Dom saim

]]

Mae **dom saim** yn fàs congealed mewn system garthffos a ffurfiwyd gan y cyfuniad o ddeunydd solet nad sy'n bioddiraddadwy wedi'i fflysio, fel cadachau gwlyb ("wet wipes"), a saim congealed neu saim coginio. Daeth domau saim yn broblem yn y 2010au ym Mhrydain, oherwydd bod systemau carthffosiaeth Fictoraidd yn heneiddio a'r cynnydd yn y defnydd o llieniau tafladwy sy'n cael eu fflysio lawr y tŷ bach.

## Disgrifiad
Mae domau saim yn ffurfio ar arwynebau garw carthffosydd lle mae llif yr hylif yn mynd yn gythryblus. Mewn pibellau a thiwbiau â leininau mewnol llyfn, mae hylif ger y wal sy'n cynnwys yn llifo ychydig yn arafach na hylif yn sianel ganolog y bibell; felly, mae cyfaint cyfan yr hylif yn llifo'n llyfn ac yn rhydd. Pan fydd hylif yn dod ar draws rhwystr, mae chwyrlïen o ddŵr yn dechrau dal malurion.

Gall rhwystr fod yn unrhyw fath o arwyneb garw sy'n gallu sleifio malurion. Mewn carthffosydd brics neu goncrit efallai y bydd diferion sment dros ben, gwaith brics wedi'i ddifrodi, neu gymalau morter rhydd wedi'u difrodi gan rhew. Mewn unrhyw bibell is-wyneb, hyd yn oed o'r dyluniad mwyaf datblygedig, mae treiddiad gan ymyriadau allanol fel gwreiddiau coed yn achos cyffredin o rwystr braster.

Mewn carthffosydd sy'n cario hylifau alcalïaidd, gall lipidau gael eu calchynnu a'u solidoli.. Yn cynnwys nid yn unig cadachau gwlyb a braster, gall brychau braster gynnwys eitemau eraill nad ydynt yn torri ar wahân neu'n hydoddi wrth eu fflysio i lawr y toiled, fel tampon, ffullon cotwm, nodwyddau, Cafwyd ymgyrch ar-lein gan Dŵr Cymru yn galw ar bobl i beidio fflysio "hancesi dŵr" (wet wipes) lawr y tŷ bach er mwyn osgoi tagu'r system. Gall y lympiau sy'n deillio o ddeunydd tagfeydd fod mor gryf â choncrit, ac mae angen offer arbenigol i'w dynnu.

Gall rhwystrau saim a braster achosi gorlifo carthffosiaeth iechydol, lle mae carthffosiaeth yn cael ei ollwng i'r amgylchedd heb driniaeth. Yn yr Unol Daleithiau, mae bron i hanner yr holl rwystrau carthffosydd yn cael eu hachosi gan saim.

Mae Domau Saim wedi cael eu hystyried fel ffynhonnell tanwydd, a'n benodol bionwy.  Troswyd y rhan fwyaf o'r domau saim a ddarganfuwyd yn Whitechapel yn Llundain yn 2017, yn pwyso 130 tunnell (130,000&nbsp;kg) ac yn ymestyn mwy na 250 metr (820 tr), yn fiodiesel.

Gellir lliniaru Dom Saim trwy ymgyrchoedd ymwybyddiaeth y cyhoedd ynghylch gwastraff fflamadwy a thrapiau saim i'w hidlo yn y ffynhonnell.

## Digwyddiad
Mae domau saim i'w cael mewn systemau carthffosydd ledled y byd, mewn dinasoedd a threfi llai. Mae fatbergs enfawr wedi blocio carthffosydd yn Llundain, Efrog Newydd, Denver, Valencia, a Melbourne.

## Etymoleg
Defnyddir y gair "fatberg" yn Saesneg a sawl iaith arall. Yn yr ieithoedd Germanaidd fod y geiriau "fat" a "berg" yn gyffredin iddynt i gyd ceir "Fettberg" (Almaeneg), "fettberg" (Swedeg) a "vetberg" (Iseldireg). Mae'n air cyfansawdd sy'n golygu "mynydd saim" ond hefyd yn dilyn ar ôl y gair a'r cysyniad o "iceberg". Defnyddiwyd y gair gyntaf mewn cyd-destun Cymreig, a hynny yn 2008 i ddisgrifio "large, rock-like lumps of cooking fat" a oedd wedi eu golchi i'r lan ar hyd traethau Cymru. Erbyn 2010 daeth i gyfeirio at y carthion sbwriel oedd yn tagu systemau carthffosiaeth Llundain.

### Etymoleg Cymraeg
Tueddwyd i ddefnyddio'r term Saesneg 'fatberg' yn y Gymraeg neu'r calque, 'mynydd braster'. Bathwyd y gair *Dom Saim* gan Dafydd Palfrey (gitarydd flaen grŵp Hanner Pei) ar 8 Gorffennaf 2020 yn dilyn ymholiad ar Twitter gan Siôn Jobbins oedd am ysgrifennu erthygl i'r Wicipedia am y ffenomenon. Cafwyd sawl cynnig. Nodwyd i Golwg360 ddefnyddio'r term 'mynydd braster' mewn erthygl yn 2019.

Ymysg awgrymiadau ar gyfer enw oedd: mynydd braster, saimfynydd, brasfryn, tewlif, braslif, tewfryn, brasfynydd, seimlif, bloneglif a twlpyn saim. Amser a ddengys a fydd 'dom saim' yn ennill ei phlwyf fel y term cyffredin a safonnol yn y Gymraeg.

## Cymru a domau saim
* Rhagfyr 2018: ffilmiwyd ymdrech i ryddhau Dom Saim 500 tunnell yn ardal Bae Caerdydd.
* Ionawr 2015: Fel rhan o ymgyrch yn i godi ymwybyddiaeth pobl o arferion a deunydd sy'n blocio draen, rhyddhaodd Dŵr Cymru fideo o ddom saim mewn drawnau yng Nghaerdydd.
* Gorffennaf 2015: A  darganfyddwyd dom saim yn y Trallwng, Powys.

### Ymchwil Prifysgol Aberystwyth
Yn 2018 staff o  Athrofa'r Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig (IBERS) ar raglen  Channel 4 ‘Fatberg Autopsy: Secrets of the Sewers’. Cafodd Yr Athro Jo Hamilton a Dr Justin Pachebat o IBERS eu comisiynu gan Uned Wyddoniaeth y BBC i wneud dadansoddiad molecylaidd o dom saim i chwilio am barasitiaid a bacteria.

Daeth y gwyddonwyr o hyd i Campylobacter, E.coli a Listeria - rhywogaethau sy'n achosi gwenwyn bwyd yn aml mewn pobl - a rhai mathau o facteria a all wrthsefyll gwrthfiotigau. Yn ogystal â hyn, roedd yno nifer o 'eitemau' personol yn y braster, gan gynnwys 'cotton buds' a chondom menyw. Daethong hefyd o hyd i rai wyau parasitiaid a allai fod yn un o ddwy rywogaeth o bryfaid genwair, *Alaria alata* neu *Fasciola hepatica*.

## Dom Saim a COVID-19
* Ebrill 2020: Un o sgil effeithiau Pandemig COVID-19 yn 2020 oedd dom saim anfer yn Melbourne, Awstralia. Darganfyddwyd y dom saim 42 tunnell, maint tancer petrol yn y ddinas. Beiwyd y maint anarferol o fawr (roedd llawer mwy na domau sain mawr Awstralia yn 2014 a 2016) yn fwy na dim bobl yn prynu panig papur tŷ bach a achoswyd oherwydd pryder adeg cychwyn ymlediad y Gofid Mawr.

## Dolenni allanol
* Cân Nadolig *Singing Sewermen - 12 Blockages* - Thames Water, 2014
* Eitem newyddion *Fatberg clogging London* sewers yn trafod ailgylchu'r dom saim hefyd

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Cymru