Tshiluba

Mae **Luba-kasaï**, **Ciluba** neu **Tshiluba** (cilubà yn ôl y sillafiad safonol neu tshiluba ), yn iaith Bantw o'r grŵp ieithoedd Luba, a siaredir yn bennaf gan Baluba o Kasaï yn ne Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo ac yn y gogledd o Angola.

## Enwau
Gelwir Luba-kasaï yn gyffredin wrth ei hen brodorol, wedi'i ysgrifennu yn “Cilubà” (yn ôl y sillafiad safonol ) neu “tshiluba” (er enghraifft yng Nghyfansoddiad Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo  ). Fe'i gelwir hefyd yn **luba-lulua**, yn enwedig yn safon ISO 639-6, neu luba gorllewinol. Weithiau fe'i gelwir hefyd yn “Luba” ond gall yr enw hwn gyfeirio at ieithoedd Luba eraill hefyd. Mae ethnologue hefyd yn dynodi'r enw **bena-lulua**  ; Mae Beena Luluwà (yn llythrennol “aelodau o Luluwà”) yn dynodi’r Luluwa yn yr ystyr llym ac yn siarad â nhw fel y cyeena luluwà  neu’r enw “luva” ond mae hyn yn hytrach yn dynodi’r kiluba (a drawsysgrifir “kiluʋa” neu “kiluva” gan rai awduron o yr 20g fel van Bulck ) lle mae'r sain 'bilabial' yn dod yn ffrithiant rhwng dwy lafariad.

## Dosbarthiad
Mae Tshiluba yn perthyn i'r teulu iaith Bantw. Yn nosbarthiad ieithoedd Bantw yn ôl Malcolm Guthrie, yr iaith yng nghod L.31 yn y grŵp o ieithoedd Luba, L.30.

## Defnydd
 lua ar gyfer yr iaith]]
Mae tua 7,060,000 o bobl yn siarad Luba-kasai, gan gynnwys:

7,000,000 yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo yn 1991, yn bennaf yn nhaleithiau Kasaï (de-ddwyrain traean), Kasaï-Central, Kasaï-Oriental a Sankuru, yn y taleithiau hyn fe'i dysgir yn y mwyafrif o ysgolion cynradd ac uwchradd, ac weithiau fel pwnc yn y graddau uwch;
60,000 yn Angola yn 2018, yn bennaf yn nhalaith Lunda-Nord (bwrdeistrefi Cambulo, Chitato, Cuilo, a Lucapa), gan siaradwyr o bob oed.
Mae'r iaith hon yn cael ei chydnabod fel iaith genedlaethol gan erthygl 1 o Gyfansoddiad Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo 2006. y defnyddir y llythrennau ‘q’, ‘r’ ac ‘x’.

## Tafodieithoedd
Mae Ethnologue yn nodi gwahaniaethau sylweddol rhwng rhanbarthau hanesyddol Kasaï-Occidental (taleithiau presennol Kasaï a Kasaï-Central, wedi'u poblogi gan grŵp ethnig Luluwa ) a'r Bakwa-Luntu.

Talaith hanesyddol Kasaï-Oriental (taleithiau presennol Kasaï-Oriental, Lomami a Sankuru, wedi'i phoblogi gan grwpiau ethnig Bena-Lubilanji, Bena-Konji, Bakwa-Diishò).

Mae Lungenyi Lumwe Maalu-Bungi (1991) yn rhoi’r ddwy brif dafodiaith, pob un â sawl math:

y Cena-luluà (y brif dafodiaith gyntaf ac weithiau Cilubà-lulua) neu Cena-kananga, a siaredir gan y Bena-Luluà yn hen dalaith Kasaï-Occidental (taleithiau presennol Kasaï a Kasaï-Central);
y Bulubà neu Cena-Mbujimayi a siaredir gan y Bena-Lubilanji yn hen dalaith Kasaï-Oriental (taleithiau presennol Kasaï-Oriental, Lomami a Sankuru).

Mae Gilles-Maurice de Schryver (1999) yn cynnwys tafodiaith y Bakwà-Luntu (L31c), yn nhalaith Kasaï-Central, fel trydedd brif dafodiaith Tshiluba.

Mae Standard Cilubà, a elwir hefyd yn “Tshiluba Clasurol”, yn seiliedig ar Cikwà-diishì a Cena-mpukà yn bennaf oherwydd, yn hanesyddol, roedd eu siaradwyr yn gwasanaethu fel hysbyswyr cyntaf i genhadon. Mae Maalu Bungi a Kapudi Kalonga (1992) yn nodi ymhellach fod Cilubà safonol cenhadon Catholig yn “integreiddio elfennau sylweddol o dafodieithoedd Luntu a Luluà”, gan ei gwneud yn araith “pan-dafodieithol, goruwchleol”, yn wahanol i’r Cilubà o genhadon Protestannaidd sy’n seiliedig. ymlaen yn y bôn ar y *Cena-luluà*.

### Gramadeg 
## Tshilumba heddiw a statws
Fel nodir, mae Tshiluba yn un o bedwar iaith 'genedlaethol' yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, er mai Ffrangeg yw'r iaith swyddogol. Gellid dadlau nad oes iddi'r un bri â Lingala sydd wedi bod yn iaith y fyddin yn y Congo ac yn elw ar ei statws fel prif iaith Kinshasa sy'n brifddinas ar y wladwriaeth anferth. Ymddengys nad yw Tshiluba yn gyfrwng dysgu mewn ysgolion ac mai bychan yw'r deunydd argraffiedig yn yr iaith.

### Radio
Ceir cerddoriaeth a darlledu radio yn yr iaith. Ymysg un o'r gorsafoedd radio mae menter elusenol Foundation Hirondelle a'r rhaglen Ngomo ws Kasai sy'n trafod trallod a brwydrau unigolion a chymunedau. Ceir hefyd Radio Okapi sydd hefyd yn darlledu y Tshiluba ac ieithoedd eraill y Congo.

### Ffilmiau byrion
Ceir ymdrech ar greu ffilmiau cyllideb isel iawn yn yr iaith a'u llwytho ar Youtube. Mae'r ffilmiau'n ymwneud ag helyntion bob dydd pobl.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Luba-Lulua (Tshiluba) ar Ethnologue
* Tshiluba ar wefan Omniglot
* The creation of Lubaland: missionary science nd Christian literacy in the making of the Luba Katanga in Belgian Congo gan David Maxwell yn Journal of Eastern African Studies, cyhoeddwyd yn 2016

* Tshiluba Lesson 43: Tshiluba & Zulu Bantu Language Similarities ar Youtube
* Benjamin Mulamba(Tuimbe) canwr yn yr iaith Tshilumba

Categori:Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Categori:Angola
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd