open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwlff Persia

[300px|bawd|Lleoliad Gwlff Persia. Mae [Gwlff Oman yn arwain i mewn i Fôr Arabia.]]

Mae **Gwlff Persia** (Arabeg: الخليج الفارسى; Perseg: خلیج فارس)  **Y Gwlff** yn estyniad neu gwlff o Gefnfor India sy'n gwahanu Iran oddi y gwledydd Arabaidd megis Sawdi Arabia. Gwledydd eraill sydd ag arfordir ar y Gwlff yw Irac, Coweit, Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Catar ac Oman, tra mae Bahrein yn ynys yn y Gwlff Persia. Oherwydd fod rhan helaeth o olew y byd yn dod o'r ardal yma, mae o bwysigrwydd strategol eithriadol ac mae nifer o ryfeloedd wedi eu hymladd yma. Heblaw olew, mae Gwlff Persia yn nodedig am ei gyfoeth mewn pysgod a pherlau, ond mae wedi ei ddifrodi i raddau gan y diwydiant olew yn y blynyddoedd diwethaf.

Mae arwynebedd y Gwlff tua 233,000&nbsp;km². Ar yr ochr ddwyreiniol mae Culfor Hormuz yn ei gysylltu a Gwlff Oman. Ar yr ochr orllewinol, mae'r Shatt al-Arab, lle mae Afon Ewffrates ac Afon Tigris yn cyrraedd y môr. Nid yw'n ddyfn iawn, tua 90 m. yn y man dyfnaf a thua 50 m. ar gyfartaledd.

Er bod yr enw "Gwlff Persia" yn cael ei gofnodi cyn belled yn ôl a'r awduron clasurol, nid yw llawer o'r gwledydd Arabaidd o gwmpas y Gwlff yn ei dderbyn, gan ei fod yn awgrymu fod gan Iran hawl arno. Mae nifer o'r gwledydd hyn yn defnyddio *Gwlff Persian* (Arabeg: الخلیج الپارسیان *al-khalīj al-ʿfars*) amdano.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cefnfor India
Categori:Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Categori:Daearyddiaeth Iran
Categori:Enwau daearyddol dadleuol
Persia
Gwlff Oman

250px|bawd|Lleoliad Gwlff Oman

Mae **Gwlff Oman** (Arabeg: خليج عمان, khalīj ʿumān; Perseg: دریای عمان, daryā-ye ʿomān) yn gwlff sy'n cysylltu Môr Arabia yn y dwyrain a Culfor Hormuz yn y gorllewin. Mae Culfor Hormuz yn ei dro yn cysylltu â Gwlff Persia. Ar yr ochr ogleddol i'r gwlff mae Pacistan ac Iran, tra ar yr ochr ddeheuol mae Yr Emiradau Arabaidd Unedig ac Oman.

Categori:Cefnfor India
Categori:Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Oman
Culfor Hormuz

Mae **Culfor Hormuz** (Arabeg: مضيق هرمز - *Madīq Hurmuz;* Persieg: تنگهٔ هُرمُز - *Tangeh-ye Hormoz)* yn gulfor sy'n gwahanu Gwlff Persia yn y gorllewin oddi wrth Gwlff Oman yn y dwyrain. Ar ochr ogleddol y culfor mae Iran, ac ar yr ochr ddeheuol Yr Emiradau Arabaidd Unedig a Musandam, sy'n rhan o Oman.

Mae'r culfor tua 104 milltir (90 mi; 167 km) o hyd, gyda lled yn amrywio o tua 60 mi (52 mi; 97 km) i 24 mi (21 mi; 39 km). Dyma'r unig ffordd allan o Gwlff Persia i'r llongau tancer sy'n cario olew o'r gwledydd o amgylch y Gwlff, ac amcangyfrifwyd bod tua 25 y cant o olew y byd a 20 y cant o nwy hylifol, yn y cyfnod 2023–2025, yn mynd trwy'r culfor yma. Oherwydd hyn, mae o bwysigrwydd strategol enfawr.
bawd|dim|400px

Ar 28 Chwefror, ar ôl yr ymosodiadau gan Israel-UDA ar Iran, cafodd Culfor Hormuz ei gau gan Gorfflu Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd Iran. Caniatawyd i Tsieina barhau i hwylio. Ar 3 Mawrth datganodd yr Arlywydd Donald Trump y gallai Llynges yr Unol Daleithiau hebrwng tanceri olew trwy Culfor Hormuz, ond ni ddigwyddodd hynny.

## Cyfeiriadau 
Hormuz
Categori:Y Dwyrain Canol
Pentrecwrt

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Pentre-cwrt** (neu **Pentrecwrt**). Fe'i lleolir ar y ffordd A486 tua hanner ffordd rhwng Ceinewydd i'r gogledd a Chaerfyrddin i'r de, dwy filltir i'r de-orllewin o bentref Llandysul.

bawd|chwith|dde|Y felin wlan ym Mhentre-cwrt
Ganed y llenor adnabyddus T. Llew Jones yn y pentref yn 1915. Tua milltir o sgwâr y pentref, lleolir Cwm Alltcafan lle'r arferai melin wlan fodoli. Ysgrifennodd T. LLew Jones gerdd am Gwm Alltcafan hefyd.

Pregethodd y Bedyddiwr enwog, Christmas Evans, ei bregeth gyntaf yn y pentref hwn.

Categori:Llangeler
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Caru ar y gwely

**Caru ar y gwely** (hefyd **Caru yn y gwely** neu '''Caru'r nos''') oedd yr arfer ymhlith y werin bobl yng Nghymru, yn arbenig mewn ardaloedd gwledig, o ddyn ifanc a'i gariad yn treulio'r nos gyda'i gilydd yn stafell y ferch.

Roedd caru yn y gwely yn arfer cyffredin yn y ddeunawfed ganrif ond parhaodd mewn rhannau o'r Gymru wledig hyd at drothwy'r 20g. Mae'r rhan fwyaf o'r disgrifiadau sydd gennym yn deillio o lyfrau gan deithwyr estron a chyfeiriadau beirniadol gan weinidogion ymneilltuol a wrthwynebai'r traddodiad ar dir moesol ac felly mae'n anodd cael darlun cytbwys ohono.

Ymddengys ei fod yn arfer cyffredin gan weision a morwynion fferm. Yn ddelfrydol byddai caru yn y gwely yn digwydd gyda chaniatád teulu'r fferm (nei o leiaf byddent yn cau llygaid arno). Yn ôl rhai disgrifiadau byddai'r gwas yn dod i'r tŷ yn gwbl agored, wedi i'r teulu fynd i'w gwelyau, ac yn treulio'r nos yn stafell ei gariad ar y gwely yn ymgomio tan y wawr, yn y tywyllwch neu wrth olau cannwyll. Un arfer oedd bod y ddeuddyn ifainc yn cael eu lapio bob yn un mewn blanced. Fel rheol yr unig ddodrefn yn y stafell oedd y gwely ac felly byddent yn gorwedd neu'n eistedd arno.

Ond ceir sawl cyfeiriad yn ogystal at ddulliau mwy lladradaidd. Byddai'r dyn ifanc yn dod at y ffermdy gyda'r nos ac yn taflu graean at y ffenestr. Rhoddai'r forwyn gannwyll yn y ffenestr fel rheol. Yna byddai'r carwr yn dringo i mewn i'r ystafell ac yn aros yno tan y wawr.

Ymddengys fod yr arfer yn dderbyniol ar dir moesol am y disgwylid i'r cariadon briodi pan gawsent digon o bres wrth gefn i wneud hynny. Weithiau byddai caru ar y gwely yn parhau am flynyddoedd cyn iddynt briodi. Roeddent yn fod i ymddwyn yn ddiniwed gyda'i gilydd, ond ceir ambell gyfeiriad at yr arfer fel 'caru *yn* y gwely'. Roedd llach y Methodistiaid a'r capeli yn gyffredinol yn drwm ar yr arfer am ei fod yn "llygru moes" pobl ifainc. Serch hynny cymerodd amser hir i'r arfer ddarfod yn gyfangwbl.

Ceir tystiolaeth am yr arfer o bob rhan o Gymru bron, e.e. yn Ynys Môn ac Arfon yn y gogledd a Cheredigion a Sir Gâr yn y de.

Ceir traddodiad cyffelyb yn yr Iseldiroedd, Lloegr, a gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, dan yr enw *bundling*, ond nid yw'n union yr un fath â'r arferiad Cymreig.

### Cyfeiriadau a darllen pellach
*Myra Evans, *Atgofion Ceinewydd* (Aberystwyth, 1961)
*Alwyn D. Rees, *Life in a Welsh Countryside* (1950)
*R. W. Jones, *Bywyd Cymdeithasol Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif* (Llundain, 1931)
*Catrin Stevens, *Arferion Caru* (1977)

Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Cymdeithaseg
Categori:Bywyd personol
Ysgol Gymunedol Cwmtawe

Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yw **Ysgol Gymunedol Cwmtawe**, sy'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed yn ardal Pontardawe. Mae 70 o athrawon a tua 1200 disgybl yn yr ysgol.

Symudodd yr ysgol i adeiladau newydd ym 1996, a defnyddir ei hen adeiladau gan Ysgol Gynradd Gymraeg Pontardawe. Enillodd Cwmtawe wobr ysgolion-eco ar gyfer ysgolion sy'n gyfeillgar i'r amgylchedd, sy'n seiliedig ar welliannau i'r amgylchedd, dolenni'r gymuned a'r cwricwlwm yn ogystal ag arbed arian a chodi ymwybyddiaeth.

Mae canlyniadau Cyfnod Allweddol 3 a TGAU Cwmtawe yn rhagori'r targedau a osodir ar gyfer Cymru. Roedd yr ysgol yn 113fed safle yng Nghymru ar gyfer pasiadau TGAU (yn seiliedig ar 5 TGAU, gradd A-C). Ers hynny mae'r canlyniadau wedi gwella'n sylweddol yn ôl adroddiad Estyn, mae'r raddfa pasiadau TGAU yn 73%, gan ei roi'n gyfartal 17fed yng Nghymru (ac o fewn y 10% o'r holl ysgolion).

## Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol
* Ysgol Gynradd Alltwen
* Ysgol Gynradd Llangiwg
* Ysgol Gynradd Godre Graig
* Ysgol Gynradd Rhydyfro
* Ysgol Gynradd Rhos

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Bleddyn Bowen, chwaraewr rygbi'r undeb
*Gareth Edwards, chwaraewr rygbi'r undeb
*James Griffiths, chwaraewr rygbi'r undeb
*Robert Jones, chwaraewr rygbi'r undeb
*Joanne Melen, enillydd medal Judo Gemau'r Gymanwlad
*Andrew Phillips, actor
*Elgan Rees, chwaraewr rygbi'r undeb
*Arwel Thomas, chwaraewr rygbi'r undeb

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

Cwmtawe
Castell Trefaldwyn

Castell yn Nhrefaldwyn, Powys, yw **Castell Trefaldwyn**.

## Hanes
Adeiladwyd y castell ym 1223 mewn pren gan Harri III o Loegr a chafodd ei ddefnyddio ganddo yn ei ymgyrch yn erbyn Llywelyn Fawr ym 1234. Cymerodd le'r hen gastell a godwyd yn y 1070au gan Roger o Drefaldwyn, sef Hen Domen. Wnaeth Dafydd ap Llywelyn ymosod ar y castell yn 1245. Fe'i dymchwelwyd gan luoedd y Senedd yn y Rhyfeloedd Cartref (1649). Dim ond adfeilion a erys ar a safle heddiw.

350px|bawd|dim|Ward fewnol Castell Trefaldwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Cadw
Trefaldwyn
Categori:Trefaldwyn
Sulawesi

Mae **Sulawesi** (gynt **Celebes**) yn un o ynysoedd mwyaf Indonesia. Efallai fod yr enw yn dod o *sula* ('ynys') a *besi* ('haearn').

Mae nifer o grwpiau ethnig ar yr ynys; y Bugis yw'r mwyaf niferus. Cyrhaeddodd morwyr o Bortiwgal yn 1525, ac yn ddiweddarach daeth yr ynys yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd cyn dod yn rhan o Indonesia. Gydag arwynebedd o 174,600&nbsp;km², Sulawesi ydyw'r unfed ynys ar ddeg yn y byd o ran maint. Mae ynys Borneo i'r gorllewin, y Ffilipinau i'r gogledd, Maluku i'r dwyrain, a Flores a Timor i'r de. Rhennir yr ynys yn chwe thalaith: Gorontalo, Gorllewin Sulawesi, De Sulawesi, Canol Sulawesi, De-ddwyrain Sulawesi a Gogledd Sulawesi. Dim ond yn 2004 y crewyd Gorllewin Sulawesi, o ran o Dde Sulawesi. Makassar a Manado ydyw'r dinasoedd mwyaf.

Mae Llinell Wallace yn rhedeg trwy Sulawesi, felly mae bywyd gwyllt yr ynys yn cynnwys rhywogaethau Asiaidd ac Awstronesaidd, ond Awstronesaidd yn bennaf. Y warchodfa natur fwyaf yw Parc Cenedlaethol Lore Lindum sy'n 2,290&nbsp;km². Roedd poblogaeth yr ynys yn 2000 yn 14,946,488, tua 7.25% o boblogaeth Indonesia. Islam yw'r grefydd fwyaf ar yr ynys, ond mae tua 19% yn Gristionogion, y rhan fwyaf yn Brotestaniaid. Yn y blynyddoedd diwethaf, yn enwedig rhwng 1998 a 2001, bu ymladd rhwng Mwslimilaid a Christionogion, gyda dros fil o bobl yn cael eu lladd.

bawd|dim|250px|Sulawesi

Categori:Ynysoedd Indonesia
Babsk

Pentref yng nghanolbarth Gwlad Pwyl, rhwng Warsaw a Łódź, ger Skierniewice, ar lan afon, yw **Babsk**. Yn 2004 roedd y boblogaeth yn 690.

### Orielau
*  Babsk 
*  Map 

Categori:Foifodaeth Łódź
Categori:Pentrefi Gwlad Pwyl
Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls

|}
bawd|chwith|Map Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls
Rheilffordd gyntaf y byd i deithwyr oedd '''Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls'''.

Adeiladwyd yn wreiddiol ym 1804 er mwyn cludo carreg galch o chwareli'r Mwmbwls i Abertawe a thu hwnt. Cludodd deithwyr am y tro cyntaf ar yr un diwrnod a ddiddymwyd caethwasiaeth gan Lywodraeth Pydain. Hwyrach, ddechreuodd ddefnyddio ager yn hytrach na cheffylau cyn droi at dramiau trydan nes iddi gau ym mis Ionawr 1960.

## Hanes 
Ym 1804, gymeradwywyd cynllun i osod rheilffordd rhwng Abertawe a'r Mwmbwls gan Lywodraeth Prydain er mwyn cludo deunydd i ddociau Abertawe. Gosodwyd y traciau cyntaf yn Hydref y flwyddyn honno. Yr adeg hynny, adnabuwyd y rheilffordd fel **Rheilffordd Ystumllwynarth** (*The Oystermouth Railway*) cyn droi'n '''Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls'*. Ei henw mwyaf poblogaidd oedd Rheilffordd y Mwmbwls.

Nid oedd heol rhwng Abertawe ac Ystumllwynarth a phwrpas gwreiddiol y rheilffordd oedd cludo glo, mwyn haearn a charreg galch. Dechreuodd weithredu ar 25 Mawrth 1807 wrth i dramiau gael eu tynnu gan geffylau o *Brewery Bank'' ger Camlas Abertawe yn Abertawe, ar hyd glannau Bae Abertawe i'w cyrchfan yn *Castle Hill* (ger 'Chwarel Clements' heddiw) ym mhentref pysgota Ystumllwynarth.

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Categori:Cludiant yn Abertawe
Abertawe a'r Mwmbwls
Abertawe a'r Mwmbwls
Toga

150px|bawd|Y Toga
Roedd y **toga**, gwisg nodweddiadol o'r Rhufain Hynafol, yn ddarn hir o frethyn o tua 20 troedfedd o hyd a fyddai'n cael ei lapio o gwmpas y corff ac yn cael ei wisgo fel rheol dros tiwnig. Gwlan oedd deunydd arferol y toga, gyda'r tiwnig fel rheol yn lliain. Am y rhan fwyaf o hanes Rhufain roedd y toga yn ddilledyn a wisgid gan ddynion yn unig, tra gwisgai merched stola. Roedd y toga yn arwydd o statws a braint: gwaharddwyd pobl nad oeddent yn ddinesyddion Rhufeinig rhag gwisgo'r toga.

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Rhufain hynafol
Categori:Dillad
Bwlch y Ddeufaen

Mae **Bwlch y Ddeufaen** yn fwlch ychydig i'r gorllewin o Rowen yn sir Conwy. Roedd y bwlch yma o bwysigrwydd mawr yn yr hen amser, oherwydd mai trwy'r bwlch yma yr oedd yr hen ffordd tua'r gorllewin yn arwain, yn hytrach nag ar hyd yr arfordir lle roedd aber Afon Conwy a chreigiau'r Penmaenmawr a Phenmaen Bach yn rhwystrau. Daw'r enw o ddau faen hir wedi eu gosod bob ochr i'r ffordd, un 3 medr o uchder a'r llall 2 m.

[bawd|dim|[Maen hir|Meini hirion bob ochr i'r hen ffordd, Bwlch y Ddeufaen]]

## Hanes a henebion
Roedd yr hen ffordd Rufeinig rhwng *Deva* (Caer) a Segontium (Caernarfon) yn arwain trwy'r bwlch, a gellir gweld yr olion yn glir mewn rhai mannau. Fodd bynnag, roedd tramwyfa bwysig trwy'r bwlch ymhell cyn i'r Rhufeiniaid adeiladu eu ffordd hwy, a gellir gweld llawer o olion o Oes yr Efydd bob ochr i'r ffordd, yn ogystal â siambr gladdu Maen y Bardd o'r cyfnod Neolithig ychydig i'r dwyrain o'r bwlch. Ceir cylch cerrig yma yn ogystal ynghyd â hen garnedd Barclodiad y Gawres.

## Mynediad
Mae'r bwlch ar dir comin. Gellir cyrraedd yma o Rowen, trwy ddilyn y ffordd uwchben Rowen tua'r gorllewin hyd y man parcio ym mhen draw'r ffordd, neu o Abergwyngregyn neu Lanfairfechan.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Deufaen
Categori:Caerhun
Categori:Cylchoedd cerrig Conwy
Categori:Meini hirion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Maen y Bardd

Mae cromlech **Maen y Bardd** yn garnedd gellog, sef math arbennig o siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig, wedi ei lleoli gerllaw yr hen ffordd Rufeinig uwchben Rowen yn sir Conwy, ychydig i'r dwyrain o Fwlch y Ddeufaen, ar lethrau deheuol Tal y Fan. Enw arall ar y gromlech yn lleol yw **Cwt y Filiast** neu '''Llety'r Filiast''' (adlais o'r hen draddodiadau sy'n cysylltu milgwn â siambrau claddu a chromlechi; roedd y milgi yn anifail pwysig ym mytholeg y Celtiaid).  Fe'i gelwir yn 'Gromlech Rowen' weithiau hefyd.
bwd|chwith|Y gromlech, gan wynebu'r gorllewin
bawd|chwith|dde|250px|Gerllaw'r gromlech saif nifer o gerrig unigol megis hon.

Credir fod y siambr yma yn dyddio o tua 3000 CC. Mae'n siambr weddol fach, 1.1 metr bob ffordd ac 1.2 m. o uchder, ond mae mewn cyflwr da, gyda'r meini i gyd yn sefyll. Heb fod ymhell i'r gogledd-ddwyrain ceir olion bedd o Oes yr Efydd, a gellir gweld nifer o olion cytiau a meini hirion bob ochr i'r hen ffordd. Yr enw ar un o'r meini hirion hyn yw 'Picell Arthur' neu 'Ffon y Cawr'.

Gellir cyrraedd yma o Rowen trwy ddilyn y ffordd heibio'r Hostel Ieuenctid, sy'n troi'n ffordd drol sy'n dilyn llinell yr hen ffordd Rufeinig.

Cromlech on Tal-y-Fan, near Roewen, Aberconwy, Wales (O56896).jpg|Awst 1896
Siambr gladdu Oes y Cerrig - Neolithic burial chamber from c. 3,000 CC, Dyffryn Conwy, Wales 03.jpg
Siambr gladdu Oes y Cerrig - Neolithic burial chamber from c. 3,000 CC, Dyffryn Conwy, Wales 06.jpg
Siambr gladdu Oes y Cerrig - Neolithic burial chamber from c. 3,000 CC, Dyffryn Conwy, Wales 40.jpg
Siambr gladdu Oes y Cerrig - Neolithic burial chamber from c. 3,000 CC, Dyffryn Conwy, Wales 09.jpg
Siambr gladdu Oes y Cerrig - Neolithic burial chamber from c. 3,000 CC, Dyffryn Conwy, Wales 28.jpg
Siambr gladdu Oes y Cerrig - Neolithic burial chamber from c. 3,000 CC, Dyffryn Conwy, Wales 16.jpg

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Caerhun
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Dyffryn Conwy

[bawd|Dyffryn Conwy o'r llethrau uwchben [Rowen.]]

Mae **Dyffryn Conwy** yn ddyffryn yng ngogledd Cymru a ffurfir gan Afon Conwy, sy'n llifo o'r de i'r gogledd rhwng Betws y Coed a'r môr. Ceir mynyddoedd y Carneddau ar ochr orllewinol y dyffryn, a chyfres o fryniau is ar yr ochr ddwyreiniol. Ar lan ddwyreiniol yr afon mae'r briffordd A470 yn arwain o Landudno tua'r de i dref Llanrwst cyn troi i'r gorllewin i adael y dyffryn ychydig i'r de o bentref Betws y Coed. Mae'r ffordd yma yn mynd trwy Cyffordd Llandudno, Llansanffraid Glan Conwy a Tal-y-Cafn. Ar lan orllewinol yr afon mae'r ffordd B5106 yn arwain o Gonwy trwy Ty'n-y-groes, Caerhun, Tal-y-Bont, Dolgarrog a Threfriw cyn cyrraedd Llanrwst. Ceir pontydd dros yr afon gerllaw Conwy, Tal-y-Cafn a Llanrwst. Mae Rheilffordd Dyffryn Conwy, gyda nifer o orsafoedd, ar ochr ddwyreiniol yr afon yn rhan fwyaf y dyffryn, ond mae hi'n croesi i'r ochr orllewinol tua'r de o Lanrwst.
Rowen

Pentref yng nghymuned Caerhun, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Rowen** neu **Ro-wen**, weithiau **Y Ro**. Daw'r enw o "gro wen". Saif ychydig oddi ar y ffordd B5106, rhwng Dolgarrog a Chonwy, ar ochr orllewinol Dyffryn Conwy.

Mae Afon Ro yn llifo trwy'r pentref cyn ymuno ag Afon Conwy. Mae gan y pentref siop a thafarn, ac mae hostel ieuenctid ychydig i'r gorllewin o'r pentref. Roedd y pentref yn bwysicach yn y gorffennol, gyfa thair melin a phandy yma.

O ddilyn y ffordd heibio'r hostel ieuenctid, mae'n troi'n ffordd drol sy'n dilyn llinell y ffordd Rhufeinig o *Canovium* (Caerhun) i *Segontium* (Caernarfon). Gellir dilyn y ffordd yma i fyny i gyfeiriad Bwlch y Ddeufaen, gan basio nifer o henebion diddorol, megis siambr gladdu Maen y Bardd o'r cyfnod Neolithig. Ceir hen eglwys Llangelynnin gerllaw hefyd.

## Yr hen Rowen
Cae Llyn, Y Ro Wen - ddoe ac echdoe.

Ar gefn y llun ar y chwith (gan Benjamin Fisher) y mae’r enw Pen Rhiw Troed. Diflannodd y llyn cyn cof, ond 'Cae Llyn' yw'r enw ar y cae o hyd. Fe sylwch bod y ffordd wedi 'dwyn' rhan o'r cae. Ai dyna pam y sychwyd y llyn? Llun ar y dde gan Gareth Pritchard. Pam ffurfiwyd y llyn, a pham y’i sychwyd ... a phryd?

## Pobl o Rowen
*Huw T. Edwards, arweinydd undeb llafur a gwleidydd
*Wyn Roberts, gwleidydd Ceidwadol a chyn Is-Ysgrifennydd Gwladol yn y Swyddfa Gymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Margaret Davies

Arlunydd a chasglwr o Gymru oedd **Margaret Sidney Davies** (14 Rhagfyr 1884 – 13 Mawrth 1963), neu "Daisy", wyres David Davies (Llandinam).

Fel ei chwaer Gwendoline Davies a'i brawd David Davies, Arglwydd 1af Davies, cafodd ei geni yn Llandinam, Powys, yn un o blant Edward Davies, mab David Davies Llandinam.  Casgliad y chwiorydd yw cnewyllyn y casgliad yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

## Dolenni allanol
*Welsh Biography Online

Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Borneo

Mae **Borneo** yn ynys yn ne-ddwyrain Asia. Gydag arwynebedd o 743,330&nbsp;km² (287,000 milltir sgwar), hi yw'r drydedd ynys yn y byd o ran maint. Mae rhan ddeheuol a chanol yr ynys yn perthyn i Indonesia, dan yr enw Kalimantan. Yn Indonesia defnyddir "Kalimantan" am yr ynys i gyd. Rhennir y rhan ogleddol rhwng Maleisia a gwladwriaeth annibynnol Brwnei.

bawd|canol|250px|Ynys Borneo. Melyn yn donodi rhannau sy'n perthyn i Indonesia, brown i Maleisia, gwyrdd i Brwnei.

I'r gorllewin o Borneo mae Rhagynys Malaya ac ynys Sumatera. I'r de mae ynys Jawa ac i'r dwyrain Sulawesi. Y mynydd uchaf yw Mynydd Kinabalu yn Sabah, Maleisia, sy'n 4,095 m (13,435 troedfedd) o uchder.

Rhennir rhan Indonesia o'r ynys yn bedair talaith: Dwyrain Kalimantan, De Kalimantan, Gorllewin Kalimantan a Canolbarth Kalimantan. Rhennir rhan Maleisia yn ddwy dalaith, Sabah a Sarawak.

Mae cyfoeth eithriadol o fywyd gwyllt ar Borneo, er enghraifft 15,000 o rywogaethau o blanhigion blodeuog, yn cynnwys 3,000 o rywogaethau o goeden, 221 rhywogaeth o famal a 420 rhywogaeth o aderyn. Ar un adeg roedd fforest law drofannol yn gorchuddio rhan fawr o'r ynys, ond yn y blynyddoedd diwethaf mae llawer o'r fforest yma wedi diflannu. Mae poblogaeth ddynol yr ynys yn cynnwys tua 30 grŵp ethnig.


Categori:Brwnei
Categori:Ynysoedd Indonesia
Categori:Ynysoedd Maleisia
Dolgarrog

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Dolgarrog**. Saif ar ffordd y B5106 ar hyd glan orllewinol Afon Conwy, rhwng Tal-y-bont a Threfriw.

Mae Afon Porth-llwyd, sy'n llifo o Lyn Eigiau a thrwy gronfa ddŵr Coedty, yn ymuno ag Afon Conwy ger rhan ogleddol y pentref, tra mae Afon Ddu, sy'n llifo o Lyn Cowlyd, yn ymuno ag Afon Conwy gerllaw'r rhan ddeheuol. Mae gorsaf ar Reilffordd Dyffryn Conwy ar yr ochr arall i'r afon, a phont i gerddwyr yn ei chysylltu â'r pentref.

dim|250px|bawd|Argae Llyn Eigiau. Gellir gweld olion y twll yn yr argae a ddechreuodd y difrod yn 1925.

## Hanes
Nodir fod melin flawd ar Afon Porthlwyd yn y 18g. Dechreuwyd cynllunio y gwaith aliwminiwm yma yn 1895, ac agorwyd y gwaith yn 1907. Mae'n defnyddio trydan dŵr. Mi r'oedd y ffatri yn eiddo i Dolgarrog Aluminium Ltd ac ar hyn o bryd wedi ei gau.

Ar 2 Tachwedd, 1925, torrodd argae Llyn Eigiau, ac o ganlyniad i'r dŵr yn rhuthro i lawr y llethrau i gronfa Coedty, torrwyd yr argae yma hefyd. Boddwyd 16 o bobl yn Nolgarrog. Agorwyd llwybr coffa yn 2004 yn mynd heibio mannau arwyddocaol ac yn egluro'r digwyddiad.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel luniau

Dolgarrog hydroelectric power station in Dyffryn Conwy, Parc Cenedlaethol Eryri (National Park) 02.jpg|Gwaith trydan Dolgarrog
Dolgarrog hydroelectric power station in Dyffryn Conwy, Parc Cenedlaethol Eryri (National Park) 05.jpg|Dwy bibell uwchlaw'r pentref yn cludo dŵr o Lynnoedd Lyn Eigiau a chronfa ddŵr Coedty.
File:Dolgarrog hydroelectric power station in Dyffryn Conwy, Parc Cenedlaethol Eryri (National Park) 15.jpg|Y pibellau'n fforchio
Dolgarrog hydroelectric power station in Dyffryn Conwy, Parc Cenedlaethol Eryri (National Park) 21.jpg|Awyrlun o'r pentref
Dolgarrog hydroelectric power station in Dyffryn Conwy, Parc Cenedlaethol Eryri (National Park) 20.jpg|Dyffryn Conwy a rhan ddeheuol y pentref

## Cadwraeth
*Coed Dolgarrog (SoDdGA)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Cerdd Dafod

**Cerdd Dafod** yw'r grefft o brydyddu neu gyfansoddi barddoniaeth Gymraeg mewn cyferbyniaeth â Cherdd Dant (celfyddyd y cerddor). Enw arall arni yw **Cerddwriaeth**.

Hen ystyr y gair 'cerdd' oedd "crefft" neu "gelfyddyd", ond disodlwyd y gair yn yr ystyr honno gan y gair benthyg 'crefft' yn yr Oesoedd Canol (ceir 'cerdd' yn golygu 'crefft' yn *Culhwch ac Olwen* ond y gair benthyg 'crefft' a geir yn hytrach na 'cherdd' ym *Mhedair Cainc y Mabinogi*, sy'n ddiweddarach).

Er bod y term yn hen, Syr John Morris-Jones oedd y person cyntaf i ddosbarthu rheolau'r grefft yn ei gyfrol bwysig *Cerdd Dafod*, a gyhoeddwyd yn 1925.

## Llyfryddiaeth
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod sef Celfyddyd Barddoniaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

## Gweler hefyd
*Cerdd Dant
*Cynghanedd
*Pedwar mesur ar hugain


*
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Y Traddodiad Barddol
Categori:Termau llenyddol
David Thomas

Gallai **David Thomas** gyfeirio at un o sawl person:

*Dafydd Ddu Eryri, bardd (1759-1822)
*David Thomas (diwydiannwr), diwydiannwr yng Nghymru a'r Unol Daleithiau (1794-1882)
*David Thomas (Dewi Hefin), bardd (1828-1909)
*David Thomas (hanesydd), hanesydd (1880-1967)
*David Thomas (cyfansoddwr) (1881-1928)
*David Thomas (undebwr), (1880-1966), undebwr o Sir Drefaldwyn

Gweler hefyd:
*David Alfred Thomas, gwleidydd (1856-1918)
*David Cuthbert Thomas, (1895-1916), milwr
*David Vaughan Thomas, cyfansoddwr (1873-1934)
----
Capel Garmon (siambr gladdu)

Mae **siambr gladdu Capel Garmon** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw pentref Capel Garmon yn sir Conwy.

Mae'r siambr gladdu yma yn anarferol yng ngogledd Cymru gan ei bod yn perthyn i'r grŵp Beddrodau Hafren-Cotswold. Ceir y rhan fwyaf o'r rhain yn ne-ddwyrain Cymru a'r ardaloedd cyfagos o Loegr, ac mae rhai ysgolheigion wedi dyfalu fod grŵp o bobl o'r ardal yma wedi ymsefydlu yn y gogledd.
bawd|chwith|Capel Garmon.

Gellir gweld gweddillion tomen hirsgwar, sydd a'i ymylon wedi eu nodi gan res o gerrig. Ar yr ochr ddwyreiniol mae porth ffug, nad yw'n cynnig ffordd i mewn i'r domen. Roedd y fynedfa go-iawn ar yr ochr ddeheuol, gyda chyntedd yn agor allan i ystafell sgwâr, a dwy siambr gladdu grwn bob ochr iddi. Mae'r maen capan yn dal yn ei le dros y siambr orllewinol. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1925, pan ail-adeiladwyd y rhan uchaf o'r waliau cerrig rhwng y meini mwy ar hyd yr ochrau; mae'r rhannau isaf yn wreiddiol.

Dywedir i'r beddrod gael ei ddefnyddio fel stabl yn y 19g, ac mae'n debyg mai yr adeg honno y tynnwyd un o'r meini o'r siambr orllewinol. Trwy'r bwlch yma y ceir mynediad i mewn i'r siamberi heddiw, yn hytrach nag ar hyd y cyntedd gwreiddiol. Mae arwyddbost yn cyfeirio i'r siambr gladdu o'r ffordd fechan sy'n arwain i'r de-ddwyrain o'r pentref, a gellir dilyn llwybr cyhoeddus tuag ati. Mae'r beddrod dan ofal Cadw.

## Delweddau

Delwedd:Capel Garmon o bell.jpg|Y siambr o hirbell yn dangos ei lleoliad
Delwedd:Capel Garmon allanol RO.jpg|Y siambr
Delwedd:CapelGarmon2.jpg|Y siambr
Delwedd:Capel Garmon 2 RO.jpg|Y siambr
Delwedd:Capel Garmon 3 RO.jpg|Y siambr
Delwedd:Capel Garmon 4 RO.jpg|Y siambr
Delwedd:Capel Garmon tu fewn RO.jpg|Y tu fewn i'r siambr

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cadw
Categori:Carneddau cellog Cymru
Categori:Carneddau cynhanesyddol Conwy
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Bro Garmon
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Joanna Southcott

Ffanatig crefyddol o Saesnes oedd **Joanna Southcott** (Ebrill 1750 – 27 Rhagfyr 1814). Roedd ei dilynwyr yn credu ei bod yn broffwydoles a feddai ar gyfrinachau mawr.

Cafodd ei geni yn ferch i ffermwr yn Nyfnaint tua'r flwyddyn 1750. Yn 1792 cyhoeddodd mai hi oedd y broffwydoles y cyfeirir ati yn Llyfr y Datguddiad, pennod xii. Aeth i Lundain ar wahoddiad yr engrafwr William Sharp (1749-1824). Ysgrifennodd dros 200 o bamffledi a llyfrau proffwydol, yn cynnwys *A Warning* (1803) a *The Book of Wonders* (1813-1814). Ymhlith ei disgyblion oedd y golygydd a geiriadurwr o Gymro William Owen Pughe, a weithredai fel ffactotwm iddi.

Yn 1814 cyhoeddodd ei bod am roi genedigaeth i'r "Ail Dywysog Heddwch" - sef y Meseia newydd - ar 19 Hydref y flwyddyn honno. Ond dioddefodd coma ar yr ymenydd a bu farw ym mis Rhagfyr.

Credir fod gan Southcott hyd at 100,000 o ddisgyblion ar un adeg, a elwid yn 'Southcottiaid'. Daliodd rhai o'i disgyblion i gredu ynddi er gwaethaf hyn ac ni fu farw ei chwlt yn gyfangwbl. Gadawodd ar ei hôl flwch o broffwydoliaethau gyda'r cyfarwyddiad i'w agor ym mhresenoldeb pob esgob o Eglwys Loegr ar achlysur "argyfywng cenedlaethol." Mae rhai pobl yn honni hyd heddiw fod y blwch yn bodoli, er i flwch o'i heiddo gael ei agor oedd yn cynnwys dim byd ond papurach a phistol.

## Darllen pellach
*James K. Hopkins: *A woman to deliver her people. Joanna Southcott and English millenarianism in an era of revolution.* Austin: University of Texas Press, 1981. ISBN 0-292-79017-1
*Val Lewis: ''Satan's mistress, the extraordinary story of the 18th century fanatic Joanna Southcott and her lifelong battle with the Devil.* Shepperton: Nauticalia, 1997. ISBN 0-9530458-0-3
*Frances Brown: *Joanna Southcott, the woman clothed with the sun.* Cambridge: Lutterworth, 2002. ISBN 0-7188-3018-0
*Frances Brown: *Joanna Southcott's box of sealed prophecies.'' Cambridge: The Lutterworth Press, 2003. ISBN 0-7188-3041-5

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1814
Categori:Crefydd yn Lloegr
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
John Bright

Gwleidydd a diwygiwr Radicalaidd o Loegr oedd **John Bright** (16 Tachwedd 1811 – 27 Mawrth 1889).

Enwir Ysgol John Bright, Llandudno, ar ei ôl.

## Dolenni allanol 
* Claus Bernet: *John Bright*, yn: BBKL, 32, 2011, 161-181

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1889
Beddrodau Hafren-Cotswold

[bawd|250px|Siambr gladdu Wayland's Smithy yn [Swydd Rydychen, un o'r siambrau claddu cerrig cyntaf.]]
bawd|250px|Siambr gladdu Tinkinswood

Mae beddrodau **Hafren-Cotswold** (neu **Cotswold-Hafren**) yn enw a roir i fath arbennig o siambr gladdu Neolithig, yn bennaf yn ne-ddwyrain Cymru a rhannau cyfagos o dde-orllewin Lloegr.

Mae'r siamberi claddu o'r math hyn wedi eu gorchuddio gan domen petrual, fel rheol, yn wynebu fwy neu lai i gyfeiriad y dwyrain, gyda'r rhan ddwyreiniol ychydig yn lletach a'r pen yma yn troi i mewn i greu blaengwrt. Ceir tri math o'r beddrodau yma; un lle mae siambr sengl yn agor oddi ar y blaengwrt, er enghraifft Tinkinswood ym Mro Morgannwg ac un arall lle mae siamberi lluosog yn agor o'r blaengwrt, megis Parc le Breos Cwm yng Ngŵyr. Yn y trydydd math mae'r blaengwrt yn agoriad ffug, a'r gwir agoriad i'r siamber gladdu ar yr ochr, megis Gwernvale.

Ceir y beddrodau Hafren-Cotswold cyn belled i'r gorllewin â Gŵyr ac maent yn ymestyn i'r dwyrain i'r Cotswolds yn Lloegr. Ceir un neu ddwy yng Ngogledd Cymru, yn enwedig Capel Garmon.

## Llyfryddiaeth
*Steve Burrow *Cromlechi Cymru: marwolaeth yng Nghymru 4000-3000 CC.* (Llyfrau Amgueddfa Cymru, 2006)

Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Archaeoleg Lloegr
Categori:Cromlechi
Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Afon Medjerda

Mae **Afon Medjerda** (Arabeg: مجردة‎ *Oued Medjerda*) yn afon sy'n llifo yn bennaf yn Nhiwnisia, gogledd Affrica. Ei hyd yw 416&nbsp;km (350&nbsp;km yn Nhiwnisia).

Mae Afon Medjerda yn tarddu ger Souk-Ahras (dros y ffin yn Algeria) ac yna mae'n llifo i gyfeiriad y dwyrain i aberu yn y Môr Canoldir (ger Gwlff Tiwnis). I'r gogledd mae mynyddoedd y Kroumirie. Dyma'e afon barhaol fwyaf yn Nhiwnisia, er ei bod yn dioddef gwahaniaethau mawr yn ei maint yn ôl y tymor.

Oherwydd ei thir alwfial, dyffryn Medjerda yw un o'r ardaloedd mwyaf ffrwythlon yn y wlad. Mae dŵr yr afon - sy'n adnodd prin yn y wlad - yn cael ei defnyddio i'r eithaf trwy gyfres o gynlluniau trydan dŵr ac argaeau.

Am ei bod yn afon strategol bywsig mae hi wedi gweld ei rhan o hanes. Ceir dinas Rufeinig Bulla Regia yn y gogledd a dinasoedd Uttica, Carthago a Nhiwnis (*Bagradas* y Rhufeiniaid) ger eu haber.

## Dinasoedd a threfi ger ei glannau (Tiwnisia)
*Tebourba
*Testour
*Béja
*Bou Salem
*Jendouba
*Ghardimaou

Medjerda
Medjerda
Kroumirie

Mae'r **Kroumirie**, neu'r **Khroumirie**, yn rhanbarth fynyddig yn y Maghreb. Fe'i enwir ar ôl y bobl Kroumiriaid lleol.

Mae mynyddoedd y Korumirie yn ymestyn yn gadwynoedd o fryniau coediog canolig eu huchder yng ngogledd-orllewin Tiwnisia a rhan gyfagos o ogledd-ddwyrain Algeria. I'r gogledd ceir gwastadedd ar lan y Môr Canoldir, i'r dwyrain mae gwastadeddau ardal Bizerte, i'r de ceir dyffryn afon Medjerda ac i'r gorllewin ymdoddant i fryniau Algeria dros y ffin, a nodir gan copa Djebel Abiod, yn Tunisie, pwynt uchaf y Kroumirie.

Mae'n un o'r ardaloedd gwlypaf yng Ngogledd Affrica, sy'n derbyn rhwng 1000 a 1500&nbsp;mm o law y flwyddyn.

Ceir dau safle archaeoloegol pwysig ar lethrau deheuol y Kroumirie, ger Jendouba, sef dinasoedd Rhufeinig Bulla Regia a Chemtou.

## Ethnoleg 
Mae'r Kroumiriaid yn gynghrair llac o grwpiau ethnig cyfagos. Mae'r Kroumiriaid go iawn yn byw yn nyffryn afon El Kebir ("Afon Fawr" yn Arabeg); fe'i gelwir yn Kroumiriaid "tabarquins" wedi eu hymrannu yn y grwpiau a ganlyn:
*Houamdia (is-grwpiau: Rjaïbia a'r Ghraïbia)
*Ouled Amor (is-grwpiau: Braïkia, Mellouli a Rouaissia) sy'n byw yn ardal Errmel hyd y ffin
*Ouled Cedra
*Ouled Said (is-grwp: Ouled Saad)

Mae Kroumiriaid yr ucheldiroedd (yn ardal Aïn Draham), yn perthyn i'r Sloul a'r Slelma (is-raniadau: Debabsa, Atatfa, Tebaïnia, Hamran, Gouaidia, a.y.b.). Dyma'r "cnewyllyn cadarn" ac mae'r llwythau eraill wedi fel petae eu clymu o'u cwmpas, yn arbennig fel canlyniad i'r goresgyniad o Diwnisia gan Ffrainc yng ngwanwyn 1881.

Gellid dosbarthu'r llwythau yn ôl ardal o fewn y Kroumirie yn ogystal:
*Kroumirie gorllewinol: Ouled Sidra, Mazoulah (Algeria) a Ouled Ali (Algeria)
*Kroumirie dwyreiniol: Meknas, Ouchtatas a Nefzas
*Kroumirie deheuol: Amdouns a Chiahia

## Canolfannau 
Mae'r Kroumirie yn ardal o bentrefi bychain yn hytrach na threfi mawr. Lleolir yr unig drefi sylweddol ar ei ymylon, yn arbennig Tabarka i'r gogledd (sydd â phoblogaeth ethnig sylweddol o Kroumiriaid) a Jendouba a Béja yn nyffryn afon Medjerda.

Yn y bryniau yr unig ganolfan o bwys yw Aïn Draham, sy'n ganolfan coedwigaeth a thwristiaeth. Mae'n cael ei disgrifio weithiau fel "brynfa Tiwnisia."

Categori:Daearyddiaeth Algeria
Categori:Mynyddoedd a bryniau Tiwnisia
Souk-Ahras

Mae **Souk-Ahras** (enw hynafol: **Tagaste**) yn dref a *wilaya* (rhanbarth) yn Algeria. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad, yn agos i'r ffin â Tiwnisia.

Ystyr yr enw Souk-Ahras yw "Marchnad y llewod" (o'r gair Arabeg سوق *souk* 'marchnad' a'r gair Berber *ahras* 'llew'), ac fe'i gelwir felly am fod yr ardal yn adnabyddus yn y gorffennol am y llewod a oedd yn byw yng nghoedwigoedd yr ardal hyd ddiwedd y 19g.

Souk-Ahras (Tagaste) oedd tref enedigol Sant Awstin o Hippo, a aned yno yn y fwyddyn 354 i deulu o dras Berberaidd.

Mae ffordd yn cysylltu Souk-Ahras a Le Kef yn Tiwnisia a rheilffordd yn ei chysylltu ag Algiers, prifddinas y wlad, a Jendouba yn Tiwnisia.

Mae Afon Medjerda yn tarddu ger Souk-Ahras ac yn llifo i'r dwyrain ac yna dros y ffin ar ei thaith i'r Môr Canoldir rhwng Bizerte a dinas Tiwnis.

Categori:Dinasoedd Algeria
Aneurin Owen

Roedd **Aneurin Owen** (23 Gorffennaf 1792 - 17 Gorffennaf 1851) yn hanesydd ac ysgolhaig Cymreig, sy'n fwyaf adnabyddus fel awdur argraffiad o Gyfreithiau Hywel Dda.

Ganed ef yn Llundain, yn fab i William Owen Pughe. Fe fu yn fyfyriwr yn Ysgol Friars, Bangor, ond addysgwyd ef gan ei dad yn bennaf. Priododd Jane Lloyd o Nantglyn yn 1820. Bu'n gomisiynydd cynorthwyol y degwm yng Nghymru a Lloegr, yna yn gomisiynydd cynorthwyol Deddf y Tlodion ac wedyn yn un o gomisiynwyr cau'r tiroedd comin.

Roedd John Humffreys Parry wedi dechrau paratoi argraffiad o Gyfraith Hywel, ond pan hwnnw farw heb orffen y gwaith cwblhawyd ef gan Owen, a'i cyhoeddodd yn 1841 fel *Ancient Laws and Institutes of Wales*. Ef oedd y cyntaf i wahaniaethu rhwng y tair fersiwn o'r cyfreithiau. Bu hefyd yn gweithio ar argraffiad o *Brut y Tywysogion* ond bu farw cyn gorffen y gwaith; cyhoeddwyd y fersiwn derfynol yn 1860 gan John Williams "ab Ithel" heb gydnabyddiaeth o waith Owen. Bu farw yn Nhrosyparc ger Dinbych.
bawd|Aneurin Owen, gan artist anhysbys|alt=|chwith

Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Marwolaethau 1851
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Gwendoline Davies

Cerddor a chasglwr celf o Gymru oedd **Gwendoline Elizabeth Davies** (11 Chwefror 1882 – 3 Gorffennaf 1951).

## Bywyd 
Fe'i ganed yn Llandinam.Roedd hi'n ferch i Edward Davies (mab David Davies (Llandinam)) a chwaer Margaret Davies a David Davies, 1af Arglwydd Davies. 

Casgliad y chwiorydd Maragaret a Gwendoline yw cnewyllyn prif gasgliad Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

## Dolennau allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Paul Potts

Canwr yw **Paul Potts** (ganwyd 13 Hydref 1970). Cafodd ei eni ym Mryste ond mae'n byw ym Mhort Talbot.

## Discograffeg
### Albymau
* 2007 *One Chance*
** #1 (DU, Iwerddon, De Corea, Norwy, Denmarc, Sweden, Hong Cong, Seland Newydd, Awstralia, Canada, Colombia, Mecsico, Yr Almaen)

### Senglau
* 2007 *Nessun Dorma*
** #100 (DU), #2 (Gweriniaeth Tsieina)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1970
Bali

Mae **Bali** yn un o ynysoedd Indonesia, i'r dwyrain o ynys Jawa ac i'r gorllewin o ynys Lombok, gyda chulfor rhyngddynt. Mae'n un o daleithiau'r wlad hefyd.

Mae'n ynys weddol fechan o'i chymharu a rhai o ynysoedd eraill Indonesia, 5,632.86&nbsp;km², gyda poblogaeth o 3,151,000 yn 2005. Y brifddinas yw Denpasar, ac ymysg dinasoedd pwysig eraill mae Singaraja ar yr arfordir gogleddol ac Ubud sy'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid sydd a diddordeb yn niwylliant yr ynys. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o ynysoedd eraill Indonesia, lle mae dilynwyr Islam yn y mwyafrif, mae'r rhan fwyaf (93%) o drigolion Bali yn ddilynwyr Hindwaeth, neu yn hytrach gymysgedd o Hindwaeth a Bwdhaeth gyda elfennau lleol. Y mynydd uchaf yw Mynydd Agung (Indoneseg: *Gunung Agung*), 3,142 m (10,308 troedfedd) o uchder; llosgfynydd sy'n dal yn fyw ac yn ffrwydro o dro i dro.

Enillodd yr ynys enwogrwydd byd eang am ei diwylliant a'i chrefftau, yn cynnwys arlunio, cerflunio, dawns a cherddoriaeth. Mae'n gyrchfan boblogaidd iawn i dwristaid, er i'r diwydiant yma gael ei effeithio'n ddifrifol gan y bomiau a ffrwydrodd ar 12 Hydref 2002 yn Kuta, un o'r trefi arfordirol sy'n dibynnu ar dwristiaeth. Lladdwyd 202 o bobl. Bu ymosodiad arall ar raddfa lai yn 2005.

bawd|dim|200px|Ynys Bali
[dim|bawd|200px|[Dewi Shri|Dewi Sri, duwies reis.Ubud, Bali]]


Categori:Ynysoedd Indonesia
Categori:Taleithiau Indonesia
Timor

Mae **Timor** yn ynys yn ne-ddwyrain Asia. Mae rhan ddwyreiniol yr ynys yn wladwriaeth annibynnol Dwyrain Timor, tra mae'r rhan orllewinol yn rhan o Indonesia dan yr enw Gorllewin Timor.

Daw'r enw o *timur*, "dwyrain" mewn Malayeg; mae'r ynys yn un o'r rhai mwyaf dwyreiniol o'r gadwyn o ynysoedd. Mae'n ynys weddol fawr, 11,883 milltir sgwâr (30,777&nbsp;km²). Mae Awstralia i'r de o'r ynys, Sulawesi a Flores i'r gogledd-orllewin a Sumba i'r gorllewin. I'r gogledd-ddwyrain mae Ynysoedd Barat Daya, yn cynnwys Wetar.

Roedd rhan orllewinol yr ynes yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd o ddechrau'r 19g hyd 1949 pan ddaeth yn rhan o Indonesia. Roedd dwyrain yr ynys yn eiddo i Portiwgal o 1596 hyd 1975. Yn 1975 meddiannwyd y rhan ddwyreiniol hefyd gan Indonesia. Wedi ymladd hir a gwaedlyd rhwng y mudiad cenedlaethol a byddin Indonesia, cynhaliwyd refferendwm yn 1999, pan bleidleisiodd poblogaeth dwyrain Timor dros annibyniaeth. Daeth Dwyrain Timor yn annibynnol yn 2002.

bawd|dim|250px|Ynys Timor yn Indonesia

Categori:Ynysoedd Indonesia
Categori:Dwyrain Timor
Tired of Hanging Around

Ail albwm gan The Zutons yw ***Tired of Hanging Around***, a rhyddhawyd yn 2006.

## Traciau
* "Tired of Hanging Around" – 3:34
* "It's the Little Things We Do" – 3:07
* "Valerie" – 3:56
* "Someone Watching Over Me" – 3:34
* "Secrets" – 3:16
* "How Does It Feel?" – 3:49
* "Why Won't You Give Me Your Love?" – 3:22
* "Oh Stacey (Look What You've Done!)" – 3:29
* "You've Got a Friend in Me" – 3:57
* "Hello Conscience" – 3:27
* "I Know I'll Never Leave" – 4:58

Categori:Albymau 2006
Categori:Albymau Saesneg
Pont Hafren

Pont grog yw **Pont Hafren** sy'n rhychwantu Afon Hafren rhwng De Swydd Gaerloyw yn Lloegr a Sir Fynwy yn Ne Cymru. Mae hi'n cludo Traffordd yr M48. Y bont oedd y groesfan wreiddiol rhwng Cymru a Lloegr a oedd yn cludo Traffordd yr M4, cyn agor Ail Groesfan Hafren. Cymerwyd pum mlynedd i'w chodi gan gostio £8 miliwn. Agorwyd y bont ar 8 Medi 1966 gan y Frenhines Elisabeth II a gyfeiriodd ati fel dechrau cyfnod economaidd newydd i dde Cymru. Rhoddwyd statws rhestredig Gradd I i'r bont ym 1998.

I ddathlu agoriad y bont, ysgrifennodd y bardd Eingl-Gymreig Harri Webb bennill ddychanol:

*Two lands at last connected*
*Across the waters wide,*
*And all the tolls collected*
*On the English side.*

## Lleoliad 
Serch i'r Bont Hafren gael ei defnyddio i groesi rhwng Cymru a Lloegr, mae'r bont ei hun wedi'i lleoli'n gyfan gwbl y tu mewn i ffiniau Lloegr gyda'r pen *Cymreig* wedi'i leoli uwchben Penrhyn Beachley, sydd y tu fewn i ffiniau presennol Lloegr. Arferai Penrhyn Beachley, fodd bynnag, fod y tu mewn i ffiniau Cymru yn ôl lleoliad Clawdd Offa.

## Adeiladau cydrannol 
Mae afon Hafren yn cynnwys nifer o bontydd gwahanol, sef Pont Gwy, Traphont Beachley, Pont Hafren a Thraphont Aust.

#### Pont Gwy 
Pont 408 m (1,340 tr) o hyd sydd wedi'i hangori â cheblau yw Pont Gwy. Mae hi'n rhychwantu afon Gwy sydd heddiw'n nodi'r union ffin rhwng Lloegr a Chymru—2.7&nbsp;km i'r de o Gas-gwent.

#### Traphont Beachley 
Adeiledd hytrawst deuflwch gyda wyneb concrit yw Traphont Beachley sydd wedi'i gynnal gan drestlau haearn wrth iddi grosi'r penrhyn. Saif gwersyll y fyddin ar y penrhyn.

#### Pont Hafren 
Lleolir Pont Hafren yn agos i leoliad yr hen Fferi Aust. Pont grog 1,597 m (5,240 tr) o hyd yw hi, sydd â dec wedi'i gynnal gan ddau brif gebl sy'n hongian rhwng dau dŵr haearn. Hyd y bwlch rhwng y ddau dŵr yw 988 m (3,240 tr). Mae'r tyrau'n wag ac yn codi 136 m (445 tr) uwchben lefel y môr.

#### Traphont Aust 
Adeiledd hytrawst deuflwch gyda dec concrit yw Traphont Aust ac y mae'n cario'r ffordd i angorfa gyntaf Pont Hafren.

bawd|696px|center|Pont Hafren

## Cyfeiriadau
Hafren
Hafren
Hafren
Categori:Afon Hafren
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Traffordd yr M4
Cyngor Prydain-Iwerddon

Cafodd **Cyngor Prydain-Iwerddon** ei sefydlu yn 1998 dan Gytundeb Gwener y Groglith. Aelodau'r Cyngor yw Prif Weinidog Prydain Fawr, Prif Weinidog a Dirprwy Cynulliad Gogledd Iwerddon, Prif Weinidog Gweriniaeth Iwerddon, Prif Weinidog Llywodraeth yr Alban, Prif Weinidog Cynulliad Cymru, Prif Weinidog Ynys Manaw, Prif Weinidog Jersey, a Phrif Weinidog Ynys y Garn.

## Cyfarfod 16 Gorffennaf 2007 
Dyma'r cyfarfod cyntaf ers pum mlynedd yn dilyn ailsefydlu Gweithgor Gogledd Iwerddon. Cynhaliwyd y cyfarfod ar wahoddiad Ian Paisley, Prif Weinidog Cynulliad Gogledd Iwerddon a'i ddirprwy Martin McGuinness yn y Stormont, Belfast, Gogledd Iwerddon. Fe'i mynychwyd gan Gordon Brown Prif Weinidog Prydain, Prif Weinidog Gweriniaeth Iwerddon, Bertie Ahern, Prif Weinidog Llywodraeth yr Alban, Alex Salmond, Ieuan Wyn Jones yn dirprwyo ar ran Rhodri Morgan yng nghwyneb ei salwch, Prif Weinidog Ynys Manaw, Tony Brown, Prif Weinidog Ynys Jersey, Frank Walker a Dirprwy Brif Weinidog Ynys Guernsey, Stuart Falla.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth yr Alban
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Jersey
Categori:Gwleidyddiaeth Ynys y Garn
Categori:Gwleidyddiaeth Ynys Manaw
Categori:Sefydliadau 1999
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Ysgol Gymunedol Penderyn

Ysgol gynradd yw **Ysgol Gymunedol Penderyn** sydd wedi ei leoli ar y brif ffordd ym Mhenderyn, ger Hirwaun, Aberdâr. Mae'n ysgol ddwyieithog sydd wedi'i rhannu'n ddwy uned yn ôl iaith; darperir addysg gynradd lawn drwy naill ai gyfrwng y Gymraeg neu gyfrwng y Saesneg.

Agorwyd yr ysgol ar ei newydd wedd ym mis Ionawr 2007, gyda lle i 240 o blant. Cyfranwyd tua £4,000 o bunnau gan gyngor Rhondda Cynon Taf a Llywodraeth Cynulliad Cymru. Mae'r adeilad newydd yn un sy'n gyfeillgar i'r amgylchedd gyda nifer o dechnolegau newydd 'gwyrdd' yn cael eu defnyddio gan gynnwys boeler *biomass*, system dŵr poeth solar a cynaeafu dŵr glaw, labordy-eco ac unedau ail-gylchu.

## Cyfeiriadau
Categori:Hirwaun
Penderyn
Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr

Ysgol gynradd Gymraeg yw **Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr**. Lleolir yr ysgol yng Nghwmdâr, Aberdâr. Adleolwyd yr ysgol o'i chyn safle ger pentref Aberaman yn 2003 oherwydd cyflwr gwael yr hen adeilad Fictorianaidd. Yr enw ar yr ysgol bryd hynny oedd Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyslwyd. Prifathro yr ysgol yw Mr. David Davies.

## Cyfleusterau
Mae'r ysgol newydd wedi ei lleoli yng nghanol Cwmdâr mewn adeilad fodern. Mae ganddi gae mawr i'w defnyddio yn yr haf, ac mae campfa yn cael ei defnyddio ar gyfer holl ddigwyddiadau yr ysgol, gwasanaethau ac fel ffreutur. Mae gan yr ysgol nifer o gyfrifiaduron a llyfrgell.

## Oriel

Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdar Ynyslwyd Darren Rees 1.jpg
Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdar Ynyslwyd Darren Rees 2.jpg
Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdar Ynyslwyd Darren Rees 3.jpg
Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdar Ynyslwyd Darren Rees 4.jpg

Categori:Aberdâr
Aberdâr
Aberdâr
Peter Bailey Williams

Hynafiaethydd a chyfieithydd o Gymru oedd **Peter Bailey** (neu **Bayley**) **Williams** (Awst 1763 - 22 Tachwedd, 1836). Roedd yn fab i'r clerigwr Methodistaidd ac esboniwr Beiblaidd dylanwadol Peter Williams (1723-1796).

## Bywgraffiad
Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen. Fe'i penodwyd yn berson Llanrug, ger Caernarfon. Roedd yn gyfaill i'r bardd Dafydd Ddu Eryri a chododd gofgolofn iddo ym mynwent eglwys y plwyf ar ei farwolaeth yn 1822. Gwasanaethai yn ogystal ym mhlwyf Llanberis.

Roedd gan Peter Bailey Williams ddiddordeb mawr yn hynafiaethau Cymru a chyfrannodd nifer o erthyglau ar y pwnc, yn Gymraeg a Saesneg, i gylchgronau'r dydd fel *Y Geirgrawn*, *The Cambro-Briton* a'r *Cambrian Quarterly*. Cyhoeddodd arweinlyfr Saesneg i'r hen Sir Gaernarfon yn 1821 a ddaeth yn boblogaidd iawn ac sy'n llawn o fanylion gan awdur a garai'r fro a'i hanes.

Fel cyfieithydd cyhoeddodd gyfieithiadau o ddau o lyfrau Richard Baxter dan y teitlau ''Tragwyddol Orffwysfa'r Saint* (1825) a *Galwad ar yr Annychweledig* (1825).

## Llawysgrifau
Pasiwyd ei lawysgrifau i feddiand John Davies, Gwyneddon, argraffwr a golygydd sawl papur Cymraeg yn yr 19g.

## Llyfryddiaeth
* *The Tourist's Guide through the County of Caernarvon* (Caernarfon, 1821)
* (cyfieithiad) *Tragwyddol Orffwysfa'r Saint* (1825)
* (cyfieithiad) *Galwad ar yr Annychweledig'' (1825)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1763
Categori:Marwolaethau 1836
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llanrug
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Lombok

Mae **Lombok** yn un o ynysoedd Indonesia; un o gadwyn yr Ynysoedd Swnda Lleiaf, gydag ynys Bali i'r gorllewin ag ynys Sumbawa i'r dwyrain. Y brifddinas yw Mataram. Mae Culfor Lombok rhwng Lombok a Bali yn dynodi'r rhaniad rhwng bywyd gwyllt y rhanbarth Indomalaiaidd yn y gorllewin a'r rhanbarth Awstralasaidd yn y dwyrain. Gelwir y llinell rhwng y rhanbarthau hyn yn Linell Wallace ar ôl Alfred Russel Wallace, y cyntaf i nodi'r gwahaniaeth.

Y mynydd uchaf ar yr ynys yw Mynydd Rinjani (Indoneseg:*Gunung Rinjani*), 3,726 m (12,224 troedfedd) o uchder, y trydydd uchaf yn Indonesia. Mae 85% o boblogaeth yr ynys yn perthyn i grŵp ethnig y Sasak, gyda 10-15% yn ymfudwyr o Bali.

bawd|dim|250px|Ynys Lombok o'r gofod
bawd|dim|220px|Gunung Rinjani o Gili Air

Categori:Ynysoedd Indonesia