open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sorbed

bawd|Sorbed mafon

Pwdin wedi'i rewi yw **sorbed** (hefyd **sorbe** neu **sorbet**) sy'n cael ei wneud o ddŵr melys gyda blas arno (sudd ffrwythau, fel arfer, neu biwrî ffrwythau, gwin, gwirod, neu'n anaml iawn, mêl).

Mae'r gair yn rhannu'r un tarddiad a 'sierbet', y powdr melys, sy'n dod o'r Eidaleg *sorbetto*, ac a gyflwynwyd i'r Ffrangeg fel *sorbet* yn ddiweddarach. I gyfeirio at rhywbeth roedd y Twrciaid yn ei yfed y defnyddiwyd y gair *sherbet* gyntaf yn y Gorllewin. Yn yr 17g, dechreuodd Lloegr fewnforio "powdr sherbet", a oedd yn cael ei wneud o ffrwythau a blodau sych wedi'u cymysgu â siwgr, gan yr Ymerodraeth Otomanaidd. Yn 1670, agorodd Café Procope ym Mharis a dechreuodd werthu sorbet. Dechrewyd gwneud *sorbetto* pan llwyddwyd i rewi sierbet, gan ychwanegu sudd ffrwythau a chyflasynnau at sylfaen surop syml wedi'i rewi.

Ceir y cofnod cynharaf o'r gair "sorbed" yn 1995 yn ôl *Geiriadur Prifysgol Cymru* er, gellir amau bod y gair, ac yn sicr yn ei ffurf 'sorbet' yn llawer hŷn nag hynny.

Mae *Agraz* yn fath o sorbed sydd fel arfer yn gysylltiedig â'r Maghreb a gogledd Affrica . Mae'n cael ei wneud o almonau, ferdis, a siwgr . Mae ganddo flas asidaidd cryf, oherwydd y ferdis. (*Larousse Gastronomique*)

*Givré* (Ffrangeg am "barugog") yw'r term am sorbed a weinir mewn cragen cneuen goco neu groen ffrwyth, fel lemwn, wedi'i rewi.

## Cyfeiriadau
Categori:Coginiaeth yr Eidal
Categori:Pwdinau rhew
Ma'an

Mae **Maʿān** (Arabeg: معان) yn ddinas sydd wedi'i lleoli yn ne'r Iorddonen, 218&nbsp;km o'r brifddinas Amman. Dyma brifddinas Ardal Llywodraethol Ma'an.

Roedd gan Ma'on boblogaeth o tua 41,055 yn 2015.

Mae diwylliant a ddynodir gan yr un enw â Maān wedi bodoli ers adeg y Nabateaid, ac mae'r ddinas bresennol wedi'i lleoli i'r gogledd-orllewin o'r un hynafol. Mae'r ddinas yn ganolbwynt trafnidiaeth pwysig, wedi ei leoli ar yr hen Via Regia a hefyd ar y Desert Desert modern.

Maʿān oedd y man lle bu gwrthdaro rhwng byddin yr Iorddonen a grwpiau ffwndamentalaidd yn 2002, ar ôl marwolaeth diplomydd o'r Unol Daleithiau.

## Hanes
Sefydlwyd Ma'an gan y Minaeaid (a elwir yn "Ma'in" yn Arabeg) - pobl Arab hynafol o Iemen yn y 2g a 4g Cyn Crist. Roedd y safle ar lwybr masnach bwyasig ac fe ymsefydlodd masnachwyr Mineaid yno. Yn ôl traddodiad lleol enwyd y ddinas ar ôl "Ma'an", mab Lot.

Yn y cyfnod cyn-Islamaidd, roedd y Ghassanids yn byw ym Maʿān, a benododd Farwa al-Juthamī yn llywodraethwr Maān. Roedd teyrnas Ghassanid dan ddylanwad yr Ymerodraeth Fysantaidd, ac roedd o ffydd Gristnogol.
Ar ôl brwydr Mu'ta, cyhuddwyd Farwa o fod yn Fwslim, felly arestiodd y Ghassanids Farwa a'i groeshoelio ger ffynnon boeth Afra. Mewn ymateb, anfonodd yr Umma Mwslemaidd newydd ei ffurfio o Medina fyddin dan arweiniad Usama ibn Zayd, a orchfygodd Maān.
bawd|stryd ym Ma'an, 2014
Pan gymerodd yr Umayyads reolaeth dros y calipad, daeth Maʿn yn ffynnu, a hyd heddiw mae wedi aros yn ganolbwynt pwysig i bererinion sy'n dod o Dwrci a Syria i gyrraedd Mecca.

Yn 1559 adeiladodd yr Otomaniaid gaer Saraya yn Maʿān, i wasanaethu fel lloches i bererinion ar eu ffordd i Mecca. Yn 1902 unodd gorsaf reilffordd Maān ddinas Damascus yn Syria â Medina yn ijāz. Gorweddau Ma'an yn Sanjak (sir) Ma'an o fewn Vilayet (talaith) Syria o Ymerodraeth yr Otomaniaid. Ar ôl cwymp Damascus yn nwylo'r Ffrancwyr ym 1920, daeth brwydr Maysalun, yr emir Hashemitiad Abdullāh - mab Sharīf Mecca a phennaeth y Gwrthryfel Arabaidd - i Maān i ad-drefnu'r lluoedd Arabaidd a gorchfygu Syria. Ar 5 Ionawr 1920, dechreuodd y rhyfel yn erbyn yr Otomaniaid a'u cynghreiriaid Prydeinig, ac yn ddiweddarach yr un flwyddyn trefnwyd byddin fach o'r enw "y Fyddin Arabaidd", sef cnewyllyn yr hyn a ddaeth yn ddiweddarach yn Lleng Arabaidd.

## Addysg
Prifysgol al-Husayn ibn Talal yw'r unig brifysgol ym Maʿān, ac mae'n cynnig ystod o 38 cwrs gwahanol, wedi'u rhannu'n Beirianneg, Celf, Gwyddoniaeth, Economeg, Archaeoleg, Addysg a Nyrsio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol Gofernad (Ardal Lywodraethol) Ma'an
* Encyclopaediad Britannica

Categori:Dinasoedd Gwlad Iorddonen
Horacio Quiroga

Llenor straeon byrion a newyddiadurwr yn yr iaith Sbaeneg o Wrwgwái a dreuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn yr Ariannin oedd **Horacio Quiroga** (31 Rhagfyr 1878 – 19 Chwefror 1937). Lleolir nifer o'i straeon yng nghoedwigoedd trofannol De America, ac yn portreadau brwydrau dyn ac anifail, ac yn aml disgrifiadau o afiechyd meddwl a rhithwelediadau. Fe'i ystyrir yn un o lenorion gwychaf llên Wrwgwái, yn feistr ar y stori fer Sbaeneg, ac yn ddylanwad pwysig ar realaeth hudol, ôl-foderniaeth, a swrealaeth yn llên America Ladin.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Horacio Quiroga ar 31 Rhagfyr 1878 yn ninas Salto, Wrwgwái. Saethodd ei dad ei hunan yn farw ar ddamwain yn 1879. Astudiodd Horacio ym Mhrifysgol Montevideo. Ei fenter gyntaf ym myd llenyddiaeth oedd cyd-sefydlu'r cylchgrawn *Revista del Salto* yn 1899. Teithiodd i Baris yn 1900.

## Swyddi ac anturiaethau yn yr Ariannin 
Ymsefydlodd Quiroga yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, ac addysgodd Sbaeneg yn y Coleg Cenedlaethol yno yn 1903. Y flwyddyn honno, teithiodd fel ffotograffydd gyda'r bardd o'r Ariannin Leopoldo Lugones i hen genadaethau yr Iesuwyr yn Nhalaith Misiones. Teimlodd atyniad at y berfeddwlad hon, tiroedd nad anturiodd neb iddynt, ac yn 1906 prynodd 185&nbsp;hectar ger tref San Ignacio, Misiones. Gweithiodd hefyd yn was sifil ac yn ustus heddwch yn yr ardal honno. Yn ddiweddarach, tyfodd gotwm yn Nhalaith Chaco. Addysgodd yr iaith Sbaeneg a'i llenyddiaeth yn Escuela Normal, Buenos Aires, o 1906 i 1911. Wedi 1917, gweithiodd mewn conswliaethau Wrwgwái yn yr Ariannin.

## Iselder ysbryd ac hunanladdiad 
Dioddefai Quiroga o iselder ysbryd, a bu'n dioddef o ganser ar ddiwedd ei oes. Bu farw ar 19 Chwefror 1937 mewn ysbyty yn Buenos Aires, trwy hunanladdiad, yn 58 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
*Emir Rodríguez Monegal, *El desterrado: vida y obra de Horacio Quiroga* (Buenos Aires: Editorial Losada, 1968).

Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Margaret Travers Symons

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Margaret Ann Travers Symons** (ganwyd 18 Awst 1879) sy'n nodigedig am fod y ferch gyntaf i siarad yn Nhŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig.

Fe'i ganed yn Paddington ar 18 Awst 1879. Pensaer oedd ei thad. bu'n briod am gyfnod byr i ddyn o Seland Newydd a daethpwyd i'w hadnabod fel "Margaret Travers Symons". Hi oedd ysgrifenyddes y gwleidydd a'r llafurwr Keir Hardie.

## Ymgyrchu dros etholfraint
Roedd Hardie, yn ffrind ac yn gariad i Sylvia Pankhurst ac yn cytuno'n llwyr gyda'r ymgyrch i roi pleidleisiau i fenywod, sef yr hyn a alwyd yn etholfraint. Roeddent yn aelodau sylfaenol o Ffederasiwn Swffragetiaid Dwyrain Llundain (*East London Federation of Suffragettes*), grŵp a dorrodd yn rhydd oddi wrth y WSPU. Roedd Travers Symons yn swffragét ac am gyfnod byr bu'n drysorydd cangen WSPU Llundain. Roedd Symons yn adnabod aelod seneddol ac roedd yn ymwybodol bod merched yn cael eu hebrwng fel ymwelwyr o amgylch adeiladau'r senedd. Trefnodd y byddai'n cael ei thywys o amgylch adeiladau'r senedd lle'r oedd twll bychan yn y wal, lle gallai menywod weld y brif siambr.

## Torri ar draws Senedd Lloegr
Ar 13 Hydref 1908, tra'n cael ei thywus o gwmpas y senedd, dihangodd o'i hebryngwr gan ymddangos yn Nhŷ'r Cyffredin lle roedd dadl. Gwaeddodd yn uchel "Pleidleisiau i Fenywod" a chafodd ei hebrwng oddi yno yn reit sydyn. Y noson hon, roedd criw o swffragetiaid yn protestio y tu allan i'r adeilad. Arestiwyd Emmeline Pankhurst yn ddiweddarach am drefnu'r digwyddiad ac fe'i dyfarnwyd i dri mis yn y carchar.

Adroddwyd am y digwyddiad mewn papurau newydd cenedlaethol, bydeang, gan i Margaret Travers Symons weithredu mewn modd hanesyddol, fel y fenyw gyntaf i siarad yn Nhŷ'r Cyffredin.

Y ferch gyntaf i gymryd ei sedd ar ôl cael ei hethol i'r senedd Brydeinig oedd Nancy Astor, yr is-iarlles Astor. Cafodd ei hethol ym 1919 yn dilyn yr ymlacio a oedd yn caniatáu rhai menywod mewn etholiadau Prydeinig.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swffragetiaid
Anna Whitlock

Ffeminist a swffragét o Sweden oedd **Anna Whitlock** (13 Mehefin 1852 - 16 Mehefin 1930) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, addysgwr ac ymgyrchydd dros hawliau merched. Hi oedd cyd-sefydlydd Cymdeithas Genedlaethol Etholfraint Menywod Sweden, ac mae'n un o arloeswyr mwyaf blaenllaw mudiad menywod Sweden.

Fe'i ganed yn Finska församlingen ar 13 Mehefin 1852, bu farw yn Danderyd ac fe'i claddwyd ym 'Mynwent Northern'.

Gweithiodd fel athrawes-ddisgybl yn yr Adolf Fredriks folkskola yn Stockholm yn 1869–70 ac fel *governess* yn y Ffindir rhwng 1870-72 cyn ymrestru fel myfyriwr yn yr Högre lärarinneseminariet yn Stockholm, lle graddiodd ym 1875. Rhwng 1876 a 1878, astudiodd iaith ac addysg yn y Swistir, yr Eidal a Ffrainc. Yn ystod ei hastudiaeth yn Ffrainc, hi oedd gohebydd *Aftonbladet* ym Mharis. 

Roedd yn ferch i'r masnachwr Gustaf Whitlock a Sophie Forsgrén, a chwaer y ffeminist a'r awdur Ellen Whitlock (1848-1936). Pan busnes ei thad i'r gwellt, cafodd cynhaliwyd y teulu ei mam, a oedd yn flynyddoedd lawer yn iau na'i thad, ac a oedd wedi addysgu ei hun fel ffotograffydd ac fel cyfieithydd. Dywedir i Anna Whitlock etifeddu ei diddordeb mewn materion menywod gan ei mam. Etifeddodd Sophie Whitlock ychydig arian, a gyda hwnnw, sefydlodd fusnes yn y gwaith adeiladu. Cododd floc o fflatiau ar gyfer gweithwyr proffesiynol benywaidd, a bu'n gweithio fel ysgrifennydd ar gyfer y mudiad menywod Cymdeithas Fredrika Bremer.

## Aelodaeth 
Bu hefyd yn aelod o Gymdeithas Wledig y merched dros yr Hawl i Bleidleisio am rai blynyddoedd. Yn 1905, sefydlodd 'Cartref y Merched' (*Svenska hem*), cymdeithas gydweithredol er wmyn sicrhau bwyd o ansawdd da. Yn 2019 roedd y gymdeithas yn dal yn bodoli.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sweden
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Stockholm
Caewr bachyn-a-dolen

Mae **caewr bachyn-a-dolen** (fel arfer yn cael ei gyfeirio ato fel **felcro,** sef Cymreigeiddiad o'r nod masnach **Velcro,** er gwaethaf gwrthwynebiad y brand) yn cynnwys dwy elfen: yn nodweddiadol, dwy stribed unionsyth ffabrig (neu, fel arall, "dotiau" crwn neu sgwariau) sydd wedi'u cysylltu i arwynebau croes fel y gellir eu cau. Mae'r cydran gyntaf yn cynnwys bachau bach, mae'r ail yn cynnwys dolenni llai. Pan gaiff y ddau eu gwasgu at ei gilydd mae'r bachau yn dal yn y dolenni a'r ddau ddarn yn cau neu'n rhwymo dros dro. Pan fyddant yn cael eu gwahanu, trwy dynnu neu bilio'r ddau arwyneb ar wahân, mae'r stribedi'n gwneud sŵn “rhwygo” nodedig.

Cafodd y caewr bach-a-dolen gwreiddiol ei greu ym 1941 gan beiriannydd o'r Swistir o'r enw George de Mestral. Daeth y syniad iddo un diwrnod ar ôl dychwelyd o daith hela gyda'i gi yn yr Alpau. Cymerodd olwg fanwl ar bigau (hadau) y cacimwnci a oedd yn glynu i'w ddillad a ffwr ei gi. Archwiliodd nhw o dan ficrosgop, a sylwodd ar eu cannoedd o "fachau" oedd yn glynu i unrhyw beth gyda dolen, fel dillad, ffwr anifeiliaid, neu wallt. Gwelodd y posibilrwydd o rwymo dau ddefnydd mewn ffordd syml pe gallai weithio allan sut i ddyblygu'r bachau a'r dolenni. neu Werner Nachtigall  fel enghraifft allweddol o ysbrydoliaeth o natur neu gopïo o fecanweithiau natur (a elwir yn bionics neu biomimesis).

## Cyfeiriadau 
Categori:Caewyr dillad
Categori:Dyfeisiau o'r Swistir
Jean, Uwch Ddug Lwcsembwrg

Uwch Ddug Lwcsembwrg rhwng 1964 a 2000 oedd '''Jean Benoît Guillaume Robert Antoine Louis Marie Adolphe Marc d'Aviano'''; 5 Ionawr 1921 – 23 Ebrill 2019).

Cafodd ei eni yng Nghastell Berg, yn fab i'r Archdduges Charlotte a'i priod, Tywysog Felix. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Ampleforth yn Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2019
Uriel

**Uriel** ( ‘Duw yw fy ngoleuni’ neu ‘Tân Duw’; ; Copteg: ) yw un o’r saith archangel yn y traddodiad Cristnogol, gyda Mihangel, Gabriel, Raphael ac eraill, sy’n sefyll yn dragwyddol o flaen Duw ac yn barod i’w hanfon fel ei negesyddion i’r dynolryw. Fe’i derbynnir hefyd fel un o’r angylion gan Iddewon.

Fe’i cyfrifir yn nawddsant barddoniaeth a’y celfyddydau. Mae’n warchod giatiau Gardd Eden gyda chleddyf fflamllyd.

Yn Cabala Hermetig mae’n cael ei ystyried fel yr archangel y gogledd a yr elfen y ddaear.

## Oriel 

Delwedd:Archangel Uriel, St James' Church, Grimsby.jpg|Gwydr lliw, Eglwys Sant Iago, Grimsby.
Delwedd:Archangel Uriel, St Andrew's, Chippenham.jpg|Gwydr lliw, Eglwys Sant Andrew, Chippenham.
Delwedd:Archangel Uriel, Holy Trinity Church, Kingston upon Hull.jpg|Gwydr lliw, Eglwys y Drindod Sanctaidd, Kingston upon Hull.
Delwedd:St Uriel, St James' Church, Ewhurst Green.jpg|Gwydr lliw, Eglwys Sant Iago, Ewhurst Green.
Delwedd:Sanctus Uriel.jpg|Gwydr lliw, Eglwys Sant Mihangel a’r Holl Angylion, Brighton.
Delwedd:Saint Uriel - stained glass window in the cloisters of Chester Cathedral.jpg|Gwydr lliw, Eglwys Gadeiriol Caer.
Delwedd:Archangel Uriel (The Royal Rhodesian Air Force memorial).jpg|Gwydr lliw, Eglwys Gadeiriol Lincoln.
Delwedd:Uriel memorial stained glass, Mainside Protestant Chapel.jpg|Gwydr lliw, Prif Gapel Protestannaidd, , Jacksonville, Gogledd Carolina.
Delwedd:Archangel Uriel, St Martin's in the Bull Ring.jpg|Gwydr lliw, Eglwys Sant Martin, Birmingham.
Delwedd:Archangel Uriel, detail of East Window at Liverpool Cathedral.jpg|Gwydr lliw, Eglwys Gadeiriol Lerpwl.
Delwedd:Sant’Uriele Arcangelo (Pala d’oro).jpg|Archangel Uriel, , Basilica San Marco, Fenis.
Delwedd:MONUMENTO-FAMILIA MANUEL STIRLING Y SU ESPOSA NICOLASA ARGOIS.JPG|Cerflun, , Paysandú, Wrwgwái.

## Cyfeiriadau 
Categori:Archangylion
Categori:Cristnogaeth
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Iddewon ac Iddewiaeth
Bartolomé Hidalgo

Bardd o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Bartolomé Hidalgo** (24 Awst 1788 – 28 Tachwedd 1822). Roedd yn un o'r llenorion cyntaf o America Ladin i ysgrifennu am fywyd y *gaucho*.

Ganwyd ym Montevideo yn Rhaglywiaeth Río de la Plata, un o raglywiaethau Ymerodraeth Sbaen yn yr Amerig. Mynychodd ysgol Ffransisgaidd. Cafodd waith yn gyfrifydd yn y trysorlys brenhinol yn 1806, ac ymunodd â'r fyddin leol. Brwydrodd yn erbyn yr Ymerodraeth Brydeinig yn ystod goresgyniadau'r Río de la Plata (1806–07) ac yn erbyn Ymerodraeth Portiwgal yn ystod goresgyniad y Banda Oriental (1811–12). Roedd yn gyfaill clos i José Gervasio Artigas, arwr cenedlaethol Wrwgwái, a daliodd sawl swydd yn llywodraeth y Liga Federal.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Flora Benavides de Abanto, *El lenguaje dialectal en un texto de la poesía gauchesca: Nuevo diálogo de Bartolomé Hidalgo; análisis fonético, morfológico y sintáctico* (Lima: Universidad de Lima, Facultad de Ciencias Humanas, 1993).
* Nicolás Fusco Sansone (gol.), *Vida y obras de Bartolomé Hidalgo, primer poeta uruguayo* (1952).

Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Pobl o Montevideo
Alfonsina Storni

Bardd, newyddiadurwraig a dramodydd yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin oedd **Alfonsina Storni** (29 Mai 1892 – 25 Hydref 1938). Mae ei barddoniaeth yn nodedig am onestrwydd y safbwynt benywaidd sy'n amlygu ffaeleddau'r drefn batriarchaidd, a fe'i gelwir yn "fardd ffeministaidd gyntaf America Ladin".

Ganwyd yn Sala Capriasca, Ticino, yn y Swistir. Ymfudodd ei theulu i'r Ariannin yn 1896, a chafodd ei magu yng nghefn gwlad. Ymunodd â chwmni o actorion yn ystod ei hieuenctid. Cychwynnodd ar ei gyrfa yn athrawes yn Rosario, Talaith Santa Fe, yn 19 oed. Cafodd blentyn anghyfreithlon yn 1912, a bu'n rhaid iddi adael ei swydd. Aeth i Buenos Aires yn 1913, ac yno bu'n cwrdd â'r llenor Horacio Quiroga.

Cyhoeddodd Storni ei llyfr cyntaf, *La inquietud del rosal*, yn 1916, ac yn yr hwnnw clywir y llais angerddol a'r sentimentaliaeth sy'n nodweddiadol o'i cherddi cynnar. Denodd ragor o sylw gyda *El dulce daño* (1918) ac *Irremediablemente* (1919). Adlewyrchodd ddatblygiadau llenyddol y cyfnod, yn bennaf moderniaeth ond hefyd ôl-foderniaeth, a ddangosir yn y gyfrol *Languidez* (1920). Dioddefai o ganser y fron yn ei blynyddoedd olaf, a bu farw trwy hunanladdiad pan foddai ei hunan yn y môr ger Mar del Plata.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ymfudwyr o'r Swistir i'r Ariannin
Marie Dähnhardt

Ffeminist o'r Almaen oedd **Marie Dähnhardt** (ganwyd 1818) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel swffragét.

Fe'i ganed yn Gadebusch, yr Almaen (Mecklenburg-Western Pomerania erbyn heddiw) yn 1818, yn ferch i apothecari. Bu farw yn Llundain. Am gyfnod, cysylltwyd hi gyda Chlwb Dadlau Berlin (*Die Freien*) ac yno y cyfarfu a'r athronydd Max Stirner; bu'r ddau yn briod rhwng 1843 a 1846, ail-briodas Stirner. Yn niwedd 1844, blwyddyn wedi priodi,  cyhoeddodd Stirner ei fagnum opus, sef *Der Einzige und Sein Eigentum* (Yr Unigolyn ac ef ei Hun) a gyhoeddwyd gan Otto Wigand; rhannwyd y llyfr yn sydyn i'r siopau, cyn ei fod yn cael ei sensro. Nodwyd y dyddiad 1845 ar y llyfrau.

Buddsoddodd Stirner gwaddol ei wraig mewn cwmnïau, ac aeth yr hwch drwy'r siop. Ar ôl ysgaru Max Stirner, symudodd Dähnhardt i Lundain, ac yn 1852 i Awstralia.

Ar ôl dychwelyd i Loegr, ymunodd â chymuned Gatholig, lle cyfarfu a John Henry, bywgraffydd Stirner, ond gwrthododd siarad am ei chyn-ŵr a dywedodd Henry, "roedd Stirner yn ddyn annwyl iawn; nid oedd Dähnhardt wedi'i garu o gwbwl. Roedd perthynas y ddau yn fwy o gyd-fyw na phriodas".

## Darllen pellach
* Rhifyn arbennig: *"Meinem Liebchen Marie Dähnhardt"* o *Der Einzige. Vierteljahresschrift des Max-Stirner-Archivs Leipzig*, nr. 33/34 (Chwefror/Mai 2006).

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Gadebusch
Heather Harper

Cantores soprano o Ogledd Iwerddon oedd **Heather Mary Harper CBE** (8 Mai 1930 – 22 Ebrill 2019).

Fe'i ganwyd yn Belffast. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Cerddoriaeth y Drindod, Llundain.

Categori:Cantorion o Ogledd Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ogledd Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ogledd Iwerddon
Edith Cowan

Ffeminist a diwygiwr cymdeithasol o Awstralia oedd **Edith Cowan** (2 Awst 1861 - 9 Mehefin 1932) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd a swffragét.

Ganed **Edith Dircksey Cowan** yn Geraldton, 424 cilometr (263 milltir) i'r gogledd o Perth, ar 2 Awst 1861; bu farw hefyd yn Perth, Gorllewin Awstralia ac fe'i claddwyd ym Mynwent Karrakatta, Perth. 

Gweithiai dros hawliau a lles menywod a phlant, ond fe'i hadnabyddir yn bennaf am fod y fenyw gyntaf yn Awstralia i wasanaethu fel aelod seneddol. Mae Cowan wedi ymddangos ar gefn nodyn 50-doler Awstralia ers 1995. Mae hefyd yn cael ei chofio yn enw "Prifysgol Edith Cowan" ac "Is-adran ffederal Cowan", a chan gofeb Edith Dircksey Cowan ym Mharc y Brenin, Perth.

Ganwyd Cowan ar fferm ddefaid ger Geraldton, Gorllewin Awstralia. Roedd yn wyres i ddau o ymfudwyr cynnar: Thomas Brown a John Wittenoom. Bu farw mam Cowan pan oedd yn saith oed, ac fe'i hanfonwyd i ysgol breswyl yn Perth. Yn 14 oed, cafodd ei thad, Kenneth Brown, ei ddienyddio am lofruddio ei llysfam, gan ei gwneud yn amddifad. Ar ôl hynny bu'n byw gyda'i mam-gu yn Guildford, Gorllewin Awstralia nes iddi briodi yn 18 oed. Cafodd hi a'i gŵr bedwar o blant gyda'i gilydd, gan rannu eu hamser rhwng cartrefi yng Ngorllewin Perth a Cottesloe.

Yn 1894, roedd Cowan yn un o sylfaenwyr y Clwb Karrakatta, clwb cymdeithasol menywod cyntaf Awstralia. Daeth Cowan yn flaenllaw yn y mudiad etholfraint menywod, lle gwelwyd menywod yng Ngorllewin Awstralia yn cael yr hawl i bleidleisio ym 1899. Roedd Cowan hefyd yn eiriolwr blaenllaw ar gyfer addysg gyhoeddus a hawliau plant (yn enwedig y rhai a anwyd i famau sengl). Hi oedd un o'r merched cyntaf i wasanaethu ar fwrdd addysg lleol, ac yn 1906 helpodd i ddod o hyd i'r Gymdeithas Amddiffyn Plant, a arweiniodd at greu'r Llys Plant y flwyddyn ganlynol. Roedd Cowan yn gyd-sylfaenydd Urdd y Merched ym 1909, ac yn 1911 helpodd i sefydlu cangen taleithiol o Gyngor Cenedlaethol y Menywod.

Roedd Cowan yn ffigwr allweddol yn yr ymgyrch i sefydlu Ysbyty Coffa'r Brenin Edward i Fenywod, a daeth yn aelod o'i fwrdd ymgynghorol pan agorodd ym 1916. Cafodd ei gwneud yn ynad lleyg yn 1915 ac yn ynad heddwch ym 1920. Etholwyd Cowan i Gynulliad Deddfwriaethol Gorllewin Awstralia (enw yn yr iaith frodorol: *Legislative Assembly of Western Australia*) fel aelod o'r Blaid Genedlaethol, gan ddod yn seneddwr benywaidd cyntaf Awstralia. Cafodd ei threchu ar ôl un tymor yn unig, ond cynhaliodd broffil uchel yn ystod ei deiliadaeth a llwyddodd i sicrhau bod nifer o filiau aelodau preifat yn cael eu pasio.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Merched y 19eg ganrif o Awstralia
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Geraldton
Carrie Nation

Ffeminist a swffragét o'r Unol Daleithiau oedd **Carrie Amelia Nation** (enw bedydd: **Carroline**, weithiau: **Carry**; 25 Tachwedd 1846 - 9 Mehefin 1911) sy'n nodigedig am fod yn aelod radical o'r mudiad dirwest. Gwrthwynebai alcohol cyn dyfodiad y Gwaharddiad syddogol. Mae'n cael ei chofio am ymosod ar sefydliadau sy'n gweini alcohol e.e. tafarndai, a hynny gyda bwyell bychan.

Fe'i ganed yn Garrard County ar 25 Tachwedd 1846; bu farw yn Leavenworth, Kansas ac fe'i claddwyd yn Belton, Missouri. Roedd ei thad yn ffermwr Gwyddelig, yn fasnachwr stoc ac yn perchen caethweision. Yn ystod llawer o'i bywyd cynnar, roedd ei hiechyd yn wael ac roedd ei theulu'n dioddef o anawsterau ariannol. Symudodd y teulu sawl gwaith yn Kentucky ac yn y diwedd, yn 1854, ymsefydlodd yn Belton, Missouri. Cafodd ychydig o addysg anffurfiol. 

Poenai Nation am ddillad tynn menywod y cyfnod. Yn wir, gwrthododd wisgo staes ac anogodd fenywod i beidio â'u gwisgo oherwydd eu heffeith niweidiol ar organau hanfodol.

Disgrifiodd hi ei hun fel "ci tarw yn rhedeg o gwmpas traed Iesu, yn cyfarth ar yr hyn nad yw Ef yn ei hoffi", a honnodd iddi dderbyn orchymyn dwyfol i hyrwyddo dirwest trwy ddinistrio bariau.

## Priodi
bawd|chwith|Carrie, wedi iddi briodi David Nation ar 30 Rhagfyr 1874 pan oedd yn 28 oed.
Yn 1865 cyfarfu Carrie â Charles Gloyd, meddyg ifanc a oedd wedi brwydro dros yr Undeb, a oedd yn alcoholig difrifol.  Dysgodd Gloyd mewn ysgol a oedd yn agos at fferm y Moores, tra ei fod yn ceisio penderfynu ble i sefydlu ei ymarfer meddygol. Yn y diwedd, ymsefydlodd yn Holden, Missouri, a gofynnodd i Nation ei briodi. Roedd rhieni Nation yn gwrthwynebu'r briodas oherwydd eu bod yn credu ei fod yn gaeth i alcohol, ond aeth y briodas ymlaen. Priodasant ar 21 Tachwedd, 1867, ac fe'u gwahanwyd yn fuan cyn genedigaeth eu merch, Charlien, ar 27 Medi 1868. Bu farw Gloyd yn 1869 o alcoholiaeth.

Wedi'i ddylanwadu gan farwolaeth ei gŵr, datblygodd Nation agwedd negyddol eithafol yn erbyn alcohol. Gyda'r elw o werthu ei thir a etifeddwyd (yn ogystal â gwerthu tir ei gŵr), adeiladodd dŷ bach yn Holden. Symudodd yno gyda'i mam-yng-nghyfraith a Charlien, a mynychodd Sefydliad Normal (tebyg i'r Coleg Normal, Bangor) yn Warrensburg, Missouri, gan ennill ei thystysgrif addysg yng Ngorffennaf 1872. Bu'n dysgu mewn ysgol yn Holden am bedair blynedd cyn graddio mewn hanes. Pwnc ei hymchwil oedd dylanwad athronwyr Groeg ar wleidyddiaeth America.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Dirwestol Cristnogol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Kentucky
Rhyfel Cartref Yemen (2015–presennol)

bawd|300px|Sanaa, prifddinas Yemen, ar ôl cyrchoedd awyr, 9 Hydref 2015
Mae **Rhyfel Cartref Yemen** yn wrthdaro a ddechreuodd yn 2015 rhwng dwy garfan: y llywodraeth sy'n cael ei chydnabod yn rhyngwladol, dan arweiniad Abdrabbuh Mansur Hadi, a mudiad arfog Houthi, ynghyd â'u cefnogwyr a'u cynghreiriaid. Mae'r ddwy garfan yn honni eu bod yn ffurfio llywodraeth swyddogol Yemen. Mae lluoedd Houthi sy'n rheoli'r brifddinas Sanaʽa, ac sy'n gysylltiedig â lluoedd sy'n deyrngar i'r cyn-arlywydd Ali Abdullah Saleh, wedi gwrthdaro â lluoedd ffyddlon i lywodraeth Abdrabbuh Mansur Hadi, sydd wedi'u lleoli yn Aden. Mae Al-Qaeda ym Mhenrhyn Arabia a Gwladwriaeth Islamaidd Irac a'r Lefant hefyd wedi gweithredu ymosodiadau, gydag Al-Qaeda yn rheoli darnau o diriogaeth yn y cefnwlad, ac ar hyd rhannau o'r arfordir.

Ar 21 Mawrth 2015, ar ôl cymryd rheolaeth o Sanaʽa a llywodraeth Yemen, cyhoeddodd Prif Bwyllgor y Chwyldro dan arweiniad Houthi eu bod yn cynnal ymgyrch i ddymchwel llywodraeth Hadi a sefydlu eu rheolaeth drwy yrru i mewn i daleithiau'r de. Dechreuodd cyrch yr Houthi, ynghyd â lluoedd milwrol a oedd yn deyrngar i Saleh, y diwrnod canlynol gydag ymladd yn Lahij. Erbyn 25 Mawrth, roedd Lahij dan reolaeth yr Houthis ac roedden nhw wedi cyrraedd cyrion Aden, sedd grym llywodraeth Hadi; penderfynodd Hadi ffoi o'r wlad yr un diwrnod. Ar yr un pryd, lawnsiodd clymblaid dan arweiniad Saudi Arabia ymosodiadau milwrol gan ddefnyddio cyrchoedd awyr i adfer hen lywodraeth Yemen. Rhoddodd yr Unol Daleithiau gefnogaeth ymchwil a logisteg i'r ymgyrch.

Yn ôl y Cenhedloedd Unedig a ffynonellau eraill, lladdwyd 8,670–13,600 o bobl yn Yemen rhwng mis Mawrth 2015 a mis Rhagfyr 2017, gan gynnwys mwy na 5,200 o sifiliaid. Yn ogystal â hynny, amcangyfrifir bod newyn oherwydd y rhyfel wedi arwain at fwy na 50,000 o farwolaethau. Mae'r gwrthdaro wedi cael ei ystyried yn eang fel estyniad i'r gwrthdaro rhwng Iran a Saudi Arabia ac fel ffordd o frwydro yn erbyn dylanwad Iran yn y rhanbarth. Yn 2018, rhybuddiodd y Cenhedloedd Unedig fod 13 miliwn o sifiliaid Yemen yn wynebu newyn, ac y gallai fod yn y "newyn gwaethaf a welodd y byd ers 100 mlynedd."

Mae'r gymuned ryngwladol wedi condemnio'r ymgyrch fomio dan arweiniad Saudi Arabia, sydd wedi cynnwys bomio ardaloedd sifil. Yn ôl Prosiect Data Yemen, cyhoeddwyd ym Mawrth 2019 bod yr  ymgyrch fomio wedi lladd neu anafu 17,729 o sifiliaid. Er gwaethaf hyn, nid yw'r argyfwng wedi cael llawer o sylw yn y cyfryngau rhyngwladol o'i gymharu â rhyfel cartref Syria.

## Cyfeiriadau 
Categori:Camdriniaethau hawliau dynol
Categori:Pages with unreviewed translations
Nikon

de|bawd|200x200px| Camera Nikon F FTN

Corfforaeth ryngwladol o Japaneaidd sydd â'i phencadlys yn Tokyo, Japan, ac sy'n arbenigo mewn cynhyrchion optegol a delweddu yw .

Mae cynhyrchion Nikon yn cynnwys camerâu, lensys camera, ysbienddrychau, microsgopau, lensys offthalmig, offerynnau mesur, sgopiau reiffl, scopiau arsylwi, a'r stepwyr a ddefnyddir yn y camau ffotolithograffeg o wneuthuriad lled- ddargludol. Nikon yw'r ail weithgynhyrchydd mwyaf y byd yn y maes hwn. Y cwmni oedd yr wythfed gwneuthurwr offer sglodion cyfrifiadurol mwyaf yn y byd yn ôl adroddiad 2017. Mae'r cwmnïau a ddelir gan Nikon yn ffurfio'r Nikon Group. Ymhlith ei gynhyrchion mae lensys delweddu Nikkor (ar gyfer camerâu 'gosodiad-F', ffotograffiaeth fformat mawr, helaethwyr ffotograffig, a chymwysiadau eraill), cyfres F- o gamerâu SLR 35&nbsp;mm, cyfres D- o gamerâu digidol SLR, yr gyfres Coolpix o gamerâu digidol bychain, a chyfres Nikonos o gamerâu ffilm tanddwr. Mae prif gystadleuwyr Nikon mewn gweithgynhyrchu camera a lens yn cynnwys Canon, Sony, Fujifilm, Panasonic, Pentax, ac Olympus .

Sefydlwyd y cwmni ar 5 Gorffennaf 1917 fel *Nippon Kōgaku Kōgyō Kabushikigaisha* (   "Cwmni Diwydiannau Optegol Japan, Cyf."), ac ailenwyd y cwmni yn Nikon Corporation, ar ôl ei gamerâu, ym 1988. Mae Nikon yn aelod o grŵp o gwmnïau (*keiretsu*) Mitsubishi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau Japan
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Samuel Butler (nofelydd)

::''Mae'r erthygl hon am y nofelydd o'r 19g. Am yr erthygl am y bardd o'r 17g, awdur "Hudibras", gweler Samuel Butler (bardd).''

Awdur a nofelydd o Loegr oedd **Samuel Butler** (4 Rhagfyr 1835 – 18 Mehefin 1902).  Mae'n fwyaf adnabyddus am ei nofel iwtopaidd ddychanol *Erewhon* (1872) a'i nofel lled-hunangofiannol *The Way of All Flesh* (1903, gwaith ôl-argraffedig).

Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Llenyddiaeth Wrwgwái

Er bod Wrwgwái yn un o wledydd lleiaf De America, cafwyd cryn ddylanwad gan **lenyddiaeth Wrwgwái** ar lenyddiaeth Sbaeneg America Ladin.

Un o feirdd arloesol y wlad oedd Bartolomé Hidalgo (1788–1822), un o'r llenorion cyntaf i ysgrifennu am fywyd y *gaucho*. Amlygwyd Rhamantiaeth yn llenyddiaeth Wrwgwái gan waith Adolfo Berro (1819–41) a Juan Zorrilla de San Martín (1855–1931). Ystyrir Zorrilla yn Fardd Genedlaethol Wrwgwái am iddo gyfansoddi arwrgerddi a barddoniaeth wladgarol debyg megis *Notas de un himno* (1877), *La leyenda patria* (1879), *Tabaré* (1888), a *La epopeya de Artigas* (1910).

bawd|José Enrique Rodó.
Ar ddiwedd y 19g ymddangosodd y to o lenorion a elwir *La Generación del 900*. Llenor enwocaf y wlad mae'n bosib, a dylanwad pwysig ar wledydd eraill America Ladin, yw José Enrique Rodó (1871–1917), sy'n nodedig am ei lyfr *Ariel* (1900), gwaith modernaidd sy'n amddiffyn yn erbyn tra-arglwyddiaeth ddiwyllianniol Ewrop a'r Unol Daleithiau. Modernydd arall ar droad y ganrif oedd y bardd Julio Herrera y Reissig (1875–1910). Un o'r dramodwyr gwychaf yn holl lenyddiaeth America Ladin yw Florencio Sánchez (1875–1910), a chânt ei ddramâu eu perfformio hyd heddiw. Yn hanner cyntaf yr 20g blodeuai beirdd rhamantus megis Delmira Agustini (1886–1914) a Juana de Ibarbourou (1892–1979), ac ysgrifennwyd hefyd barddoniaeth delynegol gan Emilio Frugoni (1880–1969) ac Emilio Oribe (1893–1975). Caiff Horacio Quiroga (1878–1937) ei ystyried yn un o feistri'r stori fer Sbaeneg.

Ymhlith mawrion y wlad ers canol yr 20g mae Juan Carlos Onetti (1909–94), ffuglennwr a nodir am ei straeon seicolegol, a Mario Benedetti (1920–2009), bardd, nofelydd ac ysgrifwr o fri ac un o hoelion wyth *La Generación del 45*. Llenor ffeithiol amlycaf y wlad yn niwedd yr 20g oedd Eduardo Galeano (1940–2015), awdur y gweithiau hanes *Las venas abiertas de América Latina* (1971) a thriawd *Memoria del fuego* (1982–87). Dramodydd cyfoes pwysicaf y wlad yw Jacobo Langsner (1927–2020).

Bu sawl llenor o Wrwgwái yn ysgrifennu drwy gyfrwng y Ffrangeg, gan gynnwys Comte de Lautréamont (1846–70), Jules Laforgue (1860–87), Jules Supervielle (1884–1960), Ricardo Paseyro (1925–2009), a Álvaro García de Zúñiga (g. 1958).

## Y wasg a'r diwydiant cyhoeddi 
Cyhoeddir y mwyafrif o bapurau newydd dyddiol Wrwgwái yn y brifddinas, Montevideo. Perchnogir nifer ohonynt gan bleidiau gwleidyddol, neu fel arall yn gysylltiedig â charfan wleidyddol benodol. Sefydlwyd *El Día* gan José Batlle y Ordóñez, arweinydd y Partido Colorado, yn 1886, ac hwnnw oedd y papur uchaf ei barch yn y wlad nes iddo mynd i'r wal yn 1993. Y papur newydd a chanddo'r cylchrediad uchaf ydy *El País*, cyhoeddiad a gysylltir â'r Partido Blanco. Un o'r prif bapurau dyddiol annibynnol ydy *El Observador Económico*.

## Sefydliadau llenyddol 
Lleolir Llyfrgell Genedlaethol Wrwgwái yn y brifddinas, Montevideo.


Categori:Y celfyddydau yn Wrwgwái
Wrwgwai
Wrwgwai
Wrwgwai
Clwb Criced Swydd Gaerhirfryn

Clwb criced yw **Clwb Criced Swydd Gaerhirfryn** (Saesneg: *Lancashire County Cricket Club*), sy'n un o'r 18 tîm sirol sy'n chwarae ym mhencampwriaeth y siroedd.

Ffurfiwyd y clwb ar 12 Ionawr 1864, mewn cyfarfod yn y *Queen’s Hotel*, Manceinion. Mae'r tîm yn chwarae yn stadiwm Old Trafford, stadiwm sy'n dal 19,000 o gefnogwyr.

Maent wedi ennill pencampwriaeth y siroedd ym 1897, 1904, 1926, 1927, 1928, 1930, 1934, 1950, a 2011.

Mae’r Cymro, Phil Salt, yn cadw’r wiced i Sir Gaerhirfryn. Ganwyd Salt ar 28 Awst 1996 ym Modelwyddan. Dechreuodd chwarae criced yn Llanelwy a chwaraeodd i dîm dan-11 Gogledd Ddwyrain Cymru. Mae e hefyd dan gytundeb i Loegr, sef, tîm rhyngwladol Bwrdd Criced Cymru a Lloegr.

## Fideo

Gary Keedy bowling, 2012.ogv
Stephen Parry bowling, 2012.ogv
Steven Croft batting, 2012 (3).ogv

## Cyfeiriadau
Categori:Swydd Gaerhirfryn
Categori:Timau criced y Deyrnas Unedig
Arborfield and Newland

Plwyf sifil yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Arborfield and Newland**, sy'n cynnwys pentrefi Arborfield, Arborfield Cross, rhan o Arborfield Garrison, Newland a Carter's Hill. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Wokingham.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,298. 

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Wokingham
Categori:Plwyfi sifil Berkshire
Sermeq Kujalleq

bawd|de|Mae ymyl y rhewlif wedi bod yn cilio ers y 19fed ganrif.

Rhewlif mawr yng Ngorllewin yr Ynys Las yw **Sermeq Kujalleq** (Daneg: *Jakobshavn Isbræ*). Mae'n cynhyrchu deg y cant o holl fynyddoedd iâ'r Ynys Las.

## Ffynonellau 
Categori:Yr Ynys Las
Y Ddinas Waharddedig

bawd|300px|Gât Shenwumen, Y Ddinas Waharddiedig, Beijing

Cyfadeilad palasaidd yng nghanol Beijing, Tsieina, yw'r **Ddinas Waharddiedig** (). Roedd yn balas imperialaidd Tseiniaidd o gyfnod brenhinlin Ming hyd ddiwedd brenhinlin Qing (1420 i 1912). Mae bellach yn gartref i Amgueddfa'r Palas. Bu'r Ddinas Wahardiedig yn gartref i ymerawdwyr a'u teuluoedd yn ogystal â chanolfan seremonïol a gwleidyddol llywodraeth Tsieina am bron i 500 mlynedd.

Wedi'i adeiladu rhwng 1406 a 1420, mae'r cyfadeilad yn cynnwys 980 o adeiladau ac mae'n gorchuddio 72 hectar (dros 180 erw). Mae'r palas yn enghraifft o bensaernïaeth  Tsieineaidd draddodiadol, ac mae wedi dylanwadu ar ddatblygiadau diwylliannol a phensaernïol yn Nwyrain Asia a mannau eraill. Cyhoeddwyd y Ddinas Waharddedig yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1987, a 2017.

Mae'r enw "Y Ddinas Waharddedig" yn gyfieithiad o'r enw Tsieineaidd *Zijin Cheng* (). Ymddangosodd yr enw *Zijin Cheng yn* ffurfiol yn 1576. Mae'r enw yn yr iaith wreiddiol yn golygu, yn llythrennol, 'Y Ddinas Waharddedig Borffor'. Mae'r 'porffor' yn cyfeirio at Seren y Gogledd, cartref nefol yr Ymerawdwr Nefol mewn astroleg Tsieineaidd. Y Ddinas Waharddedig oedd cartref yr ymerawdwr daearol. Roedd yn 'waharddedig' am nad oedd unrhyw un yn cael dod i mewn na gadael heb ganiatâd yr ymerawdwr.

Heddiw, mae'r safle yn cael ei adnabod mewn Tsieinëeg fel *Gùgōng* ( ), sy'n golygu y "Palas [yn y dyddiau] gynt".

## Cyfeiriadau 
Categori:Beijing
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Tsieineeg
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Pages with unreviewed translations
Janie Allan

Ffeminist o'r Alban oedd **Janie Allan** (28 Mawrth 1868 - 29 Ebrill 1968) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am noddi'r mudiad swffragét ar ddechrau'r 20g.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Glasgow, yr Alban i deulu cefnog ar 28 Mawrth 1868. Ei theulu oedd perchnogion y cwmni llongau Allan Line a gychwynwyd gan ei thaid Alexander Allan. Y pumed mab oedd ei thad, ac erbyn iddo ddod yn gyfrifol am y gwaith llongau yn Glasgow, roedd gan y cwmni lawer o longau, swyddfeydd yn Lerpwl a Montreal ac wedi llwyddo i gipio cytundeb y Royal Mail oddi wrth gwmni Cunard.

Yn debyg i lawer o'i theulu, roedd gan Allan safbwyntiau gwleidyddol sosialaidd ac yn helpu pobl dlawd y ddinas. Roedd yn aelod cynnar o'r Blaid Lafur Annibynnol (ILP), a golygodd golofn a oedd yn ymwneud ag etholfraint i fenywod ym mhapur newydd sosialaidd *Forward*.

Yn 1907, pryderodd nad oedd y GWSAWS (a'u polisi di-drais) mor effeithiol ag y dylai fod, ymddiswyddodd Allan o'u pwyllgor gweithredol ac ymunodd â WSPU, er iddi gynnal ei thanysgrifiad i GWSAWS tan 1909. Dros yr ychydig flynyddoedd dilynol, darparodd Allan o leiaf £350 (cyfwerth ag oddeutu £35,100 yn 2018) mewn arian i WSPU, yn ogystal â rhoi rhywfaint o arian ar gyfer Cynghrair Rhyddid Menywod (''Women's Freedom League'' WFL) yn dilyn eu gwahanu oddi wrth WSPU. Yn ogystal â'i chyfraniadau ariannol, roedd Allan yn gyfranogwr gweithredol, yn ymgyrchydd milwriaethus ar ran y WSPU.

## Carchar a bwydo gorfodol
Yn gynnar ym Mawrth 1912, ynghyd â thros 100 o bobl eraill, cymerodd Allan ran mewn protest torri ffenestri yng nghanol Llundain. Cuddiodd y merched gerrig a morthwylion o dan eu sgertiau ac, unwaith y byddent yn eu lle, aethant ati i ddinistrio ffenestri siopau Regent Street, Oxford Street, a'r cyffiniau. Yna, aroshodd y merched yn aros yn amyneddgar ac yn dawel i'r heddlu gyrraedd. Tra bod yr heddlu wedi troi eu sylw i rywle arall, llwyddodd Emmeline Pankhurst a thair arall i fentro'n ddigon agos at 10 Downing Street i daflu cerrig drwy bedair o'i ffenestri. Yn dilyn hynny, ynghyd â llawer o'i chymdeithion, cafodd Allan ei harestio, ei rhoi ar brawf a'i ddedfrydu i bedwar mis yng Ngharchar Holloway.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Greta Thunberg

Ymgyrchydd amgylcheddol a myfyriwr ysgol Swedaidd yw **Greta Ernman Thunberg** (; ganwyd 3 Ionawr 2003) sydd wedi ei disgrifio fel model rôl ar gyfer gweithredu gan fyfyrwyr byd-eang.

Mae hi'n adnabyddus am ddechrau'r mudiad streic ysgol dros yr hinsawdd ym mis Tachwedd 2018 a dyfwyd yn gyflym iawn ar ôl cynhadledd COP24 yn 2018 (Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig) ym mis Rhagfyr 2018.

Dechreuodd ei protest personol ym mis Awst 2018 gyda'i *Skolstrejk för klimatet* (streic ysgol dros yr hinsawdd) fel unigolyn yn barhaol tu allan i'r Riksdag, senedd Sweden. Fe dynnodd sylw y wasg yn araf deg.

Ar 15 Mawrth 2019 roedd oddeutu 1.4 miliwn o fyfyrwyr mewn 112 gwlad o gwmpas y byd wedi ymuno â'i galwad i streicio a phrotestio. Roedd y streic hinsawdd nesaf wedi ei gynllunio am 24 Mai 2019.

Ar 13 Mawrth 2019, enwebwyd Thunberg gan dri aelod o Storting, senedd Norwy, am ymgeisydd ar gyfer Gwobr Heddwch Nobel yn 2019. Atebodd Thunberg bod hi'n 'freintiedig a diolchgar iawn' am yr enwebiad. Mae Thunberg eisoes wedi derbyn sawl gwobr am ei phrotest.

## Effaith ar wleidyddiaeth Cymru
Bu Greta Thunberg yn ysbrydoliaeth ac yn ffigwr adnabyddus ifanc a roddodd cyd-destun i ddatganiadau ar berygl newid hinsawdd. Gan roi wyneb a ffigwr bersonol ar ddadl gall fod yn haniaethol. Ar 24 Ebrill 2019 cyfarfu Gret Thunberg ag aelodau seneddol San Steffan i drafod y bygythiad i'r hinsawdd. Bu ei hymddangosiad hi (ymysg nifer fawr o ffactorau tymor hir a mwy eraill) a'r mudiad y sbardunodd yn rhan o'r drafodaeth ac ysgogiad ar i Lywodraeth Cymru gyhoeddi "Argyfwng Hinsawdd" rhai diwrnodau wedi ei hymweliad â Phrydain. yn dilyn dadl a gyflwynwyd gan Blaid Cymru ar y pwnc yn y Cynulliad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Sweden
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd o Sweden
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Sweden
Helen Crawfurd

Ffeminist o'r Alban oedd **Helen Crawfurd** (9 Tachwedd 1877 - 18 Ebrill 1954) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, gwleidydd Comiwnyddol a swffragét.

Fe'i ganed yn Glasgow ar 9 Tachwedd 1877 a bu farw yn Dunoon yn Argyll a Bute. 

## Magwraeth
Ganwyd **Helen Jack**, yn 175 Cumberland Street yn ardal y Gorbals yn Glasgow; rhieni Helen oedd Helen L. Kyle a William Jack. Symudodd ei theulu i Ipswich pan oedd yn ifanc, ac yn ddiweddarach aeth i ysgol yn Llundain ac Ipswich cyn symud yn ôl i Glasgow fel arddegwr. Roedd ei thad, a oedd yn brif bobydd, yn Gatholig ond newidiodd yn aelod o Eglwys yr Alban. Roedd hefyd yn undebwr llafur ceidwadol.

Pan oedd yn ifanc, roedd yn eitha crefyddol ei natur, ond newidiwyd hynny. Priododd â gŵr gweddw Alexander Montgomerie Crawfurd (29 Awst 1828 - 31 Mai 1914), Gweinidog Eglwys yr Alban, yn 9 Park Avenue yn Stirling ar 19 Medi 1898, ond daeth yn gynyddol radical. Bu farw Alexander yn 85 oed yn 17 Stryd Sutherland yn Partick, Glasgow. 

Yn 1945, ailbriododd Helen, â George Anderson, gŵr gweddw, o Anderson Brothers Engineers, Coatbridge, aelod o Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr. Bu George Anderson farw ar 2 Chwefror 1952 a bu farw Helen yn Mahson Cottage, Kilbride Avenue, Dunoon, Argyll, yn 76 oed.

## Ymgyrchydd dros hawliau merched
, Mrs A. A. Wilson, Frances McPhun, Nancy A. John a Annie S. Swan.]]

Daeth Crawfurd yn ymgyrchydd gweithredol gyntaf yn y mudiad i ferched tua 1900, ac yna yn 1910 yn ystod cyfarfod yn Rutherglen pan newidiodd ei chefnogaeth i Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Pankhursts, sef y ''Women's Social and Political Union (WSPU)''. Yn 1912, chwalodd ffenestri cartref Jack Pease, y Gweinidog Addysg, a chafodd ddedfryd o garchar am fis. Ym Mawrth 1914, arestiwyd Helen yn Glasgow pan oedd Emmeline Pankhurst yn siarad, derbyniodd fis arall yn y carchar, ac aeth ar streic newyn wyth diwrnod. Ar ôl cael ei harestio ymhellach, gadawodd y WSPU mewn protest gan eu bont yn cefnogi'r Rhyfel Byd Cyntaf ac ymunodd â'r Blaid Lafur Annibynnol (ILP).

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Glasgow
Emilio Frugoni

Gwleidydd, cyfreithiwr, a llenor o Wrwgwái oedd **Emilio Frugoni** (30 Mawrth 1880 – 28 Awst 1969). Sefydlodd Blaid Sosialaidd Wrwgwái, a mynegodd ei syniadau gwleidyddol yn ei ysgrifeniadau, gan gynnwys  *Socialismo, batllismo y nacionalismo* (1928), *La revolución del machete* (1935), *Ensayos sobre marxismo* (1936), a *Génesis, esencia y fundamentos del socialismo* (1947). Cyhoeddodd 12 cyfrol o farddoniaeth delynegol.

Er ei daliadau Marcsaidd, roedd Frugoni yn cefnogi'r Arlywydd José Batlle y Ordóñez (1903–07, 1911–15), arweinydd y Partido Colorado, a chanddi ideoleg ryddfrydach. Dadleuodd Frugoni o blaid diwygiadau moesol Batlle, gan gynnwys cyfreithloni ysgariad a diddymu'r gosb eithaf, yn ogystal â chefnogaeth dros y mudiad llafur, gweithiau cyhoeddus, ac adeiladau ysgolion. Yn 1910, cefnogodd Frugoni y llywodraeth yn erbyn bygythiad chwyldro gan y Partido Blanco a'r Radicalwyr.

Dadleuodd Frugoni ers 1904 dros ffurfio mudiad sosialaidd i drefnu'r gweithwyr yn wleidyddol, a sefydlwyd y Blaid Sosialaidd ganddo yn 1910. Ysgrifennodd faniffesto'r blaid, gan ddatgan ei chefnogaeth dros y cyfansoddiad a'r drefn wleidyddol yn hytrach nag ymgyrchoedd chwyldroadol a threisgar yr anarchwyr. Etholwyd Frugoni i'r gyngres genedlaethol ar gyfer y tymor 1911–14, a chydweithiodd gyda'r Arlywydd Batlle wrth ddeddfu dros les y dosbarth gweithiol.

Penodwyd Frugoni yn ddeon Prifysgol y Weriniaeth yn 1933. Gwasanaethodd yn llysgennad Wrwgwái i'r Undeb Sofietaidd o 1945 i 1948, ac ysgrifennodd lyfr am ei brofiadau, *La esfinge roja* (1948), sy'n canmol datblygiadau'r Sofietiaid ond yn mynegi pryder am gamdriniaethau hawliau dynol yn y wlad.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Gerardo Giudice, *Frugoni* (Montevideo: Proyección, 1995).
* Milton I. Vanger, *The Model Country: José Batlle y Ordóñez of Uruguay, 1907–1915* (1980).

Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Diplomyddion o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion gwleidyddol o Wrwgwái
Categori:Llysgenhadon o Wrwgwái
Categori:Llysgenhadon i'r Undeb Sofietaidd
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Sosialwyr o Wrwgwái
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Juan Carlos Onetti

Nofelydd a llenor straeon byrion o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Juan Carlos Onetti** (1 Gorffennaf 1909 – 30 Mai 1994). Mae ei ffuglen yn portreadu dirywiad y gymuned drefol, a'i gymeriadau yn byw'n anhapus ac yn ynysig ac yn dianc o'r byd absẃrd drwy ffantasi, angau, a'r meddwl. Roedd yn un o ddatblygwyr realaeth hudol, ac ystyrir ei waith yn pontio'r traddodiad Naturiolaidd a'r dirfodaeth sy'n nodweddiadol o lên America Ladin yn yr 20g. Cafodd ei alw'n "sefydlwr nofel newydd America Ladin" gan Mario Vargas Llosa.

## Plentyndod, addysg, a gyrfa lenyddol gynnar (1909–43) 
Ganwyd ym Montevideo, prifddinas Wrwgwái, ar 1 Gorffennaf 1909. Roedd ei dad yn gweithio i'r asiantaeth tollau, ac felly symudodd y teulu yn aml. Ni threuliodd fawr o amser yn yr ysgol, ond bu'n ddarllenwr brwd. Cafodd sawl swydd wahanol yn ystod ei ddauddegau, gan gynnwys gweinydd bwyty, porthor, ac arolygydd grawn.

Llyfr cyntaf Onetti oedd y nofel fer *El pozo* (1939). Roedd yn un o gyd-sefydlwyr y cylchgrawn wythnosol adain-chwith *Marcha*, ac daeth yn olygydd newyddion yn 1940.

## Ei gyfnod yn yr Ariannin (1943–55) 
Aeth yn ôl i Buenos Aires yn 1943, ac arhosodd yno nes 1955 tra'n gweithio fel newyddiadurwr. Cyhoeddodd ei nofel enwocaf, *La vida breve*, yn 1950. Lleolir y stori honno, a nifer o'i nofelau eraill, yn y ddinas ddychmygol Santa María.

## Llwyddiant a charchar yn Wrwgwái (1955–75) 
Dychwelodd i Montevideo yn 1955, a gweithiodd am gyfnod yn rheoli cwmni hysbysebu. Penodwyd yn gyfarwyddwr Gwasanaeth Llyfrgelloedd Wrwgwái yn 1957. Daeth yn olygydd *Marcha* yn y 1960au.

Ymhlith ei nofelau eraill mae *Para una tumba sin nombre* (1959), *El astillero* (1961), a *Juntacadáveres* (1964). Ymhlith ei gasgliadau o straeon byrion mae *Un sueño realizado y otros cuentos* (1951) ac *El infierno tan temido* (1962). His Obras completas (“Complete Works”) were published in 1970, and his Cuentos completos (“Complete Stories”) appeared in 1974. Derbyniodd Wobr Iberia-America o Sefydliad William Faulkner yn 1963. Carcharwyd Onetti mewn gwallgofdy, a phan gafodd ei ryddhau penderfynodd adael y wlad.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Dejal Kadir, *Juan Carlos Onetti* (Boston, Massachusetts: Twayne, 1977).
* Gustavo San Román (gol.), *Onetti and Others: Comparative Essays on a Major Figure in Latin American Literature* (Albany, Efrog Newydd: State University of New York Press, 1999).

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon