open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wem

Tref farchnad yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Wem**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Wem Urban yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif 9 milltir (14 km) i'r gogledd o'r Amwythig ar y rheilffordd rhwng y dref honno a Crewe yn Swydd Gaer.

Mae enw'r dref yn deillio o'r hen Saesneg *wamm*, sy'n golygu cors, gan fod tir corsiog yn bodoli yn ardal y dref. Dros amser, cafodd hyn ei lygru i ffurfio "Wem". 
Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 5,142.

## Dos i Wem
Mewn rhannau o'r hen Sir Feirionnydd defnyddir y term "*Dos i Wem*" i olygu "dos o 'ma", "i ffwr' a thi", "hel dy draed i rwle", "ffŵc off". Gan fod Wem ychydig bach dros y ffin rhwng Cymru a Lloegr grym yr ymadrodd yw "dos allan o'r wlad", "dos yn ddigon pell o'r fan hyn" 

## Glyn Dŵr
Ym 1410 cafodd tref Wem ei "llosgi'n llwyr a'i gwastraffu gan y gwrthryfelwyr Cymreig" yn ystod Gwrthryfel Glyn Dŵr. 

## Enwogion Wem 
* William Wycherley, dramodydd, yn byw llawer o'i blentyndod yn Trench Farm gerllaw Wem. 
* Barnwr Jeffreys
* William Hazlitt
* Greg Davies Magwyd y digrifwr stand-yp Greg Davies (ganwyd: 1968), yn y dref  ac aeth i Ysgol Thomas Adams yn Wem

### Pysen bêr
Yn y dref cafodd y bysen bêr ei drin yn fasnachol am y tro gyntaf, o dan yr amrywiaeth o'r enw *Eckford Sweet Pea*, ar ôl ei ddyfeisiwr, y garddwriaethwr Henry Eckford. Cyflwynodd isrywogaeth o'r bysen bêr gyntaf ym 1882, a sefydlodd yn Wem ym 1888, gan ddatblygu a chynhyrchu llawer mwy o isrywogaethau.

## Chwaraeon 
Mae clybiau chwaraeon yn y dref yn cynnwys:

* Clwb Pêl-droed Tref Wem
* Clwb Criced Wem 
* Clwb Tenis Wem
* 3 Clwb Bowlio 

## Bywyd crefyddol 
Yn y dref mae pedair prif eglwys:

* Eglwys Plwyf Anglicanaidd Sant Pedr a Sant Paul 
* Eglwys y Bedyddwyr 
* Yr Eglwys Fethodistaidd 
* Yr Eglwys Gatholig Rufeinig. 

## Oriel

Methodist_Church_in_Wem.jpg|Eglwys y Methodistiaid yn Wem
Wem_Rec_Ground.jpg| Maes hamdden Wem
Wem Church, Wem.jpg|Eglwys St Pedr a St Paul Wem
Wem War Memorial.jpg|Cofeb Rhyfel Wem
Wem Town Hall (geograph 4197043).jpg|Neuadd y dref
Wem High Street May 2020.jpg|Y Stryd Fawr

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Wem

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Watlington, Swydd Rydychen

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Watlington**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Rydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Wath-upon-Dearne

Tref yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Wath-upon-Dearne**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Rotherham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Wath-upon-Dearne boblogaeth o 33,427.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham
Categori:Trefi De Swydd Efrog
West Bromwich

Tref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **West Bromwich**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sandwell. Cyn 1974 roedd yn rhan o sir hanesyddol Swydd Stafford. Saif 5 milltir i'r gogledd-orllewin o Birmingham. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig West Bromwich boblogaeth o 72,945.

## Enwogion
*Denise Lewis (g. 1972), athletwraig

## Gweler hefyd
* The Hawthorns

## Cyfeiriadau

Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sandwell
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
West Tilbury

Pentref yn sir seremonïol Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **West Tilbury**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Bwrdeistref Thurrock.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Thurrock
Categori:Pentrefi Essex
Westbury, Wiltshire

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, ydy **Westbury**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Wiltshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 14,709.

bawd|dim|Hen Neuadd y Dref, Westbury

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Categori:Trefi Wiltshire
Westerham

Tref a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Westerham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Sevenoaks. Saif ar Afon Darent.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,475.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Sevenoaks
Categori:Plwyfi sifil Caint
Categori:Trefi Caint
Westhoughton

Tref a phlwyf sifil ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Westhoughton**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Bolton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 24,974.

Mae Caerdydd 233.7 km i ffwrdd o Westhoughton ac mae Llundain yn 278.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Salford sy'n 16.5&nbsp;km i ffwrdd.

## Enwogion
*Maxine Peake (g. 1974), actores

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Bolton
Categori:Plwyfi sifil Manceinion Fwyaf
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
West Mersea

Tref a phlwyf sifil yn Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **West Mersea**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Colchester.

Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 7000.

Mae Caerdydd 285.2 km i ffwrdd o West Mersea ac mae Llundain yn 76.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergaint sy'n 56.5&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Clwb hwylio
*Eglwys Sant Pedr a Sant Pawl 

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Colchester
Categori:Plwyfi sifil Essex
Categori:Trefi Essex
Weybridge

Tref yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Weybridge**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Elmbridge.

Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 19,463.

Mae Caerdydd 190.3 km i ffwrdd o Weybridge ac mae Llundain yn 28.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 25.8&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Elmbridge
Categori:Trefi Surrey
Weston-super-Mare

Tref ar lan y môr a phlwyf sifil yn sir seremonïol Gwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Weston-super-Mare**. Saif ar Fôr Hafren tua 18 milltir i'r de o Fryste. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 76,143.

Mae'n enwog am ei thraeth tywodog, er bod y môr ar drai yn gallu bod dros filltir i ffwrdd o'r traeth. Er iddi arfer bod yn rhan o Wlad yr Haf, cafodd ei gynnwys yn sir Avon o 1974 ymlaen. Pan gafodd sir Avon ei diddymu ym 1996, crewyd awdurdod unedol Gogledd Gwlad yr Haf, a Weston yn ganolfan weinyddol iddo. Lleolir rhan fwya'r dref ar dir isel gwastad, ond mae rhan o'r dref yn llechi ar lethrau Worlebury Hill, bryn carreg galch sydd yn rhan o'r Bryniau Mendip. 

## Tarddiad yr enw
Mae enw'r dref yn tarddu o'r Hen Saesneg am 'tref y gorllewin'. Ychwanegwyd y Lladin *super mare* 'ar y môr' yn ystod yr Oesoedd Canol, er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth nifer o drefi a phentrefi yn yr ardal o'r un enw. Defnyddiwyd enwau eraill yn yr Oesoedd Canol hefyd, megis Weston-propre-Worle, Weston-juxta-Mare a Weston-upon-More. Ceir y cyfeiriad cyntaf ato yn defnyddio ei enw presennol ym 1348.

## Hanes y dref
Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos bod pobl yn byw ar frig Worlebury Hill o'r Oes Carreg ymlaen, a cheir olion caer Oes Haearn yno hefyd, a chwalwyd, mae'n debyg, gan y Rhufeiniaid yn y ganrif gyntaf OC. Yn y *Domesday Book*, mae cyfeiriadau at nifer o lefydd sydd bellach yn ardaloedd o'r dref: Ashcombe (yn cynnwys safle canol y dref heddiw), Worle, Milton, Kewstoke ac Uphill. Yn yr Oesoedd Canol, tref bwysicaf yr ardal oedd Worle, sydd bellach yn faesdref i Weston. Ceir y cyfeiriad cyntaf at Weston ei hun yng nghyfnodion Deon Wells ym 1226. Mae hyn yn awgrymu i eglwys gael ei hadeiadu yno yn y 12g.

bawd|chwith|400px|Y traeth a Gerddi'r Gaeaf.
Serch hynny, hyd at y 19g, dim ond pentref pysgota bychan oedd Weston-super-Mare. Daeth tŵf mawr yn ystod y 19g gyda'r rheilffordd a'r diddordeb mawr Fictorianaidd mewn gwyliau ar lan y môr. Daeth ymwelwyr yn llu ar y rheilffordd o Fryste ac o Ganolbarth Lloegr. Cafodd glowyr de Cymru wyliau yno hefyd gan ddod ar y stemar olwyn o Gaerdydd a Chasnewydd. Adeiladwyd *villas* a thai mawr ar lethrau Worlesbury Hill o'r 1850au ymlaen.

Ers yr Ail Ryfel Byd mae lle Weston fel tref wyliau wedi dirywio. Mae costau teithio ar dramor wedi gostwng, ac felly mae'n well gan lawer o bobl gymryd eu gwyliau mewn gwledydd tramor megis Sbaen, Ffrainc a'r Eidal. Hefyd, gyda dirywiad diwydiant ledled Prydain, mae llai o weithwyr diwydiannol yn barod i gymryd eu gwyliau gyda'i gilydd.

bawd|centre|900px

## Gefeilldrefi
* - Hildesheim (1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Gogledd Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
Whaley Bridge

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Whaley Bridge**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref High Peak.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 6,455.

Ar 1 Awst 2019 symudwyd y dref ar orchmynion yr Heddlu Swydd Derby ar ôl i lifogydd achosi difrod i argae yn y Cronfa Ddŵr Toddbrook gerllaw. Mae'n ymddangos bod hyn wedi digwydd yn sgil newid hinsawdd.

## Enwogion
*Edwina Currie, gwleidydd

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref High Peak
Categori:Plwyfi sifil Swydd Derby
Categori:Trefi Swydd Derby
Whitehaven

Tref a phlwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Whitehaven**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland.

Mae Caerdydd 342.6 km i ffwrdd o Whitehaven ac mae Llundain yn 410.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerliwelydd sy'n 55.9&nbsp;km i ffwrdd.

## Enwogion
*Robert Salmon (1775–c.1845), arlunydd 
*Charlie Woods (g. 1941), chwaraewr pêl-droed
*Brad Kavanagh (g. 1992), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Categori:Trefi Cumbria
Whitnash

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Whitnash**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Warwick, ac mae'n cydgyffwrdd â threfi Warwick a Royal Leamington Spa.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 9,129.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Warwick
Categori:Plwyfi sifil Swydd Warwick
Categori:Trefi Swydd Warwick
Whittlesey

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, ydy **Whittlesey** (yn hanesyddol **Whittlesea** neu **Witesie**). Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Fenland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 16,058.

Mae Caerdydd 241.4 km i ffwrdd o Whittlesey ac mae Llundain yn 116&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Peterborough sy'n 8.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Fenland
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaergrawnt
Categori:Trefi Swydd Gaergrawnt
Wickham

Tref a phlwyf sifil yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr ydy **Wickham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dinas Caerwynt.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,299.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Caerwynt
Categori:Plwyfi sifil Hampshire
Categori:Trefi Hampshire
Whitworth, Swydd Gaerhirfryn

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Whitworth**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Rossendale.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,500.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Rossendale
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerhirfryn
Categori:Trefi Swydd Gaerhirfryn
Wickwar

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Wickwar**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol De Swydd Gaerloyw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,978.

## Cyfeiriadau
Categori:De Swydd Gaerloyw
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Wigan

Tref ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Wigan**.

Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 81,203.

Mae Caerdydd 232.4 km i ffwrdd o Wigan ac mae Llundain yn 283&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Salford sy'n 23&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau

Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Wigan
Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
Widnes

Tref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Widnes**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Bwrdeistref Halton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Widnes boblogaeth o 61,464.

Mae Caerdydd 211.5 km i ffwrdd o Widnes ac mae Llundain yn 272&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 15.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Catalyst Science Discovery Centre
*Eglwys Sant Lwc
*Eglwys Santes Fair
*Neuadd y dref
*Neuadd y Frenhines

## Enwogion
*Richard Bancroft (1544-1610), Archesgob Caergaint
*Syr Robert Mond (1867-1938), chemegydd a brawd Alfred Mond
*Jack Ashley (1922-2012), gwleidydd
*Angela Topping (g. 1954), bardd

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Halton
Categori:Trefi Swydd Gaer
Watchet

Tref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Watchet**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,785.

Mae Caerdydd 34.7 km i ffwrdd o Watchet ac mae Llundain yn 227.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerdydd sy'n 34.7&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|dim|Eglwys Sant Decuman, Watchet

## Cyfeiriadau
Categori:Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
Whitehill, Hampshire

Pentref a phlwyf sifil yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Whitehill**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Hampshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 13,259.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Hampshire
Categori:Pentrefi Hampshire
Categori:Plwyfi sifil Hampshire
Wigton

Tref a phlwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Wigton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland.

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiad Brackenlands.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,831.

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Categori:Trefi Cumbria
Wimborne Minster

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Dorset, De-orllewin Lloegr, ydy **Wimborne Minster**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dorset, ac mae'n rhan o Gytref De-ddwyrain Dorset.

Mae Caerdydd 112.5 km i ffwrdd o Wimborne Minster ac mae Llundain yn 153.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caersallog sy'n 32.6&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,524.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dorset
Categori:Plwyfi sifil Dorset
Categori:Trefi Dorset
Willenhall

Tref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Willenhall**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Walsall. Saif rhwng Wolverhampton a Walsall. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Willenhall boblogaeth o 51,429.

Mae Caerdydd 144.8 km i ffwrdd o Willenhall ac mae Llundain yn 178.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wolverhampton sy'n 5&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Walsall
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Winchcombe

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Winchcombe**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Tewkesbury.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,538.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Tewkesbury
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Wincanton

Tref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Wincanton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Gwlad yr Haf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,272.

Mae Caerdydd 71.5 km i ffwrdd o Wincanton ac mae Llundain yn 168.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wells sy'n 24&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:De Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
Windermere, Cumbria

Tref a phlwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Windermere**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Westmorland a Furness. Mae'n gorwedd ar lan Llyn Windermere yn Ardal y Llynnoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Westmorland a Furness
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Categori:Trefi Cumbria
Wilton, Wiltshire

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, ydy **Wilton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Wiltshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,579.

Mae'r tref wedi bod yn ganolfan bwysig ar gyfer gwehyddu carpedi ers 1741.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Categori:Trefi Wiltshire
Winsford

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Winsford**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 30,481.

Mae Caerdydd 195.7 km i ffwrdd o Winsford ac mae Llundain yn 248.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caer sy'n 25&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaer
Categori:Trefi Swydd Gaer
Winslow, Swydd Buckingham

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Winslow**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Buckingham.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Buckingham
Categori:Plwyfi sifil Swydd Buckingham
Categori:Trefi Swydd Buckingham
Winterton, Swydd Lincoln

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Lincoln, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Winterton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,899.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln
Categori:Plwyfi sifil Swydd Lincoln
Categori:Trefi Swydd Lincoln
West Malling

Tref a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **West Malling**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Tonbridge a Malling.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,590.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Tonbridge a Malling
Categori:Plwyfi sifil Caint
Categori:Trefi Caint
Witham

Tref a phlwyf sifil yn Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **Witham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Braintree.

Mae Caerdydd 265.7 km i ffwrdd o Witham ac mae Llundain yn 59.9&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergrawnt sy'n 56.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Braintree
Categori:Plwyfi sifil Essex
Categori:Trefi Essex
Withernsea

Tref a phlwyf sifil yn Nwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Withernsea**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 6,159.

Mae Caerdydd 331.1 km i ffwrdd o Withernsea ac mae Llundain yn 246&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Kingston upon Hull sy'n 25&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Efrog
Wiveliscombe

Tref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Wiveliscombe**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,893.

## Cyfeiriadau
Categori:Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
Wivenhoe

Tref a phlwyf sifil yn Essex, Dwyrain Lloegr, ydy **Wivenhoe**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Colchester.

Mae Caerdydd 289.6 km i ffwrdd o Wivenhoe ac mae Llundain yn 83.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergaint sy'n 65.7&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Colchester
Categori:Plwyfi sifil Essex
Categori:Trefi Essex
Woburn, Swydd Bedford

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, ydy **Woburn**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Canol Swydd Bedford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 933.

## Cyfeiriadau
Categori:Canol Swydd Bedford
Categori:Plwyfi sifil Swydd Bedford
Categori:Trefi Swydd Bedford
Wirksworth

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Wirksworth**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dyffrynnoedd Swydd Derby.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,038.

Mae Caerdydd 208.3 km i ffwrdd o Wirksworth ac mae Llundain yn 200.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Derby sy'n 19.3&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dyffrynnoedd Swydd Derby
Categori:Plwyfi sifil Swydd Derby
Categori:Trefi Swydd Derby
Wisbech

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, ydy **Wisbech**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Fenland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 22,841.

Mae Caerdydd 263.9 km i ffwrdd o Wisbech ac mae Llundain yn 128.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Peterborough sy'n 28.7&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Fenland
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaergrawnt
Categori:Trefi Swydd Gaergrawnt
Whitby

Tref a phlwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Whitby**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Scarborough. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 13,213.

Mae Caerdydd 375.2 km i ffwrdd o Whitby ac mae Llundain yn 331.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Efrog sy'n 66.1&nbsp;km i ffwrdd.
260px|chwith|Yr harbwr
Mae Avon Esk yn llifo trwy’r dref ac i’r harbwr. Mae Abaty Whitby ar ben bryn uwchben y dref; mae 199 o risiau yn arwain ato. Soniodd Bram Stoker am y dref yn  ei  nofel Dracula, cyhoeddwyd yn 1897. Mae pont droi yn cysylltu darnau gorllewinol a dwyreiniol y dref yn  ymyl y harbwr. Mae Parc Pannett bron ynghanol y dref, ger yr amgueddfa ac oriel gelfyddyd. Mae arch asgwrn Morfil ar y clogwyn gorllewinol a cherflun o James Cook, yn wynebu’r harbwr. Roedd o’n brentis yn y tref, ac adeiladwyd ei gychod ar lannau’r Esk. Mae nifer o westai mawrion ar ben y clogwyn gorllewinol; mae’r dref wedi bod yn boblogaidd gyda thwristiaid  ers yr oes Fictoria.

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Whitby

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Scarborough
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Wokingham

Tref a phlwyf sifil yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Wokingham**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Wokingham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 30,690.

Mae Caerdydd 162.1 km i ffwrdd o Wokingham ac mae Llundain yn 52.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 47.8&nbsp;km i ffwrdd.

## Enwogion
*Will Young (g. 1979), canwr

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Wokingham
Categori:Plwyfi sifil Berkshire
Categori:Trefi Berkshire
Woodbridge, Suffolk

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Woodbridge.''

Tref a phlwyf sifil yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Woodbridge**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Suffolk.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,749.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Suffolk
Categori:Plwyfi sifil Suffolk
Categori:Trefi Suffolk
Wood Green

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Haringey, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Wood Green**. Saif tua 6.7 milltir (10.8&nbsp;km) i'r gogledd o ganol Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Haringey
Wolsingham

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Wolsingham**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Durham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,720.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Durham
Categori:Plwyfi sifil Swydd Durham
Categori:Trefi Swydd Durham
Wolverton and Greenleys

Plwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Wolverton and Greenleys**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Milton Keynes.

Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 12,492.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Milton Keynes
Categori:Plwyfi sifil Swydd Buckingham
Wooler

Tref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Wooler**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,983.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Categori:Trefi Northumberland
Woodstock, Swydd Rydychen

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Woodstock**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Swydd Rydychen.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Mair Fadlen
*Palas Blenheim

## Enwogion
*Edward, y Tywysog Du (1330-1376)
*Winston Churchill (1874-1965), prif weinidog y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Gorllewin Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Wragby

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr ydy **Wragby**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Lindsey.

Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 1,361.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Lindsey
Categori:Plwyfi sifil Swydd Lincoln
Categori:Trefi Swydd Lincoln
Winchelsea

Tref fach yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Winchelsea**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Icklesham yn ardal an-fetropolitan Rother.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Winchelsea boblogaeth o 508.

Yn hanesyddol, roedd Winchelsea yn "dref hynafol" o'r Pum Porthladd (*Cinque Ports*).

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Tomos
*Neuadd y Llys

## Enwogion
*William Watson (1815-1877), gwleidydd yn Awstralia

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Rother
Categori:Trefi Dwyrain Sussex
Categori:Y Pum Porthladd
Yarm

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Yarm**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Stockton-on-Tees. Saif ar lan ddeheuol Afon Tees.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 8,384.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Stockton-on-Tees
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Wymondham

Tref a phlwyf sifil yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Wymondham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Norfolk.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 14,405.

Mae Caerdydd 318.5 km i ffwrdd o Wymondham ac mae Llundain yn 144.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Norwich sy'n 13.8&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Norfolk
Categori:Plwyfi sifil Norfolk
Categori:Trefi Norfolk
Yarmouth, Ynys Wyth

:*Peidiwch â chymysgu y dref hon â Great Yarmouth yn Norfolk.*

Tref, porthladd a phlwyf sifil yn Ynys Wyth, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Yarmouth**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 665.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Ynys Wyth
Categori:Porthladdoedd Lloegr
Categori:Trefi Ynys Wyth
Yate

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Yate**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol De Swydd Gaerloyw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 21,420.

Mae Caerdydd 53.3 km i ffwrdd o Yate ac mae Llundain yn 160&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bryste sy'n 13&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:De Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Yateley

Tref a phlwyf sifil yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Yateley**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Hart.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 20,471.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Hart
Categori:Plwyfi sifil Hampshire
Categori:Trefi Hampshire
Richard Briers

Actor Seisnig oedd **Richard David Briers**, CBE (14 Ionawr 1934 – 17 Chwefror 2013).

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i Joseph Benjamin Briers a'i wraig Morna Phyllis (née Richardson).  Pianydd ac athrawes oedd ei fam. Cafodd ei addysg yn Ysgol Rokeby, Kingston-upon-Thames.  Priododd yr actores Ann Davies.

## Teledu
**Marriage Lines* (1961–66)
**Brothers in Law* (1962)
**The Good Life* (1975–78)
**The Norman Conquests* (1977)
**All in Good Faith* (1985)
**Ever Decreasing Circles* (1984-89)
**If You See God, Tell Him* (1993)

## Ffilmiau
**Doctor in Distress* (1963)
**Henry V* (1989), fel Bardolph
*''Peter's Friends* (1992)
**Much Ado About Nothing* (1993), fel Leonato
**Hamlet* (1996), fel Polonius
**Love's Labour's Lost'' (2000)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2013
Derek Batey

Cyflwynydd teledu Seisnig oedd **Derek Batey** (8 Awst 1928 – 17 Chwefror 2013).

Roedd Batey yn enwog fel y cyflwynydd y sioe gwis ITV *Mr and Mrs* yn y 1960au a'r 1970au.

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Yeovil

Tref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **Yeovil**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Gwlad yr Haf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 30,378.

Mae Caerdydd 70.4 km i ffwrdd o Yeovil ac mae Llundain yn 187.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wells sy'n 29&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:De Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
Reginald Turnill

Newyddiadurwr a darlledwr o Loegr oedd **Reginald Turnill** (12 Mai 1915 – 12 Chwefror 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Darlledwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Dover
Pedro I, ymerawdwr Brasil

Sefydlwr ac arweinydd cyntaf Ymerodraeth Brasil oedd Dom **Pedro I** (12 Hydref 1798 – 24 Medi 1834).

Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Marwolaethau 1834
Laurent Gbagbo

Arlywydd Arfordir Ifori o 2000 hyd 2011 yw **Laurent Gbagbo** (ganwyd 31 Mai 1945) pan gafodd ei arestio. Yn Nhachwedd 2011 cafodd ei estraddodi gan y Llys Troseddol Rhyngwladol, yr unig arweinydd gwlad i'w roi o flaen y llys.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Arlywyddion y Traeth Ifori
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Traeth Ifori
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Traeth Ifori
Categori:Pobl a aned yn y Traeth Ifori
Mindy McCready

Cantores wlad o Americanes oedd **Malinda Gayle McCready** (30 Tachwedd 1975 – 17 Chwefror 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Pobl a aned yn Florida
Categori:Pobl o Nashville, Tennessee
Categori:Pobl fu farw yn Arkansas
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Louis Luyt

Dyn busnes, gweithredwr rygbi'r undeb a gwleidydd o Dde Affrica oedd **Louis Luyt** (**Oswald Louis Petrus Poley**, 18 Mehefin 1932 – 1 Chwefror 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Gweithredwyr a gweinyddwyr chwaraeon
Categori:Gwleidyddion o Dde Affrica
Categori:Pobl fusnes o Dde Affrica
John Poole

Ysgolhaig, llyfrgellydd a chemegydd o Loegr oedd **John Poole** (29 Mawrth 1932 – 21 Ionawr 2013). Ef oedd Prif Lyfrgellydd Tŷ'r Cyffredin o 1966 hyd 1990.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llyfrgellwyr
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Nottingham
Categori:Ysgolheigion o Loegr
Ronald Dworkin

Athronydd y gyfraith  o'r Unol Daleithiau oedd **Ronald Myles Dworkin** (11 Rhagfyr 1931 – 14 Chwefror 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2013
Worksop

Tref yn Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr ydy **Worksop**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bassetlaw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Worksop boblogaeth o 41,820.

Mae Caerdydd 246.5 km i ffwrdd o Worksop ac mae Llundain yn 211&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Sheffield sy'n 24.3&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Bassetlaw
Categori:Trefi Swydd Nottingham
Mike Banks

Dringwr a mynyddwr o Loegr oedd **Michael Edward Borg Banks** (22 Rhagfyr 1922 – 9 Chwefror 2013). Ef a Tom Patey oedd y cyntaf i gyrraedd copa Rakaposhi yng nghadwyn y Karakoram.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dringwyr
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Mynyddwyr o Loegr
Categori:Pobl o Wiltshire
Wotton-under-Edge

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr ydy **Wotton-under-Edge**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Stroud.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,627.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Stroud
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
M. S. Gopalakrishnan

Fiolinydd o India oedd **M. S. Gopalakrishnan** neu **MSG** (10 Mehefin 1931 – 3 Ionawr 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion o India
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Chennai
Tony Sheridan

Canwr a gitarydd o Loegr oedd **Tony Sheridan** (ganwyd **Anthony Esmond Sheridan McGinnity**, 21 Mai 1940 – 16 Chwefror 2013).  Chwaraeodd gyda The Beatles yn aml yn Hambwrg yn ystod dyddiau cynnar y band hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gitaryddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Norfolk
Odliadur

Geiriadur odlau yw **odliadur** a ddefnyddir i gyfansoddi cerddi a chaneuon.

Un o'r odliaduron mwyaf diweddar yw *Odliadur* Roy Stephens (Gwasg Gomer, 1978). O fewn y broliant, canodd T. Llew Jones:

:Odliadur di-ail ydyw
:Mawr ei werth i'r Cymry yw.

Hwn oedd yr odliadur cyntaf ers *Geiriadur y Bardd* gan Cynddelw ym 1874 - yr odliadur Cymraeg cyntaf. Yn 2008, cyhoeddwyd diweddariad, *Yr Odliadur Newydd* gan Roy Stephens ac Alan Llwyd, sy'n cynnwys 5,000 yn fwy o eiriau na'r gyfrol gyntaf.

## Odliaduron ar y We
Yn Awst 2013 lansiodd y bardd Les Barker odliadur Cymraeg digidol a sgwennodd ar y cyd â Malcolm Weindling. Yn ogystal â darparu geiriau sy'n odli, mae hefyd yn darparu cyfieithiad o'r gair i'r Saesneg ac odlau Gwyddelig.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Yr Odliadur Digidol

Categori:Geiriaduron
Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Odl
Rick Huxley

Cerddor o Sais oedd **Richard "Rick" Huxley** (5 Awst 1942 – 11 Chwefror 2013). Ef oedd gitarydd bas y Dave Clark Five.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gitaryddion bas
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Gaint
William Turnbull

Cerflunydd o'r Alban oedd **William Turnbull** (11 Ionawr 1922 – 15 Tachwedd 2012).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerflunwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2012
Robert Nozick

Athronydd gwleidyddol  o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Nozick** (16 Tachwedd 1938 – 23 Ionawr 2002). Ei brif waith yw *Anarchy, State, and Utopia* (1974), ymateb rhyddewyllysiol i *A Theory of Justice* (1971) gan John Rawls.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Brooklyn
Categori:Pobl fu farw o ganser y stumog
George Curzon, Ardalydd 1af Curzon o Kedleston

Gwladweinydd a gwleidydd Ceidwadol o Loegr oedd **George Nathaniel Curzon, Ardalydd 1af Curzon o Kedleston**, KG, GCSI, GCIE, PC (11 Ionawr 1859 – 20 Mawrth 1925). Ef oedd Rhaglaw India o 1899 hyd 1905 a Gweinidog Tramor y Deyrnas Unedig o 1919 hyd 1924. O 1916 hyd 1925 ef oedd arweinydd y Ceidwadwyr yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Diplomyddion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Pobl o Swydd Derby
Categori:Rhaglawiaid India
Categori:Teulu Curzon
Leslie Ward

Arlunydd a gwawdluniwr o Loegr oedd **Syr Leslie Matthew Ward** (21 Tachwedd 1851 – 15 Mai 1922). Darluniodd a phaentiodd nifer o bortreadau a chartwnau a gyhoeddwyd yn *Vanity Fair*, dan y llysenwau "Spy" a "Drawl".

Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Gwawdlunwyr o Loegr
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1922
Guillaume Soro

Gwleidydd Iforaidd yw **Guillaume Kigbafori Soro** (ganwyd 8 Mai 1972). Ef oedd Prif Weinidog Arfordir Ifori o 2007 hyd 2012.

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Traeth Ifori
Categori:Pobl a aned yn y Traeth Ifori
Categori:Prif Weinidogion y Traeth Ifori
Kenneth Jarecke

Ffotonewyddiadurwr o Americanwr yw **Kenneth Jarecke** (ganwyd 24 Chwefror 1963). Ei ffotograff enwocaf yw llun o filwr Iracaidd marw, un o'r delweddau amlycaf o Ryfel y Gwlff.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gohebyddion rhyfel o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Missouri
Petro Vlahos

Arloeswr effeithiau arbennig oedd **Petro Vlahos** (20 Awst 1916 – 10 Chwefror 2013). Datblygodd y sgrîn las a'r sgrîn werdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arloeswyr ffilm
Categori:Effeithiau arbennig
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2013
Waylon Jennings

Canwr gwlad Americanaidd oedd **Waylon Arnold Jennings** (15 Mehefin 1937 – 13 Chwefror 2002).  Ymhlith ei ganeuon mwyaf poblogaidd y mae: "Good Hearted Woman" a '"Luckenbach, Texas". Ym 1958 trefnodd Buddy Holly sesiwn recordio ar ei gyfer a recordiodd "Jole Blon" a "When Sin Stops (Love Begins)" ac ymunodd gyda band Holly, fel gitarydd bas.

Cafodd ei eni yn Littlefield, Texas.

## Dolen allanol
* Gwefan Swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl fu farw yn Arizona
Hilary Mantel

Nofelydd ac awdures straeon byrion o Saesnes oedd **Hilary Mary Mantel** (6 Gorffennaf 1952 &ndash; 22 Medi 2022). Enillodd Wobr Booker 2009 am ei nofel hanesyddol *Wolf Hall*, a Gwobr Booker 2012 am *Bring Up the Bodies*.

Cafodd ei geni yn Glossop, Swydd Derby, fel **Hilary Mary Thompson**.  Priododd y newyddiadurwr Gerald McEwen ym 1972. Bu farw yn yr ysbyty Caerwysg, yn 70 oed, ar ôl dioddef strôc.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
*''Every Day is Mother's Day* (1985)
**A Place of Greater Safety* (1992)
**A Change of Climate* (1994)
**An Experiment in Love* (1996; enillydd y Wobr Hawthornden)
**The Giant, O'Brien* (1998)
### Hunangofiant
**Someone to Disturb*
**Giving Up the Ghost'' (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr hanesyddol Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Derby
Categori:Pobl fu farw yng Nghaerwysg
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Willesden

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Brent, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Willesden**. Saif tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r  gogledd-orllewin o ganol Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Brent
Workington

Tref a phlwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Workington**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland. Mae'n saif ar aber Afon Derwent.

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiadau Barepot, Harrington a Siddick

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 25,207.

Mae Caerdydd 351.5 km i ffwrdd o Workington ac mae Llundain yn 416.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerliwelydd sy'n 48.8&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Categori:Trefi Cumbria
Wicidata

Prosiect cydweithredol, byd-eang ydy **Wicidata** gan gymuned Wicimedia (neu Wicifryngau); fe'i bwriedir i ganoli data ar gyfer prosiectau megis Wicipedia, fel a wneir gyda Comin Wicimedia. Mae'r cynnwys, fel gyda gweddill y teulu "Wici" wedi'i drwyddedu ar ffurf cynnwys rhydd, agored  tebyg i'r CC-BY-SA a ddefnyddir ar y wici hwn.

## Y defnydd ar y Wicipedia Cymraeg
Cafodd ei lansio ar 30 Hydref 2012 ac ar 21 Chwefror y flwyddyn ganlynol fe'i gwelwyd oddi fewn i'r Wicipedia Cymraeg pan ddechreuwyd canoli'r dolennau ieithoedd. Y bwriad gwreiddiol oedd cadw data ffeithiol nad yw'n newid (e.e. hyd afon neu ddyddiad geni) yn ganolog, gyda'r wybodaeth honno'n cael ei galw'n otomatig i wybodlenni a phrosiectau eraill Wicimedia.

Ar 19 Tachwedd 2015, ychwanegwyd rhestr o baentiadau ar y ddalen Rhestr o luniau gan Jacob van Ruisdael, a oedd yn defnyddio'r "Nodyn:Wikidata list" i alw'r data o gronfa ddata Wicidata i'r dudalen ar Wicipedia. Ym Mehefin 2016 crëwyd rhestr o eglwysi a enwyd ar ôl Beuno, ac erbyn Hydref y flwyddyn honno crëwyd 9,500 o restri Wicidata ar adar gyda phob un ohonynt hefyd yn tynnu llif i'r wybodlen drwy ddefnyddio'r Nodyn:Blwch tacson. Yng Ngorffennaf 2016 galluogwyd Gwybodlen gyfan a oedd yn tynnu data o Wicidata: Telesgop Pegwn y De. Erbyn Rhagfyr 2016 roedd gan cy-wici dair gwaith mwy o restri Wicidata na phob Wicipedia arall (dros 290 o ieithoedd) gyda'i gilydd 17,100) a phob un o'r rhain yn tynnu llif otomatig o Wicidata.

### Gwybodlenni
Ceir Categori o ddynodwyr (neu 'codau-Q') sydd heb gyfieithiad yn :Categori:Tudalennau gydag elfennau o WD heb eu cyfieithu.

Rhoddwyd y canlynol:

*yn gyfan (gyda'r wybodlen gyfan yn dod o Wicidata)
**Nodyn:Gwybodlen telesgop/Wicidata; Gorffennaf 2016
**Nodyn:Gwybodlen person/Wicidata; Gorffennaf 2017
**Nodyn:Gwybodlen cwmni/Wicidata; Hydref 2017
**Nodyn:Cyffuriau; Hydref 2017; ar gyfer cyffuriau meddygol
**Nodyn:Gwybodlen genyn Ionawr 2018; ar gyfer genynnau
**Nodyn:Gwybodlen lle Hydref 2018; ar gyfer pob erthygl am leoliad ee gwlad, tref, pentref, castell, cromlech, afon ayb.
*yn rhannol (gyda rhan o'r wybodlen yn cymryd llif uniongyrchol o Wicidata)
**Nodyn:Blwch tacson; addaswyd y wybodlen a oedd yn bodoli'r barod ar gyfer llif Wicidata a'i rhoi ar dros 9,000 o erthyglau newydd ar adar.

bawd|canol|900px|Geirfa perthnasol

## Gweler hefyd
::Cymorth:Wicidata - geirfa
*Wiciadur
*Wiciddyfynu
*Wicipedia
*Wicidestun

## Cyfeiriadau
Categori:Wicipedia
Categori:Wicidata
Bob Godfrey

Animeiddiwr o Loegr oedd **Bob Godfrey** (27 Mai 1921 – 21 Chwefror 2013). Creodd y gyfres *Roobarb*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Animeiddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2013
Cyfalaf

Cysyniad economaidd yw **cyfalaf** sy'n cyfeirio at unrhyw beth sy'n hybu a galluogi cread gwerth. Mae cyfalaf wrth wraidd ideoleg economaidd cyfalafiaeth.

## Gweler hefyd 
* Cyfalaf benthyg
* Cyfalaf buddsoddion
* Cyfalaf clir
* Cyfalaf crynswth
* Cyfalaf cylchredol
* Cyfalaf nofiol
* Cyfalaf sefydlog

Categori:Cyfalafiaeth
Categori:Economeg wleidyddol
Raymond Cusick

Dylunydd cynhyrchiad teledu o Sais oedd **Raymond Patrick Cusick** (Mai 1928 – 21 Chwefror 2013). Dyluniodd y Daleks ar y gyfres *Doctor Who*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Doctor Who
Categori:Dylunwyr cynhyrchiad
Categori:Dylunwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Gussie Moran

Chwaraewraig tenis o'r Unol Daleithiau oedd **Gertrude Augusta "Gussie" Moran** (8 Medi 1923 – 16 Ionawr 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2013
Christopher Davis

: *Os ydych yn chwilio am Wasg Christopher Davies, ewch i fama.*

Cyhoeddwr a golygydd o Sais oedd **Christopher Davis** (28 Mehefin 1941 – 2 Rhagfyr 2012). Cyd-sefydlodd y cwmni cyhoeddi Dorling Kindersley ym 1974 gyda Peter Kindersley a Christopher Dorling.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cyhoeddwyr o Loegr
Categori:Golygyddion llyfrau o Loegr
Teithio'r gofod

[bawd|Y [Gwennol Ofod|Wennol Ofod yn lansio ar 12 Ebrill 1981, gan gludo'r gofodwyr John Yound a Robert Crippen i orbit y Ddaear. Hwn oedd STS-1, perwyl cyntaf rhaglen gwennol ofod NASA.]]

Yn yr 20g dyfeisiodd bodau dynol ddulliau technolegol o deithio i'r gofod gan ddefnyddio llongau gofod.

## Cyfeiriadau 

Gofod
Categori:Fforio
Categori:Y gofod
Ffilm llawn cyffro

Ffilm yn y genre ffuglen llawn cyffro yw **ffilm llawn cyffro**, hynny yw stori llawn antur ac ymladd sy'n canolbwyntio ar arwr neu'r arwyr yn brwydro'n erbyn dyn drwg.

Gellir ystyried nifer o ffilmiau  ysbïo, trosedd, rhyfel, a'r Gorllewin Gwyllt yn ffilmiau llawn cyffro cynnar. Datblygodd y genre yn y 1970au, yn enwedig gan ffilmiau crefftau ymladd Hong Cong a Japan. Yn y 1980au datblygodd y genre yn yr Unol Daleithiau, gyda sêr megis Arnold Schwarzenegger, Sylvester Stallone, a Bruce Willis. Mae nifer o ffilmiau llawn cyffro Americanaidd yn enwog am eu llinellau bachog (*one-liners*). Ym mlynyddoedd diweddar mae ffilmiau archarwyr wedi cymryd lle ffilmiau llawn cyffro i raddau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ffuglen llawn cyffro
Llawn cyffro
Iz the Wiz

bawd|Enghraifft o waith Iz the Wiz
Arlunydd graffiti o Americanwr oedd **Michael "Iz the Wiz" Martin** (30 Tachwedd 1958 – 17 Mehefin 2009).

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr Americanaidd
Categori:Arlunwyr graffiti
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Queens
Nicos Anastasiades

Gwleidydd Cypraidd yw **Nicos Anastasiades** (; ganwyd 27 Medi 1946).

Categori:Arlywyddion Cyprus
Categori:Genedigaethau 1946
Bruce Millan

Gwleidydd o'r Alban oedd **Bruce Millan** (5 Hydref 1927 – 23 Chwefror 2013). Ef oedd Ysgrifennydd Gwladol yr Alban o 1976 hyd 1979.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Dundee
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Alban
Katy Perry

Cantores a chyfansoddwraig o'r Unol Daleithiau ydy **Katheryn Elizabeth Hudson** (ganwyd 25 Hydref 1984), sy'n cael ei hadnabod fel **Katy Perry**. Fe'i ganwyd yn Santa Barbara, California. Arferai ei rhieni ceidwadol ei hatal rhag gwrando ar gerddoriaeth pop. 
Mae gan Katy Perry gath o'r enw Kitty Purry.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Wolfgang Sawallisch

Arweinydd cerddorfa a phianydd o'r Almaen oedd **Wolfgang Sawallisch** (; 26 Awst 1923 – 22 Chwefror 2013). Ef oedd cyfarwyddwr celfyddydol Opera Talaith Bafaria o 1982 hyd 1992 ac yn gyfarwyddwr cerddorol Cerddorfa Philadelphia o 1993 hyd 2003.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinyddion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pianyddion o'r Almaen
Categori:Pobl o München
Penrhiw-llan

Pentref a chymuned yng Ngheredigion yw **Penrhiw-llan** (hefyd **Penrhiwllan**). Mae'n bentref canolig ei faint ar y ffordd A475 rhwng Llanbedr Pont Steffan a Chastell Newydd Emlyn, nepell o Landysul. Mae Afon Teifi yn llifo gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
*Fflur Dafydd, Nofelydd, academydd a cherddores Cymreig.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llandyfrïog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
C. Everett Koop

Llawfeddyg o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Everett Koop** (14 Hydref 1916 – 25 Chwefror 2013) a wasanaethodd yn swydd Prif Feddyg yr Unol Daleithiau o 1982 hyd 1989.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Llawfeddygon o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Meddygon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Brooklyn
Cwpan Lloegr

Cystadleaueth cwpan bêl-droed i glybiau Lloegr ydy **Cwpan Lloegr** neu **Gwpan yr FA** ( neu'r *FA Cup*). Chwaraewyd ei dymor cyntaf yn 1871-1872 ac mae Cwpan yr FA wedi'i gynnal unwaith y flwyddyn ers hynny (ac eithrio'r Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd). Ar y dechrau, roedd Cwpan FA Lloegr hefyd yn cynnwys clybiau Cymru a'r Alban. Yn  – enillodd Dinas Caerdydd Gwpan yr FA, yr unig dro i dîm o Gymru ei ennill.

Mae'r gystadleuaeth yn cael ei gweinyddu gan Gymdeithas Pêl-droed Lloegr a cheir cystadleuaethau dynion a merched.

Crystal Palace yw'r pencampwyr presennol, ar ôl curo Manchester City yn y gêm derfynol twrnamaint 2024–25. Arsenal yw'r tîm mwyaf llwyddiannus, gyda 14 teitl.

## Gweler hefyd
* Cwpan Lloegr y Merched

## Cyfeiriadau

Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Stan Musial

Chwaraewr pêl fas o Americanwr oedd **Stanley Frank "Stan" Musial** (ganwyd **Stanislaw Franciszek Musial**; 21 Tachwedd 1920 – 19 Ionawr 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Chwaraewyr pêl-fas o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr y St. Louis Cardinals
Categori:Pobl a aned yn Pennsylvania
Categori:Pobl fu farw ym Missouri
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Bwylaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Rwsinaidd