open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
100 Lle

Rhaglen deledu Cymraeg oedd **100 Lle**. Roedd yn seiliedig ar y gyfrol Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw gan Dr John Davies gydag Aled Samuel yn cyflwyno ugain pennod yn ymweld â'r 100 o lefydd dros dwy gyfres. Roedd pob pennod tua 24 munud o hyd ac yn cymryd slot hanner awr yn amserlen S4C gyda'r hysbysebion.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Os ac yn unig os

Mewn rhesymeg a meysydd eraill e.e. Mathemateg a athroniaeth, mae **os a dim ond os** (a dalfyrir yn **os yw** (Saesneg: *iff*) yn ddywediad amodol, rhesymegol rhwng gosodiadau. Mae angen i'r ddau osodiad o amgylch y cymal hwn fodloni ei gilydd. Hynny yw, mae angen i'r ddau gymnal fod yn gywir; os yw'r naill neu llall yn anwir (anghywir) yna mae'r frawddeg gyfan yn anwir.

## Y gwahaniaeth rhwng "os" a "dim ond os"
1. '''Mi fwytith Sioned ffrwyth os yw'n afal'*.
Mae hyn yn hafal i:
:"Dim ond os yw Sioned yn bwyta ffrwyth, yna afal fydd e"; neu
:"Bydd Sioned yn bwyta ffrwyth *←'' ffrwyth yn afal.

Nid yw'r datganiad yma'n dweud na fydd Sioned yn bwyta ffrwythau eraill, ar wahân i afalau.

2. '''"Mi fwyteith Sioned ffrwyth dim ond os yw'n afal."'*
Mae hyn yn hafal i:
:"Os yw Sioned yn bwyta ffrwyth, yna afal yw e." neu
:Mi fwytith Sioned y ffrwyth *→'' ffrwyth yn afal.
Mae'r datganiad yma'n dweud mai'r unig ffrwyth y bwyteith Sioned yw afal.os a dim ond os yw'n afal."''' 
Mae hyn yn hafal i:  
:"Bydd Sioned yn bwyta pob afal, a dim ond afalau." 
Mae'r datganiad yma'n dweud na fydd yn gadael ffrwythau heb eu bwyta ac ni fydd yn bwyta unrhyw fath arall o ffrwythau.

## Diffiniad
Tabl gwirionedd o *P*\Leftrightarrow *Q* yw'r canlynol:

Mae hyn yn hafal i 'r Giat XNOR, a gellir ei gyferbynnu gyda Giat XOR.

### Nodiant
Y symbolau yw "↔", "\Leftrightarrow", a "≡", ac weithiau "iff".

Mewn TeX "dangosir os a dim ond os" gyda saeth ddwbwl: \iff drwy'r gorchymyn \iff.

## Cyfeiriadau
Categori:Symbolau
Categori:Terminoleg mathemateg
Categori:Athroniaeth ddadansoddol
Yitzhak Rabin

Gwleidydd, gwladweinydd a chadfridog Israelaidd oedd **Yitzhak Rabin** (; , ; 1 Mawrth 1922 – 4 Tachwedd 1995). Ef oedd pumed Prif Weinidog Israel, a gwasanaethodd am ddau dymor, 1974–77 a 1992 hyd at ei lofruddiad yn 1995.

Ganwyd Rabin yn Jerwsalem i fewnfudwyr Iddewig-Wcranaidd a'i fagu mewn cartref Seionaidd. Dysgodd am amaethyddiaeth yn yr ysgol gan ragori fel disgybl. Cafodd yrfa 27 mlynedd fel milwr. Pan yn ei arddegau, ymunodd â'r Palmach, llu cylchfilwyr yr Yishuv. Esgynodd o fewn i'r fyddin a dod yn bennaeth gweithrediadau yn Rhyfel Annibyniaeth Israel. Ymunodd â Llu Amddiffyn Israel (LlAI) ar ddiwedd 1948 a pharhau i esgyn fel swyddog addawol. Cynorthwyodd i lunio dull hyfforddi'r LlAI ar ddachrau'r 1950au, ac arwain Cyfarwyddiaeth Amddiffyn LlAI rhwng 1959 a 1963. Cafodd ei benodi'n Bennaeth Staff Cyffredinol yn 1964 a goruchwylio buddugoliaeth Israel yn  He was appointed Chief of the General Staff yn Rhyfel Chwe Diwrnod 1967.

Gwasanaethodd Rabin fel llysgennad Israel i'r Unol Daleithiau rhwng 1968 a 1973, yn ystod cyfnod o gryfhau cysylltiadau rhwng y ddwy wlad. Cafodd ei benodi'r Brif Weinidog Israel yn 1974, yn dilyn ymddiswyddiad Golda Meir. Yn ystod ei dymor cyntaf, arwyddodd Rabin Gytundeb Interim Sinai a gorchymyn cyrch Entebbe. Ymddiswyddodd yn 1977 yn dilyn sgandal ariannol. Rabin oedd gweinidog amddiffyn Israel am y rhan fwyaf o'r 1980au, gan gynnwys ar ddechrau'r Intifada Cyntaf.

Yn 1992, cafodd Rabin ei ail-ethol fel prif weinidog ar lwydan a oedd yn cofleidio'r proses heddwch rhwng Israel a Phalesteina. Arwyddodd nifer o gytundebau hanesyddol gyda'r arweinyddiaeth Palesteinaidd fel rhan o Gytundebau Oslo. Yn 1994, enillodd Rabin Wobr Heddwch Nobel ynghyd a'i wrthwynebydd gwleidyddol Shimon Peres a'r arweinydd Palestinaidd Yasser Arafat. Arwyddodd Rabin hefyd gytundeb heddwch gyda;r Iorddonen yn 1994. Yn Nhachwedd 1995, cafodd ei lofruddio gan eithafwr o'r enw Yigal Amir, a oedd yn gwrthwynebu telerau Cytundebau Oslo. Cafodd Amir ei arestio a'i gyhuddo a'i ddyfarnu'n euog o lofruddiaeth Rabin; cafodd ei ddedfrydu am oes. Rabin oedd y prif weinidog cyntaf i gael ei eni yn Israel, yr unig brif weinidog i gael ei lofruddio a'r ail i farw tra'n dal swydd yn y llywodraeth (yn dilyn Levi Eshkol). Mae Rabin wedi dod yn symbol o'r proses heddwch rhwng Israel a Palesteina.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Pobl o Jeriwsalem
Holland Roden

Mae **Holland Marie Roden** (ganed 7 Hydref 1986) yn actores o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Lydia Martin ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*, ac fel Zoe Woods yn y gyfres ''Channel Zero: Butcher's Block*.

Ymhlith ei gwaith cynnar roedd *Lost* (2008) a *Bring It On: Fight to the Finish''. Rhwng 2008–10 ymddangosodd mewn cyfresi teledu.

## Magwraeth a choleg
Cafodd ei geni a'i magu yn Dallas, Texas, a thynnwyd Holland at y celfyddydau pan oedd yn ifanc. Wedi'i denwyd gan "Frenhines Lloegr" pan oedd yn ddim ond chwe mlwydd oed. Cymerodd Holland ei chariad i berfformio un cam ymhellach ac ymrestru mewn gwersylloedd theatr yn ogystal â dosbarthiadau actio i hybu ei hangerdd ymhellach. Fodd bynnag, gwyddoniaeth a ddaeth â hi i Los Angeles gan ddilyn ei theulu ym myd meddygaeth. Astudiodd y pwnc am dair blynedd gyda'r bwriad o ddod yn llaw feddyg, ond gadawodd er mwyn dilyn gyrfa fel actores.

## Gyrfa
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect Wici Môn
Gŵyl yr Holl Eneidiau

[bawd|*Le Jour des morts* gan [William-Adolphe Bouguereau (1859).]]
Gŵyl Gristnogol flynyddol sydd yn cofio'r ffyddloniaid meirw, hynny yw y rhai sydd wedi mynd i burdan, yw **Gŵyl yr Holl Eneidiau**, **Gŵyl y Meirw** neu **Ddygwyl y Meirw** a ddethlir ar 2 Tachwedd. Hwn yw'r trydydd diwrnod yn nhridiau'r Calan Gaeaf yn y calendr Cristnogol, ar ôl Noswyl yr Holl Saint ar 31 Hydref a Gŵyl yr Holl Saint ar 1 Tachwedd.

Dethlir heddiw yn bennaf yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, sydd yn dysgu bod Cristnogion a fedyddiwyd yn mynd i burdan os ydynt yn marw heb wneud iawn am bechodau bychain. Yn ôl yr athrawiaeth Gatholig, gall gweddïo dros eneidiau'r meirw hyn helpu i'w puro a'u gwneud yn barod am eu derbyn i'r nefoedd. Cynhelir offerennau dros y meirw, ac mae nifer o Gatholigion yn ymweld â beddau eu perthnasau a'u cyfeillion. Gall offeiriaid sydd yn cynnal yr offerennau wisgo'r lliw du i ddynodi galar, fioled am benyd, neu wyn i symboleiddio'r gobaith am yr atgyfodiad.

Sefydlwyd 2 Tachwedd yn ddiwrnod er cyfrwngddarostyngedigaeth gan Odilo, Abad Cluny, yn yr 11g. Erbyn diwedd y 13g yr oedd y dyddiad hwn yn gyffredin ar draws y Gristionogaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyliau Cristnogol
Categori:Tachwedd
Rhif ciwb

Yn ogystal a'r ciwb geometrig, sy'n siâp tri dimensiwn, ceir, o fewn algebra a rhifyddeg, yr hyn a elwir yn **rhif ciwb**, neu'n **bŵer tri**, sef rhif (*n*) a luosir gydag ef ei hun ddwy waith. O ddydd i ddydd, fe sonir am rif '''"wedi'i giwbio"'''; gellir cymharu hyn â "rhif wedi'i sgwario".

:.

Gellir hefyd ei ddiffinio'n fras fel rhif wedi'i luosi gyda'i rif sgwâr:

:.

Y ciwb yw'r unig hecsahedron rheolaidd sydd a hyd ei sylfaen, ei led a'i uchder yn hafal; cyfrifir cyfaint y ciwb drwy luosi'r tri (dimensiwn) hyn. Gellir delweddu'r tri dimensiwn yma i rifau ciwb, h.y. 6 wedi'i giwbio yw 6 x 6 x 6 = 219; dyma'r union ganlyniad a geir pan gyfrifir cyfaint ciwb gyda'i ochrau i gyd yn 6 uned, sef 219 uned sgwâr. A dyma'n union yw tarddiad yr enw 'rhif sgwâr'. Felly:

:13 = 1 x 1 x 1 = 1

:23 = 2 x 2 x 2 = 8

:33 = 3 x 3 x 3 = 27

ac yn y blaen.

Y gwrthwyneb i hyn yw'r trydydd isradd. Hynny  yw, y weithred croes o ganfod rhif y mae ei giwb yn *n* yw canfod trydydd isradd *n*. O wybod cyfaint ciwb, gellir defnyddio'r trydydd isradd i ganfod ochr y ciwb hwnnw.

Mae'r rhif ciwb a thrydydd isradd, ill dau, yn od-ffwythiannau:

:.

Y nodiant mathemategol am giwbio'r rhif yw'r uwch-nod 3, er enghraifft  neu . Gan fod ciwbio yn od-ffwythiant, yna mae gan y gromlin 'bwynt cymesuredd' yn y tarddiad, ond nid oes ganddi echelin y cymesuredd.

Yn z3, ceir dwy ran: *z* yw'r "rhif sylfaen" a *3* yw'r "indecs".

## Cyfanrifau
Mae pob 'rhif ciwb' (neu 'ciwb' ar ei ben ei hun, yn y cyswllt hwn; hefyd 'y ciwb perffaith'), yn rhif sy'n gyfanrif ciwb.
Dyma'r cibiau perffaith hyd at 603:

O fewn geometreg, mae pob cyfanrif positif yn giwb perffaith - os a dim ond os - y gellir gosod uned solat ciwb  i mewn i giwb solat mwy. er enghraifft,
gellir gosod 27 o giwbiau bach y tu fewn i un ciwb mwy (ar ffurf Ciwb Rubik), gan fod .

## Cyfeiriadau
*

Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Categori:Dadansoddi
Categori:Rhifau
Categori:Damcaniaethau rhif
Categori:Dilyniannau o gyfanrifau
9 Tan 9

Cyfres gomedi sefyllfa Cymraeg oedd ***9 Tan 9*** neu ***Naw tan Naw***. Roedd yn dilyn helyntion staff un o siopau'r gadwyn dychmygol "Gwalia Stores", rhywle yn Sir Ddinbych, a oedd dan fygythiad parhaus oherwydd cystadleuaeth gan archfarchnad mawr o'r enw "Blerways". Cafodd y gyfres cyntaf ei gynhyrchu yn 2002 gyda phob pennod tua 24 munud o hyd ac yn cymryd slot hanner awr yn amserlen S4C gyda'r hysbysebion. Roedd awdur y gyfres, y digrifwr Eilir Jones, hefyd yn chwarae rhan y cymeriad "Mr Brook Stanley". Tonfedd Eryri oedd yn gyfrifol am gynhyrchu'r rhaglen gafodd ei ffilmio yn Stiwdio Barcud, Caernarfon.

## Cast a Chymeriadau 
* Maldwyn John - Llewelyn Williams (Llew) 
* Gwenno Elis Hodgkins - Beryl
* Arwyn Davies - Mr Rogers (rheolwr Gwalia Stores)
* Eilir Jones - Mr Brook Stanley
* Iwan Evans - Keith
* Elen Gwyne - Iona
* Catrin Mara - Ceri
* Cadfan Roberts

## Cynhyrchu 
bawd|Set y siop yn 9 tan 9
Creodd y cynllunydd Martin Morley set y siop "Gwalia Stores" yn Stiwdio Barcud, Caernarfon, fel bod posib ffilmio'r gyfres o flaen cynulleidfa fyw. Derbyniodd llawer o'r nwyddau am ddim, fel rhyw lun o hysbysebu. Roedd papurau newydd Sir Ddinbych, y *Denbighshire Free Press* a'r *Vale Advertiser* i'w weld ar werth yn Gwalia Stores ac yn cael eu ddefnyddio weithiau fel propiau. Cleif Harpwood oedd y cyfarwyddwr.

## Derbyniad 
Canmoliaeth oedd gan Dylan Wyn, adolygydd teledu BBC Cymru ar y pryd, a ddisgrifiodd un bennod fel "hanner awr o gamddealltwriaeth, ensyniadau rhywiol a mwy o ensyniadau rhywiol yn ôl geiriau fel "codiad" ac ambell frawddeg go goch!". Nododd bod y gynulleidfa yn "glana chwerthin" yn sgil yr iniwendo rhywiol "W-y-misus!" ac ei fod, er gwaetha'r cyfan, wedi glynu gyda'r bennod, a bod "y nofel a'r cliciwr [wedi aros] yn eu hunfan drwy’r hanner awr, ac fe ymunais i â’r chwerthin.""Hiwmor hollol ansoffistigedig, *Noson Lawen*-aidd, oedd y cyfan felly. Pwy â wyr – efallai bydd ebychiadau "Ffôr Ffishcêcs!" Llew yr un mor boblogaidd ag "Asiffeta!" *C’mon Midffîld***."**

## Penodau
### Cyfres 1
## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Jaffa

bawd|300x300px|Jaffa (o'r gogledd)
Porthladd hynafol yn Israel a’r rhan hynaf o ddinas Tel Aviv-Yafo yw '*Jaffa*, *Yafo** mewn Hebraeg, neu **Yaffa **mewn Arabeg (hefyd **Japho** neu **Joppa*'). Mae Jaffa yn cael ei adnabod am ei gysylltiad â hanesion Beiblaidd Jona, Solomon a Pedr ynghyd â stori fytholegol Andromeda a Perseus. Mae hefyd yn enwog am ei orenau, sef orenau Jaffa.

Adeiladwyd Tel Aviv yn wreiddiol yn 1909 fel maestref Iddewig i Jaffa, gan mai tref fwyafrifol Arabaidd oedd Jaffa. Mae Tel Aviv bellach wedi llyncu Jaffa a Jaffa'n faestref i Tel Aviv. Er, enw swyddogol y ddinas yw Tel Aviv-Jaffa (neu Tel Aviv-Yaffo).

Categori:Israel
Brian Hayward Bowditch

Mae **Brian Hayward Bowditch** (ganed 1961) yn fathemategydd o Gymru sy'n nodedig am ei gyfraniad i feysydd geometreg a thopoleg, yn enwedig theori grŵp geometrig a thopoleg isel-ddimensiwn. Mae hefyd yn enwog am ddatrys "problem yr angel". Yn 2018 roedd Bowditch yn Athro mewn Mathemateg ym Mhrifysgol Warwick.

Ganed Bowditch yng Nghastell Nedd yn 1961.

Derbyniodd B.A. ym Mhrifysgol Caergrawnt yn 1983 ac aeth ati i astudio ar gyfer Doethuriaeth ym Mhrifysgol Warwick, gan dderbyn PhD yn 1988, dan arolygaeth David Epstein.

## Anrhydeddau
* Derbyniodd Wobr Whitehead gan Gymdeithas Mathemateg Llundain; 1997
* Anerchodd Gynghrair Mathemtageg Ewrop yn 2004
* Bu'n un o olygyddion y *Annales de la Faculté des Sciences de Toulouse*
* Golygydd-ymgynghorydd i Gymdeithas Mathemateg Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Theori grŵp
Categori:Topoleg
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Warwick
Cinderella (ffilm Disney 2015)

Ffilm ffantasi rhamantus 2015 yw ***Cinderella*** a gyfarwyddwyd gan Kenneth Branagh, gyda sgript sgript a ysgrifennwyd gan Chris Weitz, a chyd-gynhyrchwyd gan Walt Disney Pictures, Kinberg Genre, Allison Shearmur Productions, a Beagle Pug Films.

Mae'r ffilm wedi ei seilio ar y stori werin o'r un enw ac wedi'i ysbrydoli'n rhannol gan ffilm animeiddiedig Walt Disney yn 1950 o'r un enw. Mae'r ffilm yn cynnwys cast ensemble gan gynnwys Lily James fel y cymeriad eponymous a Cate Blanchett fel y llysfas, gyda Richard Madden, Stellan Skarsgård, Holliday Grainger, Sophie McShera, Nonso Anozie, Derek Jacobi, a Helena Bonham Carter.

## Cefndir
Dechreuodd datblygu ar gyfer ail-lunio'r ffilm animeiddiedig wreiddiol ym mis Mai 2010, gyda'r cynhyrchydd Simon Kinberg ynghlwm wrth y prosiect. Ar ddiwedd mis Ionawr 2013, arwyddodd Branagh ymlaen i gyfarwyddo, gyda llogi Weltz i adolygu sgript gan Aline Brosh McKenna. Ym mis Tachwedd 2012, dechreuodd castio gyda Blanchett oedd y cyntaf i arwyddo; Yn y pen draw, cafodd James ei chwarae yn y rôl deiliadol ym mis Ebrill 2013. Dechreuodd prif ffotograffiaeth yn Stiwdios Pinewood yn Swydd Buckingham, Lloegr ar 23 Medi, 2013 a daeth i ben ar Ragfyr 14.

Cafodd *Cinderella* ei ddangosiad cyntaf ar y byd ar 13 Chwefror 2015, yn y 65eg Gŵyl Ffilm Rhyngwladol a chafodd ei ryddhau mewn sinemau yn yr Unol Daleithiau ar 13 Mawrth 2015 ac yn y Deyrnas Unedig ar 27 Fawrth mewn fformatau safonol a IMAX gan Walt Disney Studios Motion Pictures. Grosiodd y ffilm dros $543 miliwn ledled y byd, gan ddod y ffilm gros uchaf Branagh hyd yn hyn fel cyfarwyddwr. Derbyniodd y ffilm adolygiadau cadarnhaol yn bennaf gan feirniaid, gyda llawer yn canmol y perfformiadau (yn enwedig gan James, Blanchett, a Bonham Carter), gwerthoedd cynhyrchu, sgôr cerddorol, cyfarwyddyd Branagh, dyluniad gwisgoedd a ffyddlondeb i'r ffilm animeiddiedig wreiddiol. Enillodd y ffilm enwebiad yn yr 21ain Gwobrau Critics a'r 69eg Gwobrau Ffilm Academi Brydeinig, ar gyfer dylunio gwisgoedd. Cafodd y ffilm enwebiad Gwobr yr Academi hefyd ar gyfer Dylunio Gwisgoedd Gorau yn y 88fed Gwobr Academi

## Plot
Ar ôl colli ei mam yn ifanc, mae Ella yn addo dilyn dymuniadau marw ei mam: cael dewrder a bod yn garedig. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, mae tad Ella yn chwarel y Fonesig Tremaine, gweddw hen gydnabyddiaeth, sydd â dwy ferch ei hun, Drisella ac Anastasia. Mae Ella yn croesawu ei cham-ffrind newydd, er gwaethaf agweddau annymunol y stepistiaid. Pan fydd tad Ella yn mynd dramor i fusnes, mae Lady Tremaine yn datgelu ei natur greulon ac eiddigedd yn araf, gan ei bod yn gwthio Ella i roi'r gorau iddi ei ystafell wely i'r stepistiaid ar gyfer yr atig.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2015
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Prosiect Wici Môn
Keeping Up with the Kardashians

Mae ***Keeping Up with the Kardashians*** (yn aml wedi'i grynhoi ***KUWTK***) yn gyfres deledu realiti Americanaidd sydd ar rhwydwaith cebl E!. Mae'r sioe yn canolbwyntio ar fywydau personol a phroffesiynol y teulu Kardashian-Jenner. Datblygwyd y syniad gan Ryan Seacrest, ac ef hefyd sy'n gwasanaethu fel cynhyrchydd gweithredol. Daeth y gyfres i ben ar Hydref 14, 2007 ac mae wedi dod yn un o'r cyfresi teledu realiti hiraf yn y wlad.

Cynhyrchwyd y pymthegfed tymor ar 5 Awst 2018.

## Y Cast
Mae'r gyfres yn canolbwyntio'n bennaf ar chwiorydd Kourtney, Kim, a Khloé Kardashian a'u hanner chwiorydd Kendall a Kylie Jenner. Mae'r rhaglen hefyd yn cynnwys eu rhieni Kris a Caitlyn Jenner (a elwid o'r blaen yn Bruce Jenner), a'r brawd Rob Kardashian. Mae ffrind Kim, Jonathan Cheban a ffrind Khloé, Malika Haqq, hefyd wedi bod yn rhan o'r sioe.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Rhaglenni teledu realiti
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Ciwboid

[bawd|Ciwboid, gyda [croeslin|chroeslin&nbsp;*d*.Gwelir yma hefyd: hyd *a*, lled *b* ac uchder *c*.]]
[bawd|[Rhwyd (geometreg)|Rhwyd y ciwboid uchod, wedi'i hagor.]]
Mewn geometreg, polyhedron amgrwm o chwech ochr pedrochr yw **ciwboid** (enw gwrywaidd); mae ei graff polyhedral yn union yr un peth a'r ciwb.

Mae ganddo:
* chwe ochr sydd ar ongl sgwâr i'w gilydd,
* wyth fertig (neu 'gornel') ongl sgwâr,
* deuddeg ymyl, gyda phedair o'r un hyd ac yn gyfochrog (neu'n 'baralel') i'w gilydd.

Mae'r ochrau gwrthwynebol yn gyfath (*congruent*).

## Ciwboidau cyffredinol
Drwy Fformiwla Euleer, fe wyddom fod nifer yr ochrau *F*, y fertigau *V* a'r ymylon *E* o bob ciwboid amgrwm yn perthyn i'w gilydd drwy'r fformiwla *F*&nbsp;+&nbsp;*V*&nbsp;=&nbsp;*E*&nbsp;+&nbsp;2. Mae hyn yn rhoi 6 + 8 = 12 + 2; hynny yw, fel y ciwb, mae gan y ciwboid 6 arwyneb, 8 fertig a 12 ymyl. Ynghyd â'r "ciwboidau petryal", mae unrhyw baralelepip yn giwboid o'r math hwn, fel y mae sgwâr ffrwstwm hefyd (y siâp a ffurfiwyd trwy drychiad-apig pyramid sgwâr).

## Ciwboidau petryal
Mewn ciwboid petryal, mae pob ongl yn ongl sgwâr, a'r ochrau gwrthwynebol yn gyfath (yn hafal). Oherwydd hyn, gellir galw'r math hwn o giwboid yn "brism ongl sgwâr" neu'n "baralelepip rheolaidd".

Ceir hefyd "giwboid sgwâr", lle mae dwy ochr yn sgwariau. Mae ganddo'r symbol Schläfli o {4} × { }, a dyblir ei gymesuredd o [2,2] i [4,2], trefn 16.

Mae'r ciwb yn achos arbennig o'r ciwboid sgwâr, gyda phob ochr yn sgwariau. Mae ganddo'r symbol Schläfli o {4,3}, a chodir ei gymesuredd o [2,2], i [4,3], trefn 48.

Os yw dimensiynau ciwboid petryal yn *a*, *b* ac *c*, yna mae ei gyfaint yn abc ac mae ei arwynebedd arwyneb yn 2(*ab*&nbsp;+&nbsp;*ac*&nbsp;+&nbsp;*bc*).

Hyd croeslin y gofod mewnol yw

:d = \sqrt{a^2+b^2+c^2}.\ 

Yn y byd real, defnyddir siapiau ciwbig yn aml ar gyfer blychau, cypyrddau, ystafelloedd, adeiladau, cynwysyddion, llyfrau, sgriniau teledu a chyfrifiadurol, peiriannau golchi a sychu, ac ati. Mae ciwboidau ymysg y solidau hynny sy'n gallu brithweithio gofod 3-dimensiwn. Mae'r siâp yn eithaf hyblyg gan y gall gynnwys llawer o giwboidau llai, e.e. ciwbiau siwgr mewn blwch, blychau mewn cwpwrdd, cypyrddau mewn ystafell, ac ystafelloedd mewn adeilad.

## Cyfeiriadau
Categori:Siapau elfennol
Categori:Polyhedra
Hecsahedron

Mae **hecsahedron** (lluosog: hecsahedronau) yn bolyhedron gyda chwech ochr. Mae ciwb, er enghraifft, yn hecsahedron rheolaidd gyda'i holl ochrau sgwâr, a thair sgwâr o amgylch pob fertig (neu gornel).

Ceir saith hecsahedra amgrwm sy'n dopolegol unigryw (sy'n wahanol i'w gilydd); mae un ohonynt yn bodoli mewn dau drychddelwedd (*mirror image*). Gellir diffinio polyhedra topolegol gwahanol fel hyn: mae'n amhosib eu trawsnewid neu eu hystumio o un ffurf i ffurf arall trwy newid hyd yr ymylon neu'r onglau rhwng yr ymylon neu'r ochrau. Mae'n rhaid i'w hochrau a'u fertigau, felly, fod wedi'u gosod yn gwbwl wahanol i'w gilydd.

Mae yna dair hecsahedra arall sy'n gwbwl wahanol a geir fel ffurfiau ceugrwm yn unig.

## Cyfeiriadau
Categori:Polyhedra
Colton Haynes

Mae **Colton Lee Haynes** (ganed 11 Medi 1987) yn actor Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Jackson Whittemore ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*. Mae hefyd yn chwarae Roy Harper yn y rhaglen deledu *Arrow*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd actor a model Americanaidd Colton Lee Haynes yn Wichita, Kansas, i Dana Denise (Mitchell) a William Clayton Haynes. Dechreuodd fodelu yn 15 oed a daeth ei lwyddiant cyntaf gydag ymgyrch Abercrombie & Fitch. Roedd hefyd yn modelu ar gyfer J.C. Penney, Kira Plastinina, a Ralph Lauren. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Jackson Whittemore ar MTV's Teen Wolf (2011). Bu hefyd yn chwarae Brett Crezski ar The Gates ABC. Mae wedi ymddangos yn westai ar nifer o sioeau teledu, gan gynnwys The Hills, CSI: Miami, The Nine Lives of Chloe King, ac Edrych.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Actorion LHDT o'r Unol Daleithiau
Crystal Reed

Mae **Crystal Marie Reed** (ganed 6 Chwefror 1985) yn actor o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Allison Argent ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*.
bawd|chwith|Crystal Reed (9345200925)

## Bywgraffiad
Ganwyd Crystal Reed yn Detroit, Michigan a dechreuodd astudio dawns yn gynnar. Mynychodd Ysgol Gynradd Dort yn Roseville, Michigan, Roseville Junior High ac Roseville High School, lle roedd hi'n llywydd clwb drama'r ysgol yn gapten dawnsio. Cymerodd ran hefyd mewn theatr gymunedol leol a pherfformiodd mewn cerddorion megis Annie a Grease. Ar ôl graddio yn yr ysgol uwchradd, mynychodd Reed Brifysgol Wayne State lle bu'n dilyn celfyddydau cain, ond fe adawodd hi cyn gorffen ei gradd baglor i symud i Chicago lle perfformiodd mewn dramâu lleol a pharhaodd i gymryd dosbarthiadau theatr a gwell mewn lleoedd fel Second City, i Chicago Theatre a Stiwdios Act One cyn iddi symud i Hollywood.

Ers dechrau ei gyrfa, mae Crystal Reed wedi gwneud ymddangosiadau gwadd ar sioeau teledu megis CSI: Ymchwiliad i Arolwg Troseddau (2000), *Rizzoli & Isles* (2010), a *CSI: NY* (2004). Yn 2010, fe ymddangosodd Reed yn y ffilm *Skyline* (2010), ac yn 2011 fe wnaeth hi chwarae rôl yn Teen Wolf (2011) MTV ynghyd â chyd-sêr Tyler Posey a Dylan O'Brien.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Jona

bawd|300px|''Jona a'r Morfil'' (1621) gan Pieter Lastman

Proffwyd chwedlonol oedd yn byw yn nheyrnas ogleddol Israel tua'r 8g CC oedd **Jona**. Ef yw ffigwr canolog Llyfr Jona yn y Beibl ac hyd yma ni chafwyd tystiolaeth iddo fodoli.

Yn y chwedl hon, mae Jona'n cael ei alw gan Dduw i deithio i Ninefeh i rybuddio'i phobl a'u hannog i edifarhau am eu pechodau neu wynebu dicter Duw. Yn lle gwneud hynny, mae Jona'n mynd ar long i Tarshish. Yng nghanol storm, mae'n gorchymyn criw'r llong i'w daflu dros ei hymyl, ac mae'n cael ei lyncu gan bysgodyn enfawr. Dridiau'n ddiweddarach, ar ôl iddo gytuno i fynd i Ninefe, mae'r pysgodyn yn ei chwydu ar y lan. Mae Jona'n llwyddo i argyhoeddi dinas Ninefeh gyfan i edifarhau, ond yn disgwyl y tu allan i'r ddinas i ddisgwyl iddi gael ei dinistrio. Mae Duw yn cysgodi Jona rhag yr haul gyda phlanhigyn, ond wedyn yn anfon mwydyn sy'n achosi iddo wywo. Pan mae Jona yn cwyno am y gwres, mae Duw yn ei geryddu.

Mewn Iddewiaeth, mae stori Jona yn cynrychioli dysgeidiaeth *teshuva*, sef y gallu i edifarhau a chael maddeuant gan Dduw. Yn y Testament Newydd, mae Iesu yn dweud ei fod yn "̜̙fwy na Jona" ac yn addo "arwydd Jona", sef ei atgyfodiad. Mae denhonglwyr Cristnogol cynnar yn gweld Jona fel rhaglun o Iesu. Yn ddiweddarach, yn ystod y Diwygiad Protestannaidd, daeth Jona i gael ei weld fel archdeip i'r "Iddew eiddigeddus". Mae Jona yn cael ei ystyried yn broffwyd yn Islam ac mae naratif beiblaidd Jona yn cael ei ailadrodd, gyda rhai gwahaniaethau amlwg, yn y Coran. Mae prif ffrwd ysgolheigion y Beibl yn ystyried Llyfr Jona fel ffuglen ac yn aml fel gwaith sy'n ddychanol, ond gall fod cymeriad Jona wedi'i seilio ar broffwyd hanesyddol oedd a'r un enw sy'n cael ei grybwyll yn 2 Brenhinoedd 14ː25.

Er bod y gair "morfil" yn aml yn cael ei ddefnyddio wrth adrodd hanes Jona, mae'r testun Hebraeg yn defnyddio *dag gadol*, sy'n golygu "pysgodyn enfawr". Yn yr 17g a dechrau'r 18g, roedd y rhywogaeth o bysgodyn lyncodd Jona yn destun trafod gan rai a oedd yn dehongli'r stori fel digwyddiad hanesyddol. Mae rhai ysgolheigion hanesion gwerin modern wedi gweld tebygrwydd rhwng Jona a ffigyrau chwedlonol eraill, fel Gilgamesh a'r arwr Groegaidd Jason.

## Cyfeiriadau
Categori:Proffwydi Islam
Categori:Proffwydi
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Rhyngweithiad dynol-anifeilaidd
Categori:Dychan
Chueca

bawd|Cymdogaeth Chueca
Cymdogaeth yng nghanol dinas Madrid yw ** Chueca**, a enwyd ar ôl ei phrif sgwâr, Plaza de Chueca. Mae'n cael ei hadnabod fel cymdogaeth hoyw Madrid.  Ennwyd Plaza de Chueca ar ôl y cyfansoddwr ac awdur Sbaeneg Federico Chueca.

Mae Chueca wedi ei leoli mewn ward weinyddol yng nghymdogaeth canol dinas Madrid o Justicia.

Mae Chueca'n fywiog iawn, gyda llawer o gaffis a siopau boutique. Mae *The Lonely Planet *wedi ei ddisgrifio fel "rysedd hoyw, bywiog ac ifanc, a phob amser yn gynhwysol waeth beth yw eich rhywioldeb."
bawd|chwith|Cymdogaeth Chueca

## Mannau nodedig 
* Eglwys San Anton, sy'n cynnwys esgyrn  Saint Valentine David Hochney, Tom y Ffindir, Roberto González Fernández a David Trullo. Mae sioeau megis "*De bares hacia la exposicion*" gan Daniel Garbade yn (2011) neu'r  darluniau: *Chueca* gan Miguel Navia (2014) yn adlewyrchu'r gymdogaeth hoyw trwy luniadau a phaentiadau.

Mae Chueca yn hoff set ar gyfer ffilmiau. Bu cynhyrchiad olaf Eloy de la Iglesias: *Bulgarian Lovers* (2003), addasiad o nofel gyfunffurfiol gan Eduardo Mendicutti, a gafodd ei ffilmio'n y gymdogaeth. Fel yr oedd ffilmiau eraill hefyd megis Truman gan Cesc Hoyw, Boystown gan Juan Flahn, Cachorro gan Miguel Albaladejo, a ''Chef's Special'' gan Nacho G. Velilla.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Chueca (Madrid Metro)
* Justicia
* Malasaña
* Hanes LGBT yn Sbaen
* Pentref hoyw
* Cymdogaethau hoyw yn Sbaen

Categori:Pentrefi hoyw
Categori:LHDT yn Sbaen
Claddgell

bawd|300px|Claddgell Cadeirlan Bayeux, Ffrainc
Siambr garreg o dan lawr eglwys neu adeilad arall yw **claddgell **(hefyd **crypt**, o'r Lladin '''' "cromgell" neu "daeargell"). Mae fel arfer yn cynnwys eirch, archgerrig, neu greiriau crefyddol.

Yn wreiddiol, byddai claddgelloedd yn cael eu darganfod o dan brif grongafell eglwys, fel yn Abaty Saint-Germain en Auxerre, ond wedi eu lleoli yn ddiweddarach o dan gangell, corff yr eglwys neu'r ale groes. Yn achlysuol, byddai eglwysi yn cael eu dyrchafu. Yn achlysurol byddai eglwysi yn cael eu dyrchafu yn uchel fel bod modd cael claddgell oddi tanynt, fel yn Eglwys Sant Mihangel yn Hildesheim, Yr Almaen.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith claddu
Chelmsford (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Chelmsford**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Chelmsford constituency.svg|Etholaeth Chelmsford yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 2010–2017: Simon Burns (Ceidwadol)
* 2017–2024: Vicky Ford (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Marie Goldman (Democratiaid Rhyddfrydol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Ochr (geometreg)

Mewn geometreg solat, mae **ochr** (*face*) yn blân fflat sy'n ffurfio rhan o ffin gwrthrych solat. Mae gan wrthrych solat tri dimensiwn sawl ochr, a gelwir y gwrthrych hwn yn bolyhedron e.e. mae'r ciwb yn bolyhedron ac mae ganddo 6 ochr. Mae gan bob ochr "arwyneb" (*surface*).

## Ochrau polygonau
Mewn geometreg elfennol, 'ochr' yw polygon ar ffin polyhedron.

Er enghraifft, mae unrhyw un o'r chwech sgwâr sy'n ffurfio ciwb yn 'ochr'. Defnyddir y gair 'ochr' hefyd am nodweddion dau-ddimensiwn polytop-4. Yn yr ystyr hwn, mae gan y teseract 4-dimensiwn 24 ochr sgwâr, pob un yn rhannu dau allan o 8 cell ciwbig.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Geometreg amgrwm
Categori:Polyhedra
Cynewulf

Bardd yn yr Hen Saesneg, iaith yr Eingl-Sacsoniaid, a flodeuai yn yr 8g neu'r 9g oedd **Cynewulf**. Priodolir iddo bedair cerdd a gofnodwyd mewn llawysgrifau yn niwedd y 10g: *Elene* a *The Fates of the Apostles* yn Llyfr Vercelli, a *Christ II* a *Juliana* yn Llyfr Caerwysg.

Yn hanesyddol cafodd y gerdd ddefosiynol *The Dream of the Rood* ei phriodoli iddo hefyd, ond bellach ni chydnabyddir unrhyw dystiolaeth dros hynny.

## Yr awdur 
Ni wyddys unrhyw ffeithiau am fywyd Cynewulf. Priodolir y pedair cerdd i'r enw hwnnw, neu Cynwulf, mewn llythrennau rwnig, sydd yn ymddangos mewn diweddglo i bob un gerdd ar ffurf acrostig neu ddychymyg. Mae odlau yn y gerdd *Elene* yn dangos iddo ysgrifennu yn nhafodiaith naill ai Northymbria neu Fersia, yn hytrach nag iaith Sacsoneg y Gorllewin. Mae'n bosib yr oedd Cynewulf yn glerigwr dysgedig, oherwydd y mae'r holl farddoniaeth yn seiliedig ar ffynonellau Lladin. Yn y 19g, ysgrifennwyd bywgraffiadau dychmygol o Cynewulf gan hanesyddion llenyddol, a fe gafodd ei gysylltu gydag Esgob Ynys Metgawdd, un o aelodau Pumed Gyngor Clofesho (803), neu abad o Drebedr yn y 9g a ddaeth yn Esgob Caerwynt.

## Arddull 
Nodir barddoniaeth Cynewulf gan themâu a thechnegau sydd yn tynnu ar y traddodiad Lladin, yn enwedig yr arddull rhethregol clasurol sydd mor wahanol i gylchymadroddion y llên Eingl-Sacsoneg. Câi'r cerddi eu lliwio â delweddaeth yr arwrgerdd Germanaidd a bywyd y werin Eingl-Sacsonaidd, yn enwedig yn y disgrifiadau o frwydrau a mordeithiau. Fel arfer, mae Cynewulf yn dilyn ei ffynonellau yn agos, gan ychwanegu dim ond myfyrdodau ac epilogau sydd yn galw ar y darllenwr i weddïo dros y bardd. Rhennir y cerddi hirach, *Elene* a *Juliana*, yn ganiadau (*fitts*), yn debyg o ran hyd i farddoniaeth *Guthlac B* a *The Phoenix* yn Llyfr Caerwysg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Hen Saesneg
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Categori:Llenorion yr 8fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion y 9fed ganrif o Loegr
Gwenllian (cerdd)

Cerdd Gymraeg gan Myrddin ap Dafydd ydy **"Gwenllian"**, sy'n adrodd hanes y Y Dywysoges Gwenllian, merch Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru, a'i wraig Elinor, Arglwyddes Cymru. Cymharai'r bardd fywyd Gwenllian ac yr iaith Gymraeg.

Cywydd yw mesur y gerdd.

Ysgrifennwyd y gerdd yn 1993. Pwrpas y gerdd yn rhannol oedd cymryd rhan yn yr ymgyrch i roi cofeb yn abaty Sempringham, Swydd Lincoln er cof am Y Dywysoges Gwenllian. Cafoddd Gwennllian ei herwgipio i'r abaty pan oedd yn faban, a gorfodwyd hi i fyw yno drwy ei hoes ar ôl iddi golli ei  rhieni. Ni wyddai hi ei hanes nac ei chefndir a bu farw heb allu siarad Cymraeg o gwbl.  

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cywyddau
Categori:Prosiect Wici Môn
Sul y Mamau yn Greenham

Cerdd Gymraeg gan Menna Elfyn yw **"Sul y Mamau yn Greenham"**. Ceir bortread hynod realistig o fywyd ansefydlog y merched â fu'n gwersylla tu allan i safle arfau niwclear yng Nghomin Greenham mewn protest heddychlon. Gwelir themau heddwch, Cristnogaeth ac anghyfiawnder drwy gydol y gerdd.

Cerdd ar ffurf rhydd yw hi.

## Menna Elfyn
Pryderon am yr amgylchedd, Cymru a chrefydd sydd yn lliwio cerddi Menna Elfyn.

Mae Sul y Mamau yn Greenham yn canolbwyntio ar ei phryder ynghylch cadwraeth arfau niwclear. Roedd Menna Elfyn yn rhan o'r brotest heddychlon i ddiddymu cadwraeth arfau niwclear yng Nghomin Greenham. Profodd amgylchiadau anodd y gwersyll â wynebodd y merched gan y :"dynion glas a gwyrdd"

## Iaith ac arddull
Ar y naill llaw, ofna Menna Elfyn na fydd pen draw i Brotest Comin Greenham a caiff hyn ei bortreadu wrth iddi bendillio rhwng gobaith ac anobaith.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Prosiect Wici Môn
Can y milwr (cerdd)

Cerdd Gymraeg gan Karen Owen ydy **"Cân y Milwr"**. Cerdd am ryfel yw hi, a'r atgofion o fachgen yn cael ei yrru i rhyfel Affganistan. Sonir am y gofal yr oedd yn ei gael gan y fyddin, a'i swydd yno.

Mae'r gerdd yn delyneg ar fydr ac odl.

## Karen Owen
Mae Karen Owen yn fardd, golygydd a newyddiadurwraig, ac wedi ennill dros 30 o gadeiriau mewn eisteddfodau lleol, yn ogystal wedi dod yn agos iawn i ennill y Goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru dwy waith.

Un o hoff straeon sgrin fawr Karen Owen yw Hedd Wyn (ffilm) gan ei fod o'n "arwr o filwr cyffredin", sy'n dangos ei bod yn poeni am y bobl cyffredin, a fod y testun o ryfel yn rhywbeth pwysig iddi hi.

## Iaith ac Arddull
Mae'r defnydd o eironi yn cael ei ddangos drwy'r gyffelybiaeth

''Tra'i cludir o adre', fel bwled trwy'r gwynt,''

Mae'r eironi yn pwysleisio er ei fod wedi cael ei ladd yn y rhyfel, mae'r elfen o ryfel yn dal i barhau.

Mae'r gerdd yma yn ymdrin â'r themâu Rhyfel a Chreulondeb, yn ogystal â Gwerthoedd Cymdeithas.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Telynegion Cymraeg
Categori:Prosiect Wici Môn
Naomi Jones

Mae **Naomi Jones** (ganwyd Tachwedd 1955) wedi bod yn weithwraig yn y diwydiant darlledu yng Nghymru ers canol yr 1970au. Bu'n gyflwynydd teledu ac yna cynhyrchydd teledu Cymraeg.

## Bywyd cynnar
Ganed Naomi Jones yn un o tri o blant i'r cerflunydd Jonah Jones a'r awdur Iddewig, Judith Maro a magwyd hi yn Eifionydd lle'r oedd gan ei thâd stiwdio yn Nhremadog.

## Gyrfa
Daeth yn gyflwynydd ar raglen Gymraeg BBC Cymru i blant a phobl ifanc, *Bilidowcar* yn yr 1970au. Bu'n actio am gyfnod yn y gyfres ddrama *Dinas*.

Aeth ymlaen i sefydlu cwmni animeiddio, Cartŵn Cymru gan gynhyrchu cyfresi animeiddio gwreiddiol yn y Gymraeg. Un o'u cyfresi mwyaf poblogaidd oedd *Hanner Dwsin* sef cartŵn am anturiaethau grŵp pop 'Hanner Dwsin'.

Mae'n gynhyrchydd i gwmni Cartŵn Cymru sydd wedi eu lleoli yn Abertawe. hefyd yn gyfrifol am gyfresi animeiddio eraill megis *Testament: The Bible in Animation* (1996); *Gwr y Gwyrthiau* / *The Miracle Maker* (2000); *Otherworld/Y Mabinogi* (2003) a *Friends and Heroes* (2007-2008).

## Bywyd personol
Mae ganddi ddau o blant. Mae'n byw yn y Mwmbwls wedi blynyddoedd yng Nghaerdydd.

## Dolenni allanol
*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Camera sydyn

de|bawd|Polaroid SX-70
Math o gamera sy'n defnyddio ffilm sy'n datblygu ei hun er mwyn creu print o lun yn fuan ar ôl ei dynnu yw **camera sydyn**. Polaroid Corporation wnaeth arloesi gyda chamerâu a ffilm sydyn oedd yn addas i brynwyr, a dilynwyd hwy wedyn gan amryw o wneuthurwyr eraill.

Dywedir mai'r gwyddonydd Americanaidd Edwin Land ddyfeisiodd gamera sydyn, rhwydd i'w ddefnyddio, ac y gellid ei werthu. Ef wnaeth gyflwyno'r camera sydyn masnachol cyntaf, y model 95 Land Camera, yn 1948, a hynny flwyddyn ar ôl cyflwyno'r ffilm sydyn yn Ninas Efrog Newydd. Cafodd y camera sydyn cynharaf, oedd yn cynnwys camera ac ystafell dywyll fechan, ei ddyfeisio yn 1923 gan Samuel Shlafrock.

Cyrhaeddodd y camera sydyn frig ei boblogrwydd ar ddiwedd y 1970au. Wedi hynny, daeth camerâu newydd, llai eu maint a rhatach, i'w ddisodli, a daeth dyfeisiadau recordio fideo hefyd ar werth. Mae'r camera sydyn yn dal i gael cyfnodau o boblogrwydd, ond fel tegan neu declyn 'retro' a hynod yn hytrach na chamera at ddibenion ffotograffiaeth broffesiynol neu ddefnydd o ddydd i ddydd.

## Cyfeiriadau 
Sydyn
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
Arden Cho

Mae **Arden Lim Cho** (ganed 16 Awst 1985) yn actor o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Kira Yukiumra ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*.

## Bywyd cynnar
Ganed Arden Cho ar 16 Awst 1985 yn Amarillo, Texas. Mae hi'n actores a chynhyrchydd, a elwir yn Teen Wolf (2011), Chicago Med (2015) a'r Rhestr Anrhydedd (2018).

## Ffilmograffi 
### Ffilmau
### Teledu
### Gemau Cyfriadurol
### Cyfres ar y we
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Teseract

[bawd|[Diagram Schlegel o'r teseract.]]
Analog pedwar-dimensiwn o'r ciwb yw **teseract** o fewn maes geometreg. Mae'r teseract i'r ciwb, yr hyn yw'r ciwb i'r sgwâr. Yn union fel y mae gan arwyneb y ciwb chwe ochr sgwâr, mae uwcharwynebau'r teseract yn cynnwys wyth cell ciwbig. Mae'r tesseract, hefyd, yn un o'r chwech polytop-4 rheolaidd amgrwm.

Gelwir y teseract hefyd wrth yr enwau canlynol: wyth-cell, C8, octachoron (rheolaidd), octahedroid, prism ciwbig a tetraciwb. Hwn yw'r hyperciwb 4-dimensiwn o fewn y teulu o hyperciwbiau.

Yn ôl yr *Oxford English Dictionary*, bathwyd y gair *teseract* yn 1888 gan Charles Howard Hinton yn ei lyfr *A New Era of Thought*, ac mae'r gair yn air cyfansawdd o'r Groeg  (*téssereis aktines*, "pedwar pelydryn"), sy'n cyfeirio at y bedair linell a ddaw o bob fertig. Y sillafiad gwreiddiol oedd *"tessaract"*.

## Geometreg 
Gellir llunio teseract mewn sawl ffordd. Fel polytop rheolaidd gyda thri ciwb wedi'i plygu i'w gilydd o gwmpas pob ymyl, mae ganddo symbol Schläfli {4,3,3} a chyfesuredd hyperoctahedral yn nhrefn 384. O'i lunio fel hyperprism 4D a wnaed o ddau giwp paralel (cyfochrog), gellir ei enwi fel y symbol Schläfli cyfansawdd {4,3}&nbsp;×&nbsp;{&nbsp;}, gyda threfn cymesuredd o 96. Fel deubrism 4-4, a lluoswm Cartesaidd o ddau sgwâr, gellir ei enwi gyda symbol Schläfli cyfansawdd {4}×{4}, gyda threfn cymesuredd o 64. Fel orthotop, caiff ei ddynodi gan y symbol Schläfli cyfansawdd {&nbsp;}&nbsp;×&nbsp;{&nbsp;}&nbsp;×&nbsp;{&nbsp;}&nbsp;×&nbsp;{&nbsp;} neu {&nbsp;}4, gyda threfn cymesuredd o 16.

Gan fod pob fertig o'r teseract gyferbyn a 4 ymyl, mae ffigwr fertig o'r teseract yn tetrahedron rheolaidd. Gelwir y polytop deuol o'r teseract yn "hecsadecachoron rheolaidd", neu 16-cell, gyda'r symbol Schläfli o  {3,3,4}.

O fewn gofod pedwar dimensiwn Euclidaidd, nodir y teseract arferol mewn dull crynno-amgrwm (*convex hull*) o'r pwyntiau (±1, ±1, ±1, ±1). H.y. mae'n cynnwys y pwyntiau:
: \{(x_1,x_2,x_3,x_4) \in \mathbb R^4 \,:\, -1 \leq x_i \leq 1 \}

### Taflunio i ddau ddimensiwn 
Gellir dychmygu llunio hyperciwb fel hyn:

* **1-dimensiwn:** Gellir cysylltu llinell o ddau bwynt A a B, sy'n rhoi llinell segment newydd AB.
* **2-ddimensiwn:** Gellir cysylltu dwy linell segment cyfochrog (paralel) AB a CD i greu sgwâr ABCD.
* **3-dimensiwn:** Gellir cysylltu dau sgwâr paralel ABCD a EFGH i greu ciwb, ABCDEFGH.
* **4-dimensiwn:** Gellir cysylltu dau giwb paralel ABCDEFGH a IJKLMNOPi greu hyperciwb, gyda'r corneli wedi eu nodi fel  ABCDEFGHIJKLMNOP.

Mae'n bosibl taflunio terseractau i mewn i ofod tri- a dau—dimensiwn, fel y gellir taflunio ciwb i ofod dau-ddimensiwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Topoleg
Categori:Algebra haniaethol
Dylan Sprayberry

Mae **Dylan Sprayberry** (ganed 7 Gorffennaf 1998) yn actor o'r Unol Daleithiau sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Liam Dunbar ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*.

Mae'n ymddangos fel Clark Kent ifanc yn **Man of Steel** (2013) ac roedd ganddo rannau yn y ffilmiau **Shuffle** (2011) a **Old Dogs** (2009). Mynychodd West University Elementary tan 2005 pan symudodd ei deulu i California. Mae ganddo chwaer iau, Ellery Sprayberry, sydd hefyd yn actores.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect Wici Môn
C.P.D. Gwalchmai

Mae **C.P.D Gwalchmai** yn dim pêl-droed o Walchmai yn Ynys Mon. Sefydlwyd yn 1946. Mae'n chwarae ei gemau cartef yn Maes Meurig. Ei rheolwr yw Martin Jones, ac mae'r clwb yn rhan o Gynghrair Gwynedd.

## Hanes
Daeth eu llwyddiant mewn cynghrair cyntaf a gofnodwyd yn nhymor 1951/1952, pan ddaeth yn Bencampwyr Adran 3B. Ers hynny mae'r clwb wedi parhau'n llwyddiannus trwy fod yn bencampwyr Cynghrair Ynys Môn mewn deg achlysur arall. Dros y blynyddoedd, mae'r clwb wedi cyflawni llwyddiant mawr mewn amrywiaeth o gystadleuaethau, gan gyrraedd 49 rownd derfynol, ennill 26, ac ennill y N.W.C.F.A cwpan dair gwaith. Daeth y cyfnod mwyaf llwyddiannus i'r clwb pan ddaeth William 'Wil Daddy' Williams a Henry Owen 'Harry Lee' Williams yn rheolwyr yn y 1970au cynnar. Yn ystod eu cyfnodau fel rheolwyr fe enillon nhw lawer o dlysau gan gynnwys chwe pencampwriaethau'r Gynghrair, tair Cwpan Dargie a phum Cwpan Megan. Yn 2003, ddaeth Paul Owen yn rheolwr y clwb, gyda Kenny Jones yn ymuno yn hwyrach, fel cyd-reolwr. Yna, cyrhaeddodd dair rownd derfynol yn ystod y tymor 2004/05. Yn nhymor 2007/08 enillodd y clwb Gynghrair Ynys Môn yn ogystal â dod yn ail yng Nghwpan Elias. Yn sgil ennill cynghrair Môn, gwnaeth y clwb ennill dyrchafiad i Gynghrair Gwynedd.

## Cyn-chwaraewyr
* James Saxon
* Dylan Spanner
* Peter Twigg

## Cyfeiriadau
Gwalchmai
Categori:Prosiect Wici Môn
Kurt Zouma

Pêl-droediwr o Ffrainc yw **Kurt Zouma** (ganwyd 27 Hydref 1994). Mae'n chwarae i Everton F.C. yn Uwch Gynghrair Lloegr. Mae Kurt Zouma wedi chwarae deirgwaith i Dîm pêl-droed cenedlaethol Ffrainc.

Dechreuodd Zouma ei yrfa yn Saint-Étienne, gan wneud ei ymddangosiad proffesiynol yn 16 oed. Enillodd y Coupe De La Ligue gyda'r clwb yn 2013 ac ymunodd â Chelsea F.C. am £12,000,000 yn Ionawr 2014. Yng Ngorffennaf 2017 ymunodd Zouma â Stoke City F.C. ar fenthyg ar gyfer y tymor 2017/2018.

## Bywyd personol
Mae Kurt Zouma yn briod a Sandra, ac mae ganddynt ddau o blant. Mae gan Zouma frawd sydd hefyd yn bêl-droediwr, Lionel Zouma sy'n chwarae i Bourg-en-Bresse. Ei enw canol yw 'Happy' sy'n dilyn y traddodiad Affricanaidd o defnyddio enwau positif fel enw canol.

## Gwobrau
### Saint-Étienne
*  Coupe De La Ligue
Chelsea F.C.
*  Uwch Gynghrair Lloegr
*  Cwpan Cynghrair Lloegr
Ffrainc dan 20
*  Cwpan y byd dan 20: 2013

### Unigol
*  Chwaraewr Ifanc Chelsea Y Flwyddyn: 2014-15

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pêl-droedwyr o Ffrainc
Categori:Prosiect Wici Môn
Jonjoe Kenny

Mae **Jonjoe Kenny** (ganwyd 15 Mawrth 1997) yn bêl-droediwr o Loegr. Mae wedi chwarae dros dîm Lloegr dan 21. Mae'n enedigol o Lerpwl, Lloegr.

Ymddangosodd yn gyntaf yn yr Uwch Gynghrair i Everton F.C., gan ddod ymlaen yn lle Matthew Pennington yn erbyn Norwich City, ar 15 Mai 2016. Roedd ei ail ymddangosiad yn yr uwch gynghrair fel eilydd eto, yn lle Mason Holgate yn erbyn C.P.D. Dinas Abertawe ar 6 Mai 2017.

Mae Jonjoe Kenny wedi bod yn rhan o dimau Lloegr dan 16,17,18,19,20 a 21. Chwaraeodd dair gwaith dros Loegr dan 16, 10 gwaith dros Loegr dan 17, gan sgorio unwaith, tair gwaith dros Loegr dan 18, 10 gwaith dros Loegr dan 19, 14 gwaith dros Loegr dan 20 ac 13 gwaith dros Loegr dan 21.

Bu'n chwarae pêl-droed yn broffesiynol ers Gorffennaf 2014 ac ymunodd ag academi Everton pan oedd yn naw oed.

## Gwobrau
Oxford United
* Yr Ail Adran(ail): 2015/2016
* Cwpan EFL

Lloegr dan 17
* Ewros dan 17 (enillydd): 2014

Lloegr dan 20
* Cwpan y Byd dan 20 (enillydd): 2017

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Prosiect Wici Môn
C.P.D. Llanfairpwll

Clwb pêl-droed o Llanfairpwll, Ynys Mon yw Clwb Pêl Droed Llanfair­pwllgwyngyll­gogery­chwyrn­drobwll­llan­tysilio­gogo­goch, sy'n cael ei alw yn gyffredin fel **Clwb Pêl Droed Llanfairpwll**.

## Hanes
Sefydlwyd y clwb yn 1899, dan yr enw "Llanfair Rovers" a chofrestrodd yng Nghynhrair Arfordir Gogledd Cymru. Erbyn hyn, mae'r clwb wedi ennill Cynghrair Undebol y Gogledd (y *Welsh Alliance*) yn 1987-88 ac eto yn 2000-01. Mae hefyd wedi cael ei gydnabod mai dyma'r clwb pêl-droed gyda'r enw hiraf yn y byd.

Erbyn hyn, mae gan y clwb lawer o dimau ieuenctid o oedrannau Dan-7 i Dan-18. Mae'r tim Dan-16 wedi ennill cwpan Gogledd Cymru unwaith dan arweiniaeth y rheolwr Martin Jones.

Ar ôl y tymor 2017-18, penderfynodd y clwb ailsefydlu a symud lawr 2 gynghrair i Gynghrair Ynys Môn - oherwydd iddynt fethu a chael chwaraewyr da, a hefyd oherwydd y broblem o fethu teithio i'r gemau di-gartref.

## Cae Newydd
Chwaraeodd yr clwb ar 'Y Gors' ers yr sefydliad - sef yn agos at yr gorsaf trên lleol. Yn 2008 symudodd yr tim i Maes Eilian, cae newydd spon hefo stand sydd hefo tua 40 sêt ynddo. Enw'r cae yw "Maes Eilian" sy'n cyfeirio at sant lleol a berfformiodd wyrthau munud olaf.

## Chwaraewyr
GK - Connor Hughes

GK - Spud Thomas

GK - Christopher Nightingale

DF - Sion Emlyn Davies

DF - Lee Morris

DF - Aaron Jon

DF - Ryan Evans

DF - Kian Williams

MF - Cai Evans

MF - Adam Thomas

MF - Danny Ross

MF - Carwyn Thompson

MF - Matthew Jones

FW - Shaun Morris

FW - Gethin Bamboo Williams

FW - Callum Jones

FW - Thomas Groves

FW - Jack Cameron Davies

FW - Steve Smith

SUB - Tom 'Ginge'

## Cyfeiriadau
Llanfairpwll
Categori:Prosiect Wici Môn
Ymyl

Ym maes geometreg, mae **ymyl** yn ffin, neu'n fan ble mae dwy ochr yn cyfarfod. Ym myd polygonau a pholyhedronau gellir ei ddiffinio fel math o linell segment sy'n cysylltu dau fertig ('corneli'). Pan fo'r segment rhwng dau fertig yn pasio y tu allan neu'r tu fewn i bolyhedron neu bolytopau uwch-ddimensiwn, gelwir ef yn "groeslin".

Gall 'ymyl' fod yn air gwrywaidd neu fenywaidd.

## Nifer o ymylon mewn polyhedron
Mae gan ochrau bob polygon amgrwm nodweddion Euler:

:V - E + F = 2,

ble mae *V* yn cynrychioli'r fertigau, *E* yw'r nifer o ymylon ac *F* yw'r nifer o ochrau. Mae'r hafaliad hwn yn cael ei nabod fel "fformiwla polyhedron Euler". Gwelir yma fod y nifer o ochrau'n ddau yn llai na chyfanswm y fertigau ac ochrau. Er enghraifft mae gan y ciwb 8 fertig a 6 ochr, ac felly ceir 12 ymyl.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Polytopau
Francisco Suárez

Diwinydd Catholig ac athronydd gwleidyddol o Sbaen oedd **Francisco Suárez** (5 Ionawr 1548 – 25 Medi 1617). Efe oedd un o brif feddylwyr y Gwrth-Ddiwygiad, ac ymdriniasai ei waith â phynciau'r ddeddf naturiol, hawliau dynol, sofraniaeth, a brenhiniaeth. Yn ei ysgrifau ceir cyfraniad pwysig at athroniaeth y gyfraith a datblygiad cynnar cyfraith ryngwladol. Tynna llawer o'i waith ar ddysgeidiaeth Sant Tomos o Acwin, ac os Tomos oedd y cyntaf a'r pwysicaf o'r athronwyr ysgolaidd gellir ystyried Suárez yn yr olaf o'r traddodiad hwnnw ac olynydd mwyaf y Brawd Du o Acwin.

Roedd Suárez yn awdur hynod o doreithiog, a seiliai'r mwyafrif o'i gyhoeddiadau ar ei ddarlithoedd. Fe'i ystyrir yn ysgolhaig hyddysg a manwl yn ei ddadleuon. Ymhlith ei brif weithiau mae sylwebaeth mewn pum cyfrol ar y *Summa Theologica* gan Domos o Acwin (1590–1603), *Disputationes Metaphysicae* (2 chyfrol, 1597), *De Legibus* (1612), a *De Divina Gratia* (cyhoeddwyd yn 1620 wedi ei farw).

## Bywgraffiad 
Ganwyd yn Granada yn fab i gyfreithiwr cefnog. Cafodd ei addysg yn y gyfraith ganonaidd yn Salamanca o 1561 i 1564, pryd ymunodd â'r Iesuwyr. Fe barhaodd i astudio diwinyddiaeth ac athroniaeth ar ben ei hun. O 1571 i 1580 fe addysgai diwinyddiaeth yng ngholegau'r Iesuwyr yn Ávila, Segovia, a Valladolid. Aeth i Rufain yn 1580 i addysgu yn y Coleg Rhufeinig am bum mlynedd. Dychwelodd i Sbaen yn 1585 i addysgu yn Alcalá a Salamanca. Fe gafodd ei benodi'n athro gan y Brenin Felipe II yn 1593, ac enillodd doethuriaeth o Évora yn 1597. Y flwyddyn honno, fe'i benodwyd i'r broffesoriaeth ddiwinyddol ym Mhrifysgol Coimbra ym Mhortiwgal, a daliai'r swydd honno hyd 1616. Bu farw yn Coimbra yn 69 oed.

## Darllen pellach 
* J.H. Fichter, *Man of Spain* (1940).
* Thomas U. Mullaney, *Suárez on Human Freedom* (1950).
* Reijo Wilenius, *The Social and Political Theory of Francisco Suárez* (Helsinki: 1963).

Categori:Genedigaethau 1548
Categori:Marwolaethau 1617
Categori:Athronwyr yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Sbaen
Categori:Athronwyr ysgolaidd
Categori:Cyfreithegwyr o Sbaen
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Diwinyddion yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Diwinyddion Catholig o Sbaen
Categori:Pobl o Granada
Categori:Pobl fu farw ym Mhortiwgal
Categori:Ysgolheigion yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Ysgolheigion yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Ysgolheigion Lladin o Sbaen
Ofn llwyfan

Pryder, ofn, neu ffobia parhaus mewn unigolyn sy'n mynd i berfformio o flaen cynulleidfa, neu'n wynebu'r posibilrwydd o hynny, yw **ofn llwyfan** neu **bryder perfformio**. Yng nghyd-destun siarad cyhoeddus, gall hyn ysgogi neu ddod law yn llaw a chymryd rhan mewn unrhyw weithgaredd sy'n cynnwys cyflwyno eich hun yn gyhoeddus. Mewn rhai achosion gall ofn fod yn rhan o batrwm ehangach o ffobia cymdeithasol (anhwylder pryder cymdeithasol), ond mae nifer o bobl yn cael y profiado ofn llwyfan heb unrhyw broblemau ehangach. Yn ddigon aml, mae ofn llwyfan yn codi o ddim mwy na'r disgwyliad i berfformio, yn aml ymhell o flaen llaw. Mae'n amlygu ei hun mewn nifer o wahanol ffyrddː atal dweud, chwimguriad, cryndod yn y dwylo a'r coesau, dwylo chwyslyd, gwingo nerfau'r wyneb, ceg sych, a phendro.

Categori:Anhwylderau gorbryder
Categori:Crefft llwyfan