Makemake Prifysgol Harvard
*  Cylchdro Makemake / Ephemeris NASA
*  "Makemake of the Outer Solar System" NASA 15 Gorff., 2008

Categori:Planedau corrach
Martin Bormann

Un o brif arweinwyr y Blaid Natsïaidd yn yr Almaen oedd **Martin Ludwig Bormann** (17 Mehefin 1900 – efallai 2 Mai 1945). Daeth yn bennaeth Cangelloriaeth y Blaid *(Parteikanzlei)*, ac yn ysgrifennydd preifat i Adolf Hitler, swydd oedd yn rhoi grym mawr iddo.

Ganed Bormann yn Wegeleben, ger Halberstadt. Gadawodd yr ysgol yn ieuanc i weithio ar fferm, yna wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf daeth yn rheolwr ystad yn Mecklenburg, lle daeth i gysylltiad a'r Freikorps. Yn 1924, carcharwyd ef am flwyddyn am helpu ei gyfaill Rudolf Höss (yn ddiweddarach pennaeth gwersyll difa Auschwitz) i lofruddio Walther Kadow. Ymunodd a'r Blaid Natsïaidd yn 1925 wedi ei ryddhau o'r carchar. O 1933 hyd 1941, bu Bormann yn ysgrifennydd preifat i Rudolf Hess, dirprwy Hitler.

Wedi i Hess hedfan i'r Alban ym Mai 1941, daeth Bormann yn bennaeth Cangelloriaeth y Blaid *(Parteikanzlei)*. Daeth i gael dylanwad mawr ar Hitler, oedd yn ymddiried yn llwyr ynddo. Roedd Bormann ym Merlin gyda Hitler ddiwedd ebrill, pan oedd byddin yr Undeb Sofietaidd ar fin cipio'r ddinas. Idliwyd y ddinas iddynt ar 2 Mai. Yn ôl un fersiwn gan Artur Axmann, lladdwyd Bormann wrth iddo geisio dianc.

Gan nad oedd sicrwydd a oedd yn fyw ai peidio, rhoddwyd ef ar ei brawf yn ei absenoldeb ym mhrif brawf Treialon Nuremberg, a dedfrydwyd ef i farwolaeth. Bu sibrydion ei fod wedi dianc i Dde America, ond yn 1998, cyhoeddwyd fod profion ar benglog oedd wedi ei darganfod ym Merlin yn 1972 wedi dangos mai penglog Bormann ydoedd.

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Natsïaid
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau rhyfel
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau yn erbyn dynoliaeth
Joseph Goebbels

Un o brif arweinwyr y Blaid Natsïaidd yn yr Almaen oedd **Paul Joseph Goebbels** (29 Hydref 1897 – 1 Mai 1945).

Ganed Goebbels yn Rheydt, i'r de o ddinas Mönchengladbach. Enillodd ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Heidelberg yn 1921, am draethawd ar ddrama ramantus y 16g. Bu'n gweithio fel newyddiadurwr, fel clerc banc ac yn y gyfnewidfa stoc. Daeth i gysylltiad â'r Blaid Natsïaidd yn 1923, pan feddiannwyd Ardal y Ruhr gan Ffrainc, a daeth yn aelod y flwyddyn wedyn. Erbyn 1928, roedd yn un o aelodau amlycaf y blaid ac yn edmygydd mawr o Adolf Hitler.

Wedi i'r Natsïaid ennill grym yn 1933, daeth yn Weinidog dros Bropaganda. Ystyrir fod ganddo ran allweddol yn nigwyddiadau Kristallnacht yn 1938, yr ymosodiadau cyntaf ar yr Iddewon. Parhaodd yn y swydd yma yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac ar ddiwedd y rhyfel, lladdodd ef a'i wraig Magda eu hunain, wedi gwenwyno eu chwe plentyn yn gyntaf.

Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Natsïaid
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Albert R. Broccoli

Cynhyrchydd ffilmiau o'r Unol Daleithiau oedd **Albert Romolo Broccoli** CBE (5 Ebrill 1909 – 27 Mehefin 1996), a enillodd Wobr yr Academi. Cynhyrchodd dros ddeugain ffilm yn ystod ei yrfa, y rhan fwyaf ohonynt yn y Deyrnas Unedig, ac wedi'u ffilmio'n aml iawn yn Stiwdios Pinewood. Fel cyd-sylfaenydd Danjaq, LLC ac EON Productions, mae Broccoli yn fwyaf adnabyddus fel cynhyrchydd y ffilmiau eiconig James Bond. Gwelodd ef a Harry Saltzman y datblygiad o gynhyrchu ffilmiau cyllid cymharol isel, i ffilmiau llawer mwy o faint gyda chyllid llawer mwy sylweddol, ac mae olynwyr Broccoli yn parhau i gynhyrchu ffilmiau Bond newydd.

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Harry Saltzman

Cynhyrchydd ffilm a theatr o Ganada oedd **Harry Saltzman** (27 Hydref 1915 – 28 Medi 1994), sydd fwyaf enwog am gynhyrchu'r gyfres o ffilmiau James Bond gyda Albert R. Broccoli. Treuliodd y rhan fwyaf o'i fwyaf yn byw yn Denham yn Swydd Buckingham.

## Bywgraffiad
Ganwyd Saltzman yn Sherbrooke, Quebec, Canada, ond rhedodd i ffwrdd o'i gartref pan oedd yn 15 oed yn ôl ei frch Hilary Saltzman yn rhaglen ddogfen  Ian Fleming Foundation, *Harry Saltzman: Showman*. Ymunodd â syrcas pan oedd yn 17, gan mynd ar daith gyda hwy am nifer o flynyddoedd. Erbyn cychwyn yr Ail Ryfel Byd ym 1939, roedd yn gwasanaethu yn Byddin Canada yn Ffrainc. Mae'n debyg y bu ei wasanaeth yn y fyddin yn cynnwys tipyn o waith cudd yn canfod gwybodaeth.

Ar ôl y rhyfel, canfodd Saltzman ei hun ym Mharis, lle cyfarfodd â ffoadur o Rwmania, Jaquie, a priodasont. Bu'n gweithio fel sgowt talent yn chwilio am bobl i ymddangos mewn cynyrchiadau Ewropeaidd ar y llwyfan, y teledu ac mewn ffilm. Fe gasglodd nifer enfawr o gysylltiadau yn y busnes adloniant, a daeth ef yn y person a drodd pawb ato pan oedd ganddynt broblem gyda talent neu cynhyrchu. Er ei holl uchelgeisiau, roedd rhain yn flynyddoedd caled ar gyfer teulu Saltzman, yn ôl ei fab Steven. Yn raddol, daeth Saltzman yn fwy llwyddiannus gan gynhyrchu dramâu ar y llwyfan. Symudodd y teulu o bedwar i Brydain yng nghanol yr 1950au, lle ddechreuodd gwmni Woodfall Productions, unwith eto yn cynhyrchu ar gyfer y theatr, cyn mynd i mewn i'r busnes ffilm, gan gynhyrchu *The Iron Petticoat* (1956), addasiad simeatig o ddrama.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ganada
Categori:Cynhyrchwyr theatr o Ganada
Casino Royale (ffilm 2006)

Y drydedd ffilm ar hugain yn y gyfres o ffilmiau James Bond yw ***Casino Royale*** (2006). Cyfarwyddwyd y ffilm gan Martin Campbell a dyma oedd y ffilm gyntaf i serennu Daniel Craig fel yr asiant MI6 James Bond. Seiliwyd y ffilm ar y nofel gan Ian Fleming o 1953 o'r un enw, a chafodd ei addasu ar gyfer y sgrîn fawr gan y sgriptwyr Neal Purvis, Robert Wade a Paul Haggis. Hon yw'r drydedd addasiad o'r nofel ar gyfer y sgrîn fawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Categori:Ffilmiau MGM
From Russia with Love

Gall **From Russia with Love** gyfeirio at:

* *From Russia with Love* – nofel 1957 gan Ian Fleming
* *From Russia with Love* – ffilm 1963 yn seiliedig ar y nofel
* *From Russia with Love* – trac sain ffilm 1963
* *From Russia with Love* – gêm fideo 2005 yn seiliedig ar y nofel a'r ffilm
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf

bawd|dde|100px|Seiclo
Mae **seiclo** wedi cael ei gystadlu ym mhob **Gemau Olympaidd yr Haf** ers gychwyn y mudiad Olympiadd modern yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1896.

## Cystadlaethau 
### Seiclo trac - Dynion 
### Seiclo trac - Merched 
### Seiclo ffordd - Dynion 
### Seiclo ffordd - Merched 
### Beicio mynydd - Dynion 
### Beicio mynydd - Merched 
### BMX - Dynion 
### BMX - Merched 
## Tabl medalau 1896-2008 
## Y cenhedloedd a gymerodd rhan amlaf
Dr. No

Gall **Dr. No** gyfeirio at:
* *Dr. No* (nofel), novel 1958 gan Ian Fleming
* *Dr. No* (ffilm), y ffilm James Bond cyntaf i serennu Sean Connery fel Bond
* *Dr. No* (trac sain), albwm trac sain y ffilm
* Julius No, y cymeriad deitl yn nofel 1958 a ffilm 1962
----
Joan Sims

Actores o Loegr oedd **Irene Joan Marion Sims** (9 Mai 1930 – 28 Mehefin 2001), a'i hadnabyddir fwyaf am ei rhannau yn ffilmiau Carry On, ac yn ddiweddarach am chwarae rhan Madge Hardcastle yng nghyfres deledu *As Time Goes By*.

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Hattie Jacques

Actores gomedi Seisnig oedd **Josephine Edwina Jaques** (7 Chwefror 1922 – 6 Hydref 1980), a'i hadnabwyd dan yr enw llwyfan **Hattie Jacques**.

Dechreuodd ei gyrfa yn yr 1940au gan ddod yn enwog drwy ymddangos gyda Tony Hancock ar *The Tony Hancock Show* a ''Hancock's Half Hour''. O 1958 tan 1974, actiodd mewn pedair ar ddeg o'r ffilmiau Carry On, gan chwarae rhan y Matron yn aml. Ffurfiodd Jacques bartneriaeth broffesiynol hir-dymor gydag Eric Sykes a gweithiodd gydag ef yn *Sykes and A...*, *Sykes and a Big, Big Show* a *Sykes*. Ymddangosodd Hattie Jacques mewn dau o ffilmiau clasurol Norman Wisdom sef "The Square Peg" a "Follow A Star".

Bu Jacques yn briod i John Le Mesurier, actor a ddaeth yn seren yn ddiweddarach fel y cymeriad Sergeant Arthur Wilson yn ''Dad's Army'', o 1949 hyd eu ysgariad ym 1965. Bu farw Hattie Jacques o drawiad i'r galon ym 1980, yn 58 oed. Gwnaeth ei pherfformiad olaf mewn ysgol ar gyfer rhai gydag anhawsterau dysgu, gan berfformio ddarlleniad dramatic o Othello, gan William Shakespeare. Ei hymddangosiad olaf ar y teledu oedd mewn hysbyseb ar gyfer Asda yn ddiweddarach y flwyddyn honno.

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Pindar

Bardd Groegaidd oedd **Pindar** (Hen Roeg: , “Pindaros”), (c. 522 – 443 CC). Ystyrir ef yn un o feirdd mwyaf Groeg.

Ganed Pindar ym mhentref Cynoscephalae yn Boeotia, yn fab i Daiphantus and Cleodice. Priodiodd Megacleia, a chawsant ddwy ferch, Eumetis a Protomache, a mab, Daiphantus. Dywedir iddo farw yn Argos.

Teithiai Pindar ar hyd a lled y byd Groegaidd, o un noddwr i’r llall. Gellir casglu iddo dreulio amser yn llys Hiero I, unben Siracusa, lle cyfansoddodd farddoniaeth i glodfori buddugoliaethau Hiero a Theron yn y Gemau Olympaidd. Ymwelodd â Delffi ac Athen hefyd, ac ymddengys o’i weithiau iddo ymweld ag ynys Aegina. Roedd ganddo dŷ yn ninas Thebai, a chofnodir i’r tŷ hwnnw gael ei arbed gan Alecsander Fawr o barch i’r bardd pan gipiodd ef y ddinas.

Cyfansoddodd Pindar nifer o wahanol fathau o farddoniaeth: gweithiau (Paean) ac emynau eraill ar gyfer gwyliau crefyddol, cerddi moliant i bobl amlwg, marwnadau a cherddi i ddathlu buddugoliaethau yn y Gemau Olympaidd. Dyddia’r cynharaf o’i gerddi sydd ar glawr o tua 498 CC, yn dathlu buddugoliaeth Hippocleas o Thessalia yn y Gemau Olympaidd y flwyddyn honno.

### Gweithiau 
Yn ôl un awdur o’r henfyd, rhennid gweithiau Pindar yn  17 llyfr gan ysgolhegion yn Llyfrgell Alexandria: 
* 1 llyfr o **humnoi** - *"emynau"*
* 1 llyfr o **paianes** - *"paeanau"*
* 2  lyfr o **dithuramboi** - *"dithyrhambau"*
* 2 lyfr o  **prosodia** - *"rhag-gerddi"*
* 3 lyfr o  **parthenia** - *"cerddi ar gyfer morwynion"*
* 2 lyfr o  **huporchemata** - *"cerddi ar gyfer dawnsio"*
* 1 llyfr o **enkomia** - *"canu mawl"*
* 1 llyfr o **threnoi** - *"marwnadau"*
* 4 llyfr o **epinikia** - *"cerddi buddugoliaeth"*

O’r gweithiau hyn, dim ond yr *epinikia*, y cerddi i ddathlu buddugoliaethau yn y Gemau Olympaidd, sydd wedi eu cadw yn gyflawn. Dim ond rhannau, yn cynnwys dyfyniadau gan awduron eraill, a gadwyd o’r gweddill.

Categori:Genedigaethau 522 CC
Categori:Marwolaethau 443 CC
Categori:Beirdd Groeg
Casino Royale

Gall **Casino Royale** gyfeirio at:
Yn **ffuglen**:
**Casino Royale* (nofel), nofel cyntaf James Bond gan Ian Fleming
**Casino Royale* (pennod Climax!), addasiad 1954 o'r nofel a ddarlledwyd fel pennod o gyfres CBS, *Climax!*
**Casino Royale* (ffilm 1967), dychaniad o James Bond, ffilm 1967 yn serennu David Niven a Peter Sellers.
**"Casino Royale", sengl a recordiwyd gan Herb Alpert and the Tijuana Brass.
**Casino Royale* (ffilm 2006), ffilm James Bond 2006 yn serennu Daniel Craig
***Casino Royale* (trac sain 2006), trac sain ffilm 2006

Ffilm antur am drosedd gan y cyfarwyddwr Martin Campbell yw ***Casino Royale*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen, Y Weriniaeth Tsiec, Y Bahamas, Unol Daleithiau America, Yr Eidal a'r Deyrnas Gyfunol.

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Martin Campbell ar 24 Hydref 1943 yn Hastings. 
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Martin Campbell nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q282033.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau dogfen o'r Almaen
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o'r Almaen
Categori:Ffilmiau dogfen
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Chwarren bitwidol

bawd|de|250px|Llun allan o'r clasur 'Gray's Anatomy' yn dangos lleoliad y chwarren bitwidol.
bawd|250px|de|Sleisen denau drwy'r ymennydd yn dangos y lleoliad.
[dde|bawd|Prif chwarrennau'r endocrin: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** **Chwarren bitwidol**
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]

Mae'r **chwarren bitwidol** (neu'r hypoffeisis) yn un o'r chwarrennau endocrin - tua'r un faint â phusen. O ran siâp, mae'n ymwthio allan o waelod yr hypothalmws ar waelod isaf yr ymennydd. Saif yn y ''fosa' o fewn asgwrn y sffenoid.

Mae'n secredu (neu'n chwysu) hormonau gan reoli'r homeostasis, gan gynnwys yr hormonnau sy'n ysgogi chwarrennau endocrin eraill. Mae'n cysylltu i'r hypothalmws drwy'r 'median eminence'.

## Pwrpas 
Pwrpas yr hormonnau pitwidol ydy rheoli rhai o'r prosesau hyn:
* Datblygiad y corff dynol
* Pwysau gwaed
* Rhai agweddau o feichiogrwydd a genedigaeth
* Llaeth y fron
* Yr organau rhyw
* Chwarrennau'r theiroid
* Trosglwyddo ynni o fwyd yn ynni metabolig
* Rheoli dŵr ac osmolaredd yn y corff

Categori:System endocrin
Ethan

Cyfansoddyn cemegol a ddynodir â'r fformiwla gemegol  C2H6 yw **ethan**.  Dyma'r unig enghraifft o alcan dau-garbon, h.y. hydrocarbon aliphatig.  Ar dymheredd a phwysau safonol, mae ethan yn nwy heb liw nac arogl.

Ceir rhywfaint o ethan yn awyrgylch y ddaear ac ar rai wrthrychau seryddol, fel ar wyneb y blaned gorrach Makemake.  Yn achos awyrgylch y ddaear, mae'n cael ei greu fel adwaith i ymbelydredd yr haul ar y nwy methan.  Ond mae presenoldeb ethan ar blanedau allanol fel Makemake, ar y lloeren Titan ac mewn rhai comedau, wedi arwain rhai gwyddonwyr i ddadlau y bu ethan yn un o gynhwysiad gwreiddiol nifwl yr haul y credir y ffurfiwyd yr haul ei hun a'r planedau ohoni.

Yn y diwydiant olew, ynysir ethan o nwy naturiol ac mae'n sgil-gynnyrch puro petroliwm hefyd. Ei phrif ddefnydd yw fel stoc bwydo petrogemegol ar gyfer cynhyrchi ethylen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Computational Chemistry Wiki: Ethan 
* bluerhinos.co.uk  Model 3D o Ethan
*  "Staggered and eclipsed ethane" 

Categori:Cemeg organig
Categori:Nwyon
Biaffra

bawd|220px|Baner Biaffra
Gwladwriaeth a ffurfiwyd trwy ymwahanu oddi wrth Nigeria yn 1967 oedd **Gweriniaeth Biaffra**. Bu mewn bodolaeth hyd Ionawr 1970, pan roddwyd diwedd arni gan fuddugoliaeth lluoedd arfog Nigeria yn Rhyfel Cartref Nigeria.

Ffurfiwyd gwladwriaeth Biaffra yn ne-ddwyrain Nigeria, yn bennaf gan aelodau llwyth yr Igboaid. Roedd hyn yn ganlyniad anghydfod ar seiliau economaidd, diwylliannol a chrefyddol rhwng grwpiau ethnig Nigeria. Ar 30 Mai, 1967, cyhoeddodd Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu, llywodraethwr milwrol Rhanbarth Dwyreiniol Nigeria, fod y rhanbarth o hynny ymlaen yn wladwriaeth annibynnol dan yr enw Biaffra.

Cydnabyddwyd Biaffra fel gwlad annibynnol gan lywodraethau Gabon, Haïti, Arfordir Ifori, Tansanïa a Sambia. Cawsant gymorth gan Israel, Ffrainc, Portiwgal, Rhodesia, De Affrica a'r Fatican.

Ymateb llywodraeth Nigeria oedd ymdrech filwrol i ad-uno'r wlad. Wrth i sefyllfa filwrol Biaffra waethygu yn 1969, dechreuodd newyn yno. Credir i dros filiwn o bobl farw yn y rhyfel neu o newyn. Bu'r digwyddiadau yma yn sbardun i greu y mudiad dyngarol rhyngwladol Médecins Sans Frontières ("Doctoriaid heb Ffiniau").

## Cyfeiriadau 
Categori:20fed ganrif yn Nigeria
Categori:Cyn-weriniaethau
Categori:Cyn-wladwriaethau Affrica
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1967
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1970
Categori:Hanes gwleidyddol Nigeria
Holodomor

[bawd|300px|Un o ffotograffau [Gareth Jones (newyddiadurwr)|Gareth Jones o Wcráin yn y 1930au.]]
bawd|300px|Recognition of the Holodomor as a genocide:

Yr **Holodomor** (Wcreineg: Голодомор) yw'r enw a roddir ar y newyn yn Wcráin, oedd yr adeg honno yn rhan o'r Undeb Sofietaidd, yn 1932-1933. Roedd yn rhan o newyn ar draws ardal ehangach yn yr Undeb Sofietaidd. Mae amcangyfrifon o'r nifer o bobl a fu farw yn y newyn yn amrywio o 2.2 miliwn hyd 3-3.5 miliwn, gyda'r hanesydd Seising Robert Service yn awgrymu ffigwr o 14 miliwn.

Ceir gwahaniaeth barn am achos y newyn. Cred rhai ei fod yn ganlyniad anfwriadol newidiadau economaidd radicalaidd yn yr Undeb Sofietaidd, tra cred eraill ei fod wedi ei greu yn fwriadol, i ddinistrio cenedlaetholdeb Wcranaidd.

Rhoddwyd y newyddion am y newyn i'r gorllewin yn adroddiadau'r newyddiadurwr Cymreig Gareth Jones. Bu dadl ffyrnig, gyda llawer o gefnogwyr yr Undeb Sofietaidd yn y gorllewin yn gwadu gwirionedd ei adroddiadau.

## Cyfeiriadau
Categori:1932
Categori:1933
Categori:Hanes yr Undeb Sofietaidd
Categori:Hanes Wcráin
Categori:Hil-laddiadau'r 20fed ganrif
Categori:Hil-laddiadau yn Ewrop
Categori:Newyn
Botwm bol

bawd|150px|Botwm bol dyn
bawd|150px|Botwm bol dynes

Yn iaith y feddygaeth y **bogail** yw'r enw cywir am y **botwm bol**, sef craith a leolir ar yr abdomen ychydig uwch na'r cnwc Gwener. Achoswyd y graith pan dorrwyd llinyn y bogail ar enedigaeth y babi. Mae gan bob mamal brychol fotwm bol, er nad yw mor amlwg yn y rhan fwyaf o anifeiliaid ag ydyw mewn dyn. Yn yr erthygl hon byddwn yn edrych arno fel craith allanol. Ceir mwy o drafodaeth ar fioleg llinyn y bogel mewn erthygl arall.

Mae'r graith, mewn bodau dynol, yn bant eithaf dwfn, ond ar adegau mae'r graith yn ymwthio allan. Yn wir, mae ffurf a maint a siâp botymau bol yn amrywio'n fawr. Gan nad oes ganddyn nhw ddim byd i'w wneud â geneteg, fe ddefnyddir eu siâp a'u maint er mwyn adnabod gefeilliaid newydd anedig.

Categori:Anatomeg ddynol
Trosedd rhyfel

Gweithred sy'n mynd yn erbyn cytundebau ar yr hyn a ganiateir mewn rhyfel neu sy'n groes i arferion rhyfel yw **trosedd rhyfel**. Gall troseddau rhyfel gynnwyd lladd neu arteithio carcharorion rhyfel, targedu y boblogaeth sifil neu ddinistrio eiddo'r boblogaeth sifil yn ddiangen.

Gosodwyd seiliau cyfraith rhyfel fodern gan Gytundebau Den Haag 1899 a 1907. Diffiniwyd troseddau rhyfel yn fanylach ar gyfer Treialon Nuremberg ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

Ar 1 Gorffennaf, 2002, ffurfiwyd Llys Rhyngwladol yn Den Haag yn yr Iseldiroedd gyda'r hawl i ddwyn achos yn erbyn unrhyw un am droseddau rhyfel. Fodd bynnag, gwrthododd rhai gwledydd gymeryd rhan, yn cynnwys yr Unol Daleithiau, Tsieina ac Israel.

## Cyfeiriadau 

Categori:Camdriniaethau hawliau dynol
Categori:Cyfraith droseddol ryngwladol
Categori:Rhyfel
Llinyn y bogail

bawd|250px|de|Llinyn y bogail babi a anwyd tri munud ynghynt. Rhoed clamp ar y llinyn gan y fydwraig.

Mewn mamaliaid sy'n dod mewn brych, mae **llinyn y bogail** (yn iaith y feddygaeth *funiculus umbilicalis*) yn bibell sy'n cysylltu'r babi yn y groth i frych y fam. Mae'n datblygu o'r un sygot â'r babi ei hun ac mae ynddo ddwy rydweli sef y rhydwelïau bogeiliol ac un wythïen sef y wythïen fogeiliol.

Mae'r wythïen fogeiliol yn cario gwaed llawn ocsgien o frych y fam i'r babi. Mae'r gwrthwyneb hefyd yn digwyd, sef fod y rhydweli fogeiliol yn cario gwaed diocsigenedig, diffygiol mewn maeth.

Mae'r croen lle câi'r llinyn ei dorri'n gadael craith a elwir yn fotwm bol.

Categori:Genedigaeth
Categori:System atgenhedlu
Goldfinger (ffilm)

Y drydedd ffilm yng nghyfres James Bond yw ***Goldfinger*** (1964), a'r drydedd ffilm i serennu Sean Connery fel asiant cudd MI6 James Bond. Seiliwyd y ffilm ar nofel o'r un enw gan Ian Fleming. Mae Honor Blackman a Gert Fröbe hefyd yn actio yn y ffilm. Cynhyrchwyd y ffilm gan Albert R. Broccoli a Harry Saltzman, a dyma oedd y cyntaf o bedair ffilm i gael eu cyfarwyddo gan Guy Hamilton. Dilyna'r stori hanes Bond wrth iddo ddilyn smyglwr aur o'r enw Auric Goldfinger, sydd yn cynllwynio ffrwydrad niwclear yn storfa aur Fort Knox.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1964
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau United Artists
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Thunderball (ffilm)

Y bedwaredd ffilm yng nghyfres James Bond yw ***Thunderball*** (1965), a'r pedwerydd ffilm i Sean Connery serennu fel asiant cudd MI6 James Bond. Addasiad yw'r ffilm o nofel o'r un enw gan Ian Fleming ac ysgrifennwyd y sgript wreiddiol gan Jack Whittingham. Cafodd ei gyfarwyddo gan Terence Young a chafodd sgript y ffilm ei ysgrifennu gan Richard Maibaum a John Hopkins.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1965
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau United Artists
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
MI6

**MI6** yw'r enw arferol a roddir ar y **Gwasanaeth Gwybodaeth Gyfrinachol** (Saesneg: *Secret Intelligence Service* neu'r *(SIS)*), un o asiantaethau diogelwch y Deyrnas Unedig.  Y Gwasanaeth Gwybodaeth Gyfrinachol yw asiantaeth cudd-ymchwil allanol y Deyrnas Unedig, sy'n rhan o gymuned cudd-ymchwil y wladwriaeth honno. Mae'n cyd-weithio â'r Gwasanaethau Diogelwch (MI5), Pencadlys Cyfathrebu'r Llywodraeth a'r Gweithlu Cudd-ymchwil Amddiffyn o dan gyfarwyddyd y Pwyllgor Cudd-ymchwil ar y Cyd (y *Joint Intelligence Committee* (JIC)). Syr John Scarlett yw'r pennaeth presennol.

Ers 1995, lleolir pencadlys y Gwasanaeth Gwybodaeth Gyfrinachol yn Vauxhall Cross ar lan ddeheuol Afon Tafwys, yn Llundain.

## Gweithgareddau
Wrth i UDA a'r DU baratoi i oresgyn Irac in 2003, gweithredodd MI6 "*Operation Mass Appeal*", sef ymgyrch i blannu straeon ffug yng nghyfryngau gwledydd Prydain am arfau dinistriol torfol (WMD) ym meddiant Irac er mwyn cefnogi'r llywodraethau hynny, a oedd yn ceisio defnyddio'r honiad am y WMDau fel esgus cyfreithiol dros y rhyfel yn y Cenhedloedd Unedig. Cafodd yr ymgyrch cudd yma ei ddatguddio gan y *Sunday Times* yn Rhagfyr 2003. Mae honiadau gan y cyn-swyddog MI6 Scott Ritter yn awgrymu fod yr asiantaeth yn gyfrifol am ymgyrchoedd propaganda cyffelyb yn erbyn Irac ers y 1990au cynnar. Mae Ritter yn dweud bod MI6 wedi ei recriwtio yn 1997 i cynorthwyo'r ymgyrch propaganda. Dywed: "*The aim was to convince the public that Iraq was a far greater threat than it actually was*." Mae gweithgareddau o'r fath yn mynd yn erbyn rheolau gweithredol MI6 ei hun, am nad yw'n fod i ymyrryd ym materion mewnol y DU.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol
*  Y gwahaniaeth rhwng MI6 ac MI5

Categori:Asiantaethau cudd-wybodaeth
Categori:Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1909
Hypothalmws

bawd|300|Lleolir yr hypothalmws yn y rhan o'r ymennydd a elwir yn dienceffalon.
Mae'r **hypothalamws** yn cysylltu'r system nerfol â'r system endocrin drwy'r chwarren bitwidol. Daw'r gair (fel llawer iawn o eiriau meddygol eraill) o'r Groeg: ὑποθαλαμος sef 'o dan y thalamws', ac yn wir, yno y mae wedi ei leoli: o dan y thalamws ac uwch ben coesyn yr ymennydd. Enw'r ardal hon o'r ymennydd ydy'r 'dienceffalon'. Fe'i ceir ym mhob mamal; mewn bodau dynol mae oddeutu maint cneuen almwnd.
[dde|bawd|Prif chwarrennau'r endocrin: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** **Hypothalmws**
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]

Gwaith yr hypothalamws ydy rheoli rhai prosesau metabolig a rhai o weithgareddau'r system nerfol. Mae'n creu 'neurophormones' sydd yn eu tro'n ysgogi (neu'n atal) secretu hormonau pitwidol. Mae ganddo waith hynod bwysig: rheoli tymheredd y corff, awch bwyd, gwylltineb a rhythm 24 awr y corff.

Categori:System endocrin
Max Planck

ffisegydd o'r Almaen oedd **Max Karl Ernst Ludwig Planck** (23 Ebrill 1858 – 4 Hydref 1947). Ef a luniodd y ddamcaniaeth cwantwm.

## Cefndir 
Ganwyd yn Kiel, a hanai Planck o deulu dawnus; roedd nifer o aelodau o'r teulu wedi gwneud gwaith ymchwil mewn amryw o feysydd academaidd. Roedd ei dad yn athro coleg yn y gyfraith. Pan oedd Planck yn llanc symudodd y teulu i München yn dilyn penodiad ei dad yn athro yn y coleg.

### Addysg 
Dechreuodd Planck astudio ffiseg yn München yn 1874, gan raddio'n athro yn 1878. Derbyniodd radd doethur yn 1879 a gradd uwch-ddoethur *Privatdozent* yn 1880.

### Gyrfa 
Yn 1885 penodwyd Planck yn athro cyswllt (heb gadair) ym maes Ffiseg Damcaniaethol yn Göttingen. Yn 1889 fe'i penodwyd yn athro (gyda chadair) yn Berlin.

## Darganfyddiadau ffiseg 
Yn 1900 darganfu Planck ddeddfau pelydriad thermol a thrwy'r gwaith hwnnw lluniodd y ddamcaniaeth cwantwm. Derbyniodd y Wobr Nobel ar gyfer Ffiseg yn 1918 ar sail ei waith ar y ddamcaniaeth cwantwm. Bu'n meithrin doniau Albert Einstein, gan ddechrau yn 1905, ond yn wahanol i Einstein, arhosodd yn yr Almaen yn ystod cyfnod y Natsïaid.

## Manylion personol 
Priododd Planck ddwywaith. Cafodd 5 o blant ond bu tri ohonynt farw'n ifainc.
Bu farw Planck o'r diciâu yn Göttingen.

Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Ffisegwyr o'r Almaen
Ffisiotherapi

bawd|dde|Ysgythriad pren o ddyfais Hypocrataidd yn ail-osod esgyrn yr ysgwydd.

Rhan o ddarpariaeth gofal iechyd yw **ffisiotherapi**, sef gwasanaeth a ddarperir i gleifion i ddatblygu, gofalu ac atgyfnerthu symudiad o fewn eu cyrff. Digwydd hyn nid yn unig i bobol sy'n brifo mewn chwaraeon, eithr mae ffisiotherapi hefyd yn berthnasol ar gyfer yr hen neu bobl sy'n dioddef o rai mathau o glefydau.

Rhan o feddygaeth ydyw ffisiotherapi, ac mae'r therapydd yn dysgu ac yn ymarfer ei grefft dros nifer o flynyddoedd mewn coleg. Mae'n cydweithio gydag eraill yn y byd meddygol, gan gynnwys y meddyg, y gweithiwr cymdeithasol, y seicolegydd a thechnegwyr ysbyty.

Gall y driniaeth arferol gynnwys hanes y claf, archwilio'r claf er mwyn dod i ganlyniad (sef y diagnosis), ymgorffori unrhyw ganfyddiadau clinigol (megis llun pelydr-X) ac yna creu cynllun, neu'r driniaeth a fwriedir.

Gall y therapydd ymarfer mewn llefydd eitha amrywiol, llefydd megis clinigau, swyddfeydd, adeiladau gofal, tai arferol, ysgolion a cholegau, yr hospis, gweithleoedd diwydiannol, canolfannau ffitrwydd a chanolfanau chwaraeon.

Mae'r cymwysterau angenrheidiol yn amrywio o wlad i wlad. Mewn rhai gwledydd, mae angen gradd pellach i gymhwyso fel therapydd ffisiotherapi.

Categori:Meddygaeth
Categori:Chwaraeon
Categori:Anafiadau
Newyn Bengal 1943

Roedd **Newyn Bengal 1943** yn un o nifer ohonynt sydd effeithio ar Bengal pan oedd yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig. Credir i hyd at 4 miliwn o bobl farw.

Yn ystod blynyddoedd cynnar yr Ail Ryfel Byd, roedd yr ymerodraeth wedi dioddef nifer o golledion yn y dwyrain, gan golli Singapôr ac yna Burma i fyddin Siapan. Roedd Myanmar yn allforio reis ar raddfa fawr yn y cyfnod yma, gan gyflenwi tua 20% o anghenion Bengal. Cafodd llawr o reis ei allforio i'r Dwyrain Canol, i fwydo milwyr yno, a gwnaed y sefyllfa'n waeth gan storm a effeithiodd ar diroedd ger yr arfordir. Cred rhai haneswyr, er enghraifft Amartya Sen, mai'r hyn a achosodd y newyn oedd fod y sôn am brinder wedi peri i ffermwyr gadw gafael ar eu reis yn hytrach na'i werthu. Parodd hyn i brisiau godi, nes bod llawer o'r boblogaeth yn methu ei brynu.

## Llyfryddiaeth
* Bhatia, B.M. (1985) Famines in India: A study in Some Aspects of the Economic History of India with Special Reference to Food Problem, Delhi: Konark Publishers Pvt. Ltd.
* Padmanabhan, S.Y. *The Great Bengal Famine*. Annual Review of Phytopathology, 11:11-24, 1973
* Sen, A. *Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation,* 1981, Gwasg Prifysgol Rhydychen. ISBN# 0198284632
* Tauger, M. 2003. Entitlement, Shortage and the 1943 Bengal Famine: Another Look. * The Journal of Peasant Studies* 31:45 - 72

Categori:Bengal
Categori:Hanes India
Bengal 1943
Categori:1943
Lewis Boddington

Dyfeisydd o Gymru oedd **Lewis Boddington** (13 Tachwedd 1907 – 7 Ionawr 1994), a ddyfeisiodd y bwrdd hedfan onglog ar gyfer llongau cludo awyrennau. Cyfranodd yn helaeth at gynllunio llongau megis yr Ark Royal, rhai ohonynt ar y cyd ag Unol Daleithiau America.

Bu'n gweithio am flynyddoedd o Farnborough yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, gan ddatblygu bwrdd llong a gludai awyrennau rhyfel, gan gynnwys bwrdd a alluogai i awyren heb olwynion glanio arni.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Goldfinger

***Goldfinger*** ydy nofel gan Ian Fleming.

Gallai hefyd **Goldfinger** gyfeirio at:
*Auric Goldfinger
*Goldfinger (ffilm)
*Goldfinger (trac sain)
Assyria

bawd|300px|Ymerodraeth Newydd Asyria (gwyrdd).

Ardal o amgylch rhan uchaf Afon Tigris yn yr hyn sydd heddiw yn Irac oedd **Asyria** 
(Acadeg: ***Aššur***). Defnyddir yr enw hefyd am y wladwriaeth a sefydlwyd yn yr ardal yma, a dyfodd yn ymerodraeth. Daw'r enw o enw'r brifddinas wreiddiol, Assur.

Yn ystod y cyfnod cynnar, o'r 20g CC hyd y 15g CC, roedd Asyria yn rheoli'r rhan fwyaf o ran uchaf Mesopotamia. O'r cyfnod yma hyd y 10g CC, lleihaodd ei grym, cyn iddi ennill grym eto trwy orchfygu ei chymdogion. Ymestynnodd ei dylanwad ymhellach dan Ymerodraeth Newydd Asyria, 911 CC hyd 612 CC. Dan ei brenin Ashurbanipal, a deyrnasodd o 668 CC hyd 627 CC, roedd yr ymerodraeth yn ymestyn cyn belled a'r Aifft. Yn ddiweddarach, collwyd yr ymerodraeth yn dilyn goresgyniadau Babilon a Persia.

Heblaw Assur, roedd ei dinasoedd pwysig yn cynnwys Kalhu (Nimrud) a Ninefeh.


Categori:Hanes Irac
Etholiadau cyffredinol y Deyrnas Unedig

Dyma restr o **etholiadau cyffredinol yn y Deyrnas Unedig** ers y cyntaf ym 1802. Etholwyd Aelodau Senedd 1801-1802 i'r rhagflaenydd, sef Senedd Prydain Fawr a Senedd Iwerddon, cyn iddynt gael eu cyfuno i greu Senedd y Deyrnas Unedig, felly nid yw'r Senedd hwnnw wedi ei gynnwys yn y rhestr isod. Ar gyfer canlyniadau is-etholiadau, gweler rhestr is-etholiadau y Deyrnas Unedig. Am wybodaeth cyffredinol gweler Etholiadau'r Deyrnas Unedig.

## Canlyniadau'r etholiadau
Roedd yr hawl i bleidleisio yn gyfyngedig iawn pan sefydlwyd Teyrnas Unedig Prydain Fawr ym 1801.
 

## Graff o'r pleidiau
bawd|320px|

*Noder*: Mae mwyafrif negyddol yn golygu y bu clymblaid (neu senedd lleiafrifol) yn dilyn yr etholiad. Er enghraifft, yn etholiad 1929, roedd Llafur 42 sedd yn fyr o ffurfio mwyafrif, ac felly rhestrir eu mwyafrif fel &minus;42.

## Cymru
Matt Damon

Actor a dyngarwr o'r Unol Daleithiau yw **Matthew Paige Damon** (ganwyd 8 Hydref 1970). Enillodd Wobr yr Academi am y Sgript Ffilm Wreiddiol Orau am ei sgriptio yn *Good Will Hunting* a chafodd ei enwebu am chwarae'r prif rôl yn yr un ffilm. Wrth i'w boblogrwydd gynyddu ers y ffilm ym 1997, mae ef bellach wedi cydweithio â sêr mawr ffilmiau'r brif ffrwd a chaiff ei ystyried bellach yn un o brif actorion Hollywood.

Mae Damon wedi serennu mewn ffilmiau poblogaidd megis *Saving Private Ryan*, *The Talented Mr. Ripley*, y gyfres ''Ocean's Eleven|Ocean's]]*, y gyfres *Bourne*, *Syriana*, *The Good Shepherd* a *The Departed''. Mae ef wedi ennill amryw o wobrau am ei berfformiadau mewn ffilmiau gwahanol ac mae ganddo seren ar Lwybr Enwogrwydd Hollywood. Mae Damon yn un o'r pump ar hugain actor i gael ei dalu fwyaf erioed. Yn 2007, cafodd ei enwi fel y Dyn Byw Mwyaf Rhywiol gan gylchgrawn People.

Bu Damon yn weithredol iawn gyda gwaith elusennol hefyd, gan gynnwys yr Ymgyrch One a'r h2O Africa Foundation. Mae gan Damon a'i wraig, Luciana Bozán Barroso, ddwy ferch, Isabella a Gia, a llysferch Alexia o briodas blaenorol Barroso.

## Ffilmyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Dyngarwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pobl o Massachusetts
Eduard Buchner

Cemegydd o'r Almaen oedd **Eduard Buchner** (20 Mai 1860 - 13 Awst 1917).  Roedd yn frodor o München, Bafaria.

Yn 1897, dechreuodd Buchner astudio gallu echdynion o furum i eplesu siwgr er gwaethaf absenoldeb celloedd burum byw.  O fewn cyfres o arbrofion ym Mhrifysgol Berlin, arsylwodd fod y siwgr yn cael ei eplesu heb gelloedd burum yn y gymysgedd.  Enwodd yr ensym a achosodd yr eplesiad swcros yma yn "symas".  Yn 1907 derbyniodd Buchner y Wobr Nobel am Gemeg am y gwaith ymchwil hwnnw, ac ers hynny mae'r rhan fwyaf o ensymau, yn dilyn esiampl Buchner, wedi cael eu henwi yn ôl yr adwaith maent yn ei gynnal.

Categori:Academyddion o'r Almaen
Categori:Cemegwyr o'r Almaen
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Pobl o München
Eglwys Gadeiriol Caerwynt

Eglwys gadeiriol yn ninas Caerwynt, Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Eglwys Gadeiriol Caerwynt**.  Mae'n un o'r eglwysi cadeiriol hynaf yn Lloegr, a godwyd gan y Normaniaid yn yr 11g ar safle eglwys Sacsonaidd gynharach.  Mae'r gadeirlan yn sedd esgobion Caerwynt.

Dechreuwyd ar y gwaith o godi'r eglwys gadeiriol newydd yn 1079 ar safle'r hen eglwys a godwyd yn nheyrnasiad y brenin Alfred pan fu Caerwynt yn brifddinas teyrnas Lloegr.  Ni chafodd ei chwblhau yn derfynol tan y flwyddyn 1404.  Trwy gydol yr Oesoedd Canol bu'n ganolfan pererindod gyda phererinion  yn galw yno i ymweld â Chreirfa Sant Swithin ar eu ffordd i Gaergaint.

Mae llyfrgell y gadeirlan yn cynnwys llawysgrif o *Historia* Beda a Beibl darluniedig gwerthfawr a adnabyddir fel 'Beibl Caerwynt'.

250px|bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Caerwynt

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Hampshire
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Categori:Caerwynt
Caerwynt
Gwilym Owen (ffisegydd)

:*Am y newyddiadurwr a darlledwr gweler Gwilym Owen (newyddiadurwr)*

Ffisegydd o Gymru oedd **Gwilym Owen** (19 Gorffennaf 1880 – 9 Tachwedd 1940). Roedd yn frodor o Ddyffryn Clwyd a disgybl yn Ysgol Rhuthun ('Ruthin School') yn 1947. Daeth yn Athro Ffiseg ac yna'n Brifathro Coleg y Brifysgol Aberystwyth. 

## Llyfrau
* *Athroniaeth Pethau Cyffredin* (Caernarfon, 1907)
* *Cwrr y Llen* (Lerpwl, 1914)
* ''Rhyfeddodau'r Cread* (Wrecsam, 1933)
* *Mawr a Bach: sef Sêr ac Electronau'' (Caerdydd, 1936)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ddyffryn Clwyd
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001

bawd|dde|200px|alt=Ring charts of the election results showing popular vote against seats won, coloured in party colours|Y seddi a enillwyd yn yr etholiad (cylch allanol) yn erbyn nifer y pleidleisiau (cylch mewnol).

Cynhaliwyd **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2001** ar ddydd Iau 7 Mehefin 2001 i ethol 659 o Aelodau Seneddol i Dŷ Cyffredin y Deyrnas Unedig, sef îs-dŷ Senedd y Deyrnas Unedig. Disgrifiwyd yr etholiad fel 'tirlithriad gwleidyddol' o ran y Blaid Lafur gan y cyfryngau gan iddynt gael eu hail-ethol gyda chanran uchel iawn o Aelodau Llafur yn cymryd eu seddau a cholli dim ond 5 sedd. Dim ond 59.4% o'r etholaeth a bleidleisiodd, fodd bynnag, o'i gymharu â 71.3% yn yr etholiad blaenorol. yn dilyn yr etholiad fe etholwyd Tony Blair i'w ail dymor fel Prif Weinidog - y tro cyntaf i hyn ddigwydd yn nhermau'r Blaid Lafur.

## Crynodeb Canlyniadau'r Etholiad
|}

## Cymru
bawd|chwith|Dosraniad y seddi yng Nghymru; 2001.

2001
Categori:Etholiadau 2001
Dref Wen

Gallai **Dre(f) Wen** gyfeirio at un o sawl peth:

* Y Dref Wen, lleoliad y cyfeirir ati mewn cerddi yng 'Nghanu Heledd'; un o drefi cynnar yr hen Bowys efallai
* Whittington, Swydd Amwythig, pentref ger Groesoswallt a elwid 'Y Dref Wen', yn gyfeiliornus, gan Gymry'r Oesoedd Canol, gan ei huniaethu ag 'Y Dref Wen' draddodiadol
* Gwasg y Dref Wen (talfyriad: 'Dref Wen'), cwmni cyhoeddi Cymreig cyfoes
Y Dref Wen

:*Erthygl am y dref dradoddiadol yw hon. Gweler hefyd Dref Wen (gwahaniaethu).*

Lleoliad y cyfeirir ati mewn cerdd Gymraeg gynnar sy'n rhan o'r dilyniant o englynion a adnabyddir heddiw fel 'Canu Heledd' yw **Y Dref Wen**.  Priodolir y cerddi hynny i'r dywysoges Heledd, chwaer Cynddylan (bu farw tua 655 efallai), arglwydd Pengwern.

Mae'n bosibl mai un o drefi cynnar Teyrnas Powys oedd y Dref Wen, ond gall mai disgrifiad yw "y dref wen" yn hytrach nag enw lle. Yn y pum pennill sy'n ei disgrifio, mae'r Dref Wen yn lle tawel yng nghefn gwlad sy'n dilyn rhawd y tymhorau amaethyddol.  Ond ar ôl goresgyn dwyrain yr hen Bowys (yn fras: ardal Swydd Amwythig heddiw) gan Mersia mae rhyfel wedi torri ar dangnefedd y lle:

Y dref wenn yn y dyffrynt,
Llawen y bydeir wrth gyuamrud kat;
Y gwerin neur derynt.

*Y dref wen yn y dyffryn,*
*llawen y byddeir* ('adar ysglyfaethus'?) *wrth gyfanrudd cad;*
*Ei gwerin neur derynt* (bu darfu am ei gwŷr).

Galwai'r Gogynfeirdd bentref Whittington, ger Croesoswallt, Swydd Amwythig, 'Y Dre Wen', ond mae'r uniaethiad yn gyfeiliornus, gan fod yr enw lle Saesneg 'Whittington' yn tarddu mewn gwirionedd o enw Eingl-Sacsoneg sy'n golygu "''Hwita's town''" (mae 'Hwita' yn enw personol), yn hytrach na "*white town*".

## Gweler hefyd 
* Canu Llywarch Hen
* Gwasg y Dref Wen

## Cyfeiriadau
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Teyrnas Powys