open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dibryfedu awyrennau

bawd|Mosgito
**Dibryfedu awyrennau** yw'r defnydd o bryfleiddiad ar deithiau rhyngwladol ac mewn mannau caeedig eraill ar gyfer rheoli pryfed a chlefydau. Mae dryswch gyda rhwng dibryfedu a diheintio, sef dileu microbau ar arwynebau, yn gyffredin. Mae enghreifftiau o glefydau bryfed, mosgitos yn bennaf, wedi'u cyflwyno i, ac yn dod yn gynhenid mewn, ardaloedd daearyddol lle nad oeddent yn bresennol yn flaenorol. Mae'r clefydau Dengue, chikungunya a Zika wedi lledu ar draws y Môr Tawel i'r America trwy'r rhwydweithiau hedfan. Mae achosion "malaria maes awyr", lle mae mosgitos sy'n cario malaria byw yn dod allan o awyrennau ac yn heintio pobl ger y maes awyr, yn cynyddu gyda chynhesu byd-eang.

Diffiniadau Rheolau Iechyd Rhyngwladol  Sefydliad Iechyd y Byd yw:
*"Diheintio" yw'r weithdrefn lle mae mesurau iechyd yn cael eu cymryd i reoli neu ladd asiantau heintus ar gorff dynol neu anifeiliaid neu mewn bagiau, cargo, cynwysyddion, trawsgludiadau, nwyddau a pharseli post trwy amlygiad uniongyrchol i asiantau cemegol neu ffisegol.
*"Dibryfedu" yw'r weithdrefn lle mae mesurau iechyd yn cael eu cymryd i reoli neu ladd clefydau dynol lle f presenoldeb pryfed yn ffactor yn eu presennol mewn bagiau, cargo, cynwysyddion, trawsgludiadau, nwyddau a pharseli post.

Mae dibryfedu yn orfodol o dan y Rheolau Iechyd. Mae'r Sefydliad Iechyd y Byd yn argymell defnyddio d-phenothrin (2%) ar gyfer chwistrellu gofod a permethrin (2%) ar gyfer dibryfedu gweddilliol. Nid yw naill na'r llall yn niweidiol i bobl pan cant eu defnyddio fel yr argymhellir, yn ôl Sefydliad Iechyd y Byd. Mae Dibryfedu yn un o ddwy enghraifft o Reolau Iechyd y Byd y mae'n debygol y bydd teithwyr yn debygol o'u gweld; brechiadau'r rhag twymyn felen yw'r llall.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith awyrennu
Categori:Damweiniau a digwyddiadau awyrennu
Tir prid

**Tir prid** oedd categori o dir a ddelid yn y Canol Oesoedd yn unol â rheolau Cyfraith Hywel. Gwnaed math o gytundeb tenantiaeth neu forgais rhwng yr arglwydd a'r sawl oedd am amaethu, am swm o arian a rhoddwyd sicrwydd i'r tenant am nifer o flynyddoedd (pedair yn aml). Byddai hyn yn caniatâu i'r tenant deilo'r tir a'i amaethu nes bod y tail wedi gael ei gyfnod a'r tir yn barod am ail deilo. Sicrhaodd hyn fod y tir yn dal o fewn awdurdod yr arglwydd lleol ond hefyd bod gan y sawl a weithiai'r tir yr hyder i wneud hynny'n briodol.

Erbyn y 14g a'r 15g, fodd bynnag, daeth yn ffurf ar drosglwyddo tir o un deilydd i'r llall. Yn ôl y gyfraith, nid oedd modd gwerthu tir (gan fod y tir yn eiddo i'r prif arglwydd, tywysog neu frenin), ond caniateid gwerthu *hawliau* i dir. Arferid wedyn ofyn am swm mwy sylweddol, a fyddai'n cyfateb â gwerth llawn y tir, gyda'r disgwyliad na fyddai'r prynwr byth am roi'r tir yn ôl. Ar y llaw arall, yn ôl yr egwyddor, roedd gan y cyn-ddeilydd yr hawl, bob pedair blynedd (neu ar ôl rhyw gyfnod arall y penderfynwyd arno) i dalu'r arian yn ôl ac ailfeddiannu'r tir, hyd nes bod pedair cenhedlaeth wedi pasio). Wedi hynny, ni fyddai hawl adhawlio'r tir gan etifeddion y pridwr gwreiddiol. Roedd hyn yn debyg i'r hen ffurf ar forgais a welwyd dan gyfraith Lloegr, a weithredai'n fwy tebyg i system *pawnbroker* na gwerthwr tir! Roedd ffurfiau hŷn o ddal tir yn dibynnu ar dystiolaeth lafar yn y llysoedd, ond gofynnai trosglwyddiadau prid am dystiolaeth ysgrifenedig mewn gweithred neu siartr.

Ceir dogfennau mewn rhai casgliadau (Casgliad Tan y Bwlch yn Archifdy Meirionnydd yn arbennig) sydd yn cofnodi'r trosglwyddiad o eiddo dan yr amodau hyn, hyd nes i'r Deddfau Uno ym 1536 a 1543 wahardd gweithredu yn ôl yr hen gyfraith Gymreig. Roedd ffurf sefydlog yn cael ei defnyddio gan gyfreithwyr a ysgrifennodd y dogfennau tir prid, ond roedd y ffurf a'r union amodau'n newid o ardal i ardal. Mae un neu ddau o ddogfennau tir prid yng nghasgliad teulu Newborough yn Archifdy Caernarfon sydd yn hanu o ardal Wrecsam ac sydd yn tystio i ffordd hollol wahanol o gyrraedd yr un nod. Mae'r dogfennau sydd wedi eu goroesi wedi eu hysgrifennu yn Lladin.

## Cyfeiriadau
Categori:Dogfennau
Moryd Solway

Cilfach fôr sy'n ffurfio rhan o'r ffin rhwng Lloegr a'r Alban ar arfordir gorllewinol Prydain Fawr yw **Moryd Solway** neu **Merin Rheged** (Gaeleg yr Alban: *Tràchd Romhra*; Saesneg: *Solway Firth*). Mae'n ymestyn o Pentir St Bees, ychydig i'r de o Whitehaven yn Cumbria, i Bentir Galloway, ar ben gorllewinol Dumfries a Galloway.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberoedd yr Alban
Categori:Aberoedd Lloegr
Pentir Galloway

Pwynt mwyaf deheuol yr Alban yw **Pentir Galloway** (Gaeleg yr Alban: *Maol nan Gall*; Saesneg: *Mull of Galloway*). Fe'i lleolir yn Swydd Wigtown, Dumfries a Galloway, ym mhen deheuol Penrhyn Galloway (Gaeleg yr Alban: *Na Rannaibh*; Saesneg: *Rhins of Galloway*).

Categori:Daearyddiaeth Dumfries a Galloway
Categori:Pentiroedd yr Alban
Rhomboid

Mewn geometreg dau-ddimensiwn, mae **rhomboid** yn baralelogram lle mae'r ochrau cyfagos yn anghyfartal o ran hyd, a lle na cheir ongl sgwâr. Bathwyd y term gan Euclid yn ei waith *Elfennau*; casglaid 1, Diffiniad 22.

Mae paralelogram gydag ochrau o'r un hyd (h.y. yn hafalochrog) yn rhombws, ond nid yn rhomboid. Os ceir onglau sgwâr yn y corneli, yna mae'n betryal, ond nid yn rhomboid.

Mae'r term 'rhomboid', bellach, yn cael ei ddefnyddio yn amlach na pheidio ar gyfer rhombohedron neu'r paraleleiped cyffredin, ffigwr solid gyda chwe wyneb lle mae pob wyneb yn baralelogram a lle mae pob pâr o wynebau cyferbyn yn gorwedd mewn planau paralel. Mae'r ffurf solid (3D) hefyd yn cael ei alw'n "brism rhombig", ac fe'i defnyddir yn aml mewn gwyddoniaeth i gyfleu ystyr dau a thri dimensiwn.

## Perimedr ac arwynebedd
bawd|Rhomboid
Mewn rhomboid gyda'i ochrau *a* a *b* a'u chder yn *h*, mae ei berimedr yn

:Pr = 2 \,(a + b)

h.y. cyfanswm y bedair ochr.

Cyfrifir yr arwynebedd drwy luosi hyd un ochr a a, i'r linell cyferbyn, h:

:*Sr = a \cdot h

* Sr = **ab** sen  \angle \alpha \!\ , gyda α yn nodi'r ongl a ffurfir gan *a* a *b*.

## Gwyddoniaeth
Defnyddir y gair, mewn meddygaeth i gyfleu ffurf gyda'r siâp hwn e.e. gweler yr erthygl Gwynegon. Ceir cyhyr ac amlinelliad math o ddail o'r enw rhomboid hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pedrochrau
Cofadail Michael Collins ac Arthur Griffith, Tŷ Leinster

Bu **Cofadail i Michael Collins ac Arthur Griffith**, dau o arweinwyr Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon ar Lawnt Tŷ Leinster, cartref Deddfwrfa Oireachtas Gweriniaeth Iwerddon.

## Codi
bawd|Cofadail newydd, "anweledig" i Arweinwyr Annibyniaeth Iwerddon. Ar safle'r gofadail wreiddiol i Collins a Griffith

Dadorchuddwyd cofadail i Michael Collins ac Arthur Griffith yn yr ardd yng nghefn Tŷ Leinster, Dulyn yn 1923. Ceir clip ffilm fer o'r dadorchuddio yn 1923.

Codwyd hi i gofio am ddau o sefydlwyr Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ac oedd wedi marw yn 1922 - wedi ei ladd gan filwyr 'Gwrth-Cytuneb' yr IRA, oedd yn gwrthwynebu Cytundeb Iwerddon gyda Phrydain, yn achos Michael Collins, a gan straen (yn ôl rhai) yn achos Arthur Griffith.

Codwyd y gofadail yng nghefn adeilad Tŷ Leinster oedd newydd ei wneud yn gartref i senedd Iwerddon yn 1922. Dadorchuddwyd hi ar 13 Awst 1923  mewn seremoni rwysgfawr a ffilmiwyd gan wasanaeth newyddion Pathé.. Ceir arysgrifiad mewn Gwyddeleg ar ganol y trawst y groes.

Yn dilyn dienyddio Kevin O’Higgins yn 1927, ychwanegwyd trydydd plac.

Pan ddaeth plaid Fianna Fail, sef blaid y bobl oedd yn gwrthwynebu'r Cytuned ac a bu'n ymladd yn y Rhyfel Cartref yn erbyn lluoedd llywodraeth newydd y Wladwriaeth Rydd o dan arweiniad Collins a Griffith, roedd dyfodol y gofadail yn ansicr. Gwelwyd y gofadail yn arwydd pryfoclyd gan y wladwriaeth yn erbyn y rhai bu'n gwrthwynebu ac yn ymladd yn erbyn y Cytundeb.

## Symud
Roedd y gofeb yn ffocws ralïau a seremonïau cofio i ddau o sefydlwyr ac arwyr y wladwriaeth newydd. Ond yn yr 1930au, gyda Fianna Fail mewn grym ers 1932 ac wrth i aelodau o'r Cumann na nGaedheal a'r blaid bu'n llywodraethu gan mwyaf hyd at 1932, greu mudiad lled-ffasgadd yr Army Comrades Association (a adnabwyd fel y  Blueshirts) cafwyd pryder y byddai *coup d’etat* yn erbyn Fianna Fail. Baniwyd y ralïau.

Yn 1939 (neu 1940), symudwyd y gofadail gan de Valera.. Codwyd obelisg dennau, tal, 60 troedfedd, yn ei le yn 1950 yn y man lle bu'r gofadail wreiddiol. Ychwanegwyd enw Kevin O'Higgins, sylfaenydd y Garda Síochána (heddlu'r wladwriaeth) i'r ddau arall.

Llenwyd bwlch y gofadail wreiddiol yn 1950 gydag un newydd, symlach sef obelisg a ddylundwyd gan Raymond McGrath in 1950.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clip ffilm Pathé o'r Dadorchuddio

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Penrhyn Galloway

Penrhyn ar yr arfordir gorllewinol Dumfries a Galloway, yr Alban, yw **Penrhyn Galloway** (Gaeleg yr Alban: *Na Rannaibh*; Saesneg: *Rhins of Galloway*). Mae'n ymestyn yn fwy na 40&nbsp;km (25 milltir) o'r gogledd i'r de. Mae Pentir Galloway (Gaeleg yr Alban: *Maol nan Gall*; Saesneg: *Mull of Galloway*) – pwynt mwyaf deheuol yr Alban – wedi'i leoli yn ei ben deheuol.

Prif dref y penrhyn yw porthladd Stranraer. 
Mae pentrefi gwasgaredig hefyd, gan gynnwys Portpatrick, Kirkcolm, Leswalt, Stoneykirk, Sandhead, Ardwell a Drummore.

Categori:Daearyddiaeth Dumfries a Galloway
Categori:Pentiroedd yr Alban
Rhombws

bawd|320px|Dau rombws, gyda rhai o'u nodweddion wedi'u hamlygu.
[bawd|320px|Mae'r rhombws yn perthyn yn agos i'r [sgwâr, y barcud a'r paralelogram.]]

Yn y Plân geometraidd Ewclidaidd, siâp syml yw'r **rhombws** (ll. **rhombi**), sy'n betryal. Mae ganddo bedair ochr o'r un hyd, ac oherwydd hyn, gelwir ef weithiau'n **bedrochr hafalochrog**. Yn achlysurol, gelwir ef yn 'ddiamwnt', gan ei fod mor debyg i'r symbol o ddiamwnt octahedrol ar gardiau chwarae.

Mae pob rhombws yn baralelogram ac yn farcut. Pe bai gan rombws ongl sgwâr, yna byddai hefyd yn sgwâr.

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'rhombws' o'r Groeg  (*rhombos*), sy'n golygu rhybeth sy'n troelli, sy'n tarddu o'r gair ferf ῥέμβω (*rhembō*), sef "troi a throi". Defnyddiai Euclid ac  Archimedes y gair. Mae'r arwyneb a adnabyddwn ni heddiw fel 'rhombws' yn groestoriad o rombws solid (tri dimensiwn) a ddisgrifiwyd gan Euclid ac Archimedes.

## Arwynebedd
Fel gyda phob paralelogram, mae arwynebedd *K* y rhombws yw lluoswm ei sylfaen a'i uchder (*h*). Y sylfaen yw unrhyw ochr (*a*):
:K = a \cdot h .

Gellir hefyd mynegi'r arwynebedd fel y sylfaen wedi'i luosi gyda sin unrhyw ongl:
:K = a^2 \cdot \sin \alpha = a^2 \cdot \sin \beta ,

neu yn nhermau ei uchder ac ongl fertig:
:K=\frac{h^2}{\sin\alpha},

neu hanner lluoswm y croesliniau *p*, *q*:
:K = \frac{p \cdot q}{2} ,

neu fel rhan-berimedr wedi'i luosi gyda radiws mewngylch y rhombws:
:K = 2a \cdot r .

## Cyfeiriadau
Categori:Pedrochrau
Categori:Siapau elfennol
Proletariat

Enw ar ddosbarth economaidd-gymdeithasol y gweithwyr cyflogedig yw **proletariat**. Deillia'r gair o'r dosbarth gweithiol isaf yn Rhufain hynafol. Yn yr 19g defnyddiai'r enw gan Karl Marx a Friedrich Engels i ddisgrifio llafurwyr a gweithwyr eraill ar lefel isaf y gymdeithas gyfalafol, a chanddynt ddim ased materol na mantais economaidd heblaw am eu hamser a'u nerth corfforol.

## Rhufain hynafol 
Yn Rhufain hynafol, y proletariat oedd y dynion rhydd tlawd, heb berchen ar dir, ar y safle isaf yn nhrefn dinasyddion Rhufain. Yn eu plith oedd crefftwyr a a gweithwyr medrus a chawsant eu taro'n economaidd gan dwf caethwasiaeth. Cyflawnai'r rhan helaeth o lafurio a gwaith gwasaidd gan gaethweision, ac o ganlyniad bu gan y proletariat effaith barasitig ar economi Rhufain gan nad oedd digon o gyfleoedd iddynt weithio'n gynhyrchiol. Ystyr yr enw Lladin *proletariat* yw "rhai sydd yn epilio", hynny yw y rhai a oedd yn cynhyrchu plant yn unig. Priodolir cydnabyddiaeth swyddogol y proletariat i'r brenin Servius Tullius yn y 6g CC. Ar adegau yn hanes Rhufain, buont yn bwysig fel torfeydd yn y brwydrau rhwng y pendefigion a'r gwerinwyr cefnog. Oherwydd y bygythiad o anufudd-dod a gwrthryfela gan y rhai yn nosbarth isaf y gymdeithas, bu'r uchelwyr yn ceisio bodloni'r proletariat drwy ddognau bara a chwaraeon a sioeau'r *ludi*.

## Marcsiaeth 
[bawd|Darluniad o byramid cymdeithas ym mhapur newydd [Gweithwyr Diwydiannol y Byd sydd yn dangos y proletariat ar waelod y gyfundrefn gyfalafol (1911).]]
Defnyddiai'r enw proletariat gan Marx ac Engels i ddisgrifio'r gweithwyr cyflogedig sydd yn ennill eu hincwm drwy werthu grym llafur, er budd y cynhyrchwyr diwydiannol. Y bwrdais sydd yn berchen ar eiddo a'r dulliau cynhyrchu, nid y gweithwyr eu hunain. Gwelsai Marx gwahaniaethau rhwng y proletariat, y tlawd, y dosbarth gweithiol, a'r lumpenproletariat. Er yr oedd y mwyafrif o'r proletariat yn byw mewn tlodi, nid oeddynt yn gyfystyr â dosbarth y tlawd gan fod rhai ohonynt yn weithwyr medrus neu'n "bendefigaeth lafuriol", yn yr un modd nad yw pob un o aelodau'r dosbarth entrepreneuraidd yn gyfoethog. Categori ehangach o lawer ydy'r dosbarth gweithiol, sydd yn crybwyll pob un gweithiwr sydd yn ennill cyflog, gan gynnwys gweision fferm, gweithwyr swyddfa, a morwynion yn ogystal â'r proletariat diwydiannol. Piau gweithwyr yr ymylon, cardotwyr a'r di-waith i'r lumpenproletariat. Er gwaethaf dadansoddiadau Marx, câi'r termau proletariat a dosbarth gweithiol eu defnyddio'n gyfystyron yn aml iawn mewn llên ymgyrchol yr adain chwith. Mae rhai wedi beirniadu disgrifiadau syml Marx, gan nad ydynt yn manylu ar safleoedd rheolwyr, gweithwyr proffesiynol, deallusion, a gwragedd y tŷ. Nid yw'r dosbarthau hyn yn berchen ar eiddo, ac yn ôl diffiniadau economaidd Marx nid ydynt yn cynhyrchu gwerth ychwaith. Mae'r berthynas rhwng y fath weithwyr a'r proletariat yn ansicr felly.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dosbarthiadau cymdeithasol
Categori:Marcsiaeth
Afon Eden (Cumbria)

:''Erthygl am yr afon yn Cumbria yw hon. Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Eden.''

Afon sy'n llifo drwy ardal Westmorland a Furness, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ar ei ffordd i Moryd Solway yw **Afon Eden**. Dynodwyd yr afon a'i isafonydd fel Ardal Gadwraeth Arbennig.

bawd|chwith|Cwrs Afon Eden mewn coch
[bawd|dim|Cerrig llam dros Afon Eden ger [Appleby-in-Westmorland]]

Eden
Lleuad lawn

bawd|Roedd lleuad gorwych 14 Tachwedd 2016 356,511 i ffwrdd o ganol y Ddaear, yr agosaf ers 1948. Ni fydd mor agos eto tan 2034.

**Lleuad lawn** (weithiau **lleuad llawn**) yw'r wedd leuad pan fo'r lleuad yn ymddangos fel petai wedi'i goleuo yn llawn o safbwynt y Ddaear. Mae hyn yn digwydd pan fo’r Ddaear rhwng yr Haul a'r Lleuad (yn fanwl gywir, pan fo 180° o wahaniaeth yn hydredau ecliptig yr Haul a'r Lleuad). Mae hyn yn golygu bod yr hemisffêr lleuadol sy'n wynebu'r ddaear - yr ochr agosaf - wedi'i oleuo'n llawn gan yr Haul ac yn ymddangos fel disg crwn, tra bo’r ochr bellaf yn dywyll. Mae lleuad lawn yn digwydd tuag unwaith y mis.

Pan mae'r Lleuad yn symud i gysgod y Ddaear, ceir diffyg ar y Lleuad (hefyd clip neu eclips). Pan fydd hyn yn digwydd, gall wyneb y Lleuad neu ran ohono ymddangos yn gochlyd oherwydd y tonfeddi gleision a phlygiant goleuni'r haul trwy atmosffer y Ddaear. Ar Leuad llawn yn unig y ceir diffyg ar y Lleuad ac ar bwyntiau yn ei chylchdro pan allai'r lleoeren basio trwy gysgod y blaned. Nid yw diffyg ar y Lleuad yn digwydd bob mis am fod cylchdro'r Lleuad yn gogwyddo 5.14° mewn perthynas â gwastad ecliptig y Ddaear; felly, mae'r Lleuad fel arfer yn pasio i'r gogledd neu'r de o gysgod y Ddaear, sydd wedi'i gyfyngu yn bennaf i'r gwastad cyfeiriol hwn. Mae diffyg ar y Lleuad yn digwydd pan mae'r lleuad lawn i'w chel o gwmpas y naill nod neu'r llall o'i gylchdro (esgynnol neu ddisgynol).  Felly, mae diffyg ar y Lleuad yn digwydd tuag unwaith pob chwe mis ac yn aml tua phythefnos cyn neu ar ôl diffyg ar yr haul, sy'n digwydd yn ystod lleuad newydd o gwmpas y nod arall.

Mae'r cyfnod rhwng lleuad newydd neu lawn a'r cyfnod nesaf yr un peth, sef mis lleuadol, ar gyfartaledd yn 29.53 o ddyddiau. Felly, yn y calendrau lleuadol sydd â phob mis yn dechrau ar ddiwrnod y lleuad newydd, mae'r lleuad lawn i'w chael naill ai ar y 14eg neu'r 15fed diwrnod o'r mis lleuadol. Oherwydd bod mis calendr yn cynnwys dyddiau llawn, gall mis lleuadol fod naill ai yn 29 neu 30 diwrnod o hyd.

#### Lleuad fedi a lleuad hela 
bawd|300x300px|Lleuad fedi. Mae ei lliw oren yn cael ei achosi gan ei hagosrwydd at y gorwel, ac nid yw'n unigryw i leuadau medi.

Mae *lleuad fedi* (hefyd *lleuad y naw nos olau*, *lleuad gynhaeaf* a *lleuad chwech nos olau*) a *lleuad hela* (hefyd *lleuad gwŷr Penllyn* a
*lleuad gwŷr Iâl*) yn enwau traddodiadol ar gyfer lleuadau llawn ddiwedd yr haf neu yn yr hydref, ym misoedd Medi a Hydref yn hemisffer y gogledd. Lleuad fedi yw'r lleuad llawn agosaf at alban Elfed (22 neu 23 Medi) a gallai fod unrhyw bryd yn ystod y pythefnos cyn neu ar ôl y dyddiad hwnnw. Lleuad hela yw'r lleuad lawn yn dilyn hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddoniaeth y lleuad
Categori:Y Lleuad
Hypotenws

[bawd|340px|[Triongl ongl sgwâr a'i hypotenws *h* (gyferbyn) a'r ddau goesyn *c1* ac *c2*.]]
Mewn geometreg, yr **hypotenws** yw ochr hiraf triongl ongl sgwâr, a'r linell sydd gyferbyn â'r ongl sgwâr ei hun. Gellir canfod hyd hypotenws triongl sgwâr gan ddefnyddio theorem Pythagoras, sy'n nodi bod sgwâr hyd yr hypotenuse yn cyfateb i gyfansswm sgwariau hyd y ddwy ochr arall (y 'coesynau'). Er enghraifft, os oes gan un o'r ochrau eraill hyd o 3 (sgwâr 3 = 9) ac mae gan y coesyn arall hyd o 4 (4 x 4 = 16), yna cyfanswm eu sgwariau yw 25. Hyd yr hypotenws yw ail isradd 25, hynny yw, 5.

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'hypotenws' o'r Lladin *hypotēnūsa* a oedd yntau yn fenthyciad o'r Groeg am "y linell cyferbyn i'r ongl sgwâr", sef ὑποτείνουσα [πλευρά] (*hypoteínousa [pleurá]*).  Plato, yn ei ddeialog *Timaeus* ddefnyddiodd y gair yn gyntaf (i ddisgrifio'r hyn mae'n ei olygu heddiw) a hynny yn c. 360 CC.

## Cyfrifo'r hypotenws
bawd|340px|Nodir yr hypotenws yn y diagram, sef y linell sylfaen. Tafluniad orthograffig **b** yw **m**, ac **c** yw **n**. Dangosir hefyd y prif ongl sgwâr ar fertic ucha'r diagram.

Cyfrifir yr hypotenws drwy ddefnydio'r ffwythiant ail isradd, fel yr esbonir yn Theorem Pythagoras.

Gan ddefnyddio'r nodiant mathemategol cyffredin bod hyd dwy goesyn y triongl (yr ochrau sy'n berpendicwlar i'w gilydd) yn *a* a *b*, ac mai *c* yw'r hypotenws, mae gennym

:c = \sqrt { a^2 + b^2 } .

Gwelir drwy ddeddf cosin a'r llygad ei hun bod yr ongl gyferbyn a'r hypotanws yn 90&deg; gan nodi hefyd bod cosin yn 0:

:c^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos90^\circ = a^2 + b^2 \therefore c = \sqrt{a^2 + b^2}.

Mae sawl cyfrifiannell yn derbyn y ffwythiant safonol ISO C hypot(*x*,*y*), sy'n dychwelyd y gwerth uchod.

## Nodweddion 
Mae'r tafluniad orthograffig yn:

* Mae hyd yr hypotanws yn hafal i gyfanswm hyd y coesynau. 
* Mae sgwâr hyd y coesyn yn hafal i luoswm hyd tafluniad orthograffig yr hypotanws wedi'i luosi gyda'r hyd yma.

::**b² = a · m**
::**c² = a · n**

* Hefyd: hyd y coesyn  **b** yw'r cymedr cyfrannol rhwng hyd ei dafluniad **m** a'r hypotenws **a**.

::**a/b = b/m**
::**a/c = c/n**

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Trionglau
Triongl ongl sgwâr

Mewn mathemateg mae **triongl ongl sgwâr** (neu **driongl sgwâr**) yn driongl gydag un ongl sgwâr (naw-deg gradd). Y berthynas rhwng ochrau'r triongl a'i onglau yw sail trigonometreg.

Yr enw ar yr ochr sydd gyferbyn yr ongl sgwâr yw 'hypotenws' (ochr *c* yn y diagram ar y dde). Gelwir yr ochrau cyfagos i'r ongl sgwâr yn 'goesynnau'. Gellir dweud bod ochr *a* yn *"gyfagos i ongl B"* a *"chyferbyn ongl A"*, ac mae ochr *b* yn *"gyfagos i ongl A"* a *"chyferbyn ongl B"*.

Os yw tair ochr y triongl yn gyfanrifau, yna dywedir fod y triongl yn **"Driongl Pythagoras"**, a gelwir cyfanswm hyd y tair ochr yn "driphlyg Pythagoras" (e.e. triongl (3, 4, 5) neu (5, 12, 13).

## Prif nodweddion
### Arwynebedd
Fel gydag unrhyw driongl, mae'r arwynebedd yn hafal i hanner y sylfaen, wedi'i luosi gyda'r uchder cyfatebol. Mewn triongl ongl sgwâr, os cymerir un coesyn fel y sylfaen, yna mae'r llall yn uchder, felly mae arwynebedd triongl ongl sgwâr yn hanner lluoswm y coesynau. Fel fformiwla, yr ardal '' T 'yw:

:T=\tfrac{1}{2}ab

ble mae *a* a *b* yn goesynau'r triongl.

Os yw'r mewngylch yn dangiad i'r hypotenws AB ar bwynt P, yna drwy ddynodi'r rhan-berimedr  yn *s*, ceir   a , a nodir yr arwynebedd gan:
:T=\text{PA} \cdot \text{PB} = (s-a)(s-b).

Mae'r fformwla yma'n berthnasol i drionglau ongl sgwâr yn unig.

### Uchder
Os tynnir llinell o uchder y fertig sydd ag ongl sgwâr i'r hypotenws yna mae'r triongl yn cael ei rannu'n ddau driongl llai, sy'n debyg i'r gwreiddiol ac felly'n debyg i'w gilydd. O hyn, gellir dweud:

* Yr uchder i'r hypotenws yw cymedr geometrig (y cymedr cyfrannol) dwy segment yr hypotenws.
* Mae pob coesyn y triongl yn gymedr cyfrannol o'r hypotenws, ac yn segment o'r hypotenws sydd yn gyfagos i'r coesyn.
Mewn hafaliadau,

:\displaystyle f^2=de, (a elwir hefyd yn 'theorem uchder triongl sgwâr')
:\displaystyle b^2=ce,
:\displaystyle a^2=cd

Felly
:f=\frac{ab}{c}.

Yn ychwanegol at hyn, mae'r uchder i'r hypotenws yn perthyn i goesynau'r triongl sgwâr gan
:\frac{1}{a^2} + \frac{1}{b^2} = \frac{1}{f^2}.

## Theorem Pythagoras
bawd|240px|Theorem Pythagoras

Mewn mathemateg, 'Theorem Pythagoras' yw'r berthynas rhwng tair ochr triongl ongl sgwâr. Enwir y theorem ar ôl y mathemategwr Pythagoras o wlad Groeg. Tadogir darganfod a phrofi'r theorem ar Pythagoras, ond mewn gwirionedd yr oedd y theorem yn hysbys ei gyfnod ef.

Dyma'r theorem fel y'i fynegir yn gyffredinol:

''Mewn unrhyw driongl ongl sgwâr, mae arwynebedd y sgwâr sydd ag ochr yr hypotenws, yn hafal i swm arwynebau y sgwariau a'u hochrau eraill (sydd yn cwrdd ar yr ongl sgwâr).* 

Os taw *c* yw hyd yr hypotenws, ac *a* a *b'' yw hydoedd y ddwy ochr arall, gellir mynegi'r hafaliad fel y ganlyn:

: a^2 + b^2 = c^2\, 

neu er mwyn datrys *c*:

:  c = \sqrt{a^2 + b^2}. \,

Ar gyfer triongl sydd yn driongl ongl sgwâr, rhydd yr hafaliad hwn berthynas syml rhwng y tair ochr, fel y gellid darganfod hyd unrhyw ochr o wybod hyd y ddwy ochr arall.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Trionglau
Paralelogram

[bawd|320px|Enghraifft o baralelogram: y [rhomboid. Sylwer nad oes ganddo ongl sgwâr, na llinellau cyferbyn sydd ddim yn gyfochrog (paralel).]]
[bawd|320px|Paralelogramau wedi'u dosbarthu yn ôl [cymesuredd.]]
Mewn geometreg Ewclidaidd, ystyrir y **paralelogram** yn bedrochr syml, gyda dau bâr o ochrau cyfochrog (neu 'baralel'). Mae'r llinellau cyferbyn o'r un hyd ac mae'r onglau cyferbyn hefyd yn gyfartal. Bathiad o'r Groeg yw paralelogram: παραλληλ-όγραμμον, sef siâp wedi'i lunio "allan o linellau cyfochrog").

Gellir cymharu'r pararelogram gyda'r trapesoid (weithiau: trapesiwm), sy'n bedrochr gyda dim ond un pâr o linellau paralel.

Y ffurf tebyg i'r paralelogram (dau ddimensiwn), mewn tri dimensiwn yw'r paralelepiped.

## Mathau
*Rhomboid - pedrochor gyda'i ochrau cyferbyniol yn paralel, a hyd yr ochrau cyfagos ddim yn hafal. nid oes ganddo ongl sgwâr.
*Petryal - paralelogram gyda'i bedair ongl yn hafal.
*Rhombws – paralelogram gyda'i bedair llinell yn hafal.
*Sgwâr – paralelogram gyda'i bedair llinell o'r un hyd a'r bedair ongl yn hefyd yn hafal (4 ongl sgwâr)

## Arwynebedd
bawd|chwith|Gellir ail-drefnu'r paralelogram i ddangos ei fod yn petryal gyda'r un arwynebedd.
Gellir rhannu paralelogram gyda sylfaen *b* ac uchder *h* yn drapesiwm ac yn driongl ongl sgwâr, a'u hail-drefnu i fod yn betryal. Golyga hyn fod arwynebedd y pararelogram yr un fath â phetryal gyda'r un sylfaen a'r un uchder:

:K = bh.

Mae arwynebedd paralelogram gydag ochrau *B* a *C* (*B* ≠ *C*) ac ongl \gamma ar groestoriad y croesliniau yn cael ei roi fel:

:K = \frac{2} \cdot \left| B^2 - C^2 \right|.

Yr hafaliad o ddefnyddio fformwla Heron yw

:K=2\sqrt{S(S-B)(S-C)(S-D_1)}

## Cyfeiriadau
Categori:Pedrochrau
Categori:Siapau elfennol
Gwe-rwydo

de|bawd|300x300px|Enghraifft o ebost gwe-rwydo.
**Gwe-rwydo** (Saesneg: Phishing) yw'r ymgais dwyllodrus i gael gwybodaeth sensitif fel enw defnyddiwr, cyfrinair a manylion cerdyn credyd (ac arian), yn aml am resymau maleisus, trwy ymddwyn fel endid ddibynadwy mewn cyfathrebiad electronig. Gallai effaith flynyddol gwe-rwydo yn fyd-eang fod cymaint â US$5 biliwn.

Mae gwe-rwydo fel arfer yn cael ei gyflawni trwy negeseuon ebost ffug neu negesau ennyd, ac mae'n aml yn dweud wrth ddefnyddwyr fewnbynnu eu gwybodaeth ar wefan ffug sy'n edrych fel gwefan ddilys, gyda'r unig wahaniaeth i'w weld yn y cyfeiriad. Mae negesuon sy'n honni eu bod o wefannau cymdeithasol, gwefannau arwerthu, banciau, proseswyr taliadau ar-lein neu weinyddwyr TGCh yn aml yn cael eu defnyddio i geisio baetio defnyddwyr.

Mae gwe-rwydo yn enghraifft o dechneg cynllwynio cymdeithasol sy'n cael ei ddefnyddio i dwyllo defnyddwyr, a manteisio ar wendidau yn niogeledd y we. Mae'r ymdrechion i ddelio a'r nifer gynyddol o achosion o we-rwydo yn cynnwys deddfwriaeth, hyfforddi defnyddwyr, ymwybyddiaeth y cyhoedd, a mesurau technegol i sicrhau diogeledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Sbamio
Jyglo

de|bawd|Animeiddiad o raeadr tair pêl (hefyd yn cael ei adnabod fel 'Siteswap 3')
Medr gorfforol sy'n ymwneud â thrin a thrafod gwrthrychau ac sy'n cael ei pherfformio gan **jyglwr** yw **jyglo**. Gallai gael ei berfformio at ddibenion hamdden, adloniant, celfyddyd neu chwaraeon.
alt=Jyglo (Luca Pferdmenges & Manuel Mitasch)|bawd|250x250px|Jyglo (Luca Pferdmenges & Manuel Mitasch)
Y math mwyaf adnabyddus o jyglo yw taflu. Gall un neu nifer o wrthrychau gael eu taflu ar yr un pryd, gan ddefnyddio un neu sawl llaw. Mae jyglwyr yn aml yn cyfeirio at y gwrthrychau sy'n eu jyglo fel ***propiau***.

Y propiau mwyaf cyffredin ar gyfer jyglo yw peli, clybiau neu fodrwyau. Bydd rhai jyglwyr yn defnyddio gwrthrychau mwy dramatig fel cyllyll, ffaglau tân a llifiau cadwyn. Gall y gair jyglo hefyd gyfeirio at fedrau eraill sy'n ymwneud â thrin propiau, fel diabolo, ffyn y diafol, poi, blychau sigar, jyglo cyswllt, hwpio, io-io, a thrin het.

Categori:Chwaraeon peli
Categori:Syrcas
Bwrdeistref

250px|de|Caernarfon, un o fwrdeistrefi enwocaf Cymru, map o 1610 yn debyg i'r hen fwrdeistref ganoloesol

Math ar awdurdod lleol yw **bwrdeistref**. Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru mae *bwrdeistref* (sillafir hefyd fel *bwrdeisdref*) yn golygu: "Tref sy'n meddu corfforaeth a breiniau wedi eu hawdurdodi gan siarter frenhinol; tref a chanddi hawl i ddanfon cynrychiolydd i'r senedd." Mae'n gytras â'r gair Saesneg *borough* a defnyddir y gair *bwrgaisdref* ar adegau sy'n agosach i'r Saesneg wreiddiol.

Bellach, mae'r term "bwrdeistref" yn meddu ar sawl diffiniad sy'n gallu amrywio'n gynnil o wlad i wlad ac oes i oes.

Caiff pennaeth, neu'n aml, gadeirydd, y fwrdeistref ei chynrychioli gan swydd y *maer*.

## Etymoleg
Cofnodir y cyfeiriad ysgrifenedig gyntaf i'r term yn y 13g/14g fel "bordeisseit ydinas" ac yn 14g yn y dywediad, "bwrdeisdref baradwysdref".

Daw'r gair Saesneg "borough" o'r gwraidd Proto-Germanaidd, *burgz, yn golygu "caer": cymharer â bury, burgh a brough (Lloegr), burgh (Yr Alban), Burg (Almaen), borg (Sgandinafia), burcht, burg (Iseldireg), boarch (Gorllewin Ffrisieg), a benthycwyd y gair i ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill megis; borgo (Eidaleg), bourg (Ffrangeg), burgo (Sbaeneg a Phortiwgaleg), burg (Rwmaneg), purg (Kajkavian), durgo (দুর্গ, Bengali), durg (दर्ग, Hindi) ac arg (ارگ, Persieg), buzi(堡子, Tsieinieg).

## Hanes
bawd|Arwyddlun Bwrdeistref Casnewydd, Gwent
bawd|Bwrdeistrefi Llundain, 1963
bawd|Brixton, un o fwrdeistrefi mwyaf amlethnig Lluundain
Sefydlwyd nifer o fwrdeistrefi Cymru yn dilyn y concwest Saesneg gan roddi iddynt hawliau masnachu a chynnal ffeiriau. Yn eu mysg oedd Aberystwyth a dderbyniodd ei Siarter Frenhinol fel bwrdeistef gan Edward I, brenin Lloegr yn 1277.

Gwelwyd diwygio llywodraeth leol a chryfhau grymoedd y bwrdeistrefi yn Neddf Diwygio'r Senedd 1832. Yn Neddf Llywodraeth Leol 1888 cryfhawyd bwrdeistrefi er mwyn rhoi gwell cynrychiolaeth a gwasanaeth i'r boblogaeth oedd yn tyfu a newid llawer yn ystod y ganrif flaenorol.

Ers Deddf Llywodraeth Lleol 1974 ni ddefnyddir neu ardderlir y term na'r uned bwrdeistref mor gyffredin yng Nghymru ar gyfer tref unigol ond ceir bellach 7 Bwrdeistref sirol. Ceir hefyd bwrdeistrefi hanesyddol yn Lloegr a rhai cyfoes a gweinyddir Llundain Fwyaf drwy fwrdeistrefi lleol sy'n rhan o Gynulliad Llundain.

## Tramor
Defnyddir y gair "bwrdeistref" yn y Gymraeg i gyfeirio at a disgrifio yr hyn a elwir yn "municipalities" mewn gwledydd eraill. Efallai mai yn Efrog Newydd y gwelir y bwrdeistrefi tramor enwocaf fel y Bronx. Bydd *arrondissements municipaux* dinas Paris yn rhannu rôl tebyg i'r bwrdeistrefi yn Llundain.

## Llyfryddiaeth
* John Wynn Roberts, *Bwrdeistrefi Cymru yn yr Oesoedd Canol* (Aberystwyth: CAA, 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau

Categori:Llywodraeth leol
Categori:Llywodraeth
Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Rhaniadau gweinyddol yn ôl math
The Wise Little Hen

Mae ***The Wise Little Hen*** yn gartŵn yn y gyfres *Silly Symphonies* gan gwmni Walt Disney . Mae'n seiliedig ar y stori dylwyth teg Yr Iâr Fach Goch. Dyma'r ffilm gyntaf i *Donald Duck* ymddangos ynddo. Yn ei  olygfa gyntaf fe'i gweli yn dawnsio i dôn *Pibgorn y Morwr*. Mae Donald a'i gyfaill *Peter Pig* yn ceisio osgoi gwaith trwy ffugio poen stumog nes bod Mrs. Hen yn dysgu gwerth gwaith caled iddynt. Cafodd y cartŵn ei ryddhau ar 9 Mehefin, 1934. Cafodd ei animeiddio gan Art Babbitt, Dick Huemer, Clyde Geronimi, Louie Schmitt a Frenchy de Tremaudan (gyda chymorth grŵp o animeiddwyr iau dan Ben Sharpsteen)   a'i chyfarwyddo gan Wilfred Jackson. Fe'i haddaswyd hefyd fel stribed comig dydd Sul gan Ted Osborne ac Al Taliaferro.

## Plot
Mae'r iâr fach ddoeth o'r teitl yn chwilio am rywun i'w helpu i blannu ei indrawn. Gwell gan *Peter Pig* a *Donald Duck* chware na gweithio, felly maent yn coegio bod ganddynt boen bol. Mae'n rhaid i'r iâr fach ddoeth a'i chywion plannu'r holl indrawn heb gymorth. Daw amser y cynhaeaf ac mae angen cymorth ar yr iâr fach ddoeth i gynaeafu'r indrawn. Unwaith eto, mae Peter a Donald yn honni bod ganddynt boen bol. Ond mae'r iâr yn canfod eu bod yn coegio salwch pan fo un o'r byrddau yn syrthio oddi wrth eu ffau chware ac yn dangos y ddau yn ysgwyd llaw ac yn llongyfarch eu hunain am lwyddiant eu dichell i osgoi gwaith.

## Rhyddhau fel fideo i wylio cartref 
* *Donald Duck Volume 1* (Betamax) 1986
* *Mickey Mouse & Donald Duck Volume 2* (VHS, Laserdisc) 1989
* ''Donald Duck's 50 Birthday* (VHS, Laserdisc) 1991
* *Walt Disney Treasures: Wave Three* (DVD) 2005
* *Walt Disney's Timeless Tales* (DVD) 2006
* *Walt Disney Animation Collection: Classic Short Films* (DVD) 2009

## Dolen allanol 
[*The Wise Little hen'' ar wefan YouTube(https://cy.wikipedia.org/wiki/YouTube)]

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Donald Duck

Mae **Donald Duck** yn gymeriad cartŵn a grëwyd ym 1934 gan gwmni * Walt Disney Productions*. Mae Donald yn hwyaden wen anthropomorffig gyda phig, coesau a thraed melyn-oren. Yn nodweddiadol mae'n gwisgo crys a chap morwr gyda thei bô . Mae Donald yn enwog am ei leferydd lled ddealladwy a'i bersonoliaeth ddrygionus a gwamal. Ynghyd â'i ffrind Mickey Mouse, mae Donald yn un o'r cymeriadau mwyaf poblogaidd Disney ac fe'i cynhwyswyd yn rhestr *Tv Choice* o'r 50 o gymeriadau cartŵn gore erioed yn 2002. Mae wedi ymddangos mewn mwy o ffilmiau nag unrhyw gymeriad Disney arall, ac ef yw'r cymeriad llyfr comic sydd wedi ymddangos yn y nifer fwyaf o gyhoeddiadau yn y byd y tu allan i'r genre uwch-arwyr.

Cododd Donald Duck i enwogrwydd gyda'i rolau comedi mewn cartwnau animeiddiedig. Roedd ymddangosiad cyntaf Donald yn 1934 yn *The Wise Little Hen*, ond ei ail ymddangosiad yn ''Orphan's Benefit'' a'i cyflwynodd fel ffoil comig gwamal i *Mickey Mouse*. Drwy gydol y ddwy ddegawd nesaf, ymddangosodd Donald mewn dros 150 o ffilmiau theatrig, a chafodd nifer ohonynt eu cydnabod yng Ngwobrau'r Academi. Yn y 1930au, fel arfer roedd yn ymddangos fel rhan o driawd comic gyda Mickey a *Goofy* a rhoddwyd ei gyfres ffilm ei hun iddo ym 1937 gan ddechrau gyda *Don Donald*. Cyflwynodd y ffilmiau cariad Donald, *Daisy Duck*, ac yn aml roeddynt yn cynnwys ei dri nai *Huey, Dewey a Louie*. Ar ôl y ffilm 1956 *Chips Ahoy*, ymddangosodd Donald yn bennaf mewn ffilmiau addysgol cyn dychwelyd i'r theatr animeiddiad yn y ffilm ''Mickey's Christmas Carol* (1983). Ei ymddangosiad diweddaraf mewn ffilm theatrig oedd *Fantasia 2000* ym *1999*. Mae Donald hefyd wedi ymddangos mewn ffilmiau syth i fideo megis *Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers* (2004), cyfres deledu megis *Mickey Mouse Clubhouse* (2006-2016 ), a gemau fideo megis *QuackShot'' (1991).

Y tu hwnt i ffilmiau animeiddiad, mae Donald yn adnabyddus yn bennaf am ei ymddangosiadau mewn comics. Cafodd ei darlunio yn bennaf gan Al Taliaferro, Carl Barks, a Don Rosa. Mae Barks, yn arbennig, yn cael ei gredydu am ehangu'r "bydysawd Donald Duck", y byd y mae Donald yn byw ynddo, a chreu nifer o gymeriadau ychwanegol megis ewythr cyfoethog Donald *Scrooge McDuck*. Mae Donald wedi bod yn gymeriad poblogaidd iawn yn Ewrop, yn enwedig mewn gwledydd Nordig lle'r oedd ei gylchgrawn wythnosol *Donald Duck & Co* y cyhoeddiad comic mwyaf poblogaidd o'r 1950au hyd 2009. Mae Donald hefyd yn boblogaidd iawn yn yr Eidal, lle mae'n gymeriad mawr mewn llawer o gomics a lle crëwyd ei fersiwn ieuanc ohono  *Paperino Paperotto* a'i hunan arall uwcharwrol *Paperinik* (*Duck Avenger* yn UDA a *Superduck* yn y DU).

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cymeriadau Disney
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Cymeriadau comics
Categori:Hwyaid ffuglennol
Mewngylch ac allgylch

Mewn geometreg, mae **mewngylch** yn cyfeirio at y cylch mwyaf a ellir ei ffitio mewn triongl. Mae'n cyffwrdd tair ochr y triongl; mewn geiriau eraill, mae'r cylch mewn tangiad a'r triongl mewn tri lle. Gelwir canolbwynt y mewngylch yn "fewnbwynt y triongl".

Ceir hefyd **allgylch**, sef cylch sy'n gorwedd y tu allan i'r triongl, mewn tangiad i un o'i ochrau a thangiad i ymestyniad o'r ddau arall. Mae gan bob triongl dri allgylch gwahanol, gyda phob un mewn tangiad gydag un o ochrau'r triongl.
bawd|chwith|Polygon tangiadol

Gellir canfod canol y mewngylch (y 'mewnbwynt') fel croestoriad y tri hanerydd ongl (mewnol) (*internal angle bisectors*). Canolbwynt yr allgylch yw croestoriad hanerydd ongl (mewnol) un ongl (fertig *A*, er enghraifft) a hanerydd ongl (allanol) y ddwy ongl arall. Canolbwynt yr allgylch hwn yw'r 'triongl allganol' (*excentral triangle*) mewn perthynas â fertig *A*, neu allganol *A*.

Oherwydd bod hanerydd ongl (mewnol) unrhyw ongl yn berpendicwlar i'w hanerydd allanol, mae'n dilyn, felly, fod canol y mewngylch ynghyd â chanolbwyntiau'r tri allgylch, yn ffurfio system *orthocentric*.

Nid oes gan bob polygon sydd â mwy na thair ochr dangiad mewngylchol ar bob ochr. Gelwir y rhai hynny sydd (hy lle mae'r mewngylch yn cyffwrdd pob ochr)  yn "bolygonau tangiadol".

## Mewngylch a mewnbwynt
Dyweder bod gan \triangle ABC  fewngylch gyda radiws *r* a chanolbwynt *I*.
yna, *a* yw hyd y linell *BC*, *b* yw hyd *AC*, ac *c* yw hyd *AB*.
Dyweder hefyd mai  T_a, T_b, \text{ and } T_c yw'r mannau cyffwrdd, ble mae'r mewngylch yn cyffwrdd  *BC*, *AC*, a  *AB*.

### Mewngylch
Y mewnbwynt yw'r pwynt hwnnw ble mae'r hanerydd ongl (mewnol) o \angle ABC, \angle BCA, \text{ and } \angle BAC yn cyfarfod.

Y pellter o fertig A i'r canolbwynt I yw:
: 
    d(A, I) 
  = c \frac{\sin\left(\frac{B}{2}\right)}{\cos\left(\frac{C}{2}\right)}
  = b \frac{\sin\left(\frac{C}{2}\right)}{\cos\left(\frac{B}{2}\right)}

### Y pellter i'r fertig
Dyweder bod mewnbwynt triongl *ABC* yn *I*, mae'r pellter o'r mewnbwynt i'r fertig, a hyd ochrau'r triongl yn parchu'r hafaliad:

:\frac{IA \cdot IA}{CA \cdot AB} + \frac{IB \cdot IB}{AB \cdot BC} + \frac{IC \cdot IC}{BC \cdot CA} = 1.

Ymhellach,
:IA \cdot IB \cdot IC = 4Rr^2,

ble *R* ac *r* yw  cylchradiws (*circumradius*) a mewnradiws y triongl.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchoedd
Categori:Trionglau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Daisy Duck

Mae **Daisy Duck** yn gymeriad cartŵn anthropomorffig a grëwyd ym 1940  gan gwmni Walt Disney Productions. Mae Daisy yn hwyaden gyda plu gwyn, llygaid duon a cholur lafant ar ei aeliau hirion. Yn nodweddiadol mae'n gwisgo daps, ffroc a bwa gwallt piws. Mae hi'n gariad i Donald Duck ac yn ffrind gorau i Minnie Mouse.

## Ymddangosiadau
Cododd Daisy i enwogrwydd gyda'i rolau mewn cartwnau animeiddiedig Disney yn y 1940au. Roedd ymddangosiad cyntaf Daisy ym 1940 yn y ffilm *Mr Duck Steps Out*  lle mae Donald a'i neiaint Huey, Dewey a Louie yn cyfarfod a hi am y tro cyntaf.

Ers hynny mae wedi ymddangos mewn dros 16 o ffilmiau. Ei ymddangosiad diweddaraf mewn ffilm theatrig oedd *Fantasia 2000* yn y flwyddyn 2000. Mae Daisy hefyd wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau syth i fideo megis ''Mickey's Once Upon a Christmas* (1999) *Mickey's Magical Christmas: Snowed in at the House of Mouse* (2001)*, Mickey's House of Villains (2002), Mickey, Donald and Goofy: The Three Musketeers (2004) a Mickey's Twice Upon a Christmas (2004).''

Mae Daisy wedi ymddangos mewn nifer o gyfresi teledu'r Disney Channel gan gynnwys *Quack Pack* , *Mickey Mouse Works* a *Mickey Mouse Clubhouse*

Mae hi wedi ymddangos mewn nifer o  Gemau Fideo  gan gynnwys:
**Quackshot*
*''Mickey's Racing Adventure*
**Donald Duck: Goin' Quackers!''

## Cymeriad
Mae Daisy yn enwog am ei hoffter o siopa, ffasiwn, dawnsio a phartïon. Mae hi'n casáu diffyg parch a diffyg moesoldeb, twyllo ac annhegwch.

## Lleisio
Lleisiwyd Daisie yn wreiddiol gan Gloria Blondell (1945-1950) ers hynny mae wedi cael ei lleisio gan
*Ruth Clifford (1948)
*Vivi Janiss (1954)
*June Foray (1959, 1960)
*Patricia Parris (1983)
*Kath Soucie (1996-1998)
*Diane Michelle (1998-1999)
*Tress MacNeille (1999-cyfredol)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cymeriadau Disney
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Cymeriadau comics
Categori:Hwyaid ffuglennol
Plaid Werdd Iwerddon

Sefydlwyd **Plaid Werdd Iwerddon** (Gwyddeleg: ***Comhaontas Glas***, yn llythrennol: "Cynghrair Werdd"; Saesneg: ***Green Party***) yn 1981. Ers 2006 mae iddi natur drawsffiniol gan weithredu yng Ngweriniaeth Iwerddon a Gogledd Iwerddon. Arweinydd y blaid yw Eamon Ryan.

## Hanes
Sefydlwyd y blaid ym 1981 fel *Plaid Ecolegol Iwerddon* (Irish Ecological Party) gan Christopher Fettes. Yn 1983, newidiodd yr enw Saesneg i'r Green Alliance (yn llythrennol Gynghrair Gwyrdd). Ers 1987, enw Saesneg y blaid yw'r *Green Party*. Ni newidiwyd yr enw Gwyddelig (Comhaontas Glas) ers creu'r blaid ac fe'i defnyddir hyd heddiw.

Bu gan y Gwyrddion gynrychiolaeth mewn llywodraeth leol er 1985; yn y Dáil rhwng 1989-2011; yn Senedd Ewrop rhwng 1994-2004 ac yng Nghynulliad Gogledd Iwerddon ers 2007.

## Athroniaeth a Pholisïau Bras
Er mae'r amgylchedd yw prif sbardun wleidyddol y Gwyrddion mae ganddynt bolisïau mewn meysydd eraill. Mae'r rhain yn cynnwys; amddiffyn yr iaith Wyddeleg; tynnu'r oed bleidleisio i 16 oed etholiad uniongyrchol i aelodaeth yr ail dŷ yn y Weriniaeth, y Seanad Éireann, cefnogaeth i iechyd gyhoeddus genedlaethol ac yn erbyn preifateiddio dŵr Iwerddon. Maent hefyd o blaid hawl unigolion angheuol sâl i'r hawl i farw.

## Cyfranogiad yn y llywodraeth
O fis Mehefin 14 2007 i Ionawr 23 2011 roedd y Gwyrddion yn rhan o glymblaid y llywodraeth â Fianna Fáil a Progressive Democrats, ac ar ôl hunan-ddiddymu fel plaid, bu'r Gwyrddion yn rheoli gyda Fianna Fáil. Ar yr un pryd, newidiodd cadeirydd plaid y llywodraeth, Trevor Sargent, ei safbwynt. Roedd wedi addo na fyddai'r Gwyrddion yn mynd i lywodraeth gyda Fianna Fáil, ond wedi'r etholiad derbyniodd swydd Weinidog Gwladol dros Fwyd ac Amaethyddiaeth yn y llywodraeth newydd. Mewn cynhadledd arbennig, pleidleisiodd aelodau'r Blaid Werdd dros fynd i llywodraeth gyda FF gan fwyafrif o 86%. Bu Cadeirydd newydd y Blaid, John Gormley, yn Weinidog Amgylchedd a Llywodraeth Leol, tra daeth Eamon Ryan yn Weinidog Cyfathrebu, Ynni ac Adnoddau naturiol

## Arweinwyr
Hyd nes 2001, nid oedd gan y blaid arweinydd swyddogol.

*Trevor Sargent (2001-2007)
*John Gormley (2007-2011)
*Eamon Ryan (o 2011)

## Dolenni
*Gwefan y Blaid Werdd

## Cyfeiriadau
Categori:Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Tarten sawrus

bawd|Tarten sawrus gyda sbigoglys

Math o darten agored yn cynnwys crystyn toes wedi'i lenwi a wyau, llaeth neu hufen, a chaws, cig, bwyd mor neu lysiau, yw **tarten sawrus **(hefyd, yn Ffrangeg a Saesneg: *quiche*). Gall gael ei weini yn boeth neu oer. Mae'n ddull Ffrengig o goginio, er ei fod hefyd yn boblogaidd mewn gwledydd eraill.

Defnyddiwyd y gair "quiche" gyntaf yn Ffrangeg yn 1805, ac yn nhafodiaith Lorrain yn 1605. Gall fod yn perthyn i'r gair Almaeneg '''', sy'n golygu "cacen" neu "tarten".

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yn Ffrainc
Categori:Seigiau wyau
Modd (ystadegaeth)

[bawd|200px|Diagramau geometrig o **fodd**, **canolrif** a [Cymedr|chymedr, o ffwythiant dwysedd dychmygol.]]
Y rhif sy'n digwydd amlaf mewn rhestr neu set o rifau yw **modd**. Er enghraifft, modd y rhestr (1, 2, 2, 3, 3, 3, 4) yw 3. Mae'n bosibl y bydd dau rif neu ragor yn digwydd yr un mor aml ac yn amlach nag unrhyw rif arall. Yn yr achos hwn, nid oes diffiniad cytûn o ddull. Dywed rhai awduron y gall dau rif gwahanol fod yn foddau ond dywed eraill mai dim ond un rhif all fod yn fodd e.e. , 1, 2, 4, 4. Gelwir hyn yn "ddeufodd".

Fel y cymedr a'r canolrif ystadegol, mae'r modd yn ffordd o fynegi, mewn rhif sengl (fel arfer), gwybodaeth bwysig am hapnewidyn (*random variable*) neu boblogaeth. Fel arfer, wrth ddosbarthu rhifau, mae gwerth rhifiadol y modd yr un fath â chyfartaledd y cymedr a'r canolrif, a gall fod ychydig yn wahanol mewn dosbarthiadau uchel iawn.

## Hanes
Bathwyd y term gan y mathemategydd Karl Pearson (1857 – 1936) yn 1895. Ef a sefydlodd yr adran ystadegau gyntaf mewn unrhyw brifysgol drwy'r byd, a hynny yng Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL) ym 1911.

## Cyfeiriadau
Categori:Dadansoddi
Categori:Tebygolrwydd
Canolrif

[bawd|Diagramau geometrig o [Modd (ystadegaeth)|fodd, **canolrif** a chymedr, o ffwythiant dwysedd dychmygol.]]
Mesuriad  o ganolduedd yw **canolrif**: gwerth sy'n rhannu nifer o rifau yn eu hanner, o ran gwerth: fe'u rhenir yn rifau uchel a rhifau isel.  Dyma'r nifer (neu'r sgôr)  sydd yng nghanol y raddfa pan fo'r gwerthoedd wedi'u trefnu'n rhifyddol. Fe'i defnyddir yn aml gyda set data o bobl neu ddosbarthiad tebygolrwydd. I bob pwrpas, gellir ei ystyried i fod y "gwerth yn y canol". 
bawd|chwith|Canfod y canolrif mewn setiau o ddata odrif (ar y brig) ac eilrif (gwaelod).

Er enghraifft, mewn set ddata {1, 3, 3, **6**, 7, 8, 9}, y canolrif yw 6.

Mantais sylfaenol y canolrif o'i gymharu â'r cymedr (a ddisgrifir yn aml fel y "cyfartaledd") yw nad yw'n cael ei ddylanwadu gan werthoedd hynod fawr neu fychan iawn, ac felly gall roi gwell syniad i ni o werth "nodweddiadol". Er enghraifft, wrth ddeall ystadegau fel incwm y cartref, sy'n amrywio'n fawr, gellir dylanwadu (neu 'sgiwio') cymedr gan nifer fychan o werthoedd uchel neu isel iawn. Gall cyfanrif incwm, ar y llaw arall, fod yn ffordd well o awgrymu beth yw'r incwm "nodweddiadol".

Oherwydd hyn, ystyrir y canolrif yn wirioneddol bwysig i'r ystadegwr go-iawn. Mae'n effeithiol cyn belled nad oes dros 50% o'r  data wedi'i halogi, ac ni all roi canlyniad mympwyol rhy fawr na rhy fach.

## Nifer meidraidd o rifau
Gellir canfod canolrif rhestr gyfyngedig o rifau trwy drefnu'r holl rifau o'r lleiaf i'r mwyaf. Os oes nifer odrif o rifau, dewisir yr un canol; er enghraifft, ystyrier y rhestr ganlynol o rifau

: 1, 3, 3, 6, 7, 8, 9
sy'n cynnwys saith rhif. Y canolrif yw'r pedwerydddd, sef '6'.

Os yw'r nifer y rhifau yn eilrif yna nid oes unrhyw werth canolig, ac felly mae'r canolrif yn cael ei ddiffinio fel cymedr y ddau werth canol.

Er enghraifft, yn y set ddata

: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9

y canolrif yw cymedr y ddau rif canol: sef (4 + 5)/2, sy'n 4.5.

Y fformiwla a ddefnyddir i ddod o hyd i fynegai rhif canol y set data a drefnir yn rhifol *n* yw (n + 1)/2. Mae hyn naill ai'n rhoi'r rhif canol (ar gyfer nifer odrif o werthoedd) neu'r pwynt hanner ffordd rhwng y ddau werth canol. Er enghraifft, gyda 14 o werthoedd, bydd y fformiwla yn rhoi mynegai o 7.5, a chymerir y canolrif trwy gyfartaledd y seithfed (llawr y mynegai hwn) a'r wythfed gwerth (uchafswm y mynegai hwn). Felly, gall y fformiwla ganlynol gynrychioli'r canolrif:

: \mathrm{median}(a) = \frac{a_{\lceil\#x \div 2\rceil} + a_{\lceil\#x \div 2 + 1\rceil}}{2}

## Termau
*cymedr rhifyddol - *arithmetic mean*
*Cymedr cyfrannol - *mean proportional*
*Cymedr Distyll Gorllanw - *Mean Low Water Spring Tide*
*Cymedr Penllanw Gorllanw - *Mean High Water Spring Tide*
*Cymedrau pwysol - *weighted mean*

## Cyfeiriadau
Categori:Dadansoddi
Categori:Tebygolrwydd
Hapnewidyn

bawd|Tafliad darn arian
Mewn tebygolrwydd ac ystadegau, mae **hapnewidyn**, yn newidyn y mae ei werthoedd posib yn deillio o ffenomen sy'n digwydd ar hap. Fel ffwythiant, mae'n rhaid i hapnewidynau fod yn fesuradwy.

Mae canlyniadau'n aml yn dibynnu ar rai newidynnau ffisegol na ellir mo'u deall, eu gweld na'u profi. Er enghraifft, wrth daflu darn arian di-duedd, mae'r canlyniad "pen neu gynffon" yn dibynnu ar bethau ffisegol ansicr, fel y llawr yn gwyro, neu grac bychan ynddo; dyma bethau ffisegol nad yw'r gwyliwr yn ymbwybodol ohonynt. Gelwir y set yma o ganlyniadau posib yn "barth". O ran y darn arian, dim ond dau ganlyniad sy'n bosib: "pen" neu "gynffon". Gan fod un o'r ddau ganlyniadau yma'n sicr o ddigwydd, gan gymryd wrth gwrs, fod y darn arian yn rhy denau i sefyll ar ei ochr, yna ni all y tebygolrwydd fod yn sero.

Gellir diffionio hapnewidyn fel ffwythiant sy'n mapio canlyniad o brosesau rhifau real na ellir eu rhagweld. Mae felly'n ddull gweithredu i aseinio maint (rhifyddol) i bob canlyniad ffisegol, ac er gwaethaf yr awgrym yn ei enw ("hap" a "newidyn"), 'dyw'r dull o weithredu gwaelod ddim wedi'i seilio ar unrhyw 'hap' na 'newid'!

## Y newidyn
Mae newidyn yn symbol, (llythyren yr wyddor, fel arfer) sy'n cynrychioli rhif o'r enw 'gwerth y newidyn', sydd yn rhif mympwyol (*arbitrary*) heb ei bennu'n llawn, neu'n anhysbys. Mae cyfrifo algebraidd gyda newidynnau fel pe baent yn rhifau penodol yn caniatáu i ni ddatrys ystod o broblemau mewn un cyfrifiad. Enghraifft nodweddiadol yw'r fformiwla cwadratig, sy'n caniatáu i ni ddatrys pob hafaliad cwadratig trwy amnewid dim ond gwerthoedd rhifol cyfernodau'r hafaliad a roddir i'r newidynnau sy'n eu cynrychioli. Y term cyferbyniol iddo yw cysonyn.

## Diffiniad
Mae hapnewidyn X\colon \Omega \to E yn ffwythiant a ellir ei fesur, sy'n tarddu o set o ganlyniadau posibl  \Omega  i ofod mesuradwy   E.  Mae'r diffiniad gwirebol yn mynnu fod yn rhaid i \Omega fod y gofod-sampl o debygolrwydd-triphlyg. Fel arfer mae gan: X werth real (h.y. E=\mathbb{R}).

Mae'r tebygolrwydd fod X yn troi'n werth mewn set mesuradwy S\subseteq E yn cael ei nodi fel:
: \operatorname {Pr} (X \in S) = P(\{\omega\in \Omega|X(\omega) \in S\}),
ble mae P yn fesur o'r tebygolrwydd, gydag \Omega.

## Cyfeiriadau
Categori:Haprwydd
Categori:Ystadegaeth
Categori:Dadansoddi
Coed tân

bawd|Pentwr o goed tân
Gall **coed tân **(neu **priciau tân**) fod yn unrhyw ddeunydd pren sy'n cael ei gasglu a'i ddefnyddio fel tanwydd. Yn gyffredinol, mae coed tân ar ffurf y gellid ei adnabod, fel boncyffion neu ganghennau, o'i gymharu â thanwydd pren fel peledi neu sglodion. Gall fod wedi'i sychu (neu sesno) neu beidio. Gellir ei ddosbarthu fel pren caled neu bren meddal.

Mae coed tân yn adnodd adnewyddadwy. Serch hynny, gall y galw am y tanwydd fod yn uwch na'i allu i adnewyddu ar lefel leol neu ranbarthol. Mae arferion da ym maes coedwigaeth a gwelliannau i'r dyfeisiadau sy'n defnyddio coed tân yn gallu gwella cyflenwadau coed lleol.
Categori:Tanwyddau
Don Giovanni - Disgyddiaeth

bawd|DVD Don Giovanni gan Teatro alla Scala dan arweiniad Riccardo Muti 1987
Dyma '*ddisgyddiaeth rannol* ar gyfer opera Wolfgang Amadeus Mozart *Don Giovanni*.
__TOC__
## Recordiadau sain 
## Recordiadau fideo 
## Cyfeiriadau
*

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Wolfgang Amadeus Mozart