Y Gododdin

bawd|200px|Llawysgrif y *Gododdin*, pennill 91-95

Cerdd arwrol yn Gymraeg canoloesol yw ***Y Gododdin***. Yn draddodiadol, priodolir y gerdd i'r bardd Aneirin. Mae'n gyfres o farwnadau i ryfelwyr teyrnas y Gododdin yn ne'r Alban a'i chynghreiriad, a fu farw wrth ymladd yn erbyn yr Eingl o deyrnas Deifr mewn lle o'r enw Catraeth.

Er bod ysgolheigion yn cytuno y byddai'r frwydr a goffeir yn y gerdd wedi digwydd oddeutu 600, mae dadl ynghylch oed y gerdd. Cred rhai ysgolheigion ei bod wedi ei chyfansoddi yn ne'r Alban yn fuan wedi'r frwydr, tra gred eraill ei bod wedi ei chyfansoddi yng Nghymru yn ddiweddarach, efallai yn y 9fed neu'r 10g.

## Llawysgrifau 
Mae'r testun cynharaf o'r gerdd honno ar glawr yn y llawysgrif *Llyfr Aneirin* (tua 1265), sy'n dechrau gyda'r datganiad *Hwn yw e gododin. Aneirin ae cant* ("Hwn yw Y Gododdin; Aneirin a'i canodd").

Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion yw mai gwaith dau gopïwr a welir yn Llyfr Aneirin; fe'i gelwir yn Llaw A a Llaw B. Ysgrifennodd Llaw A 88 pennill, cyn gadael tudalen wag ac ysgrifennu pedair cerdd gysylltiedig, y *Gorchanau*. Ysgrifennodd y copïwr yma'r testun mewn orgraff Cymraeg Canol. Ychwanegodd Llaw B fwy o benillion yn ddiweddarach, ac i bob golwg roedd ganddo lawysgrif hŷn i'w chopïo, gan fod y deunydd a ychwanegwyd ganddo ef yn orgraff Hen Gymraeg. Ysgrifennodd B 35 pennill, rhai ohonynt yn amrywiadau ar benillion a geir hefyd gan A, tra mae eraill yn benillion ychwanegol. Nid yw'r pennill olaf yn gyflawn, ac mae tri folio ar goll o ddiwedd y llawysgrif, felly mae'n debyg fod rhywfaint o'r gerdd wedi ei cholli.

## Y gerdd 
 o Princes Street. Tua'r flwyddyn 600, efallai mai yma y safai neuadd Mynyddog Mwynfawr, lle gwleddai'r arwyr cyn y frwydr.]]
Yn Llyfr Aneirin, ceir pennill rhagarweiniol, a gyfansoddwyd wedi marw Aneirin:

:Gododin, gomynaf oth blegyt
:yg gwyd cant en aryal en emwyt
:Er pan want maws mur trin,
:er pan aeth daear ar Aneirin,
:nu neut ysgaras nat a Gododin.

Mae'r gerdd ei hun yn gyfres o benillion  sy'n farwnadau i arwyr a syrthiodd mewn brwydr yn erbyn byddin lawer mwy. Cyfeiria ambell bennill at y fyddin i gyd, tra mae eraill yn canmol arwyr unigol. Nid yw'r gerdd yn adrodd stori fel y cyfryw, ond gellir casglu fod brenin y Gododdin, Mynyddog Mwynfawr, wedi casglu rhyfelwyr o nifer o deyrnasoedd Brythonig ac wedi darparu gwledd iddynt am flwyddyn yn ei neuadd yn Din Eidyn, cyn eu gyrru ar ymgyrch. Lladdwyd bron y cyfan ohonynt mewn brwydr yn erbyn byddin enfawr y gelyn.

Sylfaen y farddoniaeth ei hun yw nifer cyson o silliau, er bod rhywfaint o anghysondeb a allai fod yn ganlyniad diweddaru'r iaith wrth drosglwyddo'r gerdd ar lafar. Defnyddir odl, ar ddiwedd llinell ac yng nghorff y llinell, a cheir math ar gynghanedd yma ac acw. Dechreua nifer o benillion gyda'r un ymadrodd, er enghraifft "Gwyr a aeth gatraeth gan wawr".

Mae'r pennill cyntaf o'r gerdd ei hun yn coffau arwr ieuanc o'r enw Owain:

:Gredyf gwr oed gwas
:Gwrhyt am dias
:Meirch mwth myngvras
:A dan vordwyt megyrwas ...

:Kynt y waet elawr
:Nogyt y neithyawr
:Kynt y vwyt y vrein
:Noc y argyurein
:Ku kyueillt ewein
:Kwl y uot a dan vrein
:Marth ym pa vro
:Llad un mab marro

Crybwyllir medd yn amryw o'r penillion, weithiau gyda'r awgrym fod cysylltiad rhwng y medd a marwolaeth yr arwyr. Awgrymodd rhai golygyddion yn y 19g fod y rhyfelwyr wedi mynd i'r frwydr yn feddw, ond eglurodd Ifor Williams fod "medd" yma'n sefyll am bopeth a chai'r rhyfelwyr gan eu harglwydd. O'u hochr hwy, disgwylid iddynt "dalu eu medd" trwy fod yn deyrngar i'w harglwydd hyd angau. Ceir yr un syniad ym marddoniaeth gynnar yr Eingl-sacsoniaid. Marchogion yw'r rhyfelwyr yn y gerdd; ceir llawer o gyfeiriadau at geffylau. Ceir cyfeiriadau at waywffyn, cleddyfau a thariannau, ac at ddefnyddio llurig (o'r Lladin *lorica*). Ceir hefyd nifer o gyfeiriadau sy'n awgrymu eu bod yn Gristionogion, er enghraifft "penyd" ac "allor", tra disgrifir y gelyn fel paganiaid. Gwelir enghraifft o nifer o'r pwyntiau yma ym mhennill 33:

:Gwyr a aeth gatraeth yg cat yg gawr
:Nerth meirch a gwrymseirch ac ysgwydawr
:Peleidyr ar gychwyn a llym waewawr
:A llurugeu claer a chledyuawr
:Ragorei tyllei trwy vydinawr
:Kwydei bym pymwnt rac y lavnawr
:Ruuawn hir ef rodei eur e allawr
:A chet a choelvein kein y gerdawr

## Penillion ychwanegol 
Ceir ychydig o benillion sydd heb gysylltiad â brwydr Catraeth, ac sydd i bob golwg wedi'u cynnwys yn y testun mewn camgymeriad. Mae un o'r rhain yn dathlu gorchfygu a lladd Dyfnwal Frych (Domnall Brecc), brenin Dal Riata, gan Owain I, brenin teyrnas Frythonaidd Alt Clut yn 642. Mae'n gorffen:

:''... a phen Dyfnwal Frych, brain a'i cnoyn.''

Nid oes gysylltiad o gwbl a rhyfela mewn pennill arall; ymddengys ei bod yn hwiangerdd i blentyn o'r enw Dinogad, yn adrodd am ei dad yn hela a physgota:

:Peis dinogat e vreith vreith
:O grwyn balaot ban wreith
:Chwit chwit chwidogeith
:Gochanwn gochenyn wyth geith
:Pan elei dy dat ty e helya
:Llath ar y ysgwyd llory eny llaw
:Ef gelwi gwn gogyhwch
:Giff gaff dhaly dhaly dhwc dhwc
:Ef lledi bysc yng corwc
:Mal ban llad llew llywywc
:Pan elei dy dat ty e vynyd
:Dydygei ef penn ywrch pen gwythwch penn hyd
:Penn grugyar vreith o venyd
:Penn pysc o rayadyr derwennyd ...

## Cefndir hanesyddol 
### Teyrnasoedd yr Hen Ogledd 
Lleoliad y gerdd yw'r Hen Ogledd, y tiriogaethau sy'n awr yn dde'r Alban a gogledd Lloegr. Tua'r flwyddyn 600 roedd nifer o deyrnasoedd Brythonig yn yr ardal yma. Heblaw'r Gododdin eu hunain, roedd Ystrad Clud neu Allt Clud yn yr hyn sy'n awr yn ardal Strathclyde yn yr Alban, a Rheged, yn yr hyn sy'n awr yn rhan o Galloway yn yr Alban a Chymbria yn Lloegr. Ymhellach i'r de roedd teyrnas Elmet (Elfed), yn yr ardal o gwmpas Leeds. Roedd y Gododdin, y Votadini yng ngyfnod y Rhufeiniaid, yn byw yn yr ardal o gwmpas Moryd Forth a chyn belled i'r de ag Afon Wear. Eu prifddinas yn ôl pob tebyg oedd *Din Eidyn*, yn awr Caeredin. Erbyn y flwyddyn 600 roedd yr ardal a ddaeth yn ddiweddarach yn Northumbria ym meddiant teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd Deifr a Brynaich.

Yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, mae cyfeiriad at nifer o feirdd yn yr ardal yma yn ystod y 6g. Wedi crybwyll Ida, brenin Bernicia, sefydlydd y frenhinlin Northumbria, a deyrnasai rhwng 547 a 559, mae'r *Historia* yn dweud:

:*Yr adeg honno roedd Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian a elwir Gweinthgwawd, ar yr un pryd yn enwog ym marddoniaeth y Brython.*

Nid oes dim wedi ei gadw o waith Talhaearn, Blwchfardd a Cian, ond cyhoeddwyd barddoniaeth a briodolir i Taliesin gan Ifor Williams yn *Canu Taliesin*; ystyriai ef eu bod yn dyddio o tua'r un cyfnod a'r Gododdin. Mae'r cerddi yma yn clodfori Urien Rheged a'i fab   Owain, ac yn cyfarch Urien fel Arglwydd Catraeth.

### Dehongliad o'r gerdd 
Nid yw'r *Gododdin* yn gerdd sy'n adrodd stori; yn hytrach mae'n gyfres o farwnadau i arwyr a laddwyd mewn brwydr y byddai ei hanes yn gyfarwydd i'r gwrandawyr gwreiddiol. Rhaid ceisio dyfalu'r hanes o'r testun ei hun. Cynigiwyd nifer o ddadansoddiadau o'r digwyddiadau a gofnodir yn y gerdd. Ysgolhaig Cymreig o'r 19g, Thomas Stephens, oedd y cyntaf i awgrymu fod y *Gododdin* yr un bobl a'r Votadini ac mai Catterick yn Swydd Efrog oedd *Catraeth*. Cysylltodd y gerdd a Brwydr Degsastan tua 603 rhwng Æthelfrith, brenin Brynaich a Dál Riata dan Áedán mac Gabráin. Yn ei argraffiad a chyfieithiad o Lyfr Aneirin yn 1922, awgrymodd J. Gwenogvryn Evans fod y gerdd yn cyfeirio at frwydr ger Afon Menai yn 1098, gan newid y testun i gyd-fynd â hynny. Y dehongliad a dderbynnir gan y rhan fwyaf o ysgolheigion yw'r un a gynigiwyd gan Ifor Williams yn *Canu Aneirin*, a gyhoeddwyd gyntaf yn 1938. Dywedodd ef fod *mynydawc mwynvawr* yn y testun yn cyfeirio at berson, Mynyddog Mwynfawr mewn Cymraeg Diweddar. Mynyddog, meddai ef, oedd brenin y Gododdin, gyda'i brif lys yng nghaer *Din Eidyn* (Caeredin heddiw). Tua'r flwyddyn 600, casglodd Mynyddog tua 300 o ryfelwyr dethol, rhai o gyn belled â Gwynedd. Buont yn gwledda yn Nin Eidyn am flwyddyn, cyn mynd ar ymgyrch i Gatraeth. Cytuna Williams â Stephens mai Catterick oedd Catraeth, ac yn y cyfnod yma roedd ym meddiant yr Eingl-Sacsoniaid. Gwrthwynebwyd hwy gan fyddin fwy o deyrnas Eingl-Sacsonaidd Deifr.

Gwelwyd brwydr Catraeth fel ymgais i atal lledaeniad teyrnasoedd yr Eingl, oedd erbyn hynny wedi meddiannu tiroedd Bryneich yng ngogledd-ddwyrain Lloger, oedd wedi bod yn eiddo i'r Gododdin. Rywbryd wedi cyfnod y frwydr yma, meddianwyd teyrnas y Gododdin gan yr Eingl, efallai wedi iddynt gipio eu prifddinas, Din Eidyn, yn 638, ac ymgorfforwyd hi yn nheyrnas Northumbria.

## Dyddiad y gerdd 
Mae dyddiad cyfansoddi'r *Gododdin* wedi bod yn bwnc dadleuol ymysg ysgolheigion ers dechrau'r 19g. Os cyfansoddwyd y gerdd yn fuan wedi'r frwydr, rhaid ei bod wedi ei chyfansoddi cyn 638, pan gofnodir i Oswy brenin Bernicia gipio Din Eidyn, a arweiniodd yn ôl pob tebyg at ddiwedd teyrnas y Gododdin. Os cafodd ei chyfansoddi yn ddiweddarach, mae'r  dyddiad diweddaraf y gellir ei awgrymu yn dibynnu ar ddyddiad orgraff ail ran Llaw B yn nhestun Llyfr Aneirin. Fel rheol, ystyrir bod hwn yn perthyn i'r 9fed neu'r 10g, er bod rhai ysgolheigion yn credu y gallai ddyddio o'r 11g.

Dadleuol ieithyddol a ddefnyddir gan y rhan fwyaf o'r ysgolheigion fu'n trafod dyddiad y gerdd. Casglodd Kenneth Jackson fod y rhan fwyaf o'r newidiadau a drawsnewidiodd yr iaith Frythoneg i Gymraeg Cynnar yn perthyn i gyfnod rhwng canol y 5g a diwedd y 6g. Y pwynt pwysicaf ynglŷn â'r newid yma oedd bod sill yn cael ei golli. Rhydd Sweetser fel esiampl yr enw *Cynfelyn* a geir yn y Gododdin; yn y Frythoneg, *Cunobelinos* fyddai'r enw. Collwyd yr *o* yn y canol a'r *os* ar y diwedd. Gan mai sylfaen y farddoniaeth ei hun yw nifer cyson o sillau, byddai'n anodd diweddaru cerdd a gyfansoddwyd yn y Frythoneg i Gymraeg Cynnar.

Barn Syr Ifor Williams, a osododd y seiliau i'r trafodaethau hyn gyda'i argraffiad o'r testun yn 1938, oedd y gellid ystyried fod o'r testun yn dyddio o ddiwedd y 6g, wedi ei drosglwyddo ar lafar am gyfnod cyn ei ysgrifennu. Amheuai Dillon a ellid priodoli'r gerdd i'r cyfnod yma, gan ddadlau ei bod yn anhygoel yn byddai Cymraeg Cynnar erbyn diwedd y 6g wedi datblygu yn iaith "not notably earlier than that of the ninth century". Awgrymodd y gallai'r gerdd fod wedi ei chyfansoddi yn y 9g ar themâu traddodiadol a'i phriodoli i Aneurin. Ystyriai Jackson, fodd bynnag, nad oedd "sylwedd gwirioneddol" yn y dadleuon hyn, a nododd y byddai'r farddoniaeth wedi ei throsglwyddo ar lafar am gyfnod hir cyn cael ei hysgrifennu, ac y byddai'r adroddwyr wedi ei diweddaru. Dywedodd nad oedd dim yn yr iaith yn anghyson a dyddiad tua 600. Awgryma Koch ddyddiad ychydig yn ddiweddarach, tua 570, ac mae'n awgrymu hefyd y gallai'r gerdd fod wedi ei hysgrifennu erbyn y 7c, yn llawer cynharach nag a dybir fel rheol. Wrth adolygu'r ddadl ynghylch dyddiad y gerdd yn 1997, dywed Koch:
:*Today, the possibility of an outright forgery - which would amount to the anachronistic imposition of a modern literary concept onto early Welsh tradition - is no longer in serious contention. Rather, the narrowing spectrum of alternatives ranges from a Gododdin *corpus* which is mostly a literary creation of mediaeval Wales based on a fairly slender thread of traditions from the old Brittonic North to a *corpus* which is in large part recoverable as a text actually composed in that earlier time and place.*

## Argraffiadau a chyfieithiadau 
Y tro cyntaf i ran o'r *Gododdin* gael ei hargraffu oedd pan gyhoeddodd Evan Evans (Ieuan Fardd) ddeg pennill gyda chyfieithiad Lladin yn ei lyfr *Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards* a gyhoeddwyd yn 1764. Argraffwyd y gerdd yn llawn am y tro cyntaf gan Owen Jones (Owain Myfyr) yn y *Myvyrian Archaiology of Wales* ym 1801 ond testun gwallus ydyw. Cyhoeddwyd cyfieithiadau Saesneg gan William Probert ym 1820 a  John Williams (Ab Ithel) ym 1852. Cyhoeddodd William Forbes Skene gyfieithiad yn ei *The Four Ancient Books of Wales* yn 1866 a chyhoeddwyd cyfieithiad gan Thomas Stephens gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymrodorion yn 1888. Cyhoeddodd J. Gwenogvryn Evans argraffiad diplomateg o destun Llyfr Aneirin yn 1908 ac argraffiad gyda chyfieithiad Saesneg yn 1922.

Yr argraffiad dibynadwy cyntaf o'r testun golygiedig oedd *Canu Aneirin* gan Syr Ifor Williams, gyda nodiadau helaeth, a gyhoeddwyd ym 1938. Ar sail y gwaith yma, cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg gan Kenneth H. Jackson yn 1969 a fersiwn mewn Cymraeg Diweddar gyda geirfa gan A.O.H. Jarman yn 1988. Cyhoeddwyd argraffiad ffacsimili lliw o'r llawysgrif gyda rhagair gan Daniel Huws gan Gyngor Sir Dde Morgannwg a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1989. Ym 1997 ymddangosodd argraffiad newydd gan John Koch, oedd yn ymgais i ail-greu'r testun gwreiddiol.

Bu hefyd nifer o gyfieithiadau sy'n trin y Gododdin fel llenyddiaeth yn hytrach nag fel pwnc astudiaeth ysgolheigaidd. Ymysg y rhain mae cyfieithiad Joseph P. Clancy yn *The earliest Welsh poetry* (1970) a chyfieithiad Steve Short yn 1994.

## Nodiadau 
## Llyfryddiaeth 
* Berggren, J. Lennart ac Alexander Jones. ''"Ptolemy's **Geography:** An Annotated Translation of the Theoretical Chapters."* Princeton University Press: Princeton a Rhydychen. ISBN 0-691-01042-0
* Breeze, Andrew. 1997. *Medieval Welsh literature*. Four Courts Press. ISBN 1-85182-229-1
* Charles-Edwards, Thomas. 1978. "The authenticity of the *Gododdin'': a historian's view" yn Bromwich, Rachel & R. Brinley Jones (eds) *Astudiaethau ar yr hengerdd: cyflwynedig i Syr Idris Foster* Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0696-9 pp.&nbsp;44–71
* Clancy, Joseph P. 1970. *The earliest Welsh poetry*. Macmillan.
* Clarke, Gillian. 2021. *The Gododdin: Lament for the Fallen*. Faber. (Testun Cymraeg gyda chyfieithiad i'r Saesneg)
* Clarkson, Tim. 1999. *"The Gododdin Revisited" * yn *The Heroic Age 1*. Awst 21, 2006.
* Dillon, Myles and Nora K. Chadwick. 1973. *The Celtic realms* Cardinal. ISBN 0-351-15808-1
* Dumville, D. 1988. "Early Welsh poetry:problems of historicity" yn Roberts, Brynley F. (ed) *"Early Welsh poetry: studies in the Book of Aneirin."* Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru. ISBN 0-907158-34-X
* Evans, D. Simon. 1977. "Aneirin- bardd Cristionogol?" yn *Ysgrifau Beirniadol* 10. Gwasg Gee. tt. 35-44
* Evans, D. Simon. 1978. "Iaith y *Gododdin*" yn Bromwich, Rachel & R. Brinley Jones (eds) *Astudiaethau ar yr hengerdd: cyflwynedig i Syr Idris Foster* Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0696-9 tt. 72-88
* Evans, D. Simon. 1982. *Llafar a llyfr yn yr hen gyfnod : darlith goffa G.J. Williams* Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0817-1
* Evans, Stephen S. 1997. *"The heroic poetry of Dark-Age Britain : an introduction to its dating, composition, and use as a historical source."* Lanham, Md.: University Press of America. ISBN 0-7618-0606-7
* Greene, David. 1971. "Linguistic considerations in the dating of early Welsh verse". *Studia Celtica* VI, tt. 1-11
* Huws, Daniel (ed.). 1989. *Llyfr Aneurin: a facsimile*. Cyngor Sir De Morgannwg a Llyfrgell Genedlaethol Cymru. ISBN 0-907158-33-1
* Isaac, G.R. 1999. "Readings in the history and transmission of the *Gododdin*. *Cambrian Medieval Celtic Studies* 37 tt. 55-78
* Jackson, Kenneth H. 1953. *Language and history in early Britain: a chronological survey of the Brittonic languages first to twelfth century A.D.* Caeredin: Gwasg Prifysgol Caeredin.
* Jackson, Kenneth H. 1969. *"The Gododdin: The Oldest Scottish poem."* Caeredin: Gwasg Prifysgol Caeredin. ISBN 0-85224-049-X
* Jarman, A.O.H. (ed.) 1988. ''Y Gododdin. Britain's Oldest Heroic Poem*. The Welsh Classics vol. 3. Gwasg Gomer. ISBN 0-86383-354-3
* Koch, John T. 1997. *"The Gododdin of Aneurin: text and context from Dark-Age North Britain."'' Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-1374-4
* O'Hehir, Brendan. 1988. "What is the *Gododdin*" yn Roberts, Brynley F. (gol) *"Early Welsh poetry: studies in the Book of Aneirin."* Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru. ISBN 0-907158-34-X
* Padel, Oliver. 1998. *"A New Study of the Gododdin"* yn *Cambrian Medieval Celtic Studies 35*.
* Short, Steve. 1994. *Aneirin: The Gododdin, translated by Steve Short*. Llanerch Publishers. ISBN 1-897853-27-0
* Stephens, Thomas. 1876. *The literature of the Kymry: being a critical essay on the history of the language and literature of Wales* Ail argraffiad. Longmans, Green and Co..
* Sweetser, Eve. 1988. "Line-structure and rhan-structure: the metrical units of the *Gododdin* corpus" yn Roberts, Brynley F. (gol.) *"Early Welsh poetry: studies in the Book of Aneirin."* Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru. ISBN 0-907158-34-X tt. 139-154
* Turner, Sharon. 1803. *A vindication of the genuiness of the ancient British poems of Aneurin, Taliesyn, Llywarch Hen and Merddin, with specimens of the poems*. E. Williams.
* Williams, Ifor. 1938. *"Canu Aneirin: gyda rhagymadrodd a nodiadau."* Aberystwyth: Gwasg Prifysgol Cymru.
* Williams, Ifor. 1944. *"Lectures on early Welsh poetry."* Dulyn: Dublin Institute for Advanced Studies, 1944.
* Williams, Ifor. 1980. *"The beginnings of Welsh poetry: studies."* Rachel Bromwich (gol.); Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, ail argraffiad.  ISBN 0-7083-0744-2
* Wmffre, Iwan. 2002. "Mynydawc - ruler of Edinburgh?" *Studi Celtici* 1 tt.83-105

## Dolen allanol 
*Testun llawn *Y Gododdin* ar Wicitestun

Categori:Aneirin
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Yr Hengerdd