open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cytgord Ewrop

[bawd|[Klemens Wenzel von Metternich|Y Tywysog Metternich, un o arweinwyr Cytgord Ewrop]]
Cydbwysedd grym yn Ewrop o 1815 i ddechrau'r 20g oedd **Cytgord Ewrop**. Sefydlwyd gan y Deyrnas Unedig, Ymerodraeth Awstria, Ymerodraeth Rwsia, a Theyrnas Prwsia yng Nghynhadledd Fienna, ac yn hwyrach ymunodd Ffrainc â'r Cytgord.

## Ffynonellau
* Bridge, F. R. a Bullen, Roger (1980) *The Great Powers and the European States System 1815–1914*. Llundain: Longman.
* Lowe, John (1988) *Rivalry and Accord: International Relations 1870–1914*. Llundain: Hodder & Stoughton.
* Lowe, John (1990) *The Concert of Europe: International Relations 1814–70*. Llundain: Hodder & Stoughton.
* Seaman, L. C. B. (1988) *From Vienna to Versailles*. Caergrawnt: Routledge.

Categori:19eg ganrif
Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Hanes cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Hanes Ewrop
Riau (talaith)

bawd|300px|Lleoliad Riau

Un o daleithiau Indonesia yw **Riau**. Mae'n ffurfio rhan o orllewin canolbarth ynys Sumatera. Hyd 2004, roedd Ynysoedd Riau yn rhan o'r dalaith, ond fe'i gwahanwyd y flwyddyn honno.

Roedd y boblogaeth yn 5,311,000 yn 2000. Y brifddinas yw Pekanbaru. Mae'r dalaith yn cynhyrchu tua hanner olew Indonesia.

Categori:Taleithiau Indonesia
Riau

Gallai **Riau** gyfeirio at:

* Riau (talaith), talaith o Indonesia sy'n rhan o ynys Sumatra
* Ynysoedd Riau, ynysoedd a thalaith yn Indonesia
Ynysoedd Riau

bawd|300px|Lleoliad Ynysoedd Riau

Ynysoedd oddi ar arfordir gorllewinol ynys Sumatera ac un o daleithiau Indonesia yw **Ynysoedd Riau** (Indoneseg: *Kepuluan Riau*. Hyd 2004, roedd Ynysoedd Riau yn rhan o dalaith Riau, ond fe'i gwahanwyd y flwyddyn honno. Ymysg yr ynysoedd mae Batam, Bintan a Karimun, heb fod ymhell o arfordir Singapôr, sy'n ffurfio Ardal Economaidd Arbennig.

Roedd y boblogaeth yn 802,000 yn 2000. Y brifddinas yw Tanjung Pinang. Ar un adeg, roedd yr ynysoedd yn enwog fel noddfa i môr-ladron.

Categori:Taleithiau Indonesia
Constantine

Gallai **Constantine** gyfeirio at:

;Hanes
*Cystennin (*Constantine*), enw sawl ymerodr Rhufeinig a Bysantaidd

;Daearyddiaeth
*Constantine, enw Saesneg o bentref Lann Gostentin yng Nghernyw 
*Constantine, Algeria, dinas yn Algeria
*Constantine (talaith), talaith yn Algeria
*Constantine, Vaud, cymuned yn y Swistir
Maluku (talaith)

250px|bawd|Lleoliad Maluku yn Indonesia

Un o daleithiau Indonesia yw **Maluku**. Mae'n ffurfio rhan ddeheuol Ynysoedd Maluku (y Moluccas), i'r dwyrain o Sulawesi, i'r gorllewin o Gini Newydd ac i'r gogledd o Timor. Y brifddinas yw Ambon.

O 1950 hyd 1999 roedd ynysoedd Maluku yn ffurfio un dalaith o Indonesia, ond yn y flwyddyn honno gwahanwyd hwy yn ddwy dalaith, sef Maluku a Gogledd Maluku. Arferai rhai o'r ynysoedd hyn fod o bwysigrwydd mawr oherwydd y sbeis a dyfid arnynt. Hyd y 19g, Ynysoedd Banda oedd yr unig le yn y byd lle'r oedd nwtmeg yn tyfu.

## Ynysoedd 
* Ynys Ambon (yr ynys fwyaf)
* Ynysoedd Aru
* Ynysoedd Babar
* Ynysoedd Banda
* Buru
* Ynysoedd Kai
* Ynys Leti
* Seram
* Ynysoedd Tanimbar
* Wetar

Categori:Taleithiau Indonesia
Andy Ripley

Chwaraewr rygbi'r undeb o Loegr oedd **Andrew George Ripley** `OBE` (1 Rhagfyr 1947 – 17 Mehefin 2010).

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Loegr
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2010
Constantine, Algeria

Dinas yn Algeria yw **Constantine** (Arabeg: قسنطينة ), a leolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad. Mae'n brifddinas talaith Constantine. Poblogaeth: 462,187 (1998); 507,224 (amcangyfrif 2005); tua 700,000 efallai erbyn hyn. Dyma'r drydedd dinas yn Algeria o ran maint ei phoblogaeth.

Amgylchynnir y ddinas yn gyfangwbl bron gan geunant dwfn gyda sawl pont yn ei groesi.

Ei hen enw oedd ***Cirta***. Cafodd ei sefydlu gan y Ffeniciaid. Daeth yn ganolfan fawr yn nheyrnas Numidia yn amser Massinissa. Cafodd ei dinistrio yn 311 OC ond cafodd ei hailadeiladu gan Cystennin Fawr (*Constantine*), Ymerodr Rhufain, a'i hailenwi ar ei ôl.

Adnabyddir Constantine am ei diwylliant a'i rhan yn hanes Gogledd Affrica. Mae'n un o ganolfannau mawr cerddoriaeth *malouf* a'r diwylliant arab-andalwsaidd yn gyffredinol.

## Gefeilldrefi
* Istanbul (Twrci)
* Grenoble (Ffrainc)
* Sousse (Tiwnisia)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Algeria
Categori:Ffenicia
Mendelefiwm

Elfen gemegol ymbelydrol, synthetig ydy **mendelefiwm** gyda'r symbol `**Md**` a'r rhif atomig 101 yn y  tabl cyfnodol a gaiff ei greu drwy fombardio einsteinium gyda gronynnau Alffa. Dim ond ychydig iawn o Ffermiwm sydd wedi cael ei greu erioed.

Mae ganddo 16 isotop. Y mwyaf sefydlog o'r rhain ydy 258Md, gyda'i hanner-oes yn 51.5 diwrnod.

Cafodd ei ddarganfod gan Albert Ghiorso, Glenn T. Seaborg, Gregory R. Choppin, Bernard G. Harvey, a Stanley G. Thompson (arweinydd y tîm) ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley, yn 1952 a'i enwi ar ôl y gwyddonydd Dmitri Mendeleev a oedd yn gyfrifol am greu'r Tabl cyfnodol.

Categori:Elfennau cemegol
Americiwm

Elfen gemegol ydy **americiwm** sydd â'r symbol `**Am**` a'r rhif atomig 95 yn y  tabl cyfnodol. Caiff ei ddefnyddio'n helaeth mewn sensorau darganfod tân.

Mae'n fetal gloyw arian-gwyn o ran lliw ac mae ganddo 18 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 243Am gyda'i hanner-oes o 7370 blwyddyn.
bawd|chwith|220px|Americiwm y tu fewn i sensor darganfod tân

Darganfyddwyd americiwm gyntaf yn 1944 gan Glenn T. Seaborg, Leon O. Morgan, Ralph A. James, ac Albert Ghiorso yn ystod yr Ail Ryfel Byd yn labordai Prifysgol Chicago a elwir heddiw yn  *Argonne National Laboratory*.

Categori:Elfennau cemegol
Lanthanid

Mae'r gyfres **lanthanid** (neu **lanthanoid**) yn cynnwys 14 o elfennau gyda rhifau atomig o 58 i 71; o ceriwm i lwtetiwm. Elfennau f-bloc ydy pob lanthanid. Mae pob un yn ffurfio cationau trifalent, Ln3+.

## Dosbarthiad 
Categori:Elfennau cemegol
The Princess and the Frog

Mae ***The Princess and the Frog*** ("''Y Dywysoges a'r Llyffant''") yn ffilm animeiddiedig Americanaidd o 2009 a gynhyrchwyd gan Stiwdios Animeiddio Walt Disney ac i gael ei rhyddhau gan Walt Disney Pictures. Mae'r ffilm yn seiliedig ar y nofel *The Frog Princess* gan E. D. Baker. Dyma oedd y 49fed ffilm animeiddiedig gan Disney.

Clywir lleisiau'r actorion Anika Noni Rose, Bruno Campos, Keith David, Michael-Leon Wooley, Jennifer Cody, Jim Cummings, Peter Bartlett, Jenifer Lewis, Oprah Winfrey, Terrence Howard, a John Goodman yn y ffilm.

## Lleisiau 
* Anika Noni Rose - Princess Tiana
* Bruno Campos - Prince Naveen
* Jennifer Cody - Charlotte La Bouff
* Keith David - Doctor Facilier
* Jenifer Lewis - Mama Odie
* Jim Cummings - Ray
* Michael-Leon Wooley - Louis
* Peter Bartlett - Lawrence
* John Goodman - Eli "Big Daddy" La Bouff
* Terrence Howard - James
* Oprah Winfrey - Eudora
* Don Hall - Darnell
* Jerry Kernion - Mr. Henry Fenner
* Corey Burton - Mr. Harvey Fenner
* Randy Newman - Cousin Randy

## Caneuon 
* "Down in New Orleans"
* "Almost There"
* "Friends on the Other Side"
* "When We're Human"
* "Gonna Take You There"
* "Ma Belle Evangeline"
* "Dig A Little Deeper"
* "Dippermouth Blues"
* "Cajun Love Song"
* "Never Knew I Needed"

## Gweler hefyd 
* Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Disney
Bengkulu

bawd|300px|Lleoliad Bengkulu

Un o daleithiau Indonesia yw **Bengkulu**. Mae'r dalaith yn ne-ddwyrain ynys Sumatra, ac yn cynnwys ynys Enggano.

Hi yw'r leiaf o o'r taleithiau ar ynys Sumatra, gyda phoblogaeth o 1,564,000 yn 2000 ac arwynebedd o 21.000&nbsp;km². Y brifddinas yw dinas Bengkulu.

Categori:Taleithiau Indonesia
Hominidae

Teulu o epaod mawr a nodweddir gan wyneb di-flew gyda gwefusau ymwthiol a dwylo gydag olion bysedd cymhleth ac ewinedd gwastad yw'r ***Hominidae*** (hefyd: **epaod mawr** neu **hominidau**), sy'n cynnwys saith rhywogaeth mewn 4 genws: *Pongo*, orangwtang Borneo, orangwtang Sumatra; *Gorila*, gorila gorllewinol, gorila'r Dwyrain; *Pan*, y tsimpansî cyffredin a bonobo; a *Homo*, sef bod dynol.

Gyda darganfyddiadau archaeolegol newydd, mae'r dosbarthiad gwyddonol yn newid yn aml, ac mae union ddiffiniad y gair *hominid* hefyd wedi newid dros y blynyddoedd. At fodau dynol (*Homo*) a'u perthnasau agos yn unig y cyfeiriai ar y cyhwyn. Bellach defnyddir y term 'hominin' i'w disgrifio y grŵp hwn. Erbyn yr 21ain ganrif roedd y gair 'hominid' yn cynnwys yr 'epaod mawr' i gyd, gan gynnwys bodau dynol.

Trigodd yr hynafiaid cyffredin agosaf i'r presennol oddeutu 14 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP) pan wahanodd hynafiaid yr orangwtang o linell y tri genera arall. Roedd hynafiaid y teulu *Hominidae* eisioes wedi gwahanu o deulu'r *Hylobatidae* (y giboniaid), rhwng 15 a 20 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

## Dosbarthiad
Fel rheol, fe'i dosberthir fel a ganlyn:

* Teulu *Hominidae*
** Is-deulu *Ponginae*
*** Genws *Pongo*
**** Orangwtang Borneo, *Pongo pygmaeus*
***** *Pongo pygmaeus pygmaeus*
***** *Pongo pygmaeus morio*
***** *Pongo pygmaeus wurmbii*
**** Orangwtang Sumatra, *Pongo abelii*
** Is-deulu *Homininae*
*** Llwyth *Gorillini*
**** Genws *Gorilla*
***** Gorila Gorllewinol, *Gorilla gorilla* 
****** Gorila Gorllewinol yr Iseldir, *Gorilla gorilla gorilla*
****** Gorila Afon Cross, *Gorilla gorilla diehli*
***** Gorila Dwyreiniol, *Gorilla beringei* 
****** Gorila Mynydd, *Gorilla beringei beringei*
****** Gorila Dwyreiniol yr Iseldir, *Gorilla beringei graueri*
*** Llwyth *Hominini*
**** Genws *Pan*
***** Tsimpansî Cyffredin, *Pan troglodytes*
****** Tsimpansî'r Canolbarth, *Pan troglodytes troglodytes*
****** Tsimpansî Gorllewin Affrica, *Pan troglodytes verus*
****** Tsimpansî Nigeria, *Pan troglodytes vellerosus*
****** Tsimpansî Dwyreiniol, *Pan troglodytes schweinfurthii*
***** Bonobo (tsimpansî lleiaf), *Pan paniscus*
**** Genws *Homo*
***** Bod dynol, *Homo sapiens sapiens*

Categori:Epaod
Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Ariannin

bawd|chwith|Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Ariannin 1964
[chwith|bawd|"La Scaloneta", bencampwriaeth [Cwpan y Byd Pêl-droed 2022]]
Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Ariannin** (Sbaeneg: *Selección de fútbol de Argentina*) yn cynrychioli yr Ariannin yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed yr Ariannin (AFA), corff llywodraethol y gamp yn yr Ariannin. Mae'r AFA yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed De America, CONMEBOL (Sbaeneg: *Confederación Sudamericana de Fútbol*, Portiwgaleg: *Confederação Sul-Americana de Futebol*).

Mae *La Selección* (y tîm cenedlaethol) neu'r *Albicelestes* (y glas golau a gwyn), wedi ennill Cwpan y Byd ar dair achlysur: ym 1978 pan cynhaliwyd y bencampwriaeth ar eu tomen eu hunain, ym 1986 ym Mecsico, ac yto ym 2022 yn Catar

Mae'r Ariannin hefyd wedi ennill y Copa América ar 15 achlysur ac wedi cipio'r fedal aur yng Ngemau Olympaidd Athens 2004 a Gemau Olympaidd Beijing 2008.

Ariannin
Ariannin
Actinid

Ceir 14 elfen gemegol yn y grwp yma a elwir yn **actinad** (lluosog: **actinadau**) ac mae iddynt rifau atomig rhwng 90 a 103; o thoriwm i lawrenciwm. Mae'r enw'n tarddu o'r elfen honno a elwir yn actiniwm, yn Grŵp 3 y tabl cyfnodol. Defnyddir hefyd yr enw **actinid**.

Dim ond thoriwm ac wraniwm a geir yn naturiol ar y ddaear; mae gweddill y grwp yn cael eu gwneud gan ddyn - hynny yw - yn elfennau synthetig. Mae pob un yn ymbelydrol.

## Cemeg
Categori:Cemeg
Categori:Tabl cyfnodol
Nobeliwm

Elfen gemegol ymbelydrol ydy **nobeliwm** gyda'r symbol `**No**` a'r rhif atomig 102 yn y  tabl cyfnodol.

Mae ganddo 17 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 259Ac gyda'i hanner-oes yn 58 munud.

Cafodd ei ddarganfod am y tro cyntaf yn 1956 gan wyddonwyr o Labordai Adweithiau Niwclear Flerov,  Dubna, Rwsia. Ychydig iawn a wyddom am yr elfen hon. Cyhoeddwyd fod yr elfen hon wedi'i darganfod yn Sefydliad Nobel, Sweden a phenderfynwyd ei fedyddio'n Nobeliwm i goffau Alfred Nobel.

Categori:Elfennau cemegol
IPad

bawd|dde|Esiampl o iPad

Dyfais, teclyn  neu 'lechen' gyfrifiadurol a grëwyd gan Apple Inc. yw'r **iPad**. Cafodd yr iPad ei farchnata ar gyfer chwarae cerddoriaeth, darllen e-lyfrau, gwylio fideos, pori'r we, chwarae gemau, ac er mwyn creu a darllen ebyst. Gwerthwyd 2 filiwn o'r teclyn hwn yn y ddau fis cyntaf.

Fel arfer mae'r iPad yn cael ei ddefnyddio i chwilio'r rhyngrwyd. Gellir chwarae gemau fel *Minecraft* neu *Candy Crush* arno neu dynnu lluniau. Gellir prynnu cas i'w addurno a'i gadw'n saff. Caiff hefyd ei ddefnyddio i anfon negeseuon drwy e-bost, Facebook, Twitter ac iMessage neu i siarad wyneb i wyneb ag unrhyw un drwy apiau fel *Face Time* neu Skype. Gellir hefyd ei ddefnyddio i wrando ar gerddoriaeth neu wylio ffilm, neu fel llyfr coginio i helpu coginio bwyd. Gellir lawrlwytho elyfrau a recordio fideo hefyd neu ar gyfer Instagram, Facebook neu Twitter. Yn Hydref 2013 roedd y stordy aps *App Store* yn cynnwys dros 475,000 o aps gan Apple a chwmniau eraill.

Crewyd yr iPad gan apple inc a grewyd gan Steve Jobs. Mae'r iPad yn ysgafn i'w gario - gellir cymharu ei bwysau i lyfr ond mae'r iPad yn gallu storio llawer o elyfrau arno!

Mae iPad 2 yn rhagori ar ei ragflaenydd (iPad Air) gan fod ei gof yn llawer mwy ac mae'r siâp yn wahanol - ochrau sgwâr yn hytrach na rhai crwm.

Gwerthwyd 15 miliwn o iPads First Generation hyd at 2015.

## Gweler hefyd 
* iPod
* iPhone

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiadur llechen
Homo habilis

Roedd ***Homo habilis*** ("Dyn celfydd") yn rhywogaeth o'r genws *Homo* a oedd yn byw rhwng 2.8 miliwn a
1.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP), yn ystod y Plïosen Hwyr a'r Pleistosen Cynnar. Tarddoodd o'r australopithecines ac esblygodd yn Ne a Dwyrain Affrica. O ran ymddangosiad a morffoleg, dyma'r rhywogaeth lleiaf tebyg i fodau dynol y presennol. Mae cilddannedd *Homo habilis* yn llai na dannedd yr ''australopithecines', a'i ymennydd yn fwy; roedd ganddynt hefyd y gallu i wneud a defnyddio oofer llaw o garreg ac esgyrn anifail. Dyma darddiad ei enw "dyn clyfar".

Roedd yn byw yn Nwyrain Affrica, ac roedd yn llai na dyn modern, gyda thaldra rhwng 1.20 m a 1.55 m. Cred rhai ei fod yn rhy gyntefig i'w roi yn y genws *Homo*, ac yn dylai fod yn y genws *Australopithecus*. Credir o ddarganfyddiadau yn ardal Llyn Turkana fod *Homo habilis* a *Homo erectus* ill dau yn byw yn yr ardal tua 1.5 neu 1.4 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Cafwyd hyd i ffosiliau o benglogau rhywogaeth arall yn yr ardal hon, sef *Homo rudolfensis* a gydoesai gyda 'Homo habilis* tua 1.9 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Yr *Homo habilis'' yw un o'r hominins cynharaf. Cred rhai Paleoanthropolegwyr y dylid symud y rhywogaeth hwn allan o *Homo* ac at yr *Australopithecus*, gan fod morffoleg ei ysgerbwd yn awgrymu mai yn y coed roedd ei gynefin, yn hytrach nag ar ddwy goes fel *Homo sapiens*.

## Cymharu penglogau
700px

## Cyfeiriadau
Categori:Hen Oes y Cerrig
Categori:Hominini
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Homo erectus

Roedd ***Homo erectus*** (Lladin: *ērigere*; "Dyn cefnsyth"), gynt *Pithecanthropus erectus*, yn rhywogaeth o'r genws *Homo* oedd yn byw yn y Pleistosen, rhwng 1.9 miliwn a thua 117,000 o flynyddoedd yn ôl (neu CP).

Ymddengys fod nifer o rywogaethau dynol, megis Homo heidelbergensis a Homo antecessor, wedi esblygu o H. erectus, ac ystyrir yn gyffredinol bod Neanderthaliaid, Denisovaniaid, a bodau dynol modern yn eu tro wedi esblygu o H. heidelbergensis. H. erectus oedd yr hynafiad dynol cyntaf i ymledu ledled Ewrasia, gydag amrediad cyfandirol yn ymestyn o Benrhyn Iberia i Java.

Cafwyd hyd i'r ffosilau cyntaf o'r rhywogaeth yma gan Eugène Dubois o'r Iseldiroedd ar ynys Jawa yn y 1890au cynnar. Adnabyddir yr enghraifft yma fel "Dyn Jawa". Yn 1927, cafwyd hyd i fwy o ffosilau yn  Zhoukoudian yn Tsieina. Yn ddiweddarach, cafwyd hyd i lawer o'r ffosilau hyn yn Affrica, er enghraifft un yn Ternifine, Algeria, gweddillion a ddyddir i rhwng 600,000 a 700,000 o flynyddoedd yn ôl. Cafwyd hyd i rai yn Nwyrain Affrica sydd tua 1 miliwn o flynyddoedd oed.

Mae hyn yn peri i'r rhan fwyaf o Baleoanthropolegwyr gredu i *Homo erectus* ddatblygu yn Affrica, ac yna ymledaenu drwy Ewrasia mor bell a  Georgia, India, Sri Lanca, Tsieina a Jafa, y rhywogaeth gyntaf o *Homo* i adael Affrica gan y rhan fwyaf o archaeolegwyr, ond cred eraill ei fod yn frodorol o Asia.

## Cymharu penglogau
700px

## Tarddiad
Ceir dwy farn ynghylch tarddiad *H. erectus*:
:1. Mae'r gyntaf yn dweud iddynt esblygu o'r *Australopithecine* yn nwyrain Affrica ar ddechrau'r Pleistosen Cynnar: erbyn dwy filiwn o flynyddoedd CP, credir ei fod wedi ymfudo oddi yno i fannau eraill. Erbyn 1.8 CP roedd drwy Affrica, Dmanisi yng ngwlad Georgia, Indonesia, Jafa, Fietnam, Tsieina (Zhoukoudian ac India.
:2. Yr ail farn yw i *H. erecus* esblygu yn Ewrasia ac yna ymfudo i Affrica. Gwyddom iddynt fyw yn Dmanisi, Georgia (rhwng Rwsia a Thwrci) rhwng 1.85 a 1.77 miliwn o flynyddoedd CP, ychydig cyn unrhyw dystiolaeth ohonynt yn Affrica, neu o bosib - yr un pryd a'i gilydd.
[bawd|chwith|450px|Siart 'Stringer' o esblygiad sawl rhywogaeth o'r [genws *Homo* dros ddwy filiwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'r cysyniad "Allan o Affrica" i'w weld ar frig y siart.]]

Am ran helaeth o ddechrau'r 20g, credodd y rhan fwyaf o anthropolegwyr mai yn Asia yr esblygodd *H erectus*, yn bennaf oherwydd y darganfyddiadau yn Jafa a Zhoukoudian. Credodd llond dwrn ohonynt, gan gynnwys Charles Darwin, iddynt darddu o Affrica. Dadl Darwin oedd mai dim ond yn Affrica roedd (ac mae) perthnasau neu hynafiaid agosaf *H. erectus*: gorilas a Tsimpansîs.

## Homo erectus georgicus
Mae *Homo erectus georgicus* yn is-rywogaeth o *Homo erectus* a ystyriwyd ar un cyfnod yn rhywogaeth lawn, annibynnol. Fe'i darganuwyd yn Dmanisi, Georgia yn 1991 gan David Lordkipanidze pan gloddiwyd i'r wyneb bum penglog. Daeth nifer o ffosiliau eraill i'r fei, gan gynnwys penglog cyfan yn 2005 a 73 o offer-llaw i dorri a naddu a 34 aswrn amryw o anifeiliaid. Fe'i dyddiwyd i 1.8 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

## Gweler hefyd
*Homo erectus georgicus

## Cyfeiriadau
Categori:Plïosen
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Río Gallegos

Dinas yn Nhalaith Santa Cruz, yr Ariannin, yw **Río Gallegos** (ynganiad Sbaeneg: [ˈri.o ɣaˈʎeɣos]), sy'n brifddinas y dalaith. Yn ôl cyfrifiad 2001 roedd 79,000 o bobl yn byw yno. Saif y ddinas ar aber Afon Gallegos, 2,636&nbsp;km (1,638 milltir) i'r de o Buenos Aires.

Categori:Aneddiadau Talaith Santa Cruz
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Afon Gallegos

Afon yn yr Ariannin yw **Afon Gallegos** (Sbaeneg: *Río Gallegos*), sy'n llifo trwy Dalaith Santa Cruz, Patagonia. Gorwedd dinas Río Gallegos, prifddinas Talaith Santa Cruz, ar y llecyn lle mae'n aberu yng Nghefnfor yr Iwerydd.

Ffurfir yr afon gan gymer afonydd Rubens a Penitentes, ac mae'n llifo i gyfeiriad y dwyrain am 180 kilometres (112 milltir) i gyrraedd glan yr Iwerydd.

Enwir yr afon ar ôl Blasco Gallegos, un o beilotiaid Ferdinand Magellan yn 1520.

Gallegos
Categori:Daearyddiaeth Talaith Santa Cruz
Categori:Patagonia
Ewyllys rydd

Y gallu honedig o gyfryngau i wneud dewisiadau sydd ddim yn cynnwys cyfyngyddion yw **ewyllys rydd**. Yn ôl y ddamcaniaeth hon, Benderfyniaeth yw'r prif gyfyngydd metaffisegol. O fewn y ddamcaniaeth honno fe gynhwysir *rhyddewyllysiaeth fetaffisegol*, sy'n ddatganiad fod penderfyniaeth yn ffug a bod ewyllys rydd yn bodoli felly, a *phenderfyniaeth galed*, sy'n ddatganiad fod penderfyniaeth yn wir ac nid yw ewyllys rydd yn bodoli felly.

Categori:Athroniaeth
Categori:Metaffiseg
Categori:Diwinyddiaeth
Zaanstad

Dinas yn yr Iseldiroedd yw **Zaanstad**, a leolir yn nhalaith Noord-Holland yng ngogledd y wlad. Poblogaeth: 141,829.

Gorwedd y ddinas ar lan afon Zaan.

250px|bawd|dim|Afon Zaan yn Zaanstad
250px|bawd|dim|Lleoliad Zaanstad yn Noord-Holland

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Noord-Holland
Amersfoort

Dinas yn yr Iseldiroedd yw **Amersfoort**, a leolir yn nhalaith Utrecht yng nghanolbarth y wlad. Poblogaeth: 139,914.

Gorwedd ar lan afon Eem. Ceir sawl enghraifft o bensaernïaeth Iseldiraidd dradoddiadol yn y ddinas. Mae'n adnabyddus hefyd am ei sŵ. Ar gyrion y ddinas ceir Coedwig Birkhoven.

250px|bawd|dim|Amersfoort: Afon Eem
250px|bawd|dim|Lleoliad Amersfoort yn nhalaith Utrecht

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Utrecht
Chwarel Ratgoed

Chwarel lechi gerllaw Aberllefenni yn ne Gwynedd oedd **Chwarel (y) Ratgoed** neu **Chwarel (y) Ralltgoed** (ffurfiau amgen: yr Atgoed; yr Alltgoed). Hi yw'r fwyaf gogleddol o'r chwareli a wasanaethir gan Reilffordd Corris.

## Enw 
'Yr Atgoed' yw'r enw gwreiddiol ar yr ardal. Ystyr 'atgoed' yw coed sydd wedi aildyfu ar ôl cael eu torri. Cymharol gyfoes yw'r enwau sy'n cynnwys yr elfen 'allt'.

## Hanes 
Dechreuodd gweithio llechi yma cyn 1840, pan grybwyllir y chwarel yn ewyllys Horatio Nelson Hughes. Caeodd y chwarel am gyfnod tua diwedd y 1840au, cyn ail-agor yn 1851. Yn y 1850au, roedd yn cael ei rhedeg gan John Rowlands fel rhan o Alltgoed Consols, partneriaeth oedd hefyd yn berchen ar Chwarel Braich Goch. Tua dechrau'r 1860au, diswyddwyd Rowlands a dychwelodd y chwarel i feddiant Horatio Nelson Hughes.

Agorwyd Tramffordd Ratgoed yn 1859 i gysylltu â Rheilffordd Corris. Roedd wedi cau erbyn 1900; ail-agorodd yn 1901 ond roedd wedi cau eto erbyn 1903. Ail-agorodd eto yn 1907. Yn 1924, prynwyd y chwarel gan Harber & Thomas Ltd., perchenogion Chwarel Llwyngwern. Caeodd yn derfynol yn 1946.

## Llyfryddiaeth 
* Alun John Richards, *Slate Quarrying at Corris* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

## Cyfeiriadau
Ratgoed
Categori:Corris
Arturo Toscanini

Arweinydd cerddorfa o'r Eidal oedd **Arturo Toscanini** (25 Mawrth 1867 - 16 Ionawr 1957).

Fe'i ganed yn ninas Parma, Emilia-Romagna. Dechreuodd arwain pan oedd yn 19 oed, ac bu hefyd yn chwarae'r sielo.Treuliodd lawer o hanner olaf ei oes (1909-1957) yn byw mewn plasdy mawr Baroc ym Milan, yr Eidal, a elwir yn *Palazzo Toscanini* ar ei ôl. Rhwng 1928 a 1936, bu'n gyfarwyddwr cerddoriaeth Cerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd. Bu farw yn Efrog Newydd yn 1957.

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Pobl o Parma
Parma

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Parma**, sy'n brifddinas talaith Parma yn rhanbarth Emilia-Romagna.

Roedd poblogaeth *comune* Parma yng nghyfrifiad 2011 yn 175,895.

Mae'n ddinas hynafol lle ceir sawl adeilad hanesyddol yn cynnwys y *Duomo* (Eglwys Gadeiriol). Fe'i sefydlwyd yn amser Rhufain Hynafol a daeth yn ganolfan ddiwylliannol fawr yn yr Oesoedd Canol. Sefydlwyd Prifysgol Parma yn 1222; un o'r rhai cynharaf yn Ewrop gyfan. Bu gan Dugiaid Parma (a Piacenza) ran fawr yn hanes yr Eidal.

Cynhyrchir caws Parmesan (*Parmigiano*) yno, ac mae'n gartref i'r tîm Rygbi Zebre.

## Pobl o Parma
Mae pobl adnabyddus o'r ddinas yn cynnwys:
*Giovan Battista Borghesi, arlunydd
*Bertoia, arlunydd
*Arturo Toscanini, arweinydd cerddorfa

## Chwaraeon
Mae'r ddinas yn gartref i dîm rygbi Zebre sy'n chwarae yn y Pro14.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Emilia-Romagna
Categori:Talaith Parma
Hafez

Bardd Persiaidd a ysgrifennai dan ei ffugenw **Hāfez** (hefyd **Hafiz**) oedd **Khwāja Šamsu d-Dīn Muḥammad Hāfez-e Šīrāzī** (1315–1390) (). Mae llawer o Iraniaid yn darllen ei waith (*Divan*), a hyd heddiw maen nhw'n dysgu'r penillion ar galon er mwyn eu defnyddio fel diarhebion a dyfyniadau. Dadansoddir ei fywyd a'i waith gan lawer, sydd wedi dylanwadu ar lenyddiaeth Berseg cyn y 14g yn llawer mwy nag unrhyw beth arall.

Roedd yn frodor o Shiraz.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Perseg
Categori:Cyfrinwyr
Categori:Genedigaethau 1315
Categori:Llenorion o Iran
Categori:Llenorion y 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1390
Categori:Swffïaeth
Caws Parmigiano-Reggiano

250px|bawd|Darn o gaws Parmesan.
250px|bawd|Ardal cynhyrchu caws Parmesan.
Math o gaws o'r Eidal yw **caws Parmesan** (Eidaleg: *Parmigiano*; yn fwy penodol, ***Parmigiano reggiano*** (). Mae'n gaws caled, cryf a ddefnyddir gan amlaf gyda bwydydd pasta. Mae'r enw "Parmesan", sef y Rhanbarth "Parma", yn cael ei ddefnyddio fel term cyffredinol am yr holl amrywiadau lleol; ond erbyn hyn (2017), ni chaniateir ei ddefnyddio wrth farchnata'r caws oherwydd deddfau Ewropeaidd. Fel rheol mae'r caws yn cael ei grafu dros y bwyd.

Prif ardal cynhyrchu caws Parmesan yw rhanbarth Emilia-Romagna yng ngogledd canolbarth yr Eidal. Fe'i henwir ar ôl dinas hynafol Parma yn y rhanbarth honno, ond mae'r ardal cynhyrchu yn ymestyn ar draws Emilia-Romagna.

Cyfeiria ail ran yr enw at Ranbarth Reggiano, neu o leiaf at y tir i'r dwyrain o afon Reno a chaiff hefyd ei gynhyrchu yn rhanbarthau Parma, Modena, Emilia-Romagna a Mantova yn Lombardia. Dim ond cawsiau yn yr ardaloedd hyn gaiff eu galw'n gawsiau Parmigiano-Reggiano a'r cyfieithiad "Parmesan".

## Cynhyrchu
Caiff caws Parmigiano-Reggiano ei greu o laeth buwch. Cymysgir llaeth llawn hufen wedi'r godro fin nos gyda llaeth hanner hufen a gasglwyd y noson cynt; felly llaeth rhannol a ddefnyddir, o ran hufen. Yna, mae'r llaeth yma'n cael ei bwmpio i gynhwysyddion copr.

Parmigiano-Reggiano Factory.png|Casgenni gydag arwyneb mewnol copr 
Cracking a Parmesan Wheel-9MAR2013.ogv|Cracio olwyn parmesan
parmigiano reggiano factory.jpg|Ystafell aeddfedu mewn ffatri Parmigiano-Reggiano
Parma Food Producers Worry About Impact of Imitations.oggtheora.ogv|Adroddiad ar fideo

## Blas
Mae caws Parmesan yn gryf mewn umami. Oherwydd hyn, fe'i defnydir i'w ychwanegu at brydau eraill yn hytrach nag ar ben ei hun.

Un o'r cynhyrchwyr mwyaf, ers 1945 yw Kraft Foods. Fel ychwanegiad ar gyfer pasta a pitsa, caiff ei gynnig, fel arfer, am ddim.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal
Parmesan
Categori:Emilia-Romagna
Afon Twymyn

Afon ym Maldwyn, Powys yw **Afon Twymyn**. Mae'n tarddu yn y bryniau tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Bumlumon ac yn llifo i Afon Dyfi ger Glantwymyn.

Wrth lifo o'r bryniau mae'r afon yn ffurfio ceunant lle ceir hen weithfeydd plwm Dylife. Mae'n llifo dan Bont Dolgadfan ac yn llifo ar gwrs gogleddol i'w chymer ag Afon Iaen ger Llanbrynmair.

Lleolir adfeilion Castell Tafolwern, a adwaenir fel 'Yr Hen Domen' heddiw, ar gymer afonydd Twymyn ac Iaen, ar gyrion Llanbrynmair.

Mae'n troi i gyfeiriad y gorllewin wedyn ac yn llifo i afon Dyfi tua hanner milltir i'r gogledd o Lantwymyn.

250px|bawd|dim|Ceunant afon Twymyn, Dylife

## Gweler hefyd
*Ceunant Twymyn
*Dylife

Twymyn
Twymyn
Categori:Glantwymyn
Abu Mena

Safle bererindod Gristnogol yng ngogledd yr Aifft yw **Abu Mena**, hefyd **Abu Mina**. Cyhoeddwyd ef yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1979.

Saif Abu Mena yn anialwch Mariut, yn rhanbarth Burg al-Arab. O ddiwedd y 4g, datblygodd bedd Sant Menas yn gyrchfan i bererinion. Dinistriwyd yr adeiladau yma yn 619, pan feddiannwyd yr ardal gan y Persiaid, ond fe'i hail-adeiladwyd yn 629. Ers canol yr 20g, mae mynachlog Goptaidd newydd yno.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Aifft
Categori:Pererindodau
Categori:Yr Eglwys Goptaidd
Copt

Grŵp ethnogrefyddol yw'r **Coptiaid** sy'n cynnwys Cristnogion brodorol yr Aifft. Amcangyfrifir fod rhwng 13,500,000 a 19,000,000 ohonynt, tua 20% o'r boblogaeth. Mae'r mwyafrif ohonynt yn aelodau o'r Eglwys Goptaidd.

Defnyddir Copteg fel iaith litwrgi yr Eglwys Goptaidd, a bu nifer o ymdrechion i'w hadfywio fel iaith lafar. Credir bod tua 300 o bobl yn medru'r iaith, sy'n ffurf o Eiffteg. Maent yn un o gymunedau Cristnogol hynaf y byd.
[bawd|chwith|240px|Eglwys Goptaidd, [Cairo.]]

## Coptiaid enwog
* Boutros Boutros-Ghali, cyn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
* Magdi Yacoub, llawfeddyg


Categori:Cristnogion
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Aifft
Categori:Grwpiau ethnogrefyddol
Robert Falcon Scott

Fforiwr a morwr Seisnig oedd Capten **Robert Falcon Scott** (6 Mehefin 1868 – 29 Mawrth 1912). Roedd yn dad i'r naturiaethwr Syr Peter Scott.

Cafodd ei eni yn Plymouth, Lloegr, yn fab i John Edward Scott, bragwr, a'i wraig Hannah (née Cuming) Scott.  Cyrhaeddodd Capten Scott Begwn y De fis ar ôl y Norwywr Roald Amundsen a bu Scott a'i dîm farw yn Antartica yn cynnwys Edgar Evans, Lawrence Oates, Henry Bowers ac Edward Wilson).

Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Fforwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Fforwyr yr Antarctig
Categori:Morwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Morwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Plymouth
Categori:Pobl fu farw yn yr Antarctig
Categori:Swyddogion y Llynges Frenhinol
Lanús

Prif ddinas weinyddol rhanbarth Lanús Partido, yn Nhalaith Buenos Aires, yr Ariannin, yw **Lanús**. Fe'i lleolir ychydig i'r de o'r brifddinas, yng ngogledd-orllewin y wlad. Gorwedd y ddinas ychydig i'r de o Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin. Yn y cyfrifiad diweddaraf, cofnodwyd poblogaeth o 

Yn ganolfan ddiwydiannol fawr, mae'r ddinas yn cael ei gwasanaethu gan reilffyrdd cludo nwyddau a theithwyr. Mae gan y ddinas sawl diwydiant: nwyddau cemegol, arfau, tecstilau, papur, lledr a rwber, diwydiannau gwifren, dillad, olew, yn ogystal â thanerdai, caniau llysiau a ffrwythau. Mae nifer o ysgolion technegol wedi'u lleoli yn y ddinas, a Chanolfan Feddygol Eva Perón, un o'r rhai mwyaf yn ardal Buenos Aires Fwyaf.

## Enwogion
* Diego Maradona, cyn-bêl-droediwr rhyngwladol a rheolwr presennol tîm pêl-droed cenedlaethol yr Ariannin, a aned yn Lanús ar y 30ain Hydref 1960.

Categori:Aneddiadau Talaith Buenos Aires
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Thoriwm

Elfen gemegol gwan o ran ymbelydredd a ganfyddir mewn digonedd, ac yn naturiol led-led y ddaear ydy **thoriwm** sydd â'r symbol `**Th**` a'r rhif atomig 90 yn y  tabl cyfnodol. Thorium-232 ydy'r enw arno mewn ffurf naturiol.

Gellir trin a thrafod y metal meddal hwn yn hawdd; ei liw ydy arian-gwyn.

Mae ganddo 27 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 232Th gyda'i hanner-oes o 14.05 biliwn blwyddyn.

Darganfuwyd mwynau du ar Ynys Løvøy gan M. T. Esmark a rhoddodd y sampl i'r Athro Jens Esmark, mwynwr galluog na wyddai beth goblyn oedd y metal. Danfonodd ef i'r cemegydd Jöns Jakob Berzelius  yn Sweden i'w archwilio yn 1828. Enwodd Berzelius y metel ar ôl y duw Thor, duw'r daran. Yn 1885 cafwyd defnydd i'r metal hwn, sef o fewn 'mantell' lampau nwy.

## Ynni niwclear 
Rhwng 1964 a 1969 defnyddiwyd Thoriwm-232 i greu'r tanwydd niwclear iwraniwm233 er enghraifft yn yr arbrawf a elwid yn MSR (*molten-salt reactor*) yn Unol Daleithiau America. Mae'r adweithyddion cynnar hyn wedi eu cau i lawr, ond mae Rwsia, India a Tsieina yn cynllunio rhai newydd oherwydd fod y cyfansoddyn hwn yn gymharol saff.

Dyma rai o'r rhinweddau dros ei ddefnyddio i greu ynni niwclear:
* Mae defnyddio'r gwastraff niwclear i wneud arfau niwclear bron yn amhosib.
* Mae maint y gwastaff yn llai: rhwng 10 a 10,000 gwaith yn llai na gydag iwraniwm.
* Caiff thoriwm ei fwyngloddio o'r daear fel eisotop sy'n 100% yn bur, yn ddefnyddiol gan nad oes rhaid ei drin cyn ei ddefnyddio.

Ceir arbrofion cyffelyb hefyd yn Labordy Daresbury yn Lloegr er enghraifft: *Electron Machine with Many Applications (EMMA)*. Mae'r arbrawf eisioes wedi dwyn ffrwyth a gwelir yn Ysbyty Clatterbridge ger Lerpwl beiriant i helpu therapi cancr.

## Cyfeiriadau
Categori:Elfennau cemegol
Dougga

Adfeilion tref Rufeinig yng ngogledd Tiwnisia yw **Dougga**, hen enw **Thugga**. Ystyrir Dougga yn un o'r esiamplau gorau o dref Rufeinig o faint cymharol fychan, ac fe'i dynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1997. Saif yn nhalaith Siliana.

Sefydlwyd dinas ar y safle yn y 3g CC, pan oedd yr ardal dan reolaeth dinas Carthago. Wedi i Rufain ddinistrio Carthago yn 146 CC, cipiwyd Dougga gan y brenin Numidaidd Massinissa. Wedi 46 CC, daeth yn eiddo'r Rhufeiniaid ac yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica. Dan yr ymerawdwr Septimius Severus fe'i dyrchafwyd i statws *municipium*, yna yn 261 OC i statws *colonia*.
bawd|chwith|240px|dde|Y Capitol

Dechreuodd y ddinas ddirywio yn ystod y 4g. O 439 hyd 533 roedd yn rhan o deyrnas y Fandaliaid, yna'n rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd. Dros y canrifoedd, daeth yn bentref Arabaidd.

bawd|chwith|240px|Y theatr

Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Categori:Talaith Siliana
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Undeb Darlledu Ewropeaidd

Cydffederasiwn 75 cyfundrefn ddarlledu o 56 gwlad a 43 darlledwr cydymaith o 25 gwlad eraill yw'r **Undeb Darlledu Ewropeaidd** (**UDE**; Ffrangeg: *Union européenne de radio-télévision* (*UER*); Saesneg: *European Broadcasting Union* (*EBU*)). Digysylltiad yw'r UDE i'r Undeb Ewropeaidd. Cwmnïau radio a theledu ydy'r aelodau, y rhan fwyaf ohonynt yn cael eu heiddo gan y lwyodraeth neu maent darlledwyr preifat gyda chenadaethau cyhoeddus.

Gwledydd o'r Ardal Ddarlledu Ewropeaidd neu aelodau'r Cyngor Ewrop yw'r aelodau gweithredol.

Y Gystadleuaeth Cân Eurovision yw'r cynhyrchiad mwyaf yr UDE, trefnwyd gan yr Eurovision Network (Rhwydwaith Eurovision) yr UDE. Mae'r Eurovision Network yn trefnu'r Gystadleuaeth Dawns Eurovision a'r Gystadleuaeth Cân Eurovision Ieuafiad hefyd. Mae'r gwledydd yr UDE yn gweithio gyda'i gilydd hefyd i greu dogfenni a rhaglenni plant yn aml.

## Aelodau
### Aelodau Ewropeaidd
### Aelodau di-Ewropeaidd
### Aelodau cydymaith
### Aelodau cyfrannog sy wedi'i haprofi
Gall unrhyw grŵp o wledydd sydd yn aelod o'r Undeb Telathrebu Rhyngwladol (UTRh; Saesneg: *International Telecommunication Union* (*ITU*)), nad yn addas i ymuno fel aelod gweithredol neu cydymaith yn ymuno fel aelod cyfrannog sy wedi'i haprofi.

### Cyn-aelodau gweithredol
### Aelodaeth ceisiadau i'r UDE sydd yn dan ystyriaeth
## Gweler hefyd
*Cystadleuaeth Cân Eurovision

## Dolenni allanol
* Wefan EBU
* Wefan EBU TECHNICAL

Categori:Sefydliadau Ewrop
Categori:Teledu
Peter Walker, Arglwydd Walker o Gaerwrangon

Gwleidydd o Loegr oedd **Peter Edward Walker, Baron Walker of Worcester** (25 Mawrth 1932 - 23 Mehefin 2010). Ysgrifennydd Gwladol Cymru rhwng 1987 a 1990 oedd ef.

Etholwyd Walker yn Aelod Seneddol Geidwadol dros Gaerwrangon yn is-etholiad ym 1961.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Chwarel Cwt y Bugail

280px|bawd|Chwarel Cwt y Bugail
bawd|280px|Tramffordd Rhiwbach, yn dangos lleoliad Cwt y Bugail

Chwarel lechi i'r dwyrain o dref Blaenau Ffestiniog yw **Chwarel Cwt y Bugail**, weithiau **Cwt-y-bugail**. Fe'i dechreuwyd ar raddfa fechan tua 1840, a bu gweithio parhaus yma o 1863 hyd nes iddi gau yn 1961. O 1869 ymlaen, roedd Tramffordd Rhiwbach yn ei chysylltu a Rheilffordd Ffestiniog.

## Hanes
Yn 1863, ffurfiwyd y New Cwt y Bugail Slate Company Ltd. i weithio'r safle. Gwerthwyd hi i'r Bugail Slate Quarry Company Ltd. yn 1875, yna i Owen Williams o bentref cyfagos Penmachno yn 1877. Yn y 1870au roedd dros gant o weithwyr yma.

Yn ddiweddarach, dechreuodd cwmni McAlpine ddefnyddio'r enw "Cwt y Bugail" ar gyfer Chwarel Manod.

## Llyfryddiaeth
* M.J.T. Lewis *Blaen y Cwm and Cwt y Bugail Slate Quarries* (Adit Publications, 2003) ISBN 0952297930

## Dolen allanol
* Cwt y Bugail o Penmorfa.com

Categori:Bro Machno
Cwt y Bugail
Crash.Disco!

Prosiect cerddoriaeth electronig Gruff Jones o Fangor yw **Crash.Disco!**, sy'n gwneud cerddoriaeth electro 'house' gydag elfennau o gemau cyfrifiadurol.

## Gwobrau 
* Band newydd gorau 2010 - Y Selar
* Band/artist a ddaeth  amlygrwydd 2011 - Gwobrau Roc a Phop Cymru
* Enillydd Brwydr y Bandiau Maes B 2010

## Dolenni allanol 
* Safle MySpace
* Erthygl ar wefan NME

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2010
Chwarel Manod

bawd|Chwarel Manod (2004)

Chwarel lechi i'r dwyrain o dref Blaenau Ffestiniog yw **Chwarel Manod** neu **Chwarel Bwlch y Slaters**, a elwir yn awr yn **Cwt y Bugail** gan ei pherchenogion, cwmni Welsh Slate. Er gwaethaf yr enw newydd, mae'n hollol ar wahân i'r hen Chwarel Cwt y Bugail. Saif tua 1,500 troedfedd uwch lefel y môr ar y Manod Mawr.

Mae'r chwarel yn dyddio o ganol o 19g, a chysylltwyd hi a Tramffordd Rhiwbach yn 1866. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, symudwyd trysorau celfyddydol o'r Oriel Genedlaethol yn Llundain i'w cadw yn nhyllau Chwarel Manod er mwyn eu diogelu.

## Dolenni allanol
* Chwarel Manod o Penmorfa.com

Manod
Vuvuzela

250px|bawd|Vuvuzela coch.
250px|bawd|Grŵp o gefnogwyr gyda vuvuzelas.

Offeryn cerdd sy'n debyg i drwmped yw'r ***vuvuzela***. Daeth i amlygrywdd fel yr hoff offeryn gan gefnogwyr yng Nghwpan Pêl-droed y Byd 2010 yn Ne Affrica. Mae'n offeryn chwyth plastig sy'n gallu creu sŵn byddarol.

Dyfeiswyd y *vuvuzela* a chofrestru'r hawlfraint i'r enw yn 2001 gan Neil Van Schalkwyk, dyn busnes o Dde Affrica. Ar gyfer Cwpan y Byd 2010 cafodd dros 90% o'r offerynnau eu gwneud mewn dwy ffatri yn Yiwu, Gweriniaeth Pobl Tsieina. Cafodd dros 1 miliwn eu hallforio i Dde Affrica yn barod ar gyfer y gystadleuaeth.

Cafwyd sawl cwyn am dwrw cannoedd o *vuvuzelas* yn boddi allan pob sŵn arall. Yn Ffrainc, cynigiodd un sianel teledu wasanaeth arbennig gyda sŵn yr offerynnau wedi'i flocio'n ddigidol. Ond mae eraill yn cefnogi'r offeryn, yn cynnwys yr Archesgob Desmond Tutu.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwpan y Byd Pêl-droed
Categori:Aeroffonau
Categori:Offerynnau cerdd o Dde Affrica
Dafydd Dafis

Gallai **Dafydd Dafis** gyfeirio at:

*Dafydd Dafis (1745-1827), bardd
**Dafydd Dafis*, nofel ddychanol o'r 19eg ganrif
*Dafydd Dafis, actor (1958-2017)

;Gweler hefyd
*Dafydd Davis, seiclwr
Ynysoedd Banda

Ynysoedd bychain yn rhan ddwyreiniol Indonesia yw **Ynysoedd Banda** (Indoneseg: *Kepulauan Banda*). Maent yn ffurfio rhan o dalaith Maluku.

Mae deg ynys fechan folcanig yn yr ynysoedd, gydaq phoblogaeth o tua 15,000, Y brifddinas yw Banda Neira, ar yr ynys o'r un enw. Hyd at y 19g, yr ynysoedd yma oedd yr unig le yn y byd lle tyfid nytmeg (Cneuen yr India).

bawd|250px|Lleoliad Ynysoedd Banda yn Indonesia

Banda
Ywen

'')]]
Mae'r gair cyffredin **Yr ywen** yn cyfeirio at un o rywogaethau'r coed canolynol, sydd fel arfer o fewn y genws *Taxus*:

* Ywen Ewropeaidd (*Taxus baccata*) - hon sydd i'w gweld ym mynwentydd gwledydd Prydain.
* Ywen Gorllewinol (*Taxus brevifolia*)
* Ywen Canada (*Taxus canadensis*)
* Ywen Tsieina (*Taxus chinensis*)
* Ywen Japan (*Taxus cuspidata*)
* Ywen Fflorida (*Taxus floridana*)
* Ywen Mecsico (*Taxus globosa*)
* Ywen Sumatra (*Taxus sumatrana*)
* Ywen Himalaya (*Taxus wallichiana*)
* Wedi diflannu: *Taxus masonii* (ffosiliau o'r cyfnod Eosen)

Defnyddir yr enw hefyd ar gyfer planhigion conifferaidd amrywiol yn y ddau deulu: Taxaceae a Cephalotaxaceae:
* Ywen Euron Gwynion (*Pseudotaxus chienii*)
* Ywen Caledonia Newydd (*Austrotaxus spicata*)
* Ywen Cynffon-wyn-bach (*Amentotaxus sp.*)
* Ywen yr Eirinen (*Cephalotaxus sp.*)

## Rhinweddau meddygol
Datblygwyd dau gyffur cemotherapi o'r goeden hon, sef Docetaxel (wedi ei wneud ar un adeg o'r nodwyddau ond bellach yn synthetig) a Paclitaxel (o'r rhisgl). Bu'n arferiad ar un adeg gan rai cwmnïau gasglu torion ywen i gynhyrchu cyffuriau

## Cyfeiriadau
Categori:Coed
Categori:Taxaceae
Chwarel Blaen y Cwm

250px|bawd|Adfeilion gweithdy pwyso a mynedfa cloddfa yn Chwarel Blaen y Cwm

Chwarel lechi i'r dwyrain o dref Blaenau Ffestiniog (ond yn Sir Conwy) oedd **Chwarel Blaen y Cwm**, weithiau **Blaen-y-cwm**. Fe'i dechreuwyd rhwng 1813 a 1818, a bu ar agor yn ysbeidiol hyd 1914.

Saif y chwarel yma, a chwarel gyfagos Cwt y Bugail, ar dir oedd yn eiddi i deulu Wynne, Peniarth hyd y 1860au. O 1869 ymlaen, roedd Tramffordd Rhiwbach yn ei chysylltu a Rheilffordd Ffestiniog.

Categori:Bro Machno
Blaen y Cwm
Chwarel Rhiwbach

bawd|280px|Rhai o adfeilion "pentref" y gweithwyr yn Chwarel Rhiwbach
bawd|280px|Tramffordd Rhiwbach

Chwarel lechi i'r dwyrain o dref Blaenau Ffestiniog oedd **Chwarel Rhiwbach**. Fe'i dechreuwyd tua diwedd y 18g a bu'n gweithio hyd 1952.

Pan ddechreuwyd y chwarel, cludid y llechi ar gefn ceffylau i lawer i Gwm Penmachno ac oddi yno i Drefriw, lle'r oedd cei. Yn ddiweddarach, cludid y llechi i'r cyfeiriad arall, dros ysgwydd y Manod Mawr i gyrraedd Afon Dwyryd ger Maentwrog. Agorwyd Tramffordd Rhiwbach yn 1863, yn cysylltu a Rheilffordd Ffestiniog.

Gan fod safle'r chwarel yma yn un anghysbell, gellir gweld olion nifer o adeiladau ar gyfer y gweithwyr, nid yn unig barics ond tai i deuluoedd, ysgol a siop.

## Dolen allanol
* Chwarel Rhiwbach o Penmorfa.com

Categori:Blaenau Ffestiniog
Categori:Bro Machno
Rhiwbach
Rhiwbach
Vladimir Vysotsky

Roedd **Vladimir Semyonovich Vysotsky** (Rwseg :Влади́мир Семёнович Высо́цкий *Vladimir Semyonovich Vysotskyj*) (25 Ionawr 1938, Moscfa, Yr Undeb Sofietaidd – 25 Gorffennaf 1980, Moscfa, Yr Undeb Sofietaidd) yn ganwr, yn gyfansoddwr caneuon ac yn fardd. Roedd ganddo gefndir teuluol Iddewig a Rwsiaidd. Er mai am ei ganeuon yr adwaenir ef fwyaf, roedd hefyd yn actor amlwg ar y llwyfan ac ar y sgrîn. Cyfeirir ato fel *бард* yn Rwsieg, ond nid oedd Vysotsky ei hun yn hoff o'r term gan iddo deimlo ei fod yn actor ac yn awdur yn bennaf oll. Er i'r sefydliad diwylliannol Sofietaidd ei anwybyddu, daeth yn enwog, ac hyd heddiw mae ganddo ddylanwad sylweddol ar gerddorion ac actorion poblogaidd Rwsia.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Beirdd Iddewig o Rwsia
Categori:Beirdd Rwseg o Rwsia
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cerddorion Iddewig o Rwsia
Categori:Cerddorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Rwseg o Rwsia
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl a aned ym Moscfa
Categori:Pobl fu farw ym Moscfa
Atomfa

[250px|bawd|de|Atomfa Trawsfynydd ar lan [Llyn Trawsfynydd]]

**Atomfa** ydy'r enw sy'n cael ei roi ar yr adeilad lle holltir yr atom (fel arfer wraniwm-235 neu plwtoniwm-239). Ceir adweithydd niwclear ym mhob atomfa, wedi'i amgylchynnu gan ddŵr sy'n cael ei gynhesu gan adwaith cadwyn rheoledig a'r stêm, yn ei dro, yn gyrru tyrbeins.

Agorwyd atomfa cyntaf y byd sef Obninsk yn yr Undeb Sofietaidd Atomfa yn 1954 fel arbrawf, ac ar y cychwyn cynhyrchodd tua 5 MW o drydan y flwyddyn. Y cyntaf i wneud hynny'n fasnachol oedd Calder Hall, Windscale, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yn 1956. Fe'i hagorwyd ar 27 Awst 1956 gan greu 50 MWe o drydan ar y cychwyn ac yna 200 MW. Defnyddiai bedwar adweithydd Magnox 50 MWe yr un. Flwyddyn yn ddiweddarach agorwyd yr atomfa gyntaf yn America sef Adweithydd Shippingport ym Mhensylfania yn Rhagfyr 1957).

## Cymru
Yng Nghymru ceir dwy atomfa: Wylfa (Môn) a geuodd yn 2010 a Thrawsfynydd a ddechreuodd ar y gwaith dadgomisiynu yn 1991.

Dechreuwyd adeiladu Atomfa Wylfa yn 1963 a dechreuodd gynhyrchud trydan yn 1971 ac roedd yno ddwy adweithydd Magnox (490 MW). Dyma'r mwyaf a'r olaf o'i fath yng ngwledydd Prydain. Bydd yn dod i ben ar ddiwedd 2010.

Ceir atomfa hefyd yn Nhrawsfynydd, ond ers 1991 mae wedi dechrau cael ei ddadgomisiynu. Dechreuwyd ar y gwaith o'i adeiladu ym Mawrth 1965 a dechreuodd ar gynhyrchu trydan yn Hydref 1968. Roedd ganddo ddwy adweithydd Magnox ac roedd yn cynhyrchu 470MW o drydan.

## Damweiniau
## Gweler hefyd
* Atomfa'r Wylfa
* Atomfa Trawsfynydd
* Trychineb Chernobyl
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Ynni niwclear

## Cyfeiriadau

Categori:Gorsafoedd trydan
Categori:Ynni niwclear
Pavonis Mons

150px|bawd|Pavonis Mons
Mae **Pavonis Mons** yn llosgfynydd ar y blaned Mawrth. Fe'i darganfuwyd gan y chwiliedydd gofod Mariner 9 yn 1971, ac fe’i galwyd yn wreiddiol yn "Middle Spot". Cafodd yr enw "Pavonis Mons" ym 1973.

Categori:Llosgfynyddoedd Mawrth
Ffiseg niwclear

200px|bawd|Cylch CNO
Mewn ffiseg, mae **ffiseg niwclear** yn faes lle astudir yr adwaith rhwng gwahanol rannau o'r niwclews atomig a ganfyddir y tu mewn i'r atom. Caiff y pwnc ffiseg niwclear ei gymhwyso a'i ddefnyddio ar gyfer harneisio ynni niwclear ac er mwyn creu deunydd crai arfau niwclear. Yn sgil y gwaith yn y ddau faes hyn, cafwyd dros y blynyddoedd sawl isgynnyrch megis datblygiadau newydd mewn meddygaeth a chreu defnyddiau gwahanol mewn sawl maes arall, er enghraifft dyddio radiocarbon mewn archaeoleg.

Rhan o ffiseg niwclear ydy ffiseg gronynnau, sy'n ymwneud â chydberthynas gronynnau.


Niwclear
Abaty Newstead

Priordy yn perthyn i'r Awstiniaid ger Nottingham, Lloegr oedd **Abaty Newstead**, na fu erioed yn abaty!  Cafodd ei godi ym 1163 gan Harri II, brenin Lloegr ac mae bellach yn dŷ.

Fe'i adnabyddir yn bennaf fel cartref y bardd George Gordon Byron rhwng 1808 a 1817.

bawd|300px|dim|Abaty Newstead yn 1880

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Nottingham
Categori:Hanes Swydd Nottingham
Categori:Tai Awstinaidd Lloegr
Otto III, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Pedwerydd llywodraethwr o'r frenhinllin Ottonaidd o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig oedd **Otto III** (980 – 23 Ionawr 1002).  Oedd ethol yn brenin yr Almaen yn dilyn farwolaeth ei tad Otto II.

Ganwyd Otto yn Kessel, ger Goch, yn yr hyn sy'n awr yn Nordrhein-Westfalen.  Coronodd yr archesgob Mainz Otto i fod yn brenin yn Aachen ar dydd Nadolig, 983.  Ar ôl marwolaeth ei fam yn 991, gweinyddodd ei fam-gu Adelheid ac Willigis, archesgob Mainz fel rhaglyw. Bu farw yn  yr Eidal yn 1002.

Categori:Genedigaethau 980
Categori:Marwolaethau 1002
Categori:Brenhinoedd yr Almaen
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Ymholltiad niwclear

[200px|chwith|bawd|Adwaith drwy ymhollti. Mae niwtron araf yn cael ei dderbyn gan gnewyllyn (neu niwclews) atom o [wraniwm|wraniwm-235, sydd yn ei dro yn hollti yn elfennau cyflym eu symudiad ac yn rhyddhau tri niwtron rhydd.]]
[300px|dde|bawd|Diagram o ymholltiad niwclear ble welir y niwtron araf yn cael ei dderbyn gan niwclews atom o [wraniwm|wraniwm-235 gan hollti'n ddwy elfen cyflym a niwtronau ychwanegol. Mae'r egni a rhyddheir ar ffurf egni cinetig a niwtronau. Hefyd gwelir niwtron yn cael ei ddal gan wraniwm-238 gan ei droi yn wraniwm-239.]]

Mewn ffiseg niwclear a chemeg niwclear, math o adwaith niwclear ydy **ymholltiad niwclear**. Mae cnewyllyn yr atom yn hollti'n rhannau llai, ysgafnach gan ryddhau niwtronau a phrotonau rhydd a elwir yn belydr gamma. Mae ymhollti elfennau trwm yn rhyddhau peth wmbredd o ynni ar ffurf egni electromagnetig ac egni cinetig.

Mae ymhollti niwclear yn creu ynni niwclear ac i'w ganfod oddi mewn i arfau niwclear ar ffurf ffrwydriad. Mae'r ddau yma'n digwydd pan fo rhai deunyddiau a elwir yn danwydd niwclear yn mynd drwy'r weithred yma o ymhollti pan cânt eu taro gan y niwtronau rhydd yma, gan greu rhagor o niwtronau wrth iddyn nhw dorri i fyny'n ddarnau llai. Caiff y broses hon ei hailadrodd dro-ar-ôl-tro ar ffurf adwaith cadwyn sy'n rhyddhau gwres y gellir ei harneisio neu ei ffrwyno a'i reoli mewn adweithydd niwclear neu'n gyflym ac ar raddfa na ellir ei reoli mewn bom atomig.

Categori:Ffiseg niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Radio Nisaa 96 FM

Gorsaf radio yn Ramallah, Palesteina yw **Radio Nisaa 96 FM** (hefyd: **NISAA FM** neu **Radio Nisaa**). Mae'n disgrifio ei hun fel "radio masnachol, anwleidyddol sydd â chenhadaeth i ddiddanu, hysbysu, ysbrydoli a galluogi merched Palesteina. Cafodd ei lawnsio ar 20 Mehefin 2010 yn Ramallah gyda chymorth a nawdd y Smiling Children Foundation. Dyma'r orsaf radio gyntaf ar gyfer merched ym Mhalesteina.

Mae mwyafrif y staff yn ferched. Maent yn gweithio tuag at gael "integreiddio llawn a chyfartal i ferched yn y gymdeithas Balesteinaidd trwy gynyddu cyfathrach agored ac effeithiol rhwng merched yn y Lan Orllewinol ac yn Llain Gaza". Trwy wefan yr orsaf a chyfryngau digidol eraill, bydd merched Palesteinaidd yn gallu cyfrannu i'r orsaf yn uniongrychol ac felly'n cymryd rhan yn y fenter yn hytrach na bod yn wrandawyr yn unig. Er hynny, y gobaith yw bydd dynion yn dod yn wrandawyr hefyd.

Cynigir gwasanaeth amrywiol sy'n cynnwys newyddion, cerddoriaeth, a rhaglenni am gymdeithas Palesteina gyda'r pwyslais ar le merched ynddi.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Nisaa FM    
* Tudalen am yr orsaf  ar wefan Radio Mag  

Nisaa 96 FM
Nisaa 96 FM
Categori:Y Lan Orllewinol
Categori:Sefydliadau 2010