open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rafah

Tref Balesteinaidd yn Llain Gaza, am y ffin â'r Aifft yn Sinai yw **Rafah** (Arabeg: رفح‎).  Mae'n safle hynafol. Roedd yn cael ei hadnabod fel "Robihwa" gan bobl yr Hen Aifft, "Rafihu" gan yr Assyriaid, "Raphia" gan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid, "Raphiaḥ" gan yr Israeliaid hynafol a "Rafah" yw'r enw arni heddiw.

bawd|170px|Llain Gaza gyda Rafah ar y chwith, gwaelod

Rafah yw'r dref fwyaf yn ne Llain Gaza, gyda phoblogaeth o tua 130,000, a 84,000 yn byw yn y ddwy wersyll i ffoaduriaid a geir yno, sef Gwersyll Canada (Gwersyll Tell as-Sultan) i'r gogledd, a Gwersyll Rafah i'r de.  Mae'n gwasanaethu fel canolfan ranbarthol Talaith Rafah (*Rafah Governorate*).  Lleolir Maes Awyr Rhyngwladol Yasser Arafat, unig faes awyr Llain Gaza, fymryn i'r de o Rafah; rhedodd o 1998 hyd 2001 ond mae ar gau heddiw. Yn Rafah ceir yr unig groesfan swyddogol rhwng Llain Gaza a'r Aifft.

Mae Rafah a'r cylch yn adnabyddus am y rhwydwaith o dwnelau cudd sy'n croesi'r ffin. Maent yn fodd i smyglo bwyd a nwyddau - ac arfau - i mewn i Gaza ac i bobl geisio ddianc i'r Aifft i chwilio am waith.  Ni fu'r bomio yn Ymgyrch fomio Llain Gaza Rhagfyr 2008 yn gyfyngedig i ardal dinas Gaza yn unig. Cafwyd sawl cyrch bomio awyr yn erbyn twnelau Rafah. Yn ôl adroddiadau dioddefodd y ddinas ei hun niwed sylweddol yn yr ymosodiadau hefyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East
*  Rafah Today, lluniau gan y newyddiadurwr Palesteinaidd Mohammed Omer

Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd
Categori:Llain Gaza
Khan Yunis

Dinas a gwersyll ffoaduriaid cyfagos a leolir yn ne Llain Gaza yw **Khan Yunis** (Arabeg: خان يونس‎; sef 'Gwesty Jonah').  Khan Yunis yw dinas fwyaf de Llain Gaza: yn ôl Swyddfa Ganolog Ystadegau Palesteina, roedd gan y ddinas, y wersyll a'r cylch boblogaeth o 180,000 in 2006.  Er bod Khan Yunis yn gorwedd 4&nbsp;km yn unig o lan y Môr Canoldir, mae ei hinsawdd yn lled-anial gyda dim ond tua 260mm o law y flwyddyn.

Sefydlwyd y ddinas yn y 14g. Erbyn heddiw mae'n un o gadarnleoedd y mudiad Hamas yn Llain Gaza.

## Rhyfel 2008-2009
Ar 6 Ionawr 2009, ar 11eg ddiwrnod rhyfel Israel ar Gaza 2008-2009, ymosododd colofn o danciau Israelaidd gyda chefnogaeth hofrenyddion arfog ar ardal Khan Yunis.
Yn ôl Agence France-Presse, aeth y tanciau i mewn gyda'r wawr. Bu ymladd ffyrnig rhwng y milwyr Israeliaid a rhyfelwyr gwrthsefyll Hamas gyda'r brwydro'n drymaf yn nhref Abasan al-Kabera, un o faesdrefi Khan Yunis, i'r dwyrain o'r ddinas. Lladdwyd rhai sifiliaid yn Khan Yunis ei hun wrth i fomiau disgyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd
Categori:Llain Gaza
Maes Awyr Rhyngwladol Yasser Arafat

Unig faes awyr Llain Gaza yw **Maes Awyr Rhyngwladol Yasser Arafat** (Arabeg: مطار ياسر عرفات الدولي‎; ''Matar Yasir 'Arafat ad-Dowaly'') (IATA: **GZA**, ICAO: **LVGZ**).  Ei enw gwreiddiol oedd Maes Awyr Rhyngwladol Gaza a newidiwyd wedyn i Faes Awyr Rhyngwladol Dahaniya, ond fe'i ailenwyd ar ôl Yasser Arafat er cof am gyn arweinydd y PLO.  Fe'i lleolir yn Rafah yn ne Llain Gaza, yn agos i'r ffin â'r Aifft.

Mae'n perthyn i Awdurdod Cenedlaethol Palesteina ac yn cael ei redeg ganddynt, ac roedd hefyd yn gwasanaethu fel cartref i *Palestinian Airlines*.  Roedd yn medru ymdopi â 700,000 o deithwyr y flwyddyn ac yn rhedeg 24 awr y dydd am 364 diwrnod y flwyddyn (gan gau ar Yom Kippur). Agorwyd y maes awyr yn 1998, ond bu rhaid iddo gau yn 2001 ar ôl cael ei fomio'n drwm gan luoedd arfog Israel.

## Dolenni allanol 
* Google Maps: llun awyr

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhalesteina
Categori:Llain Gaza
Yasser Arafat
Marc

Sant **Marc** (Hebraeg: מרקוס; Groeg: Μάρκος; fl. yn y ganrif 1af OC) yw awdur tybiedig *Yr Efengyl yn ôl Marc*. Roedd yn gyfaill i Sant Pedr ac yn gydymaith i Paul yr Apostol a Barnabas ar daith genhadol gyntaf Paul.

Dethlir Gŵyl Sant Marc ar 25 Ebrill, y dyddiad y'i lladdwyd. Yn ôl traddodiad yn yr Eglwys Goptaidd sylfaenodd Marc yr eglwys yn Alecsandria, ac felly ef yw sylfaenydd Cristnogaeth yn yr Affrig.  Roedd yn dwyn y teitl Esgob Alecsandria ac felly yn ragflaenydd i Babau Alecsandria, y penaethiad ar yr Eglwys Goptaidd yn yr Aifft.  Ei symbol yw y llew.

Enwir nifer o eglwysi ar ôl Sant Marc; un o'r enwocaf yw Basilica San Marco, eglwys gadeiriol Fenis yn yr Eidal.

## Eglwysi cysegredig i Farc yng Nghymru
* Eglwys Sant Marc, Brithdir, Gwynedd
* Eglwys Sant Marc, Casnewydd 
* Eglwys Sant Marc, Cei Connah, Sir y Fflint
* Eglwys Sant Marc, Gwenlli, Ceredigion
* Eglwys Sant Marc, Parc Caia, Wrecsam
* Eglwys Sant Marc, Ysfa, Abertawe

## Gweler hefyd
*Y Pedwar Efengylydd

Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Y Testament Newydd
Categori:Yr Eglwys Goptaidd
Baner Affganistan

bawd|250px|Baner Affganistan
Baner drilliw fertigol gyda stribed chwith du, stribed dde gwyrdd sy'n symboleiddio Islam, a stribed canol coch gyda'r arfbais genedlaethol yn ei ganol yw **baner Affganistan**.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Categori:Affganistan
Affganistan
Plasnewydd, Caerdydd

Ardal a ward etholiadol ym mhrifddinas Cymru, Caerdydd, yw **Plasnewydd**. Saif yng nghanol y ddinas. Mae'n ffinio ar Cyncoed yn y gogledd; Penylan yn y gogledd-ddwyrain; Waunadda yn y de-orllewin a Cathays yn y gorllewin. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 16,339. Hi yw'r ddwysaf ei phoblogaeth o gymunedau Caerdydd.

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Caerdydd (y DU)
Pentwyn

Gallai **Pentwyn** neu **Pen-twyn** gyfeirio at:

### Caerdydd
* Pentwyn, cymuned ac ardal yn ninas Caerdydd

### Caerffili
* Pen-twyn, pentref

### Powys
* Bryngaer Coed Pentwyn, bryngaer

### Sir Fynwy
* Pen-twyn, pentref
* Pen-Twyn, bryngaer
* Fferm Pentwyn, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig 

### Sir Gaerfyrddin
* Pen-twyn, pentref

### Torfaen
* Pen-twyn, pentref

## Gweler hefyd
* Pentywyn
----
Môr-wennol

Adar môr o deulu'r **Sternidae** yw **Môr-wenoliaid**. Mae'r teulu'n cynnwys tua 44 o rywogaethau a geir ledled y byd. Fel rheol, mae ganddynt gynffon fforchog, fel gwennol, pig fain ac adenydd hir a chul. Mae gan y mwyafrif o rywogaethau blu gwyn neu lwyd a marciau du ar y pen. Maent yn bwydo ar bysgod ac anifeiliaid dŵr eraill ac maent yn dodwy 1–3&nbsp;ŵy.

## Dosbarthiad 
[240px|bawd|[Corswennol farfog a'i chyw]]
[240px|bawd|[Hurtyn Cyffredin yn y Seychelles]]
Rhestr o'r genera a rhai o'r rhywogaethau:

* *Gelochelidon*
** Môr-wennol Ylfinbraff  (*Gelochelidon nilotica*)
* *Hydroprogne*
** Môr-wennol Fwyaf (*Hydroprogne caspia*)
* *Thalasseus*
** Môr-wennol Fawr (*Thalasseus maxima*)
** Môr-wennol Bigfelen (*Thalasseus bergii*)
** Môr-wennol Gain (*Thalasseus elegans*)
** Môr-wennol Gribog Leiaf (*Thalasseus bengalensis*)
** Môr-wennol bigddu (*Thalasseus sandvicensis*)
* *Sternula*
** Môr-wennol Fechan (*Sternula albifrons*)
** Môr-wennol Saunders (*Sternula saundersi*)
** Môr-wennol Leiaf (*Sternula antillarum*)
* *Onychoprion*
** Môr-wennol Aleutia (*Onychoprion aleutica*)
** Môr-wennol Ffrwynog (*Onychoprion anaethetus*)
** Môr-wennol Fraith (*Onychoprion fuscata*)
* *Sterna*
** Môr-wennol yr Afon (*Sterna aurantia*)
** Môr-wennol wridog (*Sterna dougallii*)
** Môr-wennol gyffredin (*Sterna hirundo*)
** Môr-wennol Fochwen (*Sterna repressa*)
** Môr-wennol y Gogledd (*Sterna paradisaea*)
** Môr-wennol Forster (*Sterna forsteri*)
* *Chlidonias*
** Corswennol farfog (*Chlidonias hybrida*)
** Corswennol adeinwen (*Chlidonias leucoptera*)
** Corswennol ddu (*Chlidonias niger*)
* *Phaetusa*
* *Anous*
** Hurtyn Cyffredin (*Anous stolidus*)
** Hurtyn Bach (*Anous tenuirostris*)
** Hurtyn Du (*Anous minutus*)
* *Procelsterna*
* *Gygis*
* *Larosterna*

## Cyfeiriadau
Radur a Threforgan

Ardal, cymuned a ward etholiadol yng Nghaerdydd yw **Radur a Threforgan**, weithiau **Radur a Phentre-poeth** (Saesneg: *Radyr and Morganstown*). 
Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 4,658.

Tynnwyd y gymuned i mewn i ddinas Caerdydd yn 1974. Mae'n cynnwys maesdrefi Radur a Phentre-poeth (Treforgan), ac yn un o rannau mwyaf cefnog Caerdydd. Mae wedi ei gefeillio a Sant-Filberzh-Deaz yn Llydaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)
Tre-biwt

Ardal, cymuned a ward etholiadol ym mhrifddinas Cymru, Caerdydd, yw **Tre-biwt**, weithiau **Tre Bute** (Saesneg: *Butetown*). Mae'r sillafiad Cymraeg, ffonetig 'Biwt' yn mynd yn ôl i'r 19g.

Tre-biwt yw ardal dociau Caerdydd, ac mae'n cynnwys Tiger Bay, fu'n destun y ffilm o'r un enw. Yn ne'r gymuned mae Bae Caerdydd. Erbyn hyn ceir llyn dŵr croyw mawr yma, a grewyd trwy godi morglawdd. Ceir Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Chanolfan Mileniwm Cymru yn yr ardal yma.

Mae'n cynnwys cymunedau adnabyddus megis Sgwâr Loudoun a arferir bod yn ardal gyfoethog ond sydd wedi dioddef tlodi yn ystod yr 20g. Mae bellach wedi derbyn buddsoddiad gan gynnwys yn 2023 dechrau ar gwaith adeiladu Gorsaf reilffordd Tre-biwt.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl enwog o Dre-biwt
* Shirley Bassey ( 1937), canwr
* Billy Boston (g. 1934), chwaraewr rygbi
* Ryan Giggs (g. 1973), chwaraewr pêl-droed
* Betty Campbell (1934–2017), athrawes ac ymgyrchydd cymunedol

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth De Caerdydd a Phenarth (y DU)
Bryn Iwan

Pentrefan yng nghymuned Cynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Bryn Iwan**. Saif yng ngogledd y sir, tua 3 milltir o bentref Tre-lech.

200px|dim|bawd|chwith|Bryn Iwan

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Foel Drygarn

Copa ym mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro yw **Foel Drygarn**, hefyd **Foel Trigarn** a **Foel Drigarn** (). Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i'r gorllewin o bentref Crymych.

Ceir bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa, gyda nifer o olion tai tu mewn i'r muriau, a thair carnedd o Oes yr Efydd sy'n rhoi i'r mynydd ei enw.  Mae'r gaer yn cynnwys prif amddiffynfa o 1.2 hectar gyda ddwy gorlan atodol ar ei hymylon ogleddol a gorllewinol.  Ceir clawdd o gerrig a phridd heb ffos o o'u cwmpas: tybir eu bod yn cynrychioli tri chyfnod adeiladu.  Cafwyd hyd i ddarnau crochenwaith a chleiniau sy'n dyddio o Oes yr Haearn i gyfnod y Rhufeiniaid.  Mae'r tair carnedd fawr yn gorwedd ar y copa ei hun, o fewn y brif amddiffynfa ac yn ei rhagddyddio.

Cyfeiria'r bardd Waldo Williams at y copa yng nghwpled agoriadol adnabyddus ei gerdd 'Preseli':
:Mur fy mebyd, Foel Drigarn, Carn Gyfrwy, Tal Mynydd,
:Wrth fy nghefn ym mhob annibyniaeth barn.

Fe gafodd Foel Drygarn ei gynnwys yn llyfr yr haneswr John Davies o'r enw *100 peth i weld cyn marw*.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Foel Drygarn o'r awyr, o Casglu'r Tlysau

Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Carn Menyn

Copa ym mynyddoedd y Preselau yn Sir Benfro yw **Carn Menyn**, hefyd **Carn Meini**. Saif ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i'r gogledd o bentref Mynachlog-ddu.

Ceir carnedd yma a allai fod yn siambr gladdu Neolithig. Cred rhai mai o Garn Menyn y daeth y cerrig gleision a ddenyddiwyd wrth adeiladu Côr y Cewri, er enghraifft Timothy Darvill a Geoff Wainwright yn 2005.
250px|bawd|chwith|Carn Menyn

Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Llangynydd, Llanmadog a Cheriton

Cymuned ar benrhyn Gŵyr, yn Sir Abertawe, yw **Llangynydd, Llanmadog a Cheriton** (Saesneg: *Llangennith, Llanmadoc and Cheriton*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 822.

Saif y gymuned ger yr arfordir yng ngogledd-orllewin Penrhyn Gŵyr. Y prif bentrefi yw Llangynydd, Llanmadog a Cheriton. Mae'n cynnwys ynys lanw Burry Holms, lle ceir bryngaer 2 hectar o oes yr Haearn a meudwyfa sant Cynydd. Ceir nifer fawr o henebion yn yr ardal, yn cynnwys carreg ag arysgrif o'r 5g yn eglwys Llanmadog.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe

Categori:Penrhyn Gŵyr
Dinas Powys (pentref)

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Dinas Powys**. Saif rhwng y Barri a dinas Caerdydd. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 7,653.

Gerllaw'r pentref saif bryngaer Dinas Powys, lle mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos fod pobl yn byw ar y safle yn ystod y 5ed a'r 6g. Mae'r fryngaer ei hun yng nghymuned Llanfihangel-y-pwll. Yn y Canol Oesoedd, roedd Dinas Powys yn arglwyddiaeth yn perthyn i deulu de Sumeris; gellir gweld adfeilion eu castell.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Y Westra, Dinas Powys

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Sderot

200px|bawd|Lleoliad Sderot mewn perthynas â Llain Gaza
Dinas yn y Negev yn ne Israel yw **Sderot** (Hebraeg: שְׂדֵרוֹת‎ ; Arabeg: سديروت). Ar ddiwedd 2006 roedd ganddi boblogaeth o 19,300. Mewnfudwyr o Iddewon o sawl gwlad, yn bennaf o Ogledd Affrica a'r hen Undeb Sofietaidd, yw trwch y boblogaeth.

Mae'n gorwedd yn agos i'r ffin rhwng Israel a Llain Gaza ac o ganlyniad mae wedi cael ei thargedu sawl gwaith gan rocedi Qassam sy'n cael eu tanio o'r llain. Ym March 2008, cyhoeddodd y maer fod y boblogaeth wedi disgyn tua 10%-15% wrth i deuluoedd ffoi (mae'n bosibl fod y ffigwr yn agosach at 25%). Mae 13 o bobl wedi cael eu lladd yno gan rocedi ers 2001.

Categori:Dinasoedd Israel
Negev

250px|bawd|Dyffryn yn y Negev
Ardal o anialwch yn ne Israel yw'r **Negev** (Hebraeg: נֶגֶב‎, ynganiad Tiberiaidd: Néḡeḇ). Mae'r Bedouin brodorol yn ei alw yn **al-Naqab** (Arabeg: النقب‎). Tardda'r gair Negev o wraidd Hebraeg sy'n golygu 'sych'. Yn y Beibl mae'r gair Negev yn golygu cyfeiriad 'y De'.

Mae'r Negev yn gorchuddio mwy na hanner tiriogaeth Israel, dros 13,000&nbsp;km² (4,700 milltir sgwar) neu 55% o'r wlad. Mae'n ffurfio triongl a'i ymyl orllewinol yn cyffwrdd ag anialwch gorynys Sinai a'i ymyl ddwyreiniol yn cael ei dynodi gan ddyffryn Arabah a'r Môr Marw. Mae'n anialwch creigiog gyda sawl dyffryn sych (*wadi*) yn rhedeg trwyddo. Mae'r rhan ogleddol yn cael mwy o law ac yn gymharol ffrwythlon tra bo'r de'n sych iawn.

Mae'r Negev yn gartref i tua 379,000 Iddew a thua 175,000 Bedouin. Mae tua 80,000 o'r Bedouin yn byw mewn pentrefi (dim ond canran isel iawn sy'n lled-nomadig erbyn heddiw) sydd ddim yn cael eu cydnabod gan yr awdurdodau Israelaidd ac sydd dan fygythiad o gael eu dymchwel dan y gyfraith. Mae rhai wedi galw hyn yn bolisi o "lanhau ethnig" yn y Negev.

Canolfan weinyddol a dinas fwyaf yr ardal yw Beersheba (pob. 185,000), yn y gogledd. Yn y de ceir Gwlff Aqaba a dinas gwyliau Eilat. Mae trefi eraill yn cynnwys Dimona, Arad, Mitzpe Ramon, Sderot, a sawl treflan Bedouin, yn cynnwys Rahat a Tel as-Sabi. Ceir yn ogystal sawl *cibwts*, yn cynnwys Sde Boker lle ymddeolodd David Ben-Gurion, prif weinidog cyntaf Israel.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Sde Boker: Negev 
*  Negev - Wikivoyage
*  Y bygythiad i Bedouin y Negev 

Categori:Anialwch Asia
Categori:Daearyddiaeth Israel
Gwlff Aqaba

Braich o'r Môr Coch yw **Gwlff Aqaba**.  Mae'n gorwedd rhwng gorynys Sinai i'r gorllewin a Hijaz Sawdi Arabia i'r dwyrain. Yn ei ben gogleddol mae'n cynnwys lleiniau arfordirol Eilat yn ne Israel a dinas Acaba yng Ngwlad Iorddonen.

Categori:Arfordiroedd yr Aifft
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Iorddonen
Categori:Daearyddiaeth Israel
Categori:Daearyddiaeth Sawdi Arabia
Aqaba
Categori:Y Môr Coch
Gwlff Suez

Braich o'r Môr Coch yw **Gwlff Suez**. Mae'n gorwedd ym mhen gogleddol y môr hwnnw rhwng gorynys Sinai i'r dwyrain a thir mawr yr Aifft i'r gorllewin. Mae'n un o'r tramwyfeydd llongau prysuraf yn y byd sy'n cysylltu'r Môr Canoldir a Chefnfor India trwy Gamlas Suez yn ei ben gogleddol.

Categori:Arfordiroedd yr Aifft
Categori:Y Môr Coch
Owain Arwel Hughes

Arweinydd cerddorfa o Gymru yw **Owain Arwel Hughes, CBE** (ganwyd 21 Mawrth 1942).

Ganwyd Hughes yn Ton Pentre, Rhondda, yn fab i'r cerddor ac arweinydd llwyddiannus Arwel Hughes. Mynychodd Ysgol Uwchradd Howardian Caerdydd, Prifysgol Caerdydd a'r Coleg Cerddoriaeth Brenhinol yn Llundain. Astudiodd arwain cerddorfa o dan Syr Adrian Boult, Bernard Haitink a Rudolf Kempe.

Daeth yn adnabyddus ar ôl perfformiad cyffrous ar deledu o *Belshazzar’s Feast* gan William Walton, a enillodd ganmoliaeth y cyfansoddwr ei hun. Yn ddiweddarach cyflwynodd cyfres ar y BBC *The Much-Loved Music Show*. Mae wedi gwneud sawl recordiad yn cynnwys gweithiau *Requiem* Verdi a *Messiah* gan Handel. Mae wedi hyrwyddo cyfansoddwyr llai cyfarwydd, yn cynnwys cylch cyfan o symffoniau gan y cyfansoddwr Danaidd  Vagn Holmboe.

Mae Hughes wedi bod yn Gadeirydd y Llywodraethwyr yn Ysgol John Lyon, Harrow. Mae;n briod i Jean ers dros 40 mlynedd ac mae ei fab Geraint Hughes yn gyn-ohebydd chwaraeon i BBC News ac yn gweithio ar hyn o bryd i Sky Sports.

## Apwyntiadau
Mae apwyntiadau presennol a gorffennol Hughes yn cynnwys:
*Philharmonia Orchestra, Llundain, Arweinydd Cysylltiol 
*Royal Philharmonic Orchestra, Llundain, Prif Arweinydd Cysylltiol
*Cerddorfa Gymreig y BBC (nawr Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC), Arweinydd Cysylltiol (1980&ndash;1986)
*Aalborg Symphony Orchestra, Denmarc, Prif Arweinydd (1994&ndash;1999)
*Cape Philharmonic Orchestra, De Affrica, Prif Arweinydd Gwadd
*Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru, Cyfarwyddwr Cerdd (2003&ndash;2010)
*Huddersfield Choral Society, Cyfarwyddwr
*Camerata Wales, Sylfaenydd a Cyfarwyddwr Cerdd (2005&ndash;)
* Cymrawd Er Anrhydedd, Prifysgol Bangor (2007)
* Cymrawd Er Anrhydedd, Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Pobl o Gaerdydd
Trowbridge, Caerdydd

:''Erthygl am yr ardal yng Nghaerdydd yw hon. Am y dref o'r un enw yn Lloegr gweler Trowbridge, Wiltshire.''

Cymuned a ward etholiadol ym mhrifddinas Cymru, Caerdydd, yw **Trowbridge**. Saif yn nwyrain y ddinas, yn ffinio ar yr hen Sir Fynwy. Hyd 1938, roedd yn rhan o blwyf Rhymni yn y sir honno.

Hi yw'r fwyaf poblog o gymunedau Caerdydd, gyda phoblogaeth o 14,801 yn 2001

Yn ne y cymuned, ceir gwastadeddau Gwynllŵg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Caerdydd (y DU)
Argoad

**Argoad** (Llydaweg, yn golygu "ar goed"), weithiau **Argoat** yn Ffrangeg, yw'r enw a ddefnyddir am ganolbarth Llydaw, mewn cyferbyniad ag "*Arvor*" (*Armor* yn Ffrangeg), sef y rhan ger yr arfordir. Mae'r enw Llydaweg yn cyfateb i'r enw 'Argoed' yn Gymraeg.

Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Yn hanesyddol roedd y rhan yma o Lydaw yn goediog iawn, ac erys felly i raddau.

Cerdd am yr ardal hon yn Llydaw yw 'Argoed' gan T. Gwynn Jones.

Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Julius ac Aaron

Dau ferthyr Cristnogol cynnar Cymreig oedd y Seintiau **Julius ac Aaron**. Dywedir iddynt gael eu dienyddio yng Nghaerllion yn y flwyddyn 304, yn ystod y cyfnod o erlid Cristionogion dan yr ymerawdwr Diocletian. Roedd eu gŵyl yn draddodiadol ar 1 Gorffennaf.

Ceir cyfeiriad atynt gan Gildas yn ei *De Excidio Britanniae*:
:Duw ... a oleuodd i ni lampau disglair y merthyron sanctaidd ... siaradaf am Sant Alban yn Verulamium, Aaron a Julius, dinasyddion Caerllion, a'r gweddill, o'r ddau ryw mewn amrywiol leoedd, a safodd yn gadarn ac uchelfrydig ym mrwydr Crist".

Cysegrwyd nifer o eglwysi iddynt yn ne Cymru. Dywed Gerallt Gymro fod dwy eglwys yng Nghaerllion wedi eu cysegru i Aaron a Julius yn ei gyfnod ef, ac mae'r eglwys Gatholig yno wedi ei chysegru iddynt heddiw. Ymhlith eglwysi eraill wedi ei cysegru iddynt mae eglwys Llanharan. Mae'n bosib i Aaron roi ei enw i Lanharan, ac mae'n debyg fod cymuned Sain Silian yng Nghasnewydd wedi ei henwi ar ôl Julius.

Categori:Caerllion
Categori:Marwolaethau 304
Categori:Merthyron Cristnogol
Categori:Seintiau o Gymru
Ted Lapidus

Dyluniwr ffasiwn o Ffrainc oedd **Edmund "Ted" Lapidus** (23 Mehefin 1929 – 29 Rhagfyr 2008). Cafodd ei eni ym Mharis, yn fab i deiliwr o Rwsia.

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Dylunwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Dylunwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Dylunwyr ffasiwn o Ffrainc
Categori:Dylunwyr Iddewig o Ffrainc
Categori:Pobl a aned ym Mharis
Categori:Pobl fu farw yn Alpes-Maritimes
Llanharan

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf yw **Llanharan** (Cyfeirnod OS: ST002831). Saif ar briffordd yr A473, rhwng Pencoed a Phontyclun. Daw'r enw o enw personol Haran, neu Aran neu efallai Aaron. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,421.

dim|250px|bawd|Gwesty'r *High Corner House* yn Llanharan

Yn wreiddiol roedd yn bentref amaethyddol, gyda phoblogaeth o 330 yn 1851. Dechreuodd diwydiant ddatblygu wedi i orsaf Rheilffordd De Cymru agor yno yn 1850. Agorwyd nifer o byllau glo yn y cylch, gyda phyllau Gogledd Llanharan a De Llanharan yn cyflogi 855 a 775 o weithwyr yn 1945.

Cysegrwyd yr eglwys i'r seintiau Julius ac Aaron o'r 3edd a'r 4g ac a ferthyrwyd gan y Rhufeiniaid yng Nghearleon. Adeilad mwyaf nodedig y gymuned yw *Llanharan House*, a adeiladwyd yn niwedd yr 1740au gan Rees Powell, ac a ddatblygwyd ymhellach gan Richard Hoare Jenkins wedi iddo ef ei brynu yn 1795. Enw'r tŷ gwreiddiol ar y safle hon oedd Tŷ Mawr.

Ceir pentref yn Treguier, Llydaw gyda'r un enw.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Gwrthdaro Israel-Libanus

Mae'r **Gwrthdaro Israel-Libanus** yn parhau ers dros hanner canrif ac yn rhan o'r gwrthdaro ehangach hwnnw rhwng Israel a'i chymdogion, sef gwrthdaro Arab-Israelaidd. Daeth byddinoedd y ddwy wlad ben-ben a'i gilydd ar sawl achlysur, gan gynnwys Rhyfel Libanus 2006 pan laddwyd dros fil o bobl Libanus gan Lu Awyr Israel. Ar adegau, mae grwpiau militaraidd mewnol hefyd yn rhan o'r gwrthdaro.

Recriwtiodd y PLO (sef y 'Palestine Liberation Organization') o deuluoedd y ffoaduriaid a ddihangodd ar Al Nakba, neu Ffoedigaeth y Palesteniaid (Arabeg: الهجرة الفلسطينية‎, al-Hijra al-Filasteeniya) pan hawliodd Israel eu tir yn 1948.

Erbyn 1968 roedd ymosodiadau gan Israel a gan y PLO ar draws y ffiniau, a hynny gan darfu ar sofraniaeth Libanus.

Ar ôl diarddel arweinyddiaeth y PLO a'r grŵp Fatah o Iorddonen am greu gwrthryfel, daethant i mewn i Libanus a chynyddodd yr ymosodiadau dros ffiniau'r ddwy wlad. Cafwyd gwrthryfel yn Libanus rhwng 1975 ac 1990.

Lansiodd Israel ymgyrch o'r enw "Operation Litani" gan ymosod o ddifri ar Libanus yn 1978; ond methodd hyn â lleihau effeithiolrwydd ymosodiadau'r Palesteiniaid. Ymosododd Israel eto ar Lebanon yn 1982 gan daflu arweinyddion y PLO allan o'r wlad. Yn 1985 galwodd mudiad a oedd yn cael ei ariannu gan Iran, sef Hezbollah ar Israel i dynnu allan o Libanus Byddin De Libanus a'r hezbollah oedd yn ymladd gyda byddin Israel, a gwrthododd y ddau i ddiarfogi. Yn 2000, er i Fyddin De Libanus ddatgymalu, dychwelodd byddin Israel yn ôl at y ffin.

Am y chwe mlynedd nesaf, bu i Hezbollah barhau gyda'u hymosodiadau ar Israel dros y ffin gan gychwyn brwydro dros ryddid carcharorion Libanaidd yn Israel. er mwyn cyfnewid carcharorion, buont hefyd yn llwyddiannus yn cipio milwyr Israel.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Israel
Categori:Gwleidyddiaeth Libanus
Categori:Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
Categori:Hanes Israel
Categori:Hanes Libanus
Ashkelon

:*Gweler hefyd Ashkelon (gwahaniaethu).*
Dinas ar arfordir y Môr Canoldir yn ne Israel yw **Ashkelon** (Hebraeg: אַשְׁקְלוֹן‎ *Ashkelon*; Arabeg: ٲشكلون‎, hefyd عسقلان ''Ar 'Asqalān*; Lladin: *Ascalon*; Acadeg: *Isqalluna*). Sefydlwyd porthladd Ashkelon (*Ascalon'') yn Oes yr Efydd.

Yn nghwrs ei hanes hir mae Ashkelon wedi cael ei rheoli gan y Canaaniaid, y Philistiaid, y Babiloniaid, y Ffeniciaid, y Rhufeiniaid, y Mwslwmiaid a'r Croesgadwyr. Cafodd ei dinistrio gan y Mamlukiaid ar ddiwedd y 13g. Yn Rhyfel Israel a'r gwledydd Arabaidd 1948, roedd pentref Arabaidd Majdal ger Ashkelon yn un o wersylloedd blaen byddin yr Aifft yn Llain Gaza. Meddianwyd y pentref hwnnw gan yr Israeliaid ar 5 Tachwedd, 1948 a ffoes nifer o'r Arabiaid lleol i Gaza gyda'r fyddin Eifftaidd. Dychwelodd tua 2,000 i'w hen gartrefi ond cawsont eu gorfodi i adael gan yr Israeliaid yn 1950 i wneud lle am ymsefydlwyr Iddewig. Sefydlwyd y ddinas Israelaidd bresennol yn Ashkelon yn 1950. Erbyn heddiw mae 108,900 o bobl yn byw yno.

Am fod y ddinas yn agos i'r ffin â Llain Gaza mae wedi cael ei thrawo o bryd i'w gilydd gan rocedi Hamas yn rhan olaf 2008 yn y gwrthdaro a arweiniodd at Ymgyrch fomio Llain Gaza Rhagfyr 2008.

## Dolenni allanol 
*  Cyngor Dinas Ashkelon 
*  "Ashkelon, ancient city of the sea" *National Geographic*, Ionawr 2001
*  "Ancient Ashkelon"  Prifysgol Chicago
*  "Pictures of Ancient Ashkelon" 

Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Dinasoedd Israel
Alban (merthyr)

Merthyr Cristionogol cynharaf Prydain Rufeinig oedd Sant **Alban**. Gyda Julius ac Aaron, mae'n un o dri merthyr o'r cyfnod yma.

Merthyrwyd ef yn Verulamium, yn awr St Albans, yn ne Lloegr. Mae ansicrwydd am y dyddiad; gallai fod yn ystod yr erlid dan yr ymerawdwr Diocletian tua 303 neu tua 251 - 259 dan Decius neu Valerianus. Awgrymodd John Morris y gallai fod wedi ei ferthyru yn ystod yr erlid dan yr ymerawdwr Septimius Severus yn 209.

Ceir cyfeiriad ato gan Gildas yn ei *De Excidio Britanniae*:
:Duw ... a oleuodd i ni lampau disglair y merthyron sanctaidd ... siaradaf am Sant Alban yn Verulamium, Aaron a Julius, dinasyddion Caerllion, a'r gweddill, o'r ddau ryw mewn amrywiol leoedd, a safodd yn gadarn ac uchelfrydig ym mrwydr Crist".

## Gweler hefyd 
Erthygl Alban yng *Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I* ar Wicidestun

Categori:Merthyron Cristnogol
Categori:Seintiau o Loegr
Al Nakba

250px|bawd|Ffoaduriaid o Balesteiniaid, 1948
Mae'r term Arabeg **al Nakba** neu **al Naqba** (), sy'n golygu "Y Catastroffi" neu "Y Drychineb", yn cael ei ddefnyddio gan y Palesteiniaid i gyfeirio at laddfa, symudiad drwy drais a ffoedigaeth y Palesteiniaid o Palesteina 1947-1948 gan luoedd arfog y gymuned Iddewig fel yr Haganah, Palmach, Irgun a Lehi, cyn ac yn ystod Rhyfel Palesteina 1948.  Gyrrwyd hanner poblogaeth Arabaidd Palesteina (750,000 o bobl) o'u cartrefi a gwrthododd y wladwriaeth Israeli newydd ganiatâd iddynt ddychwelyd. Gwacawyd a dinistriwyd pentrefi cyfan. Meddiannwyd rhai o'r tai gan wladychwyr Iddewig. Codwyd gwladychfeydd Iddewig newydd a choedwigoedd ar safle'r pentrefi a ddiboblogwyd. Mae'r Palesteiniaid a ddadleolwyd a'u teuluoedd bellach yn byw mewn gwersylloedd ffoaduriaid ar y Lan Orllewinol a Llain Gaza ac yn alltud mewn gwledydd Arabaidd cyffiniol ac ar draws y byd. Cyfeirir ati hefyd fel Ffoedigaeth y Palesteniaid (‎, ). 

Ceir Diwrnod Nakba i gofio'r digwyddiad ar 15 Mai bob blwyddyn. Yn 2009 gwaharddodd Gweinyddiaeth Addysg Israel y gair "Nakba" o lyfr ysgol i blant ifainc Arabeg. Yn 2011 pasiodd senedd Israel (y Kneset) ddeddf sy'n gwahardd cynnal digwyddiadau i gofio'r Nakba.

## Gweler hefyd
* Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
* Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd
* UNRWA

## Dolenni allanol
* Map sy'n dangos lle mae UNRWA yn weithgar  (cliciwch arno i'w ehangu)

Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Ffoaduriaid Palesteinaidd
Categori:Hanes Palesteina
Categori:1948
Rhyfel Yom Kippur

Ymladdwyd **Rhyfel Yom Kippur** (Hebraeg:  *הכיפורים*,  *Milkhemet Yom HaKipurim*), hefyd **Rhyfel Mis Hydref** (Arabeg: *حرب أكتوبر*,  *ħarb October*) rhwng 6 Hydref a 26 Hydref 1973, rhwng Israel a chynghrair o wladwriaethau Arabaidd, yn bennaf yr Aifft, Syria ac Irac.

Dechreuodd y rhyfel pan ymosododd yr Aifft yn Sinai a Syria ar Ucheldiroedd Golan ar Yom Kippur, un o ddyddiau gŵyl pwysicaf Iddewiaeth. Roedd y tiriogaethau hyn wedi bod ym meddiant Israel ers y Rhyfel Chwe Diwrnod yn 1967.

Nid oedd Israel yn barod am yr ymosodiad, ac yn ystod y 48 awr gyntaf, meddiannwyd tiriogaethau sylweddol gan y byddinoedd Arabaidd, gyda'r Syriaid yn meddiannu Ucheldiroedd Golan a'r Aifft yn meddiannu rhan helaeth o Sinai. O'r cyfnod yma ymlaen, dechreuodd Israel eu gwthio yn ôl ac erbyn yr ail wythnos, roedd y Syriaid wedi eu gyrru o Ucheldiroedd Golan. Yn Sinai, croesodd byddin Israelaidd Gamlas Suez. Daeth y rhyfel i ben pan drefnodd y Cenhedloedd Unedig gadoediad.

Esgorodd buddugoliaeth Israel yn y Rhyfel ar Gynllun Alon - cynllun brys a ddiwygiwyd sawl gwaith wedyn ar beth i wneud gyda'r tiroedd newydd a'r boblogaeth Arabaidd a feddiannwyd gan Israel. Mae'r Cynllun wedi ei beirniadu sawl gwaith ers hynny, er bod sawl elfen ohoni wedi dod yn sail ar gyfer polisi ad hoc Israel at diroedd y Palesteiniaid.

bawd|500px|dim|Y rhyfel yn Sinai
bawd|500px|dim|Y rhyfel ar Ucheldiroedd Golan

Categori:1973 yn yr Aifft
Categori:1973 yn Israel
Categori:1973 yng Ngwlad Iorddonen
Categori:1973 yn Syria
Categori:Hanes Palesteina
Categori:Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
Yom Kippur
Yom Kippur
Yom Kippur
Yom Kippur
Yom Kippur
Yom Kippur
Camlesi Cymru

yn Aberhonddu.]]

Ceir nifer o gamlesi yng Nghymru. Dechreuwyd adeiladu camlesi ar raddfa sylweddol ym mlynyddoedd olaf y 18g, ac am gyfnod yn rhan gyntaf y 19g roeddynt o bwysigrwydd economaidd mawr.

Y gamlas gyntaf i'w hadeiladu yng Nghymru oedd Camlas Morgannwg. Dechreuwyd ei hadeiladu yn 1790 ac fe'i hagorwyd yn 1794. Roedd hon, fel nifer o'r camlesi, yn allweddol i gludo haearn a glo i borthladdoedd Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe. Cyn hyn yr unig ffordd i'w cludo oedd gyda merlod a cheffylau. Roedd y cymoedd serth yn ei gwneud yn anodd i gloddio'r camlesi yng Nghymru.

*Camlas Aberdâr
*Camlas Abertawe
*Camlas Castell-nedd
*Camlas Llangollen
*Camlas Morgannwg
*Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog
*Camlas Tennant
*Camlas Trefaldwyn
Llanfihangel Troddi

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfihangel Troddi** (Saesneg: *Mitchel Troy*). Saif ger afon Troddi, dair milltir i'r de-orllewin o Drefynwy, heb fod ymhell o'r briffordd A40. Mae'r gymuned a'r plwyf yn cynnwys pentref Cwmcarfan.

Mae Troy House, tua milltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain, yn dyddio o tua 1680, ar safle adeilad cynharach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Geirdarddiad
Daw'r enw o Afon Troddi, sy'n llifo trwy'r pentref; yn 1148 yr enw oedd 'Troi', talfyriad o 'Troddi'. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Mihangel; mae'n dyddio o'r 13g, 1208 yn ôl arysgrif ynddi. Roedd Adda o Frynbuga yn rheithor o 1382 hyd 1385. Ceir heneb yn dyddio'n ôl i sefydlu'r eglwys yma, sef Croes Llanfihangel Troddi.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Helen Suzman

Gwleidydd o Dde Affrica oedd **Helen Suzman** (ganwyd **Helen Gavronsky** (7 Tachwedd 1917 – 1 Ionawr 2009).

Cafodd ei geni yng Germiston, De Affrica.  Priododd â Dr Moses Suzman yn 1937.  Roedd yn ffrind i Nelson Mandela.

## Llyfryddiaeth
**In No Uncertain Terms: A South African Memoir* (1993)

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Gwleidyddion o Dde Affrica
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Alban (gwahaniaethu)

Gallai **Alban** gyfeirio at:

* Yr Alban, y wlad
* Sant Alban, merthyr Cristnogol a ddienyddiwyd yn *Verulamium*, yn awr St Albans
* Sant Alban o Mainz,  merthyr Cristnogol yn yr Almaen
* Sant Alban Roe, merthyr Cristnogol Benedictaidd Seisnig
* Alban (esgob), clerigwr fu'n Esgob Bangor o 1195 hyd 1197

Gweler hefyd:
* Alban Arthan
* Alban Eilir
* Alban Elfed
* Alban Hefin
Elias Owen

Clerigwr, hynafiaethydd a chasglwr llên gwerin o Gymru oedd **Elias Owen** (2 Rhagfyr 1833 – 19 Mai 1899).  Roedd yn frodor o blwyf Llandysilio ym Maldwyn, Powys.

## Bywgraffiad
Ganed Elias Owen yn 1833. Dechreuodd ei yrfa fel prifathro ysgol genedlaethol Llanllechid, Arfon, ar ôl graddio o Coleg y Drindod, Dulyn. Fe'i ordeinwyd yn 1872 a threuliodd gyfnod yn Llanwnnog ac wedyn Croesoswallt cyn symud i Efenechtyd yn Sir Ddinbych lle treuliodd weddill ei oes.

## Ysgolheictod
Cyhoeddodd ddwy gyfrol ar hynafiaethau yr hen Sir Gaernarfon (*Arvona Antiqua*) a Dyffryn Clwyd (*The Old Stone Crosses of the Vale of Clwyd*), ond fe'i cofir heddiw yn bennaf fel awdur y casgliad o chwedlau gwerin a thraddodiadau Cymreig a gyhoeddodd yn 1896, sef *Welsh Folklore*.

Ysgrifennodd draethawd ar lên gwerin ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887, lle ceir hanes y Fuwch Frech a chwedlau eraill.

## Plant
Cafodd 13 o blant, gan gynnwys dau (os nad tri) aelod o Dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru:
*William Pierce Owen  (1860–1937), a aeth yn gyfreithiwr i Aberystwyth 
*Elias Owen (pêl-droediwr) (1863–1888), cyflawnodd hunanladdiad pan oedd yn 25

## Llyfryddiaeth
* *Arvona Antiqua* (1886)
* *The Old Stone Crosses of the Vale of Clwyd* (1886)
* *Welsh Folklore* (1896). Clasur sydd wedi cael ei ailargraffu sawl gwaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Pobl o Faldwyn
Undeb Cymru a'r Byd

Sefydlwyd '''Undeb Cymru a'r Byd'* yn 1948 neu yn hytrach wrth ei enw gwreiddiol *Undeb y Cymry ar Wasgar.'' Tarddodd y syniad  o'r angen am gorff cenedlaethol yng Nghymru i hyrwyddo cadw cysylltiad rhwng Cymru a'r bechgyn a wasanaethai ar hyd a lled y byd, yn y lluoedd arfog. Bellach fe'i gwelir fel cyfle i gryfhau'r berthynas gyda'r diaspora Gymraeg. O'r dechrau roedd cysylltiad agos gyda'r Eisteddfod Genedlaethol, a chafwyd y seremoni gyntaf ar lwyfan Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948 sef croesawu'r Cymry o dramor, gartref yn seremoni y Cymry ar Wasgar.

Categori:Cymry ar wasgar
Categori:Sefydliadau 1948
Categori:Sefydliadau Cymru
Seren y Dwyrain

Ymddangosodd ***Seren y Dwyrain*** gyntaf ym mis Hydref 1943, gyda T. Elwyn Griffiths, o Landybie yn olygydd.

Cylchgrawn Cymraeg o ddeunydd amrywiol ydoedd, ac i fod yn ddolen gyswllt rhwng sefydliadau Cymreig a'i gilydd ac i gryfhau y cysylltiad rhwng Cymru â'r bechgyn a wasanaethai yn y lluoedd arfog. Fe'i cyhoeddid yn Cairo, prifddinas yr Aifft, o 1943 hyd ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

Bu hyn yn symbyliad i sefydlu Undeb y Cymry ar Wasgar yn ddiweddarach, yn 1948.

Mae’r papur ei hun ar gael i’w ddarllen yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Llyfrgelloedd  Prifysgolion Bangor a Chaerdydd.

## Darllen pellach
*T. Elwyn Griffiths *Seren y Dwyrain: Hanes dechreuad y cylchgrawn a’r bywyd Cymreig yn y Dwyrain Canol* (Gwasg y Bala, 1955).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor
*Senedd y Lluoedd yng Nghairo
*Undeb Cymru a'r Byd

Categori:Cairo
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Yr iaith Gymraeg yn Affrica
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog

alt=Stock in Monmoutshire Canal Navigation, a gyhoeddwyd yn Stockton 29 Ebrill 1799, gyda dyfyniad o Ddeddf Seneddol 1792 yn rhoi pwerau i'r cwmni adeiladu ffyrdd rheilffordd a ffyrdd carreg i ddiogelu gweithfeydd a mwyngloddiau yn yr ardal a wireddwyd ym 1793 gyda ffurfio y Trevil Tramroad Company fel is-gwmni gyda chyfalaf o £5,000. Agorodd y rheilffordd ceffyl yn 1797.|bawd|Stock in Monmoutshire Canal Navigation, veröffentlicht in Stockton am 29. April 1799, mit einem Auszug aus einem Gesetz des Parlaments von 1792, das der Gesellschaft die Befugnis gab, Eisenbahnstraßen und Steinstraßen zu bauen, um Werke und Minen in der Gegend zu schützen, die 1793 mit der Gründung der Trevil Tramroad Company als Tochtergesellschaft mit einem Kapital von £ 5.000 realisiert wurde. Die Pferdeeisenbahn wurde 1797 eröffnet.
Camlas yn ne-ddwyrain Cymru yw **Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog** (Saesneg: *Monmouthshire & Brecon Canal*). Mae'r rhan fwyaf ohoni ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Roedd y gamlas yn wreiddiol yn ddwy gamlas ar wahân, Camlas Sir Fynwy o Gasnewydd i Bontymoile, gyda changen i Grymlyn, a Chamlas Brycheiniog a'r Fenni, o Bontymoile i Aberhonddu. Caewyd y gamlas ym 1962, ond mae'r rhan o Bontymoile i Aberhonddu, a rhywfaint o hen Gamlas Sir Fynwy, wedi eu hail-agor, ac mae cynlluniau i ail-agor y gweddill.

Ar gangen Crymlyn o'r gamlas, yng nghymuned Betws yng Nghasnewydd, mae 14 llifddor yn codi'r gamlas 51 medr mewn pellter o ddim ond 0.8&nbsp;km. Adeiladwyd y llifddorau hyn ym 1799.

Mae'r trefi a phentrefi ger y gamlas yn cynnwys Aberhonddu, Talybont-ar-Wysg, Llangynidr, Llangatwg, Crughywel, Gilwern, Y Fenni, Goetre, Pont-y-pŵl, Cwmbrân a Chasnewydd.

TalybontLiftingBridge.jpg|Pont godi yn Nhal-y-bont ar Wysg 
Brecon.JPG|Y gamlas yn Aberhonddu

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Sir Fynwy a Brycheiniog
Categori:Casnewydd (sir)
Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Categori:Hanes Powys
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Seren (gwahaniaethu)

Gallai **seren** gyfeirio at un o sawl peth:

## Seryddiaeth
*Seren
**Seren gawraidd
**Seren niwtron
*Seren gynffon (comed) (hefyd: Seren farfog, Seren gynffonog, Seren bengrech)
*Seren wib (meteor)
*Seren y bore (y blaned Mercher)
*Seren y ci (y seren Sirius) (hefyd Seren y gweithiwr)
*Seren y dydd (y blaned Wener)
*Seren y Gogledd (hefyd: Seren y morwyr, Seren Pegwn y Gogledd)

## Planhigion ac anifeiliaid
*Seren Fethlehem (*ornithogalum*), planhigyn blodeuol (hefyd: Seren wen)
*Seren y ddaear (*earthstar*; *geastrum*), ffwng
*Seren y gwanwyn (*spring squill*; *scilla verna*), planhigyn
*Seren y morfa (*aster tripolium*), planhigyn blodeuol
*Seren fôr (*starfish*)
**Seren bigog (*spiny starfish*; *marthasterias glacialis*)

## Cylchgronau, papurau newydd a llyfrau
**Seren Books* (gwasg)
**Seren Cymru* (papur newydd)
**Seren Gomer* (newyddiadur)
**Seren Tan Gwmmwl*, pamffled gan Jac Glan-y-Gors
**Seren Wen ar Gefndir Gwyn* (nofel)
**Seren y Dwyrain* (cylchgrawn)
**Y Seren* (papur newydd)
**Y Seren Orllewinol* (newyddiadur)

## Arall
*Seren, symbol teipograffeg a adnabyddir fel Asterisk mewn amryw o ieithoedd (*)
*Seren Caos (ocwlt)
*Seren Gibson
*Seren heli (*Stella maris*)
*Seren: personoliaeth enwog e.e. ym myd ffilm neu deledu
Llanelli, Sir Fynwy

:''Erthygl am y pentref a chymuned yn Sir Fynwy yw hon. Am y dref o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llanelli. Am ddefnyddiadau eraill o'r enw "Llanelli", gweler Llanelli (gwahaniaethu).*

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanelli** (Saesneg: *Llanelly''). Saif rhwng Bryn-mawr a'r Fenni. Heblaw Llanelli ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Gilwern, Clydach a'r Darren Felen. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 3,810.

Hyd at 1974, roedd yr ardal yma yn rhan o Sir Frycheiniog. Bu Thomas Price (Carnhuanawc) yn gurad Llanelli o 1816 hyd 1825, a sefydlodd ysgol gynradd Gymraeg yn Nhellifelen, yr unig un yng Nghymru yr adeg honno. Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn mynd trwy'r gymuned.

Mae aneddiadau'r gymuned un gynnwys Clydach, Cwm-nant-gam, Cheltenham, Darrenfelen, Gellifelen, Gilwern, Llam-march, Llanelli Hill, Maesygwartha, Twyn Wenallt, a Waunllapria.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
Syr Thomas Phillips (1801–1867), cyfreithiwr, gwleidydd a dyn busnes a wasanaethodd fel Maer Casnewydd ar adeg Terfysg Casnewydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Goetre Fawr

Cymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Goetre Fawr**. Saif rhwng Pont-y-pŵl ac Afon Wysg. Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Goetre a Phenperllenni. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,335.

Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog, gynt Camlas Aberhonddu a'r Fenni, yn mynd trwy'r gymuned.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,335. Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Goetre

Mae sawl **Goetre** yng Nghymru, ac mae'n hawdd cymysgu rhwng y pentrefi. Gallai Goetre gyfeirio at:

* Goetre, pentref yng nghymuned Goetre Fawr, Sir Fynwy
* Goetre, pentref ger Port Talbot
* Goetre Hill, pentrefan yng nghymuned Llandysul, Powys
----
Llandeilo (gwahaniaethu)

Gallai **Llandeilo** gyfeirio at:

* Llandeilo, sef "Llandeilo Fawr", tref yn Sir Gaerfyrddin
* Llandeilo Abercywyn, pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Llandeilo Bertholau, pentref a chymuned yn Sir Fynwy
* Llandeilo Ferwallt, cymuned yn Sir Abertawe
* Llandeilo Gresynni, pentref a chymuned yn Sir Fynwy
Llandeilo Bertholau

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llandeilo Bertholau** (Saesneg: *Llantilio Pertholey*). Saif i'r gogledd o'r Fenni, heb fod ymhell o briffordd yr A465. Heblaw Llandeilo Bertholau ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentref Llanddewi Ysgyryd. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 3,965.

Mae'r gymuned yn cynnwys bryn Ysgyryd Fawr, sy'n cyrraedd uchder o 486 medr. Mae Eglwys Sant Mihangel, lle'r arferai Catholigion addoli yn ddirgel yn y 17g, yn awr yn adfail, tra mae Eglwys Sant Teilo yn dyddio o'r 13g. Ymhlith adeiladau nodedig y gymuned, mae Maindiff Court, lle cadwyd Rudolf Hess yn garcharor am gyfnod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Ysgyryd Fawr

Bryn yn Sir Fynwy yn ne-ddwyrain Cymru yw **Ysgyryd Fawr** (Saesneg: *Skirrid* neu *Skirrid Fawr)*. Ysgyryd Fawr yw copa mwyaf dwyreiniol y Mynydd Du; saif gerllaw y Fenni ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. I'r de o'r bryn ceir pentref a phlwyf Llanddewi Ysgyryd; .

Uchder y mynydd yw 486 m (1596 tr). Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 142 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Cyfeirir ato weithiau fel "Mynydd Sanctaidd", gan fod traddodiad lleol fod ei ddaear yn sanctaidd ac yn arbennig o ffrwythlon. Arfeid cymryd rhywfaint o'r pridd o'r bryn i'w wasgari ar gaeau, ar sylfeini eglwysi ac ar eirch.

Ceir gweddillion bryngaer o Oes yr Haearn ac adfeilion eglwys Gatholig Sant Mihangel ar y copa.

## Dosbarthiad 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 486 metr (1594 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Llangatwg Feibion Afel

Pentref yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llangatwg Feibion Afel** (Seisnigiad: *Llangattock-Vibon-Avel*). Mae'n rhan o blwyf eglwysig Y Grysmwnt.

Fe'i lleolir bum milltir i'r gorllewin o Drefynwy a 13 milltir i'r dwyrain o'r Fenni, yn agos i'r ffordd B4233. Ym mynwent yr eglwys, mae beddau teulu Rolls, yn cynnwys Charles Rolls, a roddodd ei enw i gwmni Rolls-Royce.

Roedd Llangatwg Feibion Afel gynt yn gymuned yn ei rhinwedd ei hun, ond ar ôl ad-drefnu yn 2022 fe'i rhannwyd rhwng y cymunedau newydd Castellgwyn ac Ynysgynwraidd. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa yn y gymuned fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Castellgwyn
Categori:Cyn-gymunedau Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Categori:Pentrefi Sir Fynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Llanbadog

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanbadog**, weithiau **Llanbadog Fawr** (Saesneg: *Llanbadoc*). Saif yr ochr draw i afon Wysg o dref Brynbuga, heb fod ymhell o'r briffordd A472.

Ceir carchar agored yma. Yn Llanbadog y ganwyd y biolegydd Alfred Russel Wallace.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanhenwg

Pentref yng nghymuned Llangybi, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanhenwg** (Saesneg: *Llanhennock*). Saif tua dwy filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Caerllion, a phum milltir i'r de-orllewin o Frynbuga. Mae afon Wysg gerllaw.

Mae'n bosib mai enw person oedd "Henog"; y sillafiad Seisnigaidd yn 1535 oedd "Llanhenoke".

Roedd Llanhenwg gynt yn gymuned yn ei rhinwedd ei hun, ond ar ôl ad-drefnu yn 2022 daeth yn rhan o gymuned Llangybi. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Golygfa dros Afon Wysg i gyfeiriad Llanhenwg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa yn yr hen gymuned fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-gymunedau Sir Fynwy

Categori:Llangybi, Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Drenewydd Gelli-farch

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Drenewydd Gelli-farch**, weithiau **Trenewydd Gelli-farch** (Saesneg: *Shirenewton*). Fe'i lleolir dair milltir i'r gorllewin o dref Cas-gwent a tua 500 troedfedd (154 m) uwch lefel y môr.

Ceir "Gelli-farch" arall ger 'Cilfrew' ym Morgannwg, dyna pam y tyfodd yr enw "Drenewydd" i wahaniaethu'r ddau. Lle coediog ydy "gelli" ac mae'r ardal yn dal i fod yn gyfoethog ei goed.

Cyn dyfodiad y Normaniaid, roedd yn rhan o fforest Coed Gwent a chantref Gwent-is-coed. Mae henebion y cylch yn cynnwys Crug Heol y Mynydd. Ceir cyfeiriad at y lle yn Llyfr Dydd y Farn, pan oedd yn rhan o diroedd yn perthyn i Durand, Rhingyll Caerloyw. Cysegrwyd yr eglwys, a adeiladwyd yn hanner cyntaf y 13g, i Sant Thomas à Becket. Roedd y croniclydd Adda o Frynbuga yn rheithor yr eglwys yma yn 1399.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Ysgol y Ferch o'r Sger

Ysgol gynradd Gymraeg yng Nghorneli, bwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, yw '''Ysgol y Ferch o'r Sger''', ar gyfer plant 3 i 11 oed. Enwir yr ysgol ar ôl Elizabeth Williams (Y Ferch o'r Sger) (c. 1747–1776), gwrthrych y gân adnabyddus ''Y Ferch o'r Sger''.

Roedd 199 o blant yn yr ysgol yn 2005, gan gynnwys 35 o blant meithrin, roedd hyn yn gynnydd o 7% ers 2001. Daw 98% o'r plant o gartrefi lle mae'r Saesneg yn brif iaith ond mae pob disgybl dros 5 oed yn rhugl yn y Gymraeg.

Arwyddair yr ysgol yw *Nid da lle gellir gwell*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Pen-y-bont ar Ogwr