open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tony Curtis (actor)

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Tony Curtis** (3 Mehefin 1925 - 29 Medi 2010). Cafodd ei eni yn Ninas Efrog Newydd gyda'r enw **Bernard Schwartz**. Actiodd mewn ystod eang o rôlau, yn amrywio o gomedïau ysgafn, fel y cerddor yn *Some Like It Hot*, i rannau mwy difrifol fel ei ran yn *The Defiant Ones*. Cafodd ei enwebu am Wobr yr Academi am ei ran yn y ffilm hon. O 1949 ymlaen, ymddangosodd mewn dros 100 o ffilmiau ac ymddangosodd yn rheolaidd ar raglenni teledu.

## Gwragedd
*Janet Leigh (1951–1962)
*Christine Kaufmann (1963–1967)
*Leslie Allen (1968–1982)
*Andria Savio (1983-1992)
*Lisa Deutsch (1993–1994)
*Jill Vandenberg (1998–2010)

## Plant
*Kelly Curtis (g. 1956)
*Jamie Lee Curtis (g. 1958)
*Nicholas (1971-1994)

## Ffilmiau
**Houdini* (1953)
**The Vikings* (1958)
**Some Like It Hot* (1959)
**Spartacus* (1960)
**The Boston Strangler* (1968)
**Monte Carlo or Bust* (1969)
**The Count of Monte Cristo* (1975)

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Logo

[bawd|Logo'r [Sefydliad Wicifryngau.]]
Delwedd neu nod sy'n cynrychioli corff, cwmni, mudiad, neu rywbeth arall yw **logo**. Fel rheol caiff ei ddylunio'n neilltuol gyda'r amcan o gynrychioli'n weledol pwrpas neu weithgarwch y gwrthrych. Mae logos dan hawlfraint bron yn ddieithriad.

Mae logo yn dod o'r iaith Groeg λόγος (lógos) 'gair, llafar', a τύπος (túpos) 'marc, argraffiad').

## Gweler hefyd
* Mudiad i newid logo Undeb Rygbi Cymru


Categori:Dylunio
Categori:Masnach
Caer y Twr

Bryngaer neu bentref caerog yw **Caer y Twr** wedi'i lenoli ar ben Mynydd Twr sef pwynt uchaf Ynys Gybi a'r bryn uchaf ym Môn. Lleoliad .

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: AN019. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Mae'n dyddio i tua'r 2g OC ac yn amgáu tua 6.87 hectar (17 erw) o dir. Garw ac anwastad yw'r tir oddi mewn a does dim olion o'r cytiau heddiw. Ceir caeau bychain ar ffurf terasau i'r gogledd-orllewin, tu allan i'r gaer. Mae'r mur amddiffynnol i'w gweld ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda thrwch o 13 troedfedd a mur allanol sy'n cyrraedd 19 troedfedd o uchder gyda cherddedfa i'r amddiffynwyr tua llathen yn uwch na'r llawr mewnol.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Ynys Môn
Categori:Caergybi
Categori:Trearddur
Pêr-Vari Kerloc'h

Mae '''Pêr-Vari Kerloc'h'* (ganed 1952) yn Archdderwydd y *Goursez Vreizh'' sef Gorsedd Llydaw (sefydlwyd 1899). Fe'i ganwyd ym 1952 yn Douarnenez, gorllewin Llydaw. Mae'n dal y swydd am oes (fe'i blaenorwyd gan Gwenc'hlan Le Scouëzec), tra etholir arweinwyr gorseddau Cymru a Chernyw am dair blynedd. Roedd Pêr-Vari Kerloc'h yn gweithio i *La Poste* cyn ymddeol. Mae'n siarad y Llydaweg fel mamiaith ac mae hefyd yn rhugl ei Gernyweg.  *Morgan* yw ei enw barddol.

Croesawyd Pêr-Vari Kerloc'h i'r Eisteddfod yng Nghaerdydd yn 2008. Nid oes gan Goursez Breizh gysylltiad yn uniongyrchol â mudiadau yn Llydaw fel yr Eisteddfod. Ac mae hanes cythryblus Goursez Breizh yn adlewyrchu hanes a gwleidyddiaeth Llydaw. I'r rhan fwyaf o Gymry eu hunig ymwybyddiaeth o Per Vari Kerloc'h yw ei ymddangosiad ar lwyfan y brifwyl yn ystod y prif seremoniau, sef y Cadeirio a'r Coroni. Mererid Hopwood sy'n gyfrifol am y gwesteion Celtaidd yn ystod yr Eisteddfod.

## Llyfryddiaeth
* *Hanes Gorsedd y Beirdd* (pennawd ar Orsedd  Llydaw). Barddas, 1991.

## Dolenni allanol
* Gwefan Gorseth Kernow, lle ceir newyddion cyson am Orseddau Llydaw a Chernyw.

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Diwylliant Llydaw
Categori:Llydawyr
Cathédrale Marie-Reine-du-Monde

200px|bawd|Cathédrale Marie-Reine-du-Monde
Eglwys gadeiriol ym Montreal, Canada, yw'r **Cathédrale Marie-Reine-du-Monde**. Eglwys y trydydd mwyaf yn Quebec yw hi. Cafodd ei sylfaen yn 1894, gyda'r enw "Saint James Cathedral".

Categori:Eglwysi cadeiriol
Categori:Eglwysi Canada
Harri I, Landgraf Hessen

[bawd|200px|Sophie o Brabant a fab Harri. Cerflun ym [Marburg]]

Y Landgraf Hessen cyntaf oedd **Harri I y Plentyn** (Almaeneg: *Heinrich das Kind*; 24 Mehefin, 1244 - 21 Rhagfyr, 1308).  Roedd yn fab i Harri II, Dug Brabant a Sophie o Thuringen.

## Plant
**Y briodas cyntaf** (1263) i Adelheid, merch Otto I, Dug Brunswick-Lüneburg (1244–1274)
#Sophia (1264–ar ôl 12 Awst 1331), priododd yn 1276 yr Iarll Otto I Waldeck.
#Harri'r Ieuaf (1265–23 Awst 1298).
#Matilda (1267–ar ôl 1332), priododd:
##1283 Cownt Gottfried o Ziegenhain;
##ar ôl 11 Hydref 1309 Philipp III Falkenstein-Munzenberg.
#Adelheid (1268–7 Rhragfyr 1315), priododd 1284 Iarll Bertold VII Henneberg.
#Elisabeth (1269/70–19 Chwefror 1293), priododd ca. 1287 yr Iarll Johann o Sayn.
#mab dienw (ca. 1270–ca. 1274).
#Otto (ca 1272–17 Ionawr 1328).

**Yr ail briodas** (1276) i Mechthild o Cleves,
#Ioan (m. 1311, Kassel).
#Elisabeth (ca. 1276– ar ôl 6 Gorffennaf 1306), priododd
##1290 Dug Wilhelm o Braunschweig-Wolfenbüttel;
##1294 Gerhard o Eppstein.
#Agnes (ca. 1277–1335), priododd Burgraf Ioan I o Nuremberg.
#Ludwig (1282/83–18 Awst 1357), Esgob o Münster yn 1310-57.
#Elisabeth (m. ar ôl 30 Hydref 1308), priododd yn 1299 yr Iarll Albrecht III Görz.
#Katharina (d. 1322), priododd yr Iarll Otto IV Orlamünde.
#Jutta (m. 13 Hydref 1317), priododd yn 1311 y Dug Otto o Braunschweig-Göttingen.

## Dolenni allanol
*[Wikisource: *Allgemeine Deutsch Biographie* "Heinrich I. (Landgraf von Hessen)" (Almaeneg)](http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Heinrich_I._(Landgraf_von_Hessen))

Categori:Tŷ Hessen
Categori:Genedigaethau 1244
Categori:Marwolaethau 1308
Bedwellte

Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Bargod, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Bedwellte** (Saesneg: *Bedwellty*). Fe'i lleolir ger pentref Argoed tua 3 milltir i'r gogledd o'r Coed Duon.

Cysegrwyd eglwys y plwyf i Sant Sannan. Ceir Ffynnon Sant Sannan ger yr eglwys. Yr unig le arall a gysylltir â'r sant hwn yw plwyf Llansannan yn Sir Conwy. Mae'n bosibl y bu dau sant o'r un enw, un yn frodor o ogledd Cymru a'r llall yn Wyddel (Gwyddeleg: *Senanus*/*Senan*) o dalaith Munster a ymsefydlodd yng Nghymru yn amser Dewi Sant ac a sefydlodd glas ym Medwellte.

bawd|dim|300px|Eglwys Sant Sannan, eglwys plwyf Bedwellte

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bargod
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Y Tri Brenin o Gwlen

Un o ddwy ddrama firagl Gymraeg a oroesodd o'r Oesoedd Canol ydy'r ***Tri Brenin o Gwlen***; ynghyd â ''Y Dioddefaint a'r Atgyfodiad'', dyma'r ddwy ddrama Gymraeg gynharaf y gwyddom amdanynt. Dinas yn yr Almaen ydy Cwlen, dinas ddwyreiniol o ran ei daearyddiaeth - o gofio mai o'r dwyrain y deuai'r doethion. Mae'r ddrama yn sôn am y Geni ym Methlehem gan roi lle amlwg i'r Doethion yn ymweld â Herod. Mae'n debyg mai chwaraewyr teithiol fyddai wedi actio'r ddrama gan berfformio yn yr eglwysi.

Drama ar fydr ac odl ydyw sy'n drosiad i'r Gymraeg gan awdur anhysbys o ddrama firagl Ladin boblogaidd y ceir sawl fersiwn ohoni. Dyma dri phennill:

:Y brenin kynta:
::pa le mae hwn a aned
::brenin iddewon addfed?
::y seren a fu yn kyfarwyddyd
::gwyn ei fyd a gae i weled.

:Herod:
::os gwelsoch chi y seren
::y nos unaws ar heulwen
::arwydd geni y gras a'r grym
::nid gwiw yn ddywedyd amgen.

:Yr ail frenin:
::y seren ni ai gwelsom
::ai phroffwydo i buon
::efo aned yr Jessu
::i'w anrhegu y daethon. 

Mae ymgais at drawsysgrifio'r ddrama (heb sganiau i wirio eu cywirdeb) ar gael ar Wicidestun gweler *Y Tri Brenin o Gwlen*

## Gweler hefyd
*Anterliwtiau
*Drama
*Y Dioddefaint a'r Atgyfodiad; un o'r ddwy ddrama gynharaf yn y Gymraeg
*Pascon agan Arluth; drama firagl Gernyweg o'r 14g
*Buhez Santez Nonn (Buchedd Santes Non); drama firagl o'r Oesoedd Canol, yn Llydaweg

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Nadoligaidd
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Richard Harrington

Actor o Gymro yw **Richard Harrington** (ganed 12 Mawrth 1975). Mae'n adnabyddus am chwarae prif rannau yn *Pen Talar*, *Y Gwyll*, *Bleak House* a *Poldark*.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Harrington yn Gurnos a magwyd yn Dowlais, Merthyr Tudful. Cafodd Harrington rannau blaenllaw yn y cyfresi teledu *Bleak House*,  *Gunpowder, Treason & Plot* gan Jimmy McGovern a ffilm gomedi *The All Together* gan Gavin Claxton. Mae e hefyd wedi cael rhannau ar Coronation Street, *Spooks*, *Casualty*, *Holby City*, *Hustle*, *Daziel and Pascoe*, *Silent Witness* a *Lark Rise to Candleford*. Enillodd Wobr BAFTA Cymru am ei bortread o butain hoyw ifanc yn y ffilm *Dafydd*.

O ran ei berfformiadau llwyfan, teithiodd ledled y wlad gyda chynhyrchiad Fiction Factory/ Y Cwmni o ddramâu Ed Thomas *House of America*, *Gas Station Angel* a *Stone City Blue*.

Mae Harrington yn siarad Cymraeg fel ail iaith. Fe siaradodd Gymraeg drwy gydol ffilmio y gyfres ddrama dditectif a *Y Gwyll*, lle roedd yn chwarae'r prif ran fel ditectif. Fe ddywedodd fod y saith mis yn ffilmio *Y Gwyll* wedi ei wneud yn fwy rhugl o lawer.

Fe gymerodd rhan yn Marathon Eryri 2012 a 2013 gyda'i ffrind a chyd-actor Mark Lewis Jones.

## Bywyd personol
Mae gan Harrington ddau fab gyda'i bartner Hannah Daniel a dau fab gyda'i gyn-bartner Nerys Phillips.
## Ffilmyddiaeth 
**Theatre**
* *House of America* - Boyo Fiction Factory)
* *Gas Station Angel* Royal Court
* *Stone City Blue* Theatre Clwyd
* *Art and Guff* Soho Theatre
* *Other Hands* Soho Theatre
* *Look Back in Anger* Theatre Royal, Bath

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan IMDb
* BBC Bleak House profile
* Gwefan Pen Talar - S4C

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Harri, y brenin ieuanc

Mab Harri II, brenin Lloegr, a'i wraig Eleanor o Aquitaine oedd **Harri, "y brenin ieuanc"** (28 Chwefror 1155 - 11 Mehefin 1183).

Priododd Marged, merch Louis VII, brenin Ffrainc, yn 1160.

Categori:Genedigaethau 1155
Categori:Marwolaethau 1183
Rhesymeg

[bawd|Paentiad olew gan Ludwig Seitz (1844–1908) *Ffydd a rheswm yn un*. Sylwer ar [Thomas Aquinas|Sant Thomas Aquinas yn addysgu yn y cefn a'r  ysgrifen: "divinarum veritatum splendor, animo exceptus, ipsam juvat intelligentiam", gan Pab Leo XIII (Aeterni Patris). Galleria dei Candelabri, y Fatican. ]]

Gallu dyn i feddwl mewn ffordd arbennig ydy **rhesymeg**; troi tybiaethau a damcaniaethau'n gasliad neu'n benderfyniad. Mewn geiriau eraill, dyma'r drefn mae pobl rhesymol yn cynnig rhesymau neu eglurhad dros "achos ac effaith".

Defnyddir y gair "rheswm" hefyd yn fwy llac, fel gair sy'n cyfiawnhau rhywbeth sydd wedi'i ddweud neu ei wneud, e.e. "Dyna'r rheswm pam nad af yno." 

Mae rhesymu'n unigryw i'r natur ddynol ac yn un o ddiffiniadau'r bod dynol. Bellach, cysylltir y gair gyda'r arferiad o ddod i'r penderfyniad cywir gan gyrff sydd mewn awdurdod a sefydliadau addysg. Oherwydd hyn, mae llawer o gyrff eraill yn ceisio hawlio eu defnydd o reswm er mwyn gwella eu delwedd neu fod yn rhan dderbyniol o gymdeithas e.e. cyrff sy'n ymwneud g emosiwn, Yr Ocwlt a ffydd. Gellir edrych ar y tair disgyblaeth hyn fel gwrthwyneb i reswm.

Yr hyn sy'n gwneud rhesymeg yn wahanol i weddill ffurfiau o ymwybyddiaeth yw'r dull gwyddonol bron o fedru cyfiawnhau'r modd mae person wedi dod i gasgliad.

## Cyfeiriadau 

Categori:Is-feysydd athroniaeth
Stephen J. Cannell

Cynhyrchydd teledu, ysgrifennwr, nofelydd ac actiwr achlysurol o'r Unol Daleithiau oedd **Stephen Joseph Cannell** (5 Chwefror 1941 - 30 Medi 2010).

Roedd Cannell yn enwog am greu rhaglenni teledu eiconig fel *The A Team*, *The Rockford Files* a *21 Jump Street*.

Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Dafydd (ffilm)

Ffilm sy'n olrhain hanes Cymro hoyw sy'n gweithio fel putain yn Amsterdam ydy ***Dafydd***. Tra yno, mae'n cyfarfod â David, darlithydd Cerddoriaeth sydd hefyd yn dod o Gymru. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Ceri Sherlock a chafodd ei chynyrchu gan Gareth Rowlands. Mae'r ffilm yn serennu Richard Harrington a enillodd Wobr BAFTA Cymru am ei berfformiad yn y ffilm.

## Cast a chriw
### Prif gast
*Richard Harrington (Dafydd)
*William Thomas (David Davies)

### Cast cefnogol
*Henk – Dirk Zeelenberg
*Pimp – Dick van Ooster
*Ray – Raymi Sambo
*Jurgen – Roger Lataster
*Jakob – Ffion Jon
*Joost – Chris Angelowski
*Sjaerd – Gus Jansen
*Dyn – Ronnie Williams

### Cydnabyddiaethau eraill
*Uwch Gynhyrchydd – Ruth Caleb
*Cynhyrchydd ar ran NOS – Hans Eksteen
*Lleoliadau – Peter Ian Brouwer
*Coluro – Bernard Flack
*Gwisgoedd – Pam Moore
*Dybio – Tim Ricketts a Peter Jeffreys

## Manylion technegol
**Tystysgrif ffilm:** Untitled Certificate

**Lliw:** Lliw

**Cymhareb agwedd:** 4:3

**Lleoliadau saethu:** Amsterdam (yr Iseldiroedd); Cymru

**Lleoliadau arddangos:** Darlledwyd y ffilm ar BBC2

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
* Dave Berry, ‘Unearthing the Present: Television Drama in Wales’, yn Steve Blandford (gol.), *Wales on Screen* (Penybont: Seren, 2000), tt. 128–151.
* Robin Griffiths "British Queer Cinema" (2006, Routledge) ISBN 0415307791
* ap Dyfrig, R., Jones, E. H. G., Jones, G. *The Welsh Language in the Media * (Aberystwyth: Mercator Media, Mercator Media Monographs, 2006)

### Erthyglau
* *Screen International*, rhif 888, 18 December 1992.

## Dolenni allanol
* 
* 
* Dafydd ar Cinema.nl

Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau LHDT
Gŵyl gynhaeaf

[dde|bawd|240px|Offrymau gŵyl gynhaeaf yn [Eglwys Frodorol Gwlad Pwyl (2007)]]
Dathliad blynyddol a ddethlir ar adeg y prif gynhaeaf mewn crefyddau yw **gŵyl gynhaeaf.** Oherwydd gwahaniaethau yn yr hinsawdd a chnydau o gwmpas y byd, dethlir gwyliau cynhaeaf ar adegau gwahanol yn ôl y wlad. Mae gwyliau cynhaeaf fel arfer yn cynnwys gwledda, gyda'r teulu a'r cyhoedd, gyda bwyd sy'n dod o gnydau.

## Gweler hefyd 
* Gŵyl
* Rhestr o wyliau cynhaeaf

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Caneuon i ddathlu'r ŵyl gynhaeaf 

Categori:Diwylliant Lloegr
Categori:Traddodiadau
Categori:Tymhorau
Cwpanllys cyffredin

{{Blwch tacson
| enw = Cwpanllys cyffredin

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| neges_delwedd = Planhigyn benywaidd
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Marchantiopsida
| ordo = Marchantiales
| familia = Marchantiaceae
| genus = *Marchantia*
| species = ***M. polymorpha***
| enw_deuenwol = *Marchantia polymorpha*
| awdurdod_deuenwol = L.
}}

Math mwyaf cyffredin o lysiau'r afu yw'r **cwpanllys cyffredin** (*Marchantia polymorpha*). Mae'n tyfu ar bridd a chreigiau mewn amrywiaeth o gynefinoedd llaith, gan gynnwys gerddi a thai gwydr. Mae'n rhywogaeth fawr sy'n cyrraedd 10&nbsp;cm o hyd. Mae'n cynhyrchu adeileddau atgenhedlu ar ffurf palmwydden (y fenyw) neu ambarél (y gwryw).
chwith|bawd|Ceir sawl is-rywogaeth, gan gynnwys y cwpanllys mynydd (*Marchantia polymorpha* is-ryw. *montivagans*).
chwith|bawd|Is-rywogaeth arall yw'r cwpanllys diffeithdir (*Marchantia polymorpha* is-ryw. *ruderalis*).
Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Llysiau'r afu
Planhigion anfasgwlaidd bach o'r rhaniad *Marchantiophyta* yw llysiau'r afu. Defnyddir y term ‘llysiau'r afu’ am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Delweddau o *Marchantia polymorpha* 

Categori:Marchantiales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Llysiau'r afu

Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad ***Marchantiophyta*** yw '''llysiau'r afu** () neu **llysiau'r iau** (lluosog ac unigol; weithiau **llys yr afu** neu **llys yr iau''' yn yr unigol). Mae tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu darganfod hyd yn hyn. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Maent yn blanhigion syml heb feinwe fasgwlaidd neu wreiddiau iawn. Mae gan lawer ohonynt goesyn deilffurf neu ddail llabedog ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg. Mae rhywogaethau eraill yn tyfu fel thalws gwastad heb goesyn a dail.

Fe'u rhennir i dri Dosbarth, o ran tacson, sef: Haplomitriopsida, Marchantiopsida a Jungermanniopsida.

## Perthynas â phlanhigion eraill 
Yn draddodiadol, grwpiwyd llysiau'r afu gyda bryoffytau eraill (sef mwsoglau a chornllys) yn y rhaniad (neu ffylwm) a elwir yn *Bryophyta*. Oddi fewn i'r rhaniad hwn galwyd y Dosbarth o lysiau'r afu yn *Hepaticae* (a hefyd yn *Marchantiopsida*). Fodd bynnag, gan fod hyn yn gwneud y grwp *Bryophyta* yn baraffiletig (*paraphyletic*), rhoir rhaniad cyfan i'r grŵp, bellach. Wrth gwrs, mae'r hen enw Bryophyta yn parhau rhwng cloriau llyfrau, ond erbyn heddiw, mae'r gair Bryophyta yn cynnwys mwsoglau'n unig. 
200px|chwith|bawd|Llysiau'r afu yn *Kunstformen der Natur* gan Ernst Haeckel.

Y rheswm arall dros roi rhaniad cyfan i lysiau'r afu yw ei bod yn ymddangos iddynt rannu oddi wrth yr embryoffytau ymhell yn ôl, yn y cyfnod pan roedd esblygiad planhigion ar gychwyn. Nhw yw'r unig grwp o blanhigion tir nad oes ganddynt stomata yn y cyfnod sboroffytig. Cafwyd hyd i ffosiliau o lysiau'r afu (y math *Pallaviciniites*) yn Efrog Newydd, sy'n hynod o debyg i'r *Metzgeriales* modern.  Cafwyd hyd, hefyd, i ffosil arall, sef y *Protosalvinia*, o'r un cyfnod, sef y cyfnod Defonaidd Uchaf. Yn 2017 cafwyd hyd i ffosil o'r math *Metzgeriothallus sharonae*, eto yn Efrog Newydd, ac a ddyddiwyd i ganol y cyfnod Defonaidd. Ond y ffosiliau hynaf, hyd yma (2019) yw'r 5 math gwahanol o sborau llysiau'r afu, a ganfuwyd yn yr Ariannin yn 2010, ac sy'n perthyn i'r cyfnod Ordofigaidd, ac a ddyddiwyd i tua 470 miliwn o flynyddoedd CP.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Liverwort Tree of Life
Apollo 14

Trydydd taith-ofod Rhaglen Apollo i lanio dyn ar y Lleuad oedd **Apollo 14**.  Lawnsiwyd y roced o Cape Canaveral, Fflorida ar 31 Ionawr, 1971.  Y criw oedd Alan Shepard, Stuart Roosa, ac Edgar Mitchell.  Cyflawnwyd dwy daith ar wyneb y Lleuad gan Shepard a Mitchell.  Er y ffaith nad oedd y *lunar rover* wedi cael ei ddatblygu ar y pryd, defnyddiodd y criw gart i gludo offer gwyddonol ar wyned y lleuad. Yn ystod yr ail daith, tarodd Shepard (a oedd yn golffiwr amatur) beli golff am hwyl.

Dychwelodd y criw ar 9 Chwefror 1971.

Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Categori:1971
Apollo 15

Lawnsiwyd **Apollo 15** o Cape Canaveral, Fflorida ar 26 Gorffennaf 1971 fel rhan o Raglen Apollo.  Ei chriw oedd David Scott, James Irwin, ac Alfred Worden. Glaniwyd ar y Lleuad ar 30 Gorffennaf 1971.

Roedd teithiau gofodwyr Apollo 11, Apollo 12, ac Apollo 14 yn gyfyngedig i'r ardal o gwmpas y safle glanio, ond achos y daith gyntaf oedd i gynnwys *lunar rover*, gwelir Apollo 15 fel yr un cyntaf i alluogi i'r gofodwyr deithio am filltiroedd ar wyneb y corff.

Dychwelodd y criw ar 7 Awst 1971.

bawd|dim|200px|Fideo o Apollo 15 yn codi o wyneb y Lleuad gan gamera wedi'i leoli ar y *Lunar Rover*.

Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Categori:1971
Katy B

Mae **Katie Brien**, mwy adnabyddus fel **Katy B**, (ganwyd ym 1989 neu 1990 yn gyfansoddwraig a gwraig radd o'r BRIT School.

Mae hi'n canu R&B, funky, house ac UK garage, Ganwyd hi yn Ne Llundain. Ar ôl cael "deliau labeli mawr" yn 2009, rhyddhawyd ei sengl gyntaf gyda Rinse yn 2010. Yn yr un flwyddyn, cwblhawyd ei gradd mewn Cerddoriaeth Boblogaidd yn Goldsmiths, University of London.

## Disgograffiaeth
### Senglau
### Caneuon eraill yn y siart
## Nodiadau
*Mae Louder ar ochr-B "Katy On a Mission" a aeth i'r siart am gael ei lawrlwytho ar wahân.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o Loegr
Categori:Cantorion benywaidd o Loegr
Cwpan Celtaidd

Pencampwriaeth gemau pêl-droed rhwng Cymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon, a Gweriniaeth Iwerddon yw'r **Cwpan Celtaidd**.

## Twrnamaintiau
*Cwpan Celtaidd 2011

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Categori:Pêl-droed yn Iwerddon
Categori:Pêl-droed yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2011
Moss Keane

Chwaraewr rygbi'r undeb o Iwerddon a gynrychiolodd Iwerddon a'r Llewod Prydeinig a Gwyddelig oedd **Maurice Ignatius "Moss" Keane** (27 Gorffennaf 1948 – 5 Hydref 2010).

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Iwerddon
.as

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Samoa America yw **.as** (talfyriad o **A**merican **S**amoa).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Samoa America
Categori:Parthau lefel uchaf
.aw

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Antilles yr Iseldiroedd yw **.aw**.

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Arwba
Categori:Parthau lefel uchaf
.gp

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Guadeloupe yw **.gp** (talfyriad o **G**uadelou**p**e).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Guadeloupe
Categori:Parthau lefel uchaf
.ky

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Ynysoedd Caiman yw **.ky** (talfyriad o **K**a**y**man).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Ynysoedd Caiman
Categori:Parthau lefel uchaf
.gu

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Gwam yw **.gu** (talfyriad o **Gu**am).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Gwam
Categori:Parthau lefel uchaf
.mq

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Martinique yw **.mq** (talfyriad o **M**artini**q**ue).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Martinique
Categori:Parthau lefel uchaf
.nc

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Caledonia Newydd yw **.nc** (talfyriad o **N**ouvelle-**C**aledonie).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Caledonia Newydd
Categori:Parthau lefel uchaf
.pm

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Saint-Pierre-et-Miquelon yw **.pm** (talfyriad o **P**ierre-et-**M**iquelon).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Saint-Pierre-et-Miquelon
Categori:Parthau lefel uchaf
Gemau'r Gymanwlad 2010

'''Gemau'r Gymanwlad 2010''' oedd y pedwerydd tro ar bymtheg i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Delhi Newydd, India oedd cartref y Gemau rhwng 3 - 14 Hydref. Cafwyd cyfarfod i ddewis y ddinas fyddai'n cynnal y Gemau yn ystod Cyfarfod Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad yn Jamaica ym mis Tachwedd 2003 gyda Delhi Newydd yn ennill y bleidlais gyda 46 pleidlais i 22 Hamilton, Ontario, Canada.

Cyflwynyd Tenis i'r Gemau am y tro cyntaf ond bu raid i'r trefnwyr beidio cynnwys Triathlon gan nad oedd unrhyw leoliad addas ar gyfer y cymal nofio. Er bod galw am ail gyflwyno Criced nid oedd Bwrdd Criced India'n awyddus i ddilyn cais y trefnwyr am gystadleuaeth 20Pelawd yn hytrach na chystadleuaeth un dydd.

Y tîm cartref oedd â'r nifer fwyaf o athletwyr, gyda 495 yn cynrychioli India a Twfalw oedd â'r tîm lleiaf gyda dim ond tri athletwr.

Cafwyd athletwyr o Rwanda am y tro cyntaf ers i'r wlad ymuno â'r Gymanwlad ym 2009 ond ni chafodd Ffiji gystadlu gan eu bod wedi eu gwahardd o'r Gymanwlad.

## Uchafbwyntiau'r Gemau
Roedd y Gemau'n lwyddiant ysgubol i'r tîm cartref wrth i India orffen yn ail yn y tabl medalau - eu safle gorau erioed - gan gynnwys 14 medal aur yn y Saethu a 10 medal aur yn y Reslo. Casglodd India eu medalau aur cyntaf ar y trac a chae Athletau ers 1958 wrth i'r merched 4x400m guro Lloegr a Chanada ac yng nghystadleuaeth y ddisgen llwyddodd Krishna Poonia, Harvant Kaur a Seema Antil ennill aur, arian ac efydd i'r tîm cartref.

Daeth perfformiad gorau Cymru yn y 400m dros y clwydi wrth i Dai Greene gipio'r fedal aur a Rhys Williams y fedal efydd.

## Chwaraeon
* 20px Athletau
* 20px Badminton
* Beicio
** 20px Lôn
** 20px Trac
* 20px Bocsio

* 20px  Bowlio lawnt
*  20px  Codi pwysau
* Dyfrol
** 20px Nofio
** 20px Nofio cydamseredig
** 20px Plymio

* Gymnasteg
** 20px Artistig
** 20px Rhythmig
*  20px Hoci

*  20px Pêl-rwyd
* 20px Reslo
* 20px  Rygbi Saith-bob-ochr
* 20px Saethu

* 20px Saethyddiaeth
* 20px Sboncen
* 20px Tenis
* 20px Tenis bwrdd

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 71 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 2010 gyda Rwanda yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **175** aelod yn nhîm Cymru ac yn ei seithfed ymddangosiad yng Ngemau'r Gymanwlad llwyddodd Robert Weale i ennill ei ail fedal aur, 24 mlynedd ar ôl ennill ei fedal aur cyntaf yn ystod Gemau'r Gymanwlad 1986.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2010

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

2010
Categori:2010 yn India
Categori:Chwaraeon yn India
Categori:Delhi
Categori:Hanes India
.sh

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Saint Helena yw **.sh** (talfyriad o **S**aint **H**elena).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Saint Helena
Categori:Parthau lefel uchaf
Twristiaeth hoyw

bawd|280px|Twristiaeth hoyw
Mae **twristiaeth hoyw** neu **dwristiaeth LHDT** yn fath o dwristiaeth arbenigol sy'n targedu pobl lesbiaid, hoyw, deurywiol a thrawsrywiol (LHDT). Gan amlaf, mae'r twristiaid hyn yn agored ynglŷn â'i cyfeiriadedd rhywiol ond gallant fod yn fwy neu'n llai agored pan yn teithio.

Prif nodweddion twristiaeth LHDT ydy dinasoedd a gwledydd sy'n ceisio denu twristiaid LHDT; pobl sydd eisiau teithio i gyrchfannau sy'n LHDT-gyfeillgar; pobl sydd eisiau teithio gyda phobl LHDT eraill pan yn teithio waeth beth fo'r cyrchfan a theithwyr sydd eisiau profiadau diwylliannol mewn awyrgylch diogel. Yn Saesneg, defnyddir y term bratiaith *gaycation* i gyfeirio at wyliau lle ceir elfen amlwg o ddiwylliant LHDT, boed o ran y daith ei hun neu o ran y cyrchfan. Mae'r diwydiant twristiaeth LHDT yn cynnwys asianteithiau teithio, mordeithiau a chwmnïau hysbysebu a hyrwyddo teithiau sy'n gwerthu'r cyrchfannau hyn i'r gymuned hoyw.

Mae cwmnïau mawrion yn y diwydiant twrsitiaeth wedi dod yn ymwybodol o'r arian sylweddol sydd ar gael gan y farchnad arbenigol hwn (a elwir hefyd yn "y Bunt Binc"). O ganlyniad mae nifer o gwmnïau wedi gwneud dewis penodol i dargedu'r farchnad hwn.  Yn ôl adroddiad y Tourism Intelligence International yn 2000, roedd 10% o dwristiaid rhyngwladol yn hoyw a lesbiad, a olygai fod y gymuned hoyw yn ei chyfanrwydd yn hedfan dros 70 miliwn o weithiau. Disgwylir i'r canran hyn gynyddu wrth i bobl LHDT gael eu derbyn fwyfwy 
ac wrth i agweddau tuag at leiafrifoedd rhywiol newid.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant LHDT
Hoyw
.wf

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Wallis a Futuna yw **.wf** (talfyriad o **W**allis and **F**utuna).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Wallis a Futuna
Categori:Parthau lefel uchaf
.tc

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Ynysoedd Turks a Caicos yw **.tc** (talfyriad o **T**urks and **C**aicos).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Ynysoedd Turks a Caicos
Categori:Parthau lefel uchaf
.tk

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol tiriogaeth Tocelaw yw **.tk** (talfyriad o **T**o**k**elau).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Polynesia
Categori:Seland Newydd
Categori:Parthau lefel uchaf
.yt

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Mayotte yw **.yt** (talfyriad o Ma**y**o**t**te).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Mayotte
Categori:Parthau lefel uchaf
.su

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol yr Undeb Sofietaidd yw **.su** (talfyriad o **S**oviet **U**nion). Cafodd ei arnodi ar 19 Medi 1990. Er i'r Undeb Sofietaidd gael ei ddiddymu ar 21 Rhagfyr 1991, mae'r côd parth yn dal i gael ei ddefnyddio gan sawl cwmni a sefydliad. Mae'n cael ei weinyddu gan RIPN, sef Sefydliad dros Ddatblygu Rhwydweithiau Cyhoeddus Rwsia (Rwseg: Российский научно-исследовательский институт развития общественных сетей - РосНИИРОС).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Undeb Sofietaidd
Categori:Parthau lefel uchaf
Neithdar

Hylif siwgrog a gynhyrchir gan blanhigion blodeuol ydy **neithdar**.  Caiff ei secretu gan y blodyn sy'n dennu pryfed neu anifeiliaid peillwyr. Mae hefyd yn medru cael ei gynhyrchu mewn chwarennau paill allanol. Ymhlith yr anifeiliaid mwyaf cyffredin sy'n ymwneud â'r broses hon o beillio mae'r gwenyn, gloÿnnod byw, gwyfynod, sïednod ac ystlymod.

Yn economaidd mae neithdar yn eithriadol bwysig gan mai hwn ydy ffynhonnell y siwgwr ar gyfer mêl. Caiff hefyd ei ddefnyddio mewn amaethyddiaeth.

bawd|dim|250px|Neithdar y blodyn camelia

## Geirdarddiad
O'r gair Lladin *nectar* ‘diod y duwiau’, sydd ynatu'n tarddu o'r Hen Roeg *néctar* (νέκταρ) ‘gorchfygwr angau’.

## Planhigion y gellir eu tyfu i hybu neithdar
### Neithdar yn y gwanwyn
*Aubretia 
*Bwtsias y gôg 
*Meillion 
*Blodyn llefrith 
*Llygad y dydd 
*Dant y llew 
*Ysgorpionllys 
*Arian parod (Blodau papur)
*Trilliw 
*Briallen 
*Blodyn y fagwyr

### Neithdar yn yr haf a'r hydref
*Coeden fêl
*Gold Ffrainc
*Eiddew
*Y bengaled
*Lafant
*Mintys y creigiau
*Ffarwel haf
*Mintys
*Triaglog goch
*Clafrllys
*Teim]

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Categori:Blodau
Categori:Anatomeg planhigion
Byfflo Dŵr

Mamal dof mawr o deulu'r Bovidae yw'r **Byfflo Dŵr** (*Bubalus bubalis*). Mae'n gyffredin yn ne a de-ddwyrain Asia, ac fe'i defnyddir hefyd yn Ne America, de Ewrop a Gogledd Affrica. Ceir poblogaeth wyllt gymharol fychan yn India, Bangladesh, Pacistan, Nepal, Bhutan, a Gwlad Tai.

Fe'i defnyddir ar gyfer aredig, ac ar gyfer cig a llaeth.

bawd|chwith|Llo Byfflo Dŵr, India

Categori:Bucholion
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Lindys

[bawd|Lindys o [Dar es Salaam, Tansanïa, sef yr Arctiidae]]

Ffurf larfa glöyn byw neu wyfyn ydy **lindys** neu **siani flewog** sydd, felly'n perthyn i'r urdd hwnnw o bryfaid a elwir yn Lepidoptera. Maen nhw bron i gyd yn llysysol. Gan eu bod yn loddestwyr mawr, cânt eu cyfri'n aml yn bla, yn enwedig gan y garddwr.

## Planhigion i'w tyfu er mwyn hybu gwahanol fathau o lindysion 
*Mantell goch: Danadl poethion
*Glöyn trilliw bach: Danadl poethion
*Iâr wen fawr: Teulu’r fresychen
*Iâr fach wen: Teulu’r fresychen
*Iâr fach lygadog: Danadl poethion
*Glöyn brwmstan: Breuwydden
*Iâr wen wythiennog: Garllegog, blodyn llefrith
*Glesyn cyffredin: Pysen ceirw
*Glesyn yr eiddew: Celynnen, eiddew
*Glöyn yr ysgall: Ysgall
*Adain garpiog: Danadl poethion
*Brith y coed: Glaswelltau hir
*Llwyd bach y ddôl: Glaswelltau hir
*Llwyd y ddôl: Glaswelltau hir

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Categori:Gwyfynod
Categori:Larfâu
.fm

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Taleithiau Ffederal Micronesia yw **.fm** (talfyriad o **F**ederal **M**icronesia).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Taleithiau Ffederal Micronesia
Bedd yr Eryrod

Siambr gladdu Neolithig yw **Bedd yr Eryrod** (Saesneg: *Tomb of the Eagles*), a leolir ar ynys South Ronaldsay yn Ynysoedd Erch oddi ar arfordir gogleddol tir mawr yr Alban. Fe'i gelwir yn "Fedd yr Eryrod" am fod esgyrn nifer o eryrod wedi'u claddu yno, yn ogystal ag esgyrn dynol.

Darganfuwyd 16,000 o esgyrn dynol ar y safle, yn ogystal â 725 o esgyrn adar. Mae'r rhan fwyaf o'r esgyrn adar yn weddillion eryrod y môr cynffon-wen (*Haliaeetus albicilla*) ac yn cynrychioli rhwng 8 ac 20 o adar unigol. Tybwyd gan yr archaeolegwyr eu bod yn "waddoliad sefydlu" a gladdwyd yno pan adeiladwyd yr adeilad, ond mae dadansoddiad diwedddar yn dangos y bu farw'r eryr hyn yn y cyfnod o tua 2450 hyd 2050 CC, sef tua mil o flynyddoedd ar ôl adeiladu'r beddrod. Mae hyn yn tueddu i gadarnhau'r gred fod siambrau claddu Ynysoedd Erch yn cael eu defnyddio dros gyfnod o genedlaethau lawer.

## Cyfeiriadau
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Alban
Categori:Siambrau claddu
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynysoedd Erch
Becky James

Seiclwraig broffesiynol o Gymru yw **Rebecca Angharad "Becky" James** (ganwyd 29 Tachwedd 1991). Llwyddodd i ennill Bencampwriaeth y Byd yn y keirin a'r ras wibio ym Minsk yn 2013 a chafodd ddwy fedal arian yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016 yn y keirin a'r ras wibio.

## Bywyd cynnar
Mynychodd James Ysgol y Brenin Harri VIII, y Fenni. Mae'n ferch i David James a Christine Harris ac yn un o chwech o blant. Ymhlith ei chwiorydd, mae Rachel yn aelod o dîm para-seiclo Prydain Fawr fel peilot ar y tandem tra bod Ffion yn aelod o dîm dan 23 traws-seiclo Prydain a Megan wedi bod yn bencampwr dan 14 traws-seiclo Prydain.

## Gyrfa
### Gyrfa gynnar
Cychwynnodd James ei gyrfa gyda'r Abergavenny Road Club yn 11 mlwydd oed cyn cael ei derbyn fel aelod o gynllun Talent Cymru ac Academi Ieuenctid British Cycling. Cafodd ei henwebu ar gyfer rhestr fer Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru 2010 ond collodd yn y bleidiais yn erbyn y pêl-droediwr Gareth Bale.

Llwyddodd James i ennill dwy fedal aur ym Mhencampwriaethau Seiclo Trac UCI y Byd ym Minsk yn 2013. Trechodd yr Almaenwraig Kristina Vogel yn rownd derfynol y ras wibio cyn ennill Pencampwriaeth Byd y Keirin ddiwrnod yn ddiweddarach.

Dioddefodd James anaf i'w phen-glin yn ystod 2014 a bu rhaid iddi dynnu allan o dîm Cymru ar gyfer Gemau'r Gymanwlad 2014 yn Glasgow, Yr Alban ac wedi canlyniadau annisgwyl yn dilyn prawf serfigol yn ddiweddarach yn y flwyddyn, cafodd James driniaeth ar gyfer canser serfigol.

Dwy flynedd ers cystadlu ym Mhencampwriaethau'r Byd yn Cali, Colombia, llwyddodd James i ddychwelyd i'r gamp ac ennill medal efydd ym Mhencampriaeth y Byd yn Llundain ym mis Mawrth 2016.

Cafodd ei dewis yn nhîm Prydain Fawr ar gyfer Gemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil lle llwyddodd i ennill dwy fedal arian yn y keirin a'r ras wibio.

## Bywyd personol
Y chwaraewr rygbi'r undeb, George North, ydy partner James
::3ydd Keirin

;2015
:2il Ras wibio, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:2il Keirin, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Siambr gladdu hir

[bawd|320px|Siambr Gladdu West Kennet, [Wiltshire]]

Heneb, a math o siambr gladdu sy'n perthyn i ddecharau Oes Newydd y Cerrig, sef rhwng 3,000 a 2,400 CC ydy **siambr gladdu hir**. maen nhw fel arfer yn betrual o ran siâp ac fe gysylltir nhw gyda'r Celtiaid, y Slafiaid a rhai o wledydd Y Môr Baltig.

## Siambrau hir yng ngwledydd Prydain
Ceir oddeutu 300 ohonyn nhw yn yr Alban a Lloegr, yn enwedig yn ne a de-orllewin Lloegr.

### Cymru
Yr enwocaf yng Nghymru, efallai, ydy siambrau hirion Tinkinswood, Gwernvale a Llwyneliddon; cofrestwryd y canlynol hefyd gan Cadw:
* siambr gladdu Ffostyll, Talgarth, Brycheiniog, Powys OSSO178349 
* siambr gladdu Tŷ-Isaf, Talgarth, Brycheiniog, Powys SO181290
* siambr gladdu Cwm Fforest, Talgarth, Brycheiniog, Powys SO183294
* siambr gladdu Tŷ Illtud, Llanfrynach, Brycheiniog, Powys SO098263
* siambr gladdu Pen-y-Wyrlod, Llanigon, Powys SO224398
* siambr gladdu Mynydd Troed, Talgarth, Powys SO161284
* siambr gladdu Pipton Long, Bronllys, Powys SO160372
* siambr gladdu Little Lodge, Gwernyfed, Powys SO182380
* siambr gladdu Waun Pwtlyn, Llangadog, Sir Gaerfyrddin SN708260
* siambr gladdu Tythegston, Merthyr Mawr, Pen-y-bont ar Ogwr SS864792
* siambr gladdu New House, Yr Ystog, Powys SO300973
* siambr gladdu Heston Brake, Porth Sgiwed, Sir Fynwy ST505886
* siambr gladdu Fferm Thornwell, Cas-gwent, Sir Fynwy ST539916

### Yr Alban
* Siambr Gladdu Broadfold Cottage 
* Siambr Gladdu Capo Plantation 
* Siambr Gladdu Catto, Swydd Aberdeen
* Siambr Gladdu Gerrieswells
* Siambr Gladdu Herald Hill
* Siambr Gladdu Longman Cairn
* Siambr Gladdu Pitlurg

### Lloegr
* Belas Knap, Swydd Gaerloyw
* Fussell's Lodge, Wiltshire
* Foulmere Fen, Swydd Gaergrawnt
* Giants' Hills, Swydd Lincoln
* Hazleton North, Swydd Gaerloyw
* Julliberrie's Grave, Kent
* Long Barrow, ger y Seven Barrows, Berkshire
* Stoney Littleton Long Barrow, Gwlad yr Haf
* Street House, Gogledd Swydd Efrog
* Uley Long Barrow (neu Hetty Pegler's Tump), Swydd Gaerloyw
* Wayland's Smithy, Swydd Rydychen
* West Kennet Long Barrow, Wiltshire
* White Barrow, Wiltshire

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg Ewrop
Hir
Categori:Marwolaeth
Categori:Oes Newydd y Cerrig
Capel Lligwy

Eglwys ganoloesol ar Ynys Môn yw **Capel Lligwy** (hefyd: **Capel Llugwy** neu **Hen Gapel Lligwy**). Fe'i lleolir ger Moelfre yng ngogledd-orllewin yr ynys, ger siambr gladdu gynhanesyddol Lligwy a phentref caerog Din Lligwy.

Codwyd y capel ar dir uchel uwchlaw Traeth Lligwy yn y 12g, a hynny yn ystod teyrnasiad Owain Gwynedd, brenin Gwynedd, yn ôl pob tebyg. Yn y 14g ailadeiladwyd rhan uchaf y muriau a gosod to newydd: gellir gweld y gwahaniaeth rhwng cerrig y muriau isaf a'r rhai newydd a osodwyd arnynt.

Yn yr 16g, ychwanegwyd capel i'r de o'r prif adeilad. Ceir claddgell (*crypt*) 8'x8' o dan y capel gyda grisiau carreg yn arwain i lawr iddi. Yn ymyl yr egwys ceir maen gyda thwll ar ei ben a fu'n sylfaen croes garreg yr eglwys ar un adeg. Mae'r eglwys a'r tir o'i chwmpas yn cael eu hamgau gan furiau'r llan.

Mae'r eglwys - a elwir yn 'gapel' am ei bod yn is-eglwys yn perthyn i reithoriaeth arall - yn adfail erbyn hyn, heb do. Mae'n heneb gofrestredig sydd yng ngofal Cadw.

200px|bawd|dim|Capel Lligwy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Cadw
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Eglwys Wythwr

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Nanhyfer, Sir Benfro, Cymru, ydy **Eglwys Wythwr** (Saesneg: *Monington*). Fe'i defnydiwyd yn gyntaf yn 1287 gan y teulu D'Audley a oedd hefyd a thir ym Monnington on Wye, Swydd Henffordd.

Daw'r enw Cymraeg o enw sant Gwythr, o bosibl, a chadwyd yr enw ar ffurf "Gwythr" neu "Gwyther" yn lleol. Yn sicr, does a wnelo'r enw ddim oll i'w wneud a wyth gŵr.

## Cyfeiriadau
Categori:Nanhyfer
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Trainspotting (nofel)

Nofel gyntaf yr awdur o'r Alban Irvine Welsh ydy ***Trainspotting***. Mae'r nofel wedi ei hysgrifennu yn Saesneg a Sgoteg ar ffurf cyfres o benodau byrion sy'n cael eu hadrodd yn y person cyntaf gan amrywiaeth o drigolion Leith, Caeredin. Mae'r trigolion oll naill ai'n cymryd heroin neu'n ffrindiau gyda'r prif gymeriadau sydd yn cymryd heroin. Mae'r digwyddiadau'n digwydd ar ddiwedd y 1980au.

Ers hynny, ystyrir y nofel yn rhyw fath o nofel cwlt, yn enwedig ers llwyddiant y ffilm yn seilieidg ar y nofel. Cyfarwyddwyd *Trainspotting* (1996) gan Danny Boyle.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1993
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelau Sgoteg
Categori:Nofelau comedi ddu o'r Alban
Cylch Cerrig Cwm Rhiwiau

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Cwm Rhiwiau**, tua 12&nbsp;km i'r dwyrain o Lyn Tegid ac nid nepell o Langynog, Powys; . Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MG263.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid I ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Gweler hefyd
* Rhesi o gerrig

## Ffynhonnell
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Cwm Rhiwiau
Categori:Llangynog, Powys
Cylch Cerrig Cefn Llydan

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Cefn Llydan**, tua 3 km i'r gorllewin o Dregynon, Powys; . Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MG260.

Mae siâp y cylch yn hirgrwn a cheir ffos isel o'i amgylch. Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cyfeiriadau
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Cefn Llydan
Categori:Tregynon
Cylch Cerrig Llyn y Tarw

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Llyn y Tarw**, ger Aberhafesb, Powys; . Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MG258.

Mae yma 39 o gerrig i gyd mewn cylch sydd a'i ddiamedr bron yn 20 metr. Yn fwy na thebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw. Gerllaw mae Llyn y Tarw ei hun.

## Cyfeiriadau
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Categori:Caersŵs
Llyn y Tarw
Robot

[bawd|Golygfa allan o'r ddrama R.U.R. (Rossum's Universal Robots) gan [Karel Čapek.]]
[bawd|Y ''BigDog: robot a rhagflaenydd [System-gefnogi Bedair Coes (LS3)]]
Peiriant rhithwir neu fecanyddol ydy **robot** fel arfer, sydd wedi'i raglennu i wneud tasg neu dasgau arbennig a hynny ar ei ben ei hun. Mae'r robotiaid mwyaf clyfar yn ymddangos fel pe bai ganddynt nodweddiol dynol ac yn gallu meddwl drosto'i hun. Gellir didoli robotiaid i'r dosbarthiadau canlynol: robot dynoid dwy goes, robotiaid â rhagor o goesau e.e. System-gefnogi Bedair Coes, robotiaid ar olwynion neu robotiaid ehedog e.e. drôns. Gellir hefyd eu dosbarth yn ôl maint e.e. y nano-robotiaid meicrosgopig, neu yn ôl eu gwaith. Mae'r car diyrrwr hefyd yn cynnwys elfennau o robotiaeth.

## Yn y dechreuad...
Ers cychwyn gwareiddiad bu gan fodau dynol ddiddordeb i greu offer neu gyfarpar a allai ei gynorthwyo ac ysgafnhau ei faich. Aeth i'r pegwn eithaf pan geisiodd drefnu caethweision i wneud gwaith llafurus drosto, fel arfer y gwaith butraf ac anoddaf. Roedd creu peiriant megis olwyn ddŵr neu'r pwmp yn ei alluogi i wneud y gwaith ailadroddus hwn yn gynt a chynt ac yn fwy effeithiol. Wrth i dechnoleg ddatblygu daeth y peiriannau hyn yn fwy cymhleth ac yn fwy effeithiol fyth. Ar gyfer un dasg yn unig y crewyd y rhan fwyaf o'r peiriannau, ond dychmygai rhai beiriant tebyg i ddyn a allai droi ei law at unrhyw dasg dan haul.

Ymhlith y meddylwyr mawr yn y maes hwn mae: Leonardo Da Vinci yn yr 1490au a Jacques de Vaucanson yn 1739; cynlluniwyd nifer o beiriannau aml-dasg gan y ddau yma. Cynlluniwyd torpido wedi'i reoli gan donfeydd radio gan Nikola Tesla yn 1898 a rhoddodd Makoto Nishimura (yn 1929) nodweddion dynol megis dagrau i'r pen mecanyddol a alwodd yn "Gakutensoku".

## Yr enw
Daw'r gair "robot" allan o ddrama o'r enw ''R.U.R. (Rossum's Universal Robots)'' a sgwennwyd gan Karel Čapek o Tsiecoslofacia yn 1920. "Llafurwr" oedd y gair gwreiddiol ganddo ond awgrymodd ei frawd Josef derm newydd: 'robot'.

Yn 1942 ysgrifennodd Isaac Asimov ffuglen-wyddonol a gynhwysodd "Tair Deddf Robotiaeth"; defnyddiwyd y rhain drachefn yn y ffilm *I Robot* yn 2004.

## Llenyddiaeth Gymraeg
thumb|left|Rhan o'r erthygl 'Y  gwas yn troi'n feistr' a gyhoeddwyd ym 1970 yn *Y Cymro*
Yn groes i'r arfer o roi nodweddion dynol ar robot, sgwennodd Owain Owain nofel Gymraeg o'r enw *Y Dydd Olaf* a roddodd nodweddion robotaidd ar bobl wedi'u cyflyru gan awdurdodau totalitaraidd. Yn ei gyfres 'Nodion Gwyddonol' yn *Y Cymro* ym mis Mawrth 1970 mae Owain yn ateb y cwestiwn "A all y byd wrthsefyll robotiaid yn cymryd drosodd?" Enw'r erthygl oedd 'Y  gwas yn troi'n feistr'. Ei ateb yw ieithoedd a diwylliannau lleiafrifol, "gwahanol" nad yw'r Brawd Mawr yn ei ddeall. Dyma hefyd thema'r *Dydd Olaf*, sef pwer lleiafrifoedd i gadw 'cyfoeth amrywiaeth' y byd.

## Gweler hefyd
*Robot dynoid
*Drôn

## Cyfeiriadau
Cylch Cerrig Bryn Ceri

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig sy'n dyddio o Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Bryn Ceri** (Saesneg: *Kerry Hill*), ger Ceri, Powys; cyfeirnod OS: SO158861. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MG055.

Mae'r cylch yn mesur tua 24-25 metr ar draws a cheir naw carreg yno. Cerrig gweddol isel tua 0,3-0.5 metr o uchder ydynt ac eithrio maen hir 1.4 metre yn eu canol sy'n gorwedd ar y tir erbyn hyn.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceri (cymuned)
Bryn Ceri
Jazz Carlin

Nofwraig o Gymru yw **Jazmin Roxy "Jazz" Carlin** (ganwyd 17 Medi 1990) sydd wedi cystadlu dros Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad a thros Prydain Fawr yn y Gemau Olympaidd.
Mae hi'n cystadlu yng nghystadlaethau dull rhydd ac yn ymarfer ym Mhrifysgol Caerfaddon.

## Gyrfa
Ganed Carlin yn Swindon, Lloegr.

Yng Ngemau'r Gymanwlad 2010 yn Delhi Newydd, India cipiodd Carlin fedal arian yn y 200m dull rhydd a medal efydd yn y 400m dull rhydd ac o'r herwydd cafodd ei henwebu ar gyfer gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru.

Yng Ngemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil casglodd Carlin fedal arian yn y ras 400m ac 800m dull rhydd.

Cystadlodd yng Ngemau’r Gymanwlad Arfordir Aur Awstralia yn 2018 ond methodd ac ennill medal. Dywedodd bryd hynny y byddai'n cymryd seibiant o'r gamp a bu'n dioddef o salwch ac anafiadau. Yn Chwefror 2019 cyhoeddodd ei bod am ymddeol o'r byd nofio cystadleuol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Nofwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Cylch Cerrig Hengwm

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Hengwm**, ger Dyffryn Ardudwy, Gwynedd; cyfeirnod OS: SH616212. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: ME136.

Mae'n fwy na thebyg y defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Dwy siamb gladdu
Ceir dwy garnedd gellog gerllaw sef Carneddau Hengwm. Mae'r ddwy siambr hyn o'r cyfnod Neolithig sydd wedi'u lleoli yma: 

## Ffynhonnell
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Categori:Carneddau cellog Cymru
Categori:Carneddau cynhanesyddol Gwynedd
Hengwm
Categori:Dyffryn Ardudwy
Cerrig Arthur

Cylch cerrig a heneb gynhanesyddol o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **Cerrig Arthur**, ger Abermaw, Gwynedd; cyfeirnod OS: SH631188. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: ME114.
bawd|chwith|Cerrig Arthur.

Dim ond tair carreg sy'n sefyll heddiw. Mae'n un o sawl heneb yng Nghymru a gwledydd Prydain a enwir ar ôl y Brenin Arthur, er nad oes chwedl sy'n ei gysylltu'n uniongyrchol â'r safle.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid I ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cyfeiriadau
Categori:Abermaw
Cerrig Arthur
Categori:Cylch Arthur
Cylch Cerrig Penbedw

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Penbedw**, rhwng Nannerch, Sir y Fflint a Rhydymwyn; cyfeirnod OS: SJ168679. Mae'r diamedr yn 30 metr. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: FL008.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Ffynhonnell
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Penbedw
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir y Fflint
Cylch Cerrig Waun Lwyd

bawd|chwith|Cylch cerrig Waun Lwyd.
Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig  Waun Lwyd**, ger Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin; cyfeirnod OS: SN808243. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: CM260.

Bychain ac isel yw cerrig y cylch hwn, sy'n gorwedd ar ysgywdd o'r Waun Lwyd, bryn canolig ei faint sydd bron ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Phowys. Gorwedd tarddle Afon Wysg gerllaw.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cyfeiriadau
Waun Lwyd
Cylch Cerrig Rhos-y-Beddau

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Rhos-y-Beddau**, ger Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys; cyfeirnod OS: SJ058302. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MG032.

## Disgrifiad
Saif yr heneb ger cymer dwy ffrwd. Ceir dwy res o feini sy'n arwain yn gyfochrog i'r cylch ei hun. Mae henebion o'r fath yn brin yng Nghymru; ceir enghraifft arall ym Mhowys yn y Cerrig Duon. Nid yw cerrig y ddwy res yn uchel. Ceir 15 yn y rhes ogleddol a 24 yn y rhes ddeheuol gyda bylchau o tua 3 metr rhyngddynt. Mae'r meini hyn yn arwain i'r gorllewin lle ceir y cylch cerrig ei hun. Ceir naw carreg isel yn y cylch ond bu rhagor yno ar un adeg am fod bwlch sylweddol yn ochr orllewinol y cylch.

Mae'n debyg y defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cyfeiriadau
Rhos-y-beddau
Categori:Llanrhaeadr-ym-Mochnant