Y plygain

de|bawd|300px|Mae'n bosibl fod gwasanaeth yn tarddu o ŵyl y Canhwyllau neu ŵyl gynharach.
[bawd|300px|Carol y Swper; yn cael ei chanu'n draddodiadol (dynion yn unig) yn Eglwys Sant Crwst, [Llanrwst; Rhagfyr 2015]]
de|bawd|300px|Deffrown Deffrown
de|bawd|300px|Gwrandawed Bob Enaid
de|bawd|300px|Awn i Fethlem
de|bawd|300px|Blant Adda 'Mbaratowch
de|bawd|300px|Ar Fore Dydd Nadolig
de|bawd|300px|Pa Beth yw'r Golau
Gwasanaeth Nadolig traddodiadol wedi'i gynnal yn fore ydy'r **plygain** neu'r **blygain**. Daw unigolion, deuawdau, grwpiau a theuluoedd ymlaen i du blaen yr eglwys i ganu carolau'r plygain. Rhwng tri a chwech y bore y cynhaliwyd y gwasanaeth fel arfer, er bod yr amseroedd, bellach, yn amrywio'n fawr. Yn draddodiadol, roedd canhwyllau'n rhan bwysig, gyda gorymdaith yn aml o ganol y pentref i'r eglwys. Mae'n dyddio nôl i'r adeg cyn y diwygiad Protestanaidd yn y 16g gydag elfennau llawer hŷn na hynny.

Cred rhai y daw'r gair 'plygain' o'r gair Lladin *pullicantiō*, sef 'ar ganiad y ceiliog'; cred eraill mai o'r gair 'plygu' y daw. Fe'i ceir hefyd yn y Llydaweg fel *pellgent*. Mae sawl amrywiad ar y gair: pylgen, pilgen, plygan, plygen a.y.y.b, a gall fod yn enw gwrywaidd neu fenywaidd mewn gwahanol rannau o'r wlad. Ceir enghraifft o'r gair mewn llawysgrifau Cymraeg mor gynnar a'r 13g ('pader na pilgeint na gosber'); y gair Llydaweg am Siôn Corn ydy *Tad-kozh ar pellgent* ("Tad-cu y plygain").

Mewn rhai mannau, arferai'r bobl wneud cyflaith i ddisgwyl yr amser cychwyn. Gwyddys i hyn ddigwydd ym Marford, Sir y Fflint er enghraifft. Roedd yr oriau hyn cyn y plygain, ac felly'n rhai cymdeithasol iawn. Ceir cofnod mai gwneud cyflaith a threulio'r noson yn addurno'r tai â chelyn ac uchelwydd oedd y traddodiad ym Marford, Sir Fflint, yn y 1830au. Ac yn nyddiadur Mrs. Thrale o daith yn 1774 cynheuai pobl Dyffryn Clwyd eu goleuadau am ddau y bore, a chanu a dawnsio i'r delyn tan y plygain.

## Canhwyllau
Hyd at y 19g, anaml iawn y cynhelid gwasanaethau eglwys yn y nos, gan nad oedd hi'n hawdd goleo'r eglwys; ond roedd y plygain yn eithriad. Er mwyn cael golau, arferai'r trigolion gario eu cannwyll neu lamp i'r eglwys. Daeth hyn yn rhan bwysig o'r ŵyl; yn Nolgellau, er enghraifft, gwisgwyd y canhwyllau â chelyn ac yn Llanfyllin cynheuwyd cannoed o ganhwyllau wedi'u gosod fodfeddi ar wahân. Arferid addurno'r canhwyllau hyn, ac yn Llanfyllin, goleuwyd yr adeilad gan gannoedd o ganhwyllau, wedi eu lleoli fodfeddi ar wahân. Ym Maentwrog, Sir Feirionnydd, yr oedd canhwyllau hefyd *"wedi eu gosod mewn tyllau ymhen polion neu byst ysgafn a sicrheid wrth gôr yma ac acw yn yr adeilad."* 

Yn ôl Gwynfryn Richards, gellir canfod yn yr arferion hyn o oleuo canhwyllau ar y Nadolig y symbol o ddyfodiad 'Goleuni'r Byd'.

## Y Gwasanaeth ei hun
bawd|chwith|Eglwys Llanfihangel yng Ngwynfa
Dyma ddisgrifiad William Payne o blygain Dolgellau tuag 1850

''Yn awr y mae'r eglwys yn wenfflam; yn awr o dan ei sang, gorff, ystlysau, oriel; yn awr wele Siôn Robert, y crydd troed-gam, a'i wraig, gan ddod i lawr o'r sedd ganu i ran isaf a blaenaf yr oriel, yn taro bob yn ail y garol hirfaith a'r hen ffefryn yn disgrifio Addoliad y Brenhinoedd a'r Doethion, a'r Ffoad i'r Aifft, ac anfadrwydd ofnadwy Herod. Hollol ddistaw yw'r tyrfaoedd ac wedi ymgolli mewn edmygedd.... A'r gweddiau trosodd, cychwynna'r cantorion eto ragor o garolau, cantorion newydd, hen garolau mewn unawdau, deuawdau, triawdau, cytganau, yna distawrwydd yn y gynulleidfa, wedi ei dorri ar seibiau priodol gan rwystrus furmur yr hyfrydwch a'r gymeradwyaeth, nes rhwng wyth a naw, a newyn yn dweud ar y cantorion, y mae'r Plygain drosodd a thery'r Clych ganiad llawn.''

Ym Maentwrog roedd hi'n arferiad i'r rheithor bregethu am gyfnod byr ac yn Llanfair Dyffryn Clwyd, roedd y Cymun Bendigaid yn cael ei weinyddu.

Ychydig iawn o siarad sydd mewn gwasanaeth y plygain, sy'n para oddeutu dwyawr. Fel arfer ceir oddeutu deudded o bartion yn cymryd eu tro i godi o'r gynulledifa a cherdded i'r sedd fawr, heb fod neb yn eu galw ymlaen, heb gyflwyniad o gwbl i'r caneuon - ac yn debyg yn hyn o beth i wasanaeth y Crynnwyr. Wedi ysbaid yn y canol, lle gwneir y casgliad mewn rhai llefydd, ceir ail ran, a deai'r partion ymlaen yn yr un drefn i ganu eu hail ddewis a phob cân yn wahanol, gan ei bod yn egwyddor osgoi ailganu unrhyw garol, a'r cwbl yn Gymraeg.

Ar ôl y rownd olaf bydd pawb sydd wedi cymryd rhan yn y gwasanaeth yn dod i flaen yr eglwys i ganu Carol y Swper.

### Caneuon y plygain
Fel arfer mae'r caneuon Plygain mewn cynghanedd o dri neu bedwar llais, er bod unawdau a deuawdau wedi bodoli erioed. Yn wreiddiol partion o ddynion yn unig oedd yn cymryd rhan ac roedd y cantorion yn dod o'r un teulu. Roedd aelod o'r teulu'n ysgrifennu’r geiriau mewn llyfr ymarfer a ddefnyddiwyd hefyd yn y gwasanaeth gan fod cymaint o benillion. Yn aml roedd yr alaw yn cael ei benthyg oddi wrth gân gwerin boblogaidd. Fel arfer crybwyllir croeshoelio Crist yn y garol blygain. Ymhlith y beirdd enwog am ysgrifennu llawer o garolau plygain mae Huw Morus (Eos Ceiriog), Jonathan Huws a Walter Davies (Gwallter Mechain). Mae brawddegu'n bwysig ac yn aml mae'r cantorion yn dal ar rai geiriau pwysig. Cenir y caneuon i gyd  yn ddigyfeiliant.

;Enghraifft; *Daeth Nadolig* (ar hen alaw werin *Deio Bach*)
bawd|chwith|Daeth Nadolig fel Arferol
:Daeth Nadolig fel arferol,
:Daeth fel yn y dyddiau gynt,
:Gyda’i eira, gyda’i oerni,
:Gyda’i rew a’i ruol wynt.
:Yn lle dail i drwsio’r goedwig,
:Gwisgr hi â hugan gwyn,
:Ac mae miwsig pob aderyn
:Wedi darfod yn y glyn.

:Daeth Nadolig fel arferol,
:Mewn tawelwch mae y byd,
:Wrth i ninau gofio’r stori
:Am y baban yn ei grud,
:Cofio am y seren ddisglair,
:Cofio am y preseb tlawd,
:Cofio’r engyl yn cyhoeddi
:Geni Duw mewn gwisg o gnawd.

:Daeth Nadolig fel arferol
:Ac mae miswig ym mhob man,
:Miwsig rhai yn mynd i Blygain,
:Miwsig peraidd glychau’r llan,
:Rhaid i ninnau gyda’r doethion
:A’r bugeiliaid i gael trem
:Ar yr hwn sydd wedi’i eni
:Draw ym mhreseb Bethlehem.

:Gorfoleddwn a moliannwn,
:Ganwyd Ceidwad mawr y byd,
:Cyfaill pechaduriad mawrion
:Ydyw Iesu Grist o hyd,
:Brenin heddwch ydyw’r Iesu
:A thangnefedd ar ei wedd,
:Dyma frenin y brenhinoedd
:Ddysgodd inni gladdu’r cledd.

## Canu plygain heddiw 
Roedd y traddodiad o ganu carolau yn gryf trwy bob rhan o Ogledd a Chanolbarth Cymru ganrif yn ôl. Heddiw, fodd bynnag, mae'r traddodiad ar ei gryfaf yn ardaloedd Mallwyd, Llanerfyl, Cefnyblodwel a Llangynog.

Yn 2015/6 cafwyd 47 o wasanaethau plygain traddodiadol yn y mannau hyn:
:''Gofal; ychwanegir y dyddiadau heb eu gwiro, er mwyn rhoi syniad o ddyddiadau'r Plygain.*

## Casgliadau o ganeuon 
* *Welsh Folk Customs*, Trefor M. Owen; 1959, tud. 28-33
* *Hen Garolau Cymru*, Arfon Gwilym a Sioned Webb (Gol.); Cwmni Cyhoeddi Gwyn, 2006
**Cadw Gŵyl: Llawlyfr i’r Traddodiad Plygain, Bwrdd Cenhadau’r Eglwys yng Nghymru, 2000*; Enid R Morgan (Gol.)
**Hen Garolau Cymru*, Arfon Gwilym a Sioned Webb (Gol.); Cwmni Cyhoeddi Gwyn, 2006
**Yn Dyrfa Weddus: Carolau Ar Gyfer Y Plygain*, Rhiannon Ifans (Gol.); Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2003
**Hen Garolau*, Geraint Vaughan-Jones (Gol.), Y Lolfa, 1987
**Mwy o Garolau Plygain'', Geraint Vaughan-Jones (Gol.), Y Lolfa, 1992

## Gweler hefyd
* Cân llofft stabl

## Dolenni allanol
* Arfon Gwilym yn canu rhai o'r hen garolau plygain 
* Gwefan Sain Ffagan 

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Nadolig