Emiw

{{Blwch tacson
| enw = {}*Dromaius novaehollandiae*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = Dromaius novaehollandiae map distribution 2.svg
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Casuaraiiformes
| familia = Dromaiidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

}}
bawd|egg of *Dromaius novaehollandiae*

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Emiw** (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: emiwiaid) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Dromaius novaehollandiae***; yr enw Saesneg arno yw *Emu*. Mae'n perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*) sydd yn urdd y *Casuaraiiformes*.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *D. novaehollandiae*, sef enw'r rhywogaeth. Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Awstralia. Ni all hedfan, er fod ganddo adenydd.
## Disgrifiad
Yr emiw yw'r ail aderyn talaf yn y byd, a dim ond yr estrys sy'n rhagori o ran uchder;  gall yr unigolion mwyaf gyrraedd hyd at 150 i 190 cm (59 i 75 modfedd) o uchder.  Wedi'i fesur o'r pig i'r gynffon, mae hyd yr emiws yn amrywio o 139 i 164 cm (55 i 65 modfedd), gyda gwrywod yn 148.5 cm (58.5 modfedd) ar gyfartaledd a benywod yn 156.8 cm (61.7 modfedd) ar gyfartaledd.  Emiwiaid yw'r pedwerydd neu'r pumed aderyn byw trymaf ar ôl y ddwy rywogaeth o estrys a dwy rywogaeth fwy o gasowari sy'n pwyso ychydig yn fwy ar gyfartaledd na phengwin ymerodrol.  Mae oedolion emiwiaid yn pwyso rhwng 18 a 60 kg (40 a 132 pwys), gyda chyfartaledd o 31.5 a 37 kg (69 a 82 pwys) mewn gwrywod a benywod, yn y drefn honno.  Mae benywod fel arfer ychydig yn fwy na gwrywod ac yn sylweddol ehangach ar draws y ffolen.

## Tarddiad yr enw
Mae tarddiad yr enw cyffredin Saesneg *emu* yn ansicr, ond credir ei fod wedi dod o air Arabeg am aderyn mawr a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach gan fforwyr Portiwgaleg i ddisgrifio'r casowari sydd o'r un tras yn Awstralia a Gini Newydd.  Damcaniaeth arall yw ei fod yn dod o'r gair "ema", a ddefnyddir mewn Portiwgaleg i ddynodi aderyn mawr yn debyg i estrys neu aran.  Yn Victoria, rhai termau ar gyfer yr emiw oedd *Barrimal* yn yr iaith Dja Dja Wurrung, *myoure* yn Gunai, a *courn* yn Jardwadjali.  Roedd yr adar yn cael eu hadnabod fel *murawung*neu *birabayin* i drigolion lleol Eora a Darug ym masn Sydney.

## Taxonomeg
### Hanes
Adroddwyd am y tro cyntaf i emiau gael eu gweld gan Ewropeaid pan ymwelodd fforwyr ag arfordir gorllewinol Awstralia ym 1696. Roedd hyn yn ystod alldaith dan arweiniad capten yr Iseldiroedd Willem de Vlamingh a oedd yn chwilio am oroeswyr llong a oedd wedi mynd ar goll ddwy flynedd yn gynharach.  Roedd yr adar yn hysbys ar yr arfordir dwyreiniol cyn 1788, pan ymsefydlodd yr Ewropeaid cyntaf yno.  Crybwyllwyd yr adar gyntaf o dan yr enw *New Holland cassowary* yn "Arthur Phillip's Voyage to Botany Bay", a gyhoeddwyd ym 1789.

Cafodd y rhywogaeth ei henwi gan adaregydd John Latham ym 1790 ar sail sbesimen o ardal Sydney yn Awstralia, gwlad oedd yn cael ei hadnabod fel New Holland ar y pryd.  Bu'n cydweithio ar lyfr Phillip a darparodd y disgrifiadau cyntaf o lawer o rywogaethau adar Awstralia ac enwau ar eu cyfer;  Daw *Dromaius* o air Groeg sy'n golygu "rasiwr" a *novaehollandiae* yw'r term Lladin am New Holland, felly gellir rendro'r enw fel "New Hollander traed cyflym".  Yn ei ddisgrifiad gwreiddiol o'r emiw ym 1816, defnyddiodd yr adaregydd Ffrengig Louis Jean Pierre Vieillot ddau enw generig, *Dromiceius* yn gyntaf a *Dromaius* yn ddiweddarach.  Mae wedi bod yn bwnc cynnen byth er hynny pa enw y dylid ei ddefnyddio;  mae'r olaf wedi'i ffurfio'n gywirach, ond y confensiwn mewn tacsonomeg yw bod yr enw cyntaf a roddir ar organeb yn sefyll, oni bai ei fod yn amlwg yn wall teipograffyddol.  Mae'r rhan fwyaf o gyhoeddiadau modern, gan gynnwys rhai llywodraeth Awstralia, yn defnyddio *Dromaius*, gyda *Dromiceius*yn cael ei grybwyll fel sillafiad amgen.

### Systemateg
Roedd yr emiw wedi'i ddosbarthu am yn hir gyda'i berthnasau agosaf y cassowariau, yn y teulu *Casuariidae*, rhan o'r urdd ratite *Struthioniformes*.  Cynigiwyd dosbarthiad arall yn 2014 gan Mitchell et al., yn seiliedig ar ddadansoddiad o DNA mitocondriaidd.  Mae hyn yn hollti'r *Casuariidae* i'w trefn eu hunain, y *Casuariformes* ac yn cynnwys dim ond y cassowariau yn y teulu *Casuariidae*, gan osod yr emiwau yn eu teulu eu hunain, *Dromaiidae*.

## Teulu
Mae'r emiw yn perthyn i deulu'r Emiwiaid (Lladin: *Dromaiidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q12211695 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Dromaiidae
Categori:Adar Awstralia