Pogrom

Mae i'r term **pogrom** (Iddew-Almaeneg:פאָגראָם  o'r Rwsieg: погром) ystyron lluosog, a briodolir amlaf i erledigaeth fwriadol grŵp ethnig neu grefyddol, a gymeradwyir neu a oddefir gan awdurdodau lleol, yn dreisgar. ymosodiad enfawr, gyda dinistrio ar yr un pryd eu hamgylchedd (tai, busnesau, canolfannau crefyddol). Yn hanesyddol, defnyddiwyd y term i ddynodi gweithredoedd treisgar torfol, digymell neu ragfwriadol, yn erbyn Iddewon, Protestaniaid (mewn gwladwriaethau mwyafrifol Gatholig), Catholigion (mewn gwladwriaethau mwyafrifol Brotestannaidd), Slafiaid a lleiafrifoedd ethnig eraill yn Ewrop, ond mae'n berthnasol i achosion eraill, sy'n ymwneud â gwledydd a phobloedd ledled y byd. Cysylltir y gair yn fwyaf digymell gyda gweithredoedd treisiol gwrth-Semitaidd. Gall cyfres o bogromau arwain at hil-laddiad neu Carthu ethnig. Ceir y cofnod cynharaf o'r gair "pogrom" ar glawr yn y Gymraeg o 1938.

## Hanes
Er bod y gair "pogrom" yn lled-ddiweddar, mae'r weithred, sef "ymosodiadau gan haid o bobl"  yn ôl Encyclopaedia Britannica yn gyffredin trwy gydol hanes dynol ryw.

Yn hanesyddol mae lleiafrifoedd eraill wedi dioddef o ymosodiadau sy'n eu targedu ac mae llawer o haneswyr yn credu y gellir eu galw'n pogromau, megis cyflafan y Rhufeiniaid a thramorwyr yn Anatolia yn ystod yr hyn a elwir yn Vespers Asiaidd 88 CC, gwrthryfel Buddug ym Mhrydain 61-60OC; Cyflafan tramorwyr yn Guangzhou 878, llofruddiaeth Daniaid pan laddwyd Daniaid yn Lloegr 1002, y *Vêpres siciliennes* ym 1282 pan ymosodwyd ar y Ffrancwyr; Cyflafan Sant Bartholomew yn Ffrainc 1572 a hawliodd fywydau miloedd o Hiwgenotiaid Protestannaidd.

Daeth y gair yn rhyngwladol ar ôl y don pogrom a ysgubodd dde Rwsia rhwng 1881 a 1884, gan achosi protestiadau rhyngwladol ac arwain at ymfudo enfawr o Iddewon ac yna gweithredoedd y Cannoedd Duon wedi Chwyldro 1905 yn Ymerodraeth Rwsia. Yn ôl cofnodion hanes Iddewig yn yr Unol Daleithiau, cynyddodd mewnfudo Iddewig o Rwsia yn aruthrol yn y blynyddoedd hynny, gan ddod i gyfanswm o tua dwy filiwn o Iddewon Rwsieg rhwng 1880 a 1920.

Ymysg un o'r pogromau gwrth-Iddewig mwyaf drwgenwog, mae pogromau Kristallnacht a hybwyd gan y Natsïaid yn 1938.

### Pogromau gwrth-Semitaidd Rwsia
Mae'n rhaid bod o leiaf rhan o'r pogrom wedi'i drefnu neu ei gefnogi gan yr Okhrana (heddlu cudd Rwsia). Er gwaethaf y diffyg tystiolaeth, gwnaed sylwadau eang ar ddifaterwch heddlu a byddin Rwseg, er enghraifft yn ystod pogrom Cyntaf Kishinev yn 1903, a barhaodd am dri diwrnod, yn ogystal â'r anogaethau gwrth-Semitaidd blaenorol mewn erthyglau papur newydd - arwydd bod roedd pogromau yn unol â pholisi domestig Rwsia Ymerodrol.

Ynghyd â Chwyldro Rwsia 1917 a Rhyfel Cartref Rwsia wedi hynny, cafwyd sawl pogrom. Ar y naill law, roedd Iddewon cyfoethog yn rhannu tynged pobl gyfoethog eraill yn Rwsia. Ar y llaw arall, dioddefodd pentrefi Iddewig sawl pogrom gan y Fyddin Wen, a welodd Iddewon fel y prif actorion yn y "cynllwyn Iddewig-Bolsiefaidd". Yn nhref fechan Fastov yn unig, llofruddiodd Byddin Wirfoddol Denikin fwy na 1,500 o Iddewon, yn bennaf henoed, merched a phlant. Amcangyfrifir bod 100,000 i 150,000 o Iddewon yn Wcráin a de Rwsia wedi’u lladd mewn pogromau a gyflawnwyd gan luoedd Denikin yn ogystal â phleidiau cenedlaetholgar o Symon Petliura

Stopiodd y sefydliad hunanamddiffyn Iddewig pogromyddion mewn rhai ardaloedd yn ystod Ail pogrom Kishinev.

### Pogromau Eraill
Mae yna hefyd achos o gyflafanau cymuned y Bahá'í (rhwng 1850-63) a gyflawnwyd gan yr awdurdodau yn ogystal â chymdeithas sifil ledled Iran. Yn Afghanistan o dan y Taliban, gwnaed pogromau i aelodau o grŵp lleiafrif ethnig Hazara (ym mhentref Daht-e Leili, rhan ogledd-ganolog y wlad). Yn Cambodia, Rwanda, Burundi cael pogromau yn yr 1970au a 1990au. Ceir hefyd achosion, a rhai diweddar, o pogromau enfawr. 
bawd|250px|Llofruddiwyd Iddewon Rwmania yn yr "Iași Progrom" yn 1941 yn ystod yr Holocost

## Rhai o Bogromau yn 20g a'r 21g
### Ymerodraeth Otomanaidd
Dinistriodd cyflafan Adana yn yr Ymerodraeth Otomanaidd ym 1909 rannau helaeth o'r chwarteri Cristnogol a hawlio bywydau rhwng 15,000 a 30,000 o Armeniaid.

Yng Nghflafan Batak ym 1876 lladdwyd Bwlgariaid gan filwyr Otomanaidd. Mewn achos o drais sectyddol yn Libanus ym 1860, llofruddiodd Druze dros 10,000 o Gristnogion, Maroniaid yn bennaf. Yn ystod cyflafan Armeniaid yn yr Ymerodraeth Otomanaidd ym 1894-1896, llofruddiwyd rhwng 80,000 a 300,000 o Armeniaid. Roedd pogromau yn rhan o Hil-laddiad Armenia yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. 

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf , achosodd y gyfundrefn Otomanaidd gannoedd o filoedd o Armeniaid, Syriaid a Groegiaid, naill ai trwy lofruddiaeth neu gan galedi annynol.

### Eraill
Mae pogromau'r 19g yn cynnwys yr ymosodiadau ar dduon yn yr Unol Daleithiau yn ystod Terfysgoedd Drafft Efrog Newydd ym 1863, cyflafan y Tsieineaid yn Los Angeles yn 1871.

Yn ystod y can mlynedd diwethaf, mae’r rhan fwyaf o erledigaethau o Gristnogion ac Iddewon mewn gwledydd Mwslemaidd wedi bod yn llai ysblennydd, ond eto’n systematig, gyda llofruddiaethau, treisio, arestiadau, lladradau a fandaliaeth ar lefel unigol, heb dderbyn sylw’r cyfryngau, gweler un: Erledigaeth Cristnogion . Nid yw rhan fawr o hyn yn ethnig, ond yn grefyddol-wleidyddol. Mewn llawer o wledydd lle mae digwyddiadau tebyg i pogrom yn digwydd, mae yna gyfraith achosion sy'n wahanol i'r arfer yn y byd Gorllewinol, h.y. y dylid erlyn pob trais yn gyfreithiol, yn enwedig trais sydd â chymhellion hiliol, crefyddol neu wleidyddol, sy’n golygu bod lleiafrifoedd sy’n agored i hyn yn aml yn dewis ffoi, os oes ganddynt fodd i wneud hynny. Er enghraifft, gwrthodir hawliau sifil i grwpiau Iddewig mewn llawer o daleithiau Mwslemaidd, er eu bod efallai wedi byw yno ymhell cyn sefydlu Islam. Mae gwahaniaethu yn erbyn Iddewon a Christnogion, fel y'i gelwir dhimmi, yn orfodol yn y Qur'an , ac felly'n cael ei ddyrchafu i gyfreithiau lle mae sharia yn cael ei gymhwyso.

### Ail Ryfel Byd ac wedyn
Mae pogrom Kristallnacht y Natsïaid yn erbyn yr Iddewon ar 9-10 Tachwedd 1938 yn ddigwyddiad nodedig. Dywedir iddo fod yn fan cychwyn yr Holocost. Bu hefyd yn dempled ar gyfer 140 pogrom yn yr Ail Ryfel Byd gyda 35,000 o ddioddefwyr yn ystod y cyfnod.

Dyma enghreifftiau o ymosodiadau eraill yn targedu lleiafrifoedd, pogromau, yn ystod yr 20g a'r 2000au:

:1948 - Y terfysgoedd yn Jönköping ym 1948 pan ymosodwyd ar y teithwyr a'u gyrru allan o Jönköping
:1955 - Yn ystod pogrom Istanbul, mae Tyrciaid yn ymosod ar Roegiaid ethnig sy'n byw yn y wlad.
:1964 - Ar ôl y chwyldro yn Zanzibar, llofruddiwyd tua 17,000 o Arabiaid ac Asiaid.
:1966 - Yn Nigeria, cyn dechrau Rhyfel Biafra, ymosodir ar grŵp ethnig Igbo.
:1969 - Ymosodiad ar Tsieineaidd ym Malaysia yn ystod Digwyddiad 13 Mai fel y'i gelwir.
:1980au - arafodd ymosodiadau ar Gristnogion Coptig yn yr Aifft, ond parhaodd, wrth i'r Frawdoliaeth Fwslimaidd ennill mwy o rym gwleidyddol
:1984 - Pogrom yn erbyn Sikhiaid yn India yn dilyn llofruddiaeth y Prif Weinidog Indira Gandhi.
:1994 - Mae dros 800,000 o Tutsis yn cael eu lladd yn Rwanda mewn cyrchoedd enfawr gan eu cydwladwyr Hutu mewn ychydig fisoedd
:1998 - Ym mis Mai, digwyddodd pogromau yn erbyn Tsieineaidd ethnig ym mhrifddinas Indonesia, Jakarta.
:2002 - Pogrom Gujarat yn erbyn Mwslemiaid yn nhalaith Indiaidd Gujarat.
:2003 - Dechrau erledigaeth dorfol ar Gristnogion yn Irac yn dilyn diddymu cyfundrefn Saddam Hussein, sydd wedi achosi i 40% o ffoaduriaid Irac fod yn Gristnogion
:2009 - pogromau yn erbyn Romani yn Hwngari 
:2012 - Ymosodiadau ar y lleiafrif Mwslemaidd ym Myanmar

## Dolenni allanol
* Pogroms Gwefan yr Holocaust Encyclopaedia
* Pogroms erthygl ar sianel History, gan ganolbwyntio ar bogromau gwrth-Iddewig Rwsia

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Natsïaeth
Categori:Yr Ail Ryfel Byd