open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teledu manylder uwch

Mae **Teledu manylder uwch** neu **Deledu clirlun** (*Saesneg:High-Definition Television*) yn darllediad teledu digidol efo cydraniad uwch na'r darllediad safonol, traddodiadol.

Gellir darlledu HDTV (teledu manylder uwch) mewn sawl fformat:

* 1080p - 1920×1080p: 2,073,600 pcsel (tua 2.1 megapicsel) y ffrâm
* 1080i - naill ai:
** 1920×1080i: 1,036,800 picsel  (tua 1 megapicsel) y maes neu 2,073,600 picsel (tua 2.1 megapicsels) y ffrâm
** 1440×1080i: 777,600 picsel (tua 0.8 megapicsel) y maes neu 1,555,200 picsel (tua 1.6 megapicsel) y ffrâm
* 720p - 1280×720p: 921,600 picsel (tua 0.9 megapicsel) y ffrâm
canol|750px|bawd|Cymhariaeth rhwng gwahanol fanylder, fel petaent yn cael eu gweld ar fonitor gyda chydraniad o 1080p, heb brosesu ychwanegol. Dylid agor y ddelwedd i'w faint llawn i'w weld yn fanwl.

Mae'r lythyren "p" yn dynodi "*progressive scan*" ac mae "i" yn dynodi "*interlaced video*".

## Cyfeiriadau
Categori:Teledu
Albert Lebrun

Gwleidydd o Ffrainc oedd **Albert Lebrun** (29 Awst 1871 – 6 Mawrth 1950) a oedd  yn Arlywydd Ffrainc rhwng 1932 ac 1940. Ef oedd arlywydd olaf y Trydydd Gwerninaeth. Roedd yn aelod o blaid dde-canolig y Cyngrhair Gweriniaethol Democrataidd (ARD).

Ganwyd i deulu ffermio yn Mercy-le-Haut, Meurthe-et-Moselle, mynychodd yr *École polytechnique* a'r *École des Mines*, ggan raddio or ddau yr uchaf yn ei ddosbarth. Daeth yn beiriannydd cloddio yn Vesoul a Nancy, ond gadawodd yr alwedigaeth hwnnw pan oedd yn 29 oed er mwyn mynd i fyd gwleidyddiaeth.

Enillodd Lebrun sedd yn Siamp y Dirprwyon ym 1900 fel aelod o'r Left Republican Party, yn ddiweddarach gwasanaethodd ar y cabinet fel Gweinidog y Gwladfeydd o 1912–1914, Gweinidog RHyfel ym 1913 a GWeinidog dros y Rhanbarthau a oedd wedi eu RHyddhau, 1917–1919.  Ymunodd â'r Gyngrhair Democrataidd, a cafodd ei ethol i senedd Ffrainc dros Meurthe-et-Moselle ym 1920, a gwasnaethodd fel Is-Arlywydd y Senedd o 1925 hyd 1929. Ef oedd Arlywydd y senedd o 1931 hyd 1932.

Etholwyd Lebrun yn Arlywydd France yn dilyn llofruddiaeth yr arlywydd Paul Doumer gan Pavel Gurgulov ar 6 Mai 1932. Ail-etholwyd ym 1939, yn bennaf oherwydd ei record of gymhwyso pob ochr gwleidyddol, ni ymarferodd lawer o bwêr fel arlywydd. Ar 10 Gorffennaf 1940, cafodd Lebrun ei ddisodli gan Philippe Pétain (er na ymddiswyddodd Lebrun yn swyddogol) mewn pleidlais yn y senedd.

Dihengodd i Vizille (Isère) ar 15 Gorffennaf, ond deliwyd ef ar 27 Awst 1943 pan symudodd yr Almaenwyr i mewn i'r ardal, a cafodd ei anfon yn garcharor i Gastell Itter yn  Tyrol. Ar 10 Hydref 1943, caniatawyd ef i ddychwelyd i Vizelle oherwyd ei fod mewn iechyd gwael, ond gorychwilwyd ef yn gyson.

Ar 9 Awst 1944, pan adferwyd llywodraeth Ffrainc gan y Cynghreiriad, cyfarfodd Lebrun Ia Charles de Gaulle a chydnabyddodd arweiniaeth y Cadfridog, gan ddweud nad oedd wedi ymddeol yn swyddogol oherwydd fod didyddymiad y Cynulliad Cenedlaethol wedi golygu na fu neb ar ôl i dderbyn ei ymddiswyddiad.

Ar ôl y rhyfel, arhosodd Lebrun yn ei ymddeoliant. Bu farw o pneumonia ym Mharis wedi cyfnod o salwch.

Mae gan Lebrun nifer o ddisgynyddion enwog mewn sawl gwlad, gan gynnwys y cymdeithaswraig enwog Elisha Stenzel, sydd hefyd yn pethyn i Lebrin ar ochr ei hen-nain.

## Dolenni allanol 
* Bywgraffiad Lebrun

Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Pobl o Meurthe-et-Moselle
Dialog etre Arzur roe d'an Bretouned ha Guinglaff

Gwaith llenyddol Llydaweg Canol yw '''''Dialog etre Arzur roe d'an Bretouned ha Guinglaff''''', sef 'Ymddiddan rhwng Arthur, brenin y Brythoniaid a Gwinglaff'. Ysgrifennwyd yr ymddiddan tua'r flwyddyn 1450. Mae'n perthyn i ddosbarth arbennig o lenyddiaeth ganoloesol lle mae Arthur yn ymddiddan gyda rhywun, fel arfer ar bynciau sy'n ymwneud â doethineb (cymharer ''Ymddiddan Arthur a'r Eryr'' yn Gymraeg).

Dyma'r cyfansoddiad Llydaweg hynaf sydd wedi goroesi fel testun cyfan. Ymddiddan ydyw rhwng y Brenin Arthur a doethwr o'r enw 'Gwinglaff' (Gwynglaff=Gwynglain efallai). Mae'r cymeriad hwn yn anhysbys fel arall ond mae'n dwyn rhai o nodweddion Myrddin Wyllt, fel gŵr doeth sy'n byw fel meudwy yn y goedwig. Mae'n broffwyd neu ddaroganwr hefyd, sy'n dweud wrth Arthur ei fod yn barod i ddarogan am unrhyw beth a enwir gan y brenin, heblaw am ei farwolaeth ef a marwolaeth Gwinglaff ei hun. Mae'n bosibl felly mai ffurf ar Fyrddin yw'r Gwinglaff hwn.

Yn ieithyddol, nodweddir y testun gan fenthyciadau sylweddol iawn o'r Ffrangeg. Roedd y testun ar gadw yn Abaty Landévennec yn Finistère, Llydaw hyd at y 18g ond diflanodd. Am gyfnod dim ond dyfyniadau oedd ar gael i ysgolheigion ond darganfuwyd copi cyfan o'r testun mewn llawysgrif mewn chateau ger Morlaix yn 1924.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Ceir y testun wedi ei olygu yn y cylchgrawn *Annales de Bretagne* 38 (1928-9), tt. 627-74.

*Herve Le Bihan: ''An dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff and its connection with Arthurian Traditions* in Kassandra Conley, Erin Boon, Margaret Harrison (Hrsg.): Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium, 29: 2009
*Herve Bihan: *An Dialog etre Arzur Roe d’an Bretounet ha Guynglaff - « Le dialogue entre Arthur roi des Bretons et Guynglaff »'', Maison d'édition: T.I.R., 2013, ISBN 978-2-917681-21-3 
*Christian Souchon: An dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff. Le Dialogue entre Arthur Roy des Bretons Et Guinglaff

Categori:Cylch Arthur
Categori:Darogan
Categori:Llenyddiaeth Llydaweg Canol
Eider

Gallai **Eider** gyfeirio at:

* Afon Eider, afon yng ngogledd yr Almaen
* *Hwyaden Eider*, yr enw yn Saesneg a nifer o ieithoedd eraill ar yr Hwyaden Fwythblu
Lübeck

Dinas yn nhalaith Schleswig-Holstein yng ngogledd yr Almaen yw **Lübeck**. Hi yw ail ddinas y dalaith o ran poblogaeth, gyda phoblogaeth o 213,983 yn 2005. Cyhoeddwyd canol hanesyddol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1987.

Sefydlwyd Lübeck fel *Liubice* gan y Slafiaid yn yr 8g, ond yn 1138 llosgwyd hi. Yn 1143, ail-sefydlwyd y ddinas gan y tywysog Almaenig Adolf II o Holstein. Gwnaed hi yn ddinas rydd o fewn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig gan yr ymerawdwr Ffrederic II yn 1226.

Datbygodd Lübeck i fod yn ddinas bwysicaf y Cynghrair Hanseataidd ac yn brifddinas answyddogol y Cynghrair. Yn y cyfnod hwnnw, enillodd y llysenw "Carthago y Gogledd". Yn 1937, dan Adolf Hitler, collodd y ddinas ei hanibyniaeth a dod yn rhan o dalaith Schleswig-Holstein.

## Pobl enwog o Lübeck 
* Heinrich Mann, awdur
* Thomas Mann, awdur
* Paul Helwig, seicolegydd a dramodydd
* Willy Brandt, gwleidydd, Canghellor Gorllewin yr Almaen

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Schleswig-Holstein
Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Dinasoedd yr Almaen

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Almaen
Radio Kreiz Breizh

|bawd|260px|Poster dwyieithog: Saesneg a Ffrangeg a phinsiad bach o Lydaweg arno.  
Gorsaf radio hanner Llydaweg yw **Radio Kreiz Breizh** (neu **RKB**) ('Radio Canolbarth Llydaw'; Radio Craidd Llydaw). Sefydlwyd RKB yn 1983 yn Sant-Nigouden (Ffrangeg: *Saint-Nicodème*) (ger Kallag) i wasanaethu canolbarth Llydaw. Ceir rhaglenni Ffrangeg arni hefyd.

Mae'r ardal darlledu yn cynnwys gorllewin Aodoù-an-Arvor (Côtes-d'Armor), rhan o Dreger (ardal Gwengamp), rhan helaeth o Penn-ar-Bed (Finistère) a gogledd-orllewin Morbihan.

Mae'r orsaf yn ran o rwydwaith bras o orsafoedd radio iaith Llydaweg eraill sy'n cynnwys Radio Kerne, Arvorig FM a Radio Bro-Gwened.

Darlledir ar dair tonfa FM :
*Saint-Nicodème: 102.9 Mhz
*Guingamp: 106.5 Mhz
*Berrien: 99.4 Mhz

Mae'r orsaf ar gael ar-lein hefyd.

## Hanes
Crëwyd Radio Kreiz Breizh ym 1983, cyfnod a welodd ymddangosiad nifer o orsafoedd 'radio rhydd' a radio ton-leidr. Mae darllediadau cyntaf yr orsaf yn cael eu darlledu o stiwdios sydd wedi'u gosod mewn hen gar, ac ar y to mae trosglwyddydd.

Mae Radio Kreiz Breizh hefyd yn gweithio gyda chyfnewid rhaglenni o fewn y rhwydwaith o orsafoedd radio cysylltiadol yn yr iaith Lydaweg a elwyd yn wreiddiol yn *Brudañ ha Skignañ* ("trosglwyddo a darlledu") ond a elwir bellach yn Radio Breizh).

## Gweler hefyd
* Radio Kerne
* Radio Bro-Gwened
* Arvorig FM
* Radio Naoned

## Dolenni allanol 
*   Gwefan swyddogol Radio Kreiz Breizh 
*  RKB ar-lein 

## Cyfeiriadau
Radio Kreiz Breizh
Categori:Llydaweg
Categori:Sefydliadau 1983
Cofeb Thiepval i Golledigion y Somme

bawd|dde|250px|Cofeb Thiepval

Cofeb rhyfel o bwys yw **Cofeb Thiepval i Golledigion y Somme** (Saesneg:*Thiepval Memorial to the Missing of the Somme*). Mae'n coffau 72,090 o filwyr colledig Prydain a'r Gymanwlad a fu farw ym Mrwydr y Somme yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac sydd heb fedd a wyddwn amdani. Lleolir ger pentref Thiepval, *région* Hauts-de-France, Ffrainc.

## Lleoliad
Adeiladwyd y cofeb tua 200 metr i'r de-ddwyrain o'r hen Thiepval Chateau, a oedd wedi ei leoli r dir is, ger Coedwig Thiepval. Roedd tir y chateau gwreiddiol yn anaddas a buasai wedi golygu gorfod symud y mynwentydd a ddaeth i fod o amgylch gorsafoedd cymorth meddygol y rhyfel.

Agorodd canolfan ymwelwyr yn 2004, ac mae gan y Royal British Legion gynrychiolydd yno.

## Dyluniad ac urddiad
Mae gan y cofeb, sy'n domineiddio'r ardal gwledig, 16 piler o frics coch, gyda wynebau o garreg Portland rhyngddynt sy'n codi at fwa oddi uwch iddynt. Mae'n 150 troedfedd (46 metr) o daldra, a sylfeini 19 troedfedd (6 metr) o drwch. Roedd angen y sylfaen i fod yn sylweddol oherwydd y twnelu helaeth a fu o dan safle'r strwythur yn ystod y rhyfel. Dyluniwyd y gofeb gan Syr Edwin Lutyens, ac adeiladwyd hi rhwng 1928 a 1932. Hon yw'r gofeb brwydr Prydeinig mwyaf yn y byd. Urddwyd hi gan Dywysog Cymru (Brenin Edward VIII yn ddiweddarach) ym mhresenoldeb Albert Lebrun, Arlywydd Ffrainc, ar 31 Gorffennaf 1932.

## Arysgrifau
[bawd|dde|250px|Price Davies o Fryn Celyn, [Bryn Saith Marchog, un o'r miloedd o enwau ymysg yr arysgrifau]]
Mae'r cofeb yn cynnwys enwau milwyr sydd ar goll neu heb gael eu hadnabod, rhai sydd heb fedd a wyddwn amdani. Mae arysgrif mawr yng nghanol y gofeb:

*Here are recorded names of officers and men of the British Armies who fell on the Somme battlefields July 1915 February 1918 but to whom the fortune of war denied the known and honoured burial given to their comrades in death*.

Ar y wynebau o garreg Portland, mae enwau dros 72,000 o filwyr wedi eu arysgrifio, milwyr a gollodd eu bywydau ym mrwydrau'r Soome rhwng Gorffennaf 1916 a Mawrth 1918, bu farw'r nifer helaeth yn ystod Brwydr Gyntaf y Somme rhwng 1 Gorffennaf a 4 Tachwedd 1916. Pan fydd corff milwr sydd yn cael ei enwi ar y gofeb yn cael ei ganfod, mae'n derbyn angladd gyda anrhydeddau milwrol llawn a caiff ei gladdu yn y fynwent agosaf i lle'i canfyddir, a caiff ei enw ei dynnu oddi ar y gofeb i'r milwyr colledig. Mae hyn wedi gadael nifer o fylchau gwag ar y gofeb.

## Cofeb Eingl-Ffrengig
Mae Cofeb Thiepval hefyd yn gwasanaethu fel cofeb brwydr Eingl-Ffrengig er mwyn coffau ffurf cydweithredol yr ymosodiad ym 1916. Lleolir 300 bedd y Gymanwlad a 300 bedd Ffrengig wrth droed y cofeb. Mae'r rhan fwyaf o'r milwyr a gladdwyd yma'n ddi-enw. Mae beddi'r Gymanwlad yn gerrig gwyn hirsgwar, tra bod y beddi Ffrengig yn groesi cerrig llwyd.

## Seremonïau a gwasanaethau
Ar ben-blwydd y diwrnod cyntaf ar y Somme, 1 Gorffennaf, cynhelir seremoni mawr ger y cofeb. Mae hefyd seremoni flynyddol ar 11 Tachwedd, sy'n dechrau am 10:45 CET.

## Dolenni allanol
*WW1 Cemeteries.com

Thiepval i Golledigion y Somme
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Somme
Enseffalitis lethargica

Ffurf afreolaidd o enseffalitis yw **enseffalitis lethargica** neu'r **clefyd cysglyd** a elwir hefyd yn **glefyd von Economo**, **clefyd Cruchet**, neu **glefyd Economo-Cruchet**. Arsylwyd ar yr afiechyd yn gyntaf gan Jean René Cruchet yng ngaeaf 1915–6 a disgrifiodd y niwrolegydd Constantin von Economo yr afiechyd mewn llyfr ym 1917. Mae enseffalitis lethargica yn ymosod ar yr ymennydd ac yn gadael rhai dioddefwyr mewn cyflwr sy'n debyg i gerflun: yn fud ac yn ddi-symud. Gwelwyd epidemig o enseffalitis lethargica rhwng 1915 a 1926 pan ledodd ar draws y byd, a bu farw bron i filiwn (1,000,000) o bobl; ni arsylwir ar unrhyw ddychweliad sylweddol o'r clefyd ers hynny, ond mae achosion unigol yn dal i ddigwydd.

Mae'r tarddiant sydyn o enseffalitis lethargica wedi'i gysylltu â phandemig ffliw 1918, ond mae ymchwil wedi methu i ddarganfod unrhyw dystiolaeth o feirws yn gysylltiedig ag enseffalitis lethargica.

## Cyfeiriadau
Lethargica
Thiepval

Cymuned yn *département* Somme, *région* Hauts-de-France, Ffrainc yw **Thiepval**. Lleolir 4.5 milltir (7&nbsp;km) i'r gogledd o Albert ar groesffordd y D73 a'r D151, a tua 20 milltir (32&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Amiens.

Dinistrwyd y pentref gwreiddiol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, mae pentref presennol Thiepval ychydig i'r de-orllewin o leoliad yr hen bentref.

Yma lleolir Cofeb Thiepval i Golledigion y Somme, sy'n coffau dros 73 mil o filwyr di-enw Prydain a'r Gymanwlad a fu farw yn ystod Brwydr Gyntaf y Somme rhwng Gorffennaf a Tachwedd 1916.

## Gweler hefyd
* Brwydr Cribyn Thiepval
* Cofeb Thiepval i Golledigion y Somme
* Tŵr Ulster, Thiepval
* Schwaben Redoubt

## Dolenni allanol
* Thiepval ar wefan Insee (Ffrangeg)
* Thiepval ar wefan Quid (Ffrangeg)
* Golygfa panoramig 360° 

Categori:Cymunedau Somme
Mr. & Mrs. Smith

Gallai **Mr. & Mrs. Smith** gyfeirio at:

* Mr. & Mrs. Smith (ffilm 1941)
* Mr. & Mrs. Smith (ffilm 2005)
* Mr. & Mrs. Smith (rhaglen deledu 1996)
* Mr. & Mrs. Smith (rhaglen deledu 2007)
Robert Nivelle

Milwr o Ffrainc oedd **Robert Georges Nivelle** (15 Hydref 1856 – 22 Mawrth 1924). Arweinydd y fyddin Ffrengig rhwng Rhagfyr 1916 a Mai 1917 oedd ef. Cafodd ei eni yn Tulle, Limousin, Ffrainc.

Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Cadfridogion o Ffrainc
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Corrèze
Categori:Pobl y Rhyfel Byd Cyntaf
Célestin Hennion

Swyddog heddlu Ffrangeg oedd **Célestin Hennion** CVO (8 Medi 1862 – 14 Mawrth 1915), a ddaeth yn Préfecture de Police. Mae'n nodweddiadol oherwydd iddo aildrefnu'r Préfecture a chyflwyno'r Brigades du Tigre. Cysidrir ef i fod yn gyfrifol am siapio ffurf a gwaith yr heddlu cyfoes.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Hennion yn Gommegnies yn 1862, yn fab i Joseph Ghislain Hannion a Mary Catherine Basilaire. Addysgwyd yn Lycee Le Quesnoy. Ar ôl gadael yr ysgol ramadeg ymunodd â Byddin Ffrainc, a cafodd ei swyddi yn Tiwnisia fel rhan o'r 110fed catrawd gwŷr traed, o 1880 hyd 1885, yn ystod yr adeg hwnnw daeth Tiwnisia yn Protectoriaeth Ffrengig.

## Perthnasau enwog
Ar raglen cyntaf 7fed cyfres *Who Do You Think You Are?* y BBC, datgelwyd fod Davina McCall yn or-wyres i Hennion. Rhoddodd Pierre, mab Hennion a thaid McCall, fedal Royal Victorian Order Hennion iddi, a dangoswyd hwn ar y rhaglen. Yn y rhaglen, a ddarlledwyd am y tro cyntaf ar 15 Gorffennaf 2009, dysgodd McCall hanes Hennion gan y haneswyr Jean-Marc Berliere a Simon Kitson yn ogystal â chefnder mam McCall, wyres Hennion, sef Françoise Hennion. Wedi clywed sut y bu ei hen-thiad yn ymwneud â'r Achos Dreyfus, cyfarfodd hefyd â gor-wyres Alfred Dreyfus, Yael Ruiz.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Heddweision o Ffrainc
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Swyddogion Byddin Ffrainc
Wrocław

Dinas yng ngorllewin Gwlad Pwyl yw **Wrocław** (Almaeneg: *Breslau*). Mae hi'n brifddinas rhanbarth Silesia Isaf, a dinas bwysicaf tiriogaeth Silesia. Saif ar afon Oder. Mae hi'n bedwaredd dinas Gwlad Pwyl o ran poblogaeth, gyda phoblogaeth o 638,401 yn 2003.

Efallai i'r ddinas gael ei henw oddi wrth Vratislav I, brenin Bohemia (915-921). *Vratislavia* yw'r ffurf Ladin ar enw'r ddinas. Yn ddiweddarach, daeth dan reolaeth brenin Gwlad Pwyl. Daeth yn aelod o'r Cynghrair Hanseataidd pan ddaeth yn rhan o Bohemia gyda gweddill Silesia yn 1335. Sefydlwyd prifysgol yma yn 1526. Wedi'r Rhyfel Silesaidd Cyntaf, daeth yn rhan o deyrnas Prwsia, ac o 1871 ymlaen yn rhan o Ymerodraeth yr Almaen. Yn 1939, Breslau oedd trydedd dinas yr Almaen, gyda phoblogaeth dros 650,000. Yn 1945, wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, daeth yn eiddo Gwlad Pwyl fel Wrocław. Gorfodwyd llawer o'r trigolion Almaenig i adael y ddinas a symud tua'r gorllewin, i'r tiriogaethau oedd yn parhau yn rhan o'r Almaen.

Dynodwyd yr *Jahrhunderthalle* ("Neuadd y Canmlwyddiant") yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2006.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Kościół Św. Elżbiety (Eglwys Sant Elisabeth)
*Ostrów Tumski (ynys, gyda'r eglwys gadeiriol)
*Panorama Racławicka
*Palas Wrocław

bawd|dim|250px|Canol Wrocław, gyda'r Magdalenenkirche
bawd|dim|250px|Breslau

## Pobl enwog o Wrocław / Breslau 
* Otto Klemperer, cerddor
* Manfred von Richthofen, awyrennwr, "Y Barwn Coch"
* Dietrich Bonhoeffer, diwinydd

Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Pwyl
David Bell (arlunydd)

Arlunydd a bardd o Gymro a aned yn Llundain oedd **Ernest David Bell** (4 Mehefin 1915 – 21 Ebrill 1959) a elwir gan amlaf yn **David Bell**. Cydweithiodd â'i dad, Syr Idris Bell, ar gyfieithiadau o gerddi Dafydd ap Gwilym o'r Gymraeg i'r Saesneg. Ym 1957 cyhoeddodd *The Artist in Wales*, llyfr a geisiodd ennyn ymateb i gelfyddyd yng Nghymru. Cafodd enseffalitis lethargica pan oedd yn 14 mlwydd oed a bu ei effaith arno am weddill ei fywyd.

## Ffynhonnell
* Ernest David Bell, Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Awduron llyfrau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Awduron llyfrau Saesneg o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cartograffwyr o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o'r Gymraeg i'r Saesneg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Ostrava

**Ostrava** (Almaeneg: *Ostrau*) yw trydydd dinas y Weriniaeth Tsiec o ran poblogaeth, a phrifddinas rhanbarth Morafia-Silesia. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 306.531.

Saif Ostrava yn nwyrain y wlad, ar afon Oder. Ffurfiwyd y ddinas fel y mae heddiw yn 1945, pan unwyd Moravská Ostrava (Almaeneg: *Mährisch Ostrau*) a Slezská Ostrava (*Schlesisch Ostrau*, hefyd: *Polnisch Ostrau*). Saif ar y ffin rhwng tiriogaethau hanesyddol Morafia a Silesia, ar hen lwybr masnach. Mae'n ganolfan ddiwydiannol bwysig, er bod llawer o'r pyllau glo a gweithfeydd dur yn yr ardal wedi cau yn y blynyddoedd diwethaf, a diweithdra wedi cynyddu.

Ceir dwy brifysgol yma, a phedair theatr, yn cynnwys y Národní divadlo moravskoslezské (*Theatr Genedlaethol Morafia-Silesia*), sydd a dau adeilad, un wedi ei enwi ar ôl Antonín Dvořák.

bawd|dim|240px|Theatr Antonín Dvořák

Categori:Dinasoedd Tsiecia
Silesia

Rhanbarth hanesyddol yng nghanolbarth Ewrop yw **Silesia** (Pwyleg: *Śląsk*; Almaeneg: *Schlesien*; Tsieceg: *Slezsko*). Saif ar y ddwy ochr i afon Oder, a gellir ei rannu yn Silesia Isaf, sy'n wastadedd gyda dinas Wrocław (*Breslau*) fel canolfan. a Silesia Uchaf, sy'n fynyddig, ac yn cynnwys un o ardaloedd diwydiannol pwysocaf Ewrop yn y de-ddwyrain. Yn y canrifoedd diwethaf, mae'r ardal wedi bod ym meddiant Awstria-Hwngari a'r Almaen, ond ers 1945 mae'r rhan fwyaf wedi bod yn eiddo i Wlad Pwyl, gyda rhannau llai ym meddiant yr Almaen a Gweriniaeth Tsiec.

Tua#'r flwyddyn 1000 roedd ym meddiant Gwlad Pwyl, a sefydlodd Bolesław I Archesgobaeth Wrocław. O'r 12g ymlaen, daeth y boblogaeth yn Selesia Isaf yn fwyfwy Almaenig, ac eithrio ychydig o Sorbiaid Slafonig. Webyn y 14g roedd ym meddiant teyrnas Bohemia. Gyda Bohemia, daeth yn eiddo i deulu'r 
Habsburg yn 1526.

Wedi marwolaeth yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig Siarl VI yn 1740, hawliwyd Silesia gan Ffrederic II, brenin Prwsia. Wedi tri rhyfel (1740-1742, 1744-1745 a 1756-1763) llwyddodd Ffredreic i gipio Silesia. Daeth yn rhan o Ymerodraeth yr Almaen gyda Prwsia yn 1871.

bawd|250px|dim|Hen dirgiogaeth Silesia; ffiniau 1871 mewn melyn, ffiniau 1763 mewn glas. Ffiniau cenedlaethol heddiw mewn coch.


Categori:Rhanbarthau hanesyddol yr Almaen
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Gwlad Pwyl
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Tsiecia
Stourm ar Brezhoneg

Mudiad iaith yn Llydaw yw **Stourm ar Brezhoneg** ('Ymdrech dros y Llydaweg') sy'n ymgyrchu dros ennill statws swyddogol a pharch i'r iaith Lydaweg yn Llydaw.

Prif feysydd ymgyrchu'r mudiad yw:

* Arwyddion dwyieithog : Mae'r mudiad yn pwyso ar yr awdurdodau i ddefnyddio Llydaweg Diweddar cywir ar arwyddion ffordd ac arwyddion swyddogol eraill. Mae ei weithrediadau yn cynnwys paentio dros arwyddion ffordd uniaith Ffrangeg, gan gymryd ei ysbrydoliaeth o ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yng Nghymru.  Erbyn heddiw mae sawl tref yn Llydaw yn defnyddio arwyddion dwyieithog, yn cynnwys Brest, Quimper, Carhaix, Lorient a Lanester. Ceir arwyddion dwyieithog yn *départements* Finistère, Morbihan a rhannau Llydaweg Côtes-d'Armor a Loire-Atlantique yn ogystal.
* Cyfryngau : Gwrthdystio yn erbyn yr esgeulusdod o'r iaith Lydaweg ar y teledu; ymgyrchu i sefydlu sianel teledu Llydaweg (fel S4C yng Nghymru) a gwrthod talu trwyddedau teledu gan fod cyn lleied o'r arian a godir felly yn mynd tuag at wasanaethau Llydaweg.
* Meysydd eraill : mynnu siarad Llydaweg yn unig yn y llysoedd, boicotio'r cyfrifiad gwladol am nad ydyw ar gael yn Llydaweg, sgwennu sieciau yn Llydaweg, galw am gael tocynnau o bob math yn Llydaweg.

Cynorthwyir y mudiad gan Skoazell Vreizh (Cymorth y Llydaweg), sy'n gyn-aelodau o Skol an Emsav. Mae sawl aelod o Stourm ar Brezhoneg wedi sefyll ei brawf yn y llysoedd am weithredu.

## Dolenni allanol 
*   Tudalen am hanes y mudiad 

Categori:Cenedlaetholdeb Llydewig
Categori:Llydaweg
Categori:Mudiadau iaith
Chris Bryant

Gwleidydd Cymreig ac Aelod Seneddol y Blaid Lafur dros etholaethau Rhondda (2001-2024) a Rhondda ac Ogwr (ers 2024) yw **Christopher John Bryant** (ganed 11 Ionawr, 1962). Mae e wedi bod yn gwneud y swydd ers 2001.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion LHDT o Gymru
Caethiwed anghyfannedd

Cosb neu fodd arbennig o gaethiwed yw **caethiwed anghyfannedd** (Saesneg: *solitary confinement*), lle mawe'r carcharwr yn cael ei gadw ar ei ben ei hun ac yn cael ei wadu unrhyw gysylltiad â phobl eraill heblaw aelodau staff y carchar. Caiff hyn ei gyfeirio ato fel mesur ychwanegol i amddiffyn y gymdeithas rhag y troseddwr, mae hefyd wedi cael ei ddisgrifio fel ffurf o artaith. Mewn rhai achosion, defnyddir hefyd fel modd o warchodaeth amddiffynnol.

Categori:Hawliau dynol
Categori:Carchariad
Brad

: ''Mae'r ethygl yma am y drosedd o fradwriaeth. Am ystyron eraill gweler Brad (gwahaniaethu)*.

Trosedd yw **brad** (Saesneg: *treason''), a ddiffinir yn y gyfraith fel un o'r gweithredoedd mwyaf o anffyddlondeb tuag at sofran neu genedl. Roedd y diffiniad o frad yn hanesyddol, hefyd yn cynnwys llofruddiaeth cymdeithasol, megis llofruddiaeth uchelwr gan ei wraig a brad yn erbyn rhywun llai uwchraddol fel mân fradwriaeth). Adnabyddwyd brad yn erbyn brenin fel teyrnfradwriaeth a gelwir person sy'n gwneud y weithred o frad yn **fradwr** gan y gyfraith.


Categori:Troseddau
Amhureddu

**Amhureddu** yw'r term a ddefnyddir i gyfeirio at ddefnydd cyffuriau neu ddulliau meddygol eraill er mwyn gwella perfformiad unigolyn mewn chwaraeon. Mae amhureddu wedi cael ei wahardd gan y cyrff sy'n rheoli'r chwaraeon.

Heblaw am gymryd cyffuriau, mae yna ddull meddygol o amhureddu gwaed sy'n golygu derbyn trallwysiad gwaed neu ddefnyddio'r hormon erythropoietin (EPO). Ystyrir y defnydd o gyffuriau i fod yn anfoesol gan y rhan fwyaf o gyrff llywodraethu chwaraeon yn fyd eang, yn arbennig gan y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol, er fod rhai yn dadlau nad yw'n wahanol i ddefnyddio gwisgoedd neu offer â technoleg newydd sy'n rhoi cymorth i'r perfformiad a rhoi mantais i'r cystadleuwyr sy'n eu defnyddio. Caiff amhureddu ei wahardd oherwydd yr effeithiau negyddol a welir oherwydd y cyffuriau ac amhureddu ar iechyd ac ar y gymdeithas, ac er mwyn cael cydraddoldeb a thegwch yn y maes chwaraeon.

Mae amhureddu hefyd yn digwydd mewn chwaraeon sy'n cynnwys anifeiliaid, ac nid bodau dynol yn unig, megis rasio ceffylau neu milgwn.

## Gweler hefyd
*Amhureddu gwaed
*Pasbort biolegol
*Twyllo yn y Gemau Paralympaidd
*Amhureddu yn y Gemau Olympaidd
*Rhestr cyffuriau sydd wedi eu gwahardd yn y Gemau Olympaidd

Categori:Chwaraeon
Trallwysiad gwaed

thumb|Pecyn trallwyso gwaed
Y broses o drosglwyddo gwaed neu ddeunyddiau wedi eu selio ar waed o un person i system gylchredol person arall yw **trallwysiad gwaed**. Gall drallwysiadau gwaed achub bywydau, megis pan mae claf wedi derbyn trawma a cholli llawer o waed, neu er mwyn amnewid gwaed sydd wedi cael ei golli yn ystod llawdriniaeth. Gellir hefyd ddefnyddio trallwysiadau gwaed er mwyn trin anaemia drwg neu thrombocytopenia a achosir gan haint gwaed. Gall pobl sy'n dioddef o haemoffilia neu haint cell-cryman orfod derbyn trallwysiadau gwaed.

Roedd y trallwysiadau cynnar yn defnyddio gwaed cyfan, ond mae arferion meddygaeth cyfoes yn aml ond yn defnyddio ychydig elfennau o'r gwaed ee celloedd coch yn unig.

## Gweler hefyd
* Gwasanaeth Gwaed Cymru

Categori:Gwaed
Categori:Meddygaeth
Milgi

[[Delwedd:Man with a dog (Jarrett) NLW3363920.jpg|bawd|Dyn gyda milgi; tua 1875].]]
Math o gi hela yw **milgi** (benywaidd: **miliast**; lluosog: **milgwn/milieist**), sydd wedi cael ei fridio'n bennaf ar gyfer hela adar a chwnigod, ac ar gyfer rasio, ond yn ddiweddar maen nhw wedi dod yn boblogaidd iawn fel anifeiliaid anwes. Mae'n frîd tyner a deallus sy'n aml yn datblygu perthynas agos â'i berchennog. Dyma hefyd yw'r brîd cyflymaf o gi. Mae gan filgi gyfuniad o goesau hirion pwerus, brest ddofn, asgwrn cefn hyblyg a chorffolaeth fain sy'n galluogi iddo gyrraedd cyflymder hyd at tua 17 metr yr eiliad/61&nbsp;km yr awr.

## Llên gwerin
Mae gan y filiast le amlwg yn llên gwerin a mytholeg Cymru a'r Celtiaid. Mae enwau henebion cynhanesyddol sy'n cynnwys yr elfennau miliast neu ast yn cynnwys Llety'r Filiast (Y Gogarth, Llandudno), Llety'r Filiast (ger Rowen), Llech y Filiast (Morgannwg), Carnedd y Filiast (ger Ysbyty Ifan) a Llech yr Ast (Llangoedmor, Ceredigion). Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* mae Gast Rhymni, sef merch yn rhith bleiddast, yn cael ei hela gan y Brenin Arthur.
 Mae'r filiast yn un o ymrithiadau Ceridwen yn y chwedl *Hanes Taliesin*.

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o gŵn
Enseffalitis

Llid meinwe'r ymennydd yw **enseffalitis**, ag achosir gan naill ai haint, firaol fel arfer, neu gan glefyd awtoimiwn.

## Achosion
Firysau cyffredin gan amlaf sy'n gyfrifol am enseffalitis firaol. Mae'r rhain yn cynnwys y frech goch, brech yr ieir, y ffliw, rwbela, firysau polio, enterofirysau, herpes simplecs, epstein bar, a chlwy’r pennau. Gall ddiffyg imiwnedd difrifol, HIV er enghraifft, achosi enseffalitis i ddatblygu o lawer o firysau a heintiau megis tocsoplasmosis a sytomegalofirws (CMV). Gall pobl sydd â HIV hefyd gael enseffalitis o HIV ei hun.

Caiff enseffalitis arbofirws ei achosi gan grŵp o firysau sy’n cael eu cario a'u trosglwyddo drwy bigiadau gan rai arthropodau, yn cynnwys mosgitos a throgod.

## Diagnosis
Gwneir diagnosis o enseffalitis gan ddefnyddio pigiad meingefnol (tap sbinol), lle archwilir hylif serebro-sbinol o'r asgwrn cefn am dystiolaeth o haint. Os oes haint bacteriol bydd cynnydd yn nifer celloedd gwyn y gwaed yn yr hylif, ac yna gellir diystyru cyflyrau eraill megis tiwmor ar yr ymennydd, sglerosis ymledol neu strôc. Caiff prawf ei wneud ar yr hylif am ronynnau firaol hefyd, yn enwedig y feirws herpes simplecs. Yn ogystal gwneir profion gwaed er mwyn diystyru achosion o enseffalitis nad ydynt yn firaol, megis enceffalopathi metabolig.

Mae meddygon hefyd yn defnyddio sganiau CT ac MRI i wneud diagnosis o enseffalitis. Mae'r sganiau yn dangos mannau o chwyddo ac edema (dropsi) yn yr ymennydd, sydd o gymorth wrth wahaniaethu rhwng enseffalitis ac afiechydon eraill megis tiwmor neu strôc. Gall electroenseffalogram (EEG) hefyd helpu i gadarnháu diagnosis drwy gofnodi unrhyw batrymau anarferol (cynnydd neu ostyngiad annormal) o weithgarwch trydanol yn yr ymennydd.

Trinir enseffalitis firaol sydd wedi'i achosi gan herpes simplecs gyda'r cyffur gwrthfiraol Acyclovir, sy'n cael ei roi bron ar unwaith os tybir achos o enseffalitis gan taw prin yw sgîl-effeithiau'r cyffur. Rhoddir drwy bigiad i wythïen ac os yw'n cael ei roi'n ddigon cynnar, gall leihau cymhlethdodau eraill. Mae Acyclovir yn hynod o effeithiol yn erbyn enseffalitis herpes simplecs ond nid yw mor effeithiol yn erbyn firysau eraill.

Os yw'r claf yn dioddef o ffitiau fel symptom yna gall gwrthgonfylsyddion, cyffuriau sy'n stopio neu'n atal ffitiau, gael eu rhoi. Mewn achosion difrifol, mae'n bosibl y bydd angen rhoi'r claf mewn uned gofal dwys fel y gall meddygon fonitro a thrin unrhyw lid ar yr ymennydd. Gall corticosteroidau gael eu rhoi i leihau llid, ynghŷd â gwrthfiotigau i atal neu drin heintiau bacteriol eraill, sy'n deillio o fod yn ddifrifol wael. Bydd mathau ôl heintus (awtoimiwn) o enseffalitis yn cael eu trin fel arfer â steroidau.

## Gweler hefyd
* Enseffalitis lethargica

## Cyfeiriadau

Categori:Anhwylderau niwrolegol
Categori:Llidau
Frankfurt an der Oder

bawd|240px| Y Marienkirche, Frankfurt an der Oder

Dinas yn nhalaith Brandenburg yn nwyrain yr Almaen yw **Frankfurt an der Oder** neu **Frankfurt (Oder)**. Saif y ddinas ar afon Oder. Mae'r boblogaeth yn awr tua 64,700, gostyngiad o 20,000 o ddyddiau Dwyrain yr Almaen.

Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, daeth afon Oder yn ffin rhwng yr Almaen a Gwlad Pwyl, gyda'r canlyniad fod rhan o'r ddinas yn dod yn eiddo Gwlad Pwyl. Newidiwyd enw y rhan ar lan dde yr afon i Słubice. Cysylltir Frankfurt a Słubice gan bont o'r enw y *Stadtbrücke*, a ddaeth yn fan bwysig i groesi'r ffin rhwng y ddwy wlad.

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Brandenburg
Artaith

Gweithred sy'n achosi poen neu ddioddefaint corfforol neu feddyliol ar berson yn fwriadol yw **artaith**. Caiff person ei arteithio er mwyn cael gafael ar wybodaeth ganddo, neu drydydd person, neu er mwyn cael cyfaddefiad, neu er mwyn ei gosbi am ei weithred ef neu drydydd person, neu er mwyn ei ddychryn neu ei orfodi ef neu drydydd person i wneud rhywbeth. Nid yw'r diffiniad o artaith yn cynnwys poen neu ddioddefaint sy'n digwydd yn gysylltiedig â chosb cyfreithlon.

Weithiau bydd artaith yn digwydd er mwyn rhoi boddhad sadistic i'r arteithiwr, fel y bu yn achos Llofruddiaethau'r Rhos gan Ian Brady a Myra Hindley.

Caiff artaith ei wahardd gan cyfraith ryngwladol a chyfreithiau cyffredin y rhanfwyaf o wledydd. Mae Amnesty International yn amcangyfrif fod tua 81 o lywodraethau'r byd yn parhau i ddefnyddio artaith heddiw, a rhai o rheiny yn gwbl agored.

## Ffynonellau

Categori:Camdriniaethau hawliau dynol
Categori:Troseddau
Brithenig

[bawd|200px|Yn ôl *Ill Bethisad*, siaredir Brithenig yn y rhanbarthau gwyrdd, [Saesneg yn y rhanbarthau coch, a'r ieithoedd Goideleg yn y rhanbarthau oren.]]
Iaith artiffisial a grëwyd gan Andrew Smith o Seland Newydd yw **Brithenig**.  Cafodd yr iaith ei chreu fel arbrawf i ddarganfod sut gallai iaith Romáwns fod wedi datblygu ym Mhrydain petai'r siaradwyr Lladin yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig wedi bod yn ddigonol i ddisodli'r siaradwyr Brythoneg. Yn ogystal â'r iaith, crëwyd llinell amser amgen, *Ill Bethisad* ("y Bydysawd"). Yn ôl hanes amgen *Ill Bethisad* mae'r newidiadau seiniol a ddigwyddodd tra ddatblygai Lladin i Frithenig yn Ynysoedd Prydain yn debyg i'r rhai a effeithiodd y Gymraeg tra ddatblygai o Frythoneg i Hen Gymraeg. Tardd nifer o eiriau yn yr iaith Romáwns hon o Frythoneg ac fe fenthycwyd nifer o eiriau o Saesneg yn ystod ei hanes.

## Geirfa
Mae'r rhan fwyaf o eirfa Brithenig yn tarddu o Ladin er bod y newidiadau seiniol wedi gwneud i'r geiriau ymddangos yn fwy Celtaidd. Yn y tabl canlynol, mae'r geiriau Brithenig wedi'u cymharu gyda naw iaith Romáwns arall gan gynnwys Wenedyk. Y rheswm dros y tebygrwydd rhwng Brithenig a Chymraeg yn rhai o'r geiriau yw'r tarddiad Indo-Ewropeaidd cyffredin, tra bod rhai fel "ysgol" yn fenthyciadau diweddarach i'r Gymraeg o'r Lladin.

## Testun enghreifftiol
Dyma Weddi'r Arglwydd yn Frithenig:

:Nustr Padr, ke sia i llo gel:
:sia senghid tew nôn:
:gwein tew rheon:
:sia ffaeth tew wolont,
:syrs lla der sig i llo gel.
:Dun nustr pan diwrnal a nu h-eidd;
:e pharddun llo nustr phechad a nu,
:si nu pharddunan llo nustr phechadur.
:E ngheidd rhen di nu in ill temp di drial,
:mai llifr nu di'll mal.
:Per ill rheon, ill cofaeth e lla leir es ill tew,
:per segl e segl. Amen.

## Dolenni allanol
*Cyflwyniad i Frithenig 
*Cyflwyniad i Frithenig
*Gwefan Ill Bethisad
*Wiki Ill Bethisad

Categori:Ieithoedd artiffisial
Matt Dillon

Actor o'r Unol Daleithiau a enwebwyd am Wobr yr Academi, Golden Globe a Gwobr BAFTA ydy **Matthew Raymond "Matt" Dillon** (ganed 18 Chwefror 1964). Dechreuodd actio ar ddiwedd y 1970au a daeth yn arwr i nifer o arddegwyr yn ystod y 1980au. Datblygodd yrfa lwyddiannus yn y degawdau a ddilynodd, gan arwain at enwebiad Oscar am ei berfformiad yn y ffilm *Crash*.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
The White Man's Burden

Gallai '''The White Man's Burden'* gyfeirio at:

*Baich y Dyn Gwyn, cysyniad ideolegol dros imperialaeth
*"*The White Man's Burden*", cerdd gan Rudyard Kipling, tarddiad yr ymadrodd
**White Man's Burden (ffilm)* (1995)
**The White Man's Burden'', llyfr gan William Easterly
Baich y Dyn Gwyn

[bawd|320px|Cartŵn, gyda'r enw "''The White Man's Burden*", a gyhoeddwyd yn *The Journal, [Detroit* yn ystod Rhyfel y Philipinau-Unol Daleithiau America yn dangos Americanwr yn cario brodor an-Orllewinol ystrydebol i ysgoldy.]]
Cysyniad ideolegol yng ngwasanaeth imperialaeth y Gorllewin oedd "**Baich y Dyn Gwyn**" (Saesneg: *The White Man's Burden''). Roedd yn un o gymhellion ideolegol a moesol amlycaf ymerodraethau'r Gorllewin wrth iddynt oresgyn rhan helaeth o wledydd Affrica ac Asia a rhannau eraill o'r byd yn y 19eg ganrif. Ceir yr ymadrodd mewn print am y tro cyntaf yn y gerdd "The White Man's Burden" gan y bardd Seisnig Rudyard Kipling ar gyfer jiwbili'r Frenhines Fictoria er mwyn dathlu'r Ymerodraeth Brydeinig ac annog ei hymestyn. Cafodd y gerdd ei gyhoeddi yn y cylchgrawn ''McClure's'' yn 1899 yn yr Unol Daleithiau, gyda'r is-deitl 'The United States and the Philippine Islands'. Cafodd yr ymadrodd ei boblogeiddio gan imperialwyr yn UDA fel cyfiawnhad dros imperialiaeth yn nhermau moesol.

Yn ôl y safbwynt a grynhoir yn yr ymadrodd "Baich y Dyn Gwyn", mae credoau gwleidyddol, diwylliannol neu grefyddol yn arwain gwladwriaethau i weld imperialaeth fel "gweithgaredd cenhadol". "Baich y Dyn Gwyn" oedd hi i wareiddio yr "anwariaid" y tu allan i'r Gorllewin. Y tu ôl i'r syniad roedd y gred fod y gwynion yn fwy datblygedig a gwareiddiach na'r pobloedd brodorol ac mae eu dyletswydd moesol nhw oedd eu "dyrchafu" a'u "goleuo" yn ôl eu cysyniadau nhw o'r hyn y dylai gwareiddiad fod.

## Gweler hefyd
*Hiliaeth
*Imperialaeth
*Tynged Amlwg

Categori:Hiliaeth
Categori:Imperialaeth
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Afon Neisse

Afon yng nghanolbarth Ewrop yw **afon Neisse** (Almaeneg yn llawn: *Lausitzer Neiße*, Pwyleg: *Nysa (Łuźycka)*, Tsieceg: *(Lužická) Nisa*). Mae'n tarddu ym mynyddoedd Iser yn y Sudetenland yng Ngweriniaeth Tsiec, ac yn llifo tua'r gogledd. Yn nes ymlaen yn ei chwrs mae'n ffurfio rhan o Linell Oder-Neisse, sy'n dynodi'r ffin rhwng Gwlad Pwyl a'r Almaen ers 1945. Wedi llifo am 252&nbsp;km, mae'n llifo i mewn i afon Oder gerllaw Ratzdorf.

Fe'i gelwir y *Lausitzer Neiße* yn Almaeneg i'w gwahaniaethu oddi wrth y *Glatzer Neiße*, afon arall sy'n llifo i mewn i afon Oder (Pwyleg: Nysa Kłodzka). Y prif ddinasoedd ar yr afon yw Liberec (Tsiecia) a Görlitz (yr Almaen).

bawd|dim|250px|Afon Neisse, afon Oder a'r ffin rhwng Gwlad Pwyl a'r Almaen
bawd|dim|250px|Afon Neisse ger Görlitz

Neisse
Neisse
Neisse
Neisse
Neisse
Llinell Oder-Neisse

bawd|250px|Afon Neisse, afon Oder a'r ffin rhwng Gwlad Pwyl a'r Almaen

**Llinell Oder-Neisse** (Pwyleg: *Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej*, Almaeneg: *Oder-Neiße-Grenze*) yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer y ffin a osodwyd rhwng yr Almaen a Gwlad Pwyl ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

## Daearyddiaeth
Ffurfir y rhan fwyaf o'r ffin gan afon Neisse yn y rhan ddeheuol, ac yna gan afon Oder wedi i afon Neisse lifo i mewn iddi. Mae'r ffin yn cyrraedd y Môr Baltig ychydig i'r gorllewin o borthladdoedd Szczecin (Almaeneg: *Stettin*) a Świnoujście (*Swinemünde*). Rhoddwyd y cyfan o diriogaethau Gweriniaeth Weimar oedd i'r dwyrain o'r llinell yma, 23.8% o'r cyfanswm, i wlad Pwyl neu'r Undeb Sofietaidd. Gorfodwyd y rhan fwyaf o'r trigolion Almaenig yn yr ardaloedd hyn i adael. Aeth y cyfan o Ddinas Rydd Danzig, bu'n gymaint o ffocws i anniddigrwydd yr Almaenwyr cyn y Rhyfel, i'r weriniaeth Bwylaidd ar ei newydd wedd. 

## Gwleidyddiaeth
Codwyd y ffin newydd yma rhwng yr Almaen a Gwlad Pwyl gan Stalin yng Cynhadledd Tehran ym mis Rhagfyr 1943. Cadarnhawyd y penderfyniad yng Nghynhadledd Potsdam yn haf 1945 yn fuan wedi diwedd y Rhyfel yn Ewrop. 

Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Hanes Gwlad Pwyl
Batley

Tref farchnad yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy  **Batley**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Kirklees.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Batley boblogaeth o 80,485.

Mae Caerdydd 269.7 km i ffwrdd o Batley ac mae Llundain yn 262&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wakefield sy'n 10&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Kirklees
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Brighouse

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Brighouse**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Calderdale.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Brighouse boblogaeth o 33,286.

Mae Caerdydd 265 km i ffwrdd o Brighouse ac mae Llundain yn 268.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 9.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Calderdale
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Castleford

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Castleford**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Wakefield.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Castleford boblogaeth o 39,132.

Mae Caerdydd 278.1 km i ffwrdd o Castleford ac mae Llundain yn 259.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wakefield sy'n 10.2&nbsp;km i ffwrdd.

Mae hi'n un o bump tref o fewn bwrdeistref Dinas Wakefield, nepell o Pontefract.

bawd|dim|Pompren dros Afon Aire yn Castleford

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Wakefield
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Pontefract

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Pontefract** (hefyd *Pomfret*). Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Wakefield.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Pontefract boblogaeth o 29,305.

Mae Caerdydd 275.9 km i ffwrdd o Pontefract ac mae Llundain yn 254.9&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wakefield sy'n 12&nbsp;km i ffwrdd.

## Llawysgrif Pomffred
Mae llawysgrif (Peniarth 259B) o Gyfraith Hywel sydd bellach yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru a elwir yn Llawysgrif Pomffred am ei fod wedi perthyn i gwnstabl Castell Pontefract. Dyma'r unig lawysgrif o Gyfraith Hywel sydd ar bapur yn lle memrwn.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Pontefract
*Bryn Mynach (Priordy Pontefract)
*Castell Pontefract
*Eglwys yr Holl Saint

## Enwogion
*Charles Coleman (c.1807-c.1874), arlunydd
*William Whiteley (1831-1907), dyn busnes
*Harvey Proctor (g. 1947), gwleidydd
*Rob Burrow, chwaraewr rygbi

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Wakefield
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Siôn Aled

Bardd o Gymru ydy **Siôn Aled** (enw llawn: **Siôn Aled Owen**).

## Bywyd cynnar ac addysg
Cafodd ei eni ym Mangor a chafodd ei fagu ym Mhorthaethwy. Aeth i Brifysgol Aberystwyth. Astudiodd wedyn yng Ngholeg y Drindod, Bryste a chafodd Ph.D. mewn diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Birmingham.

## Barddoniaeth
Enillodd Goron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981 am bryddest ar y teitl Wynebau.

Ef oedd enillydd cyfres Mastermind Cymru ar S4C yn 2007 gan ddewis 'Bywyd a barddoniaeth Goronwy Owen' fel un o'i bynciau.

## Gwleidyddiaeth
Bu'n ymgeisydd Plaid Cymru yn etholaeth Wrecsam yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007.

## Bywyd personol
Mae'n byw yn Wrecsam gyda'i wraig a'i fab.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd plant
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Prifeirdd
Ilkley

Tref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Ilkley**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Bradford. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 14,809.

Mae Caerdydd 286.5 km i ffwrdd o Ilkley ac mae Llundain yn 291.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 15.8&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|dim|Afon Wharfe

Mae'r lle wedi'i anfarwoli gan yr hen gân werin, "On Ilkla Moor Baht 'at", sef "Ar Rosdir Ilkley, heb het". Mae'r "Baht 'at" yn debyg iawn i "heb het", ac o yn dod o'r un tarddiad - y Frythoneg.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Bradford
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Bingley

Tref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Bingley**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 23,061.

Mae Caerdydd 274 km i ffwrdd o Bingley ac mae Llundain yn 281&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 8&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|dim|*Five Rise Locks*

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Tadcaster

Tref farchnad a phlwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Tadcaster**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Selby.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 6,003.

Mae Caerdydd 296.9 km i ffwrdd o Tadcaster ac mae Llundain yn 274.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Efrog sy'n 13.6&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Selby
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Sudeten

bawd|250px|Golygfa yn rhan Bwylaidd y Sudeten

Cadwyn o fynyddoedd yng nghanolbarth Ewrop yw'r **Sudeten** (Almaeneg: *Sudeten*, Tsieceg a Pwyleg: *Sudety*). Maent ar y ffin rhwng yr Almaen, Gwlad Pwyl a Tsiecia.

Daw'r enw o'r Lladin *Sudeti montes*. Maent yn ymestyn am tua 330&nbsp;km rhwng afon Elbe yn y gorllewin a Porth Morafia yn y dwyrain. Y copa uchaf yw Sněžka, 1602 m. o uchder, ar y ffin rhwng Gwlad Pwyl a Tsiecia. Rhoddodd y mynyddoedd eu henw i ranbarth y Sudetenland.

Categori:Mynyddoedd Gwlad Pwyl
Categori:Mynyddoedd Tsiecia
Dietrich Bonhoeffer

Diwinydd Lutheraidd ac awdur Almaenig oedd **Dietrich Bonhoeffer** (4 Chwefror 1906 -  9 Ebrill 1945).

Ganed Bonhoeffer yn ninas Breslau (Wroclaw yng Ngwlad Pwyl heddiw). Astudiodd ym Merlin (1924-1927) ac Efrog Newydd (1930). Datblygodd y syniad fod rhaid i'r eglwys fod yn *sanctorum communio*, cymuned o'r saint.  Bu'n weinidog yn Llundain yn 1933 a 1934. Wedi dychwelyd i'r Almaen, datblygodd i fod yn wrthwynebydd i Natsïaeth, a bu ganddo ran yn y cynllun gan swyddogion y fyddin ac eraill i ladd Adolf Hitler. Cymerwyd ef i'r ddalfa yn Ebrill 1943, wedi i'r awdurdodau ddarganfod ei fod yn darparu arian i alluogi Iddewon i ddianc i'r Swistir. Wedi'r ymdrech aflwyddiannus i ladd Hitler ar  20 Gorffennaf 1944, darganfuwyd ei gysylltiadau a'r cynllun, a dedfrydwyd ef i farwolaeth. Dienyddiwyd ef yng ngwersyll carchar Flossenbürg.

## Llyfryddiaeth
* Harri Williams, *Bonhoeffer*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1981)

Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Diwinyddion Cristnogol o'r Almaen
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Guiseley

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Guiseley**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Leeds.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Guiseley boblogaeth o 11,960.

Mae Caerdydd 284.5 km i ffwrdd o Guiseley ac mae Llundain yn 284&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 10.4&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Leeds
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Hebden Bridge

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Hebden Bridge**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Hebden Royd ym mwrdeistref fetropolitan Calderdale.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Hebden Bridge boblogaeth o 4,235.

Mae Caerdydd 263.4 km i ffwrdd o Hebden Bridge ac mae Llundain yn 279.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bradford sy'n 18.6&nbsp;km i ffwrdd.

200px|bawd|dim|Hebden Bridge

## Enwogion
*Syr Bernard Ingham (g. 1932), newyddiadurwr
*Jane Lumb (1942-2008), model ac actores

## Cyfeiriadau
Categori:Calderdale
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Sudetenland

[bawd|250px|Trigolion Almaenig yn croesawu'r Wehrmacht yn [Komotau (Chomutov).]]

Y **Sudetenland** (Tsieceg a Slofaceg: *Sudety*; Pwyleg: *Kraj Sudetów*) yw'r term a ddefnyddid cyn 1918, ac o 1938 hyd 1945, am ardal yng nghanolbarth Ewrop lle trigai mwyafrif o bobl Almaenig ei hiaith. Mae'r ardal yn awr yn rhan o Weriniaeth Tsiec.

Daw'r enw o enw mynyddoedd y Sudeten, er ei fod yn cynnwys ardal ehangach na'r mynyddoedd eu hunain. Y prif ddinasoedd yn yr ardal yw Cheb *(Eger)*, Karlovy Vary *(Karlsbad)*, Plzeň *(Pilsen)*, České Budějovice *(Budweis)*, Mariánské Lázně *(Marienbad)* a Liberec *(Reichenberg)*.

Ar un adeg, roedd y Sudetenland yn perthyn i Awstria-Hwngari. Ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth yr ardaloedd hyn yn eiddo Tsiecoslofacia. Pan ddaeth Hitler i rym yn yr Almaen, dechreuodd annog trigolion Almaenig y Sudetenland i alw am gael dod yn rhan o'r Almaen. Datblygodd plaid Natsïaidd gref yno dan arweiniad Konrad Henlein. Meddiannwyd yr ardal gan Hitler, ac yn fuan wedyn yn 1939 meddiannodd weddill y wlad hefyd. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, gorfodwyd tua 3 miliwn o Almaenwyr ethnig i adael y Sudetenland.

Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Hanes Tsiecia
Goole

Tref a phlwyf sifil yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Goole**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 19,518.

Mae Caerdydd 292.1 km i ffwrdd o Goole ac mae Llundain yn 248.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Efrog sy'n 31.7&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|dim|Goole

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Efrog
Barnsley

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Barnsley (gwahaniaethu).''

Tref yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Barnsley**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Barnsley.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Barnsley boblogaeth o 91,297.

Mae Caerdydd 257.5 km i ffwrdd o Barnsley ac mae Llundain yn 245&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wakefield sy'n 14&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Barnsley
Categori:Trefi De Swydd Efrog
Doncaster

Tref yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Doncaster** (Cymraeg: Dinas y Garrai). Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001 roedd gan y dref boblogaeth o 127,851. Mae wedi'i leoli  o Sheffield, sy'n rhannu maes awyr o'r enw *Robin Hood Airport Doncaster Sheffield* yn Finningley. Saif ym Mwrdeistref Doncaster, oedd a phoblogaeth o 302,400 (Cyfrifiad 2011).
bawd|dim|300px|Doncaster

Mae Caerdydd 265.3 km i ffwrdd o Doncaster ac mae Llundain yn 233&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Sheffield sy'n 26.6&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan Frenchgate
*Castell Conisbrough
*Eglwys gadeiriol Sant Siôr
*Maes awyren

## Enwogion
*John Francis Bentley (1839-1902), pensaer
*Diana Rigg (g. 1938), actores
*Lesley Garrett (g. 1955), cantores opera
*Jeremy Clarkson (g. 1960), cyflwynwr teledu

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Doncaster

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Doncaster

Categori:Trefi De Swydd Efrog