open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Richard Davies (AS Môn)

Roedd **Richard Davies** (29 Tachwedd 1818 – 27 Hydref 1896) yn aelod seneddol dros Sir Fôn ac yn ddiwydiannwr amlwg ar yr ynys.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Davies yn Llangefni ar 29 Tachwedd 1818, yn un o dri o feibion i Richard Davies siopwr yn Llangefni ac Ann (cynt Jones) ei wraig; cafodd ei addysg yn Ysgol Genedlaethol Llangefni. Gyda'i dad a'i frodyr sefydlodd busnes masnachu coed ym Mhorthaethwy yn y 1830au, yn ddiweddarach daeth y busnes teuluol yn berchnogion nifer o longau masnach, bu llewyrch ar y busnes a daeth a chyfoeth sylweddol i Richard Davies gan ei godi i safle o ddylanwad ym Môn ac Arfon.

## Bywyd gwleidyddol
Safodd Davies fel ymgeisydd seneddol Rhyddfrydol am y tro cyntaf yn etholaeth Bwrdeistrefi Sir Gaernarfon yn etholiad 1859 ond fu'n aflwyddiannus. Safodd yn etholaeth Sir Fôn ym 1868 gan gadw'r sedd dros y Blaid Ryddfrydol ond gan ei gipio oddi wrth deulu Bulkeley, Baron Hill a oedd wedi cynrychioli'r sedd neu dethol ei gynrychiolydd ers cyn cof.

Er i'r anghydffurfiwr Walter Coffin cael ei ethol yn AS Rhyddfrydol dros Gaerdydd ym 1852, ystyrid ethol Davies ym Môn, David Williams (Monwysyn arall) ym Meirion a'r Parch Henry Richard ym Merthyr ym 1868 gan lawer fel egin troi'r Blaid Ryddfrydol yng Nghymru yn blaid yr anghydffurfwyr Cymreig a'r gwladgarwyr Cymraeg eu hiaith.

## Bywyd cyhoeddus y tu allan i'r Senedd
Davies oedd Ynad Heddwch anghydffurfiol cyntaf Môn, ei Siryf anghydffurfiol cyntaf (1858), a'i Harglwydd Raglaw anghydffurfiol cyntaf (1884).

Bu yn frwdfrydig yn ei gefnogaeth i'r Coleg Normal, Bangor ac i'r ysgolion Brutanaidd, (ysgolion di enwad oedd yn cael eu ffafrio gan anghydffurfwyr dros yr Ysgolion Cenedlaethol Eglwysig).

## Bywyd personol
Priododd Anne, ferch Henry Rees un o weinidogion anghydffurfiol amlycaf y 19g, a bu iddynt nifer o blant.
Bu farw o afiechyd ar y galon yn ei gartref yn Nhreborth ar 27 Hydref 1896.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Pobl o Ynys Môn
Barn ar Egwyddorion y Llywodraeth

Anterliwt gan fardd anhysbys o'r 18g yw ***Barn ar Egwyddorion y Llywodraeth***. Cafodd ei chyhoeddi rhywbryd yn y 1780au. Mae'n llyfr hynod o brin a fu "ar goll" am ddwy ganrif bron. Cyhoeddwyd adargraffiad ffotograffig yn 1983 wedi'i golygu gan y Dr Emyr Wyn Jones dan y teitl *Yr Anterliwt Goll*.

Y teitl llawn yw *Barn ar Egwyddorion y Llywodraeth, mewn Ymddiddan rhwng Pendefig a Hwsmon*. Disgrifir yr awdur fel "Bardd anadnabyddus o Wynedd."

## Llyfryddiaeth
* Dr Emyr Wyn Jones (gol.), *Yr Anterliwt Goll* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1983). Adargraffiad ffotograffaidd o'r anterliwt gyda rhagymadrodd gan y golygydd. ISBN 9780907158103

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Adolygiad o *Yr Anterliwt Goll* ar wefan Gwales.com

Categori:Anterliwtiau
Categori:Llyfrau'r 1780au
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg y 18fed ganrif
Nathan Rogers

Awdur gwaith topograffig Cymreig oedd **Nathan Rogers** (30 Mai 1639 - c. 1708). Roedd yn frodor o blwyf Llanfaches, Sir Fynwy (Bwrdeistref Sirol Casnewydd bellach).

## Gyrfa
Ganed Nathan Rogers yn 1639, yn fab i sgweier lleol a oedd yn gapten ym myddin Oliver Cromwell yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Tua diwedd ei oes, cyhoeddodd y llyfr *Memoirs of Monmouth-Shire* yn 1708. Yn ogystal â disgrifiad o hanes a thirwedd Sir Fynwy, ceir atodiad sy'n annog uchelwyr ac arweinwyr y sir i geisio adfer eu hawliau yng Nghoed Gwent, hawliau a gipwyd drwy ddichell gan Ardalydd Caerwrangon a Dug Beaufort.

## Llyfryddiaeth
**Memoirs of Monmouth-Shire* (Llundain, 1708). Adargraffwyd yn 1984.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1639
Categori:Marwolaethau'r 1700au
Categori:Daearyddwyr o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Y Bedwaredd Gainc

Darlith ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Dafydd Glyn Jones yw ***Y Bedwaredd Gainc***; Cyngor Gwynedd: Adran Addysg a Diwylliant a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1988. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o stoc dros dro.

## Disgrifiad byr
Darlith gan Dafydd Glyn Jones yn trafod cysylltiadau Dyffryn Nantlle â Phedwaredd Gainc y Mabinogi yw'r gyfrol hon: Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes (a draddodwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle, 8 Hydref 1987). Ceir 6 llun du-a-gwyn, coeden deuluol cymeriadau'r chwedlau a rhestr ddarllen ddethol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Llyfrau am lên gwerin Cymru
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1988
Y Beibl a Llenyddiaeth Gymraeg

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Derec Llwyd Morgan yw ***Y Beibl a Llenyddiaeth Gymraeg***. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Awst 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth gan yr ysgolhaig Derec Llwyd Morgan sy'n olrhain dylanwad y Beibl ar lenyddiaeth Gymraeg o'r 16g hyd yr 20g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
*Gwefan Gwales;

Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau am y Beibl Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Beirdd a Thywysogion

Llyfr ac astudiaeth academaidd, Gymraeg dan olygyddiaeth B.F. Roberts a Morfydd E. Owen yw ***Beirdd a Thywysogion***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Ebrill 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol deyrnged i'r Athro R. Geraint Gruffydd yn cynnwys casgliad o ysgrifau sy'n ffrwyth yr ymchwil ddiweddaraf ar waith Beirdd y Tywysogion.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
*Gwefan Gwales;
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Beirdd yr Uchelwyr a'r Gymdeithas yng Nghymru c.1536-1640

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan John Gwynfor Jones yw '''''Beirdd yr Uchelwyr a'r Gymdeithas yng Nghymru c.1536-1640'''''. J. Gwynfor Jones ei hun a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 06 Tachwedd 1997. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth o natur y gymdeithas Gymreig, yn economaidd a chymdeithasol o 1536-1640, ynghyd â dadansoddiad o ymateb Beirdd yr Uchelwyr i'r newidiadau a dreiddiodd i'r byd uchelwrol yr oeddent yn rhan ohono.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
*Gwefan Gwales;
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau am yr 16eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 17eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Barddoniaeth i Bawb? - Stéphane Mallarmé

Llyfr ac astudiaeth lenyddol yn Gymraeg gan Heather Williams yw **Barddoniaeth i Bawb?: Stephane Mallarme**. Cronfa Goffa Saunders Lewis a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 31 Gorffennaf 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Mae'r gyfrol yn arweiniad cryno i feddwl a gwaith y bardd Ffrengig Stéphane Mallarmé, 1842-98, nawddsant y mudiad Symbolaidd a ddylanwadodd yn fawr ar farddoniaeth yr 20g. Noddwyd yr ymchwil a'r cyhoeddiad gan Ymddiriedolaeth Saunders Lewis.
Wedi ei anelu at y darllenydd Cymraeg sydd a chefndir mewn llenyddiaeth Gymraeg, mae'r astudiaeth yma o Stephane Mallarme hefyd yn codi cwestiynau cyffredinol am sut i ddarllen barddoniaeth. Mae'r cwestiwn 'Barddoniaeth i Bawb?' yn y teitl yn arwain at gwestiwn cyffredinol iawn, ond sydd hefyd yn arbennig i Marllarme, sef 'beth yw barddoniaeth?'. 

Cyhoeddwyd y llyfr yn rhannol er mwyn nodi canmlwyddiant marwolaeth y bardd. Mae'r bennod gyntaf yn trafod bywyd llenyddol Paris ddiwedd y 19g. Mae'r ail bennod yn trafod cyfraniad Mallarme i lenyddiaeth Gymraeg, gan fanylu ar y defnyddd a wnaed ohono gan Saunders Lewis, a chan gyfeirio hefyd at y bardd Euros Bowen, a gyfieithodd rai o gerddi Mallarme i'r Gymraeg. Yn ogystal â hyn mae'r llyfr yn ceisio gofyn beth sydd gan Mallarme i'w gynnig i'r gynulleidfa Gymraeg heddiw. Mae'r drydedd bennod yn trafod y berthynas rhwng barddoniaeth ac athroniaeth yng ngwaith aeddfed Mallarme, ac yn cynnwys rhai cyfieithiadau Cymraeg o'i gerddi gan Heather Williams.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Barddoniaeth Ffrangeg
Categori:Llyfrau 1998
Astudiaethau ar yr Hengerdd

Llyfr o astudiaethau ar yr Hengerdd wedi'i golygu gan Rachel Bromwich ac R. Brinley Jones yw **Astudiaethau ar yr Hengerdd**. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1978. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint, ond yn cael ei hystyried i'w hadargraffu.

## Disgrifiad byr
Cyfrol deyrnged i'r Athro Syr Idris Foster ar ei ymddeoliad o gadair Celteg Prifysgol Rhydychen yw hon. Ceir penodau, yn Gymraeg a Saesneg, gan bymtheg o ysgolheigion Celtaidd ar Yr Hengerdd, pwnc a fu'n faes astudiaeth i Syr Idris dros y blynyddoedd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1978
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Mauno Koivisto

Gwleidydd o'r Ffindir oedd **Mauno Henrik Koivisto** (ganwyd 25 Tachwedd 1923 - 12 Mai 2017)  Arlywydd y Ffindir rhwng 27 Ionawr 1982 a 1 Mawrth 1994 oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Turku, yn fab i Juho Koivisto a'i wraig Hymni Sofia Eskola.  Bu farw Sofia ym 1933.

## Llyfryddiaeth 
* *Sosiaaliset suhteet Turun satamassa*, 1956
* *Linjan vetoa*, 1968
* *Väärää politiikkaa*, 1978 ISBN 951-26-1511-8
* *Tästä lähtien*, 1981 ISBN 951-26-2285-8
* *Linjaviitat*, 1983
* *Politiikkaa ja politikointia*, 1978–81; 1988
* *Maantiede ja historiallinen kokemus: Ulkopoliittisia kannanottoja*, 1992 ISBN 951-1-12614-8
* *Kaksi kautta*, 1994 ISBN 951-26-3947-5
* *Historian tekijät*, 1995 ISBN 951-26-4082-1
* *Liikkeen suunta*, 1997 ISBN 951-26-4272-7
* *Koulussa ja sodassa*, 1998 ISBN 951-26-4384-7
* *Venäjän idea*, 2001 ISBN 951-31-2108-9
* *Itsenäiseksi imperiumin kainalossa - mietteitä kansojen kohtaloista*, 2004 ISBN 951-31-3181-5

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion y Ffindir
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Ffindir
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl fu farw yn Helsinki
Cynllun Boddi Cwm Gwendraeth Fach

Roedd **Cynllun Boddi Cwm Gwendraeth Bach** (a gyferir ato hefyd fel **Brwydr Llangyndeyrn**) yn gynllun i foddi Cwm Gwendraeth Fach i greu cronfa ddŵr er mwyn darparu dŵr ar gyfer Abertawe. Ar ddechrau'r 1960au bwriad Corfforaeth Ddŵr Abertawe oedd boddi tir amaethyddol rhwng Llangyndeyrn a Phorthyrhyd, ond yn wyneb gwrthwynebiad lleol sylweddol, bu'n rhaid rhoi'r gorau i'r cynlluniau.

### Cefndir
Ar 16 Mawrth 1963 fe ymddangosodd erthygl am y cynllun yn y Western Mail. I'r pentrefwyr dyma oedd y tro cyntaf iddynt glywed am y cynllun i foddi'r cwm.

### Sefydlu Pwyllgor Amddiffyn
### Gwrthdystiadau a Chloi'r Clwydi
## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Capel Celyn

## Dolenni allanol
*llangyndeyrn.org  Gwefan i ddathlu 50 mlynedd ers achub Llangyndeyrn Cwm Gwendraeth Fach

Categori:1963 yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Jon Manchip White

Nofelydd o Gymru a ymsefydlodd yn yr Unol Daleithiau oedd **Jon Eubank Manchip White** (23 Mehefin 1924 – 31 Gorffennaf 2013).

Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd, yn fab i Gwilym Manchip White.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* *The Last Race* (Hodder & Stoughton, 1953) 
* *Build Us A Dam* (Hodder & Stoughton, 1955) 
* *The Girl from Indiana* (Hodder & Stoughton, 1956)
* *No Home but Heaven* (Hodder & Stoughton, 1957)
* *The Mercenaries* (Long, 1958) 
* *Hour of the Rat* (Hutchinson, 1962) A
* *The Rose in the Brandy Glass* (Eyre & Spottiswoode, 1965)
* *Nightclimber* (Chatto & Windus, 1968) 
* *The Game of Troy* (Chatto & Windus, 1971) 
* *The Garden Game* (Hodder & Stoughton, 1973) 
* *Send for Mr. Robinson* (Pinnacle, 1974) 
* *The Moscow Papers* (Major Books, 1979)
* *Death by Dreaming* (Apple-Wood Books, 1981)
* *The Last Grand Master* (Countryman Press, 1985)
* *Solo Goya* (Iris Press, 2007)
* *Rawlins White: Patriot To Heaven* (Iris Press, 2011)

### Storiau
* *Whistling Past the Churchyard* (Atlantic Monthly Press, 1992)
* *The Bird with Silver Wings* (Iris Press, 2012)

### Eraill
* *Ancient Egypt* (Allen Wingate, 1952) 
* *Anthropology* (English Universities Press, 1954) 
* *Marshal of France: The Life and times of Maurice, Comte de Saxe* (Hamish Hamilton, 1962) 
* *Everyday Life in Ancient Egypt* (Batsford, 1964) 
* *Diego Velázques, Painter and Courtier* (Hamish Hamilton, 1969) 
* *The Land God Made in Anger: Reflections on a Journey through South West Africa* (Allen & Unwin, 1969) 
* *Cortés and the Downfall of the Aztec Empire* (Hamish Hamilton, 1971) )
* *A World Elsewhere: One Man’s Fascination with the American Southwest* •(Crowell, 1975) 
* *Everyday Life of the North American Indians* (Batsford, 1979) 
* *What to Do When the Russians Come: A Survivors’ Handbook* (gyda Robert Conquest) (Stein & Day, 1984)
* *The Journeying Boy: Scenes from a Welsh Childhood* (Atlantic Monthly Press, 1991)

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Uned filwrol

Dosbarthiad gyda threfn a strwythur reoli ei hun sy'n ffurfio rhan o sefydliad milwrol yw **uned filwrol**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Lluoedd milwrol
Crynodeb cudd-wybodaeth

Cynnyrch cudd-wybodaeth filwrol ar ffurf adroddiad syml o fanylion y gelyn, gan gynnwys ei leoliad, nerth, trefniant, ac amcanion, ar gyfer cyfnod penodol o amser yw **crynodeb cudd-wybodaeth** (**INTSUM**).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cudd-wybodaeth filwrol
Categori:Cynnyrch cudd-wybodaeth
Jonathan Ceredig Davies

Llenor o Gymru ac arbenigwr ar lên gwerin Cymru oedd **Jonathan Ceredig Davies** (22 Mai 1859 – 29 Mawrth 1932). Cyhoeddai dan yr enw **J. Ceredig Davies**. Teithiodd yn eang a chyhoeddodd sawl llyfr taith gan gynnwys dwy gyfrol am y Wladfa, Patagonia. Ond fe'i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i astudiaethau llên gwerin gyda'r gyfrol nodedig *Folk-lore of West and Mid-Wales* (1911).

## Llyfryddiaeth
**Darlith ar Batagonia* (1891)
**Patagonia: a Description of the Country* (1892)
**Adventures in the Land of Giants: a Patagonion Tale* (1892)
**Folk-lore of West and Mid-Wales* (1911)
**Welsh and Oriental Languages* (1927)
**Life, Travels and Reminiscences* (!927)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenorion ffeithiol Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
CR Flamengo

Lleolir **Clwb "Regatas" Flamengo**, (a adnabyddir yn aml fel **Mengo**), yn ninas Rio de Janeiro, yn Brasil ac maen nhw'n chwarae pêl droed yng nghyngrair uchaf Brasil, sef y Brasileirão. Sefydlwyd y clwb ar 1 Medi 1895. Yn 1981 cymerodd y Flamengo ran yng nghwpan clybiau'r byd ym Mrasil, hefyd enillodd y clwb y gwpan cyfandirol ar ôl maeddu clwb Lerpwl.

## Anrhydeddau
* '''Cwpan Clybiau'r** (1):
1981
* **Pencampwyr Brasil Serie A** (8):
1980, 1982, 1983, 1987, 1992, 2009, 2019, 2020
* **Cwpan Brasil** (4):
1990, 2006, 2013, 2022
* **Pencampwyr Rio de Janeiro Serie A''' (38):
1914, 1915, 1920, 1921, 1925, 1927, 1939, 1942, 1943, 1944, 1953, 1954, 1955, 1963, 1965, 1972, 1974, 1978, 1979, 1979(Sspecial), 1981, 1986, 1991, 1996, 1999, 2000, 2001, 2004, 2007, 2008, 2009, 2011, 2014, 2017, 2019, 2020, 2021, 2024

### Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

C
C
Myles Davies

Awdur o Gymru ar bynciau crefyddol oedd **Myles Davies** (1662 – 1715 neu 1716). Ysgrifennai yn Lladin a Saesneg o safbwynt Protestanwr yn erbyn daliadau a dylanwad Pabyddiaeth.

## Bywgraffiad
Ganed Myles Davies ym mhlwyf Chwitffordd, Sir y Fflint, yn 1662. Cafodd ei hyfforddi i fod yn offeiriaid Catholig yng Ngholeg Seisnig yr Iesiwitiaid yn Rhufain ond droes yn Brotestant ar ôl dychwelyd i Gymru. Disgrifia ei droedigaeth yn ei lyfr *The Recantation of Mr Pollett, a Roman Priest* (1705). Ei brif waith yw'r *Athenae Britannicae* (1716), ar y ddadl rhwng Protestaniaeth a Phabyddiaeth, sy'n cynnwys ei ddrama Ladin *Pallas Anglicana*.

## Llyfryddiaeth ddethol
**The Recantation of Mr Pollett, a Roman Priest* (1705)
**Athenae Britannicae* (6 chyfrol, 1716)
**Pallas Anglicana*. Drama Ladin.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1662
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1719
Categori:Pobl o Dreffynnon
Roger Lort

Bardd o Gymru yn yr iaith Ladin oedd **Roger Lort** (1608 - 1664), a aned yn Stackpole Court yn Y Stagbwll, Sir Benfro, lle treuliodd ei oes.

## Bywgraffiad
Newidiodd ochr sawl gwaith yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Roedd ei garcharu gan John Poyer yn un o achosion Ail Ryfel Cartref Lloegr. Cafodd ei wneud yn farwnig yn 1662.

Cyfansoddodd nifer o gerddi Lladin, y rhan fwyaf ohonynt yn epigramau.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Lladin o Gymru
Categori:Genedigaethau 1608
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1664
Categori:Pobl o Sir Benfro
Gordewdra

bawd|Defnyddir y gymhareb taldra yn erbyn pwysau i ganfod a ydy person yn or-dew.

**Gordewdra** yw'r cyflwr meddygol hwnnw pan fo lefel uchel o fraster mewn person fel ei fod ef (neu hi) yn methu a gwneud rhai pethau ac yn cael effaith niweidiol ar ei iechyd. Ystyrir person yn or-dew pan fo'u cymhareb taldra-pwysau (*body mass index* (BMI)) yn uwch na 30&nbsp;kg/m2. Cyrhaeddir y ffigwr hwn drwy gymaru'r taldra (mewn metrau) a'r pwysau (mewn cilogramau).

Mae gordewdra'n codi'r tebygolrwydd o broblemau sy'n ymwneud â'r galon, clefyd y siwgwr math 2, rhai mathau o gansar, apnea cwsg a chryd y cymalau.

Ledled y byd, ystyrir gordewdra yn un o'r prif afiechydon angheuol y gellir ei atal. Mae ar gynnydd ers rhai blynyddoedd ac fe'i ystyrir yn un o brif problemau iechyd cyhoeddus, mewn oedolion a phlant.  Mewn rhai rhannau o Ewrop, caiff y claf ei ddychanu; mewn rhannau eraill caiff ei gyfri fel person cyfoethog. Yn 2013 diffiniodd Cymdeithas Feddygol America'r cyflwr yn "afiechyd".

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau genetig
Categori:Cyflyrau seicolegol
Categori:Maint bodau dynol
Gao Xingjian

Nofelydd, dramodydd ac arlunydd o Tsieina yw **Gao Xingjian** (ganwyd 4 Ionawr 1940).  Enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 2000.

Fe'i ganwyd yn Ganzhou.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol rhif 10 Nanjing.

## Llyfryddiaeth
### Drama
*《絕對信號》(1982)
*《車站》("Arosfa Bws"; 1983)
*《野人》("Anwariaid"; 1985)

### Eraill
*《彼岸》(1986)
*《冥城》("Dinas Tywyll"; 1988) 
*《逃亡》("Dihangfa", 1990)
*《山海經傳》("Stori Shan Hai Jing"; 1992)
*《八月雪》 ("Eira yn Awst"; 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Dramodwyr Tsieineeg o Tsieina
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Nofelwyr Tsieineeg o Tsieina
Richard Bulkeley Williams-Bulkeley

Roedd **Syr Richard Bulkeley Williams-Bulkeley, y 10fed barwnig o Baron Hill** ger Biwmares (23 Medi 1801 – 28 Awst 1875) yn dirfeddiannwr ac yn Aelod Seneddol.

## Gyrfa
Ganwyd Richard Bulkeley Williams, fel ei bedyddiwyd, yn fab ac etifedd i Syr Robert Williams y 9fed barwnig ac Anne Lewis ei wraig. Fe newidiodd ei enw i Williams-Bulkeley trwy drwydded frenhinol ar ôl iddo etifeddu ystadau ei hanner ewyrth Thomas James Bulkeley 7fed is-iarll Bulkeley.

Fe gynrychiolodd Syr Richard nifer o etholaethau Gogledd Cymru yn San Steffan yn gyntaf fel Whig ac yno fel Rhyddfrydwr.

Yn etholiad 1831 etholwyd Williams-Bulkeley yn AS Etholaeth Biwmares; ym 1832 fe'i etholwyd dros etholaeth Sir Fôn. Fe barhaodd yn AS Môn hyd 1837. Ym 1841 fe'i etholwyd dros Bwrdeistrefi’r Fflint lle fu'n AS hyd 1847, pan gafodd ei ethol am yr ail dro dros Sir Fôn, cynrychiolodd Môn hyd ei ymddeoliad o'r Senedd ym 1868 
bawd|Eglwys y Santes Fair, Biwmares, Ynys Mon,

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Pobl o Fiwmares
Beirniadaeth Gyfansawdd - Fframwaith Cyflawn Beirniadaeth Lenyddol

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan R.M. Jones (Bobi Jones) yw **Beirniadaeth Gyfansawdd: Fframwaith Cyflawn Beirniadaeth Lenyddol**. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Gorffennaf 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dadansoddiad o theori dairochrog parthed strwythur a chelfyddyd beirniadaeth lenyddol, sef y tafod, cymhelliad a mynegiant. Tafod a Mynegiant, a’r cyswllt rhyngddynt, sef Cymhelliad, sydd dan sylw. Ffrindiau (neu elynion) cyfarwydd yw’r rhain erbyn hyn, a chydnebydd yr awdur fod yma lawer o ailweithio, os nad ailgyflwyno syniadau. Ymgais at ganfod diweddglo taclus sydd yma, os nad adolygiad o waith blaenorol. *Closure* meddai’r seicdreiddiwr; *amser cau’r siop,* meddai R. M. Jones. Rhydd ei sylwadau ar feirniadaeth Farcsaidd, ynghyd â beirniadaeth ffeministaidd a threfedigaethol gyd-destun penodol i’r drafodaeth, a thrwy gyfeirio at fudiadau a beirniaid unigol diriaethir y drafodaeth.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau 2003
Siôn ap Hywel Gwyn

Bardd Cymraeg o fro Morgannwg oedd **Siôn ap Hywel Gwyn** (bl. ganol yr 16g).

## Bywgraffiad
Ni wyddys pryd cafodd y bardd ei eni. Yn ôl traddodiad, honnir mai Trysorwr Llandaf oedd Siôn, ond dangosodd G. J. Williams na allai hynny fod yn wir a bod y bardd wedi cael ei gymysgu gyda gŵr o'r enw Siôn ab Ieuan (bu farw tua 1545), clerigwr a groesawai'r beirdd i lys Llandaf.

Yn ôl yr achau, roedd Siôn ap Hywel Gwyn yn perthyn i linach y bardd Rhys Brydydd. Roedd  Rhisiart ap Rhys, mab Rhys Brydydd yn athro barddol i Iorwerth Fynglwyd. Canai Siôn ap Hywel Gwyn i'r Abad Dafydd ap Tomas, Abaty Margam, ac roedd yntau hefyd yn perthyn i'r un llinach. Cysylltir y teulu estynedig hyn ag ardal Tir Iarll

Mae ei gerddi sydd ar glawr yn cynnwys cywydd dychan i'r clerwr Lang Lewis. Cofnodir iddo ganu yn llys Syr George Herbert yn Abertawe yn 1543. Cerddi ymryson yw trwch ei gerddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 16eg ganrif
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Samuel Warren

Nofelydd o Gymru a bargyfreithiwr oedd **Samuel Warren** (23 Mai 1807 - 29 Gorffennaf 1877). Roedd yn nofelydd pur boblogaidd ganol y 19g. Cafodd ei eni yn Wrecsam (Sir Ddinbych gynt). Bu'n Aelod Seneddol dros Midhurst, Lloegr rhwng 1856-1859.

Ysgrifennodd Warren sawl llyfr ar y Gyfraith ond daeth i amlygrwydd fel llenor pan gyhoeddodd ei nofel gyntaf yn 1838, sef *Passages from the Diary of a Late Physician*. Dilynwyd hyn gan nofel arall, sef *Ten Thousand a Year* (1839), sy'n adrodd hanes twyllwr digywilydd yn codi yn y byd trwy ddichell. Dychanol yw naws y ddwy nofel hyn.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Passages from the Diary of a Late Physician* (1838)
**Ten Thousand a Year* (1839)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Pen y Castell, Llanidloes

Mae Pen y Castell yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Llanidloes, Powys, Cymru; cyfeirnod OS: SN945880. Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MG082. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Powys
Rhestr llyfrau Cymraeg/plant (cerddi, storïau) rhan 2

Dyma restr o lyfrau Cymraeg sy'n ymwneud ag **Rhestr llyfrau plant (cerddi, storïau)**. Mae'r prif restr, yngŷd â ffynhonnell y gronfa ddata hon, i'w canfod yma. Rhannwyd y rhan hon (Deunydd addysgol) yn ddwy ran i wneud y data'n fwy hydrin gan lyncu llai o gof eich cyfrifiadur! Gweler hefyd Rhan 1.

Plant (Cerddi, Storiau)
Bwlch y Tri Marchog

250px|bawd|Bwlch y Tri Marchog
250px|bawd|Bwlch y Tri Marchog o'r de (cyfeiriad Capel Curig)
Bwlch mynydd yn y Carneddau, Eryri, yw **Bwlch y Tri Marchog**. Mae'n gorwedd ar brif grib y Carneddau rhwng Pen yr Helgi Du a Pen Llithrig y Wrach, i'r gogledd o bentref Capel Curig yn Sir Conwy.

Mae'r bwlch yn cysylltu Capel Curig a Chwm Eigiau. Mae'r llwybr iddo o gyfeiriad Capel Curig yn dringo'n araf dros lethrau cymhedrol, ond ar yr ochr arall mae'r disgynfa'n syrth iawn. Yn hytrach na'i groesi, mae'r rhan fwyaf o gerddwyr mynydd yn defnyddio'r llwybr o Gapel Curig i'r bwlch fel ffordd rwydd i gyrraedd prif grib y Carneddau.

Tri Marchog
Categori:Capel Curig
Categori:Eryri
Llyn Perfeddau

Llyn bychan yn ne Gwynedd yw **Llyn Perfeddau**. Fe'i lleolir ym mynyddoedd y Rhinogau, rhwng Y Llethr a Rhinog Fach, yn ardal Ardudwy, Meirionnydd. Mae'n gorwedd tua 460 metr uwch lefel y môr.

Llyn Perfeddau yw prif darddle Afon Cwmnantcol, sy'n llifo ohono i gyfeiriad y gogledd-orllewin. Ymuna ffrwd arall â'r afon ger Bwlch Drws Ardudwy ac wedyn mae'n llifo ar gwrs gorllewinol i lawr Cwm Nantcol ei hun.

Tua milltir a hanner i'r gorllewin o'r llyn ceir ffermdy hen Maesygarnedd, cartref John Jones, Maesygarnedd (1597–1660), un o'r gwŷr a arwyddodd warant marwolaeth y brenin Charles I a brawd-yng-nghyfraith i Oliver Cromwell, Arglwydd Amddiffynnwr Lloegr.

250px|bawd|dim|Llyn Perfeddau dan rew ym mis Mawrth
250px|bawd|dim|Llyn Perfeddau, o lethrau'r Llethr

Perfeddau
Categori:Meirionnydd
Pêl-droed yng Nghymru 2012-13

Tymor 2013-14 oedd y 128fed tymor i dîm cenedlaethol Cymru, 21ain tymor yn hanes Uwch Gynghrair Cymru a'r 126ed tymor o Gwpan Cymru.

## Timau Cenedlaethol Cymru
### Dynion
Gyda Chris Coleman wrth y llyw, dechreuodd Cymru eu hymgyrch i gyrraedd Cwpan y Byd 2014 ym Mrasil. 
Cymru oedd y chweched detholyn yng Ngrŵp A gyda Croatia, Gwlad Belg, Serbia, Yr Alban a Macedonia hefyd yn y grŵp.

#### Capiau Cyntaf
Casglodd Joel Lynch, Ben Davies a Jonathan Williams eu capiau cyntaf dros Gymru yn ystod y tymor.

#### Canlyniadau
----

----

----

----

----

----

----

----

### Merched
#### Canlyniadau
Gorffenodd Cymru, o dan reolaeth Jarmo Matikainen, yn drydydd yn eu hymgyrch i gyrraedd Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop 2013 yn Sweden. Cymru oedd y pedwerydd detholyn yng Ngrŵp 4 gyda Ffrainc, Yr Alban, Gweriniaeth Iwerddon ac Israel  hefyd yn y grŵp.

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

#### Grŵp 4
Grŵp Rhagbrofol 4 yng ngemau rhagbrofol ar gyfer Euro 2013 yn Sweden

Llwyddodd Ffrainc i gyrraedd Ewro 2013 yn Sweden gyda Yr Alban yn colli yn erbyn Sbaen yn y gemau ail gyfle.

## Uwch Gynghrair Cymru
Dechreuodd tymor Uwch Gynghrair Cymru ar 17 Awst 2012 gyda gap Cei Connah yn cymryd eu lle ymysg y 12 Disglair ar ôl sicrhau dyrchafiad o Gynghrair Undebol Huws Gray. Yn dilyn methiant Castell Nedd yn eu hymgais i sicrhau Trwydded Ddomestig, cafodd y clwb ei diarddel o'r Uwch Gynghrair ac o'r herwydd cadwodd Y Drenewydd eu lle yn yr Uwch Gynghrair er gorffen ar waelod y tabl yn nhymor 2011/12.

|-
|colspan="11" style="background-color:#CCCCCC;"|

#### Gemau Ail Gyfle Cynghrair Europa 
;Rownd Rhagbrofol

----
;Rownd Gynderfynol

----
;Rownd Derfynol

## Cwpan Cymru
Cafwyd 182 o dimau yng Nghwpan Cymru 2012-13 gyda  yn codi'r gwpan am y tro cyntaf yn eu hanes

#### Rownd Derfynol
## Gwobrau
#### Uwch Gynghrair Cymru
**Rheolwr y Flwyddyn**: Carl Darlington ()

**Chwaraewr y Flwyddyn**: Mike Wilde ()

**Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn**: Ryan Fraughan ()

#### Cymdeithas Bêl-droed Cymru
Cynhaliwyd noson wobrwyo Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Amgueddfa Cenedlaethol Cymru, Caerdydd ar 7 Hydref, 2013

**Chwaraewr y Flwyddyn**: Gareth Bale (Real Madrid)

**Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn**: Ben Davies ()

**Chwaraewr Clwb y Flwyddyn**: Ashley Williams ()

**Chwaraewr y Flwyddyn (Merched)**: Jessica Fishlock (Seattle Reign)

**Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn (Merched)**: Angharad James (Bristol Academy)

**Chwaraewr Clwb y Flwyddyn (Merched)**: Lauren Price (Merched Dinas Caerdydd)

## Marwolaethau
* 19 Tachwedd 2012: Ivor Powell, 96, cyn chwaraewr Cymru, Queen's Park Rangers, Aston Villa, Port Vale a Bradford City oedd hefyd yn reolwr ar Port Vale, Bradford City a Chaerliwelydd
* 24 Mai 2013: Ron Davies, 70, cyn chwaraewr Cymru, Luton Town, Norwich City, Southampton, Portsmouth a Manchester United

## Cyfeiriadau
2012-13
Categori:2012 yng Nghymru
Categori:2013 yng Nghymru
Non Stanford

Triathletwraig proffesiynol o Gymru yw **Non Stanford** (ganed 8 Ionawr 1989), a Phencampwraig Triathlon y Byd ITU 2013.

## Bywgraffiad
Ganed yn Abertawe, a magwyd yng ngorllewin Cymru. Ei chlwb athletau cyntaf oedd y Swansea Harriers.

Roedd Stanford yn rhedwraig traws gwlad lwyddiannus cyn cychwyn astudio gwyddoniaeth chwaraeon ac ymarfer corff ym Mhrifysgol Birmingham. Yn ystod yr haf yn 2008, dechreuodd hyfforddi wrth nofio oherwydd anaf, ac yn dilyn hynny ymunodd â chlwb triathlon y brifysgol.

Daeth yn ail yn y British Triathlon Super Series yn 2009, ac enillodd Ysgoloriaeth Triathlon Paul Weston ar gyfer 2009/10 er mwyn iddi allu canolbwyntio ar y triathlon. Wedi iddi raddio yn 2010, enillodd fedal efydd yn y Premium European Cup yn Brasschaat, a chystadlu yn y gystadleuaeth o fri y *French Club Championship Series* y *Lyonnaise des Eaux* gan gynrychioli Montpellier Agglo Tri.

Symudodd i Brifysgol Fetropolaidd Leeds, lleoliad pencadlys British Triathlon, ac mae'n hyfforddi gydag Alistair a Jonathan Brownlee. Yn 2012, enillodd Stanford Bencampwriaethau Triathlon y Byd ITU dan 23 yn Auckland, Seland Newydd. Yn 2013, Stanford oedd y ferch gyntaf erioed i ddilyn ei llwyddiant yn y Bencampwriaeth dan 23 gyda theitl Pencampwraig y Byd hŷn, pan enillodd y ras yn Hyde Park, Llundain.

Ar ôl ennill medal arian i Gymru yn y ras gyfnewid triathlon yng Ngemau'r Gymanwlad 2022, aeth ymlaen i ennill Pencampwriaethau Triathlon Ewrop, a chyhoeddi ei hymddeoliad.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Proffil ar wefan British Triathlon

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Triathletwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Ffordun

Pentref bychan yng nghymuned Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan, Powys, Cymru, yw **Ffordun** (Saesneg: *Forden*). Saif yn agos i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

250px|bawd|dim|Hen orsaf reilffordd Ffordun

Mae'r rheilffordd o'r Amwythig i Aberystwyth yn mynd trwy Ffordun ond mae'r orsaf wedi cau ers cyfnod toriadau Beeching.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hynafiaethau
*Caer Ffordun - caer Geltaidd o gyfnod y Rufeiniaid
*Clawdd Offa

## Gweler hefyd
* Caer Ffordun

## Cyfeiriadau
Categori:Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Bleiddgi Gwyddelig

bawd|Bleiddgi Gwyddelig
Bleiddgi mawr sy'n tarddu o Iwerddon yw'r **Bleiddgi Gwyddelig** (). Datblygodd y brîd hwn er mwyn hela bleiddiaid a rhyfela, ond heddiw anifail anwes poblogaidd ydyw.

Mae'r Gwarchodlu Gwyddelig wedi paredio bleiddgi Gwyddelig, masgot y gatrawd, ers 1902. Enwir y bleiddgwn ar ôl penaduriaid hanesyddol Iwerddon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Iwerddon
Aigrette

Tusw o blu'r crëyr copog a wisgir ar benwisg, gan amlaf fel rhan o wisg filwrol, yw ***aigrette***. Yn hanesyddol mae'n ffurfio rhan o bluen y swyddog hwsâr. Defnyddir y gair *aigrette* hefyd i ddisgrifio addurniadau tebyg a wneir o gemau.

Delwedd:Aigrette (PSF).png|Darlun o *aigrette* ar gap â phig.
Delwedd:Aigrette 20A (PSF).png|Darlun o *aigrette* ar het silindrig.
Delwedd:Colonel Alain Puligny commandant régiment cavalerie Garde Républicaine.jpg|Y Cyrnol Alain Puligny yn arwain catrawd marchfilwyr y Garde Républicaine ar Ddiwrnod Bastille 2012 ym Mharis. Mae'r *aigrette* ar ei helmed yn arwydd traddodiadol o'i awdurdod.
Delwedd:溥仪.jpg|Yr Ymerawdwr Puyi yn ei wisg filwrol. Gweler *aigrette* mawr ar ei het â phig sy'n eistedd ar y ford.
Delwedd:HoratioNelson1.jpg|Y Llyngesydd Horatio Nelson yn gwisgo *aigrette* diemwnt ar ei het. Roedd yr *aigrette* gemog, neu'r *chelengk*, yn anrhydedd Otomanaidd, a rhoddwyd yr un hwn i Nelson gan y Swltan Selim III wedi iddo ennill Brwydr y Nîl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwisgoedd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Ffrangeg
Categori:Gwisg filwrol
Categori:Penwisg
Categori:Plu
Arwyddnodau milwrol

Symbolau addurnol a ddefnyddir gan luoedd milwrol, ar eu gwisg gan amlaf, i ddynodi uned, rheng, sgiliau arbenigol, ac yn y blaen, yw **arwyddnodau milwrol**.

## Hanes 
Mae'r angen i wahaniaethu rhwng y gynghreiriad a'r gelyn, a rhwng rhengoedd eich llu eich hun, yn un o wirioneddau rhyfel hyd hanes dynoliaeth. Ar ddechrau'r yr Oesoedd Canol gwisgodd milwyr dillad tebyg, syml i ddangos teyrngarwch i'w marchog neu farwn. Yn ystod y Croesgadau datblygodd system ffurfiol o groesau lliwgar i ddynodi gwledydd gwreiddiol y byddinoedd Cristnogol.

## Mathau 
* Anrhydedd brwydr
* Bathodyn cap
* Bathodyn coler
* Botwm (gwisg filwrol)
* Cylchig
* Ffesin (gwisg filwrol)
* Fflach adnabod tactegol
* Les gwahaniaethu

## Cyfeiriadau 

Milwrol
Categori:Gwisg filwrol
Afon Iwrch

250px|bawd|Afon Iwrch ger Pont Maesmochnant

Afon fach ym Maldwyn, Powys, yw **Afon Iwrch**, sy'n un o lednentydd Afon Tanad.

Mae'n ymuno ag Afon Tanad fymryn i'r de o bentref Llanrhaeadr-ym-Mochnant ar ôl llifo o'i tharddle yn y bryniau.

Math o garw bychan bywiog yw iwrch (*Capreolus capreolus*). Mae enw'r afon yn awgrymu y bu iyrchod yn gyffredin yn yr ardal yn y gorffennol.

## Cyfeiriadau
Iwrch
Iwrch
Henry Rice

200px|bawd|Arfau Syr Rhys ap Thomas a'i deulu

Uchelwr a hynafiaethydd o Sir Gaerfyrddin oedd **Henry Rice** (tua 1590 - tua 1651). Roedd yn un o ddisgynyddion Syr Rhys ap Thomas (1449-1525), un o uchelwyr mwyaf grymus de Cymru yn ail hanner y 15g. Credir mai Henry Rice yw awdur bywgraffiad Syr Rhys ap Thomas. Roedd yn byw ar ystad y teulu ym mhlas Newton, Llandeilo.

## Bywgraffiad Syr Rhys ap Thomas
Un o gymhellion Henry i ysgrifennu hanes Syr Rhys a'i deulu oedd ymdrech y teulu i adfer y tiroedd a gollwyd i Goron Lloegr ar ôl dienyddio Syr Rhys yn 1525. Yn 1625 a 1629 bu'n deisyf ar Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban. i adfer gweddill stadau ei hendaid; hawliodd fod y breninesau Mari ac Elisabeth wedi addo hynny i'w dad a'i daid.

Arosodd *The Life of Sir Rhys ap Thomas* (teitl gwreiddiol: *A short view of the long life... of Rice ap Thomas*) mewn llawysgrif hyd ddiwedd y 18g pan gafodd ei gyhoeddi yn y *Cambrian Register* (cyfrolau i a ii, 1795 a 1796 ) dan olygyddiaeth William Owen Pughe wrth y teitl newydd *The Life of Sir Rhys ap Thomas*. Gellir ei gymharu â *The History of the Gwydir Family* gan Syr John Wynn o Wydir fel un o'r ychydig enghreifftiau o lyfrau hanes teuluol cynnar yng Nghymru ac mae'n ffynhonnell bwysig i haneswyr yr Oesoedd Canol Diweddar.

## Llyfryddiaeth
Ceir testun *The Life of Sir Rhys ap Thomas* yn:
*Ralph A. Griffiths, *Sir Rhys ap Thomas and his Family: a study in the Wars of the Roses and Early Tudor Politics* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1590
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1650au
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Afon Eirth

Afon fechan ym Maldwyn, Powys, yw **Afon Eirth**. Mae'n llifo o'r bryniau i ymuno ag Afon Tanad ger Llangynog.

Nid hon yw'r unig afon yng Nghymru sy'n ein hatgoffa o'r ffaith y bu eirth yng Nghymru yn y gorffennol: ceir Afon Arth yng Ngheredigion, er enghraifft.

Eirth
Eirth
Siegfried & Roy

Deuawd o ddiddanwyr a consurwyr o'r Almaen oedd **Siegfried & Roy** a ddaeth yn enwog am ei perfformiadau gyda teigrod a llewod gwyn. Y ddau aelod oedd **Siegfried Fischbacher** (13 Mehefin 1939 – 13 Ionawr 2021) a **Roy Horn** (ganwyd **Uwe Ludwig Horn**; 3 Hydref 1944 – 8 Mai 2020).

Rhwng 1990 a 3 Hydref 2003 pan gafodd Horn anaf a orffennodd ei yrfa, byddai'r ddau yn perfformio yn eu sioe *Siegfried & Roy at the Mirage Resort and Casino*, a ystyriwyd y sioe mwyaf boblogaidd yn Las Vegas.

Bu farw Horn ar 8 Mai 2020, ar ôl dal coronafirws. Dwedodd Fischbacher: "The world has lost one of the greats of magic, but I have lost my best friend".

Bu farw Fischbacher ar 13 Ionawr 2021 o gancr y pancreas.

## Cyfeiriadau
Categori:Difyrwyr o'r Almaen
Pierre Boulle

Llenor o Ffrainc oedd **Pierre-Francois-Marie-Louis Boulle** (20 Chwefror 1912 – 30 Ionawr 1994). Ei ddwy nofel enwocaf yw *Le Pont de la Rivière Kwai* (1952) a *La Planète des singes* (1962).

Ganwyd yn Avignon a bu'n byw yn Nwyrain Asia am nifer o flynyddoedd, gan gynnwys yn ystod yr Ail Ryfel Byd pan oedd yn filwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Avignon
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Father of the Pride

Cyfres deledu comedi yw ***Father of the Pride***. Y prif actorion yw John Goodman, Cheryl Hines, Danielle Harris, Daryl Sabara, a Carl Reiner.

## Y Cymeriadau
* Larry (John Goodman)
* Kate (Cheryl Hines)
* Sierra (Danielle Harris)
* Hunter (Daryl Sabara)
* Sarmoti (Carl Reiner)
* Snack (Orlando Jones)
* Siegfried Fischbacher (Julian Holloway)
* Roy Horn (David Herman)

## Rhestr episodau
* Rhestr Penodau Father of the Pride

## Dolen Allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
The Bernie Mac Show

Cyfres deledu comedi yw ***The Bernie Mac Show***. Y prif actorion yw Bernie Mac, Kellita Smith, Camille Winbush, Jeremy Suarez a Dee Dee Davis.

## Y Cymeriadau 
* Bernie McCullough (Bernie Mac)
* Wanda McCullough (Kellita Smith)
* Vanessa Thomkins (Camille Winbush)
* Jordan Thomkins (Jeremy Suarez)
* Bryana Thomkins (Dee Dee Davis)

## Rhestr episodau 
* Rhestr Penodau The Bernie Mac Show

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Fox
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Kellita Smith

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Kellita Smith** (ganwyd 15 Ionawr 1969)

## Ffilmiau
* *The Bernie Mac Show* (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Bernie Mac

Digrifwr ac actor Americanaidd oedd **Bernard Jeffrey "Bernie" McCullough**, a berfformiodd dan yr enw **Bernie Mac** (5 Hydref 1957 – 9 Awst 2008).

Bu farw yn 50 oed yn 2008 o gymhlethdodau o niwmonia.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
* ''Ocean's Eleven* (2001)
* *Bad Santa* (2003)
* *Mr. 3000* (2004)
* *Ocean's Twelve* (2004)
* *Ocean's Thirteen* (2007)

### Teledu 
* *The Bernie Mac Show'' (2001–06)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Actorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Chicago
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Camille Winbush

Actores a digrifwraig o'r Unol Daleithiau yw **Camille Simoine Winbush** (ganwyd 9 Chwefror 1990).

## Ffilmiau
* *The Bernie Mac Show* (2001)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Afon Goch

Ceir sawl **Afon Goch**:

## Gwynedd
**Afon Goch* (rhan uchaf yr afon sy'n llifo trwy Abergwyngregyn), Gwynedd

Afonydd llai neu ffrydiau:
*Afon Goch, Aberglaslyn
*Afon Goch, Llanberis
*Afon Goch, Llyn Cwellyn
*Afon Goch, Trawsfynydd

## Ynys Môn
*Afon Goch, yn llifo i Fae Dulas Ynys Môn
*Afon Goch, ffrwd ger Amlwch

## Canada
*Afon Goch, Manitoba
Afon Ro

:''Mae "Afon Tafolog" yn ailgyfeirio i'r dudalen hon.*

Afon yn Sir Conwy yw **Afon Ro** (weithiau ***Afon Roe**'', e.e. ar y map Ordnans). Mae'n un o lednentydd chwith Afon Conwy. Enwir pentref Rowen ar ôl yr afon. Hyd: tua 5 milltir.

## Cwrs
Tardda Afon Ro o sawl ffrwd fechan ar lethrau deheuol Tal-y-fan, i'r dwyrain o Fwlch-y-Ddeufaen. Mae'r uchaf o'r ffrydiau hyn yn tarddu tua 480 metr i fyny ychydig i'r de o gopa gorllewinol Tal-y-fan. Mae ffrydiau eraill yn tarddu ychydig i'r dwyrain gan lifo'n agos i hen gromlech Maen y Bardd. Ar ôl dilyn cwrs deheuol ymunant i ffurfio Afon Ro. Yna mae ***Afon Tafolog***, sy'n hel nifer o ffrydiau mynyddig yn y corsdir ger Bwlch-y-Ddeufaen, yn ymuno ag Afon Ro sy'n llifo wedyn ar gwrs i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain.

Mae'n llifo drwy bentref Rowen ac wedyn yn gwneud tro bedol i lifo i gyfeiriad y de. Mae'n mynd dan bont ar y B5106 (Conwy - Betws-y-Coed) a heibio i bentref Caerhun. Mae'n troi i'r dwyrain eto gan fynd heibio i safle caer Rufeinig *Canovium* (Caerhun) i lifo i Afon Conwy.

250px|bawd|dim|Rhyd ar Afon Ro ger Caerhun
250px|bawd|dim|Afon Ro ger Rowen

## Cyfeiriadau
Ro
Ro
Categori:Caerhun
Categori:Dyffryn Conwy
The Windmills of Your Mind

Cân Saesneg o 1968 a gyfansoddwyd gan y Ffrancwr Michel Legrand gyda geiriau gan yr Americanwyr Alan a Marilyn Bergman yw "**The Windmills of Your Mind**". Canwyd yn gyntaf gan Noel Harrison ar gyfer trac sain y ffilm *The Thomas Crown Affair*, ac enillodd wobr y Gân Wreiddiol Orau yn 41ain seremoni Gwobrau'r Academi. Cyrhaeddodd y gân safle Rhif 8 yn siartiau'r Deyrnas Unedig ym 1969. Ymhlith y cantorion eraill sydd wedi recordio'r gân mae Dusty Springfield ar ei halbwm *Dusty in Memphis* a Sting ar gyfer trac sain yr ailwneuthuriad o *The Thomas Crown Affair* (1999).

Categori:Caneuon 1968
Categori:Caneuon Saesneg
Afon Goch (Môn)

Afon fechan ar Ynys Môn yw **Afon Goch**, sy'n llifo yng ngogledd-ddwyrain yr ynys. Mae'n tarddu ar Fynydd Paris ac yn llifo i'r môr ym Mae Dulas. Hyd: tua 5 milltir.

Mae rhan uchaf yr afon yn cael ei llygru gan gopr o'r hen weithfeydd ar Fynydd Parys. Llifa'r afon ar gwrs i gyfeiriad y de i ddechrau cyn troi i ddilyn cwrs i gyfeiriad y gorllewin. Mae'n llifo heibio i bentref Dulas ac yn mynd dan bont sy'n cludo'r ffordd A5025. Mae'n aberu ym Mae Dulas.

Coch
Coch
Arwr Glew Erwau'r Glo

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan yr awdur Hywel Teifi Edwards yw '''''Arwr Glew Erwau'r Glo'''''. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Ceir yma drafodaeth ar ddelwedd y glöwr yn llenyddiaeth Cymru yn y cyfnod 1850-1950 sy'n dadlau fod y ddelwedd ystrydebol wedi rhwystro datblygiad llenyddiaeth o bwys am y glöwr a'i fyd. Ffotograffau du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Bewnans Ke (golygiad)

Golygiad gan Graham C. G. Thomas a Nicholas J. A. Williams o destun Cernyweg Canol gyda chyfieithiad Saesneg yw ***Bewnans Ke / The Life of St Kea*** (*Buchedd Cai*). Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 15 Mawrth 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print. 

## Disgrifiad byr
Ceir yma ddrama Gernyweg Canol, anhysbys gynt, a ddarganfuwyd mewn llawysgrif o ddiwedd yr 16g a gymynroddwyd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth yw *Bewnans Ke* (Buchedd Cai). Thema'r ddrama yw anghydfod rhwng Sant Cai, nawddsant plwyf St Kea yng Nghernyw, a theyrn lleol o'r enw Teudar ('Tewdar'). Ceir hefyd adran faith yn ymwneud ag Arthur.

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Llenyddiaeth Gernyweg
Categori:Llyfrau 2007
Brut y Brenhinedd (golygiad)

Golygiadau gan Brynley F. Roberts o rannau o'r testun Cymraeg Canol *Brut y Brenhinedd* yw **Brut y Brenhinedd**. The Dublin Institute a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1984. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

## Disgrifiad byr
Detholiadau o fersiwn Gymraeg o waith Sieffre o Fynwy gyda rhagymadrodd ysgolheigaidd, nodiadau eglurhaol llawn a geirfa fanwl. Saesneg yw iaith y deunydd golygyddol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* E-lyfrau

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Llyfrau 1984
Afon Eidda

Afon fechan yn Sir Conwy yw **Afon Eidda**, sy'n un o lednentydd chwith Afon Conwy. Mae'n llifo yn ne'r sir ger Pentrefoelas. Hyd: tua 3.5 milltir.

## Cwrs
Tardda'r afon yn ardal Eidda, ar lethrau bryn Foel Ddu (504m). Gorwedd y tarddle yn y corsdir uchel (tua 470 metr i fyny) ar lethrau agored y Foel Ddu tua 2.5 milltir i'r de-orllewin o bentref Ysbyty Ifan. Llifa ar gwrs i gyfeiriad y gogledd drwy gorsdir Blaen Eidda. Ger ffermdy Blaen Eidda Isaf mae ffrwd arall, Afon Rhydyrhalen, yn ymuno â hi. Mae'n disgyn oddi yno i lawr y cwm mynyddig gan fynd dan Bont Eidda ar lôn wledig sy'n cysylltu Ysbyty Ifan a'r A5, gam lifo i Afon Conwy tua hanner milltir ar ôl hynny ger Padog (sy'n adnabyddus i deithwyr oherwydd "troeon Padog" ar yr A5) tua 2 filltir i lawr o Bentrefoelas.

## Cadwraeth
Mae Meysydd Eidda ar lan yr afon wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Mae ei arwynebedd yn 4.44 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

## Cyfeiriadau
Eidda
Eidda
Categori:Pentrefoelas
Categori:Ysbyty Ifan
Llyn Llwydiarth

Llyn ar Ynys Môn yw **Llyn Llwydiarth**. Dyma darddle Afon Braint, sydd â lle yn y Mabinogi.

Gorwedd y llyn rhwng pentrefi Pentraeth a Llanddona ym mhen de-ddwyreiniol yr ynys ar lethrau bryn isel coediog Mynydd Llwydiarth. Gorchuddir y bryn hwn gan goedwig gonifferaidd Coed Pentraeth, sy'n un o gadarnleoedd y Wiwer Goch.

Er bod y llyn dim ond tua 2 filltir o arfordir gogleddol Môn, mae Afon Braint yn llifo i'r cyfeiriad arall gan groesi y cyfan o dde'r ynys i aberu yn Abermenai, tua 12 milltir i ffwrdd.

Llwydiarth
Craig yr Ysfa

250px|bawd|Craig yr Ysfa o Fwlch Eryl Farchog.
250px|bawd|Craig yr Ysfa a Chwm Eigiau yn y gaeaf.

Clogwyn mawr yn y Carneddau, Eryri, yw **Craig yr Ysfa**. Mae'n gorwedd yn rhan uchaf Cwm Eigiau islaw Bwlch Eryl Farchog, sydd ar y grib rhwng Pen yr Helgi Du a Charnedd Llywelyn, yn Sir Conwy. Mae'n tua 2,000 troedfedd uwch lefel y môr yn wynebu'r gogledd-ddwyrain; uchder tua 800 troedfedd. Mae gan y clogwyn hwn le pwysig yn hanes cynnar dringo yng Nghymru.

## Dringo
Mae'r clogwyn yn cynnig dringo yn yr haf a'r gaeaf ond er nad yw'n cael ei ystyried yn ddringo anodd yn ôl safonau heddiw mae'r clogwyn yn fawr a'r lle yn anghysbell ac felly'n anodd i'w gyrraedd gan achubwyr pe bai damwain yn digwydd. Rhennir y clogwyn yn ddau gan gyli syrth yn ei ganol.

Bu'r arloeswyr dringo y brodyr Abraham yn dringo yma ar ddechrau'r 20g gan osod safonau newydd am y cyfnod.

Mae'r dringfeydd "clasurol" yn cynnwys:
*'Amphitheatre Buttress' (970 troedfedd). Dringwyd am y tro cyntaf gan y brodyr Abraham yn 1905.
*'Great Gully' (800 troedfedd). Dringwyd am y tro cyntaf yn 1900.
*'Mur y Niwl' (255 troedfedd). Dringwyd am y tro cyntaf yn 1952.
*Ar draws gwaelod 'Mur yr Amffitheatr' (475 troedfedd). Dringwyd am y tro cyntaf yn 1966: Wilkinson, Ron James.
*'Pinnacle Wall' (235 troedfedd). Dringwyd am y tro cyntaf yn 1931.
*'The Grimmett' (155 troedfedd). Dringwyd am y tro cyntaf yn 1938.

Yn ogystal ceir digon o "sgramblio" ar gyrrion y clogwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Eryri
Categori:Mynydda
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy