open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Nedd

, yn rhan uchaf yr afon]]

Afon yn ne-ddwyrain Cymru yw **Afon Nedd** sy'n rhedeg o'i ffynnhonell i'w haber ym Mae Abertawe i'r de o Lansawel. Mae hi'n codi o godrefryniau'r Bannau Brycheiniog gyda dau brif llednant, afonydd Hepste a Mellte. Mae cronfa ddŵr Ystradfellte ar Mellte.

Er fod yr afon yn tarddu yn hen dywodfeini Defonaidd ym Mhowys, mae'n fuan yn croesi carreg galch a grô maen melin ar ei daith. Yn y carreg galch mae'n rhedeg yn rannol tanddaear ac yn rannol uwchddaear drwy rwydwaith cymhleth o geudyllau, ogofâu a llyncdyllau.

Mae'r gro maen melin yn creu un o gyfresi rhaeadrau tra bod yr afon a'i llednentydd, gan gynnwys afonydd Pyrddin a Nedd Fechan, yn disgyn i ddyfryn rhewlifol hynafol y Nedd ac ymlaen i'r meysydd glô Carbonifferaidd.

Mae'r ddwy brif llednant yn ymuno dwy filltir i'r de o Bontneddfechan i greu gwir Nedd, ymunir Nedd Fechan â hi ym Mhontneddfechan. O'r pwynt yma i lawr, mae'r afon yn reit unionsyth, ac mae unrhyw lednentydd o bwys yn brin, mae'r rhai sydd yn ymuno â hi yn cynnwys Nant Melincwrt a Nant Clydach. Yr unig lednant arall o bwys i ymuno ydy afon Dulais sydd â'i ffynhonnell i'r gogledd o Flaendulais. Fel mae Dulais yn agosáu at Nedd, mae'n disgyn i raeadr ysblenydd Rhaeadrau Aberdulais, atyniad twristiaeth poblogaidd a safle hen weithfeydd haearn.

Mae Afon Nedd yn darparu dŵr ar gyfer dau gamlas, Camlas Nedd a Chamlas Tennant. Ym masn Aberdulais, mae'r ddau camas yn cwfr, y Camlas Tennant yn croesi Nedd ar draphont gwych. Hefyd yn croesi'r afon yma mae llinell rheilfordd Dyffryn Nedd a ffordd yr A465.

Mae aber yr afon yn ymestyn o Gastell-nedd heibio Llansawel ac i'r môr ger Jersey Marine. Mae'r aber yn rhannol wedi ei  diwydiannu, gyda iard torri llongau a Safle Amwynderau Dinesig mawr. Lle nad oes ymyrraeth â hi, mae gan yr afon ardaloedd morfa heli sydd â gwerth ecolegol o bwys.

Cefnogodd yr afon ar un adeg, nifer o byllau glô dwfn a golchfeydd glô ac tuag at ddiedd y 20g, sawl cloddfa agored. Roedd hefyd sawl  cloddfa ddrifft, roedd yr rhai o'r rhain yn dal i ddefnyddio merlod tan ddiwedd y 1990au.

Sefydlwyd ffactri aliminiwm mawr yn agos i Resolfen yn ystod y rhyfel, ond ceuwyd hwn yn y 1990au. Prif ddiwydiannau Dyffryn Nedd heddiw yw coedwigaeth a ffermio, bydd rhanfwyaf o boblogaeth y dyffryn yn teithio i Abertawe neu Bort Talbot pob dydd ar gyfer eu gwaith.

Nedd
Nedd
Nedd
The Blues Brothers (ffilm)

Ffilm gomedi sy'n darlunio cyfeillgarwch pobl gan y cyfarwyddwr John Landis yw ***The Blues Brothers*** a gyhoeddwyd yn 1980. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Chicago ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Dan Aykroyd. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ira Newborn.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw James Brown, Steven Spielberg, John Belushi, John Lee Hooker, John Landis, Dan Aykroyd, Carrie Fisher, Aretha Franklin, Matt Murphy, John Candy, Henry Gibson, Twiggy Lawson, Kathleen Freeman, Cab Calloway, Frank Oz, Joe Walsh, Donald Dunn, Charles Napier, Steve Cropper, Jeff Morris, James Avery, Raven De La Croix, Ray Charles, Lou Marini, Paul Reubens, Ben Piazza, Murphy Dunne, Tom Malone, Steve Lawrence, Alan Rubin, Willie Hall a Sheilah Wells. Mae'r ffilm yn 148 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm John Landis ar 3 Awst 1950 yn Chicago. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1969 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

## Derbyniad
## Caneuon a Cherddoriaeth
* "She Caught The Katy"
* "Gimme Some Lovin'"
* "Shake a Tail Feather"
* "Everybody Needs Somebody to Love"
* "Peter Gunn Theme"
* "The Old Landmark"
* "Think"
* "Sweet Home Chicago"
* "Rawhide"
* "Jailhouse Rock"
* "Minnie the Moocher"
* "Shake Your Moneymaker"
* "Boom Boom"
* "Your Cheatin' Heart"
* "Stand By Your Man"
* "Quando, Quando, Quando"

## Gweler hefyd
Cyhoeddodd John Landis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q51564.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau comedi o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Universal Pictures
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan George Folsey
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Chicago
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1980
Ryan Cox

Seiclwr ffordd proffesiynol o Dde Affrica oedd **Ryan Cox** (9 Ebrill 1979 – 1 Awst 2007). Bu'n seiclo ers 1987 ond trodd yn broffesiynol yn 2000. Ymunodd â thîm Amore e Vita yn y flwyddyn gyntaf cyn symud i Team Cologne, a oedd wedi ei leoli yn yr Almaen. Bu'n aelod o dîm Barloworld ers 2003. Bu farw Cox yn ysbyty Kempton Park, Gauteng pan fyrstiodd rhydweli yn ei goes chwith, tair wythnos ar ôl llawdriniaeth nam gwaedlestrol yn Ffrainc er mwyn cael gwared ar gwlwm yn y rhydweli.

## Canlyniadau

;2002
:2il Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
:3ydd Pencampwriaeth Treial Amser Cenedlaethol, De Affrica
;2003
:1af, Cam 1, Circuit des Mines
;2004
:1af Tour of Qinghai Lake
::1af, Cam 1, Tour of Qinghai Lake
:1af Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
:1af, Cam 4, Giro del Capo treial amser dringo allt
:2il Tour de Langkawi
;2005
:1af Tour de Langkawi
::1af, Cam 8, Tour de Langkawi
:1af Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
:1af, Cam 6, Tour of Qinghai Lake
:2il Giro del Capo
:2il UCI Africa Tour
:2il UCI Asia Tour

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* *SA cyclist Ryan Cox dies*
* Proffil ar wefan swyddogol Ryan Cox 
* *Thank you Ryan, we will never forget you* 
* *SA cyclist Cox loses fight for his life* 

Cox, Ryan
Cox, Ryan
Cox, Ryan
Bwlch y Gorddinen

Mae **Bwlch y Gorddinen** neu **Bwlch y Gorddinan**, a adnabyddir yn ogystal fel **Y Crimea** (Saesneg: *The Crimea Pass*), yn fwlch mynyddig yng ngogledd Cymru, ar lôn yr A470 rhwng Blaenau Ffestiniog i'r de a Dolwyddelan i'r gogledd. Mae pen y bwlch yn gorwedd yn sir Conwy ond mae'n disgyn i sir Gwynedd ar yr ochr arall, i'r de. Gorwedd y bwlch ar sawdl rhwng Moel Penamnen a Moel Farlwyd i'r dwyrain a Moel Ddyrnogydd i'r gorllewin.

Yn ei fan uchaf mae'r bwlch yn gorwedd 385m (1,262 troedfedd) uwch lefel y môr, ac mae'r ffordd drosto yn cael ei chau gan eira yn y gaeaf weithiau. Ar un adeg bu tafarn, y *Crimea Inn,* ar ben y bwlch. Mae'r tir yn agored ar ochr Dyffryn Lledr, ond mae'r ffordd yn disgyn yn serth i'r de i lawr i'r Blaenau trwy domenni llechi gwastraff trawiadol Chwarel Llechwedd. Mae'r daith i'r de dros y Bwlch yn adlewyrchu oes aur y diwydiant llechi ym Mlaenau Ffestiniog, gyda degau o chwareli, yn cynnwys Gloddfa Ganol, Tal y Waenydd a'r Llechwedd yn creithio'r Moelwynion.

Er bod Bwlch y Gorddinan yn enw hen, gelwir y bwlch **(Y) Crimea** neu **Pas Crimea** ar lafar. Mae'r enw hwnnw yn dyddio o gyfnod Rhyfel Crimea, a ymladdwyd tua'r amser yr agorwyd y ffordd fodern dros y bwlch, rhwng 1854 a 1857

## Dolenni allanol 
* (Saesneg) Dogfen am y carcharorion rhyfel

Gorddinen
Categori:Dolwyddelan
Categori:Eryri
Shimon Peres

Gwleidydd o Israel a anwyd yng Ngwlad Pwyl oedd **Shimon Peres** (2 Awst 1923 – 28 Medi 2016). Roedd yn Arlywydd Israel rhwng 15 Gorffennaf 2007 a 24 Gorffennaf 2014.

Yn ogystal, roedd yn Brif Weinidog Israel o 1984 hyd 1986 a 1995 hyd 1996.

Categori:Arlywyddion Israel
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Prif Weinidogion Israel
Maria Annunciata o'r Ddau Sicilia

bawd|180px|Maria Annunciata o'r Ddau Sicilia

Roedd '''Maria Annunciata o'r Ddau Sicilia''', ganed 'Maria Annunziata Isabella Filomena Sabasia' yn Caserta (24 Mawrth 1843 – 4 Mai 1871) yn ferch i Ferdinand II o'r Ddau Sicilia ac Archddugies Maria Theresa o Awstria. Roedd yn fam i'r Archddug Franz Ferdinand, bu i'w fradlofruddiaeth ef yn Sarajevo yn 1914 fod yn eginyn ar gyfer dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Ar 21 Hydref 1862 yn Fenis, priododd Archddug Karl Ludwig, Austria gan ddod yn ail-wraig iddo. Cawsont bedwar o blant:

* Franz Ferdinand (1863-1914)
* Otto Franz (1865-1906)
* Ferdinand Karl (1868-1915). Priododd yn forganaticalaidd i Bertha Czuber. Dim plant.
* Margarete Sophie (1870-1902). Priododd Albrecht, Dug Württemberg.

Bu farw yn Vienna yn 28 oed o dwberciwlosis.

Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1871
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Tywysogesau
David Tomlinson

Actor Prydeinig oedd Syr **David Cecil MacAlister Tomlinson** (7 Mai 1917 – 24 Mehefin 2000)

## Ffilmiau
* *The Way to the Stars* (1945)
* *Tom Jones* (1963)
* *Mary Poppins* (1964)
* *The Love Bug* (1968)
* *Bedknobs and Broomsticks* (1971)
* ''The Water Babies (1978)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2000
Bowling for Columbine

Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Michael Moore yw ***Bowling For Columbine*** a gyhoeddwyd yn 2002. Fe'i cynhyrchwyd gan Michael Moore yng Nghanada, Unol Daleithiau America a'r Almaen; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Dog Eat Dog Films, Salter Street Films, United Broadcasting Company, Alliance Atlantis. Cafodd ei ffilmio yn Ninas Efrog Newydd a Colorado. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Michael Moore. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw a thrwy ei harddangos mewn theatrau a sinemâu.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw George W. Bush, Augusto Pinochet, Salvador Allende, Bill Clinton, George H. W. Bush, Heinrich Himmler, Matt Stone, Charlton Heston, Michael Moore, Marilyn Manson, Emma Bunton a Dick Clark. Mae'r ffilm yn 120 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o sgrin llydan (sef 1.85:1). 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2002. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Harry Potter and the Chamber of Secrets* sef ffilm ffantasi Americanaidd-Seisnig i blant gan Chris Columbus. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michael Moore ar 23 Ebrill 1954 yn Flint, Michigan. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1989 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Michigan–Dearborn.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Michael Moore nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q174908.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Ganada
Categori:Ffilmiau dogfen o Ganada
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Ganada
Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau am drais mewn ysgolion
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Rhestr o lenorion Catalaneg

Dyma, yn nhrefn yr wyddor, **restr o lenorion Catalaneg**:

*Joan Alcover
*Gabriel Alomar
*Núria Añó
*Sebastià Juan Arbó
*Xavier Benguerel
*Prudenci Bertrana
*Blai Bonet
*Carles Bosch de la Trinxeria
*Joan Brossa
*Pere Calders
*Josep Carner
*Víctor Català
*Jordi Casanovas
*Miquel Costa i Llobera
*Francesc Eiximenis
*Salvador Espriu
*Vicent Andrés Estellés
*Gabriel Ferrater
*Josep Vicenç Foix
*Josep Maria Folch i Torres
*Francesc Fontanella
*Jaume Fuster
*Joan Fuster
*Martí Joan de Galba
*Jordi Galceran
*Martí Genís i Aguilar
*Adrià Gual
*Àngel Guimerà
*Francesc Vicent Garcia
*Ignasi Iglésias
*Maria de la Pau Janer
*Manuel de Pedrolo
*Josep Pla
*Gaziel
*Esyllt T. Lawrence
*Guerau de Liost
*Miquel Llor
*Ramon Llull
*Joan Maragall
*Ausiàs March
*Miquel Martí i Pol
*Joanot Martorell
*Bernat Metge
*Terenci Moix
*Jesús Moncada
*Quim Monzó
*Ramon Muntaner
*Joan Oliver
*Maria-Antònia Oliver
*Narcís Oller
*Eugeni d'Ors
*Miquel de Palol
*Teresa Pàmies
*Sergi Pàmies
*Joan Perucho
*Josep Pin i Soler
*Josep Pla
*Baltasar Porcel i Pujol
*Josep Pous i Pagès
*Joan Puig i Ferreter
*Frederic Pujulà i Vallés
*Pere Quart
*Joan Ramis i Ramis
*Carles Riba
*Mercè Rodoreda
*Jaume Roig
*Montserrat Roig
*Josep Romaguera
*Bartomeu Rosselló-Pòrcel
*Santiago Rusiñol
*Joaquim Ruyra
*Josep Maria de Sagarra
*Joan Salvat-Papasseit
*Joan Sales
*Jaume Subirana
*Màrius Torres
*Jacint Verdaguer

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Gatalaneg



Catalaneg
152

1g - **2g** - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - **150au** - 160au 170au 180au 190au 200au 
147 148 149 150 151 - **152** - 153 154 155 156 157 

----

## Digwyddiadau 
*Gwrthryfeloedd bychain yn Mauretania yn erbyn Rhufain

## Genedigaethau 
*Bao Xin

## Marwolaethau 
* Yr Ymerodres Yan Ming

Categori:152
Esyllt T. Lawrence

Roedd **Esyllt T. Lawrence** (3 Rhagfyr 1917 – 4 Ebrill 1995) yn llenor ffeministaidd o Gymru.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Nhreforys. Disgleiriodd pan oedd yn ifanc iawn gan ennill ysgoloriaeth i Brifysgol Caergrawnt, a thra yn y brifysgol daeth i adnabod llawer o lenorion ac artistiaid yn cynnwys Virginia Woolf, a bu ei syniadau ffeministaidd yn ddylanwad mawr ar Esyllt.

Priododd âdiplomydd o Loegr ond wnaethon nhw ysgaru tra yn yr Unol Daleithiau. Yn Ninas Mexico fe ddaeth hi ar draws grŵp o weriniaethwyr Catalanaidd a oedd wedi ffoi yn dilyn buddugoliaeth y ffasgwyr yn Rhyfel Cartref Sbaen. Yn 1947 priododd â'r llenor a'r bardd Catalan Lluís Ferran de Pol.

Dychwelodd y cwpwl i Ewrop yn y 1950au, ac er gwaethaf y perygl personol, penderfynon nhw fyw yn Catalonia a oedd ar y pryd o dan ormes Franco. Yn ystod y pedwar deg mlynedd nesaf, o'i chartref yn y dref lan-môr Arenys de Mar, enillodd gryn barch am ei gwaith llenyddol yn Gymraeg, Saesneg, Catalaneg a Sbaeneg a bu’n bont rhwng Cymru a Catalunya. Roedd yn gefnogwr brwd o Blaid Cymru a’r frwydr yn erbyn Franco. Ymhlith ei gwaith cyfieithodd straeon gwerin Catalaneg i’r Gymraeg a'r ddrama Siwan gan Saunders Lewis i'r Gatalaneg. Gweithiodd ar nifer o lyfrau poblogaidd Saesneg i dwristiaid o dan y ffugenw ‘Betty Morris’.

Yn ei blwyddyn olaf enillodd brif anrhydedd Catalunya, sef medal *Creu de San Jordi* (Croes San Siôr) fel cydnabyddiaeth o’i chyfraniad i lenyddiaeth a syniadaeth. Cyflwynwyd y fedal iddi gan arlywydd Catalunya. Mae Esyllt a Lluís wedi’u claddu yn Y Bont-faen.

## Llyfryddiaeth
*Cyn y Wawr* (Abans de l'Alba 1954) gan Lluis Ferran de Pol cyfieithwyd gan Victor John ac Esyllt T. Lawrence, Gwasg Gomer 1994.

## Dolenni
* Hanes Esyllt T. Lawrence ar wefan Arenys de Mar (Catalaneg)

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd o Gymru
Categori:Llenorion Catalaneg o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Sbaeneg o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Heterorywioldeb

bawd|Logo heterorywioldeb, sy'n dangos symbolau'r gwryw a'r fenyw wedi eu cysylltu.

Atyniad rhywiol neu ramantus rhwng gwahanol rywiau, y cyfeiriadedd rhywiol mwyaf cyffredin ymysg bodau dynol, yw **heterorywioldeb** neu **anghyfunrywioldeb**.
chwith|bawd|Bachgen a merch

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Geraint Løvgreen

bawd|Clawr un o gerddi'r bardd

Cerddor a bardd Cymraeg ydy **Edward Geraint Løvgreen** (ganwyd 1955 Yr Orsedd, Wrecsam), mae'n rhan o'r grŵp cerddoriaeth boblogaidd, Geraint Løvgreen a'r Enw Da. Addysgwyd yn Wrecsam, y Drenewydd ac Aberystwyth ond yn byw ers blynyddoedd bellach yng Nghaernarfon.

Mae'n dad i'r cyflwynydd Mari Lovgreen.

## Gwaith
### Llyfryddiaeth
* *Holl Stwff Geraint Løvgreen* (Gwasg Carreg Gwalch, 1997)
* ''Cerddi y Tad a'r Mab (-Yng-Nghyfraith)* (Gwyn Erfyl a Geraint Løvgreen) (Gwasg Carreg Gwalch, Gorffennaf 2003)
* *Mae'r Haul wedi dod i Wrecsam* (Y Lolfa, Awst 2023)
;
;Caiff barddoniaeth gan Geraint eu canfod hefyd yn y casgliadau canlynol
* *Cyfres Llyffantod: Ticiti-toc - Cerddi i Blant* (Gwasg Gomer, 1999)
**Syched am Sycharth - Cerddi a Chwedlau Taith Glyndŵr* (Iwan Llwyd, Myrddin ap Dafydd, Twm Morys, Ifor ap Glyn, Geraint Løvgreen) (Gwasg Carreg Gwalch, Gorffennaf 2001)
**Celebrating a Celtic Halloween* & *Dathlu Calan Gaeaf* (Siân Lewis, Gwyn Morgan, Geraint Løvgreen)  (Gwasg Carreg Gwalch, Medi 2005)
* *Hoff Gerddi Digri*, Golygydd Bethan Mair (Gwasg Gomer, Tachwedd 2006)
**Iwan, ar Daith*, Golygydd Myrddin ap Dafydd, (Gwasg Carreg Gwalch, 2010)

### Disgograffi
* *Geraint Lovgreen a’r Enw Da* (Sain, 1985)
* *Os Mêts … Mêts* (Sain, 1998)
* *Enllib* (Gwalia, 1990)
* *Be ddigwyddodd i Bulgaria?* (Crai, 1993)
* *Geraint Løvgreen a'r Enw Da (Goreuon 1981-1998)* (Sain, 16 Gorffennaf 1998)
* *Busnes anorffenedig...* (Sain, 2008)
* *Mae'r Haul Wedi Dod'' (Sain, 2019)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Safle MySpace Geraint Lövgreen
* https://soundcloud.com/geraint-lovgreen

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Mari Lovgreen

Cyflwynwraig teledu ydy **Mari Rhiannon Lovgreen** (ganwyd 25 Awst, 1983, Caernarfon). Mae wedi cael ei disgrifio fel un o gyflwynwyr mwyaf naturiol teledu. Y tro cyntaf iddi gyflwyno ar y teledu oedd ar *Uned 5*, S4C yn Tachwedd 2004 a bu yn y swydd honno tan 17 Gorffennaf 2009.

Ers hynny mae wedi cyflwyno *Waaa!!* a chymryd rhan yn *Y Briodas Fawr*. Mae Mari yn un o ohebwyr S4C yn Eisteddfodau'r Urdd a'r Genedlaethol. Mae wedi cyflwyno rhaglenni dogfen *Uned 5* o Wlad Tai, Melbourne a Periw. Ei thad yw'r canwr-cyfansoddwr Geraint Løvgreen

Enillodd Mari wobr 'Newydd Ddyfodiad Gorau' yng ngwobrau BAFTA, S4C 2006.

Mari yw awdur llyfr Brên Babi (2017- Gwasg Gomer) a Llanast yn y Gyfres Lolipop (2015 - Gwasg Gomer)

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Geraint Løvgreen a'r Enw Da

bawd|Geraint Lovgreen; Geltaidd 100, Aberystwyth, 1985. 
Band Cymraeg ydy '''Geraint Løvgreen a'r Enw Da''', a ffurfiodd yn 1981.
bawd|Geraint Lovgreen a'r Enw Da - Clang Clwyd, Awst 1985
Synau hapus adran bres yr Enw Da a geiriau dychanol y prif ganwr yw dwy elfen unigryw'r grŵp, gydag ychydig o faledi mwy difrifol, yn cynnwys 'Nid Llwynog oedd yr Haul', a enillodd wobr Cân i Gymru yn 1982 i Geraint Lovgreen fel cyfansoddwr, gyda geiriau gan y Prifardd Myrddin ap Dafydd. Yn chwarae'r bas yn y grŵp roedd Prifardd arall, Iwan Llwyd, oedd hefyd wedi cyfansoddi nifer o'u caneuon mwy barddonol eu naws.

Mae dylanwadau grwpiau a cherddoriaeth yr 80au i'w clywed yn eu sain; ac fel ffasiwn yr 80au, dyma grŵp sydd yn cael cyfnodau o boblogrwydd mawr o dro i dro, yn enwedig fel band byw - gyda seid-lein arbennig yn chwarae mewn priodasau.

Gyda chaneuon crafog, doniol fel 'Dwi'm Isio Mynd i Sir Fôn', a 'Dwi'n Cael Fy Stalkio Gan Siân Lloyd', mae hiwmor yn elfen allweddol yn eu caneuon a'u perfformiadau byw.

Rhyddhaodd Geraint Lovgreen a'r Enw Da yr albwm *Busnes Anorffenedig* ar label Sain yn 2008.

## Aelodau
* Geraint Løvgreen: llais, allweddellau
* Iwan Llwyd: gitâr fas
* Elwyn Williams: gitâr
* Kevin Jones: gitâr
* Owen Owens: drymiau, llais
* Gwil John: sacsoffon (tenor)
* Huw Owen: sacsoffon (tenor), ffliwt
* Edwin Humphreys: sacsoffon (alto), clarinét, iwffoniwm, offerynnau chwythu
* Einion Gruffudd: sacsoffon (alto), bombard
* Huw Lloyd Williams: sacsoffon (alto),
* Owain Arwel Davies: trombôn,
* Bari Gwilliam: trwmped.
* John Keith Roberts: trwmped
* Emyr Roberts: gitâr fas
* Huw Vaughan Roberts: gitâr
* Huw Lloyd Williams: sacsoffon
* Euros Wyn: sacsoffon

## Disgograffi
* *Geraint Lovgreen a’r Enw Da*, 1985, (Sain)
* *Os Mêts … Mêts*, 1988, (Sain)
* *Enllib*, 1990, (Gwalia)
* *Be ddigwyddodd i Bulgaria?*, 1993 (Crai)
* ''Geraint Løvgreen a'r Enw Da (Goreuon 1981-1998)*, 16 Gorffennaf 1998 (Sain)
* *Busnes Anorffenedig...* 2008 (Sain)
**Mae'r Haul Wedi Dod'', 2019 (Sain)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Safle MySpace Geraint Løvgreen a'r Enw Da
* Proffil Geraint Lovgreen gan BBC Cymru

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1983

Categori:Prosiect Wicipop
Trawsrywioldeb

Cyflwr lle mae person yn uniaethu fel y rhywedd neu rhywedd anneuaidd gwahanol i'r rhyw cawsant ei adnabod fel pan ganwyd yw **trawsrywioldeb**. Gan amlaf mae trawsrywiolion yn unigolion trawsryweddol sydd wedi neu sy'n dymuno derbyn llawdriniaeth ailgyfeirio rhyw. Mae trawsrywioldeb yn bwnc dadleuol iawn ar draws y byd, ond yn llai yn y Gorllewin erbyn heddiw yn sgil y Chwyldro Rhyw.

Yng Nghymru, ytyrir Stephanie Booth yn un o'r cyntaf i gyfnewid rhyw, wedi ei thriniaeth yn 1983.

Categori:Trawsrywedd
Iwan Llwyd

Bardd, Prifardd a cherddor oedd **Iwan Llwyd Williams** (15 Tachwedd 1957 – 28 Mai 2010).

Ganed Iwan Llwyd yng Ngharno, Powys, cyn symyd i Dal-y-bont, Dyffryn Conwy, ac yna i Fangor yn 10 oed. Mynychodd  Ysgol Gynradd Tal-y-bont, Conwy, Ysgol Gymraeg Sant Paul, Bangor ac Ysgol Friars, Bangor cyn astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Ar ôl iddo raddio gydag MA mewn barddoniaeth ganol oesol, dechreuodd weithio i gwmni cysylltiadau cyhoeddus cyn mynd yn hunan-gyflogedig.

Daeth yn enwog fel bardd wedi iddo ennill y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1990, ar y testun "Gwreichion". Cafodd ei lyfr, ''Be 'Di Blwyddyn Rhwng Ffrindia?: Cerddi 1990-99'', ei restru ar Rhestr Hir Llyfr y Flwyddyn, 2004.

Yn gerddor yn ogystal â bardd, fu'n canu'r gitâr fas gyda Geraint Lövgreen a'r Enw Da, yn ogystal â gyda Steve Eaves. Roedd yn aelod o'r grŵp Doctor ar ddechrau'r 1980au.

Roedd yn un o sefydlwyr y mudiad iaith Cymuned.

Bu farw yn ei fflat ym Mangor yn 52 mlwydd oed. Yn ôl y cwest, canfuwyd ei gorff ychydig ddyddiau ar ôl iddo farw, a cofnododd y crwner achos o farwolaeth naturiol.

## Llyfryddiaeth
* *Cyfres y Beirdd Answyddogol: Sonedau Bore Sadwrn* (Y Lolfa, 1983)
* *Llwybro â Llafur at Lynllifon* (Cyngor Sir Gwynedd, ?1987)
* *Dan fy Ngwynt* (Gwasg Taf, 1992)
* ''Dan Ddylanwad: Cerddi 'Mericia, Canada a Chymru* (Gwasg Taf, 1997)
* *Owain Glyn Dŵr 1400-2000* (gyda Gillian Clarke) (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2000)
* *Syched am Sycharth - Cerddi a Chwedlau Taith Glyndŵr* (gyda Myrddin ap Dafydd, Twm Morys, Ifor ap Glyn, Geraint Lövgreen) (Gwasg Carreg Gwalch, 2001)
* *Môr a Mynydd - Eryri a'r Glannau o'r Awyr / Surf and Skylines: Snowdonia and its Shores from the Sky* (gyda Gwilym Davies) (Gwasg Carreg Gwalch, 2001)
* *Be ’Di Blwyddyn Rhwng Ffrindia?: Cerddi 1990-99* (Gwasg Taf, 2003)
* *Hon: Ynys y Galon: Delweddau o Ynys Gwales yng Ngwaith Iwan Bala* (gyda Iwan Bala, Sioned Davies, Siân Melangell Dafydd, Jon Gower, Mererid Hopwood, Bethan Mair, John Meirion Morris, Twm Morys) (Gwasg Gomer, 2007)
* *Hanner Cant* (Gwasg Taf, 2007)
* *Rhyw Deid yn Dod Miwn* (gydag Aled Rhys Hughes) (Gwasg Gomer, 2008)
* *Sonedau Pnawn Sul'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2009)

## Gwobrau ac Anrhydeddau
* Coron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990

## Cyfieiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Prifeirdd
Rhywedd

:''Erthygl am wahaniaethau rhwng dynion a merched yw hon. Mae'n bosibl eich bod yn chwilio am cenedl enwau (gramadeg).''
[bawd|Y [symbolau rhyweddol a ddefnyddir i ddynodi organeb fenywol (chwith) neu wrywol (dde), sy'n tarddu o symbolau seryddol Gwener a Mawrth yn y drefn honno.]]
Mae **rhywedd** yn cyfeirio at y gwahaniaethau rhwng dynion a menywod. Ym meysydd astudiaethau diwylliannol, astudiaethau rhywedd a gwyddorau cymdeithas mae *rhywedd* yn cyfeirio at wahaniaethau cymdeithasol yn hytrach na biolegol, sef *rhyw*. Am y rheswm hwn mae rhai yn gweld rhywedd fel lluniad cymdeithasol yn hytrach na ffenomen fiolegol. *Hunaniaeth ryweddol* yw'r modd y mae unigolyn yn teimlo naill ai'n wrywol neu'n fenywol, mewn ystyr ar wahân i'w ryw biolegol. Gall pobl a chanddynt hunaniaeth ryweddol sy'n teimlo'n anghymarus â'u rhyw corfforol uniaethu fel rhyngrywiol, rhyngryweddol neu un o nifer o hunaniaethau ar y continwwm trawsryweddol.

## Bioleg rhywedd
## Cymdeithaseg rhywedd
## Cred
Mae rhywedd yn ymddangos mewn nifer o gysyniadau crefyddol ac ysbrydol ar draws y byd. Yn Nhaoiaeth, mae in ac iang yn cael eu hystyried yn fenywol a gwrywol yn y drefn honno. Yng Nghristnogaeth, disgrifir Duw yn wrywol, ond yr Eglwys yn fenywol.

## Gweler hefyd
*Astudiaethau rhywedd
*Benyweidd-dra
*Dau-Enaid
*Gwrywdod
*Rhyngrywedd
*Rhyngrywioldeb
*Trawsrywedd

## Dolenni allanol
*GO Wales — Cyfarwyddiadau ar amrywioldeb – Pennu rhywedd
* Children's Gender Beliefs
* Gendercide Watch
* WikEd – Gender Differences 


Categori:Hunan
Categori:Penderfynyddion iechyd
Categori:Rhywioldeb dynol
Mauricio Soler

Seiclwr ffordd proffesiynol o Golombia yw **Juan Mauricio Soler Hernández** (ganwyd 14 Ionawr 1983 yn Ramiriquí, Boyacá) ar gyfer tîm Barloworld. Cystadlodd yn y Tour de France am y tro cyntaf yn 2007, ar ôl dianc mewn brêc ar y Col du Galibier. Enillodd gystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd y flwyddyn honno. Datganodd Soler bod ennill y gystadleuaeth honno yn "fuddugoliaeth o'r nefoedd. Dyma fuddugoliaeth fwyaf fy mywyd, y tro cyntaf i mi gymryd rhan yn y Tour de France. Feddyliais i erioed y byddai'n dod mor gyflym".

Dechreuodd Soler rasio yn 17 oed; mae wedi dweud mai ras seiclo a gynhaliwyd yn ei bentref y flwyddyn honno a achosodd iddo benderfynu dod yn seiclwr proffesiynol. Wedi troi'n broffesiynol, treuliodd Soler flwyddyn yn rasio yn ei wlad ei hun, Colombia, cyn ymuno â thîm Acqua & Sapone o dan arweiniad Claudio Corti, a ddaeth ag ef wedyn i'w dîm presennol, Barloworld.

## Canlyniadau 

;2006
:1af, Circuit de Lorraine
:1af, Cam 2, Circuit de Lorraine
;2007
:1af, Cam 9, Tour de France
:1af, Cam 16 Combativity award, Tour de France
:1af, 20px Brenin y Mynyddoedd, Tour de France
:1af, Cam 2, Vuelta a Burgos
:1af, Vuelta a Burgos

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
*  Proffil ar wefan swyddogol Barloworld 

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Seiclwyr o Golombia
Ian McLeod

Seiclwr ffordd proffesiynol o Dde Affrica ydy **Ian McLeod** (ganwyd 3 Hydref, 1980 yn Falkirk, Yr Alban) ar gyfer dîm Française des Jeux.

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Categori:Seiclwyr o Dde Affrica
Cilometr sgwâr

Mae **cilometr sgwâr** (hefyd **kilometr sgwâr**, symbol: **km²**) yn luosrif degol o'r uned SI ar gyfer arwynebedd, sef y metr sgwâr - un o'r unedau deilliadol SI.

Mae 1&nbsp;km² yn hafal i:

* arwynebedd sgwâr sy'n mesur 1 cilometr ar bob ochr.
* 1 000 000 m²
* 100 o hectarau
* 0.386 102 milltir sgwâr
* 247.105 381 o erwau

Yn gyferbyniol:

* 1 m² = 0.000 001&nbsp;km²
* 1 hectar = 0.01&nbsp;km²
* 1 filltir sgwâr = 2.589 988&nbsp;km²
* 1 erw = 0.004 047&nbsp;km²

Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau deilliadol SI
James Lewis Perry

Seiclwr ffordd proffesiynol o Dde Affrica ydy **James Lewis Perry** (ganed 19 Tachwedd 1979 yn Cape Town), mae'n reidio i dîm Barloworld. Yn 2001, enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaethau Treial Amser Tîm y Byd, Odan 23. Mae wedi bod yn reidiwr proffesiynol ers 2002, enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser De Affrica yn 2002, a daeth yn ail yn yr un gystadleuaeth yn 2007.

## Canlyniadau

;2001
:1af, Pencampwriaethau Treial Amser Tîm y Byd, Odan 23
;2002
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser De Affrica
;2005
:1af, Grand Prix Möbel Alvisse.
;2007
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser De Affrica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Proffil ar wefan swyddogol Barloworld 

Perry, James Lewis
Perry, James Lewis
Rudolph Lewis

Seiclwr ffordd cystadleuol o Dde Affrica oedd **Rudolph "Okey" Lewis** (19 Gorffennaf 1888 – 29 Hydref 1933). Enillodd fedal aur yn nhreial amser unigol Gemau Olympaidd yr Haf 1912 yn Stockholm.

## Canlyniadau

;1912
:1af, Treial Amser, Gemau Olympaidd, Stockholm

## Dolenni Allanol
*Proffil

Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Seiclwyr o Dde Affrica
Eglwys ar y Gwaed

bawd|de|200px|Eglwys ar y Gwaed, Ekaterinburg

Eglwys Uniongred Rwsiadd yn Ekaterinburg yw'r '''Eglwys ar y Gwaed er Parch i'r Holl Seintiau yn Ddisglair yn Nhir Rwsia'* (Rwsieg *Храм-на-Крови в честь Всех Святых, в Земле Российской Просиявших* / *Khram-na-Krovi v chest Vsekh Svyatykh, v Zemle Rossiyskoy Prosiyavshikh''). Fe'i hadeiladwyd ar safle Tŷ Ipatyev, lle lladdwyd Tsar Niclas II a'i deulu ym 1918. Dymchwelwyd y tŷ hwnnw ym 1977. Agorwyd yr eglwys yn swyddogol ar 16 Hydref 2003.

Gwaed, Eglwys ar y
Categori:Oblast Sverdlovsk
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 2003
Tigertailz

bawd|240px|Tigertailz yn perfformio yng ngŵyl Gods of Metal ym Milan, yr Eidal, 2007
Band roc cyfareddol Cymreig o Gaerdydd yw **Tigertailz**. Maent yn fwyaf adnabyddus am eu albwm *Bezerk* ai rhyddhawyd yn 1990 a cyrhaeddodd y 40 uchaf yn y siartiau Prydeinig, daeth tri sengl llwyddiannus o'r albwm yn ogystal. Mae'r band wedi ail-ffurfio yn ddiweddar gan ennill cymeradwyaeth poblogaidd.

## Aelodau
*Kim Hooker
*Pepsi Tate (m. 2007)
*Jay Pepper
*Matt Blakout

## Discograffi
### Albwmau
* *Young and Crazy (1987)*
* *Bezerk (1990)* UK #36
* *Banzai! (1991)*
* *Wazbones! (1995)*
* ''You Lookin' at Me? The Best of Tigertailz Live! (1996)*
* *Original Sin (2003)*
* *Bezerk 2.0 (2006)*
* *Thrill Pistol (2007)''

Categori:Bandiau Cymreig
151

1g - **2g** - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - **150au** - 160au 170au 180au 190au 200au 
146 147 148 149 150 - **151** - 152 153 154 155 156 

----

## Digwyddiadau 
* Mytilene a Smyrna yn cael eu dinistrio gan ddaeargryn.

## Genedigaethau 
* Han Xuan, llywodraethwr Chang Sha

## Marwolaethau 
Categori:151
150

1g - **2g** - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - **150au** - 160au 170au 180au 190au 200au 
145 146 147 148 149 - **150** - 151 152 153 154 155 

----

## Digwyddiadau 
* Adeiladu Pyramid yr Haul yn Teotihuacan
* Marcion o Sinope yn cyhoeddi ei fersiwn o Efengyl Luc (tua'r dyddiad yma)
* Yr atlas cyntaf, y *Geographia* gan Ptolemi, yn ymddangos (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
* Monoimus, gnostig Arabaidd
* Nagarjuna, sylfaenydd Bwdhiaeth Mahayana (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:150
149

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
144 145 146 147 148 - **149** - 150 151 152 153 154 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Zhu Jun, cadfridog yn ystod Gwrthryfel y Twrban Melyn

## Marwolaethau 
* Aeulius Nicon, pensaer

Categori:149
Yanto Barker

Seiclwr ffordd proffesiynol o Gymru ydy **Yanto Barker** (ganwyd 6 Ionawr 1980 yng Nghaerfyrddin). Ef  orffenodd yn y safle uchaf y Tour of Britain, 2005, o drigolion gwledydd Prydain. Er iddo fod yn llwyddiannus iawn tra yng nghategori Iau rasio (16-18), dim ond 15 oed oedd Yanto pan ddechreuodd rasio, ymunodd â *Mid Devon Cycling Club*. Cyd-ddigwyddiad ydyw mai llywydd y clwb hwnnw ydy Colin Lewis, Cymro a chyn seiclwr proffesiynol.

Wedi ennill Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Rasio Ffordd Prydain, dewiswyd ef i gynyrchioli Prydain ym Mhencampwriaethau Iau'r Byd a gorffennodd yn yr 11eg safle. Bu'n byw yng Nghymru fel plentyn ond symudodd ei deulu i Ddyfnaint. Yn 1999, wrth droi'n 19 oed, symudodd i'r categori hŷn a dewiswyd ef i reidio dros Dîm Cenedlaethol Prydain dan 23 oed. Cafodd ei dalu am hyn a symudodd o Ddyfnaint i Fanceinion i fod yn nes i'r trac a'r tîm meddygol. Erbyn 2000, roedd llai o arian ar gael felly ar gyngor hyfforddwr, symudodd i fyw i Ffrainc, tra'n 20 oed, i allu ennill profiad o rasio tramor. Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Melbourne yn 2006 ond ymddeolodd o seiclo proffesiynol yn 2007, a dychwelodd i fyw i Ddyfnaint.

## Canlyniadau

;1998
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Rasio Ffordd Prydain
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Cymru, Rasio Ffordd
:11fed Pencampwriaethau Iau'r Byd, Rasio Ffordd

;2002
:12fed Pencampwriaethau Odan 23'r Byd, Rasio Ffordd

;2003
:1af Cyfres Cwpan Mavic (DIV 1, FRA)
::2il Course La Ville, Cyfres Cwpan Mavic (DIV 1, FRA)
:1af Cam 1, Circuit Des Mines (FRA 2.5)
:2il Cam 3, Circuit Des Mines (FRA 2.5 UCI)

;2004
:1af Cyfres Cwpan Mavic (DIV 1, FRA)
::5ed GP Rougy, Cyfres Cwpan Mavic (FRA 1.6 UCI)
:1af GP Carelleur
:2il Tour De Franch Compte (4 diwrnod)
:4ydd G.C Nord Isaire (FRA 2.6 UCI)
:8fed Cam 1, Circuit Des Mines (FRA 2.5 UCI)
:8fed Cam 1, Tour of Britain (Manceinion - Manceinion)
:9fed Cam 5, Tour of Britain (San Steffan - Llundain)
:13eg Cam 3, Tour of Britain (Bakewell - Nottingham)

;2005
:3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol, Rasio Ffordd Prydain
:1af Ras Sawl Cam Surrey Pum Diwrnod
:2il East Yorkshire Classic
:2il Havant GP (GB 1.2 UCI)
:3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol, Rasio Ffordd Prydain
:3ydd Cymal o Gyngrhair Surrey, 'Eastway Classic'/'Taunton Criterium'
:4ydd Cam 4, Circuit des Ardennes (Charleville-Mézières)
:4ydd FBD Insurance Rás (IRE 2.2 UCI)
::3ydd Cam 7 FBD Insurance Rás (Rathdrum - Wicklow)
::5ed Cam 6, FBD Insurance Rás (Abbeyleix - Rathdrum)
:6ed Paris Troyes (FRA 1.2 UCI)
:6ed Rout Tourangelle (FRA 1.2 UCI)
:8fed Lincoln International Grand Prix
:9fed Tour of Britain
::6ed Cam 1, Tour of Britain (GB 2.1 UCI)
:10fed Hel Nan Het Mergelland (NED 1.1 UCI)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Seiclwyr o Gymru
Foel Goch (Yr Wyddfa)

Mae **Foel Goch** weithiau **Moel Goch** yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri. Saif i'r gogledd-orllewin o gopa'r Wyddfa ei hun, rhwng Moel Cynghorion i'r dwyrain a Foel Gron, a Moel Eilio i'r gogledd-orllewin. Mae Bwlch Maesgwm yn ei wahanu oddi wrth Moel Cynghorion, a saif Llyn Dwythwch i'r gogledd-orllewin ohono.

Gellir ei ddringo ar hyd nifer o lwybrau, ond fel rheol cyrhaeddir i'r copa wrth fynd ar hyd y grib i gyd. Mae modd cyrraedd Bwlch Maesgwm o Lwybr Llyn Cwellyn neu o Lanberis ar draws Cwm Brwynog, ac yna dringo i'r copa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 605 metr (1985 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Dewey
Categori:Copaon Hewitt
Foel Goch

Gall **Foel Goch** gyfeirio at un o sawl mynyddydd a bryn yng Nghymru:

*Foel Goch, mynydd yn y Glyderau gorllewinol (ger Bethesda)
*Foel Goch, mynydd yn y Glyderau dwyreiniol (ger Capel Curig)
*Foel Goch, un o'r copaon o gwmpas yr Wyddfa.
*Foel Goch, ym mynyddoedd yr Arenig.

----
Foel Goch (Glyderau gorllewinol)

Mae **Foel Goch** yn fynydd 831 meter (2726 troedfedd) yn y Glyderau yn Eryri, . 

## Lleoliad 
Saif ar y grib sy'n arwain tua'r gogledd o gopa Y Garn, ar hyd ochr orllewinol Nant Ffrancon, yn cael ei wahanu oddi wrth Y Garn gan Fwlch y Cywion. Ymhellach i'r gogledd ar hyd y grib mae Mynydd Perfedd a Carnedd y Filiast. 

## Uchder 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 755 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 831 metr (2726 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Llwybrau 
Gellir ei ddringo o Lyn Ogwen, trwy ddilyn y llwybr heibio Llyn Idwal a dringo i'r grib ger y Twll Du. Yna gellir dringo Y Garn gyntaf ac yna ymlaen i gopa Foel Goch. Gerllaw mae Llyn y Gaseg-fraith

## Gweler hefyd 
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Clwb Mynydda Cymru
* Lleoliad ar wefan Streetmap 
* Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Capel Curig
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Joanot Martorell

**Joanot Martorell** (1413–1468), yn enedigol o Valencia, oedd awdur y nofel ganoloesol *Tirant lo Blanch*, a ysgrifennwyd yn Gatalaneg, ("iaith frodorol Valencia," "*vulgar llengua valenciana"*, chwedl Martorell). Cafodd yr argraffiad cyntaf ei gyhoeddi yn ninas Valencia yn 1490 a chafwyd ail argraffiad yn Barcelona yn 1497.

Nofel yw *Tirant lo Blanch* am anturiaethau'r marchog Tirant yn yr Ymerodraeth Fysantaidd, sy'n adleisio hanes Catrawd Catalonia yn Ngroeg ac Asia Leiaf yn yr un cyfnod. Mae'r awdur Sbaeneg Miguel de Cervantes, mewn pennod am losgi llyfrau yn ei lyfr enwog *Don Quixote*, yn peri i arwr ei lyfr ddweud mai *Tirant lo Blanch* yw'r llyfr gorau am anturiaethau o'r math. Roedd Martorell ei hun yn ŵr a gredai mewn sifalri. Bu farw'n ifanc mewn canlyniad i gynllwyn yn llys Valencia, a'i gyfaill Marti Joan de Galba a orffennodd y nofel.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Tirant lo blanc, by Joanot Martorell (Lletra, espai virtual de literatura)

Categori:Genedigaethau 1413
Categori:Marwolaethau 1468
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion Catalaneg o Sbaen
Robert Hunter

Seiclwr ffordd proffesiynol o Dde Affrica ydy **Robert Hunter** (ganwyd 22 Ebrill 1977, Johannesburg). Yn 2006, reidiodd dros dîm Phonak Hearing Systems a chystadlodd yn yr UCI ProTour, ond wedi i'r cefnogaeth arianol ddod i ben gan ddod a diwedd i'r tîm, arwyddodd gytundeb gyda dîm Cylchdaith Cyfandirol UCI, Barloworld ar gyfer tymor rasio 2007. Mae campau pennaf ei yrfa hyd yn hyn yn cynnwys ennill cam yn Vuelta a España 1999 a 2001, ac yn Tour de France 2007. Enillodd Tour of Qatar 2004, a chystadleuaeth sbrintio Tour de Suisse 2004.

Mae wedi ennill gwobr *Seiclwr y Flwyddyn* De Affrica sawl gwaith ers 2001.

Yn 2006, roedd yn rhan o dîm y buddugol Floyd Landis yn Y Tour de France. Ac yn 2007, dychwelodd i'r Tour de France fel arweiniwr tîm Barloworld. Enillodd gam 11 o'r ras, y person cyntaf erioed o Dde Affrica i ennill cam o'r ras hwnnw.

## Canlyniadau

;1999
:1af, Cam 1, Vuelta a España
;2000
:2il, Ronde van Nederland
::1af, mewn 2 Gam, Ronde van Nederland
;2001
:1af, Cam 17, Vuelta a España
;2002
:1af, Cystadleuaeth Sbrint, Tour de Langkawi
::1af, Cam 1, Tour de Langkawi
::1af, Cam 4, Tour de Langkawi
;2003
;2004
:1af, Cystadleuaeth SbrintTour de Suisse
::1af, Cam 3, Tour de Suisse
::1af, Cam 5, Tour de Suisse
:1af Tour of Qatar
::1af, Cam 3, Tour of Qatar
::1af, Cam 5, Tour of Qatar
:1af, Cam 1, Uniqua Classic
:1af, Cam 3, Uniqua Classic
:1af, Cam 4, Sachsen-Tour
;2005
:1af, Doha International GP
:1af, Cam 5, Tour Méditerranéen
:1af, Cam 4, Setmana Catalana
:1af, Cam 1, Tour de Georgia
:1af, Treial Amser Tm Volta a Catalunya
;2006
:1af, African Continental Championship Time Trial
;2007
:1af, Cam 5, Giro del Capo
:1af, Volta ao Distrito de Santarém
::1af, Cam 2, Volta ao Distrito de Santarém
:1af, Cam 2 / cymal 1, Clasica Alcobendas
:1af, Tour de Picardie
::1af, Cam 1, our de Picardie
:1af, Cam 11, Tour de France
:2il, Cystadleuaeth Bwyntiau, Tour de France

## Dolenni Allanol
*Gwefan Swyddogol Robert Hunter 

Hunter, Robert
Hunter, Robert
Hierden

Pentref yw **Hierden** sy'n rhan o ddinas Harderwijk yn nhalaith Gelderland yng ngogledd yr Iseldiroedd, tua 30 milltir i'r dwyrain o Amsterdam.

Ceir Castell Essenburgh yno.

## Pobl a aned yn Hierden
* Henk Timmer (3 Rhagfyr 1971), pêl-droediwr
* Jan Bos (29 Mawrth 1975), sglefriwr
* Theo Bos (22 Awst 1983), seiclwr

## Pobl fu farw yn Hierden
*Vilmos Huszár (1960), Arlunydd o Hwngari

Categori:Trefi'r Iseldiroedd
Categori:Gelderland
Henk Timmer

Pêl-droediwr o'r Iseldiroedd ydy **Hendric "Henk" Timmer** (ganwyd 3 Rhagfyr 1971 yn Hierden), ceidwad gôl ydyw sy'n chwarae i glwb Heerenveen.

Ymunodd â Feyenoord yn Gorffennaf 2006 o AZ Alkmaar, ar ôl dadl honedig gyda'r rheolwr, Louis van Gaal.

Mae'n byw gyda'r sglefriwraig cyflymder, Marianne Timmer.

Ni gafodd Timmer gap genedlaethol yr Iseldiroedd tan yn hwyr yn ei yrfa, yn 2005. Hyd yn hyn, mae ganddo 7 gap drost ei wlad.

## Ystadegau gyrfa
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Henk a Marianne Timmer

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pêl-droedwyr o'r Iseldiroedd
Rhydgrawnt

Mae **Rhydgrawnt** yn enw a ddefnyddir weithiau i gyfeirio at brifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt, y ddwy brifysgol hynaf yn y Deyrnas Unedig a'r byd Saesneg. Gair wedi'i lunio o gymysgu enwau'r ddwy brifysgol ydy'r enw. Mae'n dilyn patrwm y term Saesneg **Oxbridge**, a ddefnyddir yn y Gymraeg hefyd i gyfleu'r un ystyr.

Yn 2006, daeth Prifysgolion Caergrawnt a Rhydychen yn ail ac yn drydydd yn rhestr y *Times Higher Education Supplement* o'r brifysgolion ymchwil amlycaf yn y byd, ar ôl Prifysgol Harvard. Yn y gydran bwysicaf o system sgorio y *THES*, gofynnwyd i 3703 o academyddion ledled y byd ddethol hyd at 30 o brifysgolion a ystyrient yn sefydliadau ymchwil arweiniol yn eu maes. Yma, daeth Caergrawnt yn gyntaf, Rhydychen yn ail, a Harvard yn drydydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Prifysgolion Lloegr
Magnus Bäckstedt

Seiclwr ffordd proffesiynol o Sweden ydy **Magnus Bäckstedt** (ganwyd 30 Ionawr 1975 yn Linköping, Östergötland). Mae'n reidio dros dîm Liquigas. Mae Magnus wedi ennill y llysenw 'Magnus Maximus' (Cymraeg: *Magnus Mawr*) gan ei fod yn 193 centimetr o daldra â phwysau o 94 cilogram, ef yw un o'r seiclwyr mwyaf ym myd seiclo proffesiynol.
Dechreuodd ei yrfa proffesiynol gan reidio i dîm Collstrop yn 1996, cyn symyd ymlaen i dîm Palmans yn 1997. Wedi newid i dîm GAN, yn 1998, dechreuodd lwyddiant proffesiynol Bäckstedt gyda 7fed safle yn ras Paris-Roubaix a buddugoliaeth ar Gam 19 y Tour de France rhwng Chaux-de-Fonds a Autun. Ailenwyd GAN yn Crédit Agricole ar ddechrau tymor rasio 1999 a chariodd Magnus ymlaen i fod yn aelod o'r tîm tan 2001, heb ail-adrodd ei lwyddiant o 1998.

Yn 2002 a 2003, reidiodd dros dîm Team Fakta, ef oedd y reidiwr cryfaf yn y tîm yn nhymor 2003. Wedi i dîm Team Fakta ddod i ben, symudodd i dîm Alessio-Bianchi a dychwelodd i lwyddiant yn ras Paris-Roubaix 2004. Symudodd i dîm Liquigas-Bianchi yn 2005, a bu'n ail safle ar Gam 7 y Tour de France, o Lunéville i Karlsruhe.

Bydd Bäckstedt yn reidio yn nhîm Team Slipstream yn nhymor 2008.

Mae Magnus yn briod i'r seiclwraig Cymreig, Megan Hughes ac mae ganddynt ddau o blant. Ganed ei ferch hynaf, Elynor Megan Bäckstedt yn Ionawr 2002, a Zoe Jane Bäckstedt yn Nhachwedd 2004. Fel seiclwr proffesiynol mae Magnus wedi byw mewn sawl gwlad. Bu'n byw yn Zulte, Gwlad Belg yn 2003. Erbyn heddiw, mae'n byw yn Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg, ac yn ôl y BBC, nid yw'r siwr os mai Swedwr neu Gymro ydyw bellach ac roedd yn ystyried cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad dros Gymru.

## Canlyniadau

;1996
:1af Boland Bank Tour
::1af 2 Gam o'r Boland Bank Tour
:2il GP D'Isbergues
;1997
:1af GP D'Isbergues
;1998
:1af Cam 19, Tour de France
:1af 1 Cam o'r Tour of Sweden
:1af Cystadleuaeth Sbrint *Four days of Dunkirk*
:2il Postgiro
::1af Cam 4B, Postgiro
;2000
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
;2002
:22px Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
:1af GP Fayt le Franc
;2003
:22px Pencampwr Cenedlaethol Treial Amser, Sweden
:1af Ctstadleuaeth 'Intergiro' Giro d'Italia
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
:2il Nokere-Koerse
:2il GP d'Ouverture la Marseillaise
;2004
:1af Paris-Roubaix
:2il Gent-Wevelgem
:2il CSC Classic
;2005
:2il Cam 7, Tour de France
;2007
:22px Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
:22px Pencampwr Cenedlaethol Treial Amser, Sweden

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwefan Swyddogol 
*Poffil ar wefan Undeb Seiclo Denmarc

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Seiclwyr o Sweden
Léon Georget

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc oedd **Léon Georget** (ganwyd 2 Hydref 1879, Preuilly-on-Claise, Indre-et-Loire; bu farw 5 Tachwedd 1949), bu'n broffesiynol rhwng 1902 a 1927. Roedd yn frawd hyn i'r seiclwr proffesiynol arall, Émile Georget.

Roedd y Bol d'Or (Cymraeg: Y bowlen aur) yn brawf caled ar gyfer seiclwyr trac, syniad cyfarwyddwr papur newydd y *Paris-Pédale*, Mr Decam, oedd y ras, a chynigwyd y wobr, powlen efydd goreurog, gan *Chocolats Meunier*. Bwriad y ras oedd i rasio am 24 awr, y tu ôl i hyfforddwr ar gefn motobeic. Rhwng 1894 a 1928, delwyd y ras yn Vélodrome Buffalo, neu'r Vélodrome d'Hiver. Bu Georget yn aml yn reidio dros 900&nbsp;km yn ystod y ras.

Enillwyd y ras yn 1904 gan Lucien Petit-Breton.

## Canlyniadau 
* Bol d'or: Enillodd hwn 9 gwaith rhwng 1903 a 1919, gan gynnwys 8 cyn y rhyfel (2il 1904; 3ydd 1906 a 1924). (Record Léon: 914&nbsp;km mewn 24 awr)
* 24 awr o Frwsel: 1906 (gyda'i frawd, Emile)
* Ras Chwe diwrnod Toulouse: 1906 (gyda Emile)
* 2il Bordeaux-Paris: 1903 (3ydd 1910)
* 3ydd Ras Chwe diwrnod Efrog Newydd: 1907 (cymerodd ran gyda Emile hefyd yn 1906, 1909 ac 1911)
* 8fed Tour de France: 1906 (y flwyddyn gyntaf i ddau frawd gyflawni'r tour) Cystadlodd yn 1903, 1907 ac 1908 ond ni orffennodd Léon y ras yn y blynyddoedd rheiny.

Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Indre-et-Loire
Tour de France 1933

**Tour de France 1933** oedd y 27fed rhifyn o'r Tour de France. Cymerodd le ar 27 Mehefin i 23 Gorffennaf 1933. Cyfansoddwyd o 23 cam dros 4,395 km, a gafodd ei reidio ar gyflymder cyfartaledd o 29.818 km/h.

Gwelodd y ras yma gyflwyniad cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd. Yn y cystadleuaeth hwn, rhoddwyd pwyntiau i'r dringwyr cyflymaf i gopa mynyddoedd, y seiclwyr a oedd gyda'r nifer mwyaf o bwyntiau ar ddiwedd y gystadleuaeth enillodd.

## Canlyniadau
### Safleodd
## Dolenni allanol
* Canlyniadau Tour de France 1933 

1933
Categori:1933
Novalis

Awdur ac athronydd o'r Almaen oedd **Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg** (2 Mai 1772 - 25 Mawrth 1801), ffugenw **Novalis**.

## Llyfryddiaeth
**Die Christenheit oder Europa* (1799)
**Hymnen an die Nacht* (1800)
**Das Allgemeine Brouillon*

Categori:Athronwyr o'r Almaen
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1772
Categori:Marwolaethau 1801
Eglwys Gadeiriol Sant Basil

Eglwys gaderiol uniongred Rwsiaidd yng nghanol Moscfa, ar y Sgwâr Coch, yw **Eglwys Gadeiriol Sant Basil**. Hon yw un o henebion mwyaf cyfarwydd Rwsia. Enw swyddogol yr eglwys yw **Eglwys Cyfryngdod y Forwyn Fair ar y Ffos** (Rwsieg *Собо́р Покрова́, что на Рву́ * / *Sobor Pokrova, chto na Rvu*).

Adeiladwyd yr eglwys gan Ifan IV rhwng 1555 a 1561 er parch am oresgyniad dinas Kazan a Tatariaid y Volga. Yn ôl chwedl poblogaidd (sy ddim yn wir), dallodd Ifan IV y pensaer, Postnik Yakovlev fel na byddai'n cynllunio adeilad godidocach na'r gadeirlan.

Ychwanegwyd capel ar ochr ddywreiniol y safle dros fedd Sant Basil y Ffwl Sanctaidd gan Tsar Fedor Ivanovich ym 1588. Y capel hwnnw yw ffynhonnell enw poblogaidd yr holl eglwys. Heddiw mae'n cynnwys naw capel ar yr un safle. Cydnabyddir Eglwys Gadeiriol Sant Basil heddiw fel un o Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Basil, Eglwys Gadeiriol Sant
Categori:Moscfa