Pryfyn y gweryd

Pryf sydd yn heintio gwartheg ac anifeiliaid mawr eraill, yn boenus, trwy dreiddio o dan y croen yw **pryfyn y gweryd**. Fe'i adnabyddir yn fwy cyffredin fel **robin y gyrrwr**.

100px|thumbnail|Pryfyn y gweryd a chymalau ei fywyd

## Cysylltiad â phobl
*;T. H. Parry-Williams
T. H. Parry-Williams ddwedodd mewn ysgrif ddifyr iawn o’i eiddo ysgrifennwvd yn y flwyddyn 1927, ar gael yn y gyfrol Ysgrifau (1028: a.a. 1978), mai robin y gyrrwr ydy'r “pryfyn distadl ond brathog... hwnnw sy’n gwanu croen gwartheg” ac yn eu gyrru “ar garlam  gwyllt hyd y cefnennau ym mis Awst, a’u cynffonnau i fyny.'' Ebe’r Athro a’r Bardd o'r Rhyd-ddu:

:“Wedi iddo dyfu i'w lawn faint, pryf tebyg i gacynen ydyw Robin Gyrrwr. Dan ei drwyn yn rhywle y mae ganddo swmbwl, peth tebyg i bicell fain i wanu’r croen fel y gall sugno’r gwaed. Efallai nad ydyw'r fuwch yn rhedeg yn rhuslyd ar ôl y gwaniad cyntaf, ond pan debygo glywed swn atgas adenydd Robin rywdro wedyn, yna y mae hi’n gwallgofi ac yn eisio dianc rhag “swn y boen”''.
*;Dynwared
Darllenais yn rhywle, hynny dro byd yn ôl, bod rhai ffermwyr yn gallu dynwared y pryfyn dan sylw ac yn cynhyrfu ei wartheg yn y fath fodd fel eu cael i symud porfa.

*;Stodi
Mewn rhai ardaloedd gelwir y symtom nodweddiadol a ddangosir gan wartheg yn rhusio mewn ofn o flaen y pry gweryd â'u cynffon i fyny yn 'stodi'. Dyma GPC:

:pystodaf, bystodaf: pystodi, bystodi 
:[?cf. ymystodaf: ymystodi, pystylad] Carlamu’n wyllt (am wartheg), rhuthro, brysio; sengi dan draed, damsang; gwneud stomp o (rywbeth), bwnglera: *to stampede (of cattle), rush, hurry; trample; make a mess of, bungle.* 
::1928 T. H. Parry-Williams: (Y 74-5), Robin y Gyrrwr … rhyw ysbryd aflan … yn meddiannu’r gwartheg druain ac yn peri iddynt bystodi’n llamsachus.
::Ar lafar yn Arfon: cf. J. Jones: Gwerin-eiriau² 187, pystodi: rhuthro, ffrwcsio; WVBD 68, bystodi, *to run about wildly (of cattle in hot weather)*; TGG (1903) 25, Bystodi … *To make a mess, e.g. bystodi’r gwair.*
::Ym Môn clywir y ff. ’stodi cf. ISF 71, ‘gwartheg yn stodi’, neu’n pystodi, h.y. yn rhedeg o flaen y pry.
*;Cof plentyn Grace Dawson, Waunfawr yn y 1940au
Mewn sgwrs ffôn bore'r 4 Ionawr 2019 gyda Mrs. Grace Dawson, gynt o'r Gors, Waunfawr, sydd yn ei phedwar-ugeiniau, am y robin gyrrwr. Dechreuodd sôn (heb ei chymell) am fywyd fferm Y Gors, Cefn Du, Waunfawr ac am y ROBIN GYRRWR. Dywedodd Grês ei bod hi wrth ei bodd yn blentyn yn tyllu cnonod y robin gyrrwr allan o’r crachod oedd yn hel ar hyd asgwrn cefn y gwartheg ac wedyn rhoi carreg arnyn nhw a’u gwasgu dan ei throed! Roedd hyn yn waith rhy anghynnes i’w chwaer. Cofiai’r gwartheg yn carlamu, cynffon at i fyny, o gwmpas y cae a sŵn byzian y robin gyrrwr ar eu holau. Doedd hi ddim yn gyfarwydd a’r gair “stodi” am yr arferiad yma.

## Enwau eraill
Enwau eraill (heblaw "hen gythral"!) am robin gyrrwr ydyw pryfyn y gweryd (gair arall am ddaearen neu briddell ydyw gweryd).
***The Gadfly*, nofel 1897 gan Ethel Lilian Voynich
** *The Gadfly* (play), drama 1898 gan George Bernard Shaw
** *The Gadfly* (1928 film), ffilm Sofietaidd gan Kote Marjanishvili
** *The Gadfly* (1955 film), ffilm Sofietaidd gan Aleksandr Fajntsimmer
** *The Gadfly Suite*, cymysgiad cerddorol gan Dmitri Shostakovich ar gyfer y ffilm 1955.
** *The Gadfly* (1980 film), ffilm Sofietaidd gan Nikolai Mashchenko
** *The Gadfly* (opera), opera Rwsiaidd 1958 gan Antonio Spadavecchia

## Cyfeiriadau
Categori:Pryfed