open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arianllys byrgoes

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anthelia juratzkana*
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Antheliaceae
| genus = Anthelia
| species = *A. juratzkana*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Arianllys byrgoes** (enw gwyddonol: *Anthelia juratzkana*; enw Saesneg: *scarce silverwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Disgrifiad
Mae'r lliw llwyd glas golau yn nodweddiadol o'r Arianllys hirgoes a'r byrgoes, ac yn ei gwneud yn hawdd i'w hadnabod. Mae'r egin yn 0.5&nbsp;mm o led, a gyda chwyddwydr, gellir gweld 3 rhes o ddail deulabed, gyda'u pwyntiau miniog wedi'u cywasgu i'r coesyn. Nid oes unrhyw lysieuyn afu Prydeinig arall yn llwydlas a chanddo 3 rhes o ddail sy'n deulabed.

## Cynefin
Mae'r Arianllys byrgoes (A. juratzkana) yn aml yn tyfu ar derasau ger mannau lle mae eira'n hwyr yn dadmer ar gopa'r mynyddoedd. fel arall, mae i'w chanfod lethrau tamp.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Rachel Held Evans

Colofnydd, blogiwr ac awdur Cristnogol oedd **Rachel Held Evans** (ganed**Rachel Grace Held**, 8 Mehefin 1981 – 4 Mai 2019). Bu ei llyfr *A Year of Biblical Womanhood* ar restr *The New York Times* o'r e-lyfrau ffeithiol oedd yn gwerthu orau.

## Bywyd a gyrfa 
Ganed Evans yn Alabama, yn ferch i Peter a Robin Held, a threuliodd ei blynyddoedd cynnar yn Birmingham, Alabama. Pan oedd yn 14 oed, symudodd hi a'i theulu i Dayton, Tennessee, lle cymerodd ei thad swydd weinyddol yng Ngholeg Bryan. Mynychodd Ysgol Uwchradd Swydd Rhea ac yna aeth i Goleg Bryan lle cymerodd lenyddiaeth Saesneg fel pwnc anrhydedd. Derbyniodd ei gradd Baglor yn y Celfyddydau yn 2003 a phriododd Dan Evans. Symudodd y ddau i Chattanooga, Tennessee, lle bu'n gweithio i'r *Chattanooga Times Free Press*.

Dychwelodd Evans i Dayton yn 2004 a bu'n gweithio yn llawn amser i'r papur newydd *The Herald-News*. Yn 2006, aeth o weithio'n amser llawn i ysgrifennu pro bono fel colofnydd hiwmor y papur; yn 2007, enillodd wobr am y Colofn Hiwmor Personol Gorau gan Gymdeithas Gwasg Tennessee. Parhaodd i ysgrifennu erthyglau llawrydd ar gyfer cyhoeddiadau cenedlaethol a dechreuodd gadw blog.

Ym mis Medi 2008, arwyddodd Evans gytundeb gyda Zondervan i gyhoeddi ei llyfr cyntaf, *Evolving in Monkey Town*. Mae'r llyfr yn archwilio ei thaith o sicrwydd crefyddol i ffydd sy'n derbyn amheuaeth a chwestiynu; mae'r teitl yn seiliedig ar Achos Llys Mwnci Scopes a gynhaliwyd yn Dayton. Rhyddhawyd ei hail lyfr, *A Year of Biblical Womanhood: How a Liberated Woman Found Herself Sitting on Her Roof, Covering Her Head, and Calling Her Husband Master*, ym mis Hydref 2012. Mae hi'n adrodd sut y treuliodd flwyddyn gyfan o fyw bywyd Beiblaidd yn llythrennol. Roedd y llyfr hefyd yn denu sylw'r cyfryngau cenedlaethol i Evans wrth iddi ymddangos ar *The Today Show*.

Yn 2015, ysgrifennodd golofn yn *The Washington Post* : ""Want millennials back in the pews? Stop trying to make church 'cool'". Yn y golofn roedd hi'n ystyried ei hun fel "millennial", a mynegodd ei chred bod eglwysi yn mynd at y dasg o geisio denu ei chyfoedion iddynt trwy ganolbwyntio ar agweddau steilistig yn anghywir; nid "gwell sioe" yn unig oedd pobl ifanc ei eisiau. Credai bod ymdrechion yr eglwys yn ddidwyll, ond ei bod yn defnyddio strategaethau camsyniol i wneud hynny.

Roedd Evans yn Esgobydd ac aeth i Eglwys Esgobol Sant Luc yn Cleveland, Tennessee. Ar adeg ei marwolaeth, nid oedd bellach yn ystyried ei hun yn "efengylaidd" oherwydd ei chysylltiad agos â'r adain dde Gristnogol yn yr Unol Daleithiau. Yn gynnar ym mis Awst 2016, cyhoeddodd Evans erthygl olygyddol yn *Vox* a oedd yn amddiffyn ei safbwynt "Cristion pro-bywyd" a'i chefnogaeth i Hillary Clinton, enwebai arlywyddol democrataidd yn etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau yn 2016.

## Marwolaeth 
Cafodd Evans ei rhoi mewn coma a ysgogwyd yn feddygol ym mis Ebrill 2019 yn dilyn haint. Erbyn 2 Mai, gwaethygodd ei chyflwr oherwydd "chwydd difrifol yn ei hymennydd," a bu farw ar 4 Mai.

## Llyfrau 
* , republished as 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif
Categori:Marwolaethau 2019
Cornllys mannog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anthoceros punctatus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Anthocerotopsida
| ordo = Anthocerotales
| familia = Anthocerotaceae
| genus = Anthoceros
| species = *A. punctatus*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, brÿoffyt ac un o lysiau'r afu yw **Cornllys mannog** (enw gwyddonol: *Anthoceros punctatus*; enw Saesneg: *dotted hornwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Anthocerotales, o fewn y dosbarth Anthocerotopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Nghymru (e.e. Parc Fforest Afan) ac yn Iwerddon.

Fel arfer, mae'r thali di-draidd, crwn, gwyrdd tywyll yn 2-3 cm ar draws, yn edrych fel ffrils, ac fel arfer mae ganddynt gefnennau a chribau amrywiol ar yr wyneb uchaf. Dim ond trwy fesur dimensiynau'r organau gwrywaidd y gellir gwahaniaethu rhwng Cornllys mannog a Chornllys y maes (Anthoceros agrestis). Mae sborau aeddfed ar ben y cyrn yn ddu yn y ddwy rywogaeth.

## Cynefin
Mae'r Cornllys mannog a Chornllys y maes i'w cael mewn caeau sofl llaith, tir braenar, ymylon ffosydd, traciau coetir a chorneli caeau. Yn gyffredinol, mae Cornllys mannog yn amlach yng ngorllewin Iwerddon a Chornllys y maes yn y dwyrain.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Anthocerotales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Paul Hymans

Roedd **Paul Louis Adrien Henri Hymans**, neu'n fwy cyffredin **Paul Hymans** (Ganer Ixelles/Elsene 23 Mawrth, 1865 - marw, Nice, 8 Mawrth 1941) yn wleidydd o Wlad Belg a oedd yn gysylltiedig â'r Blaid Ryddfrydol. Ef oedd ail Lywydd Cynghrair y Cenhedloedd, a dychwelodd i wasanaethu fel Llywydd yn y blynyddoedd 1932-33.

## Gyrfa
Daeth yn gyfreithiwr a darlithydd ym Mhrifysgol Rydd Brwsel. Fel gwleidydd penodwyd yn Weinidog Materion Tramor Gwlad Belg o 1918 tan 1920 (ac eto o 1927 i 1935), yn Weinidog Cyfiawnder o 1926 i 1927, ac yn aelod o Cyngor y Gweinidogion o 1935 i 1936 Ym 1919, ynghyd â Charles de Broqueville ac Emile Vandervelde, cyflwynodd bleidlais gyffredinol i bob dyn (dyn, pleidlais) ac addysg orfodol.

## Wedi'r Rhyfel Mawr
Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, bu'n cynrychioli Gwlad Belg yng Nghynhadledd heddwch Paris, 1919-1920. Daeth niwtraliaeth Gwlad Belg i ben a daeth y cyntaf yn y ciw i dderbyn iawndal gan yr Almaen am y Rhyfel. Serch hynny, dim ond darn bychan o dir Almaenig yr enillodd Gwlad Belg wedi'r Rhyfel a gwrthodwyd ei galwad am i'r cyfan o Lwcsembwrg a rhan o'r Iseldiroedd gael eu gwobrwyo i'r wlad, ond fe enillodd Gwlad Belg reolaeth mandad dros drefeigaethau Almaenig Rwanda a Burundi yng Nghanolbarth Affrica.

Helpodd Paul Hymans ffurfio undeb tollau Gwlad Belg a Lwcsembwrg (Undeb Economaidd Gwlad Belg-Lwcsembwrg) yn 1921 (a barhaodd nes 1972 a'i ddiwedaru eto yn 1982 a thrachefn yn 1992) a chwaraeodd ran bwysig yn y broses o negodi Cynllun Dawes ym 1924. Yn 1928, llofnododd y Cytundeb Briand-Kellogg ar gyfer Gwlad Belg.

Rhwng 1920 ac 1921 ac o 1932 hyd 1933 bu'n Llywydd Cynghrair y Cenhedloedd ac yn 1914 fe'i benodwyd yn weinidog Gwladol. O 1924 i 1925, o 1927 i 1934 ac o 1934 i 1935 yr oedd unwaith eto'n Weinidog Materion Tramor, o 1926 i 1927 yn Weinidog Cyfiawnder ac o 1935 hyd 1936 Gweinidog Heb Bortffolio. Fel Gweinidog Tramor cwblhaodd gytundeb milwrol gyda Ffrainc

Roedd yn Brotestant, yn aelod o'r Seiri Rhyddionsaer maen, ac yn aelod o gyfrinfa *Les Amis Philanthropes* yn *Grand Orient Belgique* ym Mrwsel. 

Claddwyd Paul Hymans ym mynwent Ixelles ym Mrwsel.

## Hymans a Mudiad Cenedlaethol Fflemeg
Roedd Hymans yn elyniaethus i'r *Frontbeweging* (Mudiad y Ffrynt) mudiad a dyfwyd gan ddeallusion Fflemeg yn ystod y Rhyfel Mawr oedd yn galw am hawliau ieithyddol, cyfansoddiadol a diwylliannol i siaradwyr Iseldireg Fflandrys. Roedd hefyd yn gwrthwynebu amnest ar gyfer gweithredwyr, rhyddhau August Borms (oedd o blaid cydweithio gyda'r Almaenwyr i ennill hawliau cenedlaethol i'r Fflemiaid). Roedd Hymens yn erbyn gwireddu'r *Minimumprogram* Fflemaidd - sef y galwadau mwyaf sylfaenol i'r iaith ac hunaniaeth Fflemeg yng Nglwad Belg, sef, rhaglen van Cauwelaert´s o statws uniaith Iseldireg i Fflandrys; a pheth hunanlywodraeth i Fflandrys.

## Paul Hymans a Chymru
Ymatebodd Hymans i Neges Heddwch ac Ewyllus Da Cymru i'r Byd 1925 a drefnwyd gan Gwilym Davies ac Undeb Cymru o Gynghrair y Cenhedloedd. a sydd, ers yr 1950au, yn cael eu drefnu gan yr Urdd.

## Dolenni
* Bedd Paul Hymans

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Gwlad Belg
Cornllys y maes

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anthoceros agrestis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Anthocerotopsida
| ordo = Anthocerotales
| familia = Anthocerotaceae
| genus = Anthoceros
| species = ''*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol = * *Anthoceros multifidus* auct. non. L.
* *Anthoceros nagasakiensis* Steph.
* *Anthoceros punctatus* auct. non L.
* *Anthoceros punctatus L. var. cavernosus* (Nees) Gottsche Lindenb. & Nees
* *Aspiromitus agrestis* (Paton) Schljakov
* *Aspiromitus cavernosus* (Nees) Schljakov
* *Aspiromitus punctatus* (L.) Schljakov var. agrestis (Paton) R.M. Schust.
* *A. crispulus* non (Mont.) Douin
* *Anthoceros constans* Lindb.
* *Anthoceros husnotii* Steph.
* *Anthoceros longicapsulus* Steph.
* *Anthoceros multilobulus* Lindb.
* *Anthoceros punctatus var. cavernosus* (Nees) Gottsche Lindenb. & Nees
* *Aspiromitus punctatus agrestis agrestis'' (Paton) R. M. Schust.
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, brÿoffyt, ac un o lysiau'r afu yw **Cornllys y maes** (enw gwyddonol: *Anthoceros agrestis*; enw Saesneg: *field hornwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Anthocerotales, o fewn y dosbarth Anthocerotopsida a'r genws Anthoceros.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Cemeg
Canfuwyd fod Cornllys y maes yn cynhyrchu asid rosmarinic 3'-O-beta-D-glucoside mewn daliant ('suspension') yn 2005.

Ceir alcaloid o'r rhywogaeth, sef Anthocerodiazonin a chwe asid glutamic amides, sef asidau: N-(4-hydroxybenzoyl)-glutamic, N-(3,4-dihydroxybenzoyl)-glutamic, N-(4-hydroxy-3-methoxybenzoyl)-glutamic, (E)-N-(isoferuloyl)-glutamic, (Z)-N-(isoferuloyl)-glutamic a (Z)-N-(p-coumaroyl)-glutamic, pob un yn gynhyrchion naturiol.

## Tacson
Mae'r rhywogaeth hon o Anthoceros yn adnabyddus am ei ensymau fel asid sinamig 4-hydroxylase (EC 1.14.13.11). Mae asid Cinnamig 4-hydroxylase (C4H; EC 1.14.13.11) yn un o'r planhigion monoxygenases cytotrome P450 hysbys cyntaf a hefyd mae'n un o'r hydroxylasau P450 cytochrome P450 mwyaf nodweddiadol o blith planhigion uwch.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Anthocerotales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Llenyddiaeth Tsile

Un o'r celfyddydau mwyaf arwyddocaol yn Tsile, ac un o'r prif gyrff llenyddol cenedlaethol sy'n cyfrannu at lenyddiaeth America Ladin, yw **llenyddiaeth Tsile**. Ysgrifennai'r mwyafrif helaeth o lenorion Tsileaidd drwy gyfrwng yr iaith Sbaeneg.

Y gwaith llenyddol cyntaf o bwys o Tsile yw'r arwrgerdd *La Araucana* (1569–89), a gyfansoddwyd gan y milwr Sbaenaidd Alonso de Ercilla (1533–94), sy'n traddodi hanes y Mapuche a'u brwydr yn erbyn y goresgynwyr o Ymerodraeth Sbaen. Ystyrir *La Araucana* yn arwrgerdd genedlaethol Tsile, ac ymhlith barddoniaeth wychaf y Ganrif Euraid (*Siglo de Oro*) yn niwylliant Sbaen. Ymhlith llenorion eraill y cyfnod trefedigaethol, a barodd o ganol yr 16g hyd at gwymp y Gapteiniaeth Gyffredinol yn nechrau'r 19g, oedd nifer o offeiriaid yr Iesuwyr: Diego de Rosales (1601–77), Alonso de Ovalle (1603–51), Manuel Lacunza (1731–1801), a Juan Ignacio Molina (1740–1829), sydd i gyd yn nodedig am weithiau hanesyddol neu grefyddol.

Adeg Rhyfel Annibyniaeth Tsile (1812–26), blodeuai newyddiaduraeth wleidyddol yn Tsile gan ysgrifwyr megis Camilo Henríquez (1769–1825). Yn y 19g bu nifer o ddeallusion yn ymgyrchu dros achos addysg gyhoeddus yn Tsile, nifer ohonynt o wledydd eraill, gan gynnwys y Fenesweliad Andrés Bello (1781–1865), y Sbaenwr José Joaquín de Mora (1783–64), yr Archentwr Domingo Faustino Sarmiento (1811–88) a'r Tsilead José Victorino Lastarria (1817–88). Yn ail hanner y 19g, datblygodd ffurfiau'r nofel a'r ddrama yn Tsile. Ystyrir Alberto Blest Gana (1830–1920) yn dad y nofel Tsileaidd, ac arloeswyd ffuglen ddychanol gan José Joaquín Vallejo (1811–58). Ysgrifennwyd barddoniaeth delynegol gan Salvador Sanfuentes (1817–60), Eusebio Lillo (1826–1910), a Guillermo Blest Gana (1829–1904). Cyflwynwyd *modernismo* i lenyddiaeth Tsile gan Eduardo de la Barra (1839–1900)

Derbyniwyd Gwobr Lenyddol Nobel gan ddau fardd o Tsile: Gabriela Mistral (1889–1957) yn 1945, a Pablo Neruda (1904–73) yn 1971. Ymhlith beirdd Tsileaidd eraill o nod yn yr 20g mae Vicente Huidobro (1893–1948), awdur y gerdd *avant-garde* hir *Altazor*, a Nicanor Parra (1914–2018), arloeswr gwrthfarddoniaeth. Ni chafwyd cymaint o lwyddiant gan ffuglenwyr cyfoes, ac eithrio'r nofelwyr Manuel Rojas (1896–1973) ac Isabel Allende (g. 1942).

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau yn Tsile
Tsile
Tsile
Tsile
Margaret Scott

Ffeminist a swffragét o'r Almaen ac yna o'r Deyrnas Unedig oedd **Margaret Schenke** (1888 – 1973). Fe'i harestiwyd wedi i ddau *agent provocateur* ei hannog i dorri ffenest. Cadwodd yr heddlu eu llygad arni am rai blynyddoedd. Ei henw bedydd oedd **Gretel Schenke** a defnyddiai sawl enw arall gan gynnwys **Margaret Schenke** a **Margaret Scott**. 

Fe'i ganed yn Zwickau, Sacsoni, yn 1888 a bu farw yn Ealing (Bwrdeistref Llundain). 

Ganwyd Gretel Schenke yn ganlyniad i ail briodas ei thad. Credir i ffrae deuluol fod wrth wraidd iddi ymfudo i wledydd Prydain, ac iddi ddefnyddio'r enw "Margot Schenke" tua 1908. Bu'n lletua yn Chelsea cyn iddi gyfarfod rhai o'r swffragetiaid lleol, a threulio'i hamser yn gwerthu papurau newydd y mudiad hawliau merched.

Ceir un cofnod ohoni yn Hyde Park Corner, pan ddaeth pobl ifanc i'w phryfocio, gan wneud sylwadau rhywiol a cheisio ei hatafaelu. Roedd yn ddiolchgar pan ddaeth dau blismyn i wasgaru'r bobl ifanc a'i rhoi ar fws i fynd adref yn ddiogel.

## Gwrthdystiad a charchar
Nid oedd yr awdurdodau mor gefnogol pan gwrthdystiodd Schenke yn erbyn arestio Emmeline Pankhurst ym 1913. Siaradodd â dau brotestiwr arall ac awgrymodd y dylid taflu carreg at ffenestr y Swyddfa Gartref. Trefnodd y ddau ddieithryn iddi wneud galwad ffôn i esbonio na fyddai hi gartref o bosibl. Daeth i'r amlwg bod y ddau ddieithr yn ddau heddwas yn eu dillad eu hunain, a oedd yn procio drwg er mwyn ei harestio. Roedd ditectif gerllaw, a oedd yn barod i'w harestio.

Roedd Schenke yn ofni y gallai gael ei halltudio felly rhoddodd enw ffug, sef Margaret Scott ac o dan yr enw hwn cafodd ei dedfrydu i fis o garchar yng Ngharchar Holloway. Mewn tro anarferol cafodd dynnu ei llun, yn gyfrinachol, a dosbarthwyd y llun hwnnw, a lluniau o ferched eraill, i'r heddlu ac orielau celf i'w rhybuddio o swffragetiaid milwriaethus. Tynnwyd y lluniau o gar cuddiedig yn ystod ymarfer carcharorion gan ddefnyddio lens bwerus 11 modfedd, dyfais newydd sbon.

## Priodi
Priododd Richard Dixon yng Ngorffennaf 1914 a pharhaodd i gefnodi'r swfragetiaid hyd at ddechrau'r Rhyfel, pan gafwyd cadoediad rhwng y Swffragetiaid a'r awdurdodau. 

Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Sacsoni
Renan Demirkan

Awdures Almaenig-Twrceg yw **Renan Demirkan** (ganwyd 12 Mehefin 1955) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur ac fel actores llwyfan a ffilm. Ymhlith ei ffilmiau mwyaf nodedig y mae: *Reporter* (1989), *Super* (1984) a *Quarantäne* (1989). Sgwennodd sawl nofel hefyd, gan gynnwys *Schwarzer Tee mit drei Stück Zucker* (Te du gyda thri darn o siwgr) (1991) a *Es wird Diamanten regnen vom Himmel* (Bydd yn glawio diamwntiau o'r awyr) (1999).

Fe'i ganed yn Ankara, prifddinas Twrci ar 12 Mehefin 1955. 

## Cyhoeddiadau 
**Schwarzer Tee mit drei Stück Zucker*. Roman, 1991.
**Die Frau mit Bart*. Erzählung, 1994.
**Es wird Diamanten regnen vom Himmel*. Roman, 1999.
**Über Liebe, Götter und Rasenmähn*. Geschichten, 2003.
**Septembertee*. Autobiographie, 2008.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
Enillodd Demirkan nifer o wobrau gan gynnwys *Goldene Kamera* (1989), Gwobrau Adolf Grimme (1990), *Theaterpreis INTHEGA* (2002) a'r *Bundesverdienstkreuz* (1998).
* 
Cadw lle i'r bot
## Ffilmyddiaeth
*1983: *Super*
*1984: *Don Carlos*
*1985: *Zahn um Zahn*
*1988: *Reporter*
*1989: *Er – Sie – Es*
*1989: *Quarantäne*
*1990: *Für immer jung*
*1992: *Auge um Auge*
*1992: *Der Augenzeuge*
*1992: *Der große Bellheim*
*1993: *Das Sahara-Projekt*
*1995: *Inzest – Ein Fall für Sina Teufel*
*1998: *Reise in die Nacht*
*2005: *Unter weißen Segeln*

## Dolennau allanol
* 
* Gwefan swyddogol
* Renan Demirkan yn: NRW Literatur im Netz  

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ankara
Tom Lister, Jr.

Digrifwr ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Thomas Duane "Tom" Lister, Jr.** (24 Mehefin 1958 – 10 Rhagfyr, 2020).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Arfbais Gwlad Iorddonen

Mabwysiadwyd **Arfbais Gwlad Iorddonen** (Arabeg: شعار المملكة الأردنية الهاشمية) yn swyddogol ar 25 Awst 1934. Roedd yn seiliedig ar gynllun o 1921 a wnaed ar gais y Brenin Abdulla I. Gwnaethpwyd yr arfbais yn swyddogol yn 1934 ar sail Gyfarwyddeb Rhif 558 gan y Cyngor Gweithredol (Cyngor y Gweinidogion ar y pryd). Ar 21 Chwefror 1982, cyhoeddodd Cyngor y Gweinidogion yr Hysbysiad Rhif 6, a roddodd fanylebau ysgrifenedig ac esboniadau o arwyddlun swyddogol y wlad.

## Dyluniad a Symboliaeth
Mae'r prif arfbais wedi ei fframio gan sash melfed ruddgoch wedi ei leinio â sidan gwyn sy'n arwydd o aberth a phurdeb. Caiff y ffrâm ei thrimio ar ymylon edafedd euraid a'i chasglu ar y naill ochr a'r llall gyda chortynnau taenog euraid i ddatgelu leinin sidan gwyn. Ar ben y llen neu ffram lleni yma ceir Coron yr Hasimiaid sy'n cynrychioli teyrnas Gwlad Iorddonen.

Tu fewn y ffram lleni ceir prif ddelwedd yr arfbais gyda'r eryr yn ganolbwynt:
: **Dau faner** - yn cynrychioli baner y gwrthryfel Arabaidd fawr a bu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac a fu'n sail ar gyfer sefydlu ac yna annibyniaeth teyrnas Iorddonen. Mae'r baneri a ddangosir yn faneri a chwifiwyd yn y Gwrthryfel a bu'n sail ar gyfer baner gyfredol Iorddonen a sawl gwlad Arabaidd arall - sef baner Pan-Arab. 
: **Eryr** - yn symbol o rym, cryfder a arucheledd. Mae ei liwiau yn seiliedig yn arwydd o faner a thwrban y proffwyd Islamaidd, Muhammad. Mae'r eryr yn sefyll ar y glôb, ei adenydd yn cyffwrdd y baneri ar y naill ben. Mae pen yr eryr yn wynebu ei dde. Mae'r glôb las yn dynodi dyfodiad gwareiddiad Islamaidd.
: **Tarian Chrysanthemum** - saif y glôb tu ôl tarian efydd wedi'i haddurno â'r blodyn chrysanthemum, motiff cyffredin mewn celf a phensaernïaeth Arabaidd. Gosodir y darian o flaen y byd, sy'n symbol o amddiffyniad yr hyn sy'n gyfiawn. Mae cleddyfau a gwaywffyn aur, bwâu a saethau yn ymwthio allan o bob ochr i'r darian a'r byd. O amgylch y darian o'i gwaelod mae tri chlust o wenith ar y dde a palmwydd o flaen y chwith. Maent wedi'u cysylltu â rhuban Medal Gorchymyn Cyntaf Al Nahda.
: **Medal Gorchymyn Cyntaf Al Nahda** - wedi'i ymestyn o ganol y rhuban. Mae rhuban melyn wedi'i osod ar draws rhuban Medal Gorchymyn Cyntaf Al Nahda, yn cynnwys tair rhan wedi'u hysgrifennu ag ymadroddion, fel a ganlyn: “Abdullah I ibn Al Hussein Bin Aoun (Aoun, hen-daid Sharif Al Hussein Bin Ali)” ar y dde, “Brenin Teyrnas Iorddonen” yn y canol a “Pwy sy'n ceisio cefnogaeth ac arweiniad gan Dduw?” ar y chwith.

## Tebygrwydd i gyn-arfbais Irac
Roedd arfbais Irac pan oedd yn deyrnas frenhinol Hashimaidd hyd at 1959 pan ddaeth yn weriniaeth, yn arddel yr un arddull ddyluniol gyda'r prif arfbaid wedi ei lleoli megis ar lwyfan gyda lleni naill ochr.

## Dolenni
* Manylion am yr arfbais ar hen wefan y Brenin Hussein II 

## Cyfeiriadau
Gwlad Iorddonen
Categori:Gwlad Iorddonen
Barbara Perry

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Barbara Mae Perry** (22 Mehefin 1921 – 5 Mai 2019).

## Bywyd cynnar
Ganed Perry yn Norfolk, Virginia. Roedd ei thad, William Covington Perry, o Hopewell, Virginia, yn addoli cerddoriaeth jazz a chlasurol. Roedd ganddo fand o'r enw "Perry's Hot Dogs", gyda Ben Selvin a'i Gerddorfa, a chwaraeodd gyda llawer o sioeau yn Broadway. Bu farw o dwbercwlosis yn Banning, California ar 30 Hydref, 1936. Roedd ei mam, Victoria Mae (Gates) Perry o New Castle, Pennsylvania, yn cantores yng nghorws yr Opera Fetropolitan, yn Nhŷ Opera yr Hen Fetropolitan, gan ddechrau tua 1925, o dan y Rheolwr Cyffredinol Giulio Gatti-Casazza.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Norfolk, Virginia
Katja Lange-Müller

Awdures o'r Almaen sy'n byw yn Berlin yw **Katja Lange-Müller** (ganwyd 13 Chwefror 1951) sy'n arbenigo yn y stori fer, nofelau byrion a dramâu.

Mae'n ferch i Inge Lange, un o gyn-swyddogion plaid Dwyrain yr Almaen, a ganwyd Katja Lange-Müller yn Berlin-Lichtenberg. Cafodd ei diarddel o'r ysgol yn 17 oed oherwydd ei hymddygiad "anghymdeithasol". O oedran cynnar, roedd hi a'i chylch o ffrindiau yn cael eu gwylio'n ofalus gan y Stasi (sef Gweinyddiaeth Diogelwch y Wladwriaeth). Wedi ei hatal rhag mynychu'r coleg, dysgodd i fod yn gysodydd, sef gosod y 'teip' mewn gwasg argraffu, ac yn ddiweddarach bu'n gweithio fel nyrs mewn clinig seiciatrig. Yn 28 oed, cafodd ei derbyn i 'Sefydliad Llenyddiaeth Johannes R. Becher' yn Leipzig, man cychwyn ei gyrfa fel awdur.

## Gwaith
* *Wehleid – wie im Leben*, Frankfurt am Main 1986
* *Kasper Mauser – die Feigheit vorm Freund*, Köln 1988
* *Verfrühte Tierliebe*, Köln 1995
* *Bahnhof Berlin*, München 1997 (ed.)
* *Die Letzten*, Köln 2000
* *Biotopische Zustände*, Berlin 2001
* *Preußens letzte Pioniere*, Rheinsberg 2001
* *Stille Post*, Schwetzingen 2001 (with Hans Scheib)
* *Vom Fisch bespuckt*, Köln 2002 (ed.)
* *Der süße Käfer und der saure Käfer*, Berlin 2002 (zusammen mit Ingrid Jörg)
* *Was weiß die Katze vom Sonntag?*, Berlin 2002 (gyda Jonas Maron a Monika Maron)
* *Die Enten, die Frauen und die Wahrheit*, Köln 2003
* *Der nicaraguanische Hund*, Berlin 2003
* *o.ä.*, München 2003 (with Traute Langner-Geißler)
* *Böse Schafe*, Kiepenheuer & Witsch, Köln, 2007
* *Drehtür*, Kiepenheuer & Witsch, 2016

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, Academy of Arts, Berlin am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* .
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Pobl o Ferlin
Mylor, Cernyw

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Mylor**. Fe'i lleolir tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r gogledd o Aberfal. Mylor Bridge yw pentref mwyaf y plwyf sifil, ond lleolir eglwys y plwyf eglwysig yn Mylor Churchtown. Mae aneddiadau eraill yn cynnwys Angarrick, Bissom, Flushing, Restronguet Passage a Trelew.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 2,697.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Quentin Tarantino

Cyfarwyddwyr, chynhyrchydd, actor a sgriptiwr ffilm  o'r Unol Daleithiau yw **Quentin Jerome Tarantino** (ganwyd 27 Mawrth 1963).

Mae nodweddion ei ffilmiau yn cynnwys adrodd stori allan o drefn amser, testunau dychanol, trais mewn arddull esthetig, golygfeydd estynedig o ddeialog, castiau ensemble sy'n cynnwys perfformwyr adnabyddus a llai adnabyddus, cyfeiriadau at ddiwylliant poblogaidd ac amrywiaeth eang o ffilmiau eraill, traciau sain sy'n cynnwys caneuon yn bennaf a darnau sgôr o'r 1960au i'r 1980au, a nodweddion ffilm neo-noir.

Cafodd lwyddiant mawr gyda'i ffilm annibynnol cyntaf, *Reservoir Dogs* (1992).

## Ffilmiau
### Cyfarwyddwr a sgriptiwr
* *Reservoir Dogs* (1992)
* *Pulp Fiction* (1994)
* *Four Rooms* (rhan, 1995)
* *Jackie Brown* (1997)
* *Kill Bill: Volume 1* (2003)
* *Kill Bill: Volume 2* (2004)
* *Death Proof* (2007)
* *Inglourious Basterds* (2009)
* *Django Unchained* (2012)
* *The Hateful Eight* (2015)
* *Once Upon a Time in Hollywood* (2019)

### Sgriptiwr
* *True Romance* (1993)
* *Natural Born Killers* (1994)
* *From Dusk Till Dawn* (1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Ursula Kuczynski

Awdures o'r Almaen oedd **Ursula Kuczynski** (15 Mai 1907 - 7 Gorffennaf 2000) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel actor, newyddiadurwr a gwrthryfelwr milwrol.

Fe'i ganed yn Schöneberg, Prwsia (rhan o Berlin erbyn heddiw) a bu farw yno hefyd; fe'i claddwyd yn Friedhof Baumschulenweg. Roedd Maik Hamburger yn blentyn iddi ac roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Undod Sosialaidd yr Almaen, Plaid Gomiwnyddol yr Almaen a Phlaid Asgell Chwith, y PDS. Ymhlith yr enwau eraill a ddefnyddiodd roedd **Ruth Werner**, **Ursula Beurton** ac **Ursula Hamburger**.

Roedd yn weithredwr Comiwnyddol o'r Almaen a weithiai i'r Undeb Sofietaidd yn y 1930au a'r 1940au fel ysbïwr. Mae'n fwyaf adnabyddus fel y person a edrychai ar ôl y gwyddonydd niwclear Klaus Fuchs. 

Symudodd i Ddwyrain yr Almaen ym 1950 pan ddaeth yr wybodaeth amdani i'r fei, a chyhoeddodd gyfres o lyfrau yn ymwneud â'i gwaith sbïo, gan gynnwys ei hunangofiant, *Sonjas Rapport*. Cyfeirir ati'n aml gyda'r llysenw hwn, "Sonja", a awgrymwyd yn wreiddiol gan ei 'gofalwr' Richard Sorge yn y 1930au, "Sonja Schultz" Roedd y plant yn alluog ac roedd y teulu'n llewyrchus, yn ariannol.

Magwyd Ursula mewn fila bach yn chwarter Schlachtensee yn ne-orllewin Berlin. Pan oedd yn un ar ddeg oed, glaniodd rôl sgrîn yn y fersiwn sinema o "Tŷ y Tair Chwaer" (Almaeneg: *Das Dreimäderlhaus*; 1918).

Mynychodd ysgol uwchradd y *Lyzeum* yn Berlin-Zehlendorf ac yna, rhwng 1924 a 1926, ymgymerodd â phrentisiaeth fel prynnwr-a-gwerthwr llyfrau. Roedd hi eisoes, ym 1924, wedi ymuno â Chynghrair Gweithwyr Am-ddim (AfA-Bund), ac ym 1924 hefyd ymunodd â'r Comiwnyddion Ifanc (KJVD) a Chymorth Coch yr Almaen (Rote Hilfe). Ym mis Mai 1926, mis ei phen-blwydd yn 19 oed, ymunodd  â Phlaid Gomiwnyddol yr Almaen.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ferlin
Inge Viett

Awdures o'r Almaen yw **Inge Viett** (ganwyd 12 Ionawr 1944; m. 9 Mai 2022) a ystyrir gan rai pobl yn y Gorllewin yn  derfysgwr. 

Mae'n gyn-aelod o nifer o fudiadau milwriaethus asgell chwith Gorllewin yr Almaen gan gynnwys "Mudiad 2 Mehefin" a "Charfan y Fyddin Goch" a elwir hefyd yn 'Grŵp Baader–Meinhof' (Almaeneg: *Baader-Meinhof-Gruppe*; ymunodd ym 1980). Ym 1982 hi oedd yr olaf o ddeg cyn-aelod o Garfan y Fyddin Goch a ddihangodd o'r Gorllewin i Ddwyrain yr Almaen a derbyniodd gefnogaeth gan awdurdodau'r wladwriaeth gan gynnwys y Weinyddiaeth Diogelwch y Wladwriaeth.

Fe'i ganed yn Barsbüttel, Schleswig-Holstein, yr Almaen ar 12 Ionawr 1944. 

Ar ôl uno'r Almaen, fe'i cafwyd yn euog o geisio llofruddiaeth, cafodd ei dedfrydu i garchar am 13 blynedd, ond fe'i rhyddhawyd yn gynnar ym 1997, ac erbyn hynny roedd wedi cyhoeddi ei llyfr cyntaf. Fe'i disgrifiwyd gan rai fel "terfysgwr wedi ymddeol", mae'n wahanol i eraill o gyfnod terfysgol Gorllewin yr Almaen yn y 1970au oherwydd iddi fod yn barod i siarad am y digwyddiadau hynny o safbwynt y gweithredwr. Mae ei chyfranogiad mewn gwrthdystiadau stryd ac absenoldeb ymddangosiadol o ran ei hymwneud â militariaeth asgell chwith yn parhau i ddenu diddordeb y cyfryngau (2019).

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Stemwarde, ychydig i'r dwyrain o Hamburg, ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, yn y rhan a hawliwyd gan Loegr. Dywedir i'r awdurdodau ei chymeryd oddi wrth ei mam rhwng 1946 a 1950 a bu'n byw mewn cartref i blant amddifad yn Schleswig-Holstein. Ym Mawrth 1950 symudwyd hi at deulu maeth, ond disgria ymdrech y teulu fel un "anodd a llafurus" (*"sehr belastend"*).

Roedd yn fwy llawdrwm o'r trigolion lleol; cafodd ei threisio gan ffermwr lleol, a rhedodd i ffwrdd pan oedd yn 15 oed. Yn Arnis, cafodd rhywfaint o addysg mewn sefydliad i bobl ifanc, a rhoddodd ei bryd ar fod yn hyfforddwraig chwaraeon. Gwrthododd yr awdurdodau hyn, gan ei gorfodi i ddilyn cwrs ar fagu plant a chadw tŷ a disgrifiodd y profiad fel un erchyll (*"gräßlich"*). Ceisiodd ladd ei hun i warchod plant teulu eitha llewyrchus, lle roedd y tad yn llawer rhy awdurdodol. 

O'r diwedd, yn 1963, dechreuodd ar gwrs chwaraeon a gymnasteg ym Mhrifysgol Kiel, ond ychydig cyn graddio, gadawodd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Schleswig-Holstein
Irma Hughes de Jones

Llenor Cymraeg o'r Wladfa oedd **Irma Hughes de Jones** (1918 – 18 Ebrill 2003). Hi oedd golygydd *Y Drafod* o 1953 hyd ei marwolaeth yn 2003. Fe'i gelwir hefyd yn "Irma Ariannin" ac "Irma'r *Drafod*".

Ganwyd Irma Hughes de Jones yn 1918 ar fferm Erw Fair yn ardal Treorci, Dyffryn Camwy, Talaith Chubut. Ei thad oedd y golygydd Arthur Hughes. Dechreuodd Irma gyfrannu i'r *Drafod* yn 10 oed.
Yn 1946, hi oedd y ferch gyntaf i ennill y gadair yn Eisteddfod y Wladfa, ac roedd yn fuddugol chwe gwaith eto: 1949, 1970, 1971, 1977, 1983, a 1987.

Bu farw ar Ddydd Gwener y Groglith, 18 Ebrill 2003.

## Llyfryddiaeth 
* *Hacia los Andes* (Rawson: Ediciones el Regional, 1982). Cyfieithiad o ''Dringo'r Andes* (1904) gan Eluned Morgan.
* *Edau Gyfrodedd: Detholiad o waith Irma Hughes de Jones'' (Dinbych: Gwasg Gee, 1989). Golygwyd gan Cathrin Williams.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd benywaidd o'r Ariannin
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Cymraeg o'r Ariannin
Categori:Cyfieithwyr o'r Ariannin
Categori:Cyfieithwyr o'r Gymraeg i'r Sbaeneg
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Golygyddion papurau newydd o'r Ariannin
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Pobl o'r Wladfa
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Cymraeg o'r Ariannin
Héctor Bianciotti

Llenor yn yr iaith Ffrangeg o'r Ariannin oedd **Héctor Bianciotti** (18 Mawrth 1930 – 11 Mehefin 2012).

Ganwyd yn Nhalaith Córdoba i deulu o dras Eidalaidd, a chafodd ei fagu yn y *pampas*. Dechreuodd astudio Ffrangeg yn 18 oed, a chyfieithodd ryddiaith Paul Valéry i'r Sbaeneg.

Gadawodd yr Ariannin yn 1955, gan deithio i Sbaen a'r Eidal cyn iddo ymsefydlu yn Ffrainc yn 1961. Gweithiodd i'r cwmni cyhoeddi Gallimard ac fel newyddiadurwr llenyddol i *Le Nouvel Observateur*. Derbyniodd ddinasyddiaeth Ffrengig yn 1982, ac wedi hynny penderfynodd ysgrifennu drwy gyfrwng y Ffrangeg yn unig.

Bu farw yn yr ysbyty ym Mharis yn 82 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion Ffrangeg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith Córdoba, yr Ariannin
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Eidalaidd
Categori:Ymfudwyr o'r Ariannin i Ffrainc
Cadwyn (arwydd o swydd)

[de|bawd|249x249px| [Thomas More yn gwisgo Coler Esses, gyda bathodyn rhosyn Tuduraidd Harri VIII, gan Hans Holbein yr Ieuaf (1527)]]

Mae **cadwyn** neu **goler** yn wrthych sy'n cael ei wisgo o amgylch y gwddf fel arwyddnod swyddogaeth neu arwydd o lw neu ymlyniad arall yn Ewrop o'r Oesoedd Canol ymlaen.

Daw'r gair Cymraeg fel benthyciad o'r gair Lladin *catēna* a cheir y cyfeiriad cynharaf o'r gair yn y Gymraeg o'r 13g.

Un o'r cadwyni hynaf a mwyaf adnabyddus o'r math hwn yw Coler Esses, sydd wedi cael ei ddefnyddio'n barhaus yn Lloegr ers y 14g.

Defnyddiwyd gwahanol fathau o lifrai yn yr Oesoedd Canol i ddynodi ymlyniad i berson dylanwadol gan ffrindiau, gweision, a chefnogwyr gwleidyddol. Y gadwyn, o fetel gwerthfawr fel arfer, oedd y ffurf fwyaf mawreddog ar y rhain, a rhoddwyd hi fel arfer gan y person yr oedd y lifrai yn gysylltiedig ag ef i'w gymdeithion agosaf neu bwysicaf. Ni ddylid, yn y cyfnod cynnar, ei weld fel rhywbeth ar wahân i ffenomen ehangach bathodynnau, dillad a ffurfiau eraill o lifrai. Byddai bathodyn neu wrthrych yn hongian o'r gadwyn i ddangos y person yr oedd y lifrai yn gysylltiedig ag ef; rhan bwysicaf yr eitem i gyfoeswyr. Yn yr un modd, gwisgwyd coleri aur nad oedd ag unrhyw gysylltiad â lifrai.

Mae'r rhan fwyaf o feiri yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon yn gwisgo cadwyn, ac mae rhai newydd yn dal i gael eu dylunio ar gyfer bwrdeistrefi newydd. Weithiau bydd gan briod y maer fersiwn llawer llai. Gwisgir y rhain dros ddillad arferol pan fyddant ar ddyletswyddau swyddogol. Yn dilyn yr arfer Prydeinig, mae'r rhan fwyaf o feiri Canada, Awstralia a Seland Newydd hefyd yn gwisgo cadwyni. Mae'r arfer hefyd wedi lledaenu y tu hwnt i'r Gymanwlad, i'r Almaen (Prwsia yn unig yn wreiddiol) ym 1808, i'r Iseldiroedd gan archddyfarniad brenhinol yn 1852 ac i Norwy ar ôl i faer Oslo dderbyn un fel rhodd yn 1950, ac mae gan y mwyafrif o feiri Norwyaidd gadwyni maerol.

Mae cadwyni hefyd yn cael eu gwisgo gan urddau marchogion a'r Seiri Rhyddion.

## Cyfeiriadau
Categori:Herodraeth
Leila Farsakh

Economegydd Palestinaidd yw **Leila Farsakh** (Arabeg: **ليلى فرسخ**; ganed 1967 yng Ngwlad Iorddonen) sy'n Athro Cyswllt Gwyddor Gwleidyddol ym Mhrifysgol Boston Massachusetts. Ei maesydd arbenigedd yw Gwleidyddiaeth y Dwyrain Canol, Gwleidyddiaeth Gymharol, a Gwleidyddiaeth y Gwrthdaro Arabaidd-Israel. Mae gan Farsakh MPhil o Brifysgol Caergrawnt, y DU (1990) a PhD o Brifysgol Llundain (2003).

Cynhaliodd Farsakh ymchwil ôl-ddoethurol yng Nghanolfan Astudiaethau Dwyrain Canol Harvard, ac mae hefyd yn gyswllt ymchwil yn y Ganolfan Astudiaethau Rhyngwladol yn Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT). Mae hi wedi gweithio gyda nifer o sefydliadau, gan gynnwys y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ym Mharis (1993 - 1996) a Sefydliad Ymchwil Polisi Economaidd Palesteina yn Ramallah (1998 - 1999).

Yn 2001 enillodd Leila Farsakh Wobr Heddwch a Chyfiawnder Comisiwn Heddwch Caergrawnt yn Cambridge, Massachusetts. Mae hi wedi ysgrifennu'n helaeth ar faterion yn ymwneud ag economi Palesteina a phroses heddwch Oslo (Cytundebau Oslo), mudo rhyngwladol ac integreiddio rhanbarthol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Llenorion ffeithiol o Wlad Iorddonen
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Cymdeithas Bêl-droed Gwlad Iorddonen

**Cymdeithas Bêl-droed Gwlad Iorddonen** neu **Cymdeithas Bêl-droed yr Iorddonen** (Arabeg:الاتحاد الأردني لكرة القدم) yw corff llywodraethu pêl-droed yng Ngwlad Iorddonen a'i noddwr. Fe'i sefydlwyd ym 1949 a daeth yn aelod o Ffederasiwn Rhyngwladol FIFA ym 1958 ac ymunodd â'r Federasiwn Pêl-droed Asia AFC yn 1975. Ei Llywydd yn 2019 yw'r Tywysog Ali Bin Al Hussein ar hyn o bryd. Mae'r Gymdeithas yn gyfrifol am weindyddiaeth pêl-droed yn y deyrnas gan gynnwys Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad Iorddonen.

## Hanes
, prifddinas Gwlad Iorddonen, 1934)]]
Cyn sefydlu Cymdeithas Bêl-droed yr Iorddonen bodolai Ffederasiwn Chwaraeon Cyffredinol yn yr Iorddonen, oedd yn goruchwylio chwaraeon pêl-droed. Lansiodd y Ffederasiwn y Bencampwriaeth Clwb cyntaf yn yr Iorddonen dan enw'r bencampwriaeth gynghrair, ym 1944, pum mlynedd cyn sefydlu'r Undeb yw'r un twrnamaint, a elwir heddiw fel Cynghrair Al-Manasir for Professionals. Ysytyrir y Gynghrair fel un o'r cynghreiriau hynaf yn y byd Arabaidd yn gyffredinol ac yng nghyfandir Asia.
Hefyd, Ffederasiwn Pêl-droed Jordanian yw un o'r cymdeithasau hynaf yn y rhanbarth ac roedd yn un o sefydlwyr Ffederasiwn Pêl-droed Arabaidd. Ali yw trydydd mab y diweddar Hussein, brenin Iorddonen a hanner brawd y brenin cyfredol, Abdullah II.

## Cyflawniadau
Yn 2013, coronwyd Ffederasiwn Jordanian yn wobr Ffederasiwn Asiaidd Gorau y Flwyddyn yn y seremoni flynyddol a gynhaliwyd gan yr AFC ym Malaysia ac enillodd yr Iorddonen hanner Cynghrair Hyrwyddwyr AFC.

Yn 2014, enillodd Jordan Wobr Masnachfraint AFC, i gydnabod a chydnabod ymdrechion yr AFC i hyrwyddo'r pêl-droed, gweithgareddau, rhaglenni a gwyliau addawol a lansiwyd gan y Gymdeithas Bêl-droed yn 2013.

## Cystadlaethau Clwb dan Reolaeth y Gymdeithas
* Cynghrair Gwlad Iorddonen 
* Cwpan Pêl-droed Gwlad Iorddonen
* Tarian CBD Gwlad Iorddonen 
* Super Cup Gwlad Iorddonen

## Timau'r Gymdeithas
Yn ogystal â'r tîm dynion hŷn ceir sawl tîm cenedlaethol arall dan adain y Gymdeithas:
* Tîm cenedlaethol pêl-droed menywod Gwlad Iorddonen
* Tîm dynion o dan 23 oed
* Tîm dynion o dan 20 oed
* Tîm dynion o dan 17 oed

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol Cymdeithas Bêl-droed yr Iorddonen (Arabeg a Saesneg)
* Gwlad Iorddonen  ar wefan FIFA 
* Jordan  ar wefan AFC 
* NOOSOOR.com Newyddion ac Ystadegau ar GBI

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad Iorddonen
Gwlad Iorddonen
Categori:Pêl-droed yn Asia
Jules Supervielle

Bardd, dramodydd, nofelydd, ac awdur straeon byrion o Wrwgwái yn yr iaith Ffrangeg oedd **Jules Supervielle** (16 Ionawr 1884 – 17 Mai 1960).

Ganwyd ym Montevideo i rieni o Ffrainc: mam o dras Fasgaidd a thad o Ocsitania. Teithiodd y teulu i Oloron-Sainte-Marie, ac yno bu farw rhieni Jules cyn ei ben-blwydd cyntaf. Mabwysiadwyd gan ei ewythr a'i fodryb yn Wrwgwái ac yno buont yn byw nes yr oedd Jules yn 10 oed, pryd symudasant i Baris. Myfyriwr brwd ydoedd, gyda'r gallu i siarad Eidaleg, Saesneg, a Phortiwgaleg yn rhugl yn ogystal â Ffrangeg a Sbaeneg, ac astudiodd lenyddiaeth, celf, y gyfraith, a gwyddor gwleidyddiaeth. Cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth, *Brumes du passé* (1901), yn ystod ei arddegau.  Cafodd ei alw i'r fyddin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ac oherwydd yr oedd ei iechyd yn rhy wael i'w ddanfon i'r ffrynt cafodd waith yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, ym mha le'r oedd ei alluoedd ieithyddol o fudd.

Enillodd sylw yn sgil cyhoeddiad y gyfrol ''Poems de L'humour triste* (1919). Daeth yn gyfeillgar ag André Gide a Valery Larboud, dechreuodd mynychu salon wythnosol Jacques Riviere, a chyhoeddodd ei waith yn y cylchgrawn *Nouvelle Revue Francaise''. Cyfieithodd Supervielle waith Larboud ac eraill o'r Ffrangeg i'r Sbaeneg, a thrwy hynny fe gyflwynodd datblygiadau Ffrengig y 1920au i gylchoedd yr *avant-garde* yn Wrwgwái a'r Ariannin. Thema gyffredin ganddo ydy hiraeth y dyn unig am gefn gwlad a'i fachgendod eidylaidd, a'i ddyhead am frawdoliaeth y ddynolryw. Ysgrifennodd gerddi teimladwy, weithiau digrif, megis "Gravitations" (1925), "Les Amis inconnus" (1934), a "La Fable du monde" (1938). Defnyddiodd dechnegau realaeth, gan wrthod y farddoniaeth swrealaidd oedd yn ffasiynol yn hanner cyntaf yr 20g, er iddo gynnwys ffantasi, alegori, a dihangdod yn fynych yn ei waith.

Ymhlith ei weithiau eraill mae'r nofelau ''Le Voleur d'enfants* (1926) a *Le Survivant* (1928), y casgliadau o straeon byrion *L'Enfant de la haute mer* (1931) a *Le Petit Bos* (1942), y dramâu *La Belle au bois* (1932), *Bolivar* (1936), a *Robinson'' (1949), a'r gyfrol o farddoniaeth *Poèmes de la France malheureuse* (1941).

Bu farw ym Mharis yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* J. A. Hiddleston, ''L'univers de Jules Supervielle* (Paris: Corti, 1965).
* Claude Roy, *Jules Supervielle'' (Paris: Pierre Seghers, 1964).

Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Ffrangeg o Wrwgwái
Categori:Cyfieithwyr o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Llenorion straeon byrion Ffrangeg o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Wrwgwái
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Hannah Mitchell

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Hannah Mitchell** (11 Chwefror 1872 - 22 Hydref 1956) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. 
Yn 2012 ffurfiwyd 'Sefydliad Hannah Mitchell', fforwm ar gyfer datblygu llywodraeth ddatganoledig yng Ngogledd Lloegr.

Ganed **Hannah Maria Webster** yn Hope Woodlands, Swydd Derby, Lloegr ar 11 Chwefror 1872 a bu farw ym Manceinion.

## Magwraeth
Fe'i ganed i deulu tlawd ar dyddyn bychan yn Swydd Derby; roedd yn un o 6 o blant. Ni chafodd addysg ffurfiol, er bod ei thad wedi'i dysgu i ddarllen. Arhosodd gartref gan lle gweithiai gyda'i mam, nad oedd yn ei hoffi. Disgwylid iddi edrych ar ôl ei thad a'i brodyr, ond roedd ganddi syniadau llawer mwy beiddgar. 

Gadawodd Hannah ei chartref pan oedd yn ifanc iawn i weithio fel gwniadwraig yn Bolton, lle daeth yn rhan o'r  mudiad sosialaidd. Bu'n gweithio am nifer o flynyddoedd mewn sefydliadau yn ymwneud â sosialaeth, pleidlais menywod a heddychiaeth. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd ei hethol i Gyngor Dinas Manceinion a bu'n gweithio fel ynad, cyn gweithio yn ddiweddarach i arweinydd y Blaid Lafur, Keir Hardie.

Yn Bolton, dechreuodd Mitchell wella ei haddysg, gan obeithio, am gyfnod, bod yn athrawes. Cafoddd swydd ar aelwyd ysgolfeistr, a ganiataodd iddi fenthyg ei lyfrau.

## Teulu
Priododd Gibbon Mitchell yn 1895 a chawsant fab. Nid oedd am ychwaneg o blant, gan na chredai y gallent fforddio rhagor, a hwythau mor dlawd. 

## Ymgyrchu
Ymunodd gyda'r ymgyrch dros hawliau merched, a chafodd swydd gan Emmeline a Christabel Pankhurst, yn Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (''Women's Social and Political Union'' neu'r WSPU). Dechreuodd areithio'n gyhoeddus, a theithiodd hyd a lled Lloger yn gwneud hynny, yn enwedig cyn isetholiadau. Yn 1907, yn ôl ei meddyg, cafodd iselder ysbryd a achoswyd gan ddiffyg maeth a gorweithio. Camodd Charlotte Despard i'r adwy, gan edrych ar ei hôl. Yn ei bywgraffiad, dywed Mitchell iddi deimlo'n ofidus gan na wnaeth yr un o'r Pankursts gysylltu a hi, na'i chynorthwyo. Yn 1908 gadawodd y WSPU, ac ymunodd gyda mudiad newydd: y ''Women's Freedom League''.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, trodd ei hegni tuag at y mudiad dros heddwch, a gweithiodd fel heddychwr. 

Yystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Lafur. a bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Swydd Derby
Met Gala

[bawd|260x260px| Yr [Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan|Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Fifth Avenue ar yr Ochr Ddwyreiniol Uchaf, lle mae Gala'r Met wedi cael ei gynnal yn flynyddol ers 1972  ]]

Gala blynyddol i godi arian at y Metropolitan Museum yn Ninas Efrog Newydd yw'r **Met Gala**. Mae hefyd yn cael ei alw'n ffurfiol yn **Costume Institute Gala** a hefyd yn **Met Ball**. Mae'n nodi agoriad arddangosfa ffasiwn flynyddol y Sefydliad Gwisgoedd. Mae'r digwyddiad yn cael ei gynnal yn flynyddol i ddathlu thema arddangosfa y Sefydliad Gwisgoedd y flwyddyn honno, ac mae'r arddangosfa'n gosod y naws ar gyfer gwisg ffurfiol y noson, gan fod disgwyl i westeion ddewis eu ffasiwn i gyd-fynd â thema'r arddangosfa. 

Sefydlwyd y Met Gala yn 1948 fel ffordd o godi arian ar gyfer y Sefydliad Gwisgoedd a oedd newydd gael ei sefydlu, ac i nodi agoriad ei arddangosfa flynyddol. Roedd y gala cyntaf yn swper a gafodd ei gynnal am hanner nos, ac roedd y tocynnau yn costio hanner cant o ddoleri yr un.  Ers i'r cyn-brif-olygydd *Vogue*, Diana Vreeland, farw ym 1989, mae'r Met Gala wedi cael ei adnabod fel digwyddiad moethus, ac yn cael ei ystyried yn "the jewel in New York City's social crown".   Mae'r Gala'n cael ei ystyried yn ledled y byd fel un o'r digwyddiadau cymdeithasol mwyaf unigryw sy'n bodoli, ac fel un o nosweithiau codi arian mwyaf yn Ninas Efrog Newydd. Casglwyd $9 miliwn o ddoleri (UDA) yn 2013, a $12 miliwn y flwyddyn wedyn.    Y Met Gala yw un o ffynonellau cyllid mwyaf nodedig y Sefydliad, a rhagwelir y bydd wedi codi dros $200 miliwn ar ôl digwyddiad 2019. 

## Oriel 

Delwedd:Met Guo Pei 1.jpg|Gŵn Guo Pei wedi'i arddangos yn *"China: Through the Looking Glass"* yn 2015 
Delwedd:Met China Looking Glass 6.jpg|Gwisg Balenciaga gyda motiff blodau Tseiniaidd 
Delwedd:Savage Beauty exhibition.jpg|Arddangosfa Savage Beauty 

## Gweler hefyd 
* ''[./https://en.wikipedia.org/wiki/Ocean's_8 Ocean's 8]''

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Dinas Efrog Newydd
Theatr guerrilla

bawd|Perfformiad o *Godfellas* yn 2006

Mae **theatr guerrilla** neu **theatr gerila** yn fath o gyfathrebu *guerrilla* a darddodd yn 1965 o waith y *San Francisco Mime Troupe*. Roedd y gwaith hwn yn ysbryd ysgrifau Che Guevara, a fathodd y term *guerrilla*. Perfformiai'r  *San Francisco Mime Troupe* mewn mannau cyhoeddus, er mwyn creu "newid chwyldroadol yn y byd cymdeithasol-wleidyddol", Mae Theatr Guerrilla, sydd weithiau'n cael ei gyfeirio ato fel "perfformiad guerrilla", wedi ei gysylltu'n achlysurol â theatr agitprop y 1930au, ond mae'n wahanol i agitprop gan ei fod yn cynnwys tactegau perfformiad Dada.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gweithredaeth wrth-gorfforaethol
Categori:Celf wleidyddol
Categori:Celfyddyd gyfoes
Categori:Theatr
Categori:Mudiadau'r celfyddydau perfformio
Categori:Protestiadau