Lauburu

[dde|250px|Jeder Arm eines Lauburu kann mit drei [Zirkelschlägen gezeichnet werden.|bawd]]
Mae'r **Lauburu** neu **Croes y Basgiaid** yn cynnwys pedair braich sydd wedi'u siapio fel collnod ac sy'n debyg i'r tomoe Siapaneaidd. Mae'r siâp croesffurf hwn yn gymharol gyffredin y dyddiau hyn ac yn symbol o genedligrwydd Basgeg mewn ffordd debyg i'r ddraig goch yn symbol o Gymreictod, yr ermine yn symbol o Lydaw a'r delyn yn symbol o'r Iwerddon. Caiff ei ddefnydio mewn pob gwahanol gyswllt gan gynnwys gwleidyddol, masnachol, twristaidd a diwylliannol. Mae'n debyg i drisgell pedair braich.

## Dylunio
bawd|Dyluniad Lauburu
bawd|A lauburu carved into a stone.
Gellir cynhyrchu A Lauburu yn gymharol hawdd gyda chymorth cwmpawd a phren mesur. Rydych chi'n dechrau gyda sgwâr. O ganol yr ochrau i ganol y sgwâr tynnir hanner cylch. Mae'r hanner cylch arall, wedi'i ostwng o hanner yn y radiws, hefyd yn dechrau o ganol y sgwâr. Fel cam olaf, caiff y ddau ben hanner-bwa eu cysylltu â hanner cylch arall.

## Hanes
Daw o'r gair cyfansawdd Basgeg "lau" a "buru" yn golygu "pedwar (lau) "pen" (buru).

Honnir hefyd bod y gair yn dod o etymoleg werin ac wedi bod yn gysylltiedig â'r *labarum* Lladin. Gallai'r gair Lladin wedyn gael ei ddeillio o symbol Celtaidd arall, sef y 'barbar' a elwir yn wreiddiol. Fodd bynnag, roedd yr hanesydd Sbaeneg Fidel Fita yn credu i'r gwrthwyneb fod y labarum Lladin, a ddaeth i'r amlwg yn amser Augustus, wedi'i addasu o'r Basgeg.

Mae haneswyr ac ymchwilwyr eraill yn dadlau am ystyr alegorïaidd y symbol hynafol Lauburu. Mewn rhai achosion, honnir ar gyfer "Laurak Bat", hynnyw yw "pedwar pen" neu "bedwar rhanbarth" Gwlad y Basg (Álava, Vizcaya, Guipúzcoa, Navarre). Ond nid yw'n ymddangos yn unrhyw un o saith arfbais y rhanbarthau sy'n rhan o Wlad y Basg, fel Navarra, Guipúzcoa, Vizcaya, Álava, Llafur, Soule a Niedernavarra. Mae'r Iddew deallusol, Imanol Mújica, wedi honni bod y penaethiaid yn symbol o'r ysbryd, bywyd, ymwybyddiaeth a ffurf.

Roedd y deallusyn ac un o sylfaenwyr cenedlaetholdeb gyfoes Basgeg, Sabino Arana, yn dehongli'r Lauburu fel symbol o'r Haul i gefnogi ei ddamcaniaeth o gwlt solar Basgeg (a gyhoeddwyd yn *Euzkadi*). Ond mae'n debyg bod y ddamcaniaeth hon yn seiliedig ar darddiad ffug o'r term.

Mae'r symbol yn ei ffurf gadarnhaol (wedi'i droi i'r dde) yn symbol o fywyd, ac yn ei ffurf negyddol (wedi'i droi i'r chwith) marwolaeth. Dyna pam mae cerrig bedd Basgeg yn aml yn cynnwys y lauburu sy'n wynebu'r chwith. Fodd bynnag, mae llawer o drafod heddiw ynglŷn â chyfeiriad y greadigaeth. h. am fywyd a ffyniant, ac i'w dinistrio, d. h. Marwolaeth a anffawd.

Dehongliad arall o'r Lauburu yw bod y pennau crwn yn cael eu creu gan gylchdroi'r groes, gan gynrychioli'r elfennau egnïol a'r bydysawd egnïol.

Yn gyffredinol, defnyddir y Lauburu fel symbol o ffyniant.

## Lledaenu a hanes
[bawd|dde|Dangosa '[Lyra (offeryn)|lyra' y *Marquesa de Santa Cruz* (darlun gan Francisco de Goya, 1805) motiff y Lauburu arno]]
Darganfuwyd y symbol ar 'stele' (gair Lladin am golofn neu biler garreg neu bren a ddefnyddiwyd yn aml i farcio tiriogaeth) hynafol. Yn y cyfnod dilynol, hynny yw, ar ôl cyfnod yr Antonines hyd at yr oes fodern, gellid ei ganfod gan M. Camille Julián  dim math o groes, naill ai mewn crwn neu hyd yn oed yng Ngwlad y Basg. Ni ddefnyddiwyd swastikas â llinellau syth yno tan y 19g.

Yn yr hyn a briodolir i Paracelsus mae Archidoxis magica yn ymddangos yn symbol, sy'n debyg iawn i'r Lauburu, a gafodd ei beintio fwy na thebyg at ddibenion gwella anifeiliaid. M. Colas yn ystyried perthynas rhwng y swastika a'r lauburu yn annhebygol. Mae'n gweld tarddiad Paracelsus ac yn credu bod y symbol yn graddio beddrodau iachawyr anifeiliaid ac enaid (offeiriaid).

Yn ôl y wybodaeth gyfredol, dechreuodd y croesau Basgeg cyntaf ar y cynharaf yn y 15g, h.y. ar ddiwedd y cyfnod pensaernïaeth Gothig.

Ar ddiwedd yr 16g, mae'r groes crwn yng ngwlad y Basg yn aml yn ymddangos fel elfen addurnol. Er enghraifft, gellir dod o hyd i'r symbol ar gistiau neu feddau pren, efallai fel ffurf arall ar groes beddrod. Heddiw, ceir y Lauburu hefyd mewn ysgrifau coffa cenedlaetholwyr Basgeg yn hytrach na'r groes Gristnogol. Mae llawer o dai Basgeg yn cario'r Lauburu dros y fynedfa; maent yn ei weld fel swyn lwc dda neu sêr.

Cafodd y defnydd o'r Lauburu fel symbol o ddiwylliant y Basgiaid ei atal fel ardaloedd diwylliannol eraill o dan Francisco Franco. Sefydlwyd y Blaid Genedlaethol Gwladgarwr y Basg ANV (Acción Nacionalista Vasca, EAE Basgeg, Eusko Abertzale Ekintza) yn 1930 ac mae'n defnyddio'r Lauburu yn ei symbol plaid.

## Oriel 

Taufstein Labach.JPG|Swastica neu croes gam lauburu mewn ffynon fedydd yn yr Almaen.
Lauburu1.jpg|Lauburu yn addurno ffon gerdded neu ffon seremonïol Basgeg, y makila.
Casa Casalera (Pueyo de Tena).jpg|"Cuatrefuellas" yn Casa Casalera, El Pueyo de Jaca, Huesca, Aragón.
Atalburu Mendiburua.jpg|Ffenestr yn Ayherre, Nafarroa Beherea.
Armentdarits Linteau9.jpg|Lintel cerfiedig, Armendarits, Nafarroa Beherea.
Leihoa.jpg|Ffenestr efo'r Lauburu yn Hasparren, Lapurdi.
Logotipo de Acción Nacionalista Vasca.svg|Arwyddlun plaid Acción Nacionalista Vasca, (ANV).

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad y Basg