open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jack Johnson (paffiwr)

Paffiwr o'r Unol Daleithiau oedd **John Arthur Johnson** (31 Mawrth 1878 – 10 Mehefin 1946). Ef oedd y dyn du cyntaf i ennill pencampwriaeth paffio pwysau trwm y byd, a hynny mewn cyfnod pan oedd deddfau Jim Crow ar eu hanterth. Enillodd y teitl drwy drechu James J. Jeffries, a oedd yn wyn, ar 4 Gorffennaf 1910. Sbardunodd y digwyddiad hwn ddwsinau o derfysgoedd hiliol ledled yr Unol Daleithiau. Yn ôl y gwneuthurwr ffilmiau Ken Burns, "am fwy na thair blynedd ar ddeg, Jack Johnson oedd yr Affricanaidd-Americanwr enwocaf a mwyaf drwg-enwog ar y Ddaear".

Ar anterth ei yrfa, cafodd Johnson ei feirniadu'n hallt gan y wasg am ei ffordd o fyw rodresgar ac am briodi menywod gwyn ddwywaith. Ym 1913 cafwyd Johnson yn euog o dorri Deddf Mann drwy gludo menyw wen – Lucille Cameron, ei ddarpar wraig – ar draws ffin dalaith at "ddibenion anfoesol". Cafodd ei ddedfrydu i flwyddyn yn y carchar a’i ryddhau ar fechnïaeth, tra’n aros am apêl. Ffodd i Ganada; wedyn aeth i Ewrop a bu’n ffoadur am saith mlynedd. Amddiffynnodd y bencampwriaeth dair gwaith ym Mharis cyn iddo ei cholli mewn gornest ar 5 Ebrill 1915 yn erbyn Jess Willard yn La Habana, Ciwba. Yn 1920 ymostyngodd Johnson i'r awdurdodau a threuliodd ei ddedfryd o garchar.

Bu farw mewn damwain car yn 1946.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "About Jack Johnson", PBS

Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
Mari Rhian Owen

Actores, dramodydd, cyfarwyddydd a llenor o Aberystwyth yw **Mari Rhian Owen** (ganwyd Mehefin 1962) sy'n gysylltiedig â chwmni theatr Arad Goch. Bu'n gweithio ym myd theatr ers dros 30 mlynedd fel actores ac awdures ac mae ei dramâu wedi cael eu perfformio trwy Gymru benbaladr a thu hwnt. Mae’n arwain cyrsiau ysgrifennu creadigol i fyfyrwyr israddedig a dysgwyr mewn ysgolion, ynghyd â chynnal cyrsiau hyfforddi penodol i athrawon. Mae’n diwtor cwrs TAR Drama Uwchradd ym Mhrifysgol Aberystwyth ers canol y 2010au. Yn ogystal, bu’n gyfrifol am ddyfeisio a hwyluso gweithgareddau iaith trwy ddrama ers pymtheng mlynedd yng Ngheredigion a Phowys.

## Gyrfa 
Yn enedigol o Lanfyllin, Sir Drefaldwyn, mae hi'n byw bellach yn Aberystwyth. Graddiodd o Brifysgol Aberystwyth ac wedi blwyddyn o weithio gefn llwyfan gyda Cwmni Theatr Cymru, ymunodd â Theatr Crwban.

Mae hi'n briod â Jeremy Turner ers 1989 ac mae ganddynt 2 o blant. Urddwyd y ddau i'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017.

Ymgeisiodd fel cynghorydd Cyngor Tref ward Rheidol yn 2017, ar ran Plaid Cymru. Bu'n faer Aberystwyth rhwng 2019 a 2020.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Fel dramodydd 
(ar gyfer Arad Goch oni nodir yn wahanol)

* *Dygymod* (1992)
* *Hyn Oll yn ei Chalon* (1994)
* *Dros y Garreg / Over the Stone* (1995)
* *Nid Fi / Not Me* (1996)
* *Merched y Gerddi / Garden Girls* (1997)
* *Yn y Dechreuad / In the Beginning* (1998)
* *Hen Het / Old Hat* (1999) ac actores
* *The Good Brig Credo* (1999)
* *Y Siec* (2002)
* *Letus* (2003)

### Fel actores 
* ''Bwrw'r Sul*
* *Hen Het*
* *Yn ein Dwylo*
* *Cai*

## Cyhoeddiadau 
* *Sneb yn Becso Dam* - drama gerdd
* *Gwerth y Byd*  - *Cyfres Pen Dafad*
* *Dramâu Cwmni Theatr Arad Goch - Merched y Gerddi* / *The Good Brig Credo''

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Drefaldwyn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Y Madogwys

Drama lwyfan Gymraeg am hanes y teithiwr a'r anturiaethwr John Evans (fforiwr) o'r Waunfawr, yw ***Y Madogwys*** a gyfansoddwyd gan Gareth Miles a'i llwyfannu gan Dalier Sylw ym 1999. Ceisio darganfod disgynyddion Madog oedd bwriad Evans wrth deithio i'r Unol Daleithiau ym 1792. "Arwr ffaeledig, clasurol ydyw", yn ôl Miles, "un y mae ei ymdrechion arthurol, goruwchnaturiol yn ofer. Dylai ei fethiant trasig liwio'r holl ddrama," ychwanegodd. Roedd y ddrama a'r cynhyrchiad yn cyfuno elfennau o ddiwylliant a thraddodiadau Cymry, gwleidyddiaeth gynnar yr Unol Daleithiau a hanes a thraddodiadau cenhedloedd yr Indiaid brodorol.

## Cefndir 
Cais gan Graham Laker a Chwmni Theatr Gwynedd i ysgrifennu drama am "fy niweddar gyd-bentrefwr John Evans (1770-1799)" oedd y symbyliad cychwynol, yn ôl Gareth Miles.  Penderfynodd Bethan mai cynhyrchiad i gymunedau y dylai'r ddrama fod, "roedd yn galw am arddull fyddai'n caniatáu i ni ddod yn agos at y gynulleidfa i drosglwyddo iddynt yn stori anturus sy'n cyfuno elfennau o ddiwylliant a thraddodiadau Cymry diwedd y ddeunawfed ganrif (Iolo Morgannwg a'i griw); gwleidyddiaeth gynnar yr Unol Daleithiau; a hanes a thraddodiadau cenhedloedd yr Indiaid brodorol a ddioddefodd gymaint o dan law'r mewnfudwyr Ewropeaidd". Roedd y cast yn cynnwys Carlisle Antonio, Jonothan Joss, Alex Kawisanhawe Rice, Phyl Harries, Wyn Bowen Harries, Liz Armon-Lloyd, Arwel Gruffydd, Idris Morris Jones, Bethan Mason a Dyfrig Morris. Bethan Jones oedd yn cyfarwyddo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 1999
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Tua'r Terfyn

Drama lwyfan Gymraeg o waith Iwan Edgar yw '''''Tua'r Terfyn'''* gafod ei llwyfannu am y tro cyntaf gan Gwmni Drama Llwyndyrus ym mis Mai 1995, cyn ei haddasu ar gyfer  Cwmni Theatr Gwynedd ym 1996. "Iwan Edgar yn mynd dros ben llestri yn ei ffars newydd" oedd y disgrifiad ar hysbysebion y cynhyrchiad. Stori deuluol oedd y ddrama, "comedi gyda phob elfen o ddrama dda - dirgelwch, rhyw, trachwant, crefydd a llawer o chwerthin". Ymysg y cast yn y cynhyrchiad cyntaf roedd Wynford Ellis Owen, Gwenno Elis Hodgkins, Buddug Povey, Dyfed Thomas, Valmai Jones ac Wyn Bowen Harries. Graham Laker oedd y cyfarwyddwr.

## Cefndir 
Cyfaddefodd Iwan mewn erthygl yn *Barn'' [Hydref 1996] nad oedd ef wedi "synio" mai "ffars" oedd y ddrama, er na allai ddisgrifio namyn mwy arni na "bod beth bynnag a ysgrifennaf yn gyfyngedig i ryw ddull trafod pethau a phobl". "Fel pob drama y mae'n agored i bobl weld a welant a chnoi cil pellach am ystyron symbolaidd mwy; [...] Am y cymeriadau eu hunain - nid wyf yn drugarog iawn â'r creaduriaid gwawdluniol hyn. Cynrychioli gwendidau'r ddynoliaeth y maent, boed wedi eu gosod ym mha bynnag gyfnod a gwlad."

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1996
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Made in Wales Stage Company

Cwmni theatr o Gymru oedd yn llwyfannu gwaith yn yr iaith Saesneg oedd **Made in Wales Stage Company.** Roedd y cwmni yn arbenigo mewn datblygu a hyrwyddo gwaith newydd gan ddramodwyr Cymreig. Daeth y cwmni i ben yn 2000 yn sgil ail-strwythuro gan Gyngor Celfyddydau Cymru ac ymgymerwyd â'r gwaith hyfforddi a datblygu gan Sgript Cymru, fel yn hanes y cwmni Cymraeg, Dalier Sylw. Sefydlwyd y cwmni tua 1982. Ymysg yr enwau sy'n gysylltiedig â'r cwmni mae Gilly Adams ac yn ddiweddarach Jeff Tearle, ac roedd y cwmni wedi'i leoli yn y dociau yng Nghaerdydd.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### 1980au 
* *Looking For The World* (1986) gan Dic Edwards
* *Canned Goods* (1983) gan Dic Edwards
* *At the End of the Bay* (1982) gan Dic Edwards
* *Lucia* (1982) gan Alun Owen
* *Crash Course* (1982) gan Siôn Eirian

### 1990au 
* *Killing Kangaroos* (1999) gan Roger Williams
* *The Gorgeous Lives of Seahorses* (1999) gan Lesley Ross
* *More Life* (1999) gan Jeff Teare
* *Dare* (1998) gan Tracy Spottiswoode
* *Giant Steps* (1998) gan Othniel Smith
* *Queen of Hearts* (1998) gan Christine Watkins
* *My Piece of Happiness* (1998) gan Lewis Davies
* *Calon Lân* (1997) gan Roger Williams
* *Gulp* (1997) gan Roger Williams
* *Love in Aberdare* (1997) gan Roger Williams
* *Cradle to the Grave* (1997) gan Laurence Allen
* *Baywatch Cymru* (1997) gan Patrick Prior
* Safar (1996) gan Afshan Malik
* *Little Sister* (1996) gan Sian Evans
* *The Sea that Blazed* (1996) gan Christine Watkins
* *Facing Up* (1992) gan Ieuan Watkins
* *The Fourth World* (1990) gan Dic Edwards

### 2000 
* *Utah Blue* (2000) gan Dic Edwards
* ''Waiting at the Water's Edge* (2000) gan Lucinda Coxon

**Cynyrchiadau heb ddyddiad**

* *I've been Eddie Mostyn* gan Peter Lloyd
* *The Search for Odysseus* gan Charles Way
* *Ted's Creatures'' gan Tim Rhys

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1982
Categori:Theatr yng Nghymru
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Dadsefydliadau 2000
Henwalia

Drama lwyfan gyntaf Mari Gwilym i oedolion ydi ***Henwalia*** gafodd ei llwyfannu gyntaf gan Theatr Bara Caws ym 1996. Roedd y ddrama yn sôn am Hubert, hen ŵr sydd o dan fygythiad yn ei gartref ei hun, yng Ngogledd Cymru. Ymysg y cast roedd Caren Brown, Morfudd Hughes a Trefor Selway. Gruffudd Jones oedd yn cyfarwyddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1996
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Lowri-Ann Richards

Actores a chantores o Gricieth, Eifionydd yw **Lowri-Ann Richards** (ganwyd Mai 1958) fu'n wyneb a llais adnabyddus ar S4C ers ei chychwyn yn y 1980au. Cyn hynny, bu'n aelod o sawl grŵp pop llwyddianus ym Mhrydain fel *Visage*, *Pleasure & the Beast*, *Shock* a *Tight Fit* ac mae hi wedi canu gyda sêr rhyngwladol fel Gary Numan yn Wembley, ac wedi rhannu llwyfan gydag eiconau fel Boy George, y Mc Cartneys, Steve Strange a Danny La Rue.

## Gyrfa 
Wedi'i magu yng Nghricieth, astudiodd fel actores yn The Webber Douglas Academy of Dramatic Art yn Llundain. Bu'n actio a chanu yn cynhyrchiad *Rogers and Hart Show Songs* yn y Theatr Genedlaethol Frenhinol Prydain a sawl sioe wedi hynny yn y Comedy Theatre, Llundain. 

Roedd hi'n un o'r actorion yn y gyfres ddrama gomedi *Newydd Bob Nos* ar S4C ym 1982, ac mae hi wedi ymaddangos mewn tair cyfres sebon ar y sianel - *Dinas*, *Rownd a Rownd* a *Pobol y Cwm*.

Mae hi hefyd wedi serenu a diddanu'r teithwyr ar sawl mordaith gyda P&O.

Yn 2012, graddiodd o goleg The Central School of Speech and Drama yn Llundain gyda In 2012 she graduated with an M.A. yn "Actor Training & Coaching" .

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Rogers and Hart Show Songs* *-* Theatr Genedlaethol Frenhinol Prydain
* *Something’s Afoot*
* *Reluctant Heroes* - Comedy Theatre
* *Oscar* - King's Head Theatre, Llundain
* *Jump* - Gŵyl Ymylol Caeredin
* *Whatever Happened to LaLa Shockette?*
* *Raslas Bach a Mawr* - Theatr Bara Caws
* *Two Blondes and a Harp*

### Teledu a Ffilm 
* *Jangles* (ITV)
* *Pulaski* (BBC)
* *The Manageress* (BBC)
* *Lonely Hearts Kid* (ITV)
* *No Problem* - (Channel 4)
* *That Uncertain Feeling* (BBC)
* *Drummonds* (ITV)
* *Bonded* (BBC)
* *Bird Poised to Fly* (ITV)
* *Summer Silence* (Channel 4)
* *Dinas* - S4C
* *Rownd a Rownd* - S4C
* *Pobol y Cwm* - BBC
* *Perfformiad* - S4C
* *Newydd Bob Nos* - S4C
* *Cegin y Cythrael / Y Bitsh* - S4C

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Rob Edwards (pêl-droediwr, ganed 1982)

Mae **Robert Owen Edwards** (ganed 25 Rhagfyr 1982) yn rheolwr pêl-droed proffesiynol a chyn-chwaraewr sydd ar hyn o bryd yn rheolwr clwb Uwch Gynghrair Lloegr Wolverhampton Wanderers (i bwy y chwaraeodd dros 100 o gemau fel chwaraewr). Ganwyd yn Lloegr i rieni Cymreig yn Telford, Swydd Amwythig, cynrychiolodd dîm cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Urdd y Beirdd, yr Ofyddion, a'r Derwyddon

Urdd neo-dderwyddol a leolir yn Lloegr yw '''Urdd y Beirdd, yr Ofyddion, a'r Derwyddon''' (OBOD). Erbyn hyn, mae'n sefydliad derwyddol dynamig, gydag aelodau ym mhedwar ban y byd.

## Cyfeiriadau
Berkane

bawd|320px|Cerflun y clementin yng nghanol y ddinas

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Moroco yw **Berkane**. Mae’n brifddinas Talaith Berkane yn rhanbarth L'Oriental. Mae’n ganolfan amaethyddol bwysig, yn enwedig ar gyfer cynhyrchu clementinau a ffrwythau sitrws eraill.

Yng Nghyfrifiad 2024 roedd gan y ddinas boblogaeth o 99,069.

## Hanes 
Mae’r ardal o amgylch Berkane wedi bod yn gartref i bobl ers cyfnodau cynhanesyddol, gyda safleoedd pwysig ger Tafoughalt. Datblygodd y ddinas fodern yn ystod dechrau’r 20g, yn enwedig yn ystod cyfnod Moroco Ffrengig.

## Daearyddiaeth 
Mae Berkane wedi’i lleoli rhwng Mynyddoedd Beni Snassen a gwastadedd Triffa, ger y ffin â Algeria. Mae’r hinsawdd yn Fôr y Canoldir lled-sych.

## Economi 
Amaethyddiaeth yw sail economi Berkane, yn enwedig tyfu ffrwythau sitrws. Mae’r ddinas yn cael ei hadnabod yn eang fel “prifddinas y sitrws” yn nwyrain Moroco.

## Chwaraeon 
Mae pêl-droed yn boblogaidd iawn yn y ddinas. Mae’r clwb RS Berkane yn cynrychioli Berkane mewn cystadlaethau cenedlaethol ac Affricanaidd, ac mae’n chwarae yn Stadiwm Dinasol Berkane.

## Gefeilldrefi 
*  - Bryste
*  - Saint-Gilles
*  - Bondy
*  - Zeist
*  - Perpignan

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:L'Oriental
Shân Legge-Bourke

Roedd **y Fonesig Elizabeth Shân Josephine Legge-Bourke**, DCVO (née **Bailey** ; 10 Medi 1943 – 14 Rhagfyr 2025) yn dirfeddiannwr o Gymraes. Roedd hi'n ferch i Wilfred Bailey, Arglwydd Glanusk (m. 1948), a'i wraig Margaret Eldrydd Shoubridge. Gwasanaethodd Legge-Bourke fel ail Arglwydd Raglaw Powys o  1998 tan 2018.

Fel unig blentyn yr Arglwydd *Glanusk*, etifeddodd Barc Glanwysg yn bump oed. Priododd â'r Capten William Legge-Bourke (1939–2009) yn 1964. Roedd gan y cwpl dri phlentyn.
* Tiggy Pettifer (née Alexandra Shân Legge-Bourke; ganwyd 1965), nani i'r Tywysogion William a Harry.
* Zara Victoria Gordon-Lennox (née Legge-Bourke; ganwyd 1966) 
* Capten Harry Russell Legge-Bourke (ganwyd 1972) swyddog yn y Gwarchodlu Cymreig, cyn *aide-de-camp* i'r Arglwydd Guthrie o Craigiebank a macwy i'r Frenhines.

Bu farw Shân Legge-Bourke yn 82 oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Bowys
The Last of the Mohicans

Nofel hanesyddol o 1826 gan James Fenimore Cooper yw ***The Last of the Mohicans: A Narrative of 1757***. Dyma'r ail lyfr yng nghyfres *Leatherstocking Tales* (*The Deerslayer*, *The Last of the Mohicans*, *The Pathfinder*, *The Pioneers*, a *The Prairie*)  a gyhoeddwyd gan Cooper rhwng 1823 a 1841. Mae'r llyfrau wedi'u gosod yn y 18g yn y rhan o dalaith Efrog Newydd lle'r oedd pobl yr Iroquois yn byw. Y prif gymeriad ym mhob nofel yw Natty Bumppo, dyn y gororau sy'n cael ei adnabod wrth sawl enw – i ymsefydlwyr Ewropeaidd fel "Leatherstocking", "The Pathfinder", a "the trapper". Mae'r bobl frodorol yn ei alw'n "Deerslayer", "La Longue Carabine" (Ffrangeg: "Mwsged Hir"), a "Hawk-eye".

Mae *The Last of the Mohicans* wedi'i osod ym 1757, yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd, pan frwydrodd Teyrnas Prydain Fawr a Ffrainc am reolaeth dros Ogledd America. Yn ystod y rhyfel hwn, defnyddiodd y Ffrancwyr a'r Prydeinwyr gynghreiriaid brodorol, ond roedd y Ffrancwyr yn arbennig o ddibynnol ar luoedd brodorol oherwydd bod ganddynt lai of filwyr yn ardaloedd ffin y Gogledd-ddwyrain nag oedd gan y Prydeinwyr. Yn benodol, mae digwyddiadau'r nofel yn cymryd lle cyn ac yn ystod Gwarchae Fort William Henry (3–9 Awst 1757) a'r ymysodiad wedyn ar y Prydeinwyr gan ryfelwyr Huron. Mae'r stori'n ymwneud â Hawk-eye (sef Natty Bumppo), sgowt Prydeinig, a'i gyfeillion Chingachgook ac Uncas, sy'n Mohicaniaid, *the last of the Mohicans* ("yr olaf o'r Mohicaniaid") y mae'r teitl yn cyfeirio atynt.

Mae'r nofel wedi parhau'n boblogaidd ers iddi gael ei chyhoeddi. Mae wedi'i haddasu sawl gwaith ac mewn sawl iaith ar gyfer y llwyfan, ffilmiau a chartwnau.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau hanesyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau 1826
Deddf Mann

Deddf ffederal yr Unol Daleithiau yw **Deddf Mann** (Saesneg: *Mann Act*), a basiwyd ar 25 Mehefin 1910. Fe'i henwir ar ôl James Robert Mann (1856–1922), Cyngreswr dros Illinois a'i lluniodd. Roedd y ddeddf yn gwahardd cludo unrhyw fenyw neu ferch ar draws ffin genedlaethol neu ffin dalaith "at ddiben puteindra neu anlladrwydd, neu at unrhyw ddiben anfoesol arall" ("An Act to further regulate interstate and foreign commerce prohibiting the transportation therein for immoral purposes of women and girls, and for other purposes") 

Prif fwriad y ddeddf oedd mynd i'r afael â phuteindra, anfoesoldeb, a masnachu pobl. Yn ymarferol, oherwydd ei geiriad amwys am "anfoesoldeb", fe'i defnyddiwyd yn aml i erlyn hyd yn oed ymddygiad rhywiol cydsyniol rhwng oedolion. Rhoddodd fodd i'r awdurdodau erlyn enwogion a ystyrid yn beryglus, boed yn bobl duon, fel y paffiwr Jack Johnson yn 1912 neu'r cerddor Chuck Berry yn 1959, neu'n cael eu hystyried yn rhy asgell chwith, fel yr actor Charlie Chaplin yn 1944. Felly roedd yn gwasanaethu fel offeryn erledigaeth wleidyddol. 

Diwygiwyd y ddeddf gan y Gyngres ym 1978 ac eto ym 1986 i gyfyngu ar ei gymhwysiad i gludo at ddibenion puteindra neu weithredoedd rhywiol anghyfreithlon eraill. Ers hynny mae hi wedi cael ei defnyddio i erlyn, ymhlith eraill, R. Kelly (2021), Ghislaine Maxwell (2021) a Sean Combs (P. Diddy) (2025).

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith ffederal yr Unol Daleithiau
Tri Chryfion Byd neu Pres Mawr Penna Bach

Cyfoesiad o anterliwt Twm o'r Nant, *Tri Chryfion Byd* yw'r ddrama lwyfan ***Tri Chryfion Byd neu Pres Mawr Penna Bach*** a lwyfannwyd gan Cwmni Theatr Gwynedd ym 1998 ac wedi'i gyfansoddi gan [[Emlyn Gomer|Emlyn [Gomer] Roberts]]. Llwyfannwyd y gwaith yn nhymor Sian Summers fel arweinydd artistig y cwmni, a Sian oedd yn gyfrifol am gyfarwyddo'r ddrama. Ymysg y cast roedd Merfyn Pierce Jones, Carys Gwilym, Robin Eiddior ac Idris Morris Jones.

## Ymateb 
Ni chafodd adolygydd *Barn*, Rhiannon Tomos lawer o fwynhad o'r cynhyrchiad gan feirniadu'r ymgais i "egluro, ymddiheuro, esgusodi, osgoi" y diffygion yng ngwaith gwreiddiol Twm o'r Nant. Aeth yn ei blaen i nodi: "Er i'r munudau agoriadol ein hudo i gredu bod anterliwt i'r mileniwm ger bron - y drol wedi troi'n lori, a'r perfformwyr yn dod ohoni megis o long ofod i gyfeiliant cerddoriaeth *2001: A Space Odyssey*, - unwaith y distewodd y gerddoriaeth plymiodd yr awyrgylch i'r cyffredin bawaidd wrth i'r actorion fynd i gecru'n annisgwyl ymysg ei gilydd."

Cyfaddefodd Tomos bod holl nodweddion "chwip o sioe" yma, mewn "ieithwedd theatrig yr ugenifed ganrif", ond dryswch y noson "a'r methiant ysgubol" oedd y "fframwaith diangen" [o anterliwt o fewn drama] a'i gwnaeth "yn ormod o gowdel o'r hanner".

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1998
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Gôl-geidwad

[250px|iawn|bawd|Cyn-gôl-geidwad [Tîm pêl-droed cenedlaethol Sbaen|Sbaen, Iker Castillas, oedd y gôl-geidwad cyntaf i gadw 100 o llechi glân gemau rhyngwladol.]]
Mewn llawer o chwaraeon, **gôl-geidwad** neu **golwr** (benywaidd: **golwraig**) yw chwaraewr sy'n anelu at atal y tîm arall rhag sgorio. Mae'r swydd yn bodoli mewn llawer o chwaraeon, gan gynnwys bandi, bandi rinc, camogi, hoci iâ, hoci maes, hoci rholer, hyrli, lacros, pêl-droed, pêl-droed rheolau rhyngwladol, pêl-droed Wyddelig, pêl-law, pêl-lawr, pêl-rinc, pêl-rwyd, polo dŵr, ringet, shinti a llawer o chwaraeon eraill. Pan nad yw gôl-geidwad yn ildio gôl mewn gêm gyfan, mae'r gôl-geidwad yn cadw llechi glân.

Fel arfer mae rheolau gwahanol i gôl-geidwaid nag i chwaraewyr eraill (er enghraifft, mewn pêl-droed, gall gôl-geidwaid ddefnyddio ei ddwylo i rwystro ergyd). Dim ond un gôl-geidwad sydd ar y cae ar yr un pryd. Mewn rhai chwaraeon, fel pêl-fasged, mae'n erbyn y rheolau i ymddwyn fel gôl-geidwad.

## Cyfeiriadau
Categori:Geirfa chwaraeon
Hugh Morris

Cricedwr o Gymru oedd **Hugh Morris** MBE (5 Hydref 1963 – 28 Rhagfyr 2025), a chwaraeodd mewn tair Prawf i Loegr ym 1991. Chwaraeodd griced sirol i Forgannwg, gan fod yn gapten ar y sir. Ar ôl sawl rôl uwch i Fwrdd Criced Cymru a Lloegr dychwelodd i Forgannwg fel prif weithredwr a chyfarwyddwr criced ym mis Awst 2013.

Disgrifiwyd Morris gan y gohebydd criced Colin Bateman fel "cricedwr talentog, hamddenol."

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Morris yng Nghaerdydd. Tra yn Ysgol Blundell yn Nyfnaint, gosododd sawl record batio mewn chwaraeon ysgolion preifat. Chwaraeodd rygbi'r undeb i Aberafan hefyd.

Ychydig cyn hyn, cafodd ei alw am gyfnod byr fel "atgyfnerthiad" i daith criced Lloegr i Awstralia wedi i'r capten Graham Gooch gael ei anafu. Er mai dim ond mewn dwy gêm fach y chwaraeodd (lle sgoriodd 33 a 50), awgrymodd *Wisden* fod "Morris ... oni bai am ffydd Gooch yn Larkins yn rhaid i fod ymhlith yr un ar bymtheg gwreiddiol". Fodd bynnag, chwaraeodd dair Prawf ym 1991, dau yn erbyn yr India'r Gorllewin a oedd yn dîm aruthrol bryd hynny, ac un yn erbyn Sri Lanka. Roedd yn cael trafferth ymdopi ag ymosodiad cyflym India'r Gorllewin, ac yn ei dair Prawf sgoriodd 115 rhediad ar gyfartaledd o 19.16, gan helpu Lloegr i fuddugoliaeth brin yn erbyn India'r Gorllewin. Y gaeaf hwnnw, bu'n gapten ar Loegr A eto ar daith o amgylch India'r Gorllewin. Cafodd ei ailbenodi'n gapten ar Forgannwg ym 1993. Arhosodd ar ymylon y dewisiadau Prawf am nifer o flynyddoedd, ond ni chafodd ei ddewis eto.  Ym 1997 roedd yn rhan o dîm Morgannwg a enillodd Bencampwriaeth y Sir, gan sgorio 1207 o rediadau ar gyfartaledd o 54.86.  Daeth Morris yn gyfartal a record clwb Alan Jones am sgorio sawl cant (dosbarth cyntaf), yn y gêm benderfynol yn erbyn Gwlad yr Haf y flwyddyn honno.

Gweithiodd Morris am sawl blwyddyn i Fwrdd Criced Cymru a Lloegr, lle bu'n gyfarwyddwr hyfforddi technegol, prif weithredwr dros dro. Fe'i dyrchafwyd yn ddirprwy brif weithredwr ac yna'n brif weithredwr. Ym mis Awst 2013 dychwelodd i weithio gyda thîm Morgannwg, fel prif weithredwr a chyfarwyddwr criced.

## Bywyd personol 
Yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2022, penodwyd Morris yn Aelod o Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (MBE) am ei wasanaethau i griced ac achosion elusennol.

Yn 2022, cafodd Morris ddiagnosis o ganser y coluddyn.  Bu farw ar 28 Rhagfyr 2025, yn 62 oed. Cynhaliwyd ei angladd yn Eglwys Gadeiriol Llandaf ar 20 Ionawr 2026 am 11am. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Dragon Hunters

**Dragon Hunters** yn gyfres deledu gomedi ffantasi animeiddiedig a grëwyd gan Arthur Qwak ac a gynhyrchwyd gan y cwmni Ffrengig Futurikon mewn cyd-gynhyrchiad â France 3, Super RTL, RTL-TVI (tymor 1) a Your Family Entertainment (a elwid gynt yn RTV Family Entertainment ar gyfer tymor 1) gyda chyfranogiad Canal J, VRT (tymor 1) a GA&A (tymor 2) mewn cydweithrediad â Carrimages (tymor 1). Mae'n dilyn anturiaethau dau heliwr am logi trwy fyd canoloesol o fasau tir arnofiol sy'n cael ei derfysgu gan fygythiad amrywiol iawn o angenfilod a elwir gyda'i gilydd yn ddreigiau. Mae ffilm nodwedd 3-D a gêm fideo yn seiliedig ar yr un bydysawd creadigol hefyd wedi'u rhyddhau.
Cronicl

Cofnod ysgrifenedig o ddigwyddiadau ac o pryd y digwyddasant, yn nhrefn amser, yw **cronicl**. Fel rheol mae croniclau yn cyflwyno ffeithiau neu adroddiad syml heb fawr o ddehongli, yn wahanol i hanesion dadansoddol. Buont yn ffurf hynafol ar ysgrifennu hanesyddol ac yn fodd pwysig o gofnodi cof y gymuned a throsglwyddo hanes traddodiadol wrth drawsnewid o draddodiadau llafar i ddiwylliannau llythrennog. Blodeuai'r cronicl yn Ewrop yn ystod yr Oesoedd Canol a'r Dadeni Dysg, ac mae esiamplau'n cynnwys *Annales Cambriae*, *Historia regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, *Chroniques* Jean Froissart, a *Chronicles of England, Scotlande, and Irelande* gan Raphael Holinshed. Benthycir yr enw o'r Saesneg Canol (*chronique* neu *c[h]ronicle*), sy'n deillio yn y bôn o'r gair Groeg *chrónos*, sef "amser".

Cynhyrchwyd croniclau mewn nifer o ddiwylliannau hanesyddol, gan gynnwys Groeg a Rhufain hynafol, Ewrop yr Oesoedd Canol a'r Dadeni, Oes Aur Islam, Tsieina, a De Asia. Ysgrifennwyd croniclau gan fynachod, clerigwyr, a swyddogion llys, gan ganolbwyntio ar ddatblygiadau a dadleuon gwleidyddol, olyniaethau brehinol, rhyfeloedd, materion crefyddol, a digwyddiadau naturiol megis newyn a diffyg ar yr haul, ac yn dibynnu ar y traddodiad llafar, ffynonellau ysgrifenedig cynharach, a llygad-dystion. Cyfansoddwyd rhai ar fydr, ac ysgrifennwyd eraill mewn rhyddiaith, ac arddull yn amrywio o gofnodion byrion megis blwyddnodion syml i draethiadau estynedig llawn manylion. Datblygodd rhai ohonynt dros amser, gydag awduron olynol yn ychwanegu atynt, gan greu dogfennau byw.

Bu croniclau'n ddefnyddiol nid yn unig i ysgolheigion ond hefyd beirdd a ffuglenwyr. Yn ystod y Dadeni yn Lloegr, tynnai dramodwyr megis William Shakespeare ar groniclau am gefndir hanesyddol i'w gweithiau. Maent o hyd yn hynod o bwysig i hanesyddion fel ffynonellau cynradd, er gwaethaf gwallau a rhagfarnau eu hawduron.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gweithiau llenyddol am hanes
Sue Flood

Mae **Susan Elisabeth Flood, OBE** (ganwyd Awst 1965) yn ffotograffydd bywyd gwyllt a gwneuthurwr ffilmiau o'r Bala. 

Cafodd Flood ei geni yng Ngwynedd. Cafodd ei haddysg yn Ysgol y Frenhines yng Nghaer, ysgol breifat. Yn ddiweddarach astudiodd Sŵoleg ym Mhrifysgol Durham. Dechreuodd ei gyrfa yn gweithio yn Uned Hanes Naturiol y BBC. 

Mae hi'n Gymrawd y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol a'r Gymdeithas Ffotograffig Frenhinol. Dyfarnwyd OBE (Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig) iddi yn Anrhydeddau Blwyddyn Newydd y Brenin 2026.

## Llyfryddiaeth
**Emperor: The Perfect Penguin*

## Cyfeiriadau
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl o'r Bala
Ben Francis

Canwr o Gaerdydd yw **Ben Francis** (ganwyd 18 Awst 1987), sydd wedi ymddangos yn y Theatr Genedlaethol, Llundain, ac wedi canu ar drac sain ffilmiau a hysbysebion. 

Cafodd Francis ei eni yng Nghaerdydd. Gwnaeth ei hyfforddiant cerddorol yn Trinity Laban, Llundain. Ef yw cyfarwyddwr côr-feistr yr ensemble Dynamic Vocals, sy'n cyflenwi cantorion sesiwn ar gyfer amrywiol gontractau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pobl o Gaerdydd
Robert Hughes (Glan Collen)

Roedd '*Robert Hughes *(Glan Collen)''''' (Ionawr, 1823–5 Tachwedd, 1914) yn fardd a llenor o Gymro ac yn Fethodist Calfinaidd amlwg yn ei fro.

## Cefndir
Ganwyd Glan Collen yn Llangernyw, Sir Ddinbych yn blentyn i Hugh Hughes, cigydd a Jane ei wraig. Roedd yn frawd i'r bardd John Hughes (Ioan Cernyw).

## Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa fel amaethwr fferm Tyddyn Uchaf, Llangernyw ar y cyd â'i dad a John ei frawd. Bu hefyd yn gwasanaethu fel tirfesurydd saith o blwyfi'r cylch. eiddo Joseph Evans, Haydock Grange, swydd Gaerhirfryn, perchennog nifer o byllau ym maes glo de-orllewin swydd Caerhirfryn. Talodd Joseph Evans i adeiladu ysgol ar gyfer plant pentrefan Maenan. Glan Collen oedd pensaer yr adeilad a gwasanaethodd fel Cadeirydd bwrdd rheoli'r ysgol. Pan werthodd Evans ei holl eiddo Cymreig ym 1892 ymddeolodd Glan Collen i Eglwys-bach.

Ym 1895 crëwyd cynghorau dosbarth newydd fel haen is o lywodraeth leol na'r cynghorau Sir. Etholwyd Glan Collen i Gyngor Dosbarth Gwledig Llanrwst ac ef fu'n cadeirio'r cyfarfod agoriadol.

## Gwaith crefyddol
Cafodd Glan Collen ei fagu ar aelwyd ffyddlon i achos y Methodistiaid Calfinaidd. Sefydlodd ei dad yr ysgol Sul gyntaf yn Llangernyw, a fu'r mab yr un mor frwdfrydig dros hyrwyddo'r ysgol. Cafodd ei benodi fel athro ysgol Sul pan yn 15 oed. Ymysg ei ddisgyblion oedd yr athronydd Syr Henry Jones. Bu'n arolygwr a holwr ysgolion Sul cyfarfod chwarter Sir Ddinbych. Codwyd Glan Collen yn flaenor capel Llangernyw pan yn 22 mlwydd oed, gwasanaethodd hefyd fel blaenor yn Seion Llanrwst ac yn Eglwys-bach. Bu'n llywydd y cyfarfod chwarter Dinbych ar sawl achlysur . Ef fu'n bennaf gyfrifol yn am dorri'r cyfarfod yn ddwy ran ym 1880 i gyfarfod Dyffryn Clwyd a chyfarfod Dyffryn Conwy. Parhaodd i fod yn arweinydd ar gyfarfod chwarter newydd Dyffryn Conwy am flynyddoedd lawer. bu wedyn yn gyfrannwr rheolaidd o draethodau a cherddi i'r cylchgronau, yn arbennig Y Drysorfa, Y Lladmerydd a'r Traethodydd. Roedd clod arbennig yn ei ddydd am ei farwnadau i John Jones, Talsarn; William Roberts, Amlwch; Dr Lewis Edwards; a William Morris, Rhuddlan. Cynhwyswyd marwnad John Jones yn Cofiant y Parchedig John Jones, Talsarn, gan Owen Thomas. Meddai Dr. Owen Thomas, bod marwnad William Morris *yn deilwng o Tennyson*.
*''Hanes Crefydd yn Cefn Coch, Pandy Tudur, Llangernyw a'r Garnedd''. Conwy, 1900

## Teulu
Ym 1867 priododd Glan Collen ag Ann Hughes. Bu iddynt 8 o blant, yn eu mysg y bardd Robert Hughes (Cystenin).

## Marwolaeth
Ar ôl marwolaeth ei wraig, symudodd Glan Collen i fyw efo Cystenin, ei fab, yng Nghyffordd Llandudno lle bu farw yn 91 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion gyda rhai ei wraig ym mynwent Eglwys-bach.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Beirdd
Raúl Alfonsín

Gwleidydd o'r Ariannin oedd **Raúl Alfonsín** (12 Mawrth 1927 – 31 Mawrth 2009) a wasanaethodd yn Arlywydd yr Ariannin o 1983 i 1989, yn arweinydd yr Undeb Sifig Radicalaidd (*Unión Cívica Radical*, UCR).

Ganed ef yn Chascomús, yn Nhalaith Buenos Aires, oddeutu 100&nbsp;km i dde'r brifddinas Buenos Aires. Roedd ei dad o dras Alisaidd ac Almaenig, a'i fam yn ferch i Gymro ac ynyswraig o'r Falklands. Mynychodd academi filwrol General San Martin cyn astudio'r gyfraith ym Mhrifysgol Genedlaethol La Plata. Wedi iddo dderbyn ei radd ym 1950, dychwelodd i'w dref enedigol i sefydlu'r papur newydd *El Imparcial*. Wedi gyrfa o ryw ddeng mlynedd mewn gwleidyddiaeth daleithiol, fe'i etholwyd i'r Gyngres Genedlaethol ym 1963 nes cwymp llywodraeth yr UCR ym 1966.

Yn ystod cyfnod y jwnta filwrol (1976–83), ymgyrchodd Alfonsín yn erbyn camdriniaethau hawliau dynol gan y llywodraeth. Cyhoeddodd y llyfr *La cuestión Argentina* (1981) a chyd-sefydlodd y Cynulliad Parhaol dros Hawliau Dynol. Yn sgil methiant yr Ariannin yn Rhyfel y Falklands (1982), cafodd awdurdod y jwnta ei danseilio a chynhaliwyd etholiadau rhydd ym 1983. Bu Alfonsín, ymgeisydd yr UCR, yn drech nag Ítalo Argentino Luder, ymgeisydd y Partido Justicialista, yn yr etholiad arlywyddol ar 30 Hydref, a chafodd ei urddo'n arlywydd yr Ariannin ar 10 Rhagfyr 1983.

Wynebodd Alfonsín nifer o broblemau, gan gynnwys chwyddiant, dyled wladol, anghydfodau llafur, a gwrthwynebiad y lluoedd arfog. Er gwaethaf, ymdrechodd i gadw at y drefn ddemocrataidd ac i erlyn swyddogion gwleidyddol a milwrol y jwnta am droseddau a gyflawnwyd yn ystod y Rhyfel Brwnt. Fodd bynnag, yn sgil sawl miwtini ym 1987–88, penderfynodd Alfonsín bardynu'r mwyafrif o'r uwch-swyddogion a gafwyd yn euog. Cyflwynodd Cynllun Austral ym 1985 i geisio sefydlogi'r economi, a sicrhaodd benthyciadau oddi ar y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF). Erbyn 1989 bu'r economi yn dioddef gorchwyddiant a dibrisiad y peso, arian cyfred yr Ariannin. Ymddiswyddodd Alfonsín chwe mis cyn diwedd ei dymor arlywyddol, a fe'i olynwyd yn y swydd gan y Peronydd Carlos Menem.

Wedi diwedd ei arlywyddiaeth, parhaodd Alfonsín yn ddylanwadol ym myd gwleidyddiaeth. Ffurfioff y Sefydliad Archentaidd dros Ryddid Gwybodaeth ym 1992, a gwasanaethodd yn aelod o Gomisiwn Heddwch De America ac yn is-lywydd y Gymdeithas Sosialaidd Ryngwladol. Fe'i etholwyd yn seneddwr dros Dalaith Buenos Aires yn 2001, ond ymddiswyddodd ar ôl un flwyddyn i ganolbwyntio ar ailadeiladu'r UCR, a gafodd ei effeithio gan gwymp llywodraeth Fernando de la Rúa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Arlywyddion yr Ariannin
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion ffeithiol Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Pobl a aned yn Nhalaith Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw yn Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Goroesiaeth

Mae **goroesiaeth** yn fudiad cymdeithasol o unigolion neu grwpiau (a elwir yn **oroesyddion**, **paratowyr dydd y barn**, neu **baratowyr**) sy'n paratoi yn fwriadol am argyfyngau, megis trychinebau naturiol, a thrychinebau eraill sy'n achosi aflonyddwch i'r drefn gymdeithasol (hynny yw, anhrefn sifil) a achosir gan argyfyngau economaidd neu wleidyddol. Mae paratowyr yn rhagweld digwyddiadau byr-dymor neu hir-dymor a allai ddigwydd sy'n gallu ymwneud ag adfyd personol, aflonyddwch i wasanaethau lleol, a thrychinebau byd-eang neu ryngwladol. Nid oes gwahaniaeth eglur sy'n diffinio rhwng parodrwydd brys a *pharatoi* er mwyn goroesi, ond yn aml cydnabyddir gwahaniaeth ansoddol lle mae paratowyr/goroeswyr yn paratoi'n arbennig o helaeth oherwydd bod ganddynt amcangyfrifon uwch o'r risg o drychinebau'n digwydd. Serch hynny, gall paratoi fod ar lefel bersonol am argyfwng personol (megis colli swydd, niwed storm i'ch tŷ, neu fynd ar goll mewn tir coediog), neu gall fod mor eang â hunaniaeth bersonol neu hunaniaeth gyfunol gyda dull o fyw penodol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mudiadau cymdeithasol
Storm

ym mis Ionawr 2014.]]
Mae **storm**, neu **storom**, yn unrhyw gyflwr aflonydd yn yr amgylchedd naturiol neu awyrgylch corff seryddol; mae'n dywydd cythryblus a nodweddir gan wyntoedd cryfion, glaw, cenllysg, taranau, mellt, eira ayyb. Mae stormydd yn gryn wahanol i dywydd arferol, gan gynnwys gwyntoedd cryfion, trowyntoedd, cesair, taran, a mellt (storm o fellt a tharanau), dyodiad trwm (storm sydyn o eira, storm sydyn o law), glasrew trwm (storm sydyn o rew), gwyntoedd cryfion (trowynt trofannol, storm sydyn o wynt), a mathau eraill o dywydd difrifol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tywydd
Hogmani

**Hogmani**, neu **Hogmanay**, yw gair y Sgoteg am ddiwrnod olaf y flwyddyn ac yn gyfystyr â dathliadau'r Flwyddyn Newydd Albanaidd. Fel arfer, mae digwyddiad hefyd fore'r Calan (1 Ionawr) ac, weithiau, 2 Ionawr, sy'n ŵyl y banc yn yr Alban. Yn aml, defnyddir y gair Hogmani i olygu holl gyfnod diwrnodau olaf y flwyddyn ac ambell ddiwrnod y flwyddyn newydd.

Mae arferion yn yr Alban yn amrywio ond yn aml yn cynnwys rhoi anrhegion ac ymweld â'r teulu a ffrindiau.

## Geirdarddiad 
Mae geirdarddiad y gair yn aneglur. Mae'r geirdarddiad cynharaf cyntaf yn dod o *Scotch Presbyterian Eloquence* (1693), a nododd fod y gair efaillai yn seiliedig ar ἁγία μήνη (*hagíā mḗnē*) o'r Hen Roeg a bod hwn yn golygu "y mis sanctiadd." Mae damcaniaethau eraill yn nodi ei fod yn dod o'r Ffrangeg, yr Hen Norseg, a'r Wyddeleg.

## Gweler hefyd 
* *Calennig*, diwrnod olaf y flwyddyn yng Nghymru
* ''*

## Troednodiadau 
## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
**Observations on the Popular Antiquities of Great Britain*, Brand, Llundain, 1859
**Dictiounnaire Angllais-Guernesiais*, de Garis, Chichester, 1982
**Dictionnaire Jersiais-Français*, Le Maistre, Jersey, 1966
**Dictionary of the Scots Language'', Caeredin

## Dolenni allanol 
* Hogmani Caeredin (gwefan swyddogol)
* Hogmanay.net
* "The Origins, History and Traditions of Hogmanay", The British Newspaper Archive (31 Rhagfyr 2012)
* Coelcerth draddodiadol Hogmani

Categori:Yr Alban
Categori:Gwyliau
Templed:Siart/doc

## Copy templates 
**Standard**

**Full**
```wikitext

```
or

## Examples 
### full width 
```wikitext

```

### other data source and border 
```wikitext

```

### thumbnail, caption, and source 
```wikitext

```

### aligned and fixed width 
```wikitext

```

### aligned and fixed width thumbnail 
```wikitext

```

### centered, fixed width, border, caption and source 
```wikitext

```

## TemplateData 

{
	"params": {
		"data": {
			"label": "Chart data",
			"description": ".tab on Wikimedia Commons, without the \"Data:\" prefix (overrides the specification in the chart definition)",
			"type": "line",
			"suggested": true,
			"example": "Example.tab"
		},
		"width": {
			"type": "line",
			"suggestedvalues": [
				"400px",
				"600px",
				"50%",
				"100%"
			],
			"aliases": [
				"3"
			],
			"label": "Width",
			"description": "Width in pixels or percent"
		},
		"border": {
			"type": "boolean",
			"label": "Border",
			"description": "Set to \"1\" to enable a border",
			"example": "1",
			"suggestedvalues": [
				"1"
			]
		},
		"source": {
			"label": "Source attribution",
			"type": "line",
			"description": "Source .tab file to be linked at the bottom, without the \"Data:\" prefix. If not specified, it will fallback to displaying the value of \"data\" or \"chart\".",
			"example": "Example.tab",
			"suggested": true
		},
		"style": {
			"label": "CSS styles",
			"description": "Additional CSS styles (beyond width and border)",
			"type": "line",
			"example": "border-width:5px;"
		},
		"chart": {
			"aliases": [
				"definition"
			],
			"label": "Chart definition",
			"description": "Chart on Wikimedia Commons, without the \"Data:\" prefix",
			"example": "Example.chart",
			"type": "line",
			"required": true
		},
		"align": {
			"aliases": [
				"2"
			],
			"label": "Alignment",
			"description": "Chart alignment, either \"left\", \"right\", or \"center\"",
			"type": "line",
			"suggestedvalues": [
				"left",
				"right",
				"center"
			]
		},
		"thumb": {
			"aliases": [
				"1"
			],
			"label": "Display as thumbnail",
			"description": "Set to any value to display in a gray box like an image thumbnail",
			"example": "thumb",
			"type": "line",
			"suggestedvalues": [
				"thumb"
			]
		},
		"caption": {
			"aliases": [
				"4"
			],
			"label": "Caption",
			"description": "Caption to display before the source information. Make sure to use ending punctuation.",
			"example": "This is a chart caption.",
			"type": "string"
		},
		"hideSource": {
			"label": "Hide source",
			"description": "Set to any value to disable linking to the source",
			"example": "1",
			"type": "boolean",
			"suggestedvalues": [
				"1"
			]
		}
	},
	"description": "Includes a chart (Help:Charts) with source attribution and allows adjusting alignment, width, and border.",
	"paramOrder": [
		"thumb",
		"align",
		"width",
		"caption",
		"chart",
		"data",
		"source",
		"border",
		"style",
		"hideSource"
	]
}

## See also 
* Wikipedia:Graphs and charts
*
Templed:Siart

{{#ifeq:{{{align|{}}}}|center|}}{{#if:{{{thumb|{}}}}
      |{{#if: {}
        | {{#chart:{{{chart|{}}}}|data={}}}| {{#chart:{{{chart|{}}}}}}}}{{#if:{{{thumb|{}}}}||}}{{#if:{}|{}}}{{{caption|{}}}} {{#if: {} ||View {{#if: {{{source|{}}}}
       | {}}}}|source data.
       | {}}}}|chart definition.
     }}{{#if:{{{thumb|{}}}}||}}}}{{#ifeq:{{{align|{}}}}|center|}}{{#if:{{{thumb|{}}}}||}}
Caroline Williams

Roedd **Caroline Elizabeth Williams** (1823 &ndash; 13 Ionawr 1908) yn etifeddes ac yn ymgyrchydd dros addysg menywod. Fe'i datgelwyd yn 2024 gan faer y dref, Freya Bletsoe.

Pan fu farw, gadawodd arian i dalu am ysgoloriaethau i ferched mewn ysgolion a phrifysgolion Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1823
Categori:Marwolaethau 1908
Gôl-geidwad (pêl-droed)

[200px|iawn|bawd|[Wayne Hennessey yw'r gôl-geidwad sydd wedi ennill y nifer fwyaf o gapiau i dîm cenedlaethol Cymru, gyda 109 o ymddangosiadau dros Gymru.]]
Mae'r **gôl-geidwad** neu **golwr** (benywaidd: **golwraig**) yn safle mewn pêl-droed. Dyma'r safle fwyaf arbenigol yn y gamp, a dyma'r unig swydd orfodol yn y gamp. Prif rôl y gôl-geidwad yw atal y tîm arall rhag sgorio gôl (sef pan fydd y bêl yn croesi llinell y gôl). Rhaid i'r gôl-geidwad rwystro ergydion trwy naill ai dal y bêl neu ei gwyro i ffwrdd o'r gôl. Yn y cwrt cosbi, caniateir i gôl-geidwaid ddefnyddio eu dwylo i drin y bêl. Mae'r gôl-geidwad yn gwisgo dillad o wahanol liwiau i'r chwaraewyr eraill. Er y gall gôl-geidwaid wisgo unrhyw rif (fel unrhyw bêl-droediwr arall), mae'r rhif 1 bron bob amser wedi'i gadw ar gyfer gôl-geidwaid, ac mae'r rhif 13 fel arfer wedi'i gadw ar gyfer gôl-geidwaid wrth gefn.

## Cyfeiriadau
Pêl-droed
Categori:Safleoedd pêl-droed
L'Armonista

Nofel Eidaleg gan Giorgio De Simone yw '''''L'Armonista''''' (sef "Yr Harmonydd"), a gyhoeddwyd yn 1984 ac a enillodd Stresa Prize yn yr un flwyddyn.

## Crynodeb o'r plot 
Unig blentyn yw Tito Calavà ac mae wedi dioddef ers i'w rieni wahanu: rhoddwyd ef i ewythr ei fagu, a cynorthwyodd Tito gyda'i addysg. Nawr mae wedi dod yn harmonigydd, ysgolhaig sy'n chwilio am gysylltiadau posibl rhwng testunau o wahanol gyfnodau ac awduron meddylgar.

Gydag anogaeth ei wraig mae yn Llundain i gwrdd â'i dad a hawlio popeth mae'n ei haeddu. Fodd bynnag, gallai digwyddiad annisgwyl drawsnewid y cydbwysedd cyfan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1984
Categori: Nofelau o Eidalaidd
Delcy Rodríguez

Cyfreithwraig, diplomydd a gwleidydd o Feneswela yw **Delcy Eloína Rodríguez Gómez**  (ganwyd 18 Mai 1969) . Mae hi wedi gwasanaethu fel is-arlywydd Feneswela o 2018 i 2026, ond roedd ei his-lywyddiaeth yn destun dadl. Cafodd Rodriguez ei thyngu'n ffurfiol fel Arlywydd dros dro ar 3 Ionawr 2026, ddau ddiwrnod ar ôl ymosodiadau'r Unol Daleithiau ar ei gwlad, a herwgipio'r Arlywydd Nicolás Maduro.  Mae Rodríguez wedi dal amryw swydd yn llywodraeth y cyn-arlywydd Hugo Chávez a hefyd yn llywodraeth Nicolás Maduro. Roedd hi'n Weinidog Pŵer Poblogaidd dros Gyfathrebu a Gwybodaeth Feneswela o 2013 i 2014,  ac yn Weinidog Materion Tramor o 2014 i 2017. Mae hi hefyd wedi gwasanaethu fel Llywydd Cynulliad Cyfansoddiadol Feneswela o 2017 i 2018, fel pennaeth Gwasanaeth Cudd-wybodaeth Cenedlaethol Bolifaraidd (SEBIN) o 2018 ymlaen, ac fel Gweinidog Petrolewm o 2024 i 2025.

Cafodd Rodríguez ei geni yn Caracas, yn ferch i Jorge Antonio Rodríguez, un o sylfaenwyr y Gynghrair Sosialaidd,a'i wraig Delcy Gómez. Llofruddiwyd Jorge Antonio Rodríguez ym 1976, tra roedd yn y carchar.       Brawd Delcy yw Jorge Rodríguez Gómez, seiciatrydd sy'n gwasanaethu fel Llywydd Cynulliad Cenedlaethol Venezuela ers 2021.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Feneswela
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Pobl o Caracas
Pen-y-bont Bro Morgannwg (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Pen-y-bont Bro Morgannwg**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Pen-y-bont ar Ogwr ar y naill law a  Bro Morgannwg ar y llall. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys rhannau o siroedd (hynny yw, prif ardaloedd) Pen-y-bont ar Ogwr, a Bro Morgannwg. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
#### Ymgeiswyr 
Toc wedi cyhoeddi mai Corey Edwards fyddai'r gyntaf ar restr Reform UK, fe dynnodd ei enw yn ôl oherwydd bod llun ohono'n gwneud saliwt Natsïaidd wedi ymddangos. Yr un wythnos, tynnodd Derek Roberts, oedd yn yr ail safle ar eu rhestr wreiddiol, ei enw yn ôl hefyd. Tynnodd Owain Clatworthy ei enw yn ôl yn sgil ffrae fewnol yn y blaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
An Act of Piracy

Opera gan Richard Parry yw ***An Act of Piracy***, a gafodd ei première ym Mhenarth yn 2025.  Fe'i dyfeisiwyd gan y canwr Cymreig Richard Parry, gyda Mary-Anne Roberts fel "Calypso".

## Cyfeiriadau
Categori:2025
Categori:Operâu
Tŵt - Anturiaethau'r Bad Bach

Mae ''Tŵt - Anturiaethau'r Bad Bach'' yn sioe deledu a darlledwyd ar S4C. Mae'n fersiwn o'r rhaglen Saesneg *Toot the Tiny Tugboat*, wedi'i dybio i'r Gymraeg.

## Lleisiau a Chriw 
* Dion Davies
* Dafydd Emyr
* Osian Gatehouse
* Rebecca Harries: Tanwen a Mari 
* Crays John
* Bethan Mai
* Jack Quick
* Meena Spittle

## Penodau (anghyflawn) 
# Bwystfil y Môr (21 Hydref, 2014)
# Gwyliau Twt (27 Tachwedd, 2014)
# Prosiect Arbennig Cen Twyn (23 Chwefror, 2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Y Tralalas

Mae y Tralalas yn sioe deledu a darlledwyd ar S4C. 

## Lleisiau a Chriw 
* Rolau: Barry Jones
* Cyfieithu sgript, cymysgu sain, cynhyrchu a chyfarwyddo dybio: Barry Jones
* Tîm cynhyrchu: Marian Griffith, Eleri Fôn, Owain Llwyd, Owain Jones, Carwyn Dafydd, Iestyn Lloyld, Bethan Griffiths a Mari Llwyld

## Penodau (anghyflawn) 
# Y Sw (23 Ebrill, 2024)

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Swyngyfaredd seremonïol

[alt=Crowley wearing ceremonial garb|de|bawd|Ceremonial magician [Aleister Crowley dressed in ritual garb, . Published as the frontispiece for the second part of his treatise *Magick (Book 4)*.]]
Mae **swyngyfaredd seremonïol** (hefyd a elwir yn **ddewiniaeth seremonïol**, ac yn Saesneg yn **magick**, **ritual magic**, **high magic** neu **learned magic**) yn cynnwys amrywiaeth eang o ddefodau o ddewiniaeth. Mae'r gweithgarwch fel arfer yn cynnwys defodi a nifer o ategolion sy'n cynorthwyo'r ymarferydd. Mae'n debyg iawn i swyngyfaredd ddefodol, ac mae'r ddau derm yn gyfystyr â'i gilydd mewn sawl maes. Urdd Hermetig y Wawr Aur a boblogeiddiodd swyngyfaredd seremonïol, a oedd yn addysgu Cabala Hermetig, dewiniaeth Enocaidd, Thelema, a swyngyfaredd nifer o wahanol grimoirau. Mae swyngyfaredd seremonïol yn rhan o Hermetigiaeth ac Esoteriaeth y Gorllewin.

Yn ôl y diffiniad gan Aleister Crowley, mae'n unrhyw ddigwyddiad mewn natur sy'n cael ei ddwyn i ben gan ewyllys.

## Cyfeiriadau
Categori:Yr ocwlt
Pentre Papur Pop

Mae Papur Pentre Pop yn sioe deledu a darlledwyd ar S4C. 

## Lleisiau a Chriw 
* Help Llaw: Yws Gwynedd
* Beca Wyn
* Twm Northfield
* Medi Williams
* Twm Evans
* Aniela Williams
* Addasiad: Manon Wyn Jones
* Cynhyrchu a chyfeiriad: Scherry Jones
* Bwrw: Huw Maredudd
* Tîm cynhyrchu: Gafyn Lloyd , Iestyn Lloyd, Lleucu Gwawr, Marian Griffith , Owain Jones, Dan Jones a Owain Llwyd 

## Penodau (anghyflawn) 
# Mabli'n Achub y Dydd (1 Ionawr, 2024)

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Brethyn a Fflwff

Mae Brethyn a Fflwff yn sioe deledu a darlledwyd ar S4C. 

## Lleisiau a Chriw 
* Storiau: Tara Bethan
* Cyfieithiad sgript: Casia Wiliam
* Rheoli cynhyrchu: Rhianydd Newbery
* Cydlynu cynhyrchu: Anna-Lisa Jenser a Gwion Jones
* Graffeg: Gafyn Lloyd
* Golygu: Dewi Evans
* Cyfarwyddwr llais a chynhyrchiad: Siwan Jobbings

## Penodau (anghyflawn) 
# Gludo gyda'n Gilydd (22 Ebrill, 2024)

Categori:Rhaglenni teledu I blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Aleister Crowley

Ocwltydd, swynwr defodol, bardd, nofelydd, mynyddwr, a pheintiwr o Loegr oedd **Aleister Crowley** (; ganed yn **Edward Alexander Crowley**; 12 Hydref 1875 – 1 Rhagfyr 1947). Sefydlodd y grefydd Thelema, gan nodi'i hun fel y proffwyd gyda'r dasg o arwain dynoliaeth i mewn i Æon Horws ddechrau'r 20fed ganrif. Fel awdur toreithiog, cyhoeddodd yn eang dros gyfnod ei oes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Yr ocwlt