Pontyberem

Pentref diwydiannol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Pontyberem**. Fe'i lleolir yng Nghwm Gwendraeth Fawr. Mae ardal Cyngor Cymuned Pontyberem yn gartref i 2,800 o bobl ac yn cynnwys pentref Bancffosfelen, a leolir ar lethr dwyreiniol Mynydd Llangyndeyrn. Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd 81.28% (1961:91% :1991:80.5%) o'r boblogaeth yn meddu ar un neu fwy o sgiliau yn yr iaith Gymraeg, gyda 60.83% yn gallu siarad, darllen ac ysgrifennu yn Gymraeg.

Ffurfiwyd plwyf newydd o'r enw Pontyberem yn 1919 yn dilyn tyfiant y diwydiant glo. Y pwll glo hynaf  oedd Glynhebog a chafwyd  fod y glo o'r ansawdd gorau yn y byd.

Ganwyd y gantores boblogaidd, Dorothy Squires mewn gwersyll ar gyrion Pontyberem. Mae Gwenda Owen y gantores a enillodd yr Ŵyl Ban-Geltaidd i Gymru ym 1995 gyda *Chân yr Ynys Werdd* yn enedigol o'r pentref.

Ym Mhontyberem mae pencadlys Menter Cwm Gwendraeth, y fenter iaith gyntaf i'w sefydlu yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes 
Tyfodd y pentref ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif gyda thwf y diwydiant glo yn yr ardal. Roedd pedwar prif bwll glo yn Ardal Pontyberem; Pwll glo Pontyberem a agorwyd ym 1845, Pentremawr (1889–c.1974), Glynhebog (1892–1949) a glofa’r Gwendraeth (pwll Watt). 

Ym mhwll glo'r Gwendraeth yn 1852 y bu trychineb ofnadwy : bu farw 26 o ddynion a bechgyn pan orlifodd dŵr i'r pwll glo gan ladd yr holl lowyr ar y shifft nos.  Oherwydd tranc y diwydiant glo ym Maes Glo De Cymru, nid oes pyllau glo glo carreg o safon uchel yn gweithredu yng Nghwm Gwendraeth erbyn hyn.

Rhwng 1909 a 1953 roedd gorsaf Pontyberem ar yr hyn a oedd wedi bod yn Rheilffordd Porth Tywyn a Chwm Gwendraeth yn gwasanaethu glowyr a thrigolion y pentref a’r ardal leol.

Gwnaed y lampau diogelwch enwog Pontyberem gan John Jones (1879–1976) a oedd yn gweithio fel Prif Fecanydd Glofa yng Nglofa Pentremawr.

Mae'r enw Pontyberem yn tarddu o dri gair Cymraeg ar wahân, pont, aber yn golygu ceg afon (i'r môr), a Beran ar ôl Nant Beran yr afon sy'n llifo trwy Bontyberem.'Er nad oedd yn amlwg ar unwaith roedd yr elfen aber yn rhan o'r enw lle hwn ar un adeg a chyfeiriodd at leoliad y bont dros yr afon Gwendraeth Fawr ychydig o dan ei chydlifiad â Nant Beran.

Mae'n debyg iddo gael ei golli trwy gyfangiad aber a'r enw afon Beran. Dehonglwyd -a- aber wedyn fel yr erthygl bendant y ac mae'n debyg bod Beran wedi'i ddylanwadu gan berem, amrywiad ar burum.'Mae pobl leol yn deall bod yr enw Pontyberem yn tarddu o gyfuniad syml o eiriau. Mae'r 'Berem' yn cyfeirio at y croniad ewynnog (fel burum) ar wyneb dŵr Nant Beran, yn enwedig ger y bont (Pont) dros y Gwendraeth Fawr.

## Ysgolion 
* Ysgol Gynradd Pontyberem
* Ysgol Gynradd Bancffosfelen

## Chwaraeon 
* Rygbi'r Undeb - Clwb Rygbi Pontyberem : Parc Hamdden Pontyberem, Heol y Parc, Pontyberem
* Pêl-droed - Parc Hamdden Pontyberem, Heol y Parc, Pontyberem
* Criced - Clwb Criced Pontyberem

## Pobl Nodedig 
* Arthur Daniels (1922–2001) – Rygbi Rhyngwladol Cynghrair Cymru a Phrydain
* John Jones (Shoni Sguborfawr) (1811–1858) – Dymchwel y Tollbyrth ym Mhontyberem yn ystod Terfysgoedd Rebeca
* Nigel Owens (1971– ) – Dyfarnwr rygri'r Undeb Rhyngwladol
* Dorothy Squires (1915–1998) – Cantores
* Arthur "Waring" Bowen (1922–1980) – Sylfaenydd Gofal Arthritis (Arthritis Care)
* Rob Wainwright (civil servant) (1967– ) – Gwas Sifil
* Jonny Clayton (1974– ) – Chwaraewr Dartiau Proffesiynol
* Y Fonesig Amy Parry-Williams (1910-1988) - Cantores ag Ysgrifenyddes

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
* Pyllau Glo Cymru (Saesneg) -Yn cynnwys gwybodaeth fanwl am lofeydd Pontyberem, Glynhebog, Gwendraeth (Watney) a Phentremawr.
* Lamp Glowyr Pontyberem (Saesneg)
* Terfysgoedd Rebeca ym Mhontyberem (Saesneg)
* www.geograph.co.uk : (Saesneg) lluniau o Pontyberem a'r cyffiniau

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)