Ynys Falentia

**Ynys Falentia** (, sy'n golygu "Y Goedwig Dderw") yw un o fannau mwyaf gorllewinol Iwerddon. Mae'n gorwedd oddi ar Benrhyn Iveragh yn ne-orllewin Sir Kerry/Ciarrai. Mae wedi'i gysylltu â'r tir mawr gan Bont Goffa Maurice O'Neill yn Portmagee. Mae fferi ceir hefyd yn gadael o Reenard Point i Knightstown, prif anheddiad yr ynys, rhwng Ebrill a Hydref. Mae ail bentref llai o'r enw Chapeltown wedi'i leoli yn fras ar ganol yr ynys,  o'r bont. Poblogaeth barhaol yr ynys yw 665 (fel o 2011).  Mae'r ynys yn oddeutu  o hyd a bron i  o led.

## Enw 
Nid yw'r enw Saesneg ar yr ynys - "Valentia Island" (a gaiff hefyd ei gamsillafu'n anghywir fel ynys "Valencia") yn dod yn union o'r ddinas Sbaeneg Valencia, ond o anheddiad ar yr ynys o'r enw *An Bhaile Inse* neu *Beal Inse* ("ceg yr ynys" neu "ynys yng yng ngheg y swnt"), a allai yn ei dro fod wedi cael ei hail-ddehongli fel rhywbeth tebyg i'r ddinas Sbaeneg gan forwyr a wladychwyr o Loegr a Sbaenwyr fel ei gilydd (mae marciwr bedd i forwyr Sbaenaidd a gollwyd yn y môr yn y fynwent Gatholig yn Kylemore).

## Hanes 
[bawd| Cae Telegraph, Ynys Falentia: Foilhommerum yw safle'r cyswllt cyfathrebu parhaol cyntaf rhwng [Ewrop ac America. Ym mis Hydref 2002, dadorchuddiwyd cofeb i nodi gosod y cebl trawsiwerydd i Heart's Content, Newfoundland ar ben Clogwyn Foilhommerum. Wedi'i wneud o lechen Falentia ac wedi'i ddylunio gan y cerflunydd lleol Alan Ryan Hall , mae'r gofeb yn nodi pwysigrwydd y safle i gyfathrebu telegraff â Gogledd America o 1857 ymlaen ac i gysylltu mesuriadau hydred yng Ngogledd America yn gywir â'r Arsyllfa Frenhinol yn Greenwich ym 1866.]]

Falentia oedd terfynfa ddwyreiniol y cebl telegraff trawsiwerydd cyntaf hyfyw yn fasnachol. Daeth yr ymgais gyntaf ym 1857 i lanio cebl o Ballycarbery Strand ar y tir mawr ychydig i'r dwyrain o Ynys Falentia i ben mewn siom. Ar ôl i fethiannau dilynol ceblau lanio yn Knightstown ym 1858 a Bae Foilhommerum ym 1865, arweiniodd yr ymdrech helaeth o'r diwedd at gyfathrebu telegraff trawsiwerydd hyfyw yn fasnachol o Fae Foilhommerum i Heart's Content, Newfoundland ym 1866. Bu ceblau telegraff trawsiwerydd yn gweithredu o Ynys Falentia am gan mlynedd, gan ddod i ben gyda Western Union International yn dod â’i weithrediadau cebl i ben ym 1966.

Cyn y telegraff trawsiwerydd, roedd gan fesuriadau hydred America ansicrwydd o 850medr o ran hydoedd Ewropeaidd. Oherwydd pwysigrwydd hydoedd cywir i fordwyo diogel, cynhaliodd Arolwg Arfordir yr UD alldaith hydred ym 1866 i gysylltu hydoedd yn yr Unol Daleithiau yn gywir â'r Arsyllfa Frenhinol yn Greenwich. Cyrhaeddodd Benjamin Gould a'i bartner AT Mosman Falentia ar 2 Hydref 1866. Fe wnaethant adeiladu arsyllfa hydred dros dro wrth ymyl Gorsaf Cable Foilhommerum i gefnogi arsylwadau hydred cydamserol â Heart's Content, Newfoundland. Ar ôl llawer o ddyddiau glawog a chymylog, cyfnewidiwyd y signalau hydred trawsiwerydd cyntaf rhwng Foilhommerum a Heart's Content ar 24 Hydref 1866.

Ar 21 Mai 1927, gwnaeth Charles A. Lindbergh ei lanfa gyntaf mewn awyren yn Ewrop dros Fae Dingle ac Ynys Falentia ar ei hediad unigol o Efrog Newydd i Baris. Ar siart Mercator 1927 a ddefnyddiwyd gan y peilot enwog, cafodd ei labelu 'Valencia'.

Yn 1993 darganfu myfyriwr daeareg israddedig draciau tetrapod ffosiledig, olion traed wedi'u cadw mewn creigiau Defonaidd, ar arfordir gogleddol yr ynys yn Dohilla ( ). Tua 385 miliwn o flynyddoedd yn ôl, pasiodd fertebriad cyntefig ger ymyl afon ym masn yr afon is-gyhydeddol sydd bellach yn ne-orllewin Iwerddon a gadawodd olion ei draed yn y tywod llaith. Cadwyd a gorchuddwyd y printiau gan lifwaddodion a thywod, ac fe'u troswyd yn graig dros amser daearegol. Mae traciau Ynys Falentia ymhlith yr arwyddion hynaf o fywyd fertebraidd ar dir.

Ar 14 Mawrth 2021, Ynys Falentia oedd safle'r walrws cyntaf i'w weld yn Iwerddon. 

## Mannau o ddiddordeb 
de|bawd|275x275px| Harbwr Falentia o lan ogleddol Ynys Falentia (Tynnwyd y llun ar ben y fynwent Gatholig yn Kylemore)
Mae nodweddion cyfun a hanes yr ynys yn ei wneud yn gyrchfan ddeniadol i dwristiaid, yn hawdd ei chyrraedd o lwybr poblogaidd Cylch Kerry.

* Clogwyni Mynydd Geokaun a Fogher: y mynydd uchaf ar Ynys Falentia a'r clogwyni môr o 180 medr ar ei ochr gogleddol.
* Yng ngogledd-ddwyrain yr ynys saif **Tŷ Glanleam** yng nghanol gerddi is-drofannol. Wedi'u gwarchod gan doriadau gwynt o gwyntoedd yr Iwerydd ni fydd hi fyth yn rhewi yma, mae'r gerddi hyn yn darparu'r microhinsawdd mwynaf yn Iwerddon. Gan ddechrau yn y 1830au, plannodd Syr Peter George Fitzgerald, 19eg Marchog Kerry (1808-1880), y gerddi hyn a'u stocio â chasgliad unigryw o blanhigion prin a thyner o hemisffer y de, a dyfir fel arfer mewn tai gwydr yn Iwerddon . Mae'r gerddi wedi'u gosod mewn arddull naturiolaidd fel cyfres o deithiau cerdded. Mae planhigion o Dde America, Awstralia, Seland Newydd (y coed rhedyn talaf yn Ewrop), Chile a Siapan. Mae'r gerddi wedi'u coffáu mewn *Luma apiculata* euraidd amrywiol  "Glanleam Gold" a ddechreuodd yn wreiddiol fel camp yn yr ardd. Mae'r gerddi ar agor i'r cyhoedd.
* Roedd y chwarel lechi a ailagorodd ym 1998 yn darparu llechi ar gyfer Tai Seneddol Prydain.
* Mae'r ynys hefyd yn gartref i ganolfan dreftadaeth sy'n adrodd hanes daeareg, hanes dynol, naturiol a diwydiannol yr ynys, gydag arddangosion ar yr Orsaf Geblau, yr Orsaf Radio Forol a Gorsaf Bad Achub Falentia yr RNLI.
* Maes y Telegraph (neu Maes yr  Hydred) yw'r safle cyswllt cyfathrebu parhaol cyntaf rhwng Ewrop a cheblau telegraff trawsiwerydd Gogledd America a weithredwyd o Ynys Falentia o 1866.

## Oriel 

Delwedd:IMG 4298 Dolmen Rock 1.jpg|Dolmen Rock, llethr gorllewinol Mt. Geokaun
Delwedd:IMG 4371 Balleyhearney House 1.jpg|Tŷ Balleyhearney, Dwyrain Balleyhearney. Ysbyty 'Cyfnod y Newyn' ger Coed y Marchogion.
Delwedd:IMG 9407 Rare Snow Day Main Road Valentia Island.jpg|Diwrnod prin o eira, Main Road, Ynys Valentia yn edrych tuag at Knightstown, Harbwr Valentia a Cahersiveen
Delwedd:IMG 9227 View from Mt Geokuan Summit 2.jpg|Dogn o'r olygfa o gopa Mt. Geokaun ("yo-kawn"). Mae Harbwr Valentia a Cahersiveen yn y cefndir
Delwedd:9228 View from Mt Geokuan Summit 3.jpg|Dogn o'r olygfa o gopa Mt. Geokaun ("yo-kawn"). Mae Harbwr a Llythyr Valentia yn y cefndir
Delwedd:IMG 5110 CullooRock 1.jpg|Golygfa o Graig Culloo. Mae Penrhyn y Dingle, Bae Dingle ac lan ogleddol Ynys Valentia (gan gynnwys Clogwyni Fogher) yn y cefndir.
Delwedd:Bray Head, Valentia Island.jpg|Golygfa Bray Head yn edrych i'r gorllewin gydag Ynysoedd Skellig mewn pellter
Delwedd:Portmagee Channel from Bray.jpg|Golygfa o Sianel Portmagee yn edrych i'r de-ddwyrain o Bray Head
Delwedd:Valentia lighthouse.jpg|Goleudy Valentia a'r amddiffynfeydd o'i amgylch
Delwedd:Knightstown aerial.jpg|Knightstown
Delwedd:Glanleam House.jpg|Tŷ Glanleam
Delwedd:Slate Quarry.jpg|Chwarel Llechi Valentia

## Hinsawdd 
Mae gan Ynys Falentia hinsawdd gefnforol ( *Cfb* ). Ynys Falentia, ar gyfartaledd, yw'r orsaf dywydd wlypaf yn Iwerddon. Saif Ynys Falentia ar ymyl ddwyreiniol Cefnfor yr Iwerydd. Er ei fod ar yr un lledred â St Anthony yn Newfoundland yr ochr arall i Gefnfor yr Iwerydd, mae'n mwynhau gaeafau llawer mwynach diolch i effaith gymedroli prifwyntoedd y gorllewin neu'r de-orllewin, ac effeithiau cerrynt Llif y Gwlff sy'n ei cynhesu. Mae eira a rhew yn brin, ac oherwydd hyn gall yr ynys gynnal nifer o fathau gwahanol o blanhigion is-drofannol.

## Chwaraeon 
CLG Ynyswyr Ifanc Falentia yw clwb lleol Cymdeithas Athletau Gaeleg.

Mae Falentia yn leoliad pysgota poblogaidd, ac mae dyfroedd Falentia yn dal y cofnodion Gwyddelig ar gyfer llysywen conger, merfog y môr coch, merfog Ray a physgod cŵn. 

## Pobl nodedig 
* Ganed Helen Blackburn a oedd yn ymgyrchydd hawliau menywod blaenllaw yn Lloegr yma ym 1842.
* Ystyriwyd Falentia yn gartref i Mug Ruith , derwydd dall pwerus ym mytholeg Iwerddon.
* Roedd yr O'Sullivans, dan arweiniad y O'Sullivan Beare, yn berchen ar lawer o Falentia tan yr 17eg ganrif.
* Roedd y naturiaethwr nodedig Maude Jane Delap yn byw ac yn gweithio yn Knightstown, gan wneud ymchwil bwysig i fywyd morol o amgylch Falentia a nodi llawer o rywogaethau newydd.
* Mae Falentia yn gartref i gyn bêl-droediwr Gaeleg, Mick O'Connell a man geni John J "Scéilig" O'Kelly, arweinydd Sinn Féin o 1926 hyd at 1931.
* Ganwyd y pêl-droediwr Gaeleg Ger O'Driscoll ar Ynys Falentia.
* Bu farw’r dringwr craig Americanaidd Michael Reardon ar 13 Gorffennaf 2007 yng Nghlogwyni Fogher Ynys Falentia pan gafodd ei sgubo allan i’r môr yn dilyn dringfa lwyddiannus.
* Magwyd Gerald Spring Rice, 6ed Barwn Monteagle o Brandon ar yr ynys, fel yr oedd llawer o aelodau eraill o deulu Spring Rice.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o orsafoedd RNLI

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Porth Ynys Falentia
* Canolfan Treftadaeth Falentia
* Gŵyl Gerdd Flynyddol Ynys Falentia
* Gwybodaeth Teithio
* Traciau Tetrapod 
* Gosod Cebl Telegraff yr Iwerydd
* Llwybr Hanes Cebl Telegraph
* Hanes Ceblau yng Nghanolfan Treftadaeth Falentia
* Alan Hall - Cerflunydd y Cable Trawsiwerydd Cyntaf a'r neges Gyntaf a anfonwyd i Gofeb UDA 1856 
* Telegraffau Tanfor, Eu Hanes, Adeiladu, a Gweithio gan Charles Bright
* Cysylltu Hydred Ewropeaidd ac America
* Canolfan Hanes IEEE: Gorsafoedd Ceblau Trawsiwerydd Sir Kerry, 1866
* Y Hydred Trawsiwerydd fel y'i Penderfynwyd gan Alldaith Arolwg Arfordir 1866
* Pysgota Môr Ynys Falentia 
* Maes y Telegraff - Ynys Falentia
* Gwefan Irelandbyways Gwybodaeth Falentia 
* Ynys Falentia

Categori:Daearyddiaeth Swydd Kerry
Falentia