Aturri

Mae **Aturri** (Basgeg; , Ocsitaneg: *Ador*) yn afon, sy'n tarddu yn y Pyreneau (yn département Hautes-Pyrénées), sy'n llifo drwy ardal y Landes ac yn llifo i'r môr yn Angelu yn Lapurdi.

## Enw 
[bawd| Mae Aturri yn croesi [Baiona]]
[bawd| Hen lwybr afon Aturri yn yr [Oesoedd Canol Diweddar|oesoedd canol, a'r aber newydd ers 1578]]
*Aturrus* oedd enw Lladin yr afon.

Yn Gwasgwyneg, ystyr *adour yw* ‘ffynnon’ neu ‘camlas’.

## Hanes 
Yn y gorffennol, nid yn yr un lle roedd afon Aturri'n llifo i'r môr, ond tua 40 cilomedr i'r gogledd o Baiona. Yn wreiddiol, roedd afon Aturri yn gadael Baiona a throi 3 km i'r gogledd, gan lifo'n gyfochrog â'r arfordir am oddeutu 15 km ac, wedi llifo heibio tref Capbreton, troi i'r gorllewin ac aberu yng Nghefnfor yr Iwerydd. Dangosodd Bernard Saint-jours (1877-1938) mai Ffos Capbreton gyfredol oedd aber afon Adour yn yr hen ddyddiau.

Yn ôl Cronographus anni 354 (4g), roedd modd llywio ar afon Aturri hyd at Aire-sur-l'Adour, 115 cilomedr i fyny'r afon. Parhaodd y rhan fwyaf o'r dŵr i lifo i'r môr ger Capbreton yn yr aber gwreiddiol. Fodd bynnag, symudodd hefyd ymhellach i'r gogledd, gan greu ail aber, a lifodd i'r ardal o amgylch Vieux-Boucau-les-Bains. O ganlyniad, gostyngodd lefel dŵr yr afon rhwng Baiona a Capbreton. Yn 1517, rhwng Vieux-Boucau-les-Bains a Capbreton, crëwyd trydydd aber dros dro hefyd, ond caeodd ar ei ben ei hun.

Yn y 12g, dechreuodd Aturri lifo i'r môr ger Baiona, gyda'r aber yn symud yn barhaus. Ar ddiwedd y ganrif, fodd bynnag, ar ôl storm, cymerodd yr afon ei llwybr gogleddol yn ôl i Capbreton. Dyma un o'r rhesymau pam y symudodd llawer o fasnachwyr a chrefftwyr o Baiona i Donostia pan sefydlwyd y ddinas yno ym 1181.

Tua diwedd y 15fed ganrif, daeth yn anodd i'r afon gyrraedd y môr yn ardal Capbreton, fel bod yr afon yn raddol ymestyn ei chwrs ymhellach i'r gogledd a llifo i'r ardal o amgylch Llyn Souston heddiw. Mae'n bosib mai achos y ffenomen ryfedd hon oedd y  llanw neu storm enfawr, neu'r ddau.

Daeth mordwyo o ddinas Baiona i'r môr mor anodd fel bod angen datrysiad. Gofynnodd y ddinas i Charles VIII o Ffrainc yn gyntaf ac wedyn i Louis XII o Ffrainc gyflawni'r gwaith cloddio fel y gallai afon Aturri lifo i'r môr yn ardal wreiddiol Capbreton. Fodd bynnag, arhosodd y sefyllfa yr un fath tan y 1560au.

Yn 1572 dechreuwyd cloddio'r gwregys twyni ger Bokale o dan gyfarwyddyd y peiriannydd Louis de Foix ac o'r diwedd ym 1578 cwblhawyd yr aber artiffisial presennol ym mwrdeistref Bokale, a elwid wedyn yn "Boucau Neuf" ("aber newydd"). 

Mae dyfroedd a thonnau Bae Bizkaia yn gollwng mwy na hanner miliwn tunnell o dywod bob blwyddyn yn erbyn yr aber hon. O ganlyniad, ganlyniad, weithiau bu'n rhaid i borthladd Baiona gau wrth ddisgwyl clirio'r tywod.

Mae coedwig gyfagos Xiberta hefyd yn dyddio'n ôl i'r 19eg ganrif. Cafodd ei phlannu yn yr 16eg ganrif, gyda'r nod o sychu'r corsydd a oedd yn bodoli yn yr ardal hon yn wreiddiol.

## Daearyddiaeth 
Mae Aturri yn tarddu o gwm Campan yn Bigorre, ar gyffordd tair nant:

* Aturri Payolle, o fynyddoedd Arbizu (2,831 m.)
* Aturri Grippe, sy'n tarddu o'r graig ar Pic du Midi de Bigorre (2,877 m)
* Aturri Lesponne, sy'n tarddu ym massif Lascours (2,488 m.)

Dyna lle mae ei daith 335 km yn cychwyn. Llifa'r afon i'r gogledd am gan cilomedr trwy'r Hautes-Pyrénées ac i département Gers . Yno, mae'n mynd i'r gorllewin o amgylch gwinllannoedd Madiran. Unwaith y bydd yn y Landes mae'n rhannu bryniau Chalosse tua'r de a Landes Gasgwyn tua'r gogledd.

Yn Port-de-Lann, ger Peirahorada, mae dyfroedd o Laveda, Bearn a Zuberoa yn ymuno â hi. Mae ei haber ym Mae Bizkaia, rhwng Angelu a Tarnose.

Mae'r afon yn dal i fod yn gartref i lyswennod ac eog *(Salmo salar),* ac yn brin ymysg afonydd Ewrop yn hynny o beth.

### Llednentydd 
## Hydrograffeg 
Mae'r Aturri yn un o brif afonydd Gwlad y Basg a Ffrainc. Ymhlith afonydd y rhanbarth sy'n llifo i'r môr, mae ganddi'r llif uchaf, er bod y Dordogne a'r Charente yn hirach.

Afon fynyddig ei tharddiad gyda threfn eira-glaw yw hi. Dyma'r llif blynyddol o'r is-fasnau.

Mae'n afon y gellid ei mordwyo am 75 cilomedr olaf ei llwybr.

## Y prif fwrdeistrefi y mae'n eu croesi 
* Bagnères-de-Bigorre (Hautes-Pyrénées)
* Tarbes (Hautes-Pyrénées)
* Riscle (Gers)
* Aire-sur-l'Adour (Landes)
* Dax (Landes)
* Baiona (Lapurdi)
* Bokale (Lapurdi)
* Angelu (Lapurdi)

## Oriel 

Delwedd:Fitxategi:Aire-sur-l-Adour-adour.jpg|Croesi Aire-sur-l'Adour
Delwedd:Fitxategi:Bayonne Adour embouchure (2).jpg|Goleudy yn yr aber
Delwedd:Fitxategi:Bidache-halage-003.jpg|Mae afon Biduze yn croesi'r Bidaxune
Delwedd:Fitxategi:Vue sur l'Adour, Bayonne, Basse-Pyrénées.jpg|Porthladd Baiona
Delwedd:Fitxategi:St Sever Adour 1.JPG|Croesi Saint-Sever
Delwedd:Fitxategi:Barthes-de-l-adour.jpeg|Aturri
Delwedd:Fitxategi:Adour-port-de-lanne-001.jpg|Croesi Port-de-Lanne
Delwedd:Fitxategi:Lahonce Eglise Adour.JPG|Eglwys
Delwedd:Fitxategi:Ilunabarra Atturri ibaiaren barran, Angelu, Lapurdi, Euskal Herria.jpg|Machlud haul wrth y bar, Angelu 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   Pysgota llyswennod a brwyniaid yn Aturri
* Hanes a daearyddiaeth Aturri
* Cronfa ddata Sandre
*   Joseba Aurkenerena: Llwybr newidiol afon Aturri a Gascons San Sebastián. https://web.archive.org/web/20150518104903/http://www.elinberri.eus/joseba-aurkenerena-barandiaran1.html

Categori:Afonydd Gwlad y Basg
Categori:Afonydd Ffrainc