Toulouse

Dinas a *commune* yn yn ne-orllewin Ffrainc yw **Toulouse** (Ocitaneg: **Tolosa** /tuˈluzɔ/). Mae'n brifddinas *département* Haute-Garonne a *région* Occitanie. 

Yn 2007, roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 443,103 a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 1,117,000, gan wneud Toulouse y bedwaredd dinas yn Ffrainc o ran poblogaeth, ar ôl Paris, Marseille a Lyon. Mae'r boblogaeth yn tyfu'n gynt nag unrhyw ddinas fawr arall yn Ewrop. Saif y ddinas ar Afon Garonne.

Yn Nhoulouse mae prif ganolfan cwmni Airbus, ac mae llawer o ddiwydiannau technolegol eraill wedi datblygu yma. Ym maes chwaraeon, Rygbi'r Undeb sydd fwyaf poblogaidd yn yr ardal, ac mae tîm rygbi Toulouse, Stade Toulousain, ymhlith y cryfaf yn Ewrop. Ymhlith pobl enwog o Toulouse mae rhai o chwaraewyr rygbi amlycaf Ffrainc, megis Jean-Pierre Rives, David Skrela, Fabien Pelous a Frédéric Michalak.

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Basilica Saint-Sernin 
*Eglwys gadeiriol Saint-Étienne 
*Hotel du Grand Balcon 
*Prifysgol Toulouse

## Addysg 
* Ysgol Genedlaethol Hedfan Sifil
* Polytechnic Institute of Advanced Gwyddoniaeth

## Trafnidiaeth 
### Metro 
Mae dau lein Metro yn y ddinas (A a B). Mae trydydd lein, *Toulouse Aerospace Express*, yn yr arfaeth. Lansiwyd y Metro ym 1993, ac mae'n defnyddio technoleg VAL.

## Enwau a llysenwau 
Mae'r enw *Tolosa* yn ymddangos mewn hen ysgrifau o'r 2il ganrif CC ymlaen ( yn Groeg gan Poseidonius a Strabo, '''' yn Lladin gan Cicero, Cesar a Plinius yr Hynaf). Cysylltir yr enw gyda'r Tectosagiaid, pobl geltaidd.

[bawd|chwith|Darn arian "gyda phen dyn du" a fathwyd gan y Tolosates yn yr [2il ganrif CC neu'r ganrif 1af CC]] 

Mae union darddiad yr enw *Tolosa / Toulouse* yn anhysbys hyd heddiw. Mae'n anodd cyfiawnhau tarddiad celtaidd, ac mae rhai ieithyddwyr yn ystyried ei fod yn dod o'r Ibereg, iaith hynafol nas gwyddir llawer amdani. Mae llefydd eraill o'r enw "Tolosa" ar Benrhyn Iberia, ond hefyd yn Ne-Ddwyrain Ffrainc (Jura ac Ardèche).

Gelwid y bobl oedd yn byw yn y ddinas ac o'i chwmpas yn *Tolosates*, ond nid yw'n sicr ai Celtiaid Tecsosagiaid oeddynt, a oedd wedi mudo yn yno yn y 4edd ganrif CC, neu'n gymysg â phoblogaethau cynhenid, neu yn Geltiberiaid.

Mae rhai ymchwilwyr yn credu bod Tolosa, « cité de Minerve » (Palladia Tolosa) gynt yn cyfeirio at y Tholos a geir mewn pensaernïaeth Groeg yr Henfyd, ac yn cysylltu hynny â chwedlau aur a gipwyd o Delffi i Tolosa.

Yn ôl hanesyn oedd yn boblogaidd adeg y Dadeni Dysg, sefydlwyd y ddinas gan Tholus, ŵyr Jaffeth ail fab Noa.

Tolosa oedd enw Lladin y ddinas, a dyna yw'r enw Ocsitaneg hyd heddiw, megis yn yr arwyddair *Per Tolosa totjorn mai*. Daeth hynny yn *Tholose* ac yna yn *Toulouse* erbyn diwedd yr 17eg ganrif yn Ffrangeg, o ddan dylanwad yr ynganiad Ocsitaneg [tuˈluzɔ].

Gelwir y ddinas y *ville rose* oherwydd lliw y brics traddodiadol. Llysenw arall ar y ddinas yw *Ciutat Mondina* neu *la cité* *Mondine* yn Ffrangeg, gan gyfeirio at yr Ieirll oedd yn arfer rheoli'r ardal, oedd yn aml yn dwyn yr enw Ray**mond**.bawd|de|300px|Montage o Toulouse, Top:Pont Saint Pierre ac Afon Garonne, Canol ar y chwith:Place du Capitole, Canol ar y dde: Pont-Neuf, Gwaelod ar y chwith: Capitole de Toulouse, Gwaelod canol: Safle lansio i'r gofod Arian 5, Gwaelod ar y dde: Mediatheque Jose Cabanis.

## Iaith
Tolosa yw ail ddinas Ocsitania, yr ardal ble siaredir Ocsitaneg yn draddodiadol. Mae hi ar y ffin rhwng y tafodieithoedd Languedoceg a Gwasgwyneg. Ganwyd nifer o feirdd a llenorion Ocsitaneg megis Pierre Goudouli yn y ddinas. Ym 1323, crëwyd *Acadèmia dels Jòcs Florals*, y gystadleuaeth farddoniaeth hynaf sy'n dal i gael ei chynnal; gwobrwyir yr awdur Ocsitaneg gorau pob blwyddyn gyda blodyn fioled wedi ei orchuddio ag aur pur.

Gwaharddwyd yr iaith o fyd addysg gan yr awdurdodau Ffrengig ers talwm. Dywedir i'r Ocsitaneg beidio â bod yn iaith bob dydd ar strydoedd y ddinas o'r 1920au ymlaen, ac eithrio rhai ardaloedd fel Lalande a Saint-Cyprien ble'r oedd i'w chlywed hyd at y 1960au.

Mae olion dylanwad yr Ocsitaneg i'w clywed yn y Ffrangeg a siaredir yn Tolosa, er yn llai felly nag yn y gorffennol, o ran gramadeg, geirfa ac acen.

Yn 2006, lansiwyd Ostal d'Occitània, canolfan Ocsitaneg Tolosa, ar rue Malcousinat. Mae dros hanner cant o gymdeithasau, bob un yn ymwneud â'r Ocsitaneg mewn rhyw ffordd neu'i gilydd, yn ei defnyddio. Ers mis Hydref 2009, mae cyfieithiadau Ocsitaneg ar orsafoedd y Metro.

## Pobl o Doulouse 
*Pierre de Fermat (1607-1665), mathemategydd
*Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944), awdur
*Jean-Pierre Rives (g. 1952), chwaraewr rygbi

## Gefeilldrefi 
*Bologna, Yr Eidal
*N'Djamena, prifddinas Tsiad

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Haute-Garonne