Gwyfyn lwna

Gwyfyn yn y teulu *Saturniidae* yw'r '*gwyfyn Lwna  *(Actias luna).''''' Mae'n aelod o'r isdeulu Saturniinae, ac mae'r grŵp a elwir yn gyffredin fel gwyfynod sidan anferth. Mae ganddo adenydd lliw gwyrdd a chorff gwyn. Mae'r lindys (*larfâu*) hefyd yn wyrdd. Yn nodweddiadol, mae ganddo hyd adenydd o oddeutu     , ond gall fod yn fwy na     , gan ei wneud yn un o'r gwyfynod mwyaf yng Ngogledd America.

Ar draws Canada, mae ganddo un genhedlaeth y flwyddyn. Mae'r oedolion  yn dod allan  ddiwedd mis Mai neu ddechrau mis Mehefin. Ymhellach i'r de bydd ganddo ddwy neu hyd yn oed dair cenhedlaeth y flwyddyn. Mae'r ymddangosiad cyntaf mor gynnar â mis Mawrth yn rhannau deheuol yr Unol Daleithiau. . Credir bod cynffonau hirgul yn drysu'r canfyddiad adleoli a ddefnyddir gan ystlumod rheibus. Mae'n ymddangos bod pryf parasitig a gyflwynwyd yn fwriadol i Ogledd America i fod yn reolaeth fiolegol ar gyfer y gwyfyn sipsiwn  wedi cael effaith negyddol ar wyfynod Luna a gwyfynod brodorol eraill.

Mae'r wyau, sydd wedi'u cysylltu mewn grwpiau bach ag ochr isaf dail, yn fân wyn a brown, ychydig yn hirgrwn, ac oddeutu 1.5 milimetr mewn diamedr. Disodlwyd yr enw Lladin cychwynnol, sy'n cyfieithu'n fras i "gynffon bluen wych", pan ddisgrifiodd Carl Linnaeus y rhywogaeth ym 1758 yn y degfed rhifyn o Systema Naturae, a'i ailenwi'n *Phalaena luna*, *Actias luna yn* ddiweddarach, gyda *luna yn* deillio o Luna, duwies y lleuad Rufeinig. Daeth yr enw cyffredin yn  Saisneg" Luna moth".  Cafodd sawl gwyfyn sidan anferth arall o Ogledd America enwau rhywogaethau ar ôl mytholeg Rufeinig neu Roegaidd.

Mae'r gwyfyn Lwna i'w gael yng Ngogledd America, o'r dwyrain o'r Gwastadeddau Mawr yn yr Unol Daleithiau &ndash; Florida i Maine, ac o Saskatchewan i'r dwyrain trwy ganol Quebec i Nova Scotia yng Nghanada . Anaml y gwelir gwyfynod Luna yng Ngorllewin Ewrop fel crwydriaid . 
alt=Drawing of lifecycle|chwith|bawd|184x184px| Darlun gan Edna Libby Beutenmuller o *Field Book of Insects* (1918)
Mae gwyfynod Lwna yn cynhyrchu gwahanol niferoedd o genedlaethau'r flwyddyn. Mae'n dibynnu ar yr hinsawdd y maent yn byw ynddi. Yn Canada a rhanbarthau gogleddol yr Unol Daleithiau maent yn cal  un genhedlaeth y flwyddyn. Mae cyfnodau bywyd oddeutu pythefnos fel wyau, 6–7 wythnos fel larf*â*u, naw mis fel chwiler, gan orffen gydag wythnos fel oedolion  sy'n yn ymddangos ddiwedd mis Mai neu ddechrau mis Mehefin. Yn nhaleithiau canol yr Iwerydd mae'r rhywogaeth yn bivoltine, ac ymhellach i'r de trivoltine, sy'n golygu yn y drefn honno ddwy a thair cenhedlaeth y flwyddyn. Yn y taleithiau canolog mae'r genhedlaeth gyntaf yn ymddangos ym mis Ebrill, yr ail ym mis Gorffennaf. Ymhellach i'r de, mae'r genhedlaeth gyntaf yn ymddangos mor gynnar â mis Mawrth, gyda'r ail a'r drydedd ofod rhwng wyth a deg wythnos yn ddiweddarach.

### Oriel cylch bywyd 

Delwedd:Actias luna eggs sjh.JPG|Wyau o fenyw wedi'u magu mewn caethiwed, wedi'u gosod ar bapur bras 
Delwedd:Actias luna 1st instar hatching sjh.jpg|Larfa dal 
Delwedd:Actias luna 4th instar sjh.JPG|Larfa 4ydd-instar. Gall smotiau hefyd fod yn felyn neu'n magenta. 
Delwedd:Actias luna spinning sjh.JPG|Larfa 5ed-instar yn dechrau creu cocŵn (nodwch linynnau sidan i'r dail) 
Delwedd:Actias luna male pupa sjh.JPG|Pupa, wedi'i dynnu o'r cocŵn. Llygaid i'w gweld yn y pen pen (chwith) 
Delwedd:Actias luna emergence male 7 sjh.JPG|Adenydd yn sychu ac yn ehangu ar ôl dod allan o'r chwiler 
Delwedd:Actias luna mating sjh.JPG|Dychmygion paru (oedolion asgellog). Gwryw, gydag antenau mwy, ar y chwith 

### Delweddau agos 

Delwedd:Luna Moth, closeup of antennae.jpg|Antennae (gwryw) 
Delwedd:Actias luna eyespot sjh.JPG|Man llygad ar hindwing 
Delwedd:Luna moth eye spot.jpg|Man llygad ar forewing 
Delwedd:Luna moth scales.jpg|Graddfeydd agos iawn yn y fan a'r lle 

## Ysglyfaethwyr a pharasitiaid 
Gwyddys bod rhai rhywogaethau o larfa gwyfynod sidan anferth yn gwneud synau clicio pan ymosodir arnynt trwy rwbio eu mandiblau danheddog gyda'i gilydd. Mae'r cliciau hyn yn glywadwy i fodau dynol ac yn ymestyn i amleddau uwchsain y gellir eu clywed gan ysglyfaethwyr. Credir bod cliciau'n fath o signalau rhybuddio aposematig, a wneir cyn i ysglyfaethwr atal atal cynnwys coluddol. Mae larfa gwyfynod Lwna yn clicio ac yn aildyfu, gyda'r deunydd aildyfwyd yn cael ei gadarnhau fel ataliwr ysglyfaethwr yn erbyn sawl rhywogaeth. Adroddodd ymchwilwyr pan ddaeth larfa gwyfynod Lwna y tu allan am oddeutu wythnos ac yna eu casglu a'u dychwelyd i'r labordy, daeth pedair rhywogaeth parasitoid i'r amlwg, a'r mwyaf cyffredin oedd *C. concinnata.* Daeth yr ymchwilwyr i'r casgliad bod y pryf parasitig hwn yn achosi difrod cyfochrog i boblogaethau gwyfynod Lwna.

## Mewn diwylliant poblogaidd 
Ymddangosodd gwyfyn y Lwna ar stamp postio dosbarth cyntaf yr Unol Daleithiau a gyhoeddwyd ym mis Mehefin 1987. Er bod mwy na dau ddwsin o löynnod byw wedi cael eu hanrhydeddu gymaint, fel 2019 dyma'r unig wyfyn.

Mae'r band roc Americanaidd REM yn cyfeirio at wyfynod Lwna yn eu cân "You" oddi ar eu halbwm *Monster ym* 1994.

Mae'r band Big Thief yn cyfeirio at y gwyfyn Lwna ar eu cân "Strange" o albwm 2019 *U.F.O.F* 

Ymddangosodd gwyfyn y Lwna yn *Livingstone Mouse* gan Pamela Duncan Edwards . (     )

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Dolenni i gyd yn Saesneg

* Gwybodaeth gwyfyn Luna 
* Magu *Actias luna* 
* *Actias luna* yn www.butterfliesandmoths.org

Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Saturniidae