open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Crythor Du

Cerddor canoloesol o Gymru oedd **y Crythor Du**. Ceir sawl chwedl werin amdano ac mae'n amhosibl gwybod erbyn heddiw a fu rhyw "Grythor Du" yn clera yng Nghymru yn y gorffennol neu beidio.

Gelwir un o'r chwedlau amdano 'Y Crythor Du a'r Bleiddiaid'. Un noson loergan yr oedd y Crythor Du yn cyfeirio ei gamau tuag adref a'i grwth ar ei gefn ac yn sydyn cafodd ei amgylchynu gan yrr o fleiddiaid. I'w cadw draw dechreuodd chwarae ei grwth â'i holl egni gyda'r bwriad o'u dychryn. Llwyddodd i'w hatal am ychydig ond yn fuan roeddynt yn barod i ruthro iddo. Pan welodd hynny, dechreuodd chwarae alawon melus seinber. Llonyddodd hyn y bleiddiaid rheibus ond doedd gwiw i'r Crythor roi'r gorau i'w chwarae a bu wrthi trwy'r nos yn ei ofn a'r bleiddiaid yn gwrando'n astud. Tua'r wawr daeth grŵp o ddynion heibio a ffodd y bleiddiaid.

Yn ôl chwedl arall, roedd y Crythor Du yn un o'r cerddorion crwydr a arferai fynd ar deithiau clera gyda'i was i'w ddilyn. Dywedir i'r ddau farw o oerfel anghyffredin yn Eryri un gaeaf pan ar daith glera i Feddgelert. Cofnoda'r hynafiaethydd Edward Lhuyd fod beddau'r Crythor a'i was yn adnabyddus yn ei gyfnod ef ar lan Llyn Dinas yn Nant Gwynant.

Mae'n bosibl mai'r Crythor Du hwn a gofir yn enw 'Ogof y Crythor Du', ger Cricieth. Dywedir fod crythor, pibydd a chornor wedi'u denu i'r ogof gan sain miwsig bersain. Nis gwelwyd byth wedyn, ond clywid alawon y cerddorion yn dod o'r ogof. Dyma 'Ffarwél Ned Puw' neu 'Ffarwél Dic y Pibydd'.

Ceir hen gainc i'r delyn a elwir 'Erddigan y Crythor Du'. Ceir cainc arall o'r enw 'Cainc y Crythor Du Bach' hefyd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Edward Grythor http://yba.llgc.org.uk/cy/c-EDWA-GRY-1523.html

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Eryri
Categori:Llên gwerin Cymru
Talachddu

Pentref bychan  yng nghymuned Felin-fach, Powys, Powys, Cymru, yw **Talachddu**. Saif yn ardal Brycheiniog yn ne-ddwyrain y sir, ar ffordd wledig tua hanner ffordd rhwng Aberhonddu i'r de-orllewin a'r Bronllys i'r gogledd-ddwyrain.

Y pentref agosaf yw Felin-fach. Daw'r ffordd o Felin-fach trwy Dalachddu gan ei gysylltu â phentref Llan-ddew ac Aberhonddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Felin-fach, Powys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Sodom a Gomorra

[dde|bawd|300px|*The Destruction of Sodom and Gomorrah*, [John Martin (peintiwr)|John Martin, 1852.]]

[dde|bawd|300px|Arwyddlun Sodom a Gomorra o'r  [Nuremberg Chronicle gan Hartmann Schedel, 1493. Sylwer fod gwraig Lot wedi ei throi'n biler o halen yn y canol eisoes.]]
Yn ôl y Beibl, roedd **Sodom ** a **Gomorrah** yn ddwy ddinas a ddinistriwyd gan Dduw. Yng Nghristnogaeth ac Islam, mae enwau'r ddwy ddinas wedi dod yn gyfystyr â phechod diedifeiriol, gyda chwymp y dinasoedd yn ymgorfforiad o ddicter Duw.

Defnyddir Sodom a Gomorrah hefyd fel trosiadau am wyriad rhywiol ac anfoesoldeb. O ganlyniad, mae'r stori wedi arwain at eiriau newydd mewn nifer o ieithoedd, gan gynnwys y gair Cymraeg "sodomiaeth," term a ddefnyddir ym myd y gyfraith yn bennaf i ddisgrifio cyfathrach rhywiol na sydd yn weiniol yn ogystal â söoffilia a chyfunrywioldeb.

Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Yr Hen Destament
D. G. Hessayon

Awdur a botanegwr o Loegr o dras Gypraidd oedd ** Dr David Gerald Hessayon** (13 Chwefror 1928 – 16 Ionawr 2025) sy'n enwocaf am ei gyfres o lawlyfrau garddio, yr "Expert Guides", y llyfrau garddio mwyaf llwyddiannus erioed. Maent wedi gwerthu 51&nbsp;miliwn o gopïau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Awduron llyfrau garddio o'r Deyrnas Unedig
Categori:Garddwyr o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Fanceinion
Categori:Saeson Cypraidd
Cosmopolitaniaeth

Ideoleg sy'n honni bod holl grwpiau cymdeithasol dynoliaeth – gan gynnwys grwpiau ethnig, cenedlaethol, a diwylliannol – yn perthyn i un gymuned yn seiliedig ar foesoldeb cyffredin yw **cosmopolitaniaeth**. Mae'n groes i ddamcaniaethau cymunedol a neilltuolaidd, yn enwedig syniadau gwladgarwch a chenedlaetholdeb.

Daw'r gair o'r geiriau Groeg *cosmos* Κόσμος (y bydysawd) a *polis* Πόλις (dinas).

Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Daearyddiaeth ddiwylliannol
Categori:Theorïau gwleidyddol
Abaty Sligo

250px|bawd|chwith|Abaty Sligo.
250px|bawd|chwith|Rhan o glwysdy Abaty Sligo.

Mynachlog a sefydlwyd gan urdd y Dominiciaid yw **Abaty Sligo** (Gwyddeleg: ***Mainistir Shligigh***), a leolir yng nghanol tref Sligo yn Swydd Sligo, Iwerddon. Er mai fel 'Abaty' y cyfeirir ato fel rheol, brodordy (*friary*) oedd mewn gwirionedd.

Cafodd ei sefydlu yn 1252 neu 1253 gan Maurice Fitzgerald, Ail Farwn Offaly. Un o'r Normaniaid yn Iwerddon oedd y Maurice hwn. Cafodd dir helaeth yn ardal Sligo a'r cylch am ei ran yng ngoresgyniad Connacht gan Richard de Burgo. Roedd urdd y Dominiciaid yn estron i draddodiad Cristnogol Iwerddon ond er gwaethaf y ffaith fod y tir o'i gwmpas wedi newid dwylo sawl gwaith rhwng Gwyddelod Connacht, y Normaniaid a hefyd, yn nes ymlaen, Goron Lloegr, llwyddodd yr abaty i oroesi heb fawr niwed. Ond fe'i llosgwyd trwy ddamwain, gyda thref fechan Sligo, yn 1414. Fe'i codwyd o'r newydd bron gan yr Abad Bryan MacDonagh. Er gwaethaf ei darddiad estron, daeth yn rhan o fywyd crefyddol gwŷr Connacht a chladdwyd sawl aelod o brif deuluoedd Gwyddelig y fro yno.

Adeg diddymu'r mynachlogydd, eithriwyd Abaty Sligo o'r drefn yn dilyn apêl gan y teulu O'Connor at y Frenhines Elisabeth I o Loegr, ond ar yr amod fod y brodyr yn troi'n offeiriaid seciwlar. Dioddefodd adeilad yr abaty ddifrod sylweddol yn 1595-99 pan gymerwyd llawer o'r pren i adeiladu peiriant gwarchae gan George Bingham er mwyn ymosod ar gastell Sligo. Yn 1641 llosgwyd yr abaty eto, a'r dref hefyd, gan un o gadfridogion Oliver Cromwell, Syr Frederick Hamilton. Dechreuwyd defnyddio'r abaty fel chwarel am gyfnod yn y 18g ond fe'i achubwyd gan offeiriad lleol. Heddiw mae'r adfeilion yng ngofal Oidhreacht Éireann.

## Ffynhonnell
**Mainistir Shligigh. Sligo Abbey* (Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann, Dulyn). Llawlyfr yr abaty.

## Dolenni allanol
* Abaty Sligo  ar wefan Oidhreacht Éireann (Heritage Ireland)

Categori:Tai crefydd Iwerddon
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Safleoedd archaeolegol Iwerddon
Categori:Swydd Sligo
Gamal Abdel Nasser

Ail arlywydd yr Aifft oedd **Gamal Abdel Nasser** (hefyd Djamal Abd al-Nasser) (15 Ionawr 1918 – 28 Medi 1970).

Ganed Nasser yn Alexandria, ac yn 16 oed roedd eosoes yn arweinydd mudiad myfyrwyr yn gwrthwynebu dylanwad Prydeinig yn yr Aifft. Ymunodd a'r fyddin, ac ymladdodd yn Rhyfel Israel-Arabiaidd 1948, gan gael ei anafu.

Roedd yn rhan o'r grŵp swyddogion a orfododd y brenin Faruk I i ymddiswyddo yn 1952, a dilynwyd hyn gan gyhoeddi'r Aifft yn Weriniaeth yn 1953 gyda Ali Mohammed Naguib yn Arlywydd cyntaf. Daeth Nasser yn Weinidog dros Faterion Cartref. Yn 1954, gorfodwyd Neguib i ymddiswyddo, ac yn 1956 daeth Nasser yn Arlywydd, swydd a ddaliodd hyd ei farwolaeth yn 1970. Pan ffurfiwyd y Weriniaeth Arabaidd Unedig trwy uno yr Aifft a Syria yn 1958, Nasser oedd Arlywydd y wladwriaeth newydd, a'i hunig arlywydd, gan i Syria ymwahanu eto yn 1961. Ar y llwyfan ryngwladol, roedd yn arweinydd blaenllaw o'r Mudiad Heb Aliniad.

Yn ystod cyfnod Nasser fel Arlywydd yr adeiladwyd Argae Aswan ar draws Afon Nîl yn ne yr Aifft. Enwyd y gronfa ddŵr enfawr a ffurfiwyd wedi adeiladu'r argae yn Llyn Nasser ar ei ôl.

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Arlywyddion yr Aifft
Categori:Cenedlaetholdeb Arabaidd
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Aifft
Categori:Hanes yr Aifft
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Llyn Nasser

[bawd|240px|Llyn Nasser o [Abu Simbel]]

Cronfa ddŵr enfawr yn ne yr Aifft a gogledd Swdan yw **Llyn Nasser** (Arabeg: بحيرة ناصر; *Buhayrat Nasir*). Gelwir y rhan gymharol fechan sydd yn y Swdan yn **Llyn Nubia** (Arabeg: بحيرة نوبية; *Buhayrat Nubiya*). Mae Llyn Nasser yn 550 km o hyd a 35 km o led yn y man lletaf, gydag arwynebedd o 5,250 km².

Dechreuodd y llyn ffurfio yn 1964 wedi adeiladu Argae Aswan ar draws Afon Nîl. Bu cydweithrediad rhwng nifer o wledydd wedi ei drefnu gan UNESCO i symud nifer o demlau a henebion eraill rhag iddynt gael eu boddi. Teml Abu Simbel yw'r enwocaf o'r rhain. Enwyd y llyn ar ôl Gamal Abdel Nasser, Arlywydd yr Aifft ar y pryd.

bawd|chwith|250px|Argae Uchel Aswan

Nasser
Abu Simbel

Dwy deml yn ne yr Aifft a adeiladwyd gan y brenin Ramesses II (1302 CC - 1213 CC) yw **Abu Simbel**. Adeiladwyd y temlau i anrhydeddu Ramesses ei hun a'i frenhines Nefertari.

Dechreuwyd adeiladu Argae Uchel Aswan yn 1960, a dechreuodd Llyn Nasser ffurfio tu ôl i'r argae yn 1964, tra bod yr argae'n dal i gael ei godi. Byddai hyn wedi boddi nifer o henebion o bwysigrwydd eithriadol, yn arbennig Abu Simbel. Bu cydweithrediad rhwng nifer o wledydd wedi ei drefnu gan UNESCO i symud nifer o demlau a henebion eraill rhag iddynt gael eu boddi. Rhwng 1964 a 1968 symudwyd y deml i safle 65 medr yn uwch a 200 medr ymhellach o'r afon.

Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Aifft
Categori:Temlau
Categori:Yr Hen Aifft
Mechelen

Dinas yng Ngwlad Belg yw **Mechelen** (Iseldireg; Ffrangeg: *Malines*). Fe'i lleolir yn nhalaith Antwerpen yn rhanbarth Fflandrys.

bawd|Mechelen

## Adeiladau a chofadeiladau
*Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw-van-Hanswijk
*Brusselpoort
*Kerk van Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijle (eglwys)
*Sint-Janskerk (eglwys)
*Sint-Romboutskathedraal (eglwys gadeiriol)

## Enwogion
*Rembert Dodoens (1517-1585), meddyg
*Lucas Faydherbe (1617-1697), arlunydd

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Fflandrys
Categori:Antwerp (talaith)
Dún Chonchúir

Bryngaer ar Inis Meáin yn Ynysoedd Arann, Iwerddon yw **Dún Chonchúir** (hefyd: **Dún Conchuirn**), oddi ar arfordir Swydd Galway. Mae'n safle archaeolegol sy'n dyddio o Oes yr Haearn.
250px|bawd|chwith|Dún Chonchúir.
250px|bawd|chwith|Dún Chonchúir: olion cytiau a rhan o'r mur.

## Traddodiad
Ystyr yr enw Gwyddeleg *Dún Chonchúir* yw 'Caer Conchuir[n]'. Ym mytholeg Iwerddon roedd Conchuir yn frawd i'r arwr - neu dduw - Oengus (neu Aengus). Mae'r gair *dún* yn gytras â'r gair Cymraeg 'din[as]' (hen ystyr: 'caer'). Yn ôl traddodiad a gofnodir yn y *Lebor Gabála*, gyrrwyd goroeswyr y Fir Bolg ar ffo ar ôl iddynt gael eu trechu gan y Tuatha Dé Danann ym mrwydr Mag Tuired. Ymsefydlodd eu brenin, Oengus mac Úmoír, ar ynys Aran yn yr Alban. Ond ceir amrywiad ar y traddodiad mewn cerdd gan y bardd Mac Liac sy'n dweud mai i ynysoedd *Arann* ac arfordir Connacht yr aeth y Fir Bolg. Yna codwyd dwy gaer fawr gan ddau o feibion Úmoír: cododd Oengus gaer Dún Aengus ar Inis Mór a chododd ei frawd Conchuirn gaer Dún Chonchuir ar yr ynys lai, Inis Meáin (Ynys Fach).

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Iwerddon
Categori:Oes yr Haearn yn Iwerddon
Categori:Swydd Galway
Hywel Francis

Hanesydd a gwleidydd oedd Dr **Hywel Francis ** (6 Mehefin 1951 – 14 Chwefror 2021) a oedd yn Aelod Seneddol Lafur dros Aberafan rhwng 2001 a 2015. Cafodd ei eni yng Nghastell-nedd. Roedd yn fab i arweinydd undeb y glowyr Dai Francis  (Dai o'r Onllwyn 1911–1981) a Catherine (née Powell). Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Eglwys Newydd, Caerdydd, ac ym Mhrifysgol Abertawe.

Rhwng 2010 a 2015 fe oedd Cadeirydd y Cyd-bwyllgor ar Hawliau Dynol a bu hefyd yn gadeirydd y Pwyllgor Materion Cymreig, gan feithrin cysylltiadau agos gyda'r Cynulliad.

Bu hefyd yn gadeirydd grwpiau trawsbleidiol ar archifau a Syndrom Down. Ef hefyd a sefydlodd Sefydliad Bevan.

Fel hanesydd, cyhoeddodd yn helaeth ar gymunedau glofaol De Cymru, gan gynnwys:

**The Fed: a History of the South Wales Miners in the Twentieth Century* (Caerdydd, 1980) (cyd-awdur gyda'r Athro Dai Smith)
**Miners Against Fascism: Wales and the Spanish Civil War* (Caerdydd, 1984)
**History on Our Side: Wales and the Miners Strike of 1984-85*

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Raymond Powell

Aelod Seneddol Llafur dros Aberafan oedd Syr **Raymond Powell** (19 Mehefin 1928 - 7 Rhagfyr 2001). Ei ferch, Janice Gregory, ydy'r Aelod Cynulliad Cenedlaethol Cymru presennol dros yr etholaeth honno.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1928
Thutmosis III

Brenin yr Hen Aifft yn ystod y Deyrnas Newydd oedd **Thutmosis III** neu **Thutmose III** (ca. 1479 CC - 1425 CC). Ef oedd chweched brenin y 18fed brenhinllin.

Roedd Thutmosis III yn fab i'r brenin Thutmosis II ac un o'i wragedd, Isis. Bu farw Thutmosis II pan oedd Thutmosis III yn dal yn blentyn bychan, ac er i Thutmosis III ddod yn frenin mewn theori, cipiwyd grym gan Hatshepsut, prif wraig Thutmosis II. Bu Hatshepsut yn rheoli'r Aifft am 22 mlynedd, a dim ond ar ôl ei marwolaeth hi y daeth Thutmosis III yn frenin mewn gwirionedd.

Teyrnasodd Thutmosis III am 32 mlynedd wedi marw Hatshepsut, a dangosodd ei hun yn un o gadfridogion mwyaf galluog yr Hen Aifft. Dywedir iddo gipio 350 o ddinasoedd, ac erbyn diwedd ei oes, roedd ei deyrnas yn ymestyn o afon Ewffrates i dde Nubia. Ef oedd y cyntaf o frenhinoedd yr Aifft i ymgyrchu tu hwnt i afon Ewffrates, yn ystod ei ymgyrchoedd yn erbyn Mitanni. Cofnodir ei fuddugoliaethau mewn arysgrifau a cherfluniau ym nheml Karnak ger Luxor.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Genedigaethau 1479 CC
Categori:Marwolaethau 1425 CC
Dyffryn y Brenhinoedd

bawd|dde|250px|Dyffryn y Brenhinoedd
bawd|350px|Map o leoliad y beddau

Dyffryn yr ochr draw i Afon Nîl o ddinas Luxor a hen ffinas Thebes yn yr Aifft yw **Dyffryn y Brenhinoedd** (Arabeg: وادي الملوك *Wadi el-Muluk*). Mae'n enwog fel man claddu brenhinoedd y Deyrnas Newydd yn yr Hen Aifft.

Ystyrid y dyffryn yn le arbennig o gyfnod cynnar, ac adeiladwyd temlau yma yn yr Hen Deyrnas a'r Deyrnas Ganol. Yn ystod y Deyrnas Newydd, yma yr oedd beddau'r brenhinoedd, wedi eu cloddio allan o'r graig. I'r de o'r dyffryn, roedd pentref y gweithwyr oedd yn adeiladu ac addurno'r beddau, Deir el-Medina, a Dyffryn y Brenhinesau. Tua chanol y Deyrnas Newydd, adeiladwyd nifer o feddau yma gan uchelwyr ac uchel-swyddogion hefyd.

Heddiw, mae'r dyffryn yn un o atyniadau twristaidd mwyaf yr Aifft. Ar hyn o bryd, gwyddir lleoliad 63 o feddau, a gellir ymweld a'r mwyafrif, gyda 10 beddrod ar agor ar y tro, a'r rhain yn cael eu newid bob chwe mlynedd.

Ceir beddau'r brehninoedd canlynol yma:

* Ramesses I
* Ramesses II (7)
* Ramesses III
* Ramesses IV
* Ramesses V
* Ramesses VI
* Ramesses VII
* Ramesses IX
* Ramesses X
* Ramesses XI
* Meremptah
* Amenmesse
* Sethnakht
* Seti I (17)
* Seti II
* Tuthmosis I
* Tuthmosis II
* Tuthmosis III (34)
* Tuthmosis IV
* Amenmotep
* Amenhotep II
* Amenhotep III
* Userhet
* Thuia
* Siptah
* Horemheb
* Ai
* Tutankhamun (62)

Categori:Yr Hen Aifft
Private Eye

bawd|Clawr Gorffennaf 2011
Cylchgrawn dychanol a materion cyfoes a gyhoeddir yn bythefnosol yn y Deyrnas Unedig yw ***Private Eye***. Golygydd cyfredol y cylchgrawn yw Ian Hislop. Fe'i cyhoeddwyd yn gyntaf yn 1961 ac mae'n enwog am ddychanu a lambastio enwogion a phobl cyhoeddus sydd (yn llygad y cylchgrawn) yn euog o unrhyw beth megis hunan falchder, twyll neu anallu person i gyflawni gofynion ei swydd. Mae'n ystyried ei hun yn rhyw fath o ddraenen yn ystlys y sefydliad.

Ceir yn y cylchgrawn golofn o'r enw *Wikipedia Whispers* sy'n dadlennu achosion o bobl sy'n ehangu erthyglau Wikipedia arnyn nhw eu hunain.

Categori:Cylchgronau dychanol
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 1961
Oidhreacht Éireann

Gwaith **Oidhreacht Éireann** (Gwyddeleg am 'Treftadaeth Iwerddon', Saesneg: ***Heritage Ireland***) yw diogelu safleoedd treftadaeth Gweriniaeth Iwerddon a'u cyflwyno i'r cyhoedd. Mae'n rhan o'r *Oifig na nOibreacha Poiblí* (Saesneg: *Office of Public Works*), un o adrannau llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon. Mae'n cyfateb felly i gyrff fel Cadw yng Nghymru. Er gwaethaf ei enw, nid yw'n cynnwys safleoedd yng ngogledd-ddwyrain yr ynys.

Mae'r safleodd sydd yng ngofal Oidhreacht Éireann yn cynnwys safleoedd cynhanesyddol fel Dún Aengus, cestyll fel Castell Donegal a mynachlogydd fel Abaty Sligo. Mae'r safleoedd hyn i gyd ar agor i'r cyhoedd ond codir tal mynediad fel rheol.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Archaeoleg Iwerddon
Categori:Cadwraeth yn Iwerddon
Categori:Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Sefydliadau Gweriniaeth Iwerddon
Chengde

bawd|250px|Chengde
Dinas yn Tsieina yw **Chengde** ().

## Adeiladau a chofadeiladau
*Teml Puning
*Teml Putuo Zongcheng

Categori:Dinasoedd Hebei
Eugène Terre'Blanche

Gwleidydd De Affricanaidd oedd '''Eugène Ney Terre'Blanche''' (31 Ionawr 1941 - 3 Ebrill 2010). Sylfaenydd y Plaid wleidyddol Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) oedd ef.

## Dolen allanol 
*  Ysgrif BBC

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Gwleidyddion o Dde Affrica
Hatshepsut

bawd|240px|Hatshepsut
Brenhines yr Hen Aifft yn ystod y 18fed Brenhinlin yn y Deyrnas Newydd oedd **Hatshepsut** (bu farw tua 1457 CC). Teyrnasodd o 1479 CCC hyd ei marwolaeth.

Roedd Hatshepsut yn ferch i'r brenin Thutmosis I a'i wraig Ahmose. Daeth yn brif wraig ei hanner brawd, Thutmosis II. Bu farw Thutmosis II yn gynamserol wedi teyrnasiad byr, ac olynwyd ef gan ei fab bychan gan un o'i wragedd eraill, Isis, Thutmosis III, gyda Hatshepsut yn rheoli'r deyrnas ar ei ran. Gyda chymorth cynorthwywyr fel  Hapuseneb a Senenmut, cipiodd Hatshepsut yr orsedd iddi ei hun.

Cysylltir enw Hatshepsut yn arbennig a'r deml a adeiladodd yn Deir el-Bahari, a gynlluniwyd gan  Senenmut. Ystyrir y deml yma yn un o gampweithiau pensaernïol yr Hen Aifft, ac mae'n un o atyniadau twristaidd mwyaf yr Aifft heddiw.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Marwolaethau 1457 CC
Alec Bedser

Cricedwr o Loegr oedd Syr **Alec Victor Bedser**, CBE (4 Gorffennaf 1918 – 4 Ebrill 2010).

Cafodd ei eni yn Reading.  Brawd gefell y cricedwr Eric Bedser oedd ef.

Categori:Cricedwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2010
Gwenhwyfach

Yn ôl un traddodiad, chwaer Gwenhwyfar gwraig Arthur oedd **Gwenhwyfach** neu **Gwenhwyach**. Ceir y cyfeiriad cynharaf ati gyda Gwenhwyfar yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, fel 'Gwenhwyach', lle fe'i disgrifir fel "Gwenhwyach ei chwaer" yn llys Arthur.

Cysylltir Gwenhwyfach â Brwydr Camlan mewn dau o Drioedd Ynys Prydain, sef 'Tair Gwith Balfawd Ynys Prydain' a 'Thri Ofergad Ynys Prydain'. Dywedir i Arthur ymladd y frwydr honno yn erbyn ei nai, Medrawd, a laddwyd yn y frwydr. Ceir yr hanes yn llawn - gyda llawer o fanylion o ben a phastwn yr awdur ei hun - gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*, sy'n dweud fod Medrawd wedi cipio teyrnas Arthur a'i wraig, Gwenhwyfar. Ond mae'r traddodiad arall a geir yn y Trioedd yn dweud fod y cweryl rhwng Arthur a Medrawd wedi dechrau fel ffrae rhwng Gwenhwyfar a'i chwaer Gwenhwyfach.

Dyma'r unig gyfeiriadau at Wenhwyfach yn y traddodiad Cymreig. Fel yn achos ei "chwaer", mae enw Gwenhwyfach yn cynnwys yr elfen *gwen* ('gwyn'). Yn yr ystyr hen "sanctaidd, dwyfol", mae'n elfen a geir mewn enwau duwiesau a santesau, e.e. Gwenhidwy, Santes Gwenffrewi. Ym mytholeg y Celtiaid ac eraill nid yw'n anghyffredin gael sawl ffurf neu agwedd ar un bod dwyfol ac felly mae'n bosibl fod Gwenhwyfar a'i "chwaer" Gwenhwyfach yn ddwy agwedd ar yr un dduwies yn wreiddiol. Mae'r terfyniad *-ach* mewn enwau personol yn awgrymu benthyciad o'r Wyddeleg yma, yn ôl Rachel Bromwich.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Gymreig
Lewis o Gaerleon

Mathemategydd craff a meddyg i nifer o frenhinoedd Lloegr gan gynnwys Harri Tudur oedd **Lewis o Gaerleon**. Bu hefyd yn feddyg i: Elizabeth Woodville, gweddw  Edward IV, brenin Lloegr, Margaret Iarlles Richmond ac i Harri Tudur. Dywed yr hanesydd Chris Skidmore amdano, ei fod yn un o bobl mwyaf deallus yn y Llys Lancastraidd.

Lluniodd lawer o dablau mathemategol a seryddol ynglŷn â diffyg ar yr haul a'r lloer.

Mae roliau'r Trysorlys yn Llundain yn ei grybwyll ddiwethaf yn 1493-9. Derbyniodd rodd o 40 morc y flwyddyn am ei oes o gyllid Wiltshire, ac ar 27 Tachwedd 1486 cafodd rodd ychwanegol o 20 morc am ei oes o'r cyllid gwladol.

Ar 3 Awst, 1488 cafodd ei ddyrchafu'n un o farchogion gan y brenin Harri VII yng nghapel neu Eglwys Mair Forwyn, Sant Siôr y Merthyr a Sant Edward y Cyffeswr yng Nghastell Windsor. Rhoddwyd rhodd blynyddol o £40 iddo hefyd, yn dilyn Brwydr Maes Bosworth.

## Y negesydd dirgel
Yn 1482, wedi i Richard III, brenin Lloegr gipio coron Lloegr oddi wrth Edward V a oedd ar y pryd yn ddim ond 12 mlwydd oed, ffodd mam Edward, Elizabeth Woodville am ei bywyd gan hawlio lloches, gyda'i merch Elisabeth o Efrog ac eraill o'i theulu, yn Abaty Westminster. Bu yno am rai misoedd; yn y cyfamser, roedd y brenin newydd yn awyddus iawn i'w hatal rhag cysylltu gyda Harri Tudur yn Llydaw, ac yn awyddus i'w cloi yn Nhŵr Llundain. I'r perwyl hwn, amgylchynodd Richard yr abaty gyda llu o'i filwyr gorau i atal neb rhag mynd i mewn nag allan. Roedd mam Harri Tudur, Margaret Beaufort yn awyddus i gysylltu gydag Elizabeth, a oedd i bob pwrpas yn garcharor yn yr abaty. Meddyg Elizabeth Woodville a'i theulu oedd yr Lancastriad Lewis o Gaerleon, a heriodd farwolaeth sawl tro yn mynd a negeseuon o'r naill at y llall, gan drefnu gyda nhw briodas Harri a merch Elisabeth, sef Elisabeth o Efrog. Mae'n debyg mai dyma pam y gwobrwywyd ef yn ariannol, wedi i Harri ladd Richard ym Mrwydr Bosworth.

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Afon Lena

bawd|240px|Dalgylch Afon Lena

Afon yn Siberia, Rwsia yw **Afon Lena** (Rwseg: Лена; Yakuteg: Улахан-Юрях, *Ulachan-Jurjach*). Mae tua 4400&nbsp;km o hyd, ac felly'n ddegfed ynhlith afonydd y byd o ran hyd.

Ceir tarddle'r afon yn Llyn Baikal yn Oblast Irkutsk, ac mae'n llifo tua'r gogledd i aberu ym Môr Laptev. Ymuna afon Viljuj, y fwyaf o'i llednentydd, â hi ger Sangar. Ger yr aber, mae'r afon yn ffurfio delta sy'n un o'r mwyaf yn y byd, yn fwy na delta afon Nîl. Y ddinas fwyaf ar yr afon yw Yakutsk.

## Llednentydd
* Afon Vitim
* Afon Aldan
* Afon Viljuj

bawd|dim|Delta Afon Lena; llun lloeren; lliw ffug
bawd|dim|Afon Lena ger Yakutsk

Lena
Lena
Categori:Gweriniaeth Sakha
Categori:Môr Laptev
Rio Grande

bawd|240px|Dalgylch y Rio Grande

Afon yn Unol Daleithiau America a Mecsico yw'r **Rio Grande**, a adnabyddir ym Mecsico fel y **Río Bravo del Norte** neu **Río Bravo**. Hu yw'r bedwaredd hwyaf ymhlith afonydd yr Unol Daleithiau.

Ceir tarddle'r afon yn Fforest Genedlaethol y Rio Grande yn nhalaith Colorado. Mae'n llifo tua'r de trwy dalaith New Mexico. Wedi croesi i dalaith Texas ger El Paso, mae'n llifo tua'r de-ddwyrain gan ffurfio'r ffin rhwng yr Unol Daleithiau a Mecsico yr holl ffordd i'w haber yng Ngwlff Mecsico. Ymhlith yr afonydd sy'n llifo i mewn iddi mae'r Río Conchos ac afon Pecos.

Y prif groesfannau dros yr afon rhwng y ddwy wlad yw Ciudad Juárez ac El Paso; Presidio, Texas, ac Ojinaga, Chihuahua; Laredo, Texas, a Nuevo Laredo, Tamaulipas; McAllen-Hidalgo, Texas, a Reynosa, Tamaulipas; a Brownsville, Texas, a Matamoros, Tamaulipas.

bawd|chwith|250px|Y Rio Grande rhwng Matamoros (de) a Brownsville (chwith)

Categori:Afonydd Mecsico
Categori:Afonydd Texas
Brwydr Nanheudwy

Lladdwyd Cadwallon ap Gruffudd ap Cynan ym **Mrwydr Nanheudwy**, a ymladdwyd yn 1132 ger Llangollen gan Cadwgan ap Goronwy ac Einion ab Owain ei gefndryd. Cwmwd canoloesol oedd Nanheudwy a oedd yn ymestyn o Langollen i Faelor yn y gogledd; ac i lawr i Arwystli yn y de.

Yn 1123, ymosododd Cadwallon ac Owain ar gantref Meirionnydd, a oedd yn perthyn i Deyrnas Powys ar y pryd. Yn 1124 cipiasant gantref Dyffryn Clwyd o ddwylo Powys a'i adfer i Wynedd. Mewn ymgyrch ddiweddarach, lladdwyd Cadwallon gan fyddin o Bowys mewn brwydr yng nghwmwd Nanheudwy, ger Llangollen, yn 1132. Atalwyd cynnydd tiriogaethol Gwynedd am gyfnod ar ôl hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:1132
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Nanheudwy
Categori:Llangollen
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Teyrnas Powys
Afon Salawin

bawd|240px|Dalgylch afon Salwin

Afon yn Ne Asia yw **afon Salawin**, hefyd **Salwin** neu **Salween** . Mae'r afon, sy'n 2,815&nbsp;km o hyd, yn tarddu yn Tibet, yna yn llifo trwy dalaith Yunnan, Gweriniaeth Pobl Tsieina, lle gelir yr afon yn *Nujiang*. Oddi yno, llifa trwy Myanmar, lle gelwir hi yn *Thanlwin*. Am ran o'i hyd mae'n ffurfio'r ffin rhwng Myanmar a Gwlad Tai, lle gelwir hi yn *Mae Nam Salawin*. Mae'r afon yn aberu ym Môr Andaman.

Dim ond ar hyd daern byr ger yr aber y gellir defnyddio llongau arni. Yn Tsieina, mae'n llifo heibio clogwyni uchel. Yn Yunnan, ffurfia'r afon ran o "Ardal Warchodfa y Tair Afon Gyfochrog yn Yunnan", sydd wedi ei ddynodi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|dim|250px|Afon Salawin ger Mae Sam Laep, Amphoe Sop Moei

Salawin
Salawin
Salawin
Salawin
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Tsieina
Underworld

Ffilm 2003 gan Len Wiseman yw ***Underworld***.

Mae'r ffilm yn serennu Michael Sheen a Kate Beckinsale.

Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Brwydr Maes Maen Cymro

Brwydr fawr oedd **Brwydr Maes Maen Cymro** a ymladdwyd yn 1118 ger Rhewl, ger Rhuthun, Sir Ddinbych. Achos y frwydr oedd yr ymgiprys rhwng teyrnasoedd Powys a Gwynedd dros reolaeth ar Y Berfeddwlad.

Roedd Gwynedd yn ceisio ehangu i gyfeiriad y dwyrain trwy gipio Rhos a Rhufoniog. Rheolwyd y ddau gantref hynny gan yr Arglwydd Hywel ab Ithel, un o ddeiliaid Maredudd ap Bleddyn, brenin Powys. Yn 1118, gyda llu Maredudd, ymosodd Hywel ar arglwyddi Dyffryn Clwyd. Enillodd lluoedd Hywel a Maredudd y dydd ond lladdwyd Hywel ei hun ar faes y gad.

Bu farw Hywel heb etifedd i'w olynu. Ymddengys nad oedd Maredudd ap Bleddyn yn ddigon cryf i gymryd meddiant ar arglwyddiaeth Hywel. Felly cipwyd y deyrnas fechan gan feibion Gruffudd ap Cynan a'i gwneud yn rhan o deyrnas Gwynedd. Roedd hynny'n gam pwysig yn hanes Gwynedd am ei fod yn sicrhau terfynau dwyreiniol y deyrnas honno ac yn galluogi'r brenin i ehangu i gyfeiriad y de, unwaith eto ar draul Powys.

## Cyfeiriadau
Categori:1118
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Maes Maen Cymro
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Môr Okhotsk

bawd|dde|Môr Okhotsk.

Môr sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel yw **Môr Okhotsk** neu *Môr Ochotsk* (Rwseg:*Охо́тское мо́ре*; *Okhotskoye More*). Saif yn rhan orllewinol u Cefnfor Tawel, rhwng Gorynys Kamchatka yn y dwyrain, Ynysoedd Kuril yn y de-ddwyrain, ynys Hokkaidō yn y de, ynys Sakhalin yn y gorllewin a Siberia yn y gogledd.

Caiff y môr ei enw o ddinas Okhotsk, y sefydliad Rwsaidd cyntaf yn Nwyrain Pell Rwsia. Mae ganddo arwynebedd o 1,583,000&nbsp;km2, ac mae'n cyrraedd dyfnder o 3,372 medr yn ei fan dyfnaf. Ceir llawer i rew yma yn y gaeaf, oherwydd y dŵr croyw sy'n llifo i mewn iddo o afon Amur.

Ar dir mawr Rwsia mae ardal Oblast Magadan yn gorwedd ar ran ogledd-orllewinol y Môr ac mae pysgota yn ddiwydiant rhanbarthol mawr.
Afon Mackenzie

bawd|240px|Afon Mackenzie wedi rhewi

Afon yng ngogledd Canada yw **afon Mackenzie**. Hi yw afon hwyaf Canada, 1738&nbsp;km o'i tharddiad yn y Llyn Great Slave i'w haber yng Nghefnfor yr Arctig. Gydag is-afonydd Peace a Finlay, mae'n ymestyn am 4241&nbsp;km, yr ail-hwyaf yng Ngogledd America. Saif yr afon yn hollol o fewn Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin.

Gellir mordwyo ar hyd yr afon am tua pum mis o'r flwyddyn; ond o fis Hydref hys fis Mai, mae'r afon wedi rhewi. Cafodd ei henw o enw'r fforiwr Alexander Mackenzie.

## Llynnoedd
Ceir tri llyn yn ei dalgylch:
* Llyn Great Bear
* Llyn Great Slave
* Llyn Athabasca

## Is-afonydd
Mae'r is-afonydd yn cynnwys:
* Afon Arctic Red
* Afon Athabasca
* Afon Finlay
* Afon Fond du Lac
* Afon Fort Nelson
* Afon Hay
* Afon Liard
* Afon Parsnip
* Afon Peace
* Afon Peel
* Afon Pembinar
* Afon Petitot
* Afon Slave
* Afon Smoky
* Afon South Nahanni

## Cyfeiriadau
Mackenzie
Cribarth

Mynydd yn ne-orllewin Brycheiniog, Powys, yw **Cribarth**. Fe'i lleolir ger pentref Abercraf yng Nghwm Tawe Uchaf ar gwr Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn rhan ddeheuol mynyddoedd y Fforest Fawr.

Mae siâp y mynydd pan y'i gwelir o gyfeiriad Abercraf yn awgrymu siâp dyn yn gorwedd i lawr ar ei gefn ac felly mae'r bobl leol yn ei alw 'Y Cawr Cwsg'. Cynrychiola copa Cribarth ben y Cawr Cwsg gyda gweddill ei gorff ar i waered i lawr y grib tua'r cwm. Y lle gorau i wylio'r olygfa ydy Caerlan, filltir i lawr y cwm tuag at Ystradgynlais.

## Dolen allanol
* Sefydliad y Cawr Cwsg 

Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Afon Yukon

bawd|chwith|260px|Hen stemars olwyn ger Whitehorse
bawd|dde|250px|Pont Carmacks

Afon yng Ngogledd America yw **afon Yukon**. Mae'n 3,185&nbsp;km o hyd. Ceir ei tharddle gerllaw'r ffin rhwng British Columbia a thiriogaeth Yukon, Canada. Wedi croesi'r ffin i'r Unol Daleithiau, mae'n llifo trwy Alaska i aberu ym Môr Bering.

Ystyr y gair 'Yukon' 'yw afon mawr' yn iaith Gwich’in.

Tarddiad yr afon yw Rhewlif Llewelyn, sy'n llifo i Llyn Atlin yng Ngholumbia Beydeinig. Mae gan yr afon ddalgylch o 840,000 o gilomedr sgwâr, sy'n cynnwys nifer o lynnau, megis Llyn Tagish, Llyn Lindeman, Llyn y Gors, Llyn Teslin, Llyn Laberge, Llyn Kusawa a Llyn Kluane.

Ymhlith y trefi ar ei glan mae Whitehorse, Dawson City a Fort Yukon. Dim ond pedair pont sy'n ei chroesi.

Defnyddiwyd stemars olwyn ar yr afon hyd at y 1950au, hyd at gwblhad y Ffordd Klondike.

## Cyfeiriadau
Yukon
Yukon
Yukon
Uster

Dinas **Uster** yw prifddinas ardal Uster yng Nghanton Zürich yn y Swistir. Hi yw'r drydedd ddinas fwyaf yng Nghanton Zürich, gyda dros 30,000 o bobl yn byw ynddi, ac un o'r 20 dinas mwyaf yn y Swistir gyfan. Fe'i lleolir ar lan llyn Greifensee.

250px|bawd|dim|Dinas Uster

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Uster
*Gorsaf Uster
*Kirchuster (eglwys)

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Zürich (canton)
Greifensee

250px|bawd|Rhan o'r Greifensee.
Llyn yn y Swistir yw'r **Greifensee**. Fe'i lleolir yng Nghanton Zürich yn rhan Almaeneg y wlad, tua 10&nbsp;km i'r dwyrain o ddinas Zürich. Gorwedd dinas Uster ger ei lan.

Categori:Llynnoedd y Swistir
Pont Sir y Fflint

Pont dros Afon Dyfrdwy yw **Pont Sir y Fflint** (Saesneg: *Flintshire Bridge*) a agorwyd yn 1997. Mae'n dwyn ffordd osgoi'r A548 rhwng Cei Connah a Shotton yn nwyrain Sir y Fflint. Costiodd £55 miliwn.
250px|bawd|chwith|Pont Sir y Fflint o'r ffordd drosti.
250px|bawd|chwith|Pont Sir y Fflint o lan afon Dyfrdwy.

Pont cêblau crog asymetrig (*asymmetric cable stayed bridge*) ydyw, a chredir mai dyma'r un fwyaf yng ngwledydd Prydain. Bwriad y noddwyr, Cyngor Sir y Fflint, oedd adfywio Parc Busnes Glannau Dyfrdwy a lleihau'r tagfeydd traffig o gwmpas Shotton a Chei Connah.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Astudiaeth ar wefan Lusas.com

Sir y Fflint
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1997
Categori:Cei Connah
Categori:Shotton
Corin Redgrave

Actor o Loegr oedd **Corin Redgrave** (16 Gorffennaf 1939 - 6 Ebrill 2010).

Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab yr actorion Syr Michael Redgrave a Rachel Kempson.  Brawd yr actorion Vanessa Redgrave a Lynn Redgrave oedd ef.

## Gwragedd
*Deirdre Hamilton-Hill (1962-1981)
*Kika Markham (ers 1985)

## Plant
*Jemma Redgrave (g. 1965), actores
*Luke Redgrave
*Arden Redgrave
*Harvey Redgrave

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2010
Mynyddoedd Admiralty

[250px|bawd|[Mynydd Herschel ym Mynyddoedd Admiralty.]]
Un o is-gadwyni'r Mynyddoedd Trawsantarctig yw **Mynyddoedd Admiralty**, a leolir yn Nhir Victoria yn yr Antarctig.

Mynydd uchaf y gadwyn yw Mynydd Herschel (3335 metr).

Mae'r mynyddoedd yn gartref i rywogaethau o gen, algae, a ffwng. Ar yr arfordir ceir sawl rhywogaeth o bengwiniaid, morloi ac adar y môr ond mae'r amgylchedd yn rhy galed i anifeiliaid yn y mynyddoedd eu hunain.

Admiralty
Deir el-Bahari

bawd|240px|Teml Hatshepsut.

Nifer o demlau gerllaw Luxor yn yr Aifft yw **Deir el-Bahari** (Arabeg: دير البحري, "mynachlog y gogledd"). Yr enwocaf o'r temlau yw teml  Hatshepsut o'r 18fed Brenhinllin.

Saif y temlau gerllaw hen ddinas Thebes. Y deml gyntaf i'w hadeiladu yma oedd teml Mentuhotep II o'r 11eg Brenhinllin. Cynlluniwyd teml ddiweddarach Hatshepsut, a elwid yn *Dieser-Dieseru* gam yr Eifftiaid, gan y pendaer brenhinol Senemut. Mae'n cynnwys nifer o derasau gyda cholofnau, ac fe'i ystyrir un un o gampweithiau pensaernïol yr Hen Aifft. Yn 1961, cafwyd hyd i deml wedi ei hadeiladu gan Thutmosis III gerllaw.

Mae'r safle yn un o atyniadau twristaidd pwysicaf yr Aifft. Ar 17 Tachwedd 1997, ymosodwyd ar dwristiad yn ymweld a'r safle yma gan Al-Gama'a al-Islamiyya, gan ladd 58 o dwristiaid a phedwar Eifftiwr.

Categori:Yr Hen Aifft
Bra, Piemonte

Tref a chymuned (*comune*) yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw **Bra**. Fe'i lleolir yn Nhalaith Cuneo yn rhanbarth Piemonte. Nid oes unrhyw gysylltiad rhwng y dref a'r dilledyn o'r un enw. Saif tua 50&nbsp;km (31 milltir) i'r de-ddwyrain o ddinas Torino yn yr ardal a elwir yn *Roero*.

Mae Bra yn enwog am ei chysylltiadau gastronomig. Mae'n gartref i Prifysgol y Gwyddorau Gastronomig (*Università degli Studi di scienze gastronomiche*). Mae'r dref yw lleoliad "Cheese", gŵyl flynyddol y mudiad Slow Food.

## Cyfeiriadau
Categori:Talaith Cuneo
Categori:Trefi Piemonte
Hedfan

bawd|250px|Hedfan gweithredol trwy guro adenydd (sïedn cynffonresog)
[bawd|250px|[Awyren yr RAF, 2006]]
Pan fo gwrthrych megis aderyn neu awyren yn teithio drwy'r aer, uwchlaw'r ddaear fe ddywedir ei fod yn **hedfan**. Digwydd hyn ar wahanol adegau megis pan fo'r gwrthrych yn ysgafnach na'r aer o'i gwmpas (gweler balŵn aer cynnes) neu pan fo rhywbeth megis roced yn gwthio yn ôl. Pan fo gwrthrych yn symud drwy'r aer heb y gwthio hwn, dywedir ei fod yn 'gleidio'.

Yr ystlum yw'r unig famal sy'n medru hedfan, er bod nifer o famaliaid ac ymlusgiaid yn medru gleidio.

## Mathau
### Balwnau a strwythurau ysgafn
Ceir sawl math o ddyfais sy'n hedfan neu'n 'arnofio' ac wedi'i wneud gan ddyn: balŵn ysgafnach nag aer, awyrlong, balŵn aer cynnes a'r blimp.

Ar 21 Tachwedd 1783, ym Mharis, Ffrainc yr hedfanodd y balŵn cyntaf gyda dyn yn ei yrru, sef Jean-François Pilâtre de Rozier a François Laurent d'Arlandes. Roedd y balŵn wedi ei greu gan y brodyr Montgolfier. Lansiodd yr Almaen sawl teulu o awyrlongau gan gynnwys y Sepelinau; yn 1937 ffrwydrodd yr LZ 129 Hindenburg gan ladd 36 o bobl mewn llong awyr Almaenig. Roedd yn 247 metr; hyd tair Boeing 747 a 40 metr o ran diamedr.

Ar wahân i aer cynnes, dros y blynyddoedd defnyddiwyd y nwy hydrogen, ond ers y 1960au, heliwm sy'n cael ei ddefnyddio gan nad yw'n llosgi, ac felly mae'n ddiogelach i'w ddefnyddio.

### Hedfan heb yrriant
Mae'r gleider yn hedfan drwy'r awyr heb yrriant, nac unrhyw beth yn ei bweru; nid oes angen tanwydd a dibynir ar siâp yr adenydd a cholofnau o aer cynnes i symud y ddyfais drwy'r awyr.

Mae nifer o anifeiliaid yn gleidio, heb yrriant fem symud yr adenydd e.e. eryr yn 'troelli' yn yr awyr am oriau, mewn pocedi o aer cynnes. Ceir math o lyffant sy'n defnyddio ei draed gweog fel adenydd i gleidio, ac wrth gwrs y pysgodyn ehedog (e.e. y *Exocoetus*) a'r neidr ehedog (y *Chrysopelea*). Mae'r estrys a'r emiw wedi colli'r sgìl o hedfan.

### Hedfan gyda gyriant
#### Mecanyddol
bawd|chwith|400px|Diagram yn dangos y grymoedd sydd ar waith ar awyren pan fo'n teithio drwy'r awyr.
Mae hedfan mecanyddol yn ymwneud â hedfan awyrennau sy'n drymach nag aer. Gellir ei ystyried yn agwedd ymarferol ar awyrenneg, sef astudiaeth awyrennau. Mae'r dyfeiaisiadau mecanyddol a grewyd yn drymach nag aer: gleiderau, yr eroplen, yr hofrennydd a rocedi. Mae gan amber falŵn nwy ysgafn hefyd beiriant i'w yrru yn ei flaen.

Rhennir awyrennu'n ddau faes: awyrennu sifil (gan gynnwys awyrennu masnachol ac awyrennu preifat), ac awyrennu milwrol.

Gall rhai awyrennau fynd yn gynt na sain a dywedir fod y math hwn yn uwchsain.

Ceir hedfaniad 'balistig' hefyd, heb yrriant mecanyddol yn sownd ynddo - ond a yrrwyd o beiriant mecanyddol neu arall, heb fawr o godiant (*lift*) ac sy'n ddibynol ar fomentwm, disgyrchiant, gwrthiant (*air drag*) a gwthiad (*thrust*) e.e. pêl-droed, saeth, roced tân gwyllt.

## Cyfeiriadau

Categori:Aerodynameg
Categori:Ymsymudiad

Categori:Awyrennu
Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Bra

250px|bawd|Model yn arddangos bra.
:*Erthygl am y dilledyn yw hon. Am y ddinas yn yr Eidal gweler Bra (Yr Eidal).*

Dilledyn isaf i fenywod yw **bra** (talfyriad o'r gair Saesneg *brassiere*, o'r gair Ffrangeg *brassière*) a ddefnyddir i gynnal y bronnau. Fel rheol mae'n cael ei wisgo gyda dilledyn is fel nicyrs.

Mae gan y bra - neu ddillad tebyg iddo - hanes hir. Arferai merched dosbarth uwch Groeg yr Henfyd wisgo darnau o lian wedi eu lapio o gwmpas y bronnau a'r cefn. Dros y canrifoedd datblygwyd sawl math o ddilledyn i gynnal y bronnau, fel y corset er enghraifft, ond nid ymddangosodd y bra modern tan yn gymharol diweddar.

## Gweler hefyd 
* Bicini

## Cyfeiriadau 
Categori:Dillad isaf
Awyrlong

[bawd|280px|Yr [Hindenburg — eiliadau ar ôl iddi fynd ar dân, 6 Mai 1937.]]
Awyren ysgafnach-nag-aer yw **awyrlong** neu **long awyr** sydd yn defnyddio balŵn llawn nwy i'w chodi i'r awyr a pheiriannau a llywiau i'w gyrru. Datblygwyd sawl ffurf ar yr awyrlong yn niwedd y 19g, gan adeiladu ar lwyddiant y balŵn aer cynnes i esgyn bodau dynol i'r awyr. Yn wahanol i'r balŵn syml, mae'r awyrlong yn llywiadwy ac yn gallu symud yn ei phwysau ei hunan, yn hytrach na dibynnu ar y gwynt. Mae modd ei sefyll yn llond yn yr awyr ac i'w gyrru yn gyflymach neu'n arafach na buanedd y gwynt.

Pedair prif ran sydd i'r awyrlong: bag hirgylch enfawr sydd yn cynnwys nwy, car oddi tan y bag nwy sydd yn cynnwys y teithwyr a'r criw, peiriannau a motorau i yrru'r propelorau, a llywiau llorweddol a fertigol i newid cyfeiriad. Fel arfer, hydrogen neu heliwm yw'r nwy sydd yn llenwi'r balŵn. Hydrogen yw'r nwy ysgafnach, ond mae'n hynod o ffrwydrol. Nid yw heliwm yn llosgi, ac felly mae'n llai peryglus na hydrogen o bell ffordd.

Tri math o awyrlong sydd: yr awyrlong hyblyg neu'r blimp, yr awyrlong led-anhyblyg, a'r awyrlong anhyblyg neu'r sepelin. Balŵn yn unig wedi ei gysylltu i'r car gyda cheblau yw awyrlong hyblyg. Os yw'r balŵn yn rhwygo a'r nwy yn dianc, byddai'n datchwyddo. Mae gan awyrlong led-anhyblyg fframwaith metel sydd yn cynnal y car ac wedi ei gysylltu ag amlen y balŵn. Os yw ffabrig y balŵn yn crebachu, byddai strwythur yr awyrlong yn dal i'w gynnal. Fframwaith o drawstiau metel ysgafn, gan amlaf alwminiwm, a orchuddir gan ffabrig sydd gan yr awyrlong anhyblyg. Y tu mewn i'r fframwaith hwn mae nifer o falwnau nwy a ellir eu llenwi a'u gwagio ar wahân i'w gilydd.

## Hanes 
### Hanes cynnar 
Tad y *dirigible* ("llywiadwy") – fel yr oeddynt yn cael eu galw ar y cychwyn – oedd y lefftenant-cyrnol Jean-Baptiste-Marie Meusnier de la Place (1754–93). Ar 3 Rhagfyr 1783, cyflwynodd bapur hanesyddol i Academi Ffrainc: ''Mémoire sur l'équilibre des machines aérostatiques'' (Memorandwm am gydbwysedd y peiriannau aerostatig).

### Y Rhyfel Byd Cyntaf 
Yn 1916 bomiwyd Tal-y-bont gan awyrlong Zeppelin yr Almaenwyr ond ni lladdwyd neb; dyma'r unig dro yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf y cafwyd ymosodiad ar Gymru o'r awyr.

## Gweler hefyd
*Ernest Thompson Willows

## Cyfeiriadau

Categori:Awyrennau
Brwydr Tal Moelfre

Ymladdwyd **Brwydr Tal Moelfre** ar arfordir Ynys Môn rhwng lluoedd Owain Gwynedd a Harri II o Loegr yn 1157. Bu'r Cymry yn fuddugol a lladdwyd mab Harri ac anafwyd ei hanner brawd yn druenus.

Dyma'r ail dro mewn dwy flynedd i Harri II ymosod ar Wynedd. Yn haf 1156 arweiniodd fyddin fawr i fro Gwynedd Is Conwy a chafwyd brwydr galed yng nghantref Tegeingl, sef Brwydr Cwnsyllt, lle gyrrwyd y Saeson yn ôl i Loegr. Ond er gwaethaf llwyddiant milwrol Owain yn y ddwy frwydr hyn bu'n rhaid iddo ddod i gytundeb gyda Harri a oedd yn cynnwys dychwelyd cantref Tegeingl i Bowys.

Dethlir buddugoliaeth Owain Gwynedd mewn cerdd gan Gwalchmai ap Meilyr o'r enw 'Arwyrain Owain Gwynedd'. Dyma'r adran o'r gerdd sy'n cyfeirio at Frwydr Tal Moelfre a'r Menai yn troi'n goch gan waed y lladdedigion:

:Ar gad gad greudde, ar gryd gryd graendde,
:Ac am Dal Moelfre mil fanieri;
:Ar lath lath lachar, ar bâr beri,
:Ar ffwyr ffwyr ffyrfgawdd, ar fawdd foddi;
:A Menai heb drai o drallanw gwaedryar,
:A lliw gwyar gwŷr yn heli,
:A llurugawr glas a gloes trychni,
:A thrychion ynddudd rhag rheiddrudd ri,
:A dygyfor Lloegr, a dygyfrang â hi,
:Ac eu dygyfwrw yn astrusi,
:A dygyfod clod cleddyf difri
:Yn saith ugain iaith wy faith foli.

## Gweler hefyd
*Brwydr Cwnsyllt

## Cyfeiriadau
Categori:1157
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Tal Moelfre
Tal Moelfre
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Brwydr Pentraeth

Brwydr rhwng meibion Owain Gwynedd yn Rhos y Gad, Pentraeth, Ynys Môn (Cyfeirnod OS: SH 510791) oedd **Brwydr Pentraeth** a hynny yn 1170.
bawd|chwith|200px|Caeau gerllaw Pentraeth heddiw.

Ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170, bu brwydro rhwng ei feibion am arglwyddiaeth Gwynedd. Gorfodwyd Hywel i ffoi i Iwerddon gan ei hanner-brodyr Dafydd ab Owain Gwynedd a Rhodri. Dychwelodd yr un flwyddyn gyda byddin o Iwerddon, ond trechwyd ef a'i ladd gan filwyr Dafydd a Rhodri mewn brwydr ger Pentraeth ym Môn.

Categori:1170
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Pentraeth
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Pentraeth
Categori:Teyrnas Gwynedd
Cymunedoliaeth

Grŵp o safbwyntiau athronyddol ideolegol sy'n gwrthwynebu unigolyddiaeth yw **cymunedoliaeth**. Nid yw o reidrwydd yn groes i ryddfrydiaeth gymdeithasol neu ddemocratiaeth gymdeithasol, ond mae'n pwysleisio'r angen i gydbwyso hawliau unigol a diddordebau cymunedol.

## Gweler hefyd 
* Cyfunoliaeth
* Cymunedoli

Categori:Cyfunoliaeth
Categori:Cymuned
Categori:Ideolegau gwleidyddol
Balŵn ysgafnach nag aer

260px|chwith|bawd|Balŵn uwchben Albuquerque
bawd|Balŵn ar ffurf hysbyseb diffoddwr tân gan Gwmni Chubb.
Dyfais sy'n hedfan, wedi'i wneud gan ddyn ydy **balŵn ysgafnach nag aer**, **balŵn aer cynnes** neu **balŵn aer poeth**.

Ar 21 Tachwedd 1783, ym Mharis, Ffrainc yr hedfanodd y balŵn cyntaf gyda dyn yn ei yrru, sef Jean-François Pilâtre de Rozier a François Laurent d'Arlandes. Roedd y balŵn wedi ei greu gan y brodyr Montgolfier. Lansiodd yr Almaen sawl teulu o awyrlongau gan gynnwys y Zeppelins; yn 1937 ffrwydrodd yr LZ 129 Hindenburg gan ladd 36 o bobl mewn llong awyr Almaenig. Roedd yn 247 metr; hyd tair Boeing 747 a 40 metr o ran diamedr.
bawd|Zeppellin modern o'r Almaen
Ar wahân i aer cynnes, dros y blynyddoedd defnyddiwyd y nwy Hydrogen, ond ers y 1960au, heliwm sy'n cael ei ddefnyddio gan nad yw'n llosgi, ac felly mae'n ddiogelach i'w ddefnyddio.

Ers yr 1990au gellir gwneud balwnau o bob siâp dan haul, gan gynnwys nwyddau megis can Cola neu gi poeth.

Yr enw a roddir i falŵn sydd â gyriant ychwanegol i wynt ydy llong awyr neu awyrlong.
260px|chwith|bawd|Paratoi sawl balŵn i hedfan

## Gweler hefyd 
* Awyrenneg
* Hedfan
* Balŵn
* Ernest Thompson Willows

Categori:Awyrennau
Categori:Dyfeisiau o Ffrainc
Malcolm McLaren

Impresario, perfformiwr, cerddor, cynhyrchydd a dylunydd o Loegr oedd **Malcolm Robert Andrew McLaren** (22 Ionawr 1946 – 8 Ebrill 2010).

Roedd e'n rheolwr y band pync-roc Sex Pistols.

Cafodd berthynas broffesiynol a phersonol gyda'r dylynudd ffasiwn Vivienne Westwood.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o Loegr
Categori:Marwolaethau 2010
Brwydr Maesyfed

Brwydr ger Maesyfed, Powys oedd **Brwydr Maesyfed** gyda'r Cymry o dan arweiniad yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth yn fuddugol a lle lladdwyd deugain o farchogion Roger Mortimer o Wigmore a Hugh de Say yn 1195.

Hon oedd brwydr olaf Rhys, Tywysog Deheubarth, yn ei ymgyrch olaf yn erbyn y Normaniaid, pan gipiodd nifer o gestyll gan gynnwys Castell Caerfyrddin a llosgi'r dref Seisnig yn ulw. Gyda chymorth llawer rhagor o filwyr Cymraeg lleol trodd i'r dwyrain gan ymosod ar Castell Glan Edw (Conwy ger Maesyfed) gyda'i beiriannau rhyfel nerthol nes i'r Saeson ildio; llosgodd y castell. Aeth yn ei flaen i gipio Castell Maesyfed a Chastell Paun. O fewn dyddiau, bron, roedd ei fyddin yn fuddugol ym Mrwydr Maesyfed ar lawr y dyffryn pan laddwyd deugain o farchogion Roger de Mortimer a Hugh de Say.

## Cyfeiriadau
Categori:1195
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Maesyfed
Categori:Hanes Powys
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Teyrnas Deheubarth
Brwydr Ceri

Ymladdwyd **Brwydr Ceri** yn 1228 yng nghwmwd Ceri, Powys. Roedd yr ymladd yma rhwng lluoedd Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd, a Hubert de Burgh, oedd yn un o farwniaid mwyaf nerthol Lloegr.

Roedd Hubert wedi derbyn Arglwyddiaeth Trefaldwyn ac wedi dechrau meddiannu rhai o diroedd Llywelyn yng Ngheri. Daeth y brenin a byddin i gynorthwyo Hubert, a ddechreuodd adeiladu castell o fewn cwmwd Ceri. Llwyddodd Llywelyn i orfodi'r fyddin Seisnig i encilio, a chytunodd y brenin i ddinistrio'r castell yn gyfnewid am daliad o £2,000 gan Lywelyn. Cododd Llywelyn yr arian trwy ofyn am yr un swm fel pris rhyddid Gwilym Brewys, oedd wedi ei gymeryd yn garcharor yn yr ymladd.

## Cyfeiriadau
Categori:1228
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Ceri
Categori:Hanes Powys
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Teyrnas Gwynedd
David Hanson

Gwleidydd Llafur yw **David George Hanson** (ganwyd 5 Gorffennaf 1951) a oedd yn Aelod Seneddol dros Delyn, rhwng 1992 a 2019. Cafodd ei eni yn Lerpwl.

Fe'i urddwyd yn Farchog yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2020.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Ernest Thompson Willows

[bawd|250px|Balwnau "barrage" yn hedfan uwchben Llundain yn y [Rhyfel Byd Cyntaf]]

Roedd **Ernest Thompson Willows** (11 Gorffennaf 1886 - 23 Awst 1926) yn flaenllaw iawn yn y byd balwnau awyr yng ngwledydd Prydain a'r cyntaf i ddal trwydded peilot llong awyr.

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd, a'i addysgu yng Ngholeg Clifton. Gadawodd yn bymtheg oed i gychwyn ei hyfforddiant fel deintydd.

Adeiladodd ei longawyr cyntaf, sef 'Willows No. 1' yn 1905 pan oedd yn 19eg oed. Hedfanodd am 85 munud o 'East Moors', Caerdydd  a hynny ar y 5ed o Awst, 1905. Dilynwyd y daith hon gyda thaith pellach yn ei 'Willows No. 2' gan lanio y tu allan i Neuadd y Dref, Caerdydd ar 4 Mehefin 1910 a thaith pellach i 'Crystal Palace' Llundain yn Awst. Atgyfnerthodd y llongawyr hon gan ei hailenwi yn Rhif 3 ac yn 'Dinas Caerdydd' gan hedfan ynddi o Lundain i Ffrainc.

## Ei daith i Ffrainc
Ar y daith hon collodd ei fap dros yr ochr yn ystod y nos a chafodd broblemau gyda'r balwn ei hun a olygodd y bu'n rhaid iddo lanio yn Corbehem ger Douai am ddau o'r gloch y bore. Gyda chymorth trigolion lleol y pentref, trwsiodd y canfas ac aeth yn ei flaen gan lanio ym Mharis ar 28 Rhagfyr 1910. Dathlodd y dydd Calan gyda thaith o amgylch y Tŵr Eiffel.

## Ffatri
Symudodd i Birmingham ac aeth ati i adeiladu Rhif 4. Gwerthodd hon i'r llynges am £1,050 ac ailenwyd hi'n 'His Majesty's Naval Airship No. 2'. Cychwynodd ysgol falwnau gyda'r arian yn 'Welsh Harp', Hendon, ger Llundain ac aeth ati ar yr un pryd i adeiladu 'Willows No. 5' yn 1913; roedd pedair sedd ynddi ac fe'i chynlluniwyd fel llongawyr pleser i fynd a phobl ar deithiau uwch ben Llundain.

## Diwedd y daith
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf adeiladodd falwnau 'barrage' yn Westgate Street ac yn Llanisien yng Nghaerdydd. Ar 23 Awst 1926 bu farw mewn damwain falwn yn Hoo Park, Kempston, Bedford ynghyd â dau deithiwr arall yn ddim ond deugain oed.

Fe'i claddwyd ym Mynwent cathays a  galwyd ysgol, tafarn a stryd ar ei ôl yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau
;Cyfeiriadau Cyffredinol:
*Llun ohono ar 'Casglu'r Tlysau'
*Gwefan Royal Aeronautical Society's Cardiff Branch 
*Twenty-one Years of Airship Progress, awdur Lieut.-Col. W. Lockwood Marsh, cyhoeddwyd 3 Ionawr, 1930

Categori:Awyrenwyr o Gymru
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Categori:Pobl o Gaerdydd