Piran (Slofenia)

Bwrdeistref yn Slofenia yw **Piran** (/ piˈɾáːn /; yn Eidaleg: *Pirano* / piˈraːno /) Fe'i lleolir yn Istria yn rhanbarth Primorska ("arfordir") sy'n ffinio â'r Môr Adriatig. Mae hi'n swyddogol dwyieithog Slofenia ac Eidaleg. Piran yw enw'r dref arfordirol hynafol a hefyd y fwrdeistref o'r un enw.

## Daearyddiaeth
Mae'r fwrdeistref yn ymestyn dros ardal o 44.6 km2, yn nodi pen de-orllewinol Slofenia. Mae Croatia yn ffinio â'r de, i'r dwyrain gan fwrdeistrefi Izola a Koper. I'r gogledd, mae'n wynebu'r Eidal, y tu hwnt i Gwlff Trieste. Mae'r dref wedi'i lleoli ar benrhyn cul tra bod cyrchfan glan môr Portorož 5&nbsp;km i'r de, ar waelod Gwlff Piran.

## Pentrefi
Piran yw enw'r bwrdeistref hefyd ac mae'n cynnwys sawl pentref a threfnlan. Ceir enwau Slofeneg ac Eidaleg i'r pentrefi yma: Dragonja (Dragogna), Lucija (Lucia), Nova vas nad Dragonjo (Villanova), Padna (Padena), Parecag (Parezzago), Piran (Pirano), Portorož (Portorose), Seča (Sezza), Sečovlje (Sicciole), Strunjan (Strugnano) a Sveti Peter (San Pietro dell'Amata).

## Hanes
 o'r arfordir o Piran hyd at Izola]]

Daw enw'r ddinas o'r gair Groeg pyr sy'n golygu "tân". Yn wir, yng nghyfnod Gwlad Groeg, gosodwyd goleudy ar y penrhyn a chyhoeddodd y fynedfa i borthladd "Aegidia", y Koper cyfredol. Yna daeth y Rhufeiniaid o hyd i ddinas o'r enw *Piranum* ar y penrhyn ar ôl eu buddugoliaeth dros y llwythau cyfagos. Syrthiodd y dref fach dan adain Gweriniaeth Fenis o'r 13g. Parhaoedd llywodraethiant Fenis am bron i 5 canrif, gyda Piran yn gynghreiriad ffyddlon i'r ddinas. Yn 1692 ganwyd Giuseppe Tartini yn Pirano. Enwyd prif sgwâr y dref er anrhydedd iddo sawl canrif yn ddiweddarach a chodir cerflun ar gyfer daucanmlwyddiant ei eni.

Yna pasiodd Piran/Pirano dan reolaeth Ymerodraeth Awstria, nes iddi gael ei chysylltu â'r Eidal ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf fel rhan o Cytundeb Saint-Germain. Cymerwyd y cyfan fwy  neu lai o de-ddwyrain tiriogaeth y Slofeniaid gan yr Eidal wedi'r Rhyfel Mawr gan ddioddef polisiau gwrth iaith a diwylliant Slofeneg gan lywodraeth ffasgaidd Mussolini. Tu diwedd yr Ail Ryfel Byd cipiodd fyddin Partizan comiwnyddol Tito diroed Slofenaidd gan gipio Piran ac yna Trieste ar 1 Mai 1945. Cafwyd cadoediad rhwng y Comiwnyddion Iwgoslafaidd â'r Cynghreiriaid gan rannu'r tiriogaeth o gylch Bae Trieste yn ddau barth fel rhan o Diriogaeth Rydd Trieste. Canfu Piran yn rhan o Barth B ac o dan weinyddiaeth Iwgoslafia. Daeth TRT i ben gyda Gytundeb Llundain yn 1954 pan ddaeth Piran yn rhan o Weriniaeth Iwgoslafia Slofenia ym 1954. Gyda chwymp Iwgoslafia yn 1991, daeth Piran yn rhan o weriniaeth annibynnol Slofenia.

## Piran Heddiw
Mae bae Piran, un o'r prif fynedfeydd i'r môr yn Slofenia heddiw, yng nghanol gwrthdaro morwrol â Croatia. Oherwydd anghydfod ynghylch y ffiniau morwrol, gwrthwynebodd Slofenia esgyniad Croatia i'r Undeb Ewropeaidd. Yn 2010, dilyswyd cytundeb rhwng y ddwy wlad, yna’i gadarnhau ar 5 Mehefin yn dilyn trwy refferendwm yn Slofenia, gyda 51.48% ie. Mae'r bleidlais hon, a ddaw ar ôl pleidlais Senedd Croateg, yn dileu yn bendant rwystr pwysig i esgyniad cyflym Croatia i'r Undeb Ewropeaidd, y mae'r wlad hon yn gobeithio amdano ar gyfer 2012. Ar 24 Hydref 2010, daw Piran / Pirano yn fwrdeistref gyntaf cyn-Iwgoslafia i ethol maer du, Peter Bossman.

Piran yw sedd Prifysgol Ewro-Canoldir Slofenia (EMUNI - *Euro-Mediterranean University of Slovenia*), a sefydlwyd yn 2008 fel un o brosiectau diwylliannol Proses Barcelona: Undeb Môr y Canoldir. Mae Orielau Piran Coastal, sefydliad cyhoeddus sy'n cwmpasu grŵp o chwe oriel gelf gyfoes gyhoeddus, wedi'i leoli yn Piran.

## Demograffeg
Rhwng 1999 a 2008, arhosodd poblogaeth tref Piran yn agos at 17,000 o drigolion..

Yn ôl cyfrifiad iaith Awstria 1910, roedd 7,379 o drigolion yn y dref ei hun (95.97%) yn Eidalwyr a 0.09% yn Slofeniaid. Ym 1945, roedd gan y dref ei hun 5,035 o drigolion, 91.32% Eidaleg ac 8.54% o siaradwyr Slofenaidd. Ym 1956 roedd 3.574 o drigolion, 67.6% Slofeneg a 15.5% Eidaleg. Dylid cofio mae'r arfer am ganrifoedd oedd mai Eidalwyr oedd preswylwyr canol trefi neu hen drefi gaerog megis Piran a Koper, tra fyddai'r cefn gwlad o fewn km neu ddwy o'r dref yn gadarn Slofeneg neu Croatieg eu hiaith. Ar ôl 1947, newidiodd y cyfansoddiad ethnig yn radical oherwydd alltudiad yr Eidalwyr i'r Eidal a'u disodli gan ymsefydlwyr Slofenaidd, o ardaloedd eraill yn Istria Slofenia ac o rannau mewnol o'r wlad.

## Twristiaeth
Dinas Piran a'i phensaernïaeth ganoloesol yw un o'r prif gyrchfannau i dwristiaid ar arfordir Slofenia. Mae Portorož sy'n rhan o fwrdeistref Piran, yw gyrchfan glan môr bwysicaf yn y wlad. Maes Awyr Portorož, ger ffin Croatia, yw trydydd maes awyr rhyngwladol y wlad ac mae'n gwasanaethu nid yn unig arfordir Slofenia ond hefyd y dinasoedd cyfagos yn yr Eidal a Chroatia.

### Amgueddfeydd
Ger harbwr yr hen dref mae tair amgueddfa sy'n gysylltiedig â'r môr. Mae'r *Acwariwm* yn Kidriĉevo nabrežje 4 yn dangos ffawna morol yr Adriatig. Mae'r *Pomorski muzej* (amgueddfa forol) yn Cankarjevo nabrežje 3 yn cyflwyno defnydd economaidd y môr (pysgota, morio Slofenia, echdynnu halen). Mae *pod Muzej vodnihdejavnosti* (amgueddfa danddwr) yn Župančičeva 24 yn delio â deifio ac yn dangos, er enghraifft, llongddrylliadau.

## Pobl enwog
* Giuseppe Tartini, feiolinydd a chyfansoddwr Eidaleg
* Cesare Dell’Acqua (1821-1905), paentiwr Eidaleg
* Domingo Brescia (1866-1939), cyfansoddwr ac athro cerdd Eidalaidd
* Alenka Dovžan (* 1976), rasiwr sgïo Slofeneg

## Gefeillio
Mae Piran yn gefeilldref â sawl thref dramor unai, yn ystod ei chyfnod yn rhan o Iwgoslafia neu fel rhan o Slofenia annibynnol:

* Vis (ynys), Croatia *(ers 1973)*
* Aquileia, Yr Eidal *(ers1977)*
* Ohrid, Gogledd Macedonia *(ers 1981)*
* Bjugn, Norwy *(ers 1985)*
* Castel Goffredo, Italy *(ers 1993)*
* Indianapolis, Indiana, United States *(ers 2001)*
* Valletta, Malta *(ers 2002)*
* Acqualagna, Yr Eidal *(ers 2003)*
* Mangalia, Yr Eidal *(ers 2012)*
* Porano, Yr Eidal *(ers 2012)*
* Karsiyaka, Twrci *(ers 2013)*
* Sittersdorf, Awstria *(ers 2017)*
* Tivat, Montenegro *(ers 2018)*

## Oriel 

File:Postcard of Piran harbour (5).jpg|thumb|Cardyn post o harbwr Pirano - noder y sillafiad Eidalaidd. Cyn RhB2.
Image:Tartini Square from above, Piran, May 2009.jpg|thumb|Tartinjev trg o'r awyr, Mai 2009
Image:Piran.jpg|Golygfa tuat at Bae Piran. Gyferbyn mae rhan Croatia o benrhyn Istria 
Image:Slovenia Piran 07.jpg|Eglwys San Siôr (Slofeneg: *župnijska cerkev sv. Jurija v Piranu*, Eidaleg: San Giorgio)
Image:Piran_vue_de_la_cote_01.jpg|Golygfa o'r arfordir
Image:Piran_vue_de_la_place_principale.jpg|Tartinjev trg
File:View to Piran from St. George's Parish Church, Piran, Slovenia 11.jpg|Golygfa o doeau Piran, o eglwys blwyf Saint Georges. Awst2018
File:Venezianerhaus Piran.JPG|Tŷ Fenisaidd ar Tartinjev trg (noder lliw coch tywyll nodweddiadol adeiladau Fenis)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan bwrdeistref Piran 

Categori:Trefi Slofenia