open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
George Buchanan

Hanesydd a dyneiddiwr o'r Alban oedd **George Buchanan** (Gaeleg yr Alban: Seoras Bochanan, Chwefror 1506 - 28 Medi 1582). Roedd yn rhan o'r mudiad Monarchomach.

Ganed ef yn Killearn, ger Stirling, a bu farw ei dad yn ieuanc gan adael y teulu yn dlawd. Yn 1520 gyrrodd ei ewythr, James Heriot, ef i astudio i Brifysgol Paris, ond pan fu farw ei ewythr yn 1522 ni allodd barhau yno. Dychwelodd i'r Alban, lle cymerodd ran mewn ymgyrch filwrol aflwyddiannus i Loegr. Aeth i Brifysgol St Andrews, lle graddiodd yn B.A. yn 1525, yna dychwelodd i Brifysgol Paris lle graddiodd yn M.A. yn 1528.

Roedd gan Buchanan ddiddordeb yn y syniadau Protestannaidd newydd, ond parhaodd yn aelod o'r Eglwys Gatholig yr adeg yma. Pan fu erlid ar y Lutheriaid yn yr Alban yn 1539 ffôdd i Baris, ond pan ddarganfu fod ei elyn, y cardinal David Beaton, yno, aeth ymlaen i Bordeaux, lle daeth yn athro Lladin yng Ngholeg Guienne. Ysgrifennodd nifer o'i weithiau gorau yma, ac roedd Michel de Montaigne yn un o'i fyfyrwyr. Yn 1542 neu 1543 dychwelodd i Baris, yna yn 1547 aeth i Brifysgol Coimbra, Portiwgal. Yma cyhuddwyd ef o fod yn ddilynydd Luther, a charcharwyd ef am saith mis. Dychwelodd i Baris, yna yn 1560 neu 1561 i'r Alban, lle daeth yn diwtor i'r frenhines ieuanc, Mari I. Erbyn hyn roedd yn Brotestant agored. Yn ddiweddarach daeth yn diwtor i'w mab, Iago VI. Bu farw yng Nghaeredin yn 1582, gan gael ei gladdu ym mynwent Greyfriars.

Ysgrifennodd nifer fawr o weithiau, ac ystyrir ef yn un o awduron Lladin gorau y cyfnod modern. Ymhlith ei weithiau pwysicaf mae *De Jure Regni*, lle awgryma fod grym yn dod o'r bobl, yn hytrach nag o'r brenin, a *Rerum Scoticarum Historia*, a orffennodd ychydig cyn ei farwolaeth, sy'n adrodd hanes yr Alban. Yn y llyfr hwn, ef oedd y cyntaf i nodi fod grŵp o ieithoedd ym Mhrydain ac Iwerddon a hen iaith Gâl oedd ar wahân i'r ieithoedd Lladin a'r ieithoedd Germanaidd, a galwodd hwy yr ieithoedd Galaidd. Ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r gair *Celt* am rai o drigolion Prydain ac Iwerddon, gan awgrymu fod Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban wedi cyrraedd yno gydag ymfudwyr o dde Gâl. Nid oedd ef yn cynnwys y Brythoniaid yn ei ddefnydd o'r term "Celt".

Categori:Genedigaethau 1506
Categori:Hanesyddion o'r Alban
Categori:Llenorion Lladin o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1582
Independent Radio News

bawd|200px|Logo IRN

Mae **Independent Radio News** (neu **IRN**) yn darparu gwasanaeth penawdau newyddion, deunydd clywedol ac ysgrifenedig i orsafoedd radio masnachol yn y Deyrnas Unedig a thu hwnt.

Fe'i sefydlwyd ym 1973 ynhyd â gorsaf radio LBC yn Llundain.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Independent Radio News

Categori:Newyddion
Categori:Radio
Categori:Sefydliadau 1973
Radio Sir Gâr

Gorsaf radio lleol ar gyfer Sir Gaerfyrddin yw **97.1 Radio Sir Gâr**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 13 Mehefin 2004.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

## Cyflwynwyr
*Lynne Collinson (Bore dydd Sul)
*Ruth Davies (Prynhawniau diwrnod gwaith a dydd Sul)
*Mike Doyle (Bore dydd Sul, hefyd ar gorsafoedd *Town & Country Broadcasting* arall)
*Ed Goddard (Prynhawniau diwrnod gwaith, hefyd ar Radio Pembrokeshire)
*Ceri Skinner (Rhaglen Cymraeg, nos Lun i nos Iau)
**Tommo* (Brecwast diwrnod gwaith), hyd at 2014

## Staff Newyddion
*Sara Andrew
*Gemma Ashcroft
*Paul Brand
*Sam Burson (Golygydd Rhanbarthol)
*Natalie Donovan
*Jim Hughes (Gohebydd Gorllewin Cymru)
*Adam Wheeler

## Dolen allanol 
*  97.1 Radio Sir Gâr 

Categori:Y cyfryngau yn Sir Gaerfyrddin
Sir Gar
Sir Gar
Sir Gar
Llansantffraid

Gall **Llansantffraid**, **Llansanffraid** neu **Llansantffraed**, yn dynodi eglwys wedi ei chysegru i'r Santes Ffraid, gyfeirio at:

## Cymru
### Ceredigion
*Llansantffraid, pentref a chymuned

### Conwy
*Llansanffraid Glan Conwy, pentref a chymuned

### Penybont-ar-Ogwr
*Llansanffraid-ar-Ogwr, cymuned

### Powys
*Llansantffraed, pentref ger Aberhonddu
*Llansanffraid Cwmdeuddwr, pentref ger Rhaeady Gwy
*Llansanffraid-ym-Mechain, pentref i'r gogledd o'r Trallwng
**Llansanffraid, cymuned sy'n cymryd ei enw o'r pentref
*Llansantffraed-yn-Elfael, pentref ger Llanfair-ym-Muallt
**Lleiandy Llansantffraed-yn-Elfael, lleiandy hanesyddol a safai yn y pentref

### Sir Fynwy
*Llansantffraid, plwyf eglwysig

### Wrecsam
*Llansantffraid Glyn Ceiriog, cymuned

## Lloegr
*Llansanffraid, pentref yn Swydd Henffordd (Saesneg: *Bridstow*)

----

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Ffraid

**Ffraid** yw'r ffurf Gymraeg ar *Brigit* neu *Brighit* mewn Hen Wyddeleg. Gall yr enw gyfeirio at:

* Y dduwies Geltaidd Brigit ("un aruchel"), merch y Dagda ym mytholeg Iwerddon ac un o'r Tuatha Dé Danann. 
* Y Santes  Brîd (Ffraid) o Iwerddon, fl 451-525.
* Birgitta o Sweden

## Eglwysi
Ceir nifer o eglwysi a gysegrwyd iddi, yn cychwyn gyda 'Llansanffraid':
* Llansanffraid (cymuned), i'r dwyrain o Lanfyllin ac i'r gogledd o'r Trallwng
* Llansanffraid Cwmdeuddwr
* Llansanffraid Glan Conwy
* Llansanffraid Glynceiriog
* Llansanffraid-ym-Mechain
* Llansanffraid-ar-Ogwr

Ceir un enghraifft o 'Ffraed':
* Llansantffraed-yn-Elfael

a sillafiad gwahanol yn Sir Benfro: 
* Sain Ffrêd

Yn Swydd Henffordd, ceir pentref o'r enw Llansanffraid (*Bridstow*)
----
DAB

bawd|200px|Logo DAB

Technoleg darlledu radio digidol yw **DAB** (*Digital Audio Broadcasting*), adnabyddir hefyd dan yr enw **Eureka 147**.

Y pwrpas gwreiddiol o drosi darlledu radio yn ddigidol oedd i alluogi lefel uwch o gywirdeb yn y darlledu, i gael mwy o orsafoedd radio a gwrthsafiad cryfach i sain cefndirol, i osgoi ymyrydaeth gan ddarlledu rhyng-lwybr a sianeli eraill, fel y mae ar radio analog FM. Ond, ym Mhrydain, Denmarc, Norwy a'r Swistir, sef y gwledydd arweiniol yn nhrefn gweithredu'r dechnoleg DAB, mae gan y rhanfwyaf o orsafoedd radio DAB ansawdd sain is nag FM[1][2] oherwydd fod y cyfradd 'bit' (Saesneg:bit rate) a ddefnyddir ar gyfer DAB yn rhy isel[3][4]. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol fod gan y gwrandawr dderbyneb dda ar DAB yn ogystal ag FM. Gall FM ddioddef o wanhau pan mae'r derbynnydd yn teithio ar gyflymder uchel, megis mewn car, tueddai technoleg DAB i deidio dioddef o hyn i'r un raddau. Gyda derbynebfa llonydd, gall FM ddioddef o sẃn hisian cefndirol pan fydd y signal yn wan, ond bydd hyn yn achosi sẃn debyg i 'swigod mewn mwd' ar radio DAB.

Yn mis Tachwedd 2006, datganodd *WorldDMB* fod y system DAB yn y broses o gael ei wella, ac y byddai'n ymdopi'r *AAC+ audio codec* i wella effeithlonrwydd y system a galluogi cywiro cryfach yn y broses o ddad-gódi'r darlledu. Golygai hyn fod dwy system DAB erbyn hyn: yr un presennol a ddatblygwyd ar ddiwedd y 1980au, a fersiwn gwell sy'n cael ei ddisgwyl, "DAB+". Nid yw derbynnydd DAB presennol yn cydweddu gyda DAB+ dosbarth newydd, disgwylir i dderbynyddion sy'n cydweddu â DAB+ fod ar gael rhywbryd yn ystod Haf 2007.

Mi fydd newid drosodd i dechnoleg DAB+ yn cymryd lle DAB yn yr holl wledydd a ddefnyddir DAB. Bydd gwledydd lle nad yw technoleg DAB wedi dod i'r amlwg ar y farchnad boblogaidd yn rhydd i ddefnyddio DAB+ o'r cychwyn.

## Dolenni allanol
* Newyddion a gwybodaeth DAB y Deyrnas Unedig 
* Radio Ddigidol y BBC 
* World DMB Forum (Cyn Fforwm DAB'r Byd)
* *Digital One* - Rhwydwaith masnachol DAB y Deyrnas Unedig 
* *Digital Online* - (Canllaw chwiliedig ar y wê i Orsafoedd y Deyrnas Unedig) 
* DAB Digital Radio News and Information for the UK 
* *DAB Ensembles Worldwide*  (adnabyddir hefyd fel "Wohnort", mae prif ran y safle yn rhestru'r gwasanaethu sy'n darlledu ar y hyn o bryd)
* *Digital Radio Mondiale*
* Gwasanaethau DAB a Java Symudol 
* Neyddion Radio DAB 
* Darlledu Digidol yn Iwerddon
* DAB yn yr Iseldiroedd
* Gwybodlen y BBC am 'Eureka 147' 

Categori:Radio
Trelawny

Cân a ysgrifennwyd gan Robert Stephen Hawker yn 1824 yw ***Trelawny***. Yn aml mae'n cael ei hystyried yn anthem genedlaethol answyddogol Cernyw, ond hefyd ystyrir *Hail to the Homeland* a *Bro Goth Agan Tasow* yn anthemau gwladgarol y genedl.

## Geiriau

### Cernyweg
Gans kledha da ha dorn yw lel,
Gwir lowen an golonn
Yth aswonn Myghtern Jamys fel
Pandr’ wrello Kernowyon.
Yw ordnys prys ha le ankow?
‘Verow Trelawny bras?
Ottomma ugens mil Gernow
A wodhvydh oll an kas.

**CYTGAN**

:‘Verow Trelawny bras?
:‘Verow Trelawny bras?
:Ottoma ugens mil Gernow
:A wodhvydh oll an kas!

Yn-medh an kapten, byw y woes,
Gwas joliv yn mysk kans:
“Tour Loundres kyn fe Karrek Loes
Y’n delirvsen dehwans.
Ni a dres Tamar, tir dhe dir,
An Havren ny’gan lett;
Ha skoedh ryb skoedh, kowetha wir,
Piw orthyn ni a sett?

**CYTGAN**

:‘Verow Trelawny bras?
:‘Verow Trelawny bras?
:Ottoma ugens mil Gernow
:A wodhvydh oll an kas!

Devedhys bys yn fos Loundres
“Gwel teg dhyn” ni a gri;
“Dewgh mes, ownegyon oll, dewgh mes,
Gwell dus on esowgh hwi!”
Trelawny yw avel felon
Fast yn kargharow tynn
Mes ugens mil a Gernowyon
Godhvos an ken a vynn.

**CYTGAN**

:‘Verow Trelawny bras?
:‘Verow Trelawny bras?
:Ottoma ugens mil Gernow
:A wodhvydh oll an kas!

### Saesneg
A good sword and a trusty hand!
A faithful heart and true! 
King James's men shall understand 
What Cornish lads can do! 
And have they fixed the where and when? 
And shall Trelawny die? 
Here's twenty thousand Cornish men 
Will know the reason why!

**CYTGAN**

:And shall Trelawny live?
:And shall Trelawny die?
:Here's twenty thousand Cornish men
:Will know the reason why!

Out spake their Captain brave and bold: 
A merry wight was he: 
Though London Tower were Michael's hold, 
We'll set Trelawny free! 
'We'll cross the Tamar, land to land: 
The Severn is no stay: 
With "one and all," and hand in hand; 
And who shall bid us nay?

**CYTGAN**

:And shall Trelawny live?
:And shall Trelawny die?
:Here's twenty thousand Cornish men
:Will know the reason why!

And when we come to London Wall, 
A pleasant sight to view, 
Come forth! come forth! ye cowards all: 
Here's men as good as you. 
'Trelawny he's in keep and hold; 
Trelawny he may die: 
Here's twenty thousand Cornish bold 
Will know the reason why

**CYTGAN**

:And shall Trelawny live?
:And shall Trelawny die?
:Here's twenty thousand Cornish men
:Will know the reason why!

## Gweler hefyd
* Trelawny, Jamaica

Categori:Caneuon 1824
Categori:Caneuon Cernywaidd
Categori:Cenedlaetholdeb Cernywaidd
Brìghde

:''Mae'r erthygl yma yn delio a'r dduwies Geltaidd Brìghde ym mytholeg Gwyddelig. Am y santes Wyddelig o'r un enw, gweler Ffraid.''

Duwies Iwerddon cyn-Gristnogol oedd **Brìghde** (hefyd **Brigit**, **Brigid,** neu **Bríg** a **Ffraid** yn y Gymraeg), sy'n golygu "un aruchel". Ym mytholeg Iwerddon, aelod y Tuatha Dé Danann (llwyth y dduwies Dana), merch y Dagda, a gwraig i Bres yr oedd. Cafodd Brìghde a Bres fab gyda'i gilydd o'r enw Ruadán.

Awgrymid i Brìghde fod yn dduwies y wawr Indo-Ewropeaidd. Cysylltir hi â'r gwanwyn, ffrwythlondeb, iacháu, barddoniaeth, a gofaniaeth. Roedd ganddi ddwy chwaer, a hefyd yn dwyn yr enw Brìghde, felly ystyrir hi'n un o'r Duwiesau Triphlyg Celtaidd.

Ceir hanes amdani yn *Lebor Gabála Érenn*, lle dywedir fod ganddi ddau ych, Fe a Men, sy'n pori ar wastadedd a alwyd yn Femen ar eu holau; y Torc Triath (Twrch Trwyth), brenin y baeddod, a Cirb, brenin y defaid. Cysylltir hi a fflamau sanctaidd ac a ffynhonnau, ac roedd yn dduwies uchelfannau, megis bryngaerau. Ymddengys i rywfaint o'i phriodoleddau gael eu troi yn hanesion am y Santes Ffraid (*Brigit* mewn Gwyddeleg). Roedd y dduwies Brigantia yn cyfateb iddi ar Ynys Prydain, ac mae'n ymddangos fod Brigantia yn cael ei huniaethu ag Athena a Minerva.

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Wyddelig
Y Prydydd Bychan

Bardd o Ddeheubarth oedd **Y Prydydd Bychan** (c. 1200 - 1270), un o'r diweddaraf o Feirdd y Tywysogion. Canodd i dywysogion Deheubarth yn bennaf ond ceir yn ogystal cerddi i uchelwyr o Bowys a Gwynedd. Yn ogystal â'u gwerth llenyddol mae ei gerddi'n ddrych i wleidyddiaeth Cymru yn oes y ddau Lywelyn. Mae'n bosibl ei fod yn frodor o Geredigion.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys am y bardd ei hun a daw trwch y dystiolaeth amdano o'i gerddi. Mae ei enw bedydd yn anhysbys. Oherwydd ei enw awgrymir ei fod yn fab i Phylip Brydydd, a ganodd i dywysogion Deheubarth genhedlaeth o'i flaen (arferid cyfeirio at fab rhywun o'r un enw neu alwedigaeth gyda'r cyfenw 'Bychan'). Ar sail cyfeiriad gan y bardd Gwilym Ddu o Arfon at ddau fardd yng Ngheredigion "Philyp a Gwilym...", mae D. Myrddin Lloyd yn awgrymu mai Gwilym ap Philyp oedd enw'r Prydydd Bychan. Ar sail gwrthrychau ei farwnadau, gellir dweud fod y Prydydd Bychan yn canu yn y cyfnod 1222-1268, ac felly'n byw yn y cyfnod o tua 1200 hyd tua 1270.

Os gwir fod y Prydydd Bychan yn fab i Philyp Brydydd, mae hi bron yn sicr mai wrth draed ei dad y dysgodd ei grefft (fel yn achos Gwalchmai ap Meilyr gan ei dad Meilyr Brydydd ganrif yn gynt).

## Cerddi
Ceir 19 o gerddi (528 llinell) o waith y Prydydd Bychan yn  Llawysgrif Hendregadredd, unig ffynhonnell ei waith. Canu mawl a marwnad yw'r gerddi sydd wedi goroesi i gyd.

Mae noddwyr y Prydydd Bychan yn perthyn i lysoedd Ceredigion a Deheubarth yn bennaf, ond canodd yn ogystal i noddwyr yng Ngwynedd a Phowys.  Canodd i Owain Goch ap Gruffudd ap Llywelyn a Goronwy ap Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, yng Ngwynedd. Ym Mhowys canodd i Gwên ap Goronwy, distain Gruffudd ap Gwenwynwyn. Canodd yn ogystal i uchelwyr yn y gogledd sydd fel arall yn anhysbys, megis Madog Môn, Bleddyn ap Dwywg a Llywelyn ap Rhys ab Iorwerth.

Mae bron y cyfan o'i noddwyr yn Neheubarth yn perthyn yn uniongyrchol i linach frenhinol Dinefwr, disgynyddion yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd, yn cynnwys Rhys Ieuanc ap Gruffudd (m. 1222), Rhys Gryg, Morgan ap Rhys, Owain ap Gruffudd a Chynan ap Hywel Sais. Canodd hefyd i Rys ap Llywelyn, distain Maredudd ab Owain o Ddeheubarth.

## Llyfryddiaeth
*Morfydd E. Owen 'Gwaith Y Prydydd Bychan', yn Rhian M. Andrews *et al.* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1200au
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1270au
Categori:Pobl o Geredigion
Apollo

[bawd|Apolon yn chwarae [cithara (fresco, heddiw yn y *Palatin Antiquarium*, Rhufain, ca. 50)]]
bawd|Apollo gyda bwa a saeth; cerflun yn Amgueddfa'r Ashmolean, Rhydychen

:''Mae'r erthygl hon yn trafod y duw Groegaidd Apollo. Am raglen ofod Americanaidd o'r un enw, gweler Rhaglen Apollo.''

Duw Groegaidd a Rhufeinig oedd **Apollo** neu **Apolon** (Hen Roeg: Ἀπόλλων; Lladin **Apollo**). Ym mytholeg Roeg roedd yn dduw goleuni a'r gwanwyn, proffwydoliaeth a'r celfyddydau, yn enwedig barddoniaeth a cherddoriaeth. Roedd Oracl Apollo yn Delffi yn cael ei ystyried yn oracl pwysicaf yr hen fyd. Roedd yn un o ddeuddeg duw pwysicaf y pantheon Groegaidd.

Roedd yn fab i Zews a Leto, ac yn efaill i'r dduwies Artemis. Dywedir iddo gael ei eni ar ynys Delos. Mae tarddiad yr enw'n ansicr. Mae'r ffurf Dorig Απέλλων yn hŷn ac yn tarddu o ffurf cynharach eto, sef: Απέλjων. Yn sicr, gellir gweld cyswllt rhwng yr enw â'r mis Dorig Απέλλαιος a gyda'r hen ŵyl Apellai (neu απελλαι).

Yn ôl gwahanol ffynonellau, cariadon Apollo a'i blant gyda hwy oedd:

* Akantha
** Amphissos
** Anios
** Aristaios
* Arsinoe
** Asklepios
* Chione
* Daphne
* Dryope
* Hekuba
**Hyakinthos
* Kalliope
* Kassandra
** Kinyras
* Koronis
** Kyknos
**Kyparissos
* Leukothea
** Linos
* Manto
** Mopsos
** Orpheus
** Phemonoe
** Philammon
** Polyxena
* Psamathe
** Linos
* Rhoeo
* Terpsichore
** Troilos
* Urania

## Ffynonellau clasurol 
*Aelian, *Varia Historia*
*Apollodorus I & III Llyfr
*Diodorus Siculus III Llyfr
*"Emynau Homer"
*Homer, *Iliad*
*Hyginus Mythographus, *Chwedlau*

## Cyfeiriadau
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Iliad
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Odyseia
Categori:Gefeilliaid
Powell

200px|bawd|Arfbais Powell
Mae'r cyfenw **Powell** yn tarddu o'r enw cysefin *Ap Hywel*.

## Arfbais 
Tarian wen â chroes ddu. Mae pedair brân Gernyw o amgylch y groes. Uwchben y mae pen baedd gwyn sydd ag ysgithrau a thafod cochion ar gefndir glas.

## Ystyron 
**Gwyn**: Lliw sy'n arwydd o heddwch a didwylledd.

**Croes Ddu**: Yn dynodi cysondeb.

**Baedd**: Yn cynrychioli dewrder a dyfalbarhad.

**Cefndir Glas**: Lliw sy'n arwydd o ffyddlondeb a gwirionedd.

## Arwyddair 
*Inter hastas et hostes* sef 'Ymysg gwaywffyn a gelynion'.

Categori:Enwau personol
Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel

Bardd o ganol y 13g oedd **Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel** (tua 1240 - 1300), un o'r olaf o Feirdd y Tywysogion.

## Cefndir
Ni wyddys ddim o gwbl am Hywel Foel ar wahân i'r ychydig dystiolaeth sydd yn ei gerddi. Mae ei enw yn anghyffredin iawn. Yr unig enghreifftiau eraill o'r enw personol 'Pwyll' yw Pwyll, Pendefig Dyfed ym Mhedair Cainc y Mabinogi a Phwyll ap Peredur Beiswyn a restrir yn yr achau traddodiadol fel 'Arglwydd Ceredigion Uchaf'. Mae defnyddio 'Gwyddel(es)' gydag enw personol yn digwydd sawl gwaith, e.e. Ffynnod Wyddeles, mam y bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd.

## Cerddi
Dim ond dwy gerdd gan y bardd sydd wedi goroesi; fe'u ceir yn Llawysgrif Hendregadredd. Gwrthrych y ddwy awdl yw Owain Goch ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd. Maent yn perthyn i'r cyfnod pan garcharwyd Owain Goch am yr ail dro (1255 - 1277), ac yn dangos cydymdeimlad y bardd iddo. Gofyn am ryddid i Owain mae Hywel yn y ddwy awdl, a gwneir hynny ar gywair lleddf sy'n eu gwneud ymhith y tristaf o gerddi beirdd y cyfnod.

## Llyfryddiaeth
Ceir golygiad o waith Hywel gan Brynley F. Roberts yn,
*Rhian M. Andrews *et al.* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996).

Gweler hefyd erthygl Brynley F. Roberts 'Dwy awdl Hywel Foel ap Griffri' yn,
*R. Geraint Gruffydd (gol.), *Bardos* (Caerdydd, 1982).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1300au
Categori:Teyrnas Gwynedd
Castell Odo

Mae  **Castell Odo** yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Aberdaron yng Ngwynedd, Cymru; cyfeirnod OS: (). Mae'n gorwedd ger y ffordd B4413, rhyw filltir a hanner o'r pentref.

## Disgrifiad
Mae'r gaer ar fryn gweddol fychan, sydd wedi ei amgylchynu gan ddau gylch o amddiffynfeydd. Y cylch allanol yw'r hynaf, ac ymddengys ei fod wedi bod o bren yn wreiddiol, cyn i'r wal bren gael ei throi yn amddiffynfeydd pridd. Ceir olion cytiau crwn ar ben y bryn, rhai efallai wedi eu hadeiladu cyn i'r amddiffynfeydd gael eu codi.

Darganfuwyd crochenwaith yma sy'n dyddio o ddiwedd Oes yr Efydd, felly credir fod y safle yma yn un o'r cynharaf o'i bath yng Nghymru. Gellir gweld olion o leiaf wyth tŷ cerrig tu mewn i'r amddiffynfeydd.

## Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN045. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Llŷn
Goronwy ab Ednyfed

**Goronwy ab Ednyfed** (tua 1205? - 17 Hydref 1268) oedd distain Teyrnas Gwynedd yn oes Llywelyn ap Gruffudd. Ei frawd oedd Tudur ab Ednyfed, a olynodd Goronwy fel distain.

## Bywgraffiad
Roedd Goronwy (ceir y ffurf 'Goronw' weithiau) yn fab i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, a Gwenllian ferch yr Arglwydd Rhys. Mae'n bosibl fod enw Goronwy ymhlith y rhestr o dystion a geir i un o gytundebau Llywelyn Fawr mor gynnar â 1222. Mae'n debyg felly ei fod wedi gwasanaethu fel swyddog llys gyda'i dad cyn cymryd drosodd fel distain Gwynedd ar ei farwolaeth yn 1246, neu yn y blynyddoedd rhwng hynny a 1258. Ond mewn un ffynhonnell (yn unig), dywedir mai un arall o feibion Ednyfed, Gruffudd ab Ednyfed, oedd distain Gwynedd o 1246 hyd 1256. Felly ceir peth ansicrwydd am yr olyniaeth yn y cyfnod hwnnw.

## Cof
Ond cedwir cof am Oronwy ab Ednyfed mewn englyn poblogaidd sydd i'w cael mewn sawl llawysgrif. Mae'n tadogi'r geiriau hyn ar ysbryd Goronwy ar ôl marwolaeth Llywelyn yn 1282:

Dywed i wŷr Gwynedd galon-galed
Mai myfi yw Gronw, gwirfab Ednyfed.
:Pe buaswn i byw gyd'm llyw
Nis lladdesid cyn hawsed.

## Cyfeiriadau
Categori:Disteiniaid Gwynedd
Categori:Marwolaethau 1268
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Swyddogion llys Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Tuduriaid Môn
Bibracte

Roedd **Bibracte** yn *oppidum* neu ddinas gaerog yng Ngâl, prifddinas yr Aedui ac un o fryngaerau pwysicaf Gâl. Mae cloddio archaeolegol ar y safle wedi datgelu olion diwylliant La Tène. Mae'r *oppidum* yn gorwedd ar bedwar bryn, gan gynnwys Mont Beuvray (2500 troedfedd), gyda arwynebedd tir o tua 130 hectar. Mae tair arysgrif ddefodol a ddarganfuwyd ar y safle yn dangos iddo gael ei enwi ar ôl duwies Geltaidd o'r un enw.

Yn 58 CC gorchfygodd Iŵl Cesar yr Helvetii ym Mrwydr Bibracte, 16 milltir i'r de o'r oppidum. Yn Bibracte y cyfarfu'r llwythau Galaidd i gyhoeddi Vercingetorix yn arweinydd y gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid, ac yn Bibracte y gorffennodd Cesar ei lyfr *De bello Gallico* ar ôl gorchfygu'r gwrthryfel. Ychydig ddegawdau wedyn, yn amser yr ymerawdwr Augustus, symudwyd poblogaeth Bibracte i ddinas Rufeinig newydd *Augustodunum* (Autun heddiw), 25&nbsp;km i ffwrdd.

Bu'r cloddio cyntaf ar y safle gan farsiandïwr gwin o'r enw Gabriel Bulliot rhwng 1867 a 1895, a pharhawyd y gwaith gan ei nai Joseph Déchelette o 1897 hyd 1907. Mae'r safle, (**Mont Beuvray**), yn awr yn barc archaeolegol. Fe'i lleolir yn département Saône-et-Loire, 12 milltir i'r gorllewin o Autun.

## Llyfryddiaeth
*D. Bertin a J.-P. Guillaumont, *Une ville gauloise sur le Mont Buevray* (Paris, 1987)

Categori:Gâl
Categori:Bryngaerau Ffrainc
Dio Cassius

Roedd **Dio Cassius**, neu **Cassius Dio** (ganed rhwng 155 a 164 - ar ôl 229) yn hanesydd Groegaidd o'r cyfnod Rhufeinig. Cyhoeddodd hanes Rhufain dros gyfnod o 983 mlynedd, o ddyfodiad Aeneas i'r Eidal hyd y flwyddyn 229.

Ganed Dio Cassius Dio yn ninas Nicaea yn Bithynia. Roedd yn fab i Cassius Apronianus, aelod o Senedd Rhufain. Yn ôl traddodiad roedd ei fam yn ferch i'r hanesydd ac athronydd Groegaidd  Dio Chrysostom,ond nid oes prawf o hyn. Ysgrifennai mewn Groeg, ond gellir ei ystyried fel Rhufeiniwr hefyd o ystyried cefndir ei dad.

Daeth ef ei hun yn Seneddwr dan Commodus ac yn rhaglaw Smyrna ac wedyn yn gonswl suffect tua 205, ac yn broconswl Affrica a Pannonia. Roedd yn ffefryn mawr gan yr ymerawdwr Alexander Severus, a'i gwnaeth yn gonswl am yr eildro.

Roedd ei *Hanes Rhufain* yn cynnwys 80 llyfr. Dim ond rhannau o'r 36 llyfr cyntaf sydd ar gael, ond mae'r llyfrau dilynol hyd llyfr 54 bron yn gyflawn; mae'r rhain yn trafod y cyfnod o 65 CC hyd 12 CC. Mae llyfrau 56-60, yn trin y cyfnod o 9 OC. hyd 54, yn gyflawn, tra mai dim ond rhannau o'r ugain llyfr diwethaf sydd wedi goroesi.

Ystyrir Dio Cassius yn hanesydd dibynadwy ac yn ffynhonnell werthfawr ar nifer o bynciau, er enghraifft ar hanes y Celtiaid.

Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
BBC Radio Wales

thumb|Canolfan Ddarlledu Newydd BBC Cymru Wales
Gorsaf radio genedlaethol y BBC sy'n darlledu trwy gyfrwng y Saesneg yw **BBC Radio Wales**.

Dechreuodd ddarlledu ar draws Cymru ar 12 Tachwedd 1978, ar ôl i Radio 4 Wales (y Welsh Home Service gynt) gau wrth i BBC Radio 4 droi'n rhwydwaith genedlaethol gan symud o'r donfedd ganol i'r donfedd hir.

Ers Awst 2022 golygydd yr orsaf yw Carolyn Hitt.

Cartref presennol yr orsaf yw Sgwâr Canolog yng Nghaerdydd a dechreuodd darlledu oddi yno yn 2020.

## Cyflwynwyr
*Derek Brockway (*Radio Wales Weather*, *Weatherman Walking*)
*Jason Camilleri (*Mixing It*)
*Phil Carradice (*The Past Master*)
*Shân Cothi (Nos Sul)
*Sarah Dickins (*Good Morning Wales*)
*Melanie Doel (*Country Focus*)
*Louise Elliott (Weekday mid-mornings)
*Charlotte Evans (*Look Up Your Genes*)
*Felicity Evans (*Good Evening Wales*)
*Richard Evans (*Radio Wales Phone-in*)
*Steffan Garrero (*Radio Wales Sport*, *The Back Page*)
*Rhod Gilbert (Saturday mornings)
*Dewi Griffiths (*A String of Pearls*)
*Patrick Hannan (*Called to Order*, *Something Else*)
*Frank Hennessy (*Celtic Heartbeat*, ''I'll Show You Mine*)
*Oliver Hides (*Good Evening Wales*)
*Beverley Humphreys (*Showtime*)
*Rhun ap Iorwerth (*Good Morning Wales*)
*Roy Jenkins (*All Things Considered*)
*Peter Johnson (*Good Morning Wales*)
*Aled Jones (Dydd Sul - amser cinio)
*Ruth Jones (*Ruth Jones's Sunday Brunch*)
*Gareth Lewis (*Scrum V Radio*)
*Owen Money (*Money for Nothing*)
*Chris Needs (Noson yr wythnos)
*Roy Noble (Prynhawn yr wythnos)
*Jamie Owen (Bore yr wythnos)
*Mal Pope (*The Evening Show*, weekend early mornings)
*Bethan Rhys Roberts (*Good Morning Wales*)
*Nick Servini (*Wales@Work*)
*Nicola Heywood Thomas (*Radio Wales Arts Show*)
*Alan Thompson (*The Evening Show*)
*Adam Walton (*Mousemat*, *The Science Cafe* and Sunday nights)
*Cat Whiteaway (*Look Up Your Genes*)
*Huw Williams (*Platform Shoes'')

### Darllenwyr newyddion/Cyhoeddwyr
*Sian Evans
*Mari Griffith
*Kim Marks
*Geraint Wyn Pickard
*Paul Woodham
*David Woodward

### Cyflwynwyr Tywydd
* Branwen Gwyn
* Behnaz Akhgar
* Tanwen Cray
* Derek Brockway
* Sabrina Lee
* Alex Humphreys

## Gweler hefyd
*BBC Radio Cymru
*Radio yng Nghymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Radio Wales

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:BBC
BBC Wales Today

Rhaglen newyddion iaith Saesneg i BBC Cymru yw ***BBC Wales Today***. Mae'n debyg mai hi yw un o'r cyfresi teledu pwysicaf yng Nghymru, gyda chynulleidfa sylweddol yn gyson, er enghraifft roedd cyfartaledd o 277,000 o wylwyr yn 2006/07.

Darlledir y prif raglenni bob Llun i Wener o 18:30 - 19:00, ond mae rhaglenni byrion a bwletinau i'w cael drwy'r dydd, o'r bwletinau byrion yn ystod rhaglen *Breakfast* ar BBC One Wales, hyd at y rhaglen hwyr am 22:25 ar ôl y *BBC News at Ten*.

Y prif gyflwynwyr yw Lucy Owen, Jennifer Jones a Nick Servini (o Mehefin 2018), y cyflwynydd chwaraeon arferol yw Claire Summers a'r prif gyflwynydd tywydd yw Derek Brockway, Behnaz Akhgar a Sabrina Lee. Golygydd y rhaglen yw Delyth Isaac.

### Cyn gyflwynwyr
Mae cyn gyflwynwyr *Wales Today* yn cynnwys: Elfyn Thomas, Noreen Bray; John Darren; Sara Edwards; Gail Foley; Jayne James; Rhys Jones; Patrick Hannan; Brian Hoey; Bob Humphrys; Vincent Kane; Jason Mohammad; Chris Morgan; David Parry-Jones; Betsan Powys; Penny Roberts; Simon Pusey; Tim Rogers, Kevin Owen, Glyn Mathias, Peter Walker, Alan Wilkins, Jamie Owen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Wales Today
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1962
Categori:Rhaglenni teledu'r 1960au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu newyddion
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1980au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1990au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2010au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Samhain

Mae **Samhain** (ynganiad Cymraeg: *Saw-în*) yn ŵyl Geltaidd a ddethlir ar 31 Hydref tan 1 Tachwedd o fewn diwylliannau Celtaidd. Mae'n ŵyl gynhaeaf gyda'i gwreiddiau hynafol mewn amldduwiaeth Geltaidd.

## Golwg cyffredinol 
Marciwyd Samhain diwedd o'r cynhaeaf, y diwedd o'r "hanner golau" o'r flwyddyn a dechrau o'r "hanner tywyll" o'r flwyddyn. Dathlwyd yn draddodiadol dros sawl diwrnod, a chred llawer o ysgolheigion mai dechrau'r flwyddyn y Celtiaid oedd hi. Mae rhai elfennau o Ŵyl y Marw ganddi, a chredodd y Celtiaid fod y llen rhwng y byd hwn a'r arallfyd yn denau yn ystod yr ŵyl hon. Roedd coelcerthi'n symbol mawr yn ystod y dathliadau; fyddai pobl a da byw redeg rhwng dwy goelcerth fel defod lanhau, a thaflir esgyrn o dda bwy sydd wedi marw i mewn i'r fflamau er mwyn cael gwared â lwc ddrwg.

Roedd r arfer o wisgo gwisgoedd a masgiau Celtaidd yn gais i gopïo ysbrydion neu eu tawelu. Yn yr Alban, dynwaredwyd y meirw gan ddynion ifanc gydag wynebau mygydog neu wynebau tywyll, gan wisgo mewn gwyn. Defnyddiwyd *Samhnag* - maip wedi'u cafnu allan a cherfio ag wynebau i wneud llusernau - i wardio yn erbyn niweidiol ysbrydion.

Yng Ngâl, mae cyfeiriad at *Samonios* ar Galendr Coligny. Parhaodd yr ŵyl i fod yn un bwysig yn Iwerddon yn y Canol Oesoedd, gyda chyfarfod ar Fryn Tara a oedd yn parhau am dridiau.

Ar ŵyl Samhain, roedd ffiniau rhwng y byd hwn a'r byd arall (yr Arallfyd) yn teneuo, neu'n diflannu. Mae hwn yn syniad sy'n parhau i raddau mewn rhai o arferion dathlu Gŵyl Calan Gaeaf, a hefyd yr ŵyl grefyddol Gŵyl yr Holl Eneidiau (Saesneg: ''All Hallows' Eve*). Yng Ngwyddeleg a Gaeleg yr Alban, gelwir Gŵyl Calan Gaeaf yn *Oíche/Oidhche Shamhna* a *Samhain*, sydd hefyd yn fis Tachwedd yn yr Wyddeleg ac *an t-Samhain'' yng Ngaeleg yr Alban.

## Gweler hefyd 
* Calan Gaeaf
* Hwch Ddu Gwta

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyliau Celtaidd
Categori:Mytholeg Geltaidd
Iorwerth Fychan

Un o'r Gogynfeirdd diweddar oedd **Iorwerth Fychan** (fl. ail hanner y 13g). Ymddengys fod Iorwerth yn canu er mwyn pleser yn hytrach nac fel bardd proffesiynol, ac felly'n perthyn i'r un dosbarth o feirdd canoloesol uchelwrol â'r bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd.

## Cefndir
Ychydig iawn a wyddys amdano. Ar sail enw a roddir ar gopi diweddarach o un o'i gerddi mae'n bosibl mai Iorwerth Fychan ab Iorwerth ap Rhotbert oedd ei enw llawn. Ceir marwnad i Iorwerth ap Rhotbert, uchelwr o ardal Arwystli, yn yr un llawysgrif a briodolir i Lywarch ap Llywelyn ("Prydydd y Moch"), ond awgryma'r arbenigwr ar lawysgrifau Cymreig cynnar Daniel Huws ei bod efallai'n waith Iorwerth Fychan ei hun. Mae ffynhonfell arall yn cysylltu Iorwerth ag Arllechwedd yng Ngwynedd, tra bod tystiolaeth ei gerddi yn dangos ei fod yn gyfarwydd â Meirionnydd.

## Cerddi
Cedwir yr unig destunau o'i gerddi sydd wedi goroesi yn Llawysgrif Hendregadredd a llawysgrif Peniarth 20. Dwy gerdd serch ac englyn a ddaeth yn boblogaidd fel enghraifft o'r mesur yng Ngramadegau'r Penceirddiaid ydynt, cyfanswm o gant ac wyth o linellau.

Mae Iorwerth yn fardd medrus a gellir fod yn sicr fod cyfran mawr o'i waith wedi mynd ar goll. Mae'r ddwy awdl serch i ferched anhysbys yn dangos dylanwad gwaith Hywel ab Owain Gwynedd, Einion ap Gwalchmai ac eraill o Feirdd y Tywysogion. Diau fod y math yma o ganu yn ddyledus i raddau i ganu serch y Trwbadwriaid o'r cyfandir yn ogystal. Gweirfyl (Gwerful) a Gwenllïan yw enwau'r merched uchelwrol yn yr awdlau hyn, ond mae'n debyg eu bod yn enwau dychmygol. Yn yr awdl i Weirfyl ceir adleisiau o 'Rieingerdd Efa ferch Madog ap Maredudd' o waith Cynddelw Brydydd Mawr. Er bod y canu'n gonfensiynol mae mynegiant y bardd yn ffres a naturiol ac mae ganddo lygad da am harddwch merch a byd natur.

## Llyfryddiaeth
Ceir y golygiad safonol o waith Iorwerth Fychan gan Christine James yn,
* Rhian M. Andrews *et al* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Malcolm X

Roedd **Malcolm X** (ganed **Malcolm Little**; 19 Mai 1925 – 21 Chwefror 1965), a adnabyddid hefyd fel **El-Hajj Malik El-Shabazz**, yn weinidog gyda'r Mwslimiaid Duon ac yn llefarydd dros fudiad Cenedl Islam yn yr Unol Daleithiau.

Ganed ef yn Omaha, Nebraska; roedd ei dad Earl Little yn bregethwr cynorthwyol gyda'r Bedyddwyr. Pan yn ddyn ieuanc bu'n delio mewn cyffuriau a charcharwyd ef am ladrad. Yn ddiweddarach daeth yn un o arweinwyr amlycaf y mudiad *black power*. Aeth ar bererindod i Mecca yn 1964, a thra'r oedd yno daeth yn Fwslim Sunni. Lai na blwyddyn yn ddiweddarach saethwyd ef yn farw yn Washington Heights tra'r oedd yn annerch tyrfa.

## Gweithiau 
* *The Autobiography of Malcolm X*. With the assistance of Alex Haley. New York: Grove Press, 1965.
* *By Any Means Necessary: Speeches, Interviews, and a Letter by Malcolm X*. George Breitman, ed. New York: Pathfinder, 1970.
* *The End of White World Supremacy: Four Speeches by Malcolm X*. Benjamin Karim, ed. New York: Seaver Books, 1971.
* *Malcolm X: February 1965, The Final Speeches*. Steve Clark, ed. New York: Pathfinder, 1992.
* *Malcolm X: The Last Speeches*. Bruce Perry, ed. New York: Pathfinder, 1989.
* *Malcolm X Speaks Out* (A Callaway BoundSound Book with Compact Disc). Nan Richardson, Catherine Chermayeff, and Antoinette White, eds. Kansas City, MO: Andrews and McMeel, 1992.
* *Malcolm X Speaks: Selected Speeches and Statements*. George Breitman, ed. New York: Merit Publishers, 1965.
* *Notes from the Frontlines: Excerpts from the Great Speeches of Malcolm X* (Compact Disc). BMG Music, 1992.
* *The Speeches of Malcolm X at Harvard*. Archie Epps, ed. New York: Morrow, 1968.
* *The Wisdom of Malcolm X* (Cryno Ddisg). Black Label, 1991.

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Peniarth 20

Llawysgrif Gymraeg gynnar yw **Peniarth 20**, sy'n perthyn i'r casgliad a elwir yn Llawysgrifau Peniarth. Cynigiodd J. Gwenogvryn Evans ddyddiad o tua'r 15g iddi ond bellach mae Daniel Huws, y prif arbenigwr ar lawysgrifau Cymreig cynnar, wedi dadlau o blaid dyddiad tuag 1330 i brif haen y llawysgrif. Mae'n llawysgrif femrwn.

Mae Peniarth 20 yn llawysgrif bwysig sy'n cynnwys y copi cynharaf a feddwn o destun Brut y Tywysogion a chopi cynnar o un o'r testunau a elwir yn Ramadegau'r Penceirddiaid, sy'n fath o lawlyfr i feirdd proffesiynol. Credir mai golygiad gan Dafydd Ddu o Hiraddug o destun gan Einion Offeiriad ydyw.

Mae'n cynnwys yn ogystal testunau o waith rhai o'r Gogynfeirdd, yn cynnwys Iorwerth Fychan.

Dengys astudiaeth o nodweddion llawysgrifol a thestunol fod Peniarth 20 yn perthyn yn agos i lawysgrif gynnar arall, sef Llyfr Du Basing. Credir iddi gael ei llunio naill ai yn Abaty Dinas Basing neu, yn fwy tebygol, yn *scriptorium* Abaty Aberconwy. Mae'r hynafiaethydd Robert Vaughan (c.1592-1667) o'r Hengwrt (ger Dolgellau), casglwr gwreiddiol Llawysgrifau Peniarth, yn cyfeirio at un ohonynt fel 'Llyfr Conwy', a chredir gan rai mai Peniarth 20 yw'r llawysgrif honno. Yn sicr ddigon gellir dweud ei bod yn llawysgrif a ysgrifennwyd yng ngogledd Cymru.

## Ffynonellau
*Daniel Huws, *Llyfrau Cymraeg 1250-1400* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1992)
*Christine James yn, Rhian M. Andrews *et al* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996). Tud. 310-11.
*Thomas Jones (gol.), *Brut y Tywysogion, Peniarth MS. 20* (Caerdydd, 1941).

Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
20
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Senoniaid

Roedd y **Senoniaid** (neu'r **Senones**) yn llwyth Galaidd (Celtaidd) oedd yng nghyfnod Iŵl Cesar yn byw yn y diriogaeth sydd nawr yn cynnwys *departments* Seine-et-Marne, Loiret a Yonne.

O 53-51 CC. bu ymladd rhyngddynt a Cesar, wedi iddynt alltudio Cavarinus, oedd wedi ei osod yn frenin arnynt gan Cesar. Yn 51 CC., bygythiwyd y dalaith Rufeinig gan y Senones dan Drappes, ond cymerwyd ef yn garcharor a llwgodd ei hun i farwolaeth. Yn ddiweddarach ymgorfforwyd tiriogaeth y llwyth yn Gallia Lugdunensis. Mae Sens yn cymryd ei henw o'r Senones.

Mae Polybius) yn adrodd hanes cangen o'r Senones a groesodd yr Alpau tua 400 CC. ac ymsefydlu ar arfordir dwyreiniol gogledd yr Eidal o Forlì i Ancona, yn yr hyn a alwai'r Rhufeiniad yn *ager Gallicus*. Yn 391 ymosodasant ar Etrwria a gosod gwarchae ar Clusium. Apeliodd trigolion Clusium at Rufain am gymorth, ond gorchfygwyd y Rhufeiniaid ym Mrwydr yr Allia yn 390. Aeth y Senones, dan eu pennaeth Brennus, ymlaen i gipio dinas Rhufain ei hun.

Bu ymladd ysbeidiol rhwng y Senones a'r Rhufeiniad hyd  283 CC. pan orchfygwyd hwy gan P. Cornelius Dolabella. Ymddengys iddynt gael eu gyrru allan o'r Eidal.

## Cyfeiriadau
Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Oppidum Manching

bawd|de|250px|Model o'r porth dwyreiniol.

Roedd **Oppidum Manching** yn un o drefi caerog (Oppidum) y Celtiaid, gerllaw   Manching yn nhalaith Oberbayern yn yr Almaen. Nid oes cofnod beth oedd enw'r trigolion ar yr oppidum. Sefydlwyd yr oppidum yn y 3g CC. a pharhaodd tan tua 50−30 CC.. Yn ystod cyfnod y diwylliant La Tène yn ail hanner yr 2g CC., cyrhaeddodd yr oppidum ei maint mwyaf, gydag arwynebedd o tua 380 hectar. Yr adeg honno credir fod 5,000 hyd 10,000 o bobl yn byw tu mewn i'r muriau, oedd yn 7.2&nbsp;km o hyd; felly roedd Manching yn un o'r trefi mwyaf i'r gogledd o'r Alpau. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r *oppida*, roedd ar wastadedd yn hytrach nag ar fryn, gerllaw'r fan lle mae Afon Paar yn llifo i mewn i Afon Donaw. Efallai fod Manching yn brifddinas llwyth y Vindeliciaid.

Bu rhywfaint o gloddio archaeolegol yn y 19g. Dinistriwyd cryn dipyn o'r safle pan adeiladwyd maes awyr milwrol yn 1936−38. Ers 1955 mae llawer o gloddio wedi bod ar y safle, ac ystyrir mai Manching sydd wedi ei harchwilio'n fwyaf trylwyr o holl *oppida* canolbarth Ewrop.

Categori:Bafaria
Categori:Y Celtiaid
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Almaen
Robert Vaughan

:*Efallai eich bod yn chwilio am Robert Vaughn.*

Hynafiaethwr o Gymru oedd **Robert Vaughan** (tua 1592 – 16 Mai 1667) o'r Hengwrt, yn Llanelltud ger Dolgellau. Roedd yn gasglwr llyfrau a llawysgrifau Cymreig ac yn berchen ar lyfrgell enwog.

## Bywgraffiad
Roedd Robert yn fab i'r uchelwr lleol Hywel Fychan o'r Wengraig, ger Dolgellau. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Oriel, Rhydychen, ond gadawodd heb raddio er mwyn priodi merch Gruffudd Nannau (uchelwr pwysicaf yr ardal). Symudodd y pâr ifanc i blasdy'r Hengwrt i fyw. Daeth yn ustus heddwch lleol ond ymddengys na chymerai fawr o ddiddordeb yn helyntion gwleidyddol y cyfnod. Roedd ei fryd yn gyfangwbl ar astudio hynafiaethau Cymru, hel achau a chasglu llyfrau a llawysgrifau Cymreig. Gohebai â nifer o ysgolheigion a hynafiaethwyr eraill gan gynnwys y Dr John Davies (Mallwyd), Rhys Cain, Siôn Cain, a John Jones (Gellilyfdy).

Roedd Robert Vaughan yn awdur y gyfrol *British Antiquities Revised* (1662) a sawl cyfrol arall na chafodd ei chyhoeddi yn cynnwys cyfieithiad Saesneg o *Frut y Tywysogion* ac ymdriniaeth ar *Drioedd Ynys Prydain*.

Llwyddodd i hel at ei gilydd y casgliad pwysicaf o lawysgrifau Cymreig a luniwyd gan un person erioed. Roedd yn cynnwys *Llyfr Du Caerfyrddin*, *Llyfr Taliesin*, *Llyfr Gwyn Rhydderch*, *Llyfr Aneirin* a nifer o destunau o'r Brutiau a Chyfraith Hywel Dda ynghyd â gwaith nifer o Feirdd yr Uchelwyr. Yn ddiweddarach cafodd y casgliad gwych hwn ei werthu i deulu plasdy Peniarth (ger Tywyn) ac oddi yno i'r Llyfrgell Genedlaethol ar ôl i Syr John Williams ei brynu yn 1905. Fe'i adnabyddir heddiw fel Llawysgrifau Peniarth.

## Cyfeiriadau
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1592
Categori:Llanelltud
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1667
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Ysgolheigion o Gymru
George Melly

Canwr jazz ac awdur oedd **Alan George Heywood Melly** (17 Awst 1926 – 5 Gorffennaf 2007).

Cafodd ei eni yn Lerpwl.

## Llyfryddiaeth 
* *Revolt into Style; Pop Arts in Britain* (1971)
* *Rum, Bum and Concertina* (1977)
* *Owning Up* (1978)
* *A Tribe of One: Great Naive and Primitive Painters of the British Isles* (1981)
* *Great Lovers* (1981)
* *Scouse Mouse* (1984)
* ''It's All Writ Out for You: Life and Work of Scottie Wilson* (1986)
* *Paris and the Surrealists* (1991)
* *Don't Tell Sybil: Intimate Memoir of E.L.T. Mesens* (1997)
* *Hooked! Fishing Memories* (2000)
* *Slowing Down* (2005)

## Discograffi 
* *Nuts* (1972)
* *Son of Nuts* (1973)
* *It's George* (1974)

## Cofiant
*Diana Melly - *Take A Girl Like Me'' (2005)

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion jazz o Loegr
Categori:Cantorion Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Lerpwl
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
John Williams

Gallai **John Williams** gyfeirio at un o sawl person:

*John Williams (diwinydd) (bu farw 1613), clerigwr, athro prifysgol ac awdur
*John Williams, Archesgob Efrog (1582-1650), eglwyswr
*John Williams (pregethwr) (1626–1673), pregethwr a meddyg
*John Williams (emynydd) (c.1728-1806), emynydd
*John Williams (Ioan Rhagfyr) (1740-1821), cerddor o Ddolgellau 
*John Williams (athro) (1745–1818), athro a chlerigwr
*John Williams (gweinidog Presbyteraidd) (1727-1798), gweinidog Presbyteraidd
*John Williams, Pantycelyn (1754–1828), clerigwr
*John Williams (ysgolfeistr) (1760–1826), clerigwr ac athro
*John Williams (Anthony Pasquin) (1761–1818), dychanwr o Loegr
*John Williams (curad) (1762–1802), clerigwr efengylaidd
*John Williams (gweinidog) (1768–1825), gweinidog gyda'r Bedyddwyr
*John Williams (Tennessee) (1778-1837), seneddwr yr Unol Daleithiau o Tennessee
*John Williams (darlithydd) (1792–1858), darlithydd
*John Williams (cenhadwr) (1796-1839), cenhadwr o Loegr
*John Williams (Ab Ioan) (1800-1872), bardd
*John Williams (Ab Ithel) (1811-1862), hynafiaethydd a golygydd
*John Williams (Ioan Madog) (1812-1878), bardd a gof
*John Williams (Gorfyniawc o Arfon) (1814–1878), cerddor o Gaernarfon
*John Williams (Ioan Mai) (1823-1887), bardd a chyfieithydd
*John Williams (Rhydderch o Fôn) (1830-1868), bardd a llenor
*Syr John Williams (casglwr llawysgrifau) (1840-1926), un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*John Williams (Ceulanydd) (1847-1899), bardd
*John Williams, Brynsiencyn (1854-1921), un o bregethwyr amlycaf ei gyfnod
*John Williams (Eryr Glan Gwawr) (1861–1922), bardd ac Aelod Seneddol
*John Williams (cyfansoddwr) (g. 1932), cyfansoddwr ffilm o'r Unol Daleithiau
*John Williams (gitarydd) (g. 1941), gitarydd o Awstralia

Gweler hefyd:
*J. P. R. Williams (1949–2024), chwaraewr rygbi
*John Henry Williams (VC) (1886-1953), milwr a enillodd Croes Fictoria yn y Rhyfel Byd Cyntaf
*John Tudno Williams (g. 1938), ysgolhaig Beiblaidd
----
Omaha, Nebraska

:*Am ddefnyddiau eraill, gweler Omaha (gwahaniaethu).*
bawd|250px|Nenlinell Omaha
bawd|250px|Lleoliad Omaha o fewn talaith Nebraska
Dinas fwyaf y dalaith Americanaidd Nebraska a sedd sirol Douglas County yw **Omaha**. Yn ôl cyfrifiad 2000, mae gan y ddinas poblogaeth o 390&nbsp;007, ac yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2006 cynyddodd poblogaeth Omaha i 427&nbsp;872, sy'n cynnwys nifer ychwanegol o tua 8300 o bobl trwy gynnwys y ddinas lai Elkhorn. Lleolir Omaha ar gwr dwyreiniol Nebraska, ar Afon Missouri, tua (30&nbsp;km) i ogledd aber Afon Platte. Angor ardal fetropolitan Omaha-Council Bluffs yw Omaha. Lleolir Council Bluffs, Iowa, yn syth ar draws Afon Missouri i Omaha. Ffurfiodd y ddinas a'i maestrefi y 60fed ardal fetropolitan fwyaf yn yr Unol Daleithiau yn 2000, gydag amcangyfrif poblogaeth o 822&nbsp;549 (2006) yn breswyl mewn wyth sir neu tua 1.2 miliwn o fewn radiws 80&nbsp;km.

Mae gan Omaha etifeddiaeth ddiwylliannol ac hanesyddol gyfoethog. Mae uchelfannau diwylliannol yn cynnwys Amgueddfa Celf Joslyn, Amgueddfa Etifeddiaeth y Gorllewin Durham, Holland Performing Arts Center, a'r Omaha Community Playhouse. Roedd yn gartref i Trans-Mississippi and International Exposition 1898, ac yn lleoliad anheddau gaeaf setlwyr Llwybr y Mormoniaid. Roedd hefyd yn lleoliad digwyddiadau pwysig yn y Mudiad Hawliau Sifil. Mae hefyd yn ganolfan busnes a restrwyd fel un o ddeg hafan uwch-dechnolegol yr Unol Daleithiau gan *Newsweek* yn 2001. Er bod tor-gyfraith yn Omaha yn gyffelyb i ddinasoedd Americanaidd o faint tebyg, mae tensiynau hiliol  a methamphetaminau yn faterion cymdeithasol.

## Gefeilldrefi 
* **Shizuoka**, 
* **Braunschweig**,  
* **Šiauliai**,  
* **Naas**, 
* **Xalapa**,  
* **Bakhmut**, 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Dinas Omaha 


Categori:Dinasoedd Douglas County, Nebraska
Coleg Oriel, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Oriel** (Saesneg: *Oriel College*).

## Cynfyfyrwyr
* Robert Vaughan (1592–1667), hynafiaethydd o Gymro
* Edward Samuel (1674–1748), bardd o Gymro
* Thomas Pennant (1726–1798), awdur, naturiaethwr a hynafiaethydd o Gymro
* Thomas Wood (1777–1860), dirfeddiannwr a gwleidydd o Gymro
* Calvert Jones (1804–1877), ffotograffydd o Gymro
* Lewis Llewelyn Dillwyn (1814–1892), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro
* Stuart Rendel (1834–1913), diwydiannwr a gwleidydd o Loegr
* Morgan Maddox Morgan-Owen (1877–1950), pêl-droediwr o Gymru
* Richard Hughes (1900–1976), nofelydd o Loegr
* Richard Ithamar Aaron (1901–1987), athronydd o Gymro
* Paul Murphy (g. 1948), gwleidydd o Gymro
* Michael Wood (g. 1948), hanesydd o Loegr

## Cyfeiriadau

Oriel
Categori:Sefydliadau 1324
Llansanffraid-ym-Mechain

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llansanffraid" (neu enwau tebyg) ym Mhowys a siroedd eraill, gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Llansanffraid, dwyrain Powys, yw **Llansanffraid-ym-Mechain** (hefyd **Llansantffraid-ym-Mechain**). Saif i'r dwyrain o bentref Llanfyllin, rhyw 8 milltir i'r de-orllewin o Groesoswallt dros y ffin yn Lloegr, ar y briffordd A495 ac yn agos i'r fan lle mae Afon Cain yn ymuno ag Afon Efyrnwy. Mae'r ffin â Lloegr o fewn rhyw 2&nbsp;km i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw
Daw'r enw 'Llansanffraid' oddi wrth y Santes Ffraid. Roedd Mechain yn un o gantrefi teyrnas Powys yn yr Oesoedd Canol. Ym Mai 2008, mabwysiadodd y pentref y ffurf Gymraeg hanesyddol ar enw'r pentref 'Llansanffraid-ym-Mechain' fel enw swyddogol y pentref, gan nodi bod y ffurf gyda'r llythyren "t" - 'Llansantffraid-ym-Mechain' yn ffurf Fictoraidd a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf ganol y 19eg ganrif. Bellach mae'r ffurf draddodiadol/safonol i'w gweld ar arwyddion ffordd o gwmpas y pentref.

Llansantffraid-ym-Mechain NLW3361174.jpg|Llansantffraid o'r afon ca. 1885
Llansanffraid-ym-Mechain NLW3363423.jpg|Y ffordd drwy Llansantffraid ca. 1885
St Ffraids Church, Llantsanffraid - geograph.org.uk - 1078467.jpg|Yr eglwys leol
Lane at Plas Yn Dinas - geograph.org.uk - 1556549.jpg|Lleoliad Plas-yn-Dinas o'r ffordd fawr

## Hanes
Credir fod cnewyllyn yr eglwys yn dyddio o'r 12g, er ei bod wedi ei newid llawer ers hynny. Dadorchuddiwyd un o'i ffenestri gan William Morris Hughes, fu'n brif weinidog Awstralia rhwng 1915 a 1923; roedd ei fam yn frodor o'r ardal yma.

### Plas-yn-Dinas
Cofrestwryd Plas-yn-Dinas fel heneb, ac fe'i lleolir 5&nbsp;km i'r gorllewin o'r hen Glawdd Offa. Pren oedd ei wneuthuriad yn wreiddiol, mae'n debyg, ac fe'i cofnodwyd yn gyntaf yn y 14c fel cartref Arlwyddi Mechain. Mae rhan o'r tir yn cynnwys olion Rhufeinig, sef *Mediolanum*.

## Chwaraeon
Mae'r clwb pêl-droed, C.P.D. y Seintiau Newydd, yn un o'r cryfaf yn Uwchgynghrair Cymru.

## Pobl a aned yn Llansanffraid
*Kate Williams Evans, swffragét

## Cyfeiriadau

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)