open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edvard Grieg

Cyfansoddwr a phianydd o Norwy oedd **Edvard Hagerup Grieg**  (15 Mehefin 1843 - 4 Medi 1907).

Caiff ei adnabod yn bennaf am ei Goncerto Piano mewn A leiaf ac am ddarnau achlysurol (*incidental music*) megis *Peer Gynt*  a gyfansoddodd ar gyfer drama Henrik Ibsen; (sy'n cynnwys y darn  *Morning Mood* a *In the Hall of the Mountain King*). Caiff ei gofio hefyd am ei weithiau bach *Lyric Pieces*.

## Bywgraffiad
Ganwyd Edvard Hagerup Grieg yn Bergen, Norwy, ar 15 Mehefin 1843. Marchnatwr oedd ei dad Alexander Grieg (1806–1875), yn  Bergen, ac enw'i fam oedd Gesine Judithe Hagerup (1814–1875), a oedd yn athrawes gerdd ac yn ferch i Edvard Hagerup. Sillafwyd y cyfenw'n wreiddiol yn "Greig", enw a ellir ei olrhain i'r Alban. Roedd hen-daid Greig yn filwr ym Mrwydr Culloden ym 1746 ond a deithiodd lawer tan iddo ymsefydlu yn Norwy ym 1770. Cafodd ei ysbrydoli gan cerddoriaeth Felix Mendelssohn a Clara Schumann.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Norwy
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Pianyddion o Norwy
Dinas-wladwriaeth

Dinas sy'n wladwriaeth annibynnol yw **dinas-wladwriaeth**. Gall fod yn wladwriaeth ddemocrataidd neu'n frenhiniaeth. Roedd dinas-wladwriaethau yn nodweddiadol o fywyd gwleidyddol Groeg yr Henfyd, yng Ngwlad Groeg ei hun (na fu'n wladwriaeth gyfunol tan iddi ennill annibyniaeth) ac yn ei threfedigaethau allanol yn Asia Leiaf, Sisili, de'r Eidal a mannau eraill ar arfordir y Môr Canoldir a'r Môr Du. Ceir enghreifftiau eraill o ddinas-wladwriaethau yn yr Henfyd yn ogystal, er enghraifft yn India. Gellid cyfrif sawl gwlad fechan yn y byd heddiw yn ddinas-wladwriaeth o ryw fath, er enghraifft Singapôr, San Marino a Dinas Fatican.

Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
Categori:Gwyddor gwleidyddiaeth
Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Mathau o wladwriaethau
941

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au **940au** 950au 960au 970au 980au 1000au
936 937 938 939 940 **941** 942 943 944 945 946 

----

## Digwyddiadau 
* Rhyfel rhwng y Rus a'r Ymerodraeth Fysantaidd

## Genedigaethau 
* Charles d'Outremer mab Louis IV, brenin Ffrainc
* Brian Bórumha mac Cennétig, Uchel-Frenin Iwerddon

## Marwolaethau 
Categori:941
Gwlff Saronica

250px|bawd|Map o Gwlff Saronica
Mae **Gwlff Saronica** (Groeg: *Saronikos Kolpos*) neu'r **Gwlff Aegina** yn gilfach neu foryd o'r Môr Aegea sy'n gorwedd rhwng gorynys Attica a'r Peloponesse. Mae Athen a'i phorthladd Piraeus ar ei lannau. Mae'n cynnwys ynysoedd Salamis, lleoliad Brwydr Salamis (480 CC), Aegina, Methana a Poros. Penrhyn Sounion yn Attica sy'n nodi terfyn deheuol y gwlff.

Yn y gogledd mae Camlas Corinth yn cysylltu Gwlff Saronica â Gwlff Corinth.

Categori:Arfordiroedd Gwlad Groeg
Saronica
Rhifau yn y Gymraeg

Ceir dau brif fath o eiriau am rifau naturiol yn y Gymraeg: **rhifolion** (un, dau, tri, ...) a **threfnolion** (cyntaf, ail, trydydd, ...). System ugeiniol yw'r system draddodiadol gan fwyaf, ond dyfeisiwyd system ddegol ar gyfer y rhifolion yn yr 19g. Honnir fod manteision sylweddol i'r system ddegol Gymraeg o ran dysgu rhifyddeg elfennol, o'i chymharu â'r system Saesneg a'r system draddodiadol. Y system ddegol a ddefnyddir mewn ysgolion Cymraeg. Clywir y ddwy system ar waith o hyd ond araf dihoeni o genhedlaeth i genhedlaeth mae'r defnydd o'r rhifau ugeiniol. Clywir mwy o ddefnydd ar y rhifau ugeiniol hyd at ddeg ar hugain a rhwng deugain a deg a thrigain nag a glywir ar y rhifau ugeiniol eraill.

## Rhifolion
Mae'r hen system a'r system ddegol yn cytuno hyd at 10. Dynoda (*) fod treiglad meddal yn dilyn, (**) treiglad llaes.

### Rhifolion degol
Dyma'r rhifolion degol o 11 hyd at 20:

Mae'r rhifolion yn parhau mewn dilyniant rhesymegol, gyda'r degau fel a ganlyn

Wedi'r cant, mae'r patrwm yn newid ychydig:

Dyma sylfaen y rhifau mwy:

Hyd at 999 mae dewis cystrawen i gael i'r rhifau degol; naill ai:
* rhif + enw unigol, e.e. wythdeg saith car
* rhif + o + enw lluosog, e.e. wythdeg saith o geir
Gan fod mil, miliwn a biliwn yn enwau yn hytrach nag yn rifolion, dim ond y ffurf rhif + o + enw lluosog a ellir ei ddefnyddio o'r fil ymlaen, e.e. mil tri chant wythdeg saith o flynyddoedd.

Dyma enghraifft o sut i ddarllen rhifolion mawr:

### Rhifolion Ugeiniol
Mae'r system draddodiadol o ffurfio rhifolion yn y Gymraeg yn ugeiniol gan fwyaf, h.y. mynegir rhifau fel rhif llai na 20 wedi ei adio at luoswm o 20. Defnyddir 10 a 15 yn ogystal â 20 fel seilrifau; e.e. tri afal ar ddeg ar hugain wedi'r cant. Y rhifau unigol yw 1 hyd 10, 15, 18, 20, 40, 60, ac 80. Mae'r rhifau yn gyfuniad o rif unigol a ddaw gyntaf, enw'r peth a gyfrifir ac yna'r seilrifau. Neu gellir nodi'r rhif yn gyntaf ac yna enwi'r grŵp o bethau a gyfrir; e.e. tri ar ddeg ar hugain wedi'r cant o afalau. Yn enwedig gyda rhifau mwy, ceir mwy nag un ffordd o'u mynegi.

## Trefnolion
Defnyddir y system ugeiniol yn unig ar gyfer trefnolion yn y Gymraeg. I ysgrifennu byrfodd ar gyfer trefnol defnyddir llythrennau diwethaf y rhan o'r rhif sy'n llai na chant, e.e. 131ain, sef yr unfed ar ddeg ar hug**ain** wedi'r cant.

## Defnydd ac arfer y gwahanol rifau
## Ffynonellau
*Rhiannon Ifans, *Y Golygiadur* (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2006)
*Peter Wynn Thomas, *Gramadeg y Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)

Categori:Rhifau
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Piraeus

250px|bawd|Porthladd **Piraeus** gyda'r nos
**Piraeus** (Groeg: Πειραιάς *Pireás*) yw porthladd Athen yng Ngwlad Groeg a'r porthladd pwysicaf yn y wlad honno. Mae'n gorwedd ar lan Gwlff Saronica i'r de-orllewin o ganol Athen.

Sefydlwyd Piraeus yn y bumfed ganrif CC fel porthladd i Athen. Chwareuodd ran bwysig yn y rhyfeloedd rhwng Athen a'r Ymerodraeth Bersiaidd (gweler Rhyfeloedd Athen a Phersia). Ar ôl y rhyfeloedd hynny codwyd Muriau Hir Athen i gysylltu'r ddinas a Piraeus ac amddiffyn y tir rhyngddyn nhw.

Dioddefodd Piraeus ddifrod sylweddol yn yr Ail Ryfel Byd mewn canlyniad i fomio o'r awyr. Ers hynny mae hi wedi ei adeiladu ar raddfa eang a thyfu'n ganolfan diwydiant pwysig gyda iardau adeiladu llongau, gweithfeydd puro olew a gweithfeydd cemegol.

Categori:Dinasoedd Gwlad Groeg
Categori:Attica
Camlas Corinth

200px|bawd|Llong yn mynd trwy Gamlas Corinth.
Camlas ddofn ar Isthmws Corinth yng nghanolbarth Gwlad Groeg yw **Camlas Corinth**. Mae'n cysylltu Gwlff Saronica i'r de a Gwlff Corinth i'r gogledd ac yn gwahanu'r Peloponnesos oddi wrth Attica. Fe'i henwir ar ôl dinas Corinth, sy'n sefyll yn agos iddi.

Adeiladwyd y gamlas, sy'n 6.3&nbsp;km o hyd, rhwng 1881 ac 1893. Gyda lled o ddim ond 21m mae'n rhy gul i longau cargo modern ond mae llongau twristaidd yn ei defnyddio'n aml; mae tua 11,000 o longau'n mynd trwyddi bob blwyddyn.

Roedd yr hen Roegiaid yn arfer llusgo llongau dros yr isthmws. Meddylwyd am greu camlas mor gynnar ag oes Periander. Dan yr Ymerodraeth Rufeinig gwnaethpwyd arolwg o'r isthmws i'r perwyl hwnnw ar orchymyn Caligula ac aeth Nero mor bell ag i ddechrau ar y gwaith yn 67, gan ddefnyddio 6000 o garcharorion Iddewig a anfonwyd gan Vespasian o Judaea. Gorfu iddo adael y gwaith pan dorrodd allan gwrthryfel Vindex yng Ngâl.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwlad Groeg
Categori:Camlesi Gwlad Groeg
Categori:Corinth
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Attica

Rhanbarth hanesyddol yng Ngwlad Groeg yw **Attica** (Groeg: Αττική, *Attiki*, efallai o'r gair *akte* "gorynys"). Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain canolbarth y wlad, ar y tir mawr. Mae ar ffurf triongl. I'r de-orllewin ceir Gwlff Saronica. Mae braich arall o'r Môr Aegeaidd yn gwahanu Attica ac ynys Euboea. Gelwir Attica a'r ynysoedd cyfagos i'r de-ddwyrain yn y Môr Aegeaidd yn Ynysfor Attica, sy'n ffurfio rhan ogleddol yr Ynysoedd Cyclades. Mae Isthmws Corinth yn cysylltu Attica â'r Peloponesse. I'r gogledd ceir Boeotia. Mae mynyddoedd geirwon Pateras, Kithairon a Parnes yn ei diffinio yn y gogledd, gan redeg o fae Aigosthena yn y gorllewin i Sianel Euboea yn y dwyrain. Trwy'r bylchoedd rhwng y mynyddoedd hyn ceir y tair ffordd hynafol i mewn ac allan o Attica. Yn amddiffyn dinas Athen ceir mynyddoedd Aigaleos, Pentelikon a Hymettos.

Yn ôl traddodiad unwyd deuddeg dinas yr Attica hynafol yn un wladwriaeth gan yr arwr Theseus. O'r 6g CC ymlaen dominyddid Attica gan Athen.

Yn ogystal ag Athen a Piraeus lleolir dinasoedd a threfi eraill fel Megara, Eleusis, Kifissia a Markopoulon ar yr orynys. O ddidordeb arbennig i haneswyr y mae gwastadedd Marathon. Mae teml Poseidon ar Benrhyn Sounion, pwynt mwyaf deheuol Attica, yn enwog.

Yn yr Henfyd roedd Attica yn enwog ymhlith pethau eraill am ei llestri cain a elwir heddiw'n llestri Atticaidd.


Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
John Inman

Actor o Sais oedd **Frederick John Inman** (28 Mehefin 1935 – 8 Mawrth 2007). Cafodd ei eni ym Mhreston, Lloegr.

## Teledu 
**Two in Clover* (1970)
**Are You Being Served?* (1972-1985)
**Odd Man Out* (1977)
**Take a Letter, Mr. Jones* (1981)
**Grace & Favour* (1992-1993)

## Dolenni allanol
* BBC Obituary - John Inman

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl fu farw o lid yr afu
Categori:Actorion LHDT o Loegr
934

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
929 930 931 932 933 - **934** - 935 936 937 938 939 

----

## Digwyddiadau 
*Henri y Ffowliwr, brenin yr Almaen a'i fyddin Gristionogol yn gorchfygu'r paganiaid dan y brenin Gnupa a chipio Hedeby.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Emma o Ffrainc, brenhines Ffrainc (g. 894)

Categori:934
933

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
928 929 930 931 932 - **933** - 934 935 936 937 938 

----

## Digwyddiadau 
* Henri y Ffowliwr yn gorchfygu'r Magyariaid yn Riade.
* Teyrnas Bwrgwyn Isaf yn dod yn eiddo Rudolph II brenin Bwrgwyn Uchaf

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Alfonso IV, brenin Leon

Categori:933
935

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
930 931 932 933 934 - **935** - 936 937 938 939 940

----

## Digwyddiadau 
* (Tua'r flwyddyn yma) Córdoba, prifddinas Al-Andalus yn mynd heibio Baghdad fel y ddinas fwyaf poblog yn y byd
* Václav (Sant Wenceslas), Dug Bohemia, yn cael ei lofruddio gan ei frawd Boleslav, sy'n ei ddilyn ar yr orsedd
* Haakon Dda yn ail-uno Norwy.

## Genedigaethau 
*Ferdowsi Tousi, bardd Persaidd

## Marwolaethau 
*Harald Walltmelyn, Brenin Norwy
*Wenceslas I, Dug Bohemia

Categori:935
932

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
927 928 929 930 931 - **932** - 933 934 935 936 937 

----

## Digwyddiadau 
*Sefydlu'r St. Ursenstift yn Solothurn gan Bertha, brenhines Bwrgwyn
*Adeiladu castell Wildeck gan Henri y Ffowliwr yn Zschopau

## Genedigaethau 
*Ymerodres Xiao, ymerodres y Liao (bu farw 1009)

## Marwolaethau 
Categori:932
931

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
926 927 928 929 930 - **931** - 932 933 934 935 936 

----

## Digwyddiadau 
*Ramiro II, brenin Leon yn dod yn frenin becomes León
*Eric I, brenin Norwy yn dod yn ail frenin Norwy
*Mawrth - Pab Ioan XI yn olynu Pab Steffan VII fel y 125ed pab

## Genedigaethau 
*Adelaide o'r Eidal, gwraig Otto I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (bu farw 999)

## Marwolaethau 
*Ymerawdwr Uda o Japan
*Harald I, brenin Norwy

Categori:931
Corinth (gwahaniaethu)

Gall **Corinth** neu **Corinthaidd** gyfeirio at:

*Corinth - dinas hanesyddol yng Ngwlad Groeg
*Camlas Corinth - camlas yng Ngwlad Groeg
*Cynghrair Corinth - cynghrair hanesyddol o ddinasoedd Groegaidd (hefyd Y Cynghrair Helenaidd)
*Gwlff Corinth - gwlff yng Ngwlad Groeg
*Corinthaidd - enw a ddefnyddir i ddigrifio ysgol pensaernïaeth

Ysgrifennodd yr Apostol Paul ddau lythyr at drigolion Corinth:
*Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
*Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
Corinth

:*Gweler hefyd Corinth (gwahaniaethu)*

Dinas hynafol a phorthladd pwysig yn ne canolbarth Gwlad Groeg yw 
**Corinth** (Groeg: *Korinthos*). Fe'i lleolir yng nghornel gogledd-ddwyreiniol y Peloponnese ar Isthmws Corinth. Sefydlwyd y porthladd presennol i'r de o'r ddinas yn 1858 ger safle'r ddinas glasurol. Gerllaw mae Camlas Corinth sy'n cysylltu Gwlff Saronica a Gwlff Corinth. Corinth yw prifddinas rhanbarth Corinth.

Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos fod pobl yn byw ar safle Corinth ar ddechrau'r 3ydd mileniwm CC. Datblygodd dinas hynafol Corinth fel canolfan masnach yn yr 8g CC. Tyfodd i fod y ddinas-wladwriaeth ail fwyaf ar dir mawr Groeg a'r cyfoethocaf ohonynt i gyd ar ôl Athen. Y ddinas honno oedd prif gystadleuydd Corinth a'i chynghreiriad Sparta am rym a dylanwad yn y byd Groegaidd ac arweiniodd hynny at y Rhyfel Peloponnesaidd (431-404 CC). Llwyddodd Corinth i wrthsefyll grym yr Ymerodraeth Rufeinig am gyfnod ond fe'i dinistriwyd gan y Rhufeiniaid yn 146 CC. Cafodd ei hailsefydlu fel trefedigaeth Rufeinig yn 44 CC. Blodeuodd eto fel canolfan masnach yn y cyfnod Rhufeinig ond yn ystod y cyfnod Bysantaidd crebychodd i fod yn dref fach ddigon di-nod.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Camlas Corinth
*Eglwys gadeiriol

250px|bawd|dim|Teml Apollo yn hen ddinas Corinth

## Enwogion
*Eumelus, bardd
*Timoleon (c.411 CC-337 CC), gwleidydd a milwr
*Priscilla ac Aquila, ffrindiau Yr Apostol Paul


Categori:Dinasoedd Gwlad Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Cynghrair Corinth

:*Gweler hefyd Corinth (gwahaniaethu)*.

Cynghrair hanesyddol o ddinas-wladwriaethau Groeg (a elwir hefyd **Y Cynghrair Helenaidd**) oedd **Cynghrair Corinth**. Fe'i ffurfiwyd yn 338 CC dan arweiniaeth Philip II o Facedon. Ei bwrpas oedd cymryd rhan mewn ymgyrch ar y cyd â Macedonia yn erbyn yr Ymerodraeth Bersiaidd. Cyfrannodd y Cynghrair i gyrchoedd Alecsander Fawr yn Asia Leiaf a'r Dwyrain Canol pan olynodd ei dad fel brenin Macedon yn 336 CC. Cafodd y Cynghrair ei ddirymu ar ôl marwolaeth Alecsander yn 323 CC. Cafodd ei atgyfodi am dymor byr yn 303 CC.

Categori:Groeg yr Henfyd
942

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
937 938 939 940 941 - **942** - 943 944 945 946 947 

----

## Digwyddiadau 
* Brenhinllin yr Han Deheuol yn gorffen yn Tsieina
* Hywel Dda, brenin Deheubarth yn cipio Gwynedd i ddod yn frenin tua tri-chwarter Cymru
* 30 Hydref - Pab Marinus II yn olynu Pab Steffan VIII fel yr 128fed pab.

## Genedigaethau 
* Pampa, bardd yr yr iaith Kannada yn India

## Marwolaethau 
* Pab Steffan VIII
* Idwal Foel, brenin Gwynedd
* 17 Rhagfyr William I o Normandi

Categori:942
Rhazes

Ysgolhaig a gwyddonydd amryddawn oedd **Abū Bakr Muhammad ibn Zakarīya al-Rāzi** (Persieg: زكريای رازی *Zakaria ye Razi*; Arabeg: ابو بکر محمد بن زكريا الرازی; Lladin: **Rhazes** neu **Rasis**). Yn ôl y croniclydd al-Biruni cafodd ei eni yn Rayy, Iran yn y flwyddyn 865 (251 AH), a bu farw yno yn 925 (313 AH) (neu 930 yn ôl rhai ffynonellau).

## Bywyd a gwaith
Roedd Razi yn ysgolhaig, ffisegydd ac athronydd amlochrog ac amryddawn a wnaeth gyfraniadau pwysig a phellgyrhaeddol ym meysydd meddygaeth, alcemi, ac athroniaeth. Cyhoeddodd dros 184 o lyfrau ac erthyglau. Un o'i ddarganfyddiadau pwysicaf oedd alcohol. Roedd o gefndir diwylliedig iawn ac yn gyfarwydd â meddygaeth Roeg. Credir iddo ddarganfod asid swlffwrig ac ethanol hefyd. Roedd Razi yn un o feddylwyr mwyaf y byd Islamaidd. Cafodd ddylanwad aruthrol ar ei gyfoeswyr a'i olynwyr yn ogystal ac ar wyddoniaeth a meddygaeth Ewrop trwy'r cyfieithiadau Lladin o'i waith.

Rhesymegydd rhyddfrydol oedd Razi. Fe'i ystyrid gan ei gyfoeswyr a'i bywgraffyddwyr yn ddyn rhydd o bob rhagfarn, chwim a threiddgar ei feddwl a di-flewyn ar dafod. Fel nifer o Ewropeiaid yn ystod y Dadeni Dysg credai yn y ddynoliaeth, cynnydd a "Duw Doeth". Teithiodd yn eang a gwasanaethai sawl tywysog a llywodraethwr yn y byd Islamaidd. Fe'i cysylltir yn arbennig â Baghdad lle sefydlodd ei labordy. Deuai nifer o ddisgyblion ato i gael ei gyngor a rhannu o'i wybodaeth a roddai i bawb yn ddiwahân, tlawd a chyfoethog fel ei gilydd.

## Cof
Enwir *Sefydliad Razi* yn Tehran, a Phrifysgol Razi yn Kermanshah ar ei ôl, a dethlir 'Gŵyl Razi' ('Diwrnod Fferylliaeth') yn Iran ar 27 Awst.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 865
Categori:Marwolaethau 925
Categori:Alcemyddion o Iran
Categori:Athronwyr y 9fed ganrif o Iran
Categori:Athronwyr y 10fed ganrif o Iran
Categori:Gwyddonwyr y 9fed ganrif o Iran
Categori:Gwyddonwyr y 10fed ganrif o Iran
Categori:Meddygon y 9fed ganrif o Iran
Categori:Meddygon y 10fed ganrif o Iran
Categori:Persiaid
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Samaniaidd
Categori:Ysgolheigion y 9fed ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion y 10fed ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion Arabeg o Iran
Kermanshah

Dinas yn ne-orllewin Iran 525&nbsp;km o Tehran yw **Kermanshah** (Perseg: کرمانشاه Kermānshāh, Cwrdeg: کرماشان) (hefyd **Khorromshahr**), prifddinas talaith Kermanshah. Fe'i lleolir fymryn i'r gogledd o ddinas Abadan tua 70&nbsp;km o'r ffin ag Irac a'r Shatt al-Arab. Cyrdiaid yw mwyafrif y boblogaeth o 822,921 (amcangyfrif 2005). Puro olew yw'r prif ddiwydiant. Fel yn achos Abadan dioddefodd y dref cryn ddifrod yn Rhyfel Iran-Irac yn y 1980au.

Enwir ei phrifysgol ar ôl yr ysgolhaig amryddawn Rhazes.

Categori:Dinasoedd Iran
929

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
924 925 926 927 928 - **929** - 930 931 932 933 934 

----

## Digwyddiadau 
*16 Ionawr - Emir Abd-ar-rahman III o Cordoba yn creu Califfat Cordoba
*Pab Steffan VII yn olynu Pab Leo VI

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Al-Batani, seryddwr Arabaidd

Categori:929
Balcaneiddio

[300px|bawd|Chawlu [Iwgoslafia]]
Term daearwleidyddol yw **Balcaneiddio** sy'n disgrifio'r broses o ymraniad rhanbarth yn rhanbarthau llai sydd gan amlaf yn elyniaethus neu'n anghydweithredol gyda'i gilydd. Ymddangosodd y term yn sgil y gwrthdaro yn y Balcanau (Iwgoslafia) yn yr ugeinfed ganrif. Ymgorfforwyd y balcaneiddio cyntaf yn Rhyfeloedd y Balcanau, ac ailddefnyddiwyd yng nghyd-destun Rhyfeloedd Iwgoslafia.

Yn Ionawr 2007, ynghylch cynnydd yng nghefnogaeth am annibyniaeth i'r Alban, rhybudiodd Peter Hain, Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Gweinidog Gwaith a Phensiynau, yn erbyn "Balcaneiddio Prydain".

## Cyfeiriadau
Categori:Daearwleidyddiaeth
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Gwleidyddiaeth Ewrop
Categori:Hanes y Balcanau
928

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
923 924 925 926 927 **928** 929 930 931 932 933 

----

## Digwyddiadau 
* Marozia a Guy o Twscani yn cipio grym yn Rhufain ac yn carcharu, ac wedyn lladd, Pab Ioan X
* Mai - Pab Leo VI yn olynu Pab Ioan X fel y 123ydd pab.
* Rhagfyr - Pan Steffan VII (weithiau Steffan VIII) yn olynu Pab Leo VI fel y 124ydd pab.
* Jayavarman IV yn olynu Isanavarman II yn Ymerodraeth y Khmer, ac yn symud y brifddinas o Angkor i Koh Ker.
* Dywedir i'r brenin Hywel Dda fynd ar bererindod i Rufain. Mae'n bosibl ei fod wedi cael Y Groes Naid yno a'i dwyn yn ôl i Gymru.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Louis Ddall, brenin Profens
*Tomislav, brenin Croatia

Categori:928
930

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
925 926 927 928 929 - **930** - 931 932 933 934 935 

----

## Digwyddiadau 
*Sefydlu'r Alþing, senedd hynaf y byd, yng Ngwlad yr Iâ
*Ymerawdwr Suzaku yn dod yn ymerawdwr Japan
* Oddeutu'r flwyddyn yma, cyfansoddi Armes Prydain, cerdd wlatgarol sy'n galw am gynghrair i yrru'r Saeson o'r wlad.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Ymerawdwr Daigo o Japan
*Abu Bakr Mohammad Ibn Zakariya al-Razi, ysgolhaig amlochrog Persaidd (mae'r dyddiad yn amrywio rhwng 925 a 930 yn ôl y ffynhonnell)

Categori:930
927

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
922 923 924 925 926 - **927** - 928 929 930 931 932 

----

## Digwyddiadau 
* Pedr I yn olynu Simeon I ar orsedd Bwlgaria ac yn gael ei gydnabod fel Tsar gan yr Ymerodraeth Fysantaidd
* Aethelstan yn uno'r teyrnasoedd llai i greu Teyrnas Lloegr.

## Genedigaethau 
*Zhao Kuangyin

## Marwolaethau 
*27 Mai - Simeon I, brenin Bwlgaria
*Ha-Mim, proffwyd o Morocco

Categori:927
Mahé, Seychelles

250px|bawd|Un o draethau ynys **Mahé**
**Mahé** yw ynys fwyaf (155&nbsp;km²) y Seychelles, sy'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain y genedl. Mae ganddi boblogaeth o 72,000, 90% o'r cyfnaswm am y wlad. Yno y lleolir y brifddinas Victoria. Enwir yr ynys ar ôl Mahé de Labourdonnais, un o gyn-lywodraethwyr Mawrisiws.

Copa uchaf Mahé yw Morne Seychellois, 905m.

Categori:Seychelles
Categori:Ynysoedd Cefnfor India
926

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
921 922 923 924 925 - **926** - 927 928 929 930 931 

----

## Digwyddiadau 
*Balhae yn cael ei chipio gan y Khitan

## Genedigaethau 
*Murakami ymerawdwr Siapan

## Marwolaethau 
* William II o Aquitaine
* 6 Medi - Abaoji o ymerodraeth Khitan.

Categori:926
Athens

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Athens**:

*Athens - y ffurf Saesneg ar brifddinas Gwlad Groeg

Ceir sawl lle o'r enw **Athens** yn yr Unol Daleithiau:
*Athens - yn Alabama
*Athens - yn Georgia
*Athens - yn nhalaith Efrog Newydd
*Athens - yn Ohio
*Athens - ym Mhennsylvania
*Athens - yn Texas
925

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
920 921 922 923 924 - **925** - 926 927 928 929 930

----

## Digwyddiadau 
*Alfonso IV y Mynach yn dod yn frenin Leon
*Ha-Mim yn ei gyhoeddi ei hun yn broffwyd yn Morocco
*Tomislav, dug Pannonia a Dalmatia, yn cael ei goroni'n frenin Croatia

## Genedigaethau 
* Bruno I, Archesgob Cwlen (bu farw 965)
* Fujiwara no Kanemichi, uchelwr Siapaneaidd (bu farw 977)
* Widukind o Corvey, croniclydd Sacsonaidd
* Judith o Bafaria (bu farw 985)

## Marwolaethau 
* 11 Rhagfyr - Sancho I o Pamplona (ganed c. 860)
* Bertha o Lotharinga
* Fruela II o León
* Nicholas Mysticus, Patriarch Caergystennin
* Al-Razi, gwyddonydd Persaidd (ganed 865)
* Vasugupta, awdur y *Sutras Shiva* (ganed 860)

Categori:925
Hajj

Pumed Colofn crefydd Islam yw'r **Hajj**, sef y  bererindod i Mecca a'r mannau sanctaidd sy'n gysylltiedig â bywyd a gwaith y proffwyd Muhammad (sallallahu alayhi wa sallam). Mae'r sawl sy'n cyflawni'r Hajj yn cael ei alw'n *Hajji* (neu *Haji*), sef 'un sydd wedi gwneud yr Hajj'.

200px|chwith|bawd|Pererindod (*Hajj*) i Fecca

## Gweler hefyd
*Cyflafan yr Hajj 2015

Categori:Islam
Categori:Pererindodau
924

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
919 920 921 922 923 - **924** - 925 926 927 928 929 

----

## Digwyddiadau 
* Athelstan yn dod yn frenin Mersia
* Gwladwriaeth Nanping yn cael ei sefydlu gan Gao Jichang yn Tsieina

## Genedigaethau 
* Fujiwara no Koretada, uchelwr Siapaneaidd (bu farw 972)
* Fujiwara no Yoritada, uchelwr Siapaneaidd (bu farw 989)

## Marwolaethau 
* 17 Gorffennaf - Edward yr Hynaf o Loegr
* Ælfweard o Wessex, mab Edward yr Hynaf
* Fruela II o León
* Ordoño II o León

Categori:924
923

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
918 919 920 921 922 - **923** - 924 925 926 927 928 

----

## Digwyddiadau 
* 15 Mehefin - Brwydr Soissons: lladd Robert I, brenin Ffrainc
* Tua'r flwyddyn yma: Topiltzin Ce Acatl Quetzalcoatl yn dod yn rheolwr y Toltec

## Genedigaethau 
*Ymerawdwr Suzaku o Siapan

## Marwolaethau 
*Athelm, Archesgob Caaegaint
*Al-Tabari, meddyg, athronydd, mathemategydd a seryddwr

Categori:923
Môr Adria

Braich neu gilfach o'r Môr Canoldir yw **Môr Adria** neu'r **Môr Adriatig**. Mae'n ymestyn rhwng arfordir dwyreiniol Yr Eidal a de-ddwyrain Ewrop (Slofenia, Croatia, Montenegro, Albania) yng nghanolbarth gogledd y Môr Canoldir. Ceir cyferbyniaeth drawiadol rhwng y ddau arfordir: isel a thywodlyd yw arfordir yr Eidal tra fod yr arfordir dwyreiniol yn greigiog gyda nifer o ynysoedd mawr a bach. Yn ei ben eithaf mae'r môr yn gorffen yn Gwlff Fenis. Ei hyd yw tua 750&nbsp;km (466 milltir).

Mae'r prif ddinasoedd ar ei lannau yn cynnwys Brindisi, Bari, Fenis, Trieste, Dubrovnik, Split a Rijeka.

Dominyddir ei lannau dwyreiniol gan gadwyn mynyddoedd yr Alpau Dinarig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Môr Canoldir
Adria
Gorllewin Caerdydd (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yw **Gorllewin Caerdydd**, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Yn 2024, cadwodd yr etholaeth ei henw ac enillodd wardiau fel rhan o Adolygiad Cyfnodol 2023 o etholaethau San Steffan ac o dan argymhellion terfynol Mehefin 2023 y Comisiwn Ffiniau i Gymru ar gyfer etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2024.

## Ffiniau a wardiau
Hyd at 2024 roedd Gorllewin Caerdydd yn gyfan gwbl o fewn ffiniau Dinas Caerdydd, er yn 2024 (o ganlyniad i *Adolygiad 2023 o etholaethau’r DU*) enillodd ward Rhondda Cynon Taf (o Bont-y-clun).

**2024–presennol**: mae'r etholaeth hon yn cynnwys wardiau:

Dinas Caerdydd:
* Caerau, Treganna, Trelái, Y Tyllgoed, Llandaf, Pentyrch a Sain Ffagan, Radur, a Glan'rafon

Rhondda Cynon Taf:
* Canol Pont-y-clun, Dwyrain Pont-y-clun, a Gorllewin Pont-y-clun.

## Aelodau Seneddol 
* 1950 – 1983: George Thomas (Llafur, wedyn Llefarydd)
* 1983 – 1987: Stefan Terlezki (Ceidwadol)
* 1987 – 2001: Rhodri Morgan (Llafur)
* 2001 – 2024: Kevin Brennan (Llafur)
* 2024 – presennol: Alex Barros-Curtis (Llafur)

## Etholiadau 
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Kevin Brennan

bawd|Neil McEvoy

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au 
### Etholiadau yn y 1980au 
### Etholiadau yn y 1970au 
### Etholiadau yn y 1960au 
### Etholiadau yn y 1950au 
## Gweler hefyd
*Gorllewin Caerdydd (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Gwleidyddiaeth Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1950
Pererindod

[bawd|300px|Pererin yn [Mecca]]

Mae **pererindod**, sef taith i le sanctaidd, yn elfen bwysig mewn nifer o grefyddau, yn cynnwys Cristionogaeth, Islam, Iddewiaeth, Hindwaeth a Bwdiaeth.

## Cristionogaeth 
Roedd pererindod yn bwysig iawn yn y Canol Oesoedd, ac mae'n parhau ar raddfa lai. Y gyrchfan fwyaf poblogaidd yw Israel, i ymweld a nifer o safleoedd cysylltiedig a gyrfa Iesu Grist. Yn y Canol Oesoedd yn arbennig, roedd pererindod i Rufain yn boblogaidd iawn, a hefyd i Santiago de Compostela yn Sbaen ar hyd y Camino de Santiago, cyrchfannau sy'n parhau'n boblogaidd. Yng Nghymru roedd tair pererindod i Ynys Enlli yn cael ei hystyried yn gyfwerth a phererindod i Rufain.

## Islam 
Ystyrir y bererindod ('Hajj') i Mecca yn rhan bwysig o grefydd Islam. Mae'r sawl sydd wedi bod ar y bererindod yn cael defnyddio'r teitl *Haji.*

## Iddewiaeth 
Y brif gyrchfan yw gweddillion safle'r deml yn Jeriwsalem, lle mae Mur yr Wylofain.

## Bwdhaeth 
Mae pedair prif gyrchfan i Fwdhyddion: Kapilavastu lle ganed y Bwda, Bodh Gaya lle cafodd ei oleuo, Sarnath ger Varanasi lle traddododd ei bregeth gyntaf a Kusinagara lle cyrhaeddodd Paranirvana. Maent i gyd yng ngogledd India.

Yn ogystal i'r prif safleoedd hyn ceir nifer o gyrchfannau pererindod lleol neu genedlaethol yn y gwledydd Bwdhaidd.

## Hindŵaeth 
Er nad yw'n ofynnol i Hindŵ fynd ar bererindod mae'n rhan bwysig o'r grefydd. Y pedair prif gyrchfan yw Kedarnath, Gangotri, Yamunotri a Rishikesh, i gyd yn yr Himalaya ger tarddle Afon Ganges. Dyma'r Chardham. Mae Haridwar (neu 'Hardwar'), ger Rishikesh, yn bwysig hefyd. Benares (Varanasi), ger aber afonydd Ganges a Yamuna, yw'r enwocaf fel safle pererindod flynyddol (*mela*) sy'n cyrraedd ei huchafbwynt yn y Kumbh Mela sy'n denu rhai miliynau o bobl.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Taith y Pererin
* Llwybr y Pererinion: (Treffynnon i Enlli)


Categori:Mudo dynol
Categori:Teithio
Categori:Twristiaeth
Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
922

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
917 918 919 920 921 - **922** - 923 924 925 926 927 

----

## Digwyddiadau 
* Ymerodraeth Khitan dan Abaoji yn ymosod ar Hebei, Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 26 Mawrth - Mansur Al-Hallaj, awdur Sufi
* Al-Nayrizi, mathemategydd a seryddwr Persaidd (ganed 865)
* Galindo II Aznárez o Aragon

Categori:922
Niwclews atomig

de|300px|bawd|chwith|Darluniad rhannol gywir o atom heliwm. Mae'r protonau'n goch a'r niwtronau'n las. Mewn gwirionedd mae'r niwclews yn sffêr cymesurol.

Rhan canol a dwys o'r atom ydy'r **niwclews atomig** (neu'r **cnewyllyn atomig**) ac sy'n cynnwys protonau a niwtronau. Bron y gellir dweud fod holl fas yr atom yn y niwclews hwn, gydag ychydig bychan iawn o fas yn dod o'r electronau sy'n cylchdroi o'i gwmpas. Cafodd ei ddarganfod yn 1911 fel canlyniad i waith Ernest Rutherford yn dadansoddi arbrawf a wnaeth ef gyda chymorth Hans Geiger ac Ernest Marsden cyn hynny: yn 1909.

Mae diamedr y niwclews yn amrywio yn ei faint o 1.6 fm (10−15 m) (ar gyfer proton o hydrogen ysgafn) i tua 15 fm (ar gyfer yr atomau trymaf megis wraniwm). Mae'r meintiau'n lawer llai na maint cyfan yr atom, o gymhareb o 23,000 (wraniwm) i tua 145,000 (hydrogen). Mae bron holl fàs yr atom yn cael ei greu gan brotonau a niwtronau yn y niwclews, gyda chyfraniad bach iawn gan yr electronau sy'n ei gylchu.

## Geirdarddiad
Bathwyd y term "niwclews" sy'n golygu "cnewyllyn cneuen" yn 1704. Ym 1844, defnyddiodd Michael Faraday y term i gyfeirio at "pwynt canolog yr atom." Cynigwyd yr ystyr gyfoes am un atomig gan Ernest Rutherford ym 1912. Ni fabwysiadwyd y term "niwclews" i theori atomig yn syth, er enghraifft ym 1916, fe ddywedodd Gilbert N. Lewis yn ei erthygl enwog *The Atom and the Molecule*, fod "yr atom wedi'i gyfansoddi o *gnewyllyn* ac atom allanol neu *blisgyn*".

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffiseg niwclear
921

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
916 917 918 919 920 - **921** - 922 923 924 925 926 

----

## Digwyddiadau 
* Henri y Ffowliwr yn ymosod ar Bafaria

## Genedigaethau 
* Edmund I, brenin Lloegr (bu farw 946)
* Abe no Seimei, cosmolegydd Siapaneaidd (bu farw 1005)

## Marwolaethau 
* 1 Medi - Richard, Dug Bwrgwyn (ganed c. 867)
* 15 Medi - Sant Ludmila, rheolwr Bohemia
* Vratislaus I, brenin Bohemia (ganed c. 915)

Categori:921
Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)

Roedd **Merthyr Tudful a Rhymni** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1983 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–2001: Ted Rowlands (Llafur)
* 2001–2015: Dai Havard (Llafur)
* 2015–2024: Gerald Jones (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Gerald Jones

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler hefyd
*Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Cynulliad)
*Sir Forgannwg (etholaeth seneddol)
*Bwrdeistref Merthyr Tudful (etholaeth seneddol)
*Aberdâr (etholaeth seneddol)
*Merthyr (etholaeth seneddol)
*Merthyr Tudful (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Ysgol Croesoswallt

Ysgol yng Nghroesoswallt, Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ysgol Croesoswallt** neu **Oswestry School**.

## Cynfyfyrwyr
* Edward Lhuyd

Categori:Croesoswallt
Croesoswallt
Croesoswallt
John Daniel Evans

Roedd **John Daniel Evans** (1862 – 6 Mawrth 1943) yn un o arloeswyr Y Wladfa ym Mhatagonia. Oherwydd ei fod yn amlwg fel arweinydd teithiau i’r paith, cafodd yr enw *El Baqueano*.

## Bywgraffiad
Ganed John Daniel Evans yn Aberpennar, Morgannwg, yn fab i Daniel a Mary Evans. Roedd y teulu yn y fintai gyntaf a deithiodd i Batagonia ar y *Mimosa* yn 1865. Efallai mai dylanwad tad Mary, John Jones o Aberdâr, oedd yn gyfrifol am hyn, oherwydd roedd ei deulu ef yn gyfran sylweddol o deithwyr y *Mimosa*.

Daeth John Evans yn amlwg fel un oedd yn awyddus i fforio’r Paith. Yn Nhachwedd  1883 arweiniodd grŵp tua'r Andes, yn chwilio am aur ac am dir ffrwythlon. Ar y ffordd, deuthant ar draws mintai o filwyr yn dwyn carcharorion Tehuelche i Valcheta, rhan o un o ymgyrchoedd olaf Concwest yr Anialwch. Penderfynodd rhai o'r grŵp droi yn ôl, ond aeth pedwar yn eu blaenau dan arweiniad John Evans.

Erbyn diwedd Chwefror 1884, roeddynt wedi cyrraedd Afon Gualjaina, ac yno roedd tri aelod o'r llwyth oedd dan arweiniad y *cacique* Foyel. Roedd un o'r tri, Juan Salvo, yn eu hadnabod, a dywedodd ei fod yn amau eu bod yn ysbïo dros y fyddin, Ceisiodd ei harwain at  Foyel, a phan wrthodasant, datblygodd cweryl. Penderfynodd y pedwar ddychwelyd i ran isaf Dyffryn Camwy, 600&nbsp;km i ffwrdd, gyda rhyfelwyr Foyel yn eu dilyn. Ar 4 Mawrth ymosodwyd arnynt, a lladdwyd tri cydymaith Evans. Anelodd Evans, ar gefn Malacara, tua dibyn serth, a llamodd y ceffyl i lawr y dibyn ac i fyny yr ochr arall. Ni feiddiai yr un o'r ymosodwyr geisio ei ddilyn, a llwyddodd John Evans i ddychwelyd i'r Wladfa yn ddiogel. Cafodd y man lle bu'r ymosodiad yr enw Dyffryn y Merthyron (Sbaeneg:*Valle de los Mártires*).

Yn 1885 roedd John Evans yn un o arweinyddion y fintai a aeth ar daith i’r ardaloedd ger yr Andes gyda’r Rhaglaw Luis J. Fontana. Ar y daith yma y darganfuwyd Cwm Hyfryd, ardal a wladychwyd gan y Cymry. Yn Hydref 1891 mudodd John Evans a’i deulu i Gwm Hyfryd. Adeiladodd felin yno, a’r felin hon a roes yr enw Trefelin i’r pentref. Bu farw ei wraig yn 1897, ac ail-briododd yn 1900 ag Annie Hughes de Williams. Daeth John Evans yn eithaf cefnog  erbyn y cyfnod yma. Bu farw yn 1943.

## Cof
Codwyd tŷ mor debyg ag oedd modd i dŷ cyntaf John Evans yn Nhrefelin  dan yr enw "Cartref Taid", sy’n gweithredu fel amgueddfa. Yn Nhrefelin hefyd gellir gweld bedd Malacara.

## Llyfryddiaeth
* Paul W. Birt (gol.) *Bywyd a gwaith John Daniel Evans, El Baqueano*. (Gwasg Carreg Gwalch, 2004) ISBN 0-86381-910-9

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Pobl o Aberpennar
Categori:Y Wladfa
Conwy (etholaeth seneddol)

:*Gweler hefyd Conwy (etholaeth Cynulliad)*.

Roedd **Conwy** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1950 hyd at 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 1950 – 1951: William Elwyn Edwards Jones (Llafur)
* 1951 – 1966: Peter Thomas (Ceidwadol)
* 1966 – 1970: Ednyfed Hudson Davies (Llafur)
* 1970 – 1997: Syr Wyn Roberts (Ceidwadol)
* 1997 – 2010: Betty Williams (Llafur)

### Etholiadau yn y 1950au 
### Etholiadau yn y 1960au 
### Etholiadau yn y 1970au 
### Etholiadau yn y 1980au
 retrieved 23 Sept 2013

### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 2000au
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Conwy
Categori:Gwynedd
Conwy (etholaeth Cynulliad)

:*Gweler hefyd Conwy (etholaeth seneddol) a Conwy (gwahaniaethu)*.

Roedd **Conwy** yn etholaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru yng ngogledd Cymru rhwng 1999 a 2007. Roedd hefyd yn rhan o etholaeth rhanbarthol Gogledd Cymru i'r Cynulliad. Newidiwyd y ffiniau erbyn etholiad mis Mai 2007 pan aeth Bangor yn rhan o etholaeth Arfon ac ategwyd Nan Conwy i'r etholaeth gan greu etholaeth newydd Aberconwy.

Denise Idris-Jones (Llafur) oedd Aelod Cynulliad Conwy hyd 2007, ar ôl cipio'r sedd oddi ar Gareth Jones (Plaid Cymru).

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2003: Gareth Jones (Plaid Cymru)
* 2003 – 2007: Denise Idris-Jones (Llafur)

## Canlyniad etholiadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Conwy
Denise Idris Jones

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur oedd **Denise Idris-Jones** (7 Rhagfyr 1950 – 24 Gorffennaf 2020).

Bu'n Aelod Cynulliad  dros Gonwy, pan enillodd y sedd ym Mai 2003. Ond collodd y sedd newydd Aberconwy yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007 i Gareth Jones (Plaid Cymru), gan dod yn drydydd y tu ôl i'r ymgeisydd Ceidwadol.

Fe'i ganed yn Rhosllanerchrugog. Bu'n athrawes cyn dod yn aelod o'r Cynulliad lle roedd yn aelod o'r pwyllgorau diwylliant, Cymraeg ac addysg y cynulliad. Roedd ganddi ddau o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
1470au

14g - **15g** - 16g
1420au 1430au 1440au 1450au 1460au - **1470au** - 1480au 1490au 1500au 1510au 1520au
1480 1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*1470
**Brwydr Lipnic wedi ennill gan Ştefan cel Mare
**Brwydr Negropont
**12 Mawrth Brwydr Maes Lose-coat
*1471
**14 Mawrth - Brwydr Ravenspur
**14 Ebrill -Brwydr Barnet - marwolaeth yr Iarll Warwick
**4 Mai - Brwydr Tewkesbury - marwolaeth Edward o Westminster, Tywysog Cymru
** Brwydr Brunkeberg - October 10 - Denmark vs. Sweden.
*1474
**Brwydr Héricourt wedi colli gan Bwrgwyn
*1475
**10 Ionawr - Brwydr Vaslui
**Tachwedd - Brwydr y Planta (Rhyfel Bwrgwyn)
*1476
**2 Mawrth - Brwydr Grandson
**2 Mehefin - Brwydr Morat
**26 Gorffennaf - Brwydr Valea Albă rhwng Mehmed II a Ştefan cel Mare
*1477
**5 Ionawr - Brwydr Nancy - Marwolaeth Siarl *le Téméraire* o Bwrgwyn
*1478
**Brwydr Macomer
*1479
**Hydref - Brwydr Câmpia Pâinii

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Sixtws IV (ers 1471)
*Brenin Edward IV o Loegr
*Brenin Iago III o'r Alban
*Brenin Louis XI o Ffrainc
*Brenin Siôn II o Aragon
*Brenin Ferdinand II o Aragon (ers 1479)
*Brenin Harri IV o Gastile
*Brenhines Isabella o Gastile (ers 1474)
*Brenin Cristian I o Ddenmarc, Norwy a Sweden
*Dug Ifan III o Rwsia
*Ymerawdwr Chenghua (Tsieina)

Categori:1470au
Aberconwy (etholaeth Senedd Cymru)

:*Gweler hefyd Aberconwy*.

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru yw **Aberconwy**. Fe'i ffurfiwyr ar gyfer etholiad 2007 ac mae'n seiliedig ar hen etholaeth Conwy ond yn cynnwys rhan o ddwyrain Arfon hefyd.

Enillodd Gareth Jones y sedd yn 2007 i Blaid Cymru gyda 7,983 o bleidleisiau. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

## Aelodau o'r Cynulliad 
* 2007  – 2011: Gareth Jones (Plaid Cymru)
* 2011  – 2020: Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

## Aelodau o'r Senedd 
* 2007  – 2011: Gareth Jones (Plaid Cymru)
* 2011  – presennol: Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr)

## Etholiadau
### Canlyniad etholiad 2021
### Canlyniad etholiad 2016

Cyfrif Etholiad y Cynulliad West Clwyd and Aberconwy Count National Assembly Election 2016 26.JPG|Cyfrif Aberconwy 2016 Janet Finch Saunders, Sarah Lesiter-Burgess, Petra Haig, Mike Priestley; Trystan Lewis
Cyfrif Etholiad y Cynulliad West Clwyd and Aberconwy Count National Assembly Election 2016 30.JPG|Araith buddugoliaeth Janet Finch Saunders
Cyfrif Etholiad y Cynulliad West Clwyd and Aberconwy Count National Assembly Election 2016 34.JPG|Araith ildio Trystan Lewis
Cyfrif Etholiad y Cynulliad West Clwyd and Aberconwy Count National Assembly Election 2016 28.JPG|Petra Haig, Mike Priestley, Trystan Lewis
Cyfrif Etholiad y Cynulliad West Clwyd and Aberconwy Count National Assembly Election 2016 05.JPG| Cyfri'r pleidleisiau

### Canlyniad etholiad 2011
bawd|Mike Priestley ymgeisydd Dem Rhydd 2011 a Llafur 2016

### Canlyniadau Etholiad 2007
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Plaid Cymru|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Gogwydd**
| align="right" | +2.91
||
|-

1Amcanol yn Unig

## Gweler hefyd
*Aberconwy (etholaeth seneddol)
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Conwy
Categori:Gwynedd
Gareth Jones

Gall **Gareth Jones** gyfeirio at:

* Gareth Jones (gwleidydd)
* Gareth Jones (actor)
* Gareth Jones (newyddiadurwr)
* Gareth Jones (chwaraewr rygbi)‎ 
* Gareth Jones (cyflwynydd)‎
920

9g - **10g** - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - **920au** - 930au 940au 950au 960au 970au
915 916 917 918 919 - **920** - 921 922 923 924 925

----

## Digwyddiadau 
* Hywel Dda yn uno teyrnasoedd Dyfed a Seisyllwg i greu Teyrnas Deheubarth
* Y brenin Almaenaidd Henri y Ffowliwr yn cipio Utrecht, oedd wedi bod ym meddiant y Llychlynwyr am 70 mlynedd
* Oes aur Ymerodraeth Ghana yn dechrau yn Affrica

## Genedigaethau 
* 10 Medi - Louis IV, brenin Ffrainc (m. 954)
* Haakon I, brenin Norwy (tua'r flwyddyn yma; m. 961)
* Dunash ben Labrat, sylwedydd Iddewig o Sbaen (m. 990)

## Marwolaethau 
Categori:920
Seisyllwg

Roedd **Seisyllwg** yn deyrnas yn ne-orllewin Cymru, fu'n bodoli o tua 730 hyd 920.

Ar ddechrau'r 8g rheolai'r brenin Seisyll ap Clydog yng Ngheredigion. Tua'r flwyddyn 730 cipiodd Seisyll Ystrad Tywi oddi wrth Rhain ap Cadwgan, brenin Dyfed, a'i ychwanegu at ei deyrnas ei hun. Rhoddwyd yr enw Seisyllwg ar y deyrnas estynedig newydd. Cofnodir fod ei fab, Arthen ap Seisyll, wedi marw yn 807.

Yn 872 boddwyd trwy ddamwain Gwgon ap Meurig, brenin Seisyllwg, ac ychwanegodd Rhodri Mawr ei deyrnas at ei feddiannau trwy ei briodas ag Angharad, chwaer Gwgon a gor-gor-gor-wyres Seisyll ap Clydog. Roedd Rhodri yn awr yn frenin ar y rhan fwyaf o Gymru. Ar farwolaeth Rhodri etifeddwyd Seisyllwg gan Cadell ap Rhodri ac fe'i ail-sefydlwyd am gyfnod fel teyrnas annibynnol. Llwyddodd Cadell i goncro Dyfed yn 904/905, a'i rhoi i'w fab Hywel Dda i'w llywodraethu.

Pan etifeddodd Hywel Seisyllwg hefyd yn 920 unodd y ddwy deyrnas i greu Teyrnas Deheubarth.

## Brenhinoedd
*Seisyll ap Clydog
*Arthen ap Seisyll (-807)
*Dyfnwal ap Arthwyr (807-825/841)
*Meurig ap Dyfnwal (825/841-850/871)
*Gwgon ap Meurig - brenin olaf Ceredigion (871-872)
*Cadell ap Rhodri (872-909)
*Clydog ap Cadell (909-920)
*Meurig ap Cadell (909-?)
*Hyfaidd ap Clydog (920-939)
*Hywel Dda ap Cadell (909-950)

## Llyfryddiaeth
* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co)

Categori:8fed ganrif yng Nghymru
Categori:9fed ganrif yng Nghymru
Categori:10fed ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnasoedd Cymru
Gareth Jones (gwleidydd)

:*Gweler hefyd y tudalen gwahaniaethu Gareth Jones*.

Gwleidydd o Gymru, aelod o Blaid Cymru a chyn Aelod Cynulliad yw **Gareth Jones** OBE (ganed 14 Mai 1939).

Mae'n un o dri aelod Panel Cynghori cyntaf Comisiynydd y Gymraeg, gyda'i benodiad yn rhedeg o 1 Ebrill 2012 hyd 31 Mawrth 2015.

Ganed Gareth Jones ym Mlaenau Ffestiniog ac mae'n byw yng Nghonwy. Mae'n gyn brifathro Ysgol John Bright, Llandudno. Mae'n gynghorydd lleol ac yn arweinydd Grŵp Plaid Cymru ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Mae'n aelod o Bwyllgor Gweithredol Cenedlaethol y Blaid. Roedd yn AC Conwy o 1999 hyd 2003 a Gweinidog yr Wrthblaid dros Addysg yn y Cynulliad. Yn dilyn hynny, etholwyd yn Aelod Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn etholaeth newydd Aberconwy ar ôl cipio'r sedd gyda mwyafrif o 1,693 yn etholiad Mai, 2007. Ni safodd i gael ei ail-ethol yn 2011.

Mae ei ddiddordebau gwleidyddol yn cynnwys cyfiawnder cymdeithasol, yr iaith Gymraeg ac addysg.

## Dolenni allanol
*Proffeil ar wefan Plaid Cymru 

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
918

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
913 914 915 916 917 - **918** - 919 920 921 922 923

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Minamoto no Hiromasa, uchelwr o Siapan (bu farw 980)

## Marwolaethau 
* 10 Medi - Baldwin II, Cownt Fflandrys (ganed c. 865)
* 23 Rhagfyr - Conrad o Franconia
* William I o Aquitaine
* Ashot Kukhi, Eristavt Eristavi, tywysoges o Georgia
* Ethelfleda, Arglwyddes y Mersiaid

Categori:918
917

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
912 913 914 915 916 - **917** - 918 919 920 921 922 

----

## Digwyddiadau 
* 20 Awst - Brwydr Anchialus: Tsar Simeon I o Fwlgaria yn ymosod ar Thrace a'i chipio oddi wrth yr Ymerodraeth Fysantaidd

## Genedigaethau 
* Patriarch Theophylactus o Gaergystennin (bu farw 956)

## Marwolaethau 
* Frederonne

Categori:917
916

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
911 912 913 914 915 - **916** - 917 918 919 920 921

----

## Digwyddiadau 
* Aethelflaed, brenhines Mersia yn ymosod ar Gymru
* Idwal Foel yn dod yn frenin Gwynedd
* Sefydlu dinas Mahdia yn Tiwnisia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 25 Mai Fland Sinna mac Maele Sechnaill, Brenin Mide
* 27 Gorffennaf Sant Kliment Ohridski, Archesgob cyntaf Bwlgaria
* Sant Clement o Ohrid
* Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd

Categori:916
915

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
910 911 912 913 914 - **915** - 916 917 918 919 920

----

## Digwyddiadau 
* Brwydr Garigliano, y Cynghrair Cristnogol yn gorchfygu'r Saraseniaid

## Genedigaethau 
* William III o Aquitaine
* Abu Shakur Balkhi, bardd Persaidd
* Vratislaus I, brenin Bohemia
* Ahmad ibn-al-Husayn al-Mutanabbi, bardd Arabaidd

## Marwolaethau 
* Sunyer II o Ampurias
* Spytihněv I, brenin Bohemia
* Regino o Prüm, croniclydd Almaenig

Categori:915
Wyn Roberts

Gwleidydd Ceidwadol o Gymro oedd **Ieuan Wyn Pritchard Roberts, Arglwydd Roberts o Gonwy** (10 Gorffennaf 1930 – 13 Rhagfyr 2013).

Fe'i ganwyd yn Llansadwrn, yn fab i'r Parchedig E.P. Roberts, gweinidog Methodist Calfinaidd ac awdur. Roedd ganddo frawd hŷn, Eifion Roberts. Enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Harrow pan oedd yn 14 oed. Ef oedd yr unig Gymro yno yr ysgol ar y pryd a gwnaeth enw iddo'i hun yn actio mewn dramâu. Enillodd ysgoloriaeth pellach i Goleg y Brifysgol, Rhydychen a chymerodd radd anrhydedd mewn hanes. Yn ystod ei wasanaeth milwrol bu'n gwasanaethu gyda'r "Special Intelligence" yn Awstria. Yn 1964 roedd rhaid i TWW gymryd dros masnachfraint Teledu Cymru a daeth Wyn yn reolwr Cymru i TWW.

## Gyrfa
### Darlledu
Yn ei yrfa cynnar hyfforddodd fel newyddiadurwr ar y Liverpool Daily Post. Ymunodd â'r BBC yn 1954 fel cynorthwyydd newyddion. Yn 1958 ymunodd â gorsaf newydd TWW fel cynhyrchydd a gweithiodd ar y rhaglen gyntaf y gyfres *Amser Te* a ddarlledwyd ar noson agoriadol y sianel. Erbyn 1960 roedd yn rheolwr cynhyrchu y rhaglenni Cymraeg ar TWW, ac yn un o brif swyddogion ieuengaf y sianel.

### Gwleidyddiaeth
Enillodd sedd ymylol Conwy yn 1970 gan ei chipio o'r Blaid Lafur. Parhaodd fel Aelod Seneddol yr etholaeth am 27 mlynedd cyn iddo sefyll lawr cyn etholiad 1997. Yn 1998 cafodd ei wneud yn arglwydd am oes fel **Barwn Roberts o Gonwy** a bu'n llefarydd y Ceidwadwyr ar Gymru yn yr ail siambr tan 2007. Am gyfnod hir gwasanaethodd fel Is-Ysgrifennydd Cymru yn y Swyddfa Gymreig. Er waetha' ei deyrngarwch i Mrs Thatcher, chafodd e ddim ei ddyrchafu i'r cabinet. Ef oedd yn bennaf gyfrifol am gyflwyno Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Bu'n lefarydd y Ceidwadwyr ar faterion Cymreig yn yr Ail Siambr o 1997 tan  y 27 Mehefin 2007.

## Bywyd personol
Roedd yn briod ag Enid a cawsant tri mab, Huw a Geraint a Rhys (bu farw yn 2004).

## Llyfryddiaeth
*Wyn Roberts, *Pymtheng Mlynedd yn y Swyddfa Gymreig* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1995)
*Wyn Roberts, *Right from the Start* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2005). Cyfrol hunangofiannol.

## Dolen allanol 
* Dyddiaduron Wyn Roberts yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
914

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
909 910 911 912 913 - **914** - 915 916 917 918 919

----

## Digwyddiadau 
* Y Llychlynwyr yn concro rhan helaeth o Iwerddon
* Yr Ymerodraeth Fysantaidd a Bwlgaria yn ymladd am feddiant dinas Adrianople
* Ail-adeiladu dinas Nanjing yn Tsieina
* Sefydlu Waterford, dinas gyntaf Iwerddon ar lan Afon Suir
* Mawrth/Ebrill - Pab Ioan X yn olynu Pab Lando fel y 122il pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pab Lando

Categori:914
913

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
908 909 910 911 912 - **913** - 914 915 916 917 918

----

## Digwyddiadau 
*Gorffennaf - Pab Lando yn olynu Pab Anastasius III fel y 121ed pab

## Genedigaethau 
* Ismail al-Mansur, trydydd Caliph y Fatimid yn Ifriqiya

## Marwolaethau 
* Alexander III, Ymerawdwr Bysantaidd
* Hatto I, archbesgob Mainz
* Pab Anastasius III

Categori:913