open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
3 Ionawr

**3 Ionawr** yw'r 3ydd dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 362 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (363 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau
[bawd|130px|dde|Baner [Alaska]]
* 1521 - Martin Luther yn cael ei esgymuno gan y Pab Leo X
* 1777 - Brwydr Princeton (Rhyfel Annibyniaeth America).
* 1908 - Parc cenedlaethol Kaziranga yn agor yng ngogledd-dwyrain India.
* 1918 - Y Ffindir yn ennill annibyniaeth yn swyddogol oddi wrth Ymerodraeth Rwsia.
* 1934 - Trychineb Osek yn Bohemia yn lladd 126 o bobl.
* 1959 - Alaska yn dod yn 49fed dalaith yr Unol Daleithiau.
* 1962 - Pab Ioan XXIII yn esgusodi Fidel Castro.
* 1977 - Darllediad cyntaf gan BBC Radio Cymru.
* 1990 - Arweinydd Panama Manuel Noriega yn ildio i heddluoedd yr Unol Daleithiau.
* 2016 - Darllediad cyntaf y gyfres ddrama wleidyddol Byw Celwydd.
* 2019 - Mae'r archwiliad Tsieineaidd "Chang'e 4" yn tyfu ar ochr bell Lleuad.
* 2020 - Mae streic awyr yr Unol Daleithiau yn lladd yn Qasem Soleimani, cadfridog Iranaidd.
* 2024 - Mae bomio dwbl yn Kerman, Iran, yn lladd 84 o bobl.
* 2025 - Luke Littler yn dod yn bencampwr dartiau ieuengaf y byd.

## Genedigaethau
* 106 CC - Cicero, athronydd a gwleidydd (m. 43 CC)
* 1698 - Pietro Metastasio, bardd (m. 1782)
* 1810 - John Orlando Parry, cerddor, actor, pianydd, arlunydd, digrifwr a chanwr (m. 1879)
* 1879 - Grace Coolidge, Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau (m. 1957)
* 1882 - Johnny Williams, chwaraewr rygbi'r undeb (m. 1916)
* 1883 - Clement Attlee, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1967)
* 1892 - J. R. R. Tolkien, awdur (m. 1973)
* 1901 - Ngo Dinh Diem, gwleidydd (m. 1963)
* 1907 - Ray Milland, actor a chyfarwyddwr ffilm (m. 1986)
* 1914 - Odette Caly, arlunydd (m. 1993)
* 1918 - Cecilia Ravera Oneto, arlunydd (m. 2002)
* 1926 - Syr George Martin, cynhyrchydd  recordiau, cyfansoddwr a cherddor (m. 2016)
* 1929 - Sergio Leone, cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr ffilm (m. 1989)
* 1942 - John Thaw, actor (m. 2002)
* 1945 - David Starkey, hanesydd
* 1946 - John Paul Jones, cerddor
* 1956 - Mel Gibson, actor
* 1963 - Stewart Hosie, gwleidydd
* 1969 - Michael Schumacher, gyrrwr ceir rasio
* 1973 - Rory Stewart, gwleidydd
* 1975 - Danica McKellar, actores a mathemategydd
* 1987 - Ken Owens, chwaraewr rygbi'r undeb
* 1990 - Yoichiro Kakitani, pel-droediwr
* 2003 - Greta Thunberg, ymgyrchydd amgylcheddol

## Marwolaethau
* 235 - Pab Anterws
* 1322 - Philippe V, brenin Ffrainc
* 1785 - Baldassare Galuppi, cyfansoddwr, 78
* 1795 - Josiah Wedgwood, crochenydd a diwydiannwr, 64
* 1857 - Richard Bulkeley Philipps Philipps, gwleidydd, 55
* 1875 - Pierre Larousse, gramadegydd a geiriadurwr, 57
* 1967 - Jack Ruby, lleiddiad, 55
* 1980 - Joy Adamson, naturiaethwraig, 69
* 2014 
**Phil Everly, canwr, 74
**Alicia Rhett, actores, 98
* 2021
**Mallt Anderson, sylfaenydd y Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian
**Gerry Marsden, canwr, 78
* 2025 - La Chunga, arlunydd a dawnsiwraig fflamenco, 86

## Gwyliau a chadwraethau
* Gŵyl Mabsant Tewdrig

0103
Ionawr, 03
8 Ionawr

**8 Ionawr** yw'r 8fed dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 357 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (358 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
* 1297 - Annibyniaeth Monaco.
* 1959 - Charles de Gaulle yn dod yn Arlywydd Ffrainc.
* 2018 - Sandra Mason yn dod yn Llywodraethwr Cyffredinol Barbados.
* 2023 - Ymosodiad ar adeiladau llywodraeth Brasil gan gefnogwyr y cyn-Arlywydd Jair Bolsonaro.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Elvis Presley]]
[bawd|130px|dde|Fonesig [Shirley Bassey]]
[bawd|130px|dde|[David Bowie]]
* 1638 - Elisabetta Sirani, arlunydd (m. 1665)
* 1823 - Alfred Russel Wallace, biolegydd (m. 1913)
* 1824 - Wilkie Collins, nofelydd (m. 1889)
* 1846 - Henry Bracy, tenor (m. 1917)
* 1867 - Emily Greene Balch, gwyddonydd (m. 1961)
* 1879 - Eleanor Vachell, botanegydd (m. 1948)
* 1902 - Carl Ransom Rogers, seicolegydd (m. 1987)
* 1914 - Berthe Marcou, arlunydd (m. 1993)
* 1923 - Larry Storch, actor (m. 2022)
* 1924 - Ron Moody, actor (m. 2015)
* 1927 - Estella Leopold, botanegydd (m. 2024)
* 1929 - Saeed Jaffrey, actor (m. 2015)
* 1934 - Jacques Anquetil, seiclwr (m. 1987)
* 1935 - Elvis Presley, canwr (m. 1977)
* 1937 - Fonesig Shirley Bassey, cantores
* 1941 - Graham Chapman, comedïwr ac awdur (m. 1989)
* 1942 
**Stephen Hawking, ffisegydd a mathemategwr (m. 2018)
**Junichiro Koizumi, Prif Weinidog Japan (2001-2006)
**Yvette Mimieux, actores (m. 2022)
* 1947 - David Bowie, cerddor (m. 2016)
* 1957 - Rosaly Lopes-Gautier, gwyddonydd
* 1967 - R. Kelly, canwr, cyfansoddwr a rapiwr
* 1983 - Kim Jong-un, gwleidydd, arweinydd Gogledd Corea
* 1989
**Oliver Bozanic, pêl-droediwr
**Non Stanford, triathletwraig

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Galileo Galilei]]
* 482 - Sain Severinws
* 1107 - Edgar, brenin yr Alban
* 1198 - Pab Celestine III
* 1324 - Marco Polo, masnachwr a fforiwr, 69
* 1642 - Galileo Galilei, gwyddonydd, 77
* 1713 - Arcangelo Corelli, cyfansoddwr a fiolinydd, 59
* 1896 - Paul Verlaine, bardd, 51
* 1990 - Terry-Thomas, comedïwr, 78
* 1996 - François Mitterrand, Arlywydd Ffrainc, 79
* 1998 - Michael Tippett, cyfansoddwr, 93
* 2015 - Richard Meade, joci, 76
* 2017 - Peter Sarstedt, canwr, 75
* 2020 - Infanta Pilar, Duges Badajoz, 83
* 2021 - Katharine Whitehorn, newyddiadurwraig, 92
* 2022 - Keith Todd, pêl-droediwr, 80
* 2024 - J. P. R. Williams, chwaraewr rygbi'r undeb, 74

## Gwyliau a chadwraethau 
* Penblwydd Elvis Presley
* Penblwydd Kim Jong-un (Gogledd Corea)

0108
Ionawr, 08
9 Ionawr

**9 Ionawr** yw'r 9fed dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 356 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (357 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau
* 1788 - Connecticut yn dod yn 5ed dalaith yr Unol Daleithiau.
* 1861 - Ymwahanodd Mississippi oddi wrth yr Unol Daleithiau.
* 1886 - Agorwyd Twnnel Hafren yn swyddogol.
* 1978 - Mae Ynysoedd Gogledd Mariana yn dod yn Gymanwlad yr Unol Daleithiau.
* 2011 - Refferendwm annibyniaeth De Swdan.
* 2023 - Gareth Bale yn cyhoeddi diwedd ei yrfa bel-droed.

## Genedigaethau
* 1554 - Pab Grigor XV (m. 1623)
* 1590 - Simon Vouet, arlunydd (m. 1649)
* 1773 - Cassandra Austen, arlunydd (m. 1845)
* 1839 - Sarah Jane Rees, bardd (m. 1916)
* 1898 
**Fonesig Gracie Fields, cantores (m. 1979)
**Margarete Oehm, arlunydd (m. 1978)
* 1908 - Simone de Beauvoir, awdures (m. 1986)
* 1913 - Richard Nixon, 37ain Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1994)
* 1917 - Haydn Tanner, chwaraewr rygbi (m. 2009)
* 1920 - Clive Dunn, actor (m. 2012)
* 1928 - Judith Krantz, awdures (m. 2019)
* 1929 - Brian Friel, dramodydd (m. 2015)
* 1936 - Mike Davies, chwaraewr tenis a dyn busnes (m. 2015)
* 1941 
**Joan Baez, cantores a chyfansoddwraig
**Terry Hands, cynhyrchydd theatr (m. 2020)
* 1943 - Scott Walker, canwr a cherddor (m. 2019)
* 1949 - Brynle Williams, gwleidydd (m. 2011)
* 1954 - Philippa Gregory, awdures
* 1955 - J. K. Simmons, actor
* 1956 - Imelda Staunton, actores
* 1959 - Rigoberta Menchú Tum, ymgyrchydd a gwleidydd
* 1965 - Joely Richardson, actores
* 1970 - Axel Rodrigues de Arruda, pel-droediwr
* 1982 - Catherine, Tywysoges Cymru
* 1987  
**Bradley Davies, chwaraewr rygbi
**Rhys Priestland, chwaraewr rygbi
* 1993 - Katarina Johnson-Thompson, athletwraig

## Marwolaethau
* 1514 - Anna, Duges Llydaw, 36
* 1799 - Maria Gaetana Agnesi, mathemategwr, 80
* 1848 - Caroline Herschel, seryddwraig, 98
* 1858 - Anson Jones, Arlywydd Gweriniaeth Texas, 59
* 1873 - Napoléon III, Ymerawdwr Ffrainc, 64
* 1878 - Vittorio Emanuele II, brenin yr Eidal, 57
* 1923 - Katherine Mansfield, awdures, 34
* 1961 - Emily Greene Balch, gwyddonydd, 94
* 1984 - Frederick Gibberd, pensaer, 76
* 1995 
**Peter Cook, diddanwr, 57
**Ljudmila Alekseevna Rontsjevskaja, arlunydd, 87
* 1998 - Eleanor de Laittre, arlunydd, 86
* 2000 - Nigel Tranter, awdur, 90
* 2009 - T. Llew Jones, awdur, 93
* 2011 - Makinti Napanangka, arlunydd, 80
* 2013 - James M. Buchanan, economegydd, 93
* 2022 
**Maria Ewing, soprano, 71
**Bob Saget, actor a digrifwr, 65

## Gwyliau a chadwraethau
* Diwrnod Marteis (Panama)
* Diwrnod Gymanwlad (Ynysoedd Gogledd Mariana)

0109
Ionawr, 09
11 Ionawr

**11 Ionawr** yw'r 11eg dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 354 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (355 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
* 1787 - William Herschel yn darganfod dwy leuad Wranws - Titania ac Oberon.
* 1861 - Alabama yn ymwahanu oddi wrth yr Unol Daleithiau.
* 1919 - Rwmania yn cyfeddianu Transylfania.
* 1974 - Chwech o efeilliaid yn cael eu geni yn Nhref y Penrhyn, De Affrica, y chwe gefaill cyntaf i oroesi.
* 1981 - Cantabria yn ennill ymreolaeth.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Alexander Hamilton]]
[bawd|130px|dde|[Daniel Silvan Evans]]
[bawd|130px|dde|[Chris Bryant]]
* 347 - Theodosius I, Ymerawdwr Rhufain (m. 395)
* 1755 - Alexander Hamilton, gwladweinydd (m. 1804)
* 1815 - John A. Macdonald, Prif Weinidog Canada (m. 1891)
* 1818 - Daniel Silvan Evans, geiriadurwr (m. 1903)
* 1839 - George Curzon, Ardalydd 1af Curzon o Kedleston (m. 1925)
* 1858 - Harry Gordon Selfridge (m. 1947)
* 1903 - Alan Paton, nofelydd (m. 1988)
* 1907 
**Pierre Mendès France, gwleidydd (m. 1982)
**Reg Thomas, athletwr (m. 1946)
* 1911 - Nora Heysen, arlunydd (m. 2003)
* 1913 - Elina Asunta, arlunydd (m. 2011)
* 1928 - Marcia Marcus, arlunydd
* 1930 - Rod Taylor, actor (m. 2015)
* 1934 - Jean Chrétien, gwladweinydd, Prif Weinidog Canada
* 1936 
**Eva Hesse, arlunydd (m. 1970)
**Masashi Watanabe, pel-droediwr (m. 1995)
* 1938 - Arthur Scargill, llywydd Undeb Cenedlaethol y Glowyr
* 1939 - Dr Phil Williams, gwyddonwr a gwleidydd (m. 2003)
* 1941
**Leslie Dilley, cyfarwyddwr celf ym myd y ffilm
**Barry Flanagan, cerflunydd (m. 2009)
* 1942 - Clarence Clemons, cerddor ac actor (m. 2011)
* 1948 - Terry Williams, drymiwr
* 1962 - Syr Chris Bryant, gwleidydd
* 1971
**Mary J. Blige, cantores 
**Tom Ward, actor
* 1972 - Amanda Peet, actores
* 1975 - Matteo Renzi, gwleidydd, Prif Weinidog yr Eidal
* 1999 - Christian Nodal, canwr

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Edmund Hillary]]
[bawd|130px|dde|[Miep Gies]]
* 314 - Pab Miltiades
* 705 - Pab Ioan VI
* 1791 - William Williams Pantycelyn, emynydd
* 1801 - Domenico Cimarosa, cyfansoddwr, 51
* 1902 - James James, telynor a cerddor, 69
* 1920 - Syr Pryce Pryce-Jones, arloeswr busnes archebu drwy'r post, 85
* 1928 - Thomas Hardy, nofelydd a bardd, 87
* 1945 - Caradoc Evans, awdur, 66
* 1958 - Edna Purviance, actores, 62
* 1966 - Lal Bahadur Shastri, Prif Weinidog India, 61
* 1970 - Richmal Crompton, nofelydd, 78
* 1980 - Barbara Pym, nofelydd, 66
* 2008 - Syr Edmund Hillary, mynyddwr a fforiwr, 88
* 2010 - Miep Gies, ffrind Anne Frank, 100
* 2013 - Aaron Swartz, rhaglennydd cyfrifiadurol, 26
* 2014 - Ariel Sharon, gwleidydd, Prif Weinidog Israel, 85
* 2015 - Anita Ekberg, actores, 83
* 2018 
**Charles Byrd, arlunydd a cherflunydd, 101
**Ednyfed Hudson Davies, gwleidydd, 88
**J. Aelwyn Roberts, awdur, darlledwr a chlerigwr, 99
* 2019 - Steffan Lewis, gwleidydd, 34
* 2024 - Annie Nightingale, darlledwraig radio, 83

## Gwyliau a chadwraethau 
*Dydd Eugenio María de Hostos (Puerto Rico)
*Kagami Biraki (Japan)

0111
Ionawr, 11
7 Ionawr

**7 Ionawr** yw'r 7fed dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 358 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (359 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
* 1610 - Galileo Galilei yn arsylwi ar bedair lleuad Iau - Ganymede, Callisto, Io ac Ewropa.
* 1927 - Yr alwad ffôn gyntaf rhwng Llundain ac Efrog Newydd yn cael ei gwneud.
* 1979 - Cambodia: cyfnod Pol Pot yn dod i ben oherwydd lluoedd Fietnam.
* 1989 - Akihito yn dod yn Ymerawdwr Japan.
* 2006 - Charles Kennedy yn ymddiswyddo fel arweinydd y Democratiaid Rhyddfrdol yn y DU,
* 2015 - Ymosodiad terfysgol ar bencadlys y cylchgrawn dychanol wythnosol *Charlie Hebdo* ym Mharis.
* 2025
**Daeargryn yn taro Tibet, gan ladd o leiaf 126 o bobl.
**Los Angeles yn profi'r tanau gwyllt mwyaf dinistriol yn ei hanes.

## Genedigaethau 
* 1502 - Pab Grigor XIII (m. 1585)
* 1768 - Joseph Bonaparte, brenin Napoli (m. 1844)
* 1796 - Charlotte Augusta o Hannover, merch Siôr IV (m. 1817)
* 1800 - Millard Fillmore, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1874)
* 1858 - Eliezer Ben-Yehuda, eiriadurwr, ieithydd ac ymgyrchydd iaith (m. 1922)
* 1864 - Seo Jae-pil, gwleidydd a newyddiadurwr (m. 1951)
* 1873 - Christopher Williams, arlunydd (m. 1934)
* 1891 - Zora Neale Hurston, awdures ac anthropolegydd (m. 1960)
* 1899 - Francis Poulenc, cyfansoddwr (m. 1963)
* 1907 - Tullia Socin, arlunydd (m. 1995)
* 1908 - Syr Frederick Gibberd, pensaer (m. 1984)
* 1919 - Menchu Gal, arlunydd (m. 2008)
* 1941 - Syr John E. Walker, cemegydd
* 1942 - Takao Nishiyama, pêl-droediwr
* 1948 - Ichiro Mizuki, canwr a cherddor (m. 2022)
* 1956 - Johnny Owen, paffiwr (m. 1980)
* 1963 - Rand Paul, gwleidydd
* 1964 - Nicolas Cage, actor
* 1965 - José Manuel Imbamba, archesgob
* 1967
**Irrfan Khan, actor (m. 2020) 
**Syr Nick Clegg, gwleidydd, Dirprwy Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
* 1970 - Andrew Burnham, gwleidydd, Maer Manceinion Fwyaf
* 1971 - Jeremy Renner, actor
* 1975 - Joubert Araújo Martins, pêl-droediwr
* 1982 - Jade North, pêl-droediwr
* 1985 - Syr Lewis Hamilton, gyrrwr Fformiwla Un
* 1987 - Michael McGlinchey, pêl-droediwr
* 1991 - Caster Semenya, athletwraig
* 1996 - Adam Beard, chwaraewr rygbi'r undeb

## Marwolaethau 
* 1536 - Catrin o Aragon, Tywysoges Cymru a Brenhines Lloegr, gwraig cyntaf Harri VIII, 50
* 1749 - Anna van Royen, arlunydd, 41
* 1864 - Hannah Cohoon, arlunydd, 82
* 1933 - Margaret MacDonald, arlunydd, 68
* 1943 - Nikola Tesla, dyfeisiwr, 86
* 1944 - Lou Henry Hoover, Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau, 69
* 1975 - John Ellis Williams, awdur a dramodydd, 73
* 1986 - Juan Rulfo, awdur, 68
* 1988 - Trevor Howard, actor, 74
* 1989 - Hirohito, Ymerawdwr Japan, 87
* 2003 - Gussy Hippold-Ahnert, arlunydd, 92
* 2007 - Magnús Magnússon, cyflwynydd teledu, 77
* 2012 - Hedy Salquin, arlunydd, 83
* 2015 
**Cabu, arlunydd, 76
**Rod Taylor, actor, 84
* 2017 - Mário Soares, Arlywydd Portiwgal, 92
* 2020 - Elizabeth Wurtzel, awdures, 52
* 2021 - Neil Sheehan, newyddiadurwr, 84
* 2025
**Geraint H. Jenkins, hanesydd ac academydd, 78
**Jean-Marie Le Pen, gwleidydd, 96

## Gwyliau a chadwraethau 
* Dydd Gŵyl Brannog, Gwrddelw a Chwyllog
* Nadolig Uniongred Dwyreiniol

0107
Ionawr, 07
16 Ionawr

**16 Ionawr** yw'r 16ed dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 349 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (350 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
* 27 CC - Senedd Rhufain yn pleidleisio i roi'r enw "Augustus" i Octavianus. Yr enw yma a ddefnyddir ganddo o hyn ymlaen. Ym marn rhai ysgolheigion, mae hyn yn dynodi diwedd Gweriniaeth Rhufain a dechrau cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig
* 1547 - Ivan IV yn dod yn tsar Rwsia
* 1556 - Felipe II yn dod yn frenin Sbaen
* 1969 - Jan Palach yn rhoi ei hun ar dân; myfyriwr yn Tsiecoslofacia ydoedd a gwnaeth hyn ym Mhrag oherwydd ei wrthwynebiad i gyrch yr Undeb Sofietaidd oedd wedi dod â *Gwanwyn Prag* i ben y flwyddyn gynt. Bu farw dridiau'n ddiweddarach: ar 19 Ionawr.
* 2006 - Ellen Johnson Sirleaf yn dod yn Arlywydd Liberia.
* 2024 - Louis Rees-Zammit yn newid o rygbi i bêl-droed Americanaidd.

## Genedigaethau 
* 1741 - Hester Thrale, awdures (m. 1821)
* 1897 - Elise Blumann, arlunydd (m. 1990)
* 1898 - Gerta Overbeck, arlunydd (m. 1977)
* 1901 - Fulgencio Batista y Zaldivar, gwleidydd (m. 1973)
* 1902 - Eric Liddell, athletwr (m. 1945)
* 1906 - Watcyn Thomas, chwaraewr rygbi'r undeb (m. 1977)
* 1908 - Ethel Merman, actores a chantores (m. 1984)
* 1929 - Vilma Caccuri, arlunydd
* 1931 - Johannes Rau, Arlywydd yr Almaen (m. 2006)
* 1932 - Dian Fossey, gwyddonydd (m. 1985)
* 1933 - Susan Sontag, awdures (m. 2004)
* 1948 - John Carpenter, cyfarwyddwr ffilm
* 1974 - Kate Moss, model
* 1979 - Aaliyah, actores a chantores (m. 2001)
* 1980 - Lin-Manuel Miranda, actor, canwr, cyfansoddwr a dramodydd
* 1983 - Daisuke Sakata, pêl-droediwr
* 1986 - Daiki Niwa, pêl-droediwr
* 1995 - Takumi Minamino, pêl-droediwr

## Marwolaethau 
* 1806 - William Pitt y Ieuengaf, 46, gwleidydd
* 1869 - Julie von Egloffstein, 76, arlunydd
* 1942 - Carole Lombard, 33, actores
* 1957 - Arturo Toscanini, 89, cerddor ac arweinydd cerddorfa
* 2006 - Sonia Ebling, 87, arlunydd
* 2008 - Maria Herrmann-Kaufmann, 86, arlunydd
* 2009 - John Mortimer, 85, awdur
* 2016 - Joan Balzar, 87, arlunydd
* 2017 - Eugene Cernan, 82, gofodwr
* 2019 - Mirjam Pressler, 78, nofelydd
* 2020 - Barry Tuckwell, 88, cerddor
* 2021
**Charlotte Cornwell, 71, actores 
**Phil Spector, 81, cynhyrchydd cerddoriaeth a llofrudd a gollfarnwyd
* 2025 - Fonesig Joan Plowright, actores, 95

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Martin Luther King (yr Unol Daleithiau), pan fydd ar ddydd Llun

0116
Ionawr, 16
12 Ionawr

**12 Ionawr** yw'r 12fed dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 353 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (354 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
* 1616 - Sefydlu Belém, Brasil.
* 1964 - Cyhoeddi gweriniaeth yn Sansibar gan wrthryfelwyr ar ddechrau "Chwyldro Sansibar".
* 1970 - Rhyfel cartref yn Nigeria yn dod i ben pan ildiodd Biafra.
* 2010 - Daeargryn Haiti 2010

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Luise Rainer]]
[bawd|130px|dde|[Joe Frazier]]
[bawd|130px|dde|[Pixie Lott]]
* 1628 - Charles Perrault, awdur (m. 1703)
* 1729 - Edmund Burke, athronydd (m. 1797)
* 1810 - John Dillwyn Llewelyn, botanegydd a ffotograffydd (m. 1882)
* 1856 - John Singer Sargent, arlunydd (m. 1925)
* 1863 - Vivekananda, mynach Hindwaid (m. 1902)
* 1893 - Hermann Göring, gwleidydd a chadlywydd (m. 1946)
* 1905 - Tex Ritter, canwr (m. 1974)
* 1908 - Jean Delannoy, cyfarwyddwr ffilm (m. 2008)
* 1910 - Luise Rainer, actores (m. 2014)
* 1914 - Ade Bethune, arlunydd (m. 2002)
* 1915 - Maria Padula, arlunydd (m. 1987)
* 1916 
**Pieter Willem Botha, gwleidydd (m. 2006)
**Mary Wilson, bardd (m. 2018)
* 1917 - Maharishi Mahesh Yogi, athro ysbrydol (m. 2008)
* 1923 - Alice Miller, seicolegydd ac arlunydd (m. 2010)
* 1926 - Ray Price, cerddor (m. 2013)
* 1932 - Des O'Connor, cyflwynydd teledu a chanwr (m. 2020)
* 1933 - Michael Aspel, newyddiadurwr a chyflwynydd teledu
* 1941 - Fonesig Fiona Caldicott, seiciatrydd a seicotherapydd (m. 2021)
* 1944 
**Joe Frazier, paffiwr (m. 2011)
**Inge Viett, awdures a derfysgwraig (m. 2022)
* 1948 - Gordon Campbell, gwleidydd
* 1951 
**Kirstie Alley, actores (m. 2022)
**Rush Limbaugh, cyflwynydd (m. 2021)
* 1956 - Marie Colvin, newyddiadurwraig (m. 2012)
* 1964 - Jeff Bezos, dyn busnes (Amazon.com)
* 1974 - Melanie C, cantores (Spice Girls)
* 1991 - Pixie Lott, cantores ac actores
* 1993 - Zayn Malik, canwr

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Olga Aleksandrovna Ladyzhenskaya]]
[bawd|130px|dde|[Zilda Arns]]
* 1665 - Pierre de Fermat, mathemategwr, 57
* 1829 - Friedrich Schlegel, bardd, 56
* 1944 - Marie Henriques, arlunydd, 77
* 1956 - Johanna von Destouches, arlunydd, 86 
* 1957 - Britt Odhner, arlunydd, 46
* 1970 - Gwilym Gwalchmai Jones, cerddor, 49
* 1974 - Patricia o Connaught, 87
* 1976 - Fonesig Agatha Christie, nofelydd, 85
* 1996 - John Howard Purnell, cemegydd o Gymru, 70
* 1997 - Gabriela Obremba, arlunydd, 69
* 2002 
**Anne Poor, arlunydd, 83
**Cyrus Vance, gwleidydd, 84
* 2003 - Leopoldo Galtieri, milwr ac gwleidydd, 76
* 2004 - Olga Aleksandrovna Ladyzhenskaya, mathemategydd, 81
* 2006 - Pablita Velarde, arlunydd, 87
* 2009 - Susanne Wenger, arlunydd, 93
* 2010 - Zilda Arns, meddyg, 75 (daeargryn)
* 2012 - Annemarie Moddrow-Buck, arlunydd, 95
* 2013 - Norma Redpath, arlunydd, 84
* 2014 - Alexandra Bastedo, actores, 67
* 2020 - Syr Roger Scruton, athronydd, 75
* 2022 
**Ronnie Spector, cantores, 78
**Myrddin Lloyd "Taffy" Thomas, joci o Gaernarfon, 76

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Cofio (Twrcmenistan)
* Diwrnod Cenedlaethol Ieuenctid (India)
* Diwrnod y Carcharor Gwleidyddol (Wcráin)
* Diwrnod Fferyllydd (yr Unol Daleithiau)

## Cyfeiriadau
0112
Ionawr, 12
10 Ionawr

**10 Ionawr** yw'r 10fed dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 355 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (356 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau
* 1861 - Florida yn ymwahanu oddi wrth yr Unol Daleithiau.
* 1920 - Aelodau Cynghrair y Cenhedloedd yn ymgynull am y tro cyntaf, yng Ngenefa.
* 1957 - Harold Macmillan yn dod yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig.
* 2016 - Carles Puigdemont yn dod yn Arlywydd Catalwnia.

## Genedigaethau
[bawd|130px|dde|[Leonid Kravchuk]]
[bawd|130px|dde|[Rod Stewart]]
* 1769 - Michel Ney, milwr (m. 1815)
* 1790 - Owen Williams, bardd (m. 1874)
* 1833 - Richard Davies, bardd (m. 1877)
* 1843 - Frank James, brawd Jesse James (m. 1915)
* 1886 - Nadezhda Udaltsova, arlunydd (m. 1961)
* 1893 - Vicente Huidobro, bardd a dramodydd (m. 1948)
* 1904 - Ray Bolger, actor a diddanwr (m. 1987)
* 1907 - Nicholas Evans, arlunydd (m. 2004)
* 1910 - Helena Elisabeth Goudeket, arlunydd (m. 1943)
* 1913 - Jane White Cooke, arlunydd (m. 2011)
* 1914 - John Petts, arlunydd (m. 1991)
* 1927 - Megumu Tamura, pêl-droediwr (m. 1986)
* 1928 - Dorothy Van, arlunydd, actores a sgriptiwraig (m. 2002)
* 1929 - Tatyana Alexandrova, arlunydd (m. 1983)
* 1934 - Leonid Kravchuk, Arlywydd Wcráin (1991-1994) (m. 2022)
* 1938 - Donald Knuth, cyfriadurwr a mathemategydd
* 1944 - Frank Sinatra, Jr., canwr a cherddor (m. 2016)
* 1945 - Syr Rod Stewart, canwr
* 1949 - George Foreman, paffiwr
* 1960 - Brian Cowen, Taoiseach
* 1965 - Hiroshi Hirakawa, pêl-droediwr
* 1974 - Jemaine Clement, actor a digrifwr
* 1977 - Michelle O'Neill, gwleidydd
* 1990 - Stefano Lilipaly, pêl-droediwr
* 1999 - Mason Mount, pêl-droediwr
* 2004 - Kaitlyn Maher, cantores

## Marwolaethau
[bawd|140px|dde|[Carolus Linnaeus]]
[bawd|140px|dde|[David Bowie]]
* 681 - Pab Agatho
* 976 - Ioan I Tzimiskes, Ymerawdwr Byzantium
* 1276 - Pab Grigor X
* 1645 - William Laud, 71, Archesgob Caergaint
* 1778 - Carolus Linnaeus, 70, biolegydd
* 1862 - Samuel Colt, 47, dyfeisiwr
* 1917 - William Cody ("Buffalo Bill"), 70, heliwr ac anturiaethwr
* 1934 - Ilse Heller-Lazard, 49, arlunydd
* 1961 - Dashiell Hammett, awdur, 66
* 1967 - Charlotte Berend-Corinth, 86, arlunydd
* 1971 - Coco Chanel, 87, dylunydd ffasiwn
* 1983 - Carwyn James, 53, chwaraewr rygbi
* 2001 - Sarah Raphael, 40, arlunydd
* 2014 - Martha Joy Gottfried, 88, arlunydd
* 2015 - Francesco Rosi, 92, cyfarwyddwr ffilm
* 2016 - David Bowie, 69, canwr a cherddor
* 2017 
**Roman Herzog, 82, Arlywydd yr Almaen
**Oliver Smithies, 91, biocemegydd a biolegydd
* 2020
**Alun Gwynne Jones, Barwn Chalfont, 100, gwleidydd
**Qaboos, Swltan Oman, 79
* 2022 - Burke Shelley, 71, cerddor
* 2023 - Cystennin II, brenin y Groegiaid, 82

## Gwyliau a chadwraethau
* Diwrnod Rheol y Mwyafrif (Ynysoedd Bahama)

0110
Ionawr, 10
1970au

19g - **20g** - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - **1970au** - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au
1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pawl VI tan 1977
* Pab Ioan Pawl I 1977
* Pab Ioan Pawl II
* Brenhines Elizabeth II (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Harold Wilson (y Deyrnas Unedig, tan 1970)
* Prif Weinidog Edward Heath (y Deyrnas Unedig, tan 1974)
* Prif Weinidog Harold Wilson (y Deyrnas Unedig, tan 1976)
* Prif Weinidog James Callaghan (y Deyrnas Unedig, tan 1979)
* Prif Weinidog Margaret Thatcher (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Richard M. Nixon (Unol Daleithiau, tan 1974)
* Arlywydd Gerald Ford (Unol Daleithiau, tan 1977)
* Arlywydd Jimmy Carter (Unol Daleithiau)
* Ysgrifennydd Cyffredinol y Plaid Comiwnyddol Leonid Brezhnev (Леонид Ильич Брежнев) (Undeb Sofietaidd)
* Cadeirydd y Plaid Comiwnyddol Mao Zedong (毛澤東) (Tsieina, tan 1976)
* Cadeirydd y Plaid Comiwnyddol Hua Guofeng (华国锋) (Tsieina)
* Kim Il-sung
* Indira Gandhi
* Willy Brandt
* Helmut Schmidt
* Georges Pompidou
* Valéry Giscard d'Estaing
* Arlywydd Anwar El-Sadat (Yr Aifft, tan 1970)
* Golda Meir
* Yitzhak Rabin
* Menachem Begin
* Yasser Arafat
* Muammar al-Gaddafi
* Augusto Pinochet
* Fidel Castro

**Diddanwyr**
* P. Ramlee
**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 20fed ganrif
1980au

19g - **20g** - 21g
1930au 1940au 1950au 1960au 1970au - **1980au** - 1990au 2000au 2010au 2020au 2030au
1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Ymgyrch Llosgi Tai Haf
*Protestiadau Sgwâr Tiananmen 
**Arweinwyr y Byd**
*Prif Weinidog Mahathir Mohamad (Maleisia) 
*Pab Ioan Pawl II
*Brenhines Elizabeth II (y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog Margaret Thatcher (y Deyrnas Unedig, tan 1989)
*Prif Weinidog John Major (y Deyrnas Unedig)
*Arlywydd Jimmy Carter (Unol Daleithiau, tan 1981)
*Arlywydd Ronald Reagan (Unol Daleithiau, tan 1989)
*Arlywydd George H. W. Bush (Unol Daleithiau)
*Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol Leonid Brezhnev (Леонид Ильич Брежнев) (Undeb Sofietaidd, tan 1982)
*Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol Yuri Andropov (Юрий Владимирович Андропов) (Undeb Sofietaidd, tan 1984)
*Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol Konstantin Chernenko (Константин Устинович Черненко) (Undeb Sofietaidd, tan 1985)
*Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol Mikhail Gorbachev (Михаил Сергеевич Горбачёв) (Undeb Sofietaidd)
*Cadeirydd y Blaid Gomiwnyddol Hua Guofeng (华国锋) (Tsieina, tan 1981)
*Cadeirydd ac Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol Hu Yaobang (胡耀邦) (Tsieina, tan 1987)
*Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol Zhao Ziyang (赵紫阳) (Tsieina, tan 1989)
*Cadeirydd y Comisiwn Canolog Milwrol Deng Xiaoping (鄧小平) (Tsieina)
*Kim Il-sung
*Indira Gandhi
*Helmut Kohl
*François Mitterrand
*Augusto Pinochet
*Fidel Castro
*Arlywydd Saddam Hussein (Irac, 1979-2003)
*Arlywydd Hafez al-Assad (Syria, o 1971)
*Muammar al-Gaddafi (Libya, 1969-2011) 
*Menachem Begin
*Yitzhak Shamir
*Shimon Peres
*Yasser Arafat

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 20fed ganrif
Ronald Reagan

40fed (1981–1989) Arlywydd Unol Daleithiau America oedd **Ronald Wilson Reagan** (6 Chwefror 1911 - 5 Mehefin 2004).
Roedd yn actor mewn ffilmiau cyn iddo ddod yn Llywodraethwr Talaith Califfornia yn 1966.

Reagan oedd y person hynaf i gael ei ethol fel Arlywydd yr Unol Daleithiau, nes Donald Trump. Roedd e'n 69 blwydd a 349 diwrnod oed pan ddaeth yn arlywydd yn 1981.


Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o Illinois
Categori:Teulu Reagan
George H. W. Bush

41ain Arlywydd yr Unol Daleithiau rhwng 1989 a 1993 oedd **George Herbert Walker Bush** (12 Mehefin 1924 – 30 Tachwedd 2018).

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd Bush yn beilot yn Llynges yr Unol Daleithiau, yn y Môr Tawel. O 1976 ymlaen roedd yn gyfarwyddwr yn y Gwasanaeth Cyfrin Canolog, ac roedd yn Is-arlywydd am wyth mlynedd o 1981 hyd 1989.

Daeth ei fab, George W. Bush yn Arlywydd, ac felly cyfeirir at George H W Bush weithiau fel *"Bush yr Hynaf"*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr y CIA
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Massachusetts
Categori:Teulu Bush
George W. Bush

43edd Arlywydd yr Unol Daleithiau o 2001 hyd 2009 oedd ** George Walker Bush** (ganwyd 6 Gorffennaf 1946). Gwasanaethodd am ddau dymor, y cyfnod hiraf posibl dan gyfansoddiad yr Unol Daleithiau.

Yn ôl pôl piniwn a gyhoeddwyd yn y papur newydd Prydeinig, *The Guardian*
http://www.guardian.co.uk/uselections2004/viewsofamerica/table/0,15223,1327308,00.html cyn etholiad 2009, roedd 54% o bobl mewn deg gwlad ar draws y byd yn cefnogi John Kerry a dim ond 27% yn cefnogi George Bush.  Ond roedd Bush yn boblogaidd iawn o fewn yr Unol Daleithiau.

## Dolen allanol 
*  Bywgraffiad swyddogol 


Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Llywodraethwyr Texas
Categori:Pobl o Connecticut
Categori:Teulu Bush
Bill Clinton

42ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1993 i 2001, oedd **William Jefferson Clinton** (ganwyd **William Jefferson Blythe III** ar 19 Awst 1946). Roedd Clinton yn Llywodraethwr Arkansas bum gwaith. Mae ei wraig, Hillary Rodham Clinton, ar hyn o bryd yn ei hail dymor fel seneddwr Efrog Newydd.

## Arlywyddiaeth 
### Cabinet 
### Yr economi 
[de|300px|bawd|Cabinet Cyntaf Arlywydd Clinton, [1993]]
Yn ystod tymor Clinton fel arlywydd, gwelodd cynnydd yn economi'r wlad, gostwng yn ddiweithdra ac ymchwydd yn y cyfnewidfa stoc. Roedd rhai o'r lwyddiannau economaidd yn ystod gweinyddiaeth Clinton yn gynnwys:
*Mwy na 22 miliwn o swyddi newydd
*Cynnydd mewn cyfradd perchenogaeth cartref o 64.0% i 67.5%
*Cyfradd diweithdra isaf am 30 mlynedd
*Incymau uwch ar phob lefel
*Gwario llywodraethol isaf fel canran o CMC ers 1974
*Perchenogaeth stoc uwch gan teuluoedd nag erioed
*Cynnydd o 220% yn y Dow Jones Industrial Average, a chynydd o 300% yn y Nasdaq o 1993 i 2001

### Masnach 
Cefnogydd cryf o NAFTA oedd Clinton. Er roedd e'n gwynebu llawer o wrthwynebiad i'r cytundeb masnachol o fewn plaid ei hunain, fe lwyddod i basio fe rhwng yr Unol Daleithiau, Canada a Mecsico yn 1995.

## Cysylltiadau â Chymru 
*Mae gan wraig Clinton, Hillary Rodham Clinton, linach Gymreig, a dywedir ei bod yn falch iawn o'r ffaith.
*Yn 2001 rhoddodd Clinton ddarlith ar gynnig gwrthdaro i 1300 o bobl yng Ngwyl y Gelli yn Y Gelli Gandryll. Soniodd hefyd am ei amser yn y Tŷ Gwyn a'i brofiad yn ymwneud ag arweinwyr eraill y byd. Gorffennodd  â dyfyniad o waith Dylan Thomas:*All our deeds and words, each truth, each lie, die in unjudging love.*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* BBC Newyddion – Arlywyddiaeth llawn sgandal Bill Clinton
*  The White House – Biography of William J. Clinton 
*  William J. Clinton Foundation

Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Arkansas
Categori:Teulu Clinton
Jimmy Carter

39ain Arlywydd yr Unol Daleithiau rhwng 1977 a 1981 oedd **James Earl "Jimmy" Carter, Jr.** (1 Hydref 1924 – 29 Rhagfyr 2024). Yn 2002 enillodd Wobr Heddwch Nobel am ei waith dros hawliau dynol.

Cafodd Carter ei eni yn nhalaith Georgia. Bu farw yn ei dref enedigol, Plains. Enillodd Carter Gwobr Heddwch Nobel yn 2002.. Ym 1995, daeth Carter i Abertawe i agor Canolfan Dylan Thomas, ac yn ddiweddarach defnyddiwyd ei lais mewn taith glyweled yn man geni Thomas. 

## Llyfryddiaeth
Ymhlith y llyfrau a gyhoeddodd y mae *Palestine: Peace Not Apartheid*.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a Rosalynn am 77 mlynedd cyn ei marwolaeth yn Nhachwedd 2023. Bu farw yntau yn 100 mlwydd oed ar 29 Rhagfyr 2024. Roedd ganddynt bedwar o blant. Dywedodd ei fab Chip bod Jimmy Carter yn arwr i bawb sy'n gwerthfawrogi heddwch. Dywedodd Eluned Morgan, Prif Weinidog Cymru, bod Carter yn “ddyn rhyfeddol”.

## Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dyngarwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Ffermwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion Cristnogol o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywodraethwyr Georgia
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr hanesyddol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Georgia (talaith UDA)
Categori:Pobl fu farw yn Georgia (talaith UDA)
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Swyddogion Llynges yr Unol Daleithiau
19 Awst

**19 Awst** yw'r dau-gant tri-deg unfed (231fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (232fed mewn blynyddoedd naid). Erys 134 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
*1919 - Cydnabod annibyniaeth Affganistan ar y Deyrnas Unedig (wedi i Affganistan gyhoeddi ei hannibyniaeth ar 8 Awst).
*1987 - Cyflafan Hungerford.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Matthew Perry]]
[bawd|130px|dde|[Nafissatou Thiam]]
*232 - Probus, Ymerawdwr Rhufain (m. 282)
*1631 - John Dryden, bardd (m. 1700)
*1689 - Samuel Richardson, nofelydd (m. 1761)
*1856 - Mary Gasparioli, arlunydd (m. ?)
*1857 - Robert Jones, arwr milwrol (m. 1898)
*1871 - Orville Wright, dyfeisiwr (m. 1948)
*1883 - Coco Chanel, dylunydd ffasiwn (m. 1971)
*1902 - Ogden Nash, bardd (m. 1971)
*1905 - Josette Bournet, arlunydd (m. 1962)
*1921 - Gene Roddenberry, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilm (m. 1991)
*1930 - Frank McCourt, nofelydd (m. 2009)
*1939 - Ginger Baker, cerddor (m. 2019)
*1940 - Johnny Nash, canwr (m. 2020)
*1946 - Bill Clinton, 42ain Arlywydd yr Unol Daleithiau
*1948 - Tipper Gore, awdures
*1953 - Nanni Moretti, actor
*1969
**Matthew Perry, actor (m. 2023)
**Lorena Villablanca, arlunydd
*1988 - Laura Deas, rasiwraig sgerbwd
*1994 - Nafissatou Thiam, athletwraig

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Augustus]]
*14 - Augustus, Ymerawdwr Rhufain, 76
*1662 - Blaise Pascal, athronydd a mathemategydd, 39
*1821 - Marie-Denise Villers, arlunydd, 47
*1932 - Julia Beatrice How, arlunydd, 64
*1936 - Federico García Lorca, awdur, 38
*1977 - Groucho Marx, comedïwr, 86
*1994 - Linus Pauling, cemegydd, 93
*2005 - Mo Mowlam, gwleidydd, 55
*2012 - Tony Scott, cynhyrchydd ffilm, 68
*2017 - Brian Aldiss, nofelydd, 92
*2020 - Andrea Neumann, arlunydd, 51

## Gwyliau a chadwraethau 
*Dydd Gŵyl Clydog

0819
Awst, 19
Arlywydd yr Unol Daleithiau

Mae **Arlywydd Unol Daleithiau America** yn ben gwladwriaeth Unol Daleithiau America. Yn ôl cyfansoddiad yr Unol Daleithiau (UDA) ef hefyd yw prifweithredwr y llywodraeth ffederal a chadbennaeth y lluoedd arfog.

Etholir yr Arlywydd a'r Is-Arlywydd gan y Coleg Etholiadol UDA pob pedair blynedd. Mae pob talaith yn anfon yr un nifer o etholwyr i'r coleg etholiadol ag sydd ganddynt o seneddwyr a chynrychiolwyr yng Nghyngres UDA. Mae'r etholwyr yn ymrwymo i bleidleisio yn ôl canlyniadau etholiad cyffredinol a gynhelir ym mhob talaith ar yr un diwrnod.

Delwedd:FordNixonBushReaganCarter.jpg|Arlywyddion Gerald Ford, Richard Nixon, George H.W. Bush, Ronald Reagan a Jimmy Carter
Delwedd:North Façade White House.JPG|Y Tŷ Gwyn, Washington DC, swyddfa'r Arlywydd UDA
Delwedd:MountRushmore monument.jpg|Mount Rushmore - George Washington; Thomas Jefferson; Theodore Roosevelt ac Abraham Lincoln

Bu o leiaf 8 Arlywydd o dras Gymreig gan gynnwys:

* John Adams – Ail Arlywydd (1735 – 1826)
* Thomas Jefferson – 3ydd Arlywydd (1743 – 1826)
* James Madison – 4ydd Arlywydd (1751 – 1836)
* James Monroe – 5ed Arlywydd (1758-1831)
* John Quincy Adams – 6ed Arlywydd (1767 – 1848)
* William Henry Harrison – 9fed Arlywydd (1773 – 1841)
* Abraham Lincoln – 16ed Arlywydd (1809 – 1865)
* James A. Garfield – 20fed Arlywydd (1831 – 1881)

## Rhestr Arlywyddion Unol Daleithiau America 
## Cyfeiriadau 

Unol Daleithiau
1940au

19g - **20g** - 21g
1890au 1900au 1910au 1920au 1930au - **1940au** - 1950au 1960au 1970au 1980au 1990au
1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws XII
* Brenin George VI (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Neville Chamberlain (y Deyrnas Unedig, tan 1940)
* Prif Weinidog Winston Churchill (y Deyrnas Unedig, tan 1945)
* Prif Weinidog Clement Attlee (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd Franklin D. Roosevelt (Unol Daleithiau, tan 1945)
* Arlywydd Harry S Truman (Unol Daleithiau)
* Francisco Franco
* Ymerawdwr Hirohito (Japan), Yr Ymerawdwr Showa
* Arweinydd Benito Mussolini (Yr Eidal, tan 1943)
* Arweinydd Adolf Hitler (Yr Almaen, tan 1945)
* Arweinydd Josef Stalin (Иосиф Сталин) (Undeb Sofietaidd)
* Cadeirydd y Llywodraeth Cenedlaethol Lin Sen (林森) (Tsieina, tan 1943)
* Cadeirydd y Llywodraeth Cenedlaethol Chiang Kai-shek (蔣介石) (Tsieina, tan 1948)
* Arlywydd Chiang Kai-shek (蔣介石) (Tsieina, (yn Taiwan ar ôl 1949))
* Cadeirydd y Plaid Comiwnyddol Mao Zedong (毛澤東) (Tsieina)
* Kim Il-sung
* Jawaharlal Nehru

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 20fed ganrif
15 Ionawr

**15 Ionawr** yw'r 15fed dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 350 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (351 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
[bawd|160px|dde|[Taith awyren 1549 US Airways yn Afon Hudson]]
* 1559 - Coroni Elisabeth I, brenhines Lloegr.
* 1759 - Amgueddfa Brydeinig yn Llundain agor ei drysau.
* 1971 - Sefydlu Argae Aswan.
* 1992 - Annibyniaeth Croatia a Slofenia oddi wrth Iwgoslafia yn cael eu cydnabod gan y rhan fwyaf o wledydd Ewrop.
* 2001 - Sefydlu Wikipedia.
* 2006 - Ethol Michelle Bachelet yn Arlywydd Tsile.
* 2009 - Taith awyren 1549 US Airways.
* 2022 - Y llosgfynydd "Hunga Tonga" yn Tonga yn achosi tswnamis ar draws y Môr Tawel.
* 2023 - Damwain awyren ger Pokhara, canol Nepal, yn lladd 72 o bobl.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Ivor Novello]]
[bawd|130px|dde|[Martin Luther King]]
*1432 - Afonso V, brenin Portiwgal (m. 1481)
* 1622 - Molière, dramodydd (m. 1673)
* 1772 - Marie-Victoire Jaquotot, arlunydd (m. 1855)
* 1810 - John Evan Thomas, cerflunydd (m. 1873)
* 1847 - Camille Doncieux, arlunydd (m. 1879)
* 1853 - Clara Dobbelaere, arlunydd (m. 1926)
* 1893 - Ivor Novello, actor, canwr, cyfansoddwr (m. 1951)
* 1906 - Aristoteles Onassis, dyn busnes (m. 1975)
* 1910 - Vera Krafft, arlunydd (m. 2003)
* 1913
**Christine Rinne Allen, arlunydd
**Lloyd Bridges, actor (m. 1998)
* 1918 - Gamal Abdel Nasser, gwleidydd (m. 1970)
* 1920 - Lore Doerr-Niessner, arlunydd (m. 1983)
* 1921 - Frank Thornton, actor (m. 2013)
* 1923 - Koji Miyata, pêl-droediwr
* 1928 - Amaranth Ehrenhalt, arlunydd (m. 2021)
* 1929 - Martin Luther King, ymgyrchydd hawliau sifil (m. 1968)
* 1931 - Lee Bontecou, arlunydd (m. 2022)
* 1933 - Frank Bough, cyflwynydd teledu (m. 2020)
* 1941 - Captain Beefheart, cerddor (m. 2010)
* 1947 - Pete Waterman, cynhyrchydd recordiau, cyfansoddwr achlysurol a chyflwynydd teledu
* 1952 - Tatsuhiko Seta, pêl-droediwr
* 1965 - James Nesbitt, actor
* 1971 - Regina King, actores
* 1972 - Claudia Winkleman, cyflwynydd teledu
* 1977 - Giorgia Meloni, gwleidydd, Prif Weinidog yr Eidal
* 1988 - Skrillex, canwr
* 1996 - Dove Cameron, actores

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Dolores O'Riordan]]
* 41 - Gaius Caligula, Ymerawdwr Rhufain
* 69 - Servius Sulpicius Galba, Ymerawdwr Rhufain, 72
* 1895 - Yr Arglwyddes Charlotte Guest, cyfieithydd, 82
* 1915 - Mary Slessor, cenhades, 66
* 1919 - Rosa Luxemburg, chwyldroadwraig, 48
* 1975 - Shojiro Sugimura, pêl-droediwr, 69
* 1984 - Marianne Manasse, arlunydd, 72
* 1987 - Ray Bolger, diddanwr, 83
* 2009 - Irina Baldina, arlunydd, 86
* 2014 - Roger Lloyd-Pack, actor, 69
* 2018
**Ida Barbarigo, arlunydd, 92
**Dolores O'Riordan, cantores, 46
* 2019 - Carol Channing, actores a chantores, 97
* 2020 - Christopher Tolkien, ysgolhaig a golygydd, 95
* 2023 - Victoria Chick, economegydd, 86
* 2025
**Linda Nolan, cantores, actores a phersonoliaeth teledu, 65
**David Lynch, cyfarwyddwr ffilm a theledu, 78

## Gwyliau a chadwraethau 
* Gŵyl Mabsant Mwrog (Llanfwrog, Sir Ddinbych).
* Diwrnod Wicipedia
* Dydd John Chilembwe (Malawi)
* Diwrnod Martin Luther King (yr Unol Daleithiau), pan fydd yn disgyn ar ddydd Llun

0115
Ionawr, 15
19 Mai

**19 Mai** yw'r cant tri deg nawfed (139fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (140fed mewn blwyddyn naid). Erys 226 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn. Ar 19 Mai, dethlir Dydd Gŵyl Erwan, nawddsant Llydaw.

## Digwyddiadau 
* 1536 - Dienyddio Ann Boleyn.
* 1649 - Derbyniwyd deddf yn datgan bod Cymru a Lloegr yn Weriniaeth gan senedd San Steffan.
* 2018 - Tywysog Harri, Dug af Sussex yn priodi Meghan, Duges Sussex.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Nellie Melba]]
[bawd|130px|dde|[Victoria Wood]]
* 1744 - Charlotte o Mecklenburg-Strelitz, brenhines Siôr III, Brenin y Deyrnas Unedig (m. 1818)
* 1762 - Johann Gottlieb Fichte, athronydd (m. 1814)
* 1812 - Yr Arglwyddes Charlotte Guest (m. 1895)
* 1861 - Fonesig Nellie Melba, cantores opera (m. 1931)
* 1879 - Nancy Astor, gwleidydd (m. 1964)
* 1890 - Ho Chi Minh, gwleidydd (m. 1969)
* 1895 - Charles Sorley, bardd (m. 1915)
* 1909 - Nicholas Winton, dyngarol (m. 2015)
* 1916 - Erna Roder, arlunydd (m. 2007)
* 1925
**Malcolm X (m. 1965)
**Maria Felder, arlunydd (m. 1995)
**Pol Pot, chwyldroadwr (m. 1998)
* 1926 - David Jacobs, cyflwynydd teledu (m. 2013)
* 1928 - Anna Fjodorovna Kostina, arlunydd (m. 2018)
* 1933 - Edward de Bono, athronydd (m. 2021)
* 1941 - Nora Ephron, awdures (m. 2012)
* 1944 - Peter Mayhew, actor (m. 2019)
* 1951 - Joey Ramone, cerddor (m. 2001)
* 1953 - Victoria Wood, actores, cantores a digrifwraig (m. 2016)
* 1954 - Phil Rudd, drymiwr
* 1970 - Stuart Cable, cerddor (m. 2010)
* 1979 - Andrea Pirlo, pêl-droediwr
* 1992
**Sam Smith, canwr
**Heather Watson, chwaraewraig tenis

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Ann Boleyn]]
* 1303 - Erwan, nawddsant Llydaw
* 1389 - Dmitry Donskoy, Tywysog Mawr Moscow
* 1536 - Ann Boleyn, ail wraig Harri VIII, brenin Lloegr, tua 30–35
* 1841 - John Blackwell, bardd, 42
* 1898 - William Ewart Gladstone, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 88
* 1935
**Margot van Hasselt, arlunydd, 55
**T. E. Lawrence, archeolegydd, milwr ac awdur, 46
* 1984 - Syr John Betjeman, bardd, 77
* 1994 - Jacqueline Kennedy Onassis, Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau a gwraig John F. Kennedy ac Aristotle Onassis, 64
* 2009 - Robert F. Furchgott, meddyg, biocemegydd a chemegydd, 92
* 2011 - Garret FitzGerald, gwleidydd, Taoiseach, 85
* 2014 - Syr Jack Brabham, gyrrwr Fformiwla Un, 88
* 2023 - Martin Amis, nofelydd, 73

## Gwyliau a chadwraethau 
* Dydd Gŵyl Erwan, nawddant Llydaw
* Diwrnod Coffa Hil-laddiad Groeg
* Diwrnod Ieuenctid a Chwaraeon (Twrci)
* Diwrnod Malcolm X (yr Unol Daleithiau)
* Diwrnod y Mamau (Cirgistan)

0519
Mai, 19
Rhestr Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig

Dyma **restr Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig**, ers i'r Prif Weinidog cyntaf yn yr ystyr modern, Robert Walpole, gymryd y swydd yn 1721.

;Allwedd:

;Allwedd:


Deyrnas Unedig, Prif Weinidogion y
1941

19g - **20g** - 21g
1890au 1900au 1910au 1920au 1930au - **1940au** - 1950au 1960au 1970au 1980au 1990au
1936 1937 1938 1939 1940 - **1941** - 1942 1943 1944 1945 1946

----
## Digwyddiadau 
* 19 Chwefror-21 Chwefror - Blitz Abertawe
* 3 Mawrth - Y Luftwaffe yn bomio Caerdydd. Ymosodiad yn ochr orllewinol y ddinas, yn enwedig ardal Treganna a Glanyrafon, lle lladdwyd 50 o bobl mewn un stryd – Stryd De Burgh.
* 25 Ebrill - Norodom Sihanouk yn dod yn brenin Cambodia.
* 27 Mai - Suddiad y cadlong *Bismarck* yn y Cefnfor yr Iwerydd
* 7 Rhagfyr - Ymosodiad ar Pearl Harbor gan Japan

## Genedigaethau 
* 8 Ionawr - Graham Chapman, actor a chomediwr (m. 1989)
* 17 Chwefror - Gene Pitney, canwr (m. 2006)
* 27 Chwefror - Paddy Ashdown, gwleidydd (m. 2018)
* 18 Ebrill - Michael D. Higgins, Arlywydd Iwerddon
*24 Ebrill - Richard Holbrooke, diplomydd (m. 2010)
* 24 Mai - Bob Dylan, canwr
* 25 Mai - Fladimir Foronyn, arlywydd Moldofa
*18 Mehefin - Delia Smith, cogydd
* 7 Gorffennaf - Michael Howard, gwleidydd
* 26 Medi - Patrick Hannan, newyddiadurwr (m. 2009)
* 26 Hydref - Charlie Landsborough, canwr a chyfansoddwr
*1 Tachwedd - Nigel Dempster, newyddiadurwr (m. 2007)

## Marwolaethau 
* 13 Ionawr - James Joyce, nofelydd a bardd, 58
* 11 Mawrth - Syr Henry Walford Davies, cyfansoddwr, 71
* 28 Mawrth - Virginia Woolf, awdures, 59
* 7 Mai - Syr James George Frazer, anthropolegydd, 87
* 11 Gorffennaf - Syr Arthur Evans, hynafieithydd, 90
* 7 Awst - Rabindranath Tagore, bardd, 80

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Citizen Kane*
* *How Green Was My Valley*
* *The Maltese Falcon*

### Llyfrau
* Vernon Watkins - *Ballad of the Mari Lwyd*
* Edward Tegla Davies - ''Gyda'r Glannau*

### Cerddoriaeth
* Glenn Miller - "Chattanooga Choo Choo"
* Mansel Thomas - *The White Rose*
* David Wynne - *Songs of Solitude*

## Eisteddfod Genedlaethol (Hen Golwyn) 
* **Cadair:** Roland Jones
* **Coron:** J. M. Edwards
* **Medal Ryddiaeth:** Gwilym R. Jones, *Y Purdan''

## Gwyddoniaeth
* Darganfyddiad yr elfen gemegol Plwtoniwm gan Glenn T. Seaborg, Arthur C. Wahl, Joseph W. Kennedy ac Emilio G. Segrè

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** dim gwobr
* **Cemeg:** dim gwobr
* **Meddygaeth:** dim gwobr
* **Llenyddiaeth:** dim gwobr
* **Heddwch:** dim gwobr

## Cyfeiriadau
5 Tachwedd

**5 Tachwedd** yw'r tri-chant a nawfed (309fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (310fed mewn blynyddoedd naid). Erys 56 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1605 - Guto Ffowc yn ceisio lladd brenin Lloegr a ffrwydro Palas San Steffan.
* 1839 - (a'r 4ydd)  milwyr yn saethu at Siartwyr mewn ysgarmes yng Nghasnewydd, gan ladd o leiaf ugain ohonynt.
* 1844 - James K. Polk yn cael ei eithol Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* 1872 - Ulysses S. Grant yn cael ei ail-ethol Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* 1912 - Woodrow Wilson  yn cael ei eithol Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* 1940 - Franklin D. Roosevelt yn cael ei ail-ethol Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* 1956 - Tanciau'r Undeb Sofietaidd yn ymsodo ar Hwngari, gan ddod ag ymgais pobl Hwngari i adfer democratiaeth i ben. Amcangyfrifir bod rhyw 20,000 o bobl Hwngari wedi eu lladd.
* 1968 - Richard Nixon wedi ei eithol yn Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* 1996 - Bill Clinton yn cael ei ail-ethol yn Arlywydd yr Unol Daleithiau.
* 2017 - Cyflafan Sutherland Springs yn Texas, UDA.

## Genedigaethau 
[bawd|140px|dde|[Vivien Leigh]]
[bawd|140px|dde|[Tilda Swinton]]
* 1865 - Margaret MacDonald, arlunydd (m. 1933)
* 1913 
**Gisela Andersch, arlunydd (m. 1987)
**Vivien Leigh, actores (m. 1967)
* 1924 - Alice Colonieu, arlunydd (m. 2010)
* 1926 - John Berger, beirniad celf, llenor ac arlunydd (m. 2017)
* 1928 
**Vilma G. Holland, arlunydd (m. 2005)
**Manaba Omarovna Magomedova, arlunydd (m. 2013)
* 1930 - Lee Lozano, arlunydd (m. 1999)
* 1931
**John Morris, Arglwydd Morris o Aberafan, gwleidydd (m. 2023)
**Ike Turner, cerddor (m. 2007)
* 1936 - Uwe Seeler, pêl-droed (m. 2022)
* 1941 - Art Garfunkel, canwr
* 1943 - Sam Shepard, cyfarwyddwr ffilm (m. 2017)
* 1953 - Tricia Marwick, gwleidydd
* 1959 - Bryan Adams, canwr
* 1960 - Tilda Swinton, actores
* 1963 
**Hans Gillhaus, pêl-droed
**Yair Lapid, gwleidydd, Prif Weinidog Israel
* 1964 - Famke Janssen, actores
* 1970 - Tamzin Outhwaite, actores
* 1975 - Lisa Scott-Lee, cantores
* 1981 - Kseniya Sobchak, cyflwynydd teledu, model a gwleidydd
* 1986 - Kasper Schmeichel, pêl-droed
* 1992 - Odell Beckham, pêl-droed Americanaidd
* 1997 - Chris Mepham, pêl-droed

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[James Clerk Maxwell]]
* 1772 - Dorothea Storm-Kreps, 38, arlunydd
* 1807 - Angelica Kauffman, 56, arlunydd
* 1872 - Margaretha Cornelia Boellaard, 67, arlunydd
* 1879 - James Clerk Maxwell, 48, gwyddonydd
* 1913 - Bramine Hubrecht, 68, arlunydd
* 1914 - John John Roberts (Iolo Caernarfon), 74, bardd
* 1955 - Maurice Utrillo, 71, arlunydd
* 1956 - Art Tatum, pianydd jazz, 47
* 1960 - Mack Sennett, 80, cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm
* 1962 - Percy Cudlipp, 56, newyddiadurwr
* 1991 - Gwenlyn Parry, 59, dramodydd
* 1997 - Syr Isaiah Berlin, 88, athronydd
* 2010 - Jill Clayburgh, 66, actores
* 2013 - Stuart Williams, 83, pêl-droed
* 2021 - Mei Jones, 68, actor a scriptwr
* 2023 - Ryland Davies, 80, tenor
* 2025 - Gwilym Roberts (Caerdydd), athro Cymraeg ail-iaith ac ymgyrchydd iaith

## Gwyliau a chadwraethau 
* Noson Guto Ffowc
* Dydd Gŵyl Sant Cybi

1105
Tachwedd, 05