open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fflora Lusitanaidd Iwerddon

Casgliad bychan o blanhigion sy'n dangos dosbarthiad cyfyngedig a phenodol yw'r fflora Lusitanaidd gan mai dim ond ym Mhenrhyn Iberia neu dde-orllewin Iwerddon y'u ceir yn bennaf.https://www.qub.ac.uk/schools/SchoolofBiologicalSciences/People/DrJimProvan/MyResearch/  Yn gyffredinol, nid yw'r planhigion i'w cael yn Lloegr na gorllewin Ffrainc er bod cynefin addas bron yn sicr yn bodoli yn y rhanbarthau hynny.  Ar hyn o bryd mae'r planhigion yn cynnwys tua 15 rhywogaeth i gyd ac yn cynnwys enghreifftiau fel y chwain Gwyddelig, coeden fefus a bresych San Padrig.  Mae'r grŵp o ddiddordeb a phwysigrwydd arbennig oherwydd ni ddeallir ar hyn o bryd sut y daeth y dosbarthiad daearyddol presennol i fod.  Mae'r pos bioddaearyddol hwn wedi bod yn destun dadl academaidd ers canol y 19eg ganrif. Ac nid yw'n amlwg sut y gwnaeth daearyddiaeth y gorffennol ffafrio mudo rhwng Sbaen a de Iwerddon heb ganiatau hefyd mudo i leoedd eraill hefyd yng ngorllewin Ewrophttps://www.facebook.com/336755896409832/posts/4950583588360350/?d=n. Mae damcaniaethau gwrthgyferbyniol, sydd heb eu datrys eto, yn canolbwyntio ar y cwestiwn 'a yw poblogaethau Gwyddelig yn greiriol, wedi goroesi cyn yr oes iâ ddiwethaf neu a ydynt wedi cael eu cludo yno yn ystod y 10,000 o flynyddoedd diwethaf'.  Mae llawer o'r rhywogaethau hefyd yn gyfyngedig iawn yn eu dosbarthiad yn Iwerddon, ac wedi dod yn ganolbwynt ymdrechion cadwraeth dwys yn y blynyddoedd diwethaf, er enghraifft y cedowydd Gwyddelig *Inula salicina*.

## Ffawna Lusitanaidd
Dylid nodi nad planhigion yw'r unig organebau i ddangos y dosbarthiad annisgwyl hwn  Mae yna gyfres o anifeiliaid hefyd y gellir eu disgrifio fel Ffawna Lusitanaidd. Mae'r ffawna yn cynnwys gwlithen Kerry.

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Aled Glynne

Darlledwr oedd **Aled Glynne** (29 Mawrth 1957 – 31 Rhagfyr 2022), neu **Aled Glynne Davies**. Bu'n Olygydd ar orsaf BBC Radio Cymru rhwng 1995 a 2006. 

Fe'i ganed yn 1957 yn un o bedwar mab y bardd T. Glynne Davies. Ei frodyr yw Owen, Geraint a Gareth. Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Bryntaf yna ysgolion uwchradd Ysgol Maes Garmon ac Ysgol Dyffryn Ogwen.

## Gyrfa
Cychwynnodd ei yrfa darlledu ar Sain Abertawe yn 1976, gan gyflwyno sioe gerddoriaeth *Mynd am Sbin*. Yn 1978 ymunodd fel newyddiadurwr gyda BBC Cymru. Bu'n gweithio yn yr adran newyddion am flynyddoedd, ar y radio a'r teledu, cyn cael ei benodi'n olygydd Radio Cymru yn 1995. Arweiniodd y tîm a sefydlodd wefan Gymraeg gyntaf y BBC, Cymru'r Byd.

Ar ôl gadael y swydd yn 2006, sefydlodd gwmni Goriad gyda'i wraig Afryl. Gweithiodd y cwmni ar nifer o gynyrchiadau teledu a radio, gan gynnwys y rhaglen wythnosol Bore Sul i Radio Cymru.

## Bywyd personol
Roedd yn briod ag Afryl ac yn byw yng Nghaerdydd; mae ganddynt fab a merch, sef y newyddiadurwr Gwenllian Glyn a'r actor Gruffudd Glyn.

## Marwolaeth
Aeth ar goll Nos Galan 2022. Roedd wedi mynd allan am dro yn ardal Pontcanna ar y nos Sadwrn. Gwnaed apêl am wybodaeth ar ddydd Sul, Dydd Calan gyda manylion yn cael ei ledu ar y cyfryngau cymdeithasol. Bu'r heddlu a gwirfoddolwyr yn chwilio amdano am rai diwrnodau. Darganfuwyd ei gorff ym Mae Caerdydd ar ddydd Mercher, 4 Ionawr 2023. Cynhaliwyd cwest i'w farwolaeth ar 23 Medi 2024 gan benderfynu ar reithfarn o farwolaeth ddamweiniol. Daethpwyd i'r canlyniad iddo fynd am dro, a disgyn mewn i’r afon Tâf.

### Teyrngedau 
Talwyd teyrngedau iddo gan lawer. Dywedodd Dylan Iorwerth ei fod wedi dechrau gweithio gyda Aled "fwy neu lai’r un pryd yn adran newyddion Radio Cymru ac roedd o’n chwa o awyr iach o fewn y BBC... wedi ei drwytho mewn newyddiaduraeth gan ei dad, T. Glynne Davies, ac wedyn radio masnachol, roedd yn credu yn angerddol ym mhwysigrwydd pobol ac mewn creu deunydd poblogaidd yn Gymraeg."

Dywedodd Cyfarwyddwr BBC Cymru Rhuanedd Richards, "Roedd Aled yn olygydd arloesol, egnïol ac angerddol yn ystod ei gyfnod wrth y llyw yn arwain BBC Radio Cymru rhwng 1995 a 2006... Ei nod bob amser oedd creu cynnwys a fyddai’n denu siaradwyr Cymraeg newydd i’r gwasanaeth, a sicrhau fod yr orsaf yn apelio at fwy o bobol iau".

Cafwyd teyrnged gan Huw Edwards yn dweud "Newyddion torcalonnus. Roedd Aled yn gynhyrchydd ac yn newyddiadurwr o allu sylweddol. Roedd hefyd yn berson hael a charedig. Colled enfawr i’w deulu a’i gyfeillion".

Mewn erthygl, ysgrifennodd Vaughan Roderick am ei atgofion cynnar o Aled pan ddaeth ato ar iard ysgol Bryntaf a chynnig bod yn ffrindiau. Yn yr 1980au cynnar gweithiodd y ddau ar orsaf radio masnachol Darlledu Caerdydd ac yna ar wasanaeth newyddion y BBC. Dywedodd mai Aled oedd "golygydd mwyaf beiddgar Radio Cymru gan drawsnewid cawlach o raglenni hen ffasiwn yn orsaf fodern, lyfn, tebyg iawn i'r hyn yw hi heddiw."

## Cyfeiriadau
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Rhestr o bleidiau gwleidyddol Papwa Gini Newydd

Dyma restr o bleidiau gwleidyddol Papwa Gini Newydd.

## Pleidiau etholedig ar lefel ffederal
### Llywodraeth
* Cyngres Genedlaethol y Bobl
* Plaid Pangu
* Cynghrair Melanesaidd
* Plaid Cynnydd y Bobl
* Plaid Ein Datblygiad
* Plaid Genedlaethol
* Parti Teyrngarwch
* Plaid T.H.E

### Gwrthblaid
* Plaid y Gynghrair Genedlaethol
* Plaid y Bobl
* Plaid Cefn Gwlad
* Plaid Democrataidd Cymdeithasol
* Plaid Papwa Gini Newydd
* Plaid Lafur Papwa Gini Newydd
* Plaid Diwygio'r Glymblaid
* Plaid Ryddfrydol Melanesaidd
* Mudiad Democrataidd y Bobl
* Mudiad y Bobl dros Newid
* Plaid Un Genedl
* Plaid Unedig

### Trawsfainc
* Plaid Adnoddau Unedig

## Pleidiau sy'n weithredol yn Bougainville yn unig
O 2022 ymlaen, dim ond yn Rhanbarth Ymreolaethol Bougainville y mae pum plaid wleidyddol yn bodoli. Mae nhw:
* Mudiad Annibyniaeth Bougainville
* Plaid Lafur Bougainville
* Cyngres y Bobl Bougainville
* Plaid Bougainville Newydd
* Plaid Undod Ynysoedd Bougainville

## Gweler hefyd
* Gwleidyddiaeth Papwa Gini Newydd

Categori:Pleidiau gwleidyddol ym Mhapwa Gini Newydd
Pleidiau gwleidyddol
Pleidiau Papwa Gini Newydd
Geraint Glynne Davies

Cerddor o Gymru yw **Geraint Glynne Davies** (ganed 10 Awst 1953) sy'n gyn aelod o'r grŵp gwerin Ar Log. Mae'n fab i'r llenor T. Glynne Davies. Wrth ei waith bob dydd, mae'n bennaeth ar gwmni Cymorth i'r Clyw a sefydlwyd ganddo yn Llanrwst sy'n arbenigo mewn gwasanaethau iechyd clyw. Mae'n briod â Jayne ac mae ganddynt fab a merch, sef Ffion ac Osian, sy'n gweithio yn y busnes teuluol.

## Cyfeiriadau
Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cerddorion o Gymru
Oblast

**Oblast** (Rwsieg ac Wcreineg: область ; Belarwseg: вобласць Woblasz; Serbeg a Bwlgareg област; Casacheg Oblys, lluosog: Oblystar (Облыс/Облыстар) yw'r dynodiad ar gyfer ardal weinyddol fwyaf yn Belarus, Bwlgaria, Casachstan, Kyrgyzstan, Rwsia a'r Wcráin.

Mae'r term yn aml yn cael ei gyfieithu fel "ardal", "parth", "talaith" neu "rhanbarth". Daw o'r iaith Hen Slafoneg, *oblastĭ*. Gall y cyfieithiad olaf arwain at ddryswch, oherwydd gellir defnyddio "raion" ar gyfer mathau eraill o adrannau gweinyddol, y gellir eu cyfieithu fel "rhanbarth", "ardal" neu "sir" yn dibynnu ar y cyd-destun. Gellid ystyried raion yn ddosbarth tiriogaethol llai.

## Gwladwriaethau
 a rhanbarth Thrace Gwlad Groeg gyfoes a gollwyd wedi'r Ail Ryfel Byd]]

### Belarws
Rhennir Belarws yn chwe *Woblasze* a phrifddinas ardal sef, Minsk.

### Bwlgaria
Mae Bwlgaria wedi'i rhannu'n 28 oblastiau ers 1999, y cyfeiriwyd atynt cyn 1987 fel " Okruge ". Rhwng 1987 a 1999 cyfunwyd tri i bedwar o'r hen okrugs yn un oblast.

### Casachstan
Rhennir Casachstan yn 14 oblystar a thair dinas statws arbennig.

### Cirgistan
Rhennir Kyrgyzstan yn saith oblast a dwy ddinas annibynnol Bishkek ac Osh.

### Rwsia
Yn Rwsia, mae'r oblast yn uned ffederal, wedi'i chynysgaeddu ag ymreolaeth weinyddol ac yn cyfateb i dalaith ffederal yr Almaen neu dalaith ffederal yr Unol Daleithiau . Mae gan oblasts lawer llai o bwerau na gweriniaethau. Ceir oblastau yn dechrau yn nhrefn y wyddor gydag Oblast Arkhangelsk.

### Wcráin
Mae Wcráin wedi'i rhannu'n 24 oblast, Crimea a dwy ddinas statws arbennig.

## Y cyn-Undeb Sofietaidd
Yn yr hen weriniaethau Sofietaidd, yr oblastau oedd yr endidau sy'n uniongyrchol waelodol i'r wladwriaeth, yn cyfateb i ranbarthau'r Eidal, ac fe'u rhennir ymhellach yn ardaloedd, a elwir yn raion (rajony: Rwsieg районы, Wcreineg райони): dyma'r achos yn yr ardaloedd o Wcráin.

Yn yr hen Undeb Sofietaidd, y llywodraeth ganolog oedd yr endid uchaf ym mhyramid llywodraethu, ac felly roedd yr oblastau ddau gam i lawr. Yn nodweddiadol, mae israniad o'r fath yn nodweddiadol o wladwriaeth â phŵer canolog, nid gwladwriaeth ffederal.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol (Saesneg)

Categori:Aneddiadau
Categori:Llywodraeth leol
Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Rhaniadau gweinyddol yn ôl math
Categori:Belarws
Categori:Bwlgaria
Categori:Casachstan
Categori:Rwsia
Categori:Undeb Sofietaidd
Categori:Wcráin
Olwen Carey Evans

Roedd **Olwen Elizabeth Carey Evans, DBE** (ganwyd **Olwen Lloyd George**; 3 Ebrill 1892 &ndash; 2 Mawrth 1990) yn ferch i'r gwleidydd David Lloyd George a'i wraig gyntaf Margaret. Roedd hi'n nyrs yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Roedd hi'n gweithio yn Boulogne, Ffrainc, ym 1915. Priododd â'r Capten Thomas John Carey Evans, MC, yn ddiweddarach Syr Thomas Carey-Evans (m. 1947), ar 19 Mehefin 1917, mewn capel y Bedyddwyr.

## Llyfryddiaeth
**Lloyd George Was My Father* (1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Rhestr golygyddion Radio Cymru

Dyma restr anghyflawn o olygyddion BBC Radio Cymru, sef pennaeth yr orsaf radio. Sefydlwyd yr orsaf yn 1977

* Aled Glynne, 1995-2006
* Sian Gwynedd, 2006-2011
* Lowri Rhys Davies, 2012-2013
* Betsan Powys, 2013-2018
* Rhuanedd Richards, 2018-2021
* Dafydd Meredydd, 2021-

## Cyfeiriadau
Categori:BBC Radio Cymru
Cymru
Hetman

Teitl milwrol a gwleidyddol yw **hetman** () a ddefnyddiwyd yn hanesyddol yng Nghanolbarth a Dwyrain Ewrop. Daw'r ffurf Bwyleg *hetman* o'r gair Almaeneg *Hauptmann*, sef capten neu bennaeth.

Rhoddwyd y teitl yn gyntaf yn y 15g i arweinwyr lleol yn Nheyrnas Pwyl ac Uchel Ddugiaeth Lithwania, a alwyd i wasanaeth milwrol yn ystod cyfnodau o ryfel yn unig. Yn ddiweddarach fe'i defnyddiwyd i ddisgrifio'r pencadlywyddion a benodwyd i arwain byddinoedd sefydlog Brenin Pwyl ac Uchel Ddug Lithwania. Sefydlwyd rheng barhaol yr Hetman Mawr (Pwyleg: *hetman wielki*) yng Ngwlad Pwyl ym 1505, ac ym 1527 diffiniwyd hawliau a dyletswyddau'r hetman am y tro cyntaf wrth enwebu Jan Tarnowski am y swydd: rhoddwyd iddo rym llwyr dros luoedd Coron Pwyl, gan gynnwys yr hawl i benderfynu ar orchmynion a rheolau'r fyddin, i arolygu milwyr, ac i fod yn farnwr mewn achosion o dor-cyfraith gan filwyr. Fodd bynnag, nid oedd yr hetman yn bennaeth ar filwyr gorfod. Wedi 1581, byddai Brenin Pwyl—teyrn y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd—yn penodi dau Hetman Mawr a dau Hetman Maes (dau yr un i Wlad Pwyl a Lithwania) am oes. Cyfyngwyd ar rymoedd yr hetman yn sgil sefydlu Adran Filwrol y Cyngor Parhaol ym 1776, a diddymwyd y swydd wedi cwymp y Gymanwlad Bwylaidd-Lithwanaidd ym 1795.

Daeth y teitl hetman (, ) hefyd i ddynodi pencadlywyddion y Cosaciaid. O'r 1570au ymlaen penodwyd hetmaniaid i arwain y Cosaciaid Cofrestredig, unedau milwrol mewn gwasanaeth y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd, er y byddai'r Pwyliaid yn osgoi defnyddio'r teitl. Mabwysiadwyd yr enw yn yr 16g gan arweinydd Llu Zaporozhzhia yng Nglan Dde Wcráin, ac yn sgil Gwrthryfel Khmelnytsky (1648–57) dyrchafwyd yr hwnnw yn bennaeth ar wladwriaeth yr Hetmanaeth. Rhoddwyd y teitl hefyd i arweinydd y Cosaciaid yng Nglan Chwith Wcráin, dan dra-arglwyddiaeth Ymerodraeth Rwsia, o'r 17g hyd at 1764. Ym 1918, adferwyd y teitl gan Pavlo Skoropadsky, pennaeth y Wladwriaeth Wcreinaidd.

Esgorodd diwygiadau milwrol 1776 ar gyfyngu pwerau'r hetmaniaid. Diddymwyd swydd yr Hetman wedi trydydd rhaniad Gwlad Pwyl yn 1795.

## Portreadau rhai Hetmaniaid o Bwys

File:Jan Amor Tarnowski.PNG|Hetman Jan Amor Tarnowski, gan Bacciarelli
File:Mikałaj Radzivił Rudy. Мікалай Радзівіл Руды.jpg|Hetman Mikołaj "Goch" Radziwiłł
File:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (6).jpg|Hetman Jan Karol Chodkiewicz yn gwisgo gwisg draddodiadol uchelwyr Pwylaidd
File:Januš Radzivił. Януш Радзівіл (B. Strobel, 1634).jpg|Janusz Radziwiłł (1612–1655), un o bobl mwyaf pwerus Y Gymanwlad Bwylaidd-Lithwanaidd yn ei gyfnod

## Cyfeiriadau 

Categori:Cosaciaid
Categori:Y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Pwyleg
Categori:Hanes milwrol Lithwania
Categori:Hanes milwrol Gwlad Pwyl
Categori:Hanes milwrol Rwsia
Categori:Hanes milwrol Wcráin
Categori:Rhengoedd
Zaz

Cantores a chyfansoddwr o Ffrainc yw **Zaz** (ganwyd 1 Mai 1980), sy'n cymysgu arddulliau jazz, cerddoriaeth ysgafn Ffrengig, soul ac acwstig. Ei henw iawn yw **Isabelle Geffroy**. 

Cafodd Zaz ei geni yn Tours, yn ferch i athrawes Sbaeneg a thrydanwr. Astudiodd yn y Conservatoire de Tours. Yn 2000 enillodd ysgoloriaeth ac astudiodd yn Ysgol Cerddoriaeth Fodern Bordeaux, y Centre d'Information et d'Activités Musicales (CIAM). Daeth yn aelod o'r band "Fifty Fingers" yn 2001, ac wedyn yn y band Izar-Adatz o Wlad y Basg.

Un o'i chaneuon mwyaf adnabyddus yw "Je veux", o'i albwm cyntaf, *Zaz*, a ryddhawyd yn 2010. Ymhlith ei chaneuon mwyaf poblogaidd ar Youtube mae; *Qué vendrá* a ryddhawyd yn hydref 2018 ac a welwyd gan 74 miliwn o bobl erbyn Mai 2022; *Eblouie par la nuit* a ryddhawyd yn 2011 ac oedd wedi ei gwylio gan dros 54 miliwn erbyn Mai 2022. Roedd ei fersiwn o gân a ganwyd gan Edith Piaf, "Sous le Ciel de Paris" ("Dan Awyr Paris") oedd wedi ei gwylio dros 16 miliwn o weithiau erbyn Mai 2020. Erbyn Mai 2022 roedd ei chân "Imagine", a ryddhawyd ym mis Medi 2021, wedi ei gwylio dros 2.5 filiwn o weithiau ar Youtube.

## Albymau
**Zaz* (2010)
**Recto Verso* (2013)
**Paris* (2014)
**Effet miroir* (2018)
**Isa* (2021)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1980
Go, Dog. Go!

Llyfr o 1961 gan yr awdur Americanaidd P. D. Eastman yw ***Go, Dog. Go!***.

Prynnodd Netflix yr hawliau cyfres a chychwynwyd gynhyrchiad o addasiad o'r cyfres o'r un enw yn 2021. Mae'r cyfres yn dra gwahanol i'r llyfr. Gwelodd y cyfres olau dydd yng Ionawr 2021 ac roedd yn llwyddiant ariannol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1961
Marine Le Pen

Cyfreithiwr a gwleidydd o Ffrainc yw **Marion Anne Perrine "Marine" Le Pen** (Ffrangeg: [maʁin lə pɛn]; ganwyd 5 Awst 1968) a redodd am arlywyddiaeth Ffrainc, yn aflwyddiannus, yn 2012, 2017, a 2022. Ymunodd Le Pen â'r FN (Ffrynt Cenedlaethol, yn ddiweddarach y Rali Genedlaethol (RN), bu'n gwasanaethu fel ei llywydd o 2011 i 2021. Mae hi'n aelod o’r Cynulliad Cenedlaethol ar gyfer 11eg etholaeth Pas-de-Calais ers 2017. Mae ei safiad gwleidyddol yn un dde eithaf ar y sbectrwm gwleidyddol.

Cafodd Marine Le Pen ei geni yn Neuilly-sur-Seine, yn ferch i'r arweinydd blaenorol y blaid, Jean-Marie Le Pen , a'i wraig gyntaf, Pierrette Le Pen. Mae gan Le Pen ddwy chwaer: Yann a Marie Caroline. 

Roedd hi'n fyfyrwraig yn y Lycée Florent Schmitt yn Saint-Cloud. Gadawodd ei mam y teulu yn 1984 pan oedd Marine yn 16. Ysgrifennodd Le Pen yn ei hunangofiant mai'r effaith oedd "y mwyaf ofnadwy: nid oedd fy mam yn fy ngharu i." Ysgarodd ei rhieni yn 1987.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Ffrainc
Categori:Cenedlaetholwyr Ffrengig
Categori:Ffeministiaid o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Turnverein

, c1900]]
, 1893]]
]]
Roedd y **Turnverein** yn glybiau gymansteg a sefydlwyd gan Friedrich Ludwig Jahn i hyrwyddo diwylliant yr Almaen, diwylliant corfforol, gwleidyddiaeth ryddfrydol a ddaeth, maes o law, yn enghreaifft ar gyfer clybiau athletau a gymnasteg eraill. Bu iddynt wreiddio hefyd yn yr Unol Daleithiau drachefn gyda'r cefnogwyr yn cefnogi ymdrech yr Undeb yn ystod Rhyfel Cartref America. 

## Hanes
Yn yr Almaen, cychwynnwyd mudiad gymnasteg mawr gan y *Turnvater* ("tad gymnasteg") a'r cenedlaetholwr Friedrich Ludwig Jahn ar ddechrau'r 19g adeg goruchfygiad yr Almaen gan Napoleon. Sefydlodd Jahn ei Turnverein gyntaf ym Merlin yn 1811. Roedd y Turnvereine ("undebau gymnasteg"; o'r Almaeneg *turnen* sy'n golygu "ymarfer gymnasteg," a *Verein* yn golygu "clwb, undeb") nid yn unig yn glybiau athletaidd ond hefyd yn sefydliadau gwleidyddol, gan adlewyrchu eu tarddiad mewn sefydliadau "gymnasteg cenedlaethol" cenedlaetholaidd. Mae'r term nawr hefyd yn dynodi lle ar gyfer ymarfer corff. Roedd y turnvereins cynnar yn ganolfannau ar gyfer meithrin iechyd ac egni trwy ymarfer gymnasteg, gan gynnwys defnyddio offer gymnasteg modern fel y bar llorweddol, bariau cyfochrog, ceffyl ochr, a cheffyl cromennog. Bwriad y sefydliadau hefyd oedd paratoi ieuenctid yr Almaen i amddiffyn eu gwlad yn erbyn Ffrainc Napoleon, ac anogwyd gymnastwyr i ddatblygu ysbryd gwladgarwch a *Deutschheit* (“Almaenigrwydd”).

Bu iddynt ysbrydoli clybiau tebyg fel y Sokol a sefydlwyd fel rhan o'r dadeni yng nghenedlaetholdeb Tsieceg yn 1862 ac a ddaeth yn rhan o'r amrywiol fudiadau cenedlaethol dros annibyniaeth. Roedd mudiad Turner yn yr Almaen yn gyffredinol ryddfrydol ei natur, a chymerodd llawer o Turner ran yn Chwyldroadau 1848.

## Unol Daleithiau
Wedi methiant Chwyldro 1848 yn yr Almaen, ataliwyd mudiad Turner, a gadawodd llawer o Turner yr Almaen, rhai yn ymfudo i'r Unol Daleithiau, yn enwedig i ranbarth Dyffrynnoedd Ohio, Wisconsin, Missouri, a Texas. Aeth nifer o'r Pedwar Deg Wythwr hyn ymlaen i ddod yn filwyr Undebol, a daeth rhai yn wleidyddion Gweriniaethol.[2] Ar wahân i wasanaethu fel sefydliadau addysg gorfforol, cymdeithasol, gwleidyddol a diwylliannol ar gyfer mewnfudwyr o'r Almaen, roedd Turners hefyd yn weithgar mewn addysg gyhoeddus a mudiadau llafur. Roeddent yn hyrwyddwyr gymnasteg blaenllaw yn yr Unol Daleithiau fel chwaraeon ac fel pwnc ysgol.[6] Yn yr Unol Daleithiau, dirywiodd y mudiad ar ôl 1900, ac yn enwedig ar ôl 1917.

Roedd y "Turners" (Almaeneg: *Turner*) yn aelodau o glybiau gymnasteg Almaeneg-Americanaidd a chefnogwyd ymdrech rhyfel yr Undeb yn ystod Rhyfel Cartref America. Turners, yn enwedig Francis Lieber, 1798–1872, oedd prif noddwyr gymnasteg fel camp Americanaidd a maes astudiaeth academaidd.

## Gweler hefyd
* Sokol

## Dolenni
* 'What is a Turnverein? How do Turners fit into American History' Gwefan German Girl in America

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon
Categori:Gymnasteg
Categori:Athletau
Categori:Cenedlaetholdeb Almaenig
Dalmellington

Pentref yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Ayr, yr Alban, yw **Dalmellington** (Gaeleg yr Alban: *Dail  Mheiling*). Saif i'r de-orllewin o dref Ayr ar draffordd yr A713.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Dalmellington boblogaeth o 1,410.

bawd|400px|dim|Meini Hirion Dalmellinton: cofeb a godwyd ym 1999 i'r saith pentref glofaol yn Nyffryn Doon

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Dwyrain Swydd Ayr
Newmilns

Tref yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Ayr, yr Alban, yw **Newmilns** (Gaeleg yr Alban: *Am Muileann Ùr*). Saif tua 7 milltir i'r dwyrain o dref Kilmarnock ar lannau Afon Irvine ac ar briffordd yr A71.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Newmilns boblogaeth o 3,050.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Ayr
Patna

Prifddinas talaith Bihar, yn nwyrain India, yw **Patna**. Saif ar lan ddeheuol Afon Ganges.

Mae'n cwmpasu arwynebedd o 250&nbsp;km² (97 milltir sgwâr). Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan gorfforaeth Patna boblogaeth o 1,684,297. Yn ôl ystadegau'r Cenhedloedd Unedig, yn 2018 roedd gan Patna boblogaeth o 2.35 miliwn, sy'n golygu mai hi oedd y ddinas 19eg mwyaf yn India.

## Cyfeiriadau
Categori:Bihar
Categori:Dinasoedd India
Sich

Enw ar diriogaeth neu gyfundrefn y Cosaciaid Wcreinaidd yw **sich** (). Defnyddiwyd yn hanesyddol i gyfeirio at ganolfan filwrol a gwleidyddol y Cosaciaid Wcreinaidd, yn enwedig Llu Zaporizhzhia, ac yn gyffredinol i ddisgrifio yr holl diroedd a fu dan reolaeth y Cosaciaid.

Ymgododd yr angen am ryw fath o lywodraeth neu awdurdodaeth ymhlith y Cosaciaid yn Wcráin o ganlyniad i wladychu yn rhanbarth Zaporizhzhia, ar hyd ganol a de Afon Dnieper, yn y cyfnod 1530–50. Safai'r gwladfeydd hyn yng ngororau eithaf Teyrnas Pwyl, a fyddai'n uno ag Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1569 i ffurfio'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd. Adeilasant bencadlys mewn llannerch (*sich* neu *sech*) yn y corstiroedd coediog o amgylch hen gaer ar un o ynysoedd y Dnieper. Ymledodd aneddiadau Llu Zaporizhzhia oddi yno, gan ffurfio lled-wladwriaeth awtonomaidd i raddau a elwir Sich Zaporizhzhia, a fodolai am ryw ddeucan mlynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cosaciaid
Categori:Geiriau ac ymadroddion Wcreineg
Categori:Hanes milwrol Wcráin
Glan Dde Wcráin

Rhanbarth hanesyddol yn Wcráin oedd **Glan Dde Wcráin** ( trawslythreniad: *Pravoberezhna Ukrayina*,  *Pravoberezhnaya Ukraina*, ) a leolwyd i orllewin canol Afon Dnieper. Ffiniodd â'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd (yn ddiweddarach Ymerodraeth Rwsia) i'r gogledd a'r gorllewin, Sich Zaporizhzhia i'r de-ddwyrain, Yedisan a Moldafia (dan dra-arglwyddiaeth yr Ymerodraeth Otomanaidd) i'r de-orllewin, a Glan Chwith Wcráin ar ochr draw'r Dnieper i'r dwyrain. Bu ei diriogaeth yn cyfateb i oblastau Volyn,  Rivne, Zhytomyr, Vinnytsia a Kirovohrad, gorllewin Oblast Kyiv a glan orllewinol dinas Kyiv, a rhannau o oblastau Cherkasy a Ternopil yn Wcráin heddiw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Canolbarth Wcráin
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Wcráin
Nkosi Sikelel' iAfrika

Emyn Gristnogol yw "'''Nkosi Sikelel ' iAfrika'''" (iaith Xhosa: [ŋk’ɔsi sikʼɛlɛl‿iafrikʼa]), a gyfansoddwyd yn wreiddiol yn 1897 gan Enoch Sontonga, athro Xhosa mewn ysgol genhadol Fethodistaidd ger Johannesburg.

Ym 1994, gorchmynnodd Nelson Mandela i adnod "Nkosi Sikelel' iAfrika" gael ei chofleidio fel cyd-anthem genedlaethol De Affrica; mabwysiadwyd fersiwn ddiwygiedig yn ogystal yn cynnwys elfennau o "Die Stem" (yr anthem gyd-wladwriaeth ar y pryd a etifeddwyd gan y llywodraeth apartheid flaenorol) ym 1997. Weithiau cyfeirir at yr anthem genedlaethol newydd hon o Dde Affrica fel "Nkosi Sikelel' iAfrika" er nad dyma ei henw swyddogol.

Roedd "Nkosi Sikelel' iAfrika" emyn yn 1897 wedi cyfansoddi gan yr athro Fethodistaidd Enoch Sontonga, o Johannesburg . Mae wedi cael ei honni bod y dôn yn seiliedig ar ar yr emyn Cymraeg "Aberystwyth" gan Joseph Parry . Ysgrifennwyd geiriau'r pennill a'r corws cyntaf yn wreiddiol yn yr iaith Xhosa fel emyn. Ym 1927 ychwanegwyd saith pennill gan y bardd Xhosa Samuel Mqhayi . 

Cymerwyd yr emyn gan gôr Ysgol Uwchradd Ohlange, a gwasanaethodd ei gyd-sylfaenydd, John Dobe, fel llywydd cyntaf Cyngres Genedlaethol Brodorol De Affrica . Fe'i canwyd i gloi cyfarfod y Gyngres ym 1912; erbyn 1925 daeth yn anthem cloi swyddogol y sefydliad, a elwir bellach yn Gyngres Genedlaethol Affrica.  Cyhoeddwyd "Nkosi Sikelel' iAfrika" am y tro cyntaf yn 1927. Daeth yn anthem genedlaethol answyddogol De Affrica, yn cynrychioli dioddefaint y lluoedd gorthrymedig. Oherwydd ei chysylltiad â'r ANC, cafodd y gân ei gwahardd gan y gyfundrefn yn ystod oes apartheid.

## Cyfeiriadau
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Gweithwyr Diwydiannol y Byd

bawd|Logo Gweithwyr Diwydiannol y Byd
Undeb llafur rhyngwladol yw **Gweithwyr Diwydiannol y Byd** (, IWW) a sefydlwyd yn Chicago, Unol Daleithiau America, ym 1905. Ers ei gychwyn mae wedi bod yn undeb radicalaidd—yn groes i gyfalafiaeth—a châi ddylanwad mawr ar ddatblygiad y mudiad llafur torfol yn yr Unol Daleithiau. Dirywiodd ei aelodaeth yn sylweddol yn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, ond mae'r IWW yn goroesi hyd heddiw gyda changhennau ar draws y byd. Llysenw poblogaidd yr IWW yw'r *Wobblies*.

Rhagflaenwyd sefydlu'r IWW gan ddeng mlynedd o streiciau a brwydrau rhwng mwyngloddwyr, perchnogion y mwyngloddiau, a'r awdurdodau lleol yng Ngorllewin yr Unol Daleithiau, gan gynnwys yn Cripple Creek, Colorado (1894), Leadville, Colorado (1896), Coeur d'Alene, Idaho (1899), a Telluride, Colorado (1903). Sbardunwyd yr IWW yn enwedig gan "Ryfeloedd Llafur Colorado", cyfres o streiciau gan weithwyr aur ac arian a melinwyr a rwystrwyd gan ymateb gwaedlyd y Gwarchodlu Cenedlaethol ym 1904. Dirprwyon o 43 o wahanol grwpiau oedd sefydlwyr yr IWW ar 27 Mehefin 1905, yn eu plith William D. Haywood o Ffederasiwn Mwyngloddwyr y Gorllewin (WFM), Daniel De Leon o'r Blaid Lafur Sosialaidd, ac Eugene V. Debs o'r Blaid Sosialaidd. Dadleuasant fod angen cyd-undeb newydd oherwydd gwrthwynebiad nifer o weithwyr i'r Ffederasiwn Llafur Americanaidd (AFL), yn enwedig agwedd yr AFL tuag at gyfalafiaeth a'i bolisi o wrthod derbyn gweithwyr anfedrus i undebau crefft.

Ym 1917, yr IWW oedd yr unig undeb llafur Americanaidd i wrthwynebu ymyrraeth yr Unol Daleithiau yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a byddai'r arweinwyr yn trefnu streic gan weithwyr copr yn Arizona mewn protest. Ymatebodd yr awdurdodau yn llawdrwm, gan ganiatáu *posse* o ddinasyddion i herwgipio'r streicwyr a'u bwrw allan o'r dalaith, ac aeth y llywodraeth ffederal ati i ddwyn arweinwyr yr IWW i brawf am dramgwyddo'r Ddeddf Ysbïo. Wedi'r rhyfel, wrth i'r economi wella a nifer o Americanwyr ofni twf Bolsieficiaeth, byddai heddluoedd a swyddogion lleol ar draws y wlad yn parhau i weithredu yn erbyn radicaliaeth yr IWW, a gostyngodd y nifer o streiciau. Cafwyd rhwyg arall, rhwng y canolwyr a'r datganolwyr, ym 1924, ac erbyn 1925 roedd yr IWW yn fudiad dieffaith gydag aelodaeth bitw. 

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Melvyn Dubofsky, *We Shall Be All: A History of the Industrial Workers of the World* (Chicago, University of Illinois Press, 1988).
* Howard Kimeldorf, *Battling for American Labor: Wobblies, Craft Workers, and the Making of the Union Movement* (Berkeley, Califfornia: University of California Press, 1999).

Categori:20fed ganrif yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1905
Categori:Sefydliadau a leolir yn Chicago
Categori:Undebau llafur
Setswana

Un o'r ieithoedd Bantŵ a siaredir yn Neheudir Affrica gan tua 8.2 miliwn o bobl yw **Setswana**, (yr enw yn yr iaith ei hun) a adnabyddir hefyd wrth ei henw **Tswana**, ac a sillafwyd yn flaenorol **Secoana** yn Saesneg.  Mae'n perthyn i'r teulu iaith Bantw o fewn cangen Sotho-Tswana Parth S (S.30), ac mae'n perthyn yn agos i'r ieithoedd Sotho Gogleddol a De Sotho (Sesotho), yn ogystal â'r iaith Kgalagadi a'r iaith Lozi.

Mae Setswana yn iaith swyddogol ac yn lingua franca yn Botswana ac yn Ne Affrica. Mae llwythau Tswana i'w cael mewn mwy na dwy dalaith yn Ne Affrica, yn bennaf yn y Gogledd Orllewin, lle mae tua phedair miliwn o bobl yn siarad yr iaith. Mae amrywiad trefol ar yr iaith, o'r enw Pretoria Sotho, sy'n cynnwys bratiaith ac yn wahanol i Setswana ffurfiol: dyma brif iaith unigryw dinas Pretoria. Y tair talaith yn Ne Affrica sydd â'r nifer fwyaf o siaradwyr yw Gauteng (tua 11%), Northern Cape, a Gogledd Orllewin (dros 70%). Hyd at 1994, roedd pobl Tswana De Affrica yn ddinasyddion tybiannol o Bophuthatswana, un o bantustaniaid y gyfundrefn apartheid. Mae gan yr iaith Setswana yn Nhalaith y Gogledd-orllewin amrywiadau lle mae'n cael ei siarad yn ôl y llwythau a geir yn niwylliant Tswana (Bakgatla, Barolong, Bakwena, Batlhaping, Bahurutshe, Bafokeng, Batlokwa, Bataung, a Bapo, ymhlith eraill); mae'r iaith ysgrifenedig yn aros yr un fath. Mae nifer fechan o siaradwyr hefyd i'w cael yn Simbabwe (nifer anhysbys) a Namibia (tua 10,000 o bobl).

Cyhoeddwyd gramadeg cyntaf Tswana ym 1833 gan y cenhadwr, James Archbell, er ei fod wedi'i fodelu ar ramadeg Xhosa. Cyhoeddwyd gramadeg cyntaf Tswana a oedd yn ei hystyried yn iaith ar wahân i Xhosa (ond nid yn iaith ar wahân i'r ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol o hyd) gan y cenhadwr Ffrengig, E. Casalis yn 1841. Newidiodd ei feddwl yn ddiweddarach, a mewn cyhoeddiad o 1882, nododd fod ieithoedd Sotho Gogleddol a Deheuol yn wahanol i Tswana.

Roedd Sol Plaatje, dealluswr ac ieithydd o Dde Affrica, yn un o'r awduron cyntaf i ysgrifennu'n helaeth yn ac am yr iaith Tswana.

## Orgraff
Mae'r llythrennau yn cael eu ynganu fwy neu lai fel Cymraeg, ac eithrio g , sy'n swnio fel ch yn bach a j, sy'n cael ei ynganu yr un peth â'r Saesneg. Mae'r llythyren š yn cael ei ynganu fel sh . Mae'r seiniau clic c , q ac x a'r llythrennau v a z yn digwydd mewn geiriau estron yn unig, fel y rhai o De Ndebele neu isiZulu. Mae gan yr iaith hefyd sŵn sy'n debyg i'r 'll' Gymraeg ond ag 't' cyn yr ll, gelwir yn Affricate ochrol alfeolaidd di-lais (Voiceless alveolar lateral affricate).

## Geirfa elfennol 
Enghreifftiau o eiriau a dywediadau:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Peace Corps Botswana: An Introduction to the Setswana Language*
**Setswana: Grammar Handbook. Peace Corps Language Handbook Series*
*
*
**About Setswana*
* *Ke ya o rata* ("Dw i'n mynd i dy garu di") cân pop gan Thabo Kane

Categori:Iaith
Categori:Botswana
Categori:De Affrica
Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd De Affrica
Y Blaid Lafur Annibynnol

Plaid wleidyddol Brydeinig oedd y **Blaid Lafur Annibynnol** (Saesneg: Independent Labour Party; ILP), a sefydlwyd ym 1893, pan ymddangosai'r Rhyddfrydwyr yn amharod i gymeradwyo ymgeiswyr o'r dosbarth gweithiol. 

Keir Hardie, trefnydd undeb adnabyddus a oedd ar y pryd yn AS annibynnol yn San Steffan, oedd ei chadeirydd cyntaf.

Ym 1906 daeth y blaid yn gysylltiedig â'r Blaid Lafur, ond cadwodd ei llais annibynnol ei hun am lawer o flynyddoedd. Roedd yn gwrthwynebu militariaeth y Rhyfel Mawr yn gryf.

Categori:Y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1893
Categori:Dadsefydliadau 1975
Tarbert

Gallai **Tarbert** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Tarbert (Gaeleg yr Alban: *An Tairbeart*), y prif anheddiad ar ynys Na Hearadh (Harris), Ynysoedd Allanol Heledd
* Tarbert (Gaeleg yr Alban: *An Tairbeart*), tref ar benrhyn Kintyre, Argyll a Bute
* Tarbert, pentrefan ar ynys Jura, Ynysoedd Mewnol Heledd, Argyll a Bute

### Iwerddon
* Tarbert, Swydd Kerry (Gwyddeleg: *Tairbeart*), tref yn Swydd Kerry

## Gweler hefyd
* Tarbet (gwahaniaethu), sillafiad arall o leoedd yn yr Alban gydag enwau yn deillio o Aeleg yr Alban: *An Tairbeart*

----
Maike Kesseler

Dyfarnwr snwcer o'r Almaen yw **Maike Kesseler** (ganwyd 1 Ionawr 1982). Mae hi'n dod o Mammendorf ger München, Bafaria.

Mae Kesseler yn gyn-chwaraewr snwcer. Mae hi'n ganolwr fel hobi, ac yn gweithio'n llawn amser mewn banc. Mae ei gŵr, Jürgen Kesseler, yn gyn-chwaraewr Bundesliga  Almaeneg snwcer ac yn drefnydd twrnamaint snwcer.  

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr snwcer o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pobl o München
Blackburn (gwahaniaethu)

Gall **Blackburn** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Blackburn, tref yng Ngorllewin Lothian
* Blackburn, tref yn Swydd Aberdeen

### Lloegr
* Blackburn, tref yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr

## Pobl
* Jemima Blackburn (1823–1909), adaregydd ac arlunydd
* Kathleen Bever Blackburn (1892–1968), botanegydd

## Eraill
* Blackburn, etholaeth seneddol yng Ngogledd-orllewin Lloegr
* Blackburn Rovers F.C., clwb pêl-droed

----
Diwydiant Cerbydau Hellenig

Mae'r **Diwydiant Cerbydau Hellenig** (ELVO) yn wneuthurwr cerbydau Groegaidd wedi'i leoli yn Thessaloniki. Sefydlwyd y cwmni yn 1972  fel Steyr Hellas. a chymerodd ei enw presennol yn 1987. Yn bennaf mae'n cynhyrchu bysiau, tryciau, cerbydau milwrol. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau technoleg
Groeg
Teyrnas Serbia

Gwladwriaeth yn y Balcanau a fodolai o 1882 i 1918 oedd **Teyrnas Serbia** (Serbeg: Краљевина Србија trawslythreniad: *Kraljevina Srbija*). Dyrchafwyd Tywysogaeth Serbia yn deyrnas ym 1882 pryd datganwyd Milan I—Tywysog Serbia ers 1868—yn Frenin Serbia, yn sgil cudd-gytundeb gydag Awstria-Hwngari. Roedd yn ffinio ag Awstria-Hwngari i'r gogledd a'r gogledd-orllewin, Tywysogaeth Montenegro (Teyrnas Montenegro o 1910 ymlaen) i orllewin y canolbarth, Albania (rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd hyd at 1912) i'r de-orllewin, Teyrnas Groeg i'r de, Tywysogaeth Bwlgaria (Tsaraeth Bwlgaria o 1908 ymlaen) i'r dwyrain, a Theyrnas Rwmania i'r gogledd-ddwyrain. Beograd oedd y brifddinas, Serbeg oedd y briod iaith, ac Eglwys Uniongred Serbia oedd y ffydd gyffredin.

## Sefydlu
Yn fuan, ceisiodd Milan arfer ei rym yn y Balcanau drwy fanteisio ar yr argyfwng ym Mwlgaria—gwladwriaeth gaeth i'r Ymerodraeth Otomanaidd—a goresgyn y wlad honno, gyda sêl bendith Awstria, yn Nhachwedd 1885, yn y gobaith o gipio tiriogaeth ac atal yr undeb rhwng Tywysogaeth Bwlgaria a Dwyrain Rwmelia. Er i'r Otomaniaid beidio ag ymyrryd yn y rhyfel, bu'r amddiffynwyr yn drech na'r goresgynwyr a bu'n rhaid i lysgennad Awstria yn Beograd fygwth ymyrraeth er mwyn atal byddin Bwlgaria rhag meddiannu Serbia. Ymddiorseddai Milan yn sydyn ym Mawrth 1889, ac esgynnodd ei fab Alecsander I i'r orsedd yn 12 oed. Datganodd Alecsander ei hun yn llawn oed ym 1893, ac aeth ati i benodi llywodraeth newydd a diddymu'r cyfansoddiad rhydfdfrydol a fabwysiadwyd gan ei dad ym 1889. Er iddo gychwyn ei deyrnasiad yn boblogaidd, trodd y bobl yn ei erbyn wedi iddo briodi ei gariad, y weddw Draga Draga Mašín, ym 1900. Llofruddiwyd y ddau ohonynt gan swyddogion y fyddin yn y palas brenhinol, yn y cynllwyn a elwir *Coup* Mai 1903. Daeth brenhinllin Obrenović i ben felly, a datganwyd Petar Кarađorđević yn Frenin Pedr I.

## Esblygu i Deyrnas Iwgoslafia
Yn sgil argyfwng cyfansoddiadol yng ngwanwyn 1914, datganodd y Brenin Pedr ei fod am ymddeol oherwydd ei henaint ac ildio'i frenhinfreintiau i'w etifedd, a dyrchafwyd y Tywysog Coronog Alecsander yn Rhaglyw Dywysog Serbia ar 24 Mehefin 1914. Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, ymdrechodd i sicrhau cefnogaeth Rwsia i Serbia ac apeliodd at ban-Slafiaeth drwy gefnogi achos y Slafiaid Deheuol yn Awstria-Hwngari. Fel pencadlywydd y lluoedd arfog, aeth Alecsander i faes y gad a chyd-deithiodd gyda'r Fyddin Frenhinol wrth iddi ffoi ar draws Albania yng ngaeaf 1915–16. Ar ddiwedd y rhyfel, arweiniodd ei luoedd i mewn i Beograd ar 31 Hydref 1918, ac ar 1 Rhagfyr datganwyd sefydlu Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid, a newidiwyd ei henw i Iwgoslafia yn 1929, gan uno Serbia â thiriogaethau a ildiwyd gan Awstria-Hwngari yn ogystal â Montenegro.

## Dolenni
* *Serbia Before World War 1 I THE GREAT WAR Special* hanes milwrol a gwleidyddol 


Categori:19eg ganrif yn Serbia
Categori:20fed ganrif yn Serbia
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Serbia
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1882
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1918
Categori:Hanes gwleidyddol Serbia
Cannoedd Duon

[bawd|250px|Gorymdaith gan y Cannoedd Duon yn [Odesa wedi cyhoeddi Maniffesto Hydref yn 1905 oedd yn ymateb i'r Chwyldro y flwyddyn honno]]
**Cannoedd Duon** neu **Cant Du** (Rwsieg: *Чёрная сотня*; Tschornaja sotnja) oedd y term cyffredinol am sefydliadau eithafol asgell dde a brenhinol-genedlaetholgar yn ystod degawdau olaf bodolaeth Ymerodraeth Rwsia, gan gynnwys Undeb y Bobl Rwsiaidd (a elwir hefyd yn y Cymdeithas y Bobl Rwseg). Ymddengys i'r enw ddod o'r cysyniad Oesoedd Canol o "du" i ddynodi'r bobl gyffredin, y werin bobl (hynny yw, nid uchelwyr), a ddrefnwyd fel milisia. Baner y mudiad oedd baner trilliw llorweddol, du-melyn-gwyn.

## Athroniaeth
Roedd ideoleg y mudiad yn seiliedig ar slogan a luniwyd gan Iarll Sergey Uvarov, "Uniongrededd, Awtocratiaeth, a Chenedligrwydd" (*Pravoslaviye, Samodershaviye i Narodnost*).

Roedd aelodau'r sefydliadau hyn yn cael eu hadnabod fel Cannoedd Duon (Rwseg lluosog: черносотенцы; chernootenzy) dynodedig. Mae'r sefydliadau wedi'u neilltuo i ffenomen cyn-ffasgaeth.

Roeddynt yn gefnogwyr pybyr o'r Tsar a theulu'r Romanoff frenhinol.

Y sefydliadau gwyliadwrus a gefnogwyd gan yr awdurdodau tsaraidd oedd prif symbylwyr pogromau gwrth-Semitaidd a gwrth-Wcreineg a braw yn erbyn chwyldroadwyr, yn enwedig rhwng 1904 a 1906. Roeddent yn perthyn i fudiadau cenedlaetholgar modern Ewrop.

## Y Cannoedd Duon ac Wcráin
Roedd y Cannoedd Duon yn ystyried Wcreiniaid fel Rwsiaid, ac yn denu cefnogaeth llawer o "Moscowphiliaid" a oedd yn ystyried eu hunain yn Rwsiaidd ac yn gwrthod cenedlaetholdeb a hunaniaeth Wcráin. Ymgyrchodd y mudiad Cannoedd Duon yn frwd yn erbyn yr hyn a ystyriai yn ymwahaniaeth yn yr Wcráin, yn ogystal ag yn erbyn hyrwyddo diwylliant ac iaith Wcreineg yn gyffredinol, ac yn erbyn gweithiau'r bardd Taras Shevchenko o Wcráin, yn arbennig. Yn Odesa, caeodd y Cannoedd Duon gangen leol y gymdeithas Prosvita yn yr Wcráin, sefydliad a oedd yn ymroddedig i ledaenu llythrennedd yn yr Wcreineg ac ymwybyddiaeth ddiwylliannol Wcráin.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Black Hundreds Live Again*, erthygl newyddion ar ddathliadau 100 mlwyddiant y Cannoedd Duon yn Rwsia
* "The Black Hundreds & the Organization of an Uprising" (1905) gan Lenin Darlleniad o erthygl Lenin 

Categori:Rwsia
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Mapudungun

**Mapudungun** yw iaith y Mapuche, pobl Amerindiaidd sy'n byw yng ngwledydd presennol Tsile a'r Ariannin.

## Heddiw 
## Cyfarchion a geiriau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithoedd De America
Baile a' Mhanaich

Pentref ar ynys Beinn na Faoghla yn awdurdod unedol Na h-Eileanan Siar (Ynysoedd Allanol Heledd), yr Alban, yw '''Baile a' Mhanaich** (Saesneg: **Balivanich''').

Yn 2001 roedd y boblogaeth yn 443 gyda 74.94% o’r rheiny wedi’u geni yn yr Alban a 18.06% wedi’u geni yn Lloegr.

## Hanes
Mae'n bosibl bod yr enw sy'n golygu "tref y mynach" yn ymwneud â mynachlog a sefydlwyd yma o bosibl mor gynnar ag yn ystod y 6g. Dichon fod *Teampall Chaluim Chille*, eglwys hynafol a gysegrwyd i Sant Colum Cille, yn rhan o'r fynachlog hon; mae ei olion i'w gweld i'r de o'r pentref hyd heddiw. Daeth awyrfa i'r gogledd, a adeiladwyd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn ganolfan reoli ar gyfer cyfres rocedi Ynysoedd Heledd, a sefydlwyd ym 1957 ar anterth y Rhyfel Oer. Mae bellach yn leoliad Maes Awyr Benbecula.

## Gwaith
Yn 2001 roedd 207 mewn gwaith. Ymhlith y prif waith yn y gymuned roedd:

* Amaeth: 0.97%
* Cynhyrchu: 4.83%
* Adeiladu: 9.18%
* Mânwerthu: 12.08%
* Twristiaeth: 5.31 %
* Eiddo: 14.01%

## Addysg
Ers i'r hen ysgol gynradd gael ei difrodi'n arw yn ystod storm, mae plant o Balivanich a'r cymunedau cyfagos wedi bod yn mynychu Ysgol newydd Balivanich (Sgoil Bhaile a' Mhanaich) ers mis Awst 2011. Mae tua 140 o fechgyn a merched 1 – 12 oed yn cael gofal. ar gyfer neu a addysgir yno mewn 3 dosbarth cyn-ysgol a 6 dosbarth ysgol gynradd. Mae ysgol uwchradd wedi'i lleoli yn nhref gyfagos Liniclate.

## Maes Awyr
Mae Maes Awyr Benbecula (*Port Adhair Bheinn na Fadhla*) (IATA : BEB , ICAO: EGPL ) wedi ei leoli ar ymyl gogleddol y pentref. Y gweithredwr yw'r Highlands and Islands Airports Limited sydd wedi'i leoli yn Inverness.

Mae gweithrediadau'n cynnwys hediadau wedi'u hamserlennu i'r Mainland (Inverness trwy Stornoway a Glasgow International) a hediadau cargo drwy'r post. Yn ogystal, mae'r maes awyr yn cael ei ddefnyddio, oherwydd ei leoliad canolog yn agos i'r ysbyty, fel man glanio ar gyfer hofrenyddion achub ac awyrennau. Defnyddir peth tir hefyd i'r Awyrlu Brenhinol ail-lenwi â thanwydd ac at ddibenion trafnidiaeth a logisteg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynysoedd Allanol Heledd
Cyngor prifysgol

**Cyngor prifysgol** yw'r corff sy'n gyfrifol am lywodraethiant prifysgol fel arfer, gan ddwyn y cyfrifoldeb yn y pen draw am holl faterion ariannol prifysgol, ei hasedau a phenodi is-ganghellor. Yn ymarferol, mae llawer o'r gwaith o redeg prifysgol yn cael ei ddirprwyo gan y cyngor i'r is-ganghellor a'i staff.

Cyfrifoldeb senedd prifysgol yw materion academaidd, sy'n atebol i gyngor y brifysgol fel arfer. Mae cyngor prifysgol yn cynnwys aelodau annibynnol o'r tu allan i'r brifysgol, cynrychiolwyr staff a chynrychiolwyr myfyrwyr.

Categori:Prifysgolion
Categori:Addysg uwch
Cymru Fyw

Gwasanaeth newyddion Cymraeg ar-lein a ddarperir gan y BBC yw **Cymru Fyw**. Cafodd ei lansio yn 2014, yn rhannol o ganlyniad i lwyddiant gwasanaeth Golwg360 a lansiwyd yn 2009. Sefydlwyd Cymru Fyw fel peilot dwy flynedd yn y lle cyntaf a'i wneud yn barhaol yn sgil ei lwyddiant. Mae'n cynnwys straeon newyddion yn ogystal ag eitemau nodwedd ac erthyglau barn.

## Dolenni
* BBC Cymru Fyw

## Cyfeiriadau
Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Gwefannau newyddion
Categori:BBC Cymru
Categori:BBC
Rhuanedd Richards

Newyddiadurwr a darlledwr yw **Rhuanedd Richards** (ganed 1974) sy'n Gyfarwyddwr BBC Cymru ar hyn o bryd.

## Bywyd personol ac addysg 
Fe'i magwyd yng Nghwm Cynon, yn ferch i'r Barnwr Philip Richards a Dot oedd yn weithiwr cymdeithasol.

Astudiodd yn Ysgol Gyfun Rhydfelen cyn mynd ymlaen i Brifysgol Cymru Aberystwyth i astudio gwleidyddiaeth. Bu'n Llywydd Undeb y Myfyrwyr yn ystod ei chyfnod yn Aberystwyth. Mae'n byw ym Mhontypridd gyda'i theulu erbyn hyn; mae'n briod â'r newyddiadurwr Stephen Fairclough ac mae ganddynt fab a merch.

## Gyrfa 
Dechreuodd ei gyrfa fel newyddiadurwr gyda'r BBC, ac roedd yn wyneb cyfarwydd yn cyflwyno rhaglenni gwleidyddol yn y ddwy iaith yn nyddiau cynnar Senedd Cymru. Yn 2007, gadawodd y BBC i fynd yn gynghorydd arbennig yn Llywodraeth Cymru adeg clymblaid Cymru'n Un. Yn dilyn etholiad 2011 a diwedd y glymblaid, fe'i penodwyd yn Brif Weithredwr Plaid Cymru, gan olynu Gwenllian Lansdown yn y swydd. Yn 2017, fe'i penodwyd yn gynghorydd arbennig i Lywydd y Senedd, Elin Jones.

Yn 2018, dychwelodd i'r BBC fel Golygydd BBC Radio Cymru, gan olynu Betsan Powys yn y swydd. Roedd hefyd yn gyfrifol am wefan newyddion BBC Cymru Fyw. Fe'i penodwyd yn Gyfarwyddwr Cynnwys BBC Cymru yn 2021, ac mae bellach yn Gyfarwyddwr BBC Cymru, yn dilyn dyrchafiad Rhodri Talfan Davies yn Gyfarwyddwr y Cenhedloedd i'r BBC.

Mae hefyd yn aelod o Gyngor Prifysgol Aberystwyth ers 2020.

## Derbyn i'r Orsedd
Derbyniwyd Rhuanedd i'r Orsedd yn 2024 ym mro ei mebyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhondda Cynon Taf 2024 ym Mhontypridd. Cafodd ei derbyn yn y Wisg Las.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd o Gymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Dynwarededd Müelleraidd

Mae **dynwarededd Müelleraidd** yn ffenomen naturiol lle mae dwy neu fwy o rywogaethau sydd wedi'u hamddiffyn yn dda, sy'n aml yn blasu'n gas ac yn rhannu yr un ysglyfaethwyr, wedi dod i ddynwared rhybuddion ei gilydd, er budd pawb. Y fantais i ddynwaredwyr Müelleraidd yw mai dim ond un cyfarfyddiad annymunol sydd ei angen ar ysglyfaethwyr ag un aelod o set o ddynwarediadau Müelleraidd, ac wedi hynny osgoi pob lliw tebyg, p'un a yw'n perthyn i'r un rhywogaeth â'r cyfarfyddiad cychwynnol ai peidio. 

Fe'i enwir ar ôl y naturiaethwr Almaenig Fritz Müller, a gynigiodd y cysyniad gyntaf ym 1878, gan gefnogi ei ddamcaniaeth gyda'r model ystadegol cyntaf o ddetholiad sy'n dibynnu ar amledd, un o'r modelau cyntaf o'i fath yn unrhyw le mewn bioleg*: yn y ddelwedd hon y pedward uchaf yw ffurfiau o *Heliconius numata,'' sy'n dynwared rhywogaethau o'r genws *Melinaea*, a'r pedwar isaf yw *H. melpomene* (chwith) a *H. erato* (dde), sy'n dynwared ei gilydd.]]. 

## Cyfeiriadau
Categori:Dynwarededd
Rhestr prif weithredwyr Plaid Cymru

Dyma restr o brif weithredwyr neu brif swyddogion cyflogedig Plaid Cymru.

* H R Jones, Trefnydd ac Ysgrifennydd, 1925-1930
* J E Jones, Ysgrifennydd Cyffredinol, 1930-1962
* Elwyn Roberts, Ysgrifennydd Cyffredinol, 1964-1971
* Dafydd Williams, Ysgrifennydd, 1971-1993
* Karl Davies, Ysgrifennydd, 1994-2002
* Gwenllian Lansdown, Prif Weithredwr, 2007-2011
* Rhuanedd Richards, Prif Weithredwr, 2011-2016
* Gareth Clubb, Prif Weithredwr, 2016-2020
* Carl Harris, Prif Weithredwr, 2021-2022
* Robert Owens, 2023-

## Cyfeiriadau 
Categori:Plaid Cymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
prif weithredwyr Plaid Cymru
Dynwarededd Batesaidd

Mae **dynwarededd Batesaidd** yn fath o ddynwarededd lle mae rhywogaeth ddiniwed wedi esblygu i efelychu signalau rhybuddio rhywogaeth niweidiol sydd wedi'i chyfeirio at ysglyfaethwr sy'n targedu'r ddwy. Mae wedi ei henwi ar ôl y naturiaethwr Seisnig Henry Walter Bates, ar ôl ei waith ar loÿnnod byw yng nghoedwigoedd glaw Brasil. Roedd Bates yn ffrind i Alfred Russel Wallace.

Dynwarededd Batesaidd yw'r ffenomen ddynwaredol mwyaf adnabyddus ac a astudiwyd fwyaf, fel bod y gair ‘dynwarededd’ (S. *mimicry*) yn aml yn cael ei drin yn gyfystyr â dynwarededd Batesaidd.  Mae yna lawer o ffurfiau eraill fodd bynnag, rhai yn debyg iawn mewn egwyddor, eraill ymhell ar wahân.  Mae'n cael ei gyferbynnu'n aml â dynwarededd Müelleraidd, math o gydgyfeirio rhwng dwy neu fwy o rywogaethau niweidiol sydd o fudd i'r ddwy ochr.  Fodd bynnag, oherwydd y gall fod gan y dynwaredydd rhywfaint o amddiffyniad ei hun, nid yw'r gwahaniaeth yn absoliwt.  Gellir ei gyferbynnu hefyd â mathau gwahanol o ddynwarediadau.  Efallai mai’r gwrthgyferbyniad mwyaf amlwg yma yw dynwarededd ymosodol, lle mae ysglyfaethwr neu arfilyn yn dynwared rhywogaeth ddiniwed, gan osgoi ei ganfod a gwella ei lwyddiant wrth chwilota.

Gelwir y rhywogaeth efelychiadol yn *ddynwaredwr*, tra bod y rhywogaeth a ddynwaredwyd (a warchodir gan ei wenwyndra, blas drwg neu amddiffynfeydd eraill) yn cael ei adnabod fel y *model*.  Mae'r rhywogaethau ysglyfaethus sy'n cyfryngu rhyngweithiadau anuniongyrchol rhwng y dynwaredwr a'r model yn cael ei adnabod yn amrywiol fel y *derbynnydd*, *diniweityn* neu *weithredwr*.  Trwy barasiteiddio signal rhybuddio gonest y model, mae dynwarededd Batesaidd yn ennill mantais, heb orfod mynd i'r gost o arfogi ei hun.  Mae'r model, ar y llaw arall, dan anfantais, ynghyd â'r diniweityn. Os bydd niferoedd uchel o fewnfudwyr yn ymddangos, gall profiadau cadarnhaol gyda'r dynwaredwyr arwain at drin y model yn ddiniwed. Ar amlder uwch mae yna fantais ddethol gryfach hefyd i'r ysglyfaethwr wahaniaethu rhwng dynwaredwr a model. Am y rheswm hwn, mae dynwaredwyr fel arfer yn llai niferus na modelau, enghraifft o ddewis yn dibynnu ar amlder (petai nifer mwy o ddynwaredwyr nag o fodelau ni fyddai'r system dwyll yn gweithio). Mae rhai poblogaethau dynwaredol wedi datblygu ffurfiau lluosog (amryffurfedd), gan eu galluogi i ddynwared sawl model gwahanol a thrwy hynny gael mwy o amddiffyniad.  Nid yw dynwarededd Batesaidd bob amser yn berffaith.  Mae amrywiaeth o esboniadau wedi'u cynnig ar gyfer hyn, gan gynnwys cyfyngiadau ar wybyddiaeth ysglyfaethwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Dynwarededd