open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vincente Minnelli

Cyfarwyddwr ffilm a llwyfan o'r Unol Daleithiau oedd **Vincente Minnelli** (28 Chwefror 1903 – 25 Gorffennaf 1986). Ymgorfforai ei waith ffilm linynnau stori, cerddoriaeth, goleuo ac elfennau dylunio ac arweiniodd hyn iddo gael ei ystyried yn un o brif wneuthurwyr ffilmiau cerddorol Americanaidd. Bu'n briod â Judy Garland, ac ef oedd tad y gantores Liza Minnelli.

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl o Chicago
Y Gelli Aur

Gallai **Y Gelli Aur** gyfeirio at:

*Gelli-aur, pentref yn Sir Gaerfyrddin
*Gelli Aur, plasdy enwog ger y pentref hwnnw
Fair Play

Gallai **Fair Play** neu **Fairplay** gyfeirio at:

;Lleoedd yn yr Unol Daleithiau    
* Fair Play, Califfornia
* Fair Play, Missouri
* Fair Play, De Carolina
* Fairplay, Colorado
* Fairplay, Kentucky
* Fairplay, Maryland
Swydd Pocahontas

Gall **Swydd Pocahontas** gyfeirio at un o ddwy sir yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Pocahontas, Iowa
* Swydd Pocahontas, Gorllewin Virginia
Pomme de Terre

Enw Ffrangeg yw **Pomme de Terre** sy'n golygu taten (tatws).

Gallai **Pomme de Terre** gyfeirio at un o sawl lle yn yr Unol Daleithiau:

*Llyn Pomme de Terre, Missouri
*Afon Pomme de Terre (Minnesota)
*Afon Pomme de Terre (Missouri)
*Pomme de Terre, Minnesota, treflan
Llyn Pomme de Terre

Lleolir **Llyn Pomme de Terre** (Saesneg: *Lake Pomme de Terre*) yn ne-orllewin Missouri yn yr Unol Daleithiau wrth gymer ffrwd Lindley Creek ac Afon Pomme de Terre yn siroedd Hickory a Polk, tua 50 milltir (80&nbsp;km) i'r gogledd o Springfield, Missouri.

Mae'n gorwedd mewn ardal goediog yng nghanol yr Ozarks ac mae'n boblogaidd gan wersyllwyr a physgotwyr.

Pomme de Terre
Chwe Chyfres ar gyfer Sielo Digyfeiliant

bawd|250px|dde|Tudalen gyntaf o gyfres #1 i G fwyaf, BWV 1007

Fe ystyrir y ***Chwe Chyfres ar gyfer Sielo Digyfeiliant*** gan J. S. Bach (BWV 1007-1012) fel rhai o'r gwaith pwysicaf ar gyfer y sielo unigol. Mae fwy na thebyg y cawsant eu cyfansoddi rhwng 1717 a 1723 pan roedd Bach yn gwasanaethu fel *kapellmeister* yng Nghöthen.

Ysgrifennwyd y cyfresi mewn chwe symudiad, yn y drefn ganlynol:

# Preliwd
# Allemande
# Courante
# Sarabande
# Galanteries - miniwétau ar gyfer cyfresi 1 a 2, bwrê ar gyfer 3 a 4, a gafótau ar gyfer 5 a 6
# Gîgue

## Offerynnau 
Ysgrifennwyd cyfresi ar gyfer y fath fwyaf cyffredin o sielo yn y cyfnod, wedi'i tiwnio i'r un nodau â sielo gyfoes. Mae angen ail-diwnio'r llinyn A i G yn lle ar gyfer y 5ed (BWV 1011). Yn ôl pob tebyg, bwriadodd Bach i'r 6ed (BWV1012) gael ei chwarae ar offeryn gyda 5 llinyn (y llinyn uchaf yn E uchel), y violoncello piccolo, neu o bosib y viola pomposa.

Ysgrifennodd Bach fersiwn amgen o'r 5ed ar gyfer Liwt. Mae cerddorion cyfoes wedi creu fersiynau ar gyfer amryw offerynnau gan gynnwys fiolin, fiola, bas dwbl, *viola da gamba*, mandolin, piano, marimba, gitâr, recorder, corn, sacsoffon, clarinét bas, basŵn, utgorn, trombôn, ewffoniwm a thiwba.

Categori:Cerddoriaeth glasurol
Categori:Cerddoriaeth yr Almaen
Categori:Cyfansoddiadau Johann Sebastian Bach
Categori:Gweithiau'r 18fed ganrif
Cross Inn, canolbarth Ceredigion

:*Erthygl am le yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Cross Inn (gwahaniaethu).*

Pentref bychan yng nghanolbarth Ceredigion yw **Cross Inn**, sy'n un o sawl lle o'r un enw yng Nghymru. Fe'i lleolir tua 6 milltir i'r dwyrain o Aberaeron a thua 12 milltir i'r de o Aberystwyth, ar groesffordd y B4337 a'r B4577. Enwir y pentref ar ôl tafarn leol.

Y pentrefi cyfagos yw Nebo, llai na milltir i ffwrdd i'r gogledd ar y B4337, a Bethania, ar y B4557 tua 2 filltir i'r dwyrain. I'r gorllewin cyfyd bryniau isel Y Mynydd Bach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Dyffryn Arth
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Boiling Springs

Mae **Boiling Springs** yn enw sawl lle yn yr Unol Daleithiau:

*Boiling Springs, Gogledd Carolina
*Boiling Springs, Pennsylvania
*Boiling Springs, De Carolina
Boiling Springs, Gogledd Carolina

Tref yn , yn nhalaith Gogledd Carolina,  yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}  

 

## Poblogaeth ac arwynebedd
{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o| }} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Cleveland County, Gogledd Carolina
Y Mynydd Bach

:''Saif y mynydd hwn yng nghanolbarth Ceredigion; am fynyddoedd eraill o'r un enw gweler yma.''
Lleolir **Y Mynydd Bach** yng nghanolbarth Ceredigion. Rhes hir o fryniau isel ydyw mewn gwirionedd, yn hytrach na mynydd fel y cyfryw. Mae ei gopa uchaf yn 329 m uwch lefel y môr. Mae gan ardal y Mynydd Bach le pwsig yn hanes diwylliant a chrefydd Ceredigion.

## Ardal y Mynydd
Gorwedd y Mynydd Bach rhwng Cors Goch Glan Teifi i'r dwyrain ac arfordir Bae Ceredigion i'r gorllewin. Wrth lethrau gorllewinol y Mynydd ceir Llyn Eiddwen, llyn naturiol sy'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Croesir y Mynydd gan lôn wledig gul sy'n cysylltu Trefenter a Blaenpennal. Gorwedd y pentref cyntaf bron yng nghanol ardal y Mynydd, ger Llyn Eiddwen.

Pentrefi yn ardal y Mynydd Bach:
*Bethania
*Blaenpennal
*Bronant
*Llangwyryfon
*Lledrod
*Penuwch
*Trefenter

## Hanes a diwylliant
250px|bawd|Y gofeb i'r pedwar bardd ar y Mynydd Bach.
"Dros y Mynydd Bach" y byddai pererinion Anghydffurfiol o mor bell i'r gogledd ag Arfon a Llŷn yn dod yn ail hanner y 18g i wrando pregethu Daniel Rowland yn Llangeitho. Roedd ffynnon ar lethrau'r Mynydd tua dwy filltir o Langeitho lle byddent yn ymgynnull i gael lluniaeth, diod a gorffwys ar ôl teithio trwy'r nos dros y Mynydd. Byddent yn dod o Sir Gaernarfon bob ail fis gan hurio cychod pysgota o Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog, i Aberystwyth, gan gychwyn i'w taith dydd Gwener. Ar y Sadwrn cerddent o Aber i Langeitho dros y Mynydd Bach a dychwelyd yr un ffordd nos Sul.

Cynhelir 'Cwrdd Gweddi'r Mynydd' ar lethrau'r Mynydd Bach ger Llyn Eiddwen ym mis Mehefin, arfer a gychwynodd adeg Diwygiad 1904-1905. Mae'n dal i fod yn boblogaidd.

Cysylltir y Mynydd gyda phedwar o feirdd lleol, sef T. Hughes Jones (1895-1966), B. T. Hopkins (1897-1981), J. M. Edwards (1903-1978) ac Edward Prosser Rhys (1901-1945). Codwyd cofeb iddynt ill pedwar ar un o gopaon y Mynydd ger Llyn Eiddew.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*T. I. Ellis, 'Y Mynydd Bach', *Crwydro Ceredigion* (Cyfres Crwydro Cymru, 1952).

## Dolen allanol
* Cofeb Beirdd y Mynydd Bach, BBC Cymru
* Erthyglau am y Mynydd Bach , llyfryddiaeth ar wefan Cyngor Sir Ceredigion

Bach
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Ymneilltuaeth yng Nghymru
Cabaret (sioe gerdd)

Sioe gerdd ydy ***Cabaret***. Ysgrifennwyd y geiriau gan Fred Ebb a'r gerddoriaeth gan John Kander. Mae'n seiliedig ar lyfr gan Joe Masteroff. Daeth cynhyrchiad Broadway ym 1966 yn llwyddiant ysgubol ac arweiniodd at gynhyrchu'r ffilm Cabaret ym 1972.

Seiliwyd y sioe gerdd ar ddrama 1951 John Van Druten *I Am a Camera*, a oedd yn addasiad o'r nofel *Goodbye to Berlin* gan Christopher Isherwood. Lleolir y stori ym  1931 ym Merlin wrth i'r Natsiaid esgyn i bŵer. Canolbwyntia'r stori ar fywyd nos amheus y Kit Kat Klub ac adroddir hanes perfformwraig 19 mlwydd oed o Loegr o'r enw Sally Bowles a'i pherthynas gyda'r ysgrifennwr Americanaidd ifanc Cliff Bradshaw.

Un o is-linynnau stori'r sioe gerdd yw'r berthynas ramantus aflwyddiannus rhwng perchennog llety Almaenig Fräulein Schneider gyda'i chariad hŷn Herr Schultz, Iddew sy'n gwerthu ffrwythau. Yn goruwchwylio'r digwyddiadau ceir yr Emcee, sy'n cadw trefn ar y seremonïau yn y Kit Kat Klub. Mae ef hefyd yn drosiad parhaus trwy gydol o sioe o sefyllfa bresennol y gymdeithas o dan y Weriniaeth Weimar.

Categori:Sioeau cerdd 1966
Cabaret (gwahaniaethu)

Gallai **Cabaret** gyfeirio at:
*Cabaret, math o adloniant a berfformir ar lwyfan mewn tŷ bwyta neu glwb nos.
**Cabaret* (sioe gerdd), sioe gerdd Broadway o 1966.
**Cabaret* (ffilm), ffilm 1972 yn seiliedig ar y sioe gerdd Broadway.
*Cabaret Paradis, ffilm Ffrengig am Cabaret.
*Cabaret, Ouest, tref yn Adran Ouest, Haiti.
**Cabaret: A Roman Riddle*, nofel 2005 gan Lily Prior.
Swydd Cheyenne

Ceir sawl **Swydd Cheyenne** yn yr Unol Daleithiau:

*Swydd Cheyenne, Colorado
*Swydd Cheyenne, Kansas
*Swydd Cheyenne, Nebraska
Adair County

Ceir sawl **Adair County** yn yr Unol Daleithiau:

* Adair County, Iowa
* Adair County, Kentucky
* Adair County, Missouri
* Adair County, Oklahoma
Albany County

Ceir dwy **Swydd Albany** yn yr Unol Daleithiau:

* Albany County, Efrog Newydd
* Albany County, Wyoming

## Gweler hefyd
* Albany
----
Alexander County

Ceir dwy **Swydd Alexander** yn yr Unol Daleithiau:

* Alexander  County, Gogledd Carolina
* Alexander County, Illinois
Allen County

Ceir sawl **Swydd Allen** yn yr Unol Daleithiau:

*Allen County, Indiana 
*Allen County, Kansas 
*Allen County, Kentucky 
*Allen County, Ohio 
*Allen Parish, Louisiana
Swydd Anderson

Ceir sawl **Swydd Anderson** yn yr Unol Daleithiau:

* Anderson County, De Carolina
* Anderson County, Kansas
* Anderson County, Kentucky
* Anderson County, Tennessee
* Anderson County, Texas
Atchison County

Ceir dwy **Swydd Atchison** yn yr Unol Daleithiau:

* Atchison County, Kansas
* Atchison County, Missouri
Baker County

Ceir sawl **Swydd Baker** yn yr Unol Daleithiau:

*Baker County, Florida 
*Baker County, Georgia 
*Baker County, Oregon
Swydd Barbour

Ceir sawl **Swydd Barbour** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Barbour, Alabama
* Swydd Barbour, Gorllewin Virginia
Bath County

Ceir sawl **Swydd Bath** yn yr Unol Daleithiau:

* Bath County, Kentucky
* Bath County, Virginia
* Bath County, North Carolina
Beaufort County

Ceir sawl ** Beaufort County** yn yr Unol Daleithiau:

* Beaufort County, De Carolina
* Beaufort County, Gogledd Carolina
Swydd Beaver

Ceir sawl **Swydd Beaver** yn yr Unol Daleithiau:

* Beaver County, Oklahoma
* Beaver County, Pennsylvania
* Beaver County, Utah
Swydd Bedford (gwahaniaethu)

Sir yn Lloegr yw **Swydd Bedford** (*Bedfordshire*). Ceir sawl **Swydd Bedford** (*Bedford County*) yn UDA hefyd:

* Swydd Bedford, Pennsylvania
* Swydd Bedford, Tennessee
* Swydd Bedford, Virginia
Berkeley County

Ceir sawl **Swydd Berkeley** yn yr Unol Daleithiau:

* Berkeley County, De Carolina 
* Berkeley County, Gorllewin Virginia
----
Benton County

Ceir sawl **Swydd Benton** yn yr Unol Daleithiau:

* Benton County, Arkansas 
* Benton County, Indiana 
* Benton County, Iowa 
* Benton County, Minnesota 
* Benton County, Mississippi 
* Benton County, Missouri 
* Benton County, Oregon 
* Benton County, Tennessee 
* Benton County, Washington
* Calhoun County, Alabama
* Hernando County, Florida
Swydd Blaine

Ceir sawl **Swydd Blaine** yn yr Unol Daleithiau:

* Blaine County, Idaho
* Blaine County, Montana
* Blaine County, Nebraska
* Blaine County, Oklahoma
Swydd Boone

Ceir sawl **Boone** yn yr Unol Daleithiau:

* Boone County, Arkansas
* Boone County, Gorllewin Virginia
* Boone County, Illinois
* Boone County, Indiana
* Boone County, Iowa
* Boone County, Kentucky
* Boone County, Missouri
* Boone County, Nebraska
Swydd Bradford

Ceir sawl **Swydd Bradford** yn yr Unol Daleithiau:

* Bradford County, Florida
* Bradford County, Pennsylvania
Swydd Bradley

Ceir sawl **Swydd Bradley** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Bradley, Arkansas
* Swydd Bradley, Tennessee
Swydd Brown

Ceir sawl **Brown** yn yr Unol Daleithiau:

* Brown County, De Dakota
* Brown County, Illinois
* Brown County, Indiana
* Brown County, Kansas
* Brown County, Minnesota
* Brown County, Nebraska
* Brown County, Ohio
* Brown County, Texas
* Brown County, Wisconsin
Bethania

Gallai **Bethania** gyfeirio at:

;Lleoedd
*Bethania (Al-Eizariya), dinas yn y Testament Newydd a thref hanesyddol yn y Lan Orllewinol, ger Jeriwsalem

*Bethania, Ceredigion, Cymru
*Bethania, Gwynedd, Cymru
*Bethania, De Carolina, UDA
*Bethania, Queensland, un o faesdrefi Brisbane yn Awstralia

;Adeiladau
*Capel Bethania, Aberteifi, Cymru

;Gweler hefyd
*Betania
Swydd Buffalo

Ceir sawl **Swydd Buffalo** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Buffalo, De Dakota
* Swydd Buffalo, Nebraska
* Swydd Buffalo, Wisonsin
Swydd Burke

Ceir sawl **Swydd Burke** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Burke, Georgia
* Swydd Burke, Gogledd Carolina
* Swydd Burke, Gogledd Dakota
Swydd Butler

Ceir sawl **Butler** yn yr Unol Daleithiau:

* Butler County, Iowa
* Butler County, Kansas
* Butler County, Kentucky
* Butler County, Missouri
* Butler County, Nebraska
* Butler County, Ohio
* Butler County, Pennsylvania
Swydd Butte

Ceir sawl **Swydd Butte** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Butte, Califfornia
* Swydd Butte, Idaho
* Swydd Butte, De Dakota
Swydd Harrison

Ceir sawl **Swydd Harrison** yn yr Unol Daleithiau:

* Harrison County, Indiana
* Harrison County, Iowa
* Harrison County, Kentucky
* Harrison County, Mississippi
* Harrison County, Missouri
* Harrison County, Ohio
* Harrison County, Texas
* Harrison County, Gorllewin Virginia
Swydd Haskell

Ceir sawl **Swydd Haskell** yn yr Unol Daleithiau:

* Haskell County, Kansas
* Haskell County, Oklahoma
* Haskell County, Texas
Cameron County, Texas

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
*Cameron County, Pennsylvania
***Cameron County, Texas**
*Cameron Parish, Louisiana

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q27051;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Texas
Liza Minnelli

Cantores ac actores ffilm, llwyfan a theledu o'r Unol Daleithiau ydy **Liza May Minnelli** (ganed 12 Mawrth 1946). Ei mam oedd yr actores a'r gantores Judy Garland a'i thad oedd y cyfarwyddwr ffilm Vincente Minnelli.

Wedi iddi astudio yn y "New York High School of Performing Arts" a'r "Stiwdio Herbert Berghof", dechreuodd Minnelli dderbyn rhannau mewn sioeau cerdd fel *Best Foot Forward* a *Flora the Red Menace*. Derbyniodd Gwobr Theatre World am "Best Foot Forward" ym 1963 a Gwobr Tony ym 1965 am "Flora the Red Menace". Roedd Minnelli eisoes wedi sefydlu'i hun fel cantores clybiau nos, ac fel actores cymeriad yn y ffilmiau *The Sterile Cuckoo* a *Tell Me That You Love Me, Junie Moon*. Serch hynny, y rôl a ddaeth a fwyaf o amlygrwydd iddi oedd fel Sally Bowles yn y fersiwn ffilm o'r sioe gerdd Broadway *Cabaret* ym 1972. Derbyniodd Wobr yr Academi am yr Actores Orau am ei rhan yn y ffilm hon.

Er i brosiectau megis *Lucky Lady, A Matter of Time* a *New York, New York* gael eu beirniadau, ystyriwyd Minnelli yn un o ddiddanwyr mwyaf amryddawn a phoblogaidd ar y teledu, gan ymddamgos ar raglenni fel *Liza with a Z* ym 1972, ac ar lwyfan mewn cynyrchiadau Broadway fel "The Act" a "The Rink". O ddiwedd y 1970au a dechrau'r 1980au, rhoddwyd sylw mawr yn y wasg i'r phroblemau iechyd, alcoholiaeth a'i chamdriniaeth o gyffuriau. Serch hynny, ail-sefydlwyd ei gyrfa gyda chyfres o deithiau cyngherddol fel "Liza Minnelli: At Carnegie Hall", "Frank, Liza & Sammy: The Ultimate Event" a "Liza Live from Radio City Music Hall".

Ar ôl blynyddoedd o broblemau iechyd difrifol, dychwelodd Minnelli i fyd perfformio yn 2002, gyda chyfres o gyngherddau o'r enw "Liza's Back". Yn 2008/09 perfformiodd y sioe Broadway ''Liza's at The Palace...!'' a enillodd Wobr Tony am y Digwyddiad Theatraidd Gorau.

Mae Minnelli wedi ennill cyfanswm o dair Gwobr Tony, gan gynnwys Gwobr Tony Arbennig. Mae hi hefyd wedi ennill Oscar, Gwobr Emmy, dau Golden Globe a Gwobr Arwr Grammy am ei chyfraniadau a dylanwad ym myd recordio, ynghyd â nifer o anrhydeddau a gwobrau eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Actorion ffilm  benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion  benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Hairy Hill

Pentref yw **Hairy Hill** a leolir yn Swydd Two Hills yng ngogledd Alberta, Canada. Mae'r pentref bychan (*hamlet* yw'r term swyddogol yng Nghanada) yn gorwedd ar Briffordd 45 Alberta 102&nbsp;km i'r dwyrain o ddinas Edmonton, prifddinas Alberta.

## Dolen allanol
*  Arwyddlun post Hairy Hill ar wefan Post Canada/Postes Canada (Gwasanaeth Post Canada).

Categori:Pentrefi Alberta
Swydd Henderson

Ceir sawl **Swydd Henderson** yn yr Unol Daleithiau:

* Henderson County, Illinois
* Henderson County, Kentucky
* Henderson County, Gogledd Carolina
* Henderson County, Tennessee
* Henderson County, Texas
Llyn y Gadair, Cader Idris

Llyn ger copa Cadair Idris, Gwynedd yw **Llyn y Gadair**.

Yn ôl traddodiad, enwir Cadair Idris ar ôl y Idris Gawr. Roedd yn bennaeth ar dri chawr arall yn yr ardal, Ysgydion, Offrwm ac Ysbryn, ac mae eu henwau hwythau ar y bryniau hefyd. Un o hen ystyron y gair 'cadair' yw 'gorsedd'. Yno yn nghwm Llyn y Gadair roedd y cawr yn eistedd. Roedd yn enwog am ei wybodaeth o'r sêr a dywedir ei fod yn eistedd ar ben Cadair Idris i'w gwylio.
[300px|bawd|chwith|Llyn y Gadair o ben [Cadair Idris.]]
bawd|chwith|Hen ffotograff c. 1890-1900

Gadair
Anesthetig lleol

Meddyginiaeth anesthetig sy'n achosi i glaf golli teimlad yn llwyr mewn rhan benodol o'i gorff heb ei wneud yn anymwybodol yw **anesthetig lleol**.  Mae anesthetig lleol yn rhwystro'r nerfau o'r rhan honno o'r corff fel nad oes modd i arwyddion poen gyrraedd yr ymennydd.

Defnyddir anesthetigion lleol yn aml gan ddeintyddion, llawfeddygon, a meddygon teulu i wneud lawdriniaethau megis tynnu neu lenwi dannedd, tynnu mannau geni, llawdriniaeth i'r llygaid, a llawfeddygaeth i'r ymennydd pan bo angen i'r claf bod yn effro. Gall anesthetig epidwral gael ei ddefnyddio yn achos genedigaeth i leddfu'r boen yn ystod esgor.

Mae rhai elïau, balmau a losins gwddf dros y cownter yn cynnwys ychydig bach o anesthetig lleol, er enghraifft geliau ar gyfer wlserau'r geg sydd weithiau'n cynnwys ychydig bach o'r feddyginiaeth Bensocain sy'n fferru'r ardal o amgylch yr wlser.

## Cyfeiriadau
Categori:Anesthesia
Categori:Cyffuriau sy'n gweithredu ar y system nerfol
Red Deer

:*Gweler hefyd Red Deer (gwahaniaethu).*
Dinas yng nghanolbarth Alberta, Canada yw **Red Deer**. Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Calgary ac Edmonton, a dyma drydedd ddinas fwyaf Alberta ar ôl y dinasoedd hynny. Fe'i hamgylchynir gan Swydd Red Deer. Poblogaeth: 89,891 (2009).

Gorwedd dinas Red Deer ar lan Afon Red Deer mewn ardal o fryniau coediog a nodweddir gan goedwigoedd aspen a meysydd agored lle mae'r economi yn seiliedig ar gynhyrchu olew a grawnfwyd a magu gwartheg. Dosberthir cynhyrchion y diwydiannau hyn o Red Deer.

Bu'r ardal yn gartref i bobloedd brodorol cyn dyfodiad yr Ewropeaid cyntaf yn y 18g. Sefydlwyd gwersyll masnachu yno yn 1882, a gymerodd ei enw ar ôl yr afon sy'n llifo trwy'r ardal, a daeth yn dref yn 1901 ac yn ddinas yn 1913.

## Dolen allanol
*  Gwefan dinas Red Deer

Categori:Dinasoedd Alberta
Categori:Sefydliadau 1882
Prys Morgan

Hanesydd a llenor o Gymru yw **Prys Tomos  Jon Morgan** (ganed 7 Awst 1937). Mae wedi ysgrifennu sawl cyfrol ac erthygl ar hanes Cymru, yn Saesneg, ac ar hyn o bryd mae'n gyd-gyfarwyddwr Prosiect Iolo Morganwg yn y Ganolfan Efrydiau Cymreig a Cheltaidd, Aberystwyth. Yn ystod ei yrfa mae wedi bod yn ddarlledwr, yn olygydd cylchrawn ac yn awdur ffuglen a barddoniaeth Gymraeg yn ogystal.

## Gyrfa
Ganed Prys Morgan yn ninas Caerdydd, yn fab i'r academydd T. J. Morgan. Ganwyd ei frawd iau Rhodri, a ddaeth yn Brif Weinidog Cymru, ddwy flynedd ar ei ôl yn 1939. Fel ei frawd, astudiodd Prys Morgan yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen, cyn dod yn aelod o staff Adran Hanes Coleg Prifysgol Cymru, Abertawe, lle bu ei dad yn athro o'i flaen. Bu'n ddirprwy olygydd y cylchgrawn *Barn* o 1966 hyd 1973.

Ar ôl ymddeol o'r byd academaidd daeth yn Arlywydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru ac yn Arlywydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ar ôl cyfnod hir fel golygydd *Trafodion* y Gymdeithas. Er ei fod wedi ymddeol fel athro, mae'n gyd-gyfarwyddwr Prosiect Iolo Morganwg yn y Ganolfan Efrydiau Cymreig a Cheltaidd, prosiect y mae ei ymchwil yn dwyn ffrwyth fel cyfres o gyfrolau newydd ar bob agwedd ar fywyd a gwaith y llenor a ffugiwr enwog hwnnw o'r 18g.

Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac yn Aelod o’r Cyngor cychwynnol.

## Gwaith
Ymhlith llyfrau Prys Morgan ceir:

;Llyfrau academaidd
**Background to Wales* (1968). Hanes.
**Iolo Morganwg* (1975). Cyfres *Writers of Wales*.
**The Eighteenth Century Renaissance* (1981). Astudiaeth arloesol o ddadeni diwylliannol y 18g.
**Wales: The Shaping of a Nation* (1984). Hanes
**Bible for Wales – Beibl i Gymru* (1988).
**Tempus Illustrated History of Wales* (2000)

;Ffuglen a cherddi
*''I'r Bur Hoff Bau* (1968). Nofel
**Trugareddau* (1973). Cerddi.

;Cyfieithiad
**Caligula'', drama Ffrangeg Albert Camus (1978) a gyfieithywd i'r Gymraeg gan Emyr Tudwal Jones a Prys Morgan.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Gaerdydd
Prawf goddefiad glwcos

Prawf gwaed i brofi am lefelau uchel o glwcos yn y gwaed sydd yn arwydd o ddiabetes yw **prawf goddefiad glwcos** (GTT). Mae'n profi gallu'r corff i fetaboleiddio carbohydradau.

Yng Nghymru gwneir diagnosis o ddiabetes gan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol os bydd lefel y glwcos yn y sampl gwaed ar ôl ymprydio dros 6.7 mmol/l neu os bydd y lefel mewn plasma dros 7.8&nbsp;mmol/l a/neu os bydd y lefelau yn yr ail sampl yn 10&nbsp;mmol/l ac 11.1&nbsp;mmol/l.

## Risgiau
Gan fod maint gwythiennau a rhydwelïau yn amrywio o glaf i glaf ac o un ochr o'r corff i'r ochr arall, gall cymryd sampl gwaed o rai pobl fod yn anoddach nag o bobl eraill. Gall risgiau eraill sy'n gysylltiedig â chymryd sampl gwaed cynnwys gwaedu gormodol, llewygu neu deimlo'n benysgafn, hematoma, neu haint.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwaed
Goddefiad glwcos
Arwydd meddygol

Tystiolaeth wrthrychol o glefyd a ddarganfyddir gan un sy'n archwilio'r claf yw **arwydd meddygol**. Mae'n wahanol i symptom, sef tystiolaeth oddrychol o glefyd fel y canfyddir gan glaf. Er enghraifft, mae brech yn arwydd gan y gellir ei weld, ond mae cosi yn symptom gan y mae'r claf sy'n ei deimlo.

## Cyfeiriadau

Categori:Diagnosis meddygol
Swydd Houston

Ceir sawl **Swydd Houston** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Houston, Alabama
* Swydd Houston, Georgia
* Swydd Houston, Minnesota
* Swydd Houston, Tennessee
* Swydd Houston, Texas
Swydd Howard

Ceir sawl **Swydd Howard** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Howard, Arkansas
* Swydd Howard, Indiana
* Swydd Howard, Iowa
* Swydd Howard, Maryland
* Swydd Howard, Missouri
* Swydd Howard, Nebraska
* Swydd Howard, Texas
Swydd Hutchinson

Ceir sawl **Swydd Hutchinson** yn yr Unol Daleithiau:

* Swydd Hutchinson, De Dakota
* Swydd Hutchinson, Texas
Swydd Hamilton

Ceir sawl **Swydd Hamilton** yn yr Unol Daleithiau:

* Hamilton County, Efrog Newydd
* Hamilton County, Florida
* Hamilton County, Illinois
* Hamilton County, Indiana
* Hamilton County, Iowa
* Hamilton County, Kansas
* Hamilton County, Nebraska
* Hamilton County, Ohio
* Hamilton County, Tennessee
* Hamilton County, Texas
Swydd Hardin

Ceir sawl **Swydd Hardin** yn yr Unol Daleithiau:

* Hardin County, Illinois
* Hardin County, Iowa
* Hardin County, Kentucky
* Hardin County, Ohio
* Hardin County, Tennessee
* Hardin County, Texas
Swydd Jasper

Ceir sawl **Swydd Jasper** yn yr Unol Daleithiau:

* Jasper County, De Carolina
* Jasper County, Georgia
* Jasper County, Illinois
* Jasper County, Indiana
* Jasper County, Iowa
* Jasper County, Mississippi
* Jasper County, Missouri
* Jasper County, Texas
Bam Margera

Sglefyrddiwr, cyflwynydd teledu a radio yw **Bam Margera** (ganed 28 Medi 1979). Rhyddhaodd cyfres o fideos o dan faner CKY ac daeth yn enwog am fod yn rhan o griw *Jackass* ar MTV. Ers hynny mae ef wedi ymddangos ar *Viva La Bam* a ''Bam's Unholy Union'', a'r ddau ffilm Jackass a Haggard yr oedd ef wedi cyd-ysgrifennu a chyfarwyddo.

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Pennsylvania
Cabaret (ffilm)

Ffilm gerdd Americanaidd o 1972 ydy ***Cabaret***. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Bob Fosse ac mae Liza Minnelli, Michael York a Joel Grey yn ymddangos ynddi. Lleolwyd y ffilm ym Merlin yn ystod Gweriniaeth Weimar yn 1931, yng nghysgod twf y Blaid Natsïaidd.

Seilwyd y sgript gan Jay Allen ar y sioe gerdd lwyfan o'r un enw gan John Kander, Fred Ebb, a Joe Masteroff, a oedd yn ei dro'n seiliedig ar y ddrama o 1951 *I Am a Camera* gan John Van Druten a'r nofel *Goodbye to Berlin* gan Christopher Isherwood a gyhoeddwyd yn 1939.

Categori:Ffilmiau 1972
Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau LHDT
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Halifax

Gan amlaf mae **Halifax** yn cyfeirio at:

* Halifax, Nova Scotia, Canada
* Halifax, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr

Gallai gyfeirio hefyd at sawl beth arall:

## Lleoedd
### Awstralia
*Bae Halifax, Gogledd Queensland

### Canada
;British Columbia
* Mynyddoedd Halifax, (*Halifax Range*)

;Nova Scotia
* Halifax, Nova Scotia
* Swydd Halifax, Nova Scotia, un 18 sir Nova Scotia

### Lloegr
*Halifax, Gorllewin Swydd Efrog, (tarddiad y gair "Halifax")
**Halifax (etholaeth seneddol)

### Unol Daleithiau
*Halifax, Massachusetts, yn Swydd Plymouth
*Swydd Halifax, Gogledd Carolina
**Halifax, Gogledd Carolina
*Halifax Township, Pennsylvania,
**Halifax, Pennsylvania
*Halifax, Vermont,
*Swydd Halifax, Virginia
**Halifax, Virginia
*Afon Halifax, Florida

## Arall
*Halifax (banc)
Red Deer (gwahaniaethu)

Gallai **Red Deer** ('Carw Coch' yn Gymraeg) gyfeirio at:

;Canada
*Red Deer, Alberta
*Afon Red Deer, yn Alberta
*Red Deer Hill, cymuned yn Saskatchewan

;gweler hefyd
*Llyn Red Deer (gwahaniaethu)
Ogilby

Gallai **Ogilby** gyfeirio at:

;Pobl
*John Ogilby, cartograffyd, cyfieithydd ac impresario o'r Alban
*William Ogilby, cyfreithiwr a naturiaethwr o Iwerddon

;Tref
*Ogilby, Califfornia, tref fechan yn yr Unol Daleithiau
Uned gofal dwys

bawd|Ystafell uned gofal dwys
Ward arbennig mewn ysbyty sy'n darparu triniaeth feddygol ddwys i gleifion sydd mewn cyflwr difrifol wael neu ansefydlog yw **uned gofal dwys** (ICU), neu **adran therapi dwys**. Mae'n cynnwys dyfeisiau technegol a soffistigedig iawn sy'n monitro cyflwr y claf, ac mae gweithwyr gofal iechyd yr uned wedi eu hyfforddi mewn meddygaeth gofal dwys.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
Categori:Meddygaeth gofal dwys
Categori:Ysbytai
Gilbert Bécaud

Canwr, cyfansoddwr, pianydd ac actor o Ffrainc oedd **Gilbert Bécaud** (ganed François Silly; 24 Hydref 1927 – 18 Rhagfyr 2001). Llysenw: *Monsieur 100,000 Volts*

Cafodd ei eni yn Toulon, Var.  Ffrind Édith Piaf oedd ef.  Priododd Monique Nicolas yn 1952.

## Caneuon
*"Le Jour où la Pluie Viendra" (1957)
*"Je T'appartiens" (1957)
*"Et Maintenant" (1961)
*"Seul sur son Etoile" (1967)

## Ffilmiau
*''Le pays, d'où je viens* (1956)
**Casino de Paris* (1957)
**Croquemitoufle* (1959)
**Les petits matins* (1962)
**Un homme libre'' (1973)

Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Cantorion o Ffrainc
Categori:Cerddorion o Ffrainc
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pianyddion o Ffrainc
Categori:Pobl o Var
Titania (Shakespeare)

300px|bawd|*Cweryl Oberon a Titania* (tua 1849) gan Joseph Noel Paton (1821–1901)

Cymeriad yn nrama William Shakespeare ''A Midsummer Night's Dream* ydy **Titania**.
Yn y ddrama, cyfeirir ati fel brenhines y Tylwyth Teg. Oherwydd dylanwad Shakespeare, defnyddia llawer o lenyddiaeth hwyrach yr enw "Titania" fel enw ar gyfer cymeriad brenhines y Tylwyth Teg.

Mewn chwedloniaeth draddodiadol, nid oes enw gan frenhines y Tylwyth Teg. Cafodd Shakespeare yr enw o *Metamorphoses'' Ofydd, lle mae'n enw a roddir i ferched y Titaniaid.

Yn nrama Shakespeare, mae Titania yn greadur balch iawn gyda'r un faint o rym a dylanwad a'i gŵr Oberon. Arweinia cweryl rhwng y ddau ohonynt at gymhlethdodau ac ansicrwydd i gymeriadau eraill y ddrama. Yn sgil swyn a osodir gan was Oberon Puck, cwympa Titania mewn cariad â gweithwyr cyffredin, Nick Bottom y Plethwr, Mae Bottom hefyd wedi derbyn pen asyn gan Puck, sy'n credu ei fod yn fwy addas ar i'w gymeriad (sy'n debyg i hanes Lycaon).

Dywed Oberon yn y ddrama:

I know a bank where the wild thyme blows,
Where oxlips and the nodding violet grows,
Quite over-canopied with luscious woodbine,
With sweet musk-roses and with eglantine:,
There sleeps Titania sometime of the night,
Lull'd in these flowers with dances and delight;
And there the snake throws her enamell'd skin,
Weed wide enough to wrap a fairy in.

Ymhlith yr actoresau enwog sydd wedi chwarae'r rôl mae Judi Dench, Michelle Pfeiffer, Maxine Peake a Samantha Eggar.

Categori:Cymeriadau Shakespeare
Culfor Cook

bawd|de|Lleoliad Culfor Cook
Culfor rhwng Ynys y Gogledd ac Ynys y De yn Seland Newydd ydy **Culfor Cook**. Cysyllta â Môr Tasman i'r gorllewin a'r Cefnfor Tawel i'r dwyrain.

I'r de, rhed yr arfordir am 30 kilomedr (19 milltir) ar hyd Bae Cloudy, heibio i ynysoedd a mynedfeydd y Marlborough Sounds. I'r gogledd, rhed yr arfordir am 40 kilomedr (25 milltir) ar hyd Bae Palliser, gan groesi mynediad i harbwr Wellington, heibio i rai o faesdrefi Wellington gan barhau am 15 kilomedr (9.3 milltir) i draeth Makara.

Enwyd y culfor ar ôl y fforwr James Cook.

Cook
Mudiad heddwch

Mudiad cymdeithasol yw **mudiad heddwch** sy'n ceisio dod â therfyn i ryfel a hyrwyddo heddwch. Gelwir gweithredwr gwleidyddol sy'n hybu datrysiadau heddychlon o anghydfodau gwleidyddol yn weithredwr heddwch neu'n ymgyrchydd heddwch.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ysbrydolwyd nifer o ymgyrchwyr heddwch gan fygythiad o ryfel niwclear yn ystod y Rhyfel Oer. Arweiniodd hyn at yr Ymgyrch at Ddiarfogi Niwclear.

Gwelwyd llawer o weithredu heddychol yn ystod Rhyfel Fietnam. Gwelwyd brotestiadau yn erbyn y rhyfel ledled yr Unol Daleithiau. Cafwyd nifer o orymdeithiau a gefnogwyd gan gantorion poblogaidd y cyfnod fel Arlo Guthrie a Joan Baez.

Gwelwyd cynnydd mewn gweithredu heddychol yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn sgil sefyllfaoedd bregus yn y Dwyrain Canol gan gynnwys rhyfeloedd Rhyfel Irac Affganistan.

Gwelir berthynas glos rhwng grŵpiau heddychlon, ymgyrchwyr amgylcheddol a'r mudiad gweithredu'n uniongyrchol.

## Gweler hefyd 
* Anufudd-dod sifil
* Heddychaeth
* Rhestr ymgyrchwyr heddwch

Categori:Heddwch
Heddwch
Swydd Jefferson

Ceir sawl **Swydd Jefferson** yn yr Unol Daleithiau:

* Jefferson County, Alabama
* Jefferson County, Arkansas
* Jefferson County, Colorado
* Jefferson County, Efrog Newydd
* Jefferson County, Florida
* Jefferson County, Georgia
* Jefferson County, Gorllewin Virginia
* Jefferson County, Idaho
* Jefferson County, Illinois
* Jefferson County, Indiana
* Jefferson County, Iowa
* Jefferson County, Kansas
* Jefferson County, Kentucky
* Jefferson Parish County, Louisiana
* Jefferson County, Missouri
* Jefferson County, Mississippi
* Jefferson County, Montana
* Jefferson County, Nebraska
* Jefferson County, Ohio
* Jefferson County, Oklahoma
* Jefferson County, Oregon
* Jefferson County, Pennsylvania
* Jefferson County, Tennessee
* Jefferson County, Texas
* Jefferson County, Washington
* Jefferson County, Wisconsin
Meddyginiaeth

Sylwedd cemegol a ddefnyddir mewn diagnosis, iachâd, triniaeth, neu i atal clefyd yw **meddyginiaeth**, **moddion** neu **ffisig** (hefyd **cyffur meddyginiaethol** neu **gyffur fferyllol**).

Defnyddir y System Ddosbarthiad Cemegol Therapiwtig Anatomegol (ATC), a reolir gan Ganolfan Gydweithiol Cyfundrefn Iechyd y Byd (WHO) dros Fethodoleg Ystadegau Cyffuriau, i ddosbarthu cyffuriau meddyginiaethol ers 1976.
bawd|chwith

## Meddyginiaethau traddodiadol ac amgen
*;Ffisig ysgall
Hawdd iawn yw anghofio cymaint oedd ein cyndeidiau yn dibynnu ar feddyginiaethau llysieuol tan yn gymharol ddiweddar:
:*13th. I continue taking the Elixir thrice this day, in the morn - fasting, at Noon, and 5 in the Evening, from 30 to 40 drops at a time, & drink a pint and a half of Carduus* [hwn yw’r gair Lladin am ysgall] *Whey hot every night going to bed.*

*;Opiwm
Syndod efallai yw gweld cyfeiriadau mynych at laudenum yng nghefn gwlad Cymru (opiad neu gyffur cysgu yn seiliedig ar y pabi ac yn cael ei ddefnyddio llawer yn Oes Fictoria yw hwn) ac ‘obadildo’ (beth bynnag oedd hwnnw!) yng nghefn dyddiadur William Jones, Moelfre, Aberdaron ar gyfer y flwyddyn 1897.
Arferai’r beirdd gymryd laudenum i hybu’r awen - beirdd fel Samuel Taylor Coleridge. Cafodd Coleridge ei styrbio ynghanol cyfansoddi ei gerdd enwog Kubhla Khan dan ddylanwad y cyffur hwn ac erbyn iddo ddychwelyd at y gwaith roedd yr awen wedi diflannu. Bu hen regi mae’n
siŵr!
Sylwodd Brenda Jones, trawsgrifydd dyddiaduron William Jones, bod ei ysgrifen wedi mynd yn flêr o Chwefror ymlaen https://www.llennatur.cymru/Content/Upload/Cylchgrawn58.pdf. Effaith y ‘cyffuriau’ hyn o bosib?

*;Moddion at anhwylderau eraill
Mae William Jones yn nodi moddion i wella anhwylderau:

*:*Cymhorth i wella Ffliw Rwsia*
:*Ammoniated tincture of quinine ½ oz*
:::*Essence of Peppermint ¼ oz*
:::*Bromide of ammonium ½ oz*
:::*Spirit of sweet nitre ½ oz*
:*Simple syrup made by boiling 1 lb lump sugar in half peint of water 1oz*
:*Ysgydwer y cymysgedd yn achlysurol hyd nes byddo y cyfan wedi toddy  Cymerer llond llwy de mewn dwy lond llwy fwrdd o ddwfr oer bob awr hyd nes cael rhyddhad  Prysurir y gwellhad drwy ysbrinclo ychydig o menthol crystals ar lwy ar shovel boeth a thynu yr ager i fewn gyda’r anadl* (1891).

Yn ôl hysbyseb yn ei ddyddiadur, dyma oedd ar gael at anhwylderau yn 1880:

*:*Cynghor at y Gravel*
:::*½ oz Balsam Cabtinty*
:::*½ oz Tincture Rubarb*
:::*1 oz Spirit Nitre*
:*Dwy lond llwy de dair gwaith yn y dydd mewn llond glass gwin o lefrith*.

## Mathau
* Anesthetig
** Anesthetig cyffredinol
** Anesthetig lleol
* Cyffur gwrthiselder
* Cyffur gwrthlid ansteroidol (NSAID)
* Poenliniarydd

## Cyfeiriadau
Categori:Ffarmacoleg
Categori:Triniaethau meddygol
Trawiad ar y galon

Aflonyddwch yn y cyflenwad gwaed i gyhyr y galon yw **trawiad ar y galon** neu **cnawdnychiad myocardiaidd**.

Y rheswm amlaf am drawiad ar y galon yw rhwystr yn y rhydwelïau coronaidd, y rhydwelïau sy'n arwain o siambrau'r galon at gyhyr y galon, neu'r *myocardiwm*. Achosir y rhwystr gan haenau o golesterol sy'n adeiladu yn y rhydwelïau, ac yn ffurfio clot.

Mae difrifwch y trawiad yn dibynnu ar leoliad union y clot; os mai i ran fechan o'r cyhyr y rhwystrir cyflenwad y gwaed, gallai'r trawiad ar y galon fod yn fach, heb i'r claf wybod amdano. Ond os rhwystrir cyflenwad y gwaed i ran fwy o'r cyhyr, gall arwain yn gyflym at arest cardiaidd a marwolaeth.

Mae dros 300,000 o bobl yn dioddef o drawiad ar y galon bob blwyddyn yn y DU, ac mae hanner ohonynt yn marw, ond gallai mwy o fywydau gael eu harbed trwy driniaeth cyflym â CPR, diffibriliad a meddyglynnoedd cardiadd. Felly mae GIG Cymru (a gwasanaethau eraill) yn cynghori pobl i alw am ambiwlans pan geir y tybiaeth cyntaf o drawiad ar y galon. Mae'r symptomau mwyaf cyffredin yn cynnwys:
* diffyg anadl
* golwg afliwiog neu lwyd, oerni chwysu, 
* poen yng nghanol y frest, gall ymestyn i'r breichiau, i lawr i'r bol neu i fyny i'r gwar
* chwydu
* cyfog neu deimlad cyffredinol o salwch
* ymdeimlad enbyd o fod marwolaeth gerllaw.

## Gweler hefyd
:Methiant y galon
:Calonnau Cymru

Categori:System gardiofasgwlaidd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Iechyd
William Moseley

Actor o Loegr ydy **William Peter Moseley** (ganed 27 Ebrill 1987). Mae'n fwyaf adnabyddus am actio rhan Peter Pevensie yn y gyfres ffilm *The Chronicles of Narnia*. Cyn hyn, cafodd rhan fychan fel fforestwr yn addasiad 2002 o'r nofel *Goodbye Mr. Chips*, ac ymddangosodd fel actor cefnogol yn *Cider with Rosie* (1998).

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cristnogion o Loegr
The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (gwahaniaethu)

Masnachfraint gwyddonias/comedi a grewyd gan Douglas Adams ydy '''''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'''''. O fewn y masnachfraint, gallai'r term gyfeirio'n benodol ar:

*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (cyfres radio): Y gyfres radio wreiddiol o 1978 a ddechreuodd y masnachfraint
*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (llyfr): y nofel yn seiliedig ar y gyfres radio
*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (ffilm): ffilm o 2005 a gyfarwyddwyd gan Garth Jennings
*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (gêm gyfrifiadurol): gêm gyfrifiadurol a grewyd gan Infocom
*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (cyfres deledu): cyfres deledu'r BBC o 1981 
*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (ffuglennol): y llyfr ei hun, fel yr ymddengys ym mydysawd y masnachfraint.
*The Hitchhiker's Guide to the Galaxy, Earth Edition: safle a grewyd gan Douglas Adams ym 1999 fel fersiwn y Ddaear o'r Canllaw.
John Kander

Cyfansoddwr o'r Unol Daleithiau a grëodd nifer o sioeau cerdd ydy **John Harold Kander** (ganed 18 Mawrth 1927). Mae'n rhan o'r partneriaeth cyfansoddi Kander ac Ebb, gyda Fred Ebb (1928-2004).

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Swydd Kent

Ceir sawl **Kent** yn yr Unol Daleithiau:

* Kent County, Delaware 
* Kent County, Maryland 
* Kent County, Michigan 
* Kent County, Rhode Island
* Kent County, Texas

Yn Canada:
* Kent County, New Brunswick
* Kent County, Ontario

Yn Lloegr:
* Caint
Puducherry (tiriogaeth)

Tiriogaeth undebol yn India yw **Puducherry** (Tamil: புதுச்சேரி (*Putuccēri*), Telugu: పాండిచెర్రి (*Pāṃḍicěrri*), Kannada: ಪಾಂಡಿಚೆರಿ (*Pāṃḍicěri*), Malayalam: പുതുശ്ശേരി (*Putuśśēri*), Ffrangeg: ***Pondichéry***, Saesneg, yn hanesyddol, ***Pondicherry***). Mae'n gorwedd yn ne India ac yn cynnwys pedair ardal ar wahân, tair ohonynt - yn cynnwys rhanbarth hanesyddol Pondicherry ei hun - ger arfordir y dw-ddwyrain ar lan Bae Bengal a'r llall ger arfordir Môr Arabia ar draws y wlad i'r dwyrain. Ei phrifddinas yw Puducherry (Pondicherry).

Dyma'r diriogaeth yn India a fu ym meddiant Ffrainc am gyfnod. Mae Ffrangeg yn un o bedair iaith swyddogol y diriogaeth, gyda Tamil, Telugu a Malayalam. Cafodd ei sefydlu yn 1963 fel un o diriogaethau undebol India.

250px|bawd|dim|Lleoliad y diriogaeth yn India

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol y Diriogaeth 

Categori:Tiriogaethau undebol India
Categori:Sefydliadau 1963
Joan Baez

Cantores a chyfansoddwraig caneuon gwerin o'r Unol Daleithiau ydy **Joan Chandos Baez** (ganed 9 Ionawr 1941, yn Ynys Staten, Efrog Newydd). Mae nifer o'i chaneuon yn gyfoes ac yn ymwneud â materion cymdeithasol.

Efallai ei bod yn fwyaf adnabyddus am ei chân "Diamonds & Rust" ac am ei fersiynau hi o gân Phil Ochs "There but for Fortune" a The Band's "The Night They Drove Old Dixie Down" (sengl a aeth i bump uchaf siart yr Unol Daleithiau ym 1971). Mae hefyd yn enwog am y caneuon "Farewell, Angelina" a "Love Is Just a Four-Letter Word" — ynghyd â "Joe Hill", "Sweet Sir Galahad" a "We Shall Overcome" (tair cân a berfformiodd yng Ngŵyl Woodstock ym 1969).

bawd|dim|Baez yn y Ty Gwyn yn canu "We Shall Overcome" o flaen yr Arlywydd Obama

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Dyngarwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ynys Staten
ExxonMobil

Cwmni petroliwm ydy **Exxon Mobil Corporation**. Mae prif swyddfa'r corfforaeth yn Irving, Texas yn yr Unol Daleithiau. Rex Tillerson yw pennaeth y cwmni ers 2006. **Esso** yw enw brand y cwmni yn y Deyrnas Unedig.

Y corfforaeth wedi creu yn 1999 gan y cyfuniad Exxon (gynt *Standard Oil of New Jersey*) a Mobil (gynt *Standard Oil of New York*).

Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Categori:Petroliwm
Heddiw (cylchgrawn)

Roedd ***Heddiw*** yn gylchgrawn poblogaidd misol Cymraeg yn cynnwys traethodau, storïau byrion, adolygiadau ar lyfrau ac hysbysebion.  Fe’i cyhoeddwyd rhwng 1937 a 1942 gan Wasg Heddiw cyhoeddwr a leolwyd yn Watford a oedd yn weithredol yn y 1940au, ac a gyfunwyd yn ddiweddarach a Gwasg Gee. Golygyddion *Heddiw* oedd Aneurin ap Talfan a Dafydd Jenkins.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.  
 
## Dolen allanol
* *Heddiw* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd

Cymeriad chwedlonol Cymreig yw **Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd** sy'n ymddangos fel un o farchogion y brenin Arthur yn y chwedl Gymraeg gynnar Culhwch ac Olwen.

Ystyr y gair Hen Gymraeg *gwalstawd* (*gwalstod*) yw 'lladmerydd, cyfieithydd, dehonglydd', a phrif ran Gwrhyr yn y chwedl yw bod yn lladmerydd a chyfieithydd ar ran Culhwch neu Arthur.

Yn y chwedl, mae Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd yn cael ei ddisgrifio gan Arthur fel gŵr sy'n deall pob iaith, yn cynnwys iaith yr adar a'r anifeiliaid.  Ef sy'n annerch y cawr Custennin Heusor a'i wraig ar ran Culhwch. Yn nes ymlaen, gyda Bedwyr, Cai ac Eidoel, mae Gwrhyr yn cael ei anfon ar neges gan Arthur i holi'r Anifeiliaid Hynaf. Ef hefyd sy'n holi Mabon fab Modron yn ei garchar yng Nghaerloyw. Yn yr hanesyn enwog am hela'r Twrch Trwyth mae Gwrhyr yn cael ei yrru gan Arthur i ymddiddan gyda'r Twrch er mwyn darganfod ei hanes. Mae'n ymrithio yn aderyn ac yn glanio ar ysgwydd y Twrch i'w holi.

## Cyfeiriadau
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Sarah Jacob

Merch ifanc o Sir Gaerfyrddin oedd **Sarah Jacob** (12 Mai 1857 – 17 Rhagfyr 1869), a ddaeth yn adnabyddus yng ngwledydd Prydain fel *The Welsh Fasting Girl*. Honnai ei rhieni, Evan a Hannah Jacob, iddi fyw am fwy na dwy flynedd heb orfod bwyta nac yfed gan ennyn sylw chwilfrydig y wasg boblogaidd a meddygon. Credir iddi ddioddef o *anorexia nervosa* ac i'w chyflwr gael ei waethygu oherwydd twyll ei rhieni a bu farw o ganlyniad i hynny.

## Hanes
Ganed Sarah ar fferm Letherneuadd Uchaf ger Pencader, Sir Gaerfyrddin yn 1857 ac yno y treuliodd ei hoes fer. Yn ei blynyddoedd olaf fe'i cyfyngid i'r gwely oherwydd ei chyflwr, wedi ei gwisgo fel priodasferch. Rhoddwyd cyhoeddusrwydd eang iddi yn y wasg a galwai nifer o feddygon i'w harchwilio. Annogai eu rhieni i ymwelwyr roi rhoddion arian iddi. Yn y diwedd cafodd ofal meddygon ond bu farw yn 1869. Roedd hi'n 12 oed. Archwilwyd ei chorff mewn post mortem a chael fymryn o fwyd yn ei stumog.

Bu achos llys yn dilyn marwolaeth Sarah a thraddodwyd ei rhieni i garchar a llafur caled am fod yn euog o ddynladdiad trwy esgeuluster bwriadol er mwyn elwa'n ariannol o gyflwr eu merch.

## Ffuglen
Ysgrifennodd Gwenlyn Parry a Christine Furnival ddrama am Sarah. Mae'r achos yn gefndir i'r nofel *Sarah Arall* (1982) gan Aled Islwyn hefyd.

## Llyfryddiaeth 
* T. Llew Jones, "Yr Eneth Gadd ei Gwrthod", yn *Gwaed ar eu Dwylo* (Gwasg Gomer, 1966), tt. 86–128
* John Cule, *Wreath on the Crown* (1967)

## Ffynhonnell
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, adargraffiad 1992)

Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Trosedd yng Nghymru
Jackson County

Gallai **Jackson County** gyfeirio at un o sawl peth:
*Jackson County, Alabama
*Jackson County, Arkansas
*Jackson County, Colorado
*Jackson County, De Dakota
*Jackson County, Florida
*Jackson County, Georgia
*Jackson County, Gogledd Carolina
*Jackson County, Gorllewin Virginia
*Jackson County, Indiana
*Jackson County, Iowa
*Jackson County, Kansas
*Jackson County, Kentucky
*Jackson County, Michigan
*Jackson County, Minnesota
*Jackson County, Mississippi
*Jackson County, Missouri
*Jackson County, Ohio
*Jackson County, Oklahoma
*Jackson County, Oregon
*Jackson County, Tennessee
*Jackson County, Texas
*Jackson County, Wisconsin
Queen Latifah

Actores, rapiwr, model a chantores o'r Unol Daleithiau ydy **Dana Elaine Owens** (ganed 18 Mawrth 1970), sy'n fwy adnabyddus o dan ei henw llwyfan **Queen Latifah**. Mae gweithiau Latifah ym meysydd cerddoriaeth, ffilm a theledu wedi ennill Gwobr Golden Globe iddi, yn ogystal â dwy o Wobrau Cymdeithas yr Actorion Sgrin, dwy Wobr Image, Gwobr Grammy, chwech enwebiad Grammy ychwanegol, enwebiad am Wobr Emmy ac am Wobr yr Academi.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Anna Popplewell

Actores Seisnig ydy **Anna Katherine Popplewell** (ganed 16 Rhagfyr, 1988). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rhan fel Susan Pevensie yn y ffilmiau *The Chronicles of Narnia: Prince Caspian* a *The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe (ffilm 2005)*.

## Ffilmograffiaeth 
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif