open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vas deferens

bawd|dde|300px|Llun o'r clasur hwnnw, ''Gray's Anatomy''

Gair Lladin yw **fas defferens** sy'n golygu 'pibell i gario ymaith'; weithiau, fe'i ysgrifennir yn Gymraeg fel 'fas defferens'., ac fe'i ceir mewn corff dyn a'r gwryw mewn ambell rywogaeth arall. Gwaith y ddwythell yw cario sberm o'r argaill i'r ddwythell ffrydiol.

## Adeiledd
Ceir dwy bibell o bobtu'r pidyn wedi'u cysylltu â'r ddwy argaill (chwith a dde) i'r ddwythell ffrydiol gyda'r bwriad o drosglwyddo'r sberm. Mae'r ddwy bibell oddeutu 30 centimetr o hyd yn y corff dynol ac wedi'i wneud o gyhyrau llyfn.

## Cyflenwad gwaed
Mae rhydweli'r fas defferens yn rhedeg yn gyfochrog i'r fas defferens ei hun, rhydweli sy'n tarddu yn y rhydweli pothellol fwyaf.

## Cyfeiriadau
Categori:System atgenhedlu
Categori:Rhyw
System gyhyrysgerbydol

Mewn anatomeg ddynol, mae'r **system gyhyrysgerbydol** neu'r **system symud** () yn cynnwys: y system cyhyrau, yr esgyrn a'r ysgerbwd sy'n cynnal ffram y corff, y cartilag, y gewynnau a'r tendons. A bwriad y cwbwl lot ydy symud y corff.


Cyhyrysgerbydol
Zaghouan (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Zaghouan yn Nhiwnisia
Talaith yng ngogledd Tiwnisia yw talaith **Zaghouan**. Mae'n gorwedd i'r de o ddinas Tiwnis fan ffinio ar daleithiau Béja, Manouba, Ben Arous, Nabeul, Sousse, Kairouan a Siliana. Ei phrifddinas yw tref hynafol Zaghouan, yng ngogledd-orllewin y dalaith.

Rhed cadwyn Dorsal Tiwnisia trwy'r dalaith, yn cynnwys mynydd Jebel Zaghouan (1295m).

## Dinasoedd a threfi 
* El Fahs
* Djebel Oust
* Bir Mcherga
* Nadhour
* Zaghouan (prifddinas)
* Zriba


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Ffilmiau'r Nant

Cwmni cynhyrchu ffilm a theledu a sefydlwyd ym 1976 gan Wil Aaron oedd '''Ffilmiau'r Nant.''' Bu'r cwmni yn gyfrifol am rai o raglenni llwyddiannus S4C fel ''C'mon Midffîld!*, *Pengelli*, *Talcen Caled*, *Sgorio*, *Anest, Deryn* a ffimiau fel *Tylluan Wen* a *Cylch Gwaed.'' Yn ddiweddarach, fe ddaeth Alun Ffred Jones yn bennaeth y cwmni.

## Cefndir 
Roedd swyddfeydd y cwmni yng Ngronant, Caernarfon. Unodd gyda chwmni teledu Opus o Gaerdydd yn 2008 gan greu cwmni newydd o'r enw Rondo. 

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

* *Pengelli*
* ''C'mon Midffîld!*
* *Almanac*
* *Tylluan Wen*
* *Anest*
* *Sgorio*
* *Gwynfyd*
* *Talcen Caled*
* *Amdani!*
* *Sgid Hwch*
* *Rhew Poeth*
* *Dal yr Eiliad*
* *Dirgelwch yr Ogof*
* *Midffîld - Y Mwfi* (1992)
* *C'mon Midffîld! a Rasbrijam* (2004)
* *Shotolau*
* *Jeux Sans Frontier*
* *Holi Hwn a Holi Llall*
* *C'napan 92*
* *Dogfennau Dulyn Pump''

## Dolenni allanol
*Sgriptiau Ffilmiau'r Nant, Rhwydwaith Archifau Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Sefydliadau 1976
Categori:Dadsefydliadau 2008
Opus

Cwmni teledu o Gaerdydd oedd **Teledu Opus Cyf**, a unodd gyda Ffilmiau'r Nant o Gaernarfon yn 2008 i greu cwmni newydd o'r enw Rondo. Roedd y cwmni yn canolbwyntio'n bennaf ar ddarlledu ddigwyddiadau byw fel Eisteddfod Llangollen. Maent wedi cynhyrchu nifer o gyfresi gyda'r cogydd Dudley Newbury, gan gynnwys *Chez Dudley* a *Casa Dudley* lle mae criw o gogyddion o Gymru yn mynd i wledydd fel Ffrainc (*Chez Dudley*), yr Eidal a Sbaen (*Casa Dudley*) i gystadlu mewn cystadleuaeth teledu realaeth. Mentrodd y cwmni i faes dramâu comedi gyda'r gyfres *Cowbois ac Injans*, a dderbyniodd adolygiadau cymysg.

Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Cwmnïau cyfryngau
Prostad

Chwarren sy'n rhan o'r organau cenhedlu gwryw yw'r **prostad**.

'Gwarchodwr' neu 'geidwad' ydy ystyr prostad (o'r gair Groeg προστάτης - prostates). Chwarren gyfansawdd ecsocrin ydyw (hynny yw '''compound tubuloalveolar exocrine gland''') a rhan bwysig o system atgenhedlu mamaliaid gwryw. Nid oes gan fenywod neu mamaliaid benyw eraill brostad.

Mae'r prostad yn wahanol mewn gwahanol rywogaethau, yn wahanol o ran ei anatomi, yn gemegol ac o ran ei ffisioleg.

## Ei bwrpas 
Prif bwrpas y prostad yw storio a secretu hylif clir gyda pH o 7.29; mae'r hylif hwn o ran cyfaint rhwng 10-30% o'r hylif hadlifol (semenol) sydd ynghyd â'r sberm yn gwneud y semen. Mae gweddill yr hylif yn dod o'r ddau fesicl hadlifol. Mae'r hylif hadlifol, fel y dywedir, ychydig yn alcalïaidd, ac felly'n niwtraleiddio hylif asidig y wain (fagina) sy'n hwyhau oes y sberm.

Mae gan y prostad hefyd ychydig o gyhyrau llyfn sy'n help i alldaflu'r semen ar eiliad yr orgasm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwarennau
Categori:Rhyw
Categori:System atgenhedlu
Médenine

Tref yn ne Tiwnisia sy'n ganolfan weinyddol y dalaith o'r un enw yw **Médenine**. Gorwedd y dref i'r de-ddwyrain o Gabès. Mae ganddi boblogaeth o tuag 20,000.

Mae Medenine yn ganolfan cludiant bwysig. Ei hunig atyniad i ymwelwyr yw'r hen gastell Ksar Medenine, sy'n dyddio o'r 17g. 6&nbsp;km i'r gorllewin ceir pentref bychan Metameur gyda *ksar* arall o'r un cyfnod.

250px|dim|bawd|Marchnad Medenine

Categori:Talaith Médenine
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
362 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 
367 CC 366 CC 365 CC 364 CC 363 CC - **362 CC** - 361 CC 360 CC 359 CC 358 CC 357 CC

----

## Digwyddiadau 
* Rhyfel yng ngwlad Groeg rhwng Thebai a'i chyngheiriaid ar un ochr a Sparta, Athen a'u cyngheiriaid ar yr ochr arall. Ym Mrwydr Mantinea mae'r cadfridog Epaminondas o Thebai yn gorchfygu Sparta, ond lleddir Epaminondas yn y frwydr. Gyda'i farwolaeth ef, daw goruchafiaeth Thebai ar Wlad Groeg i ben.
* Agesilaus II, brenin Sparta, yn cyrraedd yr Aifft gyda 1,000 o filwyr i gynorthwyo'r Eifftiaid yn erbyn Ymerodraeth Persia

## Genedigaethau 
* Eumenes o Cardia, cadfridog ac ysgolhaig Groegaidd

## Marwolaethau 
* Epaminondas o Thebai, cadfridog a gwladweinydd Groegaidd

Categori:362 CC
363 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC  
368 CC 367 CC 366 CC  365 CC 364 CC - **363 CC** - 362 CC 361 CC 360 CC 359 CC 358 CC

----

## Digwyddiadau
* Teos (neu Tachos) yn olynu ei dad Nectanebo I fel brenin yr Aifft. Mae'n gwahodd Sparta i ymuno ag ef i ymosod ar Ymerodraeth Persia
* Y cadfridog Epaminondas o Thebai yn hwylio i Byzantium gyda llynges, i herio gallu morwrol Athen. Mae nifer o ddinasoedd oedd dan reolaeth Athen yn gwrthryfela.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Nectanebo I, brenin yr Aifft

Categori:363 CC
Grand Erg Oriental

Ardal eang o anialwch yng ngogledd-ddwyrain y Sahara, Gogledd Affrica yw'r **Grand Erg Oriental** (Arabeg: العرق الشرقي الكبير sef "*Erg* Mawr y Dwyrain").  Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain Algeria a de Tiwnisia.  Ystyr *erg* yw "anialwch tywodlyd".

Mae'n ymestyn dros 190,000&nbsp;km² o dir gyda hyd a lled o tua 500 – 300&nbsp;km.  Tirwedd o dywynnau mawr a thywod a geir yn y rhan fwyaf o'r Erg, sy'n cyrraedd uchder o hyd at 250 meter.  Mae'r tywod yn aml o liw coch trawiadol. Rhyngddo a'r Grand Erg Occidental, llai na hanner ei faint, ceir llwyfandir carregog a llynnoedd hallt, yn cynnwys Chott el-Jerid.

Brithir wyneb y Grand Erg Oriental gan werddonau yn ei rhannau deheuol. Yn Nhiwnisia, y gwerddonau mwyaf yw Douz, Tozeur a Nefta, ac yn Algeria ceir El-Oued a Touggourt.  Er gwaethaf y tirwedd a'r hinsawdd, mae rhwydwaith o lwybrau carafan hynafol yn ei groesi, a fu'n rhan o rwydwaith ehangach a gysylltai'r Maghreb a gorllewin Affrica. Heddiw mae twristiaeth yn datblygu mewn rhannau o'r anialwch hefyd, yn enwedig yn nhalaith Tataouine yn Nhiwnisia.

## Gweler hefyd
*Anialwch
*Grand Erg Occidental

Categori:Anialwch Affrica
Categori:Daearyddiaeth Algeria
Categori:Daearyddiaeth Tiwnisia
Categori:Sahara
Dyddgu Owen

Awdur nifer o lyfrau taith a llyfrau plant Cymraeg oedd **Dyddgu Owen** (1906–1992).

Ganed hi yn Sir Drefaldwyn (Powys). Bu'n fyfyriwr yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yna'n dysgu yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Enillodd Wobr Tir na n-Og yn 1979 am *Y Flwyddyn Honno*.

## Llyfryddiaeth
* ''Cri'r Gwylanod* (1953)
* *Caseg y Ddrycin* (1955)
* *Brain Borromeo* (1958)
* *Modlen: Y Gath Fach Ddewr*
* *Pero*  (1961)
* *Gogo-go*  (1961)
* *Mostyn y Mul*  (1961)
* *Falmai'r Gath*  (1961)
* *Bob yn Eilddydd: Ddyddlyfr Taith i Dde America* (1968)
* *Ethiopia: Hanes Taith* (1974)
* *Y Flwyddyn Honno''  (1978)

Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Siarter brenhinol

Siarter a roddir gan Sofran ar gyngor y Cyfrin Gyngor yw **Siarter Brenhinol**, er mwyn cyfreithloni corfforaeth, megis dinas, cwmni, prifysgol ac yn y blaen. Mae Siarter Brenhinol yn fath o lythyr breinlen. Yn y canoloesoedd yn Ewrop, roedd ond yn gyfreithlon i fasnachu mewn dinasoedd, a'r unig fodd o sefydlu dinas oedd drwy gael Siarter Brenhinol. Cysidrir y flwyddyn i ddinas dderbyn ei Siarter Brenhinol i fod y flwyddyn pryd y sefydlwyd, nid yw'r ffaith y bu anheddiad yno gynt yn newid hyn. Gall hefyd roi neu greu statws arbennig ar gyfer corfforaeth. Mae rhoi Siarter Brenhinol yn Uchelfraint Brenhinol.

Ar un adeg, Siarter Brenhinol oedd yr unig fodd o ffurfio corfforaeth, ond erbyn hyn mae modd arall megis cofrestru cwmni cyfyngedig. Mae'r canlynol yn rhai o'r cyrff gorffennol a phresennol a sefydlwyd o dan siarter frenhinol:
*Y cwmnïau lifrai Llundain 
*Cwmni Dwyrain India (1600)
*nifer o wladfeydd Prydeinig yng Ngogledd America (1629–1663)
*Cwmni Bae Hudson (1670)
*Banc Lloegr (1694)
*Cwmni P&O (1837) 
*Cwmni De Affrica Prydeinig (1889)
*Y Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig (BBC) (1927)

Categori:Brenhiniaeth
Categori:Siarterau gwleidyddol
Richard Williams

Gallai **Richard Williams** gyfeirio at:

## Llenorion
*Richard Williams (Dic Dywyll) (c.1790-c.1865)
*Richard Williams (Beuno) (1809-1895) gof a bardd o Borthmadog
*Richard Williams (Gwydderig) (1842-1917)
*Richard Williams (hynafiaethydd) (1835-1906), hynafiaethydd, hanesydd, a chyfreithiwr
*Richard Bryn Williams (1902-1981)
*Richard Hughes Williams (Dic Tryfan) (1878?-1919)

## Eraill
* Richard Tecwyn Williams, biocemegydd Cymreig
Richard Tecwyn Williams

Biocemegydd o Gymru oedd **Richard Tecwyn Williams** (20 Chwefror 1909 – 29 Rhagfyr 1979). Ef oedd sylfaenydd astudiaeth systematig o fetabolaeth xenobiotig gyda chyhoeddi ei lyfr  *Detoxication mechanisms* yn 1947. Roedd y llyfr yma yn adeiladu ar ei waith cynharach ar rôl asid glucuronig mewn cynhyrchu borneol.

## Llyfryddiaeth
*Williams, R.T., *Detoxication Mechanisms* (Efrog Newydd: J.Wiley & Sons, 1947)

## Cyfeiraidau
## Dolenni allanol
*History of Xenobiotic Metabolism: R.T.Williams:The Founding of the Field  International Society for the Study of Xenobiotics

Categori:Biocemegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1979
Richard Williams (Dic Dywyll)

Baledwr o Gymru oedd **Richard Williams**, mwy adnabyddus fel **Dic Dywyll** (tua 1790 - tua 1865).

Ychydig o wybodaeth bendant sydd ar gael amdano. Ymddengys iddo gael ei eni yng Ngogledd Cymru; crybwyllir Amlwch, Llanerchymedd a Llŷn gan wahanol fynonellau. Ni wyddir blwyddyn ei enwi, ond credai un person a'i gwelodd tua 1862 ei fod  rhwng 70 a 75 oed.

Treuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd yn canu a gwerthu baledi yn neheudir Cymru; cofnodir iddo fyw ym Merthyr Tudful am rai blynyddoedd. Efallai mai'r enwocaf o'i faledi oedd *Cân ar ddull y gyfraith newydd, sef y workhouse*. Cadwyd 73 o'i gerddi. Bu farw yn Lerpwl, ond nid oes sicrwydd am y dyddiad.

## Dolenni allanol
* Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Baledwyr Cymraeg
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1790au
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1860au
Erw

Uned fesur arwynebedd yw **erw** neu **acer**, defnyddir y term mewn amryw o systemau mesur, y mwyaf cyffredin heddiw yw'r "erw rhyngwladol" a'r "erw tirfesur" yn yr Unol Daleithiau.

Yn hanesyddol un erw (uned arwynebedd) oedd yr arwynebedd y gallai gwedd (neu bâr) o ychen ei aredig mewn diwrnod.

## Gweler hefyd
*System Ryngwladol o Unedau
*Unedau ychwanegol at yr Unedau SI

## Ffynonellau
## Dolenni allanol
* *The Units of Measurement Regulations 1995* (Y Deyrnas Unedig)

Categori:System Imperial
Categori:Unedau mesur
Tinopolis

Cwmni teledu yw **Tinopolis**. Lleolir eu pencadlys yn Llanelli, Sir Gâr. **Agenda** oedd yr hen enw ar y cwmni. Ffurfiwyd y cwmni gwreiddiol yn yr 1980au i gynhyrchu'r rhaglen gylchgrawn *Heno* ar S4C. Bellach, mae grŵp Tinopolis wedi tyfu i fod yn un o gwmnïau teledu mwyaf Prydain 

Mae'n berchen ar is-gwmnïau Cymreig, gan gynnwys *Fiction Factory* a *POP 1*, a nifer o is-gwmnïau Prydeinig, megis *Mentorn Media* a *Sunset + Vine*. Mae gan y cwmni swyddfeydd yng Nghaerdydd, sef swyddfeydd *Sunset + Vine Cymru* a *Fiction Factory*, a swyddfa yn adeilad Galeri, Caernarfon. Mae swyddfeydd eraill gan y cwmni yn Llundain, Glasgow a Rhydychen.

Rhai o raglenni amlycaf y cwmni yng Nghymru yw *Heno*, *Prynhawn Da*, *Ralïo* ac *Y Stiwdio Gefn* sy'n cael eu cynhyrchu gan Tinopolis Cymru. Mae'r cwmni Fiction Factory yn cynhyrchu cyfresi drama *Y Gwyll* a *Gwaith/Cartref*; mae eu cynyrchiadau o'r gorffennol yn cynnwys *Caerdydd*, *Y Pris* a *Pen Talar*. Cwmnïau Tinopolis sydd hefyd yn gyfrifol am raglenni fel *Question Time* ar y BBC, darlledu'r Tour de France a rhaglenni chwaraeon Channel 5.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol y cwmni

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn yr 1980au
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Cwmnïau teledu
Categori:Teledu yng Nghymru
Cyfrin gyngor

Corff sy'n cynghori pen gwladwriaeth yw **cyfrin gyngor**.  Fel rheol mae cyfrin gynghorau yn rhan o drefn llywodraethol breniniaethau, byddent yn cynghori'r teyrn ynglŷn â sut i weithredu ei awdurdod gweithredol. Ystyr y gair "cyfrin" yw "cyfrinach(ol)"; yn hanesyddol roedd y cyfrin gyngor yn bwyllgor o gynghorwyr agosaf y brenin neu'r frenhines, a oedd yn rhoi cyngor cyfrinachol ar faterion y deyrnas.

Mewn gwledydd sydd ddim yn freniniaethau, y corff sy'n cyfateb i'r cyfrin gyngor yw'r cabinet, ond mewn rhai gwledydd, mae'r cabinet yn bwyllgor o'r cyfrin gyngor ei hun.

## Cyfrin gynghorau
### Cyfrin gynghorau sy'n dal i weithredu
* : Cyngor Gweithredol Ffederal Awstralia
* : Cyfrin Gyngor Brwnei
* : Cyfrin Gyngor y Frenhines ar gyfer Canada
** Swyddfa'r Cyfrin Gyngor
** Cynghorau Gweithredol taleithiau a thiriogaethau
***Cyngor Gweithredol Alberta
***Cyngor Gweithredol British Columbia
***Cyngor Gweithredol Manitoba
***Cyngor Gweithredol Newfoundland a Labrador
***Cyngor Gweithredol New Brunswick
***Cyngor Gweithredol Québec
***Cyngor Gweithredol Nova Scotia
***Cyngor Gweithredol Ontario
***Cyngor Gweithredol Ynys Prince Edward
***Cyngor Gweithredol Saskatchewan
***Cyngor Gweithredol Yukon
***Cyngor Gweithredol Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin
***Cyngor Gweithredol Nunavut
* : Cyngor Gladwriaeth Denmarc
* : Cyngor Gweithredol Hong Cong
* : Cyngor Gweithredol Seland Newydd
* : Cyfrin Gyngor Tonga
* : Cyfrin Gyngor Gwlad Tai
* : Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
** Pwyllgor Ynadol y Cyfrin Gyngor
** Swyddfa'r Cyfrin Gyngor

### Cyn gyfrin gynghorau
* : Conseil du Roi (diddymwyd ym 1799; cymerwyd ei le gan y Conseil d'État)
* : Geheimrat (diddymwyd ym 1918; cymerwyd ei le gan y Cyngor y Dalaith)
* : Cyfrin Gyngor Iwerddon (diddymwyd ym 1922)
* : Cyfrin Gyngor Japan (diddymwyd ym 1947)
* : Cyfrin Gyngor Gogledd Iwerddon (dim yn weithredol er 1972)
* : Cyfrin Gyngor Goruchaf (diddymwyd ym 1730)
* : Cyfrin Gyngor yr Alban (diddymwyd ym 1707)
* : Privy Council of Sweden (diddymwyd ym 1974; cymerodd cabinet y llywodraeth ei le)
* : 
**Cyngor Gweithredol Canada Uchaf 1792-1841; cymerwyd ei le gan Cyngor Gweithredol Talaith Canada
**Cyngor Gweithredol Canada Isaf 1791-1841; cymerwyd ei le gan Cyngor Gweithredol Talaith Canada
**Cyngor Gweithredol Talaith Canada 1841-1867; cymerwyd ei le gan Cyfrin Gyngor y Frenhines ar gyfer Canada
Rondo (cwmni teledu)

Cwmni teledu sydd â swyddfeydd yng Nghaerdydd, Caernarfon a Phorthaethwy ydy **Rondo Media**. Fe'i ffurfiwyd yn 2008 wrth i gwmnïau Ffilmiau'r Nant ac Opus uno.

Mae Rondo yn cynhyrchu cyfresi *Rownd a Rownd*, *Sgorio* a *Clwb* yn ogystal â *Côr Cymru*, *Band Cymru* a darllediadau Eisteddfod Ryngwladol Llangollen  i S4C. Yn ogystal ag S4C, mae Rondo wedi cynhyrchu cyfresi ar gyfer Channel 4.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Rondo Media 

Categori:Cwmnïau teledu
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2008
Categori:Teledu yng Nghymru
364 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 
369 CC 368 CC 367 CC 366 CC 365 CC  - **364 CC** - 363 CC 362 CC 361 CC 360 CC 359 CC

----

## Digwyddiadau 
* Ar argymhelliad Epaminondas, mae Thebai yn adeiladu llynges i herio goruchafiaeth Athen ar y môr.
* Thebai yn gorchfygu Alexander o Pherae ym Mrwydr Cynoscephalae yn Thessalia, ond lleddir eu cadfridog Pelopidas yn y frwydr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Pelopidas, cadfridog o Thebai

Categori:364 CC
Cyfansoddiad Rwsia

Mabwysiadwyd **Cyfansoddiad Rwsia** ar 12 Rhagfyr, 1993 o ganlyniad i refferendwm cenedlaethol. Fe gymerodd lle y Cyfansoddiad Sofietaidd.

Rwsia
Categori:Cyfraith Rwsia
Categori:Gwleidyddiaeth Rwsia
Kirkcaldy a Cowdenbeath (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Kirkcaldy a Cowdenbeath** (Saesneg: *Kirkcaldy and Cowdenbeath*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Fe'i diddymwyd yn 2024.

KirkcaldyCowdenbeathConstituency.svg|Etholaeth Kirkcaldy a Cowdenbeath yn yr Alban

## Aelodau Seneddol
* 2005–2015: Gordon Brown (Llafur)
* 2015: Roger Mullin (SNP)
* 2015–2019: Lesley Laird (Llafur)
* 2019–2024: Neale Hanvey (Annibynnwr, wedyn SNP, wedyn Alba)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Dadsefydliadau 2024
Ice Age

Ffilm Blue Sky Studios ydy ***Ice Age*** (sef "*Oes yr Iâ*") (2002).  Cafodd y ffilmiau dilynol, *Ice Age: The Meltdown* ac *Ice Age: Dawn of the Dinosaurs*, eu rhyddhau yn 2006 a 2009.

Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau Saesneg
Coluddion

bawd|371px

Mewn anatomeg, mae'r **coluddion** yn rhan o'r bibell faeth (neu'r 'alimentary canal') sy'n rhedeg o'r stumog i'r anws. Gellir rhannu'r coluddion yn ddwy ran:

* y coluddyn bach
* y coluddyn mawr

Gellir rhannu'r coluddyn bach ymhellach, mewn bodau dynol: y dwodenwm, y coluddyn gwag (Sa: *jejunum*) a'r iliwm.

Gellir rhannu'r coluddyn mawr yn ddwy ran: y coluddyn dall (Sa: *cecum* neu *caecum*) a'r colon.

Categori:System dreulio
Coluddyn bach

bawd|dde|300px|
Mewn anatomeg rhan o'r bibell faeth (neu'r 'alimentary canal') ydy'r **coluddyn bach**, un o'r coluddion. Mewn bodau dynol ceir tair rhan i'r coluddyn bach: y dwodenwm: y coluddyn gwag (neu'r 'jejunum') a'r iliwm. Mewn bodau dynol dyma lle mae'r rhan fwyaf o'r bwyd yn cael ei dreulio. Mewn oedolion, mae ei hyd oddeutu 7 metr:

* y dwodenwm: 26&nbsp;cm
* y coluddyn gwag: 2.5 metr
* Iliwm: 3.5 metr

Mae'n llawer hirach na'r coluddyn mawr, ond gelwir ef yn goluddyn **bach** oherwydd bod ei ddiamedr yn llai.
dde|bawd|chwith|371px

Categori:Anatomeg
Categori:Anatomeg ddynol
Coluddyn mawr

bawd|dde|300px|
Mewn anatomeg rhan o'r bibell faeth (neu'r 'alimentary canal') ydy'r **coluddyn mawr**; un o'r coluddion. I bwrpas ydy amsugno dŵr o'r hyn sy'n weddill o'r bwyd sydd heb gael ei dreulio ac yna ysgarthu'r gwastraff hwn allan o'r corff.

Gellir rhannu'r coluddyn mawr yn ddwy ran: y coluddyn dall ('caecwm') a'r colon. Ger asgwrn y pelfis (dde) mae'n cychwyn; yn y rhan iliac; fe'i cysylltir yma i'r coluddyn bach. Oddi yma, mae'n teithio i fyny'r abdomen ac yna ar draws gwacter yr abdomen, gan droi ar i lawr ac at i'r anws.

Mae ei hyd tua metr a hanner, tua un pumed rhan o'r bibell faeth.

dim|bawd|371px

## Rhannau 
Mae tair rhan i'r coluddyn mawr:
* Colon traws (*transverse colon*)
* Colon esgynnol (*ascending colon*)
* Colon disgynnol (*descending colon*)

Categori:Anatomeg
Categori:Anatomeg ddynol
Siarter

[dde|bawd|200px|Esiampl o siarter, sef y [Magna Carta.]]

Rhodd o awdurdod neu hawliau yw **siarter**, sy'n dynodi fod yr un sy'n ei roddi yn cydnabod yn swyddogol uchelfreintiau'r derbynnydd i ymarfer hawliau penodol. Mae'n ymhlyg fod yr un sy'n rhoddi'r siarter yn cadw ei hawliau rhagoriaeth (neu sofreniaeth), ac fod y derbynnydd yn cyfaddef statws is neu gyfyngedig yn y berthynas, dyma'r ystyr y rhoddwyd siarterau yn hanesyddol, ac mae'r ystyr hwnnw yn dal yn wir yn y defnydd cyfoes o'r gair. Gall siarter fod yn ddogfen syml sy'n rhoi caniatad brenhinol i ddechrau gwladwraeth, neu yn rhywbeth llawer mwy cymhleth.

Daeth y gair o'r Hen Ffrangeg *chartre*, ac yn wreiddiol o'r gair Lladin, *carta*, sef "papur".

Categori:Cyfraith
Categori:Ffiwdaliaeth
Categori:Siarterau gwleidyddol
Epaminondas

Cadfridog a gwladweinydd o ddinas Thebai, Gwlad Groeg oedd **Epaminondas** (*Hen Roeg*: ) (c. 418 CC - 362 CC). Gwnaeth Thebai yn rym milwrol pennaf Groeg am gyfnod.

Pan ddaeth Epaminondas i amlygrwydd, Sparta oedd y grym pennaf yng Ngwlad Groeg yn dilyn ei buddugoliaeth dros Athen yn Rhyfel y Peloponnesos. Yn 395 CC, roedd Thebai wedi ymgyngheirio gydag Athen, Corinth ac Argos yn erbyn Sparta, ond wedi cael ei gorchfygu gan Sparta. Newidiwyd hyn gan fuddugoliaeth ysgubol Thebai dan Epaminondas ym Mrwydr Leuctra yn 371 CC, a arweiniodd at ryddhau helotiaid Messenia o reolaeth Sparta. Newidiodd Epaminondas y tactegau traddodiadol yn y frwydr hon.

Enillodd fuddugoliaeth arall dros Sparta a'i chyngheiriaid ym Mrwydr Mantinea yn 362 CC, ond lladdwyd ef ei hun yn y frwydr.

Dywedir iddo wrthod defnyddio ei safle i ymgyfoethogi, ac iddo fyw mewn tlodi cynharol trwy gydol ei oes.

Categori:Genedigaethau 418 CC
Categori:Marwolaethau 362 CC
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Groegiaid
366 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC
371 CC 370 CC 369 CC 368 CC 367 CC - **366 CC** - 365 CC 364 CC 363 CC 362 CC 361 CC

----

## Digwyddiadau
* Nifer o satrapiaid Ymerodraeth Persia yn gwrthryfela yn erbyn y brenin Artaxerxes II, gyda chymorth Athen, Sparta a'r Aifft
* Epaminondas yn arwain byddin Thebai i'r Peloponnesos

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:366 CC
Hugh Brython Hughes

Awdur llyfrau plant Cymraeg oedd **Hugh Brython Hughes** (8 Ebrill 1848 – 24 Gorffennaf 1913), a gyhoeddai wrth yr enw **H. Brython Hughes**.  Cyhoeddodd nifer o straeon, cerddi a thestunau eraill ar gyfer plant a phobl ifanc ar droad yr 20g.

## Bywgraffiad
Ganed Hughes ym mhentref Tregarth, ger Bangor yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd) yn 1848, yn unig fab y llenor Hugh Derfel Hughes.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Normal, Bangor, ac ar ôl graddio bu'n gweithio fel athro ysgol yn Walsall, Abercain, Gwalchmai, Y Bala a Llaneilian.  Bu farw yn Aberystwyth yn 1913.

## Gwaith llenyddol
Bu'n gyfranwr cyson i gylchgronau Cymraeg, yn enwedig ''Cymru'r Plant*, cylchgrawn O. M. Edwards.  Cyhoeddodd sawl llyfr o gyfieithiadau o chwedlau gwerin, yn cynnwys *Rhamant Plât y Pren Helyg'' o Tsieina a fersiwn o ddamhegion Aesop.  Mae llawer o'i gyfieithiadau o chwedlau gwerin yn aros heb ei gyhoeddi.  Ysgrifennodd nifer o straeon gwreiddiol hefyd, yn arddull rhamantaidd y cyfnod, a fwriedid yn bennaf fel llyfrau i ddysgu darllen Cymraeg i blant.

Ystyrir bod gwaith H. Brython Hughes yn pontio'r cyfnod rhwng llenyddiaeth plant foesol y 19g a llenyddiaeth fwy anturus yr 20g.  Mae'r rhan fwyaf o'i gyfrolau yn ddarlunedig gan arlunwyr Cymreig cyfoes fel Downing Williams a T. Prytherch ac yn llyfrau deniadol.

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Gwaith H. Brython Hughes
**Tlysau Ynys Prydain* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1902). Seiliedig ar y rhestr o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain chwedlonol.
**Ystorïwr y Plant* (Cyfres y Ffynnon Loew, 1908)
**Damhegion Aesop* (Hughes a'i Fab, 1908)
**Brenin yr Afon Aur* (Gwasg Gee, 1908). Cyfieithiad o stori gan John Ruskin
**Tair Cwpan Aur* (Gwasg Gee, Dinbych, 1909)
**Melin Law y Tylwyth Teg* (Caernarfon, d.d.)
**Rhamant Plât y Pren Helyg* (1916). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

Sawl cyfrol yn y gyfres *Cyfres y Brython* (1909-13)

### Llyfryddiaeth 
Gwynn Jones, 'Hugh Brython Hughes', yn *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983)

Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Pobl o Arfon
365 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC
370 CC 369 CC 368 CC 367 CC 366 CC  - **365 CC** - 364 CC 363 CC 362 CC 361 CC 360 CC

----

## Digwyddiadau
* Perdiccas III yn lladd  Ptolemi o Aloros, oedd wedi bod yn rheoli Macedonia, ac yn dod yn frenin
* Yr Atheniaid dan Timotheus yn cipio ynys Samos oddi ar Ymerodraeth Persia

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Marcus Furius Camillus, cadfridog a gwladweinydd Rhufeinig
* Eurydice II, brenhines Macedon a man Philip II, brenin Macedon
* Antisthenes, athronydd Athenaidd

Categori:365 CC
Cwnsler Cyffredinol Cymru

Y brif ffynhonnell cyngor cyfreithiol i Lywodraeth Cymru ac aelod o Gabinet Llywodraeth Cymru yw **Cwnsler Cyffredinol Cymru**. Ei swyddogaeth yw i gynghori Llywodraeth Cymru ar faterion deddfwriaethol yng Nghymru a chymhwysedd deddfwriaethol Senedd Cymru.

Disgrifir swydd y Cwnsler Cyffredonol (yn swyddogol Cwnsler Cyffredinol i Lywodraeth Cymru) yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006. Penodir y Cwnsler Cyffredinol gan y teyrn Prydeinig (Elisabeth II ar hyn o bryd) ar enwebiad Prif Weinidog Cymru, ac mae'n rhaid i'r Cynulliad gytuno ar yr argymhelliad. Gall y Cwnsler Cyffredinol fod yn Aelod o'r Senedd, ond nid yw hyn yn amod angenrheidiol.

Y Cwnsler Cyffredinol cyntaf oedd Carwyn Jones, AC dros Pen-y-bont ar Ogwr, oedd hefyd yn cyflawni'r swydd o Arweinydd y Tŷ. Pan ddaeth Jones yn Brif Weinidog yn 2009 fe benodwyd John Griffiths AS i'w olynu. Penodwyd y Cwnsler Cyffredinol nesaf, Theodore Huckle, yn swyddogol ar 10 Mehefin 2011, ac ef oedd y person cyntaf i ddal y swydd nad oedd yn Aelod o'r Cynulliad.

## Rhestr o ddeiliaid y swydd
## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Cyfraith Cymru
Piwbis

bawd|Llun  o ''Gray's Anatomy'' sy'n dangos y pwbis chwith

Mewn anatomeg ddynol, fe all y gair **asgwrn y werddyr** (hefyd **pwbis**) gyfeirio at un o bâr o esgyrn yn y pelfis neu at y cnawd sydd drosto (y *mons pwbis*). Gellir teimlo'r asgwrn hwn gan ei fod yn ymwthio allan megis chwydd yn y corff dynol, islaw'r gedor. Mae'r pwbis yn un o dri phrif asgwrn (iliwm, isgiwm a phwbis) yn asgwrn y glun. Mae'r pwbis chwith a dde yn cynnwys tair adran, sef y ramws uchaf, y ramws isaf a'r corff.

Mae esgyrn cluniau (chwith a dde) yn cysylltu ag e yn yr hyn a elwir yn ‘symffysis piwbig’.

Categori:System ysgerbydol
Bomiau car Llundain 2007

Ar y 29ain o Fehefin 2007 **darganfuwyd dau fom mewn car yn Llundain**. Cawsant eu darganfod a'u difa cyn iddynt gael eu ffrwydro. Darganfuwyd y ddyfais gyntaf ger clwb nos Tiger Tiger yn Haymarket tua 01.30 a'i ail ddyfais yn Stryd Cockspur yn yr un ardal o'r ddinas.

Criw o barafeddygon wnaeth galw'r heddlu, wedi iddynt weld mwg amheus. Roedden nhw wedi bod yn y clwb er mwyn ymdrin â digwyddiad bychan yno.

Tua awr yn ddiweddarach, rhoddwyd tocyn parcio ar y car a oedd yn cynnwys yr ail fom am barcio'n anghyfreithlon ac awr yn hwyrach, tynnwyd y car ar gefn lori i'w gloi yn Park Lane. Sylwodd staff ar arogl petrol cryf a chysylltwyd â'r heddlu pan glywsant am y ddyfais ffrwydrol gyntaf.

Gwnaed y ddau gar gan Mercedes-Benz. Roedd y cyntaf yn gar gwyrdd golau metalig a'i rif oedd G824 VFK, tra bod yr ail gar o wneuthuriad tebyg ond yn las o ran lliw.

Llwyddwyd i fynd a'r ceir a'r dyfeisiadau ffrwydrol i'w hymchwilio'n fforensig a darganfuwyd fod y ddau gar yn cynnwys caniau o betrol, tanciau o nwy a nifer o hoelion. byddai'r bomiau wedi ffrwydro trwy ddefnyddio ffôn symudol.

Er i'r digwyddiad hwn gyd-fynd ag apwyntiad Gordon Brown fel Prif Weinidog deuddydd ynghynt, gwadodd Stryd Downing fod cysylltiad rhwng y ddau er gwnaed y cysylltiad rhwng y digwyddiad hwn a'r ymosodiad ar faes awyr Glasgow y diwrnod canlynol.

Categori:2007
368 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC
373 CC 372 CC 371 CC 370 CC 369 CC - **368 CC** - 367 CC 366 CC 365 CC 364 CC 363 CC   

----

## Digwyddiadau
* Y Thessaliaid yn gofyn cymorth Thebai yn erbyn Alexander o Pherae. Mae Thebai yn gyrru Pelopidas i'w cynorthwyo, ond mae ef yn cael ei gipio a'i garcharu.
* Ymateb  Thebai yw gwneud Epaminondas yn gadfridog eto. Mae'n arwain byddin i Thessalia, ac yn eu gorfodi i ryddhau Pelopidas.
* Yn dilyn llofruddiaeth Alexander II, brenin Macedon, daw ei frawd Perdiccas III yn frenin.
* Platon yn gorffen ei lyfr *Y Weriniaeth*

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Alexander II, brenin Macedonia (llofruddiwyd)

Categori:368 CC
Llid y coluddyn crog

[bawd|dde|[Coluddyn crog chwyddedig yn cael ei dynnu gan llawfeddygon.]]
Mae **llid y coluddyn crog** (neu **pendics** ar lafar gwlad) yn gyflwr sy'n digwydd oherwydd llid o'r coluddyn crog. Fe'i ddosberthir yn "frys meddygol" ac fel arfer tynnir y coluddyn crog llidus, naill ai trwy laparotomi neu laparosgopi. Heb driniaeth, mae nifer y marwolaethau'n uchel, fel arfer oherwydd llid y ffedog neu beritonitis a sioc. Disgrifiodd Reginald Fitz lid y coluddyn crog llym a chronig gyntaf ym 1886, ac fe'i ystyrir yn achos cyffredin o boen abdomenol llym difrifol dros y byd i gyd. Gwelir math nad ydyw'n llym sy'n a wneir diagnosis cywir arno lid y coluddyn crog yn "llid y coluddyn crog trwst".

Defnyddir y term "ffug-lid y coluddyn crog" er mwyn disgrifio cyflwr sy'n cyffelybu llid y coluddyn crog. Gellir ei gymharu ag *Yersinia enterocolitica*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Argyfyngau meddygol
Coluddyn crog
Ffolen

Bochau'r pen-ôl ydy **ffolen**. Mewn anatomeg ddynol fe ellir eu disgrifio nhw fel sypiau o fraster ar ochor pella'r pelfis. Mae gan rhai anifeiliaid dwygoes a phedair coes hefyd ffolennau.

Mae gan ambell rywogaeth megis y babwn ffolennau coch. Ar y cyfan mae bochau tin bodau dynol benywaidd yn fwy na rhai dynion am ddau reswm: yn gyntaf gan fod eu cluniau'n lletach ac yn ail gan fod stôr mwy o fraster o dan y croen.

## Oriel

Studio Jean Jacques Lequeu.jpg|Jean-Jacques Lequeu (c. 1785).
Étude de fesses.jpg|Félix Vallotton (c. 1884).
19yo male buttocks.jpg|Ffolennau neu 'fochau tin' dyn.
Adrienne 0368.jpg|Ffolenau merch

Categori:Anatomeg
Categori:Anatomeg ddynol
Arfordir Jwrasig

Mae'r **Arfordir Jwrasig** yn Safle Treftadaeth y Byd ar arfordir y Môr Udd yn ne Lloegr. Mae'r safle yn ymestyn o Orcombe Point ger Exmouth yn nwyrain Dyfnaint i Old Harry Rocks ger Swanage yn nwyrain Dorset, pellter o tua 153&nbsp;km.

## Gweler hefyd
* Jwrasig

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Dorset
Categori:Daearyddiaeth Dyfnaint
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
369 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC - **360au CC** - 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC
374 CC 373 CC 372 CC 371 CC 370 CC - **369 CC** - 368 CC 367 CC 366 CC 365 CC 364 CC   

----

## Digwyddiadau
* Epaminondas yn gyrru ymaith fyddin Sparta oedd yn bygwth Mantinea, yna'n arwain byddin Thebai dros Afon Evrotas, y ffin â Sparta, ac anrheithio Laconia.
* Wedi dychwelyd i Arcadia ac gyfnod byr, mae Epaminondas yn symud i Messenia, tiriogaeth dan reolaeth Sparta, lle mae'n ail-sefydlu dinas Messene ac yn galw ay y Messeniaid sydd mewn alltudiaeth i ddychwelyd.
* Wedi dychwelyd i Thebai, rhoddir Epaminondas ar ei brawf oherwydd iddo barhau'n gadfridog am gyfnod hirach nag a ganiateid yn gyfansoddiadol. Mae Epaminondas yn llwyddo i berswadio'r Thebiaid fod hyn wedi bod yn angenrheidiol, a thynnir y cyhuddiad yn ôl.
* Alexander o Pherae yn dod yn unben Thessalia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Amyntas III, brenin Macedonia
* Theaetetus, mathemategydd o Athen

Categori:369 CC
Dorchester

Gall **Dorchester** gyfeirio at:

## Daearyddiaeth
;Lloegr
*Dorchester, Dorset, tref yn Dorset; a oedd yn ganolbwynt trefnu allfudiad y piwritaniaid i Ogledd America yn ystod yr 17g
*Dorchester, Swydd Rhydychen, adnabyddir hefyd fel Dorchester-on-Thames

;Canada
*Dorchester, New Brunswick
*Dorchester, Ontario
*Dorchester (etholaeth taleithol)

;Unol Daleithiau
*Dorchester, Illinois
*Dorchester, Iowa
*Dorchester, Massachusetts
*Dorchester, Nebraska
*Dorchester, New Hampshire
*Dorchester, Texas
*Dorchester, Wisconsin
*Dorchester County, Maryland
*Dorchester County, South Carolina

## Busnes
* Dorchester Publishing, cyhoeddwyr yn yr Unol Daleithiau

## Milwraeth
* Arfogaeth Dorchester
* USS *Dorchester*
* USAT *Dorchester*
* "Dorchester", llysenw'r AEC Armoured Command Vehicle

## Pobl
* Guy Carleton, Barwn 1af Dorchester

## Crefydd
*Esgob Dorchester (hanesyddol)
*Esgob Dorchester (Anglicanaidd)
*Abaty Dorchester, yn Dorchester, Swydd Rhydychen

## Adeiladau
* Dorchester Hotel, Llundain
* Dorchester Penitentiary, carchar yng Nghanada

## Trafnidiaeth
* Dorchester Boulevard, ffordd yn Westmount, Quebec
Shirley Hughes

Awdures a darlunwraig llyfrau plant o Loegr oedd **Shirley Hughes** (16 Gorffennaf 1927 &ndash; 25 Chwefror 2022).  Ysgrifennodd dros hanner cant o lyfrau, sydd wedi gwerthu drost 11.5 miliwn copi, ac darllunodd dros ddau gant o lyfrau. Roedd hi'n arfer byw yn Llundain heddiw.

## Bywyd cynnar
Magwyd Hughes yn West Kirby, Cilgwri. Dywedai mai arlunwyr megis Arthur Rackham a W. Heath Robinson, a'i ysbrydolodd yn ystod ei phlentyndod, ac yn ddiweddarach, gan ffilm a'r Walker Art Gallery. Addysgwyd yn West Kirby High School, ac astudiodd ddarlunio a dylunio gwisg yn Ysgol Celf Lerpwl, ac Ysgol Darlunio a Celfyddyd Gain Ruskin yn Rhydychen. a priododd John Vulliamy, pensaer a ysgythrwr, a cawsont dri o blant, gan gynnwys y gohebydd Ed Vulliamy, merch sydd hefyd yn ddarlunwraig llyfrau plant, Clara Vulliamy. Bu farw yn Llundain yn 94 oed.

## Gwaith
Dechreuodd Hughes ei gwaith yn ystod yr 1950au a'r 1960au, gan ddarlunio llyfrau megis *My Naughty Little Sister* gan Dorothy Edwards a *The Bell Family* gan Noel Streatfeild. Ei gwaith cyntaf fel awdures oedd ''Lucy & Tom's Day'', a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1960. Daeth y stori'n boblogaidd, felly daeth *Lucy and Tom* yn gyfres o lyfrau. Cariodd Hughes ymlaen i ysgrifennu drost hanner cant o straeon, gan gynnwys cyfres fer am fachgen o'r enw Alfie, a'i chwaer Annie-Rose.

## Gwobrau
*Dogger*, a ysgrifennwyd yn 1977, oedd y cyntaf i gael ei gyhoeddi yn eang dramor. Enillodd y stori iddi Fedal Kate Greenaway yr un flwyddyn. Enillodd Hughes wobr Eleanor Farjeon yn 1984, am wasanaethau enwog i lenyddiaeth plant. Yn 1999, derbyniodd OBE, ac yn 2000, cafodd ei gwneud yn Gymrawd Cymdeithas Brenhinol Llenyddiaeth. Enillodd Fedal Kate Greenaway unwaith eto yn 2003, am ''Ella's Big Chance'', a derbyniodd Gymredoriaeth Anrhydedd gan Prifysgol Lerpwl John Moores.

## Cyfeiriadau
Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Lannau Merswy
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Gynecoleg

bawd|250px|Y gwarth! Y cywilydd! Llun gan Jacques-Pierre Maygnier o 1822 yn dangos y geinecolegydd yn cyfaddawdu â modesti oes Victoria drwy beidio ac edrych ar organau rhyw y ferch.

Mewn anatomeg ddynol, **gynecoleg** (neu **geinecoleg**) ydy'r astudiaeth o iechyd system atgenhedlu benyw: yr iwterws, fagina ac ofaris. Ystyr y gair Groeg ydy "gwyddoniaeth merched". Geinecolegydd ydy person sy'n arbenigo mewn geinecoleg. Mae bron pob geinecolegydd hefyd yn obstetrician (sy'n arbenigo mewn beichiogrwydd) a'r geni ei hun yn ogystal â'r organau rhyw benywaidd.

## Afiechydon 
Mae sawl afiechyd sy'n cymryd llawer iawn o amser y geinecolegydd:
# Cancr ac afiechydon cyn-gancraidd yr organau rhyw, gan gynnwys yr ofaris, y tiwbiau ffalopaidd, yr iweterws, y wain (fagina), a cheg y groth
# Anymaltaliaeth yr wrin ('incontinence').
# Amenorea: cylchred y misglwyf ar goll
# Dysmenoroea: cylchred misglwyf poenus
# Anffrwythlondeb
# Menoragia (cylchred misglwyf trwm iawn). Mae hyn yn rhagflaenu hysterectomi.
# Llithriad y groth ('prolapse') o organau'r pelfis


Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Atgenhedlu
370 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC
375 CC 374 CC 373 CC 372 CC 371 CC - **370 CC** - 369 CC 368 CC 367 CC 366 CC 365 CC

----

## Digwyddiadau
* Sparta dan Agesilaus II yn ymosod ar Arcadia. Wedi methu cael cymorth gan Athen, mae'r Arcadiaid yn troi at Thebai, sy'n gyrru Epaminondas gyda byddin i'w cynorthwyo.

## Genedigaethau
* Theophrastus, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Hippocrates o Cos, meddyg Groegaidd
* Jason o Pherae, unben Thessalia

Categori:370 CC
371 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC
376 CC 375 CC 374 CC 373 CC 372 CC - **371 CC** - 370 CC 369 CC 368 CC 367 CC 366 CC

----

## Digwyddiadau
* Mewn cyngres yn Sparta i geisio cytuno heddwch, mae brenin Sparta, Agesilaus II, yn gwrthod gadael i gynrychiolwyr Thebai arwyddo'r cytundeb ar ran y cyfan o Boeotia.
* Y canlyniad yw rhyfel rhwng Sparta a Thebai. Ym Mrwydr Leuctra, mae byddin Thebai dan Epaminondas yn ennill buddugoliaeth syfrdanol dros Sparta, a lleddir Cleombrotus I o Sparta yn y frwydr.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Cleombrotus I, brenin Sparta (lladdwyd ym Mrwydr Leuctra)

Categori:371 CC
Christopher Dodd

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau a chyn Seneddwr o Connecticut ydy **Christopher John Dodd** (ganwyd 27 Mai 1944).

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Liwcemia

Grŵp o afiechydon cansar y gwaed ydy **liwcemia** (Groeg: λευκός *leukemia*, (neu **lwcimia**) sef "gwyn" fel y gair 'lleu'ad neu 'go-leu' a αίμα yn golygu "gwaed" h.y. "gwaed gwyn"). Mae'n cychwyn ym mêr yr esgyrn, lle mae'r gwaed yn cael ei gynhyrchu. Mewn claf sy'n dioddef o lwcimia, cynhyrchir llawer mwy o gelloed gwyn (neu *leukocytes*) nag arfer. Nid yw'r rhain wedi datblygu'n llawn, a gelwir nhw'n 'blasts'. Mae'r term "liwcemia" yn derm eang am sawl math o gansar y gwaed. Mae'r symtomau'n cynnwys cleisio'r corff, blinder a lleihad yn ynni'r claf, a'r risg o ddal heintiau. Ymhlith y ffactorau sy'n cynyddu'r risg o gael lwcimia mae: ysmygu, ymbelydredd, cemegolion fe Bensen, firws (fel y *T-lymphotropic*) a Syndrom Down. Dyma'r math mwyaf niferus o gansar mewn plant. Mae tri chwarter yr achosion hyn mewn plant o'r fath *acute lymphoblastic*.

### Dosbarthiad 
Yn glinigol ac yn batholegol, dosberthir y gwahanol fathau o gansar i ddau grŵp, gwyllt a chronig:

* liwcemia gwyllt ('acute leukemia'): yr hyn sy'n nodweddiol o'r math hwn yw'r cynnydd aruthrol o un math o gelloedd gwaed gwyn (e.e. lymffoblasts) sydd yn eu tro yn cymryd lle'r mathau (iach) eraill megis y celloedd coch neu'r platennau. Gall ddigwydd mewn babis, plant ac oedolion ifanc. Mae angen triniaeth cynnar a sydyn i drin liwcemia gwyllt gan fod y celloedd gwyllt yn gor-dyfu mor sydyn gan ymuno â llif y gwaed a lledaenu drwy organau'r corff. Fe allent, hyd yn oed, deithio i fyny'r asgwrn cefn ac i'r ymennydd.
* liwcemia cronig: mae'r math hwn yn gweithio'n ddistaw dros gyfnod o fisoedd neu flynyddoedd i ddatblygu. Unwaith eto, mae'r celloedd gwyn abnormal yn cael eu gor-gynhyrchu. Mewn pobol hŷn, fel arfer, y digwydd y ffurf cronig o'r afiechyd. Does dim cymaint o frys i drin y math hwn (yn wahanol i liwcemia gwyllt) er mwyn monitro'r claf a theilwrio'r driniaeth ar gyfer y claf.

Yr ail ddull o ddosbarthu liwcemia ydyw drwy edrych ar y celloedd eu hunain: sut fath o gelloedd ydy'r rhai drwg? Ceir dau fath o gelloedd gwyn drwg: liwcemia lymffoblastig (lymffoblastig neu lymffocytic) a liwcemia myeloid neu myelogenous.

* mewn liwcemia lymffoblastig (lymffoblastig neu lymffocytic) mae'r addasu cancraidd yn digwydd o fewn y mêr sydd fel arfer yn creu lymffosites.
* mewn liwcemia myeloid neu myelogenous, mae'r addasu cancraidd yn digwydd mewn math o gelloedd mêr sydd fel arfer yn creu celloedd coch, gwyn neu blatennau.

Drwy uno'r ddwy ffordd uchod o ddosbarthu fe ddown at bedwar categori — *acute lymphoblastic leukemia* (ALL), *acute myeloid leukemia* (AML), *chronic lymphocytic leukemia* (CLL) a *chronic myeloid leukemia* (CML) — a mathau eraill llai niferus.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Categori:Canser
Categori:Gwaed
Categori:Patholeg
Categori:System imiwnedd
Swyddfa Gwybodaeth y Sector Cyhoeddus

Y corff sy'n gyfrifol am weithrediad **Llyfrfa Ei Mawrhydi** (, HMSO) a gwasanaethau gwybodaeth gyhoeddus y Deyrnas Unedig yw **Swyddfa Gwybodaeth y Sector Cyhoeddus** (Saesneg: *Office of Public Sector Information*) neu **OPSI**. Mae OPSI yn rhan o'r Archifau Cenedlaethol ac yn gyfrifol am hawlfraint y Goron.

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol OPSI

Categori:Cyfraith hawlfraint y Deyrnas Unedig
Categori:Cyrff cyhoeddus a thasgluoedd Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1786
Swanage

Tref fach a phlwyf sifil ar arfordir de-ddwyrain sir seremonïol Dorset, De-orllewin Lloegr, ydy **Swanage**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dorset. Saif ar ben dwyreiniol Ynys Purbeck, tua 10&nbsp;km i'r de o Poole a 40&nbsp;km i'r dwyrain o Dorchester. 

Roedd poblogaeth o 10,124 yn y dref yn 2001. Mae Caerdydd 129 km i ffwrdd o Swanage ac mae Llundain yn 165&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Southampton sy'n 53.1&nbsp;km i ffwrdd.

Porthladd a phentref pysgota bychain oedd Swanage i gychwyn, a  and fishing village ffynnodd yn oes Fictoria, pan ddaeth yn borthladd chwarelu pwysig, ac yn ddiweddarach yn gyrchfan twristiaeth glan-môr ar gyfer y cyfoethog. Twristiaeth yw prif diwydiant Swanage hyd heddiw, a miloedd o ymwelwyr yn dod i'r dref yn ystod yr haf, yn cael eu denu gan draethau da ac atyniadau eraill.

Yn ystod ei hanes, mae'r bae wedi cael amryw o enwau, Swanawic, Swanwich, Sandwich, a dim ond yn ddiweddar daeth i'w adnabod fel Swanage.

Lleolir y dref ar ben dwyreiniol yr Arfordir Jwrasig, sy'n Safle Treftadaeth y Byd.

## Gefeilldrefi
*: Rüdesheim am Rhein

## Llenyddiaeth a'r cyfryngau
O Swanage ddaw cymeriad Basil Fawlty, a chwaraewyd gan John Cleese, yng nghomedi sefyllfa Fawlty Towers  in the sitcom .

Ffilmwyd fideo *Carry You Home* gan James Blunt yn Swanage.

Seilwyd tref ffuglenol Knollsea ar Swanage yn nofelau Thomas Hardy. Disgrifir hi yn “The Hand of Ethelberta” fel “…a seaside village lying snug within two headlands as between a finger and thumb”.

Lleolir cusan cyntaf Margaret a Mr. Wilcox yno pan maent yn mynd am dro yn nofel Howards End, gan E.M. Forster.

Mae “The Lady Margaret”, yn un o straeon fer Keith Roberts, yn ei nofel Pavane, ynddi mae Jesse Strange yn cwfwr hen ffrind ysgol yn Swanage.

Ganwyd a magwyd yr artist a'r llenor rhyngwladol, Philip Sugden, yn Swanage. Mae'n adnabyddadwy am ei luniau a'i baentiadau o India a Tibet, a'i lyfrau, "Visions From The Fields of Merit" a "White Lotus."

## Llyfryddiaeth
*Lewer, David & Smale, Dennis. (2004) *Swanage Past*, Chichester, Phillimore & Co Ltd
*Cooper, Ilay. (2004). *Purbeck Revealed*, Bath, James Pembroke Publishing.
*Hardy, Thomas. (1876) *The Hand of Ethelberta*, The Literature Network. Ar gael ar: http://www.online-literature.com/hardy/hand_ethelberta/31/.
*Ward Lock’s *Swanage and South Dorset: Illustrated Guide Books*, (12fed argraffiad). Llundain: Ward, Locke and Co. Ltd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwybodaeth cyfrifiad Swanage 
* Gwefan Cyngor Tref Swanage
* Gwybodaeth twristiaeth
* Fforwm y gymuned 
* Lluniau o Swanage 
* Gorsaf Bad Achub Swanage RNLI 
* Bad Achub Swanage 
* Gwybodeth bws lleol
* Rheilffordd Swanage

Categori:Awdurdod unedol Dorset
Categori:Plwyfi sifil Dorset
Categori:Trefi Dorset
373 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC 
378 CC 377 CC 376 CC 375 CC 374 CC - **373 CC** - 372 CC 371 CC 370 CC 369 CC 368 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Artaxerxes II, brenin Ymerodraeth Persia, yn ymosod ar yr Aifft i geisio ei gwneud yn rhan o'r ymerodraeth unwaith eto. Arweinir byddin Persia gan Pharnabazus. Llywydda Nectanebo I, brenin yr Aifft, i amddiffyn ei deyrnas.
* Iphicrates yn arwain byddin Athenaidd i godi gwarchae Sparta ar ddinas Corcyra
* Daeargryn yn dinistrio dinas Helike a theml Apollo yn Delffi

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:373 CC
372 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC
377 CC 376 CC 375 CC 374 CC 373 CC - **372 CC** - 371 CC 370 CC 369 CC 368 CC 367 CC 

----

## Digwyddiadau
* Jason o Pherae, unben Thessalia, yn ymgyngheirio ag Athen yna a Macedon
* Troilus o Elis yn ennill dwy gystadleuaeth geffylau yn y Gemau Olympaidd, gyda'r canlyniad fod dyfarnwyr yn cael eu gwahardd rhag cystadlu

## Genedigaethau
* Mencius, athronydd o Tsieina

## Marwolaethau
Categori:372 CC
Hanes Awstralia

Dechreuodd **hanes Awstralia** gael ei gofnodi pan ganfyddodd fforwyr o'r Iseldiroedd megis Willem Janszoon (c. 1570–1630) y cyfandir "newydd" a elwir heddiw yn Awstralia yn yr 17g. Ond mae hanes anysgrifenedig Awstralia yn ymestyn yn ôl dros filoedd o flynyddoedd cyn i'r Ewropeaid gyrraedd. Mae dehongliad hanes Awstralia yn bwnc cryn ddadl, yn arbennig ynglŷn â'i gwladychiad gan Brydain Fawr a'r driniaeth a gafodd yr Awstraliaid Brodorol gan y gwladychwyr gwyn.
Rhyfeloedd hanes

Dadl gyhoeddus yn Awstralia yw'r **rhyfeloedd hanes**,  sy'n parhau hyd heddiw. Mae'r ddadl yn ymwneud â dadansoddiad hanes y wladychiad Ewropeaidd o Awstralia, a'i effaith ar yr Awstraliaid Brodorol ac Ynyswyr Culfor Torres.

Mae'r ddadl yn canolbwyntio ar a oedd hanes anheddiad Ewropeaidd o Awstralia ers 1788 yn:
a) hynaws, gyda'r wlad yn cael ei aneddu yn heddychlon, gyda digwyddiadau penodedig o gamdriniaeth yr Awstraliaid Brodorol yn egwyriannau;
b) wedi ei andwyo gan imperialaeth, ecsploetiaeth, camdriniaeth, y difeddianniaeth trefedigaethol, gwrthdaro treisgar a hil-laddiad diwylliannol, yn swyddogol ac yn answyddogol; neu
c) rhywbeth rhwng y ddau dadansoddiad.

Mae'r rhyfeloedd hanes hefyd yn cyfeirio at themâu ehangach yn ymwneud â hunaniaeth cenedlaethol, a chwestiynau methodolegol ynglŷn â gwerth a dibynadwyaeth y cofnodion (cofnodion yr awdurdodau a'r anheddwyr) a thraddodiad llafar yr Awstraliaid Brodorol, ynghyd â rhagfarn ideolegol y rhai sy'n eu ddadadsoddi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Awstralia
Categori:Hanes Awstralia
Categori:Hanesyddiaeth
Categori:Hiliaeth
Credyd

Mae'r gair **credyd** yn disgrifio sefyllfa lle mae rhywun yn derbyn adnoddau, ond yn addo ad-dalu yn y dyfodol yn hytrach na thalu ar unwaith, gan greu dyled.  Dyledwr yw'r sawl a dderbyniodd yr adnoddau, a chredydwr (neu echwynnwr) yw'r sawl a'u darparodd.  Mae benthyciadau a morgeisi yn enghreifftiau cyffredin o fathau o gredyd.

Pan fo arian yn brin oherwydd y sefyllfa economaidd mae'n anodd cael credyd am fod banciau a sefydliadau eraill yn anfodlon ar y risg o golli eu harian : gall hyn arwain at ddirwasgiad, sydd yn ei dro yn ei gwneud yn anoddach byth i gael credyd.

## Gweler hefyd 
* Cerdyn credyd
* Dyled

Categori:Arianneg
Categori:Geirfa economeg
Saas Fee

**Saas Fee** yw'r prif bentre yn ardal Saastal yn Alpau'r Swistir. Lleolir Saastal yng nghanton y Valais. Mae'r pentre yn un hanesyddol yn niwylliant y Swistir efo nifer o adeiladau'n dyddio nôl dros 100 mlynedd.  Ar y llaw arall mae Saas Fee yn gyrchfan chwaraeon gaeaf tu hwnt o fodern efo 22 esgynydd sy'n cynnwys gondelau, esgynfeydd cadair a'r rheilffordd fynydd enwog, y Metro Alpin.

## Mynyddoedd yr ardal
Categori:Pentrefi'r Swistir
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Swistir
Categori:Valais
376 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC - **370au CC** - 360au CC 350au CC 340au CC 330au CC 320au CC
381 CC 380 CC 379 CC 378 CC 377 CC - **376 CC** - 375 CC 374 CC 373 CC 372 CC 371 CC   

----

## Digwyddiadau
* Ym Mrwydr Naxos, mae'r llynghesydd Athenaidd Chabrias yn gorchfygu llynges Sparta ger ynys Naxos.

## Genedigaethau
* Olympias, gwraig Philip II, brenin Macedon a mam Alecsander Fawr

## Marwolaethau
Categori:376 CC