Caerffili

Tref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Caerffili** (Saesneg: *Caerphilly*) sydd ym mhen deheuol Cwm Rhymni. Mae'n rhoi ei henw i'r ardal weinyddol o'i chwmpas ac i'r caws a wreiddioddgynhyrchwyd yn yr ardal. Mae castell enwog i'w weld yn y dref - y castell mwyaf yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae'n  i'r gogledd o Gaerdydd a  i'r gorllewin o Gasnewydd. Hi yw tref fwyaf Bwrdeistref Sirol Caerffili, ac mae o fewn ffiniau hanesyddol Morgannwg, ar y ffin â Sir Fynwy. Yn y Cyfrifiad diwethaf roedd gan y dref boblogaeth o  tra bod gan ardal Bwrdeisdref Caerffili boblogaeth o .

Mae Caerffili wedi'i gwahanu oddi wrth faestrefi Llys-faen a Rhiwbeina yng Nghaerdydd gan fynydd Caerffili. Mae'r dref yn adnabyddus y tu allan i Gymru am gaws Caerffili.

## Geirdarddiad 
Mae'n bosibl mai ystyr enw'r dref yw "caer Sant Ffili". Dywed traddodiad i fynachlog gael ei hadeiladu gan Sant Cenydd, meudwy Cristnogol o'r 6g o Benrhyn Gŵyr, yn yr ardal. Senghenydd oedd enw'r cantref Cymreig yn y cyfnod canoloesol. Dywedir i fab Cenydd, sef Ffili, godi caer yn yr ardal, gan roi ei henw i'r dref. Posibilrwydd arall yw i'r dref gael ei henwi ar ôl Philip de Braose. Dangosodd gwaith cloddio ar y safle ym 1963 fod lluoedd Rhufeinig yn byw yn y gaer tan ganol yr ail ganrif. Gydag ailfodelu mewnol yn unig wedi’i wneud i’r castell gan Hugh le Despenser yn y 1320au, ystyrir fod Castell Caerffili yn enghraifft bur o bensaernïaeth filwrol y 13g. Dyma’r castell mwyaf yng Nghymru, a’r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain (ar ôl castell Windsor yn Llundain).

Tyfodd tref wreiddiol Caerffili fel anheddiad bach a godwyd ychydig i'r de o'r castell a symudwyd nifer o Saeson yma i fyw. Wedi marwolaeth Gilbert de Clare ym Mrwydr Bannockburn ym 1314, daeth Edward II yn warcheidwad tair chwaer ac aeres De Clare. Yn 1315 penododd gweinyddwr Seisnig newydd, Payn de Turberville, a oedd yn erlid pobl Morgannwg mewn modd creulon iawn. DaethLlywelyn Bren, gor-ŵyr Ifor Bach ac Arglwydd Cymreig Senghenydd, yma i amddiffyn ei bobl o greulondeb de Turberville, ond fe'i cyhuddwyd o frad a gorchmynnodd Edward i Lywelyn ymddangos gerbron Senedd Lloegr i wynebu'r cyhuddiad o fradwriaeth gan fygwth ei grogi. Ffodd Llywelyn a pharatoi ar gyfer rhyfel.

Ar 28 Ionawr 1316, dechreuodd Llywelyn y gwrthryfel gydag ymosodiad annisgwyl ar Gastell Caerffili. Cipiodd y cwnstabl y tu allan i'r castell a'r ward allanol, ond ni allai dorri i mewn i'r amddiffynfeydd mewnol. Llosgodd ei luoedd y dref, lladd rhai o'r Saeson oedd yn ei gwladychu a dechrau gwarchae. Ailadeiladwyd y dref ond parhaodd yn fach iawn trwy gydol yr Oesoedd Canol. Y dystiolaeth gyntaf o'i bwysigrwydd oedd adeiladu llys barn yn y 14g.

Ar ddechrau’r 15g ymosodwyd ar y castell gan Owain Glyn Dŵr, a'i meddiannodd rhwng 1403 ac 1405. Atgyweiriwyd y castell tan tua 1430, ond dim ond canrif yn ddiweddarach cofnododd yr hynafiaethydd John Leland fod y castell yn adfail wedi’i osod mewn corstir, gydag un tŵr yn cael ei ddefnyddio fel carchar. Yng nghanol yr 16g defnyddiodd Henry Herbert, 2il Iarll Penfro (1534-1601) y castell fel llys maenoraidd, ond yn 1583 rhoddwyd y castell ar brydles i Thomas Lewis, a ddefnyddiodd llawer o'r cerrig i adeiladu ei faenor gerllaw,"Y  Fan". Mae'r fwrdeistref wedi'i henwi ar ôl Caerffili, ond mae'n cwmpasu ardal lawer mwy. Nid yw prif swyddfeydd y cyngor bwrdeistref sirol yn nhref Caerffili ei hun, ond yn Ystrad Mynach, sy'n fwy canolog.

Yn hanesyddol, roedd Caerffili yn rhan o blwyf hynafol Eglwysilan yn sir Forgannwg. Sefydlwyd bwrdd lleol i ddarparu llywodraeth leol i Gaerffili yn 1893, a oedd yn cynnwys y ddau blwyf: Eglwysilan a Llanfabon. Roedd ardal y bwrdd yn cynnwys ardal sylweddol i'r gorllewin a'r gogledd-orllewin o'r dref ei hun, yn ymestyn i Ffynnon Taf, Nelson a rhan ddeheuol Ystrad Mynach. Yn 1894, ailgrewyd y byrddau lleol hyn.

## Diwylliant 
Croesawodd Caerffili yr Eisteddfod Genedlaethol i Gaerffili yn 1950. Enillwyd y Goron gan Euros Bowen a'r Gadair gan Gwilym R. Tilsley.

Ceir nifer o bobl nodedig a gafodd eu magu yng Nghaerffili gan gynnwys y digrifwr Tommy Cooper a'r pêl-droedwyr David Pipe, Aaron Ramsey a Robert Earnshaw.

Mae gan y dref glwb rygbi'r undeb, sef Clwb Rygbi Caerffili a sefydlwyd yn 1887 ac sy'n chwarae yng Nghynghrair Cenedlaethol URC. Enw'r stadiwm yw 'Molecs' a llysenw'r clwb yw'r *Cheesmen*. Ceir cysylltiad agos gyda Chlwb Rygbi Dreigiau, un o'r pum rhanbarth gwreddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru.

Mae gan Gaerffili hefyd ei glwb genweirio ei hun o'r enw Cymdeithas Bysgota Caerffili a'r Cylch a sefydlwyd ar ddiwedd y 1940au.

Daw dwy ffair fwyd i'r dref yn flynyddol, Gŵyl Fwyd Caerffili, a gynhelir ar strydoedd y dref, a Gŵyl y Caws Mawr, sydd wedi’i chynnal yng Nghastell Caerffili a’r cyffiniau bob haf ers 1998. Cyrhaeddodd nifer yr ymwelwyr 80,000 yn 2012. Mae'r digwyddiad yn cynnwys amrywiaeth eang o stondinau caws yn ogystal â ffair wagedd, tân gwyllt  a ras gaws o amgylch y castell.

## Cludiant 
### Rheilffordd 
Mae gan Gaerffili dair gorsaf reilffordd a phob un wedi'i lleoli ar Lein Rhymni sy'n gwasanaethu Caerdydd.

* Gorsaf Caerffili ym mhen deheuol y dref ger yr ardal siopa
* Gorsaf Aber yn rhan orllewinol y dref
* Gorsaf reilffordd Eneu'r-glyn a Pharc Churchill yn rhan orllewinol bellaf y dref

Mae'r gwasanaeth rheilffordd rhwng Caerffili a Heol y Frenhines Caerdydd fel arfer yn cymryd 13 munud. Oddi yno mae gwasanaethau'n parhau i Benarth, Caerdydd Canolog, neu o bryd i'w gilydd i Ben-y-bont ar Ogwr (trwy Faes Awyr Rhyngwladol Caerdydd).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Norrie Alden (1909–1980), pêl-droediwr
* Donald Braithwaite (1936–2017), cyn-focsiwr proffesiynol, enillydd medal Efydd yng Ngemau'r Ymerodraeth Brydeinig a'r Gymanwlad 1958
* Margaret Bevan (ganwyd c.1894), merch efengylwr
* Manon Carpenter (ganwyd 1993), pencampwr byd beicio mynydd
* Tommy Cooper (1921-1984), digrifwr a dewin ; mae ganddo gerflun coffaol yn ardal Twyn
* Amy Dowden (ganwyd 1990), dawnsiwr proffesiynol.
* Sian Evans (ganwyd 1971), cantores-gyfansoddwraig y band Kosheen
* Roger Lewis (ganwyd 1960), newyddiadurwr, awdur a chofiannydd, awdur The Life and Death of Peter Sellers
* Aaron Ramsey (ganwyd 1990), pêl-droediwr proffesiynol
* Craig Roberts (ganed 1991), actor a chyfarwyddwr o Faesycwmer, Caerffili
* Eirlys Roberts (1911–2008), hyrwyddwr defnyddwyr ac ymgyrchydd 
* Leona Vaughan (ganwyd 1995), actores

## Gefeilldrefi
## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerffili ym 1950. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerffili 1950

## Gweler hefyd
*Etholaeth Caerffili

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 


Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Trefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Categori:Erthyglau gyda Chyfeirnodau OS