open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karim Benzema

Pêl-droediwr o Ffrainc ydy **Karim Benzema** (ganwyd **Karim Mostafa Benzema** 19 Rhagfyr 1987) sy'n chwarae i Real Madrid yn La Liga yn Sbaen ac i dîm pêl-droed cenedlaethol Ffrainc.

Ymunodd Benzema â chlwb Olympique Lyonnais pan yn naw mlwydd oed a daeth trwy'r system academi ieuenctid cyn gwneud ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb yn ystod tymor 2004–05. Llwyddodd i ennill pencampwriaeth Ligue 1 am bedwar tymor yn olynol gyda Lyon, gyda'r bencampwriaeth olaf yn seithfed pencampwriaeth o'r bron i'r clwb ac yn dymor welodd Benzema yn cael ei ddewis fel Chwaraewr y Flwyddyn Ligue 1.

Yng Ngorffennaf 2009, symudodd i Real Madrid am ffi o €35m ac roedd yn aelod o'r tîm enillodd La Liga yn 2011-12 a Chynghrair y Pencampwyr yn 2013-14.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Ffrainc ar 28 Mawrth 2007 fel eilydd ail hanner yn erbyn Awstria a rhwydodd unig gôl y gêm.

Ym mis Hydref 2021, yn achos Karim Benzema yn achos sextape Mathieu Valbuena, gofynnodd swyddfa erlynydd Versailles i’r llys troseddol ynganu dedfryd o garchar wedi’i ohirio am ddeng mis a dirwy o 75,000 ewro yn erbyn Karim. Benzema.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Lyon
Hirbarhad Cof

bawd|320px|Hirbarhad Cof

Paentiad gan y arlunydd Sbaenig Salvador Dalí yw **Hirbarhad Cof** (Sbaeneg: *La persistencia de la memoria*; Catalaneg: *La persistència de la memòria*. Ystyrir yn un o'i weithiau mwyaf adnabyddus.

Dangoswyd y gwaith am y tro cyntaf yn 1934, ac fe'i ceir heddiw yn Amgueddfa Celf Modern, Efrog Newydd lle mae wedi bod ers 1934, pan gafwyd ef yn rhodd gan gyfrannwr anhysbys.

Categori:Celf
Otto Freundlich

Peintiwr a cherflunydd o dras Iddewig o'r Almaen oedd **Otto Freundlich** (10 Gorffennaf 1878 &ndash; 9 Mawrth 1943). Roedd yn un o'r genhedlaeth gyntaf o arlunwyr haniaethol.

## Bywyd
Ganwyd Otto Freundlich yn Stolp, Pomerania, Prwsia; fe astudiodd i fod yn ddeintydd cyn penderfynu troi yn artist. Fe aeth i Paris yn 1908, gan fyw ym Montmartre yn agos i Pablo Picasso, Braque ac eraill.

Yn 1914 dychwelodd i'r Almaen. Ar ôl y Y Rhyfel Byd Cyntaf, ddaeth yn amlwg fel aelod gweithgar o'r grŵp gwleidyddol/artistig *Novembergruppe (Grŵp Tachwedd)*. Ym 1919, fe drefnodd yr arddangosfa Dada cyntaf yn Cwlen (Cologne) gyda Max Ernst a Johannes Theodor Baargeld. Yn 1925 ymunodd a'r grŵp *Abstraction-Création*.

Ar ôl 1925, fe wnaeth Freundlich fyw yn Ffrainc yn bennaf. Yn yr Almaen, cafodd ei waith ei gondemnio fel *Entartete Kunst* ('celf ddirywiedig') gan y Natsïaid a'i atal rhag ei arddangos yn gyhoeddus.

Cafodd rhai o'i weithiau eu cipio a'u cynnwys yn yr arddangosfa enwog o *Entartete Kunst* yn cynnwys ei gerflun *Der Neue Mensch* ('Y dyn newydd'); cafodd ffotograff sarhaus o'r cerflun ei ddefnyddio ar glawr catalog yr arddangosfa. Ni chafodd *Der Neue Mensch* byth a'i ail-ddarganfod a chredir iddo gael ei falu. Cafodd un o'i gerfluniau eraill ei harcheb mewn cloddio ym Merlin a'i arddangos yn y Neues Museum.

Tra ym Mharis, fe ddaeth yn aelod o'r *Union des Artistes Allemandes Libres*.  Pan dechreuodd yr Ail Ryfel Byd, cafodd Freundlich ei garcharu gan awdurdodau Ffrainc ond wedyn ei rhyddhau am gyfnod diolch i ddylanwad Pablo Picasso. Ym 1943 cafodd ei arestio a'i gludo i Garchar Gwersyll Majdanek, Gwlad Pwyl, lle cafodd ei lofruddio'r diwrnod y cyrhaeddodd.

## Ffilm Ddogfen
Er i Otto Freundlich gael i ddiystyru ers cael ei erlid gan y Natsiaidd, yn 2012 fe wnaethpwyd ffilm ddogfen ''Das Geht Nur Langsam (Mae'n Cymryd Amser)''  am ei weledigaeth o adeiladau strydoedd o gerfluniau yn rhedeg trwy Ewrop, yn symbol o'i obaith am gyfeillgarwch y byd.

Delwedd:Otto Freundlich Mein roter Himmel 1933.jpg|bawd|Otto Freundlich *Mein roter Himmel* (Fy nefoedd goch), 1933
Delwedd:Otto Freundlich Komposition September 1938.jpg|bawd|Otto Freundlich *Komposition* (1938)
Delwedd:Clawr catalog Celf Ddirywiedig.jpg|bawd|chwith|Clawr catalog yr arddangosfa 'Celf Ddirywiedig', 1937, a drefnodd y Natsïaid. Mae'r clawr yn dangos ffotograff o gerflun 'Y dyn newydd' gan Otto Freundlich, Iddew a lofruddiwyd ganddynt.
Delwedd:Otto Freundlich Denkmal St. Wendel.JPG|bawd|chwith|Cofeb i Otto Freunlich, St. Wendel.
Delwedd:Muenster 5902.jpg|bawd|chwith|Cerflun Maria Euthymia Platz, Münster

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Arlunwyr Iddewig o'r Almaen
Categori:Arlunwyr o Brwsia
Categori:Cerflunwyr o'r Almaen
Wojciech Jaruzelski

Swyddog milwrol a gwleidydd o Wlad Pwyl oedd yn arweinydd comiwnyddol olaf Gwlad Pwyl oedd **Wojciech Witold Jaruzelski** (6 Gorffennaf 1923 – 25 Mai 2014). Roedd yn Brif Ysgrifennydd Plaid Gweithwyr Unedig Gwlad Pwyl o 1981 hyd 1989, yn Brif Gweinidog Gwlad Pwyl o 1981 hyd 1985, ac yn Arlywydd Gwlad Pwyl o 1985 hyd 1990. Roedd hefyd yn bencadfridog olaf Byddin Pobl Gwlad Pwyl. Ymddiswyddodd yn sgil Cytundeb y Ford Gron ym 1989 a arweiniodd at etholiadau democrataidd yng Ngwlad Pwyl.

Chwaraeodd rhan flaenllaw wrth orfodi rheolaeth filwrol yng Ngwlad Pwyl ar 13 Rhagfyr 1981 i ormesu'r mudiad democrataidd, gan gynnwys Solidarność.

Bu farw yn 90 oed o gymhlethdodau o strôc.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Gwlad Pwyl
Categori:Cadfridogion o Wlad Pwyl
Categori:Comiwnyddion o Wlad Pwyl
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Prif Weinidogion Gwlad Pwyl
Tîm pêl-droed cenedlaethol Aserbaijan

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Aserbaijan** (Aserbaijaneg: *Azərbaycan milli futbol komandası*) yn cynrychioli Aserbaijan yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Aserbaijan (AFFA), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r AFFA yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Hyd nes 1992 roedd chwaraewr o Aserbaijan yn cynrychioli yr Undeb Sofietaidd ond wedi i'r wlad sicrhau annibyniaeth, daeth Aserbaijan yn aelodau o FIFA ac UEFA ym 1994.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Aserbaijan
Aserbaijan
Hafa Nagila

bawd|Perfformiad offerynnol o Hafa Nagila

Cân werin Iddewig draddodiadol yn yr Hebraeg yw **Hafa Nagila** (Hebraeg:הבה נגילה; *bydded i ni orfoleddu*) a genir erbyn hyn fel arfer wrth ddathlu Bar Mitzvah/Bat Mitzvah a phriodasau Iddewig.

## Tarddiad
Daw'r alaw o gân ddawns werin o Bukovina. Defnyddia'r modd Phrygiaidd a ddefnyddir yn aml mewn cerddoriaeth Romaniaidd. Cyfansoddwyd y geiriau a geir heddiw gan Abraham Zevi Idelsohn yn 1918 er mwyn dathlu buddugoliaeth Prydain ym Mhalesteina yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ffynhonnell y geiriau yw salm 118 yn y Beibl Hebreaidd.

Categori:Caneuon Iddewig
Categori:Caneuon Hebraeg
Bodhidharma

[bawd|240px|Argraffiad bloc pren o Bodhidharma gan [Yoshitishi, 1887]]

Mynach Bwdhaidd a fu fyw yn y 5g neu'r chweched CE oedd **Bodhidharma**. Ystyrir ef yn gyfrifol am ledu Ch'an (a adnabyddir gan y mwyafrif o bobl yn y Gorllewin yn ei rhith Siapaneaidd, sef Zen) i Tsieina.

Ni wyddys rhyw lawer am ei hanes oherwydd prinder gwybodaeth fywgraffiadol yn ei gylch ac o ganlyniad mae elfen o chwedl i gyfrifion o'i fywyd. Mae'r ffynonellau Tsieineaidd am ei fywyd yn arddel hanesion gwahanol o wreiddiau Bodhidharma; mae ysgolheigion modern yn tybio y bu'n fyw yn y 5g.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwdhaeth
Categori:Mynachod Bwdhaidd
Pwyllgor Materion Cymreig

Mae'r **Pwyllgor Materion Cymreig** yn bwyllgor o Aelodau Seneddol yn Senedd y Deyrnas Unedig. Gwaith y pwyllgor yw craffu ar wariant, gweinyddiaeth a pholisïau'r Swyddfa Gymreig a'r perthynas gyda Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Felipe VI, brenin Sbaen

Brenin Sbaen ers 19 Mehefin 2014 yw **Felipe VI** (ganwyd 30 Ionawr 1968 ym Madrid).  Mae'n fab i Juan Carlos I, brenin Sbaen, a'i wraig, y frenhines Sofía.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Santa Maria de los Rosales a'r Prifysgol Madrid.  Priododd Felipe Letizia Ortiz Rocasolano yn 2004.

Ym Mai 2023, daeth y brenin Felipe i Goleg yr Iwerydd, ger Llanilltud Fawr, ym Mro Morgannwg lle'r oedd ei ferch, Leonor, Tywysoges yr Asturias, wedi cwblhau ei haddysg uwchradd.

## Oriel 

Image: Felipe and Letizia in Mauthausen 11 may 2025.jpg|Y Brenin Felipe a'r Frenhines Letizia ar Fai 11, 2025, yn Mauthausen, yn ystod dathliad 80fed pen-blwydd rhyddhau'r . gwersyll difa.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Stadiwm Azadi

Stadiwm pêl-droed yn Tehran, prifddinas Iran, yw **Stadiwm Azadi** (Perseg: ورزشگاه آزادی‎), gynt **Stadiwm Aryamehr** (Perseg: ورزشگاه آریامهر‎). Fe'i agorwyd ar 18 Hydref 1971 ac mae'n eiddo i glybiau pêl-droed Esteghlal a Persepolis. Mae hefyd yn stadiwm cartref i dîm pêl-droed cenedlaethol Iran. Mae ganddo seddi i 91,623 o bobl. Ystyr yr enw yw "Stadiwm Rhyddid".

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Iran
Categori:Pêl-droed yn Iran
Azadi
Categori:Tehran
Agosti Xaho

Brodor o Tardets-Sorholus yn Zuberoa, Gwlad y Basg Ffrengig, oedd Joseph-Augustin Chaho (10 Hydref 1811 - 23 Hydref 1858) (neu **Joseph-Augustin Chaho**): dyfeisydd chwedl creadigaeth y Basgiaid, Aitor, awdur y gwaith cenedlaetholgar *Voyage en Navarre pendant l’Insurrection des Basques de 1830-1835* (1836) a nifer o astudiaethau ieithyddol mewn Basgeg (*Euskara*).

Gweriniaethwr a radical yn nhraddodiad y Chwyldro Ffrengig oedd Chaho yn y bôn ond cefnogodd y mudiad brehinol traddodiadol Carliaeth yn Sbaen oherwydd ei ymrwymiad i amddiffyn *fueros* y taleithiau Basgaidd ac annibyniaeth wleidyddol i Euskal Herria. Mewn cyfres o weithiau ac erthyglau yn ei gylchgrawn ei hun, galwodd Chaho am ffederasiwn Basgaidd ar sail hunaniaeth ddaearyddol, ieithyddol a chyfreithiol y Basgiaid a hynny hanner canrif cyn i Sabino Arana ddatblygu syniadau tebyg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*CHAHO, Joseph Augustin Sbaeneg; Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia
*Cyhoeddiad ar-lein 'Azti-Begia' 

Categori:Pobl o Wlad y Basg
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Ieithyddion
Categori:Llenorion o Wlad y Basg
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1858
Tîm pêl-droed cenedlaethol Albania

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Albania** yn cynrychioli Albania yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Albania (Albaneg: *Federata Shqiptare e Futbollit*) (FSHF), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r FSHF yn aelod o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Ffurfiwyd yr FSHF ar 6 Mehefin 1930 gan ddod yn aelod o FIFA ym 1932, ac yn aelod gwreiddiol o UEFA ym 1954.

## Cyfeiriadau
bawd|upright=1.5|chwith|Tîm pêl-droed cenedlaethol Albania (2016)

Categori:Pêl-droed yn Albania
Albania
Tîm pêl-droed cenedlaethol Armenia

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Armenia** (Armeneg: Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքական *Hayastani futboli azgayin havakakan*) yn cynrychioli Armenia yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Armenia (FFA), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r FFA yn aelod o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Hyd at 1992 roedd chwaraewr o Armenia yn cynrychioli'r Undeb Sofietaidd ond wedi i'r wlad sicrhau annibyniaeth, daeth Armenia'n aelod o FIFA ac UEFA, ym 1992.

## Cymru ac Armenia
Hyd at 2024 dydy Cymru erioed wedi curo Armenia. Mae'r ddwy wlad wedi wynebu ei gilydd dair gwaith; dwy gêm gyfartal, ac un buddugoliaeth i Armenia.

Cafwyd dwy gêm gyfartal yn 2001; 2-2 yn Yerevan, a 0-0 yn Stadiwm y Mileniwm.

Ym mis Mehefin 2023 fe gollodd Cymru 4-2 yn erbyn Armenia, gyda'r chwaraewr ganol-cae Lucas Zelarayán yn serennu i'r ymwelwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Armenia
Armenia
Cannabis indica

Planhigyn unflwydd yn nheulu'r Cannabaceae yw **Cannabis indica**, a adnabuwyd gynt fel '''*Cannabis sativa* forma *indica*''' sy'n aelod tybiedig o'r tylwyth *Canabis*; aelod arall o'r teulu hwn yw *Cannabis sativa*.

## Tyfu
Tyfir planhigion *Cannabis indica* llydanddail yn India, Affganistan, Bangladesh a Pacistan er mwyn cynhyrchu *hashish*. Yn gemegol, mae'r math hwn yn llawer cryfach o ran y cyffur sydd ynddo na *C.&nbsp;sativa*: hy mae'r lefel o CBD yn uwch. Ond mae yna fath masnachol o *indica* a fagwyd yn fwriadol er mwyn cael lefel uchel o CBD. Disgrifir y wefr a geir o gymryd *Cannabis indica* fel *"body buzz"* ac mae'n gryn effeithiol fel cyffur i atal poen neu ar gyfer anhwylder fel diffyg cwsg.

Ymhlith y bridiau o *indica* a fagwyd ar gyfer difyrrwch neu feddygol y mae *Kush* a ''Golau'r Gogledd*.

indica leaf.jpg|Dail llydan planhigyn *C.&nbsp;indica*
Cannab2 new.png|*Cannabis indica*
Flowers(Purple Kush).jpg|*Cannabis indica'' yn ei blodau

## Cyfeiriadau
Categori:Cannabis
Cannabis sativa

Planhigyn unflwydd llysieuaidd yn perthyn i'r genws *Cannabis*, sydd yn rhywogaeth o deulu'r Cannabaceae yw **Cannabis sativa**. Mae pobl wedi bod yn meithrin a defnyddio cannabis sativa trwy gydol hanes cofnodedig fel ffynhonnell ffibr (sef Cywarch), am ei hadau a'i olew, at ddifyrrwch personol, dibenion crefyddol ac ysbrydol ac at ddibenion meddygol. Mae pob rhan o'r planhigyn yn cael ei fedi mewn ffyrdd gwahanol, yn ôl ei defnydd.

Defnyddir ei hadau i wneud olew cywarch a gaiff ei ddefnyddio i goginio, mewn lampau golau, i wneud farnais caled neu baent. Fe'i defnyddir hefyd i fwydo adar dof ac mae ynddynt beth maeth addas i rai adar. Yn y blodau a'r dail ceir *cannabinoids* a ddefnyddir i sawl pwrpas: difyrrwch a meddygol. O'u trin yn arbennig, gellir creu *hashish* a ysmygir, anwedd (*vapour*) neu ei lyncu. Yn y gorffennol, arferid eu rhoi ar *tincture*, mewn te perlysieuol neu ar ffurf eli. Fe'i defnyddir o fewn meddyginiaethau traddodiadol India i greu rhithbair, hypnotiaeth, fel tawelydd, i liniaru poen ac 
yn wrthlidiol.

## Cemegolion gweithredol
[bawd|chwith|200px|Δ9-[tetrahydrocannabinol (THC)]]
bawd|dde|*Cannabis sativa*, diagram o'r *c*1900
Er mai'r prif gemegolyn gweithredol yw Tetrahydrocannabinol (neu CTH), mae dros 60 o gemegolion eraill (neu *cannabinoids*) yn y planhigyn; prin iawn yw rhai o'r rhain, fodd bynnag. Ceir cemegolyn arall eitha uchel ei lefel, sef CBD. Oherwydd y gwahanol lefelau o'r gwahanol gemegolion, ac oherwydd fod pob corff dynol yn wahanol, mae effaith Cannabis sativa yn wahanol o berson i berson.

## Gweler hefyd
*Cannabis indica
*Tetrahydrocannabinol

## Cyfeiriadau
Categori:Cannabis
Kaddish (cerdd)

Cerdd a ysgrifennwyd gan yr awdur bitnicaidd Allen Ginsberg yw **"Kaddish"**, a adwaenir hefyd fel **"Kaddish for Naomi Ginsberg 1894-1956"**, am ei fam Naomi a'i marwolaeth ar 9 Mehefin 1956.

## Cefndir
Dechreuodd Ginsberg gyfansoddi'r gerdd ym Mharis yn 1957 ac fe'i cwblhawyd yn Efrog Newydd yn 1959. Cyhoeddwyd y gerdd yn y casgliad *Kaddish and Other Poems* (1961)

## Nodiadau
Cyfeiria'r teitl, *Kaddish*, at alarnad Iddewig a genir wedi marwolaeth Iddew, ac sydd yn santeiddio enw Duw. Mae'r gerdd hir hon yn ymgais gan Ginsberg i alaru tranc ei fam ond hefyd i adlewyrchu ei deimlad o golled yn ei ymddieithrio oddi wrth ei grefydd enedigol. Ni cheir yr un cyfeiriad at farwolaeth yn y Kaddish traddodiadol, tra bo cerdd Ginsberg yn frith o synfyfyrion a chwestiynau am farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Barddoniaeth 1961
Rheilffordd y Friog

|}

Mae **Rheilffordd y Friog** yn mynd o bentref Fairbourne ar hyd penrhyn i aber Afon Mawddach, lle mae fferi i Abermaw i gerddwyr.

## Hanes
Adeiladwyd tramffordd i hwyluso adeiladu pentref Fairbourne, a daeth y dramffordd yn **Rheilffordd y Friog**, yn mynd o Fairbourne i aber Afon Mawddach ym 1895. Lled y traciau oedd 2 droedfedd. Cyllidodd y lein wreiddiol gan Arthur MacDougall, perchennog y cwmni blawd.

Prynwyd y rheilffordd gan Narrow Gauge Railways Limited, cwmni Bassett Lowke, ym 1916 a newidiwyd lled y traciau i 15 er mwyn defnyddio locomotifau a cherbydau Bassett Lowke; roedd y fath reilffyrdd yn boblogaidd, ac mae rhai wedi goroesi hyd at heddiw.

Llogwyd y reilffordd i ddynion y fferi dros yr afon i Abermaw am sbel, ac ar un adeg, defnyddiwyd cyfuniad o drac 15 a 18 modfedd er mwyn defnyddio locomotif 18 modfedd. Caewyd y lein 1940.

Achubwyd y rheilffordd gan grŵp o ddynion busnes o Birmingham ym 1946, ac ailagorwyd y lein ym 1947. Perchennog y rheilffordd oedd John Wilkins. Fynnodd y rheilffordd yn y 60au a 70au cynnar, ond roedd yno ostwng mewn niferoedd o deithwyr trwy weddill y 70au ac 80au.

Prynwyd y rheilffordd gan deulu Ellerton ym 1984, a newidiwyd lled y traciau i deuddeg modfedd a chwarter.

## Locomotifau Stêm
## Locomotifau diesel
thumbtime=119|bawd|Taith ar y rheilffordd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y Rheilffordd

FfriogLB02.JPG|Rheilffordd Fairbourne
FfriogLB01.JPG|Y rheilffordd, ac Abermaw yn y cefndir

Categori:Abermaw
Categori:Arthog
Friog
VilaWeb

Mae **VilaWeb** yn wefan Gatalaneg a ffynhonnell newyddion dyddiol, a ffurfiwyd ym mis Mai 1995 gan y newyddiadurwyr Vicent Partal ac Assumpció Maresma. Roedd y cyfrwng ar-lein cyntaf i'w ymddangos yn gyfangwbl yn Gatalaneg, a'r cyfrwng newyddion cyntaf yn gyfangwbl ar-lein yn Sbaen.

## Hanes
[bawd|[Vicent Partal, sylfaenydd VilaWeb]]

Datblygodd VilaWeb o gyfeiriadur ar-lein o'r enw Infopista, a sefydlwyd gan Partal ym 1995. Cyn dechrau ar y fenter, roedd Partal wedi bod yn gyfrifol am reoli'r fersiwn ddigidol o'r cylchgrawn *El Temps*. Ysgrifennwyd yn Gatalaneg a lansiwyd ar-lein ym 1994 roedd *El Temps* y cyhoeddiad cyntaf yn Sbaen i sefydlu presenoldeb ar y we.

Yn 2007 lansiwyd VilaWeb TV fel menter teledu dros y we. Gyda'r nifer cynyddol o fideos fe ail-gynlluniwyd y wefan yn 2010. Mae VilaWebTV hefyd ar gael fel sianel YouTube ac ar iTunes.

Mae Vilaweb yn cael ei ystyried fel y prif bapur newydd digidol iaith Gatalaneg gyda dros 750,000 o ddefnyddwyr unigol,. Mae VilaWeb wedi ennill rhai o brif wobrau ar gyfer newyddiaduraeth Gatalaneg fel Gwobr Dinas Barcelona i Newyddiaduraeth a'r Wobr Newyddiaduraeth Genedlaethol.

## Cynnwys
Mae VilaWeb yn cynnwys cyfeiriadur we, rhifynnau lleol, fforwm-gwe a gwasanaethau eraill. Tan  2009 bu'n gyfrifol hefyd am gynnal y fersiwn ddigidol o'r papur newydd Catalaneg  *El Punt*.

Ei brif wasanaeth yw VilaWeb ei hun, y gwasanaeth newyddion Catalaneg gydag adrannau arbennig ar bynciau megis diwylliant, technoleg a’r economi. Mae newyddion o sawl asiantaeth newyddion hefyd ar gael.
 
Mae colofnau barn gan gynnwys erthygl ddyddiol gan Vicent Partal ac erthyglau wythnosol gan ysgrifenwyr eraill fel Marta Rojals, Andreu Barnils, Xavier Montanyà Pere Cardús a Martxelo Otamendi golygydd Berria y papur newydd iaith Fasgeg.

*+VilaWeb* yw'r enw adran tanysgrifiad o'r gwasanaeth. Mae aelodau *+VilaWeb* yn derbyn newyddion, yn gallu creu blog personol ac yn cymryd rhan mewn nifer o fentrau newyddiaduraeth agored i'r dinesydd. Mae aelodau *+VilaWeb* yn talu tanysgrifiad o rwng 60 i 500 Ewro’r flwyddyn.

## Ystafell Newyddion
Ym Medi 2009 agorwyd VilaWeb 
ystafell newyddion yng nghanol Barceolona, yn agos i'r Rambla. Mae'r adeilad yn lleoliad newyddiaduraeth a darllediadau ac yn cynnwys man cyhoeddus i gynnal digwyddiadau. Mae darllenwyr yn gallu ymweld â'r ystafell newyddion ac mae'r adeilad yn cynnwys siop  lyfrau a chynnyrch diwylliannol.

Yn 2010 ysgrifennodd yr Athro Mar Iglesias o Brifysgol Alicant ei doethuriaeth PhD am VilaWeb.

## Gwasanaeth Rhyngwladol yn Saesneg
Yn Ionawr 2014 dechreuodd VilaWeb wasanaeth rhyngwladol yn Saesneg gan gydweithio gyda'r newyddiadurwr a golygydd Americanaidd Liz Castro gyda'r bwriad o ledu newyddion am Gatalonia ar draws y byd.

## Cyfeiriadau
: 

## Dolenni 
*VilaWeb
*Gwasanaeth Rhyngwladol 
*Partal, Maresma & Associats, y cwmni tu ôl i VilaWeb.
*VilaWeb blogs, blogiau wedi'u creu gan ddarllenwyr.
*VilaWeb TV
*Siop VilaWeb

Categori:Y cyfryngau yng Nghatalwnia
Categori:Gwefannau Catalaneg
Categori:Gwefannau newyddion
Montgomery

Gallai **Montgomery** gyfeirio at:

## Lleoedd
**Montgomery* (Trefaldwyn), Powys, Cymru
**Montgomeryshire* (Sir Drefaldwyn), Powys, Cymru
*Montgomery, Alabama, UDA

## Pobl
*Roger de Montgomery, Iarll 1af Amwythig 
*Bernard Montgomery (cadfridog Prydeinig yn yr Ail Ryfel Byd)
*Montgomery Clift (actor Americanaidd)

## Gweler hefyd
*Camlas Trefynwy (*Montgomery Canal*)
*Gomer
Trampolîn

bawd|Bachgen yn neidio ar drampolîn.
Llen o gynfas neu ddefnydd arall a ddelir i ffrâm fetel gan sbringiau er mwyn neidio arni yw **trampolîn**, **trampolin**

Lleolir trampolîn mwyaf y byd, "Bounce Below", yn Ogofâu Llechwedd ger Blaenau Ffestiniog. Gall 100 o bobl ei ddefnyddio ar yr un pryd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offer chwaraeon
Categori:Syrcas
Categori:Trampolinio
Pack Up Your Troubles in Your Old Kit-Bag

Ysgrifennwyd y gân ** "Pack Up Your Troubles in Your Old Kit-Bag" ** ym 1915 gan y brodyr  George Henry Powell a Felix Powell. Doedd y brodyr ddim yn hoff iawn o'r gân, ond pan drefnwyd cystadleuaeth gan y cyhoeddwyr cerddoriaeth Francis, Day a Hunter i greu cân addas i'r milwyr ar eu ffordd i'r rhyfel, anfonasant y gân ac enillodd y gân yr ornest; daeth y gân yn llwyddiant ysgubol dros nos. Cadwyd gan y brodyr eu hawliau i'r gân, sydd yn boblogaeth iawn hyd at heddiw, yn arbennig yn amserau rhyfel, a nid yn unig ym Mhrydain.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1915
Categori:Caneuon Saesneg o Gymru
Categori:Cerddoriaeth y Rhyfel Byd Cyntaf
Heung-Min Son

Mae **Son Heung-min** (Hangul: ) yn chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Dde Corea. Mae'n chwarae i'r clwb Los Angeles FC yn y Gynghrair Fawr Pêl-droed (MLS) ac yn gapten tîm cenedlaethol De Corea. Chwaraeodd yn flaenorol i Hamburger SV a Bayer Leverkusen yn y Bundesliga yr Almaen ac i Tottenham Hotspur yn yr Uwch Gynghrair Lloegr.

Mae Son yn cael ei hystyried fel un o'r asgellwyr gorau yn y byd a hefyd yn un o'r Chwaraewyr Asiaidd gorau yn hanes pêl-droed Ewrop, a gafodd ei enwebu ar gyfer y Bêl Aur yn 2019, y safle uchaf erioed hyd yma gan chwaraewr Asiaidd. Son oedd hefyd y chwaraewr Asiaidd cyntaf mewn hanes i sgorio mwy na 50 gôl yn yr Uwch Gynghrair Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Dde Corea
Berria

***Berria*** (Basgeg: *Newyddion*) yw'r unig bapur newydd dyddiol a gyhoeddwyd yn gyfan gwbl yn Euskera (yr iaith Fasgeg) ac sydd yn cael ei ddosbarthu i holl rannau Gwlad y Basg. Fe'i sefydlwyd yn dilyn cau lawr y papur iaith Fasgeg flaenorol *Egunkaria (Papur newydd)*, gan lywodraeth Sbaen ar ôl cael ei gyhuddo o gael cysylltiadau gydag ETA.

Ystyriwyd gwaharddiad Egunkaria yn ymosodiad ar ryddid barn a'r iaith Fasged gan lawer o bobl yng  Ngwlad y Basg a thu hwnt.
Wedi 7 mlynedd ym mis Ebrill 2010, cafodd y tîm golygyddol yn ddieuog a'u rhyddhau. Ceir erthygl am gau Egunkaria yn 'The Phenomenon of Welshness II - is Wales too Poor t be Independent?'  (Siôn T. Jobbins, Gwasg Carreg Gwalch, 2013).

Cyhoeddir *Berria* yn ddyddiol heblaw ar Ddydd Llun. Ymddangosodd y rhifyn cyntaf ar 21 Mehefin 2003. Mae pencadlys y papur yn Andoain, Gipuzkoa, Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg. Mae hefyd canolfannau yn Vitoria-Gasteiz, Pamplona, Bilbao a Bayonne.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Berria 

Categori:Llenyddiaeth Fasgeg
Categori:Papurau newydd Gwlad y Basg
Categori:Sefydliadau 2003
Ffarwel i'r Sbectol

Casgliad o sgyrsiau radio gan John Roberts Williams yw '''''Ffarwel i'r Sbectol'''''. 
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o sgyrsiau radio olaf y darlledwr  John Roberts Williams (1914-2004) rhwng 1999 a 2004, ynghyd â detholiad o rai o'i sgyrsiau cynnar o 1981 hyd 1983.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Gorau Cyfarwydd

Detholiad o ysgrifau wedi'i olygu gan Gerwyn Wiliams yw ***Gorau Cyfarwydd***. 
Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Huw Bevan-Jones

Seiciatrydd o Gymru oedd **Huw Bevan-Jones** FRCP Edin (21 Ebrill 1934 – 2 Chwefror 2014). Archwiliodd rôl y celfyddydau yng ngwelllhad a lles cleifion.

Fe'i ganwyd yn Llundain i deulu a oedd yn hanu o Lanarth a Chydweli. Cafodd ei addysg yn Ysgol Abermad, ger Aberystwyth ac Epsom College, Surrey.
Bu'n feddyg ac ymgynghorydd yn Llundain, Caerfaddon, Califfornia a Paris. Fel rhan o'i Wasanaeth Cenedlaethol fe dreuliodd amser yn Ghana ac yn y Congo yn ystod y rhyfel cartref yno yn y 1960au.

Roedd yn briod â Wenna ac yn dad i dri o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Seiciatryddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 2014
Grym y Gair a Fflam y Ffydd

Detholiad o ysgrifau gan R. Tudur Jones yw ***Grym y Gair a Fflam y Ffydd***. 
Canolfan Uwchefrydiau Crefydd yng Nghymru, Prifysgol Cymru Bangor a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Gwyn Parry

Actor o Gymru oedd **Gwyn Parry** (1946 – 19 Mawrth 2014)..

## Blynyddoedd cynnar
Cafodd ei fagu yn Rachub, Bethesda.

## Gyrfa 
### Theatr 
Ymunodd â Chwmni Theatr Cymru yn syth o Brifysgol Bangor a bu'n rhan o'i hadran arbrofol, Theatr Antur. Bu hefyd yn aelod o Gwmni'r Fran Wen.

### Teledu 
Roedd yn gyflwynydd dilyniant ar sianel HTV Cymru yn y 1970au hwyr a'r 1980a cynnar.

Ymddangosodd mewn sawl drama deledu gan gynnwys *Pengelli*, *A470*, *Pobol y Cwm* a *Porc Peis Bach*, *Y Stafell Ddirgel*, *Treflan*, *Porthpenwaig*, *Llafur Cariad*, *Caryl* a'r gyfres deledu i blant, *Miri Mawr*.

### Radio 
Actiodd mewn nifer o ddramâu ar Radio Cymru, gan gynnwys *Y Streic Fawr*, *Cudd fy Meian*, *Gwylanod*, *Glesni*, *Cwacs* a *Dani*.

### Trosleisio 
Bu'n actor llais mewn cartwnau yn cynnwys *Igam Ogam* a Octonots *- Yr Athro Wythennyn.*

## Bywyd personol 
Bu farw'n 67 oed yn ei gartref yng Nghaernarfon. Roedd yn dad i ddau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Fethesda
Gwarlingo

Casgliad o sgyrsiau gan T.J. Davies yw ***Gwarlingo***. 
Gwasg Cambria a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1986. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Detholion o blith y sgyrsiau a baratowyd gan yr awdur ar gyfer 'Munud i Feddwl', ynghyd â rhai o'i ysgrifau o'r golofn wythnosol 'O Ben Dinas' yn y Cambrian News.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1986
Gwarchod y Gwreiddiau

Ysgrifau ar y fasnach lyfrau yng Nghymru yn y cyfnod 1950-90 gan Rheinallt Llwyd (Golygydd) yw ***Gwarchod y Gwreiddiau***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol goffa Alun R. Edwards, llyfrgellydd Ceredigion a Dyfed, yn bwrw golwg ar y gweddnewidiad yn y fasnach lyfrau yng Nghymru yn y cyfnod 1950-90.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Lewis Jones a'r Wladfa Gymreig

Darlith ar Lewis Jones gan Dafydd Tudur yw '''''Lewis Jones a'r Wladfa Gymreig'''''. 
Cymdeithas Cymru Ariannin a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Darlith ysgolheigaidd ar Lewis Jones, llywydd cyntaf y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia, a'r gŵr yr enwyd Trelew ar ei ôl.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Merêd: Detholiad o Ysgrifau

Detholiad o ysgrifau gan Meredydd Evans wedi'i olygu gan Ann Ffrancon a Geraint H. Jenkins yw ***Merêd: Detholiad o Ysgrifau***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Detholiad o ysgrifau'r llenor, y cerddor a'r ymgyrchydd iaith sy'n adlewyrchu pedair agwedd ar amryfal ddoniau'r gŵr annwyl a gyfrannodd gymaint i'r diwylliant Cymraeg.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Methu Peidio

Casgliad o ysgrifau gan William Owen yw ***Methu Peidio***. 
Gwasg y Bwthyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dwy ysgrif ar hugain a rhai darnau cofiannol gan awdur adnabyddedig a hynny am amrywiol destunau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Methiant Prifysgolion Cymru

Darlith gan Richard Wyn Jones yw ***Methiant Prifysgolion Cymru / The Failure of the Universities of Wales***. 
Sefydliad Materion Cymreig a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Darlith yr Eisteddfod Genedlaethol, Casnewydd 2004, a draddodwyd gan uwch-ddarlithydd Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Cymru Aberystwyth yn cyhuddo'r rhai sy'n cynnal addysg uwch yng Nghymru o siomi'r Cymry.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am addysg yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Categori:Prifysgolion Cymru
Mwy o Fyd Bethan

Cyfrol o erthyglau amrywiol gan Bethan Gwanas yw ***Mwy o Fyd Bethan***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o erthyglau amrywiol, a gyhoeddwyd gyntaf yn yr *Herald Cymraeg* a'r *Daily Post*, yn cynnig sylwadau ysgafn a chrafog am bob math o bynciau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bethan Gwanas
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Nabod y Teip

Casgliad o ysgrifau gan Dylan Iorwerth yw ***Nabod y Teip***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o ysgrifau 1978-2005 wedi'u hysgrifennu i golofnau penodol mewn gwahanol bapurau newydd. Ysgrifau sy'n sylwebaeth ar fywyd y cyfnod.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Naddion (cyfrol)

Casgliad o ysgrifau gan Islwyn Ffowc Elis yw ***Naddion***. 
Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Islwyn Ffowc Elis
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Categori:Ysgrifau Cymraeg
O Gader Idris

Detholiad o ysgrifau gan O. M. Lloyd yw ***O Gader Idris***.
Gwasg y Dydd a gyhoeddodd y gyfrol a olygwyd gan Tecwyn Owen, a hynny yn 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Detholiad o ysgrifau O.M. Lloyd a ysgrifennwyd ganddo yn *Y Dydd*, papur lleol yn Nolgellau.

Roedd O.M. Lloyd yn weinidog yng nghapel annibynnol y Tabernacl, Dolgellau. O Ffestiniog, bu'n weinidog yn Abertawe (Mynydd Bach) ac yng Nghaernarfon yn ddiweddarach. Yr oedd, hefyd, yn fardd ac ef oedd meuryn *Talwrn y Beirdd* am gyfnod.

Dechreuodd ysgrifennu ei golofn wythnosol yn y Dydd o dan y pennawd, "O Ben y Bont Fawr", a datblygodd hyn yn ddiweddarach i fod yn "O Gader Idris".

Roedd yn genedlaetholwr, yn heddychwr ac yn Gristion o arddeliad. Adlewyrcha'r erthyglau hyn y gwerthoedd hynny tra'n trin a thrafod materion y dydd yn Nolgellau, yng Nghymru ac yn rhyngwladol.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Prynu Lein Ddillad

Pigion o ddyddiaduron gan Hafina Clwyd yw ***Prynu Lein Ddillad: Dyddiaduron 1980–92***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Pigion o ddyddiaduron Hafina Clwyd. Yn y gyfrol hon, ceir tipyn o hynt a helynt y blynyddoedd 1980-92 - dychwelyd i Gymru wedi cyfnod hir yn Llundain hyd at dranc *Y Faner*.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Dyddiaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Offrymau + Ailddyfeisiadau

Detholiad o ysgrifau gan Iwan Bala yw ***Offrymau + Ailddyfeisiadau***. 

Seren a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Trafodaeth fywiog ar amryw ddatblygiadau yng ngwaith yr artist, ynghyd â thraethodau treiddgar gan Shelagh Hourahane a Michael Tooby. Ceir 23 llun lliw a 53 llun du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Hunlun

[bawd|200px|Hunlun o [Celebes crested macaque|macaque oedd wedi codi'r camera ac wedi tynnu ffoto ohono'i hun.]]
[bawd|125px|chwith|Yr hunlun cyntaf, mae'n debyg; fe'i gymerwyd gan [Robert Cornelius yn 1839.]]
[bawd|Hunlun gan y ffotonewyddiadurwr [Geoff Charles (1945).]]
Mae **hunlun** (hefyd **hun-lun** a **selffi**; Saesneg: *selfie*) yn ffotograff hunanbortread, fel arfer yn cael ei dynnu ar ffôn symudol. Yn aml iawn mae hunluniau yn cael eu rhannu ar rwydweithiau cymdeithasol ar-lein fel Instagram, Facebook, a Tumblr. Maent yn anffurfiol ac yn aml yn cael eu tynnu gyda'r camera yn cael ei ddal hyd braich.

## Hanes
Creodd yr arloeswr ffotograffig Americaniad Robert Cornelius lun *daguerreotype* ohono'i hun ym 1839 sef un o'r ffotograffau cyntaf o berson. Oherwydd fod y broses mor araf, roedd yn gallu tynnu’r cap oddi ar y lens, rhedeg o flaen y camera am funud neu fwy, cyn dychwelyd i roi'r cap y lens yn ôl. Ysgrifennodd ar gefn y llun *The first light picture ever taken. 1839.*

Ym 1900 dechreuodd gwmni Kodak werthu'r camera bocs ysgafn cyntaf y 'Kodak Brownie', ac fe ddaeth yr arferiad o dynnu hunan bortreadau'n boblogaidd. Fel arfer rhoddwyd y camera o flaen drych.

Mae'r syniad o lwytho lluniau hunanbortread o grwpiau i'r we, gan ddefnyddio camera ffilm dafladwy yn hytrach na chamera digidol neu ffôn symudol, yn dyddio yn ôl i 2001 pan grëwyd gwefan gan grŵp o bobl yn Awstralia.

## Yr enw *Selfie* / Hunlun
Mae'r defnydd cynharach o'r  gair *selfie* yn cael ei olrhain yn ôl i 2002. Ymddangosodd yn gyntaf ar wefan Awstraliaid (ABC Online) ar 13 Medi 2002.

Erbyn 2013, roedd y gair "selfie" wedi dod yn ddigon poblogiadd i'w gynnwys yn y fersiwn ddigidol o'r Oxford English Dictionary.

Roedd y gair Cymraeg "hunlun" (neu "hun-lun") wedi ymddangos erbyn 2013 ymlaen.

## Troedlun
Yn 2015 dechreuwyd gwerthu esgidiau pwrpasol gyda lle arbennig ar gyfer y ffôn.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Hunan
Rhwng Cyfnos a Gwawr

Casgliad o erthyglau gan Emlyn Evans yw ***Rhwng Cyfnos a Gwawr***. 
Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2013. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Yn y gyfrol hon cawn naw ar hugain o erthyglau Emlyn Evans sy'n dangos ei ddiwylliant eang a'i ymrwymiad tros y blynyddoedd i Gymru ac i'r gwerthoedd Cristnogol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Crefydd yng Nghymru

Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Rhwng Godro a Gwely

Casgliad o erthyglau gan Harri Gwynn yw ***Rhwng Godro a Gwely***.

Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o erthyglau yn cofnodi helyntion bywyd ffermwr a'i deulu a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn *Y Cymro* yn y 1950au. Cartwnau a ffotograffau du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Rhywbeth Bob Dydd

Cyfrol o ysgrifau cyfoes gan Hafina Clwyd yw ***Rhywbeth Bob Dydd***. 

Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Beth ddigwyddodd ar y dyddiad hwn yn hanes Cymru - pytiau o ysgrifau difyr.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg

Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Syllu ar y Sêr

Casgliad o 47 o ysgrifau gan Desmond Davies yw ***Syllu ar y Sêr***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o 47 ysgrif gan weinidog gyda'r Bedyddwyr o Gaerfyrddin ar bynciau amrywiol megis unigolion, lleoedd, pynciau cyfoes a diwinyddol a'r calendr eglwysig. Mae'r ysgrifau wedi ymddangos yng ngholofn olygyddol wythnosolyn y Bedyddwyr, Seren Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Teithiau'r Meddwl

Casgliad o ysgrifau gan Kate Bosse-Griffiths, wedi'i olygu gan J. Gwyn Griffiths, yw '''''Teithiau'r Meddwl'''''. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
24 (cyfres deledu)

bawd|dde|Logo'r gyfres

Cyfres Americanaidd a gynhyrchwyd gan FOX yw ***24*** sy'n serenni Kiefer Sutherland fel asiant yn y Counter Terrorist Unit (CTU). Mae pob gyfres yn dangos 24 awr o fywyd Bauer, gan ddefnyddio naratif amser real.

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Fox
Taid/Tad-cu

Casgliad o ysgrifau gan awduron amrywiol yw ***Taid/Tad-cu***. 
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Nifer o awduron yn portreadu taid neu dad-cu: Huw Chiswell, Gruffudd Antur, Dafydd Emyr, Gwyneth Glyn,Margarette Hughes, Rhys Iorwerth, Dafydd Iwan, Dafydd Huw James, Aneirin Karadog, Gwyn Llewelyn, Gwion Richards, Dewi Huw Owen Gwyn Thomas.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg

Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Trampolinio

Mabolgamp gymnastaidd sy'n defnyddio trampolîn yw **trampolinio**. Mae cystadleuaeth yn cynnwys un symudiad gorfodol ac un symudiad dewisol, a'r enillwyr yn perfformio symudiad dewisol arall. Ceir cyffwrdd â'r trampolîn dim ond 10 gwaith mewn symudiad. Caiff cystadleuwyr eu sgorio ar sail anhawster, perfformiad, a ffurf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Gymnasteg
O Wythnos i Wythnos

Detholiad o ysgrifau gan R. Gerallt Jones yw ***O Wythnos i Wythnos***. 

Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Detholiad o ysgrifau gan y llenor a'r beirniad R. Gerallt Jones a ymddangosodd yn wreiddiol yn *Y Llan* ar ddechrau'r 1960au. Mae'r gyfrol yn trafod pob math o bynciau, o grogi Adolf Eichman i wleidyddiaeth a diwylliant Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg

Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Y Brifddinas, Diwylliant a'r Genedl

Casgliad o ysgrifau gan Geraint Talfan Davies yw '''''Y Brifddinas, Diwylliant a'r Genedl'''''. 
Sefydliad Materion Cymreig a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Darlith a draddodwyd yn Eisteddfod Genedlaethol, Tyddewi 2002.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Cyfansoddi Ewrop - Helaethu Ffiniau

Ysgrif gan Dafydd Elis-Thomas yw ***Cyfansoddi Ewrop: Helaethu Ffiniau / Creating a New Europe: Enlarging Our Borders***. 
Y Sefydliad Materion Cymreig a gyhoeddodd y gyfrol ddwyieithog a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Darlith Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2005.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Ewrop
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Y Mynydd Hwn

Casgliad o ysgrifau gan amryw o awduron yw ***Y Mynydd Hwn: Deg o Ysgrifau am Fynyddoedd***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol lliw-llawn chwaethus yn dathlu perthynas cenedl y Cymry a mynyddoedd eu gwlad yn cynnwys ysgrifau personol gan bum gwr a phum gwraig yn adlewyrchu arwyddocâd mynyddoedd penodol yn eu bywydau, ynghyd â ffotograffau lliw.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Y Byd a'r Betws (cyfrol)

Casgliad o ysgrifau gan Angharad Tomos wedi'i golygu gan Rocet Arwel Jones a Dafydd Morgan Lewis yw '''''Y Byd a'r Betws: Colofnau Angharad Tomos'''''. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad amrywiol o dros hanner cant o gyfraniadau Angharad Tomos, awdures ac ymgyrchwraig wleidyddol, i'w cholofn wythnosol i bapur newydd yr Herald dros gyfnod o ddeng mlynedd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Ysgrifau Cymraeg
100 Great Welsh Women

Casgliad o ffotograffau Saesneg gan Terry Breverton yw ***100 Great Welsh Women*** a gyhoeddwyd gan Glyn Dŵr Publishing yn 2001. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Dathliad o gyfraniad 100 o wragedd Cymru o'r cyfnod cynnar hyd yr 20g i feysydd amrywiol llenyddiaeth a'r celfyddydau, gwleidyddiaeth a chrefydd, diwygiadau cymdeithasol ac addysgol, chwaraeon ac adloniant a thu hwnt. 72 ffotograff du-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffiadau Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Y Patrwm Amryliw

Dwy gyfrol o ysgrifau wedi'u golygu gan Robert Rhys yw ***Y Patrwm Amryliw***. 

Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y ddwy gyfrol, y gyntaf yn 1997 a'r ail yn 2006. Yn 2017 roedd yr ail gyfrol mewn print. 

## Disgrifiad byr
Dwy gyfrol o ysgrifau beirniadol gan amryfal gyfranwyr yn bwrw golwg ar waith beirdd yr 20g, a dechrau'r 21g yng Nghymru.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Iaith Arwyddion yr Almaen

Iaith arwyddion a ddefnyddir yn yr Almaen yw **Iaith Arwyddion yr Almaen** (Almaeneg: ***Deutsche Gebardersprachen*** neu ***DGS***). Rhyw 80,000 i 395,000 o bobl fyddar sy'n defnyddio'r iaith.

## Cyfeiriadau 
Yr Almaen
Bobby Womack

Cerddor  chanwr o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Dwayne "Bobby" Womack** (4 Mawrth 1944 – 27 Mehefin 2014). Canodd am hanner canrif ar wahanol *genre* gan gynnwys: Rhythm a blŵs, Cerddoriaeth yr enaid, roc a rol, doo-op, cerddoriaeth efengylaidd a chanu gwlad. Mae'n fwyaf enwog fel cyfansoddwr caneuon fel: ''It's All Over Now*,  *New Birth's* ac "I Can Understand It" ac fel canwr am ei ganeuon: *Lookin' For a Love*, *That's The Way I Feel About Cha*, *Woman's Gotta Have It*, *Harry Hippie*, *Across 110th Street* a *If You Think You're Lonely Now''.

Fe'i ganwyd yn Cleveland, Ohio, yn fab i Naomi Womack a Friendly Womack. Ef oedd y trydydd o bum mab; ei ddau frawd ieuengaf oedd Cecil a Harry a oedd hefyd yn gerddorion.

Priododd Barbara, gweddw Sam Cooke, ym 1965 (ysgarasant yn 1976).

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2014
Yn Chwech ar Hugain Oed

Cyfrol o hunangofiant gan D. J. Williams yw ***Yn Chwech ar Hugain Oed***. 

Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1959. Cafwyd yr argraffiad diweddaraf yn 1983: yn 2013 roedd y gyfrol honno allan o brint.

## Disgrifiad byr
Dilyniant i *Hen Dŷ Ffarm* yw'r llyfr, sef rhan gyntaf hunangofiant D.J. Williams.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:D.J. Williams
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1959
Ysgub o'r Wisgon

Casgliad o ysgrifau gan T. J. Davies yw '''''Ysgub o'r Wisgon'''''. 

Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o ysgrifau byrion a rhai cerddi ar amryfal themâu, gan un sy'n byw bellach yn ardal Caerdydd ond sydd â'i wreiddiau'n ddwfn yng nghefn gwlad Ceredigion.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
James Rodríguez

Pêl-droediwr o Colombia yw **James Rodríguez** (ganwyd  **James David Rodríguez Rubio** ar 12 Gorffennaf 1991), sy'n chwarae i AS Monaco yn Ligue 1 yn Ffrainc ac i dîm pêl-droed cenedlaethol Colombia.

Dechreuodd ei yrfa gydag Envigado FC yn ail adran Colombia cyn arwyddo i Club Atlético Banfield yn Yr Ariannin yn 2008. Wedi dau dymor yn Yr Ariannin, dechreuodd ddenu sylw clybiau Ewrop gydag Udinese o'r Eidal yn cael cynnig o €5m wedi ei wrthod gan yr Archentwyr.

Ond ar 6 Gorffennaf 2010 arwyddodd Rodríguez i FC Porto o Bortiwgal am €5.1m. Llwyddodd i ennill tair pencampwriaeth Primeira Liga a Chynghrair Europa 2010-11 ym Mhortiwgal cyn symud i AS Monaco am €45m ar 24 Mai 2013 lle'r roedd yn ymuno â'i gyda chwaraewr o Golombia, Radamel Falcao.

Yn 2014 llwyddodd i ennill yr Esgid Aur yng Nghwpan y Byd gyda 6 gôl ac ar 22 Gorffennaf cyhoeddodd Real Madrid eu bod wedi ei arwyddo o Monaco am ffi o €80m.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pêl-droedwyr o Golombia
Iaith Arwyddion Japan

Iaith arwyddion a ddefnyddir yn Japan yw **Iaith Arwyddion Japan** (Japaneg: 日本手話 *Nihon Shuwa*). Rhyw 60,000 o bobl fyddar yn Japan sy'n ei defnyddio.

## Cyfeiriadau
Japan
Gwyddfid

Prysgwydden gordeddog yn nheulu'r *Caprifoliaceae* yw'r **gwyddfid** neu ***laeth y gaseg*** (enw unigol ac enw lluosog) sy'n gynhenid i hemisffêr y gogledd. Mae'n blanhigyn dringol ac ymnyddol o deulu’r *Caprifoliaceæ* ac mae'n tyfu mewn llwyni a gwrychoedd. Melyn-pinc ydy lliw'r blodau sy'n eitha persawrus ac ar ffurf utgyrn; mae'r aeron a dyf yn yr hydref o liw coch.  Mae tua 180 o rywogaethau gwahanol ac mae 20 ohonynt yn gynhenid i Ewrop. Adwaenir y gwyddfid hefyd fel llaeth y gaseg, ymysg nifer o enwau gwahanol. Y math mwyaf cyffredin yw'r * Lonicera periclymenum*.
bawd|chwith|Blodau'r gwyddfid ger Heolgerrig, Merthyr Tudful; Medi 2017 (llun gan Morgan Owen).

Mae'r dail mewn parau, yn syml ac yn hirgrwn. Yn ôl y naturiaethwraig Bethan Wyn Jones: ''Mae arogl y gwyddfid yn drymach ar awel yr hwyr am mai gwyfynod yn bennaf sy'n peillio'r gwyddfid, ac er mwyn denu'r gwyfynod hynny i beillio'r blodau mae'r gwyddfid yn rhyddhau perarogl.*

Cyfeirir at "laeth-y-gaseg" gan Dafydd Rowlands yn ei gerdd *Dangosaf iti Lendid''.

## Gerddi
Mae'r gwyddfid yn blanhigyn cyffredin mewn gerddi - yn bennaf gan eu bod yn gorchuddio hen waliau ac oherwydd lliw ac arogl y blodau. Mae'r mathau sy'n dringo'n hoffi gwreiddio yn y cysgod. Gallant ordyfu, gan dyfu'n wyllt, os nad ydynt yn cael eu tocio.
bawd|Blodau

## Enwau
Yn ddiweddar defnyddiwyd yr enw fel enw ar ferch.

## Cyfeiriadau
Categori:Blodau
Categori:Caprifoliaceae
Categori:Lonicera
Olwyn Stepney

Crëwyd yr **olwyn sbâr** neu **olwyn Stepney** cyntaf gan y brodyr Thomas a Walter Davies ym 1904 yn Llanelli. Roedd gan y brodyr siop yn Stryd Stepney, ac yn nes ymlaen gwaith trwsio modurau a beiciau tu ôl i Westy Stepney. Clymer yr olwyn i'r un sydd wedi cael niwed. Ffurfiasant cwmni ym 1906, a ffatri yn Ffordd Copperworks, Llanelli, a gwerthwyd yr olwynion dros Ewrop a Gogledd America.

Hyd at heddiw, enw arall am olwyn sbâr yn yr India yw 'Stepney Wheel'.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant ffordd
Categori:Diwydiant Cymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanelli