open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Donatello

Arlunydd a cherflunydd o'r Eidal oedd **Donato di Niccolò di Betto Bardi**, mwy adnabyddus fel **Donatello** (c. 1386 - 13 Rhagfyr, 1466).

Ganed ef yn Fflorens tua 1386, yn fab i Niccolo di Betto Bardi. Bu'n gweithio fel gôf aur yn Rhufain am gyfnod. Dychwelodd i Fflorens, a chynorthwyodd Lorenzo Ghiberti gyda cherfluniau o'r proffwydi ar gyfer y Battistero di San Giovanni. Yn 1409-1411, ef oedd yn gyfrifol am y cerflun enfawr o *Sant Ioan Efengylwr*, ac yn 1411-1413 bu'n gweithio ar gerflun o Sant Marc.

Rhwng 1415 a 1426, gwnaeth bum cerflun i'r *campanile* Donatello Santa Maria del Fiore yn Fflorens, a adwaenir fel y Duomo. Rhwng 1425 a 1427, bu'n gweithio gyda Michelozzo ar gerflun ar fedd y Gwrth-bab Ioan XXIII.

Tua 1430, cafodd gomisiwn gan Cosimo de' Medici i weneud y ceflun o'r brenin Dafydd, yn awr yn y Bargello; hwn yw gwaith enwocaf Donatello. Alltudiwyd ef o Fflorens am gyfnod, a bu yn Rhufain hyd 1433, pan ddychwelodd i Fflorens, lle bu'n gyfrifol ,am lawer o weithiau eraill. Yn 1443, galwyd ef i Padova gan etifeddion y  *condottiero* enwog Erasmo da Narni, oedd newydd farw, i wneud cerflun ohono. Daeth y cerflun, o Erasmo ar gefn ceffyl, yn batrwm i lawer o gerfluniau cyffelyb.

Dychwelodd Donatello i Fflorens yn 1453, a bu farw yno yn 1466. Claddwyd ef yn y Basilica San Lorenzo.

Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Cerflunwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1386
Categori:Marwolaethau 1466
Categori:Pobl o Weriniaeth Fflorens
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Fflorens
Dar es Salaam

Dinas fwyaf Tansanïa yw **Dar es Salaam** (Arabeg:دار السلام "Mangre Heddwch"), gynt **Mzizima**. Mae Dar es Salaam yn ffurfio rhanbarth gweinyddol o fewn Tansanïa, ac wedi ei rhannu yn dair ardal weinyddol: Kinondoni yn y gogledd, Ilala yn y canolbarth a Temeke yn y de. Yn 2002, roedd poblogaeth y ddinas yn 2,497,940.

Hyd 1996, Dar es Salaam oedd prifddinas Tansanïa, ond y flwyddyn honno daeth Dodoma yn brifddinas. Dar es Salaam yw'r ddinas bwysicaf o safbwynt economaidd ac mae'n aros yn brifddinas fasnachol y wlad. Mae'r boblogaeth yn tyfu 4.39% y flwyddyn, y trydydd cyflymaf yn Affrica a'r nawfed yn byd.

Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Dinasoedd Tansanïa
Peter Paul Rubens

Arlunydd o Fflandrys oedd **Peter Paul Rubens**, hefyd **Pieter Paul Rubens** (28 Mehefin 1577 – 30 Mai 1640). Addysgwyd ef yn ninas Cwlen, a bu'n gweithio yn Antwerp. Ar 9 Mai 1600 cychwynnodd i'r Eidal, lle bu'n gweithio yn Fenis, gan ddod dan ddylanwad Caravaggio. O 1603 hyd 1604 bu yn Sbaen. Dychwelodd i'r Iseldiroedd yn 1608, gan weithio yn Antwerp, a phriododd y flwyddyn wedyn. Bu farw ei wraig yn 1626. Bu ar deithiau diplomatig i Sbaen a Lloegr. Ail-briododd yn 1630. Bu farw yn Antwerp yn 1630.

Categori:Genedigaethau 1577
Categori:Marwolaethau 1640
Categori:Arlunwyr o Fflandrys
Storm Fawr 1859

**Storm Fawr 1859** neu **Storm y Royal Charter** oedd y storm enbytaf, efallai, a gofnodwyd yng Nghymru. Dechreuodd y gwynt chwythu'n gryf yn ystod prynhawn 25 Hydref, a chyrhaeddodd ei anterth yn ystod noson 25/26 Hydref, pan gyrhaeddodd y gwynt raddfa 12 neu efallai 13 ar raddfa Beaufort. Ar y cychwyn roedd y gwynt yn chwythu o’r dwyrain, ond yna newidiodd ei gyfeiriad i’r gogledd-ddwyrain ac yna tua’r gogledd.

Achoswyd tua 133 o longddrylliadau ar arfordir Cymru ac ardaloedd cyfagos yn Lloegr y noson honno, gyda tua 90 arall yn dioddef difrod sylweddol. Lladdwyd tua 800 o bobl i gyd, yn cynnwys rhai a laddwyd gan effeithiau'r storm ar y tir. Yr enwocaf o'r llongddrylliadau oedd y *Royal Charter*, a ddrylliwyd ger Moelfre ar arfordir dwyreiniol Ynys Môn ar ei ffordd o Awstralia i Lerpwl. Collwyd dros 450 o fywydau yn y *Royal Charter* yn unig.

Gwnaed difrod mawr i adeiladau hefyd; yr enghraifft enwocaf oedd dinistrio eglwys Dinas, Sir Benfro.

bawd|200px|dim|Cofeb y Royal Charter uwchben y creigiau lle drylliwyd hi

Categori:1859 yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes morwrol Cymru
1859
Categori:Trychinebau naturiol yng Nghymru
San Juan (Puerto Rico)

250px|de|bawd|Golygfa o'r awyr ar San Juan
:*Erthygl am brifddinas Puerto Rico yw hon. Gweler hefyd San Juan (gwahaniaethu).*

Prifddinas a dinas fwyaf Puerto Rico yw **San Juan** (talfyriad o'r enw Sbaeneg, *San Juan Bautista* "Sant Ioan Fedyddiwr"). Yn ôl cyfrifiad 2000 roedd ganddi boblogaeth o 433,733, sy'n ei gwneud y ddinas 42ail fwyaf dan reolaeth yr Unol Daleithiau. Sefydlwyd San Juan gan wladychwyr Sbaenaidd yn 1521, a chafodd ei galw yn *Ciudad de Puerto Rico* ("Dinas Puerto Rico"). Yn ogystal â bod y ddinas hynaf ym Mhuerto Rico, hi yw'r ddinas hynaf yn yr Unol Daleithiau i gael ei sefydlu gan Ewropeiaid a'r ail hynaf felly yn yr Amerig gyfan, ar ôl Santo Domingo, Gweriniaeth Dominica. Ceir sawl adeilad hanesyddol yn San Juan, e.e. yr hen gaerau arfordirol, Fort San Felipe del Morro a Fort San Cristobál.

Heddiw, mae San Juan yn gwasanaethu fel un o borthladdoedd mwyaf Puerto Rico a hi hefyd yw canolfan gwaith cynhyrchu, gwasanaethau ariannol, diwylliant a thwristiaeth y wlad. Mae tua 2 filiwn o bobl yn byw yn yr ardal fetropolitaidd sy'n cynnwys San Juan ei hun a maesdrefi dinesig Bayamón, Guaynabo, Cataño, Canóvanas, Caguas, Toa Alta, Toa Baja, Carolina a Trujillo Alto; felly mae tua hanner poblogaeth Puerto Rico yn byw ac yn gweithio yn yr ardal hon erbyn heddiw.

Categori:Aneddiadau Puerto Rico
Categori:Dinasoedd y Caribî
Categori:Dinasoedd yr Unol Daleithiau
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Tegucigalpa

Prifddinas a dinas ail fwyaf Hondwras yng Nghanolbarth America yw **Tegucigalpa** (**Tegus** ar lafar). Tegucigalpa hefyd yw prifddinas talaith Francisco Morazán yn y wlad honno. Mae'r ddinas yn gorwedd 3,250 troedfedd (990 m) i fyny yn y bryniau ac mae ganddi boblogaeth o tua 894,000 o bobl (2006). Sefydlwyd y ddinas gan y Sbaenwyr yn 1578.

### Gefeilldrefi 
* 20px Madrid, Sbaen
* 20px Lima, Periw
* 20px Taipei, Taiwan
* 20px Belo Horizonte, Brasil
* 20px New Orleans, Louisiana, Unol Daleithiau
* 20px Guadalajara, Mecsico
* 20px Dinas Gwatemala, Gwatemala
* 20px Dinas Kansas, Missouri, Unol Daleithiau

Categori:Dinasoedd Hondwras
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
San Juan

**San Juan** yw'r enw Sbaeneg am Sant Ioan. Gall hefyd fod yn dalfyriad am *San Juan Bautista* (Ioan Fedyddiwr).

## Lleoedd
### Yr Ariannin 
*Talaith San Juan 
*San Juan (Ariannin), prifddinas y dalaith

### Ciwba 
*San Juan Hill (Cuba)

### Colombia 
*San Juan del Cesar, tref yn La Guajira (dosbarth)
*San Juan de Arama, tref ym Meta (dosbarth)
*San Juan Rioseco, tref yn Cundinamarca (dosbarth)

### Costa Rica 
*San Juan, Costa Rica, yn San José (talaith)

### Feneswela 
*San Juan de Payara
*San Juan de Manapiare

### Gweriniaeth Dominica 
*San Juan (talaith yng Ngweriniaeth Dominica
*San Juan de la Maguana

### Mecsico 
*San Juan, Campeche
*San Juan Chamula, Chiapas
*San Juan, Chihuahua
*San Juan, Coahuila
*San Juan de Los Lagos, Jalisco
*San Juan Tumbio, Michoacan
*San Juan, San Luis Potosí
*San Juan, Sonora
*San Juan de Ulúa, ynys Veracruz
*Afon San Juan (Veracruz)
*Afon San Juan (Tamaulipas)

### Nicaragwa 
*San Juan del Sur
*Afon San Juan (Nicaragwa)

### Puerto Rico 
*San Juan (Puerto Rico)

### Y Philipinau 
*San Juan, Abra
*San Juan, Batangas
*San Juan, Ilocos Sur
*San Juan, La Union
*Dinas San Juan, Metro Manila
*Afon San Juan (Philippines)
*San Juan, Sorsogon
*San Juan, Siquijor
*San Juan, Southern Leyte

### Sbaen 
*Sant Joan d'Alacant (San Juan yn Sbaeneg)
*Sant Joan, Mallorca (San Juan yn Sbaeneg)

### Trinidad a Thobago 
*San Juan, Trinidad a Tobago

### Tsile 
*San Juan de la Costa, Tsile; *commune* yn Tsile

### Unol Daleithiau 
*San Juan, New Mexico
*Afon San Juan, New Mexico 
*Basn San Juan, New Mexico
*San Juan, Texas
*San Juan County, Colorado
*Mynyddoedd San Juan, Colorado
*San Juan County, Washington
*Ynysoedd San Juan, oddi ar arfordir talaith Washington
**yn cynnwys Ynys San Juan
*San Juan County, Utah

## Amryw
* San Juan (cwrw)
* San Juan (gêm), gêm cardiau gan Andreas Seyfarth.
* Gŵyl San Juan, a ddethlir ym Moyobamba
* E. San Juan, Jr., awdur Filipino

## Gweler hefyd
*Saint-Jean (gwahaniaethu)
*São João
Llyn Tanganica

bawd|180px|Llyn Tanganica

Llyn yng nghanolbarth Affrica yw **Llyn Tanganica**. Ef yw'r llyn ail-fwyaf yn Affrica o ran arwynebedd, 32,900&nbsp;km², ond y dyfnaf a'r un sy'n dal mwyaf o ddŵr. Mae'n 1,470 m o ddyfnder yn y man dyfnaf; dim ond Llyn Baikal yn Siberia sy'n ddyfnach ac yn dal mwy o ddŵr ymhlith llynnoedd dŵr croyw y byd.

Rhennir y llyn rhwng pedair gwlad: Bwrwndi, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Tansanïa a Sambia. Llifa Afon Lukuga o'r llyn i ymuno ag Afon Congo. Yr afonydd mwyaf sy'n llifo i mewn iddo yw Afon Ruzizi ac Afon Malagarasi.

Ceir tua 250 rhywogaeth o bysgod cichlid yn y llyn, a tua 150 o rywogaethau eraill o bysgod. Mae pysgota yn ddiwydiant pwysig yma.

Tanganica
Tanganica
Tanganica
Tanganica
Tanganica
Cymuned hoyw

Defnyddir y term **cymuned hoyw** &ndash; sydd yn aml yn gyfystyr â **chymuned LHDT** neu '*gymuned *queer'''* &ndash; i ddisgrifio pobl hoyw ac/neu LHDT/*queer'' fel grŵp ddemograffig. O fewn y gymuned hon ceir sawl "is-gymuned": y gymuned ledr; y gymuned arth; y gymuned foliog; y gymuned lesbiaidd; y gymuned ddeurywiol; y gymuned drawsryweddol, ac is-gymunedau sy'n gysylltiedig â chroeswisgo a hunaniaethau eraill; y gymuned *rave* LHDT; ac yn y blaen; gyda phob un ohonynt yn cynrychioli is-ddemograffeg o'r gymuned hoyw ehangach.

Mudiad cymdeithasol yw'r mudiad lesbiaid a hoywon, a gellir priodoli'i ddatblygiad i Derfysgoedd Stonewall ar yr 28 Mehefin 1969 yn Efrog Newydd. Ei ragflaenydd uniongyrchol oedd y mudiad homoffeil yn y 1950au a'r 1960au.

Yn yr un modd ag y mae'r term "hoyw" weithiau'n cael ei ddefnyddio fel rhyw fath o dalfyriad ar gyfer LHDT, mae'r "gymuned hoyw" hefyd yn gyfystyr a'r "gymuned LHDT". Mewn achosion eraill mae'n bosib mae cyfeirio at ddynion hoyw y mae'r siaradwr. Mae rhai pobl (gan gynnwys nifer o newyddiadurwyr Americanaidd blaenllaw) yn ystyried fod yr ymadrodd "y gymuned hoyw" yn golygi "y boblogaeth o bobl LHDT".

Hoyw
Categori:Diwylliant LHDT
Dinas, Sir Benfro

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Dinas** (Saesneg: *Dinas Cross*). Saif ger yr arfordir ar briffordd yr A487 i'r gogledd ddwyrain o Abergwaun. Mae'n cynnwys Ynys Dinas, sy'n fagwrfa bwysig i forloi ac adar môr, er nad yw'n ynys yng ngwir ystyr y gair. Cofnodir i eglwys Dinas gael ei dinistrio gan y Llychlynwyr, a dinistriwyd yr eglwys newydd, a safai yng Nghwmyreglwys, gan storm fawr 1859. Codwyd eglwys arall yn 1861; mae wedi ei chysegru i Sant Brynach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 798.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Tel Aviv

**Tel Aviv** neu **Tel Aviv-Yafo** (Hebraeg:תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ} , "Bryn y Gwanwyn") yw'r ail ddinas yn Israel o ran poblogaeth. Mae poblogaeth y ddinas ei hun yn 405,300, tra mae poblogaeth yr ardal ddinesig Gush Dan yn 3.15 milwn.

Sefydlwyd y ddinas yn 1909 ar gyrion Jaffa (Hebraeg: יָפוֹ, *Yafo*), efallai y porthladd hynaf yn y byd. O dan ei Maer gyntaf, Meir Dizengoff tyfodd Tel Aviv yn llawer cyflymach na Jaffa, ac yn 1950 cyfunwyd hwy yn un ddinas. Dynodwyd ardal "y Ddinas Wen" yn Tel Aviv yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2003, oherwydd yr adeiladau Bauhaus yma.

Tel Aviv yw prif ganolfan economaidd a diwylliannol Israel, ac mae'n gyrchfan i dwristiaid hefyd oherwydd y traethau.

bawd|350px|dim|Tel Aviv o Hen Jaffa
bawd|350px|dim|Stryd Dizengoff, Tel Aviv, tua'r gogledd 1930au

## Diwylliant poblogaidd
Mae Tel Aviv wedi bod yn rhan anatod, os nad yn symbol, o lwyddiant y wladwriaeth Seionistaidd, Israel. Ceir cyfeiriadau lu i'r ddinas mewn caneuon. Mae un cân gan Omer Adam o'r enw *Tel Aviv* wedi cael dros 18 miliwn o wylwyr ar Youtube.

bawd|dde|300px|thumbtime=00:03
bawd|1100px|center

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Israel
Categori:Dosbarth Tel Aviv
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Israel
Llysenw

Enw amgen na'i briod enw a roddir ar unigolyn, peth, neu le, yw **llysenw** (hefyd **glasenw**, **blasenw**). Math ar lysenw yw **ffugenw**, e.e. gan lenorion, a hefyd enw barddol yn y traddodiad barddol Cymraeg. Gall llysenw fod yn wawdlyd ond weithiau hefyd mae'n cyfleu anwyldeb.

## Llysenwau pobl
Mae'r arfer o roi llysenwau ar bobl yn hynafol a cheir enghreifftiau mewn sawl diwylliant ledled y byd. Mae'n bosibl bod yr arfer yn ymwneud â'r ofergoel gyffredin fod gan enwau priod ryw hud neu rym arbennig yn perthyn iddynt. Gwelir sawl enghraifft o hyn mewn llên gwerin lle mae dyfalu enw priod rhywun yn fotiff cyffredin, e.e. Rumpelstiltskin. Weithiau mae pobl yn dewis llysenw ei hunain ond gan amlaf mae'n cael ei roi arnynt gan bobl eraill.

## Llysenwau lleoedd a phethau
Dyma rai enghreifftiau o lysenwau poblogaidd ar leoedd:
*Y Dalaith *Aloha* - Hawaii
*Mam Cymru - Môn

Pethau:
**Hŵfer*, llysenw yn wreiddiol (gwneuthurwyr y peiriant hŵfer) sydd wedi dod yn enw cydanbyddedig am yr *vacuum cleaner*.

## Llysenwau Cymraeg
Ceir rhai o'r enghreifftiau cynharaf ar glawr o lysenw Cymraeg yn y chwedl Cymraeg Canol *Culhwch ac Olwen*, e.e. Dillus Barfog, Wrnach Gawr, Gwyddno Garanhir, Lludd Llaw Eraint. Ceir sawl enghraifft yn y Pedair Cainc hefyd, e.e. Teyrnon Twrf Fliant. Ceir un o'r enghreifftiau cynharach oll efallai yng nghanu Taliesin yn enw Fflamddwyn, un o elynion Rheged.

Arferai'r beirdd Cymraeg roi llysenwau (enw barddol) ar ei gilydd, weithiau'n barchus ond weithiau hefyd yn ddigon amharchus, i'n golwg ni o leiaf. Cyfeiria Nennius at y beirdd Blwchfardd a Talhaearn Tad Awen er enghraifft. Ceir llu o engrheifftiau yn enwau Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr, e.e. Elidir Sais, Casnodyn.

Roedd Cymry cyffredin yr Oesoedd Canol yn arfer defnyddio llysenwau hefyd. Ceir cloddfa arbennig o gyfoethog yn y stent neu arolwg o Feirionnydd a wnaed yn y 1290au, er enghraifft. Gwelir rhai o frenhinoedd a thywysogion y Gymru annibynnol yn derbyn neu'n arddel llysenwau hefyd, e.e. Brochwel Ysgithrog (brenin cynnar ar Bowys), Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr, a Gwladus Ddu, ferch Llywelyn.

## Gweler hefyd
*Enw
*Enw barddol


Categori:Enwau
Łódź

250px|de|bawd|Stryd Piotrkowska
Dinas ddiwydiannol yng nghanolbarth Gwlad Pwyl yw **Łódź**. Mae ganddi boblogaeth o 767,628.

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Llyn Baikal

**Llyn Baikal** neu **Llyn Bajkal** (Rwseg: *Озеро Байкал*) yw llyn dŵr croyw mwyaf y byd. Saif yn ne Siberia yn Rwsia, i'r de o Fynyddoedd Baikal. Mae'n rhan o Oblast Irkutsk, Dosbarth Ffederal Siberia.

bawd|250px|dim|Llyn Baikal

## Disgrifiad
Yn y man dyfnaf, mae'n cyrraedd dyfnder o 1,637 medr, ac mae ei arwynebedd yn 31.500&nbsp;km², tua'r un faint a Gwlad Belg. O ran arwynebedd mae Llyn Superior yn yr Unol Daleithiau a Canada yn fwy, ond mae Baikal yn dal mwy o ddŵr; mwy na'r cyfan o Lynnoedd Mawrion Gogledd America gyda'i gilydd. Ceir digon o ddŵr croyw yma i ddiwallu anghenion poblogaeth y byd am 30 mlynedd.

Llifa tua 300 o afonydd i'r llyn, yn cynnwys Afon Selenga yn y de. Afon Angara yw'r unog un sy'n llifo allan, i ymuno ag Afon Yenisei. Cyhoeddwyd y llyn yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1966.

## Gweler hefyd
*Rhestr o lynnoedd Rwsia

## Oriel

Delwedd:Baikal.A2001296.0420.250m-NASA.jpg|Llyn Baikal o'r gofod
Delwedd:Baikal, Cape Burhan, Shaman Rock, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg|*Sjamanka*, craig sanctaidd siamanaidd ar ynys Olchon yn rhan orllewinol y llyn
Delwedd:Baikal ol'chon ri südosten.jpg|Llyn Baikal yn yr haf

Categori:Daearyddiaeth Oblast Irkutsk
Baikal
Categori:Siberia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Rwsia
Tenochtitlan

Prifddinas y gwareiddiad Astec ym Mecsico oedd **Tenochtitlan** neu **Mecsico-Tenochtitlan**, weithiau **Tenochtitlán**. Roedd wedi ei adeiladu ar ynys yn Llyn Texcoco, yn yr hyn sy'n awr yn Ddinas Mecsico.

Sefydlwyd Tenochtitlan yn 1325; yn ôl y chwedl daeth llwyth y Nahua i fyw ar yr ynys yn unol â gorchymyn eu duw Huitzilopochtli. Erbyn 1428 roedd yn bridffinas yr Astec a'r ddinas bwysicaf yng Nghanolbarth America. Erbyn i'r ddinas gyrraedd ei huchafbwynt, roedd yn un o ddinasoedd mwyaf y byd, gyda phoblogaeth o dros 200,000.

Cipiwyd Tenochtitlan yn 1521 gan y Sbaenwyr a'u cynhheiriaid brodorol dan Hernán Cortés. Yn ddiweddarach, gorchmynodd Cortés ail-adeiladu'r ddinas.

Categori:Astec
Categori:Dinas Mecsico
Osama bin Laden

Arweinydd Islamaidd a ystyrir yn sylfaenwr Al-Qaeda oedd **Osama bin Mohammed bin Awad bin Laden** (, ''''; 10 Mawrth 1957 – 2 Mai 2011).

Ganed ef yn Riyadh, Sawdi Arabia, yn aelod o deulu cyfoethog a dylanwadol bin Laden. Ym 1996 ac eto ym 1999 cyhoeddodd ef a nifer eraill ddwy fatwa, yn dweud y gellid lladd aelodau o luoedd arfog neu ddinasyddion yr Unol Daleithiau hyd nes iddynt dynnu eu lluoedd arfog o'r gwledydd Islamaidd a rhoi'r gorau i gefnogi Israel. Cred yr Unol Daleithiau iddo fod a rhan yn yr ymosodiad ar lysgenhadaeth yr Unol Daleithiau yn Dar es Salaam, Tansanïa, a Nairobi, Cenia.

Osama Bin Laden oedd yn gyfrifol am drefnu llofruddiaeth Ahmad Shah Massoud, arweinydd gwrthryfel yn erbyn y Taliban ac Al-Qaeda yng Ngogledd Afghanistan.

Credir yn gyffredinol mai Osama bin Laden ac Al-Qaeda fu'n gyfrifol am drefnu Ymosodiadau 11 Medi 2001 ar yr Unol Daleithiau, pan gipiwyd awyrennau a'u hedfan i mewn i Ganolfan Masnach y Byd yn Efrog Newydd a'r Pentagon yn Arlington, Virginia.

## Marwolaeth 
Ar 1 Mai 2011, adroddodd Arlywydd Obama y lladdwyd bin Laden yn ystod gweithred filwrol yr Unol Daleithiau gan "dîm bychan o Americaniaid", mewn gweithred gudd yn Abbottabad, Pacistan, 93 milltir (150&nbsp;km) i'r gogledd o Islamabad, a chadarnhaodd yr hyn a ddywedwyd gan swyddogion yr Unol Daleithiau i'r cyfryngau yn gynharach. Drwy ddefnyddio corff bin Laden, a'i gymharu â samplau DNA ei chwaer, cadarnhawyd mai bin Laden ydoedd. Derbyniwyd y corff gan fyddin yr Unol Daleithiau a chafodd ei gladdu yn y môr.

Yn ôl yr Arlywydd Obama, cynorthwyodd llywodraeth Pacistan hefyd yn y weithred o'i ddal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Al-Qaeda
Categori:Arabiaid
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl heb ddinasyddiaeth
Llydaw (gwahaniaethu)

Gallai'r gair  **Llydaw** olygu un o sawl peth:
  
* Llydaw, gwlad Geltaidd
* llyn Llydaw, llyn yn Eryri
**O ben Tir Llydaw*, gan Dyfnallt yn 1937
**Llydaw*, cerdd gan Gwenallt, yn ei lyfr *Eples* (1951)
**Llydaw am byth*, teitl rhamant Valère Depauw yn y Gymraeg
*Cymdeithas Cymru-Llydaw
Al-Nahda

:*Erthygl am y mudiad diwylliannol yw hon. Am y blaid wleidyddol Tiwnisiaidd gweler Hizb al-Nahda.*
Mudiad neu duedd diwylliannol ac ymenyddol yn y byd Arabaidd ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20fed a'i wreiddiau'n gorwedd yn Libanus, ond a symudodd wedyn i'r Aifft yn bennaf, oedd **Al-Nahda** neu **an-Nahda**/**Ennahda** (Arabeg: النهضة, "Dadeni").

Roedd Al-Nahda yn un o'r tueddiadau hanesyddol pwysicaf ym myd ymenyddol a diwyllianol yr Arabiaid, ac yn neilltuol Arabiaid y Dwyrain Canol, a gafodd effaith pellgyrhaeddol ar lenyddiaeth, gwleidyddiaeth, diwylliant a chrefydd. Yn y byd Arabaidd caiff ei gymharu'n aml â'r Oleuedigaeth yn Ewrop yn y 18g, fel cyfnod o foderneiddio a datblygu ymenyddol a diwygiad gwleidyddol a chrefyddol.

Bu gan Al-Nahda ran allweddol yn y twf mewn cenedlaetholdeb Arabaidd a'r her i ddominyddiaeth ar y byd Arabaidd gan y pwerau gwladychol Ewropeaidd (Ffrainc a Phrydain yn enwedig). Cafodd syniadau a datblygiadau Ewropeaidd ddylanwad mawr ar Al-Nahda, ond ar yr un pryd teimlai rhai fod angen gwrthsefyll y dylanwadau hynny trwy atgyfnerthu traddodiadau Arabaidd ac Islamaidd a chryfhau undod diwylliannol yr Arabiaid. Ymhlith yr ysgogiadau a arweiniodd at eni'r mudiad gellid crybwyll y sioc a barodd gorsegyniad yr Aifft gan Napoleon yn 1798, a'r symudiadau am ddiwygiad gan rhai o *khedives* y wlad honno, fel Muhammad Ali. Dylanwad arall oedd y diwygiadau *tanzimat* gan Ymerodraeth yr Otomaniaid, rheolwr rhan helaeth o'r Dwyrain Canol hyd y Rhyfel Byd Cyntaf. Cyflwynodd y diwygiadau hyn drefn gyfansoddiadol i wleidyddiaeth yr ymerodraeth a arweiniodd yn y pen draw i greu dosbarth gwleidyddol Arabaidd a nifer o'i aelodau yn dymuno annibyniaeth a rhyddid i'r Arabiaid.

Symudodd canolfan yr al-Nahda i'r Aifft yn fuan ar ôl ei sefydlu. Cairo oedd "pencadlys" y mudiad, ffaith sy'n pwysleisio rôl hanesyddol y ddinas honno a'r Aifft yn y byd Arabaidd. Ond roedd gweithgareddau Al-Nahda yn amlwg hefyd mewn canolfannau eraill, yn enwedig Beirut ac, i raddau llai, ddinas Damascus.

Categori:Y byd Arabaidd
Categori:Cenedlaetholdeb Arabaidd
Categori:Diwylliant y Dwyrain Canol
Categori:Diwylliant yr Aifft
Categori:Diwylliant Libanus
Categori:Diwylliant Syria
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Hanes yr Aifft
Categori:Islam
Categori:Llenyddiaeth Arabeg
Maelgwn ap Rhys

:*Erthygl am y tywysog o Ddeheubarth yw hon. Am arweinydd y Gwrthryfel Cymreig yn y De (1294-95), gweler Maelgwn ap Rhys (gwrthryfelwr).*

Tywysog rhan o deyrnas Deheubarth oedd **Maelgwn ap Rhys** (c. 1170 - 1230).

Roedd Maelgwn yn fab i Rhys ap Gruffudd ('Yr Arglwydd Rhys') a'i wraig Gwenllian ferch Madog, merch Madog ap Maredudd, tywysog Powys. Ymddengys yn y cofnodion am y tro cyntaf yn cynorthwyo i warchae ar Ddinbych y Pysgod yn 1187. Yn 1188, pan deithiodd Baldwin, Archesgob Caergaint a Gerallt Gymro trwy Gymru i gasglu milwyr ar gyfer Y Drydedd Groesgad, cofnodir i Faelgwn gymeryd y groes, er nad ymddengys iddi fynd ar y groesgad.

Disgrifir Maelgwn fel gŵr byr a chymeriad cythryblus, a roddodd lawer o drafferth i'w dad yn ei flynyddoedd olaf. By cynnen hir a chwerw rhwng Maelgwn a'i frawd Gruffudd. Cadwyd ef yn garcharor rhwng 1189 a 1192. Yn 1194 gorchfygodd ef a'i frawd Hywel eu tad mewn brwydr a'i garcharu yng Nghastell Nanhyfer, ond rhyddhawyd ef yn ddiweddarach gan Hywel. Roedd Maelgwn yn alltud pan fu farw ei dad yn 1197. Roedd Gruffudd wedi ei ddynodi fel etifedd ei dad, ond gyda milwyr a fenthycwyd iddo gan Gwenwynwyn ab Owain o Bowys ymosododd Maelgwn ar Aberystwyth, a chipio'r dref a'r castell a chymeryd Gruffudd yn garcharor. Trosglwyddodd Maelgwn ei frawd i Gwenwynwyn, a meddiannodd Geredigion. Pan orchfygwyd Gwenwynwyn yng Nghastell Paun gan y Normaniaid yn 1198, rhyddhawyd Gruffudd, a chipiodd Geredigion yn ôl oddi wrth Maelgwn heblaw Castell Aberteifi a Chastell Ystrad Meurig. Daeth Maelgwn i gytundeb a brenin Lloegr, a gwerthodd gastell Aberteifi iddo, gan feddiannu'r gweddill o Geredigion ei hun.

Bu farw Gruffudd yn 1201, ac achubodd Maelgwn y cyfle i gipio Castell Cilgerran, ond yn 1204 collodd y castell i William Marshall. Yn 1204 ymosododd gwŷr Maelgwn ar ei frawd Hywel, a fu farw o'i glwyfau yn ddiweddarach. Yn 1205, yn ôl *Brut y Tywysogion*, gorchmynodd i Wyddel ladd Cedifor ap Gruffudd a'i bedwar mab, gweithred a enillodd gondemniad y croniclydd.

Yn 1207, ffraeodd Gwenwynwyn o Bowys a'r brenin, a chipiodd y brenin ei diroedd. Manteisiodd Llywelyn Fawr o Wynedd ar hyn i gipio gogledd Ceredigion oddi ar Maelgwn, gan roi'r tiroedd rhwng Afon Ystwyth ac Afon Aeron i feibion Gruffudd. Cynorthwyodd Maelgwn y brenin i orfodi Llywelyn i geisio telerau yn 1211, ond ni ddychwelwyd y tiroedd hyn iddo. Gwnaeth gynghrair a Llywelyn yn erbyn y brenin. Fodd bynnag, pan rannodd Llywelyn deyrnas Deheubarth yn 1216, dim ond de Ceredigion a gafodd Maelgwn.

Bu farw Maelgwn yn 1230 yn Llannerch Aeron, a chladdwyd ef yn Abaty Ystrad Fflur. Etifeddwyd ei diroedd gan ei fab, Maelgwn ap Maelgwn, a elwid yn Maelgwn Fychan.

## Llyfryddiaeth 
*John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain: Longmans, Green & Co.)

Categori:Llinach Dinefwr
Categori:Marwolaethau 1230
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Brwydr Adrianople

Gall **Brwydr Adrianople** gyfeirio at un o nifer o frwydrau yn hanes yr Ymerodraeth Rufeinig, a ymladdwyd ger dinas Adrianople (Edirne yng ngorllewin Twrci heddiw):

* Brwydr Adrianople (313), pan orchfygwyd Maximinus Daia gan Licinius 
* Brwydr Adrianople (324), pan orchfygwyd Licinius  gan Cystennin Fawr
* Brwydr Adrianople (378), pan orchfygwyd yr ymerawdwr Valens gan y Gothiaid
Hizb al-Nahda

:*Erthygl am y blaid wleidyddol yw hon; am y mudiad diwylliannol gweler al-Nahda.*
200px|bawd|Arwyddlun Hizb al-Nahda
Plaid wleidyddol Islamig yn Nhiwnisia yw **Hizb al-Nahda** neu **Hizb Ennahda** (Arabeg النهضة "Plaid y Dadeni"; Ffrangeg, *Parti de la Renaissance*). Ei llywydd presennol yw Rached Ghannouchi. Er mai *al-Nahda* yw'r enw Arabeg safonol, cyfeirir ati yn Nhiwnisia wrth y ffurf Arabeg llafar Tiwnisaidd, sef *En-Nadha* (*Ennadha*) neu "*Nahda*".

## Hanes
Cafodd y blaid ei sefydlu yn wreiddiol dan yr enw *Action islamique*, wedyn newidiodd ei henw i Fudiad y Tuedd Islamig, ac wedyn yn 1989 i *Hizb al-Nahda*.  Er iddynt ar y dechrau arddel syniadau Sayyid Qutb a Maududi, o'r 1980au ymlaen dechreuasant eu disgrifio eu hunain fel "plaid Islamig gymhedrol". Dywedant eu bod o blaid democratiaeth a ffurf "Diwnisaidd" ar Islamiaeth a fyddai'n cydnabod lluosogaeth wleidyddol. Galwant hefyd am drafod gyda'r Gorllewin. Fodd bynnag, maent yn gwrthod syniadau arferol y Gorllewin am natur democratiaeth ryddfrydig ac am weld cyfansoddiad gwaelodol Islamaidd yn lle'r un seciwlar presennol yn Nhiwnisia. Mae rhai wedi cyhuddo un o'i phrif arweinwyr, Rashid Al-Ghannushi, o fod a hanes o gefnogi trais, ac eto y prif gyhuddiad yn ei erbyn gan llywodraeth Tiwnisia oedd trefnu plaid wleidyddol anghyfreithlon.

Ar ddiwedd y 1980au a dechrau'r ddegawd olynol cyhoeddai'r blaid bapur newydd anghyfreithlon, *Al-Fajr*. Cafodd golygydd *Al Fajr*, Hamadi Jebali, ei ddeddfrydu i 16 mlynedd o garchar yn 1992 am berthyn i grŵp gwaharddedig ac am "gynllwynio trais gyda'r bwriad o newid natur y wladwriaeth."  Caniatawyd i aelodau o en-Nahda sefyll yn etholiadau 1989 ond cafodd y mudiad ei wahardd yn llwyr yn 1991. Credir fod yr orsaf teledu Arabeg *El Zeitouna* yn gysylltiedig ag al-Nahda.

Cafodd canoedd o aelodau a chefnogwyr y blaid eu harestio a charcharu. Ar 27 Chwefror 2006, fel rhan o amnesti cyffredinol i garcharorion gwleidyddol, rhyddhawyd nifer o'r carcharorion hyn ar orchymyn Zine Abedine Ben Ali, Arlywydd Tiwnisia.

## Llywodraeth
Yn dilyn Chwyldro Tiwnisia, dychwelodd Ghannouchi o alltudiaeth dramor a daeth en-Nahda yn rym pwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad. Yn wyneb natur ranedig y pleidiau seciwlar niferus, enillodd en-Nahda yr etholiad cyntaf i'w gynnal ar ôl cwymp Ben Ali a ffurfiodd lywodraeth leiafrifol. Cafwyd cyfnod helbulus gyda streiciau a phrotestiadau gan y Chwith seciwlar a'r undebau llafur yn erbyn polisiau islamaidd ceidwadol en-Nahda.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol al-Nahda 
*  erthygl gan MERIA 
*  Erthygl gan Emmanuel Sivan Ffeil PDF

Categori:Gwleidyddiaeth Tiwnisia
Categori:Islamiaeth
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Nhiwnisia
Lluosogaeth

Defnyddir y term **Lluosogaeth** (neu **Plwraliaeth**), yn aml mewn sawl ffordd, mewn sawl maes a disgyblaeth:

*Lluosogaeth wleidyddol, cydnabyddiaeth amrywiaeth mewn cymdeithas
*Lluosogaeth wyddonol (enw amgen: lluosogaeth fethodolegol), y farn fod rhaid wrth sawl esboniad ar rai ffenomenau mewn gwyddoniaeth i esbonio eu natur 
*Llusogaeth gosmig, y gred mewn bodolaeth nifer o fydoedd eraill sy'n gartref i fywyd allddaearol
*Lluosogaeth grefyddol, sy'n derbyn fod pob llwybr crefyddol yn ddilys ac sy'n hyrwyddo cydfyw a goddefgarwch crefyddol
*Lluosogedd ddiwylliannol, grwpiau lleiafrifol mewn cymdeithas fwyafrifol yn gallu cynnal eu hunaniaeth unigryw o fewn y gymdeithas
*Lluosogedd economaidd, amrywiaeth mewn maint a mathau busnesau a diwydiannau o fewn yr un system economaidd
*Mewn celfyddyd, defnyddir y term "lluosgedd gelfyddydol" weithiau i ddisgrifio'r celfyddydau cyfoes, lle na cheir "norm"
*Un o ysgolion yr athronwyr Cyn-Socrataidd

Categori:Athroniaeth
Categori:Cymdeithas
Rached Ghannouchi

Gwleidydd o Diwnisia o dueddiadau Islamig yw **Rached Ghannouchi** neu **Rachid Al-Ghannouchi** (Arabeg: راشد الغنوشي, ganed 22 Mehefin 1941, El Hamma, Tiwnisia). Ef yw arweinydd mewn alltudiaeth Hizb al-Nahda, gwrthblaid waharddedig yn Tiwnisia sy'n gweithio dros greu gweriniaeth Islamaidd yn y wlad honno.

Bu'n garcharor gwleidyddol yn Tiwnisia ddiwedd y 1980au. Am ei fod wedi ei ddeddfrydu i garchar am oes ni all ddychwelyd i'w famwlad dan yr amgylchiadau presennol, ond mae'n ffigwr dylanwadol ymhlith Tiwnisiaid alltud. Yn swyddogol, mae ef a'i blaid yn credu mewn Islamiaeth a democratiaeth, gan bwysleisio ei fod am weld sefydlu system lluosogaeth wleidyddol yn y wlad, ond mae rhai yn amau diffuantrwydd hyn.

## Dolenni allanol
*  Gwefan plaid Rached Ghannouchi 

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwleidyddion o Diwnisia
Categori:Islamiaeth
Lluosogaeth wleidyddol

:*Erthygl am y term gwleidyddol yw hon. Gweler hefyd lluosogaeth.*

Syniadaeth sy'n cydnabod bodolaeth amrywiaeth barn mewn gwleidyddiaeth a'r hawl i fynegi hynny ar sawl lefel yw **lluosogaeth wleidyddol**. Defnyddir y term lluosogaeth i fynegi'r un syniad gwaelodol mewn meysydd eraill hefyd weithiau, e.e. crefydd. Mewn gwleidyddiaeth, mae lluosogaeth yn cael ei hyrwyddo gan gefnogwyr democratiaeth fodern am ei bod yn cynrychioli buddiannau gorau dinesyddion yn gyffredinol ac felly yn un o gonglfeini democratiaeth.

Mewn gwleidyddiaeth ddemocrataidd, mae lluosogaeth yn egwyddor sylfaenol sy'n caniatau fod gwahanol fuddiannau, credoau a ffyrdd o fyw yn medru bodoli yn gytun a heddychlon. Mewn cyferbyniaeth ag ideoleg totalitariaeth, mae lluosogedd yn cydnabod amrywiaeth o bob math mewn cymdeithas a'r angen i gydweithredu er mwyn datrys anghydfod yn hytrach na chael un blaid neu ideoleg yn tra-arglwyddiaethu ar y lleill.

Categori:Diwylliant gwleidyddol
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Theorïau gwleidyddol
Sandro Botticelli

Arlunydd o'r Eidal oedd **Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi**, sy'n fwy adnabyddus fel **Sandro Botticelli** (1 Mawrth 1445 – 17 Mai 1510).

Yn enedigol o Fflorens, nid oes llawer o wybodaeth ar gael am fywyd Botticelli. Dywed Giorgio Vasari iddo hyfforddi fel gôf aur yn wreiddiol. Erbyn 1462 mae'n debyg ei fod yn brentis i Fra Filippo Lippi. Yn 1470 roedd ganddo ei weithdy ei hun. Dyddia ei *Addoliad y Doethion* cyntaf o tua 1475–1476. Tua 1478, cynhyrchodd ddau o'i gampweithiau, *La Primavera* neu ''Alegori'r Gwanwyn* (tua 1478) a *Genedigaeth Gwener'' (tua 1485). Erbyn 1499, roedd y ddau yn fila Lorenzo di Pierfrancesco de' Medici yn Castello.

Yn 1481, galwodd Pab Sixtus IV Botticelli ac arlunwyr eraill o Fflorens ac Umbria i arlunio ffresco ar furiau y Cappella Sistina yn y Fatican. Wedi dychwelyd i Fflorens, ysgrifennodd draethawd ar ran o waith Dante gyda darluniau ganddo ef ei hun, a'i argraffu.

Yn nes ymlaen yn ei fywyd, roedd Botticelli yn un o ddilynwyr Savonarola. Dywed Vasari iddo roi'r gorau i arlunio am gyfnod dan ddylanwad Savonarola, a mynd i drafferthion ariannol.

[bawd|chwith|300px|* [Genedigaeth Gwener *, 1486. Uffizi, Fflorens.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1445
Categori:Marwolaethau 1510
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Pobl o Fflorens
Diego Velázquez

Arlunydd o Sbaen oedd **Diego Rodríguez de Silva y Velázquez**  (6 Mehefin 1599 – 6 Awst 1660). Roedd yn un o arlunwyr pwysicaf ei gyfnod; ei gampwaith yw *Las Meninas* (1656). Bu'n ddylanwad pwysig ar arlunwyr diweddarach megis Pablo Picasso a Salvador Dalí. Ymhlith ei weithiau pwysicaf y mae: *Gwener yn y Drych* (Sbaeneg: *La Venus del espejo*) a *Chwedl Arachne* (Catalaneg: *Les filadores*).

Ganed ef yn Sevilla, Andalucía, Sbaen. Roedd yn fab i Juan Rodríguez de Silva, cyfreithiwr o dras Iddewid-Potiwgeaidd. Astudiodd arlunwaith dan Francisco de Herrera, yna pan oedd tua 12 oed aeth yn brentis i Francisco Pacheco yn Sevilla, lle bu am bum mlynedd. Priododd Juana Pacheco yn 1618; cawsant ddwy ferch.

Aeth i Madrid yn Ebrill 1622, gyda llythyr yn ei gyflwyno i Don Juan de Fonseca, caplan y brenin. Bu farw Rodrigo de Villandrando, prif arlunydd y llys brenhinol, yn Rhagfyr 1622. Cafodd Velázquez ei swydd wedi iddo wneud llun o'r brenin Felipe IV, a chafodd arian i symud ei deulu i Madrid. Bu'n byw yno am y gweddill o'i fywyd, heblaw am flwyddyn o hanner yn byw yn yr Eidal o 1629. Cafodd hyn gryn ddylanwad ar ei arddull. Bu ar ymweliad a'r Eidal eto yn 1649, gan ddychwelyd yn 1651.

## Dylanwad
Dylanwadodd Velázquez yn aruthrol ar y paentwyr a ddaeth ar ei ôl. Caiff ei adnabod fel y prif ddylanwad ar Édouard Manet - ffaith sy'n goblyn o bwysig pan ystyriwn mai Manet yw'r brif bont rhwng realaeth ac argraffiadaeth (*impressionism*). Galwodd Manet ef yn "baentiwr y paentwyr" a broliodd yn fwy na dim ei ddefnydd o'i frws cyflym, dewr mewn cyfnod Barocaidd o ddefnydd cynnil, perffaith, academaidd. Gellir gweld ei ddylanwad yn y modd y cafodd ei waith Gwener yn y Drych ei gopio, yn enwedig gan Édouard Manet yn ei baentiad olew *Yr Olympia*, yn 1863 ac arlunwyr eraill megis Jean Auguste Dominique Ingres a Paul-Jacques-Aimé Baudry.

## Cyfeiriadau
bawd|300px|dim|*Vieja friendo huevos* ("Hen Wraig yn Ffrio Wyau", 1618)

Categori:Arlunwyr Sbaenaidd
Categori:Genedigaethau 1599
Categori:Marwolaethau 1660
Carcharor gwleidyddol

Unigolyn sy'n cael ei garcharu gan yr awdurdodau gwladol oherwydd ei ddaliadau gwleidyddol neu grefyddol yw **carcharor gwleidyddol**.

Yn aml mae llywodraethau yn cyfiawnhau carcharu gwrthwynebwyr trwy honni, yn gam neu'n gymwys, eu bod yn cefnogi dulliau treisgar, yn ceisio dymchwel y wladwriaeth, neu'n derfysgwyr. Y gwahaniaeth rhwng carcharor gwleidyddol a charcharor cydwybod yw fod y term cyntaf yn cynnwys pobl sydd yn "euog" o geisio dymchwel llywodraeth, e.e. pobl yn ymladd yn erbyn system annemocrataidd neu'n ceisio dymchwel llywodraeth sy'n elyniaethus i'w credoau ac sy'n defnyddio trais o ryw fath er mwyn gwneud hynny, tra bod yr ail yn cael ei ddefnyddio i gyfeirio at bobl a garcharir yn unig am eu bod yn amharod i ildio i system sydd, yn eu tyb hwy, yn anghyfiawn, a.y.y.b., ond sydd ddim yn euog o ddefnyddio dulliau treisgar neu anghyfansoddiadol, yn ogystal â phobl a garcharir am y "drosedd" o fod yn wahanol a dim byd mwy.

## Rhai carcharorion gwleidyddol enwog
* Gerry Adams - (Gogledd Iwerddon/DU)
* Fidel Castro (Ciwba)
* Mahatma Gandhi (De Affrica ac India)
* Nelson Mandela (De Affrica)
* Alexandr Solzhenitsyn (Undeb Sofietaidd)
* Aung San Suu Kyi - (Myanmar)
* Bobby Sands - (Gogledd Iwerddon/DU)

## Gweler hefyd
* Amnest Rhyngwladol
* Carcharor cydwybod

## Dolenni allanol
* Amnest Rhyngwladol Cymru
* Amnest Rhyngwladol
*  Carcharorion gwleidyddol yn UDA 
*  Carcharorion gwleidyddol yn Rwsia  
*   Prolibertad - Puerto Rico 
*  Break the Chains 
*  Prisoners Overseas
*   The Institute of Justice & Democracy in Haiti
*  GuChuSum - Carcharorion gwleidyddol Tibetaidd yn Tsieina 

Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Cyfiawnder
Categori:Anghyfiawnder
The Spectator

Cylchgrawn gwleidyddol asgell dde yn yr iaith Saesneg a gyhoeddir yn Llundain yw ***The Spectator***.  Cafodd ei gyhoeddi gyntaf ar 6 Gorffennaf 1828.

## Golygyddion 
*Robert Stephen Rintoul 1828
*Mr Scott 1858–61
*Meredith Townsend 1861, golygydd unigol am gyfnod, ac yna yn gyd-olygydd â R.H. Hutton nes 1886 a golygydd unigol eto nes 1887
*Richard Holt Hutton, cyd-olygydd, 1861–86
*John St Loe Strachey 1887–1925
*Syr Evelyn Leslie Wrench 1925–32
*Henry Wilson Harris 1932–53
*Walter Taplin 1953–4
*Ian Gilmour 1954–9
*Brian Inglis 1959–62
*Iain Hamilton 1962–3
*Iain Macleod 1963–5
*Nigel Lawson 1966–70
*George Gale 1970–73
*Harold Creighton 1973–75
*Alexander Chancellor 1975–84
*Charles Moore 1984–90
*Dominic Lawson 1990–5
*Frank Johnson 1995–9
*Boris Johnson 1999–2005
*Matthew d'Ancona 2006–9
*Fraser Nelson 2009–

## Dolen allanol 
*  

Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 1828
Pyramidau Giza

dde|bawd|200px|Map o byramidau Giza.

**Pyramidau Giza**, ger lan Afon Nîl ar gyrion Cairo, yw'r enwocaf o byramidau'r Aifft.

Ceir tri pyramid mawr yn Giza. Y mwyaf, a'r mwyaf yn yr Aifft, yw Pyramid Mawr Khufu, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd oherwydd ei faint. Mae Pyramid Khafre bron cymaint, ac yn edrych yn fwy oherwydd ei fod wedi ei adeiladu ar dir ychydig yn uwch. Y trydydd pyramid yw Pyramid Menkaure sydd dipyn yn llai. Yma hefyd mae y Sffincs Mawr.

Roedd Khufu (Groeg: Χέωψ, **Cheops**) yn frenin yr Aifft yn ystod Yr Hen Deyrnas. Teyrnasodd o tua 2589 CC. hyd 2566 CC.

Categori:Cairo
Categori:Yr Hen Aifft
Giza
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Saethu cyfeillgar

Term milwrol a fathwyd yn wreiddiol gan luoedd arfog yr Unol Daleithiau i ddynodi saethu sy'n lladd neu'n anafu milwyr ar yr un ochr â'r milwyr sy'n saethu, a hynny yn anfwriadol, yw **saethu cyfeillgar** (Cymreigiad o'r term Saesneg *friendly fire*). Mae'n ymadrodd a ddefnyddir yn aml mewn ystyr eironig i olygu anfedrusrwydd milwrol.

Mae ystadegau'n dangos fod 14% o'r milwyr Americanaidd a laddwyd neu a glwyfwyd yn Rhyfel Fietnam (tua 8,000) a 23% yn Operation Desert Storm yn 1991 (35) wedi marw o'r hyn a elwir yn "saethu cyfeillgar".

Categori:Geirfa filwrol
Categori:Geiriau teg
El Hamma

Tref fechan yn ne Tiwnisia yw **El Hamma**. Gorwedd tua 30&nbsp;km o ddinas Gabès. Ceir gwerddon sylweddol yno.

Ganed Rached Ghannouchi (Arabeg: راشد الغنوشي), arweinydd alltud Hizb al-Nahda, yno ar 22 Mehefin 1941.

Categori:Talaith Gabès
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Friedrich Schiller

Bardd, dramodydd, hanesydd ac athronyddo'r Almaen oedd **Johann Christoph Friedrich von Schiller** (10 Tachwedd 1759 - 9 Mai 1805).

## Magwraeth cynnar
Cafodd ei eni ym Marbach am Neckar, Yr Almaen yn fab i'r meddyg Johann Kaspar Schiller (1733-1796), a'i wraig Elisabeth Dorothea Kodweiß (1732-1802). Fe'i galwyd ar ôl Ffredrig II, brenin Prwsia ond galwyd ef gan bawb yn Fritz. Roedd tad Schiller yn gweithio i'r fyddin Schwäbisch Gmünd a symudodd y teulu ato yn 1763, ar derfyn y rhyfel, i le o'r enw Lorch. Yn Lorch, derbyniodd Schiller addysg cynradd o safon isel, felly, trefnodd ei rieni iddo dderbyn addysg gan offeiriad: mewn Lladin a Groeg. Sgwennodd Schiller am Pastor Moser yn ei ddrama cyntaf: *Die Räuber* (*Y Lladron*) Am gyfnod, roedd Schiller yn awyddus i ddilyn ôl traed ei athro a mynd yn offeiriad. Symudodd y teulu i Ludwigsburg. a daeth i sylw Charles Eugene, Dug Württemberg a drefnodd iddo fynd i'r coleg milwrol Karlsschule Stuttgart yn 1773 i astudio meddygaeth. Bu'n ddyn sâl am y rhan fwyaf o'i fywyd a cheisiodd wella'i hyn ar bob achlysur.
[bawd|chwith|upright|Portresd o Friedrich Schiller gan [Gerhard von Kügelgen]]

## Y sgwennwr
Roedd yn ffrind i'r gŵr dylanwadol Johann Wolfgang von Goethe am 17 mlynedd olaf ei fywyd: rhwng 1788–1805. Roedd y cyfeillgarwch hwn yn un cymhleth, a sbardunodd lawer o drafodaethau am estheteg; gelwir hyn heddiw yn *Weimar Classicism*. Datblygodd y ddau syniadau eraill hefyd gan gynnwys Xenien, sef casgliad o gerddi byr, athronyddol.

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
* *An die Freude* (1785)
* *Das Lied von der Glocke* (1798)
* *Die Künstler*
### Drama 
* *Die Räuber* (1781)
* *Kabale und Liebe* (1784)
* *Don Carlos* (1787)
* *Maria Stuart* (1800)
* *Die Jungfrau von Orleans* (1801)
* *Turandot* (1802)
* *Die Braut von Messina* (1803)
* *Wilhelm Tell* (1804)
### Hanes 
* *Geschichte des Abfalls der vereinigten Niederlande von der spanischen Regierung*
* *Geschichte des dreissigjährigen Kriegs*
* *Über Völkerwanderung, Kreuzzüge und Mittelalter*
### Arall 
* *Über die ästhetische Erziehung des Menschen in einer Reihe von Briefen*

## Cyfeiriadau

Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Dramodwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1759
Categori:Hanesyddion Almaeneg o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1805
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Djebel Bou Kornine

Mynydd trawiadol sy'n dominyddu Gwlff Tiwnis yng ngogledd Tiwnisia yw **Djebel Bou Kornine** (Arabeg: جبل بوقرنين), hefyd **Djebel Boukornine** neu **Bou Kornine**/**Boukrnine**; **Bou Garnine** ar lafar), sy'n codi i uchder o 576 metr uwchben trefi Hammam Lif a Borj Cedria yn nhalaith Ben Arous, ger Tiwnis. Mae'r mynydd calchfaen hwn yn cynrychioli un o'r copaon olaf cadwyn Dorsal Tiwnisia i gyfeiriad y dwyrain.

Daw'r enw o'r Arabeg dafodieithol *bou garnine* sy'n golygu "mynydd â dau gorn". Fe'i gelwir felly oherwydd ei ddau gopa gefaill (576m a 493 m). Mae'n bosibl fod yr enw yn tarddu o gyfnod u Carthaginiaid pan gafodd ei gysegru i'r duw Baal Karnine ('duw dau gorniog' yn yr iaith Ffeniceg).

Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Boukornine, parc bychan o 1939 hectar sy'n gartref i sawl rhywogaeth o anifeiliaid a phlanhigion. Gorchuddir llethrau'r mynydd â phinwydd Aleppo bytholwyrdd.

Lleolir gorsaf ddarlledu radio a theledu ar gyfer Tiwnis Fwyaf ger y copa. Gellir cyrraedd y llethrau uchaf ar hyd ffordd jip o Borj Cedria.

Bou Kornine
Categori:Talaith Ben Arous
Categori:Tiwnis Fwyaf
Cymdeithas Cymru-Llydaw

**Cymdeithas Cymru-Llydaw** yw enw'r gymdeithas a elwir **Kevredigezh Kembre-Breizh** yn Llydaweg.

Cymdeithas sy'n hybu cysylltiadau rhwng Cymru a Llydaw yw **Cymdeithas Cymru-Llydaw** (Llydaweg: **Kevredigezh Kembre-Breizh**). Mae hefyd yn cefnogi defnydd yr ieithoedd Cymraeg a Llydaweg.

Mae gan y gymdeithas rhwng cant a hanner a dau gant o aelodau.  Mae'r Gymdeithas yn trefnu cyrsiau, yn cyhoeddi cylchgrawn (Breizh-Llydaw) ac cydgysylltu rhwng y rhai sydd â diddordeb yn y Gymraeg a'r Llydaweg.

## Dolenni allanol
* Gwefan y Gymdeithas 
* Blog y Gymdeithas

## Gweler hefyd
*Thomas Price (Carnhuanawc)
*Ambrose Bebb
*Cymdeithas Cymru-Ariannin

Cymru-Llydaw
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau Llydaw
Dorsal Tiwnisia

Prif gadwyn mynydd Tiwnisia yng Ngogledd Affrica yw **Dorsal Tiwnisia**, neu'r **Dorsal** (Ffrangeg *dorsale*, "asgwrn cefn"). Mae'n estyniad dwyreiniol i gadwyn hir mynyddoedd yr Atlas, sy'n cychwyn ym Moroco yn yr Atlas Uchel ac yn rhedeg drwy Algeria.

Mae Dorsal Tiwnisia yn rhedeg trwy ganolbarth gogledd Tiwnisia ar gwrs gogledd-ddwyreiniol o Tébessa ar y ffin ag Algeria hyd Zaghouan a mynydd Djebel Bou Kornine i'r de o Diwnis. Mae'n cynnwys y pwynt uchaf yn y wlad, Jebel Chambi (1544m), i'r gorllewin o Kasserine a'r mynyddoedd i'r de-orllewin o El Kef, yn cynnwys Bwrdd Jugurtha. Mae'r Dorsal yn gorffen mewn cyfres o fryniau isel yng ngorynys Cap Bon.

Adwaenir gwastadeddau uchel ffrwythlon y Dorsal fel y Tell. I'r gogledd o'r ucheldir ceir dyffryn afon Medjerda sy'n gorwedd rhwng y Dorsal (a chymryd Mynyddoedd Tebersouk fel estyniad gogleddol o'r Dorsal) a mynyddoedd coediog y Kroumirie, sy'n ymestyn ar hyd arfordir y gogledd o'r ffin ag Algeria, ger Tabarka, i gyfeiriad Bizerte, ger Tiwnis, lle mae'n rhedeg allan mewn gwastadedd arfordirol isel.

I'r de o'r Dorsal ceir ardal eang o wastadedd di-goed, rhwng 200m-400m uwch lefel y môr. Dyma'r Sahel, sy'n enwog am ei holewydd.

Ceir sawl safle archaeolegol o gyfnod y Rhufeiniaid yn y Dorsal, e.e. Makthar, Haidra a Sufetula (ger Sbeitla). Y prif drefi yn yr ardal neu ar ei gyffiniau yw El Kef, Kasserine, Sbeitla a Kalaat Khasba.

Mae hinsawdd y Dorsal yn medru bod yn eithafol, gyda gaeafau oer pan welir eira weithiau ar y copaon a hafau crasboeth. Y gwanwyn yw'r amser gorau i deithio yno.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Tiwnisia
Sapindus

Genws o goed bach yw ***Sapindus*** neu "cneuen sebon".

200px|chwith|bawd|Ffrwythau *Sapindus mukuorossi*

Categori:Coed
Categori:Sapindaceae
Richard Widmark

Actor ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Richard Widmark** (26 Rhagfyr 1914 - 24 Mawrth 2008).  Cafodd ei eni yn Sunrise Township, Minnesota, UDA.

Priododd y dramodydd Jean Hazlewood (m. 1997) yn 1942.  Priododd Susan Blanchard yn 1999.

## Ffilmiau
**Kiss of Death* (1947)
**The Street with No Name* (1948)
**Road House* (1948)
**Yellow Sky* (1948)
**Down to the Sea in Ships* (1949)
*''Slattery's Hurricane* (1949)
**Night and the City* (1950)
**Panic in the Streets* (1950)
**No Way Out* (1950)
**Halls of Montezuma* (1950)
**The Frogmen* (1951)
**Red Skies of Montana* (1952)
**Don't Bother to Knock* (1952)
**O. Henry's Full House* (1952)
**My Pal Gus* (1952)
**Destination Gobi* (1953)
**Pickup on South Street* (1953)
**Take the High Ground!* (1953)
**Hell and High Water* (1954)
**Garden of Evil* (1954)
**Broken Lance* (1954)
**A Prize of Gold* (1955)
**The Cobweb* (1955)
**Backlash* (1956)
**Run for the Sun* (1956)
**The Last Wagon* (1956)
**Saint Joan* (1957)
**Time Limit* (1957)
**The Law and Jake Wade* (1958)
**The Tunnel of Love* (1958)
**The Trap* (1959)
**Warlock* (1959)
**The Alamo* (1960)
**The Secret Ways* (1961)
**Two Rode Together* (1961)
**Judgment at Nuremberg* (1961)
**How the West Was Won* (1962)
**The Long Ships* (1964)
**Flight from Ashiya* (1964)
**Cheyenne Autumn* (1964)
**The Bedford Incident* (1965)
**Alvarez Kelly* (1966)
**The Way West * (1967)
**Madigan* (1968)
**A Talent for Loving* (1969)
**Death of a Gunfighter* (1969)
**The Moonshine War* (1970)
**Murder on the Orient Express* (1974)
**To the Devil a Daughter* (1976)
**The Sell-Out* (1976)
**Twilight's Last Gleaming* (1977)
**The Domino Principle* (1977)
**Rollercoaster* (1977)
**Coma* (1978)
**The Swarm* (1978)
**Bear Island* (1979)
**National Lampoon Goes to the Movies* (1982)
**Hanky Panky* (1982)
**Who Dares Wins* (1982)
**Against All Odds* (1984)
**True Colors'' (1991)

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Minnesota
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2008
Plouie

Cymuned a phentref yn département Penn-ar-Bed, Llydaw, ydy **Plouie** (Ffrangeg: *Plouyé*), ar bwys An Uhelgoad. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Poblogaeth y gymuned yn 2012 oedd 724.

Yn y pentref mae 'Ty Elíse', tafarn Byn Walters, o Ferthyr Tudful, sy'n enwog drwy Lydaw.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29211

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Gefeilliwyd Plouie â phentref Carrog, Sir Ddinbych, yn 2005.

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
The Remains

Grŵp roc Americanaidd o Foston, Massachusetts yn y 1960au oedd ***The Remains***.  Dyma un o'r bandiau agoriadol oedd yn cefnogi'r *Beatles* ar eu taith olaf o UDA yn 1966.

## Dolenni allanol
*Gwefan teyrnged

Remains
Henry Ford

Diwydiannwr Americanaidd oedd **Henry Ford** (30 Gorffennaf 1863 – 7 Ebrill 1947). Ef oedd sylfaenydd cwmni moduron Ford Motor Company.

Ganed Ford yn Wayne County (Michigan). Cynhyrchodd ei fodur cyntaf yn 1892. Sefydlodd y Detroit Automobile Company, ond methodd y cwmni yn fuan; yna dechreuodd yr Henry Ford Company heb lawer o lwyddiant. Dim ond ar ei drydedd ymgais, gyda'r Ford Motor Company, y cafodd lwyddiant. Cynhyrchodd nifer o wahanol foduron, pob un yn cael ei ddynodi a llythyren, o'r Model A hyd y Model S; ond y Model T a ddaeth a llwyddiant mawr i'r cwmni. Am hwn y gwnaeth Ford ei sylw enwog y gallai'r cwsmer ei gael mewn unrhyw liw, cyn belled a'i fod yn ddu.

Yn ei ffatrioedd, mabwysiadodd ddull newydd o weithio, y "llinell adeiladu", a gwnaeth hyn gynhyrchu modurion mewn niferoedd mawr yn bosibl am y tro cyntaf. Golygai hyn fod y moduron yn llawer rhatach. Priododd Clara Bryant yn 1888, a chawsant un mab, Edsel Bryant Ford.

O 1919 ymlaen, cyhoeddodd y *Dearborn Independent*, oedd yn cynnwys deunydd dadleuol, peth ohono'n wrth-semitaidd. Ceir elfennau o hyn yn ei hunangofiant hefyd. Yn 1927, ymddiheurodd yn gyhoeddus am hyn a rhoddodd y gorau i gyhoeddi'r cylchgrawn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Diwydianwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ford Motor Company
Categori:Pobl fusnes y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Michigan
Categori:Pobl fu farw ym Michigan