open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Good Morning, Vietnam

Ffilm gomedi-drama Americanaidd o 1987 sydd wedi ei lleoli yn Saigon ydy ***Good Morning, Vietnam***. Seiliwyd y ffilm ar yrfa Adrian Cronauer (Robin Williams), cyflwynydd radio ar Gwasanaeth Radio y Lluoedd Arfog, sy'n hynod boblogaidd gyda'r lluoedd a oedd yn Ne Fietnam ond sy'n digio ei reolwyr am ei "dueddiad di-barch". Ysgrifennwyd y ffilm gan Mitch Markowitz a chafodd ei chyfarwyddo gan Barry Levinson.

Categori:Ffilmiau 1987
Categori:Ffilmiau am Ryfel Fietnam
Categori:Ffilmiau comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau rhyfel Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Touchstone Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Ius gentium

Rhan o gyfraith Rhufain a ddefnyddiwyd gan yr Ymerodraeth Rufeinig wrth gynnal cysylltiadau â thramorwyr, yn enwedig deiliaid taleithiol, oedd ***ius gentium*** (Lladin am "gyfraith cenhedloedd"). Bellach mae'n cyfeirio at y gyfraith naturiol neu gyffredin ymhlith gwladwriaethau o fewn y gymdeithas fyd-eang, yn enwedig rheolau heddwch a rhyfel, ffiniau cenedlaethol, diplomyddiaeth, ac estraddodiad. Yn yr ystyr hon *ius gentium*, ynghyd ag *ius inter gentes*, yw cyfraith ryngwladol gyhoeddus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa'r gyfraith ryngwladol
Categori:Geiriau ac ymadroddion Lladin
Categori:Hanes cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Ysgol Uwchradd Treffynnon

:*Efallai eich bod yn chwilio am Holywells High School.*

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn Nhreffynnon, Sir y Fflint ydy **Ysgol Uwchradd Treffynnon** (Saesneg: **Holywell High School**). Mae'n gwasanaethu disgyblion rhwng 11 ac 18 oed, roedd 779 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2009, gan gynnwys 102 yn y chweched ddosbarth. Roedd hyn  yn lleihad o 14% ers yr arolygiad diwethaf yn 2003. Daeth 97% ohonynt o gartrefi lle roedd y Saesneg yn brif iaith, a 2% o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd Treffynnon 

Categori:Treffynnon
Treffynnon
Categori:Ysgolion Saesneg
SEAT Ibiza

bawd|270px|SEAT Ibiza I

Car yn nosbarth supermini a gynhyrchir a'i farchnatir yn Ewrop gan y gwneuthurwr Sbaenaidd SEAT yw'r **SEAT Ibiza**.

Cyflwynwyd gyntaf ym 1984, gyda'r enw SEAT S.A., yn seiliedig ar gynlluniau ar y cyd gyda Fiat. O'r fersiynau Mark 2 ymlaen, parhawyd i gael ei gynhyrchu gan SEAT S.A., ond roedd y cwmni erbyn hynny yn rhan o'r grŵp Almaenig Volkswagen AG. O hynny ymlaen, adeiladwyd a dyluniwyd yr Ibiza, yn yr un modd a cherbydau eraill SEAT, gan ddefnyddio darnau a thechnoleg Volkswagen AG.

Mae pedwar cenhedlaeth o'r Ibiza, sydd yn parhau i gael eu cynhyrchu heddiw. Maent wedi bod ar gael ar ffurf *hatchback* gyda thri neu bump drws; ac ers 1993, mae fersiynau salŵn , coupé a stad ar gael o dan yr enw SEAT Córdoba.

Categori:Ceir
Ibiza
Jac Lewis Williams

Ysgolhaig, addysgydd a llenor o Gymru oedd **Jac Lewis Williams** (20 Gorffennaf 1918 – 27 Mai 1977), yn ysgrifennu fel **Jac L. Williams**.

Ganed eg yn Aberarth, Ceredigion. Astudiodd ym Mhrifysgol Aberystwyth, ac yn ddiweddarch bu'n darlithio yng Ngholeg Technegol sir Fynwy. Enillodd ddoethuriaeth Prifysgol Llundain, gan gymeryd cymdeithaseg ardal wledig yng Nghymru fel pwnc. Daeth yn ddarlithydd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin yna yn 1956 yn ddarlithydd yn y Gyfadran Addysg, Prifysgol Aberystwyth. Yn 1960 daeth yn Athro yn y Gyfadran, ac yn 1976 yn Is-brifathro. Ystyrid ef yn arbenigwr ar ddwyieithrwydd.

## Cyhoeddiadau
* *Straeon y meirw* (Llyfrau'r Dryw, 1947)
* ''Geiriadur dysgwr: learner's Welsh-English dictionary* (1968)
* *Detholiad o farddoniaeth Gymraeg: ynghyd â nodiadau a geirfa* (Christopher Davies, 1969)
* *Addysg i Gymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1966) (ysgrifau hanesyddol)
* *Trioedd* (Christopher Davies 1973)
* *Geiriadur termau = Dictionary of terms* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)
* *The history of education in Wales * (Christopher Davies, 1978)
* *Storiau Jac L'' (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1981)

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Datgeiniad

Yng Nghymru'r Oesoedd Canol, gŵr a "ddatganai" gerddi'r beirdd oedd y **datgeiniad**. Roedd datgan cerdd yn grefft ynddi ei hun yn y gyfundrefn a bontiai Cerdd Dafod a Cherdd Dant. Roedd y term "datgan" yn golygu perfformio - canu gan amlaf, mae'n debyg - cerdd yn y neuadd ond erys cryn ansicrwydd ynglŷn â natur y perfformio hwnnw. Parhaodd yr arfer hyd gyfnod y Tuduriaid ac efallai'n wir hyd yr 17g a diwedd y traddodiad barddol Cymraeg fel cyfundrefn.

Yn ôl tystiolaeth y gramadegau barddol a Statud Gruffudd ap Cynan, roedd disgwyl i'r datgeiniad fedru darllen Cymraeg, gwybod yr wyth rhan ymadrodd mewn gramadeg (e.e. berfau, enwau), sillafau, cyfansoddi englyn a gwybod hefyd iawn ddosbarth cywydd ac awdl a medru eu datgan. Roedd disgwyl iddo fod yn gyfarwydd a cheinciau Cerdd Dant (cerddoriaeth) hefyd; yn ymarferol roedd hyn yn golygu medru canu'r delyn a/neu'r crwth.

Roedd ei waith ynghlwm wrth y bardd, yn ôl Statud Gruffudd ap Cynan. Roedd disgwyl iddo fynd gyda bardd trwyddedig ar gwrs clera ac ymddengys ei fod yn gwasanaethu fel math o was ystafell iddo hefyd.

Erbyn cyfnod y Tuduriaid, canai'r datgeiniaid trwyddedig gerddi'r beirdd i gyfeiliant distaw y delyn (telyn rawn gyda'i thannau o fwng neu gynffon ceffyl) neu'r crwth, ond gwyddom am ddosbarth o ddatgeinaid o statws is a elwir yn "ddatgeniaid pen pastwn". Byddai un o'r datgeiniaid hyn yn sefyll ar ganol y neuadd ac yn curo'r llawr yn rhythmig gyda'i bastwn (ffon fawr) wrth adrodd neu ganu'r gerdd. Mae'n bosibl fod y math yma o ddatgeniaid o dras hynafol ac yn adlewyrchu'r arfer gynnar.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Y Traddodiad Barddol
Hera Björk

Cantores o Wlad yr Iâ ydy **Hera Björk** (ganed 29 Mawrth 1972 yn Reykjavík). Cynrychiolodd Denmarc yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision yn 2009 gyda'r gân *"Someday"* gan ddod yn ail. Bydd hi'n cynrychioli Gwlad yr Iâ yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 gyda'r gân "Je ne sais quoi". Bu Hera yn aelod o'r côr cefndirol y grŵp Eurobandið yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2008 ac ar gyfer Yohanna yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2009 ym Moscfa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Wlad yr Iâ
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Wlad yr Iâ
Review of International Studies

Cyfnodolyn cysylltiadau rhyngwladol yw'r ***Review of International Studies***. Nick Rengger o Brifysgol Sant Andreas yw golygydd y cyfnodolyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Edern Dafod Aur

Gramadegydd Cymraeg canoloesol oedd **Edern Dafod Aur** (neu **Edeyrn** (neu **Edyrn**) **Dafod Aur**) (bl. 13g efallai). Mae'n adnabyddus yn bennaf fel "awdur" tybiedig *Dosparth Edeyrn Dafod Aur*, fersiwn o ramadeg y beirdd a gyhoeddwyd yn y 19g.

## Tystiolaeth
Ychydig iawn a wyddys amdano. Ceir cyfeiriadau dilys ato mewn rhai o gerddi Beirdd yr Uchelwyr. Cyfeiria Gruffudd Hiraethog (m. 1564) at "dafod Edern" mewn awdl foliant i Elis Prys o Blas Iolyn. Cyfeiria Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan at "ddull Edern Dafod Aur" yn ei farwnad i'r prifardd Tudur Aled (m. tua 1525). Ceir cyfeiriad ato hefyd gan Dafydd Benwyn yn ei gywydd marwnad i'w athro barddol Rhisiart Iorwerth o Dir Iarll ym Morgannwg.

Credir i Edern lunio dosbarth bychan ar lythrennau'r Gymraeg ac ar ffurfiau geiriau. Yn ôl yr hynafiaethydd John Davies o Fallwyd, blodeuai Edern tua 1280, ond mae'r gramadegau barddol sydd ar glawr heddiw yn dyddio o'r 15g.

## Ffugiad Iolo Morganwg
Tadogodd y ffugiwr traddodiadau Iolo Morganwg fersiwn o ramadeg y beirdd arno, efallai ar sail y cyfeiriad gan Dafydd Benwyn (gweler uchod), a'i gysylltu â Thir Iarll a Morgannwg. Ond cysylltir y llyfrau gramadeg barddol canoloesol gyda Dafydd Ddu Athro o Hiraddug ac Einion Offeiriad. Cyhoeddwyd testun gwallus a chamarweiniol wrth y teitl *Dosparth Edeyrn Davod Aur* gan John Williams (Ab Ithel) ar ran y Welsh Manuscripts Society yn 1856. Oherwydd y cyhoeddiad hwnnw a chyfeiriadau eraill gan Iolo Morganwg, daeth Ede[y]rn Dafod Aur yn adnabyddus i Gymry darllengar ac eraill a ymddiddorai yn y traddodiad barddol Cymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Testun *Dosparth Edeyrn Davod Aur* ar gael ar lein ar wefan Internet Archive.

Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Géoéconomie

bawd|Logo *Géoéconomie*

Cyfnodolyn  Ffrengig ar ddaeareconomeg yw ***Géoéconomie***. Yn bennaf mae'n canolbwyntio ar faterion economaidd o fewn cysylltiadau rhyngwladol, megis globaleiddio.

## Dolenni allanol
*   Gwefan swyddogol 

Categori:Cyfnodolion academaidd Ffrainc
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion Ffrangeg
Categori:Cyfnodolion gwyddor gwleidyddiaeth
Categori:Sefydliadau 1997
Spinda

bawd|Spinda

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Spinda** (Japaneg: パッチール - *Patchīru*). Mae Spinda yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo.

## Cymeriad
Daw'r enw *Spinda* o'r geiriau Saesneg *spin* (i droelli) a *panda*. Daw'r enw Japaneg *Patchīru* o'r gair Saesneg *patchwork* (clytwaith) a'r berf Japaneg *hinekuru* (拈くる - i droelli). Cafodd Spinda ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon) a mae'n cael ei leisio yn yr anime gan Masumi Asano.

## Ffisioleg
Mae Spinda (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon normal sydd yn edrych fel eirth bychain brown gyda marciau coch ar draws eu cyrff (sydd yn unigryw i pob Spinda; mae yna dros 4 biliwn patrwm posib) a chlustiau hir tebyg i gwningod. Mae gan Spinda y pŵer i wneud ei elynnod i deimlo'n penysgafn. Maent yn gwneud hyn i ddianc ysglyfaethwyr.

## Ymddygiad
bawd|Diadell o Spinda (gwelir y patrymau gwahanol)
Fel arfer, mae Spinda yn byw a teithio mewn diadellau. Nid yw Spinda yn cerdded mewn llinellau syth, maent yn simsanu ac yn rhoi'r argraff eu fod wedi meddwi. Tacteg yw hyn i drysu ysglyfaethwyr gan gwneud Spinda yn anodd i ddal neu frathu.

## Cynefin
Caiff Spinda eu ffeindio o fewn ogofâu, gwaelod mynyddoed neu gwastatirau gwelltog.

## Deiet
Mae Spinda yn llysyddion sydd yn bwyta aeron, ffrwythau a llysiau.

## Ieithoedd eraill
*Almaeneg: *Pandir* - o *panda*
*Ffrangeg: *Spinda*
*Coreeg: 얼루기 *Eollugi*

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan** (bl. 1530). Yn enedigol o Dreffynnon yn Sir y Fflint, fe'i cofir yn bennaf am ei gywydd marwnad i'w athro barddol, Tudur Aled.

Dim ond ychydig o waith y bardd sydd ar glawr heddiw. Yn ogystal â'i farwnad i Dudur Aled ceir cerddi mawl i noddwyr yng ngogledd-ddwyrain Cymru megis Syr Hywel o Chwitffordd a Thomas Pennant abad Dinas Basing, cerddi crefyddol i'r Santes Catrin ac i'r Santes Gwenffrewi (nawddsantes Treffynnon), a cherddi ysgafnach ar bynciau amrywiol.

## Llyfryddiaeth
Erys y rhan fwyaf o gerddi'r bardd heb eu cyhoeddi. Ceir testun golygiedig o'i farwnad i Dudur Aled yn:
**Gwaith Tudur Aled*, gol. T. Gwynn Jones (Caerdydd, 1926), cyfrol II, atodiad VIII

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 16eg ganrif
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Siôn ap Hywel

Gallai **Siôn ap Hywel** gyfeirio at un o sawl Cymro:

*Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan (bl. 1530), bardd o Dreffynnon
*Siôn ap Hywel Gwyn (bl dechrau'r 16g), bardd o Forgannwg
Brodordy Dinbych

Sefydlwyd **Brodordy Dinbych** yn nhref Dinbych ar ddiwedd y 13g gan Urdd y Carmeliaid, a adnabyddir hefyd fel 'Y Brodyr Gwynion'.

Codwyd y brodordy i'r dwyrain o Gastell Dinbych. Cafodd nawdd gan Esgobaeth Llanelwy a noddwyr llÿyg. Erbyn dechrau'r 16g cofnodir dau o frodyr-esgobion Llanelwy yn byw yno. Erbyn 1537, pan ddiddymwyd y brodordy gan Harri VIII o Loegr, dim ond pedwar brawd oedd yn byw yno.

Roedd eglwys y brodordy yn cael ei rhannu'n ddau gan lobi gyda'r brodyr yn eistedd mewn côr i'r dwyrain gyda'u hallor eu hunain a'r bobl llÿyg i'r gorllewin, hwythau gyda'u hallor eu hunain.

Ar wahân i ddarn bychan o'r abaty, dim ond eglwys adfeiliedig y brodordy sy'n sefyll heddiw. Llosgwyd yr adeiladau eraill i'r llawr yn 1899; roeddent yn cael eu defnyddio fel ystordy gwlân ar y pryd. Lleolir yr eglwys ar Stryd y Wyddgrug.

Mae'r adfeilion yng ngofal Cadw.

## Ffynhonnell
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (Llundain: HMSO, 1995), t.131

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Cadw
Categori:Dinbych
Categori:Tai crefydd Cymru
Categori:Sefydliadau'r 13eg ganrif
Bute

Gallai **Bute** gyfeirio at:

* Ynys Bute yn yr Alban
* Ardalydd Bute, teitl bonedd 
* Argyll a Bute, awdurdod unedol yn yr Alban 
* Parc Bute, ardal o barcdir yn ninas Caerdydd 
* Tre-Biwt, rhan o ddinas Caerdydd
Moryd Clud

Moryd neu aber agored Afon Clud ar arfordir gorllewinol yr Alban yw **Moryd Clud** (hefyd **Moryd Clyde**; Gaeleg yr Alban, *Linne Chluaidh*; Saesneg *Firth of Clyde*). Mae effaith y llanw i'w deimlo cyn belled a dinas Glasgow.

Mae ynysoedd Moryd Clud yn cynnwys Ynys Arran ac Ynys Bute.

bawd|canol|300px|Map o Foryd Clud a'r cyffiniau

## Dinasoedd a threfi ar Foryd Clud 
* Ardrossan, Ayr
* Barassie, Brodick
* Campbeltown, Cardross, Carradale
* Dumbarton, Dunoon
* Fairlie
* Gourock, Greenock, Girvan
* Helensburgh, Hunter's Quay, Hunterston
* Innellan, Inverkip, Irvine
* Kilcreggan, Kilmun, Kirn
* Lamlash, Largs, Lochranza
* Millport
* Port Bannatyne, Portencross, Port Glasgow, Prestwick
* Renfrew, Rothesay
* Saltcoats, Seamill, Skelmorlie, Strone
* Troon
* Wemyss Bay, West Kilbride

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberoedd yr Alban
Categori:Afon Clud
Ayr

Tref a phorthladd yn Ne Swydd Ayr, yr Alban, yw **Ayr** (Gaeleg yr Alban: *Inbhir Àir*). Saif ar lannau Moryd Clud, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 46,050. Y ddinas agosaf ydy Glasgow sy'n 49.7&nbsp;km i ffwrdd.

Arferai Ayr fod yn brif dref yr hen Swydd Ayr, ac mae'n awr yn brif dref De Swydd Ayr. Ganed Robert Burns gerllaw, yn Alloway, sy'n awr yn un o faesdrefi Ayr.

[bawd|dim|249px|Cerflun o [Robert Burns yn Sryd Fawr, Ayr]]

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Swydd Ayr
Ynys Bute

Ynys ger arfordir de-orllewin yr Alban yw **Ynys Bute** (Gaeleg yr Alban: *Eilean Bhòid*, Saesneg: *Isle of Bute*). Mae'n un o'r ynysoedd ym Moryd Clud, ac yn rhan o Argyll a Bute. Roedd y boblogaeth yn 2011 yn 6,498. Mae’r ynys 15 milltir o hyd, gyda lled o 4 milltir.

Yr unig dref ar yr ynys yw  Rothesay. Ceir hefyd nifer o bentrefi, yn cynnwys Ascog, Ardbeg, Kerrycroy, Kilchattan Bay, Kingarth, Port Bannatyne, Straad a Rhubodach. Cynhesir yr ynys gan Lif y Gwlff ac mae nifer o erddi ar agor i’r cyhoedd.Tŷ Mount Stuart oedd yn gartref i’r Ardalydd Bute.

Mae’n debyg adeiladodd Brenin Magnus Troednoeth o Norwy Castell Rothesay yn ystod ei fordaith ym 1098 i goncro’r ynysoedd yr Alban. Symudwyd rheolaith dros y castell rhwng y Llychlynwyr a brenhinoedd yr Alban am gyfnod estynedig. Cipiwyd y castell gan Frenin Haakon o Norwy ym 1263. Yn ddieddarach, roedd y castell yn gartref i Frenin Robert II ac wedyn i’w fab Brenin Robert III. Cipiwyd y castell gan Iarll Lennox ar rhany saison ym 1544. Dalwyd y castell ar ran Brenin Siarl, ac wedyn ar ran Oliver Cromwell yn ystod y 17g, a dioddefodd y castell difrod gan gefnogwyr Cromwell ym 1659 a gan Ucheldirwyr Argyll ym 1685. Atgyweiriwyd y castell gan ail a thrydydd Ardalyddion Bute.

Claddwyd  Stephanie Hortense Bonaparte, nith Napoleon Bonaparte, yng Nghapel Santes Fair, Rothesay..

Mae Ffawt Cyffiniau’r Ucheldir yn croesi’r ynys. Mae'r gogledd yr ynys yn fryniog, gyda choedwigoedd. Mae'r rhan ddeheuol yn wastad: defnyddir y de i ddiwylliad. Mewn yr ochr orllewinol yw traethau.
Mae'r gogledd yr ynys wedi cael ei wahanu o ran o'r tir mawr, sef y penrhyn Cowal, gan gulfor.

Cyn y dyfodiad y Gaelaidd, siaradwyd yr iaith Brythoneg yn yr ynys.

dim|bawd|250px|Harbwr Rothesay
bawd|dim|250px|Bae Ettrick
bawd|dim|250px|Bae Sant Ninian

## Cludiant
Mae fferi Caledonian Macbrayne yn mynd o Wemyss Bay i Rothesay, tua 12 gwaith yn ddyddiol yn ystod yr haf. Mae fferi arall yn cysylltu Colintraive â Rhubodach. Trefnir gwasanaethau bysiau ar yr ynys gan West Coast Motors.

chwith|bawd|250px|Fferi yn cyrraedd Rothesay
bawd|dim|250px|Fferi Colintraive – Rhubodach

## Gweler hefyd
* Ardalydd Bute

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Argyll a Bute
Bute
Damnonii

bawd|dde|260px|Tigiogaeth y Damnonii a'u cymdogion

Llwyth Celtaidd yn byw yn yr hyn sy'n awr yn ne-orllewin yr Alban oedd y **Damnonii**, hefyd **Damnii**. Ceir cyfeiriad atynt yn *Geographia* Ptolemi, ond nid oes cofnod arall amdanynt. Enwir eu prif drefi gan Ptolemi fel *Vanduara*, *Colania*,  *Coria*, *Alauna*, *Lindum* a *Victoria*.

Mae'n debyg eu bod yn bobl Frythonaidd, ac roedd eu tiriogaeth yn cyfateb yn fras i deyrnas Frythonig Ystrad Clud yn ddiweddarach.

Categori:Llwythau Celtaidd yr Alban
In a Moment Like This

Cân Saesneg gan Chanée a N'evergreen yw ***In a Moment Like This***. Bydd y gân yn cynrychioli Denmarc yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010. Enillodd y gân Dansk Melodi Grand Prix ar 6 Chwefror.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Ik ben verliefd (Sha-la-lie)

Cân Isaldireg a ysgrifennwyd gan Pierre Kartner yw "**Ik ben verliefd (Sha-la-lie)**" (''Dw i'n mewn cariad, Shalalie''). Bydd Sieneke, sy'n 17 oed, yn perfformio'r gân yn Oslo i gynrychioli'r Iseldiroedd yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2009.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Il pleut de l'or

Cân Ffrangeg gan Michael von der Heide yw "'''Il pleut de l'or'*" (*Mae hi'n glawio aur''). Bydd Heide yn cynrychioli Swistir yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 â'r gân hon. Bydd yn canu gyda Amanda Nikolić, Freda Goodlett a Sybille Fässler.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Life Looks Better in Spring

Cân a berfformir gan ganwr Cymreig, Jon Lilygreen, a'r grŵp, The Islanders, yw "**Life Looks Better in Spring**". Bydd y gân yn cynrychioli Cyprus yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
My Heart Is Yours

Baled pop a berfformir gan Didrik Solli-Tangen yw "**My Heart Is Yours**". Mae'r gân yn ymgeisydd yn rownd derfynol Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

## Lleoliadau siart
Categori:Caneuon Eurovision 2010
Huw Llŷn

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Huw Llŷn** (bl. 1532 - 1594). Roedd yn frawd i Wiliam Llŷn, un o'r mwyaf o feirdd Cymraeg yr 16g, ac yn hanu o benrhyn Llŷn, Gwynedd.

## Bywgraffiad
Ganwyd Huw Llŷn yn fab i Risiart ap Dafydd a'i wraig o blasty bychan Cefn Llanfair ym mhlwyf Llanbedrog. Graddiodd yn ddisgybl pencerddaidd yn Eisteddfod Caerwys 1567.

Ymhlith y cerddi ganddo sy'n aros ar glawr ceir cywyddau ac awdlau i noddwyr led-led Cymru, yn cynnwys Simon Thelwall a Henry Rowland yn y gogledd a Thomas Vaughan, Gruffudd Dwnn, George Owen Henllys ac eraill yn y de. Canodd gywydd marwnad i Walter Devereux, Iarll Essex ; dyma'r gerdd Gymraeg draddodiadol gyntaf i gael ei hargraffu, a hynny yn Llundain yn 1577 fel atodiad i bregeth Saesneg a draddododd Richard Davies, Esgob Tyddewi, yng ngwasanaeth angladd yr iarll yng Nghaerfyrddin yn y flwyddyn honno.

Cymerodd ran mewn ymrysonau barddol a fu'n enwog yn eu ddydd, un ohonynt gyda Siôn Mawddwy a'r llall gyda'i frawd Wiliam Llŷn, Siôn Phylip, Ieuan Tew Brydydd Ieuanc a Hywel Ceiriog.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd detholiad o gerddi'r bardd yn:
*John Jones (Myrddin Fardd) (gol.), *Cynfeirdd Lleyn* (Pwllheli, 1905), tt. 149-156.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1530au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1590au
Categori:Pobl o Lŷn
Alloway

Pentref sydd nawr yn un o faestrefi Ayr yn ne-orllewin yr Alban yw **Alloway** (Gaeleg yr Alban: *Allmhaigh*). Saif ar afon Doon.

Mae'n fwyaf adnabyddus fel man geni y bardd Robert Burns, ac yma hefyd y lleolodd Burns ei gerdd "Tam o' Shanter". Mae y bwthyn lle ganed ef yn dal yno, gydag amgueddfa gerllaw.

Categori:Pentrefi De Swydd Ayr
International Affairs

Cyfnodolyn cysylltiadau rhyngwladol a gyhoeddir pob dau fis yn y Deyrnas Unedig yw ***International Affairs***. Sefydlwyd gan Chatham House ym 1924, a gyhoeddwyd gan Wiley-Blackwell.

## Dolenni allanol
*  *International Affairs*  ar wefan Wiley-Blackwell
*  *International Affairs* ar wefan Chatham House

Categori:Cyfnodolion academaidd y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Sefydliadau 1924
Ardrossan

Tref a phorthladd yn ne-orllewin yr Alban yw **Ardrossan** (Gaeleg yr Alban: *Aird Rosain*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 10,952. Saif yn sir Gogledd Swydd Ayr, 17 milltir i'r gogledd o Ayr. Mae Caerdydd 475.5 km i ffwrdd o Ardrossan ac mae Llundain yn 554.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Glasgow sy'n 42.7&nbsp;km i ffwrdd.

Adeiladwyd castell yma gan Simon de Morville tua 1140. Cipiwyd ef gan y Saeson yn 1292, yn ystod teyrnasiad John Balliol; ym 1296 cipiwyd ef yn ôl gan William Wallace. Datblygodd Ardrossan fel porthladd yn ystod y 18fed a'r 19g. Ceir gwasanaeth fferi iddi yno i Brodick ar Ynys Arran.

Categori:Trefi Gogledd Swydd Ayr
Gogledd Swydd Ayr

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Gogledd Swydd Ayr** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Inbhir Àir a Tuath*; Saesneg: *North Ayrshire*). Mae'n cynnwys rhan ddeheuol yr hen Swydd Ayr ac ynysoedd oedd yn rhan o'r hen Swydd Bute. Mae'n ffinio ag Inverclyde yn y gogledd, Swydd Renfrew yn y gogledd-ddwyrain, Dwyrain Swydd Ayr yn y dwyrain a De Swydd Ayr yn y de. Y ganolfan weinyddol yw Irvine.

Creuwyd ffiniau'r sir newydd yn 1996, fel olynydd uniongyrchol i hen ranbarth Cunninghame. Mae'n cynnwys ynysoedd Ynys Arran, Cumbrae Fawr a Cumbrae Fechan.

200px|canol|Lleoliad Gogledd Swydd Ayr yn yr Alban

## Trefi a phentrefi
### Ar y tir mawr 
### Ynys Arran 
* Brodick
* Blackwaterfoot
* Lamlash
* Lochranza

### Cumbrae Fawr 
* Millport

## Gweler hefyd
*Gogledd Swydd Ayr ac Arran (etholaeth seneddol y DU)
*Kilmarnock a Loudoun (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban

Categori:Swydd Ayr
Huw Cornwy

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Huw Cornwy** (bl. 1545 - 1596). Er na ellir profi hynny'n derfynol, y mae'n debyg ei fod yn frodor o blwyf Llanfair-yng-Nghornwy ar Ynys Môn.

## Bywgraffiad
Canodd gerddi mawl a marwnadau traddodiadol i rai o deuluoedd uchelwrol amlycaf y cyfnod ym Môn, yn cynnwys teulu Rhydderch o blasty Myfyrian a theulu Meurig (Meyrick) o Fodorgan.

Graddiodd yn ddisgybl pencerddaidd yn Eisteddfod Caerwys 1567; ei gyd-raddedigion oedd Siôn Tudur, Lewis Menai, Huw Llŷn, Wiliam Cynwal, Bedo Hafesb a Siôn Phylip. Does dim cofnod ohono'n raddio'n bencerdd ond gan y disgwylid i ddisgybl pencerddaidd wneud hynny o fewn tair blynedd mae'n debyg y cafodd ei radd fel pencerdd mewn neithior erbyn tua 1570.

Cymerodd ran mewn ymryson barddol gyda Rhydderch ap Rhisiart o Fyfyrian.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1590au
Categori:Pobl o Ynys Môn
Dwyrain Swydd Ayr

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Dwyrain Swydd Ayr** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Inbhir Àir an Ear*; Saesneg: *East Ayrshire*). Mae'n cynnwys rhan ddwyreiniol yr hen Swydd Ayr. Mae'n ffinio â Gogledd Swydd Ayr, Dwyrain Swydd Renfrew, De Swydd Lanark, De Swydd Ayr a Dumfries a Galloway. Y ganolfan weinyddol yw Kilmarnock.

Creuwyd ffiniau'r sir newydd yn 1996, fel olynydd uniongyrchol i hen ranbarthau Kilmarnock and Loudoun a Cumnock and Doon Valley. Kilmarnock yw'r dref fwyaf a Stewarton yr ail-fwyaf. Y trefi eraill yw New Cumnock a  Cumnock.

200px|bawd|canol|Lleoliad Dwyrain Swydd Ayr yn yr Alban

## Gweler hefyd
*Ayr, Carrick a Cumnock (etholaeth seneddol y DU)
*Dwyrain Kilbride, Strathaven a Lesmahagow (etholaeth seneddol y DU)
*Kilmarnock a Loudoun (etholaeth seneddol y DU)

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdodau unedol yr Alban

Categori:Swydd Ayr
Daniel Simon Evans

Ysgolhaig o Gymru oedd **Daniel Simon Evans** (1921 -1998), yn ysgrifennu fel **D. Simon Evans**. Mae D. Ellis Evans yn frawd iddo. Fe'i ganed yn Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin.

Arbenigodd mewn gramadeg Cymraeg Canol a thestunau rhyddiaith Cymraeg Canol. Bu'n ddalithydd ym Mhrifysgol Lerpwl yna'n Athro'r Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Llanbedr Pont Steffan o 1974 hyd ei ymddeoliad.

## Cyhoeddiadau
* (gol.), *Buched Dewi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1959. Golygiad o destun *Buchedd Dewi*.
* *Stori Dewi Sant* (Llyfrau'r Dryw, 1959)
* *Gramadeg Cymraeg Canol* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960). Ymhelaethiad: *A Grammar of Middle Welsh* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1964).
* (gol.), *Historia Gruffudd vab Kenan* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1977). Golygiad o *Hanes Gruffudd ap Cynan*
* *Llafar a llyfr yn yr hen gyfnod: darlith goffa G.J. Williams*  (Gwasg Prifysgol Cymru 1982)
* *Medieval religious literature* (Gwasg Prifysgol Cymru ar ran Cyngor Celfyddydau Cymru, 1986)
* *A mediaeval prince of Wales: the life of Gruffudd ap Cynan* (Llanerch, 1990)
* ''O fanc y Spite : atgofion am Gapel y Methodistiaid yn Llanfynydd, a'r fro'' (Mellen, 1997)

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Camwy

Gall **Camwy** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

*Afon Camwy - afon yn Ne America
*Dyffryn Camwy - ardal yn  Nhalaith Chubut yn y rhan o Batagonia sy'n eiddo i'r Ariannin. 
*Cwmni Masnachol Camwy - cwmni cydweithredol a sefydlwyd gan yr ymfudwyr Cymreig i'r Wladfa
Poetry Wales

Cylchgrawn Cymreig yn yr iaith Saesneg yw ***Poetry Wales***, a sefydlwyd ym 1965. Cyhoeddir yn chwarterol gan Seren Books a'r golygydd presennol yw Zoë Skoulding.

## Hanes 
Sefydlwyd y cylchgrawn ym 1965 gan Meic Stephens, a oedd eisiau atgyfnerthu hunaniaeth Cymry di-Gymraeg a darparu fforwm ar gyfer cyhoeddi barddoniaeth ac adolygiadau Eingl-Gymreig.

### Golygyddion 
*Meic Stephens 1965–1967 ac 1969–1973
*J. P. Ward 1975–1980
*Mike Jenkins 1986–?
*Robert Minhinnick 1998–2008
*Zoë Skoulding 2008–

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Poetry Wales 

Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1965
Kilmarnock

Tref fwyaf a chanolfan weinyddol Dwyrain Swydd Ayr, yr Alban, yw **Kilmarnock** (Gaeleg yr Alban: *Cill Mheàrnaig*; Sgoteg: *Kilmaurnock*).
Llifa Afon Irvine heibio ei rhan ddwyreiniol.
Y ddinas agosaf ydy Glasgow sy'n 32.7&nbsp;km.

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn  44,734.

bawd|dim|Kilmarnock o orsaf y rheilffordd

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Ayr
De Swydd Lanark

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **De Swydd Lanark** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Lannraig a Deas*; Saesneg: *South Lanarkshire*). Mae'n cynnwys rhan ddeheuol yr hen Swydd Lanark. Mae'n ffinio ar dde-ddwyrain Glasgow, ac mae rhai o faesdrefi Glasgow yn Ne Swydd Lanark. Mae hefyd yn ffinio ar Dumfries a Galloway, Dwyrain Swydd Ayr, Dwyrain Swydd Renfrew, Gogledd Swydd Lanark, Gorllewin Lothian a Gororau'r Alban. Y ganolfan weinyddol yw Hamilton.

200px|bawd|canol|Lleoliad De Swydd Lanark yn yr Alban

## Trefi
*Blantyre
*Cambuslang
*Carluke
*East Kilbride
*Hamilton
*Larkhall
*Rutherglen

## Gweler hefyd
*Dwyrain Kilbride, Strathaven a Lesmahagow (etholaeth seneddol y DU)
*Kirkcaldy a Cowdenbeath (etholaeth seneddol y DU)
*Lanark a Dwyrain Hamilton (etholaeth seneddol y DU)
*Rutherglen a Gorllewin Hamilton (etholaeth seneddol y DU)
*Swydd Dumfries, Clydesdale a Tweeddale (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Hackney

Gall **Hackney** gyfeirio at:

**Llefydd**:

* Hackney (Bwrdeistref Llundain), bwrdeistref a ffurfwyd ym 1965
** Bwrdeistref Fetropolitan Hackney, hen fwrdeistref a ffurfiwyd yn 1900 a diddymwyd ym 1965
** Hackney Central
** Hackney Central (ward), rhanbarth gwleidyddol y Cyngor
** Gorsaf reilffordd Hackney Central
** Coleg Hackney
** Hackney Downs
** Hackney Downs (ward), rhanbarth gwleidyddol y Cyngor
** Hackney Downs railway station
** Hackney Marshes
** Gogledd Hackney a Stoke Newington (etholaeth seneddol)
** Hackney (plwyf), plwyg eglwysig hynafol, rhan o'r fwrdeistref cyfoes
** De Hackney
** De Hackney a Shoreditch (etholaeth seneddol)
** Hackney Wick
** Gorsaf reilffordd Hackney Wick
** Stadiwm Hackney Wick
* Hackney, Kansas, yr Unol Daleithiau
* Hackney, De Awstralia, maestref yn Adelaide

**Pobl**:

* Alan Hackney (1924–2009), llenor sgrîn Prydeinig
* Duane D. Hackney
* Joe Hackney
* Pearl Hackney (1916–2009), actores Prydeinig
* Sheldon Hackney
* Simon Hackney

**Eraill**:

* Hackney (cerbyd)
* Hackney (ceffyl)
* Hackney Pony
* Cerbyd Hackney
* Hackney Empire
* C.P.D. Rygbi Hackney
Bwrdeistref Fetropolitan Hackney

bawd|dde|200px|Bwrdeistref Fetropolitan Hackney o fewn Sir Llundain

Bwrdeistref fetropolitan yn Sir Llundain oedd **Bwrdeistref Fetropolitan Hackney**, rhwng 1900 ac 1965. Daeth yr ardal yn rhan o Fwrdeistref Hackney, Llundain.

## Ffurfiad a ffiniau 
Roedd y fwrdeistref yn un o 28 o fwrdeistrefi metropolitan a grewyd gan Ddeddf Llywodraeth Llundain 1899. Roedd yn olynydd i festri plwyf Hackney, a fu'n awdurdod lleol ers 1855.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd Llundain
Categori:Dadsefydliadau 1965
Categori:Hanes Llundain
Categori:Sefydliadau 1900
Llenor

Mae **llenor** yn awdur sy'n ysgrifennu llenyddiaeth, sef gwaith creadigol o werth celfyddydol.

## Gweler hefyd 
* Awdur
* Ysgrifennwr


Categori:Galwedigaethau llenyddol
Categori:Ysgrifennu
Soprano

250px|bawd|Cyfwng lleisiol soprano arferol 
Y llais arferol uchaf mewn cerddoriaeth glasurol yw **soprano**.

## Cantoresau soprano 
* Charlotte Church
* Katherine Jenkins
* Natasha Marsh
* Nadine Sierra

Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Ystod leisiol
Seren Books

bawd|300px|Logo Seren Books

Cyhoeddwr llenyddol Cymreig yw **Seren Books**, sy'n arbenigo mewn cyhoeddi llenyddiaeth o Gymru yn yr iaith Saesneg. Sefydlwyd y wasg ym 1980 a lleolir ym Mhen-y-Bont ar Ogwr. Cyhoeddir tua 25-30 llyfr y flwyddyn ac mae gan y wasg 5 aelod o staff lawn amser ar y hyn o bryd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Seren Books 

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1980
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Edward Kyffin

Bardd Cymraeg a chyfieithydd oedd **Edward Kyffin** (hefyd **Edward Cyffin**) (tua 1558 – 1603). Ei brif waith llenyddol oedd cyfieithiad Cymraeg o ran o Salmau Dafydd. Roedd yn frawd i'r awdur a milwr Morris Kyffin.

Ganed Edward Kyffin yng Nghroesoswallt, Swydd Amwythig tua'r flwyddyn 1558. Offeiriad Anglicanaidd ydoedd o ran ei alwedigaeth.

Cyfansoddodd drosiadau mydryddol ar fesur rhydd o hanner cant o salmau. Cafodd deuddeg o'r salmau hynny eu hargraffu gan Thomas Salisbury yn 1603 wrth y teitl *Rhan o Salmau Dafydd Broffwyd*. Roedd Salisbury yn byw yn Llundain ac roedd Edward yno gyda fo yn 1603 pan dorrodd y pla allan yn y ddinas. Dihangodd Salisbury ond arosodd Kyffin a bu farw o'r pla. Diflanodd y llyfrau i gyd yn dilyn hynny ac eithrio un copi a anfonwyd gan Salisbury neu Kyffin fel sampl o'r gwaith cyn ei gyhoeddi at Syr John Wynn o Wydir. Cyfrol Wynn yw'r unig gopi o'r gwaith anghyhoeddedig y gwyddys amdano heddiw; fe'i cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth
**Rhan o Salmau Dafydd Broffwyd*, gol. gan John Ballinger (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930).
*'Y Salm Gyntaf', yn ''Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg'', gol. Nesta Lloyd (Cyhoeddiadau Barddas, 1993).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1550au
Categori:Marwolaethau 1603
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Edward Urien

Bardd o Gymru oedd **Edward Urien** (bl. tua 1580–1614). Yn ôl pob tebyg roedd yn frodor o gyffiniau Dinas Mawddwy a Mallwyd, de Gwynedd.

## Bywgraffiad
Roedd Edward Urien yn un o ddisgyblion barddol Rhys Cain a chedwir marwnad iddo gan y bardd hwnnw. Mae ei ganu i gyd yn gysylltiedig â chyffiniau Mawddwy, yn cynnwys cywydd i'r Dr John Davies, a gellir derbyn ei fod yn frodor o'r ardal honno. Canodd sawl cywydd ond roedd yn grefftwr arbennig ar yr awdl, a hynny mewn cyfnod pan fu dirywiad ac esgeulustod cyffredinol o'r mesur hwnnw. Mae ei waith yn cynnwys cywydd nodedig ar thema anghyffredin, 'I gysuro merch ddall', i ferch o'r enw Lowri.

Erys trwch gwaith Edward Urien heb ei gyhoeddi (2010).

## Llyfryddiaeth
*'I gysuro merch ddall', yn ''Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg'', gol. Nesta Lloyd (Cyhoeddiadau Barddas, 1993), rhif 15.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1610au
Categori:Mawddwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
Blantyre, De Swydd Lanark

Tref yn Ne Swydd Lanark, yr Alban, yw **Blantyre** (Gaeleg: *Blantaidhr*). Fe'i lleolir ar lan ddeheuol Afon Clud, tua 8 milltir (13&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o ganol dinas Glasgow.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 17,240.

Mae Blantyre yn fwyaf adnabyddus fel man geni'r cenhadwr a'r fforiwr David Livingstone, ac mae ei hen dŷ yno yn awr yn amgueddfa. Enwyd dinas Blantyre ym Malawi ar ôl y dref. Mae hefyd yn adnabyddus am ddamwain pwll go ar 22 Hydref 1877, pan laddwyd 207 o löwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Swydd Lanark
Envoi

Pennill byr ar ddiwedd cerdd yw ***envoi***, a ddefnyddir i gyfarch person go iawn neu person a ddychmygir, neu i sylwebu ar y gerdd ei hun. Mae gan yr *envoi* lai o linellau na gweddill penillion y gerdd fel rheol, ac mae'r llinellau hynny yn ail-adrodd odlau neu seiniau a glywir yng ngweddill y gerdd.

Ymddangosodd yr *envoi* gyntaf yng ngwaith y *trouvères* a'r *troubadours* canoloesol, gan ddatblygu fel cyfarchion i gyfeillion neu noddwyr y bardd. Gellir felly cysidro'r *envoi* fel rhywbeth sy'n sefyll ar wahân i'r gerdd ei hun, fel rhywbeth sy'n mynegu gobaith y bardd y bydd y gerdd yn dod â budd o rhyw fath iddo.

Tueddodd barddoniaeth Ffrangeg i symud o gyfrwng y gân tuag at lên yn ystod y 14g. Y prif ffurfiau a defnyddiwyd yn eu barddoniaeth lenyddol oedd y *ballade*, a ddefnyddiai byrdwn gyntaf ond a esblygodd i gynnwys *envoi*, a'r *chant royal* a defnyddiai *envoi* o'r cychwyn.

Prif ddehonglwyr y ffurfiau hyn oedd Christine de Pizan a Charles d'Orléans.

## Dolenni allanol 
*Barddoniaeth y trwbadwriaid 
*Traethawd ar yr *envoi* yng ngweithiau Christine de Pizan a Charles d'Orléans 
*Bywyd a gweithiau Christine de Pizan 
*Dolenni Charles d'Orléans 

Categori:Barddoniaeth Ffrangeg
Categori:Barddoniaeth Ffrainc yn yr Oesoedd Canol
Categori:Termau llenyddol
Categori:Trwbadwriaid
Envoi (cylchgrawn)

Cylchgrawn barddoniaeth Cymreig yn yr iaith Saesneg yw ***Envoi***, a enwir ar ôl y ffurf envoi o farddoniaeth.

## Hanes 
Cyhoeddwyd gyntaf ym 1957, cyhoeddir bellach gan Cinnamon Press.

### Golygyddion 
*Jan Fortune Wood

## Dolenni allanol 
*Envoi, Cinnamon Press 

Categori:Barddoniaeth Saesneg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1957
Gogledd Swydd Lanark

Un o awdurdodau unedol yr Alban yw **Gogledd Swydd Lanark** (Gaeleg yr Alban: *Siorrachd Lannraig a Tuath*; Saesneg: *North Lanarkshire*). Mae'n cynnwys rhan ogleddol yr hen Swydd Lanark.

Mae'n ffinio ar ogledd-ddwyrain Glasgow, ac mae rhai o faesdrefi Glasgow yng Ngogledd Swydd Lanark. Mae hefyd yn ffinio ar Stirling, Falkirk,De Swydd Dumbarton, Gorllewin Lothian a De Swydd Lanark. Y ganolfan weinyddol yw Motherwell.

200px|bawd|canol|Lleoliad Gogledd Swydd Lanark yn yr Alban

## Trefi
*Airdrie
*Bellshill
*Coatbridge
*Cumbernauld
*Kilsyth
*Motherwell
*Wishaw

## Gweler hefyd
*Coatbridge, Chryston a Bellshill (etholaeth seneddol y DU)
*Motherwell a Wishaw (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Dalen

Gall yr enw **Dalen** gyfeirio at nifer o wahanol bethau:

## Enw 
*Defnyddir  fel enw cyntaf a chyfenw. Yn Norwyeg mae'n golygu "y dyffryn".
*Defnyddiwyd fel enw cyntaf am y tro cyntaf yn America, mae Dalen yn dod fwy poblogaidd.
*Mae'r enw i'w ganfod fwyaf yn ardaloedd Gogledd Dakota, Georgia a Texas.

## Llefydd 
*Dalen, pentref yn yr Iseldiroedd
*Dalen hefyd yw'r enw Almaeneg am dref Tomislavgrad, Bosnia a Hertsegofina.

## Arall
*Dalen, cyhoeddwr llyfrau stribedi comig yng Nghymru
----
Meini Harold

Cyfres o dri maen hir cynhanesyddol yw **Meini Harold** (Saesneg: ''Harold's Stones'') sy'n sefyll mewn cae ar gwr pentref Tryleg, Sir Fynwy.

Gosodwyd y meini mewn llinelliad rhywbryd yn ystod Oes yr Efydd, yn ôl pob tebyg. Mae eu pwrpas yn ddirgelwch. Er mai dim ond tri o feini sy'n sefyll heddiw, awgrymir y buont yn rhan o linelliad fwy sylweddol yn y gorffennol. Ceir "marciau cwpan" (*cupmarks*), chwedl yr archaeolegwyr, wedi'u cerfio ar ymyl ddeheuol y garreg ganol.

Mae'n gred boblogaidd fod y pentref wedi ei enwi ar ôl y meini hyn (Tre*llech* yw un o'r ffurfiau amgen ar enw'r pentref).

## Cyfeiriadau
Harold
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Dalen (cyhoeddwr)

bawd|124px|Logo Dalen

Cyhoeddwr Cymreig yw **Dalen**, sy'n arbenigo mewn cyhoeddi nofelau graffig a llyfrau plant ar ffurf stribedi cartŵn yn yr iaith Gymraeg a'r Saesneg. Sefydlwyd y wasg yn 2005 a lleolir yn Nhresaith, Ceredigion.

Mae eu cyfresi'n cynnwys Anturiaethau Tintin a Lewsyn Lwcus yn Gymraeg ar gyfer plant.

Mae'r cyfresi nofelau graffig *Arthur* ac *Y derwyddion* (*"Druids"*) ar gyfer oedolion ar gael yn y Gymraeg a'r Saesneg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Dalen

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2005
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Economi Ceredigion
Saith Maen

Rhes neu linelliad o feini hirion yw'r **Saith Maen**, a leolir ar y mynydd-dir fymryn tu allan i bentref Craig-y-nos yn ardal Brycheiniog, Powys. Credir eu bod yn dyddio o ddechrau Oes yr Efydd (tua'r 2il fileniwn CC). Cyfeirnod OS (map 160): SN 833154

Mae'r rhes o saith garreg yn gorwedd ar rosdir rhwng afonydd Tawe a Thywyni. Maent wedi eu gosod ar linelliad o'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain i ffurfio rhes hir gyda rhai o'r cerrig wedi syrthio. Mae'r maen mwyaf gogleddol, y talaf sy'n dal i sefyll, yn mesur 1.6 m o uchder, ond mae dau o'r cerrig sydd wedi cwympo yn mesur 2.3 a 2.6 metr ac yn feini sylweddol. Mae'r meini mwyaf deheuol yn llai o gryn dipyn, rhwng 0.8 a 0.7 metr. Ceir bwlch rheolaidd o tua 1 metr rhyngddynt.
250px|bawd|chwith|Saith Maen

Ceir rhai meini llai eraill yn agos i'r safle a cheir olion chwareli cerrig yn yr ardal hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Meini hirion Cymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Nidum

280px|bawd|chwith|Nidum: gweddillion porth dwyreiniol y gaer.
Caer Rufeinig a godwyd yng Nghastell-nedd yw **Nidum** (Lladiniad o'r gair Brythoneg **Nid*, sef 'Nedd'); . Fe'i codwyd rhwng tua 75 ac 120 OC ar diriogaeth y Silwriaid fel rhan o rwydwaith o gaerau a ffyrdd ar draws de Cymru.

Fe'i canfuwyd yn agos i'r ystad dai a adnabyddir fel Roman Way, ar lan orllewinol Afon Nedd. Roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy'n gorwedd dan feysydd chwarae Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin heddiw.

Codwyd caer bren yno tua'r flwyddyn 75 OC yng nghyfnod y llywodraethwr Julius Frontinus. Tynwyd y gaer gyntaf honno i lawr a chodi un o gerrig yn ei lle tua'r flwyddyn 120 OC, ond ymddengys mai bur fu ei barhad. Mae rhannau o'r pyrth deheuol a de-ddeheuol i'w gweld ac mae rhai rhannau eraill o'r safle wedi'u cloddio gan archaeolegwyr.

Roedd yn mesur tua 525m wrth 525m ac yn ddigon mawr i fod yn wersyll i tua 500 o filwyr. Cysylltiai ffordd Rufeinig caer Nidum gyda Maridunum (Caerfyrddin) i'r gorllewin a Viroconium (Caerwrygion) i'r dwyrain.

Mae darganfyddiadau o'r safle i'w gweld yn Amgueddfa Castell-nedd.

## Cadw 
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: GM215.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Nidum  ar wefan RomanBritain.org

Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Castell-nedd
Categori:Safleoedd archaeolegol Castell-nedd Port Talbot
New Lanark

Pentref model yn ne-orllewin yr Alban yw **New Lanark**. Saif yn awdurdod unedol De Swydd Lanark, ar lan Afon Clud, tua 1.4 milltir (2.2&nbsp;km) o Lanark.

Sefydlwyd y pentref ym 1786 gan David Dale, ac adeiladodd felinau cotwm a thai ar gyfer y gweithwyr. Roedd o'n fanciwr o Glasgow. Ffurfiodd o bartneriaeth gyda Richard Arkwright, dyfeisydd y Ffrâm nyddu, ac roedd o'n ddylanwad mawr ar Chwyldro diwydiannol Lloegr. Crewyd melin gotwm, yn defnyddio pŵer Afon Clud, yn union fel gwnaeth Arkwright yn Cromford. Daeth eu partneriaeth i ben ar ôl blwyddyn, arhosodd Dale am 15 mlynedd arall, yn creu traddodiad ddyngarol yno.

bawd|dim|New Lanark

Priododd Caroline, merch David Dale, Robert Owen ym 1799, a ffurfiodd bartneriaeth i brynu’r melinau. O dan ddylanwad Robert Owen daeth New Lanark yn adnabyddus fel esiampl o weithredu er budd y gweithwyr. Creodd ddiwygiadau cymdeithasol, addysgol a gweithiol, a disgrifiodd y datblygiadau fel “the most important experiment for the happiness of the human race that has yet been instituted in any part of the world”. Credodd Owen bod New Lanark yn lle delfrydol i greu newid cymdeithasol, yn bell o ddinasoedd mawr, a defnyddiodd elw ei felinau i dalu am y fath newid. Lleihawyd y diwrnod gwaith i ddeg awr a hanner a sefydlwyd meithrinfa ar gyfer plant a oedd yn weithwyr cyn cyrhaeddiad Owen. Sefydlodd ffowndri haearn a gweithdy peirianwaith. Cyflogwyd meddyg, yn defnyddio cronfa i’w dalu. Cyfrannoddodd y gweithwyr at y gronfa, a chawsant hawl i gymryd pres ohoni pan oeddent y sâl. Crewyd llwybrau a choedwigoedd o gwmpas y melinau a rhoddwyd rhandiroedd i’r gweithwyr.

Sefydlodd Owen ‘Institiwt i Ffurfio Cymeriad’ ym 1816, ac ysgol i’r plant ym 1817, yn rhoi addysg llawn amser i blant oedd yn gweithio cynt yn y melinau. Ni chaniatawyd gwaith gan blant o dan 10 oed  yn y melinau. Ni chaniatawyd cosb gorfforol yn yr ysgol. Roedd cerddoriaeth, dawns, natur, hanes, daearyddiaeth celf, ysgrifennu, darllen a rhifyddeg yn rhan o’r cwricwlwm. Roedd dosbarthiadau nos ar gael i’r gweithwyr, yn ogystal â chyngerrdau, dawns, darlithoedd, a gwasanaethau crefyddol. Defnyddiwyd yr Institiwt hyd at 1968, pan gaeodd y melinau.

Erbyn 1799, roedd New Lanark y felin gotwm fwyaf yn yr Alban, ac un o ffatrioedd mwyaf y byd. Roedd mwy na 2,000 o bobl yn byw neu weithio yn y pentref. Cynhyrchwyd cotwm yno am bron 200 mlynedd, hyd at 1968.. Caeodd y melinau cotwm ym 1968. Adferwyd y rhan fwyaf o'r pentref fel atyniad i ymwelwyr, ac fe'i dynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Sefydlwyd Ymddiriedolaeth New Lanark ar 21 Mehefin1984 i hwrwyddo adferiad a chadwraeth y pentref. Mae gan yr yddiriedolaeth 3 is-gwmni, sy’n hwyluso comuned a gwaith y pentref, gan gynnwys addysg, cyflogaeth, tai, gwesty, twristiaeth, pŵer hydroelectrig a chynhyrchu.

## Oriel

Delwedd:NewLanark02LB.jpg
Delwedd:NewLanark03LB.jpg
Delwedd:NewLanark04LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan New Lanark 

Categori:Pentrefi De Swydd Lanark
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Motherwell

Tref yn ne yr Alban a phrif ganolfan weinyddol awdurdod unedol Gogledd Swydd Lanark yw **Motherwell** (Gaeleg: *Tobar na Màthar*; Sgoteg: *Mitherwall*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 30,311. Mae Caerdydd 481.9 km i ffwrdd o Motherwell ac mae Llundain yn 539.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Glasgow sy'n 18.3&nbsp;km i ffwrdd.

Arferai Motherwell fod y ganolfan cynhyrchu dur fwyaf yn yr Alban, a chafodd y llysenw *Steelopolis*. Caeaodd gwaith dur Ravenscraig yn 1992. Mae pencadlys Heddlu Strathclyde yma, ac mae tîm pêl-droed adnabyddus, Motherwell F.C..

## Enwogion
*Alexander Gibson (1926-1995), arweinydd cerddorfaol
*Katie Leung (g. 1987), actores

## Cyfeiriadau

Categori:Trefi Gogledd Swydd Lanark
Dalen (pentref)

Pentref hynafol a chyn-bwrdeistref yn nhalaith Drenthe yng ngogledd-ddwyrain yr Iseldiroedd yw **Dalen**. Mae wedi bod yn rhan o fwrdeistref Coevorden ers 1998. Roedd 3,470 o drigolion yn y pentref ar 1 Ionawr 2004.

Mae nifer o siopau, pobyddion a bwytai yn y pentref yn ogystal a'r tafarn D'aolle Bakkerij. Mae'n gyrchfan teuluol o fewn pellter seiclo o 'De Huttenheugte'. Mae gorsaf reilffordd Dalen yn cysylltu â Emmen a Coevorden/Zwolle.

Mae Dalen yn adnabyddus am ei sawl melin wynt, gan gynnwys Melin wynt De Bente.

## Trigolion o nôd 
* Karsten Kroon, seiclwr, ganwyd yn Dalen
* Gerald Sibon, chwaraewr pêl-droed, ganwyd yn Dalen
* Albert Bouwers, optegydd, ganwyd yn Dalen ym 1893.

## Cyfeiriadau 
Categori:Trefi'r Iseldiroedd
Categori:Drenthe
Gwasg y Bwthyn

Cyhoeddwr Cymreig yw **Gwasg y Bwthyn**, sy'n cyhoeddi llyfrau yn yr iaith Gymraeg a'r Saesneg. Sefydlwyd y wasg yn 2003 a lleolir yng Nghaernarfon, Gwynedd.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
*2007 Gwobr Tir na n-Og – Llyfrau Cymraeg ar gyfer y sector cynradd: Mair Wynn Hughes, *Ein Rhyfel Ni*

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2003
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Caernarfon
Accent Press

Cyhoeddwr Cymreig yw **Accent Press Ltd**, sy'n arbenigo mewn cyhoeddi llyfrau yn yr iaith Saesneg, yn enwedig ffuglen. Sefydlwyd y wasg gan Hazel Cushion yn 2003 a lleolir ym Medlinog, Merthyr Tudful.

Accent Press sy'n cyhoeddi llyfrau Saesneg y gyfres Stori Sydyn yng Nghymru. Maent hefyd yn cyhoeddi llyfrau addysgol dan yr enw Curriculum Concepts UK Ltd, a ffuglen erotig odau eu imprint Xcite Books.

Lesley Cookman, Roger Granelli a Simon Hall yw prif awduron ffuglen y wasg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Accent Press

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2003
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Merthyr Tudful
Parthian Books

Cyhoeddwr Cymreig yw **Parthian Books**, sy'n arbenigo mewn cyhoeddi llyfrau yn yr iaith Saesneg, yn enwedig ffuglen. Sefydlwyd y wasg ym 1993 a lleolir yn Aberteifi, Ceredigion.

Parthian sy'n cyhoeddi cyfres Library of Wales, sef ail-argraffiadau o lenyddiaeth clasurol Saesneg o Gymru.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Parthian Books

Categori:Aberteifi
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1993
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Moel y Fen

250px|bawd|Moel y Fen o'r de

Bryn ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot yw **Moel y Fen**. Uchder: 267 metr.

Mae'n gorwedd tua 1 filltir i'r dwyrain o dref fechan Cwmafan a thua'r un pellter i'r gogledd o bentref Bryn. I'r gorllewin a'r gogledd ceir Cwm Afan. Mae rhan ogleddol y bryn yn goediog.

Gellir dringo Moel y Fen trwy ddilyn llwybrau sy'n cychwyn o Fryn neu ger Cwmafan.

## Dolen allanol
* Lleoliad Moel y Fen ar y map OS.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Castell-nedd Port Talbot
Ansel Adams

Ffotograffydd ac amgylcheddwr o'r Unol Daleithiau oedd **Ansel Easton Adams** (20 Chwefror 1902 – 22 Ebrill 1984), sydd fwyaf adnabyddus am ei ffotograffau du a gwyn o Orllewin America, yn enwedig o Barc Cenedlaethol Yosemite. *Moonrise, Hernandez, New Mexico* yw un o'i ffotograffau enwocaf.

## Gweler hefyd
* *Ansel Adams: a Documentary Film*

Categori:Arlunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dringwyr
Categori:Ffotograffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Mayfair

Ardal yng nghanol Llundain, prifddinas Lloegr, yw **Mayfair**, a leolir yn Ninas Westminster.

## Hanes 
Enwir Mayfair ar ôl gŵyl flynyddol *May Fair* a barhaodd bythefnos, a gynhaliwyd o 1686 ar safle Shepherd Market heddiw, hyd iddo gael ei wahardd yno ym 1764. Hyd 1686, cynhaliwyd y May Fair yn Haymarket, ac ar ôl 1764, symudwyd i Fair Field yn Bow gan fod y trigolion a oedd yn weddol gyfoethog yn teimlo fod y ffair yn 'tynnu tôn y lle i lawr'.

Mae Mayfair yn ffinio â Hyde Park i'r gorllewin, Oxford Street i'r gogledd, Piccadilly a Green Park i'r de a Regent Street i'r dwyrain. Datblygwyd y rhan helaeth o'r ardal rhwng canol yr 17g a chanol yr 18g, fel ardal breswyl ffasiynol, gan nifer o berchnogion, y pwysicaf o'r rhain oedd y teulu Grosvenor. Prynodd y teulu Rothschild rannau mawr o Mayfair yn ystod yr 19g. Mae rhydd-ddaliad rhan helaeth o Mayfair yn eiddo i Ystad y Goron.

Masnachol yw'r ardal yn bennaf erbyn hyn, gyda swyddfeydd mewn tai sydd wedi cael eu haddasu ac adeiladau newydd.

Mae adnabyddiaeth a bri Mayfair wedi tyfu oherwydd ei ddynodiad fel yr eiddo drytaf yn y set Brydeinig o'r gêm Monopoly.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Safle'r May-fair gwreiddiol 
* BBC: *Reviving the Mayfair May Fair*
* Hanes Mayfair 

Categori:Ardaloedd Dinas Westminster