open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysgol y Preseli

250px|bawd|chwith|Ysgol y Preseli
Ysgol gyfun gymunedol, ddwyieithog yw **Ysgol y Preseli**, Fe'i lleolir yng Nghrymych, gogledd Sir Benfro. Yn 2008 dathlodd yr ysgol ei phen-blwydd yn 50 oed. Mr Michael Davies yw'r prifathro presennol.

Daw'r disgyblion i'r ysgol o tua 30 o ysgolion cynradd: tua mil ohonynt, gan gynnwys tua 170 yn y chweched dosbarth; mae hyn yn gynnydd o tua 40% ers arolygiad 1997. Mae mwyafrif y myfyrwyr yn aros ymlaen yn y chweched dosbarth ar ôl cwblhau eu harholiadau TGAU.

Yn Hydref 2020, cadarnhaodd y pennaeth Michael Davies ei ymddeoliad, ac o ganlyniad, penodwyd Mrs Rhonwen Morris fel pennaeth, gan ei gwneud hi yn y pennaeth benywaidd cyntaf i'r ysgol ei gael yn ei hanes.

## Cyn-ddisgyblion Nodedig
:''Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol y Preseli
* Joe Allen, pêl-droediwr
* Steffan Evans, comedïwr yn y Gymraeg a Saesneg
* Brian Williams, cyn chwaraewr rygbi'r undeb
* Jane O'Brien, cyflwynydd BBC World News America a gohebydd BBC yn America
* Garry Jenkins, awdur, mwyaf adnabyddus am A Street Cat Named Bob
* Angharad James, pêl-droediwr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol y Preseli 

Preseli
Preseli
Categori:Sefydliadau 1908
Zeno (ymerawdwr)

Ymerawdwr Bysantaidd, neu Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, o 474 hyd 475 ac eto o 476 hyd 491 oedd **Flavius Zeno**, enw gwreiddiol **Tarasicodissa** neu **Trascalissaeus** (c. 425 – 9 Ebrill 491).

Ganed ef fel Tarasicodissa, Isawriad o arfordir deheuol Anatolia. Daeth i amlyfrwydd fel milwr, ac enillodd ffafr yr ymerawdwr Leo I pan ddatguddiodd fradwriaeth Ardabur, mab y *magister militum* Aspar. Bu bron iddo gael ei lofruddio ar orchymyn Aspar pan ar ymgyrch yn Thrace. Wedi iddo ddychwelyd i Gaergystennin, lladdwyd Aspar ar orchymyn Leo, a daeth Tarasicodissa yn *magister militum* yn ei le. Newidiodd ei enw i Zeno, a phriododd Ariadne, merch yr ymerawdwr, yn 468. Mab ieuanc Zeno ac Ariadne, Leo II, a etifeddodd yr orsedd ar farwolaeth Leo I yn 474, a gwnaed Zeno yn gyd-ymerawdwr. Pan fu farw Leo II yn ddiweddarach y flwyddyn honno, daeth Zeno yn ymerawdwr ar ei ben ei hun.

Nid oedd yn boblogaidd gyda'r bobl, oherwydd mai tramorwr a ystyrid yn farbariad ydoedd. Bu gwrthryfel yn ei erbyn, a'i gorfododd i ffoi i Antioch, a daeth Basiliscus yn ymerawdwr yn 475. Fodd bynnag, aeth Basiliscus yn amhoblogaidd yn fuan, a gallodd Zeno ddychwelyd y flwyddyn wedyn, ac alltudio Basiliscus i Phrygia.

Yr un flwyddyn, diorseddwyd yr ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Romulus Augustus, gan   Odoacer, pennaeth yr Heruli. Llwyddodd i drefnu cytundeb heddwch a Geiseric, a roddodd ddiwedd ar ymosodiadau y Fandaliaid. Bu raid iddo dalu i arweinwyr yr Ostrogothiaid , Theodoric Fawr a Theodoric Strabo, i'w cadw rhag ymosod ar Gaergystennin. Yn ddiweddarach, daeth Theodoric yn frenin yr holl Ostrogothiaid wedi marwolaeth Theodoric Strabo, ond cafodd Zeno wared ohono o'r dwyrain trwy ei berswadio i ymosod ar Odoacer yn yr Eidal.

Bu farw Zeno ar 9 Ebrill, a dewisodd ei weddw, Ariadne, Anastasius I fel ei olynydd.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 425
Categori:Marwolaethau 491
Irene (ymerodres)

bawd|300px|Darn arian *solidus* gyda delw Irene

Ymerodres Fysantaidd rhwng 797 a 802 oedd **Irene** (Groeg: Ειρήνη; c. 752 – 9 Awst 803). Defnyddiai'r teitl *basileus* (βασιλεύς), "ymerawdwr", yn hytrach na *basilissa* (βασίλισσα), "ymerodres."

Ganed Irene yn Athen, a daethpwyd a hi i Gaergystennin fel merch amddifad gan yr ymerawdwr Cystennin V. Yn 769 priododd ei fab, Leo IV. Yn 771 cafodd fab, a ddaeth yn ymerawdwr fel Cystennin VI pan fu farw ei gŵr yn 780. Oherwydd ei oed, gweithredai Irene fel rheolwr y deyrnas.

Llwyddodd i orchfygu nifer o wrthryfeloedd yn ei herbyn, ac adferodd yr arfer o ddefnyddio delwau neu eiconau mewn addoliad. Bu'n ymladd yn erbyn y Ffranciaid, a gipiodd Istria a Benevento yn 788, ac yn erbyn y Califfiaid Abbasaidd Al-Mahdi a Harun al-Rashid.

Wrth i Gystennin VI ddod yn hŷn, daeth yn anfodlon fod y grym yn nwylo ei fam. Bu gwrthryfel yn 790, pan gyhoeddodd milwyr y gard Armenaidd Cystennin fel unig ymerawdwr. Yn 797 cymerodd Irene ei mab yn garcharor, a'i ddallu. Bu farw o'i anafiadau rai dyddiau'n ddiweddarach.

Nid oedd Pab Leo III yn barod i gydnabold merch fel rheolwr, ac yn 800 coronodd Siarlymaen fel Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Gwaethygodd hyn y berthynas rhwng yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred, er y dywedir i Irene gynnig priodi Siarlymaen.

Yn 802, bu cynllwyn yn ei herbyn, a daeth Nikephoros I yn ymerawdwr. Alltudiwyd Irene i ynys Lesvos, lle gorfodwyd hi i ennill ei chynhaliaeth trwy nyddu. Bu farw y flwyddyn wedyn. Ystyrir hi yn sant gan yr Eglwys Uniongred.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Atheniaid
Categori:Genedigaethau 752
Categori:Marwolaethau 803
Categori:Merched yr 8fed ganrif
Categori:Merched y 9ed ganrif
Akureyri

Dinas yng Ngwlad yr Iâ yw **Akureyri**. Mae ganddi boblogaeth o tua 17,278.

## Dolenni allanol 
* www.akureyri.is

Categori:Dinasoedd Gwlad yr Iâ
Justinus II

Ymerawdwr Bysantaidd oedd **Justinus II** (Lladin: **Flavius Iustinus (Iunior) Augustus**; 520 - 578). Roedd yn fab i Vigilantia, chwaer yr ymerawdwr Justinianus II, ac ef a eifeddodd yr orsedd ar farwolaeth Justinianus ar 14 Tachwedd 565.

Bu Justinus yn llawer llai llwyddiannus na'i ewythr fel ymerawdwr; cipiwyd yr Eidal gan y Lombardiaid yn 568, bu'n ymladd yn aflwyddiannus yn erbyn yr Afariaid a chollodd Syria i'r Persiaid. Erbyn diwedd ei deyrnasiad roedd yn dioddef o afiechyd meddyliol.

Dyrchafwyd Tiberius II Cystennin, oedd yn gyfaill i Justinus, yn gyd-ymerawdwr yn 574 ar gyngor yr ymerodres Sophia, a bu'n rheoli'r ymerodraeth ar y cyd a hi hyd ar farwolaeth Justinus, pan ddaeth yn ymerawdwr ar ei ben ei hun.

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 520
Categori:Marwolaethau 578
Mihangel VIII Palaiologos

Ymerawdwr Bysantaidd o 1259 hyd 1282 oedd **Mihangel VIII Palaiologos** neu **Palaeologus** (Groeg: Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, **Mikhaēl VIII Palaiologos** (1223 - 11 Rhagfyr, 1282). Roedd yn llywodraethwr Ymerodraeth Nicaea yn wreiddiol, ond dan ei deyrnasiad ef, ail-gipiwyd dinas Caergystennin, gan adfer yr Ymerodraeth Fysantaidd. Ef oedd sefydlydd Brenhinllin y Palaiologiaid, a lywodraethodd yr ymerodraeth hyd ei chwymp yn 1453.
bawd|chwith|200px|Mihangel yn penlinio o flaen Crist; darn arian a fathwyd i ddathlu adferiad Caergystennin

Roedd Mihangel yn aelod o un o deuluoedd mwyaf bonheddig yr ymerodraeth. Yn fuan ar ôl marwolaeth yr ymerawdwr Theodore II Doukas Laskaris yn 1258, daeth yn raglaw dros yr ymerawdwr ieuanc Ioan IV Doukas Laskaris, yna yn 1259 yn gyd-ymerawdwr.

Ar 25 Gorffennaf, 1261, llwyddodd cadfridog Mihangel VIII, Alexios Strategopoulos, i ennill dinas Caergystennin yn ôl oddi wrth olynwyr y croesgadwyr, gan ail-greu'r Ymerodraeth Fysantaidd. Yn Awst yr un flwyddyn, dallwyd Ioan IV, a'i yrru i fynachlog.

Categori:Genedigaethau 1223
Categori:Marwolaethau 1282
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Cystennin IV

bawd|200px|de|Darn arian *solidus* yn dangos Cystennin IV a'i frodyr

Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 668 a 685 oedd **Cystennin IV** (Groeg: Κωνσταντίνος Δ'; 652 - Medi 685). Gelwir ef yn *Pogonatos*, "y Barfog", weithiau, ond ymddengys mai camgymeriad yw hyn, ac mai ei dad a elwid felly.

Roedd Cystennin yn fab i'r ymerawdwr Constans II a'i wraig Fausta. Pan lofruddiwyd Constans yn 668, daeth Cystennin i'r orsedd fel Cystennin IV. Roedd yr ymerodraeth dan beysau oddi wrth yr Arabiaid yn y cyfnod hwn, a bu raid i Gystennin ymladd llawer yn eu herbyn. Gyrroedd y Califf Muawiyah I ei fab Yazid gyda byddin i ymosod ar yr ymerodraeth yn 668, a chyrhaeddodd cyn belled a Chalcedon. Yn 669, ymosododd yr Arabiaid ar Carthago a Sicilia.

Yn 670, cipiodd yr Arabiaid Benrhyn Cyzicus ac yn 674 gosodasant ddinas Caergystennin ei hun dan warchae. Gorfodwyd hwy i godi'r gwarchae ac encilio yn 678, yn rhannol oherwydd arf newydd oedd wedi ei ddyfeisio gan y pensaer a mathenategydd Kallinikos, y Tân Groegaidd a roddodd fantais fawr i'r ymerodraeth.

Bu Cystennin yn ymladd yn erbyn y Proto-Bwlgariaid dan Asparukh, gyda llwyddiant ar y cychwyn, ond pan orfodwyd Cystennin gan afiechyd i adael ei fyddin, gorchfygwyd hwy yn 680. Bu raid i'r Bysantiaid ofyn am delerau heddwch yn 681, gan dalu teyrnged flynyddol. Bu farw Cystennin yn 685, ac olynwyd ef gan ei fab, Justinianus II.

Categori:Genedigaethau 652
Categori:Marwolaethau 685
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Mayenne (gwahaniaethu)

Gallai **Mayenne** gyfeirio at un o sawl peth:

* Mayenne, un o *départements Ffrainc
* Mayenne, dinas yn y *département'' hwnnw
* Afon Mayenne, afon yn y Pays de la Loire
Eglwysi'r tri cyngor

Cyfundeb o Eglwysi Uniongred yw '''Eglwysi'r tri cyngor''', neu Eglwysi Uniongred Orientalaidd. Mae'r eglwysi yma mewn cymundeb a'i gilydd ond nid a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol.

Fe'i gelwir yn Eglwysi'r tri cyngor oherwydd eu bod yn cydnabod y tri Cyngor Eglwysig cyntaf, Cyngor Cyntaf Nicaea, Cyngor Cyntaf Caergystennin a Cyngor Ephesus, ond yn gwrthod penderfyniadau Cyngor Chalcedon. Cynhaliwyd Cyngor Chalcedon yn 451 dan nawdd yr Ymerawdwr Bysantaidd Marcianus. Trafodwyd y cwestiwn a oedd gan Grist natur ddynol a natur ddwyfol, neu a oedd ei natur ddynol wedi ei lyncu yn y dwyfol. Cytunodd y cyngor ar athrawiaeth ‘dwy natur mewn un person’, ond gwrthododd patriarchiaid Alexandria, Antioch a Jeriwsalem dderbyn hyn, gan ddechrau'r ymraniad rhwng Eglwysi'r tri cyngor a'r eglwysi eraill. Cred Eglwysi'r tri cyngor mewn un natur, neu monoffisiaeth.

Mae'r eglwysi yma yn cynnwys:
* yr Eglwys Goptaidd
** Eglwys Uniongred Ethiopia
** Eglwys Uniongred Eritrea
* yr Eglwys Uniongred Syrieg
** Eglwys Uniongred Syriaidd Malankara 
* yr Eglwys Apostolaidd Armenia

Categori:Cristnogaeth
Doubs

:*Erthygl am yr ardal yw hon. Gweler hefyd Afon Doubs.*

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Doubs**. Mae'n gorwedd am y ffin â'r Swistir ac yn ffinio â *départements* Ffrengig Jura, Haute-Saône, a'r Territoire de Belfort. Llifa afonydd Rhône a Doubs trwyddo o'u tarddleoedd dros y ffin yn y Swistir. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Besançon. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Doubs yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Besançon
* Montbéliard
* Pontarlier

## Gweler hefyd
* Cymunedau Doubs

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Cristnogaeth Ddwyreiniol

Mae **Cristnogaeth y Dwyrain** yn cynnwys traddodiadau Cristnogol a theuluoedd eglwysig a ddatblygodd yn wreiddiol yn ystod hynafiaeth glasurol a hwyr yng Ngorllewin Asia, Gogledd-ddwyrain Affrica, Dwyrain Ewrop, De-ddwyrain Ewrop, Asia Leiaf, arfordir Malabar De Asia, a rhannau o'r Dwyrain Pell. Nid yw'r term yn disgrifio un cymun neu enwad crefyddol.

Y cyfundeb mwyaf o Eglwysi Uniongred yw'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, yr eglwysi Cristionogol sydd mewn cymundeb a Phatriarchaethau Caergystennin, Alexandria, Antioch a Jeriwsalem. Mae'r eglwysi hyn mewn gwahanol wledydd i gyd mewn cymundeb a'i gilydd. Ystyrir Patriarch Caergystennin fel y cyntaf o ran safle ymysg clerigwyr yr Eglwys, ond nid yw'n bennaeth fel y mae'r Pab yn bennaeth yr Eglwys Gatholig. Mae'r eglwysi yma yn cynnwys Eglwys Uniongred Groeg ac Eglwys Uniongred Rwsia ymysg eraill.

Mae'r tair ar hugain o Eglwysi Catholig y Dwyrain mewn cymundeb â'r Sanctaidd yn y Fatican wrth gael eu gwreiddio yn nhraddodiadau diwinyddol a litwrgaidd Cristnogaeth y Dwyrain. Roedd y rhan fwyaf o'r eglwysi hyn yn rhan o'r Dwyrain Uniongred yn wreiddiol, ond ers hynny maent wedi'u cymodi â'r Eglwys Rufeinig.

Y cyfundeb mawr arall a elwir yn Uniongred yw'r Eglwysi'r tri chyngor, neu Eglwysi Uniongred Orientalaidd, eglwysi sydd mewn cymundeb a'i gilydd ond nid a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol. Mae'r eglwysi yma yn cydnabod y tri Cyngor Eglwysig cyntaf, Cyngor Cyntaf Nicaea, Cyngor Cyntaf Caergystennin a Cyngor Ephesus, ond yn gwrthod penderfyniadau Cyngor Chalcedon. Mae'r eglwysi yma yn cynnwys yr Eglwys Goptaidd, yr Eglwys Uniongred Syriac, Eglwys Uniongred Ethiopia, Eglwys Uniongred Eritrea, Eglwys Uniongred Syriaidd Malankara ac Eglwysi Apostolaidd Armenia.


Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Cristnogaeth
Yvelines

*Département* yn *région* Île-de-France, Ffrainc, yw **Yvelines**. Mae'n gorwedd i'r de-orllewin o ganol dinas Paris gan ffinio â *départements* Essone, Eure-et-Loir, Eure, Val-d'Oise, a Hauts-de-Seine. Llifa afon Seine trwy'r *département*. Prifddinas y *département* yw Versailles.

250px|bawd|canol|Lleoliad Yvelines yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Mantes-la-Jolie
*Rambouillet
*Saint-Germain-en-Laye
*Versailles

## Gweler hefyd
*Cantons Yvelines
*Cymunedau Yvelines

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Île-de-France
Haute-Saône

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Haute-Saône**. Mae'n ffinio â *départements* Ffrengig Jura, Côte-d'Or, Haute-Marne, Vosges, Haut-Rhin, y Territoire de Belfort, a Doubs. Llifa afon Saône trwyddo ar ran uchaf ei chwrs gan roi iddo ei enw. Prifddinas y *département* yw dinas Vesoul. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Haute-Saône yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Lure
* Vesoul

## Gweler hefyd
* Cymunedau Haute-Saône

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Gwleidyddiaeth Cymru

Mae **gwleidyddiaeth Cymru** yn cynnwys llywodraeth cenedlaethol datganoledig sef Senedd Cymru ac mae'r wlad hefyd yn cael ei llywodraethu gan Senedd y Deyrnas Unedig. Rheolir llywodraeth leol yng Nghymru gan awdurod unedol.

## Trosolwg 
Mae Cymru yn wlad sydd yn rhan o'r Deyrnas Unedig (DU).  Mae'r DU yn frenhiniaeth seneddol ddemocrataidd. Llywodraethir Cymru gan system Model Cadw Pwerau, lle restrir holl faterion dan reloaeth Senedd y DU, gyda'r gweddill o dan reolaeth Senedd Cymru. Mae Cymru yn ethol 40 aelod i Senedd y DU.

Mae Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn cefnogi Ysgrifennydd Cymru ac Is-Ysgrifenyddion Gwladol Seneddol gan gynrychioli Llywodraeth y DU yng Nghymru ac yn cynrychioli Cymru yn Llywodraeth y DU.

Rheolir llywodraeth leol yng Nghymru gan 22 o awdurdodau unedol.

## Senedd Cymru
Mae Senedd Cymru yn gorff etholedig sy'n cynrychioli Cymru a’i phobl ac yn deddfu ar gyfer Cymru ac yn dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.

Cafodd y Senedd ei sefydlu yn 1997 ar ôl refferendwm datganoli i Gymru. Hyd at 2020, cydnabyddwyd fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru, cyn y newid enw i Senedd Cymru. Mae gan y Senedd 60 o aelodau, ond mae cynlluliau i gynyddu hyn i 96. Ar hyn o bryd mae 30 aelod Llafur Cymru, 16 aelod Ceidwadwyr Cymreig, 12 aelod Plaid Cymru, 1 o’r Democratiaid Rhyddfrydol Cymru ac 1 annibynnol. Bydd etholiad nesaf Senedd Cymru ar Fai 7, 2026.

## Rhestr o wleidyddion Cymreig
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
{ ?item wdt:P39 ?pos .
?pos wdt:P1001* wd:Q25 } . } 
|wdq=.
|sort=569
|section=31
|columns=number:#,P18,label,disgrifiad,P569,P570,P39
}}

## bod dynol 
## Gweler hefyd
* Cenedlaetholdeb Cymreig
* Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Etholiadau yng Nghymru
* Heddychiaeth yng Nghymru
* Materion cymdeithasol yng Nghymru
* Prif Weinidog Cymru
* Swyddfa Cymru
* Ysgrifennydd Gwladol Cymru
* Rhestr o gerrig milltir pwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru


Cymru
Cymru
Cymru
Jura (département)

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Jura**. Mae'n ffinio â rhan o'r Swistir i'r dwyrain a *départements* Ffrengig Ain, Saône-et-Loire, Côte-d'Or, Haute-Saône, a Doubs. Gorwedd bryniau'r Jura yn nwyrain y *département*, gan roi iddo ei enw. Llifa afon Saône, un o ledneintiau afon Rhône, trwy ogledd Jura. Prifddinas y *département* yw dinas Lons-le-Saunier. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Jura yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Dole
* Lons-le-Saunier
* Saint-Claude

## Gweler hefyd
* Cymunedau Jura

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Territoire de Belfort

*Département* yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw'r **Territoire de Belfort** ("Tiriogaeth Belfort"). Mae'n gorwedd am y ffin â'r Swistir i'r dwyrain ac yn ffinio â *départements* Ffrengig Doubs, Haute-Saône, a Haut-Rhin. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Belfort. 

250px|bawd|canol|Lleoliad y Territoire de Belfort yn Ffrainc

## Gweler hefyd
* Cymunedau Territoire de Belfort

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Franche-Comté

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yn nwyrain Ffrainc oedd **Franche-Comté**. Roedd yn cynnwys pedwar *département*, sef Doubs, Haute-Saône, Jura a Territoire de Belfort.

320px|bawd|canol|Lleoliad y Franche-Comté yn Ffrainc

Yn 2016 unwyd Franche-Comté â rhanbarth Bourgogne i greu *région* newydd, mwy, sef Bourgogne-Franche-Comté.

Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1956
Eglwys Uniongred Ethiopia

bawd|250px|Offeiriad o Eglwys Uniongred Ethiopia

Eglwys sy'n rhan o Eglwysi'r tri cyngor yw **Eglwys Uniongred Ethiopia** neu **Eglwys Uniongred Tewahedo Ethiopia** (Amhareg:''Yäityop'ya ortodoks täwahedo bétäkrestyan''). Roedd yn rhan o'r Eglwys Goptaidd hyd 1959, pan roddwyd iddi'r hawl i gael Patriarch ei hun gan Pab Cyril VI o Alexandria.

Mae Eglwys Uniongred Ethiopia yn un o'r ychydig eglwysi Cristnogol yn Affrica sydd a gwreiddiau yn mynd yn ôl ymhellach na'r cyfnod trefedigaethol. Cyfeiria *Tewahedo* at y gred yn un natur Crist (Monoffisiaeth), yn hytrach na natur ddynol a natur ddwyfol ar wahân. Yn 451 cynhaliwyd Cyngor Chalcedon dan nawdd yr Ymerawdwr Bysantaidd Marcianus, a gytunodd ar athrawiaeth "dwy natur mewn un person". Gwrthododd Patriarchiaid Alexandria, Antioch, a Jeriwsalem dderbyn hyn, gan ddechrau'r ymraniad rhwng Eglwysi'r tri cyngor a'r eglwysi eraill. Dywed Eglwys Uniongred Ethiopia ei bod wedi ei sefydlu gan yr *eunuch* oedd yn swyddog i Candace, brenhines Ethiopia, a fedyddiwyd gan Philip yr Efengylwr, digwyddiad a ddisgrifir yn Actau'r Apostolion.

Daeth Cristionogaeth Uniongred yn grefydd y wladwriaeth dan Ezana, brenin Axum yn y 4g. Mae gan yr eglwys tua 38 miliwn o aelodau yn Ethiopia, tua hanner poblogaeth y wlad. Ceir hefyd eglwysi mewn gwledydd eraill, yn enwedig yr Unol Daleithiau.

Ethiopia
Uniongred Ethiopia
Categori:Ethiopia
Marcianus

Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain neu Ymerawdwr Bysantaidd rhwng 450 a 457 oedd **Flavius Marcianus** (396 – Ionawr 457).

Ganed Marcianus yn Thrace neu Illyria, a gwasanaethodd yn y fyddin dan Ardaburius ac Aspar, gan ymladd yn erbyn y Persiaid a'r Fandaliaid. Yn 431, cymerwyd ef yn garcharor gan y Fandaliaid; rhyddhawyd ef wedi iddo dyngu llw o flaen y brenin Geiseric na fyddai'n ymladd yn erbyn y Fandaliaid eto.

Dyrchafwyd ef yn y fyddin, a phan fu farw yr ymerawdwr Theodosius II (408 - 450) dewiswyd ef yn ŵr gan chwaer ac olynydd yr ymerawdwr, Pulcheria.

Gwrthododd Marcianus dalu'r deyrnged roedd Theodosius II wedi bod yn ei dalu i'r Hyniaid dan Attila i'w cadw rhag ymosod ar yr ymerodraeth. Gan weld na allai gipio dinas Caergystennin ei hun, aeth Attila i ymgyrchu yn y gorllewin, Gâl yn 451 a'r Eidal yn 452. Llwyddodd Marcianus i amddiffyn y ffin yn y dwyrain hefyd, gan orchfygu ymosodiadau ar Syria, yr Aifft ac Armenia.

Cynhaliwyd Cyngor Chalcedon dan nawdd Marcianus yn ninas Chalcedon yng ngorllewin Asia Leiaf yn y flwyddyn 451. Dyma'r pedwaredd cyngor eglwysig i gael ei gynnal gan yr Eglwys gynnar. Ynddo comdemniwyd fel heresïau rai o'r dysgeidiau ynglŷn â Deuoliaeth  - sy'n honni fod gan Iesu Grist ddwy natur, sef natur ddwyfol a natur ddynol -  a chadarnheuwyd dysgeidiaeth Cyngor Nicaea a Chyngor Cyntaf Caergystennin. Ynyswyd rhai o'r eglwysi dwyreiniol, Eglwysi'r tri cyngor, mewn canlyniad, gan gynnwys yr Eglwys Goptaidd yn yr Aifft.

Categori:Genedigaethau 396
Categori:Marwolaethau 457
Categori:Ymerodron Bysantaidd
Cyngor Cyntaf Nicaea

**Cyngor Cyntaf Nicaea** (neu **Nicea**) yn 325 OC oedd cyngor eciwmenaidd cyntaf yr eglwys Gristnogol. Galwyd y cyngor gan yr ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I, ac fe'i cynhaliwyd yn Nicaea yn nhalaith Bithynia (İznik, Twrci heddiw). Crewyd Credo Nicaea, y credo Cristnogol cyntaf.

Prif bwrpas y Cyngor oedd dyfarnu ar ddadl o fewn eglwys Alexandria. Roedd Alexander o Alexandria ac Athanasius yn credu fod Iesu o'r un sylwedd (*ousia*) a Duw y Tad, tra'r oedd Arius, sylfaenydd cred Ariaeth, yn credu ei fod o slwedd debyg ond nid yr un faeth. Dyfarnodd y Cyngor yn erbyn yr Ariaid.

Penderfyniad arall y Cyngor oedd dechrau cynnal gŵyl i ddathlu'r Atgyfodiad ac ymddangosiad Crist wedi'r Argyfodiad, *Pascha* mewn Groeg, neu'r Pasg.

Categori:325
Categori:Cristnogaeth
Nicaea 1
Arius

Offeiriad Cristnogol a sylfaenydd credo Ariadaeth neu Ariaeth oedd **Arius** (c. 256 - 336).

Yn ôl Epiphanius o Salamis roedd Arius yn frodor o *Libya*, yn ôl pob tebyg hen dalaith Rufeinig Cyrenaica.

Dechreuodd y ddadl yn Alexandra yn yr Aifft, lle roedd Arius yn byw. Roedd yr Esgob Alexander o Alexandria ac Athanasius yn credu fod Iesu o'r un sylwedd (*ousia*) a Duw y Tad, tra'r oedd Arius yn credu ei fod o sylwedd debyg ond nid yr un fath, a bod y Mab wedi ei greu gan y Tad. Galwyd Cyngor Cyntaf Nicaea gan yr ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn 325 i ddyfarnu ar y mater. Dyfarnodd y Cyngor yn erbyn yr Ariaid.

Parhaodd Ariadaeth yn boblogaidd yn Ymerodraeth Caergystennin a chafodd gefnogaeth gan ymerodron diweddarach Caergystennin fel Constantius II a Valens. Collodd Ariadaeth golli tir ar ôl Cyngor Cyntaf Caergystennin o dan yr Ymerawdr Theodosius yn 381, ond arhosodd yn ddylanwadol ymysg y teyrnasoedd Germanaidd cynnar, yn enwedig gan y Gothiaid.

Categori:Cristnogaeth
Categori:Diwinyddion
Categori:Genedigaethau 256
Categori:Marwolaethau 336
Orléans

300px|bawd|Afon Loire yn llifo trwy Orléans
:*Erthygl am y ddinas yn Ffrainc yw hon. Gweler hefyd Orleans (gwahaniaethu).*

Dinas hanesyddol a *commune* yng ngogledd canolbarth Ffrainc yw **Orléans**, sy'n brifddinas weinyddol *département* Loiret a *région* Centre-Val de Loire hefyd. Gorwedd ar lan Afon Loire 116&nbsp;km i'r de-orllewin o Baris. Gelwir ei thrigolion yn *Orléanais*. Mae'n sedd esgobaeth ers y 4g. Enwir dinas New Orleans (*Nouvelle Orléans*) yn yr Unol Daleithiau ar ôl Orléans.

Yn 1428, yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd, roedd y Saeson yn gwarchae ar ddinas Orléans. Yn 1429, perswadiodd merch ieuanc o blith y werin, Jeanne d’Arc, y Dauphin, Charles VII, i’w gyrru i godi’r gwarchae, gan ddweud ei bod wedi cael gweledigaeth gan Dduw yn gorchymyn iddi yrru’r Saeson allan. Llwyddodd i godi’r gwarchae o fewn naw diwrnod, ac ysbrydolodd y Ffrancwyr i gipio nifer o gaerau’r Saeson ar hyd Afon Loire. Yn fuan wedyn, cafodd y Ffrancwyr fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mrwydr Patay. Coronwyd y Dauphin yn Reims fel Charles VII, gyda Jeanne yn ei arwain i'w goroni.

Dioddefodd y ddinas lawer o ddifrod yn yr Ail Ryfel Byd, yn enwedig yn 1940, ond mae'r eglwys gadeiriol ganoloesol yn dal i sefyll. Mae Neuadd Dref Orléans (*hôtel de ville*) yn dyddio o'r 16g.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan Charles Peguy 
*Tŷ Jeanne d'Arc

## Enwogion
*Gustave Lanson (1857 - 1934), hanesydd 
*Charles Péguy (1873 - 1914), bardd

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y ddinas


Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Loiret
Jeanne d’Arc

bawd|250px|Jeanne d’Arc yng ngwarchae Orleans

Merch o blith gwerin Ffrainc a gafodd ddylanwad mawr ar gwrs y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr oedd '''Jeanne d'Arc**, weithiau **Siwan o Arc''' (c. 1412 - 30 Mai 1431).

## Bywgraffiad
Yn 1428, roedd y Saeson yn gwarchae ar ddinas Orléans yng nghanolbarth Ffrainc. Yn 1429, perswadiodd merch ieuanc o blith y werin, Jeanne d’Arc, y Dauphin, Charles VII, i’w gyrru i godi’r gwarchae, gan ddweud ei bod wedi cael gweledigaeth gan Dduw yn gorchymyn iddi yrru’r Saeson allan. Llwyddodd i godi’r gwarchae o fewn naw diwrnod, ac ysbrydolodd y Ffrancwyr i gipio nifer o gaerau’r Saeson ar hyd Afon Loire. Yn fuan wedyn, cafodd y Ffrancwyr fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mrwydr Patay. Coronwyd y Dauphin yn Reims fel Charles VII, gyda Jeanne yn ei arwain i'w goroni.

Cymerwyd Jeanne d’Arc yn garcharor gan y Bwrgwyniaid mewn ysgarmes ger Compiègne yn 1430, a’i gwerthu i’r Saeson. Rhoddasant hwy hi ar ei phrawf o flaen llys eglwysig, a'i chafodd yn euog o heresi. Dienyddiwyd hi trwy losgi. Pum mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, cyhoeddodd Pab Calistus III ei bod yn ddieuog.

## Gwaddol
Ysbrydolodd Jeanne d'Arc luoedd Ffrainc Rydd yn ystod yr Ail Ryfel Byd pan fabwysiadodd y mudiad i wrthsefyll Llywodraeth Vichy Ffrainc a lluoedd yr Almaen Natsiaidd symbol Jeanne, Croes Lorraine fel eu arwyddlun.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1410au
Categori:Marwolaethau 1431
Categori:Merched y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Milwyr y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Milwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Pobl a ddienyddiwyd am heresi
Categori:Pobl o Vosges
Categori:Seintiau o Ffrainc
Compiègne

Dinas a *sous-préfecture* yn *département* Oise, *région* Hauts-de-France, gogledd Ffrainc, yw **Compiègne**. Mae'n gorwedd ar lan Afon Oise. Mae ganddi boblogaeth o tua 40,000. Gelwir ei thrigolion yn *Compiègnois*.

Yn y Rhyfel Can Mlynedd, daliwyd Jeanne d'Arc ger y ddinas gan y Bwrgwyniaid yn 1430 a'i rhoi yn nwylo'r Saeson i sefyll prawf am heresi.

### Dolen allanol
*  Gwefan cyngor dinas Compiègne

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Oise
Suo Gân

Hwiangerdd Gymraeg draddodiadol gan awdur anhysbys yw ***Suo Gân***.

## Geiriau

Huna blentyn yn fy mynwes
Clyd a chynnes ydyw hon;
Breichiau mam sy'n dynn amdanat,
Cariad mam sy' dan fy mron;
Ni cha' dim amharu'th gyntun,
Ni wna undyn â thi gam;
Huna'n dawel, annwyl blentyn,
Huna'n fwyn ar fron dy fam.

Huna'n dawel, heno, huna,
Huna'n fwyn, y tlws ei lun;
Pam yr wyt yn awr yn gwenu,
Gwenu'n dirion yn dy hun?
Ai angylion fry sy'n gwenu,
Arnat ti yn gwenu'n llon,
Tithau'n gwenu'n ôl dan huno,
Huno'n dawel ar fy mron?

Paid ag ofni, dim ond deilen
Gura, gura ar y ddôr;
Paid ag ofni, ton fach unig
Sua, sua ar lan y môr;
Huna blentyn, nid oes yma
Ddim i roddi iti fraw;
Gwena'n dawel yn fy mynwes
Ar yr engyl gwynion draw.

## Y gân mewn diwylliant poblogaidd
* Mae'n ymddangos yn y ffilm *Empire of the Sun* ble mae'n cael eu cydwefuso gan yr actor Christian Bale.
* Seiliwyd alaw y gân 'Heal My Soul' gan Savatage ar alaw Suo Gân.
* Mae'n ymddangos yn yr anime *Bedd y Pryfed Tân* (火垂るの墓) ac yn y ffilm *Dutch* (yn offerynnol).

## Dolenni Allanol
* Fideos Suo Gân ar YouTube.

Categori:Caneuon Cymreig
Afon Oise

Un o ledneintiau Afon Seine yng ngogledd Ffrainc a Gwlad Belg yw **Afon Oise**. Ei hyd yw 302&nbsp;km. Mae'r afon yn tarddu yn nhalaith Hainaut, i'r de o dref Chimay, yng Ngwlad Belg. Ar ôl llifo am tua 20&nbsp;km mae'n croesi'r ffin i Ffrainc. Ceir ei chymer ag afon Seine yn nhref Conflans-Sainte-Honorine, ger Paris. Ei phrif lednant yw Afon Aisne.

## Lleoedd ar lannau'r afon
Yn Ffrainc, mae afon Oise yn llifo trwy'r *départements* a threfi canlynol:

*Aisne: Hirson, Guise, Chauny
*Oise (a enwir ar ôl yr afon): Noyon, Compiègne, Creil
*Val-d'Oise ("Dyffryn Oise"): Auvers-sur-Oise, Pontoise, Cergy, Jouy-le-Moutier
*Yvelines: Conflans-Sainte-Honorine

250px|bawd|dim|Afon Oise yn llifo trwy Hirson

Oise
Oise
Categori:Aisne
Categori:Oise
Categori:Val-d'Oise
Categori:Yvelines
Astec

de|250px|The Aztec empire in Mesoamerica|bawd|Ymerodraeth yr Astec

Defnyddir **Aztec** neu **Astec** fel disgrifiad o nifer o grwpiau ethnig yng nghanolbarth Mecsico, yn arbennig grwpiau yn siarad yr iaith Nahwatleg. Daethant yn feistri ar ran helaeth o Ganol America o'r 14g i'r 16g, gan ffurfio Ymerodraeth yr Asteciaid. Canolbwynt y gwareiddiad Astecaidd oedd Dyffryn Mecsico.

Weithiau defnyddir y term "Astec" ar gyfer pobl dinas-wladwiaeth Tenochtitlan yn unig. Y ddinas yma, ar ynys yn Llyn Texcoco, Dinas Mecsico yn awr, a alwai eu hunain y "Mexica". Gall hefyd gynnwys y ddwy ddinas-wladwriaeth oedd yn gyngheiriaid a Tenochtitlan, yr Acolhua o Texcoco a'r Tepanec o Tlacopan. Gellir hefyd sôn am wareiddiad yr Asteciaid, yn cynnwys yr holl wladwriaethau Altepetl.

Yn 1521, ymosododd Hernán Cortés, gyda nifer fychan o Sbaenwyr a byddin fwy o gyngheiriaid o Nahwatliaid, ar Tenochtitlan a'i choncro, gan roi diwedd ar ymerodraeth yr Astec.


Categori:Hanes Mecsico
Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Pobloedd hynafol
Simeon I, ymerawdwr Bwlgaria

Ymerawdwr (*tsar*) Bwlgaria rhwng 893 a 927 oedd **Simeon I** neu **Simeon Fawr**, Bwlgareg: Симеон I Велики, (864 neu 865 - 27 Mai 927).

Yn ystod ei deyrnasiad ef, cyrhaeddodd Ymerodraeth Gyntaf Bwlgaria ei hanterth, yn dilyn buddugoliaethau yn erbyn yr Ymerodraeth Fysantaidd, y Magyar a'r Serbiaid. Dywedid fod prifddinas newydd Simeon, Preslav, yn cystadlu a dinas Caergystennin ei hun o ran gwychder.

Roedd Simeon yn fab i Boris I, oedd wedi bwriadu iddo fynd yn offeiriad. Gyrrwyd ef i Brifysgol Caergystennin i astudio, a daeth yn rhugl mewn Groeg. Dychwelodd i Fwlgaria tua 888, i fynachlog newydd Preslav. Roedd Boris wedi trosglwyddo'r orsedd i'w fab Vladimir ac ymddeol i fynachlog, ond pan geisiodd Vladimir ddychwelyd Bwlgaria at baganiaeth, cymerodd Boris yr orsedd yn ôl ac enwi Simeon fel ei olynydd.

Dechreuodd rhyfel yn erbyn yr Ymerodraeth Fysantaidd pan ymyrrodd Leo VI a marsiandïwyr Bwlgaraidd yn yr ymerodraeth. Ymosododd Simeon ar y Bysantiaid, gan ennill buddugoliaeth fawr, ond bu raid iddo encilio i ddelio ag ymosodiad gan y Magyar. Cytunwyd i gadoediad gyda'r Ymerodraeth Fysantaidd yn 895. Gorchfygodd Simeon y Magyar yn 896, cyn ymosod ar y Bysantiaid eto a'i gorchfygu ym Mrwydr Bulgarophygon. Gosododd Gaergystennin dan warchae, ond llwyddodd Leo VI i amddiffyn y ddinas, yn rhannol trwy roi arfau i garcharorion Arabaidd i ymnladd yn erbyn y Bwlgariaid. Gwnaed cytundeb heddwch, gyda'r Ymerodraeth Fysantaidd yn talu teyrnged flynyddol i Simeon.

Pan fu farw Leo VI yn 912, gwrthododd ei frawd Alexander, oedd yn rhaglaw dros fab Leo, Cystennin VII, dalu'r deyrnged flynyddol. Ymosododd Simeon ar yr Ymerodraeth Fysantaidd eto, gan obeithio gwireddu ei uchelgais o gipio Caergystennin. Bu farw Alexander yn 913, a bu terfysgoedd yng Nghaergystennin. Persiawidwyd Simeon i wneud cytundeb heddwch gan y Patriarch Nicholas; cytunwyd i dalu'r deyrned a bod Cystennin VII i briodi un o ferched Simeon, a fyddai'n cael ei gydnabod yn swyddogol gan y Patriarch fel Ymerawdwr Bwlgaria.

Bu rhyfel arall rhwng Simeon a'r Bysantiaid yn 917, pan ymosododd byddin Fysantaidd dan Leo Phokas ar Fwlgaria. Gorchfygodd Simeom hwy ym Mrwydr Anchialos, gan ladd nifer mawr ohonynt. Symudodd Simeon tua Caergystennin, ac enillodd fuddugoliaeth arall ym Mrwydr Katasyrtai. Cipiodd y llynghesydd Romanos I Lekapenos rym yng Nghaergystennin, gan ddod yn gyd-ymerawdwr a Cystennin VII. Parhaodd yr ymladd am rai blynyddoedd, gyda'r Bwlgariaid yn cipio Adrianople yn 921. Cyfarfu Simeon a Romanos yn 924 a gwnaed cytundeb heddwch. Bu farw Simeon yn 927 o drawiad ar y galon, a dilynwyd ef gan ei fab Pedr I..

Categori:Teyrnoedd Bwlgaria
Categori:Marwolaethau 927
Besançon

300px|bawd|Hen ddinas Besançon o'r awyr

Dinas hanesyddol a *commune* yn nwyrain Ffrainc yw **Besançon**. Mae'n gorwedd ar lan Afon Doubs yn ymyl mynyddoedd y Jura, 387&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Baris. Mae'n brifddinas *département* Doubs a sedd cyngor rhanbarthol *région* Bourgogne-Franche-Comté. Mae ganddi boblogaeth o tua 220,000 (1999). 

Dyma safle Vesontio, prifddinas y Sequani ddwy fil o flynyddoedd yn ôl. Mae'r ddinas heddiw yn sedd archesgobaeth a phrifysgol. Ceir nifer o adeiladau hardd o gyfnod y Dadeni yno, e.e. Plas Granville. Ger y ddinas ceir caer drawiadol y Citadelle de Vauban.

bawd|dim

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Gadeiriol Sant Ioan
*Palais Granvelle

## Enwogion 
*Charles Nodier (1780-1844), awdur
*Victor Hugo (1802-1885), llenor a bardd
*Raymond Blanc (g. 1949), chef

## Gefeilldrefi 
*20px Tver (Rwsia)
*20px Freiburg im Breisgau (Yr Almaen)
*20px Kuopio (Y Ffindir)
*20px Huddersfield - Kirklees (Lloegr)
*20px Bielsko-Biala (Gwlad Pwyl)
*20px Neuchâtel (Y Swistir)
*20px Bistriţa (Rwmania)
*20px Pavia (Yr Eidal)
*20px Hadera (Israel)
*20px Douroula (Bwrcina Ffaso)
*20px Man (Arfordir Ifori)
*20px Charlottesville - Virginia (Unol Daleithiau)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Doubs
Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Abraham

Ystyrir **Abraham**, Hebraeg: **אַבְרָהָם**, "Avraham", Arabeg: **ابراهيم** "Ibrahim", fel ffigwr allweddol gan dair crefydd, Iddewiaeth, Cristnogaeth ac Islam, a elwir am hynny yn grefyddau Abrahamig.

Ei enw yn wreiddiol oedd **Abram** (Hebraeg: **אַבְרָם**, ond newidiodd ei enw i Abraham yn ddiweddarach yn ei fywyd. Roedd yn fab i Terah, ac roedd ganddo frodyr o'r enw Nahor a Haran. Yn ôl Llyfr Genesis, Ganed ef yn Ur y Chaldeaid ym Mesopotamia, ond galwyd ef gan Dduw i wlad Canaan. Symudodd i Haran, yna gyda'i wraig Sarah a'i nai Lot i Ganaan gyda'i dilynwyr. Yn ddiweddarach ymwahanodd Abraham a Lot, gyda Abraham yn symud i Mamre yn Hebron.

Roedd Sarah yn dal yn ddi-blant, felly rhoddodd ei morwyn Hagar yn wraig arall iddo. Ganwyd mab i Hagar ac Abraham, Ishmael, ond yn ddiweddarach gyrrwyd Sarah ac Ishmael i ffwrdd gan Sarah. Yn draddodiadol, Ishmael yw cyndad yr Arabiaid. Yn ei henaint, cafodd Sarah hefyd fab, Isaac, cyndad yr Iddewon yn ôl traddodiad.

Rai blynyddoedd wedyn, cafodd Abraham orchymyn gan Dduw i aberthi Isaac iddo. Paratôdd Abraham i wneud hynny, ond pan oedd ar fin aberthu ei fab, ymddangosodd angel i'w atal a rhoi dafad iddo i'w aberthu yn lle Isaac. Mae gŵyl Islamig Eid ul-Adha yn dathlu'r digwyddiad yma.

Dywedir i Sarah farw pan oedd tua 127 mlwydd oed, a chael ei chladdu yn Ogof y Patriarchiaid gar Hebron. Gyrrodd Abraham ei was Eliezer i Fesopotamia, i chwilio am wraig i Isaac, a dychwelodd gyda Rebecca. Cymerodd Abraham wraig arall, gordderch o'r enw Keturah, a chafodd chwe mab arall, Zimran, Jokshan, Medan, Midian, Ishbak, a Shuah. Bu farw yn 175 oed, a chladdwyd ef gyda Sarah yn Hebron.

Yn y *Coran*, dywedir mai Ibrahim ac Ishmael a ailsefydlodd ddinas Mecca ar ôl y Dilyw a chodi'r Kaaba yno.

Categori:Arweinwyr crefyddol
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Iddewon ac Iddewiaeth
Categori:Proffwydi'r Hen Destament
Categori:Proffwydi Islam
Afon Doubs

250px|bawd|Afon Doubs yn y Swistir

Afon 430&nbsp;km o hyd yn nwyrain Ffrainc a gorllewin y Swistir, sy'n un o ledneintiau Afon Saône, yw **Afon Doubs**. Mae'n tarddu ger Mouthe yng ngorllewin mynyddoedd y Jura. Llifa i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain i ddechrau gan ffurfio'r ffin rhwng y Ffrainc a'r Swistir am 40&nbsp;km. Ger Montbéliard mae'n troi i gyfeiriad y de-orllewin ac yn parhau felly nes iddi lifo i Afon Saône yn Verdun-sur-le-Doubs, tua 20&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Chalon-sur-Saône.

Mae Afon Doubs yn llifo trwy'r *départements* a chantonau canlynol:

* Doubs (Ffrainc): Pontarlier.
* Canton Neuchâtel (Y Swistir).
* Canton Jura (Y Swistir): Saint-Ursanne.
* Doubs (Ffrainc): Montbéliard, Besançon.
* Jura (Ffrainc): Dole.
* Saône-et-Loire (Ffrainc): Verdun-sur-le-Doubs.

Ceir sawl llyn ar gwrs yr afon:
*Lac des Brenets (uchder 750 m)
*Lac de Moron (uchder 716 m)
*Lac de Biaufond (uchder 610 m)

Doubs
Doubs
Categori:Doubs
Categori:Jura
Categori:Saône-et-Loire
Lorraine

:*Erthygl am y rhanbarth Ffrengig yw hon. Gweler hefyd Lorraine (gwahaniaethu).*

Ardal ddiwylliannol o fewn rhanbarth gweinyddol (*région*) Grand Est, gogledd-ddwyrain Ffrainc, yw **Lorraine**. Llifa afonydd Meuse a Moselle trwyddo.

Roedd Lorraine gynt yn rhanbarth Ffrainc yn ei rhinwedd ei hun, ond yn 2016 fe'i hunwyd ag Alsace a Champagne-Ardenne i greu Grand Est. Roedd rhanbarth Lorraine yn ffinio â Gwlad Belg, Lwcsembwrg a'r Almaen ynghyd â'r rhanbarthau Ffrengig Champagne-Ardenne, Franche-Comté ac Alsace. 

320px|bawd|canol|Lleoliad Lorraine yn Ffrainc

## Départements 
Rhannwyd Lorraine yn bedwar *département*:
* Meurthe-et-Moselle
* Meuse
* Moselle
* Vosges


Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1982
Meuse

*Département* yn *région* Grand Est, Ffrainc, yw **Meuse**. Mae'n ffinio â *départements* Meurthe-et-Moselle, Vosges, Haute-Marne, Marne, a Ardennes. Rhed afon Meuse trwy'r *département* gan roi iddo ei enw. Prifddinas y *département* yw Bar-le-Duc.

250px|bawd|canol|Lleoliad Meuse yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Bar-le-Duc
* Commercy
* Verdun-sur-Meuse

## Gweler hefyd
* Cymunedau Meuse

## Cyfeiriadau
Categori:Départements Ffrainc
Categori:Grand Est
Alsace

Ardal ddiwylliannol o fewn rhanbarth gweinyddol (*région*) Grand Est, gogledd-ddwyrain Ffrainc, yw **Alsace**. Fe'i lleolir ar lan orllewinol Afon Rhein, wrth ymyl yr Almaen a'r Swistir. 

Roedd Alsace gynt yn rhanbarth Ffrainc yn ei rhinwedd ei hun, ond yn 2016 fe'i hunwyd â Lorraine a Champagne-Ardenne i greu Grand Est. Roedd rhanbarth Alsace yn cynnwys dau *département*, sef Bas-Rhin a Haut-Rhin.

320px|bawd|canol|Lleoliad rhanbarth Alsace yn Ffrainc cyn 2016

## Gweler hefyd
* Alsace a Lorraine


Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1982
Mark Speight

Cyflwynydd teledu plant oedd **Mark Warwick Fordham Speight** (6 Awst 1965 – 7 Ebrill 2008).

Roedd Speight yn adnabyddus fel cyflwynydd *SmaRT* a *Scratchy & Co*.

## Teledu
**On Your Marks*
**Name That Toon*
**The Toon Room*
**See It Saw It*
**Beat The Cyborgs*
**SMarteenies*
**History Busters*

Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Champagne-Ardenne

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yng gogledd-ddwyrain Ffrainc oedd **Champagne-Ardenne**. Roedd yn ffinio â Gwlad Belg i'r gogledd. Roedd yn cynnwys pedwar *département*, sef Ardennes, Aube, Marne a Haute-Marne.

Mae'r ardal yn enwog am winoedd Siampên.

320px|bawd|canol|Lleoliad Champagne-Ardenne yn Ffrainc cyn 2016

Yn 2016 unwyd Champagne-Ardenne â rhanbarthau Alsace a Lorraine i greu *région* newydd, mwy, sef  Grand Est. 

## Gweler hefyd
* Ardennes
* Champagne

Categori:Grand Est
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1956
La Niña

Newidiadau sy'n achosi oeri yn nyfroedd rhan ddwyreiniol y Cefnfor Tawel o gwmpas glannau gorllewinol De America yw **La Niña** (Sbaeneg: "y ferch fechan").

Mae'r ffenomenon yn rhan o'r hyn a elwir yn **ENSO** (*El Niño-Southern Oscillation*); heblaw *La Niña*  ceir cynhesu yn y dyfroedd hyn a elwir yn *El Niño*' (Sbaeneg, yn golygu "y bachgen bychan"). Daw'r enw El Niño o'r bachgen Iesu, gan fod yr effeithiau yn ymddangos o gwmpas y Nadolig fel rheol, a rhoddwyd yr enw La Niña ar y newidiadau gwrthwyneb.

Gall La Niña gael effaith sylweddol ar y tywydd ar draws rhannau helaeth o'r byd. Gall hefyd gael effaith fawr ar bysgodfeydd a phoblogaeth adar môr o gwmpas arfordir De America.

Categori:Tywydd
Categori:Y Cefnfor Tawel
Categori:De America
Vosges (département)

*Département* yn *région* Grand Est, Ffrainc, yw **Vosges**. Mae'n ffinio â *départements* Haute-Saône, Haute-Marne, Meuse, Meurthe-et-Moselle, a Bas-Rhin a Haut-Rhin yn rhanbarth Alsace. Mae afonydd Meuse a Moselle yn llifo trwy'r ardal. Prifddinas  y *département* yw Épinal.

250px|bawd|canol|Lleoliad Vosges yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Épinal
*Neufchâteau
*Saint-Dié-des-Vosges

## Gweler hefyd
* Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
Categori:Départements Ffrainc
Categori:Grand Est
İznik

Dinas yng ngogledd-orllewin Twrci yw **İznik**. Ei hen enw oedd **Nicea** (Groeg: Νίκαια). Mae'n enwog fel safle dau o gynghorau cynnar yr eglwys Gristnogol, Cyngor Cyntaf Nicea ac Ail Gyngor Nicea, a rhoddodd y ddinas ei henw i Gredo Nicea.

Sefydlwyd y ddinas yn 310 CC gan Antigonos I Monophthalmos. Rhwng 1204 a 1261, Nicea oedd prifddinas Ymerodraeth Nicea, a ffurfiwyd pan ymrannodd yr Ymerodraeth Fysantaidd wedi i ddinas Caergystennin gael ei chipio gan y croesgadwyr yn 1204. Yn 1261 llwyddodd Ymerodraeth Nicea i gipio Caergystennin yn ôl, ac adferwyd yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Saif y ddinas ar ochr ddwyreniniol Llyn İznik, ac fe'i hamgylchynir gan furiau 10 m o uchder, ac mae'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid. Mae'r boblogaeth tua 15,000.

## Pobl enwog 
*Hipparchus (2 CC), seryddwr, mathemategydd a daearyddwr

Categori:Dinasoedd Twrci
Categori:Bursa
Ymerodraeth Nicea

[bawd|270px|Ymerodraeth Nicaea, yr [Ymerodraeth Ladin, Ymerodraeth Trebizond ac Unbennaeth Epirus yn 1204.]]

Sefydlwyd **Ymerodraeth Nicea** neu **Nicaea** (Groeg: Βασίλειον τῆς Νίκαιας, yn 1204, wedi i'r Ymerodraeth Fysantaidd ymrannu'n nifer o ddarnau yn dilyn cipio dinas Caergystennin.

Cipiwyd Caergystennin gan y croesgadwyr ar anogaeth Fenis yn ystod y Bedwaredd Groesgad yn 1204, a sefydlasant hwy eu hymerodraeth ei hunain, yr Ymerodraeth Ladin, yng Nghaergystennin a rhai o diriogaethau'r Ymerodraerth Fysantaidd. Ffôdd Theodore I Lascaris, mab-yng-nghyfraith yr ymerawdwr Alexius III Angelus, i Nicea yn nhalaith Bithynia. Sefydlwyd dwy wladwriaeth arall o weddillion yr hen ymerodraeth yn yr un modd, Ymerodraeth Trebizond ac Unbennaeth Epirus.

Yn raddol, dechreuodd Ymerodraeth Nicea ennill tiriogaethau oddi wrth y Lladinwyr ac Undennaeth Epirus. Daeth Mihangel VIII Palaiologos yn gyd-ymerawdwr yn 1259, ac yn 1260, dechreuodd ymgyrch i adennill Caergystennin. Ym mis Gorffennaf 1261, agorwyd pyrth y ddinas i'w gadfridog Alexios Strategopoulos, gan adfer yr Ymerodraeth Fysantaidd.

## Ymerodron Nicea 
* Theodore I Lascaris (1204-1222)
* Ioan III Ducas Vatatzes (1222-1254)
* Theodore II Lascaris (1254-1258)
* Ioan IV Lascaris (1258-1261)
* Mihangel VIII Palaiologus (cyd-ymerawdwr 1259-1261; adferodd yr Ymerodraeth Fysantaidd)

Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Nicea
Categori:Hanes Twrci
Unbennaeth Epirus

[bawd|270px|Unbennaeth Epirus, yr [Ymerodraeth Ladin, Ymerodraeth Nicea ac Ymerodraeth Trebizond yn 1204.]]

Sefydlwyd **Unbennaeth Epirus** (Groeg: *Δεσποτάτο της Ηπείρου*, yn 1205, wedi i'r Ymerodraeth Fysantaidd ymrannu'n nifer o ddarnau yn dilyn cipio dinas Caergystennin.

Cipiwyd Caergystennin gan y croesgadwyr ar anogaeth Fenis yn ystod y Bedwaredd Groesgad yn 1204, a sefydlasant hwy eu hymerodraeth ei hunain, yr Ymerodraeth Ladin, yng Nghaergystennin a rhai o diriogaethau'r Ymerodraeth Fysantaidd. Un o'r rhannau yr ymrannodd yr Ymerodraeth Fysantaidd iddynt oedd Unbennaeth Epirus, yng ngogledd ddwyrain Groeg. Sefydlwyd yr Unbennaeth gan Mihangel I Komnenos Doukas, cefner yr ymerodron Bysantaidd Isaac II Angelos ac Alexios III Angelos. Ymfudodd nifer o Roegiad amlwg o Gaergystennin i Epirus, ond nid ystyriai Patriarch Caergystennin, Ioan X Kamateros, fod Epirus yn olynydd cyfreithiol i'r Ymerodraeth Fysantaidd, a dewisodd fynd i Ymerodraeth Nicea yn hytrach nag Epirus. Ymateb Mihangel oedd cydnabod awdyrdod y Pab yn hytrach na'r Patriarch.

Ar y cyntaf bu Epirus yn llwyddiannus yn filwrol, ond wedi i Ymerodraeth Nicea adfeddiannu Caergystennin ac adfer yr Ymerodraeth Fysantaidd daeth dan bwysau cynyddol. Yn 1337 ymosododd yr ymerawdwr Bysantaidd Andronikos III Palaiologos ar Epirus, ac ildiwyd yr Unbennaeth iddo. Parhaodd y teil *despotes* i gael ei ddefnyddio, ond yn raddol llyncwyd ei thiriogaeth gan yr Ymerodraeth Otomanaidd.

## Llywodraethwyr Epirus 
### Brenhinllin Doukas 
*Mihangel I Komnenos Doukas (1205-1214)
*Theodore Komnenos Doukas (1214-1230), emperor in Thessalonica from 1225 or 1227
*Mihangel II Komnenos Doukas (1230-1271)
*Nikephoros I Komnenos Doukas (1271-1297)
*Thomas I Komnenos Doukas (1297-1318)

### Brenhinllin Orsini 
*Nicholas Orsini (1318-1323)
*John Orsini (1323-1335)
*Nikephoros II Orsini (1335-1337) a (1356-1359)

### Brenhinllin Nemanjić 
*Simeon Uroš Palaiologos (1359-1366), ymerawdwr (tsar) y Serbiaid a'r Groegiaid
*Thomas II Preljubović (1367-1384), *despotes*
*Maria Angelina Doukaina Palaiologina (1384-1385)

### Brenhinllin Buondelmonti 
*Esau de' Buondelmonti (1385-1411)
*Giorgio de' Buondelmonti (1411)

### Brenhinllin Tocco 
*Carlo I Tocco (1411-1429)
*Carlo II Tocco (1429-1448)
*Leonardo Tocco (1448-1479)

Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Hanes Twrci
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Ngwlad Groeg
Oliver!

Ffilm gerdd gyda Ron Moody, Jack Wild ac Oliver Reed ydy ***Oliver!*** (1968). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y nofel *Oliver Twist*, gan Charles Dickens.

## Actorion 
*Ron Moody- Fagin
*Oliver Reed - Bill Sikes
*Harry Secombe - Mr Bumble
*Mark Lester - Oliver Twist (Llais canu ydy Kathe Green, merch Johnny Green)
*Jack Wild - Yr Artful Dodger
*Shani Wallis - Nancy
*Joseph O'Conor - Mr Brownlow

## Caneuon 
*"Food, Glorious Food" ("*Bwyd, Bwyd Godidog*")
*"Boy For Sale" ("*Bachgen Ar Werth*")
*"Where is Love?" ("*Ble mae Cariad?*")
*"Consider Yourself" (“*Ystyried Dy Hun*”)
*"Pick a Pocket or Two" (“*Pigo Poced Neu Ddwy*”)
*"It's a Fine Life" ("''Mae'n Bywyd Teg''")
*"I'd Do Anything" (“*Wnawn Neud Unrhywbeth*”)
*"Be Back Soon" (“*Dod Yn Ôl Fuan*”)
*"Who Will Buy?" (“*Pwy Fydd Yn Pryny?”)*
*"As Long As He Needs Me" (“*Pryd Mae O’n Angen I*”)
*"Reviewing the Situation" ("*Yn Adolygu y Sefyllfa*")
*"Oom-Pah-Pah" (“*Wwm-Pa-Pa*”)

### Gweler hefyd
*Oliver! (sioe gerdd)

Categori:Ffilmiau cerdd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1968
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
C.P.D. Kuban Krasnodar

Clwb pêl-droed yn Krasnodar, Crai Krasnodar, Rwsia yw **Kuban Krasnodar** (Rwseg: *Футбольный клуб "Кубань" Краснодар*). Cafodd ei sefydlu yn 1928. Maen nhw'n chwarae yn y Stadiwm Kuban.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Kuban Krasnodar
Categori:Crai Krasnodar
Categori:Sefydliadau 1928
Categori:Dadsefydliadau 2018
Gwlff Hammamet

[dde|290px|bawd|Gorwedd [Sousse ar ben deheuol Gwlff Hammamet]]
Gwlff neu fae agored yn y Môr Canoldir oddi ar arfordir gogledd-ddwyrain Tiwnisia yw **Gwlff Hammamet** (Ffrangeg: *Golfe de Hammamet*). Yn wynebu Malta a Sisili, mae'n ymestyn o'r Cap Bon yn y gogledd i lawr i bentir Monastir yn y de. Fe'i enwir ar ôl dinas Hammamet sy'n gorwedd ar lan y gwlff tua 100&nbsp;km i'r de-ddwyrain o'r brifddinas, Tiwnis.

Mae'r trefi a dinasoedd yn y Sahel Tiwnisaidd ar lan y gwlff yn cynnwys (o'r gogledd i'r de):
* Nabeul
* Hammamet
* Enfida
* Port El-Kantaoui
* Sousse
* Monastir

Categori:Arfordiroedd Tiwnisia
Hammamet
Categori:Y Môr Canoldir
Hammam Sousse

Dinas ganolog ei maint yng nghanolbarth Tiwnisia yw **Hammam Sousse** (Arabeg **حمّام سوسة** "Baddon Sousse"). Gorwedd ger lan Gwlff Hammamet tua 7&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Sousse. Mae ganddi boblogaeth o 34,685 (2004). Erbyn heddiw mae'n cyfrif fel un o faesdrefi Sousse.

Mae gan y dref orsaf ar reilffordd Tiwnis-Sfax. Rhed y briffordd GP1 trwy'r dref gan ei chysylltu â'r brifddinas Tiwnis i'r gogledd.

## Pobl o Hammam Sousse
* Zine el-Abidine Ben Ali, cyn arlywydd Tiwnisia (ganwyd yn y dref ar 3 Medi, 1936)

Categori:Talaith Sousse
Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Epiros

Ardal yng ngogledd-orllewin Gwlad Groeg a de Albania yw **Epiros** neu **Epirus** (Groeg: Ήπειρος *Ēpeiros*; Groeg Dorig: Ἅπειρος *Apeiros*; Albaneg: *Epir* neu *Epiri*). Mae tua 80% ohono yng Ngwlad Groeg a 20% yn Albania. Ystyr yr enw Groeg yw "cyfandirol", i'w wahaniaethu oddi wrth yr ynysoedd oddi ar ei arfordir.

Ystyrir fod yr ardal hanesyddol yn ymestyn o Fae Vlorë yn Albania cyn gelled a Gwlff Arta yng Ngwlad Groeg. Ffurfir ei ffin ddwyreiniol gan Fynyddoedd Pindus, sy'n ei wahanu oddi wrth Macedonia a Thessalia. Ardal fynyddig yw Epiros, gyda mynyddoedd calchfaen sy'n rhan o'r Alpau Dinarig ac sy'n cyrraedd uchder o 2,650 m.

Yn y cyfnod clasurol, roedd pobl Epiros yn byw mewn pentrefi, yn hyrach nag mewn dinas-wladwriaethau. Er y credir eu bod yn siarad Groeg, dirmygid yr Epiriaid gan y Groegwyr eraill. Er hynny, roedd i Epirus bwysigwydd, oherwydd mai yno yr oedd oracl enwog Dodona. Ffurfiwyd Teyrnas Epiros; ei brenin enwocaf oedd Pyrrhus, a ddaeth i'r orsedd yn 295 CC, ac a fu'n brwydro yn erbyn Gweriniaeth Rhufain am chwe blynedd.

Yn ddiweddarach, daeth Epirus yn ran o dalaith Rufeinig Macedonia. Pan rannwyd yr ymerodraeth Rufeinig yn ran orllewinol a rhan ddwyreiniol, Epirus oedd rhan fwyaf gorllewinol yr ymerodraeth yn y dwyrain, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd. Pan gipiwyd Caergystennin gan y croesgadwyr yn 1204, ymrannodd yr Ymerodraeth Fysantaidd yn nifer o rannau; un ohonynt oedd Unbennaeth Epirus. Yn 1430 daeth yr ardal yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd.

Pan enillodd Groeg annibyniaeth, parhaodd Epirus dan lywodraeth yr Otomaniaid. Rhoddwyd rhannau o dde Epiros i Wlad Groeg yng Nghytundeb Berlin yn 1881, a daeth y gweddill o dde Epiros yn eiddo Groeg wedi Rhyfeloedd y Balcanau 1912-3.

Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Categori:Daearyddiaeth Albania
Categori:Hanes Albania