open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Llethr

**Y Llethr** yw copa uchaf y Rhinogydd yng ngogledd Cymru; . Saif i'r de o Rhinog Fach, gyda Llyn Hywel rhyngddynt, ac i'r gogledd o Diffwys dros Grib-y-rhiw. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 195metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir dringo'r mynydd o'r gorllewin, gan gychwyn yng Nghwm Nantcol, naill ai'n uniongyrchol neu drwy ddringo i Fwlch Drws Ardudwy ac i gopa Rhinog Fach yn gyntaf.

## Dosbarthu copaon
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 756 metr (2480 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Llanbedr
Categori:Meirionnydd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Tzotzil (iaith)

Iaith Maya a siaredir gan bobl frodorol y Tzotzil Maya, yn Chiapas, Mecsico, yw'r **Tzotzil** neu'r **Tsotsil**. Mae ganddi tua 330,000 o siaradwyr (2005), y rhan fwyaf (72%) ohonynt yn ddwyieithog yn y Sbaeneg. Yr iaith arall â'r berthynas agosaf ati yw'r Tzeltal.

Categori:Ieithoedd brodorol Mecsico
Categori:Ieithoedd Maya
Llyn Dwythwch

bawd|Llyn Dwythwch gyda Foel Goch tu ôl.

Llyn ar lethrau yr Wyddfa yn Eryri yw **Llyn Dwythwch**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 24 acer, yng Nghwm Dwythwch, i'r dwyrain o gopa Moel Eilio ac i'r gogledd o Foel Gron a Foel Goch.

Mae Afon Hwch yn llifo o'r llyn tua'r gogledd-ddwyrain, ac yn ymuno ag Afon Arddu o Llyn Du'r Arddu cyn llifo heibio pentref Llanberis ac ymuno a'r afon rhwng Llyn Peris a Llyn Padarn. Ceir nifer o olion cytiau cynhanesyddol yn yr ardal.

Cysylltir y llyn a chwedlau am y Tylwyth Teg, a dywedid na fyddai trigolion Gwaun Cwm Brwynog yn gadael i'w plant fynd yn agos at y llyn, rhag iddynt gael eu cipio gan y Tylwyth.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Dwythwch
Pendefigaeth Lloegr

Mae **Pendefigaeth Lloegr** yn cynnwys pob pendefigaeth a grewyd yn Nheyrnas Lloegr cyn y Ddeddf Uno yn 1707. Yn y flwyddyn honno, cymerodd Bendefigaeth Prydain Fawr le Pendefigaethau Lloegr a'r Alban.

Hyd at Ddeddf Tŷ'r Arglwyddi 1999, gallai pob Pendefig Lloegr eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Rheng Pendefigaeth Lloegr yw Dug, Ardalydd, Iarll, Isiarll a Barwn. Disgynai'r rhan fwyaf o bendefigaethau Lloegr i lawr y llinell gwrywaidd yn unig, ond gall nifer o'r rhai hŷn (yn arbennig barwniaethau hŷn) ddisgyn drwy'r linell benywaidd. O dan gyfraith Lloegr mae merched yn gyd-etifeddwyr, felly mae nifer o bendefigaethau hŷn wedi disgyn i oediad rhwng sawl cyd-etifeddwyr benywaidd.

Yn tabl canlynol, rhestrir pob Pendefig yn nhrefn y Pendefigaeth Seisnig uwch, dengys hefyd unrhyw bendefigaethau cyfartal neu uwch yn y Pendefigaethau eraill.

## Dugiau ym Mhendefigaeth Lloegr
## Ardalyddion ym Mhendefigaeth Lloegr
## Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
## Isieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
## Barons a Baronesses ym Mhendefigaeth Lloegr
Categori:Llywodraethau bonheddig
Pendefigaeth yr Alban

Mae **Pendefigaeth yr Alban** yn rhan o Bendefigaeth Prydain, ar gyfer y Pendefigion a grewyd yn Nheyrnas yr Alban cyn 1707. Gyda Deddfau Uno 1707, cyfunwyd teyrnasoedd yr Alban a Lloegr i greu Teyrnas Prydain Fawr, a chrewyd Pendefigaeth newydd Prydain Fawr, a daeth Pendefigion newydd yn rhan o'r Bendefigaeth honno.

Wedi'r Uno, etholodd Pendefigion yr Alban 16 o'u plith i'w cynrychioli yn Nhŷ'r Arglwyddi. Rhoddodd Deddf Pendefigaethau 1963 yr hawl i bob Pendefig yr Alban eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, hawl a gollwyd ynghyd â'r pendefigaethau etifeddol gyda Deddf Tŷ'r Arglwyddi 1999. Yn wahanol i bendefigaethau eraill, gall pendefigaeth Albaneg ei gario 'mlaen drwy'r linell benywaidd, a phan dim ond merched sydd i'w cael, caiff y teitl ei etifeddu gan y ferch hynaf yn hytrach na mynd i'r oediad.

Rheng Pendefigaeth yr Alban yw Dug, Ardalydd, Iarll, Isiarll, ac Arglwydd y Senedd. Mae gan Bendefigion yr Alban yr hawl i eistedd yn Senedd yr Alban. Mae'r teitl Barwn yn is i lawr y rheng nac Arglwyddi'r Senedd, ond, er eu bod yn deitlau bonheddig, ni ystyrir hwy fel arfer yn deitlau pendefig.

Yn tabl canlynol o bendefigion yr Alban, rhestrir teitlau uwch neu chyfartal yn y Pendefigaethau eraill. Os deilir y Bendefig, bendefig ym Mhendefigaeth Lloegr, Prydain Fawr neu'r Deyrnas Unedig, ac felly'n eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, rhestrir y teitl is hefyd. Dangosir deiliaid sawl Pendefigaeth Albaneg o dan y Bendefig uwch yn unig.

## Dugiau ym Mhendefigaeth yr Alban
## Ardalyddion ym Mhendefigaeth yr Alban
## Iarlls a Iarllesau ym Mhendefigaeth yr Alban
## Is-ieirll ym Mhendefigaeth yr Alban
## Arglwyddi'r Senedd ac Arglwyddesau ym Mhendefigaeth yr Alban
Categori:Llywodraethau bonheddig
Castell Aberdyfi

Castell a leolir ger Glandyfi, Ceredigion, (tua phum milltir i'r de o Fachynlleth) yw **Castell Aberdyfi** (neu 'Castell Abereinion').  Enwir y castell ar ôl aber Afon Dyfi: does dim cysylltiad a'r pentref glan-y-môr o'r un enw yng Ngwynedd. Dim ond y mwnt sydd i'w weld yno heddiw, sydd yn cael ei gyfeirio ati fel y *Domen Las* ar fapiau 'Ordnance Surfey'.

Codwyd y castell cyntaf yn 1156 gan Rhys ap Gruffudd, mewn ymateb i fygythiad i'w diroedd o'r gogledd gan Owain Gwynedd, a oedd wedi casglu byddin i deithio i Geredigion. Cododd Rhys ffôs i allu dal ei dir yn ôl *Brut y Tywysogion*.

Ni wireddwyd y bygythiad, ond codwyd castell ar y safle, beth bynnag. Adeiladwyd mwnt ar ben crib isel a oedd yn rhedeg dros y tir corsiog a amgylchwyd ar bob ochr gan Afon Dyfi ac Afon Einion. Mae'r domen oddeutu 20 troedfedd o uchder gyda hydredd o tua 30 troedfedd ar ei chopa; amgylchwyd hi gan ffos ddofn.

Ymosododd yr Iarll Normanaidd Roger de Clare ar y castell a'i gipio tua'r flwyddyn 1158. Ond ail-gipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ôl hynny. Cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gynulliad yng Nghastell Aberdyfi yn 1216 pan roddodd diroedd de Cymru i dywysogion eraill mewn cyfnewid am eu gwrogaeth a'u ffyddlondeb.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1100au
Aberdyfi
Aberdyfi
Categori:Ysgubor-y-coed
Moel Cynghorion

Mae **Moel Cynghorion** neu **Moel y Cynghorion** yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri. Daw ei enw o'r hen air Cymraeg *cynnor*, sy'n golygu 'cyntaf' neu 'sylfaenol'; felly y foel cyntaf mewn golwg wrth nesau at yr Wyddfa. Saif i'r gogledd-orllewin o gopa'r Wyddfa ei hun, yr agosaf i gopa'r Wyddfa o gadwyn o fryniau; y lleill yw Foel Goch, Foel Gron, a Moel Eilio. Mae Bwlch Cwm Brwynog yn ei wahanu oddi wrth yr Wyddfa ei hun a Bwlch Maesgwm yn ei wahanu oddi wrth y copa nesaf, Foel Goch.

Gellir ei ddringo ar hyd nifer o lwybrau. Un ffordd yw dilyn Llwybr Llyn Cwellyn tua chopa'r Wyddfa hyd at Fwlch Cwm Brwynog ac yna troi i'r chwith i ddilyn y llwybr i gopa Moel Cynghorion. Gellir hefyd ddringo Moel Eilio gyntaf a cherdded ar hyd y grib.

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Pendefigaeth y Deyrnas Unedig

Mae **Pendefigaeth y Deyrnas Unedig** yn ddull Seisnig o hierarchaeth cymdeithasol a weinyddwyd gan Loegr. Mae'n cynnwys bron pob pendefigaeth (*peerage*) a grewyd yn y Deyrnas Unedig a Phrydain Fawr ar ôl y Ddeddf Uno (Lloegr ac Iwerddon) yn 1801, pan ddisodlwyd Pendefigaeth Prydain Fawr. Crewyd Pendefigion yn Iwerddon er mwyn penodi Saeson i uchel swyddi, hyd at sefydlu Gweriniaeth Iwerddon yn 1922.

Oddi fewn i'r hierarchaeth ceir sawl rheng: dug, ardalydd, iarll, is-iarll, a barwn; gelwir y rhain yn 'bendefigion'.

Pasiwyd Deddf Tŷ'r Arglwyddi yn 1999 a ddaeth a'r drefn lle gallai pob pendefig yn y Deyrnas Unedig eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin i ben. Ers hynny diarddelwyd Pendefigaethau Etifeddol (heblaw 92 ohonynt) fel rhan o ddiwygio'r Senedd.

## Gweler Hefyd
* Palas San Steffan

## Cyfeiriadau
Categori:Llywodraethau bonheddig
Facebook

Gwefan rwydweithio cymdeithasol yw **Facebook**. Yn anffurfiol, defnyddir yr enw **Gweplyfr** arno yn y Gymraeg. Mae'n un o wasanaethau cwmni Meta platforms o Unol Daleithiau America, sydd hefyd yn berchen ar WhatsApp ac Instagram. Ddiwedd 2023, roedd 3.07 biliwn o ddefnyddwyr, gyda 2.11 biliwn o'r rheini'n ei ddefnyddio bob dydd, a hynny am 31 munud ar gyfartaledd.

## Hanes 
Pan lansiwyd Facebook yn 2004 gan Mark Zuckerberg, roedd aelodaeth wedi ei gyfyngu i fyfyrwyr Prifysgol Harvard, ac yna fe ehangwyd i sawl prifysgol arall yn yr Unol Daleithiau. Yn raddol ehangwyd yr aelodaeth i unrhyw un oedd â chyfeiriad e-bost sefydliad addysgol (.edu, .ac.uk, ac ati) ar draws y byd, ac yn 2006 agorwyd y wefan i unrhyw berson. Mae'r defnyddwyr yn creu pwll o Ffrindiau ac yn danfon gwybodaeth a negeseuon at ei gilydd neu eu gosod ar eu tudalennau. Yn y dyddiau cynnar hynny, roedd yn cystadlu â gwasanaethau eraill megis Bebo a MySpace.

Ym Medi 2012, roedd gan Facebook dros biliwn o ddefnyddwyr, a chredir bod 8.7% o'r rheiny yn rhai ffug.

### Achos llys 
Yn 2007 aed a Mark Zuckerberg i'r llys gan gwmni ConnectU.com gan honni ei fod wedi dwyn eu syniad nhw am y wefan, ac wedi oedi datblygiad eu gwefan nhw'n fwriadol wrth weithio iddynt yn 2003.

## Nodweddion 
* Mae'n rhaid cofrestru â Facebook cyn cael mynediad i'r wefan.
* Gellir dewis ymuno â rhwydweithiau a seilir ar leoliad daearyddol (gwladwriaeth, gwlad neu ddinas), sefydliad addysg neu gyflogwr.

## Ieithoedd Facebook 
Yn 2008 fel rhan o ddatblygiad Facebook ychwanegwyd rhyngwyneb amlieithog o ddewis y defnyddiwr. Ymhlith yr ieithoedd y gellir eu defnyddio mae'r canlynol:

* Cymraeg
* Saesneg
* Sbaeneg
* Catalaneg
* Norwyeg
* Almaeneg
* Tsieceg
* Tsieinëeg
* Daneg 
* Ffinneg
* Eidaleg
* Iseldireg
* Pwyleg
* Rwsieg
* Swedeg
* Tyrceg
* Portiwgaleg (Brasil)
* Siapaneg
* Coreg

## Preifatrwydd a diogelwch 
Cafwyd sawl cwyn am ddiffyg preifatrwydd ar Facebook. Yn 2010, datgelwyd fod nifer o raglenni fel gemau ar Facebook yn hel gwybodaeth bersonol a bod rhai'n eu pasio ymlaen (neu eu gwerthu) i gwmnïau eraill. Roedd hyn yn digwydd hyd yn oed ar ôl i ddefnyddwyr Facebook ddewis lefel diogelwch gwybodaeth uchaf posib. Roedd y wybodaeth a "ffermiwyd" felly'n cynnwys enwau go iawn, cyfeiriadau a gwybodaeth bersonol arall. Ym mis Hydref 2010, ar ôl wynebu bygythiad o gael achos llys yn eu herbyn yn yr Unol Daleithiau, mynnodd Facebook eu bod wedi cymryd camau i atal hynny.

## Cyfeiriadau 

Categori:Facebook
Categori:Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Categori:Cyfryngau cymdeithasol
Categori:Gwasanaethau ffrydio rhyngrwyd
Llansantffraid Glyn Ceiriog

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llansantffraid" (neu enwau tebyg), gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).''

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Llansantffraid Glyn Ceiriog**. Mae'n cynnwys pentrefi Glynceiriog, Pandy a Nantyr. Mae ganddo gysylltiad pwysig â diwydiant chwareli llechi. Gorwedd y pentref ar lan afon Ceiriog a'r ffordd B4500, 6.5 milltir (10&nbsp;km) i'r gorllewin o'r Waun a 3.5 milltir (5.5&nbsp;km) i'r de o Langollen. Yn wleidyddol mae'n rhan o ward Dyffryn Ceiriog, yn etholaeth cynulliad De Clwyd a'r etholaeth seneddol o'r un enw. Roedd chwareli llechi estynedig yno ac adeiladwyd Tramffordd Dyffryn Glyn i gymryd y llechi i lanfa ar Gamlas Undeb Swydd Amwythig ac yn nes ymlaen i gyfnewid traciau gyda Rheilffordd y Great Western o Gaer i Amwythig.

## Daearyddiaeth a gweinyddiaeth
### Hanes gweinyddol
Yn hanesyddol, gweinyddwyd Glyn Ceiriog fel plwyf ac yn nes ymlaen fel plwyf gweinyddol Llansanffraid Glyn Ceiriog. O ganol y 16g hyd 1974, llywodraethwyd Glyn Ceiriog gan sir weinyddol Sir Ddinbych, a rannwyd yn sawl ardal wledig. Rhwng 1895 a 1935, roedd Glyn Ceiriog yn rhan o Ardal Wledig y Waun, a gyfunwyd gydag Ardal Wledig Llansilin yn 1935 i greu Ardal Wledig Ceiriog. Roedd Glyn Ceiriog yn rhan o Ardal Wledig Ceiriog wedyn o 1935 hyd 1974.

Yn 1974, cafwyd wared ar yr hen Sir Ddinbych fel sir weinyddol, a chyfunwyd Glyn Ceiriog ag Ardal Glyndŵr yn sir newydd Clwyd. Cafwyd wared ar sir Clwyd ac Ardal Glyn Dŵr yn 1996, a daeth Glyn Ceiriog yn rhan o awdurdod unedol Bwrdeistref Sirol Wrecsam, fel y mae hyd heddiw.

### Cynrychiolaeth wleidyddol
Fe'i gweinyddir o fewn Bwrdeistref Sirol Wrecsam, a drodd yn awdurdod unedol yn 1998. Mae Glyn Ceiriog yn rhan o ward Dyffryn Ceiriog, ac mae ganddi gynghorwr annibynnol.

Mae yn etholaeth cynulliad De Clwyd a chynrychiolir yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 hyd 2011 gan Karen Sinclair ac ers 2011 gan Ken Skates, y ddau yn aelod o'r Blaid Lafur.

Saif hefyd mewn etholaeth seneddol o'r enw De Clwyd a chynrychiolir yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1997 hyd 2010 gan Martyn Jones ac ers 2010 gan Susan Elan Jones, y ddau yn aelod o'r Blaid Lafur.

### Daearyddiaeth/daeareg
Lleolir y gymuned yn Nyffryn Ceiriog, dyffryn a grewyd gan Afon Ceiriog. Yn ddaearegol, mae gan y dyffryn stratau Ordoficiaidd a Silwriaidd. Mae'r pridd yn fân ac yn fawnog.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Gymunedol Glyn Ceiriog
* Partneriaeth y Waun a Dyffryn Ceiriog 

Categori:Cymunedau Wrecsam
Castell Brychan

bawd|200px|Castell Brychan fel y mae erbyn heddiw.

Mae **Castell Brychan** yn hen goleg y ddiwinyddiaeth Gatholig. Mae wedi ei lleoli ar ben allt serth i'r gogledd o Aberystwyth, Ceredigion ac mae golygfa bendigedig i'w gael o'i ffenestri o Gastell Aberystwyth, y traeth a'r holl dref bron.

Fe'i hadeiladwyd fel tŷ preifat yn wreiddiol, ar gyfer y cyfansoddwr, David Jenkins. Cafodd ei enwi'n Gastell Brychan oherwydd gwreiddiau David Jenkins - roedd yn frodor o Drecastell, Sir Frycheiniog. Hefyd, mae'r enw'n addas i'r adeilad oherwydd y tŵr a'r colofnau sy'n rhan o'r tŷ gwreiddiol.

Trodd yn goleg yn 1923 a gelwyd hi yn '''St Mary's College'*, adnabyddwyd hi hefyd fel y *Diocesan College, Aberystwyth''. Roedd Michael McGrath yn Rheithor yn y coleg cyn iddo ddod yn Archesgob Gatholig Rhufeinig Caerdydd. Bu Saunders Lewis hefyd yn athro yno am gyfnod. Ymestynwyd y tŷ yn sylweddol tra'n goleg, gan ychwanegu adain newydd yn cynnwys capel, ar ochr dde'r tŷ gwreiddiol. Ymestynwyd ymhellach gan Gyngor Llyfrau Cymru, sy'n defnyddio'r adeilad fel pencadlys hyd heddiw.

## Cyfeiriadau
*  *Theological Colleges attended by Welsh ministers and priests*, Gwefan Genuki 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1923
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Amy MacDonald

Cantores/cyfansoddwr o Glasgow, yr Alban yw **Amy MacDonald** (ganwyd 25 Awst, 1987). Mae wedi arwyddo cytundeb gyda label Vertigo, yr un label a The Killers a Razorlight. Dechreuodd Amy chware gigiau acwstig ar y llwyfan yn 15 oed. Mae ei dylanwadau cerdorol yn cynnwys Travis a The Libertines

## Disgograffi
### Albymau
### Senglau/EP 
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Amy Macdonald
*  Adolygiad o gig King Tuts Glasgow ar YoungScot
*  Cyfweliad 'T In The Park' 2007 ar STV 

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Cantorion o'r Alban
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Pendefigaeth Iwerddon

Defnyddir y term **Pendefigaeth Iwerddon** ar gyfer pob pendefig a grewyd gan Frenhinau a Brenhinesau Prydain yn eu swyddogaeth fel Arglwydd neu Frenin Iwerddon. Daeth yr ymarferiad yma i ben pan grewyd Iwerddon Rydd yn 1922. Cyn 1801, roedd gan Bendefigion Iwerddon yr hawl i eistedd yn Nhŷ Cyffredin Iwerddon, ond ar ôl y Ddeddf Uno yn 1801, etholai Pendefigion Iwerddon 28 bendefigion cynyrchioli i Dŷ'r Arglwydd (gweler Rhestr Pendefigion Cynyrchioli Iwerddon).

Crewyd Pendefigion ym Mhendefigaeth Iwerddon am gryn amser ar ôl 1801 fel ffordd o greu pendefigion nad oedd â'r hawl i eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, er roedd y gyntundeb Uno yn rhoi amodau arnynt: roedd yn rhaid i dri pendefigaeth dod i ben cyn gallai un newydd gael ei greu, oleiaf hyd nes oedd ond 100 Pendefig Gwyddeleg. Yr un olaf i gael ei chreu oedd ar gyfer Arglwydd Curzon yn 1898.

Rheng Pendefigaeth Iwerddon yw Dug, Ardalyddes, Iarll, Isiarll a Barwn.

Yn tabl golynol o bendefigion Iwerddon, rhestrir teitlau uwch neu chyfartal yn y Pendefigaethau eraill. Os deilir y Bendefig, bendefig ym Mhendefigaeth Lloegr, Prydain Fawr neu'r Deyrnas Unedig, ac felly'n eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, rhestrir y teil is hefyd. 
 
## Dugiau ym Mhendefigaeth Iwerddon
## Ardalyddwyr ym Mhendefigaeth Iwerddon
## Ieirll ym Mhendefigaeth Iwerddon
## Isieirll ym Mhendefigaeth Iwerddon
## Barwniaid ym Mhendefigaeth Iwerddon
Nodir y gellir barwniaeth yn Iwerddon hefyd gyfeirio tuag at rhaniad gwleidyddol darfodedig siroedd. Does dim cysylltiad rhwng y barwniaeth hyn a barwn bonheddig.

Categori:Llywodraethau bonheddig
Einion Offeiriad

Clerigwr a bardd y priodolir iddo'r cynharaf o ramadegau'r beirdd oedd **Einion Offeiriad** (fl. tua 1300 - m. 1349). Ef yw awdur tybiedig Gramadeg Einion Offeiriad, sy'n un o'r enghreifftiau cyntaf a wyddys i ddifinio rheolau'r pedwar mesur ar hugain.

## Ei fywyd
Dim ond yn yr 17g y ceir y cyfeiriad cyntaf ato fel awdur y gramadeg hwn, a hynny gan yr hynafiaethydd a chopïwr llawysgrifau Robert Vaughan o Hengwrt, Meirionnydd. Mewn nodyn ar un o'r llawysgrifau sy'n cynnwys testun y gramadeg, fe'i gelwir yn:
:'Llyfr Kerddwriaeth a wnaeth Einion Effeiriad o Wynnedd i Syr Rys ap Gruff.[udd] ap Howel ap Gruff. ap Ednyfed Vychan yr ynrydedd a moliant iddo ef.'
Ceir pedwar cofnod canoloesol at un 'Einion Offeiriad', i gyd o hanner cyntaf y 14g, ac mae'n bur debygol eu bod yn cyfeirio at awdur y gramadeg. Cofnodir iddo fod yn wrthrych mewn cwest yn rhinwedd ei swydd fel rheithor plwyf Llanrug yn Arfon yn 1349, ac fe ymddengys iddo farw o'r Pla Du yn y flwyddyn honno.

## Ei waith
Seiliodd Einion ei ramadeg ar weithiau Lladin cyffelyb a briodolir i Donatus (Cymraeg Canol: Dwned) a Priscian. Mae'n debyg iddo gael ei gyfansoddi tua'r flwyddyn 1320. Dadansoddiad, mynegiad o farn yr awdur a'i gymeradwyaeth o ffurfiau llenyddol newydd, yn hytrach na llawlyfr awdurdodol, yw'r gramadeg. Mae'n cynnwys nifer o gerddi enghreifftiol o waith y beirdd ac, efallai, rhai gan yr awdur ei hun.

Yr unig enghraifft o'i gerddi o awduraeth sicr sydd wedi goroesi yw awdl i'w noddwr Syr Rhys ap Gruffudd o Lansadwrn (c. 1283-1356). Mae'n bur debygol fod nifer o'r cerddi dienw yn ei Ramadeg yn waith Einion yn ogystal. Dyma un ohonynt, i ferch anhysbys anwadal ei serch:
:Un dwyll wyt o bwyll, o ball dramwy—hoed,
:Â hud mab Mathonwy;
:Unwedd y'th wneir â Chreirwy,
:Enwir fryd, rhyhir frad rhwy.'

## Llyfryddiaeth
*R. Geraint Gruffudd a Rhiannon Evans (gol.), *Gwaith Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug* (Aberystwyth, 1997). Testunau cerddi'r bardd.

## Gweler hefyd
*Gramadeg Einion Offeiriad
*Gramadegau'r Penceirddiaid
*Pedwar Mesur ar Hugain

Categori:Marwolaethau 1349
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llanrug
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Ysgolheigion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Castell Abertawe

Castell Normanaidd ydyw **Castell Abertawe** (Cyfeirnod OS: SS 658 931) a sefydlwyd gan Henry de Beaumont yn 1106 fel *caput* Arglwyddiaeth Gŵyr.

## Hanes
Mae'n debyg i'r castell gwreiddiol fod yn lloc siâp petryal ar lan ddwyreiniol Afon Tawe, wedi'i amgylchynu i'r gogledd, y gorllewin a'r de gan gastell mwnt a beili allanol. Mae'n debygol iddo gynnwys beili mewnol, ond cred rhai mai gwaith modrwyol oedd yno. Ymosodwyd ar y castell newydd gan y Cymry yn 1116 ond deliodd y castell mewnol. Ar ôl sawl ymosodiad dilwyddiant arall, disgynodd y castell yn 1217, ond dychwelodd e i berchnogaeth y Saeson yn 1220 fel rhan o gytundeb rhwng Llywelyn ap Iorwerth a Harri III. Yn fuan wedi hyn, mae'n debyg i wal garreg fewnol ag un tŵr o leiaf gael eu hadeiladu.

Yn ddiweddarach yn y 13g adeiladwyd mur yn lle'r beili allanol. Yr unig weddillion gweladwy yw dwy ochr y "castell newydd" petryal a adeiladwyd yng nghornel dde-ddwyreiniol y beili allanol tuag at ddiwedd y 13g neu ddechrau'r 14g. Mae'r ochr ddeheuol, sy'n dod i ben ar dŵr tal siâp garderobe, wedi ei orffen gan gyfres o arcedau cain ar ben y wal, sy'n debyg i strwythurau llysoedd Esgob Tŷ Ddewi yn Llandyfái ac yn Nhyddewi. Erbyn hyn, roedd y castell wedi colli ei bwysigrwydd milwrol. Mae'n bosib i'r castell ddisgyn i ddwylo cefnogwyr Owain Glyndŵr yn nechrau'r 15g. Yn y 18fed a'r 19g, defnyddiwyd amryw rannau o'r castell fel marchnad, neuadd dref, neuadd ymarfer a charchar. Tynnwyd tu mewn y castell newydd i lawr yn y 20g yn ystod adeiladu swyddfa papur newydd.

## Mynediad
Mae'r adfeilion erbyn heddiw wedi eu cryfhau a'u agor allan, fel bod modd eu gweld o'r stryd. Mae'r safle yn ngofal Cadw.

## Ffynhonnell 
* B. Morris, *Swansea Castle*; RCAHMW, *Glamorgan, Vol III, part (1b), The Later Castles* (2000)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1106
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Abertawe
Categori:Cadw
Abertawe
Abertawe
Llyn Ffynnon y Gwas

Llyn ar lethrau'r Wyddfa yn Eryri yw **Llyn Ffynnon y Gwas**. Mae'r llyn, sydd ag arwynebedd o 10 acer, yng Nghwm Clogwyn, 1,381 troedfedd uwch lefel y môr.

Un eglurhad o'r enw yw'r traddodiad lleol fod bugail wedi boddi yma wrth olchi defaid ei feistr lawer blwyddyn yn ôl.

Ar un adeg roedd y llyn yn gronfa yn cyflenwi dŵr i chwareli llechi ardal Rhyd Ddu, ac mae'r argae yn dal i'w weld. Ceir brithyll yn y llyn, ond nid ydynt yn tyfu'n fawr. Mae'r afon sy'n llifo o'r llyn yn llifo i mewn i lyn llai islaw iddo, oedd hefyd yn gronfa ddŵr, yna fel Afon Treweunydd yn ymuno ag Afon Gwyrfai ychydig cyn iddi lifo i mewn i Lyn Cwellyn.

Gellir cyrraedd y llyn trwy ddilyn llwybr y *Snowdon Ranger* o Ryd-Ddu.

250px|bawd|dim|Llyn Ffynnon y Gwas

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Betws Garmon
Ffynnon y Gwas
Math fab Mathonwy (cymeriad mytholegol)

Ym mytholeg Gymreig, brenin Gwynedd a oedd yn gorfod gorffwys ei draed mewn arffed morwyn oni bai ei fod yn rhyfela, neu y byddai'n marw, oedd **Math fab Mathonwy**, hefyd a elwir yn **Math ap Mathonwy**. Ceir chwedl Math ym mhedwaredd gainc y Mabinogi.

## Math 
Mae **Mathonwy** yn gymeriad chwedlonol sy'n rhiant Math fab Mathonwy ym Mhedwaredd Cainc y Mabinogi.

Mae'r elfen gyntaf yn yr enw *Mathonwy*, sef *Math-*, yn digwydd yn enw'r mab Mathonwy ac enw Matholwch, un arall o gymeriadau'r Mabinogi, a cheir enghreifftiau gyffelyb yn y Wyddeleg, e.e. *Mathgambhain*. Mae rhai ysgolheigion wedi dadlau fod yr enw Cymraeg Canol (a'r cymeriad ei hun) yn tarddu o'r Wyddeleg a thraddodiadau Iwerddon, ond ceir y ffurf *Matto(n)* yn yr Aleg, iaith Geltaidd Gâl.

Ffigwr annelwig yw Mathonwy. Mae lle i gredu fod Mathonwy yn gymeriad benywaidd ac yn fam i Fath yn hytrach na'i dad ac felly mae Mathonwy yn etifeddu teyrnas Gwynedd trwy ei fam. Yn yr un modd mae Gwydion yn fab i'r dduwies Dôn. Yn y Pedair Cainc nid yw Mathonwy yn cymryd unrhyw ran uniongyrchol yn y stori ond yn aros yn y cefndir.

Ceir y cyfeiriad cynharaf at Fathonwy sydd ar glawr mewn cerdd a briodir i Daliesin yn Llyfr Taliesin:

Odit a'e gwypwy,
Hutlath Vathonwy,
yg koet pan tyfwy.

Gellid esbonio'r cyfeiriad at hudlath Mathonwy fel adlais o'r chwedl yn y Pedair Cainc, lle mae Math yn ddewin gyda hudlath, ond mae'n bosibl fod Mathonwy yn ddewin hefyd.

Fel arall mae'r cyfeiriadau eraill at Fathonwy yn digwydd yn enw'r mab yn unig.

## Llyfryddiaeth 
**Trioedd Ynys Prydein*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, arg. newydd 1991)
*W. J. Gruffydd, *Math vab Mathonwy* (Caerdydd, 1928)

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi

Categori:Brenhinoedd mytholegol
Categori:Duwiau Cymru
Rhys ap Gruffudd (Llansadwrn)

:*Mae hon yn erthygl am yr uchelwr o Lansadwrn. Am yr Arglwydd Rhys, gweler Rhys ap Gruffudd. Gweler hefyd Rhys ap Gruffudd (gwahaniaethu).*

Syr **Rhys ap Gruffudd** o Lansadwrn (c. 1283-1356) oedd un o uchelwyr blaenaf de-orllewin Cymru ar ddiwedd y 13eg a dechrau'r 14g.

## Bywgraffiad
Mab i Ruffudd ap Hywel, cefnder y swyddog grymus Gruffudd Llwyd, oedd Syr Rhys, ac felly'n ddisgynnydd uniongyrchol yn y bedwaredd genhedlaeth i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Yn y cyfnod 1310-1340 bu'n dal amryw o swyddi a theitlau yng ngwasanaeth brenin Lloegr yn y dde-orllewin, a chwaraeodd ran bwysig yn y gwaith o recriwtio Cymry lleol ar gyfer rhyfeloedd brenhinoedd Lloegr yn Ffrainc a llefydd eraill. Arweiniodd Syr Rhys filwyr o'r de-orllewin i ryfela yn yr Alban a Ffrainc. Roedd yn un o arweinwyr y Cymru ym Mrwydr Crécy yn 1346, ac efallai mai ar ôl y frwydr yma y'i gwnaed yn farchog. Rhoddwyd march du iddo gan y Tywysog Du yn Normandi yn 1349. I bob pwrpas, Syr Rhys oedd llywodraethwr de-orllewin Cymru yn hanner cyntaf y 14g. Cafodd ei apwyntio'n Ddirpwy Ustus Tywysogaeth De Cymru deirgwaith.

Roedd ganddo diroedd bras yn ardal Dyffryn Teifi ac Ystrad Tywi ac ystad yn Llanrhystud. Mae'n bosibl mai ef a adeiladodd blasdy Abermarlais.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Marwolaethau 1356
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Rhys ap Gruffudd (gwahaniaethu)

Gallai **Rhys ap Gruffudd** gyfeirio at un o sawl person:

*Rhys ap Gruffudd (1132–28 -1197), neu'r Arglwydd Rhys, llywodraethwr Deheubarth
*Rhys ap Gruffudd (Llansadwrn) (c.1283-1356), uchelwr grymus yn ne-orllewin Cymru
*Rhys Ddu (bu farw 1409), un o gefnogwyr Owain Glyndŵr
*Rhys ap Gruffudd (m. 1531) Cyhuddwyd Rhys o gynllwynio gyda Brenin yr Alban i'w ddyrchafu ei hun yn Rheolwr Cymru; am hynny - dienyddwyd ef yn 1531.
*Rhys ap Gruffudd ap Thomas, (1449-1525)
*Rhys ap Gruffudd (rebel), (1508–1531)

## Cyfeiriadau
Hopcyn ap Tomas

Roedd **Hopcyn ap Tomas ab Einion** (fl. tua 1337 - tua 1408) yn uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan (Ynys Forgan) ac Ynysdawe (Ynys Dawe, Ynys Dawy), penrhyn Gŵyr, de Cymru.

## Bywgraffiad
Roedd Hopcyn yn un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru. Roedd yn gasglwr a chopïwr llawysgrifau brwd ac ar un adeg bu rhai o drysorau'r genedl yn ei gartref yn Ynysforgan.

Dywedir fod Hopcyn yn barddoni yn ogystal, ond nid oes enghraifft o'i waith ar gael heddiw. Roedd ei chwaeth mewn llenyddiaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o'r cywydd ffasiynol newydd.

Yn ogystal â chroesawu'r beirdd i'w aelwyd, roedd gan Hopcyn ap Tomas enw fel arbenigwr ar y brudiau (yn rhyddiaith ac ar gân), y storfa o chwedlau a hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, neu'r Cymry. Yn y cyd-destun hwn gwyddys fod neb llai nag Owain Glyn Dŵr wedi ymgynghori â Hopcyn, a hynny yn 1403 pan fu ar ei anterth.

Ni wyddys pryd fu farw ond roedd yn fyw yn 1403, pan gyfarfu Glyn Dŵr, ac efallai mor ddiweddar â 1408. Er hynny, dywed yr Athro Gruffudd Aled Williams yn ei gyfrol 'Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr' iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn, gerllaw Brynbuga yn 1405. Roedd yn frwydr drychinebus i Glyn Dŵr gyda channoedd o Gymry wedi eu lladd a dienyddiwyd 300 o filwyr Glyn Dŵr gerbron castell Brynbuga yn dilyn y frwydr.

Mae cofeb i Hopcyn ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Brudwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1330au
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Marwolaethau'r 1400au
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Michael McGrath

Roedd **Michael Joseph McGrath** (24 Mawrth 1882 – 28 Chwefror 1961) yn Archesgob Caerdydd rhwng 1940 a 1961. Ganed yn ninas Kilkenny, Iwerddon.

Fe'i haddysgwyd yn ysgol y Brodyr Cristionogol yn Kilkenny ac yn Ngholeg Rockwell, Tipperary ble y cryfhawyd ei ddiddordeb yn yr Wyddeleg. Enillodd radd B.A. yn yr Wyddeleg ym Mhrifysgol Genedlaethol Iwerddon. Cafodd radd anrhydedd a D.Litt oddi yno yn ddiweddarach. Astudiodd i fynd yn offeiriad, yng Ngholeg San Ioan, Waterford. Ordeinwyd ef ar 12 Gorffennaf 1908 yn esgobaeth babyddol Clifton. Bu'n gurad yn yr eglwys gadeiriol yno ac yn offeiriad plwyf yn Fishponds ac yn eglwys San Nicolas, Bryste.

Ymddeolodd yn 1918 oherwydd iechyd bregus. Cafodd wahoddiad yn 1921 gan yr Esgob Francis Mostyn i weithio yn esgobaeth Mynyw oherwydd ei ddiddordeb yn yr ieithoedd Celtaidd. Aeth i weithio yn y Fflint ac ym Mangor cyn iddo gael ei benodi yn offeiriad plwyf yn Aberystwyth ac yn bennaeth coleg ddiwynyddiaeth, St Mary's College, yn 1928.

Tra roedd yn Aberyswtyth dilynodd gyrsiau llenyddiaeth Gymraeg yr Athro Thomas Gwynn Jones, yng Ngholeg y Brifysgol.

Penodwyd ef yn Esgob Mynyw yn 1935, gan olynu yr Esgob Vaughan a chysegrwyd ef ar 24 Medi. Penodwyd ef yn Archesgob Caerdydd ar farwolaeth yr Archesgob Mostyn. Bu farw yn Ysbyty Gwenffrewi, Caerdydd.

## Cyfeiriadau
* Coleg St Mary's ar wefan Genuki 
* Bywgraffiad ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Archesgobion Caerdydd
Categori:Esgobion Mynyw
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Pobl o Swydd Kilkenny
Llyn Teyrn

Llyn ar yr Wyddfa yn Eryri yw **Llyn Teyrn**, hefyd **Llyn y Coblynod**. Saif ar ochr ddwyreiniol yr Wyddfa yng Nghwm Dyli, fymryn i'r dwyrain o Lyn Llydaw. Mae Llwybr y Mwynwyr i gopa'r Wyddfa yn mynd heibio iddo ychydig ar ôl cychwyn o Pen-y-pass.

Gellir gweld gweddillion barics ar gyfer mwynwyr copr ger glan y llyn. Llyn gweddol fychan ydyw, gydag arwynebedd o 5 acer.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Teyrn
Distain

Roedd y **distain** (Saesneg: *seneschal* o'r gair Ffrangeg *sénéchal*) yn swyddog uchel yng ngwasanaeth tywysogion ac uchelwyr pwysig yn ystod yr Oesoedd Canol mewn rhannau o Ewrop. Yn systemau gweinyddol Ffrainc yn y cyfnod hwnnw, defnyddiwyd y term *sénéchal* ar gyfer swyddog brenhinol a oedd yn gyfrifol am gyfiawnder ac am reoli gweinyddiaeth yn y taleithiau deheuol; roedd hyn yn cyfateb i'r teitl *bailli* yng ngogledd y wlad.

Swydd symlaf y distain oedd i arolygu gwleddau a seremonïau cartref. Weithiau caent gyfrifoldebau eraill megis cosbedigaeth a rheolaeth milwrol uwch.

## Cymru
Yng Nghymru datblygodd swyddogaeth y distain yn nheyrnas Gwynedd rhwng y 12fed a'r 13g. Nid oedd yn cyfateb yn union i swyddogaeth y *sénéchal*, er yn gyffelyb, ond yn seiliedig ar swyddau gweinyddol a chyfreithiol Cymreig.

Categori:Disteiniaid
Eryl Stephen Thomas

Esgob Mynwy rhwng 1968 a 1971 a esgob Llandaf rhwng 1971 a 1975 oedd **Eryl Stephen Thomas** (1910-2001). Roedd yn frodor o Ynys Môn.

Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Esgobion Mynwy
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2001
Rhita Gawr

Cymeriad mewn chwedlau gwerin Cymreig oedd **Rhita Gawr**. Dywedir fod gan y cawr hwn fantell wedi ei gwneud o farfau brenhinoedd. Hawliodd farf y Brenin Arthur. Gwrthododd Arthur, a bu ymladdfa rhyngddynt ar yr Wyddfa. Lladdwyd Rhita, a chladdwyd ef dan garnedd ar y copa gan filwyr Arthur, a gariodd y cerrig yno ar gyfer y garnedd. Rhoddodd hyn ei enw i'r mynydd: "gŵydd" ("carnedd") gyda "ma" ("lle") wedi ei gydio wrtho i roi "Gwyddfa".

Cysylltir Rhita â Meirionnydd yn ogystal. Mae'n cael ei restru mewn traethawd ar gewri Cymru gan Siôn Dafydd Rhys a ysgrifennodd ar ddiwedd yr 16g. Dywedir ei fod yn byw ar Yr Wyddfa ac iddo gael ei gladdu ar ben Aran Benllyn, ger Llyn Tegid ym Mhenllyn ar ôl cael ei ladd gan Arthur.

Ymhlith disgynyddion Rhita Gawr yw Rhys Glyn o Fôn. Ma Rhys yn parhau â'r hela barf, yn enwedig oddi ar dynion del yr ardal ar gyfer dillad i’w wisgo ar achlysuron arbennig.

## Llyfryddiaeth
*T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (D. S. Brewer, 1930 ; adargraffiad 1979)
* Thomas, Dafydd Whiteside, ''Chwedlau a choelion godre'r Wyddfa''  (Gwasg Gwynedd, 1998) ISBN  0860741559

Categori:Cewri
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Llên gwerin Cymru
Yr Aran

Mae'r **Aran** yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd yr Wyddfa yn Eryri.

Saif ar y grib i'r de o gopa'r Wyddfa ei hun. Mae'r grib yma yn arwain tua'r de dros Fwlch Main, ar hyd Allt Maenderyn a thros Fwlch Cwm Llan i gopa yr Aran, gyda Cwm Llan ei hun rhwng y grib yma a'r Lliwedd.

Er nad oes llwybr cyhoeddus wedi ei nodi ar y map, gellir ei ddringo yn weddol hawdd o Lwybr Rhyd Ddu neu Lwybr Watkin i gopa'r Wyddfa. Gyda gofal, gellir dringo crib Allt Maenderyn oddi yma i gyrraedd copa'r Wyddfa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 747.3 metr (2452 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 3 Gorffennaf 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Betws Garmon
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Viktor Zubkov

Gwleidydd o Rwsia yw **Viktor Alekseyevich Zubkov** (Rwsieg: *Виктор Алексеевич Зубков*) (ganed 15 Medi 1941). Yn bennaeth ar y Gwasanaeth Ffederal dros Arolygaeth Cyllid ers 2001, enwebwyd ef gan yr Arlywydd Vladimir Putin fel olynydd y prif weinidog Mikhail Fradkov ar 12 Medi 2007. Cadarnhawyd ei enwebiad gan y Duma ar 14 Medi 2007.

Mae rhai sylwebyddion gwleidyddol yn gweld dyrchafiad Zubkov fel arwydd bod yr arlywydd presennol Vladimir Putin yn ei hybu i'w olynu ef yn yr etholiadau arlywyddol sydd i'w cynnal yn 2008. Byddai hyn yn dilyn patrwm gyrfa Putin ei hun, a ddaeth yn brif weinidog ar 9 Awst 1999, rhyw bum mis cyn ymddiswyddiad Boris Yeltsin. Mae eraill yn eu tro yn gweld Zubkov fel prif weinidog technegol fydd yn sicrhau parhâd dylanwad Putin ar lywodraeth Rwsia, ac yn gweld Putin yn hyrwyddo cystadleuaeth rhwng nifer o olynwyr posib megis Sergey Ivanov a Dmitry Medvedev.

Categori:Gwleidyddion o Rwsia
Categori:Prif Weinidogion Rwsia
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Pobl o Oblast Sverdlovsk
Esgob Mynyw

:''Peidiwch â chymysgu Esgobaeth Mynyw ag Esgobaeth Mynwy, sy'n esgobaeth yr Eglwys yng Nghymru.

Ordeiniwr Esgobaeth Mynyw (Saesneg: *Diocese of Menevia*), sy'n esgobaeth yr Eglwys Gatholig Rufeinig yn ardal Caerdydd, yw **Esgob Mynyw**.

Mae'r esgobaeth yn gweinyddu ardal o 9,716&nbsp;km², sy'n cynnwys, yn fras, Dinas a Sir Abertawe, Castell-nedd a Phort Talbot, a siroedd traddodiadol Cymru Sir Frycheiniog, Ceredigion, Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro a Sir Faesyfed. Lleolir yr Esgobaeth yn Abertawe.

Codwyd Ficeriaeth Apolistig Cymru (Saesneg: *Vicariate Apostolic of Wales*) i statws esgobaeth ar 12 Mai, 1898.

## Rhestr Esgobion Esgobaeth Mynyw, Cymru
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol Esgobaeth Mynyw


Categori:Yr Eglwys Gatholig yng Nghymru
Categori:Galwedigaethau crefyddol yng Nghymru
John Mark Jabalé

Offeiriad yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig oedd y Gwir Barchedig **John Mark Jabalé, OSB** (16 Hydref 1933–9 Mai 2025).*9 Mai – Mark Jabalé, cyn-esgob Menevia, 91 Fe'i ganwyd yn Alecsandria, Yr Aifft. Gwasanaethodd fel Esgob Mynyw o 11 Mehefin 2001 hyd 16 Hydref 2008. Cyn iddo ddal y swydd hon, roedd yn Ordeiniwr yn Esgobaeth Mynyw fel esgob cynorthwyol.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Mynyw
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2025
Mici Plwm

Actor a digrifwr o Gymro yw **Mici Plwm** (ganwyd 12 Mehefin 1944). Mae'n fwyaf adnabyddus am arloesi gyda disgos Cymraeg yn y 1960au a chwarae y cymeriad hoffus 'Plwmsan' ers y 1970au hwyr.

## Bywyd cynnar
Ganwyd **Michael Lloyd Jones** yn Llan Ffestiniog, Sir Feirionydd yn ail o bedwar plentyn i Huw Morris Jones (Huw Môr) a Daphne Eva Jones (neé Harrison). Daeth ei fam i fyw yn ardal Blaenau Ffestiniog adeg yr Ail Ryfel Byd gyda'i rhieni, Mr a Mrs Barnett Harrison.

Yn y 1960au roedd yn troelli disgiau dan yr enw 'DJ Plummy'. Fe'i ysbrydolwyd gan ymgyrchoedd iaith Cymdeithas yr Iaith i gael gwared o'i recordiau Saesneg a cychwynodd y Disco Cymraeg cyntaf gan newid ei enw DJ i Mici Plwm. Bu 'Disco Teithiol Mici Plwm' yn teithio o gwmpas clybiau a neuaddau pentref trwy Gymru am ugain mlynedd gan rannu llwyfan gyda bandiau fel Edward H Dafis.

Cymerodd Mici ran yn ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith ac, yn rhan o'r ymgyrch dros sianel deledu Gymraeg, dringodd fast trosglwyddo Llanddona; derbyniodd ddedfryd o 12 mis o garchar gohiriedig.

## Gyrfa
Daeth yn enwog yn ystod yr 1970au a'r 1980au am chwarae rhan 'Plwmsan y Twmffat Twp' yn y rhaglenni teledu *Teliffant* ac *Anturiaethau Syr Wynff a Plwmsan* ynghyd â Wynford Ellis Owen.

Ymddangosodd ar y llwyfan gyda Cwmni Theatr Gwynedd yn eu cynhyrchiad o *Y Gelli Geirios*.

Roedd yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Ardudwy, Harlech, rhwng 2002 a 2004.

Mae'n byw yn Harlech, Caerdydd a Phwllheli ac mae'n mwynhau gwyliau aml ar Ynys Agistri, Groeg.

Mae'n rhedeg y cwmni cysylltiadau cyhoeddus 'MP'.

Bu'n gynghorydd ar Gyngor Tref Pwllheli ers 2011. Fe'i etholwyd yn Faer Tref Pwllheli ym mis Mai 2021.

## Ffilmyddiaeth 
* *Teliffant* (1972) (cyfres deledu) .... Plwmsan y Twmffat Twp
* *Anturiaethau Syr Wynff a Plwmsan* (1982) (cyfres deledu) .... Plwmsan y Twmffat Twp
* *Anturiaethau Jini Mê* (1991) (cyfres deledu) .... Wmffra Bol Bisgets
* *Caffi Sali Mali* (1994) (cyfres deledu) .... Pry Bach Tew
* ''Gwyliwch Nhw'n Tyfu* (1996) (fideo) .... Llais
* *Ding Dong* (1998) (cyfres deledu) .... Bobi
* *Porc Peis Bach* (2000) (cyfres deledu) .... Aelwyn
* *Cysgodion Gdansk'' (1987)

## Oriel 

Delwedd:Preparations and rehersals for an unidentifed production by Cwmni Theatr Cymru including images of Mici Plwm, Michael Povey, John Ogwen... (1576554).jpg
Delwedd:Preparations and rehersals for an unidentifed production by Cwmni Theatr Cymru including images of Mici Plwm, Michael Povey, John Ogwen... (1576505).jpg
Delwedd:Preparations and rehersals for an unidentifed production by Cwmni Theatr Cymru including images of Mici Plwm, Michael Povey, John Ogwen... (1576519).jpg
Delwedd:Syr Wynff a Plwmsan S4C.jpeg
Delwedd:Syr wynff a plwmsan ar motorbeic.jpeg
Delwedd:Teitlau'r gyfres Syr Wynff a Plwmsan S4C.jpeg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Roedd Catrin o Gwmpas Ddoe by Rhydderch Jones (1555808).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Shinzō Abe

Gwleidydd o Japan oedd **Shinzo Abe** (Japaneg: 安倍 晋三, ; 21 Medi 1954 – 8 Gorffennaf 2022). Roedd yn Brif Weinidog Japan o 26 Medi 2006 i 26 Medi 2007 ac o 26 Rhagfyr 2012 i 16 Medi 2020.

Ganwyd Abe i deulu gwleidyddol; Nobusuke Kishi, Prif Weinidog Japan o 1957 i 1960, oedd ei daid ar ochr ei fam. Astudiodd gwyddor gwleidyddiaeth yn Japan; astudiodd hefyd yn yr Unol Daleithiau. Gweithiodd yn y sector breifat tan 1982 pan ddechreuodd ei swydd llywodraethol gyntaf. Daeth i mewn i wleidyddiaeth yn 1993 pan enillodd etholiad yn Nhalaith Yamaguchi. Gwasanaethodd o dan Brif Weinidogion Yoshiro Mori a Junichiro Koizumi, a daeth yn Brif Ysgrifennydd Cabinet Koizumi. 

Fe'i hetholwyd yn brif weinidog gan sesiwn arbennig o'r Diet ar 26 Medi 2006. Ef oedd prif weinidog ieuengaf Japan ers yr Ail Ryfel Byd, a'r un cyntaf i'w eni ar ôl y rhyfel. Ymddiswyddodd yn sydyn ar 12 Medi 2007 yn dilyn misoedd o bwysau gwleidyddol. Cafodd ei olynu gan Yasuo Fukuda, 91ain Prif Weinidog Japan. Etholwyd Abe am yr ail dro ar 26 Rhagfyr 2012. Ymddiswyddodd o achos ei iechyd ar 16 Medi 2020.

Daeth Abe yn enwog am ei safbwynt cryf yn erbyn Gogledd Corea, wnaeth arwain at lywyddiaeth Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol, y blaid lywodraethol, a swydd y Prif Weinidog. Disgwylwyd i Abe ddilyn polisïau economaidd ei ragflaenydd, a hefyd i wella'r cysylltiadau tyn gyda Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Ar 8 Gorffennaf 2022, saethwyd Abe ddwywaith wrth draddodi araith ymgyrchu ger Gorsaf Yamato-Saidaiji yn Nara. Fe'i gludwyd i'r ysbyty lle bu farw yn ddiweddarach.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 
*   Gwefan swyddogol Prif Weinidog Japan a'i Gabinet

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Japan
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Japan
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Dalaith Yamaguchi
Categori:Prif Weinidogion Japan
Hollrywioldeb

Cyfeiriadedd rhywiol a nodweddir gan atyniad esthetig, cariad rhamantus ac/neu atyniad rhywiol am bobl beth bynnag yw eu rhyw biolegol neu hunaniaeth ryweddol yw **hollrywioldeb**. Mae hyn yn cynnwys atyniad potensial i bobl nad yw'n cyd-fynd â'r ddau ddiffiniad ryweddol, sef gwrywol a benywol, sy'n cael eu diffinio gan atyniad deurywiol.

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Themistocles

Roedd **Themistocles** (Groeg: **Θεμιστοκλῆς**; tua 524 - 459 CC) yn arweinydd yn y Weriniaeth Atheniaidd yn ystod Rhyfeloedd Groeg a Phersia. Roedd yn ffafrio estyniad o'r llynges i gyfarfod y bygythiad oddi wrth Ymerodraeth Persia, a pherswadiodd ef yr Atheniaid i wario yr arian dros ben a gynhyrchwyd gan eu chwareli arian, ar adeiladu llongau newydd. Tyfod llynges yr Atheniaid o 70 i 200 llong.

Roedd Themistocles yn fab i Neocles, Atheniwr ddi-bwysigrwydd ac o gyfoedd canolig, roedd ei fam yn Carian neu'n Thracian, Abrotonum yn ôl rhai cofnodion. Ni wyddwn fawr am ei ddyddiau cynnar, ond mae sawl awdur yn hoff o'r chwedl y bu'n blentyn â ymddygiad drwg a gafodd ei ddiarddel gan ei dad (e.e. Libanius Declamation 9 a 10; Aelian; Cornelius Nepos "Themistocles"). Efallai na welwyd ef fel strategos y llwyth ym Mrwydr Marathon  a dywedir y bu'n genfigenus o lwyddiant Miltiades, gan ail-adrodd iw hun, "Ni arweiniai gwobr Miltiades mi at gwsg" (Groeg: *Οὐκ ἐᾷ με καθεύδειν τὸ τοῦ Μιλτιάδου τρόπαιον*).

## Ffynonellau a Nodiadau
## Llyfryddiaeth
*JACT, *The World of Athens*
*Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r *Encyclopædia Britannica* yr 11fed argraffiad. 1911.
*Hornblower, Simon and Spawforth, Antony (ed.), *The Oxford Companion to Classical Civilization* (Oxford: Oxford University Press, 1998).

## Dolenni Allanol
*Livius.org, Themistocles by Jona Lendering

Categori:Atheniaid
Categori:Genedigaethau 524 CC
Categori:Marwolaethau 459 CC
Jane Tomlinson

Roedd **Jane Emily Tomlinson**, CBE (née **Goward**) (21 Chwefror 1964 – 3 Medi 2007) yn athletwraig amatur Seisnig a ddaeth yn enwog yn Mhrydain am godi £1.5 miliwn ar gyfer elusen gan gyflawni cyfres o sialensau athletaidd, er ei bod yn dioddef o gancr terfynol.

Wedi cael ei 'gwella' o afiechyd cancr y fron yn 1991, yn 26 oed, dychwelodd yr afiechyd drwy gydol ei chorff yn 2000. Bu farw Jane Tomlinson yn 2007, yn 43 oed.

## Dyddiau cynnar
Ganed yn Wakefield yn Swydd Efrog yn 1964, y chweched o ddeg o blant i ddeintydd. Rhwng Mawrth ac Ebrill 2003 hefyd, seiclodd o John o' Groats i Land's End gyda'i brawd, Luke Goward, pellter o 1060 o filltiroedd. Yn 2005, enillodd wobr *Pride of Britain*.

Ar ôl iddi gyhoeddi *The Luxury of Time* yn 2005, rhyddhaodd ail bennod ei chofianau ''You Can't Take It With You* yn 2006. Ar ôl iddi gael pedwar cwrs o driniaeth cemotherapi, datblygodd clefyd y galon cronig.

## Ffynonellau
## Dolenni Allanol
* Gwefan *The Jane Tomlinson Appeal''

Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mikhail Fradkov

Gwleidydd o Rwsia yw **Mikhail Yefimovich Fradkov** (Rwsieg: *Михаи́л Ефи́мович Фрадко́в*) (ganed 1 Medi 1950). Prif Weinidog Rwsia oedd ef o 5 Mawrth 2004 tan 14 Medi 2007.

Yn enedigol o ardal Kuybyshev (heddiw Oblast Samara), daliodd Fradkov swyddi Darpar Weinidog Perthnasau Economaidd Tramor (1992-1993), Prif Ddarpar Weinidog Perthnasau Economaidd Tramor (1993-1997), Gweinidog Perthnasau Economaidd a Masnach Tramor (1997-1999), a Gweinidog Masnach (1999-2001), cyn cael ei benodi fel Darpar Ysgrifennydd y Cyngor Diogelwch. Daeth yn bennaeth dros Heddlu Ffederal dros Drethi yn 2001, ac wedyn cynrychiolydd Rwsia i'r Undeb Ewropeaidd. Cafodd ei enwebu fel prif weinidog gan Arlywydd Vladimir Putin ar 1 Mawrth 2004, a'i enwebiad yn cael ei gadarháu gan y Duma ar 5 Mawrth.

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion o Rwsia
Categori:Prif Weinidogion Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Samara
Categori:Gwleidyddion Iddewig
Matt Brammeier

Seiclwr proffesiynol o wledydd Prydain ydy **Matt Brammeier** (ganwyd **Matthew Martin Brammeier** 7 Mehefin, 1985 yn Lerpwl). Mae'n reidio dros dîm proffesiynol UCI, sef Aqua Blue Sport.

Dewiswyd ef i gystadlu ym Mhencampwriaethau Trac y Byd yn 2003 a chynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006; yn y Ras Scratch (20&nbsp;km), Ras Bwyntiau (40&nbsp;km), Ras Ffordd (166.95&nbsp;km) a'r Treial Amser (40&nbsp;km). Reidiodd dros dîm DFL-Cyclingnews-Litespeed yn 2006 cyn arwyddo cytundeb gyda thîm Profel Ziegler Continental Team ar gyfer tymor rasio 2007, mae Nikki Harris hefyd yn rhannol berchen ar y tîm yma.

Yn Nhachwedd 2007, fe gafodd ddamwain pan drawyd ef gan Lori Cymysgu Sment. Torrwyd ei ddwy goes.

Yn 2009 newidiodd ei ddinasyddiaeth er mwyn cystadlu ar ran Gweriniaeth Iwerddon.

## Canlyniadau
### Trac

;2003
:1af Pursuit Tîm, Cwpan y Cenhedloedd
:3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Pursuit 3km
:3ydd Ras Scratch, Cwpan y Cenhedloedd
:9fed Pencampwriaeth Pursuit Tîm y Byd, Moscow

;2004
:1af Ras Ddiafol Grand Prix Caeredin
:1af Ras Amatur 6 diwrnod Dortmund
:2il Ras Bwyntiau 'Revolution' 4
:2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac Cenedlaethol
:3ydd Ras Amatur 6 diwrnod Amsterdam
:3ydd Pencampwriaeth Madison Cenedlaethol
:5ed Cwpan y Byd Moscow Pursuit Tîm
:6ed Pencampwriaeth Madison Ewrop
:6ed Pencampwriaeth Pursuit Tîm Ewrop
:6ed Pencampwriaethau Cyfres y Diafol Ewrop
:8fed Pencampwriaethau Cyfres Ras Bwyntiau Ewrop

;2005
:2il, Cwpan y Byd Sydney Pursuit Tîm
:3ydd, Ras Amatur 3 diwrnod Stuttgart

### Ffordd

;2003
:1af Ras Ffordd Odan 23 *Chase Classic*
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Rasio Ffordd
:1af 22px Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser, Prydain
:1af Ras Ffordd Goffa Rod Ellis
:1af Ras Ffordd Goffa Alan Jewl
:1af Ras Ffordd Dyffryn Weaver
:2il Ras Ffordd Bath (Cyfres Cenedlaethol)
:2il Taith Iau y Copaon (Saesneg: *Junior Tour of the Peaks*)
:2il Darley Moor Stage Race: 2nd Stage 1 Prologue, 1st Stage 3 ITT
:4ydd Route De L`avenier (Ras ar raddfa UCI 1.8)

;2004
:1af Ras Ffordd Frank Morgan
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Criterium, Horwich
:3ydd Ras Ffordd Seacroft

;2005
:1s Ras Ffordd Goffa John Parkinson

;2007
:22px Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser, Odan 23, Prydain

## Cyfeiriadau
* http://www.britishcycling.org.uk/ Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Seiclwyr o Gymru
Joe Brown

Dringwr a mynyddwr o Sais oedd **Joe Brown ** (26 Medi 1930 – 15 Ebrill 2020). Ganed ef yn  Ardwick, Manceinion, a daeth i amlygrwydd fel dringwr yn y 1950au, ym aml yng nghwmni Don Whillans.

Bu'n dringo llawer yn Eryri, yn enwedig ar glogwyni Bwlch Llanberis, yn cynnwys Dinas y Gromlech, a Chlogwyn Du'r Arddu, lle arloesodd nifer o lwybrau enwog. Bu hefyd yn dringo yn yr Alpau a'r Himalaya; yn 1955 ef a George Band oedd y cyntaf i ddringo Kangchenjunga. Yn 1956 dringodd ef ac Ian McNaught-Davis gopa gorllewinol Tŵr Mustagh yn y Karakoram am y tro cyntaf.

Yn 1966 symudodd ef a'i wraig, Val, i bentref Llanberis ac agor siop offer mynydda yno. Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, agorodd siop arall yng Nghapel Curig.

Bu farw yn ei gartref yn Llanberis yn 89 oed, wedi salwch.

Delwedd:Joe Brown's Shop - geograph.org.uk - 1452330.jpg|Siop Joe Brown yn Llanberis.
Delwedd:Joe Brown's mountaineering shop (1572216).jpg|Tu fewn i'r Siop

## Llyfryddiaeth 
* Joe Brown, *The Hard Years* (1967).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Dringwyr
Categori:Mynyddwyr
Categori:Pobl o Fanceinion