open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llyriad-y-dŵr culddail

Planhigion blodeuol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr croyw yw **Llyriad-y-dŵr culddail** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Alisma*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alisma lanceolatum* a'r enw Saesneg yw *Narrow-leaved water-plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys 'Dŵr-lyriad Culddail' a 'Dwfr Llyriad Culddail'.

Mae'n tyfu mewn mwd a hynny mewn dŵr bas pwll neu ffos, mewn cors neu rostir a hynny yn Ewrop, gogledd Affrica neu Asia yn enwedig Awstralia, Seland Newydd, Oregon, Califfornia a British Columbia. Ar faesydd reis, caiff ei hystyried yn chwynyn, mewn ardaloedd fel De Cymru Newydd a Chaliffornia. Fe'i ceir yn Lloegr a Chymru hefyd ond pur anaml yn yr Alban ac Iwerddon.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Blodyn amor gwyn

Planhigion blodeuol yw **Blodyn amor gwyn** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus albus* a'r enw Saesneg yw *White pigweed*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Chwyn Moch Gwyn.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Blodyn amor
*Blodyn amor Guernsey
*Blodyn amor parhaol
*Blodyn amor deuoecaidd
*Blodyn amor porffor
*Blodyn amor pruddglwyfus
*Blodyn amor byr-depalog
*Blodyn amor blaenfain
*Blodyn amor gorweddol
*Blodyn amor gwyrdd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Gemeinsame Normdatei

bawd|Enghraifft o gofnod GND

Ffeil awdurdodi yw'r ***Gemeinsame Normdatei*** ("Ffeil awdurdodi unedig"; ) neu **GND**. Mae'n cynnwys cofnodion o ddata am amryw o bynciau, sy'n cynorthwyo creu a chynnal catalogau. Fe'i datblygwyd gan nifer o sefydliadau ym myd y llyfrgelloedd Almaeneg, gan gynnwys y Deutsche Nationalbibliothek. Mae'r GND yn gyfuniad o sawl ffeil awdurdodi blaenorol, a oedd yn trin pynciau penodol, dan un ffeil cyffredin (ystyr *gemeinsam*); unwyd y rhain ym mis Ebrill 2012. Caiff y GND ei ddefnyddio gan lyfrgelloedd, amgueddfeydd, archifdai a golygwyr cyfeiriaduron.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Ffeil Awdurdodi Rhyngwladol, Rhithwir

Categori:Llyfrgellyddiaeth
Cylchgrawn Hanes Cymru

Cyfnodolyn academaidd am hanes Cymru a sefydlwyd ym 1960 yw ***Cylchgrawn Hanes Cymru*** (). Fe'i cyhoeddir ddwywaith y flwyddyn (un cyfrol bob dwy flynedd) gan Wasg Prifysgol Cymru. Mae'r erthyglau yn bennaf yn y Saesneg ond weithiau ceir rhai yn Gymraeg.

## Dolenni allanol
* 
* Cyfrolau 1–20 (1960–2001) ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
* Cyfrolau 21– (2002–) ar wefan IngentaConnect

Categori:Cylchgronau Cymru
Categori:Cylchgronau hanes
Categori:Gwasg Prifysgol Cymru
Categori:Hanes Cymru
Deutsche Nationalbibliothek

bawd|dde|200px|Prif adeilad y Deutsche Nationalbibliothek yn Leipzig

Llyfrgell genedlaethol yr Almaen yw'r **Deutsche Nationalbibliothek** (**DNB**), a leolir yn ninasoedd Leipzig a Frankfurt am Main. Mae'n dal cyfanswm o ryw 27.8 miliwn o eitemau. Mae'r DNB yn olynydd i'r *Deutsche Bücherei*, a sefydlwyd yn Leipzig, canolfan diwydiant argraffu yr Almaen, ym 1912, er mwyn casglu pob gwaith yn yr iaith Almaeneg. Oherwydd rhaniad yr Almaen ym 1945, â'r *Deutsche Bücherei* bellach yn y Dwyrain Comiwnyddol, agorodd llyfrgell gyfwerth yn y Gorllewin, yn Frankfurt, a alwyd yn y *Deutsche Bibliothek*. Cyfunodd y ddau sefydliad dan yr enw *Die Deutsche Bibliothek* yn dilyn uno'r Almaen ym 1990, ac yn 2006 ail-gyfansoddwyd y llyfrgell dan ei henw cyfredol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Frankfurt am Main
Categori:Leipzig
Almaen, yr
Categori:Llyfrgelloedd yr Almaen
Guido Cavalcanti

Bardd a llenor o'r Eidal yn yr ieithoedd Eidaleg oedd  **Guido Cavalcanti** (1258 - 1300) a aned yn Fflorens.
bawd|*Rime di Guido Cavalcanti*, 1813

## Dolenni allanol 
* Il testo delle *Rime* di Guido Cavalcanti 
* [CAVALCANTI, Guido](http://www.treccani.it/enciclopedia/cavalcanti_res-f95d774c-8bac-11dc-8e9d-0016357eee51_(Enciclopedia-Italiana)/)», in *Enciclopedia Italiana*, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1931.
* [Cavalcanti, Guido](http://www.treccani.it/enciclopedia/guido-cavalcanti_(Enciclopedia-Dantesca)/)», in *Enciclopedia Dantesca*,  Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1970.
* [CAVALCANTI, Guido](http://www.treccani.it/enciclopedia/guido-cavalcanti_(Dizionario-Biografico)/)», in *Dizionario Biografico degli Italiani*, Volume 22, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 1979.

Categori:Genedigaethau 1258
Categori:Marwolaethau 1300
Categori:Beirdd o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Pobl o Fflorens
Llwyn llygwyn

Planhigion blodeuol yw **Llwyn llygwyn** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Atriplex*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Atriplex halimus* a'r enw Saesneg yw *Shrubby orache*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llwyn Llygwyn. Mae'n frodorol Ewrop a Gogledd affrica.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach]] ac fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Caiff ei fyfu i'w fwyta a gall ddioddef sychder a thir alcalin a thir hallt.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
William Blake

Bardd ac arlunydd o Loegr oedd **William Blake** (28 Tachwedd 1757 – 12 Awst 1827). Mae llawer o'i gerddi a'i ddarluniau yn ymdrin â mytholeg dwys personol a ddyfeisiwyd ganddo fe'i hun; bu'r Beibl a llenyddiaeth John Milton hefyd yn ddylanwad mawr arno. Datblygodd ddull argraffu unigryw ar gyfer ei weithiau, "illuminated printing", a oedd yn cyfuno testun a lluniau ar yr un blât copr; roedd Blake yn lliwio pob tudalen â phaent dyfrlliw, gan wneud pob "argraffiad" yn unigryw. Melltithiodd athrawiaeth rhesymoliaethol a materiolaethol ei oes, sef Oes yr Oleuo, am fod hyn yn llesteirio'r dychymyg a chrefydd, ac yn hynny o beth roedd yn arloeswr o'r Oes Ramantaidd. Yr enwocaf ymhilth ei gerddi yw "The Tyger" (o *Songs of Experience*, 1794) a'r rhagymadrodd i *Milton: A Poem* (1804–10), a osodwyd i gerddoriaeth yn yr 20g i greu yr anthem Seisnig adnabyddus, "Jerusalem".

## Bywyd
Ganed ef yn Soho, Llundain. Cafodd weledigaethau crefyddol pan yn ifanc iawn; rhywbryd rhwng 8 a 10 oed fe welodd "a tree filled with angels". Yn 14 oed cafodd brentisiaeth â'r engrafwr James Basire ac am gyfnod byr bu'n astudio yn ysgol yr Academi Frenhinol. Fe'i ysbrydolwyd yn ei ddyddiau cynnar gan gerfluniau a phensaernïaeth Gothig Abaty Westminster, a gan argraffiadau anffasiynol o weithiau Michelangelo, Albrecht Dürer a Raffaello Sanzio. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf o gerddi, *Songs of Innocence*, ym 1789. Yn hwyrach yn yr un flwyddyn, dechreuodd ei gerdd "proffwydol" cyntaf, *The Book of Thel*. Yn y cyfnod hyn roedd yn gymharol llwyddiannus o'i waith engrafu masnachol, a chafodd ei gomisynu i ddarparu'r darluniau ar gyfer llyfr Mary Wollstonecraft, *Original Stories from Real Life* (1791). Bu Wollstonecraft yn ddylanwad ar ei gerdd *Visions of the Daughters of Albion* (1793).

## Oriel
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1827
Categori:Arlunwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr Cristnogol o Loegr
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Cristnogol o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyfrinwyr Cristnogol o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Steamtown, Scranton

bawd|260px
bawd|260px
bawd|260px
Safle Genedlaethol Hanesyddol yn Scranton, Pennsylvania yw Amgueddfa **Steamtown** ar safle hen Reilffordd Delaware, Lackawanna a Gorllewinol. Mae'r dref yn Nyffryn Lackawanna.

Mae'r amgueddfa'n cynnwys amgueddfa tramffyrdd trydanol dynesig.
## Hanes
Sefydlodd Steamtown USA gan F Nelson Blount ym 1966 yn Bellows Falls, Vermont. Cafodd o'r casgliad preifat mwyaf yng Ngogledd America, yn cynnwys 35 locomotif. Bu farw Blount mewn damwain awyren ym 1967, a doedd yno ddim digon o arian am gynnal a chadw'r casgliad. Penderfynwyd symud yr amgueddfa i Scranton ym 1984. Roedd gan y dref gysylltiadau cryfion efo'r diwydiannau dur a glo, ac roedd hefyd yn hawdd cyrraedd o Efrog Newydd a Philadelphia. Daeth Steamtown yn Safle Genedlaethol Hanesyddol ym 1986 ar gost o $20 miliwn o ddoleri, ar ôl deddf dadleuol. Doedd nifer o ymwelwyr ddim cymaint a'r disgwyl, felly cymerwyd y safle drosodd gan y Wasanaeth Parc Genedlaethol ym 1989.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Steamtown

Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Cludiant ym Mhennsylvania
Categori:Hanes Pennsylvania
Categori:Rheilffyrdd treftadaeth yr Unol Daleithiau
Glyn Ebwy (etholaeth seneddol)

Roedd **Glyn Ebwy** yn etholaeth Seneddol a oedd yn ethol un aelod i Dŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig. Cafodd ei greu ar gyfer  etholiad cyffredinol 1918 a'i ddiddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1983; aeth y rhan fwyaf o etholaeth Glyn Ebwy i etholaeth newydd Blaenau Gwent

Cynrychiolwyd yr etholaeth yn ei dro gan Aneurin Bevan tad y Gwasanaeth Iechyd Genedlaethol a Michael Foot arweinydd y Blaid Lafur yn y 1980au.

### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
Bu farw Aneurin Bevan ar 6 Gorffennaf 1960 a chynhaliwyd isetholiad i ddewis olynydd iddo ar 17 Tachwedd 1960.
bawd|Michael Foot yn ymgyrchu yn yr isetholiad

### Etholiadau yn y 1950au
bawd|200px|Cofgolofn Nye Bevan yng Nghaerdydd

### Etholiad 1945
### Etholiadau yn y 1930au
### Etholiadau yn y 1920au
Thomas Richards, Llafur oedd AS gyntaf Glyn Ebwy, fe etholwyd ef yn ddiwrthwynebiad ym 1918. Fe ymddiswyddodd o'r Senedd ym 1920 ac fe'i olynwyd yn ddiwrthwynebiad gan Evan Davies ar ran y Blaid Lafur mewn isetholiad a gynhaliwyd ar 26 Gorffennaf 1920.

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Système universitaire de documentation

Catalog ar-lein o gasgliadau llyfrgelloedd prifysgolion ac ymchwil Ffrainc yw'r ***Système universitaire de documentation*** (**SUDOC**). Mae ganddo bron i 10 miliwn o gofnodion. Sefydlwyd SUDOC ar 22 Chwefror 2001.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Llyfrgellyddiaeth
Categori:Llyfrgelloedd Ffrainc
Categori:Prifysgolion Ffrainc
Categori:Sefydliadau 2001
Ysgol Westminster

Ysgol fonedd yn Ninas Westminster, Llundain Fwyaf, yw **Coleg Brenhinol Sant Pedr** a adwaenir fel **Ysgol Westminster** (). Fe'i lleolir yn Westminster, ger yr Abaty, a chaiff ei hystyried yn un o ysgolion annibynnol mwyaf llwyddiannus Lloegr gyda chanran uwch o'i disgyblion yn cael eu derbyn i brifysgolion Caergrawnt a Rhydychen nag unrhyw ysgol arall yng ngwledydd Prydain.

## Cynddisgyblion enwog
*Tony Benn
*Jeremy Bentham
*Jason Kouchak
*Nick Clegg
*John Dryden
*Simon Gray
*Robert Hooke
*Ben Jonson
*John Locke
*A. A. Milne
*Richard Grosvenor, Barwn 1af Stalbridge
*Syr Eubule Thelwall
*Christopher Wren
*William Watkin Edward Wynne
*Benjamin Hall

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Addysg yn Llundain
Westminster
Llyfrgell Genedlaethol yr Alban

Lleolir **Llyfrgell Genedlaethol yr Alban** (, , ) yng Nghaeredin. Mae'n un o chwe llyfrgell adnau cyfreithiol yn y Deyrnas Unedig ac Iwerddon. Delir yno dros 15 miliwn o eitemau argraffiedig, saith miliwn o lawysgrifau, dau filiwn o fapiau a thros 32,000 ffilm.

Fe'i sefydlwyd yn 1925, yn seiliedig ar gasgliad Llyfrgell yr Adfocadau (*Advocates Library* neu *Library of the Faculty of Advocates*), a sefydlwyd yn y 1680au cynnar. O dan delerau Deddf Hawlfraint 1710 roedd y llyfrgell hon yn hawlio copi o bob llyfr a gyhoeddwyd yng ngwledydd Prydain. Yn dilyn y ddeddf seneddol a greodd y Llyfrgell Genedlaethol ym 1925, codwyd adeilad newydd ar ei chyfer ar George IV Bridge rhwng 1938 a 1956, gydag ysbaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Agorodd adeilad ychwanegol yn Causewayside mewn dau gam, ym 1989 ac ym 1995.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Alban, yr
Categori:Llyfrgelloedd yr Alban
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaeredin
Categori:Sefydliadau 1925
Llais

[bawd|Darluniad o danau'r llais o ''[Gray's Anatomy''.]]
Sain a gynhyrchir drwy'r geg gan organau llafar bodau dynol yw **llais**. Defnyddir y llais i siarad, canu, chwerthin, crïo, gweiddi, ac yn y blaen.

O ran seineg, wrth ddirgrynu tanau'r llais y ceir y llais llawn. Fel rheol lleisiolir pob llafariad drwy ddirgrynu'r tanau, ond gellir unai lleisioli cytsain neu all fod yn ddi-lais.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bodau dynol

Categori:Seineg
Rhesymoliaeth

Damcaniaeth athronyddol sy'n dibynnu ar reswm fel ffynhonnell gwybodaeth yw **rhesymoliaeth** neu **resymoleg**. Cafodd yr athrawiaeth epistemolegol hon ei datblygu gan athronwyr Ewropeaidd yn ystod yr Oleuedigaeth. Gan amlaf caiff rhesymoliaeth ei chyferbynnu ag empiriaeth.

Yn ôl y safbwynt rhesymolaidd, mae gan realiti strwythur resymegol a cheir gwirioneddau y gellir eu deall yn union gan y meddwl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Epistemoleg
Edward German

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Syr Edward German** (17 Chwefror 1862 – 11 Tachwedd 1936).

Fe'i ganwyd fel **German Edward Jones** yn Yr Eglwys Wen, yn fab i John David Jones a'i wraig Elizabeth.

## Operâu
**Merrie England* (1902)
**Tom Jones* (1907)

## Eraill
**The Seasons* (1899)
**Just So Song Book* (1903)
**Welsh Rhapsody* (1904) 
**Theme and Six Diversions* (1919)

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1936
Rhesymoledd

Yr ansawdd neu'r cyflwr o fedru rhesymu neu o fod yn seiliedig ar reswm yw **rhesymoledd** neu **resymegedd**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Epistemoleg
Rhesymu

Defnyddio gallu rheswm i ddod i gasgliadau rhesymegol yw **rhesymu**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Epistemoleg
Gorsaf reilffordd Cyffordd Secaucus

bawd|260px|Trenau rhwng Secaucus ac Efrog Newydd
bawd|260px|Trên yn Secaucus

Gwasanaethir **gorsaf reilffordd Cyffordd Secaucus** gan fwyafrif y leiniau New Jersey Transit, sef leinau Main, Bergen, Montclair-Boonton, Morristown, Coridor Gogledd Ddwyrain, Arfordir Gogledd Jersey, Dyffryn Pascack, Cangen Gladstone, Dyffryn Raritan, a Meadowlands.ac hefyd gan Lien Porthladd Jervis, cangen o Reilffordd Metro-North. Mae'n gyffordd rhwng y leiniau i orsaf Reilffordd Penn, Efrog Newydd ac y rhai eraill i Hoboken, sydd ar lefel is.

## Dolenni allanol
* Tudalen Cyffordd Secaucus ar wefan New Jersey Transit 

Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Blodyn amor Guernsey

Planhigion blodeuol yw **Blodyn amor Guernsey** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus blitum* a'r enw Saesneg yw *Guernsey pigweed*.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach) ac fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

Mae'n ymdebygu i chwynyn, ond caiff ei fwyta mewn llawer o lefydd.  Arferai'r Groegiaid alw'r planhigyn yn *βλίτα*, ac roedd yn arferiad ganddynt fwyta'r dail a'r egin mân wedi'u coginio mewn stêm neu eu berwi a'u diferu gydag olew yr olewyddan, lemwn a halen.

## Gweler hefyd
*Blodyn amor
*Blodyn amor parhaol
*Blodyn amor gwyn
*Blodyn amor deuoecaidd
*Blodyn amor porffor
*Blodyn amor pruddglwyfus
*Blodyn amor byr-depalog
*Blodyn amor blaenfain
*Blodyn amor gorweddol
*Blodyn amor gwyrdd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Lawnt

Darn o dir glas, mewn gardd neu o gwmpas adeilad, a dorrir yn gwta yn gyson yw **lawnt**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gerddi
Gorllewin Sir y Fflint (etholaeth seneddol)

Roedd **Gorllewin Sir y Fflint** yn etholaeth seneddol Cymreig a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig.

Cafodd yr etholaeth ei chreu ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1950, a'i diddymu ar gyfer  Etholiad Cyffredinol 1983.

## Ffiniau
Roedd Ffiniau'r etholaeth yn cynnwys y Wyddgrug, Llanelwy, y Rhyl, Treffynnon a Phrestatyn.

## Aelodau Seneddol 
## Canlyniadau 
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir y Fflint
Gweriniaeth Fenis

Gwladwriaeth â'i phrifddinas yn Fenis, gogledd-ddwyrain yr Eidal, a fodolodd o 697 hyd 1797 oedd **Gweriniaeth Fenis** ().

bawd|600px|dim|Map o Weriniaeth Fenis a'i threfedigaethau trwy gydol ei hoes


Categori:Cyn-weriniaethau
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Dinas-wladwriaethau
Gweriniaeth
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn 697
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1797
Categori:Hanes gwleidyddol yr Eidal
Major Antônio Couto Pereira

Stadiwm pêl-droed ym Curitiba, Brasil, yw ***Major Antônio Couto Pereira*** sy'n gartref i glwb Coritiba Foot Ball Club. Gyda lle i 40.310 o wylwyr.

## Cyfeiriadau 
* Coritiba.com Official Website

Categori:Stadia
Categori:Coritiba F.C.
Richard Grosvenor, Barwn 1af Stalbridge

Roedd **Richard de Aquila Grosvenor**, *Barwn 1af Stalbridge* (28 Ionawr 1837 – 18 Mai 1912), a adwaenid fel *yr Arglwydd Richard Grosvenor* rhwng 1845 a 1886, yn wleidydd a gŵr busnes. Dechreuodd ei yrfa wleidyddol fel Rhyddfrydwr yn gwasanaethu yn llywodraeth William Ewart Gladstone fel  Is-siambrlen yr Aelwyd rhwng 1872 a 1874 ac yn Ysgrifennydd Seneddol i'r Trysorlys rhwng 1880 a 1885. Fodd bynnag, cafodd gweryl gyda Gladstone dros Ymreolaeth i'r Iwerddon ym 1886 ac ymunodd â'r Blaid Unoliaethol Ryddfrydol.

## Ieuenctid
bawd|chwith|Richard Grosvenor yn fyfyriwr yng NghaergrawntRoedd yr Arglwydd Richard yn drydedd a'r ieuengaf o feibion Richard Grosvenor, 2il Ardalydd Westminster a'r Foneddiges Elizabeth Mary, merch George Leveson-Gower ,  Dug Sutherland. Roedd Hugh Grosvenor, Dug 1af Westminster yn  frawd hŷn iddo . Cafodd ei addysgu yn Ysgol Westminster a Choleg y Drindod, Caergrawnt.  Yn ystod ieuenctid anturus aeth ar daith trwy Gorllewin Gwyllt yr Unol Daleithiau ac roedd yn bresennol ystod Anrhaith Palas yr Haf ym Mheicin yn ystod yr Ail Ryfel Opiwm.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd Grosvenor yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros Sir y Fflint o 1861 hyd 1886.  Ym 1872 daeth yn aelod o'r Cyfrin Gyngor a benodwyd yn Is-siambrlen yr Aelwyd gan y Brif Weinidog William Ewart Gladstone, swydd y bu ynddi hyd i'r llywodraeth syrthio ym 1874. Pan ddychwelodd y Rhyddfrydwyr i rym ym 1880 fe gafodd ei benodi gan Gladstone yn Ysgrifennydd Seneddol i'r Trysorlys. Arhosodd yn y swydd honno hyd 1885. Roedd yn anghytuno gyda Gladstone dros achos Ymreolaeth i'r Iwerddon ac ymddiswyddodd fel Aelod Seneddol mewn protest ym 1886. Ar adeg ei ymddiswyddiad cafodd ei ddyrchafu i Dŷ’r Arglwyddi gan ddwyn y teitl y Barwn Stalbridge, o Stalbridge yn Dorset. Daeth yn arweinydd y Blaid Unoliaethol Ryddfrydol o Dŷ'r Arglwyddi.

## Bywyd y tu allan i'r Senedd
Ar 15 Ebrill 1882, penodwyd Grosvenor yn gyrnol anrhydeddus o'r *Dorset Yeomanry*, swydd y bu ynddi hyd 1895. Ym 1891, penodwyd ef yn gadeirydd Rheilffyrdd Llundain a'r Gogledd Orllewin, cwmni y bu'n gyfarwyddwr arni ers 1870. Ym 1867 ef oedd pennaeth y pwyllgor rhyngwladol i hyrwyddo'r Twnnel y Sianel, a oedd yn ystyried adeiladu rheilffordd o dan Fôr Udd i gysylltu Prydain a Ffrainc blynyddoedd maith cyn i'r fath brosiect cael ei wireddu.

## Teulu
Priododd Arglwydd Stalbridge ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd yr Anrh. Beatrice Charlotte Elizabeth Vesey, merch Thomas Vesey, 3ydd Is-iarll de Vesci, bu eu priodas ar 5 Tachwedd 1874. Bu hi farw  ym 1876 yn fuan ar ôl genedigaeth eu hunig blentyn.

Priododd  Eleanor Frances Beatrice Stubber (bu f. 1911) ei ail wraig ar 3 Ebrill 1879, ganwyd iddynt  bump o blant.

Bu farw'r Arglwyddes Stalbridge ym mis Mawrth 1911, blwyddyn cyn marwolaeth ei gŵr ym mis Mai 1912. Olynwyd ef yn y Farwniaeth gan Hugh ei fab hynaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Deborah C. Fisher

[bawd|180px|''[Who's Who in Welsh History'' gan Deborah C. Fisher (Christopher Davies, 1997)]]

Awdures o Gymru sy'n sgwennu yn Saesneg yw **Deborah C. Fisher**. Roedd hi'n arfer byw yn y Y Bont-faen, ond ers 1998 mae'n byw yn Nhregolwyn, Bro Morgannwg. Llyfrau hanes Cymru mae'n eu hysgrifennu gan fwyaf, ac yn eu plith y mae: ''Who's Who in Welsh History*, *Princesses of Wales* a *Royal Wales''. Mae wedi dysgu Cymraeg.

Gwnaeth ei golygiad cyntaf ar y Wicipedia Cymraeg ar 30 Gorffennaf 2003 lle mae'n Weinyddwr.

## Llyfryddiaeth
*''Who's Who in Welsh History* (Christopher Davies, 1997)
**A Gower Story* (nofel) (Tregolwyn, 2001)
**Princesses of Wales* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2005)
**Princes of Wales* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2006)
**Royal Wales* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2010)
**Henry V: a History of his most important events and places* (Barnsley: Pen & Sword, 2022)
**William and Mary: a History of their most important places and events'' (Barnsley: Pen & Sword, 2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Santes Hilda, Rhydychen
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Y Dydd

bawd|Tudalen flaen y rhifyn cyntaf
:*Am y rhaglen deledu, gweler Y Dydd (rhaglen newyddion)*
Papur newydd Cymraeg oedd ***Y Dydd***, a sefydlwyd ym 1868 gan Samuel Roberts, Llanbrynmair, wedi iddo ddychwelyd o America. Cyhoeddwyd gan William Hughes, Dolgellau.

## Hanes
Cynorthwywyd Samuel Roberts ('S.R.') yn ei olygyddiaeth gan Richard Davies (Mynyddog). Bu William Hughes yn ei gyhoeddi hyd 1910, a’i ddau fab wedyn. Cylchredai'r *Dydd* ymhlith yr Annibynwyr yn bennaf.

Unwyd *Y Dydd* â’r *Tyst Cymreig* yn 1871 a’i enw oedd *Y Tyst a’r Dydd*. Symudwyd *Y Tyst a’r Dydd* i Ferthyr Tudful yn 1872 ond parhawyd i gyhoeddi *Y Dydd* yn Nolgellau hyd 1891. Yn 1954 fe'i unwyd â’r *Corwen Chronicle* gan ffurfio ''Y Dydd a'r Corwen Chronicle* a gyhoeddir o hyd (2016) yn Nolgellau o dan yr un enw.

## Ffynhonnell
* *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru'', t.168

Categori:Dolgellau
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1868
Amaranthus caudatus

:''Ceir erthygl arall o'r enw Mari Waedlyd, sef 'Mari I, brenhines Lloegr'.''
Planhigion blodeuol unflwydd yw **Mari waedlyd** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus caudatus* a'r enw Saesneg yw *Love-lies-bleeding*.

Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach) ac fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Gellir bwyta sawl rhan o'r planhigyn gan gynnwys y dail a'r hadau, a gwneir hynny mewn llefydd fel India a De America ble maent yn ei alw'n 'kiwicha'. O drofannau America y daw'r planhigyn yn wreiddiol.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Blodyn amor porffor

Planhigion blodeuol yw **Blodyn amor porffor** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus cruentus* a'r enw Saesneg yw *Purple amaranth*. Yn Maharashtra, caiff ei alw'n *shravani maath* ("श्रावणी माठ") neu *rajgira* ("राजगिरा"). Caiff ei fwyta oherwydd ei rawn llawn maeth.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Disgrifiad
Mae'r *Amaranthus cruentus* yn llysieuyn tal, gyda chlystyrao o flodau pinc tywyll. Gall dyfu i uchder o 2 fetr (6 tr) a blodeua yn yr haf, neu'r hydref.  Gwyrdd ydy lliw'r dail, ond ceir amrywiad porffor o ardal yr Inca, ac a ddefnyddiwyd mewn defodau flynyddoedd yn ôl.

## Gweler hefyd
*Blodyn amor
*Blodyn amor Guernsey
*Blodyn amor parhaol
*Blodyn amor gwyn
*Blodyn amor deuoecaidd
*Blodyn amor pruddglwyfus
*Blodyn amor byr-depalog
*Blodyn amor blaenfain
*Blodyn amor gorweddol
*Blodyn amor gwyrdd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Blodyn amor parhaol

Planhigion blodeuol yw **Blodyn amor parhaol** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus deflexus* a'r enw Saesneg yw *Perennial pigweed*.

Mae'n blanhigyn unflwydd (sydd weithiau'n lluosflwydd) ac yn dfrodor o Dde America. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach) ac fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Blodyn amor
*Blodyn amor Guernsey
*Blodyn amor gwyn
*Blodyn amor deuoecaidd
*Blodyn amor porffor
*Blodyn amor pruddglwyfus
*Blodyn amor byr-depalog
*Blodyn amor blaenfain
*Blodyn amor gorweddol
*Blodyn amor gwyrdd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
**Jepson Manual Treatment*
*USDA Proffil o'r planhigyn
**Flora of North America: Taxonomic, Scientific, and Distribution Information*
*Galeri luniau CalPhotos

Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Jonás Gutiérrez

Pêl-droediwr  o'r Ariannin ydy **Jonás Gutiérrez** (ganwyd **Jonás Manuel Gutiérrez** 5 Gorffennaf 1983) sy'n chwarae i glwb Newcastle United yn Uwchgynghrair Lloegr ac i dîm pêl-droed cenedlaethol Yr Ariannin.

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Pêl-droedwyr o'r Ariannin
Troed yr arth

bawd|*Acanthus mollis*

Planhigyn blodeuol lluosflwydd gyda dwy had-ddeilen (neu 'Deugotyledon') yw **Troed yr arth** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Acanthaceae* yn y genws *Acanthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Acanthus mollis* a'r enw Saesneg yw *Bear`s breech*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Drainllys.

Mae'nt i'w canfod mewn gwledydd trofannol gan gynnwys:  Indonesia, Maleisia, Affrica, Brasil, a chanol America. Mewn rhai llefydd caiff ei ystyried fel chwynyn ymledol. Tyf i uchder o tua 30–80 (12–31 mod).

## Gweler hefyd
*Troed-yr-arth pigog
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Acanthaceae
Llyriad-y-dŵr hirfain

Planhigion blodeuol dyfrol sy'n hoff iawn o wlyptiroedd a phyllau o ddŵr yw **Llyriad-y-dŵr hirfain** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Alismataceae* yn y genws *Alisma*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alisma gramineum* a'r enw Saesneg yw *Ribbon-leaved water-plantain*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Dŵr-lyriad Hirfain.

Mae'n tyfu mewn mwd a hynny mewn dŵr bas pwll neu ffos mewn cors neu rostir. Weithiau bydd y dail ar wyneb y dŵr, dro arall oddi tano ac mae'r blodau hefyd yn dilyn yr un patrwm.

Er ei fod i'w ganfod ar hyd a lled y byd, yng ngwledydd Prydain caiff ei ystyried yn blanhigyn dan fygythiad.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Alismataceae
Ysgawen Fair

Coeden a math o ysgawen fechan yw **Ysgawen Fair** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Adoxaceae* yn y genws *Sambucus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sambucus ebulus* a'r enw Saesneg yw *Dwarf elder*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ysgawen Fair, Corysgaw, Corysgawen, Creulif Mair, Creulys Mawr, Gwaed y Gwŷr, Walwrt, Ysgaw Fair, Ysgaw Mair, Ysgaw'r Ddaear, Ysgawen Bendiged, Ysgawen Fendigaid ac Ysgawen y Ddaear.

Mae'n tyfu'n frodorol yng nghanol Ewrop a de-orllewin Asia ac erbyn heddiw mewn rhannau o Ogledd America a Chanada. Mae'n tyfu i uchder o un i ddwy fetr, sy'n ei gwneud yn fwy o lwyn nac o goeden mewn gwirionedd. Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd, tua 15–30&nbsp;cm o hyd, gyda 5-9 rhan, neu ddail bychan. Ceir sypiau o aeron duon yn yr hydref - a phob un oddeutu 5–6&nbsp;mm mewn diametr.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Adoxaceae
Dyffryn Grose

bawd|260px|Dyffryn Grose

Mae **Dyffryn Grose** yn rhan o Barc Genedlaethol y Mynyddoedd Gleision ac yn cynnwys y Fforest Blue Gum yn Ne Cymru Newydd, Awstralia. Mae'r dyffryn wedi osgoi datblygiad i raddau helaeth oherwydd y clogwynau anferth ar ei ddwy ochr

Daeth pobl frodorol i'r dyffryn tua 22,000 mlynedd yn ôl, yn benodol y gymuned Darak, ac efallai mae'r gymuned Gandagara wedi byw yn y rhan deheuol.

## Diwydiant
Torrwyd coed ar waelod y dyffryn ar dechrau'r pedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd pyllau glo yng Nghors Asgard o 1891 i 1908, ac yn Blair Athol rhwng 1920 a 1924. Agorwyd Glofa Canyon yn y 1920au; caewyd y lofa ym 1997, ond rhyddheir gwastraff o'r glo, haearn a sinc i'r afon hyd at heddiw

## Twristiaeth
Gellir gweld y Dyffryn o dref Katoomba, a denir miloedd o dwristiaid i'r ardal pob blwyddyn. Mae'r Mynyddoedd Gleision yn Safle Treftadaeth y Byd ar restr UNESCO.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth De Cymru Newydd
Grose
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Awstralia
Fron

Mae **Fron** (**Y Fron**) yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd Cymraeg. Gallai gyfeirio at un o sawl bryn neu le, yn cynnwys:

*Fron, Aberriw, Powys
*Fron, Llanbadarn Fawr, Powys

;Gweler hefyd
*Y Fron, Gwynedd
*Y Fron, Powys
Cerist

Gallai **Cerist** gyfeirio at:

*Afon Cerist, un o lednentydd Afon Dyfi yng Ngwynedd
*Cerist, Powys, pentrefan
**Pwll Cerist*, Afon Menai
Geufron

Gallai **Geufron** gyfeirio at:

;Pentrefi
*Geufron, Powys
*Geufron, Sir Ddinbych

;Safle archaeolegol
*Carnedd gron Banc y Geufron
Blodyn amor gwyrdd

Planhigion blodeuol yw **Blodyn amor gwyrdd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus hybridus* a'r enw Saesneg yw *Green amaranth*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Chwyn Moch Gwyrdd.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Caiff ei ystyried yn chwynyn ac mae'n frodorol o Oledd America, er ei fod bellach wedi hen sefydlu yn Ewrop ac Eurasia.

## Disgrifiad
Gall *A. hybridus* dyfu i uchder o tua 2.5 m.

## Gweler hefyd
*Blodyn amor
*Blodyn amor Guernsey
*Blodyn amor parhaol
*Blodyn amor gwyn
*Blodyn amor deuoecaidd
*Blodyn amor porffor
*Blodyn amor pruddglwyfus
*Blodyn amor byr-depalog
*Blodyn amor blaenfain
*Blodyn amor gorweddol
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
* *Jepson Manual Treatment*
* Delweddau 
* Tacso gwyddonol
* Mapiau a disgrifiadau
* Ethnobotany
* A. Davis, K. Renner, C. Sprague, L. Dyer, D. Mutch (2005). Chwynyn a sut i gael gwared ohono

Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Blodyn amor deuoecaidd

Planhigion blodeuol yw **Blodyn amor deuoecaidd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus palmeri* a'r enw Saesneg yw *Dioecious amaranth*. Gall dyfu'n gyflym: 12 - 18 modfedd mewn tair wythnos.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd sy'n dod yn wreiddiol o ardal deheuol Gogledd America. Bellach caiff ei ystyried fel chwynyn drwy Ewrop a rhannau o Asia. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

Caiff y dail, y bonion a'r hadau eu bwyta (fel sawl un arall yn nheulu'r amaranth, ac mae'nt yn llawn daioni. Arferid ei gynhaeafu gan brodorion Gogledd America.

## Gweler hefyd
*Blodyn amor
*Blodyn amor Guernsey
*Blodyn amor parhaol
*Blodyn amor gwyn
*Blodyn amor porffor
*Blodyn amor pruddglwyfus
*Blodyn amor byr-depalog
*Blodyn amor blaenfain
*Blodyn amor gorweddol
*Blodyn amor gwyrdd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Llygwyn culddail

Planhigyn blodeuol yw **Llygwyn culddail** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Atriplex*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Atriplex patula* a'r enw Saesneg yw *Common orache*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys: Llygwyn Culddail Ymledol a Llygwyn Tryferddail Syth.

Mae'n flodyn unflwydd ac nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Mae'n tyfu yng ngogledd America ers y 18g.

## Gweler hefyd
* Llygwyn Awstralia
* Llygwyn llwydwyn
* Llygwyn arfor‎
* Llygwyn yr ardd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Llygwyn Awstralia

Planhigyn blodeuol yw **Llygwyn Awstralia** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Atriplex*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Atriplex suberecta* a'r enw Saesneg yw *Australian orache*. Mae'n frodorol o Awstralia ond fe'i ceir hefyd yn ne Affrica a Gogledd America.

Mae'n blanhigyn blynyddol ac ar adegau caiff ei ystyried yn chwynyn. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Mae'r dail yn ddanheddog, ar ffurf diamwnt, tua 3&nbsp;cm o gyd. Tyf y planhigyn i fod rhwng 20 a 30&nbsp;cm, fel arfer.

## Gweler hefyd
* Llygwyn llwydwyn
* Llygwyn culddail‎
* Llygwyn arfor‎
* Llygwyn yr ardd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Llygwyn llwydwyn

Planhigyn blodeuol a llwyn bychan yw **Llygwyn llwydwyn** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Halimione* ac me'n tyfu mewn gwledydd cynnes yn Affrica ac Ewrasia. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Atriplex portulacoides* a'r enw Saesneg yw *Sea-purslane*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Helys Can, Eurllys, Llwylys Gwryw, Llygwyn Llyswyddaidd ac Ysgyrfi Gwryw.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac mae'r dail yn fytholwyrdd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Gall dyfu hyd at 75&nbsp;cm. Mae'n blodeuo rhwng Gorffennaf a Medi a chaiff y blodau eu peillio gan y gwynt.
bawd|chwith

## Gweler hefyd
* Llygwyn Awstralia
* Llygwyn culddail‎
* Llygwyn arfor‎
* Llygwyn yr ardd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Llygwyn yr ardd

Planhigyn blodeuol yw **Llygwyn yr ardd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Atriplex*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Atriplex hortensis* a'r enw Saesneg yw *Garden orache*.

Mae'n flodyn unflwydd caled. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Mae ei uchder yn amrywio: rhwng dwy i chwe troedfedd, yn ddibynnol ar ansawdd y pridd.

## Mewn salad
Gellir bwyta'r dail sy'n blasu'n hallt, yn debyg i sbigoglys. Fel arfer fe'u hychwanegir mewn salad neu weithiau wedi'u berwi. Arferid ei dyfu yng ngwledydd y Môr Canoldir ers canrifoedd, ond aeth allan o ffasiwn wrth i sbidoglys ennill ei blwyf. Mae'r dail i'w cael mewn sawl lliw: gwyn, coch neu wyrdd. Defnyddiwyd y dail gwyrdd am flynyddoedd i liwio pasta.

## Gweler hefyd
* Llygwyn Awstralia
* Llygwyn llwydwyn
* Llygwyn culddail‎
* Llygwyn arfor‎
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Troed-yr-ŵydd ysgubellog

Planhigyn blodeuol yw **Troed-yr-ŵydd ysgubellog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Bassia*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Bassia scoparia* a'r enw Saesneg yw *Summer-cypress*.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac yn frodorol o Ewrasia.. Gogledd America, ble mae i'w ganfod mewn glaswelltir neu borfa, gwastatiroedd y paith ac ecosystemau o anialwch. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Caiff yr hadau eu hymledu gan y gwynt a dŵr. Mae'r planhigyn cyfan i'w weld yn aml ar ffilmiau cowboi yn rhowlian yn y gwynt.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
LIBRIS

Catalog ar-lein o gasgliadau llyfrgelloedd prifysgol ac ymchwil Sweden yw **LIBRIS** (o *Library Information System* yn y Saesneg; hefyd **SE-LIBR**). Mae'n cynnwys cofnodion ar oddeutu 6.5 miliwn o deitlau ac fe'i datblygwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Sweden. Yn 2011 rhyddhawyd Llyfryddiaeth Cenedlaethol Sweden a'r ffeiliau awdurdod cysylltiedig, sy'n rhan o LIBRIS, i'r parth cyhoeddus fel Data Agored. Bwriedir rhyddhau'r catalog cyfan yn yr un modd yn y pen draw.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Llyfrgellyddiaeth
Categori:Llyfrgelloedd Sweden
Betysen borthi

Planhigyn blodeuol yw **Betysen borthi** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Beta*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Beta is-rhyw.vulgaris 3* a'r enw Saesneg yw *Fodder beet* neu *Mangelwurzel* (o'r Almaeneg *Mangel/Mangold*, "chard", a *Wurzel*, "gwreiddyn").

Mae'n blanhigyn lluosflwydd sy'n tyfu mewn hinsawdd cynnes. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Bwyd a diod
Ystyr 'porthi' yw 'rhoi bwyd' i rywun - o'r gair 'porthiant' neu 'fwyd'. Caiff y betysen borthi ei dyfu fel bwyd anifeiliaid; mae ei wraidd mawr gwyn, melyn neu oren-felyn wedi ei ddatblygu'n bennaf yn y 18g ar gyfer gwartheg a moch ond gall dyn ei fwyta hefyd.

Yn 1830 cyhoeddwyd llyfr, *The Practice of Cookery*, a oedd yn cynnwys rysáit i wneud cwrw gyda betysen borthi.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Maswria

Ardal o lynnoedd yng ngogledd-ddwyrain Gwlad Pwyl yw **Maswria** (). Ceir mwy na 2000 o lynnoedd mewn ardal 52,000&nbsp;km2 yn nhaleithiau Warmińsko-Mazurskie a Podlaskie, sy'n ymestyn 290&nbsp;km o Afon Vistula, i'r de o Wastatir Arfordirol y Baltig, hyd y ffiniau â Lithwania a Belarws. Śniardwy yw'r llyn mwyaf ym Maswria, ac yng Ngwlad Pwyl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Pwyl
Categori:Llynnoedd Ewrop
Henry Jones

Gallai **Henry Jones** gyfeirio at:

*Syr Henry Jones (tua 1532-1586) Aelod Seneddol
*Syr Henry Jones (1852-1922), athronydd ac addysgwr Cymreig
*Henry Haydn Jones (1863-1950), AS Rhyddfrydol dros etholaeth Sir Feirionnydd
*Marian Henry Jones, nofelydd
*Henry Jones (awdur)
Castell Paun (castell)

Castell yng nghymuned Castell-paen, Powys, yw **Castell Paun** (Saesneg: *Painscastle*).

Daw'r enw Castell Paun o enw'r arglwydd Normanaidd Pain Fitz John, a adeiladodd y castell cyntaf yma yn hanner cyntaf y 12g. Lladdwyd ef gan y Cymry yn 1137, a daeth ardal Elfael i feddiant Madog ab Idnerth. Cipiwyd y castell gan William de Braose tua 1195. Ymosodwyd ar y castell gan beiriannau rhyfel nerthol byddin Rhys ap Gruffudd, Tywysog Deheubarth, yn 1196, ac ildiodd y castell iddo; o fewn wythnosau, gwnaed cytundeb heddwch. Yn  1198 gosododd Gwenwynwyn ab Owain o Bowys warchae ar y castell ond gorchfgwyd ef gan fyddin dan Geoffrey fitz Peter a lladdwyd oddeutu 3,000 o Gymry.

Meddianwyd y castell gan Iorwerth Clud yn 1215. Llosgwyd y castell gan y Cynry yn ystod ymgyrchoedd Llywelyn ap Iorwerth yn y cylch. Fe'i hail-adeiladwyd fel castell o gerrig gan y brenin Harri III a Hubert de Burgh yn 1231. Yn 1233 daeth y castell i feddiant Ralph Tosny, a bu ym meddiant y teulu hyd nes i Llywelyn ap Gruffudd ei gipio yn 1265. Ail-adeiladwyd y castell gan Ralph Tosny arall yn 1276.

## Llyfryddiaeth
* P.M. Remfry, *Painscastle, 1066 to 1405*

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Castell-paen
Paun
Paun
Llyfrgell Genedlaethol Sweden

Lleolir **Llyfrgell Genedlaethol Sweden** (, *KB*, "y Llyfrgell Frenhinol") yn Stockholm. Delir 18 miliwn o eitemau yno. Ym 1661 pasiwyd defddau adnau cyfreithiol cyntaf Sweden, yn wreiddiol er mwyn galluogi sensoriaeth, ac mae'r llyfrgell yn dal copi o bob llyfr argraffiedig yn y Swedeg o'r dyddiad hwnnw ymlaen. Gweithiodd y dramodydd August Strindberg yn y llyfrgell fel clerc o 1874 hyd 1882.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* LIBRIS, catalog ar-lein o lyfrgelloedd prifysgol ac ymchwil Sweden a ddatblygwyd gan y KB.

## Dolenni allanol
*  

Sweden
Categori:Llyfrgelloedd Sweden
Categori:Sefydliadau 1661
Blodyn amor Powell

Planhigyn blodeuol tua 2 fetr o uchder yw **Blodyn amor Powell** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus powellii* a'r enw Saesneg yw ''Powell's amaranth''. Mae'n frodorol o Ogledd America ond bellach i'w gael yn Ewrop a rhannau o Awstralia.

Mae'n blanhigyn unflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Gellir bwyta'r dail a'r hadau.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Blodyn amor Thunberg

Planhigyn blodeuol yw **Blodyn amor Thunberg** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Amaranthus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaranthus thunbergii* a'r enw Saesneg yw ''Thunberg's pigweed''. Mae'n frodorol o Affrica ble mae'n cael ei ystyried yn chwynyn.

Mae'n blanhigyn unflwydd tua  55&nbsp;cm o uchder. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog ac fe'i defnyddir i roi blas ar fwyd a'u bwyta fel llysieuyn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Betysen arfor

Planhigyn blodeuol yw **Betysen arfor** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Beta*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Beta maritima*((L.) Arcangeli.) a'r enw Saesneg yw *Sea beet*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Betys Gwyllt, Beatws, Betysen, Betysen-y-môr, Melged, Melged Arfor.

Mae'n frodorol o arfordir Ewrop a de Asia. Mae i'w gael hefyd ar arfordir Cymru, fel yr awgryma'r enw 'ar + fôr. Dyma un o hynafiaid y fetysen sydd ar y bwrdd bwyd heddiw.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac yn tyfu i uchder o 1.2 m. Mae'n blodeuo yn yr haf ac nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach); y gwynt sy'n ei beillio. Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Troed-yr-ŵydd dail danadl

Planhigyn blodeuol yw **Troed-yr-ŵydd dail danadl** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Chenopodiastrum*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium murale* a'r enw Saesneg yw *Nettle-leaved goosefoot*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Troed yr ŵydd Ddynad-ddail, Gŵydd-droed,Gŵydd-droed y Fagwyr.

Mae'n blanhigyn unflwydd sy'n tyfu i uchder o oddeutu 70&nbsp;cm. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Betysen

Planhigyn blodeuol yw **Betysen** sy'n enw benywaidd; caiff y gwreiddyn porffor ei fwyta yn y Gorllewin. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Beta*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Beta vulgaris* a'r enw Saesneg yw *Beet* a'r gwreiddyn yw *Beetroot*. Mathau eraill o fetys yw'r *chard* a'r *sugar beet*. Ceir tair isrywogaeth: *Beta vulgaris* is-ryw *vulgaris*.

Mae'n blanhigyn deuflwydd ydyw, ond weithiau mae'n lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog ac yn 5–20&nbsp;cm. Gall y planhigyn dyfu i rhwng 1–2 m.
bawd|160px|chwith|Betys wedi'u coginio a'u pacio.

Porffor yw lliw y rhan fwyaf o fathau o wreiddiau betys ond ceir mathau eraill sy'n felyn ac eraill yn lleiniau coch-a-gwyn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Troed-yr-ŵydd Awstralia

Planhigyn blodeuol yw **Troed-yr-ŵydd Awstralia** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Dysphania*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium pumilio* a'r enw Saesneg yw *Clammy goosefoot*. Mae'n frodorol o Awstralia ond bellach fe'i ceir yng ngogledd America ac Ewrop.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd ac yn berlysieuyn a all dyfu i hyd at 25&nbsp;cm. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Jeremy Thorpe

Gwleidydd o Loegr oedd **John Jeremy Thorpe** (29 Ebrill 1929 – 4 Rhagfyr 2014), a fu'n arweinydd y Blaid Ryddfrydol rhwng 1967 ac 1976, ac AS dros Ogledd Dyfnaint rhwng 1958 a 1979.

Daeth ei yrfa wleidyddol i ben i bob pwrpas pan honodd 'cyfaill' (sef Norman Scott) iddo gael perthynas hoyw gyda Thorpe ym mlynyddoedd cynnar y 1960au. Yr adeg honno, roedd gweithredoedd hoyw'n anghyfreithlon. Ymddiswyddodd Thorpe o'i swydd fel Arweinydd ei blaid, gan fynnu mai celwydd oedd yr honiadau; yna fe'i cyhuddwyd gan yr heddlu o gynllwynio i ladd Scott. Fe'i cfawyd yn ddieuog, ond effeithiodd hyn ar ei yrfa, ac ni chafodd ei ailethol yn yr etholiad cyffredinol. Prin y gwnaeth unrhyw ymddangosiad cyhoeddus wedi hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Categori:Gwleidyddion y Blaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Arweinwyr y Blaid Ryddfrydol (DU)
Te Mecsico

Planhigyn blodeuol yw **Te Mecsico** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Dysphania*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium ambrosioides* a'r enw Saesneg yw *Mexican tea*. Mae'n berlysieuyn sy'n frodorol o Ganol America, De America a de Mecsico.

Gall dyfu hyd at  o uchder, gyda'r canghennau'n afreolaidd ac mae'r dail yn  o hyd.

Mae'n blanhigyn unflwydd, byrhoedlog. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach); blodau bychan gwyrdd sydd ganddo. . Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Troed-yr-ŵydd Berlandier

Planhigyn blodeuol yw **Troed-yr-ŵydd Berlandier** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Chenopodium*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium berlandieri* a'r enw Saesneg yw *Pitseed goosefoot*. Mae'n frodorol o gyfandir America a gall dyfu i hyd at tair metr o uchder.

Er ei fod bellach yn chwynyn, arferid ei fwyta.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Ieuan Tew

Ceir dau fardd Cymraeg o'r enw **Ieuan Tew**:

*Ieuan Tew Ieuanc neu Ieuan Tew Brydydd (tua 1540 - 1608)
*Ieuan Tew Brydydd neu Ieuan Tew Hynaf (hefyd Ieuan Tew Brydydd Hynaf) (bl. hanner cyntaf yr 16g)
Bedo Hafesb

Bardd Cymraeg oedd **Bedo Hafesb** (bl. 1540au - 1585). Roedd yn frodor o ardal Maldwyn, Powys. Mae ei enw barddol yn awgrymu cysylltiad gyda phlwyf Aberhafesb. Ffurf annwyl o 'ewyrth' yw 'Bedo' sy'n dal i gael ei ddefnyddio heddiw (2014) mewn rhai ardaloedd.

## Bywgraffiad
Daliai swydd sersiant yn Y Drenewydd, ond ychydig a wyddys amdano fel arall. Canai i uchelwyr Powys. Ceir sawl cywydd ganddo i foneddigion o'r Drenewydd a'r cylch. Canodd rai cywyddau dychan hefyd ac mae ar glawr cywyddau ymryson barddol rhyngddo ag Ieuan Tew Ieuanc.

## Gweler hefyd
*Bedo Aeddren (fl. c. 1500), bardd o Langwm, Sir Conwy
*Bedo Brwynllys (c. 1460), bardd o Aberhonddu
*Bedo Phylip Bach (fl. 1480), bardd o Aberhonddu

## Cyfeiriadau
Categori:Aberhafesb
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1585
Categori:Pobl o Faldwyn
Istituto Centrale per il Catalogo Unico

Asiantaeth llywodraeth yn yr Eidal sy'n gyfrifol am gynnal catalog unedig o gasgliadau llyfrgelloedd cyhoeddus y wlad honno yw'r **Instituto Centrale per il Catalogo Unico** ("Sefydliad Canolog y Catalog Unedig"). Fe'i sefydlwyd ym 1975.

## Dolenni allanol
*  

Categori:Llyfrgelloedd yr Eidal
Categori:Sefydliadau 1975
Union Pacific Big Boy

bawd|260px

Locomotif stêm yw'r **Union Pacific Big Boy** sydd y locomotif stêm mwyaf erioed, efo trefn olwynion 4-8-8-4. Adeiladwyd 25 'Big Boy', ac mae 8 yn goroesi. Maent yn 133 troedfedd o hyd, yn pwyso 1.2 miliwn o bwysau, efo'r gallu i gyrraedd 80 milltir yr awr. Adeiladwyd y 'Big Boy' ar gyfer y Rheilffordd Union Pacific i groesi'r Mynyddoedd Creigiog efo trenau nwyddau. Adeiladwyd y locomotifau gan Gwmni Alco (American Locomotive Company) yn Schenectady, Talaith Efrog Newydd rhwng 1941 ac 1944. Mae un ohonynt, rhif 4014, yn cael ei atgyweirio gan y Rheilffordd Union Pacific er mwyn gweithio eto yn ei hen gynefin.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffyrdd yr Unol Daleithiau
Categori:Trenau
Eugrad

Sant o Gymru oedd **Eugrad** (Llydaweg: *Ergat* neu *Egrat*) (bl. 6g). Fe'i cysylltir ag Ynys Môn a hefyd a Llydaw, efallai. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 6 Ionawr.

## Bywgraffiad
Roedd Eugrad yn frawd i Sant Gallgo, sefydlydd Llanallgo ym Môn, ac yn un o feibion Gildas fab Caw yn ôl yr achau traddodiadol a elwir yn *Bonedd y Saint*. Dywedir iddo gael ei ddysgu gan Sant Illtud yn ei glas enwog yn Llanilltud Fawr ym Morgannwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llaneugrad
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru