Dabke

[bawd|Grŵp Dabke poblogaidd ar Mount Gerizim yn [Nablus.]]
Mae ***Dabke*** ( hefyd wedi'i sillafu *Dabka*, *Dubki*, *Dabkeh* neu'r lluosog *Dabkaat*) yn ddawns werin Lefant frodorol. Mae Dabke yn cyfuno'r ddawns gylch a dawnsio llinell ac yn cael ei berfformio'n helaeth mewn priodasau ac achlysuron llawen eraill. Mae'r llinell yn ffurfio o'r dde i'r chwith gyda arweinydd y *dabke yn* arwain y llinell, bob yn ail yn wynebu'r gynulleidfa a'r dawnswyr eraill. Yn Saesneg, gellir ei drawsgrifio fel *dabka*, *dabki ac* *dabkeh*.

## Etymoleg ac Hanes 
bawd|Dynion yn dawnsio dabke, 1880
Mae geirdarddiad o 'dabke' yn ansicr, ond credir ei fod yn deillio o'r air Lefant Arabig *dabaka* () sy'n golygu "stampio'r traed" neu "i wneud sŵn".

Efallai bod y neidiau dabkeh wedi tarddu o ddefodau ffrwythlondeb Canaan hynafol yn ymwneud ag amaethyddiaeth, cael gwared ag ysbrydion drwg ac amddiffyn planhigion ifanc. Yn ôl yr hanesydd Libanus Youssef Ibrahim Yazbec, mae'r dabke yn tarfu o hen ddawnsfeydd Phoenicaidd filoedd o flynyddoedd yn nôl. Yn y Levant mae tua ugain math o dabke, gan gynnwys ond heb fod yn gyfyngedig i:

Ymhlith y Palestiniaid, dau fath cyffredin o dabke yw'r *shamaliyya* a ''sha'rawiyya'' a'r *karaadiyya.* Math arall yw'r *dabke niswaniyyah*, wedi'i ddawnsio'n benodol gan fenywod. Mae gan bob math o ddawns dabke ei set gyfatebol ei hun o ganeuon, a'i thema yn aml yw cariad.

Mae yna chwe phrif fath o dabke:

# *Al-Shamaliyya* *(الشمالية)* : Mae'n cynnwys y *lawweeh* *(لويح)* (yr arweinydd) ar ben llinell o ddynion yn dal dwylo ac wedi'u ffurfio mewn hanner cylch. Disgwylir i'r *lawweeh* fod yn arbennig o fedrus o ran cywirdeb, gallu i fyrfyfyrio, a chyflymder (fel arfer mae'n ysgafn ar ei draed). Yn nodweddiadol, mae'r dabke yn dechrau gyda cherddor yn chwarae unawd ar y *mijwiz* neu'r *yarghoul* (offerynnau traddodiadol) o ddarn *Dal Ouna*, yn aml gyda dau person yn canu i'w gerddoriaeth. Mae'r dawnswyr yn datblygu symudiad a cham cydamserol a phan fydd y cantorion yn gorffen eu cân, mae'r *lawweeh yn* torri o'r hanner cylch i ddawnsio ar ei ben ei hun. Pan fydd arweinydd y dabke yn gweld bod camau'r dynion mewn un rhythm, mae’n cyfarwyddo’r dawnswyr i arafu a dechrau symudiad yn croesi eu troed dde o flaen yr un gyferbyn (eu troed chwith). Mae'r *lawweeh* yn parhau i ddangos  y dawnswyr o'r rhythmau sylfaenol, ac ar yr adeg hon bydd gwesteion eraill yn y briodas neu'r digwyddiad yn ymuno yn y llinell dabke. Dyma'r math mwyaf poblogaidd a chyfarwydd o ddawnsio dabke ar gyfer dathliadau teulu, fel priodasau, enwaedu, wrth i deithwyr dod adref, ar ôl rhyddhau carcharorion, a hefyd ar gyfer gwyliau cenedlaethol, lle mae dabke yn dod yn arddangosiad o bersonoliaeth genedlaethol. 
# ''Al-Sha'rawiyya* *(الشعراوية)* : yn gyfyngedig i ddynion ac yn cael ei nodweddu gan camau neu stomps cryf. Y *lawweeh'' yw'r elfen bwysicaf yn y math hwn o dabke. 
# *Al-Karaadiyya* *(الكرادية)* : nodweddir hyn gan ddiffyg *lawweeh* a symudiad araf gydag *azif* *(عازف)* (chwaraewr ffliwt) yng nghanol y cylch. 
# *Al-Farah* *(الفره)* : yw un o'r mathau mwyaf actif o dabke ac felly mae angen lefel uchel o ffitrwydd corfforol. 
# *Al-Ghazal* *(الغزل)* : yn cael ei nodweddu gan dri stomp cryf o'r droed dde, ac fel arfer mae'n flinedig i'r rhai sy'n dawnsio. 
# *Mae Al-Sahja* *(السحجة)* : yn ddawns boblogaidd Palestina a Gwlad Iorddonen a ddaeth yn sylweddol fwy poblogaidd yn ystod y Mandad Prydeinig ar gyfer Palestina. Mae Al-Sahja yn perthyn yn bennaf i ogledd a chanol Palestina, ac yn y de mae ganddo ddau fath: As-Samir *(السامر)* ac Al-Dahiyya *(الدحية)* . Mae ffurf As-Samir yn cynnwys 2 res o ddynion cyferbyn i'w gilydd, yn cystadlu drwy barddoniaeth werin, weithiau'n fyrfyfyr a hyd yn oed yn cyfnewid sarhad, yn cystadlu ar faint mor gyfwrwys maen nhw. Mae Al-Dahiyya yn fersiwn Bedowiniaid o'r un math lle mae dawnsiwr proffesiynol sy'n dawnsio rhwng dwy rhes o ddynion sy'n cystadlu am ei sylw, ac sy'n rhoi arian iddi ar brydiau. *Mae Al-Sahja* fel arfer yn digwydd y noson cyn parti priodas y priodfab (''zafat al-'arees''), gyda'r rhan fwyaf o ddynion y pentref yn cymryd rhan, yn enwedig y rhai a fydd yn mynychu neu'n ymwneud yn uniongyrchol â'r dathliadau priodas eraill.
[bawd|Plant yn dawnsio Dabke yn ystod dathliadau cyfleusterau Dŵr, Glanweithdra a Hylendid newydd yn [Hebron.]]

Mae *Gwyddoniadur Dawns Rhyngwladol Rhydychen* hefyd yn sôn am y mathau ychwanegol hyn o ddawnsfeydd llinell yn ei gofnod o dan "y Dwyrain Canol":Perfformiwyd y *Murdah* yn wreiddiol gan fenywod yn Nwyrain Arabia, tra bod dynion y gymuned i ffwrdd ar deithiau pysgota a pherlau estynedig. Mae'n cynnwys dwy linell o ddawnswyr sy'n symud tuag at ei gilydd gyda camau bach ac yna'n mynd yn ôl wrth ganu cwpledi wedi'u odli. Roedd y cwpledi hyn i raddau helaeth yn galaru am anwyliaid absennol. Er nad yw'r diwydiant morwrol bellach yn bwysig yn economaidd yn y rhanbarth, mae menywod yn parhau i berfformio'r ddawns hon mewn cynulliadau cymdeithasol.Mae'r *Ahwash* (Fr., ahouache) a berfformir gan tylwythau Berber ym Mynyddoedd High Atlas Moroco, yn cynnwys un neu sawl llinell grom o ddynion ac un neu sawl llinell grom o ferched, y cyfan yn ffurfio cylch neu elips o amgylch drymwyr gwrywaidd. Mae un llinell yn adrodd cerdd y mae'r llinell arall yn ymateb iddi gyda cherdd arall; yna mae pob un yn symud i guriad y drymiau. Yn nodweddiadol, mae'r gymuned gyfan yn cymryd rhan. Wrth berfformio, mae dawnswyr benywaidd yn dal eu hunain i fyny yn syth iawn ac yn symud gyda camau stacato, gan ddal gafael ar wialen wehyddu’r tŷ. Merched yn ogystal â dynion sy'n cyfansoddi'r farddoniaeth sy'n cael ei hadrodd. Dawns debyg a adroddwyd ar gyfer Moroco yw'r dukkala. Mewn un amrywiad mae dyn a dynes sy'n wynebu ei gilydd yn cystadlu i weld pa un sy'n gallu dawnsio hiraf.

## Caneuon 
Mae yna nifer o fathau o ganeuon sy'n cael eu canu yn benodol ar gyfer dabke. Mae rhai o'r caneuon mwyaf poblogaidd hyn, megis *Dal Ouna* *(دلعونا)*, *Al Jafra* *(الجفرا)*, *Al Dahiyya* *(الدحية)*, a *Zareef il-Tool* *(ظريف الطول)*, mewn gwirionedd yn genres ynddynt eu hunain, yn yr ystyr gall geiriau amrywio'n sylweddol ym mhob perfformiad ond mae rhythm sylfaenol y gerddoriaeth yn gyson ac yn hawdd ei adnabod. Gellir gweld yr amrywiad hwn yn y cannoedd o amrywiadau telynegol a glywir ac a gofnodwyd o'r caneuon hyn sydd, waeth beth fo'u geiriau penodol, yn cael eu cydnabod gan eu rhythm ac ar brydiau, un ymadrodd, fel yn *Ala Dal Ouna, Jafra*, ac eraill.

## Offerynnau 
bawd|Y Dabke ym mhriodas Arabaidd.
Mae'r Oud *(عود)*, ble daw'r gair Saesneg "lute" ohono, wedi'i siapio fel hanner gellyg gyda gwddf byr heb fret. Mae ganddo chwe coraid o ddau linyn ac fe chwaraewyd gyda phlectrwm, fel arfer pluen eryr wedi'i docio. Mae'r offeryn hwn yn creu sain ddwfn a llachar.

Mae'r mijwiz *(مجوز)* sy'n golygu “dwbl” mewn Arabeg yn boblogaidd iawn mewn cerddoriaeth Lefant. Mae'n fath o glarinét pibau cyrs sy'n cael ei chwarae trwy anadlu'n esmwyth trwy agorfa gylchol ar phen a thrwy symud y bysedd dros y tyllau i lawr blaen y tiwb er mwyn creu'r gwahanol nodiadau. Mae'r minjjayrah yn debyg i'r mijwiz, ffliwt pibau cyrs penagored sy'n cael ei chwarae yn yr un arddull.

Drwm llaw bach yw'r tablah *(طبلة)* a elwir hefyd yn durbakke. Mae'r rhan fwyaf o dablahs wedi'u haddurno'n hyfryd, rhai gyda mewnosodiad pren, teils neu esgyrn, metel ysgythrog, neu baentiadau mewn dyluniadau sy'n nodweddiadol o'r Dwyrain Agos. Un o'r offerynnau taro a chwaraeir amlaf; mae'r tablah yn pilenoffon (membranophone) allan o groen gafr neu bysgod wedi'i ymestyn dros drwm siâp fâs gyda gwddf llydan. Fel arfer wedi'i wneud o lestri pridd neu fetel, fe'i gosodir naill ai o dan y fraich chwith neu rhwng y coesau a'i daro yn y canol am y curiadau cryf ac ar yr ymyl ar gyfer y curiadau fain. Er heddiw anaml y defnyddir pennau croen pysgod oherwydd yr hinsawdd. Pan gaiff ei ddefnyddio mae'n dod yn rhydd, mae'n rhaid i chi gynhesu'r pen i gael y sain gywir yn ôl. Mae'r pilen neu ben y drwm bellach wedi'i wneud allan o blastig.

Mae'r daff *(دف)*, a elwir hefyd yn Riq *(رق)*, yn debyg i'r tambwrîn. Mae'n cynnwys ffrâm gron, wedi'i orchuddio ar un ochr â chroen gafr neu bysgod. Mae parau o ddisgiau metel wedi'u gosod yn y ffrâm i gynhyrchu'r tincian pan fydd y llaw yn ei daro. Mae synau’r offeryn taro hwn yn gosod rhythm llawer o gerddoriaeth Arabaidd, yn enwedig ym mherfformiadau darnau clasurol.

Defnyddir yr arghul, *(يرغول)* a elwir hefyd yn *yarghoul*, yn gyffredin mewn unawdau, yn aml yng nghwmni cantorion, sy'n dechrau perfformiadau dabke. Yn wahanol i'r *mijwiz*, dim ond tyllau bysedd sydd ganddo yn un o'i bibellau.

Offeryn chwythbren yw'r Shubabeh, (شبابة) a wneir yn draddodiadol o gansen cyrs. Mae'n wahanol i'r Mijwiz ac Arghul yn yr ystyr nad oes ganddo gorsen, yn lle hynny mae'r cerddor yn chwythu yn erbyn ochr yr offeryn ar ongl i gynhyrchu'r tôn. Yn draddodiadol mae'r bugail yn chwarae'r Shubabeh yn yr anialwch.

## Perfformiadau a chystadlaethau 
bawd|Dynion yn dawnsio dabke
Mae cystadlaethau neu sioeau *Dabke* yn cynnwys gwahanol ddawnsfeydd diwylliannol a cwmnïau amrywiol yn perfformio *dabke.* Er enghraifft, mae'r International Fiesta, gŵyl adnabyddus yn y Brifysgol yn Buffalo (Efrog Newydd), yn cynnwys cyfres o chwnïau sy'n perfformio eu dawnsiau diwylliannol. Mae'r gystadleuaeth hon yn digwydd bob semester yn theatr prif lwyfan Canolfan y Celfyddydau UB yn ystod y gwanwyn, fel arfer ar ddiwedd mis Chwefror neu ddechrau mis Mawrth. Mae hyn yn caniatáu i Sefydliad y Myfyrwyr Arabaidd gymryd rhan a chodi ymwybyddiaeth ddiwylliannol o'r *dabke* .

Mae llawer o brifysgolion yn cynnal digwyddiadau o'r enw Noson Arabaidd neu deitl i'r perwyl hwnnw. Pan fydd y sioeau hyn yn digwydd, mae *dabke* naill ai'n cael ei berfformio ar lwyfan (y tu mewn neu'r tu allan), mewn neuadd ar y llawr, neu y tu allan ar y llawr. Mae yna wahanol gamau sy'n cynnwys y ddawns *Dabke*: y belbel, yr inzel, shemmel a'r *taxi*; mae cyfuniad o bob un o'r camau hyn yn ogystal â neidio a throi achlysurol yn gwneud y ddawns yn gyflawn.

Yn America, nid yw'r traddodiad wedi'i golli ac fe'i cynhelir yn yr un lleoedd ag y byddai yn y famwlad wreiddiol ac mae'r gerddoriaeth ddawns hefyd yn cael ei chwarae'n gyffredin yn America mewn canolfannau diwylliannol a chonfensiynau Arabaidd-gymunedol fel y confensiwn blynyddol a gynhelir gan y Ffederasiwn Americanaidd Palestina Ramallah.

## Record y byd 
Ym mis Awst 2011, gosododd grŵp mewn pentref Libanus, Dhour El Choueir, record byd newydd. Wedi'i drefnu gan Ŵyl Haf Dhour El Choueir, gwnaed cadwyn ddynol o 5,050 ac ar hyn o bryd mae'n dal record y byd.

## Galeri Fideo 
bawd|342x342px|Merched Libanus yn dawnsio Dabke
chwith|bawd|Grŵp yn dawnsio Dabke ar stryd ym Manceinion.
canol|bawd|275x275px|Perfformwyr dawnsio Dabke yn Theatr UNESCO Libanus.

## Llyfryddiaeth 
* Adra, Najwa. "Dwyrain Canol" *Gwyddoniadur Rhyngwladol Dawns.* Gol. Selma Jeanne Cohen a'r Dance Perspectives Foundation. Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2003. Prifysgol Georgetown. 3 Rhagfyr 2010 
* 978-0-226-11299-2 
* Kaschl, Elke. ''Dawns a Dilysrwydd yn Israel a Palestina: Perfformio'r Genedl* . Leiden & Boston, MA: Brill; 2003.
* Ladkani, Jennifer. "Cerddoriaeth a Dawns Dabke a Phrofiad Ffoaduriaid Palestina: Ar y Tu Allan yn edrych i mewn." Ph.D. traethawd hir, Prifysgol Talaith Florida, 2001.
* McDonald, David A. "Barddoniaeth a Pherfformiad Trais yn Israel / Palestina." *Ethnomusicology'' . 53: 1, Gaeaf 2009.
* Rowe, Nicholas. "Dawns a Chredadwyedd Gwleidyddol: Priodoli Dabkeh gan Seioniaeth, Pan-Arabiaeth, a Chenedlaetholdeb Palestina." Cyfnodolyn y Dwyrain Canol, 65.3 (2011): 363–80. Haf 2011. Gwe. 20 Mawrth 2012. Argraffu.
* Rowe, Nicholas. “Codi Llwch: Hanes Diwylliannol Dawns ym Mhalestina.” Cyhoeddwr Llundain ; Efrog Newydd, NY : IB Tauris ; Efrog Newydd, NY : Palgrave Macmillan, 2010.
* Handelsman, JoEllen. 3, Steiliau Dawns y Dwyrain Canol. “Llyfr Gwaith Dawns Ger a Dwyrain Canol.” 2il arg. Tucson: Ffynhonnell Premiwm, 2012. 7. Argraffu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant Arabaidd
Categori:Dawns
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Wicibrosiect Palesteina