open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Car diyrrwr

[bawd|230px|*Junior*, [Volkswagen|Volkswagen Passat robotaidd ym Mhrifysgol Stanford, Hydref 2009.]]
bawd|230px|*Firebird II*, General Motors', 2007

Mae'r **car diyrrwr** neu **gar robotaidd** yn fath o gerbyd sy'n cael ei yrru gan feddalwedd oddi fewn i'r car yn hytrach nag yn ddibynnol ar berson i'w yrru. Synhwyra'r amgylchedd o'i gwmpas gyda thechnolegau cyfoes fel radar, gps neu lidar; gall gyflymu, arafu a brecio a llywioi'r cerbyd heb i'r gyrrwr dynol wneud dim. Daethant i fodolaeth, fel prototeips arbrofol yn 2014, ac roedd yr unig gar masnachol a oedd ar gael yn fath o 'wennol' trefol, araf: tua 12 milltir (20.1&nbsp;km/a) yr awr.

Defnyddir radar i syhwyro beth sydd o amgylch y car yn ogystal â lidar, GPS, camerau goddefol, gweledol a synwyryddion uwchsonig. Mae'r meddalwedd yn dod a'r rhain at ei gilydd ac yn ceisio rhagweld llwybr cerbydau a gwrthrychau eraill, gan nafigeiddio'r cerbyd yn saff. Drwy 'ddarllen' arwyddion a derbyn gwybodaeth real am y llwybrau maen nhw'n ei drafaelio, gallant uwchraddio'r wybodaeth ar gyfer ceir eraill. Hynny yw, uwchlwythir y wybodaeth newydd i'r cwmwl gan uwchraddio'r mapiau o fewn eiliadau.

Arbrofwyd gyda rhai elfennau o'r car diyrrwr yn y 1930au a'r 1940au.

## Lefel o annibyniaeth
Gall y car a'r gyrrwr fod yn gwbwl annibynnol o'u gilydd neu fe all y gyrrwr gadw rhywfaint o reolaeth ar y car. Yn yr Unol daleithiau, mae'r Weinyddiaeth dros Drafniadiaeth y Priffyrdd (*National Highway Traffic Safety Administration (NHTSA)*) wedi trefnu graddfa o annibyniaeth a chânt eu dosbarthu fel hyn:
[bawd|chwith|Toyota Prius yn defnyddio system [Google i yrru'r car]]

* **Lefel 0:** Mae'r gyrrwr mewn rheolaeth llwyr o'r cerbyd drwy'r amser
* **Lefel 1:** Mae rhai elfennau (neu 'reolyddion') yn cael eu rheoli gan y cerbyd e.e. brecio mewn argyfwng
* **Lefel 2:** Mae dau o'r rheolyddion yn cael eu rheoli ar yr un pryd gan y cerbyd a'r gyrrwr e.e. *cruise control* a rheolydd cadw llygad ar adael un o lonydd y briffordd
* **Lefel 3:** Gall y gyrrwr drosgwlyddo'r rheolaeth yn gyfangwbwl i'r cerbyd, o dan amgylchiadau arbennig
* **Lefel 4:** Mae'r cerbyd yn rheoli popeth sy'n ymweneud â diogelwch drwy gydol y daith, heb i'r gyrrwr ymyrryd ar unrhyw bryd. Gall hyn olygu fod y cerbyd, ar rai achlysuron, heb berson ynddo ac yn teithio ei hun.

## Gweler hefyd
*Car trydan
*Cerbyd celloedd solar

## Cyfeiriadau
Rhyfedd o Fyd

Gallai ***Rhyfedd o Fyd*** gyfeirio at:

* *Rhyfedd o Fyd* (1950), cyfrol o ysgrifau gan E. Tegla Davies
* ''Rhyfedd o Fyd (2009), nofel gan Gareth F. Williams
Y genom dynol

Casgliad cyflawn o wybodaeth genetig bodau dynol yw'r **Genom Dynol**. Mae'r wybodaeth hon wedi'i hamgodio fel dilyniadnt DNA oddi fewn i 23 pâr o gromosomau sydd hwythau oddi fewn i gnewyllyn y gell ac mewn moleciwl bychan o DdNA oddi fewn i DdNA meitocondraidd. Ceir gwahaniaeth o tua 0.1% rhwng gwahanol fathau o bobl a gwahaniaeth o 4% rhwng dyn a mwnci.).

Y Genom Dynol oedd y prosiect cyntaf o'i bath a gynhyrchodd y dilyniant cyfan o genomau'r bod dynol. Erbyn 2012 roedd genomau miloedd o bobl wedi cael eu mapio. Defnyddir y data ledled y byd oddi fewn i wyddoniaeth biofeddygol, fforenseg DNA ac anthropoleg yn ogystal â sawl cangen arall o wyddoniaeth. Y gred gyffredinol yw y bydd canlyniadau prosiect y Genom Dynol, yn y dyfodol, yn arwain i ddatblygiadau llwyddiannus mewn meddygaeth a dileu afiechydon genetig. Ceir carfan arall sy'n gwrthwynebu gwaith fel hyn, gan y bydd, yn y pendraw'n creu'r 'bod dynol perffaith'.

Nid yw'r wyddoniaeth yma'n gwbwl ddealladwy gan wyddonwyr, er bod bron pob genyn bellach wedi cael ei adnabod. Mae llawer o waith i'w wneud cyn y deellir yn union sut mae'r dilyniant DNA yn gweithio, beth yw pwrpas biolegol eu protinau a'u cynnyrch RNA.

bawd|dim|Mae'r diagram hwn yn cynrychioli diploid (*karyotype*) y bod dynol normal, ac yn dangos dosbarthiad y genom i fewn i gronosomau. Benyw: XX a gwryw: XY

## Cyfeiriadau
Categori:Geneteg
Categori:Asidau niwclëig
Taranto

Dinas, porthladd a chymuned (*comune*) yn ne-ddwyrain yr Eidal yw **Taranto** (Eidaleg cynnar: '**Tarento**'; Hen Roeg:  *Tarās*; Groeg modern:  *Tarantas*; Tarantino "Tarde"), sy'n brifddinas talaith Taranto yn rhanbarth Puglia.

Gelwir Taranto yn "Y Ddinas Spartan" gan iddi gael ei sefydlu gan drigolion Sparta yn 706 CC.

Heddiw, mae'n borthladd masnachol pwysig sydd hefyd yn gadarnle Llynges yr Eidal. Ceir yma sawl ffwndri haearn a phurfeydd olew, gwaith cemegol, iardiau llongau rhyfel a ffatrioedd prosesu bwyd. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 200,154.

## Pobl o Taranto 
*Archytas o Tarentum, athronydd, mathemategydd a sêryddwr
*Philolaus, mathemategydd ac athronydd
*Aristoxenus, athronydd ac ysgrifennwr cerddorol
*Leonidas o Tarentum, bardd

## Gefeilldrefi 
*  - Sparta
*  - Brest
*  - Donetsk
*  - Alicante
*  - Islamabad

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Dinas Taranto

Categori:Dinasoedd Puglia
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Taranto
John Jones Jenkins

Roedd **John Jones Jenkins, Barwn 1af Glantawe** (10 Mai 1835 – 27 Gorffennaf 1915) yn wneuthurwr tunplat o Gymru a gwleidydd Rhyddfrydol a chynrychiolodd etholaeth Bwrdeistref Caerfyrddin yn Senedd y Deyrnas Unedig.

## Cefndir
Roedd Jenkins yn fab i Jenkin Jenkins, Treforys a Sarah Jones ei wraig.

Roedd yn gyd-sylfaenydd a rheolwr Gweithfeydd Tunplat Beaufort yn Nhreforys ym 1859 ac yn gysylltiedig â Gweithfeydd Tunplat Fforest Uchaf.

## Gyrfa wleidyddol
Bu Jenkins yn Ynad Heddwch dros Abertawe a Sir Gaerfyrddin ac yn  Faer Abertawe dair gwaith, ym 1869, 1879 a 1880. Urddwyd ef yn farchog 17 Mai 1882. Safodd yn aflwyddiannus fel Rhyddfrydwr annibynnol dros Bwrdeistref Caerfyrddin yn etholiad  cyffredinol 1880 ond cipiodd y sedd fel Ryddfrydwr swyddogol mewn isetholiad ym 1882 gan ddal y sedd tan 1886. Ym 1889 fe wasanaethodd fel Uchel Siryf Morgannwg. Cafodd ei ethol i gynrychioli Caerfyrddin eto ym 1895, fel  Unoliaethwr Rhyddfrydol a daliodd y sedd hyd 1900. Ar 18 Gorffennaf 1906 fe'i codwyd i'r bendefigaeth fel Barwn Glantawe o Abertawe yn Sir Forgannwg.

## Bywyd Personol 
Priododd Arglwydd Glantawe yn gyntaf a Margaret Rees, merch Josiah Rees, ar 20 Ionawr, 1854 a chawsant ddau fab, ond bu farw'r ddau fab cyn eu tad. Priododd eilwaith a Chatherine Prudence Daniel, merch Edward Daniel, ar 10 Mai 1864 yn Llansamlet, a chawsant  ddwy ferch.

Bu farw Arglwydd Glantawe yn 'The Grange', West Cross, Abertawe yn 80 mlwydd oed ac fe'i claddwyd ym Mynwent Ystumllwynarth. Bu farw'r farwniaeth gydag ef.

## Galeri

Portrait of J. J. Jones (4674163).jpg|Portread o J. J. Jones
Portrait of J. Jones Jenkins (4674149).jpg
Portrait of John Jones Jenkins, Esq (4674148).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Plaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Treforys
Kutaisi

Dinas ail fwyaf Georgia yw **Kutaisi**. Mae'n 137 milltir o'r brifddinas, Tbilisi.

## Enwogion 
* Veriko Anjaparidze, actores
* Ak'ak'i Vasadze, actores
* Teimuraz Apkhazava, ymdogymwr
* Zakaria Paliashvili, cyfansoddwr

## Gefeilldrefi
## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Georgia
Elva

Tref yn nwyrain-orllewin Estonia yw **Elva**. Mae ganddi boblogaeth o tua 5 600 ac arwynebedd o 9.92&nbsp;km.

## Enwogion
*Leopold Hansen (1879-1964), actor a chyfarwyddwr theatr
*Valter Heuer (1928-2006), chwaraewr gwyddbwyll
*Richard Janno (1900-1942), llenor, newyddiadurwr ac athro
*Ain Kaalep (g. 1926) bardd a llenor
*Jaan Kärner (1891-1958), bardd a llenor
*Kerli (g. 1987) cantores

## Gefeilldrefi

* : Kempele
* : Kristinehamn
* : Salo
* : Zestafoni

## Galeri

Verevi-jarv.jpg|Traeth Lake Verevi yn Elva.
Elva laululava.JPG|Tir Gwyl Cân Elva, Llyn Arbi yn y cefndir
Elva raudteejaama peahoone.jpg|Gorsaf drên Elva
8 augusti torm Elva gümnaasium.jpg|Campfa Elva ar ôl storm yn 2010.
Apteegihoone-elamu Elvas Kesk 35.jpg|Tŷ-feryllfa

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan sswyddogol y ddinas

Categori:Trefi Estonia
James Mackenzie Maclean

Roedd **James Mackenzie Maclean** (13 Awst 1835 – 22 Ebrill 1906) yn newyddiadurwr, yn wleidydd Ceidwadol ac Unoliaethol  ac yn Aelod Seneddol Caerdydd

## Bywyd Personol
Ganwyd James Mackenzie Maclean yn Liberton un o faestrefi Caeredin yn fab i Alexander Maclean a  Mary (né Baigrie) ei wraig.  Roedd Alexandrer McClean yn berchen ar ystâd fawr yn Jamaica

Cafodd ei addysgu am gyfnod yng Ngholeg y Drindod Caergrawnt ond ymadawodd ar ôl flwyddyn heb dderbyn gradd.

Priododd ei wraig gyntaf,  Anna Maria Whitehead, merch Phillip Whitehead ym 1865, bu hi farw ym 1897; priododd ei ail wraig Mrs. Sara Kennedy (né Hale) ym 1900, roedd hi'n actores.

## Gyrfa
Ar ôl ymadael a'r brifysgol ym 1854 aeth Maclean i weithio fel athro mewn ysgol ramadeg yn Newcastle upon Tyne ond ymadawodd a'r ysgol ar ôl ychydig o fisoedd gan gael ei benodi yn ohebydd ar bapur wythnosol y *Newcastle Chronicle*, gan gael ei benodi yn olygydd y papur ym 1855. Ym 1858 symudodd i bapur dyddiol y Manchester Guardian fel prif awdur ei cholofnau arweiniol. Ym 1859 aeth allan i'r India i fyw ar ôl derbyn swydd olygydd *The Bombay Gazette* ond ymddiswyddodd ym mhen blwyddyn gan sefydlu ei bapur ei hun *The Bombay Saturday Review*. Ym 1863 fe brynodd ei hen bapur, y *Bombay Gazette*. Gwerthodd ei bapurau newyddion yn yr India ym 1879 gan ddychwelyd i fyw yng ngwledydd Prydain. Rhwng 1882 a 1899 roedd yn un o gyd berchenogion newyddiadur Caerdydd y Western Mail.

## Marwolaeth
Bu farw o strôc yn Bournemouth ym 1906 yn 71 mlwydd oed, claddwyd ei weddillion ym mynwent Old Chiswick, Llundain

## Cyhoeddiadau
*A Guide to Bombay - 1879
*Recollections of Westminster and India -1901
*Free trade with India: India's place in an imperial federation - 1904

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Ceidwadaeth
Ffibr optig

Ffeibr ystwyth, ysgafn a thryloyw wedi'i wneud o wydr neu blastig yw **fibr optig**, sydd ychydig tewach na thrwch blewyn y gwallt.
Gall weithio fel canllaw i donnau optig neu i gludo golau o'r naill ben i'r llall. Gelwir y maes oddi fewn i wyddoniaeth gymhwysol a pheirianneg sy'n ymwneud â chynllunio a chymhwyso'r ffibrau hyn yn 'ffibr optig'.

Cânt eu defnyddio'n helaeth oddi fewn i'r maes 'cyfathrebu', gan fod y ffibl hwn yn caniatáu i ddata deithio heb ymyrraedd ac ar fand mwy llydan na cheblau weiren ac am bellter hirach. Oherwydd nad metel yw eu gwneuthuriaeth, ni cheir ymyriant electromagnetig. Fe'u defnyddir hefyd i oleuo, a gellir eu casglu'n fwndeli twt i gario delweddau, sy'n eu gwneud yn hynod o ddefnyddio mewn lle bychan, cyfyng. Gellir eu defnyddio hefyd fel synhwyryddion ac i gario laser.

## Hanes
Drwy 'blygiant', mae golau'n cael ei lywio aer hyd y ffibr; dyma egwyddor sylfaenol ffibr optig a chafodd ei brofio am y tro cyntaf gan Daniel Colladon a Jacques Babinet ym Mharis yn y 1840au cynnar. Sgwennodd Tyndall am y darganfyddiad yn 1870.

Mae blewyn di-liw, dynol, hefyd yn gweithio fel ffibr optig ac yn cario golau o'r naill ben i'r llall.

## Cyfeiriadau
Categori:Telegyfathrebu
Categori:Golau
William Pritchard Morgan

Roedd **William Pritchard Morgan** *Brenin Aur Cymru* (1844 – 5 Gorffennaf 1924) yn gyfreithiwr, mwynwr aur a gwleidydd Rhyddfrydol o Gymru. Bu'n berchennog ar waith aur y Gwynfynydd, Dolgellau ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistref Merthyr Tudfil rhwng 1888 a 1900.

## Aur Awstralia 
Cyn dod yn ôl i Gymru, fe wnaeth William Morgan ennill cyfoeth yn rhuthr aur Awstralia.

## Aur Gwynfynydd 
Bu William Pritchard Morgan yn cloddio yn ddirgel am aur yng Ngwynfynydd ac ym mis Gorffennaf 1887, cyhoeddwyd darganfyddiad gywhtien newydd o aur. Roedd William yn gobeithio cadw'r darganfyddiad yn gyfrinach cyn creu sioe a chyflwyno'r bar cyntaf o aur i Frenhines Fictoria.

Ar ôl cyhoeddiad y newyddion, aeth degau o rai yno i gloddio a newyddiadura a bu'n rhaid i William wneud cais i'r llysoedd lleol i gadw dau gwnstabl ar y safle. Daeth William yn fwy cyfoethog byth ac adnabyddywd fel 'Brenin Aur Cymru'.

Roedd William Pritchard Morgan eisoes wedi ennill ei ffortiwn yn ystod Rhuthr Aur Awstralia ond diolch i'w ddarganfyddiad ym Meirionnydd daeth Morgan yn fwy cyfoethog fyth.

O dan berchnogaeth Morgan, cyflogwyd 200 o weithwyr yng Ngwynfynydd. Roeddent yn cloddio mewn twneli cul i fewn i'r graig dan olau cannwyll.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Aur Cymru
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Rhyddfrydiaeth
Capel Llwynrhydowen

Capel ger Rhydowen, Ceredigion yw **Capel Llwynrhydowen**. Adeiladwyd y capel Undodaidd hwn yn 1834.

## Hanes
Dechreuodd yr achos yn Llwynrhydowen yn 1726 ac adeiladwyd y capel cyntaf yn 1733. Wrth i'r gynulleidfa dyfu yn 1745, codwyd estyniad a'i orffen yn 1791. Adeiladwyd y capel presennol, y trydydd, yn 1834. Llwynrhydowen oedd capel Arminaidd cyntaf Cymru, a throdd nifer o gapeli Arminaidd yn rhai undodaidd maes o law.

Caeodd y capel yn y 1960au.

## Gwilym Marles a sgweiar Alltyrodyn 1876
Adeg etholiad cyffredinol 1868, penderfynodd rhai o ffermwyr Sir Aberteifi beidio â phleidleisio yn ôl dymuniad eu tirfeddianwyr Torïaidd. Cafodd cynulleidfa'r capel eu cloi allan o'r adeilad a'r fynwent yn 1876 am nad oedd John Lloyd Davies, sgweiar Alltyrodyn, yn cytuno gyda daliadau radical y gweinidog, Gwilym Marles. Cwynai Lloyd fod ideoleg Undodaidd ‘radicalaidd’, gwrth-Dorïaidd, yn torri amodau eu prydles.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhestr capeli Cymru

## Dolenni allanol
*Llawer o wybodaeth am y capel ar wefan Addoldai Cymru
*Capel Llwynrhydowen ar wefan Coflein 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ceredigion
Llwynrhydowen
Categori:Undodiaeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1834
Cerrig Collwyn

**Cerrig Collwyn** yw'r enw ar glwstwr o gerrig sydd ger yr A4085 rhwng Rhyd Ddu a Beddgelert yn Eryri, Gwynedd. Gan fod un o'r cerrig yma a siâp fel proffil gwyneb dynol, fe elwir y garreg unigol honno yn ''Pitt's Head'' yn Saesneg, enw sy'n cyfeirio at Pitt yr Ieuaf, ond Cerrig Collwyn yw'r enw cywir. Cyfeirnod OS: SH575515.

Arglwydd Eifionydd, Ardudwy a rhan o Lŷn oedd Collwyn. Ceir hefyd Afon Colwyn yn y cyffiniau.

## ''Pitt's Head''
Mae'r enw Saesneg "''Pitt's Head''" yn dyddio o'r 19eg ganrif pan ddechreuodd twristiaeth ddatblygu yn Eryri. Mae'n un o sawl enghraifft o'r cyfnod hwnnw o dwristiaid ac awduron llyfrau taith yn rhoi enwau Saesneg ar "atyniadau" Cymreig gan anwybyddu'r enwau Cymraeg cynhenid, e.e. "*Swallow Falls*", "*Fairy Glen*" (enw ar nentydd sy'n gyffredin yn Lloegr hefyd), ''Druids' Circle* ac ati.

## Cyfeiriadau
## Darllen bellach
* *The Lakes of Eryri''. Geraint Roberts. Gwasg Carreg Gwalch, 1995.

Categori:Beddgelert
Categori:Betws Garmon
Collwyn
Categori:Daeareg Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Eryri
Prifysgol Yale

Prifysgol yn New Haven, Connecticut, yn Unol Daleithiau America, ydy **Prifysgol Yale** (Saesneg: *Yale University*). Mae'n un o'r prifysgolion mwyaf eu bri yn yr Unol Daleithiau, yn aelod o'r Ivy League ynghyd â Harvard, Princeton ac eraill. Fe'i sefydlwyd ym 1701 fel coleg ddiwynyddol, y "Collegiate School". Ym 1718 fe'i ailenwyd yn "Yale College" i gydnabod rhodd gan Elihu Yale, rheolwr ar gyfer Cwmni India'r Dwyrain ym Madras. Er iddo gael ei eni yn yr Unol Daleithiau roedd gan Elihu Yale gysylltiadau Cymreig cryf at ardal Iâl ac fe'i gladdwyd ym mynwent Eglwys San Silyn yn Wrecsam.

bawd|dim|Tŵr Harkness

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Addysg yn Connecticut

Yale
Categori:Sefydliadau 1701
George Thomas Kenyon

Roedd **George Thomas Kenyon** (28 Rhagfyr 1840 – 26 Ionawr 1908)  yn wleidydd Geidwadol Prydeinig a oedd yn eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin dros etholaeth Bwrdeistrefi Dinbych am ddau gyfnod rhwng 1885 a 1906.

## Bywyd personol
Ail fab Lloyd Kenyon, 3ydd Barwn Kenyon a'i wraig yr Anrhydeddus Georgina de Grey, merch Thomas de Grey, 4ydd Barwn Walsingham oedd Kenyon.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Harrow ac yn Eglwys Crist, Rhydychen.

Priododd Florence Anna Leche ym 1875 ni chawsant blant ond ar ôl farwolaeth ei frawd, Lloyd Kenyon, roedd yn warcheidwad i'w nai, Lloyd Tyrell-Kenyon, 4ydd Barwn Kenyon a etifeddodd y teitl yn bum mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Ceidwadaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Edward Hamer Carbutt

Roedd Syr **Edward Hamer Carbutt**, Barwnig 1af (22 Gorffennaf, 1838 - 8 Hydref, 1905) yn beiriannydd mecanyddol a wasanaethodd fel llywydd Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol ac fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Bwrdeistrefi Sir Fynwy.

## Bywyd Personol
Roedd Syr Edward yn fab ieuengaf Francis Carbutt (1792-1874), masnachwr lliain a brethyn o Chapel Allerton ger Leeds. Priododd Mary Rhodes ym 1874 

## Gyrfa
Yn 16 mlwydd oed aeth yn brentis i gwmni *the Midland Railway Company* yn Derby lle arhosodd am bedwar blynedd cyn symud i waith llongau yn Jarrow i ddarfod ei hyfforddiant, gan ddychwelyd i Derby ym 1860 fel fforman i'r cwmni rheilffordd.

Yn bedwar ar hugain oed aeth i mewn i bartneriaeth gyda Robinson Thwaits yng ngwaith haearn y Vulcan yn Bradford, cwmni ac oedd enw da iddi am gynhyrchu peiriannau a ddefnyddid i drin haearn a dur gan arbenigo mewn morthwylion mawr a yrrid gan ager. Parodd ei gysylltiad â'r cwmni hyd 1871 pan ymddeolodd fel rheolwr yn 41 mlwydd oed

## Gyrfa wleidyddol
Fe fu yn aelod o gyngor Leeds o 1876 gan wasanaethu fel Maer y dref ym 1878.

Safodd fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Bwrdeistrefi Mynwy yn etholiad cyffredinol 1880 gan gipio'r sedd oddi wrth y Ceidwadwyr. Ei brif ddiddordeb fel seneddwr oedd newid y ffordd yr oedd Prydain yn cynhyrchu arfau gan sicrhau bod peirianwyr proffesiynol yn y sector breifat yn chware mwy o ran yn y diwydiant cynhyrchu arfau. Collodd y sedd i'r Ceidwadwyr yn etholiad 1896. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Surry ym 1896.

Ym 1887 etholwyd Carbutt yn Llywydd Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol, cynrychiolodd y Sefydliad ar bwyllgor y Labordy Ffisegol Cenedlaethol. Roedd hefyd yn is-lywydd y Sefydliad Haearn a Dur. Ym 1891 bu yn ymwneud ag ymgais aflwyddiannus i godi dŵr yn Wembley i gystadlu a Thŵr Eiffel ym Mharis.

## Marwolaeth
Bu farw yn Cranleigh, Surrey 8 Hydref, 1905, yn 66 mlwydd oed bu farw y farwniaeth efo fo.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Rhyddfrydiaeth
Modur trydan

bawd|Modur trydan, wedi'i draws dorri er mwyn gweld y rhannau mewnol.
Peiriant sy'n trawsnewid egni trydanol yn egni symudol yw'r **modur trydan**. Y gwrthwyneb iddo yw'r generadur sy'n trawsnewid egni symudol yn egno trydanol. Mewn rhai megis y car trydan, gall o modur trydan weithredu i symud (pan fo'n defnyddio trydan o'r batri, ac i gynhyrchu trydan (pan wthir y brec).

Caiff y modur trydan ei ddefnyddio mewn llawer iawn o wrthrychau a ddefnyddir o ddydd i ddydd e.e. i yrru'r car trydan, i droi peiriant golchi dillad, i sychu gwallt, i weithio pwmp dŵr neu i droi disg yrrwr y cyfrifiadur. Gall y cerrynt fod yn gerrynt union neu'n gerrynt eiledol. Mae'r modur trydan yn gweithio drwy ryngweithiad dau beth: y maes magnetig a cherynt tro sy'n cynhyrchu grym o fewn y modur.

Mae'r moduron trydan mwyaf i'w gweld mewn llongau ac i bwmpio dŵr, ac mae rhai'n defnyddio 100 megawat. Defnyddir y modur trydan i gynhyrchu grym llinol neu gylchol (trorym),

## Hanes
bawd|chwith|Arbrawd electromagnetig Faraday, 1821
Andrew Gordon, mynach o'r Alban, a greodd y moduron trydan cyntaf a hynny yn y 1740au. Ysgrifennwyd a diffiniwyd yr egwyddor ddamcaniaethol am y tro cyntaf yn 1820 gan André-Marie Ampère, sef yr hyn a elwir heddiw yn 'ddeddf grym Ampère' a ddisgrifiai'r rhyngweithio rhwng y maes magnetig a'r cerrynt trydanol. Flwyddyn yn ddiweddarach, yn 1821, dangosodd Michael Faraday hyn pan osododd arbrawf lle roedd weiren rhydd yn crogi i mewn i ddesgil yn llawn o arian byw (Hg); ar y weiren roedd magned. Pan lifodd cerrynt drwy'r weiren, cylchdrodd y weiren o amgylch y magned; roedd hyn yn dangos fod y cerrynt yn caniatau maes magnetig o amgylch y weiren. Gellir cyfnewid yr arian byw am ddŵr hallt. Ni sylweddolwyd anferthedd y darganfyddiad, na'i gymhwysiad ymarefrol tan ddiwedd y ganrif.
bawd|Gwahanol fathau o foduron trydan, gyda batri 9v er mwyn cymharu'r maint.

## Grym a throrym
Holl bwrpas bron i bob motor trydan yw achosi symudiad o ryw fath neu'i gilydd drwy electromagnetiaeth, a chynhyrchir y symudiad hwn ar ffurf grym llinol neu drorym.

Yn ôl 'deddf cyntaf Lorentz' gellir disgrifio'r ddau rym yma yn syml, fel:

:\mathbf{F} = I \boldsymbol{\ell} \times \mathbf{B} \,\!
neu'n fwy cyffredinol:
:\mathbf{F} = \mathbf{J} \times \mathbf{B}
Y dull mwyaf cyffredin o gyfrifo'r grwymoedd o fewn y modur yw drwy densorau.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau o Hwngari
Categori:Dyfeisiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Peirianneg drydanol
Henry George Allen

Roedd **Henry George Allen** (29 Gorffennaf 1815 – 20 Tachwedd 1908) yn fargyfreithiwr a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Penfro o 1880 i 1885 a Phenfro a Hwlffordd o 1885 i 1886.

## Bywyd personol
Roedd Henry George Allen yn perthyn i deulu hynafol Allen o'r Creseli, Sir Benfro, roedd y teulu yn olrhain ei hach yn ôl i'r Frenin Iorwerth III. Roedd Henry George yn ail fab i  John Hensleigh Allen a'r Ledi Gertrude Seymour, merch yr Arglwydd Robert Seymour. Fe fu John Hensleigh Allen yn AS Penfro o 1818 i 1826 a bu taid mamol Henry, yr Arglwydd Seymour, yn AS Sir Gaerfyrddin o 1807 i 1820.

Derbyniodd Allen ei addysg yn Ysgol Rugby ac yn Eglwys Crist, Rhydychen, gan ennill gradd BA ym 1837 ac MA yn 1840

## Gyrfa
Cafodd Allen ei alw i'r bar yn Lincoln's Inn ym 1841 a chafodd ei godi'n Gwnsler y Frenhines ym 1880 (Cwnsler y Brenin o 1901) ac yn Feinciwr ym 1881. Fe fu'n gweithio fel bargyfreithiwr ar gylchdaith Deheudir Cymru. Gwasanaethodd fel Cofiadur Andover yn swydd Caint ac yn Gadeirydd Llys Chwarter Sir Benfro, roedd yn gwasanaethu fel Ynad Heddwch yn Sir Benfro.

## Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Allen yn aelod seneddol dros Benfro ym 1880, gan dal y sedd hyd nes ei ddiddymu dan y Deddf Ailddosbarthu Seddi 1885. Yn etholiad cyffredinol 1885 cafodd ei ethol yn AS dros etholaeth Penfro a Hwlffordd. Penderfynodd beidio ag amddiffyn ei sedd yn etholiad 1886 o herwydd ei anghytundeb a pholisïau'r Blaid Ryddfrydol parthed ymreolaeth i'r Iwerddon a Datgysylltu Eglwys Lloegr yng Nghymru.

Pan grëwyd Cynghorau Sir yng Nghymru ym 1888 etholwyd Allen fel cynghorydd ward Caeriw ar gyngor newydd Sir Benfro gan gael ei ethol yn gadeirydd cyntaf y cyngor.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Paskeston, ar 20 Tachwedd 1908 yn 93 mlwydd oed, roedd yn dibriod. Claddwyd ei wedddillion ym mynwent Eglwys Caeriw.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Arglwydd Raglaw Powys

Mae hon yn rhestr o bobl sydd wedi gwasanaethu fel **Arglwydd Raglaw Powys**. Crëwyd y swydd ar 1 Ebrill 1974.

* Col. John Lyon Corbett-Winder, OBE, MC, 1 Ebrill 1974 – 1975 (cyn Arglwydd Raglaw Sir Drefaldwyn),  gyda dau raglaw:
:* Capten Nevill Glanville Garnons Williams, MBE, RN (Ymddeol.), 1 Ebrill 1974 – 1975 (cyn Arglwydd Raglaw Sir Frycheiniog)
:* Brigadydd Syr Charles Michael Dillwyn Venables-Llewelyn, Bt., MVO, 1 Ebrill 1974 – 1975 (cyn Arglwydd Raglaw Sir Faesyfed)
*Tudor Elwyn Watkins Arglwydd Glantawe, 1975 – 1978
* Mervyn Leigh Bourdillon, 1986 – 1998
* Yr Anrh. Fonesig Elizabeth Shân Legge-Bourke DCVO, 1998 – presennol

## Cyfeiriadau
Powys
Categori:Powys
Categori:Sefydliadau 1974
System-gefnogi Bedair Coes

[bawd|320px|Gorffennaf 2014: yr LS3 mewn ymarfer, gyda *Marine Corps Warfighting Lab* [UDA.]]
Robot pedair coes ydyw **LS3** neu **System-gefnogi Bedair Coes**; Saesneg: *Legged Squad Support System*; hefyd ***AlphaDog***) a ddefnyddir er mwyn cludo arfau, bwyd, pwer trydan ayb i sgwadiau o filwyr ar flaen y gad. Mae'n chwarae rhan y march pwn cyn dyfodiad peiriannau. Mae'n ddatblygiad o brosiect gynharach o'r enw *BigDog*, ac fel ei ragflaenydd gall weithio o dan amgylchiadau anodd a chaled, gan gynnwys oerni a gwres eithafol, tir gwlyb a budur.

Gall gario dros 400 pwys (180&nbsp;kg) o offer a syhwyro'r tirwedd o'i gwmpas er mwyn fforio'n dawel o amgylch rhwystrau. O ran maint, mae'r LS3 yn debyg iawn i'r ceffyl. Mae ganddo ddau gamera, synhwyrydd golau, ac offer pellter (LIDAR) a gall ddilyn milwyr troed gan gofnodi popeth ar ei ffordd.
Prototeip cynnar|dde|bawd|320px

## Hanes
bawd|chwith|Rhagflaenydd LS3: *BigDog*
Cychwynwyd y gwaith o ailwampio BigDog ar 3 Rhagfyr 2009. Erbyn yr ymarfer a gynhaliwyd yn 2012 roedd yn ddeg gwaith distawach na'i ragflaenwyr. Gallai gerdded ar gyflymder o 1 i 3&nbsp;mya, a throtian dros greigiau garw, gallai loncian ar gyflymder o 5&nbsp;mph ar dirwedd gymharol lefel. Ceir dros 50 o 'synhwyryddion' gewahanol, y rhan fwyaf wedi'u lleoli ar ei goesau ac yn ei ben.

Erbyn Rhagfyr 2012 roedd yn ymateb i lais, gan fod trin i orchmynio o ap, gliniadur neu dabled yn anodd o dan amgylchiadau brwydr. Gallai ymateb i'r geiriau: *"engine on"* i'w godi ar ei draed, *"follow tight"* iddo ddilyn y milwr yn ôl ei droed, *"follow corridor"* iddo ddilyn o'i ben a'i bastwn ei hun, llwybr gwahanol i'r milwr, a'r un mwyaf effeithiol. Yn 2015 roedd y gwaith arno'n cynnwys ei wneud yn fwy abl a chwim ar ei bedair coes, yn enwedig drwy eira a thywod. ac roedd yn cael ei ddefnyddio gan fyddin UDA.

Y nod, sydd bellach wedi'i gyrraedd, mae'n debyg yw LS3 a all gario 1,000 pwys (450&nbsp;kg) o offer (cymaint ag y gall naw milwr cyffredin ei gario. Credir, bellach, hefyd fod cyflymder y march (neu'r cerbyd) wedi gwella'n arw, a'i fod yn medru teithio ar 4 kya (2.5 mya) am wyth awr, gan gynyddu ei gyflymder am gyfnodau byr - i 38kawr (24 mya) am bellter o 200 metr. Wrth i'r dechnoleg wella, bydd yn medru 'cerdded' i fyny llethr (ymlaen ac yn ôl) a hynny ar ogwydd o 30%, a 60% ar i lawr.

Pan mae'n syrthio ar ei ochr, mae'n 'rhowlio' yn ôl ar ei fol ac yn codi ei hun.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Fideo o *BigDog* mewn ymarferion 

Categori:Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Gwyddoniaeth a thechnoleg yn yr Unol Daleithiau
Categori:Offer milwrol
Categori:Peiriannau
Categori:Robotiaid
Siryf Sir Aberteifi

**Siryf Sir Aberteifi** oedd cynrychiolydd sirol Coron Lloegr yn yr hen Sir Aberteifi.

## Rhestrau
Gweler:

*Siryfion Sir Aberteifi yn yr 16eg ganrif
*Siryfion Sir Aberteifi yn yr 17eg ganrif
*Siryfion Sir Aberteifi yn y 18fed ganrif
*Siryfion Sir Aberteifi yn y 19eg ganrif
*Siryfion Sir Aberteifi yn yr 20fed ganrif


Aberteifi
Eilun Shigir

250px|bawd|Eilun Shigir

Cerflun pren hynaf y byd yw **eilun Shigir** () a wnaed tua 7,500 CC yn ystod y cyfnod Mesolithig (Oes Ganol y Cerrig).

Mae'n cael ei arddangos yn yr Amgueddfa Hanes yn Yekaterinburg, Oblast Sverdlovsk, Rwsia.

## Darganfod
Darganfuwyd yr eilun ar y 24ain o Ragfyr, 1894, mewn dyfnder o 4m yng nghors fawn Shigir, ar lethrau dwyreiniol Mynyddoedd Wral, tua 100&nbsp;km o Yekaterinburg. Roedd archwiliadau yn yr ardal wedi cychwyn 40 mlynedd cyn hynny ar ôl i sawl math o wrthrychau cynhanesyddol gael eu darganfod ar safle mwynglawdd aur awyr-agored.

Fe'i tynwyd o'r gors mewn sawl rhan; cyfunodd yr Athro D. I. Lobanov y prif ddarnau i adlunio cerflun sy'n 2.80m o daldra.

Yn 1914, cynigiodd yr archaeolegydd Vladimir Tolmachev adluniad newydd gan ddefnyddio'r darnau nas defnyddiwyd gan Lobanov. Collwyd rhai o'r darnau hynny wedyn ac felly dim ond darluniau Tolmachev ohonynt sy'n goroesi.

## Dyddio
Mae'r dyddio radiocarbon a wnaed gan G. I. Zajtseva o'r Sefydliad Hanes Diwylliant Materol yn St Petersburg, a gadarnhawyd gan Sefydliad Daeaereg Academi Gwyddoniaeth Rwsia ym Moscfa, yn rhoi oed o 9,500 mlynedd i'r eilun. Dyma'r cerflun pren hynaf yn y byd a wyddys hyd yn hyn felly.

## Disgrifiad
Ers 2003 mae'r cerflun yn cael arddangos mewn blwch gwydr wedi'i lenwi â nwy yn Amgueddfa Hanes Yekaterinburg.

Mae'r pen yn dangos wyneb gyda llygaid, trwyn a cheg arno. Mae'r corff yn fflat a hironglog. Ceir patrymau geometraidd arno. Ger y thoracs ceir llinellau syth sydd yn cynrychioli asenau; ceir llinellau gyda *chevrons* ar weddill y corff.

Nid oes cytundeb gan archaeolegwyr am union ystyr y patrymau hyn nac am yr hyn a gynrychiolir gan y cerflun.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Sawl llun o'r eilun 

Categori:Archaeoleg Rwsia
Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Cerfluniau
Categori:Cynhanes Rwsia
Categori:Oblast Sverdlovsk
Categori:Oes Ganol y Cerrig
William Llewelyn Davies

Roedd **Syr William Llewelyn Davies** (11 Hydref 1887 – 11 Tachwedd 1952) yn ysgolfeistr a llyfrgellydd cenedlaethol. Ganed ar yr 11 Hydref 1887 ym Mhlas Gwyn ger Pwllheli, Sir Gaernarfon.

Fe'i penodwyd yn Lyfrgellydd y Llyfrgell Genedlaethol Cymru ym 1930 yn dilyn ymddeoliad Syr John Ballinger.

Fe'i urddwyd yn farchog yn 1944.

Bu farw yn Aberystwyth ar 11 Tachwedd 1952, a gwasgarwyd ei lwch ar erddi'r Llyfrgell Genedlaethol.

## Dolenni allanol
*Erthygl ar William Llewelyn Davies yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru
Categori:Pobl o Bwllheli
Categori:Pobl fu farw yn Aberystwyth
Categori:Siryfion Meirionnydd
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Arglwydd Raglaw Gwynedd

Mae hon yn rhestr o bobl sydd wedi gwasanaethu fel **Arglwydd Raglaw Gwynedd**. Crëwyd y swydd ar 1 Ebrill 1974.

*Syr Richard Williams-Bulkeley, 13eg Barwnig, 1 Ebrill 1974 – 1980 (cyn Arglwydd Raglaw Môn) gyda dau raglaw: 
::*Syr Michael Duff, 3ydd Barwnig (cyn Arglwydd Raglaw Sir Gaernarfon), 1 Ebrill 1974 – 3 Mawrth 1980 
::*Cyrnol John Francis Williams-Wynne, CBE, DSO (cyn Arglwydd Raglaw Sir Feirionnydd), 1 Ebrill 1974 – 1983
*Henry Paget, 7fed Ardalydd Môn, 18 Hydref 1983 – 5 Mawrth 1989
*Syr Richard Ellis Meuric Rees, 5 Mawrth 1990 – 24 Chwefror 2000
* Yr Athro Eric Sunderland, 24 Chwefror 2000 – 21 Hydref 2005
* Huw Morgan Daniel, 1 Mai 2006 – 2014
*Edmund Seymour Bailey, 2014 – cyfredol

## Cyfeiriadau
Gwynedd
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hanes Ynys Môn
Arglwydd Raglaw Gwent

Mae hon yn rhestr o bobl sydd wedi gwasanaethu fel **Arglwydd Raglaw Gwent**. Crëwyd y swydd ar 1 Ebrill 1974.

*Col. Edward Roderick Hill, 1 Ebrill 1974 – 1979 (Cyn Arglwydd Raglaw Sir Fynwy)
*Syr Richard Hanbury-Tenison, o Barc Clytha, 25 Mehefin 1979 – 22 Hydref 2001
*Simon Boyle, 22 Hydref 2001 – 23 Mawrth 2016

*Brigadydd Robert Aitken, 24 Mawrth 2016

## Cyfeiriadau
Gwent
Categori:Sefydliadau 1974
Kim Ashfield

Cyn-fodel yw **Kim Ashfield** (ganwyd 5 Ionawr 1959) a enillodd y gystadleuaeth *Miss United Kingdom* yn 1980 a cystadleuodd yn *Miss Universe* yn 1980. Hi oedd y 4ydd Cymraes i ennill y teitl *Miss United Kingdom*.

Bu hefyd yn Miss Cymru yn 1980. Pan oedd yn Miss United Kingdom, cystadlodd yn y gystadleuaeth *Miss World*, 1980 a daeth yn bedwerydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llun ar gwefan Miss Cymru

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
The Tourist's Guide through the County of Caernarvon

Arweinlyfr i deithwyr gan yr hynafiaethydd Peter Bailey Williams yw '''''The Tourist's Guide through the County of Caernarvon''''', a gyhoeddywd gan L. E. Jones yng Nghaernarfon yn 1821. Er bod sawl llyfr taith am Gymru wedi eu cyhoeddi cyn hynny, dyma un o'r arweinlyfrau cynharaf i deithwyr yng Nghymru a'r cynharaf oll am yr hen Sir Gaernarfon (gogledd Gwynedd a gorllewin Sir Conwy heddiw).

## Cynnwys
Teitl llawn y gyfrol yw ''The Tourist's Guide through the County of Caernarvon, containing a Short Sketch of its History, Antiquities, etc.''.

Mae'r gyfrol yn dechrau gyda disgrifiad o dref ac ardal Conwy, "gan bod teithwyr yn arfer dod i'r sir naill ai ar hyd y ffordd drwy Gonwy (yr A55 heddiw) neu drwy Gapel Curig" (yr A5 heddiw). Mae'r disgrifiad yn dilyn arfordir y sir o Gonwy i ddinas Bangor. Ymdrinnir â gogledd Eryri, gyda sylw arbennig i'r Wyddfa ac ardal Llanberis, ac wedyn penrhyn Llŷn gan orffen gyda Eifionydd a de Eryri.

Roedd Peter Bailey yn hynafiaethydd Cymreig brwd a cheir llawer o hanes lleol yn ei gyfrol. Yn ogystal mae'n rhydd digrifiadau byw ac sydd o werth hanesyddol erbyn hyn o lefydd fel Chwarel y Penrhyn ger Bethesda.

Yn yr atodiadau yng nghefn y llyfr ceir rhestr o blwyfi a rheithordai'r sir ynghyd â bywgraffiadau cryno esgobion Bangor a rhestri o ddiaconiaid, a llythyrau gan y brenin Siarl I o gyfnod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Ar ddiwedd y gyfrol ceir rhestr o blanhigion prin yr ardal gan J. Roberts, meddyg yng Nghaernarfon. I gloi cymeradwyir fel tywysydd mynydd Thomas Williams o "Glan y Bala", Llanberis, ynghyd â "Thomas Philip a Thomas Griffith a holl gychwyr Cwm y Glo" ym mhlwyf Llanrug.

## Gweler hefyd
*Edmund Hyde Hall, *A Description of Caernarvonshire* (1809-11)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1821
Categori:Llyfrau Saesneg y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau ffeithiol y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau taith Saesneg o Gymru
Categori:Llyfrau taith am Gymru
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Sir Gaernarfon
Siôr (sant)

Sant Cristnogol yw **Siôr** (, *Georgios*; ; hefyd weithiau **Siors** neu **Siorys** yn Gymraeg). Dethlir ei ŵyl, Dygwyl Siôr, ar 23 Ebrill (18 Ebrill yn yr Eglwys Goptaidd).

Darluniwyd Siôr fel marchog ar geffyl gwyn yn gorchfygu draig, symbol o ddrygioni. Datblygodd hyn i fod yn chwedl am Siôr yn achub tywysoges oddi wrth y ddraig, a ddaeth yn boblogaidd iawn yng ngwledydd y gorllewin gyda chyhoeddi'r *Llith Euraid*, casgliad o fucheddau'r seintiau gan Jacobus de Voragine, yn y 13g. Mae'n bosib bod y chwedl am Perseus yn achub Andromeda o grafangau bwystil, mewn lleoliad nid ymhell o Lydda, wedi dylanwadu hefyd ar chwedl Siôr a'r Ddraig. Mae baner Lloegr yn seiliedig ar faner y sant.

Mae tri murlun canoloesol o Siôr wedi goroesi mewn eglwysi yng Nghymru. Mae'r mwyaf o'r rhain, ac un o'r mwyaf yng ngwledydd Prydain, yn Eglwys Cadog Sant, Llancarfan, Bro Morgannwg.

Delwedd:Flag of Barcelona.svg|Baner dinas Barcelona, sy'n cyfuno baner y sant ag arfau Coron Aragón 
Delwedd:Bete Giyorgis 04.jpg|Eglwys Sant Siôr yn Lalibela, Ethiopia
Delwedd:St. Georges Chapel, Windsor Castle (1).jpg|Capel Sant Siôr, Castell Windsor
Delwedd:Mediaeval wall paintings, Llancarfan church, Wales (15319190635).jpg|bawd|Murlun o'r sant yn Eglwys Llancarfan, Bro Morgannwg
Delwedd:St. George's Church, St George's - geograph.org.uk - 421746.jpg|Eglwys Sain Siorys, Bro Morgannwg

## Eglwysi cysegredig i Siôr yng Nghymru
*Cwm-parc (Rhondda Cynon Taf) – 1895–1896; Gradd II
*Llandrillo-yn-Rhos (Conwy) – 1913; Gradd II
*Llan Sain Siôr (Conwy) – 1887–1894, ar safle eglwys flaenorol; Gradd II
*Reynoldston (Abertawe) – 1867, ar safle eglwys flaenorol; Gradd II
*Sain Siorys (Bro Morgannwg) – cyn y 14g; Gradd II*
*Tredegar (Blaenau Gwent) – 1835–1836; Gradd II
*Trefor (Gwynedd) – 1879–1881; Gradd II

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Genedigaethau'r 3edd ganrif
Categori:Marwolaethau 303
Categori:Merthyron Cristnogol
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2015

**Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2015** oedd yr 16eg yng nghyfres Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, sef prif gystadleuaeth rygbi'r undeb yn Hemisffer y Gogledd. Chwaraewyd pymtheg gêm dros gyfnod o bum penwythnos rhwng 1 Chwefror a 15 Mawrth 2015. Caiff ei galw, hefyd, yn **"Gystadleuaeth RBS y Chwe Gwlad"** oherwydd cyfraniad y noddwyr: Banc Cenedlaethol yr Alban.

Y chwe gwlad oedd Iwerddon, Lloegr, Cymru, Ffrainc, Yr Alban a'r Eidal. Os cyfrifir cyn-gystadleuthau (y Cystadleuthau Cartref a'r Pencampwriaeth y Pum Gwlad) yna dyma 121fed cystadleuaeth.

Iwerddon oedd y pencampwyr, am yr eildro o'r bron, y 13eg buddugoliaeth iddynt. Nhw yw enillydd cyntaf fersiwn newydd o'r tlws arobryn - tlws gyda chwe ochr, yn hytrach na phump.

Torrwyd sawl record yn ystod wythnos olaf y gystadleuaeth pan roedd hi'n gwbwl bosib i un o 4 tîm guro: (Cymru, Ffrainc, Iwerddon a Lloegr) ac yn ystod yr wythnos olaf hefyd sgoriwyd 221 pwynt - y nifer mwyaf o bwyntiau i'w sgorio mewn wythnos ers cychwyn y gystadleuaeth.

## Tabl
## Ystadegau
### Pwyntiau
### Sgorwyr ceisiau
## Cyfeiriadau 
Categori:2015
2015
John Ballinger

**Syr John Ballinger** (12 Mai 1860 - 8 Ionawr 1933) oedd llyfrgellydd cyntaf Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Ganwyd ef ar y 12fed o Fai 1860 ym Mhontnewynydd, Sir Fynwy (Torfaen bellach).

Bu'n lyfrgellydd yn Doncaster a Chaerdydd cyn cael ei benodi'n lyfrgellydd cyntaf Llyfrgell Genedlaethol Cymru ym 1908.

Fe'i urddwyd yn C.B.E. yn 1920 ac yn farchog yn 1930. Derbyniodd fedal Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ym 1932 am ei wasanaeth i Gymru.

Bu farw ym Mhenarlâg, Sir Fflint, ar 8 Ionawr 1933.

## Dolenni allanol
*Erthygl ar John Ballinger yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Sir Fynwy
Categori:Pobl fu farw yn Sir y Fflint
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Siôr

Enw personol gwrywaith yw **Siôr**.

* Siôr (sant)
* Siôr o Cappadocia
* Siôr, Tywysog Denmarc
* Siôr I, brenin Prydain Fawr
* Siôr II, brenin Prydain Fawr
* Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig
* Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig
* Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig
* Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig
* Tywysog Siôr o Gaergrawnt
Gwahoddiad

Emyn Cymraeg o darddiad Americanaidd yw "**Gwahoddiad**", a elwir hefyd yn "Arglwydd Dyma Fi" a chan ei linell gyntaf "Mi glywaf dyner lais".

Ysgrifennwyd y geiriau Saesneg a'r alaw ym 1872 gan yr Americanwr Lewis Hartsough (1828–1919), pregethwr Methodistaidd a chyfansoddwr caneuon gospel, yn ystod cyfarfod diwygiad yn Epworth, Iowa. Y teitl Saesneg yw "I Am Coming, Lord", a'r llinell gyntaf yw "I hear Thy welcome voice".

## Cyfeiriadau 
Categori:Emynau Cymraeg
Stadiwm Olympaidd Rhufain

Stadiwm chwaraeon cenedlaethol yr Eidal yw'r **Stadiwm Olympaidd Rhufain** (. Fe'i lleolir yng nghyfadail chwaraeon y Foro Italico yn Rhufain. Adeiladwyd y stadiwm gwreiddiol ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf 1960, ond fe'i ail-adeiladwyd ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed 1990. Mae'r stadiwm yn dal tua 82,000 o bobl. Mae dau dîm pêl-droed y ddinas, S.S. Lazio ac A.S. Rhufain, ac mae nhw'n  rhannu'r stadiwm.

Ers 2014 mae tîm rygbi cenedlaethol yr Eidal wedi chwarae eu gemau cartref ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn y Stadio Olimpico tra bod eu cartref arferol, y Stadio Flaminio, yn cael ei adnewyddu.

bawd|dim|Stadio Olimpico

## Oriel

File:Rome Olympics 1960 - Opening Day.jpg|Seremoni agoriadol Gemau Olympaidd 1960

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhufain
Categori:AS Roma
Olimpico
Categori:Pêl-droed yn yr Eidal
Categori:SS Lazio
Olimpico
Categori:Stadia Olympaidd
Stadiwm Murrayfield

Stadiwm rygbi cenedlaethol yr Alban yw **Stadiwm Murrayfield** (neu **BT Murrayfield**), a leolir yng Nghaeredin.

Cafodd ei sefydlu ym 1925.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Murrayfeild
Murrayfield
Categori:Rygbi'r undeb yn yr Alban
Stadiwm Aviva

Stadiwm chwaraeon yn Nulyn yw **Stadiwm Aviva** (). Dyma gartref timau rygbi a phêl droed cenedlaethol Iwerddon. Fe'i lleolir ar safle hen gae chwarae Lansdowne Road; dymchwelwyd yr hen stadiwm yn 2007 ac agorwyd yr un newydd yn swyddogol ar 14 Mai 2010. Mae'n dal 51,700 o bobl. Yn 2011 cynhaliwyd gemau'r Cwpan Celtaidd cyntaf a rownd derfynol Cynghrair Europa UEFA yno. Noddir y stadiwm gan y cwmni yswiriant Aviva; mae ganddynt hawliau enwi dros y stadiwm am y cyfnod o 2009 hyd 2019.

Aviva
Aviva
Categori:Pêl-droed yn Iwerddon
Categori:Rygbi'r undeb yn Iwerddon
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Stadiwm Wembley

Stadiwm pêl-droed cenedlaethol Lloegr yw **Stadiwm Wembley** (). Fe'i lleolir yn Wembley, rhan o fwrdeistref Brent yng ngorllewin Llundain. Cynhelir rownd derfynol Cwpan Lloegr (neu Gwpan yr FA) a gemau cartref tîm pêl-droed cenedlaethol Lloegr yno.

Agorodd y stadiwm presennol, a gynlluniwyd gan y penseiri HOK Sport (a gynlluniodd Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd) a Foster and Partners, yn 2007. Saif ar safle stadiwm cynharach a agorwyd ym 1923; dymchwelwyd hwn yn 2003. Tra'r oedd Stadiwm y Mileniwm yn cael ei adeiladu yng Nghaerdydd chwaraewyd gemau cartref tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru yn hen stadiwm Wembley, a thra oedd y stadiwm newydd yn cael ei adeiladu cynhaliwyd rownd derfynol Cwpan yr FA yng Nghaerdydd. Cynhaliwyd gemau pêl-droed Gemau Olympaidd yr Haf 2012 yno hefyd.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Brent
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Wembley
Stadiwm Twickenham

Stadiwm rygbi cenedlaethol Lloegr yw **Stadiwm Twickenham** (). Fe'i lleolir yn Twickenham, maesdref yn Richmond upon Thames, de-orllewin Llundain.

Mae'n eiddo i'r Undeb Rygbi Pêl-droed (RFU), corff llywodraethu undeb rygbi Lloegr, sydd â'i bencadlys yno. Y stadiwm yw stadiwm rygbi undeb cenedlaethol Lloegr a dyma leoliad gemau cartref tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yn Lloegr.

Dyma stadiwm rygbi'r undeb mwya'r byd, yr ail stadiwm fwyaf yn y Deyrnas Unedig, y tu ôl i Stadiwm Wembley, a'r Trydydd mwyaf yn Ewrop.

Mae Saith Bob Ochr Middlesex, gemau Rygbi’r Uwch Gynghrair, gemau Cwpan Eingl-Gymreig, Gêm Fawr flynyddol yr Harlequins, y Gêm Farsiti rhwng prifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt a gemau Cwpan Pencampwyr Rygbi Ewrop wedi’u chwarae yn Stadiwm Twickenham. Mae hefyd wedi cael ei defnyddio fel lleoliad ar gyfer Rownd Derfynol Cwpan Her Rygbi’r Gynghrair yn 2001 a 2006, a Gemau Llundain NFL yn 2016 a 2017.

Mae Stadiwm Twickenham wedi cynnal cyngherddau gan Rihanna, Iron Maiden, Bryan Adams, Bon Jovi, Genesis, U2, Beyoncé, y Rolling Stones, yr Heddlu, Eagles, REM, Eminem, Lady Gaga, Metallica, Depeche Mode a Chynhadledd Weddi NSPPD.

Ar 5 Awst 2024, cyhoeddwyd y byddai Stadiwm Twickenham yn cael ei ailenwi’n Stadiwm Allianz fel rhan o gynllun buddsoddi hirdymor gan y cwmni yswiriant Allianz.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Rygbi'r undeb yn Lloegr
Twickenham
AEK

[bawd|[Euskaltegi (canolfan iaith) AEK yn nhref Durango]]
Mae **Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea - AEK**  *(Llythrennedd a Chydweithrediad dros Fasgeg)* yn fudiad a sefydlwyd ym 1976 i hyrwyddo *Euskara* – yr iaith Fasgeg trwy ei dysgu fel ail iaith i oedolion.

Mae AEK hefyd yn rhoi cryn bwyslais ar lythrennedd ac yn annog a chynorthwyo oedolion sydd yn siaradwyr Euskara yn barod i fod yn hyderus ysgrifennu a darllen yr iaith.

Mae AEK wedi datblygu rhwydwaith eang o dros 100  Euskaltegi (canolfannau dysgu'r iaith Fasgeg) sydd yn cyflogi dros 600 o athrawon. Mae'r Euskaltegi bellach wedi'u lleoli ym mhob rhan o Euskal Herria (Gwlad y Basg), yn cynnwys yr ardaloedd yn Ffrainc a Nafarroa (Sbaeneg: *Navarra*).

Dechreuwyd AEK ar ddiwedd cyfnod pan orfodid y Sbaeneg yn unig iaith y wlad gan lywodraeth Madrid.

Ers y 1970au sefydlwyd senedd hunanlywodraethol yn debyg i Gynulliad Cymru mewn tair o saith talaith Gwlad y Basg. Yn yr ardaloedd yma mae'r llywodraeth Basgeg yn noddi'n hael gweithgaredd AEK.

Ond yn y tair talaith yn Ffrainc a hefyd Nafarroa (Sbaeneg: 'Navarra', talaith nid yw lywodraeth Sbaen yn cydnabod fel rhan o weddill Gwlad y Basg) mae statws a defnydd swyddogol o'r iaith dal yn gyfyngedig iawn.

## Korrika
bawd|Rhedwyr y Korrika
bawd||350px|Croesawu'r Korrika
Pob yn ail flwyddyn, ers 1980, cynhelir y Korrika *(Rhedeg)* er mwyn codi arian ar gyfer AEK, ac annog pobl i ddysgu Basgeg.

Rhediad 2300&nbsp;km (1400 milltir) ydy'r Korrika gyda miloedd o bobl yn rhedeg, yn eu tro, rhannau'r marathon trwy'r dydd a trwy'r nos am 11 diwrnod dros Wlad y Basg.

Mae arian yn cael ei godi ar gyfer AEK trwy 'brynu' neu noddi cilomedrau'r rhedwyr.

Mae rhedwr ar flaen y Korrika yn dal yn uchel 'y tyst' sef pastwn pren, yn debyg i'r modd mae rhedwr Olympaidd yn dal y fflam. Mae pastwn 'y tyst' yn cael ei basio ymlaen i redwr nesaf pob cilomedr. Wrth i'r Korrika cael ei rhedeg dydd a nos mae'n meddwl bod pastwn 'y tyst' yn mynd o law i law yn ddi-stop am 11 diwrnod.

Wedi'i ysbrydoli gan y Korrika, cynhaliwyd Ras yr Iaith dros y Gymraeg am y tro cyntaf ar Wener 20 Mehefin 2014. Yn ystod y dydd, rhedodd hyd at 1,000 o bobl o Senedd-dy Glyn Dŵr ym Machynlleth trwy ganol trefi Aberystwyth, Tregaron, Llambed, Aberaeron, Cei Newydd, Llandysul, Castell Newydd Emlyn ac Aberteifi

## Darllen Pellach
*  *Korrika: Basque Ritual For Ethnic Identity* (The Basque Series), Teresa Del Valle, ISBN 978-0874172157
* *Gwlad y Basg - Yma o Hyd!* Hanes Goroesiad Cenedl - Robin Evans, 2012. Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 9781845273316 (1845273311)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan AEK - Mudiad Llythrennedd a Chydweithrediad dros Fasgeg
* Gwefan Ras yr Iaith 
* Gwefan y Korrika

Categori:Yr iaith Fasgeg yn Ffrainc
Categori:Yr iaith Fasgeg yn Sbaen
Categori:Gwlad y Basg
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau 1976
Lee Kuan Yew

Gwleidydd o Singapôr  oedd **Lee Kuan Yew, GCMG, CH** (ganwyd **Harry Lee Kuan Yew**; 16 Medi 1923 – 23 Mawrth 2015). Prif weinidog cyntaf Singapôr oedd ef.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Gwleidyddion o Singapôr
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Prif Weinidogion Singapôr