Richard Charles Mayne

Roedd yr ôl-lyngesydd **Richard Charles Mayne CB FRGS** (7 Gorffennaf 1835 - 29 Mai 1892)  yn swyddog yn y Llynges Frenhinol ac yn fforiwr, a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Penfro a Hwlffordd.

## Cefndir 
Ganwyd Richard Mayne yn Llundain, roedd yn ail fab i Syr Richard Mayne KCB (cyd-gomisiynydd cyntaf yr Heddlu Metropolitan) a Georgina Marianne Catherine, merch hynaf Thomas Carvick o Wyke.

Addysgwyd Mayne am gyfnod yng Ngholeg Eton, ond ymadawodd a'r ysgol yn 12 mlwydd oed i ymuno â'r llynges.

## Gyrfa morwrol 
Ymunodd a'r llynges Frenhinol ym 1847 fel bachgen ar fwrdd HMS *Inconstant*. Wedi tair blynedd cafodd ei drosglwyddo i HMS *Cumberland*, fflaglong gorsaf forwrol India'r Gorllewin. Ym 1854 bu'n gwasanaethu ar HMS ''St. Jean D'Acre'', gan wasanaethu mewn tri ymgyrch morwrol cysylltiedig â rhyfel y Crimea. Am ei wasanaeth yn rhyfel y Crimea dyfarnwyd iddo Fedal y Baltig, Medal y Crimea gyda chlasbiau Sebastopol ac Azoff, y Légion d'honneur, a Medal Rhyfel Twrci.

Mae ei gyfnodolyn o'r gweithgareddau hyn yn ffynhonnell glasurol o hanes Columbia Brydeinig. Mae Ynys Mayne, un o Ynysoedd y Gwlff yng Nghulfor Georgia, wedi'i enwi ar ei ôl. Mae Culfor Hecate wedi ei enwi ar ôl ei long.

Ym 1862 penodwyd ef yn gomander ar *H.M.S. Eclipse*, ac aeth i Awstralia a Seland Newydd, gan gymryd rhan ym mhob brwydr gysylltiedig â Rhyfel y Maori 1863. Ar 21 Tachwedd 1863 cafodd ei anafu'n ddifrifol ger Rangiriri, ar Afon Waikato. Am ei wasanaeth yn Seland Newydd fe'i dyrchafwyd yn gapten, derbyniodd Fedal Seland Newydd a'i urddo yn Gymrawd y Baddon. Fe'i danfonwyd yn ôl i Brydain i wella o'i glwyfau.

### Fforiad Culfor Magellan 
Ym 1866 penodwyd Mayne yn gapten ar HMS *Nassau* a'i orchymyn i wneud arolwg o Gulfor Magellan; llwybr môr yn ne Chile yn gwahanu tir mawr De America i'r gogledd a Tierra del Fuego i'r de. Y culfor oedd y llwybr pwysicaf rhwng cefnforoedd yr Iwerydd a'r Môr Tawel ar y pryd. Roedd yr archwiliadau a'r mapiau a gwnaed cynt yn cael eu hystyried yn addas ar gyfer llongau hwylio. Ond gyda llongau ager mawr bellach yn tramwyo'r culfor roedd angen mapiau mwy o faint ac yn cynnwys mwy o fanylder. Fel prawf o'r angen am y mapiau mwy manwl wrth i'r *Nasau* agosáu at y culfor i gychwyn ar y gwaith daeth o hyd i'r llong ager *St Jago* wedi ei ddryllio yn erbyn craig ger Bai Trugaredd. Llwyddodd y Nassau i achub pob un o'r criw o 200 oedd ar y *St Jago* a'i danfon yn ddiogel i Monte Video.

Yn ogystal â'r gwaith o archwilio a mapio bu'r Nassau hefyd yn gyfrifol am gasglu gwybodaeth wyddonol. Y naturiaethwr ar y daith oedd Robert Oliver Cunningham. Gofynnodd Charles Darwin i Arglwyddi'r Llynges i ofyn i'r Capten Mayne gasglu nifer o lwythi llongau o esgyrn ffosil o rywogaethau o bedwarcarnolion diflanedig. Roedd yr Admiral Sulivan eisoes wedi darganfod casgliad rhyfeddol o gyfoethog o esgyrn ffosil heb fod yn bell o'r culfor. Ymddengys bod y rhain yn perthyn i gyfnod mwy hynafol, na rhai casglodd Darwin ar HMS *Beagle* a chan naturiaethwyr eraill, ac felly o ddiddordeb mawr i wyddoniaeth. Casglwyd llawer o ffosiliau a adneuwyd i'r Amgueddfa Brydeinig.

Am ei gymorth wrth gasglu'r ffosiliau, gwnaed Mayne yn Gymrawd y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol (FRGS).

## Priodas 
Ym 1870 priododd Mayne Sabine Dent, merch Syr Thomas Dent (1796-1872). Bu iddynt dau fab a dwy ferch. Ar ôl ei briodas, fe aeth Capten Mayne i'r môr am gyfnod byr yn unig, ym 1875. Pan orchmynnodd yr *H.M.S. Invincible*. Fe'i penodwyd yn Ôl Llyngesydd ym 1879.

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd Mayne yn aflwyddiannus yn Etholiad Cyffredinol 1885 fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholaeth Penfro a Hwlffordd. Bu'n aflwyddiannus gan gael ei guro gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol Henry Allen. Ym 1886 torrodd Allen gyda Llywodraeth Gladstone ar achos ymreolaeth i'r Iwerddon a dywedodd nad oedd am amddiffyn ei sedd yn yr etholiad nesaf. Pan ddaeth yr etholiad ym 1886 safodd Mayne ym Mhenfro a Hwlffordd fel Unoliaethwr Rhyddfrydol, gyda sêl bendith y cyn aelod. Ei wrthwynebydd oedd y bardd Eingl-gymreig Syr Lewis Morris. Etholwyd Mayne. Er iddo sefyll fel Unoliaethwr Rhyddfrydol, roedd yn aelod Ceidwadol, i bob pwrpas yn rhoi cefnogaeth driw i'r Prif Weinidog Ceidwadol yr Arglwydd Salisbury.

## Marwolaeth 
Ar 28 Mai 1892 roedd Mayne yn un o nifer o wleidyddion Cymreig a wahoddwyd gan Arglwydd Maer Llundain i wledd Gymreig yn y Mansion House. Rhoddwyd llwnc destun i'r llynges a gofynnwyd i Mayne ymateb ar ran llyngeswyr Cymru. Wedi codi i gynnig yr ymateb cafodd pendro. Wrth gael ei gynorthwyo i'w cerbyd llewygodd eto ar risiau'r plasty a thrawodd ei ben yn ddifrifol. Wedi llwyddo i'w gael o i'w cartref bu farw o fewn ychydig oriau o strôc.

Wedi gwasanaeth angladd gydag anrhydeddau morwrol yn Eglwys St Peter, Cranley Gardens, Kensington, rhoddwyd ei weddillion i orffwys ym mynwent Golder's Green.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Pobl o Swydd Fermanagh
Categori:Pobl o Ddulyn