open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pêl Goch

Drama lwyfan Gymraeg yw ***Pêl Goch*** gan Aled Jones Williams.
Perfformiwyd y ddrama am y tro cyntaf ym 1998 gan Cwmni Theatr Gwynedd. "Byd alcoholig" sydd yma, yn ôl y dramodydd, "Beth sy'n bwysig am *Pêl Goch* ydy ei delweddaeth hi, nid yr ysgrifennu fel y cyfryw", ychwanegodd.

## Disgrifiad byr 
Mae'r ddrama wedi'i gosod tua diwedd yr 20fed ganrif. Rhenir y ddrama yn dair rhan; "Dwrnod Cynta", "'Rail Ddwrnod" ac "Y Trydydd Dydd".

Mae'r gŵr a'r wraig, prif gymeriadau'r ddrama, yn cael eu hebrwng gan Y Dyn i'r "lle" ac am "dridiau". Mae'r lleoliad yn lanast o offer swyddfa, offer cegin a thrybeini eraill. Mae dau "rewgell" mawr yma a "ffacs" a "sgriniau teledu". Ceir awgrym posib mai ymgymerwr angladdau ydi'r Dyn, ac mai dyma gychwyn diwedd y daith i'r cymeriadau. 

Wrth i'r ddau ddechrau archwilio'r llanast, disgynna nifer o bethau "ar weiren" o'r gofod uwchben, sy'n codi trafodaeth ac atgofion rhwng y ddau gymeriad. Yn eu mysg, mae'r "pêl goch" sy'n rhoi inni deitl y ddrama. Mae lleferydd a mynegiant y Gŵr yn dechrau methu, gyda dim ond rhegfeydd yn rhaffu o'i geg. 

Erbyn yr "Ail-Ddwrnod", datgelir bod merch ifanc [Nest] wedi'i lladd mewn damwain car, "hit an' ryn" a'r cwbl a erys o'r drasiedi oedd ei phêl goch hi. Awgrymir mai'r Gŵr oedd yn gyfrifol am ei lladd hi, ac mai merch ei Wraig oedd hi.

Yn y "Trydydd Dydd", mae'r Gŵr yn mynd i'w angau, ynghanol dryswch o ddelweddau a seiniau a ffilmiau amrywiol.

## Cefndir 
Yn ei gyfweliad ar gychwyn y gyfrol ''Disgw'l Býs yn Stafell Mam,* mae Nic Ros yn gofyn i Aled Jones Williams os mai "gweledigaeth o dy uffern personol di ydy *Pêl Goch''?". Mae Aled yn ateb fel a ganlyn : "Beth sy'n bwysig am *Pêl Goch* i mi oedd nid beth ysgrifennais i ond ei byd hi. Dwi ddim yn or-hoff o'r hyn dwi wedi'i ysgrifennu efallai, ond ei byd hi - ia. Ydy o'n disgrifio uffern personol? Ar ryw wedd mae o. Rwyt ti wedi croesi rhyw drothwy a rwyt ti'n meddwl dy fod ti yn rhywle, ond dwyt ti ddim, rwyt ti mewn rhywle hollol wahanol.""Byd alcoholig ydy o er nad oes yna ddim alcohol yn *Pêl Goch*. Rwyt ti yn y byd yma, ag eto dwyt ti ddim. Mae pethau cyfarwydd y byd yma o dy gwmpas di ond dwyt ti ddim yna. Beth sy'n bwysig am *Pêl Goch* ydy ei delweddaeth hi, nid yr ysgrifennu fel y cyfryw."

## Cymeriadau 
* Gŵr - 40 oed
* Gwraig - 40 oed
* Y Dyn - tua 30 oed
* dyn arall
* dyn meddw
* lleisiau plant
* cyhoeddwr
* merched dawnsio

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd ar yr 20 Ionawr 1998 yn Theatr Gwynedd Bangor. Cyfarwyddwyd gan Valmai Jones a’r actorion oedd Gwenno Elis Hodgkins a Dewi Rhys.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1998
Categori:Dramâu Aled Jones Williams
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Sundance (drama)

Drama Gymraeg yw ***Sundance *** gan Aled Jones Williams.

## Crynodeb o'r ddrama
Mae'r ddrama'n ymwneud ag ymgais llanc ifanc i anghofio magwraeth boenus a dryslyd trwy ymgolli mewn ffilmiau cowboi.

## Perfformiadau
Perfformiwyd y ddrama am y tro cyntaf yn 1999 gan Cwmni Theatr Bara Caws. Cyfarwyddwyd gan Ian Rowlands a’r actor oedd Jonathan Nefydd.
Llwyfannwyd y ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005, ac aeth cynhyrchiad o'r ddrama gan Theatr Genedlaethol Cymru ar daith yn 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1999
Categori:Dramâu Aled Jones Williams
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Wal (drama)

Drama Gymraeg yw ***Wal*** gan Aled Jones Williams. Perfformiwyd y ddrama am y tro cyntaf ym 1999 gan Cwmni Theatr Gwynedd. Fe'i comisiynwyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn ym 1999 gan ddramodydd oedd yn nodedig am ddramâu cignoeth a dadleuol. Cyhoeddwyd y ddrama yn 2001 gan Gymdeithas Ddrama Cymru.

## Disgrifiad byr 
"Dau gymeriad, un wal a sgwrs yn nhull Beckett a Pinter fydd yn ein tywys ar hyd Ilwybrau tywyll yr is-ymwybod yr unigolion hynod hyn". Dyna sut y disgrifiodd Cwmni Theatr Gwynedd y ddrama ar eu posteri ym 1999. Mae'r ddrama yn gignoeth iawn, drwy regi a delweddau sensitif hyd at gyfeiriadau Beiblaidd a dylanwadau Ewropeaidd fel y ffilm *Un Chant D’Amour* gan Jean Ganet or 1950au.

Dau drempyn wedi cyrraedd diwedd y daith yw'r plot.  Wedi hitio’r ‘wal’ honno sydd ymhob un ohonom, pan fo pethau’n mynd yn drech na ni.  Y ‘wal’ honno mae athletwyr yn ei tharo pan mewn marathon, pan fydd eu hegni yn pallu dal ymlaen.  Y boen cyn gorfod ildio.  Mae’r ddau yn cael eu gorfodi i wynebu’r ‘wal’ – eu gorffennol, a cheisio gwneud synnwyr ohono.  Drwy dynnu pethau allan o’r wal, maent yn cael eu hatgoffa o’u gorffennol.  Drwy hynny, y dônt i adnabod eu hunain (presennol) a’r dyfodol.  

Mae perthynas y ddau yn holl bwysig i’r ddrama.  Mae yma ‘gariad’ - cariad brawdol ac o bosib yr ysfa am gariad cnawdol gan Alji at Eddy.  

## Cefndir 
Erbyn i Aled Jones Williams gyfansoddi'r ddrama hon, roedd o eisoes wedi ennill Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994 gyda'r ddrama ''Y Dyn Ll'nau Bogs*, ac enillodd *Cnawd* gystadleuaeth y ddrama fer yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995, a cafodd ei llwyfannu gan Dalier Sylw ym 1996. Llwyfannwyd ei ddrama fer *Pel Goch'' gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1998.

## Cymeriadau 
* Corporal Alji
* Eddy

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Gwynedd ym 1999 o dan gyfarwyddyd Valmai Jones gyda Merfyn Pierce Jones a Maldwyn John yn portreadu'r ddau gymeriad. 

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1999
Categori:Dramâu Aled Jones Williams
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Frie Leysen

Cyfarwyddwraig gwyliau o Wlad Belg oedd **Frie Leysen** (19 Chwefror 1950 – 22 Medi 2020). Fe'i ganwyd yn ninas Hasselt, Fflandrys. Astudiodd hanes celf ym Mhrifysgol Gatholig Louvain.

Roedd hi'n gyfarwyddwraig canolfan gelf deSingel yn Antwerp o 1980 i 1991. Ym 1994, cyd-sefydlodd y Kunstenfestivaldesarts ym Mrwsel. Roedd yn gyfarwyddwraig artistig amryw wyliau rhyngwladol o fri, gan gynnwys Berliner Festspiele (2012) a Wiener Festwochen (2013, 2014).

Enillodd Wobr Erasmus yn 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wlad Belg
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2020
Llys Sirol Llangefni

Mae **Llys Sirol Llangefni** wedi ei lleoli yn nhref Llangefni yn Ynys Môn

Categori:Llysoedd
Categori:Llangefni
Claughton, Caerhirfryn

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Claughton, Wyre yn yr un sir.*

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Claughton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dinas Caerhirfryn.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 209.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Caerhirfryn
Categori:Pentrefi Swydd Gaerhirfryn
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerhirfryn
Looking Back on Eighty Years

Casgliad o frasluniau hunangofiannol gan y llenor Seisnig W. Somerset Maugham yw ***Looking Back on Eighty Years*** a gyhoeddwyd mewn rhannau ym mhapur newydd y *Sunday Express* ym 1962.

Cychwynnodd Maugham ar y llyfr hwn yn Nhachwedd 1960, a wedi iddo ei orffen cafodd y llawysgrif ei chloi mewn cell banc. Addawodd Alan Searle, ysgrifennydd a chariad  Maugham, na fyddai'r gwaith yn cael ei gyhoeddi. Pa beth bynnag ei ewyllys, nid oedd diddordeb yn y gwaith gan gyhoeddwyr Maugham, William Heinemann a Doubleday. Er gwaethaf, llwyddodd Searle i ddwyn perswâd ar Maugham i werthu'r gwaith i'r *Sunday Express* am £3500. Cyhoeddwyd *Looking Back* mewn wyth rhan yn y *Sunday Express* o 9 Medi i 28 Hydref 1962, a chyfrannodd Searle ffotograffau ac anecdotau'i hun i liwio'r penodau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hunangofiannau Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau 1962
Categori:Llyfrau gan W. Somerset Maugham
Barcut (geometreg)

[bawd|Barcut, yn dangos ei ddau bâr o ochrau cyfagos o'r un hyd, ei ddau [croeslin|groeslin sy'n cwrdd ar ongl sgwâr, ac ei fewngylch]]

O fewn system geometreg Ewclidaidd, pedrochr amgrwm, gyda dau bâr o ochrau cyfagos o'r un hyd yw **barcut**. Mewn cyferbyniad, mae gan baralelogram ddau bâr o ochrau o'r un hyd, ond maen nhw'n sefyll gyferbyn â'i gilydd yn lle bod yn gyfagos.

Mae rhombws yn fath arbennig o farcut, lle mae'r pedair ochr o'r un hyd.

## Arwynebedd
Rhoddir arwynebedd *A* y barcut gan haneru lluoswm y ddau groeslin *p* a *q*:
:A =\frac{p \cdot q}{2}

## Cyfeiriadau
Categori:Pedrochrau
Categori:Siapau elfennol
Gorsaf reilffordd Ladybank

Mae **Gorsaf reilffordd Ladybank** yn gwasanaethu pentref Ladybank yn Fife, Yr Alban.

## Hanes 
Agorwyd yr orsaf ym 1847 gan Reilffordd Caeredin a’r Gogledd ar eu llinell i’r gogledd o Burntisland. Daeth Ladybank yn gyffordd, gyda llinellau i Kinross, Perth a Dundee.. Caewyd y llinell i Kinross ar 6 Mehefin 1950. Caewyd y llinell rhwng Ladybank a Bridge of Earn i deithwyr ar 19 Medi 1955. Defnyddiwyd y llinell gan drenau nwyddau, ac ailagorwyd y llinell i deithwyr ym 1975.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* https://www.scotrail.co.uk/plan-your-journey/stations-and-facilities/ldy

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fife
Ladybank
John Oxenbridge

Difinydd a phregethwr anghydffurfiol o Sais a ymfudodd i Loegr Newydd yn ystod y cyfnod trefedigaethol oedd **John Oxenbridge** (30 Ionawr 1608 – 28 Rhagfyr 1674).

Ganed yn Daventry, Swydd Northampton, Teyrnas Lloegr. Derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau o Goleg Emmanuel, Caergrawnt, ym 1628, a'i radd meistr yn y celfyddydau o Neuadd Magdalen, Rhydychen (bellach yn rhan o Goleg Hertford), ym 1631. Fel tiwtor yn Neuadd Magdalen, lluniodd gorff o reolau ar gyfer gweinyddiaeth y coleg. Cafodd ei ddiswyddo ym Mai 1634, oherwydd ei ddiffyg parch tuag at awdurdodau'r brifysgol.

Dechreuodd Oxenbridge bregethu, ac aeth ar fordaith i Ynysoedd Bermwda. Dychwelodd i Loegr ym 1641 a bu'n gweinidogaethu ar grwydr a heb gysylltiad â'r un eglwys na chapel. Trigodd am rai misoedd yn Great Yarmouth, Norfolk, ac yna yn Beverley, Swydd Efrog. Gweithiodd yn weinidog yng Nghaerferwig, ar y ffin â Theyrnas yr Alban, pan gafodd ei benodi'n gymrawd gan Goleg Eton yn Hydref 1652. Fe'i diswyddwyd ym 1660, a dychwelodd i bregethu yng Nghaerferwig. Wedi iddo gael ei fwrw allan gan y Ddeddf Unffurfiaeth ym 1662, treuliodd rywfaint o amser yn India'r Gorllewin cyn ymsefydlu yn Boston, Massachusetts. Yno cafodd ei ordeinio'n weinidog yn yr Eglwys Gyntaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1608
Categori:Marwolaethau 1674
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Clerigwyr Cristnogol o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Emmanuel, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Hertford, Rhydychen
Categori:Diwinyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Northampton
Categori:Pobl o Boston
Categori:Pobl fu farw yn Boston
Categori:Pregethwyr o Loegr
Gorsaf reilffordd Kirkcaldy

Mae **Gorsaf reilffordd Kirkcaldy** yn orsaf yn Kirkcaldy, Fife, yr Alban.

## Hanes 
Agorwyd yr orsaf ar 20 Mehefin 1847 gan Reilffordd Caeredin a’r Gogledd.. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd Gogledd Brydain, wedyn yn rhan o Reilffordd Llundain a’r Gogledd Ddwyrain ym 1923, ac yn rhan o Reilffordd Brydeinig ym 1948.

Ail-adeiladwyd yr orsaf ym 1964. Dinistriwyd y platfform deheuol gan dân yn y 1980au. Ail-agorwyd y platfform ym 1991.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Scotrail

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fife
Kirkcaldy
Charley Pride

Roedd **Charley Frank Pride** (18 Mawrth 1934 – 12 Rhagfyr 2020) yn ganwr, cerddor a chwaraewr pêl-fas Americanaidd.

Cafodd ei eni yn Sledge, Mississippi, yn fab i ffermwr tlawd. Roedd ei frawd, Mack Pride, yn chwaraewr pêl-fas hefyd.

Bu'n aelod o dîmau y Memphis Red Sox, Boise Yankees, Louisville Clippers a Birmingham Black Barons yn y pumdegau. Ar ôl gwasanaethu yn y fyddin, aeth yn ôl i chwarae pêl-fas yn broffesiynol unwaith eto. Yn ddiweddarach cafodd swydd yn Helena, Montana, a chwaraeodd i dîm lleol. Talwyd ef i ganu cyn pob gêm, gan y rheolwr.

## Albymau
### 1960au
### 1970au
### 1980au
### 1990au–2010au
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Chwaraewyr Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Chwaraewyr pêl-fas o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Mississippi
Categori:Pobl fu farw yn Texas
Pont Life

Mae **Pont Life** (Gaeleg: *Droichead na Leathphingine*, neu *Droichead na Life*) yn bont ar gyfer cerddwyr ar draws Afon Life ynghanol Dulyn, Iwerddon, a adeiladwyd ym Mai 1816. Pont haearn bwrw yw hi ac fe'i gwnaethpwyd yn Swydd Amwythig.

Enw gwreiddiol y bont oedd Pont Wellington, ond newidiwyd ei henw i 'Bont Life'. Enw Saesneg  mwy gyffredin y bont yw *Ha’penny Bridge*.

## Hanes
Roedd gan William Walsh 7 fferi, i gyd mewn cyflwr gwael, dros yr afon cyn adeiladwyd y bont. Gorfodwyd Walsh trwsio’r fferiau neu adeiladu pont. Ei ddewis oedd adeiladu’r bont, a chafodd yr hawl i ofyn am doll o hanner geiniog, dros gyfnod o gant mlynedd. Codwyd y toll i geiniog a hanner hyd at 1919, pan ddiddymodd y toll.

Comisiynwyd y bont gan maer Dulyn, John Claudius Beresford gyda Chwmni Coalbrookdale o Loegr, yn defnyddio haearn o Sliabh an Iarainn, Leitrim Gwnaethpwyd y bont yn 18 darn ac anfonwyd i Ddulyn. Cynlluniwyd y bont a goruchwiliwyd y gwaith adeiladu gan John Windsor.

## Atgyweiriad
Atgyweiriwyd y bont yn 2001 gan gwmni Harland a Wolff, hyd at mis Rhagfyr.

## Cyfeiriadau

Dublin01LB.jpg
Dublin02LB.jpg

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Life
Daearyddiaeth gymdeithasol

Is-faes o ddaearyddiaeth ddynol yw **daearyddiaeth gymdeithasol** sydd yn astudio rhaniadau dosbarth, ethnig, crefyddol, rhyweddol, rhywiol, ac oed o fewn cymdeithas. Mae gwaith y daearyddwr cymdeithasol yn cynnwys llunio mapiau o ddemograffeg gwahanol grwpiau cymdeithasol, yn enwedig mewn ardaloedd trefol, ac ymchwilio i'r anghydraddoldebau o gymharu gwahanol grwpiau a'r gwrthdaro rhyngddynt. Ysgrifennir astudiaethau manwl yn mynd i'r afael â'r rhan sydd gan leoliad a gofod mewn ymddygiad cymdeithasol, er enghraifft wrth archwilio daearyddiaeth trosedd neu ddaearyddiaeth darpariaeth addysg. Mae daearyddiaeth gymdeithasol hefyd yn ymwneud â sut mae pobl yn creu cynrychioliadau meddyliol o'u daearyddiaeth ac yn eu trosglwyddo. Mae daearyddiaeth gymdeithasol yn aml yn gorgyffwrdd â daearyddiaeth economaidd, daearyddiaeth wleidyddol, a daearyddiaeth drefol.

## Hanes y ddisgyblaeth 
Datblygodd daearyddiaeth gymdeithasol fel is-faes arbennig o ddaearyddiaeth ddynol yn ystod ail hanner yr 20g, ar y cyd â mudiadau ac ysgolion meddwl a oedd yn canolbwyntio ar faterion newydd i'w trafod o ganlyniad i fodernedd, ac yn cymhwyso dulliau gwyddorau cymdeithas at ddatrys problemau cymdeithasol a gwleidyddol. Defnyddiwyd methodoleg y gwyddorau gofodol i gofnodi a modelu'r patrymau trigiannol sydd yn nodweddu gwahanol boblogaethau ac i ganfod eu hanghenion cymdeithasol.

## Cyfeiriadau 

Cymdeithasol
Categori:Is-feysydd cymdeithaseg
Emmelie de Forest

Cantores-gyfansoddwr o Ddenmarc yw **Emmelie Charlotte-Victoria de Forest** (ganwyd 28 Chwefror 1993). Enillodd y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2013 ym Malmö, Sweden, gyda'i chân "Only Teardrops", sy'n ennill gyda 281 o bwyntiau.

Cafodd De Forest ei geni yn Randers, Denmarc, yn ferch i Marianna Birgitte Gudnitz a'i gŵr, Ingvar de Forest; roedd Ingvar yn Swedaidd.

Cynrychiolodd Lucie Jones y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2017 gyda "Never Give Up on You", cân a ysgrifennwyd gan de Forest.

## Albymau
**Only Teardrops* (2013)
**History* (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Ddenmarc
Categori:Genedigaethau 1993
Barcud

Gall y gair **barcud** (hefyd **barcut**) gyfeirio at sawl peth. 

## Adar ysglyfaethus
Mae'n hen enw am amryw fathau o adar ysglyfaethus. Yng Nghymru fel arfer mae'n cyfeirio at:

* Barcud coch, y rhywogaeth sy'n hysbys yng Nghymru

Ond mae amryw o rywogaethau eraill i'w cael ledled y byd, gan gynnwys:

* Barcud brahmini
* Barcud bronddu
* Barcud brongoch
* Barcud Cabo Verde
* Barcud clungoch
* Barcud clustddu
* Barcud cynffonfforchog
* Barcud cynffonsgwar
* Barcud cynffonwennol
* Barcud cynffonwyn
* Barcud chwibanog
* Barcud du
* Barcud llwyd
* Barcud malwod
* Barcud Mississippi
* Barcud patrymog
* Barcud penllwyd
* Barcud pigfain
* Barcud pigfachog
* Barcud torchog
* Barcud wynepgoch
* Barcud yr Aifft
* Barcud ysgwydd-ddu
* Barcud ysgwydd-ddu Awstralia

## Tegannau
* Barcud (tegan), ffrâm ysgafn a ehedir yn y gwynt ar ben llinyn

## Mathemateg
* Barcut (geometreg), math o bedrochr

## Gweler hefyd
* *Y Barcud*, papur bro
* Barcud Derwen, cwmni teledu Cymreig
----
Rhaeadr Stirling

Mae **Rhaeadr Stirling** yn rhaeadr yn Swnt Milford, Fjordland, Ynys y De, Seland Newydd. Mae’n 155 medr o uchder. Enw Maori’r rhaeadr yw Waimanu.

## Cyfeiriadau
Stirling
Sian Williams (cyflwynydd teledu)

Mae **Sian Mary Williams** (ganwyd 28 Tachwedd 1964) yn newyddiadurwraig a chyflwynydd teledu sy'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar y BBC.

Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch i rhieni Cymreig. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Brookes Rhydychen. Mae hi'n astudio Seicoleg ers 2012.

## Teledu
**BBC Breakfast* (2001-2012)
**Watchdog* (2010)
**Sunday Morning Live* (2014–2015)
**5 News at 5* (2016-presennol).
**Secrets of Your Supermarket Food* (2018–presennol)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1964
Gwylfa Hiraethog

bawd|Adfail Gwylfa Hiraethog
Roedd **Gwylfa Hiraethog** yn borthdy saethu yn berchen i'r is-iarll Devonport cyntaf, Hudson Ewbanke Kearley. Saif y porthdy ar ucheldir anhysbell Mynydd Hiraethog, Sir Conwy, ar dir sydd yn 496m yn uwch nag lefel y môr. Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg honnwyd mai hwn oedd y tŷ uchaf yng Nghymru, gyda rhai o'r golygfeydd gorau yn Ynysoedd Prydain. 

## Hanes 
Mae hanes y porthdy yn mynd yn ôl i ddechrau'r 1890au. Cychwynnodd fel siale pren, wedi'i fewnforio mewn rhannau parod o Norwy. Adroddir fod tri o Norwyiaid wedi dod draw i'w godi, a dywedir i'r siale gael ei sgriwio i'r graig. Yn 1908, ar yr un adeg cafodd prif gartref is-iarll Devonport yn Swydd Buckingham ei ailfodelu a'i ehangu, cafodd y caban bren ei drawsnewid fewn i borthdy newydd a adeiladwyd o gerrig. Cafodd y porthdy ei ehangu'n bellach yn 1913 gan y pensaer Syr Edwin Cooper, a mae'r hen luniau yn dangos iddo edrych fel plasty mawreddog mewn arddull Jacobeaidd. Cafodd ei hadeiladu o garreg leol gyda gorchuddion carreg Gwespyr, gyda gwyneb sment arni.

Rhoddodd is-iarll Devonport ystâd Gwylfa Hiraethog ar y farchnad yn 1925. Mae'r catalog gwerthu yn disgrifio'r porthdy fel blwch saethu a phreswylfa oedd yn cynnwys 11 prif ystafell wely, dwy ystafell wely eilaidd ynghyd â chwarteri gwas. Ar ôl i'r ystâd gael ei werthu, daeth y porthdy yn gartref i gipeiriaid yr ystâd, ac fe'i gadawyd yn wag yn yr 1960au. Ers hynny mae ei gyflwr wedi dirywio'n gyflym. 

## Yn Bresennol 
bawd|Adfail Gwylfa Hiraethog o'r ffordd A543
Ar hyn o bryd mae'r adeilad mewn cyflwr adfeiliedig iawn, gyda blaen yr adeilad yn rhannol gyfan, a dogn mewnol y tŷ wedi'i guddio gan rwbel sylweddol. Mae'r arfbais Devonport arysgrifedig uwchlaw'r drws ffrynt wedi'i symud i'r fferm Cym-y-Rhinwedd gerllaw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Wild Wales (ffilm)

Roedd ***Wild Wales*** yn ffilm dawel a wnaed ym 1914. Cymerwyd y teitl o lyfr 1862 gan George Borrow.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1914
Coleg Prifysgol Dulyn

Prifysgol yn Nulyn, Iwerddon, yw **Coleg Prifysgol Dulyn** (Gwyddeleg: *Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath*; Saesneg: *University College Dublin*, UCD). Mae'n aelod-sefydliad ym Mhrifysgol Genedlaethol Iwerddon. Mae ganddi mwy na 33,000 o fyfyrwyr, a hi yw'r brifysgol fwyaf yn Iwerddon.

Mae'r goleg yn tarddu o gorff a sefydlwyd ym 1854, a agorodd fel Prifysgol Gatholig Iwerddon gyda John Henry Newman yn ei rheithor cyntaf; ail-ffurfiodd ym 1880 ac enillodd ei siartr ei hun ym 1908. Ym 1997 ailenwyd y brifysgol gyfansoddol yn "Brifysgol Genedlaethol Iwerddon, Dulyn", ac yn 1998 ailenwyd y sefydliad ei hun yn "Goleg Prifysgol Dulyn - Prifysgol Genedlaethol Iwerddon, Dulyn".

Yn wreiddiol safodd y brifysgol yn St Stephen's Green yng nghanol dinas Dulyn, ond bellach mae'r holl gyfadrannau wedi symud i gampws yn Belfield, 4&nbsp;km i'r de o ganol y ddinas.

## Cyn-fyfyrwyr
*Áine Ní Ghlinn (g. 1955), bardd

## Dolen allanol
* 

Categori:Prifysgolion Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1854
Ynys May

Mae **Ynys May** tua 5 milltir o arfordir dwyreiniol Yr Alban. Mae’r ynys tua milltir o hyd ac mae lled yr ynys llai na hanner milltir. It is about  long and  wide. Mae’r ynys yn warchodfa natur genedlaethol, yn eiddo i NatureScot, sy’n rheoli’r warchodfa. Mae adfeilion Priordy Sant Adrian ar yr ynys. "Adrian o May" (m. 975) oedd esgob St Andrews. Mae adeiladau eraill, megis goleudy, tai ac adeiladau eraill yn ymwneud â’r goleudy, i gyd o ddiddordeb bensaernïol neu hanesyddol.

Mae fferiau o Anstruther a Crail, Fife, a hefyd o Ogledd Berwick yn mynd â theithwyr i’r ynys, fel arfer am ddiwrnod yn unig. Mae'r siwrnai'n cymryd 45 munud. Gall hyd at 6 o bobl aros yno am wythnos. Caeir yr ynys i ymwelwyr rhwng dechrau mis Hydref a’r Pasg er mwyn osgoi aflodynnu’r morloi ifanc. Mae 2 gamera ar yr ynys, sy’n ddangos adar y clogwyni i’r ymwelwyr.

dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Fife
May
Gabriela Zapolska

Nofelydd a dramodydd Pwylaidd oedd **Gabriela Zapolska** (Maria Gabriela Korwin-Piotrowska; 30 Mawrth 1857 – 21 Rhagfyr 1921) sydd yn nodedig fel un o'r to naturiolaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Pobl o Ymerodraeth Awstria
John Henry Newman

Cardinal, diwinydd a bardd  o Loegr oedd **John Henry Newman** (21 Chwefror 1801 – 11 Awst 1890). Roedd yn ffigwr pwysig a dadleuol yn hanes crefyddol Lloegr yn y 19g.

Fe'i ganwyd yn Ninas Llundain, yn fab i fancer. Astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Rhydychen, a daeth yn gymrodor o Goleg Oriel ym 1823. Fe'i ordeiniwyd yn offeiriad yn Eglwys Loegr ym 1825.

Ym 1833 traddododd ei bregeth enwog "National Apostasy", yr oedd Newman yn ei hystyried yn ddechrau Mudiad Rhydychen, cylch o eglwyswyr a geisiodd adfer rhai traddodiadau Cristnogol hŷn i'r Eglwys Anglicanaidd. Ar ôl dadlau chwerw yn Rhydychen ym 1842 ciliodd Newman a chriw o'i ddilynwyr i bentref cyfagos Littlemore, lle dilynon nhw ffordd o fwy lled fynachaidd.

Ar 8 Hydref 1845 fe'i derbyniwyd i'r Eglwys Gatholig Rufeinig. Y flwyddyn ganlynol teithiodd i Rufain lle y'i ordeiniwyd yn offeiriad yn yr Eglwys Gatholig. Ar ôl iddo ddychwelyd i Loegr ymgartrefodd yn y pen draw yn Edgbaston, Birmingham, lle bu'n byw am bron i ddeugain mlynedd. Sefydlodd Oratori Birmingham yn y faestref honno.

Ym 1879 fe'i gwnaethpwyd yn gardinal gan Pab Leo XIII. Fe'i canoneiddiwyd gan yr Eglwys Gatholig yn 2019.

## Llenyddiaeth
* *Tracts for the Times* (1833–41)
* (gydag eraill) *Lyra Apostolica* (cerddi, 1836)
* *Loss and Gain* (nofel, 1848)
* *Lectures on the Present Position of Catholics in England* (1851)
* *The Idea of a University* (1852, 1858)
* *Callista* (nofel, 1855)
* *Apologia Pro Vita Sua* (hunangofiant crefyddol, 1864, 1865)
* *The Dream of Gerontius* (cerdd epig, 1865)
* *An Essay in Aid of a Grammar of Assent* (1870)

Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Cardinaliaid
Categori:Cyn-Anglicaniaid
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Offeiriaid Catholig o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Vera Veroft

Actores o o Wlad Belg oedd **Vera Veroft** (17 Awst 1936 – 16 Mehefin 2014). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl serennu yn y gyfres deledu i blant, *Kapitein Zeppos* (1964-1968).

## Teledu
**Kapitein Zeppos* (1964-1968)
**Axel Nort* (1966)
**Merijntje Gijzens jeugd* (1974)
**Zaterdag, zondag, maandag* (1977)
*''De collega's* (1980-81)
**Lili & Marleen'' (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Wlad Belg
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Caerlaverock

Gwarchodfa Natur yn Dumfries a Galloway, yr Alban yw **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Caerlaverock**. Un o warchodfeydd yr Ymddiriodolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion yw hi. Maint y warchodfa yw 1400 erw. Mae’r warchodfa’n nodedig am Gwyddau gwyrain ac Elyrch y Gogledd. Mae dros 40,000 o wyddau gwyrain yn ymweld yn flynyddol o Svalbard. Gwelir Hebog tramor, Boda tinwyn a Boda gwerni’n hela. Mae Alarch dof, Hwyaden wyllt, Chwiwell, Hwyaden gopog, Pibydd llydanbig, Corhwyaden, Gŵydd lwyd, Rhegen y dŵr, Gwyach gorniog, Rhostog Gynffonddu, Gylfinir, Cornchwiglen, Bras y Cyrs, Bras Melyn, Dryw Eurben, Dringwr Bach, Llinos,Coch y Berllan, Hwyaden benddu ac Alarch Bewick hefyd, a gwelir Gwennol y Bondo dros yr haf, Socan Eira ac Adain Coch dros yr hydref. Cedwir Defaid Shetland i bori'r glaswellt.

Agorwyd canolfan addysg ym mis Ionawr 2002 gan Frenin Harald V o Norwy.

Gweinyddir gan NatureScot.

### Oriel

File:Caerlaverock03LB.jpg|Elyrch y gogledd
File:Caerlaverock04LB.jpg|Chwiwellau
File:Caerlaverock05LB.jpg|Gwyddau troedbinc
File:Caerlaverock06LB.jpg|Llwybr trwy'r warchodfa
delwedd:Caerlaverock07LB.jpg|Hwyaden wyllt
delwedd:Caerlaverock08LB.jpg|Chwiwell
Delwedd:Caerlaverock09LB.jpg
Delwedd:Caerlaverock10LB.jpg
Delwedd:Caerlaverock11LB.jpg
Delwedd:Caerlaverock12LB.jpg|Defaid Shetland
Delwedd:Caerlaverock13LB.jpg|Llydanbig
Delwedd:Caerlaverock14LB.jpg
Delwedd:Caerlaverock15LB.jpg|Buwch hirgorn
Delwedd:Caerlaverock16LB.jpg
Delwedd:Caerlaverock17LB.jpg|Ji-binc
Delwedd:Caerlaverock18LB.jpg

## Gweler hefyd
* Rhestr o warchodfeydd natur genedlaethol yr Alban

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y warchodfa

Caerlaverock
Mudiad Rhydychen

Mudiad o fewn Eglwys Loegr yn y 19g oedd **Mudiad Rhydychen**. Fe'i enwir felly oherwydd bod y rhan fwyaf o'i gefnogwyr gwreiddiol yn gysylltiedig â Phrifysgol Rhydychen. Roeddent o blaid adfer rhai traddodiadau Cristnogol hŷn yn litwrgi a diwinyddiaeth Anglicanaidd. Chwaraeodd y mudiad ran bwysig wrth lunio egwyddorion Anglo-Gatholigiaeth.

Cafodd y mudiad yr enw **Tractariaeth** hefyd, ar ôl ei gyfres o 90 o draethodynnau gan awduron amrywiol, *Tracts for the Times*, a gyhoeddwyd rhwng 1833 a 1841. Galwyd cefnogwyr y mudiad hefyd yn "Newmanites" (cyn 1845) a "Puseyites" (ar ôl 1845), ar ôl John Henry Newman (1801–1890) ac Edward Bouverie Pusey, dau o'r Dractariaid mwyaf blaenllaw. Roedd John Keble (1792–1866), yn gyfrannwr pwysig arall i'r gyfres. Enwyd Coleg Keble, Rhydychen, a sefydlwyd ym 1870, ar ôl John Keble.

Erbyn y 1840au penderfynodd nifer o gefnogwyr y mudiad fod yr Eglwys Anglicanaidd y tu hwnt i'w hadfer, a throson nhw i'r Eglwys Gatholig Rufeinig. Y mwyaf nodedig o'r rhain oedd Newman ym 1845. Cafodd y mudiad ddylanwad mawr ar Anglicaniaeth.

## Cyfeiriadau
## Llenyddiaeth
* A. Tudno Williams, *Mudiad Rhydychen a Chymru* (Gwasg Gee, 1983)

Categori:Anglicaniaeth
Categori:Eglwys Loegr
Categori:Rhydychen
Baricêd

Mur byrfyfyr a godir i lesteirio'r gelyn rhag symud yn ei flaen yw **baricêd**, **brysglawdd**, **gwrthglawdd**, neu **atalglawdd**. Amddiffynfa dros dro ydyw a wneir o ddaear, boncyffion, cerrig palmant, cerbydau, dodrefn, neu ddefnyddiau eraill sydd wrth law, a phentyrrir ar draws stryd neu ffordd gan amlaf.

Yr achos mawr cyntaf o ddefnydd y baricêd oedd Diwrnod y Baricedau (Ffrangeg: *Journée des barricades*) ar 12 Mai 1588 yn ystod Rhyfeloedd Crefydd Ffrainc. Dan arweiniad Henri, Dug Guise, pennaeth y Cynghrair Sanctaidd, gwrthryfeloedd trigolion Paris yn erbyn bwriad y Brenin Henri III i fwrw lluoedd Catholig allan o'r ddinas. Cynllwyniodd y Dug Henri a chyngor y *quartiers* i ddosbarthu cadwyni ar draws y ddinas, ac i gyfarwyddo'r trigolion i bentyrru casgenni (*barriques*), wagenni, a choed yn y strydoedd a'u cadwyno i atal lluoedd y brenin rhag chwilio'u tai. Sefydlwyd baricedau ar sawl achlysur pwysig arall yn hanes Ffrainc, gan gynnwys y gwrthryfel yn erbyn Louis XIV ar 27 Awst 1648, cyfnod y Chwyldro Ffrengig ym Mai 1795, Comiwn Paris ym 1871, a therfysgoedd 1968. Codwyd baricedau ar draws Ewrop yn ystod chwyldroadau 1848.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amddiffynfeydd
Categori:Muriau
Proinsias Mac Cana

Ysgolhaig Celtaidd o Iwerddon oedd **Proinsias Mac Cana** (6 Gorffennaf 1926 – 21 Mai 2004).

Fe'i ganwyd ym Melffast. Roedd ei rieni Catholig yn gefnogwyr cenedlaetholdeb Gwyddelig. Mynychodd Brifysgol y Frenhines, Belffast, gan raddio gyda gradd mewn ieithoedd Celtaidd ym 1948. Ar ôl blwyddyn yn y Sorbonne, cwblhaodd radd meistr ym Mhrifysgol y Frenhines, lle daeth yn ddarlithydd cynorthwyol ym 1951. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, enillodd ei ddoethuriaeth. Ym 1955, symudodd i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, i ddod yn ddarlithydd cynorthwyol mewn Gwyddeleg Cynnar. Fe'i dyrchafwyd yn ddarlithydd yno ym 1957. Yn Aberystwyth dysgodd Hen Gymraeg a Chymraeg Canol. Ym 1961 fe'i penodwyd yn Athro Astudiaethau Celtaidd yn Sefydliad Astudiaethau Uwch Dulyn (Dublin Institute for Advanced Studies) a dwy flynedd yn ddiweddarach daeth yn Athro Cymraeg yng Ngholeg Prifysgol Dulyn, lle daeth yn Athro Gwyddeleg Gynnar ym 1971. Ym 1985, dychwelodd i Sefydliad Astudiaethau Uwch Dulyn, ac ymddeolodd ym 1996 wedi hynny cael ei benodi i athro emeritws. Roedd yn Llywydd Academi Frenhinol Iwerddon rhwng 1979 a 1982.

Ei brif faes ymchwil oedd chwedlau Gwyddeleg Cynnar. Yn ôl yr *Irish Times*: "Ehangodd a dyfnhaodd y ddealltwriaeth o'r cysylltiadau rhwng ieithoedd, diwylliannau a thraddodiadau pobloedd Celtaidd yn Iwerddon a Phrydain. A thrwy ei ysgolheictod a'i ddysgeidiaeth roedd yn ddehonglwr o'r Gwyddelod i'r Cymry ac o'r Cymry i'r Gwyddelod."

## Llyfryddiaeth
* *Celtic Mythology* (Llundain, 1970)
* *The Learned Tales of Medieval Ireland* (Dulyn, 1980)
* *The Cult of the Sacred Centre: Essays on Celtic Ideology* (Dulyn, 2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl o Felffast
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Fanny Waterman

Roedd **Fanny Waterman, DBE** (22 Mawrth 1920 – 20 Rhagfyr 2020) yn bianydd ac athrawes o Loegr. Hi oedd sylfaenydd Cystadleuaeth Piano Leeds.

Cafodd ei geni yn Leeds, yn ferch i Myer Waterman a'i wraig. Priododd Geoffrey de Keyser. Fiolynydd yw eu mab, Paul de Keyser.

Gyda'i ffrindiau Marion Stein, Iarlles Harewood, a Roslyn Lyons, sefydlodd Cystadleuaeth Piano Leeds ym 1961. Roedd hi'n gadeirydd y panel beirniaid ers 1981.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pianyddion o Loegr
Makhachkala

**Makhachkala** (*Rwseg*: Makhachkala, IPA: [məxətɕkɐˈɫa]), a elwid gynt yn Petrovskoye (Petrovskoe) (1844-1857), a Petrovsk-Port (Petrovsk-Port) (1857-1921), yw prifddinas a dinas fwyaf Gweriniaeth Dagestan yn Rwsia.

Mae'r ddinas wedi'i lleoli ger Môr Caspia, sy'n cwmpasu ardal o 468.13 cilomedr sgwâr (180.75 milltir sgwâr), gyda phoblogaeth o dros 603,518 o drigolion, mae'r crynhoad trefol yn gorchuddio dros 3,712 cilomedr sgwâr (1,433 milltir sgwâr), gyda poblogaeth o oddeutu 1 miliwn o drigolion. Makhachkala yw'r bedwaredd ddinas fwyaf yn y Cawcasws, y ddinas fwyaf yng Ngogledd y Cawcasws ac Ardal Ffederal Gogledd Cawcasws, yn ogystal â'r drydedd ddinas fwyaf ar y Fôr Caspia. Mae'r ddinas yn amrywiol iawn o ran ethnigrwydd, gyda phoblogaeth ethnig isel Rwsiaidd o ganlyniad i Rwsiaid yn gadael y weriniaeth oherwydd cwymp yr Undeb Sofietaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Rwsia
Rhaeadr Bowen

Mae **Rhaeadr Bowen** (neu Rhaeadr yr Arglwyddes Bowen) yn rhaeadr ar Swnt Milford, ar Ynys y De, Seland Newydd. Mae’n 161 medr o uchder.. Mae’n cynhyrchu trydan ar gyfer y gymuned leol. Mae llwybr rhwng Cei Swnt Milford a’r rhaeadr.

## Cyfeiriadau
Bowen
Orpington

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Bromley, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Orpington**. Saif tua 13.3 milltir (21.5&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o ganol Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Bromley
Categori:Trefi Llundain Fwyaf
Tottenham

Ardal faestrefol fawr ym Mwrdeistref Llundain Haringey, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Tottenham**. Saif tua 6 milltir (9.7&nbsp;km) i'r gogledd o ganol Llundain. Mae'n rhychwantu rhan ddwyreiniol o Fwrdeistref Haringey yn Llundain (o'r gogledd i'r de).

Credir i Tottenham gael ei enwi ar ôl Tota, ffermwr, y soniwyd am ei bentrefan yn Llyfr Dydd y Farn. Credir bod "pentrefan Tota" wedi datblygu i fod yn "Tottenham". Cofnodwyd yr anheddiad yn Llyfr Dydd y Farn fel "Toteham".

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Haringey
Categori:Trefi Llundain Fwyaf
Clywch Lu'r Nef

:Gall '''''Clywch Lu'r Nef''''
* Clywch Lu'r Nef (carol Nadolig) carol gan Charles Wesley
*Clywch Lu'r Nef (llyfr) llyfr o garolau i blant gan D. Geraint Lewis
Clywch Lu'r Nef (carol Nadolig)

Mae '''''Clywch Lu'r Nef''''' yn emyn Nadolig, neu garol, Cristnogol sy'n addasiad i'r Gymraeg o'r carol Saesneg *Hark! the Herald Angles Sing* gan Charles Wesley. Mae'n emyn rhif 452 yn Caneuon Ffydd, y Llyfr Emynau Cydenwadol a gyhoeddwyd yn 2001. Mae'n cael ei chanu fel arfer i addasiad o'r dôn *Vaterland, in deinen Gauen* gan Felix Mendelssohn.

## Y Saesneg Gwreiddiol 
Ysgrifennodd Charles Wesley'r garol yn ystod cyfnod y Nadolig 1738. Cafodd ei pherfformio am y tro cyntaf yn Eglwys Santes Fair, Islington, Llundain ar ddydd Nadolig yr un flwyddyn mewn gwasanaeth â oedd yn cael ei harwain gan Wesley. Cafodd ei gyhoeddi gyntaf ym 1739 yn *Hymns and Sacred Poems* casgliad o emynau a olygwyd gan John Wesley, brawd Charles. Enw'r carol yng nghasgliad John Wesley oedd *Hymn for Christmas-Day*.

Roedd yr emyn a gyhoeddwyd gan John Wesley yn un o 10 pennill 4 llinell o hyd a heb gytgan. Geiriau agoriadol yr emyn oedd *Hark how all the welkin rings*. Gair Saesneg canol yw *welkin*, oedd yn cael ei ddefnyddio mewn ffordd farddonllyd ar gyfer yr awyr, y wybren, y nefoedd ac ati. Gan na fyddai pobl gyffredin yn gyfarwydd ag ystyr *welkin* mae'n bosib na fyddai'r carol mor boblogaidd ac ydyw o hyd pe na fyddai wedi ei newid i'r geiriau mwy cyffredin *Hark! The Herald Angles Sing*. George Whitefield oedd yn gyfrifol am newid y llinell agoriadol ar gyfer ei gasgliad *Collection of hymns for social worship* (1754).

Cafwyd newid arall i emyn gwreiddiol Wesley yn argraffiad 1782 o *The Tate and Brady New Version of the Psalms of David*, lle cyhoeddwyd addasiad Whitefield gydag ail adroddiad o gwpled agoriadol yr emyn *Hark! The Herald Angels sing / Glory to the newborn king* fel cytgan ar ôl pob pennill.

Mae'r fersiwn Saesneg mwyaf cyffredin bellach yn cynnwys 3 pennill 8 llinell, gyda'r cytgan.

Gelli'r dilyn datblygiad yr emyn Saesneg o'r gwreiddiol i'r cyffredin cyfoes ar 

## Addasiad i'r Gymraeg 
Megis y fersiwn Saesneg, mae'r carol Cymraeg fel y cenir heddiw wedi mynd trwy lawer o fersiynau. Mae'r fersiwn sydd yn *Caneuon Ffydd* yn gyfuniad o dri ymgais i'w gyfieithu:

* Pennill cyntaf: o gasgliad Pedr Fardd a gyhoeddwyd yn gyntaf yn *Crynoad o Hymnau* (1830)
* Daw'r ail bennill gan gyfieithydd anhysbys a ymddangosodd gyntaf yng nghasgliad Edward Stephens (Tanymarian) *Llyfr Tonnau ac Emynau* (1868).
* Ymddangosodd y trydydd pennill, addasiad gan Elis Wyn o Wyrfai, yn *Hymnau yr Eglwys* (1886).

Fersiwn cyfansawdd o'r tri yw'r un sy'n cael ei ganu, gan amlaf, yn y Gymraeg heddiw.

## Emyn dôn 
Dymuniad Charles Wesley oedd cael *tôn araf a difrifddwys* ar gyfer ei gerdd. Does dim cofnod o'r tôn gwreiddiol. Ym 1840 - gan mlynedd ar ôl cyhoeddi'r emyn gyntaf yn *Hymns and Sacred Poems* - cyfansoddodd Mendelssohn cantata i goffáu dyfeisio'r argraffwasg teip symudol gan Johann Gutenberg; cerddoriaeth o'r cantata hwnnw, wedi'i haddasu gan y cerddor Saesneg William H. Cummings i gyd-fynd â geiriau "Hark! The Herald Angels Sing", sy'n dôn i'r garol sy'n hysbys heddiw, ym mron pob iaith, gan gynnwys y Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Carolau Nadolig
Categori:Emynau Cymraeg
Pont Grog Heol De Portland, Glasgow

Mae **Pont Grog Heol De Portland** yn bont grog ar gyfer cerddwyr ar draws Afon Clud yn Glasgow, yr Alban. Mae'n cysylltu canol y ddinas â Laurieston a’r Gorbals.

Gwnaethpwyd y bont gyda haearn bwrw a tyrrau tywodfaen. Mae’n 414 troedfedd o hyd ac 13 troedfedd o led. Adeiladwyd y bont rhwng 1851 a 1853, gan ddisodli pont bren dros dro a gynlluniwyd gan Robert Stevenson. Enwau eraill y bont yw **Pont Plas Carlton** a **Pont Grog Glasgow**. Mae’n adeilad rhestredig gradd A.

bawd|canol|500px|Golygfa banoramig

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Glasgow
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Categori:Afon Clud
Categori:Pontydd yr Alban
Argae Pen-y-garreg

**Argae Pen-y-Garreg** yw'r lleiaf (y chweched) o Argaeau Dyffryn Elan, Powys. Mae'n dal 6,055 megalitr ac yn cysylltu Cronfa Craig Goch (sydd i'r gogledd)  a Rhaeadr Gwy. Pwrpas yr argae yw cyflenwi Birmingham, Lloegr gyda dŵr yfed.

Y cronfeydd dŵr (y cyfeirir atynt weithiau fel 'Ardal y Llynnoedd Cymreig') yw: Claerwen, Craig Goch, Pen-y-garreg, Garreg Ddu, a Caban Coch ac maent wedi'u llenwi â dŵr sawl afon gan gynnwys afonydd Elan a Chlaerwen. Mae'r chwe chronfa ddŵr a'u hargaeau cerrig wedi'u lleoli mewn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Mae'r rhan fwyaf o 45,000 erw yr ardal yng ngofal Ymddiriedolaeth Cwm Elan.

Mae Cylch Seiclo Cwm Elan (o Rhayader i Pen-y-garreg yn dilyn glannau Caban Coch a Chronfeydd Dŵr Garreg Ddu ac yn dringo 165 troedfedd o Ganolfan Ymwelwyr Cwm Elan.

## Cyfeiriadau
Pen-y-garreg
Pen-y-garreg
Pen-y-garreg
Argae Pen-y-garreg
Twfa

Mae **Twfa** (/ˈtuːvə/; Rwsieg: Тува́) neu Tyfa (Twfeg: Тыва), yn swyddogol Gweriniaeth Twfa (Rwseg: Респу́блика Тыва́) (Twfeg: Тыва Республика), yn weriniaeth ffederal yn Rwsia.

Twfeg yw iaith brodorol y mwyafrif, gyda lleiafrif Rwseg eu hiaith; mae'r ddwy yn ieithoedd swyddogol a ddefnyddir yn y Weriniaeth.

Prifddinas Twfa yw Kyzyl, gyda phoblogaeth o 109,918 yn 2020.

## Hanes
Roedd y rhanbarth yn rhan o'r amryw o'r khaniau Twrcaidd tan 1207, pan gafodd ei atodi gan yr Ymerodraeth y Mongol.

Yn y 18g, ymgorfforwyd y rhanbarth i'r Ymerodraeth Manchu. Newidiwyd enw'r rhanbarth i Tannu Uriankhai (wedi'i gyfieithu i'r Tsieinëeg: 唐努 乌梁海; pinyin: tángnǔ wūliánghǎi).

Ym 1911, ar ddiwedd cyfnod yr Ymerodraeth Manchu gyda chwyldro Xinhai, daeth y rhanbarth yn rhan o Ymerodraeth Rwsia o dan yr enw Krai ouriankhaï (Rwsieg: Урянхайский край).

Yn dilyn y chwyldro comiwnyddol yn Ymerodraeth Rwsia, yn 1917, cafodd y rhanbarth ei meiddiannu rhwng Gorffennaf 1918 a Gorffennaf 1919 gan fyddinoedd yr Ymerodraeth o dan reolaeth yr arweinydd milwrol Alexander Kolchak.

Yn 1921, cyhoeddodd y Twfiaid, un o bobl Twrcig o ddiwylliant Mongolia o'r Altai eu hunain yn annibynnol trwy greu Gweriniaeth Pobl Tanw-Twfa.

Ym 1944, ymunodd Tanw-Twfa â'r Undeb Sofietaidd fel oblast ymreolaethol Twfa, yna, ym 1961, daeth yn weriniaeth ymreolaethol yng Ngweriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Rwsia, dan yr enw Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Ymreolaethol Tuva.

Ar ddiwedd y Rhyfel Oer, enillodd Tuva fwy o ymreolaeth ac felly ym 1990, datganodd y wlad ei sofraniaeth, wrth fod yn rhan o Ffederasiwn Rwsia.

## Daearyddiaeth
Mae Twfa wedi'i leoli yn ne Rwsia ar ffin ogledd-orllewinol Mongolia ac mae mynyddoedd gorllewinol Sayan yn y gogledd a Tanw-ola yn y de a'r Altai yn y gorllewin.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Rwseg
Fepseg

Mae'r iaith **Fepseg** (enw brodorol: *vepsän kelʹ*, *vepsän keli*, neu *vepsä*) yn iaith sy'n perthyn i'r Fepsiaid, cangen ogleddol ieithoedd Baltig-Ffinneg o gangen Ffinno-Ugrig teulu'r ieithoedd Wralaidd. Y perthnasau agosaf i Fepseg yw ieithoedd fel Careleg, Ffinneg, Estoneg, Izhoreg a Fodieg.

Yn ôl lleoliad y bobl, mae'r iaith wedi'i rhannu'n dair prif dafodiaith: **Fepseg Gogleddol** (yn Llyn Onega i'r de o Petrozavodsk, i'r gogledd o afon Svir, gan gynnwys hen Fepseg Cenedlaethol Volost), **Fepseg Canolog** (yn y Oblast Leningrad a Fologda), a **Fepseg y De** (yn Oblast Leningrad hefyd). Mae tafodiaith y Gogledd yn ymddangos yn unigryw ymhlith y tair; fodd bynnag, mae'n dal i fod yn ddealladwy i siaradwyr y ddwy dafodiaith arall. Mae siaradwyr tafodiaith y Gogledd yn galw eu hunain yn "Ludi" (*lüdikad*) neu y *lüdilaižed*. Siaredir Fepseg yn bennaf yn rhanbarthau Gweriniaeth Carelia, Oblast Leningrad a Fologda yn Ffederasiwn Rwsia.

Am gyfnod hir roedd hi'n iaith anysgrifenedig. Dim ond yn gynnar yn yr 1990au y cafodd yr iaith ei hadfywio mewn ffurf ysgrifenedig. Ar hyn o bryd, cyhoeddir papur newydd misol yn yr iaith Fepseg “*Kodima*” (“Y famlwad”) yn Petrozavodsk. "*Kodima*“ yw'r unig bapur newydd sy'n defnyddio'r Fepseg. Mae'r iaith Fepseg dan fygythiad difodiant, gan fod mwyafrif y siaradwyr brodorol yn perthyn i'r genhedlaeth hŷn; go brin bod y plant medru siarad yr iaith. Mae pob un o'r Fepsiaid yn Rwsia yn siarad Rwsieg fel eu mamiaith. Mae'r iaith Fepseg wedi'i chynnwys yn Llyfr Coch ieithoedd pobloedd Rwsia ac fe'i hystyrir yn iaith â thraddodiad ysgrifenedig. Yn Rwsia, mewn 5 ysgol yn genedlaethol, mae dros 350 o blant yn astudio'r iaith Fepseg. Yn ôl ystadegau Sofietaidd, roedd 12,500 o bobl yn Fepsiaid ethnig hunan-ddynodedig ar ddiwedd 1989., yn ôl *Ethnologue* roedd yna dim ond 3,160 o siaradwyr Fepseg yn 2010.

bawd|287x287px|Ieithoedd Ffino-Ugrig

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Rwsia
Categori:Ieithoedd Wralaidd
Gorsaf danddaearol St Enoch

Mae **Gorsaf Danddaearol St Enoch** yn orsaf ar Reilffordd danddaearol Glasgow ynghanol y ddinas, i’r gogledd o Afon Clud. Adeiladwyd yr orsaf wreiddiol ym 1896, cynlluniwyd gan James Miller, gan defnyddio tywodfaen goch. Cadwyd yr adeilad gwreiddiol ar ôl moderneiddio’r orsaf ym 1977, gan gynnwys canolfan docynnau danddaearol a mynedfa newydd. Daeth yr hen adeilad yn siop goffi ym mis Rhagfyr 2009; mae’n adeilad rhestredig gradd A.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Glasgow
St Enoch
Edgbaston

Ardal faestrefol yn Birmingham, yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Edgbaston**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Birmingham, i'r de-orllewin o ganol y ddinas. Mae'n ffinio ar y maestrefi Moseley i'r de-ddwyrain, Selly Oak i'r de-orllewin, Harborne i'r gorllewin, a Smethwick a Winson Green i'r gogledd-orllewin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y ward etholiad Edgbaston boblogaeth o 18,260.

Yn y 19g roedd yr ardal o dan reolaeth teulu Gough-Calthorpe a theulu Gillott a wrthododd ganiatáu i ffatrïoedd neu warysau gael eu hadeiladu ynddi, gan ei gwneud yn ddeniadol i drigolion cyfoethocaf y ddinas. Heddiw mae'n parhau i fod yn lle cefnog sy'n nodedig am ei mannau agored gwyrdd, coed a gerddi. Mae'n gartref i gampws Prifysgol Birmingham, wyth o'r naw ysgolion annibynnol y ddinas,  a Gerddi Botanegol Birmingham. Ceir hefyd nifer o leoliadau chwaraeon, gan gynnwys Maes Criced Edgbaston (lleoliad gemau rhyngwladol a chartref i Clwb Criced Swydd Warwick), Clwb Golff Birmingham, Edgbaston Archery and Lawn Tennis Society, ac Edgbaston Priory Club. Mae yno nifer o eglwysi sylweddol, gan gynnwys Oratori Birmingham, eglwys Gatholig a adeiladwyd ym 1907 fel cofeb i John Henry Newman.

Chwaraewyd y gêm gyntaf o denis lawnt yn Edgbaston, yn gardd tŷ o'r enw "Fairlawn".

## Gweler hefyd
* Birmingham Edgbaston (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau

Categori:Dinas Birmingham
Categori:Pentrefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Gweriniaeth Pobl Donetsk

Mae **Gweriniaeth Pobl Donetsk** (Rwsieg: Донецкая народная республика Wcreineg: Донецька народна республіка) yn weriniaeth gyhoeddedig heb gydnabyddiaeth ryngwladol. Fe’i cyhoeddwyd fel gwladwriaeth ar Ebrill 7, 2014 gyda chymorth Llywodraethwr hunan-gyhoeddedig y Bobl Pavel Gubarew yn ystod y rhyfel Rwsia-Wcráin mewn rhannau o Donetsk yn nwyrain Wcráin. Dim ond gan Weriniaeth y Bobl Luhansk (LPR) a gydnabyddir yn rhannol y genedl hon. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yn y weriniaeth yw Donetsk. Pennaeth y wladwriaeth ar hyn o bryd yw Denis Pushilin.

bawd|309x309px|dim|Baner Gweriniaeth Pobl Donetsk

## Cyfeiriadau
Categori:Wcráin
Categori:Rwsia
Sebastiano Caboto

Morlywiwr, fforiwr, a chartograffwr o'r Eidal oedd **Sebastiano Caboto** (Saesneg: Sebastian Cabot, Sbaeneg: Sebastián Caboto neu Gaboto; tua 1476 – 1557) a oedd yn gwasanaethu teyrnoedd Lloegr a Sbaen yn ystod Oes y Darganfod.

Mab y fforiwr Giovanni Caboto (John Cabot) oedd Sebastiano, ond mae union fanylion ei fywyd cynnar yn anhysbys. Credir iddo gael ei eni naill ai ym Mryste neu yn Fenis. Mae'n bosib iddo gyd-fynd â'i dad ar y fordaith gyntaf o Loegr i Ogledd America ym 1497.

Ym 1512, yn swydd cartograffwr i'r Brenin Harri VIII, aeth Caboto gyda'r fyddin Seisnig i frwydro ar ochr Ferdinand II, brenin Aragon, yn erbyn y Ffrancod. Fe'i comisiynwyd yn gapten gan lynges Sbaen am iddo wybod am arfordir gogledd-ddwyrain Gogledd America. Cafodd mordaith dan ei awdurdod ym 1516 ei diddymu yn sgil marwolaeth y Brenin Ferdinand. Gwasanaethodd hefyd i Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ac ym 1518 fe'i penodwyd yn aelod o Gyngor yr India Newydd ac yn brif beilot a goruchwyliwr swyddogol peilotiaid yn llynges Sbaen.

Ym 1525 arweiniodd Caboto fordaith o dair llong Sbaenaidd i hybu masnach â'r Dwyrain Pell. Penderfynodd droi cyfeiriad ei longau i Dde America wedi iddo glywed am gyfoeth oedd i'w gael yn ardal Río de la Plata. Wedi iddo ddychwelyd i Sbaen ar ôl tair blynedd o fforio, cafodd Caboto ei feio am fethiant yr ymdrech a'i alltudio i Affrica. Derbyniodd bardwn dwy flynedd yn hwyrach, a'i adfer i swydd y prif beilot.

Ym 1544 lluniodd Caboto fap o'r byd. Derbyniodd safle yn y llynges Seisnig ym 1548 a hefyd pensiwn oddi ar y Brenin Edward VI. Gwasanaethodd yn llywodraethwr Cwmni'r Anturiaethwyr Masnachol ers ei sefydlu ym 1551, a threfnodd fordaith i chwilio am Dramwyfa'r Gogledd Ddwyrain. Bu farw yn Llundain, o bosib wedi cyrraedd pedwar ugain oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1470au
Categori:Marwolaethau 1557
Categori:Cartograffwyr o'r Eidal
Categori:Daearyddwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Morwyr o'r Eidal
Taleithiau'r Eidal

Ardaloedd gweinyddol yr Eidal, ar lefel ganolraddol rhwng rhanbarth (*regione*) a cymuned (*comune*) yw '''taleithiau'r Eidal'* (Eidaleg: *province d'Italia'').

bawd|canol|500px|Taleithiau'r Eidal. Gwahaniaethir y rhanbarthau yn ôl lliw o fewn llinellau trwchus; diffinnir y taleithiau oddi mewn iddynt gan linellau tenau.

Ar hyn o bryd mae 107 o gyrff sefydliadol ail lefel yn yr Eidal, gan gynnwys:
* 80 o daleithiau cyffredin
* 2 dalaith ymreolaethol
* 4 endid datganoli rhanbarthol
* 6 consortiwm trefol rhydd
* 14 o ddinasoedd metropolitan
* Valle d'Aosta, sydd hefyd yn gweithredu fel talaith

## Rhestr y taleithiau
:† Côd ISO 3166-2:IT

## Gweler hefyd
* Rhanbarthau'r Eidal


Categori:Israniadau'r Eidal
Fforest Culbin

Fforest fytholwyrdd yw **Fforest Culbin**. Ar un adeg, roedd stad fferm ar y safle. Cymerwyd Môr-hesg a phlanhigion eraill gan bobl leol ar gyfer eu toeon, a daeth y tir yn dwyni tywod. Daeth yr ardal yn anialwch ar ôl storm o dywod ym 1694.

Prynwyd y tir gan y Gomisiwn Goedwigaeth yn 1920au, a phlannwyd pinwydd a phyrwydd o’r 1930au ymlaen. Mae bedw hefyd erbyn hyn. Mae nifer o lwybrau, sawl pwll, ac mae maes parcio a thoiledi. Mae mwyafrif y traeth cyfagos yn warchoda natur Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar. Mae’r fforest a thraeth yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan forestryandland.gov.scot

Categori:Coedwigoedd yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Moray
Culbin
Categori:Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Gorsaf reilffordd Forres

Mae **Gorsaf reilffordd Forres** yn gwasanaethu Forres, Moray yn yr Alban. Mae’r orsaf ar y llinell rhwng Inverness ac Aberdeen, rheolir gan Abellio ScotRail. Ar un adeg oedd yr orsaf yn gyffwrdd; agorwyd llinell i Dava ar Reilffordd Inverness a Chyffwrdd Perth ym mis Awst 1863.

Agorwyd gorsaf newydd ar 17 Hydref 2017, tua 230 medr i’r gogledd o’r hen orsaf.

## Cyfeiriadau
Elgin