Iaith macaronig

[[File:Paul Fürst, Der Doctor Schnabel von Rom (Holländer version).png|thumb|250px|Paul Fürst, Der Doctor Schnabel von Rom. Engrafiad copr o Doctor Schnabel [h.y. "Dr Pigyn"], meddyg pla yn Rhufain 17g, gyda cherdd facaronig ddychanol Lladin ac Almaeneg (‘Vos Creditis, als eine Fabel, / quod scribitur vom Doctor Schnabel’).]]
 sy'n canu caneuon macaronig fel Bachgen Bach o Dincer a Chân Merthyr]]
**Iaith macaronig** yw unrhyw fynegiant sy'n defnyddio cymysgedd o ieithoedd, yn enwedig geiriau dwyieithog neu sefyllfaoedd lle mae'r ieithoedd yn cael eu defnyddio fel arall yn yr un cyd-destun (yn hytrach na bod segmentau arwahanol o destun mewn ieithoedd gwahanol yn unig). Mae geiriau hybrid i bob pwrpas yn "facaronig yn fewnol". Mewn iaith lafar, mae newid côd yn defnyddio mwy nag un iaith neu dafodiaith o fewn yr un sgwrs. 

Ceir enghreifftiau o iaith macaronig yn y Gymraeg ers canrifoedd ac enghreifftiau lu mewn llenyddiaeth, dramâu, canu gwerin a chanu cyfoes Cymraeg o iaith macaronig. Gellir trafod pryd bod iaith macaronig yn Gymraeg yn llifo i'r hyn a elwir yn Wenglish neu "Cymraeg sathredig" a dirywiad iaith.

## Etymoleg
Daw'r gair "macaronig" o'r *macaronicus* Lladin Newydd, sy'n dod o'r maccarone Eidalaidd, neu "twmplen", sy'n cael ei ystyried yn fwyd gwerinol bras. Mae'n ddirmygus ar y cyfan ac fe'i defnyddir pan fydd gan gymysgu ieithoedd fwriad neu effaith ddoniol neu ddychanol ond fe'i cymhwysir weithiau at lenyddiaeth cymysgiaith fwy difrifol.

Mae *Lladin Macaronic* yn arbennig yn jargon cymysg sy'n cynnwys geiriau brodorol sy'n rhoi terfyniadau Lladin neu eiriau Lladin wedi'u cymysgu â'r frodorol mewn pastiche.

## Hanes
Dichon bod elfen o iaith macaronig wedi bod yn rhan o unrhyw broses mewn shifft ieithyddol a dirywiad iaith. Gellir ei chofnodi yn Ewrop drwy sylwi ar y defnydd o ieithoedd frodorol yn cropian fewn i destunau yn yr iaith Ladin, sef prif iaith ysgrifenedig yr Oesoedd Canol. Gwelir hyn mewn ieithoedd a ddatblygodd o'r iaith Ladin, lle'r oedd yr awdur, o bosib heb fod yn ymwybodol neu'n hyddysg yn y gwahaniaeth rhwng Lladin a'i iaith Ladin newydd (yr hyn a ddaeth yn Eidaleg, Ffrangeg ayyb) ac ieithoedd a ddatblygodd yn annibynnol o'r Lladin e.e. Cymraeg, Iseldireg, Saesneg.

### Geiriau Lladin-gwerinol cymysg yn Ewrop yr Oesoedd Canol
Mae’n debyg bod testunau a oedd yn cymysgu Lladin ac iaith frodorol yn codi ledled Ewrop ar ddiwedd yr Oesoedd Canol — cyfnod pan oedd Lladin yn dal i fod yn iaith waith ysgolheigion, clerigwyr a myfyrwyr prifysgol, ond yn colli tir i frodorol ymhlith beirdd, gweinidogion a storïwyr.

Ceir enghraifft gynnar o 1130, yn llyfr Efengyl Abaty Munsterbilzen. Mae'r frawddeg ganlynol yn cymysgu Hen Iseldireg hwyr a Lladin:

:*Tesi samanunga oedd edele unde scona
:et omnium virtutum pleiter plenater*

A Gyfieithu: "Yr oedd y gymydogaeth hon yn fonheddig a phur, ac yn gwbl lawn o bob rhinwedd".

Mae'r Carmina Burana (a gasglwyd c.1230) yn cynnwys nifer o gerddi sy'n cymysgu Lladin ag Almaeneg neu Ffrangeg Canoloesol. Enghraifft adnabyddus arall yw pennill cyntaf y garol enwog *In Dulci Jubilo*, yr oedd ei fersiwn wreiddiol (a ysgrifennwyd tua 1328) â Lladin wedi'i chymysgu ag Almaeneg, gydag awgrym o Roeg. Er bod gan rai o'r gweithiau cynnar hynny fwriad doniol clir, mae llawer yn defnyddio'r gymysgedd iaith i greu effaith delynegol.

## Iaith Macaronig Cymraeg
[bawd|250px|[Meredydd Evans a gofnododd gân facaronig Bachgen Bach o Dincer wedi iddo glywed Ifan O. Williams yn ei chanu]]
Ceir enghreifftiau mynych o iaith macaronig mewn cyd-destun Gymraeg fel arfer gyda Saesneg yn iaith arall. Datblygodd caneuon macaronig yn ystod y chwyldro diwydiannol pan unodd Cymry Cymraeg â gweithwyr mudol i ffurfio caneuon dwyieithog.

### Cerddoriaeth Gwerin
Gwelir elfennau o eiriau macaronig mewn canu gwerin Cymraeg o'r 19g.
* **Bachgen Bach o Dincer** - Cofnodwyd y gân hon gan Meredydd Evans wedi iddo glywed Ifan O. Williams yn ei chanu, a gasglodd hi gan hen ŵr ym Mhenmaenmawr 
* **Cân Merthyr** cân werin am ddyn sy'n briod â gwraig sy'n ei reoli ac yn pennu i ble mae'n mynd, wedi'i arfogi â lletwad cawl pren, yn gwrthod rhoi tybaco iddo ac yn bwyta'r cig tra'n ei orfodi ef i fwyta cawl. Caiff y gân ei chanu gan sawl grŵp gwerin Cymreig gan gynnwys Yr Hwntws, Pigyn Clust a Meredydd Evans:

* **Ar y Ffordd wrth Fynd i Rymni** - Mae Ar fy ffordd wrth fynd i Rymni yn alaw werin draddodiadol Gymreig. Ceir alaw a phennill cyntaf gyntaf mewn casgliad o ganeuon gwerin a gyflwynwyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910. Casglwyd yn gyntaf yn Nyffryn Aeron ac yn yr ardal o gwmpas Talysarn. Mae'r gân yn disgrifio taith ddigrif i Rymni yng Nghymoedd y De. Mae'r penillion yn facaronig eu natur, bob yn ail rhwng y Gymraeg a'r Saesneg.

### Cerddoriaeth Pop Cymraeg
Ceir enghreifftiau lu o ganeuon gyda geiriau macaronig mewn canu Roc Cymraeg a'r Sîn Roc Gymraeg. Mae'r defnydd o'r Saesneg mewn caneuon Cymraeg yn adlewyrchiad nid o ddiffyg rhuglder siaradwyr Cymraeg yn y Saesneg, sef, efallai'r rheswm dros ganeuon macaronig yn 19g, ond yn hytrach, efallai, bwriad i gyrraedd cynulleidfa nad sy'n rhugl yn y Gymraeg (yn hytrach nag nid yn rhugl yn y Saesneg). Efallai, hefyd, bod elfen o wrthryfela yn erbyn yr hyn a dybir yn rheolau iaith.

Un enghraifft ymysg llawer o ganeuon macaronig yw caneuon yr artist Sage Todz. Mae ei gân *Rownd a Rownd* yn ddwyieithog a chyfyd y cwestiwn pryd mae cân, neu darn o waith, yn ddwyieithog yn hytrach na macaronig? 

Pennill gyntaf *Rownd a Rownd*

## Gweler hefyd
* Diglosia - newid o'r naill iaith i'r llall yn ôl y sefyllfa
* Cywair Iaith - amrywiaethau yr un iaith yn ôl y cyd-destunau
* Ieithyddiaeth ddisgrifiadol - disgrifio’n fanwl gywir sut mae iaith yn cael ei defnyddio
* Cymraeg Clir - prosiect Canolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor
* Sosiolect - yn steil arbennig o siarad ac/neu ysgrifennu gan ddosbarth, proffesiwn neu grŵp penodol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* The Power of Speaking Macaronic erthygl ar gymysgu ieithoedd gan Amila Buturović
* The Modern Macaronic erthygl gan Albert Sbragia

Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Cymraeg
Categori:Dwyieithrwydd
Categori:Llenyddiaeth