Perchentyaeth

athronydd Perchentyaeth (llun o 1916 pan oedd yn filwr yn y Rhyfel Mawr)]]
Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru, mae **perchentyaeth** yn esbonio cyflwr o fod yn berchen tŷ, statws (dyletswyddau ac ati) perchen tŷ (yn enwedig o ran y gyfundrefn nawdd gan uchelwyr Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol diweddar a’r canrifoedd dilynol), lletywriaeth, lletygarwch ac yn y blaen. 

## Term Canoloesol a Chyfoes
Er mai hen derm yw "perchentyaeth" caiff ei ddefnyddio hyd heddiw mewn cyd-destun niwtral o berchen tŷ a'r materion sy'n ymwneud ag hynny. Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharaf i'r gair yn y cyd-destun gwreiddiol yma o'r 14g:

*- Llywarch Bentwrch i Ddafydd Fychan ap Dafydd Llwyd.*

Gall hefyd gael ei adnabod a'i ddefnyddio ar ffurf mwy gwleidyddol i esbonio cysyniad athronyddol a fathwyd ac a hyrwyddwyd gan Saunders Lewis yn negawdau cynnar Plaid Cymru.

## Syniadaeth wleidyddol *Perthyntyaeth* Saunders Lewis
Yn ystod yr 1920au a 30au roedd syniadaeth Dosraniaeth (Distributionism) a Sosialaeth Urdd ('Guild Socialism') yn boblogaidd o fewn rhengoedd Plaid Cymru a gan Saunders Lewis ei hun. Roedd hefyd yn boblogaidd gan feddylwyr Catholig fel G.K. Chesterton and Hilaire Belloc. Er gwaethaf bod o dan ddylanwad meddwl cymdeithasol Catholig, nid yw gweledigaeth gymdeithasol Saunders Lewis yn gyfan gwbl yn gymwys i gymdeithas Gatholig, ac nid yw ychwaith yn nodi ei bod felly yn rhagofyniad cyflawni delfryd cymdeithasol o'r fath.
 ar Saunders Lewis a'i athroniaeth Perchentyaeth yn fawr]]
Yn ôl Emyr Williams, "yn hytrach nag enwi ei weledigaeth gymdeithasol fel ‘Dosraniaeth’, neu ‘Sosialaeth Urdd’, enwa Saunders Lewis ei athroniaeth yn *Perchentyaeth*. O'i gyfieithu'n llythrennol i'r Saesneg, ceir *‘houseownership-ism’*, sy'n ymddangos braidd yn feichus yn Saesneg, ac fe’i disgrifir yn well fel system o gwmnïau cydweithredol perchenogaeth fach, neu system rhanddeilydd. Disgrifiodd Saunders Lewis ei hun Perchentyaeth fel ‘cenedlaetholdeb cydweithredol’.

### Syniadaeth
Â Williams yn ei flaen i esbonio, 

Roedd Dosraniaeth neu Sosialaeth Urdd yn rhoi sail resymegol dros ddosbarthu eiddo'n deg ac adfer rheolaeth gweithwyr mewn masnach, amaethyddiaeth a diwydiant. Mae'n seiliedig yn ei dro ar agwedd ôl-syllol ar hanes Ewrop a, chan ddefnyddio'r Oesoedd Canol fel delfryd, a mynegu pryder am y presennol a'r dyfodol cymdeithas ddiwydiannol dorfol. Wrth alw am ddychwelyd at y gydwybod gymdeithasol Gristnogol, roedd Dosraniaeth a Sosialaeth Urdd, yn erbyn y duedd tuag at ddad-ddyneiddio cymdeithas drwy rheolaeth ganolog y wladwriaeth. Mae Lewis yn dadlau dros effeithiolrwydd y gymuned organig hunangynhwysol. Dyma yn ei hanfod yr oedd Saunders Lewis yn ei eiriol yn ei "Berchentyaeth", sef efelychiad Cymreig o Sosialaeth Urdd neu Ddosraniaeth.

Roedd adferiad cymdeithas i raddfa ddynol, organig i'w gyflawni trwy ddychwelyd i system gymdeithasol nid annhebyg i urddau canoloesol, hynny yw, unedau bach wedi’u trefnu'n ôl dosbarthiadau economaidd naturiol a swyddogaethau cynhyrchiol. Roedd Urddau ''('Guilds')'' hefyd cael eu hystyried yn eu hanfod yn gymdeithasau cydweithredol o gyfalafwyr bach. Byddent gweithredu fel reolwyr anllywodraethol ar gystadleuaeth er mwyn gwirio twf un busnes ar draul un arall fel sy'n arferol o dan gyfalafiaeth *laissez-faire*. Hefyd byddai'r urdd yn galluogi ei haelodau cyswllt i gronni eu hadnoddau er mwyn gwneud hynny i brynu defnyddiau, nwyddau, offer neu beirianwaith a fyddai y tu hwnt i fodd yr unigolyn, er mwyn atal unrhyw un busnes rhag cyflawni monopoli. Y syniad oedd i creu economi gytbwys neu gymysg o ffermwyr annibynnol a diwydiannau bach yn eiddo i'r gweithwyr eu hunain ac yn cael eu gweithredu ganddynt. Defnyddiodd Saunders Lewis y term ‘cenedlaetholdeb cydweithredol’. Ffermio bach annibynnol oedd i fod yn asgwrn cefn y gymdeithas yn seiliedig ar reolaeth ddatganoledig, hunangynhaliaeth, ac ailadeiladu gwledig. Y tu hwnt i hyn, fe'i lluniwyd gan Saunders Lewis fel cyfrwng ar gyfer adnewyddiad cenedlaethol a diwylliannol a pharhad Cymru [fel cenedl].

### Rôl y Wladwriaeth
Mae rôl llywodraeth o dan Sosialaeth Urdd neu Ddosraniaeth yn amwys, ac mae hyn yn wir hefyd am berchentyaeth Saunders Lewis. Tra bod drwgdybiaeth ddofn o allu'r wladwriaeth a'i botensial ar gyfer defnyddio grym gorfodol, ceir cydnabyddiaeth bod rhaid i lywodraeth fodoli. Ond rhagwelwyd bod angen i'r berthynas rhwng yr unigolyn a'r gweithle a'r gymuned a'r wladwriaeth fod ar ffurf hynod gyfranogol-ddemocrataidd er mwyn sicrhau ailddosbarthu teg o eiddo.

## Dolenni allanol
* What's Wrong with the World? copi ar-lein o lyfr o'r flwyddyn 1910 gan G.K. Chesterton 
* Archifau Saunders Lewis yn y Llyfrgell Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Athroniaeth wleidyddol
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Saunders Lewis
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru