Upanishadau

Mae'r **Upanishadau** (/ʊpənɪˌʃədz/;) yn destunau mewn Sansgrit o'r cyfnod Vedig hwyr o athroniaeth Hindŵaidd a oedd yn sylfaen i athroniaeth Hindŵaeth ddiweddarach. Dyma ran ddiweddaraf y Veda, ysgrythurau hynaf Hindŵaeth, ac maen nhw'n delio â myfyrdod, athroniaeth, ymwybyddiaeth a gwybodaeth ontolegol; mae rhannau cynharach o'r Veda yn delio â mantras, athroniaeth, defodau, seremonïau ac aberthu  Yn fydeang, maent ymhlith y llenyddiaeth bwysicaf yn hanes crefyddau a diwylliant, gyda'r Upanishadau'n dogfennu amrywiaeth eang o "ddefodau, ymgnawdoliad, a gwybodaeth esoterig"  ac yn gwyro o ddefodaeth Vedic. O'r holl lenyddiaeth Vedic, mae'r Upanishadau yn hysbys iawn, ac roedd eu syniadau amrywiol, craidd, yn llywio traddodiadau diweddarach Hindŵaeth. 

Cyfeirir at yr Upanishadau yn gyffredin fel *Vedānta.* Dehonglir y Vedanta fel y "penodau olaf, a rhannau o'r Veda" ac weithiau fel "gwrthrych, prif bwrpas y Veda". Nod pob Upanishad yw ymchwilio i natur Ātman (yr hunan), a "chyfeirio yr ymholwr tuag ato." Gellir dod o hyd i syniadau amrywiol am y berthynas rhwng Atman a Brahman, a cheisiodd sylwebyddion diweddarach gysoni'r amrywiaeth hon. Mae'r *Upanishadau mukhya* i'w cael yn bennaf yn rhan olaf y *Brahmanas* ac *Aranyakas* ac, am ganrifoedd, cawsant eu cofio gan bob cenhedlaeth a'u pasio i lawr ar lafar o genhedlaeth i genhedlaeth. Mae'r ''Ukhishadau mukhya yn rhagddyddio'r'' Cyfnod Cyffredin, ond nid oes consensws ysgolheigaidd ar ddyddiad, na hyd yn oed pa rai sy'n gyn-neu ôl-Fwdhaidd eu creu. Mae'r ysgolheigion modern yn ystyried bod y *Brhadaranyaka* yn arbennig o hynafol.

O'r gweddill, mae 95 Upanishads yn rhan o ganon Muktika, a gyfansoddwyd o tua chanrifoedd olaf Cyn Crist i tua'r 15g Oed Crist. Parhaodd Upanishadau newydd, y tu hwnt i'r 108 yng nghanon Muktika, i gael eu cyfansoddi trwy'r oes fodern a modern gynnar, er eu bod yn aml yn delio â phynciau nad ydynt yn gysylltiedig â'r Vedas.

Gyda chyfieithiad yr Upanishadau ar ddechrau'r 19g dechreuon nhw ddenu sylw cynulleidfa y Gorllewin. Gwnaeth yr Upanishadau argraff fawr ar yr athronydd Almaenig Arthur Schopenhauer gan alw'r corff hwn o destun "y darlleniad mwyaf proffidiol a dyrchafol sydd ... o bosibl yn y byd". Mae Indolegwyr yr oes fodern wedi trafod y tebygrwydd rhwng y cysyniadau sylfaenol yn yr Upanishadau ac athronwyr mawr y Gorllewin.

## Geirdarddiad 
Mae'r term Sansgrit *Upaniṣad* (o *upa* "gan" a *ni-ṣad* "eistedd i lawr") yn cyfieithu i "eistedd i lawr yn agos", gan gyfeirio at y myfyriwr yn eistedd i lawr ger yr athro wrth dderbyn gwybodaeth ysbrydol. (Gurumukh) Mae ystyron eraill yn cynnwys "athrawiaeth esoterig" ac "athrawiaeth gyfrinachol". *Mae Geiriadur Sansgrit* Monier-Williams yn nodi - "Yn ôl awdurdodau brodorol, mae Upanishad yn golygu gosod i orffwys anwybodaeth trwy ddatgelu gwybodaeth am yr ysbryd goruchaf."

Esbonia Adi Shankaracharya yn ei sylwebaeth ar Upanishad Kaṭha a Brihadaranyaka fod y gair yn golygu *Ātmavidyā*, hynny yw, "gwybodaeth am yr hunan", neu *Brahmavidyā* "gwybodaeth am Brahma". Mae'r gair yn ymddangos mewn sawl adnod o fewn yr Upanishadau, fel pedwerydd pennill y 13eg gyfrol ym mhennod gyntaf y Chandogya Upanishad. Mae Max Müller yn ogystal â Paul Deussen yn cyfieithu’r gair *Upanishad* yn yr adnodau hyn fel "athrawiaeth gyfrinachol", a Robert Hume yn ei gyfieithu fel "ystyr gyfriniol", tra bod Patrick Olivelle yn ei gyfieithu fel "cysylltiadau cudd".
bawd| Tudalen o lawysgrif *Isha Upanishad*

## Gweler hefyd
* Tantra

## Darllen pellach 
* 
* 0-394-71702-3 
* 
* 9781495946530 
* Müller, Max, cyfieithydd, *The Upaniṣads*, Rhan I, Efrog Newydd: Cyhoeddiadau Dover (Ailargraffwyd ym 1962),
* Müller, Max, cyfieithydd, *The Upaniṣads*, Rhan II, Efrog Newydd: Cyhoeddiadau Dover (Ailargraffwyd ym 1962),
* 81-7223-124-5 

## Gweler hefyd
* Jainiaeth
* Ioga

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Set gyflawn o 108 Upanishads, Llawysgrifau gyda sylwebaeth Brahma-Yogin, Llyfrgell Adyar
* Mae Upanishads, Sansgrit yn dogfennu mewn sawl fformat
* Erthygl Upaniṣads yn y *Gwyddoniadur Rhyngrwyd o Athroniaeth*
* Theori 'Enaid' yn yr Upanishads, TW Rhys Davids (1899)
* Sylwedd Spinozistaidd a Hunan Upanishadig: Astudiaeth Gymharol, MS Modak (1931)
* WB Yeats a'r Upanishads, A. Davenport (1952)
* Cysyniad Hunan yn yr Upanishads: Dehongliad Amgen, DC Mathur (1972)

Categori:Ioga
Categori:Llenyddiaeth India
Categori:Llenyddiaeth grefyddol
Categori:Testun Hindŵaidd