Undebau llafur yn y Deyrnas Unedig

bawd|350x350px|Rali gan UNISON i gefnogi telerau ac amodau gwell i'w gweithwyr

Ymddangosodd undebau llafur yn y Deyrnas Unedig yn nechrau'r 19eg ganrif, ond bu rhaid iddynt wynebu cyfreithiau llym oedd yn cyfyngu'n gryf ar eu gweithgareddau. Dechreuasant weithio'n wleidyddol tua diwedd yr 19eg ganrif a ffurfio cynghrair gyda'r Blaid Ryddfrydol yn nechrau'r 20fed ganrif. Tyfasant yn gyflym rhwng 1900 ac 1920 ac erbyn yr 1920au roeddynt wedi ennill eu plwyf ac wedi colli eu rhwystrau cyfreithiol. Pan ddaeth arweinydd y Blaid Lafur, Ramsay MacDonald yn Brif Weinidog am amser byr yn 1924 ac eto wedyn yn 1929 symudodd y rhan fwyaf o aelodau'r undebau eu pleidlais o'r Blaid Ryddfrydol i'r blaid newydd. Yn yr 1980au, gwanhaodd llywodraeth Geidwadol Margaret Thatcher bwerau'r undebau gan ei gwneud hi'n anoddach i streicio'n gyfreithiol. Mae'r rhan fwyaf o undebau Prydain yn aelodau o'r Gyngres Undebau Llafur (TUC) a ffurfiwyd yn 1867, neu o TUC yr Alban neu Cyngres Undebau Llafur Iwerddon, sef y prif undebau canolog cenedlaethol. 

## Hanes 
Gweler yr erthygl gyfan yma. 

Cafodd undebau llafur y Deyrnas Unedig eu di-griminaleiddio gyntaf dan argymhelliad Comisiwn Brenhinol 1867 a gytunodd fod y sefydliadau hyn o fantais i'r cyflogwyr a'r gweithwyr. Wedi eu cyfreithloni yn 1871, ceisiodd yr Undebau ddiwygio amodau economaidd-gymdeithasol ar gyfer dynion yn gweithio yn niwydiannau Prydain. Arweiniodd hyn at sefydlu'r Pwyllgor Cynrychiolaeth Llafur a ffurfiodd sail y Blaid Lafur, sydd wedi cadw cysylltiadau helaeth â'r mudiad undebau llafur hyd heddiw.

Wrth i ffactrïoedd gau, gostyngodd aelodaeth yn serth yn yr 1980au a'r 1990au, gan ddisgyn o 13 miliwn yn 1979 i dua 7.3 miliwn yn 2000. Yn Medi 2012, disgynnodd aelodaeth undebau o dan 6 miliwn am y tro cyntaf ers yr 1940au. Ers hynny mae nifer yr aelodau wedi bod yn cynyddu'n raddol eto, gan gyrraedd 6.44 miliwn yn 2019.  

## Y Gyfraith 
Fel corfforaethau, roedd yr undebau llafur yn cael eu hystyried yn droseddwyr cyn Deddf Gyfuno 1825. Ystyrid hwy yn sefydliadau lled-gyfreithiol, o dan athrawiaeth ataliaeth masnachu tan Ddeddf yr Undebau Llafur 1871. Diddymodd y ddeddf hon gyfyngiadau'r gyfraith gyffredin, ond cymerodd safiad ymataliol ar faterion mewnol yr undebau. Eithriodd y Ddeddf Anghydfodau Masnachol 1906 gronfeydd yr undebau o gyfrifoldeb mewn achosion camwedd a rhoddodd y rhyddid yna bŵer sylweddol i bicedi'r undebau yn y dyfodol.

### Trefniadaeth ddemocrataidd 
Adlewyrchir yr egwyddor fod y gyfraith gyffredin yn gorfodi rheolau'r undeb ei hun ac fod undebau'n rhydd i drefnu eu materion eu hunain yn Nghonfensiwn y Sefydliad Llafur Rhyngwladol (ILO) ar Ryddid i Ymgysylltu ac yn Erthygl 11 y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol a Rhyddid Sylfaenol, yn rhwym wrth y gofyniad y gall rheoliadau sy'n angenrheidiol mewn cymdeithas ddemocrataidd gael eu gorfodi. Rhaid i'r Undebau gael pwyllgor gwaith ac mae'n rhaid i'r pwyllgor hwnnw, o dan Ddeddf yr Undebau Llafur a Chysylltiadau Llafur (Cydgrynhoi) 1992, adrannau 46 i 59, gael eu hethol bob pum mlynedd, yn uniongyrchol mewn pleidlais gyfrinachol, gydradd o'r aelodau, a hynny drwy'r post. 

### Cyfansoddiadau'r undebau 
Roedd strwythur undebau wedi ei seilio ar gytundebau ac roedd hawliau aelodau yn dibynnu ar allu dangos rhyw fudd perchnogol er mwyn ei orfodi yn benodol. Roedd hyn yn golygu y gellid ychwanegu at amodau ffurfiol llyfr rheolau'r undeb, fel unrhyw gytundeb, gan y llysoedd os oedd hyn yn hollol angenrheidiol i adlewyrchu disgwyliadau rhesymol y partïon, er enghraifft drwy ddefnyddio canllawiau'r Gwasanaeth Diwygio Etholiadol i benderfynu beth fydd yn digwydd rhwng dau ymgeisydd gyda'r un faint o bleidleisiau, os yw rheolau'r undeb yn dawel ar mater. Os oes digwyddiadau afreolaidd ym materion yr undeb, er enghraifft os nad oes cyhuddiadau o esgeulustod  neu gamreoli a gallai'r mwyafrif bleidleisio i faddau iddynt, yna nid oes gan aelodau hawl unigol i herio penderfyniadau'r pwyllgor. Fodd bynnag, os yw arweinyddiaeth undeb yn gweithredu ultra vires, tu hwnt i'r pwerau a restrir yng nghyfansoddiad yr undeb, neu os torrir hawl aelod, gall yr aelodau ddod a hawliad yn deillio ohono i'r llys i siwio neu atal aelodau'r pwyllgor. Yn *Edwards v Halliwell* ataliwyd penderfyniad pwyllgor Undeb Cenedlaethol Adeiladwyr Cerbydau i godi ffioedd aelodaeth, a oedd wedi eu gosod yn y cyfansoddiad ac angen pleidlais o ddau dreian, gan aelodau unigol gan fod hyn yn cyffwrdd hawl bersonol o dan y cyfansoddiad ac hefyd yn mynd yn erbyn gweithdrefn arbennig.  

### Disgyblaeth ac eithrio (gwefannau yn Saesneg) 
* *ASLEF v Y Deyrnas Unedig* [2007] ECHR 184
* *McVitae v UNISON* [1996] IRLR 33
* *Roebuck v NUM (Yorkshire Area) No 2* [1978] ICR 676, Templeman J
* *Esterman v NALGO* [1974] ICR 625, Templeman J
* *Radford v NATSOPA* [1972] ICR 484, Plowman J

### Datrysu anghyfodiadau (gwefannau yn Saesneg) 
* *Hamlet v GMBATU* [1987] ICR 150, Harman J
* *Longley v NUJ* [1987] IRLR 109

### Hawliau aelodau undebau (gwefannau yn Saesneg) 
* Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992 ss 28–31, golwg wir a theg o'r cyfrifon, hawliau aelodau i arolygu a chwynion i'r Swyddog Ardystio
* Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992 ss 62–65, hawl i orfodi pleidlais gudd cyn gweithredu diwydiannol gyda dim anfantais i ddilyn
* *Knowles v Fire Brigades Union* [1997] ICR 595
* *Edwards v Society of Graphical and Allied Trades* [1971] Ch 354
* *Cheall v APEX* [1983] 2 AC 180
* Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992 s 174
* *ASLEF v United Kingdom* [2007] ECHR 184
* *Amalgamated Society of Railway Servants v Osborne* [1910] AC 87, political donations
* Trade Union Act 1913
* *Birch v National Union of Railwaymen* [1950] Ch 602
* Trade Union and Labour Relations (Consolidation) Act 1992 s 72–73 and 82
* *Paul v NALGO* [1987] IRLR 413
* *Weaver v NATFHE* [1988] ICR 599 EAT

### Ffioedd aelodaeth 
Mae ffioedd yr aelodau'n aml yn cael eu talu drwy eu tynnu o'r cyflogau. O 2024 ymlaen, ni fydd DOCAS (Deduction of Contributions at Source) yn digwydd ond pan fydd yr undeb yn talu swm rhesymol i'r cyflogwr yn y sector cyhoeddus am ei weinyddu a phan fo opsiwn arall i dalu ar gael i'r gweithiwr. 

## Trefniadaeth 
bawd|Arweinyddiaeth Cydffederasiwn undebau Ewrop (ETUC)

Roedd llywodraeth Geidwadol Margaret Thatcher, a etholwyd gyntaf yn 1979, yn gweld yr undebau llafur fel rhwystr i dwf economaidd a daeth â deddfau o'r math roedd y Ceidwadwyr wedi osgoi hyd hynny. 

Gostyngodd aelodaeth yn serth rhwng yr 1980au a'r 1990au gan ddisgyn o 13 miliwn yn 1979 i dua 7.3 miliwn yn 2000. Yn 2012 gostyngodd aelodaeth yr undebau o dan 6 miliwn am y tro cyntaf ers yr 1940au. O 1980 i 1998 gostyngodd y gyfran o weithwyr cyflogedig oedd yn aelodau dros 52% i lawr i 30%. 

Gostyngodd aelodaeth yr undebau gyda dirywiad y diwydiannau traddodiadol a oedd yn gadarnleoedd yr undebau yn y gorffennol, fel dur, glo, argraffu a'r dociau. 

Yn 2016, pasiodd y llywodraeth Geidwadol Ddeddf Undebau newydd, a oedd yn galw am drothwyon pleidleisio llymach ar gyfer gweithredu diwydiannol, cyfyngiadau pellach ar linellau piced a gorfodi'r 'optio i mewn' i gronfeydd gwleidyddol.  

### Y lefel ryngwladol 
Cyd-ffederasiwn undebau llafur Ewrop

Cyd-ffederasiwn undebau llafur rhyngwladol
## Gweler hefyd (yn Saesneg) 
* Aldcroft, D. H. ac Oliver, M. J., gol. *Trade Unions and the Economy, 1870–2000.* (2000).
* Blanchflower, David G., Alex Bryson, a Colin Green. "Trade unions and the well‐being of workers." *British Journal of Industrial Relations* 60.2 (2022): 255-277. arlein
* Charlesworth, Andrew, Gilbert, David, Randall, Adrian, Southall, Humphrey a Wrigley, Chris. *An Atlas of Industrial Protest in Britain, 1750–1990* (1996).
* Davies, A. J.  *To Build a New Jerusalem: Labour Movement from the 1890s to the 1990s* (1996).
* Hunt, Tom, a Heather Connolly. "Covid‐19 and the work of trade unions: Adaptation, transition and renewal." *Industrial Relations Journal* 54.2 (2023): 150-166. arlein
* Laybourn, Keith. *A history of British trade unionism c. 1770–1990* (1992).
* Marsh, Arthur Ivor. *Trade union handbook: a guide and directory to the structure, membership, policy, and personnel of the British trade unions* (1980) 
* Minkin, Lewis. *The Contentious Alliance: Trade Unions and the Labour Party* (1991)
* Pelling, Henry. *A history of British trade unionism* (1987).
* Undy, Roger, et al. *Change in Trade Unions: the Development of UK Unions since the 1960s* (Routledge, 2022).
* Wrigley, Chris, gol. *British Trade Unions, 1945–1995* (Manchester UP, 1997) 
* Wrigley, Chris. "Work, the labour market and trade unions." in *20th Century Britain* (Routledge, 2022). 98-112. arlein

## Gwefannau allanol 
Undebau Prydain, Cyngres yr Undebau Llafur (TUC)

Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Categori:Undebau llafur