open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas James Jenkin

Mab fferm o Faenclochog, Sir Benfro oedd **Thomas James Jenkin** (1885–1965), a botanegydd enwog a ddarganfyddodd math o rygwellt parhaol ym Mhenfro y gellid ei bori gan anifeiliaid, heb ei niweidio. Ni fu erioed mewn ysgol uwchradd, eithr aeth yn syth i'r brifysgol yn Aberystwyth. Cafodd ei benodi'n Gyfarwyddwr y Fridfa Blanhigion, ac yna'n Athro botaneg amaethyddol yn Aberystwyth yn 1942.

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o Sir Benfro
Les Contes de ma mère l’Oye

[240px|bawd|Wynebddalen argraffiad 1867, llun gan [Gustave Doré]]
[bawd|260px|Darlun o [Charles Perrault yn yr 17g]]
[240px|bawd|[Gustave Doré: "Hugan Goch Fach a'r Blaidd"]]
Casgliad enwog o chwedlau gwerin traddodiadol a addaswyd gan y llenor Ffrengig Charles Perrault a'i gyhoeddi yn ei ffurf derfynol yn 1697 yw ***Contes de ma mère l’Oye, ou Histoires ou contes du temps passé avec des moralités***, a adnabyddir hefyd fel ***Les Contes de ma mère l’Oye*** - sef "Chwedlau fy Mam yr Ŵydd" - ac weithiau fel ***Contes de Perrault***, sef *Chwedlau Perrault*). Casgliad o chwedlau gwerin ydyw, wedi eu casglu o ddeunydd llafar traddodiadol ond yn cael eu hadrodd o newydd gan yr awdur.

## Y casgliad 
Mae'r chwedlau a geir yn y gyfrol yn cynnwys rhai o'r chwedlau gwerin enwocaf heddiw, diolch, i raddau, i gyfieithiadau ac addasiadau diweddarach. Maent yn cynnwys:

* *La Marquise de Salusses ou la Patience de Griselidis* (cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1691)
* *Les Souhaits ridicules* (cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1693), cerdd
* *Peau d’Âne* (Croen Mul)
* *La Belle au bois dormant* (cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1696) (Y Dywysoges Hir Ei Chwsg neu "*Sleeping Beauty*")
***Le Petit Chaperon rouge* (Hugan Goch Fach)
** *La Barbe bleue* (Barf Las)
** *Le Maître chat ou le Chat botté* (Pws Esgid Uchel)
** *Les Fées* (sef Y Tylwyth Teg)
** *Cendrillon ou la petite pantoufle de verre* (Sinderela)
** *Riquet à la houppe*
** *Le Petit Poucet* (Bawd Bach)

## Y deunydd 
Mae tarddiad rhai o'r chwedlau hyn yn hynafol ac yn perthyn i'r ystorfa ryngwladol o chwedlau gwerin. Yn achos rhai ohonynt ceir fersiynau ar draws Ewrasia - o Orllewin Ewrop i Tsieina a Siapan yn achos Sinderela, er enghraifft. Mae casgliad Perrault yn bwysig am ei fod yn cynrychioli'r cam cyntaf yn y broses a arweiniodd at droi'r hen chwedlau hyn ac eraill o'r un dosbarth yn ddeunydd "chwedlau Tylwyth Teg" i blant, gan eu hystumio a'u gweddnewid yn y broses (teg dweud nad oedd hynny yn fwriad gan Perrault).

CopÏwyd ac addaswyd chwedlau Perrault gan awduron eraill a chafwyd sawl fersiwn ohonynt. Ond ychydig sy'n cymharu â chwedlau Perrault am symlrwydd naturiol ond urddasol eu naratif, eu diffyg moesoli a'u blas "cyntefig". Mae pawb yn gyfarwydd â hanes Hugan Goch Fach (*Little Red Riding Hood*) diolch i fersiwn y Brodyr Grimm a ffilmiau cartŵn, ond yn chwedl Perrault does dim achubiaeth yn ffurf y coediwr yn lladd y blaidd a'i fwyall: yn y chwedl gan Perrault mae'r nain - a Hugan Goch Fach ei hun hefyd, ym mreichiau'r blaidd ac yng ngwely'r nain druan - yn cael eu bwyta gan y Blaidd Mawr Drwg.

## Testunau cyflawn ar Wikisource 
**Charles Perrault**
* ''Les Contes de ma Mère l'Oye*, éditions Barbin, 1697
* *Contes du temps passé*, édition Léon Curmer de 1843
* *Les Contes de ma Mère l'Oye'', version moderne

## Gweler hefyd 
* Llên gwerin

Categori:Llên gwerin Ffrainc
Categori:Llenyddiaeth plant Ffrainc
Categori:Llyfrau 1697
Categori:Llyfrau'r 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llyfrau Ffrangeg yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau Ffrangeg o Ffrainc
Donald Holroyde Hey

Cemegydd organig o Gymru oedd **Donald Holroyde Hey** (12 Medi 1904 – 21 Ionawr 1987), a ddarganfyddodd radicalau rhydd mewn toddiant. Cafodd ei eni, ei fagu a'i addysgu yn Abertawe cyn symud i Fanceinion, ac yna i Lundain i fynychu Coleg y Brenin.

Trafododd mewn papur ei theori enwog fod perocsid bensoil wrth ddadelfennu yn rhoi radicalau rhydd (radicalau ffenyl). Cyhoeddodd ei bapur yn 1934. 'Chafodd y papur (a'r syniad) mo'i dderbyn am ugain mlynedd arall.

Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Pobl o Abertawe
Humphrey Owen Jones

Cemegydd a mynyddwr o Gymru oedd **Humphrey Owen Jones** (20 Chwefror 1878 - 15 Awst 1912). Yng Ngoginan, Ceredigion, y cafodd ei eni cyn symud gyda'r teulu i Lynebwy. O Brifysgol Aberystwyth aeth ymlaen i Goleg Clare, Prifysgol Caergrawnt. Ei faes arloesol oedd y modd mae atomau'n gweithio mewn moleciwl. Roedd yn awdurdod ar stereocemeg nitrogen.

## Bywyd personol
Priododd Muriel (nee Edwards) o Fangor, Gwynedd a oedd hithau'n gemegydd. Ar ganol gwyliau mynydda yn yr Alpau, disgynodd y ddau i'w marwolaeth.

## Mynyddwr
250px|bawd|Tri chopa'r Aiguille Blanche de Peuterey; mae Pointe Jones ar y dde.

Roedd yn ddringwr creigiau a mynyddwr brwd. Yng Nghymru arloesodd ar sawl clogwyn yn Eryri, yn enwedig ar Y Lliwedd. Roedd ei chwaer, Bronwen Ceridwen Jones (Mawson yn ddiweddarach), yn ddringwraig hefyd. Roedd yn aelod o bwyllgor y Climbers' Club.

Dringai yn yr Alpau hefyd. Gyda Karl Blodig, Geoffrey Winthrop Young a'r tywysydd Joseph Knubel ef oedd y cyntaf i ddringo crib Brouillard i gopa Mont Blanc ar 9 Awst 1911. Fforiodd ardal Mont Blanc yn drwyadl a bu'n gyfrifol am sefydlu sawl llwybr dringo newydd yno. Yn 1909 cafodd ei ethol yn aelod o'r Alpine Club dethol a chyfranodd sawl erthygl i gylchgronau'r clwb hwnnw a'r Climbers' Club hefyd.

Lladdwyd Jones a'i wraig wrth ddringo copa'r Aiguille Noire de Peuterey yn ardal Mont Blanc ar 15 Awst 1912. Syrthiodd y tywysydd ar Jones a syrthiodd y tri ohonynt 1,000 troedfedd i Rewlif Fresnay. Cawsant eu claddu yn Courmayeur. Enwyd copa gogleddol yr Aiguille Blanche de Peuterey yn La Pointe Jones er cof amdano.

## Cyfeiriadau
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Mynyddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
The Company of Wolves

Ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr Gwyddelig Neil Jordan yw ***The Company of Wolves*** (1984). Mae'n seiliedig yn fras ar chwedl Hugan Goch Fach. Ffilm arbrofol gydag elfennau swrealaidd amlwg ydy hi, wedi'i saethu ar set stiwdio arbennig sy'n cynrychioli pentref bychan yng nghanol coedwig ryfeddol.
Mae'r ffilm yn serennu Angela Lansbury, Sarah Patterson (fel y ferch ifanc Rosaleen), David Warner, Stephen Rea ac eraill.
[200px|bawd|chwith|[Sarah Patterson yn rhan Rosaleen yn *The Company of Wolves*]]

Addasiad o straeon am fleidd-ddynion yn y casgliad o straeon byrion *The Bloody Chamber* gan Angela Carter (yn benodol 'The Company of Wolves', 'Wolf-Alice' a 'The Werewolf') yw *The Company of Wolves*. Cydysgrifenodd Carter y sgript sgrin gyda Neil Jordan. Mae wedi cael ei disgrifio fel "Hugan Fach Goch i oedolion". Cafodd dderbyniad cymysg gan y beirniaid pan ddaeth allan ond bellach cydnabyddir y ffilm yn glasur yn ei genre.

Categori:Ffilmiau 1984
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau Saesneg
Blaidd Mawr Drwg

:*Gweler hefyd: Blaidd (mytholeg).*
, darlun gan Gustave Doré.]]
Mae'r **Blaidd Mawr Drwg** yn gymeriad sy'n ymddangos mewn sawl chwedl i blant.  Mae i'w cael yn enwedig yn y ddwy chwedl draddodiadol gyfarwydd *Y Tri Mochyn Bach* a chwedl *Hugan Goch Fach*.  Yn y chwedlau hyn, ac eraill, mae'n ymgorffori ynddo ei hun perygl, yr anghyfarwydd neu'r diarth, y Byd Mawr tu hwnt i gynefin y plentyn, a chosb am anufuddhau.

## Ffilmiau animeiddiedig
I ryw raddau, mae cymeriadau Will E. Coyote a Sylvestre yn y cyfresi ffilmiau animeiddiedig Looney Tunes gan y Brodyr Warner yn dwyn rhai nodweddion cymeriad y Blaidd Mawr Drwg.  Mae'r ffilmiau am gymeriad Sylvester yn cynnwys addasiad o chwedl Hunan Goch Fach.

Ceir enghraifft arall yn ffilmiau animeiddedig Tex Avery. Yno mae'r blaidd yn sefyll am y Dyn ystrydebol : yn ferchetwr, bragiwr, ac yn gnaf, heb gydwybod o gwbl.

Yn 1933 cynhyrchodd Cwmni Disney fersiwn animeiddiedig o'r *Tri Mochyn Bach* fel rhan o'r gyfres *Silly Symphonies*; datblygwyd cymeriad y blaidd gan Disney i greu cymeriad "drygionus" sy'n ymddangos mewn nifer o ffilmiau byr wrth yr enw "*Big Wolf*".

Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Llên gwerin
Categori:Llenyddiaeth plant
Categori:Cymeriadau cartŵn
William Hallowes Miller

Crisialegydd o Gymru oedd **William Hallowes Miller** (6 Ebrill 1801 – 20 Mai 1880), a hanodd o'r Felindre, Llangadog, Sir Gaerfyrddin. Sefydlydd wyddoniaeth grisial a elwir yn 'grisialegaeth'. Er iddo raddio yn 1826 mewn mathemateg yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt, yn 31 oed, cafodd ei benodi'n Athro adran mwynoleg y coleg yn 1832.

Caiff ei gysylltu gyda dwy gangen o wyddoniaeth: adnabyddwyd ei theori grisialaeth drwy'r byd fel 'System Miller', ac mae ei waith ar grisialau'n dal i enyn parch ac edmygedd hyd heddiw. Cyhoeddodd ei waith mewn erthygl o'r enw *Treatise on Crystallography* yn 1839.

Roedd hefyd yn un o'r gwyddonwyr pwysicaf i ddylanwadu ar system mesur a phwysau Senedd Lloegr yn 1834.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Artaxerxes III, brenin Persia

Brenin Ymerodraeth Persia rhwng 358 CC a 338 CC oedd **Artaxerxes III, brenin  Persia**, (Hen Berseg: *Artaxšaçrā*, c. 425 CC - 338 CC), enw gwreiddiol **Ochus**.

Roedd yn fab i Artaxerxes II. Bu'n satrap ac yn gadfridog cyn olynu ei dad ar yr orsedd yn 358 CC. Roedd un o'i frodyr wedi ei ddienyddio ac un arall wedi ei ladd ei hun cyn marwolaeth Artaxerxes II yn 90 oed. Llofruddiodd Artaxerxes III y gweddill o'r teulu brenhinol wedi dod i'r orsedd.

Bu'n ymgyrchu yn yr Aifft ddwywaith. Methodd yr ymgyrch gyntaf, ond yn 343 CC, gorchfygodd Artaxerxes frenin yr Aifft, Nectanebo II, a'i yrru o'r wlad, gan ddychwelyd yr Aifft i'r Ymerodraeth.

Olynwyd ef gan ei fab, Arses, fel Artaxerxes IV.

Categori:Genedigaethau 425 CC
Categori:Marwolaethau 338 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Isaac Roberts

bawd|250px|telesgop 20-modfedd a 7-modf Isaac Roberts yn ei arsyllfa
bawd|250px|Hen adeiladau ar fuarth fferm Groes Bach, man geni Isaac Roberts
bawd|250px|Carreg fedd Isaac Roberts

Seryddwr oedd **Isaac Roberts** (27 Ionawr 1829 – 17 Gorffennaf 1904)
a ddaeth yn wreiddiol o Groes, yn yr hen Sir Ddinbych.
Roedd yn un o'r gwyddonwyr cyntaf i dynnu lluniau sêr a chysawdau o sêr dros amser estynedig i ddangos nodweddion anodd i'w gweld.

## Bywgraffiad
Ganed Isaac Roberts ar fferm Groes Bach yn y bryniau i'r gorllewin o Ddinbych. Symudodd e a'i deulu i fyw yn Lerpwl pan oedd yn blentyn., gosodwyd caeadau tyllau archwilio newydd ar hyd Lôn Brombil.

Mae’r arlunydd Rebecca Gouldson  wedi defnyddio mapiau hanesyddol o Ddinbych yn ei dyluniadau gan ymgorffori manylion a phobl hanesyddol. Ar gyfer Isaac Roberts bu rhaid troi at fap o’r sêr ac mae’r arlunydd wedi llwyddo i gynnwys caead sydd yn cyfeirio at ei waith fel arloeswr ym maes astroffotograffeg.
bawd|Andromeda gan Isaac Roberts, gyda'i flaen lythrennau wedi eu nodi.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
 (eitem ar wefan *Papurau Newydd Cymru Arlein* gyda dyfyniad o'r ethygl yn *Y Genhinen* (1904)).

Categori:Genedigaethau 1829
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl fu farw yn Nwyrain Sussex
Categori:Seryddwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Robert Alun Roberts

Naturiaethwr a botanegydd amaethyddol o Gymru oedd **Robert Alun Roberts** CBE (10 Mawrth 1894 – 19 Mai 1969), brodor o Nantlle, Gwynedd.

Bu'n fyfyriwr ac yn athro ym Mhrifysgol Bangor, ac yn athro gwyddoniaeth yn Ysgol Botwnnog rhwng 1915 ac 1917. Derbyniodd CBE am ei gyfraniad i amaethyddiaeth yn 1962. Cyfranai'n helaeth i'r rhaglen radio 'Byd Natur', a chafodd y llysenw 'Doctor Alun' gan ei fyfyrwyr. Roedd yn ecolegydd ac yn naturiaethwr brwd.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Pobl o Wynedd
Canibaliaeth

Yr arfer gan rai pobl o fwyta pobl eraill, neu rannau ohonynt, yw **canibaliaeth**.  Gelwir rhywun sy'n arfer canibaliaeth yn 'canibal'.

## Hanes 
]]
Credir fod sawl pobl hynafol wedi arfer ryw lun ar ganibaliaeth yn y gorffennol pell, fel rheol am resymau crefyddol.  Mae rhai beirniaid yn gweld adlewyrchiad o hen gredoau am swyddogaeth fytholegol canibaliaeth yn yr Offeren Gristnogol hefyd, am fod y credadyn yn bwyta ac yfed - yn symbolaidd, wrth gwrs - gnawd a gwaed Crist.

## Tystiolaeth anthropolegol 
## Mytholeg a llên gwerin 
Mae canibaliaeth yn elfen gyntefig mewn sawl myth a chwedl werin ledled y byd.  Yn Ewrop mae nifer o gewri yn ganibaliaid - e.e. y trols ym mytholeg Llychlyn.  Ym mytholeg Roeg mae'r Cronos yn bwyta ei blant ei hun - sef duwiau Olympws - ond mae Zews yn ei orfodi yn nes ymlaen i'w taflu i fyny ac yn eu hadfer. Mae canibaliaeth yn elfen yn chwedl Hugan Goch Fach hefyd, yn enwedig o'i dadansoddi yn seicdreiddiadol. Dywedir hefyd fod ellyllon yn ymborthi ar gyrff y meirw.

## Ffuglen 
Y canibal ffuglen enwocaf heddiw, mae'n debyg, yw'r cymeriad Dr Hannibal Lecter (a bortreadir gan Anthony Hopkins) yn *The Silence of the Lambs* a *Hannibal*.

## Enghreifftiau cyfoes 
Categori:Bwyd a diod
Categori:Tabŵau
Royal Academy of Dramatic Art

Ysgol ddrama yn Bloomsbury, Llundain yw **The Royal Academy of Dramatic Art** neu **RADA**, a ystirir yn un o'r ysgolion drama mwyaf mawreddog yn y byd ac yn un o ysgolion drama hynaf Lloegr.

## Mynediad 
Mae RADA yn derbyn 33 o fyfyrwyr newydd i'r cwrs BA mewn Actio bob blwyddyn. Fodd bynnag, nid oes angen unrhyw ofynion addysgiadol ac mae mynediad yn dibynnu'n llwyr ar addasrwydd a chlyweliad llwyddiannus. Mae RADA hefyd yn dysgu celfyddydau theatraidd technegol trwy gwrs diploma dwy flynedd i raddedigion a phynciau technegol arbenigol trwy gyrsiau bedwar tymor i raddedigion. Dewisir tua 35 o fyfyrwyr ar gyfer y cyrsiau hyn bob blwyddyn.

Gweinyddir RADA drwy Goleg y Brenin, Llundain, sy'n rhan o Brifysgol Llundain.

## Cyn-fyfyrwyr enwog
*Richard Attenborough
*Hywel Bennett
*Griffith Jones
*Anthony Hopkins
*Jane Horrocks
*Ruth Madoc
*Jonathan Pryce
*Paul Rhys
*Michael Sheen
*John Thaw

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Categori:Addysg yn Llundain
Categori:Y celfyddydau perfformio yn Lloegr
Categori:Drama
Evan James Williams

Ffisegydd o Gymru oedd **Evan James Williams** (8 Mehefin 1903 – 29 Medi 1945). Fe'i ganwyd yng Nghwmsychbant ger Llanwenog, Ceredigion. Codwyd cofeb iddo ar y tŷ lle'i ganed gan y Sefydliad Ffiseg. Aeth i'r coleg i Abertawe, a'i ddoethuriaeth wedyn ym Manceinion gan ymchwilio i wasgariad Pelydr-X. Yn ôl Syr  John Meurig Thomas Williams oedd ''"un o'r bobl mwyaf galluog a gynhyrchodd Cymru erioed"''.

Yn Labordy Cavendish bu'n gweithio gydag Ernest Rutherford. Cyflwynodd dystiolaeth o ragdybiaethau theori cwantwm. Fe'i penodwyd i Brifysgol Lerpwl ac yn 1938 daeth yn Athro Ffiseg yn Aberystwyth. Yn dilyn datblygiadau pwysig ym maes ffiseg gronynnau, ac yn dilyn darganfod y pi-on gan Hideki Yukawa, ceisiodd Williams brofi eu bodolaeth. Yn 1940 profodd fod y gronyn yn dadelfennu (ac mae'n cael ei adnabod bellach fel 'mwon'). Cynhaliwyd yr arbrofion hyn mewn seler yn yr Hen Goleg, Aberystwyth.

Yn ystod y rhyfel arbrofodd gyda dyfnder ffrwydro bomiau llongau tanfor.

Bu farw o gancr yn ddim ond 42 oed.

Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Pobl o Geredigion
Clive Granger

Economegydd o Loegr yw Syr **Clive William John Granger** (4 Medi 1934 – 27 Mai 2009) Fe'i ganwyd yn Abertawe, Cymru, ond magwyd yn Lloegr. Bu'n Athro ym Mhrifysgol California, San Diego. Enillodd (gyda Robert F. Engle o Efrog Newydd) y wobr Nobel yn 2003 am ei waith ym myd economeg.

Roedd yn fab i Edward John Granger ac Evelyn Granger a symudodd y teulu pan oedd yn ifanc i Lincoln, Gaergrawnt ac yna i Nottingham ble'r aeth i'r brifysgol i astudio mathemateg a chafodd ei wneud yn ddarlithydd yno, ac yntau'n ddim ond 24 oed.

## Dolenni allanol
*  gwefan yr UCSD 
*  Dalen yr Enillwyr gwefan swyddogol y Sefydliad Nobel
*  Prosiect 'Mathematics Genealogy'
*  IDEAS/RePEc
*  More maths good for economy - Nobel laureate 

Categori:Enillwyr Gwobr Economeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Economegwyr o Loegr
Categori:Pobl o Abertawe
John Viriamu Jones

Gwyddonydd o Gymru oedd **John Viriamu Jones** (2 Ionawr 1856 - 1 Mehefin 1901). Cafodd ei eni ym Mhentre Poeth, Abertawe, yn fab i Thomas Jones, gweinidog gyda'r Annibynwyr.

Bu ym mhrifysgolion Llundain a Rhydychen, lle lwyddodd i gael gradd dosbarth cyntaf mewn mathemateg a ffiseg. Yn 1881 fe'i gwnaed yn brifathro Coleg Frith, a newidiwyd ei enw'n ddiweddarach i Brifysgol Sheffield. Yn 1883, ac yntau'n dal yn ei ugeiniau, daeth yn brifathro Coleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy ac yn Ganghellor cyntaf Prifysgol Cymru yn 1895.

Yn 1901 bu farw yng Ngenefa, y Swistir.

## Cofiant
*Katherine Viriamu Jones, *Life of John Viriamu Jones* (Llundain, 1915)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Elmer Rees

Mathemategydd o Gymru oedd yr **Athro Elmer Rees** (19 Tachwedd 1941 &ndash; 4 Hydref 2019). Hyd at 2009 ef oedd Cyfarwyddwr 'Sefydliad Heilbronn i Ymchwil Mathemategol'.

Cafodd ei eni yn Llandybie. Astudiodd ym mhrifysgolion Caergrawnt, Warwick, Hull ac Abertawe. Yn 1979 cafodd ei wneud yn athro ym  Mhrifysgol Caeredin lle y bu hyd at 2005.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Senatus Academicus, Prifysgol Caeredin: "*Special Minute - Professor Elmer Gethin Rees MA PhD FRSE*". Casglwyd ar 2006-10-21.
*  Coleg Mathemateg Prifysgol Caeredin 
*  Sefydliad Heilbronn i Ymchwil Fathemategol

Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
D. Matthew Williams (Ieuan Griffiths)

Gwyddonydd, dramodydd a llenor o Gymru oedd **David Matthew Williams**, neu **D. Matthew Williams** a ddefnyddiodd y llysenw **Ieuan Griffiths** (1900–1970). 

Cafodd ei eni yng Nghellan yng Ngheredigion ym 1900. Ym 1911 ac yntau yn Ysgol Uwchradd Tregaron cafodd y marciau uchaf o bawb yng Nghymru mewn cemeg. Graddiodd o Brifysgol Aberystwyth ym 1911, mewn cemeg.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau gan gynnwys: *Lluest y Bwci* a *Ciwrat yn y Pair*, *Dirgel Ffyrdd*, *Awel Dro* ac eraill. Ysgrifennodd hefyd ddramâu gan gynnwys un ddrama ar ddeg dan yr enw 'Ieuan Griffiths', gyda ''Tarfu'r Colomennod* a *Dau Dylwyth* yn eu mysg.

## Llyfryddiaeth
### Dramâu 
Fel **D. Matthew Williams**
* *Lluest-y-Bwci* (Llandysul, 1931).
* *Y Ciwrad yn y Pair* (Llandysul, 1932).
* *Gwraig y Ffermwr* (Caerdydd, 1933) gan Eden Phillpotts, troswyd i’r Gymraeg gan D. Matthew Williams, 
* *Neithior* (Llandysul, 1947).
* *Ddoe a Heddiw* (Llandysul, 1954).
* *Gwragedd Arberth* (Llandysul, 1954).
* *Peredur* (Llandysul, 1954).
* *Stephen Hughes* (Abertawe, 1962).
Fel **‘Ieuan Griffiths’**
* *Dirgel Ffyrdd* (Llandysul, 1933).
* *Awel Dro* (Llandysul, 1934).
* *Yr Oruchwyliaeth Newydd* (Dinbych, 1937).
* *Dau Dylwyth* (Llandysul, 1938).
* *Deryn Dierth* (Llandysul, 1943).
* *Taflu’r C’lomennod* (Llandysul, 1947).
* *Ted* (Llandysul, 1952).
* *Y Fflam Leilac* (Llandysul, 1952).

### Amdano
* Eurosrwydd, ‘Led-Led Cymru’, *Y Faner* (21 Mai 1935), t. 4. 
* Adolygydd y Faner, ‘Drama y bydd mynd arni, Camp “Yr Oruchwyliaeth Newydd” – Ieuan Grifiths yn un o’n Dramawyr Gorau’, *Y Faner* (21 Medi 1937), t. 6. “Pethau cwbl addas i’r cwmnioedd’’
* Ioan Williams, ‘3 – 1923–1930’, yn *Y Mudiad Drama yng Nghymru 1880–1940'', (Caerdydd, 2006), tt. 110–193 [yn enwedig tt. 189–193].

Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Pobl o Geredigion
Thomas Vaughan

Athronydd a bardd o Gymru oedd **Thomas Vaughan** (17 Ebrill 1621 – 27 Chwefror 1666). Roedd yn frawd gefaill i'r bardd Henry Vaughan (1621–1695).

## Bywgraffiad
Ganwyd Thomas Vaughan yn nhreflan fechan Trenewydd ym mhentref Sgethrog, Brycheiniog.  Aeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen, yn 1638 gyda'i frawd Henry, gan aros yno am ddegawd dros gyfnod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Pleidiodd achos y Brenhinwyr yn y rhyfeloedd hynny a chymerodd ran, gyda'i frawd mewn ysgarmes yng Nghastell Beeston dan y Cyrnol Herbert Pryce.

Fe'i gwnaed yn offeiriad Eglwys y Santes Ffraid yn Llansantffraed, Sir Frycheiniog, gan astudio meddygaeth yr un pryd.  Roedd yn synnu'n fawr nad oedd llawer o feddygon yng Nghymru.  Fe'i taflwyd o'r plwyf yn 1650 dan Ddeddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru oherwydd ei gydymdeimlad â'r Brenin.  Priododd Rebecca yn 1651 a symudodd y ddau i fyw yn Llundain ond bu hi farw yn 1658.

Bu farw yn 1666. Cafodd ei gladdu yn Llansantffraid-ym-Mechain.

## Gwaith llenyddol
Sgwennodd sawl llyfr, yn cynnwys *Anthroposophia* ynglŷn â chyfriniaeth yr alcemydd. Mae'n fwy na thebyg iddo sgwennu wrth y ffug enw "Eugenius Philalethes", hefyd. Mae'n awdur sawl cerdd yn y Lladin a'r Saesneg.

## Cyfeiriadau
Categori:Alcemyddion o Gymru
Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Lladin o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gefeilliaid
Categori:Genedigaethau 1621
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1666
Categori:Pobl o Frycheiniog
Artaxerxes IV, brenin Persia

Brenin Ymerodraeth Persia rhwng 338 CC a 336 CC oedd **Artaxerxes IV**, Hen Berseg: *Artaxšacā*, enw gwreiddiol **Arses** (bu farw 336 CC).

Arses oedd mab ieuengaf Artaxerxes III, brenin Persia a'i wraig Atossa. Yn 338, bu farw ei dad, yn ôl un fersiwn wedi ei lofruddio gan y rhaglaw Bagoas, a lofruddiodd y rhan fwyaf o'i deulu hefyd. Dewisodd Bagoas roi Arses ar yr orsedd, a chymerodd yr enw Artaxerxes IV.

Bagoas oedd yn llywodraethu mewn gwirionedd, a chynllwyniodd Artaxerxes i'w lofruddio er mwyn cael y grym i'w ddwylo ei hun. Daeth Bagoas i wybod am hyn, a gwenwynodd Artaxerxes, a gosod ei gefnder Darius III ar yr orsedd yn ei le.

Categori:Marwolaethau 336 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Darius III, brenin Persia

Brenin Ymerodraeth Persia rhwng 336 CC a 330 CC a'r olaf o linach brenhinoedd Achaemenid Persia oedd **Darius III**, Perseg: داریوش *Dāriūš*, enw gwreiddiol **Codomannus** (c. 380 CC - 330 CC).

Yn 338 CC, bu farw ei gefnder, Artaxerxes IV, wedi ei wenwyno gan y rhaglaw Bagoas, gwir reolwr Persia yn y cyfnod hwn. Dewisodd Bagoas roi Codomannus, perthynas i'r teulu brenhinol, ar yr orsedd fel Darius III, ond pan ddangosodd Darius arwyddion a annibynniaeth, ceisiodd ei wynwyno yntau. Wedi darganfod y cynllwyn, gorfododd Darius Bagoas i yfed y gwenwyn ei hun.

Etifeddodd Darius sefyllfa anodd. Roedd gryn Philip II, brenin Macedon yn cynyddu, ac yn 336 CC penododd Cynghrair Corinth ef yn arweinydd *hegemon* i ddechrau ymgyrch yn erbyn Persia. Llofruddiwyd Philip cyn iddo fedru dechrau'r ymgyrch, ond yn 334 CC arweiniodd ei fab, Alecsander Fawr, fyddin i Asia Leiaf i ddechrau ymgais i goncro Persia, a gorchfygu byddin Bersaidd yn Mrwydr Granicus.

Yn 333 CC daeth Darius i'r maes ei hun, ond ym Mrwydr Issus gorchfygwyd ef a chymerwyd eu deulu yn garcharorion gan Alecsander. Gorchfygwyd ef eto yn 331 CC ym Mrwydr Gaugamela, a ffôdd i Ecbatana tra meddiannodd Alecsander ddinasoedd Babilon, Susa a Persepolis. Gwrthryfelodd Bessus, satrap Bactria, yn erbyn Darius, a'i gymeryd yn garcharor. Ymlidiwyd Bessus gan fyddin Alecsander, ac wrth i'r Maedoniaid ddynesu, llofruddiwyd Darius ar orchymyn Bessus, a'i cyhoeddodd ei hun yn frenin fel Artaxerxes V.

bawd|300px|dim|Darius yn ymladd yn erbyn Alecsander Fawr ym Mrwydr Issus

Categori:Marwolaethau 330 CC
Categori:Ymerodraeth Persia
Artaxerxes

Gallai **Artaxerxes** gyfeirio at un o frenhinoedd Achaemenid Ymerodraeth Persia:

* Artaxerxes I
* Artaxerxes II
* Artaxerxes III
* Artaxerxes IV

Hefyd:

* Bessus, satrap Bactria, hawlydd yr orsedd fel Artaxerxes V
Edward George Bowen

Gwyddonydd a dyfeisiwr o Gymru oedd **Edward George Bowen** CBE (14 Ionawr 1911 – 12 Awst 1991)

Ganwyd ef yn y Cocyd ger Abertawe, ble'r aeth i'r coleg. Rhwng 1933 ac 1934 bu'n gweithio ar y darganfyddwr cyfeiriad gyda'r 'cathode-ray' yn Slough ble y daeth dan ddylanwad Robert Watson-Watt. Tua diwedd 1935, symudodd y tîm cyfan i Ganolfan Ymchwil yr Awyrlu ('The Air Ministry Research Station') yn 'Bawdsey Manor', Suffolk lle gweithiwyd ar y 'radar' newydd. Bowen fu'n gyfrifol am ddyfeisio radar ar gyfer awyrennau.

Yn 1940 aeth i Unol Daleithiau America ac i Ganada i rannu gwybodaeth. Cludodd ei *cavity magnetron*, sef rhan hanfodol o'r radar-tonnau-centimetr gydag ef. Gweithiodd ymhellach ar ei ddyfais yn Washington a Sydney ble y cododd delesgop radar 210 troedfedd yn Parkes yn Ne Cymru Newydd.

Ymddeolodd ym 1971. Derbyniodd OBE yn 1941, Medal Rhyddid America ym 1947 a CBE yn 1962.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Ei hanes
*  Ei lyfr ar ei waith
*  Bawdsey Manor, lle gweithiodd

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Telesgop

bawd|320px|John Jones o Fangor (1818–1898), gyda'i delesgop 8-modfedd a luniodd ei hun
bawd|320px|Telesgop adlewyrchiadol 100-modfedd (2.54 m) Hooker yn Arsyllfa Mount Wilson, Califfornia, UDA

Offeryn "i weld pell yn agos" fel y dywedodd Ellis Wyn yng Ngweledigaethau'r Bardd Cwsg yw'r **telesgop** (**ysbienddrych** oedd yr hen enw Cymraeg (neu weithiau 'sbenglas') hynny yw offeryn technegol i berson edrych ar bethau pell er mwyn eu gweld yn well.  Mae'n cymryd i fewn ymbelydredd electromagnetig e.e. golau gweladwy.

Yn yr Iseldiroedd yn y 17g y crëwyd y telesgop cyntaf, mae'n debyg; y dyfeisiad allweddol cyn hynny oedd y dulliau diweddaraf o greu'r lens gwydr a drychau ac o fewn degawd, crëwyd y telesgop adlewyrchol cyntaf.

Yn yr 20g dyfeisiwyd nifer o delesgopau gwahanol gan gynnwys telesgopau radio yn y 1930au a thelesgopau isgoch yn y 1960au. Mae'r gair 'telesgop' bellach yn cyfeirio at ystod eang o offerynnau sy'n synhwyro ac yn cofnodi gwananol rannau o'r sbectrwm electromagnetig.

## Geirdarddiad
Bathwyd y term Groeg *teleskopos* (**τηλεσκόπος**), gan y mathemategydd Giovanni Demisiani yn 1611 i ddisgrifio un o beiriannau Galileo; ystyr 'tele' (*τῆλε*) ydy 'pell', ac ystyr 'skopein' (*σκοπεῖν*)ydy 'edrych'. Cafodd yr offeryn a ddisgrifiwyd ganddo ei arddangos mewn gwledd yn yr *Accademia dei Lincei*. Yn *Negeswyr y Sêr*, bathwyd y gair "perspicillum" gan Galileo, ond yn ofer.

## Cydrannau'r telesgop syml
[bawd|700px|canol|(1) Lens gwrthrychol (hyd ffocal f_1);
(2) Rhan gwylio (aka. ocular; hyd ffocal (*focal length*) f_2);
(3) [Llygad;
(4) Gwrthrych (o gryn bellter);
(5) Y ddelwedd o'r gwrthrych ar blân ffocal y lens (yma, gellid rhoi camera neu ffilm);
(6) Ddelwedd rithwir o'r gwrthrych fel mae'n edrych i'r llygad;
(7) Tiwb]]

## Gwahanol fathau
Mae gwahanol fathau o delescopau ar gael sy'n caniatau'r seryddwr i 'weld' amywiaeth eang o'r sbectrwm electromagnetig:
* Y Telesgop Optig: sy'n caniatau i'r rhan weledol o'r sbectrwm electromagnetig gael ei chwyddo
* Telesgop Radio: antena sy'n edrych ar ran radio'r sbectrwm. Un o ddyfeiswyr penna ym maes awyrennau oedd y Cymro Edward George Bowen
* Telesgop Pelydr-x a Phelydr-gama

ApoRef.png|Telesgop 'optig' apochromatic
Yongastro.jpg|Telesgop adlewyrchiadol
Hubble Space Telescope (27946391011).jpg|Telesgop Hubble
Telescope.jpg|Telesgop 'optig' 50&nbsp;cm

## Y sbectrwm electromagnetig
900px|canol

## Gweler hefyd
*Opteg

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Offer seryddol
331 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC   
336 CC 335 CC 334 CC 333 CC 332 CC - **331 CC** - 330 CC 329 CC 328 CC 327 CC 326 CC  

----

## Digwyddiadau
* Alecsander Fawr yn gadael yr Aifft ac yn arwain ei fyddin i Ffenicia
* 1 Hydref — Brwydr Gaugamela (ger yr hen Ninevah); Alecsander Fawr yn gorchfygu'r Persiaid dan Darius III. Mae Alecsander yn ymlid Darius i Arbela, ond mae Darius yn dianc i Media.
* Alecsander ym meddiannu dinasoedd Babilon a Susa.
* Tra mae Alecsander yn Asia, mae Agis III, brenin Sparta, yn gwrthryfela yn ei erbyn gyda chefnogaeth Elis, Achaea ac Arcadia, heblaw am Megalopolis, sy'n cael ei gosod dan warchae gan Agis.
* Llwyth Galaidd y Senones yn gwneud cytundeb heddwch a Gweriniaeth Rhufain

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Alexander I, brenin Epirus

Categori:331 CC
Simon Amstell

Digrifwr a chyflwynydd teledu o Loegr sy'n cyflwyno'r gêm banel *Never Mind the Buzzcocks* yw **Simon Marc Amstell** (ganwyd 29 Tachwedd, 1979).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Digrifwyr Iddewig o Loegr
Categori:Digrifwyr LHDT
Categori:Pobl o Lundain
Will Young

Mae **William Robert Young** (ganed 20 Ionawr 1979) yn ganwr ac actor Seisnig. Daeth yn enwog yn 2002 ar ôl iddo ennill y gystadleuaeth canu ar y teledu *Pop Idol*. Parhaodd i weithio fel canwr ac fel actor.

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
332 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC
337 CC 336 CC 335 CC 334 CC 333 CC - **332 CC** - 331 CC 330 CC 329 CC 328 CC 327 CC

----

## Digwyddiadau
* Alecsander Fawr yn cipio Damascus yna, wedi gwarchae o saith mis, yn dinistrio Tyrus
* Gan adael Parmenion yn Syria, mae Alecsander yn symud ymlaen i Gaza, lle clwyfir ef yn ddifrifol, gan ei orfodi i aros yno am ddau fis i wella
* Alecsander yn meddiannu Yr Hen Aifft, gan roi diwedd ar reolaeth Ymerodraeth Persia yno. Mae'n sefydlu dinas Alexandria gerllaw'r môr a ger cangen orllewinol Afon Nîl. Cynllunir y ddinas gan y pensaer Deinocrates o Rhodos.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:332 CC
Palma de Mallorca

Prifddinas ynys Mallorca, y fwyaf o'r Ynysoedd Balearig, Sbaen yw **Palma de Mallorca**.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Bellver
* La Seu (eglwys gadeiriol)

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Mallorca
333 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC   
338 CC 337 CC 336 CC 335 CC 334 CC - **333 CC** - 332 CC 331 CC 330 CC 329 CC 328 CC  

----

## Digwyddiadau
* Alecsander Fawr yn concro gorllewin Asia Leiaf, yn cynnwys Lycia a Pisidia.
* Darius III, brenin Persia yn dienyddio Charidemus, arweinydd hurfilwyr Groegaidd, am feirniadu'r paratoadau ar gyfer Brwydr Issus.
* Ym  Mrwydr Issues, gorchfygir Darius gan Alecsander, a'i orfodi i ffoi, gan adael ei wraig, dwy ferch a'i fam yn nwylo Alecsander.
* Alecsander yn penodi Nearchus yn satrap Lycia a Pamphylia yn Anatolia ac  Antigonus yn satrap Phrygia.
* O Issus, mae Alecsander yn troi i'r de i Syria a Ffenicia. Wedi cipio Byblos a Sidon, mae'n gwarchae ar Tyrus.

## Genedigaethau
* Zenon o Citium, athronydd Groegaidd, sylfaenydd stoiciaeth

## Marwolaethau
* Memnon o Rhodos, hurfilwr Groegaidd
* Charidemus, hurfilwr Groegaidd

Categori:333 CC
Richard Owen Davies

Cemegydd o Gymru oedd **Richard Owen Rees** (25 Mai 1894 – 25 Chwefror 1962). Fe'i ganwyd yn y Ganllwyd ym Meirionnydd (de Gwynedd).  Ar ôl cyfnod yn Ysgol Ramadeg Dolgellau, gwnaeth radd-uwch MSc mewn cemeg ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth, gan ddarlithio yno wedyn. Daeth yn bennaeth Adran Cemeg Amaethyddol rhwng 1939 ac 1959 ac yn Athro yn 1954.

Cyhoeddodd *Elfennau cemeg* yn 1937 a chyfrannodd yn helaeth i'r cylchgrawn *Gwyddor Gwlad*.

## Dolenni allanol
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru: Y Bywgraffiadur Arlein

Categori:Biolegwyr o Gymru
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1962
Richard Owen

Biolegydd, anatomegwr cymharol a phaleontolegwr o Loegr oedd **Richard Owen** (20 Gorffennaf 1804 – 18 Rhagfyr 1892). Cafodd ei eni yng Nghaerhirfryn, yn fab ieuengaf i fasnachwr (o *Fulmer Place, Berks*) a oedd yn delio ag India'r Gorllewin. Yn 1792 y priododd ei rieni, a hynny yn Preston. Ef yn 1841 a fathodd y gair *deinosor*.

## Addysg
Bu ym Mhrifysgol Caeredin a choleg Bartholomew yn Llundain a chafodd swydd yng Ngholeg Llawfeddygon Llundain yn 1827.

## Llyfrau
Sgwennodd lyfr, *Memoir on the Pearly Nautilus* yn 1832, llyfryn a'i gododd i rengoedd uchaf anatomi cymharol led-led y byd. Fe'i gwnaed yn Athro yn yr adran Anatomi a Ffisioleg Cymharol yn 1832. Catalogodd sawl math gwahanol o anifeiliaid a ffosiliau a sgwennodd ychwaneg o lyfrau gan gynnwys:

*History of British Fossil Mammals and Birds (1846),
*History of British Fossil Reptiles (1849-1884),
*Researches on Fossil Remains of Extinct Mammals of Australia (1877-1878),
*Memoirs on Extinct Wingless Birds of New Zealand (1879).

## Ei waith
bawd|250px|Richard Owen; darganfyddwr y 'Deinosor'
Yn 1820 cafodd waith fel prentis i lawfeddyg.

Erbyn 1856 roedd yr anatomydd pwysicaf a mwyaf dylanwadol drwy Ewrop. Sicrhaodd arian, a chododd yn Ne Kensington amgueddfa newydd, sef The National Natural History Museum, a agorwyd yn 1881.

Anghytunodd yn hallt gyda Charles Darwin a'i syniadau newydd ynglŷn ag esblygiad. Credodd (yn gywir felly) os oedd modd dangos sut mae anifail wedi esblygu dros miliynau o flynyddoedd, y dylem hefyd weld olion o'r creaduriaid a esblygwyd yn ddeinosor. Hyd yma, nid oes yr un wedi ei ddarganfod.

Yn 1852 fe roddwyd iddo anrheg gan ffrind mynwesol iddo, y Frenhines Victoria, sef: Sheen Lodge ar Ystâd Richmond Estate lle y preswyliodd am weddill ei oes.

Ef hefyd (yn 1841) a fathodd y gair *deinosor* o'r Hen Roeg *deinos* ‘ofnadwy, arswydus’ a *sauros* ‘madfall’. Roedd yn gyfrifol am yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain rhwng 1856 ac 1883. Yn 1884 cafod ei wneud yn Farchog. Anatomeg cymharol oedd ei bwnc arbenigol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Ei fywyd a'i waith
*  Coffâd (gwreiddiol) iddo 

Categori:Biolegwyr o Loegr
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Marwolaethau 1892
334 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC
339 CC 338 CC 337 CC 336 CC 335 CC - **334 CC** - 333 CC 332 CC 331 CC 330 CC 329 CC 

----

## Digwyddiadau
* Alecsander Fawr yn croesi'r Dardanelles i Asia, gan adael Antipater i reoli teyrnas Macedonia yn ei absenoldeb.
* Mis Mai - Alecsander yn ennill Brwydr Granicus ger Môr Marmara, gan orchfygu byddin Ymerodraeth Persia dan Memnon o Rhodos. Mae dinas Sardis yn ildio i Alecsander.
* Alecsander yn gwarchae ar Halicarnassus a Miletus ac yn eu cipio.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:334 CC
335 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC
340 CC 339 CC 338 CC 337 CC 336 CC - **335 CC** - 334 CC 333 CC 332 CC 331 CC 330 CC

----
## Digwyddiadau
* Alecsander Fawr yn ymgyrchu yn Thrace, er mwyn sefydlu Afon Donaw fel ffin ogleddol Teyrnas Macedonia. Mae'n gorchfygu'r Triballi, y Getae a chynghrair Illyriaidd.
* Tra mae Alecsander yn y gogledd, mae sî yng Ngwlad Groeg ei fod wedi ei ladd. Mae Thebai ac Athen yn gwrthryfela yn ei erbyn.
* Mae Alecsander yn gorchfygu'r Groegiaid, ac yn dinistrio Thebai, gan ladd 6,000 o bobl a gwerthu'r gweddill fel caethion. Ni chosbir Athen yn yr un modd, oherwydd edmygedd Alecsander o'r areithiwr Demades.
* Aristoteles yn dychwelyd i Athen o Facedon ac yn agor y Lyceum, ac yn ysgrifennu'r *Farddoneg* yn y cyfnod hwn.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:335 CC
336 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC
341 CC 340 CC 339 CC 338 CC 337 CC - **336 CC** - 335 CC 334 CC 333 CC 332 CC 331 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn dilyn priodas Philip II, brenin Macedon ag Eurydice, mae ei fab Alecsander a'i fam Olympias yn ffoi i Epirus am gyfnod, cyn cymodi a Philip a dychwelyd.
* Ym mhriodas ei ferch, Cleopatra, i Alexander I, brenin Epirus, llofruddir Philip gan aelod o'i warchodlu, Pausanias o Orestis. Lleddir Pausanias yn y fan
* Olynir Philip gan ei fab Alecsander, fel Alecsander III. Mae mam Alecsander, Olympias, yn gorchymyn lladd Eurydice, ei merch fychan a'i hewythr, y cadfridog Attalus.
* Alecsander yn gorchymyn dienyddio Amyntas IV.
* Wedi ei sefydlu ei hun ar yr orsedd, mae Alecsander yn gorfodi dinas Thebai i ildio iddo, yma'n mynd ymlaen i ddinas Corinth, lle penodir ef yn arweinydd y cynghrair yn erbyn Ymerodraeth Persia yn lle ei dad.
* Yn Ymerodraeth Persia, mae'r brenin Artaxerxes IV yn ceisio dod yn rhydd o ddylanwad y llywodraethwr Bagoas, sy'n ei lofruddio. Mae Bagoas yn rhoi Darius III ar yr orsedd yn ei le.
* Pan geisia Darius ddod yn rhydd o ddylanwad Bagoas, mae Bagoas yn ceisio ei wenwyno, ond mae Darius yn darganfod y cynllwyn ac yn gorfodi Bagoas i yfed y gwenwyn ei hun.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Philip II, brenin Macedonia
* Artaxerxes IV, brenin Persia
* Bagoas, Llywodraethwr Ymerodraeth Persia
* Amyntas IV, hawlydd coron Macedon

Categori:336 CC
Reginald George Stapledon

Gwyddonydd amaethyddol o Loegr oedd **Reginald George Stapeldon** (22 Medi 1882 – 16 Medi 1960), ond a gofleidiodd Cymru am ran helaeth o'i oes. Yn Nyfnaint y cafodd ei eni, ac yng Nghaergrawnt y graddiodd. Cafodd ei benodi'n Gyfarwyddwr Bridfa Blanhigion Cymru yn 1900.

Gwair a meillion oedd ei brif faes ymchwil a daeth a bri mawr i'r fridfa yn ei dechnegau newydd i wella tir mynydd. Dywedodd Syr Reginald Dorman Smith (Gweinidog Amaeth yn 1937) i Stapeldon drwy ei ddatblygiadau gydag aredig tir yn allweddol yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac y bydda'r wlad wedi "llwgu i farwolaeth" heb ei gyfraniad pwysig.

Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Biolegwyr o Loegr
Categori:Amgylcheddwyr o Loegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
The Departed

Mae ***The Departed*** yn ffilm gyffro droseddol a gyfarwyddwyd gan Martin Scorsese. Yn actio yn y ffilm mae Leonardo DiCaprio, Matt Damon a Jack Nicholson. Ail-gread Americanaidd o ffilm gyffro droseddol o Hong Cong o'r enw Infernal Affairs ydyw. Enillodd y ffilm bedair Gwobr yr Academi yn 79fed Gwobrau'r Academi gan gynnwyd y Ffilm Orau a'r Cyfarwyddwr Gorau ar gyfer Scorsese, rhywbeth bu'n disgwyl am amser hir amdano.

Lleolir y ffilm yn Boston, Massachusetts, lle mae rheolwr y Giwed Gwyddelig Francis "Frank" Costello (Nicholson) yn gosod ei protégé Colin Sullivan (Damon) fel casglwr a darparwr gwybodaeth yng Ngwasanaeth Heddlu Talaith Massachusettes. Ar yr un pryd, mae'r heddlu'n neilltuo heddwas cudd William Costigan, Jr. (DiCaprio) i ymuno â chriw Costello er mwyn casglu gwybodaeth. Wrth i ddwy ochr y gyfraith sylweddoli'r sefyllfa, ceisia bob dyn ddarganfod gwir gymeriad y lleill cyn cael eu darganfod eu hunain.

Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Martin Scorsese
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau trosedd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Crash (ffilm 2005)

Mae ***Crash*** yn ffilm o 2005 a gyfarwyddwyd gan Paul Haggis. Cafodd y ffilm ei premiere yng Ngŵyl Ffilmiau Toronto ym mis Medi 2004, cyn cael ei rhyddhau'n rhyngwladol yn 2005. Mae'r ffilm yn ymdrin â gwrthdaro a thyndra hiliol a chymdeithasol yn Los Angeles. Disgrifia Paul Haggis y ffilm fel "passion piece" a chafodd y ffilm ei hysbrydoli gan ddigwyddiad go iawn pan gafodd ei Porsche ei gar-gipio o du allan i siop fideos ar Wilshire Boulevard ym 1991. Enillodd y ffilm dair Gwobr yr Academi am y Ffilm Gorau, y Sgript Orau a'r Golygu Gorau yn 78fed Gwobrau'r Academi 2005.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2005
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
337 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
380au CC 370au CC 360au CC 350au CC 340au CC - **330au CC** - 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC 280au CC
342 CC 341 CC 340 CC 339 CC 338 CC - **337 CC** - 336 CC 335 CC 334 CC 333 CC 332 CC 

----

## Digwyddiadau
* Mewn Cynhadledd Pan-Helenig yn ninas Corinth, ffurfir Cynghrair Corinth dan arweiniad Philip II, brenin Macedon, gyda'r bwriad o ryddhau dinasoedd Groegaidd Asia Leiaf o reolaeth Ymerodraeth Persia
* Philip yn ysgaru ei wraig Olympias  er mwyn priodi Cleopatra, sy'n cael ei hail-enwi yn Eurydice. Alltudir cymdeithion Alecsander, mab Olympias, yn cynnwys Ptolemi.

## Genedigaethau
* Demetrius Poliorcetes, brenin Macedon

## Marwolaethau
* Timoleon, cadfridog a gwladweinydd Greoegaidd

Categori:337 CC
Hafan treth

[bawd|600px|Map o'r hafanau treth a restrir yn neddf *"Stop Tax Haven Abuse Act"*, 2007, [Cyngres yr Unol Daleithiau.]]
Ardal neu wlad lle ceir rhai trethi isel, neu ddim o gwbwl ydy **hafan treth**, sydd o'r herwydd yn fan lle mae llawer o  fuddsoddwyr o wledydd eraill yn osgoi talu'r trethi isel hynny.

## Enghreifftiau
Mae ymchwil yn awgrymu bod oddeutu 15% o wledydd y byd yn hafanau treth, bod y gwledydd hyn yn fychain a chyfoethog, ac mae tueddiad i wledydd sydd yn cael eu llywodraethu a rheoleiddio'n well i fod yn fwy tebygol o fod yn hafanau treth, ac yn fwy tebygol o fod yn llwyddiannus os ydynt yn dod yn hafanau treth.

* Y Swistir
* Lwcsembwrg - dirprwy hafan treth yn bennaf

Gwledydd sofran eraill sydd yn cael eu hystyried fel 'hanner hafanau treth' oherwydd cyfraddau treth isel a rheoleiddio llac yw:

* Iwerddon
* Yr Iseldiroedd - dirprwy hafan treth yn bennaf
*Ynys Manaw
*Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
** Bermuda
** Ynysoedd Prydeinig y Wyryf
** Ynysoedd Caiman
* Delaware, Unol Daleithiau
* Puerto Rico (United States)

## Beirniadaeth
Honnir bod cysylltiad rhwng sawl hafan treth a thwyll, gwyngalchu arian a therfysgaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Arianneg ryngwladol
Categori:Daearyddiaeth economaidd
Categori:Geirfa economeg
Categori:Trethiant
Mainland (Shetland)

Ynys fwyaf ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Mainland**.  Lleolir Lerwick, canolfan weinyddol a thref fwyaf Shetland, ar ei harfordir dwyreiniol.

Categori:Ynysoedd Shetland
Tiraspol

[250px|bawd|Golygfa ar ddinas Tiraspol dros [Afon Dniester]]
Prifddinas gweriniaeth anghydnabyddiedig Transnistria yw **Tiraspol**. Gorwedd ar lan ddwyreiniol Afon Dniester.

Categori:Dinasoedd Ewrop
Categori:Transnistria
Demosthenes

Areithydd a gwladweinydd Athenaidd oedd **Demosthenes**, Groeg: **Δημοσθένης**, Dēmosthénēs (384 CC - 322 CC).

Astudiodd Demosthenes gelfyddyd rhethreg trwy ddysgu o areithiau enwogion y gorffennol. Traddododd ei areithiau cyntaf mewn achosion cyfreithiol pan nad oedd ond ugain oed. Am gyfnod, bu'n ennill bywoliaeth trwy ysgrifennu areithiau i eraill ac fel cyfreithiwr.

Yn ystod ei gyfnod fel ysgrifennydd areithiau, datblygodd ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth, a dechreuodd draddodi areithiau gwleidyddol yn 354 CC. Daeth y ffigwr amlwg iawn ym mywyd cyhoeddus Athen, ac roedd yn flaenllaw ymysg y rhai oedd yn gwrthwynebu dylanwad cynyddol Philip II, brenin Macedon dros Wlad Groeg. Treuliodd lawer o amser yn ceisio adeiladu cynghrair i wrthwynebu Philip.

Wedi marwolaeth Philip, roedd Demosthenes yn un o arweinwyr y gwrthryfel yn erbyn mab Philip, Alecsander Fawr. Methodd y gwrthryfel, a mynnodd Alecsander fod Demosthenes yn cael ei alltudio o Athen. Wedi marwolaeth Alecsander, ceisiodd Demosthenes ddechrau gwrthryfel arall yn erbyn Macedon, ond methodd y gwrthryfel eto a gyrrodd Antipater, olynydd Alecsander yng Ngroeg, ei wŷr i chwilio amdano. Lladdodd Demosthenes ei hun rhag cael ei gymeryd i'r ddalfa.

Ystyrir areithiau Demosthenes yn glasuron; yr enwocaf yw ei areithiau yn erbyn Philip II, y Philipicau.

Categori:Genedigaethau 384 CC
Categori:Marwolaethau 322 CC
Categori:Atheniaid
Rachel Rice

Actores a model yw **Rachel Rice** (ganwyd 7 Mawrth 1984), sy'n fwyaf enwog am fod yn enillydd ar raglen Saesneg *Big Brother* yn  2008. Hi yw'r Gymraes gyntaf i ennill y rhaglen. Mae ganddi radd mewn Llenyddiaeth Saesneg a Drama, ac mae'n athrawes yn Ysgol Uwchradd Abersychan.

Dechreuodd actio yn y ffilm *Night train to Venice* yn 1993 a arweiniodd at nifer o rannau eraill mewn ffilmiau ac ar y teledu.

Yn Big Brother 2008, enillodd gefnogaeth am ei phersonoliaeth gref a'i phen gadarn wrth wynebu ymosodiadau wrth gystadleuthwyr eraill. Tra yn y tŷ gwnaeth ffrindiau gyda chyd-gystadleuwyr Kathreya, Darnell, Mikey, Mohammed a Rex. Enillodd y rhaglen gyda 51% o'r bleidlais derfynol rhyngddi a Mikey.

## Ffilmiau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Big Brother
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Corfflu Cysegredig Thebai

Corfflu o filwyr dethol dinas Thebai yng Ngwlad Groeg oedd **Corfflu Cysegredig Thebai** (Hen Roeg:  Hierós Lokhos tón Thebón). Roedd yn cynnwys 300 a filwyr, wedi eu trefnu yn 150 o barau hoyw. Credid bod y berthynas rhyngddynt yn gwneud iddynt ymladd yn well.

Ffurfiwyd y corfflu gan y cadfridog Gorgidas yn 378 CC. Bu ganddo ran bwysig ym muddugoliaeth dyngedfennol Brwydr Leuctra, ond dinistriwyd ef bron yn llwyr ym Mrwydr Chaeronea yn erbyn Philip II, brenin Macedon yn 338 CC. Gwrthododd y Corfflu Cysegredig ffoi er bod y frwydr wedi ei cholli, a lladdwyd bron y cyfan ohonynt. Tua 300 CC, cododd dinas Thebai gerflun enfawr o lew i nodi'r man lle claddwyd hwy. Cloddiwyd y safle yn 1890, a chafwyd hyd i 254 ysgerbwd.

Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Lluoedd milwrol
Categori:Cyfunrywioldeb
Pws Esgid Uchel

[230px|bawd|Pws Esgid Uchel: darlun pin ac inc gan [Gustave Doré i ddarlunio chwedlau Perrault]]
Cymeriad o fyd llên gwerin yn wreiddiol sy'n gymeriad adnabyddus mewn chwedlau i blant ac yn y pantomeim yw **Pws Esgid Uchel**. Cofnodir ei chwedl mewn print am y tro cyntaf fel *Le Maître chat ou le Chat botté* yn y gyfrol o chwedlau *Les Contes de ma mère l’Oye* (1697) gan Charles Perrault.

Yn chwedl Perrault mae Pws Esgid Uchel yn adrodd hanes ffantasïol cath sy'n medru siarad ac ymresymu sy'n cynorthwyo trydydd fab melinydd i drechu ellyll ac ennill llaw tywysoges.

Pan fu farw, gadawodd hen felinydd ei gyfoeth i'w rannu rhwng ei dri fab. Mae'r hynaf yn etifeddu'r felin ei hun, yr ail hynaf y mul, a'r ieungaf y gath. Heb ddimai goch yn ei boced a methu gwybod beth i'w wneud efo'i ran, yn ei anobaith mae'r mab ieuengaf yn meddwl am fwyta'r gath. Ond mae'r gath, er mawr syndod i'w feistr newydd, yn datgelu ei bod yn medru siarad. Mae'n gwisgo fel y dyn ifanc, diolch i hen sach a phâr o sgidiau uchel a llawer o ystryw, ac yn llwyddo i gyflwyno'r dyn ifanc i'r llys fel gŵr bonheddig ifanc, Ardalydd Carabas, gan ei alluogi yn y diwedd, ar ôl sawl antur, i ennill llaw merch y brenin a'i phriodi.

Credir fod gwreiddiau'r chwedl yn gorwedd yng nghyfnod yr Henfyd. Cofnodir fersiwn yn Fenis yn 1634. Mae'n debyg fod Perrault wedi codi'r chwedl Ffrangeg o'r traddodiad llafar.

Ceir fersiwn Gymraeg o'r chwedl i blant gan Myrddin ap Dafydd (*Pws Esgid Uchel*, Gwasg Carreg Gwalch http://www.bbc.co.uk/cymru/adloniant/llyfrau/straeon/010329cosyn.shtml).

## Dolenni allanol 
*  *Le Maître chat ou le Chat botté* Testun chwedl Perrault

Categori:Cathod ffuglennol
Categori:Llên gwerin
Categori:Llenyddiaeth yn ymwneud â chathod
Mal Lloyd

Actor Cymraeg yw **Mal Lloyd**, a chwaraeodd ran Graham, un o brif gymeriadau cyfres deledu ''C'mon Midffild!'', ar S4C.

Categori:Actorion o Gymru