open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dawns forys

bawd|250px|Dawnswyr Earlsdon yng Gŵyl Werin Whitby
bawd|250px|Dawnswyr Cadi Ha yng Nghaerwys
bawd|250px|Plough Stots Goathland
bawd|250px|Dawnswyr morys yn California

Mae **Dawns Forys** yn fath o ddawns werin Seisnig.

## Tarddiad y gair ‘Morys’
Mae’n debyg bod y gair yn tarddu o’r Ffrangeg *morisque*. Daeth *morisque* yn *moricsh* yn Fflemineg ac wedyn *moryssh* yn Saesneg.

Gwelodd Cecil Sharp ddawns forys am y tro cyntaf ym 1899, a chasgliodd o’r gerddoriaeth. Ffurfiodd yr English Folk Dance and Song Society ym 1911, y daeth yn yr English Folk Dance and Song Society ym 1932.

Cyhoeddodd Sharp rhan cyntaf y Llyfr Morys ym 1907, a’r ail ran ym 1909. Cyhoeddwyd Llyfr Morys Esprans gan Mary Neal ym 1910. Defnyddiwyd y llyfrau mewn ysgolion a mewn clybiau dawns werin.

Ffurfiwyd mwy o glybiau morys a chleddf yn y 20au a 30au. Ffurfiwyd y Cylch Morys ym 1934 gan Ddawnswyr Caergrawnt, Dwyrain Surrey, Greensleeves, Letchworth, Prifysgol Rhydychen a Thaxted. Ffurfiwyd mwyafrif y clybiau yn ystod yr 80 mlynedd ddiwethaf. Mae gan pob clwb sgweier, sydd yn drefnydd, blaenwr, sydd yn dysgu’r dawnsiau, a bagman, sydd yn drysorydd.

Mae sawl math o ddawns forys, yn cynnwys defnydd o ffyn, cadachau a chleddyfau yn ogystal â dramau mwmio a defodau gwerinol, yn cynnwys Dawns forys Gotswold, Dawns forys Molly, Dawns forys cyffiniau Cymru, Dawns forys clocsen Gogledd-orllewinol, Dawns forys cleddyf hir a Dawns Rapper

Cynhelir cyfarfod blynyddol y Cylch Morys yn Thaxted, Essex.

## Y calendr
Yn draddodiadol, perfformwyd dawns forys ar amserau penodol y flwyddyn; yng nghanolbarth Lloegr, y Sulgwyn; Yn y gogledd-orllewin, yr Haf; cleddyf hir a rapper, y Nadolig. Erbyn hyn perfformir dawns forys yng ngwyliau werin trwy’r flwyddyn. Mae sawl math o ddawns forys sydd yn unigryw i un lleoliad penodol, megis Gŵyl Cadi Ha yn Nhrefynnon, Dawnswyr Cnau Coco Bacup, Dawnswyr Corn Abbots Bromley a Dawns Obby Oss Padstow.

## Dramau mumming
Dramau traddodiadol gyda enwau amrywiol o ardal  ardal, megis *souling*, *pace-egging*, *tipteers* a *plough jacks*. Perfformir y drama tu mewn neu tu allan tafarndai, heb lwyfan. Casglwyd eu geiriau traddodiadol erbyn 1914. Ychwanegir darnau newydd i adlewyrchu digwyddiadau cyfoes. Mae cymeriadau sydd yn gyffredin i’r dramau i gyd; Sant Siors, marchog Twrcaidd a meddyg. Fel arfer, lleddir Sant Siors gan y marchog Twrcaidd ac wedyn atgyfodir gan y meddyg.

bawd|250px|dim|Dawnswyr morys yng Gŵyl Werin Genedlaethol Awstralia

## Cyfeiriadau
Categori:Dawns werin yn Lloegr
Categori:Llên gwerin
Vilayet

Yr enw ar daleithiau o fewn Ymerodraeth Otomanaidd, wedi Diwygiad 1864, oedd **Vilayet**. Disodlodd y gyfundrefn newydd yr *eyalet* fel uned lywodraethu. Roedd y vilayet newydd wedi ei seilio ar Département gwladwriaeth Ffrainc. Gweinyddwyd y Vilayets gan Lywodraethwr (*Vali*). Islaw y Vilayet roedd dau neu fwy *sanjak* (fyddai'n cyfateb yn fras i sir yng Nghymru).

Gweithrwdwyr yr egwyddor o ddiwygiad llywodraeth lleol yn gyntaf yn 1864 gan greu Vilayet y Donaw (Danube) a ddaeth i fod yn egin tywysogaeth annibynnol Bwlgaria yn 1878. Rhwng 1867 ac 1884 ymestynwyd yr egwyddor ar draws yr ymerodraeth. Mewn rhai achosion fe barhaodd rhai siroedd (sanjak) yn annibynnol o'r vilayet ond gan cael eu rheoli'n uniongyrchol gan y llywodraeth ganolog am resymau'n ymwneud â gwleidyddiaeth, crefydd neu rhesymau strategol.

## Geirdarddiad
Daw'r gair *Vilayet* o'r Twrceg, sydd yn ei dro'n tarddu o'r Arabeg (Arabeg: ولاية wilaya|wilāya, Ffarsi: ولايت;).

## Gweinyddiaeth
vignette|300px|Vilayets en 1877.

Roedd yr Ymerodraeth Otomanaidd eisoes wedi dechrau moderneiddio'r weinyddiaeth a rheoleiddio ei daleithiau yn y 1840au. Mae'n bwysig cofio bod ffiniau ac enwau nifer y vilayets wedi newid rhwng eu sefydlu yn yr 1870au a diwedd yr Ymerodraeth yn 1918. Gwnaed hyn, fel ymhob gwladwriaeth arall, oherwydd rhesymau'n ymwneud â demograffeg, gwleidyddiaeth ac economeg.  Estynnodd y Gyfraith Vilayet i diriogaeth gyfan y Swltan gydag hierarchaeth unedau gweinyddol:

* Vilayet (talaith), wedi'i gyfarwyddo gan *vali*
* Sanjak (sir), dan arweiniad *mütesarrif*
* Kaza neu liva (dosbarth) o dan *kaimakam*
* Nahiye (cymuned), o dan *müdir*

Y vali oedd cynrychiolydd y Sultan yn y vilayet, ac o ganlyniad rheolwr goruchaf y weinyddiaeth. Fe'i cynorthwywyd gan nifer o ysgrifenyddion, yn gyfrifol am gyllid (defterdar), gohebiaeth ac archifau (mektubci), cysylltiadau rhyngwladol, gwaith cyhoeddus, amaethyddiaeth a masnach, a benodwyd gan y gweinidogion priodol. Gyda llywydd y Goruchaf Lys (Mufettis-i hukka-i Seri'a), ffurfiodd y swyddogion hyn gyngor gweithredol y vilayet. Yn ogystal, roedd cyngor taleithiol etholedig o bedwar aelod: dau Fwslimiaid a dau nad oeddynt yn Fwslimiaid.

## Map
Vilayets yr Ymerodraeth Otomanaidd yn 1900. Noder bod Bwlgaria, lle'r lleolwyd y vilayet gyntaf, wedi dod yn wlad annibynnol erbyn 1900.

miniatur|400px|Osmanisches Reich um 1900

Categori:Yr Ymerodraeth Otomanaidd
Llên y Llenor: Caradog Prichard

Astudiaeth feirniadol o waith Caradog Prichard gan Mihangel Morgan yw ***Caradog Prichard***. Gwasg Pantycelyn a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres *Llên y Llenor* a hynny yn 2000. 
Yn 2018 roedd y gyfrol allan o brint.

Astudiaeth feirniadol o gymhlethdod ac amwysedd gwaith Caradog Prichard, yn cynnwys sylw arbennig i'w nofel *Un Nos Ola Leuad*.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Caradog Prichard
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Ruth Roberts

Cymraes a yrrwyd i Dir Van Diemen (Tasmania) am saith mlynedd ym 1847 oedd **Ruth Roberts** wedi iddi ddwyn pedwar cabaets o ardd ger Y Bala.

Ym marn sawl hanesydd blaenllaw megis Deidre Beddoe derbyniodd merched a oedd wedi troseddu gosb lem trawsgludiad oherwydd bod angen cywiro’r anghydbwysedd a fodolai rhwng y rhywiau o fewn y cytrefi cosb.  Alltudiwyd troseddwyr benywaidd i Awstralia er mwyn bodloni chwantiau rhywiol y troseddwyr a’u swyddogion. O dan Ddeddf Trawsgludo mae lle i gredu fod merched wedi derbyn triniaeth wahanol i’w cyfatebwyr gwrywaidd am iddynt dderbyn y gosb hon am fân droseddau.

Wrth edrych ar y driniaeth a dderbyniodd troseddwyr benywaidd, yr hyn sy’n dod i’r amlwg yw’r gwrthdaro cyson a geir rhwng y ddelwedd o’r ferch eiddil a’r gred fod rhai merched yn wirioneddol ddrwg. 

## Cyfeiriadau
Categori:Carcharorion a alltudiwyd i Awstralia
Daeargryn Fukushima Ebrill 2011

Roedd **daeargryn Fukushima** ym mis Ebrill 2011 yn ôl-gryndod cryf maint 6.6 M ar Raddfa Richter, a ddigwyddodd am 17.16 JST (08:16&nbsp;UTC), ar 11 Ebrill yn ardal Hamadōri, Fukushima, Japan. Gyda chanolbwynt bas o 13 cilomedr (8.1 milltir), digwyddodd y daeargryn mewndirol tua 36 cilomedr (22 milltir) i'r gorllewin o Iwaki – gan ysgwyd y tir yn eang ac yn gryf, ac yn ddifrifol yn lleol. Dyma un o'r ôl-gryndodau i ddilyn daeargryn Tōhoku ar 11 Mawrth, a'r cryfaf i gael ei uwchganolbwynt ar y tir. 

Digwyddodd y daeargryn o ganlyniad i ddiffygion yn y ffawt i'r gorllewin o Iwaki, a bu llawer o dirlithriadau ar draws ardaloedd mynyddig gerllaw. Achoswyd sawl tân, ac roedd 220,000 o dai heb drydan. Cyflwynodd swyddogion rhybuddion lleol am tsunami, er na fu unrhyw donau sylweddol. Prin oedd y difrod i strwythurau o ganlyniad i'r daeargryn, ond lladdwyd pedwar unigolyn a niweidiwyd deg arall. Er hyn, deffrodd y symud yn y tir ffawt ddaearegol gerllaw, gan arwain at arolygon helaeth o'r rhanbarth gan ymchwilwyr. 

## Effeithiau 
Digwyddodd y daeargryn yn hwyr yn y prynhawn, ger rhanbarth â phoblogaidd gymharol uchel, Fukushima Prefecture. Er hyn, roedd y rhan fwyaf o adeiladau ger y canolbwynt yn medru gwrthsefyll dirgryniadau.  Caeodd Maes Awyr Tokyo pob llwybr glanio yn y maes awyr, a bu cryn effeithiau i'r trenau hefyd.

Bu sawl tân o ganlyniad i'r daeargryn, gydag un mawr yn nhref Asakawa. Ymhellach, gwnaeth dirlithriad falu dwy gar, a chladdu tri chartref yn y ddinas. O ganlyniad, bu farw dau unigolyn yn syth. Cafodd pedwar o bobl eu hanafu'n ddifrifol a'u hebrwng i'r ysbyty, ond bu farw un yn hwyrach. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Daeargrynfeydd
Categori:2011 yn Japan
Ysgol Maes y Gwendraeth

Ysgol gyfun ddwyieithog ym mhentref Cefneithin, Sir Gaerfyrddin, yw **Ysgol Maes y Gwendraeth**. Mae'n ysgol uwchradd ddwyieithog ar gyfer disgyblion rhwng 11 a 18 oed. Fe'i hagorwyd yn 2013 ar ôl uno Ysgol Maes yr Yrfa ac Ysgol y Gwendraeth. Yn 2023, roedd 1108 o ddisgyblion wedi eu cofrestru yno, gyda 181 o ddisgyblion yn y chweched ddosbarth.

Cymraeg yw iaith swyddogol yr ysgol o ddydd i ddydd, a hi yw'r iaith a ddefnyddir ar gyfer gwneud y gwaith gweinyddol a chymdeithasu hefyd. Yn ôl Llywodraeth Cymru mae gan yr ysgol Gategori 2A o ran statws ieithyddol. Ystyr hyn yw bod o leiaf 80% o'r pynciau (heblaw am Saesneg a Chymraeg) yn cael eu dysgu i bob disgybl drwy gyfrwng y Gymraeg. Fodd bynnag, caiff un neu ddau o bynciau eu dysgu i rai ddisgyblion drwy gyfrwng y Saesneg, neu yn y ddwy iaith. Mae'r ysgol yn nodi bod pob pwnc yn cael ei ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, ac eithrio Saesneg a Gwyddoniaeth (sy'n cael eu dysgu yn iaith ddewisol y disgybl o flwyddyn 8 ymlaen). 

Mae'r ysgol yn cystadlu yn yr Eisteddfod yn flynyddol. 

## Cyfeiriadau 
Maes y Gwendraeth
Categori:Ysgolion cyfun dwyieithog yng Nghymru
Clefyd Lyme

Clefyd heintus yw **clefyd Lyme**, a enwir hefyd yn Lyme borreliosis, a gaiff ei achosi gan facteria o'r genws *Borrelia* a giff ei ledaenu gan drogod. Yr arwydd mwyaf cyffredin o'r haint yw ardal goch ar y croen yn ehangu, a enwir yn erythema migrans, sy'n dechrau ar leoliad cnoiad gan drogen oddeutu wythnos ar ôl iddo ddigwydd. Fel arfer, nid yw'r rash yn cosi nac yn boenus. Nid yw oddeutu 25-50% o bobl sydd wedi'u heintio yn datblygu rash. Gall symptomau cynnar eraill gynnwys y dwymyn, cur pen a theimlo wedi blino. Os na chânt eu trin, gall symptomau gynnwys colli'r gallu i symud un neu ddwy ochr o'r wyneb, poen yn y cymalau, cur pen difrifol a gwddf stiff, neu'r galon yn gorguro, ymhlith eraill. Misoedd neu flynyddoedd yn ddiweddarach, gall episodau o boen yn y cymalau a chwyddo ddigwydd o dro i dro. Ar adegau, mae pobl yn datblygu poenau sydyn neu gosi yn eu coesau a'u breichiau. Er iddynt dderbyn triniaeth briodol, mae oddeutu 10 i 20% i bobl yn datblygu ponau yn y cymalau, problemau â'r cof, ac yn teimlo'n flinedig am o leiaf chwe mis.

Caiff y clefyd Lyme ei drosglwyddo i bobl drwy frathiad gan drogen wedi'i heintio o'r genws *Ixodes*. Fel arfer, rhaid i'r ddrogen fod wedi'i gysylltu am 36 o 48 awr cyn y gall y bacteria ledaenu. Yng Ngogledd America, *Borrelia burgdorferi* a *Borrelia mayonii* yw'r achos. Yn Ewrop ac Asia, mae'r bacteria *Borrelia afzelii* a *Borrelia garinii* hefyd yn achosion o'r clefyd. Ymddengys nad yw'r clefyd yn gallu trosglwyddo rhwng pobl, gan anifeiliaid eraill, neu drwy fwyd. Caiff diagnosis ei seilio ar gyfuniad o symptomau, hanes o gysylltiad â drogod, a phrofion o bosib am wrthgyrff yn y gwaed. Mae profion gwaed yn negyddol yn am yng nghamau cyntaf y clefyd. Nid yw profion am drogod unigol yn ddefnyddiol fel arfer.

Er mwyn atal y clefyd, gellir ceisio osgoi brathiadau gan drogod, drwy wisgo trwosus hir a defnyddio DEET i atal pryfaid. Gall defnyddio plaleiddiaid i leihau niferoedd trogod hefyd fod yn effeithiol. Gellir tynnu trogod oddi ar y croen hefyd. Os yw'r drogen a dynnwyd yn llawn gwaed, gellir defnyddio un dos o doxycycline i atal haint rhag datblygu, ond ni chaiff hyn ei argymell yn gyffredinol gan fod datblygu haint yn beth prin. Os yw haint yn datblygu, mae nifer o wrthfiotigau'n effeithiol, gan gynnwys docsycycylin, amoxicillin, a ceffwrocsim. Mae triniaeth arferol yn para dwy i dair wythnos. Mae rhai pobl yn datblygu haint wresog a phoenau yn eu cyhyrau a'u cymalau a all bara am un neu ddau ddiwrnod. Yn y rheiny sy'n datblygu symptomau, nid yw triniaeth gwrthfiotig hirdymor wedi bod yn ddefnyddiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Clefydau heintus
Deddf Trawsgludo 1717

Roedd trawsgludo yn rhan annatod o system gyfraith a threfn yng ngwledydd Prydain yn ystod y ddeunawfed ganrif. Pasiwyd Deddf Trawsgludo ym 1718. Bwriad y ddeddf hon oedd cael gwared â gwehilion cymdeithas drwy eu halltudio yn bell, bell o Brydain i diroedd newydd yr Ymerodraeth. Hyd nes 1776 America oedd prif gyrchfan llongau Prydeinig ond gyda dechrau Rhyfel Annibyniaeth yn America roedd gofyn canfod cyrchfan newydd, a dewiswyd Awstralia.

Rhwng 1787 ac 1852 anfonwyd 147,580 o droseddwyr o Brydain i Awstralia, ac yn eu plith roedd 283 o *ferched* o Gymru. Yn nechrau’r ddeunawfed ganrif ffurfiwyd cysyniadau ‘modern’ ynghylch rhywedd. Cred a oedd yn ennill lle blaenllaw gan gyfoeswyr oedd y gred awdurdodedig mai merched oedd y gwanaf o’r ddau ryw; yn gorfforol ac yn feddyliol. Ystyriwyd merched fel unigolion mamol, goddefol a chain. Yn ogystal â hyn, credai cyfoeswyr fod merched yn disgyn i mewn i ddau ddosbarth, y merched da a’r merched drwg. Lliwiwyd y gred hon gan draddodiadau Cristnogol; roedd merched un ai’n hollol dda, fel y Forwyn Fair, neu’n hollol ddrwg fel Efa yng Ngardd Eden. Gyda chredoau mor gadarn yn siapio’r ddelwedd o ferched roedd hi’n anochel y byddent hefyd yn lliwio’r system gyfreithiol ac yn arwain at amrywiaeth yn y driniaeth a dderbyniai troseddwyr benywaidd a gwrywaidd.

Ym 1866 mewn erthygl yn y *Cornhill Magazine* dywedwyd ‘*Criminal women, as a class, are found to be more uncivilised than the savage… less true to all natural and womanly instincts… they are guilty of lying, theft, unchastity, drunkenness, slovenliness.’* Roedd cryn stigma yn amgylchynu’r merched hyn; cawsent eu hystyried fel puteiniad meddw, israddol ac anfoesol.

Ym marn sawl hanesydd blaenllaw megis Deidre Beddoe derbyniodd merched a oedd wedi troseddu gosb lem trawsgludiad oherwydd bod angen cywiro’r anghydbwysedd a fodolai rhwng y rhywiau o fewn y cytrefi cosb.  Alltudiwyd troseddwyr benywaidd i Awstralia er mwyn bodloni chwantiau rhywiol y troseddwyr a’u swyddogion. O dan Ddeddf Trawsgludo mae lle i gredu fod merched wedi derbyn triniaeth wahanol i’w cyfatebwyr gwrywaidd am iddynt dderbyn y gosb hon am fân droseddau e.e. Ann Watkins a Ruth Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Deddfau Senedd Prydain Fawr 1717
Gwersyll heddwch

Mae **gwersyll heddwch** yn fath o wersyll heddwch corfforol sydd yn canolbwyntio ar weithgareddau gwrth-ryfel. Maent yn cael eu sefydlu y tu allan i ganolfannau milwrol gan aelodau o'r symudiad heddwch.

Dechreuodd gwersylloedd heddwch yn 1920au a dod yn fyd enwog yn 1982 o ddiolch i gyhoeddusrwydd gwersyll heddwch Menywod Greenham Common.

## Rhesymeg tu ôl i'r brotest 
Yn y Deyrnas Gyfunol, aeth pobl i fyw y tu allan i ganolfannau milwrol fel gwersylloedd protest fel modd i dystio yn erbyn presenoldeb arfau niwclear yn Ewrop.

## Cyfeiriadau
Categori:Heddychaeth
Heintiad y llwybr wrinol

Haint yw **heintiad y llwybr wrinol** sy'n effeithio ar ran o'r llwybr wrinol. Pan mae'n effeithio ar y llwybr wrinol isaf, caiff ei adnabod fel **llid y bledren** (**cystitis**) a phan fo'n effeithio ar y llwybr wrinol uchaf caiff ei adnabod fel **haint yr arennau** (pyelonephritis). Mae symptomau o haint y llwbr wrinol isaf yn cynnwys poen wrth ollwng dŵr, gollwng dŵr yn aml, a theimlo'r angen i ollwng dŵr yn aml, a theimlo'r angen i ollwng dŵr er bod y bledren yn wag. Mae symptomau o haint yr arennau yn cynnwys gwres a phoen abdomenol fel arfer yn ogystal â symptomau heintiad y lwybr wrinol isaf. Gall yr wrin yn ymddangos yn waedlyd, ond yn anaml. Mewn pobl ifanc iawn a hen iawn, gall y symptomau fod yn annelwig.

Yr achos mwyaf cyffredin o haint yw *Escherichia coli*, er gall bacteria arall neu gall fod o achos ffwng, ond yn anaml. Mae ffactorau risg yn cynnwys anatomi benywaidd, rhyw, clefyd y siwgr, gordewdra, a hanes teuluol. Er bod rhyw yn ffactor risg, ni chaiff heintiadau y llwybr wrinol eu categoreiddio fel haint a drosglwyddir yn rhywiol. Mae haint yr arennau, os yw'n digwydd, fel arfer yn dilyn llid y bledren ond gall hefyd fod o ganlyniad o heintiad a gludir gan waed. Gall diagnosis mewn menywod ifanc a iach fod yn seiliedig ar symptomau'n unig. Yn y rheiny sydd â symptomau annelwig, gall diagnosis fod yn anodd oherwydd gall bacteria fod yn bresennol heb fod yno haint. .

Mewn achosion nad ydynt yn gymhleth, caiff heintiadau'r llwybr wrinol eu trin â chwrs byr o wrthfiotigau megis nitroffwrantoin neu trimethoprim/sulfamethoxazole. Mae ymwerthedd i'r nifer o wrthfiotigau a ddefnyddir i drin y cyflwr hwn yn cynyddu. Mewn achosion cymhleth, mae'n bosibl y bydd angen cwrs hirach neu wrthfiotigau mewnwythiennol. Os nad yw symptomau'n gwella mewn dau neu dri diwrnod, mae'n bosibl y bydd angen rhagor o brofion diagnostig. Gall Ffenasopyridin helpu â symtpomau. Yn y rheiny sydd â bacteria neu gelloedd gwaed gwyn yn eu wrin, ond nid oes ganddynt symptomau, yn gyffredinol nid oes angen gwrthfiotigau, oni bai eu bod yn feichiog. Yn y rheiny sy'n cael eu heintio'n aml, gellir cymryd cwrs byr o wrthfiotigau cyn gynted â bo symptomau'n dechrau, neu gellir defnyddio cwrs hir o wrthfiotigau fel cam ataliol.

Mae oddeutu 150 miliwn o bobl yn datblygu heintiad y llwybr wrinol bob blwyddyn. Maent yn fwy cyffredin mewn menywod na dynion. Mewn menywod, nhw yw'r ffurf mwyaf cyffredin o heintiad bacterol. Mae hyd at 10% o fenywod yn cael heintiad y llwybr wrinol mewn blwyddyn, a 50% o fenywod yn cael o leiaf un heintiad yn eu bywyd. Maent yn digwydd amlaf rhwng 16 a 35 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Clefydau heintus
Y Wlad Ddu

Mae'r **Wlad Ddu** (neu'r **Ardal Ddu**, Saesneg: *The Black Country*) yn rhanbarth o Orllewin Canolbarth Lloegr, gorllewin Birmingham, ac mae'n aml yn cyfeirio at bob un o'r bwrdeistrefi Metropolitan, sef Dudley, Sandwell, Walsall a Wolverhampton , neu rai o'r bwrdeistrefi hyn. Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, daeth yn un o'r ardaloedd mwyaf diwydiannol ym Mhrydain, gyda phyllau glo, glo golosg, ffowndrïau haearn, ffatrïoedd gwydr, gweithfeydd brics a melinau dur, gan gynhyrchu lefel uchel o lygredd.

Disgrifiwyd yr heol 14 milltir rhwng Wolverhampton a Birmingham fel "un dref ddi-dor" ym 1785. Mae'r cofnod cyntaf o "Y Wlad Ddu" yn dyddio i'r 1840au. Mae'n debyg fod yr enw yn deillio o'r huddygl a ddeuai o ddiwydiannau trwm yr ardal, er bod y sêm lo 30 troedfedd o drwch (10 metr) sy'n agos i'r wyneb yn darddiad posibl arall.

Er bod y diwydiant llygredd trwm a roddodd i'r ardal ei henw wedi hen ddiflannu, mae'r enw wedi ennill ei blwyf drwy'r ymdeimlad o rannu hanes a thraddodiad. At hynny, mae adfywiad yr ardal gan lywodraeth leol a'r llywodraeth genedlaethol wedi rhoi cydnabyddiaeth swyddogol i'r rhanbarth ac, i ryw raddau, wedi diffinio ffiniau'r rhanbarth.  

## Cyfeiriadau
Categori:Gorllewin Canolbarth Lloegr
Hafod (Abertawe)

Ardal yn ninas Abertawe, De Cymru yw'r **Hafod, **ac mae wedi'i lleoli i'r gogledd o ganol y ddinas. Lleolir Hafod Copperworks yn yr ardal, a sefydlwyd yn 1810. Caeodd y safle yn 1980, ac mae bellach yn cael ei datblygu'n safle treftadaeth ddiwydiannol. Mae'r Hafod yn gymuned ddiwylliannol iawn. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Disgrifad 
Maestref breswyl yw ardal orllewinol Hafod. Tua ddiwedd yr ugeinfed ganrif, roedd yr ardal hon yn ardal dlawd iawn o Abertawe, gyda phrisiau'r tai yno gyda'r isaf yng nghanol y ddinas. Mae llawer o'r strydoedd wedi elwa ar grantiau gan y Cyngor dros y blynyddoedd diwethaf. 

Mae ysgol gyfun yn yr ardal o'r enw Ysgol Pentrehafod, ac ysgol gynradd leol hefyd. Ceir cyfleusterau chwaraeon a phwll nofio yn yr ardal. 

## Ffordd Osgoi Hafod 
Ers sawl blwyddyn, mae cynllun wedi bod i adeiladu ffordd osgoi yn yr Hafod. Mae North Road sy'n mynd drwy'r Hafod yn heol brysur iawn, ac mae'r bysiau yn ei defnyddio fel prif heol ar gyfer mynd i'r ddinas. Er hyn, ceir dwy rhes o dai bob ochr iddi. Yn 20016, cymeradwywyd cynllun gan Gyngor Dinas a Sir Abertawe ar gyfer ailddatblygu'r ffordd ac adeiladu heol newydd ar hyd y rheilffordd. Bydd yr heol newydd yn mynd o Stadiwm Liberty tua ganol y ddinas. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Abertawe
Llydaw Uchel

**Llydaw Uchel** (Llydaweg: *Breizh-Uhel*, Ffrangeg: *Haute-Bretagne*) yw'r enw a roddir ar ran ddwyreiniol Llydaw. Gelwir y rhan orllewinol yn Llydaw Isel (*Breizh-Izel*). Yn hanesyddol, Llydaw Uchel oedd ardal yr iaith Galaweg (*Gallo*) a Breizh-Izel oedd ardal yr iaith Lydaweg.

Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Ruth Herbert Lewis

**Ruth Herbert Lewis** (29 Tachwedd 1871 – 26 Awst 1946) oedd person cyntaf yng Nghymru i ddefnyddio peiriant ffonograff Edison er mwyn recordio caneuon gwerin.

## Teulu ac addysg 
Ganed hi'n Ruth Caine, yn Lerpwl, i deulu’r AS Rhyddfrydol W.S. Caine. Yn ferch alluog, aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Caergrawnt cyn cwrdd â’i gwr, John Herbert Lewis, AS Rhyddfrydol i Sir y Fflint ac aelod blaenllaw o Gymru Fydd. A dyma ddechrau’r broses o ‘Gymreigio’ a fyddai, maes o law, yn arwain Ruth hyd lonydd gogledd ddwyrain Cymru efo’r ffonograff.
bawd|chwith

## Gyrfa 
Dull Ruth o deithio oedd cart wedi’i dynnu gan ei merlen, Seren. Byddai hi’n aml i’w gweld yn teithio o gwmpas Sir y Fflint a bryniau Sir Ddinbych efo’i phlant - Kitty a Mostyn. Cafodd y ffonograff gludadwy yn haf 1910 (fel anrheg gan ei ffrind, y gantores glasurol Mary Davies, casglwr pwysig arall fu’n gyfrifol am nodi ‘Dacw ‘Nghariad Lawr yn y Berllan’). Ei thestun cyntaf, heblaw am ambell arbrawf efo lleisiau ei phlant, oedd gwr ei golchwraig, Lucy. Roedd Robert Jones yn gyfarwydd â hen garol traddodiadol (‘O deued pob Cristion’) ac yn ddigon hapus i’w ganu i ddyfnderau’r corn alwminiwm a roddodd Ruth ar fwrdd yn ei fwthyn.

Mae’n anodd amgyffred mor chwyldroadol oedd technoleg Edison ar y pryd. Ond roedd y ‘Gem’ (Model D) ar flaen y gad!

Yn ail bennod y gyfres radio ‘Hen Ferchetan’ mae Sara Huws, o’r East End Women’s Museum (ond bellach o Lyfrgell Prifysgol Caerdydd), yn disgrifio Ruth fel arloeswraig dechnolegol - yn enwedig, meddai Sara, oherwydd i’r ffonograff gael ei marchnata at ddynion yn unig, gyda’r syniad eu bod nhw’n anodd i’w defnyddio, ac felly bod angen sgil gwrywaidd arbennig! Cofiwch nad oedd hi’n gwbl rugl ei Chymraeg, na chwaith yn gerddorol (yn methu canu, na darllen cerddoriaeth) ac felly roedd technoleg yr ‘Edison Gem’ yn hanfodol i’w gwaith. Ar ôl recordio, byddai ei ffrind Morfudd Llwyn Owen yn nodi’r caneuon ar bapur.

## Etifeddiaeth 
Ymysg y caneuon a gasglwyd gan Ruth mae ‘Cadi Ha’, ‘Angau’, ‘Cariad Cyntaf’ a ‘Deio i Dywyn’. Heb ei gwaith hi, byddai’r rhain wedi gallu diflannu am byth. Mae nifer fawr o’i silindrau ffonograff i’w canfod heddiw yn Amgueddfa Sain Ffagan, ac eraill yng nghasgliad yr EFDSS (English Folk Dance and Song Society) sy’n rhan o archif sain y Llyfrgell Brydeinig.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Ruth Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig
*‘Cymwynaswraig Cenedl: Ruth Herbert Lewis (1871–1946) a Chymdeithas Alawon Gwerin Cymru’ : https://www.youtube.com/watch?v=HEXMxvWiWnU&t=1079s  Sgwrs gan E. Wyn James dan nawdd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru ar gyfer Eisteddfod AmGen 2021, gyda chyfraniadau cerddorol gan Menna Thomas, Rhidian Griffiths a Gwenan Gibbard

Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Llenorion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl
Auvergnat

Tafodiaith o'r iaith Ocsitaneg (nid iaith) yw **Auvergnat**. Fe'i siaredir yn ne a chanolbarth Ffrainc.

## Cyfeiriadau
Categori:Tafodieithoedd yr Ocsitaneg
Canolfan Dreftadaeth Gymreig y Gwastadeddau Mawr

bawd|dde|Y ganolfanMae **Canolfan Dreftadaeth Gymreig y Gwastatiroedd Mawr** (Saesneg: *Great Plains Welsh Heritage Centre*) yn ganolfan amlbwrpas yn ninas Wymore, Nebraska, sy’n dehongli hanes Cymry-America a’r ymsefydlwyr cynnar o Gymru i’r Gwastadeddau Mawr.

## Hanes
Prynwyd y Ganolfan ym mis Rhagfyr 2003 gan Brosiect Dreftadaeth Gymreig y Gwastatiroedd Mawr yn dilyn ymgyrch codi arian. Adeiladwyd yr adeilad yn y 1940au a dyma oedd safle gwreiddiol Kohlmeyer's Hatchery.

## Y Ganolfan
Mae’r ganolfan yn cynnwys ystafell hanes llafar, theatr ddigidol/auditorium, ystafell arddangos, swyddfa a siop anrhegion.

Defnyddir y ganolfan i ddehongli hanes Cymry-America a’r ymsefydlwyr cynnar o Gymru i’r Gwastatiroedd Mawr drwy arddangosfeydd rhyngweithiol, gwrthrychau a hanesion llafar. Cynhelir digwyddiadau i gyd-fynd â Diwrnod Sam Weymor (sylfaenydd y dref) a Diwrnod Santes Dwynen, Gwyliau Cymreig a digwyddiadau cymunedol a chyfleoedd addysgiadol drwy gydol y flwyddyn.

## Gardd Gymreig
I’r gogledd o’r adeilad, mae’r grŵp yn berchen ar ddarn dir sy’n ardd Gymreig ac yn fan eistedd. Mae yma furlun 80 troedfedd gan David Lowenstein o Kansas.

## Gweler hefyd
*Ardal Hanesyddol Bythynnod Coulsontown

## Dolenni Allanol
*Gwefan y Ganolfan  
## Cyfeiriadau
Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Ann Watkins

Alltudiwyd **Ann Watkins** (ganwyd tua 1822) o Sir Fynwy i Van Diemen’s Land (Tasmania heddiw), am gyfnod o ddeng mlynedd, wedi iddi ddwyn darn o facwn a thorth o fara, ei throsedd cyntaf hyd y gwyddom.

Ar 28 Mawrth 1840, yn 18 blwydd oed, plediodd hi a Elizabeth Lewis (18 oed) yn euog o ddwyn torth o fara, darnau o gig mochyn (yn cynnwys y wyneb) a chwarter pwys o sebon. Hwyliodd ar gwch y Navarino ar 5 Hydref 1840 gyda 179 o garcharorion eraill a glaniodd yn Tasmania ar 17 Ionawr 1841.

Ym marn sawl hanesydd blaenllaw megis Deidre Beddoe derbyniodd merched a oedd wedi troseddu gosb lem trawsgludiad oherwydd bod angen cywiro’r anghydbwysedd a fodolai rhwng y rhywiau o fewn y cytrefi cosb.  Alltudiwyd troseddwyr benywaidd i Awstralia er mwyn bodloni chwantiau rhywiol y troseddwyr a’u swyddogion. O dan Ddeddf Trawsgludo mae lle i gredu fod merched wedi derbyn triniaeth wahanol i’w cyfatebwyr gwrywaidd am iddynt dderbyn y gosb hon am fân droseddau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Genedigaethau 1822
Greta Gerwig

Actores, sgriptiwraig a chyfarwyddwraig o'r Unol Daleithiau yw **Greta Celeste Gerwig** (; ganed 4 Awst 1983). Daeth i sylw'n wreiddiol ar ôl gweithio ac ymddangos mewn nifer o ffilmiau mumblecore. Rhwng 2006 a 2009, ymddangosodd mewn nifer o ffilmiau gan Joe Swanberg, a bu iddi gyd-ysgrifennu a chyd-gyfarwyddo rhai ohonynt.

Ers ddechrau'r 2010au, mae Greta wedi cydweithio â Noah Baumbach ar sawl ffilm, gan gynnwys *Greenberg* (2010), *Frances Ha* (2012), a arweiniodd iddi gael ei henwebu am wobr Golden Globe, a *Mistress America* (2015). Mae hi hefyd wedi perfformio mewn ffilmiau megis*Damsels in Distress* (2011), *To Rome with Love* (2012), *Jackie* (2016), a *20th Century Women* (2016).

Yn 2017, ysgrifennodd Greta, a chyfarwyddo wrth i ehun am y tro cyntaf y ffilm ddrama-gomedi *Lady Bird*, a bu iddi ennill y wobr am Y Ffilm Orau – Cerddorol neu Gomedu yng ngwobrau'r Golden Globe. Am ei gwaith ar *Lady Bird*, cafodd hefyd ei henwebu am ddwy wobr Academi, am y Cyfarwyddwr Gorau a'r Ddrama Wreiddiol Orau ar gyfer y Sgrîn, ynghyd ag enwebiadau Golden Globe a BAFTA am y Ddrama Sgrîn Orau. Greta oedd y pumed menyw mewn hanes i gael ei henwebu yn y categori Cyfarwyddwr Gorau yn yr Oscars

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
### Teledu 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Gwenfron Moss

Roedd **Gwenfron Moss** (27 Gorffennaf 1898 – 10 Awst 1991) yn fferyllydd o Gymru ddaeth yn genhades yn China, India a Zambia.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Moss yng Nghoedpoeth. Cafodd ei haddysg yn ysgol Grove Park i ferched yn Wrecsam cyn hyfforddi fel fferyllydd yn Llundain.

## Cenhadu
Yn 1921 ymgeisiodd i fod yn genhades ond dewisodd Gymdeithas Cenhadon Llundain Gwynne Beynon i fynd i Shanghai fel fferyllydd. Roedd Moss yn gredinio serch hynny o'i galw i fynd i gynhadledd Cenhadon Swanwick yn 1925. Trefnwyd iddi gael hyfforddiant yn Carey Hall.

Aeth i China Awst 23, 1928. Treuliodd amser yn Beijing yn dysgu'r iaith cyn dychwelyd i weithio fel fferyllydd yn ysbyty Mackensie Memorial yn Tiensin.

Dychwelodd i China ddwywaith yn rhagor. Ymyrrwyd ar ei ail hymweliad gan yr ail ryfel byd. Ar ôl y rhyfel, dychwelodd unwaith eto tan i'r drefn newydd benderfynu fod pob cenad yn persona non grata. Yn 1953, gofynnwyd iddi fynd i De India lle roedd yn gyfrifol am nwyddau tecstiliau. Trefnodd werthiant gwaith crosio, lês a brodwaith yn cynnwys rhai allfeydd yng Nghymru. Gweithiodd yn India tan 1964 lle dychwelodd adref ar ôl aros yng nghanolfan Kawimbe yn Zambia.

Bu farw Moss yng Nghymru. Mae'i phapurau yn cynnwys ei llythyrau adref o China ac India yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Cenhadon o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Pygiana ac Obsesiynau Eraill

Casgliad o ysgrifau gan Mihangel Morgan yw ***Pygiana ac Obsesiynau Eraill***. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2013. 
Yn 2018 roedd y gyfrol mewn print.

Casgliad o ysgrifau a lluniau yn edrych ar fyd y celfyddydau yng Nghymru, Lloegr ac America. Nid cyfrol o feirniadaeth celfyddydol mohoni, ond golwg bersonol ar rai o enwau mawr gweledol byd ffilm a chelf a chrefft.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2013
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Capel Moreia, Porthaethwy

Capel y Bedyddwyr gynt ym Mhorthaethwy, Ynys Môn, oedd **Capel Moreia**. Fe'i hadeiladwyd ym 1884 yn arddull yr Adfywiad Romanésg, i gynlluniau'r pensaer George Morgan o Gaerfyrddin. Erbyn 1998 roedd adeilad y capel wedi troi'n siop hen bethau. Wedi hynny, fe'i ddefnyddiwyd fel siop ffrwythau a llysiau, er i'r festri/ysgoldy parhau i gael ei ddefnyddio gan y Bedyddwyr, fel addoldy. Dadfeiliodd y capel ac fe'i chwalwyd ym mis Ionawr 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Porthaethwy
Categori:Capeli Bedyddwyr Cymru
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Menywod Greenham Common

Protest enwog iawn oedd **Protest Comin Greenham** a gychwynnodd wrth i 40 o ferched orymdeithio i safle RAF Comin Greenham, yn Berkshire i annog diddymu arfau niwclear.

Ym mis Medi 1981, cerddodd 36 o fenywod o Gymru i Wersyllfa Filwrol Greenham Common, yn Wiltshire yn Ne Lloegr, er mwyn protestio penderfyniad y llywodraeth i gadw taflegrau niwclear Cruise yno.

Cadwynodd y menywod, oedd yn galw eu hunain yn **‘Women for Life on Earth’**,  eu hunain i ffens Greenham Common, a sefydlu gwersyll heddwch yno. Ym mis Mai 1982, protestiodd 250 o fenywod trwy ffurfio blocâd, ac arestiwyd 34 ohonynt.

Ar y 1af o Ebrill 1983, ffurfiodd 70,000 o brotestwyr gadwyn ddynol 14 milltir o hyd – o Greenham i Aldermaston a ffatri ordinans Bughfield. Cafodd y brotest hon lawer o sylw yn y cyfryngau, ac o ganlyniad sefydlwyd dros 12 o wersylloedd heddwch eraill yng ngweddill Prydain ac Ewrop.

Yn mis Rhagfyr 1983, amgylchynodd 50,000 o brotestwyr Greenham Common, a thorrwyd darnau o’r ffens yn y brotest. Cafodd cannoedd o brotestwyr eu harestio.

Roedd y gwersyll yn cynnwys naw gwersyll llai, gan gynnwys y Gât Felen, y Gât Las, a’r Gât Fioled.

Yn 1991 gadawodd yr arfau niwclear olaf Greenham Common, ond ni adawodd y gwersyllwyr olaf tan 2000, pan osodwyd cofeb i’r gwersyll heddwch yno.

bawd|Ar 12 Rhagfyr 1982, daliodd 30,000 o ferched ddwylo'i gilydd o gwmpas ffens 6 milltir y gwersyll milwrol, mewn protest yn erbyn y ffaith fod Llywodraeth Lloegr yn caniatáu i fyddin U.D.A. fod yno, gydag arfau niwclear.

## Y Daith
Safle yn Wiltshire yn ne Lloegr yw Greenham Common. Mae'n gartref i wersyllfa filwrol a ddefnyddiwyd yn yr 1980au ar gyfer cadw taflegrau Cruise.
Ar y 27ain o Awst 1981 cychwynnodd 40 o ferched ar eu taith o Gaerdydd i safle RAF Comin Greenham, yn Berkshire. Yr hyn na wyddent wrth gychwyn eu taith oedd y byddent yn gwersylla ar y safle am 19 mlynedd wrth geisio gwaredu ar yr arf niweidiol. Yn wreiddiol, protest gymysg ydoedd, fodd bynnag, ym mis Chwefror 1982, fe benderfynwyd mai protest i ferched yn unig ydoedd. Yn arwyddocaol iawn, drwy wahardd y dynion rhag cymryd rhan yn y brotest daeth presenoldeb y merched yn ymyrraeth clir i'r heddlu a'r milwyr ar y safle.

Am flynyddoedd cynhelid protestiadau mawr y tu allan i'r wersyllfa gan ferched a wrthwynebai bolisi niwclear llywodraethau Prydain a'r Unol Daleithiau, dan arweinyddiaeth Margaret Thatcher a Ronald Reagan. Cychwynnwyd y protestiadau gan griw o ferched o ardal Caerdydd.
250px|bawd|chwith|Y byncars ar Greenham Common heddiw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Protestiadau
Categori:Heddychaeth
Categori:Y Rhyfel Oer
Categori:1980au
Categori:20fed ganrif yn Lloegr
Categori:20fed ganrif yn y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes Wiltshire
Categori:Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Afleoliad ysgwydd

Un ysgwydd wedi ei ddiddymu yw pan fo pen y humerus allan o'r cyd-ysgwydd. Mae'r symptomau'n cynnwys poen ac ansefydlogrwydd ysgwydd. Gall cymhlethdodau gynnwys lesion Bankart, Hill-Sachs lesion, rhwygwr pyllau rotator, neu anaf i'r nerf axilari.

Mae afleoliad ysgwydd yn aml yn digwydd o ganlyniad i syrthio ar fraich wedi'i estyn allan neu ar yr ysgwydd. Fel rheol, mae diagnosis yn seiliedig ar symptomau a chadarnheir gan pelydrau-X. Maent yn cael eu dosbarthu yn flaenorol, yn ôl, yn israddol, ac yn uwch na'r rhan fwyaf ohonynt yn flaenorol.

Triniaeth yw trwy leihau'r ysgwydd a all gael ei gyflawni gan nifer o dechnegau, gan gynnwys tynnu sylw, cylchdroi allanol, triniaeth sgapwlar, a'r dechneg Stimson. Ar ôl lleihau mae pelydrau-X yn cael eu hargymell i'w gwirio. Efallai fydd y fraich mewn sling am ychydig wythnosau. Efallai y bydd llawdriniaeth yn cael ei argymell yn y rhai sydd â afleoliadon rheolaidd.

Mae gan oddeutu 1.7% o bobl afleoliad ysgwydd ar un adeg mewn amser. Yn yr Unol Daleithiau mae hyn oddeutu 24 fesul 100,000 o bobl y flwyddyn. Maent yn ffurfio tua hanner y afleoliadau mawr ar y cyd a welir mewn adrannau brys. Mae dynion yn cael eu heffeithio yn amlach na merched.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Twymyn gwynegon

Mae **twymyn rhewmatig** (RF) yn glefyd lidiol sy'n gallu cynnwys y galon, cymalau, croen ac ymennydd. Fel rheol, mae'r afiechyd yn datblygu dwy i bedair wythnos ar ôl haint streptococaidd y gwddf. Mae arwyddion a symptomau yn cynnwys twymyn, cymalau poenus lluosog, symudiadau cyhyrau anwnaidd, ac weithiau, brech nad yw'n gorsur nodweddiadol o'r enw erythema marginatum. Mae'r galon yn ymwneud â thua hanner yr achosion. Fel arfer, bydd niwed i'r falfiau calon, a elwir yn glefyd y galon rhewmatig (RHD), yn digwydd ar ôl ymosodiadau ailadroddus, ond weithiau gallwn ddigwydd ar ôl un. Gall y falfiau a ddifrodwyd arwain at fethiant y galon, ffibriliad atrïaidd a haint y falfiau.

Gall twymyn rhewmatig ddigwydd yn dilyn haint y gwddf gan y Streptococcus pyogenes bacteriwm. Os gall yr haint gael ei drin mewn twymyn rhewmatig heb ei drin, mae hyd at dri y cant o bobl. Credir bod y mecanwaith sylfaenol yn cynnwys cynhyrchu gwrthgyrff yn erbyn meinweoedd person eu hunain. Oherwydd eu geneteg, mae rhai pobl yn fwy tebygol o gael y clefyd pan fyddant yn agored i'r bacteria nag eraill. Mae ffactorau risg eraill yn cynnwys diffyg maeth a thlodi. Mae diagnosis o RF yn aml yn seiliedig ar bresenoldeb arwyddion a symptomau mewn cyfuniad â thystiolaeth o haint streptococol diweddar.

Mae trin pobl sydd â strep gwddf â gwrthfiotigau, megis penicilin, yn lleihau'r risg o ddatblygu twymyn rhewmatig. Er mwyn osgoi camddefnyddio gwrthfiotigau, mae hyn yn aml yn golygu profi pobl â dolur gwddf ar gyfer yr haint, a allai fod ar gael yn y byd sy'n datblygu. Mae mesurau ataliol eraill yn cynnwys gwella glanweithdra. Yn y rhai â thwymyn rhewmatig a chlefyd rhewmatig y galon, mae cyfnodau hir o wrthfiotigau yn cael eu hargymell weithiau. Gall dychwelyd graddol i weithgareddau arferol ddigwydd yn dilyn ymosodiad. Unwaith y bydd RHD yn datblygu, mae triniaeth yn fwy anodd. Weithiau, mae angen llawdriniaeth ailosod falf neu atgyweirio falfiau. Fel arall, caiff cymhlethdodau eu trin fel arfer.

Mae twymyn rhewmatig yn digwydd mewn tua 325,000 o blant bob blwyddyn ac mae gan ryw 33.4 miliwn o bobl afiechydon y galon rheumatig ar hyn o bryd. Mae'r rhai sy'n datblygu RF yn fwyaf aml rhwng 5 a 14 oed, gyda 20% o ymosodiadau amseroedd yn digwydd mewn oedolion.  Mae'r clefyd fwyaf cyffredin yn y byd sy'n datblygu ac ymhlith pobl gynhenid yn y byd datblygedig. Yn 2015 daeth i 319,400 o farwolaethau i lawr o 374,000 o farwolaethau yn 1990. Mae'r rhan fwyaf o farwolaethau yn digwydd yn y byd sy'n datblygu lle bydd cymaint â 12.5% o'r bobl yr effeithir arnynt yn marw bob blwyddyn. Credir bod disgrifiadau o'r cyflwr yn dyddio'n ôl i'r BCE o'r 5g o leiaf yn ysgrifau Hippocrates. Mae'r afiechyd wedi'i enwi felly oherwydd bod ei symptomau yn debyg i rai anhwylderau rhewmatig.

## Cyfeiriadau
Categori:Llidau
Categori:Paediatreg
Categori:Rhiwmatoleg
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Gwen ferch Ellis

Barddes o Gymraes oedd **Gwen ferch Elis** neu **Gwen ferch Ellis**; (m. Hydref 1594). Fe'i ganwyd oddeutu 1542–1552 yn Llandyrnog,Clwyd. Ei hachos oedd yr achos cyntaf sydd wedi ei gofnodi o ddienyddiad oherwydd dewiniaeth neu wrachyddiaeth yng Nghymru. Cafodd ei chyhuddo am ddewiniaeth yn 1594 a chafwyd hi'n euog a'i chrogi yn Hydref 1594.

Er bod miloedd o fenywod – a rhai dynion – wedi cael eu dienyddio am ddewiniaeth neu wrachyddiaeth ledled yr Alban, Lloegr a thir mawr Ewrop rhwng y 15-18g, dim ond pum dienyddiad a ddigwyddodd yng Nghymru a dim ond 35 achos llys o ddewiniaeth drwy Gymru benbaladr.

## Gyrfa 
Nyddu oedd ei phrif waith, ond roedd hefyd yn iachau pobl ac yn paratoi meddyginiaethau ar gyfer pobl ac anifeiliaid, ond daeth ei gyrfa i ben pan ddarganfuwyd "swyn" o'i heiddo ar dir Gloddaith, cartref Syr Thomas Mostyn. Roedd Mostyn wedi ffraeo gyda menyw fonheddig o'r enw Jane Conwy, a oedd yn cyfrif Gwen yn ffrind iddi. Cysylltodd clecs y ddwy yn gyflym, gan awgrymu bod Gwen wedi cael ei chyflogi i osod y swyn ar deulu Mostyn.

## Priodasau 
Priododd Gwen deirgwaith. Bu farw ei gŵr cyntaf, Lewis ap David ap Gwyn, ar ôl dwy flynedd o briodas. Yn 1588, fe briododd felinwr o'r enw Lewis ap David ap Gruffith Gethin (Lewis Gethin). Symudodd y ddau i'w felin yn Llanelian-yn-Rhos. Ar ôl 18 mis o briodas, bu farw ei hail ŵr hefyd. Yn 1592, priododd Gwen John ap Morris o Fetws yn Rhos ac ymgartrefu yno. Mae tynged ei gŵr olaf yn ddiarwybod, er ni chrybwyllwyd ef yn ystod ei hachos.

## Yr achos a'i dienyddiad 
Ar ôl ei harchwiliad gan yr esgob, cafodd yr ynadon lleol y pŵer i holi llygad-dystion oedd yn barod i dystio yn erbyn Gwen. Tystiodd pum dyn a dwy ddynes â chyhuddiadau o ddewinyddiaeth yn ei herbyn. Fe'i chyhuddwyd o achosi gwallgofrwydd plentyn, ac o ladd dyn gwael a fu farw wedi iddo gael ei drin gan Gwen. Cyhuddwyd hi hefyd o gael natur ddialgar. Cynhaliwyd yr achos yn 1594 ac fe gafwyd Gwen yn euog. Cafodd ei dienyddio drwy grogi yn sgwâr tref Dinbych, lle saif llyfrgell Dinbych heddiw, yn Hydref 1594.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Marwolaethau 1594
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Y pâs

Clefyd a achosir gan facteriwm heintus iawn yw'r **pâs**. I gychwyn, mae'r symptomau'n debyg iawn i annwyd, gyda'r trwyn yn rhedeg, y tymheredd yn codi a pheswch ysgafn. Yn lle gwella, mae peswch cas yn datblygu sydd yn ysgwyd y corff  ac yn parhau am wythnosau. Yn dilyn pesychiad hir, yn amal fe glywir  swn uchel wrth i'r claf o'r diwedd tynnu anadl, sy'n rhoi yr enw Saesneg i'r afiechyd, sef whooping cough. Fe all barhau am ddeg wythnos Ar ôl y peswch caled, mae'r claf  yn teimlo'n wan a llesg, weithiau'n chwydu, ac fe all dorri  asenau hyd yn oed. Mewn plant o dan flwydd oed mae'r peswch weithiau ddim i'w glywed ond  mae cyfnodau o beidio anadlu'n datblygu. Mae'r salwch yn amlygu ei hunan saith i ddeg diwrnod wedi'r heintiad. Er nad yw'r brechiad yn amddiffyn yn llwyr pob tro, mae'r symptomau yn ysgafnach wedi ei gael.

Enw'r bacteriwm sy'n achosi'r pâs yw Bordetella pertussis Mae'n lledu drwy'r awyr wrth i'r claf beswch. Mae'r claf yn gallu trosglwyddo'r haint hyd at tair wythnos i fis wedi dechrau'r symptomau. O ddefnyddio gwrthfiotig dyw'r claf ddim yn heintus ar ôl 5 niwrnod. Fe wneir  diagnosis labordy gan ddefnyddio sampl o gefn y llwnc a'r trwyn. Weithiau tyfir y bacteriwm o'r sampl a weithiau defnyddir adwaith cadwynol polymeras (Polymerase chain reaction).

Brechiad yw'r arf orau i amddiffyn pobol rhag y pâs. Fe ddechreuir y broses pan mae'r plentyn rhwng chwech ac wyth wythnos oed, ac fe gwblheir drwy roi pedwar dos cyn cyrraedd dwy flwydd oed. Wrth i effaith y brechiad wanhau dros amser fe argymhellir rhoi ambell ddos arall i blant  hŷn ac oedolion. Weithiau defnyddir gwrthfiotig i geisio amddiffyn rhai bregus sydd yn agored i ddal yr haint. Mae gwrthfiotigau o fudd i'r claf yn y tair wythnos cyntaf o'r afiechyd; fel arall nid ydynt o fawr werth.  Serch hynny, maent yn cael eu defnyddio hyd at chwech wythnos wedi dechreu'r symptomau mewn plant o dan flwydd oed a mewn merched beichiog. Y gwrhfiotegau a ddefnyddir fel rheol yw erythromycin, azithromycin. clarithromycin neu trimethoprim/sulfamethoxazole. Gwan yw'r dystiolaeth am werth unrhyw ymyrraeth arall. Bydd angen triniaeth ysbyty ar nifer o blant o dan flwydd oed.

Amcangyfrir bod 16.3 miliwn o bobl ar draws y byd wefi eu heintio gan y pâs yn 2015. Mae'r rhan fwyaf yn digwydd ymhlith  y tlodion o bob oed mewn gwledydd difreintiedig. Yn 2015 bu farw 58,700 o'r clefyd, sydd yn ostyngiad sylweddol o'r 138,000 a fu yn 1990. Mae  bron 0.5% o blant o dan flwydd oed yn marw. Mae'r cofnodion cynharaf o'r clefyd yn digwydd yn y 16g. Darganfyddwyd y bacteriwm ym 1904.  Mae'r brechiad wedi bod ar gael oddi ar y 1940au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Paediatreg
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Syndrom Rett

Mae **Syndrom Rett** (RTT) yn anhwylder ymennydd genetig sy'n nodweddiadol yn dod yn amlwg ar ôl 6 i 18 mis oed mewn merched. Mae'r symptomau'n cynnwys problemau gydag iaith, cydlynu, a symudiadau ailadroddus. Yn aml mae twf arafach, problemau sy'n cerdded, a maint pen llai. Gall cymhlethdodau gynnwys trawiadau, scoliosis a phroblemau cysgu. Fodd bynnag, efallai y bydd y graddau gwahanol yn effeithio ar y rhai yr effeithir arnynt.

Mae Syndrom Rett o ganlyniad i fethiant genetig genyn MECP2.  Mae'r genyn hwn yn digwydd ar y cromosom X. Yn nodweddiadol mae'n datblygu fel treiglad newydd, gyda llai nag un y cant o achosion yn cael eu hetifeddu gan rieni person. Mae'n digwydd bron yn gyfan gwbl mewn merched. Fel arfer, bydd bechgyn sydd â thaiadiad tebyg yn marw yn fuan ar ôl eu geni. Seilir diagnosis ar symptomau a gellir ei gadarnhau gyda phrofion genetig.

Nid oes unrhyw welliant hysbys ar gyfer syndrom Rett. Mae triniaeth yn cael ei gyfeirio at wella symptomau.  Gall anticonvulsants gael eu defnyddio i helpu gyda atafaelu.Efallai y bydd addysg arbennig, ffisiotherapi a braces hefyd yn ddefnyddiol. Mae llawer o bobl sydd â'r cyflwr yn byw i ganol oed.

Mae'r cyflwr yn effeithio ar tua 1 o bob 8,500 o ferched. Disgrifiodd Andreas Rett, pediatregydd yn Fienna, am y tro cyntaf yn 1966. Gan fod ei ysgrifau mewn Almaeneg, nid oeddent yn dod yn hysbys yn eang yn y byd Saesneg ei iaith. Cyhoeddodd Bengt Hagberg, pediatregydd Swedeg erthygl Saesneg yn 1983 a enwyd y cyflwr ar ôl Rett. Yn 1999, darganfuodd meddyg Libanus-Americanaidd Huda Zoghbi y treiglad sy'n achosi'r cyflwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awtistiaeth
Categori:Anhwylderau cyfathrebu
Categori:Anhwylderau niwrolegol

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Pliwrisi

**Pliwrisi**, a elwir hefyd yn pleuritis, yw llid y pilenni (pleurae) sy'n amgylchynu'r ysgyfaint ac yn rhedeg cwymp y frest. Gall hyn arwain at boen cist sydyn gydag anadlu. O bryd i'w gilydd efallai y bydd y boen fod yn ddolur ddiflas gyson.Gall symptomau eraill gynnwys diffyg anadl, peswch, twymyn, neu golli pwysau yn dibynnu ar yr achos sylfaenol.

Yr achos mwyaf cyffredin yw haint firaol. Mae achosion eraill yn cynnwys niwmonia, embolism ysgyfaint, anhwylderau awtomiwn, canser yr ysgyfaint, yn dilyn llawdriniaeth y galon, pancreatitis, trawma'r frest, ac asbestosis. Weithiau, mae'r achos yn parhau i fod yn anhysbys. Mae'r mecanwaith sylfaenol yn golygu rwbio ynghyd y pleurae yn hytrach na gliding llyfn.  Mae amodau eraill sy'n gallu cynhyrchu symptomau tebyg yn cynnwys pericarditis, trawiad ar y galon, colecystitis a phneumothoracs. Gall diagnosis gynnwys pelydr-X y frest, electrocardiogram (ECG), a phrofion gwaed.

Mae triniaeth yn dibynnu ar yr achos sylfaenol. Gellir defnyddio paracetamol ac ibuprofen i helpu gyda'r poen. Gellir argymell ysbrydometreg ysgogi i annog anadliadau mwy. Mae tua miliwn o bobl yn cael eu heffeithio yn yr Unol Daleithiau bob blwyddyn. Mae disgrifiadau o'r cyflwr yn dyddio o leiaf mor gynnar â 400 CC gan Hippocrates.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llidau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Methiant yr arennau

Mae **methiant yr arennau**, a elwir hefyd yn gyfnod olaf (end stage) clefyd yr arennau, yn gyflwr meddygol lle nad yw'r arennau yn gweithio mwyach. Ceir dau fath o fethiant - methiant yr arennau aciwt (achosion sy'n datblygu'n gyflym) a methiant yr arennau cronig (achosion hirdymor). Gall symptomau gynnwys chwyddo ynghylch y goes, teimlo'n flinedig, chwydu, colli'r awydd i fwyta, neu ddryswch. Mae modd i glefyd acíwt arwain at gymhlethdodau, er enghraifft wremia, lefelau uchel o botasiwm yn y gwaed, neu orlwytho cyfaint. Gall cymhlethdodau clefyd cronig gynnwys clefyd y galon, pwysedd gwaed uchel, neu anemia.

Gall y canlynol achosi methiant yr arennau aciwt - pwysedd gwaed isel, rhwystr yn y llwybr wrinol, rhai meddyginiaethau, gwaeledd cyhyrol, a syndrom wremig hemolytig. Mae modd i'r canlynol achosi methiant cronig yr arennau - pwysedd gwaed uchel, syndrom neffrotig, a chlefyd yr arennau polycystig. Rhoddir diagnosis methiant aciwt fel arfer ar sail cyfuniad o ffactorau megis gostyngiad mewn cynhyrchiad wrin neu gynnydd serwm creatinin. Fel rheol rhoddir diagnosis clefyd cronig ar sail gyfradd hidlo glomerwlar (GFR) o lai na 15 neu'r angen am therapi ailosod arennol. Mae'r cyflwr hefyd yn gyfwerth â phennod 5 clefyd cronig yr arennau.

Mae triniaethau clefyd acíwt fel arfer yn dibynnu ar achos sylfaenol y cyflwr. Gall triniaethau clefyd cronig gynnwys hemodialysis, dialysis peritoneol, neu drawsblaniad arennau. Defnyddia hemodialysis peiriant i hidlo'r gwaed y tu allan i'r corff. Mewn dialysis peritoneol, rhoddir hylif penodol i mewn i'r ceudod abdomenol a'i ddraenio, fe ailadroddir y broses hon nifer o weithiau o fewn diwrnod. Wrth drawsblannu aren rhoddir aren rhywun arall yn llawfeddygol yn sydyn a chymerir meddyginiaeth gwrthimiwnaidd er mwyn atal ymwrthiant. Argymhellir mesurau eraill yn achos clefyd cronig sef aros yn weithredol a chynnig rhai newidiadau dietegol penodol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arenneg
Categori:Methiant Organau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd