open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhaglen Cyfraith Amgylcheddol Montevideo

Mae **Rhaglen Montevideo ar gyfer Datblygu ac Adolygiad Cyfnodol o Gyfraith Amgylcheddol** (a elwir yn gyffredin fel **Rhaglen Cyfraith Amgylcheddol Montevideo**) yn rhaglen ddeng mlynedd y Cenhedloedd Unedig ar gyfer datblygu ac adolygiad cyfnodol o Gyfraith Amgylcheddol, a gynlluniwyd i gryfhau'r gallu cysylltiedig rhynglywodraethol. Lluniwyd y rhaglen yn 1982.

Mae’r rhaglen yn seiliedig ar dair colofn Siarter y Cenhedloedd Unedig sy’n clymu *heddwch a diogelwch*, *hawliau dynol* a *datblygiad* i reolaeth y gyfraith.

Nod Rhaglen Montevideo yw:

* Cefnogi datblygiad deddfwriaeth amgylcheddol ddigonol ac effeithiol a fframweithiau cyfreithiol i fynd i'r afael â materion amgylcheddol;
* Cryfhau gweithredu cyfreithiau amgylcheddol ar lefel genedlaethol;
* Cefnogi'r gwaith o feithrin capasiti, er mwyn cynyddu effeithiolrwydd cyfraith amgylcheddol;
* Cefnogi llywodraethau cenedlaethol, ar eu cais, i ddatblygu a gweithredu rheolaeth y gyfraith amgylcheddol;
* Hyrwyddo rôl cyfraith amgylcheddol yng nghyd-destun llywodraethu amgylcheddol effeithiol.

Mewn partneriaeth ag asiantaethau'r Cenhedloedd Unedig, sefydliadau rhynglywodraethol, sefydliadau cymdeithas sifil, y sector preifat ac academyddion, mae'r rhaglen yn canolbwyntio ar nifer o strategaethau a gweithgareddau, gan gynnwys canllawiau i ddatblygu modelau cyfreithiol effeithiol, cyfranogiad a rhwydweithio ymhlith rhanddeiliaid a’r cyhoedd yn gyffredinol, addysg a hyfforddiant ar gyfraith amgylcheddol, ac ymchwil ar faterion amgylcheddol. Mae'r agenda hon yn ceisio cryfhau heddwch y Ddaear a dileu tlodi er mwyn cefnogi datblygu cynaliadwy.

## Rhaglenni blaenorol 
Mae pedair Rhaglen Montevideo flaenorol wedi’u rhoi ar waith:

* Rhaglen Montevideo IV (2010-2019)
* Rhaglen Montevideo III (2000-2009)
* Rhaglen Montevideo II (1990-1999)
* Rhaglen Montevideo I (1981–1990)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* UNEP Pumed Rhaglen Montevideo

Categori:Amgylchedd
Categori:Cyfraith
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Hawliau dynol
Gorsaf reilffordd Gomshall

Mae **Gorsaf reilffordd Gomshall** yn gwasanaethu’r pentref Gomshall yn Swydd Surrey.

## Hanes
Agorwyd yr orsaf ar 20 Awst 1849 gan Reilffordd Reading, Guildford a Reigate gyda’r enw ‘Gomshall a Shere Heath’. Daeth yr enw ‘Gomshall a Sheire’ ym Mawrth 1850, a ‘Gomshall’  ar 12 Mai 1980.

Mae gan yr orsaf 2 blatfform a phont i gerddwyr. Mae trenau’n mynd o Reading i Redhill a Maes Awyr Gatwick.

## Dolen allanol
* Gwefan GWR]

## Cyfeiriadau
Gomshall
Gomshall
Ffordd Salisbury, Wrecsam

Stryd hanesyddol a chanol ardal gadwraeth yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Ffordd Salisbury** (Saesneg: '''').

## Lleoliad 
Mae Ffordd Salisbury yn gorwedd ar dir uchel ar lan ddeheuol afon Gwenfro i'r de o ganol dinas Wrecsam. Mae'r stryd yn rhedeg yn gyfagos i ddyffryn Gwenfro, o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain. Ynghŷd â Stryt y Capel, Ffordd Poplys a Ffordd Bennion, mae Ffordd Salisbury yn cysylltu maestrefi hanesyddol Pen-y-bryn a Hightown.

## Hanes 
Datblygwyd Ffordd Salisbury yng nghanol y 19eg ganrif. Ar fap o 1872, mae'n ymddangos fel “Parc Salisbury”, sydd bellach wedi rhoi ei enw i'r ardal gadwraeth. Mae'r enw Salisbury yn deillio o'r Cyrnol Salisbury a etifeddodd y tir oddi wrth ei deulu, y teulu Thewell, yn y 18fed ganrif. 

Yn ystod y 19eg ganrif, datblygwyd Ffordd Salisbury yn stryd breswyl, gyda filas Fictoraidd mawr yn sefyll ar ei thiroedd sylweddol. Codwyd datblygiadau teras mwy cyffredin hefyd yn yr ardal.

Y datblygiadau pwysicaf yn yr ardal rhwng 1872 a throad yr 20fed ganrif oedd codi Ysgol San Silyn ar Ffordd y Poplys a Chapel Annibynnol Parc Salisbury ar gornel Ffordd Salisbury a Ffordd Percy. Dymchwelwyd Capel Annibynnol Parc Salisbury yn 1981 ond mae adeiladau ysgol San Silyn yn sefyll o hyd.

Dynodwyd Ardal Gadwraeth Parc Salisbury yn 1996. Mae canol yr ardal gadwraeth hon ar Ffordd Salisbury, Ffordd Poplys a Stryt y Capel.

## Disgrifiad 
Preswylfeydd yw'r rhan fwyaf o adeiladau Ffordd Salisbury o hyd. Nodweddir yr ardal gan bensaernïaeth ddomestig Fictoraidd. Mae rhifau 1, 3 a 5 ar Ffordd Salisbury o ddiddordeb penodol gan eu bod yn enghreifftiau gwych o dair fila â'u pensaernïaeth wedi'i hysbrydoli gan yr arddull Eidalaidd. Gyda'i gilydd, teras rhestredig gradd II ydyn nhw ac mae eu tyrrau yn nodwedd unigryw yn y stryd.

Hefyd, mae Oteley House yn enghraifft o bensaernïaeth Gothig o oes Fictoria. Tŷ trillawr Gothig Fictoraidd o dywodfaen yw hwn ac mae'n sefyll ar ochr ogleddol y ffordd, yn dyddio'n ôl i 1867. Credir iddo gael ei ddylunio gan y pensaer lleol, J R Gummow, i'w ddefnydd ef ei hun. Yn ddiweddarach, daeth y tŷ yn eiddo i William Sisson, mab perchennog Bragdy'r Cambrian gerllaw, a fe'i defnyddiwyd yn ddiweddarach fel lleiandy. Mae'r adeilad yn un rhestredig gradd II.

Ar ochr ddeheuol y ffordd, mae rhes drawiadol o filas Fictoraidd o frics coch Rhiwabon sydd yn sefyll ychydig yn ôl o'r ffordd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Protocol Nagoya

Mae **Protocol Nagoya ar Fynediad a Rhannu Buddiannau (ABS)** yn gytundeb a luniwyd yn 2010 ac sy'n atodiad i Gonfensiwn 1992 ar Amrywiaeth Fiolegol (*Convention on Biological Diversity*; CBD). Ei nod yw gweithredu un o dri amcan y CBD: rhannu'n deg a chyfiawn buddion sy'n deillio o ddefnyddio adnoddau genetig, a thrwy hynny gyfrannu at gadwraeth a defnydd cynaliadwy o fioamrywiaeth. Mae'n ymrywmo partion i gymryd mesurau mewn perthynas â mynediad at adnoddau genetig, rhannu buddion a chydymffurfio.

Mabwysiadwyd y protocol ar 29 Hydref 2010 yn Nagoya, Japan a daeth i rym ar 12 Hydref 2014. Erbyn Ebrill 2022 roedd wedi'i gadarnhau gan 137 o bleidiau, sy'n cynnwys 136 o aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig a'r Undeb Ewropeaidd.

Mae pryderon wedi'u mynegi y gallai'r fiwrocratiaeth a'r ddeddfwriaeth ychwanegol fod yn niweidiol i'r broses o fonitro a chasglu bioamrywiaeth, i gadwraeth, i'r ymateb rhyngwladol i glefydau heintus, ac i ymchwil.

## Nod a chwmpas 
Mae Protocol Nagoya yn berthnasol i adnoddau genetig a gwmpesir gan y CBD, ac i'r buddion sy'n deillio o'u defnydd. Mae'r protocol hefyd yn ymdrin â gwybodaeth draddodiadol sy'n gysylltiedig.

Ei nod yw gweithredu un o dri amcan y CBD: rhannu'n deg a chyfiawn buddion sy'n deillio o ddefnyddio adnoddau genetig, a thrwy hynny gyfrannu at gadwraeth a defnydd cynaliadwy o fioamrywiaeth.

## Rhwymedigaethau 
Mae Protocol Nagoya yn nodi rhwymedigaethau ar ei bartïon contract i gymryd mesurau mewn perthynas â mynediad at adnoddau genetig, rhannu buddion a chydymffurfiaeth.

### Rhwymedigaethau mynediad 
Nodau mesurau mynediad lefel ddomestig:

* Creu sicrwydd cyfreithiol, eglurder a thryloywder
* Darparu rheolau a gweithdrefnau teg a heb fod yn fympwyol
* Sefydlu rheolau a gweithdrefnau clir ar gyfer caniatâd gwybodus a thelerau y cytunir arnynt gan y ddwy ochr
* Darparu trwydded neu gyfwerth pan ganiateir mynediad
* Creu amodau i hyrwyddo ac annog ymchwil sy'n cyfrannu at gadwraeth bioamrywiaeth a defnydd cynaliadwy
* Rhoi sylw dyledus i achosion o argyfyngau  sy'n bygwth iechyd pobl, anifeiliaid neu blanhigion
* Ystyried pwysigrwydd adnoddau genetig ac amaethyddiaeth ar gyfer diogelwch bwyd

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 

## Dolenni allanol 
*  (CBD website)
* 

Categori:Geneteg
Categori:Bioamrywiaeth
Nagoya
Categori:Cytundebau'r Deyrnas Unedig
Categori:Cytundebau'r Almaen
Categori:Cytundebau Ffrainc
Y Gwarchodlu Farangaidd

[bawd|350px|Darluniad o'r Gwarchodlu Farangaidd (ar hyd ben y llun) mewn [llawysgrif oliwiedig o Gronicl Ioannes Skylitzes o'r 11g]]

Mintai elît o'r Fyddin Fysantaidd oedd **y Gwarchodlu Farangaidd** (Groeg: Τάγμα τῶν Βαράγγων trawslythreniad: *Tágma tōn Varángōn*) a wasanaethodd yn warchodlu personol i ymerodron yr Ymerodraeth Fysantaidd o'r 10g i'r 14g. Câi'r llu ei recriwtio o Ogledd Ewrop, yn bennaf Llychlynwyr—a elwid Farangiaid yn Nwyrain Ewrop—ond hefyd rhai Eingl-Sacsoniaid o Loegr.

Daeth yr hurfilwyr Llychlynnaidd cyntaf i Gaergystennin i wasanaethu'r Ymerawdwr Mihangel III yng nghanol y 9g. Sefydlwyd y Gwarchodlu Farangaidd yn uned benodol, ar wahân yn 988, pan recriwtiodd yr Ymerawdwr Basileios II filwyr Llychlynnaidd o Vladimir I, Tywysog Novgorod ac Uchel Dywysog Kyiv. Un o'r aelodau enwocaf o'r gwarchodlu oedd Harald Hardrada, Brenin Norwy. Wedi'r goncwest Normanaidd yn Lloegr yn 1066, aeth nifer o Eingl-Sacsoniaid yn alltud i'r dwyrain, gan ymaelodi â'r Gwarchodlu Farangaidd. Parhaodd y gwarchodlu hyd at gwymp yr Ymerodraeth Fysantaidd i'r Bedwaredd Groesgad ym 1204.

## Cyfeiriadau 
Categori:Farangiaid
Farangaidd
Categori:Hanes milwrol yr Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Hurfilwyr
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd yn y 10fed ganrif
Categori:Unedau milwrol a ddadfyddinwyd yn y 14eg ganrif
Fuscopannaria

Genws o ffyngau sy'n ffurfio cen yn y teulu Pannariaceae yw Fuscopannaria . Mae iddo 55 o rywogaethau. 

## Tacsonomeg 
Cafodd y genws ei amgylchyn gan y cenolegydd Norwyaidd Per Magnus Jørgensen ym 1994, ac fe neilltuwyd *Fuscopannaria leucosticta* fel math-rhywogaeth fath .  Roedd Jørgensen wedi cynnig y genws flwyddyn ynghynt,  ond ni chafwyd y genws ei gyhoeddi'n ddilys bryd hynny. 

Mae *Moelleropsis* yn genws a gyhoeddwyd gan Vilmos Kőfaragó-Gyelnik yn 1940, gyda *Moelleropsis nebulosa* wedi'i neilltuo fel ei fath-rywogaeth. Gan ddefnyddio ffylogenetig moleciwlaidd, dangoswyd yn ddiweddarach bod y tacson hwn wedi'i nythu o fewn *Fuscopannaria* . Oherwydd bod *Moelleropsis* wedi'i gyhoeddi'n gynharach na *Fuscopannaria*, roedd y rheolau botanegol ar gyfer enwau yn dangos bod *Fuscopannaria* yn cael ei blygu i gyfystyr â *Moelleropsis* . Fodd bynnag, byddai hyn wedi golygu y byddai sawl dwsin o rywogaethau wedi gorfod newid eu henwau, felly, er mwyn cadw "sefydlogrwydd enwol", yn 2013 cynigiodd Jørgensen a chydweithwyr gadw'r enw *Fuscopannaria* yn erbyn *Moelleropsis* . 

## Rhywogaeth 
de|bawd| *Fuscopannaria sorediata*

* *Fuscopannaria abscondita*  – Svalbard
* *Fuscopannaria alaskana* 
* *Fuscopannaria albomaculata*  – China
* *Fuscopannaria aurita* 
* *Fuscopannaria cacuminum*  – Papua New Guinea
* *Fuscopannaria caribaea*  – French Antilles
* *Fuscopannaria cheiroloba* 
* *Fuscopannaria coerulescens*  – Nepal; New Guinea
* *Fuscopannaria convexa* 
* *Fuscopannaria coralloidea* 
* *Fuscopannaria crustacea*  – New Zealand
* *Fuscopannaria cyanogranulosa*  – China
* *Fuscopannaria cyanolepra* 
* *Fuscopannaria dillmaniae*  – Alaska
* *Fuscopannaria dispersa* 
* *Fuscopannaria dissecta* 
* *Fuscopannaria frullaniae* 
* *Fuscopannaria granulans*  – New Zealand
* *Fuscopannaria granulifera*  – India
* *Fuscopannaria hirsuta*  – China
* *Fuscopannaria ignobilis* 
* *Fuscopannaria incisa* 
* *Fuscopannaria leprosa* 
* *Fuscopannaria leucosticta* 
* *Fuscopannaria mediterranea* 
* *Fuscopannaria minor*  – New Zealand
* *Fuscopannaria nebulosa* 
* *Fuscopannaria obtegens*  – China
* *Fuscopannaria pacifica* 
* *Fuscopannaria praetermissa* 
* *Fuscopannaria ramulina* 
* *Fuscopannaria rugosa*  – China
* *Fuscopannaria saltuensis* 
* *Fuscopannaria siamensis* 
* *Fuscopannaria sorediata*  – eastern North America; Japan
* *Fuscopannaria subgemmascens*  – India
* *Fuscopannaria subimmixta*  – New Zealand
* *Fuscopannaria subincisa* 
* *Fuscopannaria thiersii* 
* *Fuscopannaria venusta*  – Papua New Guinea
* *Fuscopannaria viridescens*  – Siberia; Alaska
Elvey MacDonald

Roedd **Elvey Jones MacDonald** (17 Mehefin 1941 – 23 Tachwedd 2022) yn frodor o'r Wladfa a ymsefydlodd yng Nghymru. Bu'n gweithio i'r Eisteddfod Genedlaethol cyn gweithio fel pennaeth Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd am 23 mlynedd. Ei syniad ef hefyd oedd sefydlu Radio Ceredigion, a ddechreuodd ddarlledu yn 1992.

## Bywgraffiad
Fe'i anwyd yn Nhrelew, Patagonia yn fab i Hector MacDonald a'i wraig Sara (Jones gynt). Fe'i magwyd yn y Gaiman - roedd ei fam yn gryf iawn dros y Gymraeg, ac nid oedd yn fodlon clywed gair o Sbaeneg yn y cartref felly magwyd Elvey a'i chwaer Edith ar aelwyd Gymraeg. Ymwelodd â Chymru am y tro cyntaf yn 1965, sef canmlwyddiant sefydlu'r Wladfa, gyda'r bwriad o aros am 3 mlynedd. Pan ddaeth yma gyntaf nid oedd ganddo air o Saesneg, dim ond Cymraeg a Sbaeneg.

Arhosodd yng Nghymru wedi cyfarfod ei ddarpar wraig, Delyth. Ymgartrefodd yn Llanrhystud ger Aberystwyth, a bu'n llefarydd cyson dros Gymry Patagonia ar hyd ei oes.

Cychwynnodd ei yrfa yn gweithio mewn banc yn Nhrelew. Wedi symud i Gymru bu'n drefnydd cynorthwyol Eisteddfod Genedlaethol Cymru am bum mlynedd yn swyddfa'r de. Yna fe'i benodwyd yn Bennaeth Eisteddfod Genedlaethol Urdd Gobaith Cymru lle bu yn y swydd rhwng 1974 ac 1997. 

Ar ôl ymddeol bu'n hyrwyddo popeth yn ymwneud â'r Wladfa, ac yn trefnu teithiau ac yn tywys ymwelwyr o Gymru draw i Batagonia.

Ysgrifennodd *Yr Hirdaith*, llyfr sy'n adrodd hanes sefydlu'r Wladfa gan ganolbwyntio ar fywyd un o'i phrif sylfaenwyr, Edwin Cynrig Roberts. Cyhoeddodd ei hunangofiant yn 2009.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Delyth MacDonald ac yn byw yn Llanrhystud. Bu farw yn 81 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Mastodon (meddalwedd)

Mae **Mastodon** yn feddalwedd cod agored am ddim ar gyfer gwasanaethau rhwydweithio cymdeithasol hunangynhaliol. Mae ganddo nodweddion meicroblogio, a gynigir gan nifer fawr o nodau annibynnol, pob un â'i god ymddygiad ei hun, telerau gwasanaeth, polisi preifatrwydd, opsiynau preifatrwydd, a pholisïau cymedroli.  

Mae pob defnyddiwr yn aelod o weinydd Mastodon penodol, sy'n gallu rhyngweithio fel rhwydwaith cymdeithasol ffederal, gan ganiatáu i ddefnyddwyr ar wahanol gweinyddion ryngweithio â'i gilydd. Bwriad hyn yw rhoi'r hyblygrwydd i ddefnyddwyr ddewis gweinydd yn ôl ei bolisïau, ond cadw mynediad at rwydwaith cymdeithasol ehangach. Mae Mastodon hefyd yn rhan o gasgliad llwyfannau'r Fediverse, sy'n rhannu protocolau i alluogi ddefnyddwyr Mastodon ryngweithio â defnyddwyr ar lwyfannau cydnaws, megis PeerTube a Friendica. 
alt=A cartoon Mastodon mascot|bawd|chwith|Mascot rhwydwaith cymdeithasol Mastodon

Mae Mastodon yn cael ei ariannu yn dorfol a nad yw'n cynnwys hysbysebion.

Mae masgot Mastodon yn anifail â boncyff, sy'n debyg i fastodon neu famoth. Weithiau, darlunir y masgot â thabled neu ffôn clyfar. Defnyddiwyd "toots" (neu "tŵts") yn y gorffennol i olygu negeseuon ar y gwasanaeth, ond defnyddir "postiadau" bellach. Crëwyd Mastodon gan Eugen Rochko a chyhoeddwyd y gwasanaeth ar ''Hacker News yn Hydref 2016.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Mastodon ar y gwasanaeth cyfieithu cymunedol CrowdIn
* toot.wales - y gweinydd Mastodon ar gyfer defnyddwyr yng Nghymru

Categori:Cyfryngau cymdeithasol
Categori:Meddalwedd
Iddewon Ashcenasi

Grŵp ethnig a ddatblygodd drwy gyfuniad o gymunedau'r Iddewon ar wasgar yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc a'r Rheindir yn y 10g yw'r **Iddewon Ashcenasi** neu **Iddewon Ashcenasig** (Hebraeg: יְהוּדֵי אַשְׁכְּנַז trawslythreniad: *Yehudei Ashkenaz*, Iddew-Almaeneg: אַשכּנזישע ייִדן *Ashkenazishe Yidn*), neu **Ashcenasim**

Yn sgil yr erledigaethau gwrth-Iddewig yn Nwyrain Ewrop yn yr 17g, ffoes nifer o Iddewon Ashcenasi i Orllewin Ewrop, gan gymhathu i'r cymunedau Iddewig a oedd ohoni yn y gwledydd hynny. Ymfudodd niferoedd mawr ohonynt i Unol Daleithiau America, Canada, a gwledydd eraill yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, yn aml o ganlyniad i'r pogromau yn Ymerodraeth Rwsia. Llofruddiwyd miliynau o Iddewon Ashcenasi yn ystod yr Holocost. Yn yr 21g, mae'r Ashcenasim—tua 11&nbsp;miliwn ohonynt—yn cyfri am fwy nag 80&nbsp;y&nbsp;cant o'r holl Iddewon yn y byd. Yn Israel, mae cynifer o Ashcenasi â Seffardim yn y boblogaeth, mwy neu lai.

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau ethnig yn Ewrop
Ashcenasi
Polly James

Cyflwynydd radio a theledu o Gymru yw **Polly James** (ganwyd 27 Rhagfyr 1986), Mae hi wedi bod yn gyflwynydd chwaraeon ar deledu, yn cynnwys rhaglenni dartiau ar gyfer Sky Sports, yn ogystal â'r *Late Night Football Club*, sioe sgwrsio Cwpan y Byd Pêl-droed BBC One yn 2022. Bu'n cyflwyno'r sioe frecwast ar Capital South Wales. 

Cafodd ei geni yng Nghaerdydd.

## Gyrfa
Cychwynnodd gyrfa darlledu James ar orsafoedd radio fel Afan FM, Nation Radio Wales, Absolute Radio, Cyflwynodd i Radio X ar nosweithiau Gwener a nos Sadwrn yn 2019.

Mae hi wedi cyflwyno nifer o raglenni chwaraeon yn cynnwys dartiau, rygbi, pêl-droed a bocsio, ac wedi cyflwyno i Unibet ar y cyfryngau cymdeithasol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Wolfsburg

Dinas yng ngogledd-orllewin yr Almaen yn nhalaith ffederal Niedersachsen yw **Wolfsburg**. Saif ar Afon Aller. Mae Wolfsburg yn enwog fel lleoliad pencadlys Volkswagen AG a ffatri geir mwyaf y byd.

Categori:Aneddiadau Niedersachsen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Ffagod onennaidd

Traddodiad Nadoligaidd o Dde-orllewin Lloegr, siroedd Dyfnaint a Gwlad yr Haf yn bennaf, yw'r **ffagod onennaidd**. Câi swp o frigau onnen wedi'u clymu'n ffagod gyda stribedi o risgl collen, gwiail helyg, neu lwyni mieri, ei ddwyn i mewn i'r tŷ a'i losgi yn y lle tân ar Noswyl Nadolig. Cafwyd y cofnod cyntaf o'r ffagod onennaidd yn nechrau'r 19g. Mae nifer o dai a thafarnau yn Nyfnaint a Gwlad yr Haf yn parhau â'r traddodiad. Mae'n debyg i'r arfer o baratoi boncyff Nadolig, ac mae'n perthyn i draddodiad Brythonig y wasael.

Bu nifer o gredoau ac arferion yn perthyn i'r stribedi a ddefnyddid i glymu'r ffagod onennaidd. Yn ôl un cofnod o Torquay o 1836, byddai gweithwyr y fferm yn mynnu rhagor o seidr oddi wrth y ffermwr bob tro y byddai un o'r stribedi'n llosgi'n ulw, a byddai plant y teulu'n dewis stribed yr un, a'r un a losgai'n ulw'n gyntaf a fyddai'n priodi'n gyntaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant gwerin Lloegr
Categori:Dyfnaint
Categori:Gwlad yr Haf
Categori:Nadolig
Categori:Traddodiadau'r gaeaf
Farangiaid

Llychlynwyr, yn bennaf o Sweden, a ymsefydlodd, masnachodd, a brwydrodd yn Nwyrain Ewrop o'r 9g i'r 11g oedd y **Farangiaid**. Teithiasant o arfordir y Môr Baltig, dros y tir ac ar hyd yr afonydd tua'r de i'r Môr Du a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Daw enw'r Farangiaid o'r ffurf Ladin ganoloesol *Varangus*, o'r Hen Norseg *Væringjar*, sef "dynion a chleddyfau ganddynt", sydd yn tarddu yn y bôn o *vár*, "gwystl" neu "llw" mae'n debyg. Rhoesant eu henw i warchodlu personol yr Ymerawdwr Bysantaidd, y Gwarchodlu Farangaidd. Mae'n debyg taw Farangiaid oedd y Rws, y llwyth a sefydlodd Rws Kyiv yn y 9g.

Ers mordeithiau cynharaf y bobloedd Germanaidd yng Ngogledd Ewrop, fe'u atynnwyd i'r dwyrain wrth chwilio am grwyn anifeiliaid i wneud dillad, yn ogystal â chaethweision. Daeth y mwyafrif ohonynt o dde-ddwyrain gorynys Llychlyn—taleithiau Uppland ac Östergötland yn Sweden gyfoes—ac o ynys Gotland yn y Môr Baltig. Gelwid rhanbarth Uppland ac Östergötland yn yr oesoedd hynny gan yr enw Hen Norseg *Roþer* neu *Roþin*, a gelwid y trigolion yn *Róðskarlar* neu *Róðsmen*. Sefydlwyd gwladfeydd ar lannau dwyreiniol y Môr Baltig gan y masnachwyr Llychlynnaidd, a chyfeiriasant at ogledd Rwsia fel *Sviþjóð en mikla* (Sweden Fawr) a chanolbarth Rwsia fel *Sviþjóð en kalda* (Sweden Oer). Mae'n debyg i'r bobloedd Slafonig fenthyg eu henw nhw ar y gwladychwyr hyn—y Rws (*Rus*)—o enw'r Ffiniaid arnynt, sydd yn ei dro yn tarddu o *Róðskarlar* neu *Róðsmen*; o'r Hen Slafoneg, daw'r ffurfiau *Rhos* yn yr iaith Roeg Canol a *Rûs* yn Arabeg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Llychlynwyr
Categori:Yr Oesoedd Canol ym Melarws
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Rwsia
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Wcráin
Priscilla Jane Thompson

Bardd Affricanaidd-Americanaidd  oedd **Priscilla Jane Thompson** (1871 &ndash; 4 Mai 1942). Cafodd ei geni yn Rossmoyne, Ohio, lle bu'n byw ar hyd ei hoes. Ei rhieni oedd John Henry Thompson a Clara Jane Gray; roedd y ddau yn gyn-gaethweision. Roedd ganddi hi dau brawd ac un chwaer: y beirdd Clara Ann Thompson ac Aaron Belford Thompson a'r cerflunydd Garland Yancey Thompson. Ni briododd hi.

## Barddoniaeth
**Ethiope Lays* (1900) 
**Gleanings of Quiet Hours* (1907)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Beirdd Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ohio
Waldron

Pentref yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Waldron**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Heathfield and Waldron yn ardal an-fetropolitan Wealden.

Enw'r eglwys (12g) yw Eglwys yr Holl Seintiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wealden
Categori:Pentrefi Dwyrain Sussex
Sudbury

Gallai **Sudbury** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Sudbury, tref yn Suffolk 
* Sudbury, pentref yn Swydd Derby
* Sudbury, maestref ym Mwrdeistref Llundain Brent

### Unol Daleithiau
* Sudbury, tref yn nhalaith Massachusetts
* Sudbury, tref yn nhalaith Vermont

----
Wilmington, Dwyrain Sussex

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Wilmington.''

Pentref yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Wilmington**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Long Man yn ardal an-fetropolitan Wealden. 

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wealden
Categori:Pentrefi Dwyrain Sussex
Wilmington

Gallai **Wilmington** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Wilmington, pentref yng Nghaint
* Wilmington, pentref yn Nwyrain Sussex
* Wilmington, pentref yn Nyfnaint

### Unol Daleithiau America
* Wilmington, Delaware, dinas yn nhalaith Delaware
* Wilmington, Gogledd Carolina, dinas yn nhalaith Gogledd Carolina
* Wilmington, Illinois, dinas yn nhalaith Illinois
* Wilmington, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts
* Wilmington, Ohio, dinas yn nhalaith Ohio
* Wilmington, Vermont, tref yn nhalaith Vermont
* Wilmington Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
* New Wilmington, Pennsylvania, bwrdeistref yn nhalaith Pennsylvania
* South Wilmington, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois

----
Berdychiv

Dinas yn Oblast Zhytomyr, Wcráin, yw **Berdychiv** (,  trawslythreniad: *Berdichev*, Iddew-Almaeneg: באַרדיטשעװ *Barditshev*, ). Saif ar lannau Afon Hnylopiat, un o lednentydd Afon Teteriv sydd yn llifo i'r Dnieper, yng ngogledd Ucheldir y Dnieper.

Bu dan reolaeth Uchel Ddugiaeth Lithwania o 1546 i 1569, a Gwlad Pwyl o 1569 i 1793. Saif muriau'r gaer, a godwyd yn niwedd yr 16g, hyd heddiw. Ildiwyd Berdychiv i Ymerodraeth Rwsia yn sgil rhaniad Gwlad Pwyl ym 1793. Yn y 18g, daeth Berdychiv yn ddinas fasnachol bwysig ac yn ganolfan i'r mudiad Hasidig, ac yn ôl cyfrifiad 1789 bu Iddewon yn cyfri am dri o bob bedwar o'r trigolion. Datblygodd diwydiannau yn sylweddol yn y 19g, ac am gyfnod bu Berdychiv yn ddinas bedwaredd fwyaf Wcráin.

Daeth Berdychiv yn rhan o diriogaeth Ymerodraeth Rwsia yn sgil Ail Raniad Gwlad Pwyl ym 1793, a ffynnai'r marchnadau ŷd a gwartheg a'r diwydiannau brethynnau ac esgidiau yn ystod hanner cyntaf y 19g. Tyfodd y boblogaeth yn sylweddol, o 2000 ym 1789 i 19,000 ym 1838, ac i 51,500 ym 1860, ac am gyfnod Berdychiv oedd y ddinas fwyaf yn Wcráin ar ôl Odesa, Kyiv, a Lviv. Fodd bynnag, gormeswyd sefydliadau diwylliannol y ddinas gan yr awdurdodau Rwsiaidd ym 1866. Arafai twf economaidd a demograffig yn ail hanner y 19g, wrth i fasnach y marchnadau ddirywio a'r rheilffyrdd gysylltu'r ardal â dinasoedd eraill, ond chwyddodd y boblogaeth eto o 56,000 ym 1897 i 80,000 ym 1914. i 88,000 yn 2001, i 84,000 yn 2005, i 78,000 yn 2012, ac i 73,000 yn 2022.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 15fed ganrif
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Zhytomyr
Mynyddoedd Appalachia

Rhwydwaith enfawr o fynyddoedd yn nwyrain Gogledd America yw **Mynyddoedd Appalachia** (, ) sydd yn ymestyn am ryw 3200&nbsp;km (2000&nbsp;milltir) o Orynys Gaspé yn nhalaith Québec, Canada, hyd at ganolbarth Alabama, Unol Daleithiau America. Maent yn cynnwys sawl cadwyn a rhanbarth, gan gynnwys y Mynyddoedd Gwynion yn New Hampshire, y Mynyddoedd Gwyrddion yn Vermont, Mynyddoedd Catskill yn Efrog Newydd, a Mynyddoedd Allegheny yn Pennsylvania.

## Cyfeiriadau

Categori:Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Appalachia
Guestling

Pentref a phlwyf sifil yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Guestling**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Rother. Mae'r pentref yn wasgaredig ac yn cynnwys aneddiadau **Guestling Green** a **Guestling Thorn**. Lleolir pentrefannau Three Oaks a Doleham yn y plwyf sifil hefyd.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,694. 

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Rother
Categori:Pentrefi Dwyrain Sussex
Categori:Plwyfi sifil Dwyrain Sussex
John Hartmann

Cyfansoddwr o'r Almaen oedd **John Hartmann** (24 Hydref 1830 &ndash; 1897). Roedd e'n fab i ffarmwr yng ngwlad Prwsia. Serch ei wreiddiau diarth, cafodd ran mewn codi safonau cerddoriaeth yn Nyffryn Nantlle.

Gan fod John Hartmann yn dod o deulu cerddorol, dewisodd lle fel cerddor yn ystod ei gyfnod o wasanaeth filwrol. Ni chafodd brofiadau da yn y fyddin Brwsaidd, fodd bynnag, a symudodd i Loegr, lle bu'n arweinydd band sawl catrawd yn y Fyddin Brydeinig. Oherwydd newid yn y rheolau parthed bandfeistri 'r fyddin, rhaid oedd iddo ymddeol o'i waith gyda'r milwyr. Ar ôl dychwelyd i'r Almaen a methu setlo, dychwelodd i  Loegr lle bu'n arwain a hyfforddi nifer o fandiau, ac yn eu mysg, Seindorf Arian Dyffryn Nantlle, a hynny o ganol y 1870au hyd y 1890au. Ym 1888, er enghraifft, arweiniodd Hartmann Fand Nantlle mewn perfformiad ar bîr Llandudno yn ystod y ffair Fenisaidd a gynhaliwyd ym mis Medi'r flwyddyn honno. Ar y pryd, roedd yn hyfforddi'r band ar gyfer cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam.

Ar un achlysur o leiaf, bu'n rhoi cymorth i fandiau eraill y dyffryn. Ceir sôn fod Seindorf Dulyn wedi cystadlu ym 1877 yn Abergynolwyn dan ei arweiniad ef.  Hyfforddwr proffesiynol Seindorf Dyffryn Nantlle gerllaw oedd Hartmann wrth gwrs, ond gofynnodd Seindorf Nebo iddo eu hyfforddi a'u harwain hwythau hefyd. Yr unig ffordd bosib i hynny ddigwydd oedd ei fod gyda Seindorf Nantlle o 6.30 tan 9.00 bob nos, ac yna gyda Seindorf Nebo o 10.00 tan un o'r gloch y bore. Ac felly y bu. 

Ar ôl iddo ddychwelyd i Loegr, yn ogystal â hyfforddi chwareuwyr offerynnau pres, bu'n trefnu a chyfansoddi darnau ar gyfer nifer o gyhoeddwyr cerddoriaeth. Ceir sôn yn y wasg am i nifer o'r gweithiau hyn gael eu perfformio mewn eisteddfodau a chyngherddau ar draws Cymru.

Yn ôl y Cyfrifiad, bu'n byw gyda'i deulu yn Llundain rhwng 1881 ac 1891 ond bu farw yn Lerpwl ym 1897. Nid oes sôn iddo erioed fyw yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Cyfansoddwyr o Brwsia
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Marwolaethau 1897
Air Liquide

Mae ***Air Liquide*** (''L'Air Liquide'' gynt) yn grŵp diwydiannol rhyngwladol o Ffrainc sy'n arbenigo mewn nwyon diwydiannol, hynny yw, nwyon ar gyfer diwydiant, iechyd, yr amgylchedd ac ymchwil. Mae'n bresennol mewn wyth deg o wledydd ledled y byd ac yn gwasanaethu mwy na 3.6 miliwn o gwsmeriaid a chleifion. Mae'r grŵp Air Liquide wedi'i restru ar Gyfnewidfa Stoc Paris ac mae'n rhan o fynegai CAC 40, yr Euro Stoxx 50 a'r FTSE4Good.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1902
Categori:Cwmnïau Ffrainc
Michelin

Mae ***Michelin*** (yn swyddogol *Manufacture Française des Pneumatiques Michelin)*, yn wneuthurwr teiars a sefydlwyd ym 1889 yn Clermont-Ferrand.

Ynghyd â Bridgestone, mae'n un o wneuthurwyr teiars pwysicaf y byd. Yn ogystal, mae Michelin yn cymryd rhan mewn amrywiol gategorïau moduro, yn bennaf ym Mhencampwriaeth Beiciau Modur y Byd ac yn Fformiwla 1.

O 2007 ymlaen, Michelin sydd â'r record am y teiar mwyaf a weithgynhyrchwyd, sef yr 59/80R63 sy'n cael ei ddefnyddio ar lori dympio enfawr Caterpillar 797B, a ddefnyddir wrth fwyngloddio. Mae pob teiar yn pwyso 5 tunnell, mae ganddo ddiamedr o 4 metr a hanner a lled o 1.48 metr, gyda phwysedd chwyddiant o 6.5 bar, gyda chost marchnad o 30,000 ewro.

Fel gweithgaredd eilaidd, mae Michelin yn cynhyrchu arweinlyfrau twristiaid, canllawiau bwyd cain a mapiau ffordd, gan gynnwys *Guide Michelin*, sydd ar werth ers 1900. Yn ddiweddar mae wedi ymuno â'r farchnad meddalwedd llywio lloeren.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1889
Categori:Cwmnïau Ffrainc
Crédit Agricole

***Crédit Agricole*** yw'r rhwydwaith mwyaf o fanciau cydweithredol a chydfuddiannol yn y byd. Yn Ffrainc, mae Crédit Agricole yn cynnwys 39 banc rhanbarthol Crédit Agricole. Ym 1990 daeth yn grŵp bancio cyffredinol rhyngwladol. Mae'n rhan o fynegai CAC 40.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1885
Categori:Cwmnïau Ffrainc
Bacton

Gallai **Bacton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
*Bacton, pentref yn Norfolk
*Bacton, pentref yn Suffolk
*Bacton, pentref yn Swydd Henffordd

----
Jade Knight

chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig yw **Jade Knight** (ganwyd **Phillips**, 16 Chwefror 1989). Mae hi'n chwarae i'r tîm cenedlaethol rygbi'r undeb merched Cymru. Enillodd hi ei chap rhyngwladol cyntaf dros Gymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2018 Mae Knight yn gweithio fel bydwraig tra'n parhau â'i gyrfa rygbi.

Cafdd Knight ei fagu yn Llanelli. Mae hi'n nith i Mark Taylor, chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol o Gymru.   Cafodd ei haddysg yn Ysgol Dewi Sant ac Ysgol y Strade . Ymaelododd i Brifysgol Abertawe, lle astudiodd eneteg feddygol. 

Chwaraeodd rygbi tra'n astudio ar ôl dod i gytundeb ag Imperial College London .  Mae Knight yn cyfuno ei gwaith bydwraig rhan amser gyda’i gyrfa rygbi er mwyn sicrhau gwell cydbwysedd rhwng y teulu a gwaith.   Chwaraeodd i Saracens Women of the Premier 15sa'i Ferched Richmond yn Uwch Gynghrair y Merched. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Llundain
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Lanelli
Lleidlys Cymreig

Planhigyn dicot blynyddol sy'n frodorol i'r Unol Daleithiau a Chanada yw ***Limosella australis***, ei cyffredinyw'r **Lleidlys Cymreig** .  Mae ganddo flodau gwyn, ac mae'n blodeuo rhwng Gorffennaf a Hydref. Ei gynefin yw gwastadeddau llaid y llanw, glannau mwdlyd neu dywodlyd. Mae wedi'i restru fel 'rhywogaeth o bryder arbennig' yn Connecticut, UDA 

Bllach, mae'r Lleidlys Cymreig wedi sefydlu ar hyd rhannau o arfordir Cymru, a hyd yma, dyma'r unig lefydd ym Mhrydain ac Iwerddon lle y mae wedi gwneud hynny

## Cyfeiriadau 
Categori:Scrophulariaceae
Bacton, Suffolk

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Bacton.''

Pentref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Bacton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Canol Suffolk. Saif tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r gogledd o dref Stowmarket.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,149.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Suffolk
Categori:Plwyfi sifil Suffolk
Categori:Pentrefi Suffolk
Tormaen Iwerddon

Planhigyn llysieuol yn y teulu Saxifragaceae yw ***Saxifraga rosacea***, neu **Tormaen Gwyddelig** .

Mae'n ymledu gan stolonau, gan ffurfio clustog gryno o egin deiliog byr. Gall coesynnau blodeuol fod hyd at 25cm o daldra, gyda 4-5 blodyn gwyn gyda phetalau 6-10mm o hyd.  

Fe'i ceir yng ngorllewin Ynysoedd Prydain, ac yng Ngwlad yr Iâ.  Daeth ddiflannodd yn Lloegr yn 1960.  Mae i'w ganfod fel arfer ger nentydd mynyddig, ond mae hefyd yn tyfu ar glogwyni a llethrau sgri. 

## Cyfeiriadau
Barbara Christian

Awdures o'r Unol Daleithiau  oedd **Barbara T. Christian** (12 Rhagfyr 1943 &ndash; 25 Mehefin 2000). Athro Astudiaethau Affricanaidd-Americanaidd ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley, oedd hi. Ysgrifennodd nifer o lyfrau ac erthyglau. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei llyfr *Black Women Novelists: The Development of a Tradition* (1980).

Cafodd Christian ei geni yn St. Thomas, Ynysoedd Virgin yr Unol Daleithiau, yn ferch i Ruth ac Alphonso Christian. Roedd Alphonso yn farnwr. Holodd Christian pam nad oedd unrhyw ferched Affricanaidd-Americanaidd yn ei hanes.  Symudodd Christian i Milwaukee, Wisconsin, i fynychu Prifysgol Marquette, lle graddiodd ym 1963. Cofrestrodd mewn astudiaethau graddedig ar gyfer llenyddiaeth ym Mhrifysgol Columbia yn Ninas Efrog Newydd.   Enillodd Christian ei PhD mewn Llenyddiaeth America a Phrydain yn 1970. 

## Gweithiau dethol 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2000
Artemis 1

Lawnsiwyd **Artemis 1** o Canolfan Ofod Kennedy, Fflorida gan NASA ar 16 Tachwedd 2022  fel rhan cyntaf o Raglen Artemis. Mae hi'n cerbyd ofod digriw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Palm Springs, Califfornia

Dinas yn Riverside County, yn ne talaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Palm Springs**. Fe'i lleolir yn Nyffryn Coachella yn Anialwch Colorado. Mae'r ddinas yn cwmpasu tua 94 milltir sgwâr (240&nbsp;km2), felly hi yw'r ddinas fwyaf yn Riverside County yn ôl arwynebedd tir.

Yng Nghyfrifiad 2020 roedd gan y ddinas boblogaeth o 44,561, ond oherwydd ei bod yn lleoliad ymddeol ac yn gyrchfan gaeafol, mae ei phoblogaeth yn treblu rhwng Tachwedd a Mawrth.

## Enwogion
*Alison Lohman (g. 1979), actores

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Riverside County, Califfornia
Simethis

Genws o blanhigion yn y teulu Asphodelaceae, is-deulu Hemerocallidoideae yw ***Simethis*** .  Mae'n cynnwys un rhywogaeth hysbys yn unig, ***Simethis mattiazzii***, a elwir yn gyffredin y **Lili Ceri** . 

Mae'n tyfu mewn mannau sych yn enwedig ger yr arfordir yng Ngorllewin Ewrop (Iwerddon, Ffrainc, Sbaen, Portiwgal, yr Eidal) a gogledd Affrica (Algeria, Moroco, Tiwnisia). Mae ei enw cyffredin yn seiliedig ar ei fodolaeth mewn ychydig o safleoedd yn Swydd Kerry, Iwerddon . 

## Dosbarthiad a chynefin 
Mae gan lili Ceri ddosbarthiad gwasgaredig, arfordirol yn bennaf, yng Ngorllewin Ewrop a Gogledd Affrica. Yr unig le yn Iwerddon (nid yw'n tyfu ym Mhrydain) lle mae i'w gael yw yn Contae Chiarraί (Swydd Kerry) yn ne-orllewin y wlad, lle mae wedi'i gyfyngu i ardal o   o amgylch Derrynane .  Mae i'w gael yng ngorllewin Ffrainc, y Pyrenïaid, llain arfordirol Iwerydd gogledd a gorllewin Sbaen a Phortiwgal, llain arfordirol Môr y Canoldir Moroco, Algeria a Thiwnisia, a safleoedd anghysbell yng ngorllewin yr Eidal, Sisili, Corsica a Sardinia. Mewn gwahanol rannau o'i gynefin mae'n byw mewn cynefinoedd glaswelltir a rhostir, maquis (ardaloedd o amgylch Môr y Canoldir lle mae'r llystyfiant yn cynnwys grychoedd isel bythwyrdd gwydn), prysgdir a choetir corc-derw. Mae'n gyffredin ar lain Iwerydd Ewrop ond yn brin mewn llawer o'r lleoliadau gwasgaredig eraill y mae'n tyfu ynddynt. 

Mae gan y planhigyn hwn ddosbarthiad creiriol, a de-orllewin Iwerddon yw ei rychwant mwyaf gogleddol. Fe'i cofnodwyd yn Dorset yn ne Lloegr, ond ymddengys ei fod bellach wedi darfod yno. Mae'n fwy cyffredin yn Llydaw a Dyffryn Loire, ac ochrau gogleddol y Pyrenïaid ond yn llawer prinnach ymhellach i mewn i'r tir. Mae hefyd yn gyffredin yn llain arfordirol Penrhyn Iberia, ac fe'i darganfuwyd yn tyfu ar ynys Marettimo, Sisili, am y tro cyntaf yn 2012. Mae poblogaeth Gogledd Affrica yn dameidiog iawn. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Flora Rhyngweithiol Gogledd Orllewin Ewrop

Categori:Fflora Ewrop
Rhif 29, Stryt Fawr, Wrecsam

Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhif 29, Stryt Fawr** (a elwir hefyd yn "Adeilad Alliance Assurance"  ac "Adeilad Provincial Welsh Insurance").

## Lleoliad 
Mae rhif 29 Stryt Fawr yn sefyll ar ochr ddeheuol y stryd, ger y gyffordd â Stryt Yorke a Stryt Caer. Mae'r adeilad yn rhan o grŵp o adeiladau mawreddog, gyda gwesty'r Wynnstay Arms ar Stryt Yorke, hen fanc Midland (rhifau 14-15 Stryt Fawr) a Marchnad y Cigyddion.

## Hanes 
Adeiladwyd rhif 29 Stryt Fawr yn 1861 gan y pensaer Richard Kyrke Penson ar gyfer cwmni Provincial Welsh Insurance.

Rhwng 1874 a 1899, daeth yr adeilad yn eiddo i gwmni Alliance Assurance ac mae enw'r cwmni hwnnw i'w weld o hyd ar flaen yr adeilad.

Roedd swyddfeydd y cwmni yswiriant ar loriau uchaf yr adeilad, tra bo'r llawr gwaelod yn cael ei ddefnyddio gan Fanc Gogledd a Deheudir Cymru. Yna, defnyddid yr adeilad gan Provincial Welsh a'i olynwyr tan y nawdegau.

Heddiw mae'r adeilad rhestredig gradd II yn gartref i dafarn.

## Disgrifiad 
Adeilad trillawr yn arddull *Palazzo* yw rhif 29 Stryt Fawr. Ar ffasâd yr adeilad, mae'n dal yn bosib darllen yr arysgrif “Alliance Assurance Company”.

Mae lôn gul o'r enw The Ney yn rhedeg rhwng rhifau 27 a 29 Stryt Fawr i Res y Deml y tu ôl i'r Stryt Fawr, yn gyfagos i fynwent eglwys San Silyn. Yn y 19eg ganrif roedd The Ney yn ffordd agored gyda nifer o anheddau arni.
Delwedd:High Street, Wrexham - south side1.jpg|Ochr ddeheuol y Stryt Fawr

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Rifíw

Ffurf ar adloniant ysgafn a berfformir ar lwyfan yw **rifíw** (ffurfiau lluosog: rifíws, rifiwiau) sydd yn cynnwys sgetshis byrion, canu, dawnsio ac ati, fel arfer yn ymwneud yn ddychanol â phynciau cyfoes.

## Gweler hefyd 
* Bwrlésg
* *Cabaret*
* Melodrama
* Opereta
* Sioe gerdd
* Theatr gerdd
* *Vaudeville*

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Dawns
Categori:Theatr
Sophie Mackintosh

Nofelydd ac awdures straeon byrion Cymreig yw **Sophie Mackintosh** (ganwyd 1988). Enwebwyd ei nofel gyntaf, *The Water Cure,* ar gyfer Gwobr Man Booker 2018.  Mae hi'n dwyieithog.

Cafodd Mackintosh ei geni yn ne Cymru. Cafodd ei magu yn Sir Benfro. Dechreuodd ysgrifennu fel bardd.  (Cyhoeddi Configo)
* *Diwygwyr* (2018), *The Stinging Fly*
* *Grace* (2016), *Hunanwella* (2018), *The White Review*
* *Holiday with T* (2017), *Mae Cartref mewn Man Eraill: Blodeugerdd Gwobr Ysgrifennu Berlin 2017*
* ''Yr Hyn Sy'n Ofni Ohona I* (2017), *Pum Dial*
*  *The Running Ones* (2016), *Stylist*
* *The Weak Spot* (2016), *Granta*
* *Defod Olaf y Corff* (2019), *Granta''

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Warwick
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Rhifau 14-15, Stryt Fawr, Wrecsam

Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhifau 14-15, Stryt Fawr**.
alt=Stryt Fawr, ochr ogleddol, o'r gyffordd gyda Stryt Yorke a Stryt Caer. Mae Marchnad y Cigyddion i'w weld yn y cefndir|bawd|Rhifau 14-15, Stryt Fawr, Wrecsam

## Lleoliad 
Mae rhifau 14-15 Stryt Fawr yn sefyll ar ochr ogleddol y stryd, ger y gyffordd â Stryt Yorke a Stryt Caer. Mae'r adeilad yn rhan o grŵp o adeiladau mawreddog, efo gwesty'r Wynnstay Arms ar Stryt Yorke, yr adeilad Alliance Assurance (rhif 29 Stryt Fawr) a Marchnad y Cigyddion.

## Hanes 
Adeiladwyd rhifau 14-15 Stryt Fawr yn 1910-1912 gan Woolfall & Eccles yn ar arddull Palazzo ar gyfer y Banc Gogledd a Deheudir Cymru (“North & South Wales Bank”). Roedd cynllun gwreiddiol Woolfall & Eccles ar gyfer adeilad yn yr arddull Gothig, ond cafodd y darlun ei wrthod gan y Banc Midland, a oedd wedi cymryd drosodd y banc yn y cyfamser. 

Roedd y safle wedi cael ei gwerthu ar gyfer y banc yn 1905. Ar gyfer ei swyddfa yn Wrecsam, roedd y banc wedi defnyddio nifer o swyddfeydd gwahanol ar y Stryt Fawr, yn cynnwys rhif 29, yr adeilad Alliance Assurance. 

Yn 1908, unodd y Banc Gogledd a Deheudir Cymru â Banc y Midland. O ganlyniad mae'r adeilad yn cael ei adnabod hefyd fel “the Midland Bank building”. Roedd yr adeilad yn parhau i gael ei ddefnyddio fel banc tan 1999. Ers 1999, mae'r adeilad wedi bod yn dafarn. 

## Disgrifiad 
Mae gan yr adeilad, sydd yn yr arddull palazzo Baróc, ffasâd o dywodfaen melyn gyda phileri gwenithfaen ar y llawr gwaelod. 

Uwchben un o ddrysau'r adeilad mae'n dal yn bosib darllen yr arysgrif “Midland Bank Chambers”.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Theatr Iddew-Almaeneg

Traddodiad celfyddydol modern sydd yn cynnwys dramâu a chynyrchiadau theatraidd eraill a ysgrifennir a pherfformir drwy gyfrwng yr Iddew-Almaeneg, iaith frodorol yr Iddewon Ashcenasi, yw'r **theatr Iddew-Almaeneg**. Datblygodd yn niwedd y 19g yn Nwyrain Ewrop ac a gyrhaeddai ei hanterth yn ystod hanner cyntaf yr 20g ar draws Ewrop ac yng nghymunedau'r Iddewon ar wasgar, gan gynnwys Berlin, Warsaw, Llundain, Paris, Buenos Aires, a Dinas Efrog Newydd. Mae ystorfa'r theatr Iddew-Almaeneg yn hynod o amrywiol, gan gynnwys comedïau, sioeau cerdd, operetâu, rifiwiau dychanol neu hiraethus, trasiedi a melodrama, a dramâu naturiolaidd, mynegiadol, a modernaidd.

Daw gwreiddiau'r theatr Iddew-Almaeneg o draddodiadau canoloesol yr Iddewon yng Nghanolbarth a Dwyrain Ewrop. Byddai dawnswyr, cantorion, dynwaredwyr, a chroesaniaid yn adlonni priodasau a dathliadau Pwrim. Yn yr Oesoedd Canol Diweddar, dechreuodd actorion Iddewig deithio o ddrws i ddrws yn ystod gŵyl Pwrim yn perfformio dramâu mydryddol o straeon Beiblaidd gyda chyfeiriadau at bynciau cyfoes, gan gynnwys canu a datganu ar y pryd. Erbyn yr 16g, perfformiwyd y rheiny yn iaith y werin Iddewig, yr Iddew-Almaeneg. Ysgrifennwyd dramâu yn yr iaith honno gan awduron ym Merlin yn nechrau oes yr Haskalah—yr Oleuedigaeth Iddewig—yn niwedd y 18g, a chan ddeallusion yn Ymerodraeth Rwsia yng nghanol y 19g, er na pherfformiwyd y rheiny yn aml.

Datblygodd y theatr Iddew-Almaeneg fodern yn niwedd y 19g, gyda phwyslais ar gerddoriaeth, a daeth yn un o brif feysydd y diwylliant Iddew-Almaeneg. Ym 1876 sefydlwyd y cwmnï theatraidd cyntaf yn y byd ar gyfer perfformiadau drwy gyfrwng yr Iddew-Almaeneg gan Avrom Goldfaden (1840–1908) yn Iași, Tywysogaeth Rwmania, ac yn 1878 fe sefydlodd y chwaraedy Iddew-Almaeneg cyntaf yn Odesa, Ymerodraeth Rwsia. Ymledodd y theatr Iddew-Almaeneg ar draws Ewrop, ac ymhen fawr o dro i Unol Daleithiau America, ac yno yn ardal de-ddwyrain Manhattan, un o fwrdeistrefi Efrog Newydd a chanolfan ddiwylliannol yr Americanwyr Iddewig. Ymhlith y dramodwyr nodedig o'r cyfnod hwn mae Jacob Gordin (1853–1909), David Pinski (1872–1959), S. Ansky (1863–1920), H. Leivick (1888–1962), Peretz Hirschbein (1880–1948), Sholem Asch (1880–1957), a Leon Kobrin (1873–1946).

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth Iddew-Almaeneg
* Theatr Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau

## Cyfeiriadau 

Categori:Adloniant Iddew-Almaeneg
Categori:Y celfyddydau Iddew-Almaeneg
IddewAlmaeneg
IddewAlmaeneg
Pinchas Goldhar

Awdur straeon byrion, newyddiadurwr, a golygydd Pwylaidd-Awstralaidd yn yr iaith Iddew-Almaeneg oedd **Pinchas Goldhar** (14 Mehefin 1901 – 25 Ionawr 1947).

Ganed ef i deulu Iddewig yn Łódź yng Ngwlad Pwyl y Gyngres. Cychwynnodd ar ei yrfa newyddiadurol ym 1922 i'r papur newydd dyddiol Iddew-Almaeneg *Lodzsher Togblat*. Cyfieithodd sawl nofel a stori Ffrangeg ac Almaeneg i'r Iddew-Almaeneg, a byddai ei drosiad o'r ddrama *Die Weber* gan Gerhart Hauptmann yn boblogaidd yn y theatr Iddew-Almaeneg.

Goldhar oedd golygydd cyntaf y papur newydd Iddew-Almaeneg cyntaf a gyhoeddwyd yn Awstralia, *Australier Leben*, o 1931 i 1934. Cyfrannodd at y ddau lyfr cyntaf i'w cyhoeddi yn Iddew-Almaeneg yn Awstralia, yr almanac Iddewig cenedlaethol ym 1937 a'r casgliad o straeon *Dertseylungen fun Oystrale* ym 1939. Ysgrifennodd nifer o straeon byrion sydd yn ymdrin â phrofiad y mewnfudwyr Iddewig o Ddwyrain Ewrop i Awstralia yn ystod hanner cyntaf yr 20g, a golygodd atodlenni Iddew-Almaeneg mewn sawl papur newydd Iddewig yn y wlad. Cyfieithodd hefyd straeon byrion gan awduron Saesneg Awstralia i'r Iddew-Almaeneg, yn eu plith Henry Lawson, Katharine Susannah Prichard, Frank Dalby Davison, Alan Marshall, a Vance Palmer.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* P. Maclean, "The Convergence of Cultural Worlds – Pinchas Goldhar: A Yiddish Writer in Australia" yn *Jews in the Sixth Continent*, golygwyd gan W. D. Rubinstein (Sydney: Allen & Unwin, 1987).
* P. Maclean, "The Australian-Yiddish Writer, Pinchas Goldhar (1901–47)", *Southerly* 55, tt. 29–34.

Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Cyfieithwyr o Awstralia
Categori:Cyfieithwyr o Wlad Pwyl
Categori:Golygyddion o Awstralia
Categori:Golygyddion o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o Awstralia
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o Awstralia
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Newyddiadurwyr o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr o Wlad Pwyl
Categori:Pobl o Łódź
Categori:Pobl o Melbourne
Categori:Ymfudwyr o Wlad Pwyl i Awstralia
Gweinyddiaeth Cyfathrebu a Thechnoleg Gwybodaeth (Catar)

Creodd Talaith Catar y **Weinyddiaeth Cyfathrebu a Thechnoleg Gwybodaeth** o fewn y ffurfiant gweinidogol a gyhoeddwyd ym mis Mehefin 2013 i ddisodli'r Goruchaf Gyngor ar gyfer Cyfathrebu a Thechnoleg Gwybodaeth, a sefydlwyd yn 2004 gan Archddyfarniad-Cyfraith Rhif (36) o 2004, ac yn estyniad o'i lwybr.

## Tasgau gweinidogaeth
Mae'r Weinyddiaeth yn ymgymryd â nifer o brif dasgau, gan gynnwys goruchwylio datblygiad y sector cyfathrebu a thechnoleg gwybodaeth i adeiladu sector gweithgar, hanfodol a diogel sy'n cyfrannu at hyrwyddo economi genedlaethol amrywiol sydd o fudd i bob unigolyn a sefydliad yn Nhalaith Catar; Yn ogystal â datblygu cynlluniau, polisïau, rhaglenni, prosiectau a mentrau a goruchwylio eu gweithrediad i ddatblygu'r sector hwn a chreu amgylchedd sy'n annog cystadleuaeth a buddsoddiad; datblygu’r genhedlaeth nesaf o seilwaith a thrwy hynny sicrhau a gwella effeithlonrwydd y seilwaith hwnnw; Yn ogystal ag arwain ac ysgogi creadigrwydd yn seiliedig ar ei fod yn brif yrrwr newid ar lefel cynnydd dynol, cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol.

Ymhlith blaenoriaethau'r weinidogaeth hefyd mae datblygu rhaglenni e-lywodraeth, gwella galluoedd a chodi diwylliant a sgiliau digidol i annog arloesedd ac adeiladu cymdeithas wybodaeth gynhwysfawr y mae ei haelodau'n rhyngweithio â thechnoleg, gyda'r nod o ddatblygu ffyrdd newydd ac arloesol o weithio a chyfathrebu gyda’i gilydd mewn ffordd sy’n ysbrydoli ac yn cyfoethogi eu bywydau.

## Dolen allanol
* 

Categori:Cyfathrebu yng Nghatar
Categori:Llywodraeth Catar
Gorsaf reilffordd Dwyrain Grinstead (Rheilffordd Bluebell)

260px|bawd|Y platfform o'r swyddfa tocynnau
260px|bawd

Mae **Gorsaf reilffordd Dwyrain Grinstead** yn orsaf ar Reilffordd Bluebell. Yn wreiddiol aeth y rheilffordd o Parc Sheffield i Horsted Keynes on estynnwyd y rheilffordd i Ddwyrain Grinstead yn 2013, ac adeiladwyd orsaf ar safle platfform 3 yr orsaf Rheilffordd Brydeinig i hwyluso trosglwyddo i’r Rheilffordd Bluebell. Mae toiled a chaffi ar gaei i deithwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd Bluebell
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yng Ngorllewin Sussex
Ecclesfield

Pentref a phlwyf sifil yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Ecclesfield**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Sheffield. Saif y pentref tua 4 milltir (6&nbsp;km) i'r gogledd o ganol dinas Sheffield.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 31,135. Ynghyd â phentref Ecclesfield ei hun, mae'r plwyf sifil yn cynnwys maestrefi Sheffield Burncross, Chapeltown, Grenoside, High Green a Whitley.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Sheffield
Categori:Pentrefi De Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil De Swydd Efrog