open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Byddin Genedlaethol (Iwerddon)

Ffurfiwyd **y Fyddin Genedlaethol** yn Ionawr 1922 a daeth i ben yn Hydref 1924 (Saesneg: *National Army* neu'n answyddogol *Free State army*); ei bwrpas oedd torri'n rhydd oddi wrth Lloegr, gan greu ynys Iwerddon gyfan yn un wladwriaeth annibynnol.

Fe'u ffurfiwyd allan o Byddin Weriniaethol Iwerddon (1916-22) a'r 'Gwirfoddolwyr Gwyddelig', cyn hynny a ffurfiwyd 25 Tachwedd 1913.

## Cefndir
Yn dilyn arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr yn 1921, a ddaeth a'r Rhyfel dros Annibyniaeth i ben, holltwyd yr IRA, gan fod rhai o blaid ac eraill yn erbyn y Cytundeb. Ffurfiodd yr aelodau a oedd o blaid y Cytundeb fudiad newydd o'r enw y 'Fyddin Genedlaethol', a sefydlwyd gan Michael Collins; ef hefyd oedd y *chief of staff* hyd at ei farwolaeth yn Awst 1922.  Ond roedd mwyafrif yr aelodau'n erbyn y Cytuneb; daethant at ei gilydd i ffurfio Byddin Weriniaethol Iwerddon (1922–69) (*Irish Republican Army*), gan lynnu at yr hen enw. Daeth y ddwy fyddin benben â'i gilydd rhwng 1922 a 1923 yn Rhyfel Cartref Iwerddon. Ond yr un oedd nod y ddwy fyddin: ffurfio gwladwriaeth hollol annibynnol o Loegr.

Pwrpas Byddin Genedlaethol Iwerddon, felly, oedd amddifyn y sefydliadau a grewyd o ganlyniad i'r Cytundeb.

## Gweler hefyd
*Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
*Gwrthryfel y Pasg
*Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Keith Emerson

Cerddor roc Seisnig oedd **Keith Noel Emerson** (2 Tachwedd 1944 – 10 Mawrth 2016).  Aelod The Nice ac Emerson, Lake and Palmer (gyda Greg Lake a Carl Palmer) oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Todmorden, Swydd Efrog.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol West Tarring.

Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2016
Gwrthryfel Cymreig 1294–95

Gwrthryfel yn erbyn Teyrnas Lloegr gan ddisgynyddion deuluoedd brenhinol Cymru oedd **Gwrthryfel Cymreig 1294–95**. Yr arweinwyr oedd Madog ap Llywelyn yn y gogledd (a hawliodd y teitl Tywysog Cymru), Maelgwn ap Rhys Fychan yn y de-orllewin, a Morgan ap Maredudd yn y de-ddwyrain. Achosion y gwrthryfel oedd trethi trymion a gormes swyddogion y Brenin Edward I ar y Cymry. Arweiniodd Edward ei hun ei luoedd i drechu'r Cymry, a daeth y gwrthryfel i ben yn sgil buddugoliaeth y Saeson ym Mrwydr Maes Moydog ar 5 Mawrth 1295.

## Cyfeiriadau 
Categori:1294
Categori:1295
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Cymreig 1294-95
Categori:Hanes milwrol Cymru
Tramwy'r Arglwyddes Bagot

bawd|260px|Afon Clywedog yn ymyl y Tramwy, Rhewl
Mae '''Tramwy'r Arglwyddes Bagot''' ar lan orllewinol Afon Clywedog yn ymyl Rhewl.

Roedd y Teulu Bagot yn berchnogion ystâd Pool Parc yn ystod y 19eg a'r 20g. Roedd yr Arglwyddes Bagot yn hoff iawn o Ddyffryn Clwyd, felly fe greoedd yr Arglwydd Bagot lwybr cerbydau iddi.

Gellir cerdded y llwybr heddiw. Mae'r dreif yn bwysig am ei geoamrywiaeth. Ffurfiwyd y creigiau mewn cefnfor dwfn rhyw 420
miliwn o flynyddoedd yn ôl. Gellir dod o hyd i ffosiliau creaduriaid y môr o dro i dro.

## Cyfeiriadau
Byddin Weriniaethol Iwerddon (1922–69)

:''Ceir sawl byddin sy'n defnyddio'r enw hwn. Mae'r erthygl hon yn ymwneud a'r fyddin gwrth-Gytundeb 1921 a frwydrodd yn Rhyfel Cartref Iwerddon ac yn erbyn Prydain hyd at 1969.''

Byddin neu gorfflu o Wyddelod cenedlaetholgar oedd **Byddin Weriniaethol Iwerddon** (hefyd: **IRA**) a gredent yn annibyniaeth Iwerddon gyfan ac a sefydlwyd yn 1922. Gwrthwynebant arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr 1921, a buont yn brwydro yn Rhyfel Cartref Iwerddon ac yna yn erbyn Prydain hyd at 1969.

Sgil effaith arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr ar 6 Rhagfyr 1921 oedd rhannu'r Gwyddelod milwriaethus yn ddwy garfan: 
1. 'Fyddin Genedlaethol', a sefydlwyd gan Michael Collins ac a oedd o blaid y Cytundeb a 
2. Byddin Weriniaethol Iwerddon a oedd yn erbyn y Cytuneb, gan nad oedd y Cytundeb, yn eu barn nhw, yn ddigon cryf nac yn ddigonol. Annibyniaeth Iwerddon gyfan oedd nod Byddin Weriniaethol Iwerddon. 
Daeth y ddwy fyddin benben â'i gilydd rhwng 1922 a 1923 yn Rhyfel Cartref Iwerddon.

## Enw
Gelwid y Fyddin Weriniaethol hon weithiau'n *anti-Treatyites* neu gan filwyr Iwerddon Rydd fel **Irregulars**,, ond fel arfer, fel: **The Irish Republican Army** (**IRA**) neu mewn Gwyddeleg: **Óglaigh na hÉireann**. Mabwysiadwyd yr enw *Óglaigh na hÉireann* hefyd gan y Fyddin Genedlaethol fel eu henw nhw ac mae'r term yn parhau yn enw swyddogol, cyfreithiol ar fyddin bresennol Gweriniaeth Iwerddon.

## Gweler hefyd
*Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
*Gwrthryfel y Pasg
*Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Hugh Morgan-Owen

Cyn bêl-droediwr o Gymru oedd **Hugh Morgan-Owen** (1882 – 6 Mawrth 1953). Llwyddodd i ennill 5 cap dros Gymru rhwng 1900 a 1907 ac roedd yn aelod o glwb pêl-droed amatur Corinthian.

## Bywyd cynnar
Cafodd Morgan-Owen ei eni yn Y Rhyl y pedwerydd o chwech o blant i Timothy Morgan-Owen, Arolygwr Ysgolion, ac Emma Maddox. Cafodd ei addysg yn Ysgol Amwythig a Choleg Hertford, Rhydychen gan gynrychioli tîm pêl-droed Prifysgol Rhydychen yn eu gêm flynyddol yn erbyn Prifysgol Caergrawnt ar dair achlysur - ym 1902, 1903 a 1904. Roedd yn frawd i Morgan Maddox Morgan-Owen.

## Gyrfa bêl-droed
Gwnaeth Morgan-Owen ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru ym 1900 yn erbyn Lloegr tra ym Mhrifysgol Rhydychen ac wedi gadael y Brifysgol, chwaraeodd i dîm amatur enwog Corinthian ac i'r Trallwng.

Ym 1903, er cael ei ddewis i chwarae dros Gymru yn erbyn Lloegr, penderfynodd Morgan-Owen, a'i frawd Morgan Maddox Morgan-Owen, oedd hefyd yn chwaraewr rhyngwladol, i chwarae i dîm yr Old Salopians yn erbyn yr Old Carthusians yn rownd derfynol Cwpan Arthur Dunn - cystadleuaeth i dimau cyn ddisgyblion Ysgolion Bonedd - ar yr un prynhawn.

Teithiodd Morgan-Owen gyda thîm Corinthian i Baris ym 1908 gyda'i frawd, Morgan.

## Nigeria
Ym 1909, ymunodd Morgan-Owen â Gwasanaeth Sifil Nigeria gan ddod yn Gomisiynydd Rhanbarthol ym 1925 hyd nes ei ymddeoliad ym 1931.

Bu farw yn Repton, Swydd Derby ar 6 Mawrth 1953.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Pencampwriaeth y Pedair Gwlad

Cystadleuaeth bêl-droed flynyddol rhwng timau pêl-droed rhyngwladol Y Deyrnas Unedig; Yr Alban, Cymru, Gogledd Iwerddon a Lloegr, oedd **Pencampwriaeth y Pedair Gwlad** (Saesneg *British Home Championship*). Cynhaliwyd y Bencampwriaeth gyntaf ym 1883-84 gan sicrhau ei lle fel y gystadleuaeth bêl-droed rhyngwladol hynaf yn y byd, ac fe ddaeth i ben yn dilyn tymor 1983-84.

Rhwng 1882 a 1921 roedd un tîm yn cynrychioli Iwerddon gyfan ond wedi sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon a thîm pêl-droed cenedlaethol Gweriniaeth Iwerddon, Gogledd Iwerddon oedd yn cystadlu yn y Bencampwriaeth. Er hyn, roedd Gogledd Iwerddon yn parhau i ddewis chwaraewyr o Iwerddon gyfan hyd 1950 ac yn parhau i alw eu tîm yn Iwerddon ym Mhencampwriaeth y Pedair Gwlad tan y 1970au hwyr.

## Hanes
Erbyn y 1880au cynnar roedd pedair tîm pêl-droed rhyngwladol Y Deyrnas Unedig yn chwarae gemau cyfeillgar yn rheolaidd, gyda bron bob un yn wynebu ei gilydd unwaith y tymor. Ar y pryd roedd roedd gwahaniaethau bychain yn rheolau'r pedair cymdeithas Brydeinig. Roedd hyn yn peri problem ar gyfer gemau rhyngwladol gyda'r tîm cartref yn gosod y rheolau.

O dan arweiniad Cymdeithas Bêl-droed Lloegr (FA), daeth dau gynrychiolydd o'r pedair cymdeithas - Cymdeithas Bêl-droed Lloegr, Cymdeithas Bêl-droed Yr Alban, Cymdeithas Bêl-droed Cymru a Chymdeithas Bêl-droed Iwerddon at ei gilydd ar 2 Mehefin, 1886 yn swyddfeydd yr FA yn Holborn Viaduct, Llundain er mwyn cysoni'r rheolau a ffurfio'r Bwrdd Cymdeithas Bêl-droed Rhyngwladol (IFAB). Yn yr un cyfarfod penderfynwyd ffurfioli'r gemau cyfeillgar blynyddol a sefydlu Pencampwriaeth y Pedair Gwlad.

Cynhelid gemau'r Bencampwriaeth yn ystod pob tymor pêl-droed gan ddechrau yn nhymor 1883–84 gyda'r Alban yn curo Iwerddon 5-0 yn y gêm gyntaf ar 24 Ionawr 1884 ac yn mynd ymlaen i fod y pencampwyr cyntaf.

Gyda dyfodiad Cwpan y Byd a Phencampwriaeth Ewrop cafwyd cryn bwysigrwydd i'r Bencampwriaeth wrth i gemau Pencampwriaethau 1949-50 a 1953-54 ddyblu fyny fel gemau rhagbrofol ar gyfer Cwpan y Byd 1950 a 1954. Defnyddiwyd pencampwriaeth 1966-67 a 1967-68 fel grŵp rhagbrofol ar gyfer Pencampwriaeth Ewrop 1968.

Erbyn y 1980au cynnar roedd y Bencampwriaeth dan fygythiad oherwydd sawl rheswm. Roedd gemau rhagbrofol Cwpan y Byd a Phencampwriaeth Ewrop yn cymryd blaenoriaeth dros gemau'r Bencampwriaeth ac roedd torfeydd yn edwino oherwydd hwliganiaeth a diffyg diddordeb. Yn ogystal â diffyg diddordeb, roedd Yr Helyntion yng Ngogledd Iwerddon yn golygu na chwblhawyd y Bencampwriaeth ym 1981 wrth i dimau wrthod teithio i Belfast.

Ar ôl Pencampwriaeth 1982-83, cyhoeddodd Cymdeithas Bêl-droed Lloegr (FA) a Chymdeithas Bêl-droed Yr Alban (SFA) na fyddent yn cystadlu yn y Bencampwriaeth am 1984-85 gan arwain at i'r Bencampwriaeth ddod i ben ar ddiwedd tymor 1983-84.

## Rhestr buddugoliaethau
*54  *(yn cynnwys 20 wedi eu rhannu)*
*41  *(yn cynnwys 17 wedi eu rhannu)*
*12  *(yn cynnwys 5 wedi eu rhannu)*
*8   *(yn cynnwys 5 wedi eu rhannu)*

## Cyfeiriadau
Categori:Pencampwriaethau rygbi'r undeb
Thoroughly Modern Millie

Gall **Thoroughly Modern Millie** gyfeirio at fwy nag un peth:
* Thoroughly Modern Millie (ffilm)
* Thoroughly Modern Millie (sioe gerdd)

Ffilm ar gerddoriaeth a chomedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr George Roy Hill yw ***Thoroughly Modern Millie*** a gyhoeddwyd yn 1967. Fe'i cynhyrchwyd gan Ross Hunter yn Unol Daleithiau America Lleolwyd y stori yn Dinas Efrog Newydd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Richard Morris a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Elmer Bernstein.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Mary Tyler Moore, John Gavin, Julie Andrews, Carol Channing, Beatrice Lillie, James Fox, Mae Clarke, Philip Ahn, Bill Lee, Herbie Faye, Anthony Dexter a Jack Soo. Mae'r ffilm *Thoroughly Modern Millie* yn 138 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o sgrin llydan (sef 1.85:1). 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1967. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *You Only Live Twice* sef ffilm llawn cyffro gan Lewis Gilbert. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Russell Metty oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Stuart Gilmore sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 
## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm George Roy Hill ar 20 Rhagfyr 1921 ym Minneapolis a bu farw yn Ninas Efrog Newydd ar 27 Ionawr 1940. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1948 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Blake School.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd George Roy Hill nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q51570.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Dramâu o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Dramâu
Categori:Ffilmiau 1967
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Universal Pictures
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Stuart Gilmore
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Byddin Dinasyddion Iwerddon

Grŵp o ddinasyddion Gwyddelig, o'r Undebau llafur yn bennaf oedd **Byddin Dinasyddion Iwerddon** (Gwyddeleg: *Arm Cathartha na hÉireann*; Saesneg: *Irish Citizen Army*), neu'r **ICA**. Aelodau o'r ''Irish Transport and General Workers' Union'' yn Nulyn oedd sefydlwyr y Fyddin, yn bennaf, ac yn eu plith roedd: James Larkin, James Connolly a Jack White ar 23 Tachwedd 1913.  Aelodau nodedig eraill oedd: Seán O'Casey, Constance Markievicz, Francis Sheehy-Skeffington a P. T. Daly. Yn 1916, bu aelodau'r fyddin yn rhan o Wrthryfel y Pasg - gwrthryfel yn erbyn byddin a hawl Prydain i reoli Iwerddon.

## Y 'Locawt'
Ffurfiwyd y fyddin o ganlyniad i streic yr *Irish Transport and General Workers Union* yn 1913, a adnabyddid yn lleol fel *the Dublin Lockout*. Achos y streic oedd penderfyniad y diwydiannwr William Martin Murphy ar 19 Awst 1913 i atal gweithwyr a oedd yn aelodau o'r undeb rhag dod i'r gwaith. Dilynwyd ei esiampl gan gwmnioedd eraill. Galwodd Larkin, a oedd yn undebwr rhonc, am streic ar reilffyrdd a thramiau'r ddinas (sef y *Dublin United Tramway Company*) a chynyddodd eu rhengoedd fel caseg eira, hyd nes bod 25,000 o weithwyr ar streic. Er mwyn amddiffyn eu hunain ffurfiodd y streicwyr grwpiau o 'filisia' (neu 'lled-filwyr') er mwyn gwarchod hawliau'r streicwyr a phenodwyd swyddogion yn eu plith. Arestiwyd Larkin a chymerodd ei Ddirprwy, James Connolly, afael yn y llyw. Sefydlodd bedair catrawd o ddynion a rhoddwyd arfau iddynt.
bawd|chwith|Cofeb i aelodau o Fyddin Dinasyddion Iwerddon

Yn economaidd, parlyswyd Dulyn gan y streic, a bu cryn derfysgoedd ar y strydoedd: rhwng y streicwyr a Heddlu Metropolitan Iwerddon, yn enwedig yn Stryd OConnel ar 31 Awst, pan gurwyd dau ddyn a'u lladd ac anafwyd 500 o bobl; bu farw trydydd yn ddiweddarach o'i glwyfau. Ffyn (*hurleys* a ddefnyddid yn y gêm hyrli traddodiadol) oedd arfau'r dinasyddion i amddiffyn eu hunain. Hyfforddwyd byddin fechan Connolly gan James White undebwr llafur a oedd wedi treulio cyfnod yn gapten yn y fyddin Brydeinig. Rhoddodd bâr o esgidiau da i bob un oedd yn eu recriwtio.

Yn Ionawr, wedi cyfnod o chwe mis, dychwelodd y streicwyr yn ôl i'w gwaith; methiant oedd eu hymdrech, ond bu ffurfio 'Byddin y Dinasyddion' yn llwyddiant ysgubol i'r ymgyrch dros annibyniaeth i Iwerddon.

## Gweler hefyd
*Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
*Gwrthryfel y Pasg
*Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
William Parry

Cynllwynwr Catholig a Doethur yn y Gyfraith Wladol (Sifil) oedd **William Parry**  (bu farw 2 Mawrth 1585).

Hanai William Parry o Laneurgain, Sir y Fflint; roedd yn fab i Henry ap David, mae'n debyg.

Gwasanaethodd William Parry yr Arglwydd Uwch Drysorydd Burghley, sef William Cecil, yn ysbïo ar y Pabyddion, yn rhannol efallai er mwyn dianc rhag ei ofynwyr mewn cyfnod crefyddol cythryblus. Croesodd i'r cyfandir yn 1571, 1579 ac yn 1582. Gydag amser daeth i gydymdeimlo fwyfwy ag achos Pabyddiaeth a rhywsut fe'i cafodd ei hun yn gysylltiedig â chynllwyn gwleidyddol-grefyddol ei natur a'i harweiniodd mor bell â'r Eidal. Yno ceisiodd gael trafodaethau gydag ysgrifennydd Brenin y Catholigion yn Fenis.

Cynllwyn i ladd y Frenhines Elisabeth I  oedd hwn, er mwyn ceisio dychwelyd ynys Prydain i'r grefydd Gatholig ac i ymwrthod â diwygiadau Protestanaidd. Daeth yn amlwg fod y cynllwyn 'bradwrus' yma wedi deillio o ganlyniad i'r mesur seneddol yn y Tŷ Cyffredin  oedd yn condemnio'r Jeswitiaid yn 1584. Wedi cyfnod manwl o groesholi difrifol fodd bynnag, fe'i dyfarnwyd yn euog o frad yn erbyn y Frenhines.

Cafodd ei ddienyddio ar 2 Mawrth, 1585  er gwaethaf ei erfyniadau taer i'w Mawrhydi yn datgan nad oedd unrhyw fwriad ganddo heblaw gwneuthur Ewyllys Duw a'r Pab. Erys amheuaeth ynghylch i ba raddau y bu'n euog o'r drygioni hwn, a phaham y ceisiodd weithredu y fath gynllwyn ysgeler. Rhoddwyd gweddi a mawl i Dduw yn y senedd yn fuan wedyn, i roi clo fel pe tae, ar y digwyddiad hwn a ddaeth i'r golwg yn ystod argyfwng gwladol, a hynny yn hollol ddirybudd fe ymddengys.

## Gweler hefyd 
*John Penry (merthyr)
*John Jones (sant)
*John Roberts (sant)

## Cyfeiriadau a llyfryddiaeth
!

Categori:Catholigion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1585
Categori:Marwolaethau'r 1590au
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Ocsitania

bawd|260px|Baner Ocsitania: fersiwn ymgyrchwyr dros annibyniaeth

Gwlad hanesyddol ac endid ieithyddol-ddiwylliannol ydy **Ocsitania**, sydd heddiw yn y rhan honno o Ffrainc a elwir yn Profens, rhannau o'r Eidal (Dyffrynoedd Ocsitan a'r *Guardia Piemontese*), rhannau o Sbaen (Dyffryn Aran) a rhan o Fonaco. Yn answyddogol, gelwir yr ardaloedd hyn yn Ocsitania (Ocsitaneg: ***Occitània***). Yn aml, yn yr Ocsitaneg, gelwir yr ardal yn **lo país** , h.y. 'y wlad', neu '''lo País d'Òc''' h.y. 'gwlad yr Oc'.

bawd|dim|320px|Lleoliad Ocsitania

Ystyriwyd hi'n endid ieithyddol-diwylliannol ers yr Oesoedd Canol, ond nid yw wedi bod yn endid statudol, gyfreithiol. Mae'r Ocsitaneg, fodd bynnag, yn iaith swyddogol yng Nghatalwnia. Yn oes y Rhufeiniaid, roedd yn wlad unedig, a gelwid hi gan y Rhufeinwyr yn *Septem Provinciæ* (y Seithfed Rhanbarth) ac felly hefyd yn yr Oesoedd Canol pan galwyd hi'n *Aquitanica* gan y Fisigothiaid cyn i'r Ffrancwyr gychwyn ei choncro yn niwedd y 13g.

## Yr Ocsitaneg
:*Prif erthyg*: Ocsitaneg
Yn aml, yn yr Ocsitaneg, gelwir yr ardal yn **lo país** , h.y. 'y wlad', neu '''lo País d'Òc''' h.y. 'gwlad yr Oc'.  Yn yr ardal hon, yr Ocsitaneg oedd y brif iaith a siaradwyd. Mae hanner miliwn (allan o boblogaeth o 16 milwn) yn dal i'w siarad ac mae'n debyg iawn i'r Gatalaneg.

## Ocsitaniaid
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?yob ?yod 
WHERE 
{
?item wdt:P19 ?pob .
?pob wdt:P131* ?parts. 
wd:Q104285 wdt:P527 ?parts.  
OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) }
OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) }
}
LIMIT 2000 
|wdq=.
|sort=569
|section=31
|columns=number:#,P18,label:enw,description:digrifiad,?yob:dyddiad geni,?yod:dyddiad marw,P19
}}

## bod dynol 
## Misc 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Ocsitaneg  Mercator Cyfryngau
* Diccionari general occitan
* Occitanet
* Institut Occitan 


Categori:Rhanbarthau diwylliannol
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Sbaen
Categori:Rhanbarthau hanesyddol yr Eidal
Seán Mac Diarmada

Ymgyrchydd milwrol Gwyddelig ac un o arweinwyr y Gwrthryfel dros annibyniaeth Iwerddon oedd **Seán Mac Diarmada** (hefyd: **Seán MacDermott**; Saesneg: **John MacDermott**; 27 Ionawr 1883 – 12 Mai 1916). Roedd yn un o saith arweinydd Gwrthryfel y Pasg yn 1916 ac yn un a arwyddodd 'Ddatganiad Gweriniaeth Iwerddon', yn ei swydd fel aelod o Uwch-Gyngor Y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol (IRB). Fe'i saethwyd yn farw gan sgwad-saethu yng Ngharchar Kilmainha, Dulyn yn 33 oed.

## Magwraeth yn "y pethe"
bawd|chwith|Y tŷ yn Corranmore lle maged Seán Mac Diarmada.
Ganwyd mewn fferm fechan yn Corranmore, ger Kiltyclogher, Swydd Leitrim a oedd yr adeg honno'n ardal dlawd iawn ac fe'i magwyd yn yr ardal wledig honno, lle bu'n frwd iawn yn hyrwyddo'r Wyddeleg a materion cenedlaetholgar-Wyddelig. Bu'n aelod o'r frawdoliaeth Wyddelig *Ancient Order of Hibernians*, Cynghrair y Wyddeleg a threfnodd nifer o weithgareddau dros Sinn Féin. Ymunodd gyda'r Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol (IRB) a daeth yn gyfaill i Tom Clarke.

Yn 1908 symudodd i'r prif ddinas Dulyn a bu'n rheolwr y papur newydd yr *Irish Freedom*, a sefydlwyd yn 1910 ganddo ef, Denis McCullough a Bulmer Hobson. Yn 1911 fe'i trawyd gan bolio, a phrin y medrodd gerdded wedi hynny; roedd yn gloff ac yn angen ffon i'w gynorthwyo.

## Y Rhyfel Byd Cyntaf
Pan gychwynodd y rhyfel, bu Seán Mac Diarmada yn chwyrn ac yn llafar yn erbyn i'r Gwyddelod ymuno gyda Byddin Prydain ac fe'i carcharwyd am hynny dan Ddeddf *"Defence of the Realm"*. Mewn un araith yn 1914 dywedodd, “Oni bai y collir gwaed yn ystod y blynyddoedd nesaf, fe gollir ysbryd gwladgarol y Gwyddel.”

## Gwrthryfel y Pasg
Fe'i rhyddhawyd ym Medi 1915 ac ymunodd gyda phrif bwyllgor milwrol yr IRB, a oedd yn gyfrifol am gynllunio Gwrthryfel y Pasg, ac roedd Seán yn un o'r ddau brif gynllunydd y Gwrthryfel, gyda Clarke. Ar y pryd roedd gan yr IRB 1,300 o aelodau.

Am 3.45 y bore ar 12 Mai 1916, fe'i saethwyd gan sgwad-saethu yng Ngharchar Kilmainham, yn 33 oed. Ef a James Connolly oedd yr arweinyddion olaf i gael eu saethu gan fyddin Prydain y Pasg hwnnw. Fe'i claddwyd mewn bedd gyda'r arweinyddion eraill yn hen fuarth carchar Arbour Hill, sydd heddiw wedi'i droi yn gofeb genedlaethol i 'Ferthyron Gwrthryfel y Pasg'.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*  easter1916.ie 

Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Hanes Iwerddon
John Lloyd Morgan

Roedd **John Lloyd Morgan** (13 Chwefror 1861 – 17 Mai 1944) yn gyfreithiwr, yn farnwr a gwleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol etholaeth Gorllewin Caerfyrddin rhwng 1889-1910.

## Bywyd personol
Ganwyd Morgan yng Nghaerfyrddin yn fab i'r Parch William Morgan athro diwinyddiaeth yng Ngholeg y Presbyteriaid, Caerfyrddin a Margaret merch Thomas Rees, Capel Tyddist ,Llandeilo ei wraig.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Tettenhall, Swydd Stafford; Coleg Owens, Manceinion a Choleg y Drindod, Caergrawnt lle graddiodd BA ym 1883.

Ni fu'n briod

## Gyrfa
Cafodd ei alw i'r bar yn y Deml fewnol ym 1884, fe'i dyrchafwyd yn Gwnsler y Brenin ym 1906. Gwasanaethodd fel Cofrestrydd Chwarter Sirol Abertawe o 1908 i 1910 a Barnwr Llys Sirol Sir Gaerfyrddin  o 1910 hyd ei ymddeoliad ym 1926

## Gyrfa wleidyddol
Safodd yn enw'r Blaid Ryddfrydol mewn isetholiad yn etholaeth Gorllewin Caerfyrddin ym 1889 gan ddod i frig y pôl a gan ddal y sedd hyd 1910 pan ymneilltuodd o'r senedd ar gael ei benodi'n farnwr.

## Marwolaeth
Bu farw yng Nghaerfyrddin yn 83 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Barnwyr o Gymru
Éilís Ní Fhearghail

Roedd **Éilís Ní Fhearghail** (Saesneg: '''''Elizabeth O'Farrell''''') (5 Tachwedd 1884 – 25 Mehefin 1957) yn nyrs Gwyddelig ac aelod o Cumann na mBan, sydd fwyaf adnabyddus am gyflwyno'r ddogfen ildio wedi Gwrthryfel y Pasg 1916.

## Cefndir 
Ganwyd Elizabeth O'Farrell yn 33 Quay City, Dulyn ar 5 Tachwedd 1884 . Roedd yn ferch i Christopher O'Farrell a Margaret neé Kenneth.

Bu farw ei thad pan oedd hi'n ifanc a bu'n rhaid iddi ymadael a'r ysgol i ganfod gwaith; cymerodd swydd yng nghwmni argraffu Armstrong yn Stryd Amiens, Dulyn. Ymunodd â Inghinidhe na hEireann ym 1906. Gweithiodd fel bydwraig yn Ysbyty Holles Street yn Nulyn.

## Y Gwrthryfel
Bu Éilís Ní Fhearghail yn gweithredu fel negesydd cyn ac yn ystod Gwrthryfel y Pasg, yn danfon bwletinau a chyfarwyddiadau i ganolfannau'r gwrthryfelwyr o gwmpas Dulyn. Roedd hin un o'r tair menyw a arhosodd yn Swyddfa Bost Gyffredinol Dulyn hyd ddiwedd y gwrthryfel; y ddwy arall oedd Winifred Carney a Julia Grenan. Gyda'i chyfaill a'i chyd-nyrs, Julia Grenan, bu hi'n gofalu am y rhai a chlwyfwyd yn y gwarchae ar y GPO, gan gynnwys James Connolly.

Am 12.45 pm ar ddydd Sadwrn 29 Ebrill  rhoddwyd arwyddlun y Groes Goch a baner wen i Ní Fhearghail a gofynnwyd iddi gyflwyno dogfen ildio i'r fyddin Brydeinig. Aeth a'r ddogfen ildio i'r Brigadydd Cyffredinol William Lowe, gwrthododd ef y telerau ildio gan anfon Éilís yn ôl at Pádraig Pearse yn rhif 16 Stryd Moore gan fynnu bod rhaid i'r gweriniaethwyr ildio yn gwbl ddiamod. Cytunodd Pearse ac, yng nghwmni Ní Fhearghail aeth at y Brigadydd gan ildio'n bersonol i Lowe. Mewn lluniau a ymddangosodd yn y wasg ar y pryd mae Ní Fhearghail i'w gweld wedi ei chuddio'n rhannol gan Pearse, ar adeg yr ildio ond yn yr unig ddelwedd sydd wedi goroesi o'r ildiad mae presenoldeb Éilís wedi ei ddileu er siom i'r sawl sydd am ddathlu cyfraniad merched mewn digwyddiadau o bwysigrwydd hanesyddol .

Yng nghwmni offeiriad a thri milwr aeth Éilís i ddosbarthu'r gorchymyn i ildio i safleoedd y gweriniaethwyr ar draws Dulyn.

Er gwaethaf sicrwydd Lowe na fyddai'n cael ei chymryd yn garcharor, cafodd ei arestio a'i chadw dan glo ym Marics Ship Street wedi'r ildio. Pan glywodd Lowe am yr arestio gorchymynnodd ei bod i'w rhyddhau ac fe ymddiheurodd iddi hi.

Arhosodd yn weithgar mewn gwleidyddiaeth Weriniaethol hyd ei marwolaeth

## Marwolaeth
Bu farw yn Fatima House yn Bray, Swydd Wicklow 25 Mehefin 1957 a chael ei chladdu yn y Plot Weriniaethol ym Mynwent Glasnevin ochr yn ochr â Julia Grenan.

## Coffadwriaethau
Ym 1967 sefydlwyd Sefydliad Nyrs Elizabeth O'Farrell, sefydliad sydd yn cefnogi astudiaethau ôl-raddedig ym maes nyrsio, a dadorchuddwyd plac coffa iddi yn Ysbyty Holles Street yn yr un flwyddyn. Yn 2003 cafodd plac arall ei ddadorchuddio ym Mharc Quay City .

Mae hi wedi cael ei phortreadu mewn nifer o ddramâu a dramâu teledu, gan gynnwys *Revoloution* RTE; fodd bynnag cafodd ei hepgor o ffilm Neil Jordan *Michael Collins* lle mae'r ildio yn cael ei gyflwyno gan ddyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Y Swyddfa Bost Gyffredinol, Dulyn

Pencadlys y Swyddfa Bost Gwyddelig, *An Post*, a phrif swyddfa bost y ddinas, yw '''Swyddfa'r Bost Gyffredinol, Dulyn**, neu **GPO Dulyn'* (Gwyddeleg: *Ard-Oifig yn Phoist''). Fe'i lleolir yng nghanol Stryd O'Connell, brif dramwyfa Dulyn, mae'n un o adeiladau enwocaf Iwerddon, ar olaf o'r adeiladau cyhoeddus Sioraidd gwych a godwyd yn y brifddinas.

## Pensaernïaeth 
Lleolwyd y Swyddfa Bost Cyffredinol cyntaf mewn adeilad bychan ar y safle lle bu'r Adeiladau Masnachol yn arfer bod (bellach adeilad y Banc Canolog) oddi ar Dame Street, cafodd ei symud wedyn i dŷ mwy, gyferbyn ag adeiladau Banc Iwerddon ar College Green. Agorwyd y Swyddfa Post newydd ar Sackville Street (O'Connell Street bellach) ar 6 Ionawr 1818. Pensaer yr adeilad newydd oedd Francis Johnston. Gosodwyd y cerrig sylfaen ar 12 Awst 1814 gan Arglwydd Raglaw'r Iwerddon, Charles Whitworth, Iarll 1af Whitworth yng nghwmni'r Postfeistri Cyffredinol Charles O'Neill, Iarll 1af O'Neill a Laurence Parsons, 2il Iarll Rosse. Cafodd yr adeilad ei gwblhau yn y cyfnod byr o dair blynedd ar gost o £50,000.

Mae gan blaen yr adeilad, sy'n ymestyn 67.1 metr (220 troedfedd), portico Ïonig 24.4 metr (80 troedfedd) o led wedi ei ffurfio gan chwe cholofn Ïonig rychiog, 137.16 centimetr (54 modfedd) mewn diamedr. Mae'r ffris y goruwchadail wedi ei addurno'n oludog iawn, yn dympanwm y pediment bu'r arfbais frenhinol hyd ei symud yn dilyn gwaith adfer yn y 1920au. Ar acroteria'r pediment ceir tri cherflun gan John Smyth: Mercher ar y chwith, gyda'i gaduceus a'i bwrs; Ffyddlondeb ar y dde, gyda chi wrth ei thraed ac allwedd yn ei llaw dde; a Hibernia yn y canol yn gorffwys ar ei waywffon ac yn canu'r delyn. Mae balwstrad yn coroni cornis yr adeilad, sydd yn 15.2 metr (50 troedfedd) yn uwch na'r ddaear.

Ac eithrio'r portico, sydd o garreg Portland, mae gweddill yr adeilad wedi ei hadeiladu o wenithfaen.

## Hanes
Yn ystod Gwrthryfel y Pasg 1916, defnyddiwyd y GPO fel pencadlys arweinwyr y gwrthryfel. Dinistriwyd yr adeilad gan dân yn ystod y brwydro ac ni chafodd ei drwsio hyd i Lywodraeth Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ymgymryd â'r dasg rai blynyddoedd yn ddiweddarach. Y ffasâd yw'r cyfan sy'n weddill o'r adeilad gwreiddiol.

## Galeri

Delwedd:DUBLIN(1837) p095 POST OFFICE.jpg|Swyddfa'r Bost, Dulyn - ysgythriad c. 1837
File:GPO Easter Rising Plaque.jpg|Plac Gwrthryfel y Pasg - GPO
File:The shell of the G.P.O. on Sackville Street after the Easter Rising (6937669789).jpg|Wedi'r Gwrthryfel
File:Dublin-GPO-Interior-3.jpg|Tu fewn i'r GPO
File:1916 Easter Rising Commeration and Wreath Laying GPO 2010 (4489772206).jpg|Cofio'r Gwrthryfel 2010

## Cyfeiriadau
Swyddfa Bost Gyffredinol
Cliff Jones

Pêl-droediwr a fu'n chwarae pêl-droed i dimau Cymru, Abertawe a Tottenham Hotspur yw **Clifford William Jones** (g. 7 Chwefror 1935). Enillodd Jones 59 cap dros ei wlad ac roedd yn allweddol yn nhîm Abertawe a Spurs (1960–61), yn ei ddydd, pan enillodd Spurs ddwywaith. Yr adeg honno, ystyriwyd Jones y chwaraewr asgell chwith gorau yn y byd.

## Gyrfa
Ganwyd Cliff Jones yn Abertawe ac i'w dref enedigol y chwaraeodd pêl-droed proffesiynol am y tro cyntaf, a hynny yn 1952, gan ymddangos 25 gwaith i'r clwb cyn cael ei alw i chwarae dros ei wlad.

Roedd yn rhan allweddol o dîm cenedlaethol Cymru pan roesant grasfa iawn (2–1) i'r Sais ym Mharc Ninian ar 22 Hydref 1955 a dywedodd droeon y credai mai'r gôl a gariodd y dydd oedd yr orau a sgoriodd erioed.

### Spurs
Fe'i prynwyd gan Spurs yn Chwefror 1958 am £35,000. Chwaraeodd mewn dwy ffeinal bwysig: Cwpan FA 1962, pan enillodd Spurs a Chwpan Ewrop yn 1963.

Dywedir i Juventus gynnig Spurs £100,000 amdano, ond gwrthodwyd y cynnig gan Reolwr Spurs, Bill Nicholson, gan ddweud "ei fod yn werth mwy nag arian!".

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*John Charles (27 Rhagfyr 1931 - 21 Chwefror 2004) a chwareai i Juventus F.C..

Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Pobl o Abertawe
Y Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol

Cymdeithas gyfrinachol oedd y **Y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol** (Saesneg: *Irish Republican Brotherhood*, **IRB**; Gwyddeleg: *Bráithreachas Phoblacht na hÉireann*) a sefydlwydd gyda'r bwriad i sefydlu Iwerddon gyfan yn "weriniaeth ddemocrataidd annibynnol". Bu'r mudiad yn bodoli rhwng 1858 a 1924. Roedd yn allweddol yn nhrefniadau Gwrthryfel y Pasg yn 1916.

Sefydlwyd chwaer-fudiad yn Unol Daleithiau America gan  John O'Mahony a Michael Doheny, mudiad a ddaeth i'w adnabod fel y Frawdolaeth Ffenaidd (Gwyddeleg: *Bráithreachas na bhFíníní*; Saesneg: *Fenian Brotherhood*, ac mewn Gaeleg, yn ddiweddarach: *Clan na Gael*). Gelwir aelodau'r ddau fudiad yn 'Ffeniaid'. Cymerodd y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol (yr IRB) ran allweddol yn hanes Iwerddon (1801-1922), rhan bwysicach efallai nag unrhyw fudiad arall. Yr IRB oedd prif ladmerydd cenedlaetholdeb Gwyddelig, yn ystod yr ymgyrch dros hunanlywodraeth i Iwerddon, ac yn yr ymgyrch i dorri'n rhydd oddi wrth 'Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon'. Etifeddodd y mudiad enw da rhagflaenwyr megis y 'Gwyddelod Unedig' (*United Irishmen*) o'r 1790au ac 'Iwerddon Ifanc' (*Young Ireland*) y 1840au.
 
Y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol a gynlluniodd Wrthryfel y Pasg yn 1916, ac yn y man a esgorodd ar sefydlu'r Dáil Éireann cyntaf. Wedi Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon ac arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr yn 1921, gwawriodd llawer o'u hamcanion pan sefydlwyd 'Gwladwriaeth Rydd Iwerddon'. Ond,nid oedd yn cynnwys Gogledd Iwerddon.

## Gwrthryfel y Pasg
bawd|chwith|Michael Collins, Llywydd olaf yr IRB yn 1921.
Sefydlwyd yr *Ulster Volunteers* yn 1912 er mwyn atal annibyniaeth i Iwerddon, a hynny drwy drais. O stabl y frawdoliaeth Wyddelig y daeth mudiad arall, sef y Gwirfoddolwyr Gwyddelig, a hynny yn 1913. Defnyddiodd y Frawdoliaeth y Gwirfoddolwyr i ricriwtio aelodau cadarn e.e. Joseph Plunkett, Thomas MacDonagh, a Patrick Pearse, a gyfetholwyd yn 1915 i brif bwyllgor y Frawdoliaeth, sef yr Uwch-Gyngor, gyda Seán Mac Diarmada yn un o'r prif gynllunwyr stategol. Gydag aelodau o Fyddin Dinasyddion Iwerddon (Clarke, MacDermott, Eamonn Ceannt a James Connolly) unwyd y ddau fudiad i gynllunio fel un corff, ar gyfer gwrthryfel militaraidd a fu'n llwyddiant.

## Gweler hefyd
*Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
*Gwrthryfel y Pasg
*Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon
*Byddin Genedlaethol (Iwerddon)
*Jeremiah O'Donovan Rossa

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Gwirfoddolwyr Gwyddelig

Mudiad militaraidd a sefydlwyd yn 1913 gan nifer o genedlaetholwyr Gwyddelig oedd **y Gwirfoddolwyr Gwyddelig** (; ). Fe'i ffurfiwyd fel ymateb i ffurfio'r *Ulster Volunteers* yn 1912. Ei amcanion oedd: "i sicrhau a chynnal hawliau a rhyddid holl drigolion Iwerddon".

Roedd nifer o aelodau'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig hefyd yn aelodau o'r Gynghrair Wyddelig (neu'r *Conradh na Gaeilge*, sy'n dal i fodoli heddiw (2016)), Hen Urdd yr Hiberniaid, Sinn Féin a'r Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol, sef yr IRB. Llinyn mesur o'u llwyddiant yw'r ffaith iddynt gynyddu eu haelodaeth dros nos - erbyn canol 1914 roedd ganddynt 200,000 o aelodau. Ym Medi'r flwyddyn honno fe'u holltwyd, fodd bynnag, yn bennaf oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf; credai Eoin MacNeill na ddylai gwyddelod ymladd ym Myddin Lloegr ac y dylai Iwerddon aros yn niwtral, barn John Redmond oedd y dylai aelodau'r Gwirfoddolwyr hefyd ymladd catrodau Gwyddelig o fyddin Lloegr. Er yr hollt, parhau wnaeth y Gwirfoddolwyr ac ymladdodd ei aelodau yng Ngwrthryfel y Pasg yn 1916, ochr-yn-ochr gyda Byddin Dinasyddion Iwerddon, Cumann na mBan, a Fianna Éireann. Yn 1919 bu hefyd yn rhan o Ryfel Annibyniaeth Iwerddon gan ailffurffio'n ddiweddarach yn fudiad a alwyd yn Fyddin Weriniaethol Iwerddon (1916–22).

## Gwrthryfel y Pasg, 1916
Wedi ymadawiad Redmond, ailstrwythurwyd, a chafwyd cyfansoddiad a gadarnhawyd gan 160 o'u haelodau ar 25 Hydref 1914. Yn Rhagfyr, penodwyd y canlynol yn brif filwyr: Eoin MacNeill (*Chief of Staff*), The O'Rahilly (Cyfarwyddwr Arfau), Thomas MacDonagh (Prif Hyfforddwr), Patrick Pearse (Cyfarwyddwr Trefniadau Milwrol), Bulmer Hobson (Arfau) a Joseph Plunkett (Cyfarwyddwr y Gweithgareddau Milwrol). Yn 1915, ymunodd Eamonn Ceannt (Cyfryngau) a J.J. O'Connell (Prif Arolygydd).

Dan arweinyddiaeth MacNeill, bu'r Gwirfoddolwyr yn rhan o'r Gwrthryfel, er mai gweledigaeth y Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol oedd y Gwrthryfel, mewn gwirionedd. Roeddent wedi sylweddoli fod ffocws Llywodraeth Prydain wedi symud - i gyfeiriad yr Almaen, ac y dylent wneud yn fawr o'r 'man gwan' hwn, drwy ymosod. Gorchmynodd Pearse dridiau o ymarfer, paredio a symudiadau - er mwyn eu cael yn barod i'r gwaith go iawn, ond sylweddolodd MacNeill beth oedd ar y gweill a cheisiodd eu hatal, ond ni pharhaodd yr oedi'n fwy na diwrnod.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthryfel y Pasg
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Frank Sinatra, Jr.

Canwr a cherddor Americanaidd oedd **Francis Wayne "Frank" Sinatra** (10 Ionawr 1944 – 16 Mawrth 2016), neu **Frank Sinatra, Jr.**.

Mab i'r canwr Frank Sinatra a'i wraig cyntag, Nancy Barbato Sinatra, oedd ef, ac yn frawd Nancy Sinatra a Tina Sinatra.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2016
Kenning

Mae **Kenning** yn ddelwedd haniaethol, a defnyddiwyd gan feirdd o Norwy a Gwlad yr Iâ, mewn Barddoniaeth Skaldic ac yn cynnwys, fel arfer, dau air, weithiau efo cysylltnod rhyngddynt, er defnyddiwyd ffurfiau mwy cymhleth, gyda hyd at 7 elfen weithiau. Maent yn hwyluso creu cerddi'n ôl rheolau cymhleth barddoniaeth Skaldic.

Mae'r gair 'kenning' yn dod o ferf Norwyeg 'kenna', sy'n golygu 'gwybod' neu 'deall'. Mae'r geiriau o'r Alban 'ken' a 'canny' yn dod o'r un wraidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth
Categori:Llenyddiaeth Norwy yn yr Oesoedd Canol
Categori:Gwlad yr Iâ
Categori:Termau llenyddol
Carchar Kilmainham

bawd|300|Kilmainham Gaol (*Príosún Chill Mhaighneann*)
[bawd|Cofeb i 'ferthyron' [Rhyfel y Pasg.]]
bawd|Model o'r carchar

Cyn-garchar Prydeinig yw **Kilmainham Gaol** () a ddefnyddiwyd i ddal nifer o chwyldroadwyr Cenedlaetholgar Gwrthryfel y Pasg (1916) yn garcharorion a'u dienyddio. Mae bellach yn amgueddfa ac ar agor i'r cyhoedd. Adnewyddwyd yr hen adeilad yn y 1950au.

## Hanes
Mae hanes y carchar yn rhychwantu cyfnod pwysig yn hanes Iwerddon. Fe'i codwyd adeg y Ddeddf Uno, a'i gau yn dilyn sefydlu *Saorstáit Éireann* (Gwladwriaeth Rydd Iwerddon). Pan godwyd yr adeilad yn gyntaf yn 1796, fe'i galwyd "an priosún nua" ('y carchar newydd') i wahaniaethu rhyngddo a'r hen garchar tua dau gan metr i ffwrdd. Yna fe'i galwyd yn "Garchar Dinas Dulyn". Arferid crogi pobl o flaen y carchar yn dyddiau cynnar, ond ychydig iawn a grogwyd - yn gyhoeddus neu fel arall - o'r 1820au ymlaen. Adeiladwyd 'cell grogi' yma yn 1819, ar y llawr cyntaf, rhwng yr adain ddwyreiniol a'r adain orllewinol.

Cedwid i fyny at bump o bobl ymhob cell, heb wahanu o ran rhyw nag oedran: bu i blant mor ifanc â saith rannu cell gyda merched a dynion. Byddai ganddynt un gannwyll, a rhaid i honno bara am bythefnos. Prin fod iddynt gynhesrwydd na golau o gwbwl. Roedd pob cell ryw 28 metr sgwâr. Yn aml y gwelid yr oedolion yn cael eu dedfrydu i'w halltudio i Awstralia.

### Cyn-garcharorion
* Henry Joy McCracken, 1796
* Oliver Bond, 1798 (bu farw yma)
* James Bartholomew Blackwell, 1799
* James Napper Tandy, 1799
* Robert Emmet, 1803
* Anne Devlin, 1803
*   Thomas Russell, 1803
* Michael Dwyer, 1803
* William Smith O'Brien, 1848
* Thomas Francis Meagher, 1848
* Diarmaid Ó Donnabháin Rosa, 1867
*  John O'Connor Power, 1868
* J. E. Kenny, 1881
* Charles Stewart Parnell, 1881
* William O'Brien, 1881
* James Joseph O'Kelly, 1881
* John Dillon, 1882
* Willie Redmond, 1882
* Joe Brady (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
* Daniel Curley (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
* Tim Kelly (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
* Thomas Caffrey (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
* Michael Fagan (llofruddiaethau Phoenix Park), 1883
* Michael Davitt
* Pádraig Mac Piarais (Patrick Pearse), 1916
* Willie Pearse (brawd iau Patrick Pearse), 1916
* Séamus Ó Conghaile (James Connolly) (saethwyd yn farw), 1916
* Conn Colbert, 1916
* Constance Markievicz, 1916
* Éamon de Valera, 1916
* Paul Galligan, 1916
* John MacBride, 1916
* Seosamh Pluincéad (Joseph Plunkett), 1916
* Michael O'Hanrahan, 1916
* Edward Daly, 1916
* Grace Gifford (gwraig Joseph Plunkett), 1922
* Ernie O'Malley
* Peadar O'Donnell
* Frank McBreen
* Thomas MacDonagh, 1916
* Tom Clarke, 1916
* Mairead De Lappe (cyfnod Rhyfel Cartref Iwerddon; mam y darlledwr Proinsias Mac Aonghusa)
* Madeleine Ffrench-Mullen, 1916

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthryfel y Pasg
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
F. Gwendolen Rees

Swolegydd o Gymru a arbenigai mewn parasitiaid oedd **Florence Gwendolen Rees**, FRS (3 Gorffennaf 1906 – 4 Hydref 1994). Hi oedd y ferch gyntaf i gael ei derbyn i'r Gymdeithas Frenhinol.

Fe'i ganed yn Aberdâr, cyn mynychu'r ysgol leol i ferched (1918–24) ac yna i Brifysgol Caerdydd lle yr astudiodd cemeg, bioleg a swoleg, gan dderbyn gradd BSc gydag anrhydedd mewn swoleg. Astudiodd y falwoden ar gyfer ei doethuriaeth.

Gweithiodd yn adran Swoleg Prifysgol Aberystwyth, yn is-ddarlithydd rhwng 1930 a 1937, darlithydd rhwng 1937 a 1947, uwch-ddarlithydd hyd at 1966, darllenydd hyd at 1971 ac Athro Prifysgol rhwng 1971 a 1973. Wedi ei hymddeoliad, fe'i gwnaed yn Athro Emeritws yn 1973.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Pobl o Aberdâr
Categori:Gwyddonwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Siobhan Owen

Soprano a thelynores o Adelaide, Awstralia ydy **Siobhan Owen** (ganwyd 4 Hydref 1993). Cafodd Owen ei geni yng Ngogledd Cymru a bu'n byw mewn pentref bychan ar Ynys Môn, sef Llanfairpwllgwyngyll cyn symud i Awstralia.

Mae Owen wedi perfformio'n rheolaidd mewn gwyliau, cyngherddau a datganiadau o amgylch y byd. Mae hi'n ffafrio caneuon clasurol a Cheltaidd / gwerin, ond mae hefyd yn canu jazz ar adegau.

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Roc 'Rol Te

Rhaglen gerddoriaeth gyfoes oedd '''''Roc 'Rol Te''''' a ddarlledwyd ar S4C rhwng 1985 a 1987. Cyflwynwyd y gyfres gan Kevin Davies. Fe gynhyrchwyd y gyfres gan HTV Cymru a'r cynhyrchydd oedd Emlyn Penny Jones.

Byddai Kevin yn cyflwyno y rhaglen o leoliadau o gwmpas Cymru ac yn gwneud cyfweliadau. Roedd y rhaglen yn cynnwys perfformiadau gan fandiau mewn stiwdio gyda rhai caneuon yn cael fideos pwrpasol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Detholiad o raglenni ''Roc 'Rol Te'' ar wefan Clip Cymru

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1985
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1987
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Seren wib

**Seren wib** yw'r enw cyffredin ar gyfer llwybr gweledol awyrfaen bychan wrth ddod mewn i'r atmosffer. Os nad yw'n cael ei losgi yn ulw gall lanio ar y ddaear fel awyrfaen.

Gall **Seren wib** hefyd gyfeirio at:

## Byd adloniant 
### Ffilm, teledu a theatr 
* *Seren Wib*, rhaglen deledu gylchgrawn Gymraeg i bobl ifanc yn y 1970au

### Llenyddiaeth 
* *Y Seren Wib*, cyfieithiad o un o anturiaethau Tintin

Categori:Gwahaniaethu
Seren Wib (rhaglen deledu)

Rhaglen gylchgrawn i bobl ifanc oedd ***Seren Wib*** a ddarlledwyd ar HTV Cymru rhwng 1976 a 1981. Roedd yn cynnwys eitemau am ffasiwn, cerddoriaeth a diddordebau pobl ifanc. Fe gyflwynwyd y gyfres gan Emyr Glasnant a Sharon Morgan.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Clip o'r rhaglen o archif HTV

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1976
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1981
Sêr (rhaglen deledu)

Rhaglen gerddoriaeth cyfoes oedd ***Sêr*** a ddarlledwyd ar HTV Cymru ac S4C rhwng 1980 a 1984. Yn ddiweddarach ymestynwyd y rhaglen drwy gael ***Sêr 1*** a ***Seren 2*** yn hwyrach yn y nos. Cyflwynwyr y gyfres oedd Arfon Haines Davies a Caryl Parry Jones. Cynhyrchwyd y gyfres gan Endaf Emlyn a John Gwyn. Symudodd y rhaglen i S4C wedi lansio'r sianel yn 1982 a parhaodd tan 1984.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y band Omega yn chwarae *Nansi* ar Sêr
* Louis a'r Rocyrs ar Seren 2

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1980
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1984
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Bilidowcar (rhaglen deledu)

Rhaglen gylchgrawn i blant oedd ***Bilidowcar*** a ddarlledwyd ar BBC Cymru yn wreiddiol. Cafodd ei greu yn 1975 fel ymateb BBC Cymru i raglen blant *Blue Peter*. Fe drosglwyddodd y rhaglen i S4C ar ôl lansio'r sianel yn 1982 ac fe barhaodd hyd 1988. Roedd y rhaglen yn cyflwyno nifer o bynciau amrywiol gydag eitemau yn y stiwdio ac ar ffilm. Roedd y cyflwynwyr hefyd yn teithio i nifer o wledydd o gwmpas y byd i ddangos hanesion o lefydd fel America, Indonesia, Bangkok ymysg eraill.

Fe'i cyflwynwyd gan nifer o unigolion dros y blynyddoedd. Y cyflwynwyr cyntaf oedd Hywel Gwynfryn a Marged Esli a roedd nifer o gyflwynwyr eraill yn cynnwys, Naomi Jones, a Caryl Parry Jones a ymunodd yn 1979 ar ôl graddio.

Wedi symud i S4C cafwyd cyflwynwyr newydd Emyr Davies, Dewi Williams, Angharad Mair ac Ynyr Williams. Ar ôl i Angharad adael i fynd i ddarllen y newyddion fe ymunodd Liz Scourfield a'r criw.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1975
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1988
Joan Elizabeth Curran

Gwyddonydd o Gymru oedd **Joan Elizabeth Curran** (26 Chwefror 1916 – 10 Chwefror 1999) a chwaraeodd ran flaenllaw yn natblygiad y radar a'r bom atomig yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dyfeisiodd 'Chaff', sef offer a oedd yn ymwneud â radar, a honir i'r ddyfais honno arbed miloedd o fywydau awyrlu'r Cynghreiriaid yn ystod y rhyfel. Datblygodd hefyd y 'ffiws-agos' (*proximity fuse*) a'r broses gwahanu eisotopau ymbelydrol ar gyfer creu'r bom atomig, drwy buro wraniwm.

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed ar 26 Chwefror yn Abertawe, yn ferch i Charles Williams Strothers a oedd yn optegydd a'i wraig Margaret Beatrice, née Millington. Yn Ysgol y Merched, yn Abertawe, y derbyniodd ei haddysg uwchradd cyn ennill ysgoloriaeth i Goleg Newnham, Caergrawnt. Yn 1935, rhwyfodd i Glwb Merched y coleg, yn y ras swyddogol gyntaf rhwng Caergrawnt a Rhydychen (yr *Henley Boat Race*).

Derbyniodd radd gydag anrhydedd mewn ffiseg, ond ni dderbyniodd y radd, gan nad oedd hawl gan ferched ar y pryd i'w dderbyn.

Derbyniodd radd anrhydedd yn y gyfraith, pan oedd yn ei 70au gan Brifysgol Strathclyde. Roedd llawer o ffisegwyr wedi ymgasglu i weithio o Galiffornia, gyda Mark Oliphant yn eu harwain. Eu gwaith oedd puro wraniwm drwy wahanu'r isotopau.  Mae wraniwm naturiol yn cynnwys 99.3% wraniwm-238 a 0.7% wraniwm-235, ond dim ond yr ail isotop ellir ei ddefnyddio i greu bom ac felly roedd yn rhaid darganfod dull i wahanu'r ddau. Gelwir hyn yn 'buro wraniwm' neu 'buro plwtoniwm'. Cynhyrchwyd 50&nbsp;kg o wraniwm 'pur' ar gyfer *Little Boy*, bom a ollyngwyd ar ddinas Hiroshima ar 6 Awst 1945 gan ladd 66,000 o bobol ac anafwyd oddeutu  69,000.

Yno, yn Berkley, Califfornia rhoddodd enedigaeth i ferch, a anwyd â phroblemau meddyliol enbyd. Yn ddiweddarach cawsant dri mab.

;Wedi'r Rhyfel
Ar  ddiwedd y Rhyfel, derbyniodd swydd Athro prifysgol Athroniaeth Naturiol ym Mhrifysgol Glasgow. Yno, gyda ffrindiau'r teulu, sefydlodd 'Gymdeithas Plant gyda Phroblemau meddyliol' (*Scottish Society for the Parents of Mentally Handicapped Children* (byrfodd: Enable), a dyfodd i fod yn gymdeithas o dros gant o ganghennau ledled yr Alban, a 5,000 o aelodau.

Rhwng 1955 a 1959 gweithiodd ei gŵr Sam i'r *Atomic Weapons Research Establishment* yn Aldermaston ar y bom hydrogen a dychwelodd ati i Glasgow yn 1959 fel Prifathro Coleg Brenhinol Gwyddoniaeth a Thechnoleg (a drodd yn ddiweddarach yn 'Brifysgol Strathclyde' - yn 1964, ac fe'i wnaed yn Brifathro ac Is-Ganghellor y brifysgol newydd. Yr un pryd, sefydlodd Joan ''the Strathclyde Women's Group'' ac fe'i gwnaed yn Llywydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Gwyddonwyr benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Jost Gippert

Ieithydd a chawcasolegydd almaenaidd yw **Jost Gippert** (ganwyd 12 Mawrth 1956 yn Winz-Niederwenigern, nawr Hattingen), athro ieithyddiaeth gymharol ym mhrifysgol Goethe yn Frankfurt am Main ac ysgrifennwr. Mae ei ymchwil yn canolbwyntio ar yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd, eu hanes a geirdarddiad, teipoleg ieithyddol cyffredinol ac yn arbennig ar astudiaethau ieithoedd yr Cawcasws.

## Cyferiadau
## Dolenni allanol 
* Tudalen Jost Gippert

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Ieithyddion o'r Almaen
Rheilffordd Ardal Snailbeach

bawd|260px
Agorwyd** Rheilffordd Ardal Snailbeach**, rheilffordd lled 2' 4”, ym 1877.

Roedd y rheilffordd yn llwyddiannus ar y cychwyn, ond caewyd Pwll Cwmni Tankerville Consuls, defnyddiwr mwyaf y rheilffordd. Agorwyd chwarel yn ymyl Habberley gan Gwmni Ithfaen Ceiriog ym 1905, ac agorwyd lein i'r chwarel. Benthycwyd locomotif 'Sir Theodore o Dramffordd Dyffryn Ceiriog ond roedd o'n rhy eang. Prynwyd locomotif arall, 'Dennis'.

Roedd y rheilffordd yn llwyddiannus eto, hyd at 1909, ond daeth trafig yn llai yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Cymerodd Cyrnol Holman Fred Stephens drosodd ym 1923, a  phrynodd 2 locomotif Cwmni Baldwin oddi wrth Rheilffyrdd Ysgafn yr Adran Rhyfel. Caewyd y pyllau, ond agorwyd Chwarel Bryn Callow. Erbyn 1947 doedd yr injans ddim yn weithredol, a sgrapiwyd nhw yn Snailbeach ym 1950, a defnyddiwyd tractor tan caewyd y lein ym1959. Prynwyd y cledrau gan Reilffordd Talyllyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Swydd Amwythig
Ardal Snailbeach
Hawl menywod i bleidleisio yn ôl blwyddyn a gwlad

Dyma **restr**, wedi ei drefnu yn ôl flwyddyn, ar roi **Pleidlais i Fenywod** mewn gwahanol wledydd:
## Rhestr
Categori:Gwleidyddiaeth