Dhyāna mewn Bwdhaeth

Yn nhestunau hynaf Bwdhaeth, ***dhyāna*** (Sansgrit) neu ***jhāna*** (Pāḷi) yw'r broses o hyfforddi'r meddwl, i gyflwr o  fyfyrdod. Mae hyn yn arwain at "gyflwr o gwastadrwydd meddwl ac ymwybyddiaeth (*upekkhā - sati - parisuddhi*)." Mae'n bosib mai *Dhyāna* oedd arfer craidd Bwdhaeth cyn-sectyddol, mewn cyfuniad â sawl arfer cysylltiedig sydd gyda'i gilydd yn arwain at ymwybyddiaeth ofalgar a datgysylltiad perffaith.

Yn y Theravāda mae *dhyāna* yn cyfateb i "ganolbwyntio'r meddwl" sef cyflwr o amsugno un pwynt lle ceir ymwybyddiaeth lai o'r amgylchoedd. Yn y mudiad Vipassana cyfoes sy'n seiliedig ar Theravāda, mae'r cyflwr meddwl amsugnol hwn yn cael ei ystyried yn ddiangen a hyd yn oed ddim yn fuddiol ar gyfer cam cyntaf y deffroad, y mae'n rhaid ei gyrraedd trwy ymwybyddiaeth ofalgar y corff a *vipassanā* (mewnwelediad i amherffeithrwydd). Ers yr 1980au, mae ysgolheigion ac ymarferwyr wedi dechrau cwestiynu'r swyddi hyn, gan ddadlau dros ddealltwriaeth a dull mwy cynhwysfawr ac integredig, yn seiliedig ar y disgrifiadau hynaf o *dhyāna* yn y *sutra*s.

Yn nhraddodiadau Bwdhaidd *Chán* a *Zen* (y mae eu henwau, yn eu tro, ynganiadau Tsieineaidd a Siapaneaidd o'r gair *dhyāna*) dyma garreg glo eu crefydd. Mae wedi'i sefydlu ar dechnegau myfyrdod Sarvastivāda a drosglwyddwyd ers y ganrif 1af.

## Etymoleg 
Mae'r gair *Dhyāna*, i'w gael mewn Pali, sef *jhana*, sydd o wreiddyn Proto-Indo-Ewropeaidd: **√dheie-*, "i weld, i edrych," "i ddangos." sydd yn haen gynharaf testun y Veda ac sy'n cyfeirio at "weledigaeth ddychmygus" ac yn gysylltiedig â'r dduwies Saraswati â phwerau gwybodaeth, doethineb a huodledd barddonol. Datblygodd y term hwn yn yr amrywiad *√dhyā*, "i fyfyrio, myfyrio, meddwl", ac mae *dhyāna* yn deillio ohono.

## Y *jhāna*s 
Mae canon Pāḷi'n disgrifio pedair talaith flaengar o *jhāna* o'r enw *rūpa jhāna* ("ffurf *jhāna*"), a phedwar cyrhaeddiad myfyriol ychwanegol o'r enw *arūpa* ("heb ffurf").

### Arferion rhagflaenu 
[bawd|300px|chwith|Cerflun o'r Bwdha yn dhyāna, Amaravati, [India]]

Rhagflaenir myfyrdod a myfyrio gan sawl practis, o fewn yr ymarferiad o *dhyāna*. Fel y disgrifir yn Llwybr Wythplyg Teg, mae'r olygfa dde yn arwain at adael bywyd y cartref a dod yn fynach crwydrol. *Mae Sīla* (moesoldeb) yn cynnwys y rheolau ar gyfer ymddygiad cywir. Mae ymdrech 'dde' ac ymwybyddiaeth ofalgar yn tawelu'r corff-meddwl, gan ryddhau cyflyrau afiach a phatrymau arferol o ddydd i ddydd, ac yn annog datblygu cyflyrau iachus ac ymatebion sydd ddim yn otomatig. Trwy ddilyn y camau a'r arferion cronnus hyn, daw'r meddwl bron yn naturiol i stad sy'n berffaith ar gyfer ymarfer *dhyāna*. Mae ymarfer *dhyāna* yn atgyfnerthu datblygiad y cyflwr iachus, gan arwain at *upekkhā* (*equanimity*) ac ymwybyddiaeth ofalgar.

## Cysyniadau cysylltiedig yng nghrefyddau Indiaidd 
Mae Dhyana yn ymarfer hynafol pwysig a grybwyllir yn llenyddiaeth Vedig a Hindŵaeth ôl-Vedig, yn ogystal â thestunau cynnar Jainiaeth. Dylanwadodd Dhyana ar yr arferion hyn yn ogystal â dylanwadu arnynt, ac ar ddatblygiad diweddarach.

### Tebygrwydd i ioga Ashtanga Patanjali 
Mae tebygrwydd i'r pedwerydd i'r wythfed cam o Ioga Ashtanga Patanjali, fel y soniwyd yn ei waith clasurol, *Swtrâu Ioga Patanjali*, a luniwyd tua 400 OC trwy, gymryd deunyddiau am ioga o draddodiadau hŷn.

Ymhlith agweddau bahiranga (allanol) Patanjali o ioga mae: yama, niyama, asana, pranayama, a'r *ioga antaranga* (mewnol). Ar ôl ''gwireddu'r'' cam pratyahara, mae'r iogi (yr ymarferydd) yn gallu ymgysylltu'n effeithiol ag ymarfer y Samyama. Ar gam *pratyahara*, mae ymwybyddiaeth yr unigolyn yn cael ei fewnoli er mwyn i'r teimladau o'r synhwyrau (blas, cyffwrdd, gweld, clywed ac arogli) gyrraedd eu priod lle yn yr ymennydd ac mae'n mynd â'r ymarferydd i'r cam nesaf o ioga, sef Dharana (canolbwyntio), Dhyana (myfyrdod), a Samadhi (amsugno cyfriniol), sef nod yr holl ymarferion iogig.

## Nodiadau 
## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 

* 

*  
*  (Iseldireg)
* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 

* 
* 

* 

* 

* 

* 

* 

*
* 
* 

* 

* 

* 
* 
* 

* 

;Hanesyddol
* Analayo (2017), *Early Buddhist Meditation Studies* (defence of traditional Theravada position)
* 
* 
* Polak (2011), *Reexamining Jhana*
* 
* 

;Ailasesu *jhana* yn Theravada
* Arbel, Keren (2017), *Early Buddhist Meditation*, Taylor & Francis
* 
* Shankman, Richard (2008), *The Experience of Samadhi*

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Coreeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Fietnameg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Tsieineeg
Categori:Ioga
Categori:Bwdhaeth