Derryrealt/Doire ar Alt

Mae **Derryrealt** (enw lle sy'n deillio o Wyddeleg *Doire ar Alt*, sy'n golygu "Derlwyn ger y ceunant") yn dreflan ym mhlwyf sifil Kinawley, barwniaeth Tullyhaw/Teallach Eathach, Swydd Cavan/An Cabhán, Iwerddon . 
bawd| Doire ar Alt (trefdir) (daearyddiaeth 3597195)

## Daearyddiaeth 
Mae Doire ar Alt wedi'i ffinio i'r de gan dreflan Drumcullion/Droim Cuilinn, i'r gorllewin gan drefi Drumcask/Droim Cásca a Gubrawully ac i'r dwyrain gan dirdrefi Borim (Kinawley), Cornalon, Drumboory a Gorteen (Kinawley) . Ei phrif nodweddion daearyddol yw nant brithyll mynydd sy'n ymuno ag Afon Cladagh/An Chláidach (Swanlinbar) yn ddiweddarach, nentydd bychain, pwll graean, a ffynhonnau. Mae isffyrdd cyhoeddus a lonydd gwledig yn croesi Doire ar Alt. Mae'r drefdir yn gorchuddio 233 erw statud. 

## Hanes 
Yn y canol oesoedd roedd Doire ar Alt yn eiddo clan y Mág Samhradháin/McGovern ac roedd yn rhan o ballybetagh (**baile biataigh** yn y Wyddeleg a oedd yn ranniad pennodol o dir) wedi'i sillafu (amrywiol) Aghycloony, Aghcloone, Nacloone, Naclone a Noclone (enw lle sy'n deillio o Wyddeleg *Áth Chluain*, sy'n golygu 'Rhyd y Ddôl'). Mae Map Barwnol 1609 yn darlunio'r ballybetagh fel *Naclone* . 

Ym Gwladychfa Wlster/Cúige Uladh trwy grant dyddiedig 29 Ebrill 1611, ynghyd â thiroedd eraill, rhoddodd y Brenin Iago VI a I rawnt rhannol ''Direrall i Mulmore McTirlagh O'Reily, Bonheddwr'' .  Dywed  y Maelmordha O'Reilly dywededig berthyn i benaethiaid clan O'Reilly, a dyna pam y cafodd grawnt o dir. Ei hen daid oedd Maolmhordha O'Reilly a fu'n bennaeth o 1537 hyd 1565. Yr oedd yn nai i Aodh Connallach O'Reilly a fu'n bennaeth o 1565 hyd 1583 ac i Emonn O'Reilly a fu'n bennaeth o 1596 hyd 1601. Roedd hefyd yn perthyn i Sean O'Reilly a oedd yn bennaeth o 1583 i 1596 a Donill Backagh McShane O'Reyly a gafodd hefyd diroedd yn Burren/Boirinn (trefdir), Cahell M'Owen O Reyly a gafodd diroedd yn nhrefdir De Gowlagh a Cahir McOwen O'Reily, a derbynniodd diroedd yn nhrefdir Kildoagh/Coill Dubhach . 

Yng Ngwladychfa Wlster trwy grawnt dyddiedig 26 Mehefin 1615, rhoddodd Brenin Iago VI a I, ymhlith pethau eraill, *ardal neu lain Nacloone hefyd fel arall Aghcloone i Syr George Graeme a Syr Richard Graeme i ffurfio rhan o Faenor Greame*, ond bu i drefdir *Dirirall* a roddwyd eisoes i Mulmore McTirlagh O'Reily gael ei eithrio'n benodol o'r grawnt hwn. 

Mae Arolwg y Gymanwlad 1652 yn sillafu'r drefdir fel *Dirreraell*, a'r perchennog yw *Mr Henry Crafton* a'r tenantiaid yw *Donogh Magwire ac eraill* . Roedd y drefdir wedyn yn rhan o ystad Crofton tan ddiwedd y 19eg ganrif. Mae papurau Ystad Crofton yn Llyfrgell Genedlaethol Iwerddon, MS 20,773-20,806 a D 26,886-27,010.

Mae rhestr Cavan Carvagh 1790 yn sillafu'r enw fel *Derryreal* . 

Mae Cyfrifiad Iwerddon 1821 yn sillafu'r enw fel *Dereralth* ac mae'n datgan *- Yn cynnwys 100 erw o dir âr a 44 erw o gors a mynydd* . 

Mae Llyfrau Rhaniadau Degwm 1825 (The Tithe Applotment Books 1825) yn sillafu'r enw fel *Derraralt* . 

Mae llyfrau maes Swyddfa Brisio Derryrealt ar gael ar gyfer Awst 1838.   Mae Griffith's Valuation yn rhestru pedwar ar ddeg o ddeiliaid tir yn y drefdir.  Mae llên gwerin am Derryrealt yng nghasgliad Dúchas 1938. 

Lladdwyd aelod o'r IRA, Patrick McManus, gan ei ffrwydron ei hun yn Doire ar Alt ar 15 Gorffennaf 1958.   

## Cyfrifiad 
Yng Nghyfrifiad Iwerddon 1821 mae pedwar ar hugain o deuluoedd wedi'u rhestru yn y drefdir. 

Yng nghyfrifiad Iwerddon 1901, mae deuddeg teulu wedi'u rhestru yn y drefdir. 

Yng nghyfrifiad Iwerddon 1911, rhestrir deg teulu yn y drefdir. 

## Hynafiaethau 
# Rhyd dros yr afon
# Cerrig camu dros yr afon
# Pontydd troed dros yr afon
# Pren i groesi dros y nant
# Odyn galch
# Ysgol Genedlaethol Doire ar Alt o'r 19eg ganrif, Rhif y Gofrestr 4886. Mae casgliad llên gwerin Dúchas 1938 yn nodi- *Roedd dwy ysgol bol clawdd yn Doire ar Alt.* ''Deuai athrawon yn Doire ar Alt o'r enw Cassidy a Doogan o Gortoral bob boreu, tua phum milltir'' .  Ar 30 Medi 1855 derbyniodd y prifathro, oedd yn Gatholig, gyflog blynyddol o £19. Roedd 79 o ddisgyblion, 51 o fechgyn a 28 o ferched.  Ym 1862 y prifathro oedd Peter McManus, Catholig, a dderbyniai gyflog blynyddol o £14. Roedd 75 o ddisgyblion yn yr ysgol, oll yn Gatholigion, heblaw am 6 a oedd yn Eglwys Iwerddon. Dysgwyd holwyddoreg i'r disgyblion Catholig ar ddydd Sadwrn o 10:30yb tan 12:30yp.   Ym 1865 derbyniodd y prifathro, a oedd yn Gatholig, gyflog blynyddol o £18. Roedd 71 o ddisgyblion, 41 o fechgyn a 30 o ferched.  Ym 1874 derbyniodd y prifathro Catholig, gyflog blynyddol o £24. Roedd 59 o ddisgyblion, 37 o fechgyn a 22 o ferched. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio