open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anders Jonas Ångström

Ffisegydd a seryddwr o Sweden oedd **Anders Jonas Ångström** (13 Awst 1814 – 21 Mehefin 1874) a fu'n arloeswr pwysig ym maes sbectrosgopeg. Enwir yr angstrom (Å), uned o hyd sydd yn gyfartal i &nbsp;m, ar ei ôl.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Anders Jonas Ångström yn Lögdö yn nhalaith Medelpad, yng nghanolbarth Teyrnas Sweden. Roedd yn ail fab i Johan Ångström, gweinidog plwyf yn Eglwys Sweden, a'i wraig Anna Katarina Tunberg. Mynychodd Anders yr ysgol yn Härnösand. Aeth i Brifysgol Uppsala ym 1833 i astudio mathemateg a ffiseg. Enillodd ei ddoethuriaeth yno ym 1839 am draethawd yn ymdrin ag opteg plygiant conigol.

## Gyrfa academaidd 
Darlithiodd Ångström ar bwnc ffiseg ym Mhrifysgol Uppsala wedi iddo dderbyn ei ddoethuriaeth. Aeth i Arsyllfa Stockholm ym 1842 i gael profiad o seryddiaeth ymarferol. Dychwelodd i Uppsala a chafodd swydd is-ddarlithydd seryddiaeth yn yr arsyllfa yno ym 1843. Fe'i penodwyd yn gadeirydd y gyfadran ffiseg ym Mhrifysgol Uppsala ym 1858, a daliodd swydd yr athro ffiseg yno hyd at ei farwolaeth yn Uppsala, ar 21 Mehefin 1874, yn 59 oed.

Bu ei fab, Knut Johan Ångström, hefyd yn sbectrosgopydd ac yn ddarlithydd ffiseg ym Mhrifysgol Uppsala.

## Ei gyfraniadau at sbectrosgopeg 
Anders Jonas Ångström oedd un o'r gwyddonwyr cyntaf i astudio'r ymadweithiau rhwng mater ac ymbelydredd electromagnetig yn nhermau amledd yr ymbelydredd, gan arloesi felly gwyddor sbectrosgopeg. Yn Chwefror 1853 cyflwynodd ei waith ymchwil, ar ffurf y traethawd *Optiska undersökninger*, i Academi Frenhinol y Gwyddorau yn Stockholm. Canfu bod gwreichionen drydanol yn cynhyrchu dau sbectrwm arosodedig, un o fetel yr electrod a'r llall o'r nwy y mae'n mynd trwyddo. Gan ddefnyddio damcaniaeth cyseiniant Euler, diddwythai Ångström egwyddor ei hun o ddadansoddi sbectrwm: mae nwy gwynias yn allyrru golau o'r un donfedd â'r golau y gall ei amsugno.

Ym 1861 dechreuodd Ångström astudio'r sbectrwm heulol yn fanwl gan ddefnyddio'r sbectrosgop a ffotograffiaeth o Gysawd yr Haul. Fe gyhoeddodd ym 1862 bod hydrogen ac elfennau eraill yn bresennol yn atmosffer yr Haul. Ym 1868 cyhoeddodd Ångström a'i gydathro Robert Thalén y gyfrol bwysig *Recherches sur le spectre solaire* yn Ffrangeg, sydd yn cynnwys map manwl o'r sbectrwm heulol gan ddangos tonfeddi yn nhermau &nbsp;m, yr uned a bellach elwir ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Academyddion Prifysgol Uppsala
Categori:Academyddion o Sweden
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Uppsala
Categori:Ffisegwyr o Sweden
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Pobl o Medelpad
Categori:Sbectrosgopyddion
Categori:Seryddwyr o Sweden
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Sweden
Categori:Ysgolheigion Swedeg o Sweden
Château de Beynac

Hen gastell caerog yng nghymuned Les Eyzies, Dordogne, Ffrainc, yw **Château de Beynac**. Mae'n dyddio'n ôl i'r 12g, ac wedi goroesi hyd heddiw mewn cyflwr da. 

Fe'i dynodwyd yn gofeb hanesyddol ar 11 Chwefror 1944.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Beynac
Categori:Dordogne
Château de Commarque

Castell yng nghymuned Les Eyzies, Dordogne, Ffrainc, yw **Château de Commarque**. Fe'i hadeiladwyd ar fan creigiog ar waelod dyffryn Beune, rhwng Sarlat a Les Eyzies. Mae'n wynebu castell Laussel, a leolir ar lan arall afon Beune, ac a feddiannwyd yn yr Oesoedd Canol gan y Saeson.

Ceir mynediad i'r castell ar hyd llwybr carreg, yna ar hyd llwybr o tua 600 m drwy'r coed. Mae'r mynediad hwn mor anodd ei gyrchu fel ei fod yn cael yr enw *Forteresse oubliée* ("Caer anghofiedig").

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Commarque
Categori:Dordogne
Robert Doisneau

Ffotograffydd dyneiddiol o Ffrainc oedd **Robert Doisneau** (14 Ebrill 1912 &ndash; 1 Ebrill 1994).

Cafodd Doisneau ei eni yn Gentilly, yn fab i plymiwr. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Estienne. Bu farw ym Montrouge, yn 81 oed.

Caiff ei gofio'n bennaf am lun a dynnodd yn 1950, ''Le baiser de l'hôtel de ville* (*Y Gusan ger Neuadd y Dre*), ffotograff o bar ifanc yn cusannu ar heol yn Paris. Cafodd ei wneud yn farchog, *Chevaliers of the Légion d'honneur'', yn 1984 gan yr Arlywydd François Mitterrand.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Val-de-Marne
Sarlat Rugby

Mae'r Club Athlétique Sarladais Périgord Noir, neu **Sarlat Rugby** yn glwb rygbi undeb Ffrainc sydd wedi'i leoli yn Sarlat-la-Canéda. O 2020 ymlaen, cyfeirir at y tîm cyntaf fel rygbi Sarlat.

Mae'n esblygu yn 2020-2021 ym mhencampwriaeth Ffederal 2.

## Cyfeiriadau
Château de Castelnaud

Caer ganoloesol yng nghymuned Castelnaud-la-Chapelle, Dordogne, Ffrainc, yw **Château de Castelnaud**. Ym 1980 cafodd ei restru fel heneb hanesyddol a chafodd ei borthdy ei restru fel heneb hanesyddol.

Wedi'i leoli yng nghymer dyffryn Dordogne a dyffryn Céou y mae'n edrych drosto, mae castell Castelnaud yn wynebu caer Beynac, ei wrthwynebydd canoloesol tragwyddol, gerddi Marqueyssac a phentref La Roque-Gageac.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Castelnaud
Categori:Dordogne
CA Périgueux

Mae **Club Athlétique Périgueux Dordogne** (neu **CA Périgord**) yn glwb rygbi undeb Ffrengig wedi'i leoli yn Périgueux, Dordogne.

Ei faes cyfarfod arferol yw stadiwm Francis-Rongiéras.

Mae'r clwb yn chwarae yn Ffederal 1.

## Cyfeiriadau
Holway, Sir y Fflint

Ystad tai yng nghymuned Treffynnon, Sir y Fflint, Cymru, yw **Holway**. Saif tua hanner milltir i'r gogledd-orllewin o dref Treffynnon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Treffynnon
Shirshasana

Asana neu ystym corfforol yw **Shirshasana** neu **Salamba Shirshasana** ('pensefyll mewn ioga'), sy'n asana gwrthdro mewn ioga modern fel ymarfer corff; fe'i disgrifir fel asana a mwdra mewn ioga hatha clasurol, dan wahanol enwau. Gelwir yr asana hwn, weithiau, yn "frenin pob asana".

## Geirdarddiad 
[bawd| Pensafiad (wedi'i labelu fel *Kapālī Āsana*) o lawysgrif o'r 1830 o'r enw *[Joga Pradīpikā*]]
Daw'r enw Salamba Shirshasana o'r geiriau Sansgrit सालम्ब *Sālamba* sy'n golygu "cefnogi", शीर्ष, *Śīrṣa* sy'n golygu "pen", ac आसन, *Āsana* sy'n golygu "ystym corfforol".

Mae'r enw Shirshasana (*Śīrṣāsana)* yn gymharol ddiweddar - yn fwy diweddar na'r ystym ei hun, ond arferid ei adnabod gydag enwau eraill.

Fel asanas gwrthdro eraill, arferid ei galw'n Viparita Karani, a ddisgrifiwyd fel mwdra yn yr *Ioga Hatha Pradipika* a thestunau clasurol eraill ar ioga haṭha. 

Mae *Yogaśāstra* o'r 11g yn ei enwi'n *Duryodhanāsana* ("ac yn *Kapālīkarana* ("techneg pen"). Mae'r Malla Purana, llawlyfr o'r 13g ar gyfer reslwyr, caiff ei henwi, ond ni chaiff ei disgrifio.'''' Mae'r *Joga Pradīpikā* o'r 18g yn ei alw'n *Kapālī āsana*, ("asana'r pen"), lle mae'n rhif 17 o'r set o 84 asanas a ddisgrifir ac a ddarlunnir yno, tra bod  *y* *Sritattvanidhi* o'r 19g yn defnyddio'r enw *Śīrṣāsana* yn ogystal â *Kapālāsana*. 

## Amrywiadau 
bawd| Urdhva Padmasana yn Shirshasana
Mae gan Shirshasana lawer o amrywiadau, gan gynnwys:

## Gweler hefyd 
* Rhestr o asanas

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Cyfarwyddyd Cam wrth Gam

Categori:Asanas hatha canoloesol
Categori:Asanas gwrthdro
Pierre Basile

Roedd **Pierre Basile**, yn ôl y croniclwyr Roger de Wendover a Bernard Itier, llyfrgellydd abaty Saint-Martial de Limoges, y marchog Limousin a anafodd Richard y Lionheart yn farwol yn ystod gwarchae castell Châlus-Chabrol ar 26 Mawrth 1199. bollt bwa croes a darodd Brenin Lloegr wrth fôn y gwddf. 

Ganed Pierre Basile yn Dordogne, yn Firbeix, tref Ffrengig ger Châlus.

Dim ond ar achlysur marwolaeth Richard the Lionheart y mae sôn am ei fywyd mewn croniclau canoloesol. 

## Cyfeiriadau
Categori:Marchogion o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1199
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Setu Bandha Sarvangasana

[bawd| "Kāmapīṭhāsana" o *Sritattvanidhi;* [19g]]

Asana (neu ystym mewn ioga hynafol a modern yw **Setu Bandha Sarvāṅgāsana** (Sansgrit: सेतु बन्ध सर्वाङ्गासन; Lladineiddiad: Kāmapīṭhāsana), **Y Bont** a elwir hefyd yn **Setu Bandhāsana** ac mewn ioga hynafol fel **Kāmapīṭhāsana**.

## Geirdarddiad 
Daw enw'r ystum o'r geiriau Sansgrit सेतु *Setu*, pont; बन्ध *Bandha*, dal; सर्वा *Sarva*, i gyd; ङ्ग *Anga*, aelod; ac आसन *Asana*, ystym neu osgo'r corff.

Mae'r ystum yn ymddangos fel "Kāmapīṭhāsana" yn y testun *Sritattvanidhi* (ysgrifennwyd cyn 1868) o'r 19g; gweler y diagram.

## Disgrifiad 
Mae'r ystum yn cael ei rhagflaenu gan y Sarvāṅgāsana (sefyll ar yr ysgwydd), gyda'r frest yn cael ei dal ymlaen gan y dwylo a'r traed, yn cael eu gostwng i'r llawr y tu ôl i'r cefn. Mae'r pengliniau'n parhau wedi eu plygu. Dull haws yw cefnorwedd, yna codi'r cefn o'r llawr. Mae'r ystum llawn â'r pengliniau wedi'u plygu a'r fferau wedi'u dal (*Bandha*) gerfydd y dwylo. Gellir gadael yr ystum naill ai trwy orwedd neu drwy llithro'n ôl i fyny i safle lle mae'r corff yn sefyll ar yr ysgwyddau.

## Amrywiadau 
Mae ffurf gyffredin ar y ystum â'r breichiau yn syth allan ar hyd y ddaear tuag at y traed, y breichiau'n syth gyda'r bysedd wedi'u cyd-gloi. Mae rhai ymarferwyr yn gallu sythu'r coesau yn yr ystum.

Mae gan Eka Pada Setu Bandha Sarvangasana (Pont un goes) un goes wedi'i chodi'n fertigol i'r awyr.

## Gweler hefyd 
* Chakrasana, Pos Olwyn neu Bwa sy'n wynebu i fyny
* Rhestr o asanas

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Darllen pellach 
* 
* 

Categori:Asanas plygu'n ôl
Categori:Asanas gwrthdro
Aotearoa

**Aotearoa** yw'r enw Maori ar Seland Newydd. Yn llythrennol, ei ystyr yw "gwlad y cwmwl gwyn hir". Yr enwau Maori cynharaf ar gyfer y wlad oedd *Niu Tireni, Nu Tirani* a *Nu Tirene*, a ddefnyddiwyd mewn dogfennau fel Cytundeb Waitangi. Ers y 1990au, mae "God Defend New Zealand" (neu "Aotearoa") wedi'i ganu yn Maori a Saesneg, ac mae'r enw wedi dod yn gyfarwydd i gynulleidfa ehangach.

## Cyfeiriadau
Categori:Maori
Categori:Seland Newydd
Mynyddoedd Glas

Cadwyn mynyddoedd yn Ne Cymru Newydd, Awstralia, yw'r **Mynyddoedd Gleision** ().

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth De Cymru Newydd
Glas
Soar, Ynys Môn

Pentref yng nghymuned Aberffraw, Ynys Môn yw **Soar**. Saif tua 190 milltir o Gaerdydd a 280 milltir o Lundain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Coedyfoel

Pentref yng nghymuned Llandysul, Ceredigion yw **Coedyfoel**. Saif 62.8 milltir o Gaerdydd a 182.3 milltir o Lundain. Gan fod y pentref yn rhan of Geredigion, Elin Jones (Plaid Cymru) sy'n ei gynrhychioli yn Senedd Cymru, a Ben Lake (Plaid Cymru) yn Senedd y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Ceredigion
Tir-phil

Pentref yng nghymuned Tredegar Newydd, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Tir-phil**.

Mae gorsaf reilffordd Tir-phil yn gwasanaethu Tir-phil a Thredegar Newydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ward etholiadol ar gyfer cyngor Dosbarth Cwm Rhymni oedd Tir-Phil rhwng 1973 a diddymiad y cyngor ym 1996.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Tredegar Newydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Balasana (Y Plentyn)

Asana (neu osgo'r corff) o fewn ioga yw **Bālāsana** (), neu **Y Plentyn,** neu weithiau **Plentyn yn Gorffwys**. Mae'n asana penlinio, ac fei'i ceir mewn ioga modern fel ymarfer corff. Y Balasana yw'r asana croes i sawl osgo arall, ac fel arfer caiff ei ymarfer cyn ac ar ôl Sirsasana.

## Geirdarddiad 
Daw'r enw o'r geiriau Sansgrit बाल *bala*, "plentyn" ac आसन *āsana*, "osgo neu siâp" (y corff).

Ni ddisgrifir Balasana tan yr 20g pan ymddangosodd yr osgo hwn yn y gyfrol *Gymnasteg Gynradd* gan Niels Bukh ym 1924.

Darlunnir Ananda Balasana fel Kandukasana (Y Bêl) yn *Sritattvanidhi* yn y 19g.

## Amrywiadau 
bawd|Y Gwnhingen
Os oes angen, ac yn ystod beichiogrwydd, gall y pengliniau ledu oddi wrth ei gilydd. Gall y breichiau hefyd gael eu hymestyn ymlaen o flaen y pen.

Mae Ananda Balasana neu "Babi Hapus" yn ffurf wrthdro o'r asana hwn. Yma, mae'r corff ar y cefn, y cluniau ochr yn ochr â'r corff, y pengliniau wedi'u plygu a'r dwylo'n gafael ym mysedd y traed.

Mae Uttana Shishosana neu "Ci Bach Cam Ymhellach" yn ymestyn y corff nes bo'r talcen yn gorffwys ar y llawr a'r cluniau'n fertigol, gan roi ystum canolradd rhwng Balasana ac Adho Mukha Shvanasana (Ci ar i Lawr).

Mae Shasangasana (शसांगासन) neu "Y Gwningen", sy'n cael ei ymarfer yn Ioga Bikram, wedi'i godi nes bod y cluniau'n fertigol a'r pen a'r breichiau'n pwyntio'n ôl at y traed, gan greu hyblygrwydd dwys i'r asgwrn cefn.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o asanas

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Yoga Journal Photo a chyfarwyddiadau

Categori:Asanas agor y cluniau
Categori:Asanas penlinio
Categori:Asanas eistedd
Ynys y Gorwellin

Mae **Ynys y Gorwellin** (, Maleieg Cocos: *Pulu Panjang*)  yn un o'r ddwy ynys gyfannedd o fewn Ynysoedd Cocos, tiriogaeth allanol Awstralia yng Nghefnfor India. Mae Ynys y Gorwellin yn cynnwys tref o'r un enw yn Saesneg, **West Island**, sef prifddinas yr ynysoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Cocos
Bantam Village

Mae **Bantam Village** (Maleieg Cocos: *Kampong Bantam*) yw pentref mwyaf poblog Ynysoedd Cocos a'r unig anheddiad ar Ynys Gartref. 

Categori:Aneddiadau Ynysoedd Cocos
Ynys Gartref

Mae **Ynys Gartref** (, Maleieg Cocos: *Pulu Selma*) yw'r fwyaf poblog o'r ddwy ynys gyfannedd yn Ynysoedd Cocos, tiriogaeth allanol Awstralia yng Nghefnfor India. Prif dref yr ynys yw Bantam Village. Gellir cyrraedd yr ynys ar fferi o Ynys y Gorwellin. Mae Home Island yn cynnwys Maleisiaid Cocos yn bennaf sy'n dilyn Islam Sunni.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Cocos
Cornelyn

Ardal yng nghymuned Llangoed, Ynys Môn yw **Cornelyn**. Saif 131.2 milltir o Gaerdydd a 207.4 milltir o Lundain.

Mae enw'r ardal yn tarddu o Cornelyn Manor. Ar un adeg roedd hon yn ystâd fawr a oedd yn eiddo i William Massey, bargyfreithiwr o Swydd Gaer yn y 1860au.

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Save the Cinema

Ffilm ddrama Saesneg 2022 yw ***Save the Cinema***, a ysgrifennwyd gan Piers Ashworth ac a gyfarwyddwyd gan Sara Sugarman. Mae'n seiliedig ar y stori wir gan Liz Evans, triniwr gwallt o Gaerfyrddin a mam y canwr Wynne Evans. Mae'r stori am sinema leol sydd dan fygythiad o gael ei chau. Sêr y ffilm yw Jonathan Pryce, Samantha Morton, Tom Felton ac Owen Teale.

Digwyddodd y ffilmio ledled Sir Gaerfyrddin, Cymru. Rhyddhawyd *Save the Cinema* yn y Deyrnas Unedig ar 14 Ionawr 2022.

## Cymeriadau 
* Jonathan Pryce fel yr athro Mr. Morgan 
* Samantha Morton fel Liz Evans
* Tom Felton fel Richard Goodridge, cynghorydd
* Adeel Akhtar fel Tom, y Maer
* Susan Wokoma fel Dolly, cynorthwy-ydd trin gwallt
* Erin Richards fel Susan, ysgrifennydd y Maer
* Owain Yeoman fel David Evans, gŵr Liz
* Rhod Gilbert fel Mr. Powell
* Dora Davis fel Carol
* Leanne Holder fel Galarwr
* Joe Hurst fel Huw Evans
* Thaer Al-Shayei fel Mr. Hopkins
* Fflyn Edwards fel Wynne Evans
* Harry Luke fel Mark Llewellyn Evans
* Reegan Davies fel Megan
* Huw Morgan fel Heddwas
* Matthew Lee 
* Mitchell Zhangazha fel Judas
* Mathew Guerin fel Beili
* Keith Allen fel Superintendent Evans
* Melanie Walters fel Mrs. Pritchett

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2022
Categori:Ffilmiau drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Joga Pradīpikā

Mae'r ***Joga Pradīpikā*** (neu **Ioga Pradipika**; "Golau Gwan ar Ioga") yn destun Ioga Hatha gan Ramanandi Jayatarama a ysgrifennwyd yn 1737 mewn cymysgedd o Hindi, Braj Bhasa, Khari Boli a ffurfiau o Sansgrit. Mae'n cyflwyno 6 dull glanhau, 84 asana, 24 mwdra ac 8 kumbhakas. Darlunnir y testun mewn llawysgrif o 1830 gyda 84 o baentiadau o asanas, a baratowyd tua chan mlynedd ar ôl y testun.

## Pynciau 
Mae'r *Joga Pradīpikā* yn ymdrin ag ystod eang o bynciau ar ioga, gan gynnwys natur y corff cynnil, iogig, puro rhagarweiniol, y mwdrās,  yr asanas, prānāyāma (rheoli anadl), mantras, myfyrdod, rhyddhad (moksha), a samādhi.

Un o'r puriadau yn y testun yw'r *mulashishnasodhana*, "glanhau'r anws a'r pidyn", sy'n galw am dynnu dŵr i'r anws a'i chwistrellu trwy'r pidyn, y mae James Mallinson a Mark Singleton yn brolio fod hyn yn "gamp sydd, wrth gwrs, yn anatomegol amhosibl."

Dywedir bod Prānāyāma yn arwain at ryddhad, ar ei ben ei hun, er bod rhai o'i dechnegau o reoli anadl hefyd yn defnyddio mantras. Mae'r *Joga Pradīpikā* fodd bynnag yn gofyn i'r iogi aros ymlaen fel llestr corfforol i wasanaethu'r Arglwydd, yn hytrach na dewis rhyddhad.

Mae'r *Joga Pradīpikā yn* cyfuno'r mudrās ag asanas trwy ddisgrifio'r mahāmwdrā fel un o'i 84 asana. Fel testunau eraill o'r cyfnod, mae'n disgrifio nifer gymharol fawr o fwdrās, 24 i gyd.

Ar fyfyrio, mae'r testun yn ail-bobi*myfyrdod Bhagavata Purana* o'r dduwies Sītā a'r duw Rāma. Ar samādhi, mae'r iogi'n ei gyrraedd ger yr "ogof gwenyn" yn y chakra sahasrara, gyda "sain diddiwedd heb ei chreu".

## Asanas 
Mae'r disgrifiad o 84 asana yn llenwi 314 allan o 964 o adnodau yn fersiwn 1737. Dywedir bod y rhan fwyaf o'r asanas yn dod â manteision therapiwtig a bod pob un ohonynt yn gofyn i'r ymarferydd gyfeirio'r syllu (*drishti*) ar y pwynt rhwng yr aeliau neu ar flaen y trwyn.

Mae'r 84 asana a ddisgrifiwyd ac a ddarlunnir yn nogfen 1830 yn cynnwys rhai sy'n cael eu hymarfer yn eang mewn ioga modern, ond mae ei ddetholiad yn wahanol iawn i'r hyn a geir mewn testunau o ioga hatha eraill megis yr *Hatha Ratnavali*. Mae llawer o'r ystumiau darluniadol yn asanas eistedd a ddefnyddir ar gyfer myfyrdod, gan gynnwys y Padmasana (Safle Lotws) a Siddhasana (Cyflawnwyd) hynafol, y ddau yn ymddangos ddwywaith yn y set o ddarluniau. Mae'r rhif 84 yn symbolaidd yn hytrach na llythrennol, sy'n dynodi bod set yn gyflawn ac yn gysegredig.

Delwedd:Jogapradipika 1 Svastikasana.jpg|1 Svastikasana
Delwedd:Jogapradipika 2 Padmasana.jpg|2 Padmasana
Delwedd:Jogapradipika 7 Pascimatanasana.jpg|7 Paschimottan asana
Delwedd:Jogapradipika 16 Mayurasana.jpg|16 Maiurasana
Delwedd:Kapala Asana (headstand) from Jogapradipika 1830.jpg |17 Kapali asana
Delwedd:Jogapradipika 22 Bhadragorakhasana.jpg|22 Gorakshasana
Delwedd:Jogapradipika 29 Viparitakarana.jpg|29 Viparita Karani
Delwedd:Jogapradipika 66 Narasimhasana.jpg|66 Narasimh asana
Delwedd:Jogapradipika 81 Kurmasana.jpg|81 Cwrmasana
Delwedd:Jogapradipika 84 Siddhasana.jpg| 84 Siddhasana

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* 
* 
* 
* 

Categori:Ioga hatha
Categori:Asanas
Cyflafan Port Arthur

250px|iawn|bawd|Safle hanesyddol Port Arthur

Roedd **cyflafan Port Arthur** rhwng 28 Ebrill a 29 Ebrill 1996 yn saethu torfol lle lladdwyd 35 o bobl a 25 eu hanafu ym Mhort Arthur, Tasmania. Plediodd y saethwr, Martin Bryant, yn euog i 35 o ddedfrydau oes heb y posibilrwydd o barôl. Achosodd y saethu newidiadau mawr i gyfraith gwn yn Awstralia. Y saethu oedd y mwyaf marwol yn hanes Awstralia a'r ail saethu mwyaf marwol a gyflawnwyd gan Awstraliad (ar ôl saethu mosg Christchurch yn Seland Newydd).

## Gweler hefyd
* Seiclon Tracy
* 1989 daeargryn Newcastle
* Saethu mosg Christchurch
* Ymosodiadau Bali, 2002

## Cyfeiriadau
Categori:1996
Categori:Cyflafanau Awstralia
Bowlio lawnt

Un o gampau chwaraeon ydi **bowlio** neu **bowlio lawnt**. Y nôd yw rowlio peli gwyrdueddol fel eu bod yn dod i stop mor agos a phosib at bêl fechan a elwir yn "jac". Caiff ei chwarae ar lawnt fowlio gwair ond fe ellir ei chwarae ar wyneb artiffisial hefyd.

Mae bowlio yn un o "gampau craidd" Gemau'r Gymanwlad ers 2010 sy'n golygu fod rhaid iddo cael ei gynnwys ym mhob un o'r Gemau, er na chafodd ei gynnwys yng Ngemau'r Gymanwlad ym 1966 gan nad oedd digon o lawntiau bowlio yn bodoli yn Kingston, Jamaica. Mae bowlio hefyd yn un o'r campau sydd â chystadlaethau i Athletwyr Elît gydag Anabledd (EAD) yng Ngemau'r Gymanwlad.

## Cyfeiriadau
Categori:Bowlio
Categori:Chwaraeon peli
Ymosodiadau Bali, 2002

iawn|bawd|Cofeb fomio Bali.
Digwyddodd **ymosodiad bomiau Bali** ar Hydref 12, 2002 yn ardal dwristiaid Kuta, Bali. Yr ymosodiad hwn oedd yr ymosodiad terfysgol mwyaf marwol yn hanes Indonesia. Roedd y troseddwyr yn aelodau o Jemaah Islamiyah, grŵp terfysgol Islamaidd sy’n gysylltiedig ag Al-Qaeda.

## Ymosod
[250px|iawn|bawd|Fan [Mitsubishi L300 wen tebyg i'r un y plannwyd y bom car ynddi.]]

### Marwolaethau yn ôl cenedligrwydd
## Cyfeiriadau
Categori:Cyflafan Indonesia
Categori:Terfysgaeth Islamaidd
Rhiwderyn

Pentref bychan yng ngorllewin Casnewydd, De Cymru, yw **Rhiwderyn** (Seisnigiad: Rhiwderin), sydd wedi'i leoli yng nghymuned a ward etholiadol Graig.

Saif y pentref gwreiddiol nesaf at groesfan wastad ar hyd Rheilffordd Cwm Ebwy ac yn agos at ffordd yr A468 o Gasnewydd i Gaerffili. Mae'r tai ychwanegol ar ochr arall y briffordd, o'r enw *Rhiwderin Heights*, bron wedi uno Rhiwderyn gyda'r pentref cyfagos Basaleg.

Ysgol Pentrepoeth yw'r ysgol gynradd leol. Gwasanaethwyd y pentref gan rheilffordd Rhiwderyn hyd 1954.

Mae'r pentref hefyd yn agos at hen rheilffordd *B&MR* (*Brecon and Merthyr Tydfil Junction Railway*). Heddiw, mae'r rheilffordd yn terfynu yn Chwarel Machen a dim ond trenau clwydo nwyddau sy'n ei ddefnyddio.

Capel Cynulleidfaol Rhiwderin a Eglwys Bresbyteraidd Rydd Rhiwderin yw'r addoldai lleol.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Casnewydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Yvette Mimieux

Roedd **Yvette Carmen Mimieux**  (8 Ionawr 1942 – 17 Ionawr 2022) yn actores ffilm a theledu o'r Unol Daleithiau, sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl ymneilltuol yn y ffilm *The Time Machine* (1960).  

Cafodd Mimieux ei geni yn Los Angeles yn ferch y Ffrancwr René Mimieux, a'i wraig Mecsicanaidd Maria Montemayor.  

Priododd Mimieux â:
#Evan Harland Engber ym 1959 
#Stanley Donen (1972-1985)
#Howard Ruby

Bu farw Mimieux yn ei chartref yn Los Angeles, yn 80 oed. Cafwyd hi y bore canlynol. 

## Ffilmiau 
* *Platinum High School* (1960) - Lorinda Nibley
* *The Time Machine* (1960) - Weena
* *Where the Boys Are* (1960) - Melanie Tolman
* *The Four Horsemen of the Apocalypse* (1962) - Chi Chi Desnoyers
* *Light in the Piazza* (1962) - Clara Johnson
* *The Wonderful World of the Brothers Grimm* (1962) - The Princess ('The Dancing Princess')
* *Diamond Head* (1962) - Sloane Howland
* *Toys in the Attic* (1963) - Lily Berniers
* *Looking for Love* (1964) - Yvette Mimieux
* *Joy in the Morning* (1965) - Annie Brown née McGairy
* *The Reward* (1965) - Sylvia
* *Monkeys, Go Home!* (1967) - Maria Riserau
* *The Caper of the Golden Bulls* (1967) - Grace Harvey
* *Dark of the Sun* (1968) - Claire
* *Three in the Attic* (1968) - Tobey Clinton
* *The Picasso Summer* (1969) - Alice Smith
* *The Delta Factor* (1970) - Kim Stacy
* *Skyjacked* (1972) - Angela Thacher
* *The Neptune Factor* (1973) - Dr. Leah Jansen
* *Journey Into Fear* (1975) - Josette
* *Jackson County Jail* (1976) - Dinah Hunter
* *The Black Hole* (1979) - Dr. Kate McCrae
* *Circle of Power* (1981) - Bianca Ray
* *The Fascination* (1985)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ffrengig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Fecsicanaidd
Minffordd (Pentir)

:*Am y pentref ger Penrhyndeudraeth, gweler Minffordd (Penrhyndeudraeth).*

Pentrefan yng nghymuned Pentir, Gwynedd, Cymru, yw **Minffordd**. Saif ar gyrion dinas Bangor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentir
Categori:Pentrefi Gwynedd
Keith Todd

Pêl-droediwr proffesiynol o Gymru oedd **Keith Harris Todd** (2 Mawrth 1941 – 8 Ionawr 2022). Chwaraeodd Todd i Dref Abertawe  yn y Gynghrair Bêl-droed  fel blaenwr. Cyn ymuno â'r Swans, bu'n chwarae i Glydach. Wedi gadael Abertawe, treuliodd saith mlynedd ym Mwrdeistref Penfro. Bu farw Todd, yn 80 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1941
Julie Lydon

Ysgolhaig o Loegr yw **Y Fonesig Julie Elspeth Lydon** (ganwyd Mehefin 1964). Roedd hi'n Ganghellor a Phrif Swyddog Gweithredol Prifysgol De Cymru rhwng 2013 a 2021. Dyfarnwyd y DBE iddi hi yn Rhestr Anrhydeddau’r Flwyddyn Newydd 2022.

Cafodd Lydon ei geni yn Stroud, Swydd Gaerloyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgolheigion o Loegr
Bnar Talabani

Meddyg o Gaerdydd yw **Bnar Talabani** (ganed 1988), a gafodd yr MBE yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2022.

Mae Dr Talabani yn arbenigo mewn meddygaeth arennau a thrawsblaniadau. Ar ôl hyfforddi fel meddyg, roedd hi'n fyfyrwraig neffroleg ar raglen Hyfforddiant Academaidd Clinigol GW4 (CAT) GW4 a ariennir gan Ymddiriedolaeth Wellcome. Mae hi’n aelod o grŵp ymateb Covid-19 Meddygol Cymru. 

Cafodd ei geni yn Irac ym 1988. Roedd hi'n byw mewn gwersylloedd ffoaduriaid ledled Iran, Irac a Syria; daeth i fyw i'r Deyrnas Unedig yn blentyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Gaerdydd
US Bergerac rugby

Clwb rygbi undeb Ffrainc yw Union Sportive Bergerac Rugby Vallée de la Dordogne. Mae wedi'i leoli yn Bergerac (Dordogne), yn adran Dordogne.

Mae'n chwarae yn Ffederal 2 ar gyfer tymor 2021-2022.

## Cyfeiriadau
Rhestr o'r cenhedloedd a grybwyllir yn y Beibl

Isod mae rhestr o genhedloedd a grybwyllir yn y Beibl. Ysgrifennwyd y Beibl yn wreiddiol yn Hebraeg, Groeg Hynafol ac Aramaeg. Ym 1588, cwblhawyd y cyfieithiad Cymraeg cyntaf o'r Hen Destament a'r Testament Newydd gan William Morgan (gweler cyfieithu'r Beibl i'r Gymraeg).

## A
* Yr Aifft
* Arabia
* Armenia (hefyd Gwlad yr Ararat) 
* Asyria

## B
* Babilon (Irac heddiw)
* Basan

## C
* Cappadocia
* Corinth
* Creta (ynys o Wlad Groeg) 
* Cyprus

## D
* Dalmatia (yn Groatia)

## E
* Edom
* Yr Eidal
* Ethiopia

## G
* Gâl (Ffrainc) - dim ond yn cael ei grybwyll yn y Beiblau Catholig a Dwyrain Uniongred
* Gog
* Gwlad Groeg
* Gwlad Iorddonen (gan gyfeirio at Afon Iorddonen)

## I
* India
* Iran
* Israel

## L
* Libanus (gan gyfeirio yn bennaf at gedrwydd Libanus)
* Libia 
* Lydia (dim ond yn y Beiblau Uniongred Catholig a Dwyrain)

## M
* Macedonia
* Malta
* Mesopotamia

## P
* Persia (Iran heddiw)
* Pontus

## R
* Rhufain Hynafol (Rhufain heddiw)

## S
* Samaria 
* Sbaen
* Sheba (mewn cyfeiriad at Frenhines Sheba)
* Swdan 
* Syria (hefyd Aram)

## T
* Talaith Asia (Twrci heddiw)
* Talaith Jwda
* Teyrnas Jwda

Categori:Rhestrau gwledydd
Blinding Lights

Cân gan y canwr-gyfansoddwr o Ganada The Weeknd yw **Blinding Lights**. Fe'i rhyddhawyd ar 29 Tachwedd 2019.

## Clawr Cymraeg-Gwyddelig
Ym mis Ionawr 2021, rhyddhawyd clawr dwyieithog (Cymraeg a Gwyddeleg) gan Urdd Gobaith Cymru a TG Lurgan, o'r enw "Golau'n Dallu / Dalta ag na Soilse". Cafodd y prosiect ei ganmol gan Brif Weinidog Cymru Mark Drakeford fel "symbol o gysylltiadau diwylliannol Cafodd y prosiect ei ganmol gan sy'n clymu Iwerddon a Chymru".

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon o Ganada
Zara Rutherford

Mae **Zara Rutherford** (ganwyd 5 Gorffennaf 2002) yn awyrennwr Belgaidd-Prydeinig. Hi oedd y person cyntaf i hedfan o gwmpas y byd mewn awyren microlight. Hi hefyd oedd y peilot benywaidd ieuengaf i hedfan yn unigol o amgylch y byd, pan oedd yn 19 oed. Dechreuodd ei thaith yn Kortrijk, Gwlad Belg, ar 18 Awst 2021, a daeth i ben ar 20 Ionawr 2022.

Cafodd Rutherford ei geni ym Mrwsel, Gwlad Belg, yn ferch i'r peilot Prydeinig Sam Rutherford a'i wraig, y cyfreithiwr o Wlad Belg, Beatrice de Smet.

Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol St. Swithun, ysgol i ferched yng Nghaerwynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Frwsel
Eädyth Crawford

Cantores, cyfansoddwr a chynhyrchydd gerddoriaeth electronig yr enaid a pop Bajan-Gymreig yw **Eädyth Crawford** (adnabyddir hefyd fel **Eady Crawford**), sy'n canu yn Gymraeg a Saesneg.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Eädyth yn Rhydychen ond pan yn un flwydd oed ysgarodd ei rhieni ym 1999, daeth ei mam ynghyd a'i rhieni hi i fyw i Aberaeron. Mae ei mam yn Saesnes o dde-ddwyrain Lloegr ond treuliodd gwyliau ei phlentyndod gyda ei thad-cu a mam-gu yn Niserth, Powys ac roedd wastad eisiau magu ei phlant yng Nghymru.

Mae teulu ei thad yn hanu o Barbados ac fe ymfudodd y teulu i Reading yn y 1950au. Roedd ei thad-cu mewn band sgiffl. Mae ei threftadaeth Bajan a'i theulu estynedig yn Barbados yn bwysig iddi ac mae'n dweud bod ganddi hunaniaeth Gymraeg a Bajan.

## Gyrfa gerddorol 
Mae natur, profiadau heriau yn y gorffennol a heriau bywyd yn dylanwadu ar ei cherddoriaeth. Yn ôl Eädyth mae'r gallu i ddefnyddio'r iaith Gymraeg yn ganeuon yn hudol.

Mae Eädyth yn hoffi cydweithio gydag artistiaid arall wrth greu cerddoriaeth.

Ym Mehefin 2020 roedd yn rhan o'r cynllunio cerddorol ar gyfer sioe ar-lein, Wolfie, gan National Theatre Wales.

Yn 2020 enillodd Wobr Triskel, sef ar gyfer cerddorion sy'n dod i'r amlwg, gan Wobr Gerddoriaeth Gymreig.

Fe wnaeth Eädyth ar y cyd gyda Asha Jane cymryd rhan yn rhaglen 'Maes B:Merched yn Gwneud Miwsig' oedd ar S4C ar 6 Awst 2021.

## Disgyddiaeth 
### Senglau 
### Albymau ac EP 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Gwefan Eädyth  

Categori:Cantorion yr enaid
Categori:Cantorion Cymraeg o Gymru
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Gymru
Cythraul Tasmania

[250px|iawn|bawd|Cythraul Tasmania ym [Parc Cadwraeth Cythreuliaid Tasmania|Mharc Cadwraeth Cythreuliaid Tasmania.]]
Marswpial cigysol, sydd mewn perygl, a ddarganfuwyd ar ynys Tasmania yn Awstralia yw **cythraul Tasmania**. Rhoddwyd yr enw gwyddonol *Sarcophilus harrisii* iddo gan y naturiaethwr Ffrengig Pierre Boitard ym 1841. Daeth yn rhywogaeth warchodedig ym 1941.

Daeth yr anifail yn adnabyddus oherwydd y cymeriad Looney Tunes o'r un enw (neu "Taz").

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Awstralia
Ngukurr

250px|iawn|bawd|Pobl yn Ngukurr, yn 1939.
Mae **Ngukurr** (gynt ***Roper River Mission***) (IPA yn Saesneg: ) yn dref yn Nhiriogaeth y Gogledd, Awstralia. Mae'n cynnwys Cynfrodorionau Awstralaidd yn bennaf. Fe'i lleolir ar lan Afon Roper yn neheudir Tir Arnhem. Fe'i lleolir 331km i'r de-ddwyrain o Katherine. Y prif ieithoedd a siaredir yw ieithoedd brodorol, Creole a Saesneg.

## Cyfeiriadau
Categori:Tir Arnhem
Melanie Walters

Actores o Abertawe yw **Melanie Walters** (ganwyd 30 Ionawr 1962 )  sy'n fwyaf adnabyddus fel Gwen West yng nghomedi sefyllfa'r BBC *Gavin & Stacey*. Hi oedd enillydd y gyfres cariad@iaith:love4language yn 2011.

Mae Walters yn byw gyda’i mab yn y Mwmbwls, Abertawe, lle mae hi'n dysgu Pilates.

## Gyrfa 
(detholiad)

### Ffilmiau 
* *Burn Burn Burn* (2015) – fel Shelle
* *Llanw Uchel* – Bethan (2014)
* *Gwrthsafiad* (2011) – Helen Roberts
* *Llong* danfor – Judie Bevan (2010)
* *Tan ar y Comin* – Mrs. Evans (1995)

### Teledu
**The District Nurse* – Milwen Parry (1987)
**Heliwr* (1997)
**Belonging* – Delyth (2000–2001)
**Holby City* (2002)
**Hollyoaks* (2007–2009)
**Gavin & Stacey* (2007–2010; 2019)
**Being Human* – Emma (2011)
**Stella* (2013)
**Under Milk Wood* (2014)
**Doc Martin* (2015)
**Pitching In* –  (2019)
**The Snow Spider* - (2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pobl o Abertawe
Senyllt ap Dingat

**Senyllt ap Dingat** (g. 6g) oedd Brenin Brythonig annibynnol olaf Teyrnas Galloway a rheolwr Ynys Manaw.

Teyrnasodd Senyllt ap Dingat ar ddechrau'r 6g a gyrrwyd ef o'i orsedd gan reolwyr Rheged a atafaelodd ei diroedd. Yn dilyn hynny, trigodd ar Ynys Manaw lle teyrnasodd rhwng tua 510 a 540. Olynodd gan ei fab Neithon (tua 540-570). Parhaodd ei linach hyd at Merfyn Frych ap Gwriad  a bu farw 844.

Adnabyddir Senyllt trwy achau Coleg Iesu (Rhydychen) ac Achau Harleian Casgliadau o'r Llyfrgell Brydeinig sy'n ei wneud yn ddisgynnydd i "Maxen Wledic" h.y. Magnus Maximus:

## Cyfeiriadau
* Peter Bartrum, *A Welsh Classical Dictionary: People in History and Legend Up to about A.D. 1000* (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1993), tud. 671
* Gwefan K Matthews; MS Coleg yr Iesu Achyddiaeth Brenhinoedd Dyn

Categori:Pobl o'r Alban o dras Gymreig
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Meat Loaf

Canwr ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Michael (neu Marvin) Lee Aday** (27 Medi 1947 &ndash; 20 Ionawr 2022), sy'n fwy adnabyddus fel **Meat Loaf**. Roedd e'n nodedig am ei lais mawr a sioeau byw theatrig.  

Cafodd ei eni  yn Dallas, Texas,  yn fab i Wilma Artie (*née* Hukel), cantores ac athrawes ysgol a'i gwr Orvis Wesley Aday, dyn busnes. Roedd 

Ym 1973, cafodd Meat Loaf ei gastio fel Eddie a Dr. Everett Scott yn *The Rocky Horror Show*.  Wedyn, chwaraeodd ran Eddie yn *The Rocky Horror Picture Show*.  

Bu farw Meat Loaf ar Ionawr 20, 2022, yn 74 oed. Ni ryddhawyd unrhyw achos marwolaeth uniongyrchol gan ei deulu na'i gynrychiolwyr. 

## Disgograffi 
* *Ystlumod Allan o Uffern* (1977)
* *Canwr Marw* (1981)
* *Hanner nos yn y Lost and Found* (1983)
* *Agwedd Drwg* (1984)
* *Deillion Cyn i mi Stopio* (1986)
* *Ystlumod Allan o Uffern II: Yn ôl i Uffern* (1993)
* ''Croeso i'r Gymdogaeth* (1995)
* *Methu Bod Wedi Dweud Gwell* (2003)
* *Ystlumod Allan o Uffern III: Mae'r Anghenfil yn Rhydd* (2006)
* *Hongian Cool Tedi Bear* (2010)
* *Uffern mewn basged llaw* (2011)
* *Dewrach Na Ni Ydym'' (2016)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2022
Rhestr o gerddi yn y llyfr Caniadau Buddug

Dyma **restr** o'r holl gerddi syd yn y llyfr ***Caniadau Buddug***

Mae ***Caniadau Buddug*** yn gyfrol o gerddi gan (Catherine Prichard (Buddug)) (1842 –1909) a gyhoeddwyd gan gwmni Ab Owen ym 1911

## Y caniadau
* O! Na Byddai'n Haf o Hyd 
* Borau oes
* Bythynod Gwynion Gwalia
* Mis Ionawr
* Olwynion amser
* I ferch ieuanc yn ei Beibl
* Ffarwel aeaf blin
* Blodyn Eira
* Ar dderbyniad Beibl
* Ar dderbyniad pwysi o lilac 
* Nodyn cynta'r tymor
* Neges y blodeuyn
* Y bachgen Iesu 
* Y deigryn 
* Y cwpan
* Cennad y donn 
* Cranogwen 
* Senedd Prydain Fawr
* 1905
* Blodau ac adar
* Tyred i Gymru
* Can y Jiwbili (1887)
* Beth yw cariad?
* Brwydr Dirwest â Bacchus 
* Noddfa a nerth
* Yr amddifad
* Croes 
* Cydymdeimlad
* Pechod
* Yr Ynys Lawd
* Ionawr eto
* Mefus a Hufen
* Yr "hen" Ann Griffiths
* Caru yr Iesu
* Mis Tachwedd
* Megis deilen
* Gyda'r tannau
* Joseph yn hysbysu ei hun
* Trydydd ar ddeg o Dachwedd
* Y deigryn (2)
* Margaret
* Hafod Lon
* Fy nosbarth
* Cysur
* Ar dderbyniad darlun
* Pen blwydd Olwen
* Ruth
* Y weddw
* Ymadawiad cyfeillion i'r Maes Cenhadol
* Cartref
* Ar farwolaeth Jane Catherine
* Mewn album (1)
* Ar briodas
* Miss A J Davies
* Huno yn yr Iesu
* Iesu yn agos 
* Fy Ngwlad
* Mewn album (2)
* Gwawr
* Cenhadwr y Morwyr
* Morwynig fach o'r Bala
* O fe fydd yn haf o hyd
* Bore Gwanwyn
* Dirwest
* I chwaer yn ei chystudd
* Ann Griffiths
* Gwawr (dyfyniad)
* Aralleiriad (*The Daffodils*)
* Ar briodas (2)
* Miriam fach
* Enw'r Iesu
* Fy anwyl ffrynd
* Cyfarchiad priodasol 
* Ar ymadawad cyfaill i'r America
* Canu yn oes oesoedd
* I'r bardd J T Job
* Anogaeth i ferch ieuanc ganu
* Priodas
* Cerdyn Nadolig
* Aros yn yr Iesu
* Neges John
* Coffa
* Sambo a'r bibell
* Digon yw
* Yr eneth a'r gasgen
* Helpu Iesu Grist
* I ferch amddifad
* Colli John
* I'm hoff gyfeilles
* Y goleudy
* Golyddan yn ei gystudd
* Ymson uwch bedd Golyddan
* Gwalia
* Cymro mewn gwlad estronol
* I ferch ieuanc
* Y bedd
* Cariad gwraig y meddwyn
* Iesu Grist
* Heddyw ac yfory
* Alice ar ben ei blwydd
* Mewn Beibl
* Heddwch
* Buddug yn ei chystudd (ei hemyn olaf)

Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Categori:Cyfres y Fil
Categori:Rhestrau cynnwys llyfrau Cymraeg
E. O. Wilson

Biolegydd a naturiaethwr o'r Unol Daleithiau  oedd **Edward Osborne Wilson** (10 Mehefin 1929 – 26 Rhagfyr 2021) a fu'n nodedig fel morgrugegwr penna'r byd yn ogystal ag awdur poblogaidd ar bynciau gwyddonol a lladmerydd blaenllaw dros fioleg gymdeithasol.

Ganed ef yn Birmingham, Alabama, ac astudiodd fioleg ym Mhrifysgol Alabama, gan dderbyn ei radd baglor yn y gwyddorau ym 1949 a'i radd meistr ym 1950. Wedi iddo ennill ei ddoethuriaeth o Brifysgol Harvard ym 1955, bu'n aelod o gyfadrannau bioleg a swoleg Harvard o 1956 i 1976. Ar anterth ei yrfa yn Harvard, fe'i penodwyd i gadair academaidd Athro Gwyddoniaeth Frank B. Baird (1976–94), Athro'r Gwyddorau Mellon (1990–93), ac Athro Prifysgol Pellegrino (1994–97). Wrth ymddeol, fe'i enwyd yn Athro Emeritws Prifysgol Pellegrino o 1997 ymlaen. Yn ogystal, gwasanaethodd Wilson yn guradur entomoleg i Amgueddfa Swoleg Gymharol y brifysgol o 1973 i 1997.

Ar gychwyn ei yrfa academaidd, cyflawnodd Wilson ddadansoddiad tacsonomig o *Lasius*, genws o forgrug sydd yn hoff o gynefinoedd llaith. Cydweithiodd â William L. Brown i ddatblygu cysyniad "dadleoliad cymeriad", sef proses o boblogaethau o ddwy rywogaeth agos, ar ôl dod i gysylltiad â'i gilydd am y tro cyntaf, yn mynd trwy wahaniaethau esblygiadol cyflym er mwyn lleihau'r siawns o gystadleuaeth a chroesi rhyngddynt. Byddai Wilson yn darganfod sawl ffaith bwysig am forgrug, gan gynnwys eu dull o gyfathrebu drwy gyfrwng fferomonau, a damcaniaeth y cylch tacson, sydd yn dal bod cysylltiad rhwng ffurfiant a gwasgariad rhywogaethau â'u cynefinoedd. Ym 1971 cyhoeddodd ei gyfrol awdurdodol am forgrug a phryfed cymdeithasol eraill, *The Insect Societies*.

Bu farw yn Burlington, Massachusetts, yn 92 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Biolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Alabama
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwyddonwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Morgrugegwyr
Categori:Pobl o Alabama
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Prifysgol Alabama

Prifysgol gyhoeddus a leolir yn Tuscaloosa, Alabama, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Alabama** (, UA; ar lafar **Alabama** neu **Bama**). Dyma'r brifysgol hynaf a fwyaf o holl brifysgolion cyhoeddus Alabama, a chyda dau gampws arall yn Birmingham a Huntsville mae'n ffurfio Cyfundrefn Prifysgol Alabama.

Rhodd llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau awdurdod i brifysgol gael ei sefydlu yn Nhiriogaeth Alabama ym 1818. Derbyniwyd grant tir a siartr oddi ar y llywodraeth daleithiol newydd ym 1820, ac agorodd Prifysgol Alabama o'r diwedd ym 1831. Ychydig cyn dechrau Rhyfel Cartref America (1861–65), newidiwyd y brifysgol yn ysgol filwrol a fyddai'n hyfforddi swyddogion ar gyfer lluoedd y Taleithiau Cydffederal. Difrodwyd y campws gan farchfilwyr yr Undeb ym 1865, a ni fydd myfyrwyr yn dychwelyd yno nes 1869. Derbyniwyd merched i'r brifysgol am y tro cyntaf ym 1893.

Daeth y brifysgol i sylw'r wlad, a'r byd, ym 1963 pryd gorchmynnodd barnwr ffederal yn y dalaith i'r brifysgol ddad-arwahanu. Gwrthodwyd hyn yn ffyrnig gan y Llywodraethwr George Wallace, a safai o flaen Neuadd Foster ar 11 Mehefin 1963 mewn ymgais i atal dau fyfyriwr croenddu rhag cofrestru. Yn sgil ymyrraeth gan yr Arlywydd John F. Kennedy, gorchmynnwyd i Wallace symud o'r fynedfa gan y Gwarchodlu Cenedlaethol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg yn Alabama
Alabama
Categori:Tuscaloosa County, Alabama
Château de Fénelon

Castell yng nghymuned Sainte-Mondane, Dordogne, Ffrainc, yw **Château de Fénelon**. Fe'i hadeiladwyd yn y 12g a'i addasu yn y 14g, 16g a'r 17g.

Ganed yr awdur François Fénelon yn y château ym 1651.

## Cyfeiriadau
Fenelon
Categori:Dordogne
Y Cywyddwyr (Llyfrau'r Ford Gron)

***Y Cywyddwyr*** yw'r 12fed llyfr yn y gyfres ''Llyfrau'r Ford Gron'' o dan olygyddiaeth John Tudor Jones (John Eilian). Fe'i cyhoeddwyd gan wasg Hughes a'i fab. Does dim dyddiad cyhoeddi ar y llyfr. Mae'r copi ohono sydd ar Internet Archive yn rhoi'r dyddiad cyhoeddi fel 1900, ond gan fod hynny yn dair blynedd cyn geni'r golygydd, mae'n sicr yn anghywir. Ceir hysbyseb am y llyfr yng nghylchgrawn y Ford Gron ym 1932, sydd yn awgrymu mae yn gynnar yn y flwyddyn honno cafodd ei chyhoeddi.

Mae'n llyfr byr sy'n cynnwys 50 o dudalennau. Ceir ynddi esiamplau o waith gan naw o feirdd a fu'n canu rhwng y 14g a'r 16g. Llywelyn Goch Amheirig Hen, Iolo Goch, Siôn Cent, Dafydd Nanmor, Lewis Glyn Cothi, Dafydd ab Edmwnt, Tudur Aled, Gruffydd Hiraethog a Wiliam Llŷn.

Mae'r llyfr yn cynnwys rhagair lle mae John Eilian yn rhoi cyflwyniad byr i ganu a bywydau'r naw bardd ac yna daw esiamplau o'u gwaith:—

* Lleucu Llwyd, Llywelyn Goch Amheirig Hen
* Sycharth, Llys Owain Glyn Dwr, Iolo Goch
* Y Llafurwr, Iolo Goch
* Claddu Ithel ap Robert, Iolo Goch
* Byd a Bywyd, Siôn Cent
* Gwagedd y Byd, Siôn Cent
* I Wallt Llio, Dafydd Nanmor
* Marwnad Merch, Dafydd Nanmor
* Siôn y Glyn, Lewis Glyn Cothi
* Saeson Fflint, Lewis Glyn Cothi
* Merch, Dafydd ab Edmwnt
* I Sion Eos (a grogwyd yn y Waun), Dafydd ab Edmwnt
* I ofyn March, Tudur Aled
* Marwnad Merch, Tudur Aled
* Troell y Gwir, Tudur Aled
* Ceiliog Bronfraith, Gruffydd Hiraethog
* Marwnad Gruffydd Grug, Wiliam Llŷn

Ar ôl y cerddi mae geirfa fer o'r geiriau llai cyffredin sydd yn y gweithiau.

Mae copïau ar lein ar gael ar yr Internet Archive ac ar Wicidestun

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Château de Chaban

Castell yng nghymuned Saint-Léon-sur-Vézère, Dordogne, Ffrainc, yw **Château de Chaban**. Mae'n cael ei warchod fel heneb hanesyddol. 

Cyfaddefa Jacques Chaban-Delmas mai enw'r castell hwn a'i hysbrydolodd yn 1943 ei enw gwrthsafol.

Roedd y dyfeisiwr ac awdur Bernard Benson (1922–1996) yn berchen arno.

Yn ei lyfr *Mémoires pour demain* ysgrifennodd Jacques Chaban-Delmas mai enw'r castell hwn a ysbrydolodd ef yn 1943 i gymryd y ffugenw "Chaban" yn y *Résistance*, oherwydd ei fod wedi gweld yr arwydd "Château de Chaban".

## Cyfeiriadau
Chaban
Categori:Dordogne
Rhestr o wledydd gyda bwytai McDonald's

[250px|iawn|bawd|Gwledydd sydd â lleoliadau [McDonald's presennol a blaenorol.]]
Dyma restr o wledydd sydd ag o leiaf un bwyty McDonald's. McDonald's yw cadwyn bwyd cyflym mwyaf y byd, gyda dros 36,000 o fannau gwerthu ledled y byd; y mwyafrif ohonynt y tu allan i'r Unol Daleithiau. Agorodd y bwytai McDonald's cyntaf yng Nghymru ar 3 Rhagfyr, 1984 yng Nghaerdydd. Agorodd masnachfraint McDonald's gyntaf Cymru ym mis Medi 1998 yng Nghaerfyrddin.

Mae archebion hunanwasanaeth ym mwytai McDonald's ar draws y Deyrnas Unedig yn cynnwys opsiwn i archebu yn Gymraeg.

## Lleoliadau presennol
## Marchnadoedd blaenorol
## Marchnadoedd newydd posib
Yn 2017, bu ymgyrch ar gyfer McDonald's yn Nigeria a gwledydd Affrica eraill. Er gwaethaf hyn, mae cadwyni bwyd cyflym amrywiol yn gweithredu yn Nigeria, gan gynnwys KFC, Domino's Pizza a Burger King.

Bu nifer o ymgyrchoedd i ddod â McDonald's i Ynysoedd Cook, ond o 2022 nid oes unrhyw fwytai bwyd cyflym yn bodoli ar yr ynysoedd. 

Mae galwadau parhaus i ddod â McDonald's i Ghana ac mae hyd yn oed grŵp Facebook o'r enw "McDonald's Ghana". Fodd bynnag, nid oes gan y genedl unrhyw fwytai McDonald's o hyd. 

Dywedwyd y gallai hyd yn oed Gogledd Corea groesawu ei McDonald's cyntaf yn y dyfodol. Ar hyn o bryd nid oes cadwyni bwyd cyflym Gorllewinol yng Ngogledd Corea; dim ond rhai lleol fel Pyongyang (cadwyn byrgyrs Gogledd Corea); ac nid oes unrhyw gynlluniau i agor unrhyw gadwyni bwyd cyflym newydd yng Ngogledd Corea yn 2022.

Yn 2000, roedd gan McDonald's gynlluniau i agor yn Simbabwe, ond canslodd y cynlluniau hynny oherwydd problemau economaidd a llywodraethol.

## Sïon am farchnadoedd newydd
Dywedwyd efallai na fydd gan Rwanda fyth un bwyty McDonald's. 

Cylchredodd si am agoriad McDonald's yn Ligogo Shopping Mall yn Kampala, Wganda o amgylch cyfryngau ar-lein, fodd bynnag honnodd is-lywydd y cwmni, Walter Riker, "Nid oes gennym ni [McDonald's] unrhyw gynlluniau i agor yno [yn Wganda]". Credir bod y si wedi cychwyn o erthygl a gyhoeddwyd ar Awst 31, 2009 gan The Independent.

Mae cyfrifon ffug ar Facebook, Twitter ac Instagram a grëwyd gan gefnogwyr sy'n honni eu bod yn McDonald's mewn rhai gwledydd yn cynnwys cyfrifon ar gyfer McDonald's yn Ethiopia, Ghana, Simbabwe, Cenia, Cambodia, Iran, isla Marshall, Isla salomon, Nauru, tonga, Tuvalu ac Vanuatu 

## Enwau lleol
## Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd gyda masnachfreintiau Burger King
* Rhestr o wledydd gyda bwytai Jollibee
* Rhestr o wledydd sydd â siopau IKEA
* Rhestr o wledydd sydd â masnachfreintiau KFC

## Cyfeiriadau
Gwledydd
McDonald's
Barry Cryer

Comediwr ac awdur o Loegr oedd **Barry Charles Cryer**, OBE (23 Mawrth 1935 &ndash; 27 Ionawr 2022). Roedd e'n fwyaf adnabyddus am wedi ysgrifennu ar gyfer nifer o berfformwyr arall. 

Cafodd Cryer ei eni yn Leeds, Swydd Efrog, lle cafodd ei addysg yn yr Ysgol Ramadeg ac ym Mhrifysgol Leeds .  Priododd ei wraig Theresa ym 1962.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   
* Newyddion y BBC - "Barry Cryer: Brenin Comedi"
* Barry Cryer – Parth Comedi
* The Independent – Barry Cryer: Yr hen rai hynny yw'r rhai gorau o hyd

Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Leeds
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Trefarthen

Pentref yng nghymuned Llanidan, Ynys Môn yw **Trefarthen**. Fe lleolir dros 180 milltir o Gaerdydd a 270 milltir o Lundain.

Mae'r ardal yn rhannu ei henw â phlasty rhestredig Gradd II o'r enw Trefarthen.    

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llanidan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Sidney

Gall Sidney gyfeirio at:
* Sydney, prifddinas De Cymru Newydd a dinas fwyaf Awstralia ac Oceania
* Sidney (cyfenw)
* Sidney (enw cyntaf)
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1876

Cynhaliwyd yr **Eisteddfod Genedlaethol** yn **Wrecsam** yn 1876. Weithiau gwelir cyfeiriadau at Gwrecsam, sef sillafiad cyffredin ar y pryd.

Enillydd y gadair oedd y bardd Thomas Jones (Taliesin o Eifion). Bu farw diwrnod ar ôl anfon ei awdl buddugol i'r gystadleuaeth gan arwain at gyflwyno'r Gadair Ddu cyntaf. Yr ail Gadair Ddu oedd i Hedd Wyn yn 1917.

Cafodd y gadair ei gorchuddio gyda defnydd melfed du ar orchymyn Hwfa Môn. Galwyd y soprano Sarah Edith Wynne (Eos Cymru), ymlaen i ganu Dafydd y Garreg Wen ac roedd y dyrfa i gyd dan deimlad yn ystod y seremoni.

bawd| Y Gadair ddu a'r orsedd

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Wrecsam

## Cyfeiriadau
Categori:1876 yng Nghymru
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
1876
1876
Hazel Hutcheon

Sgïwr alpaidd o Albanes yw **Hazel Hutcheon** (ganwyd 18 Awst 1960). Cystadlodd dros Brydain Fawr mewn yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf 1976,   Roedd hi'n bencampwr pencampwr cyfunol merched Prydain, fel llefnyn.  Enillodd y pencampwriaeth sgïo Alpaidd Prydain yn Val-d'Isère yn 1977

Mae Hutcheon yn dod o Dundee . Ym 1974, fel merch ysgol, daeth yn drydydd yn ras slalom anferth y Downhill Only Club ym Männlichen, y Swistir, y clwb ski mwyaf yn Ewrop.  Ym 1976, roedd hi’n un o chwe sgïwr Albanaidd yn nhîm Prydain Fawr, ac yn un o pedair sgïwr benywaidd o Brydain i orffen digwyddiad Olympaidd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Sgiwyr
Parc Seymour

Pentrefan maestrefol ar ymyl ogleddol Pen-hw, Casnewydd, yw **Parc Seymour**. Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan Barc Seymour boblogaeth o 730.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pen-hw
Categori:Pentrefi Casnewydd