Christopher Columbus

Fforiwr a mordwywr o Genoa yn yr Eidal oedd **Christopher Columbus** (Eidaleg: *Cristoforo Colombo*; Lladin: *Christophorus Columbus*) (1451 – 20 Mai 1506). Dywed rhai mai ef oedd y cyntaf i 'ddarganfod' America, ond mae hynny'n bwnc llosg, gan fod brodorion yno o'i flaen. Hwyliodd dros Fôr Iwerydd er mwyn darganfod ffordd cyflym i Asia. Meddyliodd mai dim ond dŵr oedd rhyngdd a phen ei daith, felly pan laniodd ar ynysoedd y Caribî, meddyliodd ei fod wedi cyrraedd Asia. Credodd hyn hyd ddiwedd ei oes.

Cafodd Christopher Columbus ei eni yn 1451 yn Genoa yn yr Eidal; un o ardal Genoa oedd ei dad ac o ardal Fontanarossa del Bisagno neu bentref bach ger Genoa yn y dyffryn Bisagno, Liguria y deuai ei fam. . Priododd yn y flwyddyn 1479. Bu farw ei wraig Dona Felipa ar ôl genedigaeth ei mab. Gwehydd oedd ei dad. Pan oedd Columbus yn hŷn bu'n helpu ei dad gyda'i waith. Nid chafodd lawer o addysg. Roedd gan Christopher Columbus dri brawd ac un chwaer. Pan oedd Columbus yn oedolyn  y dysgodd sut i ddarllen ac ysgrifennu.

Credai Columbus bod y byd yn grwn ac nad oedd yn fflat. Ceisiodd brofi ei fod yn wir am 7 mlynedd. Roedd Columbus eisiau mynd ar y môr erioed. Credai ei fod am ddarganfod India wrth hwylio i'r Gorllewin.

Cwblhaodd bedair mordaith ar draws Môr yr Iwerydd a fu’n drobwyntiau pwysig o ran agor y ffordd i deithiau fforio eraill o Ewrop a gwladychu'r Americas. Roeddent yn allweddol o ran pontio'r Hen Fyd a’r Byd Newydd. Noddwyd ei deithiau gan frenhinoedd Catholig Sbaen, a’r teithiau hyn oedd cysylltiad cyntaf yr Ewropeaid â’r Caribȋ a chanolbarth a de America, sef y Byd Newydd.

Roedd ganddo ddiddordeb mewn pynciau fel daearyddiaeth, seryddiaeth a hanes, ac roedd yn ymchwilydd dyfal yn y meysydd hyn. Lluniodd gynllun a oedd yn amlinellu llwybr morwrol tua'r gorllewin er mwyn chwilio am lwybr draw i India’r Dwyrain, gan obeithio y byddai’n medru elwa ar y fasnach sbeisys lewyrchus. Wedi lobïo dyfal llwyddodd yn y diwedd i ennill cefnogaeth ariannol oddi wrth frenin a brenhines Sbaen, sef Fernando ac Isabel, a oedd yn fodlon cyllido siwrnai tua'r gorllewin yn enw coron Castilla ar gyfer ei fordaith gyntaf. Yn ystod y fordaith honno rhwng 1492 a 93 ymwelodd ag Ynysoedd Canerïa, Y Bahamas, Ciwba a Hispaniola, gan sefydlu gwladfa ar yr ynys sy’n cael ei hadnabod heddiw fel Haiti: y sefydliad Ewropeaidd cyntaf yn yr Americas ers sefydlu’r gwladfeydd Norseg tua 500 mlynedd ynghynt.

Trefnodd deithiau fforio eraill yn 1493 i Trinidad ac i arfordir gogleddol De America yn 1498 a bu’n fforio draw ar arfordir dwyreiniol Canolbarth America yn 1502. Rhoddodd enwau i nifer o’r ynysoedd a welodd ac i nodweddion daearyddol yr ynysoedd, a’r enw *indios* (‘Indians’) i’r bobl frodorol y gwnaeth eu cyfarfod. Bu ei bartneriaeth gyda Ferdinand ac Isabella dan straen ar brydiau - er enghraifft, pan benododd y Goron Sbaenaidd weinyddwr a llywodraethwyr yn yr Americas. Arweiniodd hyn at arestio Columbus a bu’n rhaid iddo adael Hispaniola yn 1500. Bu blynyddoedd o gweryla cyfreithiol rhyngddo ef a choron Castilla ynghylch cyfran yr elw y byddai ei ddisgynyddion yn ei derbyn gan Sbaen.  

Bu farw Christopher Columbus yn y flwyddyn 1506, ar yr 20fed o Fai, yn Valladolid yn Sbaen.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Christopher Columbus yn Genoa yn yr Eidal i rieni o Sbaen yn 1451. Enw ei dad oedd Domenico Colombo, a oedd yn wehydd gwlân a fu’n gweithio yn Genoa a Savona. Enw ei fam oedd Susanna Fontanarossa ac roedd ganddo dri brawd o’r enw Bartolomeo, Giovanni Pellegrino a Giacomo a chwaer o’r enw Bianchinetta. Bu ei frawd, Bartolomeo, yn gweithio am gyfnod mewn gweithdy mapiau yn Lisbon, Portiwgal. Credir bod Christopher Columbus yn siarad tafodiaith Genoaidd yr iaith Ligwreg. Yn 1470 symudodd teulu Columbus i Savona lle bu Domenico yn rheoli tafarn.

Yn 1473 dechreuodd ei brentisiaeth fel asiant busnes i deuluoedd pwysig Genoa, sef y Spinola, Centurione a Di Negro. Yn ddiweddarach yn y 1470au hwyliodd I Wlad yr Iâ ac Iwerddon gyda’r llynges fasnachol

Roedd y Portiwgeaid yn anelu at gyrraedd y Dwyrain Pell drwy hwylio rownd Affrica, ac erbyn 1498 roeddent wedi llwyddo i fynd o gwmpas Penrhyn Gobaith Da a chyrraedd India. Y Sbaenwyr oedd y cyntaf i ymsefydlu mewn niferoedd mawr yn ‘Y Byd Newydd’ yn ystod y 1520au. Cafodd trysorau, gemwaith ac arteffactau aur trigolion a llwythau lleol yr Asteciaid ym Mecsico, yr Incas yn Periw a phobl Maya ardaloedd deheuol Mecsico eu hysbeilio’n greulon gan filwyr Sbaenaidd fel Cortes a Pizarro. Yn ystod y 1530au perchnogodd Portiwgal Brasil, gan allforio cotwm, siwgr a chaethweision i Ewrop.

Cafodd nwyddau fel tybaco, siocled a thatws eu cludo o’r Byd Newydd draw i Ewrop, yn ogystal â chotwm a metelau gwerthfawr eraill. Roedd perchnogi’r tiroedd newydd hyn yn y Byd Newydd yn hollbwysig i statws, pŵer a chyfoeth y gwledydd Ewropeaidd hyn fel eu bod yn medru manteisio ar eu hadnoddau a’u cyfoeth. Roedd perchnogi tir yn cael ei weld fel rhan bwysig o adeiladu ymerodraeth wrth gystadlu â gwledydd eraill ar y llwyfan byd-eang. Gwelwyd y teithiau fforio hefyd fel cyfrwng i ledaenu Cristnogaeth a chryfhau presenoldeb tiroedd Cristnogol yn erbyn twf yr Ymerodraeth Otomanaidd Fwslimaidd yn y Dwyrain.

### Y fordaith gyntaf 
Bu Columbus yn ceisio nawdd o sawl cyfeiriad, ond ofer fu ei ymdrechion cynharaf. Tua 1484, cyflwynodd ei gynlluniau i’r Brenin João II o Bortiwgal. Holodd a fyddai’r Brenin yn medru darparu tair llong gadarn iddo a chaniatáu blwyddyn iddo hwylio allan i Fôr yr Iwerydd er mwyn chwilio am lwybr gorllewinol i’r Dwyrain, ac yna dychwelyd. Holodd hefyd a fyddai modd ei benodi’n ‘Lyngesydd Mawr y Môr’, ei benodi’n llywodraethwr ar y tiroedd y byddai’n eu darganfod, ac yn cael un rhan o ddeg o holl incwm y tiroedd hynny. Gwrthododd arbenigwyr y Brenin gynlluniau Columbus ar y sail bod amcangyfrif Columbus o’r milltiroedd teithio, sef tua 2,400 milltir (3,860 cilometr) yn llawer rhy isel. Apeliodd Columbus i Frenin Portiwgal yn ddiweddarach yn 1488, ond unwaith yn rhagor bu’n aflwyddiannus. Hwyliodd Columbus i Ynysoedd y Canerïa yn y lle cyntaf, a oedd yn eiddo i Castilla, gan godi adnoddau ychwanegol a chynnal gwaith atgyweirio ar y llongau yn Gran Canaria. Gadawodd San Sebastian de La Gomera ar 6 Medi am fordaith bum wythnos ar draws y môr.

Am 2 o’r gloch y bore ar 12 Hydref, gwelwyd tir, ac enwodd Columbus yr ynys (sy’n cael ei hadnabod yn awr fel y Bahamas) yn San Salvador (sy’n golygu ‘Achubwr Sanctaidd’). Enw’r brodorion, neu’r bobl leol, ar yr ynys oedd *Guanahani*.

Yn ystod y fordaith hon hefyd bu Columbus yn fforio arfordir gogledd-ddwyrain Ciwba, gan lanio ar yr ynys ar 28 Hydref 1492. Ar 5 Rhagfyr glaniodd Columbus ar arfordir gogleddol ynys a enwyd ganddo'n Hispaniola. Enw’r trigolion lleol ar yr ynys hon oedd Ayti, neu Haiti fel mae’n cael ei hadnabod heddiw. Parhaodd i hwylio ar hyd arfordir gogledd Hispaniola gydag un llong yn unig, nes iddo ddod ar draws y *Pinta* ar 6 Ionawr.

Ar 13 Ionawr 1493 arhosodd Columbus ar dir yn y Byd Newydd am y tro olaf ar y daith hon, ym Mae Rincón, a oedd wedi ei leoli ar begwn dwyreiniol Penrhyn Samaná yng ngogledd-ddwyrain Hispaniola. Dychwelodd Columbus i Sbaen a lledaenodd yr hanes yn gyflym drwy Ewrop ei fod wedi darganfod tiroedd newydd.

Ar 3 Tachwedd gwelodd Columbus ynys a enwodd yn Dominica (Lladin am ddydd Sul), a chyrhaeddodd ynys Guadeloupe, a enwodd yn Santa Maria de Guadalupe ar ôl cerflun o’r Forwyn Fair yn y fynachlog yn Villuercas yn Guadalupe, Caceras, Sbaen.

Yn ystod gweddill mis Tachwedd fforiodd, gwelodd ac enwodd Columbus nifer o ynysoedd eraill ym Môr y Caribȋ:

**Montserrat* (enwyd ar ôl Mynachlog Montserrat, sydd wedi ei leoli ar Fynydd Montserrat, yng Nghatalonia, Sbaen)
**Antigwa* (enwyd ar ôl eglwys yn Seville yn Sbaen o’r enw Santa Maria la Antigua, sy’n golygu ‘Yr Hen Santes Fair’)
**Redonda*
**Nevis*
**Saint Kitts* (enwyd ar ôl Sant Christopher, nawddsant morwyr a theithwyr)
**Saint Eustatius* (enwyd ar ôl y Merthyr Rhufeinig cynnar, St. Eustachius)
**Saba* (enwyd ar ôl y frenhines Feiblaidd, Brenhines Sheba)
**Saint Martin*
**Saint Croix* (daw o’r Sbaeneg Santa Cruz sy’n golygu ‘Croes Sanctaidd’) 

Gwelodd Columbus hefyd gadwyn o ynysoedd a enwyd yn Ynysoedd y Wyryf.

Ar 22 Tachwedd dychwelodd Columbus i Hispaniola, lle'r oedd wedi bwriadu ymweld â chaer La Navidad, a adeiladwyd yn ystod ei fordaith gyntaf ac a oedd wedi ei lleoli ar arfordir gogleddol Haiti. Darganfu Columbus fod y gaer yn adfail ac wedi cael ei dinistrio gan frodorion lleol Taino. Roedd cyrff 11 o’r 39 Sbaenwr a arhosodd fel rhai o wladychwyr cyntaf y Byd Newydd ymhlith yr adfeilion.

Hwyliodd Columbus ymlaen am fwy na 62 milltir ar hyd arfordir gogleddol Hispaniola, gan sefydlu trefedigaeth newydd a alwodd yn La Isabela, sydd heddiw yn rhan o Weriniaeth Dominica.  Er hynny, roedd y lleoliad yn anaddas, a byrhoedlog fu cyfnod y sefydliad.

### Y drydedd fordaith 
Yn ôl dyddiaduron Columbus, amcan y fordaith honno oedd profi bodolaeth cyfandir a honnai'r Brenin João II o Bortiwgal oedd wedi ei leoli i'r de-orllewin o ynysoedd Cabo Verde.

Ar 30 Mai 1498 gadawodd Columbus am ei drydedd fordaith i’r Byd Newydd gyda chwe llong o Sanlúcar, Sbaen. Hwyliodd tair o’r llongau yn uniongyrchol am Hispaniola tra arweiniodd Columbus y tair llong arall i archwilio beth oedd i’r de o Ynysoedd y Caribȋ, gan obeithio canfod llwybr draw i gyfandir Asia.

Cyrhaeddodd fflyd Columbus gyfandir honedig y Brenin João II, sef De America, lle gwelsant dir Trinidad ar 31 Gorffennaf, o gyfeiriad y de-ddwyrain. Glaniodd Columbus ar ynys Trinidad mewn lle o’r enw Icacos Point ar 2 Awst. Enwodd Trinidad ar ôl y Drindod Sanctaidd, yr oedd wedi gweddïo arnynt i'w amddiffyn yn ystod y daith.

### Y fordaith olaf 
Gadawodd Columbus borthladd Cadiz ar 11 Mai 1502 gyda’i fanerlong y *Santa Maria* a llongau y *Gallega*, *Vizcaina* a’r *Santiago de Palos*.

Ar 15 Mehefin cyrhaeddodd Ynys Martinique (Martinica) a chyrhaeddodd Santo Domingo ar 29 Mehefin. Wedi arhosiad byr yn Jamaica, hwyliodd Columbus ymlaen i Ganolbarth America, gan gyrraedd Guanaja (Isla de Pinos) ar Orffennaf 30 oddi ar arfordir Hondwras.  Treuliodd ddau fis yn fforio ar hyd arfordiroedd Hondwras, Nicaragwa a Chosta Rica cyn cyrraedd Bae Almirante yn Panama ar Hydref 16. Profodd rai trafferthion yn Panama, gydag ymosodiadau oddi wrth lwyth lleol y *Quibian*, a difrodwyd y llongau yn y dyfroedd trofannol gan fwydod llongau.

Erbyn Mai 1503 roedd wedi gweld Ynysoedd Caiman a’u henwi nhw'n ‘Las Tortugas’ oherwydd y niferoedd mawr o grwbanod môr oedd yno. Oherwydd tywydd gwael cafodd y llongau ragor o ddifrod a gorfodwyd ef a’i forwyr i aros ar ynys Jamaica am flwyddyn, gan ddychwelyd i Sbaen ym mis Tachwedd 1504.

## Marwolaeth 
Roedd bywyd ar y môr yn galed ac yn anodd. Dioddefodd Columbus nifer o anhwylderau tra bu ar ei deithiau, gan gynnwys gwaedu o’r llygaid, dallineb dros dro a gwres uchel. Yn ôl damcaniaethau meddygon modern mae’n ddigon posib ei fod wedi dioddef ffurf o wynegon yn hytrach na gowt.

Bu farw ar 20 Mai 1506, ac yntau tua 54 mlwydd oed, yn Valladolid, Sbaen.

Claddwyd Columbus mewn lleiandy yn Valladolid yn gyntaf, ond yna symudwyd ei weddillion i fynachlog La Cartuja yn Seville (de Sbaen) yn unol â dymuniad ei fab Diego. Codwyd ei gorff yn 1523 a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Seville, ac yna tua 1536 cafodd gweddillion Columbus a Diego eu symud i eglwys gadeiriol Colonial Santo Domingo, sydd yng Ngweriniaeth Dominicia heddiw.

Symudwyd ei weddillion i Havana ar ynys Ciwba cyn iddynt gael eu gosod yn derfynol yn Eglwys Gadeiriol Seville, Sbaen, a phrofwyd drwy ddefnyddio profion DNA mai gweddillion Columbus oedd y rhain o ddifri.

## Gwaddol 
Roedd mordeithiau Columbus yn cael eu hystyried yn ddigwyddiadau pwysig yn hanes y byd oherwydd mae’n bosib eu gweld fel cychwyn cyfnod newydd o ran globaleiddio’r byd. Arweiniodd hyn at newidiadau mawr o ran poblogaeth, masnach, yr economi a datblygiadau cymdeithasol a gwleidyddol. Mordeithiau Columbus oedd y trobwynt pwysicaf o ran agor y llwybrau cyswllt rhwng yr Hen Fyd a’r Byd Newydd.

Golygai teithiau fforio Columbus a fforwyr eraill bod cysylltiad parhaol wedi ei sefydlu rhwng y ddau hemisffer, sef y gogledd a’r de. Bu cyfnewidfeydd cyson rhwng y naill a'r llall ar ffurf anifeiliaid, ffyngau, afiechydon, technolegau newydd, mwynfeydd gwerthfawr fel arian ac aur a chyfnewidiwyd syniadau newydd a gwahanol.

Ar y naill ochr, effeithiwyd ar rai o bobl frodorol y Byd Newydd oherwydd yr afiechydon a ddaeth i ganlyn y fforwyr. Disodlwyd hwy gan Ewropeaid ac Affricaniaid a ddaethant gyda hwy a dulliau newydd o ffermio, cynnal busnes, ffurfiau newydd o reoli a chrefyddau newydd. Nid oedd Columbus ychwaith yn llywodraethwr poblogaidd yn Hispaniola, a phenododd Sbaen lywodraethwr yn ei le ar yr ynys.

## Darganfyddwr America 
Yn niwylliant poblogaidd UDA ac Ewrop mae Columbus yn cael ei gydnabod fel y fforiwr a ddarganfu Unol Daleithiau America. Ond mewn gwirionedd, nid Columbus oedd yr Ewropeaid cyntaf, hyd yn oed, i gyrraedd traethau’r cyfandir, gan fod Erik Goch a Leif Erikson wedi cyrraedd y cyfandir yn ystod y 10fed a’r 11g.

Pwysigrwydd Columbus yw ei fod wedi dod â’r Americas i sylw Ewrop a’i fod wedi sefydlu gwladfeydd yno a fyddai’n sicrhau cysylltiad parhaol rhwng dau gyfandir mawr y byd.

## Gweler hefyd 
* Ffair y Byd Chicago, 1893 (''World's Columbian Exposition''), a drefnwyd i ddathlu 400 mlwyddiant glaniad Columbus yn yr Amerig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Fforwyr y 15fed ganrif
Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif
Categori:Fforwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1451
Categori:Marwolaethau 1506
Categori:Morwyr o'r Eidal
Categori:Prosiect WiciAddysg