open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pabi coch (symbol)

Mae'r **pabi coch** yn cael ei ddefnyddio ers 1920 i gofio milwyr a laddwyd ar faes y gad. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, sylwyd bod blodyn y pabi coch yn arbennig o gyffredin o gwmpas y rhesi o feddi milwyr yng ngogledd Ffrainc a Gwlad Belg, ac felly penderfynnodd y Lleng Brydeinig y byddai'n symbol addas o goffadwriaeth o'r "Rhyfel Mawr" yng ngwledydd Prydain. Caiff ei werthu ganddynt sy'n ymgyrchu dros hawliau cyn-filwyr yn y DU. Mae'n cael ei wisgo fel bathodyn ar Sul y Cofio ac am wythnos neu ddwy cyn hynny yn rhai o wledydd y Gymanwlad, er bod symbolau a blodau eraill mewn gwledydd dros y byd, e.e. y "bleuet" glas (glas yr ŷd) yn Ffrainc.

Ar ddechrau mis Tachwedd mae'r pabi i'w weld yn gyffredin iawn ar wisg cyflwynwyr teledu, gwleidyddion ac ati. Dywedir bod "rheol anysgrifenedig" sy'n golygu bod disgwyl i unrhyw un sy'n ymddangos ar y BBC wisgo pabi coch yn ystod y cyfnod hwn. Fodd bynnag, mae rhai yn dadlau bod y pabi coch fel symbol o gofio yn cael ei gamddefnyddio, a'i fod yn cael ei ddefnyddio i glodfori rhyfel ac fel rhan o ddiwylliant o gyfiawnhau rhyfela yn y cyfnod presennol. Mae rhai yn dewis gwisgo **pabi gwyn** yn lle'r pabi coch; mae'r pabi gwyn yn cael ei wisgo i gofio'r rhai a fu farw ar faes y gad, ond gan ddadlau hefyd dros heddwch ac yn erbyn rhyfel.

Fe'u gwisigir yng ngwledydd y Gymanwlad yn unig ar Sul y Cofio; nid yw Iwerddon yn cydnabod y Pabi; yn 2017 gwisgodd Leo Varadkar "babi shamrock" - y Taoiseach cyntaf i wneud hynny -  yn y Dáil. Ond mae'r rhan fwyaf o drigolion Iwerddon yn gwisgo'r lili i goffáu'r rhai a fu farw yng Ngwrthryfel y Pasg yn 1916 a'r gwrthdaro dilynol.

Mae gan lawer o wledydd symbolau gwahanol i gofio meirwon y Rhyfeloedd Byd:

* Ffrainc: y "bleuet" glas (glas yr ŷd) yn hytrach na'r popi. Mae'r *bleuet* hefyd yn tyfu ar faes y gad yn Ffrainc, a daeth yn symbol genedlaethol o goffâd a gobaith i filwyr Ffrengig.
* Gwlad Belg: Daisy - llygad Ebrill. Mae'r *madeliefje* (llygad Ebrill) yn fwy cyffredin fel symbol coffa Belgiaidd, na'r pabi coch.
* India: y "melyn Mair melyn llachar geiriadur
* Rwmania: Ers 2015, mae rhosyn-y-mynydd gwyllt (*peony* Rwmanaidd) yn cael ei wisgo
* Rwsia: Rhuban oren a du 
* Serbia: *Ramonda Natalija*. Mae'r blodyn hwn yn symbol o wydnwch brwydr Serbia yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn cynrychioli adfywiad y genedl.
* Yr Iseldiroedd: Penigan pêr (neu'r Carnasiwn Gwyn). Caiff ei wisgo ar 4 Mai (Diwrnod *Dodenherdenking*: Coffâd y Meirw) i gofio'r rhai a fu farw ers dechrau'r Ail Ryfel Byd.
* Iwerddon: Lili'r Pasg (*Lilium longiflorum*). Mae rhai yn Iwerddon yn gwisgo'r lili i goffáu'r rhai a fu farw yng ngwrthryfel y Pasg yn 1916 a'r gwrthdaro dilynol.

[bawd|Arddangosfa Taith y Pabi Coch [Castell Caernarfon 11 Hydref - 20 Tachwedd 2016]]

## Gweler hefyd
*Pabi coch, y blodyn ei hunan
*Pabi gwyn, symbol heddwch

## Dolenni allanol
*  Gwefan 'Apêl Pabi' y Lleng Brydeinig Frenhinol

Categori:Symbolau
Marcia Wallace

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Marcia Karen Wallace** (1 Tachwedd 1942 – 25 Hydref 2013).

Ganwyd yn Creston, Iowa. Ymddangosodd ar deledu yn gyntaf ym 1971 mewn pennod o *Bewitched*. Daeth i'r amlwg ar *The Bob Newhart Show* ac ymddangosodd hefyd yn *The Love Boat*, *Magnum, P.I.*, *Columbo*, *Murder, She Wrote*, a *Murphy Brown*. Rhan enwocaf Wallace oedd Edna Krabappel, athrawes Bart Simpson yn y gyfres deledu animeiddiedig *The Simpsons*, ac enillodd Wobr Emmy ym 1992 am y rôl hon.

Bu farw yn 2013 yn 70 oed. Talwyd teyrnged iddi gan neges arbennig ar y bwrdd du ar ddechrau pennod o *The Simpsons*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Iowa
Branwen Uerch Llyr (llyfr)

:*Erthygl am lyfr yw hon. Gweler hefyd Branwen (gwahaniaethu)*.

Golygiad Saesneg o'r testun Cymraeg Canol *Branwen ferch Llŷr* gan Derick S. Thomson yw ***Branwen Uerch Llyr***. *The Dublin Institute* a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1986. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Testun yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi gyda rhagymadrodd, nodiadau eglurhaol a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Llyfrau 1986
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Piserlys porffor

Planhigyn cigysol sy'n tyfu yng Ngogledd America yw'r **piserlys porffor** (*Sarracenia purpurea*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Planhigion
Piserlys melyn

Planhigyn cigysol sy'n tyfu yn yr Unol Daleithiau yw'r **piserlys melyn** (*Sarracenia flava*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Planhigion
Canys Bechan yw - Y Genedl Etholedig yn ein Llenyddiaeth

Darlith gan Derec Llwyd Morgan yw ***"Canys bechan yw": Y Genedl Etholedig yn ein Llenyddiaeth***. Adran y Gymraeg, Prifysgol Cymru Aberystwyth a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Darlith Goffa G. J. Williams, yn olrhain y syniad o genedl etholedig yn llenyddiaeth Cymru, a draddodwyd ym Mhrifysgol Cymru, Coleg Caerdydd ar 9 Tachwedd 1994.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Canu Llywarch Hen (llyfr)

Golygiad gan Ifor Williams o englynion cylch Llywarch Hen yw ***Canu Llywarch Hen***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1935. Cyhoeddwyd yr argraffiad diwddaraf ar 01 Ionawr 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Golygiad safonol Ifor Williams o englynion a briodolir i Llywarch Hen a Heledd, chwaer Cynddylan brenin Powys, yn darlunio'r brwydrau rhwng y Cymry a'r Saeson yn ystod y chweched a'r 7c, ac a geir mewn llawysgrif yn Llyfr Coch Hergest a Llyfr Du Caerfyrddin.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Canu Llywarch Hen
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1935
Capel a Chomin

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Ioan Williams    yw ***Capel a Chomin***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1989. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth o nofelau Daniel Owen ynghyd â thri llenor Fictoraidd arall, sef Edward Matthews, Roger Edwards a Gwilym Hiraethog.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1989
Breudwyt Ronabwy (llyfr)

Golygiad gan Melville Richards o'r testun Cymraeg Canol *Breuddwyd Rhonabwy* yw ***Breudwyt Ronabwy***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn 1948. Cafwyd argraffiad newydd, clawr meddal, ar 18 Rhagfyr 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad ysgolheigaidd o'r chwedl Arthuraidd gymhleth *Breuddwyd Rhonabwy*, ynghyd â rhagymadrodd, nodiadau esboniadol a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Breuddwyd Rhonabwy
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1948
Hanes ein Llên

Llyfr ar hanes llenyddiaeth Gymraeg gan Thomas Parry yw ***Hanes ein Llên***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1948 yng Nghyfres y Brifysgol a'r Werin. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma gyfrol yn crynhoi hanes llenyddiaeth Gymraeg drwy'r oesau, o gyfnod barddoniaeth gynnar Aneirin a Thaliesin hyd at ryddiaith canol yr 20g, sy'n rhagarweiniad i astudiaeth bellach yn y maes.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig 1948
Castell yr Iechyd (llyfr)

:*Am y testun gwreiddiol o hanner cyntaf yr 16eg ganrif, gweler yma.*
Testun meddygol gan Elis Gruffydd, golygwyd gan S. Minwel Tibbott yw ***Castell yr Iechyd***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1969. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Testun meddygol a gyfieithwyd i'r Gymraeg yn hanner cyntaf yr 16g gan Elis Gruffydd, y milwr o Galais. Ceir cyflwyniad manwl a nodiadau gan y golygydd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1969
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
John Cole

Newyddiadurwr o Ogledd Iwerddon oedd **John Morrison Cole** (23 Tachwedd 1927 – 7 Tachwedd 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Darlledwyr o Ogledd Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr gwleidyddol o Ogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Felffast
Cenedl o Bobl Ddewrion

Casgliad o erthyglau llenyddo gan E. G. Millward yw ***Cenedl o Bobl Ddewrion***. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1991. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Ceir yma gasgliad o erthyglau yn ymwneud ag agweddau amrywiol ar lenyddiaeth Gymraeg Oes Victoria, mae'n gosod gwaith llenorion y cyfnod yn ei gyd-destun cymdeithasol a syniadol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Ceinciau'r Mabinogi

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Brinley Rees yw '''''Ceinciau'r Mabinogi'''''. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol yn 1975; cafwyd argraffiad newydd ar 01 Mehefin 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ailargraffiad o astudiaeth ysgolheigaidd o Bedair Cainc y Mabinogi sydd yma, yr amrywiol haenau o fewn y chwedlau a'r cyffelybiaethau a'r cyferbyniadau rhyngddynt a chwedlau Celtaidd eraill, ynghyd â nodiadau ychwanegol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1975
Ethel Merman

bawd|thumbtime=270|start=270|end=448|*Time on My Hands* (1932)

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau oedd **Ethel Merman**, ganwyd **Ethel Agnes Zimmerman** (16 Ionawr 1908 – 15 Chwefror 1984).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr gerdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Categori:Pobl o Queens
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Crefft y Llenor

Llyfr a chyfres o ddarlithiau llenyddol, Gymraeg gan John Gwilym Jones yw ***Crefft y Llenor***. Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Rhagfyr 1977. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfres o ddarlithiau a ddarlledwyd ar y radio, yn trafod hanfodion llenyddiaeth ac yn cynnwys gwerthfawrogiad o weithiau Kate Roberts ac R.W. Parry.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 1977
Chwilio am Nodau'r Gân

Astudiaeth gan Robert Rhys o waith cynnar y bardd Waldo Williams yw '''''Chwilio am Nodau'r Gân - Astudiaeth o Yrfa Lenyddol Waldo Williams hyd at 1939'''''. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn Ionawr 1992. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Ceir yma olwg fanwl ar gynnyrch Waldo Williams hyd at 1939, pan oedd yn 35 oed, sef tymor prentisiaeth a thyfiant un o brif feirdd Cymru yn yr 20g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1992
Cenedlaetholdeb a'r Clasuron

Llyfr a darlith lenyddol, Gymraeg gan John Gwyn Griffiths John Ellis Jones (Golygydd)   yw '''''Cenedlaetholdeb a'r Clasuron'''''. Adran Glasurol Gymraeg Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Gorffennaf 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Darlith ar y berthynas rhwng hyrwyddo'r Gymraeg a'r syniad o Gymreictod ac astudio'r clasuron, a draddodwyd yn ystod cynhadledd canmlwyddiant Urdd y Graddedigion yng Ngregynog 4-6 Mawrth 1994.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Cyfreithiau Hywel Dda yn ôl Llawysgrif Coleg yr Iesu LVII Rhydychen

Golygiad o lawysgrif o Gyfraith Hywel Dda gan Melville Richards (golygydd) yw ***Cyfreithiau Hywel Dda yn ôl Llawysgrif Coleg yr Iesu LVII Rhydychen***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn 1957. Cafwyd argraffiad newydd yn Ionawr 1990. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ceir yn y gyfrol hon argraffiad o lawysgrif o Gyfraith Hywel Dda yn dyddio o tua 1400. Cynhwysir yn yr argraffiad newydd ddeunyddiau cynorthwyol a luniwyd yng ngoleuni gwaith ymchwil a wnaed er 1957 - blwyddyn cyhoeddi'r argraffiad cyntaf.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1957
Gérard de Villiers

Nofelydd o Ffrainc oedd **Gérard de Villiers** (8 Rhagfyr 1929 – 31 Hydref 2013). Ganwyd ym Mharis, a chychwynnodd ei yrfa fel newyddiadurwr i *France Soir*. Cafodd ei ysbrydoli i ychwanegu cyfres o nofelau ysbïo wedi i Ian Fleming farw. Rhwng 1965 a 2013 ysgrifennodd 200 o nofelau am yr ysbïwr *Son Altesse Sérénissime* (S.A.S.). Mae'n bosib taw hon yw'r gyfres ffuglen fwyaf gan awdur unigol erioed. Bu farw yn 83 oed ym Mharis o ganser y pancreas.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  
*  Ysgrif goffa yn *Le Monde*

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Newyddiadurwyr o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Cerddi Rhydd Iolo Morganwg

Detholiad o gerddi rhydd gan Iolo Morganwg, golygwyd gan P. J. Donovan, yw ***Cerddi Rhydd Iolo Morganwg***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres Clasuron yr Academi* (rhif I) a hynny ar 1 Ionawr 1981. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1981
Meistri a'u Crefft

Casgliad o ysgrifau llenyddol, Gymraeg gan Saunders Lewis wedi eu casglu a golygu gan Gwynn ap Gwilym yw '''''Meistri a'u Crefft''''' (Cyfres Clasuron yr Academi: II). Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Awst 1979. Mae'r gyfrol yn cynnwys 48 o erthyglau byrion a oedd wedi ymddangos o'r blaen mewn gwahanol gylchgronau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Llyfrau Cymreig 1979
Dulliau'r Canu Rhydd 1500-1650

Llyfr ac astudiaeth lenyddol gan Brinley Rees yw '''''Dulliau'r Canu Rhydd 1500-1650'''''. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1952. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae rhai agweddau ar hanes cynnar y canu rhydd Cymraeg yr erys cryn ansicrwydd yn eu cylch. Ceir yma ymdriniaeth ag ansawdd a tharddiad y canu rhydd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1952
Taliesin Hiraethog - Detholion o'i Weithiau

Detholiad o waith y bardd o'r 19g Taliesin Hiraethog, wedi'i olygu gan Enid Pierce Roberts, yw '''''Taliesin Hiraethog - Detholion o'i Weithiau'''''. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1950. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1950
Yangon

Dinas fwyaf a chyn-brifddinas Byrma (Myanmar) yw **Yangon** neu **Rangoon** (Byrmaneg: ရန်ကုန်; MLCTS: *rankun*, ynganiad: [jàɴɡòʊɴ]). Fe'i lleolir yn ne'r wlad ar lannau Afon Yangon. Sefydlwyd y ddinas yn yr 11g o dan yr enw "Dagon". Newidiwyd yr enw i Yangon ("diwedd ymrafael") ym 1755 gan y brenin Alaungpaya. Datganwyd Yangon yn brifddinas Byrma gan y Prydeinwyr yn y 19g. Symudwyd y brifddinas i Naypyidaw yng nghanolbarth y wlad yn 2005.

200px|bawd|dim|Pagoda Shwedagon

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Dinasoedd Myanmar
Categori:Prifddinasoedd Asia
Clywed Cynghanedd

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Myrddin ap Dafydd yw ***Clywed Cynghanedd: Cwrs Cerdd Dafod***. Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 28 Mawrth 2013. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Argraffiad newydd o werslyfr ar reolau cerdd dafod, yn seiliedig ar gyfres o raglenni radio ar ddechrau'r naw degau, gyda'r pwyslais pennaf ar fwynhau chwarae gyda geiriau. Cyhoeddwyd gyntaf yn 1994.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Crefft y Gynghanedd

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Alan Llwyd    yw ***Crefft y Gynghanedd***. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 16 Ebrill 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma'r gyfrol gyntaf erioed i drafod crefft y gynghanedd yn unig. Mae'n ymdrin â nifer o agweddau ar y grefft o gynganeddu a llunio barddoniaeth gynganeddol. Dilyniant i'r gyfrol *Anghenion y Gynghanedd* yw hon, gyda'r gwahaniaeth sylfaenol mai creff y gynghanedd ac nid rheolau cynghanedd a drafodir ynddi.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Categori:Alan Llwyd
Crefft y Cyfarwydd

Llyfr ac astudiaeth lenyddol Gymraeg gan Sioned Davies    yw ***Crefft y Cyfarwydd***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Chwefror 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol yn cael ei ystyried i'w adargraffu.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth o grefft a thechnegau naratif y storïwr canoloesol ac o ddylanwad y grefft honno ar chwedlau'r Mabinogi.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Siwan (Cyfres Astudiaethau Theatr Cymru)

Llyfr sy'n cynnwys dwy astudiaeth lenyddol gan A.D. Carr a Dafydd Glyn Jones ar y ddrama *Siwan* gan Saunders Lewis yw ***Siwan***. Cymdeithas Theatr Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Mehefin 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Dwy astudiaeth o gefndir un o ddramâu enwocaf Saunders Lewis ar gyfer myfyrwyr mewn ysgolion a cholegau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 1996
Categori:Theatr Gymraeg
Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion

Golygiad o gerddi gan Meilyr Brydydd ac eraill, golygwyd gan J.E. Caerwyn Williams a R. Geraint Gruffydd yw '''''Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion'''*. Gwasg Prifysgol Cymru ar ran Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres Beirdd y Tywysogion'' (cyfrol I) a hynny ar 01 Ionawr 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Gwaith y beirdd Meilyr Brydydd, Gwalchmai ap Meilyr, Elidir Sais, Einion ap Gwalchmai a Meilyr ap Gwalchmai. Testunau yn yr orgraff wreiddiol, mewn orgraff ddiweddar ac aralleiriad, nodiadau a geirfa ar gyfer pob cerdd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd y Tywysogion
* Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Meilyr Brydydd
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Chwileniwm: Technoleg a Llenyddiaeth

Casgliad o erthyglau llenyddol, Gymraeg gan  Angharad Price (Golygydd) yw ***Chwileniwm: Technoleg a Llenyddiaeth***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ebrill 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o 13 o erthyglau amrywiol gan ysgolheigion, yn trafod amryfal agweddau ar lenyddiaeth, yn arbennig y berthynas rhwng llenyddiaeth a thechnoleg, o ddyddiau cynnar argraffu hyd at y cyfnod presennol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 2002
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr

Golygiad mewn dwy gyfrol o gerddi Cynddelw Brydydd Mawr, golygwyd gan Nerys Ann Jones, Ann Parry Owen ac R. Geraint Gruffydd yw ***Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y cyfrolau yn y gyfres Cyfres Beirdd y Tywysogion a hynny yn 1991 a 1992. Yn 2013 roedd y cyfrolau allan o brint.

## Disgrifiad byr
Ceir y testun yn yr orgraff wreiddiol ac yn orgraff heddiw, gyda aralleiriad o'r cerddi a nodiadau testunol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd y Tywysogion
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Cynddelw
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Categori:Llyfrau Cymreig 1992
Lewys Glyn Cothi (Detholiad)

Detholiad o gerddi gan Lewys Glyn Cothi, golygwyd gan E. D. Jones, yw ***Lewys Glyn Cothi (Detholiad)***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres Clasuron yr Academi* (rhif III) a hynny ym 1984. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Detholiad o gerddi'r bardd canoloesol Lewys Glyn Cothi gyda chylwyniad a nodiadau.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1984
Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru

Cyfrol gydymaith am lenyddiaeth Cymru gan  Meic Stephens (golygydd) yw ***Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn 1986; cafwyd 3ydd argraffiad gydag ychwnaegiadau a hynny ar 09 Tachwedd 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print. Cyfeirlyfr i lenyddiaeth Gymraeg a llenyddiaeth Saesneg yng Nghymru o'r 6g i'r 20g.

Syr Thomas Parry, am flynyddoedd, oedd un o brif gynghorwr *Cydymaith Llenyddiaeth Cymru* - tan iddo golli amynedd yn llwyr am fod ynddo "lawer o ddefnydd nad oes a wnelo ddim oll â llenyddiaeth Cymru, na Chymraeg na Saesneg."

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Bywgraffiaduron
Categori:Cyfeiriaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig 1986
Llwyfannau (Cyfres Cwmpas)

Cyfrol o ysgrifau llenyddol, golygwyd gan Dafydd Glyn Jones a John Ellis Jones, yw ***Llwyfannau***. Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn Ionawr 1982. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yr ail lyfr yng *Nghyfres Cwmpas*, yn cynnwys ysgrifau amrywiol ar wahanol agweddau ar fywyd y theatr.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 1982
Categori:Theatr Gymraeg
Cywyddau Iolo Goch ac Eraill

Golygiad o waith Iolo Goch a beirdd eraill, golygwyd gan Henry Lewis, Thomas Roberts ac Ifor Williams, yw ***Cywyddau Iolo Goch ac Eraill***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn 1937; cafwyd argraffiad newydd ar 01 Hydref 1979. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad
Mae'r gyfrol hon yn cynnwys golygiadau o gywyddau gan Iolo Goch, Gruffudd Llwyd, Rhys Goch Eryri, Llywelyn ab y Moel, Siôn Cent, Sypyn Cyfeiliog, Iorwerth ab y Cyriog, Ieuan ap Rhydderch a Ieuan Waed Da. Beirdd yr Uchelwyr o'r 15g ydy'r beirdd hyn i gyd. Ar un adeg roedd y gyfrol yn olygiad safonol o waith y beirdd hyn ond bellach mae golygiadau diweddarach ar gael, sef golygiad yr Athro Dafydd Johnston o *Waith Iolo Goch* a'r gyfres newydd Cyfres Beirdd yr Uchelwyr.

Ceir rhagymadrodd, golygiadau o waith y beirdd unigol wedi'u trefnu dan eu henwau, nodiadau, geirfa a mynegai.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1937
Elfennau Barddoniaeth

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan T. H. Parry-Williams yw ***Elfennau Barddoniaeth***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1935. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am farddoniaeth
Categori:Llyfrau Cymreig 1935
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Gwaith Llywelyn Fardd I ac Eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif

Golygiad o gerddi gan Llywelyn Fardd I ac eraill, wedi'u golygu gan K. A. Bramley ac R. Geraint Gruffydd yw ***Gwaith Llywelyn Fardd I ac Eraill o Feirdd y 12g***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol ar ran Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yn y gyfres Cyfres Beirdd y Tywysogion (rhif II) a hynny ar 01 Ionawr 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Gwaith Llywelyn Fardd I, Hywel ab Owain Gwynedd, Owain Cyfeiliog, Llywarch Llaety, Llywarch y Nam, Daniel ap Llosgwrn Mew, Peryf ap Cedifor, Seisyll Bryffwrch, Gwynfardd Brycheiniog, Gwilym Rhyfel, a Gruffudd ap Gwrgenau.

Testun yn yr orgraff wreiddiol, mewn orgraff ddiweddar ac aralleiriad, nodiadau a geirfa ar gyfer pob cerdd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd y Tywysogion
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Llywelyn Fardd
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Meistri'r Canrifoedd

Detholiad o ysgrifau llenyddol gan Saunders Lewis wedi'i olygu gan R. Geraint Gruffydd yw '''''Meistri'r Canrifoedd'''* (teitl llawn: *Meistri'r Canrifoedd - Ysgrifau ar Hanes Llenyddiaeth Gymraeg gan Saunders Lewis*. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres Clasuron yr Academi'' a hynny ar 1 Ionawr 1982. Dyma gyfrol VI yn y gyfres honno. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol yn y gyfres 'Clasuron yr Academi', yn cynnwys detholiad o ysgrifau llenyddol gan Saunders Lewis, wedi'u casglu o wahanol gyfnodolion, ac erthygl newydd ar rai o'r cywyddwyr.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Llyfrau Cymreig 1982
Cerdd Dafod (llyfr)

Astudiaeth o gelfyddyd Cerdd Dafod gan John Morris-Jones yw ***Cerdd Dafod***. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf gan Wasg Prifysgol Rhydychen yn 1925. Y teitl llawn yw *Cerdd Dafod, sef Celfyddyd Barddoniaeth Gymraeg*. Cafwyd argraffiad newydd gan Gwasg Prifysgol Cymru, golygwyd gan Geraint Bowen, a gyhoeddwyd ar 01 Ionawr 1980. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle
## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:John Morris-Jones
Categori:Llyfrau Cymreig 1925
Cyfoeth y Testun

Llyfr a 15 astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Dafydd Johnston, Iestyn Daniel, Marged Haycock a Jenny Rowland    yw ***Cyfoeth y Testun***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Gorffennaf 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o 15 astudiaeth ddadansoddol wedi eu seilio ar ymchwil gan ysgolheigion cydnabyddedig ar amrywiol destunau llawysgrif o farddoniaeth a rhyddiaith Gymraeg yr Oesoedd Canol, o safbwynt iaith, awduriaeth a dylanwad y traddodiad llafar.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Ceredigion - 101 o'i Beirdd ac Emynwyr

Cyfrol o astudiaeth lenyddol gan Eirian Jones yw '''''Ceredigion - 101 o'i Beirdd ac emynwyr'''''. Eirian Jones, hefyd, a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 28 Ionawr 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ceir nifer fawr o ffeithiau am rai o gymeriadau Ceredigion yn y gyfrol hon. Nodir man geni neu enw cartref y bardd, ei brif orchest, ei gyhoeddiadau a bywgraffiad byr ohono. Mae'r enwog a'r llai adnabyddus wedi'u crybwyll, o bob cwr o'r sir.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Llyfrau am Geredigion
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Culhwch ac Olwen (llyfr)

Golygiad o destun y chwedl *Culhwch ac Olwen*, golygwyd gan Rachel Bromwich a D. Simon Evans yw ***Culhwch ac Olwen***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1988. Cafwyd argraffiad newydd, clawr meddal ar 18 Rhagfyr 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad o'r testun Cymraeg Canol *Culhwch ac Olwen*, un o chwedlau hynaf y Mabinogi, sy'n cynnwys rhagymadrodd, nodiadau testunol, geirfa a mynegai.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* *Culhwch ac Olwen*
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1988
Perthyn (Cyfres Astudiaethau Theatr Cymru)

Astudiaeth gan Gwenno Hughes o'r ddrama *Perthyn* gan Meic Povey yw ***Perthyn (Cyfres Astudiaethau Theatr Cymru).***  Cymdeithas Theatr Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Tachwedd 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth fer gan Gwenno Hughes o ddrama Meic Povey, *Perthyn*, yn cynnwys nodiadau bywgraffyddol am y dramodydd, amlinelliad o'r cefndir i ysgrifennu dramâu yn trafod perthynas rhwng aelodau o deulu, a sylwadau am thema, crefft a chymeriadau'r ddrama.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 2000
Categori:Theatr Gymraeg
Gwaith Guto'r Glyn

Golygiad o gerddi Guto'r Glyn, golygwyd gan J. Llywelyn Williams ac Ifor Williams yw '''''Gwaith Guto'r Glyn'''''. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd yr argraffiad cyntaf yn 1939; cafwyd argraffiad newydd yn 1979. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casglwyd gan J. Llywelyn Williams a golygwyd gan Syr Ifor Williams .

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1939
Golwg ar Lenyddiaeth yr Oesoedd Canol

Astudiaeth ar le'r tirlun yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol gan P. Lynne Williams yw ***Tirlun a Thirwedd Cymru: Golwg ar Lenyddiaeth yr Oesoedd Canol***. Adran y Gymraeg, Prifysgol Aberystwyth a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn Ionawr 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth o'r portread o dirlun a thirwedd Cymru gan feirdd ac awduron rhyddiaith yr Oesoedd Canol, gan ddod i'r casgliad mai eilbeth yw'r tirlun yn llenyddiaeth y cyfnod.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Gwaith Bleddyn Ddu

Golygiad o waith y bardd Bleddyn Ddu, wedi'i olygu gan R. Iestyn Daniel, yw ***Gwaith Bleddyn Ddu***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ceir golygiad o destunau gwaith y bardd o Fôn a flodeuai c.1330-1385, ac a adwaenid mewn rhai llawysgrifau fel **Bleddyn Ddu Was y Cwd**.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales
* Mae *Gwaith Bleddyn Ddu*  ar gael yn rhydd fel ffeiliau PDF ym Mhorth Adnoddau'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol

## Cyfeiriadau
Bleddyn Ddu
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Gwaith Iorwerth Fynglwyd

Golygiad o waith Iorwerth Fynglwyd, wedi'i olygu gan Howell Ll. Jones ac E. I. Rowlands, yw ***Gwaith Iorwerth Fynglwyd***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1975. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o waith Iorwerth Fynglwyd, bardd a flodeuai yn chwarter cyntaf yr 16g, yr un cyfnod â Tudur Aled a Lewys Môn. Ceir rhagymadrodd, nodiadau, geirfa a mynegai.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1975
Gwaith Lewys Môn

Golygiad o gerddi Lewys Môn, golygwyd gan Eurys Rowlands, yw ***Gwaith Lewys Môn***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1975. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Golygiad o waith Lewys Môn, un o'r beirdd mwyaf cynhyrchiol ymhlith Beirdd yr Uchelwyr, a'i gerddi yn ffynhonnell werthfawr i hanes ei gyfnod. Ceir nodiadau ar y gwahanol gerddi, a geirfa.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1975
Teiffŵn Haiyan

bawd|Llwybr Teiffŵn Haiyan
Seiclon trofannol a ffurfiodd ar ddechrau mis Tachwedd 2013 oedd **Teiffŵn Haiyan**, oedd yn un o'r stormydd mwyaf rymus erioed. Tarodd y Philipinau gan ladd o leiaf cant o bobl, ac o bosib mwy na mil.

## Cyfeiriadau 
Categori:2013
Categori:2013 yn y Philipinau
Haiyan
Hen Gerddi Crefyddol

Casgliad o gerddi crefyddol Cymraeg Canol, golygwyd gan Henry Lewis, yw ***Hen Gerddi Crefyddol***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn 1931. Cafwyd argraffiad newydd gan yr un wasg a hynny yn Ionawr 1974. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Gogynfeirdd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1931
Cyfres y Meistri:4. Daniel Owen - Detholiad o Ysgrifau (Cyfrol 1)

Cyfrol o astudiaethau ar waith Daniel Owen, golygwyd gan Urien Wiliam, yw ***Daniel Owen - Detholiad o Ysgrifau***. Gwasg Dinefwr a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Mawrth 1983. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o erthyglau ar Daniel Owen wedi'i golygu gan Urien Williams. Y bumed gyfrol yng 'Nghyfres y Meistri'.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Daniel Owen
Categori:Llyfrau Cymreig 1983
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Ysgrifeniadau Byrion Morgan Llwyd

Golygiad o rai o ysgrifau Morgan Llwyd, wedi'u golygu gan P. J. Donovan yw ***Ysgrifeniadau Byrion Morgan Llwyd***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres Clasuron yr Academi* (rhif IV) a hynny ar 01 Ionawr 1986. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrifir Morgan Llwyd yn un o brif awduron rhyddiaith Gymraeg ar hyd y canrifoedd, ac yn y gyfrol hon cesglir ynghyd ei weithiau byrion pwysicaf a dau o'i gyfieithiadau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1986
Categori:Morgan Llwyd
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Gwaith Bleddyn Fardd a Beirdd Eraill Ail Hanner y Drydedd Ganrif ar Ddeg

Golygiad o waith Bleddyn Fardd ac eraill, golygwyd gan Rhian Andrews a R. Geraint Gruffydd yw ***Gwaith Bleddyn Fardd a Beirdd Erail Ail Hanner y 13g***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol ar ran Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yn y gyfres Cyfres Beirdd y Tywysogion (rhif VII) a hynny ar 01 Ionawr 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print. Mae'r gyfrol, o ran iaith, wedi'i sgwennu mewn Cymraeg.

## Disgrifiad byr
Gwaith Bleddyn Fardd, Y Prydydd Bychan, Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel, Llygad Gŵr, Iorwerth Fychan, Madog ap Gwallter, a Gruffudd ab Yr Ynad Coch.

Dyma'r gyfrol olaf yng nghyfres Beirdd y Tywysogion yn cynnwys nodiadau rhagarweiniol, testun golygedig, testun mewn orgraff diweddar ac aralleiriad, nodiadau a geirfa yn achos pob cerdd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Bleddyn Fardd
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Canu Maswedd yr Oesoedd Canol

Golygiad o destunau canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol gan Dafydd Johnston yw ***Canu Maswedd yr Oesoedd Canol / Medieval Welsh Erotic Poetry***. Cyhoeddwyd y llyfr dwyieithog hwn am y tro cyntaf gan gwmni Tafol yn 1991. Cafodd ei ailgyhoeddi gan gwmni Seren a hynny ar 04 Awst 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn argraffiad newydd diwygiedig o un ar ddeg ar hugain o gerddi maswedd o'r Oesoedd Canol diweddar, ynghyd â chyfieithiadau Saesneg cyfochrog, nodiadau ar y beirdd a'u cerddi, a rhagymadrodd beirniadol sy'n gosod y cerddi yn eu cyd-destun llenyddol Cymreig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Erotica
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Gwaith Huw ap Dafydd ap Llywelyn ap Madog

Golygiad o waith y bardd Huw ap Dafydd ap Llywelyn ap Madog, golygwyd gan A. Cynfael Lake, yw ***Gwaith Huw ap Dafydd ap Llywelyn ap Madog***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Testun ac astudiaeth lenyddol o waith bardd a ganai yn hanner cyntaf yr 16g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Huw ap Dafydd
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Cyfriniaeth Gymraeg

Llyfr ac astudiaeth lenyddol Gymraeg, gan R.M. Jones (Bobi Jones), yw ***Cyfriniaeth Gymraeg***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ym 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint. Mae'r gyfrol, o ran iaith, wedi'i sgwennu mewn Cymraeg.

## Disgrifiad byr
Drwy ystyried enghreifftiau penodol a thrwy gyfrwng rhagymadrodd ac ôl-ymadrodd, mae'r gyfrol hon yn ymdrin a gwedd bwysig iawn ar y berthynas rhwng crefydd a llenyddiaeth Gymraeg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 1994
Dadl Grefyddol Saunders Lewis ac W.J. Gruffydd

Darlith gan John Emyr yw ***Dadl Grefyddol Saunders Lewis ac W.J. Gruffydd***. Gwasg Bryntirion a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn Ionawr 1986. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn y ddarlith hon, olrheinir y digwyddiadau a arweiniodd at ddadl fawr Saunders Lewis ac W. J. Gruffydd ar dudalennau'r *Llenor* ym 1927. Yna, rhoddir sylw i'r gwahanol elfennau yn y ddadl ei hun, gan eu gosod yn eu cefndir ar y pryd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 1986
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Gwaith Dafydd Benfras ac Eraill

Golygiad o gerddi gan Dafydd Benfras ac eraill, golygwyd gan N. G. Costigan, R. Geraint Gruffydd ac eraill yw ***Gwaith Dafydd Benfras ac Eraill o Feirdd hanner cyntaf y 13g***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol ar ran Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yn y gyfres Cyfres Beirdd y Tywysogion (rhif 6) a hynny ar 01 Ionawr 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad safonol o gerddi Dafydd Benfras, Einion Wan, Llywelyn Fardd II, Phylip Brydydd, Gwgon Brydydd, Einion ap Gwgon, Gwernen ap Clyddno, Goronwy Foel, Einion ap Madog ap Rhahawd, a beirdd eraill, dienw.

Mae'r testun yn yr orgraff wreiddiol ac mewn orgraff ddiweddar a cheir aralleiriad a nodiadau yn achos pob cerdd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd y Tywysogion
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Dafydd Benfras
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Swyddogaeth Beirniadaeth

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan John Gwilym Jones  yw ***Swyddogaeth Beirniadaeth***. Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Ionawr 1973. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Darlith a draddodwyd yn y Babell Lên yn Eisteddfod Genedlaethol Rhuthun, 1973.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1973
Gwaith Rhys Brydydd a Rhisiart ap Rhys

Golygiad o waith Rhys Brydydd a'i fab Rhisiart ap Rhys, wedi'i olygu gan John MorWilliams ac Eurys I. Rowlands, yw ***Gwaith Rhys Brydydd a Rhisiart Ap Rhys***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1976. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint. Mae'r gyfrol, o ran iaith, wedi'i sgwennu mewn Cymraeg.

## Disgrifiad byr
Cyfrol sy'n cynnwys y pedair cerdd a gadwyd yn y llawysgrifau o waith Rhys Brydydd, a 35 o waith ei fab Rhisiart. Golygwyd y testun ac ychwanegwyd nodiadau, geirfa a mynegai llawn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1976
Rhyddiaith R. Williams Parry

Detholiad o ryddiaith y bardd Cymraeg R. Williams Parry a olygwyd gan Bedwyr Lewis Jones yw ***Rhyddiaith R. Williams Parry***. Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Ionawr 1974. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1974
Categori:R. Williams Parry
Gwaith Llywarch ap Llywelyn 'Prydydd y Moch'

Golygiad o gerddi gan Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch), golygwyd gan Elin M. Jones, Nerys Ann Jones ac R. Geraint Gruffydd, yw '''''Gwaith Llywarch ap Llywelyn 'Prydydd y Moch''''''. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol ar ran Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yn y gyfres Cyfres Beirdd y Tywysogion (rhif 5) a hynny yn 1991. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Golygiad safonol o 30 o gerddi mawl a marwnad Llywarch ap Llywelyn, 'Prydydd y Moch' (bl. 1173-1220) a seiliwyd ar draethawd ymchwil Elin M. Jones wedi'i dalfyrru a'i ailolygu gan Nerys Ann Jones, ynghyd â rhagymadrodd ysgolheigaidd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd y Tywysogion
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Llywarch ap Llywelyn
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli

Golygiad o waith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli, wedi'u golygu gan N. G. Costigan, R. Iestyn Daniel a Dafydd Johnston yw ***Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli***. Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Cyfres Beirdd yr Uchelwyr*, a hynny ar 01 Ionawr 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Testun ac astudiaeth lenyddol o dair cerdd ar ddeg sy'n gynnyrch pedwar bardd o Fôn a ganai yn y 14g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Beirdd yr Uchelwyr
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Gruffudd ap Dafydd
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Adeilad rhestredig

[bawd|280px|Pont reilffordd dros [Afon Forth, a gynlluniwyd gan Syr Benjamin Baker a Syr John Fowler, ac a agorwyd i'r cyhoedd yn 1890. Mae wedi'i gofrestru fel Adeilad Categori A gan Historic Scotland.]]

Mae **adeilad rhestredig** yn adeilad yng ngwledydd Prydain neu ogledd Iwerddon sydd ar gofrestr statudol o adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig neu hanesyddol. Ceir tua hanner miliwn o adeiladau wedi'u rhoi ar restrau sawl corff: Cadw yng Nghymru, Historic Scotland, English Heritage a NIEA (Asiantaeth Amgylchedd Gogledd Iwerddon).

Defnyddir y term hefyd yng Ngweriniaeth Iwerddon, gyda *National Inventory of Architectural Heritage* yn gyfrifol am y cofrestru. Y term swyddogol yno yw "strwythur wedi'i warchod".

Ni chaniateir dymchwel adeilad cofrestredig, na'i ehangu neu ei addasu heb ganiatâd arbennig gan yr awdurdod cynllunio lleol, sydd yn ei dro'n ymgynghori gydag asiantaeth y llywodraeth ganolog perthnasol (ee Cyfoeth Naturiol Cymru neu Cadw), yn enwedig gydag adeiladau o nod (Gradd 1 neu 1*). Gellir gwneud eithriad o adeiladau crefyddol lle'i defnyddir heddiw i addoli, ond dim ond yn yr achosion hynny ble ceir gweithdrefnau caniatâd wedi'u cymeradwyo.
[bawd|chwith|Nantclwyd y Dre, [Rhuthun; Gradd I]]

Ar adegau gorfodir perchnogion i gynnal a chadw'r adeilad neu ei drwsio, a gallant gael eu herlyn os na wnânt hynny, neu pe baent yn newid yr adeilad mewn unrhyw fodd, heb y caniatâd priodol. Mae'r gyfraith yn caniatau tynnu adeilad o'r rhestr os profir ei fod yno drwy gangymeriad.

### Categoriau
Ceir tri math o gategoriau neu ddosbarth o adeiladau yng Nghymru a Lloegr:
* Gradd I: adeiladau o ddiddordeb arbennig,
* Gradd II*: adeiladau pwysig sydd o ddiddordeb uwch na'r cyffredin,
* Gradd II: adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig.

Arferid cael dosbarth anstatudol sef Gradd III, a ddaeth i ben ym 1970. Rhennid adeiladau crefyddol Eglwys Loegr i Raddau A, B ac C cyn 1977 ac mae llond dwrn ohonyn nhw'n parhau gyda'r hen drefn.

Yn Lloegr, mae tua 2% o holl adeiladau'r wlad wedi eu cofrestru. Ym Mawrth 2010, roedd oddeutu 374,000 ar y gofrestr: tua 92% wyn Radd II, 5.5% yn Radd II*, a 2.5% yn Radd I.

## Gweler hefyd
* Adeiladau rhestredig yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig
Categori:Pensaernïaeth