open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llenyddiaeth yn 1994

## Digwyddiadau
*Mae Dafydd Huws yn awdur *Ser y Dociau Newydd*.

## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: Robin Chapman, *W. J. Gruffydd*
** Saesneg: Paul Ferris, *Caitlin*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Kenzaburo Oe
* Gwobr Booker: James Kelman - *How Late It Was, How Late*
* Gwobr Goncourt: Didier Van Cauwelaert - *Un Aller simple*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Esyllt T. Lawrence - *Cyn y Wawr*
*Mihangel Morgan - *Saith Pechod Marwol (llyfr)*
*Eirug Wyn - *Smôc Gron Bach*

### Barddoniaeth
*Donald Evans - *Wrth Reddf*

### Eraill
*Bobi Jones - *Crist a Chenedlaetholdeb*
*Meinir Pierce Jones - *Cyfres Cled: Iechyd Da, Modryb!*
*Gwyn Thomas a Ted Breeze Jones - *Anifeiliaid y Maes Hefyd*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Qurratulain Hyder - *Akhir-i shab ke hamsafar*
*Terry Pratchett - *Soul Music*

### Drama
*Yasmina Reza - *Art*

### Hanes
*John Davies - *A History of Wales*
*Glyn Davies - *A History Of Money From Ancient Times To The Present Day*

### Cofiannau
*Jonathan Dimbleby - *The Prince of Wales: a Biography*
*Jenny Rees - *Looking for Mr Nobody; The Secret Life of Goronwy Rees*

### Barddoniaeth
*Mike Jenkins - *Graffiti Narratives*
*Eiléan Ní Chuilleanáin - *The Brazen Serpent*

### Eraill
## Marwolaethau
*1 Ionawr - Edward Arthur Thompson, hanesydd, 79
*30 Ionawr - Pierre Boulle, nofelydd, 81
*28 Mawrth - Eugène Ionesco, dramodydd, 84
*7 Mehefin – Dennis Potter, dramodydd, 59
*31 Gorffennaf - Caitlin Macnamara, gwraig Dylan Thomas, 80
*13 Awst - Elias Canetti, nofelydd, enillydd y Gwobr Nobel 1981, 89
*17 Medi - Karl Popper, athronydd, 92
*6 Hydref - Dyfnallt Morgan, llenor, beirniad llenyddol, bardd a chyfieithydd, 77
*6 Rhagfyr - Alun Owen, awdur teledu, 69
*24 Rhagfyr - John Osborne, dramodydd, 65
*31 Rhagfyr - Harri Webb, bardd, 74

## Cyfeiriadau
1994
Categori:1994
Vin Garbutt

Canwr a chyfansoddwr caneuon gwerin oedd **Vincent Paul Garbutt** (20 Tachwedd 1947 – 6 Mehefin 2017). Ganwyd yn South Bank, Middlesbrough. Roedd ei fam yn Wyddeles a'i dad yn Sais. Ar ôl prentisiaeth chwe blynedd efo ICI, penderfynodd fynd i Ewrop, a llwyddodd i ennill bywoliaeth drwy ganu mewn tafarndai. Daeth yn ôl i wledydd Prydain a pharhaodd efo'i yrfa fel canwr, yn gyntaf fel aelod o fand, *Y Teeside Fettlers*, ac yn ddiweddarach ar ei ben ei hun. chwaraeodd o gitâr a chwibanogl, a roedd yn enwog am ei straeon doniol a swreal rhwng ei ganeuon difrifol.

Tteithiodd o'r byd yn flynyddol o 1991 ymlaen, heblaw am gyfnod byr ar ôl trawiad ar y galon yn 2005.

Roedd ganddo radd anrhydeddus o Brifysgol Teeside ar gyfer ei wasanaethau i gerddoriaeth ac i ardal Teeside.

Bu farw ar 6 Mehefin 2017.

## Ffilm a DVD
Teeside Troubadour

## Disgyddiaeth
**The Valley of Tees* (1972)
**The Young Tin Whistle Pest (live)* (1974)
**King Gooden* (1976)
**Eston California* (1977)
*''Tossin' a Wobbler* (1978)
**Little Innocents* (1983)
**Shy Tot Pommy* (1985) [byw – Mount Isa, Queensland, Awstralia]
**When The Tide Turns*  (1989)
**The By-Pass Syndrome*  (1991)
**Bandalised* (1994)
**Plugged!* (1995) [live – Red Lion Folk Club, Birmingham, UK.]
**When the Tide Turns Again*  (1998) [ail-ryddhau albwm 1989 gyda un trac ychwanegol]
**Word of Mouth* (1999)
**The Vin Garbutt Songbook Vol 1* (2003)
**Persona ... Grata* (2005)
**Teesside Troubadour documentary & live DVD* (2011)
**Synthetic Hues'' (2014)

## Cyfeiriadau
* Guinness Who's Who of Folk Music
* Gwefan Martin Kingsbury

## Dolenni Allanol
*Gwefan Vin Garbutt

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cantorion Seisnig
Rhesen gam

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhesen gam**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhesi cam/ceimion**; yr enw Saesneg yw *Broom-tip*, a'r enw gwyddonol yw *Chesias rufata*. Fe'i canfyddir yn y rhan fwyaf o Ewrop, gan gynnwys gwledydd Prydain ac Iwerddon. Mae hefyd i'w weld rhwng Morocco ac Asia Leiaf.

## Bwyd
26–32&nbsp;mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf a gwelir yr oedolyn yn hedfan rhwng Ebrill a Mai. Prif fwyd yr oedolyn yw *Salix* (pren helyg) a mathau o *Berberis*.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Cytisus scoparius*, *Genista tinctoria* a *Genista germanica*. Maen nhw i'w gweld rhwng Mehefin a Hydref. Mae'r resen gam yn gaeafgysgu fel piwpa.

## Isrywogaeth
* *Chesias rufata rufata*
* *Chesias rufata cinereata* Staudinger, 1901
* *Chesias rufata obliquaria* Denis & Schiffermüller, 1775
* *Chesias rufata occidentalis* Delahaye, 1900
* *Chesias rufata ornata* Heydemann, 1933
* *Chesias rufata plumbeata* Staudinger, 1901 (Morocco)
* *Chesias rufata pinkeri* Schawerda, 1939
* *Chesias rufata scotica* Richardson, 1952

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhesen gam yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Bat'leth

bawd|250px|Bat'leth
Cleddyf seremonïol, crwm gyda gafaelion ar y cefn yw'r '''bat'leth'''. Cafodd ei greu gan gynhyrchydd effeithiau gweledol Star Trek: The Next Generation (Dan Curry), ar gyfer Star Trek. Mae'n cael ei ddefnyddio yn bennaf o fewn canon gan y Klingons, hil yn y fasnachfraint. Mae'n cael ei ystyried yn ddelwedd eiconig o Star Trek a cheir replicas ar-lein ac yn fyd-eang. Maent hefyd wedi cael eu defnyddio mewn troseddau.

## Disgrifiad
Mae bat'leth yn cynnwys llafn crwm gydag allwthiadau pigog ar ei ddeupen a gyda gafaelion ar hyd canol y llafn; mae tua phum troedfedd o hyd. Mae'r gafaelion yn cael eu defnyddio i droi'r llafn yn gyflym; gall yr arf gael ei ddefnyddio gyda naill ai un neu ddwy law.

## Cyfeiriadau
Categori:Arfau
Categori:Star Trek
Rhesog y taglys

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhesog y taglys**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhesogion y taglys**; yr enw Saesneg yw *Spotted Sulphur*, a'r enw gwyddonol yw *Emmelia trabealis*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop ac arferid ei weld yng ngwledydd Prydain; gwelwyd yr olaf yno ar 25 Mehefin 1960.

18–24&nbsp;mm ydy lled ei adenydd agored ac fe'i welir yn hedfan o Fai hyd at Awst, yn ddibynol ar ei leoliad.
[bawd|chwith|Prif fwyd y lindys: [taglys.]]
bawd|upright 1.2|chwith|Rhesog y taglys: y ddwy ochr

Prif fwyd y siani flewog, fel yr awgryma'r enw, ydy taglys.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhesog y taglys yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Sony Pictures Entertainment

Uned gynhyrchu a dosbarthu teledu a ffilm sy'n rhan o'r uwchgwmni technoleg a chyfryngau Sony ydy **Sony Pictures Entertainment, Inc.** (**SPE**). Dywedir fod ganddynt werthiant grŵp o $8.021 biliwn yn y flwyddyn ariannol yn gorffen Mawrth 31, 2012.

Mae Sony Pictures Entertainment yn aelod o'r Motion Picture Association of America (MPAA).

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cynhyrchu ffilmiau yr Unol Daleithiau
Javier Bardem

Actor o Sbaen ydy **Javier Ángel Encinas Bardem** (ganed 1 Mawrth 1969). Yn 2007, enillodd Wobr yr Academi am yr Actor Cefnogol Gorau yn y ffilm *No Country for Old Men*. Mae ef hefyd wedi derbyn canmoliaeth fawr am ei rolau mewn ffilmiau megis *Jamón, jamón, Carne trémula, Boca a boca, Los Lunes al sol* a *Mar adentro*. Yn fwy diweddar, chwaraeodd ran y prif ddihiryn, Raoul Silva yn y ffilm James Bond, *Skyfall*.

Categori:Actorion o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1969
Gwobr Goncourt

Gwobr flynyddol am waith ffuglen ac eraill yn yr iaith Ffrangeg yw **Gwobr Goncourt** neu **Prix Goncourt**. Cafodd ei sefydlu yn 1903 gan yr Académie Goncourt, ar linellau y Gwobr Booker yn y Deyrnas Unedig.  Mae'r Académie yn dyfarnu pedwar gwobrau eraill: prix Goncourt du Premier Roman (nofel cyntaf), prix Goncourt de la Nouvelle (stori), prix Goncourt de la Poésie (barddoniaeth) a prix Goncourt de la Biographie (cofiant).

Goncourt
Categori:Llenyddiaeth Ffrangeg
Wolf Hall

Nofel hanesyddol gan yr awdures Seisnig Hilary Mantel yw ***Wolf Hall*** a enillodd Wobr Booker yn 2009; fe'i cyhoeddwyd gan HarperCollins. Daw'r enw o enw tŷ teulu'r Seymor, sef "Wolfhall" (neu "Wulfhall") yn Wiltshire. Mae wedi'i leoli yn y cyfnod rhwng 1500 a 1535. Cofiant dychmygol ydyw, mewn gwirionedd, sy'n olrhain sut y cynyddodd Thomas Cromwell, Iarll 1af Essex, yn ei bwer oddi fewn Llys Harri VIII yn dilyn marwolaeth Syr Thomas Moore. Enillodd y nofel Wobr Man Booker a'r *National Book Critics Circle Award*. Yn 2012 fe'i disgrifiwyd gan *The Observer* fel un o'r 10 nofel hanesyddol gorau erioed.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 2009
Categori:Nofelau hanesyddol Saesneg
Carlos Castaneda

Awdur ac anthrolopegydd o Beriw a ymsefydlodd yn UDA oedd **Carlos César Salvador Arana Castaneda** (25 Rhagfyr 1925 – 27 Ebrill 1998).

Fe'i ganwyd yn Cajamarca, yn fab César Arana Burungaray a'i wraig Susana Castañeda Navoa.  Priododd Margaret Runyan yn 1960.

## Llyfryddiaeth
**The Teachings of Don Juan: A Yaqui Way of Knowledge* (1968)
**A Separate Reality: Further Conversations With Don Juan* (1971)
**Journey to Ixtlan: The Lessons of Don Juan* (1972)

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Anthropolegwyr o Beriw
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Beriw
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Beriw
Categori:Pobl a aned ym Mheriw
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Nathalie Sarraute

Cyfreithwraig, nofelydd a dramodydd Rwseg-Ffrengig oedd **Nathalie Sarraute** (ganwyd **Natalia Ilinichna Tcherniak**; 18 Gorffennaf 1900 – 19 Hydref 1999).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Tropismes* (1939)
* *Portrait d’un inconnu* (1948)
* *Martereau* (1953)
* *Le Planetarium* (1959)
* ''Les Fruits d'or* (1963)
* *Le Mensonge* (1966)
* *Entre la vie et la mort* (1968)
* *Vous les entendez ?* (1972)
* *« disent les imbéciles »* (1976)
* *L’Usage de la parole* (1980)
* *Tu ne t’aimes pas* (1989)
* *Ici* (1995)
* *Ouvrez* (1997)

### Drama
* *Le Silence* (1964)
* *Isma, ou ce qui s’appelle rien* (1970)
* *C’est beau* (1975)
* *Elle est là* (1993)
* *Pour un oui ou pour un non* (1993)

### Hunangofiant
* *Enfance* (1983)

### Eraill
* *L'Ère du soupçon'' (1956)

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Nofelwyr o Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Crwydro

Gall **crwydr**, **crwydro** neu **crwydrad** gyfeirio at:
* Anifail crwydr
* Bywyd crwydrol
* Crwydraeth
* Iddew Crwydrad
* Marchog crwydr
Nathan o Gaza

Diwinydd a llenor Iddewig oedd **Nathan Benjamin ben Elisha ha-Levi Ghazzati** neu **Nathan o Gaza** (1643–1680) (Hebraeg: נתן העזתי) oedd yn un o broffwydi Sabbatai Zevi.

Ganwyd yn Jeriwsalem yn fab i Iddew Ashcenasi o'r Almaen. Astudiodd y Talmwd a'r Cabala yn Jeriwsalem dan Jacob Hagiz, ac yna symudodd i Gaza, tarddiad ei enw "Ghazzati." Pan ymwelodd Sabbatai Zevi â Gaza wrth iddo ddychwelyd o Gairo, daeth yn gyfeillgar â Nathan. Datganodd disgyblion Sabbatai i Nathan ganfod testun hynafol oedd yn profi taw Sabbatai oedd y Meseia, a honodd Nathan taw ef oedd atgyfodiad Elijah. Yng ngwanwyn 1665, proffwydodd Nathan y bydd y Meseia yn ymddangos y flwyddyn nesaf, yn caethiwo'r swltan, ac yn sefydlu grym Israel dros holl genhedloedd y byd. Bydd Sabbatai yn gorchfygu gwledydd eraill y byd, gan roi Ymerodraeth yr Otomaniaid yng ngofal Nathan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfriniaeth Iddewig
Categori:Diwinyddion Iddewig
Categori:Genedigaethau 1643
Categori:Marwolaethau 1680
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan synagogau
Categori:Pobl o Jeriwsalem
Categori:Proffwydi
Thomas Cromwell

Roedd **Thomas Cromwell, Iarll 1af Essex** (c.1485 – 28 Gorffennaf 1540) yn gyfreithiwr  a gwladweinydd o Loegr a fu’n gwasanaethu Harri VIII fel ei Brif Weinidog rhwng 1532 a 1540. Yn 1540 dienyddiwyd ef ar orchymyn y Brenin.

Roedd Cromwell yn un o gefnogwyr mwyaf dylanwadol a phwerus Diwygiad Lloegr. Roedd yn unigolyn hollbwysig wrth gynllunio sut i ddiddymu priodas y Brenin Harri VIII a Catrin o Aragon fel bod Harri yn medru priodi Anne Boleyn yn gyfreithlon. Methodd Harri gael sêl bendith y Pab i ysgaru Catrin yn 1534, felly cefnogodd y Senedd hawl y Brenin i fod yn Ben Goruchaf Eglwys Lloegr, a fyddai’n rhoi’r awdurdod iddo ddiddymu ei briodas ei hun. Byddai felly yn gallu ysgaru Catrin.

Cromwell hefyd oedd yn gyfrifol am drefnu Diddymu’r Mynachlogydd, gan gynnwys llawer yng Nghymru. O ganlyniad i hyn, cafodd llawer o lyfrau oedd ym mherchnogaeth y mynachlogydd eu dinistrio, sef llyfrau a ddisgrifiwyd fel rhai ‘pabaidd’ ac ‘ofergoelus’.  Disgrifiwyd cau’r mynachlogydd fel y gyflafan waethaf erioed yn hanes llenyddol Lloegr. Oherwydd hynny, ni fu casgliad llenyddol ym Mhrifysgol Rhydychen nes rhoddodd Syr Thomas Bodley ei gasgliad i'r Brifysgol yn 1602.

Yn ystod ei esgyniad i bŵer, roedd Cromwell wedi denu llawer o elyniaeth ac felly wedi dod i wrthdaro â llawer o elynion - yn eu plith, Anne Boleyn.  Roedd Cromwell yn ffigwr allweddol ym mhenderfyniad y Brenin Harri i orchymyn dienyddiad Anne. Serch hynny, collodd ffafr y Brenin Harri, wedi iddo drefnu’r briodas aflwyddiannus rhwng y Brenin a’r dywysoges o’r Almaen, Anne o Cleves, sef pedwaredd priodas Harri. Roedd Cromwell wedi gobeithio y byddai’r briodas yn rhoi egni newydd i’r Diwygiad yn Lloegr, ond daeth y briodas i ben ar ôl chwe mis. Dienyddiwyd Cromwell ar Tower Hill, ar 28 Gorffennaf 1540 ar sail teyrnfradwriaeth a heresi. Yn ddiweddarach, dywedodd Harri VIII ei fod yn difaru colli ei Brif Weinidog.

Mae rhai haneswyr yn dadlau bod Thomas Cromwell wedi bod yn ddylanwad pwysig ar yrfaoedd gwleidyddion a gweinyddwyr pwysicaf teyrnasiad Elisabeth I - er enghraifft, William Cecil a Nicholas Bacon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1485
Categori:Marwolaethau 1540
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Categori:Pobl o Lundain

Categori:Prosiect WiciAddysg
Iddew Crwydrad

[250px|bawd|*Yr Iddew Crwydrad * gan [Gustave Doré.]]
Cymeriad o fytholeg Gristnogol a llên gwerin Ewropeaidd yr Oesoedd Canol yw'r **Iddew Crwydrad**. Mae'n Iddew a gafodd ei felltithio i grwydro'r byd hyd yr Ail Ddyfodiad, yn gosb am wawdio Iesu ar ei ffordd i'r groes. Yn ôl y stori draddodiadol, roedd yr Iddew yn grydd o'r enw Ahasferus a siasiodd Iesu i ffwrdd o'i ddrws.

Mewn fersiwn hŷn o'r chwedl a geir yn y ''Chronicle of St Alban's Abbey'' (1228), Cartaphilus porthor llys Pontiws Peilat oedd yr Iddew a fwrodd Iesu wrth iddo fynd heibio. Yn yr Almaen fe'i elwir yn John Buttadaeus, a welwyd yn crwydro Antwerp yn y 13g, y 15g, a'r 16g, ac yn Salt Lake City ym 1868. Yn ôl y chwedl Ffrengig, Isaac Laquedom neu Lakedion yw ei enw. Daeth y cymeriad mytholegol hwn yn symbol o anfarwoldeb ac ymfudo parhaol cenedl yr Iddewon. Gellir ei ystyried hefyd yn amlygiad o wrth-Semitiaeth ymysg y Gristionogaeth a oedd yn beio'r Iddewon am groeshoeliad yr Iesu.

Mae'r motiff o fod dynol a anfarwolir, ond yn dyheu am farwolaeth, yn gyffredin i nifer o chwedlau Germanaidd a Llychlynaidd. Er enghraifft myth y Brenin Herla a'i griw o helwyr, neu'r duw Wotan sydd yn crwydro'r ddaear hyd dragwyddoldeb.

## Gweler hefyd 
* *Der ewige Jude*, ffilm bropaganda Natsïaidd sy'n cymryd ei theitl o'r chwedl

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* G. K. Anderson, *The Legend of the Wandering Jew* (Providence, R.I.: Brown University Press, 1965).
* G. Hasan-Rokem a Alan Dundes (gol.), *The Wandering Jew: Essays in the Interpretation of a Christian Legend* (Bloomington: Indiana University Press, 1986).

Categori:Cymeriadau llenyddol
Categori:Chwedlau'r Oesoedd Canol
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Llên gwerin
Categori:Melltithion
Categori:Mytholeg Gristnogol
Kristina Olsen

Cantores werin o'r Unol Daleithiau ydy **Kristina Olsen** (ganwyd ar 26 Mai 1957). Ganwyd yn San Francisco a magwyd yn ardal Haight-Asbury y ddinas. Mae hi'n byw yn Venice Beach, Los Angeles ond mae hi'n teithio'r byd fel cantores am efallai deg mis pob blwyddyn

Mae hi'n chwarae gitâr (acwsteg neu drydanol) a dobro, ac yn achlysurol, sacsoffon, consertina, dwsmel a phiano. Mae hi'n cydweithio yn aml (yn fyw ac ar recordiadau) efo Peter Grayling, sydd yn chwarae soddgrwth ac yn byw yn Awstralia.

## Cds
* Kristina Olsen
* Love, Kristina
* Hurry on Home
* Live from Around the World
* Duet
* All Over Down Under
* In Your Darkened Room
* Quiet Blue

## DVD
* Kristina Live

## E-llyfr
* They paid Us in Tub Time
(hunangofiant a chaneuon)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Kristina Olsen

Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Jewish Encyclopedia

[bawd|Llun o'r [Tora a gyhoeddwyd yn y *Jewish Encyclopedia*.]]
Gwyddoniadur yw'r ***Jewish Encyclopedia*** a gyhoeddwyd gan Funk and Wagnalls rhwng 1901 a 1906. Roedd yn cynnwys mwy na 15,000 o erthyglau mewn 12 cyfrol ar bynciau'n ymwneud â'r Iddewon ac Iddewiaeth. Erbyn heddiw mae'n y parth cyhoeddus. Un o amcanion y llyfr oedd i wrthwynebu gwrth-Semitiaeth.

Yn ôl Jenny Mendelsohn, llyfrgellydd Prifysgol Toronto, a'r Rabi Joshua L. Segal mae'r *Jewish Encyclopedia* yn gyfeirlyfr ysgolheigaidd o fri ac yn ddefnyddiol hyd heddiw.

## Gweler hefyd 
* *Catholic Encyclopedia*
* *Encyclopaedia Judaica*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Testun y *Jewish Encyclopedia*

Categori:Gwyddoniaduron Saesneg
Categori:Llyfrau'r 1900au
Categori:Iddewiaeth
Funk & Wagnalls

bawd|Logo Funk and Wagnalls, o dudalen deitl ''Hoyt's New Cyclopedia Of Practical Quotations'' (1922).
Cyhoeddwr Americanaidd yw **Funk & Wagnalls** sy'n adnabyddus am ei gyfeirlyfrau, gan gynnwys *A Standard Dictionary of the English Language* (1893), *Funk & Wagnalls Standard Encyclopedia* (25 cyfrol, 1912) a'r *Jewish Encyclopedia* (12 cyfrol, 1901–06). Heddiw mae'n is-gwmni i World Book, Inc.

Cyhoeddodd hefyd *Etiquette in Society, in Business, and at Home* gan Emily Post ym 1922.

Defnyddiodd Microsoft destun y *Funk & Wagnalls Encyclopedia* am fersiynau cychwynnol y gwyddoniadur digidol *Encarta*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau cyhoeddi'r Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1875
Geiriadur Cynddelw

Mae ***Geiriadur Cynddelw*** (neu ***Geiriadur Cymreig Cymraeg***) yn enghraifft brin o eiriadur uniaith Gymraeg (Cymraeg–Cymraeg), a olygwyd gan Robert Elis (Cynddelw) (3 Chwefror 1812 – 19 Awst 1875) ym 1868. Golygodd y geiriadur tra roedd yn weinidog yng Nghaernarfon.

## Gweler hefyd
* Rhestr geiriaduron Cymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Flickr: ffotograff o dudalen olaf y geiriadur

Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau 1868
Categori:Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Bennett Cerf

Cyhoeddwr, awdur a golygydd Americanaidd oedd **Bennett Alfred Cerf** (25 Mai 1898 – 27 Awst 1971) a sefydlodd y cwmni Random House gyda Donald Klopfer ym 1927. Roedd hefyd yn banelydd rheolaidd ar y rhaglen deledu ''What's My Line?''. Cyhoeddodd nifer o gasgliadau o jôcs, mwyseiriau a phosau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Awduron llyfrau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyhoeddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion llyfrau o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion digrif Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Random House
Geiriadureg

:*Efallai eich bod yn chwilio am geireg.*
Yr astudiaeth a'r broses o ymchwilio i ystyron a defnydd geiriau ac ysgrifennu geiriaduron yw **geiriadureg**, **geiriaduraeth** neu **geiriadura**.

## Gweler hefyd 
* Thesawrws

## Darllen pellach 
* Frawley, William, Keeneth C. Hill a Pamela Munro. *Making Dictionaries: preserving indigenous languages of the Americas*. Berkeley: University of California Press.
* Green, Jonathon 2002 *Chasing the Sun - Dictionary-Makers and the Dictionaries They Made*. Pimlico
* Hartmann, R. R. K. 2001 *Teaching and Researching Lexicography*
* Haviland, John 2006 "Documenting lexical knowledge". Yn Jost Gippert, Nikolaus P. Himmelmann a Ulrike mosel (gol.) *Essentials of Language Documentation*, tt. 129-162
* Jackson, Howard 2002 *Lexicography: An Introduction*. Routledge.
* Landau, Sidney, 2001 *Dictionaries: The Art and Craft of Lexicography*, 2il argraffiad., Oxford University Press
* Mosel, Ulrike 2004 "Dictionary making in endangered speech communities". Yn Peter K. Austin (gol.) *Language documentation and description*. Cyf. 2,  tt. 39-54. Llundain: SOAS.
* Sterkenburg, P. G. J. van 2003 *A Practical Guide to Lexicography*. John Benjamins.

## Dolenni allanol 
*  *International Journal of Lexicography*
*  Euralex, y Gymdeithas Eiriadureg Ewropeaidd


Categori:Ieithyddiaeth gymhwysol
Eglwys yr Uniad

Mudiad crefyddol newydd yw **Cymdeithas yr Ysbryd Glân er Uniad Cristnogaeth Fyd-eang** () neu **Eglwys yr Uniad** a sefydlwyd yn Ne Corea ym 1954 gan Sun Myung Moon. Mae'r eglwys yn weithgar mewn mwyafrif o wledydd y byd, ond nid oes amcan sicr o nifer ei dilynwyr. Mae credoau Eglwys yr Uniad, a amlinellir yn y *Divine Principle*, yn seiliedig ar y Beibl. Mae'r eglwys yn enwog am ei seremonïau priodas torfol. Gelwir aelodau'r eglwys yn aml yn "Moonies", ond ystyrir hwn yn derm difrïol ganddynt.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Crefydd yn Ne Corea
Uniad
Categori:Mudiadau crefyddol newydd
Categori:Sefydliadau 1954
Cwlt (addoliad)

Ystyr grefyddol draddodiadol y gair **cwlt** yw system o addoliad at endid penodol, a'r garfan o ddilynwyr sydd gan y system honno. Er enghraifft, cwlt y Forwyn Fair yng Nghristnogaeth neu gwlt Shiva yn Hindŵaeth.

## Gweler hefyd 
* Cwlt cargo
* Enwad

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Marchog crwydr

[bawd|*The Knight Errant* gan [John Everett Millais, 1870.]]
Cymeriad o lenyddiaeth ramantaidd yr Oesoedd Canol yw'r **marchog crwydr** neu'r **marchog crwydrad**. Bydd y marchog crwydr yn teithio gan ddangos ei ddewrder a'i sifalri, yn ymladd gornestau a ''pas d'armes'', yn canlyn serch llys, ac yn helpu'r rhai mewn angen.

Marchogion Cylch Arthur, gan gynnwys Lawnslot a Gwalchmai ap Gwyar, yw'r marchogion crwydr gwreiddiol. Yr arch-chwedl oedd yr Ymchwil am y Greal Santaidd, yn *Perceval, le Conte du Graal* gan Chrétien de Troyes (1180au). Gwelir defnydd cyntaf y term *knygt erraunt* yn y gerdd *Sir Gawain and the Green Knight* yn y 14g. Cafodd yr uchelwr Ffrancaidd Rolant ei bortreadu fel marchog crwydr mewn llenyddiaeth Ffrengig ac Eidalaidd. Roedd straeon y marchogion crwydr yn boblogaidd mewn llysoedd Ewrop hyd yr Oesoedd Canol Diweddar, yn bennaf yn yr ieithoedd Hen Ffrangeg, Saesneg Canol ac Almaeneg Canol.

Yn yr 16g daeth y llenyddiaeth hon yn boblogaidd iawn ym Mhenrhyn Iberia, er enghraifft *Amadis de Gaula*. Wrth i genre'r marchog crwydr droi'n hen ffasiwn ar ddiwedd y ganrif, cafodd ei dychanu gan y nofel bicarésg. Yn *Don Quixote* (1605), mae'r prif gymeriad yn ceisio byw fel marchog crwydr ar ôl darllen straeon am eu hanturiaethau ac yn troi'n barodi ohonynt. Yn y 19g daeth y cymeriad i'r golwg eto mewn nofelau hanesyddol y cyfnod Rhamantaidd. Heddiw, mae nifer o gymeriadau ffuglen yn seiliedig ar batrymlun y marchog crwydr, gan gynnwys ditectifs megis Sherlock Holmes a Philip Marlowe ac archarwyr megis Batman.

## Gweler hefyd 
* *Lawnslot-Greal*
* ''Le Morte d'Arthur*
* *Y Tair Rhamant*
* Trwbadŵr
* *Ystorya de Carolo Magno''

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymeriadau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Cwlt (diwylliant poblogaidd)

Mewn diwylliant poblogaidd, defnyddir y gair **cwlt** i ddisgrifio rhywbeth sydd â charfan o edmygwyr cryf. Yr enghraifft amlycaf o ddiwylliant cwlt yw sinema gwlt, ond ceir hefyd ddilyniant cwlt gan gerddorion, llenyddiaeth, rhaglenni teledu, gemau fideo, comedi, chwaraeon, cwmnïau a chynnyrch.

## Gweler hefyd 
* Brand dull o fyw (*lifestyle brand*)
* Camp (arddull)
* Diwylliant tanddaearol (*underground culture*)
* Eicon hoyw
* Ffuglen bwlp
* Hiraeth degawdau (*decade nostalgia*)
* Isddiwylliant
* Prif ffrwd

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Batchelor, Bob (gol.). *Cult Pop Culture: How the Fringe Became Mainstream* (Praeger, 2011). [3 chyfrol]

Categori:Diwylliant poblogaidd
Categori:Isddiwylliannau
Symudyn

[bawd|Symudyn gan [Alexander Calder. Cychwynnodd Calder greu symudion yn y 1930au.]]
Math o gelfyddyd symudol ar ffurf darnau o fetel, plastig, neu ddefnydd arall sy'n symud yn rhydd yn yr awyr yw **symudyn**. Ceir hefyd symudion sy'n deganau, a gaiff eu hongian uwchben cotiau neu wlâu babanod a phlant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerfluniaeth
Categori:Teganau
Clychau gwynt

Rhes o glychau yw **clychau gwynt** a gaiff eu hongian y tu allan i adeilad fel addurniad ac i gael eu canu gan y gwynt. Yn aml caiff eu hongian ger drws, uwchben portsh, neu yn yr ardd. Mae ganddynt hanes o 5000 o flynyddoedd.

## Gweler hefyd 
* Symudyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Addurniadau'r ardd
Categori:Drysau
Categori:Gwynt
Categori:Idioffonau
Gorsaf reilffordd Kamloops

bawd|260px|Gorsaf Reilffordd Kamloops
Mae Kamloops yn dref yn British Columbia, Canada, ac mae ganddi ddwy orsaf drên. Mae trenau VIA Rail (y wasanaeth genedlaethol i deithwyr) yn stopio yng ngorsaf Gogledd  Kamloops. Defnyddir gorsaf reilffordd Kamloops gan  drenau'r *Rocky Mountaineer*, sydd yn mynd o Vancouver a Gogledd Vancouver ar draws mynyddoedd y Rockies i Jasper, Banff a Calgary.

Ffurfiwyd cymdeithas ym 1994 i adfer locomotif stêm, sef rhif 2141 o'r Rheilffordd Gogledd Canada, a adeiladwyd ym 1912. Ar 26 Mehefin 2002, dechreuodd gwasanaeth reolaidd gan Reilffordd Dreftadaeth Kamloops, bob dydd Gwener, Sadwrn a Sul, gan gynnwys ailgread o ladrad enwog.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan Yard Goat Images 

Kamloops
Categori:British Columbia
Gorsaf reilffordd Durham

Mae **gorsaf reilffordd Durham** yn gwasanaethu dinas Durham yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Durham
Durham
Gorsaf reilffordd Darlington

Mae **gorsaf reilffordd Darlington** yn gwasanaethu tref Darlington yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr.

bawd|dim|Tŵr cloc yr orsaf

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Darlington
Darlington
Pab Tawadros II

118fed Pab yr Eglwys Uniongred Goptaidd yw **Tawadros II** (ganwyd 4 Tachwedd 1952), a ddewiswyd ar 4 Tachwedd 2012. Cafodd ei gysegru'n Bab Alecsandria a Phatriarch Holl Affrica ym Mhabaeth Sant Marc yr Apostol

## Cyfeiriadau 
Categori:Coptiaid
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pabau'r Eglwys Goptaidd
Colin Salmon

Actor a cherddor Seisnig yw **Colin Salmon** (ganwyd 6 Rhagfyr 1962). Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Charles Robinson mewn tair ffil James Bond a James "*One*" Shade yn y gyfres *Resident Evil*.

Fe'i ganwyd yn Bethnal Green, Llundain, yn fab i'r nyrs Sylvia Ivy Brudenell Salmon. Cafodd ei fagu ganddi yn Luton a chafodd ei addysg yn *Ashcroft High School*.

## Teledu
**Prime Suspect 2* (1992)
**Lovejoy* (1993)
**Band of Gold* (1997)
**Doctor Who* (2008)
**Merlin* (2009)
**Judge John Deed*
**Arrow* (2012)
**Strictly Come Dancing* (2012)

## Ffilmiau
**All Men Are Mortal* (1995)
**Tomorrow Never Dies* (1997)
**The World Is Not Enough* (1999)
**Resident Evil* (2002)
**Die Another Day* (2002)
**Freeze Frame* (2004)
**Alien vs. Predator* (2004)
**Match Point* (2005)
 
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1962
Pwtyn yr Alban

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **pwtyn yr Alban**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy '''pytiau'r Alban'*; yr enw Saesneg yw *Edinburgh  Pug'', a'r enw gwyddonol yw *Eupithecia intricata*. Mae i'w ganfod yn Ewrop a Gogledd America.

20–24&nbsp;mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'n hedfan rhwng Mai a Mehefin.

Prif fwyd y siani flewog ydy *Cupressus* a *Juniperus*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r pwtyn yr Alban yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Emily Post

[bawd|Paentiad olew o Emily Post (tua 1906) gan Emil Fuchs a arddangosir yn [Amgueddfa Brooklyn]]

Awdures o'r Unol Daleithiau oedd **Emily Post** (27 Hydref 1872 – 25 Medi 1960) a ysgrifennodd ar safon ymddygiad. Mae ei henw yn gyfystyr â moesau a defodau Americanaidd.

Ganwyd Emily Price yn Baltimore, Maryland, yn unig plentyn i'r pensaer Bruce Price a'r buddsoddwraig Josephine Lee Price. Ym 1877 symudodd ei theulu i Manhattan a mynychodd Emily ysgol breifat. Daeth y teulu yn rhan o gylchoedd uchaf Dinas Efrog Newydd, ac ymddangosodd Emily fel *débutante* ym 1892. Priododd y dyn busnes Edwin M. Post a chafodd ddau fab, Edwin Jr. (ganwyd 1893) a Bruce Price (1895). Ceisiodd y cylchgrawn clecs *Town Topics* flacmelio Edwin am ei anffyddlondeb i'w wraig, ond gwrthododd dalu a thystiodd yn erbyn y cylchgrawn mewn achos enllib ym 1905. Danfonodd Emily ei feibion i ysgol breswyl cyn iddi ysgaru Edwin. Ni dderbyniodd Emily alimoni o'i gŵr gan iddo golli ei gyfoeth mewn buddsoddiadau aflwyddiannus, ac felly enillodd Emily arian trwy ysgrifennu. Cyhoeddwyd chwe nofel ganddi, straeon byrion, traethodau, a'r llyfr taith *By Motor to the Golden Gate*.

Ysgrifennodd *Etiquette in Society, in Business, and at Home* a gyhoeddwyd gan Funk & Wagnalls ym 1922. Ni ddisgwylwyd y llyfr i fod yn llwyddiant sylweddol, ac argraffodd y cyhoeddwr 5000 o gopïau'n unig. Ond arhosodd ar restrau'r gwerthwyr gorau am 18 mis a chafodd ei ailargraffu o leiaf wyth o weithiau yn ystod y cyfnod hwnnw.

Sefydlodd The Emily Post Institute ym 1946, sy'n parhau i hyrwyddo safon ymddygiad yn yr Unol Daleithiau ac ailargraffu llyfrau Emily Post. Mae nifer o'i disgynyddion wedi dilyn camau Emily trwy ysgrifennu ar safon ymddygiad.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Claridge, Laura. *Emily Post: Daughter of the Gilded Age, Mistress of American Manners* (Random House, 2009).

## Dolenni allanol 
*  The Emily Post Institute
*  Testun *Etiquette in Society, in Business, and at Home* ar Gutenberg.org

Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Colofnwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr radio o'r Unol Daleithiau
Categori:Cymdeithaswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion yn ymwneud â safon ymddygiad
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Maryland
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Categori:Pobl o Manhattan
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
A Farewell to Arms

Nofel a ysgrifennwyd gan yr awdur Americanaidd Ernest Hemingway yw ***A Farewell to Arms*** a gyhoeddwyd ym Medi 1929.

Mae teitl y llyfr yn tarddu o gerdd gan y dramodydd Seisnig George Peele.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1929
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Pirahã (iaith)

Iaith enedigol pobl Pirahã yn yr Amazonas, Brasil ydy **Pirahã** (neu **Pirahá**, **Pirahán**), neu **Múra-Pirahã**. Mae'r bobl Pirahã'n byw ar hyd Afon Maici, sy'n llifo i mewn i Afon Amazonas.

Mae'r Pirahã'n unig dafodiaith yr iaith Mura sydd wedi goroesi, oherwydd fod gweddill bobl Mura yn siarad  Portiwgaleg. Mae perthynasau posibl, fel yr iaith Matanawi, hefyd wedi darfod; felly mae Pirahã'n iaith ynysig, gan nad oes ganddi unrhyw gysylltiad ag ieithoedd byw eraill. Amcangyfrifir fod ganndi rhwng 250 a 380 o siaradwyr yn unig. Dydy hi ddim mewn perygl enbyd o ddifodiant, gan ei bod yn iaith fyw a'i siaradwyr, gan fwyaf, yn uniaith.

Mae'r iaith Pirahã'n fwyaf enwog fel pwnc o amryw honiadau dadleuol; Mae'r ddadl yn cael ei chymhlethu gan fod dysgu'r iaith mor anodd, felly mae'r nifer o ieithyddion sydd â phrofiad maes (*field experience*) ynddi yn fach iawn.

## Dadl ddiweddar
Mae Daniel Everett, drwy lawer o bapurau ac un llyfr am yr iaith, wedi priodoli nodweddion diddorol iddi. Dywed fod ganddi:

*un o'r rhestrau lleiaf o ffonemau yn unryw iaith a astudiwyd, a gradd o amrywiad aloffonig gymharol uchel;
*ddwy sain anghyffredin iawn,  a ;
*strwythur y cymalau sy'n hynod o gyfyngedig, nad yw'n caniatáu *recursion*; hynny yw, dydy hi ddim yn bosibl dweud, er enghraifft, "Dywedodd Iago y meddyliodd Glynn fod Mari'n credu fod Gareth yn y ddinas";
*dim geiriau i siarad am liwau, heblaw am eiriau ar gyfer *golau* a *thywyll* (er bod hyn yn cael ei ymddadlau gan Baul Kay ac eraill);
*ragenwau personol sydd pob un wedi'u benthyg o'r Nheengatu, lingua franca wedi'i sylfaenu ar yr iaith Tupi.

Mae'r bosbl chwibanu, hymian a chanu'r Pirahã. Mewn gwirionedd, mae Keren Everett yn credu fod yr ymchwil cyfredol ar yr iaith yn methu i ei deall, gan nad o'n canolbwyntio digon ar fydryddiaeth yr iaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Brasil
Fan yr heddlu

[bawd|Fan Heddlu [Dinas Llundain, gyda marciau Battenburg.]]
Cerbyd a berchnogir gan heddlu yw **fan yr heddlu** neu'r **Fari Ddu**. Caiff ei ddefnyddio i gludo carcharorion neu nifer o heddweision ar yr un pryd.

## Y Fari Ddu 
Mae'n bosib bod y term "y Fari Ddu" () am fan sy'n cludo carcharorion yn tarddu o Maria Lee, Americanes Affricanaidd oedd yn berchen ar dŷ llety yn Boston. Dywed ei bod hi'n ddynes mor tal a chryf roedd yr heddlu yn galw arni i helpu arestio troseddwyr.

## Gweler hefyd 
* Car heddlu

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerbydau
Categori:Heddlu
Marciau Battenburg

[bawd|Marciau Battenburg ar [beic modur|feic modur Heddlu Swydd Bedford.]]
[bawd|Marciau Battenburg ar ochr [cerbyd ymateb arfog (ARV) Heddlu Brenhinol Gibraltar.]]
Patrwm o farciau bwrdd gwyddbwyll o welededd uchel yw **marciau Battenburg** sy'n ymddangos yn bennaf ar gerbydau'r gwasanaethau brys. Daw'r enw o debygrwydd y marciau i deisen Battenberg. Defnyddir y marciau yn y Deyrnas Unedig, Gweriniaeth Iwerddon, Hong Cong, Seland Newydd, Sweden, a'r Swistir.

## Y Deyrnas Unedig 
Dyma liwiau'r marciau Battenburg a ddefnyddir gan wasanaethau brys y Deyrnas Unedig:

## Gweler hefyd 
* Car panda
* Tartan Sillitoe

Categori:Gwasanaethau brys
Battenburg
Heddlu Brenhinol Gibraltar

Heddlu'r diriogaeth Brydeinig dramor Gibraltar yw **Heddlu Brenhinol Gibraltar** ().

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Gibraltar
Gibraltar
Categori:Sefydliadau 1830
Han Suyin

Awdures Tsieinaidd oedd **Han Suyin** (ganwyd **Rosalie Elisabeth Kuanghu Chow**; 12 Medi 1917 – 2 Tachwedd 2012).

Cafodd ei eni yn Xinyang, Henan, Tsieina, yn ferch y peiriannydd Chow Yen Tung a'i wraig Fflemaidd.  Priododd y milwr Tang Pao-Huang ym 1938 (m. 1937).  Priododd Leon F. Comber ym 1952.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Destination Chungking* (1942)
**A Many-Splendoured Thing* (1952)
**And the Rain My Drink* (1956)
**The Mountain Is Young* (1958)
**Two Loves* (1962)
**Cast But One Shadow* (1962)
**Four Faces* (1963)
*''L'abbé Pierre* (1965)
**L'abbé Prévost* (1975)
**Till Morning Comes* (1982)
**The Enchantress* (1985)

### Hunangofiant
**The Crippled Tree* (1965)
**A Mortal Flower* (1966)
**Birdless Summer* (1968)
**My House Has Two Doors* (1980)

### Hanes
**China in the Year 2001* (1967)
**Asia Today: Two Outlooks* (1969)
**The Morning Deluge: Mao Tsetong and the Chinese Revolution 1893-1954* (1972)
**Lhasa, the Open City* (1976)
**Wind in the Tower: Mao Tsetong and the Chinese Revolution, 1949-1965* (1976)
**China 1890-1938: From the Warlords to World War* (1989)
**Eldest Son: Zhou Enlai and the Making of Modern China'' (1994)

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Geirfa gemau cardiau

Dyma eirfa o derminoleg gemau cardiau.

## B 
 **banc**
: Nifer benodol o tsips neu docynnau a osodir gan y bancer i chwaraewyr eraill fetio yn ei herbyn.
: Ceisio twyllo chwaraewyr eraill trwy eich modd o fetio, i wneud i eraill feddwl bod gennych ddyrnaid sy'n gryfach neu'n wanach na'r hyn sydd wir gennych.

## C 
 **cynnig**
: Cynnig gan chwaraewr i wneud nifer benodol o driciau neu bwyntiau wrth chwarae.
: Y set o gardiau sydd gan chwaraewr mewn un rhaniad.

## G 
 **gweddw, cerdyn**
: Dyrnaid ychwanegol.

## Rh 
 **rhaniad**, **deliad**
: Y cyfnod chwarae o un rhaniad i'r un nesaf, gan gynnwys cynigion, chwarae, sgorio, ayyb.

 **rhannu**, **delio**
# Rownd lle mae pob chwaraewr yn cyfrannu un cerdyn yr un.
# Y cardiau a chwareir mewn rownd dric, a gaiff eu cymryd gan enillydd y rownd.
: Tocyn, gan amlaf o bren neu blastig, a ddefnyddir i gynrychioli arian.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Arnold, Peter. *Chambers Card Games* (Caeredin, Chambers, 2007).
* Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]).

Gemau cardiau
Categori:Gemau cardiau
A Night to Remember

Llyfr ffeithiol gan Walter Lord yw ***A Night to Remember*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1955. Mae'r llyfr yn adrodd hanes suddo'r RMS *Titanic* ar 15 Ebrill 1912. Wrth ymchwilio, cafodd Lord gyfweliadau â thua 60 o oroeswyr y drychineb. Roedd y llyfr yn boblogaidd iawn, ac mewn print hyd heddiw. Mae'n dal i fod yn adnodd bwysig wrth astudio'r *Titanic*. Gwnaed ffilm yn seiliedig ar y llyfr, *A Night to Remember*, a ryddhawyd ym 1958.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau 1955
Categori:Llyfrau hanes Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:RMS Titanic
A Night to Remember (ffilm)

Ffilm ddrama Brydeinig o 1958 yw ***A Night to Remember*** sy'n seiliedig ar y llyfr ffeithiol *A Night to Remember* gan Walter Lord, sy'n adrodd hanes suddo'r RMS *Titanic*.

Canmolir *A Night to Remember* am ei gywirdeb hanesyddol o gymharu â ffilmiau eraill am y *Titanic*, yn enwedig *Titanic* gan James Cameron.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1958
Categori:Ffilmiau drama Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar lyfrau
Categori:RMS Titanic
Rheoliad

Rheol gyda grym awdurdodol yw **rheoliad**. Er enghraifft, mae rheoliadau ariannol yn llywodraethu sefydliadau ariannol megis banciau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfraith weinyddol
Marc Dutroux

Llofrudd cyfresol o Wlad Belg yw **Marc Dutroux** (ganwyd 6 Tachwedd 1956).

Ym 1989 cafwyd yn euog o bum achos o ymosodiad rhywiol a dedfrydwyd i garchar am 13 mlynedd, ond cafodd ei ryddhau ar ôl tair mlynedd. O 1992 hyd 1996, cipiodd a threisiodd nifer o ferched. Cyhuddwyd yr heddlu o anwybyddu gwybodaeth a chyhuddiadau yn erbyn Dutroux. Ym 1996, chwiliwyd un o'i dai a chanfwyd dwy ferch yn eu harddegau wedi'u cadw mewn cell. Ychydig o ddyddiau'n hwyrach, cafodd dwy ferch arall, wyth mlwydd oed, eu canfod wedi'u claddu mewn un o'i dai arall. Yn 2004 cafwyd Dutroux yn euog o lofruddiaeth, herwgipio, a thrais rhywiol a dedfrydwyd i garchar am oes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Llofruddion cyfresol
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o herwgipio
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o drais rhywiol
Gêm gardiau

[bawd|*Les Joueurs de cartes* gan [Theodoor Rombouts.]]
Gêm sy'n defnyddio cardiau chwarae yw **gêm gardiau**.

## Rhestr 
* Amynedd
* Bacarát
* Besîc
* Brag
* *Bridge*
* Calonnau
* Canasta
* Cribej
* Chwist
* Ewcr
* Picet
* Pocer
* Pontŵn
* Rymi
* Rhawiau
* Snap

## Gweler hefyd 
* Geirfa gemau cardiau


Cardiau
Alimoni

Rhwymedigaeth gyfreithiol ar berson i roi arian i'w briod wedi ymwahaniad neu ysgariad yw **alimoni**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith deuluol
Categori:Geirfa'r gyfraith
Ogof Vanguard

Ogof glan y môr ydy **Vanguard Cave** sydd yn rhan o wëad o ogofâu a elwir yn ''Gorham's Cave Complex'' ac sydd wedi'i lleoli yn Gibraltar.

Mae'r gwëad yma o ogofâu wedi cael eu henwebu am statws Safle Treftadaeth y Byd, UNESCO. Dyma un o droedleoedd olaf y Neanderthal a oedd yn byw yn yr ardal hon rhwng 55,000 a 28,000 o flynyddoedd yn ôl.

Mae wedi'i lleoli i'r de-ddwyrain o Graig Gibraltar.

## Nodweddion ffisegol
[bawd|250px|chwith|Prof. [Clive Finlayson yn darlithio ar Gibraltarpedia gerllaw Ogof Vanguard.]] 
Mae'r ogof yn un o bedwar sy'n rhan o blethera ''Gorham's Cave complex'' sydd wedi'u henwebu am statws Safle Treftadaeth y Byd, UNESCO. Y tri arall yw: ''Ogof Bennett's*, *Ogof Gorham*, ac *Ogof Hyaena*. Cloddiwyd *Vanguard'' yn gyntaf ym 1989, a cloddiwyd Ogof Gorham - a leolir ychydig fetrau gerllaw yn 1951.

## Cyfeiriadau
Categori:Gibraltar
Vanguard
Bacarát

bawd|Palet a chardiau.
Gêm gardiau a chwareir mewn casino yw **bacarát** (). Mae'n gêm ddwyochrog, rhwng y , sydd hefyd yn y , a'r chwaraewr arall, er gall hyd at 12 o bobl chwarae yn erbyn y banc (y casino) ar yr un pryd. Mae'r gêm hefyd yn defnyddio crwpier. a Punto Banco, sy'n gêm siawns lwyr.

Dyfeiswyd y gêm syml hon yn Ffrainc yn y 19g, a'i phwrpas oedd i symud symiau mawr o arian mewn casinos. Daeth yn gysylltiedig â'r cyfoethogion yn gamblo mewn casinos enwog Deauville a Monte Carlo. Mae gan facarát le amlwg yn y nofel *Casino Royale* gan Ian Fleming.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Arnold, Peter. *Chambers Card Games* (Caeredin, Chambers, 2007).
* Griffiths, Bruce a Jones, Dafydd Glyn. *Geiriadur yr Academi* (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 [argraffiad 2006]).

Categori:Gemau cardiau
Hanes Cymru (John Davies)

Llyfr ar hanes Cymru gan John Davies yw ***Hanes Cymru.***

## Hanes 
Cyhoeddwyd y llyfr gyntaf gan Allen Lane (Penguin) ym 1990 (clawr caled a chlawr meddal). Fe'i ystyrir yn "gampwaith yr awdur" ac yn waith awdurdodol. Cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg o'r llyfr gan yr awdur dan y teitl *A History of Wales* ym 1993 gydag argraffiad newydd yn 1996. Mae'r llyfr yn adrodd hanes Cymru o Oes yr Iâ hyd at yr unfed ganrif ar hugain (yn argraffiad 2007). Un o amcanion John Davies wrth ei ysgrifennu oedd i "[g]ryfhau lle'r Gymraeg fel iaith ysgolheictod hanesyddol".

Ystyrir *Hanes Cymru* yn llyfr hanes darllenadwy Llyfnder sydd i'r arddull wrth ymdrin â ffeithiau ac ystadegau sydd yn ôl Betsan Powys yn "llywio ac yn lliwio yr un pryd".

Yn 2007 cyhoeddwyd diweddariad o *Hanes Cymru* ac *A History of Wales* gan Penguin gyda phennod newydd ar Gymru ers 1979. Yn ei ragair i'r argraffiad hwn, ysgrifennodd Davies, "Cyflwynwyd argraffiad cyntaf y gyfrol hon i'r olaf o'r hen genhedlaeth; cyflwynir yr argraffiad hwn i'r cyntaf o'r genhedlaeth newydd."

## Gweler hefyd
*Hanes Cymru
*When was Wales?
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* *Hanes Cymru*  ar wefan Penguin

Categori:Llyfrau 1990
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Berlengas

Ynysfor sydd 10–15&nbsp;km i orllewin Peniche, Portiwgal, yw'r **Berlengas** neu'r **Bwrlingau**. Mae'r Berlengas yn warchodfa fiosffer UNESCO.

bawd|dim|Caer São João Baptista ar Berlenga Grande

## Cyfeiriadau 
Categori:Ynysforoedd
Categori:Ynysoedd Portiwgal
Rhiain y pin

Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **rhiain y pin**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **rhiannedd y pin**; yr enw Saesneg yw *Pine Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Panolis flammea*. Fe'i ganfyddir mewn fforestydd pin drwy Ewrop.

32–40&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agored ac fe welir yr oedolyn ar ei adain rhwng Mawrth a Mai. Caiff ei ddenu gan olau a blodau'r  helygen.

Mewn rhai amgylchiadau, caiff ei drin fel pla. Mae'n gaeafgysgu fel chwiler.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhiain y pin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Rhisglyn y cyll

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn y cyll**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl y cyll**; yr enw Saesneg yw *Scarce Umber*, a'r enw gwyddonol yw *Agriopis aurantiaria*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

27–35&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agore ac mae'n hedfan rhwng Hydref a Thachwedd. Prin fod gan y fenyw adenydd o gwbwl.

(MHNT) Agriopis aurantiaria - Jaskulin - Poland - male dorsal.jpg|♂ 
(MHNT) Agriopis aurantiaria - Jaskulin - Poland - male ventral.jpg|♂  △	
Agriopis aurantiaria larva.jpg|Lindys

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o goed: *Betula*, *Quercus robur*, *Sorbus aucuparia*, *Rosa* a *Prunus padus*.

## Subspecies
**Agriopis aurantiaria aurantiaria*
**Agriopis aurantiaria cleui*
**Agriopis aurantiaria lariciaria*

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn   y cyll yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Ivor Powell

Chwaraewr pêl-droed Cymreig oedd **Ivor Verdun Powell MBE** (5 Gorffennaf 1916 - 6 Tachwedd 2012).

Fe'i ganwyd ym Margod.  Bu'n chwarae dros glwb pêl-droed Queen's Park Rangers rhwng 1937 a 1948 a'r glwb Aston Villa rhwng 1948 a 1951.

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2012
Rhisglyn brith bach

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **rhisglyn brith bach**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **rhisgl brith bach**; yr enw Saesneg yw *Small Brindled Beauty*, a'r enw gwyddonol yw *Apocheima hispidaria*. Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop.

28–35&nbsp;mm ydy lled yr adenydd agored. Nid oes gan y fenyw adenydd. Mae'r oedolyn gwryw i'w weld yn hedfan rhwng canol Mawrth i ganol Mai.

(MHNT) Apocheima hispidaria - Lacérède France - Male dorsal.jpg|*Apocheima hispidaria hispidaria*  ♂  
(MHNT) Apocheima hispidaria - Lacérède France - Male ventral.jpg|*Apocheima hispidaria hispidaria* ♂ △
(MHNT) Apocheima hispidaria f. Obscura- Zagórze Pologne - Male dorsal.jpg|*Apocheima hispidaria f. Obscura* ♂ 
(MHNT) Apocheima hispidaria f. Obscura- Zagórze Pologne - Male ventral.jpg|*Apocheima hispidaria f. Obscura*  ♂ △

Prif fwyd y siani flewog ydy: *Quercus robur*, *Salix aurita*, *Carpinus betulus*, *Prunus spinosa*, *Prunus avium* a *Malus domestica*.

## Isrywogaethau
**Apocheima hispidaria hispidaria*
**Apocheima hispidaria cottei* (Oberthür, 1913)
**Apocheima hispidaria popovi* Vojnitz, 1972
**Apocheima hispidaria orientis* (Wehrli, 1940)

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r rhisglyn brith bach yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod