Paul Klee

Roedd **Paul Klee** (18 Rhagfyr 1879 – 29 Mehefin 1940) yn arlunydd Swisaidd-Almaenaidd a fu'n aelod o'r grŵp *Blaue Reiter * ac yn athro yng ngholeg celf enwog y Bauhaus. Bu ei waith unigryw yn nodweddiadol am eu defnydd ac am ddatblygu'r cysyniad o liw ac mae ei lyfr *Ysgrifau ar Ffurf a Chynllunio* (*Schriften zur Form und Gestaltungslehre*) yn cael eu hystyried mor bwysig a gwaith Leonardo da Vinci: y *Codex Urbinas* a'i ddylanwad aruthrol ar y Dadeni Dysg. Mae holl waith Paul Klee yn adlewyrchu ei hiwmor sych a'i berspectif plentynnaidd o fywyd yn ogystal â'i hoffter o gerddoriaeth a'i anwadalrwydd fel person.

## Dyddiau cynnar 
bawd|*Senecio*, 1922  
Ganwyd Klee ym Münchenbuchsee, yn agos i dref Bern yn y Swistir; ei dad yn Almaenwr ac yn athro cerddoriaeth, ei fam yn Swiswraig ac yn gantores. O dan ddylanwad ei rhieni bu'r Paul Klee ifanc yn gerddor addawol ond ddatblygodd ei ddiddordeb mewn celf ac yn 1896 fe'i dderbyniwyd i Sefydliad Celf Gain München.

Peintiodd mewn olew, dyfrlliw, inc a chyfryngau eraill, gan yn aml eu cyfuno yn yr un darlun. Roedd ei waith yn aml yn cyfeirio at farddoniaeth, cerddoriaeth a breuddwydion, weithiau'n cynnwys geiriau neu nodiadau caneuon.

Ar ôl graddio o'r coleg celf teithiodd i'r Eidal, ac wrth ddychwelyd i München cyfarfu â Wassily Kandinsky, Franz Marc, August Macke ac arlunwyr avant-garde eraill a ffurfiodd grŵp celfyddydol y  *Blaue Reiter* (y marchog glas); bu rhain yn ddylanwad mawr ar Fynegiadaeth *(Expressionism)* Almaeneg yn ddiweddarach. Er nad oedd Klee yn aelod llawn o'r *Blaue Reiter* arddangosodd ei waith gyda nhw a rhannodd eu diddordeb mewn celf Gothig a mudiadau cyfoes fel Fauve a Chiwbiaeth.

Bu'n rhaid i Klee ymuno â byddin Yr Almaen pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf ond nid anfonwyd ef i'r ffrynt. Ond laddwyd Marc a Macke yn y Rhyfel a bu rhaid i Kandinsky ddychwelyd i Rwsia. Cafodd marwolaeth ei ffrindiau effaith mawr arno fel y gwelir mewn gweithiau fel ''Marwolaeth i'r Syniad'' (1915).

dde|upright|bawd|Paul Klee fel milwr, 1916

## Teithiau 
bawd|Y Tŷ Troi , 1921
Ym 1914 ymwelodd â Tiwnis (Tiwnisia) a fu'n hynod o bwysig yn natblygiad ei waith. Yno fe'i syfrdanwyd gan ansawdd a chryfder y golau. Ysgrifennodd yn ei ddyddiadur personol: ''Mae'r lliw wedi cymryd troseddaf, does dim rhaid imi chwilio amdano, dw i'n gwybod y bydd yn gafael ynof am byth... mae lliw a minnau yr un peth.*

Ar ôl dychwelyd o Tiwnis peintiodd ei lun haniaethol cyntaf - *Im Stil von Kairoua'' ("Yn Arddull Kairouan), sydd yn gyfres o gylchoedd a sgwariau lliw. Daeth y sgwâr lliw yn sylfaen i'w waith diweddarach – pob sgwâr a phob lliw yn cyfateb i nodyn cerddorol a'i gynfasau'n cyfateb i gyfansoddiadau cerddorol. Ymwelodd â'r Eidal yn 1901 ac a'r Aifft ym 1928.

## Bauhaus 
Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf penodwyd Klee yn athro yn y Bauhaus - coleg celf, cynllunio a phensaernïaeth enwoca'r Almaeneg rhwng 1919 a 1933, coleg a fu'n ddylanwad aruthrol ar ddyluniad modern yn ystod ail hanner yr 20g.

Daeth y Natsïaid i rym yn yr Almaen ym 1933 gan orfodi'r Bauhaus i gau eu drysau a chondemniwyd gwaith Klee a llawer o arlunwyr eraill yn hallt, gan eu galw'n 'gelf ddirywiedig' *(degenerate art)*. Fel llawer o arlunwyr modern eraill yr Almaen bu'n rhaid i Klee ddianc o'r wlad er mwyn osgoi cael ei garcharu neu hyd yn oed eu lladd.

## Alltud 
Ym 1933 dychwelodd Klee i'r Swistir ble bu'n byw hyd ddiwedd ei fywyd ym 1940. Bu'n hynodo o weithgar yn y Swistir er gwaethaf salwch ar ddiwedd ei oes. Gadwodd Klee dros 9,000 o weithiau.

## Klee a lliw 
Cyn ei daith i Tiwnis credodd Klee nad oedd lliw yn bwysig ond datblygodd i fod yr elfen bwysicaf yn ei waith. Wedi Tiwnis defnyddiodd Klee liw mewn ffyrdd amrywiol ac unigryw gan ddatblygu ac ymestyn ei dechnegau o hyd.

Yn y Bauhaus dysgodd theori liw i'r myfyrwyr ac ysgrifennodd amdo'n helaeth. Ystyrir ei *Schriften zur Form und Gestaltungslehre* (Ysgrifennu am ffurf a Theori Cynllunio) yn gyfraniad sylweddol i ddatblygiad a dealltwriaeth o liw mewn celf fodern.

## Oriel 

File:Paul Klee My Room 1896.jpg|*Fy Ystafell,* 1896 
File:Kosmische Composition, 1919 - Paul Klee.jpg|*Cyfansoddiad Cosmig*, 1919 
File:Klee, Angelus novus.png|*Angelus Novus*, 1920 
File:A Young Lady’s Adventure, 1922 - Paul Klee.jpg| *Anturiaeth Ifanc*, 1921
File:Red Balloon.JPG|*Balwn Coch*, 1922 
File:Paul Klee, Der Goldfisch.jpg|*Der Goldfisch* (*Y pysgodyn aur*), 1925
File:Paul Klee Was fehlt ihm 1930.jpg|*Was fehlt ihm?* (*Beth mae e ar goll?*), 1930
File:Polyphony, 1932 Paul Klee, 2.jpg|*Poliffoni*, 1932 
File:Death and Fire (1940) - Paul Klee (Zentrum Paul Klee).jpg|*Marwolaeth a Thân*, 1940 
File:Paul Klee Puppe Ohne Titel (Selbstportrait).jpg|Pyped llaw heb deitl (hunanbortread), 1922

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Amgeuddfa Paul Klee, Bern 
* Paul Klee – Swissinfo 
* Paul Klee – MoMA

Categori:Arlunwyr o'r Swistir
Categori:Ciwbiaeth
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1940