open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gruffydd ap Rhys ap Thomas

[bawd|330px|Cofeb Gruffydd yn [Eglwys Gadeiriol Caerwrangon.]]

Uchelwr cyfoethog a phwerus oedd **Syr Gruffydd ap Rhys** (c. 1478–1521) neu **Gruffydd ap Rhys ap Thomas** ac a adnabyddir fel **Griffith Ryce** mewn llawysgrifau Saesneg. Roedd yn fab i Syr Rhys ap Thomas, rheolwr *de facto* De Cymru a fu mor allweddol i lwyddiant Harri Tudur ym Mrwydr Maes Bosworth yn 1485 ac Efa ap Henry.. Roedd yn dad i Rys ap Gruffudd ond ni throsglwyddwyd ei diroedd, ei deitlau na'i gyoeth i'w fab, gan i Harri VIII, brenin Lloegr eu meddiannu a'i ddienyddio am frad.

## Magwraeth frenhinol
Cefnogwyd brenin Lloegr gan nifer fawr o uchelwyr Cymru, yn bennaf gan iddynt dderbyn eu tiroedd a'u harian am wrthwynebu Owain Glyn Dŵr. Roedd eu teyrnagrwch i'r brenin yn gyfystyr a theyrngarwch i'r Lancastriaid a Lancastriad oedd Siasbar a Harri Tudur.

Yn 1483 mynnodd Richard III, brenin Lloegr Gruffydd yn wystlys, er mwyn cadw'i dad Rhys ap Thomas yn driw iddo. Mynnodd hefyd fod Rhys yn tyngu llw o ffyddlondeb iddo a gwnaeth hynny i dawelu'r dyfroedd, ond gwrthododd ddanfon ei fab pedair oed ato fel gwystl.

Wedi llwyddiant Harri Tudur a'i dad Rhys ap Thomas ym Maes Bosworth, magwyd Gruffudd a mab hynaf Harri, sef Arthur Tudur gyda'i gilydd am rai blynyddoedd. Dywedwyd ar y pryd eu bod yn ffrindiau da ac yn 1501 gwnaed Gruffydd yn Farchog y Gardas Aur. Roedd gydag Arthur pan ddychwelodd o Lwydlo gyda'i briodferch yn Rhagfyr 1501. Roedd hefyd yn bresennol pan fu farw Arthur yn Ebrill 1502 ac roedd Gruffudd yn un o'r prif alarwyr. Teithiodd gyda chorff y tywysog o Lwydlo i Gaerwrangon gan gario'i faner. 
bawd|Arfau'r teulu Rhys

## Teulu
Priododd Catherine St John, perthynas i Margaret Beaufort tua 1507.
Ar farwolaeth Harri VII, bu'r brenin newydd yn driw i'r teulu ac aeth Gruffydd gydag ef i gyfarfod a elwir yn Maes y Llian Aur (*Field of the Cloth of Gold*) yn Ffrainc yn 1520.

## Marw'n ifanc
Bu farw'n ifanc - tua 43 oed, a hynny cyn ei dad. Ond gadawodd fab ac etifedd - Rhys ap Gruffydd a ddienyddiwyd ar gam gan Harri VIII, fwy na thebyg gan fod Harri'n brin o bres.

Saif ei feddrod hyd heddiw yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon.

## Gweler hefyd
*Y teulu Rice'; gwefan y Llyfrgell Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1478
Categori:Marwolaethau 1521
Categori:Oes y Tuduriaid
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Mynydd Shasta

Mae **Mynydd Shasta** yn llosgfynydd, 14,179 troedfedd o uchder, yn Califfornia. Mae Dinas Mynydd Shasta'n gyfagos.

Ffurfiwyd y mynydd presennol ar olion un arall tua hanner miliwn o flynyddoedd yn ôl. Crewyd yr estyniad i'r gorllewin tua 11,000 o flynyddoedd yn ôl. Roedd y frwydrad diwethaf rhwng 200 a 300 mlynedd yn ôl, ac mae'n llosgfynydd byw o hyd.

## Cyfeiriadau
Shasta
Shasta
Yuri (genre)

bawd|230px|Perthynas rhwng "blondan" a "brwnet" mewn ysgol breswyl i ferched, *Shiroi Heya no Futari*, oedd y manga *yuri* cyntaf,.

*Genre* o gylchgronau a ffilmiau am gariad rhwng merched mewn anime manga ydy , neu ,. Mae *Yuri* yn canolbwyntio ar yr ochr rhywiol a'r ochr ramantus o'r berthynas. Weithiau mae'n nhw'n defnyddio'r term *shōjo-ai* yn y Gorllewin am yr ochr ramantus.

Mae gwreiddiau *yuri* yn mynd yn ôl i ffuglen lesbiaidd ar ddechrau'r 20g: i lyfrau fel *Yaneura no Nishojo* gan Nobuko Yoshiya. Ond yn y 1970au y dechreuodd manga lesbiaidd go iawn, gan artistiaid fel Ryoko Yamagishi a Riyoko Ikeda. Yn 2003, y cyhoeddwyd y cylchgrawn manga *yuri* go-iawn, am y tro cyntaf: *Yuri Shimai*. Ar ei ôl, pan ddaeth *Yuri Shimai* i ben, cyhoeddwyd *Comic Yuri Hime*.

Ar gyfer merched y cafodd ei greu'n wreiddiol, ond erbyn hyn ceir math *shōnen seinen*, hefyd, ar gyfer dynion. Mae'r manga *yuri* ar gyfer dynion yn cynnwys *Kannazuki no Miko* a *Strawberry Panic!*, a gweithiau allan o'r  *Comic Yuri Hime*' a lansiwyd yn 2007.

## Cyfeiriadau
Categori:Manga
Categori:LHDT
Sefydliad Celf Courtauld

Prifysgol ac oriel gelf yn Llundain yw **Sefydliad Celf Courtauld** (), a sefydlwyd ym 1932. Mae'n rhan o Brifysgol Llundain. Mae'n arbenigo mewn astudio hanes a chadwraeth celf; hon oedd y brifysgol gyntaf yng ngwledydd Prydain i gynnig hanes celf fel pwnc. Fe'i lleolir yn Somerset House, adeilad rhestredig Gradd I ar y Strand yn Ninas Westminster.

Lleolwyd y sefydliad yn Home House, tŷ Sioraidd crand a gynlluniwyd gan Robert Adam, yn wreiddiol. Symudodd i Somerset House, a fu gynt yn gartref i Academi Frenhinol y Celfyddydau, ym 1989–90. Yn yr oriel gelf ceir casgliad pwysig o weithiau gan yr Argraffiadwyr a'r Ôl-Argraffiadwyr a gasglwyd gan sylfaenydd y sefydliad, Samuel Courtauld (1876–1947)

## Cyn-fyfyrwyr
* Vincent Price, actor
* Brian Sewell, beirniad celf
* Iain Sinclair, awdur

## Dolenni allanol
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Sefydliadau 1932
Categori:Prifysgol Llundain
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Greg Davies

Actor a digrifwr o Gymru yw **Greg Davies** (ganwyd 14 Mai 1968) sy'n adnabyddus am ei ran fel Mr Gilbert yn *The Inbetweeners*, Ken Thompson yn *Cuckoo*, a'i ymddangosiadau gwadd ar sioeau panel *Mock the Week*, *Would I Lie to You?* a *Fast and Loose*. Mae wedi perfformio ar y gyfres *Live at the Apollo* ar y BBC.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Davies yn Llanelwy, Sir Ddinbych. Roedd ei rieni yn byw yn Lloegr ar y pryd ond fel Cymro roedd ei dad am iddo gael ei eni yng Nghymru. Felly fe yrrodd ei wraig ar draws y ffin i Gymru. Fe'i magwyd yn Wem, tre farchnad fechan yng ngogledd Swydd Amwythig, y sir mae'n ystyried yn gartref. Addysgwyd Davies yn Ysgol Thomas Adams a Phrifysgol Brunel, lle astudiodd Saesneg a drama. Cyn dechrau ar yrfa yng nghomedi, fe ddysgodd ddrama a Saesneg mewn ysgol uwchradd am 13 mlynedd yn Langleywood School, Berkshire, a Orleans Park School yn Twickenham, Llundain.

## Gyrfa 
Yn 2005 chwaraeodd Davies fersiwn dychanol o W.G. Grace mewn cyfres o hysbysebion i hyrwyddo darllediadau teledu Channel 4 o The Ashes.

Yn 2007 enwebwyd Davies deirgwaith yng Ngwobrau Chortle, yn y categorïau  "Breakthrough Act" (am ei berfformiad stand-up unigol), "Best Sketch, Variety or Character Act", a "Best Full-Length Show" (y ddau fel rhan o dîm sgets We Are Klang).

Yn 2010 enwebwyd sioe stand-up unigol cyntaf Davies, *Firing Cheeseballs at a Dog* ar gyfer Gwobr Comedi Caeredin yng Ngŵyl Caeredin. Fe aeth y sioe ar ei daith gyntaf erioed yr hydref canlynol. Fe'i henwebwyd hefyd ar gyfer gwobr Malcolm Hardee "Act Most Likely to Make a Million Quid" yng Ngŵyl Ymylol Caeredin.

O Hydref 2013 serennodd Davies yn y comedi sefyllfa Man Down ar Channel 4 , yn chwarae Dan, dyn sy'n casáu ei swydd fel athro, gyda Rik Mayall yn chwarae ei dad. Comisiynodd Channel 4 bennod Nadolig arbennig cyn i'r gyfres gyntaf fynd i'r awyr, 
a chyhoeddwyd y byddai ail gyfres yn ystod taith fyw Davies, "The Back of My Mum's Head", ond roedd hyn yn cyn marwolaeth sydyn Rik Mayall yn Mehefin 2014. Yn dilyn marwolaeth Mayall, bu Davies yn trafod dyfodol y sioe gyda Channel 4.  Roedd yn fwriad i ehangu rhan Mayall yn yr ail gyfres.  Yn ddiweddarach fe gyhoeddodd Channel 4 y bydd ail gyfres yn 2015. Y stafell ddosbarth a ddefnyddir yn y sioe yw'r un stafell lle'r oedd Davies yn arfer dysgu yn Ysgol Sandhurst.

Yn Rhagfyr 2015 serennodd Davies yn nrama gomedi A Gert Lush Christmas ar BBC Two lle'r oedd yn chwarae Tony, ewythr cymeriadau yn cael ei chwarae gan Russell a Kerry Howard. Ar Ddydd Nadolig 2015 fe ymddangosodd fel y cymeriad King Hydroflax ym mhennod arbennig Doctor Who "The Husbands of River Song'

## Bywyd personol 
Mae Davies yn nodedig am ei daldra, yn sefyll yn  ac mae ganddo draed maint 14.

Roedd yn arfer bod mewn perthynas gyda'r gwleidydd Llafur Liz Kendall, a ail-etholwyd yn Aelod Seneddol dros Leicester West yn 2015. Fodd bynnag fe wahanodd y cwpl ychydig fisoedd cyn Etholiad Cyffredinol.

## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Hugh Owen, Gwenynog

Cyfieithydd oedd **Hugh Owen** (tua 1575-1642). Roedd yn ewyrth i William Griffith, D.C.L, canghellor Bangor a Llanelwy [q.v.], a George Griffith, D.D. esgob Llanelwy.

## Y dyddiau cynnar
Ganwyd Owen tua 1575 yn Llanfflewyn, Ynys Môn, yn fab i Owen ap Hugh ap Richard.   Pan yn ifanc, hyd at 1622, bu'n gweithio fel goruchwyliwr ar ystad Bodeon, Llangadwaladr, Ynys Môn, a rhwng 1614 a 1618 cymerodd ran bwysig fel capten cartreflu cwmwd Talybolion gydag achosion milwrol ar yr ynys. Priododd ferch i Thomas Bulkeley o'r Groesfechan ger Amlwch, sef Elisabeth, a bu iddynt ddau fab a saith o ferched.

## Gwaith
Er nad yw'n sicr a gafodd addysg prifysgol, datblygodd i fod yn berson hyddysg yn y gyfraith ac mewn mwy nag un iaith dramor ('yr hyn ni ddyscodd gan nebyn Athro arall ond efe ei hun gartref yn ei studi ei hunan'). Yn ystod y cyfnod hwn dewisodd grefydd Eglwys Rhufain, ac yn 1622 cafodd swydd fel ysgrifennydd yn *Worcester House* gyda'r arglwydd Herbert yn Llundain. Cadwodd y swydd hon tan tua chanol 1640 pan symudodd ei gyflogwr o Lundain i gastell Rhaglan pan yr etifeddodd hwnnw iarllaeth Worcester. Ar ôl hynny mae'n ymddangos ei fod wedi penderfynu ymddeol yn ardal Abaty Tyndyrn.

## Marw
Bu farw ym mhlwyf Chapel Hill yng ngwanwyn 1642.

## Cyfeiriadau
:J. H. Davies yn *Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion*, 1897-8, 13-15;
:W. Llewelyn Williams, ibid., 1901-2, 136-44;
:Y Cymmrodor, xvi, 176-7;
:*Journal of the Welsh Bibliographical Society*, I, ii, 59-62;
:T. Llechid Jones, ibid., III, iv, 145-51; III, v, 204-19;
:A. O. Evans, ibid., IV, i, 15-6;
:E. G. Jones yn *Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Môn*, 1938, 42-9;

Categori:Genedigaethau'r 1570au
Categori:Marwolaethau 1642
Categori:Cyfieithwyr
Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan

Lleolir yr **Amgueddfa Gelf Fetropolitan** ( neu *the Met* ar lafar) ar Fifth Avenue yn Ninas Efrog Newydd, UDA. Fe'i sefydlwyd ym 1870 ac agorodd i'r cyhoedd ar 20 Chwefror 1872. Agorodd ar ei phrif safle presennol ger Central Park ym 1880.

Gadawodd y Met Breuer dair blynedd yn gynnar, yn 2020; agorwyd Casgliad Frick yn y man hwn tra bod y prif adeilad yn cael ei adnewyddu. Dyma hen adeilad Amgueddfa Gelf Americanaidd Whitney a gynlluniwyd gan y pensaer Marcel Breuer, a hyfforddwyd yn y Bauhaus, ym 1963.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1870
Categori:Sefydliadau a leolir yn Ninas Efrog Newydd
Tom Ellis (actor)

Actor o Gymru yw **Tom Ellis** (ganwyd 17 Tachwedd 1978) sy'n adnabyddus am chwarae Dr. Oliver Cousins yn yr opera sebon *EastEnders* ar BBC One. Roedd yn chwarae Sam yng nghyfres gomedi *Pulling* a Gary yn y comedi sefyllfa *Miranda*, y ddau ar y BBC.  Mae'n fwy adnabyddus i wylwyr yn yr Unol Daleithiau am ddau sioe deledu lle mae'n chwarae'r prif gymeriad yn *Rush* (USA Network) a *Lucifer* (Fox).

## Bywyd cynnar
Ganwyd Ellis yng Nghaerdydd, yn fab i Marilyn Jean (Hooper) a Christopher John Ellis. Mynychodd Ellis Ysgol Uwchradd Storrs yn Sheffield ac roedd yn chwarae'r corn Ffrengig yng Ngherddorfa Iau Dinas Sheffield.

## Gyrfa
Mae ei rannau arall yn cynnwys Justyn ar gyfres Channel 4 *No Angels* a Thomas Milligan ym mhennod "Last of the Time Lords" o gyfres *Doctor Who* ar BBC One. Yng Ngorffennaf ac Awst 2009, serennodd Ellis yng nghomedi drama ITV *Monday Monday* gyda Fay Ripley. Yn 2013 fe'i castiwyd fel Victor Frankenstein yn y gyfres peilot *Gothica* ar sianel ABC yn America - drama goruwchnaturiol fodern. Ellis oedd seren y gyfres rhwydwaith Americanaidd *Rush*, yn chwarae meddyg Hollywood. Yn Chwefror 2015, cyhoeddwyd fod Ellis wedi'i gastio fel Lucifer Morningstar yn y ddrama *Lucifer* (Fox Television), wedi eu seilio ar y comic o'r un enw, a cychwynnodd y gyfres ar 25 Ionawr 2016.

## Bywyd personol
Roedd Ellis yn briod i'r actores Tamzin Outhwaite rhwng 2006 a 2014. Ar 25 Mehefin 2008 ganwyd eu merch cyntaf, Florence Elsie. Mae ganddo ferch arall, Nora, o berthynas blaenorol. Ar 20 Rhagfyr 2008, ymddangosodd y cwpl ar sioe ITV *All Star Mr & Mrs*. Ar 19 Mawrth 2012 cyhoeddoedd Ellis ar ei gyfrif Twitter fod Outhwaite yn feichiog gyda'i ail ferch, Marnie Mae, a anwyd ar 2 Awst 2012. Ar 29 Awst 2013 cyhoedodd Ellis a Outhwaite eu bod wedi gwahanu. Dywedodd llefarydd ar ei rhan bod y cwpl wedi gwahanu a'r mis canlynol, gwnaeth Outhwaite gais am ysgariad gan gyfeirio at anffyddlondeb Ellis fel sail.

## Ffilmyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pobl o Gaerdydd
Magnus Erlendsson

Iarll yr Ynysoedd Erch o 1106 hyd 1117 oedd **Magnus Erlendsson**, yn hwyrach **Sant Magnus** (1080 – 16 Ebrill 1117). Roedd ei fab i Erlend Thorfinsson a oedd yn Iarll yr Ynysoedd Erch hyd at 1098. Cymerwyd Magnus yn wystl gan Frenin Magnus III o Norwy ym 1098 ac aethont ar fordaith ysbeilio trwy Ynysoedd Heledd, Gogledd Iwerddon ac Ynys Manaw. Roedd yn frwydr ar Afon Menai rhwng byddin Brenin Magnus a byddin Normaniaid o dan arweiniad Hugh D'Avranches o Gaer a Hugh de Montgomery. Canodd Sant Magnus salmau ar y cwch yn hytrach nag ymuno â'r frwydr.

Daeth o'n Iarll Ynysoedd Erch, yn cydlawodraethu efo'i gefnder Hakon Paulsson rhwng 1105 a 1114. Wedyn roedd problemau rhyngddynt, a phenderfynwyd cyfarfod ar Ynys Egilsay i setlo cytundeb. Dylai'r ddau wedi cyrraedd efo dau gwch llawn dynion, ond cyrhaeddodd Hakon efo wyth ohonynt. Wedi trafodaeth, penderfynwyd  dylai Lifolf, cogydd Hakon, ladd Magnus. Maddeuodd Magnus Lifolf, a chafodd ei ladd.

Adroddir hanes Magnus yn tair saga Hen Norseg: *Orkneyinga Saga* (penodau 34–57), *Magnús saga skemmri* a *Magnús saga lengri*.

Mae *Orkneyinga Saga* yn cyfeirio at wyrthiau ynglŷn â bedd Sant Magnus. Daeth Esgob William yr Hen, esgob yr ynysoedd, yn ddall ar ôl beirniadu'r holl sôn am sanctrwydd Magnus, ond gwelodd o eto ar ôl gweddïo ar bedd Magnus, felly newidodd ei feddwl. Ond mae'n bosibl hefuyd fod o wedi newid ei feddwl ar ôl ymweld â Rognvald yn Norwy. Roedd Rognvald yn awyddus i ddod yn Iarll yr ynysoedd, a llwyddodd o ar ôl iddo addo adeiladu Cadeirlan Sant Magnus yn Kirkwall.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1080au
Categori:Marwolaethau'r 1110au
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Yr Alban
Categori:Ynysoedd Erch
Diawled Caerdydd

Tîm hoci iâ Cymreig sy'n chwarae yng Nghynghrair Elît Hoci Iâ Prydain Fawr yw **Diawled Caerdydd** (Saesneg: *Cardiff Devils*). Mae'r tîm yn chwarae eu gemau cartref mewn arena dros dro ym Mae Caerdydd ond byddent yn symud i leoliad newydd yn Arena Iâ Cymru ym mis Mawrth 2016.

Ffurfiwyd y clwb ym 1986 er mwyn chwarae yn Rinc Sglefrio Cenedlaethol Cymru oedd newydd gael ei adeiladu.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Hoci iâ
Edward Vaughan

Clerigwr oedd **Edward Vaughan** (bu farw Tachwedd 1522) a oedd yn Esgob Tyddewi rhwng 1509 a thua 1521.

Cafodd ei fagu yn y Deheubarth (Cymru) cyn mynd i Loegr i dderbyn addysg yng ngholeg Caergrawnt.  Wedi graddio yno yn Ddoethur y Gyfraith, LL.D., fe'i penodwyd i wasanaethu yn eglwys Sant Mathew, Stryd Friday, Llundain ar 21 Mehefin 1487.  Bu hefyd yn ficer Islington, prebendari Reculverland (1493), Harleston (1499), yn Eglwys Sant Paul ac yn drysorydd cadeiriol yn yr eglwys honno hefyd, prebendari Bromesbury.

Yn 1509 cafodd ei benodi'n archddiacon Lewes, ac o ganlyniad iddo dderbyn sél bendith y Pab ar Ionawr 13 o'r un flwyddyn, fe'i cysegrwyd yn Esgob Ty Ddewi.  Fel rhan o'i alwedigaeth yn y swydd hon, cymerodd ran mewn cynlluniau pensaernïol gwych ar gyfer yr Eglwys Gadeiriol a phlasau'r esgob yn Llantyfai a Llawhaden.  Gwasanaethodd yr esgobaeth hon hyd ddydd ei farw, Tachwedd 1522, ac fe'i claddwyd yn Nhy Ddewi o fewn Capel hardd y Drindod Sanctaidd a adeiladwyd ganddo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Marwolaethau 1522
Sanguinet

Mae **Sanguinet** (*Sanguinet* yn Ocsitaneg) yn gymuned yn y Landes department yn Aquitaine yn ne-orllewin Ffrainc, wedi ei lleoli ger Llynnoedd Cazaux a Sanguinet. Mae'r dref wedi'i gefeillio gyda Neyland yn Sir Benfro, Cymru.

## Daearyddiaeth 
Mae'r afon Gorgue yn llifo drwy'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Landes
Tomos Efans (Cyndelyn)

Bardd a Gweinidog gyda'r Bedyddwyr oedd y **Parch Tomos Efans (Cyndelyn)** (1837 – 10 Chwefror 1908).

## Ieuenctid
Ganwyd Cyndelyn yn y Graig, Llansanffraid Glan Conwy, yr hynaf o chwech o blant i Ifan ab Ifan, gwas ffarm a Margaret ei wraig.

Derbyniodd rywfaint o addysg elfennol yn Ysgol Genedlaethol Llansanffraid gan adael yr ysgol yn 12 mlwydd oed er mwyn gweithio fel gwas ffarm. Yn fuan wedi ymadael a'r ysgol, ym 1849, cafodd ei fedyddio yn Llyn y Felin, Pentrefelin a'i dderbyn yn aelod o achos y Bedyddwyr yng nghapel Salem, Fforddlas.

## Gyrfa
Yn 14 oed prentisiwyd Cyndelyn fel asiedydd yng ngwaith coed Hugh Hughes y Graig. Ym 1860 symudodd i dref Conwy i weithio fel saer coed i gwmni rheilffordd y *London & North Western Railways*. Wedi ychydig flynyddoedd fe'i penodwyd yn fforman seiri coed dosbarth Bangor o'r cwmni ac yna'n arolygydd pontydd y dosbarth hyd ei ymddeoliad ym 1904.

## Bywyd Teuluol
Ym 1862 priododd Cyndelyn ag Ann Jones, Bryngolau, Ochr y Penrhyn, yng nghapel Annibynwyr Llandudno; bu iddynt naw o blant sef chwe mab a thair merch.

## Gweinidogaeth
Cafodd Cyndelyn ei ddylanwadu gan ddiwygiad mawr 1859 a dechreuodd bregethu fel pregethwr cynorthwyol yn yr un flwyddyn. Cafodd ei ordeinio'n weinidog tua 1875, fel gweinidog heb ofal, yn gwasanaethu capeli'r Bedyddwyr yng Nghonwy, y Rowen, Fforddlas ac Eglwys-bach.

## Bardd
Bu Cyndelyn yn rhigymu ers yn ifanc, dysgodd y gynghanedd gan Cynddelw. Bu'n aelod pybyr o Arwest Glan Geirionydd ac fe'i derbyniwyd yn aelod o Orsedd Beirdd Ynys Prydain. Bu'n feirniad ac yn arweinydd eisteddfodau poblogaidd ar hyd glannau Gogledd Cymru.

Gwasanaethodd fel bardd gwlad, yn bennaf, yn canu i briodasau a sgwennu beddargraffiadau cydnabod yn ardal Conwy a chanodd i bynciau llosg crefyddol a Rhyddfrydol ei ddydd.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Brynhyfryd, Llansanffraid Glan Conwy yn 71 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orffwys ym mynwent Salem, Fforddlas.

Cyhoeddwyd cyfrol goffa iddo ym 1936: *Bywyd a Chan y Diweddar Barch Tomos Efans, Fforddlas, Glan Conwy* gan J Gwyddno Williams, Llanefydd.

## Cyfeiriadau
:J Gwyddno Williams, Bywyd a Chan y Diweddar Barch. Tomos Efans, Glan Conwy; Cyhoeddwyd Gan Edwin Evans LTSC (ei fab), Trallwyn, Glan Conwy 1936

Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llansanffraid Glan Conwy
Tramffordd Cyffordd Abermaw ac Arthog

Aeth **Tramffordd Cyffordd Abermaw ac Arthog** o Arthog i orsaf reilffordd Cyffordd Abermaw. Roedd hi'n lein 3 troedfedd o led. Agorwyd y lein ym 1899, a chaewyd ym 1903.
bawd|chwith|260px|Cilgant Mawddach

## Hanes
Adeiladwyd y lein gan Solomon Andrews o Gaerdydd, i greu cyrchfan gwyliau yn Arthog, yn ddefnyddio tramfyrrd defnyddiwyd yn gynharach gan chwareli. Adeiladodd Andrews Cilgant Arthog, hefyd, yn rhan o'r cyrchfan arfaethedig. Cyrhaeddodd 2 gerbyd ym 1899 o Gaerdydd pan newidodd y tranffyrdd y ddinas o geffylau i drydan. Roedd gan Andrews sawl cwmni bysiau a thramffyrdd ledled Prydain. Gweithredwyd y dramffordd pan oedd y tywydd yn braf, a dangoswyd baner pan oedd y tramffordd ar gael.[

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Gwynedd
Abermaw ac Arthog
Edward Parry

Bardd o Gymru oedd **Edward Parry** (1723 - 16 Medi 1786). Saer ydoedd a chyfoeswr i Twm o'r Nant (Thomas Edwards); roedd hefyd yn un o'i brif actorion yn ei anterliwtiau.

Fe'i ganwyd yn Llys Bychan, Llansannan, (Sir Ddinbych yr adeg honno; Bwrdeisdref Sirol Conwy, bellach) a bu'n byw yng Nghefn Byr ac yn Nhan y Fron. Ym 1746 priododd a Gwen, merch Dafydd Hughes o Blâs Pigod, Llansannan. Bu farw Gwen ym 1763 a phriododd Edward Parry ag Ann Gruffydd, gweddw Henry Roberts ym 1765. Bu iddo dwy ferch o'i briodas gyntaf a mab a thair merch o'i ail briodas. Yn 1747 croesawodd diwygwyr crefyddol i'w dŷ a throdd ei gefn ar wagedd yr anterliwtiau gan ddechrau pregethu yn yr eglwys. Symudodd o Dan y Fron i Fryn Bugad ac ailymunodd gyda'r Methodistiaid.

Yn 1773 cododd gapel yn Nhan y Fron ar ei dir ei hun. Yn 1764 cyhoeddodd, gyda Twm o'r Nant a David Jones, Llansannan, *Y Perl Gwerthfawr*. Yn 1767 cyhoeddodd *Agoriad i Athrawiaeth y Ddau Gyfamod* a ailargraffwyd yn 1781. Yn 1789 cyhoeddwyd *Ychydig Hymnau*, a oedd yn cynnwys y ddau emyn 'Caned nef a daear lawr' a 'Plant afradlon at eich Tad'. Bu farw ar 16 Medi 1786, yn 63 mlwydd oed, a chladdwyd ef ym mynwent eglwys Llansannan.

## Llyfryddiaeth
**Y Perl Gwerthfawr* (1764, gyda Twm o'r Nant)
**Agoriad i Athrawiaeth y Ddau Gyfamod* (1767)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1723
Categori:Marwolaethau 1786
Eirlys Bellin

Actores a digrifwr o Gymru yw **Eirlys Bellin** (ganwyd 12 Rhagfyr 1978). Mae'n hanu o'r Bont-faen.

Hyfforddwyd Bellin ym Mhrifysgol Caeredin ac Academi Celfyddyd Theatr Mountview. Mae wedi ymddangos yn rheolaidd yn Llundain yn serennu mewn sioeau comedi cymeriad fel *Spank!* a *Something For The Weekend*. Yn ei sioe unigol gyntaf *Eirlys Bellin: Reality Check* yng Nghaeredin yn 2007, roedd yn chwarae y cymeriad Cymreig Rhian Davies, oedd yn ysu i ddod yn enwog, a chafodd nifer o adolygiadau ffafriol. Cyfarwyddwyd ei sioe yng Ngŵyl Caeredin 2010, *Unaccustomed As I Am*  gan Logan Murray.

Roedd Bellin yn berfformiwr cynderfynol yng Ngwobrau Menywod Doniol yng Ngŵyl Gomedi Manceinion.

Mae wedi ymddangos yn aml fel y ffan rygbi Rhian Madamrygbi ar raglenni *Jonathan* ar S4C.

## Gwaith 
## Ymddangosiadau arall 
* Stardust (BBC Radio 4)
* Hole (BBC Radio 4)
* Pips (BBC Radio 4)
* A Traveller in Time (BBC Radio 4)
* Tower (BBC Radio 4)
* Truth or Dare (BBC Radio Wales)
* *Bob The Builder* (S4C)
* *Sabrina, the Animated Series* (S4C)
Yn 2008, ymddangosodd yn A Complete History of My Sexual Failures (Chris Waitt, Warp X), a cyfarwyddodd  y gyfres animeiddio i blant *Raymond* (VSI ar gyfer TV Toonland).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* Gwefan swyddogol Official Eirlys Bellin
* 

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Digrifwyr o Gymru
Barddoniaeth Skaldic

Dechreuodd ** Barddoniaeth Skaldic** yn Norwy yn y Canol Oesoedd, a chafodd ei datblygu gan Skalds (beirdd skaldic) yng Ngwlad yr Iâ a Norwy rhwng y 9fed a 14goedd. Barddoniaeth ar lafar oedd hi.

Roedd 2 fath o farddoniaeth ar y pryd; yr un arall oedd Barddoniaeth Eddaic. Roedd hi'n syml, heb fedr pendant, a fel arfer yn ddi-enw. Yn achos barddoniaeth skaldic, dyn ni fel arfer yn gwybod enwau'r bardd.

Roedd 100 o fesurau o farddoniaeth skaldic; dróttkvætt (mesur y llys) oedd yr un pwysicaf. Mae barddoniaeth skaldic yn cynnwys niferau pendant o syllafau mewn llinell, cyflythrennu, odlau mewnol, defnydd o kennings (ddelweddau haniaethol), a gosodiad o syllafau acennog a diacen, yn ôl rheolau. Defnyddiwyd dróttkvætt i ganmol brenhinoedd ac eu buddigolaethau.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Norwy
Categori:Barddoniaeth Gwlad yr Iâ
Categori:Llenyddiaeth Norwy yn yr Oesoedd Canol
Categori:Termau llenyddol
Mahi Tikumu

bawd|260px
bawd|260px

Mae ** Mahi Tikumu** (Saesneg:Lake Aviemore) yn gronfa ddŵr yn Canterbury ar Ynys y De, Seland Newydd.

Mae'n rhan o gynllun hydrodrydanol Waitaki. Cwblhawyd Argae Aviemore, yn ddefnyddio pridd a concrid,  ym 1960. Mae'r llyn yn boblogaidd efo pysgotwyr.

## Cyfeiriadau
Mahi Tikumu
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Gwerclas

Plasty hynafol yw **Gwerclas**, a saif ar lan afon Dyfrdwy, tua cilometr i'r gorllewin o Eglwys Llangar a chilometr i'r gogledd o bentref Cynwyd, ger Corwen. Arferai sefyll yn Sir Feirionnydd, yna Clwyd cyn newid i ffiniau presennol Sir Ddinbych. Mae'n blasdy bychan tair llawr gyda dwy aden iddo sy'n dod ymlaen o'r ffrynt ac fe'i cofrestrwyd yn Radd II* ar 6 Ebrill 1952 gan Cadw (Rhif cofrestriad: 662). Cafodd ei afdeiladu mewn dull clasurol yn y 1767 ar seiliau adeilad tipyn hynach o Gyfnod y Tuduriaid. Ers 1767 ychydig iawn o newidiadau sydd wedi digwydd i'r plasty ar wahân i ambell fanylun e.e. newidiwyd llechi'r to yn niwedd yr 20g am deils.

Ymhlith y rhannau nodedig mae: wyneb bric y tŷ, sy'n dyddio i'r 18g ar waelod cadarn o garreg, ffenestri fenisiaidd ar y llawr cyntaf, cyntedd sy'n dyddio nôl i 1767 gydag arfbais, drws ffrynt gyda cholfnau ionig a grisiau o'r 18g. Mae dwy o ffenestri'r cefn o'r 17g.

## Claddfa hynafol
Ceir claddfa gron 14 metr (60 tr) o ddiametr, gyda 'phalmant' ar yr ochr ddwyreiniol; saif yn yr ardd, ger glan afon gerllaw'r plasty (cyfeirnod grid: SJ05394213). Ni chafwyd hyd yma (2016) unrhyw archwiliad archaeolegol ond credir yn gyffredinol mai carnedd neu Siambr gladdu hir ydyw o'r Oes Efydd.

## Gweler hefyd 
*Lleweni, a leolwyd tua 3&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o dref Dinbych
*Bachymbyd, plasty ger Rhuthun a sefydlwyd gan Pyrs Salbri.

## Cyfeiriadau
:Trefor Jones, *O Ferwyn I Fynyllod*, 1975
:Peter Smith, *Houses of the Welsh Countryside*, 1988

Categori:Meirionnydd
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Taekwondo

bawd|250x250px|Cic dwy droed
Crefft ymladd o Corea yw **Taekwondo** a ddatblygwyd yn ystod y 1940au a'r 1950au gan nifer o grefftwyr ymladd Coreaidd, a gyfunodd elfennau o Karate, creftau ymladd o Tsieina ynghyd â thraddodiadau brodorol Taekkyeon, Subak, a Gwonbeop. Ffurfiwyd y corff rheoli hynaf yn 1976, sef Cymdeithas Taekwondo Corea, gan gynrychiolwyr y naw kwan (neu ysgol ymladd) wreiddiol.
Yn y blynyddoedd cynnar, mabwysiadwyd y grefft ymladd gan fyddin De Corea, a chafodd hyn gryn effaith ar boblogrwydd Taekwondo drwy'r wlad.

## Offer ac adnoddau 
Gelwir yr ysgol neu'r athrofa yn *dojang]* (도장, ''doh'-jang''). Yn benodol dyma'r man neu'r ystafell ble mae'r disgyblion yn dysgu eu crefft.

Dobok-_ITF.jpg|Gwisg *dobok*
Dojang_photo.jpg|Esiampl o *dojang*

Mae disgybl taekwondo yn gwisgo gwisg wen fel arfer neu ar adegau du neu liw arall; gelwir y wisg yn *dobok* a cheir gwregus o gwmpas y wasg.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon ymladd
Harper Lee

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Nelle Harper Lee** (28 Ebrill 1926 – 19 Chwefror 2016) a oedd yn adnabyddus am ei nofel *To Kill a Mockingbird*. Roedd y nofel yn llwyddiant o'r cychwyn, gan ennill Gwobr Pulitzer ac fe ddaeth yn glasur o lenyddiaeth Americanaidd fodern.

Roedd y plot a'r cymeriadau wedi eu seilio yn fras ar ei arsylwadau o'i theulu a'i chymdogion, yn ogystal â digwyddiad yn agos i'w thref yn 1936, pan oedd yn 10 mlwydd oed. Mae'r nofel yn ymdrin ac afresymoldeb agwedd oedolion tuag at hil a dosbarth ym Mhellafoedd y De yn ystod y 1930au, drwy lygaid dau blentyn. Roedd y nofel wedi ei ysbrydoli gan yr agweddau hiliol a welodd fel plentyn yn ei chartref o Monroeville. Er mai dim ond un llyfr a gyhoeddodd Lee mewn hanner canrif, fe gwobrwywyd gyda Medal Rhyddid yr Arlywydd am ei chyfraniad i lenyddiaeth. Derbyniodd Lee nifer o raddau er anrhydedd, ond dewisodd peidio siarad ar bob achlysur. Fe wnaeth Lee gynorthwyo ei ffrind agos Truman Capote gyda'i ymchwil ar gyfer ei lyfr *In Cold Blood* (1966).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd a magwyd Nelle Harper Lee yn Monroeville, Alabama, yr ieuengaf o bedwar o blant i Frances Cunningham (Finch) a Amasa Coleman Lee. Ei enw cyntaf, Nelle, oedd enw ei mamgu wedi ei sillafu o chwith, a dyna'r enw roedd hi'n defnyddio. Harper Lee oedd ei llysenw. Roedd gan Nelle Lee tri brawd neu chwaer: Alice Finch Lee (1911–2014), Louise Lee Conner (1916–2009) ac Edwin Lee (1920–1951).

Wrth fynychu Ysgol Uwchradd Sirol Monroe, datblygodd Lee ddiddordeb mewn llenyddiaeth Saesneg. Ar ôl graddio o ysgol uwchradd yn 1944, Hyd ei marwolaeth, roedd hi'n byw yn Monroeville, Alabama.

## Gwaith
### Llyfrau
**To Kill a Mockingbird* (1960)
**Go Set a Watchman* (2015)

### Erthyglau
*"Love—In Other Words". (15 Ebrill 1961) *Vogue*, pp.&nbsp;64–65
*"Christmas to Me". (Rhagfyr 1961) ''McCall's*
*"When Children Discover America". (Awst 1965) *McCall's*
*"Romance and High Adventure" (1983), papur gyflwynwyd yn Eufaula, Alabama, a gasglwyd yn 1985 yn y casgliad *Clearings in the Thicket*.
*Llythyr agored ii Oprah Winfrey (Gorffennaf 2006), *O: The Oprah Magazine*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Harper Lee  ar Rhestr Llyfrau Rhyngrwyd
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* [//worldcat.org/identities/lccn-n50-38872 Gweithiau gan neu am Harper Lee] mewn llyfrgelloedd (Catalog WorldCat)
* Harper Lee ar wefan *The Guardian''

Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Maurice Wilks

Peiriannydd a dyfeisydd o Ynys Môn oedd **Maurice Fernand Cary Wilks** (19 Awst 1904 – 8 Medi 1963). Yn ei flynyddoedd diwethaf, roedd yn Gadeirydd Cwmni Rover. Ef oedd prif ddyfeisydd y cerbyd a ddaeth yn ddiweddarach i gael ei adnabod fel y Land Rover.

Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Malvern cyn iddo cyn iddo weithio rhwng 1922 a 1926 i Gwmni Ceir Hillman yn Coventry. Trodd at gwmni General Motors yn Unol Daleithiau America yn 1926 ond wedi dwy flynedd dychwelodd i Loegr ac at gwmni Hillman.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, datblygodd peiriannau twrbein nwy awyrenau, ond oherwydd trafferthion pasiwyd y prosiect i Rolls-Royce yn 1943.

Adref ar ei fferm yn Niwbwrch, gyda'i frawd Spencer (a oedd hefyd yn gweithio i Rover) bu'r ddau'n gweithio gyda Willys Jeep, pan ddaeth y syniad o'i addasu ar gyfer amaethyddiaeth. Penderfynodd y ddau yn y fan a'r lle ei alw'n 'Land Rover'. Erbyn haf 1947 roedd prototeip y Land Rover yn barod, wedi'i sefydlu ar echel Jeep ac wedi ei greu ar ei fferm yn Niwbwrch. Yn Hydref 1947, rhoddodd Cwmni Rover sêl eu bendith ar y gwaith o gynhyrchu 50 model i'w treialu.  Yn 1948, yn Sioe Gerbydau Amsterdam, lansiwyd y cerbyd yn ffurfiol.

## Marw
Bu Wilks farw ar ei fferm ger Niwbwrch ar yr 8fed o Fedi 1963.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Dyfeiswyr
Categori:Land Rover
Categori:Rover
Bourgogne-Franche-Comté

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yn nwyrain Ffrainc yw **Bourgogne-Franche-Comté**. Fe'i crëwyd gan ddeddf diwygio diriogaethol yn 2014 drwy uno'r hen ranbarthau Bourgogne a Franche-Comté. Ei dinas fwyaf yw Dijon, sy'n bencadlys y *préfecture*. Mae'r cyngor rhanbarthol yn cyfarfod yn ninas Besançon.

Daeth y rhanbarth newydd i fodolaeth ar ôl yr etholiadau rhanbarthol ym mis Ragfyr 2015, ar 1 Ionawr 2016.

bawd|320px|canol|Lleoliad Bourgogne-Franche-Comté yn Ffrainc

Mae'r rhanbarth yn cwmpasu ardal o 47,784 km2 (18,450 milltir sgwâr), a gyda phoblogaeth o 2,816,814. 

## Départements
Mae Bourgogne-Franche-Comté yn cynnwys wyth département:
*Côte-d'Or
*Doubs
*Haute-Saône
*Jura
*Nièvre
*Saône-et-Loire
*Territoire de Belfort
*Yonne


Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 2016
Hauts-de-France

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng ngogledd Ffrainc yw **Hauts-de-France**. Fe'i crëwyd gan ddeddf diwygio diriogaethol yn 2014 drwy uno'r hen ranbarthau Nord-Pas-de-Calais a Picardie. Lille yw'r brifddinas weinyddol.

Daeth y rhanbarth i fodolaeth ar 1 Ionawr 2016. Fe'i crëwyd gyda'r enw dros dro *Nord-Pas-de-Calais-Picardie*. Cafodd yr enw dros dro hwn ei ddiddymu ar 30 Medi 2016, pan ddaeth enw newydd y rhanbarth, Hauts-de-France, i rym.

bawd|320px|canol|Lleoliad Hauts-de-France yn Ffrainc 

Mae'r rhanbarth yn cwmpasu ardal o 31,813 km2 (12,283 milltir sgwâr), a gyda phoblogaeth o 5,973,098.

## Départements
Mae Nord-Pas-de-Calais-Picardie yn cynnwys pum département:

* Aisne
* Nord
* Oise
* Pas-de-Calais
* Somme


Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 2016
Chris Skidmore

Aelod Seneddol Ceidwadol a hanesydd o Loegr yw **Christopher James Skidmore** FRHistS FSA (ganwyd 17 Mai 1981). Skidmore yw'r AS dros etholaeth Kingswood, Swydd Gaerloyw, ers 2010, ac yn 2015 gwnaed ef yn Is-ysgrifennydd seneddol i Ganghellor y Trysorlys.

Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Bryste yn Swydd Avon, De-orllewin Lloegr cyn cael ei dderbyn yn Eglwys Crist, Rhydychen lle graddiodd mewn hanes yn 2002 a gradd meistr wedi hynny.

## Llyfryddiaeth
**Edward VI: The Lost King of England* (2007)
**Death and The Virgin: Elizabeth, Dudley and the Mysterious Death of Amy Robsart* (2010)
**Bosworth: The Birth of the Tudors* (2013)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*[''Debrett's People of Today''](http://www.debretts.com/people-of-today/profile/81162/Christopher-James-(Chris)-SKIDMORE) 
*www.chrisskidmore.com
*Profile  on the Conservative Party website

Categori:Cyn-fyfyrwyr Eglwys Crist, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif p Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Afon Fawr (Califfornia)

bawd|260px|Machlud dros Afon Fawr, Mendocino
Afon yng Nghaliffornia yw **Afon Fawr** (Saesneg: *Big River*). Mae'n cyrraedd y Môr Tawel ym Mendocino. Cafodd yr afon ei henw oherwydd maint y coed cochion ar lannau'r afon yn hytrach na maint yr afon.

Mae 'r afon 41 milltir o hyd efo dalgylch o  181 milltir sgwâr.

## Cyfeiriadau
Mawr
Normandie (rhanbarth)

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng ngorllewin Ffrainc yw **Normandie**. Ei dinas fwyaf yw Rouen, sy'n bencadlys y *préfecture*. Mae'r cyngor rhanbarthol yn cyfarfod yn ninas Caen.

320px|bawd|canol|Lleoliad Normandie yn Ffrainc

## Départements 
Mae Normandie yn cynnwys pum *département*:
* Calvados
* Eure
* Manche
* Orne
* Seine-Maritime 

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 2016
Grand Est

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc 
yw **Grand Est**. Fe'i crëwyd gan ddeddf diwygio diriogaethol Rhanbarthau Ffrainc yn 2014 drwy uno Alsace, Champagne-Ardenne a Lorraine. Strasbwrg yw'r brifddinas weinyddol.

Daeth y rhanbarth newydd i fodolaeth ar 1 Ionawr 2016 o dan yr enw *Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine*, enw a newidiwyd i Grand Est ar 30 Medi 2016. 

bawd|320px|canol|Lleoliad Grand Est yn Ffrainc

Mae'r rhanbarth yn cwmpasu ardal o 57,433&nbsp;km² (22,175 milltir sgwâr), ac mae ganddo boblogaeth o 5,552,388.

## Départements
Mae Grand Est yn cynnwys 10 département:

* Ardennes
* Aube
* Bas-Rhin
* Haute-Marne
* Haut-Rhin
* Marne
* Meurthe-et-Moselle
* Meuse
* Moselle
* Vosges


Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 2016
Stefano Secco

Tenor o'r Eidal ydy **Stefano Secco** (ganwyd 1970). Mae'n un o'r cantorion Eidalaidd enwocaf, yn enwedig yn Ffrainc a Sbaen.; Fe'i ganwyd ym Milan.

Yn Ionawr 2016 perfformiodd yn *"Concerto di Capodanno di Venezia"* gyda'r soprano Nadine Sierra.

## Gyrfa 
* *Simon Boccanegra*, Giuseppe Verdi, Opéra de Paris (2006), Grand théâtre du Liceu (2008)
* *Don Carlos*, Opéra de Paris (2008)
* *Rigoletto*, the duke, Opéra de Paris (2008)
* *Hoffmann*, Opéra de Paris (2012)
* *Macbeth*, Teatro Real, Madrid, (2012-2013)
* *Carmen*, Don José, La Fenice, Fenis (2013)
* *Requiem*, Budapest (2013)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Stefano Secco 

Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1970
Sant ap Ceredig

Tad i Dewi Sant, yn ôl y traddodiad, ac un o dywysogion Ceredigion oedd **Sant ap Ceredig** neu **Sandde**. Mae'n bosib taw un o feibion iau Ceredig ap Cunedda ydoedd. Honna Rhygyfarch ap Sulien yn ei hanes *Buchedd Dewi* i Sant ymweld ag ardal Dyfed tua'r flwyddyn 500 ac yno dreisio'r lleian Non, gan roi iddi ei mab Dewi. Gwaith Rhygyfarch, a ysgrifennwyd dros 500 mlynedd wedi i Ddewi farw, yw'r unig ffynhonnell am dras nawddsant Cymru. Mae'r hanesydd Gerald Morgan yn amau'r stori yn ei lyfr *Ar Drywydd Dewi Sant*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dewi Sant
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Ceredigion
Marged ferch Tomos

Roedd **Marged ferch Tomos** ( (ganwyd tua 1340 yn Iscoed, Ceredigion) yn gorwyres Llywelyn II, Tywysog Cymru.

Ei phriod oedd Tudur ap Goronwy a elwid hefyd yn 'Tudur Fychan' (a anwyd tua 1310 ym Mheniarth; bu farw 1367) a chawsant 9 o blant, gan gynnwys Maredudd ap Tudur (m. 1406), sef tad Owain Tudur

Roedd yn ferch i Tomos ap Llywelyn (m. 1343) arglwydd Iscoed ac Eleanor ferch Philip; roedd ganddi chwaer - Elen ferch Tomos, mam Owain Glyn Dŵr.

## Plant
*Gwilym ap Tudur - ganwyd ym Mhenmynedd, Môn
*Rhys ap Tudur - ganwyd ym Mhenmynydd, Môn
*Hywel ap Tudur - ganwyd ym Mhenmynydd, Môn
*Tudur Fychan ap Tudur - ganwyd ym Mhenmynydd, Môn
*Morfudd ferch Tudur - ganwyd ym Mhenmynydd, Môn
*Goronwy ap Tudur - ganwyd ym Mhenmynydd, Môn
*Ednyfed ap Tudur - ganwyd ym Mhenmynydd, Môn
*Angharad ferch Tudur - ganwyd ym Mhenmynydd, Môn
*Has Children *Maredudd ap TUDOR - ganwyd  tua 1355 ym Mhenmynydd, Môn

Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Tuduriaid Môn
Parc Cenedlaethol Aoraki

bawd|260px
bawd|260px|Dyffryn Hooker

Mae ** Parc Cenedlaethol Aoraki** ar Ynys y De, Seland Newydd ac yn cynnwys 31 o fynyddoedd dros 3,000 medr o uchder, gan gynnwys Aoraki  (Saesneg: Mount Cook) ei hyn. Mae Rhewlif Tasman yn y parc hefyd; mae'n 29 cilomedr o hyd, a hyd at 3 cilomedr o led ac mae 5 prif afon, sef Afon Godley, Afon Murchison, Afon Tasman, Afon Hooker ac Afon Mueller. Mae pentref Aoraki yn y parc hefyd, ar lannau Llyn Pukaki.

Mae 300 math gwahanol o blanhigion a thua 40 math o adar yn y parc.

## Cyfeiriadau
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Rhyfel Sbaen ac America

Rhyfel imperialaidd rhwng Sbaen ac Unol Daleithiau America ym 1898 oedd **Rhyfel Sbaen ac America**. Ym 1896 penodwyd y Cadfridog Valeriano Weyler i lywodraethu ynys Ciwba, gwladfa a fu'n gwrthryfela yn erbyn Ymerodraeth Sbaen ers y 1860au. Dechreuodd y frwydr ddiweddaraf dros annibyniaeth ym 1895, ac ymatebodd Weyler drwy sefydlu gwersylloedd crynhoi i garcharu gwrthryfelwyr a'r rhai oedd yn eu cefnogi. Anogwyd ymyrraeth yng Nghiwba gan ddiddordebau busnes Americanaidd a oedd yn buddsoddi yn niwydiant siwgr yr ynys. Taniwyd y rhyfel gan suddo'r USS *Maine*, llong o Lynges yr Unol Daleithiau, yn Harbwr La Habana ar 15 Chwefror 1898.

Categori:1898
Categori:19eg ganrif yng Nghiwba
Categori:19eg ganrif yn Sbaen
Categori:19eg ganrif yn yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes milwrol Ciwba
Sbaenaidd Americanaidd
Americanaidd
Sbaenaidd
Categori:Ymerodraeth Sbaen
Jim Pleass

Cricedwr o Gymru oedd '''James Edward 'Jim' Pleass''' (21 Mai 1923 – 16 Chwefror 2016) Roedd yn fatiwr llaw dde.

Ganwyd Pleass yng Nghaerdydd, Sir Forgannwg ac yn ddyn ifanc roedd yn bêl-droediwr digon dawnus i gael treial gyda chlwb pêl-droed Chaerdydd..

Cychwynnodd Pleass ei yrfa criced dosbarth-cyntaf ar gyfer Clwb Criced Morgannwg ym Mhencampwriaeth Sirol 1947 yn erbyn Derbyshire.  Chwaraeodd griced dosbarth-cyntaf i Forgannwg am bron i ddegawd, gan ymddangos 171 o weithiau, gyda'i ymddangosiad olaf yn erbyn Warwickshire ym Mhencampwriaeth Sirol 1956. Roedd Pleass yn fatiwr ymosodol canol y rhestr, a sgoriodd gyfanswm o 4,293 rhediad ar gyfartaledd o 19.33. Sgoriodd unarddeg hanner canrif, tra daeth ei unig ganrif, sgôr o 102 ddim allan, yn erbyn Yorkshire yn 1955, gan sicrhau buddugoliaeth gyntaf Morgannwg yn erbyn Yorkshire yn y sir honno.  Daeth ei gyfnod mwyaf llwyddiannus yn 1950, pan wnaeth 28 ymddangosiad dosbarth-cyntaf, gan sgorio 740 rhediad ar gyfartaledd o 24.66. Roedd yn faeswr da,

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Jim Pleass yn ESPNcricinfo
* Jim Pleass yn CricketArchive

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Cricedwyr o Gymru
Platennau

[bawd|300px|Llun drwy [meicrosgop|feicrosgop (500 ×) o rwbiad o waed wedi'i staenio gyda Giemsa, gan ddangos y platennau fel dotiau glas wedi eu hamgylchynu gan gelloedd goch (crwn a phinc).]]
Y **platennau** yw'r celloedd coch sy'n arnofio ym mhlasma'r gwaed yng nghyrff anifeiliaid. Eu pwrpas yw ceulo'r gwaed drwy dewychu ac atal y gwaed rhag llifo allan o'r corff pan geir clwyf. Yn wahanol i gelloedd eraill yn y corff, nid oes gan y platen gnewyllyn. Rhannau o sytoplasm ydynt, a ddaeth o'r megacaryosytau ym mêr yr esgyrn..

Mae nhw'n ddeugrwm o ran siâp, yn 2–3&nbsp;µm ar eu mwyaf, mewn diametr, ac yn debyg i lens. Fe'u ceir mewn mamaliaid yn unig.

Ar rwbiad o waed, maen nhw i'w gweld fel smotiau piws, tua 20% mewn diametr, o'u cymharu gyda chelloedd coch. Defnyddir y rwbiad i fesur maint y celloedd, eu siâp, eu niferoedd ac a ydynt yn clystyru. Y gymhareb o blatennau i gelloedd coch, mewn oedolyn, yw 1:10 to 1:20.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg cell

Categori:Hematoleg
Categori:Hylifau corfforol
Categori:System gardiofasgwlaidd
Gwibgymalwst

Haint sy'n cael ei ymledu gan y mosgito yn y trofannau yw'r **gwibgymalwst**. Mae'r symtomau i'w gweld fel arfer rhwng tridiau a phythefnos wedi i'r claf gael ei bigo gan y mosgito. Gall y symtomau hyn gynnwys tymheredd uchel (twymyn), cur pen, taflu i fyny, poen yn y cyhyrau a'r cymalau a brech dros rhan o'r croen. Gall y symtomau fod yn eitha tebyg i'r rheiny a achosir gan y y Feirws Zika.

## Achos
Asgwrn y gynnen, fel arfer, ydy'r mosgito yn y genws *Aedes* yn enwedig y rhywogaeth *Aedes aegypti*. mae heintiau gan un o'r mathau hyn yn rhoi imiwnedd gydol oes i'r math hwnnw, ac imiwnedd dros dro i'r 4 math arall. Os heintir y claf yr eildro, gyda math arall o firws, yna mae'r haint yn waeth a cheir cymhlethdodau. Disgrifiwyd yr haint hwn am y tro cyntaf yn 1779; erbyn yr 20g, roedd gwyddonwyr yn deall mai firws oedd yn ei achosi a'i fod yn cael ei ymledu gan y mosgito. Ceisir dileu a diddymu'r mosgito a cheisir hefyd ymosod ar y firws drwy feddyginiaeth.

## Gweler hefyd
*Epidemig y feirws Zika

## Cyfeiriadau
Categori:Aedes
Categori:Clefydau heintus
Categori:Clefydau firaol
Pymtheg Llwyth Gwynedd

Mae **Pymtheg Llwyth Gwynedd** neu weithiau **Pymtheg Llwyth Cymru** yn cyfeirio at 15 rhestr achyddol h.y. llinach teulu o uchelwyr. Cawsant eu creu, hyd y gwyddys, gan y beirdd Cymreig yn ystod y 15g. Roedd medru adrodd hanes eich teulu'r adeg honno yn ddisgwyliedig, ac yn grefft - gan olrhain yr achau hyd at 'bump llwyth Cymru, neu bymtheg llwyth Gwynedd.

Sonir hefyd am 'Bymthecllwyth Gwyndyd' yng *Ngweithiau Barddonol Huw Arwystl* yn yr 16g ac ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach yn *Gwyneddon 3* (gol Ifor Williams) 280: 'Henwau y pumpthec-llwyth Gwynedd'.

Mae'r cyfeiriad cyntaf at bymtheg llwyth Gwynedd wedi'i sgwennu'n rhannol gan Gutun Owain yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru: 131.

Coat of Arms of EDNOWAIN ap BRADWEN, Lord of Llys-Bradwen, Merionethshire.png|Ednowain ap Bradwen, Arglwydd Llys-Bradwen, Meirionnydd
Coat of Arms of EDNOWAIN BENDEW, Lord of Tegaingle, Flintshire.png|Ednowain Bendew, Arglwydd Tegeingl, Sir y Fflint
Coat of Arms of EDWYN, Lord of Tegaingle, Flintshire.png|Edwyn, Arglwydd Tegeingl, Sir y Fflint
Coat of Arms of COLLWYN ap TANGNO, of Merionethshire and Caernarvonshire, Lord of Efionydel.png|Collwyn ap TangoArglwydd Eifionydd ac Ardudwy
Coat of Arms of GWEIRYDD ap RHYS GOCH, Lord of Tal Ebolion, Anglesey.png|Gweirydd ap Rhys GochArglwydd Talebolion, Ynys Môn, un o gyndadau Teulu'r Wyniaid, Môn
Coat of Arms of HWFA ap CYNDDELW, of Anglesey.png|Hwfa ap CynddelwArglwydd Llys Llifon a Môn
Coat of Arms of CILMIN TROED-DDU, of Caernarvonshire.png|Cilmyn Troed-ddu o GaernarfonUn o gyndadau y teulu Salusbury
Coat of Arms of MARCHWEITHIAN, Lord of Is-Aled, Denbighshire.png|MarchweithianArglwydd Is Aled, Dinbych
Coat of Arms of BRAINT HIR, of Denbighshire, Lord of Isdulas.png|Braint Hir o DdinbychArglwydd Is Dulas
Coat of Arms of MAELOG CRWM, of Caernarvonshire, Lord of Llechwedd-Isaff and Creuddyn.png|Maelog Crwm o Gaernarfon,Arglwydd Arllechwedd Isaf a'r Creuddyn
Coat of Arms of HEDD MOLWYNOG, of Denbighshire, Lord of Uwch Aled.png|Hedd MolwynogArglwydd Llanfair Talhaiarn, Dyffryn Elwy ac Is Aled
Coat of Arms of EUNYDD ap GWENLLIAN, of Denbighshire.png|Eunydd ap Gwenllian, Dinbych
Coat of Arms of LLYWARCH ap BRAN, of Anglesey.png|Llywarch ap Brân, Môn
Coat of Arms of MARCHUDD ap CYNAN, of Caernarvonshire and Denbighshire, Lord of Abergellen.png|Marchudd ap Cynan o Gaernarfon; Arglwydd Abergellen
Coat of Arms of NEFYDD HARDD, of Caernarvonshire, Lord of Nant Conway.png|Nefydd Hardd o Gaernarfon, Arglwydd Nant Conwy

## Darllen pellach
**Heraldic Visitations of Wales and Part of the Marches*, Cyfrol 2 gan Syr Samuel Rush Meyrick; arlein

## Cyfeiriadau
Categori:Llinachau brenhinol Cymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Roseanne Barr

Actores, awdures, digrifwraig a gwleidydd o'r Unol Daleithiau yw **Roseanne Cherrie Barr** (ganwyd 3 Tachwedd 1952).

Cafodd Barr ei eni yn Salt Lake City. In 1974, priododd Bill Pentland ym 1974 (ysgarwyd 1990); priododd y comediwr Tom Arnold ym 1990.

## Teledu
**Roseanne* (1988-1997)
**The Roseanne Show* (1998-2000) 
*''Roseanne's Nuts'' (2011)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pobl o Utah
Ruth Keggin

Cantores Manaweg, cyfansoddwraig ac ymgyrchydd yw **Ruth Keggin** a dderbyniodd nawdd gan *Culture Vannin* i gynhyrchu ei halbwm cyntaf *Sheear* (‘Westward’), sef casgliad o ganeuon traddodiadol a chyfoes. Dywedir fod yr albwm yn "anadlu bywyd newydd i'r iaith Fanaweg".

Daeth ei halbwm yn Albwm yr Wythnos ar *Celtic Music Radio* ac i frig 'deg uchaf' Japan. Yn 2011, fel aelod o *Nish As Rish*, enillodd Keggin yn y dosbarth 'Goreuon Newydd' yng Ngŵyl Rhyngwladol Lorient, Llydaw, 2011 (*Festival Interceltique de Lorient*).

## Cydweithwyr 
* Erlend Apneseth - ffidil hardanger (neu'r *hardingfele*)
* Tom Callister - ffidil
* David Kilgallon 
* Vanessa McWilliam - bas dwbl
* Margit Myhr - llais, ffidil hardanger
* Eoghan Ó Ceannabháin - Ffliwt Wyddelig a chanwr sean-nós
* David Pearce - gitâr

## Disgyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolennau allanol 
* http://www.ruthkeggin.com|ruthkeggin.com

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Celtic Family Magazine

***Celtic Family Magazine*** yn Los Angeles, California seiliedig-print ac electronig cyhoeddiad, sy'n gwasanaethu cymunedau Celtaidd ac mae eu disgynyddion gwmpas y byd. Cyhoeddi nodweddion arbennig ac erthyglau ar celf, hanes, diwylliant, adloniant, a ffordd o fyw. Sefydlwyd yn 2013, caiff y cylchgrawn ei olygu gan Lorin Morgan-Richards. Dosbarthu ledled Gogledd America a dewis ardaloedd yn y Deyrnas Unedig.

## Cyfweliadau 
Cyfweliadau gyda nodedig Celtiaid mewn gwahanol feysydd yn cynnwys:
* Meinir Gwilym
* Ruth Keggin
* Owen Sheers

## Erthyglau 
* J.M. Barrie
* Roald Dahl
* Eirian Llwyd
* Jim Morrison
* Dylan Thomas

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Saesneg
Categori:Sefydliadau 2013
Eirian Llwyd

Arlunydd o Gymru oedd **Eirian Llwyd** (1950 – 29 Ionawr 2014) a gwraig cyn arweinydd Plaid Cymru, Ieuan Wyn Jones.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Llwyd yn Prion ger Dinbych. Ar ôl nyrsio yn Lerpwl rhwng 1969-73 gweithiodd fel bydwraig yn Ysbyty Llanelwy. Priododd Ieuan yn 1974 ac roedd yn gefnogol o'i yrfa wleidyddol yn San Steffan, Aelod o'r Cynulliad, Arweinydd Plaid Cymru a Dirprwy Brif Weinidog yn Llywodraeth Cymru'n Un.

Roedd Llwyd yn genedlaetholwr balch ac ymgyrchodd gyda Chymdeithas yr Iaith dros yr Iaith Gymraeg yn y 1960au a'r 1970au. Bu hefyd yn hyrwyddo sefyllfa menywod mewn gwleidyddiaeth gan helpu ail-lunio  cyfansoddiad Plaid Cymru yn yr 1980au i help cael menywod ar brif bwyllgorau'r Blaid. Ynghyd a'i gwaith elusennol, sefydlodd Llwyd gangen Rhyl o Gymorth i Fenywod yn y 1970au a'r 1980au.

Yn 2001, canolbwyntiodd Llwyd ar fyd celf a graddiodd o Athrofa Addysg Uwch Caerdydd gan arbenigo ym maes print. Wedi hynny bu'n arddangos yn rheolaidd yng Nghymru a thramor. Gyda'i llwyddiant, cydsefydlodd gwmni Y Lle Print Gwreiddiol, a ddaeth a printiadau gwreiddiol nifer o artistiaid blaenllaw Cymru i sylw cynulleidfa ehangach.

Bu farw Llwyd yn 63 mlwydd oed, yn Ysbyty Gwynedd ym Mangor ar ôl salwch byr gyda chanser. Yn Ionawr 2015, cyhoeddwyd byddai Cronfa Goffa yn cael ei greu er mwyn rhoi grantiau i artistiaid Cymreig sy'n arbenigo mewn gwneud printiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Printwyr o Gymru
Yr Haul (cylchgrawn)

Cylchgrawn yr Eglwys Loegr yng Nghymru oedd ***Yr Haul*** a sefydlwyd yn 1835.

Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Sefydliadau 1835