Peter Williams

Clerigwr Anglicanaidd o Gymru a gefnogai'r Methodistiaid oedd ** Peter Williams** (15 Ionawr 1723 – 8 Awst 1796). Roedd yn awdur ac yn esboniwr Beiblaidd.

## Cefndir 
Ganwyd Williams yn Llansadyrnin, Sir Gaerfyrddin yn blentyn i Owen Williams ac Elizabeth (née Bailey) ei wraig. Roedd Elizabeth Williams yn wraig grefyddol a fu dan ddylanwad Griffith Jones, Llanddowror. Cafodd Williams ei ddysgu gan ei fam sut i ddarllen y Beibl yn y Gymraeg a'r Saesneg. Bu farw ei fam tua 1734 a'i dad y flwyddyn ganlynol. Wedi hynny cafodd Williams ei fagu gan frawd ei fam yng Nghaerfyrddin tra cafodd ei chwaer a'i frawd eu magu gan frawd i'w tad ym Mryste. Ni welodd Peter ei chwaer na'i frawd wedi hynny. Trefnodd yr ewythr i Williams cael lle yn Ysgol Ramadeg Caerfyrddin, lle fu'n dysgu'r clasuron o dan y Parch Thomas Einion. Ym mis Ebrill 1743 bu'r arweinydd Methodistaidd o Sais George Whitefield yn pregethu ar Heol Awst, Caerfyrddin. Er gwaethaf siars ei athro ar i ddisgyblion yr ysgol i beidio gwneud, aeth Williams i wrando arno a chafodd tröedigaeth o dan ei weinidogaeth.

## Gyrfa 
Wedi ymadael a'r ysgol tua 1743 aeth Williams i gadw ysgol ei hun yng Nghynwyl Elfed. Fe wnaeth cais am urddau eglwysig, ond nid oedd yn disgwyl cael ei dderbyn gan ei fod wedi mynychu cyfarfod Methodist yn groes i orchymyn ei athro. Er hynny danfonodd Thomas Einion llythyr i'r esgob yn ei  gymeradwyo ac yn cefnogi ei gais am urddau. Cafodd ei ordeinio yn ddiacon a'i benodi yn giwrad ar Eglwys Gymyn  ger Arberth ar y ffin rhwng Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Roedd Rheithor yr Eglwys, John Evans, dim ond yn ymweld â'r plwyf unwaith y flwyddyn i gasglu'r degwm, felly syrthiodd holl waith ymarferol y plwyf ar ysgwyddau'r ciwrad ifanc. Pitw oedd cyflog ciwrad a fu Williams yn ategu at ei incwm trwy gadw ysgol ddyddiol hefyd. Bu hefyd yn cynnal cymdeithasau gweddi a phrofiad mewn annedd dai yn y plwyf, gan ennyn beirniadaeth rhai o'i blwyfolion. Daeth yr anghydfod rhyngddo ef a'i blwyfolion i bendraw pan ddwrdiodd rhai o'r bobl ifanc oedd yn mynychu offeren y Sul am chware gêm o'r enw "pwysi" (gêm debyg i ddraffts) yn ystod y gwasanaeth. Anwybyddwyd ei gerydd gan yr ieuenctid a chefnogwyd eu hawl i ddiddanu eu hunain mewn gwasanaeth gan rai o'r oedolion (gan gynnwys aelodau teulu'r rheithor), cyhuddodd William y rhai oedd yn cefnogi'r bobl ifanc o sarhau Tŷ Duw. Gwnaed cwyn i'r rheithor am ei ymddygiad a throwyd Williams allan o'i guradiaeth.  Teimlai'r boneddigion oedd yn gwasanaethu fel Ynadon Heddwch a Barnwyr bod hyn yn ymosodiad personol arnynt hwy a'r ffordd roeddent yn gweinyddu'r gyfraith yn y llysoedd. O Abertawe aeth i Langrannog am gyfnod o ddeufis fel gweinidog llanw, lle fu'n boblogaidd ymysg ei blwyfolion. Ar ddiwedd ei gyfnod llanw ceisiodd y plwyfolion i ddwyn perswâd ar "berchennog" y fywoliaeth iddo barhau yno, ond roedd y perchennog eisoes wedi addo'r fywoliaeth i gyfaill iddo o Loegr. Wedi iddo bregethu yn Adwy'r Clawdd, Sir Ddinbych cafodd Williams a rhai o'i gefnogwyr eu dwyn o flaen Syr Watkin Williams Wynn, 3ydd Barwnig ac Ynad Heddwch (1692-1749). Cafodd Williams ddirwy o £20 a'i gefnogwyr dirwyon o 5 swllt yr un. Apeliodd Williams i'r llys a chafwyd bod Syr Watkin ar gam, bu'n rhaid i'r barwnig ad-dalu'r dirwyon a thalu holl gostau'r achosion.

## Llenor ac esboniwr 
Roedd Peter Williams ymysg y Methodistiaid Cymreig cyntaf i werthfawrogi'r posibilrwydd o ddefnyddio'r argraffwasg fel modd i ledaenu neges y Methodistiaid ac aeth ati i ysgrifennu 32 o deitlau. Bu hefyd yn ymwneud â chyhoeddi'r *Trysorfa Gwybodaeth, neu, Eurgrawn Cymraeg*, (1770), y cyfnodolyn Cymraeg cyntaf. Un o'i gyhoeddiadau mwyaf gyfarwydd i Gymry heddiw oedd ei chyfieithiad o emyn Pantycelyn '''Nerth i fyned trwy'r anialwch (Arglwydd, arwain trwy'r anialwch,)*  yn ei gasgliad o emynau Saesneg  *Hymns on Various Subjects'' (1771)

Emyn sydd yn boblogaidd iawn o hyd, nid yn unig mewn capeli, ond hefyd mewn gemau rygbi a thafarnau.

Ddau lyfr pwysicaf Williams o ran ei ddylanwad ar Fethodistiaid oedd ei Fynegair Ysgrythurol; llyfr o brif eiriau'r Beibl yn nhrefn y wyddor gyda chyfeiriad at adnodau lle mae modd eu canfod; a'i Feibl esboniadol, argraffiad o'r Beibl gyda sylwadau ar bob un bennod. Cyhoeddwyd y rhifyn gyntaf ym 1770 a chafodd ei ail gyhoeddi 37 o weithiau. Er gwaethaf poblogrwydd *Beibl Peter Williams* bu'n achos rwyg rhwng Williams a'r Methodistiaid. O herwydd poblogrwydd y Beibl esboniadol gofynnodd un o weinidogion y Bedyddwyr, Dafydd Jones o Bont-y-pŵl, am gymorth Williams i greu fersiwn Cymraeg o *Feibl Poced* John Canne. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf ym 1790. Cyhuddodd Nathanial Rowland, mab Daniel Rowland, Williams o newid geiriad dau o'r adnodau er mwyn cefnogi'r heresi Sabelaidd. Sabeliaeth yw'r gred bod y Tad, y Mab, a'r Ysbryd Glân yn dair nodwedd wahanol o Dduw, yn hytrach na thri pherson gwahanol wedi eu huno yn y Duwdod.  Yng Nghymdeithasfa'r De yn Llandeilo, ar 25 Mai 1791, cafodd Williams ei ysgymuno a'i wahardd rhag gwerthu'r Beibl newydd ymhlith y Methodistiaid. Cymeradwywyd y condemniad gan Gymdeithasfa'r Gogledd yn y Bala ar 8 Mehefin.  Yn ei gofiant iddo yn yr ODNB mae'r diwinydd a hanesydd Y Parch Dr Tudur Jones yn dweud am yr anghydfod: Mewn erthygl yn y Cylchgrawn *Cristion* nododd Y Parch Alun Page  bod yr un aneglurder parthed natur y Drindod i'w gweld yn emynau Pantycelyn ac ysgrifau Howel Harris.

## Marwolaeth 
Roedd Williams yn ddioddef o asthma a methiant y galon. Bu farw yn ei gartref, Gelli Lednais yn 73 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent eglwys Llandyfaelog.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1723
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1796
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Dalacharn
Categori:Presbyteriaeth yng Nghymru