Symffoni rhif 3 (Górecki)

[bawd|Clawr argraffiad 1992 o recordiad o drydedd Symffoni Górecki dan arweiniad [David Zinman.]]
Symffoni â thri symudiad yw **Symffoni rhif 3, Opws 36**, a elwir hefyd yn ***Symffoni Caneuon Gofidus*** (Pwyleg: ***Symfonia pieśni żałosnych***). Cyfansoddodd Henryk Górecki hi yn Katowice, Gwlad Pwyl, rhwng mis Hydref a mis Tachwedd 1976. Mae'r symffoni yn enghraifft o'r trawsnewidiad a fu rhwng arddull anghyseiniol Górecki yn ei weithiau cynnar a'i arddull gyweiraidd ddiweddarach.

Cenir testun Pwyleg gwahanol gan unawdydd soprano ymhob un o'r tri symudiad. Galarnad i Fair o'r 15g yw'r cyntaf, neges ar fur cell Gestapo o'r Ail Ryfel Byd yw'r ail, a chân werin o Silesia yw'r olaf am fam sy'n chwilio am ei mab a laddwyd yng ngwrthryfeloedd Silesia. Daw'r symudiad cyntaf a'r trydydd o safbwynt rhiant sydd wedi colli plentyn, a'r ail o safbwynt merch sydd wedi ei gwahanu o'i mam. Mamolaeth a gwahaniad o achos rhyfel yw prif themâu'r symffoni.

Cyn 1992, dim ond arbenigwyr oedd yn gyfarwydd â gwaith Górecki, a hynny'n bennaf am ei fod yn un o'r cyfansoddwyr oedd yn gyfrifol am adfywiad yng ngherddoriaeth Gwlad Pwyl ar ôl y rhyfel. Y flwyddyn honno, a'r symffoni yn 15 mlwydd oed, cyrhaeddodd recordiad, a gyhoeddwyd gan gwmni Elektra-Nonesuch, frig y siartiau clasurol yng Ngwledydd Prydain a'r Unol Daleithiau. Erbyn hyn, mae dros filiwn o gopïau wedi eu gwerthu, llawer iawn yn fwy na'r cyfanswm gwerthiant byddai rhywun yn disgwyl o recordiad o symffoni gan gyfansoddwr o'r 20g. Gwaetha'r modd, nid yw hyn wedi llwyddo ysgogi diddordeb yng ngweithiau eraill Górecki.

## Cefndir
Er mai anffafriol oedd yr hinsawdd wleidyddol (roedd awdurdodau comiwnyddol yn collfarnu celfyddyd fodern gan ei galw'n ffurfiolaeth), roedd rhyddid nas gwelwyd o'r blaen gan gyfansoddwyr Gwlad Pwyl yn dilyn sefydlu gŵyl Hydref Warsaw ym 1956. Enillodd Górecki ei blwyf ymysg cyfansoddwyr *avant-garde* am waith arbrofol, anghyseiniol a chyfresol ei yrfa gynnar; daeth cyfansoddiadau modernaidd megis *Scontri*, oedd yn llwyddiannus yn Hydref Warsaw 1960, a Symffoni rhif 1, a wobrwywyd yn Bienniale Ieuenctid Paris 1961 a sylw rhyngwladol iddo. Trwy gydol y 1960au, daeth i adnabyddiaeth â chyfansoddwyr arbrofol a chyfresol eraill megis Pierre Boulez a Karlheinz Stockhausen.

, un o gyfeillion Górecki yn y 1960au]]
Yn ystod y 1970au, dechreuodd Górecki ymbellhau o gyfresedd ac anghyseinedd eithafol ei ddyddiau cynnar, ac mae Symffoni rhif 3, yn debyg i'r darnau corawl *Euntes ibant et flebant* (Op. 32, 1972) ac *Amen* (Op. 35, 1975) a ddaeth o'i blaen, yn llwyr ymwrthod â thechnegau o'r fath. Mae diffyg amrywiaeth harmonig Symffoni rhif 3, a'r ffaith ei bod yn ddibynnol ar ail-adrodd yn arwyddocáu cam yn nhaith Górecki tua minimaliaeth harmonig a gweadwaith ymddangosiadol syml ei waith ddiweddarach. , ger carchar y Nazïaid yn nhref Zakopane, lle gymrodd y cyfansoddwr arysgrif o wal cell ar gyfer ei symffoni.]]

Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, clywodd Górecki am arysgrif fras ar wal cell carchar y Gestapo yn nhref Zakopane, wrth droed mynyddoedd Tatra yn ne Gwlad Pwyl. Geiriau Helena Wanda Błażusiakówna oeddynt, benyw o'r ucheldiroedd a garcharwyd ar 25 Medi, 1944, a hithau'n 18 mlwydd oed. Y geiriau oedd *"O Mamo nie płacz nie—Niebios Przeczysta Królowo Ty zawsze wspieraj mnie"* (O! Mama paid â chrio—Perffaith Frenhines y Nef cynnal fi yn wastadol). "Rhaid i mi gyfaddef," meddai Górecki, "fod geiriau crand a galwadau am ddial wedi codi fy ngwrychyn erioed. Efallai, yn wyneb marwolaeth, byddwn innau yn galw fel hyn. Ond mae'r frawddeg a ddarganfûm yn wahanol, bron iawn yn ymddiheuriad neu'n eglurhad am gael ei hun i'r fath drybini; mae hi'n chwilio am gysur a chynhaliaeth mewn geiriau byr, syml, ystyrlon". Eglurodd yn ddiweddarach, "Yn y carchar, roedd y wal wedi ei orchuddio mewn arysgrifau fel petaent yn sgrechian: 'Dwi'n ddi-euog', 'Llofruddwyr', 'Dienyddwyr', 'Rhyddhewch fi', 'rhaid i chi fy achub i'- roedd yr holl beth mor groch, mor sathredig. Oedolion oedd yn ysgrifennu hyn, ond eto dyma ferch deunaw-mlwydd-oed, plentyn bron. Ac mae hi mor wahanol. Nid yw hi'n anobeithio, na'n crïo, na'n sgrechian am ddial. Nid yw hi'n meddwl am hyhi ei hun; a yw hi'n haeddu ei ffawd neu beidio. Yn hytrach, mae hi'n meddwl dim ond am ei mam: oherwydd ei mam yw'r un bydd yn profi gwir anobaith. Roedd yr arysgrif hon yn rhywbeth hynod. Ac roedd yn codi chwilfrydedd ynof."

Roedd gan Górecki dau destun erbyn hyn: un o ferch i'w mab, ac un arall o ferch i'w mam. Wrth edrych am un arall fyddai'n parhau â'r thema, penderfynodd ar gân werin o ddinas Oople yn y De, yn dyddio o ganol y 15g. Fodd bynnag, ymwrthododd â'r ffurf hon am ei fod yn credu y byddai'r strwythur yn rhoi'r argraff fod ei symffoni yn ddarn "am ryfel". Roedd Górecki a'i fryd ar oresgyn manylion o'r fath, a chyfansoddodd ei symffoni ar ffurf tair galarnad annibynnol. sy'n defnyddio moddau cerddoriaeth ganoloesol, ond heb lynnu'n gaeth i reolau cyfansoddi canoloesol. Bydd perfformiad fel arfer yn para oddeutu 54 munud. Yn ôl disgrifiad Ronald Blum, mae'r darn yn "alarus, fel Mahler, ond heb drah offerynnau taro, cyrn a chôr, dim ond galar llinynnau a soprano unig". Mae llinynau yn tra-arglwyddiaethu'r gweadwaith cerddorol a phrin fod y gerddoriaeth yn uchel - dim ond mewn llond llaw o fariau y mae'r ddynameg yn cyrraedd *fortissimo*.

### Lento—Sostenuto tranquillo ma cantabile
Mae'r symudiad cyntaf fel arfer yn para oddeutu 27 munud, tua'r un peth â chyfanswm hyd yr ail a'r trydydd symudiad. Mae'n seiliedig ar alarnad i Fair o gasgliad *Caneuon Łysa Góra* ym Mynachlog Św. Krzyż ym Mynyddoedd Świętokrzyskie. Mae iddi dair adran thematig, ac mae'n dechrau gyda chanon sy'n seiliedig ar thema 24 bar a ailadroddir sawl gwaith. Mae'r canon yn dechrau â dau lais, ac mae llais arall yn ymuno, nes bod wyth llais (gyda'r ddau uchaf wedi dyblygu wythawd yn uwch, gan wneud cyfanswm o 10 darn); alaw 24 bar yn y modd Aolaidd ydyw'r thema. Yr ail fasau dwbl sy'n dechrau, ac mae'r llais nesaf yn cydio bar yn ddiweddarach bob tro (hynny yw, mae cydiad newydd pob 25 bar), pob un yn dechrau pumed perffaith yn uwch na'i rhagflaenydd. Golyga hyn fod yr alaw mewn modd gwahanol pob tro mae'n ymddangos, yn y drefn hon:

# Modd Aeolaidd ar E (ail fas dwbl)
# Modd Phrygaidd ar B (bas dwbl cyntaf)
# Modd Locriaidd ar F# (ail sielo)
# Modd Lydiaidd ar C (sielo cyntaf)
# Modd Ionaidd ar G (ail feiola)
# Modd Micsolidaidd ar D (feiola cyntaf)
# Modd Doraidd ar A (ail ran yr ail feiolin)
# Modd Aeolaidd ar E (ail ran y feiolin gyntaf)

Wedi canu'r canon wythlais, caiff ei hailadrodd, ond gyda rhan gyntaf y feiolin gyntaf a'r ail feiolin (nad ydynt yn canu cyn hynny) yn dyblu'r ail rannau wythawd yn uwch. Wedi hynny, mae'r canon yn parhau, ond mae'r lleisiau yn peidio fesul un, o'r isaf i'r uchaf; ond yn hytrach na pheidio â chanu, mae'r offerynnau dan sylw yn dyblu llais uwch sy'n dal i ganu. Ymhen hir a hwyr, daw'r ganon i ben, gyda'r llinynwyr i gyd yn gorffen ar yr un nodyn, E4. Mae'r ail adran yn dechrau wrth i'r soprano cydio yn yr un nodyn, ac yna'n adeiladu'n raddol i'w huchafbwynt. Yna, mae'r llinynnau yn ail-gydio â grym yn uchafbwynt y canon agoriadol. Mae'r drydedd adran (*Lento—Cantabile semplice*) yn araf gloi'r cwbl ynghyd; mae'n ganon arall yn seiliedig ar yr un alaw â'r canon agoriadol, ond gan ddechrau y tro hwn gyda phob un o'r wyth llais (a'r ddwy uchaf wedi eu dyblu), ac mae'r lleisiau'n peidio, fesul un, o'r uchaf i'r isaf, gan adael, erbyn y diwedd, dim ond yr ail fas dwbl yn canu'r alaw unwaith eto.

### Lento e largo—Tranquillissimo
Ysgrifennwyd yr ail symudiad, sy'n para naw munud, ar gyfer soprano, clarinét, cyrn, telyn, piano, a llinynnau. Daw'r geiriau o weddi i'r Forwyn Fair a arysgrifwyd ar wal cell yn Zakopane.
Ar ddechrau'r symudiad, mae drôn gwerinol, A-E, a thamaid alaw, E–G#–F#, sy'n dod bob yn ail â deuad B-fflat a D isel. Yn ôl Thomas, mae hyn yn creu effaith "sinematig bron … yn awgrymu awyr iach llachar y mynyddoedd".  Daw'r gerddorfa'n ôl i A lleiaf cyn y postliwd yn A fwyaf sy'n cloi'r symudiad. Dim un waith yw Górecki wedi crybwyll ei ymateb i ddigwyddiadau gwleidyddol neu hanesyddol wrth egluro'r symffoni. Yn hytrach, mae'n haeru fod y gwaith yn galw ar y clymau rhwng mam a phlentyn. Mae wedi tybio mai coffadwriaeth i'r sawl dioddefodd dan y Natsïaid yng Ngwlad Pwyl yn yr Holocost yw'r symffoni, yn enwedig o ystyried y testunnau ddewisodd Górecki. Fe'i comisiynwyd i ysgrifennu cerddoriaeth yn ymateb i'r Holocost yn y 1960s ond ni allodd orffen unrhyw un o'r darnau a ddechreuodd i'r perwyl hwnnw.

## Derbyniad beirniadol a diwylliannol
Cyfansoddwyd Symffoni Rhif 3 ym 1976; yr oedd Górecki, pryd hynny, chwedl y beirniad cerddorol Jane Perlez, "ffigur tanllyd, yn ffasiynol dim ond ymhlith cylch bychan o arbenigwyr brwd ym maes cerddoriaeth fodern".  Recordiwyd y symffoni gyntaf yng Ngwlad Pwyl ym 1978 gan y soprano Stefania Woytowicz. Roedd y wasg y tu allan i Wlad Pwyl yn feirniadol iawn o recordiadau a pherfformiadau o'r symffoni trwy'r 1970au hwyr a'r 1980au cynnar. Daeth y symffoni dan lach beirniaid a deimlai fod Górecki wedi symyd yn rhy bell o'r arddull *avant-garde* sefydledig, a'i fod, yn ôl Dietmar Polaczek (wrth ysgrifennu ar gyfer yr *Österreichische Musikzeitschrift*), "yn gwneud dim ond ychwanegu at y sothach dirywiol oedd yn cylchynnu gwir binaglau'r *avant-garde*". Adolygwyd y perfformiad cyhoeddus cyntaf yng Ngŵyl Royan, dan arweiniad Ernest Bour, gan chwech o feirniaid gorllewinol, pob un ohonynt yn chwyrn eu beirniadaeth.

[bawd|chwith|200px|Y mae *Mam Lemminkainen* (1897) gan [Akseli Gallen-Kallela yn waith cynharach sy'n galw ar yr un themâu o famolaeth a rhyfel â Symffoni rhif 3. Mae'r llun yn dangos golygfa o'r arwrgerdd Ffinneg *Kalevala*.]]

Ym 1985, defnyddiodd y gwneuthurwr ffilmiau Ffrengig Maurice Pialat rhan o'r trydydd symudiad yn y glodrestr ar ddiwedd ei ffilm *Police*. Gwerthodd y gerddoriaeth yn dda o'i ail-farchnata fel "albwm trac sain", er nad oedd y nodiadau daeth efo'r recordiad yn dweud fawr ddim am y symffoni, ac ymddangosodd enw Górecki mewn ysgrifen lai nag enwau'r prif actorion. Ar ganol y 1980au, defnyddiodd y grŵp cerddoriaeth ddiwydiannol Brydeinig Test Dept Symffoni Rhif 3 yn gefndir i ludweithiau fideo yn ystod eu cyngherddau; defnyddient y symffoni i fynegi eu cydymdeimlad â'r mudiad Solidarność  oedd Górecki hefyd yn ei gefnogi (roedd ei *Miserere* (1981), yn rhannol felly, yn ymateb i wrthwynebiad y llywodraeth i undebau llafur Solidarność). Tua diwedd y 1980au, canwyd y symffoni fwyfwy ar orsafoedd radio cerddoriaeth glasurol yn yr Unol Daleithiau a Gwledydd Prydain, ar Classic FM yn benodol. Roedd dymchwel comiwnyddiaeth yn hwb i boblogrwydd cerddoriaeth Pwyleg, ac erbyn 1990, roedd y symffoni i'w glywed mewn cyngherddau yn Efrog Newydd, Lundain a Sydney. esgynnodd y record i rif 6 ar brif siart albymau'r Deyrnas Unedig, ac er na ymddangosodd ar y *Billboard 200*, arhosodd ar frig siartiau clasurol UDA am 38 wythnos, ac yn y siartiau am 138 wythnos. Mae'r recordiad Zinman/Upshaw wedi gwerthu dros filiwn o gopïau erbyn hyn.

Yn ôl yr awdur Michael Steinberg, mae llwyddiant y symffoni yn ganlyniad i ffenomen y gryno ddisg, ac er bod y symffoni'n cael ei pherfformio'n fyw o hyd, nid yw'r tocynnau i gyd yn cael eu gwerthu bob tro. Ym 1998, gofynnodd Michael Steinberg a yw pobl "yn gwrando ar y symffoni hon go-iawn? Faint o'r rhai sy'n prynu'r gryn ddisg sy'n darganfod fod pumdeg-pedwar munud o gerddoriaeth araf iawn gydag ychydig o ganu mewn iaith nad ydynt yn ei deall yn fwy nag y dymunent? A gâi ei ganu'n gyfeiliant i *Chardonnay* a *brie*?" Ymddangosodd arddangosfa mewn galeri gelf yn Santa Fe, New Mexico ym 1995 oedd yn dangos dim ond celfyddyd weledol a ysbrydolwyd gan y symffoni.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau
* Howard, Luke. "Motherhood, *Billboard*, and the Holocaust: Perceptions and Receptions of Górecki's Symphony No. 3". *The Musical Quarterly*, 82, 1998. 131–159
* Jacobson, Bernard. "A Polish Renaissance". Llundain: Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3251-0.
* Layton, Robert, editor. *A Guide To The Symphony*. Rhydychen: Oxford University Press, 1995. ISBN 0-1928-8005-5.
* Steinberg, Michael. "The Symphony: A Listener's Guide". Efrog Newydd: Oxford University Press, 1998. ISBN 0-1951-2665-3.
* Thomas, Adrian. "Górecki (Oxford Studies of Composers)". Rhydychen: Clarendon Press, 1997. ISBN 0-1981-6394-0.
* Thomas, Adrian. "Polish Music Since Szymanowski". Llundain: Cambridge, 2005. ISBN 0-521-58284-9.

Categori:Cerddoriaeth Gwlad Pwyl
Categori:Gweithiau 1976
Górecki 3