open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aberllynfi

Pentref yng nghymuned Gwernyfed, Powys, Cymru, yw **Aberllynfi** (Saesneg: *Three Cocks*). Saif ar lân ddeheuol Afon Gwy, i'r de o'r Gelli Gandryll ger cyffordd y priffyrdd A438 ac A4079. Llifa Afon Llynfi fymryn i'r gorllewin o'r pentref i ymuno ag Afon Gwy.

Lleolir Ysgol Uwchradd Gwernyfed yma, ac mae yma hefyd ystâd ddiwydiannol. Gerllaw y pentref mae olion Tomen Aberllynfi, castell mwnt a beili sy'n dyddio o'r 12g. Ceir bryngaer Aberllynfi Gaer yn yr ardal hefyd. Cyfyd y Mynydd Du i'r de o Aberllyfni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Gwernyfed
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Yr Eglwys Wen

Un o'r trefi hynaf yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr ydy'r **Eglwys Wen** (Saesneg: *Whitchurch*). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Whitchurch Urban yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Yr Eglwys Wen
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Pilalau

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanddewi yn Hwytyn, Powys, Cymru, yw **Pilalau** (Saesneg: *Pilleth*). Saif i'r de-orllewin o Drefyclawdd ac i'r de o'r briffordd A488, gyda Afon Llugwy yn llifo gerllaw.

bawd|dim|Eglwys Pilalau

Ychydig i'r gorllewin o'r pentref saif bryn o'r enw Bryn Glas. Hwn oedd safle Brwydr Bryn Glas, neu Frwydr Pilleth yn Saesneg, ar 22 Mehefin 1402, pan orchfygodd Owain Glyndŵr fyddin Seisnig fwy niferus dan Edmund Mortimer. Saif eglwys y plwyf, Eglwys y Santes Fair, ar y bryn yma yn hytrach nag yng nghanol y pentref. Credir fod y sefydliad yn un cynnar, ac roedd ffynnon santaidd yma. Dyddia'r eglwys bresennol o'r 13g yn bennaf, a'r tŵr o'r 14g.

Yn y 19g cafwyd hyd i lawer o esgyrn heb fod ymhell o'r eglwys, lladdedigion y frwydr yn ôl pob tebyg, a phlannwyd coed *Wellingtonia* i nodi'r fan. Mae'n rhain yn awr yn nodwedd amlwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddewi yn Hwytyn
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Pilalau
Edmund Mortimer

:''Mae'r erthygl yma yn cyfeirio at Edmund Mortimer (1376-1409) fu mewn cynghrair gyda Owain Glyn Dŵr. Am bobl eraill o'r un enw, gweler Mortimer (teulu)''

Roedd **Edmund Mortimer** (9 Tachwedd, 1376 - 1409?) yn ail fab i Edmund Mortimer, 3ydd Iarll y Mers a'i wraig Philippa Plantagenet. Fel ŵyr i Lionel o Antwerp, roedd yn ddisgynnydd i Edward III, brenin Lloegr ac yn gefnder i Harri IV, brenin Lloegr. Gan fod taid Edmund yn drydydd mab i Edward III, tra'r oedd tad Harri yn bedwaredd mab iddo, gallai hawlio coron Lloegr.

## Bywgraffiad
Ganed Edmund Mortimer yng nghastell Llwydlo. Pan ddechreuodd gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, ymladdodd Mortimer dros Harri IV, ond gorchfygwyd ef gan Owain ym Mrwydr Bryn Glas a'i gymeryd yn garcharor. Nid oedd y brenin ar frys i dalu am ei ryddhau, a gwnaeth Mortimer gytundeb ag Owain, gan briodi ei ferch Catrin. Credir iddynt gael pedwar o blant. Gwnaeth Mortimer ag Owain gytundeb gyda Henry Percy, Iarll 1af Northumberland, i ddiorseddu Harri IV a rhannu'r deyrnas rhyngddynt, y Cytundeb Tridarn. Bu farw Edmund yn ystod gwarchae ar Gastell Harlech gan fyddin dan Harri, mab Harri IV.

Ceir manylion am lawer o'r digwyddiadau hyn yng nghronicl Adda o Frynbuga.

## Llinach
## Cyfeiriadau
Categori:14eg ganrif yng Nghymru
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1376
Categori:Marwolaethau 1409
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Bausley a Chrugion

Cymuned ym Mhowys, yw **Bausley a Chrugion** (Saesneg: *Bausley with Criggion*). Saif yng nghornel ogledd-ddwyreiniol yr hen Sir Drefaldwyn ac ar lan ddwyreiniol Afon Hafren, ger y ffin â Lloegr. Mae'n cynnwys pentrefi Bausley, Crugion a Crewgreen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir yma nifer o olion o'r Oes Neolithig ac Oes yr Efydd, a bryngaer o Oes yr Haearn.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 623.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Y Clas-ar-Wy

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Y Clas-ar-Wy** (Saesneg: *Glasbury*). Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Gwy, gyferbyn ag Aberllynfi, ac i'r de-orllewin o'r Gelli Gandryll, ger priffordd yr A438. Saif ar groesfan bwysig ar Afon Gwy, ger y fan lle mae Afon Llynfi yn ymuno â hi, o fewn Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Mae'r bardd Guto'r Glyn (c.1435 – c.1493) yn cyfeirio at yr enw "y Clas" yn ei gerddi. 

Ceir lawnt (neu grîn) wedi ei amgylchynu a thai yn y pentref, rhywbeth sy'n gyffredin ym mhentrefi Lloegr ond yn anarferol yng Nghymru. Dyddia'r Hen Ficerdy i tua 1400, sy'n ei wneud yn un o'r tai hynaf yng Nghymru sydd a phobl yn dal i fyw ynddo.

Heblaw'r Clas-ar-Wy ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Bochrwyd, Cwm-bach, Llansteffan a Llowes. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 902.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Betws Cedewain

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).*

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Betws Cedewain** (Saesneg: *Bettws Cedewain''). Saif i'r gogledd o'r Drenewydd ar y ffordd B4389. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 425.

Hyd at 1914, eiddo i stad Gregynog oedd y rhan fwyaf o'r ffermydd.

Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio yn bennaf o'r 19g ond gyda tŵr o'r 16g, i sant Beuno. Daw enw'r pentref o gantref Cedewain.

Brodor o blwyf Betws Cedewain oedd y bardd ac achyddwr Lewys Dwnn (bl. 1568 - 1616).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
Brynteg

Gallai **Brynteg** neu **Bryn-teg** gyfeirio at un o sawl lle:

* Brynteg, Ynys Môn, pentref yn Ynys Môn
* Brynteg, pentref ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam

----
Brynteg, Ynys Môn

: *Erthygl am y pentref ym Môn yw hon. Gweler hefyd Brynteg (gwahaniaethu).*

Pentref bychan yng nghymuned Llanfair Mathafarn Eithaf, Ynys Môn, yw **Brynteg** neu **Bryn-teg**  (). Saif yn nwyrain yr ynys, tua milltir a hanner i'r gorllewin o dref Benllech, ar groesffordd y B5108 a'r B5110.

Ceir hen felin wynt ar gyrion y pentref a hefyd cwrs golff Brynteg. Mae tafarn y *California Arms* yng nghanol y pentref.

Tua chwarter milltir i'r dwyrain o Frynteg ceir hen fryngaer o'r enw Dinas.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Nant Gwrtheyrn

Cwm ar arfordir gogleddol penrhyn Llŷn yw **Nant Gwrtheyrn**, a leolir i'r gogledd-orllewin o bentref Llithfaen, Gwynedd, wrth droed Yr Eifl. Yn hen bentref chwarelyddol Porth y Nant yma, sefydlwyd Canolfan Iaith a Threftadaeth Cymru Nant Gwrtheyrn; fel rheol cyfeirir at y Ganolfan fel "Nant Gwrtheyrn". Mae'r Nant yn cynnig cyrsiau trochi iaith i bobl ddysgu Cymraeg yn ddwys ar y safle. Ceir hefyd gwasanaethau megis cynnal cynadleddau neu briodasau yn yr hen bentref.
250px|bawd|chwith|Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn

## Oriel

Delwedd:NantGwrtheyrnLB06.JPG|Yr olygfa o'r Ganolfan iaith
Delwedd:WP 000394.jpg|Rhes o dai yng nghanol y pentref.
Delwedd:NantGwrtheyrnLB03.JPG
Delwedd:Nant Gwrtheyrn (llyfr).jpg|Clawr llyfr gan Carl Clowes
Delwedd:Nant Gwrtheyrn going to ruin (6920059101).jpg|Nant Gwrtheyrn 1962
Delwedd:Nant Gwrtheyrn (1465627).jpg
Delwedd:Nant Gwrtheyrn (1465632).jpg
Delwedd:Nant Gwrtheyrn (1465634).jpg
Delwedd:Nant Gwrtheyrn (1465636).jpg

## Gweler hefyd
*Gwrtheyrn

## Dolenni allanol
* Gwefan Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn 
* Cofnodion Ymddiriedolaeth Nant Gwrtheyrn yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Cymraeg
Categori:Dyffrynnoedd Gwynedd
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Pistyll
Cwmni Rheilffordd Wrecsam, Swydd Amwythig a Marylebone

bawd|de|350px|Wrecsam, Amwythig, Marylebone
Mae'r **Cwmni Rheilffordd Wrecsam, Swydd Amwythig a Marylebone** (neu **Wrecsam & Swydd Amwythig**) yn gwmni rheilffordd sy'n rhedeg gwasanaethau rhwng Wrecsam a Llundain.

Dechreuodd y gwasanaeth ar 28 Ebrill, 2008.

Categori:Cludiant yn Wrecsam
Cwmni Rheilffordd Wrecsam, Swydd Amwythig a Marylebone
Cwmni Rheilffordd Wrecsam, Swydd Amwythig a Marylebone
Llan-gors

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llan-gors**. Saif i'r dwyrain o Aberhonddu. Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant Peulin.

Gerllaw'r pentref mae Llyn Syfaddan, y llyn naturiol mwyaf yn ne Cymru a lleoliad Crannog Llyn Syfaddan, un o ddwy grannog y gwyddir amdani yng Nghymru, a oedd o bosib, a chysylltiad gyda theulu brenhinol Brycheiniog, sy'n brawf o gyslltiad Cymru gydag Iwerddon (lle ceir miloedd o granogau). Ceir cofnod gan Gerallt Gymro o draddodiad lleol mai dim ond o flaen tywysog cyfreithlon Cymru y canai adar y llyn.

Heblaw pentref Llangors, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Llangasty Tal-y-llyn, Llanfihangel Tal-y-llyn, Llan-y-wern a Cathedin. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,045.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1978** yn ardal Pentwyn, Caerdydd. Emyr Currie-Jones oedd Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith. a T. Llewelyn Hughes a'r Barnwr Dewi Watkyn Powell oedd yr Is-gadeiryddion.

Ar Nos Sul y 6ed o Awst cynhaliwyd Cyngerdd Operatig gyda Geraint Evans, Kenneth Bowen, Anne Edwards, a Maureen Guy, Côr yr Eisteddfod, Cerddorfa Symffoni Gymreig y BBC dan arweiniad  Owain Arwel Hughes a James Callaghan yn Llywydd.

Testun y Fedal Ryddiaith oedd hunangofiant ar thema 'Trobwynt' neu 'Argyfwng'. Rhoddwyd y Fedal gan Gymdeithas Islwyn ac roedd gwobr ariannol o £250 hefyd. Daeth 22 cyfrol i law a chyhoeddodd y tri beirniad, Bedwyr Lewis Jones, John Gwilym Jones a Rhiannon Davies Jones, taw 'Johannes' oedd yn fuddugol. Mae'n ddyddiadur dychmygol Søren Kierkegaard, sef athronydd a llenor ifanc oedd ar ei wely angau mewn ysbyty yn Copenhagen.
Roedd yna perfformiad gan disgyblion Ysgol Gyfun Rhydfelen o 'Tonfedd 78'.

## Printiau'r Cyhoeddi
Cynhyrchwyd cyfres Printiau’r Cyhoeddi gan artistiaid y brifddinas nôl yn 1977 er mwyn dathlu dyfodiad y Brifwyl i Gaerdydd y flwyddyn ganlynol.  Comisynwyd y gwaith gyda chymorth Cyngor Celfyddydau Cymru ac roedd y printiau i’w gwerthu er mwyn codi arian tuag at wobrau celf weledol y Brifwyl. Yr amcan ar y pryd oedd cynhyrchu cyhoeddiad cyfyngedig o 35 print gan bob un artist, a oedd un ai’n byw neu’n gweithio yng Nghaerdydd, neu â chysylltiad â’r Ysgol Gelf.

Mae’r casgliad yn cynnwys gwaith argraffu sgrîn sidan, lithograffi ac ysgythru gan yr artisitiad canlynol: Mervyn Baldwin, Paul Beauchamp, Paul Brewer, Evan Charlton, Felicity Charlton, Barrie Cook, Michael Crowther, Geoff Davies, Hugh Evans, Linda Evans, Russell Greenslade, Harry Holland, Tom Hudson, Phil Jennings, Glyn Jones, Eliseo Lagana, Eric Malthouse, Arthur Miles, David Miller, Beverley Napp, Philip Nicol, Chris Orr, Terry Setch, Chris Shurrock a Jeffrey Steele.

Aeth dau o’r cyfranogwyr, Paul Brewer a Phil Nicol, ymlaen i ennill y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain yn yr Eisteddfod Genedlaethol a dau arall, Terry Setch a Chris Orr, bellach yn aelodau o’r Academi Frenhinol yn Llundain.

Aeth y casgliad yn anghof am nifer o flynyddoedd. Daethpwyd o hyd i flwch mawr pren yn  swyddfa’r Eisteddfod yng Nghaerdydd. Ynddo roedd printiau amrywiol gan 25 artist a bu arddangosfa a gwerthiant o'r gwaith yn mis Rhagfyr 2013.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaerdydd

## Cyfeiriadau
Categori:1978 yng Nghymru
Caerdydd 1978
1978
1978
Categori:Hanes Caerdydd
Afon Wygyr

Afon yng ngogledd Môn yw **Afon Wygyr**. Ei hyd yw tua pum milltir a hanner.

Mae'r afon yn tarddu tua dwy filltir i'r de o Amlwch ger llethrau de-orllewinol Mynydd Parys. Oddi yno mae hi'n llifo i gyfeiriad y gogledd i ddechrau ac yna i gyfeiriad y gorllewin ar gwrs troellog gyda sawl ffrwd fechan yn llifo i mewn iddi. Ar ôl llifa trwy blwyf Llanbadrig mae hi'n cyrraedd tref fechan Cemaes ac yn aberu ym Môr Iwerddon ym Mhorth Wygyr (harbwr Cemaes).

bawd|dim|Afon Wygyr ger Cemaes

Ceir pont sy'n dwyn y ffordd A5025 dros yr afon ar gyrion Cemaes.

## Cyfeiriadau 
Wygyr
Wygyr
Categori:Amlwch
Categori:Llanbadrig
Llanbadarn Fawr, Powys

Cymuned a phlwyf eglwysig ym Mhowys, Cymru, yw **Llanbadarn Fawr**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Llandrindod, yn ardal Maesyfed ac yn 2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 654.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Y Groes a Fron. Gerllaw llifa Afon Ithon.

## Eglwys Sant Padarn

Eglwys St Padarn's Church, Llanbadarn Fawr, Powys, Cymru, Wales 01.tif|Panorama

Eglwys St Padarn's Church, Llanbadarn Fawr, Powys, Cymru, Wales 04.JPG|Y clochdy a chroes Geltaidd o'i blaen
Eglwys St Padarn's Church, Llanbadarn Fawr, Powys, Cymru, Wales 24.JPG|Carreg filltir, bellach yn y fynwent.

Cafodd Gerallt Gymro loches yn yr eglwys yn 1176, ac er ei bod wedi ei hail-adeiladu, maer'r tympanwm Romanesg yn nodedig iawn; dyma'r unig reswm pam fod yr eglwys hon wedi'i chofrestru'n Gradd II* gan Cadw .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Y Groes, Powys

Pentref yng nghymuned Llanbadarn Fawr, Powys, yw **Y Groes** (Saesneg: *Crossgates*), sydd 55 milltir (88.5&nbsp;km) o Gaerdydd. Saif yng nghymuned Llanbadarn Fawr, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Llandrindod, ac ar groesfan y priffyrdd A44 ac A483.

Ceir tafarn, gwesty ac ysgol gynradd yma, ac mae gorsaf reilffordd Penybont fymryn i'r dwyrain o'r pentref.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbadarn Fawr, Powys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llan-ddew

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llan-ddew** neu **Llanddew**. Saif fymryn i'r gogledd o dref Aberhonddu. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 246.

Ceir olion castell mwnt a beili yma, a adeiladwyd tua 1090 gan Roger Peyton. Roedd Llanddew yn safle clas neu fynachlog Geltaidd, ac yn ddiweddarach adeiladodd Esgob Tyddewi balas yma yn y 12g. Bu Gerallt Gymro yn byw yma pan oedd yn Archddiacon Brycheiniog. Dyddia cangell yr eglwys o'r 13g.

250px|bawd|dim|Adfeilion Palas yr Esgob, Llan-ddew

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Afon Ystrad

Afon yng ngogledd Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Clwyd yw **Afon Ystrad**. Mae'n tarddu ar yr ucheldir i'r de o Nantglyn. Ger pentref Nantglyn mae Afon Lliwen yn ymuno â hi, yna mae'n llifo tua'r gogledd-ddwyrain heibio Maesefin a'r Lawnt. Llifa ychydig i'r de o dref Dinbych a heibio pentref Brookhouse cyn ymuno ag Afon Clwyd ger Pont Glan-y-Wern.

Ystrad
Ystrad
Llangynidr

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llangynidr**. Saif y pentref ar lan ddeheuol Afon Wysg, ac mae Camlas Aberhonddu a'r Fenni gerllaw hefyd. Dyddia Pont Llangynidr dros yr afon o tua 1600. Sant o'r 6g oedd Cynidr, ac mae ei wylfabsant ar 8 Rhagfyr.

250px|bawd|dim|Llangynidr: y bont ar Afon Wysg

I'r de o'r pentref mae Mynydd Llangynidr, oedd ar un adeg yn llawn o chwareli calchfaen ar gyfer diwydiannau y cymoedd ymhellach i'r de. Mae'r gymuned yn ymestyn hyd at y ffin â Blaenau Gwent. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,005.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Pont Llangynidr

## Llyfryddiaeth
**Shadows in a Landscape: Llangynidr, the Evolution of a Community *, gol. Martin Wibberley (Llangynidr Local History Society, 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Cefn Berain

Pentref bychan yng nghymuned Llanefydd, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Cefn Berain** neu **Cefnberain**. Saif yn y bryniau isel ar ochr orllewinol Dyffryn Clwyd tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Dinbych, ger Llanefydd. Bu'n rhan o sir Clwyd cynt ac yn rhan o'r hen Sir Ddinbych cyn hynny. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanefydd.

Mae'n adnabyddus yn bennaf fel cartref y foneddiges Catrin o Ferain (1543/5 - 1591), a lysenwyd yn "Fam Cymru" oherwydd ei chysylltiadau teuluol niferus yn y rhan hon o'r wlad. Gorwedd plasdy Berain ei hun tua thri chwarter milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref bach.

Ganwyd y bardd ac anterliwtwr enwog Twm o'r Nant yn fferm Pen-porchell Isaf, hanner milltir i'r de o'r pentref.

## Gweler hefyd
*Dolbelydr, maenordy a chartref Harri Salbri (hefyd Henry Salesbury; 1561- c.1605) awdur *Grammatica Britannica*
*Bachymbyd, plasty ger Rhuthun a sefdlwyd gan Pyrs Salbri
*Cefn Berain, cartref y foneddiges Catrin o Ferain (1543/5 - 1591), a lysenwyd yn "Fam Cymru"
*Bachegraig, plasty Syr Rhisiart Clwch

## Cyfeiriadau
Categori:Llanefydd
Categori:Pentrefi Conwy
Cwm, Sir Ddinbych

Pentref bychan, heb fod fawr mwy nag amlwd, yn rhan isaf Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, yw'r **Cwm** (). Mae'r Cwm yn blwyf eglwysig hynafol hefyd (). Mae'n rhan o gymuned Tremeirchion, Cwm a'r Waun.

Saif y pentreflan ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd tua milltir a hanner i'r de o bentref Diserth, tair milltir i'r dwyrain o dref Rhuddlan. Fel mae ei enw yn awgrymu, mae'r pentref yn gorwedd mewn cwm bychan ar lethrau gorllewinol Bryniau Clwyd. Mae lôn yn rhedeg trwy'r cwm drosodd i gyfeiriad Treffynnon.

Pentref gwledig bychan gwasgaredig yw Cwm. Mae rhan isaf y pentref yn glwstwr o dai ar y ffordd sy'n cysylltu Diserth a Rhuallt i'r de. Mae'r eglwys hynafol yn gysegredig i'r Seintiau Mael a Sulien. Ceir carnedd (*tumulus*) gynhanesyddol ar y bryn i'r de a bryngaer fechan ar y bryn i'r gogledd.

Credir mai yn nhrefgordd ganoloesol Hiraddug, yn y plwyf y ganed a magwyd y bardd ac ysgolhaig Dafydd Ddu o Hiraddug (bu farw tua 1370).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Tremeirchion, Cwm a'r Waun
Mynydd y Gaer

Mae  **Mynydd y Gaer** (**Mynydd Gaer** ar y map OS) yn fryn ac yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Llannefydd yn sir Conwy, Cymru; mae'n gorwedd tua milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Llanefydd, 4 milltir i'r de o dref Abergele. Ei uchder yw 280 medr. 

bawd|dim|300px|Clawdd a ffos bryngaer Mynydd y Gaer

## Bryngaer
### Disgrifiad
Mae'r fryngaer ar y copa yn dyddio o Oes yr Haearn. Fe'i hamgylchynir gan glawdd a ffos sy'n ddyfnach ar yr ochr orllewinol. Mae'n gorwedd ar safle gyda golygfeydd dros ddyffryn Afon Elwy, sy'n llifo wrth droed y bryn, i gyfeiriad yr arfordir i'r gogledd, a thros Ddyffryn Clwyd i'r dwyrain. Hyd yn hyn ni chloddwyd y safle.

### Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: DE082. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Llanefydd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Afon Gele

Afon fechan yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Afon Gele**. Mae'n un o ledneintiau Afon Clwyd. Ei hyd yw tua 7 milltir. Gorwedd yn bennaf yn sir Conwy gyda rhan ohoni yn Sir Ddinbych.

Gorwedd tarddle'r afon yn y bryniau isel tua 3 milltir i'r de o dref Abergele, ger arfordir gogledd Cymru. Llifa i lawr i gyfeiriad y gogledd trwy gwm bychan i gyrraedd Abergele. Ar ôl llifo trwy'r dref farchnad honno mae hi'n troi i'r dwyrain. Llifa yn ei blaen trwy wlybdir eang Morfa Rhuddlan am tua 4 milltir i ymuno yn Afon Clwyd tua milltir i'r de o Fae Cinmel, ger Y Rhyl.

Yn ôl Ifor Williams, ffurf dafodieithol ar y gair Cymraeg Canol *gelau* (arf o ryw fath, blaen gwayffon neu llafn cleddyf efallai) yw *gele*.

## Cyfeiriadau
Categori:Abergele
Gele
Gele
Gele
Categori:Bae Cinmel a Thywyn
Morfa Rhuddlan

bawd|Ffos ar ran o Forfa Rhuddlan
Morfa o dir isel gwlyb i'r gorllewin o dref Rhuddlan ger arfordir gogledd-ddwyrain Cymru yw **Morfa Rhuddlan** (). Mae'r rhan fwyaf o'r morfa yn gorwedd yn sir Conwy heddiw gyda rhan yn Sir Ddinbych.

Mae'r trefi a phentrefi o gwmpas Morfa Rhuddlan yn cynnwys Abergele, Pensarn, Towyn, Bae Cinmel a Bodelwyddan. Gorwedd Afon Clwyd rhwng Morfa Rhuddlan a thref Rhuddlan ei hun. Llifa Afon Gele drwy'r morfa o gyfeiriad Abergele i ymuno ag Afon Clwyd i'r de o Fae Cinmel.

## Brwydr Morfa Rhuddlan
Mae Morfa Rhuddlan yn adnabyddus yn hanes Cymru fel safle Brwydr Morfa Rhuddlan yn y flwyddyn 796, rhwng gwŷr Gwynedd dan arweiniad y brenin Caradog ap Meirion a gwŷr Mersia dan arweiniad Offa. Fe'i cofnodir yn yr *Annales Cambriae*. Fe'i cofir hyd heddiw fel cyflafan fawr. Daeth yn destun sawl awdl eisteddfodol yn y 19g a cheir tôn 'Morfa Rhuddlan'.

## Llifogydd
Yn fwy diweddar mae'r morfa wedi dod yn enwog am y llifogydd, yn enwedig yn Nhywyn yn yr 1990au pan orlifiodd y môr dros y morglawdd. Cafodd nifer o fyngalos eu codi ar ogledd y morfa yn negawdau olaf yr 20g, a hynny er gwaethaf tystiolaeth yr enwau lleol am wlybder y tir, e.e. Ffarm y Gors, Glan-y-Gors.

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordir Conwy
Categori:Arfordir Sir Ddinbych
Categori:Rhuddlan
Categori:Bae Cinmel a Thywyn
Robin Hood (ffilm 1973)

Ffilm Disney yw ***Robin Hood*** (1973). Mae'r ffilm yn seiledig ar y chwedl enwog ond mae hi'n serennu anifeiliaid yn unig.

## Cymeriadau 
***Robin Hood, llwynog** - Brian Bedford
***Marian, llwynoges** - Monica Evans
***Little John, arth** - Phil Harris
***Tywysog John, llew** - Peter Ustinov
***Siryf Nottingham, blaidd** - Pat Buttram
***Sir Hiss, neidr** - Terry-Thomas
***Ffrodyr Tuck, mochyn daear** - Andy Devine
***Lady Kluck, iâr** - Carole Shelley
***Alan-a-Dale, ceiliog** - Roger Miller
***Trigger, fwltur** - George Lindsey
***Nutsey, fwltur** - Ken Curtis

## Caneuon 
* "Whistle-Stop"
* "Oo-De-Lally"
* "Love"
* "The Phony King of England"
* "Not In Nottingham"

## Gweler Hefyd 
* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Categori:Ffilmiau 1973
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Afon Clywedog (Clwyd)

Afon yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Afon Clywedog** sy'n llifo i Afon Clwyd ger Dinbych.

Ceir ei tharddle ar yr ucheldir ychydig i'r dwyrain o Lyn Brenig, yn rhan ogleddol Fforest Clocaenog, lle mae nifer o nentydd yn llifo i mewn i Gronfa Clywedog.  Llifa tua'r dwyrain, ac mae Afon Concwest yn ymuno â hi ychydig cyn cyrraedd pentref Cyffylliog, lle mae Afon Corris yn ymuno. Aiff ymlaen tua'r dwyrain i lifo trwy Bontuchel, yna troi tua'r gogledd trwy Rhewl ac heibio Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, cyn cyrraedd Afon Clwyd ychydig i'r de-ddwyrain o dref Dinbych.

Mae Tramwy'r Arglwyddes Bagot ar lan orllewinol yr afon yn ymyl Rhewl.

dim|bawd|260px
[260px|bawd|dim|Afon Clywedog orlawn, ger [Llanynys]]

Clywedog
Clywedog
Morfa

[bawd|[Morfa Rhuddlan, gogledd-ddwyrain Cymru]]
:*Erthygl am y tirffurff yw hon. weler hefyd Morfa (gwahaniaethu).*
Darn o wastatir isel, gan amlaf ar lan y môr ac yn enwedig ger aber afon, a orchuddir gan ddŵr o dro i dro, yw **morfa**. Mae'r defnydd o'r gair yn amrywio a gellir ei gymhwyso i ddisgrifio unrhyw gorstir neu gors, neu ros gwlyb neu weundir ar lan aber. Y term agosaf yn Saesneg yw *salt-marsh* neu *sea marsh* (er bod y term geiriadurol 'morfa hallt' wedi cael ei fachu am hynny).

Er ei fod yn dir diffrwyth ar un olwg, mae morfeydd yn gynefin bwysig i fywyd gwyllt, yn enwedig planhigion ac adar.

## Morfeydd Cymru
Ceir sawl morfa yng Nghymru, yn cynnwys:
* Morfa, Ceredigion
* Morfa, Sir Gaerfyrddin
* Morfa Bychan
* Morfa Conwy
* Morfa Dyffryn
*Morfa Gwent
* Morfa Harlech
* Morfa Margam
* Morfa Rhuddlan
* Morfa Nefyn

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth arfordirol
Categori:Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Llanwrthwl

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llanwrthwl**. Saif y pentref ar lan orllewinol Afon Gwy, ychydig i'r de o dref Rhaeadr Gwy. Credir fod safle'r eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Gwrthwl, yn dyddio o'r cyfnod cyn-Gristnogol.

Mae'r gymuned yn ymestyn dros ardal helaeth o ucheldir i'r gorllewin o bentref Llanwrthwl, rhan o fryniau Elenydd. Y copa uchaf yw Drygarn Fawr (641 m). Yma hefyd ceir cronfeydd dŵr Caban-coch a Claerwen.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion 
* John Davies (Brychan) (1784? - 1864), bardd a chyhoeddwr, a aned yn Llanwrthwl.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Castell Caereinion

:''Erthygl am y pentref a chymuned yw hon. Am hanes y castell o'r un enw gweler Castell Caereinion (castell).*

Pentref a chymuned ym Mhowys, yw **Castell Caereinion** (Saesneg: *Castle Caereinion''). Saif y pentref i'r gorllewin o'r Trallwng ac ychydig i'r de o'r briffordd A458, ar y ffordd gefn B435.

Ymhlith ei hynafiaethau mae Tŷ Mawr, tŷ Cymreig traddodiadol sy'n dyddio o 1400, ac a adferwyd yn 1997-8. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Garmon; mae'r eglwys bresennol yn dyddio o 1874.

Yma hefyd mae gweddillion Castell yr Eglwys sef mwnt a beili a roddodd ei enw i'r pentref (am ei fod yn gorwedd yng nghantref Caereinion), a godwyd gan Madog ap Maredudd yn 1156.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 509.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Castell Caereinion (castell)
*Gorsaf Reilffordd Castell Caereinion

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
Duhonw

Cymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Duhonw** neu **Aberduhonw** (Saesneg: *Duhonw*). Saif i'r de o dref Llanfair-ym-Muallt, o gwmpas Afon Duhonw, sy'n rhoi ei henw i'r gymuned. Ffurfir ffin ddwyreiniol y gymuned gan Afon Gwy a'i ffin ogleddol gan Afon Irfon; mae'n ffinio ar Fynydd Epynt yn y de.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Llanddewi'r Cwm a Maesmynys. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 300.

Credir fod gan y gymuned gysylltiad gydag Ystrad Fflur, yn enwedig y fferm "Aberduhonw". Adeiladwyd Abercynithon gan Edward Price a fu hefyd yn gyfrifol am adeiladu Llanfair-ym-Muallt wedi tân yn 1691.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Maescar

Cymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Maescar** neu **Maes-car**. Saif yn ne'r sir ym mhen uchaf Cwm Senni, lle mae Afon Senni yn llifo tua'r gogledd i ymuno ag Afon Wysg. Ffurfia'r gymuned ran o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Y prif bentrefi yn y gymuned yw Pontsenni, Defynnog a Heol Senni. Gerllaw'r ffordd sy'n arwain tua'r de mae Maen Llia, maen hir 4 m o uchder bron. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 998.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Abraham Mathews

Un o arloeswyr Y Wladfa ym Mhatagonia oedd y Parchedig **Abraham Mathews**  (1832 – 1 Ebrill 1899).

Ganed ef yn Llanidloes, ac astudiodd yng Ngholeg Annibynnol y Bala, lle roedd Michael D. Jones yn brifathro. Daeth yn weinidog Horeb, Llwydcoed, Aberdâr, yn 1859. Yn 1865 roedd yn un o'r fintai a hwyliodd i Batagonia ar y *Mimosa*. Roedd y fintai hefyd yn cynnwys ei wraig Gwenllian (née Thomas) a'u merch un oed, Annie, ac eraill o ardal Aberdâr; ffurfiai'r rhain un o'r carfanau mwyaf ymhlith yr ymfudwyr, yn dystiolaeth i ddylanwad Mathews.

Bu Abraham Matthews yn gweithio fel gweinidog a ffermwr yn y wladfa am weddill ei oes, heblaw am ymweliadau a Chymru a'r Unol Daleithiau. Yn 1874, gallodd drefnu mintai o ymfudwyr o bob un o'r ddwy wlad. Ysgifennodd lyfr ar hanes y Wladfa, *Hanes y Wladfa Gymreig* (Aberdâr).

Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Y Wladfa
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Ariannin
Echtrae

Term traddodiadol yn llenyddiaeth Iwerddon sy'n golygu 'taith (antur)' neu 'antur' yw ***echtrae*** (Gwyddeleg, ynganer *echtre*) neu ***echtra***. Yn y rhestrau traddodiadol o'r chwedlau Gwyddelig mae'n cyfeirio at deithiau arwyr i barthau diarth a rhyfeddol sy'n gorwedd y tu hwnt i fyd dynoliaeth.

Mae'r *echtrai* yn ffurfio dosbarth arbennig o chwedlau sy'n gyffelyb eu naws i ddosbarth yr *immramau*. Y brif wahaniaeth rhyngddynt yw bod yr *imrammai* yn canolbwyntio ar y daith (mordaith fel rheol) tra bod yr *echtrai* yn disgrifio anturiaethau'r arwr neu'r arwyr yn yr Arallfyd.

### Rhai *echtrae*
* *Echtrae Chonnlai* ('Taith Antur Conla'), rhan o'r Cylch Hanesyddol.
* *Echtrae Cormaic i Tir Tairngiri* ('Taith Antur Cormac yn Nhir Addewid')
* *Echtrae Nerai* ('Taith Antur Neri'), un o ragchwedlau (*remscéla*) y *Táin Bó Cuailgne* sy'n dyddio i'r 10fed/11g efallai.

## Cyfeiriadau
### Ffynonellau
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic religion and culture* (Boydell & Brewer, 1997)
*J. E. Caerwyn Williams, *Traddodiad Llenyddol Iwerddon* (Caerdydd, 1958)

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Termau llenyddol
Vates

:*Erthygl am yr offeiriaid Celtaidd yw hon. Am y band Cymreig gweler Vates (band).*

**Vates**, yn ôl y daearyddwr Groegaidd Strabo, oedd yr enw a roddid gan y Celtiaid hynafol ar aelodau o ddosbarth breintiedig o ddoethion neu offeiriaid a arbenigai mewn astudio Natur ac aberthu. Gyda'r *bardii* ("beirdd") a'r derwyddon roedd ganddynt statws arbennig yn y gymdeithas Geltaidd. Cyfeirir atynt hefyd yng ngwaith Ammianus Marcellinus.

Daw'r gair *vates* (sy'n ffurf Roeg ar air Celteg) o'r gair Celteg **wātis* (cytras efallai yw'r gair Lladin *vates* "gweledydd, bardd").  Ei ystyr, mae'n debyg, yw "proffwyd ysbrydoledig". Mae'r gair sy'n gytras â'r gair Hen Norseg óðr "barddoniaeth". *Fáith* yw'r gair sy'n cyfateb i *vates* yn y Wyddeleg. Yn y Gymraeg, y gair agosaf yw *gwawd* (yn yr hen ystyr "cân").

Cyfeiria Gerallt Gymro at yr awenyddion Cymreig a honnai fedru rhagweld y dyfodol, ac mae'n bosibl hefyd fod y daroganwyr Cymraeg (neu frudwyr) yn parhad canoloesol, i ryw raddau, o ddosbarth y *vates* Celtaidd hynafol.

## Darllen pellach
*J. E. Caerwyn Williams, *Bardus Gallice Cantor Appelatur...*, yn *Beirdd a Thywysogion* (Caerdydd, 1996)

Categori:Y Celtiaid
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Canu Darogan
Categori:Offeiriaid
Glyn Tarell

Cymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Glyn Tarell**. Saif yn ne'r sir, yn nyffryn Afon Tarell bob ochr i'r briffordd A470 rhwng Merthyr Tudful ac Aberhonddu ac o fewn Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Y prif bentrefi yn y gymuned yw Libanus, Llanilltud a Llansbyddyd. Mae copa Pen y Fan (886 m) yn nwyrain y gymuned, a Cronfa Ddŵr y Bannau yn y rhan ddeheuol. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 575.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Croes Eglwys Glyn Tarell

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Dona

Sant o Gymru oedd **Dona** (g. 580). Ceir **Dwna** fel amrywiad ar ei enw a'i enw llawn oedd **Dona ap Selyf**. Mae ei ddydd gŵyl ar 1 Tachwedd.

## Hanes
Roedd Dona yn un o feibion Selyf ap Cynan Garwyn ('Selyf Sarffgadau'), mab Cynan Garwyn, o deulu brenhinol Powys. Ar ôl cyfnod fel mynach ym Mangor yn Arfon, aeth i fyw fel meudwy yng nghongl de-ddwyreiniol Môn.

## Eglwys a thraddodiadau
Cysegrir Eglwys Llanddona ar Ynys Môn iddo. Dywedir fod yr eglwys wreiddiol yma yn dyddio o tua 610. Ail-adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1873. Yn yr eglwys mae cloch yn dyddio o 1647 a chwpan cymun arian yn dyddio o 1769, ond gyda chaead o 1574.

Hefyd yn ardal Llanddona ceir carreg naturiol yn ardal Mynydd Crafgoed a elwir yn Gadair Dona. Ceir Craig Dona ger Tref-y-clawdd, Maesyfed, a dywedir yr arferai pobl fynd i yfed o'r ffynnon iachusol yno.

## Llefydd cysylltiedig
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q13127926 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 7fed ganrif
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Descriptio Kambriae

Llyfr topograffyddol am Gymru ar ddiwedd y 12g gan yr awdur ac eglwyswr Gerallt Gymro yw'r ***Descriptio Kambriae*** neu'r ***Disgrifiad o Gymru***. Fe'i ysgrifennwyd gan y llenor Cambro-Normanaidd tua'r flwyddyn 1194 gydag ychwanegiadau a diwygiadau eraill hyd tua 1215.

Gyda'r *Hanes y Daith Trwy Gymru* (1189), mae'n un o ddau lyfr enwog am Gymru o waith Gerallt ac yn ffynhonnell bwysig iawn am ein gwybodaeth o Gymru a'r Cymry yng nghyfnod yr awdur. Er mai darlun o Gymru trwy lygaid Cambro-Normaniad a geir a'i fod felly ymhell o fod yn ddiduedd, dyma'r unig lyfr o'i fath am Gymru cyn y Cyfnod Modern.

## Cynnwys
Rhennir y llyfr yn ddwy adran fawr. Yn y gyntaf ceir nodweddion hyglod y wlad a'i phobl, ym marn yr awdur. Ceir disgrifiad o ddaearyddiaeth Cymru, tras y Cymry a'u tywysogion, teyrnasoedd Cymru, y cantrefi a'r esgobaethau, arferion cymdeithasol y Cymry fel eu lletygarwch a'u gwisg, eu doniau a'u llenyddiaeth, a'u cariad at y Ffydd.

Yn yr ail adran ceir eu nodweddion llai dymunol ynghyd â chyngor ymarferol i'r Normaniaid am sut i oresgyn y wlad. Gwelir amwysedd yr awdur fel gŵr o dras gymysg yma - roedd ei fam, Nest, yn Gymraes - a phwysleisia sawl gwaith nad tasg hawdd fyddai goresgyn y Cymry balch a dewr.

## Cyfieithiad
*Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro* (Caerdydd, 1937). *Disgrifiad o Gymru* a *Hanes y Daith Trwy Gymru*.
*Cymru Gerallt Gymro – Disgrifiad o Gymru ar Borth y Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Gerallt Gymro
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau'r 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Lladin y 12fed ganrif
Categori:Llyfrau Lladin o Gymru
Llwyd ap Iwan

Tirfesurydd a fforiwr oedd **Llwyd ap Iwan**, a mab-yng-nghyfraith i **Lewis Jones** (20 Chwefror 1862 – 29 Rhagfyr 1909), a gafodd ddylanwad mawr ar hanes y Wladfa ym Mhatagonia.
bawd|chwith|Llwyd ap Iwan

## Bywgraffiad 
Roedd Llwyd Ap Iwan yn fab i Michael D. Jones, un o arloeswyr y syniad o sefydlu'r Wladfa. Daeth i Batagonia yn 1886 fel peiriannydd ar Reilffordd Canol Chubut, oedd yn cael ei hadeiladu i gysylltu'r Wladfa a Puerto Madryn.

Rhwng 1893–1894, rhwng 1894–1895 ac ym 1897, aeth ar deithiau i chwilio rhannau o'r wlad lle nad oedd unrhyw Ewropeaid wedi bod o'r blaen, gan ddefnyddio arweinwyr o blith y Tehuelche.

Tua dechrau'r 20g symudodd Llwyd ap Iwan a'i deulu i Gwm Hyfryd (a enwyd yn ddiweddarach yn *Colonia 16 de octubre*). Roedd yn gyfrifol am gangen Rhyd y Pysgod (*Arroyo Pescado*) o'r *Compañía Mercantil del Chubut*, tua 30&nbsp;km o Esquel. Ar 29 Rhagfyr 1909, saethwyd Llwyd ap Iwan yn farw wrth i ddau fandit Americanaidd, Wilson ac Evans, geisio dwyn arian oddi yno.

Cred rhai awduron mai Butch Cassidy a'r Sundance Kid oedd y ddau yma, ond ymddengys fod y ddau yma eisoes wedi eu lladd ym Molifia cyn dyddiad y llofruddiaeth.

Categori:Genedigaethau'r 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Y Wladfa
La Trochita

Rheilffordd sy'n cysylltu taleithiau Chubut a Río Negro yn yr Ariannin yw **La Trochita**, neu'n swyddogol y **Viejo Expreso Patagónico**. Mae'n un o reilffyrdd mwyaf deheuol y byd. Roedd wedi ei bwriadu fel rhan o rwydwaith mwy o reilffyrdd, ond ni adeiladwyd y llinellau eraill. Mae'n 402&nbsp;km o hyd, rhwng trefi Esquel ac Ingeniero Jacobacci.

Enillodd enwogrwydd rhyngwladol yn 1978 pan gyhoeddodd Paul Theroux ei lyfr Saesneg *The Old Patagonian Express*, ac erbyn hyn mae'n atyniad pwysig i dwristiaid.

Categori:Patagonia
Categori:Rheilffyrdd yr Ariannin
Talaith Río Negro

Talaith yr Ariannin yw **Talaith Río Negro** (Sbaeneg am "Afon Du"). Saif yn rhan ddeheuol y wlad ac yn rhan ogleddol Patagonia. Yn y gogledd, mae'n ffinio â thalaith La Pampa gydag Afon Colorado yn ffurfio'r ffin rhyngddynt, yn y dwyrain â thalaith Buenos Aires, yn y de â Chubut ac yn y gorllewin â Neuquén. Mae'r Andes yn ei gwahanu oddi wrth Tsile. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 59,489. Viedma yw prifddinas y dalaith.

bawd|canol|280px|Talaith Río Negro yn yr Ariannin

## Rhaniadau gweinyddol 
Rhennir y dalaith yn 13 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda'u prif drefi):

# Adolfo Alsina (Viedma)
# Avellaneda (Choele Choel)
# Bariloche (San Carlos de Bariloche)
# Conesa (General Conesa)
# El Cuy (El Cuy)
# General Roca (General Roca)
# Nueve de Julio (Sierra Colorada)
# Ñorquincó (Ñorquincó)
# Pichi Mahuida (Río Colorado)
# Pilcaniyeu (Pilcaniyeu)
# San Antonio (San Antonio Oeste)
# Valcheta (Valcheta)
# Veinticinco de Mayo (Maquinchao)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol Llywodraeth y Dalaith

Categori:Patagonia

Río Negro
Luis Jorge Fontana

Swyddog milwrol, fforiwr ac awdur o'r Ariannin oedd **Luis Jorge Fontana** (19 Ebrill 1846 – 18 Hydref 1920). Ef oedd llywodraethwr cyntaf talaith Chubut a sylfaenydd dinas Formosa.

Ganed Fontana yn Buenos Aires, mab Luis María Fontana, swyddog mewn llywodraeth Juan Manuel de Rosas, a Doña Irene Burgeois, a symudodd ei deulu i Carmen de Patagones pan oedd yn ieuanc, Yn dair ar ddeg oedd aeth yn bentis yn y fyddin yn nhalaith Río Negro. Ymladdodd yn y rhyfel yn erbyn Paragwái, cyn dychwelyd i Buenos Aires i astudio. Dychwelodd i'r fyddin, a chymerodd ran yn y gwaith o fforio'r Chaco, gan sefydlu dinas Formosa yn 1879.

Yn 1884 pendodwyd ef yn llywodraethwr cyntaf tiriogaeth newydd Chubut. Yn 1885 arweiniodd daith cwmni a elwid y *Rifleros del Chubut*, oedd yn cynnwys nifer o Gymry o'r Wladfa, i fforio rhan uchaf Dyffryn Camwy i gyfeiriad yr Andes. Ar y daith yma y cafwyd hyd i'r diriogaeth a alwyd yn *valle 16 de Octubre*, neu Cwm Hyfryd i'r Cymry. Roedd yn amlwg yn ardal ffrwythlon, a threfnwyd i wladychwyr Cymreig symud yno o ran isaf Dyffryn Camwy, gan sefydlu tref Trevelin.

## Cyhoeddiadau 
* *Gran Chaco*
* 1883: *Viaje de exploración al río Pilcomayo*
* 1886: *Estudio sobre el caballo fósil*
* 1908: *Los cuadrúpedos y las aves de la región andina*
* 1912: *Ad ovo*

Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Milwyr o'r Ariannin
Categori:Y Wladfa
Cerddoriaeth yr Alban

Mae **cerddoriaeth yr Alban**, yn enwedig ei cherddoriaeth draddodiadol megis cerddoriaeth y bibgorn Albanaidd, yn enwog yn rhyngwladol.


Categori:Yr Alban
Alban
Mark Aizlewood

Rheolwr a chyn-chwaraewr pêl-droed proffesiynol a rhyngwladol dros Gymru yw **Mark Aizlewood** (Ganwyd 1 Hydref 1959 yng Nghasnewydd).

Tra'n chwarae dros Leeds United, fe oedd capten y clwb rhwng 1987 a 1989. Chwaraeodd hefyd i Sir Gasnewydd, Luton Town, Charlton Athletic, Bradford City, Bristol City, Dinas Caerdydd a Merthyr Tudful. Enillodd 39 o gapiau dros Cymru rhwng 1986 at 1994.

Cyn ymuno â Leeds roedd e hefyd yn gapten a’r Charlton Athletic ac fe enillodd dlws chwaraewr y flwyddyn am ddwy flwyddyn yn olynol.

Roedd e’n is-reolwr ar Ddinas Caer yn nhymor 2004-05 o dan reolaeth Ian Rush. Mae e hefyd yn mynychu nifer fawr o weithgareddau hyfforddi yn ne Cymru. Roedd ei frawd hynaf Steve hefyd yn chwaraewr proffesiynol gyda Sir Gasnewydd a Portsmouth.

## Achos o dwyll
Yn Mehefin 2016 cyhuddwyd Aizlewood yn dilyn ymchwiliad gan y Swyddfa Dwyll Difrifol. Ymddangosodd yn Llys y Goron Southwark yn Nhachwedd 2017. Yn Ionawr 2018 fe'i cafwyd yn euog o un achos o dwyll, ar ôl cymryd £5m ar gyfer cynllun prentisiaeth ffug. Cafwyd yn euog ynghyd â Paul Sugrue a pedwar cyfarwyddwr arall. Disgrifiodd yr achos fel un "difrifol iawn" gan y Barnwr Michael Tomlinson ac fe ohiriwyd y dedfrydu tan 26 Chwefror, gan ryddhau y dynion ar fechnïaeth

Ar 26 Chwefror 2018, fe'i ddedfrydwyd i 6 blynedd o garchar.

## Llyfryddiaeth 
* *Amddiffyn Fy Hun* (Gwasg Gomer, 2009).

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o dwyll
Categori:Pobl o Gasnewydd
Cerddoriaeth Iwerddon

Mae cerddoriaeth draddodiadol Iwerddon i'w chlywed hyd heddiw mewn tafarndai ac ar strydoedd y wlad. Mae ganddi rythmau cadarn a genir gan amlaf ar y drwm Gwyddelig, y bodhrán. Ymhlith yr offerynnau eraill a genir yw'r delyn, y gitâr acwstig, y ffidil, y pib, yr acordion, a'r ffliwt. Mae cerddoriaeth werin Wyddelig yn ailadrodd llawer. Gan amlaf cenir un alaw gan gyflwyno gwahanol offerynnau ar wahanol adegau.

Yn ogystal â'r traddodiad gwerin, mae cantorion a cherddorion Gwyddelig mewn cerddoriaeth fodern yn cynnwys U2, Westlife, Boyzone, Enya, Sinéad O'Connor, a The Pogues.


Iwerddon
Categori:Diwylliant Iwerddon
Franklin Winfield Woolworth

Gŵr busnes Americanaidd oedd **Franklin Winfield Woolworth** (13 Ebrill 1852 – 8 Ebrill 1919). Mae'n enwog fel sefydlydd cadwyn siopau Stryd Fawr Woolworths.

Ganed F. W. Woolworth yn Rodman, Swydd Jefferson, Efrog Newydd, ar 13 Ebrill 1852, a threuliodd ei ieuenctid yn gweithio fel gwas fferm cyn cael gwaith fel cynorthwydd mewn siop. Cafodd gefnogaeth ei gyflogwyr i agor siop yn Utica yn 1879. Ei syniad arloesol oedd y byddai'r siop yn gwerthu nwyddau a gostiai lai na 5 *cent* yn unig. Methiant fu'r siop gyntaf, ond agorodd ail siop yn Lancaster, Pennsylvania, yn nes ymlaen, yn gwerthu nwyddau am 10 *cent* neu lai.

Gyda chymorth ei deulu ac eraill, aeth ati i agor cadwyn o siopau cyffelyb yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau. Erbyn ei farwolaeth yn 1919, roedd gan Gwmni F.W. Woolworth dros fil o siopau yn cael eu rhedeg o bencadlys y cwmni yn Adeilad Woolworth yn Ninas Efrog Newydd. Sefydlwyd y gangen gyntaf ym Mhrydain yn 1910, ond dim ond ar ôl marw Woolworth ei hun y dechreuodd siopau Woolworths ymddangos ar y Stryd Fawr ledled Prydain.

Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Adwerthu
Categori:Pobl fusnes y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Breuddwyd Gwraig y Pysgotwr

bawd|300px|*Breuddwyd Gwraig y Pysgotwr* gan Hokusai.

Torlun pren erotig sy'n perthyn i'r ysgol *Ukiyo-e* yw ***Breuddwyd Gwraig y Pysgotwr*** (Siapaneg: 蛸と海女, *Tako to ama*, yn llythrennol " Y [ddau] octopws a gwraig y pysgotwr").  Creodd yr arlunydd Siapaneaidd Katsushika Hokusai y ddelwedd tua'r flwyddyn 1820; mae e'n dangos benyw noeth mewn cofleidiad rhywiol gyda dau octopws; mae'r octopws lleiaf yn cusanu'r ferch ac yn lapio teimlydd o gwmpas ei theth, ac mae'r octopws mwyaf yn ei gweinlyfu.

## Gweler hefyd 
* Anime

Categori:Celf erotig
Categori:Söoffilia
Categori:Torluniau pren
Categori:Ukiyo-e
Achyddiaeth

**Achyddiaeth** neu **hel achau** yw'r enw a roddir ar y weithgaredd o ymchwilio a dilyn lliniachau a hanes teuluol. Mae'n broses cymhleth sy'n fwy na chlymu casgliad o enwau i goeden teulu. Wrth hel achau, mae ymchwiliwr yn adnabod teuluoedd hynafiadol neu ddisgynyddion gan ddefnyddio cofnodion hanesyddol i sefydlu perthynas biolegol, genetig neu teuluol. Mae cagliadau dibynadwy wedi eu seilio ar wybodaeth a thystiolaeth ac yn dibynnu ar ansawdd y ffynonellau, yn ddelfrydol, cofnodion gwreiddiol ai defnyddir yn hytrach na gwybodaeth ail law.

'''Cofnodion a'u defnyddir yn y broses o hel achau:'''
* Cofnodion bywiol
** Cofnodion genedigaethau
** Cofnodion marwolaethau
** Cofnodion priodas ac ysgaru
* Cofnodion mabwysiadu
* Bywgraffiadau
* Cyfrifiad
* Cofnodion Eglwys / Capel
** Bedyddio
** Bedydd esgob
** Bar neu bat mitzvah
** Priodas
** Cynhebrwng neu farwolaeth
** Aelodaeth
* Cyfeiriaduron dinesig neu ffôn
* Adroddiadau crwner
* Cofnodion llys
** Record trosedd
** Cofnodion sifil
* Dyddiaduron, llythyron personol a Biblau teuluol
* Cofnodion allfudiad, mewnfudiad a dinasyddiad
* eiddo tir a thai, gweithredoedd tai
* Cofnodion meddygol
* Cofnodion milwrol a chonsgripsiwn
* Erthyglau papur Newydd
* Coflithoedd
* Cofnodion galwedigaethol
* Hanesion llafar
* Pasbort
* Ffotograff
* Cofnodion tloty, wyrcws, elusendy, ac gwallgofdy
* Cofnodion ysgol a chymdeithas alumni
* Rhestrau teithwyr llong
* Cofnodion pensiwn
* Cofnodion treth
* Cerrig beddau, cofnodion mynwent
* Cofnodion rhestrau pleidleisio
* Ewyllys a profeb


Categori:Carennydd
Categori:Difyrweithiau
Categori:Hanes diwylliannol
Categori:Ymchwil
Brwydr Morfa Rhuddlan

Ymladdwyd **Brwydr Morfa Rhuddlan** ar Fordda Rhuddlan yn y flwyddyn 796 rhwng gwŷr Gwynedd - o bosib dan arweiniad y brenin Caradog ap Meirion - a gwŷr Mersia dan arweiniad Offa. Fe'i cofnodir yn yr *Annales Cambriae* ac fe'i cofir hyd heddiw fel cyflafan fawr. Credir mae ger Ffordd y Gors oedd y safle ar y morfa.

Daeth yn destun sawl awdl eisteddfodol yn y 19g a cheir tôn 'Morfa Rhuddlan'.

Categori:796
Categori:8fed ganrif yng Nghymru
Morfa Rhuddlan
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Rhuddlan
Categori:Teyrnas Gwynedd
Eton

Tref a phlwyf sifil yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Eton**. Saif ar lan Afon Tafwys gyferbyn a Windsor, ac yn cysylltu ag e gyda Phont Windsor. Mae'n gorwedd o fewn hen ffiniau Swydd Buckingham ond daeth yn rhan o Berkshire yn 1974. Ers 1998, mae'n ran o awdurdod unedol Bwrdeistref Frenhinol Windsor a Maidenhead.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,692.

Mae Caerdydd 178 km i ffwrdd o Eton ac mae Llundain yn 35.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 33&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'r dref yn fwyaf adnabyddus fel lleoliad Coleg Eton, ysgol fonedd enwog. Yn Eton y ganwyd George E. Davis, un o sefydlwyr Peirianeg Cemegol.

## Tarddiad yr enw 
Daw'r enw 'Eton' o'r Hen Saesneg *Ēa-tūn*, = *Tref-Afon*, h.y. *Tref ar Afon Tafwys*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol
* Cymdeithas Masnachwyr Tref Eton

Categori:Bwrdeistref Frenhinol Windsor a Maidenhead
Categori:Plwyfi sifil Berkshire
Categori:Trefi Berkshire
Coleg Eton

bawd|240px|Capel Coleg Eton

Ysgol fonedd ar gyfer bechgyn yw **Coleg Eton** a adnabyddir yn aml fel **Eton**. Yr enw llawn yw '''King's College of Our Lady of Eton beside Windsor'''. Caiff ei ariannu'n breifat ac yn annibynnol. Sefydlwyd Eton ym 1440 gan Harri VI, brenin Lloegr.

Lleolir yn Eton, ger Windsor, Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, i'r gogledd o Gastell Windsor, ac mae'n un o naw 'ysgol gyhoeddus' wreiddiol Lloegr fel y diffiniwyd yn Neddf Ysgolion Cyhoeddus 1868.

## Myfyrwyr nodedig
*Syr Hugh Owen Owen, 2il Farwnig

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Coleg Eton
*  Erthygl *Time*  - "Change at Eton", 18 Mehefin 2006


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Berkshire
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1440
Eton
Eton