Aberhonddu

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Aberhonddu** (Saesneg: *Brecon*). Mae'n cymryd ei henw oddi ar aber Afon Honddu ag Afon Wysg. Yng nghanol y dre mae'r ddwy afon yn uno, ac mae Afon Tarrell hefyd yn llifo i mewn i Wysg gerllaw.

Ceir eglwys gadeiriol fechan ond diddorol yn Aberhonddu. Priordy a sefydlwyd gan y Normaniaid yn yr 11g oedd hi i ddechrau. Fe'i gwnaed yn eglwys gadeiriol yn 1923 wrth greu Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Prif eglwys y dref yw'r Santes Fair.

Tua 7 cilometr i'r gogledd ceir dwy domen o'r Oesoedd Canol gan gynnwys Castell Madog (De).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw 
Enw hen iawn yw Aberhonddu, a arferir gan Gerallt Gymro ym 1191. Ym 1684 cyfeiriodd y hynafiaethydd o Sais Thomas Dingley at "*Brecknock, called by the vulgar Aberhonddy*". Hyd at yr 17g "Aberhoddni" oedd y ffurf arferol. Newidiodd yr -dd- a'r -n- eu lle ac aeth yr -i- yn -u-, dan ddylanwad y gair "du" yn ôl Tomos Roberts, ac o hynny ymlaen Aberhonddu yw'r ffurf arferol. Ystyr yr elfen aber yma yw'r fan lle rhed afon fechan i afon fwy. Deillia enw Afon Honddu o'r gair "hawdd", hynny yw afon hawddgar, ddymunol.

Daw enw Saesneg y dref, Brecon, a'r hen ffurf Brecknock, o'r enw Brecknock a roddir gan y Normaniaid ar Arglwyddiaeth Brycheiniog (ynganiad Hen Gymraeg: Brechenog), a luniwyd ganddynt o hen deyrnas Brycheiniog ar ddiwedd yr 11g. Lluniodd y Saeson sir o'r arglwyddiaeth ym 1536 a'i galw yn Brecknockshire, yn Gymraeg Sir Frycheiniog. Atgyweiriwyd yr eglwys yn y 14eg a'r 15g ac eto yn y 19g a chollwyd llawer o'r ysbryd hynafol a berthynai i'r eglwys. Ceir yma golofn Normanaidd a chroes i goffau marchog, ger y prif fynedfa. Mae'r tŵr (a elwir yn dŵr Buckingham wedi'i hadeiladu at ddibenion militaraidd, sef i amddiffyn yr eglwys, ac fe'i codwyd yn 1521 gan Edward Stafford, Dug Buckingham ac Arglwydd Brycheiniog.

Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 04.jpg|Yr eglwys o ganol y dref
Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 43.jpg|Nenfwd a'r olygfa tuag at yr allor.
Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 09.jpg|Cerflun ger y prif fynediad
Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 28.jpg|Ffenestr yn wal yr ochr ddwyreiniol
Eglwys y Santes Fair Aberhonddu Church of St Mary, Brecon Cymru Wales 49.jpg|Rhan o garreg coffau marchog

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Jane Cave
*Walter Churchey
*Theophilus Jones (1759-1812), hanesydd, awdur *The History of the County of Brecknock*.
*Charles Kemble
*John Lloyd, bardd
*Sarah Siddons

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberhonddu ym 1889. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889

## Oriel

Interior view at Plough Lane Chapel, Lion Street, Brecon looking towards organ.JPG|Capel y Plough
Brecon.JPG|Camlas Brycheiniog - Sir Fynwy yn Aberhonddu
Brecon shopping centre.jpg|Canol y dref

## Gefeilldrefi
## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon Côr Meibion Aberhonddu

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)