open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mitzi Gaynor

Roedd **Mitzi Gaynor** (ganwyd **Francesca Marlene de Czanyi von Gerber**; 4 Medi 1931 &ndash; 17 Hydref 2024) yn actores a chantores Americanaidd. Roedd ei ffilmiau nodedig yn cynnwys *South Pacific* (1958), y cafodd ei henwebu ar gyfer Gwobr Golden Globe am yr Actores Orau - Motion Picture Comedy neu Sioe Gerdd yng ngwobrau 1959.

Cafodd ei geni yn Chicago,  yn ferch i Henry de Czanyi von Gerber, fcerddor a chyfarwyddwr cerdd o dras Hwngari, a'i wraig Pauline, dawnsiwr. 

Trwy ail briodas ei thad, daeth Mitzi Gaynor yn llyschwaer i'r ymgyrchydd gwrth-ryfel Donald W. Duncan. Symudodd y teulu gyntaf i Elgin, Illinois,  yna i Detroit ac yn ddiweddarach, pan oedd hi'n 11 oed, i Hollywood . Dechreuodd ei gyrfa fel dawnwraig bale. Yn 13 oed, roedd hi’n canu ac yn dawnsio gyda chwmni Civic Light Opera .  

Arwyddodd Gaynor gontract saith mlynedd gyda Twentieth Century-Fox yn 17 oed. Roedd hi'n canu, yn actio ac yn dawnsio mewn nifer o sioeau cerdd ffilm.  Roedd ganddi rôl gefnogol.  

Serenodd Gaynor fel Lotta Crabtree yn y ffilm gerddorol *Golden Girl* (1951). Roedd Gaynor yn un o sawl seren yn y flodeugerdd gomedi ''We're Not Married!* (1952), ac yna cafodd y bil uchaf yn y sioe gerdd *Bloodhounds of Broadway* (1952). 

Ffilm fwyaf poblogaidd Gaynor yn ei chyfnod yn Fox oedd *There's No Business Like Show Business* (1954) *gan Irving Berlin'' . Cafodd ei bilio ar ôl Ethel Merman, Dan Dailey, Marilyn Monroe, Donald O'Connor, a Johnnie Ray .  

Priododd Gaynor â Jack Bean yn San Francisco ym 1954. Roedd eu cartref ar North Arden Drive yn Beverly Hills, Califfornia. Does dim plant gyda nhw. Ar ôl eu priodas, rhoddodd Bean y gorau i MCA, cychwynnodd ei gwmni cyhoeddusrwydd o'r enw Bean & Rose, a rheoli gyrfa Gaynor.

Ym 1956, ymddangosodd Gaynor yn ail-wneud Paramount o *Anything Goes*, gyda Bing Crosby, Donald O'Connor, a Zizi Jeanmaire, wedi'i seilio'n fras ar y sioe gerdd gan Cole Porter. Ym 1957, ymddangosodd Gaynor yn *Les Girls gan MGM,* a gyfarwyddwyd gan George Cukor, gyda Gene Kelly.

Daeth Gaynor yn enwog am ei rôl serennu, fel Nellie Forbush, yn fersiwn ffilm *South Pacific*. 

Bu farw Gaynor o achosion naturiol yn Los Angeles ar 17 Hydref 2024 yn 93 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Hwngaraidd
Bronx (ffilm 2020)

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Olivier Marchal yw ***Bronx*** a gyhoeddwyd yn 2020 ar Netflix. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Marseille. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg.

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2020. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Runl* sef ffilm am ddirgelwch a herwgipio gan Aneesh Chaganty. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Olivier Marchal ar 14 Tachwedd 1958 yn Talence. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1988 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Olivier Marchal nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{

 ?item wdt:P57 wd:Q694259.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Ffrangeg
Categori:Ffilmiau drama o Ffrainc
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Categori:Ffilmiau o Ffrainc
Categori:Ffilmiau 2020
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli ym Marseille
C.P.D. Adar Glas Tretomos

Mae **Adar Gleision Trethomas** (neu **Adar Glas Trethomas**; Saesneg: *Trethomas Bluebirds A.F.C.*) yn dîm pêl-droed a ffurfiwyd ym mhentref Tretomos, Bwrdeistref Sirol Caerffili, ond sydd bellach yn chwarae ei gemau cartref yn Ystrad Mynach. Mae'r clwb yn chwarae yn adran Cymru South.

## Hanes
Ffurfiwyd y clwb ym 1903 fel Clwb Pêl-droed Trethomas (Trethomas F.C.). Prynwyd maes chwarae Llanbafon Drive gan y glowyr oedd yn gweithio yng ngwaith glo a golosg Bedwas a Thretomos. Daeth yr enw "Bluebirds" oddeutu'r flwyddyn 2000 gan un o'r sefydlwyr oedd yn un o gefnogwyr Clwb Pêl-droed Caerdydd. Ymunodd y clwb â Chynghrair Gwent yn 2003, gan ennill dyrchafiad i Adran Dau fel pencampwyr yn 2005-06. Daeth dyrchafiad i Adran Un wedi i'r clwb orffen yn ail yn nhymor 2012–13.

Dyrchafwyd hwy i Gynghrair Bêl-droed Cymru (y De) yn 2015–16 am y tro cyntaf.

### Cwpan Cymru
Cafodd y clwb rediad ardderchog yng Nghwpan Cymru yn 2019-20, gan guro Dinas Powys (4-0), Lucas Cwmbrân (3-1), Penparcau (3-1) a Llanidloes (4-3), cyn colli i Nomadiaid Cei Connah ( 3-0) yn y 32 olaf.
* Ail Gynghrair Rhanbarth Dau Cynghrair Sir Gwent yn ail (1): 2012–13
* Pencampwyr Adran Tri Cynghrair Sir Gwent (1): 2005–06
* Cwpan Ardal De – Enillwyr: 2021–22
* Tlws CBDC – Enillwyr: 2022–23

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Adar Glas Tretomos
* @TrethomasBluebirds Tudalen Facebook y Clwb

Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1903
Adar Glas Tretomos
John Monks

Mae **John Stephen Monks, Barwn Monks** (ganwyd 5 Awst 1945) yn aelod Cydweithredol Llafur o Dŷ'r Arglwyddi ac yn gyn arweinydd undebol llafur, a wasanaethodd fel Ysgrifennydd Cyffredinol Cyngres yr Undebau Llafur (TUC) yn y DU o 1993 hyd at 2003. Gwasanaethodd hefyd fel Ysgrifennydd Cyffredinol Conffederasiwn Undebau Llafur Ewrop (ETUC) o 2007 tan 2011, a chafodd ei benodi yn arglwydd am oes yn 2010.

Bu'n Ysgrifennydd Cyffredinol Cydffederasiwn Undebau Llafur Ewrop ym Mrwsel, rhwng 2003 a 2011. 

Fe'i penodwyd yn Chevalier y Légion d'Honneur yn 2014. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* ETUC 
* *Guardian*Rhagfyr 2002
* *Guardian* Medi 2002 

Categori:Genedigaethau 1945
Lidia Thorpe

Gwleidydd annibynnol brodorol o Awstralia yw **Lidia Alma Thorpe** (ganwyd 18 Awst 1973). Mae hi wedi bod yn seneddwr a fu'n cynrychioli Etholaeth Fictoria ers 2020 a hi yw seneddwr cynfrodorol cyntaf y dalaith honno. Bu’n aelod o blaid Gwyrddion Awstralia tan Chwefror 2023 pan roddodd y gorau i’r blaid oherwydd anghytundebau ynghylch y corff arfaethedig 'Llais Cynhenid' i'r Senedd, a daeth yn ffigwr blaenllaw yn yr ymgyrch "Na blaengar" ar gyfer refferendwm Llais yn Hydref 2023. Gwasanaethodd hefyd fel dirprwy arweinydd y Gwyrddion yn y Senedd rhwng Mehefin a Hydref 2022.

Ar 21 Hydref 2024, fe waeddodd Thorpe ar Charles III "Nid eich gwlad chi yw hon, nid chi yw fy Mrenin" a gwneud honiadau fod Prydain yn euog o hil-laddiad yn erbyn "ein pobl", ar ôl iddo orffen anerchiad yn Senedd-dy Awstralia, fel rhan o'i ymweliad brenhinol ag Awstralia. Wrth iddi gael ei hebrwng i ffwrdd gan staff diogelwch, clywyd hi yn gweiddi "Ffwciwch y Coloni!"

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Ocelus

Duw Celtaidd sy'n cael ei adnabod oherwydd tri arysgrif ym Mhrydain Rufeinig yw **Ocelus** (efallai *Ocelws* yn Gymraeg). Deisyfir arno ddwywaith ar gysegriadau yng Nghaer-went: un o'r cerrig yw sylfaen cerfddelw, a dim ond pâr o draed dynol a phâr o draed gŵydd sydd wedi goroesi. I Fawrth Lenus neu Ocelus Vellaunus a "numen" (ysbryd) yr ymerawdwr mae'r deisyfiad, a chysegrwyd ef ar 23 Awst 152 OC. Mae ail arysgrif Caer-went yn cysegru allor i Fawrth Ocelus. Anrhydeddwyd y duw hefyd yng Nghaerliwelydd, lle'r oedd unwaith eto yn cyfateb i'r blaned Mawrth ac eto yn wedi'i gysylltu â'r cwlt imperialaidd. Felly ymddengys fod Ocelus yn dduw Prydeinig, o bosibl yn dduw'r Silwriaid, ac yn gysylltiedig â'r blaned Mawrth, yn ôl pob tebyg yn ei rinwedd Geltaidd fel amddiffynnydd. Yng Nghaer-went, cysylltir ef â Lenus, duw iachusol o Dreferan, ac â Vellaunus, a gofnodir ymhlith yr Allobroges yng Ngâl.

Mae arysgrif Caerwent yn defnyddio'r enw gwirioneddol Ocelus ac yn darllen fel a ganlyn:

DEO MARTI OCELO AEL AGUSTINUS OP V S L M

Talodd Duw Mawrth Ocelus Ael(ius) Agustinus Op(tio) Ei Adduned

(Mae VSLM yn golygu *votum solvit libens merito*, sy'n golygu *rhyddhau* (neu *cyflawni*) *yr adduned yn hael* (neu *yn rhydd*)*, fel y mae yn haeddiannol*)

## Cyfeiriadau 
* Green, Miranda. *Dictionary of Celtic Myth and Legend*. Thames and Hudson Ltd. Llundain. 1997

## Dolenni allanol 
* Allor Rufeinig a ddarganfuwyd yng Nghaer-went

Categori:Duwiau a duwiesau Celtaidd
Categori:Duwiau'r Brythoniaid hynafol
Lenws

Duw iachaol Celtaidd a addolwyd yn bennaf yn nwyrain Gâl, lle'r oedd bron bob tro yn cael ei uniaethu â'r duw Rhufeinig Mawrth yw **Lenus** () (efallai *Lenws* yn Gymraeg).

## Enw 
Efallai y daw'r theonym *Lenos* o'r bôn *lēno*-, a allai olygu 'pren, coetir' (cymharer y gair Cymraeg *llwyn*).

## Cwlt 
Yr oedd Lenws yn dduw pwysig i lwyth y Treveri, ac roedd ganddo gysegrau mawrion wrth darddellau meddyginiaethol yn Nhrier a'r Martberg ger Pommern, sef yr Almaen bellach. Gwyddys hefyd am ddau gysegriad iddo yn ne-orllewin Prydain (Chedworth a Chaer-went). Mae Edith Wightman yn ysgrifennu mai fe yw “un o’r enghreifftiau gorau o Dowtatis, neu dduw’r werin bobl, ac yntau yn cyfateb i’r blaned Mawrth —amddiffynnydd y llwyth mewn brwydr, ond hefyd [...] rhoddwr iechyd a lwc dda yn gyffredinol” (t.&nbsp;211). Roedd gan ei gysegr 'Am Irminenwingert' yn Nhrier deml fawr, baddonau, cysegrfeydd llai, a theatr; roedd hwnnw ar y Martberg hefyd yn cynnwys amrywiaeth eang o adeiladau, gan gynnwys, yn ôl pob tebyg, ystafelloedd i bererinion a oedd yn ceisio iechyd aros ynddynt. Er gwaethaf ei gysylltiadau ag iachâd, mae Lenus Mawrth yn cael ei weld yn glasurol yn rhyfelwr gyda helmed Gorinthaidd mewn cerflun efydd o'r Martberg.

Mae ei enw yn ymddangos gan amlaf mewn arysgrifau fel 'Lenus Mawrth', neu 'Lenus Mars', yn hytrach na 'Mawrth Lenus', neu 'Mars Lenus', fel y gellir disgwyl gan enwau syncreteiddiedig eraill. Yn Nhrier, partneriaid dwyfol Lenus Mawrth oedd y dduwies Geltaidd Ancamna a'r Victoria Rufeinig, yn ogystal â'r Xulsigiae, sydd efallai'n nymffau dŵr. Ymddengys fod arysgrif o Kaul yn Lwcsembwrg yn deisyf ar 'Veraudunus' Lenus Mawrth ynghyd â'r dduwies Geltaidd Inciona.

Nid yr unig dduw Celtaidd a gysylltwyd â'r blaned Mawrth gan y Treveri oedd Lenws; cysylltiwyd eraill, megis Iovantucarus (amddiffynnydd ieuenctid yn ôl pob tebyg), Intarabus, Camulos, a Loucetios â'r blaned Mawrth ac efallai, drwy estyniad, â Lenws. Ymddengys ei enw yn achlysurol fel 'Mars Laenus';  mae'r epithedau *Arterancus* ac *Exsobinus* ar un arysgrif yr un yn cyd-fynd â'r ffurf fwy arferol o 'Lenus Mars'.

Ar Ynysoedd Prydain, mae'n bosibl bod Mawrth Lenus wedi'i gysylltu ag Ocelus Vellaunus, ar dystiolaeth yr arysgrif a ganlyn ar waelod cerflun: 

: DEO MARTI LENO SIVE OCELO VELLAVN ET NVM AVG M NONIVS ROMANVS OB IMMVNITAT COLLEGNI DDSD GLABRIONE ET HOMVLO COS XK SEPT
: ''I'r duw Mars Lenus neu Ocelus Vellaunus ac i Numen yr Augustus, cysegrodd Marcus Nonius Romanus hyn o fraint y coleg yn ystod conswl Glabrio a Homwlws ddeg diwrnod cyn Calan Medi.''

## Oriel 
## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 

## Dolenni allanol 
* Ffotograff o Fawrth o Dreferan, gan Paul Garland

Categori:Duwiau a duwiesau Celtaidd
C.P.D. Ffynnon Taf

Mae **C.P.D. Ffynnon Taf** (Saesneg: ''Taff's Well AFC'') yn glwb pêl-droed a sefydlwyd ym 1946. Mae'r tîm wedi'i leoli ym mhentref Ffynnon Taf i'r gogledd o  Gaerdydd. Llysenw'r tîm yw *The Wellmen* ac mae eu cartref wedi ei leoli yn Stadiwm Rhiw'r Ddar yn Ffynnon Taf.

## Hanes
Yn dilyn diwedd yr Ail Ryfel Byd, cychwynnodd Elan Gough a Bill Newman y syniad o uno clybiau lleol i wella’r cyfleusterau a safonau chwarae nag a brofwyd cyn y rhyfel. Croesawyd y syniad hwn yn gynnes a ganed Clwb Pêl-droed Ffynnon Taf. Ffurfiwyd y clwb yn Neuadd Eglwys y Santes Fair, Glan-y-Llyn yn haf 1946. Ffurfiwyd dau dîm ac ymunodd â Chynghrair Caerdydd a'r Cylch. Cae cyntaf y clwb oedd yng nghlwb criced Gwaelod-y-Gareth. Symudodd y tîm yn fuan wedyn i gae a ddarparwyd gan Dai Parry, ffermwr lleol. Yn dilyn y tymor cyntaf fe ymunodd y clwb â Chynghrair Amatur De Cymru. Roedd y clwb yn bencampwyr ddwywaith ac yn ail 4 gwaith rhwng 1949 a 1956 ac ennill Cwpan Corinthian yn 1954.

## Anrhydeddau
Enillodd y Clwb Adran Gyntaf Cynghrair Amatur De Cymru ym 1975, 1976 a 1977 yn ogystal â Chwpan Canolradd De Cymru ym 1975 a 1977. Ymunodd y Clwb â Chynghrair Cymru ("Welsh League") yn 1977. 

O dan reolaeth Lee Bridgeman, ennillodd y Clwb Gwpan Cynghrair Ceir Nathaniel bedair gwaith mewn pum tymor; 2011–12, 2012–13, 2014-2015 a 2015–16. Yn 2018-19 enillodd tîm Ieuenctid Ffynnon Taf Adran Ieuenctid Cynghrair Cymru. ac yn 2021/22 enillodd Uwch Gynghrair Datblygu'r De JD Cymru a Chystadleuaeth Ail-chwarae Cenedlaethol Uwch Gynghrair Cymru.

Roedd y clwb yn aelodau cychwynnol o Gynghrair newydd JD Cymru South wedi ad-drefnu'r system byramid CBDC, a ddechreuodd yn 2019, gan orffen yn 7fed yn nhymor 2021/22.

## Cwpan Cymru
Yn nhymor 2021-22 bu i'r clwb gyrraedd rownd go-gyn-derfynnol Cwpan Cymru gan chwarae gartref yn ebryn Pen-y-bont.  Bu iddynt golli 3-2.

## Tîm Merched
Yn 2023 sefydlwyd tîm cyntaf erioed Merched Ffynnon Taf.

## Eisteddleoedd
Enwir eisteddle'r clwb 'Don James Stand' ar ôl Don James a ymunodd â'r clwb yn 1960 gyda’r clwb yn ennill tri theitl yn y 1970au. 

Ymunodd Malcolm Frazer â'r clwb yn 1977 a chydnabyddir ei waith caled dros y clwb gyda dadorchuddio eisteddle yn ei enw yn 2017. 

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol CPD Ffynnon Taf
* @TaffsWellFC cyfrif Twitter y Clwb
* Sianel Youtube y Clwb
* @TaffsWellFootball Club Tudalen Facebook y Clwb
* @TaffsWellFC Instagram y Clwb

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1946
Ffynnon Taf
Gwrthdrawiad Trên Talerddig

Ar 21 Hydref 2024 gwrthdrawodd dau drên a weithredid gan Drafnidiaeth Cymru ger dolen basio Talerddig, yng nghymuned Llanbrynmair, Powys.

## Y ddamwain
Am 19:26 ar 21 Hydref 2024, bu dau trên teithwyr mewn gwrthdrawiad benben tua 800 metr i'r gorllewin o ddolen basio Talerddig, yng nghymuned Llanbrynmair, Powys. Y ddau drên dan sylw oedd yr 18:31 o Amwythig i Aberystwyth, a'r 19:09 o Fachynlleth i Amwythig. Aethpwyd â 15 o bobl i'r ysbyty gydag anafiadau, pedwar ohonynt yn ddifrifol, ond ni ddisgrifiwyd unrhyw un fel rhai oedd yn bygwth bywyd neu newid bywyd. Bu farw un teithiwr yn fuan ar ôl y ddamwain; adroddwyd y bu farw o drawiad ar y galon. Fe adroddwyd hefyd y llwyddodd y gyrrwr mewn un o'r trenau i rybuddio'i deithwyr o'r gwrthdrawiad eiliadau cyn iddo ddigwydd. Yn ôl ffynonellau swyddogol, cyflymder y trên a oedd yn symud oedd 15 mya pan darodd e'r trên arall.

## Ymateb
Roedd Gwasanaeth Ambiwlans Cymru, Heddlu Trafnidiaeth Prydeinig, Heddlu Dyfed-Powys, Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru i gyd yn bresennol yn y fan a'r lle yn dilyn y digwyddiad, ynghyd â hofrenyddion Ambiwlans Awyr Cymru a Gwylwyr y Glannau EF,

## Ymchwiliad
Anfonwyd tîm o ymchwilwyr i safle'r ddamwain gan yr RAIB (, ), sef y corff sy'n gyfrifol am ymchwilio digwyddiadau diogelwch ar y rheilffyrdd ym Mhrydain. Agoron nhw ymchwiliad ffurfiol ar 22 Hydref. Canfu archwiliadau cychwynnol y RAIB tystiolaeth o adlyniad gwael ar y lein yn ardal y ddamwain, gan gyflwyno'r posibilrwydd y gallai'r trên wedi llithro ar hyd y cledrau wrth i'r gyrrwr geisio gweithredu'r brêc.

## Cefndir
Lein undrac ydy Rheilffordd y Cambrian, gyda threnau'n defnyddio dolennau pasio, sef adrannau byr o drac dwbl, i basio eu gilydd, gan gynnwys yr un yn Nhalerddig. Mae'r system hwn yn caniatáu gwasanaethau amlach yn y ddau gyfeiriad. Fel arfer, mae'r trên cyntaf i gyrraedd y ddolen yn stopio wrthi, tra bod trên arall yn pasio heibio ar y trac cyflin. Os ydy trên yn rhedeg yn hwyr, bydd rhaid i'r trên cyntaf aros yno nes i'r ail gyrraedd y ddolen hefyd. Lleolir Dolen Basio Talerddig rhwng gorsafoedd Machynlleth a Chaersŵs.

## Cyfeiriadau
Categori:2024 yng Nghymru
Categori:Damweiniau trên
Uwch Gynghrair Merched Lloegr

**Uwch Gynghrair Merched Lloegr** (, ***WSL***), a elwir yn **Uwch Gynghrair Merched Lloegr Barclays** () am resymau nawdd, yw adran uchaf pêl-droed merched yn Lloegr. Fe'i sefydlwyd yn 2010 ac mae'n cael ei redeg gan Gymdeithas Bêl-droed Lloegr.

Mae pencampwyr WSL yn ogystal â'r timau sy'n gorffen yn yr ail a'r drydydd safle yn cymhwyso ar gyfer Cynghrair y Pencampwyr Merched UEFA. Mae'r tîm sydd yn y safle isaf yn syrthio i'r Uwch Gynghrair Merched Lloegr 2. Y gwpan ddomestig yw Cwpan Lloegr Merched a chwpan y gynghrair yw Cwpan Cynghrair y Merched.

Chelsea yw'r pencampwyr presenol, ar ôl ennill tymor 2024–25. Chelsea hefyd yw'r tîm mwyaf llwyddiannus, gyda saith teitl.

## Clybiau
### Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025–26.

### Pencampwyr
## Esgid Aur
Dyfernir Esgid Aur Uwch Gynghrair Merched Lloegr i'r chwaraewr gyda'r nifer fwyaf o goliau ar ddiwedd pob tymor.

### Enillwyr
## Cyfeiriadau

Lloegr 1
Categori:Pêl-droed merched yn Lloegr
Adidas

Mae **Adidas AG** yn gorfforaeth dillad athletaidd ac esgidiau athletaidd Almaenaidd. Mae ei bencadlys yn Herzogenaurach, Bafaria.

Adidas yw'r gwneuthurwr dillad chwaraeon mwyaf yn Ewrop a'r ail fwyaf yn y byd ar ôl Nike.

## Cyfeiriadau
Categori:Brandiau esgidiau
Categori:Brandiau dillad chwaraeon
Wyneb yn Wyneb

Gall **Wyneb yn Wyneb** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

**Wyneb yn Wyneb*, drama gan Meic Povey o 1993
**Wyneb yn Wyneb*, Cyfrol o gerddi gan Jon Dressel a T. James Jones o 1997
Nike

Mae **Nike, Inc.** (arddull fel **NIKE**) yn gorfforaeth esgidiau a dillad athletaidd Americanaidd. Mae ei bencadlys yn Beaverton, Oregon.

Nike yw cyflenwr mwyaf y byd o esgidiau athletaidd a dillad athletaidd, ac mae'n wneuthurwr mawr o offer chwaraeon.

## Cyfeiriadau
Categori:Brandiau esgidiau
Categori:Brandiau dillad chwaraeon
Puma

Mae **Puma SE** yn gorfforaeth ryngwladol Almaenaidd sy'n dylunio ac yn cynhyrchu esgidiau, dillad, ategolion ac achlysurol athletaidd. Mae ei bencadlys yn Herzogenaurach, Bafaria.

Puma yw'r ail wneuthurwr dillad chwaraeon mwyaf yn Ewrop ar ôl Adidas a'r trydydd mwyaf yn y byd ar ôl Nike ac Adidas.

## Cyfeiriadau
Categori:Brandiau dillad chwaraeon
Categori:Brandiau esgidiau
Ysgol Gynradd Groes-Wen

]]
Ysgol gynradd yn rhan o Gyngor Dinas Caerdydd yw **Ysgol Gynradd Groes-wen**. Mae wedi lleoli ger ystâd dai Plasdŵr ar gyrion maestref Radur yng ngorllewin Caerdydd am dir Cyngor Bro Morgannwg. Agorwyd yr ysgol yn 2023. Dyma'r ysgol Model Iaith Ddeuol gyntaf yng Nghymru, model sydd fwyaf tebyg i  "model B Gwlad y Basg" yn ôl yr sosio-ieithydd, Colin H. Williams yn 2024. 

Lleolir yr ysgol ar Rhodfa Plasdŵr, Sain Ffagan, Caerdydd, CF5 2FG. Nid yw'r ysgol wedi lleoli ym mhentref Y Groes-wen ger Caerffili.

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol gydag sefydlu ystâd dai anferth Plas-dŵr ar gyrsion maestref Radur yng ngorllewin Caerdydd ar ddechrau'r 2020au. Dyma'r unig ysgol gynradd i'r stâd. Er bu galw gan fudiadau megis Cymdeithas yr Iaith Gymraeg i'r ysgol fod yn ysgol cyfrwng Cymraeg o'r cychwyn, bu anghytuno ag hynny. Penderfynodd Cyngor Dinas Caerdydd ar gyfaddawd gan sefydlu ysgol ddwyieithog cyntaf o'i bath yn y ddinas.

Prifathro gyntaf yr ysgol yw Richard Carbis bu'n gynbennaeth Ysgol Gynradd Gymraeg Cwm Derwen ger Caerffili, Ysgol Gynradd Gymraeg Evan James ym Mhontypridd ac Ysgol Pencae yng Nghaerdydd.

## Cyfrwng iaith yr Ysgol
Dywed gwefan yr ysgol, "Ein bwriad bydd i ddysgu trwy Gymraeg a Saesneg 50/50 ar gyfartaledd." Dyma'r ysgol gyntaf o'i math yng Nghaerdydd oedd yn cynnig o ffrwd addysg 'iaith ddeuol' newydd ochr yn ochr â ffrwd Gymraeg. Hynny yw, does dim ffrwd uniaith Saesneg i'r ysgol.

### Prosesau Pob Dydd
Yn ôl gwefan yr ysgol yn 2024, prosesau cyfrwng iaith dysgu'r ysgol yw:
* Cymraeg a Saesneg am yn ail bydd Iaith y Dydd
* Gwasanaeth Ysgol - Cymraeg gydag elfen o Saesneg
* Gwasanaeth Adran Iaith Ddeuol - Cymraeg / Saesneg
* Bydd y plant yn clywed cerddoriaeth Cymraeg yn aml
* Bydd y staff i gyd yn rhugl yn y Gymraeg felly ar sail pa iaith bydd y plant yn clywed, Cymraeg bydd prif iaith oedolion yr ysgol.
* Bydd arddangosfeydd yn ddwyieithog h.y. Nid oes angen cadw at un iaith yn unig wrth arddangos gwaith disgyblion

## Pryder am y polisi iaith
Tra bod ymgyrchwyr dros addysg Gymraeg heb eu hargyhoeddi y bydd y ffrwd Saesneg yn helpu i gynhyrchu plant byddai'n gallu siarad Cymraeg a Saesneg yn rhugl, anghytunodd eraill. Dywedodd Huw Thomas, Cadeirydd Cyngor Caerdydd yn 2021 bod angen gweld sut byddai'r model yn gweithio. Nododd, petai'r model yn llwyddiannus y gellid ei ehangu i "ysgolion sydd ar hyn o bryd yn gwbl Saesneg eu hiaith".

Mewn cynhadledd yn 2024 galwodd yr Athro Williams yr ysgol yn "rhyw fath o arbrawf ac yn eithriad" (o'i gymharu â Model B Gwlad y Basg oedd â "holl gefnogaeth y wladwriaeth a'r rhieni").

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogl yr Ysgol
* @Ysgol Groes-wen Primary School Tudalen Facebook yr Ysgol
* @Ysgol_Groeswen Cyfrif Twitter yr Ysgol

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2023
Categori:Plasdŵr
Y Siswrn

Cyfrol o waith y nofelydd Daniel Owen  yw ***Y Siswrn***. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1886, ac mae'n cynnwys amrywiaeth o ddeunydd a luniwyd eisoes dros y ddegawd blaenorol. Mae'r gyfrol yn cynnwys cymysgedd o straeon byrion, barddoniaeth a rhyddiaith fer: is-deitl y cyhoeddiad gwreiddiol oedd "Detholion prudd a diddanol, newydd a hen."

## Braslun
Paratowyd a chyhoeddwyd y gyfrol mewn cyfnod cymharol byr er mwyn manteisio ar lwyddiant nofel Owen, *Rhys Lewis*, oedd wedi'i chyhoeddi y flwyddyn flaenorol.

Mae'r gyfrol yn cynnwys dwy stori fer. Roedd y cyntaf o'r rhain, *Cymeriadau Methodistaidd*, yn ran o gyhoeddiad cyntaf Owen, *Offrymau Neilltuaeth*, a gyhoeddwyd yn ôl yn 1878; hon oedd darn ffuglen rhyddiaith cynharaf y nofelydd. Yr ail oedd *Yr Ysmygwr*, "cyfraniad mwyaf cyffrous" y gyfrol, sef stori newydd nad oedd wedi'i chyhoeddi cyn hynny ac a luniwyd yng nghanol yr 1880au. Ar wahân i'r ddwy stori yma, mae'r gyfrol yn cynnwys ystod o ddeunyddiau rhyddiaith fer, rhai ohonynt yn ddychanol fel *Y Bethma* a *Llythyr fy Nghefnder* ac sy'n trafod rhai o faterion cyfoes yr oes. Yn ogystal â'r rhyddiaith mae'r gyfrol hefyd yn casglu ynghyd nifer o gerddi yr awdur.

Cafwyd argraffiadau eto o *Y Siswrn*, y mwyaf diweddar yn 1932; fodd bynnag yn 2024 cyhoeddwyd *Yr Ysmygwr: Rhyddiaith Fer a Barddoniaeth* gan Melin Bapur, cyfrol newydd yn dwyn ynghyd holl gynnwys *Y Siswrn* gyda darnau eraill gan yr awdur nad owedd wedi eu cyhoeddi mewn llyfr o'r blaen.

## Arall
Mae'r siop lyfrau Siop y Siswrn yn yr Wyddgrug wedi'i enwi ar ôl y gyfrol.

## Gweler hefyd
* *Y Siswrn* ar Wicidestun.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1886
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Mania de Você

Drama deledu o Frasil yw ***Mania de Você*** a grëwyd gan João Emanuel Carneiro. Perfformiwyd am y tro cyntaf ar TV Globo ar 9 Medi 2024. Mae'r telenovela yn serennu Gabz, Agatha Moreira, Nicolas Prattes, Chay Suede, Adriana Esteves, Mariana Ximenes ac Eliane Giardini.

## Cast 
* Gabz – Viola
* Agatha Moreira – Luma
* Nicolas Prattes – Rudá
* Chay Suede – Mavi
* Adriana Esteves – Mércia
* Mariana Ximenes – Ísis Cavalcanti
* Eliane Giardini – Berta Pereira Cavalcanti
* Ângelo Antônio – Nahum
* Paulo Rocha – Volney
* Alanis Guillen – Michele
* Bruno Montaleone – Cristiano
* Bukassa Kabengele – Marcel
* Thalita Carauta – Lady
* David Junior – Sirley
* Mariana Santos – Fátima
* Eriberto Leão – Robson
* Gi Fernandes – Evelyn
* Paulo Mendes – Tomás Pereira Cavalcanti
* José Augusto Branco – Geraldo
* Érico Brás – Edmilson
* Ivy Souza – Dhu
* Vanessa Bueno – Diana
* Danilo Grangheia – Hugo
* Duda Batsow – Bruna
* Jaffar Bambirra – Iberê
* Liza Del Dala – Lorena
* Lucas Wickhaus – Iarley
* Dandara Albuquerque – Sandra

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2024
Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu TV Globo
Papás por conveniencia

Drama deledu o Fecsico yw ***Papás por conveniencia*** a gynhyrchwyd gan Rosy Ocampo ar gyfer TelevisaUnivision. Mae'r telenovela yn serennu José Ron ac Ariadne Díaz. Perfformiwyd am y tro cyntaf ar Las Estrellas ar 21 Hydref 2024.

## Cast 
* José Ron – Tino Guevara
* Ariadne Díaz – Aidé Mosqueda
* África Zavala – Federica
* Ferdinando Valencia – Guzmán Muriel
* Ernesto Laguardia – Jason
* Daniela Luján – Clara Luz
* Martín Ricca – Rudolf
* María Chacón – Lichita Chagoyan
* Miguel Martínez – Chano
* Jonathan Becerra – El Calacas
* Lambda García – Facundo
* Sherlyn – Silvana
* Leticia Perdigón – Bertha
* Cecilia Gabriela – Pura
* Horacio Pancheri – Dámaso Rivera
* Victoria Viera – Circe
* Emilio Beltrán – Ulises
* Joaquín Bondoni – Checo Chamorro Chagoyan
* María Perroni – Chofis Chamorro Chagoyan
* Sandra Sánchez Cantú – Rina
* Eduardo Zayas – Augusto
* Camila Núñez – Scarlet
* Constantino Alonso – Pipe
* Juan Pablo Velasco – Emiliano
* Mateo Saavedra – Chuchito Chamorro Chagoyan
* Tania Nicole – Lila
* José Remis – Igor
* Adriana Fonseca – Paulina
* Roxana Puente
* Imanol Landeta
* Iván Caraza
* Natalia Álvarez
* Lukas Urkijo

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2024
Categori:Rhaglenni teledu Mecsicanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Sbaeneg
Categori:Rhaglenni teledu Televisa
Tianyi Lu

Arweinydd cerddorfa wedi ei geni yn Tsieina, ac wedi ei magu yn Seland Newydd yw **Tianyi Lu** (ganwyd 1989/1990).

Yn 2024 Lu oedd arweinydd preswyl Cerddorfa Symffoni Stavanger, Norwy.  

Mae hi wedi arwain cerddorfeydd rhyngwladol fel Cerddorfa Ffilharmonig Llundain, Cerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd a Cherddorfa Symffoni Bournemouth. Yn 2024, bu’n arwain Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru. 

Yn 2015, cwblhaodd Lu radd meistr mewn Arwain Cerddorfaol gyda David Jones yngNgholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Mae hi hefyd wedi mynychu llawer o ddosbarthau meistr ar draws Ewrop. 

## Bywyd personol 
Ganwyd Lu yn Shanghai, ond symudodd i Auckland, Seland Newydd pan oedd yn bump. Mae hi hefyd yn gallu canu'r ffliwt.

## Gyrfa 
### Swyddi 
Yn 2014, penodwyd hi yn Brif Arweinydd Sinfonia St Woolos yng Ngymru. Yn haf 2024, symudodd i swydd newydd yn Yr Iseldiroedd.

Roedd Lu hefyd yn Dudamel Fellow gyda Cherddorfa Ffilharmonig Los Angeles am dymor 2017/2018.

Rhwng 2017 a 2019, Lu oedd arweinydd cynorthwyol Cerddorfa Symffoni Melbourne.

Yn 2019, Lu oedd yr arweinydd preswyl benywaidd cyntaf ar gyfer Opera Cenedlaethol Cymru.

Yn 2021, penodwyd Lu yn Arweinydd Preswyl Cerddorfa Symffoni Stavanger, Norwy.

Yn 2023, penodwyd Lu yn aelod o fwrdd Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

### Gwobrau 
Yn 2020, enillodd yng Nghystadleuaeth Arwain Rhyngwladol "Guido Cantelli" yn Yr Eidal.

Yn 2020, enillodd yng Nghystadleuaeth Arwain Rhyngwladol Syr Georg Solti yn Yr Almaen.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Tianyi Lu

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinyddion o Seland Newydd
Categori:Arweinyddion o Tsieina
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Seland Newydd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Seland Newydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Tsieina
Ysgol Gymraeg Cwm Derwen

Mae **Ysgol Gymraeg Cwm Derwen** yn ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg yn Oakdale, ger Coed-duon, Bwrdeistref Sirol Caerffili. Mae ganddi oddeutu 200 o ddisgyblion gyda phob un ohonynt yn 2023 yn dod o gartrefi lle nad Cymraeg oedd iaith yr aelwyd. Cyfeiriad yr ysgol yw Beech Grove, Oakdale, y Coed Duon, NP12 0JL.

Yn dilyn arolygiad a gynhaliwyd yn Nhachwedd 2023, canfu tîm o arolygwyr Estyn fod Ysgol Gymraeg Cwm Derwen yn ysgol “hollol gynhwysol” sy’n hyrwyddo positifrwydd o fewn eu hethos a’u hamgylchedd. Prifathrawes yr ysgol yn 2024 oedd Mrs Matthews. 

## Hanes
Ysgol Gymraeg Cwm Derwen oedd degfed ysgol Gymraeg Cyngor Caerffili. Cyhoeddwyd cynlluniau i'w hagor er mwyn cynyddu'r galw am addysg Gymraeg yn 2007.

Penderfynwyd agor yr ysgol newydd i 250 o ddisgyblion ar hen safle ysgol iau Rhiw Syr Dafydd. Cymeradwyodd cabinet y cyngor wariant o £200,000 ar addasu'r adeilad gwag. Mae dalgylch yr ysgol yn cynnwys Coed-duon, Oakdale, Rhiw Syr Dafydd, Pontllanfraith, Ynys-ddu a Chwmfelinfach, oedd yn arfer dod o fewn ardal deithio Ysgol Gymraeg Trelyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Ysgol Gymraeg Cwm Derwen
* Adroddiadau Estyn ar gyfer yr ysgol
* Tudalen Facebook yr Ysgol

Ysgol Cwm Derwen
Categori:Ysgolion Caerffili
Cyfres y Brifysgol a'r Werin

bawd|Clawr rhif 22 yn y gyfres: *Hanes ein Llên* gan Thomas Parry (1948)

Cyfres o 23 o gyfrolau a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru o 1928 hyd 1949 yw '''Cyfres y Brifysgol a'r Werin'*.

* 1 R. T. Jenkins, *Hanes Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif* (1928)
* 2 J. Morgan Jones, *Y Testament Newydd: Ei Hanes a'i Gynnwys* (1930)
* 3  J. Morgan Jones, *Economeg Amaethyddiaeth* (1930)
* 4 W. J. Roberts, *Egwyddorion Economeg* (1930)
* 5 James Evans, *Moeseg* (1930)
* 6 Henry Lewis, *Datblygiad yr Iaith Gymraeg* (1931)
* 7 Iorwerth C. Peate, *Cymru a'i Phobl*
* 8 Thomas Lewis, *Yr Hen Destament: Ei Gynnwys a'i Genadwri* (1931)
* 9 Morgan Rees, *Diwydiant a Masnach Cymru Heddiw* (1931)
* 10 R. Alun Roberts, *Y Tir a'i Gynnyrch* (1931)
* 11 T. Hudson-Williams, *Y Groegiaid Gynt: Trem ar eu Bywyd Cyhoeddus a'u Harferion* (1932)
* 12 R. I. Aaron, *Hanes Athroniaeth o Descartes i Hegel* (1932)
* 13 Saunders Lewis, *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg*, cyfrol 1: *Hyd at 1535* (1932) [Ni chyhoeddwyd cyfrol 2 erioed.]
* 14  J. Jones Griffith, *Magu a Phorthi Anifeiliaid* (1932)
* 15 D. Emrys Evans, *Crefydd a Chymdeithas* (1933)
* 16  R. T. Jenkins, *Hanes Cymru yn y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg *,  cyfrol 1: *1789-1843* (1933) [Ni chyhoeddwyd cyfrol 2 erioed.]
* 17 J. Morgan Jones, *Dysgeidiaeth Iesu Grist* (1937)
* 18 E. H. Carr, *Cydberthynas y Gwledydd wedi'r Cyfamodau Heddwch'' (1938)  [Cyfieithiad i'r Gymraeg gan Stephen J. Williams o *International Relations since the Peace Treaties* (1937)]
* 19 D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (1939)
* 20 Hywel D. Lewis a J. Alun Thomas, ''Y Wladwriaeth a'i Hawdurdod* (1943)
* 21 Rhiannon a Mansel Davies, *Hanes Datblygiad Gwyddoniaeth* (1948)
* 22 Thomas Parry, *Hanes ein Llên: Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg o'r Cyfnodau Bore hyd Heddiw* (1948)
* 23 Isaac Thomas, *Hanes Christionogaeth'' (1949)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfresi o lyfrau
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Albert Ayler

Sacsoffonydd, canwr a chyfansoddwr jazz avant-garde o'r Unol Daleithiau oedd **Albert Ayler** (13 Gorffennaf 1936 – 25 Tachwedd 1970).

Ar ôl profiad cynnar yn chwarae R&B a Bebop, dechreuodd Ayler recordio cerddoriaeth yn ystod cyfnod Jazz Rhydd y 1960au. Mae'n anodd categoreiddio arddull Ayler mewn unrhyw ffordd, ac fe wnaeth ennyn ymatebion anhygoel o gryf a gwahanol gan feirniaid a chefnogwyr fel ei gilydd. Mae ei arloesiadau wedi ysbrydoli cerddorion Jazz hyd heddiw. Mae rhai beirniaid yn dadlau, er bod chwarae Ayler yn gwbl wreiddiol ac anarferol doedd ei steil ddim hyd yn oed yn dilyn arddull Jazz Rhydd.

Mae ei recordiau triawd a phedwarawd ym 1964, fel *Spiritual Unity* a *The Hilversum Session*, yn dangos iddo ddatblygu syniadau improf enwau mawrion Jazz Rhydd John Coltrane ac Ornette Coleman i faesydd haniaethol. Mae ei gerddoriaeth ecstatig o 1965 a 1966, fel *Spirits Rejoice* a *Truth Is Marching In,* wedi'i chymharu gan feirniaid â sain band pres gorymdeithio cyfnod jazz cynnar, gan gynnwys themâu syml ond gydag improf gwyllt ac yn cael eu hystyried yn adfer gwreiddiau cyn dyddiau cynnar Jazz cyn iddo iddo gael ei boblogeiddio gan enwau mawr fel Louis Armstrong yn 1930au. 

Doedd Ayler byth am fodloni’r cyhoedd neu dyfu cynulleidfa gyson. Er gwaethaf derbyniad beirniadol positif, arhosodd yn dlawd trwy gydol ei oes ac yn aml roedd yn ceisio cefnogaeth ariannol gan ei deulu a'i gyd-gerddorion, gan gynnwys Coltrane. Perfformiodd yn angladd Coltrane yn 1967. 

Tua diwedd ei fywyd roedd Ayler yn mynd yn ansefydlog yn emosiynol, gan feio ei hun am broblemau iselder ei frawd. Ym 1969, cyflwynodd lythyr agored angerddol, dryslyd i'r cylchgrawn *Criced* o'r enw *"To Mr. Jones - I Had a Vision ,"* lle disgrifiodd weledigaethau ysbrydol apocalyptaidd syfrdanol. Erfyniodd ar y darllenwyr i rannu neges ei datguddiadau, gan fynnu ''"Mae hyn yn bwysig iawn. Mae'r amser wedi dod"''. Cofiodd Noah Howard weld Ayler yr haf hwnnw, yn gwisgo menig a chôt ffwr hyd llawn er gwaethaf y gwres, ei wyneb wedi'i orchuddio yn Vaseline, a dweud *"Rhaid imi amddiffyn fy hun."*

Diflannodd Ayler ar 5 Tachwedd 1970, a darganfuwyd yn farw yn Afon West River Dinas Efrog Newydd ar 25 Tachwedd 1970, hunanladdiad tybiedig. Am beth amser wedyn, roedd sibrydion yn cylchredeg bod Ayler wedi cael ei lofruddio, gyda chwedl ar led bod y Maffia wedi ei glymu i jukebox.

Yn 2005 ymddangosodd y ffilm ddogfen *My Name Is Albert Ayler* sy’n cynnwys cyfweliadau a pherfformiadau byw.

## Discograffi
## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Sacsoffonyddion o'r Unol Daleithiau
Stefania Rivi

Actores o'r Eidal yw **Stefania Rivi**  (ganwyd 14 Medi 1978).

Dechreuodd ei gyrfa pan, yn ystod ei hymweliad â'r Sefydliad Celfyddydau ym Modena, cafodd ei dewis ar  gyfer rôl cyd-brifserchfain yn y ffilm "A domani" (1999), a gyfarwyddwyd gan Gianni Zanasi. Ar ôl hynny, mae hi wedi gweithio yn bennaf yn y cyfryngau teledu a ffilm, ond hefyd mewn cynyrchiadau theatr a radio.

## Dolenni allanol
* IMDb

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal
Plasdŵr

Mae **Plasdŵr** yn faestref newydd yng ngogledd orllewin Caerdydd, fydd, wedi ei orffen, yn cynnwys tua 7,000 o gartrefi. Dechreuodd y gwaith adeiladu gan y datblygwr tai, Redrow Homes, yn 2017.

## Cefndir
Cyflwynwyd cynlluniau ym mis Rhagfyr 2014 ar gyfer "Plasdwr" a oedd i'w greu ar 900 erw (368 hectar) o gefn gwlad sy'n eiddo i Ystadau Plymouth rhwng pentref Sain Ffagan a maestrefi presennol y Tyllgoed yng Nghaerdydd, Danescourt a Radur. Roedd ardal o'r hyn sydd bellach yn rhan o'r Tyllgoed yn cael ei hadnabod fel Waterhall (ac mae Ffordd Waterhall yn dal i redeg rhwng y Tyllgoed a Danescourt).

Roedd y cynlluniau'n cynnwys tua 7,000 o gartrefi (gyda cham cyntaf o 920) ynghyd â seilwaith gan gynnwys pum ysgol, swyddfeydd a siopau a chyfleusterau hamdden. Rhoddwyd caniatâd cynllunio ar gyfer gweddill y cynllun (6,000 o gartrefi gan gynnwys cyfleusterau iechyd a hamdden) ym mis Mawrth 2017, y cais cynllunio mwyaf a ystyriwyd erioed gan yr awdurdod lleol. 

Gofynnwyd i Redrow dalu £28 miliwn tuag at well seilwaith trafnidiaeth.

## Adeiladu
Cyhoeddwyd cynlluniau gwerth £2bn i adeiladu ystâd, i bob pwrpas, maestref newydd 'Plas dŵr' yn 2014. Cyflwynwyd cynlluniau gan ddatblygwyr i godi 7,000 o dai newydd byddai'n cynnwys siopau, swyddfeydd, ysgolion, a gwasanaethau iechyd a hamdden a 30% o'r tai yn "dai fforddadwy".

Dechreuodd y gwaith adeiladu ar y 126 o gartrefi cyntaf ar dir i'r gogledd o Heol Llantrisant adeg Pasg 2017. Ym mis Ionawr 2018 dadorchuddiwyd 'pentref arddangos' 16 erw. Roedd tri deg o dai eisoes wedi'u gwerthu a'r preswylwyr wedi symud i chwech ohonynt.Disgwylir i'r cynllun cyfan gymryd 20 mlynedd.

Bu’r fferm olaf sy’n weddill yn yr ardal, Fferm Maes-y-llech gerllaw Heol Llantrisant, yn destun achos cyfreithiol yn 2018 gan Iarll Plymouth i droi’r ffermwyr tenant allan o’r tir. Buont yn protestio trwy baentio emojis 'wyneb trist' ar eu bêls gwair.

## Ysgol Groes-wen
 (2024)]]
Fel rhan o'r stâd, ac wedi dadlau mawr am natur ieithyddol yr ysgol, agorwyd Ysgol Gynradd Groes-Wen yn 2023. Roedd cynnwys ysgol yn rhan o'r cynllun gwreiddiol ond ni nodwyd yr iaith. Tra bu galw gan fudiadau Cymraeg fel Cymdeithas yr Iaith am ysgol cyfrwng Cymraeg i'r stâd, bu eraill yn dadlau yn erbyn. Bu oedi cyn cwblhau oherwydd pandemig Covid-19 2020. Mae gan yr ysgol ddalgylch yn cynnwys Plasdwr, Creigiau, Sain Ffagan, Radur, Morganstown a'r Tyllgoed. Mae Ysgol Groes-wen yn cynnig llwybr mynediad Saesneg a Chymraeg, er bod y ffrwd Saesneg yn cael ei haddysgu yn Gymraeg hyd at 50% o'r amser.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Plasdŵr gwefan y cwmni datblygu ac adeiladu
* Gwefan swyddogol Ysgol Groes-Wen

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton

Roedd **Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton** yn ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg ger pentref Cilfynydd, dwy filltir i'r gogledd ddwyrain o Bontypridd yn Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Sefydlwyd hi yn 1951 a'i chau ar ddiwedd tymor academaidd 2023-24 ym mis Gorffennaf 2024.

Yn 2016 roedd ganddi 275 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol, sy'n cynnwys 43 plentyn meithrin amser llawn. Roeddynt yn cael eu haddysgu mewn naw dosbarth. Roedd un o’r rhain yn ddosbarth ar gyfer plant oed meithrin ac mae dau ddosbarth yn cynnwys disgyblion o oed cymysg. Daeth ond 2.9% o ddisgyblion o gartrefi lle siaredir Cymraeg ar yr aelwyd ac mae tua 2% o gefndir lleiafrifol ethnig neu gymysg.. Cyfeiriad yr ysgol yw Heol Pont Siôn Norton, Pontypridd, CF37 4ND.

Roedd dalgylch yn cynnwys pentref Cilfynydd, Trallwng, Y Comin, Ynys-y-bwl, Coed y Cwm a Glyn-coch. Y Brifathrawes yn 2024 oedd Heledd Stephens.

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol yn 1951. Yn 2021 cyhoeddodd Cyngor Rhondda Cyngor Taf gynlluniau i gau'r ysgol. Yn ôl y cynllun byddai'n rhaid i blant oedd eisiau addysg Gymraeg deithio i safle newydd ar ysgol Gynradd (Saesneg) Heol y Celyn yn Rhydyfelin i'r de o Bontypridd. Cafwyd cŵyn gan riant aelod o grŵp ymgyrchu 'Pontio’r Gymraeg yn Lleol', a oedd yn pryderu y byddai’r cynlluniau’n cael effaith andwyol ar y Gymraeg yng nghymunedau gogledd Pontypridd. Canfu ymchwiliad gafodd ei lansio gan Gomisiynydd y Gymraeg, Aled Roberts, fod Cyngor Sir Rhondda Cynon Taf wedi torri tair safon wrth ymgynghori dros gau Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton. 

### Ysgol newydd
Collwyd yr ymgyrch ac agorwyd Ysgol Gynradd Gymraeg Awel Taf yn Rhydfelin i'r de o dref Pontypridd, ym mis Medi 2024. Mae'r ysgol yn cynnwys cyn-ddisgyblion Ffrwd Iaith Gymraeg ysgol Gynradd Heol y Celyn gynt a disgyblion Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton i'r ysgol newydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton 
* Tudalen Facebook yr Ysgol
* Carol yr Ŵyl 2021 - Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Sion Norton ar raglen Heno ar S4C, recordiwyd yn 1999

Categori:Ysgolion Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Rhondda Cynon Taf
Categori:Sefydliadau 1951
Categori:Dadsefydliadau 2024
Pêl Aur

Mae'r **Bêl Aur** (, ) yn wobr bêl-droed flynyddol a gyflwynir gan y cylchgrawn Ffrengig *France Football* ers 1956. Mae'n anrhydeddu'r pêl-droediwr y bernir iddo berfformio orau dros y tymor blaenorol.

Yn wreiddiol, roedd y wobr yn cael ei hadnabod fel gwobr **Pêl-droediwr Ewropeaidd y Flwyddyn**, gan mai dim ond i chwaraewyr Ewropeaidd y cafodd ei dyfarnu. Ym 1995, ehangodd i gynnwys yr holl chwaraewyr a oedd yn chwarae mewn clybiau Ewropeaidd ac yn 2007 daeth yn wobr fyd-eang i bêl-droedwyr proffesiynol.

Y chwaraewr gyda'r mwyaf o Beli Aur yw Lionel Messi o'r Ariannin gydag wyth gwobr, ac yna Cristiano Ronaldo o Bortiwgal gyda phump. Ronaldo yw'r chwaraewr sydd wedi cael ei enwebu fwyaf, gyda 18 enwebiad. Ousmane Dembélé o Ffrainc yw deiliad presennol y wobr, ar ôl ennill y wobr yn 2025.

## Gwobrau yn cael eu cyflwyno yn seremoni'r Bêl Aur
### Gwobrau tymhorol
## Gweler hefyd
* Pêl Aur Merched, cyfatebol y merched
* Pêl Aur Swper, gwobr arbennig a roddir i chwaraewr gorau'r ganrif sydd wedi ennill y Bêl Aur

## Nodynau
## Cyfeiriadau

Categori:Tlysau a gwobrau pêl-droed
Erling Haaland

Pêl-droediwr o Norwy yw **Erling Haaland** (ganwyd **Erling Braut Håland**, ; 21 Gorffennaf 2000), sy'n cael ei ystyried yn un o'r chwaraewyr gorau yn y byd. Mae'n chwarae fel ymosodwr i Manchester City a thîm cenedlaethol Norwy. Mae'n fab i'r cyn bêl-droediwr Alfie Haaland.

Yn 2020, wrth chwarae i Borussia Dortmund, enillodd Haaland wobr Bachgen Aur. Yn ei dymor cyntaf yn Uwch Gynghrair Lloegr, fe dorrodd Haaland y record am y nifer fwyaf o goliau a sgoriwyd mewn tymor, gyda 36.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Manchester City
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pêl-droedwyr o Norwy
Cynghrair Un

**Cynghrair Un yr EFL** () yw trydedd adran pêl-droed yn Lloegr. Mae timau'n cael eu dyrchafu o Gynghrair Un i'r Bencampwriaeth a disgyn i Gynghrair Dau.

## Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025–26.

## Cyfeiriadau
Lloegr 3
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Ysgol Gynradd Gymraeg Evan James

Mae **Ysgol Gynradd Gymraeg Evan James** yn ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg ym  Mhontypridd yn Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. 

Yn 2024 roedd ganddi 299 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol, sy'n cynnwys 58 plentyn meithrin amser llawn. Cânt eu haddysgu mewn naw dosbarth. Mae un o’r rhain yn ddosbarth ar gyfer plant oed meithrin ac mae dau ddosbarth yn cynnwys disgyblion o oed cymysg. Daw 24.9% o ddisgyblion o gartrefi lle siaredir Cymraeg ar yr aelwyd ac mae tua 2% o gefndir lleiafrifol ethnig neu gymysg. Cyfeiriad yr ysgol yw Ffordd y Rhondda, Pontypridd CF37 1HQ.

Roedd dalgylch yn cynnwys tref Pontypridd a mannau cyfagos. Nid yw'n glir beth fydd effaith cau Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton yng Ngorffennaf 2024 ar yr ysgol ac agor ysgol newydd Ysgol Gynradd Gymraeg Awel Taf i'r de o'r dref ym mis Medi 2024 ar niferoedd yr ysgol a'i dalgylch.

Enwyd yr ysgol ar ôl Evan James, (Ieuan ap Iago), awdur geiriau'r anthem genedlaethol, Hen Wlad fy Nhadau. Mae darluniad o gofeb Evan a'i fab, James, enwog sydd i'w gweld yn Ynys Angharad yn y dref, yn llunio arwyddlun yr ysgol gyda'r geiriau adnabyddus, "O bydded i'r heniaith barhau" yn arwyddair yr ysgol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Ysgol Gynradd Gymraeg Evan James
* Côr Ysgol Gynradd Gymraeg Evan James | Cân Yr Ysgol ar raglen y Noson Lawen, S4C, 2019

Categori:Ysgolion Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Rhondda Cynon Taf
Cynghrair Cyngres UEFA

Mae **Cynghrair Cyngres UEFA** (), **UECL** talfyredig (o'r enw blaenorol, **Cynghrair Cyngres Europa UEFA**, ), yn gystadleuaeth bêl-droed flynyddol a drefnir ers 2021 gan yr Undeb Cymdeithasau Pêl-droed Ewropaidd (UEFA). Dyma'r drydedd haen o bêl-droed clwb cyfandirol yn Ewrop, tu ôl i Gynghrair Europa, sef yr ail haen a Chynghrair y Pencampwyr, yr haen gyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Sefydliadau 2021
Categori:UEFA
Tlws Cynghrair Lloegr

Mae **Tlws Cynghrair Lloegr** () neu'r **Tlws EFL** (), a elwir hefyd yn **Dlws Vertu** () am resymau nawdd, yn gystadleuaeth cwpan pêl-droed flynyddol yn Lloegr. Mae'n cael ei hymladd gan bob tîm yng Nghynghrair Un a Chynghrair Dau a thimau dan-21 pob tîm yn yr Uwch Gynghrair a'r Bencampwriaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Categori:Pencampwriaethau
Cwpan Lloegr y Merched

Mae'r **Gwpan Lloegr y Merched** neu'r **Gwpan FA y Merched** () yw'r gystadleuaeth gwpan flynyddol orau ym mhêl-droed merched yn Lloegr. Mae'n cyfateb i Gwpan Lloegr i ferched. Mae'n cael ei drefnu gan y Gymdeithas Bêl-droed.

Chelsea yw'r pencampwyr presennol, ar ôl curo Manchester United yn gêm derfynol twrnamaint 2024-25. Arsenal yw'r tîm mwyaf llwyddiannus, gyda 14 teitl.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed merched yn Lloegr
Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Lloegr

Mae **tîm pêl-droed cenedlaethol merched Lloegr** (), sydd â'r llysenw y ***Lionesses*** ("Llewesau"), yn cynrychioli Lloegr mewn pêl-droed merched rhyngwladol.

Mae'r tîm yn cael ei reoli gan reolwr yr Iseldiroedd a chyn bêl-droediwr Sarina Wiegman. Capten y tîm yw Leah Williamson a'u prif sgoriwr erioed yw Ellen White.

## Gweler hefyd
* Tîm pêl-droed cenedlaethol Lloegr

*
Lloegr
Orhi

Mynydd 2,017 metr uwch lefel y môr yng Ngwlad y Basg yw ***Orhi*** (neu ***Ohi phünta*** yn nhafodiaith Basgeg Zuberoa). Gan ddechrau o'r gorllewin, yn aml mae'n cael ei gyfri'n gopa cyntaf y Pyreneau gyda mwy na 2,000 metr o uchder. Fe'i lleolir ar y ffin rhwng Zuberoa a Nafarroa Garaia (ac felly ar y ffin rhwng gwladwriaethau Ffrainc a Sbaen) yn rhan ddwyreiniol coedwig Irati (yr ail goedwig ffawydd fwyaf yn Ewrop ar ôl y Fforest Ddu).

## Mannau cychwyn 
chwith|bawd|300x300px| Orhi o gyfeiriad Gaztarria.
Mae'r llwybr hawsaf a mwyaf poblogaidd i'r copa yn cychwyn o faes parcio bwlch Larraine (uchder 1537m).

## "Aderyn Orhi" 
Disgrifir mynydd Orhi mewn sawl hen ddywediad Basgeg. Mae'r rhain yn cyfeirio at gysylltiad rhywun â tharddiad rhywun.

* *Orhiko xoria, Orhira tira* (Bydd aderyn Orhi yn hedfan i Orhi) yn nhafodiaith Nafarroa
* *Orhiko xoria, Orhin laket* (Mae aderyn Orhi wrth ei fodd yn Orhi) yn nhafodiaith Zuberoa

Ysgrifenodd Jean Gorostarsu Haroztegi am aderyn Orhi yn y gerdd *Etxeca xokoa* (llecyn cartref) yn y 19g.

## Mytholeg 
Mynydd Orhi yw un o breswylfeydd Mari, un o hen dduwiau'r Basgiaid. Cysylltir Orhi a choedwig Irati hefyd efo Basajaun (sef "Arglwydd y Goedwig", math o gawr doeth).

## Llwybr y *GR 11* 
Mae llwybr GR 11, sy'n croesi llethrau deheuol y Pyreneau, yn mynd trwy fwlch *Orhi,* nepell o'r copa.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   euskal-herria.org webgunean
*   Jean Gorostarsuren *Etxeko xokoa* poema

Categori:Mynyddoedd Gwlad y Basg
Categori:Zuberoa
Categori:Navarra
AFC Wimbledon

Mae **AFC Wimbledon** yn glwb pêl-droed proffesiynol o Loegr sydd wedi'i leoli yn Wimbledon, Llundain. Mae'r tîm yn cystadlu yng Nghynghrair Dau, pedwaredd adran pêl-droed yn Lloegr.

Cafodd y clwb ei sefydlu gan gyn-gefnogwyr Wimbledon F.C. yn 2002 ar ôl i'r clwb hwnnw benderfynu adleoli i Milton Keynes yn 2003 a chael ei ailenwi'n MK Dons yn 2004. MK Dons yw cystadleuwyr mwyaf AFC Wimbledon.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Arsenal W.F.C.

Mae **Arsenal Women Football Club**, swyddogol wedi'i dalfyrru i **Arsenal** yn unig neu **Arsenal Women** (**Arsenal Ladies** gynt) a'r llysenw y ***Gunners*** ("Gwnwyr"), yn glwb pêl-droed merched proffesiynol wedi'i leoli yn Islington, Llundain. Mae'r clwb yn cystadlu yn yr Uwch Gynghrair y Merched, adran uchaf pêl-droed merched yn Lloegr.

Arsenal yw'r clwb pêl-droed merched mwyaf llwyddiannus yn Lloegr, ar ôl ennill 15 teitl cynghrair, 14 Cwpan FA y Merched, saith Cwpan Cynghrair y Merched, 10 Cwpan Cynghrair Cenedlaethol Merched a phum Tarian Gymunedol Merched yr FA. Yn ogystal, nhw hefyd yw'r unig glwb o Loegr i ennill Cynghrair y Pencampwyr Merched UEFA erioed.

Mae Arsenal yn chwarae'r rhan fwyaf o'u gemau cartref yn Stadiwm Emirates, gyda gweddill eu gemau cartref yn cael eu chwarae yn Parc y Ddôl yn Borehamwood.

Prif gystadleuwyr y clwb yw Tottenham Hotspur, ac yna Chelsea.

## Cyfeiriadau

Categori:Chwaraeon merched yn Llundain
Categori:Timau pêl-droed merched Lloegr
West Ham United F.C. Women

Mae **West Ham United Women Football Club** yn glwb pêl-droed merched proffesiynol wedi'i leoli yn Dagenham, Llundain. Mae'r clwb yn cystadlu yn yr Uwch Gynghrair Merched Lloegr, adran uchaf pêl-droed merched yn Lloegr.

Mae West Ham yn chwarae eu gemau cartref yn Victoria Road.

## Chwaraewyr rhyngwladol Cymru
Ffion Morgan (2025-)

## Cyfeiriadau

Categori:Chwaraeon merched yn Llundain
Categori:Timau pêl-droed merched Lloegr
C.P.D. Merched Lerpwl

Mae **Clwb Pêl-droed Merched Lerpwl** yn glwb pêl-droed merched proffesiynol wedi'i leoli yn St Helens, Glannau Merswy. Mae'r clwb yn cystadlu yn yr Uwch Gynghrair y Merched, adran uchaf pêl-droed merched yn Lloegr.

Mae Lerpwl yn chwarae'r rhan fwyaf o'u gemau cartref yn Stadiwm Totally Wicked, St Helens, gyda gemau cartref dethol yn cael eu chwarae yn Anfield.

## Cyfeiriadau

Categori:Chwaraeon yn Lerpwl
Lerpwl
Manchester City W.F.C.

Mae '''Manchester City Women's Football Club**, a elwid yn gyffredin **Man City** ac a elwid gynt yn **Manchester City Ladies Football Club''', yn glwb pêl-droed merched proffesiynol wedi'i leoli yn Manceinion, Lloegr. Mae'r clwb yn cystadlu yn yr Uwch Gynghrair y Merched, adran uchaf pêl-droed merched yn Lloegr.

Mae Manchester City yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Academi.

## Cyfeiriadau

Categori:Chwaraeon ym Manceinion
Categori:Timau pêl-droed merched Lloegr