Y Fedal a Thlws y Ddrama

Un o brif wobrau a chystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yw **Y Fedal Ddrama** neu **Tlws y Ddrama** neu **Medal y Dramodydd.** Cyflwynwyd Y Fedal Ddrama am y tro cyntaf yn 2005, Tlws y Ddrama ym 1940 a Medal y Dramodydd yn 2025. Honna Alan Llwyd, yn ei gyfraniadau *Canrif o Brifwyl* ar wefan BBC Cymru, mai ym 1961 y cyflwynwyd Tlws y Ddrama am y tro cyntaf. Awgryma John Ellis Williams, yn ei hunangofiant *Inc yn fy Ngwaed*, mai ym 1921 y cyflwynwyd y gystadleuaeth am y tro cyntaf:  "'Roedd yr Eisteddfod Genedlaethol, a roes brawf ofnus arni yn 1915, wedi ei derbyn yn gyflawn aelod yn 1921". Ond ym 1940 y gwelir cynnig "Tlws gwerth £10" i George Davies, Treorci am ddrama hir.  

*Cyfansoddi Drama Hir* yw nôd arferol y gystadleuaeth, ond yn yr Eisteddfod yn 2005, ac am nifer o flynyddoedd wedi hynny, dyfarnwyd y Fedal am y ddrama orau o'r ddwy gystadleuaeth - y *Ddrama Hir* a'r *Ddrama Fer*. Newidiwyd y drefn yn 2011, gan gynnig y Fedal dim ond am y *Ddrama Hir* fuddugol. Gwobrwywyd y ddrama oedd yn dangos yr addewid mwyaf gyda'r potensial i'w datblygu ymhellach o gael gweithio gyda chwmni proffesiynol. Erbyn hyn, mae'r enillydd yn derbyn y Fedal (er cof am Urien Wiliam) a swm o arian.  

Ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam yn 2025, newidiwyd enw'r Fedal i **Medal y Dramodydd**, yn dilyn newidiadau yng ngofynion y gystadleuaeth. Gwobrwyir y Fedal ynghyd â chomisiwn o £3,000 am y *syniad* neu'r *ddrama fwyaf addawol*, yng ngolwg consortiwm o aelodau cwmnïau theatr o Gymru. 
## Atal y Wobr 
Yn yr hanner can mlynedd rhwng 1960 a 2010, atalwyd y Wobr (boed hynny yn *Dlws*, yn *Wobr Ariannol* neu'r *Fedal)* tuag ugain o weithiau, a ni chafwyd cystadleuwyr yn 1976. Penderfynodd sawl beirniad i roi cyfraniad ariannol i rai dramodwyr, er mwyn eu hannog i ddatblygu'r ddawn.  Roedd yr atal yn amlwg iawn ar gychwyn y 2000au, ac yn un o'r prif resymau dros gynyddu'r *Wobr Ariannol*, ac yn y pendraw, gyflwyno'r *Fedal Ddrama* yn 2005. Rhoddwyd sylw a pharch pellach i'r dramodwyr buddugol drwy gynnal y Seremoni ar y Prif Lwyfan yn y Pafiliwn. Bu hynny'n lled lwyddianus a gwelwyd llawer mwy o ddramodwyr yn cael eu gwobrwyo yn y blynyddoedd a'u dilynodd.

**1920au**

Atal y Wobr o leiaf tair gwaith [1921,1923 a 1929].

**1960au**

Atal y Wobr chwe gwaith [1960, 1962, 1964, 1965, 1966 a 1968] a dyfarnu *rhan yn unig* o'r Wobr Ariannol ar sawl achlysur.

**1970au**

Atal y Wobr bedair gwaith, [1970, 1971, 1977 a 1978] a neb yn cystadlu ym 1976.

**1980au**

Atal y Wobr tair gwaith [1985, 1987, 1989].

**1990au**

Atal y Wobr o leiaf tair gwaith, [1990, 1993, 1997] ond y beirniaid ym 1997 yn dewis rhoi rhan o'r arian i'r dramodydd ddatblygu ei waith.

**2010au**

Atal y Wobr un waith [2010].

**2020au**

Atal y gystadleuaeth un waith [2024].

## Helynt Eisteddfod Llanrwst 1989 
[bawd|Hysbyseb y ddrama *[Janine (drama)|Janine* a lwyfannwyd ym 1989, er nad oedd hi'n deilwng.]]
Er nad oedd teilyngdod yng nghystadleuaeth Tlws Y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Dyffryn Conwy 1989, teimlai dau o'r tri beirniad - John Ogwen, Bob Roberts ac Wyn Bowen Harries, bod dwy ddrama allan o'r deg yn codi uwch law y gweddill "siomedig iawn". Teimlai John Ogwen mai dim ond un ddrama oedd yn addawol. "Mae'r holl beth yn sawru o annhegwch", ychwanegodd. Yn ôl John Ogwen, roedd hi'n gamgymeriad cael darpar-gyfarwyddwr y ddrama hefyd yn feirniad. "Dwi'n deall ei deimladau'n iawn", meddai. "Fyddai'r un cyfarwyddwr yn leicio cael drama wedi ei orfodi arno"."Petai *Janine* ar brawf mewn llys barn, go brin y byddwn i'n cael bod yn un or rheithgor. Gan 'mod i'n Gymro Cymraeg ac yn trigo yng Nghymru yn ystod haf 89 byddai'r amddiffyniad yn siwr o ddal mod i - a miloedd eraill - yn rhagfarnllyd o gofio'r fath stŵr cecrus a chyhoeddus fu yn Eisteddfod Llanwst ar gownt y ddrama. Mae'n werth cofio serch hynny nad y ddrama ei hun oedd achos y gynnen".  Ni chafodd y feirniadaeth ei chyhoeddi yn y Cyfansoddiadau a'r Beirniadaethau, a ni ddatgelwyd faint oedd wedi cystadlu. Ychydig ddyddiau yn ddiweddarach, cyhoeddodd yr actor Wyn Bowen Harries ei fod wedi cystadlu am y Fedal, ac wedi derbyn beirniadaeth ffafriol iawn am ei ddrama *DNA*. Mynegodd ei siom dros benderfyniad yr Eisteddfod i ddileu'r seremoni a'r gystadleuaeth, heb roi rheswm digonol. Arweiniodd yr helynt at ymgyrch o hyd at naw mis am eglurhad ac ymateb teg, gan Lys yr Eisteddfod a'r Bwrdd Rheoli, ond parhau i anwybyddu'r galw a wnaethant. Anfonwyd dau lythyr agored at y Llys gyda bron i 600 o enwau arnynt, yn gofyn am eglurhad llawn dros y dileu. Ymysg yr enwau roedd cyn-Archdderwyddon, cyn-Lywydd y Llys, cyn-enillwyr Y Fedal Ddrama, Prifeirdd, enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen, academyddion ac actorion.

Ym mis Mehefin 2025, nododd Simon Chandler yn ei nofel *Hiraeth Neifion* : "Fel sawl awdur arall, cefais ysgytiad enbyd gan ddirgelwch y Fedal Ddrama yn 2024 a'r holl ddyfalu a ddaeth yn ei sgil. Yn fy achos penodol i, roedd hynny oherwydd i mi fod yn ymwybodol fod yn y nofel hon sawl cymeriad Du, yn ogystal â chymeriad (eponymaidd) Iddewig. Yn wir, does dim modd gwadu bod hiliaeth yn thema graidd i'r nofel. A fyddwn i wedi mentro'r perygl o'i hysgrifennu ar ôl yr hyn a ddigwyddodd ar y Maes ym Mhontypridd? Na fyddwn, siwr o fod. Ond roeddwn i wedi ysgrifennu'r rhan fwyaf ohoni'n barod, ac mae hanfod y plot yn dyddio'n ôl i ddechrau'r ganrif. Er i mi ystyried y peth o ddifrif am sbel, doeddwn i ddim yn barod i'w thaflu i'r bin sbwriel ar ôl i mi arllwys cymaint i mewn iddi."

Yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025, nododd Ashok Ahir, Llywydd presennol Llys yr Eisteddfod ei fod yn "hapus" gyda'r modd y deliodd gyda'r helynt yn 2024.              

## Enillwyr 
### Gwobr Ariannol 
*

### Tlws y Ddrama 
*

*
### Gwobr Ariannol 
*

*

### Y Fedal Ddrama 
*

### Medal y Dramodydd 
*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* "Enillwyr y Fedal Ddrama", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol