Gwlad y Basg

:''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â Gwlad y Basg gyfan. Am gymuned ymreolaethol Sbaen, gweler Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg.''
Gwlad yn ne-orllewin Ewrop rhwng Gwlff Gasgwyn a'r Pyreneau yw **Gwlad y Basg** (Basgeg: *Euskal Herria*). Yn weinyddol, fe'i rhennir rhwng Sbaen a Ffrainc, mewn nifer o ranbarthau gwahanol. Mae'n cyfateb yn fras i famwlad y Basgiaid a'r iaith Fasgeg.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad

Mae Gwlad y Basg yn cynnwys saith talaith draddodiadol:
* Gogledd Gwlad y Basg (*Iparralde*)
** Lapurdi (Ffrangeg: *Labourd*)
** Nafarroa Beherea (Ffrangeg: *Basse-Navarre*)
** Zuberoa (Ffrangeg: *Soule*)
* De Gwlad y Basg (*Hegoalde*)
** Araba (Sbaeneg: *Álava*)
** Bizkaia (Sbaeneg: *Vizcaya*)
** Gipuzkoa (Sbaeneg: *Guipúzcoa*)
** Nafarroa neu Nafarroa Garaia (Sbaeneg: *Navarra*)

Mae Araba, Bizkaia a Gipuzcoa yn ffurfio Euskadi, cymuned ymreolaethol Sbaen, tra bod Nafarroa yn gymuned ymreolaethol ynddi ei hun.

## Hanes 
Cred rhai mai'r Basgiaid yw gweddillion trigolion gwreiddiol Gorllewin Ewrop, gyda'u gwreiddiau yn mynd yn ôl i'r cyfnod Paleolithig, cyn dyfodiad mewnfudwyr o'r dwyrain yn dwyn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Cyfeiria awduron clasurol megis Strabo a Plinius yr Hynaf at lwythau megis y Vascones a'r Aquitani yn byw yn y tiriogaethau hyn, ac mae rhywfaint o dystiolaeth eu bod eisoes yn siarad Basgeg.

Profwyd yn ddiweddar fod y Basgiaid yn meddu ar yr un "cromosomau Y" â'r Cymry. Dywedodd yr Athro David Goldstein o Goleg Prifysgol Llundain, "Yn ystadegol does dim modd gwahaniaethu rhwng "cromosomau Y" y Basgiaid a’r Cymry." Credir bellach gan genetegwyr fod y Celtiaid a’r Basgiaid yn ddisgynyddion yr Ewropeaid cynharaf, sef yr helwyr Palaeolithig o Siberia, ac mae tystiolaeth genynnol yn olrhain y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr Gaelaidd, y Basgiaid a phobloedd brodorol yr Amerig yn ôl i tua 50,000 flynyddoedd a hynny i ardal Dyffryn Afon Yenisei yn Siberia.

Yn y Canol Oesoedd cynnar, adwaenid y diriogaeth rhwng Afon Ebro ac Afon Garonne fel Vasconia, ac am gyfnodau bu yn annibynnol dan Ddugiaid Vasconia. Rhannwyd y diriogaeth yn dilyn concwest y rhan fwyaf o Benrhyn Iberia gan y Mwslimiaid ac ymestyniad teyrnas y Ffranciaid tua'r de dan Siarlymaen.

Yn y 9g, Teyrnas Pamplona oedd y grym mwyaf yn yr ardal, a datblygodd Teyrnas Navarra o'r deyrnas yma yn ddiweddarach. Ym mlynyddoedd cynnar y 16g, unwyd rhan ddeheuol y deyrnas yma a Theyrnas Castilla, tra daeth y rhan ogleddol yn rhan o Ffrainc.

Roedd gan y taleithiau Basgaidd fesur helaeth o hunanlywodraeth yn Sbaen a Ffrainc am gyfnod. Daeth hyn i ben yn Ffrainc yn dilyn Chwyldro Ffrainc, ac yn Sbaen yn dilyn y Rhyfeloedd Carlaidd yn rhan gyntaf y 19g. Y y cyfnod diweddar, mae Cenedlaetholdeb Basgaidd yn anelu at uno'r saith talaith yn wladwriaeth annibynnol. Lluniwyd faner Gwlad y Basg, yr Ikurrina, fel rhan o fudiad genedlaethol y Basgiaid.

## Cyfraith – *Los Fueros* 
, Gipuzkoa gydag arwyddion cenedlaetholaidd yn cynnwys, "Dwristiaid cofiwch, nid ydych naill a yn Ffrainc neu Sbaen ond Gwlad y Basg" a "Rhydddewch nhw i Gyd" (carcharorion ETA)]]
Etifeddiaeth gan y *Reconquista* yn yr Oesoedd Canol oedd y fueros - sef siarteri a oedd yn rhoi rhywfaint o annibyniaeth wleidyddol i diriogaethau ar y ffin rhwng teyrnasoedd Mwraidd a theyrnasoedd Cristionogol. Yn ymarferol, roedd hyn yn golygu bod y taleithiau Basgaidd yn rhydd i arfer eu deddfau cymdeithasol, masnachol a throseddol eu hunain, a goroesodd y drefn hon hyd at y 19g. Ond yn enw effeithlonrwydd, ac yn dilyn y patrwm Napoleonaidd yn Ffrainc, byddai llywodraethau olynol Madrid yn dechrau dirymu Los Fueros fesul un, gyda’r bwriad o sefydlu gwladwriaeth ganoledig.

## Las Guerras Carlistas
Ffactor pwysig i sbarduno y ddau Ryfel Carlaidd yn Sbaen oedd yr ymosodiad cyfansoddiadol hwn, rhyfeloedd a ymladdwyd dros olyniaeth y goron Sbaen, ond gydag elfennau pwysig o ranbartholdeb a gwrthdaro ideolegol hefyd. Collodd y Basgiaid eu fueros yn derfynol ar ôl yr Ail Ryfel Carlaidd yn 1876, ond byddai delfrydau  *Carlismo* – sef ceidwadaeth grefyddol a chred mewn hawliau rhanbarthol – yn chwarae rhan bwysig mewn twf y mudiad cenedlaethol newydd yn y 1890au, a byddai amddiffyniad y fueros yn troi yn arwyddair y mudiad,  sef ‘Jaungoikua eta Lagizarra’:  y gair ‘Lagizarra’ yn golygu ‘hen gyfraith’ yn Iaith y Basg.

## Llenyddiaeth 
Er y cyhoeddwyd y llyfr cyntaf yn Euskara yn 1545, ni ellir dweud bod llenyddiaeth ysgrifenedig (na diwydiant cyhoeddi) yn ffynnu yno tan ddiwedd y 19g a chyhoeddi’r cyfrolau cyntaf o farddoniaeth Fasgeg a chylchgronau diwylliannol a gwleidyddol.

1545 - *Linguae Vascorum Primitiae*, Bernard Dechepare

1571 - Cyfieithiad i’r Fasgeg o’r Efengylau gan Leizarraga

1638 - *Notitia Ultriusque Vasconiae*, Arnold Oihénart

1657 - Casgliad o 537 o gerddi a diarhebion Basgaidd gan Arnold Oihénart

17eg a 18g - Bernard de Gasteluzar, d’Argaineratz, Harizmendi, Etcheberri, Augustín de Cardaveraz, Manuel de Larramendi, Haraneder,

19g - Beirdd: Hiribarren (‘Euskaldunak’), Elisamburu, Larralde, Dibarat, Sabino Arana, Yparraguire (‘Guernikako Arbola’), Etchahoun o Barcus

1878-1885 - Cylchgronau: *Revista de las Provincias Euskaras* (Vitoria, 1878-80), *Revista Euskara* (Pamplona, 1878-83), *Euskal-erria* (San Sebastián, 1880-1907), *Revista de Vizcaya* (Bilbao, 1885-89).

1888 - *Gramática Elemental del Euzkera bizkaíno* (Sabino Arana)

## Demograffeg 
Y prif ddinasoedd yw:

# Bilbo  (354,145)
# Vitoria-Gasteiz (226,490)
# Pamplona (Basgeg: *Iruña*, 195,769)
# Donostia (Sbaeneg: *San Sebastian*) (183,308)
# Barakaldo (95,675)
# Getxo (83,000)
# Irun (59,557)
# Portugalete (51,066)
# Santurce (47,320)
# Baiona (44,300)

## Chwaraeon 
Pêl-droed yw'r mwyaf poblogaidd ymysg chwaraeon Gwlad y Basg, gyda'r prif dimau yn cynnwys Athletic Bilbao, Real Sociedad ac Osasuna. Nid oes gan Dîm pêl-droed Gwlad y Basg gydnabyddiaeth ryngwladol fel tîm cenedlaethol gan FIFA nac UEFA. Serch hynny, mae tîm cenedlaethol Ffederasiwn Bêl-droed Gwlad y Basg yn chwarae gemau rhyngwladol â gwledydd cydnabyddedig.

Yn y rhan ogleddol, yn Ffrainc, mae rygbi'r undeb yn fwy poblogaidd na phêl-droed, gyda thîm Biarritz, Biarritz Olympique Pays Basque, yn arbennig o adnabyddus. Mae seiclo a pêl fasged a mynydda hefyd yn boblogaidd. Gêm a gysylltir yn arbennig â Gwlad y Basg yw Pilota (*pelota* yn Sbaeneg).

## Cyfeiriadau 

Categori:Daearyddiaeth Ffrainc
Categori:Daearyddiaeth Sbaen
Basgeg
Categori:Rhanbarthau Ewrop