open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ostorius Scapula

Roedd **Publius Ostorius Scapula** (bu farw 52) yn weinyddwr a chadfridog Rhufeinig fu'n llywodraethwr Prydain o 47 hyd ei farwolaeth. Ef fu'n gyfrifol am orchfygu Caradog a'i gymeryd yn garcharor.

Credir bod Publius Ostorius Scapula yn fab Quintus Ostorius Scapula, cyd-bennaeth cyntaf Gard y Praetoriwm a apwyntiwyd gan yr ymerawdwr Augustus ac yn ddiweddarach llywodraethwr Yr Aifft.

Nid oes gwybodaeth am ei yrfa gynnar ond yng ngaeaf 47 apwyntiwyd ef yn ail lywodraethwr Prydain gan yr ymerawdwr Claudius, i gymeryd lle Aulus Plautius. Roedd de-ddwyrain yr ynys eisoes wedi ei choncro, ond ymosododd rhai o'r llwythau ar ffiniau'r dalaith Rufeinig, gan gredu na fyddai'r llywodraethwr newydd yn barod i arwain ymgyrch mor hwyr yn y flwyddyn.

Ymosododd Ostorius ar yr Iceni, oedd yn byw yn y diriogaeth sy'n Norfolk heddiw, oedd wedi bod mewn cynghrair a'r Rhufeiniaid ond yna wedi gwrthryfela. Gorchfygwyd yr Iceni, ond ni ymgorfforwyd eu tiriogaeth yn y dalaith Rufeinig yr adeg yma.

Wedi concro'r llwythau oedd wedi codi mewn gwrthryfel, dechreuodd Ostorius ymgyrchu tu hwnt i ffiniau'r dalaith. Ymosododd ar y Deceangli yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn 48, ond bu raid iddo ddychwelyd tua'r dwyrain pan fu gwrthryfel ymysg y Brigantes.

Wedi i'w lwyth ef ei hun, y Catuvellauni, gael eu gorchfygu gan y Rhufeiniaid yr oedd Caradog wedi symud i diriogaeth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, ac wedi ei dderbyn fel eu harweinydd mewn rhyfel. Dan bwysau gan y Rhufeiniaid, aeth Caradog tua'r gogledd i diriogaeth yr Ordoficiaid, ond yn 51 gorchfygwyd ef gan Ostorius mewn brwydr, efallai ar lannau Afon Hafren.

Parhaodd y Silwriaid i ymladd yn erbyn y Rhufeiniaid, a dywedir i Ostorius ddatgan fod y llwyth mor beryglus nes byddai raid eu lladd i gyd neu eu halltudio. Ymosododd y Silwriaid ar gorff o filwyr Rhufeinig oedd yn adeiladu caerau yn eu tiriogaeth, a dim ond trwy ymdrech fawr y gallodd y Rhufeiniaid eu hachub. Dywedir i'r Silwriaid gymeryd Rhufeinwyr yn garcharorion a'u rhannu ymhlith llwythau cyfagos i greu cynghrair yn erbyn Rhufain.

Bu farw Ostorius yn annisgwyl yn 52 heb fod wedi concro'r Silwriaid. Wedi ei farwolaeth gallasant orchfygu lleng oedd yn cael ei harwain gan Gaius Manlius Valens cyn i'r llywodraethwr newydd, Aulus Didius Gallus, gyrraedd. Dim ond 25 mlynedd yn ddiweddarach, dan Sextus Julius Frontinus, y gorchfygwyd y llwyth yn derfynol.

## Euroswydd
Mae rhai ysgolheigion yn y gorffennol wedi ceisio uniaethu Ostorius ag Euroswydd, tad Nisien ac Efnysien yn chwedl Branwen ferch Llŷr.

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Llwythau Celtaidd Cymru
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Categori:Marwolaethau 52
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
William Nichol

Merthyr Protestannaidd a losgwyd wrth y stanc yn Hwlffordd yn ystod y Gwrthddiwygiad o dan Mari Tudur oedd **William Nichol** (bu farw 9 Ebrill 1558).

Safai unwaith gofeb o garreg tywod coch iddo, yn y man y lladdwyd yn Hwlffordd.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1558
Categori:Merthyron Protestannaidd
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Jovian

bawd|300px|Delwedd yr ymerawdwr Jovian ar ddarn arian.

**Flavius Claudius Iovianus** (332 – 17 Chwefror 364), mwy adnabyddus fel **Jovian**, oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 26 Mehefin 363 a'i farwolaeth.

Ganed Jovian yn Singidunum yn Pannonia, yn fab i un o swyddogion yr ymerawdwr Cystennin II. Ymunodd a'r fyddin a daeth yn gadfridog. Aeth gyda'r ymerawdwr Julian ar ei ymgyrch yn erbyn y Persiaid dan 
Sapor II. Pan fu farw Julian o glwyf a dderbyniodd mewn ysgarmes yn erbyn y Persiaid, dewisodd y fyddin Jovian fel ymerawdwr.

Gwnaeth Jovian gytundeb heddwch a'r Persiaid, gan gytuno i ildio iddynt y pum talaith Rufeinig i'r dwyrain o Afon Tigris oedd wedi eu concro gan Diocletian yn 298, a chaniatau i'r Persiaid feddiannu caerau Nisibis, Castra Maurorum a Singara. Bu raid i'r Rhufeiniaid gytuno i ildio eu dylanwad yn Armenia hefyd, a bu raid i frenin Armenia, Arshak II, gytuno i beidio cymryd rhan mewn unrhyw anghydfod rhwng Rhufain a Phersia yn y dyfodol, a hefyd ildio rhan o'i deyrnas i Sapor II.

Ystyriai'r Rhufeiniaid y cytundeb yma yn warth, a gwnaeth Jovian yn amhoblogaidd. Wedi cyrraedd Antiochia penderfynodd fynd ymlaen ar ei union i Gaergystennin i geisio cryfhau ei safle. Yn wahanol i Julian, oedd wedi ceisio hyrwyddo paganiaeth, roedd Jovian yn Gristion, a sicrhaodd fod deddfau Julian yn erbyn yr eglwys yn cael ei diddymu a bod Athanasius yn cael dychwelyd i'w esgobaeth.

Bu farw Jovian ar 17 Chwefror 364 ar ôl teyrnasiad o ddim ond 8 mis. Cafwyd ef yn farw yn ei wely yn ei babell yn Dadastana, hanner ffordd rhwng Ancira a Nicea. Nid oes sicrwydd am achos ei farwolaeth.

Categori:Genedigaethau 332
Categori:Marwolaethau 364
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Oostende

Tref ar arfordir Gwlad Belg, yn nhalaith Gorllewin Fflandrys yw **Oostende** (Iseldireg *Oostende*, Ffrangeg *Ostende*, Almaeneg *Ostende*). Hon yw'r dref fwyaf ar arfordir Gwlad Belg, ac mae'n ganolfan dwristaidd ac economeg o bwys. Mae'r porthladd yn bwysig hefyd. Poblogaeth y dref yw 68,931 (amcangyfrif dechrau 2006).

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Petrus a Sant Paulus 
*Mu.Zee (amgueddfa)
*Peperbusse (tŵr)
*Tŷ James Ensor (amgueddfa)

## Enwogion
*Léon Spilliaert (1881-1946), arlunydd
*Marie-José, brenhines yr Eidal (1906-2001)

canol|bawd|600px|Traeth a phier Oostende

Categori:Fflandrys
Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Gorllewin Fflandrys
Rawlins White

Merthyr Protestannaidd a losgwyd wrth y stanc yng Nghaerdydd yn ystod y Gwrthddiwygiad o dan Mari Tudur oedd **Rawlins White**.

bawd|Portrait of burning of Rawlins White, Martyr (4673894) |alt=|chwith

Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Merthyron Protestannaidd
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Cwpan Rygbi Ewrop 2005–2006

Unarddegfed rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 2005–2006**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
* 4 pwynt am ennill
* 2 pwynt am gêm gyfartal
* 1 pwynt bonws am sgorio 4 cais mewn gêm
* 1 pwynt bonws am golli gan 7 pwynt neu lai

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
### Grŵp 5
### Grŵp 6
## Rownd yr wyth olaf
''Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* Toulouse 35 - 41 **Leinster**
* **Munster** 19 - 10 Perpignan
* Teigrod Caerlŷr 12 - 15 **Caerfaddon**
* **Biarritz Olympique** 11 - 6 Siarcod Sale

## Rownd gyn-derfynol
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Biarritz** 18 - 9 Caerfaddon
* Leinster 6 - 30 **Munster**

## Rownd derfynol
*Chwaraewyd ar 20 Mai 2006 yn Stadiwm y Mileniwm, Caerdydd, Cymru''
* Biarritz 19 - 23 **Munster**

Categori:2005
Categori:2006
2005–2006
Tre'r Ceiri

Mae '''Tre'r Ceiri''' yn fryngaer Geltaidd o'r Oes Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa Yr Eifl, uwchben pentref Llanaelhaearn yn ardal penrhyn Llŷn, Gwynedd. Mae'n un o'r bryngeiri mwyaf trawiadol yng Nghymru a'r fryngaer Oes Haearn mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae arwynebedd y gaer oddeutu 2.5ha. Cyfeirnod OS: SH372446.

260px|bawd|dim|Tre'r Ceiri o'r Eifl

## Disgrifiad
Mae'r fryngaer yng ngofal Cadw, a gwnaed cryn dipyn o waith cynnal a chadw ar y muriau a'r llwybrau o amgylch y gaer yn y blynyddoedd diwethaf. Gellir cyrraedd Tre'r Ceiri trwy ddilyn y llwybr troed sy'n cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn.

Amgylchynir y fryngaer gan furiau cerrig sydd yn dal o gryn uchder mewn mannau, hyd at 3 medr. Yn y rhannau lle mae'r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae'r mur yn un sengl, ond mewn rhannau eraill mae dau fur. Tu mewn i'r muriau mae gweddillion tua 150 o dai crwn. Bu cloddio yma yn 1956, a gwnaed nifer o ddarganfyddiadau yn dyddio rhwng tua 150 O.C. a 400 O.C. Ymddengys felly fod y Rhufeiniaid wedi caniatau i'r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio'r fryngaer.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN028. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Oriel

Yr EiflLB14.JPG|Tre'r Ceiri, 2013
Yr EiflLB15.JPG
Yr EiflLB12.JPG
Tre'r Ceiri.JPG|Un o byrth y gaer

### Ffotograffau eraill
;O fewn y gaer

;Golygfeydd o'r bryn

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Cadw
Categori:Llanaelhaearn
Categori:Llŷn
Ray Bradbury

Awdur llenyddol, ffantasi, arswyd, ffuglen wyddonol, a dirgelwch o'r Unol Daleithiau oedd **Ray Douglas Bradbury** (22 Awst 1920 - 5 Mehefin 2012). Ei ddau waith enwocaf yw *The Martian Chronicles* (1950) a *Fahrenheit 451* (1953).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**The Martian Chronicles* (1950)
**Fahrenheit 451* (1953)
**Dandelion Wine* (1957)
**Something Wicked This Way Comes* (1962)
**The Halloween Tree* (1972)
**Death Is a Lonely Business* (1985)
**A Graveyard for Lunatics* (1990)
**From the Dust Returned* (2001)
*''Let's All Kill Constance* (2002)
**Farewell Summer* (2006)

### Cofiant
**Green Shadows, White Whale'' (1992)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Llenorion arswyd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion dystopaidd
Categori:Llenorion ffantasi o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Illinois
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Swedaidd
Cwpan Rygbi Ewrop 2002–2003

Wythfed rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 2002–2003**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, bydd tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail hefyd.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
### Grŵp 5
### Grŵp 6
## Rownd yr wyth olaf
''Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Leinster** 18 - 13 Biarritz Olympique
* Llanelli 19 - 26 **Perpignan**
* **Toulouse** 32 - 16 Seintiau Northampton
* Teigrod Caerlŷr 7 - 20 **Munster**

## Rownd gyn-derfynol
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* Leinster 14 - 21 **Perpignan**
* **Toulouse** 13 - 12 Munster

## Rownd derfynol
*Chwaraewyd ar 24 Mai 2003 ar Heol Lansdowne, Dulyn, Iwerddon''
* Perpignan 17 - 22 **Toulouse**

Categori:2002
Categori:2003
2002–2003
Triton (lloeren)

**Triton** ydy'r seithfed a'r fwyaf o loerennau Neifion.
*Cylchdro: 354,760&nbsp;km o Neifion
*Tryfesur: 2700&nbsp;km
*Cynhwysedd: 2.14e22 kg

Ym mytholeg y Groegiaid y mae Triton yn dduw môr ac yn fab i Poseidon (Neifion).

Cafodd y lloeren Triton ei darganfod gan Lassel ym 1846 dim ond ychydig wythnosau ar ôl darganfyddiad Neifion. Cafodd Triton ymweliad gan Voyager 2 ar y 25ain o Awst 1989.

Mae cylchdro Triton yn wrthdroadwy. Triton yw'r unig loeren fawr sy'n cylchdroi 'wysg ei gefn', dim ond lloerennau bach Iau (Ananke, Carme, Pasiphae a Sinope) a Phoebe (lloeren fach Sadwrn) sydd hefyd yn cylchio 'wysg ei gefn', pob un ohonynt yn llai na 1/10 tryfesur Triton. Am hynny rhaid i Driton wedi cael ei dal gan Neifion ar ôl dod o rywle arall, efallai o Wregys Kuiper. O achos natur anarferol cylchdro Triton, mae rhyngweithiadau rhwng Neifion a Thriton yn dwyn egni ymaith oddi wrth Driton gan achosi iddi ostwng ei chylchdro. Rhywdro yn y dyfodol pell bydd Triton yn cael ei chwalu ac unai'n ffurfio modrwy neu yn syrthio i mewn i Neifion.

Oherwydd ei gogwyddiad mae pegynau a chyhydedd Triton yn wynebu'r Haul bob yn ail. Mae ganddi awyrgylch tenau o nitrogen gyda methan. Mae ganddi nudd denau sy'n ymestyn 5–10&nbsp;km i fyny.

Mae tymheredd arwyneb Triton yn 34.5 K (-235 C), mor oer â Plwton. Mae hynny oherwydd ei halbedo uchel (.7 - .8) sy'n golygu fod ychydig iawn o olau haul yn cael ei sugno. Yn y fath oerni mae methan, nitrogen a charbon deuocsid yn cael eu rhewi'n soled.

## Cap iâ Triton 
Mae arwyneb Triton yn ifanc. Mae bron â chyfan yr hemisffer deheuol wedi ei orchuddio dan gap iâ o nitrogen a methan.
Mae cynhwysedd Triton (2.0) yn fwy na lloerennau rhewllyd Sadwrn (e.e. Rhea). Mae Triton yn debyg o fod yn 25% iâ dŵr gyda'r rhelyw yn ddeunydd creigiog.
Y nodwedd fwyaf ddiddorol (ac annisgwyl) ar Driton ydy ei llosgfynyddoedd iâ. Mae'r deunydd sy'n dod allan ohonynt yn debyg o fod yn nitrogen hylifol, lluwch, neu gyfansoddion methan. Mae actifedd llosgfynyddoedd Triton wedi ei achosi trwy dwymo tymhorol gan yr Haul.

Categori:Lloerennau Neifion
Valentinian I

**Flavius Valentinianus** (321 – 17 Tachwedd 375), mwy adnabyddus fel **Valentinian I**, oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllwein o 364 hyd 375.

Ganed Valentinian yn Cibalis yn nhalaith Pannonia. Ymunodd a’r fyddin a daeth yn swyddog yn y gard, gan godi i safle uchel yn ystod teyrnasid Julian a Jovian trwy ei ddewrder a’i allu milwrol. Cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan y fyddin wedi marw Jovian. Roedd yn 44 oed pan ddaeth yn ymerawdwr ar 28 Chwefror 364. Yn fuan wedyn penododd ei frawd Valens fel cyd-ymerawdwr.

Daeth y ddau frawd i gytundeb yn Naissus (Nissa) i rannu’r ymerodraeth rhyngddynt, gyda Valentinian yn cymryd Italia, Iliria, Hispania, Gal, Prydain ac Africa.

Yn ystod teyrnasiad Valentinian bu rhyfeloedd yn Affrica, ar ffin Afon Rhein ac ym Mhrydain. Daeth y Rhufeiniaid i wrthdrawiad a phobloedd nad oedd son amdanynt cynt, y Bwrgwndiaid, y Sajones a’r Alamanes.. Bu hefyd ymgais gan Procopius, perthynas i Julian, i’w sefydlu ei hun fel ymerawdwr, ond llwyddodd Valens i’w orchfygu yn 366. Roedd rhaid i’r ymerawdwr warchod y ffiniau yn barhaus, a bu’n defnyddio Milan fel canolfan, ac yn ddiweddarach Paris a Rheims. Llwyddodd i orchfygu’r llwythi Almaenaidd a’u gyrru o ochr orllewinol Afon Rhein. Ymosodasant ar draws y Rhein eto a chipio Moguntiacum (Maguntia), ond gallodd Valentinian eu gorchfygu yn Solicinium.

Roedd hefyd yn gorfod delio ag ymosodiadau gan y Sacsoniaid, y Pictiaid a’r Sgotiaid ar dalaith Prydain. Yn 368 gyrrodd Theodosius i ddelio a’r perygl.

Yn 374 croesodd llwyth y Quados dros Afon Donaw a meddiannu rhan o Pannonia. Yn Ebrill y flwyddyn wedyn cyrhaeddodd yr ymerawdwr i’r ardal gyda byddin niferus. Bu cyfarfod rhyngddo ef a dirprwyon y Quados yn Brigetio, ond aeth yn helynt a tharawyd yr ymerawdwr are i ben. Bu farw o’r anaf ar 17 Tachwedd.

Categori:Genedigaethau 321
Categori:Marwolaethau 375
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Burberry

bawd|Burberry Logo
[bawd|[Bag llaw dynes gyda phatrwm siec Burberry]]

Gwneuthurwr dillad Prydeinig yw **Burberry**. Mae Ei Mawrhydi Brenhines Elisabeth ac Ei Uchelder Brenhinol Tywysog Siarl wedi rhoi Gwarantau Brenhinol i'r cwmni.

Sylfaenwyd y cwmni gan Thomas Burberry, gynt prentis dilledydd, yn 1856 yn Hampshire, Lloegr. Cyflwynwyd ei brif frethyn, gaberdin, yn 1879.

Mae Great Universal Stores (GUS) wedi prynu'r busnes yn 1955, ond ei ailwerthodd yn 2002, a lansiwyd ef ar y Gyfnewidfa Stoc Llundain.

Caeodd Burberry eu ffatri yn Nhreorci, De Cymru ym Mawrth 2007 er gwaethaf protestiadau gan weithwyr ac enwogion.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Burberry

Categori:Cwmnïau dillad
Categori:Ffasiwn
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1856
Rhea (lloeren)

**Rhea** ydy'r bedwaredd ar ddeg o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 527,040&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 1530&nbsp;km
*Cynhwysedd: 2.49e21 kg

frame|dim|Rhea

Ym mytholeg y Groegwyr roedd Rhea'n chwaer ac yn wraig i Gronos ac yn fam i Ddemeter, Hades (Plwton), Hera, Hestia, Poseidon a Zews.

Darganfuwyd y lloeren gan Cassini ym 1672.

Er ei bod rhywfaint yn fwy, mae Rhea'n debyg iawn i'r lloeren Dione. Mae gan ill dwy gyfansoddiadau tebyg, nodweddion albedo (nodweddion tywyll neu rai golau ar yr arwyneb sydd ddim o reidrwydd yn nodweddion daearyddol neu dopograffig) a thirweddau amrywiol. Mae'r ddwy loeren yn cylchdroi'n gydamserol (hynny yw: bydd yr un hemisffer yn wynebu Sadwrn trwy'r amser, fel mae'r un hemisffer o'r Lleuad bob amser yn wynebu'r Ddaear. Bydd yr un hemisffer bob amser yn wynebu cyfeiriad symudiad y lloeren -yr hemisffer arweiniol- tra bo'r hemisffer arall -yr hemisffer llusgol- bob amser yn wynebu'r tu ôl) ac mae ganddynt hemisfferau arweiniol sydd yn wahanol iawn i'w hemisfferau llusgol.

Mae Rhea wedi ei chyfansoddi'n bennaf gan iâ dŵr, a llai na 1/3 o'i chynhwysedd yn graig.

Mae hemisffer arweiniol Rhea yn llawn o graterau ac yn ddisglair.

Ar hemisffer llusgol Rhea gwelir rhwydwaith o wanafau disglair ar gefndir tywyll gydag ychydig iawn o graterau gweladwy.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Gwregys Kuiper

Wedi ei enwi ar ôl Gerard Peter Kuiper, rhanbarth ar ffurf disg tu hwnt i gylchdro Neifion yw **Gwregys Kuiper**, rhyw 30-50 Unedau Seryddol o bellter oddi wrth yr Haul, sy'n cynnwys llawer iawn o gyrff rhewllyd bychain. Ystyrier Gwregys Kuiper yn darddiad i gomedau cyfnod byr. Weithiau bydd cylchdro gwrthrych Gwregys Kuiper yn cael ei aflonyddu gan ryngweithiadau'r cewri nwy mewn ffordd a fydd yn ei achosi i groesi cylchdro Neifion. Yna mae'n debyg o gael ei daflu allan o Gysawd yr Haul, neu ar gylchdro newydd a fydd yn croesi rhai'r cewri nwy eraill, neu hyd yn oed i mewn i Gysawd Mewnol yr Haul.
Ar hyn o bryd mae o leiaf naw gwrthrych sy'n cylchio rhwng Iau a Neifion. Fe'u gelwir yn ddynfeirch. Maen nhw'n siwr i fod yn "ffoaduriaid" o Wregys Kuiper, nas gwyddys eu ffawd. Ar hyn o bryd mae yna fwy nag 800 o wrthrychau sydd wedi cael eu darganfod o fewn Gwregys Kuiper, gan gynnwys un â chanddo dryfesur o 1000&nbsp;km -50000 Quaoar- ac un o'r enw 90482 Orcus sy'n fwy ei faint na hynny, efallai dros hanner maint Plwton.

Mae rhai seryddwyr yn credu mai dim ond esiamplau mwyaf gwrthrychau Gwregys Kuiper yw Plwton, Charon a Thriton.

## Dolenni allanol 
* Prifysgol Hawaii
* Cylchlythyr 
* Gwrthrychau traws-Neifionaidd
* Cysawd Allanol yr Haul: mapiau
* Gwefan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol
* nature.com: deiagram: Cysawd Mewnol yr Haul, Gwregys Kuiper, Cwmwl Oort
* Space.com ar Wregys Kuiper

Categori:Cysawd yr Haul
Categori:Gwrthrychau gwregys Kuiper
Categori:Ardal Traws-Neifionaidd
Sedna (planedyn)

Planed gorrach yw **Sedna** (dynodiad planed llai **90377 Sedna**; symbol:  ) sy'n teithio yn rhannau allanol Cysawd yr Haul ac sydd ar hyn o bryd yn rhan fewnol ei orbit. Hwn yw'r corff pellaf y gwyddys amdano sy'n cylchio'r Haul. Ar hyn o bryd (2022), mae dros 90 Unedau Seryddol i ffwrdd, sef teirgwaith pellter Plwton oddi wrth yr Haul. Mae gan Sedna dryfesur o 1800 o gilometrau, ychydig yn llai na Phlwton.

Mae Sedna wedi ei henwi ar ôl duwies môr yr Inuit.

Mae cylchdro Sedna yn un ofal dros ben a chanddo berihelion o ryw 75 Unedau Seryddol ac yn cymryd rhyw 10,500 o flynyddoedd i gylchio'r Haul. Mae hynny'n ei rhoi tu hwnt i Wregys Kuiper ond o flaen ochr fewnol Cwmwl Oort. Mae cyfansoddiad ffisegol Sedna'n ddirgelwch. Gall fod y rhan fwyaf o'i chyfansoddiad yn iâ, ond mae'n debygol nad felly y mae. Bron yr unig beth y gellir dweud amdani ar hyn o bryd yw ei bod yn goch iawn ac ymddengys fod iâ, dŵr a methan yn absennol o'i harwyneb.

Nid Sedna yw'r "Blaned X" (y Ddegfed Blaned) a ragddyfalai llawer o seryddwyr cyn darganfyddiad Plwton. Roedd Planed X i fod yn gorff mwy ei faint.

## Cyfeiriadau
Categori:Planedau corrach
Planed gorrach

Yn ôl diffiniad yr Undeb Seryddol Rhyngwladol (IAU), mae **corblaned** yn gorff nefol sydd, o fewn Cysawd yr Haul,

: y gorblaned ddiweddaraf i gael ei darganfod]]

(a) yn cylchio'r Haul;

(b) a chanddo'r cynhwysedd digonol i gadw ffurf cronnell

(c) heb glirio'r gymdogaeth o gwmpas ei gylchdro

(ch) ddim yn lloeren.

Nid yw'r term yn cynnwys planedau cysodau planedol eraill.

Mabwysiadwyd y term yn swyddogol 2006. Hyd yma mae pum corff wedi cael eu cydnabod fel corblanedau:

*Ceres
*Plwton
*Haumea
*Makemake
*Eris

Categori:Planedau bychain
Iapetws (lloeren)

**Iapetws** yw'r ail ar bymtheg o loerennau Sadwrn a wyddys:

*Cylchdro: 3,561,300&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 1460&nbsp;km
*Cynhwysedd: 1.88e21 kg

frame|dim|Iapetws

Titan oedd Iapetws ym mytholeg Roeg, mab Wranws a thad Promethëws ac Atlas. Darganfuwyd y lloeren gan Cassini ym 1671.
Gyda'i dwysedd o ddim ond 1.1 mae'n rhaid fod Iapetws wedi ei chyfansoddi bron yn gyfangwbl gan iâ dŵr.

Mae hemisfferau arweiniol a llusgol Iapetws yn wahanol iawn. Mae albedo'r rhan fwyaf o'i hemisffer arweiniol yn .04, bron yn ddu, ond mae albedo'r hemisffer llusgol yn .6, mor ddisglair ag Ewropa. Mae hemisffer arweiniol Iapetws wedi ei orchuddio gan ryw ddeunydd tywyll sydd yn gymharol ifanc. Ar y ffin rhwng y ddau hemisffer gellir gweld craterau lle ma un ochr wedi ei gorchuddio ond gweddill y crater yn rhydd.

Mae gan Iapetws grib sydd yn 13&nbsp;km yn uwch na'r tir o'i amgylch ac sydd yn ymestyn tua 1300&nbsp;km, bron yn gyfochrog â chyhydedd y lloeren.

Ac eithrio Iapetws a Phoebe mae lloerennau Sadwrn i gyd yn cylchio o fewn plaen cyhydedd Sadwrn. Mae Iapetws yn gogwyddo bron yn 15 gradd.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Pamphylia

Roedd **Pamphylia** (o'r Groeg: *yr holl rywogaethau*) yn ardal a drowyd yn dalaith Rufeinig yn y flwyddyn 133 CC. Roedd ar arfordir deheuol Anatolia neu Asia Leiaf, yn ffinio â Lycia i'r gorllewin, Cilicia i'r dwyrain, Môr y Canoldir a Mynyddoedd Tauros, oedd yn ei gwahanu oddi wrth Pisidia a Galatia. Roedd yn cyfateb i dalaith Antalya yn Nhwrci fodern. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Claudius ymestynwyd y dalaith i gynnwys Pisidia a rhannau o Frigia a Lycaonia. Y prif borthladd oedd dinas Helenistaidd Side, a'r brifddinas oedd Perga.

bawd|canol|250px|Talaith Pamphylia yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Categori:Antalya (talaith)
Categori:Asia Leiaf
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Arllechwedd

Cantref ac uned eglwysig yng ngogledd Cymru yw **Arllechwedd**. Roedd yn rhan o deyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol ac yn cynnwys tri chwmwd yn ei ffiniau, sef Arllechwedd Uchaf, Arllechwedd Isaf ac, yn ddiweddarach, Nant Conwy. Heddiw mae'n parhau fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arllechwedd, o fewn Esgobaeth Bangor.

## Tirwedd a hanes
Roedd y cantref yn gorwedd i'r dwyrain o gantref Arfon rhwng Dyffryn Ogwen ac Afon Conwy. Mae hon yn ardal fynyddig a garw a ddominyddir gan gadwyn hir Y Carneddau, ond mae'n cynnwys dwy lain o dir isel ffrwythlon, y gyntaf yn wynebu Bae Conwy rhwng Bangor ac aber Afon Conwy yng nghwmwd Arllechwedd Uchaf, a'r ail ar lan Afon Conwy yng nghwmwd Arllechwedd Isaf. I'r de-orllewin ceid cwmwd Nant Conwy gyda llys yn Nhrefriw. Lleolid prif lys y cantref yn Abergwyngregyn, efallai ar safle Garth Celyn yn y pentref hwnnw. Yn ddiweddarach tyfodd yn brif lys i Wynedd gyfan yn oes Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

Mae'r cantref yn cynnwys sawl eglwys hynafol ac yn dal i fod yn uned eglwysig heddiw. Yr unig sefydliad mynachaidd o bwys oedd Abaty Aberconwy, ar safle tref Conwy heddiw, lle claddwyd Llywelyn Fawr yn 1240.

Roedd y cantref yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid yn Oes yr Haearn a'r cyfnod Rhufeinig. Ychydig sy'n hysbys am ei hanes cynharaf, ond gan fod Cunedda wedi meddiannu Arfon a glannau Afon Menai pan ddaeth i Wynedd o'r Hen Ogledd mae'n amlwg fod Arllechwedd - Arllechwedd Uchaf o leiaf - yn rhan o'i dir ac felly'n gorwedd yng nghalon hanesyddol teyrnas Gwynedd.

Cysylltir yr arwr traddodiadol Menwaedd o Arllechwedd â'r cantref yn un o Drioedd Ynys Prydain.

Yn unol â Statud Rhuddlan (1284), fe'i unwyd ag Arfon a Llŷn i ffurfio'r sir newydd Sir Gaernarfon. Erbyn heddiw mae rhan healeth tiriogaeth yr hen gantref yn gorwedd yn Sir Conwy, ac eithrio darn yn y gogledd-orllewin rhwng Abergwyngregyn a Bangor sy'n gorwedd yng Ngwynedd.

## Llun panoramig
## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth
* Herbert L. North, *The Old Churches of Arllechwedd* (1906)

## Dolenni allanol
* Deoniaeth Arllechwedd : rhestr o'r plwyfi a'r eglwysi ar wefan Esgobaeth Bangor


Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Esgobaeth Bangor
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Branwen ferch Llŷr

:*Erthygl am y chwedl yw hon. Gweler hefyd Branwen (gwahaniaethu)*.

Chwedl **Branwen ferch Llŷr** yw'r ail o Bedair Cainc y Mabinogi.

Mae'r chwedl yn agor gyda Bendigeidfran fab Llŷr yn sefyll ar graig yn Harlech yn edrych tua'r môr, lle gwelir llongau yn dynesu. Yr ymwelydd yw Matholwch brenin Iwerddon, sydd wedi dod i ofyn am chwaer Bendigeidfran, Branwen, yn wraig iddo. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial. Mae'r gainc yn dechrau gyda'r geiriau: *Endigeitfran fab Llyr a oedd frenin coronawc ar yr ynys hon.*

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr. Roedd Matholwch wedi derbyn pair hud gan Fendigeidfran fel iawn am ei sarhad, a phan mae'r Gwyddelod yn rhoi eu rhyfelwyr marw ynddo, maent yn dod yn fyw eto. Mae Efnysien yn ymguddio ymhlith y meirwon, a phan roir ef yn y pair dadeni mae'n ei dorri, ond yn marw ei hun yn yr ymdrech.

Yn y diwedd mae holl wŷr Iwerddon wedi ei lladd, a dim ond saith o fyddin Brân sy'n fyw i ddychwelyd i Brydain. Lladdwyd Bendigeidfran ei hun, ond cyn marw gorchymynodd i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy. Wedi dychwelyd, mae Branwen yn marw o dor-calon ger aber Afon Alaw ar Ynys Môn ac yn cael ei chladdu yno. Gellir gweld Bedd Branwen ger Afon Alaw hyd heddiw, ond mae'n llawer hŷn na'r chwedl, yn dyddio i'r Oes Efydd.

## Llyfryddiaeth
### Y testun
*Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

## Cyfeiriadau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Cwmwl Oort

Cwmwl ar ymyl Cysawd yr Haul y tybir iddo fod yn fagwrfa comedau yw **Cwmwl Oort**. Ym 1950 sylwodd Jan Oort ar y ffaith nad oedd unrhyw gomed wedi cael ei weld gyda chylchdro a oedd yn arddangos ei fod yn dod o ofod rhyngseryddol, fod tueddiad gan gomedau cyfnod hir i gael affelionau o ryw 50,000 Unedau Seryddol o bellter, ac nad oes unrhyw gyfeiriad ffafriol fel tarddiad iddynt. Felly fe wnaeth Jan Oort, yn dilyn ar waith arloesol cynharach Ernst Julius Öpik (1893-1985), gynnig fod y comedau'n trigo mewn cwmwl enfawr ar gyrion allanol Cysawd yr Haul. Mae'r ystadegau'n awgrymu ei fod yn cynnwys cymaint â thriliwn (1e12) o gomedau. Yn anffodus -gan eu bod mor fychain â mor bell - does dim prawf o fodolaeth Cwmwl Oort.

Yn 2004 darganfuwyd gwrthrych a elwir bellach Sedna. Mae ei gylchdro'n gorwedd rhwng Gwregys Kuiper a beth oedd yn cael ei hystyried yn rhan fewnol o Gwmwl Oort. Efallai bydd Sedna'r cyntaf o ddosbarth newydd o wrthrychau, sef "gwrthrychau Cwmwl Oort mewnol".

Categori:Ardal Traws-Neifionaidd
Categori:Planedau bychain
Categori:Seryddiaeth
Englynion Gwydion

Yr englynion a adroddodd Gwydion i alw Lleu Llaw Gyffes i lawr o'r dderwen yn y Mabinogi Math fab Mathonwy yw **Englynion Gwydion**. Cadwyn o dri englyn cyrch ydyn nhw.

## Llyfryddiaeth
*Ifans, Dafydd a Rhiannon, *Y Mabinogion* (Gwasg Gomer, 1980). Diweddariad.
**Pedair Keinc y Mabinogi*, gol. Ifor Williams (Caerdydd, 1937). Y testun Cymraeg Canol gwreiddiol (tud. 94).

Categori:Cerddi Cymraeg
Gwydion
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Gian Carlo Menotti

Cyfansoddwr opera o'r Unol Daleithiau a anwyd yn yr Eidal oedd **Gian Carlo Menotti** (7 Gorffennaf 1911 – 1 Chwefror 2007). 

### Gwaith cerddorol 
* *Amelia al Ballo* (1937)
* *The Old Maid and the Thief*, opera radio (1939)
* *The Island God* (1942)
* *The Medium* (1946)
* ''The Telephone, or L'Amour à trois* (1947)
* *The Consul* (1950)
* *Amahl and the Night Visitors*, opera teledu (1951)
* *The Saint of Bleecker Street* (1954)
* *The Unicorn, the Gorgon, and the Manticore* (1956)
* *Maria Golovin* (1958)
* *Labyrinth*, opera teledu (1963)
* *The Last Savage* (1963)
* *Martin's Lie* (1964)
* *Help, Help, the Globolinks!* (1968)
* *The Most Important Man* (1971)
* *Tamu-Tamu* (1973)
* *The Egg* (1976)
* *The Hero* (1976)
* *The Trial of the Gypsy* (1978)
* *Chip and his Dog* (1979)
* *La Loca* (1979)
* *A Bride from Pluto* (1982)
* *The Boy Who Grew Too Fast* (1982)
* *Goya* (1986)
* *Giorno da Nozze* (1988)
* *The Singing Child* (1993)

### Llyfryddiaeth 
* *Amahl and the Night Visitors: Vocal Score*. G. Schirmer, Inc, 1986. ISBN 0-88188-965-2.
* *The Telephone: Vocal Score*. G. Schirmer, Inc, 1986. ISBN 0-7935-5370-9.
* *The Medium: Vocal Score''. G. Schirmer, Inc, 1986. ISBN 0-7935-1546-7.

Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2007
Arfon

Bro hanesyddol yng Ngwynedd yw **Arfon**. Cantref oedd Arfon yn yr Oesoedd Canol, calon teyrnas Gwynedd a'i chnewyllyn. Yn ddiweddarach fe'i unid ag Arllechwedd a Llŷn i ffurfio'r sir newydd, Sir Gaernarfon, yn unol â thermau Statud Rhuddlan yn 1284. I'r gogledd dros y dŵr roedd Ynys Môn, i'r dwyrain cantref Arllechwedd, i'r de cantref Eifionydd (a oedd gydag Ardudwy yn rhan o frenhiniaeth gynnar Dunoding) ac i'r gorllewin cantref Llŷn. Mae Arfon yn parhau fel enw bro ac fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arfon yn Esgobaeth Bangor.

## Cantref
[250px|bawd|[Castell Dolbadarn - prif amddiffynfa Arfon]]
Fel mae'r enw'n awgrymu, mae Arfon yn wynebu ar Fôn dros Afon Menai ac yn rheoli'r mynediad i'r culfor strategol hwnnw sydd wedi chwarae rhan mor bwysig yn hanes Cymru. Roedd y cantref yn ymestyn, yn fras, o gopaon Yr Eifl yn y gorllewin i Afon Cegin, rhwng Bangor a Llandygai, ac i mewn o lannau Afon Menai i'r de i galon Eryri, gan gynnwys Dyffryn Nantlle a bwlch strategol Llanberis. Yn nhermau ei daearyddiaeth roedd yn gantref amrywiol iawn, yn cynnwys lleiniau o dir ffrwythlon a phorfa bras ar lan Afon Menai ac yn y dyffrynoedd, nifer o goedwigoedd ar y llethrau a'r bryniau is, a mynyddoedd uchaf Cymru fel Tryfan a'r Wyddfa.

Roedd Arfon yn cynnwys dau gwmwd, a greuwyd yn ddieweddarach yn ei hanes, fe ymddengys, sef Arfon Is-Gwyrfai ac Arfon Uwch-Gwyrfai, gyda Afon Gwyrfai yn ffin rhyngddyn nhw.

Yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeinaid roedd yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid ac roedd yn cynnwys yn ei thiriogaeth yr hen gaer Rufeinig yn Segontiwm a bryngaer Dinorwig. Ei phrif amddiffynfa yn Oes y Tywysogion oedd Castell Dolbadarn (ger Llanberis heddiw).

Ceid canolfannau eglwysig pwysig ym Mangor ('Bangor Fawr yn Arfon') a Chlynnog Fawr ('Clynnog Fawr yn Arfon'). Roedd esgobion Bangor, olynwyr Deiniol Sant, yn perchen rhan helaeth o dir gogledd-ddwyrain y cantref. Maenol Bangor oedd yr enw arno ond mae ei statws fel uned weinyddol o fewn y cantref yn ansicr. Roedd Clynnog yn perchen tiroedd bras yn Llŷn ac ar Ynys Môn.

## Gweler hefyd
*Arfon (etholaeth) - etholaeth newydd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Dolenni allanol
* Deoniaeth Arfon  ar wefan Esgobaeth Bangor.

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Esgobaeth Bangor
Categori:Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Cantref Mawr

:*Am y Cantref Mawr ym Mrycheiniog, gweler Tewdos*.

Roedd y **Cantref Mawr** yn gantref yn ne-orllewin Cymru. Roedd o bwysigrwydd strategol mawr yn y Canol Oesoedd oherwydd mai yma yr oedd prif ganolfan tywysogion Deheubarth, sef Dinefwr. Ei ganolfan grefyddol oedd Abaty Talyllychau.

Roedd pob cantref wedi ei rannu i unedau llai, y cwmwd. Fel rheol byddai dau neu dri cwmwd mewn cantref, ond roedd y Cantref Mawr yn cynnwys saith cwmwd ac yn un o'r cantrefi mwyaf yng Nghymru. Roedd yn ardal fynyddig rhwng Afon Tywi, Afon Teifi ac Afon Gwili. Yn y cyfnod hwn roedd coedydd yn gwneud ymosod ar y cantref yma yn anodd, ac felly byddai'n noddfa i dywysogion Deheubarth pan ymosodid arnynt.

Gyda'r Cantref Bychan ffurfiai'r Cantref Mawr arglwyddiaeth Ystrad Tywi. Collwyd meddiant ar y Cantref Mawr gan dywysogion Deheubarth yn 1277 a daeth yn rhan o'r Sir Gaerfyrddin newydd.

## Cymydau'r Cantref Mawr
*Caeo
*Catheiniog
*Gwidigada
*Mabelfyw
*Mabudrud
*Maenor Deilo
*Mallaen

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth
*Lloyd, J.E. (1911) *The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longman, Green & Co.)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Llŷn (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un defnydd o'r enw **Llŷn**.

*Llŷn - y cantref hanesyddol, sy'n cyfateb yn fras i'r hyn a elwir 'Pen Llŷn' heddiw. Dyma'r Llŷn go iawn.
*Penrhyn Llŷn - term a arferir i gyfeirio'n gyffredinol at y penrhyn yng ngogledd-orllewin Cymru lle lleolir y Llŷn hanesyddol. Enw diweddar ydyw, dan ddylanwad y term Saesneg *Llŷn peninsula*.

Camsillefir Llŷn yn Llyn weithiau a chymysgu rhwng Pen Llŷn a'r fro hanesyddol yn ardal Llanuwchllyn a elwir,
*Penllyn
Palas Dunfermline

Palas brenhinoedd yr Alban oedd **Palas Dunfermline**. Fe'i lleolid yn nhref Dunfermline, yn Fife, dwyrain yr Alban. Safai'r palas ger Abaty Dunfermline. Ganwyd tri o frenhinoedd yr Alban yma, David II, Iago I a Siarl I. Ailadeiladwyd gan y Brenin Iago IV ym 1500. Un o hoff breswyliau brenhinoedd a breninesau'r Alban oedd ef o hyn ymlaen. Treuliodd Iago IV, Iago V, Mari a Iago VI lawer o amser yno. Rhoddwyd y palas fel anrheg priodas i Anne o Ddenmarc ar ôl ei phriodas â Iago VI ym 1589. Ganwyd tri o'i phlant, Elizabeth, Robert a Siarl I yn y palas.

Arhosodd Siarl II yn y palas cyn Brwydr Pitreavie ym 1650, ond fe'i gadwyd yn wag yn fuan ar ôl hynny. Erbyn 1708 roedd y to wedi cwympo. Erbyn heddiw dim ond mur y de a'r gegin sydd ar ôl.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fife
Dunfermline
Dunfermline

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, yw **Dunfermline** (Gaeleg yr Alban: *Dùn Phàrlain*; Sgoteg: *Dunfaurlin*). Saif ar dir uchel, 3 milltir o arfordir Moryd Forth i'r gogledd-ddwyrain o Gaeredin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 49,710.

Mae Caerdydd 511 km i ffwrdd o Dunfermline ac mae Llundain yn 552.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caeredin sy'n 22&nbsp;km i ffwrdd.

## Enwogion
*Iain Banks (1954-2013), nofelydd
*Dorothy Dunnett (1923-2001), nofelydd ac arlunydd
*Pete Wishart (g. 1962), arlunydd

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Fife
Nereid (lloeren)

**Nereid** yw'r fwyaf allanol o loerennau'r blaned Neifion.

Cylchdro: 5,513,400&nbsp;km o bellter oddi wrth Neifion

Tryfesur: 340&nbsp;km

Cynhwysedd: ?

Mae **nereid** yn enw ar y nymffod morol, unrhyw un o 50 merch Nerews a Doris ym mytholeg Roeg.

Darganfuwyd y lloeren ym 1949 gan Kuiper.

Mae cylchdro Nereid y mwyaf echreiddig o unrhyw blaned neu loeren yng Nghysawd yr Haul. Mae ei phellter oddi wrth Neifion yn amrywio o 1,353,600&nbsp;km i 9,623,700&nbsp;km.

Mae cylchdro hynod Nereid yn arwyddocau'r posibilrwydd mai asteroid neu wrthrych Gwregys Kuiper wedi ei ddal ydyw.

Categori:Lloerennau Neifion
Sacsoniaid

bawd|upright 1.3|Gweddillion sacs (uchod) ac atgynhyrchiad (isod)

Yn wreiddiol, roedd y **Sacsoniaid** yn bobl niferus a nerthol oedd yn byw yn yr ardaloedd sydd yn yr Almaen a'r Iseldiroedd heddiw. Roedd Ptolemi yn sôn amdanynt pan yn siarad am Jutland (rhan o Ddenmarc heddiw) a'r ardal sydd yn Schleswig-Holstein, y talaith mwyaf gogleddol yr Almaen heddiw. Mae'n ymddangos fod yr enw *Sacson* yn dod o'r sacs (Hen Sacsoneg *sahs*, Hen Saesneg *seax*), math o gleddyfan unfin yr oeddynt yn ei defnyddio.

bawd|canol|Mamwledydd posibl y Sacsoniaid, yr Eingl a'r Jiwtiaid cyn iddynt ddod i Brydain

### Y Sacsoniaid ym Mhrydain 
Aeth rhai Sacsoniaid ynghyd ag Angliaid (h.y. yr Eingl), Jiwtiaid a Ffrisiaid i Brydain yn ystod yr Oesodd Canol Cynnar. Roedd teyrnasoedd y Sacsoniaid yn ne-ddwyrain Lloegr, ac enw'r Sacsoniaid sydd wedi ei gadw hyd heddiw yn Essex, Sussex a Wessex (sef teyrnasoedd y Sacsoniaid Dwyreinol, y Sacsoniaid Deheuol a'r Sacsoniaid Gorllewinol). Yn ddiweddarach daeth y Sacsoniaid, yr Eingl ac eraill yn un genedl, a defnyddir yr enw 'Eingl-Sacsoniaid' amdanynt. Ymhen amser unwyd Lloegr yn un deyrnas. Daw'r enw Cymraeg *Sais* ~ *Saeson*, fel y gair am y Saeson yn yr ieithoedd Celtaidd eraill, o'r enw Lladin *Saxō* (un.) ~ *Saxones* (ll.) 'Sacson(iad)'. Mae eu henw amdanynt eu hunain, *English*, yn dod o'r enw 'Angliaid' (Eingl). 

### Y Sacsoniaid yn yr Almaen 
Ar y cyfandir yn ystod y 8g codwyd Dugiaeth y Sacsoni. Roedd y Sacsoniaid yn amharod i dderbyn Cristnogol am amser hir, ond gorfododd Siarlymaen (772-804) hwy i ddod yn Gristionogion ar ôl eu gorchfygu mewn rhyfel a lladd llawer ohonynt. Dinistriwyd Irminsul eu coeden sanctaidd.

O dan reolaeth y Carolingiaid roedd rhaid i'r Sacsoniaid talu teyrnged, fel y bobloedd Slafiaidd, megis yr Abodrites a'r Wendiaid. Beth bynnag, daeth Sacson i fod yn frenin hefyd (Harri yr Adarwr ym 919) ac yn ystod y 10g daeth Sacson yn ymerawdwr cyntaf yr Almaen (Otto I Fawr). Daeth ei rheolaeth i ben ym 1024 a rhanwyd y wlad ym 1180 pan oedd Harri y Llew, ei ŵyr, yn gwrthod dilyn yr ymerawdwr Ffredrig Barbarossa i frwydro yn yr Eidal.

Mae ardal o'r enw Sacsoni yn ne-ddwyrain yr Almaen. Cafodd yr ardal hon ei henw pan gipiodd yr ardalydd Meissen diriogaeth y Sacsoniaid ym 1423 a newidiodd ef enw y cyfan o'i diriogaethau o'r ‘Ardalyddiaeth Meissen’ (*Markgrafschaft Meißen*) i'r ‘Etholyddiaeth y Sacsoni’ (*Kurfürstentum Sachsen*) am fod y teitl *Etholydd Tywysogol y Sacsoniaid* yn swnio'n fwy nerthol na'i deitl gwreiddiol. Oherwydd hyn nid yw'r ‘Sacsoniaid’ modern, yn yr ysytyr o drigolion Sacsoni, yn cyfateb yn union i'r hen lwyth.

Heddiw, mae gan dair o daleithiau'r Almaen yr enw ‘Sacson’ yn rhan o'u henwau nhw: Sacsoni Isaf yn y gogledd-orllewin, Sachsen Anhalt yn y canolbarth a Sacsoni yn y de-ddwyrain.

[bawd|canol|Talaith Sacsoni Isaf yn [yr Almaen gyfoes]]

Categori:Grwpiau ethnig yn Ewrop
Sacsoniaid
Sacsoniaid
Sacsoniaid
Rachel Trezise

Awdures o'r Rhondda yw **Rachel Trezise** (ganwyd 1978).  Enillodd Wobr Dylan Thomas yn 2006; hi oedd yr unig awdur o Gymru ar y rhestr fer.

Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Morgannwg.

## Llyfryddiaeth
* *In and Out of the Goldfish Bowl* (2000, Parthian, UK)
* *Wales Half Welsh* (2004, Bloomsbury, UK)
* *Urban Welsh: New Welsh Fiction* (2005, Parthian, UK)
* *Sideways Glances* (2005, Parthian, UK)
* *Fresh Apples* (2005, Parthian, UK)
* *Bit on the Side* (2007, Parthian, UK)
* *Dial M for Merthyr* (2007, Parthian, UK)
* *The Empty Page: Fiction Inspired by Sonic Youth* (2008, Serpent's Tail, UK)
* *Loose Connections* (2010, Accent Press Ltd, UK)
* *Sixteen Shades of Crazy* (2010, Blue Door, UK)
* *Cosmic Latte* (2013, Parthian, UK)

## Cyfeiriadau
* Ezard, John (October 28, 2006). *"Welsh novelist is first winner of £60,000 Dylan Thomas award"*. *The Guardian*. Adalwyd Tachwedd 11, 2012. http://www.theguardian.com/uk/2006/oct/28/books.booksnews
* http://www.racheltrezise.co.uk 
* http://www.parthianbooks.com/content/rachel-trezise 

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Treorci
Bancyfelin

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Bancyfelin**, 5 milltir i'r gorllewin i Gaerfyrddin. Mae'r chwaraewr Rygbi'r Undeb Delme Thomas yn hanu o'r pentref.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Stefan Terlezki

Gwleidydd oedd **Stefan Terlezki** CBE (29 Hydref 1927 – 21 Chwefror 2006).
Aelod seneddol Gorllewin Caerdydd rhwng 1983 a 1987 oedd ef.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2006
Larissa (lloeren)

bawd|Dau lun o Larissa gan Voyager 2

**Larissa** yw'r bumed o loerennau Neifion a wyddys.

*Cylchdro: 73,600&nbsp;km oddi wrth Neifion
*Tryfesur: 193&nbsp;km (208 x 178)
*Cynhwysedd: ?

Ym mytholeg Roeg roedd Larissa yn ferch i Belasgws.

Cafodd y lloeren Larissa ei darganfod gan Harold Reitsema. Tynnwyd lluniau ohoni gan Voyager 2.

Fel y lloeren Protëws mae gan Larissa ffurf afreolaidd (nid yw'n gronnell), ac ymddengys bod ganddi llawer iawn o graterau.

Categori:Lloerennau Neifion
Protëws (lloeren)

bawd|200px|Protëws

**Protëws** yw'r chweched o loerennau Neifion, a'r ail fwyaf ohonynt.

* Cylchdro: 117,600&nbsp;km oddi wrth Neifion.
* Tryfesur: 418&nbsp;km (436x416x402)
* Cynhwysedd: ?

Mae Protëws yn dduw morol a chanddo'r gallu i newid ei ffurf, yn fab i Poseidon a Thethys ym mytholeg Roeg.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan y chwiliedydd Voyager 2 ym 1989. Er ei bod yn fwy na Nereid ni chafodd ei darganfod am iddi fod mor dywyll ac mor agos i Neifion fel ei fod yn anodd ei gweld hi o fewn disgleirdeb y cawr nwy.

Mae gan Protëws ffurf afreolaidd (sef dim yn gronnell). Mae Protëws yn debyg o fod mor fawr fel y gall corff afreolaidd fod cyn iddo gael ei newid i ffurf gronnell gan ddisgyrchiant.

Nid ydy ei harwyneb llawn craterau yn dangos unrhyw arwyddion o weithgaredd geolegol.

Categori:Lloerennau Neifion
Naiad (lloeren)

**Naiad** yw'r fwyaf fewnol o loerennau Neifion:

Cylchdro: 48,200&nbsp;km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 58&nbsp;km

Cynhwysedd: ?

Fe'i henwid ar ôl y Naiadod, nymffod nentydd a ffynhonnau ym mytholeg Roeg.

Mae gan Naiad ffurf afreolaidd (nid yw'n gronnell). Roedd Naiad yr olaf o'r lloerennau i gael ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.
Mae Naiad yn cylchio yn yr un cyfeiriad â Neifion gan gadw'n agos i arwyneb cyhydeddol y blaned.

Categori:Lloerennau Neifion
Tynged

**Tynged** yw'r cysyniad fod cwrs anochel i ddigwyddiadau a bod ffrwd bywyd bod dynol yn rhagosodedig. Ynghlwm wrth y syniad o Dynged yw'r gred mewn proffwydoliaeth.

Mae'n gysynyiad sy'n chwarae rhan amlwg ym mytholeg Geltaidd ac a welir yn elfen amlwg yn llenyddiaeth Gymraeg gynnar, e.e. Canu'r Bwlch a'r Hengerdd, ynghyd â chwedlau fel y Mabinogi. Y gair cyfatebol yn y Wyddeleg yw *geas*.

## Gweler hefyd 
*Tynged Amlwg


Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Cysyniadau athronyddol
Categori:Dyfodol
Categori:Metaffiseg
Dunoding

Un o hen gantrefi Cymru oedd **Dunoding**. Roedd yn gorwedd ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Bae Ceredigion yng ngogledd-orllewin Cymru ac yn rhan o deyrnas Gwynedd.  Roedd gwastadeddau Y Traeth Mawr yn ei rhannu'n ddau gwmwd, sef Eifionydd ac Ardudwy.  Ar ei ffin ogledd-orllewinol ceir cantref Llŷn, yn y gogledd ceir cantrefi Arfon a chwmwd Nant Conwy yn Arllechwedd.  Yn y dwyrain ffiniai â Phenllyn ac yn y de â Meirionnydd.

Mae Dunoding yn cael ei enw ar ôl Dunod (Dunawd), un o feibion Cunedda.  Daliai disgynyddion Dunod eu gafael arno fel uned led-annibynnol hyd at y 10g, ac mae rhai hanesyddion yn dadlau fod Dunoding yn frenhiniaeth annibynnol yn yr Oesoedd Canol cynnar.

Cantref bur arw a chreigiog oedd Dunoding.  Mae cwmwd Eifionydd, yn y gogledd, yn gorwedd rhwng Afon Erch a'r Traeth Mawr gyda bryniau de Eryri yn gefn iddo. Dolbenmaen oedd prif lys y cwmwd yn ôl pob tebyg.  I'r de o'r Traeth Mawr ceid cwmwd Ardudwy a'r safleoedd milwrol Harlech a Mur-y-Castell.  Cantref cymharol dlawd oedd hi ac ni cheir canolfannau eglwysig o bwys yn ei ffiniau, er bod ganddi nifer o eglwysi cynnar.

## Rhestr o reolwyr Dunoding
Mae'r achrestrau canoloesol, sy'n ffynonellau i'w trin â gofal, yn cofnodi rheolwyr Dunoding fel a ganlyn:

#Dunod ap Cunedda (from c.450)
#Einion ap Dunod
#Dingad ab Einion
#Meurig ap Dingad
#Einion ap Meurig
#Isaag ab Einion
#Podgen Hen ab Isaag
#Poedlew ap Podgen
#Iddon ap Poedlew
#Brochfael ab Iddon
#Eigion ap Brochfael
#Iouanwal ab Eigion
#Caradog ab Iouanwal
#Bleiddud ap Caradog
#Cuhelm ap Bleidudd (c.860 - 925)

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Demetae

Roedd y **Demetae** yn llwyth Celtaidd adeg yr Oes Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid. Roedd eu tiriogaeth yn ne-orllewin Cymru, yn cyfateb yn fras i Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin a Ceredigion.

Pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal tua 48 O.C. nid ymddengys fod y Demetae wedi gwrthwynebu rhyw lawer. Nid oes cofnod o'r Rhufeiniaid yn ymladd yn eu herbyn, yn wahanol iawn i'w cymdogion, y Silwriaid i'r dwyrain a'r Ordoficiaid i'r gogledd. Sefydlwyd canolfan i'r llwyth ym *Maridunum* (neu *Moridunum*: Caerfyrddin heddiw), lle mae cloddio wedi datgelu tref fechan yn ogystal a'r gaer Rufeinig.Rhoddodd y llwyth ei enw i deyrnas Dyfed yn nes ymlaen, er bod y Ddyfed hanesyddol yn llai na thiriogaeth y llwyth. Efallai fod gan y llwyth gysylltiadau ag Iwerddon; yn sicr yr oedd teulu brenhinol teyrnas Dyfed yn nes ymlaen o dras Wyddelig, ac mae nifer fawr o arysgrifau Ogam mewn Gwyddeleg wedi eu darganfod yn yr ardal yma, er fod y rhain yn deillio o'r cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid. Roedd teyrnas Deheubarth, a ffurfiwyd yn llawer diweddarach, yn cyfateb yn agos i ffiniau'r llwyth yma.

Categori:Dyfed
Categori:Llwythau Celtaidd Cymru
Cordelia (lloeren)

**Cordelia** yw'r fwyaf mewnol o loerennau Wranws a wyddys.

*Cylchdro: 49,752&nbsp;km oddi wrth Wranws
*Tryfesur: 26&nbsp;km
*Cynhwysedd: ?

Mae Cordelia'n ferch i Lear yn y ddrama *King Lear* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Cordelia ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986. Ymddengys bod Cordelia'n loeren fugeiliol i'r fodrwy Epsilon.
Mae Cordelia ac Ophelia'n cylchio o fewn y radiws cylchdro cydamserol

Categori:Lloerennau Wranws
Ophelia (lloeren)

**Ophelia** yw'r ail o loerennau Wranws a wyddys:

* Cylchdro: 53,764&nbsp;km oddi wrth Wranws
* Tryfesur: 32&nbsp;km
* Cynhwysedd: ?

Merch Polonius yw Ophelia yn y ddrama *Hamlet* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Ophelia ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.
Ymddengys fod Ophelia'n lloeren fugeiliol i'r fodrwy Epsilon.

Categori:Lloerennau Wranws
Bianca (lloeren)

**Bianca** yw'r drydedd o loerennau Wranws a wyddys:

* Cylchdro: 59,165&nbsp;km oddi wrth Wranws
* Tryfesur: 44&nbsp;km
* Cynhwysedd: ?

Chwaer i Katherine yw Bianca yn y ddrama *Taming of the Shrew* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Bianca ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Categori:Lloerennau Wranws
Cressida (lloeren)

**Cressida** yw'r bedwaredd o loerennau Wranws a wyddys.

*Cylchdro: 61,767&nbsp;km oddi wrth Wranws
*Tryfesur: 66&nbsp;km
*Cynhwysedd: ?

Merch Calchas yw Cressida, yn y ddrama *Troilus a Chressida* gan Shakespeare a nifer o gerddi eraill o'r Oesoedd Canol a'r Dadeni, yn cynnwys y ddrama Gymraeg *Troelus a Chresyd*.

Cafodd y lloeren Cressida ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Categori:Lloerennau Wranws
Desdemona (lloeren)

**Desdemona** yw'r bumed o loerennau Wranws a wyddys.

* Cylchdro: 62,659&nbsp;km oddi wrth Wranws
* Tryfesur: 58&nbsp;km
* Cynhwysedd: ?

Gwraig Othello yw *Desdemona* yn y ddrama Othello gan William Shakespeare.

Cafodd y lloeren Desdemona ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Categori:Lloerennau Wranws
Juliet (lloeren)

**Juliet** yw'r chweched o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 64,358&nbsp;km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 84&nbsp;km

Cynhwysedd: ?

'Juliet' yw enw'r arwres drasig yn y ddrama *Romeo a Juliet* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986

Categori:Lloerennau Wranws
Portia (lloeren)

**Portia** yw'r seithfed o loerennau Wranws a wyddys.

* Cylchdro: 66,097&nbsp;km oddi wrth Wranws
* Tryfesur: 110&nbsp;km
* Cynhwysedd: ?

Mae Portia'n aeres gyfoethog yn y ddrama *Merchant of Venice* gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Portia ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Categori:Lloerennau Wranws