Zen

[bawd|dde|Mae'r *[Ensō* (円相, japaneg "cylch") yn aml yn cael ei ddefnyddio fel symbol o Zen.]]

Ysgol Bwdhaeth Mahayana a darddodd yn Tsieina yn ystod llinach Tang yw **Zen** (Tsieineeg: 禪; Pinyin: Chan; Japaneg: 禅|禅; Coreeg: 선 (Seon); Fiatnameg: Thiền). Gelwir yr ysgol yma'n Ysgol Chan (*Chánzong*禪宗), ac fe ddatblygodd yn ddiweddarach yn nifer o is-ysgolion a changhennau. O Tsieina, ymledodd Chán i'r de i Fietnam a daeth yn Thiền Fietnam , i'r gogledd-ddwyrain i Corea i ddod yn Fwdhaeth Seon, ac i'r dwyrain i Japan, lle'i galwyd yn Zen Japaneaidd. Mae'r gair *Chán* yn tarddu o'r gair Sanscrit *dhyāna*, sy'n golygu "myfyrdod".

Mae Zen yn pwysleisio profiad prajñā er mwyn cyrraedd bodhi ("goleuedigaeth"). O'i gymharu a mathau eraill o Fwdhaeth Mahayana, mae'n rhoi llai o bwyslais ar wybodaeth o theori, ac yn pwysleisio myfyrdod (yn enwedig trwy ymarfer Zazen) a dharma. Mae ffynonellau Zen yn cynnwys llenyddiaeth y  Prajñāpāramitā a dysgeidiaeth ysgolion Yogācāra a Tathāgatagarbha.

Datblygodd Zen fel ysgol ar wahân yn Tsieina yn y 7g. Oddi yno, ymledaenodd i Fietnam, Corea a Japan. Yn draddodiadol, dywedir mai'r tywysog Bodhidharma o dde India, a droes yn fynach ac a deithiodd i Tsieina i genhadu, a'i sefydlodd.

Ceir nifer o ysgolion gwahanol o fewn Zen:

*Dogen
*Eisai
*Igyo
*Obaku
*Rinzai-zen
*Soto-zen
*Ummon

Mae'r term *Zen* yn deillio o ynganiad Japaneaidd o'r gair Tsieineaidd Canol 禪 (*chán*), talfyriad o 禪 那 (*chánnà*), sy'n drawslythreniad Tsieineaidd o'r gair Sansgrit *dhyāna* ("myfyrdod"). Mae Zen yn pwysleisio hunan-ataliaeth drwyadl, ymarfer myfyrdod, mewnwelediad i natur y meddwl (見 性, Ch. *jiànxìng,* Jp. *kensho ,* "canfod gwir natur") a natur pethau (heb haerllugrwydd nac egotistiaeth), a mynegiant personol y mewnwelediad hwn ym mywyd beunyddiol, yn enwedig pan fo er budd eraill. Yn hynny o beth, mae'n dad-bwysleisio gwybodaeth yn unig am sutras ac athrawiaeth, ac yn ffafrio dealltwriaeth uniongyrchol trwy ymarfer ysbrydol a rhyngweithio ag athro neu feistr medrus.

Mae dysgeidiaeth Zen yn tynnu o nifer o ffynonellau o feddwl Mahāyāna, yn enwedig Yogachara, y Tathāgatagarbha sūtras, y Laṅkāvatāra Sūtra, ac ysgol Huayan, gyda'u pwyslais ar natur-Bwdha, cyfanrwydd, a'r Bodhisattva-delfrydol. Credir bod llenyddiaeth Prajñāpāramitā yn ogystal â Madhyamaka wedi bod yn ddylanwadol iawn wrth lunio rhannau o Zen.

Ymhellach, dylanwadwyd ar Ysgol Chan gan athroniaeth Taoist, yn enwedig y meddwl Neo-Daoist.

## Geirdarddiad 
Daw'r gair *Zen* o'r ynganiad Japaneaidd (kana: ぜん) a ddaw o'r gair Tsieineaidd Canol 禪 ([dʑian]; ), sydd yn ei dro'n deillio o'r gair Sansgrit *dhyāna* (ध्यान), y gellir ei gyfieithu i raddau helaeth fel "amsugno" neu "gflwr myfyriol".

Y term Tsieineaidd go iawn ar gyfer yr "ysgol Zen" yw 禪宗 (), tra bod "Chan" yn cyfeirio at yr arfer o fyfyrio ei hun () neu astudio myfyrdod (Tsieineeg: 禪學; pinyn chánxué) er ei fod yn aml yn cael ei ddefnyddio fel ffurf gryno o *Chánzong*.

Yn draddodiadol, mae "Zen" yn enw priod gan ei fod fel arfer yn disgrifio sect Fwdhaidd benodol. Yn fwy diweddar, defnyddir y llythrennau bach "zen" wrth drafod yr athroniaeth ac fe'i ychwanegwyd yn swyddogol at eiriadur Merriam-Webster yn 2018.

## Ymarfer 
### Dhyāna 
Ystyrir fod ymarfer *dhyana* neu fyfyrdod, yn enwedig myfyrdod eistedd (坐禪, Tsieineeg: *zuòchán*, Japaneg: *zazen* / ざ ぜ ん) yn rhan ganolog o Fwdhaeth Zen.

#### Bwdhaeth Tsieineaidd 
Cyrhaeddodd myfyrio Bwdhaidd Tsieina gyntaf trwy gyfieithiadau An Shigao (fl. C. 148–180 OC), a Kumārajīva (334–413 CE), a gyfieithodd y ddau *sutras Dhyāna*, a oedd yn destunau myfyrdod cynnar, dylanwadol yn seiliedig yn bennaf ar *Ddysgeidiaeth Yogacara* (ymarfer ioga) o'r Kashmiri Sarvāstivāda c. 1af - 4g OC.

Ymhlith y testunau myfyrdod Tsieineaidd cynnar mwyaf dylanwadol mae *Anban Shouyi Jing* (安 般 守 意 經, Sutra ar *ānāpānasmṛti*), y *Zuochan Sanmei Jing* (坐禪 三昧經，Sutra eistedd dhyāna samādhi) a'r *Damoduoluo Chan Jing* (達摩多羅 禪經, Dharmatrata dhyāna sutra)*.* Parhaodd y gweithiau myfyrdod Tsieineaidd cynnar hyn i gael dylanwad ar ymarfer Zen ymhell i'r presennol. Er enghraifft, yn y 18g ysgrifennodd Rinzai Zen meistr Tōrei Enji  sylwebaeth ar y *Damoduoluo Chan Jing* a defnyddiodd y *Zuochan Sanmei Jing* fel ffynonellau i'r sylwebaeth. Credai Tōrei fod y *Damoduoluo Chan Jing* wedi cael ei ysgrifennu gan Bodhidharma.

Tra bod *dhyāna* mewn ystyr lem o'r gair yn cyfeirio at y pedwar *dhyānas*, ym Mwdhaeth Tsieineaidd, gall *dhyāna* gyfeirio at wahanol fathau o dechnegau myfyrio a'u harferion paratoi, sy'n angenrheidiol i ymarfer *dhyāna*. Y pum prif fath o fyfyrdod yn *sutras Dhyāna* yw:

* *ānāpānasmṛti* (ymwybyddiaeth ofalgar o anadlu);
* *myfyrdod paṭikūlamanasikāra* (ymwybyddiaeth ofalgar o amhureddau'r corff); 
* *myfyrdod maitrī* (cariad-caredigrwydd); 
* y myfyrdod ar ddeuddeg dolen *pratītyasamutpāda*; 
* myfyrio ar y Bwdha.

Yn ôl y meistr Chan modern, Sheng Yen, gelwir yr arferion hyn yn "bum dull ar gyfer llonyddu neu dawelu'r meddwl" ac maent yn canolbwyntio a phuro'r meddwl, a chefnogi datblygiad camau *dhyana*. Mae Chan hefyd yn rhannu arfer pedair sylfaen ymwybyddiaeth ofalgar a 'Tair Clwyd Rhyddhad' gyda Bwdhaeth gynnar a Mahayana clasurol.

### Ffurfiau myfyrdod cyfoes cyffredin 
#### Ymwybyddiaeth Ofalgar o anadlu 
[de|bawd| Hsuan Hua Hybarch yn myfyrio yn [safle'r lotws, Hong Kong, 1953]]
Yn ystod myfyrdod eistedd (坐禅, Ch. *Zuòchán,* Jp. *Zazen*, Ko. *Jwaseon*), mae ymarferwyr fel arfer yn cymryd safle'r lotws (sef y Padmasana), hanner-lotws, Byrmaneg, neu seiza, gan ddefnyddio'r dyāna mudrā yn aml. Yn aml, defnyddir clustog sgwâr neu grwn a roddir ar fat go dew i eistedd arno; mewn rhai achosion eraill, gellir defnyddio cadair.

Er mwyn rheoli'r meddwl, mae myfyrwyr Zen yn aml yn cyfri'r anadliadau. Naill ai mae all-anadliadau a mewn-anadliadau'n cael eu cyfrif, neu un ohonynt yn unig. Gall y cyfrif fod hyd at ddeg, ac yna caiff y broses hon ei hailadrodd nes bod y meddwl wedi'i dawelu. Mae athrawon Zen fel Omori Sogen yn dysgu cyfres o all-anadliadau a mewn-anadliadau hir a dwfn fel ffordd i baratoi ar gyfer myfyrdod anadl rheolaidd. Rhoddir sylw fel arfer ar ganolbwynt yr ynni (*dantian*) o dan y bogail. Mae athrawon Zen yn aml yn hyrwyddo anadlu diaffragmatig, gan nodi bod yn rhaid i'r anadl ddod o'r abdomen isaf (a elwir yn hara neu tanden mewn Japaneg), ac y dylai'r rhan hon o'r corff ehangu ymlaen ychydig wrth i un anadlu. Dros amser dylai'r anadlu fynd yn llyfnach, yn ddyfnach ac yn arafach. Pan ddaw'r cyfrif yn llyffethair, argymhellir yr arfer o ddilyn rhythm naturiol anadlu gyda sylw dwys.

#### *Goleuo Tawel* a shikantaza 
Gelwir ffurf gyffredin o fyfyrdod eistedd yn " *Oleuad tawel* " (Tsieineeg: Mampzhào, Jp. *Mokushō*). Yn draddodiadol, hyrwyddwyd yr arfer hwn gan ysgol Caodong o Chan Tsienieaidd ac mae'n gysylltiedig â Hongzhi Zhengjue (1091—1157) a ysgrifennodd amryw o weithiau ar yr ymarfer hwn. Mae'r dull hwn yn deillio o ymarfer Bwdhaidd o India,  o gymhathu dwy asana: *śamatha* a *vipaśyanā.*

O fewn ymarfer Hongzhi o "fyfyrdod di-wrthrych, diddeuol" mae'r cyfryngwr yn ymdrechu i fod yn ymwybodol o gyfanrwydd popeth, yn lle canolbwyntio ar un gwrthrych, heb unrhyw ymyrraeth, cysyniadu, gafael, ceisio nodau, na deuoliaeth gwrthrych-gwrthrych (Śūnyatā).

Mae'r arferiad hwn hefyd yn boblogaidd ym mhrif ysgolion Zen Japan, ond yn enwedig Sōtō, lle mae'n cael ei adnabod yn ehangach fel *Shikantaza (Tsi. Zhǐguǎn dǎzuò, "Dim ond eistedd").* Gellir gweld cryn gyfiawnhad testunol, athronyddol a ffenomenolegol o'r arfer trwy holl waith y meddyliwr Japaneaidd Sōtō Zen Dōgen, yn enwedig yn ei *Shōbōgenzō*, er enghraifft yn "Egwyddorion Zazen" a'r "Cyfarwyddiadau a Argymhellir yn Gyffredinol ar gyfer Zazen ". Er bod y ffurfiau Japaneaidd a Tsieineaidd yn debyg, maent yn ddulliau gwahanol.

#### Myfyrdod Hua Tou a Kōan 
[de|bawd| Caligraffeg "Mu" (Hanyu Pinyin: wú) gan Torei Enji. Mae i'w gael yn y [Kōan|Koan enwog C*i*  *Zhaozhou* ]]
Yn ystod Brenhinllyn Tang, daeth llenyddiaeth ''gōng'àn (*Jp. *Kōan)'' yn boblogaidd. Yn llythrennol, mae'n golygu "enghreifftiau cyhoeddus", straeon neu ddeialogau byr, yn disgrifio rhyw ddysgeidiaeth o ryngweithio rhwng meistri Zen a'u myfyrwyr. Mae'r hanesion (neu chwedlau) hyn yn cyflwyno enghreifftiau o fewnwelediad y meistr. Mae Kōan i fod i ddangos y mewnwelediad *anghysyniadol* (prajña) y mae'r ddysgeidiaeth Fwdhaidd yn ei danlinellu. Yn ystod Brenhinllyn Sòng, poblogeiddiwyd dull myfyrdod newydd gan bobl fel Dahui, a elwid yn *kanhua chan* ("arsylwi ar yr ymadrodd", myfyrdod), a gyfeiriodd at fyfyrio ar un gair neu ymadrodd (a elwir yr *huatou*, "ymadrodd beirniadol" ) o ''gōng'àn''.

Mewn Chan Tsieineaidd a Seon Coreaidd, mae'r arfer hwn o "arsylwi'r *huatou* (*hwadu* mewn Coreeg) yn ddull sy'n cael ei ymarfer yn eang. Fe’i dysgwyd gan y meistr Seon dylanwadol Chinul (1158–1210), a meistri Tsieineaidd modern fel Sheng Yen a Xuyun. Ac eto, er bod Dahui yn enwog am ei feirniadaeth o'r "Goleuo tawel" "ni gondemniodd eistedd yn dawel; yn wir, ymddengys iddo'i argymell, o leiaf i'w ddisgyblion mynachaidd."

#### Chan Nianfo 
Cyfeiria *Nianfo* (Jp. *Nembutsu,* o Sgrt. *Buddhānusmṛti* "atgof y Bwdha") at adrodd enw'r Bwdha, y Bwdha Amitabha yn y rhan fwyaf o achosion. Mewn Chan Tsieineaidd, mae arfer 'Y Tir Pur' *nianfo* yn seiliedig ar yr ymadrodd *Nāmó Āmítuófó* (Gwrogaeth i Amitabha) yn fath o fyfyrdod Zen sy'n cael ei ymarfer yn helaeth. Mabwysiadwyd yr arfer hwn o Fwdhaeth tir Pur a'i gysoni â myfyrdod Chan gan ffigurau Tsieineaidd fel Yongming Yanshou, Zhongfen Mingben, a Tianru Weize. Yn ystod y Ming hwyr, parhawyd i gysoni arferion tir Pur â myfyrdod Chan gan ffigurau fel Yunqi Zhuhong a Hanshan Deqing.

Defnyddiwyd yr arferiad hwn, ynghyd â'i addasiad i'r "*nembutsu kōan*" hefyd gan ysgol Zen Ōbaku Japan.

### Rhinweddau ac addunedau Bodhisattva 
de|bawd| Seremoni Jukai Canolfan Victoria Zen, Ionawr 2009
Gan fod Zen yn fath o Fwdhaeth Mahayana, mae'n seiliedig ar sgema'r llwybr bodhisattva, sy'n seiliedig ar ymarfer y "rhinweddau trosgynnol" neu'r "perffeithiadau" (Sgrt . *Pāramitā*, Tsi. *Bōluómì*, Jp. *Baramitsu*) yn ogystal â chymryd yr addunedau bodhisattva. Y rhestr o chwe rhinwedd, a ddefnyddir fwyaf, yw: haelioni, hyfforddiant moesol (gan gynnwys y pum praesept ), dygnwch cleifion, egni neu ymdrech, myfyrdod (*dhyana*), a doethineb. Ffynhonnell bwysig ar gyfer y dysgeidiaethau hyn yw'r *Avatamsaka sutra*, sydd hefyd yn amlinellu tiroedd (*bhumis*) neu lefelau llwybr bodhisattva. Sonnir am y pāramitās mewn gweithiau Chan cynnar fel Dau fynedfa *a phedwar ymarfer* gan Bodhidharma ac fe'u gwelir fel rhan bwysig o drin y tir yn raddol (*jianxiu*) gan ffigurau Chan diweddarach fel Zongmi.

Elfen bwysig o'r arferiad hwn yw cymryd lloches yn ffurfiol ac yn seremonïol yn y tair gem, addunedau bodhisattva a phraeseptau. Cymerir setiau amrywiol o braeseptau yn Zen gan gynnwys y pum praesept, "deg praesept hanfodol", a'r un ar bymtheg o braeseptau bodhisattva. Gwneir hyn yn gyffredin mewn defod agoriadol (Tsi. *Shòu jiè*, Jp. *Jukai*, Cor. *Sugye,* "derbyn y praeseptau"*)*, ac a wneir hefyd gan ddilynwyr lleyg.

### Tyfu corfforol 
[de|bawd| Dau uwchfeistr yn [Teml Shaolin|Nheml Shaolin Chan Tsieineaidd, Shi DeRu a Shi DeYang]]
Ystyrir crefft ymladd (*martial arts*) traddodiadol, fel saethyddiaeth Japaneaidd, mathau eraill o *budō* Siapaneaidd a chrefftau ymladd Tsieineaidd (*gōngfu*) hefyd yn ffurfiau ar ymarfer zen. Mae'r traddodiad hwn yn mynd yn ôl i Fynachlog dylanwadol Shaolin yn Henan, a ddatblygodd y ffurf sefydliadol gyntaf o *gōngfu.* Erbyn y Ming hwyr, roedd Shaolin *gōngfu* yn boblogaidd iawn ac yn eang iawn, fel y gwelwyd mewn cyfeiriadau mewn gwahanol ffurfiau ar lenyddiaeth Ming (yn cynnwys polion yn chwifio, mynachod yn ymladd fel Sun Wukong) a ffynonellau hanesyddol, sydd hefyd yn siarad am fyddin fynachaidd drawiadol Shaolin a roddodd wasanaeth milwrol i'r wladwriaeth yn gyfnewid am nawdd. Yn draddodiadol, roedd yr arferion Shaolin hyn, a ddechreuodd ddatblygu o gwmpas y 12g, hefyd yn cael eu hystyried yn fath o dyfu mewnol yn y Chan Bwdhaidd (a elwir heddiw yn *wuchan*, chan milwrol neu "*martial chan*"). Gwnaeth y celfyddydau Shaolin hefyd ddefnydd o ymarferion corfforol Taoist (*taoyin*) anadlu ac arferion tyfu ynni *(qìgōng*). Roeddent yn cael eu hystyried yn arferion therapiwtig, a oedd yn gwella'r "cryfder mewnol" (*neili*), iechyd a hirhoedledd (goleuo "bywyd maethlon" *yangsheng*), yn ogystal â modd i ryddid yr ysbryd.

Gellir gweld dylanwad yr arferion Taoist hyn yng ngwaith Wang Zuyuan (ca. 1820 - ar ôl 1882), ysgolhaig a mân fiwrocrat a astudiodd yn Shaolin. Mae *Arddangosiad Darluniadol Wang o Dechnegau Mewnol* (*Neigong tushuo*) yn dangos sut y lluniwyd ymarferion Shaolin o ddulliau Taoist fel rhai'r *Yi jin jing* ac Wyth darn o frocâd, a ddylanwadwyd o bosibl gan Ysbryd llinach syncretiaeth grefyddol Ming. Yn ôl y meistr Chan modern Sheng Yen, mae Bwdhaeth Tsieineaidd wedi mabwysiadu'r ymarfer dyfu mewnol o draddodiad Shaolin fel ffordd i "gysoni'r corff a datblygu canolbwyntio yng nghanol gweithgaredd." Mae hyn oherwydd fod "technegau ar gyfer cysoni'r egni hanfodol (Qi) yn gynorthwywyr pwerus i dyfu *samadhi* a mewnwelediad ysbrydol." Mae Seon Coreaidd hefyd wedi datblygu math tebyg o hyfforddiant corfforol gweithredol, a elwir yn *Sunmudo.*

Yn Japan, mae celf ymladd clasurol (*budō*) ac ymarfer zen wedi priodi ei gilydd ers y cofleidiwyd Rinzai Zen gan y clan Hōjō yn y 13g, a gymhwysodd ddisgyblaeth zen i'w hymarfer ymladd. Un ffigur dylanwadol yn y berthynas hon oedd yr offeiriad Rinzai Takuan Sōhō a oedd yn adnabyddus am ei ysgrifau ar zen a *budō a* gyfeiriwyd at y dosbarth Samurai (yn enwedig ei *Y Meddwl Rhydd*). Mabwysiadodd ysgol Rinzai hefyd rai o arferion ynni Taoist. Fe'u cyflwynwyd gan Hakuin (1686–1769) a ddysgodd dechnegau amrywiol gan meudwy o'r enw Hakuyu a helpodd Hakuin i wella ei "salwch Zen" (cyflwr blinder corfforol a meddyliol). Mae'r arferion egnïol hyn, a elwir yn *Naikan*, yn seiliedig ar ganolbwyntio'r meddwl ac egni hanfodol (*ki) rhywun* ar y tanden (man sydd ychydig yn is na'r bogail).

### Y celfyddydau 
de|bawd| Hakuin Ekaku, *Hotei mewn Cwch*, Oriel Gelf Prifysgol Iâl
de|bawd| Gardd zen *Kare-sansui* (tirwedd sych) yn Ryōan-ji
Mae rhai celfyddydau fel paentio, caligraffeg, barddoniaeth, garddio, trefniant blodau, seremoni de ac eraill hefyd wedi cael eu defnyddio fel rhan o hyfforddiant ac ymarfer zen. Defnyddiwyd celfyddydau Tsieineaidd clasurol fel paentio brwsh a chaligraffeg gan fynachod Chan fel Guanxiu a Muqi Fachang i gyfleu eu dealltwriaeth ysbrydol mewn ffyrdd unigryw i'w myfyrwyr. Weithiau gelwir paentiadau Zen yn *zenga* yn Japaneg. Mae Hakuin yn un meistr Zen o Japan y gwyddys ei fod yn creu corpws mawr o *sumi-e* unigryw (paentiadau dyfrlliw inc) a chaligraffeg Japaneaidd i gyfathrebu zen mewn ffordd weledol. Roedd ei waith ef a'i ddisgyblion yn ddylanwadol iawn ar Zen Japan. Gellir gweld enghraifft arall o gelf Zen yn sect Fuke byrhoedlog Zen Japaneaidd, a oedd yn ymarfer ffurf unigryw o "chwythu zen" (*suizen*) trwy chwarae'r ffliwt bambŵ *shakuhachi*.

### Ymarfer grŵp dwys 
Gall ymarferwyr Zen sydd o ddifrif ymarfer myfyrdod grŵp dwys. Yn yr iaith Japaneaidd, gelwir yr arfer hwn yn *sesshin*. Er y gall y drefn feunyddiol ofyn i fynachod fyfyrio am sawl awr bob dydd, yn ystod y cyfnod dwys maent yn ymroi eu hunain bron yn gyfan gwbl i ymarfer zen. Ceir cyfnodau myfyrdod eistedd *(zazen*) niferus o 30-50 munud o hyd wedi'u plethu ag egwyliau gorffwys, prydau ffurfiol wedi'u *defodi* (Jp. Oryoki), a chyfnodau byr o waith (Jp. Samu) sydd i'w perfformio gyda'r un cyflwr o *ymwybyddiaeth ofalgar.* Mewn ymarfer Bwdhaidd modern yn Japan, Taiwan, a'r Gorllewin, mae myfyrwyr lleyg yn aml yn mynychu'r sesiynau ymarfer dwys hyn neu'n encilio. Mae'r rhain yn cael eu cynnal mewn llawer o ganolfannau neu demlau Zen.

### Llafarganu a defodau 
de|bawd| Llafarganu (neu tsiantio) yr *Ysgrythurau Bwdhaidd*, gan yr arlunydd o Taiwan, Li Mei-shu

Mae'r rhan fwyaf o fynachlogydd, temlau a chanolfannau Zen yn perfformio defodau, gwasanaethau a seremonïau amrywiol (megis seremonïau derbyn ac angladdau), sydd bob amser yn cynnwys llafarganu penillion, cerddi neu swtras. Mae yna hefyd seremonïau sydd yn benodol at ddiben llefaru sutra (Tsi. Niansong, Jp. *Nenju*) ei hun.

Efallai bod gan ysgolion Zen lyfr swtra swyddogol sy'n casglu'r ysgrifau hyn (yn Japaneg, gelwir y rhain yn *kyohon*).

Un math poblogaidd o ddefod yn Zen Japan yw *seremonïau Mizuko kuyō* (Plentyn dŵr), a berfformir ar gyfer y rhai sydd wedi cael camesgoriad, genedigaeth farw, neu erthyliad. Perfformir y seremonïau hyn hefyd ym Mwdhaeth Zen America.

Gelwir defod sy'n cael ei hymarfer yn helaeth yn Chan Tsieneaidd yn "Ddefod ar gyfer rhyddhau'r ysbrydion llwglyd" neu'r "Rhyddhau ceg fflamlyd". Efallai fod y ddefod yn dyddio'n ôl i linach Tang (618 – 907), ac roedd yn boblogaidd iawn yn ystod llinach Ming a Qing. Weithiau bydd gwyliau Tsieineaidd Gŵyl yr Ysbrydion hefyd yn cael ei dathlu gyda defodau tebyg i'r meirw. Mae'r defodau ysbrydion hyn yn destun cynnen yn Chan Tsieineaidd modern, ac mae meistri fel Sheng Yen yn beirniadu'r arfer gan fynnu nad oes ganddynt "unrhyw sail mewn dysgeidiaeth Bwdhaidd".

### Arferion esoterig 
Yn dibynnu ar y traddodiad, mae dulliau esoterig fel mantra a dhāraṇī hefyd yn cael eu defnyddio at wahanol ddibenion gan gynnwys ymarfer myfyrdod, amddiffyn rhag drygioni, galw tosturi mawr, galw pŵer bodhisattvas penodol, a chant eu llafarganu yn ystod seremonïau a defodau. Yn ysgol Zen Kwan Um, er enghraifft, defnyddir mantra o Guanyin ("*Kwanseum Bosal*") yn ystod myfyrdod eistedd. Mae'r Swtra'r Galon hefyd yn fantra arall a ddefnyddir o fewn Zen yn ystod defodau amrywiol. Enghraifft arall yw'r Mantra Goleuni (*kōmyō shingon*), sy'n gyffredin yn Zen Soto Japan ac a ddeilliodd o sect Shingon.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Braak, Andre van der.  *Reimagining Zen in a Secular age: Charles Taylor and Zen Buddhism in the West* (Brill Rodopi,  2020) online review
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
*  
* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Darllen pellach 
; Gweithiau cyfoes

* D.T. Suzuki, *Essays in Zen Buddhism*, First Series (1927), Second Series (1933), Third Series (1934)
* R. H. Blyth, *Zen and Zen Classics,* 5 volumes (1960–1970; reprints of works from 1942 into the 1960s)
* Alan Watts, *The Way of Zen* (1957)
* Lu K'uan Yu (Charles Luk), ''Ch'an and Zen Teachings,* 3 vols (1960, 1971, 1974), *The Transmission of the Mind: Outside the Teaching* (1974)
* Paul Reps & Nyogen Senzaki, *Zen Flesh, Zen Bones* (1957)
* Philip Kapleau, *The Three Pillars of Zen* (1966)
* Shunryu Suzuki, *Zen Mind, Beginner's Mind* (1970)
* Katsuki Sekida, *Zen Training: Methods & Philosophy* (1975)

; Y Clasuron
* Dumoulin, Heinrich (2005), *Zen Buddhism: A History. Volume 1: India and China*. World Wisdom Books.
* Dumoulin, Heinrich (2005), *Zen Buddhism: A History. Volume 2: Japan*. World Wisdom Books.

; Beirniadaeth

*Overview*
* 
*Formation of Chán in Tang & Song China*
* 
* 
* 

*Japan*
* 
* 
* 
* 
* McMahan, David L. (2008), *The Making of Buddhist Modernism''. Oxford University Press.

; Ymarfer heddiw
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau

Categori:Bwdhaeth
Categori:Bwdhaeth Japan