Tebot

[bawd|300px|*Tebot Gong-Chun* ([Tsieineeg: 供春壶), un o'r tebotau hynaf y gwyddys amdanynt yn y byd, replica o Gu Jingzhou. Mae'r gwreiddiol yn yr Amgueddfa Palas Beijing]]
bawd|300px|Tebot Siapaneaidd math *yokode-kyūsu*
bawd|300px|Tebot a Fürstenberg, 1999
[bawd|300px|Tebot [Cerameg|ceramig, tua 1980]]
Mae'r **tebot** yn llestr silindrog swmpus, anaml hefyd wedi'i wneud o arian, efydd, copr, haearn, llestri cerrig, porslen neu wydr lle gellir paratoi te, ei gadw'n gynnes, ei gludo a'i weini. 

## Gwahaniaeth rhwng Tebot Te a Phot Coffi
Mae'r tebot yn wahanol i bot coffi mewn tair nodwedd arbennig:

*Mae tua mor eang ag y mae'n uchel neu hyd yn oed yn ehangach nag y mae'n uchel. Yn y modd hwn, mae'r lliwiau a'r aroglau sy'n dianc o'r dail te wedi'u trwytho ac sy'n tueddu i aros ar y gwaelod yn cael eu dosbarthu'n fwy cyfartal dros y dŵr cyfan na gyda jwg fain.
*Mae pig y tebot yn llawer dyfnach, yn aml hyd yn oed ar waelod corff y tebot, fel y gellir tywallt y colorants a'r aroglau sydd wedi'u crynhoi yn rhan isaf y tebot i'r llong yfed yn gyntaf. (Mae'r pig ynghlwm wrth ben y pot coffi fel nad yw unrhyw dir coffi yn mynd i mewn i'r cwpan.)
*Mae dyfais fel arfer yn cael ei chynnwys i ddal y dail te wedi'u bragu yn ôl wrth arllwys. Gall y rhain fod yn dyllau gogr yn y trawsnewidiad o'r corff can i'r pig neu fewnosodiad hidlydd conigol sydd wedi'i hongian yn y can oddi uchod ac yn ymestyn i waelod y can.

## Hanes
Er bod y sôn gyntaf am de yn Tsieina yn y flwyddyn 221 v. Chr. Dyddiedig (Teesteuerbescheid), yn plymio'n benodol ar gyfer potiau te wedi'u gwneud o naws Zǐshā coch rhanbarth De Tsieina i Yixing tan Frenhinllin Ming (1368-1644) ymlaen. Fe wnaeth y ffordd arferol o baratoi te trwy ewynnog te powdr gwyrdd yn uniongyrchol yn y bowlen yfed ildio i fragu'r dail mewn tebot. Yn niwylliant y diweddar Ming a Brenhinllin Qing dilynol Roedd y mwynhad a rennir o de coeth, a baratowyd mewn potiau o ansawdd uchel, yn chwarae rhan ganolog fel symbol o statws cymdeithasol a diwylliant upscale. Gweithiodd ysgolheigion ac uchelwyr yn agos gyda chrochenwyr, caligraffwyr ac artistiaid gweledol i greu llongau a oedd mor unigryw â phosibl.

### Cyrraedd Ewrop
Mewnforiwyd te Tsieineaidd gyntaf i Ewrop gan Cwmni Dwyrain India'r Iseldiroedd ar ddechrau'r 17g. Cofnodwyd tebot gyntaf ym 1620 yn rhestr rhestr masnachwr Portiwgaleg o Macau. Roedd cargo llong a suddodd ym Môr De Tsieina ym 1643 yn cynnwys tua 23,000 o wrthrychau porslen, gan gynnwys 255 tebot. Mae siâp a lliw'r gwrthrychau cerameg yn eu nodi fel porslenfor allforio Tsieineaidd ar gyfer Ewrop. Mae'r tebotau cyntaf a gadwyd yn Ewrop yn dyddio o ddiwedd yr 17g. Mae un o'r delweddau cynharaf hysbys o jwg wedi'i wneud o glai Yixing coch, y mae ei ddeunydd a'i siâp yn amlwg yn siarad am ei ddefnyddio fel tebot, i'w weld ar sawl llun gan Pieter Gerritsz. van Roestraeten (1627-1698). Tua diwedd y 1670au, dechreuodd ceramegwyr Ewropeaidd fel Arij de Milde yn Delft, John a David Elers yn Swydd Stafford, Lloegr, a Johann Friedrich Böttger ym Meissen ar ddechrau'r 18g, wneud tebotau yn seiliedig ar fodelau Tsieineaidd.

Yn yr 17g a'r 18g, datblygodd Lloegr tebot siâp gellyg gyda phig crwm siâp S, a gyflwynwyd gan y Saeson i Foroco ynghyd â the gwyrdd ac y mae ei siâp wedi bod yn fodel ar gyfer diwylliant te yng ngogledd-orllewin Affrica hyd heddiw mae'r mwyafrif o tebotau.

Fel llong weini, mae tebotau yn naturiol yn ganolbwynt bwrdd ac felly maent yn aml yn flaenllaw yn y dyluniad priodol mewn cyfresi llestri bwrdd. Maent ar gael mewn amrywiaeth eang o liwiau, siapiau a meintiau, yn ffeithiol yn unig ac yn swyddogaethol neu'n ffigurol kitsch gyda'r holl amrywiadau rhyngddynt. Mae tebotau hefyd yn eitemau casglwyr ac yn cael eu harddangos mewn amgueddfeydd perthnasol.

## Nodweddion
### Driblo
Un ffenomen sy'n digwydd gyda rhai tebotau yw driblo lle mae'r llif yn rhedeg i lawr y tu allan i'r pig yn enwedig wrth i'r llif ddechrau neu stopio. Mae gwahanol esboniadau am y ffenomen hon wedi'u cynnig ar wahanol adegau. Gall gwneud wyneb allanol y pig yn fwy hydroffobig, a lleihau radiws crymedd y tu mewn i'r domen fel bod y llif yn llifo'n lân yn gallu osgoi driblo.

### Cadw gwres - *het tebot*
Er mwyn cadw tebotau yn boeth ar ôl i de gael ei fragu gyntaf, roedd cartrefi cynnar o yn defnyddio **gorchudd tebot**, neu **mwgwd tebot** **het tebot** yn debyg iawn i het, sy'n llithro dros y pot te. Yn aml byddent wedi eu wneud o wlân wedi'i addurno â motiffau les. Mae'r het tebot modern wedi dod yn ôl i ffasiwn gydag atgyfodiad te dail rhydd a golwg *retro*. Ceir hefyd motiffs Cymraeg a Chymreig gan gynnwys dyluniadau a phatrwm nodweddiadol y garthen Gymreig. neu motiffau cenedlaethol fel y Ddraig Goch.

## Tebot yn y Gymraeg
Ceir y cyfeiriad gyntaf cofnodedig yn y Gymraeg i'r teclyn o oddeutu 1740 yn *Llyfr Meddygwriaeth a Physygwriaeth ir Anafus ar Clwyfus* lle ceir, "tywelltwch allan yngwaelod Tea Pot neu ryw Gwppan bach." Erbyn 1759 gwlir "tê Pot" yn llyfr 'Y Prif Ffeddigyiniaeth". Gwelir *tebot* (gyda b nid p) gyntaf yn *Straeon y Pentan* gan Daniel Owen yn 1895 gyda'r dyfyniad, "yfed cwrw o bîg y tebot".

* **Tebot oel** - defnyddir *tebot oel* ar gyfer 'oil can' gan chwarelwyr.

* **Swoblen tebot** - gelwid *Swoblen tebot* yng ngorllewin Morgannwg yn gellweirus ar wraig a yfai lawer o de. Daw swoblen o'r Saesneg 'swabble' sef y sŵn a wneir gan hylif wrth ei ysgwyd.

* **Y Tebot Piws** - grŵp pop/gwerin Gymraeg o'r 1970au cynnar.

## Gweler hefyd
* Tebot Moka
* Y Tebot Piws
* Samofar
* Jwg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo, 'How to Make a Ceramic Teapot, from Beginning to End'
* Fideo, 'How to do Chinese Tea Ceremony step by step' 
* Y Tebot Piws - *mae rhywun wedi dwyn fy nhrwyn*

Categori:Te
Categori:Diodydd
Categori:Bwyd a diod