open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Delor y Cnau

Mae **Delor y Cnau** (***Sitta europaea***) yn aelod o deulu'r Sittidae, y deloriaid. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd Asia, er nad yw'n cyrraedd Iwerddon.

Nid yw Delor y Cnau yn aderyn mudol. Mae'n aderyn cyffredin mewn coedwigoedd neu gymysgedd o goed a thir agored. Ei brif fwyd yw pryfed, hadau a chnau. Gall osod cneuen mewn twll mewn coeden i'w dal yn llonydd tra mae'n ei hagor a'i big.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o adar, mae'n medru dringo i lawr bonyn coeden - dim ond i fyny'r bonyn y gall y cnocellod, er enghraifft, ddringo. Mae'n aderyn canolig o ran maint, 14&nbsp;cm o hyd, gyda pig hir a chryf, pen mawr a cynffon fer. Mae'r cefn yn llwydlas gyda llinell ddu ar draws y llygad. Mae'r lliw ar y bol yn amrywio yn ôl yr is-rywogaeth; mae gan y ffurf *S. e. caesia* yng ngorllewin Ewrop fol cochaidd, tra mae gan *S. e. asiatica* yn Asia a *S. e. europaea* yng ngogledd Ewrop fwy o wyn ar y bol.

Mae'n nythu mewn twll mewn coeden fel rheol, er ei fod yn barod iawn i ddefnyddio blychau nythu hefyd. Os yw'r twll yn rhy fawr i fod yn ddiogel, mae'n rhoi mwd o'i amgylch i'w wneud yn llai. Dodwyir 5 - 8 wy.

Mae'n aderyn cyffredin yng Nghymru, ac mae'n ymddangos fod ei niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol yn ystod y ganrif ddiwethaf.

### Delor y Cnau - Hwyr Ddyfodiad?
chwith|bawd|300px|Delor y Cnau yn mwynhau pryd o gnau mwnci
Ar y chwith dyma lun o Delor y cnau (nut hatch), yn busnesu tra’n mwynhau pryd o’i hoff fwyd—cnau mwnci a anfonwyd at Llen Natur.
Daeth ymateb oddi wrth Duncan Brown, y naturiaethwr.
“Tybed faint o bobl sydd yn sylweddoli bod  delor y cnau yn aderyn prin ar un adeg nad oedd yn bresennol o gwbl yng Ngwynedd yn nechrau’r ganrif ddiwethaf.”
Bu Duncan yn pori  yng Nghofnodion Bywyd Adar yn y Creuddyn 1908 gan R W Jones, un a fu hefyd yn cyfrannu’n rheolaidd i’r ‘Deyrnas’, cylchgrawn misol y Bedyddwyr yn Llandudno a olygwyd gan y Parchedig Lewis Valentine.
Dyma gyfieithiad o gofnod 12fed o Ebrill, 1907 -Gloddaeth, Llandudno: “Ceiliog ac iar  delor y cnau yn casglu deunydd ar gyfer codi nyth. Dim ond unwaith o’r blaen y cofnodwyd gweld delor y cnau yn Sir Gaernarfon ac yn unman yn nes na Dinbych yn Sir Ddinbych.”
Ychwanegodd Duncan: “Roedd ei ymlediad i'r gorllewin yng Nghymru yn cydfynd ag ymlediad tebyg i'r gogledd ym Mhrydain. 
Mae'r rhesymau am hyn yn ddirgelwch o hyd.”

Categori:Passeriformes
Florida

Un o daleithiau dwyreiniol Unol Daleithiau America yw **Talaith Florida** neu **Florida**, neu weithiau'n Gymraeg: **Fflorida**, gorynys fawr rhwng Cefnfor Iwerydd a Gwlff Mecsico. Fe enwodd Juan Ponce de León y dalaith yn 1513.
Ym 1763 bu Prydain yn ffeirio Cuba am Florida wedi i'r Prydeinwyr feddiannu dinas La Habana/Hafana.  Symudwyd y boblogaeth Sbaenaidd i Giwba wedyn. Yn 2010 roedd y boblogaeth yn 18,801,310.

Mae gan y dalaith arwynebedd o 65,755 milltir sgwâr (170,305 km2), a dyma yw'r 22 dalaith fwyaf o ran maint o holl daleithiau'r Unol Daleithiau. Mae gan Florida yr arfordir cydgyffyrddol hiraf yn yr Unol Daleithiau, yn gorchuddio tua 1,350 o filltiroedd (2,170&nbsp;km). Ceir pedair ardal ddinesig fawr, nifer o ddinasoedd diwydiannol llai o ran maint, a nifer o drefi bychain yno.

Florida oedd 27ain talaith i ymuno â’r Unol Daleithiau ym 1845. Prifddinas y dalaith yw Tallahassee.

canol|bawd|300px|Florida yn yr Unol Daleithiau

O’r 19g ymlaen daeth pobl o daleithiau eraill, denwyd gan dywydd cynhesach Florida. Erbyn y 20g roedd twristiaeth wedi dod yn bwysig i Florida. Agorwyd Disney World ym 1971. Mae'n 30,500 o aceri o faint, ac mae'n denu tua 46 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn.

Mae Canolfan Ofod Kennedy wedi bod yn allweddol i’r hyn mae'r Unol Daleithiau wedi'i gyflawni yn y maes gofod ac mae hefyd yn denu twristiaid.

Mae gan Florida gorsydd mawr. Yr un mwyaf yw Cors Everglades. Rhennir un arall, Cors Okefenokee, efo Georgia.

## Dinasoedd Florida 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y dalaith

## Oriel

CanaveralLB02.JPG|Y neuadd arddangos, Canolfan Ofod Kennedy
okeefenokeeLB04.JPG|Cors Okefenokee


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Texas

Un o daleithiau deheuol Unol Daleithiau America yw **Texas** neu yn Gymraeg **Tecsas**. Yn ôl poblogaeth ac arwynebedd, hi yw ail dalaith fwyaf yr Unol Daleithiau. Mae'r enw yn golygu "ffrindiau" yn yr iaith Caddo.  Austin yw prifddinas Texas; y ddinas fwyaf yw Houston.

canol|bawd|350px|Lleoliad Texas yn yr Unol Daleithiau

## Hanes
Ymhlith llwythi y brodorion cynhenid a oedd yn byw o fewn tiriogaeth presennol Texas roedd yr Apache, Atakapan, Bidai, Caddo, Comanche, Cherokee, Karankawa, Kiowa, Tonkawa,  a'r Wichita.

Hyd y gwyddus yr Ewropead cyntaf i fod ar yr ardal oedd Álvar Núñez Cabeza de Vaca ar y 6 Tachwedd 1528 yn dilyn llongddrylliad.  Cyn 1821 roedd Texas yn perthyn i diriogaeth Sbaen Newydd.  Derbyniodd y *Texians* Datganiad Annibyniaeth Texas ar Mecsico ar 2 Mawrth 1836.  Arweiniodd Sam Houston fyddin Texian i fuddugoliaeth yn erbyn byddin Mecsico dan Antonio López de Santa Anna ym mrwydr San Jacinto ar 21 Ebrill, 1836.  Daeth Houston yn arlywydd cyntaf Gweriniaeth Texas ar 22 Hydref 1836.

## Dinasoedd Texas 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   www.texas.gov 


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Monocotyledon

Grŵp mawr o blanhigion blodeuol llysieuol gydag un had-ddeilen yn y hedyn yw'r **monocotyledonau** (hefyd **unhad-ddail** neu **unhadgibogion**). Mae tua 60,000 o rywogaethau ledled y byd, gan gynnwys lilïau, tegeirianau, palmwydd a glaswellt. Fel arfer, mae gan y monocotyledonau ddail di-goes hirgul gyda gwythiennau cyfochrog ac organau blodeuol wedi'u trefnu mewn lluosrifau o dri. Mae'r grŵp yn cynnwys llawer o gnydau pwysig a phlanhigion yr ardd.

## Urddau 
Mae dosbarthiad y monocotyledonau yn amrywio. Mae'r rhestr isod yn dilyn yr *Angiosperm Phylogeny Group*.

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion blodeuol
Moroco

Gwlad yng ngogledd-orllewin Affrica yw **Teyrnas Moroco** neu **Moroco**. Mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r gorllewin a'r Môr Canoldir i'r gogledd. Mae Moroco'n ffinio ag Algeria i'r dwyrain ac mae'n hawlio Gorllewin Sahara i'r de.

Moroco yn Arabeg yw   (machlud yr haul). Yr enw llawn yw    (teyrnas machlud yr haul). Mae'r gair Moroco yn dod o *"Morocco City"*, enw arall am Marrakech.

## Daearyddiaeth 
Rabat yw'r brifddinas. Mae dinasoedd pwysig eraill yn cynnwys Casablanca, Marrakech, Fès, Meknès, Agadir, Tanger, Tétouan, Kenitra, Safi ac Oujda.

## Hanes 
## Iaith a diwylliant 
Berber ac Arabeg yw'r brif iaith. Ffrangeg a Sbaeneg yn aml hefyd.

## Economi 
## Gweler hefyd 
*Gorllewin Sahara
*Maghreb
*Undeb y Maghreb Arabaidd

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd Affrica
Arachnid

Dosbarth o anifeiliaid di-asgwrn-cefn cigysol ac yn bennaf tirol yw **arachnidau**. Mae mwy na 100,000 o rywogaethau gan gynnwys corynnod, sgorpionau, ffug-sgorpionau, ceirw'r gwellt, finegarwniaid, corynnod chwip, trogod a gwiddon. Mae gan arachnidau wyth coes cylchrannog, naill ai ysgyfaint neu draceâu, ymborth hylifedig, llygaid syml (oceli) a chyrff deuran (ceffalothoracs ac abdomen), ond does ganddyn nhw ddim teimlyddion nac adenydd.
Deugotyledon

Planhigion blodeuol â dwy had-ddeilen yw'r **deugotyledonau** (hefyd **dicotyledonau**, **deuhad-ddail**, **deugibogion**). Maent yn cynnwys tua 200,000 o rywogaethau. Fe'u dosberthir yn y dosbarth Magnoliopsida (neu Dicotyledones) yn draddodiadol, ond mae astudiaethau o'u DNA a'u paill yn dangos bod nhw'n ffurfio sawl grŵp gwahanol; yr ewdicotau yw'r grŵp mwyaf ac maent yn cynnwys y rhan fwyaf o'r deugotyledonau.

Fel arfer, mae gan y deugotyledonau ddail llydan coesog gyda gwythiennau rhwydog ac organau blodeuol wedi'u trefnu mewn lluosrifau o bedwar neu bump.

## Urddau
Mae dosbarthiad y deugotyledonau yn amrywio. Mae'r rhestr isod yn dilyn yr *Angiosperm Phylogeny Group*. Mae dosbarthiad cywir nifer o deuluoedd yn ansicr.

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion blodeuol
Categori:Rhestrau planhigion
The Beach of Falesá

Opera tair act 1974 gan Alun Hoddinott yw ***The Beach of Falesa***. Mae'n seiliedig ar stori fer gan Robert Louis Stevenson, a ymddangosodd yn ei gasgliad ''Island Nights' Entertainments''.

Categori:Operâu
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Wilson Pickett

Canwr *soul* Americanaidd oedd **Wilson Pickett** (18 Mawrth 1941 – 19 Ionawr 2006).

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2006
Estoniaid

Cenedl a grŵp ethnig Wralaidd sydd yn frodorol i Estonia yw'r **Estoniaid**. Maent yn siarad yr iaith Ffinno-Wgrig Estoneg. Maent yn un o genhedloedd y gwledydd Baltig, er nad ydynt yn perthyn o ran iaith nac ethnigrwydd i'r Latfiaid a'r Lithwaniaid, sydd yn Faltwyr.


Categori:Cenhedloedd y gwledydd Baltig
Categori:Grwpiau ethnig yn Estonia
Categori:Pobloedd Wralaidd
Latfiaid

Y **Latfiaid** neu'r **Letts** (Latfieg: *latvieši*) yw pobl frodorol Latfia.


Categori:Baltwyr
Categori:Cenhedloedd y gwledydd Baltig
Categori:Grwpiau ethnig yn Latfia
Lithwaniaid

Grŵp ethnig Faltig yw'r **Lithwaniaid** (Lithwaneg: *lietuviai*) sy'n frodorol i Lithwania, gwlad ar arfordir de-ddwyrain y Môr Baltig, ac yn siarad yr iaith Lithwaneg. Y Lithwaniaid, y Latfiaid a'r Hen Brwsiaid (sydd bellach wedi darfod) yw'r pobloedd Balto-Slafig.

Roedd hanes gwleidyddol y Lithwaniaid ynghlwm â hanes gwleidyddol y Pwyliaid am ganrifoedd, yn sgil uno Teyrnas Gwlad Pwyl a Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1569 gan ffurfio'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd. Erbyn diwedd y 18g roedd y mwyafrif o Lithwaniaid yn byw dan Ymerodraeth Rwsia. Cafodd Lithwania ei feddiannu gan yr Almaen yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ac enillodd Lithwania annibyniaeth yn ystod y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, er bod Vilnius dan reolaeth Gwlad Pwyl am y mwyafrif o'r cyfnod hwnnw. Cafodd ei goresgyn gan y Sofietiaid a'r Natsïaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a'i chyfeddiannu gan yr Undeb Sofietaidd ym 1940. Lithwania oedd y weriniaeth Sofietaidd gyntaf i ddatgan ei hannibyniaeth a hynny ym 1990, ond ni enillodd ei hannibyniaeth tan fis Medi 1991. Bellach mae'r wlad yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd a NATO.

Prif nodweddion diwylliant y Lithwaniaid yw llenyddiaeth Lithwaneg, coginiaeth Lithwanaidd, a thraddodiad cerddorol sy'n cynnwys yr offeryn kanklės a'r caneuon gwerin sutartinė. Mae'r mwyafrif o Lithwaniaid yn Babyddion, ac roedd Catholigiaeth yn bwysig wrth ddiogelu'r hunaniaeth genedlaethol dan reolaeth Sofietaidd. ac yn hanesyddol bu poblogaeth fawr o Lithwaniaid Iddewig. Cyn yr Ail Ryfel Byd roedd rhyw 7% o boblogaeth Lithwania yn Iddewon (160,000 o bobl), a bu farw 96% ohonynt yn ystod yr Holocost.

Ymfudodd nifer o Lithwaniaid pan oedd eu gwlad dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia a'r Undeb Sofietaidd. Yn y cyfnod o 1868 hyd 1914, ymfudodd tua chwarter o'r holl Lithwaniaid o ganlyniad i dwf poblogaeth, trethi uchel, a chwymp mewn pris grawn. yr Alban, a Brasil. Ymfudodd nifer o Lithwaniaid ar draws Ewrop wedi i Lithwania ymaelodi â'r UE yn 2004, a heddiw mae cymuned o 200,000 yn byw yn y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 

Categori:Baltwyr
Categori:Cenhedloedd y gwledydd Baltig
Categori:Grwpiau ethnig yn Lithwania
Illinois

Talaith ar arfordir gorllewin Unol Daleithiau America yw **Talaith Illinois** neu **Illinois**. Mae dinasoedd pwysig yn cynnwys Chicago, Aurora, Rockford, Joliet a'r brifddinas Springfield.

canol|bawd|300px|Illinois yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Illinois 
## Demograffeg
## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Rhestr o Siroedd Illinois
*Rhestr o gymunedau Illinois


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Glyn Berry

Diplomydd o Ganada oedd **Glyn Berry** (14 Mehefin 1946 – 15 Ionawr 2006). Bu farw mewn ffrwydrad a achoswyd gan fom mewn car yn agos i Kandahar, Affganistan. Lladdwyd dau arall yn yr un ymosodiad a deg o bobl yn cael eu hanafu.

Cafodd ei eni a'i fagu yn y Barri, cyn symud i Ganada yn ei ugeiniau. Ymunodd ag Adran Materion Tramor Canada yn 1977. Roedd wedi gwasanaethu fel diplomydd Canadaidd yn Oslo, Havana, Llundain, Islamabad ac yn y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd. Yn Affganistan roedd wedi cael ei benodi fel cyfarwyddwr gwleidyddol i'r tîm ailadeiladu taleithiol ar gyfer Adran Materion Tramor Canada yn ardal Kandahar. Fe'i claddwyd yng Nghymru.

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Dalhousie
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol McMaster
Categori:Diplomyddion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Diplomyddion yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Llofruddiaethau'r 2000au yn Affganistan
Categori:Pobl o'r Barri
Categori:Pobl fu farw yn Affganistan
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Ganada
Mississippi Delta

Gelwir aberoedd y Mississippi yn ***"Lower Mississippi Delta"***, ond nid dyma'r **Mississippi Delta**.

Nid delta ydy'r Mississippi Delta yn gywir, ond Gwastadedd llifwaddodol rhwng yr afonydd Mississippi a'r Yazoo. Mae e'n dechrau yn Memphis, Tennessee ac yn gorffen ger Vicksburg, Mississippi.

Mae'r tir hwn yn ffrwythlon dros ben ond er gwaethaf hynny mae yna llawer o dlodi.

Clarksdale, Mississippi yw prif ddinas y "Delta".

Y Mississippi Delta yw crud y felan ac efallai roc a rôl hefyd.

Categori:Aberoedd
Delta
Alaw

Gall **alaw** gyfeirio at:

* Alaw (blodyn) - blodyn
* Alaw (cerddoriaeth) - tiwn neu gainc
* Afon Alaw - afon ar Ynys Môn
* Llyn Alaw - llyn ar Ynys Môn
* Afon Alaw (llong) - enw llong hwylio
Ysgol

Gall **ysgol** gyfeirio at:

* Ysgol (dringo) - offeryn ar gyfer dringo
* Ysgol (addysg) - canolfan addysgu
Mississippi (talaith)

Un o daleithiau deheuol Unol Daleithiau America yw **Mississippi**. Enw dinas weinyddol Mississippi ydy Jackson; hi hefyd yw'r ddinas fwyaf yn y dalaith. Tardd yr enw o enw'r afon, sy'n llifo ar hyd ffin orllewinol y dalaith. Daw'r enw ei hun o'r iaith Ojibwe (* misi-ziibi *) sy'n golygu "Afon Anferthol". Y dalaith hon ydy'r 32ain mwyaf o ran arwynebedd a'r 31fed mwyaf poblog yn yr Unol Daleithiau.

Cliriwyd y fforestydd o fewn delta'r afon yn y 19g, ond ceir llawer o goedwigoedd coed caled, naturiol ar ei hymylon hyd heddiw.

canol|bawd|350px|Lleoliad Mississippi yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Mississippi 
## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
*  www.mississippi.gov 

[bawd|chwith|Gwlyptir coed caled ger [Ashland, Mississippi.]]


Categori:De'r Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
1550au

15g - **16g** - 17g
1500au 1510au 1520au 1530au 1540au - **1550au** - 1560au 1570au 1580au 1590au 1600au
1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Iwliws III
*Pab Marselws II (1555)
*Pab Pawl IV (1555-1559)
*Pab Pïws IV (ers 1559)
*Brenin Edward VI o Loegr (Lloegr)
*Brenhines Siân (Lloegr) (1553)
*Brenhines Mair I (Lloegr) (1553-1558)
*Brenhines Elisabeth I (Lloegr) (ers 1558)
*Brenhines Mari, brenhines yr Alban
*Brenin Harri II (Ffrainc)
*Brenin Ffransis II (Ffrainc) (ers 1559)
*Ymerawdwr Ifan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
*Brenin Siarl I (Sbaen)
*Brenin Felipe II (Sbaen) (o 1556)
*Brenin Gustaf I (Sweden)
*Brenin Cristian III o Ddenmarc a Norwy
*Brenin Frederic II o Ddenmarc a Norwy (o 1559)
*Ymerawdwr Jiajing (Tsieina)


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
Alaska

49fed talaith yr Unol Daleithiau (UDA) yw **Alaska** neu yn Gymraeg **Alasga**. Fe'i derbyniwyd i'r undeb ar 3 Ionawr 1959. Yn 2000 roedd poblogaeth y dalaith yn 626,932.

Daeth pobl i Alaska gyntaf dros Pont Tir Bering. Yn raddol cyfaneddwyd hi gan lwythau Esgimo fel yr Inupiaq, yr Inuit a'r Yupik, a brodorion Americanaidd  fel yr Aleut. Mae'r cofnod ysgrifenedig cyntaf yn awgrymu i'r Ewropeaid cyntaf gyrraedd Alaska trwy Rwsia.

canol|bawd|350px|Lleoliad Alaska yn yr Unol Daleithiau

## Daeareg 
Mae toreth o ynysoedd a 54,720 km (34,000 milltir) o draethau yn Alaska, gan gynnwys Ynysoedd Aleutia. Ceir ar yr ynysoedd hyn lawer o losgfynyddoedd megis Mount Shishaldin ar Ynys Unimak, sy'n codi 3,048 o fetrau (10,000 o droedfeddi) uwchlaw'r môr ac a welir yn mygu'n achlysurol. Credir mai dyma'r côn mwyaf perffaith yn y byd o ran siâp, hyd yn oed yn berffeithiach na Mount Fuji yn Japan. Mae'r mwclis o losgfynyddoedd yn llifo i'r tir mawr lle gwelir Mount Spurr i'r gorllewin o Anchorage.
Cred y daearegwyr fod rhanbarth eitha eang o dir sy'n cynyddu'n ddyddiol o ran maint, gelwir yr ardal yma'n Wrangellia ac mae'n cwmpasu sawl talaith arall a rhan o Ganada.

Ceir un o'r llanw mwya'n y byd ym Mraich Turnagain i'r de o Anchorage - gall y gwahaniaeth uchder rhwng y llanw a'r trai yn y rhan hon o'r byd fod cymaint â 10.7 m (35 troedfedd).

Mae gan y wlad dros dair miliwn o lynnoedd. Ceir rhew parhaol (neu *permaffrost*) yn gorchuddio 487,747 km2 (188,320 milltir) o dir yn y gogledd a'r de-orllewin. Mae rhewlifoedd yno hefyd: dros 41,440 km2 (16,000 milltir sgwâr) o'r tir. Un o'r rhewlifoedd mwyaf yw Rhewlif Bering ger Yukon, sydd ar ei ben ei hun yn gorchuddio dros 5,827 km2 (2,250 millt sg) o dir. Ceir tua 100,000 rhewlif i gyd: hanner cyfanswm y byd!

## Dinasoedd Alaska 
## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* www.alaska.gov


Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Rwsia
Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Hanes Lloegr

Hanes Lloegr.

## Cyfnod yr Eingl-Sacsoniaid (c.410 – 1066) 
## Cyfnod y Normaniaid (1066–1154) 
* Wiliam I
* Wiliam II
* Harri I
* Steffan

## Cyfnod y brenhinoedd Plantagenet (1154–1485) 
### Cyfnod yr Angefiniaid (1154-1399) 
* Mallt
* Harri II
* Rhisiart I
* John
* Harri III
* Edward I
* Edward II
* Rhisiart II

### Cyfnod Tŷ Caerhirfryn (1399–1471) 
* Harri IV
* Harri V
* Harri VI

### Cyfnod Tŷ Efrog (1461–1485) 
* Edward III
* Edward IV
* Rhisiart III

## Cyfnod y Tuduriaid (1485–1603) 
* Harri VII
* Harri VIII
* Elisabeth I

## Cyfnod y Stuartiaid (1603–1714) 
* James I
* Charles I

## Y ddeunawfed ganrif yn Lloegr 
## Y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn Lloegr 
## Yr ugeinfed ganrif yn Lloegr 
## Gweler hefyd 
* Brenhinoedd a breninesau Lloegr
* Teyrnas Lloegr
* Teyrnas Prydain Fawr


Lloegr
Lloegr
Broga

{{Blwch tacson
| enw = Broga melyn
| delwedd = Ynyshir08LB.jpg
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = Broga melyn yn Ynys Hir, Ceredigion

| delwedd2 =
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Amphibia
| ordo = Anura
| familia = Ranidae
| genus = *Rana*
| species = ***R. temporaria***
| enw_deuenwol = *Rana temporaria*
| awdurdod_deuenwol = Linnaeus, 1758
}}

Broga sy'n byw rhan o'i amser mewn dŵr yw'r **broga melyn** (yn y Gogledd **llyffant melyn**; hefyd **broga cyffredin** (D) ~ **llyffant cyffredin** (G)), ac fe'i ceir ar draws y rhan fwyaf o Ewrop. Mae'n wyrdd, brown neu felyn gyda chroen llyfn. Mae'n bwydo ar bryfed, abwyd a gwlithod. Mae'n dodwy hyd at 4,000 o wyau (a elwir yn grifft) mewn pyllau dŵr croyw bychain.

Y man gorllewinol pellaf lle'i ceir yw Iwerddon; yn y gogledd: y gwledydd Llychlyn, ac i'r dwyrain, fe'i gwelir ym Mynyddoedd yr Wral. Nid yw i'w gael ym Mhenrhyn Iberia, fodd bynnag, nac yn ne'r Eidal na de'r Balcanau. Mae hefyd i'w gael yn Asia - mor bell i'r dwyrain a Japan.

Mae'r llyffant melyn yn trawsffurfio drwy dair cyfnod pendant: y penbwl (larfa) dyfrol ac yna'r llencyndod (ar dir) ac yn y diwedd y ffurf lawn dwf (dŵr a thir). Mae ganddo gorff tew, gyda ffroenau crwn, traed gweog a choesau-ôl hir a esblygodd dros amser i nofio mewn dŵr a sboncian ar dir. Fe'i cymysgir yn aml gyda'r llyffant dafadennog (*Bufo bufo*), ond mae'n hawdd gwahaniaethu rhyngddynt gan fod gan y broga melyn goesau hirach, mae'n nhw'n sboncian ac mae'r croen yn llaith. Gellir adnabod grifft y broga melyn yn hawdd hefyd gan ei fod yn cael ei ddodwy bob yn dipyn, mewn llwythi; mae grifft y llyffant dafadennog mewn rhesi hir fodd bynnag.

Categori:Amffibiaid
Llyffant dafadennog

Mae'r **llyffant dafadennog** (neu **lyffant du**; Lladin: *Bufo bufo*; Saesneg: *common toad*) i'w gael ledled Ewrop (ac eithrio Iwerddon a Gwlad yr Iâ): gogledd-orllewin Affrica a gogledd Asia hyd Tsieina, Corea a Japan. Mae'n amffibiad, sy'n bwydo ar bryfed, gwlithod, abwyd ac weithiau ymlusgiaid a llygod bach. Gall gynhyrchu gwenwyn o fewn chwarennau arbennig yn ei groen. Mae'n cuddio yn ystod y dydd ac yn bywiogi pan ddaw'r cyfnos. Mae'n gigysydd sy'n gloddesta ar greaduriaid diasgwrn cefn. Fel yr awgryma'r enw Cymraeg, mae ei gorff llwydfrown, yn aml, wedi'i orchuddio gyda chwarennau hyll. Un o'i nodweddau pennaf yw'r modd y mae'n sboncio cerdded.

Er ei fod fel arfer yn mwynhau ei gwmni ei hun, pan ddaw'n amser cyplysu, daw nifer o lyffantod dafadennog at ei gilydd, gyda'r gwrywod yn cystadlu'n eiddgar yn erbyn ei gilydd am fenyw. Mae'r wyau'n cael eu dodwy mewn dŵr - mewn llinellau gludiog a gelwir swp o'r rhain yn grifft. Allan o'r grifft yma mae'r penbyliaid yn deor. Am sawl mis mae'r corff yn trawsnewid a cheir coesau ac ysgyfaint erbyn y mae'n oedolyn. Am weddill ei oes, mae'r oedolyn, fel arfer, yn byw ar y tir.

Gwelwyd gostyngiad bychan yn eu niferoedd, er nad yw'r gostyngiad hwn yn peri pryder i'r IUCN. Y rheswm pennaf am hyn yw lleihad yn y cynefinoedd, yn enwedig sychu'r tir neu ffyrdd. Caiff y creadur diniwed hwn ei gysylltu mewn hen chwedlau gyda hud a lledrith a gwrachod.

Categori:Amffibiaid
Delta

**Delta** yw:
* Δ neu δ : y bedwaredd llythyren yn yr wyddor Groeg.
* Y llythyren D yn wyddor seinegol NATO.
* Aberoedd yr un afon.
* Mississippi Delta : yn gywir, nid delta ydy e.
* Cylchgrawn wyddonol Gymraeg.
Brwydr y Somme

Fe fu mwy nag un **Brwydr y Somme** yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

* Brwydr y Somme 1916 (1 Gorffennaf –18 Tachwedd 1916). Ymosodiad Cyntaf Prydain a Ffrainc
* Brwydr Gyntaf y Somme (1918) (21 Mawrth –5 Ebrill 1918) - Yr enw Saesneg ar ymosodiad yr Almaen.
* Ail Frwydr y Somme (1918) (21 Awst –3 Medi 1918) - ail ran o ymosodiad Prydain yn Picardy yn ystod y Can Niwrnod Hundred.
* Brwydr y Somme -  Ffilm ddogfen a dynnwyd yn ystod brwydr 1916.
Telor yr helyg

Mae **Telor yr Helyg** (***Phylloscopus trochilus***) yn aelod o deulu teloriaid y dail, Phylloscopidae, ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd a chanolbarth Ewrop ac Asia.

Mae'n treulio'r gaeaf yn Affrica i'r de o anialwch y Sahara ac mae'n un o'r adar mudol cyntaf i ddechwelyd yn y gwanwyn, ond fel rheol wythnos neu ddwy yn nwyrach na pherthynas agos iddo, sef y Siff-saff.

Adeiledir y nyth mewn coedydd agored gyda thyfiant is ar gyfer nythu ynddo neu dyfiant isel gyda choed yma ac acw. Fel rheol mae'n nythu mewn llwyn. Pryfed yw ei brif fwyd, ac mae'n eu dal ym mrigau'r coed.

Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng Telor yr Helyg a rhai aelodau eraill o'r genws *Phylloscopus*, er enghraifft y Siff-saff. Mae rhwng 11–12&nbsp;cm o hyd, yn wyrdd-frown ar y cefn a bron yn wyn oddi tano. Mae'r coesau yn olau, lliw pinc fel rheol, yn wahanol i'r Siff-saff sydd a choesau tywyll. Mae adenydd y Siff-saff yn fyrrach na rhai Telor yr Helyg hefyd. Y gân yw'r ffordd hawddaf i'w gwahaniaethu; mae cân Telor yr Helyg yn fath o chwiban sy'n gostwng tua'r diwedd, tra mae cân y Siff-saff fel ei enw - "siff-saff" yn cael ei ail-adrodd dro ar ôl tro.

Helyg
Madfall

:*Am y rywogaeth *Zootoca vivipara*, gweler Madfall gyffredin*

Grŵp o ymlusgiaid yw **madfallod**. Maen nhw'n perthyn i'r urdd Squamata ynghyd â'r nadroedd. Mae tua 5,600 o rywogaethau sy'n byw ledled y byd, yn enwedig mewn rhanbarthau poeth neu sych. Mae rhai madfallod yn fach iawn ond mae draig Komodo yn tyfu hyd at dri medr.
[bawd|chwith|Fideo o'r [Madfall ddŵr gribog yng Nghymru]]

## Teuluoedd 
[240px|de|bawd|[Cameleon Jackson (*Trioceros jacksonii *) yn Hawaii]]
Rhennir y madfallod yn tua 36 o deuluoedd:

**Iguania**
* Agamidae (agamaod)
* Chameleonidae (cameleonau)
* Corytophanidae
* Crotaphytidae
* Dactyloidae
* Hoplocercidae
* Iguanidae (igwanaod)
* Leiocephalidae
* Leiosauridae
* Liolaemidae
* Opluridae
* Phrynosomatidae
* Polychrotidae
* Tropiduridae
**Gekkota**
* Gekkonidae (gecoaid)
* Carphodactylidae
* Diplodactylidae
* Eublepharidae
* Phyllodactylidae
* Sphaerodactylidae
* Pygopodidae
**Scincomorpha**
* Cordylidae
* Gerrhosauridae
* Gymnophthalmidae
* Teiidae
* Lacertidae (gwir fadfallod)
* Scincidae (sginciaid)
* Xantusiidae
**Diploglossa**
* Anguidae (neidr ddefaid a nadroedd gwydr)
* Anniellidae
* Xenosauridae
**Dibamia**
* Dibamidae (madfallod dall)
**Platynota**
* Helodermatidae (anghenfil gila a madfall leiniog)
* Lanthanotidae
* Varanidae (monitoriaid)
**Shinisauroidea**
* Shinisauridae

## Gweler hefyd 
* Madfall ddŵr, grŵp o amffibiaid
*Llen Natur erthyglau  [== Cyfeiriadau ==

(https://cy.wikipedia.org/wiki/Categori:Madfallod)
Categori:Is-urddau o ymlusgiaid
Categori:Squamata
Pen

bawd|Pen
Rhan o'r corff sydd yn cael ei gysylltu â'r corff cyfan gan y gwddf yw **pen**. Mae llygaid, trwyn, talcen a cheg yn rhan o'r pen. Gelwir y rhan o'r sgerbwd sydd yn uwch na'r gwddf yn benglog.

## Ystyron eraill
bawd|Pen mynydd.

Mae "pen" gan fynydd hefyd, sef ei gopa. Yn Gymraeg defnyddir **pen** am y rhan eithaf o rywbeth: er enghraifft 'pen y ford' neu 'pen y bwrdd', 'pen y ffordd' ac ati.


Categori:Anatomeg ddynol
Madfall ddŵr

Amffibiad sy'n perthyn i deulu'r Salamandridae is-deulu *Pleurodelinae*, y gwir salamandr, yw **madfall ddŵr** (ll. *madfallod dŵr*). Mae i'w ganfod yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Ceir tri math brodorol ym Mhrydain: madfall ddŵr gribog (*Triturus cristatus*), madfall ddŵr gyffredin (*Lissotriton vulgaris*) a madfall ddŵr balfog (*Lissotriton helveticus*).
thumb|left|larfa ifanc
[bawd|chwith|Fideo o'r [Madfall ddŵr gribog yng Nghymru]]

## Cyfeiriadau
Categori:Amffibiaid
Croatiaid

Mae'r **Croatiaid** (Croatieg: *Hrvati*) yn bobl Slafaidd, y rhan fwyaf ohonynt yn byw yng Nghroatia, Bosnia a Hertsegofina a gwledydd cyfagos. Mae'r rhan fwyaf o'r Croatiaid yn Gatholigion. Maen nhw'n siarad Croatieg, iaith Slafaidd Ddeheuol.


Categori:Cenhedloedd y Balcanau
Categori:Grwpiau ethnig yng Nghroatia
Categori:Pobloedd Slafig
Terfysg Tonypandy

250px|bawd|Plismyn yn blocio'r stryd yn ystod y terfysgoedd.
Anghydfod rhwng glowyr a pherchnogion Glofa'r Cambrian yn Ne Cymru, oedd **Terfysg Tonypandy** (neu **Terfysg y Rhondda**), a ddigwyddodd yn ardal Tonypandy a'r Rhondda yn 1910 a 1911. Ymyrrodd Winston Churchill yn yr anghydfod, a ffyrnigodd y Cymry'n arw drwy ddanfon milwyr a heddweision o Loegr yn hytrach na chaniatau trafodaethau rhwng y glowyr a'u cyflogwyr.

Honnir i Winston Churchill ddweud, *“If the Welsh are striking over hunger, we must fill their bellies with lead.”* er nad oes tystiolchaeth ysgrifenedig o hynny. Yn sicr, roedd yn wrth-Gymreig ei agwedd, edrychai i lawr ei drwyn ar lowyr Cymru, ac yn ymerodraethol ei natur.

## Cefndir
Dechreuodd yr anghydfod ar ôl i gwmni *Naval Colliery Company* agor gwythïen newydd ym Mhwll Ely ym Mhen-y-graig. Roedd y perchnogion yn dadlau bod y glowyr yn fwriadol yn gweithio'n arafach nag y gallent. Ar y llaw arall mynnai'r glowyr fod y wythien newydd yn fwy anodd i'w gweithio nag eraill. Telid y glowyr wrth y dunnell ac nid yn ôl yr awr; felly ni fyddai'r glowyr wedi elwa o weithio'n arafach.

Ar 1 Medi 1910, cyhoeddodd perchnogion y lofa bosteri'n nodi eu bwriad i gau pob gwythien, a fyddai'n effeithio pob un o 950 gweithiwr y lofa.

## Y terfysg cyntaf: Tonypandy
Erbyn 6 Tachwedd roedd pob glofa yn ne Cymru o eiddo Cambrian Combine, ar wahân i Lwynypia, wedi cau.

Danfonwyd heddlu Metropolitanaidd Llundain, milwyr ar feirch y diwrnod wedyn, a'r milwyr o'r 18th Hussars i gyrraedd Pontypridd am 8:15&nbsp;am. Erbyn hyn roedd aelodau o'r Lancashire Fusiliers hefyd wedi cyrraedd.

Yn Rhagfyr erlidiwyd 13 o lowyr o'r Gilfach Goch am eu rhan a chafwyd protestiadau enfawr y tu allan, gyda dros 10,000 o bobl yn cefnogi'r glowyr. Bu'r glowyr ar streic am gyfanswm o 10 mis, gan ddychwelyd yn Awst 1911.

Credir i'r terfysgoedd hyn ysgogi deddf newydd a orfodai'r cyflogwr i roi lleiafswm o gyflog i'w weithwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:1910 yng Nghymru
Categori:1911 yng Nghymru
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:Terfysgoedd
Senegal

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw **Gweriniaeth Senegal** neu **Senegal** (). Mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r gorllewin ac Afon Senegal i'r gogledd. Mae Senegal yn ffinio â Mauritania i'r gogledd, Mali i'r dwyrain a Gini a Gini Bisaw i'r de. Mae'r Gambia yn ffurfio clofan ar hyd Afon Gambia.

bawd|dim|200px|Map o Senegal

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd Affrica
Ffiji

Ynysfor yn ne'r Cefnfor Tawel yw **Ffiji** (). Lleolir Fanwatw i'r gorllewin, Twfalw i'r gogledd a Tonga i'r dwyrain. Mae 106 o ynysoedd gyda phobl yn byw arnynt. Viti Levu a Vanua Levu yw'r ynysoedd mwyaf.

## Daearyddiaeth 
## Ymateb i Newid Hinsawdd
Mae'r hyn y mae Fiji yn ceisio ei wneud yn ddigynsail.  Ers blynyddoedd, mae gwleidyddion a gwyddonwyr wedi bod yn siarad am y posibilrwydd o fudo hinsawdd.  Yn Fiji, ac yn llawer o'r Môr Tawel, mae'r ymfudiad hwn eisoes wedi dechrau.  Yma, nid y cwestiwn bellach yw a fydd cymunedau’n cael eu gorfodi i symud, ond sut yn union i wneud hynny.  Ar hyn o bryd, mae 42 o bentrefi Ffijïaidd wedi'u clustnodi ar gyfer adleoli posibl yn y pump i 10 mlynedd nesaf, oherwydd effeithiau'r argyfwng hinsawdd.  Mae chwech eisoes wedi'u symud.  Mae pob seiclon neu drychineb newydd yn dod â'r risg o hyd yn oed mwy o bentrefi yn cael eu hychwanegu at y rhestr.

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 
## Chwaraeon 
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffiji
* Tîm pêl-droed cenedlaethol Ffiji

## Enwogion 
* Cassius Khan (g. 1974), cerddor
* Bobby Singh (g. 1975), chwaraewr pêl-droed Americanaidd
* Paulini Curuenavuli (g. 1982), cantores

## Gweler hefyd
## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Oceania
Categori:Melanesia
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Telor yr Ardd

Mae **Telor yr Ardd** (***Sylvia borin***) yn aelod o deulu'r Sylviidae ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd, canolbarth a rhannau o dde Ewrop a rhan o orllewin Asia.

Mae Telor yr Ardd yn aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yng nghanolbarth a de Affrica. Adeiledir y nyth mewn llwyn, fel rheol mewn coedwigoedd lle mae digon o dyfiant isel dan y coed. Mae'n dodwy 3-7 wy.

Nid yw Telor yr Ardd yn aderyn hawdd ei adnabod; mae'n delor gweddol fawr o liw llwydfrown ar y cefn o goleuach oddi tano, heb unrhyw nodwedd amlwg y gellir ei defnyddio i'w adnabod. Pryfed yw ei brif fwyd. Mae'r gân yn debyg i gân y Telor Penddu, ac mae angen gofal i wahaniaethu rhyngddynt.

Mae Telor yr Ardd yn aderyn pur gyffredin yng Nghymru, er nad yw'n adnabyddus iawn. Mae'n cyrraedd yn hwyrach yn y gwanwyn na'r rhan fwyaf o'r teloriaid eraill.

Gardd
Telor y Gwerni

Mae **Telor y Gwerni** (*Acrocephalus palustris*) yn aelod o deulu teloriaid y cyrs, Acrocephalidae, sy'n nythu yn y rhan fwyaf o gyfandir Ewrop heblaw Spaen a Phortiwgal ac yng ngorllewin Asia. Mae'n aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Nid yw'n aderyn hawdd ei adnabod gan ei fod yn debyg iawn i Delor y Cyrs, gyda chefn llwydfrown a gwyn ar y bol. Mae'n edrych ychydig yn fwy llwyd na Thelor y Cyrs, sy'n aderyn mwy brown, ac mae pig Telor y Gwerni yn llai. Ceir yr aderyn yma fel rheol lle mae tir gwlyb a llwyni, er enghraifft o gwmpas glannau llynnoedd ac afonydd, er ei fod i'w gael mewn lleoedd sych hefyd. Mae'n dodwy 3-6 wy mwy nyth sy'n cael ei adeiladu yn weddol agos i'r llawr fel rheol. Ei brif fwyd yw pryfed, ond gall fwyta aeron ambell dro.

Mae'r gân yn debyg iawn i gân Telor y Cyrs, ond yn gyflymach ac yn cynnwys mwy o ddynwared adar eraill. Y gân yw'r dull diogelaf o adnabod yr aderyn fel rheol.

Nid yw Telor y Gwerni yn nythu yng Nghymru ond gwelir ambell un yn ystod y gwanwyn a'r hydref pan maent yn mudo.

Gwerni
Brwydr Bryn Derwin

Brwydr rhwng Llywelyn ein Llyw Olaf a'i frawd Owain Goch tua chanol mis Mehefin 1255 oedd **Brwydr Bryn Derwin**. Roedd anghytuno wedi bod pwy ddylai fod yn olynydd i Dafydd ap Llywelyn Fawr. Roedd rhai yn cefnogi Owain ac eraill yn cefnogi Llywelyn.

## Hanes
Mae Bryn Derwin yn ymyl Bwlch Dau Fynydd ger Clynnog Fawr yn Arfon, nid nepell o'r ffin rhwng y cantref hwnnw ac Eifionydd. Ar ôl brwydr fer ond caled daliwyd a charcharwyd Owain yng Nghastell Dolbadarn. O ganlyniad i'r frwydr hon daeth Llywelyn yn Dywysog Gwynedd gyda rheolaeth lwyr dros Wynedd Uwch Conwy.

Cyfeirir at y frwydr mewn cerdd i Lywelyn gan y bardd Llygad Gŵr:

:Gwelai wawr ar wŷr lliosydd,
:Fal gŵr yn gwrthladd cywilydd,
:A welai Lywelyn, lewenydd - dragon,
:Yng nghymysg Arfon ac Eifionydd.
:Nid oedd hawdd, llew aerflawdd lluydd,
:Ei dreisiaw ger drws Deufynydd.

## Llyfryddiaeth
*J. Beverly Smith, *Llywelyn ap Gruffudd: Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986). Pennod II: 'Bryn Derwin'. Ymdriniaeth fanwl ar gefndir y frwydr a'i chanlyniadau.

## Cyfeiriadau
Categori:1255
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Bryn Derwin
Categori:Clynnog
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Teyrnas Gwynedd
Edward, Tywysog Cymru

*Edward II, brenin Lloegr
*Edward, y Tywysog Du
*Edward o Westminster
*Edward V, brenin Lloegr
*Edward o Fiddleham
*Edward VI, brenin Lloegr
*Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig
*Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig
Telor Penddu

bawd|* Sylvia atricapilla *

Mae'r **Telor Penddu** (***Sylvia atricapilla***) yn aelod o deulu'r Sylviidae ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd, canolbarth a rhannau o dde Ewrop.

Mae'r Telor Penddu yn aderyn mudol fel rheol, gydag adar o ogledd a chanol Ewrop yn treulio'r gaeaf yn ne Ewrop a gogledd Affrica, er bod adar o dde Ewrop yn aros yn eu hunfan. Yn ddiweddar mae rhai adar o ganolbarth Ewrop wedi dechrau mudo i'r Ynysoedd Prydeinig yn y gaeaf. Er mai pryfed yw ei brif fwyd fel y gweddill o'r teloriaid, mae'n bwyta aeron hefyd, sy'n ei gwneud yn haws iddo dreulio'r gaeaf ymhellach i'r gogledd na'r rhan fwyaf o'r teloriaid.

Adeiledir y nyth mewn coedwigoedd lle mae digon o blanhigion is ar gyfer nythu, gyda'r nyth mewn llwyn fel rheol. Mae'n dodwy 3-6 wy. Gellir adnabod y Telor Penddu yn bur hawdd; mae'n weddol fawr o'i gymharu a'r rhan fwyaf o'r teloriaid eraill, a'r rhan fwyaf o'r plu yn llwyd. Mae gan y ceiliog gap du ar y pen a'r iâr gap brown.

Mae'r Telor Penddu yn aderyn cyffredin yng Nghymru yn ystod y gwanwyn a'r haf, ac mae nifer fychan ond cynyddol yn gaeafu yma. Fel rheol gellir gweld y rhain o gwmpas gerddi, yn enwedig lle mae'r adar yn cael eu bwydo.

Penddu
Siff-saff

Mae'r **Siff-saff** neu **Siff-siaff** (***Phylloscopus collybita***) yn aelod o deulu teloriaid y dail, Phylloscopidae, ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd a chanolbarth Ewrop ac Asia.

Mae'r Siff-saff yn aderyn mudol fel rheol, ond nid yw'n symud cyn belled i'r de â'r rhan fwyaf o'r teloriaid eraill, ac mewn rhai rhannau o orllewin Ewrop mae nifer bychan o adar yn aros trwy'r flwyddyn.

## Nyth
Adeiledir y nyth mewn coedydd agored gyda thyfiant is ar gyfer nythu ynddo. Fel rheol mae'n nythu mewn llwyn, ac yn dodwy 4 - 7 wy. Pryfed yw ei brif fwyd, ac mae'n eu dal ym mrigau'r coed.

## Adnabod
Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng y Siff-saff a rhai aelodau eraill o'r genws *Phylloscopus*, er enghraifft Telor yr Helyg. Mae tua 10–12&nbsp;cm o hyd, yn wyrdd-frown ar y cefn a bron yn wyn oddi tano. Mae'r coesau yn dywyll, yn wahanol i Delor yr Helyg sydd â choesau llawer goleuach, ac mae adenydd y Siff-saff yn fyrrach. Y gân yw'r ffordd hawddaf i'w gwahaniaethu; mae cân y Siff-saff fel ei enw - "siff-saff" yn cael ei ail-adrodd dro ar ôl tro.

## Is-rywogaethau
Ambell dro ystyrir yr is-rywogaeth a geir yn Siberia, *Phylloscopus (collybita) tristis* yn rywogaeth lawn. Yn y rhan fwyaf o Ewrop ceir *Phylloscopus collybita collybita* ond yn Llychlyn a gogledd Rwsia ceir *Phylloscopus collybita abietinus*.

## Statws yng Nghymru
Mae'r Siff-saff yn aderyn cyffredin yng Nghymru, efallai y mwyaf adnabyddus o'r teloriaid. Mae ymhlith y cyntaf o'r adar mudol i ddychwelyd yn y gwanwyn, ac mae nifer bychan ond cynyddol o adar yn treulio'r gaeaf yma.

## Cân
Er bod y siff-saff yn gyfarwydd fel un o’r adar sydd gyda’r cyntaf i’n cyrraedd yn y gwanwyn ac i ganu ei siff-siff-siff undonog hawdd ei adnabod, ychydig ohonom efallai sydd yn sylweddoli ei fod yn ail-gydio yn ei gan yn yr hydref hefyd (*recrudescence* ydi’r gair technegol am hyn). Dyma bori trwy gofnodion Tywyddiadur Llên Natur i weld beth sydd yno am y pwnc - dyma’r dyddiadau yn nodi ei gân hydref: 10 Medi 1977; 30 Medi 1992, 10 Medi 1998, 24 Medi 2005, 5 Hydref 1992, 4 Hydref 2008; 2 Hydref 2009..

## Ffeithiau Difyr 
Dyma gasgliad o waith ymchwil plant Ysgolion Llangoed a Biwmares (Bro Seiriol), Ynys Môn:

*Nid oes barrau  ar ei adenydd 
**siff-saff*, *siff saff* yw ei gân.
*Llinell olau dros ei llygaid, corff llwyd-wyrdd 
*Bydd gloywder y melyn ar ei rannau isaf yn amrywio yn ôl y tymor ac yn ôl yr unigolyn. 
*Bol goleuach a'r coesau'n dywyll gan amlaf.
*Galwad (nid cân): *Hwit* unsill.
*Mae'r enw Lladin yn golygu 'fforiwr dail'. 
*Maen nhw'n bwyta dros 1/3 o'u pwysau bob dydd.
*Maen nhw'n bwyta pryfaid a dail
*Maen nhw i’w gweld fwyaf yn yr haf.

## Cyfeiriadau
Categori:Teloriaid
Ewropead

Gallai **Ewropead** (lluosog: **Ewropeaid**) gyfeirio at:

* Rhywun sy'n byw yn Ewrop
* Rhywun sy'n byw yn Undeb Ewrop
* Rhywun sy'n perthyn i un o grwpiau ethnig Ewrop, e.e. y Celtiaid

## Gweler hefyd 
* Demograffeg Ewrop
* Indo-Ewropeaid
Brithyll

Mae'r **brithyll** yn perthyn i deulu'r eog. Pysgodyn o Ewrop ac Asia ydyw, ond mae wedi cael ei gyflwyno i Ogledd America, De America, Awstralia a Seland Newydd.

Brithyll sy'n treulio rhan fwyaf ei oes yn y môr yw'r **siwin** (neu **sewin**, **brithyll y môr**). Cafodd ei enw gan fod smotiau (brith) coch a du drosto. Yn y 13 - 14 ganrif dywedwyd yn ysgrifau Peniarth gan rywun, "Tebyg wyf i frithyll...". Ceir hefyd fath o frithyll sy'n dwyn yr enw 'brithyll brith' (sef, yn Saesneg, *spotted trout*). Brithyll môr yw *sea trout* a brithyll y dom ydy'r *stickleback*.

## Llên Gwerin
*Blodyn samon
Mewn rhai llefydd, dywedir ar lafar gwlad bod yn rhaid aros am y blodyn samon i flodeuo (sef bysedd y cwn; *Digitalis purpurea*), cyn y bydd y gwyniad neu’r siwin yn rhedeg.

*Pysgodyn Iesu Grist

:“Mae gennyf gof o hen ŵr o’r Blaenau yn sôn am ‘bysgod Iesu Grist’ wrthym un tro a ninnau yn methu a deall pam y gelwid nhw wrth yr enw hwn, a dyma beth ddywedodd – ‘os edrychwch chi ar eu cyrff y mae ôl bodiau’r Iesu arnynt, sef marciau tebyg i fodiau dynol ar eu hochrau’.” Steffan ab Owain

## Cyfeiriadau
Categori:Pysgod
Gŵydd Canada

Mae **Gŵydd Canada** (*Branta canadensis*) yn un o'r mwyaf cyffredin o'r gwyddau. Mae'n frodor o Ogledd America, yn nythu yng Nghanada a gogledd yr Unol Daleithiau ac yn symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n nythu ar lawr heb fod ymhell o ddŵr fel rheol. 
bawd|chwith|Gwyddau Canada ar Lyn Petrual, Sir Ddinbych ym mis Hydref.
Gellir adnabod yr ŵydd yma yn hawdd o'r gwddf a pen du, gyda darn gwyn ar y gên, a'r corff yn llwydfrown. Mae'r ddau ryw yn debyg iawn i'w gilydd. Yr unig ŵydd sy'n weddol debyg yw'r Ŵydd wyran, sy'n llai ac yn dangos wyneb gwyn. Mae 7 o is-rywogaethau o Ŵydd Canada, sy'n amrywio'n fawr o ran maint.

Erbyn hyn mae Gŵydd Canada wedi ei gollwng yn fwriadol mewn nifer o wledydd yn Ewrop ac yn Seland Newydd. Mae'n aderyn cyffredin ar lynnoedd a chorsydd Cymru, ac mae'n ymddangos bod y boblogaeth yn cynyddu, gyda heidiau o gannoedd i'w gweld mewn ambell fan.

Categori:Gwyddau
Llangoed

:*Am y pentrefan ym Mhowys gweler Llangoed, Powys.*

Pentref a chymuned yn ne-ddwyrain Ynys Môn yw **Llangoed** (). Mae ganddi ysgol, neuadd bentref a siop. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Menai.

Mae Afon Lleiniog, sy'n llifo trwy'r pentref o dreflan Glanrafon i'r môr, yn llifo heibio i adfeilion Castell Aberlleiniog, castell mwnt a beili sy'n dyddio o'r 11g.

Mae'r pentref yn cynnal twrnament Rygbi 7 bob ochr bob blwyddyn. Dechreuir ei gôd post gyda LL58 8.

Ceir clystyrau cytiau hynafol gerllaw.

bawd|290px|dim|Eglwys Sant Cawrdaf, Llangoed

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Gŵydd droedbinc

bawd|*Anser brachyrhynchus*

Mae'r **Ŵydd droedbinc** (*Anser brachyrhynchus*) yn ŵydd sy'n nythu yn Yr Ynys Las, Gwlad yr Iâ a Svalbard. Mae'n treulio'r gaeaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, yn enwedig Prydain, ond mae'r boblogaeth sy'n nythu yn Svalbard yn treulio'r gaeaf yng Ngwlad Belg, Yr Iseldiroedd a Denmarc.

Un o'r "gwyddau llwyd" yw'r Ŵydd droedbinc, a gall fod yn anodd ei gwahaniaethu oddi wrth rhai o'r gwyddau eraill megis yr Ŵydd lwyd a Gŵydd y llafur. Mae yn wydd ychydig yn llai na'r ddwy yma, ac mae'r coesau a'r traed yn binc yn hytrach nag yn oren. Mae'r pig yn fyr gyda darn pinc yn y canol, ac mae'r gwddf fel rheol yn edrych yn llawer tywyllach na'r corff. Wrth hedfan mae'n dangos darnau o liw llwydlad ar dop yr adenydd fel yr Ŵydd Wyllt.

Nid yw'r Ŵydd droedbinc yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond gellir gweld rhai yn gaeafu yma, yn aml gyda gwyddau eraill.

Categori:Gwyddau
Penfras

Mae'r **penfras** neu **penfras Iwerydd** yn byw yng ngogledd Cefnfor Iwerydd. Mae nifer mawr o bysgod yn cael eu dal ar gyfer bwyd ac maen nhw mewn perygl o ddiflannu. Mae'n gallu tyfu i 2 fetr o hyd a phwyso i fyny at 96&nbsp;kg. Mae'r penfras yn byw am tua 25 blwyddyn.

Categori:Pysgod
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Coretta Scott King

Actifydd o'r Unol Daleithiau a gwraig Martin Luther King oedd **Coretta Scott King** (27 Ebrill 1927 – 30 Ionawr 2006).

Bu farw yn 78 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ofari
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ike Turner

Cerddor R&B, pianydd a chynhyrchydd recordiau oedd **Ikear Luster "Ike" Turner** (5 Tachwedd 1931 – 12 Rhagfyr 2007). Fe'i ganwyd yn Clarksdale, Mississippi.

Yn 1951 fe ysgrifennodd Ike y gân *"Rocket 88"*, sy'n cael ei ystyried fel y gân roc a rôl gyntaf. Fe recordiodd e'r gân gyda'i fand *"Kings of Rhythm"* ond fe gafodd y record ei rhyddhau dan yr enw *"Jackie Brenston and the Delta Cats"*. Jackie Brenston oedd yn chwarae'r sacsoffon yn y band. Fe recordiodd Bill Haley *"Rocket 88"* hefyd yn 1951.

Yn y 1960 fe briododd Tina Turner ond fe wnaethyn nhw ysgaru yn 1978. Roedd Ike a Tina Turner yn arfer canu deuawdau. Y fwyaf adnabyddus oedd *River Deep - Mountain High* (1966) a'u fersiwn o *I Want to Take You Higher* (1970), cân gan Sly and the Family Stone (1969)  yn wreiddiol.

## Gweler hefyd 
*Rhythm a blues
*Roc a rôl
*Ike a Tina Turner

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
Categori:Pobl o Mississippi
Hwyaden goch

Mae'r **Hwyaden Goch** (***Oxyura jamaicensis***) yn hwyaden weddol fychan, yn wreiddiol o gyfandir America. Mae tri is-rywogaeth, sydd weithiau yn cael eu hystyried yn rywogaethau ar wahân:

* *O. j. jamaicensis* Gogledd America
* *O. j. andina* Colombia
* *O. j. ferruginea* Yr Andes

Mae'r ceiliog yn hawdd ei adnabod ac yn aderyn trawiadol iawn, gyda'r corff yn goch, wyneb gwyn a chap du ar y pen, a pig glas. Mae'r iâr yn llwydfrown ond hefyd gyda pen du. Maent yn nythu ger corsydd, llynnoedd ac afonydd, lle mae digon o dyfiant ger y dŵr. Fel rheol mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf. Eu prif fwyd yw pryfed a phlanhigion sy'n byw yn y dŵr, a gallant blymio i'w casglu.

Mae poblogaeth sylweddol o'r hwyaden yma wedi datblygu ym Mhrydain wedi i adar ddianc o gasgliadau. Oherwydd fod yr hwyaid yma yn symud tua'r de ac yn medru paru gyda'r Hwyaden Benwyn *Oxyura leucocephala* mewn gwledydd fel Spaen, lle mae niferoedd ye Hwyaden Benwyn yn isel iawn, mae ymgais ar droed i geisio rheoli nifer yr Hwyaden Goch neu hyd yn oed i'w difa'n llwyr o Brydain.

Yng Nghymru bu poblogaeth sylweddol iawn ar Ynys Môn gyda niferoedd llai ym mhobman arall. Dewiswyd Môn fel un o'r ardaloedd i arbrofi gyda lleihau'r niferoedd, a bu gostyngiad sylweddol yn y boblogaeth. Erbyn hyn mae'r niferoedd yma wedi dechrau cynyddu eto.

Categori:Hwyaid
Ysgol Gymraeg Aberystwyth

Ysgol gynradd Gymraeg yn Aberystwyth ydy **Ysgol Gymraeg Aberystwyth** (neu **Ysgol Gymraeg yr Urdd** fel y'i hadnabyddir yn wreiddiol). Hwn oedd ysgol Gymraeg benodedig gyntaf Cymru.

## Hanes
Agorwyd yr ysgol ar 25 Medi 1939 dan nawdd Urdd Gobaith Cymru ac fe'i sefydlwyd gan Syr Ifan ab Owen Edwards fel ysgol breifat, a chodwyd tâl o 4 gini y tymor.

## Presennol
Dechreuodd yr ysgol gyda dim ond 7 o ddisgyblion, ond mae hyn wedi tyfu i dros 400 heddiw; ehangodd yr ysgol lawer yn ystod yr 1980au a'r 1990au pan ddechreuodd rhieni weld gwerth addysg ddwyieithog. Daeth tua 48% o ddisgyblion yr ysgol o aelwydydd Cymraeg eu hiaith yn 2009. Erbyn heddiw mae gan yr ysgol 18 o athrawon, dros 20 cynorthwyydd, a 15 o staff ategol.
*Norah Isaac, prifathrawes gyntaf

## Cyn-ddisgyblion o nod
*Owen Edwards, cyfarwyddwr cyntaf S4C
*Aled Haydn Jones, pennaeth BBC Radio 1
*Georgia Ruth Williams, cerddor a chyflwynydd ar Radio Cymru
* Vernon Jones, bardd a beirniad eisteddfodol
* Geraint H. Jenkins, hanesydd ac academydd
* Huw Thomas, gwleidydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Sefydliadau 1939
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Aberystwyth
Aberystwyth
Y Waun Ddyfal

Ardal i'r gogledd o ganol dinas Caerdydd yw'r **Waun Ddyfal**. Yr enw Saesneg ar yr ardal gynt oedd *Little Heath* (o'i gymharu â'r *Great Heath*, sef *Y Mynydd Bychan*).

Mae'r Waun Ddyfal yn cyfateb yn fras iawn i ardal Cathays, ond o safbwynt hanesyddol nid yw ffiniau'r ddwy ardal yn cyd-daro'n hollol. Ymddengys mai rhwng Woodville Road ac Albany Road y lleolid y Waun Ddyfal yn fras.

Mae'r enw wedi dod yn gyfarwydd yn ddiweddar diolch i Gôr Aelwyd y Waun Ddyfal sy'n cystadlu yn flynyddol yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Ysgol Gymraeg Dewi Sant, Llanelli

Ysgol gynradd Gymraeg yn Llanelli yw **Ysgol Gymraeg Dewi Sant**. Fe'i henwir ar ôl Dewi Sant, nawddsant Cymru.

Agorwyd Ysgol Gymraeg Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 1947, yn ysgoldy Capel Seion. Hon oedd yr ysgol benodedig Gymraeg gyntaf i'w chynnal yn llwyr gan Awdurdod Addysg Lleol, gan gychwyn pennod newydd yn hanes addysg yng Nghymru. Olwen Williams oedd prifathrawes gyntaf yr ysgol, a gwasanaethodd am 25 mlynedd. Olynwyd gan John Morris Williams, ac o dan ei arweiniad tyfodd yr ysgol i fod yn un o ysgolion cynradd mwyaf Dyfed. Erbyn 2009, roedd 455 o ddisgyblion yn mynychu'r ysgol.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Jon Gower, (weithiau Jonathan Gower), awdur a darlledwr yn Gymraeg ac yn Saesneg
*Rod Richards, gwleidydd
*Colin Stephens, chwaraewr rygbi rhyngwladol
*Alun E Davies, chwaraewr rygbi rhyngwladol
*Stephen Perks, hyfforddwr ras gyfnewid sbrint 4x100 Prydain Fawr enillodd medal aur Olympaidd yn 2004, a prifathro Ysgol Dyffryn Aman
*Mark Longhurst, darllenwr newyddion a newyddiadurwr Sky
*Athro Noel Lloyd, cyn Is-Ganghellor Prifysgol Aberystwyth
*Syr Deian Hopkin, cyn Is-Ganghellor Prifysgol London South Bank
*Cerith Wyn Evans, arlunydd
*Iwan M Rees, prifathro Ysol Maes y Gwendraeth
*Heather Lewis, prifathrawes Ysgol Y Strade

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Dewi Sant
Dewi Sant
Categori:Llanelli
Categori:Sefydliadau 1947
Yr Eglwys Newydd

bawd|dde|300px|Ysbyty'r Eglwys Newydd

Mae'r **Eglwys Newydd** (Saesneg *Whitchurch*) yn un o faestrefi hynaf Caerdydd. Lleolir tua 3 milltir i'r gogledd o ganol y dref ar bwys y ffordd A470 a'r A4054. Roedd poblogaeth o 15,649 yn 2004.  Mae'r faesdref yn rhan o ward Yr Eglwys Newydd a Thongwynlais.

## Hanes
Mae'r cyfanned yn ddyddio'n ôl i'r 12g, pan sefydlwyd eglwys Santes Fair gan offeiriad o Eglwys Gadeiriol Llandaf. Yr enw cynharaf a wyddwn amdano oedd *Ystum Taf* (neu *Stuntaf* yn Saesneg).

Dim ond tua 300 o bobl oedd yn byw yno ar droad yr 18g, erbyd diwedd yr 19g roedd y boblogaeth wedi codi'n aruthrol i 5,000. Ffurfiwyd Cyngor Plwyf yr Eglwys Newydd yn 1845.  Rhwng 1951 a 1961, cododd y boblogaeth o 19,827 i 27,325. Llyncwyd y rhan fwyaf o'r plwyf (heblaw Tongwynlais) yn rhan o ddinas Caerdydd erbyn 1967.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Whitchurch High School*
**Whitchurch Village Practice*
**Whitchurch-Heath Cricket Club*
**Whitchurch Hockey Club* 

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Sefydliadau'r 12fed ganrif
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)