Agweddau Cristnogol i gaethwasiaeth

bawd|Bathodyn Y Gymdeithas Wrth Gaethwasiaeth
Mae **agweddau Cristnogol i gaethwasiaeth** yn amrywio yn rhanbarthol, yn hanesyddol ac yn ysbrydol. Mae caethwasiaeth ar sawl ffurf wedi bod yn rhan o'r amgylchedd cymdeithasol am lawer o hanes Cristnogaeth, yn rhychwantu ymhell dros ddeunaw canrif. Ym mlynyddoedd cynnar Cristnogaeth, roedd caethwasiaeth yn nodwedd sefydledig o'r economi a'r gymdeithas yn yr Ymerodraeth Rufeinig, a pharhaodd hyn mewn gwahanol ffurfiau a chyda gwahaniaethau rhanbarthol ymhell i'r Oesoedd Canol. Disgrifiodd Saint Awstin gaethwasiaeth fel un yn erbyn bwriad Duw ac yn deillio o bechod. Yn y 18g cymerodd y mudiad diddymu siâp ymhlith pobl Gristnogol ledled y byd.

Yn nadleuon y ddeunawfed a'r 19g yn y DU a'r UD, defnyddiwyd darnau yn y Beibl gan eiriolwyr o blaid gaethwasiaeth a diddymwyr i gefnogi eu priod safbwyntiau.

Yn y cyfnod modern, mae amryw o sefydliadau Cristnogol yn gwrthod caniatáu caethwasiaeth.

## Cyfeiriadau Beiblaidd 
Mae'r Beibl yn defnyddio'r term Hebraeg *eved* () a'r Hen Roeg *doulos* () i gyfeirio at gaethweision. Mae gan *Eved* ystyr llawer ehangach na'r term Cymraeg *caethwas*, ac mewn llawer o amgylchiadau mae'n cael ei gyfieithu'n fwy cywir i'r Gymraeg fel *gwas* neu ''weithiwr wedi'i gyflogi*. Mae *doulos'' yn fwy penodol, ond fe'i defnyddir hefyd mewn synhwyrau mwy cyffredinol; o'r proffwydi Hebraeg (Datguddiad 10:7), o agwedd arweinwyr Cristnogol tuag at y rhai y maent yn eu harwain (Mathew 20:27), Cristnogion tuag at Dduw (1 Pedr 2:16), ac Iesu ei hun (Phil 2:7). Dydy Beibl William Morgan (BMW) ddim yn defnyddio'r gair *Caethwas* na Beibl Saesneg y Brenin Iago (KJV) yn defnyddio'r gair *Slave* yn aml. Ceir 3 cyfeiriad at gaethwas yn BWM:
*Dewteronomiwm 16:12 
*Dewteronomiwm 24:18 
*Dewteronomiwm 24:22 
Pob un yn cyfeirio at gaethiwed yr Isreiliaid yn yr Aifft cyn i Moses eu harwain i Wlad yr Addewid. *Gwas* heb wahaniaethu rhwng caethwas a gwas cyflog sydd ymhob adnod arall sy'n cyfeirio at yr hyn, gellir tybio, sy'n cyfeirio at gaethwas.  a 49 ar Beibl.Net 

### Yr Hen Destament 
Yn hanesyddol, nid ffenomen yr Hen Destament yn unig oedd caethwasiaeth. Roedd caethwasiaeth yn cael ei ymarfer ymhob cymdeithas yr Hynfyd yn y Dwyrain Agos: yr Eifftwyr gynt, Babiloniaid, Groegwyr gynt, Rhufeinwyr ac Israeliaid, roedd hefyd yn cael ei arfer gan drigolion Cymru yn Oes yr Haearn. Roedd caethwasiaeth yn rhan annatod o fasnach hynafol, trethiant, a chrefydd y deml. 
bawd|Bil gwerthiant am geithwas o Swmer

Yn llyfr Genesis, mae Noa yn condemnio Canaan (Mab Ham) i gaethwasanaeth gwastadol: ‘Melltigedig fyddo Canaan; gwas i weision ei frodyr fydd’ (Gen 9:25). Mae T. David Curp yn nodi bod y bennod hon wedi cael ei defnyddio i gyfiawnhau caethwasiaeth hiliol, gan fod ‘Cristnogion a hyd yn oed rhai Mwslimiaid yn y pen draw wedi nodi disgynyddion Ham fel Affricaniaid du’. Dadleuodd Anthony Pagden ‘Roedd y darlleniad hwn o Lyfr Genesis yn uno'n hawdd i draddodiad eiconograffig canoloesol lle'r oedd cythreuliaid bob amser yn cael eu darlunio fel pobl dduon. Byddai damcaniaethau ffug-wyddonol diweddarach yn cael eu hadeiladu o amgylch siapiau penglog Affricaniaid, strwythur deintyddol ac osgo'r corff, mewn ymgais i ddod o hyd i ddadl nad oedd ar gael - wedi'i gwreiddio ym mha bynnag beth oedd yr idiom gyfoes fwyaf perswadiol: deddf, diwinyddiaeth, achau, neu wyddoniaeth naturiol. - Pam y dylai un rhan o'r hil ddynol fyw mewn dyled barhaus i ran arall’.

Ymsefydlodd y Cananeaid yng Canaan, yn hytrach nag Affrica, lle ymsefydlodd meibion eraill Ham, Cush a Put. Dim ond i Ganaan yr oedd melltith Noa yn berthnasol, ac yn ôl y sylwebydd Beiblaidd, Gleason L. Archer, cyflawnwyd y felltith hon pan orchfygodd Josua Canaan yn 1400 CC. Byddai'n rhaid iddynt adael i gaethwas fynd yn rhydd pe byddent yn niweidio llygad neu ddant y caethwas, Nid oeddynt yn cael gorfodi caethwas i weithio ar y Sabath, Nid oeddynt yn cael dychwelyd caethwas oedd wedi dianc gan geisio lloches ymhlith yr Israeliaid, nac athrodi caethwas. Roedd yn gyffredin i berson werthu ei hun yn wirfoddol i gaethwasiaeth am gyfnod penodol o amser naill ai i dalu dyledion neu i gael bwyd a lloches. Ystyriwyd ei bod yn gyfreithlon caethiwo caethion a gafwyd trwy ryfela, ond nid trwy herwgipio  er mwyn eu caethiwo. Gellid hefyd gwerthu plant i gaethiwed dyled, a orchmynnwyd weithiau gan lys barn.
Mae'r Beibl yn gosod rheolau sylfaenol ar gyfer yr amodau yr oedd caethweision i'w cadw oddi tanynt. Roedd caethweision i gael eu trin fel rhan o deulu estynedig; caniatawyd iddynt ddathlu gŵyl Sukkot, ac roedd disgwyl iddynt anrhydeddu'r Sabath. Ni ellid gorfodi caethweision Israel i weithio *yn galed*, ac roedd yn rhaid trin dyledwyr a oedd yn gwerthu eu hunain fel caethweision i'w credydwyr yr un fath â gwas wedi'i logi. Byddai caethweision yn cael eu rhyddhau yn awtomatig yn eu 7fed flwyddyn o wasanaeth. Nid oedd y ddarpariaeth hon yn cynnwys menywod a werthwyd fel gwraig ordderch gan rieni tlawd; yn lle hynny amddiffynnwyd eu hawliau yn erbyn gwraig arall. Mewn testunau eraill mae caethweision gwrywaidd a benywaidd i gael eu rhyddhau ar ôl y chweched flwyddyn o wasanaeth. Byddai caethweision rhydd yn cael da byw, grawn a gwin fel anrheg ar adeg eu rhyddhau. Gallasai caethwas ymwrthod â'i hawl i ryddid ar ôl 7 mlynedd yn wirfoddol. Pe bai caethwas gwrywaidd wedi cael caethwas arall mewn priodas, a bod ganddyn nhw deulu, byddai'r wraig a'r plant yn parhau i fod yn eiddo i'r meistr. Fodd bynnag, pe bai'r caethwas yn hapus gyda'i feistr, ac yn dymuno aros gyda gwraig a roddodd ei pherchennog iddo, gallai ymwrthod cael ei ryddhau, gweithred a fyddai'n cael ei harwyddo, fel mewn cenhedloedd Hynafol y Dwyrain Agos, gan tyllu clust defodol. Ar ôl iddo ymwrthod a'i hawl i ryddid, daeth yr unigolyn yn gaethwas i'w feistr am byth (ac felly ni chaiff ei ryddhau yn y Jiwbilî). Mae'n bwysig nodi bod y rhain yn ddarpariaethau ar gyfer caethwasiaeth / gwasanaeth ymhlith Israeliaid. Gellid caethiwo caethweision nad oeddynt yn Israeliaid am gyfnod amhenodol ac roeddent i'w trin fel eiddo etifeddol.

### Y Testament Newydd 
Honnir bod Cristnogion cynnar yn ystyried caethweision a drodd i Gristnogaeth yn ddynion rhydd yn ysbrydol, yn frodyr yng Nghrist, yn derbyn yr un gyfran o etifeddiaeth teyrnas Crist. Serch hynny, roedd adnodau fel Effesiaid 6: 5 yn dal i gael eu defnyddio gan amddiffynwyr caethwasiaeth cyn Rhyfel Cartref America. Anogwyd caethweision gan Pawl yn yr Epistol Cyntaf at y Corinthiaid i geisio neu brynu eu rhyddid pryd bynnag y bo hynny'n bosibl (1 Corinthiaid 7:21).

Dywedodd Avery Robert Dulles nad oedd “Iesu, er ei fod yn condemnio pechod dro ar ôl tro fel math o gaethwasiaeth foesol, dim yn dweud gair yn erbyn caethwasiaeth fel sefydliad cymdeithasol”, ac yn credu nad oedd ysgrifenwyr y Testament Newydd yn gwrthwynebu caethwasiaeth chwaith. Mewn papur a gyhoeddwyd yn yr Evangelical Quarterly, noda Kevin Giles, er ei fod yn aml yn dod ar draws yr honiad, "nad oes un gair o feirniadaeth yn cael ei draddodi gan yr Arglwydd yn erbyn caethwasiaeth"; ar ben hynny mae nifer o'i straeon wedi'u gosod mewn sefyllfa caethweision / meistr, ac yn cynnwys caethweision fel cymeriadau allweddol. Mae Giles yn nodi bod yr amgylchiadau hyn wedi cael eu defnyddio gan amddiffynwyr gaethwasiaeth yn y 19eg ganrif i awgrymu bod Iesu wedi cymeradwyo caethwasiaeth.

Mae'n amlwg o holl ddeunydd y Testament Newydd fod caethwasiaeth yn rhan sylfaenol o'r amgylchedd cymdeithasol ac economaidd. Roedd llawer o'r Cristnogion cynnar yn gaethweision. Mewn sawl un o epistolau Pawl, ac Epistol Cyntaf Pedr, annogir caethweision i ufuddhau i'w meistri, ''fel i'r Arglwydd, ac nid i ddynion''. Dywedwyd wrth feistri hefyd am wasanaethu eu caethweision mewn ufudd-dod i Dduw trwy "roi'r gorau i fygwth". Yr egwyddor sylfaenol oedd "mae gennych chi'r un Meistr yn y nefoedd, a gydag ef does dim gwahaniaeth rhyngoch."  Y testun diwinyddol allweddol yw datganiad Pawl yn ei lythyr at eglwysi'r Galatiaid "Nid oes nac Iddew na Groegwr, nid oes na chaeth na rhydd, nid oes na gwryw na benyw: canys chwi oll un ydych yng Nghrist Iesu", awgryma hyn na ddylai Cristnogion poeni am eu safle bydol oherwydd eu bod bellach yn gyfartal yng Nghrist. 
bawd|St Pawl, Onesimus a Philemon
Roedd Epistol Pawl at Philemon yn destun pwysig i eiriolwyr o blaid caethwasiaeth a diddymwyr. Yn y llythyr byr hwn, a ysgrifennwyd, yn ôl traddodiad, i'w gyflwyno gan law Onesimus, caethwas ar ffo, y mae Pawl yn ei anfon yn ôl at ei feistr Philemon. Mae Pawl yn erfyn ar Philemon i ystyried Onesimus fel brawd annwyl yng Nghrist. Mae'r Cardinal Dulles yn tynnu sylw, "er ei fod yn awgrymu yn ddisylw ei fod yn rhyddhau Onesimus, nid yw Pawl yn dweud bod rheidrwydd moesol ar Philemon i ryddhau Onesimus nac unrhyw gaethweision eraill sydd yn eiddo iddo." 

Mae Pawl yn cynghori ‘megis y darfu i’r Arglwydd alw pob un, felly rhodied’. Ar gyfer caethweision, fodd bynnag, mae'n ychwanegu hyn yn benodol: ‘Ai yn was y’th alwyd? na fydded gwaeth gennyt; eto os gelli gael bod yn rhydd, mwynha hynny yn hytrach. Canys yr hwn, ac ef yn was, a alwyd yn yr Arglwydd, gŵr rhydd i’r Arglwydd ydyw: a’r un ffunud yr hwn, ac efe yn ŵr rhydd, a alwyd, gwas i Grist yw’.

## Yn yr Ymerodraeth Rufeinig 
Caethwasiaeth oedd sylfaen yr economi Rufeinig a'r byd. Mae rhai yn amcangyfrif bod y boblogaeth gaeth yn y ganrif 1af yn cyfrif am oddeutu traean o gyfanswm y boblogaeth. Amcangyfrifir bod miliwn o gaethweision yn eiddo i'r pump y cant cyfoethogaf o ddinasyddion Rhufeinig. Roedd y mwyafrif o gaethweision yn cael eu gweithio mewn gwasanaeth domestig mewn cartrefi ac yn debygol o gael bywyd haws na chaethweision a oedd yn gweithio'r tir, neu mewn mwynfeydd neu ar longau. Gallai caethwasiaeth fod yn greulon iawn yn yr Ymerodraeth Rufeinig, gyda chosbau difrifol am wrthryfela, a chyflogwyd dalwyr caethweision proffesiynol i hela caethion ar ffo, gyda hysbysebion yn cynnwys disgrifiadau manwl cywir o ffoadur yn cael eu postio'n gyhoeddus ac yn cynnig gwobrau am wybodaeth byddai'n arwain at eu dal.

## Barn Cristnogaeth 
Roedd meddwl Cristnogol cynnar yn arddangos rhai arwyddion o garedigrwydd tuag at gaethweision. Roedd Cristnogaeth yn cydnabod priodas o fath ymhlith caethweision, roedd rhyddhau caethweision yn cael eu hystyried yn weithred elusennol, a phan gladdwyd caethweision mewn mynwentydd Cristnogol, anaml yr oedd y bedd yn cynnwys unrhyw arwydd bod y person a gladdwyd yn gaethwas.    
bawd|Ioan Aurenau
Dywedodd Ioan Aurenau (c. 347–407), archesgob Caergystennin, mewn pregethu ar Actau 4:32-4:33  o’r enw, “Oni ddylem ei gwneud yn nefoedd ar y ddaear?”, *Ni fyddaf yn siarad am gaethweision, oherwydd ar y pryd nid oedd y fath beth, ond yn ddiau fel y caethweision yr oeddent yn eu gosod yn rhydd...*  

Er bod y Pumlyfr Iddewig yn amddiffyn caethweision ar ffo,

Ers yr Oesoedd Canol, mae'r ddealltwriaeth Gristnogol o gaethwasiaeth wedi gweld gwrthdaro mewnol sylweddol ac wedi sicrhau newid dramatig. Un enghraifft nodedig lle cefnogwyd gweithgareddau cenhadaeth eglwysig yn y Caribî yn uniongyrchol gan elw perchnogaeth caethweision oedd dan delerau cymynrodd elusennol ym 1710 i'r Gymdeithas Taenu'r Efengyl mewn Rhannau Tramor. Rhoddwyd Planhigfeydd Codrington yn Barbados i'r Gymdeithas i ariannu sefydlu Coleg Codrington. Yn ystod degawd cyntaf perchnogaeth, cafodd cannoedd o gaethweision yn yr ystadau planhigfa eu brandio ar eu brestiau, gan ddefnyddio'r haearn poeth coch traddodiadol, gyda'r gair *Society*, i ddynodi eu perchnogaeth gan y sefydliad Cristnogol. Daeth perchnogaeth caethweision ym Mhlanhigfeydd Codrington i ben ym 1833, pan ddiddymwyd caethwasiaeth yn yr Ymerodraeth Brydeinig. Ers hynny mae Eglwys Loegr wedi ymddiheuro am "bechadurusrwydd ein rhagflaenwyr" gyda hanes yr ystadau planhigfa hyn wedi'u hamlygu fel enghraifft o agwedd anghyson yr eglwys tuag at gaethwasiaeth.

Bu Cymru Cristionogol yn amlwg yn eu cefnogaeth o gaethwasiaeth. Un o'r resymau dros ymfudo i America yn y dyddiau cynnar oedd i osgoi erledigaeth crefyddol cartref. Bu nifer fawr o'r ymfudwyr crefyddol Cymreig a'u disgynyddion yn cadw caethion 

Heddiw, mae bron pob Cristion yn unedig yn y condemniad o gaethwasiaeth fodern fel rhywbeth anghywir ac yn groes i ewyllys Duw.

### Diddymiaeth Gristnogol 
bawd|chwith|Serio caethweision
Er bod rhai diddymwyr yn gwrthwynebu caethwasiaeth am resymau athronyddol yn unig, denodd symudiadau yn erbyn caethwasiaeth elfennau crefyddol cryf. Ledled Ewrop a'r Unol Daleithiau, roedd Cristnogion, fel arfer o fudiadau ffydd Gristnogol 'an-sefydliadol', nad oeddynt wedi'u cysylltu'n uniongyrchol ag eglwysi gwladol traddodiadol, neu gredinwyr ‘anghydffurfiol’ o fewn eglwysi sefydledig, i'w cael ar flaen y mudiadau diddymu.

Yn benodol, arweiniodd effeithiau’r Ail Ddeffroad Mawr at lawer o efengylwyr yn gweithio i weld y farn Gristnogol ddamcaniaethol, bod pawb yn gyfartal, yn cael eu gwneud yn fwy o realiti ymarferol. Fe wnaeth rhyddid mynegiant o fewn y byd Gorllewinol hefyd helpu i alluogi cyfle i fynegi eu safle. Yn amlwg ymhlith y diddymwyr hyn oedd y Seneddwr William Wilberforce yn Lloegr, a ysgrifennodd yn ei ddyddiadur pan oedd yn 28 oed, ‘Mae Hollalluog Dduw wedi gosod dau wrthrych mawr ger fy mron, atal y Fasnach Gaethweision a Diwygiad Moesau’. Gydag eraill, llafuriodd, er gwaethaf gwrthwynebiad penderfynol, i ddileu masnach gaethweision Prydain o'r diwedd. ‘Llosgwyd rhai o bregethau'r pregethwr enwog o Loegr, Charles Spurgeon, yn America oherwydd iddo gondemnio caethwasiaeth. Galwodd Spurgeon gaethwasiaeth “y staen mwyaf ffiaidd” y byddai galw o bosibl am ei olchi allan mewn gwaed.’ Galwodd sylfaenydd y Methodistiaid John Wesley gaethiwed dynol fel ‘swm yr holl ddihirod’. Yn Georgia, unodd Methodistiaid cyntefig â brodyr mewn mannau eraill wrth gondemnio caethwasiaeth. Fe wnaeth llawer o arweinwyr efengylaidd yn yr Unol Daleithiau fel y Presbyteriaid Charles Finney a Theodore Weld, a menywod fel Harriet Beecher Stowe (merch y diddymwr Lyman Beecher) a Sojourner Truth ysgogi pobl i gefnogi diddymu. Pregethodd Finney fod caethwasiaeth yn bechod moesol, ac felly cefnogodd ei ddileu. ‘Roeddwn wedi gwneud fy meddwl ar gwestiwn caethwasiaeth, ac roeddwn yn hynod bryderus i ennyn sylw'r cyhoedd at y pwnc. Yn fy ngweddïau a'm pregethu, cyfeiriais mor aml at gaethwasiaeth, a'i wadu’. Roedd angen edifeirwch oddi wrth gaethwasiaeth gan eneidiau, unwaith iddynt ddyfod yn oleuedig ar y pwnc, tra bod cefnogaeth barhaus i'r system yn arwain at ‘yr euogrwydd mwyaf’ arnynt.

Roedd y Crynwyr yn arbennig yn arweinwyr cynnar dros achos diddymu caethwasiaeth. Ym 1688 anfonodd Crynwyr yr Iseldiroedd yn Germantown, Pennsylvania, ddeiseb wrth gaethwasiaeth i Gyfarfod Misol y Crynwyr. Erbyn 1727 roedd Crynwyr Prydain wedi mynegi eu hanghymeradwyaeth swyddogol o'r fasnach gaethweision. Neilltuodd tri o ddiddymwyr y Crynwyr, Benjamin Lay, John Woolman, ac Anthony Benezet, eu bywydau i'r ymdrech ddiddymol o'r 1730au i'r 1760au, gyda Lay yn sefydlu'r Ysgol Negro ym 1770, a fyddai'n gwasanaethu mwy na 250 o ddisgyblion. Ym mis Mehefin 1783 cyflwynwyd deiseb o Gyfarfod Blynyddol Llundain a'i llofnodi gan dros 300 o Grynwyr i'r Senedd yn protestio'r fasnach gaethweision. 
bawd|William Wilberforce

Yn 1787 ffurfiwyd y Gymdeithas er Effeithio Diddymu'r Fasnach Gaethweision, gyda Chrynwyr yn 9 o'r 12 aelod gwreiddiol. Yn ystod yr un flwyddyn, perswadiwyd William Wilberforce i dderbyn eu hachos. Fel AS, llwyddodd Wilberforce i gyflwyno bil i ddiddymu'r fasnach gaethweision. Ceisiodd Wilberforce ddileu'r fasnach yn gyntaf ym 1791, ond ni allai ond crynhoi hanner y pleidleisiau angenrheidiol; fodd bynnag, ar ôl trosglwyddo ei gefnogaeth i'r Chwigiaid, daeth yn fater etholiad. Roedd pwysau'r diddymwyr wedi newid y farn boblogaidd, ac yn etholiad 1806 etholwyd digon o ddiddymwyr i'r senedd er mwyn i Wilberforce cael pasio'r Ddeddf Masnach Caethweision 1807. Yn dilyn hynny, datganodd y Llynges Frenhinol fod y fasnach gaethweision yn hafal i fôr-ladrad. Bu Sgwadron Gorllewin Affrica yn cipio llongau oedd yn ymwneud â throsglwyddo caethweision a rhyddhau'r caethweision ar ei bwrdd, gan ddistrywio'r fasnach drawsatlantig i bob pwrpas. Trwy ymdrechion diddymol, parhaodd barn boblogaidd i gynyddu yn erbyn caethwasiaeth, ac ym 1833 gwaharddwyd caethwasiaeth ledled yr Ymerodraeth Brydeinig - a oedd ar yr adeg honno yn cynnwys tua 1/6 o boblogaeth y byd.

Daeth datganiadau Catholig Rhufeinig yn fwyfwy yn erbyn caethwasiaeth yn ystod yr oes hon. Yn 1741 condemniodd y Pab Bened XIV gaethwasiaeth yn gyffredinol. Yn 1815 mynnodd y Pab Pïws VII i Gyngres Fienna atal y fasnach gaethweision. Yn ei fwla i ganoneiddio Peter Claver, un o wrthwynebwyr mwyaf amlwg caethwasiaeth, galwodd y Pab Pïws IX y masnachwyr caethweision yn ‘ddihirod goruchaf’ (*summum nefas*) ;

Ym 1839 condemniodd y Pab Grigor XVI y fasnach gaethweision yn *In supremo apostolatus*; ac ym 1888 condemniodd y Pab Leo XIII gaethwasiaeth yn *In plurimis*.

Ymestynnodd yr ymdrechion Catholig i America. Cefnogodd arweinydd Catholig y Gwyddelod yn Iwerddon, Daniel O'Connell, ddileu caethwasiaeth yn yr Ymerodraeth Brydeinig ac yn America. Gyda’r diddymwr du Charles Lenox Remond, a’r offeiriad dirwestol Theobold Mathew, trefnodd ddeiseb gyda 60,000 o lofnodion yn annog Gwyddelod yr Unol Daleithiau i gefnogi diddymu. Siaradodd O'Connell hefyd yn yr Unol Daleithiau am ddiddymu.

### Gwrthwynebiad i ddiddymiaeth 
bawd|chwith|George Whitefield
Mae darnau yn y Beibl am ddefnyddio a rheoleiddio caethwasiaeth wedi cael eu defnyddio trwy gydol hanes fel cyfiawnhad dros feddiant caethweision, ac fel arweiniad ar sut y dylid ei wneud. Felly, pan gynigiwyd diddymu, siaradodd rhai Cristnogion yn selog yn ei erbyn, gan nodi bod y Beibl yn derbyn caethwasiaeth fel 'prawf' ei fod yn rhan o'r cyflwr arferol. Ymgyrchodd George Whitefield, sy'n enwog am ei gychwyn yr Diwygiad Efengylaidd yn America, i gyfreithloni caethwasiaeth yn Nhalaith Georgia. Wrth wneud hynny, ymunodd â'r caethfeistri yr oedd wedi'u gwadu yn ei flynyddoedd cynharach pan roedd wedi haeru fod gan caethweision eneidiau ac wedi gwrthwynebu cam-drin a pherchnogion a oedd yn gwrthwynebu ei efengylu o gaethweision. Roedd caethwasiaeth wedi diddymu yn Georgia eisoes, ond cafodd ei gyfreithloni ym 1751 oherwydd ymdrechion Whitefield i raddau. Prynodd gaethweision Affricanaidd i weithio ar ei blanhigfa ac yn y cartref i blant amddifaid a sefydlodd yn Georgia. Etifeddodd Selina Hastings, Iarlles Huntingdon y cyfrifoldeb am y cartref wedi marwolaeth Whitefield, gan gynnwys y cyfrifoldeb dros y caethweision. Ysgrifennodd William Williams, Pantycelyn emynau ar gais Arglwyddes Huntingdon i'w defnyddio yn y cartref i blant amddifaid, ond ni olygai hynny fod Williams yn cymeradwyo caethwasiaeth. Ef oedd y cyntaf i gondemnio'r gaethfasnach mewn print yn y Gymraeg, yn ei gyfrol *Pantheologia* yn 1762, ac ef hefyd oedd y cyntaf i gyfieithu 'slave narrative' i'r Gymraeg yn 1779, gwaith a aeth yn fuan i ail argraffiad ac a fraenarodd y tir ar gyfer yr ymgyrchu mawr dros ddileu caethwasiaeth a gododd yn y 1780au. Dadl Williams yn 1762 yn erbyn y gaethfasnach oedd bod dynion duon o'r 'un rywogaeth' a dynion gwynion, a chan fod 'y grefydd Gristnogol yn gorchymyn i bawb i wneuthur fel y dymunent i eraill wneuthur iddynt hwy', y dylid eu trin 'fel dynion ag sydd a'r un Duw ac a'r un Crist wedi marw drostynt'.

Yn Ewrop a'r Unol Daleithiau aeth rhai Cristnogion ymhellach, gan ddadlau bod caethwasiaeth wedi'i chyfiawnhau gan eiriau ac athrawiaethau'r Beibl. 

## Cyfeiriadau 
::Lle bo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at yr argraffiad o 'Feibl William Morgan' gan y Gymdeithas Feiblaidd Frytanaidd a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

Categori:Caethwasiaeth
Categori:Hanes Cristnogaeth