open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Euskaltegi

bawd|Euskaltegi (canolfan iaith) AEK yn nhref Durango
[bawd|Dysgwyr yn Gabriel Aresti Euskaltegi, dinas [Bilbo]]
Mae **Euskaltegi** yn ganolfan ar gyfer dysgu *Euskara* – yr iaith Fasgeg - i oedolion.

Sefydlwyd yr Euskaltegis cyntaf  yn y 1960au a 1970au pan orfodwyd y Sbaeneg yn unig iaith swyddogol Gwlad y Basg gan lywodraeth Madrid. Roedd cenhedlaeth gyfan o Fasgwyr wedi'u hatal rhag dysgu eu hiaith eu hunain yn yr ysgol ers Rhyfel Cartref Sbaen, llawer yn methu ei siarad o gwbl ac eraill ddim ond yn gallu ei siarad ond yn methu ei darllen neu'i hysgrifennu.

## Tyfaint yr Euskaltegis
Mae cannoedd o Euskaltegi bellach wedi'u lleoli ym mhob rhan o Euskal Herria (Gwlad y Basg), yn cynnwys yr ardaloedd yn Ffrainc a Nafarroa (Sbaeneg: *Navarra*).

Mae'r dosbarthiadau nos yr Euskaltegis wedi bod yn hynod o lwyddiannus gyda miloedd o bobl yn llwyddo dysgu'r iaith yn rhugl.

Cynhelir yr Euskaltegis gan awdurdodau addysg lleol, mudiad AEK *(Llythrennedd a Chydweithrediad dros Fasgeg)* a chwmnïau a phrosiectau preifat.

Yn yr  Euskaltegis mae modd sefyll arholiadau angenrheidiol ar gyfer swyddi. Mae'r Euskaltegis hefyd yn rhoi cryn bwyslais ar lythrennedd gan gynorthwyo oedolion sydd yn siaradwyr Euskara yn barod i fod yn hyderus ysgrifennu a darllen yr iaith.

Ers y 1970au sefydlwyd senedd hunanlywodraethol yn debyg i Gynulliad Cymru mewn tair o saith talaith Gwlad y Basg. Yn yr ardaloedd yma mae'r Llywodraeth Basgeg yn noddi'r Euskaltegis a'r iaith Fasgeg yn cyffredinol.

Ond yn y tair talaith yn Ffrainc a hefyd Nafarroa (Sbaeneg: *Navarra*, talaith nid yw lywodraeth Sbaen yn cydnabod fel rhan o weddill Gwlad y Basg) mae statws a defnydd swyddogol o'r iaith dal yn gyfyngedig iawn. Yn fan hyn mae angen i gefnogwyr a myfyrwyr codi arian sylweddol i gynnal yr Euskaltegis.

## Korrika
bawd|Rhedwyr y Korrika
Pob yn ail flwyddyn, ers 1980, cynhelir y Korrika *(Rhedeg)* er mwyn codi arian ar gyfer AEK, ac annog pobl i ddysgu Basgeg.

Rhediad 2300&nbsp;km (1400 milltir) ydy'r Korrika gyda miloedd o bobl yn rhedeg, yn eu tro, rhannau'r marathon trwy'r dydd a trwy'r nos am 11 diwrnod dros Wlad y Basg.

Mae arian yn cael ei godi trwy 'brynu' neu noddi cilomedrau'r rhedwyr.

Wedi'i ysbrydoli gan y Korrika, cynhaliwyd Ras yr Iaith dros y Gymraeg am y tro cyntaf ar Wener 20 Mehefin 2014.

## Darllen Pellach
*  *Korrika: Basque Ritual For Ethnic Identity* (The Basque Series), Teresa Del Valle, ISBN 978-0874172157
* *Gwlad y Basg - Yma o Hyd! Hanes Goroesiad Cenedl* - Robin Evans, 2012. Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 9781845273316 (1845273311)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan AEK - Mudiad Llythrennedd a Chydweithrediad dros Fasgeg
* Ulibarri Euskaltegia, Bilbo 
* Euskaltegi Gabriel Aresti, Bilbo 
*HABE - Adran dysgu Basgeg a llythrennedd i oedolion, Llywodraeth Gwlad y Basg
* Gwefan Ras yr Iaith 
* Gwefan y Korrika

Categori:Basgeg
Categori:Gwlad y Basg
Percy Enderbie

Hanesydd o Loegr oedd **Percy Enderbie** (tua 1601 - tua 1670). Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y gyfrol *Cambria triumphans*.

## Bywgraffiad
Ganed Enderbie yn Lloegr yn y flwyddyn 1601 (yn ôl pob tebyg). Daeth i gysylltiad â theulu'r Morganiaid o blwyf Llantarnam, Sir Fynwy (Torfaen bellach). Priododd ag un o ferched y Morganiaid ac ymsefydlodd gyda hi yng Nghymru.

Bu'n byw yng Nghymru am lawer o flynyddoedd a llwyddodd i ddysgu Cymraeg. Un o'i gymhellion am hynny oedd medru darllen llenyddiaeth Gymraeg ac am hanes Cymru. Daeth i edmygu'r genedl yn fawr oherwydd ei thras hynafol a'i gwrthsafiad hir yn yr Oesoedd Canol yn erbyn grym a gallu teyrnas Lloegr. Ffrwyth bennaf ei ddiddordeb yn hanes Cymru oedd ei gyfrol hanes *Cambria triumphans* (sef "Cymru Fuddugoliaethus"), a ysgrifennwyd yn Llantarnam ac sy'n ceisio dangos bod y Stuartiaid yn ddisgynyddion i frenhinoedd y Brythoniaid a'r Cymry.

Bu farw o gwmpas 1670.

## Llyfryddiaeth
* *Cambria triumphans* (Llundain, 1661)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  *Cambria triumphans*; disgrifiad o'r gyfrol ar wefan Prifysgol Michigan, UDA

Categori:Genedigaethau 1601
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Llanfihangel Llantarnam
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1670
Cambria triumphans

Llyfr ar hanes Cymru gan Percy Enderbie (1601-1670) yw ***Cambria triumphans*** (Lladin am "Gymru Fuddugoliaethus"). Mae'r llyfr yn olrhain hanes Cymru ac yn ceisio dangos bod llinach y Stuartiaid yn perthyn o ran gwaed i linach brenhinoedd y Cymry. Fe'i gyhoeddwyd yn Llundain yn 1661 gan Andrew Crooke.

## Disgrifiad
Teitl llawn y gyfrol yw: "*Cambria triumphans, or, Brittain in its perfect lustre shevving the origen and antiquity of that illustrious nation, the succession of their kings and princes, from the first, to King Charles of happy memory, the description of the countrey, the history of the antient and moderne estate, the manner of the investure of the princes, with the coats of arms of the nobility.*"

Yn ogystal, ceir adran gryno ar hanes y Tywysogion Cymru Seisnig ar ôl cwymp Llywelyn ap Gruffudd ac i gloi ceir disgrifiad o weinyddiaeth, daearyddiaeth ac adnoddau Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  *Cambria triumphans*; disgrifiad o'r gyfrol ar wefan Prifysgol Michigan, UDA

Categori:Llyfrau 1661
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau hanes Saesneg
Hugh Price

Cyfreithiwr a chlerigwr o Gymru o Aberhonddu oedd **Hugh Price** (tua 1495–1574). Roedd yn un o brif sefydlwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen, y coleg cyntaf i'w sefydlu yn Rhydychen ar ôl y Diwygiad Protestannaidd. Cofnodir ei enw ar adegau fel 'Hugh Aprice'. Yn 1571 perswadiodd y frenhines Elisabeth I i roi siarter brenhinol i'r sefydliad a daeth hwnnw i rym ar 27 Mehefin 1571. Noda'r siarter hon mai'r frenhines yw sefydlydd y coleg, a chyfeirir at Hugh Price fel 'y noddwr cyntaf'.

Cyfrannodd yn ariannol at godi'r coleg hwnnw; ar ei farwolaeth gadawodd hefyd 100 Marc a £60 y flwyddyn (a'i lyfrgell), ar yr amod y cydnabyddir ef (yn hytrach na'r frenhines) yn 'Sefydlydd y Coleg'. Amod arall oedd ei hawl i benodi Prifathrawon, Cymrodorion a myfyrwyr i'r coleg. Pan y bu farw, rhan o'r coleg oedd wedi'i godi; cychwynwyd ar y gwaith o adeiladu'r 'cwod' yn 1571.

## Y blynyddoedd cynnar
Ganwyd Hugh Price yn Aberhonddu, yn fab i gigydd lleol, Rhys ap Rhys. Nid oes sicrwydd ym mhle y cafodd ei addysg cynnar: naill ai yn Aberhonddu ei hun neu yn Osney Abbey ger Rhydychen. Aeth yn ei flaen i Brifysgol Rhydychen ble y derbyniodd radd Bachellor mewn Cyfraith Sifil (BCL) ac yna Bachellor yng Nghyfraith yr Egwlys (neu 'Gyfraith Ganon'). Yn 1526 gorffennodd ddoethuriaeth mewn Cyfraith Ganon.

## Gwaith
Gwyddom iddo fod yn un o farnwyr a ddyfarnodd James Bainham i farwolaeth am heresi yn 1532. Yn 1541 fe'i penodwyd yn Drysorydd dwy gadeirlan: Tyddewi a Rochdale ac erbyn 1572 gwyddom iddo ddychwelyd i Aberhonddu i fyw. Parhaodd yn y swydd yn brebendari eglwys Rochdale am weddill ei oes.

## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein
*Gwefan Saesneg jesus.ox.ac.uk 

## Cyfeiriadau
Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1495
Categori:Marwolaethau 1574
Categori:Pobl o Aberhonddu
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion o Gymru
East China Normal University

Prifysgol yn Shanghai, Tsieina yw **East China Normal University** (Tsieineeg:华东师范大学). Hwn oedd y Coleg Normal cyntaf yn Tsieina.

Fe'i sefydlwyd yn 1951 er mwyn dysgu athrawon ysgol, gwleidyddion a phobl busnes. Yn ôl *Times Higher Education Asia University Rankings* yn 2014, dyma'r  67fed prifysgol gorau yn Asia.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Prifysgolion Tsieina
Diffyg ar y lleuad

Pan fo'r Lleuad yn union y tu ôl i'r Ddaear, mae'r Ddaear yn atal golau'r Haul rhag ei chyrraedd ac felly ceir cysgod drosti; gelwir hyn yn **ddiffyg ar y lleuad** (hefyd **clip ar y lleuad** ac **eclips lleuad**).  Ceir dau fath o ddiffyg: llawn a rhannol.

Dim ond pan fo'r Haul, y Ddaear a'r Lleuad mewn llinell syth y ceir diffyg llawn a dim ond pan fo'r lleuad yn llawn y gall hyn ddigwydd. Ceir hefyd diffyg rhannol ar y lleuad.

Yn wahanol i ddiffyg ar yr Haul, a ellir ei weld yn unig o un rhan daearyddol o'r Ddaear, gellir gweld diffyg ar y lleuad o unryw ran o'r Ddaear sydd mewn nos. Gwahaniaeth arall yw fod diffyg ar y Lleuad yn para am oriau, eithr nid yw diffyg ar yr Haul yn para mwy nag ychydig funudau. Y rheswm dros hyn yw fod cysgod y Lleuad yn llawer iawn llai. Yn ogystal â hyn mae'n gwbwl ddiogel edrych ar ddiffyg ar y Lleuad heb unrhyw ffiltrau, rhag y pelydrau sy'n niweidiol i'r llygaid.

Ceir rhwng dau a phum diffyg rhannol ar y lleuad bob blwyddyn.

## Lleoliadau
bawd|900px|canol|Yn lleoliad 1 a 4 mae diffyg ar y Lloer yn bosibl. Yn lleoliad 2 a 3 mae diffyg ar yr Haul yn bosibl.

## Chwedloniaeth
Mae sawl diwylliant, dros y canrifoedd, wedi gweld tebygrwydd rhwng y cysgod yn symud dros y Lleuad ag anifail yn ei bwyta. Yn yr Hen Aifft, hwch oedd yr anifail ac yn ôl traddodiad y Maya, jagiwar ydoedd. Yn nhraddodiad Tsieina, llyffant teircoes oedd yn bwyta'r lloer a'r diafol mewn diwylliannau eraill a ellid ei erlid drwy daflu cerrig a rhegfeydd ato.

Ym Mecsico, credent bod diffyg yr Haul a'r Lleuad yn digwydd pan oedd yr Haul a’r Lleuad yn cweryla; ar y llaw arall, credai pobl Tahiti mai syrthio mewn cariad oedd yr Haul a’r Lleuad ar yr adegau yma.

## Mewn llenyddiaeth
*689: Cyfeiria Llyfr Coch Hergest at ddiffyg ar y lleuad yn y flwyddyn 689, pan sonir am law lliw gwaed: ''A'r lleuat a ymchoelawd yn waedawl liw.*
*810-810 OC: *Deg mlyned ac wythcant oed oet Crist pan duawd y lleuat dyw Nadolyc. Ac y llosget Mynyw. Ac y bu varwolaeth yr anifeilet ar hyt ynys Brydein.'' (Brut y Tywysogion) Mae'n cyfeirio at y diffyg a fu ar 14 Rhagfyr 810 (Calendr Iŵl), mae'n debyg.

## Oriel

Moon eclipse.gif|Diffyg ar y Lleuad ar 3 Mawrth 2007. Yma, gwelir yn glir symudiad cysgod y Ddaear dros y Lloer.
Lunar eclipse October 8 2014 California Alfredo Garcia Jr mideclipse.JPG|8 Hydref 2014
Lunar eclipse April 15 2014 California Alfredo Garcia Jr1.jpg|5 Ebrill 2014

## Gweler hefyd 
* Diffyg modrwyol - *annular eclips* - pan fo'r Lleuad bellaf o'r Ddaear
* Cil y Lleuad - chwarter olaf, pan ei bod yn fain fel gewin bys.

## Cyfeiriadau
Categori:Cysawd yr Haul
Categori:Yr Haul
Categori:Y Lleuad
Reliques of Ancient English Poetry

Blodeugerdd Saesneg yw'r ***Reliques of Ancient English Poetry*** (y cyfeirir ato hefyd fel ***Reliques of Ancient Poetry*** neu '''Percy's *Reliques*'''), sy'n gasgliad o faledi a chaneuon poblogaidd gan yr Esgob Thomas Percy a gyhoeddwyd yn Llundain yn 1765. Roedd yn llyfr dylanwadol a ysbrydolodd y beirdd a llenorion Rhamantaidd, yn cynnwys Syr Walter Scott, ac a hybodd y diddordeb cynyddol mewn llenyddiaeth frodorol gynnar sy'n un o nodweddion ail hanner y 18g yng ngwledydd Prydain.

## Cymru
Bu Percy'n cyfathrebu ag ysgolheigion Cymraeg fel Evan Evans (Ieuan Fardd) ac eraill o gylch Morysiaid Môn. Mae'n cydnabod ei ddyled i'w "gyfaill dysgedig yng Nghymru" (sef Ieuan Fardd) yn nhrydedd gyfrol y *Reliques*. Cyhoeddwyd y *Reliques* flwyddyn ar ôl i Ieuan Fardd ei hun gyhoeddi'r gyfrol *Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*archive.org, e-destun
*Y testun mewn sawl fformat, gwefan Ex-classics

Categori:Baledi
Categori:Blodeugerddi Saesneg
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn y 18fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau 1765
Sam Ricketts

Chwaraewr pêl-droed yw **Samuel Derek "Sam" Ricketts** (ganwyd 11 Hydref 1981). Bellach yn rheolwr C. P. D. Wrecsam ers 2018, roedd yn amddiffynnwr yn ystod ei yrfa. Mae Ricketts hefyd wedi chwarae fel amddiffynnwr i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru. Ei safle o ddewis oedd cefnwr, ar y naill ochr neu'r llall. Chwaraeodd dros gant o gemau i Abertawe cyn ymuno â Hull City ac yna Bolton Wanderers. Mae ei deulu'n adnabyddus am farchogaeth ceffylau ac enillodd ei dad wobr pencampwr y byd am wneud hynny yn 1978.

Ar 2ail Mai 2018 fe'i benodwyd yn rheolwr parhaol C.P.D. Wrecsam ar gytundeb 3 blynedd. Hon fydd ei swydd gyntaf fel rheolwr ers casglu bathodynau UEFA gan Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

## Gyrfa ryngwladol
Er iddo gael ei eni'n Lloegr, mae ganddo'r hawl i chwarae dros Gymru oherwydd ei nain - ochr ei fam, a oedd yn Gymraes. Ymddangosodd gyntaf dros Gymru ar 9 Chwefror 2005, mewn gêm gyfeillgar yn erbyn Hwngari, gêm gyntaf John Toshack pan ddychwelodd fel Rheolwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Hal Robson-Kanu

Pêl-droediwr yw **Thomas Henry Alex "Hal" Robson-Kanu** (ganwyd 21 Mai 1989).  Mae'n chwarae fel asgellwr i Reading ac i Gymru.

Dechreuodd ei yrfa amatur pan oedd yn ddisgybl ysgol yn chwarae i Arsenal ond yn 15 oed symudodd at Reading. Wedi iddo raddio o'u hacademi yn 2007 treuliodd gyfnod ar fenthyciad i Southend United ac yna Swindon Town cyn dychwelyd i Reading. Cafodd ei gêm gyntaf yn 2009. Ar y fainc y treuliodd llawer o'i dymor cyntaf yn y Bencampwriaeth ond cyrhaeddodd ei anterth yn 2011–12 pan ddaeth ei glwb yn fuddugol. Chwaraeodd yn yr Uwchgynghrair yn gyntaf yn 2012 ac mae wedi chwarae dros gant o gemau i'w glwb.

Cyhoeddodd ei ymddeoliad o bêl-droed ryngwladol ar 29 Awst 2018.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Shaun MacDonald

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Shaun Benjamin MacDonald** (ganwyd 17 Mehefin 1988).  Mae'n chwarae yn safle canol-cae i Bournemouth.  Enillodd 25 o gapiau i dîm pêl-droed dan 21 Cymru, ac mae bellach yn chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Simon Church

Pêl-droediwr yw **Simon Richard Church** (ganwyd 10 Rhagfyr 1988) mae'n chwarae fel ymosodwr.  Mae hefyd wedi chwarae i Gymru.

Fe'i ganwyd yn Amersham, Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr.

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
David Vaughan

Cyn bêl-droediwr o Gymru yw **David Owen Vaughan** (ganwyd 18 Chwefror 1983) a oedd yn chwaraewr canol cae. Fe enillodd 39 o gapiau gyda thîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Fe'i anwyd yn Abergele, ym mwrdeistref sirol Conwy ar 18 Chwefror 1983 a chychwynodd chwarae i Crewe Alexandra, yn gyntaf fel amddiffynnwr ac yna fel chwaraewr canol cae.

Cyfartal (0-0) oedd ei gêm gyntaf, a hynny ar 19 Awst 2000; dyma'r unig gêm a chwaraeodd y tymor hynny. Ymddangosodd 16 gwaith y tymor dilynol (2001–02) a sgoriodd ei gôl gyntaf dros ei glwb ar 26 Ionawr 2002 pan enillon nhw 4-2 yn erbyn Rotherham United ym 4ydd rownd Cwpan yr FA. Gorffennodd Crewe y tymor hwnnw yn yr 22ain safle.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Abergele
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Owain Fôn Williams

Chwaraewr pêl-droed Cymreig yw **Owain Fôn Williams** (ganwyd 17 Mawrth 1987). Mae'n chwarae i Inverness Caledonian Thistle yn Uwch Gynghrair yr Alban ac i  dîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
### Crewe Alexandra
Ar ôl cyfnodau gyda thimau ieuenctid Manchester United a Lerpwl, dechreuodd Williams ei yrfa gyda Crewe Alexandra gan arwyddo i academi'r clwb yn 2003, ond wedi methu a sicrhau ei le yn y tîm cyntaf penderfynod wrthod cynnig o gytundeb newydd yn 2008 gan symud i Stockport County.

### Stockport County
Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y Gynghrair Bêl-droed mewn gêm gyfartal 1-1 yn erbyn Huddersfield Town ar ddiwrnod agoriadol tymor 2008-09 a chreodd cystal argraff yn ei dymor cyntaf nes y cafodd ei enwebu'n Chwaraewr y Flwyddyn y clwb ar gyfer 2008-09.

### Bury a Rochdale
Disgynodd Stockport i Adran Un ar ddiwedd tymor 2009-10 ac er fod Williams â chymal yn ei gytundeb fyddai'n caniatau iddo adael y clwb yn rhad ac am ddim methodd a chanfod clwb a symudodd i Bury F.C. ar fenthyg cyn arwyddo i Rochdale ym  mis Ionawr 2010.

### Tranmere Rovers
Ar ôl cael ei ryddhau gan Rochdale ar ddiwedd tymor 2010-11, ymunodd Williams â Tranmere Rovers. Wedi pediar blynedd gyda'r clwb, cafodd Williams ei ryddhau wedi i Tranmere ddisgyn allan o'r Gynghrair Bêl-droed ar ddiwedd tymor 2014-15.

### Inverness Caledonian Thistle
Ymunodd Williams ag Inverness Caledonian Thistle yn Uwch Gynghrair yr Alban ym mis Gorffennaf 2015 gan wneud ei ymddangosiad cyntaf yng Nghynghrair Europa yn erbyn Astra Giurgiu o Rwmania

## Gyrfa ryngwladol
Mae Williams wedi cynrychioli  Cymru dan 21,  dan 19 a  dan 17 a chafodd ei alw i garfan llawn  Cymru am y tro cyntaf ar gyfer y gêm gyfeillgar yn erbyn Gwlad Pwyl ar 11 Chwefror 2009 lle roedd yn un o'r eilyddion.

Casglodd ei gap cyntaf mewn gêm gyfeillgar yn erbyn Yr Iseldiroedd ar 13 Tachwedd 2015 .

## Personol
Mae Williams yn hoff o arlunio yn ei amser hamdden gyda'i waith yn cael ei arddangos mewn arddongasfa yn Oriel Betws y Coed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Ivor Allchurch

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Ivor John Allchurch** (16 Hydref 1929 – 10 Gorffennaf 1997). Fe'i magwyd yn Abertawe. Roedd yn frawd i Len Allchurch a oedd hefyd yn nhîm Cymru.

Chwaraeodd rôl bwysig fel ymosodwr i sicrhau bod Cymru'n cyrraedd yr wyth olaf yng nghystadlaeaeth Cwpan y Byd Pêl-droed 1958, a dyma hefyd pan y daeth i amlygrwydd yn gyntaf. Cafodd 68 cap dros ei wlad, record hyd at 1986, pan gafodd ei dorri gan Joey Jones. Ef hefyd oedd sgoriwr y nifer mwyaf o goliau dros Gymru: 28 gôl, a thorrwyd y record yma'n ddiweddarach gan Ian Rush.

## Cychwyn arni
Yn 1947, cychwynodd ei yrfa bêl-droed yn nhref ei eni - Abertawe, ond byr iawn y parhaodd yno oherwydd y cafodd ei alw i'r fyddin. Ei dymor cyntaf, mewn gwirionedd, oedd 1950–51. Chwaraeodd 445 gwaith i Abertawe gan sgorio 164 o goliau.

200px|thumbnail
Ymunodd â Newcastle United yn 1958 am £28,000. Yn Awst 1962 symudodd i Gaerdydd gan sgorio yn ei gêm gyntaf - yn erbyn Newcastle United! Y tymor hwnnw (1963–64), ef oedd sgoriwr ucha'r Clwb ac felly hefyd y tymor dilynol (1964–65). Ar ddiwedd tymor 1967–68 ymunodd gyda Worcester City. Ac yna, am ysbaid, bu'n rheolwr-chwaraewr gyda Hwlffordd gan orffen ei yrfa'n chwarae i Bontardawe - yn 0 oed. Dros ei yrfa roedd wedi chwarae 691 o gemau'r Gynghrair ac wedi sgorio 249 o goliau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Prifysgol Leeds

Prifysgol yn Leeds, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr, sy'n aelod o'r Grŵp Russell a'r Grwp N8 (ymchwil) yw **Prifysgol Leeds**. Ffurfiwyd hi'n wreiddiol ym 1831 fel ysgol feddygol a'i henw oedd *Yorkshire College of Science* cyn ei newid i *Yorkshire College*. Hyd at 1903 roedd yn aelod o glwstwr o 'golegau ffederal Victoria' a oedd hefyd yn cynnwys Owens College (sef Prifysgol Manceinion heddiw) a Choleg Prifysgol Lerpwl. Yn 1904 daeth siarter frenhinol i rym a grewyd gan Edward VII.

Mae ganddi tua 33,500 myfyrwyr. Incwm Leeds yw £547.3&nbsp;million in 2010/11, gyda £124&nbsp;million o hwnnw ar gyfer ymchwil a chytundebau.

## Cyfeiriadau

Leeds
Categori:Sefydliadau 1904
Anni-Frid Lyngstad

Cantores o Sweden yw **Anni-Frid Lyngstad** (ganwyd 15 Tachwedd 1945) sy'n enwog am fod yn rhan o'r grwp pop ABBA. Fe'i ganed yn Norwy: ei mam yn Norwywraig a'i thad yn Almaenwr, a chafodd ei magu yn Sweden. Rhwng 1972 a 1982, roedd hi'n aelod o ABBA ac ar ôl i ABBA chwalu parhaodd gyda'i gyrfa gerddorol drwy ganu'n unigol.

## Cyfeiriadau
Categori:ABBA
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Sweden
Frida

Gall **Frida** gyfeirio at:

* Anni-Frid Lyngstad - Cantores Swedaidd a rhan o grŵp pop ABBA
* Frida Kahlo - baentwraig Fecsicanaidd
Cyfwisg

bawd|Bag Burberry i ferch; 2005.
Dilledyn yw **cyfwisg** neu **ategolion** sy'n ategu ac yn cyflenwi gwisg gyflawn. Mae bagiau, menyg, hetiau ac yn y blaen i gyd yn gyfwisgoedd.

## Yr Oesoedd Canol
[bawd|120px|chwith|Modrwy o'r Oesoedd Caol, o [Llanfaes|Lanfaes, Ynys Môn.]]
Yn yr Oesoedd Canol arferid gwisgo gemwaith hardd gan ddynion a merched e.e. broetshis, breichledau a modrwyau a oedd yn cynnwys gleiniau lliwgar, a wnaed o aur neu arian. Roedd yn ddull o arddangos cyfoeth a statws cymdeithasol yr unigolyn.

Ategolyn angenrheidiol arall yn y cyfnod hwn oedd y pwrs a chanodd Guto’r Glyn ddau gywydd i ddiolch am byrsau a gafodd yn rhoddion gan ei noddwyr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dillad
David Cotterill

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **David Rhys George Best Cotterill** (ganwyd 4 Rhagfyr 1987).  Mae'n chwarae fel asgellwr i Birmingham City ac i Gymru.

Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd a chychwynodd ei yrfa gyda Bristol City cyn symud i fyny i Wigan Athletic F.C. a oedd yn chwarae yn Uwchgynghrair Lloegr ac yna Sheffield United F.C., ar fenthyciad i ddechrau ac yna'n barhaol. Oddi yno trosglwyddodd Cotterill i Abertawe cyn treulio ysbaid ar fenthyciad i Portsmouth ac yna i Barnsley. Oddi yno aeth i Doncaster Rovers am ddau dymor cyn ymuno gyda Birmingham.

Fel aelod o Dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru, ymddangosodd dros ugain o weithiau gan sgorio ddwywaith.

## Dinas Birmingham
Roedd Doncaster wedi cynnig cytundeb newydd iddo ar ddiwedd tymor 2013-14 ond dewisiodd Birmingham, er mwyn iddo fod yn nes at ei deulu, sy'n byw yng Nghymru. Arwyddodd gytundeb ddwy flynedd gyda'r Clwb, a'i gêm gyntaf oedd yn erbyn Caergrawnt ar 12 Awst. Cafodd ei ddewis yn rheolaidd a sgoriodd ei gôl gyntaf yn erbyn Fulham ar 27 Medi o bellter o dros 28 metr. Yn y gêm ddilynol, yn erbyn Millwall, sgoriodd gôl a gosododd ddwy, o bellter tebyg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Alice E. Williams

Awdur o Gymru yw **Alice E. Williams**. Mae'n nodedig am sawl cyfrol gan gynnwys *A Welsh Folk Dancing Handbook* a gyhoeddwyd yn Ionawr, 1985 gan Gymdeithas Dawns Werin Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Alice Evans

Awdur Cymreig yw **Alice Evans**. Mae'n nodedig am nifer o gyfrolau gan gynnwys

*Grisiau at Grist* a gyhoeddwyd 01 Ionawr, 1995 gan: Cyhoeddiadau'r Gair.

## Llyfryddiaeth
*Grisiau at Grist (Cyhoeddiadau'r Gair, 1995)
*Wyth Oedfa (Cyhoeddiadau'r Gair, 2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Aled Richards

Awdur o Gymru yw **Aled Richards**. Mae'n nodedig am nifer o gyfrolau gan gynnwys *Penderfyniadau - Am y Copa* a gyhoeddwyd 01 Chwefror, 2002 gan: Canolfan Astudiaethau Addysg.

## Llyfryddiaeth
**Am y Copa* (Canolfan Astudiaethau Addysg, 2002)
**Egwyddorion - Stori Dda* (Canolfan Astudiaethau Addysg, 2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Yn Pabyr Seyr

bawd|*Yn Pabyr Seyr* (2007)
Papur newydd yn Ynys Manaw yw ***Yn Pabyr Seyr*** (Manaweg am "Y Papur Rhydd) a gyhoeddir gan Mec Vannin, mudiad sy'n ymgyrchu dros gael gweriniaeth yn Ynys Manaw a fyddai'n annibynnol ar y Deyrnas Unedig.

Mae wedi cael ei gyhoeddi o leiaf dwy waith y flwyddyn ers 1990. Ceir archif ar-lein o'r hen gopïau. Er bod y teitl yn Fanaweg ac y ceir rhai erthyglau yn yr iaith Geltaidd honno, mae'r rhan fwyaf o'r cynnwys yn Saesneg.

Fel llais Mec Vannin, mae gogwydd y papur tua'r chwith ac mae'n feirniadol o gyfalafiaeth neo-geidwadol ar Ynys Manaw.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* *Yn Pabyr Seyr* ar-lein 

Categori:Cenedlaetholdeb Manawaidd
Categori:Gwleidyddiaeth Ynys Manaw
Categori:Manaweg
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd Ynys Manaw
Categori:Sefydliadau 1990
Cynthia Lennon

Arlunydd Seisnig oedd **Cynthia Lennon** (née **Powell**; 10 Medi 1939 – 1 Ebrill 2015). Hi oedd gwraig cyntaf y cerddor John Lennon a mam Julian Lennon.

Cafodd ei magu yn Hoylake, Cilgwri i deulu dosbarth canol. Bu'n fyfyrwraig yng Ngholeg Celf Lerpwl ble y cyfarfu â Lennon a oedd yn astudio caligraffi yn yr un adran. Wedi iddi feichiogi priododd y ddau ar 23 Awst 1962 yn Lerpwl. Ym 1968, gadawodd Lennon hi am Yoko Ono ac ysgarodd y ddau ar 8 Tachwedd 1968. Priododd yr Eidalwr Roberto Bassanini yn 1970 a'i ysgaru ym 1973. Priododd John Twist y drydedd waith - peiriannydd o Swydd Gaerhirfryn a bu'r ddau yn byw yn Rhuthun am gyfnod gan redeg ''Oliver's Bistro'', yn Stryd y Ffynnon, ond ysgarodd yntau yn 1983. I ysgol fonedd Rhuthun yr aeth ei mab Julian.

Newidiodd ei henw'n ôl i 'Lennon' a bu'n bartner am 17 mlynedd i Jim Christie. Yn ystod yr adeg yma, ym 1978, sgwennodd lyfr *A Twist of Lennon*. Priododd am y pedwerydd tro - gyda Noel Charles, perchennog clwb nos, o 2002 hyd at ei farwolaeth yn 2013. Yn 2005, cyhoeddodd lyfr arall, mwy personol am ei chyfeillgarwch i John Lennon. Symudodd i fyw i Majorca, Sbaen lle y bu farw o gancr yn 75 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Prifysgol Birmingham

Prifysgol dinesig yn Birmingham, Lloegr yw **Prifysgol Birmingham**. Mae wedi'i lleoli yn Edgbaston, tu allan i ganol dinas Birmingham. Mae'n Aelod o'r Grŵp Russell a hefyd Universitas 21. Mae gan y brifysgol tua 28,800 o fyfyrwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Prifysgol Birmingham
Categori:Sefydliadau 1900
Coleg Imperial Llundain

Prifysgol yn Llundain yw **Coleg Imperial Llundain** (). Mae ganddo bedwar prif adran: gwyddoniaeth, peirianneg, meddygaeth a busnes. Mae'r prif campws wedi'i leoli yn Kensington ond mae hefyd campwsau yn Chelsea, Hammersmith, Paddington, Berkshire a Singapôr. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

Royal School of Mines from across Prince Consort Road on a spring afternoon.jpg|Adeilad Aston Webb
Queen's Tower.jpg|Tŵr y Frenhines

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1907
Imperial
Palindrom

bawd|Sgwâr Sator, 79 OC
Gair, ymadrodd neu frawddeg sy'n darllen yr un peth yn ôl ac ymlaen yw **palindrom** neu **balindrôm**.

Enghraifft o balindrom Cymraeg yw "A dyma'r addewid diweddar am y da", "Lladd dafad ddall", o'r Saesneg *palindrome* a fathwyd gan y dramodydd Ben Jonson, o'r gwreiddiau Groeg *palin* (**πάλιν**; "eto") a *dromos* (**δρóμος**; "ffordd, cyfeiriad").

## Enghreifftiau cynnar
Ceir enghreifftiau o balindromau mor bell yn ôl â 79 OC - ar graffiti a sgwennwyd ar un o furiau'r Herculaneum wrth droed Mynydd Vesuvius, sef 'Sgwâr Sator'. Brawddeg o Ladin ydyw wedi'i cherfio mewn carreg: *Sator Arepo Tenet Opera Rotas*, sef 'Mae Arepo sur yn ymdrechu i ddal yr olwynion'. Mae'n balindromig gan fod llythyren gyntaf pob gair yn ffurfio'r gair cyntaf, yr ail lythrennau'n ffurfio'r ail air ayb. Gellir felly ei ddarllen mewn pedair ffordd (neu bedwar cyfeiriad), ac felly mae'n balindromig.

Ceir pos Lladin hefyd: "In girum imus nocte et consumimur igni" ("awn am dro fin nos a chawn ein llosgi") sy'n ddisgrifiad o ambell wyfyn (neu 'bry'r gannwyll'), ond perthyn i gyfnod diweddarach y mae hwn, mae'n debyg - i'r Oesoedd Canol.

Arferai'r Groegiaid sgwennu'r geiriau, "Golch dy bechodau, nid dy wyneb yn unig!" sef:  ("*Nipson anomemata me monan opsin|Nīpson anomēmata mē mōnan ōpsin*", gan ysgythru'r lythyren "*ps*" drwy dorri'r un lythyren Groegaidd **Ψ**, psi), ar fedyddfaen. Daeth hyn yn arferiad ffasiynol a ymledodd i nifer o wledydd eraill gan gynnwys eglwysi yn Lloegr e.e. Eglwys y Santes Fair,  Nottingham, basilica Hagia Sophia yng Nghaergystennin a'r fedyddfaen yn eglwys St. Stephen d'Egres, Paris, Worlingworth (Suffolk), Harlow (Essex), Knapton (Norfolk), St Martin, Ludgate (Llundain), ac eglwys yn Hadleigh (Suffolk).

## Rhifau palindromig
Yn yr achos yma, rhifau (neu ddigidau o fewn y rhif) sy'n cael eu troi wyneb yn waered (neu eu gosod ar yn ôl) yn hytrach na'r llythrennau e.e. 2992. Mae plant a phobl ifanc yn eu hastudio oherwydd yr elfen o hwyl sy'n ymwneud â phalindrom. Mae'r rhif cysefin palindromig yn rhif palindromig sydd hefyd yn  rhif cysefin, er enghraifft: 191 a 313.

Ffracsiwn parhaol \sqrt{n} + \lfloor\sqrt{n}\rfloor yw palindom sy'n cael ei ailadrodd pan fo n yn gyfanrif.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwarae ar eiriau
Categori:Rhifau
Trevor Ford

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Trevor Ford** (1 Hydref 1923 – 29 Mai 2003).  Chwaraeodd fel ymosodwr canolog i Aston Villa, Dinas Caerdydd, Sunderland a Tref Abertawe. Chwaraeodd 38 gêm dros Gymru, gan sgorio 23 gol.

Ym 1950, pan yn 27 mlwydd oed, ymunodd Ford gyda Sunderland o Aston Villa am ffi o £30,000, sef y ffi uchaf am unrhyw chwaraewr yng ngwledydd Prydain ar y pryd.

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
James Collins (pêl-droediwr, g. 1983)

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **James Collins** (ganwyd **James Michael Collins** 23 Awst 1983). Mae'n chwarae i West Ham United yn Uwchgynghrair Lloegr a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
### Dinas Caerdydd
Dechreuodd Collins ei yrfa fel chwaraewr ifanc â Dinas Caerdydd yn Awst 2000 a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i'r tîm cyntaf mewn gêm yng Nghwpan FA Lloegr yn erbyn Bristol Rovers yn Nhachwedd 2000. Gwnaeth 86 ymddangosiad dros Gaerdydd gan sgorio chwe gôl.

### West Ham United
Ymunodd Collins â West Ham United yng Ngorffennaf 2005, ynghyd â'i gyd chwaraewr o Gaerdydd, Danny Gabbidon, wrth i Alan Pardew dalu £3.5m am y pâr. a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Uwch Gynghrair Lloegr ar 29 Hydref 2005 yn erbyn Lerpwl. Sgoriodd ei gôl gyntaf i West Ham mewn gêm gyfartal 1-1 yn erbyn Portsmouth ar Wŷl San Steffan, 2005..

Ar 28 Ionawr 2008, dioddefodd Collins anaf difrifol mewn gêm i ail dîm West Ham welodd o allan o'r gêm am naw mis.

### Aston Villa
Ymunodd Collins ag Aston Villa ar 1 Medi 2009 gan wneud ei ymddangosiad cyntaf ar 13 Medi yn gêm ddarbi yn erbyn Birmingham City. Ym Mawrth 2011, cafodd Collins a'i gyd chwaraewr Richard Dunne eu dirwyo pythefnos o gyflog gan y rheolwr, Gérard Houllier, yn dilyn row "meddwol" gyda staff y clwb.

### Dychwelyd i West Ham
Ar 1 Awst 2012, ail ymunodd Collins â West Ham United ar gytundeb pedair blynedd.

## Gyrfa ryngwladol
Chwaraeodd Collins wyth o weithiau i dîm dan 21 Cymru gan arwain y tîm mewn gêm yn erbyn Yr Almaen dan 21 yn 2005.

Gwnaeth Collins ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn erbyn Norwy yn 2004 ac roedd yn gapten ar ei wlad am y tro cyntaf yn y gêm gyfeillgar yn erbyn Sweden ym Mawrth 2010

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Asociación Deportivo Cali

Tîm pêl-droed yng Ngholombia a leolir yn ninas Cali, Valle del Cauca, yw **Deportivo Cali** (Sbaeneg: *Asociación Deportivo Cali*). Cafodd ei sefydlu yn 1912 ac mae'n chwarae ym mhrif gynghrair pêl-droed Colombia, y Categoría Primera A, ar hyn o bryd.

## Cyfeiriadau
Deportivo Cali
Rheilffordd Mynydd Hood

Rheilffordd dreftadaeth yw ** Rheilffordd Mynydd Hood** (Saesneg: *Mount Hood Railroad*) sy'n 22 milltir o hyd, gyda therminws yn Afon Hood, Oregon, Unol Daleithiau America. Ceir gwasanaeth nwyddau hefyd dairgwaith yr wythnos.

Adeiladwyd y lein rhwng 1906-1909. Roedd y rheilffordd yn gwmni annibynnol hyd at 1968 pan brynwyd y cwmni gan Rheilffordd yr Union Pacific. Gwerthwyd y lein eto ym 1987 i gefnogwyr lleol y rheilffordd, er mwyn ei harbed, a phrynwyd y lein gan gwmni 'Iowa Pacific Holdings' yn 2008. Nhw yw perchnogion Rheilffordd Mynydd Hood, hyd heddiw.

MynyddhoodLB03.jpg
MynyddhoodLB04.jpg
MynyddhoodLB01.jpg
MynyddhoodLB02.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Oregon
Mynydd Hood
Brown

bawd|Gwahanol fathau o frown.
Lliw yw **brown**; dyma liw rhisgl coed, lliw gwallt, pridd neu fwd. Mae weithiau'n symbol o dlodi.  Lliw cyfansawdd ydyw a gaiff ei wneud drwy uno coch, du a melyn, gan yr argraffydd; gellir defnyddio glas yn lle du. Ar sgrin deledu (y model RGB) caiff ei wneud drwy uno coch a gwyrdd.

Mewn sawl ymchwil drwy Ewrop, dyma'r lliw lleiaf poblogaidd.

## Hanes 
Mae'r gair yn fenthyciad o'r iaith Saesneg. Cyn tua 200 mlynedd yn ôl roedd y termau 'cochddu', 'cethin' (brown tywyll), 'gwinau' (browngoch) neu 'lwyd' yn cael eu defnyddio. Gwelir enghreiffitiau o hyn yn enwau'r gwyfynnod: y Brychan cochddu a'r Teigr cochddu ac yn yr hen bennill 'Ceffyl gwinau yn y cae...'

## Cyfeiriadau
Categori:Lliwiau
Haverford, Pennsylvania

Cymuned heb ei hymgorffori (*unincorporated community*) yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, yw **Haverford**. Saif tua 3 milltir (4.8 km) i'r gorllewin o ddinas Philadelphia. Rhennir y gymuned rhwng Haverford Township yn Delaware County, a Lower Merion Township ym Montgomery County. 

Mae'n cynnwys Coleg Haverford a chlwb criced Merion. Mae Gorsaf reilffordd Haverford ar lein SEPTA Paoli-Thorndale, ac mae lein Norristown yn mynd trwy'r ardal hefyd.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:HaverfordLB03.jpg
Delwedd:HaverfordLB04.jpg
Delwedd:HaverfordLB06.jpg
Delwedd:HaverfordLB07.jpg
Delwedd:HaverfordLB08.jpg
Delwedd:HaverfordLB09.jpg

Categori:Cymunedau Delaware County, Pennsylvania
Categori:Cymunedau Montgomery County, Pennsylvania
Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Bela Lugosi

Actor o Hwngari oedd **Bela Lugosi** (ganwyd **Béla Ferenc Dezső Blaskó**, 20 Hydref 1882 – 16 Awst 1956).

## Ffilmiau
**The Silent Command* (1923)
**Dracula* (1931)
**Murders in the Rue Morgue* (1932)
**The Black Cat* (1934)
**Mother Riley Meets the Vampire* (1951)
**The Black Sleep* (1955)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o Hwngari
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1956
Julian Lennon

Cerddor o Sais yw **John Charles Julian Lennon** (ganwyd 8 Ebrill 1963) a gafodd ei addysg yn ysgol fonedd Rhuthun.

Fe'i ganwyd yn Lerpwl, yn fab i John Lennon a'i wraig Cynthia. Priododd ei fam John Twist (y drydedd briodas) a oedd yn beiriannydd o Swydd Gaerhirfryn a bu'r ddau yn byw yn Rhuthun am gyfnod gan redeg ''Oliver's Bistro*, yn Stryd y Ffynnon, tra mynychodd Julian yr ysgol breifat leol.

## Albymau
**Valotte* (1984)
**The Secret Value of Daydreaming* (1986)
**Mr. Jordan* (1989)
**Help Yourself* (1991)
**Photograph Smile* (1998)
**Everything Changes'' (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Rhuthun
Hugh Hughes (telynor)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Hugh Hughes.''

Telynor o Gymru oedd **Hugh Hughes** (1830 - 24 Ionawr 1904). Roedd yn frodor o Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Ganwyd Hugh Hughes ym mhlwyf Llandrygarn yng ngogledd-orllewin Sir Fôn yn y flwyddyn 1830. Roedd yn fab i'r telynor John Hughes (1802-1889).

Ymhyfrydai yn ieuanc mewn cerddoriaeth a chyfansoddodd lawer o alawon a thonau a rhai anthemau hefyd. Roedd yn amlwg fel telynor llwyfan ac eisteddfod. Ei athro ar y delyn oedd T. D. Morris, Bangor. Fel ei dad, canai y delyn deir-res Gymreig.

Bu farw ar y 24ain o Ionawr, 1904, yn 73 oed; fe'i claddwyd ym mynwent Llandrygarn, fel ei dad o'i flaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Telynorion o Gymru
Gorsaf reilffordd Haverford, Pennsylvania

bawd|260px
Mae ** Gorsaf reilffordd Haverford** wedi'i lleoli yn Haverford, Pennsylvania, ym maestrefi gorllewinol Philadelphia, ar lein SEPTA Paoli/Thorndale. Ei enw gwreiddiol oedd *Haverford College Station* gan ei bod yn gwasanaethu'r coleg. Mae'r orsaf ei hun yn dyddio'n ôl i o leiaf 1880 ac wedi ei chynllunio gan y pensaeri *Wilson Brothers & Company*.

## Gweler hefyd
* Haverford, Pennsylvania

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan SEPTA

Haverford
Categori:Philadelphia
John James Hughes (Alfardd)

Bardd a llenor Cymraeg a golygydd oedd **John James Hughes** (1842 – 8 Ionawr 1875), a adnabyddid gan amlaf wrth ei enw barddol **Alfardd**. Roedd yn amddiffynnydd pybyr i'r iaith Gymraeg, a hawliau Cymru a'i gwerin. Roedd yn frodor o Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Ganed John James mewn bwthyn gerllaw Carreglefn, ym mhlwyf Llanbadrig yn y flwyddyn 1842. Bu farw ei dad cyn ei eni. Cafodd addysg ddyddiol o saith hyd ddeuddeng mlwydd oed. Wedi hynny, gwasanaethodd am rai tymhorau fel gwas fferm gydag amaethyddwyr yr ardal. Pan yn 16 mlwydd oed symudodd i Fangor, lle y bu am dair blynedd yn gertiwr i adeiladydd, ac wedi hynny am bum mlynedd yn gweini ar seiri meini.

Yn 1866 ymunodd â'r heddlu lle daeth yn argyhoeddedig o anghyfiawnder y drefn Seisnig yng Nghymru a dechreuodd ysgrifennu erthyglau ar bynciau llosg y dydd gan ennill sylw iddo'i hun. Yn 1870 cafodd ei benodi'n is-olygydd yr *Herald Cymraeg*. Bu farw yn Ionawr 1875, yn 33 mlwydd oed, a chladdwyd ef ym mynwent Glanadda, Bangor.

## Gwleidyddiaeth
Yn ôl ei fywgraffydd, R. Môn Williams: 
:"Yr oedd ei sêl dros bopeth Cymreig yn angherddol, a chynhyrfodd y wlad yn erbyn penodiad barnwyr Seisnig i'r llysoedd yng Nghymru. Dinoethodd anghyfiawnder a gorthrwm ymhob cylch, ac amcanodd dros ddylanwad y Wasg er daioni y werin."

## Llenor
Cyfranodd Alfardd nifer o gerddi ac erthyglau i gylchgronau Cymraeg y cyfnod. Yn ogystal, ysgrifennodd ddwy nofel yn Gymraeg, sef *Yr Hafoty Gwyn* ac *Ifor Wyn*; themâu moesol a dirwestol yn arddull gweddill nofelau Cymraeg y cyfnod a geir ynddynt.

## Llyfryddiaeth
**Ifor Owen*. Nofel.
**Yr Hafoty Gwyn*. Nofel.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llanbadrig
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Sosialwyr o Gymru
Gŵyl Werin Stan Rogers

bawd|260px
Cynhelir **Gŵyl Werin Stan Rogers** (Saesneg: *Stan Rogers Folk Festival* neu "*Stanfest*") yn Canso, Nova Scotia, yng Nghanada, dros benwythnos cyntaf mis Gorffennaf. Enwyd yr ŵyl er cof am Stan Rogers, canwr gwerin o Ontario. Treuliodd lawer o amser yn Nova Scotia – ac yn Canso – ac ysgrifennodd ganeuon am yr ardal. Sefydlwyd yr ŵyl ym 1997. Mae'n denu tua 10,000 o bobl pob blwyddyn.

Canslwyd yr ŵyl ar y munud olaf yn 2014 oherwydd corwynt.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan yr ŵyl

Categori:Cerddoriaeth werin Canada
Stan Rogers
Stan Rogers
Categori:Nova Scotia
Categori:Sefydliadau 1997
Maes Awyr Llanbedr

Maes awyr hedfan cyffredinol ger Llanbedr, Gwynedd, ym Mharc Cenedlaethol Eryri yw **Maes Awyr Llanbedr** (ICAO:**EGFD**), neu gynt **RAF Llanbedr** (ICAO: **EGOD**).

Wedi deng blynyddoedd ar gau, ailagorwyd y Maes Awyr fel maes awyr cyhoeddus ym Mai 2014.

## Hanes 
Agorwyd y maes awyr fel ganolfan awyr yr Awyrlu Brenhinol yn 1941. Ers hynny, ailenwyd y maes awyr sawl gwaith wrth i'r cyfleuster newid dwylo rhwng breichiau gwahanol Y Weinyddiaeth Amddiffyn:
* RAF Llanbedr nes 1957
* RAE Llanbedr nes 1992
* T&EE Llanbedr nes 1995
* DTEO Llanbedr nes 1997
* DERA Llanbedr nes 2001, pan daeth y rhan fwyaf cyfleusterau DERA yn rhan o QinetiQ.
Tra bod yn ganolfan yr Awyrlu Brenhinol, Defnyddiwyd y maes awyr i lansio targedau am ymarferion brwydr yn yr awyr dros Fae Ceredigion. Cynnalwyd gweithredoedd gan y Grŵp Rhif 12 yr RAF. Ar ôl 1992, cymerodd y maes awyr rôl lai milwrol, gysylltiol â phrofion a datblygu. Parhaodd hyn nes 2004 pan giliodd Y Weinyddiaeth Amddiffyn o'r safle, yn cymryd cyfarpar mordwyo a rheolaeth traffig awyr i ffwrdd.

## Ailagoriad 
## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Llanbedr
Llanbedr
Categori:Sefydliadau 1941
D.C. United

Mae D.C. United yn dîm pêl-droed Americanaidd lleoli yn Washington, DC. Mae'r clwb yn cymryd rhan mewn Major League Pêl-droed (MLS), yr isadran uchaf pêl-droed Americanaidd.

## Hanes 
Mae hanes D.C. United yn rhychwantu 20 mlynedd, gan ddechrau yn 1995 pan ddyfarnwyd Major League Soccer masnachfraint i'r ardal fetropolitanaidd Washington, DC. Ers ei sefydliad, mae D.C. United wedi chwarae yn Stadiwm RFK, yn cael ei lleoli yn y seithfed ward y ddinas ger y gymdogaeth Gerddi Eastland a DC Armory.

Roedd D.C. United y fasnachfraint gyntaf a ddyfarnwyd gan MLS, ac roedd y tîm amlwg yn MLS yn ystod blynyddoedd cyntaf y gynghrair o fodolaeth. Am y rhesymau hynny, mae United cael ei ystyried yn aml fel MLS yw "blaenllaw masnachfraint".

Categori:Chwaraeon yn yr Unol Daleithiau
Gwilym Livingstone Evans

Roedd **Gwilym Livingstone Evans** (1916-1994) yn ffotograffydd adnabyddus o Flaenau Ffestiniog.

## Ei fywyd 
Bu’n weithgar iawn yn ei dref leol gan gymeryd lluniau o bobl a digwyddiadau o bob math. Tyfodd ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth ar ôl iddo dderbyn camera Kodak Brownie oddi wrth ei chwaer yn anrheg penblwydd. Nid oedd yn gwneud ei  fywoliaeth yn llwyr allan o ffotograffiaeth, bu hefyd yn bobydd yn y siop felysion. Ym 1963, gofynnodd Gwasg y Sir - Y Bala iddo wneud gwaith ffotograffig iddynt hwy ar gyfer eu papur lleol ac ym 1972, gofynnwyd iddo wneud gwaith llaw rydd tebyg i’r *Cambrian News*. Ymddangosodd ei waith bron ym mhob rhifyn o’r papur a hynny tan ei waith olaf i’r papur, sef nodwedd ar Drawsfynydd a Hedd Wyn a ymddangosodd yn yr adran “Weekender”. Wedi hyn gwaethygodd ei iechyd; dioddefodd y clefyd *Motor Neurone* a bu farw clefyd ym 1994.

Dros y blynyddoedd, cyhoeddwyd nifer o'i ffotograffau ym Mhapurau Llundain e.e. defnyddiwyd ei luniau pan claddwyd Bertrand Russell. Bu hefyd yn gwneud gwaith ffotograffydd proffesiynol, megis tynnu lluniau pasbort a chreu copiau o hen ffotograffau. Roedd pwyslais ei waith bob amser ar gynnwys ac felly ar ddogfennaeth.

## Lluniau ar-lein 
Yn dilyn ei farwolaeth, cafodd ei luniau eu rhoi i'r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Mae'n bosib bod cymaint â 20,000 o negyddion wedi cyrraedd y Llyfrgell ac maent yn amrywio rhwng maint 35mm, fformat canol a 6x9mm. Mae hefyd ambell lun wedi ei lwytho ar wefan Casgliad y Werin, delweddau sydd erbyn hyn a metadata cyfoethog; a hynny oherwydd cyfraniadau'r cyhoedd, neu dorfoli gwybodaeth am y lluniau e.e. ychwanegu enwau i'r wynebau sydd yn y lluniau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Ffestiniog
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Flaenau Ffestiniog
Gorsaf reilffordd Jenkintown-Wyncote, Pennsylvania

bawd|260px
Mae ** Gorsaf reilffordd Jenkintown-Wyncote** ar leiniau SEPTA Lansdale/Doylestown, Warminster, West Trenton a lein y Maes Awyr.

## Dolen allanol
* Tudalen Jenkintown-Wyncote ar wefan SEPTA

Jenkintown-Wyncote
Categori:Philadelphia
P. B. Abery

Ffotograffydd oedd **Percy Benzie Abery** neu **P. B. Abery** (1877–1948); ganwyd yn Sandgate, Folkestone, Swydd Caint), a symudodd y teulu i *"Groe Villa"*, Stryd yr Eglwys, Llanfair-ym-Muallt ym 1898. Sefydlodd Abery fusnes ffotograffiaeth bychan yn Llanfair-ym-Muallt pan oedd ond yn 21 oed. Priododd Kat Wenman o Folkstone yn Eglwys y Santes Fair, Llanfair-ym-Muallt ym 1900, gan symud i *"Holly House"*, y Stryd Fawr, ac ym 1911 fe symudodd i adeilad mwy, sef y *West End Studio*, lle'r arhosodd tan ei farwolaeth ym 1948.

Ar ei ddiwrnod cyntaf yn y dre, cyfarfu a George Ethelbert Sayce a oedd hefyd yn symud i'r dref, ac a ddaeth ymhen amser yn olygydd a pherchennog y *Brecon and Radnor Express*, a fu'n gyfrwng cyhoeddi nifer o'i ffotograffau.

Yn yr haf, byddai P. B. Abery yn gwneud ei fywoliaeth wrth dynnu lluniau'r bobl a fyddai’n ymweld â ffynhonnau'r dref. Byddai’r ffotograffau'n cael eu harddangos y tu allan i'r siop fore trannoeth, a byddai twr o bobl yn ymgynnull yno i chwilio am luniau ohonynt eu hunain. Roedd P. B. Abery, hefyd, yn gyfrannwr cyson ar faterion amaeth a chwaraeon i'r papurau newydd dyddiol cenedlaethol a'r papurau newydd wythnosol.

Roedd P. B. Abery yn hoff iawn o’r awyr agored, a byddai wrth ei fodd yn crwydro’r wlad yn tynnu lluniau o olygfeydd a bywyd gwledig Sir Frycheiniog, Sir Faesyfed a'r Gororau. Pan gychwynnodd y *Birmingham Water Works* ar waith adeiladu’r argaeau yng Nghwm Elan, fe'i penodwyd yn ffotograffydd swyddogol y cynllun. Ym mis Rhagfyr 1947, ychydig cyn ei farwolaeth, cynhaliwyd arddangosfa o luniau argaeau P. B. Abery yn y *Birmingham Civic Centre*.

Trosglwyddodd ei weddw gasgliad o ryw 2,000 o'i negyddion i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, sy'n cynnwys yn bennaf olygfeydd o'r Canolbarth a'r Gororau.

## Casgliad Abery yn y Llyfrgell Genedlaethol
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P170 wd:19798269. ?item wdt:P31 wd:Q3305213 }
|links=text
|sort=label
|columns=P18:Delwedd,label:Teitl y llun,P571:Dyddiad
|thumb=128
}}

## Llyfryddiaeth
P. B. Abery, Photographs of Radnorshire, 2008

## Dolenni allanol
*Casgliad P. B. Abery, gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Llyfr Ffoto Pasiant Llanfair ym Muallt, P. B. Abery
*Ffotograffau P. B. Abery ar dudalen Flickr Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr‏‎ yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Gaint
Arwyn Herald

Ffotograffydd o Gaernarfon a gohebydd i'r papur newydd, *Yr Herald* ydy **Arwyn "Herald" Roberts** (ganwyd 1959).

Mae Arwyn Roberts yn gweithio fel ffotograffydd proffesiynnol ar hyd a lled Cymru yn ogystal â bod yn ohebydd i'r Herald. Cafodd ei Urddo i Orsedd y Beirdd yn 2005 dan yr enw 'Arwyn Herald'.

Cyhoeddodd, gydag Ian Edwards a Thrystan Prithard - gyfrol am gau ffatri *Friction Dynamics* yng Nghaernarfon a hynny yn 2005. Ar ôl 35 mlynedd o weithio fel ffotograffydd i'r Herald, penderfynodd Arwyn gyhoeddi *Drwy Lygad y Camera*, sef llyfr sydd yn cynnwys ei hoff luniau. Cafodd yr elw a wnaethpwyd o ganlyniad i werthu'r copiau ei roi tuag at Ambiwlans Awyr Cymru ac Uned Gofal Dwys Ysbyty Gwynedd. Yn Nhachwedd 2012 cyhoeddodd *Pobol Arwyn Herald*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Margaret Rule

Archaeolegydd o Loegr oedd **Margaret Helen Rule, CBE** (27 Medi 1928 &ndash; 9 Ebrill 2015).

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Richie Benaud

Cricedwr a chyflwynydd teledu o Awstralia oedd **Richard "Richie" Benaud, OBE** (6 Hydref 1930 – 10 Ebrill 2015).

Fe'i ganwyd yn Penrith, De Cymru Newydd, yn fab i'r cricedwr Louis Benaud a'i wraig Irene. Priododd Richie ei wraig, Marcia, ym 1953.

Roedd yn gapten tîm Awstralia rhwng 1958 a 1964. Ef oedd y chwaraewr cyntaf i gnocio 200 wiced rhedeg 2,000 rhediad mewn criced Prawf, a hynny yn 1963.

## Llyfryddiaeth
* *The Way of Cricket* (1961)
* *A Tale of Two Tests* (1962)
* *Spin Me a Spinner* (1963)
* *The New Champions* (1966)
* *Willow Patterns* (1969)
* *Test Cricket* (1982)
* *World Series Cup Cricket 1981–82* (1982)
* *The Hottest Summer* (1983)
* *The Ashes 1982–83* (1983)
* *Benaud on Reflection* (1984)
* *The Appeal of Cricket* (1995)
* *Anything But* (1998)
* *My Spin on Cricket* (2005)
* *Over But Not Out* (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cricedwyr o Awstralia
Categori:Cyflwynwyr teledu o Awstralia
Categori:Llenorion Saesneg o Awstralia
Categori:Pobl o Dde Cymru Newydd
Llyn Wanaka

bawd|chwith|260px
bawd|260px
bawd|260px
Mae **Llyn Wanaka** yn llyn yn nhalaith Otago, Ynys y De, Seland Newydd. Mae'r llyn yn 45 cilomedr o hyd, ac yn 193 cilomedr sgwâr, y pedwerydd o lynnoedd Seland Newydd o ran maint. Mae tref Wanaka ar lan y llyn ac mae'r ardal yn boblogaidd ar gyfer sgïo, yn arbennig Cardona, sy'n bentref ger y llyn.

Mae ynysoedd Mou Waho a Mou Tapu ar y llyn.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* gwefan Llyn Wanaka

Wanaka
Categori:Ynys y De