James Woolley Summers

Roedd **James Woolley Summers** (24 Mawrth 1849 - 1 Ionawr 1913) yn feistr haearn ac yn un o'r brodyr a sefydlodd gwaith dur Shotton yn Sir y Fflint. Bu hefyd yn cynrychioli etholaeth Bwrdeistrefi'r Fflint fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol rhwng 1910 a 1913.

## Bywyd Personol
Ganwyd Summers yn Dukinfield, Swydd Gaer (Manceinion Fwyaf, bellach), yn fab i John Summers, saer clocsiau a Mary (née Woolley) ei wraig. Fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Anglicanaidd Mottram in longdendale ar 6 Mai 1849.

Cafodd ei addysgu mewn ysgol leol yn Dunkenfield gan ymadael a'r ysgol yn ieuanc er mwyn cynorthwyo ym musnes ei dad. Bu ei frawd, Alfred, yn AS etholaeth Stalybridge rhwng 1880 a 1885 ac yn AS Huddersfield o 1886 hyd ei farwolaeth ym 1893.

Priododd Edith, merch Hugh Mason AS ym 1883 bu iddynt fab a merch.

## Gyrfa
Roedd tad a thaid Summers yn wneuthurwyr clocsiau; math o esgidiau gyda gwadnau pren a chorff o ledr wedi ei holio i'r darn pren. Roedd angen nifer fawr o hoelion i wneud clocsen. Wrth ymweld â'r Arddangosfa Fawr yn y Palas Grisial, Llundain ym 1851 gwelodd John, tad James, peiriant i wneud hoelion. O weld y fantais o gynhyrchu hoelion ar gyfer ei glocsiau yn hytrach na'u prynu penderfynodd caffael ar un o'r peiriannau. Agorodd ffatri gwneud hoelion yn Stalybridge, Swydd Gaer. Ym 1860 aeth cam ym mhellach, trwy gynhyrchu'r dur i wneud yr hoelion

Wedi marwolaeth eu tad ym 1876, daeth y busnes o dan reolaeth James a'i brodyr, gyda James yn derbyn rôl cadeirydd y cwmni. Erbyn diwedd y 19 ganrif roedd y busnes cynhyrchu hoelion a dur wedi tyfu a doedd dim lle i ehangu bellach yn ardal Stalybridge. Prynodd y brodyr yr hawl i adfer corsydd ar lannau'r Afon Dyfrdwy ac ym 1896 agorwyd Gwaith Dur Pont Penarlâg a thyfodd, yn y pendraw i ddod yn Waith Dur Shotton, un o gynhyrchwyr dur mwa'r byd ar ei hanterth.

Red Lancashire clogs (side view).jpg|Clocsiau Swydd Gaerhirfryn
The John Summers Building by the River Dee - geograph.org.uk - 407476.jpg||Swyddfa John Summers Cyf ar lannau'r Dyfrdwy

## Gyrfa gyhoeddus
Rhwng 1878 a 1881 bu Summers yn aelod o gyngor tref Stalybridge. Bu hefyd yn ymgyrchu dros sicrhau bod addysg dechnegol ar gael yn y dref yn hytrach nag addysg academaidd yn unig. Pan adeiladwyd ysgol dechnolegol o ganlyniad i'w ymdrechion rhoddodd rhodd o £300 i brynu offer i greu labordy ffiseg yno.

Wrth i'r gweithfaoedd  ehangu ym Mhenarlâg, symudodd pencadlys cwmni Summers & feibion yno hefyd ac fe ymgartrefodd James a'i deulu yn Yr Orsedd. Fe ddechreuodd chware ran ym mywyd cyhoeddus ei gartref newydd.

Ym 1904 fe'i hetholwyd yn gynghorydd Rhyddfrydol dros ward Y Fferi Isaf ar Gyngor Sir y Fflint, gan wasanaethu fel cynghorydd hyd ei farwolaeth ym 1913. Fe fu yn gadeirydd y cyngor am chwe mlynedd (1904-1910)ac yn aelod o bwyllgor addysg y sir.

Gwasanaethodd fel ynad heddwch ar feinciau Sir Gaerhirfryn, Sir y Fflint a Sir Ddinbych.

Ym 1908 rhoddodd Howell Idris AS Rhyddfrydol Bwrdeistrefi'r Fflint gwybod bod o ddim am ymladd yr etholiad nesaf. Dewiswyd Summers fel ymgeisydd yn ei le. Cynhaliwyd yr etholiad ym mis Ionawr 1910 a llwyddodd i gadw'r sedd i'w blaid gyda chynnydd yn y mwyafrif. Cynhaliwyd ail etholiad cyffredinol ym mis Rhagfyr 1910 a llwyddodd i gadw'r sedd.

Er ei fod yn ŵr o Loegr yn wreiddiol fe fu Summers yn ochri gyda chenedlaetholwyr Cymreig ei blaid ar nifer o bynciau'r dydd megis datgysylltu'r eglwys, cau'r tafarnau ar y Sul, rhyddid addysg grefyddol, creu sefydliadau Cymreig megis y Llyfrgell Genedlaethol ac ymreolaeth (datganoli) i Gymru.

Torrwyd ei wasanaeth fel Aelod Seneddol yn fyr, trwy ei farw ychydig yn llai na thair blwyddyn ar ôl ei ethol am y tro cyntaf.

## Marwolaeth
Bu farw yn Llundain yn 63 mlwydd oed a chludwyd ei weddillion i'w claddu ym mynwent Wrddymbre.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Rhyddfrydiaeth