open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Disgyddiaeth Elisabeth Schwarzkopf

bawd
Dyma restr dethol o rai o **recordiau sain a fideo Elisabeth Schwarzkopf:**

## Recordiau 
* *Recital at Carnegie Hall* (1956), EMI yn "Great Performances of the Century", 1989

**Bach**

* *St Matthew Passion* (Klemperer), Cerddorfa Philharmonia (Warner Classics 1961)

**Brahms**

* *A German Requiem* (Klemperer), Cerddorfa Philharmonia (Warner Classics 1961)

**Humperdinck**

* *Hänsel und Gretel* (Karajan) (1953) Naxos 8.110897-98

**Lehár**

* *Das Land des Lächelns* (Ackermann) (1953) and excerpts from Lehár Operettas Naxos 8.111016-17
* *Die lustige Witwe* (Kunz, Gedda) (1953) Naxos 8.111007

**Mozart**

* *Don Giovanni* (Carlo Maria Giulini, Cerddorfa Philharmonia) (Warner Classics 1959) gyda Joan Sutherland fel Donna Anna.
* *Le nozze di Figaro* (Carlo Maria Giulini, Cerddorfa Philharmonia) (Warner Classics 1959)
* *Così fan tutte* (Otto, Karajan) (1954) Naxos 8.111232-34
* *Die Zauberflöte* (Otto Klemperer) (1960) (EMI 5673852). Mae hi'n chwarae'r Foneddiges Gyntaf. 
* *Die Entführung aus dem Serail* (Rudolf Moralt) (1949) (Gala GL100.501)

**Puccini**

* *Turandot* fel Liù (Tullio Serafin, Cerddorfa La Scala; 1957 EMI Classics) gyda Callas fel Turandot 

**Johann Strauss II**

* *Die Fledermaus* (Gedda, Karajan) (1955) Naxos 8.111036-37

**Richard Strauss**

* *Der Rosenkavalier* (Herbert von Karajan) (1956) (EMI 77357) 
* *Vier letzte Lieder* / *Arabella* (uchafbwyntiau) (Ackermann, Matacic) (1953, 1954) Naxos 8.111145
* *Vier letzte Lieder* (Szell; 1965; Warner Classics "Great Recordings of the Century"; Cat: 0724356696020)
* *Ariadne auf Naxos* (Streich, Karajan) (1954) Naxos 8.111033-34
* *Capriccio* (Christa Ludwig, Dietrich Fischer-Dieskau, Nicolai Gedda, Wolfgang Sawallisch) (1957) Warner Classics CDS 7 49014-8

**Verdi**

* *Messa da Requiem* (Di Stefano, De Sabata) (1954) Naxos 8.111049-50

**Richard Wagner**

* *Die Meistersinger von Nürnberg* (Karajan) (1951) Naxos 8.110872-75 

## Fideo 
Gellir ei gweld mewn dau berfformiad ar dâp fideo fel y Marschallin yn *Der Rosenkavalier*:

* *Schwarzkopf, Seefried a Fischer-Dieskau*,DVD du a gwyn o'r tair cantores. Mae Schwarzkopf yn perfformio Diweddglo Act I o * Der Rosenkavalier *, o berfformiad a ffilmiwyd yn Llundain, 1961. Cyhoeddwyd gan Warner Classics, rhif Catalog DVB 4904429.
* *Der Rosenkavalier: the Film*, tâp fideo / DVD lliw o berfformiad hyd lawn dan arweiniad Herbert von Karajan gyda Cherddorfa Ffilharmonig Fienna o  Gŵyl Salzburg 1961, yn cynnwys Sena Jurinac, Anneliese Rothenberger , Otto Edelmann ac Erich Kunz; ffilm wedi'i chyfarwyddo gan Paul Czinner. Cyhoeddwyd gan KULTUR. ASIN: B0043988GM.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Internet Archive * Friday Night at the Opera - 9/4/2009*  Recordiad radio hyd lawn o *Die lustige Witwe* (y weddw lon), opereta gan Franz Lehár.
*Internet Archive – *BRAHMS: A German Requiem* o dan arweiniad Herbert von Karajan, 1947

Categori:Disgyddiaeth operâu
Llewellyn Lloyd

Roedd **George Llewellyn Lloyd** (26 Chwefror 1877 - 1 Awst 1957) yn faswr rhyngwladol o Gymru a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd a rygbi sirol gyda Chaint. Enillodd 12 cap i Gymru a bu'n gapten ar y tîm ar un achlysur yn erbyn yr Alban. 

## Bywyd personol 
Ganwyd Lloyd yng Nghasnewydd, yn blentyn i Henry George Lloyd, cyfreithiwr ac Elizabeth Hughes ei wraig, fe'i haddysgwyd yn The Leys School, Caergrawnt a Coomb Down School, Caerfaddon. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth fel cyfreithiwr. Ym 1906 priododd Kathleene Howard. Bu iddynt un mab.

Bu farw o anafiadau i'w ben yn Ysbyty Brenhinol Gwent yn dilyn damwain pan syrthiodd landerydd oddi ar do sinema Tredegar Hall a'i daro. Roedd yn 80 mlwydd oed. 

## Gyrfa rygbi 
Chwaraeodd Lloyd fel cefnwr i Gymru mewn oes cyn i safleoedd arbenigol gael eu mabwysiadu ac ynghyd â’i gyd-chwaraewr o Gasnewydd, Lou Phillips ffurfiodd bartneriaeth gref yn rhannu dyletswyddau'r maswr, gweithio’r sgrymio a chwarae ar yr ystlysau.  Nid oedd yn un o'r ymosodwr ffrwydrol a daethai’n nodweddiadol o chwarae Cymreig yn ddiweddarach, roedd yn cael ei ystyried yn chwaraewr o nerfau tawel a allai aros yn hunanfeddiannol o dan bwysau.

Bu Lloyd yn gapten ar Gasnewydd am bedwar tymor rhwng 1899 a 1903, yn y tri thymor olaf collodd y tîm ddim ond 7 allan o 89 gêm. Yn gynnar yn 1899 cwblhaodd Lloyd yr olaf o'i arholiadau cyfraith, gan gymhwyso fel cyfreithiwr. 

### Gyrfa ryngwladol 
Gwnaeth Lloyd ei ymddangosiad cyntaf yn erbyn Iwerddon ym 1896 ar ôl ymadawiad olwyr Abertawe Evan a David James.  Collodd Cymru'r ornest mewn gêm ymosodol a chwaraewyd ar faes lleidiog.  Rhwng Jones yn symud i Lundain am gyfnod a'r flwyddyn a gollodd Cymru yn ystod y 'Achos Gould', ni enillodd cap arall tan 1899. Ymddangosodd Lloyd chwe gwaith arall gyda Phillips cyn i yrfa Phillips dod i ben wedi iddo gael chwalfa nerfol yn ystod gêm yr Alban ym 1901. Ar gyfer y gêm nesaf gollyngwyd Lloyd pan ddewisodd y detholwyr Cymreig maswyr Abertawe, Owen a Jones. Cafodd Lloyd ei alw’n ôl yn ystod tymor 1901/02, yn bennaf oherwydd ei waith clwb gyda’r seren o chwaraewr Gwyn Nicholls. Ym 1903 ymddeolodd Lloyd o rygbi rhyngwladol oherwydd pwysau proffesiynol.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1900, 1901, 1903
*  1896, 1899, 1902, 1903
*  1899, 1900, 1901, 1902, 1903

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Wicipedia Portiwgaleg

bawd|207x207px|Logo Wicipedia Portiwgaleg
bawd|336x336px|Sgrinlun o Hafan y Wicipedia Portiwgaleg
Fersiwn Portiwgaleg o Wicipedia yw'r **Wicipedia Portiwgaleg** (Portiwgaleg: *Wikipédia em português*). Fe'i sefydlwyd ar 11 Mai 2001. Roedd ganddi 950,000 o ddalennau ar 21 Rhagfyr 2016 ac erbyn Ebrill 2021, mae ganddi oddeutu 1,065,279 o erthyglau.

Categori:Gwefannau Portiwgaleg
Categori:Prosiectau Wicimedia
Categori:Sefydliadau 2001
Portiwgaleg
Gweriniaeth yr Iseldiroedd

Gweriniaeth ffederal yn y Gwledydd Isel a fodolai o 1588 i 1795 oedd **Gweriniaeth yr Iseldiroedd** () neu **Weriniaeth Unol Daleithiau yr Iseldiroedd** (*Republiek der Verenigde Nederlanden*), yn swyddogol **Gweriniaeth y Saith Iseldir Unedig** (*Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden*), a oedd yn cyfateb yn fras i diriogaeth gyfoes yr Iseldiroedd. Hon oedd cenedl-wladwriaeth annibynnol gyntaf yr Iseldirwyr.

Sefydlwyd y weriniaeth gan y saith talaith yng ngogledd yr Iseldiroedd Sbaenaidd a wrthryfeloedd yn erbyn tra-arglwyddiaeth Ymerodraeth Sbaen yng Ngwrthryfel yr Iseldiroedd (1566–1648). Ffurfiwyd cynghrair ym 1579 trwy Undeb Utrecht gan arglwyddiaethau Groningen, Friesland, Utrecht, ac Overijssel, iarllaethau Holand a Zeeland, a Dugiaeth Guelders. Datganwyd annibyniaeth ganddynt trwy'r Ddeddf Ymwadiad ym 1581, a ffurfiwyd y ffederasiwn dan arlywyddiaeth *stadtholder* ym 1588.

Yr 17g oedd Oes Aur yr Iseldiroedd, ac adeiladwyd ymerodraeth drefedigaethol gan forwyr a masnachwyr Iseldiraidd. Dirywiodd grym y weriniaeth yn ystod y 18g, ac ym 1795 cwympodd yn sgil y Chwyldro Batafaidd a fe'i olynwyd gan y Weriniaeth Fatafaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:16eg ganrif yn yr Iseldiroedd
Categori:17eg ganrif yn yr Iseldiroedd
Categori:18fed ganrif yn yr Iseldiroedd
Iseldiroedd, Yr
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1588
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1795
Categori:Hanes gwleidyddol yr Iseldiroedd
Will Joseph

Roedd **Will Joseph** (10 Mai, 1877 - 1959) yn chwaraewr Rygbi'r undeb rhyngwladol Cymreig. Roedd yn aelod o dîm buddugol Cymru a gurodd y Crysau Duon oedd ar daith ym 1905. Chwaraeodd rygbi clwb i Abertawe a rygbi sir i Forgannwg.

Roedd Joseph yn cael ei ystyried yn flaenwr rhagorol i dîm Abertawe ar ddechrau'r 20fed ganrif, yn ystod cyfnod rhagorol yn hanes y tîm. Cafodd ei gydnabod fel chwaraewr cryf mewn sgrymiau tynn ac oherwydd ei daldra, roedd yn effeithiol iawn yn y llinell.  

## Bywyd personol
Ganwyd Joseph yn Nhreforys, Abertawe yn blentyn i Griffith Joseph, gweithiwr yn y gwaith tunplat, a Sarah ei wraig. Roedd yn gefnder i'r chwaraewr rhyngwladol Dicky Owen. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth fel gweithiwr dur. Ym 1906 priododd Elizabeth Davies yn eglwys blwyf Llangyfelach, ni fu iddynt blant.

Bu farw yn Nhreforys yn 82 mlwydd oed.

## Gyrfa ryngwladol 
### Cymru 
Gwnaeth Joseph ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr yn Blackheath ym 1902 yn 23 oed. Chwaraeodd Joseph mewn tair ymgyrch a enillodd y Goron Driphlyg, ond ei foment fwyaf ar y cae oedd pan chwaraeodd yn erbyn y Crysau Duon oedd ar daith ym 1905. Dymchwelwyd gyrfa ryngwladol Joseph ym 1906 ar ôl gêm yn erbyn tîm teithiol y Springboks. Er ei fod wedi chwarae gyda theilyngdod mawr mewn gêm gynharach yn erbyn De Affrica i dîm Sir Forgannwg; lle sgoriodd gais,  gollyngwyd Joseff ar ôl y gêm ryngwladol. Roedd pac Cymru yn y gêm honno yn ofnadwy a phenderfynodd y pwyllgor dethol i newid y pac cyfan, heb ystyried cyfraniad unigolion i'r gêm.  Daeth gyrfa Joseph gyda Chymru i ben ar ôl 16 cap yn 28 oed.

### Gemau rhyngwladol  
*  1902, 1903, 1904, 1905, 1906
*  1902, 1903, 1905, 1906
*  1905
*  1902, 1903, 1904, 1905, 1906
*  1906

Yn o gystal a bod yn bencampwr rygbi bu Joseph hefyd yn bencampwr wrth chware coets. 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1959
Wicipedia Tsieineeg

bawd|207x207px|Logo Wicipedia Tsieineeg
bawd|226x226px|Sgrinlun o Hafan y Wicipedia Tsieineeg
Fersiwn Tsieineeg o Wicipedia yw'r **Wicipedia Tsieineeg** (Tsieineeg: 中文維基百科). Fe'i sefydlwyd ar 11 Mai 2001. mae ganddi oddeutu 1,190,434 o erthyglau.

Categori:Egin rhyngrwyd
Categori:Prosiectau Wicimedia
Categori:Sefydliadau 2001
Tsieineeg
Sally Holland

Gweithiwr cymdeithasol, ymchwilydd ac athro prifysgol yw **Sally Holland**, a hi yw Comisiynydd Plant Cymru ers 2015.

Fe'i ganed yn yr Alban. Symudodd i Gymru ym 1992 ac mae wedi dysgu Cymraeg. Cyn ei phenodi'n Gomisiynydd Plant Cymru, roedd hi’n athro yn Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn gyfarwyddwr CASCADE, y Ganolfan Ymchwil a Datblygu Gofal Cymdeithasol Plant.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion benywaidd o'r Alban
Categori:Academyddion Prifysgol Caerdydd
Categori:Gweision sifil o'r Alban
Categori:Gweithwyr cymdeithasol o'r Alban
Categori:Pobl a aned yn yr Alban
Doreen Carwithen

Roedd **Doreen Mary Carwithen** (15 Tachwedd 1922 &ndash; 5 Ionawr 2003) yn gyfansoddwraig o Loegr, sy'n fwyaf adnabyddus am ei cherddoriaeth glasurol a ffilm. Roedd hi'n ail wraig i'r cerddor o Sais William Alwyn, ac roedd hi'n cael ei hadnabod hefyd fel **Mary Alwyn**.

Cafodd Doreen Carwithen ei geni yn Haddenham, Swydd Buckingham, yn ferch i athrawes gerdd. Yn 16 oed dechreuodd gyfansoddi.

Yn 1941 aeth Carwithen i'r Academi Gerdd Frenhinol. Roedd hi'n aelod o ddosbarth cytgord y cyfansoddwr enwog William Alwyn, a ddechreuodd ddysgu ei chyfansoddiad. Ysgrifennodd yr agorawd *ODTAA (One Damn Thing After Another)*, a berfformiwyd am y tro cyntaf yn Covent Garden gan Adrian Boult ym 1947. Daeth yn ysgrifenyddes Alwyn ym 1961. Priododd a Alwyn ym 1975.

Cafodd Mary Alwyn fel ei henw priod; Mary oedd ei henw canol. Gweithiodd fel Is-Athro Cyfansoddi yn yr RAM. Ar ôl marwolaeth ei gŵr ym 1985, sefydlodd Archif William Alwyn a Sefydliad William Alwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Guillermo Lasso

Mae **Guillermo Lasso Mendoza** (ganwyd 16 Tachwedd 1955), wedi bod yn Arlywydd Gweriniaeth Ecwador ers 24 Mai 2021. Cafodd ei ethol yn arlywydd yn 2021 ar ôl ennill 52% o'r bleidlais. Cyn dod yn arlywydd, banciwr a dyn busnes oedd Lasso. Rhedodd am arlywydd dair gwaith: yn 2013, 2017 a 2021. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Arlywyddion Ecwador
Categori:Catholigion o Ecwador
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ecwador
Categori:Llywodraethwyr Talaith Guayas
Categori:Pobl fusnes o Ecwador
Categori:Pobl o Guayaquil
Yr hawl i amgylchedd iach

Mae'r **hawl i amgylchedd iach** neu'r **hawl i amgylchedd cynaliadwy ac iach** yn hawl ddynol a hyrwyddir gan sefydliadau hawliau dynol a sefydliadau amgylcheddol i amddiffyn y systemau ecolegol sy'n darparu iechyd pobl. Mae'r hawl yn gysylltiedig â hawliau dynol eraill sy'n canolbwyntio ar iechyd, megis yr hawl ddynol i ddŵr a glanweithdra, yr hawl i fwyd a'r hawl i iechyd. Mae'r hawl i amgylchedd iach yn defnyddio dull hawliau dynol i amddiffyn ansawdd yr amgylchedd yn hytrach na theori gyfreithiol.

Mae'r hawl yn gorfodi'r wladwriaeth i reoleiddio a gweithredu deddfau amgylcheddol, rheoli llygredd, a sicrhau cyfiawnder ac amddiffyn cymunedau sy'n cael eu niweidio gan broblemau amgylcheddol. Mae'r hawl i amgylchedd iach wedi bod yn hawl bwysig ar gyfer creu cynseiliau cyfreithiol amgylcheddol ar gyfer cyfreithau newid yn yr hinsawdd a materion amgylcheddol eraill.

Mae'r hawl i amgylchedd iach wrth wraidd y dull rhyngwladol o ymdrin â hawliau dynol a newid yn yr hinsawdd . Mae cytundebau rhyngwladol sy'n cefnogi'r hawl hon yn cynnwys Datganiad Stockholm 1972, Datganiad Rio 1992 , a'r Cytundeb Byd-eang mwy diweddar ar gyfer yr Amgylchedd. Mae dros 150 o wledydd yn y Cenhedloedd Unedig wedi cydnabod yr hawl ar ryw ffurf trwy ddeddfwriaeth, ymgyfreitha, cyfraith gyfansoddiadol, cyfraith cytuniadau neu awdurdod cyfreithiol arall. Mae dau gytuniad () rhanbarthol, Siarter Affrica ar Hawliau Dynol a Phobl a Chonfensiwn America ar Hawliau Dynol ill dau yn cynnwys hawl i amgylchedd iach. Mae fframweithiau hawliau dynol eraill, fel y Confensiwn ar Hawliau'r Plentyn yn cyfeirio at faterion amgylcheddol fel y maent yn ymwneud â ffocws y fframwaith, yn yr achos hwn hawliau plant.

Mae'r Rapporteurs Arbennig ar Hawliau Dynol a'r Amgylchedd John Knox (2012-2018) a David Boyd (2018-presennol) wedi gwneud argymhellion ar sut i ffurfioli'r hawliau hyn mewn cyfraith ryngwladol. Cymeradwywyd hyn gan nifer o bwyllgorau ar lefel y Cenhedloedd Unedig, a chymunedau cyfreithiol lleol (h.y. Bar Dinas Efrog Newydd ) yn 2020.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol
Shirley Williams

Roedd **Shirley Williams** (**Shirley Vivian Teresa Brittain Williams, Barwnes Williams o Crosby)** (ganwyd **Catlin**; 27 Gorffennaf 1930 – 12 Ebrill 2021) yn wleidydd ac yn ysgolhaig Seisnig. Roedd hi'n aelod seneddol o'r Blaid Lafur rhwng 1964 a 1979, ac yn aelod y cabinet yn y llywodraeth Harold Wilson ac wedyn James Callaghan. Roedd hi'n aelod o'r "Gang of Four" a adawodd y Blaid Lafur ym 1981 i ffurfio’r Y Democratiaid Cymdeithasol (Saesneg: SDP). Roedd hi'n arlywydd yr SDP rhwng 1982 a 1987.

Bu farw Williams yn Llundain, yn 90 oed. Dwedodd Tony Blair mai "Shirley Williams oedd un o ddemocratiaid cymdeithasol mwyaf y ganrif ddiwethaf". 

## Bywyd cynnar
Cafodd Williams ei geni yn Llundain, yn ferch yr awdures Vera Brittain a'i gŵr, Syr George Catlin a chafodd ei haddysg yng Ngholeg Somerville, Rhydychen. Bu'n byw yn yr Unol Daleithiau am dair blynedd, yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Priododd â Bernard Williams ym 1955a chawsant un ferch, Rebecca.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2021
Charles Platon

Roedd **Charles Platon** (19 Medi 1886 &ndash; 28 Awst 1944) yn lyngesydd a gwleidydd o Ffrainc. Gweinidog y Trefedigaethau yn llywodraeth Vichy rhwng 1940 a 1943, yn elyniaethus i Charles de Gaulle, bu farw wedi ei ddienyddio gan gomando o gerila FTP am gydweithredu â'r Almaen Natsïaidd.

Cafodd Platon ei eni yn Pujols (Gironde). Ym 1939, yn lyngesydd cefn, fe orchmynnodd sectorau morwrol y Gogledd (Dunkirk, Calais a Boulogne-sur-Mer). Ar Fai 20 | 1940 mae'n sicrhau amddiffyniad Dunkirk, yna gwacáu a dinistrio'r deunydd na ellir ei drosglwyddo, o dan orchymyn Admiral Abrial a chyda'r gorchymyn Prydeinig, gwacáu Dunkirk, gan ganiatáu i'r holl fyddin Brydeinig a Chanada gilio, hefyd yn cludo tua 120,000 o filwyr o Ffrainc a Gwlad Belg a fydd wedyn yn cael eu hanfon yn ôl i ymladd ar y cyfandir, hynny yw ym mhob un o'r 340,000 o filwyr. Ef oedd yr olaf i adael Dunkirk ar 5 Mehefin 1940.

Fe'i dyfynnir deirgwaith i drefn y fyddin.

Ar 22 Gorffennaf 1944, cafodd ei gipio yn ei dŷ yn Pujols gan guerrillas FTP o Dordogne (6ed bataliwn) Lluoedd Mewnol Ffrainc. Aethpwyd ag ef i gyfrifiadur personol is-sector C y Dordogne yn Saint-Jean-d’Eyraud lle daethpwyd ag ef gerbron ymladd llys dan gadeiryddiaeth Michel Schneersohn, maer Mussidan yn y dyfodol rhwng 1946 a 1947. Cadarnhawyd y cyhuddiad yn y golwg dogfennau a ddarganfuwyd yng nghartref Charles Platon. Darparwyd yr amddiffyniad gan André Urbanovitch (alias "mesurydd dwbl" mewn perthynas â'i daldra. Cyhoeddwyd y gosb eithaf ar 24 Gorffennaf 1944. Ychydig ddyddiau yn ddiweddarach, trosglwyddwyd ef i barth La Querrerie (commune of Valojoulx) , ger Montignac, cyn cael ei ddwyn gerbron ymladd llys newydd a'i ddedfrydu i farwolaeth eto.

Cafodd ei saethu ar Awst 28, 1944, yn Valojoulx (Dordogne), yn alïau’r Domaine de la Querrerie am 10:40 p.m. Ef ei hun a orchmynnodd y garfan danio.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1944
Château de Châlucet

Castell adfeiliedig yng nghymuned Saint-Jean-Ligoure, Haute-Vienne, Ffrainc, yw **Château de Châlucet** (weithiau **Château de Chalusset**). Mae'r gaer yn tremio dros gydlifiad Afon Briance ac Afon Ligoure.
Saif tua 10&nbsp;km i'r de o ddinas Limoges.

Mae Cyngor Adrannol Haute-Vienne, perchennog y gaer hon er 1996 a ddosbarthwyd fel heneb hanesyddol, yn ogystal â pharc coedwig parth Ligoure sy'n ei amgylchynu, wedi lansio rhaglen helaeth i ddiogelu a gwella'r safle, er mwyn 'ei wneud yn lle diwylliannol a thwristaidd.

Cyfran pŵer i'r arglwyddi lleol, a oedd yn perthyn i barth abaty Solignac, roedd yn anad dim symbol y pŵer seigniorial i'r rheini (esgobion neu is-iarll Limoges yn bennaf) a frwydrodd dros ei ddefnyddio a'i reoli.

Yna daw Chalucet yn gastell caerog mwyaf yn Limousin. Yn eironig ddigon, defnyddiwyd ei rôl amddiffynnol, yn anad dim ataliad tan y 15fed ganrif, yn llawn yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd gan fandiau o ysbeilwyr a grwydrodd y wlad.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Chalucet
Categori:Haute-Vienne
Pimhill

Plwyf sifil mawr yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Pimhill**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 2,118.

Mae'r plwyf yn cynnwys pentref mawr Bomere Heath, pentrefi bach Albrighton, Fitz, Leaton, Merrington a Preston Gubbals, yn ogystal â phentrefannau Crossgreen, Dunnsheath, Forton Heath, Grafton, Mytton, Old Woods a Walford Heath.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Marvin Thompson

Bardd Prydeinig yw **Marvin Thompson**, sy'n byw yng Nghymru. Enillodd y National Poetry Competition yn 2021, gyda'i cerdd "The Fruit of the Spirit is Love (Galatians 5:22)". 

Cafodd Thompson ei eni yn Llundain, yn fab rhieni o Jamaica. Mae e'n gweithio fel athro.

## Llyfryddiaeth
**Road Trip* (2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Loegr
Caerdydd, De Cymru Newydd

**Caerdydd** () yw maestref yn Newcastle, De Cymru Newydd. Fe'i henwir ar ôl Caerdydd, prifddinas Cymru. Yng Nghyfrifiad 2016, poblogaeth Caerdydd oedd 5,830.

## Gweler hefyd 
* Caerdydd, Cymru
* Caerdydd, Seland Newydd

Categori:Trefi De Cymru Newydd
Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth

Datganiad o gytundeb yw **Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth**, a wnaed gan gynrychiolwyr yr 'Ynysoedd-gwladwriaethau bach, sy'n Datblygu' (*Small Island Developing States*) a ddaeth at ei gilydd i arwyddo'r datganiad yn Nhachwedd 2007. Roedd y Datganiad yn nodi strategaeth a llwybr clir i gyplysu newid hinsawdd a hawliau dynol gyda'i gilydd, a newid agenda yr ymgyrch i atal newid hinsawdd, yn ogystal â chreu Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig newydd ar Newid Hinsawdd (UNFCCC). Cyn hyn, nid oedd fawr o gysylltiad rhwng newid hinsawdd a hawliau dynol. Gwnaeth y datganiad yn glir bod yr hawl i'r amgylchedd yn rhagarweiniol i fwynhad yr holl hawliau dynol eraill.

Ymweliadau Mary Robinson â llawer o wledydd dan fygythiad, a'i sylwadau ar y cysylltiadau rhwng newid hinsawdd a hawliau uman y cysylltiad, a roddodd sylw rhyngwladol i hyn. Yn y Maldives, mae newid yn yr hinsawdd eisoes yn digwydd, a sylweddolwyd fod hawliau dynol, felly, yn darparu fframwaith defnyddiol i newid yr agenda, ar lefel ryngwladol. Adeiladodd yr ynysoedd dan sylw glymblaid eang a phwerus, gan drefnu cyfarfodydd yn Genefa, Efrog Newydd a Malé. Prifddinas y Maldives yw Malé a saif ar ynys o'r un enw; roedd y boblogaeth yn y cyfrifiad diwethaf yn . Mae'r ynysoedd dan fygythiad o ddifodiant o ganlyniad i lefelau'r môr yn codi.

Dangosodd y datganiad yr angen am strategaethau i ddelio â newid yn yr hinsawdd, o ran addasu neu liniaru, ac i amlinellu canlyniad senario 'dim newid' i fodau dynol, fel unigolion a chymunedau. Deallwyd, o'r dechrau bod y corff presennol o normau ac egwyddorion hawliau dynol yn cynnig sylfaen gadarn ar gyfer meddwl a gweithredu cyfrifol ac effeithiol yn hyn o beth.

## Y Cenhedloedd Unedig
Gofynnodd Datganiad Male i Gyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig i ganolbwyntio eu sylw ar effeithiau newid hinsawdd a hawliau dynol, a rhoddodd y Cyngor Hawliau Dynol sylw i’r alwad. Ar gais Datganiad Male, cyhoeddodd Swyddfa'r Uchel Gomisiynydd Hawliau Dynol yr astudiaeth gyntaf yn nodi ffyrdd penodol y mae newid hinsawdd (yn benodol, cynhesu bydeang) yn ymyrryd â mwynhad llawn o hawliau dynol, gan bwysleisio bod dyletswydd ar Wladwriaethau i gydweithio er mwyn amddiffyn hawliau dynol rhag newid yn yr hinsawdd. O ganlyniad i newid yn yr hinsawdd, ni fydd miliynau o bobl sy'n byw heddiw yn gallu mwynhau hawliau dynol sylfaenol, gan gynnwys hawliau i fywyd, iechyd, safon byw ddigonol a hunanbenderfyniad.

Yr ail golofn yn hyn yw bod gan gwladwriaethau rwymedigaethau o dan y gyfraith hawliau dynol mewn perthynas â mesurau lliniaru (*mitigation*), addasu ac ymateb. Ar ben hyn, deellir yn weddol dda bellach, yn nogfeniaeth diweddar y Cenhedloedd Unedig, bod yn rhaid i Wladwriaethau “sicrhau bod hawliau dynol wrth wraidd sut rydym yn trin a thrafod ac yn ymateb i newid hinsawdd.”

## Cyfeiriadau
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Hawliau dynol
Richard Parry-Jones

Roedd **Richard Parry-Jones** CBE FREng (Medi 1951 – 16 Ebrill 2021) yn beiriannydd a dylunydd ceir o Gymro. Bu'n Is-lywydd Grŵp Datblygu Cynnyrch Byd-eang, Prif Swyddog Technegol, a Phennaeth Gweithrediadau Ymchwil a Datblygu Byd-eang yng Nghwmni Moduron Ford. Ymddeolodd ym mis Rhagfyr 2007.

Cyfarwyddodd Parry-Jones ddatblygiad dwsinau o gerbydau yn Ford ar yr un pryd a dylanwadodd yn sylweddol ar gerbydau gan gynnwys Ford Mondeo 1993, Ford Focus Rhyngwladol 1998 a Ford Focus 2000 Gogledd America,

Goruchwyliodd Parry-Jones ddatblygiad cynnyrch ar gyfer cerbydau Ford ledled y byd, yn ogystal â dyluniad, ymchwil a thechnoleg cerbydau.

Awgrymodd Parry-Jones fod "adeiladu *supercar* yn llawer haws na chreu car rhagorol i'r miliynau." Galwodd Edmunds.com Parry-Jones yn "driving dynamics guru" 

Bu farw ar ôl damwain gyda thractor yn Abermaw. ac yn un o ddisgynyddion gweithiwr chwarel llechi yng ngogledd Cymru, cafodd Parry-Jones y syniad o ddod yn beiriannydd modurol ar ôl gweld Rali RAC (Rally GB bellach) yn pasio trwy'r goedwig ger ei cartref plentyndod.

Ymunodd Parry-Jones gyda adran datblygu cynnyrch Ford ym 1969 fel hyfforddai israddedig, a dyfarnwyd gradd anrhydedd dosbarth cyntaf mewn Peirianneg Fecanyddol iddo o Brifysgol Salford, Manceinion ym 1973. ac fe'i enwyd yn Beiriannydd Gweithredol Ymchwil Dechnolegol Ford yn Ewrop ym 1985, cyn ychwanegu cyfrifoldeb am Gysyniadau Cerbydau flwyddyn yn ddiweddarach.

Yn rhugl yn Saesneg ac Almaeneg Roedd yn gadeirydd anweithredol ar Kelda Group, yn gyfarwyddwr anweithredol ar GKN plc a Cosworth Group Holdings ac yn aelod o gyngor yr Academi Beirianneg Frenhinol  a Phrifysgol Bangor.

## Prawf 50 metr 
Wrth ddatblygu dynameg ceir, daeth Parry-Jones yn adnabyddus am awgrymu y gellid dysgu llawer iawn am ddeinameg cerbyd o fewn **Prawf 50 Metr** syml,

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Genedigaethau 1951
[[Categori:Peirianwyr Cymreig]
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
APIS (ffatri ceir)

**Roedd APIS** yn ffatri ceir o Palermo, yn yr Eidal, a sefydlwyd ym 1903 gan Eugenio Oliveri, a oedd yn weithredol yn gynnar yn y 1900au.

## Hanes 
Sefydlwyd APIS gan Eugenio Oliveri. Roedd yn ffigwr amlwg ym myd gwleidyddol-ddiwydiannol Palermo. Seneddwr Teyrnas yr Eidal, maer Palermo deirgwaith. Yn 1903 cymerodd drosodd ffatri "gystrawennau mecanyddol gyda ffowndri". Roedd y cwmni'n fyrhoedlog ac wedi cau ar ôl cynhyrchu tua deg car.

## Cynhyrchu 
Cynhyrchwyd y cwmni:

* ceir trydan;
* ceir gasoline;
* ceir stêm;
* boeleri stêm;
* peiriannau echdynnu;
* peiriannau gyrru;
* pympiau trydan;
* moduron hydrolig;
* gweisg hydrolig;
* peiriannau nwy.

## Llyfryddiaeth 
* (in Italian) Mario Taccari, ''"Palermo l'altro ieri"*, S.F. Flaccovio (1966);
* (in Italian) Francesco Brancato, *"Storia dell’industria a Palermo"'', Edizioni Giada (1991).

## Cyfeiriadau 
Categori:CS1 Italian-language sources (it)
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Helen McCrory

Actores o Loegr oedd **Helen Elizabeth McCrory** OBE (17 Awst 1968  &ndash; 16 Ebrill 2021)  

Roedd McCrory yn fwyaf adnabyddus am ei roliau ffilm fel Cherie Blair yn *The Queen* (2006) a *The Special Relationship* (2010), fel Narcissa Malfoy yn y tair ffilm "Harry Potter" olaf, fel Clair Dowar yn ffilm James Bond *Skyfall* (2012). Roedd hi'n enwog hefyd am ei rol fel Polly Grey yn y gyfres deledu BBC *Peaky Blinders* (2013–2019).

Cafodd McCrory ei geni yn Paddington, Llundain, yn ferch y Cymraes Ann (née Morgans), a'r diplomydd Albanaidd Iain McCrory. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Queenswood. Priododd yr actor Damian Lewis yn 2007. 

Bu farw McCrory o ganser y fron, yn 52 oed.

## Ffilmiau
**Interview with the Vampire* (1994)
**Charlotte Gray* (2001)
**Casanova* (2005)
**Becoming Jane* (2007)
**Harry Potter and the Half-Blood Prince* (2009)
**Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1* (2010)
**Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2* (2011)
**Bill* (2015), fel Elisabeth I, brenhines Lloegr
**Their Finest* (2016)

## Teledu
**The Fragile Heart* (1996)
**Anna Karenina* (2000), fel Anna
**In a Land of Plenty* (2001)
**Charles II: The Power and The Passion* (2003)
**Frankenstein* (2007)
**Doctor Who* (2010)
*''We'll Take Manhattan* (2012)
**His Dark Materials* (2019)
**Roadkill'' (2020), fel y Prif Weinidog

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Walter Mondale

Gwleidydd, diplomydd, a chyfreithiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Walter Frederick "Fritz" Mondale** (5 Ionawr 1928 - 19 Ebrill 2021) a wasanaethodd fel 42ain is-lywydd yr Unol Daleithiau rhwng 1977 a 1981, o dan yr Arlywydd Jimmy Carter. Roedd Mondale yn seneddwr o’r Unol Daleithiau dros Minnesota rhwng 1964 a 1976. Roedd e'n enwebai’r Blaid Ddemocrataidd yn yr etholiad arlywyddol 1984, ond collodd i Ronald Reagan.

Cafodd ei eni yn Ceylon, Minnesota, yn fab i'r gweinidog Methodistiaidd Theodore Sigvaard Mondale a'i wraig Claribel Hope (née Cowan), athrawes cerddoriaeth. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Macalester ac ym Mhrifysgol Minnesota.

Priododd Joan Adams ym 1955; bu farw Joan yn 2014. Roedd eu ferch, Eleanor, yn actores a chyflwynydd teledu a radio, a fu farw o ganser yr ymennydd yn 2011. Mae Ted Mondale (g. 1957), mab Walter a Joan, yn gwleidydd.

## Llyfryddiaeth
* 
*  Mondale's memoir.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Minnesota
Categori:Diplomyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Llysgenhadon i Japan
Categori:Llysgenhadon o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Minnesota
Categori:Pobl fu farw ym Minneapolis
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ganadaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Norwyaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Seneddwyr yr Unol Daleithiau
Gwaed ar eu Dwylo

Llyfr Cymraeg, ffeithiol gan T. Llew Jones yw ***Gwaed ar eu Dwylo***. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1966.

Mae'r llyfr yn adrodd hanes pum llofruddiaeth yng Nghymru ac un achos o ddynladdiad:

* "Y Hwntw Mawr": llofruddiaeth Mary Jones gan Thomas Edwards ym 1812

* "Cariad Creulon": llofruddiaeth Hannah Davies ym 1829

* "Er Mwyn Hanner Sofren": llofruddiaeth Gwenllian Lewis ym 1857

* "Cyfrinach yr Aran": llofruddiaeth Sarah Hughes ym 1877

* "Deuddeg Disgybl y Diafol": llofruddiaeth William Powell ym 1770

* "Yr Eneth Gadd ei Gwrthod": marwolaeth Sarah Jacob ym 1869

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Categori:Llyfrau Cymreig 1966
Categori:Gweithiau gan T. Llew Jones
Categori:Trosedd yng Nghymru
Matthew Tindal

Athronydd deistaidd o Loegr oedd **Matthew Tindal** (1657 – 16 Awst 1733).

Mab ydoedd i glerigwr yn Bere Ferrers, Swydd Ddyfnaint, lle y ganed ef. Derbyniodd ei addysg yng ngholegau Lincoln ac Exeter, Rhydychen, a chymerodd ei radd baglor yn y celfyddydau ym 1676. Yn fuan wedi hynny fe'i etholwyd yn gymrawd o Goleg yr Holl Eneidiau, a graddiodd yn ddoethur yn y gyfraith ym 1685.

Ar ôl bod am ychydig yn proffesu ei hun yn Gatholig, yn ystod teyrnasiad y Brenin Iago II, fe droes yn ôl at Brotestaniaeth, neu yn hytrach, fel y profwyd wedi hynny, at resymoliaeth. Ysgrifennodd draethodau yn erbyn pleidwyr Iago II, ond yr yn a'i gwnaeth yn wrthrych sylw neilltuol oedd ei lyfr a elwid *The Rights of the Church Asserted*. Prif amcan y gwaith hwn oedd ymosod ar yr offeiriadaeth. Cododd y gwaith ystorm o wrthwynebiad iddo, a gellir ystyried, hwyrach, ei fod wedi cyflawni ei ragfynegiad ei hun, pan y dywedodd efe wrth gyfaill ei fod yn "ysgrifennu llyfr a wnâi y clerigwyr yn wallgof". Ym 1730, pan oedd ym mron wedi cyrraedd 73 oed, y cyhoeddodd ei draethawd enwocaf, o dan y teitl *Christianity as old as the Creation, or the Gospel a Republication of the Religion of Nature*, yr hyn a benderfynodd y cwestiwn ynghylch ei gredo ef. Yn y gwaith hwn y mae'n ymosod ar awdurdod yr Ysgrythurau. Gadawodd ail gyfrol ohono, ond ni chyhoeddwyd hi. Atebwyd ef gan Daniel Waterland, Archddiacon Middlesex, y gweinidog o Fedyddiwr James Foster, John Conybeare (yn ddiweddarach Esgob Bryste), a'r gweinidog Presbyteraidd John Leland.

Categori:Academyddion Coleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen
Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Exeter, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Lincoln, Rhydychen
Categori:Deistiaid
Categori:Genedigaethau 1657
Categori:Marwolaethau 1733
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Carneddau Teon

Bryn yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Carneddau** **Teon** neu'r **Stiperstones**. Saif yn agos at y ffin â Chymru, rhwng trefi Trefesgob ac Amwythig. Mae'r bryn yn codi i uchder o 540 m (1,772 troedfedd) ac mae'n nodedig am yr amlinell creigiog miniog ar ei gopa sy'n ymestyn am 8&nbsp;km (5 milltir).

Yn ystod Oes yr Iâ ddiwethaf gorweddai'r bryn ar ymyl ddwyreion llen iâ Cymru. Er bod rhewlifoedd yn llenwi'r cymoedd cyfagos, ni wnaethant weithredu'n uniongyrchol ar y bryn ei hun; fodd bynnag, cafodd rewi a dadmer dwys a chwalodd y graig yn sgri a ffufio cerrig brig o gwartsit pigfain.

Mae'n nodedig am ei dorau wedi'u ffurfio o gwartsit. Enwir y prif rai fel a ganlyn, o'r gogledd-ddwyrain i'r de-orllewin:

* ''Shepherd's Rock*  ()
* Cadair y Diafol (*Devil's Chair*) ()
* *Manstone Rock* ()
* *Cranberry Rock* ()
* *Nipstone Rock* ()
* *The Rock'' ()

Mae'r Stiperstones yn Warchodfa Natur Genedlaethol a Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

bawd|dim|Cadair y Diafol

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
* Stiperstones, pentref cyfagos

## Cyfeiriadau 
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig
Traigh Scarasta

chwith|bawd|260px|Traigh Scarasta
Mae **Traigh Scarasta** yn draeth tua milltir o hyd ar arfordir gorllewinol Na Hearadh, yn wynebu’r Môr Iwerydd. Mae Ceapabhal ar ben deheuol y traeth, yn codi i uchder o 339 medr. Mae Abhainn Scarasta Mhor yn llifo dros y traeth i’r môr.
  

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Jim Steinman

Cyfansoddwr, awdur geiriau caneuon, cynhyrchydd recordiau, a dramodydd o'r Unol Daleithiau oedd **James Richard Steinman** (1 Tachwedd 1947 – 19 Ebrill 2021). Gweithiodd hefyd fel trefnydd, pianydd, a chanwr. Roedd ei waith yn cynnwys caneuon yn yr arddulliau roc cyfoes, dawns, pop, theatr gerdd a sgôr ffilm.

Roedd ei waith yn cynnwys albymau fel *Bat Out of Hell* gan Meat Loaf (sy'n un o'r albymau a werthodd mwyaf erioed)  a *Bat Out of Hell II: Back into Hell*, a chynhyrchu albymau ar gyfer Bonnie Tyler. Mae ei senglau siart mwyaf llwyddiannus yn cynnwys "Total Eclipse of the Heart" gan Tyler, "Making Love Out of Nothing at All " gan Air Supply , "I’d Do Anything for Love (But I Won't Do That) " gan Meat Loaf, " This Corrosion" a "More" gan Sisters of Mercy, "Read 'Em and Weep" gan Barry Manilow, fersiwn Celine Dion o "It's All Coming Back to Me Now" (a ryddhawyd yn wreiddiol gan brosiect Steinman, Pandora's Box). Ysgrifennodd Steinman geiriau y gân "No Matter What" gan Boyzone (y sengl cyntaf ac unig un y grŵp i fod yn boblogaidd a chyrraedd siartiau yr Unol Daleithiau). Rhyddhawyd unig albwm unigol Steinman *Bad for Good* ym 1981.

Roedd gwaith Jim Steinman hefyd yn ymestyn i theatr gerdd, lle dechreuodd ei yrfa. Cafodd Steinman gydnabyddiaeth am y llyfr, y gerddoriaeth, a'r geiriau ar gyfer *Bat Out of Hell: The Musical*, yn ogystal â geiriau ar gyfer *Whistle Down the Wind*, a cherddoriaeth i *Tanz der Vampire*.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Steinman yn Hewlett, Efrog Newydd. Ei rieni oedd Louis ac Eleanor. Roedd o dras Iddewig.

Graddiodd Steinman o Ysgol Uwchradd George W. Hewlett yn 1965. Yn 1963, yn ystod ei ail flwyddyn yn Ysgol Uwchradd Hewlett, enillodd Steinman gystadleuaeth traethawd *Newsday* ar Hanes America am ei draethawd ar yr hyn oedd yn credu oedd y tri dyfais Americanaidd gorau. Derbyniodd Steinman ei radd baglor o Goleg Amherst ym 1969.

## Bywyd personol 
Ar adeg ei farwolaeth, roedd Steinman yn byw yn Ridgefield, Connecticut.

### Iechyd a marwolaeth 
Cafodd Steinman strôc yn 2004 a chollodd y gallu i siarad dros dro.

Bu farw Steinman o fethiant yr arennau mewn ysbyty yn Danbury, Connecticut, ar 19 Ebrill 2021 yn 73 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Blog Jim Steinman
*   
* Steinmania - Yn cynnwys Recordiad 1969 o Dream Engine

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Awduron geiriau caneuon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Phil Hopkins

Roedd **Phil Hopkins** (31 Ionawr 1880 - 26 Medi 1966)  yn asgellwr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymreig  a chwaraeodd rygbi clwb i Abertawe. Enillodd bedwar cap i Gymru a chafodd dylanwad pwysig ar  y tîm a enillodd  Y Goron Driphlyg ym mhencampwriaeth 1909.

## Bywyd personol
Ganwyd Philip Lewis Hopkins yn Llangyfelach, yn drydydd blentyn i Evan Hopkins, swyddog adfer, a Catherine (née John) ei wraig, fe'i haddysgwyd yn Ysgol Golegol Pontardawe a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth fel rheolwr gwaith tunplat. Ym 1913 priododd Maud Stanhope, merch Mr a Mrs. Stanhope, Cas-gwent. Bu farw yn Abertawe yn 86 oed.

## Gyrfa rygbi 
Chwaraeodd Hopkins ei rygbi gyntaf ar lefel bechgyn ysgol i Ysgol Golegol Pontardawe, ac ar ôl iddo gael ei dderbyn yn fyfyriwr yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, bu'n aelod o dîm y coleg. Roedd yn sbortsmon amryddawn bu'n chware  sawl camp i safon uchel, gan gynnwys pêl-droed, tenis a hoci. Rhwyfodd dros Brifysgol Bangor yn Henley ac roedd yn eilydd i dîm hoci Cymru a'r tîm pêl-droed amatur.

Ar lefel clwb, chwaraeodd Hopkins ei rygbi gyntaf i Glwb Rygbi Pontardawe, ei dîm lleol cyn iddo symud i glwb rygbi Abertawe ym 1902. Ym 1908 daeth Hopkins i'r amlwg pan wynebodd dîm teithiol cyntaf Awstralia ar dri achlysur, ar lefel clwb, sir a rhyngwladol. Ei gyfarfod cyntaf gyda'r Awstraliaid oedd pan gafodd ei ddewis ar gyfer tîm wahodd Sir Forgannwg . Yn y gêm, a chwaraewyd ym Mhontypridd, enillodd y twristiaid 16-3. Dau fis yn ddiweddarach, dewiswyd Hopkins ar gyfer ei ymddangosiad rhyngwladol cyntaf pan gafodd ei ddewis ar gyfer tîm Cymru i wynebu Awstralia. Cafodd Hopkins gêm nodedig yn sgorio un o ddau gais Cymru, mewn buddugoliaeth agos. Yna ar 26 Rhagfyr 1908, wynebodd Hopkins Awstralia am y tro olaf pan chwaraeodd dros Abertawe mewn buddugoliaeth hanesyddol dros y twristiaid.

Chwaraeodd Hopkins nesaf i Gymru ym Mhencampwriaeth y Pedair Gwlad 1909, a chwaraeodd mewn dwy o'r gemau, yn erbyn Lloegr ac Iwerddon. Sgoriodd Hopkins gais yn y ddwy gêm. Gyda Chymru’n curo’r tri gwrthwynebydd yn y twrnamaint, daeth Hopkins yn rhan o dîm a enillodd y Goron Driphlyg. Chwaraeodd Hopkins mewn dim ond un gêm arall i Gymru, ei gêm ryngwladol cyntaf mewn carfan a gollodd, mewn gêm oddi cartref i Loegr fel rhan o Bencampwriaeth y Pum Gwlad 1910.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

*  1908
*  1909, 1910
*  1909
Roedd Hopkins yn sbortsmon amryddawn, ac yn chware pêl droed y gynghrair, hoci, tenis a chriced yn ogystal â rygbi.

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1966
Jake Blackmore

Roedd **Joseph Henry "Jake" Blackmore** (10 Mawrth 1883 – 26 Mawrth 1964)  yn flaenwr rygbi rhyngwladol a chwaraeodd rygbi'r undeb i Abertyleri a rygbi'r gynghrair gyda Hull Kingston Rovers. Enillodd un cap i Dîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru ac yna cynrychiolodd ei wlad yn rygbi’r gynghrair mewn dwy gêm rhwng 1910 a 1911. Er iddo ennill dim ond un cap, daeth yn chwaraewr a enillodd y Goron Driphlyg pan chwaraeodd yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1909.

## Bywyd personol
Ganwyd **Jacob Blackman** yn Abertyleri Sir Fynwy, yn blentyn i Jacob Blackmore, glöwr, ac Ann (née Robinson) ei wraig, bu farw ei dad pan oedd Jake 2 oed. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth fel glöwr cyn ac ar ôl ei gyfnod fel chwaraewr rygbi proffesiynol. Bu farw yn Ysbyty Goffa Aber-bîg yn 81 oed.

## Gyrfa rygbi 
Daeth Blackmore i'r amlwg gyntaf fel chwaraewr rygbi pan ymunodd ag Abertyleri ym 1902.  Arhosodd Blackmore gydag Abertyleri am fwyafrif ei yrfa amatur, gan dreulio dau dymor yn unig y tu allan i'r tîm pan adawodd ar ôl anghytuno â'r clwb. Yn ystod y ddau dymor hyn bu’n cynrychioli Tredegar gyntaf, ac yna Blaena, cyn dychwelyd i Abertyleri.  Ym 1906 dewiswyd Blackmore i gynrychioli sir Fynwy, ac roedd yn rhan o'r tîm a wynebodd dîm cenedlaethol De Affrica ar eu taith dramor gyntaf. Ym 1907, wynebodd Blackmore ei ail dîm cenedlaethol, sef tîm teithiol o Awstralia, fel aelod o dîm Abertyleri. Hwn oedd y tîm cenedlaethol cyntaf i ymweld â Pharc Abertyleri, roedd y gêm yn un gyfartal 3-3.

Ym 1909 enillodd Blackmore ei gap rhyngwladol cyntaf pan gafodd ei ddewis i dîm Cymru i wynebu Lloegr yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1909. Cafodd y gêm ei chwarae ym Mharc yr Arfau Caerdydd, Blackmore oedd yr unig gap newydd yn y tîm, ac ymunodd â Jim Webb, cyd-aelod tîm Abertyleri, yn y pac. Daeth y gêm i ben gyda buddugoliaeth i Gymru, ac er na chwaraeodd Blackmore unrhyw ran bellach yn yr ymgyrch, daeth yn chwaraewr a enillodd y Goron Driphlyg ar ôl i Gymru ennill ddwy gêm arall y gystadleuaeth.

Ym 1910, penderfynodd Blackmore droi’n broffesiynol, a gadawodd Abertyleri i ymuno â'r tîm rygbi cynghrair Seisnig Hull Kingston Rovers. Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Hull Kingston Rovers ar 3 Medi 1910, gan wynebu Dewsbury.  Dri mis yn ddiweddarach, ar 10 Rhagfyr, dewiswyd Blackmore ar gyfer tîm rygbi cynghrair Cymru, ar gyfer gêm yn erbyn Lloegr yn Coventry. Collodd Cymru 13-39.  Ail-ddewiswyd Blackmore dros Gymru yn y gêm gynghrair nesaf, a gollodd Cymru eto i Loegr, ond y tro hwn ar dir Cymru yng Nglynebwy. 

### Gemau rhyngwladol 
'''Cymru (rygbi'r undeb )**

 1909

**Cymru (rygbi'r gynghrair)'''

 1910, 1911

Pencampwyr rygbi Mynwy 1905-06.jpg|Pencampwyr Cynghrair Rygbi Sir FynwyMae Blackmore yn y rhes ganol yn ail o ochr dde'r sgrin

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
## Nodiadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1964
Margaret Burke Sheridan

Roedd **Margaret Burke Sheridan** (15 Hydref 1889 - 16 Ebrill 1958) yn gantores opera Gwyddelig. Fe'i ganed yng Nghastellbar, Swydd Mayo, Iwerddon. Roedd yn cael ei hadnabod fel *Maggie o Mayo* ac fe'i hystyrir yn ail Prima donna Iwerddon, ar ôl Catherine Hayes (1818-1861).

## Gyrfa 
Derbyniodd Sheridan ei hyfforddiant lleisiol cynnar tra yn yr ysgol yn y Lleiandy Dominicaidd yn Eccles Street, Dulyn, gyda gwersi ychwanegol gan Vincent O'Brien. Ym 1908, enillodd fedal aur yn y *Feis Ceoil*. Rhwng 1909 a 1911 astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain, ac yn ystod yr amser hwnnw fe’i cyflwynwyd i’r dyfeisiwr Eidalaidd Guglielmo Marconi, a fu’n allweddol wrth drefnu astudiaethau pellach iddi mewn opera yn Rhufain. Gyda chymorth Marconi, cafodd clyweliad ym 1916 gan Alfredo Martino, athrawes ganu amlwg ynghlwm wrth y Teatro Costanzi, a gwnaeth ei début yno ym mis Ionawr 1918 yn *La bohème* gan Puccini .  Ym mis Gorffennaf 1919 ymddangosodd yn y Tŷ Opera Brenhinol (Covent Garden) yn rôl teitl  *Iris* gan Pietro Mascagni. Dychwelodd Sheridan i'r Eidal, lle parhaodd ei gyrfa i dyfu, gyda pherfformiadau yn y Teatro Dal Verme ym Milan ac yn y Teatro di San Carlo yn Napoli, yn bennaf yn rolau Puccini. Ym 1922 canodd gyntaf yn La Scala, Milan, yn *La Wally* gan Catalani o dan gyfarwyddyd Toscanini. Am yr ychydig flynyddoedd nesaf byddai hi'n canu yn La Scala gyda llwyddiant mawr. Efallai mai ei rôl fwyaf oedd fel Cio-cio-san yn *Madama Butterfly*, a ganodd yn helaeth yn yr Eidal ac yn Covent Garden. Pan glywodd hi yn canu ran *Madama Butterfly*, dywedir bod Puccini wedi ei syfrdanu.

## Blynyddoedd diweddar 
Er gwaethaf ei llwyddiannau, roedd gyrfa Sheridan yn un fyr. Yn dioddef anawsterau lleisiol gwnaeth i ymddeol tua 1930 heblaw am ychydig o gyngherddau. Dywed Bríd Mahon, yn ei llyfr o 1998 *While Green Grass Grows*, tudalen 123: "Roedd si ar led bod Eidalwr yr oedd wedi ei wrthod wedi chwythu ei ymennydd allan mewn blwch yn La Scala, Milan, tra roedd hi ar y llwyfan ac ar ôl y drasiedi na chanodd hi yn gyhoeddus eto." Bu farw mewn ebargofiant cymharol, ar ôl byw yn Nulyn am nifer o flynyddoedd, a chladdwyd ei gweddillion ym Mynwent Glasnevin, Dulyn.

## Recordiadau 
Gwnaeth Sheridan recordiad cyflawn o *Madama Butterfly* gyda cherddorfa La Scala yn ystod 1929-30 ar label gramoffon, recordiodd hi hefyd nifer o recordiadau o ddeuawdau operatig gyda’r tenor Aureliano Pertile, yn ogystal ag ariâu o operâu dethol gan Michael William Balfe, Arrigo Boito, Giacomo Puccini, Giuseppe Verdi a Richard Wagner. Recordiodd hefyd amryw o drefniadau o ganeuon traddodiadol Gwyddelig gan Balfe, John William Glover, Thomas Moore ac eraill.

## Llyfryddiaeth 
* C. O'Brien, L. Lustig & A. Kelly: "Margaret Burke Sheridan", yn: *Record Collector* vol. 33 (1988), tt. 187–213.
* Ann Chambers: *La Sheridan, Adorable Diva.* *Margaret Burke Sheridan, Irish Prima-Donna, 1889–1958* (Dulyn: Gwasg Wolfhound, 1989), .

## Cyfeiriadau
Bailey Davies

Cefnwr rygbi'r undeb o Gymru oedd **David Bailey "Beili" Davies** (3 Rhagfyr 1884 - 24 Awst 1968). Chwaraeodd rygbi clwb dros Brifysgol Rhydychen, Llanelli a Chymru Llundain a rygbi rhyngwladol dros Gymru.

## Cefndir 
Ganwyd Davies yn Llanwenog, Sir Gaerfyrddin   yn ail fab Mr Thomas Davies, o Fferm Baileycoch, ger Llanbedr Pont Steffan. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, a Choleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan. O Lanbedr fe aeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen lle bu'n astudio mathemateg cyn graddio ym 1908. Chwaraeodd yn safle'r cefnwr yn nhîm rygbi'r brifysgol ym 1905, 1906 a 1907 a chafodd ei gapio dros Gymru yn erbyn Lloegr ym 1907.  Bu ei frawd Austin Davies hefyd yn chware rygbi dros Lanelli

## Gyrfa 
Ar ôl gadael y Brifysgol ym 1908, cafodd ei dderbyn fel meistr cynorthwyol yng Ngholeg Llanymddyfri. Y flwyddyn ganlynol symudodd i Loegr, gan ddod yn feistr cynorthwyol yn Ysgol Merchant Taylors,  Llundain, lle bu'n bennaeth ar y Corfflu Hyfforddi Swyddogion  ac yn gweithredu fel hyfforddwr Rygbi'r Ysgol.

Cyn dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, penodwyd Davies yn 2il Is gapten yn y Corfflu Hyfforddi Swyddogion. Ym 1917 gwirfoddolodd am wasanaeth gweithredol a chafodd ei bostio i 13eg Catrawd Llundain. Gwasanaethodd yn Ffrainc ac ym 1918 dyfarnwyd y Groes Filwrol iddo am ddewrder wedi iddo achub milwyr clwyfedig yn ystod patrôl nos chipio 27 o Almaenwyr a dau wn peiriant.

Ar ddiwedd y Rhyfel dychwelodd Davies i Merchant Taylors gan barhau i arwain y Corfflu Hyfforddi Swyddogion. Ym1926 cafodd ei ordeinio yn offeiriad Eglwys Loegr ond parhaodd yn ei swydd fel athro. Pan symudodd yr Ysgol Merchant Taylors o Lundain i Northwood ym 1933 penodwyd Davies yn feistri un o dai preswyl yr Ysgol. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n  rhedeg uned Gwarchodlu Cartref yr ysgol. Ym 1946 gadawodd Merchant Taylors a aeth yn Rheithor yn Sutton ac Eyeworth, Swydd Bedford, gan barhau yn y swydd hyd 1957. Roedd ei adloniant ar ôl ymddeol yn cynnwys golff a hyfforddi'r tîm rygbi lleol, gan weithredu fel dyfarnwr mewn sawl gêm.

Ymddeolodd i Seer Green yn Swydd Buckingham ac yn ddiweddarach i Hendon, 

## Gyrfa rygbi 
Brifysgol Rhydychen, gan ennill tri Chrys Glas chwaraeon ym 1905, 1906 a 1907 bu'n rhan o'r tîm rhyng golegol a gurodd Caergrawnt ym 1907.  Chwaraeodd yn erbyn y Crysau Duon yn ystod eu taith ym 1905 a chafodd ei gapio i Gymru fel cefnwr pan guron nhw Loegr ar 12 Ionawr, yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1907 . 

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

*  1907,

## Teulu 
Ym 1914 priododd Davies â Elsie Mary (née Pullinger)  merch William Henry Russell Pullinger YH , bu iddynt pedair merch

## Marwolaeth 
Bu farw yn Hendon yn 83 mlwydd oed amlosgwyd ei weddillion a gwasgarwyd ei ludw ym mynwent ei gyn eglwys yn Sutton. Gosodwyd llechen goffa yn yr eglwys ym 1978, er cof am Davies a’i wraig 

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Athrawon o Gymru