Helynt Brewer-Spinks

Dadl ynglŷn â hawl y Cymry Cymraeg i siarad Cymraeg yn y gweithle oedd **helynt Brewer-Spinks**. Gwrthodai cyfarwyddwr y ffatri, Brewer-Spinks, i'r gweithwyr siarad Cymraeg yn y ffatri yn Nhanygrisiau ym Mehefin 1965. Ildiodd Spinks yn y diwedd yn dilyn gwrthdystiadau ac adroddiadau am yr helynt yn y wasg a'r cyfryngau. Dyma un o'r protestiadau cyntaf lle cafwyd cynrychiolwyr o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg yn annerch y dorf. Amlygodd yr helynt le israddol y Gymraeg yng Nghymru. Arweiniodd y digwyddiad at sefydlu Undeb y Gymraeg gan John Lasarus Williams.

Cafodd y ffatri fechan, yn hen ysgol Tanygrisiau, ei chymryd drosodd yng ngwanwyn 1965, tri mis cyn yr helynt. Rhoddodd y perchnogion newydd o ganolbarth Lloegr, *Whitewell & Hailey Ltd.*, reolaeth y ffatri yn nwylo Brewer-Spinks, a symudodd i'r Blaenau o Loegr yn unswydd. Ddechrau Mehefin 1965 gorchymynodd Spinks nad oedd neb o'r gweithwyr - Cymry Cymraeg lleol i gyd - i siarad Cymraeg yn y ffatri a bod disgwyl iddynt i gyd arwyddo cytundeb yn cytuno â hynny er mwyn parhau i weithio yno. Diswyddwyd dau o'r gweithwyr: Tom Elmer Jones (41 oed)  o Graig y Nos, Blaenau Ffestiniog a Neville Jones o Lwyn Hir, Manod, Blaenau Ffestiniog, gan iddynt wrthod cydymffurfio â'r gorchymyn. Torrodd tymestl ar unwaith, yn lleol a ledled Cymru, gyda nifer fawr o bobl yn protestio ac yn comdemnio Spinks a'r cwmni.

bawd|chwith|Toriad papur newydd yn rhoi hanes y brotest gyntaf ym Mlaenau Ffestiniog

Cafodd y gweithwyr gefnogaeth y pentrefwyr a sawl gwleidydd. Cefnogodd Tom Jones, Shotton, trefnydd Gogledd Cymru Undeb y Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth (TGWU) y gweithwyr. Meddai, "Y ffaith ydi bod y peth yn gwbwl warthus ac mae'r dyn yn chwarae efo deinameit."

Cynhaliwyd sawl cyfarfod cyhoeddus. Ar 24(?) Mehefin 1965, cynhaliwyd "cyfarfod cyhoeddus tanllyd" yn ôl Geraint Jones yn ei gyfrol *Brwydr yr Iaith, 1962-67*, cyfarfod a drefnwyd gan Gymdeithas Bro Ffestiniog. Anerchwyd y dorf ar ran y Gymdeithas gan Owain Owain a Gareth Miles. Y noson honno, yn ôl John Lasarus Williams a oedd yn bresennol mewn sawl un o'r cyfarfodydd, y creodd Owain Owain ymgyrch newydd: yr ymgyrch i "beintio'r byd yn wyrdd". Chwedl Dafydd Iwan flynyddoedd yn ddiweddarach: "Rhybuddiodd Owain, os na cheid penderfyniad cryf y byddai ef, wythnos i'r noson honno am saith o'r gloch, liw dydd, yn mynd o'r tŷ gyda phot o baent du a brwsh ac yn dileu hynny a fedrai o eiriau Saesneg oddi ar hysbysfyrddau ac adeiladau'r llywodraeth yn ninas Bangor." Yn ôl Geraint Jones, roedd hyn yn "symudiad gwirioneddol o feiddgar a heriol", yn her i bobl Bro Ffestiniog ac i Gymdeithas yr Iaith. Anogwyd y dorf i dderbyn "her" Owain a chytunwyd i roi naw diwrnod i Brewer-Spinks wrthdroi ei reol. 

Drannoeth, cafwyd cyfarfod rhwng Spinks a'r Aelod Seneddol lleol, Thomas William Jones. Anogwyd Spinks i gytuno â phenderfyniad y cyfarfod: nododd y byddai'n "ystyried" eu hargymelliad. Ddyddiau wedyn, roedd yn dal i ystyried. Ar y dydd olaf o Fehefin cafwyd cyfarfod cyhoeddus arall, "a'r teimladau'n llawer ffyrnicach erbyn hyn". Penderfynwyd galw protest y tu allan i gatiau'r ffatri yn Nhanygrisiau am 7.30 y bore. Daeth dros 200 o bobl i'r brotest honno. Roedd posteri'r dorf yn nodi: "Ni fynnwn yr anghyfiawnder hwn gan Sais", *No Welsh Not!*, "Parch i'r Iaith, 'Democratiaeth?'" a "Trech Gwlad Nac Arglwydd". Anerchwyd y dorf gan Cynan, yr Archdderwydd, a wahoddwyd yno gan John Lasarus Williams, un o aelodau Cell Bangor o'r Gymdeithas. Nododd Cynan fod ymddygiad Brewer-Spinks yn Ffasgaidd. Siaradodd Will Whitehead, Undeb Glowyr De Cymru (gyda 65,000 o aelodau) dros yr hawl i'r gweithwyr ddefnyddio eu hiaith eu hunain.

## Helynt Brewer-Spinks yn niwylliant poblogaidd
Recordiodd y band Cymreig Tystion record o'r enw *Brewer-Spinks EP* yn 1998.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* Ceir pennod ar yr helynt yng nghyfrol John Lasarus Williams, *Crwsâd trwy Berswâd: Hanes Undeb y Gymraeg a Sioe Gymraeg Porthaethwy* (Llangefni, 2003). Mae Williams yn nodi ei fod yn bresennol yn y protestiadau hyn.
* Ceir pennod cyfan yng nghyfrol Geraint Jones, *Brwydr yr Iaith, 1962-67* (Y Lolfa, 2025). Nid yw'n nodi a oedd ef yno yn y protestiadau, fodd bynnag.

Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hawliau iaith
Categori:Pynciau dadleuol yn ymwneud ag iaith
Categori:1965