Porthmadog

Tref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Porthmadog** neu **Port** ar lafar. Fe'i lleolir ar aber Afon Glaslyn yn Eifionydd. Saif oddeutu 7 km o Gricieth.

Mae dros 65% o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg. Cyn adleoli 1972 arferai fod yn Sir Gaernarfon. Yn 2001 roedd y boblogaeth yn 4,187.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes 
### Hanes diweddar 
chwith|bawd|260px|Y Cob
Datblygodd Porthmadog ar ôl i W. A. Madocks, Aelod Seneddol dros Boston, Swydd Lincoln, yn Lloegr, adeiladu'r morglawdd a elwir y Cob er mwyn adennill tir amaethyddol o'r Traeth Mawr, a orchuddid gan y môr yn yr hen ddyddiau pan fyddai'r llanw i mewn. Datblygodd Porthmadog yn borthladd pwysig i allforio llechi o'r chwareli ym Mlaenau Ffestiniog, ac fe adeiladwyd y rheilffordd fyd-enwog, Rheilffordd Ffestiniog i gario'r llechi o Ffestiniog i Borthmadog. Am ddegawdau, bu Porthmadog yn bwysig iawn yn niwydiant llechi'r byd, ond gyda'r dirywiad yn y diwydiant llechi collodd y porthladd ei bwysigrwydd.

Roedd adeiladu llongau yn ddiwydiant pwysig yn y dref hefyd. Efallai mai'r mwyaf enwog o longau Porthmadog oedd y sgwneri tri mast a adeiladwyd rhwng 1891 a 1913. Adnabyddid y rhain fel y *Western Ocean Yachts*, a dywedir eu bod ymysg y llongau hwylio prydferthaf a adeiladwyd erioed. Yn 1913 lansiwyd y *Gestiana*, y llong olaf i'w hadeiladu yma.

### Olion hynafol 
Ceir clwstwr cytiau caeedig Parc y Borth gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

## Y dref heddiw 
bawd|260px|Taliesin yn croesi Pont Britannia
Bellach, tref dwristaidd yw hi. Fe'i gelwir yn aml yn "Fynedfa i Eryri" oherwydd ei safle daearyddol. Mae Rheilffordd Ffestiniog, a ddefnyddir ddyddiau hyn i gario ymwelwyr o Borthmadog i Flaenau Ffestiniog, a Rheilffordd Eryri, sy'n mynd i Gaernarfon, yn boblogaidd iawn.

Mae Clwb Pêl Droed Porthmadog yn chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray.

## Enwogion 
* William Alexander Madocks (1773–1828) sylfaenydd y porthladd ac ysbrydoliaeth ei henw
* Edward Breese (1835-1881), hynafiaethydd
* Eliseus Williams (Eifion Wyn) (1867–1926), bardd; cafodd ei eni ym Mhorthmadog
* Charles Edward Breese (1867–1932), hynafiaethydd ac Aelod Seneddol
* Robert Lloyd Jones (1878-1959), nofelwr, awdur llyfrau plant a dramodydd

## Eisteddfod Genedlaethol 
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhorthmadog ym 1987. Am wybodaeth bellach gweler:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Atyniadau eraill 
Mae'r pentref Eidalaidd Portmeirion ger Porthmadog.

BorthyGestLB02.JPG|Pentref bychan Borth-y-Gest
North & South Wales Bank, Porthmadog NLW3363559.jpg|Canol y dre, tua 1885
PorthmadogLB17.JPG|Port yn y nos
Porthmadog 01LB.JPG|Noswaith yn harbwr Porthmadog
Porthmadog 02LB.JPG|Tai newydd ar y cei
Porthmadog.jpg|Porthmadog
Porthmadog High Street 2.jpg|Stryd Fawr Porthmadog
Porthmadog04LB.jpg|Gorsaf reilffordd Harbwr Porthmadog
Porthmadog06LB.jpg|y Harbwr

## Llefydd o addoliad (1913) 

Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion (Eglwys Sant Ioan).jpg|Eglwys Anglicanaidd Sant Ioan
Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion (Y Capel Seisnig M.C.).jpg|Presbyteriaid Saesneg
Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion (page 91 crop).jpg|Y Tabernacl (M.C.)
Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion (Y Garth, MC).jpg|Y Garth (M.C.)
Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion (Seion, B).jpg|Seion (B)
Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion (Ebenezer, W).jpg|Ebeneser (E.F.)
Hanes Porthmadog ei Chrefydd a'i henwogion (Capel Coffadwriaethol Emrys, A).jpg|Capel Coffa Emrys (A)
Salem (A) Porthmadog.jpg|Salem (A)

## Gweler hefyd 
* Clwb Pêl-Droed Porthmadog
* Rheilffordd Ffestiniog
* Rheilffordd Eryri

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Trefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)