Amddiffynnydd tir

Mae **amddiffynnwr tir**, neu **amddiffynnwr amgylcheddol** yn ymgyrchydd sy'n gweithio i amddiffyn ecosystemau a'r hawl ddynol i amgylchedd diogel, iach. Yn aml, mae amddiffynwyr yn aelodau o gymunedau brodorol sy'n amddiffyn hawliau eiddo tiroedd hynafol yn wyneb gwladoli, llygru, disbyddu mwynau neu ddinistrio.

Gall tir a'i adnoddau gael eu hystyried yn gysegredig gan bobloedd brodorol, ac mae gofalu am dir yn cael ei ystyried yn ddyletswydd sy'n anrhydeddu'r hynafiaid, y bobloedd presennol, a chenedlaethau'r dyfodol.

Mewn rhai mannau, mae amddiffynwyr tir yn wynebu erledigaeth ddifrifol gan gynghreiriau gwleidyddol a chorfforaethol pwerus sy'n elwa'n ariannol o echdynnu adnoddau. Mae echdynnu adnoddau, fel rheol, yn achosi llygredd. Penderfynodd Cyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig fod amddiffynwyr tir "ymhlith yr amddiffynwyr hawliau dynol sydd fwyaf agored i'w herlid, a'u niweidio."

Yn lle hynny, mae aelodau'r mudiad yn cyfeirio at eu hunain fel "amddiffynwyr tir", term sy'n pwysleisio heddychiaeth a chyfrifoldeb i ofalu am diroedd hynafol a all fod yn rhan o dreftadaeth yr amddiffynnwr.

Datganodd y gwarchodwr tiroedd Labrador (yr Inuit) Denise Cole, "Yr hyn mae cyfraith trefedigaethol yn ei alw'n brotestio, yw'r hyn rwyf yn ei alw'n  seremoni."

## Hanes 
Mae amddiffynwyr tir yn chwarae rhan weithredol a chynyddol amlwg mewn gweithredoedd i ddiogelu, anrhydeddu a dod a'r ymgyrch dros diroedd yn weladwy. Ceir cysylltiadau cryf rhwng y mudiad amddiffyn dŵr, y mudiad amddiffyn tir a'r mudiad amgylcheddol gynhenid. Mae amddiffynwyr tir yn gwrthsefyll gosod piblinellau, diwydiannau tanwydd ffosil, dinistrio tiriogaeth naturiol fel amaethyddiaeth yn enw datblygiad  neu godi tai, a gweithgareddau echdynnu adnoddau fel ffracio oherwydd gall y gweithredoedd hyn arwain at ddiraddio tir, dinistrio coedwigoedd, ac aflonyddu ar gynefinoedd naturiol. Mae amddiffynwyr tir yn gwrthsefyll gweithgareddau sy'n niweidio tir, yn enwedig ar draws tiriogaethau brodorol ac mae eu gwaith yn gysylltiedig â hawliau dynol.

Gall actifiaeth ddod ar ffurf codi gwarchau ar diroedd y brodorion, neu diriogaethau traddodiadol y brodorion i rwystro corfforaethau cyfalafol rhag echdynnu adnoddau. Mae amddiffynwyr dŵr a thir hefyd yn codi gwersylloedd fel ffordd o feddiannu tiriogaethau traddodiadol a chryfhau cysylltiadau diwylliannol. Gweithredant hefyd trwy fframweithiau cyfreithiol fel systemau llysoedd y llywodraeth mewn ymdrech i gadw rheolaeth ar diriogaethau traddodiadol. Mae anufudd-dod sifil yr amddiffynwyr tir yn aml yn cael eu troseddoli a phlismona a thrais trymach yn eu herbyn.

Mae merched yn rhan annatod o lwyddiant y mudiad, gan eu bod yn aml yn amddiffynwyr tir i'w gweld o flaen y gwarchaeau ac mewn protestiadau.

## Peryglon yn wynebu amddiffynwyr tir 
Adroddodd *Global Witness* y cafwyd 1,922 o lofruddiaethau amddiffynwyr tir mewn 57 o wledydd rhwng 2002 a 2019. er eu bod yn cyfrif am 6% o'r boblogaeth fyd-eang. Mae dogfennaeth y trais hwn hefyd yn anghyflawn, ymgais i guddio'r trais yn eu herbyn.

Yn 2020, fe gododd y nifer o amddiffynwyr tir a laddwyd i'w lefel uchaf erioed o 227.

Gofynodd Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig, David R. Boyd, "Sut allwn ni amddiffyn cyfoeth rhyfeddol amrywiaeth bywyd ar y Ddaear os na allwn amddiffyn amddiffynwyr amgylcheddol?" Datgan ymhellach bod cymaint â chant o amddiffynwyr tir yn cael eu drwg-dychryn, eu harestio neu eu haflonyddu am bob un sy'n cael ei ladd.

Adroddodd *Yale Environment 360* fod o leiaf 212 o ymgyrchwyr amgylcheddol ac amddiffynwyr tir wedi’u llofruddio yn 2019. Digwyddodd dros hanner y llofruddiaethau yng Ngholombia a Philippines.

## Rhai amddiffynwyr tir sydd wedi cael eu lladd 
* Berta Isabel Cáceres Flores (4 Mawrth 1971 - 2 Mawrth 2016) ymgyrchydd amgylcheddol Honduraidd, arweinydd brodorol
* Lladdwyd Paulo Paulino Guajajara, Brasil, yn 2019 mewn cudd-ymosod gan dorrwyr coed anghyfreithlon rhanbarth Amazon.
* Chico Mendes, Brasil, Amgylcheddwr ac actifydd.
* Hernán Bedoya, gweithredwr hawliau tir Affro-Colombiaidd.
* Lladdwyd Julián Carrillo, arweinydd brodorol Rarámuri, Mecsico ar 24 Hydref 2018.
* Lladdwyd Datu Kaylo Bontolan, pennaeth llwythol Manobo, aelod o Gyngor Cenedlaethol Arweinwyr Katribu, Gogledd Mindanao, Philippines ar 7 Ebrill 2019.
* Lladdwyd Omar Guasiruma, arweinydd Cynhenid, Colombia ym Mawrth 2020.
* Cafwyd hyd i Javiera Rojas, amgylcheddwr ac actifydd o Chile, yn farw yn Nhachwedd 2021.

## Darllen pellach 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymgyrchwyr
Categori:Americanwyr Brodorol
Categori:Hawliau dynol yn Unol Daleithiau America