open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Berberiaid

Grŵp ethnig yng Ngogledd Affrica yw'r **Berberiaid**. Hwy yw trigolion brodorol yr ardal o Ogledd Affrica i'r gorllewin o ddyffryn Afon Nîl ac i'r gogledd o Afon Niger. Ieithoedd brodorol y Berberiaid yw'r ieithoedd Berber, sy'n gangen o'r ieithoedd Affro-Asiaidd. Erbyn heddiw, mae llawer o'r Berberiaid yn Arabeg eu hiaith, ond mae rhwng 14 a 25 miliwn o siaradwyr yr ieithoedd Berber yn byw yng Ngogledd Affrica, y rhan fwyaf yn Algeria a Moroco, ond hefyd mewn rhannau eraill o'r Maghreb a thu hwnt.

Kabylie yw'r enw Berber am diriogaeth y Berberiaid yn y Maghreb. Defnyddir yr enw weithiau i olygu tiriogaeth draddodiadol y Berberiaid yn ei chyfanrwydd - ac felly'n cynnwys rhannau mawr o Foroco ac Algeria a darn o Tiwnisia - ond am resymau gwleidyddol mae'n tueddu i gael ei gyfyngu i'r rhan o Algeria sy'n gadarnle i'r Berberiaid heddiw.

Enw llawer o'r Berberiaid arnynt eu hunain yw *Imazighen* (unigol *Amazigh*) neu amrywiad o hyn, efallai'n golygu "y bobl rydd" ond mae amheuaeth ynglŷn â hyn. Enw'r Rhufeiniaid ar rai o'r Berber oedd y "Mazices", oedd a'r ystyr "dynion rhydd" yn ôl Leo Africanus. Daw'r gair "Berber" o'r Arabeg.

[bawd|dim|240px|Berber yn [Tiwnisia]]

## Ymosodiadau ar Gymru
Yn y 16g a’r 17g cododd Syr Thomas Mostyn o ardal Llandudno bedwar tŵr ar arfordir gogledd Cymru fel mannau gwylio, rhag ymosodiadau y Berberiaid (neu'r 'Barbari') o Ogledd Affrica a'r Twrc. Dyma'r pedwar: Tŵr Bryniau (neu 'Cadair Freichiau Nain'), Cadair y Rheithor (Llandrillo yn Rhos), Bryn Tŵr (Abergele) a Thŵr Chwitffordd.

Felly, roedd gan Deulu Mostyn bedwar tŵr i gadw golwg ar fôr-ladron Barbari ac roedd yn bosib anfon neges o'r naill i'r llall (drwy gynnau coelcerth, rhan amlaf) pan oedd angen. Er hynny, does yna ddim tystiolaeth bod ‘Môr-ladron Barbari’ wedi ymosod ar Ogledd Cymru.

Delwedd:3. Twr Bryniau.jpg|Tŵr Bryniau, neu 'Cadair Freichiau Nain'
Delwedd:4. twr eglwys.jpg|Tŵr ychwanegol Eglwys Rhos, neu 'Cadair y Rheithor
Delwedd:5. twr Abergele.jpg|Tŵr Abergele - 'Bryn Tŵr'
Delwedd:Twr chwitffordd a.jpg|'Tŵr Allt y Garreg', Chwitffordd

## Berberiaid enwog 
* Apuleius, awdur Lladin
* Septimius Severus, ymerawdwr Rhufeinig
* Awstin o Hippo, sant ac awdur, un o dadau'r eglwys
* Ibn Battuta, fforiwr ac awdur
* Abd El-Kader, arweinydd gwrthryfel a llenor
* Zinedine Zidane, pêl-droediwr


Categori:Berber
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Pobloedd Affro-Asiaidd
Categori:Pobloedd brodorol Affrica
David Richards

Gallai **David Richards** gyfeirio at un o sawl person:

* David Richards (Dafydd Ionawr), bardd Cymraeg
* Dafydd Richards (David Richards) (1829-1897), cerflunydd o Gymru a ymsefydlodd yn yr Unol Daleithiau
Tamanrasset

bawd|240px|Marchnad anifeiliaid yn Tamanrasset

Tref gwerddon yn ne Algeria yw **Tamanrasset** (Arabeg: ** تمنراست **). Hi yw prifddinas  Talaith Tamanrasset. Saif ym Mynyddoedd Ahaggar yn anialwch y Sahara,  1320 m uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth yn 2006 tua 76,000.

Pan oedd yr ardal dan reolaeth Ffrainc, enw'r dref oedd Fort Laperrine. Ceir maes awyr yma.

Categori:Gwerddonau
Categori:Trefi Algeria
Categori:Sahara
Remsen, Efrog Newydd

Tref fechan yn nhalaith Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau (UDA) a "phentref" o'r un enw o fewn y dref honno yw **Remsen**. Poblogaeth y dref: 1,958 (2000). Poblogaeth y pentref: 531 (2000). Mae'n gorwedd yn Oneida County ger Utica, Efrog Newydd, bron yng nghanol y dalaith.

200px|bawd|Baner Remsen — a Chymru!

Sefydlwyd pentref neu gymuned Remsen gan fewnfudwyr o Gymru tua 1796. Cafodd ei ymgorffori fel cymuned yn 1845 ac erbyn heddiw mae'n gymuned ("pentref" Americanaidd) o fewn y dref a dyfodd o'i gwmpas. Mae gan bentref Remsen eglwys hanesyddol, Capel Cerrig, sy'n eiddo i Gymdeithas Hanes Remsen-Steuben. Mae Remsen mor falch o'i wreiddiau Cymreig fel ei fod yn ddefnyddio'r Ddraig Goch fel ei faner swyddogol.

Pan ymfudodd y cerflunydd Dafydd Richards o Feirionnydd i'r Unol Daleithiau treuliodd ei ddwy flynedd gyntaf yn y wlad honno yn gweithio fel gwas fferm ac wedyn yn iard gerrig Cymro yn Remsen. Dyna lle dechreuodd wneud delwau mewn clai a marmor a enillodd iddo wobrau mewn arddangosfeydd lleol. Symudodd i fyw yn Ninas Efrog Newydd lle agorodd stiwdio gyda chefnogaeth y dyngarwr Peter Cooper a'r miliwnydd Americanaidd-Gymreig Owen Jones a daeth yn un o gerflunwyr mawr y cyfnod.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Pentref Remsen
*  Gwefan tref Remsen

Categori:Pentrefi Oneida County, Efrog Newydd
Remsen

Gallai **Remsen** gyfeirio at:

Lleoedd yn yr Unol Daleithiau (UDA):
* Remsen, Iowa, yn Swydd Plymouth, Iowa
* Remsen, Efrog Newydd, tref a phentref yn Swydd Oneida, Efrog Newydd

Hefyd:
* Ira Remsen, darganfyddwr sacarin
Flo Rida

Mae Tramar Dillard (ganed 16 Rhagfyr 1979), sy'n fwy adnabyddus o dan ei enw llwyfan **Flo Rida**, yn rapiwr Americanaidd. Pan oedd yn arddegwr, teithiodd gyda'r grŵp rap lleol 2 Live Crew. Enw ei albwm gyntaf oedd "Mail on Sunday".

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pobl o Florida
Zinedine Zidane

Cyn-beldroediwr o Ffrainc yw **Zinedine Yazid Zidane**, llysenw **Zizou** (ganed 23 Mehefin 1972).

Ganed ef yn Marseille, i deulu Kabyle yn wreiddiol o Algeria. Bu'n chwarae i glybiau Bordeaux, Juventus a Real Madrid. Roedd yn un o aelodau amlycaf tîm cenedlaethol Ffrainc pan enillasant Gwpan y Byd yn 1998 a Phencampwriaeth Ewrop yn 2000. Chwaraeodd yng ngêm derfynol Cwpan y Byd yn 2006 yn erbyn yr Eidal, ond gyrrwyd ef o'r cae gan y dyfarnwr. Enwyd ef yn Chwaraewr y Flwyddyn gan FIFA dair gwaith; Ronaldo yw'r unig chwaraewr arall i ennill y teitl yma deirgwaith.

Categori:Berberiaid
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Pêl-droedwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Bouches-du-Rhône
Dafydd Richards

[bawd|unionsyth|Cerflun Dafydd Richards o'r pennaeth brodorol [Black Hawk yn Rock Island, Illinois]]

Cerflunydd o Gymru oedd **Dafydd Richards** (1829–1897), a wnaeth enw mawr iddo'i hun fel artist yn yr Unol Daleithiau yn ail hanner y 19eg ganrif lle roedd yn cael ei adnabod fel **David Richards**.

Ganed Dafydd Richards ym Meiriafael Uchaf ger Llyn Myngul (neu Lyn Tal-y-Llyn), yn agos i Abergynolwyn, Meirionnydd yn y flwyddyn 1829. Bu farw ei dad pan oedd yn ifanc iawn ac aeth i fyw gyda theulu ei ewythr yn Abergynolwyn. Bu'n gweithio yn ffermydd y fro a dysgodd gan ei ewythr y grefft draddodiadol o gerfio llwyau pren a chelfi eraill.

Yn 19 oed, fel nifer o'i gydwladwyr yn y cyfnod hwnnw, ymfudodd o Gymru i'r Unol Daleithiau i geisio bywyd gwell. Ar ôl cyfnod fel gwas fferm cafodd waith yn iard gerrig Cymro yn Remsen, Efrog Newydd a dechreuodd wneud delwau mewn clai a marmor a enillodd iddo wobrau mewn arddangosfeydd lleol. Symudodd i fyw yn Ninas Efrog Newydd lle agorodd stiwdio gyda chefnogaeth y dyngarwr Peter Cooper a'r miliwnydd Americanaidd-Gymreig Owen Jones.

Cafodd yrfa hir a llwyddiannus. Cerfiodd bortreadau pen-ac-ysgwydd a medalau o nifer o arweinwyr amlycaf y dydd, yn cynnwys yr Arlywydd Grant, Horatio Seymour (gwleidydd amlwg yn Utica) a'r Cadfridog Harding. Mae i'w gweld heddiw yn y Watchtower Lodge, Illinois.

Cofnodir iddo ddychwelyd ar ymweliad i'w fro enedigol o leiaf un waith, yn 1868. Roedd yn arlunydd medrus hefyd ond am ei gerfluniau y'i cofir. Un o uchafbwyntiau mawr ei yrfa oedd yr arddangosfa o'i waith yn Ffair y Byd Chicago, 1893. Bu farw yn Efrog Newydd yn 1897.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Bywgraffiad byr ar AskArt.com
*  Illinois History: Black Hawk , gyda chefndir y cerflun enwog a llun

Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Arlunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Cerflunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1829
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Pobl o Feirionnydd
Cardamom

bawd|* Elettaria cardamomum *

Defnyddir y gair **Cardamom** am ddau fath o berlysiau sy'n perthyn i'r grŵp sinsir (*Zingiberaceae*): sef *Elettaria* ac *Amomum*. Coden hadau bychan ydyw'r ddau, trionglog mewn croes-dorriad. Mae'r plisgyn allanol yn denau fel papur sidan ac mae'n cynnwys hadau duon bach. Mae codenni'r Elettaria yn wyrdd golau a chodenni Amomum ychydig yn fwy ac yn frown tywyll.

## Math 
Mae'r ddau fath a grybwyllwyd yn nheulu'r sinsir ac wedi eu dosbarthu fel a ganlyn:
* *Elettaria*: ei enw cyffredin ydy cardamom neu cardamom gwyrdd ac mae'n tyfu o India i Maleisia.
* *Amomum*: ei enw cyffredin ydy cardamom du, cardamom brown, kravan, Java cardamom, Bengal cardamom, cardamom Siam (o Wlad Tai) neu gardamom gwyn neu goch ac fe'i tyfir yn Asia ac Awstralia.

Yr hen enw Sanskrit am y perlysieuyn hwn ydy "elā" neu "truṭī." Yn Urdu, Hindi a Gujarati a rhai ieithoedd de India mae'n cael ei alw'n "elaichi" neu "elchi."

## Rhinweddau meddygol 
Cardamom gwyrdd: honnir ei fod yn dda i wella heintiau yn y geg, i drin dolur gwddw, anhwylder ar y sgyfaint, torri cerrig a diffyg traul.
Defnyddir cardamom du gan feddygon Tsieina, India, Japan, Corea a Fietnam.

Defnyddir amomum fel sbeis a chynhwysyn mewn meddygaeth draddodiadol yn systemau traddodiadol Tsieineaidd yn Tsieina, yn Ayurveda yn India, Japan, Corea, a Fietnam.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Categori:Zingiberaceae
Ieithoedd Twareg

Defnyddir y term **ieithoedd Twareg** am nifer o ieithoedd sy'n perthyn yn agos at ei gilydd, neu efallai dafodieithoedd o un iaith, a siaredir gan y Twareg, sy'n byw yn anialwch y Sahara. Ceir siaradwyr yr ieithoedd hyn yn bennaf yn Mali, Niger, Algeria, Libia a Bwrcina Ffaso, gyda rhai siaradwyr, y *Kinnin*, yn Tsiad. Mae tua 1.2 miliwn o siaradwyr i gyd.

Mae'r ieithoedd yn perthyn i deulu yr ieithoedd Affro-Asiaidd. Fe'i dosberthir fel a ganlyn:

*Gogleddol
**Tamahaq - iaith y Kel Ahaggar a'r Kel Ajjer, a siaredir yn Algeria a gogledd Niger.
*Deheuol
**Tamasheq - iaith y Kel Adrar, a siaredir ym Mali gan tua 270,000 o bobl.
**Tayart Tamajeq - iaith y Kel Ayer, a siaredir yn Niger gan tua 250,000.
**Tawallammat Tamajaq - iaith yr Iwellemmeden, a siaredir ym Mali a Nigergan tua 670,000 o bobl.
**Tetserret, Shinsert neu Tin Sirt - iaith yr Ait-Awari yn Niger.

bawd|canol|Ardaloedd lle siaredir ieithoedd Twareg

Twareg
Categori:Sahara
Yr Eryr (afiechyd)

:*Erthygl am yr afiechyd yw hon. Am ystyron eraill gweler Eryr (gwahaniaethu).*

Afiechyd heintus ydy'r **eryr** (Lladin: *Herpes zoster*; Saesneg: *Shingles*) sef ymosodiad feirws ar y corff ble ceir rash coch gyda swigod, ar un ochr i'r corff, mewn llinell. Mae'r heintio cyntaf gan y feirws *varicella zoster* (VZV) yn achosi brech ieir, yn enwedig mewn plant a phobl ifanc. Ar ôl hyn, nid yw'r feirws yn diflannu o'r corff a gall droi'n eryr, gyda symptomau hollol wahanol i'r frech ieir gwreiddiol, weithiau flynyddoedd ar ôl yr heintiad cyntaf.

O fewn y nerfau mae'r varicella zoster yn byw neu weithiau o fewn celloedd eraill yn y *dorsal root*, y nerfau cranial neu ganglion, heb i'r un symtom ddod i'r amlwg. Flynyddoedd yn ddiweddarach, gall y feirws deithio i lawr acson i heintio'r croen yn ardal y nerf honno. Mi wellith y rash, fel arfer, o fewn pythefnos i bedair wythnos, ond gall y poenau yn y nerfau barhau am fisoedd neu hyd yn oed flynyddoedd. Ni wyddir beth sy'n sbarduno hyn i gyd.

Yn fyd-eang, mae'r achosion o'r eryr rhwng 1.2 a 3.4 achos ym mhwob 1,000 unigolyn iach. Mae hyn yn cynyddu yn y boblogaeth hŷn gyda rhwng 3.9 a 11.8 pob blwyddyn ym mhob 1,000 person iach dros 65 oed yn ei ddioddef. Gellir defnyddio cyffur gwrth-feirws i leddfu'r symtomau a lleihau'r cyfnod o boen os gwneir hyn o fewn 72 awr i'r rash ymddangos. Fel arfer cymerir y cyffur am gyfnod o saith i ddeg diwrnod.

## Meddygaeth amgen
Honir fod rhai llysiau yn gwella'r eryr, mae rhain yn cynnwys: bergamot, camri a lafant.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
* Dolur annwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
James Redmond

Mae **James William Forbes Redmond** (ganed 24 Tachwedd 1971) yn actor Seisnig. Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Cliffton. Ar hyn o bryd, mae'n byw ym Mryste.

Daeth Redmond yn enwog pan ddechreuodd fodeli yn Ebrill 1994, wedi iddo gael ei ddarganfod gan chwiliwr modelau ar gyfer Calvin Clein ym Milan. Ar ôl nifer o flynyddoedd fel model, penderfynodd ddilyn gyrfa ar y sgrîn fach. Ymddangosodd ar gyfres o hysbysebion ac yna derbyniodd ran ar gyfer Sianel 4, "Hollyoaks".

Ar ôl cyfnod aflwyddiannus yn cyflwyno SMTV Live ar ITV, derbyniodd ran yn y gyfres ddrama nwydus, "Mile High". Daeth yn fwy enwog am chwarae rhan John 'Abs' Denham yn nrama meddygol y BBC, "Casualty". Ers hynny, mae ef gadael y gyfres  a gwelwyd ei berfformiad olaf ar y 18fed o Hydref 2008.

## Gwaith teledu nodedig
**Hollyoaks* (2000-2003)
*''Movin' On* (2001)
**SMTV Live* (2003)
**Mile High* (2003)
**Casualty* (2003-2008)
**Soccer AM* (2006)

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol y BBC  
*IMDb entry
*Gwefan cefnogwyr 
*Proffil *Casualty* James Redmond *Casualty''  o What's on TV

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion teledu Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Dexter Fletcher

Actor Seisnig ydy **Dexter Fletcher** (ganed 31 Ionawr 1966), sydd fwyaf adnabyddus am chwarae rhan yn ffilm Guy Ritchie *Lock, Stock and Two Smoking Barrels*. Bu hefyd yn actio yn y cyfresi teledu *Hotel Babylon*, *Band of Brothers* ar HBO ac yn gynt yn ei yrfa fel Spike Thomson yn nghyfres deledu'r DU, *Press Gang* gyda Julia Sawalha.

## Ffilmyddiaeth 
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Miami

Dinas yn , yn ne-ddwyrain talaith Florida,  yw **Miami**. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}  

 

## Poblogaeth ac arwynebedd
{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o| }} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Adeilad Bacardi
* Amgueddfa Bass
* Tŵr Banc America
* Tŵr Rhyddid
* Villa Vizcaya

## Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Miami, gan gynnwys:

* Sidney Poitier (g. 1927), actor
* Rita Rudner (g. 1953), digrifwraig ac actores

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5;
    wdt:P19 wd:Q8652.
      OPTIONAL {  ?item wdt:P569 ?dob.              BIND(YEAR(?dob) AS ?yob)           }      # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
  OPTIONAL {  ?item wdt:P570 ?dod.              BIND(YEAR(?dod) AS ?yod)           }      # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". }
}
ORDER BY DESC (?item)
LIMIT 10
|sort=P569
|references=all
|columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Miami-Dade County, Florida
Pier

250px|bawd|Pier y Garth, Bangor, o Fiwmaris
bawd|Pier Llandudno

Rhodfa wedi'i chodi uwchben dŵr yw **pier**, a gynhelir gan bileri. Mae'n ymestyn o'r tir i'r môr neu i lyn. Mae adeiladwaith ysgafn, agored, y pier yn caniatau i'r dŵr oddi tano lifo yn rhwydd, tra bod adeiladwaith mwy solet cei neu sieti yn rhwystro'r llif ac felly'n fwy tebyg o siltio i fyny. Ceir sawl math o bier, o strwythurau ysgafn o bren i stwythurau mawr sy'n ymestyn hyd at filltir i mewn i'r môr. Yn yr Unol Daleithiau mae'r gair 'pier' yn gallu golygu 'doc' hefyd.

Mae piers wedi cael eu codi am sawl rheswm. Yng Ngogledd America ac Awstralia mae'r term 'pier' yn tueddu i olygu lle i ddadlwytho cargo o longau. Yn Ewrop, ar y llaw arall, mae piers yn golygu fel rheol y math o adeiladwaith haearn bwrw a godid ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g fel rhodfa bleser mewn trefi glan y môr. 

Ceir dros hanner cant o'r piers hyn yng ngwledydd Prydain heddiw, er bod sawl un arall wedi diflannu erbyn hyn. Yr enghraifft enwocaf mae'n debyg yw Pier Brighton yn ne Lloegr. Yn ninas Bangor ceir y pier ail hiraf yng Nghymru (y nawfed hiraf yng ngwledydd Prydain), sy'n ymestyn 1,500 troedfedd (472 medr) i Afon Menai yn ymyl Y Garth. Mae piers adnabyddus eraill yng Nghymru yn cynnwys rhai Llandudno, Bae Colwyn a'r Barri.

## Dolenni allanol
*  Cymdeithas y Pier

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Hamdden

Categori:Twristiaeth
Aerodynameg

**Aerodynameg** yw'r astudiaeth llifiad nwyon megis aer dros wynebau solid. Defnyddir technoleg aerodynameg yn y diwydiant trafnidiaeth enwedig awyrennau. Mae'n hefyd yn cael ei defnyddio mewn astudiaeth adar a phryfed.

## Gweler hefyd
*Awyrenneg
*Hedfan
*Awyrenau


Categori:Dynameg hylifol
Categori:Peirianneg awyrofod
Helen Sharman

Cemegydd o Loegr yw **Helen Sharman** OBE (ganwyd 30 Mai 1963). Hi oedd y person cyntaf o wledydd Prydain i anturio i'r gofod, gan deithio i orsaf ofod Mir yn 1991.

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Cemegwyr o Loegr
Categori:Gofodwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cass Elliot

Roedd **Cass Elliot** (19 Medi 1941 – 29 Gorffennaf 1974), ganed Ellen Naomi Cohen, yn gantores o'r Unol Daleithiau a oedd yn fwyaf adnabyddus fel **Mama Cass** yn y grŵp pop "The Mamas & the Papas". Pan wahanodd y grŵp, cafodd yrfa unigol lwyddiannus, gan ryddhau pump albwm stiwdio. Bu farw o drawiad ar y galon tybiedig yn Llundain ar ôl dau berfformiad yn y Palladium.

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Skylab

**Skylab** oedd yr orsaf ofod gyntaf a lansiwyd gan Unol Daleithiau America. Cafodd ei lansio ar roced Saturn V ar 14 Mai, 1973 o Kennedy Space Center yn Florida, a dinistriwyd y strwythur ar 11 Gorffennaf 1979 pan syrthiodd o orbit.

## Hanes
Cafodd Skylab ei greu fel rhan o'r Apollo Applications Progam, swyddfa NASA a sefydlwyd yn 1965 gyda'r bwriad o lunio rhaglenni gofod yn defnyddio technoleg Apollo a oedd yn cael ei ddatblygu ar y pryd. Corff yr orsaf oedd yr adran olaf o'r roced Sadwrn V a addaswyd i gynnwys sustemau bywyd ac offerynnau gwyddonol ar gyfer criw o dri gofodwr. Ar y pryd, Skylab oedd yr orsaf ofod fwyaf i gael ei lansio.

Pan gafodd ei lawnsio, achosodd niwed i'r orsaf.  Daeth un o'i phaneli heulol [*solar panels*] i ffwrdd (gweler y llun, dde), yn ogystal â tharian - hebddo, cododd y gwres mewnol yn yr orsaf i lefelau peryglus.  Er mwyn achub yr orsaf, hyfforddwyd y criw cyntaf i drwsio'r orsaf.  Roedd eu perwyl yn beryglus, yn cynnwys nifer o dechnegau arloesol i adeiladu tarian newydd.  Roedd y trwsiadau yn llwyddiannus.

## Skylab a'i griwiau
Ymwelodd 3 chriw â Skylab rhwng 1973 a 1974. Treuliodd y criw olaf tua 84 o ddyddiau ar yr orsaf - record ar y pryd. Cafodd nifer o arbrofion gwyddonol eu cwblhau, gan gynnwys mesuriadau gyda thelesgôb yr orsaf.

Defnyddiwyd capsiwl Apollo y criwiau i roi hwb i'r orsaf, yn sicrhau bod ei orbit yn stabl. Fodd bynnag, ar ôl dychweliad y criw olaf, wnaeth drag awyrgylch tenau y Ddaear ddechrau achosi i'r orsaf syrthio tuag at y blaned. Cynlluniwyd anfon perwyl i'r orsaf yn y 1970au hwyr er mwyn sicrhau bod yr orsaf yn goroesi i mewn i'r 1980au, ond gydag oedi i'r Gwennol Ofod - wnaeth o lawnsio am y tro cyntaf dim ond yn 1981 - doedd hyn ddim yn bosib. Wnaeth o syrthio o orbit yn 1979. Cafodd olion Skylab eu ffeindio yn Awstralia.

## Gweler hefyd
* NASA

Categori:Cerbydau gofod
Categori:NASA
Pioneer 10

**Pioneer 10** oedd y chwiliedydd gofod cyntaf i ymweld â'r blaned Iau. Lawnsiwyd ar 3 Mawrth 1972, ac aeth heibio'r blaned yn Rhagfyr 1973, yn tynnu rhyw 300 o luniau ac yn gwneud mesuriadau gwyddonol eraill.

## Gweler hefyd 
* NASA

Categori:Cerbydau gofod
Dominiciaid

Urdd mynachol yn perthyn i'r Eglwys Gatholig yw **Urdd y Pregethwyr** (Lladin: *Ordo Praedicatorum* sef "Urdd y Pregethwyr"), yn fwy adnabyddus fel y **Dominiciaid** neu **Urdd y Dominiciaid**. Sefydlwyd yr Urdd gan Sant Dominic yn nechrau'r 13g.

Gelwir y Dominiciaid "y Brodyr Duon" weithiau, oherwydd eu bod yn gwisgo clogyn neu *cappa* du. Defnyddia aelodau'r urdd y llythrennau **O.P.** (*Ordinis Praedicatorum*) ar ôl eu henwau.

## Cymru 
Mae un o'r Brodyr Duon Cymreig yn gymeriad mewn cerdd gan Dafydd ap Gwilym. Mae'r Brodyr hyn yn atgas gan Ddafydd:

:Duw a ŵyr, synnwyr a sôn,
:Deall y brodyr duon!
:Y rhain y sydd, ffydd ffalsddull,
:Ar hyd yr hollfyd yn rhull,
:Bŵl gwfaint, bobl ogyfoed,
:Bob dau dan yr iau erioed.

Mae'r mynach yn rhybuddio'r bardd i ddiwygio ei hun a pheidio a'i gerddi serch a hel merched neu wynebu poenau Uffern ond mae Dafydd yn ateb yn herfeiddiol mae rheitiach i ddyn lawenhau a charu na bod yn drist a chwerw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1216

Categori:Urddau Mynachaidd Cristnogol
Dominic

Gallai **Dominic** gyfeirio at:

* Sant Dominic, (1170 - 1221), sant o Sbaen
* Urdd y Dominiciaid, a sefydlwyd gan Sant Dominic
Sant Dominic

de|bawd|220px|Ffresco o Sant Dominic o'r 14eg ganrif, San Domenico, Bologna

Sant a sylfaenydd Urdd y Dominiciaid oedd **Sant Dominic**, enw llawn **Domingo de Guzmán** neu **Dominicus Guzman** (1170 - 6 Awst 1221).

Ganed ef yn Caleruega, Sbaen. Tua 1195 daeth yn un o ganoniaid eglwys gadeiriol Osma (yn awr Burgo de Osma). Yn 1206, rhoddodd y Pab iddo'r dasg o efengylu yn nhalaith  Languedoc, i wrthwynebu dylanwad y Cathariaid. Tua diwedd 1206, sefydlodd leiandy yn Prouille, sefydliad cyntaf yr hyn a ddaeth yn ddiweddarach yn Urdd y Dominiciaid.

Yn Toulouse, dechreuodd sefydlu urdd o bregethwyr, ac yn 1216 cynabyddwyd yr Urdd yn swyddolgol gan y Pab Honorius III. Y flwyddyn wedyn, gyrrodd Dominic bregethwyr i ddinas Paris ac i Sbaen a'r Eidal. Bu ef ei hun yn pregethu yng ngogledd yr Eidal yn y blynyddoedd nesaf, a bu farw yn Bologna yn 1221.

Categori:Genedigaethau 1170
Categori:Marwolaethau 1221
Categori:Seintiau o Sbaen
Languedoc

Cyn-dalaith yn ne Ffrainc oedd **Languedoc**. Fe'i lleolid yn *région* cyfoes Ocsitania. Ei phrifddinas oedd Toulouse. Roedd yn yr ardal rhwng Afon Rhone ac Afon Garonne, yn ymestyn i'r gogledd cyn belled a'r Cévennes a'r Massif Central.

Gall Languedoc weithiau gyfeirio at y cyfan o Occitania, y diriogaeth lle siaredid yr iaith Langue d'Oc.

Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Aneurin M. Thomas

Cyfarwyddwr cyntaf Cyngor Celfyddydau Cymru oedd **Aneurin Morgan Thomas** (3 Ebrill 1921 - 16 Ionawr 2009). Cafodd ei apwyntio i'r swydd ym 1966 pan oedd yn Bwyllgor Cymreig i'r Cyngor Celfyddydau'r Deyrnas Unedig. Un o'i fentrau cyntaf oedd apwyntio Cyfarwyddwr Llenyddiaeth a sefydlu pwyllgor a fyddai'n llunio polisi a fyddai'n cynnig cefnogaeth ariannol i ysgrifenwyr, llyfrau, cylchgronau a chyhoeddwyr yng Nghymru.

Cafodd ei eni yng Nghilybebyll, ger Pontardawe.

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Big Ben

**Big Ben** yw'r ffug-enw am gloch fawr y cloc ar ochr gogledd-ddwyreiniol Palas San Steffan yn Llundain. Yn aml, defnyddir y ffug-enw i gyfeirio at y cloc a thŵr y cloc hefyd. Dyma gloc pedwar-wynebog sy'n canu uchaf yn y byd a'r tŵr cloc trydydd talaf yn y byd. Ar 31 Mai 2009 dathlwyd ei 150 mlwyddiant.

Yn 2012 ailenwyd tŵr y cloc yn "Tŵr Elisabeth" er mwyn dathlu jiwbilî ddeimwnt Elisabeth II.

bawd|dim|200px|Tŵr Elisabeth y cyfeirir ato gan amlaf fel "Big Ben"

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Garamantes

Pobl yn byw yn y Sahara ac yn siarad Berber oedd y **Garamantes**. Sefydlasant deyrnas yn ardal Fezzan, yn yr hyn sy'n Libia heddiw, gan ddefnyddio system ddyfrio tanddaearol gymhleth. Roeddynt yn rym sylweddol yn y Sahara rhwng 500 CC a 500 OC.

Enw a roddwyd arnynt gan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid oedd "Garamantes"; ni wyddir beth oedd eu henw arnynt eu hunain. Roedd eu prifddinas yn Germa, tua 150&nbsp;km i'r gorllewin o Sebha. Ymddengys fod eu crefydd wedi ei seilio ar grefydd yr Hen Aifft, ac roedd eu meirwon yn cael eu claddu mewn pyramidiau bychain. Roedd ganddynt gysylltiadau masnachol â'r Swdan a Niger, dros y Sahara, gan brynu a gwerthu ifori, metalau gwerthfawr fel aur ac arian, a chaethweision hefyd.

Cyfeiria'r hanesydd Groegaidd Herodotus at y Garamantes (IV.83) fel pobl oedd yn byw yn Libia mewn teyrnas oedd yn gorwedd 30 diwrnod ar droed o lan y Môr Canoldir.

Roedd ganddynt berthynas agos â dinas Carthago ac am gyfnod buont yn gwasanaethu fel marchogion ym myddin y Carthaginiaid, a ddibynnai'n fawr ar hurfilwyr. Dywedir fod ganddynt gerbydau rhyfel pedwar ceffyl a'u bod yn gerbydwyr medrus iawn.

Ymddengys i'r deyrnas golli grym wrth i'r hinsawdd droi'n sychach. Cofnodir i frenin y Garamantes wneud cytundeb heddwch a'r Ymerodraeth Fysantaidd yn 569.

Categori:Berber
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Hanes Libia
Categori:Pobloedd hynafol
Categori:Sahara
Categori:Yr Henfyd
Undod Cenedlaethol Rwsia

Plaid wleidyddol asgell dde eithafol yn Rwsia yw **Undod Cenedlaethol Rwsia** (UCR) (Rwseg: Всероссийское общественное патриотическое движение neu "Русское Национальное Единство" ***Russkoye Natsionalnoye Edinstvo***). Mae'n blaid dra-genedlaetholgar eithafol a mudiad parafilwrol sy'n gweithredu yn Rwsia ei hun ac mewn gwledydd gyda phoblogaethau Rwseg eu hiaith. Mae'n anodd cyfieithu'r enw yn foddhaol; gellid cynnig "Undod Ethnig Rwsiaidd" hefyd gan fod *natsionalnost* yn golygu "ethnigrwydd" yn Rwseg. Fe'i sefydlwyd gan y tra-genedlaetholwr Alexander Barkashov. Mae'r mudiad o blaid gyrru pobl sydd ddim yn Rwsiaid allan o'r wlad a chryfhau sefydliadau Rwsiaidd traddodiadol fel Eglwys Uniongred Rwsia. Mae'n cael ei chyfrif fel mudiad Neo-Natsïaidd gyda'r swastika yn un o'i symbolau.

Mae eu bwriad i yrru pobl "an-Rwsiaidd" o'r wlad yn cael ei anelu'n bennaf at Iddewon a phobl ethnig o'r Cawcasws, fel Azeriaid, Georgiaid ac Armeniaid. Maent yn rhagweld creu Rwsia "buredig" a fyddai'n rhanedig ar sail tras ethnig, gyda'r Rwsiaid ethnig "pur" yn mwynhau statws uwch na'r "cydwladwyr", sef grwpiau ethnig sydd â'u mamwladau yn Rwsia ei hun, fel yn achos pobloedd brodorol Dwyrain Pell Rwsia a'r Rwsia Arctig. Cyhuddwyd UCR o ymladd yn Chechnya ochr yn ochr â'r Fyddin Rwsiaidd yn erbyn y gwrthryfelwyr brodorol.

Bu gan y mudiad tua 100,000 o aelodau ar un adeg ac er bod nifer yr aelodau wedi gostwng mae'n dal i fod yn ddylanwadol ac yn un o'r grwpiau de eithafol cryfaf yn Rwsia.

Categori:Cenedlaetholdeb Rwsiaidd
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Hiliaeth
Categori:Neo-Natsïaeth
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Rwsia
Categori:Sefydliadau 1990
Caerhirfryn

Dinas ar Afon Lune yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Caerhirfryn** (Saesneg: *Lancaster*). Mae'n rhan o Ddinas Caerhirfryn, ardal llywodraeth leol sy'n cynnwys Morecambe, Heysham a sawl tref arall.

Mae nifer o adeiladau hanesyddol yn y ddinas megis Castell Caerhirfryn a Phriordy Caerhifryn a adeiladwyd yn ystod yr 11g. Saif Prifysgol Caerhirfryn i'r de o'r ddinas.

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Caerhirfryn
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyngor Dinas Caerhirfryn 

Categori:Caerhirfryn
Categori:Dinas Caerhirfryn
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Gaerhirfryn
Llosg eira

Wlser ar aelodau pellaf y corff ydy **llosg eira** (Saesneg: *chilblains* neu *pernio*) sy'n effeithio rhai pobl. Mae'n digwydd ar dywydd oer a phan fo diffyg yng nghylchrediad y gwaed. Gellir ei atal rhag digwydd drwy wisgo dillad cynnes. Mae'n digwydd yn aml ar draed neu ddwylo.

Gall gymryd rhai wythnosau iddo ddiflannu.

## Meddygaeth amgen
Dywedir fod te sunsur neu sinemon neu wreiddyn yr angela yn dda ato. Dywedir y gall y canlynol hefyd helpu: pupur du, lemon a rhosmari.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
* Ewinrhew (Sa: *frostbite*)

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Lancaster

Gall **Lancaster** gyfeirio at:

## Lleoedd 
### Awstralia 
* Lancaster (Victoria)

### Canada 
* Lancaster (New Brunswick)
* Lancaster (Ontario)
* Swnt Lancaster, Nunavut

### Lloegr 
* enw Saesneg ar Gaerhirfryn

### Unol Daleithiau America 
* Lancaster (Califfornia)
* Lancaster (De Carolina)
* Lancaster (Efrog Newydd)
* Lancaster (Illinois)
* Lancaster (Swydd Huntington, Indiana)
* Lancaster (Swydd Jefferson, Indiana)
* Lancaster (Kansas)
* Lancaster (Kentucky)
* Lancaster (Massachusetts)
* Lancaster (Minnesota)
* Lancaster (Missouri)
* Lancaster (New Hampshire)
* Lancaster (Ohio)
* Lancaster (Pennsylvania)
* Lancaster (Texas)
* Lancaster (Virginia)
* Lancaster (Wisconsin)
* Swydd Lancaster (De Carolina)
* Swydd Lancaster (Nebraska)
* Swydd Lancaster (Pennsylvania)
* Swydd Lancaster (Virginia)
* Lancaster Township (Pennsylvania)

## Pobl 
* Lancaster (cyfenw)

## Milwrol 
* Avro Lancaster, awyren
* HMS *Lancaster*, chwe llong y Llynges Frenhinol
* USS Lancaster, pedair llong Llynges yr Unol Daleithiau
----
Voulpaix

Dinas a *commune* yn *département* Aisne, gogledd Ffrainc, yw **Voulpaix**. Mae ganddi boblogaeth o tua 389. Gelwir ei thrigolion yn *Voulpaisiens*.

Categori:Cymunedau Aisne
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Cévennes

Mynyddoedd yn rhan ddeheuol canolbarth Ffrainc yw'r **Cévennes**. Maent yn rhan o'r Massif Central, ac yn cynnwys rhannau o *départements* Gard, Lozère, Ardèche, a Haute-Loire.

Daw'r enw o'r Galeg *Cebenna*, a Ladineiddiwyd gan Iŵl Cesar i *Cevenna*. Y copa uchaf yw Mont Lozère (1702m), gyda Mont Aigoual (1567m) hefyd yn nodedig. Ceir tarddiad nifer o afonydd yma, gydag afon Loire ac afon Allier yn llifo tua Môr Iwerydd ac eraill i'r Môr Canoldir megis afon Ardèche ac afon Hérault. Crëwyd Parc Cenedlaetthol y Cévennes yn 1970.

Mae'r ardal adnabyddus am y ganran uchel o Brotestaniaid neu Huguenotiaid.

bawd|dim|400px|Golygfa yn y Cévennes

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Ardèche

Categori:Gard
Categori:Haute-Loire
Categori:Lozère
Robin Wright

Mae **Robin Gayle Wright** (ganwyd 8 Ebrill 1966) yn actores o'r Unol Daleithiau. Un o'i gweithiau mwyaf nodedig yw ei rhan fel y gwleidydd Claire Underwood yng nghyfres Netflix *House of Cards*, a gwobrwywyd hi yn nosbarth yr 'Actores Orau' gan wobrau'r Golden Globes yn 2014.

Fe'i ganed yn Dallas, Texas a'i magu yn San Diego, Califfornia. Priododd yr actor Sean Penn ym 1996 a dechreuodd y ddau ar y broses o ysgaru yn 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Llais cryglyd

Diffyg llais ydy **llais cryglyd** neu **lais cryg** (Sa: *Laryngitis*) sy'n cael ei achosi fel arfer drwy weiddi, gorganu neu haint gan facteria, feirws neu ffwng. Gall smocio neu oryfed hefyd ei achosi. Caiff ei gysylltu gyda dolur gwddw (gwddf tost). Fel arfer mae'r laryncs, sef y blwch hwnnw lle mae sain yn cael ei greu.

## Meddygaeth amgen
Fe all y canlynol helpu i ddod a'r llais yn ei ôl: erfinen, meipen, dail troed yr ebol, ysgawen.

Dylid yfed digon o ddŵr, neu gymsgedd o fêl, sudd oren neu lemwn a garlleg deirgwaith y dydd. Yn draddodiadol, rhoddid hen hosan gyda saim gŵydd drosto - neu daten poeth ynddo o gwmpas y gwddw, fel a wneir gyda dolur gwddw. Erbyn heddiw, gwyddom fod unrhyw beth poeth megis tywel gwlyb, cynnes yn dda.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
* Dolur annwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Mynydd Lozère

**Mynydd Lozère** (Ffrangeg: *Mont Lozère*) yw copa uchaf mynyddoedd y Cévennes yn rhan ddeheuol canolbarth Ffrainc. Mae'r prif gopa yn 1,702 medr o uchder, gyda chopa arall sy'n 1,688 m.

Mae'r mynydd yn gyrchfan boblogaidd i dwristaid, ar gyfer sgïo yn y gaeaf a cherdded yn yr haf. Ar lethrau de-orllewinol y mynydd, ceir meini hirion cynhanesyddol La Cham des Bondons. Enwyd *département* Lozère ar ôl y mynydd.

Lozère
Categori:Lozère
Set anghyson

Mewn athroniaeth, set o osodiadau na allent fod yn wir gyda'i gilydd yw **set anghyson**.

Fel arfer mae athronwyr yn defnyddio setiau o drioedd fel enghreifftiau, ond gall set anghyson fod o unrhyw faint. Mae pob gosodiad yn y set yn ddichonadwy ynddo ei hun ond ceir anghysondeb o'u derbyn fel set o osodiadau. Er enghraifft, 'Plentyn amddifad oedd Mair; bu Siôn yn fyw yn hwy na hi; Siôn oedd ei thad'.

## Ffynhonnell
* Ted Honderich (gol.), *The Oxford Companion to Philosophy* (Rhydychen, 1995), tud. 398.

Categori:Rhesymeg
Afon Ariège

]]

Afon yn ne Ffrainc sy'n llifo i mewn i afon Garonne yw **Afon Ariège** (Ocsitaneg: ***Arièja***). Mae'n 163.5&nbsp;km o hyd. Rhydd ei henw i *département* Ariège.

Mae'n tarddu yn y Pyreneau, ar uchder o 2,400 m, gan lifo o'r lac Noir yng nghwm Font-Nègre, ger y ffin rhwng Andorra a *département* Pyrénées-Orientales yn Ffrainc. Mae'n llifo i mewn i afon Garonne i'r de o ddinas Toulouse, gerllaw Portet sur Garonne, yn *département* Haute-Garonne. Mae'n llifo trwy Ax-les-Thermes, Tarascon-sur-Ariège, Foix, Saint-Jean-de-Verges, Varilhes, Pamiers, Saverdun, Cintegabelle, Auterive a Venerque.

Ariège
Categori:Ariège
Categori:Haute-Garonne
Categori:Pyrénées-Orientales
Afon Lot

Afon yn ne Ffrainc yw **afon Lot**. Mae'n tarddu yn y Massif central, ac yn llifo i mewn i afon Garonne. Rhydd afon Lot ei henw i *départements* Lot a Lot-et-Garonne.

Lot
Categori:Aveyron
Categori:Lot
Categori:Lot-et-Garonne
Categori:Lozère
Santa Cruz de Minas

Bwrdeisdref ym Mrasil yw **Santa Cruz de Minas**. Fe'i lleolir yn nhalaith Minas Gerais. Mae'r ddinas yn eiddo i ardal Campo das Vertentes ac i'r ardal fechan Sao Joao del Rei. Dyma yw bwrdeisdref lleiaf Brasil, gydag arwynebedd o 2.9&nbsp;km² yn unig.

bawd|dim|Lleoliad Santa Cruz de Minas o fewn Minas Gerais

Categori:Daearyddiaeth Brasil
Anialwch Alvord

bawd|Golygfa banoramig o Anialwch Alvord, yn edrych tua'r de-ddwyrain o Fynydd Steens
bawd|Lleoliad Anialwch Alvord

Lleolir **Anialwch Alvord** yn Swydd Harney, yn ne-ddwyrain talaith Oregon ar ochr orllewinol yr Unol Daleithiau. Yn fras, fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o Fynydd Steens. Mae'r Anialwch Alvord yn draeth, gwely llyn 12-milltir (19&nbsp;km) o hyd a 7-milltir (11&nbsp;km) o led, sy'n derbyn 7 modfedd (180mm) o law ar gyfartaledd yn flynyddol. Caiff ei wahanu o'r arfordir y Mor Tawel gan fynyddoedd y "Coast Range" a Mynyddoedd y Rhaeadru. Ynghyd â'r Mynydd Steen, maent yn creu glawsgodfa. Mae'r Alvord ar uchder o tua 4000 troedfedd (1220m).

Enwyd yr anialwch ar ôl y Capten Benjamin Alvord, a weithiodd fel cad-lywydd yn Adran Fyddinol Oregon yr Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Annibyniaeth America.

Yn ystod y tymor sych, gellir gyrru ar hyd y tirwedd neu lanio awyren fechan arno. Crëwyd record cyflymder ar dir answyddogol ar gyfer menywod ym 1976, pan yrrodd Kitty O'Neil ar gyflymder o 512 milltir yr awr (843&nbsp;km/awr). Y gymuned agoasf yw Fields (poblogaeth 11).

## Oriel

Image:Alvord Desert sunset.jpg|Machlud haul yn adlewyrchu ar y traeth
File:SteensMountainOR.jpg|Mynydd Steens i'r gogledd-orllewin o Anialwch Alvord

## Dolenni allanol
* Llefydd i ymweld a hwy yn Swydd Malheur: Anialwch Alvord
* Canllaw fforwyr i ddaeareg de-ddwyrain Oregon: ardal Mynydd Steens 
* Mynydd Steens o oregonphotos.com
* The Wilderness Society: Wilderness in Oregon’s High Desert 

Alvord
Billy Elliot the Musical

Sioe gerdd 2005 sy'n seiliedig ar y ffilm *Billy Elliot* (2000) ydy ***Billy Elliot the Musical***. Ysgrifennwyd y gerddoriaeth gan Syr Elton John, ac mae'r llyfr a'r geiriau gan Lee Hall (a ysgrifennodd sgript y ffilm). Adrodda'r sioe hanes bachgen heb fam o'r enw Billy sy'n cyfnewid ei fenyg paffio am esgidiau ballet. Dywed y stori ei frwydr bersonol a'i hapusrwydd, gyda thyndra teuluol a chymunedol oherwydd streic y glowyr (1984-5) yng Ngogledd Lloegr yn gefndir i'r ffilm. Ysbrydolwyd sgript Hall i raddau gan nofel A. J. Cronin, *The Stars Look Down*, ac mae cân agoriadol y sioe yn deyrnged iddo.

Agorodd y sioe yn y West End yn 2005 a chafodd ei henwebu am naw Gwobr Laurence Olivier gan ennill pedair ohynynt yn cynnwys y Sioe Gerdd Newydd Orau. Yn sgîl llwyddiant "Billy Elliot the Musical" yn y DU, gwelwyd cynyrchiadau yn Awstralia ac ar Broadway.

## Caneuon
## Dolenni Allanol
*Gwefan swyddogol *Billy Elliot the Musical*
*Ffrindiau Billy Elliot 
*Geiriau'r caneuon

## Gweler hefyd
*Billy Elliot (ffilm)

## Cyfeiriadau
Categori:Sioeau cerdd 2005
Billy Elliot (gwahaniaethu)

Gallai **Billy Elliot** gyfeirio at:

* Billy Elliot, ffilm 2000 a gyhyrchwyd gan y BBC
* Billy Elliot the Musical, sioe gerdd o 2005 yn seiliedig ar y ffilm
John Elsworthy

Chwaraewr pêl-droed oedd **John Elsworthy** (26 Gorffennaf 1931 – 3 Mai 2009).

Cafodd ei eni yn Nant-y-deri, Gwent.

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Zenon o Elea

Athronydd Groegaidd cynnar oedd **Zenon o Elea** (Groeg: Ζήνων ὁ Ἐλεᾱ́της; tua 490 – hyd at tua 470 CC efallai), yn ddisgybl i Parmenides. Roedd ei edmygwyr yn cynnwys Platon ac Aristotlys. Roedd yn frodor o Elea.

Fe'i cofir gan Aristotlys fel y gŵr a sylfaenodd y gangen o athroniaeth a elwir yn rhesymeg athronyddol (*philosophical dialectics*). Mae llawer o'i ddadleuon wedi eu anelu at wrthwynebwyr Parmenides ac yn cynnwys dadleuon yn erbyn lluosogrwydd (*plurality*) ac yn erbyn dichonolrwydd symudiad.

Mae'n enwog hefyd am ei ddefnydd o baradocsau, sy'n cynnwys paradocs y cwrs rasus, paradocs Achiles, paradocs y saeth, a pharadocs y rhesi symudol (gweler paradocs).

## Ffynonellau 
* D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939), pennod "Zenon", tt.38–42

Categori:Genedigaethau'r 5ed ganrif CC
Categori:Marwolaethau'r 5ed ganrif CC
Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Leo Africanus

Awdur Arabaidd oedd **Joannes Leo Africanus**, enw gwreiddiol al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan al-Fasi, Arabeg: حسن ابن محمد الوزان الفاسي (c. 1494 - c. 1554?). Mae'n adnabyddus am ei lyfr *Descrittione dell’Africa* ("Disgrifiad o Affrica"), yn disgrifio daearyddiaeth Gogledd Affrica.

Ganed Leo Africanus yn Granada, Al Andalus (yn awr Sbaen) tua 1494. Symudodd y teulu i Fez yn Moroco yn fuan wedyn. Fel gŵr ieuanc, bu ar deithiau diplomatig gyda'i ewythr, gan gyrraedd Timbuktu tua 1510. Yn 1517, wrth iddo ddychwelyd o daith i ddinas Caergystennin dros y Swltan Muhammad II o Fez, roedd yn Rosetta yn ystod concwest yr Aifft gan yr Ymerodraeth Ottoman. Ar y ffordd yn ôl i Tunis yn 1518, cymerwyd ef yn garcharor gan fôrladron Sbaenig, un ai ger ynys Djerba neu ger Creta. Cymerwyd ef i ddinas Rhufain, lle cadwyd ef yn garcharor yn y Castel Sant’Angelo am gyfnod. Pan sylweddolwyd ei bwysigrwydd, rhyddhawyd ef a'i gyflwyno i'r Pab Leo X. Bedyddiwyd ef yn Masilica Sant Pedr yn 1520, gan gymeryd yr enw *Joannes Leo de Medicis*. Bu'n teithio yn yr Eidal, gan aros yn Bologna am gyfnod, cyn dychwelyd i Rufain yn 1526 a chyhoeddi ei *Della descrittione dell’Africa et delle cose notabili cheiui sono, per Giovan Lioni Africano*.

Nid oes sicrwydd am ei symudiadau wedi hyn. Yn ôl un traddodiad, gadawodd Rufain yn 1527 a dychwelyd i Tunis, lle dychwelodd at Islam.

Categori:Al-Andalus
Categori:Arabiaid
Categori:Daearyddwyr
Categori:Diplomyddion
Categori:Genedigaethau 1494
Categori:Llenorion Eidaleg
Categori:Marwolaethau 1554
Categori:Pobl o Granada
Morus Dwyfech

Bardd Cymraeg o'r 16g oedd **Morus Dwyfech**, sef **Morus ap Dafydd ab Ifan ab Einion** (bl. 1523–1590). Cafodd ei enw barddol o Afon Dwyfech (Dwyfach heddiw; ceir y ffurf ddiweddar ar ei enw barddol **Morus Dwyfach** hefyd), ger Cricieth, Gwynedd.

## Bywgraffiad
Brodor o Eifionydd oedd Morus Dwyfech. Roedd yn fardd proffesiynol a ganai i rai o deuluoedd mawr Gwynedd, yn enwedig rhai Llŷn ac Eifionydd, yn cynnwys teuluoedd Penyberth, Cefnamwlch a Talhenbont.

Graddiodd yn Eisteddfod Caerwys 1523, y gyntaf o'r ddwy Eisteddfod Caerwys. Daeth yn fardd teulu ym mhlas Cefnamwlch ond crwydrai'r gogledd-orllewin yn clera hefyd, fel y rhan fwyaf o'i gyd-feirdd. Yn ogystal â'i chanu mawl cyfansoddodd gerddi crefyddol a cherddi dychan hefyd. Un o'i gerddi mwy anghyffredin yw'r 'Cywydd moliant i Lŷn'.

Bu farw tua dechrau'r 1590au a chafodd ei gladdu ym mynwent plwyf Penllech, Cymydmaen, Llŷn.

## Llyfryddiaeth
* John Jones (Myrddin Fardd) (gol.), *Cynfeirdd Lleyn* (Pwllheli, 1905)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1590au
Categori:Pobl o Eifionydd
Lleuen

Pryfyn bach yw'r **lleuen** (lluosog: **llau** neu ) a cheir dros 3,000 gwahanol fath ohonyn nhw. Er mai pryfaid ydyn nhw, tydyn nhw ddim yn medru hedfan. Mae tri math wedi eu cofrestru fel 'Asiant cario Afiechydon Dynol'. Ectoparaseit ydyn nhw sy'n hoff iawn o waed mamaliaid. Er hyn tydyn nhw ddim i'w gweld ar Monotremes (y platypws a'r echidnas) na'r ystlum, y morfil, dolffiniaid y llamhidydd na'r pangolin.

Mae llau pen yn bryfed bychain o faint pen pin – 2–4&nbsp;mm o hyd (maint hedyn sesame). Maen nhw'n bryfed brown llwydaidd, heb adenydd ac maen nhw'n byw drwy sugno gwaed o groen pen yr unigolyn.  Mae eu hwyau'n smotiau gwyn a elwir yn nedd ac maen nhw wedi'u gludo wrth waelod y gwallt.  Mae'r wyau'n cymryd 10 diwrnod i ddeor ac aeddfedu, a gallant atgynhyrchu’n gyflym, 10 i 14 diwrnod ar ôl deor. Bydd eu niferodd yn tyfu'n gyflym os na chânt eu trin. Mae llau pen yn gyffredin mewn plant rhwng 4 ac 11 oed o ganlyniad i gysylltiad agos yn yr ysgol.  Gall unrhyw un gyda gwallt byr neu hir ddal llau pen.

Mae trosglwyddo'n digwydd drwy gysylltiad agos pen â phen rhwng pobl. Mae llau ddim ond yn para'n fyw am ychydig funudau pan fyddant i ffwrdd oddi wrth ben dynol, ac ni chânt eu cario gan anifeiliaid anwes.

## Symptomau a diagnosis 
Y prif symptom yw cosi, yn enwedig y tu ôl i'r clustiau neu ar gefn y gwddf. Gall crafu parhaus beri i'r croen dorri, gan ganiatáu i heintiau eilaidd ddatblygu. Fodd bynnag gellir gweld arwyddion pla cyn i unrhyw symptomau ddatblygu – nedd yn y gwallt, ar flew a ddiosgwyd neu gribau; gobenyddion yn dangos bryntni anarferol o ganlyniad i dail llau.
Gwneir diagnosis trwy gadarnhad gweledol o'r pla.

## Triniaeth 
Ceir dwy driniaeth bosibl:
* Moddion pryfladdol
* Cribo gwlyb (a elwir weithiau yn ‘ladd llau’)

Mae trwythau a siampŵau pryfladdol dros y cownter fel rheol yn cynnwys un o'r pryfleiddiaid canlynol dan amrywiol enwau:
* malathion  
* phenothrin  
* permethrin

## Cyfeiriadau
Categori:Paraseitiaid
Categori:Pryfed
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Gévaudan

Un o daleithiau hanesyddol Ffrainc oedd **Gévaudan** (Ocsitaneg: *Gavaudan* neu *Gevaudan*). Yn ddiweddarach daeth yn *département* Lozère, sydd a ffiniau bron yr un fath.

Ceir nifer fawr o feini hirion a chromlechi o'r cyfnod cynhanesyddol yn yr ardal yma, yn arbennig Cham des Bondons ar lethrau Mynydd Lozère, sy'n un o'r safleoedd pwysicaf yn Ewrop.

Daw'r enw Gévaudan o enw llwyth Celtaidd y Gabales. Ymladdasanr dros Vercingetorix yn erbyn Iŵl Cesar. Yn y cyfnod Rhufeinig, roedd pedair dinasbwysig yma, y brifddinas Anderitum (yn awr Javols), Condate (Chapeauroux), Gredone (Grèzes) ac Adsilanum. Yn y Canol Oesoedd, daeth Mende yn bwysig.

Yn y 14g, daeth Gévaudan yn rhan o Languedoc, er gyda mesur o ymreolaeth. Yn 1790, daeth yn *département* Lozère. Mae'r ardal yn adnabyddus am hanes Bwystfil Gévaudan, anifeiliad tebyg i fleiddiaid a laddodd nifer sylweddol o bobl rhwng 1764 a 1767..

230px|bawd|chwith|Lleoliad Lozère yn Ffrainc; roedd Gévaudan bron a'r un ffiniau

Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Categori:Lozère
Bwystfil Gévaudan

[bawd|240px|Llun dychmygol o'r 18fed ganrif o un o Fwystfilod Gévaudan, gan A.F. o [Alençon.]]

**Bwystfil Gévaudan** (Ffrangeg: *La bête du Gévaudan*) yw'r enw a roddir i nifer o anifeiliad mawr tebyg i fleddiaid a fu'n ymosod ar drigolion talaith hanesyddol Gévaudan yn ne Ffrainc (yn awr *département* Lozère), rhwng 1764 a 1767.

Disgrifid y bwystfilod fel anifeiliaid mawr, gyda dannedd anferth a blew o liw coch. Yn ôl de Beaufort (1987), bu tua 210 o ymosodiadau, gyda 113 o bobl yn cael eu lladd. Gwnaed ymdrech fawr i hela'r bwystfilod, a daeth yr ymosodiadau i ben wedi i Jean Chastel saethu un yn y  Sogne d'Auvers ar 19 Mehefin 1767.

Mae gwahanol syniadau am beth yn union oedd y bwystfilod. Cred rhai mai bleiddiaid arferol oeddynt, a bod elfen o or-ddweud yn yr hanesion. Cred eraill eu bod yn fleiddiaid wedi eu croesi a chŵn, sy'n medru rhoi anifeiliaid sy'n fwy na'r un o'r rheini, a heb ofn bodau dynol.

Categori:18fed ganrif yn Ffrainc
Categori:Lozère
Categori:Mamaliaid
Zina Zaflow

Mae **Zina Zaflow** (ganed 3 Mai 1980) yn actores o'r Unol Daleithiau o dras Iracaidd. Mae hi wedi ymddangos mewn nifer o ddramau teledu Americanaidd, gan gynnwys ER, Grey's Anatomy, 24, The West Wing a llawer mwy. Ymddangosodd hefyd yn ffilm Waleed Moursi, *Jelly* yn 2008.

## Dolenni allanol
* Tudalen Zina Zaflow ar IMDb

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Americanwyr Arabaidd
Cylch cerrig

bawd|260px|Cylch cerrig Côr y Cewri, Lloegr.
bawd|260px|Cylch cerrig Bryn Cader Faner.
Defnyddir y term **cylch cerrig** am hynafiaethau lle mae meini hirion wedi ei gosod i ffurfio cylch. Yn y Llydaweg a rhai ieithoedd eraill, defnyddir y term "*cromlech*" neu "''krommlec'h''". Gall y nifer o feini amrywio rhwng 4 a 60. Ceir rhai yng Ngwlad y Basg hefyd. Credir bod y rhain yn dyddio o'r cyfnod Neolithig neu o ddechrau Oes yr Efydd: rhwng 5,300 a 3,500 o flynyddoedd yn ôl; hynny yw, 3300 a 900 cc, cyfnod o 2,400 o flynyddoedd. Ceir llawer o esiamplau o gylchoedd cerrig yng ngwledydd Prydain, Iwerddon a Llydaw. Mae 1,300 wedi'u cofnodi ond credir fod dros 4,000 ohonynt yn wreiddiol.

Nid oes sicrwydd beth oedd eu pwrpas; cred rhai bod rhai o'r meini wedi eu gosod i gyfateb a lleoliad yr haul, y lleuad a/neu'r sêr ar wahanol adegau o'r flwyddyn, a'u bod yn medru gweithredu fel rhyw fath o galendr.

Yng ngwledydd Llychlyn, roedd traddodiad o gylchoedd cerrig yn ystod Oes yr Haearn, yn enwedig yn Götaland. Ceir rhai yng ngogledd Gwlad Pwyl hefyd. Yng Ngorllewin Affrica, ceir cylchoedd cerrig sy'n dyddio o'r cyfnod rhwng yr 8fed a'r 12g; y mwyaf adnabyddus o'r rhain yw cylchoedd cerrig Senegambia.

Ymhlith yr esiamplau mwyaf adnabyddus o gylchoedd cerrig mae Côr y Cewri a Long Meg yn Lloegr a Calanais ar ynys Leòdhas yn yr Alban. Mae enghreifftiau yng Nghymru yn cynnwys Meini Hirion, Penmaenmawr a Chylch Cerrig Tan-y-braich ger Llanfairfechan.

## Yr Alban 
Yn ne-ddwyrain yr Alban y ceir y clwstwr mwyaf dwys o gylchoedd cerrig.

|}

## Cernyw 
Ceir tua 380 o gylchoedd yng Nghernyw: 281 ohonyn nhw yng ngwaun Dartmoor a 57 ohonyn nhw yng Ngwaun Bodmin.

|}

## Cymru 
bawd|260px|Map Google (uchod) yn dangos lleoliad y cylchoedd cerrig.

|}

## Iwerddon 
|}

## Lloegr 
Dim ond yng ngogledd a gorllewin Lloegr y ceir cylchoedd cerrig; heb gynnwys Cernyw ceir ychydig dros gant; mae 62 ohonyn nhw yn Cumbria. Mae llawer o gylchoedd pren (*henges*) yn ne-ddwyrain Lloegr, fodd bynnag. Ymhlith y cylchoedd cerrig mwyaf y mae: 

|}

## Llydaw 
|}

## Dyddio radiocarbon
Ers y 1950au mae archaeolegwyr wedi carbonddyddio samplau oddeutu'r cerrig er mwyn dyddio'r cylch cerrig. Y cylch hynaf sydd wedi'i ddyddio (yn 2000) ydy Cylch cerrig Lochmaben yn yr Alban sydd wedi'i dyddio yn 2525 ± 85 cc. Mae'r cylch ieuengaf i gael ei godi, fodd bynnag yn dod o Iwerddon: o Dromberg yn Swydd Cork (790 ± 80 cc) a'r cylch pum carreg yn Cashelkeety, Swydd Kerry (715 ± 50 bc).

## Gweler hefyd
* Carnedd gellog (*chambered cairn*)
* Carnedd ymylfaen (*kerb cairn*)
* Carnedd lwyfan (*platform cairn*)
* Carnedd gron (*round cairn*)
* Carnedd gylchog (*ring cairn*)
* Aliniad cerrig (*stone alignment*)

## Cyfeiriadau