open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Potasiwm

Elfen gemegol yw **potasiwm** gyda'r rhif atomig 19 a'r symbol `K`. Mae'n rhan o 'r metelau alcalïaidd yn y tabl cyfnodol. Metel feddal iawn yw potasiwm a gellir ei dorri gyda chyllell yn hawdd. Mae'r metel yn adweithiol iawn felly mae'r wyneb newydd yn sgleiniog, ond mae'n troi'n bŵl yn gyflym wrth i haen o botasiwm ocsid ffurfio dros ei wyneb yn ystod adwaith gydag ocsigen o'r aer. Er mwyn atal yr adwaith caiff potasiwm ei storio o dan olew paraffîn sy'n cadw'r aer i ffwrdd.


Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau alcalïaidd
Magnesiwm

Elfen gemegol yw **magnesiwm** a gaiff ei gynrychioli gyda'r symbol `**Mg**` a'r rhif atomig 12 yn y tabl cyfnodol. Mae'r elfen yn fetel arian, caled gyda dwysedd isel o 1.738 g/cm³, felly defnyddir y metel fel rhan o nifer o aloïau ysgafn.


Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau daear alcalïaidd
Silicon

Elfen gemegol anfetelig pedwarfalent yw **silicon** gyda'r symbol **Si** a'r rhif atomig 14 yn y  tabl cyfnodol. Antoine Lavoisier a ddarganfu silicon yn gyntaf, a hynny ym 1787. Elfen wythfed mwyaf cyffredin yn y bydysawd, ac ail fwyaf cyffredin yng nghrwst y ddaear (ar ôl ocsigen) ydyw. Mae'n perthyn i'r grŵp hwnnw a elwir yn fetelffurfiau.

Mae llawer o ddefnyddiau diwydiannol i silicon, yn enwedig i greu dyfeisiau electronig. Enwyd ardal enwog o ogledd Califfornia ar ei ôl, sef Dyffryn Silicon, o achos y diwydiant yno.


Categori:Elfennau cemegol
Ffosfforws

Elfen gemegol yw **ffosfforws** a gaiff ei chynrychioli gan y symbol `P` a'r rhif atomig 15 yn y  tabl cyfnodol.  Mae'n anfetel ac yn perthyn i'r grŵp nitrogen. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae'r grŵp hwn (sef  grŵp 15) yn cynnwys: **nitrogen** (**N**) (sy'n anfetel), **ffosfforws** (**P**) (anfetel), **arsenig** (**As**) (meteloid), **antimoni** (**Sb**) (meteloid), **bismwth** (**Bi**) (metel tlawd) ac **ununpentiwm** (**Uup**) (metel tlawd), mae'n debyg.

Mae'n elfen gyffredin iawn ar y Ddaear a gellir ei ganfod mewn creigiau ffosffad, ond oherwydd ei fod yn adweithio'n sydyn, nid yw i'w ganfod yn rhydd mewn natur. Ffosfforws gwyn a gafodd ei darganfod yn gyntaf a hynny yn 1669 gan yr alcemydd Almaenig Hennig Brand.

Caiff ei defnyddio'n helaeth i wneud cynnyrch megis dur. (Heddiw *fósforo* (eg) yw'r gair Sbaeneg a Phortiwgaleg am fatsien.)

Oherwydd ei natur dra adweithiol, ar ffurf wedi'i glymu ag ocsigen (wedi'i ocsideiddio) y mae ffosfforws yn bodoli mewn natur (gan cynnwys wrin)  bron yn ddieithriad. Gelwir hwn yn ffosffad (PO43-; yn ei ffurf wedi'i llwyr ïoneiddio). (Pan nad yw wedi ïoneiddio, ffurfia asid ffosfforig (H3PO4).)

## Ffynonellau diwydiannol ffosfforws 
Ers yr 1890au mwyngloddio creigiau ffosffad anorganig bu brif ffynhonnell yr elfen. Ar ffurf (amhur) ffosffad calsiwm (apatit) y mae'r rhan fwyaf ohono. Fe'i ffurfiwyd o waddodion morol dros filiynau o flynyddoedd cyn dod i'r wyneb drwy symudiadau tectonig y ddaear.  Yn yr Unol Daleithiau cychwynnodd y diwydiant, ond mae bellach cyflenwadau sylweddol ohono yn Tsieina a Rwsia.  Ond o bwys yn yr hinsawdd geo-wleidyddol bresennol yw bod tua hanner cyflenwad y byd i'w canfod mewn gwledydd arabaidd , yn bennaf Moroco, lle mae dros 70% ar hyn o bryd.

## Ffosfforws mewn pethau byw 
bawd|Fframwaith hydrocsiapatit (calsiwm ffosffad) mewn asgwrn. (Normal ar y chwith, Treuliwyd ar y dde)
Mae'r elfen ffosfforws yn bresennol ym mhopeth byw at y ddaear ac nid oes modd cynnal bywyd hebddo. Mae'n chwarae rôl hollbwysig ym mhrosesau biocemeg rheoli ac egnio bywyd. Mae'n debyg iddo chwarae rhan holl bwysig wrth i fywyd ffurfio (abiogenesis) tua phedwar biliwn (mil miliwn) o flynyddoedd yn ôl. Datgelir hyn heddiw yn ei rôl greiddiol mewn asidau niwclëig (DNA ac RNA) a'r ffosffolipidau sy'n ffurfio pilen pob cell - ddwy gydran hanfodol i fywyd. Mae'n rhan hollbwysig a gweithredol o'r moleciwl ATP sy'n ganolog i gyfundrefn egni bywyd at y ddaear. Mae'n debygol fod adweithiau’r moleciwl hwn (sef ATP) a'u gwreiddiau yn y byd abiotig.

Halwynau ffosffad calsiwm yw cyfansoddiad "caled" esgyrn a dannedd

## Cyfeiriadau 
Categori:Anfetelau
Categori:Elfennau cemegol
Twristiaeth

Teithio er difyrrwch, hamdden neu fusnes yw **twristiaeth**. Mae Sefydliad Twristiaeth y Byd yn diffinio "twrist" fel person "sy'n teithio i ac yn aros mewn lleoedd y tu allan i'w amgylchedd arferol am un flwyddyn neu lai er hamdden, busnes neu resymau eraill". Mae twristiaeth yn weithred boblogaidd ar draws y byd. Yn 2011, roedd mwy na 983&nbsp;miliwn o dwristiaid rhyngwladol, twf o 4.6% ar 2010 (940&nbsp;miliwn).

Mae twristiaeth yn bwysig, weithiau'n hanfodol i nifer o wledydd. Yn ôl Datganiad Manila ar Dwristiaeth Byd-eang (1980), mae twristiaeth yn "weithred sy'n hanfodol i fywyd cenhedloedd  o ganlyniad i'w heffeithiau uniongyrchol ar sectorau cymdeithasol, diwylliannol, addysgol, ac economaidd cymdeithasau cenedlaethol ac ar eu cysylltiadau rhyngwladol". Cynhyrcha twristiaeth incwm wrth i unigolion dalu am nwyddau a gwasanaethau, sy'n cyfrif am fwy na 30% o allforion gwasanaethau'r byd, a 6% o holl allforion nwyddau a gwasanaethau. Mae'r diwydiant twristiaeth hefyd yn creu swyddi yn y sector wasanaethau, mewn cludiant, llety, ac adloniant.

## Gweler hefyd 
* Twristiaeth yng Nghymru

## Cyfeiriadau 

Categori:Adloniant
Categori:Diwydiannau
Categori:Hamdden
Categori:Teithio
Garddio

200px|de|bawd|Rhoi dŵr i blanhigion.
Y gelfyddyd a'r grefft o dyfu planhigion yw **garddio**. Bwriad garddio yw creu amgylchedd hardd neu tyfu planhigion i'w bwyta. Fel arfer digwydd gwaith garddio o gwmpas y cartref, mewn lle o'r enw **gardd**. Yn yr hen ddyddiau roedd gerddi yn rhan bwysig i gartrefi llwm, a byddai'r bythynod yn dibynnu yn drwm ar y cynnyrch a dyfai yn yr ardd
gan fod eu cyflog mor isel.

## Garddio yn yr 21fed ganrif
Heddiw mae'r dirwasgiad yn pwyso'n drwm ar deuluoedd, ac mae hyn wedi ennyn diddordeb eto yn yr ardd, a'r llysiau a ellir dyfu ac arbed costiau bwyd i'r cartref. Gwelir tŵf ym mhoblogrwydd gerddi bychain,(cottage garden). Nid oes eisiau gardd fawr fel a welwch ar y teledu i lenwi anghenion teulu bychan. Mae'n syndod beth all gardd fychan dyfu i blesio angen y bwthyn, heb fynd 
i gostiau mawr. Gall ddod a llawer o bleser, fel mai bwyd ffres wedi ei dyfu eich hunan yn roddi, ac yn ôl nifer o arddwyr mae'r cynnyrch o ansawdd hollol wahanol i'r hyn a geir yn yr archfarchnadoedd.

Categori:Garddio
Gardd

[bawd|de|250px|Rhan o [Gerddi Clun|Erddi Clun yn Abertawe.]]
[bawd|de|250px|Gardd [Zen yn Kyoto, Siapan.]]
Lle a gynllunnir yw **gardd**, fel arfer yn yr awyr agored, er mwyn arddangos, tyfu, a mwynhau planhigion o bob math, yn ogystal â defnyddiau naturiol fel cerrig. Gall gardd gynnwys defnyddiau naturiol a dynol.
## Gweler hefyd 
* Gardd Eden
* Gerddi Crog Babilon
* Parc

Categori:Garddio
Pila gwyrdd

bawd|*Carduelis spinus*

Mae'r **Pila gwyrdd** (***Carduelis spinus***) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, gorllewin Rwsia a rhan o ddwyrain Asia.

Nid yw'r Pila gwyrdd yn aderyn mudol yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n weddol gynnes, ond mae adar o'r gogledd yn symud tua'r de a'r gorllewin yn y gaeaf. a'r adar o ddwyrain Asia yn gaeafu yn Tsieina. Mae'n aderyn gweddol fychan, 11.5-13.5&nbsp;cm o hyd. Mae'r cefn yn llwydwyrdd a'r bol yn llwyd gyda marciau gwyn, yr adenydd yn ddu dyda bar melyn amlwg ar eu traws a'r gynffon yn ddu gydag ochrau melyn. Mae pen a bron y ceiliog yn felyn gyda chap du, tra mae'r iâr yn llwydwyrdd ar y pen.

Adeiledir y nyth mewn coeden fel rheol, ac mae'n aderyn nodweddiadaol o goedwigoedd bytholwyrdd. Hadau yw'r bwyd fel rheol, ac mae'n arbennig o hoff o hadau Gwernen a Bedwen, ond mae hefyd yn dal pryfed i fwydo'r cywion. Yn y gaeaf mae'n aml yn ymgasglu'n heidiau.

Mae'n aderyn cyffredin yng Nghymru, lle mae wedi cynyddu'n sylweddol yn stod yr 50 mlynedd diwethaf.

Categori:Fringillidae
Alwminiwm

Elfen gemegol yw **alwminiwm** a gaiff ei chynrychioli gyda'r symbol `**Al**` a'r rhif atomig 13 yn y  tabl cyfnodol. Mae'n aelod o'r grŵp Boron. Dyma'r metel mwyaf cyffredin yng nghrwst y Ddaear a'r drydedd elfen mwyaf cyffredin, ar ôl ocsigen a silicon.

Trefn yr electronau yw 2,8,3.

Categori:Elfennau cemegol
Gwyach fach

bawd|*Tachybaptus ruficollis*
bawd|Wyau *Tachybaptus ruficollis*

Mae'r **Wyach fach** (*Tachybaptus ruficollis*) yn aelod o deulu'r Podicipedidae, y gwyachod.

Mae'n un o'r gwyachod mwyaf cyffredin, yn nythu ar draws Ewrop ac Asia cyn belled a Gini Newydd ac ar draws rhannau helaeth o Affrica. Yn y rhannau oeraf, lle mae'r dŵr yn rhewi yn y gaeaf, mae'n symud tua'r de neu'r gorllewin, ond fel arall nid yw'n aderyn mudol. Mae'n aml yn casglu ar lynnoedd mawr yn y gaeaf.

bawd|canol|400px|Dosbarthiad byd-eang yr Wyach fach

Mae'r Wyach fach rhwng 23 a 29&nbsp;cm o hyd, y lleiaf o'r gwyachod yn Ewrop. Gall nythu yn unrhyw le lle mae dŵr croyw gyda digon o dyfiant, hyd yn oed ar byllau bychain. Adeiledir y nyth yn agos i'r dŵr, gan nad yw'n medru cerdded yn dda ar y tir. Mae'n dodwy 4 i 7 wy, ac wedi iddynt ddeor gellir weithiau gweld cyw yn cael ei gario ar gefn un o'r rhieni. Pysgod bychain yw ei brif fwyd, ac mae'n medru nofio o dan y dŵr i'w dal.

Gellir adnabod y Wyach fach yn weddol hawdd o'r maint; mae'n aderyn llawer llai na'r Wyach fawr gopog. Yn y tymor nythu mae'r bochau a'r gwddf yn frowngoch. Yn y gaeaf mae'n haws ei gymysgu gyda gwyachod eraill, gan eu bod yn fwy tebyg i'w gilydd yn eu plu gaeaf, ond heblaw y maint mae'r Wyach fach yn fwy brown lle mae'r rhan fwyaf o'r lleill yn ddu a gwyn. Mae'r alwad yn debyg i sŵn ceffyl yn gweryru.

Categori:Gwyachod
Cabo Verde

Ynysfor ym Môr Iwerydd oddi ar arfordir Gorllewin Affrica yw **Cabo Verde** (*Penrhyn Gwyrdd* ym Mhortiwgaleg). Darganfuwyd yr ynysoedd gan y Portiwgaliaid yn y bymthegfed ganrif. Mae'r hinsawdd yno yn sych iawn a cheir adegau o sychder yn aml.

300px|canol|bawd|Map Cabo Verde

## Daearyddiaeth 
Mae naw ynys gyfannedd yn y wlad:-

## Gweler hefyd 
* Etholiadau yn Cabo Verde

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Ynysforoedd
Categori:Ynysoedd Môr Iwerydd
Rhegen yr ŷd

Mae **Rhegen yr ŷd** (***Crex crex***), yn aelod o deulu'r Rallidae.

Mae'n nythu trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia. Mae'n aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r teulu yma, nid yw Rhegen yr Ŷd yn nythu mewn lleoedd gwlyb. Fel rheol mae'n nythu mewn caeau neu dir diffaith lle mae tyfiant uchel i guddio'r nyth a'r cywion. Yn rhannol oherwydd hyn, mae ei niferoedd wedi gostwng ar draws Ewrop, oherwydd yn aml mae ffermwyr yn torri'r gwair ar y caeau cyn i'r cywion ddod yn ddigon hen i hedfan.

Maent yn llawer haws eu clywed na'u gweld, gan eu bod fel rheol yn cadw o'r golwg mewn tyfiant uchel. Mae'r cefn yn frown gyda smotiau du, y pen a'r gwddf yn llwydlas a'r ochrau'n gochaidd. Pan maent yn hedfan mae'r adenydd yn edrych yn frowngoch. Mae'r cywion yn ddu. Fel rheol gellir clywed yr adar pan maent yn bresennol, oherwydd mae'n gwneud sŵn tebyg i'e enw Lladin, "crex crex". Hyn sy'n rhoi'r enw Cymraeg "Rhegen" iddo hefyd.

Ar un adeg yr oedd Rhegen yr ŷd yn aderyn cyffredin yng Nghymru, ond er bod ambell gofnod o bâr yn nythu nid yw wedi nythu yma'n rheolaidd ers tua diwedd y 1950au. Mae'n eithaf cyffredin ar rai o ynysoedd gorllewin yr Alban, yn enwedig Coll a Tiree. Yno mae'r ffermwyr yn cael eu talu i ffermio mewn dulliau sy'n gadael i'r aderyn orffen nythu, ac o ganlyniad mae ei niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol yno.

## Hanesyddol
Dyddiaduron ffermio:
:Awst 24ain 1934: Torri gwair yng Nghae cefn Ty Pwll hefo ceffylau a'r injan wair. Gorfod stopio yn sydyn, nyth Rhegen yr Yd yny gwair - twyso y ceffylau a'r injan rownd y nyth. Wythnos gyfnewidiol - haul a glaw.

## Dolenni allanol
*Rhegen yr Ŷd ar Gymdeithas Gwaith Maes 

Categori:Adar
Karl Jenkins

Cyfansoddwr ac aml-offerynwr o Gymro yw **Syr Karl William Pamp Jenkins** CBE, FRAM, HonFLSW (ganwyd 17 Chwefror 1944). Mae rhai o'i weithiau mwyaf adnabyddus yn cynnwys y gân "Adiemus" (1995), o albwm cyfres *Adiemus*; *Palladio* (1995); *The Armed Man* (2000); e*i Requiem* (2005); a'i Stabat Mater (2008).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd Jenkins yn Penclawdd, Penrhyn Gŵyr. Roedd ei dad yn athro yn yr ysgol leol ac yn organydd a meistr y côr ym Mhenclawdd. Ganddo ef y cafodd Jenkins ei hyfforddiant cerddorol cyntaf. Ar ochr ei dad, roedd ei ddadcu yn löwr.

Bu farw ei fam pan oedd yn 4 mlwydd oed. Ar ochr ei fam, roedd ei ddadcu yn forwr o Sweden a deithiodd i Gymru lle priododd ei famgu, casglwr cocos. 

Aeth i Ysgol Ramadeg Tregwyr, ac wedyn i Brifysgol Cymru, Caerdydd, lle cyfarfu a'i wraig. Yn 1966 aeth i Lundain i astudio yn yr Academi Gerdd Frenhinol.

## Gyrfa 
 Llywodraeth Cymru; 2015]]
Am y rhan fwyaf o'i yrfa gynnar, adnabyddwyd ef fel cerddor jazz a jazz-roc. Bu'n chwarae amryw o offerynnau gan gynnwys sacsoffon soprano a baritôn, allweddellau ac obo. Ymunodd â grŵp o gyfansoddwr jazz Graham Collier, ac yn ddiweddarach cyd-sefydlodd y band Nucleus a enillodd y wobr gyntaf yn y Montreux Jazz Festival yn 1970. Bu'n chwarae yng Nghlwb Ronnie Scott a chwarae gyda'r band Soft Machine yn y 70au.

Cyfansoddodd gerddoriaeth i nifer o hysbysebion gan gynnwys Levi, British Airways, Renault, Volvo a Pepsi.

Erbyn hyn mae'n fwy adnabyddus fel cyfansoddwr clasurol gan dderbyn comisiynau gan y Bale Brenhinol, Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru, Bryn Terfel, ac Evelyn Glennie.

Roedd yn westai yng nghoroni Siarl III am fod un o'i gyfansoddiadau yn cael ei chwarae yn ystod y seremoni. Dangoswyd wyneb Jenkins ar y darllediad gyda'i wedd unigryw o wallt hir gwyn, mwstash a sbectol fawr, a chafwyd nifer fawr o sylwadau digrif ar y cyfryngau cymdeithasol amdano. I'r rhai oedd nad yn ei adnabod, tybiwyd efallai mai Meghan Markle ydoedd mewn cuddwisg. Roedd Markle eisoes wedi datgan na fyddai hi a'r Tywysog Harri yn mynd i'r coroni.

## Gweithiau cerddorol
**Adiemus* (1994)
**Palladio* (1996)
**Imagined Oceans*
**The Armed Man* (1999)
**Dewi Sant*
**Ave Verum*
**Requiem* (2005)
**The Peacemakers* (2011)
**Cantata Memoria – Er Mwyn y Plant* (2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr jazz o Gymru
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Ffliwtwyr o Gymru
Categori:Obowyr o Gymru
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ben-clawdd
Categori:Pobl o Gymru o dras Swedaidd
Categori:Sacsoffonyddion o Gymru
Spencer Davis

Cerddor o Gymro oedd **Spencer Davis** (17 Gorffennaf 1941 – 19 Hydref 2020).

Sefydlodd y band Spencer Davis Group yn y 1960au. Yn 1966 aeth y grŵp i rif 1 yn siartiau y DU gyda'r senglau "Keep On Running" a "Somebody Help Me". Chwalodd y grŵp yn 1967 ond aeth sawl fersiwn o'r band ar daith o dan arweiniad Davis.

Bu farw Davis yn 81 mlwydd oed yn ei gartref yng Nghaliffornia.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Gitaryddion roc
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe
Pibydd y tywod

Mae **Pibydd y tywod** (***Calidris alba***) yn un o aelodau llai teulu'r rhydyddion.

Mae Pibydd y tywod yn nythu yn yr Arctig, yng ngogledd Ewrop, gogledd Asia a rhan ogleddol Gogledd America. Mae'n aderyn mudol, ac yn y gaeaf maent yn symud tua'r de, cyn belled a De America, Affrica ac Awstralia. Yn y gaeaf maent yn hel at ei gilydd yn heidiau, fel rheol ar draethau tywodlyd, yn wahanol i'r rhan fwyaf o rydyddion eraill, sy'n hoffi mwd.

O ran maint mae Pibydd y tywod yn debyg i Bibydd y mawn ond yn y gaeaf mae yn llawer goleuach ei liw na Phibydd y Mawn, gyda darn du ar yr ysgwydd, a gyda pig cryfach. Wrth hedfan mae'n dangos llinell wen amlwg iawn ar yr adenydd. Mae'n rhedeg ar hyd y traeth i ddal ei fwyd yn hytrach na gwthio ei big i'r mwd fel y rhan fwyaf o rydyddion. Ei brif fwyd yn y gaeaf yw crancod bychain ac unrhyw anifail bychan arall sydd i'w gael ar y traeth, tra maent yn bwyta llawer o bryfed yn ystod y tymor nythu. 

250px|bawd|Mae Pibydd y tywod yn nythu i'r gogledd o'r llinell ddu
Mae'n nythu ar lawr yn yr Arctig, gan ddodwy 3 neu 4 wy. Yn ystod y tymor nythu mae'r wyneb a'r gwddf yn goch. 

Mae'n aderyn gweddol gyffredin ar y traethau yng Nghymru yn y gaeaf, y gwanwyn a'r hydref.

Categori:Rhydwyr
1560au

15g - **16g** - 17g
1510au 1520au 1530au 1540au 1550au - **1560au** - 1570au 1580au 1590au 1600au1610au
1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Pïws IV
*Pab Pïws V (O 1566)
*Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
*Brenin Charles IX (Ffrainc)
*Ymerawdwr Ivan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
*Brenin Felipe II (Sbaen a Phortiwgal)
*Brenin Gustaf I (Sweden)
*Brenin Ioan III (Sweden) (O 1568)
*Brenin Frederic II o Ddenmarc a Norwy
*Ymerawdwr Longqing (Tsieina)


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
Natur

[bawd|260px|[Y bydysawd|Y Bydysawd]]

**Natur**, yn yr ystyr ehangaf, yw'r byd neu'r bydysawd naturiol, corfforol neu faterol. Gall "Natur" gyfeirio at ffenomena'r byd ffisegol, ac felly at fywyd yn gyffredinol. Mae astudio natur yn rhan fawr, os nad yr unig un, o wyddoniaeth. Er bod bodau dynol yn rhan o natur, mae gweithgarwch dynol yn aml yn cael ei ddeall fel categori ar wahân i ffenomenau naturiol eraill. O fewn gwahanol yr ystyron o'r gair, heddiw, mae “natur” yn aml yn cyfeirio at ddaeareg a bywyd gwyllt.

Mae'r gair natur yn tarddu o'r gair Lladin natura, neu "hanfodion". Mae'n golgu 'genedigaeth'.

Mae *Natura* yn gyfieithiad Lladin o'r gair Groeg physis (φύσις), a oedd yn ymwneud yn wreiddiol â nodweddion cynhenid planhigion, anifeiliaid a nodweddion eraill y Ddaear. Datblygiad o hyn yw'r cysyniad o natur yn ei gyfanrwydd, y bydysawd corfforol; dechreuodd gyda rhai cymwysiadau craidd o'r gair φύσις gan athronwyr cyn-Socratig, ac mae wedi ennill ei blwyf yn gyson ers hynny. Parhaodd y defnydd hwn o fewn y dull gwyddonol modern dros y canrifoedd diwethaf.

## Cyfeiriadau
Lombardia

Rhanbarth yng ngogledd yr Eidal rhwng yr Alpau a Dyffryn Po yw **Lombardia** neu weithiau yn Gymraeg **Lombardi**. Dyma ranbarth cyfoethocaf a mwyaf poblog yr Eidal. Milan yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Yn y cyfrifid diwethaf roedd gan y rhanbarth boblogaeth o .

bawd|canol|220px|Lleoliad Lombardia yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn 12 talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Bergamo
* Brescia
* Como
* Cremona
* Lecco
* Lodi
* Mantova
* Milan
* Monza a Brianza (Monza yw'r ganolfan weinyddol)
* Pavia
* Sondrio
* Varese

bawd|canol|320px|Taleithiau Lombardia

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol 


Categori:Rhanbarthau'r Eidal
Cwtiad aur

bawd|* Pluvialis apricaria*

Mae'r **Cwtiad aur** (***Pluvialis apricaria***) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda smotiau aur a du ar y pen a'r cefn a'r fron a'r bol yn ddu. Yn y gaeaf mae'r fron a'r bol yn troi'n wyn ac mae'n haws ei gymysgu gyda'r Cwtiad llwyd, ond mae'n parhau i ddangos rhywfaint o aur ar y cefn.

bawd|chwith|Cwtiad aur yn ei blu gaeaf
Mae'n nythu ar rostir agored yng ngogledd Ewrop a gorllewin Asia, gan adeiladu'r nyth ar lawr. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf cyn belled a de Ewrop a gogledd Affrica.

Yn wahanol i lawer o rydyddion, nid ydynt yn gwthio'r pig i'r mwd i chwilio am fwyd, yn hytrach maent yn cerdded o gwmpas i chwilio am unrhyw pryfed neu anifeiliaid bach sydd i'w gweld ar yr wyneb. Yn y gaeaf gellir eu gweld yn bwydo mewn caeau yn ogystal ag o gwmpas glannau'r môr.

Mae nifer fychan ohonynt yn nythu yng Nghymru ar yr ucheldiroedd, er enghraifft ar y Berwyn, ond mae'r niferoedd wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf. Yn y gaeaf mae niferoedd llawr mwy yn dod i aeafu yma, a gellir gweld heidiau o filoedd ohonynt mewn ambell fan.

Categori:Rhydwyr
Gwlân

de|bawd|300px|Gwlân

Ffibr a wneir o flew cyrliog defaid, geifr, ac aelodau eraill o deulu'r Caprinae yw **gwlân**.

## Hanes
Hyd at yr 20g, y diwydiant gwlân oedd un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru. Yn yr Oesoedd Canol, roedd y diwydiant yn hynod o bwysig yn Sir Benfro, lle roedd y trigolion yn nyddu edafedd ac yn gweu brethynnau yn eu cartrefi, iddynt hwy eu hunain, gan werthu unrhyw gynnyrch oedd ganddynt dros ben mewn ffair. Weithiau arferid allforio'r cynnyrch i Fryste. Yno, roedd y diwydianwyr yn ei ail-allforio i Wasgwyn, Llydaw, Portiwgal a Gwlad yr Iâ, a gwnaed elw mawr. Defnyddid y brethyn ar gyfer (a oedd o ansawdd eithaf gwael) ar gyfer gwaith pob dydd yn hytrach nag i edrych yn dda.

Yn y 16g symudodd canolbwynt y diwydiant o Sir Benfro i Sir Feirionnydd, Sir Ddinbych a Sir Drefaldwyn.

## Gweler hefyd 
*Brethyn
*Cneifio defaid
*Diwydiant gwlân Cymru
*Gwlana

## Cyfeiriadau

Categori:Ffibrau
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Cwtiad llwyd

Mae'r **Cwtiad llwyd** (***Pluvialis squatarola***) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn tarawiadol dros ben, gyda smotiau du a gwyn ar y cefn a rhan uchaf yr adenydd a'r wyneb, y fron a'r bol yn ddu. Yn y gaeaf mae'r fron a'r bol yn troi'n wyn ac mae'n haws ei gymysgu gyda'r Cwtiad aur, ond mae pig y Cwtiad aur yn llai ac hyd yn oed yn y gaeaf mae rhywfaint o liw aur ar y cefn, sy'n absennol yn y Cwtiad llwyd. Os oes amheuaeth y peth gorau i'w wneud yw disgwyl i'r aderyn hedfan. Mae gan y Cwtiad llwyd ddarn du amlwg ar ei gesail tra mae'r Cwtiad aur yn wyn yma.

bawd|dim|Cwtiad llwyd yn ei blu gaeaf
bawd|dim|*Pluvialis squatarola*

Mae'n nythu ar rostir agored ar ynysoedd yn yr Arctig o ogledd Canada i ogledd-ddwyrain Rwsia. Adeiledir y nyth ar lawr. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf cyn belled a de Ewrop a gogledd Affrica, De America cyn belled i'r de a'r Ariannin ac Awstralia.

Yn wahanol i lawer o rydyddion, nid ydynt yn gwthio'r pig i'r mwd i chwilio am fwyd, yn hytrach maent yn cerdded o gwmpas i chwilio am unrhyw pryfed neu anifeiliaid bach sydd i'w gweld ar yr wyneb. Maent yn bwydo ar fwd ger glan y môr fel rheol.

Nid yw'r Cwtiad llwyd yn nythu yng Nghymru, ond mae cryn nifer yn treulio'r gaeaf yma.

Categori:Rhydwyr
Cig

de|300px|bawd|Cig
de|300px|bawd|Cig chwaden wedi'i gognio mewn dull Ffrengig
Cnawd neu feinwe anifeiliaid a ddefnyddir fel bwyd yw **cig**.


Categori:Bwyd
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Mulfran werdd

Mae'r **Fulfran werdd** (*Phalacrocorax aristotelis*), yn aelod o deulu'r Phalacrocoracidae, y mulfrain. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, de-orllewin Asia a Gogledd Affrica.

Mae'r Fulfran werdd yn aderyn mawr du, 68–78&nbsp;cm o hyd a 95–110&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Gall fod yn anodd gweld y gwahaniaeth rhwng y rhywogaeth yma a'r Fulfran, ond mae ychydig yn llai na'r Fulfran, a'r pig yn llai ac yn deneuach, ac mae siâp y pen yn wahanol, yn dangos mwy o "dalcen" na'r Fulfran. Yn y tymor nythu mae plu hirach ar y pen, yn wahanol i'r Fulfran, ac mae gwawr werdd ar y plu.

Pysgod yw'r prif fwyd, ac mae'n pysgota yn y môr yn unig fel rheol, yn wahanol i'r Fulfran sydd hefyd yn pysgota ar afonydd a llynnoedd. Mae'n dal y pysgod trwy nofio o dan y dŵr, a gall blymio hyd at ddyfner o 45 medr o leiaf.

Maent yn nythu ar glogwyni ger glan y môr fel rheol, ac yn adeiladu nyth o wymon a phriciau. Gall ddechrau nythu ym mis Chwefror.
## Mulfran werdd ifanc yn crwydro
bawd|300px|Mulfran werdd ifanc wedi crwydro o'r traeth
Ar fore Rhagfyr 16eg, 2017, am 9.00yb, gwelwyd Mulfran werdd ifanc ar ymyl y palmant yn ceisio croesi'r ffordd, sef Ffordd Colwyn, Llandudno, sy'n un o'r ffyrdd prysuraf i mewn i'r dref! Wedi crwydro oddi ar Greigiau Rhiwledyn yr oedd. Llwyddwyd i'w hebrwng i un o'r gerddi mewn stryd dawelach- Longleat Avenue.
Dair awr yn ddiweddarach, ar ôl gorffwyso, llwyddodd i hedfan yn ôl at y traeth.

Mae nifer o is-rywogaethau:
* *Phalacrocorax aristotelis aristotelis* - gogledd-orllewin Ewrop
* *Phalacrocorax aristotelis desmarestii* - de Ewrop a de-orllewin Asia
* *Phalacrocorax aristotelis riggenbachi* - gogledd-orllewin Affrica

Mae'n aderyn cyffredin o gwmpas y glannau yng Nghymru.

Categori:Adar
Llandeilo Ferwallt

Pentref a chymuned yn Sir Abertawe yw **Llandeilo Ferwallt** () (Saesneg: *Bishopston*). Saif tua 5 milltir i'r de-orllewin o ddinas Abertawe ar benrhyn Gŵyr. Mae'r Mwmbwls yn gorwedd dwy filltir i'r dwyrain. Llandeilo yw un o'r pentrefi mwyaf ar benrhyn Gŵyr. Mae ganddo ei glwb rygbi ei hun, *South Gower RFC*, a'i ysgol gyfun, Ysgol Gyfun Llandeilo Ferwallt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

I ddechrau, cyfuniad o 'Llan' a **Merwall** oedd yr enw, ac fe dyfodd 't' yn raddol ar ddiwedd yr enw personol. Pan fu anghytuno rhwng Esgobaeth Llandaf ac Esgobaeth Tyddewi ynglŷn â'r ffiniau rhyngddynt rhoddwyd yr enw Teilo i mewn i'r enw ar ôl ailgysegru'r eglwys leol i Sant Teilo, gan ei fod yn nawddsant Esgobaeth Llandaf, er mwyn tanlinellu ei bod yn perthyn i'r esgobaeth honno.

Ceir sawl traeth lleol fel *Brandy Cove*, Bae Caswel a Pwll Du (gweler y llun).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe

Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
Cwpan y Byd Pêl-droed

**Cwpan y Byd FIFA**, sydd yn cael ei hadnabod fel **Cwpan y Byd**, yw prif gystadleuaeth rhyngwladol y byd pêl-droed i ddynion. Rheolir y gystadleuaeth gan *Fédération Internationale de Football Association* (FIFA), corff llywodraethol y byd pêl-droed ac fe'i cynhelir bob pedair blynedd ers y gystadleuaeth gyntaf ym 1930 heblaw am 1942 a 1946 pan gafodd y bencampwriaeth ei gohirio oherwydd Yr Ail Ryfel Byd.

Mae 17 o wledydd gwahanol wedi cynnal Cwpan y Byd gyda'r Almaen Brasil, Yr Eidal, Ffrainc a Mecsico wedi cynnal y gystadleuaeth ar ddau achlysur tra bod Yr Ariannin, Tsile, De Affrica, Lloegr, Rwsia, Sbaen, Sweden, Y Swistir, Unol Daleithiau America ac Wrwgwái wedi cynnal y gystadleuaeth unwaith a  chynhaliodd De Corea a Siapan y gystadleuaeth ar y cyd.

Mae wyth o wledydd gwahanol wedi ennill y bencampwriaeth. Brasil sydd â'r nifer fwyaf o fuddugoliaethau ar ôl ennill y bencampwriaeth ar bum achlysur a hefyd Brasil yw'r unig wlad sydd wedi ymddangos ym mhob cystadleuaeth ers 1930. Mae'r Almaen a'r Eidal wedi ennill y gystadleuaeth ar bedwar achlysur, Yr Ariannin ac Wrwgwái ddwywaith gyda Ffrainc, Lloegr a Sbaen wedi ennill un bencampwriaeth yr un.

## Canlyniadau
## Nodiadau
## Cyfeiriadau

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Urdd

Gall **urdd** gyfeirio at sawl math o gymdeithas neu grŵp:

* Urdd (anrhydedd)
* Urdd farchogol
* Urdd filwrol
* Gild neu urdd crefft
* Urdd Gobaith Cymru, mudiad ieuenctid ac ystyr gyffredin "Yr Urdd" yng Nghymru

; Crefydd
* Urdd grefyddol
* Urdd fynachaidd
* Urddau eglwysig neu urddau cysegredig

; Gwyddoniaeth
* Urdd (bioleg), rhenc rhwng teulu a dosbarth mewn tacsonomeg

## Gweler hefyd 
*Urddas
*Urdd Gobaith Cymru
Medina, Ohio

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw lle Medina, gweler Medina (gwahaniaethu)''

**Medina** yw enw dinas i'r de-orllewin o Cleveland yng ngogledd-ddwyrain Ohio yn yr Unol Daleithiau. Mae ganddi boblogaeth o 28,536 (amcangyfrif 2004). Fe'i sefydlwyd ym 1818.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Dinasoedd Medina County, Ohio
Rabat (gwahaniaethu)

Gair Arabeg yn golygu *dinas* yw **rabat**. Gall hefyd gyfeirio at:

*Rabat, prifddinas Moroco
*Mdina a Rabat, Malta
*Victoria (neu Rabat), Gozo, prif ddinas ynys Gozo
Mdina a Rabat (Malta)

bawd|
:''Ceir sawl enghraifft arall o'r enw lle Medina – gweler Medina (gwahaniaethu)''

Hen brifddinas Malta yw **Mdina** ers yr oesoedd cynhanesyddol hyd at 1568. (Valletta yw'r prifddinas heddiw). Mae Mdina yn hen ddinas o fewn muriau ar fryn yng nghanol ynys Malta. Ystyr *mdina* ym Malteg (ac yn Arabeg) yw "hen dref".

Yn agos iawn ac ychydig bach i'r de mae dinas **Rabat**. Ystyr *rabat* ym Malteg (ac yn Arabeg) yw "caer" neu "ddinas gaerog". Yn Rabat mae'r ogof lle gafodd Sant Paul ei gaethiwo gan y Rhufeiniaid ar ôl ei longddrylliad ar yr ynys yn y flwyddyn O.C. 60. Mae eglwys gadeiriol St. Paul yn Mdina a St. Paul yw enw'r eglwys yng nghanol Rabat hefyd.

Categori:Aneddiadau Malta
Cwtiad torchog bach

bawd|* Charadrius dubius*

Mae'r **Cwtiad Torchog Bach** (***Charadrius dubius***) yn aelod o deulu'r rhydyddion sy'n nythu trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia.

Mae ganddo gefn brownllwyd, bol gwyn a bron wen gyda thorch ddu ar ei thraws. Mae ganddo ddu o gwmpas ei lygaid a chap brown, gyda llinell wen rhyngddynt. Gellir gwahaniaethu rhyngddo a'r Cwtiad Torchog, sydd ychydig yn fwy; mae gan y Cwtiad Torchog Bach linell felen yn amgylchynu'r llygad ac llinell wen ar y talcen rhwng y du a'r brown.

Yn wahanol i'r Cwtiad Torchog mae fel rheol yn nythu ger dŵr croyw yn hytrach nag ar lan y môr, yn enwedig ar y graean gerllaw llynnoedd ac afonydd. Mae'n aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'r nifer sy'n nythu yng Nghymru yn gymharol fychan, ond mae rhywfaint o gynnydd wedi bod yn y blynyddoedd diwethaf.

Categori:Rhydwyr
Islandwyr

Cenedl a grŵp ethnig brodorol Gwlad yr Iâ yw'r **Islandwyr**. Yn bennaf, Llychlynwyr a Cheltiaid Ynysoedd Prydain yw eu hynafiaid.


Categori:Cenhedloedd y gwledydd Nordig
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad yr Iâ
Categori:Pobloedd Germanaidd
Tyrceg

Iaith a siaredir yn Nhwrci a chan leiafrifoedd yng ngwledydd eraill a fu'n rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid yw **Tyrceg** (hefyd: **Twrceg**). Mae'r iaith yn perthyn i gangen ddeheuol (Orghuz) o deulu'r ieithoedd Tyrcaidd, sydd yn ei dro yn gangen o'r ieithoedd Altaidd (sylwer bod anghytundeb ymhlith ieithyddion am berthynas Tyrceg â theuluoedd ieithyddol eraill).

Daeth yr iaith i'w diriogaeth bresennol yn Asia Leiaf, y Balcanau a'r Dwyrain Canol yn y 13g a'r 14g gyda goresgyniad y llwythau Tyrcaidd a fudodd o Ganolbarth Asia. Hyd at ddechrau'r 20g ysgrifennid Tyrceg yn yr ysgrifen Arabeg, ond yn 1929 fe'i newidiwyd ar orchymyn Mustafa Kemal Atatürk ac heddiw mae'n defnyddio gwyddor Rufeinig ac mae gramadeg yr iaith safonol wedi'i symleiddio a'i rheoleiddio'n sylweddol.

Yn ôl cyfrifiad Bwlgaria 2001, mae 762,516 o bobl yn siarad Tyrceg fel mamiaith ym Mwlgaria (9.6% o'r boblogaeth). Mae mwyafrif y siaradwyr Tyrceg yn byw yn ardaloedd Kardzhali (yn ne Bwlgaria) a Razgrad (yn y gogledd-ddwyrain). Tyrceg yw iaith y mwyafrif yn nwyrain Cyprus yn ogystal.

bawd|dim|220px|Arwydd ffordd ynIstanbwl 2006

## Cyfeiriadau

Categori:Ieithoedd Aserbaijan
Categori:Ieithoedd Bwlgaria
Categori:Ieithoedd Cyprus
Categori:Ieithoedd Gogledd Macedonia
Categori:Ieithoedd Gwlad Groeg
Categori:Ieithoedd Irac
Categori:Ieithoedd Iran
Categori:Ieithoedd Moldofa
Categori:Ieithoedd Syria
Categori:Ieithoedd Twrci
Maorïaid

bawd|200px|Baner y Maorïaid

Pobl frodorol Seland Newydd yw'r **Maorïaid**. Siaradent yr iaith Maori.

[bawd|145px|chwith|alt=Protest hikoi yn ystod dadl Foreshore a Seabed yn 2004|Protest [hikoi]]

Mewn cyfrifiad 2013, roedd oddeutu 598,605 pobl yn Seland Newydd yn arddel hunaniaeth Māori, sef 14.9% o boblogaeth Seland Newydd tra roedd 668,724 o bobl (17.5% o boblogaeth Seland Newydd) yn hawlio bod yn ddisgynyddion Māori.


Categori:Grwpiau ethnig yn Seland Newydd
Categori:Pobloedd brodorol Oceania
Ymryson cŵn defaid

250px|bawd|Ci yn paratoi i gorlanu defaid
Cystadleuaeth pan fo dyn yn rhoi cyfarwyddiadau i'w gi i dywys, a chorlannu defaid drwy chwibanu a gweiddi arnynt yw **Ymryson (neu Dreial) Cŵn Defaid**. Cynhaliwyd y gyntaf yn Y Bala yn 1873.

Categori:Amaeth
Categori:Cŵn defaid
Cwtiad torchog

bawd|* Charadrius hiaticula*

Mae'r **Cwtiad Torchog** (***Charadrius hiaticula***) yn aelod o deulu'r rhydyddion sy'n nythu trwy'r rhan fwyaf o ogledd Ewrop ac Asia a gogledd-ddwyrain Canada.

Mae ganddo gefn brownllwyd, bol gwyn a bron wen gyda thorch ddu ar ei thraws. Mae ganddo ddu o gwmpas y llygaid a chap brown, gyda gwyn ar y talcen. Gellir gwahaniaethu rhyngddo a'r Cwtiad Torchog Bach, sy'n debyg iawn, trwy fod y Cwtiad Torchog ychydig yn fwy (17-19.5&nbsp;cm o hyd a 35–41&nbsp;cm ar draws yr adenydd) ac nad oes ganddo linell felen yn amgylchynu'r llygad na llinell wen ar y talcen rhwng y du a'r brown.

Yn wahanol i'r Cwtiad Torchog Bach, sydd fel rheol yn nythu ger dŵr croyw, mae'r Cwtiad Torchog yn nythu ar y traethau ran amlaf, er fod rhai yn nythu ymhell o'r môr. Mae'n nythu ar dir agored, ac os oes perygl yn agos, er enghraifft Llwynog mae'r oedolion weithiau yn cymryd arnynt eu bod wedi torri adain i geisio ei ddenu ymhellach o'r nyth.

Mae'r adar sy'n nythu yn y gogledd yn symud tua'r de yn y gaeaf, rhai cyn belled ag Affrica ond mae'r adar sy'n nythu ymhellach i'r de yn sefydlog fel rheol. Yn y gaeaf maent yn bwwydo ar y traethau.

Categori:Rhydwyr
Serbiaid

Grŵp ethnig Slafig Deheuol yw'r **Serbiaid** (Serbeg: Срби neu *Srbi*) sydd yn byw yn bennaf yn Serbia, Montenegro, Bosnia a Hertsegofina, a Chroatia, yn y Balcanau.

## Cyfeiriadau

Categori:Cenhedloedd y Balcanau
Categori:Grwpiau ethnig ym Mosnia a Hertsegofina
Categori:Grwpiau ethnig yng Nghroatia
Categori:Grwpiau ethnig ym Montenegro
Categori:Grwpiau ethnig yn Serbia
Categori:Pobloedd Slafig
William Price (meddyg)

Siartydd, meddyg ac arloeswr rhyddid personol o Gymru oedd y Dr **William Price** (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893). Fe'i ganwyd yn Ty'n-y-coedcae, Sir Fynwy (Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach), yn fab i'r Parch. William Price a Mary ei wraig. Fe'i haddysgwyd mewn ysgol ym Machen ac Ysbyty St Bartholomeus, Llundain a'r London Hospital. Daeth yn aelod  o'r Coleg Llawfeddygol Brenhinol yn 1821. Bu'n feddyg yn Sir Forgannwg yn Nantgarw, Trefforest a Phontypridd, gan ddyfod yn enwog fel llawfeddyg.

bawd|unionsyth|chwith|Cerflun o William Price a godwyd yn Llantrisant

Roedd o flaen ei amser yn ei syniadau cymdeithasol a safbwynt athronyddol. Daeth yn gymeriad adnabyddus yn ardal Pontypridd. Roedd yn llysieuwr ac yn noethlymunwr, er enghraifft. Roedd yn gefnogol i'r Siartwyr yn eu hymdrechion i ennill hawliau i'r gweithwyr a chodi eu safonau byw. Yn sgîl ymdaith y Siartwyr ar Gasnewydd ym 1839 ffoes i Ffrainc. Daeth i adnabod y bardd Heinrich Heine ym Mharis.

Enwodd ei fab yn Iesu Grist, gan fwriadol dorri tabŵ crefyddol; enillodd achos llys enwog i gael yr hawl i amlosgi ei fab a fu farw yn chwe mis oed. Ar 14 Mawrth 1884, pan oedd ar ganol paratoi i gorfflosgi ei fab, fe'i harestiwyd gan yr heddlu. Dywedodd yn y Llys nad oedd deddf dros gorfflosgi, ond nad oedd ychwaith unrhyw ddeddf yn gwahardd corfflosgi. Cytunodd y llys gydag ef a dychwelodd at y gwaith o gorfflosgi ei fab. Paratodd yr achos llys hwn y ffordd i ddeddfau Corfflosgiad 1902.

## Llyfryddiaeth 
*Islwyn ap Nicholas, *A Welsh Heretic: Dr. William Price, Llantrisant* (1973)
*Cyril Bracegirdle, *Dr. William Price: Saint or Sinner?* (Gwasg Carreg Gwalch, 1997)
*Dean Powell, *Eccentric: The Life of Dr. William Price* (Llantrisant: Dean Powell, 2005)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Dr William Price", Llantrisant Town Trust
* "The Children", Llantrisant Town Trust
* "Gwenllian Llewelyn", Llantrisant Town Trust

Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Sosialwyr o Gymru
Socan Eira

Mae'r **Socan Eira** (*Turdus pilaris*) yn aelod o deulu'r Turdidae. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus, yn nythu yng ngogledd Ewrop a gogledd Asia.

Mae'r Socan Eira yn aderyn mudol sy'n symud tua'r de a thua'r gorllewin yn y gaeaf. Adeiledir y nyth mewn coed gweddol fawr, ac mae nifer o barau yn aml yn nythu yn agos at ei gilydd, efallai fel amddiffyniad yn erbyn adar eraill megis teulu'r brain. Yn y gaeaf maent yn ymgasglu'n heidiau, yn aml gyda'r Coch dan Adain. Eu prif fwyd yw pryfed ac aeron.

Gellir ei adnabod o'r cefn brown gyda darn mawr llwyd ger y gynffon, llwyd ar gefn y pen a smotiau ar y frest a'r bol, sydd a gwawr goch neu oren. Nid yw'r rhywogaeth yma yn nythu yng Nghymru, er fod ychydig o barau yn nythu yn Alban, ond mae'n aderyn cyffredin yma yn y gaeaf.

Categori:Turdidae
Gozo

Ynys ger Malta yw **Gozo**. Gozo yw ail ynys Malta gydag **arwynebedd o 67&nbsp;km²** (26 milltir²).

Prif ddinas Gozo yw Victoria (a elwir hefyd yn Rabat). Ystyr *rabat* yw **"dinas"** yn Malteg (ac yn Arabeg). Mae yna ddinas ar brif ynys Malta o'r enw Rabat hefyd a Rabat yw enw prifddinas Moroco, felly mae prif ddinas Gozo wedi ei henwi hefyd yn Victoria ar ôl brenhines Victoria.)

300px|bawd|dim|"Y Ffenestr Las" ar arfordir Gozo

## Dolenni allanol
* 

Categori:Daearyddiaeth Malta

Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Siglen fraith

Mae'r **Siglen Fraith** (***Motacilla alba***) yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y corhedyddion yn gystal a'r siglennod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd a chanol Asia, ynghyd â rhannau o ogledd Affrica. Yn y rhannau gogleddol mae'n aderyn mudol, sy'n symud tua'r de yn y gaeaf, i Affrica fel rheol.

Pryfed yw'r prif fwyd, ac mae'n aml yn bwydo yn agos i ddŵr neu yn agos i dai, er nad yw mor gysylltiedig a dŵr a'r Siglen Lwyd. Mae'n nythu mewn tyllau mewn creigiau neu waliau cerrig.

Mae'r Siglen Fraith rhwng 16.5 a 19&nbsp;cm o hyd, gyda chynffon hir sy'n cael ei siglo'n barhaus. Mae'r is-rywogaeth yn y rhan fwyaf o Ewrop, *M. a. alba* yn llwyd ar y cefn ac yn wyn ar y bol, gyda pen a gwddf du ac wyneb gwyn. Ym Mhrydain mae is-rywogaeth ar wahân, *M. a. yarrellii* sy'n ddu ar y cefn yn hytrach na llwyd.

Mae'r Siglen Fraith (*M. a. yarrellii*) yn aderyn cyffredin a chyfarwydd yng Nghymru. Gellir gweld yr is-rywogaeth Ewropeaidd *M. a. alba*, y "Siglen Wen", yn y gwanwyn a'r hydref pan maent yn pasio trwodd wrth fudo.

bawd|chwith|200px|Siglen Wen (*M. a. alba*)

Categori:Motacillidae
Guto Nyth Brân

Rhedwr cyflym iawn o'r Rhondda oedd **Guto Nyth Brân** (1700-1737). **Griffith Morgan** oedd ei enw swyddogol er mai fel Guto y câi ei adnabod. Fe'i ganed yn Llwyncelyn yn y Rhondda - sy'n rhan o dref Y Porth erbyn hyn - ond symudodd y teulu i fferm o'r enw Nyth Brân gerllaw, sy'n esbonio'i enw.

Mae nifer o straeon i'w cael am Guto. Dywedir y gallai, pan oedd yn fachgen ifanc, redeg i fwrw golwg ar holl braidd y fferm a rhedeg yn ôl i'r tŷ cyn i'r tegell ferwi ar y tân. Curodd sawl rhedwr o fri mewn rasys yn y de, gan ennill arian da mewn gwobrau, a dywedir iddo rasio yn erbyn ceffyl ac ennill.

Ei ras enwocaf oedd yr un olaf iddo'i rhedeg, sef ras o 12 milltir rhwng Casnewydd a Bedwas, yn erbyn Sais o'r enw Prince. Bu bron iddo â cholli'r ras, ond ef fu'n fuddugol yn y diwedd. Ar ddiwedd y ras, dywedir i'w gariad, Siân, ei guro mor galed ar ei gefn yn ei chyffro nes i'r ergyd ei ladd.

Claddwyd Guto yn Llanwynno. Trefnir Ras Flynyddol Nos Galan yn Aberpennar er cof amdano.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1700
Categori:Marwolaethau 1737
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Rhedwyr o Gymru
Sant Padrig

Nawddsant Iwerddon a chenhadwr oedd **Sant Padrig** (bu farw 17 Mawrth yn ôl traddodiad, yn bosibl yn 493). Mae'n nawddsant Nigeria, a Gwlad yr Iâ hefyd. Dethlir Gŵyl Sant Padrig ar 17 Mawrth bob blwyddyn.

Nid oes sicrwydd ble y cafodd ei eni er fod yna draddodiad mai Cymro oedd. Yn ôl un traddodiad ym Manwen yng Nghwm Nedd y cafodd ei eni. Mae'n debyg iddo gael ei ddwyn fel caethwas i Iwerddon. Llwyddodd i ddianc o Iwerddon ond mewn blynyddoedd clywodd leisiau yn galw arno i fynd yn ôl i Iwerddon fel cenhadwr.

## Eglwysi cysegredig i Badrig yng Nghymru
* Eglwys Sant Padrig, Caerdydd
* Eglwys Sant Padrig, Llyswyry, Casnewydd – 1962–3; Gradd II
* Eglwys Dewi Sant a Sant Padrig, Hwlffordd (Sir Benfro) – 1871–2; Gradd II 
* Eglwys Ein Harglwyddes a Sant Padrig, Maesteg (Pen-y-bont ar Ogwr)
* Eglwys Sant Padrig, Pencarreg, Sir Gaerfyrddin
* Eglwys Sant Padrig, Llanbadrig, Ynys Môn.

Llanbadrig Church - geograph.org.uk - 1717070.jpg|Llanbadrig, Ynys Môn
Saint Chad's Church, Wrecsam, Cymru, Wales 67.jpg|Ffenestr gwydr lliw o Sant Padrig yn Eglwys Sant Chad, Hanmer
Chapel Haverfordwest.JPG|Eglwys Dewi Sant a Sant Padrig, Hwlffordd

{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q165479 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
Padrig
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 2002

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro 2002** yn Nhyddewi, Sir Benfro, rhwng 3 a 10 Awst 2002.

## Urddo
Cafodd y canlynol eu hurddo i'r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002.

**Y Wisg Wen**
*Lyn Lewis Dafis, Aberystwyth
*Syr David Roderick Evans, Abertawe
*Neville Hughes, Bethesda
*Christine James, Abertawe
*Dr Branwen Jarvis, Bangor
*Glyn Lewis Jones, Aberystwyth
*Manon Easter Lewis
*Hywel Glyn Lewis, Gorslas
*Donald Moore, Aberystwyth
*Alwyn Owens, Porthaethwy
*Garry Owen, Pontarddulais
*Gruffydd Aled Williams, Aberystwyth
*Archesgob Cymru Dr Rowan Williams
*Thomas John Wiliams, Llanrwst

**Urdd Ofydd (Gwisg Werdd)**
*Dafydd Norman Jones, Llanwnda
*John Christopher Evans, Abertawe
*Anthony William David Gorton, Casnewydd
*Ann Jones, Bow Street Aberystwyth
*Carys Jones, Mynytho
*Ifan Glyn Jones, Llandudno
*Bobi Owen, Dinbych
*Gruffydd Roberts, Aberhonddu
*Eirwen Charles, Llundain
*Wmffra Jones, Waunfawr
*Arthur Wyn Parry, Groeslon
*Nathan Hughes, Texas
*Tegid Jones, Llanharan
*Alun James, Cilgeran
*Ena Thomas, Caerfyrddin
*Clive James, Yr Hendy
*Reggie Smart, Llandudoch
*Grace Roberts, Nefyn
*John Gomer Williams, Wdig
*Emrys ac Olwen Jones, Lanllyfni

'''Dyrchafu i'r wisg wen am eu cyfraniad hir i Orsedd y Beirdd:'*
*Twynog Davies (Twynog), Llanbedr Pont Steffan
*Gerald Davies (Gerallt O Lansaint), Pontypwl
*Ron Davies (Ron Aeron), Aberaeron
*Eryl Huws Jones (Eryl Caffo o Fôn), Bodffordd
*Trefor Owen (Trefor Cynllaith), Y Drenewydd
*Anne Winston Pash (Annwen Geler), Castell Newydd Emlyn
*Siân Teifi (Siân Teifi), Caernarfon
*Alice Eileen Williams (Alice Brynrefail), Caernarfon
*Emyr Wyn Williams (Emyr o Fôn), Porthaethwy

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Cyfansoddiadau a Beirniadaethau'', Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tyddewi 2002,  ISBN 0-9540569-9-X

Sir Benfro 2002
Sir Benfro 2002
2002
2002
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:2002 yng Nghymru
William Price

Mae nifer o bobl â'r enw **William Price**:

*Dr William Price (1800 - 1893), llawfeddyg, Siartydd a dyn hynod o Bontypridd, De Cymru.
*Syr William Price (1860 - 1938), amaethwr a diwydiannwr.
*William Price (ganed 1934), cyn-AS y Blaid Lafur yn y Deyrnas Unedig (1966-1979).
Grugiar ddu

Mae'r **Rugiar ddu** (***Tetrao tetrix***) yn aelod o deulu'r grugieir y *Tetraonidae*.

Mae'r Rugiar ddu yn nythu ar draws gogledd Ewrop ac Asia, fel rheol ar dir agored, yn enwedig rhosdir, ond gyda rhai coed, neu ar ymylon coedwigoedd. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae'n aderyn mawr, rhwng 49 a 55&nbsp;cm o hyd a'i blu yn ddu i gyd heblaw am ddarn coch uwchben y llygaid a llinell wen ar yr adenydd. Mae'r iâr yn llai, 40 hyd 45&nbsp;cm o hyd ac yn llwydfrown, ac felly'n anoddach eu gwahaniaethu oddi wrth y Rugiar er enghraifft.

Yn y gwanwyn gellir gweld nifer o geiliogod yn eu dangos eu hunain i'r ieir mewn lleoedd traddodiadol, yr hyn a elwir yn *lek*. Gellir gweld hyn gyda'r wawr ac mae cryn nifer o bobl weithiau dod i weld y ceiliogod yn cerdded o gwmpas ac yn galw. Yng Nghymru mae un safle adnabyddus ar y ffordd gefn rhwng Llangollen a'r Mwynglawdd.

Mae niferoedd y Rugiar ddu wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop. Mae Cymru yn rhywfaint o eithriad i hyn, oherwydd yn dilyn gostyngiad sylweddol iawn hyd ddiwedd y 1990au mae gwaith gan yr RSPB i greu cynefin addas i'r rhywogaeth yma wedi arwain at gynnydd yn ei nifer. Er hynny mae'n parhau yn aderyn prin.

## Sain
bawd|* Lyrurus tetrix tetrix*

## Barddoniaeth
Cynnal Cadoedd:
Adnabyddir campau carwriaethol y Rugiar ddu yn y Saesneg fel *lek*. Diddorol yw nodi bod y llinellau canlynol i'w cael mewn cywydd canoloesol a briodolwyd i Dafydd ap Gwilym. Yn ôl Dr. Howard Williams, yn un o'r cerddi llatai, mae'r bardd yn annog 'Y ceiliog dewr â'r clog du' i fynd a neges i'w gariad ac yn coroni ei ddarlun o'r aderyn a'i ymddygiad fel hyn:
::Dy waith yw dwywaith bob dydd 
::Er eu mwyn, ieir y mynydd,
::Yn ael coed cynnal cadoedd
::A rhif gwyr, tra rhyfyg oedd.
Yn amlwg, nid pobl ein hoes ni yw'r cyntaf i wirioni ar y ’’lek’’!

## Cyfeiriadau
Categori:Adar
Fron-goch

Pentref i'r gogledd o'r Bala yng Ngwynedd yw **Fron-goch** (), lle mae'r B4501 yn gadael y briffordd A4212 i Drawsfynydd. Mae Afon Tryweryn yn rhedeg heibio'r pentref. Yn y 1910au bu yma Garchar-Gwersyll i Wyddelod yn Fron-goch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ystod rhan gyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd carcharorion rhyfel Almaenig eu cadw yn Carchar Gwersyll Fron-goch a oedd yn wreiddiol yn adeilad y ddistyllfa. Ond yn dilyn Gwrthryfel y Pasg yn Iwerddon ym 1916 cafodd yr Almaenwyr eu disodli gan dros 1,800 o wirfoddolwyr yr *Irish Republican Brotherhood* (yr IRA yn ddiweddarach).

Ymhlith carcharorion y gwersyll yr oedd Michael Collins, Dick Mulcahy, Tomás MacCurtain, Terence MacSwiney a Seán T. O'Kelly. Bu y carchar yn gyfle i'r IRA ddatblygu eu syniadau chwyldroadol, ac awgrymir fod Michael Collins a'i gymrodyr wedi rhoi gwersi mewn ymladd a milwriaeth i'w gyd-garcharorion. Daeth llawer o gyn-garcharorion Fron-goch yn arweinwyr y rhyfel dros annibyniaeth Iwerddon. Daethpwyd i adnabod Fron-goch fel "Prifysgol Sinn Féin", neu "Brifysgol y Chwyldro" (*ollscoil na réabhlóide*).

## Llyfryddiaeth
**Y Pair Dadeni* gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819698)
**Fron-goch and the birth of the IRA* gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819773)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan ar hanes Carchar Gwersyll Fron-goch: http://www.frongoch.cymru/ 

Categori:Pentrefi Gwynedd
Bethlehem, Pennsylvania

:*Gweler hefyd Bethlehem (Palesteina) a Bethlehem (gwahaniaethu)*
bawd|250px|Afon Lehigh a Gwaith Dur Bethlehem

Dinas yn Lehigh County a Northampton County yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, yw **Bethlehem**. Saif ar Afon Lehigh. Mae ganddi boblogaeth o tua 85,000. Am flynyddoedd roedd yn ganolfan bwysig o ran cynhyrchu dur.

Mae gan y dref glwb gwerin enwog, sef Godfrey Daniels., a gŵyl werin, sef Musikfest.

## Hanes
Sefydlwyd comuned o Foraviaid ar lannau’r afon ym 1741, a chafodd y gymuned ei henw ar Noswyl Nadolig 1741. Erbyn 1845, daeth y pentref yn fwrdeistref, ac oedd mwy na mil o drigolion.

Cynlluniwyd gwaith dur gan Gwmni Haearn Saucona ym 1857. Ar 31 Mawrth 1859 newidiwyd ei enw i ‘Bethlehem Rolling Mills and Iron Company’,  erbyn 1861 i Gwmni Haearn Bethlehem, ac erbyn 1799, Cwmni Dur Bethlehem.

## Gefeilldrefi Bethlehem
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Bethlehem 
* Gwefan bethlehempa

Categori:Dinasoedd Lehigh County, Pennsylvania
Categori:Dinasoedd Northampton County, Pennsylvania
Bethlehem, Sir Gaerfyrddin

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Bethlehem (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Llangadog, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Bethlehem**. Saif rhwng tref Llandeilo a phentref Llangadog, nepell o bentref Gwynfe. 

Enwir y pentref ar ôl y capel sydd yno. Yr enw gwreiddiol ar y pentref oedd "Dyffryn Ceidrych", ar ôl yr afon leol. Byddai'r trigolion lleol yn cyfeirio ati fel "Bethlem, dyffryn Ceidrych", ond fe'i hadwaenir orau fel "Bethlehem, dyffryn Tywi" yn genedlaethol - Tywi yw'r afon fwyaf sydd nepell o'r pentref a'r afon fwyaf yn Sir Gaerfyrddin. Tai, ffermydd, neuadd bentref a chapel sydd yn y pentref. Gwnaeth y swyddfa bost gau ac yna'r ysgol gynradd sydd bellach yn neuadd gymunedol. Mae dal modd i brynu stamp arbennig ar gyfer y Nadolig o'r neuadd, mae hyn yn boblogaidd yn ystod y cyfnod hwn er mwyn cael derbyn y nôd "Bethlehem" ar yr amlen adeg y Nadolig.

Yn gysgod uwchlaw'r pentref mae Heneb y Garn Goch - bryn ac arni gaer o'r Oes Efydd ar ei phen. Ceir golygfeydd godidog o ddyffryn Tywi o'r fan honno. Gellir gyrru car a'i barcio wrth droed y bryn. Yno ceir carreg goffa Gwynfor Evans a saernïwyd mewn caligraffeg Geltaidd gan yr artist Ieuan Rhys. Bu Gwynfor (fel y'i adnabuwyd) yn byw rhwng Bethlehem a Llangadog gan fagu teulu yn y Dalar Wen.

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llangadog
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)