Trefriw

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Trefriw**. Fe'i leolir ar lan orllewinol Afon Conwy. Yn 2001 roedd y boblogaeth yn 1338, gyda union 50% yn siarad Cymraeg; ond erbyn 2011 roedd y ganran wedi gostwng 5% i 44.8%.

Saif Trefriw tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o dref Llanrwst a thua 4 milltir i'r de o bentref Dolgarrog.  Yn y pentref mae Afon Crafnant yn ymuno ag Afon Conwy ar ôl llifo i lawr o Lyn Crafnant. Rhed ffin Parc Cenedlaethol Eryri trwy'r pentref, gyda'r rhan fwyaf ohono yn y parc. Heblaw bod yn rhywfaint o ganolfan wyliau, mae Trefriw yn adnabyddus am y felin wlân a'r sba, oedd yn cael ei defnyddio yn y cyfnod Rhufeinig ac a ddaeth yn adnabyddus yn y 18g.

## Hanes
chwith|bawd|Rhaeadr Trefriw. Ffoto o tua 1890-1900
Tua 6 milltir i'r gogledd o Drefriw ceir caer Rufeinig *Canovium* (Caerhun). Rhedai'r ffordd Rufeinig Sarn Helen trwy Trefriw, er nad oes olion ohoni i'w gweld yn yr ardal yma.

Dywedir fod gan Llywelyn Fawr lety hela yma yn y 13g; yn ôl John Leland roedd yn sefyll yn 1536, ond does dim i'w weld ohono rwan. Mae lle ar bwys y pentref a elwir 'Y Neuadd' ac yn ôl traddodiad lleol ar y llecyn hwnnw y safai llys Llywelyn. Mae traddodiad iddo adeiladu eglwys wreiddiol Trefriw oherwydd bod ei wraig Siwan yn blino cerdded i eglwys Llanrhychwyn. Maerdref cwmwd Nant Conwy, Cantref Arllechwedd, oedd Trefriw yr adeg hynny.

Yn y 19g roedd llongau gweddol o faint yn medru hwylio i fyny Afon Conwy cyn belled â Threfriw, lle'r oedd cei. Gyrrid nwyddau i lawr yr afon a byddai stemar yn cludo twristaid i'r pentref, ond daeth hyn i ben ddiwedd y 1930au.

## Eglwys y Santes Fair
bawd|400px|dim|Eglwys y Santes Fair; adeilad Gradd II*

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Thomas Wiliems (1545 neu 1546 - 1622?), a ysgrifennodd eiriadur Lladin/Cymraeg; efallai a chysylltiad â Chynllun y Powdwr Gwn yn Llundain.
* Dafydd Jones o Drefriw (g. 1703), argraffydd arloesol, bardd a hynafiaethydd.
* John Jones (Pyll) (1786-1865), argraffydd, cyhoeddwr a bardd; wŷr Dafydd Jones o Drefriw
* Robert Jones (argraffwr) (1803–850), wŷr Dafydd Jones o Drefriw a brawd John Jones (Pyll)
* Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd) ganed yn Nhrefriw yn 1795, bardd ac emynydd.
* William John Roberts (Gwilym Cowlyd), (1828-1904) Trefnodd "Arwest Glan Geirionydd" ar lan Llyn Geirionydd am ei fod yn teimlo fod yr Eisteddfod Genedlaethol yn rhy Seisnigaidd.
* Mary Owen (1803 - 1911). Ganed yn Nhrefriw, symudodd i *Fron Olew*, Mynydd Llwydiarth, Pentraeth a bu fyw i fod yn 108. Erbyn Mai 1911 hi oedd y person hynaf ym Mhrydain.
* William Jones (1896-1961), bardd, awdur *Adar Rhiannon a Cherddi Eraill* (1947) a *Sonedau a Thelynegion* (1950). Ganed yn Nhrefriw, bu fyw yn Nhremadog yn bennaf.
* Pierino Algieri, ffotograffydd. Ganed yma yn 1955.

[bawd|dim|Cartref [Ieuan Glan Geirionnydd yn Nhrefriw, tua 1875]]

## Llyfryddiaeth 
*Morris Jones, ''Hanes Trefriw: fel y bu ac fel y mae, disgrifiad cryno o'r ardal a'r trigolion* (W. J. Roberts, 1879)
*E. D. Rowlands, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn'' (Lerpwl, 1947)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Safle we'r pentref
* Lluniau o Drefriw 

Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Pentrefi Conwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)