Cyfiawnder cymdeithasol

bawd|200px|Protestwraig yn dal arwydd sydd yn galw am "newid, rhyddid, cyfiawnder cymdeithasol" yn Awstralia yn 2011.
Cysyniad o berthynas deg a chyfiawn rhwng yr unigolyn a'r gymdeithas, yn nhermau dosbarthiad cyfoeth, cyfleoedd cyfartal, a breintiau cymdeithasol yw **cyfiawnder cymdeithasol**.  Yng ngwareiddiad y Gorllewin, yn ogystal â hen ddiwylliannau Asia, cyfeiriai cysyniad cyfiawnder cymdeithasol yn aml at y broses o sicrhau bod yr unigolyn yn cyflawni ei ddyletswyddau cymdeithasol ac yn derbyn ei haeddiant oddi wrth gymdeithas. Mewn mudiadau llawr gwlad cyfoes sydd yn ymgyrchu dros gyfiawnder cymdeithasol, pwysleisir mudoledd cymdeithasol, creu rhwydi diogelwch yn y wladwriaeth les, a chyfiawnder economaidd.

Mae cyfiawnder cymdeithasol yn pennu hawliau a dyletswyddau i sefydliadau cymdeithas, sydd yn galluogi pobl i dderbyn buddion a beichiau sylfaenol o ganlyniad i gydweithredu cymdeithasol. Mae sefydliadau o'r fath yn cynnwys systemau trethiant, yswiriant cymdeithasol, iechyd cyhoeddus, ysgolion y wladwriaeth, gwasanaethau cyhoeddus, cyfraith lafur, a rheoliadau ar y farchnad, i sicrhau dosbarthiad cyfoeth teg a chyfleoedd cyfartal.

Mae'n rhai i ddehongliadau sydd priodoli perthynas ddwyochrog, rhwng yr unigolyn a chymdeithas, i gyfiawnder sylwi ar wahaniaethau diwylliannol: mae rhai traddodiadau yn pwysleisio dyletswydd yr unigolyn tra bo eraill yn canolbwyntio ar gydbwyso mynediad i rym a defnyddio grym mewn ffordd gyfrifol. Gelwir ar gyfiawnder cymdeithasol wrth ail-ddehongli meddylwyr hanesyddol megis Bartolomé de las Casas, mewn dadleuon athronyddol am wahaniaethau rhwng bodau dynol, mewn ymdrechion dros gydraddoldeb rhyw, ethnig, a chymdeithasol, ac wrth gefnogi cyfiawnder i ymfudwyr, carcharorion, yr amgylchedd, a phobl anabl.

Gellir olrhain cysyniad cyfiawnder cymdeithasol yn ôl i ddiwinyddiaeth Awstin o Hippo hyd at athroniaeth Thomas Paine, ond bathwyd y term ei hun yn y 1780au. Yn draddodiadol, dywed i offeiriad o Iesüwr, Luigi Taparelli, fathu'r term, a ddaeth yn boblogaidd yn ystod chwyldroadau 1848 drwy waith Antonio Rosmini-Serbati. Mae ymchwil diweddar yn dangos i'r term "cyfiawnder cymdeithasol" gael ei ddefnyddio yn y 18g, er enghraifft yn y *Federalist Papers* (1787–88) a ysgrifennwyd gan Alexander Hamilton, James Madison, a John Jay.

Yng nghyfnod diweddar y Chwyldro Diwydiannol, dechreuodd ysgolheigion y gyfraith yn Unol Daleithiau America ddefnyddio'r term yn fynych, yn enwedig Louis Brandeis a Roscoe Pound. Ers dechrau'r 20g defnyddiwyd y term yn y gyfraith ryngwladol a chan sefydliadau rhyngwladol. Er enghraifft, mae rhagarweiniad y ddogfen i sefydlu'r Mudiad Llafur Rhyngwladol yn datgan "dim ond os yw'n seiliedig ar gyfiawnder cymdeithasol y gellir sicrhau heddwch i bawb ac am byth". Yn ail hanner yr 20g gosodwyd cyfiawnder cymdeithasol yn ganolog i athroniaeth y cyfamod cymdeithasol, yn bennaf gan John Rawls yn ei gyfrol *A Theory of Justice* (1971). Mae Datganiad Fienna (1993), a gyhoeddwyd gan Gynhadledd Hawliau Dynol y Byd y Cenhedloedd Unedig, yn trin cyfiawnder cymdeithasol yn bwrpas addysg hawliau dynol.

## Cyfeiriadau 
Cymdeithasol
Categori:Gwleidyddiaeth yr adain chwith
Categori:Gwleidyddiaeth hunaniaeth