open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Williams

Gallai **Thomas Williams** gyfeirio at un o sawl person:

*Thomas Williams, Llanidan, un o ddiwydiannwyr amlycaf y 18g yng Nghymru
*Thomas Williams (1761–1844), llenor
*Thomas Williams (Twm Pedrog) (1774–1814), bardd
*Thomas Williams (Brynfab), nofelydd
*Thomas Williams (Eos Gwynfa) neu Eos y Mynydd (c.1769-1835), bardd
*Thomas Williams (Gwilym Morganwg) (1778–1835), bardd

Gweler hefyd:
*Thomas Herbert Parry-Williams, llenor ac ysgolhaig
*Thomas Wiliems
Thomas Williams (Brynfab)

Ffermwr, bardd a nofelydd Cymreig oedd **Thomas Williams (Brynfab)** (8 Medi 1848 – 18 Ionawr 1927). Cafodd ei eni a'i fagu yng Nghwmamam, Sir Gaerfyrddin.

Daeth yn aelod blaenllaw o gylch llenyddol a cherddorol Clic y Bont, Pontypridd. Am flynyddoedd bu'n olygydd *Tarian y Gweithiwr*. Cyhoeddodd nifer o gerddi yng nghyfnodolion Cymraeg y cyfnod ond fe'i cofir yn bennaf heddiw am ei unig nofel, ''Pan oedd Rhondda'n bur'', sy'n rhoi darlun o fywyd Cymraeg Cwmamam cyn y chwyldro diwydiannol.

## Llyfryddiaeth
*''Pan oedd Rhondda'n bur'' (1912)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Elfyn Pritchard

Awdur o Gymru ydy **Elfyn Pritchard** (ganwyd 28 Ebrill 1932), sy'n dod o Y Sarnau, ger Y Bala. Mae hefyd yn gyn-brifathro ysgol gynradd ac yn ddarlithydd ac yn adolygydd.

Bu'n Gadeirydd Panel Plant Cyngor y Celfyddydau ac yn Gadeirydd Panel llyfrau darllen CBAC. Roedd yn Gadeirydd Pwyllgor Gwaith Eisteddfod yr Urdd Meirionnydd 1994 ac yn Is-Gadeirydd Pwyllgor Gwaith Eisteddfod Genedlaethol Meirion a'r Cyffiniau yn Y Bala ym 1997. Mae wedi bod yn olygydd *Allwedd y Tannau*, Cylchgrawn Cymdeithas Cerdd Dant Cymru am 17 mlynedd. Mae'n aelod o Lys a Chyngor yr Eisteddfod ac yn aelod o'r Orsedd yn dilyn ei lwyddiant yn cipio'r Fedal Ryddiaith yn Ninbych.

## Llyfryddiaeth
* *Y Gath a Gollodd ei Grwndi* (Gwasg Gomer, 1975)
* *Cynllun y Porth: Dyddiau Pwysig ar y Fferm* (Dref Wen, 1987)
* ''Yr Eira Mawr a'r Rhew*, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
* *Y Gystadleuaeth*, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
* *Marathon*, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
* *Yr Octopws*, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
* *Y Tân yn y Goedwig*, gyda Emily Huws, Cyfres Stori a Chwedl (Gwasg Gomer, 1989)
* *Mot* (Gwasg Gomer, 1995)
* *Fe Ddaeth yr Awr* (Gwasg Gomer, 1996)
* *Trwy'r Tywyllwch* (Gwasg Gomer, 2001)
* *Pan Ddaw'r Dydd...?* (Gwasg Gomer, 2003)
* *Fel Nerthol Wynt* (Gwasg Gomer, 2005)
* *Cynllun y Porth: Llyfr Athrawon* (Gwasg Gomer, 2005)
* *Ar Ddannedd y Plant (Gwasg Gomer, 2010)
* *Moch Bach Mewn Basged Ddillad*, gyda Aeryn Jones (Y Lolfa, 2013)

## Gwobrau ac anrhydeddau
*Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001 (''Trwy'r Tywyllwch'')
*Gwobr Goffa Daniel Owen, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 (''Pan Ddaw'r Dydd'')
*Gwobr Mary Vaughan Jones, 2003

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
Furry

Cymuned sy'n canolbwyntio ar anifeiliaid anthropomorffaidd yw **furry fandom**.

Maen nhw'n dathlu eu diwylliant trwy gelfyddyd, cerddoriaeth, gwisgoedd ("fursuit", ym mratiaith furry), ac yn y blaen. Yn arbennig, maen nhw'n dathlu'r diwylliant furry ar-lein ac yn eu confensiynau.

Sawl enghraifft o gonfensiynau yw: Anthrocon yn America, Eurofurence yn yr Almaen, Vancoufur yng Nghanada, Scotiacon yn yr Alban, ac yn y blaen. 

Fel arfer, "furry", neu "fur", yw'r term am gyfranogwr y fandom yn Saesneg ac yn ieithoedd arall hefyd, fel Ffrangeg, Rwsieg, ac yn y blaen.

Dechreuodd y gymuned yn ystod yr 1980/1990au, yng Ngogledd America, oherwydd cylchgronau yn arbennig. Hefyd, roedd cyfrifiaduron helpu poblogeiddio'r fandom hefyd trwy'r rhyngrwyd.

Heddiw, mae'r isddiwylliant yn cael perthynas drwg efo'r cyfryngau a'r cyhoedd. Oherwydd, mae un rhan y fandom yw rhywiol. Mae'r gair maen nhw'n defnyddio i siarad am y rhan rhywiol yw "yiff".

Yng Nghymru, peth pobl sy'n cynnig casgliadau

200px|bawd|dim|Enghraifft o "fursona" yn y "furry fandom".Mae "furries" yn cael "fursonas" fel arfer.

## Dolen allanol
* WikiFur - wici am y fandom

Categori:Isddiwylliannau
The Fabulous Moolah

Ymgodymwr proffesiynol benywaidd oedd **Mary Lillian Ellison** neu ***The Fablous Moolah*** (22 Gorffennaf 1923 - 2 Tachwedd 2007).

Moolah oedd pencampwraig cyntaf World Wrestling Entertainment a'r National Wrestling Alliance.

Categori:Ymgodymwyr
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ioan Fedyddiwr

Proffwyd Iddewig sydd hefyd yn ffigwr pwysig mewn Cristionogaeth oedd **Ioan Fedyddiwr** (bu farw tua 30).

Ceir hanes ei eni yn Efengyl Luc yn y Testament Newydd. Roedd yn fab i offeiriad o'r enw Sechariah a'i wraig Elisabeth, oedd yn oedrannus ac wedi bod hyd hynny yn ddi-blant. Mae pob un o'r pedwar Efengyl yn sôn amdano yn pregethu ac yn bedyddio yn Afon Iorddonen. Mae'n fwyaf enwog oherwydd iddo fedyddio Iesu a'i gydnabod fel y Meseia.

Dywed yr Efengylau iddo gael ei garcharu gan Herod Antipas, tetrach Galilea, ychydig fisoedd wedi iddo fedyddio Iesu. Dywedir fod hyn oherwydd iddo gondemnio priodas Herod a 
Herodias, gwraig i frawd Herod, Philip.

Yn ôl yr hanesydd Josephus, dienyddiwyd Ioan gan Herod i osgoi gwrthryfel. Yn ôl Efengyl Mathew, dawnsiodd merch Herodias, Salome, i Herod, a'i blesio gymaint nes iddo addo iddi unrhyw beth a ddymunai. Ei dymuniad oedd cael pen Ioan.

Ioan Fedyddiwr yw nawddsant Puerto Rico, ac enwyd y brifddinas, San Juan ar ei ôl. Ef yw nawddsant Canada Ffrengig hefyd, a dethlir ei ddydd gŵyl, 24 Mehefin, yn Québec fel y *Fête nationale du Québec*. Ef hefyd yw nawddsant dinas Porto, ail ddinas Portiwgal.

Ystyrir ef yn broffwyd yn Islam hefyd, ac mae traddodiad ei fod wedi ei gladdu ym Mosg yr Ummaiaid, Damascus.

Portreadir ef weithiau gyda chroen camel, gwregys lledr, yn pwyntio at oen neu gyda'i ben ar blat. 

Categori:Cristnogaeth
Categori:Iddewiaeth
Categori:Proffwydi Islam
Categori:Proffwydi
Categori:Marwolaethau'r 30au
Categori:Seintiau Cristnogol
Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru

Gwobr **Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru** yw'r wobr chwaraeon blynyddol uchaf ei bri yng Nghymru. Trefnir y wobr gan BBC Cymru, gan ddechrau yn 1954.

Ers 2002 mae'r enillydd yn cael ei ddewis drwy bleidlais gyhoeddus, gyda rhestr fer yn cael ei ddewis gan BBC Cymru.

## Enillwyr
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Rhestr yr enillwyr, 1954-2006

Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Categori:Gwobrau Cymreig
Categori:Gwobrau chwaraeon
Categori:Sefydliadau 1954
Y Wig

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Y Wig** (Saesneg: *Wick*). Mae tua dwy filltir o'r arfordir, y trefi agosaf yw Llanilltud Fawr, Y Bont-faen a Pen-y-bont ar Ogwr.

Mae gan y pentref dau dafarn, siop ac ysgol gynradd. Ceir hefyd nifer o lefydd i gerdded a seiclo yn y wlad o amgylch y pentref. Gall ymwelwyr i'r Wig gerdded i'r traethau lleol, Traeth Bach a Traeth Mawr, gan gerdded ar lwybr Cwm Nash ym Monknash neu o Fae Dwnrhefn yn Southerndown. Mae'r llwybrau ar draws y traethau a'r clogwynnau hyn yn ffurfio Llwybr Arfordir Treftadaeth Morgannwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordir Bro Morgannwg
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Mosg yr Ummaiaid

Mosg enwog yn Damascus, prifddinas Syria, yw **Mosg yr Ummaiaid** (Arabeg: الجامع الأموي, sef: *al-Jāmiʿ al-Umawī*) a gaiff ei hadnabod hefyd fel **Mosg Mawr Damascus**. 

Mae'n un o fosgiau mwyaf a hynaf y byd. Daw ei bwysigrwydd crefyddol (i'r Mwslim a'r Cristion fel ei gilydd) o'r digwyddiadau hanesyddol sy'n gysylltiedig ag ef: yn ô traddodiad, claddwyd pen Ioan Fedyddiwr yno, ac mae beddrod Saladin, yr arweinydd Islamaidd o dras Cwrdaidd, mewn gardd fechan ger y mur gogleddol. Ceir dwy gysegrfa y tu mewn i'r adeilad sy'n coffáu ŵyr y proffwyd Islamaidd Muhammad, Husayn ibn Ali, y mae ei ferthyrdod yn aml yn cael ei gymharu â merthyrdod Ioan Fedyddiwr ac Iesu Grist.

Mae'r safle wedi cael ei ddefnyddio fel man addoli ers Oes yr Haearn, pan adeiladodd yr Arameaid deml wedi'i chysegru i'w duw glaw, Hadad. O dan reolaeth Rufeinig, gan ddechrau yn 64 ÔC, fe'i troswyd yn ganolfan cwlt imperialaidd y duw Iau, sef y duw glaw Rhufeinig, gan ddod yn un o'r temlau mwyaf yn Syria. Pan drawsnewidiodd yr ymerodraeth yn Syria i reolaeth Fysantaidd Gristnogol, trawsnewidiodd yr Ymerawdwr Theodosius I (r. 379–395) hi yn eglwys gadeiriol a sedd yr esgob ail-uchaf ym Mhatriarchaeth Antiochia.

Ummaiaid
Categori:Damascus
Best in Show

Ffilm gan Christopher Guest gyda Christopher Guest, Parker Posey, Catherine O'Hara, Eugene Levy, Michael McKean ac Ed Begley Jr. ydy ***Best in Show*** ("*Gorau yn Sioe*") (2000).

## Actorion 
*Christopher Guest - Harlan Pepper
*Parker Posey - Meg Swan
*Michael Hitchcock - Hamilton Swan
*Catherine O'Hara - Cookie Guggelman Fleck
*Eugene Levy - Gerald 'Gerry' Fleck
*Michael McKean - Stefan Vanderhoof
*John Michael Higgins - Scott Donlan
*Jennifer Coolidge - Sherri Ann Ward Cabot
*Jane Lynch - Christy Cummings
*Bob Balaban - Dr. Theodore W. Millbank III
*Ed Begley Jr. - Mark Schaefer
*Fred Willard - Buck Laughlin
*Jim Piddock - Trevor Beckwith

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2000
Bette Midler

Actores, chantores a digrifwraig o'r Unol Daleithiau ydy **Bette Davis Midler** (ganwyd 1 Rhagfyr 1945). Caiff ei hadnabod weithiau gan ei henw llwyfan anffurfiol **The Divine Miss M**. Yn ystod ei gyrfa, mae hi wedi cael ei henwebu am ddau o Wobrau'r Academi ac wedi ennill pedair Grammy, pedair Golden Globes, tair Emmy a Gwobr Tony arbennig.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1945
32

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
27 28 29 30 31 - **32** - 33 34 35 36 37

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*25 Ebrill — Otho, ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
*Lucius Calpurnius Piso, conswl dan yr ymerawdwr Augustus

Categori:32
BAFTA Cymru

bawd|dde|150px|Logo BAFTA Cymru

Mae **BAFTA Cymru** yn gorff sy'n ran o'r British Academy of Film and Television Arts. Ffurfwyd ef ym 1991, ac mae'n cynnal seremoni wobrwyo blynyddol i adnabod cyflawniadau perfformwyr a staff cynhyrchu yn ffilmiau a rhaglenni theledu Cymreig. Mae gwobrau'r corff yn annibynnol o'r British Academy Television Awards a'r British Academy Film Awards, ond gall ffilmiau a rhaglenni sy'n ymddangos yng ngwobrwyon ac enwebiadau BAFTA Cymru hefyd ymddangos yng ngwobrau'r BAFTA Prydeinig.

## Dolenni allanol
*Gwefan BAFTA Cymru 


Categori:Ffilm yng Nghymru
Categori:Gwobrau Cymreig
Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1991
30

1g CC - **1g** - 2g
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
25 26 27 28 29 - **30** - 31 32 33 34 35

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn sefydlu'r ddinas sy'n awr yn Tournai, Gwlad Belg.

## Genedigaethau 
* Quintus Petillius Cerialis, brawd-yng-nghyfraith Vespasian

## Marwolaethau 
* Ioan Fedyddiwr (dienyddiwyd ar orchymyn Herod Antipas, dyddiad traddodiadol)
* Shammai, pennaeth y Sanhedrin ac ysgolhaig.

Categori:30
Brodwaith Bayeux

[300px|bawd|Rhan o Frodwaith Bayeux yn dangos y [Wiliam I, brenin Lloegr|Dug Gwilym]]

Brodwaith enwog o'r 11g a luniwyd ar gyfer Eglwys gadeiriol Bayeux, yn Normandi, Ffrainc, i ddathlu buddugoliaeth Dug Gwilym ym Mrwydr Hastings a goresgyniad Lloegr gan y Normaniaid yw **Brodwaith Bayeux**.

Mae'r brodwaith, sy'n 69 m (231 troedfedd) o hyd, yn rhoi hanes darluniadol goresgyniad Lloegr gan y Normaniaid gan ddechrau gydag ymweliad Harold II, brenin Lloegr â Normandi a gorffen gyda Brwydr Hastings yn 1066. Mae o werth hanesyddol mawr. Cafodd ei gomisynu gan Odo, Esgob Bayeux, hanner-brawd Dug Gwilym. Yn ôl traddodiad, cafodd ei wneud gan Mathilda, gwraig Gwilym, ond credir erbyn hyn iddo gael ei lunio gan grefftwyr Normanaidd yn Lloegr ar ôl y Goresgyniad.

Gellir gweld Brodwaith Bayeux yn amgueddfa Bayeux.

## Cyfeiriadau
Bayeux
Categori:Gweithiau'r 11eg ganrif
Categori:Oes y Normaniaid yn Lloegr
29

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
24 25 26 27 28 - **29** - 30 31 32 33 34

----

## Digwyddiadau 
* Agrippina yr Hynaf yn cael ei alltudio i ynys Pandataria, a'i meibion (heblaw Caligula) yn cael eu carcharu gan Sejanus.
* Iesu yn cael ei fedyddio gan Ioan Fedyddiwr (dyddiad traddodiadol)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Livia, gweddw yr ymerawdwr Augustus a mam yr ymerawdwr Tiberius

Categori:29
Huw Evans

Cerddor a chyflwynydd teledu a radio Cymraeg ydy **Huw Evans** (ganwyd 15 Mawrth 1985) sy'n perfformio dan yr enw **H. Hawkline**. Mae'n fab i'r cyflwynydd teledu Hywel Gwynfryn.

Daeth i'r amlwg yn 2001 fel aelod o'r band Mwsog a ffurfwyd tra oedd yn mynychu Ysgol Glan Clwyd. Roedd yn cyflwyno rhaglenni gwestai C2 ar BBC Radio Cymru ac *i dot dot*. Roedd yn un o brif gyflwynwyr y gyfres gerddoriaeth *Bandit* ar S4C gyda Huw Stephens. Bu hefyd yn actio rhan *Skid* ar raglen Xtra ar S4C.

## Cerddoriaeth
bawd|chwith|Huw Evans
Mae wedi chwarae gyda cherddorion megis Cate Le Bon a Sweet Baboo. Yn 2010, dechreuodd chwarae ei gerddoriaeth ei hun dan yr enw H.&nbsp;Hawkline, gan chwarae mewn nifer o wyliau gan gynnwys Green Man a Sŵn. Mae hefyd wedi dylunio gwaith celf ei record ei hun yn ogystal â *Me Oh My* ar gyfer Cate Le Bon. Cymerodd yr enw H.&nbsp;Hawkline o'i hoff lyfr, *The Hawkline Monster* gan yr awdur Americanaidd Richard Brautigan.

## Disgyddiaeth
**A Cup of Salt*, 6 Rhagfyr 2010 (Shape Records)
**The Strange Uses Of Ox Gall*, 5 Medi 2011 (Shape Records)
**Black Domino Box EP*, Awst 2012 (Shape Records)
**Ghouls EP*, 17 Mehefin 2013 (Turnstile)
**In the Pink of Condition*, 2 Chwefror 2015 (Heavenly)
**I Romanticize*, 2 Mehefin 2017 (Heavenly)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Bandcamp H. Hawkline
*Twitter H. Hawkline

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan Clwyd
31

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
26 27 28 29 30 - **31** - 32 33 34 35 36

----

## Digwyddiadau 
* Pennaeth Gard y Praetoriwm, Lucius Aelius Sejanus, yn cael ei ddienyddio gan yr ymerawdwr Tiberius am gynllwynio.
* Naevius Sutorius Macro yn dod yn bennaeth Gard y Praetoriwm.
* Tiberius yn dychwelyd i Rufain o ynys Capri.

## Genedigaethau 
* Musonius Rufus, athronydd Rhufeinig

## Marwolaethau 
* 18 Hydref  - Lucius Aelius Sejanus, pennaeth Gard y Praetoriwm, tua 50
* Marcus Velleius Paterculus, hanesydd Rhufeinig
* Livilla, nith a merch-yng-nghyfraith yr ymerawdwr Tiberius (llwgwyd i farwolaeth oherwydd ei rhan mewn cynllwyn gyda'i chariad Sejanus i ddiorseddu Tiberius).

Categori:31
Odo

Mae **Odo** yn enw a gysylltir yn bennaf â chymeriadau hanesyddol o'r Oesoedd Canol. Mae'r enw'n gytras â'r enwau Almaeneg *Otho* and *Otto*, yr enw Ffrangeg *Odon*, a'r enwau Eidaleg *Ottone* ac *Udo*; deilliant i gyd o enw Germanaidd sy'n golygu "meddianwr cyfoeth". Mae Odo yn enw ar sawl cymeriad ffyglen yn ogystal.

## Hanesyddol
### Brenhinoedd 
* Odo Fawr (hefyd *Eudes*, *Eudo*, neu *Otto*) (m. tua 735), Dug Aquitaine
* Odo I, Cownt Orléans (m. 834)
* Odo I, Cownt Troyes (m. 871)
* Odo II, Cownt Troyes (yn 876)
* Odo o Ffrainc, brenin y Ffranciaid (860 - 898)
* Odo o Toulouse, cownt Toulouse (m. 918 neu 919)
* Odo, Cownt Paris (c. 860 - 898), neu *Eudes*, brenin y Franciaid
* Odo, Dug Bwrgwyn (944 – 965)
* Odo o Fézensac, Cownt Fézensac o 960 ymlaen
* Odo I, Cownt Blois (950-996)
* Odo I, Margrave yr Ostmark Sacsonaidd (m. 993)
* Odo II, Cownt Blois (*Eudes le Champenois*) (983 - 1037)
* Odo II, Margrave yr Ostmark Sacsonaidd (m. 1046)
* Odo o Gascony (1010 - 1093)
* Odo IV, Cownt Troyes (m. 1115)

**Gweler hefyd:**
* Odo I
* Odo II

### Clerigwyr 
* Odo o Glanfeuil, abad a hagiograffydd (9g)
* Sant Odo o Cluny (c. 878 - 942)
* Odo o Arezzo (*fl.* diwedd y 10g)
* Oda Galed, (*Oda the Severe*) Archesgob Caergaint, 942-959
* Odo o Bayeux (c. 1036 – 1097), esgob Bayeux
* Odo o Cambrai, esgob a mynach (1050 - 1113)
* Odo de St Amand, Prif Feistr yr Ysbytywyr, 12g
* Odo o Deuil, hanesydd a chroesgadwr, 12g
* Odo o Châteauroux, cardinal Frengig (m. 1273)
* Odo o Cheriton, offeiriad a *fabulist*, 13g, awdur *Chwedlau Odo*
* Odo Colonna (1368 – 1431), Pab Martin V
* Odo O'Driscoll, Esgob Ross, Iwerddon (o 1482- hyd c. 1492), a adnabyddir hefyd fel Hugh O'Driscoll

## Diweddar 
* Odo Casel neu *Johannes Casel* (1886–1948), diwinydd Almaenig
* Odo Hirsch (g. 1962), awdur o Australia
* Odo Russell, Baron 1af Ampthill, (1829 – 1884), diplomydd o Sais

## Arall
* Castell Odo, bryngaer yn Llŷn
* *Odo*, *genios* pryfed copyn (Zoridae)
* Odo Shakiso, ardal yn Ethiopia
Odo o Cheriton

Offeiriad a llenor o Loegr yn yr iaith Ladin oedd **Odo o Cheriton** (m. 1247). Yn Sais o dras Normanaidd, mae Odo'n adnabyddus i edfrydwyr rhyddiaith Cymraeg Canol fel awdur *Chwedlau Odo*.

## Ei fywyd
Bu cryn ansicrwydd ynglŷn ag Odo a'i fywyd. Ymwelodd â Paris, ac yno yn ôl pob tebyg yr enillodd ei radd fel Meistr y Celfyddydau. Ceir traddodiad ei fod yn fynach Sistersiaidd neu'n perthyn i'r Præmonstratensiaid. Cyfeirir at un "Meistr Odo o Cheriton" yng nghofnodion Caint a Llundain, rhwng 1211 a 1247, yn fab i William o Cheriton, arglwydd maenor Delce yn Rochester. Yn 1211-12 daeth Odo i feddiant eglwys Cheriton, ger Folkestone; ceir cofnod o'i dad yn talu hebog i'r brenin John o Loegr i brynu'r bywoliaeth. Yn 1233 etifedodd Odo ystadau ei dad yn Delce, Cheriton, a mannau eraill. Ar siarter o 1235-6 (*British Museum, Harl. Ch. 49 B 45*), ynglŷn â hawl ar siop yn Llundain, ceir ei sêl, sy'n dangos mynach yn eistedd wrth ei fwrdd, gyda seren uwch ei ben (Sant Odo o Cluny efallai). Bu farw yn 1247.

## Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd Odo sawl gwaith Lladin ar bynciau eglwysig a diwinyddol, yn cynnwys pregethau. Ond ei brif gyfraniad i lenyddiaeth yw ei *Parabole Sancti*, sy'n perthyn i draddodiad y *fabliaux* Ffrengig a gwaith Esop. Cyfieithwyd y gwaith i'r Gymraeg tua diwedd y 14g (neu gynt) dan y teitl *Chwedlau Odo*. Ceir cyfieithiadau o'r un cyfnod i'r Saesneg, Ffrangeg a Sbaeneg yn ogystal.

## Ffynhonnell
*Ifor Williams (gol.), *Chwedlau Odo* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Loegr
Categori:Marwolaethau 1247
Jonsi

:*Am y cerddor o Wlad yr Iâ, gweler Jónsi.*
Rhaglen radio oedd ***Jonsi*** a ddarlledwyd ar BBC Radio Cymru rhwng 2.00 a 5.00 y prynhawn, Llun i Gwener. Hyd at Hydref 2008 fe'i ddarlledwyd rhwng 8.30 a 10.30 y bore, Llun i Gwener. Enwyd y rhaglen ar ôl y cyflwynydd, Eifion Jones.

## Jonsi yn gadael Radio Cymru
Ar 21 Hydref, 2010 cyhoeddwyd fod Eifion Jones wedi gadael ei swydd gyda'r BBC a bod Geraint Lloyd yn cymryd ei le. Fodd bynnag, ni roddwyd esboniad pam ei fod yn gadael a gwrthododd y BBC gadarnhau neu wadu fod ei ymadawiad yn ymwneud â chwyn a wnaed yn ei erbyn. Ar 22 Hydref, 2010 cyhoeddodd *Golwg 360* mai cydweithwraig fenywaidd a wnaeth gwyn am sylw rhywiol a wnaeth Jones iddi. Dywedwyd ei fod wedi ei wahardd o'i waith am bythefnos tra bod Wendy Rees, y pennaeth ym Mangor yn ymchwilio i'r mater. Serch hynny, mae Jones yn gwadu'r honiad yn llwyr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Safle Jonsi ar wefan BBC Cymru 

Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Categori:Sefydliadau 1995
Categori:Dadsefydliadau 2010
Pregeth

Araith ar bwnc diwinyddol neu foesol gan broffwyd, clerigwr neu berson crefyddol arall yw **pregeth**. Yn y Gorllewin tueddir i gysylltu'r gair â'r Gristnogaeth, ond gellir ei gymhwyso i ddisgrifio areithiau cyffelyb mewn crefyddau eraill yn ogystal, yn enwedig yn achos Iddewiaeth, Islam a Bwdiaeth.

## Cristnogaeth
200px|bawd|Y Bregeth ar y Mynydd
Ceir sawl enghraifft o'r bregeth yn yr Hen Destament ac enwir un o'i lyfrau yn *Llyfr y Pregethwr* (*Ecclesiastes*). Y bregeth enwocaf yn y traddodiad Cristnogol yw'r Bregeth ar y Mynydd, a draddodwyd gan Iesu o Nasareth.

Yng Nghymru daeth y bregeth i fod yn un o brif ffurfiau llenyddol y Cyfnod Modern Cynnar a pharhaodd yn ffurf lenyddol bwysig ar ôl hynny. Ymhlith pregethwyr mwyaf dylanwadol Cymru gellid crybwyll Howel Harris, John Elias, Thomas Charles a Tanymarian. Cyhoeddodd y llenor gwladgarol Emrys ap Iwan sawl pregeth ar bynciau crefyddol, moesol a gwladol.

## Islam ac Iddewiaeth
Y Proffwyd Mohamed yw pregethwr enwocaf Islam, ond mae'r grefydd yn parchu'r rhan fwyaf o bregethwyr yr Hen Destament yn ogystal. Yr enw Arabeg am bregeth yw *khutba* (Arabeg: (خطبة khutbah). Traddodir *khutba* o flaen gweddïau dydd Gwener mewn mosgiau ac yn ystod Eid ul-Fitr. Ceir *khutba* fawr yn rhan o'r Hajj ar wastadeddau Arafat, tu allan i Fecca.

Ceir nifer o bregethau yn y llyfrau sanctaidd Iddewig, e.e. y Midrash. Mae Iddewiaeth yn rhannu â'r Gristnogaeth llyfrau'r Hen Destament yn ogystal.

## Bwdiaeth
Y bregeth enwocaf yn hanes Bwdiaeth yw pregeth gyntaf Siddhartha Gotama, y Bwdha, sef y Dhammacakkappavattana Sutta, a draddodwyd ym Mharc Ceirw Sarnath, gogledd India.

## Gweler hefyd
*Khutba
*Pregethwr
**Llyfr y Pregethwr*
*Midrash

Categori:Crefydd
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Diwinyddiaeth
27

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
22 23 24 25 26 - **27** - 28 29 30 31 32 

----

## Digwyddiadau 
* Stadiwm yn Fidenae yn syrthio, gan ladd 20,000 allan o'r 50,000 oedd ynddo.

## Genedigaethau 
*Agrippa II, tetrarch Judea
*Petronius, awdur Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:27
Talwrn y Beirdd

Rhaglen radio a chystadleuaeth barddoni ydy ***Talwrn y Beirdd*** neu ***y Talwrn*** a ddarlledir ar BBC Radio Cymru. Ers 2012, y llywydd a'r meuryn yw Ceri Wyn Jones. Bu ei ragflaenydd, sef Gerallt Lloyd Owen, yn Feuryn am 32 flynedd.

## Hanes 
Dechreuodd y rhaglen ar Radio Cymru ym 1979, gyda Gerallt Lloyd Owen yn meurynna. Er hynny, roedd y rhaglen yn dilyn patrwm rhaglenni cynt ar y BBC dan yr enw **Ymryson y Beirdd**, a drefnwyd gan Sam Jones, gyda Robert John Rowlands yn feirniad yn aml. **Meuryn** oedd enw barddol Robert John Rowlands, a datblygodd ei enw farddol yn air ar gyfer beirniad Ymryson y Beirdd ac yn ddiweddarach yn deitl ar gyfer Gerallt ac yna Ceri Wyn - dywedir hefyd eu bod yn *meurynnu* neu'n *meurynna* y gystadleuaeth.

## Timau buddugol diweddar 
* Enillodd tîm Y Ffoaduriaid am y tro cyntaf yn 2016.
* 2017 - Y Glêr
* 2018 - Dros yr Aber
* 2019 - Y Ffoaduriaid
* 2020 - Tir Iarll
*2021 - Dros yr Aber
*2022 - Dros yr Aber

## Gweler hefyd
* *Pigion y Talwrn*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle Talwrn y Beirdd ar wefan BBC Cymru
*Blog y Meuryn (BBC)

Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
26

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
21 22 23 24 25 - **26** - 27 28 29 30 31 

----

## Digwyddiadau 
* Pontius Pilat yn cael ei benodi'n llywodraethwr talaith Iudaea.
* Yr ymerawdwr Tiberius yn symud i Capri, gan adael pennaeth Gard y Praetoriwm, Sejanus, yn gyfrifol am Rufain a'r ymerodraeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Claudia Pulchra, cefnder a ffrind agos Agrippina yr Hynaf

Categori:26
44

1g CC - **1g** - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au 
39 40 41 42 43 - **44** - 45 46 47 48 49

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Claudius yn dychwelyd i Rufain wedi ei ymweliad a Phrydain. Mae de-ddwyrain yr ynys yn awr yn nwylo'r Rhufeiniaid.
* Mauretania yn dod yn dalaith Rufeinig.
* Ar farwolaeth Herod Agrippa, mae Judaea yn dod dan lywodraethwr Rhufeinig.
* Cuspius Fadus, llywodraethwr Judea (44–46), yn gorchfygu gwrthryfel Theudas.
* Pomponius Mela yn ysgrifennu *De situ orbis*, ar ddaearyddiaeth y byd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Iago fab Sebedeus (merthyrwyd)
* Agrippa I, tetrarch Judea
* Theudas, gwrthryfelwr Iddewig (dienyddiwyd)

## Cyfeiriadau
Categori:44
Hywel a Nia

Rhaglen radio oedd **Hywel a Nia** a ddarlledir ar BBC Radio Cymru rhwng 10.30 a 12.15 y bore, Llun i Gwener. Enwir y rhaglen ar ôl y cyflwynwr, Hywel Gwynfryn a Nia Roberts.

Daeth y rhaglen i ben ar 26 Medi 2008.

## Dolenni Allanol 
*Safle Hywel a Nia ar wefan BBC Cymru

Categori:BBC Radio Cymru
Categori:Rhaglenni radio Cymraeg
Categori:Rhaglenni radio'r BBC
Shah

Gair Perseg sy'n golygu 'brenin' yw **shah**. Shah oedd teitl brenhinoedd Iran hyd chwarter olaf yr 20g, yn cynnwys y frenhinllin Achaemenid a unodd Persia a'i gwneud yn ganolfan ymerodraeth anferth a oresgynywd gan Alecsander Fawr. Yn ogystal â bod yn enw ar frenhinoedd Iran, gan amlaf yn y ffurf estynedig Shahinshah ("Brenin y brenhinoedd"), ceir enghreifftiau o *shah*, neu ffurfiau'n deillio ohoni, yn deitl ar frenhinoedd eraill yng ngorllewin Asia ac India.

Categori:Teitlau brenhinol
Categori:Hanes Iran
Categori:Hanes Asia
Val Feld

Gwleidydd o Gymru ac aelod o'r Blaid Lafur oedd **Valerie "Val" Feld** (ganwyd **Valerie Breen Turner** (29 Hydref 1947 – 17 Gorffennaf 2001). Bu'n aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 tan ei marwolaeth yn 2001.

## Bywgraffiad
Ganwyd Valerie Breen Turner ym Mangor, ac addysgwyd yn Ysgol yr Abaty yn Malvern. Priododd John Feld ym 1969, a chawsont dau o blant. Gweithiodd fel gohebydd yn Llundain a gweithio'n rhoi cyngor cartrefu yn Swydd Gaerhirfryn. Daeth yn gynghorydd lleol yn cynyrchioli'r Blaid Lafur yn Chorley, Swydd Gaerhirfryn. Gweithiodd hefyd am gyfnod fel gweithiwr cymdeithasol. Ym 1981, yn dilyn ysgariad, dychwelodd i Gymru. Yno sefydlodd a daeth yn gyfarwyddwr cyntaf Shelter Cymru. Yn ei hamser sbâr, astudiodd tuag at radd Meistr y Celfyddydau ym Mhrifysgol Caerdydd, ac ym 1989, apwyntiwyd yn bennaeth y Comisiwn Cyleoedd Cyfartal yng Nghymru. Deliodd y swydd hon am ddeng mlynedd, cyn dod yn drysorydd ymgyrch 'Ie Dros Gymru' a sefyll a chael ei hethol yn Aelod Cynulliad dros Ddwyrain Abertawe.

Feld oedd y gwleidydd cyntaf i farw yn ei swydd yn y Cynulliad, a cynhaliwyd is-etholiad ar 27 Medi 2001. Roedd yn wleidydd a pharchwyd yn fawr, ac yn adnabyddus am ei actifyddiaeth cymdeithasol. Bu'n gadeirydd Pwyllgor Datblygaeth Economaidd y Cynulliad hyd Mai 2001.

Dywedodd y Prif Weinidog Rhodri Morgan, "I believe I speak for the whole of Wales when I say that the death of Val Feld is a grievous blow for us all".

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Afon Gwilun

Afon yng ngorllewin Ffrainc sy'n llifo i'r môr yn Llydaw yw  **Afon Gwilun** (Llydaweg; Ffrangeg: *(Afon) Vilaine*). Mae'n llifo trwy drefi Roazhon a Redon yn Llydaw, cyn cyrraedd y môr yn Pennestin.

Mae'r afon yn tarddu ym Mayenne cyn rhedeg trwy ddwyrain Llydaw, trwy 3 départements: Il-ha-Gwilun, Liger-Atlantel a Mor-Bihan.

Gwilun
Gwilun
Mei Jones

Actor a sgriptiwr o Gymru oedd **Mei Jones** (Chwefror 1953 – 5 Tachwedd 2021). Cyd-greoedd y gyfres ''C'mon Midffild!'' gyda Alun Ffred Jones, a darlledwyd tair cyfres ar y radio cyn trosglwyddo yn llwyddiannus i deledu. Roedd perfformiad Mei fel y cymeriad hoffus Wali Thomas yn un o'r creadigaethau comedi mwyaf poblogaidd erioed yn y Gymraeg.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Henryd Myrddin Jones ar dyddyn yn Llanddona, Ynys Môn, cyn i’r teulu symud i Lanfairpwll. Yn blentyn roedd yn bêl-droediwr talentog a chafodd ei dderbyn i garfan dan-18 Cymru tra'n dal yn ddisgybl ysgol. Bu'n chwarae i dîm Biwmares, Amlwch, Bangor ac yn gôl-geidwad i dîm Llanrug. 

Aeth i Ysgol David Hughes ym Mhorthaethwy, cyn mynychu Coleg y Brifysgol, Aberystwyth gan ddilyn cwrs mewn diwinyddiaeth. Yn y cyfnod yma daeth yn un o aelodau gwreiddiol y grŵp Mynediad am Ddim. Bu'n chwarae i glwb pêl-droed Pontrhydfendigaid yn ystod ei ddyddiau coleg yn Aberystwyth. Aeth ymlaen i gwrs drama Cymraeg yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

## Gyrfa
Bu'n actio, sgriptio a chyfarwyddo ers 1976. Dechreuodd ei yrfa gyda Chwmni Theatr Cymru cyn dod yn un o aelodau cyntaf Theatr Bara Caws. Ar y radio, bu’n rhan o dîm *Pupur a Halen* ac *Wythnos i’w Anghofio*, ac yna fe sgriptiodd, actiodd a chyfarwyddodd wyth cyfres, un ffilm a sioe lwyfan o ''C'mon Midffild!''. Enillodd Mei ac Alun Ffred Jones wobr 'Yr Awdur Gorau Ar Gyfer Y Sgrin - Cymreig' BAFTA Cymru ar gyfer ''C'mon Midffild!'' yn 1992.

Yn ystod yr 1980au bu'n actio mewn sawl cyfres ddrama yn cynnwys *Wastad ar y Tu Fas*, * Hufen a Moch Bach*, *Anturiaethau Dic Preifat* ac ''Wyn i'r Lladdfa*. Sgriptiodd y cyfresi drama *Deryn* a *Cerddwn Ymlaen* ar y cyd gyda Meic Povey.

Yn 2008 fe’i comisiynwyd i ysgrifennu drama gomedi o’r enw *Planed Patagonia''.

Roedd hefyd yn un o'r Jonesiaid a dorrodd record y byd *Jones Jones Jones* am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yng Nghanolfan y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd ran.

## Bywyd personol
Wedi i losgiadau tai haf ddechrau yn 1979, a'r heddlu yn rhwystredig oherwydd eu hymdrechion aflwyddiannus i ddal y rhai oedd yn gyfrifol, arestiwyd Mei Jones ynghyd â'i gyd-aelod o gast ''C'mon Midffild!*, Bryn Fôn yn 1990.  Ni ddygwyd unrhyw gyhuddiadau yn eu herbyn.

Bu farw yn 68 mlwydd oed wedi cyfnod o salwch. Roedd yn dad i pedwar o blant, Ela, Lois, Steffan ac Aaron.

## Gwaith 
### Radio
* *Pupur a Halen*, Radio Cymru, 1981
* *Wythnos i’w Anghofio''

### Ffilm a theledu
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Dramodwyr o Gymru
Llawysgrifau Llansteffan

Casgliad o lawysgrifau Cymreig yw **Llawysgrifau Llansteffan** (neu **Llanstephan**). Maent yn cynnwys testunau nifer o gerddi a thestunau rhyddiaith Cymraeg Canol, yn arbennig o gyfnod yr Oesoedd Canol Diweddar a'r Dadeni Dysg.

Ffurfiwyd cnewyllyn y casgliad gan y copïwr llawysgrifau Samuel Williams (c.1660-1722), offeiriad Llandyfrïog a Llangynllo (Ceredigion) a'i fab, yr hynafiaethydd Moses Williams (1685-1742). Yn ddiweddarach, ychwanegwyd llawysgrifau o gasgliadau Walter Davies (Gwallter Mechain), Lewis Morris, Edward Breese ac E. G. B. Phillimore. Cafodd y casgliad ei gyflwyno i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Syr John Williams yn 1909; fe'u gelwir yn Llawysgrifau Llansteffan am fod Syr John wedi dod â'r casgliad ynghyd yn ei bentref genedigol Llansteffan (Sir Gaerfyrddin). (Er mai Llansteffan yw'r ffurf Gymraeg arferol ar enw'r pentref, cyfeirir at y casgliad fel Llawysgrifau Llanste*ph*an gan amlaf).

Ymhlith y testunau a geir yn y casgliad pwysig hwn ceir cerddi gan rhai o Feirdd yr Uchelwyr, fel Dafydd ap Gwilym, Guto'r Glyn, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled, Gutun Owain, Siôn Brwynog, Morgan Elfael, a Llywelyn Siôn, ynghyd â gwaith o law Siôn Dafydd Rhys. Yn llawysgrif *Llanstephan 4* ceir y testun cynharaf o *Chwedlau Odo* (tua dechrau'r 15g. Y llawysgrif bwysicaf yw *Llyfr Coch Talgarth* (tua 1400).

Llansteffan
Categori:Llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
28

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
23 24 25 26 27 - **28** - 29 30 31 32 33 

----

## Digwyddiadau 
* Y Frisiaid o gwmpas rhan isaf Afon Rhein yn dod i gytundeb a'r Rhufeiniaid, ac felly'n osgoi cael eu concro.
* Daru yn dod yn frenin Baekje (Corea heddiw).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:28
Chwedlau Odo

Cyfieithiad Cymraeg Canol o gasgliad o bregethau Lladin sy'n cynnwys nifer o chwedlau enghreifftiol neu foeschwedlau am anifeiliaid yw ***Chwedlau Odo***.

Ysgrifennwyd y testun Lladin gwreiddiol, a adnabyddir fel rheol dan yr enw *Parabole Sancti*, gan Odo o Cheriton (m. 1247), offeiriad a llenor o Sais, o dras Normanaidd, a aned yng Nghaint. Ymddengys y cafodd yr awdur llawer o'i ddeunydd o chwedlau tebyg yn Chwedlau Esop, y *Roman de Renard* a'r Bwystoriau. Cyfieithwyd y gwaith i'r Gymraeg gan Gymro anhysbys tua diwedd y 14g. Ceir y testun hynaf yn Llawysgrif Llanstephan 4, sydd i'w dyddio i ddegawd gyntaf y 15g, a cheir sawl testun diweddarach yn ogystal.

Anifeiliaid yw'r cymeriadau i gyd ac mae'r chwedlau ar ddull damhegion poblogaidd gyda moeswers ar y diwedd. Amrywia deunydd y chwedlau'n fawr. Storïau cryno am ddigwyddiadau ym myd yr anifeiliaid, sydd mewn gwirionedd yn fyd is-ddynol gyda gwahanol anifeiliaid yn cynrychioli mathau o bobl, yw'r chwedlau hyn. Mae ymddygiad yr anifeiliaid yn dysgu gwers i bobl yn y byd go iawn trwy amlygu rhagoriaethau a gwendidau dynion. Fel sy'n gyffredin yn llenyddiaeth boblogaidd yr Oesoedd Canol, ceir cymysgedd o'r glân a'r brwnt.

## Llyfryddiaeth
**Chwedlau Odo*, gol. Ifor Williams (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926)

Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Eglwys-bach

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Eglwys-bach** neu **Eglwysbach**. Hyd at tua 1904 yr enw a ddefnyddid yn lleol oedd "Banc Llan". Mae'r pentref yn gorwedd ar lôn wledig mewn dyffryn bychan yn y bryniau sy'n ymestyn i'r dwyrain fel cainc o Ddyffryn Conwy, sef Dyffryn Hiraethlyn. Mae tua 3 milltir i'r de o bentref Llansanffraid Glan Conwy (Glan Conwy), rhwng cymunedau bychain Graig a Pentre'r Felin. Mae'r plwyf yn gorwedd rhwng plwyfi Llansanffraid a Maenan.

Mae'r pentref yn adnabyddus am Sioe Eglwysbach, sioe amaethyddol a gynhelir yno ym mis Awst bob blwyddyn, ac sy'n cynnwys arddangosfeydd gwartheg, defaid a cheffylau, arddangosfeydd blodau, reidiau ffair a stondinau amrywiol.

Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd 54% o drigolion Eglwysbach yn medru'r Gymraeg, ffigwr sy'n uwch na'r cyfartaledd ar gyfer sir Conwy ond sy'n sylweddol llai nag yn y gorffennol, yn bennaf oherwydd mewnfudo i'r ardal a diffyg tai fforddiadwy i bobl ifainc leol.

Tua milltir i'r gogledd o'r pentref ceir Gerddi Bodnant, sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

bawd|dim|Eglwys Eglwys-bach

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* John Evans, un o bregethwyr enwocaf Cymru yn y 19g. Cyfeiria pobl ato fel "John Evans, Eglwysbach", ar hyd ei oes.

## Ffynonellau
*E. D. Rowlands, ''Dyffryn Conwy a'r Creuddyn'' (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1947)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Dyffryn Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Daily Post

Papur newydd dyddiol rhanbarthol yn yr iaith Saesneg ar gyfer Gogledd Cymru yw'r ***Daily Post***. Fe'i hargraffir yn ei bencadlys yng Nghyffordd Llandudno. Rob Irvine yw'r golygydd presennol. Mae'r papur yn rhan o grŵp Trinity Mirror.

Dechreuodd y *Daily Post* Cymreig fel argraffiad o'r *Liverpool Daily Post* ar gyfer gogledd Cymru, ond mae'n bapur ar wahân erbyn heddiw. Ar un adeg galwai'r papur ei hun yn "*the Paper for Wales*", gan gystadlu a'r *Western Mail* fel papur newydd dyddiol Cymreig, ond bellach ceir "''North Wales' best selling newspaper''" ar y mast ac mae'r papur yn canolbwyntio ar newyddion y gogledd, er bod adrannau ar gyfer newyddion cenedlaethol, Prydeinig a rhyngwladol yn ogystal.

Mae gan y papur draddodiad o gael colofnwyr dadleuol a bywiog. Yn y gorffennol ysgrifennai Iorwerth Roberts ac Ivor Wynne Jones iddo. Heddiw mae'n adnabyddus am dudalennau David Banks ac Ian Parri, ill dau yn eithaf parod i godi gwrychyn ambell ddarllenydd.

## Y Gymraeg 
Ers i'r *Herald Cymraeg* ddirwyn i ben fel papur wythnosol annibynnol, oherwydd problemau ariannol a chwymp cylchrediad, mae'n cael ei gyhoeddi yn wythnosol fel atodiad canol-y-papur yn y *Daily Post*. Mae iddo ei olygydd ei hun, sef Tudur Huws Jones ar hyn o bryd.

Ar 27 Awst, 2008, lansiwyd gwefan newyddion yn y Gymraeg, sef y *Daily Post Cymraeg*. Yn ôl Rob Irvine, golygydd y *Daily Post*,

"Mae'r *Daily Post* yn cefnogi twf yr iaith Gymraeg. Fe fydd y wefan yn un byrlymus a chyffrous... yn cyhoeddi straeon newyddion fel maent yn datblygu ar draws Gogledd Cymru, Prydain a thu hwnt yn Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Gwefan y papur

Categori:Y cyfryngau yng Nghonwy
Categori:Y cyfryngau yng Ngwynedd
Categori:Y cyfryngau yn Sir y Fflint
Categori:Y cyfryngau yn Ynys Môn
Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Gwefannau newyddion
Categori:Gogledd Cymru
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1855
John Pierce Jones

Actor, ysgrifennwr a chynhyrchydd o Gymru ydy **John Pierce Jones** (ganwyd 10 Mai 1946), sy'n enwog am ei ran fel *Arthur Picton* gyda'i hoff reg, *Asiffeta*, yn y rhaglen deledu C'mon Midffild! ar S4C.

## Bywyd cynnar
Ganwyd a magwyd John Pierce Jones yn Niwbwrch, Sir Fôn. Pan oedd yn 12 oed ail-briododd ei fam a symudodd y teulu i Stevenage ar gyffiniau Llundain. Daeth yn ôl i Gymru wedi gadael yr ysgol ac ymunodd â'r heddlu gan ddilyn yn ôl troed ewythr iddo. Cychwynodd ei yrfa gyda'r heddlu yn Nolgellau ond roedd yn anhapus yn y swydd a roedd a'i fryd ar fynd yn actor. Aeth i Goleg Harlech ac yna i Brifysgol Cymru Bangor. Cafodd ambell gyfle i gael profiad o fyd y theatr, yn Theatr y Gegin, Cricieth.

## Gyrfa
Cyd-ysgrifennodd y gyfres gomedi teledu ''Teulu'r Mans* gyda Wiliam Owen Roberts, y gyfres *Watcyn a Sgrwmp'' gyda Wynford Ellis Owen yn 1993-1994, a'r gyfres *Yr Aelod* ar gyfer BBC Radio Cymru gydag ef yn 1994, ac ail gyfres yn 1997. Cymerodd ran yn y rhaglen *Y Briodas Fawr* ar S4C yn 2006, lle roedd rhaid iddo ddylunio ffrog.

Roedd hefyd yn un o'r Jones's a dorodd record y byd *Jones Jones Jones* am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yn Stadiwm y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd ran.

Bu yn y ffilm gyntaf i ymddangosodd ar S4C ym 1983, sef *Owain Glyndŵr*.

## Bywyd personol
Mae'n briod i Inge Hansen, Americanes a anwyd yn nghanolfan y Llynges Americanaidd yn Siapan. Mae Igne eisoes wedi dysgu Cymraeg. Mabwysiadodd y cwpl fab o Haiti yn 2004 a enwyd yn Iwan Prys-Jones.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

**Fel actor**

### Theatr 
* *Gymerwch chi Sigaret?*
* *Awê Bryncoch!*
* *Tri Chryfion Byd*
* *Y Rhai a Lwydda*
* *Rwj Raj*
* *Eli Babi*
* *Gweld Sêr*
* *Gwin Coch a Fodca*
* *Y Lefiathan*
* *Dafydd y Glo*

### Teledu a Ffilm a Radio 
* *How Green Was My Valley* (cyfres deledu 1975)
* *Owain Glyndŵr* (1982)

* *Newydd Bob Nos* (1982)

* *Madam Wen*
* *Hafod Henri* (1984)
* *Dyddiadur Dyn Dwad*
* *Gwaed ar y Sêr*
* *Rhodd Mam*
* *Yr Anialwch*
* *Streetlife*
* *Miri Mawr*
* ''Ma Ifan 'Ma*
* *C'mon Midffîld!* (5 cyfres)
* *C'mon Midffîld! a Rasbrijam*
* *Midffîld! - Y Mwfi*
* *9 tan 9*
* *Shakespeare -Y Dramâu wedi'u Hanimeiddio*
* *Cysgodion Gdansk'' (1987)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Ceg y groth

Y sianel sy'n arwain i'r groth mewn merched ac anifeiliaid benywaidd yw **ceg y groth**.

### Gweler hefyd 
* Prawf ceg y groth

Categori:Anatomeg
Ivor Wynne Jones

Roedd **Ivor Wynne Jones** (28 Mawrth 1927 – 1 Ebrill 2007) yn newyddiadurwr o Gymru ac awdur llyfrau ar hanes lleol a hanes Cymru. Treuliodd rhan helaeth ei oes yn Llandudno.

Ganwyd Ivor Wynne Jones yn Allerton, un o faesdrefi Lerpwl. Gwasanaethodd fel paratrwpwr yn yr Ail Ryfel Byd, ac yn nes ymlaen gweithiodd i'r *Forces Broadcasting Service* yn Jeriwsalem. Bu'n bresennol yn yr eisteddfodau a gynhelwyd yng Nghairo, yr Aifft, yn ystod y rhyfel. Ar ôl cyfnod byr fel darlledwr yn Cyprus, dychwelodd i Gymru yn 1948.

Bu Jones yn olygydd y *Caernarvon and Denbigh Herald* ar ôl y rhyfel, cyn ymuno â'r *Daily Post*; cyfranodd i'r papur hwnnw am 52 o flynyddoedd.  Daeth yn brif ohebydd tramor y papur, gyda diddordeb arbenig yn y Dwyrain Canol. Am flynyddoedd roedd yn ffigwr adnabyddus a dadleuol yng ngogledd Cymru am ei golofn wythnosol, "*Forthright and Fearless*", a ymddangosai hyd at ddau fis cyn ei farwolaeth. Fel Tori rhonc, a'i amharodrwydd i siarad Cymraeg er ei fod yn rhugl yn yr iaith, cododd wrychyn sawl un trwy ei feirniadaeth o genedlaetholdeb Cymreig. "Dyn y sefydliad" oedd o ar sawl ystyr, ond condemniai'n hallt Rhyfel Irac ac ymlyniad llywodraeth Prydain wrth bolisïau'r Unol Daleithiau yn ogystal.

Bu'n un o sefydlwyr Opera Cenedlaethol Cymru yn 1957.

Roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Lewis Carroll, a chyhoeddodd lyfr ar gysylltiadau awdur ''Alice's Adventures in Wonderland'' ag ardal Llandudno. Ymhlith ei lyfrau eraill ceir hanes lleol darluniedig Llandudno a Bae Colwyn a chyfrol ar hanes diwydiant llechi Cymru (bu'n un o gyfarwyddwyr Chwarel Llechwedd, Blaenau Ffestiniog). Ysgrifennodd sawl cyfrol ar Gymru a'r Ail Ryfel Byd yn ogystal.

Bu farw ar 1 Ebrill 2007 ar ôl bod yn wael am rai misoedd ym Mae Colwyn.

## Llyfrau
**The Order of St John in Wales*
**U-boat rendezvous at Llandudno*
*''America's Secret War in Welsh Waters*
**Llandudno Regina, the Queen of Welsh Resorts* (1973)
**Shipwrecks of North Wales* (1973; 1986)
**The Llechwedd Strike of 1893* (1993)
**Colwyn Bay: a Brief History* (1995)
**Gold, Frankincense and Manure* (1997)
**Alice's Welsh Wonderland* (1999)
**Hitler’s Celtic Echo*
**Victorian Slate Mining'' (2003)

## Dolenni allanol
*  Teyrnged 
*  BBC Wales

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Sian Wheldon

Actores ac athrawes Cymraeg ydy **Sian Wheldon** (ganwyd 1960). Mae'n adnabyddus i nifer oherwydd ei rôl fel *Sandra* yn y rhaglen ''C'mon Midffild!'' tua diwedd yr 1980au a dechrau'r 1990au. Ymddangosodd hefyd ar raglen *EastEnders* a *The Bill*.

Yn 2002, enwyd Sian Wheldon yn y papurau fel un o'r rhai a geisiodd atal dynes a oedd yn byw yn ei char yn Llundain, gael ei throi allan gan y cyngor. Roedd Sian yn byw yn Llundain ar y pryd.

Bu hefyd yn athrawes ddrama yng Ngholeg Menai. Erbyn hyn mae'n byw yn Llanfairfechan ac ers 2008 mae'n athrawes yn Ysgol Friars ym Mangor lle mae hi'n dysgu cymdeithaseg. Mae ganddi dri o blant.

## Teledu
(detholiad)
* ''C'mon Midffild!'', Ffilmiau'r Nant
* *Un Nos Ola Leuad*, 1991, Endaf Emlyn
* *Jabas* (1986)
* *Jabas Jones* (1990) ffilm
* *Midffîld - Y Mwfi* (1992) ffilm
* *Tipyn o Stad*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
The Bill

Cyfres deledu Saesneg oedd ***The Bill***, a ddilynai hanes yr heddlu yng ngorsaf ddychmygol *Sun Hill*. Darlledwyd am y tro cyntaf ar y 16 Hydref 1984, ac ers hynny bu ar ITV am 8 y nos ar ddydd Mercher a dydd Iau. Darlledwyd *omnibws* wythnosol ar ITV3 ac mae hen benodau'n cael eu hail-adrodd ar UKTV Gold. Mae'r gyfres wedi cael ei darlledu ar RTL yn yr Almaen, ac ar NT1 yn Ffrainc.

Daeth y gyfres i ben ar 31 Awst 2010 o ganlyniad i ostyngiad yn y nifer o bobl a wyliau'r rhaglen.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Bill, The
Categori:Rhaglenni teledu ITV
Llion Williams

Actor o Gymro ydy **Llion Williams** (ganwyd 1961). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel George Hughes yn rhaglen ''C'mon Midffild!'' tua ddiwedd yr 1980au a dechrau'r 1990au. Bu hefyd yn lleisio nifer o gartwnau megis y Smyrffs yn Gymraeg, ac yn ddigrifwr stand-yp.

## Bywgraffiad
Ganwyd Llion ym Mangor a fe'i magwyd yn Nhal-y-bont yn Nyffryn Conwy cyn i'r teulu symud i Fangor. Ei frawd oedd y prifardd Iwan Llwyd. Aeth i Ysgol Friars, Bangor ac yna Prifysgol Cymru Aberystwyth. Mae'n byw erbyn hyn yn Llanrug ger Caernarfon.

Ar 18 Gorffennaf 2017 derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Bangor am ei gyfraniad i'r theatr.

## Gwaith
### Teledu
Nifer o gyfresi megis *Amdani*, *Pengelli*, *Deryn*, *Rhew Poeth* & *Sgid Hwch* (Ffilmiau'r Nant).
* *Dyddiadur Dyn Dwad*, ffilm deledu, Teliesyn (1989)
* ''C'mon Midffild!'', Ffilmiau'r Nant
* ''Teulu'r Mans*, 4 cyfres, HTV
* *Cyfyng Gyngor*, 4 cyfres, HTV
* *Tydi Bywyd yn Boen*, cyfres, Eryri
* *Cysgodion Gdansk*, cyfres, Tŷ Gwyn
* *Lleifior*, cyfres, Tŷ Gwyn
* *Y Darlun*, BBC
* *IAW*, Apollo/BBC
* *Blodeuwedd, Y Dyn Peryg & Llwybr Defaid, Bryngwyn*
* *Y Ferch Drws Nesa*, comedi sefyllfa, Matinee
* *Hedydd yn yr Haul*, Enillydd Drama Ddogfen BAFTA Cymru, Bont
* *Heliwr* */ A Mind to Kill*, Cyfres Sky/S4C
* *Ac Eto Nid Myfi* (1987)
* *Ista'nbwl*, S4C
* *Lan a Lawr*, S4C
* *Y Gwyll*, BBC/S4C
* *Death or Liberty* - yn chwarae Zephaniah Williams, S4C, ABC, TG4
* *Craith*, BBC/S4C
* *Fferm Ffactor*, S4C
* *Midffîld - Y Mwfi*
* *C'mon Midffîld! a Rasbrijam*
* *Y Stafell Ddirgel*

### Theatr
* *Chwalfa,* Cyfarwyddwr: Arwel Gruffydd, Theatr Genedlaethol Cymru
* *Rape of the Fair Country*, Cyfarwyddwr: Tim Baker, Theatr Clwyd
* *Journey of Mary Kelly*, Cyfarwyddwr: Terry Hands, Theatr Clwyd
* *A Christmas Carol*, Cyfarwyddwr: Terry Hands, Theatr Clwyd
* *Abigail’s Party*, Cyfarwyddwr: Fiona Baffini, Theatr Clwyd
* *Minimata*, Cyfarwyddwr: Ian Yeoman, Theatr Powys
* *Y Cylch Sialc*, Cyfarwyddwr: Graham Laker, Cwmni Theatr Gwynedd
* *Y Gelli Geirios*, Cyfarwyddwr: Graham Laker, Theatr Gwynedd
* *Antigone*, Cyfarwyddwr: Ian Yeoman, Theatr Powys
* *Hen Rebel*, Cyfarwyddwr: Cefin Roberts, Theatr Genedlaethol Cymru
**Owain Mindŵr* 2003, cynhyrchiad Theatr Bara Caws
**Cysgod y Cryman* 2007, addasiad llwyfan Siôn Eirian o nofel Islwyn Ffowc Elis, cynhyrchiad Theatr Genedlaethol Cymru
**Oes rhywun wedi gweld y Pernod King?* (2025) Theatr Bara Caws

### Cyflwyno
* *Gair Am Aur*, 3 Cyfres Cwis, S4C
* *Drannoeth y Ffair*, Rhaglen gerddoriaeth gyda bandiau byw, S4C
* *Peter and the Wolf'', Adroddwr, Ensemble Cymru
* Cynadleddau Addysg Pellach, Coleg Prifysgol Cymru
* Amryw o raglenni chwaraeon ar S4C

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil ar wefan Asiantaeth Clic 

Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
25

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
20 21 22 23 24 - **25** - 26 27 28 29 30

----

## Digwyddiadau 
* Lucius Aelius Sejanus yn ceisio priodi gweddw Drusus Julius Caesar, ond yn aflwyddiannus

## Genedigaethau 
* Gaius Julius Civilis, pennaeth y Batafiaid

## Marwolaethau 
* Aulus Cremutius Cordus, hanesydd Rhufeinig

Categori:25
24

1g CC - **1g** - 2g
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au
19 20 21 22 23 - **24** - 25 26 27 28 29

----

## Digwyddiadau 
* Rhyfeloedd y Rhufeiniaid yn Numidia a Mauretania yn diweddu gyda'r gwledydd hyn yn cael eu hymgorffori yn yr ymerodraeth.
* Gorchfygir gwrthryfel Tacfarinas yn Affrica.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Strabo, daearyddwr Groegaidd

Categori:24
Afon Il

Afon yn Llydaw yw **Afon Il** (Ffrangeg: *Ille*). Mae'n cwrdd ag Afon Gwilun yng nghanol dinas Roazhon, prifddinas Llydaw. Mae'r ddwy afon yn rhoi eu henwau i'r département Il-ha-Gwilun.

Il
Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru

Trefnir '''Gwobrau'r Diwylliant Cyhoeddi yng Nghymru''' bob dwy flynedd gan Gyngor Llyfrau Cymru er mwyn cydnabod gwaith cyhoeddwyr Cymru. Cynhaliwyd y seremoni wobrwyo am y tro cyntaf yn 2005.

## Llyfrau Cymraeg
## Llyfrau Saesneg o Gymru
## Cyfeiriadau
*Datganiad CLLC 2005 
*Datganiad CLLC 2007 

Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru
Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru
Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 2005
Afon Aon

Mae **Afon Aon** (Llydaweg:*Stêr Aon*) yn llifo yng ngorllewin Llydaw, trwy drefi Kastell-Nevez-ar-Faou, Pleiben a Kastellin.

[[Kastellin & Afon Aon|bawd|250px]]

## Yr enw
*Stêr* yw'r gair cyffredin yn Llydaweg am afon. Mae'r gair *Aon* yn dod o'r hen air Llydaweg *avon*, yr un gair â'r gair Cymraeg *afon*.

Aon
Afon Oded

Afon yn département Penn-ar-Bed, Llydaw ydy'r **Afon Oded**. Mae'n rhedeg o Saint-Goazec i Gefnfor yr Iwerydd yn Bénodet. Ar y ffordd mae'n cyfarfod ag Afon Steir ac Afon Jed yn nhref Kemper, prifddinas Bro Gerne a département Penn-ar-Bed. Mae'r afon 56&nbsp;km o hyd ac yn casglu dŵr o ardal o 715&nbsp;km².

Oded