Owen Morgan Edwards

Arolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant o Gymru oedd **Owen Morgan Edwards** (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920).

## Bywgraffiad
Ganwyd Edwards ar 26 Rhagfyr 1858 yng *Nghoed-y-pry*, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth. Cafodd ei addysg yn ysgol y plwyf cyn mynychu Ysgol Ramadeg y Bala, ac yna Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth. Oddi yno aeth i Glasgow am gyfnod ac yna i Goleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd gyda gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern.

Cafodd yrfa hir fel golygydd cylchgronau. Dechreuodd fel cyd-olygydd *Cymru Fydd* (1889–1891), cylchgrawn y mudiad gwleidyddol o'r un enw (gweler Cymru Fydd). Yn 1891 dechreuodd olygu a chyhoeddi y cylchgrawn *Cymru* (1891–1920) yn fisol, a adwaenir yn aml fel y "*Cymru Coch*", oherwydd lliw y clawr. Yn yr un flwyddyn dechreuodd gyhoeddi y cylchgrawn misol i blant ''Cymru'r Plant''; ar ei anterth yn 1900 roedd hwn yn gwerthu tua 40,000 o gopïau y mis, sy'n ei wneud y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru.

Roedd yn aelod o'r Blaid Ryddfrydol a daeth yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ym 1899, yn dilyn marwolaeth Thomas Edward Ellis ym mis Ebrill 1899. Ni fwynhaodd fywyd y senedd ac felly ni ymgeisiodd i gael ei ail-ethol ym 1900.

Yn 1907 dewiswyd ef yn brif arolygydd ysgolion Cymru. Ynghyd a'r gwaith hwnnw roedd yn ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchter yn eu hanes, ei hiaith a'u diwylliant, ac i'r perwyl hyn fe ysgrifennodd nifer o lyfrau Cymraeg wedi eu hysgrifennu mewn arddull a oedd yn apelio at y darllenydd cyffredin.

Golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron rhyddiaith a barddoniaeth Cymraeg, sef Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen. Cyhoeddodd yn ogystal **Cyfres Clasuron Cymru**. Cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry.

Gwnaethpwyd yn Farchog ym 1916 a gwobrwywyd gyda gradd anrhydedd o Brifysgol Cymru ym 1918. Bu farw ei wraig ym 1919, a bu farw yntau yn Llanuwchllyn ym 1920. Aeth ei fab, Ifan ab Owen Edwards ymlaen i sefydlu Urdd Gobaith Cymru. Enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn ar ei ôl er mwyn ei anrhydeddu.

## Teulu
*Coed-y-pry*, Llanuwchllyn oedd cartref O.M. Edwards a'i deulu yn 1871, roedd ei dad yn ffermwr 17 acer ar y pryd. Erbyn 1891, roedd yn byw adref gyda'i rieni unwaith eto yng *Nghoedypry*, rhestrwyd ei alwedigaeth fel athro hanes. Roedd ei frodyr, Thomas (melinydd), Edward (myfyriwr athroniaeth) a John M. (myfyriwr diwinyddiaeth) hefyd yn byw gyda hwy. Priododd Ellen Elizabeth Davies yn fuan ar ôl hynny. Roedd Edwards yn byw ym *Mryn-yr-aber*, Llanuwchllyn yn ystod cyfrifiad 1901, gyda'i wraig, ei fab Evan ab Owen a'i ferch, Haf. Roedd dwy forwyn hefyd yn byw gyda'r teulu. Rhestrwyd ei alwedigaeth fel *Fellow of College & Lecturer*.

## Llyfryddiaeth
250px|bawd|Cerfluniau O. M. Edwards a'i fab Ifan ab Owen Edwards yn Llanuwchllyn ger Y Bala, Gwynedd
### Llyfrau O. M. Edwards
**Trem ar Hanes Cymru* (1893)
**Celtic Britain* (1893)
**Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg* (1906)
*''O'r Bala i Geneva* (1889)
**Ystraeon o Hanes Cymru* (1894)
**Hanes Cymru* (Rhan 1,1895; Rhan 2, 1899)
**Cartrefi Cymru* (1896)
**Tro yn Llydaw* (1889)
**Wales* (1901, yn y gyfres *Stories of the Nations*)
**A Short History of Wales* (1906)
**Llyfr Del* (1906). I blant.
**Tro trwy'r Gogledd* (1907)
**Tro i'r De* (1907)
**Hwiangerddi* (1911). I blant.
**Llyfr Nest* (1913). I blant.
Llyfrau a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth

* *Yn y Wlad* (1920)
* Tro yn yr Eidal (1921)
* *Llyfr Owen* (1926). I blant
* *Llyfr Haf* (1926). I blant

### Astudiaethau
*W.J. Gruffydd, *Owen Morgan Edwards*, Cyfrol 1, 1858-1883 (Aberystwyth, 1937). Yr unig gyfrol a gyhoeddwyd.
*Gwilym Arthur Jones, *Bywyd a Gwaith Owen Morgan Edwards* (1958)
*R.M. Jones, *Llenyddiaeth Gymraeg, 1902–1936'' (1987). Pennod 7 ac 8 ar lyfrau O. M. Edwards a'u dylanwad.
*Hazel Walford Davies (gol.), *Bro a Bywyd: Syr O. M. Edwards 1858-1920* (Caerdydd, 1988)
*Hazel Walford Davies, *O.M.: Cofiant Syr Owen Morgan Edwards* (Gwasg Gomer, 2020)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*'Papurau O. M. Edwards' yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 
*Testun *Cartrefi Cymru*' ar Wicidestun

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Plaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Berwyn