open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Pentagon

bawd|Y Pentagon â Washington, D.C. yn y cenfdir

Pencadlys Gweinyddiaeth Amddiffyn yr Unol Daleithiau () yw'r **Pentagon**. Fe'i lleolir yn Arlington County, Virginia, ar gyrion Washington, D.C. Mae ganddo 600,000 m2 o arwynebedd llawr. Cychwynnwyd adeiladu'r Pentagon ar 11 Medi 1941 ac fe'i gorffennwyd ym 1943; yr Americanwr George Bergstrom (1876–1955) oedd y pensaer. 60 mlynedd yn union wedi i'r adeiladu cychwyn, drylliwyd yr awyren *American Airlines Flight 77* ar ochr orllewinol yr adeilad mewn un o ymosodiadau 11 Medi 2001.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Washington, D.C.
Categori:Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau
Categori:Arlington County, Virginia
Luigi Cherubini

Cyfansoddwr o'r Eidal oedd **Luigi Cherubini** (14 Medi 1760 – 15 Mawrth 1842).

Fe'i ganwyd yn Fflorens.

## Gweithiau cerddorol
### Opera
**Lodoïska* (1791)
**Eliza* (1794)
**Médée* (1797)
**Les deux journées* (1800)

### Cantata
**Amphion* (1786)
**Circé* (1789)
**Clytemnestra* (1794)
**Hymne au printemps* (1815)

### Eraill
**Hymne du Panthéon* (1794)
**Offeryn yn C* (1816)
**Credo yn D* (1816)
**Requiem* (1816)
**Missa solemnis* (1818)
**Marche funèbre* (1820)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1760
Categori:Marwolaethau 1842
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
D. C. Harries

Ffotograffydd oedd **David Harries** (c.1866–1940). Fe'i adnabyddwyd fel **D. C. Harries**, er nad oedd yr 'C' yn rhan o'i enw swyddogol - fe'i hychwanegodd er mwyn ei wahaniaethu oddi wrth yr holl 'David Harries' eraill yn Llandeilo.

Cychwynodd ei fusnes ffotograffeg yn 1888 pan oedd yn 22 oed, gan agor stiwdio ar Stryd Caerfyrddin, Llandeilo. Erbyn 1914 roedd wedi symud i Stryd Rhosmaen yn y dref ac roedd ganddo hefyd stiwdio fechan yn Stryd y Neuadd, Rhydaman. Ond erbyn 1926, roedd wedi rhoi'r gorau i'r stiwdio yn Rhydaman.

Roedd ganddo 4 mab, a newidiodd enw'r busnes i 'D. C. Harries a'i feibion', gan agor cangen yn Llanymddyfri.  Gadawyd casgliad negyddion D. C. Harries i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn ewyllys Hugh Newton Harries, mab olaf D. C. Harries i oroesi, yn 1976.  Argraffwyd nifer o'r ffotograffau, gan gynnwys llun o D. C. Harries a'i deulu, yn llyfr Iestyn Hughes, D. C. Harries - Casgliad o Ffotograffau.

Bu D. C. Harries farw yn 1940 yn 75 oed.

## Llyfryddiaeth
R. Iestyn Hughes, Casgliad o ffotograffau D. C. Harries, 1996

## Dolenni allanol
* Casgliad D C Harries, gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Ffotograffwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Landeilo
Saer troliau

:*Am enghreifftiau eraill o seiri, gweler Saer (gwahaniaethu).*
[250px|bawd|Gruffydd Williams, 71 oed, saer troliau traddodiadol o [Bodffordd|Fodffordd, Môn, wrth ei waith yn 1964 (llun: Geoff Charles).]]

Crefftwr sy'n adeiladu a chyweirio olwynion pren yw **saer troliau** (hefyd **saer certiau**). Mae crefft y saer troliau yn hynafol iawn ac yn dyddio o gyfnod y cerbydau olwynog cyntaf, megis certiau a cherbydau rhyfel. Yng ngwledydd Prydain bu'n rhan hanfodol o ddiwydiant cefn gwlad am ganrifoedd yn adeiladu certiau i ffermwyr ac eraill.

Mae'r saer troliau yn gwneud olwynion i gertiau gan ddechrau drwy adeiladu'r both olwyn, yr adenydd (*spokes*) a'r ymyl a'i rannau ac wedyn mae'n eu cysylltu a'i gilydd i greu'r olwyn gan weithio o'r both yn y canol allan i'r ymyl. Yn hanesyddol, pren oedd y deunydd mwyaf cyffredin ond defnyddid deunyddiau eraill fel asgwrn weithiau hefyd, yn bennaf fel addurniadau. Mewn olwynion cerbydau rhyfel cynnar defnyddidd croen anifeiliaid, e.e. gwartheg, i asio'r olwyn yn dynn; byddai'n cael ei roi ar y gwaith yn wlyb ac yn tynhau wrth sychu i dal darnau pren yr olwyn yn sownd. Canrifoedd lawer yn ddiweddarach dechreuwyd defnyddio platiau haearn ar yr adenydd a'r ymyl i'w cadw rhag cael eu treulio a hefyd i'w cadw'n dynn.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Saer coed

Categori:Cludiant ffordd
Categori:Crefftwyr
Categori:Gwaith pren
Categori:Olwynion
Saer

Ceir sawl math o **saer**:

## Crefftwyr
*Saer coed, sy'n gweithio gyda choed
*Saer gwellt, sy'n gweithio gyda gwellt
*Saer maen, sy'n gweithio gyda charreg
*Saer troliau, sy'n gwneud olwynion

## Arall
*Seiri Rhyddion

## Gweler hefyd
*Pensaer
A Song of Ice and Fire

bawd|Y nofelau a gyhoeddwyd hyn yma
Cyfres o nofelau ffantasi gan yr awdur o Americanwr George R. R. Martin yw ***A Song of Ice and Fire*** (Cân Iâ a Thân). Dechreuodd Martin ysgrifennu'r gyfrol gyntaf, sef *A Game of Thrones*, yn 1991 a'i chyhoeddi yn 1996. Tyfodd y gyfres o lyfrau'n sydyn iawn o drioleg (fel a fwriadwyd yn wreiddiol) i saith llyfr. Cymerodd Martin bum mlynedd i ysgrifennu'r pumed (*A Dance with Dragons*), cyn ei chyhoeddi yn 2011. Yn 2015 roedd ar ganol sgwennu'r chweched nofel, sef *The Winds of Winter*.

## Y llyfrau
* *A Game of Thrones* (1996)
* *A Clash of Kings* (1998)
* *A Storm of Swords* (2000)
* *A Feast for Crows* (2005)
* *A Dance with Dragons* (2011)
* *The Winds of Winter* (ar y gweill)
* *A Dream of Spring* (ar y gweill)

## Gweler hefyd
*Game of Thrones - y gyfres deledu
*Llosgach

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1996
Categori:Nofelau ffantasi
Categori:Nofelau gan George R. R. Martin
Adelaide o Saxe-Meiningen

Brenhines gydweddog y Deyrnas Unedig rhwng 1830 a 1837, fel gwraig William IV,  oedd **Adelaide Amelia Louise Theresa Caroline o Sachsen-Meiningen** (13 Awst 1792 – 2 Rhagfyr 1849).

Cafodd ei eni ym Meiningen, Thüringen, yr Almaen, yn ferch i Georg I, Dug Sachsen-Meiningen, a'i wraig Luise Eleonore, merch y Tywysog Christian o Hohenlohe-Langenburg.

Priododd Adelaide y Tywysog William ar 11 Gorffennaf 1818.

Categori:Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Marwolaethau 1849
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Hanoferiaid
George Rice-Trevor, 4ydd Barwn Dinefwr

Roedd **George Rice-Trevor, 4ydd Barwn Dinefwr** (5 Awst  1795 – 7 Hydref 1869) yn fonheddwr o Gymru a wasanaethodd fel aelod Torïaidd  yn Nhŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi Senedd y Deyrnas Unedig.

## Bywyd personol
Ganwyd Arglwydd Dinefwr  ym 1795 yn fab i  George Talbot Rice, 3ydd Barwn Dinefwr a'r  Anrhydeddus Frances Townsend, ei wraig, trydedd ferch Thomas Is-iarll cyntaf Sydney.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1812 a graddio gyda Doethuriaeth yn y Gyfraith Cyffredin ym  1834.

Newidiodd ei gyfenw i Rice-Trevor trwy drwydded frenhinol ym 1824 ar ôl etifeddu ystadau teulu Trevor yn Glynde, Dwyrain Sussex.

Priododd Frances Fitzroy ar 27 Tachwedd 1824 merch yr Arglwydd Charles Fitzroy  bu iddynt pum  merch:
*Frances Emily Rice (1827–1863)
*Eva Gwenllian Rice-Trevor († 1842)
*Caroline Elizabeth Anne Rice-Trevor (1829–1887)
*Selina Rice-Trevor (1836- 1918)
*Eleanore Mary Rice-Trevor († 1897)

## Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Rice-Trevor i'r Tŷ Cyffredin fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin am y tro cyntaf yn Etholiad Cyffredinol 1820 gan dal y sedd hyd Etholiad Cyffredinol 1831 pan safodd i lawr gan nad oedd yn credu bod ei farn bersonol ar ddiwygio’r senedd yn gyd fynd a barn ei etholwyr. Wedi pasio'r Deddf Diwygio Fawr ym 1832 penderfynodd ail ymgeisio am y Senedd yn Etholiad Cyffredinol 1832 gan lwyddo i gael ei ddychwelyd ar ôl gwario dros £30,000 ar yr ymgyrch (tua £2.5 miliwn yn ôl gwerth cyfredol). Cadwodd y sedd hyd  1852, pan gafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi ar farwolaeth ei dad.

O 1852 hyd 1869 gwasanaethodd fel *Aid De Camp* (ysgrifennydd personol) i'r Frenhines Fictoria.

Gwasanaethodd fel Capten ym Milisia Sir Gaerfyrddin o 1813 i 1821, pan gafodd ei ddyrchafu yn Is gyrnol; ym 1852 cafodd ei ddyrchafu yn Gyrnol y Milisia.

Ym 1839 cafodd ei benodi yn Is Raglaw Sir Gaerfyrddin. Fel Is Raglaw'r sir ac Is gyrnol y Milisia yr oedd yn weithgar yn yr ymgyrch i rwystro a dal y sawl a fu'n ymgyrchu yn Helyntion Becca.

## Marwolaeth
Bu farw Dinefwr yn Great Malvern, Swydd Gaerwrangon ar y 7fed  Hydref 1869 yn 74 mlwydd oed; gan nad oedd ganddo etifedd gwrywaidd aeth y Barwniaeth i'w gefnder y Parch Francis William Rice.
bawd|chwith|George Rice-Trevor tua 1833

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1795
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Nicholas Edwards, Barwn Crughywel

Roedd **Roger Nicholas Edwards, Barwn Crucywel** (25 Chwefror 1934 – 17 Mawrth 2018) yn wleidydd Ceidwadol ac yn gyn-Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

## Bywyd personol
Ganwyd Edwards yn Llundain ym 1934, yn fab i Cecil Ralph Edwards, CBE, FSA, a Marjorie Ingham Brooke, ei wraig. Yn 2005 dywedodd ei fod yn teimlo fel Cymro a honnodd ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol i'r Arglwydd Cynhyllyn, un o dywysogion hen linach Powys a oedd yn byw yn ardal Crughywel 950 mlynedd yn ôl.

Priododd Ankaret Healing ym 1963 a cawsant un mab a dwy ferch.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg San Steffan a Choleg y Drindod, Caergrawnt lle graddiodd gyda BA mewn Hanes ym 1957 a MA ym 1968.

## Gyrfa
Cyflawnodd ei wasanaeth cenedlaethol fel ail is-gapten ym Mataliwn Cyntaf y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig 1952 – 1954.

Cyn dod yn Aelod Seneddol bu Edwards yn gweithio'n bennaf ym myd tansgrifeniad yswiriant. Roedd yn aelod o Lloyds, 1965–2002, yn gyfarwyddwr Cwmni Yswiriant Brandt’s  1957–76; A L Sturge Ltd, 1970–76; Brandt’s Ltd, 1974–76; Globtik Tankers Ltd, 1976–79 a P A International & Sturge Underwriting Agency Ltd, 1977–79.

Bu'n gyfarwyddwr cwmni teledu HTV  o 1987 i 2002 gan wasanaethu fel cadeirydd y cwmni o 1997 i 2002. Bu'n gyfarwyddwr  *Associated British Ports Holdings* 1988–99 ac yn is-gadeirydd Cwmni Mwyngloddio Môn 1988–2000.

Edwards oedd Ysgrifennydd Cymru pan benderfynodd Llywodraeth Thatcher gefnu ar eu haddewid i ddefnyddio'r 4ydd sianel deledu yng Nghymru ar gyfer gwasanaeth Cymraeg, gan ysgogi gwrthdystiadau led-led Cymru a bygythiad Gwynfor Evans i ymprydio hyd angau.

Wedi ymddeol o Dŷ'r Cyffredin cafodd ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi fel Barwn Crucywel o Bont Esgob yn y Mynydd Du a Sir Powys.

bawd|dde|Tŷ Crucywel (Tŷ Hywel bellach)
Bu Edwards yn gwasanaethu ar nifer o gwangos gan gynnwys cadeirio'r Awdurdod Afonydd Cenedlaethol a Chorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, enwyd un o brif adeiladau'r Bae yn "Dŷ Crucywel" sef man cyfarfod gwreiddiol Cynulliad Cenedlaethol Cymru cyn codi'r Senedd yn 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Sigourney Weaver

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Sigourney Weaver** (ganwyd **Susan Alexandra Weaver**, Manhattan, Dinas Efrog Newydd, 8 Hydref 1949).

## Ffilmiau 
* Annie Hall
* Alien
* Eyewitness
* The Year of Living Dangerously
* Deal of the Century
* Ghostbusters
* Une Femme ou Deux
* Half Moon Street
* Aliens
* Gorillas in the Mist
* Working Girl
* Ghostbusters II
* Alien 3
* 1492: Conquest of Paradise
* Dave
* Death and the Maiden
* Copycat
* Jeffrey
* The Ice Storm
* Snow White: A Tale of Terror
* Alien Resurrection
* A Map of the World
* Galaxy Quest
* Company Man
* Hearbreakers
* Tadpole
* The Guys
* Holes
* Imaginary Heroes
* The Village
* Snow Cake
* The TV Set
* Infamous
* Happliy N'ever After
* The Girl in the Park
* Vantage Point
* Be Kind Rewind
* Baby Mama
* WALL-E
* The Tale of Despereaux
* Prayers for Bobby
* Avatar
* Crazy on the Outside
* You Again
* Cedar Rights
* Paul
* Abduction
* Rampart
* The Cabin in the Woods
* Red Lights
* The Cold Light of Day
* Vamps
* Exodus: Gods and Kings
* Chappie
* A Monster Calls
* Alien 5

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm  benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Dynoliaeth

bawd|290px
Mae'r gair Cymraeg *dynoliaeth* yn cyfuno dau beth: yr hil ddynol a rhinweddau'r hil ddynol. Mae'n cwmpasu'r ddynol ryw a natur y ddynol ryw. Defnyddir yr ystyr gyntaf wrth gyfeirio at fodau dynol e.e. 'troseddau yn erbyn dynoliaeth' a'r ail ystyr (fel arfer drwy ddefnyddio'r ansoddair 'dynol') fel ag a welir yn y term 'agweddau dynol'. Mae'n rhinwedd sy'n ymwneud â moeseg anhunanoldeb (*altruism*) sy'n deillio o gyflwr bodau dynol. Gellir dweud mai cydrannau 'dynoliaeth' yw gweithredoedd sy'n deillio o gariad, annhunoldeb, caredigrwydd, tegwch a deallusrwydd cymdeithasol. Mae rhai, fodd bynnag, yn dadlau mai ymwneud â'r gyfraith y mae 'tegwch' ac nad yw'n un o rinweddau'r ddynoliaeth.

Nodir bod 'dynoliaeth' yn un o'r chwe rhinwedd gan Peterson & Seligman yn *Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification* (2004) a nodir fod y rhain yn gyson ym mhob diwylliant byd-eang.

Mae'r cydsyniad hwn yn mynd yn ôl i athroniaeth y dyneiddiwr yn ystod y Dadeni Dysg a sgolastigiaeth y 13g. Pwysleisia urddas pobl, fel y traethododd Aristoteliaeth a chanrifoedd yn ddiweddarach - y cysyniad o 'ddyngarwch modern'; ffrwyth llafur y syniadau hwn yw hawliau dynol.

## Gweler hefyd
*Trosedd yn erbyn dynoliaeth

## Cyfeiriadau
Categori:Rhinweddau
Categori:Bodau dynol
Frank Ash Yeo

Roedd **Frank Ash Yeo** (18 Awst 1832 – 4 Mawrth 1888) yn ddiwydiannwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a gynrychiolodd etholaeth Gŵyr fel  Aelod Seneddol
 
## Bywyd Personol
Ganwyd Yeo yn  Bideford, Dyfnaint, yn fab i Thomas Yeo  ac Elizabeth Woollacott ei wraig Cafodd ei addysgu yn ysgol leol Bideford cyn mynd ar daith addysgol i'r Almaen a Ffrainc.

Bu'n briod ddwywaith; ei wraig gyntaf oedd Sarah ferch Richard Cory, Caerdydd a chwaer i Thomas Cory, bu iddynt fab a ddwy ferch, ond bu Sarah farw wrth roi genedigaeth i'r ferch ieuengaf ar 6 Mehefin 1863.

Ym 1868 priododd ei ail wraig Mary merch George Dawson o South Allerton, Swydd Efrog a bu iddynt un mab ac un ferch.

## Gyrfa
Wedi dychwelyd i wledydd Prydain ym 1854 symudodd i Abertawe i weithio mewn partneriaeth gyda'i gefnder (ei frawd yng nghyfraith wedyn) Thomas Cory a oedd yn ddiwydiannwr amlwg yng Nghaerdydd ac Abertawe, gan sefydlwyd  cwmni  Corey, Yeo & Co, perchnogion glofeydd a chynhyrchwyr tanwydd patent.

Bu'n aelod o Ymddiriedolaeth Harbwr Abertawe gan gadeirio'r Ymddiriedolaeth ym 1878 ac yr oedd yn gyfrifol am sicrhau gwella'r harbwr i sicrhau bod modd i'r llongau ager mawr newydd yr oedd yn berchennog arnynt yn cael defnyddio'r harbwr.

Roedd yn is gadeirydd Cymdeithas y Perchenogion Glofeydd ac yn gyfarwyddwr Cwmni Banc Abertawe

## Gyrfa Wleidyddol
Ym 1874 cafodd Yeo ei ethol yn faer Abertawe gan ddefnyddio ei swydd i wella ansawdd tai'r dref ac i gau lawr puteindai yn ardal y dociau.

Yn etholiad cyffredinol 1885 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol etholaeth newydd Gŵyr gan dal y sedd hyd ei farwolaeth dim ond 3 mlynedd yn ddiweddarach.

Ym 1886 cafodd ei ethol yn Faer Abertawe am yr ail waith.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref Neuadd Sgeti, Abertawe ym 1888 yn 56 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent capel annibynnol y Sgeti

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Rhyddfrydiaeth
Cell gwaed gwyn

[bawd|Gwaed normal drwy [Meicrosgôp|feicroscop; yn ogystal â'r celloedd gwyn (siâp afreolaidd) (*leukocytes*) ceir celloedd coch a phlatennau siâp platiau.]]
Cell waed di-liw amebaidd cnewyllol heb hemoglobin yw **cell wen y gwaed** (hefyd **gwaetgell wen**, **corffilyn gwyn** neu'n feddygol **lewcosyt**; lluosog: celloedd gwynion), sy'n rhan o'r system imiwnedd sy'n gyfrifol am amddiffyn y corff drwy ymladd micro-organebau drwg a chlefydau heintus. Cynhyrchir y gell wen ym mêr yr asgwrn. Mae'r gell yn tarddu o'r fôn-gell (*stem cell*) a elwir yn fôn-gell waedfagol (hematopoietig). Maent i'w cael ym mhob rhan o'r corff gan gynnwys y gwaed a'r system lymffatig.

Ceir pum math o gell wen a chânt eu dosbarthu a'u gwahaniaethu drwy faint a siâp y gell yn ogystal â'u gwaith.

Mae eu nifer yn dangos cyflwr y corff; gall ormod neu ddim digon ohonyn nhw fod yn arwydd o lewcemia neu ddiffyg haearn yn y corff. Gellir dweud, felly, fod y gell wen yn ddangosydd afiechyd. Mae'r gell iach rhwng 4 ac 119/L. Yn yr Unol Daleithiau, caiff ei fynegi fel 4,000–11,000 cell wen / microlitr o waed. Dyma 1% o holl waed corff dynol oedolyn iach. Pan fo nifer y celloedd gwyn yn uwch na'r norm, ceir lewcosytosis a phan fo'r nifer yn is, ceir lewcopenia.

## Geirdarddiad
Daw'r enw o liw'r gell, wedi i waed gael ei gylchdroi ar beiriant mewn labordy. Dônt at ei gilydd yn haen denau rhwng y celloedd cochion a'r plasma gwaed. Y gair gwyddonol yw *leukocytes* sydd hefyd yn tarddu o liw'r celloedd: y Groeg am 'wyn' yw ''leuko-' ac ystyr *kytos* yw llestr wag; trydydd rhan o'r gair yw *-cyte* sy'n cyfeirio at y gell ei hun. Ar adegau ceir gwawr werdd i'r lliw gwyn yn enwedig pan fo llawer o neutroffiliau yn y sampl oherwydd eu bod yn cynhyrchu cryn dipyn o'r ensym *myeloperoxidase*.

## Mathau
## Cyfeiriadau
Categori:Gwaed
Categori:Afiechydon
Categori:Termau meddygol
Categori:System imiwnedd
Categori:System lymffatig
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Patholeg
Frederick Courtenay Morgan

Roedd y Cyrnol **Frederick Courtenay Morgan** (24 Mai 1834 - 9 Ionawr 1909) yn swyddog milwrol ac yn wleidydd Ceidwadol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol  etholaethau Sir Fynwy a De Sir Fynwy

## Bywyd personol
Ganwyd  Morgan yn Brighton ym 1834 yn drydydd fab i Syr Charles Morgan Robinson Morgan, Barwn 1af Tredegar, 3ydd Barwnig a Rosamund Mundy ei wraig. Roedd yn frawd i Charles Rodney Morgan, Godfrey Charles Morgan.

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Winchester

Priododd a Charlotte Anne Wilkinson ar 3 Mai 1858 yn Eglwys St George Hanover Square, Llundain, bu iddynt dau fab a dwy ferch:
* Anrh. Blanche Frances Morgan (10 Chwefror, 1859 - 31 Rhagfyr, 1948
* Anrh. Violet Morgan (23 Medi, 1860 - 22 Rhagfyr, 1943)
* Courtenay Charles Evan Morgan, Is-iarll 1af Tredegar (10 Ebrill, 1867 - 3 Mai, 1934)
* Frederic George Morgan, 5ed Barwn Tredegar (22 Tachwedd, 1873 - 21 Awst, 1954)

## Gyrfa
bawd|chwith|Morgan (y gŵr ifanc efo'i ddwylo yn ei boced) yn y CrimeaCafodd Morgan gomisiwn yn y Rifle Brigade ym 1853 a bu'n ymladd yn Rhyfel y Crimea ym mrwydrau Alma, Sebastopol, Inkerman a Balaclava. Cafodd ei ddyrchafu'n Is-gapten ym 1854 a Chapten ym 1855. Gadawodd y Fyddin reolaidd ym 1860 gan ymuno ag Ail Fataliwn Reiffl Gwirfoddolwyr Sir Fynwy fel Is-Gyrnol. Ymddiswyddodd ei gomisiwn ym 1873. Yn ddiweddarach bu yn Gyrnol ar Ail Fataliwn Gwirfoddolwyr Cyffinwyr De Cymru.

## Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Morgan yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Sir Fynwy yn etholiad cyffredinol 1874 a daliodd y sedd hyd ei ddiddymu yn  yr ad-drefnu a daeth yn sgil  Deddf Ailddosbarthu Seddi 1885. Yn etholiad cyffredinol 1885, cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Dde Sir Fynwy gan dal y sedd hyd 1906.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref Castell Rhiwperra Llanfihangel-y-fedw yn 75 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym Masaleg

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Milwyr o Gymru
William Bowen Rowlands

Roedd Y Barnwr **William Bowen Rowlands** KC  (1836 – 4 Medi 1906) yn athro, clerigwr, cyfreithiwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol o Gymru a wasanaethodd fel  Aelod Seneddol Ceredigion

## Bywyd personol
Ganwyd Rowlands yn Hwlffordd ym 1836 yn fab hynaf i Thomas Rowlands, Pensaer ac adeiladwr ac Anne Bowen ei wraig.  Fei bedyddwyd ar 4 Chwefror 1836 yn Eglwys St Thomas Hwlffordd 

Cafodd ei addysgu mewn ysgol breifat o'r enw Gough House yn Chelsea cyn mynd ymlaen i Goleg yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1859 ac MA ym 1865
Ym 1864 priododd Adeline Morgan merch y Dr J D Brown, Hwlffordd

## Gyrfa
Ym 1864 cafodd Rowlands ei ordeinio'n diacon yn Eglwys Loegr a'i benodi'n giwrad Eglwys Hwlffordd ac yn brifathro Ysgol Ramadeg Hwlffordd.  Ar ôl cyfnod o bedair blynedd yn y swyddi  ymddiswyddodd gan fynd i astudio'r gyfraith yn Gray's Inn gan gael ei alw i'r Bar ym 1871.
Cychwynnodd ei yrfa gyfreithiol fel bargyfreithiwr ar gylchdaith De Cymru. Ym 1882 daeth y Gwnsler y Frenhines ac yn feinciwr. Ym 1889 fe'i penodwyd yn drysorydd Gray's Inn ac yn aelod o'r Cyngor Addysg yn y Gyfraith.
Ym 1893 fe'i penodwyd yn Gofiadur Abertawe. Ym 1898 fe'i penodwyd yn arweinydd Cylchdaith De Cymru ac ym 1900 fe'i penodwyd yn farnwr llysoedd sirol cylchdaith Penbedw.

## Gyrfa Wleidyddol
Yn Etholiad Cyffredinol 1885 cynigiodd ei enw ar gyfer ymgeisyddiaeth y Blaid Ryddfrydol yn Nwyrain Morgannwg gan golli i Alfred Thomas. Ym 1886 bu rwyg yn y Blaid Ryddfrydol ar achos ymreolaeth i'r Iwerddon; yr oedd y Prif Weinidog William Gladstone am ganiatáu lefel o hunan lywodraeth i'r wlad, ond roedd nifer yn ei blaid yn wrthwynebus i'r syniad. Dymchwelwyd y llywodraeth ar yr achos a bu'n rhaid cynnal etholiad arall ym 1886 gyda'r aelodau oedd yn erbyn ymreolaeth yn sefyll fel Rhyddfrydwyr Unoliaethol a oedd yn datgan nad oeddynt am gefnogi llywodraeth newydd a arweiniwyd gan Gladstone nac unrhyw lywodraeth Ryddfrydol oedd am barhau i fygwth dyfodol Undod y Deyrnas Gyfunol. Ymysg yr Unoliaethwyr oedd David Davies, Llandinam Aelod Rhyddfrydol Ceredigion. Gwahoddwyd Rowlands i sefyll dros adain Gladstone o'r Blaid Ryddfrydol. Gan ei fod yn ddyn gweddol anadnabyddus, yn di Gymraeg ac yn aelod o Eglwys Loegr ystyriwyd ei obeithion o ennill yn erbyn ei wrthwynebydd, a oedd yn un o hoelion wyth y byd anghydffurfiol Gymraeg; ond fe lwyddodd i gipio'r sedd o drwch y blewyn.

Parhaodd i gynrychioli'r etholaeth hyd 1895 pan safodd i lawr gan ei fod wedi cael tröedigaeth i achos yr Eglwys Gatholig ac mi fyddai wedi bod bron yn amhosibl i Babydd cael ei ethol yng Nghymru wledig y cyfnod.

## Marwolaeth
Bu farw Rowlands yn ei gartref yn Kensington Llundain ym 1906  yn 69 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Mortlake 

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Barnwyr o Gymru
Charles Morley

bawd|Charles Morley
Roedd  **Charles Morley**  (27 Tachwedd 1847 – 27 Hydref 1917) yn wleidydd Rhyddfrydol ac yn Aelod Seneddol Sir Frycheiniog

## Bywyd Personol
Ganwyd Charles Morley yn Clapton yn fab i Samuel Morley AS Rhyddfrydol Nottingham a Bryste a Rebekah Maria Hope  ei wraig. Fe fu frawd Charles, Albert  Morley yn AS Rhyddfrydol dros Fryste a bu brawd arall iddo Samuel Morely yn Llywodraethwr Banc Lloegr.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg y Drindod Caergrawnt gan raddio BA ym 1870 ac MA ym 1874

Priododd Emily Beadon ym 1886, yr oedd hi yn ferch i William Beadon, bonheddwr. Bu iddynt  bedwar o blant.

## Gyrfa Wleidyddol
Bu'n ymgeisydd Rhyddfrydol dros y Dwyrain Gwlad yr Haf yn  Etholiad Cyffredinol 1892 heb lwyddiant.

Bu'n ymgeisydd Rhyddfrydol dros y Sir Frycheiniog yn Etholiad Cyffredinol  1895 ar ôl i gyn AS Rhyddfrydol yr etholaeth William Fuller-Maitland  ymddeol,

Yn  Etholiad Cyffredinol 1900 cafodd ei ailethol yn Sir Frycheiniog, yn ddiwrthwynebiad.

Ymddeolodd o'r senedd ar adeg Etholiad Cyffredinol 1906.

## Cyfeiriadau
William Tudor Howell

Roedd **William Tudor Howell** (19 Hydref 1862 – 3 Hydref 1911) yn fargyfreithiwr o Gymru a gwleidydd Ceidwadol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistref Dinbych rhwng 1895 a 1900.

Ganwyd Howell ym Mhwllheli yn fab i'r Gwir Barchedig David Howell, (Llawdden), Deon Tŷ Ddewi (Ficer Pwllheli ar adeg geni ei fab) ac Anne Powell, Pencoed ei wraig.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Wrecsam, Ysgol yr Amwythig a Choleg Newydd, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1885.

Astudiodd y gyfraith yn y Deml Ganol gan cael ei alw i'r Bar ym 1887. Gweithiodd mewn siambrau yn Llundain yn gwasanaethu Cylchdaith Cyfreithiol De Cymru.

Roedd yn aelod amlwg o Gymry Llundain yn ei ddydd, yn ddarlithydd poblogaidd yng nghyfarfodydd y Cymmrodorion ac yn un o sylfaenwyr *Pwyllgor Cymru Llundain i achub yr Eglwys Gymreig*, mudiad a oedd yn gwrthwynebu'r ymgyrch i ddatgysylltu Eglwys Lloegr yng Nghymru.

Ar ymddiswyddiad y cyn AS Ceidwadol George Thomas Kenyon o'r senedd yn etholiad Cyffredinol 1895 safodd Howell fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Bwrdeistref Dinbych, erbyn etholiad cyffredinol 1900 penderfynodd Kenyon ei fod eisiau ei sedd yn ôl, a dewiswyd Howell unwaith eto gan y Ceidwadwyr lleol.

Dychwelodd Howell i'w waith fel bargyfreithiwr ond mae ei hanes yn aneglur wedi hynny. Yng nghyfrifiad 1901  mae o'n byw yn Brighton gyda'i wraig Louise May, dynes 30 oed a anwyd yn Nice Ffrainc. Yn ôl cyfrifiad 1911 roedd yn dal i fyw yn Brighton ond ar wahân i'w wraig ond mae'n nodi ei bod wedi bod yn briod ers 1900 ac yr oedd ganddo dau blentyn. Ychydig fisoedd ar ôl y cyfrifiad ceir cofnod yn Calendr Profiant Cenedlaethol Lloegr a Chymru ei fod wedi marw yn Jesmond Ranch, Kooteney British Columbia Canada. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Nelson BC.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Vergil

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Vergil**, yn cynnwys:

*Fyrsil (*Virgil*/*Vergil*), bardd Lladin Clasurol
*Polydore Vergil, hanesydd o'r cyfnod Tuduraidd
Rhestr sylwebwyr Lladin canoloesol ar Aristoteles

Dyma restr o sylwebwyr Lladin canoloesol ar Aristoteles, o gyfnod yr Hen Fyd Diweddar i ddiwedd yr Oesoedd Canol yn Ewrop. Rhoddir ffurfiau Lladin eu henwau.

## Rhestr
*Aegidius Romanus
*Albertus Magnus
*Albertus de Saxonia
*Andreas de Biliis
*Bartholomaeus de Brugis
*Blasius Pelacanus de Parma
*Boethius
*Boethius de Dacia
*Bonaventura
*Caietanus de Thienis
*Christophorus Landinus
*Franciscus de Mayronis de Digna
*Franciscus Rubeus de Marchia
*Georgius Trapezuntius
*Godefridus de Fontibus
*Gualterus de Burley
*Guillelmus de Conchis
*Guillelmus de Heytesbury
*Guillelmus de Ockham
*Guillelmus de Shirwode
*Heimericus de Campo
*Henricus de Gandavo
*Henricus Heinbuche de Langenstein
*Henricus Totting de Oyta
*Hermannus Alemannus
*Jacobus Capocci de Viterbio
*Jacobus Veneticus
*Johannes Argyropulus
*Johannes Buridanus
*Johannes Duns Scotus
*Johannes de Glogovia
*Johannes de Janduno
*Johannes Pecham
*Johannes Saresburiensis
*Johannes Versoris
*Johannes Wyclif
*Laurentius Vallensis
*Leonardus Bruni Aretinus
*Marsilius de Inghen
*Marsilius Mainardinus
*Michael Scotus
*Nicolaus Oresme
*Nicolettus Vernias Theatinus
*Paulus Nicolettus Venetus
*Petrus Abaelardus
*Petrus de Abano
*Petrus de Alliaco
*Petrus de Alvernia
*Petrus Hispanus
*Petrus Martinez de Osma
*Radulphus Reginaldi Britonis
*Remigius de Florentia
*Richardus de Lavenham
*Robertus Grosseteste
*Robertus de Kilwardby
*Rogerus Bacon
*Sigerus de Brabantia
*Simon de Faversham
*Stephanus Tempier
*Theodoricus Brito
*Thomas de Aquino
*Thomas Bradwardinus
*Thomas de Erfordia
*Thomas de Sutton

## Ffynhonnell
* Charles H. Lohr, ''Commentateurs d'Aristote au Moyen-Âge Latin'' (1988).

Categori:Aristoteles
*
*
Sylwebwyr ar Aristoteles
Sylwebwyr ar Aristoteles
Percy Sledge

Canwr "enaid" Americanaidd oedd **Percy Tyrone Sledge** (25 Tachwedd 1940 – 14 Ebrill 2015).

Fe'i ganwyd yn Leighton, Alabama.  Bu farw yn Baton Rouge, Louisiana.

## Albymau
**When a Man Loves a Woman* (1966)
**Warm & Tender Soul* (1966)
**The Percy Sledge Way* (1967)
**Take Time to Know Her* (1968)
*''I'll Be Your Everything* (1974)
**Blue Night* (1994)
**Shining Through the Rain* (2004)
**The Gospel of Percy Sledge'' (2013)

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2015
Eruca sativa

Planhigyn bwytadwy a llysieuyn rhinweddol ydy ***Eruca sativa*** (syn. *E. vesicaria* subsp. *sativa* (Miller) Thell., *Brassica eruca* L.) a adnabyddir yn Gymraeg fel **dail roced** ac yn yr Unol Daleithiau fel *arugula*. Caiff weithiau ei gamgymryd am lysieuyn tebyg, sef *Diplotaxis tenuifolia* sydd hefyd yn blanhigyn bwytadwy, yn enwedig mewn salad.

Mae'n perthyn i deulu'r fresychen (*Brassicaceae*). Mae'n frodorol o wledydd y Môr Canoldir: o Foroco a Phortiwgal yn y gorllewin i Syria, Libanus a Thwrci yn y dwyrain.

Daw'r gair Lladin *sativa* o'r gair hynafol am 'hau' (sef *sero*), oherwydd yr arferiad o'u hau mewn gerddi er mwyn eu tyfu a'u bwyta.

Gall dyfu i uchder o  ac mae'r blodau yn  mewn diametr, gyda phetalau o liw hufen neu wyn a briger melyn. Caiff y sepalau eu diosg wrth i'r petalau agor.  yw maint y ffrwyth ac mae ganddo 'big' hir sy'n cynnwys hadau bwytadwy. Rhif cromoson y rhywogaeth hwn yw 2*n* = 22.

## Ecoleg
Tyf yr *Eruca sativa* fel arfer mewn tir sych, heb ei drin ac mae larfa sawl gwyfyn yn hoff iawn o'i fwyta, gan gynnwys Brychan yr ardd. Gellir bwyta ei ddail, ei flodau a'r codeni hadau.

Fe'i tyfwyd gan y Rhufeiniaid fel affrodisiac, a chyfeirir ato gan Vergil mewn cerdd enwog sy'n cynnwys y linell: "*et veneris revocans eruca morantuem*" ("mae'r roced yn cyffroi chwant pobl blinedig"). Soniwyd amdano yn y flwyddyn 802 gan Siarlymaen fel un o'r blodau a ddylai fod ym mhob gardd.

## Cyfeiriadau
Categori:Brassicaceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Aros Mae

Geiriau agoriadol y gerdd "*Aros a Mynd*", caniad agoriadol y dilyniant "*Alun Mabon*" gan John Ceiriog Hughes, yw **Aros Mae** ("Aros mae'r mynyddau mawr..."). Gallai gyfeirio hefyd at:

* Aros Mae (band)
* *Aros Mae*, llyfr ar hanes Cymru gan Gwynfor Evans
Edwin Richard Wyndham-Quin, 3ydd Iarll Dunraven a Mount-Earl

Roedd **Edwin Richard Wyndham-Quin, 3ydd Iarll Dunraven a Mount-Earl** KP PC (19 Mai 1812 – 6 Hydref 1871) yn Arglwydd Prydeinig, yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros etholaeth Sir Forgannwg, ac yn Archeolegydd.

## Bywyd Personol
Ganwyd Wyndham-Quin, unig fab  Henry Windham, ail iarll Dunraven a Mount-Earl, yn Llundain ym 1812.

Cafodd ei addysgu yn Eton ac yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, gan raddio BA ym 1833.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1871
John ac Alun

Deuawd canu gwlad Cymraeg yw **John ac Alun**, sef John Jones ac Alun Roberts o ardal Pen Llŷn, Gwynedd.

## Llyfryddiaeth
* Glyn Roberts, *John ac Alun* (Gwasg Gwynedd, 2001)

Categori:Cantorion Cymraeg o Gymru
Categori:Cantorion gwlad o Gymru
Categori:Pobl o Lŷn
Caddo (iaith)

Iaith pobl frodorol Gwlad Caddo, Oklahoma, Unol Daleithiau America yw'r iaith **Caddo**, sef yr olaf yn y teulu o ieithoedd Caddoaidd. Fe'i siaredir gan llai na 24 o bobl. Mae ganddi sawl tafodiaith gan gynnwys: Kadohadacho, Hasinai, Hainai, Natchitoches, a Yatasi. Y tafodieithoedd a ddefnyddir heddiw yw Hasinai a Hainai.

Mae'n aelod o'r teulu Caddoa Gogleddol, ac aelodau eraill yw: yr ieithoedd Pawnee-Kitsai (neu Keechi), (Arikara, Kitsai, Pawnee) a Wichita. Mae Kitsai, bellach, wedi marw a llond dwrn o siaradwyr sy'n medru siarad Pawnee, Arikara, a Wichita.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd brodorol Gogledd America
Categori:Ieithoedd yr Unol Daleithiau
Categori:Oklahoma
William Bagot, 3ydd Barwn Bagot

Roedd **William Bagot, 3ydd Barwn Bagot** DL (27 Mawrth 1811 - 19 Ionawr 1887), yn ŵr llys a gwleidydd Ceidwadol a gynrychiolodd Sir Ddinbych fel Aelod Seneddol o 1835 i 1852.

## Cefndir
Ganwyd Bagot yn Blithfield House, Swydd Stafford; roedd yn fab hynaf i William Bagot, 2il Farwn Bagot a'i ail wraig y Fonesig Louisa, merch George Legge, 3ydd Iarll Dartmouth. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Charterhouse, yng Ngholeg Eton ac yng Ngholeg Magdalene, Caergrawnt.

## Gyrfa Cyhoeddus 
Cafodd Bagot ei ethol yn Aelod Seneddol dros Sir Ddinbych ym 1835, gan ddal y sedd hyd 1852. Gwasanaethodd fel is-gyrnol Bataliwn Gwŷr Meirch Iwmyn Swydd Stafford o 1854 hyd ei farwolaeth. Cynrychiolodd Sir Ddinbych fel Dirprwy Raglaw ym 1856. Ar farwolaeth ei dad ym 1856 fe'i dyrchafwyd i Dŷ'r Arglwyddi fel y trydydd Barwn Bagot. Gwasanaethodd yn y llywodraethau Ceidwadol Iarll Derby a Benjamin Disraeli fel chwip yr Arglwyddi o 1866 i 1868 ac eto o 1874 i 1880. Gwasanaethodd fel Bonheddwr y Siambr i'r Tywysog Albert rhwng 1858 a 1859.

## Teulu 
Priododd yr Arglwydd Bagot yr Anrhydeddus Lucia Caroline Elizabeth, merch George Agar-Ellis, Barwn 1af Dover, ym 1851. Bu iddynt ddau fab a phum merch. Bu eu merch Louisa yn briod a Hamar Alfred Bass o deulu Bragdy Bass ym 1879. Bu farw Bagot ym mis Ionawr 1887 yn 75 oed ac olynwyd ef i'r farwniaeth gan ei fab hynaf William. Bu'r Arglwyddes Bagot farw ym mis Ionawr 1895 yn 68 oed wedi iddi oroesi'i gŵr am wyth mlynedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Ceidwadaeth
Gorsaf reilffordd North Wales, Pennsylvania

bawd|260px

Mae ** Gorsaf reilffordd North Wales** ar lein SEPTA Lansdale/Doylestown.

## Dolen allanol
* Tudalen North Wales ar wefan SEPTA

North Wales
Categori:Philadelphia
Stanislav Gross

Cyfreithydd a gwleidydd o Tsiecia oedd **Stanislav Gross** (30 Hydref 1969 – 16 Ebrill 2015). Roedd yn Brif Weinidog y Weriniaeth Tsiec rhwng 2004 a 2005 ac roedd yn aelod o Blaid y Democratiaid Cymdeithasol y Wladwriaeth Tsiec.

Fe'i ganwyd ym Mhrâg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Gwleidyddion o Tsiecia
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Prif Weinidogion Tsiecia
William Milton Aubrey (Anarawd)

Bardd a hynafiaethydd o Gymru oedd **William Milton Aubrey** (1861 – 26 Chwefror 1889), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Anarawd**. Roedd yn frodor o Sir Fôn.

## Bywgraffiad
Ganed William ym mhlwyf Llannerch-y-medd, Sir Fôn yn 1861. Roedd ei fam yn ferch i'r bardd Gwalchmai a'i dad oedd y gweinidog 'Meilir Môn'. Cafodd addysg dda gan ei rieni a dywedir ei fod yn medru darllen Cymraeg a Saesneg pan yn bum mlwydd oed.

Bu am bedair blynedd yn is-athro yn Ysgol Frutanaidd Llannerchymedd. Dyma'r cyfnod pan ddechreuodd bregethu gyda'r Annibynwyr lleol. Ar ôl cyfnod o addysg dan diwtor lleol pasiodd arholiad i fynd i Goleg Spring Hill, Birmingham. Symudodd oddi yno i Goleg y Bala. Boddodd yn Llyn Tegid ar y 26ain o Chwefror, 1889. Cafodd ei gladdu ym mynwent Llannerch-y-medd.

## Bardd a hynafiaethydd
Er iddo farw yn ifanc, cafodd gryn llwyddiant fel bardd eisteddfodol a disgwylid llawer mwy yn y dyfodol gan ei gyfoeswyr. Enillodd wobr am ei awdl-bryddest "Y Wasg" yn Eisteddfod Chicago, 1880. Ef oedd awdur geiriau y gân boblogaidd (yn ei dydd) "Llwybr y Wyddfa".

Fel hynafiaethydd ymddiddorai'n bennaf yn hanes Môn a Gwynedd. Cyfrannodd draethodau i'r cylchgronau Cymraeg.

## Gweler hefyd
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Llenorion y 19eg ganrif  o Gymru
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl o Ynys Môn
Ceidio, Ynys Môn

:''Am y pentref o'r un enw yng Ngwynedd gweler Ceidio.''
Pentrefan yng nghymuned Llannerch-y-medd, Ynys Môn yw **Ceidio**. Saif i'r de o Lyn Alaw yng nghanol Ynys Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Clorach

250px|bawd|chwith|Clorach (Clorach Fawr) heddiw, gyda pentrefan Hebron yn y cefndir.
Plasty ym Môn yw **Clorach**, a fu'n gyrchfan y beirdd am ganrifoedd. Mae'r adeilad yn ffermdy heddiw, a elwir "Clorach Fawr" er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a ffermdy llai "Clorach Fach" gerllaw, ac a leolir tua milltir a hanner i'r dwyrain o bentref Llannerch-y-medd.

## Hanes
Bu Clorach yn gartref i Gwilym ap Tudur ac yn gyrchfa i'r beirdd yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Roedd Gwilym yn fab i Tudur Fychan, arglwydd Penmynydd. Cofnodir iddo fod yng ngosgordd bersonol Rhisiart II, brenin Lloegr am gyfnod. Ymunodd a gwrthryfel Glyn Dŵr, ac ar ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ef a'i frawd Rhys ap Tudur gastell Conwy. Wedi i'r gwrthryfel ddirwyn i ben, rhoddwyd pardwn i Gwilym yn 1413, ond collodd lawer o'i diroedd.

## Chwedl
Yn ôl traddodiad llên gwerin - a ysbrydolodd gerdd adnabyddus gan Syr John Morris-Jones - arferai'r seintiau cynnar 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach am ei fod yn union yng nghanol yr ynys. Y bardd a hynafiaethydd Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arhosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Plasdai Ynys Môn
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Gwasanaeth Ambiwlans Cymru

bawd|380px|Logo Gwasanaeth Ambiwlans Cymru

Mae **Gwasanaeth Ambiwlans Cymru** (neu **Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru**) yn darparu gofal a thriniaeth frys cyn-ysbyty 24 awr y dydd, 365 diwrnod y flwyddyn drwy ddefnyddio nifer o ambiwlansau dros Gymru benbaladr. Caiff ei reoli gan ymddiriedolaeth sydd a'i bencadlys yn Llanelwy ac mae'n rhan o'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru (GIG).

Mae'r gwasanaeth ar ganol cynllun datblygu 5 mlynedd, sef ymgais i'w foderneiddio a'i wneud yn fwy effeithiol.

Fe'i sefydlwyd ar 1 Ebrill 1998 ac mae ganddo 2,500 o staff sy'n gyfrifol am ddarparu'r gwasanaeth ledled Cymru i tua 3 miliwn o bobl.
[bawd|310px|Ambiwlans Mercedes Benz 519 Sprinter yn [Abergwaun, 2011]]

## Bwrdd yr Ymddiriedolaeth
Mae Bwrdd yr Ymddiriedolaeth yn cynnwys 13 aelod, pob un â hawl pleidleisio a'i swyddogaeth yw:
*Gosod polisi a chyfeiriad strategol
*Rheoli’r Risg
*Rheoli ei phobl a’i hadnoddau
*Sefydlu systemau rheolaeth i’w galluogi i fesur cynnydd a pherfformiad yn effeithiol ac i sicrhau eu bod yn cael eu cyflawni
*Gweithio mewn partneriaeth a gyda budd-ddeiliaid allweddol yn fewnol ac yn allanol.

## Canolfan reoli a chyfarthrebu
Mae'r ganolfan reoli a chyfathrebu yn ateb galwadau gan bobl sy'n ffonio 999 am ambiwlans. Ceisiant, yn ystod yr alwad, benderfynu pa ofal sydd ei angen ac os oes angen cymorth brys, byddant yn anfon ambiwlans neu gerbyd ymateb cyflym (RRV) ac yn rhoi cyfarwyddiadau nes bod help yn cyrraedd. Os nad yw'r alwad yn un brys, gallant drosglwyddo'r alwad i ymgynghorydd nyrsio yn 'Galw Iechyd Cymru' i gael asesiad. Mae'r ganolfan hefyd yn cymryd galwadau o ysbytai sy'n gofyn am drosglwyddo cleifion mewn argyfwng neu frys, i ysbytai eraill pan fo'r claf angen gofal neu driniaeth yn ystod y daith.

## Gweler hefyd
* Ambiwlans Awyr Cymru
*GIG Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:GIG Cymru
Ambiwlans
Categori:Iechyd yng Nghymru
Natalie Bennett

Newyddiadurwraig a gwleidydd o Awstralia yw **Natalie Louise Bennett** (ganwyd 10 Chwefror 1966), sydd bellach yn arwain y Blaid Werdd yng Nghymru a Lloegr. Fe'i hetholwyd i arwain Plaid Werdd Cymru a Lloegr ar 3 Medi 2012.

Mae Bennett wedi dweud ei bod yn ffeminist ers ei phlentyndod. Sefydlodd grŵp merched y Blaid Werdd a bu'n weithgar gyda'r *Fawcett Society* rhwng 2010 a 2014. Mae ganddi ddiddordeb mawr mewn ecoleg a chynaladwyedd ers iddi astudio amaethyddiaeth ar gyfer ei gradd. Mae hefyd o blaid diddymu Brenhiniaeth Prydain.

## Arweinydd y Blaid Werdd
Ar 3 Medi 2012, penodwyd Natalie Bennett yn Arweinydd y Blaid Werdd yn lle Caroline Lucas. Yn ei chyfarfod cyntaf gyda'r wasg mynegodd y farn mai'r "unig ffordd ymarferol ymlaen i bobl Prydain" oedd y Blaid Werdd.

Yn Ionawr 2015 disgrifiodd gyfweliad a gafodd fel un "hynod o boenus".

Yn yr un mis, penderfynodd Ofcom beidio â chynnwys Plaid Werdd Cymru a Lloegr yn y dadleuon gwleidyddol a oedd i'w darlledu ychydig wythnosau cyn Etholiad Cyffredinol 2015. Canlyniad hyn oedd cynnydd aruthrol yn y gefnogaeth i'r Blaid Werdd a dywedodd Bennett fod penderfyniad Ofcom "yn warthus ac yn gywilyddus". Dywedodd y prif weinidog, David Cameron, ei fod yn berffaith hapus i'r ddadl gynnwys y Blaid Werdd, ac na fyddai yntau'n cymryd rhan ynddi, onibai ei bod hefyd yn cael gwahoddiad. Newidiodd Ofcom ei benderfyniad a chaniatawyd i'r Blaid Werdd fod yn rhan o'r dadleuon cyn yr etholiad a chynyddodd y gefnogaeth i'r blaid unwaith yn rhagor. Cynhaliwyd y cyntaf o'r dadleuon hyn ar 2 Ebrill 2015, gyda Bennett yn cynrychioli'r Blaid Werdd.

## Llyfryddiaeth
*Golygydd, *Thailand Country Study: Best Practice Guide on Sustainable Action Against Child Labour* (1998)  ISBN 974-8369-59-5
*Golygydd, ''Women's Health and Development, Country Profile Thailand''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Plaid Werdd Cymru a Lloegr

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Gweriniaethwyr
Categori:Gwleidyddion Plaid Werdd Cymru a Lloegr
Categori:Gwleidyddion Prydeinig
Categori:Newyddiadurwyr o Awstralia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Sydney
Bas dwbl

250px|bawd|Bas dwbl modern gyda bwa Ffrengig
Y **bas dwbl** ydy'r mwyaf o'r offerynnau llinynnol. Mae'r tannau wedi'u tiwnio i E,A,D a G, o'r gwaelod fel arfer. Sgrifennir cerddoriaeth ar erwydden y bas, ond cenir y nodau wythfed yn is. Ar offerynnau cynnar roedd tri tant yn gyffredin, ond heddiw mae rhai offerynnau â phum tant er mwyn chwarae nodau is na'r arfer mewn rhai cyfansoddiadau. Hefyd, ceir ymestyniad i'r tant gwaelod tua'r sgrôl at yr un pwrpas. Er bod yr offeryn yn cael ei ystyried fel aelod o deulu'r feiolin, mae'n dwyn siâp y feiol yn aml, a hefyd mae dewis o fwâu - sef Almaenig neu Ffrengig.

[bawd|de|Grŵp [Gwibdaith Hen Frân yng ngŵyl Tegeingl.]]
Cenir y bas dwbl mewn amrediad eang o wahanol gerddoriaeth, gan gynnwys enghreifftiau clasurol, jas a gwerin. Mewn canu pop, defnyddir y bas trydanol, ond mae sain pur acwstig yn cael ei ffafrio mewn jas (jazz) ac felly mae'r bas dwbl wedi cadw ei le yn gadarn ar bwys offerynnau acwstig eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Offerynnau tannau
Categori:Offerynnau trawsnodi
Kingston Flyer

bawd|260px|Locomotif Ab yn Kingston
bawd|260px|Gorsaf Reilffordd Kingston

Mae'r **Kingston Flyer** yn rheilffordd drên stêm yn Otago, Ynys y De, Seland Newydd. Defnyddiodd lein 14 cilomedr o hyd, oedd yn rhan o'r lein Kingston. Daeth y gwasanaeth i ben yn Rhagfyr 2012 oherwydd problemau efo locomotif. Ailddechreuodd y gwasanaeth am gyfnod byr cyn cau eto, a does dim gwasanaeth erbyn hyn. Mae'r perchennog presennol eisiau gwerthu'r rheilffordd, locomitifau a cherbydau

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Rheilffyrdd treftadaeth Seland Newydd
Categori:Otago
Categori:Ynys y De
David Randell

Roedd **David Randell** (1854 - 5 Mehefin, 1912) yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Gŵyr.

## Bywyd personol
Ganwyd Randell yn Llanelli yn ail fab i  John Randell, groser, a Mary Jones, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol y Parch Thomas Jones, Llanelli ac Ysgol Dr Condor, Wandsworth

Priododd Sarah Ann merch Richard George Llanidloes ym 1880; bu iddynt ddau o blant.

## Gyrfa
Cymhwysodd fel cyfreithiwr ym 1878 ac aeth i mewn i bartneriaeth gyda Griffith Saunders, a oedd a phractis cyfreithiol helaeth yng Ngorllewin Cymru. Roedd y rhan fwyaf o'i waith fel cyfreithiwr yn ymwneud ag amddiffyn gweithwyr yn erbyn eu meistri yn y gweithfeydd tunplat a'r pyllau glo ac yn erlyn y perchenogion am ymarfer yn annheg tuag at y gweithwyr ac am fethu a sicrhau eu diogelwch.

## Gyrfa wleidyddol
Wedi  marwolaeth Frank Ash Yeo AS ym 1888 gwahoddodd Cymdeithas Ryddfrydol Gŵyr  Syr Horace Davey, cyn AS Christchurch Swydd Dorset i sefyll yn yr isetholiad i ganfod olynydd iddo fel eu hymgeisydd. Roedd Syr Horace yn un o hoelion wyth y Blaid Ryddfrydol a daeth,  yn ddiweddarach, yn Gyfreithiwr Cyffredinol Cymru a Lloegr; ond yr oedd yn Sais bonheddig a bu cryn anghydfod ymysg pleidleiswyr dosbarth gweithiol yr etholaeth parthed ei ddewis - yr oeddynt hwy am gael aelod lleol, o gefndir dosbarth gweithiol; gan hynny tynnodd Syr Horace allan o'r ras a gwahoddwyd David Randell i sefyll fel yr ymgeisydd.

Enillodd Randell yr isetholiad a chadwodd gafael ar y sedd hyd iddo ymddeol o'r Senedd ar sail iechyd ar adeg etholiad cyffredinol 1900.

Roedd Randell yn cael ei ystyried fel AS radical, roedd yn genedlaetholwr Cymreig, yn selog yn ei gefnogaeth i ddatgysylltu Eglwys Lloegr yng Nghymru, yn frwd dros hunain lywodraeth i Gymru, yn gefnogwr triw i hawl merched i gael y bleidlais ac yn gyfaill i'r dosbarth gweithiol. Trwy gydol ei aelodaeth o'r Senedd bu sïon ei fod ar fin ymadael ar Blaid Ryddfrydol ac am ymaelodi efo'r Blaid Lafur Annibynnol a chafodd sawl cais i sefyll fel ymgeisydd Llafur ar ôl ymadael a'r Senedd, ond fe arhosodd yn driw i'r Blaid Ryddfrydol hyd ei farwolaeth ym 1912.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Alfred Onions

Roedd **Alfred Onions**  (30 Hydref 1858 – 5 Gorffennaf 1921) yn wleidydd Llafur ac yn Aelod Seneddol Caerffili

## Bywyd personol
Ganwyd Onions  yn fab i Jabez Onions, mwynwr o bentref St George ger Telford, Swydd Amwythig, ac Ann Ellen  Griffith ei wraig. Llygriad o'r enw Cymraeg Einion yw'r enw teuluol Onions. Cafodd addysg elfennol yn ysgol pentref St George.

Priododd Sarah Ann Dix ym 1887, roedd hi hefyd yn blentyn i fwynwr,  bu iddynt dau fab.

Bu farw yn ei gartref ym Medwellte ym 1921

## Gyrfa
Wedi gadael yr ysgol yn 12 oed aeth i weithio fel mowldiwr mewn gwaith haearn yn Swydd Amwythig, rhywbryd yn y 1870au symudodd gyda'i dad a'i brodyr i ardal Hanley, Stoke on Trent a chael gwaith yn y pwll glo, symudodd o ganolbarth Lloegr i Risca lle cafodd swydd fel gwiriwr pwysau yng nglofa Abercarn.

## Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Onions yn is-lywydd Cynghrair Glowyr De Cymru a Mynwy ym 1888  bu hefyd yn drysorydd y Ffederasiwn am sawl flwyddyn.

Cafodd ei ethol i fwrdd reoli Ysgol Mynyddislwyn ym 1887 a bwrdd reoli ysgol Bedwellte ym 1889. Bu yn aelod o Gyngor Dosbarth trefol Risca gan wasanaethu fel ei gadeirydd cyntaf,  bu yn aelod o Gyngor Sir Fynwy o'i sefydlu ym 1888 gan wasanaethu fel ei gadeirydd ym 1918.

Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol Llafur Caerffili yn etholiad cyffredinol 1918 ond bu farw cyn diwedd ei dymor cyntaf fel AS. Ym 1919 aeth i Efrog Newydd fel un o gynrychiolwyr Llywodraeth Prydain i'r Confensiwn Llafur Rhyngwladol.

Roedd yn bregethwr lleyg yn yr Eglwys Fethodistaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Brocoli

Planhigyn bwytadwy yn nheulu'r fresychen ydy **brocoli**. Mae ei flodyn gwyrdd golau wedi cael ei fwyta fel llysieuyn ers o leiaf cyfnod y Rhufeiniaid a mabwysiadwyd eu henw hwy arno yn Gymraeg a nifer o ieithoedd eraill, sef *broccolo* (Lladin), sy'n golygu "brig blodeuol y fresychen" a'r ffurf bachigol *brocco*, sef "hoelen fechan" neu "flaguryn". Fel arfer caiff ei ferwi neu ei stemio, er mwyn ei feddalu ac er mwyn medru ei dreulio'n well.

Dosbarthwyd brocoli i'r grŵp cylfatar 'Italica' o fewn y rhywogaeth *Brassica oleracea*. O ran ffurf ac edrychiad, mae'n edrych yr un siâp a choeden fechan: gyda'i ganghennau'n ymrannu ar yn ail a bonyn sylweddol; gellir bwyta'r bonyn hefyd. Caiff y blodau gwyrdd golau eu hamgylchu gan ddail, ac mae hyn yn debyg iawn i'r flodfresychen, sy'n grŵp cyltifar gwahanol o fewn yr un rhywogaeth.

Bridiwyd cnydau rêp dros sawl canrif yng ngwledydd gogleddol y Môr Canoldir, gan ddechrau oddeutu 6g CC, a dyma darddiad brocoli. Ers hynny caiff ei ystyried yn fwyd maethlon a phwysig mewn sawl gwlad, yn enwedig gan yr Eidalwyr.

Mewnforiwyd brocoli i Gymru am y tro cyntaf, hyd y gwyddom, o Antwerp, a hynny yng nghanol y 18g gan Peter Scheemakers. Yn yr Unol Daleithiau, mewnforiwyd ef gan fewnfudwyr Eidalaidd, ond ni ddaeth yn boblogaidd tan y 1920au hwyr.

## Maeth
## Cynhyrchu Byd-eang
[bawd|340px|Cynhyrchwyr brocoli a [blodfresych yn 2005]]

### Amaethu
Mae'r planhigyn brocoli'n tyfu ar ei orau mewn tywydd claear (ddim yn rhy gynnes nac yn rhy oer): yn enwedig pan gaiff dymheredd dyddiol o rhwng 18&nbsp;°C a 23&nbsp;°C. Pan dyf y blodau yng nghanol y planhigyn, mae'r clwstwr yn wyrdd. Yr adeg hon, fel arfer, torrir y rhan uchaf oddeutu dwy gentimetr o'r top, a hynny cyn i'r blodyn droi'n felyn.

Ond ceir math o frocoli (brocoli eginol) a all wrthsefyll tywydd poeth a'r pryfaid a ddaw yn sgil hynny.

### Plâu
Y plâ pennaf yw lindys y Glöyn byw a elwir yn Wyn bach (*Pieris rapae*), sy'n gyffredin iawn.

## Oriel
## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau
Categori:Brassicaceae