Edward Albee

Dramodydd o'r Unol Daleithiau oedd **Edward Franklin Albee III** (12 Mawrth 1928 – 16 Medi 2016), yn fwyaf adnabyddus am ddramâu megis *The Zoo Story* (1958), *The Sandbox* (1959), ''Who's afraid of Virginia Woolf?* (1962) ac *A Delicate Balance'' (1966). Enillodd tri o'i ddramau'r Wobr Pulitzer ar gyfer Drama, ac enillodd dau o'i ddramau eraill y Wobr Tony am y ddrama orau.

Mae ei ddramâu yn aml yn cael eu hystyried fel ymchwiliadau didwyll i'r cyflwr modern. Ei weithiau cynnar yn adlewyrchu meistrolaeth ac Americaneiddio y *Theatr yr Absẃrd* a daeth i'w hanterth yng ngwaith dramodwyr Ewropeaidd megis Arthur Adamov Samuel Beckett, Eugène Ionesco, a Jean Genet.

Mae ei gyfnod canol yn cynnwys dramâu sy'n edrych ar  seicoleg o aeddfedu, priodas, a pherthnasu rhywiol. Bu nifer o ddramodwyr Americanaidd iau, megis Paula Vogel, yn credydu cymysgedd Albee o waith theatrig dewr a deialog  brathog am helpu i ail greu'r theatr Americanaidd yn y 1960au cynnar. Yn ddiweddarach yn ei fywyd, bu Albee yn parhau i arbrofi dulliau theatrig mewn cynyrchiadau megis *The Goat, or Who Is Sylvia?  *(2002).

## Bywyd cynnar 
[chwith|bawd|271x271px| Edward Albee gan yr artist Gwyddelig Reginald Gray (*Y New York Times*, 1966), a ysbrydolwyd gan lun a dynnwyd ym 1962 gan Bettmann/[Corbis]]
Cafodd Edward Albee ei eni ym 1928 a chafodd ei fabwysiadu pythefnos wedyn a'i ddwyn i Larchmont, Efrog Newydd, lle cafodd ei fagu. Roedd tad mabwysiadol Albee Reed  A. Albee, yn fab cyfoethog Edward Franklin Albee II, perchennog nifer o theatrau Fodfil. Roedd ei fam fabwysiadol, a thrydedd wraig Reed, Frances (Cotter), yn cymdeithaswraig. Byddai ef yn ddiweddarach yn sylfaenu prif gymeriad ei ddrama 1991 chwarae *Three Tall Women * ar ei lysfam, gyda'r hon bu ganddo berthynas cymysglyd.

Mynychodd Albee Ysgol Uwchradd Lawrenceville yn New Jersey, o ba le cafodd ei ddiarddel. Wedyn cafodd ei anfon i Academi Filwrol Valley Forge yn Wayne, Pennsylvania, gan gael ei ddiarddel eto mewn llai na blwyddyn. Wedyn cafodd ei danfon i Ysgol Choate yn Wallingford, Connecticut, gan raddio ym 1946. Cafodd ei addysg ffurfiol ei barhau yn Trinity Collage, Hartford, Connecticut, gan gael ei ddiarddel ym 1947 am fethu dosbarthiadau a gwrthod mynychu gwasanaethau capel gorfodol.

## Gyrfa 
Symudodd Albee i Greenwich Village, Efrog Newydd lle fu'n ennill ei damaid trwy wneud man swyddi wrth ddysgu sut i ysgrifennu dramâu. Ei ddrama gyntaf, *The Zoo Story*, ei hysgrifennu mewn tair wythnos  a'i llwyfannu am y tro cyntaf y Merlin ym 1959 cyn cael ei berfformio mewn theatrau ger Broadway ym 1960. Cafodd ei ail ddrama *The Death of Bessie Smith*, hefyd ei berfformio am y tro cyntaf ym Merlin cyn cyrraedd Efrog Newydd.

Cafodd drama fwyaf eiconig Albee, W''ho's afraid of Virginia Woolf?'', ei berfformio ar Broadway yn y Theatr Billy Rose rhwng 13 Hydref, 1962, a 16 Mai, 1964, wedi 664 o berfformiadau. Cafodd y perfformiad dadleuol ei enwebu ar gyfer y Wobr Tony am y Ddrama Orau ym 1963 a chafodd ei ddewis ar gyfer Gwobr Pulitzer 1963 gan reithgor y wobr drama. Penderfynodd y pwyllgor ymgynghorol i fynd yn groes i'r rheithgor gan ddewis peidio â rhoi gwobr ddrama o gwbl. Bu dau aelod o'r rheithgor, John Mason Brown a John Gassner, ymddiswyddo mewn protest. Ym 1966, enillodd addasiad ffilm o'r ddrama Oscar, gydag Elizabeth Taylor, Richard Burton, George Segal, a Sandy Dennis ymhlith yr actorion. Yn 2013, cafodd y ffilm ei dewis ar gyfer cadwraeth yng Nghofrestrfa Genedlaethol Ffilm y Llyfrgell y Gyngres fel cynhyrchiad sydd "yn sylweddol yn ddiwylliannol, hanesyddol neu esthetig ".

Yn ôl y New York Times, roedd Albee "yn cael ei ystyried o fod yn ddramodydd mwyaf blaenllaw Americanaidd  ei genhedlaeth."
## Cyflawniadau ac anrhydeddau 
Cafodd Albee ei benodi yn aelod o Gyngor Urdd y Dramodwyr. Enillodd tair Gwobr Pulitzer am ddrama - am *A Delicate Balance* (1967), *Seascape* (1975), a *Three Tall Women* (1994).

Cafodd Albee ei ethol yn Gymrawd yr Academi Americanaidd y Celfyddydau a'r Gwyddorau ym 1972. Yn 1985, cafodd Albee ei urddo i Neuadd Enwogion y Theatr Americanaidd . Ym 1999, derbyniodd Albee Gwobr Ryngwladol Sefydliad PEN/Laura Pels ar gyfer y Theatr  fel Meistr Dramodydd Americanaidd. Cafodd  Wobr Tony Arbennig am Gyflawniad Oes yn 2005; y Fedal Aur mewn Drama gan Academi Americanaidd a Sefydliad y Celfyddydau a Llythyrau (1980); yn ogystal ag Anrhydedd y Kennedy Center  a Medal Genedlaethol y Celfyddydau ym 1996. Yn 2009, derbyniodd Albee derbyn gradd er anrhydedd gan Academi Genedlaethol Theatr a Ffilm Celfyddydau Bwlgaria (NATFA). 

## Bywyd personol a marwolaeth 
Roedd Albee yn hoyw, ond yn mynnu nad oedd am i fod yn ei adnabod fel "awdur hoyw", ond fel awdur sy'n digwydd bod yn hoyw."

Bu farw Albee yn ei gartref yn Montauk, Efrog Newydd, yn 88 mlwydd oed.

## Dramâu 
*The Zoo Story (1959)
*The Death of Bessie Smith (1960)
*The Sandbox (1960)
*Fam and Yam (1960)
*The American Dream (1961)
*Bartleby (addasiad o stori fer Herman Melville (1961)*Who's Afraid of Virginia Woolf? (1962)
*The Ballad of the Sad Café (1963) (addasiad o novella Carson McCullers)
*Tiny Alice (1964)
*Malcolm (1966) (addasiad o nofela James Purdy)*A Delicate Balance (1966)
*Breakfast at Tiffany's (addasiad o nofel Truman Capote) (1966)
*Everything in the Garden (addasiad o ddrama Giles Cooper) (1967)
*Box and Quotations from Chairman Mao Tse-Tung (1968)
*All Over (1971)
*Seascape (1975)
*Listening (1976*Counting the Ways (1976)
*The Lady from Dubuque (1980)
*Lolita (addasiad o nofel Vladimir Nabokov) (1981)
*The Man Who Had Three Arms (1982)*Finding the Sun (1983)
*Walking (1984)
*Envy (1985)
*Marriage Play (1987)
*Three Tall Women (1991)
*The Lorca Play (1992)
*Fragments (1993)
*The Play About the Baby (1998)
*The Goat, or Who Is Sylvia? (2000)
*Occupant (2001)
*Knock! Knock! Who's There!? (2003)
*Peter & Jerry, ailenwyd yn 2009 i At Home at the Zoo (Act Un: Homelife. Act Dau: The Zoo Story) (2004)
*Me Myself and I (2007)

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Solomon, Rakesh H. *Albee in Performance*. Bloomington: Indiana University Press, 2010.

## Dolenni allanol 
* Edward F. Albee Foundation
* The Edward Albee Society
* Edward Albee scripts, 1949–1966, New York Public Library for the Performing Arts
* 

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau