open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pêr-chwibanwr llwyd

{{Blwch tacson
| enw = {}*Colluricincla harmonica*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Pachycephalidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pêr-chwibanwr llwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pêr-chwibanwyr llwydion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Colluricincla harmonica***; yr enw Saesneg arno yw *Grey shrike-thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrrir yr enw Lladin yn aml yn *C. harmonica*, sef enw'r rhywogaeth.

## Teulu
Mae'r pêr-chwibanwr llwyd yn perthyn i deulu'r Chwibanwyr (Lladin: *Pachycephalidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q518502 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Sylwadau o'r maes
*Dydd Sul diwethaf [Tach 2019] ar Warchodfa Natur Tinbinbilla Canberra, Awstralia gwelais bêr-chwibanwr llwyd yn ymlafnio gyda llyffant goed Peron. Ar ôl diflannu i'r gwair dyma fo'n ailymddangos gyda'r llyffant ond iddo'i golli drachefn fel oedd y llyffant yn dal gafael ar gangen llwyn. Ymhen hir a hwyr yr aderyn enillodd gan hedfan i fan lle gallai ddatgymalu ei ysbail yn haws. Dyma'r tro cyntaf i mi weld per-chwibanwr gyda llyffant. John Bundock (cyfieithiad), grŵp Facebook Cymuned Llên Natur.

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Pachycephalidae
Jac y do

{{Blwch tacson
| enw = {}*Corvus monedula*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Corvus monedula distribution de.svg
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Corvidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Jac y do** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: jac dos) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Coloeus monedula***; yr enw Saesneg arno yw *Jackdaw*. Mae'n perthyn i deulu'r Brain (Lladin: *Corvidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. 

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *C. monedula*, sef enw'r rhywogaeth.

Gellir adnabod y Jac-y-do yn weddol hawdd. Mae'n un o'r lleiaf o deulu'r brain, 34–39&nbsp;cm o hyd. Du yw'r rhan fwyaf o'r plu, ond mae'r bochau a'r gwddf yn llwyd golau. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o deulu'r brain, mae'r llygaid yn wyn. Fel rheol maent yn casglu at ei gilydd yn heidiau, weithiau gannoedd gyda'i gilydd.

Maent yn hoffi cymysgedd o goed a thir agored, ac fel rheol maent yn bwydo ar lawr gan gymeryd unrhyw bryfed neu anifeiliaid bychain eraill, a hefyd hadau a grawn. Maent yn aml yn nythu ar glogwyni, weithiau nifer fawr gyda'i gilydd, ond adeiledir nythod mewn coed neu hen adeiladau hefyd, ac ambell dro mewn corn simddai. Dodwir 4-5 o wyau.

Mae'r Jac-y-do yn aderyn cyffredin ac adnabyddus yng Nghymru.

## Teulu
Mae'r jac y do yn perthyn i deulu'r Brain (Lladin: *Corvidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25565 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Corvidae
Sgrech-bioden y De

{{Blwch tacson
| enw = {}*Dendrocitta leucogastra*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Dendrocitta_leucogastra_map.png
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Corvidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Sgrech-bioden y De** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: sgrech-biod y De) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Dendrocitta leucogastra***; yr enw Saesneg arno yw *Southern tree pie*. Mae'n perthyn i deulu'r Brain (Lladin: *Corvidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. leucogastra*, sef enw'r rhywogaeth.
bawd|chwith|Galwad Sgrech-bioden y De; recordiwyd yn Wayanad

Maent yn rhannu eu cynefin yn aml gyda'r Sgrech-bioden yr India ond mae'n ddigon hawdd gwahaniaethu rhyngddyn nhw oherwydd pen a chorff gwyn Sgrech-bioden y De. Pan mae'n galw, mae ei adenydd yn gostwng ychydig. Yn aml, gwelir sawl aderyn yn dod at ei gilydd ar un goeden, gan alw dro ar ôl tro am gymar (rhwng Ebrill a Mai fel arfer).

Wedi paru, gwnant nyth allan o frigau ar goeden o faint gyffredin. Ynddo mae'r iâr yn dodwy tri wy fel arefr, a'r rheiny'n llwyd gyda smotiau gwyrdd.

## Teulu
Mae'r sgrech-bioden y De yn perthyn i deulu'r Brain (Lladin: *Corvidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25565 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Corvidae
Cnocell lwyd fach

{{Blwch tacson
| enw = {}*Dendropicos elachus*

| delwedd2 =Dendropicus minutus - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - UBA01 IZ18700187 (cropped).tif
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Piciformes
| familia = Picidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cnocell lwyd fach** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: cnocellau llwyd bach) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Dendropicos elachus***; yr enw Saesneg arno yw *Little grey woodpecker*. Mae'n perthyn i deulu'r Cnocellod (Lladin: *Picidae*) sydd yn urdd y *Piciformes*. Mae'n frodorol o Camerŵn, Tsiad, Gambia, Mali, Mawritania, Niger, Nigeria, Senegal, a Swdan.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. elachus*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Affrica.

Mae'n gnocell cymharol fach, ac mae'r oedolyn yn mesur rhwng 12 a 14&nbsp;cm (4.7 a 5.5 mod).

## Teulu
Mae'r cnocell lwyd fach yn perthyn i deulu'r Cnocellod (Lladin: *Picidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25439 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Picidae
Categori:Adar Affrica
Albatros penllwyd

{{Blwch tacson
| enw = {}*Diomedea chrysotoma*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = 
| status_system      = 
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Procellariformes
| familia = Diomedeidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Albatros penllwyd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: albatrosiaid penllwyd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Diomedea chrysotoma***; yr enw Saesneg arno yw *Grey-headed albatross*. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*) sydd yn urdd y *Procellariformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. chrysotoma*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America ac Affrica.

Fe'i ceir yn aml ar lan y môr.

## Enwau yn yr ieithoedd Celtaidd
Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:
* [[]]: Alabatras ceannliath
* [[]]: Albatroz penn gris

## Teulu
Mae'r albatros penllwyd yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q55805 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Diomedeidae
Categori:Adar De America
Categori:Adar Affrica
Colomen deithiol

{{Blwch tacson
| enw = {}*Ectopistes migratorius*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = EX
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Map-Ectopistes-migratorius.png
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Columbiformes
| familia = Columbidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar oedd y **Golomen grwydr** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: colomennod crwydr; weithiau **colomennod deithiol**) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ectopistes migratorius***; yr enw Saesneg arno yw *Passenger pigeon*. Roedd yn perthyn i deulu'r Colomennod (Lladin: *Columbidae*) sydd yn urdd y *Columbiformes*. Credir i’r golomen grwydr olaf, yn y gwyllt, gael ei saethu ym 1901.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. migratorius*, sef enw'r rhywogaeth. Trigai'r rhywogaeth hon yng Ngogledd America a chafodd ei hela am ei chig, nes y cafodd ei difodi.

## Teulu
Mae'r colomen grwydr yn perthyn i deulu'r Colomennod (Lladin: *Columbidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q10856 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau diflanedig yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Columbidae
Categori:Adar Gogledd America
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Bras tai

{{Blwch tacson
| enw = {}*Emberiza striolata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Emberizidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Bras tai** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: breision tai) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Emberiza striolata***; yr enw Saesneg arno yw *House bunting*. Mae'n perthyn i deulu'r Breision (Lladin: *Emberizidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Mae'n fridiwr preswyl gwlad sych o ogledd-orllewin Affrica o Foroco i'r de i Mali ac i'r dwyrain i Chad.  Ym Moroco, mae'r rhywogaeth wedi ehangu o Fynyddoedd Atlas tua'r gogledd ers y 1960au, ac yn ddiweddar wedi cyrraedd Tangier a Tetouan ar lan ddeheuol Culfor Gibraltar.  Mae bras y tŷ yn bridio o amgylch trigfannau dynol, gan ddodwy dau i bedwar wy mewn nyth mewn twll mewn wal neu adeilad.  Mae ei fwyd naturiol yn cynnwys hadau, neu bryfed wrth fwydo'r ifainc.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. striolata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Affrica.

## Llên Gwerin
Ym Moroco, mae'r rhywogaeth yn cael ei hystyried yn gysegredig yn draddodiadol, ac mae wedi dod yn ddof iawn, gan fynd i mewn a bwydo'n rhydd y tu mewn i dai, siopau a mosgiau.

## Teulu
Mae'r bras tai yn perthyn i deulu'r Breision (Lladin: *Emberizidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q28486 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Emberizidae
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Affrica
Conwra deheuol

{{Blwch tacson
| enw = {}*Enicognathus ferrugineus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Psittaciformes
| familia = Psittacidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Conwra deheuol** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: conwraod deheuol) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Enicognathus ferrugineus***; yr enw Saesneg arno yw *Austral conure*. *Cachaña* yw ei enw yn Sbaeneg. Mae'n perthyn i deulu'r Parotiaid (Lladin: *Psittacidae*) sydd yn urdd y *Psittaciformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. ferrugineus*, sef enw'r rhywogaeth.

### Dosbarthiad
Mae'r conwro deheuol (*Enicognathus ferrugineus*) yn barot a geir o ben deheuol De America - ymhellach i'r de nag unrhyw barot arall - i dir mor bell i'r gogledd â Temucohttps://en.wikipedia.org/wiki/Temuco.  Mae'n gonwro eithaf mawr, 35cm (2cm yn fwy na pharotan mynach).  Mae'n wyrdd yn bennaf, gyda rhesi ysgafn, a rhywfaint o goch gwan ar y talcen a'r bochau, y bol, a blaen y gynffon, gyda rhan ogleddol dosbarthiad y rhywogaeth yn arddangos llai o goch.

Mae'n byw yn bennaf mewn cynefinoedd coediog, ond hefyd llwyni a thir fferm. Mae'n aros ger lefel y môr yn y de pellaf, ond mae'n cyrraedd hyd at 2000 metr uwchlaw'r môr mhen gogleddol ei ddosbarthiad. Fel arfer, fe'i gwelir mewn minteion o 10–15 o unigolion, er bod rhai dros 100 yn hysbys. Mae'n bwyta hadau glaswellt a bambŵ, cnau, a ffrwythau bach, ac yn nythu mewn cafnau coed.

Mae dwy is-rywogaeth gydnabyddedig, *Enicognathus ferrugineus ferrugineus* ac *Enicognathus ferrugineus minor*.

### Teulu
Dyma rai o aelodau eraill y teulu:
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q8327 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Psittacidae
Chapel-Karozh

Mae **Chapel-Karozh** (Ffrangeg: *La Chapelle-Caro*) yn gyn cymuned yn department Mor-Bihan (Ffrangeg: *Morbihan*), Llydaw. Ar 1 Ionawr 2016, daeth yn rhan o gymuned newydd Traoñ-an-Oud. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code56037

## Gweler hefyd
*Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Robin felyn

{{Blwch tacson
| enw = {}*Eopsaltria australis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Petroicidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Robin felyn** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: robinod melynion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Eopsaltria australis***; yr enw Saesneg arno yw *Yellow robin*. Mae'n perthyn i deulu'r Robinod Awstralia (Lladin: *Petroicidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Yr hen enw ar y teulu hwn oedd yr *Eopsaltridae*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. australis*, sef enw'r rhywogaeth.

## Disgrifiad
Yn 15 i 16 cm (6 mod.) o hyd, mae'r robin goch ddwyreiniol yn un o'r robin goch Awstralasiaidd mwy eu maint, ac yn un o'r rhai hawsaf i'w gweld. Bydd parau a phartïon teulu bychain yn sefydlu tiriogaeth - weithiau trwy gydol y flwyddyn, weithiau am dymor - ac ymddengys nad yw presenoldeb dynol yn tarfu fawr arnynt.  Ymddengys nad ydynt yn mudo unrhyw bellter mawr, ond byddant yn gwneud symudiadau lleol gyda'r tymhorau, yn enwedig i dir uwch ac is.

## Dosbarthiad a chynefin
Mae'r robin goch ddwyreiniol yn meddiannu ystod eang o gynefinoedd: rhostiroedd, *mallee*, prysgwydd acacia, coetiroedd a choedwigoedd sgleroffyl, ond fe'i canfyddir amlaf mewn lleoedd mwy llaith neu ger dŵr.  Fel pob robin goch Awstralia, mae'r robin goch ddwyreiniol yn tueddu i fyw mewn lleoliadau eithaf tywyll, cysgodol, ac mae'n heliwr ‘clwydo- a-sboncio’, yn nodweddiadol o foncyff coeden, gwifren neu gangen isel.  Mae ei ddeiet yn cynnwys ystod eang o greaduriaid bach, pryfed yn bennaf.  Mae bridio yn digwydd yn y gwanwyn ac, fel gyda llawer o adar Awstralia, mae'n aml yn gymunedol.  Mae'r nyth yn gwpan daclus wedi'i wneud o ddeunydd planhigion cain a gwe pry cop, fel arfer wedi'i osod mewn fforc, ac wedi'i guddio'n gelfydd â chen, mwsogl, rhisgl neu ddail.

## Teulu
Mae'r robin felyn yn perthyn i deulu'r Robinod Awstralia (Lladin: *Petroicidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q829925 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Petroicidae
Cöel

{{Blwch tacson
| enw = {}*Eudynamys scolopacea*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = KoelMap.svg
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Cuculiformes
| familia = Cuculidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Cöel** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: cöeliaid) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Eudynamys scolopacea***; yr enw Saesneg arno yw *Koel*. Mae'n perthyn i deulu'r Cogau (Lladin: *Cuculidae*) sydd yn urdd y *Cuculiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. scolopacea*, sef enw'r rhywogaeth.

## Rhywogaethau
Mae tacsonomeg y cyfuniad o ffurfiau'r cöel cyffredin yn anodd ac yn parhau i fod yn destun anghydfod, gyda rhai ond yn cydnabod un rhywogaeth (cöel cyffredin, *Eudynamys scolopaceus*, gyda *melanorhynchus* ac *orientalis* fel isrywogaeth); dwy rywogaeth (cöel cyffredin, *Eudynamys scolopaceus*, gyda *orientalis* fel  isrywogaeth, a cöel pigddu, *Eudynamys melanorhynchus*); neu dair rhywogaeth.

## Teulu
Mae'r cöel yn perthyn i deulu'r Cogau (Lladin: *Cuculidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26381 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Hanesion unigol
*Ddoe [18 Ionawr 2019], â’r tymeredd fymryn o dan y 40&nbsp;°C, dan gymylau trwm, daeth galwad digamsyniol y cöel dwyreiniol. Mae’r aderyn yn mudo yma o dde-ddwyrain Asia yn y gwanwyn a’r haf cynnar i nythu. Yn fath o gog, mae’r fenyw yn dodwy wy sengl mewn nyth aderyn letyol, fel arfer y felysor tagellog coch. Mae cyw’r cöel wedyn yn taflud cywion y melysor allan o’r nyth. Er yn anodd i’w weld, mae’r cöel yn ddrwg-enwog am ei alwadau uchel ail-adroddus, yn aml liw nos. Yn groes i’r arfer fe arhosodd y gwryw yn yr achos hwn yn y golwg, ond roedd y fenyw a ym ddangosodd wedyn in fwy swil, ac fe ddiflanodd hithau yn fuan o’r golwg i goeden arall.

:Mae’n anodd tynnu llun y cöeliad hyn gan iddynt alw o berfeddion llwyni a choed. Mae nhw’n aml yn pechu pobl trwy alw’n ddibaid a tharfu ar eu cwsg

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Cuculidae
Hutan mynydd

{{Blwch tacson
| enw = {}*Eudromias morinellus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Charadrius morinellus distr..png
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Charadriidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Hutan mynydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: hutanod mynydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Eudromias morinellus***; yr enw Saesneg arno yw *Dotterel*. Mae'n perthyn i deulu'r Cwtiaid (Lladin: *Charadriidae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r teulu yma yn aderyn sydd i'w weld yn amlach yn y mynyddoedd nag ar lan y môr.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. morinellus*, sef enw'r rhywogaeth.

Mae'n nythu yng ngogledd Ewrop ac Asia, o Norwy i ddwyrain Siberia, a hefyd ymhellach i'r de lle mae mynyddoedd digon uchel i gynnig yr un math o gynefin, er enghraifft yn Yr Alban a'r Alpau. Mae'n nythu ar lawr ac yn dodwy 2 - 4 wy. Pryfed yw'r prif fwyd. Mae'n aderyn mudol yn gaeafu yng ngogledd Affrica a gorllewin Asia cyn belled ag  Iran.

Gellir adnabod Hutan y Mynydd yn weddol hawdd. Mae'n aderyn gweddol fychan, llai na'r Cwtiad Aur er enghraifft, ac mae ganddo linell wen darawiadol uwchben y llygad. Yn y tymor nythu mae gan yr iâr a'r ceiliog fron frowngoch gyda gwyn o'i chwmpas, bol du a chefn brown, ond yn wahanol i'r rhan fwyaf o adar mae'r iâr yn fwy lliwgar na'r ceiliog.  Mae hyn yn gysylltiedig a'r ffaith mai'r ceiliog sy'n gyfrifol am ori'r wyau ac edrych ar ôl y cywion. Yn y gaeaf mae'r patrwm yn debyg on yn fwy llwyd.

Mae cofnod bod Hutan y Mynydd wedi nythu unwaith neu ddwy yng Nghymru ar y Carneddau. Fel rheol gellir ei weld mewn lleoedd traddodiadol, un ai yn y mynyddoedd neu ar ambell benrhyn, pan mae'n pasio trwodd yn mis Mai neu'n dychwelyd rhwng diwedd Awst a dechrau Hydref.

Charadrius morinellus male with chicks.jpg|Gwryw gyda chywion
Juvenile Dotterel at Leasowe.jpg|Cyw bach
Vlcsnap-2011-07-27-19h37m44s0.jpg|Gwryw gyda chywion
Charadrius morinellus clutch.jpg|Nyth
Charadrius morinellus MHNT.jpg|Ŵy - MHNT

## Teulu
Mae'r hutan mynydd yn perthyn i deulu'r Cwtiaid (Lladin: *Charadriidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q28449 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Charadriidae
Esgob euraid

{{Blwch tacson
| enw = {}*Euplectes afer*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Ploceidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Esgob euraid** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: esgobion euraid) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Euplectes afer***; yr enw Saesneg arno yw *Golden bishop*. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: *Ploceidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *E. afer*, sef enw'r rhywogaeth.

## Teulu
Mae'r esgob euraid yn perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: *Ploceidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

## Cofnodion Unigol
*Mae'r aderyn lliwgar hwn wedi bod ar aber yr afon Dwyryd rhwng Talsarnau a Llandecwyn am chydig o ddyddiau ddechrau Gorffennaf 2019. Wedi dianc heb os. O'r Affrig yn wreiddiol ond mae na boblogaeth fferal ym Mhortiwgal hefyd.
*Mi roedd yna geiliog a iâr ym Mro Abertawe (ger Llansamlet) rai blynyddoedd yn ôl. Fel yn hanes yr aderyn uchod, wedi dianc neu eu rhyddhau i'r gwyllt.
*Mi ges i gofnod o aderyn tebyg o Ynys Las tua wyth mlynedd yn ôl. Y disgrifiad o aderyn bychan trawiadol melyn a du yn debyg iawn i'r rhywogaeth yma.
*Mae'n debyg fy mod wedi gweld esgob euraidd ond does dim tic wrth ei ymyl yn fy nghofnodion adar Affrica. Dim ond am gyfnod weddol fychan, Medi - Tachwedd yn y Gambia, mae'r ceiliog yn ei wisg cenhedlu, am weddill y flwyddyn mae yn edrych fel yr iar ac mae bron yn amhosibl gwahaniaethu rhwng aelodau benywaidd o deulu yr Esgobion. (Wedi bod yn y Gambia 3 gwaith ond erioed rhwng Medi - Tachwedd oherwydd dyma'r tymor gwlyb a poeth iawn)

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q211601 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Ploceidae
Gwybedog brith

{{Blwch tacson
| enw = {}*Ficedula hypoleuca*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Muscicapidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Gwybedog brith** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: gwybedogion brithion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Ficedula hypoleuca***; yr enw Saesneg arno yw *Pied flycatcher*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwybedogion (Lladin: *Muscicapidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *F. hypoleuca*, sef enw'r rhywogaeth.

Mae'r Gwybedog Brith yn aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica i'r de o anialwch y Sahara. Ceir pedwar rhywogaeth o Wybedogion *Ficedula* yn y rhan yma o'r byd, ac mewn rhai gwledydd gall fod angen gofal i wahaniaethu rhyngddynt. Mae'r aderyn yn 12–13&nbsp;cm. o hyd, ac mae'r ceiliog yn aderyn du a gwyn tarawiadol; du ar y cefn, gwyn ar y bol a chyda darn gwyn amlwg ar yr adenydd, tra bod gan yr iâr frown golau yn lle du ar y cefn.

Adeiledir y nyth mewn coedydd, ac mae'n arbennig o hoff o goedydd derw, a choedydd lle nad oes llawer o dyfiant islaw'r coed. Adeiledir y nyth mewn tyllau yn y coed neu mewn blychau nythu lle darperir y rhain.

Ystyrir y Gwybedog Brith yn un o adar nodweddiadol Cymru, yn enwedig yn y coedydd derw sy'n tyfu ar y llethrau.

## Teulu
Mae'r gwybedog brith yn perthyn i deulu'r Gwybedogion (Lladin: *Muscicapidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q200989 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Muscicapidae
Pinc mynydd

{{Blwch tacson
| enw = {}*Fringilla montifringilla*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Fringillidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Pinc mynydd** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: pincod mynydd) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Fringilla montifringilla***; yr enw Saesneg arno yw *Brambling*. Mae'n perthyn i deulu'r Pincod (Lladin: *Fringillidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *F. montifringilla*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Ngogledd America, Asia, Ewrop ac Affrica.

Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a thua'r gorllewin, i dde Ewrop, gogledd Affrica, India, Tsieina a Japan.

Adeiledir y nyth mewn coeden fel rheol, mewn coedwigoedd gweddol agored, ac mae'n dodwy 4-9 wy. Tu allan i'r tymor nythu mae'n casglu'n heidiau, yn aml gyda'r Ji-binc. Hadau yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed.

Rhaid bod yn weddol ofalus i wahaniaethu rhwng Pinc y Mynydd a'r Ji-binc. Mae gan Binc mynydd fron oren a bol gwynnach na'r Ji-binc, ac wrth hedfan mae'n dangos darn gwyn uwchgben y gynffon. Yn y tymor nythu mae gan y ceiliog ben a chefn du.

Nid yw Pinc mynydd yn nythu yng Nghymru ond mae nifer amrywiol yn gaeafu yma. Weithiau gellir gweld heidiau o gannoedd, ond fel rheol gellir gweld un neu ddau mewn haid o'r Ji-binc.

## Teulu
Mae'r pinc mynydd yn perthyn i deulu'r Pincod (Lladin: *Fringillidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q160835 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Fringillidae
Categori:Adar Gogledd America
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Ewrop
Categori:Adar Affrica
Ceiliog coedwig coch

{{Blwch tacson
| enw = {}*Gallus gallus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Gallus gallus map.jpg
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Galliformes
| familia = Phasianidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}
bawd|*Gallus gallus*
Aderyn a rhywogaeth o adar trofannol yw **Ceiliog coedwig coch** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: ceiliogod coedwig cochion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Gallus gallus***; yr enw Saesneg arno yw *Red jungle-fowl*. Mae'n perthyn i deulu'r Ffesantod (Lladin: *Phasianidae*) sydd yn urdd y *Galliformes*. Dyma brif cenhedlwr yr iâr gyffredin a ddofwyd yn gyntaf dros bum mil o flynyddoedd yn ôl yn Asia.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. gallus*, sef enw'r rhywogaeth.

## Tiriogaeth
Mae'r Ceiliogod coedwig coch i'w canfod o Tamil Nadu, India i Indochina i'r dwyrain a hyd at dde Ysieina a Malaya,

Mae gan y tiriogaethau hyn ei isrywogaeth ei hun:

* *G. g. gallus* – Indochina
* *G. g. bankiva* – Java
* *G. g. jabouillei* –Fietnam
* *G. g. murghi* –  India a Bangladesh
* *G. g. spadiceus* – Myanmar
* *G. g. domesticus* – (Iâr ddof)

## Teulu
Mae'r ceiliog coedwig coch yn perthyn i deulu'r Ffesantod (Lladin: *Phasianidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26375 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Phasianidae
Chwarddwr torchog mawr

{{Blwch tacson
| enw = {}*Garrulax pectoralis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Timaliidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Chwarddwr torchog mawr** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: chwarddwyr torchog mawr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Garrulax pectoralis***; yr enw Saesneg arno yw *Greater necklaced laughing thrush*. Mae'n perthyn i deulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. pectoralis*, sef enw'r rhywogaeth.

## Genws
Yn dilyn cyhoeddi astudiaeth ffylogenetig foleciwlaidd gynhwysfawr yn 2018, fe’i symudwyd i’r genws atgyfodedig *Pterorhinus*. Gynt bu'r chwarddwr torchog mawr yn perthyn i'r genws *Garrulax*  yn nheulu'r Preblynnod (Lladin: *Timaliidae*). Dyma aelodau eraill y genws *Garrulax*:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q644294 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Dosbarthiad a chynefin
Mae i'w gael ym Mangladesh, Bhwtan, Tsieina, India, Laos, Myanmar, Nepal, Gwlad Tai a Fietnam.  Fe'i cyflwynid i'r Unol Daleithiau.  Ei gynefinoedd naturiol yw coedwig iseldir llaith isdrofannol neu drofannol a choedwig fynyddig llaith isdrofannol neu drofannol.

## Tacsonomeg
Codwyd y genws *Pterorhinus* gan y sŵolegydd Seisnig Robert Swinhoe ym 1868 gyda *Pterorhinus davidii* fel y rhywogaeth fath.  Mae enw'r genws yn cyfuno *pteron* yr Hen Roeg sy'n golygu "pluen" gyda *rhinos* sy'n golygu "ffroenau". Gosodwyd y rhywogaethau hyn ar un adeg yn *Garrulax* ond yn dilyn cyhoeddi astudiaeth ffylogenetig foleciwlaidd yn 2018, rhannwyd *Garrulax* a symudwyd rhai o'r rhywogaethau i'r genws atgyfodedig *Pterorhinus* gan gynnwys *Garrulax pectoralis*.  Ar yr un pryd, symudwyd y pedair rhywogaeth a osodwyd yn flaenorol yn *Babacs* yma.

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Timaliidae
Categori:Garrulax
Trochydd gyddfddu

{{Blwch tacson
| enw = {}*Gavia arctica*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Gavia arctica distribution map.png
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Gaviiformes
| familia = Gaviidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Trochydd gyddfddu** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: trochyddion gyddfddu) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Gavia arctica***; yr enw Saesneg arno yw *Black-throated diver*. Mae'n perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*) sydd yn urdd y *Gaviiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. arctica*, sef enw'r rhywogaeth.

Mae'n nythu ar draws gogledd Ewrop, gogledd Asia ac weithiau yng ngorllewin Alaska.
Fel rheol mae'n tueddu i nythu ar lynnau mwy na'r Trochydd Gyddfgoch. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a gellir eu gweld ar yr arfordir neu ar lynnoedd mawr. Pysgod yw ei brif fwyd.

Mae ganddo wddw du, pen llwyd, cefn tywyll ac mae'n wyn oddi tano. Yn y gaeaf mae'n wyn ar y gwddw, ac yn aderyn llawer twyllach na'r Trochydd Gyddfgoch. Nid yw'r Trochydd Gyddfddu yn nythu yng Nghymru ond mae ambell un i'w weld ar yr arfordir yn ystod y gaeaf; er ei fod yn llai cyffredin na'r Trochydd gyddfgoch a'r Trochydd mawr.

## Teulu
Mae'r trochydd gyddfddu yn perthyn i deulu'r Gaviidae (Lladin: *Gaviidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21666 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

bawd|*Gavia arctica*

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Gaviidae
Enizenac'h

Mae '''Enizenac'h'* (Ffrangeg: *Île-aux-Moines*) yn gymuned yn department Mor-Bihan (Ffrangeg: *Morbihan''), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code56087

## Gweler hefyd
*Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Môr-wennol ylfinbraff

{{Blwch tacson
| enw = {}*Gelocelidon nilotica*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = 
| status_system      = 
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Laridae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Môr-wennol ylfinbraff** (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: Môr-wenoliaid gylfinbraff) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Gelocelidon nilotica***; yr enw Saesneg arno yw *Gull-billed tern*. Mae'n perthyn i deulu'r Gwylanod (Lladin: *Laridae*) sydd yn urdd y *Charadriiformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru. Ystyr y gair Cymraeg 'gylfin' yw pig a 'praff' yw 'cryf'.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *G. nilotica*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia, Ewrop, Affrica ac Awstralia ac ar adegau mae i'w ganfod ar draethau arfordir Cymru.

Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Teulu
Mae'r môr-wennol ylfinbraff yn perthyn i deulu'r Gwylanod (Lladin: *Laridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q27589 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr o greaduriaid morol gwledydd Prydain
*Rhestr Goch yr IUCN, rhestr o greaduriaid wedi'u dosbarthu i 9 categori yn ôl niferoedd, prinder, cadwraeth ayb.
*Llwybr yr Arfordir
*Cadwraeth

## Cyfeiriadau
Categori:Laridae
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Ewrop
Categori:Adar Affrica
Categori:Adar Awstralia
Eryr môr

{{Blwch tacson
| enw = {}*Haliaeetus albicilla*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = HaliaeetusAlbicillaIUCN.svg
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
  

   

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Accipitriformesneu Falconiformes
| familia = Accipitridae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1758)

}}

Eryr hiradain pysgysol corffog sydd gyda chynffon letem fer wen ac yn mynychu arfordiroedd a gwlyptiroedd yw **eryr môr** (enw gwrywaidd; lluosog: eryrod môr) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Haliaeetus albicilla***; yr enw Saesneg arno yw *white-tailed sea eagle*. Mae'n perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: *Accipitridae*) sydd yn urdd y *Falconiformes*. Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. albicilla*, sef enw'r rhywogaeth. **Eryr y môr**, **eryr cynffonwen**, **eryr tinwyn** a **môr-eryr** yw enwau eraill ar y rhywogaeth.

Mae'n aderyn mawr, 69 – 91&nbsp;cm (27 – 36 modfedd) o hyd a 182 – 238&nbsp;cm (72 – 94 modfedd) ar draws yr adenydd. Pwysa'r ieir 4 – 6.9&nbsp;kg (8.8–15.2 pwys), tra mae'r ceiliogod yn llai, 3 – 5.4&nbsp;kg (6.6–12 pwys). Saif yn bedwerydd ymhlith eryrod y byd o ran maint.

Mae'n nythu ar draws gogledd Ewrop a gogledd Asia. Ceir poblogaeth fwyaf Ewrop o gwmpas arfordir Norwy. Pysgod ac adar yw eu prif fwyd, ond gall mamaliaid bychain fod yn bwysig hefyd.

Diflannodd y rhywogaeth o'r Alban yn y 19g, ond yn 1975, gollyngwyd nifer o adar ar ynys Rùm i geisio ei adfer. Mae'r eryr yma yn awr yn nythu ar draws Ynysoedd Heledd a rhai ar dir mawr yr Alban. Mae rhaglen i geisio adfer y rhywogaeth i Iwerddon, a bu awgrym y gellid gwneud yr un peth yng Nghymru. Nid oes sicrwydd a fu'r rhywogaeth yn nythu yng Nghymru yn y gorffennol ai peidio, ond mae'n bosibl fod rhai o'r cyfeiriadau at "eryr" yn cyfeirio at y rhywogaeth yma yn hytrach na'r Eryr euraid.

bawd|dim|*Haliaeetus albicilla*
bawd|dim|*Haliaeetus albicilla groenlandicus*

## Teulu
Mae'r Eryr môr yn perthyn i deulu'r Eryr (Lladin: *Accipitridae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25510 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Accipitridae
Categori:Eryrod
Telor bacsiog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Hippolais caligata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Sylviidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Telor bacsiog** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: telorion bacsiog) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Hippolais caligata***; yr enw Saesneg arno yw *Booted warbler*. Mae'n perthyn i deulu'r Teloriaid (yr Hen Fyd) (Lladin: *Sylviidae*) sydd yn urdd y *Passeriformes*. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru, fel y dengys llun Alun Williams, uchod.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *H. caligata*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Asia ac Ewrop.

Aderyn o'r Hen Fyd ydy Telor bacsiog, a rhoddir ef yng ngrwp telor y coed. Arferid credu ei fod yr un aderyn a Thelor Sykes, ond mae'r ddau bellach yn rhywogaethau ar wahân.

Maent i'w cael o ganol Rwsia i Orllewin Tsieina, ac maen nhw'n ymfudo yn y gaeaf i India, i lawr cyn belled a De Sri Lanca. Maen nhw i'w cael bellach yn y Ffindir - y wlad mwyaf Gogleddol. O ran cynefin, mae'n treulio'i amser mewn llecynnau agored, gyda llwynia neu goed. Mae'n dodwy 3-4 wy mewn nyth, fel arfer wedi'i blethu o fewn llwyn.

## Teulu
Mae'r telor bacsiog yn perthyn i deulu'r Teloriaid (yr Hen Fyd) (Lladin: *Sylviidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q187014 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Sylviidae
Categori:Adar Asia
Categori:Adar Ewrop