Dyddiadur Edward Edwards, Tywyn, Meirionnydd

Mae **dyddiadur Edward Edwards**, Faenol Isaf, Tywyn, Gwynedd yn un o nifer o ddyddiaduron sydd wedi ei gynnwys yng nghronfa ddata Tywyddiadur Llên Natur (Cymdeithas Edward Llwyd) ac sydd wedi'u rhestru yn y rhestr o ddyddiaduron amgylcheddol Cymreig. Mae'r erthygl hon yn crynhoi cefndir bywgraffiadol y dyddiadurwr ac yn cyflwyno prif werth y ddogfen fel tystiolaeth amgylcheddol a chymdeithasol o'r cyfnod.

Mae elfennau amaethyddol ac amgylcheddol y dyddiadur i’w gweld yn eu cyfanrwydd yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Ffynhonnell%3AFaenol&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori

## Cefndir
### Lleoliad y dyddiadur 
bawd|chwith|Ysgubor Ddegwm
bawd|chwith|Ysgubor Ddegwm o'r de-orllewinYsgrifennwyd y dyddiadur mewn ffermdy o'r enw "Faenol Isaf", Tywyn, Gwynedd, ardal o wastadeddau arfordirol i'r de o'r dref. Gelwid y fferm yn Ysgubor Ddegwm cyn 1871, a Faenol Isaf erbyn 1881. Stad o dai yw'r Faenol Isaf erbyn heddiw, yn rhan o dref Tywyn ond gellir gweld yr hen ffermdy (tŷ anedd gyda gardd fach yn unig) ar ben isaf y stâd gyda'r ysgubor ('Scubor Ddegwm) y tu ôl iddo a hen fwthyn (y Faenol Fach) wrth ei ymyl.
bawd|Ffermdy Faenol Isaf, Tywyn

Mae'r ddogfen wreiddiol wedi ei chadw yn Archifdy Meirionnydd (Dolgellau), Gwynedd dan y côd cofrestru Z/M/3192/1

### Cyfnod y dyddiadur
Ysgrifennwyd dyddiaduron Edward Edwards rhwng 1873 a 1886. Er mai ystad Ynysymaengwyn oedd perchen mwyafrif helaeth y tir yn yr ardal, yr Eglwys Anglicanaidd oedd perchnogion Faenol Isaf. Y meistr tir oedd John Jones Brown, Rheithior Llandanwg. Lewis, Dolgellau oedd ei asiant ac aeth Edward i Ddolgellau pob mis Rhagfyr i dalu rhent, ac yn bresennol o leiaf ddwywaith bob Sul, gan enwi pob pregethwr a nodi testun pob pregeth yn ei ddyddiadur.
bawd|600mb|Safle Llyn y Borth, Tywyn, ar ôl ei ddraenio yn 1862-4.

Agorodd y rheilffordd rhwng Tywyn a Machynlleth yn 1867 gan dorri drwy dir cymdogion Edwards, Faenol Uchaf ac Esguan. Crewyd camlas o dan y ffordd a'r rheilffordd i gyfeirio dŵr afon Dyffryn Gwyn yn syth at y môr. Arhosodd hyd yn oed y tir a oedd yn uwch na lefel y llyn yn llawer gwlypach na heddiw. Weithiau drylliwyd y clawdd; yn 1877 cofnodir "clawdd llanw wedi torri" Mae'r tir hwn, sy'n estyn o dan dref Tywyn yn cynnwys llawer o gerrig.bawd|chwith|Muriau cerrig yn yr hen dref; chwith c.1750, dde a'r canol: cyn 1694 Defnyddiwyd y cerrig hyn i adeiladu y rhannau o'r dref sy'n hyn na dyfodiad y rheilffordd ond bu rhaid hela cerrig o'r caeau yn gyson cyn tyfu cnydau.

### Cefndir teuluol 
Ganwyd Edward Edwards yn 1811 yn Ysgubor Ddegwm, yn un o wyth o blant,  i Rowland Edward a’i wraig Ann Thomas. Bu farw pedwar o’i chwiorydd yn fenywod ifanc di-briod. Priododd Thomas, unig frawd Edward, yn 1845 ond nid oes cofnod amdano wedyn; efallai mai ef yw awdur y llythyron o America y mae Edward yn cyfeirio atynt yn y dyddiaduron. Cyfeirir yn aml at deuluoedd y ddwy chwaer arall. Priododd Catherine a Richard James, saer coed, a symudodd i fyw yn Ysgubor Ddegwm gyda’i fam yng nghyfraith. Er nad yw'r cyfenw yn ymddangos ond unwaith yng Nghymru yn 1808 ganwyd pob un ohonynt yng Nghymru; a John, Mary ac Eliza ym Meirionnydd. Nid oes modd dangos eu bod yn perthyn i deulu Faenol Isaf ond mae eu hymweliadau cyson yn awgrymu perthynas agos, yn enwedig rhwng Betty Edwards a Mary Orrell a arhosodd i ofalu am Betty fwy nag unwaith.

Rhwng 1876 a 1881 bu nifer o newidiadau yn y teulu. Ar ddechrau Ebrill 1876 cofnodir “Eliza yn bir sâl” a phump diwrnod wedyn “Eliza fach yn marw” ac ar y 12fed “Claddu Eliza fach Annwyl yn y byd”. Collodd Edward ei wraig Betty ddwy flynedd ar ôl Eliza, ar ôl gwaeledd hir. Mor bell yn ôl a 1873 mae cyfeiriadau at "Betty yn sal" a "Dr yma" yn gymysg ag ymweliadau ganddi i gartrefi cyfagos. Yn 1875 sonnir am ymweliad wythnos i Landrindod gyda Mary Orrell ac Eliza. Erbyn 1876 mae'n ymddangos ei bod yn rhy wan i fentro ymweld a chyfeillion heb aelod arall o'r teulu gyda hi. Mae cyfeiriadau at ei gwaeledd yn mynd yn brinach; yn rhy arferol i nodi. Ym mis Ionawr 1878 mae Rowland yn mynd â hi i weld ei chwaer yng nghyfraith yn Sandiland. Yn sydyn ar y 9fed o Fehefin mae Edward yn  cofnodi, yn ôl ei arfer, y tywydd yn gyntaf; wedyn pwy oedd yn pregethu: “Diwrnod cawodog braidd trwy y dydd. Mr Humphreys, Barmouth yn pregethu. Betty yn marw 10 munud wedi un ar ddeg,”). Treuliodd y ddau, a'u plant Tedi a Joni, gyfnodau hir yn y Faenol Isaf.

Daw'r cyfeiriad cyntaf at Catrin yn byw ar y fferm yn 1880. Priododd hi a Rowland Owen yn gynnar yn 1881 ac arhosodd y cwpl ifanc yn y Faenol Isaf am gyfnod. Disgrifir Catrin fel "Housekeeper" yng nghyfrifiad 1881. Symudasant i fwthyn ar Ffordd Neifion wedyn. Nid oes son am "y ddau Rowland" ar ôl Ebrill 1882 ond cyfeirir yn llawer amlach at John Griffiths a Joseph Owen yn gweithio ar y fferm a chyfeirir yn amlach at y plant (sef plant Edward a pherthnasau eraill o'r un oed a hwy) yn cydweithio ar y fferm.

Enw newydd arall oedd Lisa. Mae hi'n ymddangos fel cyfaill i Sarah yn 1883, yn cynorthwyo gyda'i phlant bach, ond yn raddol fe'i cysylltir fwyfwy gyda Rowland Edwards. Mae'n debygol mai hi yw'r Elizabeth Evans a briododd â Rowland yn 1886 yn fuan ar ôl i'r dyddiadur ddod i ben.; gallai rhain fod yn "cae bach" a "llain" fel y'u henwir yn y dyddiadur gan eu bod yn cyfateb i'w maint a'u ffurf.

bawd|Capel Bethel, Tywynbawd|chwith|Mur cerrig o gwmpas Bethel, Tywyn

#### Gwaith adeiladu 
Gellid tybio fod rhywfaint o waith ehangu ar y tŷ anedd wedi digwydd ar ôl priodas Edward a Betty. Yn 1875 mae Morris James, nai Edward, yn "dechrau llofft"; "gwneud y seiling", "plastro lloft y parlwr" a "llofftio". Mae'n debyg fod Edward a'r ddau Rowland wedi gwneud llawer o'r gwaith adeiladu eu hunain. Arferai adeiladu gyda chymysgedd o gerrig a godwyd o'r caeau a cherrig o lan y môr. Pan benderfynnodd henaduriaid Eglwys Bethel, Tywyn adeiladu capel mwy ei faint yn 1871 "darfu i ffermwyr a chertwyr yr Eglwys gario y defnyddiau at ei adeiladu yn rhad ..... ac fe gododd Mr John Daniel, Caethle, a'i was yn fore fore er mwyn cael mynd â'r llwyth cyntaf at y deml newydd, ac aed i lan y môr am lwyth o gerrig ...... gan fod y llwyth yn drwm torrodd echel y drol a methwyd myned gam ymhellach, a daeth Mr Rowland Edward, y Vaenol, a'i lwyth heibio iddynt).

Gellir tybio mai'r un dulliau a ddefnyddwyd ar gyfer ehangu Faenol Isaf. Cyfeirir at waith pwyntio'r tŷ a'r ysgubor, sydd hefyd yn awgrymu adeiladau o gerrig anwastad. Defnyddiwyd gwellt neu frwyn ar gyfer toi, e.e. "mendio to y scybor efo brwyn" a rhwng 1875-7 torrodd llawer mwy o frwyn nag mewn blynyddoedd eraill, efallai ar gyfer to i'r rhan newydd o'r tŷ, neu efallai cedwid gwellt ar gyfer to'r tŷ gan ddefnyddio brwyn at ddibenion eraill, fel rhoi gorchudd ar y tasau gwair. Yn 1877 nododd Edward eu bod "yn clirio lle i wneud tŷ bach" ac yn 1879 "hela cerrig a gwneud lle tân yn y tŷ newydd".

Gan nad oedd coed yn tyfu ar y gwastatir yn agored i wynt y môr ac nid oedd modd torri mawn ar ôl sychu'r corsdir, glo oedd prif tanwydd y fferm. Bu angen mofyn 1/2 neu 1/4 tunnell o lo o'r dref yn rheolaidd. Bu'n rhaid mynd yn bell i casglu brigau i gynnau tân. Aeth i "mofyn llwyth o friga yn Dyffryn Gwyn efo gwagen Penllyn a benthyg y gaseg" a "mofyn coed yn Peniarth Uchaf efo Watkin, Penllyn." Erbyn 1871 nid oes sôn am Maes y Llefrith nac Erw Waedd; hyd yn oed fel trigfannau. Mae Penllyn tua’r un faint; ond mae Esguan wedi ehangu i 330 acer. Ni oes sôn am Ysgubor Ddegwm na Faenol Fach ond mae Faenol (Isaf) a'i 45 acer yno, a'r Faenol Uchaf, 80 acer Unwaith cofnododd: "Sarah a'r teulu yn hela elderberis". Dwywaith y cyfeirodd at hela cregyn duon ac unwaith at blingo cwningen ond ni wyddom y graddau bu'r gweithgareddau hyn yn cyfrannu at fywyd y fferm. Nid oes sôn am ieir er mor anodd yw meddwl am fferm fel Faenol Isaf heb ddofednod o gwbl.

;Cyfrifon a Diffyg Cyfrifon 
Prin yw'r cyfeiriadau at arian yn y dyddiadur. Yn 1873 nodir "llo bach yn trigo gwerthu y croen i Newell am 2/-" ac yn 1874 "gwerthu yr heffer i Newell am £11.00." Mae'r mwyafrif yn cyfeirio at ddefnyddio ceffyl a throl i symud deunydd megis cerrig, grafal, coed a brics a deunydd adeiladu arall am John Roberts, Glanymor.  Cyfeirir hefyd at cludo grafel i Ffordd yr Orsaf i'r "Local Bord" a gwahannol nwyddau i Evan Newall. Mae'n ymddangos fod y talu arferol ar gyfer defnydd dyn, ceffyl a throl am ddiwrnod oedd rhwng 12 a 13 swllt. Mae'n ymddangos fod Edward yn arbennig o ofalus wrth gofnodi gwaith i Newell, dyn oedd yn newydd i'r ardal; e.e. " carring oats from half past ten in the morning till eleven at night" a "yn  Esguan yn cario yr ŷd oddi wrth yr engan am ddeg awr a haner." Yn 1876 cofnodir "Elizabeth Rowland to Edward Edwards 1 side of Pork weigh 116lb at 6d lb ....£2.18.00" ac "from Henry Roberts in working remainder of pay for the pig 9/-" Nid oes unrhyw sôn arall am arian yn newid dwylo, heblaw am dalu'r ddegwm.

Bu cydweithio rhwng ffermydd yn arferol; mor arferol nes ei fod yn anodd iawn dehongli sut y'i trefnwyd o gwbl gan mai ar lafar a thrwy cyd-ddealltwriaeth y digwyddai'r cwbl. Mae ambell esiampl unigol. Ym Mawrth 1883 benthycodd Rowland geffyl Mr Richards, Pall Mall (neu Pêl Mêl yn iaith Edward) am ddau diwrnod i droi tir; a'r wythnos wedyn treuliodd bedwar diwrnod yn Pall Mall yn troi yno. Mae ambell cyfeiriad megis "John Vaughan yma efo nyni" neu "Rowland bach yn Penllyn yn lle Griffith Pugh" yn awgrymu cyfnewid diwrod o waith yn lle talu arian.

Roedd trefn ynglŷn a symud yr 'engan' ddyrnu rhwng y ffermydd a ddilynai batrwm rheolaidd. Cofnododd sawl ymweliad gan Jonas i wneud dillad y teulu neu i'w trwsio. Nodir pob tro pan elai heffer at darw neu hwch at faedd. Aeth a grawn i'r Felin a daeth a blawd yn ôl. Nid oes cyfeiriad at unrhyw gydnabyddiaeth ar gyfer y gweithredoedd hyn. Beth oedd y trefniant efo Morgan William, Rhyd Galed am ofalu am ei ddefaid? Sut oedd y gwaith a wnaethpwyd ar fferm Penllyn yn cael ei gydnabod? Oedd ambell fochyn bach neu sachaid o datws yn rhoddion? Nid oes sôn am unrhyw fath o daliad.

Mae'r dulliau o gyfnewid cymorth mewn cymdeithas gwledig wedi eu cyfrif a'u mesur. Rhwng llinellau'r dyddiadur gellir synhwyro economi wedi ei sylfaenu nid ar arian ond ar gyfnewid cynnyrch a chymwynas. Ymddiredai Edward mewn arferion oedd wedi parhau'n ddigwestiwn ers cyn cof, a felly ni welodd angen i'w cofnodi. Yn anffodus mae'r trefniadau hyn wedi eu cuddio rhagom.

## Gwerth y dyddiaduron hyn heddiw
Mae’r dyddiaduron yn rhoi ffenestr i ni weld trwyddi ar fywyd teulu cyffredin a phatrwm gwaith blynyddol ar fferm 45 acer mewn cyfnod pan nad oedd peiriannau ar gael i wneud gwaith trwm neu undonog. Mae ei ddyddiadur hefyd yn gofnod o Gymraeg byw Bro Dysynni mewn cyfnod pan na ddeallai mwyafrif y bobl y Saesneg.

## Tywydd
Tynnir ar gronicl tywydd Kington 2010 ar gyfer yr adran hon, gyda sylwadau EE i'w cymgharu fel bo'n briodol (gan amlaf dyddiadau eithafion tywydd). Seiliodd Kington ei wybodaeth tymheredd a glaw eithafol ar gyfres y *Central England Temperature* o 1659, a'r *England and Wales Precipitation* (EWP) o 1766 ymlaen, sef y ffynhonnell glaw perthnasol i ddyddiaduron Edward Edwards.

;Cyfnodau (degawd)
*1870au
Un o nodweddion cyffredinol y ddegawd hon oedd amlder y "sefyllfaoedd gorllewinol" (cyfartaledd o 87 y flwyddyn rhwng 1870 ac 1879). Fel canlyniad, goruchafodd mathau o dywydd seiclonig lled-sefydlog yn fynych gan rwystro hynt y llif awyr dros Brydain am gyfnodau sylweddol. Credid bod yr  Oes Ia Fechan" bellach wedi dod i ben (nes i iddo ail-afael tua diwedd y ddegawd a pharhau i'r nesaf.) Roedd 1871 yn gyfnod o cyffro'r smotiau haul..

*1880au
Gyda chyfartaledd o 85 "sefyllfa gorllewinol" y flwyddyn gwelwyd gostyngiad bychan yn y llif gorllewin-dwyrain (*zonal flow*) yn y cyfnod hwn o dywydd cyfandirol. Cafwyd cynnydd yn amlder cyfnodau antiseiclonig ataliol (*blocking*). Gwelwyd cynnydd yn rhewlifoedd yr Alpau a symudiad at rewlifoedd newydd yn yr Alban. Gaeafau oer nodweddodd y ddegawd, a bu farw cannoedd o oerfel yn slymiau Llundain. Gallai trai yng nghyffro'r smotiau haul ar ol anterth y '70au cynnar fod wedi cyfrannu at y newid yma. Yn 1882 dechreuodd gyfres o 13 mlynedd o flynyddoedd sych.

*1890au
Cychwynodd y ddegawd gydag amodau sych antiseiclonig yn ymestyn o Iwerddon i Siberia, gan beri pryder bod cyfnod oer yr Oes Ia Fechan yn mynd i ddychwelyd, yn enwedig ar ôl gaeaf oer iawn ('Yr Heth Fawr') yn 1895, pan rewodd y Tafwys unwaith eto. Fodd bynnag, ail-sefydlodd hinsawdd arfordirol o 1896 gan hebrwng cyfnod cynnes yr 20ed ganrif cynnar.

;Blynyddoedd unigol
Mae'r paragraff cyntaf o dan pob blwyddyn wedi ei seilio ar sylwadau dethol o un ffynhonnell o dywydd Prydain, sef Kington (2010)

*1885
Kington 2010: gwanwyn oer iawn, 21-22 Mawrth: eira mawr. Haf claear a sych (effeithiau llen llwch folcanig yn parhau). Tymor hydref claear a gwlyb, 25 Medi, sefyllfa ogleddol, eira trwm ym mynyddoedd yr Alban a Chymru; cofnodwyd plu eira yn Llundain.

EE 135/365 Awst-Rhagfyr: '[2 Ionawr] *up 830, cold east frost wind freezing everything*' (Llanystumdwy). '[7 Chwefror]*damp and cold, a vessel shipwrecked on bar - 4 crew drowned - cric lifeboat saved 7* wrth lunio'r erthygl hon. Gellir gweld cofnodion unigol y dyddiadur (4023 ohonynt) yn y Tywyddiadur, adran o wefan Llên Natur http://www.llennatur.com/gwyn/tudalennauChwilio/chwilioTywydd.php?radioDyddiad=unrhywDdyddiad&radioTywydd=dyddiadHenGyntaf&q=Faenol+Isa&misDechrau=dim+mis&blwyddynDechrau=0001&misGorffen=dim+mis&blwyddynGorffen=2009&diwrnodArbennig=1&misArbennig=dim+mis&blwyddynArbennig=&ailChwiliad=&misChwiliad=dim+mis&Submit=Chwilio

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Cymru
Edwards
Categori:19eg ganrif yng Nghymru