David Davis (Dafis Castellhywel)

Addysgwr, pregethwr a bardd o Geredigion oedd **David Davis** (14 Chwefror 1745 – 3 Gorffennaf 1827), a adnabyddir fel **Dafis Castellhywel** (neu **Dafis Castell Hywel**). Roedd yn fawr ei barch a'i boblogrwydd tua diwedd yr 18g a dechrau'r ganrif olynol. Fe'i claddwyd ym mynwent eglwys Llanwenog.

## Magwraeth ac addysg
Ganed Dafis yn y Goetre Isaf ym mhlwyf Llangybi, ger Llanbedr Pont Steffan yn 1745, yr hynaf o saith o blant. Derbyniodd ei addysg gan David Jones (Llanybydder), T. Lloyd (Llangeler), Joshua Thomas (Ysgol Ramadeg Caerfyrddin) ac yng Ngholeg Caerfyrddin (1763-7), a bu'n athro cynorthwyol yn Ysgol y Coleg am ysbaid. Daeth dan ddylanwad Joseph Jenkins, prifathro'r Academi, a arddelai Undodiaeth. Ond nid aeth Dafis yn Undodiad ond yn hytrach arddelodd Ariadaeth. Ym Mhlasbach, Ciliau Aeron, priododd Anne Evans y Foelallt, ŵyres Sgwïer Davies, Plasbach. 
bawd|Llangybi (Ceredigion)
bawd|Capel yr Undodiaid yn Alltyblaca; tua 1885.
bawd|Eglwys Llanwenog, lle claddwyd Davis.

## Gwaith
Ymsefydlodd fel gweinidog ym mhlwyf Ciliau Aeron. Oddeutu 1782 symudodd i ardal Castellhywel (lle cafodd ei lysenw), i weinyddu yn Llwynrhydowen a mannau eraill yn y cylch, yn cynnwys Alltyblaca. Agorodd ei ysgol enwog yng Nghastellhywel tua 1782; cafodd nifer o bobl o deuluoedd blaenllaw addysg glasurol yno: daethwyd i'w hadnabod fel "Athen Ceredigion". Bu'n cadw ysgol am dros 30 mlynedd, a daeth ei enw'n adnabyddus drwy Gymru; ordeinid offeiriaid o'i ysgol am flynyddoedd. Ceir enwau tua 111 o'i hen ddisgyblion yn danysgrifwyr *Telyn Dewi*.

Cyfathrebai gydag gwŷr blaenllaw ei gyfnod, gan gynnwys y Dr Richard Price, Iolo Morganwg, Thomas Roberts, Llwyn'rhudol, John Jones (Jac Glan-y-gors), a Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi) a throes lawer o wŷr ei ardal yn bleidwyr dros y Chwyldro Ffrengig. Yn 1801-2 bu anghydfod a rhwyg yn ei eglwysi, a chododd yr Undodaidd gapeli ym Mhantydefaid a Chapel-y-groes. Ymddiswyddodd Davis ar 16 Ionawr 1820 wedi gweinidogaethu am 52 o flynyddoedd.

## Awdur
Cyhoeddodd *Bywyd Duw yn Enaid Dyn*, cyfieithiad o lyfr Henry Scougal, *The Life of God in the Soul of Man* (1779), cyfieithiad o fyfyrdod ar einioes ac angau o waith Thomas Gray (1789), *Cri Carcharor dan farn Marwolaeth* (1792), ac yn 1824 cyhoeddwyd casgliad o'i weithiau barddonol dan yr enw *Telyn Dewi*.

### Cyhoeddiadau ganddo
*''Anerch i'r Duwdodh''.d.
*Bywyd Duw yn Enaid Dyn Caerfyrddin : Ioan Ross, 1789. 108 t.
*Cri Carcharorion dan Farn Marwolaeth Caerfyrddin, 1792. Caerfyrddin : B. Morris, 1818. 8 t. Repr. Caerfyrddin : John Davies, 1923. Ail. Arg. Llandysul : J.D. Lewis, 1906
*Cwymp Ffynnon Bedr h.d.
*Golwg ar Fangre ac Amser Mebyd h.d.
*Gwynfan h.d.
*Hanes o Garwriaeth, Priodas a Marwolaeth gwr ieuanc o Gymru Cyf. Gan David Davis. Caerfyrddin : J. Evans, 1807. 4 t. Argraffiad arall. Caerfyrddin : J. T. Jones h.d. 4 t.
*LlythyrYM, 1887 t. 265–7
*Marwnad a ysgrifennwyd mewn Mynwent yn y Wlad Cyf. Gan David Davis (Saesneg Gray). 3tdd arg. Abertawe : J. Harris.
*Myfrdod ar Einioes ac Angau a ysgrifennwyd mewn Mynwent yn y Wlad yn mrig yr hwyr Wedi droi o Saesneg Gray (Yr Argraffiad Cyntaf). Dewch goronog etc. *Caerfyrddin : J. Evans, 1798. 16 t. Ail. Arg. 1812 16 t.
*Myfyrdod mewn Mynwent Cyfieithiad o waith Gray gan y Parch. D. Davis, Castell Howell. Dewch Goronog, felich sidanog A galluog yma'n lle etc. (4ydd arg.) Caerfyrddin : W. Thomas, 1857. 5ed arg. Caerfyrddin : W. Spurrell 
*Natur a Manteision Zel Gristionogol Caerfyrddin : J. Evans, 1809. 24 t. Cyf. Gan D. Davis
*Telyn Dewi Abertawe : F. Fagg, 1824. viii, 210 t. Ail. Arg. Llanbedr : J. Davis, 1876. Aberystwyth : Welsh Gazette, 1927. xvi, 142 t.

### Llyfryddiaeth amdano
*Evans, Elwyn : Gwr o Gastell Hywel.... Script Radio. Typescript
*G : Dafydd Davis YM, 1938 t. 57–9
*Griffiths, Thomas : Cofiant....David Davis Caerfyrddin : J. Evans, 1828. iv, 60 t.
*J.R.J. : Dafis Castell Hywel CU 32, 1907 t. 245–52
*Davies, J. P. : David Davis YM, 1927 t. 230–2
*Edwards, W. : David Davis YM, 1927 t. 203–6
*Evans, J. J. : David Davis YM, 1927 t. 215–22
*Jenkins, D : David Davis YM, 1927 t. 201–3
*Jones, J. J. : David Davis YM, 1927 t. 270–3
*Jones, R. Jenkin : Dafis Castell Hywel a'r Groegwyr CU 17, 1899 t. 276
*Jones, S : Davis Castellhywel fel Pregethwr YM, 1938 t. 183–7
*Morfa : Davis Castellhywel HL, 1901 t. 106–9
*Morris, E. B. : Y Rhai Fu CU 22, 1902 t. 282–3
*Mursell, Arthur : David Davis Good Words, June, 1863
*Owen, J. D. : David Davis YM, 1927 t. 206–15
*Parry, H. : David Davis EUR, 1860 t. 381–3
*Pryse, William : Dafis Castellhywel TR 4, 1848 t. 197–212
*T.O.W. : David Davis YM, 1927 t. 223–9

## Cerddi
Cyhoeddwyd detholiad o waith barddol David Dafis yn 1824, dan yr enw *Telyn Dewi*. Roedd yn englynwr medrus. Mae ei gerddi yn cynnwys awdl i ddathlu'r Chwyldro Ffrengig.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau
* J. J. Evans, *Cymry Enwog y Ddeunawfed Ganrif* (Gwasg Aberystwyth, 1937)
* D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a llenorion Cymreig y bedwaredd ganrif ar bymtheg* (Wrecsam, 1922)

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1745
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1827
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion