open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Un Llais Cymru

**Un Llais Cymru** (Saesneg: *One Voice Wales*) yw'r corff sy'n cynrychioli buddiannau cynghorau cymuned a thref Cymru. Cafodd ei ffurfio ym mis Ebrill 2004 i fod yn "Llais Cynghorau Cymuned a Thref Cymru".

Mae'n gweithio ar lefel cenedlaethol trwy gynrychioli'r cynghorau gerbron Llywodraeth Cymru a chyrff cenedlaethol eraill. Ar lefel ranbarthol ceir tri swyddog datblygu ar gyfer Gogledd, Canolbarth a De Cymru. Yn lleol ceir rhwydwaith o bwyllgorau ardal.

## Dolenni allanol
* Gwefan Un Llais Cymru 


Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Sefydliadau Cymru
Ken Hollyman

Pêl-droediwr o Gaerdydd oedd **Kenneth Charles Hollyman** (18 Tachwedd 1922 - 14 Mai 2009).

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

**Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru** / **CLlLC** (Saesneg: *Welsh Local Government Association* / *WLGA*) yw'r corff sy'n cynrychioli buddiannau awdurdodau lleol Cymru, sef y cyrff sy'n rhedeg siroedd, bwrdeistrefi sirol a dinasoedd Cymru, a hyrwyddo democratiaeth mewn llywodraeth leol yn y wlad. Mae 22 awdurdod lleol Cymru yn aelodau o'r Gymdeithas ac mae awdurdodau tân ac achub Cymru, pedwar awdurdod yr heddlu ac awdurdodau'r tri pharc cenedlaethol yn aelodau cyswllt. Dydy Cymunedau Cymru ddim yn cael ei gynrychioli gan CLlLC ond yn hytrach gan Un Llais Cymru.

## Strwythur a gwaith
Cafodd y Gymdeithas ei sefydlu yn 1996 pan gyflwynwyd awdurdodau unedol newydd yng Nghymru. Cyn hynny roedd llywodraeth leol Cymru yn cael ei chynnwys yn ddiwahân gyda Lloegr (gweler Cymru a Lloegr). Ond mae CLlLC o hyd yn rhan o 'Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Lloegr' (Saesneg: *Local Government Association* neu'r *LGA*) fel aelod cyswllt am fod rhai materion llywodraeth leol yn dal i gael eu penderfynu yn San Steffan gan Llywodraeth y DU fel rhan o'r drefn sy'n cynnwys Cymru gyda Lloegr o fewn y DU. Does gan Loegr ddim gymdeithas lywodraeth leol iddi ei hun o fewn yr LGA

Yn ôl CLlLC, ei phrif ddibenion yw "hyrwyddo safonau ac enw da maes llywodraeth leol a helpu'r awdurdodau i ddatblygu polisïau a blaenoriaethau a fydd yn gwella gwasanaethau i'r cyhoedd a democratiaeth".

Prif gorff gweinyddol y Gymdeithas yw Cyngor Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, sydd gyda 79 o aelodau, gan gynnwys o leiaf 2 o bob awdurdod sy’n aelod. Mae’r cyngor yn cynnal cyfarfod bedair gwaith y flwyddyn.

## Aelodau 
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Porth Talbot
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen
* Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam
* Cyngor Caerdydd
* Cyngor Dinas a Sir Abertawe
* Cyngor Dinas Casnewydd
* Cyngor Gwynedd
* Cyngor Sir Ceredigion
* Cyngor Sir Ddinbych
* Cyngor Sir Fynwy
* Cyngor Sir Gaerfyrddin
* Cyngor Sir Penfro
* Cyngor Sir Powys
* Cyngor Sir y Fflint
* Cyngor Sir Ynys Môn

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan CLlLC 
* Cyfansoddiad (ffeil PDF)
* Llywodraeth leol yng Nghymru  Arolwg hanesyddol byr

## Gweler hefyd 
* Llywodraeth leol yng Nghymru
* Local Government Association

Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1996
John Cage

Cyfansoddwr o'r Unol Daleithiau oedd **John Milton Cage, Jr.** (5 Medi 1912 – 12 Awst 1992).

Adnabyddir ef am ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth ar hap, arddull o gyfansoddi lle nad yw'r cyfansoddwr yn cynllunio elfennau penodol o'r gerddoriaeth. Ei enghraifft enwocaf o'r arddull hwn oedd ''4'33'' (1951), darn ar gyfer piano heb unrhyw nodiadau o gwbl; bwriad oedd i'r gynulleidfa wrando ar synau y tu fewn a'r tu allan i'r neuadd a'u gwerthfawrogi fel prif elfennau y perfformiad.

Roedd ef yn briod â'r arlunydd Xenia Cage o 1945 hyd 1935.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1992
Zulu (ffilm)

Mae ***Zulu*** (1964) yn ffilm a gyfarwyddwyd gan Stanley Baker, a wnaeth serennu ynddo hefyd fel Lieutenant Chard, sef arweinydd llu o filwyr Prydeinig a wnaeth amddiffyn Rorke's Drift yn erbyn byddin o ryfelwyr Zulu yn 1879. Serennodd Michael Caine, Jack Hawkins, Ulla Jacobsen ac Ivor Emmanuel yn y ffilm hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1964
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau rhyfel Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Cyngor Gwynedd

bawd|Pencadlys Cyngor Gwynedd

Y cyngor sy'n rheoli awdurdod Gwynedd yw **Cyngor Gwynedd** (Saesneg: *Gwynedd Council*). Yn wahanol i'r rhan fwyaf o awdurdodau eraill Cymru, nid yw'r cyngor yn defnyddio "Sir" yn ei enw. Roedd y cyngor a reolai awdurdod blaenorol Gwynedd, rhwng 1974 a 1996, yn defnyddio'r enw **Cyngor Sir Gwynedd**. Mae pencadlys y cyngor yn nhref Caernarfon.

Mae 71 o wardiau etholiadol, yn ethol 75 o gynghorwyr. Y sefyllfa bresennol yw:

Ffurfiwyd Llais Gwynedd i ymladd etholiad 2008, fel rhan o ymgyrch i geisio atal cynllun i gau nifer sylweddol o ysgolion cynradd Gwynedd.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y Cyngor 

Gwynedd
Categori:Gwynedd
Ynys Lochdyn

Ynys fechan oddi ar arfordir Ceredigion yw **Ynys Lochdyn**, hefyd **Ynys Lochtyn**. Saif ym Mae Ceredigion gerllaw pentref Llangrannog.

Categori:Llangrannog
Lochdyn
Categori:Ynysoedd llanwol
Ynys y Carcharorion

Ynys fechan greigiog ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Ynys Môn yw **Ynys y Carcharorion**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Draeth Dulas, a rhwng y tir mawr ac Ynys Dulas. Nid oes neb yn byw ar yr ynys.

Carcharorion
Ysgol Rhostryfan

Mae **Ysgol Rhostryfan** yn ysgol gynradd fechan yn nalgylch ysgolion uwchradd Syr Hugh Owen ac Ysgol Dyffryn Nantlle. Mae 60 i 70 o blant yn yr ysgol a cheir un athro a phedair athrawes.

## Yr Urdd
Fel sawl ysgol arall yng Nghymru, mae Ysgol Rhostryfan yn cystadlu bob blwyddyn yn Eisteddfod yr Urdd. Cystadlodd yr ysgol yn 2009 am y band roc a phop gorau a chawsant y 3ydd safle.

Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Ynys yr Halen

Ynys gerllaw Caergybi ar Ynys Gybi, ei hun yn ynys ger arfordir gogledd-orllewinol Ynys Môn, yw **Ynys yr Halen** (Saesneg: *Salt Island*). Mae cob yn ei chysylltu ag Ynys Gybi.

Oddi yma mae'r gwasanaethau fferi i Dún Laoghaire a Dulyn yn Iwerddon yn cychwyn. Nid oes mynediad cyhoeddus i'r ynys, ac eithrio i'r sawl sy'n teithio ar y fferi. Daw'r enw o ffatri ar yr ynys yn y 18g, oedd yn prosesu dŵr y môr i gynhyrchu halen. Caeodd y ffatri yn 1775.

Categori:Caergybi
Halen
John Lasseter

Mae **John Alan Lasseter** (ganed 12 Ionawr 1957) yn animeiddiwr Americanaidd a phrif swyddog creadigol Pixar a Stiwdios Animeiddio Walt Disney. Mae ef wedi ennill dwy o Wobrau'r Academi am ei waith.

Yn Nhachwedd 2017, cymerodd chwe mis o'i waith i ffwrdd o'i waith yn dilyn cwynion am ei ymddygiad gyda'i gyd-weithwyr.

## Ffilmograffiaeth 
* ''Mickey's Christmas Carol* (1983) (dawn creadigol)
* *The Adventures of André and Wally B.* (1984) (dylunio cymeriadau ac animeiddio, modelu: Andre/Wally)
* *Young Sherlock Holmes* (1985) (animeiddio cyfrifiadurol: ILM)
* *Luxo Jr.* (1986) (ysgrifennwr, cyfarwyddwr, cynhyrchydd, modelu, animeiddio)
* *Red's Dream* (1987) (ysgrifennwr, cyfarwyddwr, animeiddiwr)
* *Tin Toy* (1988) (stori, cyfarwyddwr, animeiddiwr, modelwr)
* *Knick Knack* (1989) (ysgrifennwr, cyfarwyddwr)
* *Porco Rosso* (1992) (uwch-ymgynghorydd creadigol)
* *Toy Story* (1995) (stori, cyfarwyddwr, modeli & datblygu system animeiddio)
* *Geri's Game* (1997) (uwch-gynhyrchydd)
* *A Bug's Life* (1998) (stori, cyfarwyddwr, lleisiau ychwanegol)
* *Toy Story 2* (1999) (stori, cyfarwyddwr, lleisiau ychwanegol)
* *For the Birds* (2000) (uwch-gynhyrchydd)
* *Spirited Away* (2001) (uwch-gynhyrchydd: US)
* *Monsters, Inc.* (2001) (uwch-gynhyrchydd)
* *Mike's New Car* (2002) (uwch-gynhyrchydd)
* *Finding Nemo* (2003) (uwch-gynhyrchydd)
* *Boundin'* (2003) (uwch-gynhyrchydd)
* *Howl's Moving Castle* (2004) (uwch-gynhyrchydd)
* *The Incredibles* (2004) (uwch-gynhyrchydd)
* *Jack-Jack Attack* (2005) (uwch-gynhyrchydd)
* *Cars* (2006) (stori, sgript, cyfarwyddwr)
* *One Man Band* (2006) (uwch-gynhyrchydd)
* *Mater and the Ghostlight* (2006) (stori wreiddiol, cyfarwyddwr)
* *Meet the Robinsons* (2007) (uwch-gynhyrchydd)
* *Ratatouille* (2007) (uwch-gynhyrchydd)
* *How to Hook Up Your Home Theater* (2007) (uwch-gynhyrchydd)
* *Your Friend the Rat* (2007) (uwch-gynhyrchydd)
* *Presto* (2008) (uwch-gynhyrchydd)
* *WALL-E* (2008) (uwch-gynhyrchydd)
* *BURN-E* (2008) (uwch-gynhyrchydd)
* *Bolt* (2008) (uwch-gynhyrchydd)
* *Up* (2009) (uwch-gynhyrchydd)
* *Ponyo on the Cliff by the Sea* (2009) (uwch-gynhyrchydd: fersiwn Seisnig)
* *Glago's Guest* (2009) (uwch-gynhyrchydd)
* *The Princess and the Frog* (2009) (uwch-gynhyrchydd)
* *Toy Story 3'' (2010) (uwch-gynhyrchydd)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Animeiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Oswallt

bawd|dde|250px|Ffenestr liw yn Eglwys Gaderiol Durham: Y Brenin Oswallt

Brenin Northumbria oedd **Oswallt** (604 - 5 Awst 642?).

Fe'i lladdwyd ym Mrwydr Maes Cogwy (Saesneg: *Battle of Maserfield*) ar 5 Awst 641 neu 642, neu yn ôl yr *Annales Cambriae* yn 644, yn erbyn Penda, brenin Mersia. Yn ôl pennill yng Nghanu Heledd, roedd Cynddylan ap Cyndrwyn o Bengwern hefyd yn rhan o'r ymladd. Er na ddywedir hynny, mae'n debygol ei fod  mewn cynghrair a Penda, gan fod llinell ym *Marwnad Cynddylan* sy'n awgrymu hyn.

Gorchfygwyd byddin Northumbria, a lladdwyd Oswallt. Y farn gyffredinol yw fod y frwydr rywle gerllaw Croesoswallt.

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0

Categori:642
Categori:Brenhinoedd Northumbria
Categori:Hanes Lloegr
Twristiaeth yng Ngoa

[bawd|200px|Traeth [Baga yng Ngoa]]

Twristiaeth yw prif ddiwydiant Goa: mae'n cyfrif am 12% o'r holl dwristiaid tramorol sy'n mynd i'r India.

Yn gyffredinol, lleolir y twristiaeth yn ardaloedd arfordirol Goa, gyda llai o dwristiaeth i'w weld yn yr ardaloedd mewndirol. Yn 2004, dywedwyd fod dros 2 filiwn o dwristiaid wedi ymweld â Goa, gyda 400,000 ohonynt o wledydd tramor.

Mae gan Goa dau brif dymor twristaidd: y Gaeaf a'r Haf. Yn y Gaeaf, daw twrisitiaid o dramor (Ewrop yn bennaf) i Goa er mwyn mwynhau'r hinsawdd cynnes. Yn yr Haf, (sef y tymor gwlyb yng Ngoa), daw twrisitiaid o ledled India i dreulio'u gwyliau yno.

Mae'r dalaith fechan hon wedi'i lleolu ar arfordir gorllewinol yr India, rhwng ffiniau Maharashtra a Karnataka ac mae'n fwyaf adnabyddus yn fyd-eang fel yr hen diriogaeth Portiwgeaidd ar dir Indiaidd. Gyda dylanwad Portiwgal am 450 o flynyddoedd ac yna dylanwad diwylliant Lladinaidd, mae Goa ychydig yn wahanol i bob rhan arall o'r wlad. Mae talaith Goa yn enwog am ei thraethau godidog, eglwysi a themlau. Mae'r Eglwys Gadeiriol Bom Jesus yn atyniad enwog arall yng Ngoa. Mae Ffort Aguada hefyd yn atyniad mawr i dwristiaid. Yn ddiweddar, agorwyd Amgueddfa Cŵyr am hanes, diwylliant a threftadaeth Indiaidd, yn Hen Goa.

## Traethau 
Un rheswm i ymweld â Goa yw'r traethau. Ar hyd y 125 KM o arfordir, ceir nifer fawr o draethau. Rhennir y traethau hyn yn Draethau De Goa a Thraethau Gogledd Goa. Po fwyaf i'r gogledd neu'r de yr ewch, mwyaf anghysbell yw'r traethau. Fodd bynnag, ceir traethau hynod boblogaidd fel Baga ac Anjuna, sydd â stondinau bychain sy'n gwerthu bwyd ffres o'r mor a diodydd. Mae rhai o'r stondinau a'r tai bwyta hyn yn cynnal digwyddiadau arbennig er mwyn denu mwy o gwsmeriaid.

**Traethau yng Ngogledd Goa:**

Arambol
Morjim
Chapora
Vagator
Anjuna
Baga
Calangute
Candolim
Sinquerim
Bambolim
Miramar
Dona Paula

**Traethau yn Ne Goa:**

Bogmalo
Majorda
Colva
Benaulim
Varca
Cavelossim
Mobor
Canaguinim
Agonda
Palolem

## Gweler hefyd
*Goa

## Dolenni allanol 
*Gwybodaeth i Dwristiaid am Goa 
*Lluniau o Goa
*Canolfannau gwyliau yng Ngoa 
*Gwestai i Dwristiaid yng Ngoa (Gwestai GTDC)

Categori:Goa
Categori:Twristiaeth yn India
Henrik Tömmernes

Mae **Joakim Henrik Tömmernes** (ganed 28 Awst 1990) yn amddiffynnwr hoci iâ proffesiynnol o Sweden sy'n chwarae i Frölunda HC o Elitserien ar hyn o bryd.

## Ystadegau o'i yrfa
### Gêmau tymhorol a gêmau dros ben
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Chwaraeon yn Sweden
Uma Thurman

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Uma Karuna Thurman** (ganed 29 Ebrill 1970). Mae wedi chwarae'r prif gymeriadau mewn ystod o ffilmiau, o gomedïau rhamantaidd i ffilmiau gwyddonias a ffilmiau antur. Mae'n fwyaf enwog am weithio o dan gyfarwyddyd Quentin Tarantino. Mae ei ffilmiau mwyaf poblogaidd yn cynnwys *Dangerous Liaisons* (1988), *Pulp Fiction* (1994), *Gattaca* (1997) a *Kill Bill* (2003–04).

Thurman yw wyneb swyddogol Virgin Media yn y Deyrnas Unedig ac ynghyd â Scarlett Johansson, mae hi wedi modelu bagiau llaw ac eitemau eraill ar gyfer y cwmni Ffrengig Louis Vuitton.

## Ffilmyddiaeth 
## Dolenni allanol 
* [Proffil swyddogol Uma Thurman ar MySpace(https://cy.wikipedia.org/wiki/MySpace)]
*TV.com - Uma Thurman 
*Uma Thurman - bywgraffiad, ffilmograffiaeth a'i gwobrau 

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Boston
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Swedaidd
Gwobr Tony

Mae'r **Gwobrau Antoinette Perry Awards am Ragoriaeth ym myd y Theatr**, sy'n cael eu hadnabod yn fwy aml fel **Gwobr Tony**, yn cydnabod llwyddiant mewn perfformiadau byw mewn theatrau Americanaidd. Cânt eu cyflwyno mewn seremoni blynyddol yn Ninas Efrog Newydd gan Adain y Theatr Americanaidd a Chynghrair Broadway. Mae gwobrau ar gyfer cynyrchiadau a pherfformiadau ar Broadway, yn ogystal â Gwobrau Arbennig Tony a Gwobrau Anrhydeddus Tony am Ragoriaeth ym myd y Theatr, Enwyd y gwobrau ar ôl Antoinette Perry, cyd-sylfaenydd Adain y Theatr Americanaidd.

bawd|dim|Gwobr Tony

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Gwobrau Tony 
*Cynghrair Broadway
*Erthygl playbill "Broadway Theatre", 7/6/07
*Rhestr gwobrau John Kenrick Dean 

Categori:Gwobrau drama
Categori:Drama
Ynys Arw

Ynys fechan oddi ar benrhyn mwyaf gogleddol Ynys Gybi, gerllaw Ynys Môn yw **Ynys Arw** (Saesneg: *North Stack*). Saif yng nghymuned Trearddur.

Daw'r enw Saesneg o'r gair Sgandinafaidd *stak*, sef "ynys" (gweler hefyd Ynys Lawd, a elwir yn *South Stack* yn Saesneg).

Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 01.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 02.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 03.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 04.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 05.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 06.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 07.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 08.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 09.jpg
Ynys Arw - North Stack near Caergybi (Holyhead), Ynys Mon, Wales 10.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Trearddur
Arw
Ynys Meibion

Ynys fechan gerllaw arfordir gorllewinol Ynys Môn yw **Ynys Meibion**.

Saif ychydig i'r gorllewin o Aberffraw a gerllaw trac rasio ceir Tŷ Croes.

Categori:Aberffraw
Meibion
Ffrangeg Normanaidd

Tafodiaith ganoloesol o'r iaith Ffrangeg yw **Ffrangeg Normanaidd**. Normandi yng ngogledd Ffrainc oedd ei thiriogaeth wreiddiol. Hon oedd sail yr iaith lenyddol a ddatblygodd yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon ac a elwir weithiau yn **Eingl-Ffrangeg** (Ffrangeg Seisnig) a'i llenyddiaeth yn 'Eingl-Normanaidd' neu 'Eingl-Ffrengig'. Yn Normandi roedd hi'n iaith gyffredin i bawb ond yng ngwledydd Prydain iaith yr uchelwyr a'r llys oedd hi yn bennaf.

Ceir tystiolaeth fod y tywysogion Cymreig yn ei deall yn ddigon da i'w siarad; pan ddaeth Y Dywysoges Siwan i fyw gyda'i gŵr Llywelyn Fawr yn llys Abergwyngregin, dyma fyddai'r iaith a siaradent gan nad oedd hi, mae'n debygol, yn deall Cymraeg; cafodd ei magu mewn llys lle siaradai pawb Ffrangeg Normanaidd ac mae'n annhebygol y byddai Llywelyn yn deall llawer o Saesneg. Mae'n debyg fod rhai o'r beirdd a'r dysgedigion yng Nghymru yn gyfarwydd â'r iaith hefyd ac roedd hi'n iaith anhepgor ar gyfer trafodaethau rhwng y tywysogion ac arglwyddi Normanaidd y Mers a'r Saeson.

Bu'r Ffrangeg Normanaidd yn gyfrwng i lenyddiaeth sylweddol ar ddwy ochr y Môr Udd, yn ymestyn o oes Phillipe de Taon (tua 1120) hyd gyfnod John Gower (tua 1400). Cyfansoddwyd nifer o'r rhamantau Arthuraidd yn yr iaith hefyd.

Er iddi newid gydag amser, parhaodd Ffrangeg Normanaidd neu Ffrangeg Seisnig fel iaith masnach a gweinyddiaeth yn Lloegr hyd y 15g; goroesoedd y ffurf arbennig ohoni a elwir yn 'Ffrangeg y Gyfraith' (*Law French*) hyd tua 1700 ac mae'n aros mewn defnydd o hyd mewn nifer o ymadroddion cyfreithiol a seremonïol.

Mae enw gwreiddiol tref Biwmares, sef *Beaumarais*, yn enghraifft o enw lle Ffrangeg Normanaidd yng Nghymru. Cafodd ei Gymreigio'n fuan iawn yn ei hanes ac mae'r ynganiad Cymraeg yn cadw'n bur agos at yr ynganiad Ffrangeg Normanaidd gwreiddiol.

Normaneg
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Normandi
Categori:Y Normaniaid
Ynys yr Adar

‎Ynys fechan gerllaw Ynys Llanddwyn ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, yng ngogledd Cymru yw **Ynys yr Adar**.

Saif ychydig i'r gorllewin o Ynys Llanddwyn, a hi yw'r fwyaf o nifer o ynysoedd bach o gwmpas Ynys Llanddwyn. Mae nifer o barau o'r Fulfran a'r Fulfran werdd yn nythu arni.

Categori:Rhosyr
Adar
Kim Stanley Robinson

Awdur ffuglen wyddonol o'r Unol Daleithiau yw **Kim Stanley Robinson** (ganwyd 23 Mawrth 1952). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei lyfrau ar goloneiddio'r blaned Mawrth, sef *Red Mars* (1992), *Green Mars* (1993) a *Blue Mars* (1996).

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Evan Jenkins

Gallai **Evan Jenkins** gyfeirio at:

* Evan Jenkins (emynydd)  (1781-1863)
* Evan Jenkins (bardd)  (1895 - 1959)
* Evan Jenkin Evans (1882-1944), gwyddonydd
Chess (sioe gerdd)

Sioe gerdd 1984 ydy ***Chess***, gyda geiriau a ysgrifennwyd gan Tim Rice a'r alawon gan Björn Ulvaeus a Benny Andersson, a arferai fod yn y band ABBA. Sonia'r sioe am driongl rhamantaidd rhwng dau chwaraewr mewn pencampwriaeth gwyddbwyll, a dynes sy'n reolwraig ar un ohonynt ond sy'n cwympo mewn cariad gyda'r llall. Er nad oess y prif gymeriadau fod adlewyrchu unrhyw unigolion penodol, mae personoliaethau'r cymeriadau'n debyg i'r chwaraewyr gwyddbwyll Viktor Korchnoi a Bobby Fischer yn ôl rhai pobl.

Yn debyg i *Jesus Christ Superstar* ac *Evita*, recrodiwyd yr albwm Chess ym 1984, a rhyddhawyd nifer o senglau llwyddiannus. Agorodd y fersiwn theatraidd o Chess am y tro cyntaf yn West End Llundain ym 1984 a bu'n perfformio am dair blynedd. Gwelwyd cynhyrchiad tra wahanol o'r sioe ar Broadway ym 1988, ond derbyniodd feirniadaethau negyddol a methodd a denu cynulleidfaoedd mawrion. Er gwaethaf y methiant hwn yn yr Unol Daleithiau, ceir cynyrchiadau newydd o'r sioe yn rheolaidd, gyda nifer ohonynt yn ceisio cyfuno elfennau o'r sioeau yn Llundain a Broadway.

## Caneuon 
†Ymddengys y gân ar yr albwm, ond cafodd ei dileu o'r cynhyrchiad ac nid yw i'w gweld yn y sgript trwyddedig ar gyfer y cynhyrchiad.
#Gwelwyd y gân yn y cynhyrchiad ar Broadway, ond ni chafodd ei recordio ar gyfer albwm y cast.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sioeau cerdd 1984
Theatr Townhill

Mae **Theatr Townhill** yn theatr yn Abertawe, Cymru sydd wedi'i lleoli ar gampws Townhill, Prifysgol Fetropolitan Abertawe. Defnyddir y theatr gan fyfyrwyr Prifysgol Fetropolitan Abertawe ar gyfer llwyfannu cynyrchiadau ond mae hefyd yn theatr gymunedol sy'n gwasanaethu trigolion ardal Townhill.

## Dolenni allanol
*Prifysgol Fetropolitan Abertawe: Astudiaethau Theatr a'r Celfyddydau Creadigol 
*Ymddiriedolaeth Fforwm Celfyddydol Abertawe 

Townhill
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Prifysgol Fetropolitan Abertawe

Prifysgol oedd wedi ei leoli ar ddwy gampws yn Abertawe, Cymru oedd **Prifysgol Fetropolitan Abertawe** (Saesneg: *Swansea Metropolitan University*). Mae'r prifysgol bellach yn rhan o Brifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.

## Hanes
Ffurfiwyd y Brifysgol fel Athrofa Addysg Uwch Abertawe ym 1992, pan dderbyniodd statws fel Corfforaeth Addysg Uwch annibynnol. Cyn hynny, fe'i adwaenir fel Athrofa Addysg Uwch Gorllewin Morgannwg, a gafodd ei sefydlu ym mis Medi 1976 wrth i dri coleg uno. Y colegau hynny oedd Coleg Celf Abertawe, Coleg Addysg Abertawe (coleg hyfforddi athrawon) a Choleg Technoleg Abertawe.

Ym mis Ionawr 2008, cyhoeddwyd fod y Cyfrin Gyngor wedi rhoi statws prifysgol i'r sefydliad, gan gytuno ar ei enw, gan ei wneud yn un o brifysgolion mwyaf newydd yng ngwledydd Prydain.

Arferai'r Athrofa fod yn aelod llawn o Brifysgol Cymru ond yn dilyn newidiadau strwythurol yn y Brifysgol ym mis Medi 2007, mae bellach yn sefydliad achrededig. Mae'n ganolfan cymwys ar gyfer rhaglenni BTEC Cenedlaethol Uwch ac NVQ.

Mae cyrsiau astudio Prifysgol Fetropolitan Abertawe yn cynnwys ystod o gyfleoedd gyrfaol. Nodweddion ei holl gyrsiau yw gallu defnyddio gwybodaeth mewn sefyllfaoedd go-iawn, boed yn yr ystafell ddosbarth, labordy neu'r gweithdy.

## Cyfeiriadau
Abertawe
Abertawe
Categori:Sefydliadau 1992
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Addysg yn Abertawe
Siroedd hynafol Cymru

Hyd at 1974 roedd Cymru wedi'i rhannu'n 13 sir, a elwir bellach yn **siroedd hynafol Cymru** neu **siroedd traddodiadol Cymru**. Sefydlwyd y rhain dan y drefn Seisnig yng Nghymru rhwng 1284 a 1536. Defnyddiwyd y siroedd hynafol at ddibenion llywodraeth leol rhwng 1889 a 1974.

Ar ôl y Deddf Llywodraeth Leol 1972 disodlwyd y 13 hen sir gan wyth sir weinyddol newydd (Clwyd, De Morgannwg, Dyfed, Gorllewin Morgannwg, Gwent, Gwynedd, Morgannwg Ganol a Phowys). Yn 1996 disodlwyd yr wyth sir hyn yn eu tro gan y 22 o brif ardaloedd sydd bellach mewn grym. Mae'r wyth sir a grëwyd yn 1974 yn dal i gadw rôl seremonïol fel siroedd cadwedig.

Mae pedwar o'r prif ardaloedd cyfoes yn cymryd eu henwau o siroedd hynafol – sef Sir Benfro, Sir Ddinbych, Sir Fynwy, Sir y Fflint. Fodd bynnag, nid yw ffiniau'r ardaloedd modern hyn yn cyd-fynd â ffiniau'r siroedd hynafol.

## Y siroedd hynafol 
200px|bawd|de
* (5) Sir Aberteifi
* (4) Sir Benfro
* (8) Sir Drefaldwyn
* (9) Sir Ddinbych
* (7) Sir Faesyfed
* (11) Sir Feirionnydd
* (13) Sir Fôn
* (2) Sir Forgannwg
* (6) Sir Frycheiniog
* (1) Sir Fynwy
* (10) Sir y Fflint
* (3) Sir Gaerfyrddin
* (12) Sir Gaernarfon

Categori:Hanes gwleidyddol Cymru
Categori:Rhanbarthau hanesyddol
Craig-glais

Gallt yw **Craig-glais** (Saesneg: *Constitution Hill*) sy'n sefyll ar lan Bae Ceredigion ar ymyl ogleddol tref Aberystwyth, Ceredigion.

Dringir yr allt gan Reilffordd y Graig, rheilffordd ffwniciwlar serth sy'n atyniad twristaidd ers dros gan mlynedd. Rhed Llwybr Troed Clarach dros y Graig i gysylltu Aberystwyth â Chlarach yn ymyl Y Borth. Ar ben y Graig ceir gorsaf uchaf Rheilffordd y Graig, *camera obscura* a chaffi.

Ceir clogwyni trawiadol uwchben y môr, yn cynnwys Craig-y-fulfran. O ben Craig-glais ceir golygfeydd eang dros Fae Ceredigion, o benrhyn Llŷn a bryniau Eryri yn y gogledd i lawr i ogledd Sir Benfro yn y de.

Wrth droed y Graig, ar Bromenâd Aberystwyth, ceir traddodiad 'cicio'r bar' lle bydd trigolion y dre, myfyrwyr ac ymwelwyr yn cyffwrdd â neu gicio trawst y canllaw gyda gwadn eu troed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberystwyth
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Gang o Chwech

Grŵp o ASau Llafur oedd y **Gang o Chwech** a arweiniodd yr ymgyrch yn erbyn sefydlu Cynulliad i Gymru yn 1978-79. Bathwyd yr enw dirmygus Gang o Chwech (Saesneg: *Gang of Six*) ar lafar i ddisgrifio'r ASau hyn o etholaethau De Cymru, sef Neil Kinnock, Leo Abse, Ifor Davies, Donald Anderson, Alfred Evans a Ioan Evans. Roedd eu penderfyniad i sefyll yn gyhoeddus dros bleidlais nacaol yn mynd yn groes i bolisi swyddogol eu plaid a'u llywodraeth eu hunain.

Credir fod gweithred y Gang o Chwech wedi perswadio nifer fawr o bleidleiswyr Llafur traddodiadol i fwrw eu pleidlais yn erbyn sefydlu cynulliad ac felly wedi cyfrannu'n sylweddol at y pleidlais 'Na'. Buont yn chwarae ar ofnau y Cymry di-Gymraeg, yn enwedig yn y De, y byddai sefydlu Cynulliad yn eu gwneud yn fath ar ddinasyddion eilradd am nad oeddent yn medru'r Gymraeg. Cynorthwywyd Neil Kinnock yn gyhoeddus gan ei wraig Glenys, er ei bod yn siaradwr Cymraeg ei hun. Ar wahân i'r Kinnocks, y gwleidydd a roddai'r amlygrwydd huotlaf i'r "bygythiad" i fuddiannau'r di-Gymraeg oedd Leo Abse.

Roedd gweddill ymgyrch y Gang o Chwech yn canolbwyntio ar gost sefydlu Cynulliad, gorlywodraethu a'r bygythiad i undod y Deyrnas Unedig.

Cafodd ymgyrch pleidlais nacaol y Gang o Chwech effaith ar y canlyniad yn yr Alban hefyd. Mae rhai sylwebyddion a haneswyr o'r farn fod yr ymgyrchu cyhoeddus hyn yn erbyn un o bolisïau pwysicaf Llywodraeth Lafur James Callaghan wedi bod yn ffactor pwysig mewn tanseilio hygrededd y Blaid Lafur ar draws gwledydd Prydain ac felly wedi cyfrannu at fuddugoliaeth Margaret Thatcher yn etholiad cyffredinol 1979 a adawodd y Blaid Lafur "yn yr anialwch gwleidyddol" am ddau ddegawd bron.

## Cyfeiriadau 
Categori:1970au
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Y Blaid Lafur (DU)
Jesus Christ Superstar

Opera roc gan Tim Rice ac Andrew Lloyd Webber ydy ***Jesus Christ Superstar***. Mae'n adrodd brwydrau gwleidyddol a rhyngbersonol Jiwdas Iscariot a Iesu Grist. Seiliwyd yr opera ar gyfrif yr efengylau o 'r wythnos olaf o fywyd yr Iesu, gan ddechrau gyda'r Iesu a'i ddilynwyr yn cyrraedd Caersalem ac mae'n diweddu gyda'i groeshoeliad. Gwelir agweddau'r 20g ynghyd â bratiaith fodern yng ngeiriau'r caneuon, a cheir cyfeiriadau eironig at fywyd modern trwy gydol darluniad gwleidyddol y digwyddiadau.

Mae rhan helaeth o'r plot yn ffocysu ar gymeriad Jiwdas, a bortreadir fel cymeriad trychinebus sy'n ddadrithiedig o'r hyn mae ef yn tybio yw diffyg paratoi'r Iesu, a chaiff ei bryderu gan yr honiadau diweddar am sancteiddrwydd Crist.

## Caneuon
### Act 1
* *Overture* - Y gerddorfa
* *Heaven on Their Minds* - Jiwdas
* ''What's the Buzz?* - Yr apostlion, Iesu, Mair
* *Strange Thing Mystifying* - Jiwdas, Iesu, Yr apostlion
* *Then We Are Decided* - Caiaphas, Annas
* *Everything's Alright* - Mair, Gwragedd, Jiwdas, Iesu
* *This Jesus Must Die* - Annas, Caiaphas, Yr apostlion, Offeiriaid
* *Hosanna* - Yr apostolion, Caiaphas, Iesu
* *Simon Zealotes* - Yr apostlion, Seimon
* *Poor Jerusalem* -  Iesu
* *Pilate's Dream* - Pilate
* *The Temple* - Corws, Iesu
* *Everything's Alright (Reprise)* - Mair, Iesu
* *I Don't Know How to Love Him* - Mair
* *Damned for All Time* - Jiwdas
* *Blood Money* - Annas, Caiaphas, Jiwdas, Corws

### Act 2
* *The Last Supper* - Yr apostlion, Iesu, Jiwdas
* *Gethsemane (I Only Want to Say)* - Iesu
* *The Arrest* - Jiwdas, Iesu, Corws, Annas, Caiaphas
* *Peter's Denial* - Morwyn ger y tân, Pedr, Milwr, Hen ddyn, Mair
* *Pilate and Christ* - Pilate, Annas, Iesu
* *Hosanna (Reprise)* - Corws
* *Herod's Song (Try It And See)* - Herod
* *Could We Start Again Please?* - Mair, Yr apostlion, Pedr
* *Judas' Death* - Jiwdas, Annas, Caiaphas, Corws
* *Trial Before Pilate (*gan gynnwys* the Thirty-Nine Lashes)* - Pilate, Caiaphas, Annas, Iesu, Corws
* *Superstar* - Jiwdas, Corws
* *The Crucifixion* - Iesu
* *John Nineteen: Forty One* - Cerddorfa

## Dolenni allanol 
* Bâsdata JCS a Chymuned Arlein  JesusChristSuperstarZone.com
* Guide to JCS online  JesusChristSuperstar.net.
* Gwefan bersonol Ted Neeley   Neeley On The Road.
* Gwefan swyddogol Andrew Lloyd Webber
* JCS o www.timrice.co.uk 
* *Farewell Tour Website*  Gwefan swyddogol Taith Ffarwel.
* Lyrics* Geiriau o'r sioe gerdd

## Gweler hefyd
* Andrew Lloyd Webber
* Tim Rice

Categori:Sioeau cerdd 1971
Evan Jenkins (bardd)

Bardd Cymraeg oedd **Evan Jenkins** (2 Mai 1895 – 2 Tachwedd 1959).

Ganed ef yn Ffair-rhos, Ceredigion, yn fab i fwynwr. Addysgwyd ef yn Ysgol Uwchradd Tregaron ac aeth i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn 1919, gan raddio yn 1921. Bu'n athro ysgol am gyfnod, yn Nhre Taliesin a Llanfihangel y Creuddyn. Yn 1924, daeth yn ysgrifennydd Undeb Cymdeithasau Cyfeillgar Ceredigion, swydd y bu ynddi hyd 1948.

## Cyhoeddiadau
* *Cerddi Ffair Rhos* (1959) gol. T. Llew Jones

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Pobl o Geredigion
Sgalpaigh

Gallai **Sgalpaigh** (Saesneg: *Scalpay*) gyfeirio at un o ddwy ynys yn Ynysoedd Heledd yn yr Alban:

* Sgalpaigh an t-Sratha yn Ynysoedd Mewnol Heledd
* Sgalpaigh na Hearadh yn Ynysoedd Allanol Heledd
Sgalpaigh an t-Sratha

Ynys fechan gerllaw arfordir gogledd-ddwyreiniol ynys An t-Eilean Sgitheanach (*Skye*) yn Ynysoedd Mewnol Heledd yng ngogledd-orllewin Yr Alban yw **Sgalpaigh an t-Sratha** (Saesneg: *Scalpay*).

Gwahenir yr ynys, sydd tua hanner km ar draws, oddi wrth An t-Eilean Sgitheanach gan Loch na Cairidh.  Mae'r ynys yn eiddo preifat, ac nid oes hawl mynediad heb ganiatad.

bawd|250px|dim|Lleoliad Sgalpaigh an t-Sratha

Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Hoel

Enw personol Llydaweg gwrywaidd ydy **Hoel**, sy'n gytras â'r enw personol Cymraeg **Hywel**.

Ceir tri thywysog Llydewig o'r enw Hoel o Kerne.

*Hoel I, iarll Naoned , yn Llydaw, o 960 i 981.
*Hoel II,  iarll Kerne a Naoned, mab  Alan Kanhiart, iarll Kerne, a Judith Naoned.
*Hoel III, iarll Naoned

Yn y traddodiad Cymreig a Brythonig cyfeirir at
*Hywel fab Emyr Llydaw (hefyd: Hoel)

## Gweler hefyd
*Hywel

Categori:Enwau personol Llydaweg
Sgalpaigh na Hearadh

Ynys fechan gerllaw arfordir dwyreiniol Na Hearadh (*Harris*) yn Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin Yr Alban yw **Sgalpaigh na Hearadh** (Saesneg: *Scalpay*).

Cysylltir Sgalpaigh a Na Hearadh gan bont. Mae'r boblogaeth ychydig dan 400, y rhan fwyaf yn bysgotwyr. Ceir goleudy hynaf yr Alban yma, yn dyddio o 1788.

Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Heterolysis

Yng nghemeg, mae **heterolysis** neu **ymholltiad heterolytig** (o'r Groeg ἑτερος, *heteros,* "gwahanol," a λύσις, *lusis,* "llacio") yn ymholltiad bond cemegol  gan gynhyrchu catïon ac anion.. Mae hyn yn golygu fod un atom yn y bond yn cymryd y ddau electron yn y bond gan adael un atom heb electron.

: A:B \longrightarrow A^{+} + B^-

Gelwir yr egni sy'n ymglymedig i'r broses ymhollti yma yn Egni daduniad bond. Mae yna hefyd broses ymhollti bondiau o'r enw homolysis.

## Gweler hefyd
* Homolysis

## Cyfeiriadau
Categori:Adweithiau cemegol
Dita Von Teese

Model ac actores o'r Unol Daleithiau yw **Dita Von Teese** (ganed **Heather Renée Sweet** 28 Medi 1972 yn Rochester, Michigan). Mae hi'n artist bwrlesg amrywiol ei dawn: cantores, actores, entrepreneur, model ond yn bennaf - dawnswraig. Bu'n allweddol yn yr ymgyrch i ddatblygu'r 'bwrlesg' yn steil unigryw sy'n ymylu ar fod yn ffetish. She is thought to have helped repopularize burlesque performance,

Ganwyd Von Teese yn Rochester, Michigan, yr ail o dair merch. Roedd ei thad yn beiriannydd ac roedd ei mam yn ddynes trin ewinedd. Daeth ei rhieni'n wreiddiol o Armenia, Lloegr, yr Alban ac Almaen.

Mae Von Teese yn adnabyddus am ei ddiddorol gyda sinema'r 1940au o arddull clasurol. Dechreuodd hyn yn ifanc iawn ac fe gafodd ei feithrin a'i annog gan ei mam, a fyddai'n prynu dillad i'w ferch i 'wisgo i fyny'. Roedd ei mam yn gefnogwr o hen ffilmiau Oes Aur Hollywood, ac fe ddatblygodd Von Teese ei diddordeb drwy ddynwared, yn bennaf, Betty Grable.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Stephen Frears

Mae **Stephen Arthur Frears** (ganed 20 Mehefin 1941) yn gyfarwyddwr ffilm Seisnig sydd wedi cael ei enwebu am Wobr yr Academi ar ddwy achlysur. Cafodd ei eni a'i fagu yng Nghaerlŷr, Lloegr, ac astudiodd y gyfraith yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt.

## Ffilmograffiaeth
**The Burning* (1968)
**Gumshoe* (1971)
**Bloody Kids* (1979)
**Afternoon Off* (1979)
**Walter and June* (1983)
**Saigon: Year of the Cat* (1983)
**December Flower* (1984)
**The Hit* (1984)
**My Beautiful Laundrette* (1985)
**Prick Up Your Ears* (1987)
**Mr Jolly Lives Next Door* (1987)
**Sammy and Rosie Get Laid* (1987)
**Dangerous Liaisons* (1988)
**The Grifters* (1990)
**Hero* (1992)
**The Snapper* (1993)
**Mary Reilly* (1996)
**The Van* (1996)
**The Hi-Lo Country* (1998)
**High Fidelity* (2000)
**Liam* (2000)
**Fail Safe* (2000)
**Dirty Pretty Things* (2002)
**The Deal* (2003)
**Mrs Henderson Presents* (2005)
**The Queen* (2006)
**Cheri* (2009)

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm Iddewig o Loegr
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Llundain Fwyaf

Sir seremonïol Lloegr ac un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw **Llundain Fwyaf** (). Mae'n cynnwys 32 o awdurdodau lleol a'u gelwir yn Fwrdeistrefi Llundain (Saesneg: *London Boroughs*), yn ogystal â Dinas Llundain nad sydd yn cael ei ystyried yn fwrdeistref.

200px|bawd|dim|Lleoliad Llundain Fwyaf yn Lloegr

## Map

Categori:Rhanbarthau Lloegr
Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Homolysis (cemeg)

Yng nghemeg, mae **homolysis** (o'r groeg όμοιος, homo, "hafal," and λύσις, lusis, "llacio") neu **ymholltiad homolytig** yn ymholltiad bond cemegol gan gynhyrchu dau radical rhydd. Mae'r ddau electron a oedd yn y bond cofalent yn rhannu'n hafal rhwng y ddau atom. Mae'r electronnau yma yn electronnau di-bar, dangosir hyn gan symbol y dot yn yr esiampl isod.

:350px

Mae arbelydriad uwch fioled yn gallu achosi hyn i ddigwydd.

Gelwir yr egni sy'n ymglymedig i'r broses ymhollti yma yn Egni daduniad bond. Mae yna hefyd broses ymhollti bondiau o'r enw heterolysis.

## See also
*Heterolysis

Categori:Adweithiau cemegol
Peiriant arian parod

250px|bawd|Peiriant Twll yn y wal yn yr Iseldiroedd

Dyfais cyfathrebu gyfrifiadurol yw **peiriant arian parod** (**PAP**), neu **dwll yn y wal** ar lafar yn gyffredinol, (hefyd **peiriant tynnu arian**) sy'n galluogi cwsmeriaid banc i dynnu arian neu wneud trafodion ariannol eraill mewn lle cyhoeddus, fel rheol y tu allan i fanc, heb angen gweld clerc banc. Yr enw technegol mwyaf cyffredin yn rhyngwladol mewn sawl iaith yw **ATM** (Saesneg Americanaidd: *automated teller machine*). Gyda'r rhan fwyaf o beirianau modern, rhaid i'r cwsmer gael ei adnabod trwy roi cerdyn banc (cerdyn twll yn y wal) plastig yn y slot neu 'dwll yn y wal' sydd gyda stribed magnetig a sglodyn arno; mae hyn yn cynnwys rhif cerdyn unigryw a rhai manylion er diogelwch sy'n galluogi'r banc i adnabod y cwsmer a delio gyda'r cais. Yn ogystal mae'n rhaid i'r cwsmer roi ei rif PIN.

Trwy'r peiriant, gall cwsmeriaid gael mynediad at eu cyfrif[on] banc er mwyn tynnu pres o'r cyfrif, neu gael pres ar gredyd os defnyddient gerdyn credyd. Gallent wirio gweddill eu cyfrifon hefyd a defnyddio rhai gwasanaethau eraill. 'Twll yn y wal' yw'r enw mwyaf cyffredin am y peiriannau hyn ar lafar (benthyciad o'r enw llafar Saesneg *hole-in-the-wall*); mae enwau eraill ar draws y byd yn cynnwys *Bancomat* (sawl gwlad Ewropeaidd megis Rwsia), *Multibanco* (Portiwgal), ac *Any Time Money* (India).

Bellach mae sawl un o'r banciau a chymdeithasau adeiladu yng Nghymru sy'n darparu peiriannau twll yn y wal yn cynnig gwasanaeth dwyieithog neu rannol ddwyieithog, yn Gymraeg neu Saesneg, yn ôl dewis y cwsmer.

Mae sgamiau twll yn y wal yn dod yn fwyfwy cyffredin a chynghorir pobl i gymryd gofal wrth roi eu manylion yn y peiriant rhag ofn iddynt gael eu dwyn a'u defnyddio i ddwyn eu harian.

### Manteision i'r cwsmer 
[bawd|170px|Bysellbad [Almaeneg ar beiriant arian parod]]
*Mae'r peiriannau yn cynnig gwasanaethau 24 awr y dydd, trwy'r flwyddyn.
*Maent yn gyffredin iawn, fel rheol lleolir tu allan i fanciau, uwchfarchnadoedd a gorsafoedd petrol.
*Mae'r gwasanaethau yn gyflym ac yn ddiffwdan.

### Anfanteision i'r cwsmer 
*Mae'r banc yn cynnig fwy o wasanaethau.
*Gall fod problem efo'r peiriant, er enghraifft nad oes arian ar ôl.
*Mae'r peiriannau yn agored i niwed: gall troseddwr ffitio dyfais sy'n darllen cardiau.

### Manteision i'r banc 
*Bydd llai o gwsmeriaid yn llai o gost cyflogi i'r banc.
*Mae'r system yn un gyfrifiadurol ac felly gellir gwneud gwiriadau i'r gwasanaethau a gynigir ar sail y cwsmer.

### Anfanteision i'r banc 
*Mae'r peiriannau yn ddrud i'w prynu, gosod a chynnal.
## Gweler hefyd 
*Twll

Categori:Bancio
Categori:Peiriannau
PAP

Gallai **PAP** neu Pap gyfeirio at:

* Peiriant arian parod (PAP, 'Twll yn y wal)
* Y Brenin Pap o Armenia
* Arthur Pap, athronydd
* Pap (pentref), Hwngari
* PAP, y côd maes awyr IATA am Faes Awyr Port-au-Prince
** Port-au-Prince, prifddinas Haiti
* Partido Aprista Peruano, un o bleidiau gwleidyddol Periw
* Polska Agencja Prasowa, asiantaeth newyddion yng Ngwlad Pwyl
* Pap (bwyd), math o fwyd yn Ne America
Pupur du

bawd|dde|200px|Pedwar math o bupur du
Planhigyn blodeuol ydy **pupur du** (Lladin: *Piper nigrum*, Saesneg: *black pepper*) yn nheulu'r Piperaceae, ac sy'n cael ei dyfu a'i gynaeafu er mwyn ei ffrwyth. Fel arfer, caiff ei sychu a'i ddefnyddio fel sbeis i roi blas da ar fwyd. Pan fo'r ffrwyth wedi ei sychu, gelwir ef yn gornpupur (*peppercorn*) oddeutu 5&nbsp;mm o ran hyd ac o liw coch tywyll pan fo'n aeddfed.

Mae'r ffrwythau hyn yn cael eu rhoi drwy felin bupur er mwyn creu llwch ar gyfer y gegin, neu'n uniongyrchol i'r cwsmer eu malu ar ffurf 'peppercorns' sy'n cynnwys un hedyn. Maent o liwiau amrywiol, a cheir: pupur gwyn, pupur coch, pupur pinc a phupur gwyrdd. Y term arferol amdanynt ydy pupur.

O Dde India y dônt yn wreiddiol; (Tamil: milagu, மிளகு; Kannada: meNasu, ಮೆಣಸು; Malayalam: kurumulaku, കുരുമുളക്; Telugu: miriyam, మిరియం; Konkani: miriya konu;) ac mae'n cael ei dyfu ymhobman yno, a mannau trofannol eraill. Caiff ei dyfu hefyd yn ardal Coorg o Karnataka.

Mae blawd sych y pupur du yn un o brif sbeisys coginio Ewropeaidd, bellach, oherwydd cryfder ei flas ac oherwydd y rhinweddau meddygol sydd ynddo oherwydd y cemegolyn "piperine". Yn aml, fe gynigir i'r bwytawr, wrth ochr y cynhwysyn pupur lestr arall yn dal halen.

Yn draddodiadol yng Nghymru, defnyddir pupur i wella: ffliw, llosg eira, tyndra'r cyhyrau (cramp) a chylchrediad y gwaed.

## Rhinweddau meddygol
Fe ddaw'r meddyginiaethau cynharaf sy'n cynnwys pupur o Ayurveda, Siddha a meddygaeth  Unanio India. Yn y 5g sgwennwyd llyfr yn Persia yn dwyn y teitl, "Llyfr Syriac o Feddyginiaethau", a oedd yn cynnwys: rhwymedd, dolur rhydd, pigyn clust, gangrin, afiechyd ar y galon, torri'r lleng-gig, diffyg traul, pigiadau pryfaid, diffyg cwsg, cymalau ystyfnig, problemau'r afu, y ddannodd ayb.

Does yr un o'r rhain wedi ei brofi, ond ceir tystiolaeth fod piperine yn cynyddu'r raddfa yr amsugnir y canlynol i'r corff: seleniwm, fitamin B a beta-carotene yn ogystal â mwynau eraill.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Piperaceae
Categori:Sbeisys
Fo a Fe

Cyfres comedi boblogaidd ar y teledu oedd ***Fo a Fe***. Darlledwyd y rhaglenni gwreiddiol ar BBC Cymru o Ragfyr 1970 hyd Ionawr 1977. Sgriptwyd y gyfres gan Gwenlyn Parry a Rhydderch Jones. Roedd yn serennu Guto Roberts a Ryan Davies. Dyma un o'r cyfresi teledu Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed. Daeth i ben yn 1977 oherwydd marwolaeth annisgwyl Ryan Davies ar ymweliad byr a'r Unol Daleithiau yn Ebrill y flwyddyn honno.

Seilir y gyfres ar y gwrthdaro diniwed rhwng Ephraim Hughes (Guto Roberts) a Twm Twm (Ryan Davies). Mae Ephraim yn "Gog" ('Fo') sydd wrth ei fodd ym myd yr eisteddfod a'r capel tra bod Twm Twm yn "Hwntwr" ('Fe') gwerinol sy'n rhoi'r flaenoriaeth i gwrw a betio.

## Prif gymeriadau 
* Twm Twm – Ryan Davies
* Ephraim Hughes – Guto Roberts
* Diana – Gaynor Morgan Rees
* George – Clive Roberts
* Wil Chips – Dillwyn Owen

Categori:Rhaglenni teledu comedi
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu BBC Cymru
Atomfa Trawsfynydd

Atomfa Magnox sydd yn y broses o gael ei dadgomisiynu yw **Atomfa Trawsfynydd**, a leolir ger pentref Trawsfynydd yng Ngwynedd. Ond Gellilydan yw'r pentref agosaf, llai na milltir i ffwrdd.

Dechreuwyd y gwaith ar atomfa Trawsfynydd ym mis Gorffennaf 1959, ac roedd y ddau adweithydd yn rhedeg erbyn Mawrth 1965. Ar un adeg roedd cannoedd o bobl yn gweithio yn Nhrawsfynydd gan ei wneud y prif gyflogydd mewn ardal wledig heb weithfeydd mawr. Pan oedd y gwaith ar ei anterth roedd dros 800 o weithwyr o'r tu allan i'r ardal yn byw yng ngwersyll Bronaber, cyn-wersyll byddin Lloegr, gyda nifer ohonyn nhw yn Wyddelod. Ymsefydlodd rhai o'r gweithwyr hyn yn yr ardal a bu cynnydd yn y boblogaeth

Agorodd yr atomfa yn llawn ym mis Hydref 1968, ac erbyn hynny roedd wedi costio £103 miliwn. Roedd ganddo ddau adweithydd niwclear Magnox yn cynhyrchu cyfanswm o 470 megawatt (MW).

Defnyddiai'r atomfa ddŵr o gronfa Llyn Trawsfynydd i oeri'r adweithyddion ac roedd y cyflenwad hwn o ddŵr a'r lleoliad anghysbell yn un o'r prif resymau gan yr awdurdodau gwladol dros ddewis Trawsfynydd ar gyfer yr atomfa newydd. Byddai'r atomfa yn gollwng 70,000 galwyn o elifiant bob wythnos i mewn i’r llyn.

Mae'r ddau adweithydd ar gau ers 1991 ac mae'r safle yn cael ei dadgomisiynu ar hyn o bryd gan yr Awdurdod Dadgomisiynu Niwclear (*Nuclear Decommissioning Authority*).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hanes yr atomfa a'r llyn ar wefan Heneb 
* "Dadgomisiynu'r Atomfa", ar wefan BBC Cymru
*  Gwefan yr Awdurdod Dadgomisiynu Niwclear (tudalen Trawsfynydd)
* Lluniau o atomfa Trawsfynydd 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Ynni niwclear yng Nghymru
Categori:Trawsfynydd
Categori:Sefydliadau 1965
Jo Brand

Mae **Josephine Grace "Jo" Brand** (ganed 23 Gorffennaf 1957 yn Hastings, Sussex) yn ddigrifwraig Seisnig. Arferai weithio fel nyrs seiciatryddol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* '20 questions with...Jo Brand'  Cyfweliad gan Tom Atkins ar gyfer 'What's on Stage?', 25 Chwefror 2008.
* 'Jo Brand: Me? Singing? I couldn't get arrested?  Cyfweliad gan Jasper Rees, *The Telegraph*, 30 Ionawr 2008.
* 'Jo Brand: a Kentish maid' gan Jo Geear, BBC Kent, 23 Awst 2005
* 'Keep on running: Jo Brand'  Cyfweliad gan Tarquin Cooper, *The Telegraph*, 9 Ebrill 2005.
* 'Kicking off the bovver boots' gan Sally Vincent, *The Guardian*, 8 Mai 2004
* Jo ar gyfres BBC Two The Speaker

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Pobl o Hastings
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llosg haul

Gormod o haul sy'n achosi **llosg haul**. Mae'r meinwe byw (megis y croen) yn llosgi oherwydd pelydrau uwchfioled yr haul. Y symtomau o losg haul ysgafn, fel arfer, ydyw teimlad 'cynnes' pan gyffyrddir â'r croen ynghyd â chochni (erythema). Gall y claf hefyd deimlo'n benysgafn ac wedi blino. Gall llosg haul ysgafn greu "lliw haul" sy'n elfen ffasionol ac apelgar gan rai pobol. Gall ormod ohono (llosg haul difrifol) fod yn angheuol. 

## Meddygaeth amgen
Defnyddir y llysiau camri a lafant yn draddodiadol i drin llosg haul.

## Dolennau allanol
* Teitl: "Information on Treating and Preventing Sunburn from The Skin Cancer Foundation" 
* Sun Sut i amddiffyn y corff
* gwybodaeth UV 

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol
* Meddygon Myddfai

Categori:Anhwylderau ysgerbydol
Categori:Canser
Categori:Croen
Griomasaigh

Ynys lanw fechan yn Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Griomasaigh** (Saesneg: *Grimsay*). Hi yw'r fwyaf o nifer o ynysoedd bychain rhwng Uibhist a Tuath a Benbecula, sy'n cario'r cob sy'n cysylltu'r ddwy ynys yma. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 201, yn rhan fwyaf ym mhentrefi Bàgh Mòr a Ceallan, ar ochr ddwyreiniol yr ynys.

dim|bawd|Bagh Mòr ar Griomasaigh, gyda Ronay yn y pellter

Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Graham Howells

Darlunydd ac awdur llyfrau plant yw **Graham Howells**. Fe'i ganwyd yn Antwerp, Gwlad Belg, cyn symud i Ddoc Penfro pan oedd yn ddeg oed. Mynychodd Ysgol Gyfun Bush ym Mhenfro.

Mae wedi darlunio nifer o lyfrau awduron eraill, yn ogystal ac ysgrifennu rhai ei hun. Mae nifer fawr o'i lyfrau ar gael yn Gymraeg a Saesneg.

Enillodd Wobr Saesneg Tir na n-Og 2009 am ei lyfr *Merlin’s Magical Creatures* (Pont Books).

## Gwaith 
### Ysgrifennu a darlunio
**Merlin’s Magical Creatures* (Pont Books)
**Creaduriaid Hud Myrddin Ddewin* (Gwasg Gomer)
**Merlin Awakes* (Pont Books)
**Diwrnod i’r Dewin* (Gwasg Gomer)

### Darlunio
**Stories of Welsh Life: Rebecca’s Daughter* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Stories of Welsh Life: Captain Dan and the Ruby Ann* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Straeon Bywyd Cymru: Capten Dan a’r Ruby Ann* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Straeon Bywyd Cymru: Merch Beca* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Tales from Wales: Stories of the Stones* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Tales from Wales: Fairy Tales from Wales* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Straeon Plant Cymru: Meini Mawr Cymru* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Straeon Plant Cymru: Straeon y Tylwyth Teg* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Llyfrau Hwyl Dwli/Dwli’s Fun Books: Concro’r Byd/Around the World* (Gwasg Gomer)
**Llyfrau Hwyl Dwli/Dwli’s Fun Books: Ar Daith/On the Move* (Gwasg Gomer)
**Llyfrau Hwyl Dwli/Dwli’s Fun Books: Anifeiliaid/Animals* (Gwasg Gomer)
**Llyfrau Hwyl Dwli/Dwli’s Fun Books: Cymru Gyfan/Wales All Over* (Gwasg Gomer)
**Spellmakers (Pont Books)
**Swynion (Gwasg Gomer)
**Hiding Hopcyn (Pont Books)
**Melangell (Gwasg Gomer)
**Fabulous Celtic Beasts (Pont Books)
**Creaduriaid Rhyfeddol (Gwasg Gomer)

## Cyfeiriadau
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Llenorion plant
Categori:Llysieuwyr
Eirisgeidh

Ynys yn Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Èirisgeidh** (Saesneg: *Eriskay*). Saif rhwng ynysoedd mwy De Uist a Barraigh, a chysylltir hi a De Uist gan gob a adeiladwyd yn 2001. Mae siop, eglwys  a Chanolfan Gomuned ar Eirisgeidh. Mae fferi Caledonian MacBrayne rhwng Ceann a' Ghàraidh ar Eirisgeidh ac Ardmore ar Barraigh. Poblogaeth Èirisgeidh yn 2001 oedd 133.

Er mai ynys fechan ydyw, mae'n adnabyddus am nifer o resymau. Yma y glaniodd Charles Edward Stuart (*Bonnie Prince Charlie*) gyda saith o gymdeithion ar 23 Gorffennaf 1745 i ddechrau gwrthryfel y Jacobitiaid. Yn 1941, yma y bu llongddrylliad yr SS Politician gyda'i chargo o wisgi; digwyddiad a anfarwolwyd yn *Whisky Galore*.

## Cyfeiriadau
bawd|chwith|200px|Lleoliad Eirisgeidh

Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Bhatarsaigh

Ynys yn Ynysoedd Allanol Heledd yng ngogledd-orllewin yr Alban yw **Bhatarsaigh** (Saesneg: *Vatersay*). Bhatarsaigh yw enw'r unig bentref ar yr ynys hefyd. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 94.

Bhatarsaigh yw ynys boblog fwyaf gorllewinol yr Alban. Fe'i cysylltir ag ynys Barra gan gob a adeiladwyd yn 1991. Ceir caer o Oes yr Haearn ar yr ynys. Ar 28 Medi 1853, drylliwyd y llong *Annie Jane*, oedd yn cario mewnfudwyr o Lerpwl i Montreal, ar greigiau'r ynys. Boddwyd 350 o'r 450 o bobl oedd arni.

bawd|dim|275px|Bae Bhatarsaigh

Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Svitlana Loboda

Cantores o Wcráin yw **Svitlana Loboda** (Wcreineg: Світлана Лобода; ganwyd 18 Hydref 1982 yn Kyiv, Gweriniaeth Sofietaidd yr Wcráin) ac mae hi'n ysgrifennu a chanu caneuon Wcreineg, Rwsieg a Saesneg. Cynrychiolodd Loboda yr Wcráin yn Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2009. Gorffennodd hi yn y 12fed safle gyda 76 o bwyntiau.

## Bywgraffiad
### Cystadleuaeth Cân Eurovision 2009
Yng ngwanwyn 2009 cafodd "Be My Valentine" ei anrhegu ar y sioe dewisiad Wcrain gan Loboda a'i chymar Alexander Shyrkov. Cafodd Loboda pwyntiau mwyaf oddi wrth bleidleiswyr a'r rheithgor proffesiynol ar 8 Mawrth 2009. Cystadlodd Loboda yn yr ail rownd gynderfynol ac wedyn yn y rownd derfynol. Gorffennodd y can 12fed gyda 76 pwyntiau.

Hoffai Loboda i gynrychioli Wcrain yn y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

## Disgograffi
### Albymau
*Ты Не Забудешь (2005)
*Черный Ангел - Remixes (2006)
*Постой, МуЩина! (2006)
*Не Ма4о (2008)
*F*ck The Macho (2008)
*Anti-Crisis Girl (2009)

### Senglau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   Gwefan swyddogol 

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wcráin