open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cynllun Ibarretxe

Cynllun a gynigiwyd gan Juan José Ibarretxe, lehendakari (arlywydd) llywodraeth Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg oedd **Cynllun Ibarretxe**, enw llawn yn Sbaeneg ***Propuesta de Estatuto Político de la Comunidad de Euskadi***. Cyflwynwyd y cynllun i'r Senedd Fasgaidd ar 25 Hydref 2003, a derbyniwyd ef gan y senedd ar 30 Rhagfyr 2004. Bw'riad y cynllun oedd cryfhau'r grymoedd a'r hawliau i senedd Euskadi a'r Basgiaid fel pobl fel yr amlinellwyd yn Statud Ymreolaeth Gwlad y Basg 1979.

Gyrrwyd y cynllun ymlaen i Gyngres Sbaen yn Ionawr  2005, ond mewn pleidlais yno ar 1 Chwefror,  gwrthodwyd ef o 313 pleidlais yn erbyn (PSOE, PP, IU, CC a CHA), a 29 pleidlais o blaid (PNV, ERC, CiU, EA, Na-Bai a BNG).

Roedd y cynllun yn cynnig Ystatud Hunanlywodraeth yn seiliedig ar dair egwyddor:
* Fod y Basgiaid yn un o bobloedd Ewrop, gyda'i hunaniaeth ei hunain.
* Fod ganddynt yr hawl i benderfynu eu dyfodol eu hunain.
* Fod penderfyniadau pobl pob rhan o Wlad y Basg (Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg, Navarra ac Iparralde) i'w parchu gan y gweddill a gweddill pobl Ewrop.

Roedd manylion y cynllun yn cynnwys mesur helaeth o hunanlywodraeth, yn cynnwys cynrychiolaeth uniongyrchol yn Ewrop

Categori:Gwlad y Basg
José María Aznar

Gwleidydd o Sbaen yw **José María Alfredo Aznar López** (ganed 25 Chwefror 1953). Bu'n brif weinidog Sbaen o 1996 hyd 2004.

Ganed ef ym Madrid, a graddiodd yn y gyfraith yno. Daeth yn arweinydd y blaid geidwadol Partido Popular (PP) yn 1989, a phan enillodd y PP etholiad cyffredinol 1996, daeth yn brif weinidog. Collodd y PP etholiad cyffredinol 2004 i'r blaid adain-chwith PSOE dan José Luis Rodríguez Zapatero, ac ymddiswyddodd Aznar fel arweinydd y Partido Popular.

Rhai ddyddiau cyn etholiad 2004, roedd Aznar wedi colli llawer o'r gefnogaeth boblogaidd gan ei fod wedi camgyhuddo ETA am ymosodiadau ar drenau ym Madrid, cyn iddi hi ddod i'r amlwg mai Al Qaeda oedd yn gyfrifol amdanynt.

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion o Sbaen
Categori:Prif Weinidogion Sbaen
Categori:Pobl o Fadrid
Partido Popular

[bawd|240px|Mariano Rajoy yn annerch cyfarfod o'r PP ym [Madrid yn 2005]]

Plaid wleidyddol geidwadol yn Sbaen yw'r **Partido Popular** (**PP**, "Plaid y Bobl"). Mae'n un o'r ddwy blaid fawr yn Sbaen, ac mae ganddi fwy na 700,000 o aelodau, y nifer fwyaf o unrhyw blaid yn Sbaen. Ar hyn o bryd, hi yw'r brif wrthblaid. Ffurfiwyd y blaid yn 1989, pan unodd plaid yr Alianza Popular gyda dwy blaid arall, y Partido Demócrata Popular a'r Partido Liberal Español.

Enillodd etholiad cyffredinol 1996, a bu mewn grym hyd 2004, pan orchfygwyd llywodraeth José María Aznar gan y blaid adain-chwith PSOE dan José Luis Rodríguez Zapatero. Ymddiswyddodd Aznar fel arweinydd y blaid, ac olynwyd ef gan Mariano Rajoy, yr arweinydd presennol. Collodd etholiad 2008 i'r PSOE unwaith eto, ond parhaodd Rajoy fel arweinydd.

 (1977–1986) a'r Partido Popular (1986–2008) yn etholiadau cyffredinol Sbaen.]]

Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Sbaen
Ieithoedd Uto-Astecaidd

bawd|240px|Ieithoedd Uto-Astecaidd yn yr Unol Daleithiau a gogledd Mecsico

Teulu o ieithoedd a siaredir yng ngorllewin yr Unol Daleithiau a chyn belled i'r de a rhan ddeheuol Mecsico yw'r **ieithoedd Uto-Astecaidd**. Mae'n un o'r mwyaf o deuluoedd iaith cyfandir yr Amerig, gyda tua miliwn a hanner o siaradwyr. Yr iaith Nahwatleg oedd iaith ymerodraeth yr Asteciaid.

Mae 33 iaith yn y teulu:

* Ieithoedd hopiaidd
** Hópïeg
* Ieithoedd tubatoulabalaidd
** Tubatoulabaleg
* Ieithoedd toubaraidd
** Toubareg (iaith farw)
* Ieithoedd noumaidd
** Ieithoedd noumec canol
*** Comantcheg
*** Chochoneg
*** Timbicheg
** Ieithoedd noumaidd deheuol
*** Kawaiyisoueg
*** Outeg
** Ieithoedd noumaidd gorllewinol
*** Monöeg
*** Paiouteg gogleddol
* Ieithoedd takaidd
** Tongfäeg (iaith farw)
** Tatafiameg (iaith farw)
** Ieithoedd coupanaidd
*** Kahouilheg
*** Koupenheg
*** Chwanenheg (iaith farw)
*** Louisenheg
** Ieithoedd serranec
*** Kitanemoukeg (iaith farw)
*** Serraneg (iaith farw)
* Ieithoedd astecaidd
** Potchoutekeg (iaith farw)
** Ieithoedd aztekek ledan
*** Nahwatleg
*** Pipileg
* Ieithoedd koratcholaidd
** Houitcholeg
** Ieithoedd coraidd
*** Coräeg
*** Coraeg Santes Teresa
* Ieithoedd tarakahitaidd
** Ieithoedd tarahoumaraidd
*** Gwarichioeg
*** Tarahoumareg
** Ieithoedd sonoraidd
*** Opateg (iaith farw)
*** Ieithoedd cahitaidd
**** Mayöeg
**** Yacieg
* Ieithoedd tepimaidd
** Odameg
** Pimeg ar menezioù
** Tepehouaneg gogleddol
** Tepehouaneg deheuol (iaith farw)

## Cyfeiriadau
Uto-Aztecaidd
Uto-Aztecaidd
Uto-Aztecaidd
Uto-Aztecaidd
Llawnt

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Llawnt**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Selattyn and Gobowen yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. 
Saif tua milltir yn unig o'r ffin rhwng Swydd Amwythig a Phowys, ger Rhydycroesau, a thua 4 milltir i'r gorllewin o Groesoswallt. 

Mae'r enw yn ffurf Cymraeg Canol ar y gair benthyg o'r Saesneg "lawnt" a'r ystyr yn yr achos yma yw "Green" (mewn enwau lle am darn o dir gwyrdd yng nghanol pentref). Mae ei leoliad a'i enw Cymraeg yn dangos y bu ar un adeg yn rhan o Bowys. Arosodd yn rhan o Gymru tan gyfnod y "Deddfau Uno" pan roddwyd Arglwyddiaeth Croesoswallt i Swydd Amwythig.

Llifa Afon Morda heibio i'r pentref.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Llechrydau

Pentrefan yng nghymuned Glyntraean, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Llechrydau**.  Roedd gynt yn rhan o sir Clwyd hyd 1996 a chyn hynny yn Sir Ddinbych.

Gorwedd y pentref wrth lethrau gogleddol Y Berwyn tua 5 milltir i'r de-orllewin o'r Waun a 6 milltir i'r de o dref Llangollen, llai na milltir o'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Mae Afon Morda yn tarddu ym mhen gogleddol y Berwyn ger Llechrydau. Tua dwy filltir yn is i lawr mae hi'n croesi'r ffin i Loegr ac yn llifo i gyfeiriad Croesoswallt.

Categori:Glyntraean
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Eusko Alkartasuna

bawd|240px|Cynhadledd Eusko Alkartasuna, 2007

Plaid genedlaethol Fasgaidd yw **Eusko Alkartasuna** (**EA**, "Undod Basgaidd"). Mae'n blaid sosial-ddemocrataidd anenwadol, sy'n anelu at annibyniaeth i Wlad y Basg. Mae'n o a aelod-bleidiau ffederasiwn Euskal Herria Bildu. Ystyrir ei bod ar y chwith o'r blaid genedlaethol fwyaf, Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg (EAJ - PNV). Mae'n weithgar yn y rhannau Basgaidd o Sbaen a Ffrainc. Mae gan y blaid tua 6,000 o aelodau.

Ffurfiwyd y blaid yn 1986, gan gyn-aelodau o Blaid Genedlaethol Gwlad y Basg. Yn etholiad Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg y flwyddyn honno, enillodd dros 180,000 o bleidleisiau, 15.84% o'r cyfanswm. Yn Navarra, enillodd 7.1% o'r bleidlais. Ar un adeg, roedd y blaid yn rhan o lywodraeth glymblaid gyda Phlaid Genedlaethol Gwlad y Basg. Mae ganddi un aelod o Senedd Ewrop, lle mae'n rhan o'r grŵp Cynghrair Rhydd Ewrop.

Adain ieuenctid Eusko Alkartasuna yw Gazte Abertzaleak.

Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Ngwlad y Basg
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Sbaen
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Ffrainc
Categori:Cenedlaetholdeb Basgaidd
Categori:Pleidiau dros ymwahaniad neu annibyniaeth
Errenteria

Dinas yn nhalaith Gipuzkoa, Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Errenteria** (Basgeg: *Errenteria* neu *Orereta*, Sbaeneg: *Rentería*. Saif tua 7&nbsp;km o Donostia, a 10&nbsp;km o'r ffin rhwng Sbaen a Ffrainc. Roedd y boblogaeth yn 38,336 yn 2007.

Sefydlwyd y ddinas yn 1320 fel **Villanueva de Oiarso**, ar safle pentref blaenorol o'r enw Orereta.

## Dolenni allanol
*   Safle we Errenteria

Categori:Dinasoedd Gwlad y Basg
Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Bwrdeistrefi Gipuzkoa
NASA

Cafodd **NASA** (sef: National Aeronautics and Space Administration) ei sefydlu ym 1958 er mwyn creu corff i reoli rhaglen gofod yr Unol Daleithiau. Lleolwyd ei bencadlys yn Houston, Texas, er y ffaith bod y rhan fwyaf o'i rocedi yn cael eu lawnsio o Cape Canaveral yn Florida a lleoliadau eraill yn UDA.

## Gofodwyr yn y gofod 
Cafodd y gofodwyr Americanaidd cyntaf eu lansio gan rocedi Mercury, Atlas, Titan a Saturn yn y 1960au; daeth yr adran hon o'r 'Space Race' i ben ym 1969, pan lwyddodd Neil Armstrong a Buzz Aldrin i lanio ar y Lleuad yn y modiwl lloerol, Yr Eryr. Gwelwyd hyn fel llwyddiant propaganda mawr gan yr Unol Daleithiau yn ystod y Rhyfel Oer.

Ym 1973, lansiodd NASA orsaf ofod gyntaf America, sef Skylab. Ymwelodd criw o dri â'r orsaf rhwng 1973 a 1974, gan dreulio eu hamser yn defnyddio telesgop i dynnu lluniau o'r ddaear, a gwneud arbrofion.

Ym 1981, cafodd y wennol ofod gyntaf, *Columbia*, ei lansio. Adeiladwyd 4 o wenoliaid i gychwyn, ond ar ôl colled *Challenger* mewn damwain ym 1986, penderfynwyd adeiladu un arall, *Endeavour*. Cafodd *Columbia* ei ddinistrio yn 2003.

## Chwiliedyddion gofod 
Mae NASA wedi bod yn gyfrifol hefyd am anfon chwiliedyddion gofod i fforio sawl planed yng Nghysawd yr Haul, gan gynnwys Viking 1 a 2 (1976-9; Mawrth); Pioneer 10 a Pioneer 11 (1972-; Iau a Sadwrn); Galileo (1989-2003; Iau); ac eraill.

## Cyfeiriadau 
* Fernand Verger ac eraill, *The Cambridge Encyclopedia of Space: Missions, Applications and Exploration* (Caergrawnt, 2003).

Categori:Asiantaethau gofod
Categori:Llywodraeth yr Unol Daleithiau

Categori:Sefydliadau 1958
Clwb Rygbi Casnewydd

Mae **Clwb Rygbi Casnewydd** yn glwb rygbi'r undeb sy'n cynrychioli dinas Casnewydd yn ne-ddwyrain Cymru. Maen nhw'n chwarae yn Uwch gynghrair Cymru ac wedi eu lleoli ar ochr ddwyreiniol Afon Wysg yn stadiwm Rodney Parade.

Ennillon nhw Cwpan Cymru ym 1977 gan guro Caerdydd ac yn 2001 pan curon nhw Castell Nedd yn Stadiwm y Mileniwm.  Yn fwy ddiweddar, cipion nhw yr uwch gynghrair yn 2004.

Wrth edrych ar yr ystadegau, mae Clwb rygbi Casnewydd yn gallu brolio eu bod nhw yw un o'r clybiau mwyaf llwyddiannus yn y byd.

## Llwyddiannau'r clwb
### Ennill
* Pencampwriaeth Cymru **(11)**
* Cwpan De Cymru **(6)**
* 7 bob ochr Snelling **(10)**
* Cwpan Cymru **(2)**
* Uwch gynghrair Cymru **(1)**

### Curo
* De Affrica **(2)**
* Seland Newydd
* Awstralia
* Tonga
* Wrwgwái
### Darparu
* **20** o gapteiniaid Cymru
* **31** o gynrychiolwyr Y Llewod
* **5** o gapteiniaid rhyngwladol
* Mwy na **150** cynrhychiolwr Cymru gwahanol.

## Cyn chwaraewyr adnybyddus
## Carfan Presennol
Carfan Clwb Rygbi Casnewydd am y tymor 2008-09.

(Ar fenthyg i’r Cymry yn Llundain)

'''

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol 
* Clwb Cefnogwyr  
* Ymddiriedolaeth y Clwb 
* Hanes y Clwb 

Categori:Casnewydd (sir)
Casnewydd
Categori:Sefydliadau 1875
Elizabeth Ferrers

Roedd **Elizabeth Ferrers** (bf. tua 1300) yn wraig i Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru o 1282 i 1283.  Yn ystod y cyfnod hwn, roedd hi'n Dywysoges Cymru mewn egwyddor, ond does yna ddim tystiolaeth ei bod hi wedi defnyddio'r teitl.  Cafodd ei meibion eu carcharu ym Mryste ar ôl cwymp llywodraeth ei gŵr ym 1283.  Symudodd Elizabeth yn ôl i Loegr; cafodd ei chladdu yn yr eglwys yng Nghaerwys yn ôl traddodiad lleol.

Categori:Tywysogesau Cymru
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
Cynwrig Hir

Uchelwr o Eifionydd yn nheyrnas Gwynedd oedd **Cynwrig Hir** (blodeuai yn ystod yr 1090au).  Yn ôl *Hanes Gruffudd ap Cynan*, a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1160 yn oes Owain Gwynedd, Cynwrig a ryddhaodd Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, o garchar yng Nghaer.

## Rhyddhau Gruffudd ap Cynan
Gyrfa helbulus a gafodd y brenin Gruffudd ap Cynan, er iddo lwyddo yn y diwedd i adfer sofraniaeth Gwynedd.  Ar ddiwedd y 1070au a dechrau'r 1080au roedd y Normaniaid yn pwyso ar Wynedd, a chymerwyd Gruffudd yn garcharor, trwy ystryw meddai ei fywgraffydd, gan Hugh d'Avranches, Iarll Caer a'i garcharu yng nghastell Caer.

Erbyn 1094 yr oedd Gruffudd yn rhydd.  Dywed ei fywgraffiad ei fod mewn gefynnau ym marchnad Caer pan ddaeth Cynwrig Hir, "gŵr ieuanc o Eifionydd", a mintai o wŷr Eifionydd ar ymweliad a'r ddinas a'i weld. Gwelodd Cynwrig ei gyfle pan oedd y bwrgeisiaid yn bwyta a chododd Gruffudd ar ei ysgwyddau a'i gario o'r ddinas (am ei fod yn wan ar ôl bod mor hir yn y carchar). Dychwelodd Cynwrig a'i wŷr i'w gartref yn Eifionydd lle cafodd Gruffudd loches a chyfle i gael ei nerth yn ôl.  Roedd y Normaniaid yn chwilio Gwynedd i geisio dal y brenin eto, felly un noson aeth Cynwrig ag ef drosodd i Ynys Môn lle cafodd ei guddio ym mhlas gŵr o'r enw Sanddef fab Aire.  Ychydig o ddyddiau ar ôl hynny, ceisiodd Gruffudd ddianc ar long i Ddulyn, ei dinas enedigol, ond cododd y gwynt yn ei erbyn gan yrru'r llong i'r de a dechrau ar gyfnod o grwydro cyn dychwelyd i Wynedd eto. Llwyddodd y tro yma i gyrraedd Iwerddon ar ysgraff o Aberdaron.  Ni wyddom os bu gan Cynwrig Hir ran yn yr anturiaethau olaf hyn.

## Ffynhonnell
*Hanes Gruffudd ap Cynan* yw'r unig ffynhonnell am hanes Cynwrig.  Y golygiad safonol yw:

*Historia Gruffud vab Kenan*, gol. D. Simon Evans (Gwasg Prifysgol Cymru, 1977). Ceir yr hanes ar tt. 18-19.

Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Lapurdi

Un o'r tair talaith draddodiadol sy'n ffurfio Iparralde, y rhan o Wlad y Basg sydd yn ne-orllewin Ffrainc yw **Lapurdi** (Basgeg: *Lapurdi*, Ffrangeg: **Labourd**). Ystyrir Lapurdi yn un o'r saith talaith sy'n ffurfio *Euskal Herria*. Yn y de, mae'n ffinio ar gymuned Navarra a thalaith Guipúzcoa yn Sbaen.

Y brifddinas yw Ustaritz. Mae'r prif ddinasoedd a threfi yn cynnwys Baiona, Biarritz, Saint-Jean-de-Luz a Hendaia.

Categori:Talaith Lapurdi
Categori:Pyrénées-Atlantiques
Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Biarritz

bawd|dde|Y traeth a'r casino

Dinas a *commune* yng Ngwlad y Basg, yn Iparralde sef yng ngwladwriaeth Ffrainc, yw **Biarritz** (Ffrangeg: *Biarritz*, Basgeg: *Biarritz(e)* neu *Miarritze*). Saif yn *département* Pyrénées-Atlantiques. Mae tua 38&nbsp;km o ddinas Donostia yn y rhan o Wlad y Basg sydd yn Sbaen. Mae poblogaeth o . 

Mae Biarritz yn enwog am ei thraethau, sy'n denu miloedd o ymwelwyr. Oherwydd poblogrwydd ymdrochi yma, tyfodd o fod yn bentref pysgota bychan yn 1843 pan ddarganfu Victor Hugo y lle, i fod yn ddinas bwysig erbyn diwedd y 19g. Yn 1854, adeiladodd yr ymerodres Eugénie, gwraig Napoléon III, balas yma. Adeiladwyd y casino enwog yn 1901.


Categori:Dinasoedd Gwlad y Basg
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Is Nyfer

Un o ddau gwmwd cantref Cemais yn nheyrnasoedd Dyfed a Deheubarth yn yr Oesoedd Canol oedd **Is Nyfer**.  Fe'i lleolir ar lan Bae Ceredigion yng ngogledd-ddwyrain y Sir Benfro bresennol i'r dwyrain o fynyddoedd Y Preseli.

bawd|canol|400px|Cwmwd Is Nyfer yng nghantref Cemais (gwyrdd tywyll), i'r gogledd o gwmwd Uwch Nyfer

Dynodai Afon Nyfer y ffin o fewn cantref Cemais rhwng Is Nyfer a'r ail gwmwd, Uwch Nyfer.  Gorweddai cwmwd annibynnol Emlyn i'r dwyrain.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Llyn Balaton

250px|bawd|Golygfa ar lan Llyn Balaton
Llyn mawr yn Hwngari yw **Llyn Balaton**. Mae'n gorwedd yng ngorllewin y wlad, tua 100&nbsp;km i'r de-orllewin o'r brifddinas, Budapest. Dyma'r llyn mwyaf yn Hwngari a Chanolbarth Ewrop i gyd. Mae'n llyn o ffurf led hirsgwar a chanddo arwynebedd o 598&nbsp;km sgwar (231 milltir sgwar). Mae camlas yn cysylltu'r llyn ag un o ledneintiau Afon Daniwb.

Ar ei lannau ceir nifer o winllanoedd sy'n cynhyrchu gwinoedd enwocaf Hwngari. Mae'n ardal boblogaidd gan dwristiaid ers blynyddoedd a cheir nifer o drefi a phentrefi gwyliau ar lan y llyn.

Balaton
Pilota

(Navarra)]]

Gêm bêl sy'n cael ei chwarae yn bennaf yng Ngwlad y Basg yw **Pilota**  neu **Pilota Basgaidd** (Basgeg: *euskal pilota*, Sbaeneg: *pelota vasca*. Gall gêm fod rhwng dau chwaraewr neu rhwng dau dîm. Maent yn taro'r bêl bob yn ail yn erbyn wal arbennig, a elwir yn "frontón". Ceir sawl math ar pilota, gyda maint y wal, y bêl a'r offeryn a ddefnyddir i daro'r bêl yn erbyn y wal yn amrywio. Mae pilota wedi lledaenu i wledydd eraill, megis Mecsico, yr Ariannin, Wrwgwái, Ciwba, Tsile a'r Unol Daleithiau.

Ceir cofnodion am y gêm mewn testunau Ffrangeg o'r 13g. Cynhaliwyd Pencampwriaeth y byd ers 1952:

*1952 — Donostia: Ffrainc 8 medal aur, Sbaen 5, Ariannin 3, Mecsico 1
*1955 — Montevideo: Sbaen 5,  Ariannin 3, Mecsico 2, Ffrainc 1, Wrwgwái 1
*1958 — Biarritz: Sbaen 5, Ffrainc 3, Ariannin 3, Mecsico 3
*1962 — Iruñea (Pamplona): Ariannin 4, Sbaen 3, Ffrainc 3, Mecsico 2
*1966 — Montevideo: Ffrainc 4, Ariannin 3, Sbaen 3, Mecsico 2, Wrwgwái 1
*1970 — Donostia: Sbaen 4, Ffrainc 3, Ariannin 2, Mecsico 2, Wrwgwái 1
*1974 — Montevideo: Ariannin 5, Ffrainc 4, Sbaen 2, Mecsico 1
*1978 — Biarritz: Sbaen 4, Ariannin 3, Ffrainc 2, Mecsico 2, Wrwgwái 1
*1982 — Dinas Mexico: Ffrainc 6, Ariannin 4, Sbaen 1, Mecsico 1
*1986 — Vitoria-Gasteiz: Ffrainc 5, Sbaen 3, Mecsico 2, Ariannin 2
*1990 — Ciwba: Sbaen 6, Mecsico 3, Ffrainc 2, Ariannin 2
*1994 — Saint-Jean-de-Luz: Ffrainc 5, Sbaen 4, Mecsico 3, Ariannin 2
*1998 — Dinas Mexico: Sbaen 5, Mecsico 3, Ariannin 3, Ffrainc 2, Ciwba 1
*2002 — Iruñea (Pamplona): Sbaen 4, Ffrainc 4, Mecsico 3, Ariannin 2, Ciwba 1
*2006 — Dinas Mexico: Mecsico 6, Sbaen 3, Ffrainc 3, Ariannin 2

Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Categori:Gwlad y Basg
Afon Bidasoa

Afon yng Ngwlad y Basg sy'n ffurfio rhan o'r ffin rhwng Sbaen a Ffrainc yw **Afon Bidasoa** (Ffrangeg: *Bidassoa*).

Mae'r afon yn tarddu yn y Pyreneau yn Navarra. Fe'i gelwir yn Afon Baztan hyd nes iddi gyrraedd  Oronoz-Mugairi, lle mae'n newid ei henw i Afon Bidasoa. Ffurfia'r ffin rhwng Sbaen a Ffrainc am 10&nbsp;km cyn cyrraedd y môr ym Mae Bizkaia; mae ei haber rhwng Hendaia a Hondarribia. Ceir pysgota am eog a brithyll ynddi.

Bidasoa
Bidasoa
Categori:Afonydd Gwlad y Basg
Hondarribia

bawd|230px|Hondarribia
bawd

Tref yn nhalaith Guipúzcoa, Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Hondarribia** (Basgeg: *Hondarribia*, Sbaeneg: *Fuenterrabía*). Saif tua 20&nbsp;km o ddinas Donostia, ar lan Afon Bidasoa, sy'n ffurfio'r ffin rhwng Sbaen a Ffrainc yma. Ar lan arall yr afon mae Hendaye yn Ffrainc.

Twristiaeth a physgota yw'r prif ddiwydiannau yma, a cheir maes awyr Donostia gerllaw. "Fuenterrabía" oedd yr enw swyddogol hyd 1980, ond y flwyddyn honno penderfynwyd mai'r enw Basgeg fyddai'r enw swyddogol.

## Enwogion
* José María Olazábal, golffiwr

Categori:Bwrdeistrefi Gipuzkoa
Categori:Trefi Gwlad y Basg
Baiona

Dinas a *commune* yn ne-orllewin Ffrainc, yn y rhan Ffrengig o Wlad y Basg yw **Baiona** (neu **Baewn**; Basgeg: *Baiona*, Ffrangeg: *Bayonne*, Gwasgwyneg: *Bayounès*). Saif yn département Pyrénées-Atlantiques a région Nouvelle-Aquitaine. Roedd y boblogaeth yn 40,078 yn 1999.

Saif heb fod ymhell o'r ffin rhwng Ffrainc a Sbaen, a ger cymer Afon Adour ac Afon Nive. Baiona yw porthladd pwysicaf y rhan o Wlad y Basg sydd yng ngwladwriaeth Ffrainc. Yr hen enw oedd Lapurdum, a rhoddodd ei enw i dalaith Lapurdi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Gwlad y Basg
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Hendaia

Tref a chymuned yn nhalaith draddodiadol Lapurdi, un o dair talaith y rhan Ffrengig o Wlad y Basg ac felly yn département Pyrénées-Atlantiques,  yw **Hendaia** (Basgeg: *Hendaia*, Ffrangeg: *Hendaye*). Mae'r boblogaeth yn .

Saif ar lan Afon Bidasoa, sy'n ffurfio'r ffin rhwng Sbaen a Ffrainc yma. Ar lan arall yr afon mae Hondarribia yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg.

Categori:Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Categori:Trefi Gwlad y Basg
Zuberoa

bawd|240px|Lleoliad Zuberoa yng Ngwlad y Basg

Un o'r tair talaith draddodiadol sy'n ffurfio Iparralde, y rhan o Wlad y Basg sydd yn Ffrainc, yw **Zuberoa** (Basgeg: *Zuberoa*, neu *Xiberua* yn y dafodiaith leol, Ffrangeg: *Soule*). Saif yn département Pyrénées-Atlantiques. Hi yw'r leiaf o saith talaith Gwlad y Basg; roedd y boblogaeth yn 15,481 yn 1999. Y brifddinas yw Maule-Lextarre.

Ffrangeg yw'r unig iaith swyddogol, er bod 64% o'r boblogaeth yn siarad y dafodiaith leol o Fasgeg, ond ceir rhywfaint o arwyddion dwyieithog. Mae 71% o'r boblogaeth yn eu hystyried ei hunain yn Fasgiaid, yn ganran uchaf yn rhan Ffrengig Gwlad y Basg.

bawd|chwith|250px|Golygfa yn Irati, Zuberoa

Categori:Taleithiau traddodiadol Gwlad y Basg
Categori:Pyrénées-Atlantiques
Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Wallis a Futuna

Tiriogaeth Ffrainc yn ne'r Cefnfor Tawel yw **Wallis a Futuna** (Ffrangeg: *Wallis et Futuna*, Walliseg a Futunaeg: *Uvea mo Futuna*). Fe'i lleolir yng ngorllewin Polynesia i'r gogledd o Ffiji, i'r de o Twfalw ac i'r gorllewin o Samoa. Mae'n cynnwys tair prif ynys: Wallis neu Uvea yng ngogledd-ddwyrain y diriogaeth ac ynysoedd Futuna ac Alofi 250&nbsp;km i'r de-orllewin. Mata-Utu ar ynys Wallis yw'r brifddinas.

Daw'r enw Wallis ar ôl y fforiwr Prydeinig Samuel Wallis.

250px|canol|bawd|Map o Wallis a Futuna


Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Nafarroa Beherea

bawd|240px|Lleoliad Nafarroa Beherea

Un o’r tair talaith draddodiadol sy’n ffurfio rhan Ffrengig Gwlad y Basg yw **Nafarroa Beherea** ("Nafarroa Isaf", Ffrangeg: *Basse-Navarre*. Y brifddinas yw Donibane Garazi (*Saint-Jean-Pied-de-Port*).

Yn y Canol Oesoedd roedd yn rhan o Deyrnas Navarra, hyd pan ymgorfforwyd y rhan fwyaf o’r deyrnas honno yn Sbaen yn 1512. Parhaodd Nafarroa Isaf yn annibynnol, gan ddod yn rhan o Ffrainc yn ddiweddarach pan ddaeth ei rheolwr, Henrike III o Nafarroa, yn frenin Ffrainc fel Harri IV yn 1589.

Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 28,000, gyda 17, 080 (61%) yn siarad Basgeg.

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Pyrénées-Atlantiques
Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Bae Bizkaia

bawd|Llun lloeren o Fae Bizkaia

Bae mawr ger arfordir Ffrainc a Sbaen yw **Bae Bizkaia**, hefyd **Bae Vizcaya** neu **Bae Biscay** (Sbaeneg: *golfo de Vizcaya* neu *golfo de Gascuña*, Ffrangeg: *Golfe de Gascogne*, Basgeg: *Bizkaiko Golkoa*). Cymer ei enw o dalaith Bizkaia yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg. Weithiau defnyddir **Gwlff Gasgwyn** amdano; mae'r *Atlas Cymraeg Newydd* yn dangos "Gwlff Gasgwyn" fel y rhan ddeheuol o'r bae. Mae'r bae, sy'n rhan o Gefnfor yr Iwerydd, yn ymestyn o benrhyn Ajo yn Cantabria (Sbaen) hyd dde Llydaw, ac yn cynnwys arfordir Gwlad y Basg ac Acwitania. Ei led yw tua 320&nbsp;km (199 milltir).

Ceir nifer o borthladdoedd pwysig yma, yn enwedig Bilbo, Pasajes a Burdeos. Yr unig afon fawr sy'n llifo iddo yw Afon Garonne; ymhlith yr afonydd eraill mae Afon Nervión ac Afon Bidasoa, sy'n ffurfio'r ffin rhwng Ffrainc a Sbaen.

Mae'r bae yn ddwfn ac yn tueddol i gael tywydd mawr ac felly'n gallu bod yn beryglus i longau. Mae'n bysgodfa pwysig: ymhlith y pysgod masnachol a ddelir yno ceir brwyniaid, cod, tiwna a sardîns.

## Cyfeiriadau 
Bizkaia
Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Categori:Arfordiroedd Ffrainc
Categori:Arfordiroedd Sbaen
Categori:Gwlad y Basg
Corff rheoli iaith

Corff sy'n ceisio rheoli neu hyrwyddo iaith yw **corff rheoli iaith**.  Ceir sawl enw amgen ar gyrff sy'n rheoli iaith, megis **asiantaeth iaith** a **bwrdd iaith**.  Mae eu cyfansoddiad, eu cyfrifoldebau a'u pwerau yn amrywio'n fawr o wlad i wlad.  Mae rhai ohonynt, fel yr Académie française sy'n ceisio safoni'r defnydd o'r Ffrangeg yn Ffrainc, yn sefydliadau academaidd gyda hanes hir iddynt, tra bod eraill yn gyrff statudol neu lywodraethol dan adain y llywodraeth, tebyg i Fwrdd yr Iaith Gymraeg (Cymraeg) yng Nghymru neu'r Academi Bangla (Bengaleg) ym Mangladesh.  Gan amlaf maent yn gyrff a sefydlwyd er mwyn hyrwyddo ac amddiffyn ieithoedd llai, ond dim ym mhob achos.

## Rhai cyrff iaith 
* Academi Bangla: Bengaleg: Bangladesh
* Académie française: Ffrangeg: Ffrainc
* Bòrd na Gàidhlig: Gaeleg yr Alban: Yr Alban
* Bwrdd yr Iaith Gymraeg: Cymraeg: Cymru
* Coonseil ny Gaelgey: Manaweg: Ynys Manaw
* Cyngor Iaith Norwy: Norwyeg: Norwy
* Dansk Sprognævn: Daneg: Denmarc
* Foras na Gaeilge: Gwyddeleg: Gweriniaeth Iwerddon
* Keskowethyans an Taves Kernewek: Cernyweg: Cernyw (*answyddogol*)
* Ofis ar Brezhoneg: Llydaweg: Llydaw

## Gweler hefyd 
* Mudiad iaith


Categori:Iaith
Categori:Llywodraeth
Uwch Nyfer

Un o ddau gwmwd cantref Cemais yn nheyrnasoedd Dyfed a Deheubarth yn yr Oesoedd Canol oedd **Uwch Nyfer**.  Fe'i lleolir ar lan Bae Ceredigion yng ngogledd-ddwyrain y Sir Benfro bresennol i'r dwyrain o fynyddoedd Y Preseli.

bawd|canol|400px|Cwmwd Uwch Nyfer yng nghantref Cemais (gwyrdd tywyll), i'r de o gwmwd Is Nyfer

Dynodai Afon Nyfer y ffin o fewn cantref Cemais rhwng Uwch Nyfer a'r ail gwmwd, Is Nyfer.  Gorweddai cantref Pebidiog i'r gorllewin. I'r de rhannai ffin â chantref Daugleddau tra yn y dwyrain ffiniai â San Clêr a chwmwd annibynnol Emlyn.

Ei ganolfan eglwysig oedd yr hen glas Celtaidd yn Nanhyfer (Nyfer). Nid oes sicrwydd am leoliad ei faenor (prif lys) ond mae'n bosibl ei fod yn Nanhyfer hefyd. Codwyd Castell Nanhyfer gan y Normaniaid ar ddechrau'r 12g ond daeth i feddiant yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Synagog

[300px|bawd|Hen synagog [Caerdydd]]
Addoldy a ddefnyddir gan gynulleidfa Iddewig yw **synagog**. Yn aml mae'n gwasanaethu fel canolfan gymuedol i'r gymuned Iddewig leol hefyd. Y prif ddarn o ddodrefn yn yr adeilad yw math o gwpwrdd pren sy'n cynrychioli Arch y Cyfamod, lle cedwir sgroliau sanctaidd y *Torah*, llyfr sanctaidd Iddewiaeth. Er mwyn cynnal gwasanaeth yn y synagog mae'n rhaid cael deg Iddew gwrywaidd mewn oed yno, sef *minyan*. Caiff y gair ei ddefnyddio yn ffigurol am addoldai eraill hefyd weithiau. Mae'n well gan rai Iddewon ddefnyddio'r gair Teml yn lle synagog.

Credir fod y synagog yn tarddu o gyfnod alltudiaeth yr Iddewon ym Mabilon yn lle Teml Caersalem. Yng nghyfnod yr Henfyd yr oedd yn fan cyfarfod cyhoeddus i Iddewon lle darllenid y *Torah* a thrafod ei gynnwys.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Iddewiaeth
Donibane Garazi

Tref a chymuned yn rhan Ffrengig Gwlad y Basg yw **Donibane Garazi** (Basgeg: *Donibane Garazi*, Ffrangeg: **Saint-Jean-Pied-de-Port**). Saif yn département Pyrénées-Atlantiques. Mae'r boblogaeth yn .

Donibane Garazi oedd prifddinas talaith draddodiadol Nafarroa Beherea. Saif ar Afon Errobi a daw'r enw Ffrangeg o'i sefyllfa wrth droed *port* ("bwlch") Ronsyfal.

Categori:Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Categori:Trefi Gwlad y Basg
Basg

Gallai **Basg** gyfeirio at:

* Gwlad y Basg
* Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg
* Aelod o grŵp ethnig y Basgiaid
* Basgeg, iaith y Basgiaid
Anthony Waye

Cynhyrchydd ffilmiau yw **Anthony Waye** (ganwyd 12 Mawrth 1938). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith yn cynhyrchu'r ffilmiau James Bond, gan gynnwys bod yn Uwch-Gynhyrchydd yr unfed ffilm ar hugain James Bond *Casino Royale*.

Categori:Cynhyrchwyr ffilm
Neal Purvis

Sgriptiwr ffilm o Loegr yw **Neal Purvis** (ganwyd 9 Medi 1961). Mae'n fwyaf adnabyddus am gyd-ysgrifennu'r pedair ffilm James Bond gyda'i gyd-weithiwr hir dymor Robert Wade.

## Sgriptiau 
**Let Him Have It* (1991)
**The World Is Not Enough* (1999)
**Plunkett & Macleane* (1999)
**Die Another Day* (2002)
**Johnny English* (2003)
**Casino Royale* (2006)
**Quantum of Solace* (2008)

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Nancy Sinatra

Mae **Nancy Sandra Sinatra** (ganwyd 8 Mehefin 1940, yn Jersey City, New Jersey) yn gantores ac actores o'r Unol Daleithiau. Hi yw merch y canwr/actor Frank Sinatra o'i wraig gyntaf, Nancy Barbato. Mae'n adnabyddus am ei chân enwog ym 1966 "These Boots Are Made for Walkin'".

Ar gyfer ei phenblwydd yn bedair oed, ysgrifennodd Phil Silvers a Jimmy Van Heusen y gân "Nancy (With the Laughing Face)", a recordiwyd gan ei thad.

## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol Nancy Sinatra
*Gwefan MySpace Swyddogol Official Nancy Sinatra
*Gwefan swyddogol y teulu Sinatra
*Erthygl am Nancy a'i cherddoriaeth

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Pobl o New Jersey
Bwlch Ronsyfal

Bwlch yn y Pyreneau yng Ngwlad y Basg ger y ffin rhwng Nafarroa Beherea a Nafarroa Garaia (a felly rhwng gwladwriaethau Ffrainc a Sbaen) yw **Bwlch Ronsyfál** (Basgeg: *Ibañeta,* Ffrangeg: *Col de Roncevaux*, Sbaeneg: *Puerto de Ibañeta*). Saif y bwlch ei hun, ar uchder o 1,057 medr, yn Nafarroa Garaia.

Mae'r bwlch yn enwog am Frwydr Ronsyfal ar 15 Awst 778, pan orchfygwyd rhan ôl byddin Siarlymaen gan y Basgiaid. Lladdwyd Rolant, arglwydd Mers Llydaw ac arweinydd y rhan yma o fyddin Siarlymaen, digwyddiad a ysbrydolodd y  gerdd *La Chanson de Roland*. Mae'r Camino de Santiago yn mynd dros y bwlch.

Ibaneta-Pass-02-Roldanstein-1996-gje.jpg
Ibaneta-Pass-10-Kreuze-2001-gje.jpg
Ibaneta-Pass-12-Radpilger-2001-gje.jpg
Ibaneta-Pass-14-Pyrenaeen-Landschaft-2001-gje.jpg
Ibaneta-Pass-18-Pyrenaeen-Landschaft-2001-gje.jpg

Ronsyfal
Categori:Gwlad y Basg
Jersey City

Dinas yn Hudson County, yn nhalaith New Jersey, yr Unol Daleithiau yw **Dinas Jersey** (). Yn ôl cyfrifiad UDA yn 2010, poblogaeth Dinas Jersey oedd  247,597, gan wneud y ddinas yn ddinas ail fwyaf New Jersey, ar ôl Newark. Gorweddai rhwng Dinas Efrog Newydd, Efrog Newydd, i'r dwyrain ar ochr draw Afon Hudson, a Newark, New Jersey, i'r gorllewin ar ochr draw Afon Hackensack. I'r gogledd ceir Hoboken, New Jersey, ac i'r de ceir Bayonne, New Jersey.

## Gefeilldrefi Dinas Jersey 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Dinas Jersey

Categori:Dinasoedd Hudson County, New Jersey
Brwydr Ronsyfal

bawd|250px|Marwolaeth Rolant gan Jean Fouquet (c. 1455–1460).

Ymladdwyd **Brwydr Ronsyfal** (Ffrangeg: *Roncevaux*, Sbaeneg: *Roncesvalles*) ym Mwlch Ronsyfal, ar y ffin rhwng Sbaen a Ffrainc, ar 15 Awst 778, rhwng rhan ôl byddin Siarlymaen, dan Rolant, arglwydd Mers Llydaw, a llu y Basgiaid.
 a gofnodwyd ar ddiwedd y 14g]]
Yng ngwanwyn 778, roedd Siarlymaen wedi bod yn ymgyrchu yn Sbaen. Wrth ddychwelyd i Ffrainc, ymosodwyd ar ran ôl y fyddin gan y Basgiaid. Gorchfygwyd y Ffranciaid, a lladdwyd Rolant yn yr ymladd. Anfarwolwyd y digwyddiad yn y *Chanson de Roland*, ond newidiwyd yr hanes; yn y *Chanson*, bellach y Mwslimiaid yw'r gelyn.

## Cof
Cyfeirir at y frwydr gan Iorwerth C. Peate (ganwyd 1901) yn ei gerdd Ronsyfál sy'n cynnwys y cwpledi:

Ni ddaw o'r niwl un milwr tal,
o'r hen oes fud, i Ronsyfál.

a:

ac aros nes i'r gwyll fy nal,
a'r nos a fu yn Ronsyfál.

Mae *Can Roland*, sy'n adrodd hanes Rolant a Brwydr Ronsyfal yn cael ei gynnwys yn llyfr T Rowland Hughes *Storïau Mawr y Byd*

## Cyfeiriadau
Categori:778
Categori:8fed ganrif yn Ffrainc
Ronsyfal
Ronsyfal
Categori:Gwlad y Basg
Iolo

Gallai'r enw personol Cymraeg **Iolo**, sy'n ffurf ar Iorwerth, gyfeirio at un o sawl person:

*Iolo ap Dafydd, newyddiadurwr
*Iolo Goch, bardd o'r 14g
*Iolo Jones, sy'n chwarae'r ffidil yn y grŵp Ar Log
*Iolo Ceredig Jones, chwaraewr gwyddbwyll rhyngwladol
*Iolo Morganwg (Edward Williams), llenor a ffugiwr llenyddol
*Iolo Williams, naturiaethwr a darlledwr

Categori:Enwau personol Cymraeg
Iorwerth

Gallai **Iorwerth** (enw personol Cymraeg: *ior* "arglwydd" sydd yn yr elfen gyntaf), gyfeirio at un o sawl person neu beth:

## Pobl
*Iorwerth Cyfeiliog Peate, llenor
*Iorwerth Drwyndwn, tad Llywelyn Fawr
*Iorwerth Glan Aled, bardd
*Iorwerth Fychan, bardd
*Iorwerth ap Bleddyn, bardd
*Iorwerth ab y Cyriog, bardd

;Gweler hefyd:
*Dylan Iorwerth
*Thomas Iorwerth Ellis

## Arall
**Llyfr Iorwerth*, testun cyfreithiol

## Gweler hefyd
*Edward
*Iolo (ffurf ar 'Iorwerth')
Ronsyfál

Pentref ac ardal fechan yng Ngwlad y Basg, yn rhanbarth Navarra, yw **Ronsyfál** (Basgeg: *Orreaga*; Ffrangeg: *Roncevaux*, Sbaeneg: *Roncesvalles*).

Ymladdwyd Brwydr Ronsyfal ym Mwlch Ronsyfal, lle mae'r ffin rhwng Nafarroa Garaia (a gwladwriaeth Sbaen) a Nafarroa Beherea (a gwladwriaeth Ffrainc) bellach.

Ysgrifennodd Iorwerth C. Peate gerdd am y lle, sef "Ronsyfál".

bawd|dim|Eglwys fechan Ronsyfal

## Cyfeiriadau
Categori:Sbaen
Categori:Gwlad y Basg
Uwd

Blawd ceirch wedi'i ferwi mewn dŵr neu llefrith/llaeth ydy **uwd**. Mae'n cael ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y llyfr 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Categori:Bwydydd traddodiadol
Posel

Math o fwyd ydy **posel** neu **meiddlyn** ('posset' yn Saesneg).Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

I wneud y ddiod, arferid berwi llaeth a'i gymysgu gyda gwin neu gwrw - sy'n achosi i'r llaeth geulo. Ychwanegwyd sbeis wedyn i'r gymysgaeth.

## Gweler hefyd
* Y Wasail
## Cyfeiriadau
Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Griwel

Ceir gwahanol fathau o **griwel**, sef bwyd llwm iawn a arferid ei fwyta (o'r Saesneg 'gruel'). Caiff 'griwel blawd ceirch' ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Potes pig tegell

Math o botes ydy **potes pig tegell**.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw *Cwm Eithin* gan Hugh Evans.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Maidd torr

Maidd llo bach yw **maidd torr** yn Gymraeg llafar y siroedd Meirionnydd a Dinbich.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwch Aled yn y cyfrol *Cwm Eithin* gan Hugh Evans.

Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Categori:Bwydydd traddodiadol
Maidd

bawd|200px|Maidd

Y llaeth sy'n weddill ar ôl gwneud caws ydy **maidd** neu **gleision**.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn *Cwm Eithin* gan Hugh Evans.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Categori:Cynnyrch llaeth
Categori:Sgil-gynhyrchion
Brwchan

Llymru tenau iawn ydy **brwchan**. Mae'n bosibl y daw o'r Wyddeleg ' broth-chan neu bróchan. Sucan gwyn yw enw arall arno.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Brywes

Bara ceirch mewn dŵr poeth neu mewn llaeth poeth ydy **brywes** neu **friwes**. Ceir hefyd brywes dŵr.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Potes

Y gwlyb a wneir trwy ferwi cig a llysiau ydy **posel**. Mae hefyd yn enw ar gawl, pan ychwanegir ychwaneg o ddŵr ar yr uchod. Ceir hefyd 'potes gwyn'.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Maule-Lextarre

bawd|200px|de|Castell Mauléon

Cymuned a thref rhan Ffrengig Gwlad y Basg yw **Maule-Lextarre** (Basgeg: *Maule-Lextarre*, Ffrangeg: *Mauléon-Licharre*). Saif yn département Pyrénées-Atlantiques, a hi yw prifddinas talaith draddodiadol Zuberoa, un o saith talaith rhan Ffrengig Gwlad y Basg. Mae poblogaeth o .

Categori:Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Categori:Gwlad y Basg
Rolant

Uchelwr a milwr Ffrancaidd, un o gadfridogion Siarlymaen a chymeriad yn llenyddiaeth y Canol Oesoedd oedd **Rolant** (bu farw 15 Awst 778) (Ffrangeg: *Roland*, Ffranceg: *Hruodland*). Ef yw arwr y gerdd ganoloesol *La chanson de Roland*.

## Hanes
Roedd y Rolant hanesyddol yn un o'r paladiniaid, y milwyr oedd agosaf at y brenin, ac yn dal y swydd o lywodraethwr Mers Llydaw. Ar 15 Awst 778, ef oedd pennaeth ôl-fyddin Siarlymaen, oedd yn dychwelyd dros y Pyreneau o Sbaen i Ffrainc. Pan oeddynt yn mynd trwy Fwlch Ronsyfal, ymosodwyd arnynt gan lu y Basgiaid, a lladdwyd Rolant a'i wŷr ym Mrwydr Ronsyfal.

## Llenyddiaeth
Tyfodd chwedloniaeth o gylch y digwyddiad yn ystod y Canol Oesoedd, a chymerwyd lle'r Basgiaid gan y Mwslimiaid, gan droi'r stori yn un am frwydr rhwng Cristionogion a dilynwyr Islam. Yn y chwedlau hyn, daeth Rolant yn gawr, a adawodd ei olion yma ac acw yn y Pyreneau.

Daeth y chwedlau am Siarlymaen a Rolant yn boblogaidd trwy Ewrop, ac fe'i cyfieithwyd i'r Gymraeg fel *Ystorya de Carolo Magno*.

Mae *Cân Roland*, sy'n adrodd hanes Rolant a Brwydr Ronsyfal yn cael ei gynnwys yn llyfr T Rowland Hughes *Storïau Mawr y Byd*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Marwolaethau 778
Categori:Llenyddiaeth Ffrainc yn yr Oesoedd Canol
Categori:Milwyr yr 8fed ganrif
Categori:Milwyr o Ffrainc
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Ffrainc
Llaeth enwyn

bawd|240px|Llaeth enwyn ar y dde, llaeth ar y chwith

Yn draddodiadol, **llaeth enwyn** yw'r hyn sy'n weddill ar ôl corddi llaeth gwartheg neu hufen i gynhyrchu ymenyn. Mae gan yr hylif sy'n weddill wedi'r broses yma flas sur nodweddiadol, oherwydd presenoldeb asid lactig. Fe'i defnyddid mewn nifer o fwydydd traddodiadol Cymreig megis llymru.

Gellir hefyd gynhyrchu llaeth enwyn trwy ychwanegu'r bacteriwm *Streptococcus lactis* ar laeth. Dyma'r math mwyaf cyffredin o laeth enwyn bellach.

Ym Môn ac Arfon ystyr y gair **llaeth** yw llaeth enwyn, ***llefrith*** yw llaeth cyn ei gorddi.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Categori:Cynnyrch llaeth
Corddi

bawd|Peiriant corddi modern yn yr Iseldiroedd

**Corddi** yw'r broses o droi llaeth neu hufen yn fenyn. fel rheol, mae'r hufen yn cael ei gymeryd oddi ar y llaeth, a'i adael i suro cyn ei gorddi. Defnyddir peiriant corddi i droi neu symud yr hufen nes i'r menyn ffurfio o'r brasder sydd ynddo, gan adael llaeth enwyn yn weddill.

Arferid corddi â llaw mewn buddai, math o gasgen ar echel y gellid ei throi. Erbyn hyn, defnyddir peiriannau i wneud y gwaith.

Categori:Menyn
Asid lactig

de|100px
de|100px
Cyfansoddyn cemegol ydy **asid lactig**, neu i ddefnyddio'i enw systematig, **2-hydroxypropanoic acid**. Mae'n chwarae rôl eitha allweddol mewn prosesau biocemegol e.e. wrth droi llaeth yn llaeth enwyn. Cafodd ei ddiffinio'n gyntaf yn 1780 gan gemegydd o Sweden, sef Carl Wilhelm Scheele. Asid carbocsylig ydyw gyda fformiwla cemegol o C3H6O3. Mae ganddo grŵp heidrocsil y drws nesaf i'r grŵp carbocsil sy'n ei wneud yn asid alffa heidrocsil (AHA). Mewn ffurf hylif, gall golli proton o'r grŵp asidig, gan gynhyrchu ion 'lactate' CH3CH(OH)COO−. Mae'n hydoddi mewn dŵr neu mewn ethanol ac yn heigroscopig.

## Asid lactig mewn bwyd 
Mewn bwyd y ceir hyd i asid lactig fynychaf, mewn llaeth enwyn, iogwrt, ceffir a rhai mathau o gawsiau megis caws gwyn (caws colfran).

Lactig
Hanes Gwlad y Basg

[bawd|200px|Derwen [Gernika, symbol o hanes y Basgiaid]]

**Hanes Gwlad y Basg** yw hanes y saith talaith draddodiadol sy'n ffurfio Gwlad y Basg (*Euskal Herria*), sydd bellach wedi eu rhannu rhwng Ffrainc a Sbaen.

Cred rhai mai'r Basgiaid yw gweddillion trigolion gwreiddiol Gorllewin Ewrop, gyda'u gwreiddiau yn mynd yn ôl i'r cyfnod Paleolithig, cyn dyfodiad mewnfudwyr o'r dwyrain yn dwyn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Cyfeiria awduron clasurol megis Strabo a Plinius yr Hynaf at lwythau megis y Vascones a'r Aquitani yn byw yn y tiriogaethau hyn, ac mae rhywfaint o dystiolaeth eu bod eisoes yn siarad Basgeg.

Yn y Canol Oesoedd cynnar, adwaenid y diriogaeth rhwng Afon Ebro ac Afon Garonne fel Vasconia, ac am gyfnodau bu yn annibynnol dan Ddugiaid Vasconia. Rhannwyd y diriogaeth yn dilyn concwest y rhan fwyaf o Benrhyn Iberia gan y Mwslemiaid ac ymestyniad teyrnas y Ffranciaid tua'r de dan Siarlymaen. Ymladdwyd Brwydr Ronsyfal ym Mwlch Ronsyfal, ar y ffin rhwng Sbaen a Ffrainc, ar 15 Awst 778, rhwng rhan ôl byddin Siarlymaen, dan Rolant, arglwydd Mers Llydaw, a byddin y Basgiaid. Lladdwyd Rolant a'i wŷr yn y frwydr.

Yn y 9g, Teyrnas Pamplona oedd y grym mwyaf yn yr ardal, a datblygodd Teyrnas Navarra o'r deyrnas yma'n ddiweddarach. Ym mlynyddoedd cynnar y 16g, unwyd rhan ddeheuol y deyrnas yma a Theyrnas Castilla, tra daeth y rhan ogleddol yn rhan o Ffrainc.

Roedd gan y taleithiau Basgaidd fesur helaeth o hunanlywodraeth yn Sbaen a Ffrainc am gyfnod. Daeth hyn i ben yn Ffrainc yn dilyn Chwyldro Ffrainc, ac yn Sbaen yn dilyn y Rhyfeloedd Carlaidd yn rhan gyntaf y 19g. Crewyd gwladwriaeth Fasgaidd hunanlywodraethol am gyfnod yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, pan ddaeth José Antonio Aguirre yn *lehendakari* (Arlywydd) cyntaf Gwlad y Basg, gan gymeryd y llŵ traddodiadol dan y dderwen yn Gernika. Ffurfiwyd llywodraeth Fasgaidd a byddin Fasgaidd, Euzko Gudarostea, ond dim ond y tair talaith orllewinol roedd yn eu rheoli; roedd mwy o gefnogaeth i Francisco Franco yn Navarra. Parhaodd yr ymladd yng Ngwlad y Basg hyd 1937, pan gipiwyd Bilbo gan fyddin Franco ym mis Mehefin.

Yn y cyfnod diweddar, mae Cenedlaetholdeb Basgaidd yn anelu at uno'r saith talaith yn wladwriaeth annibynnol.


Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Hanes Sbaen
Senedd y Lluoedd yng Nghairo

Cyfarfod o filwyr Prydeinig yng Nghairo, yr Aifft, yn Chwefror 1944 yn dadlau'r gymdeithas yr oeddent yn dymuno ei gweld yn dilyn yr Ail Ryfel Byd oedd **Senedd y Lluoedd yng Nghairo**. Caeodd yr awdurdodau milwrol y Senedd yn Ebrill 1944. Pleidleisiodd nifer o filwyr o blaid gwladoli banciau, tir, mwynfeydd, a chludiant yn y Deyrnas Unedig. Leo Abse, oedd yn gwasanaethu yn yr Awyrlu Brenhinol cyn iddo ddod yn wleidydd, oedd un o'r rhai a ddatganodd ei gefnogaeth am wladoli Banc Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Categori:Cairo
Categori:Hanes yr Aifft
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Ysgol Maes Hyfryd

Ysgol yn nhalgylch Ysgol Brynhyfryd ydyw **Ysgol Maes Hyfryd**, Cynwyd. Mae 76 o blant ar y gofrestr. Mae'n ysgol gyfrwng Cymraeg. I Ysgol y Berwyn yr aiff y rhan fwyaf o'r disgyblion, sydd yn nes na Brynhyfryd ond ei bod yng Ngwynedd, a rhai'n mynd i Ysgol Dinas Brân.

Mae'r neuadd bentref yn rhan o'r ysgol. Ar draws y ffordd iddi mae Ffatri Trelars Ifor Williams. Y Brifathrwaes yw: Mrs Eirian Owain.

Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Sir Ddinbych
Griwel peilliad

Math o fwyd traddodiadol ydy **griwel peilliad**.

Caiff ei restru fel un o fwydydd traddodiadol ardal Uwchaled yn y clasur hwnnw 'Cwm Eithin' gan Hugh Evans.

Categori:Bwydydd traddodiadol
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Teyrnas Navarra

bawd|250px|Teyrnas Pamplona (melyn) dan Sancho yr Hynaf 1029-1035

Teyrnas yn rhan orllewinol y Pyreneau, yn cyfateb yn fras i diriogaethau hanesyddol Gwlad y Basg (*Euskal Herria*) oedd **Teyrnas Navarra** (Basgeg: *Nafarroako Erresuma*, Sbaeneg: *Reino de Navarra*). Datblygodd o Deyrnas Pamplona, a sefydlwyd yn 824 gan ei brenin cyntaf, Íñigo Arista.

Ar un adeg, ymestynnai'r deyrnas tu hwnt i Afon Ebro. Sefydlwyd y prifddinasoedd Basgaidd, Vitoria-Gasteiz a Donostia gan Sancho VI, brenin Navarra (Sancho y Doeth).

Parhaodd y deyrnas hyd ddechrau'r 16g, pan oresgynnwyd y deyrnas gan Castilla ac Aragón yn 1512, i ddod yn rhan o Sbaen unedig. Ychydig yn ddiweddarach, daeth rhan ogleddol Navarra, Navarra Isaf, yn annibynnol ar Sbaen, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o Ffrainc.

Categori:Hanes Gwlad y Basg
Categori:Hanes Sbaen
Arrano beltza

Yr **Arrano Beltza** ("Eryr Du" mewn Basgeg) yw un o symbolau Cenedlaetholdeb Basgaidd, lle mae'n cynrychioli Gwlad y Basg draddodiadol y saith talaith (*Euskal Herria*).

Seiliwyd y faner ar sêl Sancho III, brenin Teyrnas Navarra a'i olynwyr, neu ar sêl Sancho VII y Cryf (1194-1234).

[bawd|chwith|Murlun gan [Batasuna yn Guipúzcoa, 2003.]]

Categori:Cenedlaetholdeb Basgaidd
Aquitani

bawd|250px|Lleoliad yr Aquitani

Un o bobloedd Gâl yn y cyfnod Rhufeinig oedd yr **Aquitani**, oedd yn byw yn nhalaith Gallia Aquitania, ac a roddodd eu henw i Aquitaine heddiw. Yn 1g, roeddynt yn byw yn yr ardal rhwng Afon Garonne a'r Pyreneau.

Mae rhywfaint o dystiolaeth bod eu hiaith, Aquitaneg, yn perthyn yn agos i'r iaith Fasgeg.

## Llwythau 
* Ausci yn y dwyrain o amgylch Auch
* Basaboiates
* Belendi
* Bercorcates
* Bigerriones neu Begerri - yng ngorllewin yr hyn sy'n awr yn *département* Hautes-Pyrénées
* Boiates, yng ngogledd-orllewin *département* Landes)
* Cambolectri Agessinates
* Camponi
* Cocosates (Sexsignani)
* Consoranni
* Convenae, prifddinas Lugdunum Convenarum, heddiw Saint-Bertrand-de-Comminges
* Elusates, yn y gogledd-ddwyrain ger Eauch (gynt Elusa)
* Lassunni
* Latusates
* Monesi
* Onobrisates
* Oscidates Campestres
* Oscidates Montani
* Pinpedunni
* Sennates
* Succasses
* Sotiates, yn y gogledd, o gwmpas Sos-en-Albret (yn ne *département* Lot-et-Garonne)
* Sybillates, efallai yn ardal Soule/Xüberoa
* Tarbelli (Quatrosignani) ger yr arfordir, *département* Landes, prifddinas Dax (Aquis Tarbellicis)
* Toruates
* Vasates neu Vassei, yn y gogledd o amgylch Bazas (rhan ddeheuol *département* Gironde)
* Vellates
* Venami

Categori:Aquitaine
Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Categori:Hanes Gwlad y Basg
Categori:Pobloedd hynafol
Dugiaeth Vasconia

.]]

Dugiaeth a sefydlwyd yn nechrau'r 7g yn yr ardal sy'n cyfateb i Wlad y Basg yng ngogledd Sbaen a de-orllewin Ffrainc oedd **Dugiaeth Vasconia**, weithiau **Wasconia**. Datblygodd yn y tiriogaethau lle trigai'r Vascones a'r Aquitani yn y cyfnod cyn y Rhufeiniaid.

Erbyn diwedd y 6g, roedd y Ffranciaid yn rheoli Ffrainc a'r Fisigothiaid yn rheoli Sbaen, gyda'r Basgiaid yn rhan porllewinol y Pyreneau. Datblygodd dugiaeth Casconia tua 602 yn yr ardal o gwmpas Afon Garonne, dan reolaeth y Ffranciaid. Yn 626 gwrthryfelodd y Basgiaid yn erbyn y Ffranciaid. Yn 660, daeth Felix o Aquitaine yn ddug Aquitaine a Vasconia.

Yn nechrau'r 8g, bu Odo Fawr yn ymladd yn erbyn y Mwslimiaid oedd wedi meddiannu'r rhan fwyaf o Sbaen. Bu ymladd pellach yn erbyn y Ffranciaid dan ei olynwyr Hunald  a Waifer. O ganol y 9g, newididd enw'r ddugiaeth i ddugiaeth Gasgwyn.

Categori:Aquitaine
Categori:Hanes Gwlad y Basg
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Sbaen
Asid hydrobromig

Mae **asid hydrobromig** yn asid cryf a ffurfir drwy hydoddi moleciwlau deuatomig o hydrogen bromid mewn dŵr. Mae'r moleciwlau o HBr yn daduno'n llwyr wrth hydoddi i ffurfio ionau H+ a Br-. Mae ganddo *pKa* o −9, sy'n ei wneud yn gryfach nag asid hydroclorig, ond nid yw mor gryf ag asid hydroiodig. Dyma, felly, un o asidau mwynol ('mineral acid') cryfaf y gwyddom amdano.

## Dolenni allanol
*  International Cerdyn Diogelwch Cemegol 0282
*  'NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards'

Hydrobromig
Aquitaneg

**Aquitaneg** oedd yr iaith a siaredid gan bobl yr Aquitani, a oedd yn trigo yn yr ardal a adwaenid gan y Rhyfeiniaid fel Novempopulania, yn ddiweddarach Aquitaine yn ne-orllewin Ffrainc.

Mae'r iaith o ddiddordeb oherwydd fod tystiolaeth o enwau lleoedd ac archaeoleg sy'n awgrymu fod gan yr iaith berthynas glos a'r iaith Fasgeg neu'n dafodiaith o'r Fasgeg. Y dystiolaeth bwysicaf yw cyfres o arysgrifau Lladin sy'n cynnwys tua 400 o enwau personol a 70 o enwau duwiau yn yr iaith Aquitaneg.

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Willy Russell

Mae **William "Willy" Russell** (ganwyd 23 Awst 1947 yn Whiston, Glannau Merswy) yn ddramodydd, awdur, sgriptiwr a chyfansoddwr o Loegr. Mae ei weithiau mwyaf adanbyddus yn cynnwys *Educating Rita*, *Shirley Valentine*, a *Blood Brothers*.

## Llyfryddiaeth
### Drama
**Keep Your Eyes Down on the Road* (1971)
**Blind Scouse* (1972)
**Death of a Young Man* (1974)
**Breezeblock Park* (1975)
**One for the Road* (1976)

### Sioeau gerdd
**John, Paul, George, Ringo … and Bert* (1974)
**Our Day Out – The Musical* (2009)

### Nofelau
**The Wrong Boy* (2000)

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Lerpwl
Sharman Macdonald

Mae **Sharman Macdonald** (ganwyd 8 Chwefror 1951) yn ddramodydd ac yn gyn-actores o'r Alban.

## Bywyd personol 
Ganwyd Macdonald yn Glasgow a chafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Glasgow, lle graddiodd ym 1972. Symudodd i Lundain, lle gweithiodd fel actores gyda Chwmni Theatr 7:84 ac yn y Theatr Royal, cyn iddi adael o ganlyniad i ofn o fod ar lwyfan i raddau helaeth.

Mae'n briod â'r actor Will Knightley; mae ganddynt ddau o blant, Caleb a Keira Knightley.

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Actorion benywaidd o'r Alban
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Lulu

Cantores a chyfansoddwraig, actores a phersonoliaeth teledu yw **Lulu Kennedy-Cairns**, OBE (ganwyd **Marie McDonald McLaughlin Lawrie**, 3 Tachwedd 1948 yn Lennoxtown, Dwyrain Swydd Dunbarton), sy'n fwyaf adnabyddus dan ei henw llwyfan **Lulu**. Mae wedi cael gyrfa lwyddiannus ym myd adloniant ers y 1960au tan heddiw.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cantorion o'r Alban
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif