Benjamin William Chidlaw

Roedd **Benjamin William Chidlaw** (14 Gorffennaf 1811 -14 Gorffennaf 1892) yn genhadwr Cymreig dros achos yr ysgol Sul yn yr Unol Daleithiau.

## Cefndir 
bawd|chwith|Benjamin Chidlaw yn blentyn
Ganwyd Chidlaw yn y Bala yn blentyn i Benjamin Chidlaw a Mary Williams, ei wraig. Roedd ei dad yn fasnachwr a'i fam yn ferch ffarm. Cafodd ei fedyddio ar 4 Awst 1811 yng nghapel yr Annibynwyr, y Bala gan y Parch John Lewis. Roedd ei rieni yn aelodau brwd o'r Annibynwyr, felly cafodd ei fagu ar aelwyd grefyddol. Ei unig addysg yn blentyn ifanc yng Nghymru oedd yn yr Ysgol Sul.

Gan ei fod yn anghydffurfiwr roedd Benjamin Chidlaw yr hynaf yn anfodlon gorfod talu degwm (un rhan o ddeg) o'i gynnyrch a'i incwm i goffrau Eglwys Loegr o dan gyfraith gwlad. I osgoi'r degwm ac i fwynhau mwy o ryddid mewn addoliad symudodd y teulu i'r Unol Daleithiau ym 1821.

Hwyliodd y teulu o Lerpwl i Efrog Newydd  cyn gwneud eu ffordd i Radnor, Ohio. Ychydig cyn pen y daith bu farw'r tad o golera a bu'r fam yn ddifrifol sâl efo'r cyflwr hefyd.

## Addysg 
Roedd ysgol dydd elfennol ychydig filltiroedd i ffwrdd o fferm newydd y teulu Chidlaw a fu Benjamin yn ei fynychu yn ystod misoedd y gaeaf er mwyn dysgu ysgrifennu Saesneg. Am weddill y flwyddyn byddai'n brysur efo dyletswyddau amaethyddol. Ym 1827 symudodd i ysgol breswyl yn Worthington, Ohio a oedd yn cael ei gynnal gan yr Eglwys Brotestannaidd Esgobol. Wedi cyfnod yn Worthington safodd arholiadau'r dalaith i ddyfod yn athro a dychwelodd i'w hen ysgol yn Radnor i ddysgu.

## Gyrfa 
### Paratoi am y weinidogaeth 
Dechreuodd Chidlaw pregethu fel pregethwr cynorthwyol tra'n fyfyriwr yn Athens. Wedi gorffen ei radd yn Oxford fe wnaeth gais i gael mynd i'r weinidogaeth llawn amser. Cafodd ei dderbyn yn ymgeisydd gan henaduriaeth Bresbyteraidd Oxford a dychwelodd i'r brifysgol i wneud cwrs paratoawl ar gyfer y weinidogaeth. Wedi darfod ei gwrs cafodd ei gais cyntaf i gael ei ordeinio gan henaduriaeth Oxford ei wrthod ar y sail ei fod wedi bod yn pregethu ar destunau Beiblaidd heb drwydded ganddynt am sawl flwyddyn. Wedi gwario blwyddyn yn parhau i lenwi pulpudau ond gan *areithio ar bynciau crefyddol cyffredinol* heb gyhoeddi testun o'r ysgrythur cafodd ei drwyddedu i bregethu gan yr henaduriaeth ar 7 Ebrill 1835.

Derbyniodd gwahoddiad i ddod yn weinidog ar gapel annibynnol Paddy's Run, Butler County, Ohio. Roedd y capel yn un oedd yn cynnal gwasanaethau yn y Gymraeg a'r Saesneg. Wedi derbyn y rhan fwyaf o'i addysg trwy'r Saesneg ac wedi arfer pregethu trwy'r Saesneg yn bennaf penderfynodd dychwelyd i Gymru am dymor i wella ei Gymraeg ac i ail afael ar y profiad o addoli trwy gyfrwng yr iaith. Trwy gyd ddigwyddiad aeth i wasanaeth yn Lerpwl oedd yn cael ei gynnal gan William Williams o'r Wern, un o bregethwyr mwyaf Cymru ar y pryd. Wedi deall y rheswm am ei ymweliad gwahoddodd y Wern iddo i gyd bregethu ag ef yng ngwasanaeth yr hwyr. Bu'r Wern hefyd yn foddion iddo gyfarfod a rai o bregethwyr mawr eraill Cymru, megis Christmas Evans a John Eleias ac i gael cyhoeddiadau pregethu. Gwariodd y ddeufis nesaf yn pregethu dwywaith pob dydd wythnos a theirgwaith ar y Sul ar daith trwy ogledd Cymru. Bydda'i Chidlaw hefyd yn annog ysgolion Sul i gynnal gwasanaethau undebol mawr hefyd. Weithiau byddai hyd at ugain o ysgolion, gyda chyfartaledd o 75 disgybl yr un yn uno i orymdeithio trwy dref gyda'u baneri cyn cynnal gwasanaeth awyr agored.

### Gwasanaeth rhyfel 
Ar ddiwedd 1860 penderfynodd talaith De Carolina i dynnu allan o'r Unol Daleithiau mewn ymateb i ethol Abraham Lincoln yn Arlywydd. Erbyn dechrau 1861 roedd chwe thalaith arall wedi tynnu allan ffurfio'r Taleithiau Cydffederal gydag arlywydd ei hun. Ym mis Ebrill 1861 dechreuodd rhyfel rhwng y Taleithiau Cydffederal a'r Unol Daleithiau sydd bellach yn cael ei alw'n Rhyfel Cartref America. O herwydd y sefyllfa wleidyddol doedd dim modd parhau a'r gwaith cenhadol o sefydlu ysgolion Sul newydd. Gan fod miloedd o ddisgyblion ac athrawon yr ysgolion Sul oedd o dan ei ofal wedi ymuno a'r fyddin, penderfynodd Chidlaw eu dilyn gan ymrestru fel caplan byddin yn y 39ain Catrawd, Gwirfoddolwyr Ohio.  Wedi blwyddyn yn y fyddin fe drawyd gyda salwch difrifol a bu'n rhaid iddo roi'r gorau i'w gomisiwn ym mis Mai 1862. Parhaodd gyda gwaith ryfel trwy ddod yn swyddog gyda'r Bwrdd Glanweithdra. Roedd y bwrdd yn gyfrifol am redeg ysbytai, gan gynnwys yr ysbytai oedd yn trin anafiadau rhyfel. Dyletswydd Chidlaw oedd caffael ar nwyddau angenrheidiol i'r cleifion megis rhwymau a dillad gwely, yn ogystal â darparu ar gyfer anghenion ysbrydol y clwyfedigion.

### Caplan carchar a dychwelyd i'w genhadaeth 
Wrth fynd ar ei deithiau cenhadol i sefydlu ysgolion Sul, bu Chidlaw yn aml yn cynnwys ymweliadau i garchardai ac ysgolion penyd. Wedi'r rhyfel cafodd gwahoddiad i fod yn gomisiynydd ysgol fferm i blant troseddol Ohio. Roedd yn gyfrifol am sicrhau darparu addysg grefyddol ac addysg paratoad at waith. Dychwelodd hefyd i'w waith fel cenhadwr dros yr ysgolion Sul gan barhau yn y gwaith hyd ei farwolaeth.

## Teulu 
bawd|chwith|Mrs Rebecca Chidlaw
Priododd Hannah merch Morgan ac Elizabeth Gwilym, teulu Cymraeg a oedd wedi ymfudo i'r America ym 1795. Bu Hannah marw o gymhlethdodau esgor eu plentyn cyntaf ym 1840, bu'r plentyn marw hefyd. Ym 1842 priododd Rebecca Hughes, merch Ezekiel a Mary Hughes  teulu oedd wedi ymfudo o Gymru i'r America ym 1796. Bu iddynt 10 o blant

## Marwolaeth 
Ym 1892 bu ar ymweliad i Gymru yn aros ym Mryntirion, Dolgellau, cartref gweddw ei diweddar gefnder pan fu farw'n sydyn ar ei 81 pen-blwydd. Danfonwyd ei gorff yn ôl i Cleves, Ohio i'w gorwedd yng Nghladdgell y teulu ym mynwent Capel Berea.

## Llyfrau 
Cyhoeddodd

* ''History of Paddy's Run*, 
* *Yr America*, 
* *Golwg ar Dalaith Ohio*, 
* *Hanes Sefydliadau Cymraeg yr America*, 
* *Cyfarwyddiadau i Ymfudwyr*, 
* *The Story of My Life''

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Y Bala
Categori:Rhyfel Cartref America
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect WiciLlên