open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffynnon Parc Mawr

Mae **ffynnon Parc Mawr** wedi ei lleoli ym Mhenrhosllugwy wrth ymyl Amlwch ar Ynys Môn.

## Hanes
Roedd y ffynnon yn cael ei ystyried yn un addas ar gyfer melltithio. Dyma ddarn o erthygl ysgrifennodd E. Neil Baynes yn Nhrafodion Hynafiaethwyr Môn yn 1928.

*Not long ago a man found a frog stuck full of pins or needles in this well. The ceremonial was to stick pins in a frog, place it between two stones and deposit it in a well with a piece of slate on which the name of the person to be bewitched was scratched. Sometimes the heart of a black cat was added. If the spell worked  the person whose name was written on the slate would be burnt between two bundles of faggots.* 

## Dŵr Copr
Roedd ffynnon Parc Mawr yn cael ei ystyried yn un iachusol ac roedd trigolion yr ardal yn ei disgrifio fel 'dŵr copr'. Ond yn ôl hen fapiau ordnans mae’n cael ei chyfeirio fel tarddell gyda lefel ‘uchel o haearn’ yn ei dŵr a galwyd yn *Chalybeate Spring*  
Ar ddechrau’r ganrif ddiwethaf cododd yr Arglwydd Boston gorchudd o ruddfaen drosti. Erbyn hyn mae’r ffynnon wedi’i hesgeuluso. Dim ond merddwr drewllyd sydd ynddi bellach.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Parc Mawr
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Amlwch
Categori:Prosiect Wici Môn
Sanya

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Sanya** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Hainan.

## Prifysgolion
* Prifysgol Sanya
* Prifysgol Qiongzhou

## Oriel

Delwedd:Hainan Sanya 2.jpg|Dwyrain Sanya
Delwedd:Sanya River.JPG
Delwedd:Abandoned hotel Sanya Hainan 1999.jpg
Delwedd:Sanya beach scene.jpg
Delwedd:HainanSanya5.jpg
Delwedd:HainanSanya3.jpg
Delwedd:Sanya bay sea beach.JPG
Delwedd:People in Sanya.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Hainan
Ffynnon Golochwyd

Mae **Ffynnon Golochwyd** wedi'i lleoli ar waelod Mynydd Twr yng Nghaergybi, Ynys Môn.

Yn ôl traddodiad mae'n bosib bod y ffynnon wedi cael ei defnyddio gan drigolion y gaer Geltaidd ar ben y mynydd, a hynny dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl. 
Nid yw'r ffynnon i'w gweld heddiw gan fod ei chyflwr wedi dirywio.

Yn ôl traddodiad roedd Cybi Sant yn arfer dringo i ben Mynydd Tŵr a gorffwys ar garreg fawr o'r enw "Garreg Lwyd".

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Golochwyd
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Caergybi
Categori:Prosiect Wici Môn
Xiangyang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Xiangyang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Hubei.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Hubei
Yichang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Yichang** (Tsieineeg: 宜昌, *Yíchāng*). Fe'i lleolir yn nhalaith Hubei.

## Oriel

moji mountain.JPG|Mynydd Moji
夷陵广场.jpg|Sgwâr Yiling
宜昌五一广场2.jpg|Sgwâr Wuyi
Yichang binjiang park.jpg
文佛山1 - panoramio.jpg|Mynydd Wenfo
Yichang_skyline_2.jpg|Afon Yangtze
Qing_river in Changyang 04.jpg|Afon Qing
Guanzhuang Reservoir.jpg|cronfa ddŵr Guanzhuang
Mouth-of-Huangbo-boats-4804.jpg|Yr Afon Huangbo
Gezhouba Bridge.JPG
Sanxiarenjia.jpg
Hubei-Yichang.JPG
Yichang church.jpg
Yichang government.JPG
Yichang - Sanxia (YIH - ZHYC) AN2125690.jpg|Maes Awyr Sanxia
Yichang East Railway Station.jpg|Gorsaf Reilffordd Yichang Dwyrain
宜昌汽车客运中心站.jpg|Gorsaf Bws
Yichang Yangtze River Railway Bridge in the Backlighting.jpg|Pont Reilffordd Afon Yangtze
Sanyoudong2.jpg
Gezhouba-Dam-Park-elephant-slide-4809.jpg
2012NCEE-2.JPG
Sandouping-ferry-4890.jpg
柑橘橙柚.jpg
宜昌市树栾树.jpg
CSCEC Star of Yichang Sales Department(local).jpg
Tianran Pagoda.jpg
宜昌一中坦荡石.jpg
Yichang Museum.jpg|Amgueddfa Yichang
Yichang new Museum.jpg|Amgueddfa Newydd Yichang
Yichang Planning Exhibition Hall.jpg
宜昌军分区.jpg
Geheyan Dam 04.jpg
宜昌解放路老街.jpg|Yr hên ddinas
求索溪2.jpg|Prifysgol Three Gorges
山水华庭.jpg
宜昌伍家岗暴雨后晚霞.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Hubei
Sutton

Gallai **Sutton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* Sutton, pentrefan yn Sir Benfro
* Sutton, pentrefan ym Mro Morgannwg
* Crug Sutton Green, crug crwn yn Sir Wrecsam

### Lloegr
* Sutton, pentref yn Swydd Bedford
* Sutton, pentrefan yn Swydd Gaer
* Sutton, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Sutton, pentref yng Nghaint
* Sutton, pentref yn Essex
* Sutton, tref faestrefol yn ne-orllewin Llundain
* Sutton, pentref yn Norfolk
* Sutton-at-Hone, pentref yng Nghaint
* Sutton Bassett, pentref yn Swydd Northampton
* Sutton Bonington, pentref yn Swydd Nottingham
* Sutton Bridge, pentref yn Swydd Lincoln
* Sutton Cheney, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Sutton Coldfield, tref yn Birmingham
* Sutton-in-Ashfield, tref yn Swydd Nottingham
* Sutton-in-the-Isle, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Sutton Lane Ends, pentref yn Swydd Gaer
* Sutton-on-Sea, pentref yn Swydd Lincoln
* Sutton on the Hill, plwyf sifil yn Swydd Derby
* Sutton St Edmund, pentref yn Swydd Lincoln
* Sutton St James, pentref yn Swydd Lincoln
* Sutton Scarsdale, pentref yn Swydd Derby
* Sutton upon Tern, pentref yn Swyth Amwythig
* Sutton Valence, pentref yng Nghaint
* Sutton Waldron, pentref yn Dorset
* Sutton Weaver, pentref yn Swydd Gaer
* Bishops Sutton, pentref yn Hampshire
* Chart Sutton, pentref yng Nghaint
* Great Sutton, pentref yn Swydd Gaer
* Guilden Sutton, pentref yn Swydd Gaer
* King's Sutton, pentref yn Swydd Northampton
* Little Sutton, pentref yn Swydd Gaer
* Long Sutton, pentref yn Hampshire
* Long Sutton, pentref yn Swydd Lincoln
* Mablethorpe and Sutton, tref yn Swydd Garhirfryn

## Pobl
* Christopher Sutton (g. 1984), seiclwr
* Gary Sutton (g. 1955), hyfforddwr seiclo
* Gerda Sutton (1923–2005), arlynydd
* Shane Sutton (g. 1957), hyfforddwr seiclo
Norton

Gallai **Norton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* Norton, pentrefan ym Mhowys
* Norton, ardal y Mymbyls, Sir Abertawe

### Lloegr
* Norton, pentref yn Swydd Durham
* Norton, pentref yn Swydd Gaerloyw
* Norton, pentref yn Swydd Gaerwrangon
* Norton, pentref yn Swydd Hertford
* Norton, pentref yn Swydd Northampton
* Norton, pentref yn Swydd Nottingham
* Norton, pentref yn Suffolk
* Norton, plwyf yn Wiltshire
* Norton, Buckland and Stone, plwyf sifil yng Nghaint
* Norton Bridge, pentref yn Swydd Stafford
* Norton Camp, bryngaer yng Ngwlad yr Haf
* Norton Canon, pentref yn Swydd Henffordd
* Norton Disney, pentref yn Swydd Lincoln
* Norton Fitzwarren, pentref yng Ngwlad yr Haf
* Norton Green, pentref yn Ynys Wyth
* Norton Heath, pentref yn Essex
* Norton in Hales, pentref yn Swydd Amwythig
* Norton Mandeville, pentref yn Essex
* Norton-on-Derwent, tref yng Ngogledd Swydd Efrog
* Norton Radstock, tref yng Ngwlad yr Haf
* Norton Subcourse, pentref yn Norfolk
* Bishop Norton, pentref yn Swydd Lincoln
* Bishop's Norton, pentrefan yn Swydd Gaerloyw
* Blo' Norton, pentref yn Norfolk
* Burnham Norton, pentref yn Norfolk
* Chipping Norton, tref yn Swydd Rydychen
* Cold Elm Norton, pentrefan yn Swydd Gaerloyw
* Cold Norton, pentref yn Essex
* East Norton, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Greens Norton, pentref yn Swydd Northampton
* King's Norton, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Midsomer Norton, tref yng Ngwlad yr Haf
* Prior's Norton, pentrefan yn Swydd Gaerloyw
* Pudding Norton, pentref yn Norfolk
* Wood Norton, pentref yn Norfolk

### Awstralia
* Chipping Norton, Sydney

## Pobl
* Edward Norton (g. 1969), actor Americanaidd
* Graham Norton (g. 1963), digrifwr
* Ken Norton (1943–2013), paffiwr Americanaidd

----
Brogdale

Pentrefan yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Brogdale**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ospringe yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Swale.

Mae Fferm Brogdale yn gartref i'r Casgliad Ffrwythau Cenedlaethol (*National Fruit Collection*), un o'r casgliadau mwyaf o goed a phlanhigion ffrwythau yn y byd. Mae mwy na 2,040 amrywiadau
o afalau, 502 o ellyg, 350 o eirin, 322 o geirios yn cael eu tyfu yma yn  o berllannau.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Fferm Brogdale

Categori:Bwrdeistref Swale
Categori:Pentrefi Caint
Dingzhou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Dingzhou** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Hebei.

## Oriel

File:Chengdeview1.JPG
File:Chengdestreet.JPG
File:Rehebridge.JPG
File:Saihanba3.jpg|

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Hebei
John Wayne Griffith

Gwyddonydd o Gymru oedd **John Wayne Griffith**. Ganwyd yn Abergwyngregyn wrth ymyl Bangor, yng Ngwynedd yn 1783.

## Hanes
Naturiaethwr oedd Griffith, a chofnododd llawer o blanhigion o gwmpas Prydain Fawr. Fe fddarganfwyd canran uchel ohonynt ar greigiau Eryri.
Roedd yn awdurdod ar gen cerrig.

Bu’n byw rhan fwyaf o’i oes yn Henllan, Sir Ddinbych.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1783
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Reginald William Phillips

Naturiaethwr a gwyddonydd o Gymru oedd yr Athro **Reginald William Phillips** (1854 – 1926).

## Hanes
Ganwyd yn Nhalgarth ym Mrycheiniog yn 1854. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Normal, Bangor. 
Ar ôl bod yn dysgu yn y Coleg am gyfnod symudodd i Gaergrawnt i astudio’r Gwyddorau Naturiol. Fe enillodd ysgoloriaeth a graddiodd yn y dosbarth cyntaf.
Yn 1884 sefydlwyd Coleg y Gogledd ym Mangor ac mi gafodd swydd darlithydd bioleg yno. Penodwyd i gadair athro pedair blynedd yn ddiweddarach. Yn 1894 sefydlwyd cadair botaneg yn y coleg a Phillips oedd y cyntaf i’w dal.

Cafodd radd D.Sc Llundain am draethawd ar wymon. Cafodd ei ethol yn Gymrawd o’r Gymdeithas Linneaidd.

Bu farw yn 1926.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Lydia Sharewood

Roedd **Lydia Sherwood** (enw geni ***Lilly Shalveson***)  (5 Mai 1906 &ndash; 20 Ebrill 1989) yn actor ffilm a llwyfan Seisnig . Roedd hi'n un o 5 merch Joseph Shalveson. Graddiodd o ysgol drama RADA. Chwaraeodd ei rhan llwyfan cyntaf yn nrama comedi Daisy Fisher *Lavender Ladies*. Bu’n briod a’r bardd Lazarus Aaronson o 1924 hyd iddynt ysgaru ym 1931.

## Ffilmiau
## Gwaith llwyfan
* *Lavender Ladies* (1925) (Comedy Theatre, Llundain)
* *She Stoops to Conquer* (1930) (Lyric Theatre (Hammersmith), Llundain)
* *Uncle Vanya* (1937) (Westminister Theatre, Llundain)
* *Hamlet* (1951) (New Theatre, Llundain)

## Llyfryddiaeth
Wearing, J.P. (2014). *The London Stage 1920-1929: A Calendar of Productions, Performers and Personnel.* Rowan and Littfield Education

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1989
Renqiu

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Renqiu** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Hebei.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Hebei
Elizabeth Andrews

Roedd **Elizabeth Andrews** née **Smith**, (15 Rhagfyr 1882 – 22 Ionawr 1960) yn drefnydd gwleidyddol Cymreig ac yn ymgyrchydd dros hawliau merched.

## Bywyd personol
Ganwyd Elizabeth Smith ym Mhenderyn, Sir Frycheiniog (Rhondda Cynon Tâf bellach) yn ferch i Samuel Smith, glöwr a Charlotte (née Evans) ei wraig. Roedd gan ei thad, uniaith Gymraeg, ddiddordeb byw mewn gwleidyddiaeth radical ei gyfnod a magwyd diddordeb Elizabeth yn y pwnc wrth iddi gyfieithu erthyglau gwleidyddol Saesneg iddo.

Derbyniodd addysg elfennol ym Mhenderyn gan adael yr ysgol yn 13 mlwydd oed.

Priododd  Thomas Tye Andrews, asiant yswiriant ac un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Annibynnol yn y Rhondda ym 1910. Ni chawsant blant.

## Gyrfa
Yn 17 mlwydd oed prentisiwyd hi i fod yn wniadwraig a chyn bo hir bu’n rhedeg ei gweithdy gwneud ffrogiau ei hun.

## Gyrfa wleidyddol
Dechreuodd gyrfa wleidyddol Andrews fel aelod o’r swffragetiaid. Rhwng 1910 a 1919 bu’n flaenllaw yn yr ymgyrch i sefydlu canghennau o Urdd Gydweithredol y Merched yn y Rhondda. Roedd yr Urdd yn trefnu ymgyrchoedd gwleidyddol ar faterion menywod, gan gynnwys iechyd a’r hawl i bleidleisio. Yn ystod y cyfnod hwn daeth hi’n arweinydd yr ymgyrch i gael golchdai yn y glofeydd . Rhoddodd dystiolaeth gerbron pwyllgor Sankey a oedd yn ymchwilio i gyflog, amodau ac oriau gwaith y glowyr. Yn ei thystiolaeth pwysleisiodd pa mor anodd oedd bywyd gwragedd y glowyr a oedd yn gorfod delio a’r budreddi yr oedd eu gwŷr yn llusgo adref i’w tai; cyflwynodd dystiolaeth, hefyd, ar yr angen am wella stoc dai'r ardaloedd glofaol.

Ym 1919 penodwyd Andrews yn drefnydd menywod y Blaid Lafur yng Nghymru a bu hi’n brysur yn sefydlu adrannau menywod a phwyllgorau ymgynghorol y menywod trwy’r wlad. Yn dilyn rhoi’r bleidlais i fenywod ym 1919, un o’i thasgau cyntaf yn ei swydd newydd oedd cyfieithu taflenni a oedd yn egluro sut i bleidleisio ac annog defnydd o’r bleidlais. Bu hi hefyd yn annog merched mwy llewyrchus i roi benthyg dillad i ferched tlawd ar ddiwrnod etholiad, fel nad oeddynt yn teimlo cywilydd yn mynd i bleidleisio trwy ddiffyg dillad parchus. Bu yn y swydd am 29 mlynedd. Wedi ymddeol fel trefnydd cafodd ei hurddo â’r OBE am ei gwaith cyhoeddus.

Bu'n olygydd tudalennau’r merched yn y cylchgrawn *The Colliery Workers’ Magazine* a bu’n cyfrannu erthyglau’n gyson i’r *Dinesydd Cymreig*, cylchgrawn Cymraeg y mudiad llafur.

Ym 1957 cyhoeddodd fywgraffiad ''A Woman's Work is Never Done'' ailgyhoeddwyd y llyfr gan wasg Honno yn 2006 fel rhan o’u casgliad o glasuron .

Ym 1920 penodwyd Andrews yn Ynad Heddwch ar fainc y Rhondda, yn un o’r merched cyntaf yng Nghymru i ddal y swydd.

## Marwolaeth
Bu farw yn Ysbyty Dwyrain Morgannwg lle bu’n derbyn triniaeth yn dilyn codwm mewn cyfarfod yng Nghaerdydd. Amlosgwyd ei gweddillion yn amlosgfa Glyn-taf.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Etholfreintwyr o Gymru
Anna Netrebko

Soprano o Rwsia yw **Anna Netrebko** (Rwsieg: **Анна Юрьевна Нетребко**; ganed 18 Medi 1971 yn Krasnodar).

Mae'n hanu o deulu o Gosacs. Mae ganddi ddinasyddiaeth ddeuol, bellach: Awstria a Rwsia, ac mae'n byw yn Fienna, Awstria ac yn Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion opera o Rwsia
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Bucholion

Is-deulu o garnolion eilrif-fyseddog yn nheulu'r bufilod (*Bovidae*) yw'r **bucholion** (*Bovinae*). Mae'r is-deulu'n cynnwys gwartheg, buail, y byfflo Affricanaidd, y byfflo dŵr, iaciaid, y nilgai, y gafrewig bedrygorn a'r cwdwod.

## Cyfeiriadau 

Categori:Bufilod
Categori:Is-deuluoedd o famaliaid
Bufilod

Teulu o gilfilod gyda chyrn digangen gweigion wedi'u cysylltu'n barhaol ac a geir yn y ddau ryw fel arfer yw'r **bufilod** (*Bovidae*). Maent yn cynnwys y bucholion, y gafrewigod (antelopiaid), y defaid a'r geifr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Carnolion cyfnifer-fyseddog
Categori:Teuluoedd o famaliaid
Quicksilver Messenger Service

Grŵp roc seicedelig yw **Quicksilver Messenger Service**. Sefydlwyd y band yn San Francisco yn 1965. Mae Quicksilver Messenger Service wedi cyhoeddi cerddoriaeth ar label recordio Capitol Records.

## Aelodau
*Jim Murray
*Greg Elmore
*Gary Duncan
*Chet Powers
*David Freiberg
*Mark Naftalin
*John Cipollina
*Nicky Hopkins

## Disgyddiaeth
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  VALUES ?releaseTypes { wd:Q169930 wd:Q134556 wd:Q482994 }
  ?item wdt:P31 ?releaseTypes .
  ?item wdt:P175 wd:Q1382357 .
}
|sort=P577
|columns=label:enw,P577,P264
|thumb=50
|links=all
|section=31
|min_section=2
}}

## albwm 
## Misc 
## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Bandiau Americanaidd‎
Lazarus Aaronson

Roedd **Lazarus Aaronson,** (18 Chwefror 1895 – 9 Rhagfyr 1966) yn fardd Seisnig ac yn athro economeg.

## Bywyd Personol 
Ganwyd Aaronson yn Spitalfields, Llundain ym 1895 yn fab i Louis Aaronson, gwneuthurwr esgid a Sarah (née Kowalski) ei wraig. Roedd y tad yn fewnfudwr o Rwsia ac fe wnaed ef a’i pum plentyn, gan gynnwys Lazarus, yn ddinasyddion Prydeinig ym 1897.

Cafodd ei addysgu yn Whitechapel City Boy’s School, Llundain, Ysgol Ramadeg Hackney Downs ac Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain (LSE).

Priododd  tair gwaith. Priododd ei wraig gyntaf, Lilly Shalveson (1903-1989), ym 1924 roedd hi’n actio o dan yr enw llwyfan Lydia Sharewood. Diweddodd y briodas mewn ysgariad ym 1931 ar sail perthynas godinebus Lilly gyda’r cyfarwyddwr theatr Theodore Komisarjevsky. Priododd a Dorothy Beatrice Lewer (1915-2005) ym 1938 gan ei hysgaru cyn priodi am y drydedd tro a Margaret Olive Ireson (1920-1981); bu iddynt un mab, David, a anwyd ym 1953.

## Gyrfa 
Daeth yn athro economeg yng Ngholeg Dinas Llundain ym 1934 gan barhau yn y swydd am chwarter canrif. Wrth ymddeol fe’i penodwyd yn MBE am ei wasanaeth i addysg.

## Gyrfa farddonol 
Cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth *Christ in the Synagog* gan gwmni Gollancz ym 1930, a’i ail gyfrol *Poems* ym 1933. Cyhoeddwyd ei gasgliad olaf, *The Homeward Journey and Other Poems* ym 1946.

Mae llawer o’i gerddi yn trafod twf ffasgiaeth, y goresgyniad Sofietaidd o’r Ffindir a’r Ail Ryfel Byd. Mae o hefyd yn trafod y gwrthdrawiad rhwng ei gefndir Iddewig a’r ffydd Cristionogol a mabwysiadodd yn niweddarach.

## Marwolaeth 
Bu farw o drawiad ar y galon yn Paddington Llundain yn 71 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Westfield Road.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Cristnogol o Loegr
Categori:Beirdd Iddewig o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Cyn-Iddewon
Categori:Economegwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Economegwyr Iddewig o Loegr
Categori:Llenorion Modernaidd o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Hertford
Categori:Pobl fu farw o glefyd y galon
Alistair Horne

Hanesydd a llenor o Sais oedd yn arbenigo yn hanes Ffrainc oedd Syr **Alistair Allan Horne** (9 Tachwedd 1925 – 25 Mai 2017). Ymhlith ei weithiau mae llyfrau ar Frwydr Verdun, Comiwn Paris, cwymp Ffrainc i'r Natsïaid, Rhyfel Algeria, a bywgraffiad awdurdodedig y Prif Weinidog Harold Macmillan.

Ganwyd Horne ym Mayfair, Llundain, a chafodd ei addysg yn ysgol breswyl Le Rosey (y Swistir) ac ysgol baratoi Millbrook (Efrog Newydd), cyn iddo astudio Saesneg yng Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt. Gwasanaethodd yn yr Awyrlu Brenhinol a Gwarchodlu Coldstream rhwng 1943 a 1947, a chyrhaeddodd rheng capten yn y fyddin. Gweithiodd fel gohebydd tramor, ac o 1952 i 1955 ysgrifennodd o Orllewin yr Almaen fel gohebydd *The Daily Telegraph*. Yno bu hefyd yn asiant cudd-wybodaeth ar gyfer MI6.

Sefydlodd gymrodoriaeth o dan ei enw ym 1969, gyda chefnogaeth yr hanesydd Raymond Carr (warden Coleg Sant Antwn, Rhydychen ar y pryd), i gefnogi ysgolheigion ifainc oedd am ysgrifennu llyfr Saesneg ar unrhyw faes yn hanes modern ers 1815. Bu derbynnydd y wobr yn treulio blwyddyn yn gweithio gydag academyddion eraill a chyda mynediad at adnoddau ymchwil. Lansiwyd gyrfa sawl hanesydd gan y gymrodoriaeth hon, gan gynnwys Norman Davies, Roy Foster, a Michael Ignatieff. Cyhoeddwyd cyfrol dan olygyddiaeth Horne, *Telling Lives*, yn 2000 i nodi llwyddiant y cynllun, a honodd mai dyma "menter fwyaf gwerth chweil fy mywyd bron".

Derbyniodd CBE ym 1992 a'r ''Légion d'honneur'' ym 1993. Urddwyd ef yn farchog yn 2003 am ei "wasanaethau i'r berthynas Eingl-Ffrengig". Ysgrifennodd ddau gofiant, *A Bundle from Britain* am ei gyfnod yn yr Unol Daleithiau o 1940 i 1943, a *But What Do You Actually Do?* am ei "grwydredigaeth lenyddol".

## Llyfryddiaeth 
* *The Price of Glory: Verdun 1916* (1962)
* *The Fall of Paris: the Siege and the Commune 1870-71* (1965)
* *To Lose a Battle: France 1940* (1969)
* *A Savage War of Peace* (1977)
* *Napoleon: Master of Europe, 1805-1807* (1979)
* *The French Army and Politics, 1870-1970* (1984)
* *Macmillan: the Official Biography* (dwy gyfrol, 1988-89)
* *A Bundle from Britain* (1993)
* *The Lonely Leader Monty 1944-1945* (1994)
* *Friend or Foe: An Anglo-Saxon History of France* (2004)
* *Kissinger 1973, the Crucial Year* (2009)
* *But What Do You Actually Do?* (2011)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Caergrawnt
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Rydychen
Rhwydwaith Haqqani

Mudiad gwrthryfelgar a leolir yn nwyrain Affganistan a gogledd-orllewin Pacistan yw **rhwydwaith Haqqani** a fu'n ymladd yn Rhyfeloedd Affganistan ers tua 1980. Ar hyn o bryd, mae'n brwydro yn erbyn lluoedd NATO a llywodraeth Affganistan.

Sefydlwyd y grŵp gan Jalaluddin Haqqani, a frwydrodd yn erbyn y comiwnyddion a'r Sofietiaid yn y 1980au. Cafodd ei addysgu yn ysgolion Islamaidd eithafol yn Affganistan a Phacistan. Yn ystod y rhyfel, magodd cysylltiadau agos rhwng Haqqani a'r ISI a'r CIA a hefyd arianwyr tramor megis Osama bin Laden. Am gyfnod roedd Haqqani wedi cynghreirio â'r mujahideen, a fe wasanaethodd yn weinidog cyfiawnder yn y cabinet dros dro. Ym 1995, fe ddatganodd ei fod yn deyrngar i'r Taliban. Ymunodd milwyr y rhwydwaith â'r Taliban wrth gipio Kabul ym 1996. Penodwyd Haqqani yn weinidog dros faterion llwythol, a daliai'r swydd honno nes goresgyniad Affganistan yn 2001 a chwymp llywodraeth y Taliban. Ers 2001, mae'r rhwydwaith wedi cynorthwyo gwrthryfel y Taleban. Ildiodd Jalaluddin yr awenau i'w fab Sirajuddin. Rhoddai bai ar rwydwaith Haqqani am sawl ymosodiad terfysgol, bradlofruddiaeth, a chyrchoedd ar y brifddinas.

Cyhuddir elfennau o awdurdodau Pacistan, yn enwedig yr ISI, o gefnogi'r rhwydwaith.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 

## Dolenni allanol 
*Haqqani Network, GlobalSecurity.org
*Haqqani Network, Institute for the Study of War
*Sirajuddin Haqqani, Rewards for Justice Program
*Haqqanis: Growth of a militant network, *BBC News*, 14 Medi 2011
*Q&A: Who are the Haqqanis?, *Reuters*
*Haqqani Network Financing: The Evolution of an Industry  - The Combating Terrorism Center at West Point, Gorffennaf 2012
*The Haqqani History: Bin Ladin's Advocate inside the Taliban - National Security Archive Electronic Briefing Book, 11 Medi 2012

Categori:Mudiadau Islamaidd
Categori:Mudiadau terfysgol
Categori:Rhyfel Affganistan (2001–21)
Categori:Terfysgaeth ym Mhacistan
Henry Wynn

Roedd **Henry Wynn** (tua 1602 - 27 Gorffennaf 1671) yn wleidydd, yn fargyfreithiwr ac yn dirfeddiannwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Feirionnydd ym 1624, 1625, 1640 ac eto rhwng 1661 a 1671. 

## Bywyd personol 
bawd|Porth Castell Gwydir 2015.
Ganwyd Henry Wynn yng Nghastell Gwydir, Trefriw yn fab i Syr John Wynn a Sydney, merch Syr William Gerrard, Caer. Roedd yn frawd i Syr John Wynn, 2il farwnig, Syr Richard Wynn, 3ydd Barwnig, a Syr Owen Wynn 4ydd Barwnig. 

Cafodd ei addysgu mewn ysgol ramadeg yn St Albans Swydd Hertford. 

Ym 1620 priododd Catherine ferch ac aeres Ellis Lloyd, Rhiwgoch, bu iddynt un mab, Syr John Wynn, 5ed Barwnig. Trwy ei briodas daeth yn berchennog ar ystâd a maenor Rhiwgoch, Trawsfynydd. 

## Gyrfa 
Ymunodd a’r Deml Ganol ym 1618 a’i alw i’r bar ym 1629. Cafodd ei ethol yn feinciwr ym 1647 ond ni dderbyniodd yr anrhydedd hyd 1660 wedi adferiad Goron Prydain ar ôl y Rhyfel Cartref. Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Feirionnydd o 1650 i 1653 ac eto o 1670 hyd ei farwolaeth ym 1671. Gwasanaethodd fel Stiward Maenorau Brwmffild a Iâl o 1660 hyd ei farwolaeth. Bu’n gomisiynydd asesiad Meirionnydd o 1661 hyd 1669; yn ysgrifennydd a chlerc y insel Cyngor Cymru o 1663 hyd ei farwolaeth. Bu’n protonoteri a chlerc y Goron ar gylchdaith llysoedd gogledd Cymru o 1664 hyd ei farwolaeth.

## Gyrfa wleidyddol 
Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirionnydd ar dri achlysur yn ystod teyrnasiad brenhinoedd teulu Stuart; 1624, 1625 a 1640. Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr bu’n cydymdeimlo ag ochor y Brenhinwyr ond ni chymerodd unrhyw ran yn y rhyfel.

Wedi’r rhyfel cartref ail enillodd Wynn ei le yn y Senedd yn etholiad 1661 ond ni fu'n aelod gweithgar, does dim cofnod iddo roi araith i’r Senedd a bu'n aelod o ddim ond 5 pwyllgor.

## Marwolaeth 
Bu farw ym 1671 a chladdwyd ei weddillion yn Eglwys y Deml. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1671
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Tirfeddianwyr o Gymru
Superliga Denmarc

**Superliga Denmarc** (Daneg: *Superligaen*) yw prif adran system bêl-droed proffesiynol Denmarc. Fe'i hadnabyddir, am resymau nawdd, fel **alka Superliga**. Mae 14 tîm yn yr adran gyda'r ddau dîm sy'n gorffen ar waelod yr adran ar ddiwedd y tymor yn disgyn i'r Adran Gyntaf.

Fe'i ffurfiwyd yn 1991. Mae'n rhan o Undeb Pêl-droed Denmarc.

Denmarc
Categori:Pêl-droed yn Nenmarc
Y Cob, Porthmadog

Morglawdd ger Porthmadog, Gwynedd, yw'r **Cob**. Fe'i cynlluniwyd gan William Alexander Madocks.  Pasiwyd deddf i adeiladu morglawdd ym 1807 a phrynodd Madocks Fferm Penrhyn Isaf i gael meini i'w adeiladu. Bwriad gwreiddiol Madocks oedd sychu ei dir ar Draeth Mawr, ond aeth gam ymlaen i osod ffordd i Borthdinllaen, gyda fferiau'n mynd o Borthdinllaen i'r Iwerddon.

Gweithiodd dros 400 o bobl, ac adeiladwyd gweithdai a llety i’r geithwyr yn Boston Lodge. Agorwyd y Cob ar 17 Medi 1811, a chynhaliwyd gwledd ac eisteddfod. Dinistriwyd rhan o’r morglawdd gan storm ar 14 Chwefror 1812; codwyd swm sylweddol gan bobl leol, ac fe'i hailagordwyd ym 1814.

Roedd tollborth ar y Cob o’r dechrau, tan 2003, pan prynodd Llywodraeth Cymru’r safle.

Newidiwyd cwrs Afon Glaslyn gan y Cob, a datblygodd harbwr Porthmadog i allforio cynnyrch y chwareli llechi ym Mlaenau Ffestiniog, a daeth y cynnyrch hwn ar draws y Cob ar Reilffordd Ffestiniog.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Porthmadog
Edmund Meyricke

Roedd **Edmund Meyricke** (bu farw 1666) yn fân uchelwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Meirion ym 1660 

## Bywyd personol
Does dim cofnod o enedigaeth Edmund Meyricke ond roedd yn fab i Peter Meyricke o'r Ucheldre, Gwyddelwern a Lowri merch Lewis Anwyl, Y Parc, Llanfrothen.

Bu'n briod ddwywaith: ei wraig gyntaf oedd Grace merch ac etifedd Cadwaladr ap Watkin, Garthllwyd, Llandderfel. Bu hi farw ym mis Awst 1629 a bu iddynt ddau fab a thair merch. Erbyn 1636 roedd wedi ail briodi a Janet, merch John Vaughan, Cefnbodig, Llanycil, a gweddw Thomas Oliver y Bala; bu iddynt un mab.

Roedd Edmund Meyricke yn perthyn i is-gangen o deulu mwy pwerus Meyrick, Bodorgan a ddaeth i fri yn ystod teyrnasiad y Tuduriaid.

## Gyrfa 
Etifeddodd yr Ucheldre oddi wrth ei dad ym 1630.

Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar fainc Sir Feirionnydd o 1630 i 1650. Bu'n ddirprwy siryf Meirion ym 1660 a Siryf yn nhymor 1632-1633. Bu'n gomisiynydd trefn rhwng 1642 a 1643 ac yn gomisiynydd asesiad rhwng 1647 a 1649, eto rhwng 1652 a 1657 ac eto byth rhwng 1660 a’i farwolaeth. Gwasanaethodd hefyd fel is-Raglaw Meirionnydd rhwng 1660 a’i farwolaeth. 

## Gyrfa wleidyddol 
Ceisiodd Meyricke osgoi ymrwymiad i’r naill ochr na’r llall yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr. Cafodd ei ethol i Senedd y Confensiwn ym 1660, sef Senedd a alwyd ar ddiwedd cyfnod y Gymanwlad ond cyn ail adfer y goron i Siarl II. Mewn cyfnod pan oedd etholiad yn cael ei ddefnyddio i weld pa deulu oedd a’r dylanwad a’r grym fwyaf yn y Sir, yn hytrach na dewis yr unigolyn gorau i gynrychioli’r etholaeth, anghyffredin yn yr oes honno oedd ethol un o fân deulu. Mae’n debyg mai’r ffaith iddo beidio ag ymrwymo yn y rhyfel a sicrhaodd iddo gael ei ethol, yn y gobaith gan y naill ochr a’r llall na fyddai’n cefnogi mesurau rhy llym, beth bynnag oedd y setliad cyfansoddiadol. Ond ni fu yn aelod gweithgar, gan wasanaethu ar ddim ond saith pwyllgor di-nod. Er hynny fe fu yn gefnogol i blaid y goron gan arwyddo’r ddeiseb i ddwyn cyfiawnder ar John Jones, Maes y Garnedd a’r brenin leiddiaid eraill. Ni cheisiodd ei ail ethol yn etholiad 1661. 

## Marwolaeth 
Does dim sicrwydd o union ddyddiad ei farwolaeth ond fe’i claddwyd yng Ngwyddelwern ar 9 Tachwedd 1666. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1666
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Tirfeddianwyr o Gymru
Canton Brantôme

Mae **Canton Brantôme** yn ganton yn *département* Dordogne, Ffrainc. Y pwynt isaf yw 63 m a'r pwynt uchaf yn 251 m. Yn yr ad-drefnu cantonau daeth i rym ym mis Mawrth 2015 ehangwyd canton Brantôme o 11 gymuned i 42 cymuned (11 ohonynt wedi eu cyfuno i mewn i'r cymunedau newydd Brantôme-en-Perigord a Mareuil en Périgord)

## Cymunedau
*Biras
*Bourdeilles
*Brantôme-en-Périgord
*Bussac
*Cantillac
*Chapdeuil
*Champagnac-de-Belair
*La Chapelle-Faucher
*La Chapelle-Montmoreau
*Condat-sur-Trincou
*Creyssac
*Douchapt
*Eyvirat
*La Gonterie-Boulouneix
*Grand-Brassac
*Lisle
*Mareuil en Périgord
*Montagrier
*Paussac-et-Saint-Vivien
*Quinsac
*La Rochebeaucourt-et-Argentine
*Rudeau-Ladosse
*Saint-Crépin-de-Richemont
*Saint-Félix-de-Bourdeilles
*Saint-Just
*Saint-Pancrace
*Saint-Victor
*Sainte-Croix-de-Mareuil
*Segonzac
*Sencenac-Puy-de-Fourches
*Tocane-Saint-Apre
*Valeuil
*Villars

## Poblogaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* INSEE: poblogaeth canton Brantôme
* INSEE: Cymunedau canton Brantôme

Categori:Cantonau Dordogne
Seicotherapi

Y defnydd o ddulliau seicolegol er mwyn cynorthwyo person i newid a goresgyn problemau. Mae'n ymgais i wella iechyd meddwl y person yn ogystal a'i les cyffredinol yn enwedig pan fo gan y person ymddygiad, meddyliau, emosiynau neu gredoau sy'n peri pryder a gwella sgiliau cymdeithasol a pherthynas y person a phobl eraill.

Mae rhai seicotherapiau wedi'u creu er mwyn gwella anhwylder meddwl.

Ceir dros fil o wahanol fathau o dechegau seicotherapi gwahanol, ond mae'r rhan fwyaf yn ymwneud â sesiynau un-i-un rhwng y cleient a'r therapydd. Mae eraill yn sesiynau grŵp neu deulu. Mae rhai secotherapyddion wedi'u hyfforddi fel seiciatryddion neu seicolegwyr sy'n delio gyda phroblemau'r meddwl.

## Gweler hefyd
*Dibyniaeth‎
*:Categori:Iechyd meddwl yn ôl gwlad
*Iselder ysbryd

## Cyfeiriadau
Categori:Seicotherapi
Categori:Iechyd meddwl
Categori:Afiechyd meddwl‎
Primeira Liga

Y **Primeira Liga** (Cymraeg: *Prif Adran*) yw prif adran system bêl-droed proffesiynol Portiwgal. Fe'i hadnabyddir, am resymau nawdd, fel **Liga NOS**. Mae 18 tîm yn yr adran gyda'r ddau dîm sy'n gorffen ar waelod yr adran ar ddiwedd y tymor yn disgyn i'r Segunda Liga.

Fe'i ffurfiwyd ym 1934 fel y **Primeira Divisão** (Adran Gyntaf) cyn cael ei mabwysiadu'n gynghrair swyddogol ym 1938. Mae 70 o dimau wedi chwarae yn y brif adran ond dim ond pum tîm syudd erioed wedi eu coroni'n bencampwyr – Benfica (37 pencampwriaeth), Porto (28), Sporting CP (18), Belenenses (1) a Boavista (1).

## Cyfeiriadau
Portiwgal
Categori:Sefydliadau 1934
Matthew Lillard

Mae **Matthew Lillard** (ganed **Matthew Lyn Lillard** ; 24 Ionawr, 1970) yn actor a gwneuthurwr ffilmiau Americanaidd. Ef yw llais Shaggy yn yr animeiddiadau amrywiol o Scooby-Doo ers 2010.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Lansing, Michigan, yn fab i Paula a Jeffrey Lillard, Mae ganddo chwaer iau, Amy. Aeth i ysgol Foothill High School, Santa Ana yn Orange County, California. Oddi yno aeth i'r *American Academy of Dramatic Arts* yn Pasadena, California, gydag actor arall, Paul Rudd.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1970
Peter Sallis

Actor o Loegr oedd **Peter Sallis, OBE** (1 Chwefror 1921 – 2 Mehefin 2017). Roedd yn enwog ar draws y byd fel llais y cymeriad Wallace yn y ffilmiau *Wallace a Gromit*.

Fe'i ganwyd yn Twickenham, Middlesex, yn fab i Harry Sallis (1887–1950) a'i wraig Dorothy Amea Frances (née Barnard; 1897–1986).

Priododd yr actores Elaine Usher ym 1957.

## Teledu
**The Diary of Samuel Pepys* (fel Samuel Pepys; 1958)
**Doctor Who* (1967)
**Last of the Summer Wine* (1973-2010)
**The Pallisers* (1974)
**Leave It To Charlie* (1979-80)
**The New Statesman* (1987)
**First of the Summer Wine* (1988-89)

## Ffilmiau
**The Scapegoat* (1959)
**Saturday Night and Sunday Morning* (1960)
**The V.I.P.s* (1963), gyda Richard Burton
**Charlie Bubbles* (1967)
**Wuthering Heights* (1970)
**Witness for the Prosecution* (1982)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Difyrwyr o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Awyrluyddwyr yr Awyrlu Brenhinol
Vera Bassett

Arlunydd o Gymru oedd **Vera Bassett** (1912 – 1997). Daeth ei gwaith i sylw Richard Burton a prynwyd eu lluniau gan ei wraig gyntaf Sybil.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd **Elizabeth Vera Bassett** ym mhentref bychan y Fforest, Pontarddulais yn ferch i William John Bassett, gwerthwr celfi, a Mary Sarah Lloyd (priodwyd 1907). Hi oedd yr ifancaf o 6 plentyn. Priododd William Owen Reynolds yn 1956 a symudodd i Borth Tywyn yn 1969.

Cafodd ddamwain yn ei harddegau a roedd yn gaeth i'w gwely am gyfnod. Prynodd ei thad set o ddyfrliwiau iddi a datblygodd ei diddordeb mewn arlunio

Astudiodd am gyfnod yng Ngholeg Celf Abertawe ond fel arall roedd yn hunanddysgedig.

## Gyrfa
Cynhaliodd ei arddangos gyntaf yng Nghanolfan yr Urdd, Hendy yn 1943, ac eraill yn Sefydliad Mecaneg, Pontarddulais yn 1948 ac Oriel Gelf Glynn Vivian, Abertawe yn 1949.

O ganol y 1950au arddangosodd yn eang gan gynnwys orielau yn Llundain: Beaux Arts, Leicester a Zwemmer. Bu hefyd yn arddangos yn rhyngwladol - ym Mharis, Efrog Newydd, Massachussetts a Biarritz. Yng Nghymru arddangosodd gyda Cymdeithas Gelf De Cymru a sioeau unigol yng Nghaleri Howard Roberts Gallery, Caerdydd; Coleg y Brifysgol, Abertawe a Galeri Bartley Drey.

Bu farw yn 1997 a'r flwyddyn ganlynol cynhaliwyd arddangosfa adolygol yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin. Cedwir ei gwaith gan Cyngor Celfyddydau Cymru, yr Amgueddfa Genedlaethol, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth a Oriel ac Amgueddfa Glynn Vivian, Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bontarddulais
Gwarchodlu Coldstream

bawd|
Catrawd o droedfilwyr yn y Fyddin Brydeinig yw **Gwarchodlu Coldstream** (; COLDM GDS) sy'n rhan o Adran y Gwarchodluoedd.

Categori:Catrodau'r Fyddin Brydeinig
Coldstream
An(n)earol

Grwp roc indi yw **An(n)earol**. Sefydlwyd y band yn Ynys Môn yn Haf 2016.

Mae An(n)earol wedi cyhoeddi cerddoriaeth hefo help sefydliad di elw Bocsŵn yn Ynys Môn.

## Aelodau
*William Hughes (Gitâr), 
*Niamh Moran (Gitâr fas)
*Liam Trohear-Evans (Drymiau).
*Cordelia Connelly (Llais)
*Charlie Hughes (Gitâr)

Yn y gorffennol mae An(n)earol wedi chwarae gyda bandiau fel Carma a Calfari . Chwaraeodd yn Gŵyl Cefni 2017 ac mae'r band wrthi'n recordio ar gyfer rhyddhau EP trwy label Bocsŵn.

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2016
Categori:Prosiect Wici Môn
Carma (band)

Grŵp grunge yw **Carma**. Sefydlwyd y band yn Ynys Môn yn Haf 2015.

Mae Carma wedi cyhoeddi cerddoriaeth hefo help sefydliad di elw Bocsŵn yn Ynys Môn.

Mae'r band yma bellach yn perfformio yn Mrwydyr y Bandiau Maes B 2018 ac yn bwriadu rhyddhau EP yn y dyfodol.

## Aelodau
*Teifion Jones (Llais a Gitâr), 
*Huw Parry (Gitâr)
*Cian Owen (Drymiau).

Yn y gorffennol mae Carma wedi chwarae gyda bandiau fel Candelas, Calfari a Fleur de Lys. Mae Carma yn bwriadu chwarae yng Gwyl Cefni 2017.

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Pont Llundain

Pont yn Llundain, prifddinas Lloegr, sydd yn cysylltu ardal Southwark a Dinas Llundain ar draws Afon Tafwys yw **Pont Llundain**. Rhoddir yr enw ar sawl pont sydd wedi croesi Afon Tafwys yn yr un fan ers yr oes Rufeinig. Tair phrif bont sydd wedi dwyn yr enw: Hen Bont Llundain (1209–1831), Pont Newydd Llundain (1831–1967), a Phont Fodern Llundain (ers 1973).

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Southwark
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Llundain
Llundain
Adnan Khashoggi

Dyn busnes a masnachwr arfau o Sawdi Arabia oedd **Adnan Khashoggi** (25 Gorffennaf 1935 – 6 Mehefin 2017).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Masnachwyr arfau
Categori:Pobl o Mecca
Categori:Pobl fusnes o Sawdi Arabia
Categori:Pobl o Sawdi Arabia o dras Dyrcaidd
Helen Dunmore

Bardd a nofelydd Seisnig oedd **Helen Dunmore FRSL** (12 Rhagfyr 1952 – 5 Mehefin 2017).

Ganwyd Dunmore yn Swydd Efrog, yn ferch i Betty (*née* Smith) a Maurice Dunmore. Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Efrog. Enillodd y Wobr Orange gyntaf ym 1996.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Zennor in Darkness* (1993) (Gwobr McKitterick Prize 1994)
**Burning Bright* (1994)
**A Spell of Winter* (Gwobr Orange 1996)
**Talking to the Dead* (1996)
**Your Blue-Eyed Boy* (1998)
**With your Crooked Heart* (1999)
**The Siege*
**Mourning Ruby* (2003)
**House of Orphans* (2006)
**Counting the Stars* (2008)
**The Betrayal* 
**The Greatcoat* (2012)
**The Lie* (2014)
**Exposure* (2016) 
**Birdcage Walk* (2017)

## Barddoniaeth
**The Apple Fall* (1983)
**The Sea Skater* (1986)
**The Raw Garden* (1988)
**Short Days, Long Nights* (1991)
**Recovering a Body* (1994)
**Secrets* (1994)
**Bestiary* (1997)
**Out of the Blue* (2001)
**Glad of these times* (2006)
**The Malarkey* (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Beirdd Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Beirdd Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr beywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Nwyrain Swydd Efrog
Categori:Pobl fu farw ym Mryste
Categori:Pobl fu farw o ganser
Deuffobia

Rhagfarn neu atgasedd at bobl ddeurywiol yw **deuffobia**. Mae'r term yn cwmpasu stereoteipiau am bobl ddeurywiol, gwrthod cydnabod deurywioldeb (trwy fynnu taw dim ond unrhywioldeb sydd), a dileu amlygrwydd deurywiol (er enghraifft trwy hawlio bod deurywiolion naill ai yn gyfunrywiolion sydd heb ddod allan neu yn heterorywiolion sydd yn camddeall eu rhywioldeb).

## Cyfeiriadau 
Categori:Deurywioldeb
Categori:Rhagfarnau
Rhywedd amrywiol

Term ar bobl nad yw'n cydymffurfio ag ymddygiad a swyddogaethau rhyweddol disgwyliedig eu rhyw fiolegol yw **rhywedd amrywiol** neu **anghydffurfiaeth o ran rhywedd**. Mae'r term yma'n cael ei ddefnyddio'n aml yng nghyd-destun plant a phobl ifanc.

## Cyfeiriadau 
Categori:Trawsrywedd
Cydrywedd

Gair ar y cyflwr o gael hunaniaeth rhywedd yr un peth â'r rhyw fiolegol yw **cydrywedd**. Hynny yw, mae cydrywedd yn groes i drawsrywedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhywedd
Trawsffobia

Rhagfarn neu atgasedd at bobl drawsryweddol yw **trawsffobia**. Mae'r term yn crybwyll agweddau sy'n gwadu neu wrthod derbyn hunaniaethau trawsryweddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhagfarnau
Categori:Trawsrywedd
Celf bop

Celf sy'n darlunio pethau cyffredin a thestunau pob dydd, ac sydd weithiau'n cynnwys y fath wrthrychau yn ddefnydd y gwaith, yw **celf bop**.

Datblygodd y mudiad ym Mhrydain a'r Unol Daleithiau yn y 1950au, a chyrhaeddodd ei anterth yn y 1960au. Bathwyd yr enw *pop art* gan y beirniad celf Lawrence Alloway gan gyfeirio at yr arfer o bortreadu agweddau o ddiwylliant poblogaidd. Gwnaed eiconograffiaeth newydd o ddelweddau'r cyfryngau, hysbysebion, llyfrau comics, ac arwyddion.

Ymhlith yr arlunwyr pop enwocaf mae Andy Warhol, Roy Lichtenstein, David Hockney, a Jasper Johns.

## Cyfeiriadau 

Pop
Jasper Johns

Arlunydd o'r Unol Daleithiau yw **Jasper Johns** (ganwyd 15 Mai 1930) a gysylltir â'r mudiad celfyddyd bop.

Ganwyd yn Augusta yn nhalaith Georgia. Astudiodd am flwyddyn ym Mhrifysgol De Carolina cyn iddo symud i Ddinas Efrog Newydd i weithio fel arlunydd.

bawd|*Three Flags* (1958), gwaith llosg sy'n nodweddiadol o arddull Jasper Johns. 
Ym 1954 fe gychwynnodd ar ei gyfres enwog o beintiadau o'r faner Americanaidd. Peintiodd destunau dau ddimensiwn megis baneri, mapiau, labeli, rhifau, a llythrennau mewn lliwiau syml a gyda thechneg llosgliw, hynny yw pigmentau wedi cymysgu â chwyr poeth. Yn ôl beirniad ym mhapur newydd *The Times*, ymddengys ei waith petai'n "ymdrech i gynhyrchu peth prin a gwerthfawr drwy ymdrafferthu â gwrthrych sydd yn y bôn yn anystwyth, yn fud ac yn anniddorol".

Ym 1961, dechreuodd Johns osod gwrthrychau ar ei gynfasau. Newidiodd ei arddull yn y 1970au gyda'i *crosshatchings*: casgliadau o linellau cyfochrog, weithiau yn ddu a gwyn. Yn y 1980au, darluniodd elfennau ffigurol a chyfeiriadau at ei fywyd yn ei beintiadau.

Derbyniodd Wobr Gelfyddyd Wolf ym 1986, wobr beintio y Praemium Imperiale ym 1993, a Medal Rhyddid yr Arlywydd yn 2011. Cynhyrchwyd y ffilm ddogfen *Jasper Johns: Ideas in Paint* amdano ym 1989.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Fiona Donovan, *Jasper Johns: Pictures within Pictures, 1980–2015* (Llundain: Thames & Hudson, 2017).

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr LHDT
Categori:Arlunwyr pop
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Pobl a aned yn Georgia (talaith UDA)
Ben Lake

Gwleidydd Plaid Cymru ac Aelod Seneddol dros Geredigion yw **Ben Lake** (ganwyd 22 Ionawr 1993). Yn etholiad Mehefin 2017 daeth yn Aelod Seneddol ieuengaf Plaid Cymru a'r aelod ieuengaf o Gymru. Cadwodd ei sedd yn etholiad Rhagfyr 2019.

Fe'i ganwyd yn Llanbedr Pont Steffan. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan. Roedd yn brif fachgen yr ysgol yn 2011, ac astudiodd Ffrangeg, Saesneg, Hanes a Daearyddiaeth ar gyfer Lefel A. Enillodd le yng Ngholeg y Drindod, Rhydychen i astudio Hanes a Gwleidyddiaeth

Wedi graddio o Brifysgol Rhydychen, gweithiodd fel swyddog y wasg i Elin Jones AC a bu'n swyddog ymchwil yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan
Dyn trawsryweddol

Term sy'n disgrifio rhywun a bennir yn fenyw adeg ei eni, ond sy'n arddel hunaniaeth rhywedd wrywol ac yn byw fel dyn yw **dyn trawsryweddol** neu **ddyn traws**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dynion
Categori:Trawsrywedd
Medal Rhyddid yr Arlywydd

Medal a gyflwynir gan Arlywydd yr Unol Daleithiau yw **Medal Rhyddid yr Arlywydd** (). Yr anrhydedd hon a Medal Aur y Gyngres yw'r ddau addurniad uchaf a wobrwyir i sifiliaid yn Unol Daleithiau America. Ni chyfyngir y fedal i ddinasyddion Americanaidd yn unig, ac mae hawl hefyd i aelodau'r lluoedd arfog ei derbyn er nad yw'n wobr filwrol. Sefydlwyd y wobr ym 1963 gan yr Arlywydd John F. Kennedy i gymryd lle'r Fedal Rhyddid a sefydlwyd gan Harry S. Truman ym 1945 i gydnabod gwasanaeth gan sifiliaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Categori:Arlywyddiaeth yr Unol Daleithiau

Categori:Sefydliadau 1963
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau'r Unol Daleithiau
Menyw drawsryweddol

Term sy'n disgrifio rhywun a bennir yn wryw adeg ei geni, ond sy'n arddel hunaniaeth rhywedd fenywol ac yn byw fel menyw yw **menyw drawsryweddol** neu **fenyw draws**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched
Categori:Trawsrywedd
Trawsnewid rhywedd

Y broses o unigolyn trawsryweddol yn newid ei dull o fyw ac yn aml ei rhyw fiolegol er mwyn byw yn y rhywedd mae'n ei arddel yw **trawsnewid rhywedd**.

Mae'r camau y bydd person trawsryweddol yn cymryd wrth drawsnewid yn amrywio o unigolyn i unigolyn. Fel arfer byddai'n cynnwys agweddau cymdeithasol, megis dweud wrth deulu a chyfeillion, gwisgo'n wahanol, a defnyddio cosmetigau neu roi'r gorau iddynt. Byddai'r mwyafrif o bobl sydd yn trawsnewid yn newid ei enw cyntaf. Gall trawsnewid gynnwys triniaethau meddygol, gan gynnwys cwnsela, seicotherapi, therapi hormonau a llawdriniaeth ailbennu rhyw, ac agweddau cyfreithiol fel newid enw a rhyw ar ddogfennau adnabod.

Ffordd arall o ddisgrifio'r broses yw **ailbennu rhywedd**. Yng Nghymru, Lloegr, a'r Alban, mae ailbennu rhywedd yn nodwedd sydd wedi'i diogelu gan Ddeddf Cydraddoldeb 2010 ar gyfer unigolion sydd yn bwriadu dilyn proses neu ran o broses i ailbennu rhywedd trwy newid nodweddion rhywedd ffisiolegol neu nodweddion eraill, neu ei fod eisoes wedi gwneud hynny. Nid oes rhaid i'r newidiadau fod yn driniaethau meddygol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Trawsrywedd
Behnaz Akhgar

Cyflwynydd tywydd o Gymru o dras Iranaidd yw **Behnaz Akhgar** (ganwyd 21 Mehefin 1980) sy'n cyflwyno'r tywydd ar wasanaeth BBC Cymru, gan gynnwys BBC Wales Today.

Ganwyd yn Shiraz yn Iran, a symudodd ei theulu i Abertawe pan oedd hi'n 10 oed. Enillodd radd mewn astudiaethau cyfathrebu o Brifysgol Morgannwg a diploma ôl-raddedig mewn newyddiaduriaeth ddarlledu o Brifysgol Caerdydd.

Cystadlodd ar y rhaglen S4C *cariad@iaith* yn 2014.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr tywydd
Categori:Pobl o Gymru o dras Iranaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Morgannwg
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Iran
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Ymfudwyr o Iran i'r Deyrnas Unedig
Senedd grog

Yn y system seneddol, sefyllfa pan nad oes gan yr un blaid fwyafrif dros bawb yw **senedd grog** ac felly nid yw'n sicr pwy fyddai'n ffurfio'r llywodraeth. Yn y fath sefyllfa, gallai dwy blaid neu fwy, sydd yn meddu ar fwyafrif seneddol drwy gyfuno'u seddau, gytuno i ffurfio llywodraeth glymblaid. Heb glymblaid, gallai pennaeth y wladwriaeth ymofyn i'r blaid fwyaf ffurfio llywodraeth leiafrif.

Crog
Y Sefydliad Arforol Rhyngwladol

bawd|Baner y Sefydliad Arforol Rhyngwlaol
Asiantaeth y Cenhedloedd Unedig yw'r **Sefydliad Arforol Rhyngwladol** (IMO) sy'n gyfrifol am gytundebau rhyngwladol ar ddiogelwch morwrol, sicrhau tegwch ym masnach ryngwladol, a lleihau llygredd y môr.

Sefydlwyd y Sefydliad Ymgynghorol Arforol Rhynglywodraethol (IMCO) ym 1948, â'i bencadlys yn Llundain. Newidiodd ei enw i'r Sefydliad Arforol Rhyngwladol ym 1982.

Ysgrifennydd Cyffredinol yr IMO ers 2016 yw Kitack Lim, cyn-forwr o Dde Corea ac arbenigwr ar ddiogelwch morwrol.

## Dolen allanol 
*    

Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Sefydliadau 1948
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Categori:Sefydliadau morwrol
E. E. Cummings

Bardd, arlunydd, dramodydd a thraethodwr Americanaidd oedd **Edward Estlin "E. E." Cummings** (14 Hydref 1894 – 3 Medi 1962).

Fe'i ganwyd yn Cambridge, Massachusetts, yn fab i Edward Cummings a'i wraig Rebecca Haswell Clarke. Cafodd y addysg ym Mhrifysgol Harvard.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Tulips and Chimneys* (1923)
**XLI Poems* (1925)
**is 5* (1926)
**EIMI* (1933)
**No Thanks* (1935)
**95 Poems* (1958)

### Nofelau
**The Enormous Room* (1922)

### Drama
**Santa Claus: A Morality* (1946)

Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Arlunwyr Americanaidd
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Modernaidd
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Massachusetts
Gwylwyr y glannau

[bawd|Badau gwylwyr glannau [Japan yn ymarfer yn erbyn cwch o "fôr-ladron".]]
Llu arforol sydd yn gorfodi deddfau'r wlad ar y môr ac yn cynorthwyo llongau yw **gwylwyr y glannau**. Mewn rhai gwledydd mae gwylwyr y glannau yn un o ganghennau'r lluoedd arfog, ac yn aml hefyd yn un o'r gwasanaethau brys ac yn ymddwyn fel heddlu'r arfordir a gwasanaeth achub.

Gall gwylwyr y glannau fod yn gyfrifol am batrolio'r arfordir i atal smyglo a môr-ladrad, cynnal a chadw goleudai, bwiau, a chymhorthion mordwyo eraill, rhoi cymorth mewn argyfyngau i forwyr ac i'r rhai sy'n dioddef o drychinebau naturiol megis llifogydd a chorwyntoedd, torri'r iâ ar ddyfrffyrdd mewn gwledydd oer, a chasglu data meteorolegol.


Categori:Cyfraith y môr
Categori:Gwasanaethau brys
Categori:Lluoedd milwrol