open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estrys

Aderyn dihediad buandroed o urdd y *Struthioniformes* yw'r **estrys** (*Struthio camelus*), sy'n fwyaf y byd. Mae'r oedolyn yn 2.5 medr o daldra ac mae'n pwyso 115 cilogram. Mae ganddo wddf noeth hir a choesau hir ac mae gan ei draed ddau fys. Mae'n methu hedfan ond mae'n gallu rhedeg yn gyflym iawn.

Mae'r estrys yn bwydo ar weiriau, hadau, ffrwythau a dail.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Internet Bird Collection: Ostrich 
* World Ostrich Association 

25-px|chwith|bawd|Ŵy estrys

Categori:Adar
Gorsaf reilffordd Macclesfield

Mae **gorsaf reilffordd Macclesfield** yn gwasanaethu tref Macclesfield yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr.

Macclesfield
Macclesfield
Eglwys Llanilltud Fawr

Eglwys hynafol yn Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg, yw **Eglwys Sant Illtud**.

Yn yr eglwys hon mae Croes Samson a nifer o gerrig hynafol eraill yn sefyll.

## Croes
chwith|200px|Croes fynwent
Mae'n debyg bod y groes yn y fynwent yn dyddio o'r 15fed ganrif ond mae wedi'i hatgyweirio dros y blynyddoedd. Ychwanegwyd y rhan uchaf ym 1919. Fe'i rhestrwyd gan CADW fel "croes ganoloesol gyda diddordeb hanesyddol ychwanegol fel cofeb i'r Rhyfel Byd Cyntaf".

## Capel Galilea
Gwaddolwyd Capel Galilea fel siantri gan Syr Hugh Rhaglan tua 1470–80. Mae bellach yn cynnwys pedair carreg Geltaidd a ddarganfuwyd yn y cyffiniau.

## Teledu
Mae'r eglwys yn ymddangos yn *The Story of Wales* gan y BBC, gyda Huw Edwards, a *The Great British Story*, gyda Michael Wood.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Llanilltud Fawr
Llanilltud Fawr
Categori:Illtud
Categori:Llanilltud Fawr
Manolo Escobar

Canwr o Sbaen oedd **Manuel García Escobar** (19 Hydref 1931 – 24 Hydref 2013), oedd yn fwy adnabyddus fel **Manolo Escobar**. Roedd yn canu caneuon *copla* Andaliwsiaidd a cherddoriaeth Sbaenaidd araill. Roedd hefyd yn actor a perfformiodd mewn llawer o sioeau cerdd. Mae ei ganeuon mwyaf poblogaidd yn cynnwys "El porompompero" (1962), "Mi carro" (1969), "La minifalda", a "Y viva España".

## Disgyddiaeth
* *Espigas y Amapolas* (1964) 
* *El ángel de la guarda* (1966)
* *Éxitos de películas* (1967)
* *Aquel hijo* (1967)
* *Películas de Manolo Escobar* (1968)
* *Mi novia* (1968)
* *Villancicos* (1969)
* *Manolo Escobar y sus películas* (1970)
* *Canciones de películas* (1970)
* *Aires navideños* (1970)
* *Sevillanas* (1971)
* *Grandes éxitos* (1971)
* *Brindis* (1971) "incluye 'Mi carro'"
* *Por los caminos de España* (1972)
* *Y viva España* (1973)
* *Cada lágrima tuya* (1974)
* *¡Ay, Caridad!* (1974)
* *Qué guapa estás* (1975)
* *Niña bonita* (1976)
* *Selección Antológica del Cancionero Español Vol. I, II y III* (1976-1977)
* *Calor* (1977)
* *Labrador* (1978)
* *Mis mejores canciones* (1978)
* *Mi pequeña flor* (1979)
* *Amores* (1980)
* *Villancicos tradicionales* (1981) 
* *Manolo, siempre Manolo* (1981)
* *Los grandes pasodobles... cantados* (1982)
* *Papá te quiero mucho* (1982)
* *Coraje* (1983)
* *Sevilla casi na* (1984)
* *Miel de Amores* (1985)
* *Antología* (1986)
* *Vive la vida* (1986)
* *Suspiros de España* (1987)
* *30 aniversario* (1988)
* *Por pasodobles, por sevillanas* (1989)
* *Rumba pa ti* (1990)
* *¡Qué bonita eres!* (1991)
* *Tango, tango* (1992)
* *El Clio en llamas* (1993)
* *Tiempo al tiempo* (1994)
* *Tiempo de Navidad* (1995)
* *Con mi acento* (1996)
* *Aromas* (1997)
* *Contemporáneo* (1999)
* *Grandes éxitos* (1999) 
* *De puerto en puerto* (2000)
* *Manolo Escobar* (2002)

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion o Sbaen
Categori:Cantorion Sbaeneg
Categori:Pobl o Almeria
Childhood's End

Nofel wyddonias gan Arthur C. Clarke yw '''''Childhood's End''''' a gyhoeddwyd gyntaf ym 1953.

Categori:Nofelau 1953
Categori:Nofelau gwyddonias
Gorsaf reilffordd Stafford

Mae **gorsaf reilffordd Stafford** yn gwasanaethu tref Stafford yn Swydd Stafford, Ngorllewin Canolbarth Lloegr.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Stafford
Stafford
Korçë

Dinas yn Albania yw **Korçë** (Albaneg: *Korça*).

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Archaeoleg
*Amgueddfa Bratko
*Eglwys gadeiriol

## Enwogion
*Thoma Abrami (1869-1943), bardd
*Idhomene Kosturi (1873-1943), prif weinidog Albania 1921

Categori:Dinasoedd Albania
Gorsaf reilffordd Stoke-on-Trent

Mae **gorsaf reilffordd Stoke-on-Trent** yn gwasanaethu dinas Stoke-on-Trent yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Stoke-on-Trent
Stoke-on-Trent
Diflaniad April Jones

Achos o blentyn a gafodd ei llofruddio yw **llofruddiaeth April Jones**. Merch pum mlwydd oed o Fachynlleth, Powys, Cymru, oedd April a ddiflannodd ar 1 Hydref 2012.

## Hanes yr achos
Cafodd ei gweld olaf yn mynd i mewn i fan am tua 19:00 tra'n chwarae gyda ffrindiau ar ystad Bryn-y-Gog, Machynlleth. Cafodd dyn lleol 46 oed ei arestio ar 2 Hydref. Trannoeth, cadarnhaodd yr heddlu enw'r dyn, Mark Bridger, a chyhoeddwyd llun ohono, cam anarferol. Ar 4 Hydref cyhoeddodd yr heddlu bod gan April barlys yr ymennydd.

Cafwyd archwiliad fforensig o Land Rover Mark Bridger, a'i gartref diweddaraf, ffermdy yng Ngheinws. Ar 6 Hydref, cyhuddwyd Mark Bridger o lofruddiaeth, cipio plentyn, a cheisio gwyrdroi cwrs cyfiawnder. Ymddangosodd Bridger yn Llys Ynadon Aberystwyth ar 8 Hydref i gadarnahu ei enw, ei oedran a'i gyfeiriad. Plediodd yn ddieuog i'r cyhuddiadau gerbron Llys y Goron Yr Wyddgrug ar 14 Ionawr 2013, ond dywedodd ei fargyfreithiwr i'r llys taw Bridger oedd fwy na thebyg yn gyfrifol am farwolaeth April Jones.

## Cyfeiriadau 
Categori:2012 yng Nghymru
Categori:Trosedd yng Nghymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Marlon Teixeira

Model o Frasil yw **Marlon Teixeira** (ganwyd 16 Medi 1991).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Modelau o Frasil
Chadli Bendjedid

Arlywydd Algeria o 1979 hyd 1992 oedd **Chadli Bendjedid**  (14 Ebrill 1929 – 6 Hydref 2012).

Fe'i ganywd yn Bouteldja.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Algeria
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2012
Rupert, tywysog y Rhein

Milwr a llywodraethwr oedd **Rupert, Breiniarll y Rhein, Dug Bafaria, Dug 1af Cumberland, Iarll 1af Holderness** (), KG, FRS (17 Rhagfyr 1619 – 29 Tachwedd 1682).

Cafodd ei eni ym Mhrâg, fel trydydd fab yr Etholydd Palatin Frederick V ac Elizabeth, merch Iago, brenin Lloegr a'r Alban. Yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr enillodd nifer o frwydrau i'r Brenhinwyr tra'n arwain y marchfilwyr, ond cafodd ei drechu ym Mrwydr Marston Moor (1644) ac ildiodd Bryste i'r Seneddwyr. Am hynny cafodd ei ddiswyddo gan y Brenin Siarl I. Yn hwyrach cafodd Rupert ei alltudio gan y Senedd ac arweiniodd llynges fechan y Brenhinwyr nes iddi gael ei gorchfygu gan Robert Blake ym 1650. Bu Rupert yn ffoi i India'r Gorllewin cyn iddo ddychwelyd i Ewrop ym 1653 a byw yn yr Almaen hyd yr Adferiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Breinieirll y Rhein
Categori:Dugiaid Bafaria
Categori:Dugiaid Cumberland
Categori:Genedigaethau 1619
Categori:Marwolaethau 1682
Categori:Pobl o Brag
Categori:Tywysogion
Lincoln, Nebraska

**Lincoln** yw prifddinas y dalaith Americanaidd, Nebraska, Unol Daleithiau. Cofnodir 258,379 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1856.

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
*   Gwefan Dinas Lincoln

Categori:Dinasoedd Lancaster County, Nebraska
Bellevue, Nebraska

Dinas yn nhalaith Nebraska, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Sarpy County, yw ** Bellevue **. Cofnodir 50,137 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1822 (1855).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*   Gwefan Dinas Lincoln

Categori:Dinasoedd Sarpy County, Nebraska
Llenyddiaeth yn 1996

## Digwyddiadau
## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: Sonia Edwards, *Glöynnod*
** Saesneg: Nigel Jenkins, *Gwalia in Khasia*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Wisława Szymborska
* Gwobr Booker: Graham Swift - *Last Orders*
* Gwobr Goncourt: Pascale Roze - *Le Chasseur Zéro*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Eigra Lewis Roberts - *Dant Am Ddant*
*Lleucu Roberts - *Al*

### Barddoniaeth
*Meirion MacIntyre Huws - *Y Llong Wen a Cherddi Eraill*
*Gwyneth Lewis - *Cyfrif Un ac Un yn Dri*
*Alan Llwyd - *Sonedau I Janice a Cherddi Eraill*
*Gwyn Thomas* - *Am Ryw Hyd*

### Eraill
*Gwyn Morgan - *Hari Hyll yr Ail*
*B. F. Roberts a Morfydd E. Owen - *Beirdd a Thywysogion*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Fabrizio De André - *Un destino ridicolo*
*Seamus Deane - *Reading in the Dark*
*Alex Garland - *The Beach*
*Terry Pratchett - *Hogfather*

### Drama
*Martin McDonagh - *The Beauty Queen of Leenane*

### Hanes
*Keith Kissack - *The Lordship, Parish and Borough of Monmouth*

### Cofiannau
*Howard Marks - *Mr Nice*

### Barddoniaeth
*Ruth Bidgood - *The Fluent Moment*
*Gillian Clarke - *The Whispering Room*

### Eraill
*Tim Rishton - *Liturgisk orgelspill''

## Marwolaethau
*3 Mawrth - Marguerite Duras, dramodydd a nofelydd, 81
*7 Mawrth - Aled Eames, hanesydd, 64
*13 Ebrill - George Mackay Brown, bardd, 74
*2 Mehefin - Leon Garfield, awdur plant, 74
*2 Hydref - W. Rhys Nicholas, bardd, 82
*9 Rhagfyr - Diana Morgan, playwright and screenwriter,
*12 Rhagfyr - Vance Packard, newyddiadurwr, 82
*29 Rhagfyr - Pennar Davies, pregethwr ac awdur, 85

1996
Categori:1996
Cipio plentyn

Y drosedd o gymryd plentyn dan oed o warchodaeth rhieni neu warcheidwaid y plentyn yw **cipio plentyn**. Gall plentyn gael ei gipio gan riant, gwarcheidwad, person arall sydd â chysylltiad â'r plentyn, neu gan berson sy'n ddieithr i'r plentyn.

## Cyfraith y Deyrnas Unedig 
Yn systemau cyfreithiol Cymru a Lloegr, yr Alban, a Gogledd Iwerddon, mater troseddol a sifil yw cipio plentyn. Dan Ddeddf Cipio Plentyn 1984, mae'n dramgwydd troseddol yng Nghymru a Lloegr i berson sydd â chysylltiad â phlentyn i gymryd neu i ddanfon y plentyn y tu allan i'r Deyrnas Unedig heb ganiatâd gan berson sydd â chyfrifoldeb dros y plentyn fel rhiant. Mae'r un darpariaethau ar waith yn yr Alban a Gogledd Iwerddon yn ôl Deddf Cipio Plentyn 1984 (Yr Alban) a Deddf Cipio Plentyn (Gogledd Iwerddon) 1985. Mae'r siawns o gael y plentyn yn ôl yn dibynnu ar arferion a chyfraith y wlad yr aethpwyd â'r plentyn iddi. Gall y Swyddfa Dramor ddarparu cymorth ond ni all y Swyddfa Dramor roi cyngor cyfreithiol neu ymyrryd yn system gyfreithiol gwlad arall.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Testun Deddf Cipio Plentyn (1984); adalwyd 7 Hydref 2012

Categori:Herwgipio
Categori:Plant
Categori:Troseddau
The Log of a Cowboy

Nofel yn genre'r Gorllewin Gwyllt gan Andy Adams yw ***The Log of a Cowboy***, a gyhoeddwyd gyntaf ym 1903. Mae'n seiliedig ar brofiad Adams wrth yrru gwartheg ar hyd y *Great Western Cattle Trail*. Penderfynodd Adams ysgrifennu'r llyfr ar ôl darllen nifer o straeon anrealistig gan awduron eraill am gowbois.

## Dolenni allanol 
* Testun *The Log of a Cowboy* ar Gutenberg.org

Categori:Nofelau 1903
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Andy Adams

Llenor o Americanwr oedd **Andy Adams** (3 Mai 1859 &ndash; 26 Medi 1935). Ysgrifennodd nofelau a straeon byrion yn genre'r Gorllewin Gwyllt, gan gynnwys ei waith enwocaf, *The Log of a Cowboy* (1903).

Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Cowbois
Categori:Llenorion ffuglen y Gorllewin Gwyllt
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif straeon byrion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Colorado
Michael Jordan

Cyn-chwaraewr pêl-fasged o'r Unol Daleithiau yw **Michael Jeffrey Jordan** (ganwyd 17 Chwefror 1963) a ystyrir yn y chwaraewr gorau erioed. Chwaraeodd i'r Chicago Bulls o 1984 hyd 1993 ac o 1995 hyd 1998, ac roedd yn aelod o'r *Dream Team*, tîm pêl-fasged cenedlaethol yr Unol Daleithiau yng Ngemau Olympaidd 1992.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Chwaraewyr pêl-fasged o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Brooklyn
Alun R. Edwards

Llyfrgellydd oedd **Alun R. Edwards** (1919–1986).

Magwyd  yn Llanio, ger Tregaron, Ceredigion a bu'n gweithio yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru pan oedd yn ifanc.

Fe'i apwyntiwyd yn llyfrgellydd yn gyntaf yn Ionawr 1950. Dros y chwarter canrif a rhagor nesaf, chwyldrôdd y gwasanaethau llyfgell Ceredigion ac yn wir y diwydiant llyfrau yng Nghymru gyfan. Ymhlith ei weledigaethau a gafodd eu gwireddu oedd ehangu gwasanaethau llyfrgelloedd teithiol, y coleg llyfrgellwyr yn Aberystwyth, cynllun pryniant y siroedd, Cyngor Llyfrau Cymru, sefydlu grwpiau darllen a thrafod a darparu llyfrgell tapiau caset.

Yn dilyn adrefnu llywodraeth leol fe'i penodwyd yn Llyfrgellydd Dyfed. Ymddeolodd yn 1980.

## Cydnabyddiaeth
bawd|Llyfrgell Tref Aberystwyth, Canolfan Alun R. Edwards
bawd|Plac Alun R Edwards llyfrgell Aberystwyth sefyll
Enwyd yr adeilad lle lleolir Llyfrgell Tref Aberystwyth ac Archifdy Ceredigion ar Maes y Frenhines, Morfa Mawr Aberystwyth yn 'Ganolfan Alun R. Edwards' er cof a pharch at waith breiniarol Alun.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Ngheredigion
Grand Island, Nebraska

Dinas yn nhalaith Nebraska, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Hall County, yw **Grand Island **. Mae gan Grand Island boblogaeth o 48,520 ac mae ei harwynebedd yn 73&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1857.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*   Gwefan Dinas Grand Island

Categori:Dinasoedd Hall County, Nebraska
The Big Lebowski

Ffilm drosedd a'r genre a elwir yn 'comedi cangyms' gan y cyfarwyddwyr Joel Coen ac Ethan Coen yw ***The Big Lebowski*** a gyhoeddwyd yn 1998. Fe'i cynhyrchwyd gan y Brodyr Coen, Eric Fellner, Tim Bevan, Joel Coen a Ethan Coen yn Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Gyfunol; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Working Title Films, PolyGram Filmed Entertainment. Lleolwyd y stori yn Los Angeles a chafodd ei ffilmio yn Los Angeles, Santa Monica, Malibu a Califfornia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg, Sbaeneg, Saesneg a Hebraeg a hynny gan Ethan Coen a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Carter Burwell. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jeff Bridges, John Goodman, Steve Buscemi, Philip Seymour Hoffman, Julianne Moore, Flea, Jon Polito, Tara Reid, David Thewlis, Aimee Mann, John Turturro, Peter Stormare, Ben Gazzara, Sam Elliott, Mark Pellegrino, Asia Carrera, Marshall Manesh, Leon Russom, David Huddleston, Jimmie Dale Gilmore, Christian Clemenson, Richard Gant, Jack Kehler, Warren Keith, Harry Bugin a Torsten Voges. Mae'r ffilm yn 117 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1998. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Saving Private Ryan* sef ffilm ryfel gan Steven Spielberg a enillod 5 Oscar. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd.
Roger Deakins oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Coen brothers sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Joel Coen ar 29 Tachwedd 1954 yn St Louis Park, Minnesota. Derbyniodd ei addysg yn Bard College at Simon's Rock.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Joel Coen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q13595311.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Almaeneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1998
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Working Title Films
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Coen brothers
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Los Angeles
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Mantell fapadeiniog

Glöyn byw sy'n perthyn i deulu'r Nymphalidae yn urdd y Lepidoptera yw **mantell fapadeiniog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **mentyll mapadeiniog**; yr enw Saesneg yw *European  Map*, a'r enw gwyddonol yw *Araschnia levana*. Ei diriogaeth yw dwyrain a chanol Ewrop, ac mae'n ymgartrefu yng ngorllewin Ewrop yn llwyddiannus iawn ac yn cynyddu o ran niferoedd.

Ymwelydd prin iawn â gwledydd Prydain ydy'r fantell fapadeiniog. Dros y 100 mlynedd diwethaf cafwyd sawl cynnig aflwyddiannus i geisio'i gyflwyno i'r ynysoedd hyn. Ceisiwyd gwneud hynny yn Nyffryn Gŵy yn 1912, ac yn Swydd Gaerwrangon yn y 1920au, De Ddyfnaint yn y 1942, Sir Gaer yn y 1970au a Chanolbarth Lloegr yn y 1990au. Mae'r arferiad yma, bellach, yn anghyfreithlon.

Un o nodweddion hynota'r fantell yw fod pryd a gwedd y ddwy genhedlaeth o oedolion yn edrych yn bur wahanol. Du ydy lliw' genhedlaeth gyntaf - gyda marciau gwyn.

Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme printanière Toulouse Dos.jpg|*Araschnia levana f. prorsa* 
Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme printanière Toulouse Ventre.jpg|*Araschnia levana f. prorsa* △
Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme estivale Compiegne Dos.jpg|*Araschnia levana f. levana *
Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme estivale Compiegne Ventre.jpg|*Araschnia levana f. levana * △

## Bwyd 
Mae'r wyau'n cael eu dodwy mewn un llinell hir, un ar ben y llall, a hynny o dan ddeilen danadl poethion, sef y planhigyn y bydd y lindys, yn ei dro, yn ei fwyta. Mae'r rhes gwyn o wyau'n edrych yn debyg i flodau'r danadl.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r mantell fapadeiniog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Popeth Cymraeg

Cwmni cyfyngedig elusenol ydy **Popeth Cymraeg**, gyda'r nôd o ddarparu cyrsiau Cymraeg i Oedolion. Mae'r cwmni wedi ei leoli yn Ninbych, Sir Ddinbych.

## Hanes
Ym 1988, lansiwyd apêl gan David Jones, maer Dinbych ar y pryd a hefyd dysgwr Cymraeg, efo syniad o sefydlu **Canolfan Iaith Clwyd**. Ffurfiwyd ymddiriodolaeth, a pherswadiwyd Cyngor Sir Clwyd i drosglwyddo adeilad hen lyfrgell Dinbych i ddwylo'r ymddiriedolaeth er mwyn gartrefu'r ganolfan. Yn ystod 1990, codwyd £105,000 i adnewyddu'r adeilad. Sicrhawyd grant blynyddol o £20,000 gan Y Swyddfa Gymreig ym 1991, ac agorwyd y Ganolfan yn swyddogol.

Ym 1996, arwyddwyd cytundeb ffranseis gyda thri Choleg Addysg Bellach lleol - Coleg Llandrillo, Coleg Glannau Dyfrdwy a Choleg Celyn - i redeg dosbarthiadau Cymraeg yn y gymuned ar eu rhan - o Saltney ar y ffin draw i Benmaenmawr. Ym 1997, cynhaliwyd cwrs 'Accelerated Learning' Cymraeg cyntaf, yn defnyddio techneg a adwaenir erbyn hyn fel Dadawgrymeg. Creuwyd y dechneg - Suggestopedia yn Saesneg - gan Georgi Lozanof ym Mwlgaria ac mae cyfarwyddwr Popeth Cymraeg, Ioan Talfryn wedi dysgu'r techneg efo Mr Lozanof.

300px|bawd|Canolfan Iaith Clwyd, Pwll y Grawys, Dinbych
Enillwyd grant o £187,000 gan y Loteri Genedlaethol ym 1997 i adeiladu estyniad i'r ganolfan a chyflogi mwy o staff. Sefydlwyd Menter Dinbych-Conwy y flwyddyn wedyn gyda chyllid gan Fwrdd Yr Iaith Gymraeg, Cyngor Colwyn a chynllun Cadwyn, a chyflogwyd dau swyddog newydd. Ym 1999 newidiwyd enw'r ymddiriedolaeth i 'Popeth Cymraeg / Welsh Unlimited' a daeth y gwmni cyfyngedig elusennol.

Agorwyd arddangosfa barhaol ar hanes Popeth Cymraeg yn y ganolfan yn 2004. Yn 2007, sefydlwyd Canolfan Cymraeg i Oedolion Gogledd Cymru, ac ariannir Popeth Cymraeg yn uniongyrchol bellach, yn hytrach na thrwy'r colegau.

Yn 2008, agorodd Dr John Davies Amgueddfa Gwefr Heb Wifrau yng Nghanolfan Iaith Clwyd, yn dangos hanes radio yng Nghymru, gan gynnwys radios o gasgliad y diweddar David Jones. Roedd radio yn un o'i brif ddiddordebau.

Agorodd Popeth Cymraeg ganolfan iaith arall yn Y Tanerdy, Llanrwst yn 2009.

## Heddiw
Mae Popeth Cymraeg yn cynnal cyrsiau Cymraeg i oedolion dros rannau helaeth o ogledd Cymru, rhai ohonynt yn defnyddio Dadawgrymeg. Cynigir yn achlysurol gyrsiau hyfforddiant yn nhechneg Dadawgrymeg.

Mae Ioan Talfryn wedi cydweithio efo cwmni teledu Fflic ar ei raglen Hwb ar gyfer S4C a defnyddir y techneg Dadawgrymeg ar y rhaglen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Popeth Cymraeg

Categori:Addysg yn Sir Ddinbych
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Dinbych
Categori:Sefydliadau 1991
Virgin Trains

[bawd|260px|Pendolino yn [Gorsaf reilffordd Piccadilly Manceinion|Piccadilly.]]
Cwmni gweithredu trenau yn y Deyrnas Unedig oedd **Virgin Trains** a weithredodd masnachfraint InterCity Arfordir y Gorllewin rhwng Mawrth 1997 a 8 Rhagfyr 2019. Roedd yn eiddo i Virgin Rail Group, menter ar y cyd rhwng *Virgin Group* (51%) a *Stagecoach* (49%.) Yng Nghymru, roedden nhw'n gyfrifol am drenau yn teithio o Lundain i Gaergybi. Yn Rhagfyr 2019 pasiodd y fasnachfraint i reolaeth Gwmni Avanti West Coast.

Methodd y cwmni wneud cais am y fasnachfraint newydd am fod Adran Drafnidiaeth Llywodraeth San Steffan wedi gwahardd eu partner Stagecoach ym mis Ebrill 2019 oherwydd anghydfod ynghylch rhwymedigaethau pensiwn.

## Cyfeiriadau
Virgin Trains
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1997
Annie Ebrel

Mae **Annie Ebrel** yn gantores draddodiadol Llydewig o bentref Lohueg, yn ardal Kallag yn Llydaw.  Dysgodd ganeuon traddodiadol dan Marsel Gwilhou a Louis Lallour. Mae'n ferch i Eugénie Ebrel née Goadec, un o'r tair C'hoarezed Goadec a oedd yn gyfrifol am adfer canu digyfeiliant Llydewig yn y 1960au.

## Albymau
* 1995 : *Chants en breton*,  Coop Breizh
* 1996 : *Tre ho ti ha ma hini*, Coop Breizh
* 1996 : Dibenn,  (*An Naër Production*, AN NAER01)
* 1998 : Voulouz loar... Velluto di luna, (*Coop Breizh*,  *4013372*)
* 1998 : *Voulouz Loar/Velluto di luna*, gant Riccardo Del Fra, Coop Breizh
* 2008 : Roudennoù'', **Annie Ebrel Quartet**, Coop Breizh

## Ar y cyd
*Youenn Gwernig:  Just a Traveller
*Christian Duro Soner  Fisel
*1989 : Sources du Barzaz Breiz aujourd'hui  (*Dastum*)
*1993 : Voix de Bretagne  (*France 3, Le Quartz Brest*)
*1994 : Quand les bretons passent à table  (*Dastum*)
*1995 :  Kleg Live  (*Le Ciré Jaune*)
*1997 : Yann-Fañch Kemener : Kan Ha Diskan  *Coop Breizh CD445*)
*2000 : Er roue Stevan (gant Roland Becker) (''L'Autre Musique*)
*2003 : Ephemera (gant Jacques Pellen) (*Naïve*)
*2004 : Un devezh ba kerch Morvan (gant Marcel Le Guilloux) (*Coop Breizh '')

## Cyfeiriadau
*http://www.poher-hebdo.fr/actualite/viewArticle.php?idArticle=450 Pennad-kaoz e  brezhoneg.

Categori:Cantorion Llydaweg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sion a Siân

:''Am y ddyfais i ddynodi'r tywydd gweler Tŷ Sion a Siân*
Rhaglen deledu Cymraeg yw ***Sion a Siân**''. Darlledwyd yn gyntaf ar TWW ym 1964 pan oedd yr orsaf o dan reolaeth Wyn Roberts.

## Hanes
Dyfeiswyd y fformat cwis gan Roy Ward Dickson o Ganada a prynwyd hawliau Cymraeg y sioe gan TWW. Roedd y sianel yn gallu profi nifer o sioeau yn Gymraeg ac os oedd yn llwyddiannus byddai'n bosib gwerthu fersiwn Saesneg. Darlledwyd fersiwn Saesneg ar TWW yn 1965 ac yn y pendraw fe'i ddarlledwyd ar draws rhwydwaith ITV o'r 1960au i'r 1980au.

Cyflwynydd cyntaf y rhaglen Gymraeg oedd Dewi Richards, cigydd o Ystalyfera, a'i gynorthwyydd oedd Meriel Davies, gwraig y neidiwr hir Olympaidd Lynn Davies. Am fod Meriel yn athrawes nid oedd yn bosib iddi gyflwyno'r ail gyfres, felly rhoddwyd y cyfle i ysgrifenyddes ifanc, Jenny Ogwen, a oedd yn gweithio yn Llundain ar y pryd.

Collodd TWW y drwydded yn 1969 ond parhaodd y sioe ar HTV Cymru gyda Ifor Bowen Griffith yn cyflwyno, er nid oedd y fformat yn addas iddo. Wedi hynny daeth y ffermwr ifanc a chanwr Dai Jones i gyflwyno. Cafodd Dai sawl cynorthwyydd yn cynnwys Sarah Tudor, Mari Emlyn, Rosalind Lloyd a Mair Rowlands ond daeth Jenny Ogwen yn ôl drachefn. Cofir Dai a Jenny fel cyflwynwyr 'oes aur' y sioe rhwng 1971 a 1987.

## Fersiynau diweddar
Yn 1996 atgyfodwyd y sioe gyda Ieuan Rhys a Gillian Elisa yn cyflwyno a darlledwyd 6 cyfres ar S4C hyd at 2003.

Dychwelodd y rhaglen unwaith eto yn 2012 gyda'r cyflwynwyr Stifyn Parri a Heledd Cynwal. Ymddangosodd cwpwl hoyw ar y gyfres am y tro cyntaf yn Ebrill 2012.

## Gweler hefyd 
* *Mr. and Mrs.*, sioe Saesneg debyg

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  ar S4C

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1964
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu TWW
Categori:Rhaglenni teledu'r 1960au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Gorsaf reilffordd Llanuwchllyn

Lleolir terminws a phencadlys Rheilffordd Llyn Tegid ym mhentref Llanuwchllyn ac mae'r rheilffordd bresennol yn defnyddio adeiladau'r orsaf Great Western wreiddiol. Mae lluniaeth ar gael yng nghaffi'r orsaf, ac mae'r staff yn siarad Cymraeg. Cedwir a chynhelir y locomotifau yn Llanuwchllyn, ac yn aml, mae'n posibl eu gweld yn y gweithdy; gellir hefyd ymweld â'r signalbocs a adeiladwyd ym 1896. Mae maes parcio hwylus y tu ôl yr orsaf.
bawd|chwith|230px|Gorsaf Reilffordd Llanuwchllyn
bawd|chwith|230px|Golygfa o'r platfform arall
bawd|chwith|230px|Y blwch signal

## Dolenni allanol
* Rheilffordd Llyn Tegid

Llanuwchllyn
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Rheilffordd Llyn Tegid
Peter Carey

Nofelydd o Awstralia yw **Peter Philip Carey** (ganwyd 7 Mai 1943). Enillodd Wobr Booker ym 1988 am *Oscar and Lucinda* ac yn 2001 am *True History of the Kelly Gang*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Awstralia
Categori:Pobl o Victoria (Awstralia)
Georgia O'Keeffe

Arlunydd o Americanes oedd '''Georgia Totto O'Keeffe''' (15 Tachwedd 1887 &ndash; 6 Mawrth 1986). Mae'n adnabyddus am ei lluniau o flodau, adeiladau enfawr Efrog Newydd a Mecsico Newydd. Caiff ei hadnabod fel "Mam moderniaeth America".

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Arlunwyr Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl o Wisconsin
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Thomas Pynchon

Nofelydd o'r Unol Daleithiau yw **Thomas Ruggles Pynchon, Jr.** (ganwyd 8 Mai 1937).

## Llyfryddiaeth 
* *V.* (1963)
* *The Crying of Lot 49* (1966)
* ''Gravity's Rainbow* (1973)
* *Slow Learner* (1984)
* *Vineland* (1990)
* *Mason & Dixon* (1997)
* *Against The Day* (2006)
* *Inherent Vice* (2009)

## Llyfryddiaeth 
* Dalsgaard, Inger H.; Herman, Luc; a McHale, Brian (gol.). *The Cambridge Companion to Thomas Pynchon'' (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2011).

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Canolfan Iaith Clwyd

Adeilad aml-ddefnydd yn Ninbych, Sir Ddinbych ydy **Canolfan Iaith Clwyd**. Roedd yr adeilad arfer bod yn gartref i lyfrgell y dref, ond heddiw mae'n bencadlys cwmni Popeth Cymraeg

## Llyfrgell Dinbych
300px|bawd|chwith|Canolfan Iaith Clwyd, Pwll y Grawys, Dinbych.

## Canolfan Iaith Clwyd
Gwnaethpwyd apêl yn Ebrill 1988 gan David Jones, maer Dinbych – a dysgwr Cymraeg -  i sefydlu Canolfan Iaith yn y dref, i atal gostyngiad pellach yn niferoedd siaradwyr Cymraeg ardal Dinbych. Cynhaliwyd cyfarfod cyhoeddus a siaradodd Elyn Rhys ac Ioan Talfryn. Sefydlwyd pwyllgor, ac erbyn mis Hydref, casglwyd mil o bunnau at y prosiect. Roedd llyfrgell Dinbych ar fin symud, felly awgrymwyd y byddai'r hen adeilad yn addas ar gyfer y ganolfan arfaethedig.

Amcangyfrif y costau blynyddol oedd £30,000, a £40,000 yn y flwyddyn gyntaf. Cynigiwyd £1,500 gan Gyngor Tref Dinbych.

Roedd angen £100,000 i atgyweirio'r adeilad, a rhoddwyd £25,000 gan Gyngor Bwrdeistref Glyndŵr. Dechreuwyd cyrsiau WLPAN a chyrsiau ar gyfer y cyngor sir ym 1990. ac agorwyd y ganolfan yn swyddogol ar 19 Hydref 1991 gan Syr Wyn Roberts AS. Erbyn Medi 1993, roedd pumgwaith y nifer o ddysgwyr yn mynychu'r ganolfan, a datblygwyd cynllun i estyn yr adeilad. Lansiwyd apêl ym Mawrth 1994 ac erbyn Medi, derbyniwyd £187,300 o'r Cronfa Loteri. Agorwyd yr estyniad gan Rhodri Morgan yn Hydref 2000.

## Amgueddfa Gwefr Heb Wifrau
Yn 2008, agorodd Dr John Davies Amgueddfa Gwefr Heb Wifrau yng Nghanolfan Iaith Clwyd, yn dangos hanes radio yng Nghymru. Mae'r arddangosfa yn cynnwys radios o gasgliad y diweddar David Jones gan bod radio yn un o'i brif ddiddordebau.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Popeth Cymraeg
* Amgueddfa Gwefr Heb Wifrau

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Addysg yn Sir Ddinbych
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Dinbych
Categori:Sefydliadau 1991
Felipe Calderón

Arlywydd Mecsico o 1 Rhagfyr 2006 hyd 30 Tachwedd 2012 oedd **Felipe de Jesús Calderón Hinojosa** (; ganwyd 18 Awst 1962). Mae'n aelod o'r blaid *Partido Acción Nacional (PAN)*, un o'r tri plaid mwyaf ym Mecsico, ac a sefydlwyd gan ei dad yn 1939.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Catholigion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion y Partido Acción Nacional
Categori:Pobl o Morelia
James Coburn

Actor ffilm a theledu o Americanwr oedd **James Harrison Coburn III** (31 Awst 1928 &ndash; 18 Tachwedd 2002).

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Nebraska
Brian Blessed

Actor a mynyddwr o Loegr yw **Brian Blessed** (ganwyd 9 Hydref 1936).

## Teledu
**Z Cars* (1962-65)
**Cold Comfort Farm* (1968)
**Arthur of the Britons* (1972-73)
**I, Claudius* (1976)
**The Black Adder* (1983)
**Doctor Who* (1986)

## Ffilmiau
**Henry VIII and His Six Wives* (1972)
**Flash Gordon* (1980)
**Henry V* (1989)
**Robin Hood: Prince of Thieves* (1991)
**Hamlet* (1996)
**Alexander* (2004)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Mynyddwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Oriawr

[180px|bawd|Oriawr [Rolex.]]
Amserydd symudol yw **oriawr** (lluosog: oriorau) neu **watsh** (lluosog: watshis) a wisgir ar yr arddwrn neu ar gadwyn a mewn poced.


Categori:Clociau
Categori:Cyfwisgoedd
Y Lapdir

Rhanbarth daearyddol yng ngogledd Llychlyn sy'n bennaf o fewn Cylch yr Arctig yw'r **Lapdir** (Sameg gogleddol: *Sápmi*; Norwyeg a Swedeg: *Sameland*; Ffinneg: *Lappi*). Mae'n ymestyn o Fôr Norwy i'r Môr Gwyn, ar draws gogledd Norwy, gogledd Sweden, gogledd y Ffindir, a Gorynys Kola yn Rwsia, efo Môr Barents i'r gogledd. Mae'n gartref i'r Lapiaid neu'r Sámi.

Y Lapdir ydy cwr mwyaf gogleddol tir mawr Ewrop. Gorweddai'n gyffredinol rhwng Cylch yr Arctig a lledred 71° i'r gogledd, a rhwng hydred 15° a 43° i'r dwyrain. Mae gan y rhanbarth arwynebedd o 100,000&nbsp;km², gan gynnwys bron 8,000&nbsp;km² o ddŵr, hynny yw y llynnoedd sydd yn niferus yng ngogledd Llychlyn.

Nodweddir tirwedd y Lapdir gan fynyddoedd geirwon, ac ychydig o wastatir sydd yn naill ai coedydd tywyll, diffeithfaoedd caregog, neu wastadoedd corsog, heb braidd ddim ohono yn werth ei drin. Tarddai'r nifer fwyaf o afonydd y Lapdir o fynyddoedd Norwy ac yn llifo i Wlff Bothnia yn y Môr Baltig, rhwng Sweden a'r Ffindir. Ymhlith y coed lluosog yn yr ardal mae ffawydd, bedw, aethwydd, helyg, ac ysgo.

Yr anifeiliaid mwyaf eu maint yn y Lapdir yw carw Llychlyn, yr elc, yr arth frown, a'r blaidd. Ymhlith y mamaliaid eraill mae'r bele, y carlwm, y gewai, y llwynog, a'r afanc. Mae'r adar sydd i'w gweld yn aml yn y Lapdir yn cynnwys y gïach a'r gwyach, ac ymhlith pysgod yr ardal mae'r eog a'r brithyll.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Arctig
Categori:Llychlyn
Mark Rothko

Arlunydd o Unol Daleithiau America a aned yn Latfia oedd **Mark Rothko** (25 Medi 1903 &ndash; 25 Chwefror 1970).

Ganed ef yn Dvinsk (bellach Daugavpils, Latfia), yn y Pâl Gwladychiad yn Ymerodraeth Rwsia, i deulu Iddewig. Ymfudodd gyda'i deulu i'r Unol Daleithiau ym 1913, a threuliodd ei arddegau yn Portland, Oregon. Astudiodd ym Mhrifysgol Yale am ddwy mlynedd cyn symud i Manhattan a chychwyn ar yrfa gelf.

Roedd Rothko yn medru pedair iaith: Hebraeg, Iddew-Almaeneg, Rwseg, a Saesneg. Priododd ddwywaith, a chafodd fab a merch gyda'i ail wraig. Bu farw yn 66 oed trwy hunanladdiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Arlunwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Yale
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Daugavpils
Categori:Pobl a aned yn Ymerodraeth Rwsia
Categori:Pobl o Portland, Oregon
Categori:Pobl o Manhattan
Categori:Pobl Hebraeg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl Rwseg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Norm (mathemateg)

Mewn mathemateg, mae'r term **norm** yn golygu hyd fector. Ar gyfer rhifau real, yr unig norm yw'r gwerth absoliwt. Ar gyfer gofod fectorau efo dimensiynau mwy, gall y norm bod yn unrhyw ffwythiant sy'n bodloni'r canlynol.

# Homogenedd positif ar gyfer gwerthoedd real a, hynny yw p(ax) = |a|p(x)
# Ffwythiant o'r sŵn yn llai na sŵn y ffwythiant, hynny yw p(x + y) \leq p(x) + p(y) anhafaledd trionglog.
# p(x) = 0 os a dim ond os x = 0.

## Gweler hefyd
*Fector (mathemateg)
*Mathemateg

Categori:Mathemateg
John Bonham

Cerddor o Sais oedd **John Henry Bonham** (31 Mai 1948 &ndash; 25 Medi 1980) oedd yn canu drymiau yn y band Led Zeppelin.

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Drymwyr roc o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Gaerwrangon
Categori:Pobl fu farw yn Berkshire
ZZ Top

bawd|ZZ Top yn perfformio yn 2008
Band roc o Texas a sefydlwyd ym 1969 yw **ZZ Top**. Aelodau'r band yw Billy Gibbons (gitâr a llais), Dusty Hill (gitâr fas a llais), a Frank Beard (drymiau).

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
* ''ZZ Top's First Album* (1971)
* *Rio Grande Mud* (1972)
* *Tres Hombres* (1973)
* *Fandango!* (1975)
* *Tejas* (1976)
* *Degüello* (1979)
* *El Loco* (1981)
* *Eliminator* (1983)
* *Afterburner* (1985)
* *Recycler* (1990)
* *Antenna* (1994)
* *Rhythmeen* (1996)
* *XXX* (1999)
* *Mescalero* (2003)
* *La Futura'' (2012)

Categori:Bandiau roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Bandiau o Texas
Categori:Sefydliadau 1969
Dawnswyr Delyn

bawd|Dawnswyr Delyn yng Ngerddi Erddig, Wrecsam.
Ffurfiwyd **Dawnswyr Delyn** yn yr Wyddgrug ym 1986. Ers hynny, maen nhw wedi dawnsio yn Nantes, Galway, Amsterdam, Briec, yr NEC ac Arena Ryngwladol Birmingham. Cynhelir twmpathau'n achlysurol yn Neuadd Eglwys y Santes Fair yn y dref, lle mae'r dawnswyr yn ymarfer pob nos Lun. Maen nhw'n cystadlu yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac wedi ymddangos ar S4C o dro i dro. Mae'r dawnswyr hefyd yn cefnogi digwyddiadau lleol, megis Gŵyl Tegeingl, Gŵyl Cadi Ha ac orymdaith flynyddol y Fari Lwyd o gwmpas y fro.

## Oriel

Dawnsio yng Nghaerwys.jpg|Y dawnswyr yng Nghaerwys.
DawnswyrDelynMaesglas01LB.jpg|Y dawnswyr ym Maes-glas

## Dolen allanol 
* 

Categori:Dawns yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Sefydliadau 1986
Categori:Yr Wyddgrug
Neil deGrasse Tyson

Astroffisegwr o'r Unol Daleithiau yw **Neil deGrasse Tyson** (ganwyd 5 Hydref 1958).

Categori:Agnostigiaid
Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Astroffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Seryddwyr o'r Unol Daleithiau
Tiriogaeth (israniad gwladol)

Ardal ddaearyddol heb sofraniaeth yw **tiriogaeth**. Mae'r lefel o ymreolaeth sydd gan diriogaethau yn amrywio. Er enghraift, mae tiriogaeth ddibynnol o dan awdurdod llwyr gan lywodraeth wladwriaethol. Mewn rhai gwledydd, megis Canada ac Awstralia, mae tiriogaethau yn debyg i daleithiau.

Categori:Rhaniadau gweinyddol yn ôl math
Gorsaf Reilffordd Llangower

bawd|chwith|230px|Gorsaf Reilffordd Llangower
Gorsaf reilffordd cledrau cul ar Reilfford Llyn Tegid yw **Gorsaf Reilffordd Llangower**, ac yn fynedfa i lan Llyn Tegid. Mae maes parcio a thoiledi'r Parc Cenedlaethol Eryri yn gyfagos.

Roedd yn orsaf trên yma a goroesodd at ddiwedd y gwasanaeth rhwng Rhiwabon ac Abermaw ar 15 Ionawr 1965. Agorwyd gorsaf newydd ar 15 Medi 1972, pan gyrhaeddodd y lein newydd o Lanuwchllyn. Roedd Llangower yn nherminws gogleddol y lein hyd at Sulgwyn 1975, pan estynnwyd y rheilffordd i Pan y yr Hen Felin.

Ehangwyd Llangower ym 1979 i ganiatáu i'r trenau pasio ei gilydd, ac adeiladwyd platfform newydd – o'r enw 'Llangower East' - yn defnyddio darnau platfform o Orsaf Reilffordd Penmaenpool ar y rheilffordd rhwng Dolgellau a Morfa Mawddach. Daeth yr orsaf gynt yn 'Llangower West'.

Yn 2000/2001, gorlifodd y llyn, yn achosi difrod i Langower East. Penderfynwyd felly i ailadeiladu  Llangower West, ac yn cael gwared o Langower East, sydd wedi cael ei effeithio gan lifogydd o'r blaen.

Rhwng yr hydref 2001 a gwanwyn 2002, adeiladwyd platfform newydd i gymryd lle y ddwy orsaf.

## Dolenni allanol
* Rheilffordd Llyn Tegid
* Cymdeithas Rheilffordd Llyn Tegid 

Llangower
Categori:Llangywer
Categori:Rheilffordd Llyn Tegid
Jeff Bridges

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Jeffrey Leon "Jeff" Bridges** (ganwyd 4 Rhagfyr 1949). Ef yw mab Lloyd Bridges.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Basil L. Plumley

Milwr o Americanwr oedd **Basil L. Plumley** (1 Ionawr 1920&nbsp;– 10 Hydref 2012). Roedd yn enwog am ei ran ym Mrwydr Ia Đrăng ym 1965 tra'n Uwch-Ringyll (*command sergeant major*) yn y Bataliwn 1af, 7fed Gatrawd Gafalri Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Fietnam. Cafodd ei ganmol gan y Cadfridog Hal Moore yn ei lyfr *We Were Soldiers Once...And Young* (1992). Portreadwyd Plumley gan Sam Elliott yn y ffilm *We Were Soldiers* (2002).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Orllewin Virginia
Categori:Pobl Rhyfel Fietnam
Sam Elliott

Actor o Americanwr yw **Samuel Pack "Sam" Elliott** (ganwyd 9 Awst 1944).

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Pobl o Oregon
Ci Defaid Cymreig

200px|bawd|Ci Defaid Cymreig
Ci defaid sy'n frodorol o Gymru yw'r **Ci Defaid Cymreig** a fridiwyd yn y gorffennol i warchod eu praidd rhag bleiddiaid yn ogystal â hel a didoli y defaid ac anifeiliaid eraill. Ceir disgrifiad o gi defaid yn chwedl Culhwch ac Olwen: *gafaelgi blewog... yn fwy na cheffyl nawmlwydd*.

Mae'r enw 'Ci Defaid Cymreig' bellach yn cyfeirio at un math o gi, ond ceir sawl math arall o gŵn defaid yng Nghymru gan gynnwys dau gi a oedd yn gyffredin iawn yng Nghanolbarth Cymru: y ci du a melyngoch, y ci mynydd Cymreig coch neu lwydlas a oedd yn gi enfawr, cryf. Ci defaid arall oedd y ci llwyd hirflew Cymreig a deithiodd i Batagonia (y *Barboucho*), ac a oedd yn cael ei ddefnyddio'n helaeth gan y porthmyn i yrru gwartheg, defaid, moch, gwyddau o ffermydd Cymru i farchnadoedd y Gororau. O tua'r 1860au disodlwyd y Cŵn defaid Cymreig gan rai Albanaidd ac aethant yn brin. Croesfridiwyd llawer ac nid oedd achrestri (neu gofrestr llinach) yn bod. Ffurfiwyd Cymdeithas Cŵn Defaid Cymraeig yn 1997 er mwyn unioni'r cam hwn a'u gwarchod. Yn wahanol i gi defaid gororau'r Alban, fodd bynnag, mae'r ci defaid Cymreig yn gweithio gyda'i gynffon i fyny a'i drwyn i lawr, ac mae'n cyfarth o'i liwt eu hun pan fo angen gyrru'r praidd yn ei flaen.

## Disgrifiad
O ran golwg mae'n gi canolig ei faint ac yn gymesur. Gall eu blew fod yn llyfn neu'n arw ac yn ddu ei liw, du-a-brown, coch neu'n gymysgedd brych gyda marciau gwyn ar adegau. mae golwg effro a gwyliadwrus arnynt gan amlaf, maent yn fywiog ac yn hynod o ddeallus. Maent yn gŵn gwarcheidiol rhagorol, sy'n cyfarth pan ddaw dieithryn i'w gynefin, ond fel arfer maent yn dawel ac yn dda gyda phlant.

Gall fyw am rhwng 12–15 o flynhyddoedd. Mae'n amrywio yn ei faint: rhwng 18 modfedd (46&nbsp;cm) o daldra, a gall ci o Ogledd Cymru bwyso tua 35 pwys (16&nbsp;kg) a chi o Forgannwg bwyso 40 - 45 pwys (18 - 20&nbsp;kg).

## Cŵn Defaid Glas Cymreig
bawd|Cŵn Defaid Glas Cymreig ar ddiwrnod sefydlu'r Gymdeithas.
Sefydlwyd Cymdeithas Cŵn Defaid Glas Cymreig yn 1963.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Cymdeithas Cŵn Defaid Cymraeig 

Categori:Bridiau o gŵn
Defaid
Cymreig
Nendwr

[bawd|[Adeilad Empire State, un o nendyrau talaf Dinas Efrog Newydd]]

Adeilad uchel iawn gyda llawer o loriau yw **nendwr**, **entrychdy** neu **gwmwlgrafwr**, gan amlaf adeilad o swyddfeydd.

### Enghreifftiau eraill o cyfieithiadau benthyg o'r Saesneg *skyscraper* 
Mae'r gair sy'n golygu ‘entrychdy’ mewn sawl iaith yn gyfieithiad benthyg o'r Saesneg *skyscraper*. Enghraifft o gyfieithiad benthyg morffem am forffem mewn sawl iaith yw'r gair Saesneg *skyscraper*, yn llythrennol ‘crafwr awyr’:

* Afrikaans:  ("cymylau-grafwr")
* Albaneg:  ("nen-grafwr")
* Almaeneg:  ("cwmwl-grafwr")
* Arabeg:  (*nāṭiḥat saḥāb*, "cwmwl-menyncloud-butter")
* Armeneg:  (*yerk-n-a-ker*) ‘nen-grafwr’
* Aserbaijaneg:  ("nen-dyllwr")
* Belarwsieg:  (*khmaračos*, "cwmwl-grafwr")
* Bengali: *akash-jharu* (, "nen-sgubwr") neu *gagan-chumbi*  ("nen-gusanwr")
* Bwlgareg:  (*nebostargach*, "nen-grafwr")
* Catalaneg:  ("crafu'r nen")
* Tsieineeg:  ("adeilad cyffwrdd y nen")
* Croateg:  ("nen-rwygwr")
* Daneg:  ("cwmwl-grafwr")
* Iseldireg:  ("cwmwl-grafwr")
* Estoneg:  ("cwmwl-dorrwr")
* Fietnameg:  ("adeilad nen-brocio")
* Ffineg:  ("cwmwl-ymestynwr")
* Ffrangeg:  ("crafa'r nen")
* Georgeg:  ("sky-upleaning", "sky-uppropping"),  ("nen-gyrraedd")
* Groeg (iaith):  (*uranoxístis*, "nen-grafwr")
* Hebraeg:  (*goréd šħaqím*, "crafwr y nen")
* Hindi:  (*gagan-chumbi*, "nen-gusanwr")
* Hwngareg:  ("wybr-grafwr")
* Islandeg:  ("wybr-rwygwr")
* Gwyddeleg:  ("nen-grafwr") neu  ("aml-lawr")
* Eidaleg:  ("crafa'r nen")
* Latfieg:  ("nen-grafwr")
* Lithiwaneg:  ("nen-grafwr")
* Macedoneg:  (*oblakoder*, "cwmwl-grafwr")
* Malayeg a Indoneseg:  ("nen-gropiwr")
* Malayalam:  (*ambaracumbi*, "nen-gusanwr")
* Mongoleg:  (*tenger baganadsan barilga*, "adeilad nen-biler")
* Norwyeg:  ("cwmwl-grafwr")
* Persieg:  (*âsmânkhrâsh*, "nen-grafwr")
* Pwyleg:  ("cwmwl-grafwr")
* Portiwgaleg:  ("crafa'r wybr")
* Rwmaneg:  ‘crafa'r gymylau’
* Rwsieg:  (*neboskryob*) ‘nen-grafwr’
* Serbeg:  (*oblakoder*, "cwmwl-rwygwr")
* Siapaneg:  (*matenrou*, "tŵr nen-grafwr")
* Slofeneg:  ("nen-rwciwr, -gyffyrddwr")
* Sbaeneg:  ("crafa'r nen")
* Swedeg:  ("nen-grafwr")
* Tagalog:  ("adeilad procio'r nen")
* Tamil:  (*vāṉaḷāvi*, "nen-gyrhaeddwr")
* Thai:  (*tụkraf̂ā*, "adeilad crafu'r nen")
* Tsieceg a Slofaceg:  ("cwmwl-grafwr")
* Tyrceg:  ("nen-dyllwr")
* Iwcraineg:  (*hmaročos*, "cwmwl-ymestynwr")

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Nendyrau
Daeargi Sealyham

bawd|300px|*Sealyham House*
Daeargi byrgoes, gwyn a fridiwyd tua diwedd y 19g gan y Capten John Edwardes ym Mhenfro yw'r **Daeargi Sealyham**. Saif Plasdy *Sealyham House* yng Nghas-blaidd ac fe'i bridiwyd i hela moch daear, dyfrgwn, carlymiaid a llwynogod. Cafodd y ci hwn ei arddangos am y tro cyntaf yn Hwlffordd yn 1903. Yn ddiweddarach croeswyd Daeargi Sealyham gyda Daeargi Albanaidd a chafwyd brid o'r enw Daeargi Cesky, sy'n dal i gael eu bridio yn y Weriniaeth Tsiec. Mae'r Daeargi Sealyham yn gyfuniad o dri brid: y Corgi, y Daeargi Gwrychog Codi Cadno a'r Daeargi Gwyn Seisnig (sydd bellach wedi darfod). Crewyd Cymdeithas Daeargwn Sealyham yn 1908.

Daeth y brid yn hynod o boblogaidd wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, yn bennaf oherwydd i sêr Hollywood a theulu brenhinol Lloegr eu prynnu. Ond yn ddiweddar oherwydd fod cymaint o fridiau mwy ffasiynol ar gael, a deddfwrthiaeth gwrth-hela, cwympodd eu niferoedd yn sylweddol; erbyn 2008 dim ond 43 o gŵn bach, pur eu gwaed a gofrestwyd gyda Chlwb Cennel y Deyrnas Gyfunol a rhoddwyd ef ar Restr y Cŵn Mewn Perygl.

Daeargwn - bridiwyd y daeargi Cymreig torgoch i dyrchu ar ôl llwynogod ac i ladd llygod mawr. Ci sioe rhyngwladol bwysig erbyn hyn. Y daeargi Sealyham gwyn o Benfro bellach yn brin. O'r Sealyham x Scottie y magwyd y daeargi Cesky yng Ngweriniaeth Tsiec.

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Gymru
Sealyham
Urdd Ddyngarol y Gwir Iforiaid

Cymdeithas gyfeillgar a enwyd ar ôl Ifor Hael oedd **Urdd Ddyngarol y Gwir Iforiaid** neu'r **Iforiaid** oedd â'r nod o hyrwyddo'r Gymraeg. Sefydlwyd yn Wrecsam ym 1836. Symudodd y pencadlys i Gaerfyrddin ym 1838 a sefydlodd yr Iforiaid gyfrinfeydd i ddynion ac i fenywod.

Daeth yr Iforiaid i ben ar 31 Rhagfyr 1959.

## Ffynhonnell 
* *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*, tt. 465&ndash;6.

Categori:Cymdeithasau cyfeillgar
Categori:Dadsefydliadau 1959
Categori:Sefydliadau 1836
Categori:Sefydliadau Cymru
Adeilad J. Edgar Hoover

Pencadlys yr FBI yw **Adeilad J. Edgar Hoover** a leolir yn Washington, D.C., Unol Daleithiau America.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1975
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Washington, D.C.
Pete Seeger

Canwr gwerin o'r Unol Daleithiau oedd **Peter "Pete" Seeger** (3 Mai 1919 – 27 Ionawr 2014). Ef a ysgrifennodd  ganeuon fel "We Shall Overcome", "We Shall Not Be Moved" a "Little Boxes" a ddaeth yn ganeuon protest poblogaidd trwy'r byd. Cafodd gryn ddylanwad ar Dafydd Iwan yng Nghymru.

bawd|dim|Pete Seeger yn 2007.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Banjowyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwerin o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Comiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion gwerin o'r Unol Daleithiau
Categori:Heddychwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Gorsaf reilffordd y Bala (Penybont)

bawd|230px|Gorsaf Reilffordd y Bala (Penybont)
Terminws gogleddol Rheilffordd Llyn Tegid yw y Bala (Penybont), yn sefyll tua hanner milltir o dref y Bala. Dim ond culfan fach sydd ar gael i barcio ceir yn gyfagos i'r orsaf.

## Dolenni allanol
* Rheilffordd Llyn Tegid
* Cymdeithas Rheilffordd Llyn Tegid 

Bala (Penybont)
Categori:Rheilffordd Llyn Tegid
Categori:Y Bala
Google Chrome

bawd|200px|Logo Google Chrome (2022).
Porwr gwe ffynhonnell agored yn rhad ac am ddim a ddatblygwyd gan Google yw **Google Chrome**.

Categori:Google
Categori:Porwyr gwe