open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Demetian Mirror

bawd|The Demetian Mirror Aug 15 1840

Papur newydd Saesneg wythnosol oedd ***The Demetian Mirror*** a sefydlwyd ym 1840. Cafodd ei gylchredeg yn Sir Aberteifi, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro. Roedd yn cynnwys newyddion leol a gwybodaeth. Cafodd ei gyhoeddi gan J.Cox.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1840
Denbigh, Ruthin and Vale of Clwyd Free Press

bawd|Denbigh, Ruthin and Vale of Clwyd Free Press Jan 7 1882
Papur newydd Saesneg wythnosol oedd ***The Denbigh, Ruthin and Vale of Clwyd Free Press***, a sefydlwyd yn 1881. Cafodd ei gylchredeg yn siroedd Dinbych a'r Fflint.  oedd yn cynnwys erthyglau sy'n cwmpasu newyddion lleol a rhanbarthol.

Teitlau cysylltiol:  
**Denbigh, Rhuthin and Vale of Clwyd Free Press*
**Denbighshire, Flintshire and Merionethshire News (1881-1887)*
** Denbighshire Free Press and North Wales Times (1957- )*

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1881
Sue Lloyd-Roberts

Newyddiadurwraig o Loegr oedd **Susan Ann "Sue" Lloyd-Roberts CBE** (27 Hydref 1950 – 13 Hydref 2015).

Cafodd ei geni yn Llundain, yn 1950 yn ferch i'r llawfeddyg orthopedig George Charles Lloyd-Roberts (23 Tachwedd 1918 - 12 Ionawr 1986) a'i wraig Catherine (née Ray). Fe anwyd ei thaid yn Lerpwl, yn fab i Griffith Lloyd-Roberts (g. 17 Medi 1872, yn Abererch, Gwynedd) a Gwendoline Frances (née Wynn; o deulu Rug, Corwen).

Cafodd ei haddysg yng Ngholeg y Santes Hilda, Rhydychen a phriododd y newyddiadurwr Nick Guthrie.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Santes Hilda, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Hawys Lestrange

Uchelwraig o Gymru oedd **Hawys Lestrange** (bu farw Tachwedd 1310), merch John Lestrange Arglwydd Cnwcin, a fu farw tua 1269.  Priododd Gruffudd ap Gwenwynwyn, Arglwydd Powys Uchaf, (bu farw 1286) rywbryd cyn 1242. Cafodd Gruffudd ganiatâd brenhinol i agweddu tir yn Ashford i Hawis ym 1242. Ganwyd iddynt chwe mab ac un ferch:

*Margaret (bu farw 11 Mai 1336) a briododd Fulk FitzWarin, Arglwydd Whittington, sir Amwything
*Owain, priododd Joan Corbet.  Etifeddodd Cyfeiliog ac Arwystli.
*Llywelyn, priododd Sybil Turberville, gweddw Grimbald Pauncefoot, un o farchogion Edward I
*Gruffudd Fychan, priododd berthynas I Roger Springhose o Swydd Amwythig
*Gwilym, priododd Gwladus
*Dafydd, clerigwr
*Ieuan, clerigwr

Roedd Gruffudd yn deyrngar iawn i goron Lloegr, a chafodd ei wobrwyo am ei deyrngarwch. Adroddir i Hawys dderbyn dau garw oddi wrth y brenin ym 1248, efallai am ei gwasanaeth hithau. Bu'n rhaid i'r teulu ffoi pan ymosododd Llywelyn ap Gruffudd, tywysog Gwynedd ar dde Powys.  Trodd Gruffudd ei gefn ar y goron yn fuan wedi hyn, o ganlyniad i ddiffyg cefnogaeth gan y brenin, a throi i gefnogi Llywelyn ym 1263, ond erbyn 1274 roedd eto'n gadarn o blaid y brenin, gan gymeryd rhan flaenllaw yng nghynllwyn Dafydd ap Gruffydd i lofruddio ei frawd Llywelyn. Mae cyffesiad ei mab Owain i Esgob Bangor yn dangos yn glir bod Hawys wedi bod a rhan fawr yn y cynllwyn, gan iddi guddio dogfennaeth y cynllun yn ddiogel dan glo yn eu cartref. Bu'n rhaid i Gruffydd a'i deulu ddianc i Loegr wedi i Lywelyn ddarganfod cysylltiad y teulu a'r digwyddiad, gan ymsefydlu yn yr Amwythig.

Sicrhaodd Gruffudd bod agweddi ei wraig yn ddiogel. Cyhoeddodd siarter i'w wraig ym 1277, a oedd yn nodi ei rhan o drefgordd Tal-y-bont, cymydau Deuddwr a Chaereinion, a thiroedd yng Nghyfeiliog ac Arwystli. Bu Hawys yn weithgar yn rheoli stadau'r teulu yn y 1270au. Cymerodd feddiant o faenor Church Stretton yn ystod absenoldeb ei brawd Hamon Lestrange yn ystod croesgad 1270. Bu ef farw, a chipiwyd y stad gan y brenin Edward I, ond dychwelwyd yr ystad iddi ym 1276. Parhaodd i reoli'r stadau tan tua 1308, pan drosglwyddodd y cyfrifoldeb am y farwniaeth i'w mab Gruffudd Fychan.

## Llyfryddiaeth 
* Oxford Dictionary of National Biography
* Y Bywgraffiadur Cymreig
*

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1310
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Llyfr Cyfnerth

**Llyfr Cyfnerth** yw'r enw a ddefnyddir gan ysgolheigion i ddynodi'r dull a'r deunydd mwyaf hynafol o Cyfreithiau Cymreig canoloesol. Ennwyd y dull ar ôl Cyfnerth ap Morgeneu a enwir mewn nodyn sydd wedi'i atodi i raglith y dull. Fe'i gelwir hefyd yn **Ddull Gwent** (Saesneg: *Gwentian Code*), yn nosbarthaid Aneurin Owen yn ei gyfrol *Ancient Laws and Institutes of Wales*, 1840). Gyda Llyfr Iorwerth ('Dull Gwynedd') a Llyfr Blegywryd Llyfr Cyfnerth yw un o'r tri dull taleithiol ar Gyfraith Hywel.

## Llyfryddiaeth
*S. E. Roberts, Llawysgrif Pomffred: *An Edition and Study of Peniarth MS 259B* (Leiden, 2011).
*A. W. Wade-Evans, *Welsh Medieval Law* (Rhydychen, 1909)
*R. J. Glanville Jones, *The Models for Organisation in Llyfr Iorwerth and Llyfr Cyfnerth*, Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd 39 (1992), 95-118.
*Morfydd E. Owen, 'Y Cyfreithiau', yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1974)

## Dolen allanol 
* cyfraith-hywel.cymru.ac.uk 

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Cro-Magnon

[bawd|"Hen ŵr Cro-Magnon", [Musée de l'Homme, Paris.]]
bawd|upright 1.0|Offer llaw Cro-Magnon – Casgliad Louis Lartet
Hen enw cyffredin (nid enw gwyddonol) yw **Cro-Magnon** a ddefnyddir i ddisgrifio bodau dynol (*Homo sapiens sapiens*) cynnar a oedd yn byw yn Hen Oes y Cerrig Uchaf o Ewrop. Y term cyfoes yw ‘bodau dynol modern cynnar yr Ewrop’ (*European early modern humans* (*EEMH*). Gan mai enw cyffredin ydyw Cro-Magnon nid oes iddo statws tacsonomegol ffurfiol.

Canfuwyd gweddillion pobl Cro-Magnon yn yr Eidal ac yng ngwledydd Prydain, ac fe'i dyddiwyd gan ddyddio radiocarbon i rhwng  43,000 a 45,000 cyn y presennol (CP). Cafwyd hyd i weddillion Pro-Magnon hefyd yn Yr Arctig Rwsiaidd a ddyddiwyd i 40,000 CP.

O ddadansoddi'r esgyrn a ganfuwyd, gwyddwn fod Cro-Magnon yn gryf, trwm gyda thalcen syth ac wyneb llydan a byr. Roedd ei ên yn amlwg iawn a'i ymennydd oddeutu 1,600 cc - mwy na bodau dynol modern.

## Etymoleg 
bawd|200 px1right1|Canfuwyd gweddillion cyntaf Cro-Magnon yma yn *Abri de Cro-Magnon*, yn 1868.
Daw'r enw o le o'r enw *Abri de Cro-Magnon* ("abri" yw'r gair Ffrangeg am "gysgod craig",  "cro" yw'r Ocsitaneg am "dwll" neu "wagle" a "Magnon" oedd enw perchennog y tir ar y pryd. Saif ym mhentref bychan Les Eyzies yng nghymuned Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil yn ne-orllewin Ffrainc, ble y canfuwyd y gweddillion cyntaf. Oherwydd y cysylltiad agos gyda dyn modern (*Homo sapiens sapiens*), cysylltir paentiadau Ogof Lascaux.

## Cyfeiriadau
Categori:Hominini
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Satellite City

Mae ***Satellite City*** yn gomedi sefyllfa BBC Wales. Cafodd y comedi ei ysgrifennu gan Boyd Clack.

* Idris - Islwyn Morris
* Gwynne - Boyd Clack
* Moira - Ri Richards
* Randy - Michael Neill
* Mandy - Shelley Miranda Barrett
* Menna Trussler

Categori:Rhaglenni teledu comedi
Michael Meacher

Gwleidydd ac academig o Loegr oedd **Michael Hugh Meacher** (4 Tachwedd 1939 – 20 Hydref 2015).

Cynrychiolodd y Blaid Lafur fel Aelod Seneddol dros Gorllewin Oldham ers 1970 ac yna o 1997 fel AS dros Gorllewin Oldham a Royton. Cyn hynny bu'n ddarlithydd mewn economeg ym mhrifysgolion Essex ac Efrog.

Roedd yn un o 36 AS a gynigiodd enw Jeremy Corbyn yn Arweinydd y Blaid Lafur yn 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 2015
Hominini

Llwyth o fewn isdeulu'r *Homininae* yw ***Hominini***. Mae gan y llwyth hwn dri is-lwyth: *Hominina*, a'i genws *Homo*, sef y dynolion; *Australopithecina*, sy'n cynnwys sawl genera diflanedig, sef yr Awstralopithesiniaid; a *Panina*, a'i un genws *Pan*, sef y tsimpansîaid. Gelwir aelodau cytras y llwyth hwn, gan gynnwys *Homo* a'r rhywogaethau Awstralopithesinaidd hynny a ffurfiwyd *ar ôl* hollti oddi wrth y tsimpansîaid, yn epaod dynaidd.

Cangen ddynolaidd yw'r is-lwyth *Hominina*; hynny yw, dynolion y genws *Homo*’n unig. Cynnigiodd anthropolegwyr y term tacsonomig *Hominini* ar sail y dylai'r rhywogaeth lleiaf tebygol gael ei wahanu oddi wrth y ddau arall. Y tsimpansî cyffredin a bonobo'r genws *Pan* yw perthnasau agosaf y dynolion, o ran esblygiad. Maen nhw'n rhannu'r un hynafiad â dynolion, hynafiad a drigai ar y Ddaear 4-7 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP). Mae ymchwil a wnaed yn 1973 gan Mary-Claire King yn dangos fod 99% o'r DNA yn gyffredin rhwng y tsimpansî a'r bod dynol. Addaswyd y ffigwr hwn yn ddiweddarach gan ymchwilwyr i 94%.

[none|frame|Llinach esblygiad gyda'r is-deulu *Homininae* wedi'i amlygu. Oddi tano gwelir y ddau lwyth *Hominini* a *[Gorillini*. Rhanwyd gydag amser i ddau genws: *Homo* a *Pan*. Nid yw'r islwythi wedi'u nodi ar y siart.]]

## Gweler hefyd
*Bodau dynol
*Cro-Magnon

## Cyfeiriadau

Categori:Bioleg
Categori:Bodau dynol
Categori:Hominina
Homo sapiens idaltu

bawd|Map o leoliad y darganfyddiad
Isrywogaeth darfodedig o *Homo sapiens* yw ***Homo sapiens idaltu*** a fu byw 160,000 o flynyddoedd yn ôl yn Affrica. Daw'r gair o'r iaith Saho-Afar ac sy'n golygu'r "hynaf" neu "gyntaf anedig".

## Gweler hefyd
*Bodau dynol

## Cyfeiriadau

Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Categori:Bodau dynol
Categori:Hominina
Homo rudolfensis

Mae ***Homo rudolfensis*** (a adnabyddir hefyd yn *Australopithecus rudolfensis*) yn rhywogaeth a ddaeth i ben, ac a oedd yn byw tua 1.9 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'n perthyn i'r llwyth gwyddonol a elwir yn Hominini. Dim ond dyrnaid o ffosiliau ohono a ddarganuwyd hyd yma; deuthpwyd o hyd i'r cyntaf gan Bernard Ngeneo dan arweiniad Richard Leakey a'r swolegydd Meave Leakey ym 1972 yn Koobi Fora ar ochr ddwyreiniol o Lyn Rudolf (a elwir heddiw yn Llyn Turkana) yng Nghenia.

Cynigiwyd yr enw gwyddonol *Pithecanthropus rudolfensis* yn 1978 gan Valery Alekseyev a'i newidiodd yn 1986 i *Homo rudolfensis* ar gyfer Penglog 1470 (KNM ER 1470). Mae rhai pobl yn cwestiynu a yw cyn lleied o dystiolaeth yn ddigonol i greu rhywogaeth ar wahân, ac a ddylir ei gynnwys o dan y genws *Homo* ynteu *Australopithecus*.

Ar 8 Awst 2012, cyhoeddwyd fod tîm dan arweiniad Meave Leakey wedi darganfod rhanau eraill o benglogau *H. rudolfensis*.

## KNM-ER 1470 
[bawd|chwith|UR 501 (gwreiddiol), y [ffosil hynaf yn y genws *Homo*]]
Cafwyd cryn drafodaethau gan anthropolegwyr am y ffosil KNM-ER 1470, yn enwedig ei ddosbarthiad o ran ei rywogaeth. Fe'i ddyddiwyd yn anghywir: yn dair miliwn o flynyddoedd oed, gan felly ragflaenu *Homo habilis*. Ers hynny, fodd bynnag, credir mai tua 1.9 miliwn o flynyddoedd CP ydyw. Mae'r gwahaniaeth mawr rhwng penglogau *Homo rudolfensis* a *Homo habilis*, rhy fawr iddynt fod o'r un rhywogaeth. Credir hefyd eu bod yn cyd-oesi a'i gilydd. Ni wyddys pa un o'r ddau (neu arall heb ei ddarganfod) yw tad y llinach *Homo*. Mae cyfaint y craniwm, ble gorweddai'r ymennydd yn 700&nbsp;cm³.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Boyd Clack

Awdur ac actor o Ganada yw **Boyd Daniel Clack** (ganwyd 7 Mawrth 1951).

Fe'i ganwyd yn Vancouver, Canada i rieni Cymreig. Symudodd y teulu yn ôl i Gymru pan oedd yn blentyn a fe'i magwyd yn Nhonyrefail.

Ysgrifennodd ac actiodd yn y rhaglenni comedi sefyllfa *Satellite City* a *High Hopes*.

Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2019 roedd yn ymgeisydd Plaid Cymru dros etholaeth Gorllewin Caerdydd.

## Ffilmiau
## Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Vancouver
Categori:Pobl o Donyrefail
Categori:Pobl o Ganada o dras Gymreig
Categori:Ymfudwyr o Ganada i Gymru
John Edward Gray

Naturiaethwr a swolegydd o Loegr oedd **John Edward Gray**, FRS  (12 Chwefror 1800 &ndash; 7 Mawrth 1875). Roedd yn frawd i'r swolegydd George Robert Gray ac yn fab i'r cemegydd Samuel Frederick Gray (1766–1828). Roedd John Edward Gray yn geidwad yr adran swoleg yn Yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain rhwng 1840 a Nadloig 1874. Mae'n nodedig am ddosbarthu a disgrifio rhywogaethau newydd. Cododd broffil casgliadau swolegol yr Amgueddfa i fod yn un o'r gorau'n y byd. Ysgrifennodd dros 497 o bapurau academaidd a thros 500 o lyfrau.

Un o'i lyfrau enwocaf yw *"Gleanings from the Knowsley Menagerie and Aviary at Knowsley Hall, 1846-50"* a ddyluniwyd gan yr arlunydd Edward Lear.

Fe'i ganwyd yn Walsall, Swydd Stafford. roedd cryn ddiddordeb gan y teulu o blanhigion; ei daid a gyfieithodd lyfr enwog Linnæus *Philosophia Botanica*.

Priododd Maria Emma Smith yn 1826, a bu o gymorth iddo gyda'i sgwennu gwyddonol, a thrwy lunio diagramau addas ar gyfer ei waith o ddosbarthu planhigion. Yn 1833 cyd-sefydlodd *The Royal Entomological Society of London*. Ar 1 Mai 1840 cyhoeddwyd y *Penny Black* a phrynodd nifer ohonynt er mwyn eu casglu; oherwydd hyn caiff Gray ei ystyried y casglwr stampiau cyntaf, drwy'r byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1875
Australopithecus afarensis

Hominid a fu'n byw ar y Ddaear oedd ***Australopithecus afarensis*** (Lladin: "Epa'r De o Afar"), Trigodd rhwng 3.9 a 2.9 miliwn o flynyddoedd yn ôl yng Ngorllewin Affrica.  Roedd yn hominid byr a thenau ei faint, yn eitha tebyg i *Australopithecus africanus*. Credir ei fod yn perthyn yn agos i'r genws *Homo*, sy'n cynnwys y bod dynol modern *Homo sapiens* naill ai'n uniongyrchol neu drwy hynafiad sydd eto i'w ganfod. Dyma berthynas agosaf *Homo sapiens*.  Mae 'Afar' yn derm sy'n deillio o bobl ac iaith, sy'n trigo ar 'Gorn Affrica', yn Ethiopia, ac ystyr 'Afar' yw 'Pobl Ddewr'.

Y ffosil enwocaf i'w ddarganfod yw rhan o ysgerbwd a elwir yn Lucy a drigodd 3.2 miliwn o flynyddoedd CP yn y wlad a elwir heddiw yn Ethiopia. Fe'i canfyddwyd gan Donald Johanson a'i gydweithwyr a fedyddiodd y sgerbwd yn 'Lucy' gan fod yr archaeolegwyr ar y pryd yn gwrando'n ddi-baid ar gân o'r un enw gan y *Beatles*, sef *Lucy in the Sky with Diamonds*.

Australopithecus afarensis.png|Adluniad fforensig o *A. afarensis*
Lucy Skeleton.jpg|Adluniad o sgerbwd Lucy; Amgueddfa Hanes Naturiol, Cleveland
Stamps of Uzbekistan, 2002-12.jpg|Stamp gyda llun o Lucy

## Anatomeg
O'i gymharu gydag epaod modern a'r rhai sydd wedi darfod, mae gan *A. afarensis* ddannedd llai. Mae ganddo hefyd ymennydd llai: tuag 380–430&nbsp;cm3 a gên sy'n ymthio allan, ac ymlaen.

Ceir cryn ddadlau ai creadur deudroed yn unig oedd, ynteu a oedd ar adegau'n goedrigol (*arboreal*). Mae esgyrn y dwylo, y traed, yr ysgwyddau'n awgrymu ei fod am ran helaeth o'r dydd ar ei draed, yn debyg iawn i fodau dynol modern. Mae bysedd y dwylo a'r traed, fodd bynnag, yn grwm, er mwyn bachu brigau a changhennau, a chred rhai ei fod o bosib yn parhau i fyw yn y coed.

## Gweler hefyd
*Homo habilis

## Cyfeiriadau

Categori:Hominini
Categori:Plïosen
Roma

[bawd|Teulu o [Roma Cymreig a'u carafán. Ffotograff gan Geoff Charles (1951).]]
Pobl nomadaidd sy'n tarddu o'r India yw'r **Roma** neu'r **Romani**. Adnabyddir yn draddodiadol gan yr enw Sipsiwn, ond term a roddir arnynt gan eraill yw hwnnw a gall hefyd cyfeirio at grwpiau nomadaidd eraill.

Mae'n bosib bod y Roma yn perthyn i'r Dom neu i'r cast Indiaidd Domba. Datblygodd yr iaith Romani rhywbryd ar ôl 500&nbsp;CC yng nghanolbarth India. Dechreuodd y Roma fudo i'r gogledd tuag at Gashmir cyn 500&nbsp;OC, ond arhosodd yn isgyfandir India tan tua'r 9g. Mudodd yna i'r gorllewin gan ymsefydlu yng ngorllewin Anatolia ac yn hwyrach ar draws Ewrop, ac erbyn heddiw ar draws y byd.

Bu'r Roma yn dioddef rhagfarn ac erledigaeth trwy gydol eu hoes, gan gynnwys caethwasiaeth yn Nwyrain Ewrop, pogromau, ac hil-laddiad yn yr Holocost.

## Cymru
Ymsefydlodd y Roma yng Nghymru gan ddatblygu iaith neu dafodiaith a elwir heddiw yn Romani Cymraeg. Dywedir mai siaradwr olaf yr iaith oedd Manfri Wood, un o deulu enwog Abram Wood.

## Ffynhonnell 
* Yaron Matras, *I Met Lucky People: The Story of the Romani Gypsies* (Llundain: Penguin, 2014)


Categori:Grwpiau ethnig yn Asia
Categori:Grwpiau ethnig yn Ewrop
Categori:Nomadiaid
Australopithecus

Genws o ddynolion a esblygodd yn nwyrain Affrica tua 4 miliwn o flynyddoedd yn ôl yw ***Australopithecus*** ac a ddaeth i ben tua 2 filiwn o flynyddoedd yn ôl. Yn ystod y cyfnod hwnnw o ddwy filiwn o flynyddoedd, ymddangosodd sawl rhywogaeth gan gynnwys: *Australopithecus afarensis, A. africanus, A. anamensis, A. bahrelghazali, A. deyiremeda* (argymhelliad yn unig), *A. garhi*, ac *A. sediba*..

Ystyr y gair, a fathwyd yn 1925 gan yr anthropolegydd Raymond A. Dart, yw ‘epa deheuol’ (Lladin *austrālis* ‘deheuol’ + Hen Roeg *píthēkos* (πίθηκος) ‘epa’).

Chwaraeodd rhywogaethau o *Australopithecus* le pwysig yn esblygiad bodau dynol; yn wir, o'r *Australopithecus* y datblygodd y genws *Homo*, oddeutu 3 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Rhain oedd y dynolion cyntaf lle gwelir ynddynt y gennyn hwnnw sy'n galluogi niwronau hir a chryf i dyfu o fewn yr ymennydd, sef yr *SRGAP2*. Felly, trodd yr *australopith* yn *Homo* (e.e. *Homo habilis*) tua dwy filiwn o flynyddoedd yn ôl ac yna'n fodau dynol modern (*H. sapiens sapiens*).

Map of the fossil sites of the early hominids (4.4-1M BP).svg|Map o'r safleoedd lle cafwyd hyd i ffosiliau o *Australopithecus*
A.afarensis-mirror.jpg|Atgynhyrchiad o Australopithecus afarensis yn Cosmocaixa, Barcelona.
Mrs Ples.jpg|Penglog wreiddiol ‘Mrs. Ples’, benyw *A. africanus*
Lucy blackbg.jpg|‘Lucy’, un o sgerbydau enwoca'r byd; *A. afarensis*

## Gweler hefyd
*Homo habilis

## Cyfeiriadau

Categori:Hominini
Categori:Plïosen
Uchafbwynt Rhewlifiant Diwethaf

[bawd|300px|Map o newidiadau yn nhymheredd wyneb y môr a [rhewlifiant yn ystod yr uchafbwynt rhewlifol diwethaf, yn ôl Prosiect CLIMAP (*Long range Investigation, Mapping, and Prediction*.]]
**Uchafbwynt Rhewlifiant Diwethaf** (Saesneg: *Last Glacial Maximum*; **LGM**) oedd y cyfnod diwethaf yn hanes hinsawdd y Ddaear yn yr Oes Iâ cyfredol pan oedd llenni iâ yn eu hanterth.

Cynyddodd y llenni iâ i'w huchafbwynt 26,500 o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Dechreuodd y broses o'u meirioli - yn Hemisffer y Gogledd - oddeutu 19,000 CP ac yn Antartica - 14,000 CP. Ar yr adeg hon, gwelwyd llenni enfawr o rew yn gorchuddio llawer o Ogledd America, gogledd Ewrop ac Asia. Cafodd y llenni iâ hyn effaith ysgytwol ar hinsawdd y Ddaear gan achosi sychder, diffeithdiro a gostyngiad sylweddol yn lefel y môr. Fe'i dilynwyd gan y cyfnod a elwir yn 'Uchafbwynt Rhewlifiant Hwyr'.

## Gweler hefyd
*Rhewlif

## Cyfeiriadau
Categori:Rhewlifiant
Categori:Rhewlifeg
Categori:Daeareg
Categori:Iâ
Rhewlifiant Cwaternaidd

Cyfres o tua hanner cant o gyfnodau rhewlifol am yn ail â chyfnodau rhyngrewlifol yw **rhewlifiant Cwaternaidd** (hefyd **rhewlifiant Pleistosen**), neu ar lafar yr **Oes Iâ Fawr**. Seiliwyd dechrau'r cyfnod Cwaternaidd ar ddechrau'r rhewlifiant hwn: 2.58 miliwn o flynyddoedd CP ac mae'n parhau hyd heddiw. Bathwyd y term gan Schimper yn 1839.  
Yn ystod y cyfnod hwn, cynyddodd y llenni iâ yn enwedig oddeutu Antarctica a'r Ynys Las, a chafwyd llenni iâ'n tonni mewn mannau eraill hefyd e.e. llenni iâ Laurentide. Prif effaith yr oes iâ oedd erydiad a gwaddodi deunydd dros ran helaeth o'r cyfandiroedd, addasu systemau afonydd, ffurfio llawer o lynnoedd newydd, newid isostatig yng nghramen y Ddaear, gwyntoedd annormal yn ogystal â chodi lefel y môr. Mae'r Rhewlifiant cwaternaidd hefyd yn effeithio'r moroedd, llifogydd a chymunedau biolegol. Mae'r llenni iâ'n codi'r albedo a thrwy hyn yn effeithio ar dymheredd yr amgylchedd.

[bawd|290px|canol|Rhewlifau [Hemisffer y Gogledd yn ystod yr Uchafbwynt Rhewlifol Diwethaf. Pan grewyd llenni iâ 3 - 4 km (1.9 - 2.5 mill) o drwch, sy'n gyfysr â lefel y môr yn gostwng tua 120 m (390 tr).]]

## Y cyd-destun
Rhenir llinell amser daearegol y Ddaear yn bedair Eon: y cyntaf yw'r Eon Hadeaidd, sy'n cychwyn pan ffurfiwyd y Ddaear. Fel yr awgryma'r gair, a ddaw o'r Hen Roeg, 'Hades' (uffern), roedd y Ddaear yn aruthrol o boeth, gyda llosgfynyddoedd byw ymhobman, ond yn araf, a thros gyfnod hir, oeroedd y Ddaear ac erbyn y 3ydd Eon, y Proterosöig, daeth y tymheredd mewn rhai mannau o'r Ddaear yn is na rhewbwynt a chafwyd haenau trwchus o rewlifau'n ffurfio. Ers hynny cafwyd o leiaf 5 Oes yr Iâ sylweddol: y Rhewlifiant Hwronaidd (*Huronian*), y Rhewlifiant Cryogenaidd (*Cryogenian*), y Rhewlifiant Andea-Saharaidd (*Andean-Saharan*), Oes Iâ Karoo a'r Rhewlifiant Cwaternaidd hwn sef yr Oes Iâ rydym yn byw ynddi heddiw). Ar wahân i'r 5 cyfnod hyn, mae'n fwy na phosibl nad oedd rhew ledled y Ddaear gyfan. Credir i gapiau rhew yr Arctig a'r Antartig gael eu ffurfio rhwng 5 a 15 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

[bawd|550px|canol|Diagram yn dangos y 4 Eon ([Hadeaidd, Archeaidd, Proterosöig a Ffanerosöig sef yr oes bresennol ar yr ochr dde. Yn y gwaelod ceir y 5 prif Oes Iâ.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Pleistosen
Categori:Oes yr Iâ
Categori:Cynhanes
Categori:Hinsawdd
Categori:Rhewlifeg
Cainosöig

**Cainosöig**, **Cainosoig** neu weithiau **Oes y Mamaliaid** (Saesneg: *Cenozoic*) sy'n tarddu o'r gair Groeg am "fywyd newydd"  yw'r Gorgyfnod (neu *era*) presennol rydym yn byw ynddi, y ddiweddaraf o dri: Paleosöig, Mesosöig a'r Cainosöig.

Ar ddechrau'r oes Cainosöig, yn dilyn y 'Digwyddiad Difodiant Cretasig-Paleogen' (*Cretaceous-Paleogene Extinction Event*), ffawna digon bychan oedd ar hyd a lled y ddaear, gan gynnwys adar, ymlusgiaid ac amffibiaid. Datblygodd mamaliaid i lenwi'r bwlch a adawyd gan ddifodiant anifeiliaid mawrion fel y dinosoriaid yn sydyn iawn (mewn termau daearegol). Y newid hwn yw diwedd cyfnod y Mesosöig a dechrau'r cyfnod hwn, sef y Cainosöig. Tyfodd rhai adar nad oeddent gynt yn medru hedfan yn greaduriaid mawr iawn - rhai ohonynt dros ddwy fetr. Lledodd y mamal dros fôr a thir gan esblygu i bob math o hinsawdd gyda rhai ohonynt yn fawr (y morfil).

## Hinsawdd
Dyma gychwyn cyfnod o sychu ac oeri, gan ddod i'w anterth yn y Rhewlifiad cwaternaidd yn yr epoc Pleistosen. Dyma hefyd gychwyn gweld y cyfandiroedd yn ffurfio i'w gwedd bresennol, gan symud hefyd i'w safle bresennol.

## Geirdarddiad
Daw'r gair Cainosöig o ddau air Groeg: *καινός* (*kainos*) "newydd", a *ζωή* (*zoe*) sef "bywyd".) Yr enw cyffredin (yn hytrach na gwyddonol) arni yw 'Oes yr Anifeiliaid' oherwydd i sawl grŵp o anifeiliaid ddod i ben, gan adael lle gwag i amrywiaeth eang o famaliaid ddatblygu.

## Gweler hefyd
*Cwaternaidd

## Cyfeiriadau

Categori:Oesoedd daearegol
Cennydd Traherne

Tirfeddiannwr o Gymro oedd **Syr Cennydd George Traherne**, KG, TD (14 Rhagfyr 1910 – 26 Ionawr 1995).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Arglwyddi Rhaglaw De Morgannwg
Categori:Arglwyddi Rhaglaw Gorllewin Morgannwg
Categori:Arglwyddi Rhaglaw Morgannwg
Categori:Arglwyddi Rhaglaw Morgannwg Ganol
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Tirfeddianwyr o Gymru
Glamorgan, Monmouth and Brecon Gazette

bawd|Glamorgan, Monmouth and Brecon Gazette and Merthyr Guardian Dec 1832

Papur newydd Saesneg yn bennaf ceidwadwyr wythnosol oedd the ***Glamorgan, Monmouth and Brecon Gazette*** a sefydlwyd ym 1832. Cafodd ei gylchredeg yn trwy siroedd Mynwy, Morgannwg a Brycheiniog. Cofnodai newyddion yr ardal yn bennaf, a gwybodaeth. Teitlau cysylltiol: Glamorgan, Monmouth & Brecon Gazette, Cardiff Advertiser, and Merthyr Guardian (1841-1844). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1832
Y Gwladgarwr

bawd|Y Gwladgarwr Sep 4 1858

Papur newydd Cymraeg rhyddfrydol wythnosol oedd ***Y Gwladgarwr*** a sefydlwyd ym 1858 gan David Williams (Alaw Goch, 1809-1863), a Abraham Mason a William Williams. Cofnodai gweithiau llenyddol Cymraeg yn bennaf, gan beirdd ac awduron o'r cymoedd a De Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Haverfordwest and Milford Haven Telegraph

bawd|*Haverfordwest & Milford Haven Telegraph*; 18 Mawrth 1857

Papur newydd Saesneg rhyddfrydol wythnosol oedd ***Haverfordwest & Milford Haven Telegraph***. Cafodd ei ddosbarthu drwy Sir Benfro ac Aberteifi. Cofnoda newyddion yr ardal yn ogystal â newyddion cenedlaethol a rhyngwladol ac roedd yn cynnwys adolygiadau.

Teitlau cysylltiol: Pembrokeshire Telegraph (1919-1934).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Llais Y Wlad

bawd|*Llais Y Wlad*, 6 Mawrth 1874

Papur newydd Cymraeg ceidwadol wythnosol oedd ***Llais Y Wlad*** a sefydlwyd ym 1874, gan J.K. Dougals. Roedd yn cynnwys newyddion gyffredinol a gwybodaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
The Illustrated Usk Observer

bawd|The Illustrated Usk Observer Jul 7 1855

Papur newydd Saesneg ceidwadol wythnosol oedd ***The Illustrated Usk Observer*** a sefydlwyd ym 1855. Fe'i dosbarthwyd yn yr ardal Wysg. Roedd yn cynnwys newyddion cyffredinol ac amaethyddol. Teitlau cysylltiol: *The Usk Observer* (1855-1866). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1855
Paleosöig

Y cynharaf o dri gorgyfnod (*era*) oddi fewn i'r eon Ffanerosöig. Cychwynodd yr oes hon tua 541 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP) a a ddaeth i ben tua 252.17 CP yw'r **Paleosöig** (Saesneg: *Paleozoic*; o'r Groeg *palaios* (παλαιός), "hen" a *zoe* (ζωή), "bywyd", sef "hen fywyd") . Mae'r oes Paleosöig yn dod ar ôl y Neoproteroöig ac fe'i dilynwyd gan y Mesoöig.  Dyma'r oes hiraf o'r dair ac mae ynddi chwe chyfnod: Cambriaidd, Ordofigaidd, Silwraidd, Defonaidd, Carbonifferaidd a'r Permaidd.

Roedd y Paleosöig yn llawn newid dramatig daearegol ac o ran hinsawdd ac esblygiad.

## Gweler hefyd
*Cwaternaidd

## Cyfeiriadau

Categori:Oesoedd daearegol
Y Llan

bawd|Y Llan Nov 5 1881

Papur newydd Cymraeg a Saesneg Anglicanaidd wythnosol oedd **Y Llan ** a sefydlwyd ym 1881. Cafodd ei ddosbarthu drwy'r siroedd Cymru De a Gogledd. Cofnodai newyddion cenedlaethol a rhyngwladol, a newyddion crefyddol. Teitlau cysylltiol: Y Dywysogaeth (1870-1881); Y Llan a'r Dywysogaeth ([1884]-1955). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1881
Cyfnod (daeareg)

Mewn daeareg, rhennir amser yn sawl rhan, er mwyn drwpio cerrig a digwyddiadau gyda'i gilydd; mae'r term **cyfnod** (Saesneg: *period*) yn cael ei ddefnyddio am un o'r rhaniadau hyn. O fewn cyfnod daearegol, ceir sawl rhaniad pellach ar ffurf hierarchaeth a seiliwyd gan ddaearegwyr er mwyn hollti a threfnu hanes planed Daear yn daclus.

Mae 'eon' a 'gorgyfnod' (*era*) yn fwy na chyfnod ac mae 'epoc' ac oes' yn llai. Ni yw'r presennol yn cael ei gyfrif oddi fewn i gyfnod, na'r blynyddoedd diwethaf - hyd at 2500 miliwn o flynyddoedd CP; mae'r defnydd o gyfnodau'n cychwyn o 2500 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Mae’r term ‘system’ yn cyfeirio at y creigiau a ffurfiwyd yn ystod cyfnod daearegol.

Yn y tabl canlynol, cynhwysir pob cyfnod a dderbynir yn swyddogol yn 2015:

## Gweler hefyd
*Cyfres (stratigraffeg)
*Llinell amser daearegol

Categori:Cyfnodau daearegol
Oes (daeareg)

Israniad bach o amser ym maes daeareg yw **Oes** (Saesneg: *age*) sy’n fyrrach nag epoc; mae oes yn rhanu 'epoc' yn raniadau llai.

Mae creigiau’r cyfnod byr hwn yn cael eu galw'n 'uned' ar y linell daearegol stratigraffig.

## Gweler hefyd
*Llinell amser ddaearegol

## Cyfeiriadau
Ffanerosöig

[bawd|350px|Yn ystod y Ffanerosöig gwelwyd cynnydd o ran [bioamrywiaeth y bywyd ar y Ddaear, cynnydd ar ffurf hyperbola, yn hytrach nag mewn llinell. Yn rhyfeddol, mae'r cynnydd yn niferoedd pobl (poblogaeth) y byd yn dilyn yr un patrwm.]]
Eon, daearegol yw **Ffanerosöig**, sef yr eon presennol, a'r un ble gwelwyd amrywiaeth eang o blanhigion ac anifeiliaid yn esblygu. Mae'r rhaniad amser hwn yn cwmpasu 541.0 ± 1.0 miliwn o flynyddoedd ac yn cychwyn yr un pryd a phan welwyd cregin mân yn cael eu ffurfio. Daw'r enw o'r Hen Roeg  (fanerós) a  (zo̱í̱), sef *bywyd gweladwy* gan y credwyd ar un adeg i fywyd ar y Ddaear gychwyn yn y cyfnod Cambriaidd, yn yr eon hwn. Gelwir yr amser cyn y Ffanerosöig yn uwcheon Cyn-Gambriaidd, ac a is-renir yn eonau Hadean, Archaean a Proterosöig. Yn yr eon hwn hefyd y gwelwyd planhigion am y tro cyntaf ar wyneb y Ddaear.

## Israniadau
Rhennir y Ffanerosöig yn dri gorgyfnod: y Paleosöig, y Mesosöig, a'r Cenosöig, ac mae'n cynnwys 12 cyfnod: y Cambriaidd, yr Ordoficaidd, y Silwraidd, y Defonaidd, y Carbonifferaidd, y Permaidd, y Triasig, y Jwrasig, y Cretasaidd, y Paleogen, y Neogen, a'r Cwaternaidd. Prif nodweddion:

*Y Paleosöig - datblygiad pysgod, amffibiaid ac ymlusgiaid
*Y Mesosöig - yr ymlusgiaid yn rheoli; esblygiad mamaliaid, adar a'r dinosor.
*Y Cenosöig - mamaliaid yn rheoli, ac yn fwy diweddar: bodau dynol.

## Gweler hefyd
*Llinell amser daearegol

Categori:Eonau daearegol
Categori:Cyn-Gambriaidd
Ffasiwn yng Nghymru

Y dillad, gwisg, a ffasiynau hanesyddol a modern yng Nghymru yw **ffasiwn Cymru**.

## Gwisg draddodiadol 
bawd|Ffasiynau Cymreig ar ddiwrnod marchnad, gan R. Griffiths (1851).
Mae'r ddelwedd boblogaidd o wisg draddodiadol i ferched Cymru yn seiliedig ar ddylanwadau'r 19g. Does dim llawer o dystiolaeth sydd wedi goroesi am wisg draddodiadol Cymru cyn 1770, cyn i ymwelwyr ddod i Gymru a recordio’r wisg. O’r ffynonellau cynradd ac o’r wisg sydd wedi goroesi, mae’n hawdd disgrifio elfennau o’r wisg draddodiadol i fenywod. Y nodwedd fwyaf nodedig oedd yr het uchel du a’r betgwn. Roedd y wisg hefyd yn cynnwys siôl a oedd wedi ei wneud allan o wlân a fewn amrywiaeth o lywiau, ffedog a fichu.

Yn anffodus, roedd gwisg draddodiadol dynion yn anaml wedi eu hysgrifen amdano, neu eu harlunio. Y rheswm am hyn yw oherwydd bod eu gwisg yn syml iawn i’r wisg dynion a wisgwyd yn Lloegr. Roedd y wisg yn cynnwys gwasgod, siaced wlân, hances a wisgwyd o gwmpas y gwddf, a het felt wahanol i’r un a wisgwyd gan y menywod.

## Ffasiwn modern 
bawd|Ffrogiau Laura Ashley o'r 1970au.
Heb os nac oni bai, Laura Ashley (1925–1986) o Ferthyr Tudful yw’r dylunydd ffasiwn enwocaf o Gymru. Dyluniodd ddillad o arddull y cefn gwlad yn seiliedig ar ddyluniadau’r 19g, gan gynnwys hen bapur wal. Daeth ei gwaith yn boblogaidd iawn yn y 1970au, ac erbyn 1981 roedd yna 5000 o’i siopau o gwmpas y byd. Yn dilyn ei marwolaeth, dioddefodd ei chwmni rhwyfaint a chaeodd pum ffatri yng Nghymru. Yn ddiweddar, mae busnes dodrefn y cwmni wedi ffynnu.

Sefydlodd Jeff Banks (g. 1943) y siop gadwyn Warehouse a’r cwmni archebu drwy’r post Warehouse Utility Clothing Company. Cyflwynodd *The Clothes Show*, y rhaglen deledu ffasiwn poblogaidd gyntaf ym Mhrydain. Dyluniodd David Emanuel (g. 1952) a'i wraig Elizabeth wisg briodas y Fonesig Diana Spencer ym 1981.

Y dylunydd mwyaf llwyddiannus sy’n gweithio heddiw yw Julien MacDonald (g. 1972) o Ferthyr Tudful. Mae wedi gweithio i nifer o ddylunwyr mawr gan gynnwys Alexander McQueen a Karl Lagerfeld, ac yn ddylunydd gweuwaith i Chanel. Enillodd wobr Dylunydd *Glamour* y Flwyddyn yng Ngwobrau Ffasiwn Prydain yn 2001, a phenodwyd yn ddylunydd artistig House of Givenchy.

## Gweler hefyd 
* Cap Trefynwy

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau yng Nghymru
Categori:Dillad Cymru
Cymru
+Cymru
Cymru
Gorgyfnod (daeareg)

Israniad o amser daearegol sy’n llai nag eon ond yn fwy na chyfnod yw **gorgyfnod** (Saesneg: *era*). Mae'n rhanu'r 'eon' yn israniadau llai. Yr hyn sy'n hollti amser yn grwpiau llai, yn aml iawn ym myd y daearegwr, yw digwyddiadau yn ymwneud â cherrig y Ddaear, newid hinsawdd, rhywogaethau'n cael eu difodi neu impact catastroffig gwibfeini wrth daro'r Ddaear.

Yn gorffennol, galwyd y gorgyfnodau Hadeaidd, Archeaidd a Proterosöig yn "Gyn-Gambriaidd", a oedd yn cwmpasu pedair biliwm o flynyddoedd y Ddaear cyn i gregyn neu esgyrn ymddangos.

## Cyfeiriadau
Categori:Gorgyfnodau daearegol
Lucy (Australopithecus)

Bedyddiwyd ffosiliau **AL 288-1** o ysgerbwd a ganfuwyd yn Nhriongl Afar, Ethiopia yn 1974 yn **Lucy**. Mae'r sgerbwd yn nodedig oherwydd y nifer fawr o esgyrn, sy'n caniatáu i anthropolegwyr eu dehongli a'u dyddio'n eitha manwl yn hominid sy'n perthyn i'r rhywogaeth *Australopithecus afarensis*. Ni wyddus sut y bu farw, ond mae'r dystiolaeth yn dangos yn eitha clir mai oedolyn ifanc ydoedd.

Credir fod yr esgyrn yn dyddio i tua 3.2 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Dengys esgyrn ei choesau'n glir ei bod yn cerdded ar ddwy goes, ond mae'r benglog yn ymdebygu fwy i deulu'r epaod. Mae hyn yn brawf fod cerdded ar ddwy goes wedi rhagflaenu datblygiad yr ymennydd.

Fe'i canfuwyd gan Donald Johanson a'i gydweithwyr a fedyddiodd y sgerbwd yn 'Lucy' gan fod yr archaeolegwyr ar y pryd yn gwrando'n ddi-baid ar gân o'r un enw gan y *Beatles*, sef *Lucy in the Sky with Diamonds*.

## Gweler hefyd
*Homo habilis

## Cyfeiriadau
Categori:Hominini

Categori:Neogen
Categori:Ethiopia
Lamp

[bawd|Lamp syml ar gyfer [Diwali, wedi ei siapio o glai, llawn olew a chyda pabwyr.]]

Dyfais sy'n cynhyrchu goleuni yw **lamp**.

Ffyn ar dân neu farwor mewn pwced neu badell oedd y lampiau cynharaf. Datblygwyd ffaglau i losgi am gyfnodau hirach drwy glymu brigau neu ysgyrion pren resinaidd at ei gilydd â'i trochi mewn braster neu olew. Defnyddiwyd lampiau olew yng Ngroeg yr Henfyd yn y 4g CC, ar ffurf llestri carreg, clai, esgyrn, neu gregyn yn cynnwys olew neu fraster. Yn ddiweddarach, defnyddiwyd pedyll amgaeedig gyda thwll bychan ar gyfer pabwyr o lin neu gotwm. Gwneuthurwyd lampiau mawr gyda nifer o babwyr i gynhyrchu golau llachar. Yng ngogledd Ewrop, defnyddiwyd potyn carreg agored llawn saim, a phabwyr. Defnyddir lampiau tebyg gan yr Inuit.

Yn y 18g, dechreuwyd defnyddio pabwyr gwastad yn hytrach na'r hen babwyr crynion, gan greu fflam fwy. Yn nechrau'r 19g, cyflwynwyd y lamp nwy i strydoedd ac adeiladau ardaloedd trefol. Bu tair ffurf gyffredin ar lampiau nwy: llosgydd Argand, llosgydd ystlum neu losgydd cynffon pysgodyn, a'r lamp nwy gwynias. Yng nghefn gwlad, lle nad oedd goleunwy ar gael, defnyddiwyd lampiau olew traddodiadol, gyda thanwydd o fraster morfil gan amlaf, nes i Ignacy Łukasiewicz ddyfeisio'r lamp baraffîn fodern yn 1853. Dyfeisiwyd dau fath o lamp drydan, gwynias a fflworoleuol, yn niwedd y 19g.

## Cyfeiriadau 

Categori:Dyfeisiau
Categori:Golau
Charlotte Rampling

Actores o Loegr yw **Tessa Charlotte Rampling, OBE** (ganwyd 5 Chwefror 1946).

Cafodd ei geni yn Sturmer, Essex, yn ferch i'r arlunydd Isabel Anne (née Gurteen; 1918–2001), a'i gŵr Godfrey Rampling (1909–2009), milwr ac athletwr Olympaidd. Cafodd ei magu yn Gibraltar, Ffrainc a Sbaen, cyn dod yn ôl i'r DU ym 1964.

Priododd y cerddor Jean-Michel Jarre ym 1978. Ysgarodd ym 1998. Dyn busnes Jean-Noël Tassez oedd ei partner ers 1998 o hyd ei farwolaeth 2015.

## Ffilmiau
**Georgy Girl* (1966)
**Vanishing Point* (1971)
**Henry VIII and His Six Wives* (1972)
**The Night Porter* (1974)
**Caravan to Vaccarès* (1974)
**The Verdict* (1982)
**Viva la vie* (1984)
**Max, Mon Amour* (1986)
**Angel Heart* (1987)
**The Duchess* (2008)
**Night Train to Lisbon* (2013)
**Dune* (2021)

## Teledu
**The Avengers* (1967)
**Radetzkymarsch* (1994)
**Collection Fred Vargas* (2009-10)
**Dexter* (2013)
**Broadchurch* (2015)
**DNA* (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1946
Evermeet

Mae **Evermeet** (sef **Bythgwrdd** yn y Gymraeg) yn ynys yn y byd dychmygol *Forgotten Realms* ('Teyrnasoedd Anghof') yn y gêm chwarae-rol ffantasiol *Dungeons & Dragons* ('Daeardai a Dreigiau') a leolir i'r gorllewin o gyfandir dychmygol Faerûn yn y Trackless Sea. Dyma ble yr aeth yr elffod (neu 'gorachod') yn ystod y *Retreat*.

## Cyhoeddiadau 
Llyfr am Bythgwrdd oedd *Elves of Evermeet*, gan Anthony Pryor (1994), sef llyfr a seiliwyd ar ail gyhoeddiad y gêm 'Daeardai & Dreigiau' (AD&D Ail Gyhoeddiad).

Bythgwrdd hefyd yw sail nofel *Evermeet: Island of Elves*, a sgwennwyd hefyd gan Elaine Cunningham.

## Disgrifiad 
Mae Ynys Fythgwrdd yn cael ei rheoli gan y Frenhines Amlaruil Moonflower (Amlarwil Lloerflodyn), sy'n byw yn y brifddinas Leuthilspar (Lewthilspar), lle mae'n trigo llawer o deuluoedd pwysig fel y Durothils (Dwrothiliaid). Mae yna llawer o bobl sy wedi ceisio gorchfygu Bythgwrdd dros y blynyddoedd, sef y Swynwyr Cochion, y Zhentarim, drow (elffod tywyll) Faerûn, a môr-ladron Arfordir y Cleddyfau (Sword Coast).

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Crynodeb gan Ed Greenwood

Categori:Gemau bwrdd
Paul Ryan

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau ac aelod o'r Blaid Weriniaethol yw **Paul Davis Ryan** (ganwyd 29 Ionawr 1970).  Mae Ryan wedi bod yn Llefarydd Tŷ Cynrychiolwyr ers 29 Hydref 2015, ac aelod o Dŷ'r Cynrychiolwyr sy'n cynrychioli Ardal 1af Wisconsin.

Ganwyd Ryan yn Janesville, Wisconsin yn fab i Elisabeth A. (née Hutter) a Paul Murray Ryan.  Cafodd ei yn ail allan o bedwar plentyn.  Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Miami yn Oxford, Wisconsin.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol Llefarydd Tŷ Cynrychiolwyr

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Wisconsin
Rheilffordd Ysgafn Dwyrain Caint

|}

Daeth y syniad gwreiddiol i adeiladu **Rheilffordd Ysgafn Dwyrain Caint** ym 1909, i greu rhwydwaith o reilffyrdd rhwng o leiaf 9 glofa i borthladd newydd Porth Richborough. Caewyd mwyafrif y glofeydd heb ddechrau darparu glo – goroesodd dim ond 1 ohonynt - , ond roedd Richborough Port yn fethiant.

## Hanes y rheilffordd wreiddiol
Roedd Cyrnol Holman Fred Stephens peiriannydd y lein o'r dechrau, ac yn  hwyrach cyfarwyddwr a rheolwr hyd at ei farwolaeth ym 1931. Agorwyd y lein o Shepherdswell i Richborough Port ym 1911, a gweddill y lein yn raddol ar ôl hynny. Dechreuodd gwasanaeth i deithwyr, rhwng Shepherdswell a Wingham ar 16 Hydref 1916. Agorwyd estyniad byr i Wingham Town ym 1920 a wedyn i Wingham (Ffordd Canterbury) ym 1925. Adeiladwyd cangen o Eastby i Ffordd Sandwich, ac oedd gwasanaeth i deithwyr  o 13 Ebrill 1925 hyd at 31 Hydref 1928.

Ym 1926, buddsododd y Rheilffordd Ddeheuol £44,000 ond doedd yno ddim diddordeb pellach gan y cwmni. Roedd trenau glo o Lofa Timanstone yr unig draffig buddiol ar y rheilffordd. Bu farw Stephens ym 1931, a chymerodd W H Austen drosodd. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd  gosododd 3 gwn ar y lein rhwng 1940-42. Parhaodd gwasanaeth i deithwyr hyd at 30 Hydref 1948, a threnau nwyddau rhwng Eastry a Port Richborough hyd at 27 Hydref 1949.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y reilffordd dreftadaeth

Categori:Cludiant yng Nghaint
Dwyrain Caint
Dwyrain Caint
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Homo ergaster

Math o rywogaeth o'r genws *Homo* yw ***Homo ergaster ***(Hen Roeg: *ἐργαστήρ* "dyn gweithiol") neu ***Homo erectus Affricanaidd*** sydd wedi dod i ben. Arferai fyw yn nwyrain a de Affrica yn ystod yr epoc Pleistosen: rhwng 1.9-1.4 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Pan holltwyd llinach y Tsimpansî, daeth homininau newydd i fodolaeth: *Homo ergaster* a *Homo erectus*. Yn dilyn darganfyddiadau newydd yn Dmanisi, yng ngwlad Georgia yn 2015, ceir carfan gref o Paleoanthropolegwyr sy'n credu na ddylai *Homo ergaster* fod ar wahân i *h. erectus*, ond yn hytrach mai'r un rhywogaeth ydynt mewn gwirionedd. Cafwyd nifer o ffosiliau a dadogir i'r rhywogaeth hon, a'r mwyaf nodedig yw'r ysgerbwd hwnnw a elwir yn "Fachgen Turkana" a ddarganfuwyd ger Llyn Turkana, Cenia sydd rhwng 1.5 a 1.6 CP. Cafwyd ffosiliau hefyd yn Tansanïa, Ethiopia, Cenia, a De Affrica.

Bu *H. habilis* a *H. ergaster* yn cyd-fyw yn Affrica am bron i hanner miliwn o flynyddoedd, ac mae'n ymddangos (yn 2015) i'r ddau darddu o'r un hynafiad.

Bathwyd y cyfenw *ergaster* ("gweithiol") yn 1975 gan Groves a Mazák oherwydd gallu *H. ergaster* i weithio offer llaw, am y tro cyntaf; dyma ddechrau'r hyn a elwir yn "dechnoleg Acheulean".

## Dyn wrth ei waith
Defnyddiai *H. ergaster* offer llaw llawer mwy clyfar ac amrywiol na'i ragflaenydd *H. habilis*. Etifeddodd yr hen dechnoleg ("Oldowan") ac aeth ati i ddatblygu'r fwyell. Dechreuodd *H. ergaster* greu'r bwyelli hyn 200,000 o flynyddoedd wedi iddo wahanu oddi wrth llinell y Tsimpansî. Mae'r dystiolaeth yn dechrau dangos mai ef hefyd oedd yr anifail cyntaf i gynnau a defnyddio tân i'w bwrpas ei hun, fel pob hominin a ddaeth ar ei ôl.

## Cynefin
Arhosodd *H. ergaster* yn Affrica am 500 mil o flynyddoedd ac yna ni cheir tystiolaeth ohono yno. Ni wyddys pan iddo 'ddiflannu' o Affrica 1.4 miliwn CP. Y rhywogaeth *H. heidelbergensis* sydd i'w weld yno ar ôl hynny.

## Gweler hefyd
* *Homo erectus*
* *Homo floresiensis*
* *Homo georgicus*
* *Homo habilis*
* *Telanthropus capensis*
* *Homo neanderthalensis*; Dyn Neanderthal

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*
*
* 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol
*Gwybodaeth archaeolegol 
*Smithsonian
*Homo ergaster *Origins - Exploring the Fossil Record - Bradshaw Foundation*
*livescience.com
*Coeden deulu *Homo*

Categori:Plïosen
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Paleoanthropoleg

[bawd|Arddangosfa o [ffosiliau *Hominid* yn yr 'Amueddfa Osteoleg yn Ninas Oklahoma, UDA.]]
Mae **Paleoanthropoleg** (Saesneg: **Paleoanthropology**; o'r Hen Roeg: παλαιός (palaeos) "hen, hynafol", ἄνθρωπος (anthrōpos) "dyn, dynol" a'r ôl-ddodiad λογία (logia) "astudiaeth"), yn is-ddisgyblaeth (ac yn gyfuniad) o Paleontoleg ac anthropoleg ffisegol, ac yn astudiaeth o sut y ffurfiodd a sut y datblygodd nodweddion dynol. Mae'r maes yn cynnwys ail-greu llinell esblygiad y teulu Hominidae a'r berthynas rhyngddynt drwy astudio ffosiliau megis hen esgyrn, ysgerbydau, olion traed a thystiolaeth debyg o'r Hominidae: cartrefi, arteffactau, offer-llaw carreg ayb.

Fel y mae technoleg yn datblygu, mae geneteg yn dod yn bwysicach oddi fewn i'r maes hwn, yn enwedig i gymharu strwythurau DNA, ac fel arf ymchwil i berthynas y gwahanol rywogaethau a genera.

## Tacsonomeg yr Hominoidau
Uwchdeulu o brimatau yw'r *Hominidau* sy'n cynnwys llinach yr epaod mawr (neu "epa Affricanaidd") a llinach bodau dynol. Mae'r term "epa Affricanaidd" yn cyfeirio'n unig at y tsimpansî a'r gorila. Ceir cryn anghytundeb rhwng anthropolegwyr ynglŷn â phwy sy'n perthyn i bwy a sut. Mae'r term "hominin" yn cyfeirio at unrhyw genws o fewn y llwyth dynol (Hominini); dyn modern (H. Sapien sapien) yw'r unig un sy'n dal yn fyw heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Anthropoleg

Categori:Paleontoleg
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Dyddio radiocarbon

bawd|Peirant *mass spectronometer* a ddefnyddir yn aml i ddyddio-carbon.

Dull o ddyddio gwrthrychau organig drwy ddefnyddio priodweddau carbon-14 () yw **dyddio carbon** neu **Dyddio radiocarbon**. Mae  yn isotop ymbelydrol.

Datblygwyd y dull hwn o ddyddio gan Willard Libby yn niwedd y 1940au a daeth yn ddull safonol o fewn dim. Enillodd Liby Wobr Cemeg Nobel am ei waith, yn 1960. Mae dyddio radiocarbon wedi'i seilio ar y ffaith fod radiocarbod yn cael ei greu yn yr atmosffer yn barhaus drwy ryngweithiad tonnau cosmig a nitrogen. Mae canlyniad yr adweithiad, sef radiocarbon, yn uno gydag ocsigen o'r aer i greu carbon deuocsid ymbelydrol, sydd yn ei dro'n cael ei dynnu i fewn i blanhigion drwy'r broses o ffotosynthesis. Yna, bwyteir y planhigion gan anifeiliaid a throsglwyddir y  i'w cyrff. Pan fo'r planhigyn neu'r anifail yn marw, mae'n peidio cyfnewid y carbon gyda'r amgylchedd, ac o'r pwynt hwn ymlaen, mae'r swm o  sydd ynddo'n lleihau, gan fod y  yn lleihau, fel pob ymbelydredd arall. Mae mesur faint o  sydd mewn sampl o blanhigyn neu anifail marw e.e. darn o bren neu asgwrn yn rhoi i ni wybodaeth a ddefnyddir i benderfynu pa bryd y bu'r planhigyn neu anifail farw. Po hynaf fo'r sampl, y lleiaf yw'r , a gan fod Hanner oes  oddeutu 5,730 blwyddyn, yna mae'r dull hwn yn effeithiol i blanhigion sy'n iau na 50,000 o flynyddoedd oed.

## Gweler hefyd
*Archaeoleg
*Paleontoleg
*Paleoanthropoleg

## Cyfeiriadau
Categori:Carbon
Categori:Archaeoleg
Categori:Ymbelydredd
Greenpeace

Mudiad annibynnol sy'n ymgyrchu dros gadwraeth ac amrywiaeth y Ddaear yw **Greenpeace** Er mwyn cyrraedd y nod hwn mae'n ymgyrchu ar nifer o feusydd amgylcheddol. Mae gan y mudiad dros 40 o swyddfeydd ar hyd a lled y byd, gan gynnwys ei phrif swyddfeydd yn Amsterdam a'r Iseldiroedd. Nodau ac amcanion Greenpeace yw: "sicrhau gallu'r ddaear i feithrin bywyd a chydoeth ei amrywiaeth.

Ymhlith y ffrynt mae'n eu hymladd y mae:
*newid hinsawdd
*difa fforestydd 
*gorbysgota
*pysgota morfilod a'r
* ffrynt gwrth-niwclear

Yn ogystal â gweithredu'n uniongyrchol yn erbyn cwmnïau byd-eang, mae'r mudiad hefyd yn lobio ac yn ymchwilio. Nid yw'r mudiad yn derbyn ceiniog o nawdd gan yr un llywodraeth, cwmni na phlaid wleidyddol, er mwyn sicrhau ei hannibyniaeth. Yn 2015 roedd ganddi dros 2.9 miliwn o gefnogwyr. Rhoddwyd iddo statws ymgynghorol gan Gyngor Cymdeithasol ac Economeg y Cenhedloedd Unedig ac mae'n un o sefydlwyr Siarter Digonolrwydd Rhyngwladol Mudiadau Di-Lywodraeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Epoc (daeareg)

Israniad o linell amser ddaearegol ym maes daeareg yw **Epoc** sy'n hirach nag Oes a byrrach na Chyfnod. Ar hyn o bryd rydym yn byw yn yr Epoc Holosen sydd oddi fewn i'r Cyfnod Cwaternaidd.

Pan gaiff creigiau eu creu yn ystod yr epoc hwn, fe'i gelwir yn 'gyfres', sy'n ystyr gwahanol i 'gyfres' yn nhermau daearegol amser. 
Fel llawer o raniadau amser eraill, y rhaniad (boed gychwyn neu ddiwedd) yn aml yw digwyddiadau o fewn haenau o greigiau.

Mae'r rhan fwyaf o epocau'n digwydd o fewn y Gorgyfnod Cainosöig, ble darganfuwyd casgliad enfawr o ffosiliau, ac felly caeir gwybodaeth eang am y cyfnod.

## Rhestr o epocau yn yr eon Phanerosöig
Mae'r rhestr yn dilyn trefn: o'r ieuengaf i'r hynaf, ac wedi ei isrannu yn gorgyfnodau a Chyfnodau.

Cenosöig

*Cwaternaidd
**Holosen
**Pleistosen
*Neogen
**Pliosen
**Mïosen
*Paleogen
**Oligosen
**Ëosen
**Paleosen

Mesosöig
*Cretasaidd
**Cretasaidd (hwyr neu uchel)
**Cretasaidd (cynnar neu is)
*Jwrasig
**(hwyr neu uchel)
**(canol)
**(cynnar neu is)
*Triasig
**(hwyr neu uchel)
**canol
**(cynnar neu is)

Paleosöig

*Permaidd
**Lopingiaidd
**Guadalupaidd
**Cisuralaidd
*Carbonifferaidd
**Pennsylvaniaidd
**Mississippiaidd
*Defonaidd
**Hwyr (uwch)
**Canol
**Cynnar (is)
*Silwriaidd
**Přídolí 
**Grŵp Llwydlo
**Grŵp Wenlock
**Grŵp Llanymddyfri
*Ordoficiaidd
**Hwyr (uwch)
**Canol
**Cynnar (is)
*Cambriaidd
**hwyr (uchel)
**Canol
**Cynnar (is)

## Cyfeiriadau
Mesosöig

Israniad o linell amser ddaearegol ym maes daeareg yw'r gorgyfnod **Mesosöig** a amcangyfrifir ei fod rhwng 251-66 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Caiff hefyd ei alw'n **Oes yr Ymlusgiaid**, ymadrodd a ddefnyddiwyd gyntaf yn y 19g gan y Paleontolegydd Gideon Mantell a gredodd fod y gorgyfnod Mesosöig wedi'i ddomineiddio gan ymlusgiaid fel yr Igwanodon, y Megalosawrws a'r Plesiosawrws a'r hyn a elwir heddiw yn *Pseudosuchia*.

Mae'n un o dri gorgyfnod yn yr eon Phanerosöig, a ragflaenir gan y Paleosöig ("bywyd y cynfyd") ac a ddilynir gan y Cenosöig ("bywyd newydd"). Caiff ei isrannu'n dair Cyfnod: y Triasig, y Jwrasig a'r Cretasaidd a gaiff eu hisrannu, yn eu tro, yn epocau.
[bawd|chwith|Yn ystod y gorgyfnod Mesosöig ffurfiwyd y [cyfandiroedd - o un tamed o dir a elwir yn Pangaea.]]

Nodir man cychwyn y Mesosöig gan ddifodiad aruthrol (a elwir weithiau: "Y Marw Mawr", neu'n P–Tr) pan daeth 96% o holl rywogaethau morol i ben a 70% o rywogaethau tirol. Oherwydd y collwyd cymaint o rywogaethau'r Ddaear (57% o bob teulu ac  83% o bob genws, araf iawn yr adferwyd bywyd ar y Ddaear. Yn ystod y Mesosöig gwelwyd y gweithgareddau tectonig cyntaf, newid aruthrol yn yr hinsawdd a chynydd mewn esblygiad. Bu'r gorgyfnod hwn hefyd yn dyst i hollti'r tamed o dir a elwir yn Pangaea a chreu cyfandiroedd.

## Yr enw
Tarddiad y gair "Mesosöig" yw'r Hen Roeg *meso-* (*μεσο-*) sef "rhwng" a *zōon* (*ζῷον*) sef "anifail" neu  "rywbeth byw". Ei ystyr felly yw "bywyd yn y canol".

## Cyfeiriadau
Categori:Gorgyfnodau daearegol