open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wawffactor

Cyfres deledu Cymraeg ar ffurf sioe dalent oedd ***Wawffactor***. Fe'i darlledwyd ar S4C rhwng 2003 a 2006 a fe'i cynhyrchwyd gan gwmni Al Fresco. Yn ail i Lisa Pedrig yn 2003 daeth Aimee Duffy a aeth ymlaen i enwogrwydd byd-eang ac roedd ei sengl 'Mercy' yn rhif un am wythnosau lawer. Wyneb enwog arall oedd ar Wawffactor yw Aimee-Ffion Edwards a ddaeth yn enwog yn 2008 am chwarae rhan Sketch yn y ddrama i bobl ifanc, *Skins*.

## Fformat
Perfformiodd y cystadleuwyr yn gyntaf o flaen panel o bedwar beirniad mewn un o sawl clyweliad a gynhaliwyd o gwmpas y wlad. O'r rhain, dewiswyd deg unigolyn i fynd ymlaen i'r rhagbrofion lle ar ôl perfformio bob wythnos, dewisodd beirniaid i adael y gystadleuaeth nes bod tri ar ôl. Yn ystod y ffeinal byw, dewisodd y beirniaid un cystadleuydd i adael, a dewiswyd yr enillydd drwy bleidlais ffôn cyhoeddus. Y wobr oedd recordio albwm a fideo.

### Beirniaid
Beirniad y gyfres gyntaf oedd y cyn gitarydd Catatonia Owen Powell, y canwr a chyflwynydd Emma Walford, y cerddor Peredur ap Gwynedd ac Aled Haydn Jones, ar y pryd yn gynhyrchydd rhaglen Radio 1 Chris Moyles. Yn yr ail gyfres disodlwyd Emma Walford gan y DJ BBC Radio 1 Bethan Elfyn, a disodlwyd Peredur ap Gwynedd gan y cerddor Huw Chiswell yn y drydedd gyfres. Cyflwynwyd y sioe gan Eleri Siôn ac roedd Caryl Parry Jones yn rhoi cyngor a hyfforddiant llais i'r cystadleuwyr ar gyfer y rhagbrofion stiwdio.

## Enillwyr
;Nodiadau
*A **^** Byddai Lisa Haf Davies wedi bod yn drydydd, ond fe dynnodd allan wedi iddi gael clwy'r pennau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Safle Wawffactor ar wefan S4C

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2003
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2006
Scipio

Defnyddid **Scipio** (lluosog **Scipiones**) fel cognomen gan nifer o Rufeinwyr o deulu'r  **Cornelii Scipiones**:

# Publius Cornelius Scipio, tribwn conswlar 395 CC
# Lucius Cornelius P.f. Scipio, conswl 350 CC, efallai mab yr uchod
# Lucius Cornelius Cn.f. Scipio Barbatus, conswl 298 CC, efallai ŵyr yr uchod
# Gnaeus Cornelius Scipio Asina, conswl 260 CC, 254 CC; mab hynaf yr uchod 
# Lucius Cornelius Scipio, conswl 259 CC, mab ieuengaf rhif 3
# Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, conswl 222 CC, mab hynaf yr uchod
# Publius Cornelius Scipio, conswl 218 CC, ail fab rhif 5
# **Publius Cornelius Scipio Africanus**, y cadfridog enwog a orchfygodd Hannibal. Mab hynaf yr uchod
# Lucius Cornelius Scipio Asiaticus, conswl 190 CC, mab ieuengaf rhif 7
# Publius Cornelius Scipio Nasica, conswl 191 CC, mab rhif 6
# Gnaeus Cornelius Scipio Hispallus, conswl 176 CC, cefnder rhifau 8-10
# Publius Cornelius Scipio Africanus (awgwr), mab hynaf rhif 8
# Lucius Cornelius Scipio, praetor 174 CC, mab ieuengaf rhif 8 
# Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum, conswl 162 CC, 155 CC, mab rhif 10
# Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantinus (Scipio yr Ieuengaf, neu Scipio Aemilianus), mab mabwysiedig rhif 12
# Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio, conswl 138 CC, mab rhif 14 
# Publius Cornelius Scipio Nasica (conswl 111 CC), mab yr uchod
# Publius Cornelius Scipio Nasica, praetor 94 CC, mab yr uchod
# Lucius Cornelius Scipio Asiaticus Asiagenus, conswl 83 CC, disgynnydd rhif 9
# Quintus Caecilius Metellus Pius Cornelianus Scipio Nasica (Metellus Scipio), conswl 52 CC, mab gordderch rhif 16
Amida

Gallai **Amida** gyfeirio at un o sawl peth:

***Amida** (Amitabha), Bwdha sy'n boblogaidd ym Mwdiaeth dwyrain Asia 
*Ymddiriedolaeth Amida, elusen yn y DU sy'n hyrwyddo Bwdiaeth "Gwlad Bur". 
*Amida (genus), math o chwilen 
*Amidah, gweddi ganolog gwasanaethau Iddewig 
***Amida**, enw hanesyddol Diyarbakir, dinas yn Nhwrci 
*Amidakuji, system datgelu ffawd yn Siapan
Galatia

:*Gweler hefyd Galatia (gwahaniaethu).*

Roedd y **Galatia** hynafol yn ardal yng ngorllewin Phrygia yn ucheldiroedd canolbarth Anatolia (Asia Leiaf), sydd heddiw yn rhan o Dwrci. Ffiniai Galatia â Bithynia a Paphlagonia i'r gogledd, Pontus i'r dwyrain, Lycaonia a Cappadocia i'r de, ac i'r gorllewin gan weddill Phrygia. Cafodd ei henwi ar ôl y Galatiaid, y bobl Geltaidd a gipiasai'r rhan hon o Phrygia. Ankara (yr Ancyra hynafol), prifddinas Twrci heddiw, oedd prifddinas Galatia.

250px|bawd|canol|Lleoliad Galatia yn Asia Leiaf

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Asia Leiaf
Lakota (pobl)

Grŵp o frodorion Gogledd America yw'r **Lakota** (hefyd **Lakhota**, **Teton** neu **Titonwon**). Hwy yw'r mwyaf gorllewinol o dair cangen y Sioux, gyda'u tiroedd yn naleithiau Gogledd Dakota a De Dakota. Maent yn siarad yr iaith Lakota, un o dair prif tafodiaith yr iaith Sioux. Ceir saith cangen o'r Lakota: y Brulé, Oglala, Sans Arcs, Hunkpapa, Miniconjou, Sihasapa a'r Two Kettles.

Roedd tua 20,000 o Lakota yng nghanol y 18g; erbyn hyn mae tua 70,000, gyda tua  20,500 o'r rhain yn siard yr iaith Lakota. Yn y 19g bu llawer o ymladd rhwng y Lakota a byddin yr Unol Daleithiau. Roedd ardal y Bryniau Duon yn gysegredig i'r Lakota, ac roeddynt yn bendefynol o'i amddiffyn. Llwyddodd y Lakota gyda'r Arapaho a'r  Cheyenne o orchfygu'r cadfridog George Crook ym Mrwydr y Rosebud, ac wythnos yn ddiweddarch i orchfygu'r Seithfed Marchoglu dan George Armstrong Custer ym Mrwydr Little Big Horn yn 1876, gan ladd Custer a 258 o'i filwyr. Yn y diwedd, fodd bynnag, bu raid iddynt ildio i'r fyddin, a gyrrwyd hwy i warchodfeydd. Yn 1877 gorfodwyd hwy i arwyddo cytuneb yn trosglwyddo'r Bryniau Duon i'r Unol Daleithiau.

Erbyn heddiw ceir y mwyafrif o'r Lakota mewn pump gwarchodfa yng ngorllewin De Dakota: Rosebud(y Brulé), Pine Ridge (Oglala), Lower Brulé (Brulé), Cheyenne River (nifer o ganghennau, yn cynnwys y Sihasapa a'r Hunkpapa), a Standing Rock (nifer o ganghennau).

## Lakota enwog
* Gall, pennaeth Hunkpapa, arweinydd ym Mrwydr Little Big Horn.
* Thasuka Witco ("Crazy Horse"), arweinydd ym Mrwydr Little Big Horn.
* Tatanka Lyotake ("Sitting Bull"), pennaeth Hunkpapa a Dyn Sanctaidd
* Red Cloud, pennaeth Oglala, arweinydd yn ystod Rhyfel Red Cloud
* Black Elk, Dyn Sanctaidd Oglala

Categori:Sioux
Sophene

:''Am y deyrnas o'r un enw, gweler Teyrnas Sophene.*

Roedd **Sophene** (Hitteg: Ծոփք - *Tsopk'') yn dalaith o Deyrnas Armenia a'r Ymerodraeth Rufeinig, a leolwyd yn ne-orllewin yr Armenia hanesyddol. Mae ei thiriogaeth yn gorwedd yn ne-ddwyrain Twrci heddiw.

250px|bawd|canol|Talaith Sophene  yn yr Ymerodraeth Rufeinig tua 120 OC

Yn ôl Anania Shirakatsi yn ei lyfr *Ashkharatsuyts* ("Atlas y Byd," 7g), Tsopk oedd yr ail o 15 talaith Armenia Fawr (Armenia Major neu Armenia Superior). Roedd yn cynnwys 8 canton (*gavar*): Khordzyan, Hashtyank, Paghnatun, Balahovit, Tsopk (Shahunyats), Andzit, Degiq, a Gavreq (Goreq).

Ar wahanol adegau yn ei hanes bu'n rhan o deyrnas Urartu (8-7fed canrifoedd CC) a Teyrnas Armenia dan yr Orontiaid, ac yn annibynnol fel Teyrnas Sophene, yn rhan o ymerodraeth y Seleuciaid (tua 200 CC dan Antiochus III a'i lywodraethwr Zariadres. Rhwng 190 CC a'r 80au CC bu'n annibynnol eto cyn dod yn rhan o Armenia Fawr yn nheyrnasiad Tigranes Fawr.

Rhoddodd Pompey Sophene i Tigranes ar ôl gorchfygu ei dad, Tigranes Fawr. Ar ôl hynny daeth yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Y brifddinas oedd Amida (Diyarbakir heddiw, Twrci). Tua 54 OC, rheolwyd y dalaith gan Gaius Julius Sohaemus. Yn 530, cynhwyswyd Sophene yn nhalaith Fysantaidd Armenia.

## Gweler hefyd 
* Teyrnas Sophene

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Asia Leiaf
Categori:Hanes Armenia
Lawrence, Massachusetts

250px|bawd|Lleoliad Lawrence yn Swydd Essex
250px|bawd
Mae **Lawrence** yn ddinas yn Swydd Essex, Massachusetts, ar lan afon Merrimack. Yn ôl cyfrifiad 2000, mae gan y ddinas boblogaeth o 72,043. Mae cymunedau cyfagos yn cynnwys Methuen i'r gogledd, Andover i'r de-orllewin, a North Andover i'e de-ddwyrain. Lawrence a Salem yw seddi sirol gefaill Swydd Essex.

Bu'r bardd Robert Frost yn byw yno am gyfnod, a chyhoeddwyd ei gerdd gyntaf yno. Ganwyd y cyfansoddwr ac arweinydd cerddorfa enwog Leonard Bernstein yn Lawrence yn 1918.

Categori:Dinasoedd Essex County, Massachusetts
Wil Cwac Cwac

250px|bawd|Wil Cwac Cwac
Cymeriad cartŵn yw **Wil Cwac Cwac**. Fe'i crëwyd mewn cyfres o lyfrau Cymraeg i blant yn y dauddegau a'r tridegau gan yr awduron Jennie Thomas a J. O. Williams (gan gynnwys y clasur *Llyfr Mawr y Plant*).

Crëwyd cyfres cartŵn ar gyfer y teledu, yn seiliedig ar y cymeriad, a ddarlledwyd o ganol yr wythdegau hyd ddechrau'r nawdegau. Lleolir anturiaethau Wil Cwac Cwac a'i ffrindiau yng nghefn gwlad Cymru. Cawsai'r naratif a lleisiau'r cymeriadau i gyd eu lleisio gan yr actores Myfanwy Talog.

Cynhyrchwyd fersiwn Saesneg o'r gyfres deledu o'r enw *Will Quack Quack*. Unwaith eto, Myfanwy Talog oedd yn lleisio'r holl gymeriadau, ac roedd acen Gymraeg y cymeriadau yn drwm. Cafodd y gyfres Saesneg ei darlledu ar The Disney Channel, ynghyd ag ar sianel The Playhouse Disney, ochr yn ochr â rhaglenni plant poblogaidd eraill fel ''Dumbo's Circus*, *Paddington Bear*, *Under The Umbrella Tree* a *Welcome to Pooh Corner*.

Mae tair cyfres Wil Cwac Cwac ar fideo a dwy ohonynt ar gael ar DVD; mae hefyd CD-ROM o gemau addysgol.

***Fideo**
***Anturiaethau Wil Cwac Cwac (1)* (Fideo Sain)
***Wil Cwac Cwac 2* (Fideo Sain)
***Wil Cwac Cwac 3* (Fideo Sain)
***DVD**
***Wil Cwac Cwac (1): Siop Bob Dim* (Sain)
***Wil Cwac Cwac (2): Bwystfil Llyn y Felin* (Sain)
***CD-ROM**
***Anturiaethau Wil Cwac Cwac'' (gemau addysgol) (Sain)

## Penodau (Anghyflawn) 
# Mr Puw A'r Siop Bob Dim (24 Rhagfyr, 1982)
# Penblwydd (8 Mai, 1983)
# Hwyr i’r Ysgol (22 Mai, 1983)
# Y Wialen Bysgota (24 Rhagfyr, 1983)
# Annwyd! (12 Chwefror, 1984) 
# Pel-Droed (19 Chwefror, 1984)

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
106

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
101 102 103 104 105 - **106** - 107 108 109 110 111

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Trajan yn gorchfygu Decebalus brenin Dacia (Rwmania heddiw). Daw Dacia yn dalaith Rufeinig.
* Trajan yn cipio Arabia Nabataeaidd a'i phrifddinas Petra, ac yn ei throi yn dalaith Rufeinig Arabia Petraea.
*Aelian yn ysgrifennu ei *Taktike Theoria* (tua'r dyddiad yma).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Decebalus, brenin Dacia
* Cai Lun — dyfeisydd papur

Categori:106
104

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
99 100 101 102 103 - **104** - 105 106 107 108 109 

----

## Digwyddiadau
* Plinius yr Ieuengaf yn aelod o goleg yr Awgwriaid (103–104).
* Nijmegen yn cael yr enw *Ulpia Noviomagus Batavorum*.
* Apollodorus o Ddamascus yn adeiladu pont dros Afon Donaw, dros 1,000 medr o hyd, bron 20 medr o uchder a 15 medr o led, yn cysylltu'r hyn sy'n awr yn Serbia a Dacia, yn awr Rwmania.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Martial, bardd Rhufeinig

Categori:104
Huw Chiswell

Cerddor, actor, cynhyrchydd a cyfarwyddwr o Gymru ydy **Huw Chiswell** (ganwyd 11 Mai 1961).

## Bywgraffiad 
Ganwyd yng Nghwm Tawe, a chafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Pant-teg, Ysgol Gyfun Ystalyfera a Phrifysgolion Aberystwyth ac Abertawe.

## Gyrfa 
### Cerddoriaeth 
Roedd yn aelod o'r bandiau *Y Crach* a *Y Trwynau Coch.* Cyfansoddodd y gân elusen i Ethiopia "Dwylo dros y môr" yn 1985. Ym 1984 enillodd gystadleuaeth Cân i Gymru gyda'r gân "Y Cwm", a gyfansoddwyd gan Chiswell a'i chanu gan Geraint Griffiths. Ym mis Tachwedd 2005 cyhoeddwyd cryno-ddisg a llyfr caneuon *Goreuon Huw Chiswell*. Ar 26 Ionawr 2005 cymerodd ran yng nghyngerdd Tsunami Caerdydd. Yn 2006 bu'n feirniad ar raglen gerddoriaeth *Wawffactor* ar S4C .

;Roc Ystwyth, Aberystwyth, 1987. Lluniau gan Medwyn Jones

Huw Chiswell - 4492516889.jpg
Huw Chiswell - 4492536525.jpg
Huw Chiswell.jpg

### Actio 
Ymddangosiad fel y cymeriad golygus Carlos yn y ffilm *Ibiza Ibiza!* ac yn y gyfres *Heliwr* (1996).

## Disgyddiaeth
*''Rhywbeth o'i le* 1986
**Rhywun yn gadael* 1989
**Cameo Man* 1993, Sain
**Dere Nawr* 2003, Sain
**Goreuon Huw Chiswell'' Tachwedd 2005, Sain

## Clipiau cerddoriaeth
## Dolenni Allanol
*Gwefan Swyddogol 
*Proffil ar wefan y BBC
*Holiadur Wawffactor

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Nant Gwernol

Gorsaf reilffordd yw **Nant Gwernol**, ger Abergynolwyn, sydd wedi bod yn ben taith Rheilffordd Talyllyn ers i'r linell gael ei ymestyn yn 1976. Does dim mynedfa yno heblaw am y rheilffordd gan lleolir hi mewn ceunant serth ond mae hefyd modd mynd am dro yng Nghoed Nant Gwernol, mae nifer o lwybrau pwrpasol wedi eu hadeiladu yno.
bawd|chwith|300px|chwith|Rhif 2: "Dolgoch"
bawd|chwith|260px

Mae Nant Gwernol yn gartref i un o chwareli mwyaf adnabyddus Dyffryn Dyfi, sef Chwarel Bryn Eglwys. Yn 1877, cynhyrchwyd tua 8000 tunnell o lechi yno a cludwyd y llechi o'r chwarel ar system o dramffyrdd i orsaf Abergynolwyn lle ymunodd y dramffordd â Rheilffordd Talyllyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yng Ngwynedd
Categori:Meirionnydd
105

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
100 101 102 103 104 - **105** - 106 107 108 109 110

----

## Digwyddiadau
* Yr ymerawdwr Trajan yn dechrau ymgyrch yn erbyn Decebalus brenin Dacia
* Trajan yn creu dwy leng newydd, Legio XXX *Ulpia Victrix* a II *Traiana Fortis*.
* Y Rhufeiniaid yn cipio Kerak oddi wrth y Nabateaid.
* Pab Alexander I yn olynu Pab Evaristus fel y chweched pab.
* Patriarch Sedecion yn olynu Patriarch Plutarch fel Patriarch Caergystennin

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:105
Chwarel Bryn Eglwys

Lleolir **Chwarel Bryn Eglwys** yn Nant Gwernol ger Abergynolwyn, de Gwynedd. Mae hon yn un o chwareli mwyaf adnabyddus Meirionnydd. Yn 1877, cynhyrchwyd tua 8000 tunnell o lechi yno a cludwyd y llechi o'r chwarel ar system o dramffyrdd i orsaf Abergynolwyn lle ymunodd y dramffordd â Rheilffordd Talyllyn.

## Hanes 
Bu gweithio ar raddfa bychan yn y chwarel erbyn dechrau'r 1840au. Ceir cofnod am ddau ŵr o Flaenau Ffestiniog yn cloddio yng ngwaelod mynydd Bryneglwys tua 1834 ac erbyn 1844 roedd dau ddyn arall o'r dref honno, sef Wiliam Griffith "yr India Rock" a Hugh Roberts, "yr Hen Idris". Erbyn 1847 roedd peiriannau yn y chwarel a rhai adeiladau. Yn 1864 cymerodd William McConnell brydles ar y chwarel a ffurfio'r *Aberdovey Slate Company Limited*. Bwriadai gynyddu'r gwaith ym Mryn Eglwys. Ond llesteirywd y cynllun am fod rhaid cludo'r llechi ar gefn ceffylau pwn i ddociau Aberdyfi. I osgoi hynny, adeiladodd McConnell Reilffordd Talyllyn, sy'n rhedeg o'r chwarel i Dywyn, lle gellid trosglwyddo'r llechi wedyn i'r rheilffordd newydd (Rheilffordd Arfordir Cymru heddiw).

Rhedai'r rheilffordd i Nant Gwernol, tua 430 troedfedd islaw prif lefel y chwarel. Oddi yno defnyddid cyfres o incleins i ddod â'r llechi i lawr o'r graig.

Ni fu'r chwarel na'r rheilffordd yn fusnes llwyddiannus iawn. Erbyn 1879 roedd y cwmni wedi rhedeg allan o gyfalaf a chafodd y chwarel a'r rheilffordd ei ocisynu ar 9 Hydref y flwyddyn honno. Wedi darfod y cwmni, prynodd William McConnell y chwarel a'r rheilffordd yn eiddo iddo'i hun, a phan ddaeth gwelliant yn y farchnad llechi ehangwyd y gwaith. Erbyn 1901 roedd 174 o weithwyr yn y chwarel.

Bu farw McConnell yn 1902 a daeth y fenter yn eiddo i'w fab W. H. McConnell. Ond oherwydd anawsterau mawr bu cau'r chwarel yn 1909.

Yn 1911 prynodd yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol Henry Haydn Jones y chwarel, ynghyd â Rheilffordd Talyllyn Railway a phentref Abergynolwyn ei hun, i ffurfio'r *Abergynolwyn Slate & Slab Co. Ltd*. Cafodd brydleisiau newydd gan y tirfeddianwyr ac ailgydiwyd yn y gwaith. Erbyn 1931 roedd yna 61 o weithwyr yn y chwarel..

Parhaodd y chwarel i gynhyrchu llechi hyd at 26 Rhagfyr 1946 pan gafwyd cwymp difrifol yn y graig a bu rhaid cau'r chwarel am resymau diogelwch.

## Ffynonellau
## Dolenni allanol
*  Hanes y chwarel

Bryn Eglwys
Categori:Meirionnydd
Pant Glas

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pantglas (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Clynnog, Gwynedd, Cymru, ydy **Pant Glas** () neu **Pant-glas** neu **Pantglas**. Saif ar yr hen A487 yn Nyffryn Nantlle. Llifa Afon Dwyfach heibio i'r pentref.

## Trafnidiaeth
Ar un adeg roedd gorsaf reilffordd yma, ar y lein o Gaernarfon i Afon-wen; fe'i chaewyd ym mis Rhagfyr 1964.

Nes adeiladu ffordd osgoi Llanllyfni, roedd llawer iawn o draffic yn teithio tryw'r pentref ac roedd cyfymder ucha o 50 milltir yr awr. Gostyngwyd hyn i 40 milltir yr awr yn 2005 gan wneud y pentref yn lle llawer mwy pleserus i fyw.

Mae llwybr beic Lôn Eifion, rhan o Lôn Las Cymru, hefyd yn pasio drwy'r pentref, yn dilyn llwybr hen reilffordd Caernarfon i Afon Wen. Mae'r llwybr yn rhan o rwydwaith cenedlaethol Sustrans erbyn hyn.

## Addysg
Arferai rhai o blant yr ardal pentref fynychu Ysgol Ynys-yr-arch ym Mwlch derwin nes i honno gau,; erbyn hyn, mynycha rhai o blant y pentref Ysgol Gynradd Garndolbenmaen gerllaw cyn symyd ymlaen i ysgolion uwchradd Eifionydd neu Ddyffryn Nantlle.

## Pobl o Bantglas
*Bryn Terfel. Ganwyd ef ym Mhant Glas a magwyd ef ar fferm Nant Cyll Uchaf. Cafodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Dyffryn Nantlle.

## Cyfeiriadau
Categori:Clynnog
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Dyffryn Nantlle
Yr Apostol Paul

**Yr Apostol Paul** (neu **Pawl o Tarsus** neu *Sant Pawl*), ynghyd â Sant Pedr, oedd y cenhadwr mwyaf nodweddiadol o'r Gristnogaeth gynnar. Does dim tystiolaeth i ddangos fod Pawl wedi cyfarfod Iesu o Nasareth erioed. Yn wahanol i'r Deuddeg Apostol, daeth i'r grefydd drwy weledigaeth o'r Iesu a phwysleisiodd fod ei awdurdod apostolaidd wedi ei seilio ar ei weledigaeth. Roedd yn enedigol o ddinas Tarsus yn nhalaith Rufeinig Cilicia yn Asia Leiaf, ac felly fe'i gelwir yn aml yn ‘Pawl o Tarsus’. Dywedir i Pawl dderbyn y Efengyl gan ‘y datguddiad o Iesu Grist’; yn ôl Actau'r Apostolion, cymerodd y dröedigaeth le tra'r roedd yn teithio ar y ffordd i Damascus.

## Llythyrau Pawl yn y Testament Newydd 
* *Llythyr Paul at y Rhufeiniaid*
* *Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid*
* *Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid*
* *Llythyr Paul at y Galatiaid*
* *Llythyr Paul at yr Effesiaid*
* *Llythyr Paul at y Philipiaid*
* *Llythyr Paul at y Colosiaid*
* *Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid*
* *Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid*
* *Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus*
* *Ail Lythyr Paul at Timotheus*
* *Llythyr Paul at Titus*
* *Llythyr Paul at Philemon*

## Cyfeiriadau 
Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Lôn Las Cymru

Mae **Lôn Las Cymru** yn llwybr beiciau sydd tua 250 milltir neu 400 cilometr o hyd, yn rhedeg ar draws Cymru. Mae llwybr rhif 42 yn rhan o Rwydwaith Seiclo Cenedlaethol Sustrans.

Mae gan y llwybr ddau bwynt cychwyn yn y de: Caerdydd a Chas-gwent. Mae'r ddau lwybr cychwynnol yn ymuno yn Llanfair-ym-Muallt ac yn teithio drwy Llanidloes, Machynlleth, Abermaw, Cricieth, Caernarfon, a Bangor gan orffen yng Nghaergybi, Ynys Môn.

Mae darnau o'r llwybr yn dilyn gwely hen draciau rheilffyrdd megis Lôn Las Menai, Lôn Eifion, Llwybr Mawddach a Llwybr Taf.

## Llwybr Caerdydd
Mae hon yn cynnwys Llwybr Taf o Gaerdydd.
*Caerdydd
*Tongwynlais
*Pontypridd
*Abercynon
*Aberfan
*Merthyr Tudful
*Aberhonddu

## Llwybr Cas-gwent
*Cas-gwent
*Brynbuga

Categori:Llwybrau beiciau Cymru
103

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
98 99 100 101 102 - **103** - 104 105 106 107 108

----

## Digwyddiadau
* Plinius yr Ieuengaf yn aelod o goleg yr Awgwriaid (103–104).
* Legio X *Gemina* yn cael ei symud i Fienna, lle mae'n aros hyd y 5g.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Frontinus, awdur Rhufeinig

Categori:103
Galatia (gwahaniaethu)

Gallai **Galatia** gyfeirio at un o sawl lle:

* Galatia, talaith yn Asia Leiaf
* Galatia, Illinois
* Galatia, Kansas

## Gweler hefyd 
* Galatiaid
* Galatea
* Galicia
Lôn Eifion

Mae **Lôn Eifion** yn rhan o Lôn Las Cymru, llwybr cenedlaethol Seiclo Cymru.

Lôn Eifion yw'r enw am y rhan o'r llwybr sy'n rhedeg am 20 cilometr o Gaernarfon i Fryncir ar hyd hen wely traciau rheilffordd Caernarfon i Afon Wen. Roedd y linell yn perthyn i Rheilffordd Sir Gaernarfon (yn ddiweddarch LNWR a *London, Midland and Scottish Railway*), ac ymunodd â Rheilffordd y Cambrian yn Afon Wen. Yn rhedeg ar hyd ymyl y llwyr am bellter byr hefyd mae hen wely traciau tramffordd Nantlle, a oedd yn cael ei ddefnyddio gan geffylau'n tynnu tramiau llawn llechi o chwareli Dyffryn Nantlle i'r porth yng Nghaernarfon lle caent eu hallforio. Am y rhanfwyaf o 'r 5 cilometr cyntaf o Gaernarfon, mae'r llwybr hefyd yn rhedeg wrth ochr Rheilffordd Ucheldir Cymru.

## Dolenni allanol
*Lôn Eifion

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Llwybrau beiciau Cymru
Reverend and the Makers

Band roc o Sheffield a ffurfiwyd yn 2005 yw **Reverend and the Makers**.

## Aelodau
*Jon McClure
*Ed Cosens
*Tom Jarvis
*Joe Moskow
*Richy Westley
*Laura Manuel
*Stuart Doughty

## Senglau
*"Heavyweight Champion of the World" DU #8
*"He Said He Loved Me" DU #16
*"Open Your Window"

## Albwm
**The State of Things*
**The State of Things* (2007)
**A French Kiss in the Chaos* (2009)
**@Reverend_Makers* (2012)
**ThirtyTwo* (2014)
**Mirrors* (2015)
**The Death of a King* (2017) 
**Best Of* (2019)

Categori:Bandiau roc o Loegr
Categori:Sefydliadau 2005
Lôn Las Menai

Mae **Lôn Las Menai** yn rhan o Lôn Las Cymru, llwybr cenedlaethol Seiclo Cymru.
Mae'n 6.5&nbsp;km (4.5 milltir) o hyd ac yn rhedeg rhwng tref Caernarfon a phentref y Felinheli. O Gaernarfon mae’r llwybr wyneb tarmac yn dilyn y cyn reilffordd gyfochrog ag Afon Menai. Cyn cyrraedd Y Felinheli byddwch yn mynd heibio’n agos i’r Ganolfan Chwaraeon Dŵr Genedlaethol ym Mhlas Menai.

## Cyfeiriadau
Categori:Afon Menai
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Llwybrau beiciau Cymru
102

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
97 98 99 100 101 - **102** - 103 104 105 106 107

----

## Digwyddiadau
*Yr ymerawdwr Trajan yn dychwelyd i Rufain wedi ymgyrch lwyddiannus yn erbyn Dacia.
*Trajan yn gwahanu Pannonia yn ddwy ran, rywbryd rhwng y flwyddyn yma a 107.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Pab Clement I (dyddiad traddodiadol)

Categori:102
Tir comin

Mae **tir comin** (**comin**), neu **dir cyffredin**, yng Nghymru a Lloegr, yn ddarn o dir lle caiff bobl—perchenogion tir cyfagos yn aml—weithredu amryw o hawliau traddodiadol, megis pori eu defaid arni. Mae testynau hyn yn defnyddio'r gair "comin" i ddynodi unrhyw hawl tebyg, ond mae'r defnydd cyfoes yn cyfeirio at hawliau tir comin yn benodol. Fel estyniad, gellir ddefyddio'r gair comin i gyfeirio at adnoddau eraill mae gan cymuned yr hawl iw defnyddio.  Yn arbennig, yn ôl y Ddeddf Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy (2000), mae hawliau mynediad i gerddwyr ar draws tir cofrestredig.

## Symudiadau Hanesyddol i amddiffyn Cominau
* Y Diggers
* Y Levellers

Categori:Cyfraith
Categori:Amaeth
Merlyn

200px|bawd|Merlyn yr Ucheldir, brid o ferlyn o Ucheldiroedd yr Alban
Mae'r **merlyn** (hefyd **merlen**) yn fath o geffyl bychan nad ydyw'n cyrraedd mwy na tua 14 dyrnfed o uchder fel rheol.

Ni cheir un diffiniad awdurdodol o'r gwahaniaeth rhwng merlyn a cheffyl. Mae rhai ceffylau bychain yn cael eu cyfrif yn ferlod weithiau er eu bod yn geffylau, e.e. "merlod" Gwlad yr Iâ.

Datblygodd y merlod fel brid arbennig o geffyl oedd yn byw ar dir ymylol, e.e. bryniau, lle nad oedd y borfa yn addas ar gyfer ceffylau mawr. Yng Nghymru ceir y merlod mynydd Cymreig ar y bryniau o hyd, sy'n disgynyddion i'r merlod Celtaidd efallai.

Hyd yn gymharol ddiweddar roedd merlod yn bwysig ym myd amaeth a diwydiant yng Nghymru a gwledydd eraill. Byddai pobl cefn gwlad yn arfer teithio mewn certiau a dynnid gan ferlod. Gweithiai merlod dan ddaear yn y pyllau glo i dynnu glo a rwbel.

## Gweler hefyd
*Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig
*Merlyn Conamara
*Merlyn mynydd Cymreig
*Merlyn pwll glo
*Merlyn Shetland
*Merlyn Ynys Wair

Categori:Ceffylau
Arian cyfred

**Arian cyfred** yw'r term am yr arian a ddefnyddir gan wlad neu wladwriaeth fel ei arian swyddogol. Fel rheol mae'n cael ei fathu gan lywodraeth y wlad ac mae ei ddefnydd fel cyfrwng cyfnewid (h.y. i brynu a gwerthu nwyddau a gwasanaethau) yn cael ei gyfyngu i'r wlad ei hun. Y Bunt Sterling yw arian cyfredol y Deyrnas Unedig tra bod yr Ewro yn cael ei ddefnyddio yn 13 o wledydd yr Undeb Ewropeaidd, gan gynnwys Gweriniaeth Iwerddon. Mewn achosion eraill gall wlad gael mwy nag un arian breiniol sy'n ddilys yn y wlad honno.


Cyfred
Categori:Arianneg ryngwladol
Pensil

200px|bawd|Dau bensil HB
**Pensil** (neu **pensel**) yw offeryn pren hir a chul gyda'i ganol wedi'i wneud o graffit er mwyn ysgrifennu a thynnu lluniau. Caiff pensiliau eu defnyddio hyd heddiw gan artistiaid er mwyn tynnu braslun (neu sgets) neu lun dyfrlliw ar gynfas ac fe'u defnyddir hefyd er mwyn amlygu llun di-liw sy'n gallu cyfleu amryw o arlliwiau, cysgodion a phellter. Pwrpas cas allanol y pensil yw amddiffyn y graffit bregys y tu fewn iddo.

Wrth wneud ei waith, mae'r pensil yn gadael rhan ohono ar ôl, a'r gronynnau mân hyn ydy'r marc a welir ar y papur. Mae hyn yn hollow wahanol i beniau (e.e. pin ffelt) sy'n gadael llif o hylif neu jel yn hytrach na llwch mân ar y papur golau.

Math o garbon ydy graffit, a'r dyddiau hyn cymysgir clai gyda'r graffit, sy'n gadael olion llwyd neu ddu y gellir eu rhwbio o'r papur yn hawdd, pe bai angen. Gall wrthsefyll y rhan fwyaf o ffactorau eraill fel gwlybaniaeth, amser neu gemegolion. Mae pensiliau o siarcol tipyn yn brinach erbyn heddiw, ac fe'u defnyddir gan artistiaid yn bennaf. Mae'r defnydd o bensiliau graffit mewn ysgolion yn boblogaidd iawn oherwydd y ffactorau hyn, a chan nad ydynt yn difrodi dillad y plentyn. Mae pensiliau lliw hefyd yn boblogaidd mewn ysgolion ac ar gyfer artistiaid. O ychwanegu saim neu gwyr gyda'r graffit, ceir pensil meddalach, sy'n medru gadael ei ôl ar ddeunyddiau gloyw, llyfn fel gwydr neu blastig. Hoff fath Walt Disney oedd pensil saim. Cynlluniwyd a chynhyrchwyd y pensiliau mecanyddol cyntaf mor bell yn ôl a'r 18g a chychwynwyd cofrestru patentau arnynt yn y 19g.

bawd|dde|Siart yn dangos pa mor feddal neu galed yw'r pensil, a'r math o lwyd a gaiff ei greu: o 9B i 9H
Ceir dealltwriaeth ledled y byd ynghylch sut i raddio pensil yn ôl ei feddalwch.  Ystyr gwreiddiol "H" oedd *Hardness*, a "B" oedd *blackness*. Dewisiwyd hefyd y lythyren "F" - sydd yn y canol rhwng HB a H. Y meddalwch arferol, canolig ei liw a ddefnyddir yn aml yw **HB**.

## Mathau

Colored-Pencils.jpg|Pensiliau lliw cyffredin, 2010
Olowk automat RB.jpg|Pensiliau mecanyddol
MPK1-426 Sykes Picot Agreement Map signed 8 May 1916.jpg|Map wedi'i wneud gyda phensiliau saim, 1910-15

## Cyfeiriadau
Categori:Deunydd ysgrifennu
Tongwynlais

Mae **Tongwynlais** yn bentref mawr yn Ne Cymru. Mae'n gorwedd o fewn cyffiniau ward etholaeth  Eglwys Newydd & Tongwynlais yng Nghaerdydd.

bawd|dde|Sgwar Pentref Tongwynlais
Mae'n hawdd cyrraedd y pentref ar y ffyrdd gan ei fod ger Cyffordd 32 o draffordd yr M4 a'r A470. Mae'r draffordd yn gwahanu'r pentref o ddinas Caerdydd, mae'r pentref i bob pwrpas yn faesdref o'r brifddinas. Ei adeilad mwyaf nodweddiadol yw'r castell Fictorianaidd, Castell Coch.

Ysgrifennodd y band RocketGoldStar gân am y pentref ac fe'i recordwyd hi ar gyfer sesiwn BBC Radio 1 yn Maidavale. Gellir clywed y gân ar wefan Soundcloud.

Mae'n gartref i Ysgol Gynradd Tongwynlais.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*  Tongwynlais ar wefan GENUKI

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
100

1g - **2g** - 3g 
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
95 96 97 98 99 - **100** - 101 102 103 104 105

----

## Digwyddiadau
*Yr ymerawdwr Trajan yn sefydlu Timgad (Thamugas).
* Plinius yr Ieuengaf yn dod yn gonswl.

## Genedigaethau
* Marcus Cornelius Fronto, gramadegydd a rhethregydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Josephus, hanesydd Iddewig (tua'r dyddiad yma)
* Agrippa II, brenin Judea

Categori:100
Craig yr Aderyn

Bryn yn ne Gwynedd yw **Craig yr Aderyn** (neu **Craig y Deryn** ar lafar), sy'n codi o lefel y môr i uchder o dros 250 medr ar lethrau deheuol Dyffryn Dysynni, ger Llanfihangel-y-Pennant ym Meirionnydd. Caiff ei henw am ei bod yn fan nythu i nifer fawr o adar megis y Bilidowcar, er fod y graig, bellach, cryn dwy filltir o'r môr. Ceir nifer o dyllau ynddi sy'n cael eu defnyddio gan yr adar i ddodwy a magu cywion.
bawd|chwith|Hen ffotograff c. 1890-1900

## Amddiffynfa
Mae Craig yr Aderyn, hefyd, yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn; cyfeirnod OS: SH644068.
250px|bawd|chwith|Craig yr Aderyn o'r gorllewin
250px|bawd|chwith|Craig yr Aderyn dan eira.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME075. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Ceir olion caer fach o Oes yr Haearn ar gopa'r graig. Doedd dim angen llawer o waith amddiffyn am fod y safle ei hun mor gryf, ond codwyd clawdd o ffurf L rhwng y clogwynni syrth i greu amddiffynfa. Yn ddiweddarach, ychwanegwyd mur pur sylweddol ar yr ochr ddwyreiniol a gellir gweld olion y fynedfa, sy'n troi i mewn ar ei hun.

Mae adfeilion Castell y Bere, a godwyd gan dywysogion Gwynedd yn y 13g, gerllaw. Yn ôl traddodiad lleol, roedd dau dŵr i wylwyr y castell ar ben y graig a byddai'r gwylwyr yn codi baner goch yn rhybudd i'r castellwyr pe bai perygl. Gelwir dau wyneb amlwg y graig yn 'Y Palis Mawr' ac 'Y Palis Bach' yn lleol.

## Cân werin
Cyfeirir at y graig yn yr hen gân werin 'Wrth Fynd Efo Deio i Dywyn':

:Dod drwy Abergynolwyn
:Wedyn heibio Craig y Deryn:
:Pan gyrhaedd'som Ynys Maengwyn.
:Gwaeddai Deio, "Dacw Dywyn!"

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Dolenni allanol
*  Craig yr Aderyn: Joint Nature Conservation Committee 

Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Llanfihangel-y-Pennant
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ysgol Gynradd Gymraeg Abercynon

Ysgol gynradd Gymraeg yn Abercynon, ger Pontypridd ydy **Ysgol Gynradd Gymraeg Abercynon**. Agorwyd yr ysgol yn 1989. Mae'n gwasanaethu ardal Abercynon ac ardaloedd cyfagos Cwm Cynon, sef Ynysboeth, Penrhiwceibr, Aberpennar a'r cyffiniau. Roedd 327 o ddisgyblion, gan gynnwys 59 o blant meithrin, yn yr ysgol yn 2006 i gymharu â 264 yn 2000. Ni ddaw unrhyw o'r plant o gartrefi lle mae Cymraeg yn brif iaith ond nôd yr ysgol yw cael y plant yn ddwyieithog erbyn iddynt fynd ymlaen i'r ysgol uwchradd.

Yn ogystal â chael ei beirniadu'n ysgol dda yn adroddiad Estyn, mae disgyblion yr ysgol hefyd wedi cael tipyn o lwyddiant yng nghystadleuaeth rygbi'r Urdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Abercynon
Categori:Sefydliadau 1989
Abercynon
Abercynon
Deio ab Ieuan Du

Roedd **Deio ab Ieuan Du** (fl. tua 1450 - 1480) yn fardd o blwyf Llangynfelyn, Ceredigion. Roedd yn gyfaill i'r bardd Dafydd Nanmor. Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel awdur y cywydd sy'n cynnwys y llinell gyfarwydd "*Y ddraig goch ddyry cychwyn*."

## Ei hanes
Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i'r dystiolaeth a geir yn ei gerddi. Mae'n bosibl iddo gael ei eni yn y 1410au ac ymddengys iddo farw tua 1480-1485. Cafodd ei gladdu ym mhlwyf Llangynfelyn, yn ardal Genau'r Glyn (rhwng Machynlleth ac Aberystwyth ar lan ddeheuol afon Dyfi).

Cysylltir Deio â Dafydd Nanmor, un o'r enwocaf o Feirdd yr Uchelwyr. Canodd y ddau i aelodau o deulu'r Tywyn, Meirionnydd, noddwyr pwysig yn y cyfnod hwnnw. Bu Deio ar sawl taith clera yng Ngheredigion a chanodd i noddwyr amlycaf y sir honno.

## Cerddi
Cedwir 22 o gerddi y gellir eu derbyn yn bur hyderus fel gwaith dilys y bardd. Yn ogystal ceir pum cerdd o awduraeth ansicr a dadogir arno. Cywyddau mawl yw'r rhan fwyaf o'r cerddi, ond ceir yn ogystal ddwy awdl ddychan a sawl englyn. Mae gwrthrychau'r cywyddau mawl yn cynnwys Rhys ap Maredudd o'r Tywyn, Gruffudd Fychan o Gorsygedol, a Maredudd ap Llywelyn o Enau'r Glyn. Yn ei gywydd i'r olaf mae'r bardd yn ei gyfarch ar ôl iddo ddianc o long yn cludo gwin o Ffrainc a suddodd yn aber afon Dyfi gan foddi saith allan o'r deg o wŷr ar ei bwrdd.

Daw'r llinell enwog am y Ddraig Goch mewn cywydd i ddiolch i Siôn ap Rhys o Aberpergwm (Glyn Nedd) am darw coch; y tarw yw'r "ddraig" (trosiad am ryfelwr). Mae'n gerdd sy'n amlygu llygad y bardd am natur ac sy'n llawn o ddelweddau difyr. Dyma'r cwpled llawn am y "ddraig" (a'r fuwch sy'n ei disgwyl) sy'n dangos fel y cafodd y llinell enwog ei thynnu allan o'i gyd-destun:

Y ddraig goch ddyry cychwyn
Ar ucha'r llall ar ochr llwyn.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Deio ab Ieuan Du a Gwilym ab Ieuan Hen*, gol. A. Eleri Davies (Caerdydd, 1992)

Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1480au
Categori:Pobl o Geredigion
Ysgol Syr Hugh Owen

Mae **Ysgol Syr Hugh Owen** yn ysgol uwchradd Cymraeg yng Nghaernarfon, Gwynedd. Fe agorwyd yr ysgol yn 1894, y gyntaf i'w hadeiladu yn ôl Deddf Addysg Ganolraddol Cymru yr addysgwr enwog Syr Hugh Owen.

Fe leolir yr ysgol ger y Ganolfan Hamdden yng Nghaernarfon. Mae dros 800 o ddisgyblion yn yr ysgol; y pennaeth ar hyn o bryd yw Mr Clive Thomas. Cynhigir addysg i blant o flwyddyn saith i'r chweched dosbarth mewn amrywiaeth o bynciau gan gynnwys Cymraeg, Saesneg, Mathemateg, Gwyddoniaeth, Hanes, Daearyddiaeth, Celf, Graffeg, Cerddoriaeth, Busnes, Twristiaeth, Ffrangeg, Addysg Grefyddol, Addysg Gorfforol, Technoleg, Arlwyo.

## Cyn ddisgyblion nodedig
:*Gweler y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen*

## Ysgolion cynradd yn nalgylch yr ysgol
*Ysgol y Gelli
*Ysgol Felinwnda
*Ysgol Rhosgadfan
*Ysgol Rhostryfan
*Ysgol yr Hendre
*Ysgol Bontnewydd
*Ysgol y Felinheli
*Ysgol Maesincla
*Ysgol Llandwrog
*Ysgol Santes Helen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen yr ysgol ar wefan Cyngor Gwynedd 

Syr Hugh Owen
Syr Hugh Owen
Categori:Caernarfon
Categori:Sefydliadau 1894
Hugh Owen (addysgwr)

Addysgwr o Gymru a gafodd ddylanwad mawr ar ddatblygiad y system addysg yng Nghymru oedd Syr **Hugh Owen** (14 Ionawr 1804 – 20 Tachwedd 1881). Ganwyd yn fferm 'Y Foel' ger Langeinwen, Ynys Môn, yn fab i Owen Owen a Mary Jones.

## Ei fywyd
bawd|chwith|Gari Wyn ym Mynwent Abney Park, Stoke Newington; 2024
Dyngarwr Methodistaidd oedd Owen. Roedd yn un o hybwyr cyntaf Coleg y Normal, Bangor rhwng 1855 ac 1858 ac yn 1872 llwyddodd gyda chriw bychan o gefnogwyr i sefydlu Coleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth. Cymerodd ran amlwg yng ngwaith Eisteddfod Genedlaethol Cymru hefyd. Ond ei brif waith oedd sefydlu ysgolion canolraddol yng Nghymru. Cafodd ei urddo'n farchog yn Awst 1881, deufis cyn iddo farw. Claddwyd ef ym Mynwent Abney Park yn Stoke Newington, Llundain.

## Beirniadaeth
Mae gwaith Hugh Owen fel addysgwr wedi ei feirniadu'n hallt gan rai haneswyr modern.  Ar sawl ystyr, roedd yn ŵr nodweddiadol o'r dosbarth canol Seisnig Fictoraidd yng Nghymru. Fe'i beirniadir am ei fethiant i greu cyfundrefn addysg a fyddai'n fwy addas i Gymru fel gwlad ac am esgeuluso i raddau helaeth le'r Gymraeg yn y gyfundrefn honno. Er ei fod yn Gymro Cymraeg, peth eilradd yn ei flaenoriaethau fu'r iaith yn ei gynlluniau addysg a bu rhaid aros am flynyddoedd i wneud yn iawn am hynny.  Erbyn i hynny ddigwydd ac i'r iaith ddechrau ennill ei lle yn ysgolion Cymru roedd nifer ei siaradwyr wedi gostwng yn sylweddol a beirniadir Owen am fod yn rhannol gyfrifol am hynny trwy greu system addysg a Seisnigeiddiodd genhedlaethau o Gymry ifainc.

## Y cof amdano
Enwyd llyfrgell Prifysgol Aberystwyth ac Ysgol Syr Hugh Owen ar ei ôl.

## Llyfryddiaeth
*W. E. Davies, *Cofiant Syr Hugh Owen* (1885)
*B. L. Davies, *Syr Hugh Owen* (Caerdydd, 1977)

Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Methodistiaid o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Rhestr ysgolion cynradd Gwynedd

Trefnir **Rhestr ysgolion cynradd Gwynedd** yn ôl dalgylchoedd yr ysgolion uwchradd. Ysgolion Cymraeg yw'r rhain i gyd.

## Ysgol Ardudwy 
*Ysgol Traeth
*Ysgol Dyffryn Ardudwy
*Ysgol Llanbedr
*Ysgol y Garreg
*Ysgol Cefn Coch
*Ysgol Talsarnau
*Ysgol Tan y Castell

## Ysgol y Berwyn 
*Ysgol Bro Tegid
*Ysgol O M Edwards
*Ysgol Llawr y Betws
*Ysgol y Parc
*Ysgol Bro Tryweryn
*Ysgol Ffridd y Llyn
*Ysgol Beuno Sant

## Ysgol Botwnnog 
*Ysgol Gynradd Nefyn ''(Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Botwnnog ac Ysgol Glan y Môr)*
*Ysgol Abersoch
*Ysgol Crud y Werin
*Ysgol Edern
*Ysgol Llanbedrog *(Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Botwnnog ac Ysgol Glan y Môr)*
*Ysgol Llidiardau
*Ysgol Babanod Morfa Nefyn
*Ysgol Sarn Bach
*Ysgol Tudweiliog
*Ysgol Pont y Gôf
*Ysgol Foelgron

## Ysgol Brynrefail 
*Ysgol Gwaun Gynfi
*Ysgol Llanrug
*Ysgol Bethel
*Ysgol Cwm y Glo
*Ysgol Dolbadarn
*Ysgol Gymuned Penisarwaen

## Ysgol Dyffryn Ogwen 
*Ysgol Bodfeurig
*Ysgol Penybryn
*Ysgol Llanllechid
*Ysgol Rhiwlas
*Ysgol Abercaseg (Babanod)
*Ysgol Llandygai *(Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Dyffryn Ogwen, Ysgol Friars ac Ysgol Tryfan)*
*Ysgol Tregarth

## Ysgol Dyffryn Nantlle 
*Ysgol Bronyfoel
*Ysgol Brynaerau
*Ysgol Carmel
*Ysgol Groeslon
*Ysgol Llanllyfni
*Ysgol Baladeulyn
*Ysgol Nebo
*Ysgol Bro Lleu
*Ysgol Talysarn

## Ysgol Eifionydd, Porthmadog 
*Ysgol Beddgelert
*Ysgol Borthygest
*Ysgol Treferthyr
*Ysgol Garndolbenmaen
*Ysgol Eifion Wyn
*Ysgol y Gorlan
*Ysgol Llanystumdwy

## Ysgol Friars, Bangor ac Ysgol Tryfan 
*Ysgol Glanadda
*Ysgol Glancegin
*Ysgol Babanod Coedmawr
*Ysgol y Garnedd
*Ysgol y Felinheli *(Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Friars, Ysgol Tryfan ac Ysgol Syr Hugh Owen)''
*Ysgol Hirael
*Ysgol Y Faenol
*Ysgol Llandygai
*Ysgol Cae Top
*Ysgol Ein Harglwyddes

## Ysgol y Gader 
*Ysgol y Clogau
*Ysgol Brithdir
*Ysgol Dinas Mawddwy
*Ysgol Ganllwyd
*Ysgol Llanelltyd
*Ysgol Ieuan Gwynedd
*Ysgol Friog
*Ysgol Llanfachreth
*Ysgol Gynradd Dolgellau

## Ysgol Glan y Môr 
*Ysgol Gynradd Nefyn
*Ysgol Abererch
*Ysgol Chwilog
*Ysgol Bro Plenydd
*Ysgol Llanaelhaearn
*Ysgol Llanbedrog
*Ysgol Llangybi
*Ysgol Babanod Morfa Nefyn
*Ysgol Pentreuchaf
*Ysgol Rhydyclafdy
*Ysgol yr Eifl
*Ysgol Cymerau

## Ysgol y Moelwyn 
*Ysgol Bro Cynfal
*Ysgol Edmwnd Prys
*Ysgol Manod
*Ysgol Tanygrisiau
*Ysgol Bro Hedd Wyn
*Ysgol Maenofferen

## Ysgol Syr Hugh Owen 
*Ysgol y Gelli
*Ysgol Felinwnda
*Ysgol Rhosgadfan
*Ysgol Rhostryfan
*Ysgol Waunfawr
*Ysgol yr Hendre
*Ysgol Bontnewydd
*Ysgol y Felinheli
*Ysgol Maesincla
*Ysgol Llandwrog
*Ysgol Santes Helen

## Ysgol Uwchradd Tywyn 
*Ysgol Craig y Deryn
*Ysgol Dyffryn Dulas
*Ysgol Pennal
*Ysgol Penybryn, Tywyn

## Hen ysgolion Gwynedd
## Ffynonellau
*Cyngor Gwynedd 

*
Ysgolion cynradd Gwynedd
99

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
94 95 96 97 98 - **99** - 100 101 102 103 104

----

## Digwyddiadau 
* Kanishka, brenin Kushan, yn gyrru llysgenhadaeth i Rufain i gynllunio ymosodiad ar Parthia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Musonius Rufus, athronydd Rhufeinig

Categori:99
Pen-clawdd

:*Am y pentref yn Sir Fynwy, gweler Pen-y-clawdd.*

Pentref yng nghymuned Llanrhidian Uchaf, Sir Abertawe, Cymru, yw **Pen-clawdd** (; weithiau **Penclawdd**). Fe'i lleolir ar benrhyn Gŵyr ger yr arfordir gogleddol, rhwng Crofty i'r gorllewin a Thre-gŵyr i'r dwyrain, tua 3 milltir i'r de-orllewin o dref Gorseinon. Saif y pentref ar lan aber afon Llwchwr, yn wynebu ar Lanelli dros y bae. Mae'n enwog am y cocos a gesglir oddi ar y traeth yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd y cyfansoddwr Karl Jenkins yn y pentref ar 17 Chwefror 1944.

[dim|bawd|Merch yn casglu cocos ym Mhen-clawdd, Morgannwg. Ffotograffydd: [Geoff Charles (1909-2002); 10 Awst 1951.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Llanrhidian Uchaf
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
98

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
93 94 95 96 97 - **98** - 99 100 101 102 103

----

## Digwyddiadau 
* 27 Ionawr — Trajan yn olynu Nerva fel Ymerawdwr Rhufain. Trajan yw'r ymerawdwr cyntaf i'w eni tu allan i'r Eidal, yn Italica yn Sbaen.
* Trajan yn ail-agor y gamlas rhwng Afon Nîl a'r Môr Coch.
* Yr hanesydd Tacitus yn gorffen ei *Germania* (tua'r dyddiad yma).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 27 Ionawr — Nerva, ymerawdwr Rhufain, 67
* Apollonius o Tyana, athronydd a mathemategydd (g. 2)

Categori:98
Ysgol Ardudwy

Mae **Ysgol Ardudwy** yn ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg ar gyfer disgyblion 11-16 oed yn Harlech, Gwynedd. Sefydlwyd yr ysgol yn 1956.

Roedd 272 o ddisgyblion yn 2015.

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol 
*Ysgol y Traeth
*Ysgol Dyffryn Ardudwy
*Ysgol Llanbedr
*Ysgol y Garreg
*Ysgol Cefn Coch
*Ysgol Talsarnau
*Ysgol Tan y Castell

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol

Ardudwy
Ardudwy
Categori:Harlech
Categori:Sefydliadau 1956
John Ormond

Roedd **John Ormond** (1923 – 1990) yn fardd yn yr iaith Saesneg a chyfarwyddwr ffilm o dde Cymru.

## Bywgraffiad
Ganwyd Ormond yn Nynfant, ger Abertawe, a chafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Abertawe. Ymunodd â staff y cylchgrawn newyddion poblogaidd *Picture Post* yn 1945. Dychwelodd i'w fro yn 1949 ac, yn 1957, dechreuodd ar yrfa ddisglair gyda BBC Cymru fel cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau dogfen.

Dychwelodd Ormond i sgwennu barddoniaeth ganol y chwedegau, ar ôl dinistrio'r rhan fwyaf o'i gerddi cynnar. Cyhoeddwyd un o'i gyfrolau cyntaf *Requiem and Celebration* yn 1969, ac yn 1973 cyhoeddwyd *Definition of a Waterfall* gan Llyfrau Penguin yn ei gyfres *Penguin Modern Poets*. Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi yn 1987.

Roedd Ormond yn gyfaill i feirdd ac arlunwyr fel Dylan Thomas, y nofelydd Gwyn Thomas, yr arlunwyr Ceri Richards, Graham Sutherland, a Kyffin Williams, a'r cyfansoddwr Daniel Jones.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1990
Ysgol Dyffryn Nantlle

Ysgol uwchradd Gymraeg ym Mhen-y-groes, Gwynedd, ydy **Ysgol Dyffryn Nantlle**. Sefydlwyd yr ysgol ym 1898 fel Ysgol Ramadeg Penygroes ar y safle lle saif ysgol gynradd y pentref, sef Ysgol Bro Lleu heddiw.

Arwyddair yr ysgol ydy *Delfryd dysg, cymeriad*.

Roedd 558 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006. Gall 91% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith gyntaf, er mai 78% sy'n dod o gartrefi lle'r Cymraeg yw'r brif iaith.

Eisteddfod Gadeiriol Ysgol Dyffryn Nantlle ydy un o'r Eisteddfodau Ysgol hynaf yng Nghymru, a gynhelir ar ddiwedd mis Hydref.
Yn Rhagfyr 2008, fe wnaeth yr ysgol gymryd rhan mewn cyngerdd ynghyd â Bryn Terfel yn Galeri, Caernarfon; gan ganu chwe chân newydd â gomisiynwyd gan Robat Arwyn - yn dwyn y teitl: 'Yn dy Gwmni Di".

## Cyn-ddisgyblion
Ymysg ei chyn-ddisgyblion o nod mae:
*Robat Arwyn, cyfansoddwr
*Mari Emlyn, digrifwraig
*Bryn Fôn, diddanwr
*Dafydd Glyn Jones, ysgolhaig
*Wynfford Ellis Owen, awdur, actor
*Gerallt Pennant, naturiaethwr, cyflwynydd
*Cefin Roberts, awdur, yn y byd celfyddydol
*Bryn Terfel, canwr opera byd enwog
*Angharad Tomos, awdures
*Aled Jones Williams, awdur
*Rhiannon Wyn, awdures

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
*Ysgol Bro Llifon (Groeslon/Y Fron/Carmel)
*Ysgol Brynaerau (Pontllyfni/Clynnog Fawr)
*Ysgol Llanllyfni (Llanllyfni)
*Ysgol Baladeulyn (Nantlle)
*Ysgol Nebo (Nebo & Nasareth)
*Ysgol Bro Lleu (Pen-y-groes)
*Ysgol Talysarn (Talysarn)
*Ysgol Rhosgadfan (Rhosgadfan)
*Ysgol Felinwnda (Dinas/Llanwnda/Saron)

## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol 

## Cyfeiriadau
Dyffryn Nantlle
Dyffryn Nantlle
Categori:Sefydliadau 1898
Categori:Dyffryn Nantlle
Picture Post

170px|bawd|Clawr *Picture Post*, Medi 1940, yn dangos llun o aelod o'r *Home Guard*
Roedd ***Picture Post*** yn gylchgrawn lluniau newyddion blaenllaw a gyhoeddwyd yn Lloegr o 1938 hyd 1957. Cafodd lwyddiant eithriadol o'r cychwyn cyntaf, gyda chylchrediad o 1,600,000 yr wythnos ar ôl chwe mis. Gellid ei gymharu i'r cylchgrawn *Life* yn yr Unol Daleithiau o ran deunydd ac apêl.

Ymysg ffotograffwyr *Picture Post* roedd Stanley Long, a aeth ymlaen i gynhyrchu nifer o ffilmiau *sexploitation*. Roedd gogwydd y golygyddol yn rhyddfrydol, yn wrth-Ffasgaidd ac yn boblogaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 1938
Categori:Dadsefydliadau 1957
Galilea

Rhan ogleddol Israel yw **Galilea**. Yn draddodadol, rhennir Galilea yn dri rhanbarth: 
:
* Galilea Uchaf
* Galilea Isaf
* Gorllewin Galilea

Mae Galilea yn ymestyn o Dan yn y gogledd, wrth droed Mynydd Hermon, i Carmel a Gilboa yn y de, ac o ddyffryn Afon Iorddonen hyd lannau Môr y Canoldir. Mae'r rhan fwyaf o'r ardal yn fynyddig, gydag uchder o tua 500-700 medr, gyda nifer o fynyddoedd uwch megis Mynydd Tabor a Mynydd Meron.

Yn y cyfnod Rhufeinig, rhennid y wlad i ranbarthau Judea, Samaria a Galilea, y mwyaf o'r rhaniadau. Daeth Galilea yn enwog yn y cyfnod yma fel y fan lle magwyd Iesu o Nasareth a lle bu'n byw am bron y cyfan o'i fywyd. Yr adeg yma, rheolwr Galilea oedd Herod Antipas, mab Herod Fawr.

, "prifddinas" Galilea, gyda Môr Galilea yn y cefndir.]]

## Gweler hefyd
* Acre, Israel

Categori:Daearyddiaeth Israel
Categori:Hanes Israel
Categori:Lleoedd y Beibl
Bro Morgannwg (gwahaniaethu)

Gall yr enw lle ** Bro Morgannwg** gyfeirio at:

*Bro Morgannwg - y fwrdeistref sirol bresennol
*Bro Morgannwg (etholaeth seneddol) - etholaeth seneddol
*Bro Morgannwg (etholaeth Cynulliad) - etholaeth Cynulliad
Josephus

[200px|bawd|de|Llun dychmygol o Josephus, o gyfieithiad Saesneg [William Whiston o'i weithiau.]]
200px|bawd|de|*Gweithiau Josephus* (Caernarfon, 1860). Cyfieithiad i'r Gymraeg o'i waith.
Hanesydd Iddewig yn ysgrifennu mewn Groeg oedd **Josephus**, Groeg: Ιώσηπος (Iosepos),  (37 – ar ôl 100 OC). Pan ddaeth yn ddinesydd Rhufeinig, cymerodd yr enw **Titus Flavius Josephus**.

## Bywgraffiad
Roedd Josephus yn fab i offeiriad o'r enw Matthias. Ymladdodd yn erbyn y Rhufeiniaid yn Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain rhwng 66 a 73, ac roedd yn arweinydd yn ardal Galilea. Pan roddwyd caer Yodfat dan warchae gan y Rhufeiniaid yn 67, penderfynodd y garsiwn Iddewig ladd eu hunain yn hytrach nag ildio. Fodd bynnag, ildiodd Josephus ac un o'i filwyr i'r Rhufeiniaid, er bod yr union amgylchiadau yn aneglur. Cymerwyd ef yn garcharor, ac ymddengys iddo ennill ffafr yr arweinwyr Rhufeinig, Flavius Vespasian a'i fab Titus. Rhyddhawyd ef yn 69.

Cyhaeddodd i Rufain yn 71 gyda Titus, a gwnaed ef yn ddinesydd Rhufeinig. Rhoddwyd pensiwn iddo hefyd, ac yn Rhufain dan nawdd Vespasian a Titus yr ysgrifennodd ei weithiau hanesyddol. Credir iddo briodi bedair gwaith i gyd; lladdwyd ei wraig gyntaf a'i rieni yn ystod y gwarchae ar Jerusalem. Cofnodir tri mab iddo, Flavius Hyrcanus, Flavius Justus a Simonides Agrippa.

## Gweithiau
;Llyfrau Josephus
* (c. 75) *Rhyfeloedd yr Iddewon*,
* (c. 94) *Hynafiaethau yr Iddewon*
* (c. 97) *Yn erbyn Apion
* (c. 99) *Hunangofiant Flavius Josephus*

;Cyfieithiad Cymraeg
* *Gweithiau Flavius Josephus: cyfieithedig o'r Groeg a'r Hebraeg ... gan William Whiston; at yr hyn yr ychwanegwyd parhad o hanes yr Iuddewon hyd y dydd hwn gan Dr. Bradshaw a'r Parch J. Mills'' (Caernarfon : H. Humphreys, 1860).

Categori:Genedigaethau 37
Categori:Marwolaethau 100
Categori:Hanesyddion Iddewig
Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Categori:Hanes Iddewig
Glasfryn

Pentref gwledig bychan yng nghymuned Cerrigydrudion, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Glasfryn**. Saif yn y bryniau ar lôn yr A5 tua 4 milltir i'r gorllewin o bentref Cerrigydrudion a thua'r un pellter i'r dwyrain o Bentrefoelas, ar y ffordd rhwng Corwen a Betws-y-Coed. Roedd yn Sir Ddinbych gynt.

Mae'n gorwedd yn ardal Uwch Aled. Cyfyd Mynydd Hiraethog i'r gogledd o'r pentref.

Llifa Afon Merddwr i lawr o'r bryniau ger y pentref i lifo i lawr y dyffryn i ymuno ag Afon Conwy ger Pentrefoelas. Gerllaw ceir Llyn y Cwrt gyda ffrwd fechan yn llifo ohono i Afon Merddwr.

250px|bawd|dim|Glasfryn

## Cyfeiriadau
Categori:Cerrigydrudion
Categori:Pentrefi Conwy