open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mat diod

]]

 cwrw o'r Almaen]]

Mae **mat diod** (Saesneg: *drinks coaster* neu *coaster*) yn wrthrych a ddefnyddir fel ategolyn ar gyfer yfed diod poeth neu oer. Cynhwysir **matau cwrw** yn rhan o'r categori hwn. Prif bwrpas y mat diod yw amddiffyn wyneb bwrdd neu unrhyw ddarn arall o ddodrefn y gellir gosod y ddiod arno, rhag y defnynnau y gellir eu creu oherwydd anwedd ar y gwydr neu rhag yr hylif a allai orlifo. Am y rheswm hwn maent yn aml yn cael eu gwneud o ddeunyddiau amsugnol. Mewn mannau cyhoeddus a bariau gellir eu defnyddio hefyd fel ffordd o hyrwyddo cwmnïau sy'n cynhyrchu diodydd neu'r lle ei hun. Maent hefyd yn ffyrdd o hyrwyddo negeseuon gwleidyddol neu wybodaeth gyhoeddus.

## Hanes
Yn yr 1880au, cynhyrchwyd y matiau diod cardbord cyntaf gan y cwmni argraffu Almaeneg, Friedrich Horn. Ym 1892, gwnaeth Robert Sputh o Dresden y mat yfed mwydion coed cyntaf. Defnyddiodd bragdy Watney nhw yn y Deyrnas Unedig ym 1920 i hysbysebu eu cwrw gwelw cwrw. Dechreuodd cwmni pecynnu Quarmby Promotions, a sefydlwyd ym 1872, weithgynhyrchu matiau diod yn Milnsbridge ym 1931. Ar ôl cael ei gymryd drosodd gan grŵp Katz, symudwyd y cynhyrchiad i Brighouse ac yn 2006 i Morley, Gorllewin Swydd Efrog, cyn rhoi’r gorau i gynhyrchu yn 2009.

Yn Ewrop, defnyddir soseri gyda'r un swyddogaeth â matiau diod, yn enwedig mewn parau gyda the neu gwpanau coffi.

## Cynhyrchu
Mae'r matiau diod wedi'u gwneud yn bennaf o gardfwrdd grameg uchel, ond gellir eu gwneud hefyd o sawl haen o bapur sidan.

Mae grŵp Katz, sydd â’i bencadlys yn Wiesenbach, yr Almaen, yn cynhyrchu tua 75% o’r oddeutu 5.5 biliwn o matiau diod yn y byd [2], gan gynnwys tua dwy ran o dair o’r farchnad Ewropeaidd a 97% o farchnad yr UD.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Safle swyddogol cymdeithas matiau cwrw Almaeneg, IBV
* Gwefan swyddogol cymdeithas matiau cwrw Prydeinig, BBCS 
* Gwefan swyddogol BCWC (Brewery Collectibles World Convention)

## Oriel

Image:Fujiori(藤織)コースター.jpg|Mat diod brethyn
Image:Cork coaster.jpg|Mat diod corc
Image:Bamboo coaster.jpg|Mat diod bambŵ
Image:Flaskebrikke NF.1947-0478AB.jpg|Mat diod gwydr
Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Onderzetter TMnr 6300-114a.jpg|Mat diod metal
Image:Tarnovsko pivo beermat.jpg|200п|мини|Mat cwrw 'Tarnovsko' o Fwlgaria
File:Bunch of beer coasters (6).jpg|250px|bawd|Casgliad o fatiau cwrw
File:Cardinal08b.jpg|Mat gwrw Almaeneg gyda neges iechyd i fod yn ochelgar o goryfed; "nehmen Sie den Mund nicht zu voll" (peidiwch â llenwi'ch ceg yn rhy llawn)
File:Mat diod.jpg|thumb|Mat diod llechen

Categori:Cartref
Categori:Alcohol
Dorothy Dunnett

Roedd **Dorothy Dunnett** OBE (ganwyd Halliday; 25 Awst 1923 &ndash; 9 Tachwedd 2001) yn nofelydd ac arlunydd o'r Alban sy'n fwyaf adnabyddus am ei ffuglen hanesyddol. Roedd Dunnett yn fwyaf enwog am ei chwe chyfres nofel a osodwyd yn ystod yr 16eg ganrif, sy'n ymwneud â'r anturiaethwr ffug "Francis Crawford o Lymond". 

Cafodd Dunnett ei geni yn Dunfermline. Addysgwyd hi yn Ysgol Uwchradd i Ferched James Gillespie yng Nghaeredin. Dechreuodd ei gyrfa fel swyddog y wasg yn y gwasanaeth sifil. Cyfarfodd â'i gŵr, Syr Alastair Dunnett, yn y gwaith. Fe briodon nhw ym 1946.

Bu farw Dunnett yng Nghaeredin, yn 78 oed.

## Nofelau
Cyfres o chwe nofel yw The *Lymond Chronicles*, wedi'u gosod yn Ewrop a Môr y Canoldir yng nghanol yr unfed ganrif ar bymtheg, sy'n dilyn bywyd a gyrfa uchelwr o'r Alban, Francis Crawford o Lymond, o 1547 hyd 1558.  

Cyfres o wyth nofel hanesyddol yw *Tŷ Niccolò* a osodwyd yn y Dadeni Ewropeaidd o ddiwedd y bymthegfed ganrif. Prif gymeriad y gyfres yw bachgen talentog o enedigaeth ansicr sy'n codi i uchelfannau bancio masnach Ewropeaidd a chynllwynio gwleidyddol rhyngwladol.  

Ysgrifennodd Dunnett *King Hereafter*, nofel hir am Macbeth, brenin yr Alban ym 1982. Fe’i gosodwyd yn Orkney a’r Alban yn y blynyddoedd ychydig cyn goresgyniad Lloegr gan William y Gorchfygwr.  

Ysgrifennwyd y gyfres o wefrwyr dirgel "Johnson Johnson" dros gyfnod hir, rhwng 1968 a 1983. Cyhoeddwyd y llyfrau o dan yr enw Dorothy Halliday.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl o Dunfermline
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Mawddwy (cwmwd)

:*Erthygl am y cwmwd hanesyddol yw hon. Am y gymuned fodern, gweler Mawddwy.*

Cwmwd hanesyddol ym Meirionnydd oedd **Mawddwy**.

Yn wreiddiol oedd Mawddwy yn deyrnas annibynnol ond yn ddiweddarach daeth yn rhan o Bowys. Wedi hynny, pan basiwyd Y Deddfau Uno 1536 a 1543, daeth yr ardal yn rhan o Sir Feirionnydd ac mae'n awr yng Ngwynedd. Mae'r enw yn parhau i gael ei ddefnyddio am yr ardal, sef y tiriogaethau o gwmpas rhan uchaf Afon Dyfi, sy'n tarddu ar lethrau Aran Fawddwy ac yn llifo tua'r de-orllewin. Heblaw Aran Fawddwy, ceir yn enw ym mhentrefi Dinas Mawddwy a Llanymawddwy.

Daeth yr ardal yn enwog oherwydd campau Gwylliaid Cochion Mawddwy. Mae hefyd hen rigwm braidd yn enllibus am yr ardal:

:O Fawddwy tri peth a ddaw:
:Dyn cas, nôd glas a glaw.

Rhennir yr hen gwmwd yn ddau blwyf, sef plwyf Mallwyd i'r de a phlwyf Llanymawddwy i'r gogledd. Fel Penllyn ac Edeirnion mae'n rhan o esgobaeth Llanelwy tra bod gweddill yr hen sir yn rhan o esgobaeth Bangor. Mallwyd oedd prif ganolfan eglwysig y blwyf.

Mae'n bosibl fod Yr Ustus Llwyd, bardd dychanol a fu byw yn y 14g, yn frodor o Fawddwy.

[250px|bawd|dim|[Aran Fawddwy: enwir y mynydd ar ôl yr hen gwmwd]]

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Ffridd Braich Lwyd (carnedd)


Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Powys
Cwoca

[250px|right|thumb|Cwoca ar [Ynys Rottnest.]]
250px|bawd|Teulu o gwocaod ar draeth ar Ynys Rottnest.
Mae'r **cwoca** yn farswpial sy'n frodorol i Ynys Rottnest, Gorllewin Awstralia. Eicon o Ynys Rottnest a rhywogaeth a warchodir yw ef. Mae'r creadur yr un maint â chath ddomestig, ond â golwg debycach i gangarŵ neu walabi. Ar y we, mae'r cwoca wedi derbyn y teitl "yr anifeiliaid hapusaf ar y Ddaear" oherwydd ei wên.

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Awstralia
Groote Eylandt

Yr ynys fwyaf yng Ngwlff Carpentaria, Awstralia, yw **Groote Eylandt**. Fe'i lleolir yn Nhiriogaeth y Gogledd. Saif tua 31 milltir (50 km) o'r tir mawr, a tua 390 milltir (630 km) o Darwin. 

Cafodd yr ynys ei henwi gan y fforiwr Abel Tasman o'r Iseldiroedd ym 1644; mae ei henw yn golygu "Ynys Fawr" yn Iseldireg mewn sillafiad hynafol.

Yr iaith Gynfrodorol leol yw Aninidilyacweg.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Tiriogaeth y Gogledd
Categori:Tir Arnhem
Categori:Ynysoedd Awstralia
Papur sidan

thumb|right|250px|Papur sidan neu hefyd papur tisian
thumb|250px|Rôl papur cegin yn amrywiad ar bapur sidan
bawd|250px|Papur sidan fel papur tŷ bach
Mae **papur sidan** hefyd **papur tisian** neu **papur tisiw** yn fath o bapur, a ddefnyddir yn bennaf at y dibenion hylendid ac mae'n cynnwys papur toiled, papur cegin, tyweli papur, napcynau papur, hancesi papur, ac ati. Mae wedi'i gwneud o fwydion papur newydd neu wedi'i hailgylchu. 

## Hanes
Cynhyrchwyd papur tisiw gyntaf gan William Corbin yn adran ymchwil a datblygu Brown yn Berlin, New Hampshire. Erbyn 1922 roedd y cwmni wedi perffeithio'r cynnyrch ac wedi dechrau cynhyrchu màs yn Berlin ar derfynau dinas Gorham, New Hampshire. Yna gwerthwyd y cynnyrch o dan yr enw tyweli papur Nibroc. Anagram yw Nibroc ac, o'i ddarllen yn ôl, mae'n golygu Corbin, enw olaf y dyfeisiwr.

## Cynhyrchu
Gwneir papur meinwe yn rhannol o fwydion ffres cannydd (bleached)ar gyfer rhinweddau uwch, yn rhannol o ffibr wedi'i ailgylchu ar gyfer rhinweddau symlach. Mae'r pwysau sylfaenol ar gyfer meinwe yn is nag ar gyfer graddau papur eraill, fel arfer yn is na 30g/m² yr holl ffordd i lawr i 12g/m².

Mae'r cynhyrchion terfynol ar gyfer defnyddwyr yn cael eu cynhyrchu trwy drosi'r rholiau papur mwy o'r peiriant papur, rholiau jymbo neu roliau mam, fel y'u gelwir, yn gynhyrchion gorffenedig. Gwneir y cynhyrchion terfynol yn aml gyda sawl haen ddalen, megis ar gyfer papur toiled a napcynau. Mae rhai cynhyrchion, fel napcynau, yn aml yn cael eu gwneud o feinwe lliw. Ar ben hynny, mae argraffu gwahanol batrymau yn aml yn cael ei gymhwyso i'r cynhyrchion terfynol a / neu boglynnu patrymau naill ai i greu effaith addurniadol neu i ddal y dalennau gyda'i gilydd mewn sawl haen.

## Hylendid defnyddio Papur tisiw
Mae defnyddio meinwe yn fwy hylan na hances frethyn, oherwydd mae meinwe fel arfer yn cael ei thaflu ar ôl ei defnyddio fel bod llai o siawns o halogi pellach gyda'r bacteria o'r trwyn. Yn olaf, mae snot yn chwarae rhan bwysig wrth drosglwyddo firysau rhwng bodau dynol. Mae meinwe yn fwy cyfeillgar i'r amgylchedd na hances gotwm, oni bai bod yr hances gotwm yn cael ei defnyddio am fwy na 9.5 mlynedd.

## Gwneithurwyr Papur sidan mwya' Ewrop 
Mae'r cwmnïau Svenska Cellulosa Aktiebolaget (SCA) o Sweden a Kimberly-Clark o UDA ymhlith gwneuthurwyr papur sidan mwyaf y byd.

## Amrywiol - Papur tŷ bach
* Cerdd 'Papur Tŷ Bach (papur lle chwech) gan Meirion MacIntyre Huws
* 'Her Papur Tŷ Bach' fel rhan o Eisteddfod yr Urdd, 2020 yn ystod Covid-19
* 'Her Papur Tŷ Bach Aelwyr yr Ynys 2020

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo 'Tissue Paper production/manufacturing process'
* Papur sidan cynaliadwy

Categori:Cartref
Categori:Papur
Wyesham

Pentref yng nghymuned Trefynwy, Sir Fynwy, Cymru, yw **Wyesham**. Fe'i lleolir lai na milltir i'r dwyrain o dref Trefynwy, yr ochr arall i Afon Gwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Trefynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Wattsville

Pentref bach yng nghymuned Ynys-ddu, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw  **Wattsville**. Fe'i lleolir yn Nyffryn Sirhywi, tua 3.5 km i'r gorllewin o Risga.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Ynys-ddu
Rhiwsaeson

Pentrefan yng nghymuned Llantrisant, bwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Rhiwsaeson**. Fe'i lleolir ar gyrion de-ddwyreiniol tref Llantrisant, ar lan Afon Clun, i'r de o briffordd yr A473 a ger pentrefi Y Groes-faen a Chreigiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Llantrisant, Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Pobl Bannock

Un o lwythi frodorol Gogledd America yw'r **Llwyth Bannock**, disgynyddion Paiute y Gogledd, yn wreiddiol, sydd a chysylltiadau diwylliannol â phobl Shoshone y Gogledd. Maent yn nosbarthiad y Basn Mawr o Frodorion Cynhenid. Ymhlith eu tiroedd traddodiadol mae gogledd Nevada, de-ddwyrain Oregon, de Idaho, a gorllewin Wyoming. Heddiw maent wedi'u cofrestru fel "Shoshone-Bannock" sy'n byw yn Neilldir Indiaidd Fort Hall, Idaho. Yng Nghyfrifiad 2010, nododd 89 o bobl eu bod yn tarddu o linach "Bannock", 38 "gwaed-llawn". 
bawd|chwith|Y Pennaeth Tendoi (Tendoy), Shoshone gyda chyfieithydd tua 1923

## Hanes 
bawd|Darlun gan Frederic Remington o barti hela Bannock yn croesi rhyd ar Afon Snake yn ystod Rhyfel Bannock 1895
Mae gan lwyth Paiute y Gogledd hanes hir o fasnachu gyda llwythau cyfagos. Yn y 1700au, roedd y grwpiau yn nwyrain Oregon yn masnachu gyda'r llwythau brodorol i'r gogledd, a oedd erbyn 1730 wedi meistroli ac yn berchen ceffylau. Yng nghanol y 18g, datblygodd rhai grwpiau ddiwylliant y ceffyl a gwahanu oddi wrth y gweddill, gan ddod yn 'llwyth Bannock'. Rhoddodd y ceffyl y gallu iddynt deithio ymhellach ac yn gynt, o Oregon i ogledd Nevada, de Idaho, a gorllewin Wyoming . Fe wnaethant deithio oddi yno ar Lwybr Bannock i Montana a Chanada i hela bual a byfflo.

Yn draddodiadol mae'r Bannock wedi gwneud crochenwaith, offer o gyrn defaid mynydd, ac yn cario bagiau o groen eog. Mae eu petroglyffau'n dyddio'n ôl cyn i'r Ewropeiaid orchfygu eu gwlad, ac fe wnaethant drosglwyddo eu dyluniad geometrig i waith gleiniau gwydr. Ar gyfer cludiant dros ddŵr, gwnaethent rafftiau TULE allan o frwyn. Cyn diwedd y 19g, roedd pobl Bannock yn pysgota am eog ar Afon Snake yn Idaho ac yn yr hydref, roeddent yn hela'r byfflo. Roedd crwyn y byfflo'n cael eu defnyddio ganddyn nhw i greu tipis.

Mae'r Bannock yn amlwg yn hanes America oherwydd Rhyfel Bannock 1878. Ar ôl y rhyfel, symudodd y Bannockiaid i Neilldir Indiaidd Fort Hall, Idaho gyda llwyth y Northern Shoshone ac yn raddol unodd y ddau lwyth. Heddiw fe'u gelwir yn Shoshone-Bannock.

Yng Nghyfrifiad 2010, nododd 89 o bobl eu bod yn tarddu o linach "Bannock", 38 "gwaed-llawn". Mae 5,315 o bobl wedi'u cofrestru yn Llwythau Shoshone-Bannock yng Ngwarchodfa Fort Hall, ac mae eu dinasyddion i gyd wedi'u dynodi'n "Shoshone-Bannock".

* Mary Jo Estep, athrawes gerddoriaeth elfennol a goroeswr Brwydr Kelley Creek
* Sally Young Kanosh, merch fabwysiedig Brigham Young, gwraig Kanosh
* Mark Trahant, newyddiadurwr
* Randy'L He-dow Teton, model
* LaNada War Jack, arweinydd Streiciau'r Trydydd Byd a Galwedigaeth Alcatraz, actifydd, gwleidydd llwythol, ac academydd 

## Dolenni allanol 
* Llwythau Shoshone-Bannock, Gwefan Swyddogol
* Rhestr o bobloedd Brodorol America yn yr Unol Daleithiau

Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Moulton, Bro Morgannwg

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Moulton (gwahaniaethu).''

Pentrefan yng nghymuned Llancarfan, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Moulton**. Saif ar ffordd ar ffordd yr A4226, i'r gogledd-orllewin o'r Barri ac i'r dwyrain o bentref Llancarfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Douglas Haig

Roedd **Douglas Haig, 1st Earl Haig, KT, GCB, OM, GCVO, KCIE** (19 Mehefin 1861 – 29 Ionawr 1928) yn filwr Albanaidd. Roedd e'n ffigwr pwysig yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ganwyd Douglas Haig yng Nghaeredin ar y pedwerydd ar bymtheg o Fehefin i deulu cyfoethog oedd yn berchen a fusnes wisgi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Pobl o Gaeredin
Shoshone y Gogledd

Un o bedwar llwyth y Shoshone yw **Shoshone y Gogledd**  sy'n tarddu o Wastadedd Afon Snake yn ne Idaho a gogledd-ddwyrain y Basn Mawr lle mae Idaho, Wyoming ac Utah yn cwrdd. Mae'r bobl yn gysylltiedig yn ddiwylliannol â phobl Bannock ac maent yn nosbarthiad y Basn Mawr o Frodorion.

## Iaith 
Mae Shoshone y Gogledd yn un o dafodieithau'r  Shoshone, iaith Nwmig Ganol, ac un o deulu'r Ieithoedd Uto-Astecaidd. Fe'i siaredir yn bennaf ar neilldiroedd indiaidd Fort Hall ac Wind River yn Idaho a Wyoming, yn y drefn honno. 

## Grwpiau 
Enwyd grwpiau o bobl Shoshone gan eu lleoliad daearyddol ac am eu prif ffynonellau bwyd.

## Llwythau a neilldiroedd 
Mae gan y Shoshone y Gogledd bobl sy'n aelodau o dri llwyth a gydnabyddir yn ffederal yn Idaho ac Utah:

* Neilldir Indiaidd Duck Valley, Idaho, ar gyfer Llwyth Western Shoshone-Northern Paiute
* Llwythau Shoshone-Bannock yn Neilldir Indiaidd Fort Hall, Idaho, 544,000 erw (2,201&nbsp;km²) yn Idaho. Lemhi Shoshone gyda Phobl Bannock, disgynyddion y Paiute y maent wedi uno ag ef.
* Neilldir Indiaidd Lemhi (1875-1907) yn Idaho. Caewyd yr neilldir hwn a symudodd y bobl i Neilldir Indiaidd Fort Hall, Idaho, lle maen nhw'n cael eu cyfrif gyda phobloedd Shoshone-Bannock.
* Grwp Gogledd-orllewinol Cenedl Shoshone

## Cyfeiriadau
Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Máire Mhac an tSaoi

Ysgolhaig o Iwerddon a bardd yn yr iaith Wyddeleg oedd **Máire Mhac an tSaoi** (; 4 Ebrill 1922 – 16 Hydref 2021).

Ganed hi yn Nulyn, ychydig fisoedd wedi sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon. Bu ei thad, Seán Mac an tSaoi, yn rhan o Wrthryfel y Pasg ym 1916, ac a fyddai'n wleidydd o blaid Fianna Fáil ac yn weinidog yn llywodraethau'r Taoisigh de Valera a Lemass. Roedd ei mam, Máiréad de Brún, yn athrawes Wyddeleg yng Ngholeg Alexandra, ysgol Brotestannaidd i ferched ar gyrion deheuol y ddinas. Treuliodd Máire gyfnodau hirion yn mhentref Dún Chaoin, Swydd Kerry, yn y Gaeltacht, gan roi iddi grap drylwyr ar yr iaith Wyddeleg. Derbyniodd radd baglor o'r dosbarth cyntaf mewn Astudiaethau Celtaidd o Goleg Prifysgol Dulyn.

Cafodd ei recriwtio gan yr Adran Faterion Tramor ym 1947, a gweithiodd yn llysgenhadaeth Iwerddon yn Sbaen cyn iddo ymuno â'r dirprwyaeth Wyddelig i'r Cenhedloedd Unedig. Cymerodd seibiant o'i gwaith ac aeth i Ganolbarth Affrica yn ystod argyfwng y Congo yn nechrau'r 1960au i fod yng nghwmni ei chariad, y diplomydd Conor Cruise O'Brien. Cafodd ei thargedu gan y wasg Brydeinig, mewn ymdrech i ddwyn gwarth ar O'Brien ac i hyrwyddo diddordebau cwmnïau Prydeinig yn y Congo, ac o ganlyniad cafodd O'Brien ei alw yn ôl i bencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd a'i ddiswyddo. Dychwelodd Máire i Ddulyn i ymddiswyddo o'r gwasanaeth diplomyddol, a phriododd â Conor Cruise O'Brien ym 1962.  Aethant i Ghana wedi i O'Brien gael ei benodi'n is-ganghellor preswyl Prifysgol Ghana gan yr Arlywydd Kwame Nkrumah, ac ym 1965 i Efrog Newydd lle bu Máire yn darlithio ar lên Iwerddon.

Etholwyd O'Brien i'r Dáil Éireann ym 1969 a symudodd y ddau ohonynt i Ddulyn. Mabwysiadant un mab ac un ferch, y ddau ohonynt o dras gymysg Wyddelig ac Affricanaidd, yn nechrau'r 1970au. Cafodd ei hethol yn aelod o'r Aosdána ym 1995, ond ymddiswyddodd mewn protest yn erbyn dyrchafu Francis Stuart yn Saoi. Cyhoeddodd ei hunangofiant, *The Same Age as the State*, yn 2003.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Iwerddon
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Cyfieithwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Ysgolheigion Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Iwerddon
Naturiolaeth (athroniaeth)

Unrhyw ddamcaniaeth sydd yn haeru bod yr holl fodau a digwyddiadau yn y bydysawd yn naturiol yw **naturiolaeth**. Mae'n cysylltu'r dull gwyddonol ag athroniaeth trwy dal bod holl wybodaeth y bydysawd yn dod o fewn gwelw ymchwiliad gwyddonol. Fel rheol, mae naturiolaeth felly yn gwrthod y goruwchnaturiol a'r ysbrydol. Mae rhai mathau o naturiolaeth yn caniatáu i'r goruwchnaturiol, ar yr amod y gellir cael gwybodaeth amdano yn anuniongyrchol, hynny yw, bod endidau goruwchnaturiol (fel y'u gelwir) yn dylanwadu ar wrthrychau naturiol mewn ffordd y gellir ei chanfod.

O safbwynt y naturiolydd, mae natur a realiti yn gyfystyr ac yn unfath, ac nid oes unrhyw beth gwirioneddol canfyddadwy y tu hwnt i'r bydysawd naturiol. Gyrrir natur oll gan ddeddfau gwrthrychol y gellir eu profi mewn termau pendant trwy ddulliau gwyddonol. Wrth ymdrin ag epistemoleg, mae'r mwyafrif o naturiolwyr yn gwrthod metaffiseg, ac yn canolbwyntio yn gyfan gwbl ar ddiriaeth, ar draul haniaeth.

O ran ontoleg, nid oes gan naturiolaeth ffafriaeth tuag at unrhyw set benodol o gategorïau realiti. Er iddi gael ei chysylltu yn aml â materoliaeth, gall fod hefyd yn gyson â delfrydiaeth; yn yr un modd, gall gydweddu â naill ai deuoliaeth neu fonyddiaeth, ac anffyddiaeth neu theistiaeth.

Bu naturiolaeth fodern ar ei hanterth yn y 1930au a'r 1940au, yn enwedig yn Unol Daleithiau America. Ymhlith prif athronwyr yr ysgol hon mae F. J. E. Woodbridge, Morris R. Cohen, John Dewey, Ernest Nagel, a Sidney Hook.

## Gweler hefyd 
* Athroniaeth y meddwl
* Athroniaeth natur
* Athroniaeth naturiol

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* W. Craig a J. Moreland (goln), *Naturalism: A Critical Analysis* (Llundain: Routledge, 2000).
* Y. Krikorian (gol.), *Naturalism and the Human Spirit* (Efrog Newydd: Columbia University Press, 1944).
* H. Price, *Naturalism without Mirrors* (Rhydychen: Oxford University Press, 2011).

Categori:Damcaniaethau metaffisegol
Categori:Epistemoleg
Naturiolaeth

Gall **naturiolaeth** gyfeirio at:

* Naturiolaeth (athroniaeth)
* Naturiolaeth (celf)
* Naturiolaeth (llenyddiaeth)
Gorllewin Llandysilio

:''Am lleoedd eraill o'r enw "Llandysilio", gweler Llandysilio (gwahaniaethu).*

Cymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Gorllewin Llandysilio** (Saesneg: *Llandissilio West''). Yr unig anheddiad yn y gymuned yw pentref Llandysilio.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ystadegau:
* Mae gan y gymuned arwynebedd o 7.067&nbsp;km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 475.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 513.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 486, gyda dwysedd poblogaeth o 68.77/km².

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Llanffa

Pentrefan yng nghymuned Ewenni, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llanffa** (Saesneg: *Llampha)*.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Troed-y-rhiw-Sion

Pentrefan yng nghymuned Beulah, Ceredigion, Cymru, yw **Troed-y-rhiw-Sion**.

## Cyfeiriadau
Categori:Beulah, Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Sardis, Saundersfoot

:''Peidiwch â chymysgu y pentrefan hwn â'r pentref Sardis yng nghymuned Burton yn yr un sir.''

Pentrefan yng nghymuned Saundersfoot, Sir Benfro, Cymru, yw **Sardis**. Saif tua milltir i'r gogledd o bentref Saundersfoot.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Saundersfoot
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Caffè lungo

Mae'r **caffè lungo**, neu'n aml hepgorir y gair caffe a galw'r ddiod yn **lungo** yn unig yn ddiod coffi a wneir trwy ddefnyddio peiriant espresso i wneud coffi yn arddull Eidalaidd - du byr (un joch espresso) gyda mwy o ddŵr (dwywaith cymaint yn gyffredinol), gan arwain at goffi mwy, lungo. Mae 'lungo' yn Eidaleg am "hir".

Mae gweini espresso arferol yn cymryd rhwng 18 a 30 eiliad i'w dynnu, ac mae'n llenwi 25 i 60 mililitr, tra gall lungo gymryd hyd at funud i'w dynnu, a gallai lenwi 130 i 170 mililitr. Mae amser echdynnu'r dos yn cael ei bennu gan yr amrywiaeth o ffa coffi (cyfuniad o Arabica a Robusta fel arfer), eu malu a phwysau'r peiriant. Ceir *crema* cryfach ar y caffe lungo na'r Caffè Americano.

Yn Ffrangeg fe'i gelwir yn *café allongé*.

## Diodydd cysylltiedig
Ni ddylid camgymryd caffè lungo am Caffè Americano (espresso gyda dŵr poeth wedi'i ychwanegu ato) neu ddu hir (dŵr poeth gyda du byr wedi'i ychwanegu ato, sef y drefn wrthdro i Americano a'i wneud i ddiogelu'r crema ).

Yn y lungo, mae'r holl ddŵr yn cael ei fragu, ac mae'r lungo yn gyffredinol yn fyrrach nag Americano neu ddu hir.

Mewn cymhariaeth, mae'r caffè crema yn ddiod sylweddol hirach, sy'n debyg o ran maint i Americano neu ddu hir. (Mae'r ddiod hon yn brin yn y byd Saesneg ei iaith.) Fel y lungo, gyda'r coffi crema, mae'r cyfan yn ddŵr wedi'i fragu, ond mae tua dwywaith cyhyd â lungo.

## Blas
Wrth i faint o ddŵr gael ei gynyddu neu ei leihau o'i gymharu ag ergyd arferol, mae cyfansoddiad yr ergyd yn newid oherwydd bod cydrannau blas coffi yn hydoddi ar gyfraddau amrywiol. Am y rheswm hwn, ni fydd ergyd hir neu fyr yn cynnwys yr un gymhareb o gydrannau ag y mae ergyd arferol yn ei chynnwys. Felly, nid yw ristretto ddwywaith mor "gryf" ag ergyd reolaidd, ac nid yw lungo ddim ond hanner y cryfder. Ar ben hynny, gan fod espresso yn cael ei fragu dan bwysau, nid oes gan lungo yr un blas na chyfansoddiad â choffi a gynhyrchir gan ddulliau eraill, hyd yn oed pan gaiff ei wneud gyda'r un gymhareb o ddŵr a choffi daear.

## Bragu
Mae Ristretto, normale, a lungo yn dermau cymharol heb union fesuriadau. Serch hynny, canllaw bras yw cymhareb bragu sail-i-hylif o 1: 1 ar gyfer ristretto, 1: 2 ar gyfer normale, ac 1: 3-1: 4 ar gyfer lungo. [3] Gan dybio dos 30g o goffi daear, mae unawd ristretto felly yn 30 ml (1 fl oz) (mae'r crema ewynnog yn cynyddu'r cyfaint hwn ychydig), mae normale yn 60 ml (2 fl oz), ac mae'r lungo yn 90-120 ml (3– 4 fl oz). Mewn cyferbyniad, bydd crema caffè oddeutu 180 ml (6 fl oz).

## Dolenni allanol
* Fideo, 'How to make a Caffe Lungo'
* Fideo, 'How to make a Ristretto, Espresso & Lungo Difference'

## Cyfeiriadau
Categori:Coffi
Categori:Diodydd
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal
Cwmni Cwch Stêm Llyn George

260px|bawd|Y llong *Mohican* ar y llyn
Mae **Cwmni Cwch Stêm Llyn George** yn gwmni sy'n cynnig teithiau pleser ar Lyn George yn nhalaith Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau'

## Hanes
Crewyd y cwmni ar 15 Ebrill 1817 gan llywodraeth Talaith Efrog Newydd i weithio ar y llyn. Ei gwch cyntaf oedd y James Caldwell. Ar ôl y Rhyfel Cartref America, daeth y cwmni’n rhan o Reilffordd Delaware a Hudson. Adeiladwyd rheilffordd rhwng Glen Falls, New York a’r llyn, ac roedd y cychod yn ddolen rhwng y rheilffordd yno a reilffordd arall rhwng Ticonderoga, Efrog Newydd a Chanada. Gweithredodd y rheilffordd ar y llyn am 68 mlynedd rhwng 1871 a 1939, yn adeiladu’r cychod Sagamore a Horicon II. Roedd gan y Dirwasgiad Mawr effaith difrifol, a sgrapiwyd y Sagamore a Horicon II.  Gwerthwyd y cwch arall, y Mohican i Gapten George Staffordd, ac roedd gwasanaeth gyfyngedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Prynwyd y cwmni gan Gapten Wilbur Dow ym 1947.

## Cychod
### Minne-Ha-Ha
Mae *Minne-Ha-Ha* un o’r ychydig o gychod olwyn Yr Unol Daleithiau.
### Mohican
Lansiwyd *Mohican* ym 1908.
### Lac du Saint Sacrement
Mae *Lac du Saint Sacrement* yn 190 troedfedd o hyd, ac yr un mwyaf i deithwyr ar dyfroedd Talaith Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y cwmni


Categori:Efrog Newydd (talaith)
Categori:Twristiaeth yn Unol Daleithiau
Morwenna Banks

Actores, awdur a chynhyrchydd comedi o Gernyw yw **Tamsin Morwenna Banks** (ganwyd 20 Medi 1961).  Ymddangosodd yn y sioe sgets gomedi *Absolutely*, gyda John Sparks.

Ysgrifennodd ac ymddangosodd yn y ffilm Prydeinig *The Announcement*. Mae hi'n lleisio Mummy Pig, Madame Gazelle a Dr Hamster yn y gyfres blant *Peppa Pinc*.

### Bywyd personol
Cafodd Banks ei geni yn Redruth, Cernyw  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Uwchradd Truro i Ferched a Choleg Robinson, Caergrawnt Roedd hi'n aelod o Cambridge Footlights rhwng 1981 a 1983. 

Partner Banks yw'r comediwr David Baddiel Mae ganddyn nhw ddau o blant, Dolly ac Ezra. Roedd y ddau ohonyn nhw'n serennu yn nrama Banks, *Hwyl Fawr*. 

### Teledu
**Saturday Live* (1986)
**Red Dwarf* (1988)
**Absolutely* (1989-93)
**Crapston Villas* (1997-98)
**House of Rock* (2000)
**The Strangerers* (2000)
**Stressed Eric* (1998-2000)
**The Armstrong and Miller Show* (1999-2001)
**Monkey Dust* (2003)
**Single* (2003)
**Catterick* (2004)
**Planet Sketch* (2005)
*''King Arthur's Disasters* (2005-6; fel Gwenhwyfar)
**Popetown* (2006)
**Skins* (2007-2010)
**Ruddy Hell! It's Harry and Paul* (2007-2012)
**Ronia the Robber's Daughter* (2014-15)
**Damned* (2016-18)

### Gwobrau 
* Gwobr Animeiddio Prydain 2014 am y Perfformiad Llais Gorau yn *Little Kingdom Ben a Holly: Prawf Hud Nanny* 
* Gwobr Tinniswood 2015 am y ddrama radio *Hwyl Fawr'' 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Deyrnas Unedig
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Ynys Dinas

Penrhyn ar arfordir gogleddol Sir Benfro, Cymru, yw **Ynys Dinas** (Saesneg: *Dinas Island*). Fe'i lleolir yng nghymuned Dinas rhwng traeth Pwllgwaelod a phentref Chwm-yr-Eglwys,  ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Mae o dan ofal Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordir Sir Benfro
Categori:Dinas, Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentiroedd Cymru
Laurie Sheffield

Roedd **Laurence Joseph "Laurie" Sheffield** (27 Ebrill 1939 &ndash; 9 Tachwedd 2021) yn Pêl-droediwr o Gymru a chwaraeodd fel canolwr ymlaen yn Gynghrair Bêl-droed.

Cafodd Sheffield ei eni yn Abertawe. Chwaraeodd ef dros C.P.D. Tref Y Barri rhwng 1959 a 1961 ac wedyn dros C.P.D. Sir Casnewydd o hyd 1965. Chwaraeodd Doncaster Rovers F.C. 1965–1966, ac wedyn chwaraeodd i dimau eraill, yn gynnwys Norwich City F.C., Luton Town a Rotherham. Ar ôl ei ail gyfnod gyda Doncaster, llofnodwyd Sheffield gan Peterborough United am £10,000. |language=en.

Bu farw Sheffield ar 9 Tachwedd 2021, yn 82.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Tref Y Barri
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Gumfreston

Pentref bychan yng nghymuned Sain Fflwrens, Sir Benfro, Cymru, yw **Gumfreston**. (Ymddengys nad oes enw Cymraeg.) Fe'i lleolir yn ne'r sir, tua 4 milltir o dref Dinbych-y-pysgod. 

250px|bawd|dim|Eglwys Gumfreston.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Sain Fflwrens
Affricaneriaid

Grŵp ethnig Germanaidd o dras Iseldiraidd yn bennaf yw'r **Affricaneriaid** sydd yn frodorol i Dde Affrica ac yn siarad yr iaith Affricaneg. Maent yn disgyn o'r Boeriaid, ffermwyr a ymsefydlodd yn Nhrefedigaeth y Penrhyn yn ail hanner yr 17g.

Sefydlwyd y wladfa barhaol gyntaf gan y Vereenigde Oost-Indische Compagnie yn neheudir Affrica ym 1652, ar Benrhyn Gobaith Da, dan arweiniad Jan van Riebeeck. Anogwyd i Iseldirwyr ac Ewropeaid eraill ymfudo i'r wladfa, ac erbyn 1707 roedd 1,779 o bobl yno. Mae trwch y llinach Affricaneraidd yn disgyn o'r boblogaeth hon. Ychwanegwyd at y niferoedd hefyd gan Hiwgenotiaid a ffoes o Ffrainc i Dde Affrica, a chan setlwyr Almaenig.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* W. A. de Klerk, *The Puritans in Africa: A Story of Afrikaner-dom* (Llundain: R. Collins, 1975).
* Allen Drury, *A Very Strange Society: A Journey to the Heart of South Africa* (Efrog Newydd: Trident, 1967).
* H. Giliomee, *The Afrikaner: Biography of a People* (Tref y Penrhyn: Tafelberg, 2003).
* D. Harrison, *The White Tribe of Africa: South Africa in Perspective* (Johannesburg: Macmillan, 1981).
* I. Wilkins ac H. Strydom, *The Super-Afrikaners. Inside the Afrikaner Broederbond* (Johannesburg: Jonathan Ball, 1978).


Categori:Grwpiau ethnig yn Ne Affrica
Categori:Pobl o dras Iseldiraidd
Categori:Pobloedd Germanaidd
Giovanni D'Anzi

Cyfansoddwr a chanwr o'r Eidal oedd '''Giovanni D'Anzi''' (1 Ionawr 1906 − 15 Ebrill 1974) a oedd yn fwyaf enwog am gyfansoddi'r sgôr ar gyfer llawer o ffilmiau a rhaglenni teledu.

Rhwng y 1930au a'r 1950au ffurfiodd Giovanni D'Anzi ac Alfredo Bracchi bartneriaeth toreithiog iawn a chyfansoddodd y ddau lawer o ganeuon. Roedd mwyafrif eu caneuon yn nhafodiaith Milan, ac yn disgrifio cymeriadau eironig y gorffennol ym Milan a gweddill Lombardia.

## Caneuon 
* 1932: *Rumba paesana* (text Alfredo Bracchi, Eidaleg)
* 1932: *Nustalgia de Milan* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1934: *Cinemà, frenetica passion* (text Alfredo Bracchi, Eidaleg)
* 1935: *Oh mia bela Madunina* (text Giovanni D'Anzi, Tafodiaith Milanese)
* 1937: *Bambina innamorata* (tex Alfredo Bracchi, Eidaleg)
* 1939: ''Lassa Pur Ch'el Mund El Disa* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1939: *I Tusann de Milan* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1939: *Quand Sona i Campann* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1940: *Duard, fa no el baûscia* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1941: *La Gagarella del Biffi Scala* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1941: *El Tumiami de Luret* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1941: *Mattinata fiorentina* (text Michele Galdieri, Eidaleg)
* 1941: *Tu non mi lascerai* (text Michele Galdieri, Eidaleg)
* 1941: *Voglio vivere così* (text Tito Manlio, Eidaleg)
* 1944: *Casetta mia* (text Alfredo Bracchi, Eidaleg)
* 1948: *Malinconia d'amore'' (text Giovanni D'Anzi, Eidaleg)
* 1955: *Per Amôr del Ciel* (text Alfredo Bracchi, Eidaleg)
* 1969: *Sentiss ciamà papà* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1969: *El Biscella* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)
* 1977: *Quater Pass in Galleria* (text Alfredo Bracchi, Tafodiaith Milanese)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Giovanni D'Anzi IMDB

Categori:Cyfansoddwyr o'r Eidal
Categori:Cantorion o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1974
Traphont Cefn Mawr

Traphont reilffordd rhwng y Waun a Rhiwabon yw **Traphont Cefn Mawr**. Mae’n croesi Afon Dyfrdwy. Mae’n 1,508 troedfedd o hyd ac yn 147 troedfedd uwchben yr afon. Roedd y draphont yn rhan o Reilffordd Amwythig a Chaer, a gynlluniwyd gan Henry Robertson ac adeiladwyd gan Thomas Brassey. Gosodwyd y maen olaf yn ei le gan William Ormsby-Gore ar 14 Awst 1848.  Mae'n adeilad rhestredig Gradd II*.

Mae'n lleoli yn Safle Treftadaeth y Byd Dyfrbont Pontcysyllte a’r Gamlas.

[260px|dim|bawd|Traphont Cefn Mawr, gyda [Traphont Pontcysyllte|Thraphont Pontcysyllte o'i blaen hi]]
[260px|dim|bawd|Model o'r draphont, wedi adeiladu gan [Pete Waterman a'i ffrindiau, wedi arddangos yn Eglwys Gadeiriol Caer]]

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*"Traphont Cefn", Safle Treftadaeth y Byd Dyfrbont a Chamlas Pontcysyllte

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1848
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Wrecsam
Cefn Mawr
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Cefn Mawr
Alfredo Bracchi

Llenor amryddawn a chyfansoddwr o'r Eidal oedd **Alfredo Bracchi** (30 Rhagfyr 1897 − 11 Hydref 1976). Mae ei waith yn amrywio o eiriau caneuon i sgriptiau ffilm.

Cyd-ysgrifennai lawer o ganeuon mewn tafodiaith Milan gyda Giovanni D'Anzi, gan gynnwys "El Biscella".

## Ffilmiau
**Finisce sempre così* - 1939
**Canzoni per le strade* - 1950
**Il medico delle donne* - 1962

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Alfredo Bracchi IMDB

Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Awduron geiriau caneuon o'r Eidal
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o'r Eidal
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Dramodwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Pobl o Filan
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Eidal
Giovanni Della Casa

Bardd, esgob, a diplomydd Eidalaidd oedd **Giovanni Della Casa** (28 Mehefin 1503 – 14 Tachwedd 1556) sydd yn nodedig am ei lyfr cwrteisi *Il Galateo* (1558).

## Bywgraffiad 
Ganed ef yn Villa La Casa ger Borgo San Lorenzo ym Mugello, rhanbarth hanesyddol yng ngogledd Toscana, a oedd yn rhan o Weriniaeth Fflorens. Astudiodd ym mhrifysgolion Bologna, Fflorens, Padova, a Rhufain. Fe'i penodwyd yn Archesgob Benevento ym 1544 ac aeth i Fenis fel llysgennad y Pab Pawl III. Ym 1555 fe'i penodwyd yn ysgrifennydd gwladol gan y Pab Pawl IV, ac y flwyddyn olynol bu farw ym Montepulciano, Gweriniaeth Siena, yn 53 oed.

## Gwaith 
O ran barddoniaeth, cyfansoddodd Giovanni Della Casa delynegion yn bennaf, ac yn ei ieuenctid ysgrifennai benillion dychanol yn null Francesco Berni. Ysgrifennodd hefyd weithiau gwleidyddol, gan gynnwys *Orazioni politiche*. Ei waith enwocaf ydy'r traethawd *Il Galateo* ar bwnc moesau, a ysgrifennwyd rhwng 1550 a 1555. Cyhoeddwyd *Il Galateo* yn gyntaf ym 1558.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1503
Categori:Marwolaethau 1556
Categori:Archesgobion Catholig
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Cyfieithwyr o'r Eidal
Categori:Cyfieithwyr o'r Lladin i'r Eidaleg
Categori:Cyfieithwyr o'r Roeg i'r Lladin
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bologna
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Padova
Categori:Diplomyddion o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Pobl a aned yn Toscana
Categori:Pobl o Weriniaeth Fflorens
Categori:Telynegwyr o'r Eidal
Aseriaid

Grŵp ethnig a chenedl yw'r **Aseriaid** (Aserbaijaneg: *Azərbaycanlılar*) sy'n byw yn Aserbaijan a Iran yn bennaf. Yn ogystal, ceir nifer o Aseriaid neu bobl o dras Aseriaid sydd i'w cael fel lleiafrifoedd ethnig yn bennaf yn Rwsia, Twrci, Georgia, Casachstan, Wcrain, Wsbecistan, Tyrcmenistan, Irac a Syria. Maent yn wreiddiol o Ganolbarth Asia ac yn siarad Aserbaijaneg fel mamiaith.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol

Categori:Cenhedloedd y Cawcasws
Categori:Grwpiau ethnig yn Aserbaijan
Categori:Grwpiau ethnig yn Iran
Categori:Grwpiau ethnig yn Georgia
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Grwpiau ethnig yn Nhwrci
Categori:Grwpiau ethnig yn Irac
Categori:Grwpiau ethnig yn Syria
Categori:Grwpiau ethnig yn Wcráin
Categori:Grwpiau ethnig yn Wsbecistan
Categori:Pobloedd Dyrcig
Gwaith Ann Griffiths

Mae ***Gwaith Ann Griffiths*** yn llyfr yng Nghyfres y Fil a olygwyd gan Syr Owen Morgan Edwards. Argraffwyd y llyfr ym 1905 gan R E Jones a'i Frodyr, Conwy ac fe gyhoeddwyd gan Llyfrau Ab Owen, Llanuwchllyn.

Mae copi o'r llyfr ar Wicidestun 

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn un cyfansawdd sy'n cynnwys testunau o waith pedwar o gyfeillion a oedd yn gyd fynychu seiat y Methodistiaid Calfinaidd ym Mhontrobert, Sir Drefaldwyn ar droad y 18/19 ganrif:

* Ann Griffiths

* Thomas Griffiths, Meifod

* John Davies, Tahiti 

* John Hughes, Pontrobert
Cyhoeddwyd y gyfrol i nodi canmlwyddiant marwolaeth Ann Griffiths.

## Gwaith Ann Griffiths 
Mae adran Ann Griffiths yn cynnwys rhagymadrodd gan O M Edwards, sy'n rhoi cipolwg o gefndir yr emynyddes a rhagolwg o gynnwys yr adran. Mae y rhan fwyaf o'r llyfr wedi ei gopïo o lawysgrifau a ysgrifennwyd gan John Hughes. Mae'n cynnwys saith o lythyrau, chwech wedi eu cyfeirio at John Hughes ac un at Elizabeth Evans, Bwlch Aeddon. Mae'r llyfr hefyd yn cynnwys tua 80 o emynau Ann Griffiths.

Mae'r llythyrau a'r emynau o lawysgrifau John Hughes wedi eu trawsysgrifio gan y golygydd yn union fel y cawsant eu hysgrifennu heb gywiro sillafiad, orgraff na thafodiaith. Gan hynny mae nifer ohonynt ychydig yn wahanol i'r rai a thwtiwyd ar gyfer eu cyhoeddi mewn cofiannau a llyfrau emynau. Er enghraifft:

## Gwaith Thomas Griffiths 
Gŵr a gweddw Ann Griffiths oedd Thomas Griffiths (1776—1808). Fel ei wraig roedd Thomas hefyd yn emynydd. Mae'r llyfr yn cynnwys pedwar enghraifft o'i ganu mawl.

## Gwaith John Davies 
Dim ond dau ddarn sydd yn adran Gwaith John Davies. *"Myfyrdodau Ioan ap Dewi"*, cerdd hir yn ymateb i drychineb ym Mheriw pan laddwyd tua 100, 000 o bobl pan ffrwydrodd llosgfynydd ym 1798. Mae'r gerdd yn nodi pa mor frau ydy bywyd a sut bod trychinebau naturiol, rhyfeloedd a haint yn lladd yn ddirybudd a'r pwysigrwydd o ganfod gras Duw rhag ofn i ni gael ein dal mewn trychineb tebyg. Llythyr at ei gyfeillion ym Mhontrobert yw'r ail ddarn o waith John Davies. Llythyr a danfonwyd o Portsmouth wrth iddo baratoi i hwylio i Tahiti i wasanaethu fel cenhadwr.

## Gwaith John Hughes 
Mae tipyn o bopeth yn adran John Hughes. Cywyddau, englynion, emynau, rhestr o'i lyfrau, cofnodion cyfarfodydd crefyddol, sylwadau a myfyrdodau am bynciau crefyddol ac erthyglau ar gyfer y wasg Gymraeg.

Pan fu O. M . Edwards yn copïo'r llawysgrifau ar gyfer y llyfrynnau yng nghyfrol Gwaith Ann Griffiths roedd y llawysgrifau yng ngofal y Parch Edward Griffiths, Pontrobert, bellach maent yn y Llyfrgell Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1905
Categori:Cyfres y Fil
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Pierre Sanfourche-Laporte

Cyfreithiwr ac awdur o Ffrainc oedd **Pierre Sanfourche-Laporte** (Sarlat a La Canedat, 24 Mawrth 1774 – Sarlat a La Canedat, 9 Gorffennaf 1856). Mae ei waith mawr, *Le Nouveau Valin* (1809), yn cyfeirio at René Josué Valin a'i sylwebaeth ar *Ordonnance de la Marine* yn 1681.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1774
Categori:Marwolaethau 1856
Categori:Cyfreithwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ffrainc
Ryan Reynolds

Actor a chynhyrchydd ffilm o Ganada a'r Unol Daleithiau yw **Ryan Rodney Reynolds** (ganwyd 23 Hydref 1976).

Ef yw cyd-berchennog C.P.D. Wrecsam.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ganada
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1976
Solange Sanfourche

Ymladdwraig gyda'r Résistance yn Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Solange Sanfourche** (Carsac-Aillac, 18 Gorffennaf 1922 – Sarlat-la-Canéda, 12 Mehefin 2013).

Yn Périgueux ym 1945 priododd hi Édouard Valery, pennaeth y mudiad gwrthsafiad yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Roedd hi'n cael ei hadnabod gan y llysenw "Casa-Claude", yn gweithredu fel ysgrifennydd teipydd a swyddog cyswllt. Roedd teulu Sanfourche wedi cartrefu a chuddio yn ystod yr alwedigaeth ddwsinau o ymladdwyr cudd yn Périgueux yr oedd y Gestapo neu Filisia Ffrainc eu heisiau. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Résistance
Clarissa Eden

Roedd **Anne Clarissa Eden** (née Spencer-Churchill) **, Iarlles Avon**; 28 Mehefin 1920 &ndash; 15 Tachwedd 2021) yn gofiantydd a chanmlwyddiant Saesneg. Roedd hi'n wraig i Anthony Eden, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 1955 a 1957. 

Priododd Eden ym 1952, gan ddod yn Arglwyddes Eden ym 1954 pan gafodd ei gwneud yn Farchog y Garter, cyn dod yn Iarlles Avon ym 1961 ar ôl i'w gŵr gael ei greu yn iarll. Mae is-deitlau ei chofiant yn 2007 o *From Churchill to Eden*.

Cafodd Clarissa ei geni yn Kensington, Llundain, yn ferch i'r Uwchgapten Jack Spencer-Churchill (1880–1947). Nith i Winston Churchill a wyres John Spencer-Churchill, 7ydd Dug Marlborough oedd hi. Ei mam oedd yr Arglwyddes Gwendoline Bertie (1885–1941), a oedd yn perthyn i'r Arglwyddes Charlotte Guest.  Cafodd ei addysg mewn ysgol breswyl Ysgol Downham.

## Llyfryddiaeth
**From Churchill to Eden* (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Hunangofianwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Iseldiraidd
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Teulu Spencer-Churchill
Diwylliant Guadeloupe

Ynysfor o'r Antilles Leiaf ym Môr y Caribî a rhanbarth tramor o Ffrainc yw Guadeloupe, ac mae **diwylliant Guadeloupe** yn gyfuniad yn bennaf o ddylanwadau'r Affricanwyr a'r Ewropeaid sydd wedi ymfudo yno. Y ddwy brif iaith a siaredir yn Guadeloupe yw Ffrangeg a Chreol Ffrangeg y Caribî (a siaredir hefyd ym Martinique). Clywir hefyd ieithoedd lleiafrifoedd o Asia, er enghraifft cerddoriaeth Arabeg gan fewnfudwyr o Syria a Libanus a gweddïau Tamileg mewn defodau'r Hindwiaid o dras Indiaidd.

Mae diwylliant gwerin ac adfywiad yr iaith Greol yn arwyddocaol wrth ddathlu diwylliant brodorol Guadeloupe. Un o nodweddion yr ynysoedd yw *madras et foulard*, gwisg o siôl a wneir o frethyn madras a phenwisg o sgarffiau, a wisgir gan ferched ar wyliau blynyddol gan gynnwys Carnifal. Mae'r ddawns *beguine*, sydd yn deillio o Guadeloupe a Martinique, yn debyg i'r rymba.

Llenor enwocaf Guadeloupe yw'r bardd Saint-John Perse (1887–1975), a gafodd ei eni yn Pointe-à-Pitre i deulu o dras Ffrengig a'i fagu yno nes iddo symud i *la Métropole* yn 12 oed. Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1960. Ymhlith yr awduron eraill o Guadeloupe mae'r nofelydd Ffrangeg Maryse Condé (1934–2024) sydd yn ymdrin â phrofiadau'r Affricanwyr ar wasgar yn ei gweithiau, a'r ieithydd Dany Bébel-Gisler (1935–2003) a fu'n gefnogwr brwd o ddiwylliant drwy gyfrwng Creol Ffrangeg y Caribî.

## Cyfeiriadau 

Guadeloupe
Categori:Guadeloupe
Tir Arnhem

Rhanbarth o Diriogaeth y Gogledd, Awstralia, yw **Tir Arnhem**. 

Ymwelodd Ewropeaid â'r rhanbarth hwn yn gyntaf ym 1623 pan hwyliodd Willem Joosten van Colster, capten gyda Chwmni Iseldiraidd India'r Dwyrain, ei long *Arnhem* drwy  Wlff Carpentaria. Enwir yr ardal ar ôl y llong, a enwyd yn ei thro ar ôl dinas Arnhem, yn yr Iseldiroedd. 

Prif dref y rhanbarth yw Nhulunbuy, sydd 600 cilomedr i'r dwyrain o Darwin. Mae'r rhanbarth yn gorchuddio 97,000 cilomedr sgwâr o dir. Mae gan Tir Arnhem  boblogaeth o tua 16,000, ac mae 12,000 ohonynt yn Gynfrodorionau Awstralaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Tiriogaeth y Gogledd
Barista

yn un o hanfodion barista o safon]]
Mae **barista** yn derm ar gyfer gweithwyr arbenigol sy'n paratoi diodydd coffi o wahanol fathau. Yn Eidaleg, mae barista yn derm am unrhyw un sy'n gweithio tu ôl bar caffe neu dafarn. Y tu allan i'r Eidal mae'r gair wedi dod i gyfeirio at berson sy'n fedrus wrth baratoi diodydd yn seiliedig ar espresso yn yr un modd ag y mae *sommelier* yn weithiwr gyda gwin.

## Gwraidd y term
Barista yw'r gair Eidaleg am weithiwr mewn bar sy'n gweini unrhyw ddiod (coffi, gwin, gwirod, cwrw , diod ysgafn a byr-brydau), y lluosog yn yr Eidaleg yw *baristi* (gwrywaidd) neu *bariste* (benywaidd)

## Pencampwriaeth
Y tro cyntaf i'r term barista, gan gyfeirio at weinydd coffi-arbenigol, ymddangos oedd ym 1998, pan sefydlwyd SCAE (Cymdeithas Coffi Arbenigol Ewrop, Specialty Coffee Association of Europe). Mae SCAE yn trefnu hyfforddiant sy'n gysylltiedig â choffi, sydd, fodd bynnag, yn cyfateb yn unig i'r hyn y dylech chi fel gweinydd bragu coffi ei wybod yn gyffredinol.

Mae yna gyrsiau arbennig ar gyfer dod yn barista ardystiedig. Y prif gorff yw SCAE, sy'n trefnu Cwpan y Byd a a'r Unol Daleithiau swyddogol o dan yr enw "Cwpan Barista". Mae SCAE hefyd yn gyfrifol am ardystio canolwyr, rheolau cystadlu a rhwydweithio cyffredinol ar gyfer baristas.

Sefydlwyd cystadlaethau ffurfiol ar gyfer baristas yn Norwy a chynhelir Pencampwriaeth Barista'r Byd yn flynyddol mewn gwahanol wledydd. Bydd baristas o bedwar ban byd yn cystadlu, ond rhaid iddynt gymhwyso yn eu mamwlad yn gyntaf cyn mynd ymlaen i Gwpan y Byd.

## Cadwyn Caffes
Mae Barista hefyd yn gadwyn caffi Indiaidd, gyda thua 100 o gaffis yn yr India, Sri Lanca a'r Dwyrain Canol.

## Dolenni
* Fideo, Barista wrth ei waith
* [Fideo, Barista yn esbonio a dangos sut mae gwneud 12 gwahanol fath o goffi espresso(https://cy.wikipedia.org/wiki/Espresso)]
* World Barista Championship

## Cyfeiriadau
Categori:Coffi
Categori:Diodydd
Categori:Bwyd a diod
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal
El Biscella

Cân yn nhafodiaith Milan yw ***El Biscella*** (Cyfieithiad: "Y Bwli") a gyfansoddwyd ym 1969 gan Giovanni D'Anzi ac Alfredo Bracchi. Cyhoeddwyd ac argraffwyd y gerddoriaeth ar bapur gan Ricordi. Ers ei chyhoeddi, fe'i canwyd gan lawer o berfformwyr.

## Hanes 
Gair Milanese yw "Biscella" sy'n golygu "cyrliog" (sy'n deillio o air sy'n golygu draenog), math o fwli sy'n ceisio dychryn pobl, ond y mae eu moesau trwsgl a'u gwisgoedd afradlon yn ei wneud yn fwy doniol na pheryglus.

Mae'r gân yn adrodd hanes "biscella" o'r enw Dod, sy'n byw yng nghymdogaeth Porta Ticinese ac sy'n mynd i bartïon; mae pawb y tu ôl i'w gefn yn chwerthin am ei ddillad hurt a'i ffordd lletchwith o ddawnsio.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol
* *El Biscella* Songtext von Nanni Svampa

Categori:Caneuon Eidaleg
Categori:Milan
Categori:Caneuon 1969