Gwaywffon

[bawd|Llun picellwyr allan o Peniarth 482D a wnaed yn niwedd y [15g. Cedwir y llawysgrif wreiddiol yn y Llyfrgell Genedlaethol.]]
[bawd|Adluniadau modern o waywffyn Ewropeaidd, gyda'r llafn o ddur a'r ffon hir o [onnen]]

Arf hirfain, blaenllym a ddefnyddir i drywanu person mewn brwydr yw **gwaywffon** (hefyd: **gwayw** neu **bicell**). Mae iddi ddwy ran: y llafn garreg neu fetal a'r ffon hir a luniwyd o bren yn gyntaf, ac yna o fetal. Gall y waywffon fod yn un i'w thaflu drwy'r awyr, neu'n fath trymach i'w chario yn y dwylo. Defnyddid fflint yn llaf i'r hen waywffyn, ac mae'r hynaf yn dyddio i o leiaf 400,000 cyn y presennol (CP). Ystyrir y bidog yn ddatblygiad naturiol i'r waywffon, ac sy'n parhau i gael ei ddefnyddio heddiw gan filwyr ar flaen gwn.

Caiff y gair "gwayw" ei ddefnyddio'n drosiadol ar adegau e.e. 'gwayw' am 'boen' neu 'ing' neu‘n ffigurol am arwr neu arweinydd; yr hen air am cricymalau oedd 'gwayw cymalau'.

Mae tystiolaeth archaeolegol diweddar yn awgrymu fod yr Homo heidelbergensis yn defnyddio gwaywffyn 500,000 CP. Roedd y Dyn Neanderthal yn creu llafnau gwywffyn 300,000 CP, ac erbyn 250,000 CP roedd yn caledu'r llafn drwy ddefnyddio gwres uchel.

## Tarddiad a chyfystyron
Cofnodwyd y gair "gwaywffon" am y tro cyntaf fel gair cyfansawdd 'gwayw' a 'ffon' yng ngeiriadur Salesbury yn 1547, ond mae'r gair 'gwayw' yn llawer hŷn; fe'i cofnodwyd yn Llyfr Du Caerfyrddin yn y 13g: *Seith guaew ny ochel in eu seithran*. Yr hen ynganiad oedd: **gwoew**.

Ymhlith yr hen enwau arni y mae: glaif, gwayw, mehyr/myhyr, ongyr, pâr, rhôn, saffwy ac ysbâr, ond "gwayw" yw‘r prif derm am waywffon yng ngherddi‘r Hengerdd a cherddi Beirdd y Tywysogion.

Gwelir fod tarddiad y gair yn gyffredin, rhwng yr ieithoedd Celtaidd: 
:Hen Gernyweg: **wuyu**
:Hen Lydaweg: **goiuou**
:Hen Wyddeleg: **gáe** 
:Hen Gymraeg: **guoïu** (gwoyw)
:Galeg ( iaith y Celtiaid tebyg i'r Frythoneg): **gaeso**

## Mathau gwahanol
### Gwaywffon dafl
Awgrymodd Ifor Williams wrth drafod llinell o Ganu Llywarch Hen, fod "pâr" yn waywffon dafl, sef gwaywffon ysgafn i'w thaflu; mae'n cyfeirio at y disgrifiad o Gulhwch *yn cludo deu par aryanhyeit lliueit yn y law*, ac at yr arfau mae Lleu a Gronwy yn eu taflu at ei gilydd ym Mhedair Cainc y Mabinogi.

### 'Glaif' y marchog
Yn ôl Historia Gruffud vab Kenan, gelwid gwaywffon lonydd, a gludwyd gan farchog yn "glaif", sonir yno mai'r 'glaif' oedd arf y marchogfilwr o Fôn a ymosododd ar Ruffudd ap Cynan ym mrwydr Bron yr Erw.
Ceir dwy linell mewn englyn strae o Lyfr Coch Hergest:
:''I'm naf a garaf, a fedr gwyriaw—glaif*
::*Ac a saif heb syrthiaw.''
Yma, mae'r gair 'gwyro' yn disgrifio'r glaif (*lance* yn Saesneg) yn plygu neu'n gostwng ei waywffon ar y funud olaf wrth ruthro ar ei farch tuag at ei elyn.

Ac yn 'Rhamant Otuel' dywedir: ''gostwg y waew a'i ossot yghyueir yr iarll a chymell y uarch*.

Mew cerdd fawl i Rodri ab Owain Gwynedd (Prydydd y Moch) dywedir: 
:*Deucan wayw terrwyn torres—bâr dygrwn*
:*Pan ysgwn esgores''
sy'n cyfeirio at yr arwr yn torri gwyawffyn ei elynion. Yn amlach na pheidio gwawffon glaif y marchog fyddai'n torri (*torres*), gan fod y grym yn y trawiad gryn dipyn mwy na thrawiad gwŷr traed.

## Gweler hefyd
*Tryfer: gwaywffon arbennig i ddal pysgod

## Cyfeiriadau
**Arfau yn yr Hengerdd a Cherddi Beirdd y Tywysogion*; papur gan Jennifer Penelope Day

Categori:Arfau