Alan Ayckbourn

Mae **Syr Alan Ayckbourn** CBE FRSA (ganwyd 12 Ebrill 1939) yn ddramodydd a chyfarwyddwr Prydeinig toreithiog. Bu'n ysgrifennu a chynhyrchu dramâu ers y 1950au, ac erbyn 2024, roedd y nifer o gynyrchiadau o ddramâu hir a gyflawnodd wedi cyrraedd cyfanswm o  90. Llwyfannwyd y gwaith yn Llundain a Scarborough, lle bu'n gyfarwyddwr artistig Theatr Stephen Joseph rhwng 1972 a 2009. Ers hynny,  mae dros 40 o'i ddramâu wedi’u cynhyrchu yn y West End, yn y National Theatre neu gan y Royal Shakespeare Company. Ei sioe boblogaidd gyntaf oedd *Relatively Speaking* a lwyfannwyd yn Theatr y Duke of York ym 1967.

Mae llwyddiannau eraill yn cynnwys *Absurd Person Singular* (1975), trioleg *The Norman Conquests* (1973), *Bedroom Farce* (1975), *Just Between Ourselves* (1976), *A Chorus of Disapproval* (1984), *Woman in Mind* (1985), *A Small Family Business* (1987), *Man of the Moment* (1988), House  Garden (1999) a *Private Fears in Public Places* (2004). Mae ei ddramâu wedi ennill nifer o wobrau, gan gynnwys saith Gwobr *Evening Standard* Llundain. Maent wedi eu cyfieithu i dros 35 o ieithoedd [gan gynnwys y Gymraeg] ac yn cael eu perfformio ar lwyfan a theledu ledled y byd. Mae deg o'i ddramâu wedi'u llwyfannu ar Broadway, gan ennill un Gwobr Tony a dau enwebiad.

## Bywyd 
### Plentyndod 
Ganed Ayckbourn yn Hampstead, Llundain.  Roedd ei fam, Irene Worley ("Lolly") (1906 - 1998), yn awdur straeon byrion a gyhoeddodd dan yr enw "Mary James". Roedd ei dad, Horace Ayckbourn (1904–1965), yn feiolinydd cerddorfaol a prif feiolinydd y London Symphony Orchestra. Ni phriododd ei rieni, a gwahanodd y ddau yn fuan ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Ysgarodd ei fam ei gŵr cyntaf i ail briodi ym 1948. Tra'n preswylio yn yr ysgol, ysgrifennodd ei fam ato i ddweud am ei bwriad o briodi'r rheolwr banc, Cecil Pye. Roedd ei deulu newydd yn cynnwys ei fam, ei lystad a Christopher, mab ei lysdad trwy briodas gynharach. 

Mynychodd Ayckbourn golegau Haileybury ac Imperial Service, ym mhentref Hertford Heath, a thra yno, bu ar daith yn Ewrop ac America gyda chwmni Shakespeare yr ysgol.

### Bywyd oedolyn 
Wedi gadael yr ysgol yn 17 oed, bu'n gweithio dros dro mewn gwahanol swyddi, cyn derbyn swydd yn Theatr Llyfrgell Scarborough, lle cafodd ei gyflwyno i'r cyfarwyddwr artistig, Stephen Joseph. Dywedir i Joseff ddod yn fentor ac yn ffigwr tadol i Ayckbourn hyd ei farwolaeth annhymig ym 1967, ac mae Ayckbourn wedi'i ganmol yn gyson.

Wedi gwasanaethu yn Y Fyddin am gyfnod, ymgartrefodd yn Scarborough, gan brynu Longwestgate House cyn gartref ei fentor, Stephen Joseph.

Ym 1957, priododd Ayckbourn â Christine Roland, aelod arall o gwmni Theatr y Llyfrgell.  Ysgrifennwyd ei ddwy ddrama gyntaf ar y cyd â hi, dan y ffugenw "Roland Allen". Ganwyd iddynt ddau fab, Steven a Philip. Yn anffodus, chwalwyd y briodas ym 1971. Tua'r un amser, roedd yn rhannu cartref gyda Heather Stoney, actores y cyfarfu â hi gyntaf ddeng mlynedd ynghynt. Fel ei fam, ni cheisiodd ysgariad ar unwaith, a bu'n rhaid aros tan 1997 am ysgariad ffurfiol a phriodas Ayckbourn â Stoney.  

Ym mis Chwefror 2006, dioddefodd strôc yn Scarborough, a dywedodd: "Rwy'n gobeithio bod yn ôl ar fy nhraed, neu falla ddyliwn i ddeud fy nghoes chwith, cyn gynted â phosibl. Yn y cyfamser rydw i mewn dwylo rhagorol, felly hefyd Theatr Stephen Joseph.”  Y flwyddyn ganlynol, cyhoeddodd Ayckbourn y byddai'n ymddiswyddo fel cyfarwyddwr artistig Theatr Stephen Joseph.  Mae'n parhau, fodd bynnag, i ysgrifennu a chyfarwyddo ei waith ei hun yn y theatr.

### Dylanwad ar ddramâu 
Ers i ddramâu Ayckbourn gael eu llwyfannu'n rheolaidd yn y West End, mae adolygwyr wedi holi os oes elfen hunangofiannol yn ei waith.  Ni chafwyd ateb clir i'r cwestiwn hwn. Dim ond un cofiant sydd, a ysgrifennwyd gan Paul Allen, sy'n ymdrin yn bennaf â'i yrfa yn y theatr.  Mae Ayckbourn wedi cyfaddef yn aml ei fod yn gweld agweddau ohono'i hun ym mhob un o'i gymeriadau. Yn *Bedroom Farce* (1975), er enghraifft, cyfaddefodd fod rhannau ohono yn y pedwar cymeriad gwrywaidd.  Awgrymwyd, mai ei fam yw'r dylanwad a ddefnyddir amlaf, ar wahân i'w brofiadau ei hun. Yn enwedig fel Susan yn *Woman in Mind*  (1985).

Mae'n llai eglur i ba raddau mae digwyddiadau ym mywyd Ayckbourn wedi dylanwadu ar ei ysgrifennu,. Mae’n wir fod thema priodasau mewn anhawster yn amlwg iawn drwy gydol ei ddramâu yn y saithdegau cynnar, tua’r adeg yr oedd ei briodas ei hun yn dirwyn i ben. Fodd bynnag, erbyn hynny, roedd hefyd wedi bod yn dyst i fethiant perthynas ei rieni a rhai o'i ffrindiau. 

## Gyrfa 
### Gyrfa gynnar ac actio 
Dechreuodd gyrfa theatrig Ayckbourn yn syth ar ôl gadael yr ysgol, pan gyflwynwyd ef i Syr Donald Wolfit. Ymunodd Ayckbourn â Wolfit ar daith i Ŵyl Ymylol Caeredin fel rheolwr llwyfan cynorthwyol dros dro (rôl oedd yn cynnwys actio a rheoli llwyfan) am dair wythnos. Ei brofiadau cyntaf ar y llwyfan proffesiynol oedd yn *The Strong are Lonely* gan Fritz Hochwälder. Y flwyddyn ganlynol, ymddangosodd Ayckbourn mewn chwe drama arall yn Theatr Connaught, Worthing a theatr Thorndike, Leatherhead.

Ym 1957, cyflogwyd Ayckbourn gan y cyfarwyddwr Stephen Joseph yn Theatr y Llyfrgell, Scarborough, rhagflaenydd y Theatr Stephen Joseph newydd. Arweiniodd y gwaith yma at gomisiynau sgriptiau proffesiynol cyntaf Ayckbourn, ym 1958. Ysgrifennodd *The Square Cat*, dan y ffugenw Roland Allen a berfformiwyd gyntaf ym 1959. 

Ym 1962, symudodd Ayckbourn i Stoke-on-Trent i helpu sefydlu Theatr Victoria (y New Vic bellach).   

### Ysgrifennu 
Roedd drama gyntaf Ayckbourn, *The Square Cat*, yn ddigon poblogaidd i sicrhau comisiynau pellach. Llwyddiant arall oedd *Mr. Whatnot* ym 1963. Hon oedd y ddrama gyntaf i Ayckbourn fod yn ddigon hapus â hi i ganiatáu perfformiadau ohoni hyd heddiw. Ym 1965, cynhyrchwyd *Meet my Father*, gafodd ei hail enwi yn *Relatively Speaking.* Bu’r ddrama’n llwyddiant ysgubol, yn Scarborough ac yn y West End. Sicrhaodd ei ddrama ganlynol, *How the Other Half Loves*, ei lwyddiant dihangol fel dramodydd.  

Daeth llwyddiant masnachol Ayckbourn i'w anterth gyda dramâu fel *Absurd Person Singular* (1975), trioleg *The Norman Conquests* (1973), *Bedroom Farce* (1975) a *Just Between Ourselves* (1976). Roedd y dramâu hyn yn canolbwyntio'n helaeth ar briodasau'r dosbarth canol ym Mhrydain.

Gyda portffolio o dros 70 o ddramâu, a mwy na deugain ohonynt wedi'u llwyfannu yn y National Theatre neu yn y West End, mae Alan Ayckbourn yn un o ddramodwyr mwyaf llwyddiannus Lloegr, sy'n dal ar dir y byw.  Er gwaethaf ei lwyddiant, ei anrhydeddau a'i wobrau (sy'n cynnwys gwobr Laurence Olivier), mae Alan Ayckbourn yn parhau i fod yn ffigwr gymharol ddi-wybod, sy'n ymroddedig i theatr ranbarthol.  

Derbyniodd Ayckbourn y CBE ym 1987  a cafodd ei urddo'n farchog yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 1997.   

Yn 2019, cyhoeddodd Ayckbourn ei nofel gyntaf, *The Divide.*
### Cyfarwyddo 
Er mai fel dramodydd yr adnabyddir Ayckbourn yn bennaf, dywedir mai 10% o'i amser sy'n cael ei roi i ysgrifennu gyda'r gweddil yn cyfarwyddo. 

Dioddefodd Ayckbourn strôc ym mis Chwefror 2006 a dychwelodd i'r gwaith ym mis Medi; daeth première ei 70fed drama *If I Were You* yn Theatr Stephen Joseph y mis canlynol. 

Cyhoeddodd ym mis Mehefin 2007 y byddai'n ymddeol fel cyfarwyddwr artistig Theatr Stephen Joseph ar ôl tymor 2008.  ond arhosodd Ayckbourn i gyfarwyddo premières ac adfywiadau o'i waith yn y theatr, gan ddechrau gyda *How the Other Half Loves* ym mis Mehefin 2009. 

## Anrhydeddau a gwobrau 
* 1973: Gwobr Evening Standard, Comedi Orau, am *Absurd Person Singular*
* 1974: Gwobr *Evening Standard*, y Ddrama Orau, am *The Norman Conquests*
* 1977: Gwobr *Evening Standard*, y Ddrama Orau, am *Just Between Ourselves*
* 1981: Gradd Doethur er Anrhydedd mewn Llythyrau (Litt.D.) o Brifysgol Hull
* 1985: Gwobr *Evening Standard*, Comedi Orau, am *A Chorus of Disapproval*
* 1985: Gwobr Laurence Olivier, Comedi Orau, am *A Chorus of Disapproval*
* 1986: Rhyddid Bwrdeistref Scarborough . 
* 1987: Gwobr *Evening Standard*, y Ddrama Orau, am *A Small Family Business*
* 1987: Gradd Doethur er Anrhydedd mewn Llythyrau (Litt.D.) o Brifysgol Keele
* 1987: Gradd Doethur er Anrhydedd mewn Llythyrau (Litt.D.) o Brifysgol Leeds
* 1987: Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE)
* 1989: Gwobr *Evening Standard*, Comedi Orau, am *Henceforward...*
* 1990: Gwobr *Evening Standard*, Comedi Orau, am *Man of the Moment*
* 1998: Doethur er Anrhydedd y Brifysgol (D.Univ.) o'r Brifysgol Agored
* 2009: Gwobr Arbennig Laurence Olivier
* 2009: Gwobr flynyddol Cylch y Beirniaid am Wasanaeth Nodedig i'r Celfyddydau
* 2011: Gradd Doethur er Anrhydedd mewn Llythyrau (Litt.D.) o Brifysgol York St. John

## Gwaith llenyddol 
### Addasiadau Cymraeg 
Addaswyd neu gyfieithwyd nifer o ddramâu Ayckbourn i'r Gymraeg dros y degawdau gan gynnwys:

* *Troi a Throsi* (1985) - cyfieithiad John Gwilym Jones o *Round and Round the Garden.*
* ''Byw'n Gytûn* (?) - cyfieithiad John Gwilym Jones o *Living Together* 
* *Bydd wrth ein bwrdd* (?) - cyfieithiad John Gwilym Jones o *Table Manners.*
* *Un o'r Teulu* (1990) - cyfieithiad John Ogwen o *Relatively Speaking.*
* *Rhithweledigaethau Rhyfedd Idwal* (1986) cyf. Gwyneth Evans o *Ernie's Incredible Illucinations*
* *Rhithweledigaethau Rhyfedd Idris* (1993) cyf. Richard T. Jones. o *Ernie's Incredible Illucinations*
* *Un o'r Teulu* (1991) cyf. John Ogwen o *Relatively Speaking*

### Dramâu hir 
### Dramâu un act 
Mae Alan Ayckbourn wedi ysgrifennu wyth drama un act. Ysgrifennwyd pump ohonynt (*Mother Figure*, *Drinking Companion*, *Between Mouthfuls*, *Gosforth's Fete* a *Widows Might* ) ar gyfer *Confusions*, a berfformiwyd gyntaf yn 1974 .

Y tair drama un act arall yw:

* *Countdown*, a berfformiwyd gyntaf yn 1962, y mwyaf adnabyddus fel rhan o *Mixed Doubles*, set o ddramâu un act byr a monologau a gyfrannwyd gan naw awdur gwahanol.
* *Ernie's Incredible Illucinations'', a ysgrifennwyd yn 1969 ar gyfer casgliad o ddramâu byrion ac a fwriadwyd i'w perfformio gan ysgolion. 
* *A Cut in the Rates*, a berfformiwyd yn Theatr Stephen Joseph yn 1984, a'i ffilmio ar gyfer rhaglen ddogfen gan y BBC.

### Llyfrau 
* 
* 
* Ayckbourn, Alan (2019) *The Divide*. UK: PS Publishing. ISBN 978-1-786364-47-0.

### Addasiadau ffilm o ddramâu Ayckbourn 
Dramâu a addaswyd yn ffilmiau yn cynnwys:

* *A Chorus of Disapproval* (ffilm 1988), a gyfarwyddwyd gan Michael Winner ;
* *Intimate Exchanges* addaswyd yn*Smoking/No Smoking* (ffilm 1993), a gyfarwyddwyd gan Alain Resnais ;
* ''The Revengers' Comedies* (a elwir hefyd yn *Sweet Revenge* ), a gyfarwyddwyd gan Malcolm Mowbray ;
* *Private Fears in Public Places* addaswyd yn *Cœurs* (ffilm 2006) a gyfarwyddwyd gan Alain Resnais .
* *Life of Riley'' (ffilm 2014) wedi'i chyfarwyddo gan Alain Resnais.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Hampstead
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1939