open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Javier Pérez de Cuéllar

Roedd **Javier Pérez de Cuéllar** (19 Ionawr 1920 &ndash; 4 Mawrth 2020) yn diplomydd a gwleidydd o Beriw. Roedd e'n Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig rhwng 1982 a 1991, a Prif Weinidog Periw am wyth mis.

Cafodd ei eni yn Lima. Cafodd ei addysg yn y Colegio San Agustín ac ym Mhrifysgol Catholig Periw. Priododd Yvette Roberts (1922–2013) yn yr 1940au. Ym 1975, ar ôl ei ysgariad, priododd ei ail wraig, Marcela Temple Seminario.

Ym 1995, gwrthwynebodd ef Alberto Fujimori yn yr etholiad ar gyfer Arlywydd Periw.

Bu farw yn Lima, yn 100 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Diplomyddion o Beriw
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Gwleidyddion o Beriw
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Lima
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Prif Weinidogion Periw
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares

Eglwys ac adeilad rhestredig Gradd I o'r 14g ym Miwmares, Ynys Môn, yw **Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares**.

Sefydlwyd yr eglwys tua 1330, i ddechrau fel capel anwes i Llandegfan, i wasanaethu'r fwrdeistref newydd.

Mae corff yr eglwys yn yr arddull Addurnedig, ac mae'n dyddio o'r 14g. Ailadeiladwyd y gangell tua 1500 yn yr arddull Berpendicwlar. Mae gan y twr gorllewinol furganllawiau; ail-fodelwyd y rhan uchaf yn gynnar yn y 19g. Mae'n debyg bod festri'r gogledd a chyntedd y de yn dyddio o'r 19g hefyd. Mae'r tu allan yn yr arddull Berpendicwlar yn bennaf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Church Heritage Cymru
* Imaging the Bible in Wales Database 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Categori:Biwmares
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Eglwys y Santes Fair, yr Wyddgrug

Eglwys ac adeilad rhestredig Gradd I o'r 16g yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint, yw **Eglwys y Santes Fair, yr Wyddgrug**. Mae'r plwyf yn rhan o Esgobaeth Llanelwy.

Dyma un o'r gyfres o eglwysi "Stanley" a ailadeiladwyd tua 1500 dan nawdd Margaret Beaufort, Iarlles Richmond a Derby. Eglwysi eraill y gyfres yng Ngogledd Cymru yw Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd, Eglwys y Santes Eurgain a Sant Paul, Llaneurgain, Eglwys San Silyn, Wrecsam a Capel Wenffrewi, Treffynnon. Bu farw Margaret ym 1509 ac ni chwblhawyd corff ac eiliau yr eglwys tan tua 1550.

Mae'r rhan fwyaf o'r eglwys yn arddull Berpendicwlar, er bod drws mewnol porth y de yn Elisabethaidd. Disodlwyd twr y gorllewin rhwng 1768 a 1773 gan y pensaer Joseph Turner. Gwnaeth Syr George Gilbert Scott waith adfer sylweddol ym 1853-6, a gwnaed mwy o waith adfer yn ystod y 20g.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Church Heritage Cymru

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Categori:Eglwysi Sir y Fflint
Categori:Esgobaeth Llanelwy
Categori:Yr Wyddgrug
Llion Iwan

Newyddiadurwr, cynhyrchydd dogfen ac awdur o Gymru yw **Llion Iwan** (ganwyd Hydref 1969). Mae'n gweithio trwy gyfrwng Cymraeg a Saesneg.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Llion yng Nghaerdydd yn fab i'r gwleidydd a'r canwr Dafydd Iwan. Aeth i Ysgol Waunfawr ac Ysgol Syr Hugh Owen a graddiodd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

## Gyrfa
Bu’n gweithio i’r North Wales Weekly News cyn ymuno â’r BBC lle bu’n gweithio’n amrywiol fel newyddiadurwr, cynhyrchydd a chyfarwyddwr.

Bu'n darlithio mewn newyddiaduraeth a ffilm ddogfen ym Mhrifysgol Bangor.

O 2012-2016 roedd yn gomisiynydd cynnwys ffeithiol ar gyfer S4C, ac roedd yn Bennaeth Dosbarthu Cynnwys tan 2018. Yn 2019 daeth yn Gyfarwyddwr Cynnwys gyda Cwmni Da, cwmni cynhyrchu annibynnol wedi'i leoli yng Nghaernarfon.

## Bywyd personol
Mae'n byw ym mhentref Caeathro ger Caernarfon.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Cynhyrchwyr o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Llenorion o Gymru
Ffredrig I, brenin Prwsia

Uchelwr Prwsiaidd o deulu'r Hohenzollern oedd **Ffredrig I** (; 11 Gorffennaf 1657 – 25 Chwefror 1713) a fu'n Frenin Prwsia o 1701 hyd at ei farwolaeth. Wedi iddo etifeddu teitlau Etholydd Brandenburg a Dug Prwsia oddi ar ei dad, Ffredrig Wiliam, yn 1688, llwyddodd i ehangu ei diriogaethau ac atgyfnerthu ei afael arnynt er mwyn gwrthod penarglwyddiaeth yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a choroni ei hunan yn frenin cyntaf Prwsia.

Ganed yn Königsberg, yn fab i Ffredrig Wiliam, Etholydd Brandenburg a Dug Prwsia, a elwir "yr Etholydd Mawr", a'i wraig Louise Henriette, Iarlles Nassau. Wedi marwolaeth ei dad yn 1688, aeth Ffredrig ati i weithredu'r polisi o ymddyrchafu Dugiaeth Prwsia, a hynny gyda chefnogaeth ei brif weinidog Eberhard von Danckelmann, a fu'n diwtor iddo pan oedd yn fachgen. Tyfodd ei fyddin a chynhaliodd lys brenhinol ysblennydd mewn ymgais i hyrwyddo'i rym. Ymgynghreiriodd ag Archddugiaeth Awstria, Teyrnas Lloegr, a Gweriniaeth yr Iseldiroedd yn erbyn Teyrnas Ffrainc yn niwedd yr 17g. Anfonodd Ffredrig luoedd Prwsiaidd i amddiffyn yr Iseldiroedd yn 1688 pan aeth Wiliam o Oren i dderbyn coron Loegr, a brwydrodd y Prwsiaid yn ffyddlon dros yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn Rhyfel y Gynghrair Fawr (1689–97).

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd Prwsia
Categori:Genedigaethau 1657
Categori:Marwolaethau 1713
Categori:Pobl o Königsberg
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Castell Margam

Plasty mawr o Cyfnod Fictoraidd ym Margam ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot yw **Castell Margam**. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I ym Mharc Gwledig Margam yng ngofal cyngor bwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot.

Fe'i hadeiladwyd gan y pensaer Thomas Hopper ar gyfer Christopher Rice Mansel Talbot (1803–1890) dros gyfnod o ddeng mlynedd, rhwng 1830 a 1840, ar safle a oedd, o’r 11g hyd at ddiddymu’r mynachlogydd, yn abaty.

Er ei fod yn cael ei alw'n "gastell", mae'r adeilad mewn gwirionedd yn blasty mawr cyfforddus, yn un o lawer o gestyll "ffug" a godwyd yn y 19g yn ystod yr Adfywiad Gothig.

Arhosodd y plasty ym meddiant y teulu Talbot tan 1942, pan gafodd ei werthu i'r diwydiannwr David Evans-Bevan, a ganfu fod yr tŷ yn rhy fawr iddo fyw ynddo; wedyn aeth yr adeilad yn adfail, ac fe'i difrodwyd yn ddifrifol gan dân ym 1977. Mae'r tŷ yn dal i gael ei adfer.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Castell-nedd Port Talbot
Categori:Castell-nedd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Cap llaeth coconyt

{{Blwch tacson
| enw = {}*Lactarius glyciosmus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Russulales
| familia = Russulaceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Russulaceae* yw'r **Cap llaeth coconyt** (Lladin: ***Lactarius glyciosmus***; Saesneg: *Coconut Milkcap*). 'Y Capiau Llaeth' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae'r gair 'llaeth; (neu lefrith) yma'n cyfeirio at ddiferion o latecs, neu sudd gwyn a welir yn crynhoi oddi tan degyll y fadarchen. Mae'r teulu *Russulaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Russulales.

Defnyddir y ffwng hwn wedi'i goginio mewn bwydydd a gellir ei fwyta'n amrwd. Disgrifiwyd ac enwyd y tacson yma'n wreiddiol gan y naturiaethwr Elias Magnus Fries.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Fe'i ceir hefyd yn Seland Newydd.   

 

## Ffyngau
Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

## Aelodau eraill o deulu'r Russulaceae 
Mae gan **Cap llaeth coconyt** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q831743 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Russulales
Categori:Y Capiau Llaeth
Categori:Elias Magnus Fries
Categori:Ffyngau bwytadwy
Categori:Ffyngau Seland Newydd
Categori:Ffyngau Asia
Categori:Ffyngau Ewrop
Categori:Ffyngau Gogledd America
Eglwys Sant Chad, Holt

Eglwys ac adeilad rhestredig Gradd I yn Holt, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Eglwys Sant Chad**.  Mae'r plwyf yn rhan o Esgobaeth Llanelwy.

Mae'n debyg bod yr eglwys yn dyddio i'r 1280au pan setlwyd tref Holt gan y teulu Warren. Fodd bynnag, ceir cyfeiriad cyntaf at yr eglwys mewn dogfen o 1379. Ailfodelwyd ac estynnwyd yr eglwys ar ddiwedd y 15g o dan nawdd Syr William Stanley. Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr cafodd ei ddifrodi pan oedd lluoedd Seneddol yn byw ynddo; mae marciau bwled i'w gweld o hyd yn y waliau a'r pileri ym mhen gorllewinol yr eglwys. Yn 1732 adnewyddwyd yr eglwys; roedd y gwaith hwn yn cynnwys dinistrio lofft y grog a'r sgriniau. Bu adferiad mawr ym 1871–1873.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam
Categori:Eglwysi Wrecsam
Categori:Holt
The Roop

Grŵp Canu'r Tir Glas yw **The Roop**. Sefydlwyd y band yn Lithwania yn 2014.  Bydd y band yn cynrychioli Lithwania yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2020.

## Aelodau
Vaidots Vaļukevičs, Roberts Baranausks, Mants Banišausks.

## Discograffiaeth
### Albymau 
* 2015: *To Whom It May Concern*
* 2017: *Ghosts*

### Senglau 
* 2016: «Hello»
* 2017: «Dream On»
* 2017: «Keista draugystė»
* 2018: «Yes, I Do»
* 2019: «Silly Me»
* 2019: «Dance with Your Hands»
* 2020: «On Fire»

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* [http://www.theroop.com/ ]

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Bandiau
Categori:Prosiect Wicipop
Castell Sain Dunwyd

Castell canoloesol yn Sain Dunwyd, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Castell Sain Dunwyd** (Saesneg: ''St Donat's Castle''). Mae'n adeilad rhestredig Gradd I. Saif tua 16 milltir (26&nbsp;km) i'r gorllewin o Gaerdydd, a thua 1.5 milltir (2.4&nbsp;km) i'r gorllewin o Lanilltud Fawr.

Fe'i lleolir ar glogwyni sy'n edrych dros Fôr Hafren ar safle lle mae pobl wedi bod yn byw ers Oes yr Haearn, ac yn ôl traddodiad lle gwnaeth Caradog, y pennaeth Celtaidd, ei gartref.

Mae gwreiddiau'r castell presennol yn dyddio o'r 12g, pan ddechreuodd y teulu de Hawey ac yn ddiweddarach Peter de Stradling ei ddatblygiad. Roedd y Stradlings yn berchnogion y castell am 400 mlynedd, hyd at farwolaeth Syr Thomas Stradling mewn ornest (duel) ym 1738.

Dirywiodd cyflwr y castell yn ystod y 18g. Fe'i hadferwyd sawl gwaith yn ystod y 19g a dechrau'r 20g. Ond fe'i trawsnewidiwyd yn llwyr ar ôl iddo gael ei brynu ym 1925 gan William Randolph Hearst, y cyhoeddwr papur newydd mwyaf pwerus yn America. Roedd ehangiad dadleol Hearst yn cynnwys ymgorffori rhannau o strwythurau hynafol eraill fel y toeau o Briordy Bradenstoke, Wiltshire, ac Eglwys Sant Botolph, Boston, Swydd Lincoln; trefnodd y Society for the Protection of Ancient Buildings ymgyrch egnïol yn erbyn yr addasiadau.

Er iddo wario symiau enfawr ar y castell, ac weithiau byddai'n cynnal partïon moethus ar gyfer ymwelwyr fel Charlie Chaplin, Errol Flynn, David Lloyd George a John F. Kennedy, anaml yr ymwelodd Hearst â'r lle, ac ym 1937, pan oedd Corfforaeth Hearst yn wynebu cwymp ariannol, rhoddodd ar werth. Ym 1960, rhyw naw mlynedd ar ôl marwolaeth Hearst, fe’i prynwyd gan fab y dyn busnes a’r dyngarwr addysgol Antonin Besse a’i roi i ymddiriedolwyr Coleg yr Iwerydd, y cyntaf o Golegau Unedig y Byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Sain Dunwyd
Eric Goch

Fforiwr Norseg yn y canol oesoedd oedd **Erik Thorvaldsson** (950 1003), a elwir yn **Eric Goch.**  Yn ôl sagas Gwlad yr Iâ, cafodd ei eni yn ardal Jæren yn Rogaland, Norwy, yn fab i Thorvald Asvaldsson . Felly mae hefyd yn ymddangos, yn nawddoglyd, fel Erik Thorvaldsson. Mae'r appeliad "Goch" yn tebygol o cyfeirio at liw ei wallt a'i farf. Mab Erik oedd y fforiwr o Wlad yr Iâ, Leif Erikson.

## Darganfyddiadau 
Er bod hanes poblogaidd yn credu mai Erik oedd y person cyntaf i ddarganfod yr Ynys Las, mae sagas Gwlad yr Iâ yn awgrymu bod Llychlynwyr cynharach wedi darganfod a cheisio ei setlo o'i flaen. Ond Eric Coch oedd y *gwladychwr* Ewropeaidd *parhaol* cyntaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Fforwyr y 10fed ganrif
Categori:Fforwyr yr 11eg ganrif
Categori:Fforwyr o Norwy
Categori:Genedigaethau 950
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o ddynladdiad
Guth ón mbreatain - Llais o Gymru

bawd
Mae *** Guth ón mbreatain - Llais o Gymru*** yn flodeugerdd o gerddi Cymraeg wedi eu cyfieithu i'r Wyddeleg. Awdur y llyfr oedd Tadhg Ó Donoghue, (1874-1930), bardd ac awdur Gwyddelig. Cyhoeddwyd y llyfr ym 1912 gan wasg M. H. Gill & a Mhac, Baile Átha Cliath (Dulyn).

Yn rhagymadrodd y llyfr mae'r awdur yn nodi bod yr Iaith Wyddelig, trwy ormes, heb ei ddefnyddio lawer fel iaith lenyddol. Er fu'r Gymraeg hefyd dan ormes gan yr un gelyn, mae ganddi draddodiad hir a di-dor fel iaith barddoniaeth a rhyddiaith. Trwy gyfieithu llên Gymraeg i'r Wyddeleg mae'n gobeithio ysbrydoli llenorion Gwyddeleg i weld yr hyn sy'n bosib trwy lenydda mewn iaith fach dan ormes.

Mae'r llyfr yn cynnig cyfieithiadau o waith Dafydd ap Gwilym ond yn dibynnu yn helaeth ar flodeugerdd *Caniadau Cymru* William Lewis Jones. Ceir gyfieithiadau o gerddi Edward Morris, Huw Morys, Edward Richard, Twm o'r Nant, Cawrdaf, Robert Davies (Bardd Nantglyn), Dafydd Ddu Eryri, John Blackwell (Alun), Ieuan Glan Geirionydd, Eben Fardd, William Williams (Caledfryn), Talhaiarn, Owen Wynne Jones (Glasynys), William Thomas (Islwyn) a Mynyddog.

Mae'r awdur yn diolch i Syr John Morris Jones, T Gwynn Jones, T. J. Williams a Hughes a'i fab am eu cymorth yn y gwaith.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i ddarllen yn di dâl ar wefan Internet Archive.

 
Tír lom.jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Gwyddeleg
Castell Craig-y-nos

Plasty mawr o Cyfnod Fictoraidd yng Nghraig-y-nos, Mhowys, yw **Castell Craig-y-nos**. Mae'r adeilad, a oedd gynt yn eiddo i'r gantores opera Adelina Patti, bellach yn westy. Mae't tŷ yn adeilad rhestredig Gradd II*.

Yn gyfagos i'r castell mae ei diroedd wedi'u tirlunio sydd bellach yn gweithredu fel parc gwledig, a reolir ar wahân gan Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Cynlluniwyd y tŷ gwreiddiol (prif floc y de bellach) gan Thomas Henry Wyatt a'i adeiladu ym 1842 ar gyfer Rhys Davies Powell. Gwnaed ychwanegiadau amrywiol – gan gynnwys y bloc gogledd, twr y cloc, gardd aeaf a theatr – gan Bucknall & Jennings o Abertawe ym 1891 ar gyfer y gantores enwog Adelina Patti, a brynodd y tŷ ym 1878.

Ar ôl marwolaeth Adelina Patti ym 1919 gwerthwyd y castell a'r tiroedd i Ymddiriedolaeth Goffa Genedlaethol Cymru ym 1921. Fe'i hailadeiladwyd fel sanatoriwm ar gyfer y diciâu a'i ailenwi'n Ysbyty Adelina Patti. Yn 1959 daeth yn ysbyty i'r henoed, a pharhaodd i wasanaethu'r swyddogaeth honno tan 1986. Ar ôl cyfnod hir o atgyweirio ac adfer agorodd y tŷ fel gwesty ar ddechrau'r 21g.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Powys
Craig-y-nos
Categori:Parciau Gwledig Cymru
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Matthew Watkins

Roedd **Matthew Jason Watkins** (2 Medi 1978 – 7 Mawrth 2020) yn chwaraewr rygbi rhyngwladol.

Cafodd ei eni yng Nghasnewydd. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gyfun Oakdale. Enillodd 18 cap i Gymru rhwng 2003 a 2006, ond cafodd ddiagnosis o ganser y pelfis yn 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl fu farw o ganser
Jonas Jonasson

Newyddiadurwr ac awdur o Sweden yw **Pär-Ola Jonas Jonasson** (ganwyd **Per Ola Jonasson** 6 Gorffennaf 1961), sy'n fwyaf adnabyddus fel awdur y nofel *The Hundred-Year-Old Man Who Climbed Out the Window and Disappeared*.

## Bywyd personol 
Cafodd Jonasson ei eni a'i fagu yn Växjö yn ne Sweden, yn fab i yrrwr ambiwlans a nyrs. Ar ôl astudio Swedeg a Sbaeneg ym Mhrifysgol Gothenburg, bu Jonasson yn gweithio fel newyddiadurwr i bapur newydd o Växjö, *Smålandsposten*, ac i'r tabloid Swedaidd *Expressen*, lle y bu tan 1994. Yn 1996, sefydlodd gwmni cyfryngau, OTW, a dyfodd i 100 o weithwyr. Peidiodd â gweithio yn 2003, ar ôl cael dwy lawdriniaeth gefn mawr a chael ei orweithio. Yn ddiweddarach, gwerthodd ei gwmni. Yn 2007, cwblhaodd ei lyfr cyntaf *"The Hundred-Year-Old Man Who Climbed Out the Window and Disappeared*". Fe'i cyhoeddwyd yn Sweden yn 2009. Ers 2010, mae Jonas Jonasson wedi bod yn byw gyda'i fab ar ynys Gotland yn Sweden.   

## Gwobrau 
* Gwobr Llyfrwerthwyr Sweden (2010). 
* Gwobr Arloeswr yr Almaen (*M-Pionier Preis*) gan Mayersche Buchhandlung (2011). 
* Gwobr Audiobook Daneg (2011). 
* Prix Escapades (2012). 

## Llyfryddiaeth 
Cafodd nofel gyntaf Jonasson llwyddiant byd-eang. Y mae'n adrodd stori'r anturiaethau anhygoel ym mywyd dyn can mlwydd oed sy'n dianc o gartref henoed. Fe'i cyfieithwyd i ryw 35 o ieithoedd, gan werthu dros filiwn o gopïau yn yr Almaen a thua 3.5 miliwn ledled y byd: 

* *Hundraåringen som klev ut genom fönstret och försvann*  
* *The Hundred-Old-Old Man Who Climbed Out of the Window and Disappeared* 

Rhyddhawyd ail nofel Jonasson ar 25 Medi 2013, am blentyn amddifad o Soweto sydd, ar hap, yn dod yn rhan o wleidyddiaeth ryngwladol: 

* *Analfabeten som kunde räkna* 
* *The Girl Who Saved the King of Sweden* 

Rhyddhawyd trydedd nofel Jonasson ar 23 Medi 2015, sy'n dechrau gyda chyfarfod siawns rhwng clerc desg gwesty, cyn-offeiriad, a charcharor newydd ei ryddhau: 

* *Mördar-Anders och hans vänner (samt en och annan ovän)* 
* *Hitman Anders and the Meaning of it All* 

Cyhoeddwyd pedwaredd nofel Jonasson, yn 2018. Y mae'n ddilyniant i'w nofel gyntaf: 

* *Hundraettåringen som tänkte att han tänkte för mycket* 
* *The Accidental Further Adventures of the Hundred-Year-Old Man* 
Cafodd ei bumed nofel ei rhyddhau yn 2020/2021:

* *Hämnden är ljuv AB*
* *Sweet Sweet Revenge Ltd.*

## Addasiad ffilm 
Addaswyd ei nofel gyntaf i mewn i ffilm yn 2013, a elwir *The Hundred-Year-Old Man Who Climbed Out of the Window and Disappeared.* Cafodd y ffilm comedi hon ei chyd-gynhyrchu'n rhyngwladol, a chyfarwyddwyd gan Felix Herngren. Dangosir y ffilm yn gyntaf yn Gala Arbennig Berlinale yn 64ed Gŵyl Ffilm Ryngwladol Berlin. Rhyddhawyd y ffilm ym mwy na 40 gwlad, a elwodd dros US$50 miliwn, sef trydedd ffilm fwyaf Swedeg ar y pryd, tu ôl i *The Girl With the Dragon Tattoo* (*Män som hatar kvinnor)* ac *The Girl Who Played with Fire* (*Flickan som lekte med elden*). Cafodd y ffilm ei enwebu am Gwobr yr Academi ar gyfer Colur y Gwallt Gorau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Newyddiadurwyr o Sweden
Menter Gorllewin Sir Gâr

Mae **Menter Gorllewin Sir Gâr** yn un o 22 o Fentrau Iaith yng Nghymru ac yn un o dair Fenter Iaith yn Sir Gâr.

Nod Menter Gorllewin Sir Gâr yw:
Annog a chefnogi datblygiad cymunedol, ieithyddol ac economaidd er budd cyhoeddus a chreu cymunedau sy’n naturiol ddwyieithog a llewyrchus.
Rydym yn gweithredu mewn ardal sy’n ymestyn o Lanybydder i Gastell Newydd Emlyn, i Gaerfyrddin, Sanclêr a Hendygwyn-ar-Daf.
Mae’r Fenter wedi bod yn weithredol yn y ffurf bresennol ers 2007 pan unwyd Menter Taf Myrddin a Menter Bro Teifi i greu un endid ar draws yr ardal. Tra y lleolir y brif swyddfa yng Nghastell Newydd Emlyn, mae gan y Fenter ail swyddfa yng Nghaerfyrddin ac rydym yn rhan o rhwydwaith o Fentrau Iaith ar draws Cymru.
Rydym yn cynnal digwyddiadau a gweithgareddau ieithyddol er mwyn: Annog mwy o deuluoedd i ddefnyddio’r Gymraeg. Cael mwy o bobl ifanc i gyfathrebu trwy gyfrwng y Gymraeg. Annog mwy o bobl i ddefnyddio’r Gymraeg yn y gymuned
Rydym yn gweithredu prosiectau datblygu cymunedol er mwyn:
Cyflwyno technegau a’r offer gyfrifiadurol ddiweddaraf i drigolion lleol drwy arddangosiadau pwrpasol gan integreiddio’r genhedlaeth hŷn ac unigolion gofidus, llai profiadol i mewn i’r byd modern o gyfathrebu
Cynorthwyo cymunedau i weithredu prosiectau sy’n mynd i’r afael a chael mynediad i wasanaethau a chynhwysiant cymdeithasol mewn ardaloedd gwledig Sir Gâr. Cynyddu amlder digwyddiadau celfyddydol a diwylliannol ac i wella cynhwysedd grwpiau cymunedol i weithredu digwyddiadau llwyddiannus a chynaliadwy trwy gyfrwng y Gymraeg yn ardaloedd gwledig Sir Gâr.

## Dolenni allanol
* 

Gorllewin Sir Gâr
Menter Iaith Sir Ddinbych

Sefydlwyd **Menter Iaith Sir Ddinbych** yn 2003 pan esblygodd o’r hen Fenter Iaith Dinbych-Conwy. Mae Menter Sir Ddinbych yn rhan o rwydwaith Mentrau Iaith Cymru. Lleolir y fenter yn Ninbych, Sir Ddinbych.

## Bwriad a nod y fenter 
Mae Menter Iaith Sir Ddinbych yn elusen gofrestredig sy’n hybu a hyrwyddo’r Gymraeg ar draws Sir Ddinbych. Mae'r Fenter yn cydweithio â sawl partner a grŵp cymunedol i weithredu eu hamcanion, gyda’r prif nod o gynyddu defnydd o’r Gymraeg yn eu cymunedau.

Nod y Mentrau Iaith yw hybu a hyrwyddo’r Gymraeg ar draws Cymru.

Y Mentrau Iaith yw’r ffordd mae cymunedau lleol Cymru yn gweithredu er budd y Gymraeg. Mae wedi bod yn fodel llwyddiannus dros y blynyddoedd ac yn cael ei gydnabod fel ffordd effeithiol o ddatblygu cymunedol sydd yn gwneud gwahaniaeth yn lleol.

Mae’r Mentrau Iaith yn cael eu rheoli gan bwyllgorau rheoli gwirfoddol ac maent yn gweithio mewn partneriaeth gydag amryw o sefydliadau eraill.

## Pwyllgor rheoli a staff Menter Iaith Sir Ddinbych 
### Pwyllgor Rheoli 
* Alice Jones – Cadeirydd
*Arwel Roberts - Is-Gadeirydd
*Anna Edwards - Ysgrifennydd
* Owain Morris – Trysorydd
* Emrys Wynne
* Eleri Llwyd
* Gwenan Prysor
* Alaw Griffith
* Bethan Cartwright
* Menna Jones
*Meirick Lloyd Davies

### Staff y fenter 
Ruth Williams - Prif Swyddog

Iorwen Jones -  Swyddog Cyllid a Busnes

Gwion Tomos-Jones - Swyddog Datblygu Cymunedol

Buddug Davies - Swyddog Prosiect Datblygu Cymunedau

Nia Morris - Swyddog Cymraeg Byd Busnes

## Gweler hefyd 
* Mentrau Iaith Cymru

## Dolenni allanol
* Mentrau Iaith Cymru
* Uned Gymraeg Llywodraeth Cymru
* Gwefan Menter Iaith Sir Ddinbych https://www.misirddinbych.cymru/ 
* Tudalen Facebook Menter Iaith Sir Ddinbych https://www.facebook.com/MenterIaithSirDdinbych/
* Cyfrif Trydar Menter Iaith Sir Ddinbych https://twitter.com/MIDinbych
* Cyfrif Instagram Menter Iaith Sir Ddinbych https://www.instagram.com/cymraeg_sirddinbych/

Categori:Sefydliadau 2003
Categori:Sefydliadau Cymru
Sir Ddinbych
Menter Iaith Merthyr Tudful

Sefydlwyd **Menter Iaith Merthyr Tudful** yn 2003. Mae Menter Iaith Merthyr Tudful yn rhan o rwydwaith Mentrau Iaith Cymru. Lleolir y fenter yng Nghanolfan Soar, Merthyr Tudful.

## Bwriad y fenter
Prif nod y Fenter yw cynnig cyfleoedd Cymraeg yn y gymuned. Mae'r fenter hefyd yn hybu’r defnydd o’r Gymraeg yn y gymuned ac o fewn sefydliadau. Rydym yn cynnal gweithgareddau yn y gymuned ar gyfer Oedolion, Plant, Ieuenctid, Dysgwyr a Theuluoedd yn ogystal â chydweithio yn agos gyda nifer o sefydliadau Cymraeg a di- Gymraeg.

## Prosiectau
Dyma rai o brosiectau'r fenter yn 2020 a gytunwyd gyda Llywodraeth Cymru:

* Datblygu sin cerddroiaeth werin yn yr ardal. Bydd y fenter yn gwneud hyn trwy adeiladu ar lwyddiant Gwyl Werin Hydref ar gynhaliwyd am y tro cyntaf yn 2019. Mae hefyd sesiynau gwerin misol yn cael eu cynnal yng Nghanolfan Soar.
* Cynnal cyfres o ddigwyddiadau misol sydd wedi eu hanelu at y nifer fawr o bobl sy'n dysgu Cymraeg yn yr ardal. Enw ar frand y digwyddiadau hyn yw: Clwb Dysgwyr Soar ac mae'r digwyddiadau'n cael eu cynnal mewn cydweithrediad a Dysgu cymraeg.
* Datblygu theatr Cymraeg yn yr ardal trwy ddod a sioeau a pherfformiadau amrywiol i Theatr soar.
* Cynnal Clwb Drama Soar gan gynnig clybiau drama lleol i blant o wahanol oedrannau.
* Gweithio'n agos gyda sefydliadau a mudiadau Saenseg lleol er mwyn eu cefnogi a'u hannog i wella a thyfu eu darpariaeth Gymraeg.
* Gweithio gyda swyddogion y cyngor sir, sy'n gyfrifol am ganol y dref, trwy sicrhau bod y Gymraeg yn amlwg mewn unrhyw ddigwyddiadau a gynhelir yng nghanol y dref.

## Partneriaid allweddol
Er mwyn cyflawni llawer o'i thargedau, mae'r fenter yn gweithion agos gyda changhennau lleol y mudiadau canlynol:

* Yr Urdd
* Dysgu Cymraeg
* Ysgol Gyfun Rhydywaun
* Cymraeg Byd Busnes
* Coleg Merthyr
* Cymraeg i Blant
* Mudiad Meithrin

## Cyfeiriadau
Categori:Mentrau Busnes
Merthyr Tudful
Categori:Sefydliadau 2003
PartnerIAITH Aman Tawe

bawd|Logo PartnerIAITH Aman Tawe

Sefydlwyd Cynllun Hybu’r Gymraeg **(PartnerIAITH) Aman Tawe** yn 2011 o ganlyniad i ddadansoddiadau ystadegol ac ymchwil manwl gan y Fwrdd yr Iaith Gymraeg, a chyhoeddwyd adroddiad yn amlinellu’r heriau o ran y Gymraeg o fewn yr ardal, yn ogystal â chynigion ar gyfer camau gweithredu arbennig i adfer y sefyllfa.

## Cefndir 
Ar ddechrau’r cynllun, bu’r Bwrdd yn gweithio’n agos a’r Mentrau Iaith lleol – Bro Dinefwr, Castell Nedd Port Talbot a Brycheiniog i gynllunio ar gyfer datblygu model newydd o weithio ar y cyd a hynny mewn ardal o arwyddocâd ieithyddol arbennig. Derbyniodd Mentrau Iaith Bro Dinefwr a Chastell Nedd Port Talbot grantiau i gyflogi dau swyddog i weithio’n benodol ar y Cynllun, gyda gyllideb ychwanegol ar gyfer cynnal prosiectau. Cyflogwyd dau swyddog gan Fwrdd yr Iaith yn cwblhau’r tîm o bedwar o swyddogion. Rhannwyd dyletswyddau rheoli’r Cynllun rhwng Rheolwr Rhanbarth y De Orllewin (Bwrdd yr Iaith Gymraeg) a Phrif Swyddogion y Mentrau lleol.

### Amcanion 
Seiliwyd y Cynllun ar yr amcanion canlynol:

* Cynllunio a gweithredu’n strategol o fewn ardal o arwyddocâd ieithyddol
* Cynnal ystod o brosiectau ar sail profiad y cyfnod diwethaf ym maes cynllunio ieithyddol a datblygu cymunedol
* Gweithio’n agos a phobl yn eu cymunedau ag ymateb i anghenion a dyheadau lleol
* Gweithio’n agos a’r prif bartneriaid o fewn yr ardal a sicrhau cydweithio effeithiol
* Gweithio’n agos a’r Awdurdodau lleol - creu egni o blaid y Gymraeg ar draws y ffiniau sirol, ac ar wahanol lefelau
* Dylanwadu ac adnabod cyfleoedd o fewn rhaglenni a strategaethau lleol, sirol a chenedlaethol
* Gweithredu ar sail ymchwil a thystiolaeth Meysydd Strategol

Erbyn hyn, mae'r prosiect yn gweithredu ar sail pedwar maes strategol penodol sef;

* Teuluoedd a Phlant
* Pobl Ifanc
* Hamdden a Chymdeithasol
* Y Gweithle

## Llwyddiannau 
Mae nifer o brosiectau llwyddiannus wedi eu rhedeg o fewn ardaloedd Aman Tawe ers sefydlu'r prosiect. Mae rhai o'r rhai mwyaf llwyddiannus yn cynnwys; ymgyrch Cymraeg yn Gyntaf gyda busnesau; gweithio gyda rhieni i newid eu harferion iaith; cynllun Radio Aman Tawe; a llawer mwy o weithgareddau cymdeithasol.

Ar hyn o bryd, mae swyddogion y Fentrau Iaith lleol yn dal i fod yn weithredu'n dwys yn ardal. Maent yn ceisio annog pontio i ysgolion uwchradd cyfrwng Cymraeg, yn ogystal â chynnig amryw o weithgareddau cymunedol a chymdeithasol er mwyn annog rhieni i barhau i gefnogi addysg cyfrwng Cymraeg i'w plant.

## Cyfeiriadau
Categori:Mentrau Iaith
Pittsburgh Pirates

bawd|chwith|150px|Cerflun o 'Honus' Wagner, cyn-chwareuwr y Pirates
bawd|250px|Stadiwm 3 Afon

Mae'r **Pittsburgh Pirates** yn dîm Pêl fas yn Pittsburgh, Pennsylvania, yn cystadlu ym Major League Baseball (MLB), yn Adran Ganolog y Gynghrair Genedlaethol. Sefydlwyd y clwb ym 1881 gyda’r enw Pittsburgh Allegheny, ac maen nhw wedi ennill Cyfres y Byd ar 5 achlysur.

Cartref y clwb rhwng 1909 a 1970 oedd Forbes Field, wedyn symud i Stadiwm 3 Afon (yn cyfeirio at Afon Ohio, Afon Allegheny ac Afon Monongahela) hyd at 2001, cyn symud i Barc PNC.

## Dolenni allanol
* Gwefan Pittsburgh Pirates


Categori:Chwaraeon yn Pennsylvania
Categori:Pittsburgh
Categori:Sefydliadau 1881
Categori:Timau pêl-fas yr Unol Daleithiau
Enwogion Ceredigion (Gwynionydd)

bawd|Wynebddalen y gyfrol
Mae ***Enwogion Ceredigion*** yn fywgraffiadur Cymraeg gan Benjamin Williams (Gwynionydd; 1821 - 1891). Cyhoeddwyd y llyfr gan wasg William Spurrell Caerfyrddin ym 1869.

Heb gyfrif y tudalennau sy'n rhestri'r tanysgrifwyr mae gan y llyfr 262 o dudalennau a thua 500 o fyr fywgraffiadau. Mae'r bywgraffiadau yn amrywio o fod yn erthyglau eithaf hir am bobl enwog iawn fel Dafydd ap Gwilym, sy'n erthygl 8 dudalen, i bytiau un llinell megis yr un i Sant Caron:

*"CARON, sant a sylfaenodd Eglwys Tregaron. Cedwid ei wyl ef ar y pummed (sic) o Fawrth."*

Er bod y mwyafrif mawr o'r bywgraffiadau i ddynion, mae'r llyfr yn cynnwys mwy o erthyglau na'r disgwyl, o ystyried ei gyfnod, i fenywod hefyd. Yn ei ragymadrodd i'r gyfrol mae Gwynionydd yn egluro ei fod wedi hepgor erthyglau am bobl megis Eliezer Roberts; Dr Phillips, Neuaddlwyd; Azaraiah Shadrach ac eraill, gan na chawsant eu geni yn y sir. Wrth ysgrifennu cofiant i Gwynionydd yn Y Bywgraffiadur Cymreig ym 1959 (90 mlynedd ar ôl cyhoeddi'r llyfr) mae Syr William Llewelyn Davies yn nodi bod y llyfr yn ''" gwaith sy'n parhau i fod yn ddefnyddiol"''. Byddai modd defnyddio'r llyfr, hyd heddiw, ee fel ffynhonnell syniadau ar gyfer erthyglau Wicipedia, ond o ystyried ei hoedran byddai’n rhaid gwirio pob gwybodaeth efo ffynonellau mwy dibynadwy.

Enillodd Gwynionydd gwobrau eisteddfodol am draethawd am "Hanes Castell-Emlyn", a thraethawd ar draddodiadau Sir Aberteifi. Mae'r rhagymadrodd i *Enwogion Ceredigion* yn awgrymu bod y gwaith hwn wedi ei gyflwyno, heb lwyddiant, i gystadleuaeth eisteddfodol a bod yr awdur yn teimlo ei fod wedi cael cam:

''"Mae pob cangen o wybodaeth yn gofyn llawer o ymchwil cyn ei meistroli; ond y mae yr "Eisteddfod," neu yn hytrach un neu ddau o'i swyddwyr, yn golygu hynafiaeth Gymreig yn wahanol, gan y penodir dynion heb erioed dalu sylw i'r wyddor yn feirniaid; ac ymesyd dynsodion anhynafiaethol at ysgrifennu, a thyciant yn fynych i gael gwobrau, ac felly mae llenyddiaeth Gymreig yn ddirmygus yng ngolwg y byd"''.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i ddarllen yn di dâl ar wefan Internet Archive.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Menter Iaith Sir Caerffili

Sefydlwyd **Menter Iaith Caerffili** ym mis Rhagfyr 1999, gyda’r nod o hyrwyddo ac ehangu’r defnydd o’r iaith Gymraeg ym Mwrdeistref Sirol Caerffili  drwy greu cyfleoedd a gwasanaethau  i drigolion y sir ddefnyddio’r iaith o fewn eu cymunedau lleol. Mae Menter Sir Caerffili  yn Elusen Gofrestredig (1105172) ac yn Gwmni Cyfyngedig drwy warrant (5096968).

## Gwaith
* Cynlluniau Gofal cyn ysgol, ar ôl ysgol, yn ystod y gwyliau a chynlluniau cofleidiol drwy’r Gymraeg. 
* Gweithdai amrywiol i blant yn ystod gwyliau’r ysgol.
* Cyfleoedd wythnosol, penwythnosol ac yn ystod cyfnodau gwyliau ysgol i bobl ifanc drwy’r Gymraeg.
* Gweithgareddau cymdeithasol i Ddysgwyr gan gynnwys boreau coffi, Sadyrnau Siarad a chlybiau darllen.
* Cyfleoedd Cymdeithasol i Deuluoedd.
* Gweithdai dysgu anffurfiol wythnosol ac undydd i Oedolion
* Ffiliffest – Gŵyl Haf Cymraeg
* Ffair Nadolig blynyddol
* Cydlynu Fforwm Iaith Sir Caerffili
* Darparu gwasanaethau cyngor a gwybodaeth iechyd i blant a phobl ifanc trwy gyfrwng y Gymraeg.
* Cefnogi ac annog darparwyr gofal plant i ddefnyddio’r Gymraeg.
* Cyswllt Cymraeg ar sawl pwyllgor yn y sector gwirfoddol, preifat a chyhoeddus
* Rydym yn darparu ein gwasanaethau drwy weithio mewn partneriaeth gyda nifer helaeth o fudiadau Cymraeg Sir Caerffili  yn ogystal â phartneriaid di-Gymraeg y Sir gan gynnwys Cyngor B.S. Caerffili, Urdd Gobaith Cymru, Mudiad Meithrin, Canolfan Cymraeg i Oedolion Gwent, Merched y Wawr, CADW, ysgolion a cholegau, busnesau lleol ac eraill.
* Un o brif bartneriaid Menter Sir Caerffili yw Uned y Gymraeg, Llywodraeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Chyngor B.S. Caerffili sy’n  gyfrifol am ariannu nifer helaeth o’r gwasanaethau rydym yn eu cynnig drwy’r Gymraeg yn y Sir.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*Cyfrif Twitter
*Cyfrif Twitch
*Sienal Youtube Menter Caerffili
* Mae gan Menter Caerffili 5 Sianel Youtube sydd efo cynnwys am gwahanol pynciau, megus teganau a gemau fideo

Sir Caerffili
Portrait of the Artist as a Young Dog

Casgliad o straeon byrion Saesneg gan Dylan Thomas yw ***Portrait of the Artist as a Young Dog*** ("Portread o'r Arlunydd fel Ci Ifanc"). Cyhoeddwyd gyntaf gan J. M. Dent ar 4 Ebrill 1940.

Mae'r straeon, a ysgrifennwyd dros nifer o flynyddoedd, yn lled-hunangofiannol ac yn ddigrif eu naws yn bennaf. Maent i gyd wedi'u gosod yn Abertawe, tref enedigol yr awdur, ac yn rhoi cipolwg ar ei fywyd, o'i blentyndod cynnar hyd at ei arddegau fel gohebydd ifanc i'r *South Wales Daily Post*.

Honnodd Thomas, mewn llythyr at Vernon Watkins, ei fod wedi "cadw'r teitl cellweirus am – fel y mae'r cyhoeddwyr yn cynghori – rhesymau gwneud arian".

## Cynnwys
* "The Peaches"
* "A Visit to Grandpa's"
* "Patricia, Edith and Arnold"
* "The Fight"
* "Extraordinary Little Cough"
* "Just Like Little Dogs"
* "Where Tawe Flows"
* "Who Do You Wish Was with Us?"
* "Old Garbo"
* "One Warm Saturday"

## Addasiad
Defnyddiwyd y teitl gan Clwyd Theatr Cymru ar gyfer taith theatrig trwy ysgrifau rhyddiaith Dylan Thomas ym mis Ebrill 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Gweithiau gan Dylan Thomas
Categori:Llyfrau Cymreig 1940
Categori:Llyfrau ffuglen yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau ffuglen Saesneg yr 20fed ganrif
Emmy Hennings

Awdures o'r Almaen oedd **Emmy Hennings** (17 Ionawr 1885 - 10 Awst 1948) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur a bardd.

## Bywyd 
Ganwyd Hennings yn Flensburg, yr Ymerodraeth Almaenaidd, ac fe'i disgrifiodd ei hun fel 'plentyn i longwr'. Roedd yn berfformiwr teithiol a fu'n teithio dros rannau helaeth o gyfandir Ewrop ac roedd hefyd yn fardd; pan oedd yn perfformio yn y Cabaret Simplizissimus ym München.

cyfarfu â'r awdur Almaenaidd, Hugo Ball, ac fe briodasant yn ddiweddarach. Ni chawsant blant gyda'i gilydd, ond roedd gan Hennings ferch o berthynas gynharach. Bu'n byw tuag at ddiwedd ei hoes yn Magaliso, y Swistir (o 1942-1948).

Bu farw mewn clinig yn Sorengo, yn y Swistir.

## Gyrfa 
Roedd Hennings eisoes wedi cyhoeddi nifer o'i gweithiau pan ddechreuodd ei gyrfa fel perfformwraig. Ymddangosodd ei gweithiau mewn cyhoeddiadau asgell chwith megis Pan a Die Aktion. Yn 1913 fe gyhoeddodd gasgliad o straeon byrion yn ogystal o dan y teitl *Ether Poems* (neu *Äthergedichte*). Yn ddiweddarach cyfrannodd at y cylchgrawn *Revolution* a sefydlwyd gan ei gŵr, Hugo Ball, a Hans Leybold. Symudodd Hennings a Ball i Zurich yn 1915 lle bu'r ddau yn gysylltiedig â sefydlu y clwb nos artistig, y *Cabaeret Voltaire*, a oedd yn nodi dechrau mudiad Dada, sef  mudiad celf avant-garde.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Merched y 19eg ganrif
Margaret Lloyd George

Roedd y Fonesig **Margaret Lloyd George** (*née* Owen; 4 Tachwedd 1864 – 20 Ionawr 1941) yn ddyngarwraig a chafodd ei phenodi yn un o'r saith ynadon benywaidd cyntaf yng ngwledydd Prydain yn 1919. Roedd hi'n wraig i'r Prif Weinidog David Lloyd George o 1888 tan ei marwolaeth ym 1941.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd ar 4 Tachwedd 1864 i Richard Owen, un o flaenoriaid Capel Mawr, Cricieth, Sir Gaernarfon. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Merched Dr Williams, yn Nolgellau.

## Priodas a phlant 
Priododd â Lloyd George ar 1 Ionawr 1888. Cawsant 5 o blant:

* Richard, yr ail Iarll Lloyd-George o Ddwyfor (1889–1968); ysgrifennodd llyfr am ei fam, *Dame Margaret: The Life Story of His Mother* (1947).
* Mair Eluned (1890–1907)
* Olwen Elizabeth (3 Ebrill 1892 – 2 Mawrth 1990)
* Gwilym Lloyd George (4 Rhagfyr 1894 – 14 Chwefror 1967)
* Megan Lloyd George (1902–1966)

## Cyfeiriadau 
Categori:David Lloyd George
Categori:Cyfreithegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gricieth
Menter Dinefwr

Mae **Menter Dinefwr** yn un o 22 o Fentrau Iaith yng Nghymru ac yn un o dair Fenter Iaith yn Sir Gâr.

## Cefndir 
Sefydlwyd Menter Bro Dinefwr ar Hydref y 1af 1999 er mwyn ehangu’r defnydd o’r Gymraeg yn ardal Dyffryn Tywi, Dwyrain Sir Gaerfyrddin. Ar 1 Ebrill 2007, unodd Menter Bro Dinefwr â Menter Dyffryn Aman i greu Menter sy’n gweithio ar draws y ddwy ardal. Mae’n un o dair Menter iaith yn Sir Gaerfyrddin ac yn perthyn i bartneriaeth Mentrau Sir Gâr. Yn 2019 fe ail frandio'r Fenter ac mae yn nawr yn cael ei hadnabod fel Menter Dinefwr.

## Nod 
Nod Menter Dinefwr yw cefnogi datblygiad yr iaith Gymraeg a chyfrannu at adfywiad cymunedol ac economaidd i greu cymunedau cynaliadwy, naturiol ddwyieithog a llewyrchus.

Wrth i’r gwaith gynyddu a’r gwasanaethau ehangu, mae’r Fenter wedi sefydlu tri chwmni cysylltiol arall sef;

* Trywydd sy’n darparu gwasanaethau iaith broffesiynol, yn cynnwys cyfieithu a chynllunio iaith 
* Cyfoes, sef siop a chanolbwynt Cymraeg yn Rhydaman 
* Gofal Plant Cyf sy’n darparu gwasanaeth gofal plant dyddiol ac yn ystod gwyliau’r Haf

## Dolenni allanol
* 

Dinefwr
Zelda Fitzgerald

Awdures o'r Unol Daleithiau oedd **Zelda Fitzgerald** (24 Gorffennaf 1900 - 10 Mawrth 1948) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, bardd, arlunydd, cymdeithaswr, newyddiadurwr, dawnsiwr, nofelydd a hunangofiannydd.

## Bywyd 
Ganwyd Zelda Fitzgerald (Sayre gynt) yn Montgomery, Alabama yr ieuengaf o chwech o blant. Roedd ei thad yn farnwr ac yn un a fynnai ei disgyblu, yn wahanol i'w mam, a oedd wedi dotio arni. Dechreuodd gael gwersi dawnsio pan oedd yn ifanc a pharhaodd i gael gwersi ballet pan oedd yn yr ysgol uwchradd. Yn ddiweddarach, daeth Zelda i gael ei hadnabod fel yr *American Flapper* cyntaf – sef cenhedlaeth o ferched gorllewinol yn yr 1920au a oeddd yn torri yn erbyn y tresi o safbwynt eu hymddygiad cymdeithasol beiddgar, gan wisgo sgertiau byrion a gwalltiau mewn steil ‘bob’. Byddent hefyd yn hoff iawn o wrando ar Jazz. Yn wir daeth Zelda Fitzgerald a’i gŵr, y nofeydd F. Scott Fitzgerald, i fod yn symbolau o’r Oes Jazz yn America. Buan iawn y daeth y ddau i fod yn enwogion o fri yn Efrog Newydd. Treuliodd y ddau gyfnodau hir dramor, yn arbennig felly ym Mharis. Ganwyd un ferch iddynt, Frances ‘Scottie’ Fitzgerald, ond bu’n briodas gythyrblus gyda llawer o ddiota a ffraeo ac anffyddlondeb ac roedd y ddau ohonynt yn byw ar wahân pan fu farw Scott yn sydyn yn 1940. Cafodd Zelda Fitzgerald ddiagnosis o Sgitsoffrenia yn 1930 ac yn dilyn hyn roedd hi’n gynyddol yn cael ei chyfyngu i glinigau arbenigol. Ar ddiwedd ei hoes roedd yn glaf mewn ysbyty yn Ashville, Gogledd Carolina, a bu farw mewn tân yn yr ysbyty yn 1948.

## Gyrfa 
Cafodd Zelda ei haddysgu yn Ysgol uwchradd Sidney Lanier. Er ei bod yn blentyn disglair, ni ddangosodd unrhyw ddiddordeb yn ei gwersi ac yn yr ysgol uwchradd canolbwyntiai yn bennaf ar ei bywyd cymdeithasol.  Dechreuodd ysgrifennu i gylchgronnau wedi iddi briodi, gan werthu, yn bennaf, straeon byrion ac erthyglau  oedd yn gysylltiedig â’i ffordd o fyw. Cyhoeddwyd yr erthygl ‘Eulogy on the Flapper’ yn y Metropolitan Magazine ym mis Mehefin 1922 er enghraifft. Yn ddiweddarach, bu’n cydweithio gyda’i gŵr ar ddrama *The Vetgetable* ond ni fu’n llwyddiannus. Tra oedd yn derbyn triniaeth yn nghlinig Phipps, yn Ysbyty Johns Hopkins yn Baltimore, ysgrifennodd Zelda nofel gyfan mewn chwe wythnos. Ni dderbyniodd gefnogaeth ei gŵr pan anfonodd y nofel i’w chyhoeddi, a chymharol gyfyngedig fu gwerthiant *Save Me the Waltz*, hynny wedi i’w gŵr fynnu bod rhannau o’r nofel yn cael eu hepgor gan ei fod yn cynnwys deunydd yr oedd ef ei hun ar fwriad i’w ddefnyddio. Dyma’r unig nofel iddi ei chyhoeddi. Mae ysgolheigion yn parhau i archwilio ac i drafod pa ran chwaraeodd Scott a Zelda yn llesteirio creadigrwydd y naill a’r llall.  Mae ysgolheigion hefyd, yn dilyn ei marwolaeth, wedi astudio llawer ar ei gweithiau celf a gadwyd mewn atig gan amrywiol aelodau o’i theulu yn ystod yr 1950au a’r 1960au. Llosgwyd llawer o’i gweithiau cynnar gan ei mam.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Recha Freier

Awdures o'r Almaen a Israel oedd **Recha Freier** (ganwyd 1892 - 1984) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel awdur, athro, bardd, gweithredydd cymdeithasol ac addysgwr.

## Bywyd 
Fe'i cysylltir gyda sefydlu mudiad Youth Aliyah, y mudiad wnaeth arbed bywydau 7,000 o blant Iddewig trwy eu helpu i adael yr Almaen a symud i Balesteina cyn ac yn ystod yr holocost.  Ganed Recha Schweitzer i deulu o Iddewon Uniongred. Ei rhieni oedd Bertha (née Levy), athrawes Ffrangeg a Saesneg, a Menashe Schweitzer (1856–1929), a ddysgai nifer o bynciau mewn ysgol gynradd Iddewig. Cafodd ei magu mewn teulu oedd yn hoff iawn o gerddoriaeth a dysgodd sut i ganu'r piano. Priododd y Rabbi Dr Morizt 'Moshe' Freier (1889–1969) yn 1919, a symudodd gydag ef i fyw i Eschwege, Sofia, ac yna yn 1925 i Berlin. Cawsant dri o feibion ac un ferch. Bu farw Recha yn Jerwsalem yn 1984.

## Gyrfa 
Yn 1907 symudodd Recha Schweitzer a'i theulu i Silesia lle cafodd ei haddysgu gartref am gyfnod cyn mynychu'r lycée yn Glogau; yno byddai ei chyd-ddisgyblion yn tynnu arni am na fyddai'n ysgrifennu ar y Sabbath. Bu i'r sarhad a'r difrio hwn gael effaith arni weddill ei bywyd a chyfrannodd at ei phenderfyniad i fod yn Seionydd tanbaid. Cwblhaodd Recha Schweitzer ei hastudiaethau yn Breslau, gan basio arholiadau ar gyfer addysgwyr crefydd, ac astudiodd fel  myfyrwraig ieitheg yn Breslau a Munich. Yn ddiweddarach, pan oedd wedi priodi ac yn magu teulu bu'n gweithio fel athrawes mewn ysgol uwchradd Almaenaidd yn Sofia, a hefyd fel awdur. Dyfarnwyd iddi nifer o wobrau yn ystod ei bywyd,  yn eu plith, doethuriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Hebraeg Jerwsalem yn 1975 a  Gwobr Israel (1981) am ei chyfraniad arbennig i gymdeithas a Gwladwriaeth Israel. Wedi ei marwolaeth, sefydlwyd y *Recha Freier Educational Center* yn Kibbutz Yakum ger Tel Aviv er anrhydedd iddi. Roedd yn awdur toreithiog a gyhoeddodd weithiau megis *Arbeiterinnen erzählen* (llythrennol: straeon sy'n cael eu hadrodd gan weithwyr benywaidd) Berlin, 1935,  *Fensterläden* (llythrennol: caeadau ffenestro), Hamburg, 1979, *Let the Children Come: The Early History of Youth Aliyah,* London, 1961. Gwnaeth gyfraniad yn ogystal i fyd cerdd a'r byd opera, gan sefydlu Cronfa Cyfansoddwr Israel yn 1958, Gŵyl 'Testimonium' yn 1966 (er mwyn gosod straeon o ddigwyddiadau canolog ym mywyd y bobl Iddewig i gerddoriaeth) ac aeth ati i ysgrifennu nifer o libretti ar gyfer cyfansoddwyr Iddewig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Merched y 19eg ganrif
Ellie Kemper

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Ellie Kemper** (ganwyd 2 Mai 1980) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel actor, actor teledu, actor ffilm, actor llais ac awdur.

## Bywyd 
Mae Elizabeth Claire Kemper yn actores Americanaidd ac yn ddigrifwraig. Cafodd ei geni yn Kansas City, Missouri, i Dorothy Ann (Jannarone) a David Woods Kemper, mab un o deuluoedd cyfoethocaf Missouri. Symudodd ei theulu i St Louis pan oedd Kemper yn bum mlwydd oed a chafodd ei magu yn Babydd. Mae’n briod a chanddi ddau o feibion.

## Gyrfa 
Mynychodd Ellie Kemper y Ysgol Gynradd Conway ym maestref cyfoethog Laude, Missouri, ac yna ysgol uwchradd John Burrows. Lle datblygodd ddiddordeb yn y theatr a chomedi byrfyfyr. Graddiodd o Brifysgol Princeton yn 2002 lle bu’n astudio Saesneg. Bu hefyd yn astudio ar gyfer gradd bellach mewn Saesneg yn Coleg Caerwrangon, Rhydychen.  Tra oedd yn fyfyrwraig yn Princeton datblygodd ei diddordeb mewn comedi byrfyfyr ymhellach a bu’n rhan o’r grŵp comedi Quipfire yn ogystal â’r Princeton Triangle Club. Yn ystod ei gyrfa mae wedi ymddangos mewn sawl rhaglen deledu a radio ac mae hi ei hun hefyd wedi ysgrifennu sawl sioe sgest gomedi – nifer ohonynt ar y cyd gyda Scott Eckert a oedd yn fyfyrwir gyda hi yn Princeton. Yn 2007 ymddangosodd mewn perfformiad o’r enw *How To Kick People*, oedd yn cyfuno comedi gyda pherfformiadau llenyddol. Ysgrifennodd a pherfformiodd yn ei sioe un ddynes gyntaf, *Dumb Girls* yn 2008.  Un o’r rhannau amlycaf iddi ei chwarae ar y teledu yw’r cymeriad Erin Hannon yn y gyfres The Office. Mae hefyd yn ymddangos yn y gyfres gomedi wreiddiol Unbreakable Kimmy Schmidt ar Netflix. Mae ei pherfformiad yn y rhaglen hon wedi cael ei gymeradwyo gan sawl un, a derbyniodd sawl enwebiad ar gyfer y Screen Actors Guild Award a’r *Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Comedy Series*. Cyhoeddodd ei chyfrol gyntaf, *My Squirrel Days* yn 2019.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1980

Categori:Prosiect WiciLlên
Maes Awyr Rhyngwladol Faro

Maes awyr 4 cilomedr i’r gorllewin o dref Faro ym Mhortiwgal yw **Maes Awyr Rhyngwladol Faro** (Portugiwgaleg: *Aeroporto Internacional de Faro*) neu **Maes Awyr yr Algarve**. Agorwyd y maes awyr ym mis Gorffennaf 1965. Codau: IATA: **FAO**, ICAO: **LPFR**)

Adeiladwyd prif adeilad newydd ym 1989, ac ehangwyd yr adeilad yn 2001. Gwellhawyd yr adeiladau a rhedfeydd rhwng 2009 a 2013.

Mae bysiau cwmni Proximo (rhifau 14 a 16) yn mynd yn rheolaidd o’r maes awyr i orsaf reilffordd Faro a Gorsaf fwysiau Faro ar eu ffordd o Praia de Faro.

Mae hyd y rhedfa’n 2,490 medr. Mae’r maes awyr yn prosesu dros 40,000 o ehediadau’n flynyddol, y mwyafrif rhwng Mawrth a Hydref.

Perchennog y maes awyr yw O Estado Nacional de Portugal. Mae awdurdod cenedlaethol meysydd awyr Portiwgal, ANA Aeroportos de Portugal, yn weithredwyr y maes awyr.

Faro01LB.jpg
Faro02LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y maes awyr

Faro
David Evans

Mae nifer o bobl gyda'r enw **David Evans**, yn cynnwys:

* David Evans (1705–1788), cerddor 
* David Evans (Dewi Haran) (1812–1885), bardd, aelod o Clic y Bont
* David Evans (Dewi Dawel) (1814–1871), teiliwr, tafarnwr, bardd a chasglwr trethi  
* David Evans (Patagonia) (1858–1928), un o'r ymfudwyr cynnar i'r Wladfa 
* David Evans (1874–1948), cyfansoddwr 
* David Evans (1933–1990), cricedwr 
* David Davies Evans (1787–1858), Pontrhydyrynn, gweinidog y Bedyddwyr, a golygydd 
* David Emrys Evans (1891–1966), ysgolhaig clasurol a chyfieithydd 
* David Ellis Evans (1930–2013), ysgolhaig ac awdur 
* Dai Morgan Evans (1944–2017), archaeolegydd 

----
La Charrette

**La Charrette** oedd y sinema leiaf yn y Deyrnas Unedig. Fe'i lleolwyd yng ngardd gefn tŷ yn Abertawe. 

Fe'i hadeiladwyd gan Gwyn Phillips, trydanwr, ym 1953.

Caeodd yn 2008 a symudwyd yr adeilad i Ganolfan Treftadaeth Gŵyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Dadsefydliadau 2008
Categori:Sefydliadau 1953
Athrawiaeth Eisenhower

Athrawiaeth polisi tramor a broffeswyd gan lywodraeth Unol Daleithiau America yn ystod y Rhyfel Oer oedd **Athrawiaeth Eisenhower** a oedd yn addo cymorth milwrol neu economaidd i unrhyw wlad yn y Dwyrain Canol a oedd yn brwydro'n erbyn gwrthryfel neu oresgyniad comiwnyddol. Fe'i datganwyd gan Dwight D. Eisenhower, Arlywydd yr Unol Daleithiau, ar 5 Ionawr 1957. Nod yr athrawiaeth oedd i rwystro cylch dylanwad yr Undeb Sofietaidd rhag ymledu i'r Dwyrain Canol. Ffurfiwyd y polisi hwn yn sgil argyfwng Suez (29 Hydref–7 Tachwedd 1956), gwrthdaro a achosodd y Sofietiaid a gwledydd comiwnyddol eraill i ddarparu arfau i'r Aifft. Bu'r bloc comiwnyddol yn datgan cefnogaeth dros y byd Arabaidd yn wyneb ymosodedd yr hen ymerodraethau Prydeinig a Ffrengig, yn ogystal â gwladwriaeth newydd Israel. Parhad o bolisi cyfyngiant, ymdrechion yr Unol Daleithiau i atal ymlediad comiwnyddiaeth, oedd Athrawiaeth Eisenhower, a oedd yn debyg i Athrawiaeth Truman (1947) a wnaeth addo cymorth i Wlad Groeg a Thwrci yn wyneb dylanwad Sofietaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:1957
Eisenhower
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Categori:Dwight D. Eisenhower
Categori:Y Rhyfel Oer