Effaith rhyfel ar yr amgylchedd

Mae astudiaeth o **effaith rhyfel ar yr amgylchedd** yn canolbwyntio ar y dulliau modern o ryfela a'i effeithiau cynyddol ar yr amgylchedd. Ceir llawer o gofnodion o losgi bwriadol (daearlosgi) drwy hanes. Fodd bynnag, mae dulliau rhyfela modern yn achosi llawer mwy o ddifrod i'r amgylchedd, gan gynnwys gwenwyn ac ymbelydredd o bob math. Achosodd arfau cemegol ac arfau niwclear straen cynyddol ar ecosystemau a'r amgylchedd ill dau. Ymhlith yr enghreifftiau penodol mae'r Rhyfel Byd Cyntaf, yr Ail Ryfel Byd, Rhyfel Fietnam, Rhyfel Cartref Rwanda, Rhyfel Kosovo a Rhyfel y Gwlff.

## Rhai rhyfeloedd 
### Fietnam 
bawd| Chwistrellu erchyll: rhan o *Operation Ranch Hand*, yn ystod Rhyfel Fietnam gan awyrennau Americanaidd *Provider* UC-123B
Roedd gan Ryfel Fietnam oblygiadau amgylcheddol sylweddol oherwydd cyfryngau cemegol a ddefnyddiwyd i ddinistrio llystyfiant. Canfu gelynion fantais mewn aros yn anweledig trwy ymdoddi i orchudd o lystyfiant trwchus gyda byddinoedd y gelyn yn targedu ecosystemau naturiol, lle bod nunlle i guddio. Defnyddiodd milwrol yr Unol Daleithiau “fwy nag 20 miliwn galwyn o chwynladdwyr... i ddifwyno coedwigoedd, clirio twf ar hyd ffiniau safleoedd milwrol a dileu cnydau'r gelyn.” Rhoddodd y cemegolion hyn fantais i'r Unol Daleithiau. Fodd bynnag, nid oedd y llystyfiant yn gallu adfywio a gadawodd ar ei ôl ardaloedd o laid a oedd yn dal i fodoli flynyddoedd ar ôl cael eu chwistrellu. Fodd bynnag, mae nifer cynyddol o fentrau adfer yr ecoleg, gan gynnwys ym Mharc Cenedlaethol Akagera Rwanda a Pharc Cenedlaethol Gorongosa Mosambic, wedi dangos y gall poblogaethau bywyd gwyllt ac ecosystemau cyfan gael eu hailsefydlu'n llwyddiannus hyd yn oed ar ôl gwrthdaro dinistriol. Mae arbenigwyr wedi pwysleisio bod datrys problemau cymdeithasol, economaidd a gwleidyddol yn hanfodol ar gyfer llwyddiant ymdrechion o'r fath.

Yn ddiarwybod, daethpwyd â chwyn a rhywogaethau anfrodorol i ecosystemau ynysoedd cefnforol trwy stribedi glanio awyrennau a ddefnyddiwyd fel gorsafoedd ail-lenwi a llwyfannu yn brydro ar y Môr Tawel. Cyn y rhyfel, roedd nifer fawr o rywogaethau endemig yn byw yn yr ynysoedd anghysbell o amgylch Ewrop. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd rhyfela o'r awyr ddylanwad aruthrol ar ddeinameg y boblogaethl. Rhyddhaodd yr arfau niwclear lefelau trychinebus o egni a gronynnau ymbelydrol. Unwaith y taniwyd y bomiau, cyrhaeddodd y tymheredd tua 3,980&nbsp;°C/7,200&nbsp;°F. Arweiniodd y gronynnau ymbelydrol a ryddhawyd i halogi tir a dŵr.

Dechreuwyd defnyddio cemegau hynod beryglus am y tro cyntaf yn ystod yr Ail Ryfel Byd.. Roedd y lleoliad hefyd yn ddim ond 30 milltir i ffwrdd o brif safle'r cwmni, Gwaith Rundle, ar Ynys Wigg, yn Runcorn, lle roedd yn cynhyrchu'r nwy mwstad. Cafwyd gwared a stor anferthol o'r nwy yn 1958.

Yn ddiweddarach yn yr Ail Ryfel Byd, datblygodd cemegwyr fomiau cemegol hyd yn oed yn fwy niweidiol, a gafodd eu pecynnu mewn casgenni a'u gwagio'n uniongyrchol yn y cefnforoedd. Canfu Sr-90 ei ffordd i mewn i fodau dynol trwy'r gadwyn fwyd ecolegol o'r pridd, drwy blanhigion, a'i grynhoi ymhellach mewn anifeiliaid llysysol, a'i fwyta yn y pen draw gan bobl.

### Arfau wraniwm wedi'u disbyddu 
Mae'r defnydd o wraniwm disbyddedig mewn arfau rhyfel yn ddadleuol oherwydd nifer o gwestiynau am effeithiau iechyd hirdymor. Gall effeithio'r aren, yr ymennydd, yr afu, y galon, a nifer o systemau eraill, drwy fod yn agos i wraniwm, oherwydd yn ogystal â bod yn ymbelydrol, mae wraniwm hefyd yn fetel gwenwynig. Mewn cyfnod o dair wythnos o wrthdaro yn Irac yn ystod 2003, amcangyfrifwyd bod dros 1000 tunnell o arfau rhyfel wraniwm disbyddedig yn cael eu defnyddio'n bennaf mewn dinasoedd. Mae Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau yn honni na welwyd unrhyw ganser dynol o unrhyw fath o ganlyniad i dod i gysylltiad ag wraniwm naturiol neu wedi'i ddihysbyddu.

Yn ogystal, priodolodd Gwasanaeth Tribiwnlys Apeliadau Pensiynau'r Lloegr yn gynnar yn 2004 hawliadau am namau geni gan gyn-filwr a fu'n ymladd yn Rhyfel y Gwlff, yn Chwefror 1991 ac amwenwyno wraniwm disbyddedig. Hefyd, daeth adolygiad epidemioleg yn 2005 i'r casgliad: "Ar y cyfan mae'r dystiolaeth epidemiolegol ddynol yn gyson â risg uwch o namau geni mewn plant cyn-filwyr sy'n dod i gysylltiad â wraniwm disbyddedig."  Yn 2022 Lloegr oedd yr unig wlad i ddanfon magnelau a oedd yn cynnwys wraniwm disbyddedig i Wcráin yn ystod Rhyfel Rwsia ac Wcráin.

## Militariaeth a'r amgylchedd 
Yn draddodiadol, mae diogelwch dynol wedi'i gysylltu'n gyfan gwbl â gweithgareddau milwrol ac amddiffyn. Ceir mwy a mwy o alwadau gan ysgolheigion a sefydliadau fel y Biwro Heddwch Rhyngwladol am ymagwedd fwy cyfannol at ddiogelwch, yn enwedig gan gynnwys pwyslais ar y rhyng-gysylltiadau a'r rhyngddibyniaethau sy'n bodoli rhwng pobl a'r amgylchedd. Nid yn unig y gall rhyfel fod yn ddinistriol i'r amgylchedd cymdeithasol, ond mae gweithgareddau milwrol yn cynhyrchu llawer iawn o nwyon tŷ gwydr (sy'n cyfrannu at newid hinsawdd anthropogenig), llygredd, ac yn achosi disbyddiad adnoddau, ymhlith effeithiau amgylcheddol eraill.

## Gweler hefyd 
* Ffiniau planedol
* Parth aberthu
* Stop Ecocide International
* Dull Strategol o Reoli Cemegau Rhyngwladol
* Rhwydwaith Rhyngwladol Dileu Llygryddion
* Rhestr o faterion amgylcheddol
* Gaeaf niwclear
* Rhyfela anghonfensiynol
* Confensiwn Stockholm ar Lygryddion Organig Parhaus
* Troseddau rhyfel

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Diogelu'r Amgylchedd Yn ystod Gwrthdaro Arfog 
* Gwrthdaro Arfog a Diogelu'r Amgylchedd  Archived  
* Mynd i'r Afael â Chanlyniadau Amgylcheddol Rhyfel Rhaglen Sefydliad y Gyfraith Amgylcheddol
* Gwrthdaro Arfog a'r Amgylchedd: Datganiad IUCN

Categori:Rhyfel
Categori:Amgylchedd
Categori:Gwenwyn
Categori:Amaeth