Hagiograffeg

Defnyddir y term **hagiograffeg** i gyfeirio at fywgraffiadau’r seintiau sydd wedi goroesi ar hyd y canrifoedd. Gall testun hagiograffeg fod yn destun ar hanes unrhyw unigolyn sanctaidd, boed yn destun rhyddiaith neu’n farddoniaeth, a hynny mewn unrhyw iaith. Pwrpas gwaith o’r fath yw lledaenu’r storïau am fywydau moesol y seintiau hyn: eu gwyrthiau, eu dioddefaint a’u hymroddiad ysbrydol.

## Cefndir
Yn yr Oesoedd Canol, roedd bri mawr ar gofnodi hanesion y seintiau gyda gweithiau hagiograffeg yn cael eu cyfansoddi mewn gwahanol ieithoedd. Lluniwyd y casgliad mwyaf, o bosibl, yn Lladin gan Jacobus de Voragine, sef *Y Llith Euraid*. Defnyddid sawl ffyhonnell ganddo i lunio cofnod o hanes dwsinau o seintiau o bob math. Daeth ei waith yn ffynhonnell i nifer fawr o destunau eraill am y seintiau wrth i gyfieithwyr addasu a chyfieithu’r gwaith Lladin poblogaidd hwn.

Bydd gweithiau hagiograffeg Cymraeg  yn aml yn defnyddio'r term *buchedd* yn eu teitlau (o *byw* + *(gw)edd*) er enghraifft *Buchedd Mair Wyry* yn Llyfr Gwyn Rhydderch , neu ddrama radio hagiograffeg Saunders Lewis, *Buchedd Garmon*. Geiriau o'r un tarddiad yw *Buhez* Llydaweg a *Bywnans* Cernyweg

## Hagiograffeg Saint Cymreig
Credir i waith Jacobus de Voragine ddylanwadu ar rai o’r testunau Cymraeg a luniwyd o’r 14g ymlaen. Fodd bynnag, nid y *Llith Euraid* yw ffynhonnell pob buchedd Gymraeg gan fod hanesion nifer o’r seintiau brodorol yn unigryw ac wedi eu cofnodi yn y Gymraeg yn unig, a’u cynsail – boed yn Gymraeg neu’n Lladin – wedi mynd yn angof. Cedwid hwy mewn gwahanol lawysgrifau a chopiwyd hwy gan sawl ysgrifydd o’r 13g ymlaen, gyda’r casgliad mwyaf swmpus yn ymddangos yn llawysgrif Llansteffan 34 (dechrau’r 11g). Wrth gwrs, roedd canrifoedd rhwng cyfnod tybiedig y sant a’r cyfnod pan yr ysgrifennwyd y testun cynharaf am y sant hwnnw. Mae’r testunau rhyddiaith cynharaf sydd wedi goroesi yn y Gymraeg yn cynnwys hanes Dewi, Beuno a rhai o’r santesau rhyngwladol, megis Margred, Catrin a Mair o’r Aifft.

### Cerddi hagiograffeg Cymraeg
Roedd rhai beirdd yn gyfarwydd â’u hanesion a cheir cerddi i seintiau gan Feirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr. Un o’r cerddi hagiograffeg cynharaf yw’r gerdd i Gadfan Sant gan Lywelyn Fardd ac roedd Dewi Sant hefyd yn sant a folir gan Feirdd y Tywysogion. Gydag amser, gwelwyd cerddi i saint lleol, anghyfarwydd, yn ogystal â cherddi i’r seintiau rhyngwladol poblogaidd. Bardd diweddarach a ganodd i amrywiaeth o seintiau yw Lewys Glyn Cothi (canol y 15g.) ac fe barhaodd y traddodiad o ganu cerddi hagiograffeg ymhell i’r 16g. Yn aml, gwelir bod y cerddi’n cynnwys yr un storïau â’r testunau rhyddiaith am yr un sant, er bod ambell gerdd yn adlewyrchu traddodiadau coll am rai seintiau ble nad yw’r fuchedd ysgrifenedig wedi goroesi.

## Defnydd cyfoes
Mae'r geiriau hagiograffeg / buchedd yn cael eu defnyddio'n aml heddiw ar gyfer bywgraffiad a chofiannau seciwlar sy'n gwyngalchu hanes go iawn unigolyn, yn hytrach na dweud yr holl wir, y da a'r drwg, amdanynt.

## Gweler Hefyd 
* Beunans Meriasek
* Buchedd Dewi
* Buchedd Garmon
* Buchedd Sant Martin
* Buchedd ein Tad Ymhlith y Saint Ioan y Rwsiad
* Buhez Santez Nonn
* Bywnans Ke
* Collen (sant)
* Y Llith Euraid
* Llyfr Gwyn Rhydderch
* Pascon agan Arluth

## Llyfryddiaeth
*Baring-Gould, S. a Fisher, J. (1907–1923), *The Lives of the British Saints*, pedair cyfrol (Llundain: Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
*Cartwright, J. (gol.) (2003), *Celtic Hagiography and Saints’ Cults* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
*Cartwright, J. (2006), *Feminine Sanctity and Spirituality in Medieval Wales* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
*Cartwright, J. (gol.) (2013), *Mary Magdalene and her Sister Martha: An Edition and Translation of the Medieval Welsh Lives* (Washington: Catholic University of America Press).
*Doble, G. H. ac Evans, D. S. (goln) (1971), *Lives of the Welsh Saints* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru). 
*Evans, D. S. (gol.) (1988), *The Welsh Life of St David* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru). 
*James, J. W. (gol.) (1967), *Rhigyfarch’s Life of St. David* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru)
*Jones, J. M. (gol.) (1912), *The Life of Saint David and other tracts in Medieval Welsh from the Book of the Anchorite of Llandewivrevi A.D. 1346* (Rhydychen: Clarendon Press).
*Lewis, B. (gol.) (2015), *Medieval Welsh Poems to Saints and Shrines* (Dulyn: Dublin Institute for Advanced Studies).
*Ryan, W. G. (cyf.) (2012), *The Golden Legend: Readings of the Saints* (Princeton: Princeton University Press).
*Wade-Evans, A. W. (gol. a chyf.) (1944), *Vitae Sanctorum Britanniae et Genealogiae, The Lives and Genealogies of the Welsh Saints* (Caerdydd: Welsh Academic Press).
*Wade-Evans, A. W. (gol.) (1923), *Life of St David* (Llundain: Society for Promoting Christian Knowledge).

## Cyfeiriadau

Categori:Bywgraffiadau
Categori:Llenyddiaeth grefyddol
Categori:Seintiolaeth
Categori:Termau llenyddol