open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orgreave, De Swydd Efrog

Pentref a phlwyf sifil yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Orgreave**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Rotherham. Saif ar lannau Afon Rother, tua 4.5 milltir (7&nbsp;km) i'r dwyrain o ganol dinas Sheffield a phellter tebyg i'r de o ganol tref Rotherham. 

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 772.

Dechreuodd cloddio am lo yn yr ardal yn 1820. Suddwyd siafft gyntaf Glofa Orgreave ym 1851. Yn yr 20g sefydlwyd Golosgfa Orgreave (*Orgreave Coking Plant*), a dechreuodd y lofa gyflenwi'r gwaith. Caewyd Glofa Orgreave yn 1981.

Yn ystod Streic y Glowyr 1984–5 sefydlodd aelodau o Undeb Cenedlaethol y Glowyr linell biced o amgylch yr olosgfa i atal gweithwyr a glo rhag dod i mewn neu gynhyrchion rhag gadael. Ar 18 Mehefin 1984, ar ôl dri mis a hanner o'r streic, anfonwyd nifer fawr o swyddogion Heddlu De Swydd Efrog, gan gynnwys heddlu marchogol, yn erbyn y picedwyr. Roedd trais ar raddfa fawr rhwng yr heddlu a phicedwyr, a ddaeth yn ddrwg-enwog fel "Brwydr Orgreave".

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham
Categori:Pentrefi De Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil De Swydd Efrog
Aaron

[bawd|[Ffenestr liw o Aaron yn Eglwys Gadeiriol Efrog ]]

Yn y crefyddau Abrahamig, proffwyd ac archoffeiriad Israelaidd oedd **Aaron**, brawd hŷn Moses, a flodeuai o bosib yn y 15g&nbsp;CC. Yn ôl y traddodiad Beiblaidd, efe oedd sefydlydd yr offeiriadaeth yn Israel hynafol. Mae'r holl wybodaeth amdano yn tarddu o destunau crefyddol, y Beibl Hebraeg yn bennaf, ac felly nid yw'n sicr os oedd Aaron yn ffigur hanesyddol ai beidio.

Yn ôl y Beibl Hebraeg, cafodd efe a'i chwaer hŷn Miriam eu magu gan dylwyth Lefi yng Ngosen, yn wahanol i Foses a gafodd ei fabwysiadu gan lys brenhinol yr Aifft. Siaradodd Aaron ar ran Moses pan alwodd yr hwnnw ar y pharo i ryddhau'r Israeliaid. Yn ôl y gyfraith a gyflwynwyd i Foses ym Mynydd Sinai, rhoddwyd yr offeiriadaeth i Aaron a'i ddisgynyddion, ac urddwyd Aaron felly yn Archoffeiriad cyntaf yr Israeliaid. Bu farw Aaron cyn i'r Israeliaid groesi Afon Iorddonen, a chafodd ei gladdu ym Mynydd Hor neu ym Moserah. Cyfeirir at Aaron hefyd yn y Testament Newydd ac yn y Corân.

## Y stori Feiblaidd 
Yn ôl yr achau a gofnodir yn Llyfr Exodus, meibion Amran, fab Lefi, o'i wraig Iochebed, chwaer Lefi, oedd Aaron a Moses (Exodus 6:20), ac Aaron yn deirblwydd yn hŷn na Moses (Exodus 7: 7). Cofnodir Miriam, merch Amran ac felly chwaer Aaron, yn Llyfr Cyntaf y Cronicl (6: 3). Yn ôl Llyfr Numeri, bu farw Aaron ym Mynydd Hor ac yno fe'i claddwyd; yn ôl Llyfr Deuteronomium, Moserah oedd man ei farwolaeth a'i fedd.

Cyfeirir ato unwaith yn unig yn holl lyfrau'r proffwydi (Micha 6:4). Yn y Testament Newydd, cyfeirir at Aaron yn yr Efengyl yn ôl Luc, Actau'r Apostolion, a'r Llythyr at yr Hebreaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Archoffeiriaid
Categori:Llyfr Exodus
Categori:Pobl y 15fed ganrif CC
Categori:Proffwydi'r Hen Destament
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Ardal Bae San Francisco

Rhanbarth poblog o amgylch Bae San Francisco yng Ngogledd Califfornia, Unol Daleithiau America,  yw **Ardal Bae San Francisco** (Saesneg: *San Francisco Bay Area*). Prif ddinasoedd yr ardal yw San Francisco, San Jose, ac Oakland. Mae'n cynnwys y naw sir sy'n ffinio â Bae Francisco, Bae San Pablo a Bae Suisin, a rennir ym bum isranbarth, sef:

* Bae'r Gogledd (*North Bay*)
** Marin County
** Napa County
** Solano County
** Sonoma County
* Bae'r Dwyrain (*East Bay*)
** Alameda County
** Contra Costa County
* Bae'r De (*South Bay*)
** Santa Clara County
* Peninsula
** San Mateo County
* San Francisco
** San Francisco County

bawd|400px|canol|Y pum isranbarth a'r naw sir yn Ardal Bae San Francisco

Yn Nghyfrifiad 2020 roedd gan yr ardal boblogaeth o tua 9.7 miliwn. Mae'n cwmpasu llawer o ddinasoedd a threfi, yn ogystal â pharciau cenedlaethol a mannau agored eraill, wedi'u cysylltu gan rwydwaith trafnidiaeth cymhleth. Mae'r hinsawdd dymherus yn fwyn iawn, ac mae'n ffafriol i weithgareddau hamdden ac athletau awyr agored. 

Nodweddir y tair prif ddinas yn Ardal y Bae gan ddiwydiannau gwahanol. Mae San Francisco yn gartref i dwristiaeth a'r diwydiant cyllid, ac mae'n gartref i nifer o gonfensiynau. Mae Bae'r Dwyrain, sydd wedi'i ganoli o amgylch Oakland, yn gartref i ddiwydiant trwm, gwaith metel, olew a llongau. San Jose yw calon Dyffryn Silicon ac mae'n fagnet ar gyfer technolegau newydd. Mae Bae'r Gogledd yn ganolfan bwysig ar gyfer amaethyddiaeth a'r diwydiant gwin.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "San Francisco Bay Area", Gwefan Visit California


Categori:Daearyddiaeth Califfornia
Bryniau Chiltern

Tarren sialc hir yn ne Lloegr i'r gogledd-orllewin o Lundain yw'r **Bryniau Chiltern** (Saesneg: *Chiltern Hills*). Maent yn ymestyn tua 45 milltir (72&nbsp;km) o Goring-on-Thames yn y de-orllewin i Hitchin yn y gogledd-ddwyrain - ar draws Swydd Rydychen, Swydd Buckingham, Swydd Hertford, a Swydd Bedford. Maent tua 12 milltir (19&nbsp;km) o led yn eu man lletaf ac yn cwmpasu ardal o tua 660 milltir sgwâr (1,700&nbsp;km2).

Ym 1965 dynodwyd bron i hanner Bryniau Chiltern yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol.

## Oriel

Ivinghoe Beacon seen from The Ridgeway.jpg|Ivinghoe Beacon
Shirburn chalk field.jpg|Mae sialc i'w weld yn y pridd wedi'i aredig wrth droed y bryniau ger Shirburn.
M40 - Chiltern Cutting - Stokenchurch.jpg|Stokenchurch Gap, y drychfa lle mae traffordd yr M40 yn mynd drwy'r Bryniau Chiltern

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Bedford
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Buckingham
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Hertford
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Rydychen
Jiang Zemin

Gwleidydd Tsieineaidd oedd **Jiang Zemin** (17 Awst 1926 – 30 Tachwedd 2022) a wasanaethodd yn Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Gomiwnyddol Tsieina o 1989 i 2002 ac Arlywydd Gweriniaeth Pobl Tsieina o 1993 i 2003.

Ganed ef yn Yangzhou, yn nhalaith Jiangsu, Gweriniaeth Tsieina. Ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol ym 1946. Graddiodd o Brifysgol Jiao Tong Shanghai ym 1947 gyda gradd mewn beirianneg drydanol. Gweithiodd yn beiriannwr mewn sawl ffatri, ac yna yn bennaeth ar sefydliadau ymchwil technolegol ar draws Tsieina. Ym 1980, fe'i penodwyd yn is-weinidog y comisiwn gwladol ar fewnforion ac allforion. Esgynnodd i swyddi llywodraethol eraill, ac ymunodd â Phwyllgor Canolog y Blaid Gomiwnyddol ym 1982 a'r Biwro Gwleidyddol ym 1987. Gwasanaethodd hefyd yn ddiplomydd i Rwmania.

Ad-drefnwyd arweinwyr y llywodraeth Tsieineaidd yn sgil protestiadau Sgwâr Tiananmen ym 1989, a phenodwyd Jiang i olynu Zhao Ziyang yn swydd Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol ac i olynu Deng Xiaoping yn Gadeirydd y Comisiwn Milwrol Canolog. Ym 1993, etholwyd Jiang yn Arlywydd Gweriniaeth Pobl Tsieina gan Gyngres Genedlaethol y Bobl, ac wedi marwolaeth Deng ym 1997 ystyriwyd Jiang yn arweinydd goruchaf y wlad. Aeth ati i barhau â pholisïau Deng o ddiwygio'r economi heb ildio awdurdodaeth y Blaid Gomiwnyddol dros gymdeithas Tsieina, gan gynnwys preifateiddio nifer o ddiwydiannau. Ceisiodd hefyd wella cysylltiadau Tsieina ag Unol Daleithiau America.

Ymddiswyddodd Jiang fel Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol yn 2002, ac ildiodd yr arlywyddiaeth yn 2003; fe'i olynwyd yn y ddwy swydd gan Hu Jintao. Bu farw Jiang Zemin yn Shanghai yn 96 oed yn 2022.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Bruce Gilley, ''Tiger on the Brink: Jiang Zemin and China's New Elite* (Berkeley, Califfornia: University of California Press, 1998).
* Robert Lawrence Kuhn, *The Man Who Changed China: The Life and Legacy of Jiang Zemin'' (Efrog Newydd: Crown Publishers, 2004).

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Arlywyddion Gweriniaeth Pobl Tsieina
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Peirianwyr o Tsieina
Categori:Pobl o Jiangsu
Categori:Pobl fu farw yn Shanghai
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol Plaid Gomiwnyddol Tsieina
Dyffryn Silicon

Llysenw ar ardal yng Ngogledd Califfornia, Unol Daleithiau America, sy'n ganolfan ar gyfer technoleg ddatblygedig ac arloesol yw **Dyffryn Silicon**.  Fe'i lleolir yn rhan ddeheuol Ardal Bae San Francisco, ac yn cyfateb yn fras i siroedd San Mateo County a Santa Clara County. San Jose yw dinas fwyaf Dyffryn Silicon. Mae dinasoedd mawr eraill yn yr ardal yn cynnwys Sunnyvale, Santa Clara, Redwood City, Mountain View, Palo Alto, Menlo Park a Cupertino. 

Mae Dyffryn Silicon yn gartref i lawer o gorfforaethau uwch-dechnoleg mwyaf y byd. Mae traean o'r holl gyfalaf menter yn yr Unol Daleithiau yn cael ei fuddsoddi yma, ac mae'n ganolbwynt blaenllaw ar gyfer arloesi uwch-dechnoleg. Yma y datblygwyd llawer o dechnolegau modern pwysig, gan gynnwys y gylched gyfannol, y microbrosesydd, a'r microgyfrifiadur. Yn 2021 roedd yr ardal yn cyflogi tua hanner miliwn o weithwyr ym maes technoleg gwybodaeth.

Mae gan Ardal Fetropolitan San Jose CMC y pen trydydd uchaf yn y byd (ar ôl Zürich, y Swistir, ac Oslo, Norwy). 

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Bae San Francisco
Silicon

Categori:Santa Clara County, Califfornia
Categori:San Mateo County, Califfornia
Gosen

Enw a roddir yn y Beibl Hebraeg ar y rhanbarth ffrwythlon i ddwyrain aberoedd Afon Nîl yng ngogledd yr Aifft yw **Gosen**, lle y bu'r Israeliaid yn preswylio am oddeutu 430 o flynyddoedd, rhwng dyfodiad Jacob ac ymadawiad yr Iddewon. Gelwir yn gyffredin **Tir Gosen** a **Gwlad Gosen**, a chyfeirir ati hefyd fel **Tir Rameses**. Nid oes tystiolaeth hynafol o'r enw Gosen ar y rhanbarth hwn ac eithrio'r Beibl ei hun. Mae'n cyfateb i ran orllewinol Wadi Tumilat, neu "Gamlas y Pharoaid".

Yn ôl y traddodiad Beiblaidd, rhoddwyd caniatâd i dylwyth Jacob ymsefydlu yng Ngosen, ardal a oedd yn gefnwlad i'r Hen Eifftiaid, o bosib oherwydd ei phellter oddi wrth y rhwydwaith o gamlesi Nilaidd a gloddwyd i ddyfrhau ffermydd. Yr oedd yr Hebreaid yn dal i fyw yn yr ardal adeg y deg pla, ac oddi yma arweiniodd Moses ei bobl allan o'r Aifft i ddiffeithwch Sinai.

Yn neges Joseff at ei dad y ceir y crybwylliad cyntaf am Gosen: "A chai drigo yng Ngwlad Gosen, a bod yn agos ataf fi, ti a'th feibion, a meibion dy feibion" (Genesis 45: 10).

## Cyfeiriadau 
Categori:Lleoedd y Beibl
Rhif 33, Stryt Fawr, Wrecsam

alt=Rhiff 33, Stryt Fawr - yr hen fanc Martins|bawd|Rhif 33, Stryt Fawr, Wrecsam (ochr y de)|chwith
Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhif 33, Stryt Fawr**.

## Lleoliad 
Mae Rhif 33 Stryt Fawr yn sefyll ar ochr ddeheuol y stryd, yng nghanol y ddinas. Mae'r adeilad yn rhan o res o adeiladau hanesyddol gyda chymeriad masnachol rhwng Stryt yr Eglwys a Stryt Yorke.

## Hanes 
Adeiladwyd Rhif 33 Stryt Fawr yn 1907 gan y penseiri Grayson & Ould o Lerpwl ar gyfer y Bank of Liverpool.  Roedd y banc wedi agor cangen yn Wrecsam yn 1898. 

Yn 1918, prynodd Bank of Liverpool Martin's Bank, ond ar ôl y cydsoddiad cadwodd y sefydliad newydd yr enw Martins Bank.  Erbyn 1951, cangen Wrecsam oedd cangen hynaf y banc yng Nghymru. 

Yn 1969, cafodd Martins Bank ei brynu gan Barclays Bank.  Yn fwy diweddar, roedd Rhif 33 Stryt Fawr yn cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd. 

## Disgrifiad 
Mae Rhif 33 Stryt Fawr yn adeilad tri llawr yn yr arddull Palazzo. Adeiladwyd yr llawr gwaelod o feini nadd gwyn, tra bod y lloriau uchaf o dywodfaen coch. Mae rhes o golofnau o dywodfaen coch ar ffasâd yr adeilad uwchben y llawr gwaelod. 

Mae'r adeilad yn rhan o grŵp o adeiladau hanesyddol o arddulliau gwahanol, sy'n cynnwys yr adeilad Allied Assurance (Rhif 29), tafarndy'r Royal Oak a'r hen fanc Cynilion Ymddiriedolwyr (“Trustee Savings Bank”) (Rhif 43).

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Wrecsam
Kirstie Alley

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Kirstie Louise Alley**  (12 Ionawr 1951 &ndash; 5 Rhagfyr 2022). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rol fel Rebecca Howe yn y comedi sefyllfa *Cheers* (1987-1993). Derbyniodd Wobr Emmy a Golden Globe ym 1991. O 1997 i 2000, bu'n serennu fel yr arweinydd yn y comedi sefyllfa ''Veronica's Closet*, gan ennill enwebiadau Emmy a Golden Globe ychwanegol.

Cafodd Alley ei geni yn Wichita, Kansas. Priododd Bob Alley ym 1970; ysgarodd ym 1977. Priododd yr actor Parker Stevenson ar 22 Rhagfyr 1983.

## Ffilmiau
* *Star Trek Ii: The Wrath of Khan* (1982)
* *Summer School* (1987)
* *Shoot to Kill* (1988)
* *Look Who's Talking* (1989) 
* *Madhouse* (1990)
* *Sibling Rivalry* (1990) 
* *Village of The Damned* (1995) 
* *It Takes Two* (1995) 
* *Deconstructing Harry* (1997)
* *For Richer Or Poorer* (1997)
* *Drop Dead Gorgeous* (1999) 

## Teledu
* *The Last Don* (1997) 
* *Fat Actress* 
* *Veronica's Closet'' (1997-2000) 

Yn 2013, dychwelodd Alley i actio gyda'r rôl deitl ar y comedi sefyllfa *Kirstie .* Yn 2016, ymddangosodd ar y gyfres arswyd gomedi Fox *Scream Queens*. Enillodd ei hail Wobr Emmy ym 1994 am y ffilm deledu ''David's Mother*. 
Ym 1997, derbyniodd Alley enwebiad Emmy arall am ei gwaith yn y gyfres ddrama drosedd *The Last Don''.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o ganser
Margaret More

Cyfansoddwraig Prydeinig oedd **Margaret More** (26 Mehefin 1903 &ndash; 1966). 

## Blynyddoedd cynnar 
Cafidd Margaret  "Peggy" More, a elwir yn aml yn,  yn Crown Lodge, Harlech, yn ferch i'r Sais William More a'i wraig Alice .  Addysgwyd hi gartref. Roedd hi'n ffrind y cyfansoddwr Josef Holbrooke. Cyflwynodd Holbrooke hi i Raymond Bantock, a fyddai'n dod yn ŵr iddi. Mab i'r cyfansoddwr Granville Bantock oedd ef.

## Gyrfa
Gadawodd Harlech i astudio cerddoriaeth yn Llundain, lle cyfarfu â'r bardd Claudine Currey. Buont yn cydweithio ar opera, *The Mermaid* (1929; perfformio gyntaf 1951). Sefydlodd hi'r Hans Andersen Players, gyda'r awdur, Michael Martin-Harvey.

Roedd ei gwaith olaf, *The Mouse* (1958), yn osodiad o un o straeon y Mabinogion. Roedd y libreto gan Amabel Williams-Ellis.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Pobl o Harlech
Peirianneg newid hinsawdd

Mae **peirianneg newid hinsawdd** (a elwir hefyd yn **Ddaear-beirianneg** a **geobeirianneg**) yn derm a ddefnyddir ar gyfer dau beth: tynnu carbon deuocsid (CDR) o'r atmosffer a rheoli ymbelydredd solar (SRM), a elwir hefyd yn Ddaear-beirianneg solar, pan gaiff ei gymhwyso ar raddfa blanedol. Fodd bynnag, mae gan y ddau nodweddion daear-ffisegol gwahanol iawn a dyna pam nad yw'r IPCC (Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd) yn defnyddio'r term trosfwaol hwn mwyach. 

Mae dulliau tynnu carbon deuocsid yn rhan o liniaru newid hinsawdd. Mae geobeirianneg solar yn golygu adlewyrchu rhywfaint o olau'r haul (pelydriad solar) yn ôl i'r gofod. Nid yw pob math o geobeirianneg yn ateb i'r broblem o  newid hinsawdd, ar ei ben ei hun, ond mae angen ei gyplysu â mathau eraill o liniaru newid hinsawdd. Dull arall o geobeirianneg yw cynyddu allyriadau thermol y Ddaear trwy oeri ymbelydrol goddefol (*passive radiative cooling*).

Diffinnir tynnu carbon deuocsid (*Carbon dioxide removal*; CDR) fel “Gweithgareddau anthropogenig (a achosir gan ddyn) sy'n tynnu carbon deuocsid (CO2) o'r atmosffer a'i storio'n barhaol mewn cronfeydd daearegol, neu gefnforol, neu mewn cynhyrchion. Nid yw'n cynnwys cymeriant CO2 naturiol nad yw'n cael ei achosi'n uniongyrchol gan weithgareddau dynol." Fodd bynnag, rhaid ystyried risgiau ymyriadau o'r fath yng nghyd-destun trywydd newid hinsawdd.

## Diffiniad 
O 2018 ymlaen nid yw'r termau "peirianneg hinsawdd" a "Daear-beirianneg" yn cael eu defnyddio gan y Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd (IPCC).  Defnyddir peirianneg hinsawdd (neu geobeirianneg) yn y llenyddiaeth fel term ar gyfer CDR (tynnu carbon deuocsid) neu SRM (rheoli ymbelydredd solar neu geobeirianneg solar) pan gaiff ei gymhwyso ar raddfa blanedol. gellir edrych ar hyn fel math o 'berygl moesol'. Mae gwaith modelu yn awgrymu y gallai'r posibilrwydd o beirianneg hinsawdd mewn gwirionedd gynyddu'r tebygolrwydd o leihau allyriadau.

Os gall peirianneg hinsawdd newid yr hinsawdd yna mae hyn yn codi cwestiynau a oes gan fodau dynol yr hawl i newid hinsawdd yn fwriadol, ac o dan ba amodau. Mae rhai traddodiadau crefyddol yn mynegi barn ar y berthynas rhwng bodau dynol a'u hamgylchoedd sy'n annog neu'n atal gweithredu'n benodol i ar yr hinsawdd.

### Petruso 
Mae rhai sefydliadau amgylcheddol (fel Cyfeillion y Ddaear a Greenpeace) wedi bod yn gyndyn i gefnogi neu wrthwynebu Daear-beirianneg solar, ond yn aml maent yn fwy cefnogol i brosiectau tynnu carbon deuocsid sy'n seiliedig ar natur, megis coedwigo ac adfer mawndiroedd.
 
## Cyfeiriadau 
Categori:Peirianneg
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Carbon deuocsid
Thorpe Underwood, Gogledd Swydd Efrog

:''Am y pentref o'r un enw yn Swydd Northampton, gweler Thorpe Underwood, Swydd Northampton.''

Pentref a phlwyf sifil (dan yr enw **Thorpe Underwoods**) yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Thorpe Underwood**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Harrogate.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 932.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Harrogate
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Bregusrwydd a'r niwed o newid hinsawdd

Diffinnir **bregusrwydd newid hinsawdd** (neu bod yn **agored i niwed oherwydd effeithiau newid hinsawdd**) fel y “tueddiad neu ragdueddiad i berson, pobl neu'r byd natur gael ei effeithio’n andwyol” gan newid hinsawdd. Yn Saesneg, defnyddir y term, *climate change vulnerability***.** Gall fod yn berthnasol i fodau dynol a hefyd i systemau naturiol (ecosystemau). Mae bregusrwydd dynol a bregusrwydd yr ecosystem yn rhyngddibynnol: mae'r ddau'n agored i niwed ac yn cwmpasu “amrywiaeth o gysyniadau ac elfennau, gan gynnwys sensitifrwydd neu dueddiad i niwed a diffyg gallu i ymdopi ac addasu”. Felly, mae bregusrwydd yn waeth mewn lleoliadau gyda "tlodi, heriau llywodraethu a mynediad cyfyngedig i wasanaethau ac adnoddau sylfaenol, gwrthdaro treisgar a lefelau uchel o fywoliaethau sy'n sensitif i newid hinsawdd (ee, ffermwyr tyddynwyr, bugeiliaid, cymunedau pysgota)". Diffiniwyd y cysyniad yn nhrydydd adroddiad yr IPCC yn 2007 fel "i ba raddau y mae system yn agored i, ac yn methu ag ymdopi ag effeithiau andwyol newid hinsawdd, gan gynnwys amrywioldeb yr hinsawdd ac eithafion o ran y tywydd". Dywedodd Chweched Adroddiad Asesiad yr IPCC yn 2022 fod "dulliau o ddadansoddi ac asesu bregusrwydd wedi esblygu ers asesiadau blaenorol yr IPCC".  Yn yr adroddiad hwn, diffinnir bregusrwydd fel "y tueddiad neu ragdueddiad i gael ei effeithio'n andwyol, ac mae'n cwmpasu amrywiaeth o gysyniadau ac elfennau, gan gynnwys sensitifrwydd neu dueddiad i niwed a diffyg gallu i ymdopi ac addasu". Mae tua 3.3 i 3.6 biliwn o bobl yn byw mewn cyd-destunau sy'n agored iawn i newid hinsawdd yn 2021.

Mae cymunedau agored i niwed yn tueddu i fod ag un neu fwy o'r nodweddion hyn:

* cyflenwad bwyd ansicr
* prinder dŵr
* ecosystem forol bregus
* yn dibynnu ar bysgod
* yn gymuned fechan, ynysig

## Cysyniadau cysylltiedig 
### Addasu rhag newid hinsawdd 
Mae bregusrwydd yn aml yn cael ei fframio ar yr un gwynt ag addasu rhag newid hinsawdd. Yn Chweched Adroddiad Asesiad yr IPCC yn 2022, diffiniwyd addasu hinsawdd fel "y broses o addasu i hinsawdd wirioneddol neu ddisgwyliedig a'i effeithiau er mwyn lleihau'r niwed neu fanteisio ar gyfleoedd buddiol", mewn systemau dynol. Mewn systemau naturiol ar y llaw arall, addasu yw "y broses o addasu i hinsawdd wirioneddol, a'i effeithiau"; gall ymyrraeth ddynol hwyluso hyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ecoleg
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Risg
Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd

Corff rhynglywodraethol, a rhan o'r Cenhedloedd Unedig yw'r **Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd** (**IPCC**). Ei waith yw datblygu gwybodaeth wyddonol am newid hinsawdd a achosir gan weithgareddau dynol. Sefydlwyd yr IPCC gan Sefydliad Meteorolegol y Byd (WMO) a Rhaglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig (UNEP) yn 1988. Cymeradwyodd y Cenhedloedd Unedig greu'r IPCC yn ddiweddarach y flwyddyn honno. Mae'r ysgrifenyddiaeth yng Ngenefa, y Swistir, a gynhelir gan y WMO a cheir 195 o aelod-wladwriaethau sy'n ei llywodraethu. 

Mae'r aelod-wladwriaethau'n ethol bwrdd o wyddonwyr i wasanaethu i asesu'r maes newid hinsawdd, fel arfer am gyfnod o rhwng chwech a saith mlynedd. Eu cam cyntaf yw dewis arbenigwyr i baratoi adroddiadau'r IPCC. Mae'n tynnu'r arbenigwyr o enwebiadau gan lywodraethau a sefydliadau arsylwi. Mae ganddyn nhw dri gweithgor a thasglu. Maent yn crynhoi canfyddiadau allweddol yn "Adroddiadau Asesu" ar gyfer llunwyr polisi a'r cyhoedd yn gyffredinol;

Mae'r IPCC yn awdurdod a dderbynnir yn rhyngwladol ar newid hinsawdd. Cymeradwyir ei waith gan wyddonwyr hinsawdd blaenllaw a phob aelod-lywodraeth. Roedd Pumed Adroddiad Asesiad yr IPCC yn ddylanwad pwysig ar Gytundeb Paris yn 2015. Rhannodd yr IPCC Wobr Heddwch Nobel 2007 ag Al Gore am ei gyfraniadau at ddeall newid hinsawdd.

Yn 2015 dechreuodd yr IPCC ei chweched cylch asesu. Bydd yn ei gwblhau yn 2023. Yn Awst 2021, cyhoeddodd yr IPCC ei gyfraniad Gweithgor I i'r Chweched Adroddiad Asesu (IPCC AR6) ar sail gwyddor ffisegol newid yn yr hinsawdd. Disgrifiodd *The Guardian* yr adroddiad hwn fel y “rhybudd mwyaf eto” o “newid hinsawdd anochel ac anwrthdroadwy enfawr”. Roedd llawer o bapurau newydd ledled y byd yn dweud yr un peth. 

Yn Chwefror 2022, rhyddhaodd yr IPCC ei adroddiad Gweithgor II ar effeithiau ac addasiadau. Cyhoeddwyd cyfraniad Gweithgor III "lliniaru newid yn yr hinsawdd" i'r Chweched Asesiad yn Ebrill 2022.  Disgwylir i’r Chweched Adroddiad Asesu ddod i ben gydag Adroddiad Synthesis ym  Mawrth 2023.

## Gwreiddiau 
Rhagflaenydd yr IPCC oedd y Grŵp Cynghori ar Nwyon Tŷ Gwydr (*the Advisory Group on Greenhouse Gases*; AGGG). Sefydlodd tri sefydliad yr AGGG ym 1986:  Cyngor Rhyngwladol yr Undebau Gwyddonol, Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP), a Sefydliad Meteorolegol y Byd (WMO). Gwaith yr AGGG oedd adolygu gwaith ymchwil wyddonol ar nwyon tŷ gwydr, a'i gynnydd. Ar y pryd, roedd gwyddoniaeth hinsawdd (hinsoddeg) yn dod yn gymlethach ac yn cwmpasu mwy o ddisgyblaethau. Nid oedd gan y grŵp bach hwn o wyddonwyr yr adnoddau i wneud y gwaith.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* IPCC Data Distribution Centre  Climate data and guidance on its use.

Categori:Sefydliadau a leolir yng Ngenefa
Categori:Gwobrau Nobel
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Amgueddfa Reilffordd Genedlaethol

Amgueddfa yn ninas Efrog, Swydd Efrog a Humber, yw'r **Amgueddfa Reilffordd Genedlaethol**. Mae’n gartref i gerbydau rheilffordd bwysig o Brydain a gweddill y byd a llwyth o bethau eraill gyda chysylltiad i’r maes. Mae'n aelod o Grŵp yr Amgueddfa Wyddoniaeth.

Arddangosir dros 6,000 o gerbydau a phethau eraill. gan gynnwys dros 100 o locomotifau a cherbydau eraill. Denodd yr amgueddfa 782,000 o ymwelwyr yn ystod 2018/9. 

Dechreuodd datblygiad newydd i’r safle yn 2019. Ail-leolir Ffordd Leeman, ac adeiladir mynedfa newydd i’r amgueddfa, yn dod y dau rhan yr amgueddfa at ei gilydd.

Sefydlwyd yr amgueddfa ar ei safle presennol, lle oedd depo locomotifau Gogledd Efrog ym 1975 gyda hen gasgliad Rheilffordd Brydeinig yn Clapham a chasgliad Amgueddfa Rheilffordd Efrog ar Heol Queen. Mae mynediad am ddim i'r amgueddfa ers 2001 ac mae'n agor yn ddyddiol.

Mae hefyd Amgueddfa Rheilffordd Genedlaethol Shildon ers Hydref 2004 , yn gweithredu ar y cyd gyda Cyngor Sir Durham., in defnyddio hen weithdy Timothy Hackworth ac adeilad newydd.

## Oriel

A4sYork01LB.jpg|260px|Locomotifau dosbarth A4
EveningStar01LB.jpg|*Evening Star*
National Railway Museum, York (1981).JPG|Y neuadd fawr (1981)
Hogwarts Express at York.jpg|Ymweliad locomotif Hogwarts Express, GWR dosbarth 4900 5972 Olton Hall (2004)
George Stephenson Statue National Railway Museum.JPG|Cerflun o George Stephenson yn y neuadd fawr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr amgueddfa

Categori:Amgueddfeydd cenedlaethol
Categori:Amgueddfeydd Lloegr
Efrog
Categori:Efrog
Rhif 43, Stryt Fawr, Wrecsam

Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhif 43, Stryt Fawr**.

## Lleoliad 
Mae Rhif 43 Stryt Fawr yn sefyll ar gornel Stryt yr Eglwys a Stryt Fawr, yn ardal yr eglwys San Silyn. Mae'n rhan o res o adeiladau hanesyddol gyda chymeriad masnachol ar ochr ddeheuol y Stryt Fawr.

## Hanes 
Adeiladwyd Rhif 43 Stryt Fawr yn 1896 gan y pensaer JH Swainson. Heddiw mae'r adeilad, sy'n cael ei adnabod fel y Banc Cynilion Ymddiriedolwyr (“Trustee Savings Bank”)  , yn cael ei ddefnyddio fel tafarn, sy wedi cadw'r enw “The Bank”. 

## Disgrifiad 
Mae Rhif 43 Stryt Fawr yn adeilad tri llawr o dywodfaen coch, gyda thwr bach ar y lefel yr atig. 

Mae'r adeilad yn darparu mynedfa drawiadol i Stryt yr Eglwys, ac mae'n rhan o un o olygfeydd mwyaf eiconig Wrecsam, sef yr olygfa tuag at yr eglwys San Silyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Croes Ladinaidd

Math o groes yw **croes Ladinaidd** neu ***crux immissa*** sydd yn cynnwys trawst fertigol hir sydd yn ymestyn yn uwch na'r trawst llorweddol, a'r fraich isaf yn hirach na'r tair braich arall. Hwn yw un o'r pedwar math o groes Gristnogol; y lleill yw'r groes Roegaidd (*crux quadrata*), y groes heb ben (*crux commissa*), a chroes Andreas neu'r sawtyr (*crux decussata*). Yn draddodiadol, credir i Iesu Grist gael ei groeshoelio ar groes Ladinaidd.

Adeiladir nifer o eglwysi ar gynllun llawr mewn siâp croes Ladinaidd.

## Cyfeiriadau 
Lladinaidd
Categori:Yr Eglwys Ladinaidd
Dina Boluarte

Cyfreithiwr a gwleidydd o Bewiw yw **Dina Ercilia Boluarte Zegarra** (ganwyd 31 Mai 1962). Hi oedd y fenyw gyntaf i ddod yn Arlywydd Periw, a gwasanaethodd o 7 Rhagfyr 2022 hyd 10 Hydref 2025. Cyn hynny roedd wedi gwasanaethu fel swyddog y Gofrestrfa Genedlaethol ar gyfer Adnabod a Statws Sifil (RENIEC) rhwng 2007 a 2022.

Cafodd Boluarte ei geni yn Chalhuanca, Apurímac. Graddiodd fel cyfreithiwr o Brifysgol San Martín de Porres.  

## Is-lywyddiaeth (2021-2022) 
Ar 25 Tachwedd 2022, ymddiswyddodd Boluarte o'i swydd fel gweinidog datblygiad a chynhwysiant cymdeithasol, ond arhosodd fel is-lywydd. 

Ar 7 Rhagfyr 2022, yn ystod argyfwng gwleidyddol Periw cymerodd hi'r llywyddiaeth ar ôl uchelgyhuddiad Pedro Castillo.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Periw
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion o Beriw
EarthRights International

Mae **EarthRights International** (**ERI**) yn sefydliad hawliau dynol ac amgylcheddol, dielw, Americanaidd a sefydlwyd ym 1995 gan Katie Redford, Ka Hsaw Wa, a Tyler Giannini.

Ffurfiwyd y sefydliad ar ôl i Katie Redford, Ka Hsaw Wa a Tyler Giannini ffeilio achos cyfreithiol yn erbyn cwmni Unocal am droseddau hawliau dynol. Mae’r cwmni olew rhyngwladol Unocal wedi ymuno â byddin Burma i adeiladu prosiect sy'n cynnwys rhwydwaith o biblinellau. Arweiniodd hyn at lafur gorfodol, artaith, trais rhywiol, lladd allfarnol ac ymosodiadau ar leiafrifoedd brodorol ac ethnig.

## Gweithgareddau 
Mae'r sefydliad yn cymryd rhan mewn achosion llys yn erbyn troseddau yn erbyn hawliau dynol a throseddau amgylcheddol, mae'n darparu hyfforddiant i weithredwyr, cyfreithwyr ac arweinwyr cymdeithas sifil i amddiffyn hawliau dynol a'r amgylchedd, ac yn cefnogi ymgyrchoedd cysylltiedig.

## Achosion nodedig 
* *Doe v.* *Unocal Corp.*
* *Wiwa v.* *Royal Dutch Shell Co.*
* *Doe v.* *Chiquita Brands Rhyngwladol*

Yn fwy fanylach:

* *Doe v. Unocal Corp.*

Ym 1997 cyrhaeddodd yr achos cyfreithiol hon Lys Rhanbarth Canolog California. Yr honiad oedd bod pobl yn cael eu gorfodi i weithio yn ystod y gwaith o adeiladu piblinell nwy gan fyddin Burma a'u bod wedi'u harteithio, wedi eu treisio'n rhywiol a'u cam-drin drwy droseddu yn erbyn eu hawliau dynol eraill. Cyhuddwyd Unocal o gydymffurfiaeth oherwydd y cydweithio rhwng y cwmni a'r fyddin. Yn 2004, cytunodd Unocal i dalu iawndal. Mae'r achos bellach drosodd.

* *Wiwa v. Royal Dutch Shell Co.*

Yn y 1990au, gwelwyd trais mewn protestiadau gan bobl Ogoni yn Nigeria, a hynny gan fyddin Nigeria, gyda sifiliaid yn cael eu poenydio a’u dienyddio. Roedd y cyhuddiadau yn erbyn Shell hefyd yn cynnwys llygredd aer a dŵr a cipio tir. Yn 2009, cytunodd Royal Dutch Shell, a gyhuddwyd o gydweithio â'r fyddin, i setliad ariannol enfawr. Mae'r achos wedi'i gau.

* *Doe v. Chiquita Brands International*

Yn 2007, cychwynnodd EarthRights International achos cyfreithiol pan gyhuddwyd Chiquita o arteithio, troseddau rhyfel a thorri hawliau dynol eraill. Cyfaddefodd Chiquita ei fod yn darparu cymorth ariannol i derfysgwyr yn Colombia ond heb dalu iawndal i deuluoedd pobl a laddwyd gan y terfysgwyr hyn. Mae'r achos yn parhau (2022).

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Sefydliadau anllywodraethol
Categori:Cyrff hawliau dynol
Categori:Sefydliadau 1995
Categori:Sefydliadau'r Unol Daleithiau
Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Wenwyn a Hawliau Dynol

Sefydlwyd mandad **Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Wenwyneg a Hawliau Dynol** ym 1995 gan Gomisiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Dynol.

## Cefndir 
Ym 1995, sefydlodd y Comisiwn ar Hawliau Dynol y mandad i archwilio goblygiadau hawliau dynol o ddod i gysylltiad â sylweddau peryglus a gwastraff gwenwynig. Roedd hyn yn cynnwys traffig anghyfreithlon a rhyddhau cynhyrchion gwenwynig a pheryglus yn ystod gweithgareddau milwrol, rhyfel a gwrthdaro. Meysydd eraill sydd wedi'u cynnwys yn y mandad yw gwastraff meddygol, diwydiannau echdynnu (yn enwedig olew, nwy a mwyngloddio), amodau llafur yn y sectorau gweithgynhyrchu ac amaethyddol, cynhyrchion defnyddwyr, allyriadau amgylcheddol sylweddau peryglus o bob ffynhonnell, a gwaredu gwastraff.

Yn 2011, cadarnhaodd Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig y gallai sylweddau peryglus a gwastraff fod yn fygythiad difrifol i'r hawl dynol o fwynhau bywyd yn llawn. Ehangwyd y mandad i gynnwys cylch bywyd cyfan cynhyrchion peryglus, o weithgynhyrchu i waredu terfynol. Gelwir hyn yn 'ymagwedd crud i'r bedd'. Mae'r cyflymiad cyflym mewn cynhyrchu cemegolion yn awgrymu'r tebygolrwydd bod hwn yn fygythiad cynyddol, yn enwedig i hawliau dynol y rhannau mwyaf bregus o gymdeithas.

* 2021 - Adroddiad: Camau'r cylch plastigau a'u heffeithiau ar hawliau dynol

Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at oblygiadau hawliau dynol ychwanegion gwenwynig mewn plastigion a chylch bywyd plastig, gan gynnwys hawliau menywod, plant, gweithwyr, a phobl frodorol. Ychwanegir cemegau gwenwynig yn aml at blastigau, gan achosi risgiau difrifol i hawliau dynol a'r amgylchedd. Cyflwyna'r Rapporteur Arbennig ei argymhellion gyda'r nod o fynd i'r afael â chanlyniadau negyddol plastigion ar hawliau dynol.

* 2015 - Adroddiad: Hawl i Wybodaeth am Sylweddau Peryglus a Gwastraff

Yn yr adroddiad hwn, eglura'r Rapporteur Arbennig yr hawl i wybodaeth trwy gydol cylch bywyd sylweddau a gwastraff peryglus, gan nodi heriau sydd wedi dod i'r amlwg wrth wireddu'r hawl hon ac amlinellodd rai atebion posib i'r problemau hyn. Trafodir rhwymedigaethau Gwladwriaethau a chyfrifoldebau busnes mewn perthynas â gweithredu'r hawl i wybodaeth am sylweddau a gwastraff peryglus.

### Arbenigwr Annibynnol Presennol 
* Marcos A. Orellana, 2020-cyfredol

### Arbenigwyr Annibynnol y gorffennol 
* Mr. Baskut Tuncak (Twrci/UDA), 2014-2020
* Mr. Marc Pallemaerts (Gwlad Belg), 2012-2014
* Mr. Calin Georgescu (Rwmania), 2010-2012
* Mr Okechukwu Ibeanu (Nigeria), 2004-2010
* Ms Fatma Zohra Ouhachi-Vesely (Algeria), 1995-2004

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Wenwyn a Hawliau Dynol

Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Hawliau dynol
Categori:Gwastraff
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Llygredd
Categori:Cofnodwyr y Cenhedloedd Unedig
Uciekinier

Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Marek Tomasz Pawlowski yw ***Uciekinier*** a gyhoeddwyd yn 2007. Mae'r ffilm yn ymwneud â dianc llwyddiannus pedwar carcharor o wersyll crynhoi Auschwitz. Fe'i cynhyrchwyd yng Ngwlad Pwyl. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Pwyleg. 

 Mae'r ffilm yn 56 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2007. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *300* sef ffilm ryfel llawn cyffro gan Zack Snyder. Hyd at 2022 roedd o leiaf 2,350 o ffilmiau Pwyleg wedi gweld golau dydd.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Marek Tomasz Pawlowski nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q17704929.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Pwyleg
Categori:Ffilmiau lliw o Wlad Pwyl
Categori:Ffilmiau dogfen o Wlad Pwyl
Categori:Ffilmiau Pwyleg
Categori:Ffilmiau o Wlad Pwyl
Categori:Ffilmiau 2007
John Geoffrey Jones

Barnwr o Gymro oedd Yr Anrhydeddus Farnwr **John Geoffrey Ramon Owen Jones** QC (14 Medi 1928 – 14 Mehefin 2014).

## Bywyd cynnar
Ganed Jones ym Nhywyn Bach (Porth Tywyn), Sir Gaerfyrddin, yn fab i Wyndham C. Jones, cyfarwyddwr cwmni trydanol, a Lilias R. C. Jones (g. Johns). Yr oedd gan ei fam ddau frawd: yr hynaf oedd Howard Johns, a ddaeth yn rheithor dau o blwyfi Swydd Rydychen; roedd yr iau, Mervyn Johns, yn actor a ddaeth yn seren ffilmiau Prydeinig yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn dad i'r actores Glynis Johns.

Mynychodd Jones Ysgol Sant Mihangel, a oedd yn ysgol breswyl annibynnol yn Llanelli. Darllenodd y gyfraith ym Mhrifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant a Choleg Prifysgol Llundain.

## Gyrfa
Galwyd Jones i'r Bar yn Gray's Inn ym 1956, a pharhaodd i ymarfer y gyfraith yng Nghaerlŷr o 1958 i 1970 ac yn Llundain o 1970. Ar 14 Ionawr 1975, cafodd ei dyngu i mewn gan yr Arglwydd Ganghellor fel barnwr cylchdaith, a neilltuwyd i Gylchdaith Canolbarth Lloegr a Rhydychen. Bu'n gweithio yn y Llys Troseddol Canolog yn Llundain.

Priododd Sheila Gregory ym 1954.

Rhwng 1985 a 2000, gwasanaethodd Jones fel llywydd Tribiwnlys Adolygu Iechyd Meddwl Cymru a Lloegr, ac o 1996 i 1999, ef oedd cadeirydd Tribiwnlys Adolygu Iechyd Meddwl Cymru.

Ym 1989, anrhydeddodd Polytechnig Caerlŷr Jones drwy ei wneud yn Gymrawd Academaidd Hŷn er Anrhydedd. Dyfarnwyd Doethur Legum Er Anrhydedd iddo gan Brifysgol De Montfort ym 1996.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2014
Francisco Villarroel

Mae **Francisco Villarroel** (ganwyd 5 Mai 1965) yn gyfreithiwr, awdur, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilm o Feneswela, sy'n fwyaf adnabyddus am y ffilm *Deux automnes à Paris* yn 2019, sef yr addasiad ffilm o'i nofel homonymaidd a gyhoeddwyd yn 2007.

## Bywgraffiad 
Ar 5 Mai 1965, cafodd ei eni yn Caracas. Graddiodd fel cyfreithiwr o Brifysgol Santa Maria, gan ddilyn astudiaethau ôl-raddedig a meistr yn Ffrainc a Malta. Mae'n Feddyg ac yn Athro Emeritws Prifysgol Forwrol y Caribî. Am dros ddeng mlynedd ar hugain (30) ymroddodd i'r arfer o addysgu'r gyfraith a phrifysgol yn cyhoeddi llyfrau ar gyfraith forwrol a chyfraith ryngwladol. Rhwng 2007 a 2013 bu'n Llywydd Cymdeithas Cyfraith Forwrol Feneswela ac fe'i gwahaniaethwyd fel Aelod Llawn o'r Pwyllgor Morwrol Rhyngwladol.

Yn 2007 cyhoeddodd ei nofel gyntaf a gafodd ei chymryd i'r sinema Dau hydref ym Mharis yn 2019, a ddilynwyd gan ei ail nofel Tango Bar, a gyhoeddwyd yn 2018. Fel actor, sgriptiwr a chynhyrchydd ffilmiau, mae wedi gwneud y ffilmiau sydd wedi eu haddasu o'i nofelau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Feneswela
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Feneswela
Categori:Cyfreithwyr o Feneswela
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Feneswela
Categori:Genedigaethau 1965
Evelyn Acham

Mae **Evelyn Acham** (ganwyd tua 1991) yn ymgyrchydd cyfiawnder newid hinsawdd o Wganda ac yn gydlynydd cenedlaethol Wganda o'r Mudiad Rise Up, a gyd-sefydlodd gyda'i ffrind a'i chyd-gydlynydd Vanessa Nakate.    

Ganed Acham tua 1991. Mae hi'n rhan o'r Prosiect Coed+, sydd a'r nod o blannu 9,000,000 o goed. Ar 26 Mai 2020, roedd Acham yn un o banelwyr cyfres gweminar ActionAid a Women's Agenda Women Leading Climate Action, a oedd yn drafodaeth ryngweithiol rithwir ar sut mae menywod wedi bod yn ymladd newid hinsawdd yn ystod COVID-19. Cyflwynodd hefyd ochr yn ochr ag Inge Relph - cyfarwyddwr gweithredol a chyd-sylfaenydd Global Choices - ac Emma Wilkin - cydlynydd Arctic Angels Global Choices - ar gyfer Uwchgynhadledd Fyd-eang Effaith Model y Cenhedloedd Unedig (MUN) 2020. Yn 2021, mynychodd Gynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2021 a chynrychiolodd y 'Bobl a’r Ardaloedd yr Effeithir arnynt Fwyaf yn y Dyfodol (MAPA)' a drefnwyd gan Fridays for Future. Roedd MAPA Fridays for Future yn un o’r grwpiau eiriolaeth hinsawdd a ffurfiodd ar ôl streic yr ymgyrchwyr hinsawdd Greta Thunberg yn 2018.

Mae cysylltiadau eraill Acham yn cynnwys Youth for Future Africa  a rhwydwaith gweithredu Global Choices "Arctic Angels."

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cyfrif Twitter Swyddogol
* Cyfrif Instagram Swyddogol
* Cyfweliad gydag Evelyn Acham ar gyfer Papur Newydd Prifysgol Bocconi

Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Pobl o Wganda
Maialen Lujanbio

Bertsolari yw **Maialen Lujanbio** (enw llawn Maialen Lujanbio Zugasti). Fe'i ganwyd yn Hernani, Gipuzkoa ar 26 Tachwedd 1976. Hi yw'r fenyw gyntaf i ennill y *Bertsolari Txapelketa Nagusia* (Pencampwriaeth Fawr y Bertsolari): enillodd hi am y tro cyntaf yn 2009, ac eto yn 2017 a 2022. Mae'n cyfrannu'n gyson i'r wasg gyfrwng Basgeg, er enghraifft papur newydd *Berria*.
Delwedd:1991-Goizueta bertsolari.jpg|Ym 1991 yn Goizueta, ynghyd ag Estixu Arozena, Iratxe Ibarra ac Ainhoa Munitxa.
Delwedd:Bertso saioa Allurralden San Jose egunean (95-057).jpg|Sesiwn bertso ar Ddiwrnod San Jose yn Allurral, 1995
Delwedd:Maddalen Lujanbio BTN2009.png|ym mhencampwriaeth fawr 2009
O 2009 i 2013 hi oedd prif bencampwr bertsolari,  ac eto yn 2017. 

Mae hi'n canu am amryw bynciau, gan ddod â phynciau sydd wedi’u cuddio’n aml i’r llwyfan, ac mae ganddi'r gallu i drin pynciau emosiynol.

Ers 2018, mae wedi bod yn aelod o dîm arwain Cymdeithas Bertso Gwlad y Basg. 

Lujanbio wnaeth ysgrifennu a darllen y neges yn y baton ar gyfer Korrika 2019.

## Enillydd pencampwriaethau Bertsolari 
### Prif wobrau 
Bertsolari Txapelketa Nagusia:

* Pencampwr (3): 2009, 2017, 2022
* Yn yr ail le (2): 2001, 2013
* Rownd Derfynol (7): 1997, 2001, 2005, 2009, 2013, 2017, 2022.

Pencampwriaeth Bertsolista Gipuzkoa:

* Pencampwr (1): 2003

Delwedd:Maialen Lujanbio eta Joxe Agirre bertsolariak.jpg|Lujanbio yn derbyn yr het gan Joxe Aguirre wrth iddi ennill pencampwriaeth 2009
Delwedd:Bertsolari Txapelketa nagusia 2013 IMG 7420 (11385507735).jpg|Ym Mhencampwriaeth 2013
Delwedd:2017ko Bertsolari Txapelketa Nagusia - BEC - Maialen Lujanbio txapelarekin eta Sebastian Lizaso.jpg|Lujanbio yn derbyn yr het gan Sebastian Lizaso ym Mhencampwriaeth 2017
Delwedd:Maialen Lujanbio eta Aitor Mendiluze Beasaingo batzokiko bertso saioan.jpg|Maialen Lujanbio ac Aitor Mendiluze, yn sesiwn pennill y neuadd ddawns yn Beasain

### Gwobrau a chydnabyddiaethau eraill 
* Gwobr Xenpelar 1991: am y pennill gorau.
* Gwobr Lizardi 1992: am y pennill gorau.
* 1992 Gwobr Osinalde: safle 1af a gwobr am y pennill gorau
* Pencampwriaeth Zarautz Kopla 2018.
* Pencampwriaeth Zarautz Kopla 2019.

## Prosiectau eraill 
bawd|300x300px| Wiz Khalifa a Maialen Lujanbio ochr yn ochr, yn graffiti Proisa yn San Pedro
Rhwng 2006 a 2011 datblygodd *y prosiect Ornitorrinkus* gyda Judith Montero a Xabier Erkizia. Gan gyfuno cerddoriaeth arbrofol, synau a geiriau, cyhoeddwyd llyfr disg *Ornitorrinkus*.

Yn 2011 creodd *Txori Mugaria* berfformiad radio gyda Xabier Erkizia; ac yn haf 2013, fe gyflwynon nhw brosiect *Hegi, Egia, Egiak*.

## Cyhoeddiadau 
* *Hau Koaderno bat zen*. 2010 
* *Ilunpetik argitara -* ''O dywyllwch i olau - Menywod sy'n gweithio mewn lluniau* - Hernani 1936-1975.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Maialen Lujanbio, ar wefan y Bertsozale Elkartea.
* Cyfweliad gyda Maialen Lujanbio, *Info7*.
* Cyfweliad gyda Maialen Lujanbio, *Euskonews Gaztea''.
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Wlad y Basg
Eric Njuguna

Mae **Eric Damien Njuguna** (ganwyd tua 2003) yn ymgyrchydd hinsawdd o Kenya.

Dechreuodd Njuguna weithredu dros yr hinsawdd yn 2017 ar ôl i sychder difrifol yn Nairobi effeithio ar gyflenwad dŵr eu hysgol. Bu'n trefnu gyda'r grŵp Zero Hour ac yna Fridays for Future Kenya. 

Yn Awst 2021, ysgrifennodd Njuguna draethawd ar y cyd gyda Greta Thunberg, Adriana Calderón, a Farzana Faruk Jhumu a gyhoeddwyd yn y New York Times. Roedd eu traethawd yn amlygu canfyddiadau adroddiad UNICEF yn 2021 a nododd fod 2.2 biliwn o blant mewn “risg hynod o uchel” o brofi canlyniadau newid yn yr hinsawdd. 

Yn ddiweddarach yn 2021, aeth Njuguna i Gynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2021 (COP26) lle'r oedden nhw'n cynrychioli Fridays for Future Kenya.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Genia
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Genia
Ion Thomas

Awdur a golygydd llyfrau i blant a phobl ifanc o Gymru yw **Ion Thomas**. Mae'n athro Cymraeg yn Ysgol Gyfun Gwynllyw, Pont-y-pŵl, Torfaen,  ac yn Cadeirydd Cyfeillion Cyngor Llyfrau Cymru. Mae'n wreiddiol o Gaerfyrddin ond wedi ymgartrefu yng Nghaerdydd.

Mae wedi ysgrifennu'r nofel *Blas Cas* ac wedi addasu *Sombis Rygbi* i'r iaith Gymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Llenorion o Gymru
Mae Theomemphus yn Hen

Nofel arbrofol gan Dafydd Rowlands yw ***Mae Theomemphus yn Hen: Nofel/Cerdd***. Gwasg Christopher Davies a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1977.

Mae'r teitl yn ddyfyniad o frawddeg gan Kate Roberts: "Mae Theomemphus yn hen o ran oed ond yn newydd o hyd", sydd yn ei thro yn cyfeirio at gerdd ddramataidd *Bywyd a Marwolaeth Theomemphus* (1764) gan William Williams, Pantycelyn.

Yn ôl broliant y llyfr (1977):

Nofel arbrofol a hunan-ymchwilgar yw *Mae Theomemphus yn Hen*, nofel a ysgrifennwyd, i raddau helaeth, ar ddull a thechneg "llif yr ymwybod". Y mae'n nofel gignoeth o onest, ac yn un o'r nofelau hynny na all ond ysgogi ymateb, boed hwnnw'n chwryn yn ei herbyn neu'n gadarn o'i phlaid.

## Llyfryddiaeth
*Ioan Williams, "Nofel/Cerdd *Mae Theomemphus yn Hen*", yn *Rhyddid y Nofel*, gol. Gerwyn Wiliams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1999), tt.238-45
* Catrin Heledd Richards, *"Mae Theomemphus yn Hen" gan Dafydd Rowlands: Astudiaeth Destunol, Ryngdestunol a Chyd-destunol* (traethawd PhD, Prifysgol Abertawe, 2017)

Categori:Llyfrau Cymreig 1977
Categori:Nofelau 1977
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Cymraeg o Gymru
Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl Frodorol

Mae **Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl Frodorol** yn gofnodwr arbennig a benodir gan y Cenhedloedd Unedig ar ôl mandad yn 2001 gan Gomisiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Dynol. Penodwyd José Francisco Calí Tzay i'r swydd yn 2020, gan olynu Victoria Tauli-Corpuz a oedd wedi bod yn ei swydd ers 2014.

Mae'r Cyngor Hawliau Dynol yn gofyn i'r Cofnodwr Arbennig gyflwyno adroddiad blynyddol yn flynyddol, yn un o'i sesiynau rheolaidd yn Genefa. Mae adroddiadau blynyddol y Rapporteur Arbennig yn cynnwys disgrifiad o’r gweithgareddau a gyflawnwyd yn ystod y flwyddyn yn fframwaith y mandad, a bydd hefyd fel arfer yn cynnwys trafodaeth ar themâu penodol neu faterion sy’n arbennig o berthnasol i hawliau pobl frodorol.

## Rhestr o ddeiliaid y swydd 
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Rhestr o adroddiadau gan y rapporteur arbennig

Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Cofnodwyr y Cenhedloedd Unedig
Beryl Grey

Dawnsiwr bale o Loegr oedd **Y Fonesig Beryl Elizabeth Grey** CH DBE CH (ganwyd **Groom**; 11 Mehefin 1927 – 10 Rhagfyr 2022) .

Cafodd Beryl Groom ei geni yn Highgate, Llundain. Dechreuodd ddosbarthiadau dawns yn bedair oed tra'n mynychu Ysgol Baratoi Sherbourne. Erbyn wyth oed roedd yn cael ei haddysgu gan Phyllis Bedells.

Roedd ei hymddangosiad cyntaf gyda'r cwmni Sadler's Wells yn *Le Lac des Cygnes*. Ei rôl unigol gyntaf oedd fel un o'r Blue Skaters yn *Les Patineurs* gan Frederick Ashton . Ei phrif rôl gyntaf oedd fel y Morwyn Gweini yn *The Gods Go A-Begging*. Ar ei phymthegfed pen-blwydd, rhoddodd y Fonesig Ninette de Valois gopi arysgrifedig iddi o lyfr ar y Fonesig Margot Fonteyn a’r cyfle i ddawnsio Odette-Odile yn *Le Lac des Cygnes*.

Priododd â Dr Sven Gustav Svenson ym 1950. Bu farw Svenson yn 2008.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Dawnswyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Lazar Kaganovich

Gwleidydd Sofietaidd oedd **Lazar Moiseyevich Kaganovich** (22 Tachwedd 10 Tachwedd yn yr Hen Ddull 1893 – 25 Gorffennaf 1991) a wasanaethodd yn Brif Ddirprwy Gadeirydd Cyngor Gweinidogion yr Undeb Sofietaidd o 1953 i 1957. Roedd yn un o brif gefnogwyr Joseff Stalin.

Ganed ef i deulu Iddewig yn Kabany, Llywodraethiaeth Kyiv, Ymerodraeth Rwsia, a leolir heddiw yn Oblast Kyiv, Wcráin. Yn ei arddegau, tra'n gweithio fel crydd yn Kyiv, ymaelododd â Phlaid Ddemocrataidd Sosialaidd y Gweithwyr ym 1911 ac ymunodd â'r asgell tra-chwyldroadol—y Bolsieficiaid—a fyddai'n cipio grym yn sgil Chwyldro Rwsia (1917) ac yn sefydlu'r Undeb Sofietaidd. Ym 1920 fe'i penodwyd yn bennaeth ar y llywodraeth newydd yn Tashkent, a llwyddodd i atgyfnerthu rheolaeth Sofietaidd dros Dyrcestan. Daeth i sylw Joseff Stalin, a ddyrchafwyd yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid Gomiwnyddol ym 1922, a phenodwyd Kaganovich i oruchwylio adrannau lleol y blaid. Ym 1924, pan ddaeth Stalin yn arweinydd goruchaf yr Undeb Sofietaidd, rhoddwyd i Kaganovich awdurdod dros nawddogaeth o fewn y blaid, ac yn y swydd honno sicrhaodd y byddai Stalin a'i gefnogwyr yn drech na'i elynion gwleidyddol.

Erbyn 1930, yr oedd Kaganovich yn aelod llawn o Swyddfa Wleidyddol y Pwyllgor Canolog (y Politbiwro) ac yn un o gynghorwyr agosaf Stalin. Dadleuodd yn frwd dros gyfunoli ar raddfa eang yn y 1930au, ac yn ei swydd fel pennaeth y Blaid Gomiwnyddol ym Moscfa o 1930 i 1935 atgyfnerthodd rym Stalin dros weinyddiaeth y brifddinas. Arweiniodd Kaganovich a Vyacheslav Molotov yr ymgyrch yn y Politbiwro yn erbyn ymdrechion Sergei Kirov i herio unbennaeth Stalin. Yn y cyfnod wedi'r Carthiad Mawr hyd at farwolaeth Stalin ym 1953, Kaganovich oedd yn bennaf gyfrifol am y diwydiannau trymion yn yr Undeb Sofietaidd. Yn ogystal â'r newynau yn Wcráin a Gogledd y Cawcasws ym 1933, câi Kaganovich ei feio am waethygu'r newyn ar draws gweriniaethau gorllewinol yr Undeb Sofietaidd ym 1946–47. Pum mis wedi ei farwolaeth, chwalodd yr Undeb Sofietaidd. Cyhoeddwyd ei hunangofiant ym 1996.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Gwleidyddion Iddewig
Categori:Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Iddewon o Wcráin
Categori:Pobl o Lywodraethiaeth Kyiv
Categori:Pobl o Oblast Kyiv