Kilfenora

Pentref a phlwyf sifil yn An Clár/Swydd Clare, Iwerddon yw **Kilfenora** (), sy'n golygu 'Eglwys y Bryniau Ffrwythlon' neu 'Eglwys yr Ael Wen'. Fe'i lleolir i'r de o ranbarth calchfaen carst a elwir y Burren. Ers y Canol Oesoedd pan oedd yn esgobaeth esgob Kilfenora, fe'i hadnabyddir fel "Dinas y Croesau" am ei saith croes eglwysig uchel; saif pump o'r saith erbyn hyn.

## Pentref 
bawd|Plac ar neuadd bentref Cill Fhionnúrach yn coffau "Ted Fest"

Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 463 o bobl yn byw yn ardal Cill Fhionnúrach, i fyny o 409 yn 2006. Fodd bynnag, nid yw'r rhan fwyaf ohonynt yn byw o fewn y pentref. Yn 2011, dim ond 220 o drigolion oedd yn byw'n y pentref go iawn, i fyny o 169 yn 2006 ac i fyny o'r tua 100  a drigai yno'n 1980.  Yn 1975 agorwyd y "Burren Display Centre" yn hen adeilad yr Ysgol Genedlaethol, mae hon yn ganolfan ddehongli sy'n arddangos botaneg a bywyd gwyllt y Burren, gan yr arlywydd Cearbhall Ó Dálaigh.

Defnyddiodd y sioe deledu *Father Ted* (1995–98) Cill Fhionnúrach fel lleoliad ffilmio pwysig. Arweiniodd hyn yn ddiweddarach at "Father Ted Festival", a gynhaliwyd gyntaf yn 2007. Rhoddodd Cill Fhionnúrach ei enw hefyd i'r Kilfenora Ceili Band. Mae'n cynnwys gorsedd esgob, a roddwyd yn 1981. Mae yna hefyd fedyddfaen bedydd carreg sgwâr mawr (o bosibl o tua 1200). Yn ogystal, mae'r eglwys yn cynnwys beddrodau amrywiol, ond mae'r tu mewn yn bennaf yn amddifad o addurniadau. Gosodwyd to gwydr ar y groesfa yn 2005 i ddiogelu gweddillion y tair croes uchel a symudwyd yno.

Er bod traddodiad yn honni bod yna saith croes, dim ond olion pump ohonyn nhw oedd yn bodoli yn y cyfnod modern (ynghyd ag un o'r cyfnod ar ôl y diwygiad). Roedd tri o'r rheini, gan gynnwys yr un a elwir yn "Groes Doorty", wedi'u lleoli ym mynwent yr eglwys gadeiriol. Enwir Croes Doorty felly oherwydd defnyddiwyd ei siafft fel carreg fedd y teulu Doorty tan y 1950au pan adunwyd dwy ran y groes hon o ganol y 12fed ganrif. Safai siafft o groes o'r 13eg neu'r 14eg ganrif ger drws yr eglwys gadeiriol ("Croes y De"). Ger y fynwent, croes syml oedd y giât (yn dyddio o'r 14eg neu'r 15fed ganrif o bosibl). Lleolir y drydedd groes o fewn y gangell. I'r gorllewin o'r fynwent a thua hanner ffordd rhwng yr eglwys gadeiriol a'r eglwys Gatholig fodern mae'r bedwaredd groes uchel (y "Groes Uchel"), yn sefyll mewn cae. Symudwyd y bumed groes ("Croes ar y Bryn") yn 1821, gan Dr Richard Mant, Esgob Kilfenora a Killaloe, i Killaloe/Cill Dalua, Swydd Clare lle mae'n dal i gael ei harddangos yn Eglwys Gadeiriol St. Flannan ac a elwir yn "Croes Uchel Cill Fhionnúrach".

Yn 2003, symudwyd tair croes uchel o'r safle er cadwraeth gan y Swyddfa Gwaith Cyhoeddus ac ers 2005 maent wedi'u harddangos yn nhrawslun yr eglwys gadeiriol; yn eu plith y "Doorty Cross".

### Hynafiaethau eraill 
Mae adfeilion Castell Ballyshanny/Baile Úi Sheanaigh wedi'u lleoli yn y drefdir eponymaidd, tua 600 metr o'r pentref. Fe'i hadeiladwyd mewn cylch ac roedd yn gastell O'Brien yn wreiddiol. Ym 1631 roedd yn eiddo i Daniel O'Shanny, Deon Cill Fhionnúrach. Mae olion dau lawr uchaf a llawr isaf cromennog yn dal i fodoli.

### Canolfan y Burren 
Mae'r gyn- Ganolfan Arddangos y Burren heddiw'n darparu arddangosfa wedi'i diweddaru ar y Burren, ffilm, ystafelloedd te a storfa grefftau.

## Plwyf sifil 
Mae plwyf sifil Cill Fhionnúrach ar ochr ddwyreiniol barwniaeth Corcomroe. Mae'r plwyf yn  8.5 x 8.0km ac yn gorchuddio . Yn 1845, adroddodd y "Parliamentary Gazette" fod tua hanner yr arwyneb yn dir pesgi cysefin; mae tua un rhan o bedair yn dir magu a thrin rhagorol; ac y mae y gweddill yn fynydd a chors, ond yn unig i raddau bychan yn anfuddiol. Mae'r tir, er ei fod o ansawdd da, hefyd yn cael ei drin yn well na'r ardaloedd cyfagos ar y de. 

### Trefdiroedd 
Dyma restr o drefdiroedd y plwyf: Ballagh, Ballybaun, Ballybreen, Ballyclancahill, Ballygoonaun, Ballyhomulta, Ballykeel North, Ballykeel South, Ballykinvarga, Ballyshanny, Boghil, Caherminnaun East, Caherminnaun West, Clogher, Clooneen, Cloonomra, Cohy, Commonage, Coolpeekaun, Creggaun, Doon, Fanta Glebe, Kilcarragh, Cill Fhionnúrach, Laraghakea, Dwyrain Lickeen, Gorllewin Lickeen, Dwyrain Lisdoony, Gorllewin Lisdoony, Lisged, Maryville, Roughan, Slievenagry, Tullagh Lower a Tullagh Upper. 

### Hanes 
bawd| Y "Doorty Cross" ym mynwent Eglwys Gadeiriol Cill Fhionnúrach yn yr 1980au

Cill Fhionnúrach yw "un o'r aneddiadau trefol hynaf" yn An Clár.

Yn rhan o Archesgobaeth Cashel/An Caiseal,  roedd ond yn ymestyn dros 200 milltir sgwâr o dir tenau iawn ei boblogaeth. Cyfrifid hi fel yr esgobaeth dlotaf, gyda dim ond 13 o blwyfi. Felly nid oedd y galw am swydd esgob yn fawr, ond am 1189 y cofnodir esgob. Ym 1660, gwnaed Samuel Pullen yn Archesgob Tuam a daeth Cill Fhionnúrach yn rhan o'i dalaith. Nododd hefyd fod tua 60 o ddynion yn cael eu cyflogi gan fwynglawdd ffosffad a bod Cill Fhionnúrach yn "bentref pwysig iawn ar gyfer ffeiriau gwartheg a defaid". Mae'n dal i gael ei ddefnyddio ar gyfer addoliad achlysurol.

### Plwyf Catholig 
Yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, mae'r plwyf eglwysig wedi'i uno â phlwyf sifil Kiltoraght. Mae dwy eglwys yn y plwyf hwn: St. Fachtna (yn Kilfenora) a St Attracta (Kiltoraght).

## Gweler hefyd 
* Deon Cill Fhionnúrach
* Rhestr o abatai a phriordai Gweriniaeth Iwerddon (Sir Clare)
* Rhestr o drefi a phentrefi yn Iwerddon

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Twristiaeth a Chymuned Kilfenora
* Kilfenora yn Llyfrgell Clare
* *Annals Kilfenora neu Ye Dinesig y Croesau* gan Charles Ffrench Blake-Forster yn Llyfrgell Clare
* *Croesau Cerrig Kilfenora* gan Jack Flanagan yn Llyfrgell Clare
* Gwefan Canolfan Burren

Categori:Pentrefi Swydd Clare
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio