open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agored

Fersiwn Cymraeg o'r meddalwedd swyddfa OpenOffice oedd **Agored**. Cafodd prosiect Agored ei gydlynu gan Ganolfan Mercator ym Mhrifysgol Aberystwyth a chafodd gefnogaeth ariannol gan Yr Undeb Ewropeaidd, Bwrdd yr Iaith Gymraeg, S4C a Llywodraeth Cymru a alluogwyd cyflogi cyfieithwyr allanol a rhaglennydd meddalwedd. Seiliwyd y cyfieithiad o'r rhyngwyneb ar y cyfieithiad Cymraeg o OpenOffice.org 2.0 gan Rhoslyn Prys a David Chan. Adolygwyd y cyfieithiad hwnnw'n drwyadl, ychwanegwyd cyfieithiad o'r sgriniau cymorth a'r botwm newid iaith ac fe gafodd llawlyfr cwbl wreiddiol *Defnyddio Agored* ei gyhoeddi.

Lansiwyd y pecyn ar y 1af o Dachwedd 2006, yn seiliedig ar fersiwn 2.0 o OpenOffice ac yn cynnwys Calc 4, Draw 5, Impress 6 a Math 7. Ni ddiweddarwyd Agored tu hwnt i fersiwn 2.0 ond parhaodd gwirfoddolwyr i gyfieithu OpenOffice.org i'r Gymraeg hyd at fersiwn 3.2.1 yn 2010 pan gafodd y brosiect yno ei drosglwyddo i Apache. Ers hynny, mae'r rhyngwyneb Cymraeg wedi ei ddiweddaru a'i gadw yn gyfredol ym mhob fersiwn newydd o'r rhaglen LibreOffice gan y Document Foundation.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*LibreOffice - Y deilliad ble mae'r Gymraeg yn parhau

Categori:Meddalwedd Cymraeg
Casquets

Grŵp o greigiau yn Ynysoedd y Sianel yw'r **Casquets** sy'n rhan o Feilïaeth Ynys y Garn.

Categori:Beilïaeth Ynys y Garn
Categori:Ynysoedd y Sianel
Bysiau Dyma Fo

Cwmni bysiau yng Nghoedpoeth ger Wrecsam oedd **Bysiau Dyma Fo**.

## Hanes
Roedd Bill Jones, athro yn ysgolion Bryn Offa yng Nghoedpoeth ac Ysgol Morgan Llwyd yn Wrecsam, yn cynorthwyo ei ffrind Nefydd Jones efo'i gwmni bws – R.N.Jones - yng Nghoedpoeth yn ei amser hamdden. Bu farw Nefydd ym 1977, a phrynodd Bill un o'r bysiau Ford Transit a dechreuodd gwmni llogi, preifat, gan weithio gyda'r nos. Cymerodd Bill ymddeoliad cynnar o'r ysgol, ac efo'i wraig Eileen, cofrestrodd gwmni W.T. & E.E. Jones, yn defnyddio'r Transit ar wasanaeth ysgol rhwng Brymbo ac Ysgol Bryn Tabor, ysgol eu plant.

Dywedir i'r enw "Dyma fo!" ddeillio o ffrind a oedd wedi cael trafferth i ddod o hyd i'r tŷ yn y Mwynglawdd. “Wel, dyma fo,“ dywedodd Bill, a sylweddolodd bod enw 'Dyma Fo' yn  enw berffaith ar gyfer eu tŷ, ac ar gyfer eu bysiau hefyd. Cyflogwyd y dyn llefrith lleol (Glyn Jones) i yrru'r bws.

Prynwyd ail fws ac enillwyd cytundeb ysgol arall, a datblygodd y busnes. Cymerwyd drosodd gwasanaeth X50 rhwng Ddinbych i Wrecsam am gyfnod, a chludwyd myfyrwyr o Ruthun a Chorwen i goleg NEWI. Llogwyd bysiau - a gyrwyr – gan amrywiaeth o gymdeithasau: clybiau criced a phêl-droed, Sefydliad y Merched, ysgolion Sul ac ati. Pan gododd Crosville eu prisiau o 34 ceiniog i bunt - gwrthododd rhieni anfon eu plant i Ysgol Bryn Offa. Cynhaliwyd dosbarthiadau gan y rhieni yn neuadd y pentref yng Nghoedpoeth, a defnyddiwyd cludiant Dyma Fo.

Cyfranodd y teulu i gyd at y busnes; Robert fel peiriannydd, ac arferai'r plant iau ennill pres poced ychwanegol wrth gyfri pres mân y cwmni.

Gweithredodd cwmni arall, Williams & Davies, o garej yn  Ffordd yr Efail, Southsea. Ar ôl ymddeoliad Os Williams a Stan Davies ym 1981, prynwyd y garej, rhai o'r bysiau a'r gwasanaethau gan y Jonesiaid. Ar un adeg, roedd gan y cwmni 12 bws gwyn, aur a brown, bob un ohonynt yn cario'r enw 'DYMA FO'. Dygodd dri o fysiau 'double decker' yr enwau 'Ffydd', 'Cariad' a 'Gobaith'.

Penderfynodd Bill ac Eileen ymddeol ym mis Chwefror 1988. Roedd Tony Strafford wedi gweithio fel peiriannydd dros Gyngor Sir Clwyd, ac yn yrrwr rhan amser efo Williams & Davies, a bellach efo Dyma Fo. Clywodd bod Bill ac Eileen eisiau gwerthu bws mini, ond ar ôl trafodaethau, prynodd 2 goets ac un bws deulawr. Sefydlwyd Strafford Coaches ym mis Ebrill, gan defnyddio'r garej yn Ffordd yr Efail hyd at 1991. Prynwyd bws arall gan fysiau GHA, ac mae gan y cwmni 200 o fysiau erbyn hyn.

## Cyfeiriadau
* *Wrexham Bus Companies*, gan Mike Edge.

Categori:Cludiant yn Wrecsam
Categori:Hanes Wrecsam
Ôl-adain oren

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain oren**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd  oren**; yr enw Saesneg yw *Orange Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Archiearis parthenias*. Eei diriogaeth yw Ewrop.

30–40&nbsp;mm ydy lled ei adenydd, ar eu heithaf. Mae'r oedolyn ar ei adain yn gynnar yn y flwyddyn: rhwng Chwefror a Mai, yn ddibynol ar ei leoliad.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain oren yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Moths and Butterflies of Europe and North Africa
* Kimmo's Lep Site 
* Markku Savela: Lepidoptera snd some other life forms
* Fauna Europaea 
* Orange Underwing at UKmoths

Categori:Gwyfynod
Sarn y Cawr

bawd|250px|Sarn y Cawr
Ardal o ryw 40,000 o golofnau basalt yw **Sarn y Cawr** (Gwyddeleg: *Clochán an Aifir* neu *Clochán na bhFomhórach*, Saesneg: ''The Giant's Causeway*, Sgoteg Wlster: *Tha Giant's Causey''), a ffurfiwyd gan ffrwydrad hen losgfynydd. Saif yn Swydd Antrim ar arfordir gogledd-ddwyrain Gogledd Iwerddon, tua 4.8&nbsp;km (3&nbsp;milltir) i'r gogledd-ddwyrain o dref Bushmills. Penodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO ym 1986 ac yn Warchodfa Natur Genedlaethol ym 1987 gan Adran yr Amgylchfyd dros Ogledd Iwerddon. Gellir cerdded ar ben y colofnau o'r clogwyn nes iddynt gyrraedd y môr. Mae'r rhan fwyaf ohynynt yn siâp hecsagon, er bod nifer ochrau rhai colofnau'r yn amrwyio o bedair hyd wyth. Mae'r colofnau talaf ryw 12&nbsp;metr (39&nbsp;troedfedd) o uchder, ac mae lafa caled y clogwyni'n 28&nbsp;metr (92&nbsp;troedfedd) o drwch mewn mannau.

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy'n berchen ar Sarn y Cawr heddiw ac yn ei rheoli, a hi yw'r atyniad twristaidd mwyaf poblogaidd yng Ngogledd Iwerddon.

Antrim-Giant's Causeway-08-Saeulenmeer-1989-gje.jpg|
Antrim-Giant's Causeway-12-Saeulenstuempfe-Meer-1989-gje.jpg|
Antrim-Giant's Causeway-16-abtauchende Saeulenreihe-1989-gje.jpg|
Antrim-Giant's Causeway-10-auf Queens Thron-1989-gje.jpg|
Antrim-Giant's Causeway-20-hohe Saeulen-1989-gje.jpg|
Antrim-Giant's Causeway-28-Weg-Felszinne-1989-gje.jpg|
Giants Causeway looking northwards.jpg

## Nodiadau
Categori:Arfordiroedd Iwerddon
Categori:Cadwraeth yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Daearyddiaeth Swydd Antrim
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngogledd Iwerddon
Canolfan Cludiant Britomart

Canolfan cludiant yn Auckland, Seland Newydd, yw **Canolfan Cludiant Britomart** (Saesneg: *Britomart Transport Centre*).

## Hanes
Mae ardal Britomart yn gorwedd ar lan Harbwr Waitemata, ac wedi bod yn hanesyddol bwysig i lwythau Maori lleol; roedd yno  *Pa* (sef "tŷ cyfarfod") ar Bwynt Britomart, ac ymladdwyd sawl brwydr rhwng y Maori a'r bobol ddwad i sefydlu rheolaeth dros yr ardal. Cyrhaeddodd HMS *Britomart* a sawl llong arall Seland Newydd ym 1840, er mwyn cynnal arolwg hydrolegol ar ran y Morlys, a chyfrannodd HMS *Britomart* i arolwg o Harbwr Waitemata, a dechreuodd wasanaeth cyntaf y dref. Roedd bysiau Keys yn ymadael o safle o flaen y swyddfa bost nes agor Gorsaf Fws Britomart ym Medi 1937.

### Trenau
bawd|260px|Gorsaf Reilffordd Beach Road
Agorwyd Gorsaf Reilffordd Queen Street ynghanol y dref ar 30 Tachwedd 1885

## Waterfront 2000
Grwp o brosiectau oedd **Waterfront 2000**;  roedd Seland Newydd wedi ennill ras hwylio Cwpan America ym 1995 a'r bwriad oedd rhoi wyneb newydd i'r ddinas yn ardaloedd Britomart a Viaduct Harbour.

Dros y blynyddoedd dilynol, newidiwyd manylion y prosiect a chynyddodd y gost. Ym Mai 2003 cyrhaeddodd y trên cyntaf, i brofi traciau, uchder platfform, a signalau. Bendithiwyd yr orsaf gan y Maori ar doriad gwawr 20 Mehefin 2004, ac am 5.40yb ar 23 Mehefin, cyrhaeddodd y trên cyntaf swyddogol, yr cyntaf i gyrraedd canol y ddinas ers 73 mlynedd. Croesawyd y trên gan bibydd, ac wedyn gan Haka ac Waiata (gair Maori am gân).

Agorwyd y Ganolfan yn swyddogol ar 25 Gorffennaf 2003 gan John Banks, maer y ddinas. Y gwestai anrhydeddus oedd Syr Edmund Hillary a'r Foneddiges Hillary.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y ganolfan

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Seland Newydd
Categori:Auckland
Categori:Cludiant yn Seland Newydd
Nakhodka

Dinas a phorthladd yn ardal Crai Primorsky, Rwsia, yw **Nakhodka** ( )a leolir ar Orynys Trudny sy'n estyn allan i Fae Nakhodka ym Môr Japan, tua  i'r dwyrain o Vladivostok. Poblogaeth y ddinas yw 159,695 yn ôl cyfrifiad 2010.

## Gefeilldrefi 
## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Crai Primorsky
Pêl-droed yng Nghymru

Rheolir pêl-droed proffesiynol yng Nghymru gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru. Yn 2012, mae tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru yn un o'r cant uchaf yn ôl rhengoedd FIFA.

## Gweler hefyd
*Cwpan Cymru
* Cwpan Lloegr

## Cyfeiriadau 

Cymru
Cymru
Jacques Barzun

Hanesydd ac athronydd o'r Unol Daleithiau a aned yn Ffrainc oedd **Jacques Martin Barzun** (30 Tachwedd 1907 – 25 Hydref 2012) a astudiodd hanes syniadau a diwylliant.

Fe'i ganwyd yn Créteil, yn fab i Henri-Martin ac Anna-Rose Barzun.  Aelod y grŵp Abbaye de Créteil oedd ei tad.

Cafodd ei addysg yng Coleg Columbia, Dinas Efrog Newydd.  Priododd y fiolynydd Mariana Lowell ym 1936.

## Llyfryddiaeth
**The French Race: Theories of Its Origins and Their Social and Political Implications*. P.S. King & Son, 1932.
**Race: a Study in Modern Superstition*. Methuen, 1937.
**Darwin, Marx, Wagner: Critique of a Heritage*. 1941.
**Romanticism and the Modern Ego*. Little, Brown & Co, 1943.
**Berlioz and the Romantic Century*. Little, Brown & Co, 1950.
**Science: The Glorious Entertainment*. HarperCollins, 1964. ISBN 0-06-010240-3.
**On Writing, Editing, and Publishing*. Gwasg Prifysgol Chicago, 1971.
**The Use and Abuse of Art*. Gwasg Prifysgol Princeton, 1974. 
*''Lincoln's Philosophic Vision*. Artichokes Creative Studios, 1982.
**The Culture We Deserve: A Critique of Disenlightenment*. Wesleyan University, 1989. ISBN 0-8195-6237-8.
**From Dawn to Decadence: 500 Years of Western Cultural Life, 1500 to the Present''. 2000.  ISBN 978-0-06-092883-4.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Hanesyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Ymfudwyr o Ffrainc i'r Unol Daleithiau
Nifwl Helics

[250px|bawd|*Iridescent Glory of Nearby Helix Nebula*: llun gan [Telesgop gofod Hubble|Delesgop Gofod Hubble.]]

Nifwl planedol mawr a leolir yng nghytser Aquarius yw **Nifwl Helics** (a elwir hefyd yn **NGC 7293** neu **Caldwell 63**). Daranfuwyd gan Karl Ludwig Harding cyn 1824, ac hwn yw un o'r nifylau planedol llachar sy'n agosaf i'r Ddaear, tua 215&nbsp;parsec neu 700&nbsp;blwyddyn golau i ffwrdd. Mae'n debyg ei olwg i Nifwl y Fodrwy. Oherwydd ei olwg, mae'r Helics wedi ennill y llysenw **Llygad Duw**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aquarius (cytser)
Helics
Cansen siwgr

Ceir nifer o rywogaethau o **gansen siwgr** yn y genws *Saccharum*, tylwyth Andropogoneae. Maent yn tyfu'n naturiol yn Ne Asia, ac mae ganddynt coesynnau sy'n cynnwys siwgr.

Cansen siwgr yw cnwd mwyaf y byd, a swcros yw ei phrif gynnyrch. Defnyddir mewn bwyd neu gaiff ei eplesu i wneud ethanol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Planhigion
Categori:Siwgr
Gangnam Style

[bawd|[Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig Ban Ki-moon (chwith) a Psy yn dawnsio Gangnam Style.]]
Cân gan y rapiwr Coreaidd Psy yw "**Gangnam Style**". Daeth y gân a'i fideo yn boblogaidd iawn ar draws y byd, yn enwedig y ddawns ynddi sy'n ymdebygu at rywun yn marchogaeth ceffyl. Erbyn 24 Tachwedd roedd yn y fideo a wylwyd y mwyaf o weithiau ar YouTube erioed, ac ar 21 Rhagfyr 2012 cafodd ei wylio am y biliynfed dro ar y wefan honno.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon o Dde Corea
Categori:Fideos firol
Categori:Senglau 2012
Charles Portis

Llenor o'r Unol Daleithiau oedd **Charles McColl Portis** (28 Rhagfyr 1933 – 17 Chwefror 2020) sydd yn nodedig am ei nofel *True Grit*.

Ganed yn El Dorado, Arkansas, yn fab i Samuel Palmer Portis a'i wraig Alice, Waddell gynt. Fe'i magwyd mewn sawl tref yn ne-ddwyrain Arkansas, a mynychodd yr uwchysgol yn nhref Hamburg. Gweithiodd yn fecanydd ceir cyn iddo ymuno â Chorfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau yn 1952. Gwasanaethodd yn Rhyfel Corea, a chyrhaeddodd reng rhingyll erbyn iddo ddychwelyd i'r Unol Daleithiau. Astudiodd newyddiaduraeth ym Mhrifysgol Arkansas, Fayetteville, ac ysgrifennodd i'r papur myfyrwyr, *The Arkansas Traveler*, a'r papur newydd lleol, *The Northwest Arkansas Times*. Derbyniodd ei radd yn 1958, a gweithiodd yn ohebydd i *The Memphis Commercial Appeal* ac yn ohebydd a cholofnydd i *The Arkansas Gazette*. Ymunodd â *The New York Herald Tribune* in 1960, a bu'n ysgrifennu i'r papur hwnnw yn ne'r Unol Daleithiau cyn iddo gael ei benodi'n pennaeth y swyddfa dramor yn Llundain.

Yn 1964, penderfynodd Portis ysgrifennu ffuglen fel awdur llawn-amser. Cyhoeddodd bum nofel yn ystod ei yrfa: *Norwood* (1966), *True Grit* (1968), *The Dog of the South* (1979), *Masters of Atlantis* (1985), a *Gringos* (1991). Bu farw mewn hosbis yn Little Rock, Arkansas, yn 86 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Llenorion ffuglen y Gorllewin Gwyllt
Categori:Môr-filwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Arkansas
Categori:Pobl fu farw yn Arkansas
Treill-long

Llong bysgota yw **treill-long** sy'n defnyddio treillrwydau.

Categori:Llongau yn ôl math
Categori:Pysgota
Chulalongkorn

Brenin Siam (Teyrnas Rattanakosin) o 1868 hyd 1910 oedd **Phra Bat Somdet Phra Poramintharamaha Chulalongkorn Phra Chunla Chom Klao Chao Yu Hua** (Thai: พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) neu **Rama V** (20 Medi 1853 – 23 Hydref 1910).

Categori:Brenhinoedd Tai
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Pobl o Bangkok
Categori:Pobl fu farw o glefyd yr aren
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Ôl-adain wen ymyl lydan

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain wen ymyl lydan**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd ymyl lydan**; yr enw Saesneg yw *Broad-bordered  White Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Anarta melanopa*. Fe'i ceir yn Ewrop, yr Alpau, Sgandinafia a Japan.

## Isrywogaethau
**Hadula melanopa melanopa* (Scandinafia)
**Hadula melanopa rupestralis* (Alpa)
**Hadula melanopa brunnea* (Gwledydd Prydain)
**Hadula melanopa koizumidakeana* (Japan)

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain wen ymyl lydan yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Cymorth cyntaf

[bawd|140px|Symbol cymorth cyntaf yr [ISO.]]
Darpariaeth gofal iechyd yn y fan a'r lle (neu'n "gyntaf") yw **cymorth cyntaf**. Ei bwrpas yw trin claf ar unwaith, cyn y gellir rhoi triniaeth feddygol, broffesiynol. Er enghraifft rhodir triniaeth cymorth cyntaf cyn i'r claf gyrraedd ysbyty neu yn y cartref a hynny, fel arfer gan leygwr. Yn aml does dim rhaid wrth driniaeth bellach. Er y gellir hefyd roi triniaeth cymorth cyntaf i anifeiliaid, mae'r term fel arfer yn cyfeirio at bobl.

Ymdrinnir â phroblemau difrifol yn gyntaf, megis gwaedu, gweithrediad y galon, a'r gallu i anadlu. Os yw'r claf yn ymwybodol, gofynnir iddo gwestiynau am ei hanes meddygol a chaiff ei gysuro'n gyson. Os nad yw'r claf yn ymwybodol, edrychir am freichled neu gerdyn adnabod meddygol. Mae'n rhaid cadw'r claf yn gynnes ac yn gyfforddus a'i symud cyn lleied ag y bo modd.

## Gweler hefyd 
* Ambiwlans Sant Ioan
* Y Groes Goch
* Meddygaeth frys
* Ysbyty Ifan

## Cyfeiriadau 

Categori:Diogelwch cyhoeddus
Categori:Gwasanaethau brys
Categori:Meddygaeth
Categori:Sgiliau goroesi
Castell Lichtenstein

Castell a leolir ar glogwyn yn Alpau Schwaben, Baden-Württemberg, yr Almaen, yw **Castell Lichtenstein**.

Lichtenstein
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Baden-Württemberg
Giuseppe Tomasi di Lampedusa

Awdur Eidaleg o Sisili yn yr Eidal oedd **Giuseppe Tomasi di Lampedusa** (23 Rhagfyr 1896 - 23 Gorffennaf 1957).

Fe'i ganwyd yn Palermo, yn fab Giulio Maria Tomasi, Tywysog Lampedusa.  Cyfyrder y bardd Lucio Piccolo oedd ef.

Priododd Alexandra Wolff von Stomersee yn 1932.

## Llyfryddiaeth
### Nofel 
* *Il Gattopardo* (Milan: Feltrinelli, 1958), cyfieithwyd i'r Gymraeg gan Heledd Hayes fel *Y Llewpart* (Caerdydd: Yr Academi Gymreig, 1983)

### Bywgraffiadau 
* David Gilmour, *The Last Leopard: A life of Giuseppe Tomasi di Lampedusa* (Efrog Newydd: Pantheon,   1988)
* Loup Odoevsky Maslov, *Giuseppe Tomasi di Lampedusa - une biographie* (Paris: Séguier, 2025)

Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Nofelwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Pobl o Palermo
Y Dwyrain Agos

300px|bawd|
Term daearyddol yw'r **Dwyrain Agos** sy'n cyfeirio at ardal yn y Dwyrain Canol. Mae ei union ddiffiniad yn amrywio.

Cyn 1918, yn ystod dyddiau Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd y term yn cynnwys Twrci, y Balcanau, y Lefant, a'r Aifft. Yn ystod y cyfnod hwn roedd y Dwyrain Canol yn cyfeirio at Arabia, y Gwlff, Persia, Mesopotamia, ac Affganistan.

Heddiw, mae'r term yn aml yn cynnwys gwledydd y Dwyrain Canol sy'n ffinio â Môr y Canoldir, gan gynnwys gogledd-ddwyrain Affrica a de-orllewin Asia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhanbarthau Asia
Hans Werner Henze

Cyfansoddwr Almaenig oedd **Hans Werner Henze** (1 Gorffennaf 1926 – 27 Hydref 2012).

Fe'i ganwyd yn Gütersloh, yr Almaen, yn fab athro.  Aelod yr Urdd Ieuenctid Hitler oedd ef, ond ef oedd yn cyfunrywiol.

## Gweithiau cerddorol
### Opera
**Boulevard Solitude* (1952)
**König Hirsch* (1956)
**Der Prinz von Homburg* (1960)
**Elegie für junge Liebende* (1961)
**Die englische Katze* (1983)
**We Come to the River* (1984)
**Das verratene Meer* (1990)
**Venus und Adonis* (1997)
*''L'Upupa und der Triumph der Sohnesliebe* (2003)
**Phaedra* (2007)

### Ffilm
**Muriel ou le temps d'un retour* (1963)
**Der junge Törless* (1966)
**Die verlorene Ehre der Katharina Blum* (1975)
**Un amour de Swann* (1983)

### Eraill
**Kammerkonzert* (1946)
**Symffoni rhif 1* (1947)
**Symffoni rhif 2* (1949)
**Symffoni rhif 3* (1950)
**Symffoni rhif 4* (1955)
**Symffoni rhif 5* (1963)
**Symffoni rhif 6* (1969)
**Compases para preguntas ensimismadas* (1970)
**Das Floß der Medusa* (oratorio) (1971)
**Der langwierige Weg in die Wohnung der Natascha Ungeheuer* (1971)
**Symffoni rhif 7* (1983)
**Requiem: 9 geistliche Konzerte* (1991-1993)
**Symffoni rhif 8* (1992)
**Symffoni rhif 9* (1995)
**Symffoni rhif 10'' (1997)

Categori:Cyfansoddwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2012
Ynysoedd Samoa

Ynysfor yn Ne'r Cefnfor Tawel yw **Ynysoedd Samoa** sy'n cynnwys y wlad annibynnol Samoa, a'r diriogaeth Samoa America sydd dan reolaeth yr Unol Daleithiau. Mae trigolion yr ynysoedd yn bobl Bolynesaidd a elwir yn Samoaid, ac maent yn rhannu diwylliant a chymdeithas debyg gan gynnwys yr iaith Samöeg.

Yr Ewropead cyntaf i sbïo ar yr ynysoedd oedd yr Iseldirwr Jacob Roggeveen  ym 1722. Hen enw arnynt ydy Ynysoedd y Mordwywyr a roddwyd gan y fforiwr Ffrengig Louis-Antoine de Bougainville ym 1768.

## Gweler hefyd
*Logovi'i Mulipola, chwaraewr rygbi

## Cyfeiriadau 
Categori:Polynesia
Samoa

Samoa
Gorsaf Reilffordd Mobile (Rheilffordd Gulf, Mobile ac Ohio)

bawd|260px|Gorsaf reilffordd Mobile cyn ei hatgyweirio

Lleolir **Gorsaf Reilffordd Mobile** ar Stryd Beauregard ym Mobile. Adeiladwyd yr orsaf, efallai'r adeilad mwyaf nodedig yn nhalaith Alabama, ym 1907 yn arddull Adfywiad Sbaeneg. Fe'i defnyddiwyd fel gorsaf hyd at y 1950au, ac wedyn daeth yn swyddfeydd. Ar ôl cyfnod yn dadfeilio, cafodd ei hatgyweirio yn 2003, ar gost o 18 miliwn o ddoleri. Cyngor y ddinas yw perchennog yr adeilad.

## Dolen allanol
* Gwefan Downtown Mobile Alliance

Categori:Mobile, Alabama
Mobile
Cheyenne, Wyoming

Prifddinas a dinas fwyaf talaith Wyoming yn yr Unol Daleithiau yw **Cheyenne** (Arapaho: Hítesííno'óowú'). Cofnodir fod 59,466 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1867.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Talaith Wyoming
*Capitol Talaith Wyoming
*Eglwys Gadeiriol Santes Fair
*Theatr Atlas
*Tŷ Nagle-Warren

## Enwogion
*Mildred Harris (1901-1944), actores
*Harriet Elizabeth Byrd (g. 1926), gwleidydd

## Gefeilldrefi Cheyenne 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Cheyenne

Categori:Dinasoedd Laramie County, Wyoming
Pwtyn y derw

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y derw**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy '''pytiau'r derw'*; yr enw Saesneg yw *Oak-tree Pug'', a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia dodoneata*.

19–22&nbsp;mm ydy lled ei adenydd ac mae'n hedfan rhwng Mai a mehefin.

TPrif fwyd y siani flewog ydy *Crataegus* a *Quercus*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y derw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Casper, Wyoming

Dinas yn nhalaith Wyoming, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Natrona County, yw **Casper**. Mae gan Casper boblogaeth o 55,316. ac mae ei harwynebedd yn 75.5&nbsp;km².

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Fort Caspar
*Amgueddfa Nicolaysen

## Enwogion
*Lynne Cheney (g. 1941), gwraig Dick Cheney

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Casper

Categori:Dinasoedd Natrona County, Wyoming
Dick Cheney

Gwleidydd o Unol Daleithiau America oedd **Richard Bruce "Dick" Cheney** (30 Ionawr 1941 – 3 Tachwedd 2025); ef oedd 46ed Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau rhwng 2002 a 2009, yng nghyfnod yr Arlywydd George W. Bush.

Cafodd ei eni yn Lincoln, Nebraska, yn fab i Marjorie Lorraine (née Dickey) a'i gŵr Richard Herbert Cheney. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Yale, ond ni orffennodd ei gwrs.

Roedd yn ffigwr amlwg wrth gefnogi Rhyfel Irac a Rhyfel Affganistan. Wedi degawdau gyda'r Gweriniaethwyr, siomodd gyda Donald Trump a chefnogi Kamala Harris yn Etholiad arlywyddol 2024.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Yale
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Penaethiaid Staff y Tŷ Gwyn
Categori:Pobl o Nebraska
Categori:Ysgrifenyddion Amddiffyn yr Unol Daleithiau
Chuck Schumer

Seneddwr dros Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, yw **Charles Ellis "Chuck" Schumer** (ganwyd 23 Tachwedd, 1950).

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Croce

bawd|Offer chwarae croce.
Mabolgamp yw **croce** (). Tarian MacRobertson yw'r prif dwrnamaint rhyngwladol.

Gelwir y gêm weithiau yn "snwcer ar wair".

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon manwl
Categori:Chwaraeon peli
Talal, brenin Iorddonen

Brenin Gwlad Iorddonen o 1951 hyd 1952 oedd **Talal I bin Abdullah** (26 Chwefror 1909 – 7 Gorffennaf 1972).

Ganwyd Talal ym Mecca ym 1909. Ym 1929 daeth yn yr Iorddoniad cyntaf i raddio o Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst. Gwasanaethodd fel swyddog yn y Fyddin Arabaidd a bu'n ymladd yn erbyn yr Iddewon yn Jeriwsalem, Ramallah a threfi eraill ym Mhalesteina.

Ar 11 Awst 1952 datganodd Senedd Gwlad Iorddonen yr oedd Talal yn dioddef o sgitsoffrenia ac yn anghymwys i deyrnasu, gan drosglwyddo'r goron i'w fab Hussein. Ymddiorseddodd Talal heb brotest ac ymgartrefodd yn Istanbwl, a bu farw yno ym 1972.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd Iorddonen
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Pobl gyda sgitsoffrenia
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Criciedyn y tes

Teulu o bryfed yn yr urdd Orthoptera yw **criciedyn y tes** (*Gryllotalpidae*).

## Enwau 
Ceir yr enwau canlynol ar y pryf hwn: cric[i]edyn y tes (gwrywaidd, lluosog: criciaid y tes), criced y tes (g., ll: criciad y tes), cricsyn y tes (g., ll: crics y tes), rhinc y tes (benywaidd, ll: rhincod y tes, rhinciau y tes), rhinc y llin (gwrywaidd).

## Cyfeiriadau 
Categori:Pryfed
Banereg

Astudiaeth hanes, symbolaeth, defodau, dylunio, a gwneuthuro baneri yw **banereg**.

Ceir cymdeithas **Banereg Cymru** fel cymuned anffurfiol ar Facebook. 

Mae'r iaith Saesneg a sawl iaith arall yn defnyddio'r gair 'vexillology' o'r Lladin, *vexillum*, fel gwraidd eu gair am faneriaeth neu banereg. Mae'r gair yn dod o'r gair Lladin am fath o faner sgwâr a gariwyd gan y marchoglu Rufeinig.; 

## Defnydd o Liw
Mae nifer o'r rheolau neu confensiynau ar gyfer llunio baner yn seiliedig ar reolau herodraeth. Ymysg y rhain, mae Rheol Tintur ar gyfer y defnydd i liwiau a luniwyd gan y Cymro, Humphrey Lhuyd yn 1568. Rheol syml Lhuyd oedd "dim metal ar fetal, na lliw ar liw". Hynny yw, er enghraifft, dim delwedd lliw melyn ar gefndir gwyn, neu lliw gloch ar gefndir las. Yn hyn o beth, mae baner Cyprus yn torri'r rheol "metal ar fetal" (aur ar arian, hynny yw, melyn ar wyn) a baner Albania yn torri'r rheol "dim lliw ar liw" (du ar lain goch).

## Gweler hefyd 
* Geirfa banereg

## Cyfeiriadau 

Categori:Baneri
Categori:Herodraeth
Ysgrif

Ffurf lenyddol yw'r **ysgrif**.  Mae'n cyfateb i "*Belle-Lettres*" mewn ieithoedd eraill, ond bod defnydd o'r gair hefyd yn awgrymu *traethodau*.  Mae'r ffurf yn dra llenyddol gyda Myfyrdodau a Synfyfyrion  T. H. Parry-Williams fel yr enghreifftiau gorau o'r *genre* yma yn y Gymraeg.

Dyma a ddywed Lleufer:

Dr. T. H. Parry-Williams a ddug yr ysgrif fel ffurf lenyddol ysblennydd i'r Gymraeg. Ef o hyd yw ei meistr dihefelydd. Bu iddo lawer o ddisgyblion, a rhai ohonynt yn grefftwyr nid annheilwng, eithr ni pheryglwyd ei ben-arglwyddiaeth eto gan neb.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth
José Rizal

Cenedlaetholwr a merthyr o'r Philipinau oedd **José Protacio Mercado Rizal de Alejandro, Lam-co Alonso de la Rosa, y Realonda de Quintos** (19 Mehefin 1861 – 30 Rhagfyr 1896). Roedd yn bolymath: bardd a llenor toreithiog, arlunydd, ac offthalmolegydd, ac roedd yn medru nifer o ieithoedd.  Ymhlith ei nofelau mae *Noli me Tangere* a'r dilyniant, *El Filibusterismo*.

Roedd yn genedlaetholwr brwdfrydig a galwodd am annibyniaeth i'r Philipinau oddi ar Ymerodraeth Sbaen. Yn ôl nifer o ysgolheigion, sbardunwyd Chwyldro'r Philipinau gan ddienyddiad Rizal. Heddiw dethlir Diwrnod Rizal yn y Philipinau pob blwyddyn er cof amdano. Mae tua 300,000 o bobl yng nghefn gwlad y Philipinau yn dilyn cwlt sy'n addoli Rizal fel duw neu Grist.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr o'r Philipinau
Categori:Chwyldroadwyr o'r Philipinau
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Llenorion Sbaeneg o'r Philipinau
Categori:Llenorion Tagalog o'r Philipinau
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Meddygon o'r Philipinau
Robin McBryde

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru ydy **Robin Currie McBryde** (ganed 3 Gorffennaf 1970). Enillodd 37 cap dros Gymru fel bachwr rhwng 1994 a 2005.

## Bywyd cynnar
Ganed McBryde ym Mangor, a cafodd ei fagu yn Llanfechell, Ynys Môn yn fab i John (1946–2007) a Diana (1941-2019). Mae ganddo ddwy chwaer, Naomi a Beth. Mynychodd Ysgol Tryfan, Bangor. Roedd ei fam Diana McBryde yn Bennaeth Chwaraeon yn Tryfan hyd ei ymddeoliad yn 2001. Enillodd gystadleuaeth 'Dyn Cryfa Cymru' yn 1992.

## Gyrfa rygbi
Dechreuodd chwarae rygbi gyda chlybiau Bangor, Porthaethwy a'r Wyddgrug, cyn symud i dde Cymru, ble ymunodd â chlwb Abertawe ac yna Llanelli. Ef oedd capten Llanelli pan enillant y Gwpan yn 1998 a Phencampwriaeth Cymru yn 1999 ac aeth ymlaen i chwarae dros y Scarlets pan ffurfwyd y tîm rhanbarthol yn 2003. Chwaraeodd 250 o gemau dros Lanelli a'r Scarlets rhwng 1994 a 2005.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Ffiji yn 1994. Chwaraeoddd ei gêm olaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn Mawrth 2005 pan enillodd Cymru'r Gamp Lawn. Cafodd ei ddewis ar gyfer taith y Llewod i Awstralia yn 2001, ond achos anaf iddo fethu'r daith.

Fel hyfforddwr blaenwyr Cymru, aeth allan i Gwpan Rygbi'r Byd Japan yn Hydref 2019. Bu farw ei fam Diana yn 78 mlwydd oed ar 13 Hydref 2019 ond arhosodd yn Japan i weithio gyda'r garfan, gan ddweud fod "neb yn fy nghefnogi mwy" na'i fam.

## Hyfforddi
Wedi iddo ymddeol, cafodd ei benodi'n hyfforddwr tîm dan 18 y Scarlets ac yna fel hyfforddwr y blaenwyr ar gyfer tîm cenedlaethol Cymru. Yn Mehefin 2009 fe oedd prif hyfforddwr dros dro y tîm cenedlaethol yn ystod eu taith dwy gêm yng Ngogledd America.

Yn dilyn Cwpan Rygbi'r Byd 2019 bydd yn gadael y tîm rygbi cenedlaethol ar ôl 13 mlynedd gan gymryd swydd fel un o hyfforddwyr tîm Leinster.

## Ceidwad y Cledd
Yn 2007, tra roedd Ray Gravell yn sâl, gofynnwyd i Robin McBryde fod yn Geidwad y Cledd yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007. Yn dilyn marwolaeth Ray Gravell y flwyddyn honno, cyhoeddwyd mai McBryde fyddai Ceidwad y Cledd o hynny ymlaen. "Robin o Fôn" yw ei enw barddol.

## Gweler hefyd
**Y Cymro Cryfa: Hunangofiant Robin McBryde*

## Cyfeiriadau
Categori:Ceidwaid y Cledd
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Hyfforddwr tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Categori:Pobl o Ynys Môn
Hans Christian Ørsted

bawd|Hans Christian Ørsted, *Der Geist in der Natur*, 1854

Ffisegydd a chemegydd o Ddenmarc oedd **Hans Christian Ørsted** (14 Awst 1777 – 9 Mawrth 1851) a ddarganfu bod cerhyntau trydanol yn creu meysydd magnetig.

Categori:Genedigaethau 1777
Categori:Marwolaethau 1851
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Academyddion Prifysgol Copenhagen
Categori:Cemegwyr y 19eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Ffisegwyr y 19eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Pobl o Langeland
Categori:Pobl fu farw yn Copenhagen
Cymdeithas gyfeillgar

Math o gymdeithas gydfuddiannol yw **cymdeithas gyfeillgar** sydd ag aelodau'n cyfrannu at gronfa er lles yr aelodau sydd mewn angen. Yn hanesyddol pwrpas cymdeithas cyfeillgar oedd i ddarparu yswiriant, a phwrpas cymdeithas adeiladu oedd i helpu ei haelodau brynu tai, ond heddiw nid oes gwahaniaeth rhyngddynt. Enghraifft o gymdeithas gyfeillgar oedd Urdd Ddyngarol y Gwir Iforiaid yng Nghymru.

## Cyfeiriadau 

Categori:Sefydliadau ariannol
Categori:Sefydliadau cydfuddiannol
The Mint

Hunangofiant gan T. E. Lawrence am ei gyfnod yn yr Awyrlu Brenhinol yw ***The Mint***. Cyhoeddwyd gyntaf ym 1955, ugain mlynedd wedi marwolaeth Lawrence.

Categori:Hunangofiannau
Categori:Llyfrau 1955
Categori:Llyfrau gan T. E. Lawrence
Capybara

Cnofil mwyaf y byd yw'r **capybara** (gwrywaidd, lluosog: capybaraod) (*Hydrochoerus hydrochaeris*) sy'n byw yn Ne America. Mae ganddynt arogl mwsgllyd sy'n debyg i'r arogl sydd gan geifr neu lygod mawr, ond nid yw'n hawdd sylwi arni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid De America
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Agwti

Genws o gnofilod yw'r **agwtïod** (*Dasyprocta*). Fe'u ceir yng Nghanolbarth America, De America ac Ynysoedd y Caribî.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genera o gnofilod
Tsintsila

Cnofil yw'r **tsintsila** (gwrywaidd, lluosog: tsintsilaod, tsintsilas; *Chinchilla*) sy'n byw ym mynyddoedd yr Andes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anifeiliaid anwes
Categori:Genera o gnofilod
Categori:Mamaliaid De America
Cynllun Marshall

Cynllun gan yr Unol Daleithiau oedd **Cynllun Marshall** i ddarparu cymorth ariannol i wledydd Ewrop ar ôl yr Ail Ryfel Byd er mwyn atal lledaeniad comiwnyddiaeth.

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Categori:Y Rhyfel Oer
Saith Seren, Wrecsam

Canolfan Gymraeg a Chymreig amlbwrpas a menter gydweithredol yn Wrecsam ydy **Saith Seren**. Mae'r ganolfan wedi ei lleoli yn hen adeilad tafarn The Seven Stars yn Stryd Caer yn y dref.
bawd|Saith Seren, Wrecsam - tafarn a chanolfan Gymraeg

## Hanes
Dechreuwyd ymgyrch yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011 i godi arian ar gyfer Canolfan Gymraeg i'r dref. Gwerthwyd cyfrandaliadau er mwyn sichrau prydles 21 mlynedd ar yr adeilad ac am waith adnewyddu, ac fe gyrhaeddwyd y nod erbyn diwedd mis Rhagfyr y flwyddyn honno.

Agorwyd Canolfan Gymraeg y Saith Seren ar 25 Ionawr 2012 gyda chyfleusterau bar a chegin ar gyfer paratoi bwyd.

## Cyfleusterau
Cynhelir sesiynau sgwrsio i ddysgwyr, cyfarfodydd ac adloniant yn Gymraeg ac yn Saesneg yn rheolaidd a bydd dosbarthiadau Cymraeg cyn gynted ag y bydd ystafelloedd dosbarth yn barod.

## Hanes yr adeilad
Adeiladwyd tafarn The Seven Stars yn 1898 yn ôl cynlluniau Thomas Price, Lerpwl. Mae'n ddull masnachol hynod sy'n defnyddio elfennau o bensaernïaeth Celf a Chrefft. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

## Gweler hefyd
*Clwb Ifor Bach, Caerdydd.
*Canolfan Cymry Llundain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Saith Seren
* Gwefan arall ar gyfer digwyddiadau

Categori:Tafarnau Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Categori:Sefydliadau 2012
Categori:Mentrau cydweithredol yng Nghymru
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Llyfr y Diarhebion

Un o lyfrau'r Hen Destament yw **Llyfr y Diarhebion**.

Categori:Llenyddiaeth doethineb
Diarhebion
Diarhebion
Lowell Thomas

Llenor, darlledwr a theithiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Lowell Jackson Thomas** (6 Ebrill 1892 – 29 Awst 1981). Roedd yn gyfrifol am ledu enw T. E. Lawrence gyda'r ffilm *With Allenby in Palestine and Lawrence in Arabia* a'i lyfr, *With Lawrence in Arabia*.

Categori:Darlledwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ohio
Llynges

bawd|Adeiladu'r llong-awyrennau HMS *Prince of Wales*; Porthladd Rosyth, yr Alban yn 2014

Casgliad o longau yw **llynges** (enw benywaidd), boed yn llynges fasnach neu'n llynges filwrol.

Mae'r llynges filwrol yn bodol fel rhan fyddin fwy, gyda'r nod o ddefnyddio trais er mwyn ymosod neu amddiffyn ar eu gelyn. Gall gynnwys gweithgareddau o longau, llongau tanfor ac awyrennau morwrol yn ogystal â thaflegrau wedi'u tanio ohonynt.

## Hanes
Arferai llongau gadw at ei gilydd mewn grŵp er mwyn amddiffyn eu hunain. Cyn dyddiau'r canon a'r magnel, defnyddiwyd dull o drawo un llong yn ei hochor gyda blaen cwch neu long arall, a pherffeithiwyd hynny mor gynnar â chyfnod y Groegwiaid a'r Rhufeiniaid. Cofnodwyd sawl brwydr rhwng llyngesau anferthol ers y Frenhinllin Qin rhwng 221 a 206 C.C.

Mae'n bosibl mai llynges oedd gan Madog ab Owain Gwynedd a hwyliodd i gyfandir America tua 1170 ac ymsefydlu yno, dros dri chan mlynedd cyn mordaith gyntaf Christopher Columbus yn 1492. Roedd gan y Tywysogion Cymreig lyngesau arfog yn yr Oesoedd Canol.

## Gweler hefyd
*Y Llynges Frenhinol

## Cyfeiriadau
Categori:Lluoedd milwrol
Categori:Rhyfela morol
Menter gydweithredol

**Menter gydweithredol** ydy casgliad o unigolion sy'n cydweithio gyda'i gilydd yn wirfoddol er budd cymdeithasol, economaidd a diwyllianol y grŵp cyfan. Gall mentrau cymdeithasol gynnwys busnesau a sefydliadau cymunedol di-elw sy'n berchen i ac yn cael ei reoli gan y bobl sy'n defnyddio'i wasanaethau (mentrau defnyddwyr cydweithredol) a/neu gan y bobl sy'n gweithio yno (mentrau gweithwyr cydweithredol) neu gan bobl sy'n byw yno (mentrau tai cydweithredol).

Sefydlodd Robert Owen fenter gydweithredol yn New Lanark ym 1810.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas gyfeillgar
* Dr Carl Clowse
* Antur Aelhaearn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Canolfan Cydweithredol Cymru 
*Co-operatives UK 
*International Co-operative Alliance
*The National Co-operative Archive 

Categori:Economeg
Gwenan Gibbard

[bawd|260px|Gwenan Gibbard yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl, 2012]]

Telynores a chantores sy'n canu cerddoriaeth draddodiadol Gymreig yw **Gwenan Gibbard**. Ganwyd hi yn ardal Pwllheli, Gwynedd. Wedi graddio mewn cerddoriaeth ym Mhrifysgol Bangor a chwblhau gradd feistr yno mewn perfformio ac ymchwil ym maes cerddoriaeth Cymru, aeth i Lundain i astudio yn yr Academi Gerdd Frenhinol.

Bu'n enillydd ym mhrif gystadlaethau telyn a chanu'r Eisteddfod Genedlaethol, Yr Ŵyl Gerdd Dant a'r Ŵyl Ban Geltaidd yn Iwerddon, a bu'n cynrychioli Cymru mewn gwyliau megis Gŵyl Lorient yn Llydaw, Cyngres Delynau'r Byd yn Nulyn, Gŵyl Delynau Ryngwladol yng Nghaeredin, Celtic Connections, Glasgow a Gŵyl Gymreig Gogledd America, Cincinnati.

Mae ganddi ddau gryno ddisg ar label Sain, *Y Gwenith Gwynnaf* a *Sidan Glas*.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Gwenan Gibbard 

Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Categori:Pobl o Bwllheli
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Corwynt Sandy

bawd|Delwedd loeren o Gorwynt Sandy ar arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau, 29 Hydref 2012
Y corwynt mwyaf ei ddiamedr a gofnodwyd yw **Corwynt Sandy** oedd yn rhan o dymor  corwyntoedd yr Iwerydd, 2012. Effeithiodd ar Jamaica, Ciwba, y Bahamas, Haiti, Gweriniaeth Dominica, ac arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau a Chanada. Cyfunodd y corwynt â storm aeafol gyffredin gan ennill y llysenw "Frankenstorm".

## Cyfeiriadau 
Categori:2012
Sandy
Richard Steven Horvitz

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Richard Steven Horvitz** (ganwyd 29 Gorffennaf 1966).

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion Americanaidd
Melissa Fahn

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Melissa Fahn** (ganwyd 1967).

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rosearik Rikki Simons

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Rosearik Rikki Simons** (ganwyd 1970).

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1970
Ballasg

Cnofilod yw'r **ballasgod** sydd â chôt o ddrain i'w cuddio a'u hamddiffyn rhag ysglyfaethwyr. Maent yn byw yn yr Amerig, De Asia, ac Affrica. Y ballasg yw'r cnofil trydydd mwyaf, ar ôl y capybara a'r afanc.

## Gweler hefyd 
* Draenog
* Echidna

Categori:Cnofilod
Llosgach

Cyfathrach rywiol rhwng aelodau o'r un teulu sy'n perthyn yn rhy agos i briodi yw **llosgach**. Mae'n dabŵ sy'n gyffredin i nifer o gymdeithasau ac yn erbyn y gyfraith mewn nifer o wledydd.

Er y tabŵ yn ei erbyn, mae rhai yn ystyried llosgach rhwng oedolion sy'n cydsynio yn drosedd heb ddioddefwr.

## Geirdarddiad
Defnydiwyd y gair yn gyntaf ym Meibl 1588: *am insest neu losc-ach* (Lefiticus XX) ac yna *Am losc-ach, sef godineb o fewn cyfagos achau...*' (I Corinth v). Mae'n bosib y daw o "llosg" sy'n golygu "llid" neu "glwyf" a "ach" (teulu) fel a geir yn y gair "achau".

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Immoral Sisters


Categori:Tabŵau
Categori:Teulu
Categori:Troseddau rhyw
Jez Lowe

[bawd|260px|Jez Lowe yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl, 2012; llun gan Llinos Lanini (www.llinoslanini.com)]]

Canwr a chyfansoddwr caneuon o Loegr yw **Jez Lowe** (ganwyd 14 Gorffennaf 1955) a magwyd yn Easington Colliery, Swydd Durham. Mynychodd Ysgol Ramadeg Sant Ffrancis yn Hartlepool a dysgoedd ieithoedd yng Ngholeg Polytechneg Sunderland.

Mae o'n chwarae gitâr, mandolin, cittern ac organ geg. Weithiau mae o'n gweithio efo band, sef Y Bad Pennies. Aelodau eraill y band yw Kate Bramley (llais a ffidil), Andy May, (accordian, pibellau a chwibanoglau), a David de la Haye (gitâr bâs).
[bawd|160px|Andy May yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl, 2012]]
Mae o wedi teithio'r byd dros y blynyddoedd, y perfformio ei ganeuon yn Awstralia, Seland Newydd, Yr Unol Daleithiau a Chanada.

Mae o wedi rhyddhau sawl albwm ar label Tantobie, ei label ei hun; Jez Lowe, The Old Durham Road, Bad Penny, Galloways, Bede Weeps, Fighting the Tide, Briefly on the Street, Doolally, Wotcheor, Two a Roue (efo Jake Walton), The Parish Notices, Tenterhooks, Northern Echoes, Live at the Davy Lamp, Jack Common's Anthem, Honesty Box ac Heads Up.

Mae o wedi cyfrannu at sawl prosiect efo cerddorion eraill, megis **All Along the Wall** (CD a pherfformiadau byw (yn ymwneud â Gwal Hadrian), y **Baledi Radio** (prosiect y BBC, yn efelychu cyfres arloesol gan Charles Parker ac Ewan McColl) a'r Prosiect Darwin(Prosiect y BBC a Gŵyl Werin Amwythig i greu caneuon perthnasol i hanes Charles Darwin) ac yn 2012, ail cyfres y **Baledi Radio** am hanes y Gemau Olympaidd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Jez Lowe

Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion gwerin o Loegr
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gitaryddion gwerin o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Durham
Strycnin

[bawd|[Strwythur gemegol strycnin.]]
Alcaloid crisialaidd yw **strycnin** sy'n wenwynig iawn. Defnyddir fel plaladdwr, yn enwedig i ladd adar a chnofilod bychain. Darganfuwyd gan y cemegwyr Ffrengig Joseph Bienaimé Caventou a Pierre-Joseph Pelletier ym 1818 yn y planhigyn *Strychnos ignatii*. Heddiw defnyddir y rhywogaeth *Strychnos nux-vomica* i gael y gwenwyn.

Gall strycnin fod yn angheuol i bobl. Mae'n effeithio ar y system nerfol ganolog, gan achosi aflonyddwch, gorfywiogrwydd o ran golwg a chlyw, confylsiynau, ac opisthotonus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Alcaloidau
Categori:Tocsinau
Darcey Bussell

Ballerina o Loegr yw **Darcey Bussell, CBE** (ganwyd **Marnie Mercedes Darcey Pembleton Crittle**, 27 Ebrill 1969).

Ganed hi yn Llundain, yn ferch y dyn busnes John Crittle a'i wraig Andrea.  Wedi ei hysgariad, priododd Andrea y deintydd Awstralaidd Philip Bussell.

Priododd Angus Forbes yn 1997.

## Theatr
**Viva La Diva* (gyda Katherine Jenkins)

## Teledu
**The Vicar of Dibley* (1998)
**Strictly Come Dancing* (2012)

Categori:Dawnswyr bale
Categori:Dawnswyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Llygadu

, yn dangos Mercher, Herse, ac Aglaulos.]]
Un o'r chwantau rhywiol ydy **llygadu**, **sbecian** neu **voyeuriaeth**, ble mae person yn  edrych ar gorff person arall, neu ar berson yn dadwisgo ayb a ystyrir fel arfer yn rhywbeth preifat. Math o lygadu cymdeithasol ydy Noethlymuniaeth a gwefanau fel *Real Life Cam*.

## Gweler hefyd
*Gwneud comando
*Cip-fflach

## Cyfeiriadau
Categori:Erotica
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Pornograffi
Jo Nesbø

Nofelydd a cherddor Norwyaidd yw **Jo Nesbø** (ganwyd 29 Mawrth 1960).

Fe'i ganwyd yn Oslo.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Flaggermusmannen* (1997)
**Kakerlakkene* (1998)
**Stemmer fra Balkan* (1999)
**Rødstrupe* (2000)
**Sorgenfri* (2002)
**Marekors* (2003)
**Frelseren* (2005)
**Snømannen* (2007)
**Det hvite hotellet* (2007)
**Hodejegerne* (2008)
**Panserhjerte* (2009)
**Gjenferd* (2011)

### Nofelau plant
**Doktor Proktors prumpepulver* (2007)
**Doktor Proktor og verdens undergang. Kanskje.* (2010)

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Nofelwyr Norwyeg
Whakatāne

bawd|260px|Machlud haul ar Afon Whakatane
bawd|260px|Cerflun Wairaka
Lleolir **Whakatane** ar aber Afon Whakatane, ym Mae Digonedd, rhan o'r Môr Tawel. Poblogaeth y dref yw tua 33,300. Mae coedwigoedd brodorol a Thraeth Ohope yn agos, ac mae sguba-blymio a physgota'n boblogaidd. Mae dolffiniaid a morloi'n mynychu'r bae ac mae teithiau tywys i Ynys Whakaari, llosgfynydd fyw, yn y bae. Gwelir ciwi yn y coedwigoedd brodorol.

Cyrhaeddodd y Maori tua 1200 o.c.  Dywedir bod enw y dref yn tarddio o ddigwyddiad ar ôl cyrhaeddiad y llwyth **Mataatua waka** tua 1400 o.c.  Roedd y dynion wedi gadael eu canŵ a drifftiodd y cwch i ffwrdd. Dywedodd Wairaka, (merch Toroa, arweinydd y llwyth Ngati Awa)   “Kia Whakatane au i ahau” - gwnaf ymddwyn fel dyn – a dechreuodd ar rwyfo er na chaniatawyd y fath beth. Achubwyd y canŵ. Mae cerflun ar ben craig yn Afon Whakatane yn dathlu'r digwyddiad.

Agorwyd canolfan **Te Koputu a te whanga a Toi**, sydd yn cynnwys amgueddfa, llyfrgell, ystafelloedd cyfarfod a 3 oriel, ym Mehefin 2012.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Whakatane

Categori:Trefi Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Paun

Genws o adar yn y teulu *Phasianidae* yw'r **peunod** (*Pavo*). Mae gan beunod gwrywaidd gynffonau godidog i ddenu sylw'r benywod. Gelwir paun benywaidd yn beunes (lluosog: peunesau).

Y tair rhywogaeth o baun yw:
* Paun India, *Pavo cristatus*, aderyn cenedlaethol India.
* Paun Gwyrdd, *Pavo muticus*.
* Paun y Congo *Afropavo congensis*. *Afropavo* ac nid *Pavo* yw genws paun y Congo, ond ystyrir yn un o'r peunod.

## Bwyd 
Roedd paun yn un o'r adar ecsotig (megis alarch) a fwyteir gan uchelwyr yn ystod yr Oesoedd Canol. Mewn gwledd frenhinol, bu paun yn arddangosfa yn ogystal â phryd o fwyd.

Peacock at Ruthin Castle (8980947352).jpg|Paun yng Nghastell Rhuthun

## Gweler hefyd 
* Peunffesant

## Cyfeiriadau 
Categori:Phasianidae
Pwtyn y gors

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn y gors**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy '''pytiau'r gors'*; yr enw Saesneg yw *Marsh Pug'', a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia pygmaeata*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Asia, Ewrop, Rwsia a Gogledd America.

14–18&nbsp;mm yw lled ei adenydd ar eu heithaf a cheir dwy genhedlaeth o oedolion rhwng Ebrill ac Awst.

Mae'r siani flewog yn bwyta mathau o *Cerastium* a *Stellaria* ac maen nhw i'w cafnod rhwng Gorffennaf a Medi. Mae'n gaeafu fel chwiler.

## Isrywogaeth
**Eupithecia pygmaeata pygmaeata*
**Eupithecia pygmaeata obumbrata* Taylor, 1906 (British Columbia)

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn y gors yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Pesari

bawd|Casgliad o besarïau.
Dyfais feddygol yw **pesari** a ddodir yn y wain i drin cwymp y groth, gwrthdroad y groth, neu ddiffyg ceg y groth. Defnyddir i drin menywod sy'n rhy hen neu'n rhy sâl i gael llawdriniaeth, ac mewn menywod ifainc wrth drin diffyg ceg y groth yn ystod beichiogrwydd ac archwilio symptomau gwrthdroad y groth.

## Mathau 
### Pesari Smith-Hodge 
Petryal gwifren wedi ei orchuddio gan rwber neu finyl yw pesari Smith-Hodge, a osodir rhwng asgwrn y piwbis ac ôl-fwa'r wain, gan sicrhau lleoliad y groth a cheg y groth.

### Pesari Gellhorn 
Cynhyrchir pesari Gellhorn o resin acrylig neu blastig persbecs ar ffurf botwm coler mawr, anhyblyg. Mae pibell trwy'r goes yn draenio hylifau'r wain trwy agoriad y wain.

### Pesari toesen 
Defnyddir pesari wedi chwyddo mewn siâp toesen i gynnal y groth trwy flocio'r wain.

### Pesari chwyddadwy 
Mae'r pesari chwyddadwy yn debyg i'r pesari toesen, ond gellir ei ddatchwyddo. Dodir i mewn i'r wain heb ei chwyddo, ac yna caiff ei chwyddo trwy falf i'w ddefnyddio, a'i ddatchwyddo cyn ei gymryd allan.

### Pesari cell gwenynen 
Ciwb rwber meddal yw'r pesari cell gwenynen, sydd efo phant conigol ar bob wyneb sy'n gweithredu fel cwpan sugno yn y wain.

### Pesari diaffram/Pesari gwrthgenhedlol 
Gellir cael pesari sydd hefyd yn ddiaffram, dull atal cenhedlu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offer meddygol