open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lowri Haf Cooke

Awdur, darlledwraig, adolygydd a golygydd cylchgrawn o Gaerdydd yw **Lowri Haf Cooke**.

Mae Lowri Haf Cooke yn byw yng Nghaerdydd, ac yn darlledu ar raglenni S4C a BBC Cymru. Bu'n ymchwilydd a chynhyrchydd gyda BBC Radio Cymru ac yn gweithio ar amrywiaeth o raglenni megis ''Stiwdio, Pawb a'i Brofiad, C2, Hywel a Nia, Y Celfyddydau a Diwrnod yn y Ddinas*. Hi yw awdur blog *Merch y Ddinas''. Mae'n adolygydd ffilm, theatr a llen ac yn olygydd cylchgrawn Taste Blas, sy'n dathlu bwyd a diod ledled Cymru. Mae'n un o gyfranwyr blog *Y Twll*, yn golofnydd papur bro Y Dinesydd, ac yn adolygu bwytai ar gyfer cylchgronau Barn a Red Handed. Hi yw awdures *Canllaw Bach Caerdydd* (2012), *Pobol y Cwm - Pen-Blwydd Hapus 40* (2014), Caffis Cymru (2016) a Bwytai Cymru (2018).

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Christine Jones

Darlithydd ac awdur o Gymru yw **Christine Jones**.

Mae ganddi dros ddau degawd o brofiad yn addysgu Cymraeg i oedolion ac yn darlithio i fyfyrwyr ail iaith, ac mae hi hefyd yn awdur nifer fawr o werslyfrau i ddysgwyr.

Cyhoeddwyd y gyfrol ''Cyfoethogi'r Cyfathrebu'' - Llawlyfr Ymarferol i Diwtoriaid Cymraeg gan Wasg Prifysgol Cymru yn 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Siwan M. Rosser

Darlithydd ac awdur o Sir y Fflint yw **Siwan M. Rosser**.

Bu'n astudio yn Adran y Gymraeg, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, gan gwblhau doethuriaeth yno ar faledi'r 18g. Cyhoeddodd ymdriniaeth flaengar â'r modd y portreëdir merched ym maledi'r 18g yn *Y Ferch ym Myd y Faled* yn 2005.  Mae'n Uwch-ddarlithydd yn Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd.

Cyhoeddwyd y gyfrol *Bardd Pengwern - Detholiad o Gerddi Jonathan Hughes, Llangollen* gan Cyhoeddiadau Barddas yn 2007.

Mae hi hefyd yn arbenigo ar lenyddiaeth Gymraeg i blant a phobl ifainc. Cyhoeddodd Arolwg o'r maes i'r Cyngor Llyfrau yn 2017, ac yn 2020 cyhoeddodd astudiaeth ar ddechreuadau llenyddiaeth plant yng Nghymru yn *Darllen y Dychymyg: Creu Ystyron Newydd i Blant a Phlentyndod yn Llenyddiaeth y 19Ganrif*

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Malan Wilkinson

Blogiwr ac awdur o Gaernarfon yw **Malan Wilkinson**.

Mae'n blogio am faterion iechyd meddwl ac yn awdur y gyfrol ''Rhyddhau'r Cranc'' sef llyfr sy'n dilyn ei phrofiadau yn ceisio ymdopi gyda'i phroblemau iechyd meddwl.

Mae hi hefyd yn cydlynu Gŵyl Ffilm *PICS GALERI* ar gyfer plant a phobl ifanc ac fel aelod ar fwrdd *Cofis Bach*, elusen sy'n darparu cyfleoedd artistig am ddim i blant a phobl ifanc yn Ward Peblig Ysbyty Caernarfon.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Sue Reardon Smith

Awdur o Gymru yw **Sue Reardon-Smith**.

Caeth Reardon-Smith ei magu yng Nghymru ac aeth hi i Ysgol Howell yn Llandaf. Mae ysgrifennu wastad wedi bod yn rhan fawr o'i bywyd.

Chyhoeddwyd *Juliet Jones and the Ginger Pig*, gan Reardon Smith yn 2018. Sydd yn gasgliad o saith stori gyd-gysylltiedig am blant Aberteg, pentref ffuglennol yng Ngorllewin Cymru, ychydig ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Àird nam Murchan

Mae **Àird nam Murchan** (Saesneg: "Ardnamurchan") yn benrhyn yn Lochaber, Cyngor yr Ucheldir, yr Alban. Mae Goleudy Àird nam Murchan ar ben gorllewinol y penrhyn. Poblogaeth y penrhyn yw tua 2000 o bobl. Yn hanesyddol yn rhan o Swydd Argyll, erbyn hyn mae’n rhan o ardal Lochaber, rhan o awdurdod leol yr Ucheldir.
Mae pentrefi’r penrhyn yn cynnwys:

* Achadh na h-Àtha (Achnaha)
* An t-Sàilean (Salen)
* Àth Tharracail  ( Acharacle)
* Cille Chòmhghain (Kilchoan)
* Cill Mhóire (Kilmory)
* Gleann Bhorghdail (Glenborrodale)
* Làga (Laga)
* Ocal (Ockle)
* Port Uairce (Portuairk)
* Sanna, (Sanna)

Mae’r penrhyn y lle mwyaf orllewinol ar ynys Prydain.

bawd|dim|260px|Goleudy Àird nam Murchan

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Categori:Lochaber
Siân Rees

Nofelydd ag athrawes o'r Rhyl yw **Sian Rees**.

Cafodd Sian ei magu yn y Rhyl ac mae bellach wedi ymgartrefu ger Conwy. Yn gyn-athrawes, mae'n mwynhau ysgrifennu gan cyhoeddu ei nofel gyntaf, *Hafan Deg* , trwy Gwasg Carreg Gwalch yn 2015. Mae'r nofel yn dilyn hanes lanc ifanc o'r cymoedd o'r enw Byrti, sy'n penderfynu ymuno â'r fyddin yn hytrach na wynebu oes hir yn y pyllau glo. Mae'r nofel yn seiliedig ar hanes teulu'r awdur yn ystod cyfnod y Rhyfel Byd Cyntaf."

Cyhoeddwyd ei ail nofel, *Fel Edefyn Gwe* yn 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Elen Wyn

Gohebydd a nofelydd o Gaernarfon yw **Elen Wyn**.

Mae hi bellach yn byw yn Ninbych gyda'i gŵr, y cyflwynydd BBC Radio Cymru Dylan Jones, a'u dau blentyn. Mae hi'n ohebydd ar gyfer y rhaglen Newyddion 9 ar S4C a rhaglenni newyddion Radio Cymru. Graddiodd Elen o Brifysgol Caerdydd gyda gradd mewn Newyddiaduriaeth. Yn 2000, yn dilyn cyfnod fel gohebydd newyddion ar Champion FM (Heart FM bellach), aeth Elen i weithio i'r BBC fel ymchwilydd; yn 2004 fe'i penodwyd yn ohebydd newyddion ar Newyddion y BBC ar S4C.

Cyhoeddwyd y gyfrol *Edau Bywyd* gan Gwasg y Bwthyn yn 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Wookey Hole

Pentref yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Wookey Hole**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil St Cuthbert Out sy'n rhan o Ardal Mendip.

Mae gan y pentref siopau, tafarn, bwytai, gwestai a maes gwersylla. Fodd bynnag, mae'r pentref yn fwyaf adnabyddus am safle twristiaeth Ogofâu Wookey Hole.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys y Santes Fair Magdalen, adeilad rhestredig Gradd II sy'n dyddio o 1873-4
* Ffermdy Bubwith, adeilad rhestredig Gradd II
* Glencot House, adeilad rhestredig Gradd II
* Melin Bapur Wookey Hole, adeilad rhestredig Gradd II

Glencothouse.jpg|Glencot House
St.Mary Magdalenes church (geograph 4658077).jpg|Eglwys y Santes Fair Magdalen

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Mendip
Categori:Pentrefi Gwlad yr Haf
J. Towyn Jones

Gweinidog, hanesydd ac awdur o Gymru oedd y **Parchedig J. Towyn Jones** (29 Mai 1942 – 18 Tachwedd 2019)

## Bywgraffiad
Ganwyd ef yn nhy teulu ei fam yn Blaenpistyll, Boncath, Sir Benfro, unig blentyn Thomas Emrys a Annie Mary Jones. Symudodd y teulu o fewn ychydig wythnosau i ffarm yn Sir Gaerfyrddin. Aeth i Goleg Celf Caerfyrddin ac roedd yn arlunydd. Fe'i wnaed yn Gymrawd Cymdeithas Frenhinol y Celfyddydau ar 10 Ebrill 1972.

Cafodd ei ordeinio yn weinidog yn 1964. Gwasanaethodd fel gweinidog mewn sawl capel yn Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin hyd at 2015.

Roedd yn hanesydd brwd ac roedd yn adnabyddus fel hanesydd lleol ac adroddwr straeon yn ei sir enedigol. Roedd yn llywydd ar Gymdeithas Hynafiaethau Sir Gaerfyrddin. Roedd yn gyfrannwr cyson ar radio a theledu ers y 1970au ar raglenni fel *Heddiw*. Parhaodd yn gyfrannwr cyson i Radio Cymru ac S4C yn arbenigo ym maes llen gwerin ac ysbrydion. Mewn cyfarfod cyffredinol o "The Ghost Club" yn Llundain ar 19 Hydref 2013, gwnaed Towyn yn "Aelod Anrhydeddus am Oes" am ei ymchwil i'r uwchnaturiol yng Nghymru a'i cyfraniad i'r Clwb (a ffurfiwyd yn 1862).

Fe'i dderbyniwyd i Orsedd y Beirdd gyda wisg wen yn 2000.

## Bywyd personol
Roedd ganddo ddau o blant, Catrin ac Orinda. Ei bartner oedd Margaret Edwards.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn 77 mlwydd oed. Roedd Alun Lenny yn ei gofio fel "person ecsentrig iawn, i’w weld o gwmpas y dref yn gwisgo bow-tei bob amser... Ac rwy’n cofio galw i’w weld un noson, ac roedd yn gwisgo smoking jacket sidan.". Roedd Towyn hefyd yn hoff o opera, ac unwaith y mis byddai'n mynd i bregethu yn y capeli Cymraeg yn Llundain, ac yn aros yno am ddwy neu dair noson i fanteisio ar y cyfle i fynd i weld opera. Cynhaliwyd gwasanaeth ei angladd yng Nghapel Smyrna, Llangain, Caerfyrddin, ar fore Sadwrn, Tachwedd 30 ac fe'i gladdwyd ym Mynwent Eglwys Sant Llawddog, Penboyr ger Dre-fach Felindre.

## Llyfryddiaeth
* *Ar Lwybr Llofrudd* (Gomer, 1970)
* *Borley Cymru* (Gwasg Carreg Gwalch, 2001)
* *Rhag Ofn Ysbrydion* (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2009).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Donald Gordon

Roedd **Syr Donald Gordon** (24 Mehefin 1930 – 21 Tachwedd 2019) yn ddyn busnes o De Affrica. Cafodd ei eni yn Johannesburg. Roedd yn sylfaenydd y cwmni Liberty International (1957).

Rhoddodd Donald Gordon £10 milwn i gronfa adeiladu Canolfan Mileniwm Cymru a'i enw i Theatr Donald Gordon, prif awditoriwm y Ganolfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyngarwyr
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2019
Antología de la literatura fantástica

Antholeg o ryddiaith a barddoniaeth ffantasi yn yr iaith Sbaeneg yw ***Antología de la literatura fantástica*** a gyhoeddwyd gan Editorial Sudamericana (Buenos Aires) yn 1940 dan olygyddiaeth Jorge Luis Borges, Adolfo Bioy Casares, a Silvina Ocampo, tri o brif lenorion yr Ariannin yn yr 20g.

Egyr y gyfrol gyda rhaglith bolemig gan Bioy Casares sydd yn canmol genre ffantasi ac yn lladd ar realaeth sosialaidd a *costumbrismo*. Straeon byrion a droswyd o'r Saesneg ydy'r mwyafrif o ddetholion, a hefyd cyfieithiadau o Almaeneg, Ffrangeg, ac ambell iaith arall. Mae'r ychydig o ddetholion o awduron Sbaeneg yn cynnwys straeon byrion gan Leopoldo Lugones, Manuel Peyrou, a Borges.

Cyhoeddwyd yr ail argraffiad yn 1965, a hynny'n cynnwys rhagor o ddetholion Sbaeneg. Ymhlith yr ychwanegiadau mae straeon byrion gan Elena Garro, H. A. Murena, a Juan Rodolfo Wilcock, yn ogystal â holl destun y nofel fer *Sombras suele vestir* (1941), a ysgrifennwyd gan José Bianco ar gyfer yr argraffiad cyntaf ond oedd heb ei gorffen o fewn amser. Ysgrifennodd Ocampo a Bioy Casares hefyd straeon newydd ar gyfer yr ail argraffiad.

Cyhoeddwyd argraffiad Saesneg o'r gyfrol, *The Book of Fantasy*, gan Viking (Efrog Newydd) yn 1988 gyda rhagymadrodd gan Ursula K. Le Guin, a chyfieithiad Portiwgaleg, *Antologia da literatura fantástica*, gan Cosac Naify (São Paulo) yn 2013.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Daniel Balderston, "*La Antología de la literatura fantástica* y sus alrededores", *Casa de las Américas* 229 (2002), tt. 104–10.

Categori:Antholegau'r 20fed ganrif
Categori:Antholegau ffantasi
Categori:Llyfrau 1940
Categori:Llyfrau'r 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llyfrau ffantasi Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Prosiect WiciLlên
Oxenhall

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Oxenhall**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena, i'r gogledd-orllewin tref Newent.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 243.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  "Oxenhall"; Gwefan British History Online

Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
David Jacobs (mabolgampwr)

Mae **David Jacobs** (ganwyd 2 Mawrth 1942) yn gyn-fabolgampwr o'r Unol Daleithiau ym myd y trampolîn. Yn ystod ei yrfa, roedd yn bencampwr y byd yng nghystadlaethau unigol a chydamserol ar dri achlysur.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gymnastwyr o'r Unol Daleithiau
Gorsaf reilffordd Moorfields

chwith|bawd|260px
Mae **Gorsaf reilffordd Moorfields** Yn orsaf danddaearol ar rwydwaith Merseyrail, ynghanol Lerpwl.

Adeiladwyd yr orsaf yn y 1970au i gymryd lle Gorsaf reilffordd Exchange, Lerpwl. Agorwyd yr orsaf ar 2 Mai 1977 . Caewyd gorsaf reilffordd Exchange, ac estynnwyd y traciau o dan ddaear at Moorfields ac wedyn trwodd i Gorsaf reilffordd Lerpwl Canolog ac ymlaen i Garston i greu’r Lein Gogleddol Merseyrail. Mae Moorfields hefyd ar Lein Wirral, sydd yn cyrraedd o Benbedw ac yn ymweld â Gorsaf reilffordd Heol James, Lerpwl Canolog, Lime Street, Moorfields a  Heol James cyn iddi ddychwelyd i Benbedw a gweddill Cilgwri.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Merseyrail 

Moorfields
Staunton Coleford

Plwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Staunton Coleford**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 287.

Y prif anheddiad yn y plwyf yw pentref Staunton.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Cyngor y Plwyf 

Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Kilcot

Pentrefan yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Kilcot**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Gorsley and Kilcot  yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Henry Powell Ffoulkes

Clerigwr Anglicanaidd o Gymru  ac awdur llyfrau am yr Ysgol Sul oedd **Henry Powell Ffoulkes** (2 Ionawr 1815 – 26 Ionawr 1886).

#### Nodyn am ei enw
***F***oulkes yw'r enw sy'n cael ei ddefnyddio gan y *Bywgraffiadur*, ond ***Ff***oulkes sy'n cael ei ddefnyddio ym mron pob dogfen arall gan gynnwys ''*, * Alumni Oxonienses*, a Choleg Balliol, Rhydychen, lle graddiodd ym 1837 gyda BA 4ydd dosbarth *Literae Humaniores'' (llenyddiaeth glasurol Lladin a Groeg).

## Gyrfa 
Ym 1839 ordeiniwyd ef yn ddiacon ac offeiriad gan Esgob Llanelwy. Penodwyd ef yn gurad Helygain. Yn 1840 penodwyd ef yn guradur cyflogedig Eglwys Sant Mathew, Bwcle gan dal y swydd honno hyd 1857, pan benodwyd ef gan Esgob Llanelwy yn Rheithor Llandysul, Sir Drefaldwyn. Ym 1861 penododd Esgob Llanelwy ef yn Archddiacon Maldwyn ac yn Ganon Breswyl Llanelwy. Ym 1879 fe'i penodwyd yn rheithor Whittington, Swydd Amwythig, gan barhau yn y swydd honno ynghyd â'r archddiaconiaeth a'r ganonyddiaeth hyd ddiwrnod ei farwolaeth.

## Teulu 
Priododd Jane Margaret, merch Edward Lloyd, Plas Rhagad, Glyndyfrdwy bu iddynt un ferch, Gertrude, a fu farw yn 13 mlwydd oed. Bu Ffoulkes yn un o sylfaenwyr Ysbyty Plant y Rhyl (Ysbyty Brenhinol Alexandra bellach). Ar farwolaeth ei ferch adeiladwyd *Ward Gertrude* fel atodiad i'r ysbyty er cof amdani gyda Ffoulkes ei hun yn rhoi cymynrodd i gadw *gwely Gertrude* ar y ward am fyth.

## Marwolaeth 
Bu farw o beritonitis yn ei gartref swyddogol yn Llanelwy yn 71 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Gadeiriol Llanelwy wedi cynhebrwng a arweiniwyd gan yr Esgob.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1886
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Costumbrismo

Mudiad yn llenyddiaeth Sbaeneg yw ***costumbrismo*** (o'r gair Sbaeneg *costumbre*, sef "arfer") sydd yn portreadu defod a moes bob dydd rhyw gymuned neu grŵp cymdeithasol penodol, yn enwedig bywyd cefn gwlad. Cafodd mudiad *costumbrismo* yn y 19g ddylanwad pwysig ar ddatblygiad y nofel wledig yn Sbaen ac yn America Ladin.

Ymddengys *costumbrismo* ar ei ffurf gyntefig yn Oes Aur Sbaen yn ystod yr 16g a'r 17g. Datblygodd yn fudiad poblogaidd ym marddoniaeth Sbaeneg yn nechrau'r 19g, ac yn ddiweddarach ar ffurf rhyddiaith a elwir *cuadros de costumbres* ("golygfeydd arferion"), brasluniau llenyddol sydd yn pwysleisio cymeriadau lleol ac arferion gwlad, ac yn aml o safbwynt dychanol neu athronyddol. Ymhlith y Sbaenwyr i ragori yn y ffurf lenyddol hon oedd Mariano José de Larra (1809–37) a Ramón de Mesonero Romanos (1803–82), ill dau yn nodedig am bortreadu dinasyddion Madrid. Ysgrifennodd Serafín Estébanez Calderón (1799–1867) *Escenas andaluzas* (1847), cyfrol o ddarluniadau o fywyd gwledig Andalucía, rhanbarth a fu hefyd yn gefndir i nofelau gan Fernán Caballero (1796–1877) a Pedro Antonio de Alarcón (1833–91). Ardal fynyddig Cantabria oedd yn lleoliad i nofelau José María de Pereda (1833–1906).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* S. Bueno (gol.), *Costumbristas cubanos del siglo XIX* (Caracas: Biblioteca Ayacucho, 1987). 
* M. Castro Rawson, *El costumbrismo en Costa Rica* (San José: Editorial Costa Rica, 1966).
* C. Goic, "Costumbres y experiencia" yn *Historia y crítica de la literatura hispanoamericana* (Barcelona: Editorial Crítica, 1991), tt. 147–77.
* M. Watson, *El cuadro de costumbres en el Perú decimonónico* (Lima: Pontificia Universidad Catóca del Perú, 1979).

Categori:Llenyddiaeth America Ladin
Categori:Llenyddiaeth Sbaeneg Sbaen
Categori:Mudiadau llenyddol Sbaen
Categori:Prosiect WiciLlên
Llenyddiaeth Saesneg y Caribî

Ni datblygodd lenyddiaethau cenedlaethol yng ngwledydd Saesneg y Caribî nes ail hanner yr 20g. Ysgrifennwyd nifer o nofelau yn nhafodieithoedd yr ynysoedd, gan gynnwys *New Day* (1949) gan Victor Stafford Reid (1913–87), *A Brighter Sun* (1952) a *The Lonely Londoners* (1956) gan Sam Selvon (1923–94), *In the Castle of My Skin* (1953) gan George Lamming (g. 1927), a *Mystic Masseur* (1957) ac *A House for Mr Biswas* (1961) gan V. S. Naipaul (1932–2018). Defnyddir iaith debyg ym marddoniaeth Louise Bennett-Coverley (1919–2006), er enghraifft ei chyfrol *Jamaica Labrish* (1966). Er hynny, bu nifer o lenorion y Caribî yn ceisio efelychu meddylfryd cyffredinol yn eu gwaith, megis C. L. R. James (1901–89) a'r bardd Derek Walcott (1930–2017).

## Jamaica 
Y llenor cyntaf i gyfrannu at greu llenyddiaeth genedlaethol yn Jamaica oedd Thomas MacDermot neu Tom Redcam (1870–1933), a fu'n fardd llawryfog cyntaf ei famwlad ac yn olygydd y *Jamaica Times* am ugain mlynedd. Sefydlodd y gyfres "All Jamaica Library" gyda'i nofel ''Becka's Buckra Baby* (1903). Prif awdur Jamaicaidd arall y cyfnod oedd H. G. de Lisser (1878–1944), newyddiadurwr a nofelydd sydd yn nodedig am ei ramantau hanesyddol.

## Barbados 
Un o lenorion gwychaf Barbados yw George Lamming (g. 1927), awdur y nofelau *In the Castle of My Skin* (1953) a *The Emigrants'' (1954), a fu'n gweithio'n athro a darlledwr ar draws y Caribî ac yn Lloegr a'r Unol Daleithiau. Ymhlith yr awduron nodedig eraill o ynys Barbados mae Geoffrey Drayton (g. 1924) ac Austin Clarke (1934–2016),

## Cyfeiriadau 

Categori:Diwylliant Saesneg y Caribî
Saesneg
Caribi
Categori:Prosiect WiciLlên
Carlos Denis Molina

Bardd, dramodydd a nofelydd yn yr iaith Sbaeneg ac actor a chyfarwyddwr theatr o Wrwgwái oedd **Carlos Denis Molina** (1918 – 1983).

Ganed yn San José de Mayo yn Nhalaith San José. Gweithiodd yn actor ac yn gyfarwyddwr y Teatro Solís. Cafodd lwyddiant gyda'r ddrama *Orfeo* (1949), gyda Margarita Xirgu yn y brif ran. Mynegir ei weledigaeth absẃrd mewn sawl drama, gan gynnwys *Soñar con Ceci trae cola* (1983) sydd yn dychanu'r unbennaeth sifil-filwrol yn Wrwgwái. Ei nofel bwysicaf ydy *Lloverá siempre* (1950), un o brif weithiau'r genre realaeth hudol yn llên Wrwgwái. Bu farw ym Montevideo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion theatr o Wrwgwái
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Pobl o Dalaith San José
Categori:Prosiect WiciLlên
Dafydd ap Phylip ap Rhys

Roedd **Dafydd ap Phylip ap Rhys** yn fardd o'r 16g o Gymru (yn ôl pob tebyg o Langyfelach, ger Abertawe). Efallai ei fod yn aelod o urdd sanctaidd. Credir mai cywydd i ganmol Syr Rhys ap Thomas yw'r unig waith sydd wedi goroesi. Cyfeirir ato yn llawysgrifau Iolo Morganwg, a gedwir gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
*"Dafydd ap Phylip ap Rhys". Geiriadur Bywgraffiad Cymraeg. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Adalwyd 8 Tachwedd 2016.

Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Robin Williams: Come Inside My Mind

Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Marina Zenovich yw ***Robin Williams: Come Inside My Mind*** a gyhoeddwyd yn 2018. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Mocean Worker. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Robin Williams. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2018. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Guilty* sef ffilm drosedd gan Gustav Möller. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Marina Zenovich nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q19268774.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm benywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau dogfen o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2018
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Rhestr o warchodfeydd Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Gaerhirfryn, Manceinion a Gogledd Glannau Merswy

Brockholes

Cadishead a Chors Woolden

Coed Fferm Willow

Cors Astley

Cors Highfield

Cors Holiday

Cotterill Clough

Craig Warton

Cutacre

Cutting Haskayne

Chwarel Bryn Cross

Chwarel Salthill

Dôl Freeman

Dolydd Lightshaw

Dolydd Lunt

Fairway Moston

Foxhill

Fflash Abram

Fflashiau Wigan

Gwarchodfa Natur Longworth Clough

Gwarchodfa Natur Mere Sands
bawd|260px|Mere Sands

Gwarchodfa Natur Moor Piece

Gwarchodfa Natur Summerseat

Lôn Cop

Parc Moss Bank

Seaforth
bawd|260px|Seaforth

Twyni tywod Freshfield

## Dolen allanol
* Gwefan yr ymddiriedolaeth

## Gweler hefyd
Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Gaerhirfryn, Manceinion a Gogledd Glannau Merswy

Categori:Gwarchodfeydd natur yn Lloegr
Bobby Lee

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Robert Young** "**Bobby**" **Lee, Jr.** (ganwyd 7 Medi 1971).

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion Americanaidd
Purton, Lydney

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Purton, Berkeley, yn yr un sir.*

Pentref yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Purton**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Awre yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena ar lan ogleddol Afon Hafren.

Ar lan arall yr afon saif pentref Purton yn ardal an-fetropolitan Stroud. Cyn 1879, pan godwyd pont reilffordd ar draws y rhan hon o'r afon, roedd fferi wedi gweithredu ar draws yr afon rhwng y ddau Purton ers y canol oesoedd, ac ar un adeg roedd rhyd rhyngddynt hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Peiriant ffa

bawd|320px|Bwrdd Galton wrth i'r ffa cwympo

Mae'r **peiriant ffa**, a elwir hefyd yn **Fwrdd Galton** neu **quincunx**, yn ddyfais a ddyfeisiwyd gan Syr Francis Galton i arddangos y theorem terfyn canolog. Yn arbennig mae'n dangos bod y dosraniad binomaidd yn agosáu at y dosraniad normal wrth i faint y sampl cynyddu. 

## Disgrifiad 
Mae Bwrdd Galton yn cynnwys bwrdd fertigol gyda rhesi rhyng-ddalennog o begiau. Mae ffa yn cael eu gollwng o'r brig a, phan fydd y ddyfais yn wastad, mae'r ffa yn bownsio naill ai i'r chwith neu'r dde wrth daro'r pegiau. Yn y pen draw, cânt eu casglu mewn biniau ar y gwaelod, lle mae uchder y colofnau o ffa sydd wedi'u cronni yn y biniau yn agosáu at gromlin gloch y dosraniad normal. Mae troshaenu triongl Pascal ar ben y pegiau yn dangos nifer y gwahanol lwybrau y gellir eu cymryd i gyrraedd pob bin. 

Gellir gweld modelau gweithiol raddfa fawr o'r ddyfais hon a grëwyd gan Charles a Ray Eames yn arddangosion parhaol yn yr Amgueddfa Wyddoniaeth Boston, Neuadd Wyddoniaeth Efrog Newydd, a'r Amgueddfa Henry Ford. Mae fersiwn arall ar raddfa fawr yn cael ei harddangos yn lobi *Index Fund Advisors* yn Irvine, Califfornia. 

Gellir adeiladu peiriannau ffa ar gyfer dosraniadau eraill trwy newid siâp y pinnau neu eu gogwyddo tuag at un cyfeiriad (mae peiriannau ffa bimodaidd yn bosib hyd yn oed ). Adeiladwyd peiriant ffa ar gyfer y dosraniad log-normal (sy'n gyffredin mewn llawer o brosesau naturiol, yn enwedig rhai biolegol), sy'n defnyddio trionglau isosgeles o ledau amrywiol i 'luosi' y pellter y mae'r ffa yn eu teithio yn lle meintiau sefydlog a fyddai'n 'symio'. Cafodd ei adeiladu gan Jacobus Kapteyn wrth astudio a phoblogeiddio ystadegau'r dosraniad lognormal. O 1963 ymlaen cafodd ei gadw ym Mhrifysgol Groningen. Adeiladwyd peiriant ffa log-normal gwell gan Eckhard Limpert.

## Dosraniad y ffa 
Os yw ffeuen yn bownsio i'r dde *k* gwaith ar ei ffordd i lawr (ac i'r chwith ar y pegiau sy'n weddill) byddai'n gorffen yn y *k-*fed bin wrth gyfri o'r chwith. Gan ddynodi nifer y rhesi o begiau mewn Bwrdd Galton gan *n*, rhoddir nifer y llwybrau i'r *k*-fed bin ar y gwaelod gan y cyfernod binomial {n\choose k}. Os yw'r tebygolrwydd o fownsio i'r dde ar begyn yn *p* (mewn peiriant heb duedd mae *p=0.5*) mae'r tebygolrwydd y bydd y bêl yn gorffen yn y *k*-fed bin yn hafal i {n\choose k} p^k (1-p)^{n-k}. Dyma ffwythiant màs tebygolrwydd y dosraniad binomaidd. 

Yn ôl y theorem terfyn canolog (yn fwy penodol, theorem de Moivre-Laplace), mae'r dosraniad binomaidd yn brasamcanu'r dosraniad normal ar yr amod bod nifer y rhesi a nifer y ffa yn fawr. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Ystadegaeth
Llenyddiaeth Saesneg India

Y gwaith Saesneg cyntaf gan Indiad oedd y llyfr taith *The Travels of Dean Mahomet* (1794) gan Sake Dean Mahomed (1759–1851), brodor o Patna sy'n enwog am gyflwyno siampŵ i Ewrop. Fel arfer, ystyrir bod corff cynhenid o lenyddiaeth Indiaidd Saesneg yn dyddio'n ôl i ddiwedd y 19g. Ysgrifennodd y llenor Bengaleg Bankim Chandra Chattopadhyay (1838–1894) un gwaith yn Saesneg, ''Rajmohan's Wife* (cyhoeddwyd mewn penodau, 1864), y nofel gyntaf o India yn yr iaith honno. Un o lenorion pwysicaf India, yn Fengaleg ac yn Saesneg, oedd Rabindranath Tagore (1861–1941), bardd, dramodydd ac ysgrifwr campus.

## Darllen pellach 
* Rosinka Chaudhuri (gol.), *A History of Indian Poetry in English* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2016).
* Dirk Wiemann, *Genres of Modernity: Contemporary Indian Novels in English'' (Amsterdam: Rodopi, 2008).


Categori:Y celfyddydau Saesneg yn India
Saesneg
India
India
Categori:Prosiect WiciLlên
Llenyddiaeth Saesneg De Affrica

Un o'r gweithiau pwysig cyntaf yn yr iaith Saesneg o Dde Affrica oedd *The Story of an African Farm* (1883) gan Olive Schreiner (1855–1920), nofel sy'n debyg i'r *plassroman* (nofel fferm) gan awduron Afrikaans. Roedd nifer o lenorion yr 20g yn ymdrin ag hiliaeth yn Ne Affrica a'r drefn *apartheid*, gan gynnwys Alan Paton (1903–88), awdur y nofelau *Cry, the Beloved Country* (1948) a *Too Late the Phalarope* (1953). Mae'n debyg taw'r ddau lenor Saesneg gwychaf o Dde Affica yn ail hanner yr 20g a'r 21g yw Nadine Gordimer (1923–2014) a J. M. Coetzee (g. 1940). Llenor arall o nod ydy Athol Fugard (g. 1932), sy'n adnabyddus am ei ddramâu gwrth-*apartheid* a'i nofel *Tsotsi* (1980).

O'r 1970au ymlaen daeth nifer o lenorion croenddu i'r amlwg yn Ne Affrica drwy ysgrifennu yn yr iaith Saesneg. Miriam Tlali oedd y fenyw groenddu gyntaf i gyhoeddi nofel yn y wlad, *Muriel at Metropolitan* (1975). Bu'r ysgrifwr a nofelydd Lewis Nkosi (1936–2010) yn treulio'r rhan fwyaf o'i yrfa yn alltud. Un o feirdd pwysicaf y wlad yw Mongane Wally Serote (g. 1944), ac mae Zakes Mda (g. 1948) wedi ennill sawl gwobr am ei ddramâu a'i nofelau, gan gynnwys *The Heart of Redness* (2000).


Categori:Y celfyddydau Saesneg yn Ne Affrica
Saesneg
De Affrica
De Affrica
Categori:Prosiect WiciLlên
Jorge Isaacs

Bardd a nofelydd o Golombia yn yr iaith Sbaeneg oedd **Jorge Isaacs** (1 Ebrill 1837 – 17 Ebrill 1895) sydd yn nodedig am ei nofel *María* (1867).

Ganed yn Cali, Talaith Cauca, yn fab i Iddew o Loegr. Etifeddodd ystadau ei dad, ond collodd ei gyfoeth yn sgil difrod Rhyfel y Cauca (1860–63). Ymsefydlodd yn Bogotá yn 1864 a chyhoeddodd gyfrol o gerddo, *Poesías* (1864).

Yn 1867 enillodd glod am ei nofel ramantaidd *María*, gwaith sydd yn nodweddiadol o *costumbrismo* y 19g ac yn un o glasuron llên America Ladin.  Bu farw yn Ibagué, Talaith Tolima, yn 58 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Golombia
Categori:Beirdd Sbaeneg o Golombia
Categori:Llenorion Iddewig o Golombia
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Golombia
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Golombia
Categori:Pobl a aned yng Ngholombia
Categori:Pobl fu farw yng Ngholombia
Categori:Prosiect WiciLlên
Tabernacl tun

Math o adeilad eglwysig parod wedi'i wneud o haearn gwrymiog yw **tabernacl tun**. Fe'u datblygwyd ym Mhrydain yng nghanol y 19g. Ar y dechrau, defnyddiwyd haearn gwrymiog ar gyfer toeau adeiladau yn Llundain ym 1829 gan y peiriannydd sifil Henry Robinson Palmer a ddyfeisiodd y deunydd. Gwerthwyd y patent i Richard Walker a hysbysebodd "adeiladau cludadwy i'w hallforio" ym 1832. Ar ôl 1850, cynhyrchwyd sawl math o adeiladau parod, gan gynnwys eglwysi, capeli a neuaddau cenhadol.

Yn sgil twf cyflym ardaloedd diwydiannol newydd yn ystod y 19g, roedd galw am addoldai y gellid eu codi'n gyflym, ac roedd yr adeiladau parod hyn yn aml yn ddatrysiad priodol. Fe'u hanfonwyd hefyd i drefedigaethau'r Ymerodraeth Brydeinig.

Roedd eglwysi tun yn hawdd eu codi, ond roeddent yn ddrud - ar gost gyfartalog rhwng £2 a £4 y sedd. Gostyngodd y prisiau i bron i £1 y sedd tua diwedd y 19g. Hysbysebodd catalog 1901 o David Rowell & Co. eglwys i eistedd 400 o bobl, ei danfon i'r orsaf reilffordd agosaf a'i chodi ar sylfeini a gyflenwyd gan y prynwr, ar gost o £360.

## Tabernaclau tun yng Nghymru
## Llenyddiaeth
*Ian Smith, *Tin Tabernacles: Corrugated Iron Mission Halls, Churches & Chapels of Britain* (Penfro: Camrose Organisation, 2004)
*Alasdair Ogilvie, *Tin Tabernacles & Others* (Daglingworth: Alasdair Ogilvie, 2009)
*Nick Thomson, *Corrugated Iron Buildings* (Rhydychen: Shire, 2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn y Deyrnas Unedig
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
Pendevig

Grŵp gwerin cyfoes o Gymru a ffurfiwyd yn 2018 yw **Pendevig**. Ffurfiwyd y band yn arbennig ar gyfer perfformiadau yn Festival Interceltique de Lorient a phafiliwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018. Rhyddhawyd albwm cyntaf y band, *Pendevig I.*, i gyd-fynd â'r perfformiadau hyn.

Maent yn cyfuno cerddoriaeth draddodiadol o Gymru â dylanwadau jazz, drum 'n' bass, ffync, pop a roc; yn ogystal â chynnwys barddoniaeth berfformiadol yn nifer o'u caneuon. Mae eu perfformiadau byw yn cynnwys elfennau theatrig megis dawnswyr, acrobateg a thân.

Enillodd Pendevig y wobr am y Band Byw Gorau yng Ngwobrau Gwerin Cymru 2019. Roeddent hefyd ar y rhestr fer am y gân draddodiadol orau gyda 'Lliw Gwyn' (fersiwn o 'Lliw Gwyn Rhosyn yr Haf'), oddi ar eu halbwm cyntaf.

## Aelodau 
* Iolo Whelan - drymiau ac offerynnau taro
* Sam Humphreys - gitarau
* Angharad Jenkins - ffidil
* Aeddan Williams - bas dwbl a thrydanol
* Jordan Price Williams - soddgrwth a chwibanau
* Patrick Rimes - ffidil, pibau, chwibanau, allweddellau
* Bethan Rhiannon - llais, acordion, dawns, synth
* Aneirin Jones - ffidil
* Iestyn Tyne - llais, pastwn
* Greg Sterland - sacsoffon
* Ted Smith - trwmped
* Alice French - telyn
* Gwilym Bowen Rhys - llais, mandolin
* Jamie Smith - acordion
* Jake Durham - trombôn

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau gwerin o Gymru
Haearn gwrymiog

Defnydd adeiladu yw **haearn gwrymiog** neu **haearn rhychog**. Fel arfer mae'n cynnwys dalennau o ddur meddal sydd wedi'u galfaneiddio dip poeth, yna eu rholio yn oer i gynhyrchu patrwm rhychog llinol. Er gwaethaf yr enw, ac eithrio'r enghreifftiau cynharaf, nid haearn yw'r defnydd a ddefnyddir, ond dur.

Mae'r rhychau yn cynyddu cryfder ac anhyblygedd y dalennau i'r cyfeiriad sy'n rhedeg ar hyd y rhychau. Fel rheol mae dalennau'n cael eu cynhyrchu fel petryalau gyda'r ochrau hir yn gryf a'r ochrau byr yn hyblyg.

Dyfeisiwyd haearn gwrymiog ym Mhrydain yn y 1820au gan y pensaer a pheiriannydd Henry Robinson Palmer. Fe'i gwnaed yn wreiddiol o haearn gyr. Profodd y defnydd i fod yn ysgafn, yn gryf, yn gwrthsefyll cyrydiad, ac yn hawdd ei gludo. Roedd yn addas ar gyfer strwythurau parod a gwaith byrfyfyr gan weithwyr lled-fedrus.  Mae'r defnydd bob amser wedi cael ei ddefnyddio'n ledled y byd mewn adeiladau gwledig a milwrol fel siediau a thanciau storio. 

Yn raddol disodlwyd haearn gyr gan ddur meddal o tua'r 1890au, ond ni newidiodd yr enw. Yn fwy diweddar, mae dalennau galfanedig â rhychiadau syml wedi cael eu disodli'n raddol gan haenau amddiffynnol mwy datblygedig a phroffiliau mwy cymhleth.

bawd|dim|Neuadd eglwys yn Glenorchy, Argyll a Bute, yr Alban, wedi'i hadeiladu o haearn gwrymiog

## Gweler hefyd
*Cwt Nissen
*Tabernacl tun

Categori:Defnyddiau adeiladu
Cwt Nissen

Math o adeilad dur parod i'w defnyddio gan y lluoedd arfog yw **cwt Nissen**, sy'n cael ei wneud o ddalennau o haearn gwrymiog wedi'i blygu yn hanner silindr dros ffrâm fetel. Fe'i dyluniwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gan y peiriannydd a dyfeisiwr yr Uwchgapten Peter Norman Nissen (1871–1930). 

Derbyniodd Nissen freinlen am ei ddyluniad yn y Deyrnas Unedig, Awstralia, De Affrica, Canada a’r Unol Daleithiau. Ond gwrthododd unrhyw freindaliadau yn ystod yr Ail Ryfel Byd pan ddefnyddiwyd y cytiau yn helaeth i greu llety barics.

bawd|dim|Gwersyll milwrol yn yr Alban yn cynnwys cytiau Nissen

## Dolenni allanol
* "Canmlwyddiant y Cwt Nissen", Gwefan Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Offer milwrol
Cofiant a phregethau y diweddar Barch David Charles Davies

bawd
bawd|David Charles Davies ym 1864
Mae ***Cofiant a phregethau y diweddar Barch. David Charles Davies***, gan E. Wynne Parry yn gofiant a gyhoeddwyd gan Argraffwasg Hughes a'i Fab, Wrecsam ym 1896.

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn adrodd hanes David Charles Davies (11 Mai 1826 - 26 Medi 1891), Gwleidydd, diwinydd, pennaeth coleg a gweinidog 

## Cynnwys 
Mae'r cofiant yn rhoi hanes magwraeth ac ieuenctid Davies yn Aberystwyth a'i addysg fel un o ddisgyblion cyntaf Coleg y Bala a'i addysg yn Hanley, Llundain a Phrifysgol Caeredin. Ceir hanes ei fywyd fel gweinidog yn y Drenewydd, Llanfair-ym-muallt, Lerpwl a Chapel Jewin, Llundain. Mae penodau olaf y llyfr yn ymwneud â chyfnod Davies fel athro a phrifathro Coleg Trefeca, ei ymddeoliad i Fangor a'i farwolaeth yno. Wedi diwedd y cofiant ceir copïau o ugain o'i bregethau. Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

# Bore oes
# Dan  addysg yn Hanley, Llundain, Edinburgh
# Blynyddoedd cyntaf ei weinidogaeth 1848-1859
# Llundain
# Bangor a Threfeca
# Fel pregethwr a darlithydd
# Atodiad

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymraeg am hanes crefydd
Davies, David Charles
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Cofiant Y Diweddar Barch James Davies

bawd
Mae ***Cofiant Y Diweddar Barch James Davies***, Gan Y Parch. G. Griffiths, Cincinnati, Ohio yn gofiant i'r Parchedig James Davies a gyhoeddwyd gan T. J. Griffiths, Argraffydd, Utica, Talaith Efrog Newydd ym 1875.

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn adrodd hanes y Parchedig James Davies (1 Ionawr, 1796 – 11 Ebrill 1873), gweinidog Annibynnol a anwyd yn Nhroed-rhiw-dalar, Sir Frycheiniog.

## Cynnwys 
Mae'r cofiant yn sôn am hanes ei fywyd fel gweinidog Annibynnol yn Sir Drefaldwyn cyn iddo symud i fyw a gweinidogaethu yn Unol Daleithiau'r America, ei yrfa yn yr Unol Daleithiau a'i farwolaeth yno.

bawd

## Penodau 
Maer gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

* At y Darllenydd
* Rhaglith
* Cofiant
* Englynion Coffadwriaethol 
* Pregethau
* Amlinelliad o'i Brif Weddnodau
* Adgofion Personol am Dano
* Adgofion Brodyr Eraill am Dano
* Ysgubau o Loffion Difyrus am Dano 
* Penillion Coffadwriaethol 
* English Department
* Cawellaid o Fan Saethau ei Fwa
* Pynciau Ysgol

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymraeg am hanes crefydd
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Cofiant a phregethau y Parchedig D. Saunders, D.D

bawd

Mae ***Cofiant a phregethau y Parchedig D. Saunders, D.D***, dan olygyddiaeth W. James a John Morgan Jones yn gofiant a gyhoeddwyd gan Argraffwasg Lewis Evans, 13 castle Street, Abertawe ym 1894.

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn adrodd hanes David Saunders (20 Mai 1831 – 19 Hydref 1892), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a anwyd yng Nghastellnewydd Emlyn a bu farw yn Aberdâr.

## Cynnwys 
Mae'r cofiant yn sôn am hanes ei fagwraeth a'i ieuenctid yn Llanbedr Pont Steffan a Threforys a'i waith cyntaf fel saer. Mae'r llyfr yn trafod yr addysg derbyniodd yn ysgolion Abertawe, Coleg Normal Abertawe a Choleg Trefeca a Phrifysgol Glasgow. Ceir ei hanes fel gweinidog ym Mhenclawdd, Bro Gŵyr, Aberdâr, Lerpwl, Abercarn a Lerpwl eto. Mae'r llyfr hefyd yn cynnwys cofnod o 19 o'i bregethau. Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

# Ei Rieni
# Ei Enedigaeth
# Ei Febyd
# Dechrau Pregethu
# Yn yr Athrofa
# Yn Aberdâr
# Yn Liverpool
# Yn Abercarn
# Yn Abertawe
# Nodweddion ei Gymeriad
# Nodweddion ei Bregethu.
# Ei Gystudd, ei Angau, a'i Gladdedigaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymraeg am hanes crefydd
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Cofiant y Parchedig John Jones, Talsarn

Mae ***Cofiant y Parchedig John Jones, Talsarn***, gan Owen Thomas yn gofiant a gyhoeddwyd gan Argraffwasg Hughes a'i Fab, Wrecsam ym 1874.

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn adrodd hanes John Jones, Talysarn (1 Mawrth 1796 – 16 Awst 1857), un o bregethwr mwyaf amlwg y Methodistiaid Calfinaidd ei ddydd.

## Cynnwys 
Mae'r cofiant yn sôn am enedigaeth a magwraeth Jones yn Tanycastell, Dolwyddelan. Mae'r gyfrol yn sôn amdano fel bachgen ifanc crefyddol a rhoddodd gorau i'w ffydd i droi at wagedd y byd ond a chafodd tröedigaeth drachefn wedi gwrando ar Henry Rees yn pregethu yn Llansannan. Ceir hanes ei gyfnod yn gweithio fel labrwr yn adeiladu'r ffordd rhwng Capel Curig a Llyn Ogwen (yr A5 bellach) ac yn gweithio yn chwarel yn Nhalysarn. Gan nad oedd yn weinidog parhaol ar un capel arbennig mae llawer o benodau'r llyfr yn ymwneud a'i deithiau mynych o ambell Gymru a Lloegr i bregethu a lledaenu'r Efengyl. Mae'r llyfr hefyd yn ymdrin â phynciau llosg crefydd yn ei gyfnod megis yr anghytundeb rhwng y Methodistiaid Calfinaidd a'r Methodistiaid Wesleaidd (neu'r Arminiaid fel mae'r llyfr yn eu galw) a dadleuon mewnol yr enwad Calfinaidd. Ceir hefyd penodau ar gefndir hanes Methodistiaeth yng Nghymru.

Mae *Cofiant John Jones, Talysarn* yn llyfr swmpus efo 1052 o dudalennau. Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

# Bore ei Oes : 1796-1807
# Dyddiau ei Ieuenctid : 1807 — 1815.
# Ei Ymdaith yn y Wlad Bell : 1816—1819
# Pregethu hyd ei dderbyn i'r Cyfarfod  Misol : 1821
# O’i dderbyniad i’r Cyfarfod Misol hyd ei Briodas : 1821 — 1823.
# O’i Briodas hyd ei dderbyniad yn Aelod o’r Gymdeithasfa : 1823 — 1824.
# O’i dderbyniad yn Aelod o’r Gymdeithasfa hyd ei Ordeiniad : 1824 — 1829.
# Ymroddiad i Lafur Gweinidogaethol Cyflawn : 1829 — 1838.
# Blynyddoedd dechreuad cyfnewidiad yn nodwedd ei Weinidogaeth : 1833—1840.
# Dadleuon Diwinyddol Cymru : 1707-1841.
## Rhan I. Dadleuon rhwng Calfiniaid ac Arminiaid : 1707 - 1881
## Rhan II. Dadleuon rhwng Calfiniaid a'i gilydd: 1811 - 1841.
## Rhan III. Dadleuon yng Nghorff y Methodistiaid : 1814 - 1841
# Blynyddoedd Cyflawnder ei Nerth : 1841—1849.
# Blynyddoedd ei Adolygiaeth ar Gloddfa Dorothea : 1850 — 1852.
# Blynyddoedd Diweddaf ei Einioes : 1853 1857.
# Ei Gystudd diweddaf a’i Farwolaeth : Mawrth— Awst, 1857
# Ei Gysylltiad â’r Weinidogaeth Gymreig, a’i Gymeriad fel Pregethwr.
## Rhan I. Byr olygiad ar y Pulpud Methodistaidd hyd ei ddyddiau ef.
## Rhan II. Ei Nodweddion neilltuol ef fel Pregethwr.
# Atodiad yn cynnwys diwygiadau ac ychwanegiadau
# Mynegai

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymraeg am hanes crefydd
Jones, John, Talsarn
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Cofiant a llythyrau: ynghyd a Phregethau y Parch J Foulkes Jones BA, Machynlleth

Mae ***Cofiant a llythyrau: ynghyd a Phregethau y Parch J Foulkes Jones BA, Machynlleth***, gan Joseph Owen yn gofiant a gyhoeddwyd gan argraffwasg Evan Jones, Heol Maengwyn, Machynlleth ym 1884.

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn adrodd hanes John Foulkes Jones  6 Mehefin 1826 – 14 Ebrill 1880), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a anwyd ym Machynlleth

## Cynnwys 
Mae'r cofiant yn trafod ei achau a'i disgyniad o rai o Fethodistiaid cynharaf ardal y Bala. Mae sôn am hanes ei fywyd fel myfyriwr yng Ngholeg y Bala a Phrifysgol Caeredin. Mae'r llyfr yn trafod ei waith fel pregethwr yn Nwyrain Sir Drefaldwyn a gorllewin Swydd Amwythig, yn Lerpwl, yng Nghaer ac ym Machynlleth. Ceir hefyd disgrifiad o daith a wnaed ganddo i ymweld â gwledydd y Beibl megis yr Aifft a Gwlad Canan. Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

### Ran I — Cofiant 
# Hynafiaid
# Tymor Mebyd
# Tymor Ieuenctid
# Tymor Gwaith — Tra yn y Goror
# Tymor Gwaith — Tra yn Lerpwl
# Tymor Gwaith — Taith i'r Aifft a Chanan
# Tymor Gwaith — Machynlleth, Caer, a'r Amwythig Hyd Ei Ymsefydliad Arhosol Ym Machynlleth.
# Tymor Gwaith — Y Dyn, Y Penteulu, a'r Dinesydd
# Tymor Gwaith — Y Gweinidog a'r Pregethwr
# Tymor Gwaith — Y Gweinidog a'r Pregethwr oddi cartref
# Tymor Gwaith — Y Gweinidog yn y pulpud.
# Tymor dioddef — O Ddechreuad ei Afiechyd hyd y gwaith olaf y bu o dan Ddwylaw'r Meddygon yn Edinburgh
# Tymor dioddef — O'r Oruchwyliaeth Feddygol hyd ei bregeth olaf
# Tymor dioddef — O'i Bregeth Olaf hyd ei Gaethiwed i'w Ystafell Gwely
# Tymor dioddef — Hyd y Diwedd
# Tymor Gorffwys

### Atodiad — Sylwadau gan amryw frodyr 
#Y Parchedig Josiah Jones, Machynlleth 
# Y Parchedig Griffith Parry, Aberystwyth 
# Mr David Rowland, Pennal
# Y diweddar Barchedig Griffith Williams, Talsarnau 
# Y Parchedig Griffith Ellis, M.A., Bootle
# Y diweddar Mr R. O. Rees, Dolgellau
# Y Parchedig Robert Owen, M.A., Pennal 
# Y Parchedig Joseph Thomas, Carno 

### Rhan Dau — Pregethau 
Deuddeg o bregethau ar wahanol bynciau a phennod am gyfraniad Jones i Gymdeithasfa Fethodistaidd Bangor 1877

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymraeg am hanes crefydd
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Cofiant y parchedig Henry Rees, yn cynnwys casgliad helaeth o'i lythyrau

bawd
Mae '''''Cofiant y parchedig Henry Rees, yn cynnwys casgliad helaeth o'i lythyrau''''', gan Owen Thomas yn gofiant a gyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam mewn dwy gyfrol ym 1890.

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn adrodd hanes Henry Rees (15 Chwefror 1798 - 18 Chwefror 1869), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac awdur ar bynciau diwinyddol. Mae'r gyfrol gyntaf yn ymwneud a'i fywyd o'i enedigaeth hyd 1854 a'r ail gyfrol yn mynd o 1855 hyd ei farwolaeth.

## Cynnwys 
Mae'r cofiant yn cychwyn trwy sôn am hynafiaid, rhieni a theulu Rees cyn mynd ymlaen i sôn am ei ieuenctid ei addysg a'i swydd gyntaf yn gweithio ar y tir gyda'i dad. Mae disgrifiad yn cael ei roi am ymwneud cyntaf Rees efo bywyd crefyddol a sut y daeth yn weithgar yn y capel trwy gychwyn fel athro ysgol Sul. Wedi cael swydd fel gwas ffarm gan y Parch Thomas Jones (Dinbych) mae'n cael ei annog i ddechrau pregethu gan ei feistr. Mae'r rhan fwyaf o'r cyfrolau yn sôn am deithiau pregethu Rees trwy Gymru, Lloegr, yr Unol Daleithiau yr Almaen a Llydaw a'i gyfnod fel gweinidog yn Lerpwl. Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae rhif penodau'r ail gyfrol yn olynol i rif penodau'r gyfrol gyntaf, ac yn dechrau efo pennod 12

# Bore ei oes
# Blynyddoedd Cyntaf ei Ieuenctid : 1812 — 1816
# Gadael tŷ ei dad a myned i gymdogaeth y Betws, Abergele : 1816—1819.
# O'r pryd y dechreuodd bregethu nes y gadawodd yr ysgol yn Abergele : 1819 — 1821
# O'i fynediad i'r Amwythig , hyd ei Neilltuad i'r holl waith : 1821—1827.
# O'i Ordeiniad hyd ei ymadawiad i'r Amwythig : 1827 — 1836.
# O'i Symudiad i Liverpool hyd ei ymweliad ag America
# Ei Ymweliad ag America, a'i Deithiau yno : 1839
# O'i ddychweliad o'r America, hyd aflwyddiant y cais arno i adael Liverpool ;— 1839— 1841.
# Agoriad Athrofa Trefeca, hyd y cyfro fawr yng nghylch Addysg Ddyddiol : 1842- 1847.
# Gymdeithasfa Liverpool, 1847, hyd Gymdeithasfa Caernarfon, 1854.
# Blynyddoedd pryder teuluaidd ac eglwysig : 1855 — 1861
# O ddechrau y flwyddyn 1862, hyd y Gymanfa Gyffredinol gyntaf yn Abertawe, 1864.
# O'i ymweliad a Llydaw hyd ei ymweliad a Hastings, ar ôl cystudd trwm: 1864— 1867.
# O'i ddychweliad o Hastings, hyd ei gystudd diweddaf a'i farwolaeth : 1867— 1869.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymraeg am hanes crefydd
Rees, Henry
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Deddf Little

Yn namcaniaeth ciwio (disgyblaeth o sy'n rhan o' maes tebygolrwydd), **Deddf Little** yw theorem gan John Little. Fe elwir hefyd yn **theorem Little**, **lema Little**, **fformiwla Little**, neu **ganlyniad Little**. Mae'n nodi bod nifer cyfartalog tymor hir *L* o gwsmeriaid mewn ac mae'r system lonydd yn hafal i'r gyfradd dyfodi effeithiol (*effective arrival rate*) hirdymor cyfartalog *&#x3BB;* wedi lluosi gyda'r amser cyfartalog y mae'r cwsmer yn treulio yn y system, *W*. Mynegwyd y gyfraith fel: 

:  L = \lambda W. 

Er ei fod yn edrych yn sythweledol, mae'n ganlyniad eithaf rhyfeddol, oherwydd nad yw'r perthynas wedi ei ddylanwadu gan ddosraniad y broses dyfodi, dosraniad yr amser gwasanaeth, trefn y gwasanaethau, na bron unrhyw beth arall. 

### Enghraifft o gwsmeriaid mewn siop 
Dychmygwch siop fach gydag un cownter ac ardal ar gyfer pori, lle dim ond un person all fod wrth y cownter ar y tro, a does neb yn gadael heb brynu rhywbeth. Felly yn fras y system yw: 

:: *cyrraedd → pori → cownter → allan* 

Os yw'r system yn sefydlog, mae'r gyfradd y mae cwsmeriaid yn cyrraedd y siop (a elwir yn gyfradd dyfodi), a'r gyfradd y maent yn gadael (a elwir y gyfradd ymadael) yn hafal. Os yw'r gyfradd dyfodi yn uwch na'r gyfradd ymadael yna mae'r system yn ansefydlog: bydd nifer y cwsmeriaid sy'n aros yn y siop yn cynyddu'n raddol tuag at anfeidredd. 

Mae deddf Little yn dweud wrthym fod nifer cymedrig y cwsmeriaid yn y siop *L,* yw'r gyfradd dyfodi effeithiol *λ*, lluosi gyda'r amser cyfartalog y mae cwsmer yn ei dreulio yn siop *W*, neu: 

: L = \lambda W 

Tybiwch fod cwsmeriaid yn cyrraedd ar gyfradd o 10 yr awr ac yn aros 0.5 awr ar gyfartaledd. Mae hyn yn golygu taw nifer cyfartalog y cwsmeriaid yn y siop ar unrhyw adeg yw&nbsp;5: 

: L = 10 \times 0.5 = 5 

Nawr tybiwch fod y siop yn ystyried hysbysebu er mwyn codi'r gyfradd dyfodi i 20 yr awr. Rhaid i'r siop naill ai fod yn barod i gynnal 10 cwsmer ar gyfartaledd neu raid iddi leihau'r amser y mae pob cwsmer yn ei dreulio yn y siop i 0.25 awr. Gall y siop yn cyflawni'r hyn trwy weini'n gyflymach neu trwy ychwanegu mwy o gownteri. 

### Cymhwysiadau eraill 
Mae pobl sy'n profi perfformiad meddalwedd wedi defnyddio deddf Little i sicrhau nad yw'r perfformiad y arsylwir wedi eu hachosi gan dagfeydd o'r cyfarpar arbrofi. Defnyddir hefyd er mwyn staffio adrannau argyfwng mewn ysbytai. 

## Cyfeiriadau
Categori:Is-feysydd mathemateg