open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iaith testun

Mae **iaith testun** (neu iaith SMS) wedi datblygu oherwydd yr angen i anfon negeseuon testun byrion trwy ffônau symudol. Datblygodd yn y rhan fwyaf o ieithoedd mewn ymateb i anhawster wrth ysgrifennu negeseuon gyda bysellbad ffôn, trwy'r angen i greu negeseuon byrion i arbed amser, ac i greu iaith i'r ifanc neu anodd ei ddeall gan oedolion.

Mewn sawl iaith (fel Saesneg), roedd iaith testun wedi datblygu o ieithoedd artiffisial eraill fel IRC lle oedd byrfoddau fel BRB = *Be Right Back* (Cymraeg: YOF = Yn Ôl Yn Fuan) ac emoticons (e.e. :-)) wedi dechrau ymddangos, ond roedd iaith testun yn ddatblygiad rhyngwladol trwy'r pwysau i greu negeseuon byrion.

Ers hynny, mae'r pwysau yn lleihau: mae geiriadur awtomatig a bysellfwrdd ffonau clyfar yn galluogi creu negeseuon yn fwy cyflym ac mae'r rhan fwyaf o gytundebau ffonau symudol bellach yn cynnwys llawer o negeseuon testun am ddim. Er hyn, mae iaith testun yn boblogaidd ac yn cael ei ddefnyddio mewn ffurfiau arall fel ebyst, hysbysebion a thrwy fod pobl yn siarad y byrfodd mewn iaith go iawn, weithiau fel gair sengl ac weithiau fel llythrenau unigol e.e. O.F.N. (O fy Nuw), er gwaethaf ffaith ei bod yn aml yn haws dweud y geiriau llawn.

## Dull 
### Cwtogi nifer y llythrennau/symbolau 
I leihau hyd y neges, mae'n gyffredin i hepgor llythrennau heb golli gormod fel na ddeiellir ystyr y neges. Mae'n debyg i golli llawer o'r llafariaid, fel "Be wt t'n wnd hno?" (Beth wyt ti'n wneud heno?).

### Defnyddio llythyren yn lle gair 
Yn Gymraeg, mae "t" yn gallu cael ei ddefnyddio yn lle "ti". Yn Ffrangeg mae "2" yn cael ei ddefnyddio yn lle "tu" (Cymraeg "ti") ac yn Saesneg mae "u" yn cael ei ddefnyddio yn lle "you" (Cymraeg "ti/chi"). Bellach, mae pobl yn defnyddio "fn" yn lle "fi'n", "tn" yn lle "ti'n" a weithiau (gyda'r dylanwadu Saesneg), "vn" yn lle "fi'n".

### Byrfoddau 
Defnyddir byrfoddau mewn iaith ffurfiol ers talwm (er enghraifft "e.e."), ond roedd mwy o fyrfoddau newydd gael eu creu mewn iaith testun. Mae sawl ohonynt yn cael eu creu trwy gyfieithu o fyrfoddau Saesneg, ond mae llawer ohonynt yn cael eu creu mewn dull cyfochrog trwy angen anfon negeseuon tebyg.

### Eiconau teimlad 
Mae'r problem mawr gydag ysgrifennu negeseuon yn methu cyd-destun y neges a chamddeall bwriad yr ysgrifennwr. Crewyd is-gyd-destun mewn ymateb trwy ddefnyddio eiconau teimlad fel :-) "hapus", :-( "drist", <3 "caru", ac ati, i ddangos mwy o ystyr i'r darllenwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd artiffisial
Mynyddoedd Sayan

250px|bawd|"Y Garreg Sigl", Mynyddoedd Ergaki, Gorllewin Sayan

Cadwyn o fynyddoedd yng nghanol Asia yw **Mynyddoedd Sayan** (Rwseg: Саяны; Mongoleg: Соёоны нуруу) sy'n gorwedd rhwng gogledd-orllewin Mongolia a de Siberia, Rwsia.

Fe'u rhennir yn ddwy ran. Mae'r mynyddoedd Sayan Dwyreiniol yn ymestyn am 1,000&nbsp;km (621 milltir) o Afon Yenisei (92° Dw) i ben de-orllewinol Llyn Baikal yn Oblast Irkutsk (106° Dw). Mae'r Sayan Gorllewinol yn ffurfio estyniad i'r dwyrain o'r Mynyddoedd Altai, gan ymestyn am 500&nbsp;km (311 milltir) o 89° Dw i ganol y Sayan Dwyreiniol at 96° Dw.

Mae'r mynyddoedd uchel a'r llynnoedd niferus a geir i'r de o weriniaeth Tuva yn darddle i'r llednentydd niferus sy'n ymuno'n is i lawr ar wastadedd Siberia i ffurfio Afon Yenisei, un o'r afonydd mwyaf yn Rwsia, sy'n llifo i'r gogledd am 2,000&nbsp;km i aberu yng Nghefnfor yr Arctig.

Copa uchaf Mynyddoedd Sayan yw Monkh Saridag (3,492 m - 11,457 tr).

## Dolen allanol
*  Lluniau o'r mynyddoedd

Categori:Daearyddiaeth Oblast Irkutsk
Categori:Daearyddiaeth Gweriniaeth Altai
Sayan
Sayan
Categori:Siberia
Llythrenw

Mae **llythrenw** yn fyrfodd sy'n defnyddio llythyren gyntaf pob gair mewn ymadrodd. Mae'n bosib creu gair newydd drwy'r broses hon e.e. "nylon", neu lythrenw a yngenir drwy ddweud pob llythyren yn unigol "BBC" (Bi-bi-si).

Yn y gorffennol, dim ond nifer o lythrenwau oedd yn cael eu defnyddio (e.e. neu h.y.) ond, bellach, ceir llawer mwy o lythrenwau oherwydd y cynnydd mewn termau technoleg a geirfa Cymraeg.

## Engrheifftiau 
Categori:Byrfoddau
Afon Biryusa

Afon yn Oblast Irkutsk, Rwsia, yw **Afon Biryusa** (Rwseg: Бирюса). Yn ei rhan isaf fe'i gelwir yn **Ona** hefyd. Ei hyd yw 1,012&nbsp;km, gyda basn 55,800&nbsp;km².

## Cwrs
Mae tarddleoedd yr afon yn gorwedd yn ne-orllewin Oblast Irkutsk yn Siberia, 2,500 meter i fyny ar lethrau gogleddol Mynyddoedd Sayan. Oddi yno mae'r afon yn llifo ar gwrs gogleddol i Lwyfandir Canol Siberia. Mae'r Rheilffordd Traws-Siberia yn ei chroesi yn Biryusinsk, ger Tayshet lle mae Rheilffordd Baikal Amur yn cychwyn. Wedyn mae Afon Biryusa yn troi i'r gogledd-orllewin i ymuno yn y pen draw ag Afon Chuna i ffurfio Afon Taseyeva, sy'n un o lednentydd Afon Angara.

## Llên gwerin
Yn llên gwerin Rwsia ceir sawl cerdd am yr afon hon, er enghraifft "*Biryusinka*".

## Cyfeiriadau
Biryusa
Gair benthyg

Mae **gair benthyg** (ll. **bethyceiriau**) yn air a fabwysiadwyd o un iaith (iaith y rhoddwr) ac a ymgorfforir mewn iaith arall heb ei gyfieithu ee daw'r gair 'ffenestr' o'r Lladin 'ffenestra', daw'r gair benthyg 'car' i'r Saesneg o'r Frythoneg 'car'. Mae hyn yn wahanol i gytrasau (*cognates*), sy'n eiriau mewn dwy iaith neu fwy sy'n debyg oherwydd eu bod yn rhannu tarddiad etymolegol.

Mae'r gair Cymraeg 'caffi' a'r gair Saesneg 'café' ill dau'n fenthyceiriau o'r Ffrangeg 'café'. Pan ddyfeisir gwrthrych newydd, mae'n rhaid cael gair newydd amdano, a dau o'r dewisiadau yw: naill ai benthyg gair o iaith arall, neu greu gair newydd sbon. Pan ddaeth y cyfrifiadur yn boblogaidd yn y 1950au - 1970au, roedd yn rhaid wrth air i'w ddisgrifio. Benthyciodd rhai ieithoedd y gair Saesneg *computer*: 
* Almaeneg - computer
* Daneg - computer
* Eidaleg - computer 
* Ffijïeg - Kompiuta
* Cernyweg - comptyor

tra bathodd ieithoedd eraill (gan gynnwys y Gymraeg) eu geiriau eu hunain:

* Fietnameg - máy tính
* Latfieg - dators
* Gwyddeleg - ríomhaire
* Tsieceg - počítač

## Gweler hefyd 
* Benthyg geiriau i'r Gymraeg


Categori:Cymhathiad diwylliannol
Categori:Geirdarddiad
Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws

Mae **Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws** (Rwseg: Се́веро-Кавка́зский федера́льный о́круг, *Severo-Kavkazsky federalny okrug*) yn un o wyth dosbarth ffederal Rwsia. Fe'i lleolir yn ne-orllewin eithaf Rwsia, yn ardal ddaearyddol Gogledd y Cawcasws. Crëwyd Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws ar 19 Ionawr 2010 pan gafodd ei dorri allan o'r Dosbarth Ffederal Deheuol.

Roedd cyfanswm poblogaeth y rhanbarthau a gweriniaethau yn y dosbarth yn 9,428,826 yn ôl Cyfrifiad Rwsia 2010.

Canolfan weinyddol y dosbarth yw dinas Pyatigorsk. Y Cennad arlywyddol cyfredol (2013) yw Alexander Khloponin.

250px|bawd|dim|Lleoliad y dosbarth yn Rwsia

## Rhanbarthau a gweriniaethau
Mae'r dosbarth yn cynnwys chwe gweriniaeth ymlywodraethol ac un *crai*, fel a ganlyn:

#Gweriniaeth Dagestan
#Gweriniaeth Ingushetia
#Gweriniaeth Kabardino-Balkar
#Gweriniaeth Karachay-Cherkess
#Gweriniaeth Gogledd Ossetia-Alania
#Crai Stavropol
#Gweriniaeth Tsietsnia

250px|bawd|dim|Yr israniadau o'r dosbarth (gweler y rhifau yn y rhestr uchod)

## Gweler hefyd
* Dosbarth Ffederal Deheuol
* Gogledd y Cawcasws

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol 


Categori:Y Cawcasws
Categori:Sefydliadau 2010
Monkh Saridag

Copa uchaf Mynyddoedd Sayan yng nghanol Asia yw **Mönkh Saridag** (hefyd **Munku-Sardyk**; Mongoleg: Мөнх сарьдаг, sef "nodwydd tragwyddol"). Ei uchder yw 3,491 meter (11,453 troedfedd) ac mae'n gorwedd ar y ffin ryngwladol rhwng Mongolia a Rwsia. Yn ogystal, hwn yw'r mynydd uchaf yng ngweriniaeth Buryatia ac yn nhalaith Khövsgöl ym Mongolia. Ar yr ochr ddeheuol ym Mongolia mae coed yn tyfu hyd at 2000 meter, a hyd at 2200 meter ar yr ochr ogleddol yn Rwsia.

## Dolenni allanol
*  Monkh Saridag ar wefan Peakbagger.

Categori:Gweriniaeth Buryatia
Categori:Mynyddoedd Mongolia
Categori:Mynyddoedd Rwsia
Categori:Siberia
Awyrgludiad Berlin

bawd|Ffilm gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig am Awyrgludiad Berlin
Awyrgludiad i wrthwynebu Blocâd Berlin oedd **Awyrgludiad Berlin** (). Wedi'r Ail Ryfel Byd, meddianwyd tiriogaeth yr Almaen gan y Cynghreiriaid: yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig, a Ffrainc yn y gorllewin, a'r Undeb Sofietaidd yn y dwyrain. Roedd dinas Berlin yn nwyrain y wlad hefyd wedi'i rhannu, ac felly roedd sectorau gorllewin Berlin yn glofan o fewn sector Sofietaidd yr Almaen. Ar 24 Mehefin 1948 rhwystrodd yr Undeb Sofietaidd reilffyrdd, ffyrdd, a chamlesi rhwng sectorau gorllewin yr Almaen a Gorllewin Berlin. Amcan y Sofietiaid oedd i orfodi Cynghreiriaid y Gorllewin i adael i'r sector Sofietaidd ddarparu bwyd a thanwydd ar gyfer holl Ferlin, ac yn y bôn i roi rheolaeth dros Orllewin Berlin i'r Undeb Sofietaidd. Trefnodd Cynghreiriaid y Gorllewin awyrgludiad i gyflenwi bwyd, tanwydd, a chymorth i bobl Gorllewin Berlin. Mewn blwyddyn cafwyd dros 200,000 o ehediadau gan Awyrlu yr Unol Daleithiau, yr Awyrlu Brenhinol, Awyrlu Brenhinol Awstralia, Awyrlu Brenhinol Canada, Awyrlu Brenhinol Seland Newydd, ac Awyrlu De Affrica. Roedd yr awyrgludiad yn llwyddiannus, ac ar 12 Mai 1949 daeth y Sofietiaid â therfyn i'r blocâd a ffurfiwyd dwy wladwriaeth: Gorllewin yr Almaen a Dwyrain yr Almaen. Parhaodd yr awyrgludiad hyd 27 Awst 1949.

Categori:1940au yn yr Almaen
Categori:1948
Categori:1949
Berlin
Categori:Hanes Berlin
Categori:Y Rhyfel Oer
Samara

:*Erthygl am y ddinas yn Rwsia yw hon. Am y ddinas yn Irac gweler Samarra. Gweler hefyd Samara (gwahaniaethu).*

Dinas yn Oblast Samara, Rwsia, yw **Samara** (Rwseg: Самара; adnabyddid o 1935 hyd 1991 fel ***Kuybyshev*** (Куйбышев)). Samara yw chweched dinas fwyaf Rwsia a chanolfan weinyddol Oblast Samara, Dosbarth Ffederal Volga. Fe'i lleolir yn ne-orllewin Rwsia Ewropeaidd wrth gymer Afon Volga ac Afon Samara ar lan ddwyreiniol Afon Volga; dros yr afon ceir Mynyddoedd Zhiguli; i'r gogledd ceir Bryniau Sokolyi. Poblogaeth: 1,164,685 (Cyfrifiad 2010).

Ychydig gilometrau o'r ddinas ceir Cronfa Kuybyshev, y gronfa dŵr fwyaf yn Ewrop a'r drydedd fwyaf yn y byd.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Oblast Samara
Categori:Dinasoedd ar Afon Volga
Categori:Sefydliadau 1586
Voronezh

Dinas sy'n ganolfan weinyddol Oblast Voronezh, Rwsia, yw **Voronezh** (Rwseg: Воронеж). Fe'i lleolir ar ddwy lan Afon Voronezh, 12 cilometer (7.5 milltir) o gymer yr afon honno yn Afon Don. Poblogaeth: 889,680 (Cyfrifiad 2010).

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Oblast Voronezh
Categori:Sefydliadau 1586
Saratov

250px|bawd|Marchnad Kryty yn Sgwar Kirova, Saratov.
Dinas sy'n ganolfan weinyddol Oblast Saratov, Rwsia, yw **Saratov** (Rwseg: Саратов). Mae'n borthladd mawr ar lan Afon Volga yn ne-orllewin Rwsia Ewropeaidd. Poblogaeth: 837,900 (Cyfrifiad 2010).

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Oblast Saratov
Categori:Dinasoedd ar Afon Volga
Categori:Sefydliadau 1590
Afon Voronezh

Afon yn Rwsia yw **Afon Voronezh** (Rwseg: Воро́неж) sy'n llifo drwy Oblast Tambov, Oblast Lipetsk, ac Oblast Voronezh, ac sy'n un o lednentydd Afon Don. Ei hyd yw 342&nbsp;km gyda basn o 21,600&nbsp;km². Mae'n rhewi drosodd rhwng dechrau Rhagfyr a diwedd mis Mawrth. Gall llongau dramwyo rhan isaf yr afon. Lleolir dinasoedd Lipetsk a Voronezh ar lan Afon Voronezh. Enwir yr afon ar ôl dinas Voronezh.

Voronezh
Voronezh
Voronezh
Samara (gwahaniaethu)

Gallai **Samara** gyfeirio at:

## Daearyddiaeth
*Samara, 6ed dinas fwyaf Rwsia a chanolfan weinyddol yr oblast o'r un enw
*Oblast Samara, Rwsia
*Afon Samara, Rwsia
*Afon Samara (Dnieper), Iwcrain, un o lednentydd Afon Dnieper
**Samara*, enw hynafol Afon Somme, Fffrainc
*Sámara, tref yn Costa Rica

## Pobl
*Samara (enw personol)

## Bioleg
*Samara (ffrwyth)

## Gweler hefyd
*Samarra, dinas hynafol yn Irac
Lipetsk

250px|bawd|Baner dinas Lipetsk
250px|bawd|Canol Lipetsk

Dinas sy'n ganolfan weinyddol Oblast Lipetsk, Rwsia, yw **Lipetsk** (Rwseg: Липецк). Fe'i lleolir ar ddwy lan Afon Voronezh, sy'n rhan o fasn Afon Don, 438 cilometer (272 milltir) i'r de-ddwyrain o ddinas Moscfa. Poblogaeth: 508,887 (Cyfrifiad 2010).

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Oblast Lipetsk
Kostroma

250px|bawd|Baner dinas Kostroma
250px|bawd|Yr hen Dŵr gwylio rhag dân, Kostroma

Dinas sy'n ganolfan weinyddol Oblast Kostroma, Rwsia, yw **Kostroma** (Rwseg: Кострома). Fe'i lleolir ar gymer Afon Kostroma ac Afon Volga yng nghanol Rwsia Ewropeaidd. Poblogaeth: 268,742 (Cyfrifiad 2010).

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Oblast Kostroma
Categori:Dinasoedd ar Afon Volga
Ifor Bach (llyfr)

:*Gweler hefyd Ifor Bach (gwahaniaethu).*

***Ifor Bach*** yw'r nofel dysgwyr addas ar gyfer pobl lefel canolradd a ysgrifennwyd gan Ivor Owen. Mae Ifor Bach wedi ei ysgrifennu fel bod y testun yn eithaf syml gyda geirfa ar waelod pob tudalen i roi cymorth i ddysgwyr.

## Plot 
Mae'r stori yn dilyn Ifor Bach a'i ddynion a'i deulu trwy'r amser pan oedd y Normanaidd yn dechrau symud o'r caeau De Cymru i'r cwmoedd y De a'i antur i'u gwrthyrru.

## Cymeriadau 
* Mae Ifor ap Meurig (Ifor Bach) yn Arglwydd Senghennydd ym Morgannwg. Mae e'n byw gyda'i wraig Nest a'u mab.
* Mae Iolo ap Cynon yn gyfaill gorau Ifor ac yn ymuno â fe ar ei antur.
* Mae'r Iarll William yn Arglwydd Normanaid Morgannwg ac yn byw yng Nghastell Caerdydd gyda'i deulu.
* Mae'r Roland y Blaidd yn filwyr mwyaf creulon yn ceisio concro'r wlad tros y Normanaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg i Ddysgwyr
Categori:Llyfrau 1973
Categori:Llyfrau Cymreig 1973
Categori:Nofelau Cymraeg
Soligalich

Tref yn Oblast Kostroma, Rwsia yw **Soligalich** (Rwseg: Солига́лич), sy'n ganolfan weinyddol Dosbarth Soligalichsky ac a leolir ar lan dde Afon Kostroma. Poblogaeth: 6,438 (Cyfrifiad 2010).

Bu Soligalich yn ganolfan gwaith cloddio halen yn gynnar yn ei hanes gan gyflenwi halen nid yn unig i Rwsia ond hefyd i ran sylweddol o wledydd Llychlyn. Cyfeirir at y gwaith halen gan Tsar Ifan I fel *Sol-Galitskaya* (Соль-Галицкая, sef "halen Galich").

Erbyn heddiw mae Soligalich yn drefsba gyda ffynhonnau mwyn a baddon-dai mwd sy'n denu ymwelwyr.

## Dolen allanol
*  Gwefan Soligalich 

Categori:Aneddiadau Oblast Kostroma
Afon Kostroma

250px|bawd|Afon Kostroma ger pentref Most Sandogora

Afon yng nghanol Rwsia Ewropeaidd yw **Afon Kostroma** (Rwseg: Кострома́). Mae'n llifo drwy Oblast Kostroma ac Oblast Yaroslavl, ac mae'n llednant chwith i Afon Volga, ac yn llifo iddi ger Cronfa Gorky, ar gwr dinas Kostroma.

Ei hyd yw 354 cilometer (220 milltir), gyda basn o 16,000 cilometer sgwar (6,200 milltir sgwar).

Yn ogystal â Kostroma, lleolir trefi Soligalich a Buy ar yr afon.

Kostroma
Kostroma
Ifor Bach (gwahaniaethu)

Arglwydd Senghennydd oedd **Ifor Bach** (12g). Yn ogystal, gallai'r enw gyfeirio at:

**Ifor Bach*, nofel i ddysgwyr Cymraeg
*Clwb Ifor Bach, clwb nos yng Nghaerdydd
Ymadrodd

Mae **ymadrodd** yn rhywbeth ffraeth neu fachog o wir. Ceir sawl math o ymadrodd, ond fel arfer mae'r term yn golygu 'idiom' yn bennaf.

## Mathau o ymadroddion
* **Dihareb**: mynegiant o wirionedd ymarferol neu ddoethineb.
* **Dywediad**: mynegiant diharebol a arferir yn gyffredin
* **Gwireb**: gosodiad sy'n cynnwys gwirionedd cyffredinol, wedi'i fynegi'n gwta
* **Idiom**: sydd ag ystyr drosiadol ac sy'n ddealladwy yng nghyd-destun y frawddeg ac yn unigryw i'r iaith

## Enghreifftiau 
* Dihareb: 'Mor ddu â bol buwch'
* Dywediad: 'Gwell clwt na thwll'
* Gwireb: 'A ddwg ŵy a ddwg fwy'
* Idiom: 'Mae'n rhy hwyr codi pais ar ôl piso!'

Categori:Termau llenyddol
Afon Samara

:*Gweler hefyd Samara (gwahaniaethu).*
[250px|bawd|Afon Samara yn llifo dan yr Hen Bont, [Samara]]

Afon yn ne Rwsia yw **Afon Samara** (Rwseg: Сама́ра), sy'n llednant chwith i Afon Volga. Lleolir dinas Samara, canolfan weinyddol Oblast Samara, yn y man lle mae afonydd Volga a Samara yn uno. Mae'r afon yn tarddu i'r de-orlelwin o ben deheuol Mynyddoedd yr Wral ger Afon Ural ger tref Orenburg yn Oblast Orenburg. wedyn mae'n llifo ar gwrs i'r gorllewin, yn bennaf, i lifo i Afon Volga ger Samara.

Hyd yr afon yw 594&nbsp;km gyda arwynebedd basn o 46,500&nbsp;km².

Categori:Afonydd Oblast Orenburg
Categori:Afonydd Oblast Samara
Zhigulyovsk

Tref yn Oblast Samara, Rwsia, yw **Zhigulyovsk** (Rwseg: Воронеж). Fe'i lleolir 
ar lan dde Afon Volga ger Tro Samara ger Mynyddoedd Zhiguli, 92 cilometer (57 milltir) i'r gorllewin o ddinas Samara. Poblogaeth: 55,565 (Cyfrifiad 2010).

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Aneddiadau Oblast Samara
Grob G 109

[bawd|300px|[Yr Awyrlu Brenhinol Grob G109B gleidr modur yn glanio yn RIAT 2008, Lloegr]]

Mae'r **Grob G109** (hefyd: G109A/G109B) yn awyren ysgafn a ddatblygwyd gan *Grob Aircraft AG* o Mindelheim Mattsies yn yr Almaen. Cafodd ei hedfan gyntaf ym 1980 a'r G109B yn dilyn ym 1984. Mae e'n gleidr-modur dwy sedd a all lansio ei hun gyda pheilot a myfyriwr yn eistedd ochr yn ochr.

Fe'i defnyddir gan y cyhoedd, ond defnyddir hi fel arfer yn y Sgwadronau Gleidio Gwirfoddol (Saesneg: *VGS*) gan yr Awyrlu Brenhinol i addysgu cadetiaid awyr i hedfan. Defnyddir y 634VGS yn MoD Sain Tathan a'r 636VGS o Faes Awyr Abertawe. Caiff ei alw weithiau'n "Vigilant T1".

## Vigilant T1
Cyflwynwyd y Vigilant T1 ym 1991, oedd yn cymryd lle'r Slingsby Venture a chafodd ei defnyddio gan y Sgwadronau Gleidio Gwirfoddol ledled y Deyrnas Unedig i gyflwyno Cadetiaid i hedfan a'u dysgu sut i hedfan awyrennau. Mae'r Vigilant yn cael ei defnyddio gan yr Ysgol Hedfan Canolog yn RAF Syerston yn Swydd Nottingham sy'n dysgu hyffordwyr ac archwilwyr safonau ledled gwledydd Prydain.

## Manyleb (Vigilant T1)
bawd|Cockpit
* Maint: lled 17.4m (57.09), hyd 8.10&nbsp;m (26.57&nbsp;ft), uchder 1.7&nbsp;m (5.58&nbsp;ft), ardal aden 19.0m²
* Màs: Pwys uchafswm 908Kg, llwyth 245Kg, tanwydd 100l (72Kg)
* Modur: GROB 2500, 3400 CyF 95 HP, 12l/awr at 170&nbsp;km/awr

## Cyfeiriadau
Categori:Awyrennau
Mynyddoedd Zhiguli

Cadwyn o fynyddoedd coediog yn ne Rwsia yw **Mynyddoedd Zhiguli** (Rwseg: Жигулëвские горы, *Zhigulyovskiye gory*) neu **Zhiguli** (Rwseg: Жигули́), a leolir ar lan dde Afon Volga ger Tro Samara yn Oblast Samara. Mae'r mynyddoedd hyn yn ffynhonnell olew bwysig, sydd wedi cael ei defnyddio ers y Rhyfel Gwladgarol Mawr. Uchder: hyd at 1,240 tr (380 m). Pwynt uchaf: Mynydd Bezymyannaya.

Lleolir tref Zhigulyovsk yn yr ardal, sydd hefyd yn gartref i warchodfa natur a gwaith hydro-electrig.

Categori:Daearyddiaeth Oblast Samara
Zhiguli
Barnaul

Dinas yn Siberia, Rwsia, yw **Barnaul** (Rwseg: Барнаул), sy'n ganolfan weinyddol Crai Altai, Dosbarth Ffederal Siberia. Fe'i lleolir ar lan Afon Ob. Poblogaeth: 612,401 (Cyfrifiad 2010).

250px|bawd|chwith|*Duma* (neuadd y ddinas) Barnaul

Mae'r ddinas yn gorwedd ar lan Afon Ob ar Wastadedd Gorllewin Siberia. Barnaul yw'r ddinas fawr agosaf i gadwyn Mynyddoedd Altai, i'r de. Fe'i lleolir yn weddol agos i'r ffin rhwng Rwsia a gwledydd Casachstan, Mongolia, a Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Cafodd ei sefydlu yn 1730.

Categori:Dinasoedd Crai Altai
Categori:Sefydliadau 1730
Afon Kamchatka

270px|bawd|Troeon ar Afon Kamchatka
bawd|270px|Afon Kamchatka

Llifa **Afon Kamchatka** (Rwseg: Камча́тка) ar gyfeiriad i'r dwyrain am 758&nbsp;km drwy Crai Kamchatka yn Nwyrain Pell Rwsia i gyfeiriad y Cefnfor Tawel. Ceir llawer o eog yn yr afon, gyda miliynau yn deor yn flynyddol; buont yn ffynhonnell bwyd bwysig i'r bobl Itelmen yn y gorffennol.

## Cyfeiriadau
Kamchatka
Afon Golygina

Afon yn Nwyrain Pell Rwsia yw **Afon Golygina** sy'n llifo drwy ran dde-orllewinol Gorynys Kamchatka, Crai Kamchatka. Mae'n aberu ym Môr Okhotsk. Yr Ewropeaid cyntaf i'w chyrraedd oedd criw o fforwyr dan arweiniaeth Vladimir Atlasov yn negawd olaf yr 17g.

## Cyfeiriadau
Golygina
Vladimir Atlasov

Fforwr o Rwsia oedd **Vladimir Vasilyevich Atlasov** neu **Otlasov** (Rwseg: Влади́мир Васи́льевич Атла́сов neu Отла́сов) (ganed yn Veliky Ustyug rhwng 1661 a 1664 – 1711). Roedd yn Cosac Siberiaidd ac fe'i cofir fel y Rwsiad cyntaf i fforio Gorynys Kamchatka (yn Crai Kamchatka, Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell). Enwir Ynys Atlasov, ynys fwlcanig ger arfordir deheuol Kamchatka, ar ei ôl.

Atlasov oedd yr Ewropeiad cyntaf i weld Afon Golygina yn ne Kamchatka. Cyn cyrraedd Kamchatka roedd wedi fforio yn nwyrain Siberia a Dwyrain Pell Rwsia a chyrhaedd Môr Okhotsk. Cafodd ei gyhuddo o drin ei griw o Cosaciaid yn arw; fe'i llofruddwyd yn ei gwsg yn 1711.

Categori:Crai Kamchatka
Categori:Fforwyr yr 17eg ganrif
Categori:Fforwyr y 18fed ganrif
Categori:Fforwyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau'r 1660au
Categori:Hanes Siberia
Categori:Marwolaethau 1711
Categori:Pobl o Oblast Vologda
Sandy Woodward

Swyddog yn y Llynges Frenhinol oedd y Llyngesydd Syr **John Forster "Sandy" Woodward** (1 Mai 1932 – 4 Awst 2013) a arweiniodd Tasglu 317.8 yn ystod Rhyfel y Falklands.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llyngeswyr y Llynges Frenhinol
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Penzance
Belokurikha

Tref yn Crai Altai, Rwsia, yw **Belokurikha** (Rwseg: Белоку́риха), a leolir ar lan Afon Bolshaya Belokurikha 250 cilometer (160 milltir) i'r de o Barnaul, canolfan weinyddol y *crai*. Poblogaeth: 14,661 (Cyfrifiad 2010).

Mae'n dre sba a sefydlwyd yn ail hanner y 19eg ganrif.

Categori:Aneddiadau Crai Altai
Musique concrète

bawd|Y *phonogène* cromatig

Math o gerddoriaeth electronig a gychwynwyd yn Ffrainc yn y 1950au gyda thapiau magnetig yw ***musique concrète*** (). Ailadroddwyd tameidiau o dapiau mewn cyfres o sain a oedd yn llai cyfyng na'r 8 nodyn a oedd yn bodoli ar y pryd, ac nid oedd ynghlwm i gyfyngiadau'r oes: cynghanedd, melodi, rhythm ayb. Math o *Musique concrète* yw'r gerddoriaeth a chwaraewyd fel rhan o gerddoriaeth *Dr Who*, a hynny cyn bodloaeth y syntheseinydd cerddorol. Ymhlith y ffynonellau sain roedd offerynnau cerddorol, llais dynol, syntheseinyddion neu sain o'r byd natur.

## Pierre Schaeffer a ''Studio d'Essai''
Ym 1945 cychwynodd y cyfansoddwr Pierre Schaeffer ei ymchwil i radioffoneg pan ymunodd gyda Jacques Copeau a'i ddilynwyr i sefydlu ''Studio d'Essai de la Radiodiffusion Nationale''. Roedd y stiwdio yn wreiddiol yn ganolfan chwyldroadol i'r symudiad i foderneiddio radio Ffrengig. Ym 1944 darlledwyd y gerddoriaeth cyntaf o'r math yma.

## Cymru
Mae'r record hir Salem gan Endaf Emlyn yn un o'r cyntaf i gynnwys cerddoriaeth electronig, sef y genre o gerddoriaeth a esblygwyd o *musique concrète*.

## Cyfansoddwyr nodedig eraill
* Michel Chion
* Hugh Le Caine
* Delia Derbyshire
* Francis Dhomont
* Tod Dockstader
* Denis Dufour
* Jean-Claude Éloy
* Jonty Harrison
* Otto Luening
* Robert Normandeau
* Eliane Radigue
* Denis Smalley
* Vladimir Ussachevsky
* Trevor Wishart
* Christian Zanesi
* Frank Zappa

## Gweler hefyd
*Cerddoriaeth electronig
*Pwer rhith (Saesneg: *fantom power*); gair a fathwyd gan Hywel William
*Cerdd goncrit: math o farddoniaeth fodern

## Cyfeiriadau
* Austin, Larry, and Denis Smalley (2000). "Sound Diffusion in Composition and Performance: An Interview with Denis Smalley". *Computer Music Journal* 24, rhif. 2  (Haf): 10–21.
* Battier, Marc (2007). "What the GRM Brought to Music: From Musique Concrète to Acousmatic Music". *Organised Sound* 12, rhif. 3 (Rhagfyr: Musique Concrète's 60th and GRM's 50th birthday—A Celebration): 189–02.

Categori:Cerddoriaeth Ffrainc
Categori:Cerddoriaeth electronig
Steve Aizlewood

Chwaraewr pêl-droed o Gymru oedd **Steve Aizlewood** (9 Hydref 1952 – 6 Awst 2013).

Fe'i ganwyd yng Nghasnewydd; brawd y pêl-droediwr Mark Aizlewood oedd ef.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Gasnewydd
Crwner (canwr)

Canwr sy'n canu baledi poblogaidd yw **crwner** (lluosog: crwneriaid neu crwners) neu **crwniwr** (lluosog: crwnwyr). Mae caneuon y crwner yn ysgafn ac yn sentimental, a mwmian canu neu sïoganu yw ei arddull.

## Crwneriaid enwog 
* Michael Bublé
* Nat King Cole
* Perry Como
* Bing Crosby
* Julio Iglesias
* Matt Monro

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion
Michael Bublé

Canwr o Ganada yw **Michael Steven Bublé** (/ˈbuːbleɪ/; ganwyd 9 Medi 1975). Crwner yw ef.

Fe'i ganwyd yn Burnaby, British Columbia, yn fab i Lewis Bublé, a'i wraig Amber (née Santagà).

## Albymau
* *BaBalu* (2001)
* *Dream* (2002)
* *Michael Bublé* (2003)
* ''It's Time* (2005)
* *Call Me Irresponsible* (2007)
* *Crazy Love* (2009)
* *Christmas* (2011)
* *To Be Loved'' (2013)

Categori:Cantorion o Ganada
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o British Columbia
Aleysk

Tref yn Crai Altai, Rwsia, yw **Aleysk** (Rwseg: Але́йск), a leolir ar lan Afon Aley (llednant i Afon Ob), 120 cilometer (75 milltir) i'r de-orllewin o Barnaul, canolfan weinyddol y *crai*. Poblogaeth Aleysk oedd 29,510 (Cyfrifiad 2010).

Categori:Aneddiadau Crai Altai
Biysk

Dinas yn Crai Altai, Rwsia, yw **Biysk** (Rwseg: Бийск), a leolir ar lan Afon Biya yn agos i'w chymer yn Afon Katun. Biysk yw ail ddinas fwyaf y *crai* ar ôl Barnaul, canolfan weinyddol y *crai*. Poblogaeth: 210,115 (Cyfrifiad 2010).
250px|bawd|chwith|Pont ar Afon Biya yn Biysk.

Cyfeirir at y ddinas fel "y porth i Fynyddoedd Altai" oherwydd ei lleoliad heb fod ymhell o'r mynyddoedd hynny yn Siberia. Mae Traffordd Chuysky yn cychwyn yn Biysk ac yn mynd wedyn drwy Weriniaeth Altai i'r ffin rhwng Rwsia a Mongolia.

Sefydlwyd caer ger y ddinas yn 1708-09, ar orchymyn Tsar Pedr Fawr. Daeth dinas Biysk yn ganolfan fasnachol o bwys rhanbarthol.

Ceir maes awyr yn gwasanaethu'r ddinas a'r ardal. Mae traffordd yn ei chysylltu â Novosibirsk.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Crai Altai
Categori:Sefydliadau 1709
Afon Biya

250px|bawd|Afon Biya

Afon yng Ngweriniaeth Altai a Crai Altai, Rwsia, yw **Afon Biya** (Rwseg: Бия). Mae'n un o'r ddwy lednant sy'n ffurfio Afon Ob wrth ymuno ag Afon Katun ger dinas Biysk. Hyd Afon Biya yw 301&nbsp;km gyda basn 37,000 km2. Mae'n tarddu yn Llyn Teletskoye. Mae'n agored i longau hyd at ddinas Biysk.

Biya
Biya
Crwner

Swyddog llywodraethol sy'n ymchwilio i achosion marwolaethau yw **crwner** (Lladin: *custos placitorum coronae*; Eingl-Normaneg: *corouner*). Mae crwner yn un o hen swyddi'r gyfraith gyffredin, ac mae'n parhau heddiw mewn nifer o wledydd. Gan amlaf bydd crwner yn gyfrifol am ymchwilio i farwolaethau annaturiol o fewn awdurdodaeth benodol.

## Y Deyrnas Unedig 
### Cymru a Lloegr 
[bawd|chwith|Mynedfa Llys y Crwner yn London Road Fire Station, [Manceinion.]]
Yng Nghymru a Lloegr mae crwner yn swydd farnwrol annibynnol. Rhaid i grwner fod yn gyfreithiwr neu'n feddyg, ac mewn rhai achosion, y ddau. Maent yn ymchwilio i farwolaethau treisgar neu annaturiol, marwolaethau sydyn am resymau anhysbys, a marwolaethau sydd wedi digwydd yn y carchar. Rhaid hysbysu'r crwner hefyd os na all meddyg teulu roi tystysgrif briodol ynghylch achos y farwolaeth, os digwyddodd y farwolaeth yn ystod llawdriniaeth, neu os afiechyd diwydiannol oedd i gyfrif am y farwolaeth.

### Yr Alban 
Ni cheir crwneriaid yn yr Alban. Y Procuradur Ffisgal sy'n archwilio marwolaethau arbennig, ac weithiau cynhelir ymchwiliad llys gerbron y Barnwr Sirol dan Ddeddf Damweiniau Marwol a Marwolaethau Sydyn (Yr Alban) 1976. Nid yw'r Barnwr Sirol yn arbenigwr mewn marwolaethau, ac felly mae'r swydd yn wahanol i swydd y crwner yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon.

### Gogledd Iwerddon 
Yng Ngogledd Iwerddon penodir cyfreithwyr neu fargyfreithwyr gan yr Arglwydd Ganghellor i fod yn grwneriaid.

## Gweriniaeth Iwerddon 
[bawd|Llys y Crwner, [Dulyn.]]
Rheolir swydd y crwner yng Ngweriniaeth Iwerddon gan Ddeddf Crwneriaid 1962. Os oes rhaid cynnal archwiliad post-mortem, bydd patholegydd yn gweithredu ar ran y crwner.

## Canada 
[bawd|chwith|Llys y Crwner, [Vancouver, British Columbia.]]
Penodir crwneriaid yng Nghanada trwy orchymyn gan Gyngor Gweithredol y dalaith neu'r diriogaeth. Mae crwneriaid neu archwilwyr meddygol yn archwilio rhwng 15% ac 20% o'r holl farwolaethau yng Nghanada.

## Unol Daleithiau America 
[bawd|Llythyr gan Siryf-Grwner [San Luis Obispo County, Califfornia, i gadarnhau bu farw L. Ron Hubbard o achosion naturiol (4 Tachwedd 1987).]]
Yn yr Unol Daleithiau, mae system o grwneriaid gan tua hanner o'r taleithiau. Yn y mwyafrif o awdurdodaethau mae'n swydd etholedig, ac yn aml bydd gan y crwner y grym i gyhoeddi gwarant i arestio personau gall wedi achosi marwolaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Galwedigaethau cyfreithiol
Categori:Galwedigaethau meddygol
Categori:Marwolaeth
Gwener Mal'ta

bawd|130px|Darlun o un o'r cerfluniau o Wener Mal'ta
Mae '''Gwener Mal'ta''' yn un o sawl cerflun bychan palaeolithig o fenywod, a ddarganfuwyd yn Mal'ta, ar Afon Angara, ger Llyn Baikal yn Oblast Irkutsk, Siberia, Rwsia.

## Disgrifiad
Mae'r cerfluniau bychain hyn - sy'n perthyn i ddosbarth arbennig o gerfluniau cynhanesyddol a adnabyddir fel cerfluniau Gwener - yn dyddio'n ôl tua 23,000 mlynedd. Cawsant eu cerfio o ifori mamoth.

Cafwyd hyd i tua 30 o gerfluniau bychain o fenywod o sawl ffurf yn Mal’ta. Mae'r amrywiaeth eang o ffurfiau, ynghyd â realaeth y cerfluniau, a'r amrywiaeth y manylion cerfiedig yn awgrymu'n gryf bodolaeth celf gynnar, er yn gyntefig. Cyn eu darganfod yn Mal’ta, dim ond yn Ewrop roedd cerfluniau Gwener fel hyn wedi eu darganfod. Wedi'u cerfio o ysgithrau (*tusks*) ifori mamoth, mae'r delweddau hyn yn arddangos arddulliau symbolig, sydd gan amlaf yn cynnwys gorbwysleisio'n fwriadol rhai elfennau o'r corff benywaidd, fel rheol y bronnau a'r ffolennau. Credir eu bod yn ymwneud â ffrwythlondeb.

## Cadwraeth
Mae'r cerfluniau hyn yn cael eu harddangos yn barhaol yn Amgueddfa'r Hermitage yn ninas St Petersburg, Rwsia.

## Gweler hefyd
*Gwener (duwies)

## Dolenni allanol
*Cerfluniau Mal'ta ar wefan Amgueddfa'r Hermitage

Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Cerfluniau
Categori:Cynhanes Rwsia
Categori:Hanes Siberia
Categori:Hen Oes y Cerrig
Categori:Oblast Irkutsk
Categori:Safleoedd archaeolegol Rwsia
Eilun matinée

Actor theatr a ffilm golygus sydd ganddo nifer o edmygwyr benywaidd yw '*eilun *matinée'''''. Daw'r term o berfformiadau'r prynhawn, sef y *matinées*. Defnyddiwyd y term yn gyntaf ym 1902, ac roedd y term yn boblogaidd ar gyfer sêr y sinema yn y 1930au a'r 1940au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actio
Categori:Enwogion
Categori:Geirfa ffilm
Categori:Geirfa'r theatr
Afon Zeya

250px|bawd|Lleoliad Afon Zeya

Afon yn Nwyrain Pell Rwsia yw **Afon Zeya** (Rwseg: Зе́я; Manchu: *Jingkiri bira*). Mae'n 1,242&nbsp;km o hyd ac mae'n un o lednentydd gogleddol Afon Amur. Mae'n tarddu ym mynyddoedd Tokiysky Stanovik, sy'n rhan o gadwyn Mynyddoedd Stanovoy.

Ar ôl llifo trwy Gronfa Zeya, mae'n llifo i Afon Amur ger Blagoveshchensk, prif ddinas Oblast Amur.

## Llednentydd
Dde:
*Afon Tok 
*Afon Mulmuga
*Afon Bryanta
*Afon Gilyuy
*Afon Urkan
Chwith:
*Afon Kupuri
*Afon Argi
*Afon Dep
*Afon Selemdzha
*Afon Tom

## Porthladdoedd
*Blagoveshchensk
*Svobodny
*Zeya

Zeya
Afon Dep

250px|bawd|Basn Afon Zeya; nodir afon Dep yn Rwseg: Деп.
Afon yn Oblast Amur, Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell, Rwsia, yw **Afon Dep** (Rwseg: Деп). Mae'n un o lednentydd chwith Afon Zeya, sydd yn ei thro yn llednant i Afon Amur. Ei hyd yw 348&nbsp;km ac arwynebedd ei basn yw 10.400&nbsp;km². Mae'n tarddu ym mynyddoedd gogledd-ddwyrain Oblast Amur ac yn llifo i gyfeiriad y de-orllewin, yn bennaf, i lifo i Afon Zeya.

## Cyfeiriadau 
Dep
Ogof Denisova

Lleolir **Ogof Denisova** (Rwseg: Денисова пещера, hefyd ***Ayu-Tash***) yng nghadwyn Bashelaksky ym Mynyddoedd Altai yn rhanbarth Crai Altai, Siberia, Rwsia. Mae'r ogof o ddiddordeb paleoarchaeolegol a phaleontolegol mawr. Darganfuwyd darnau esgyrn o'r *hominin Denisova*, y cyfeirir ati weithiau fel y "ddynes X" (oherwydd disgyniad ar ochr y fam y DNA mitochondrial), yn yr ogof, ynghyd ag artiffactau sy'n dyddio o tua 40,000 mlynedd yn ôl. Darganfuwyd olion Neanderthaliaid yn yr ogof yn ogystal â *homo sapiens* cynnar; ill dau'n byw yn yr un cyfnod. Canfuwyd dau ddant aelodau gwahanol o'r un boblogaeth ac yn ddiweddar canfuwyd dant arall a oedd yn cynnwys DNA, a olygai ei bod yn bosibl dyddio'r dant.

Lleolir yr ogof ger pentref bychan Chorny Anui (Rwseg: Чёрный Ануй) ym Mynyddoedd Altai ger y ffin rhwng Crai Altai a Gweriniaeth Altai, ar lan Afon Anui tua 150&nbsp;km i'r de o ddinas Barnaul. Ffurfwyd yr ogof o galchfaen Silwraidd ac mae'n cynnwys llawr gyda arwynebedd o 270 metr sgwar. Ceir siambr ganolog sy'n mesur 9 x 11 metr gyda siambrau ymylol hefyd.

Mae sedimentau'r ogof yn llawn o weddilion anifeiliaid, yn cynnwys rhai sydd wedi darfod. Cafwyd hyd i weddillion 27 rhywogaeth o anifeiliad mawr, yn cynnwys udfil a llewod ogof, a 39 rhywogaeth o famaliaid llai, yn ogystal â gweddillion ymlusgiaid, a 50 rhywogaeth o adar.

## *Hominin Denisova*
Mae *Hominin Denisova* yn rhywogaeth unigryw o fewn y genws *Homo*. Enwau arall ar y rhywogaeth hon yw **Homo sp. Altai** neu **Homo sapiens ssp. Denisova**.

bawd|dim|400px|Esblygiad a gwasgariad y Denisoviaid o'u cymharu gyda gwrpiau eraill
300px|bawd|dim|Twristiaid wrth y fynedfa i Ogof Denisova

## Cyfeiriadau
Categori:Altai
Categori:Cynhanes Rwsia
Categori:Daearyddiaeth Crai Altai
Categori:Hen Oes y Cerrig
Denisova
Categori:Hanes Siberia
Categori:Safleoedd archaeolegol Rwsia
Roy Thomas Davies

Esgob Llandaf rhwng 1985 a 1999 oedd **Roy Thomas Davies** (31 Ionawr 1934 – 7 Awst 2013). Mynychodd Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan gan dderbyn gradd BA yn 1955, ac yng Coleg yr Iesu, Rhydychen, ble cafodd BLitt yn 1959.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2013
Afon Anui

Afon yn Siberia, Rwsia, yw **Afon Anui** neu **Anuy** (Rwseg: река́ Ану́й). Mae'n llednant chwith 327&nbsp;km o Afon Ob sy'n tarddu ym Mynyddoedd Altai ac sy'n llifo trwy ranbarth Crai Altai a Gweriniaeth Altai i ymuno ag Afon Ob ger Biysk.

Ceir Ogof Denisova ar lan yr afon, sy'n un o'r cymharol ychydog o safleoedd yn y byd lle ceir tystiolaeth o bresenoldeb dyn Neanderthal.

Anui
Anui
Anui
Berdsk

250px|bawd|chwith|Eglwys Gadeiriol newydd Berdsk (codwyd yn 2004).

Tref yn Oblast Novosibirsk, Rwsia, yw **Berdsk** (Rwseg: Бердск), a leolir ger dinas Novosibirsk ar lan Afon Berd. Poblogaeth: 97,296 (Cyfrifiad 2010).

Sefydlwyd Berdsk yn 1716 ac mae'n dref yn swyddogol ers 1944.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol Berdsk 

Categori:Aneddiadau Oblast Novosibirsk
Categori:Sefydliadau 1716
Rostov-ar-Ddon

Dinas a phorthladd yn ne Rwsia yw **Rostov-ar-Ddon** (Rwseg: Росто́в-на-Дону́, *Rostov-na-Donu*), sy'n ganolfan weinyddol Oblast Rostov a'r Dosbarth Ffederal Deheuol. Fe'i lleolir ar Afon Don, 32 cilometer (20 milltir) o Fôr Azov. Poblogaeth: 1,089,261 (cyfrifiad 2010).

Mae hanes y ddinas yn cychwyn yn 1749 pan sefydlwyd tolldy yno. Mae'n ddinas ers 1796.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Oblast Rostov
Categori:Sefydliadau 1749
Kamensk-Shakhtinski

Tref yn Oblast Rostov, Rwsia, yw **Kamensk-Shakhtinski** (Rwseg: Ка́менск-Ша́хтинский), a leolir ar Afon Seversky Donets. Poblogaeth: 95,296 (Cyfrifiad 2010).

Cafodd ei sefydlu gan y Cosaciaid yn yr 17g.

Categori:Aneddiadau Oblast Rostov
Perm

:*Erthygl am y ddinas yw hon: gweler hefyd Perm (gwahaniaethu).*

Dinas yn Crai Perm, Rwsia, yw **Perm** (Rwseg: Пермь; Komi-Permyak: Перем, *Perem*; Komi: Перым, *Perym*) sy'n ganolfan weinyddol y crai (*krai*) ac a leolir ar Afon Kama yn rhan Ewropeaidd Rwsia ger Mynyddoedd yr Wral. O 1940 hyd 1957 ei henw oedd ***Molotov*** (Rwseg: Мо́лотов), ar ôl Vyacheslav Molotov. Poblogaeth: 991,162 (Cyfrifiad 2010).

Roedd pentref ar y safle yn yr 17g. Cafodd statws tref yn 1723.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Crai Perm
Categori:Sefydliadau 1723
Afon Berd

Afon yn Siberia, Rwsia, yw **Afon Berd** (Rwseg: Бердь), sy'n llednant dde i Afon Ob. Mae'n llifo yn Oblast Novosibirsk a Crai Altai, Dosbarth Ffederal Siberia.

Mae'n tarddu ar lethrau gorllewinol crib Salair ym Mynyddoedd Altai, gan lifo am 30&nbsp;km ar dir Crai Altai a'r gweddill yn Oblast Novosibirsk. Ger Novosibirsk mae'n llifo i gronfa ddŵr fawr sy'n cynnwys 40&nbsp;km o'r afon.

Hyd erbyn hyn: 363&nbsp;km (416&nbsp;km yn wreiddiol).
Arwynebedd basn: 8,740&nbsp;km sgwar.

Ceir dwy ddinas ar yr afon:
* Berdsk (Бердск)
* Iskitim (Искитим)

Berd
Berd
Berd
Achinsk

Dinas yn Crai Krasnoyarsk, Rwsia yw **Achinsk** (Rwseg: А́чинск), a leolir ar lan dde Afon Chulym (llednant Afon Ob) ac ar y Rheilffordd Traws-Siberia, 184 cilometer (114 milltir) i'r gorllewin o ddinas Krasnoyarsk. Poblogaeth: 109,155 (Cyfrifiad 2010).

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Crai Krasnoyarsk
Categori:Sefydliadau 1682
Barbara Mertz

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Barbara Mertz** (29 Medi 1927 – 8 Awst 2013), a ysgrifennodd dan yr enwau **Elizabeth Peters** a **Barbara Michaels**. Fe'i ganed yn Canton, Illinois.

## Llyfryddiaeth
### Cyfres Amelia Peabody
# 
# 
#  
#  .
#  
#  
#  
#  
#  
#  
#  
#  
#  
#  
#  
# 
#  
#  
# 

### Cyfres Vicky Bliss
#*Borrower of the Night* (1973)
#*Street of the Five Moons* (1978)
#*Silhouette in Scarlet* (1983)
#*Trojan Gold* (1987)
#*Night Train to Memphis* (1994)
#*The Laughter of Dead Kings* (2008)

### Cyfres Jacqueline Kirby
#*The Seventh Sinner* (1972)
#*Murders of Richard III* (1974)
#*Die for Love* (1984)
#*Naked Once More* (1989)

### Eraill
*''The Jackal's Head* (1968)
**The Dead Sea Cipher* (1970)
**The Night of Four Hundred Rabbits* (1971)
**Legend in Green Velvet* (1976)
**Devil-May-Care* (1977)
**Summer of the Dragon* (1979)
**The Love Talker* (1980)
**The Copenhagen Connection'' (1982)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Illinois
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Carrossel

Drama deledu o fath *telenovela* yw ***Carrossel*** wedi'i gwneud ym Mrasil. Cynhyrchwyd y rhaglen gan SBT a chafodd ei rhyddhau ar 21 Mai 2012. Ail-bobiad ydy hi o delenoval o'r un enw o Fecsico.

Mae'n dilyn hynt a helynt athrawes ifanc a'i disgyblion yn ysgol *Escola Mundial*.

## Cast 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2012
Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu SBT
Peter Mansfield

Ffisegydd o Loegr oedd Syr **Peter Mansfield** (9 Hydref 1933 - 8 Chwefror 2017) a gyd-enillodd Wobr Nobel am Ffisioleg neu Feddygaeth gyda Paul Lauterbur yn 2003 "am eu darganfyddiadau parthed delweddu cyseiniant magnetig" (MRI).

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o Lundain
Pan Cymru

Prosiect ar y cyd rhwng Prifysgol Aberystwyth a chwmni teledu Telesgop ydy **Pan Cymru** a sefydlwyd ym mis Hydref 2012 er mwyn hybu cerddoriaeth draddodiadol. Cefnogir y prosiect gan Gronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop a Llywodraeth Cymru.

Gyda ymweliad gŵyl Womex â Chaerdydd yn 2013 mae'r brosiect yn ceisio adlewyrchu'r twf mewn cerddoriaeth werin gyfoes  drwy ei hyrwyddo ar rwydweithiau cymdeithasol megis You Tube a blogiau. Yn ogystal â hyn mae enwogion yn y maes gwerin megis y Dr Meredydd Evans a Bethan Bryn wedi cyfrannu'n helaeth at wefan Ŵyl Gerdd Dant 2013 ym Mhafiliwn Pontrhydfendigaid.

Mae sylfaenwr y prosiect Pan Cymru, sef Wyn Williams, wedi sefydlu cwmni aml-gyfryngol ei hun sef Dai Lingual, ac mi oedd yn un o Gyfeillion Y Cymro a ail-lansiodd papur newydd *Y Cymro* yn 2018.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Pan Cymru

Categori:Cerdd Dant
Categori:Prifysgol Aberystwyth
Categori:Sefydliadau 2012
Krasnoyarsk

250px|bawd|Baner Krasnoyarsk.
250px|bawd|Krasnoyarsk

Dinas yn Siberia, Rwsia, yw **Krasnoyarsk** (Rwseg: Красноярск), sy'n ganolfan weinyddol Crai Krasnoyarsk, Dosbarth Ffederal Siberia, ac a leolir ar lan Afon Yenisei. Krasnoyarsk yw'r dryded ddinas fwyaf yn Siberia ar ôl Novosibirsk ac Omsk, gyda phoblogaeth o 973,826 (Cyfrifiad 2010).

Mae Krasnoyarsk yn gyffordd bwysig ar y Rheilffordd Traws-Siberia ac yn un 'r cynhyrchwyr aliwminiwm mwyaf yn Rwsia. Mae'r ddinas yn adnabyddus am ei golygfeydd naturiol; ym marn y dramodydd Anton Chekhov, Krasnoyarsk oedd "y ddinas harddaf yn Siberia."

## Meteoryn
Yn dilyn ei darganfyddiad yn yr ardal, mae hefyd meteoryn o'r enw Krasnoyarsk yn adnabyddus, nid yn unig am ei faint, ond hefyd am fod y meteoryn palasit cyntaf erioed i'w ganfod, nôl ym 1749. Mae darn o'r meteoryn yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Crai Krasnoyarsk
Categori:Sefydliadau 1628
Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

bawd|Eirlys Gruffydd Evans, Cadeirydd y gymdeithas.
Sefydlwyd **Cymdeithas Ffynhonnau Cymru** yn 1996, gyda'r nod o 'warchod ffynhonnau Cymru sydd â thraddodiadau'n perthyn iddynt neu sydd o bensaernïaeth diddorol'. Maent yn cyhoeddi cylchlythyr (neu cylchgrawn) *Llygad y Ffynnon* ddwywaith y flwyddyn; y golygydd ydy Howard Huws. Y Llywydd yw'r Dr Robin Gwyndaf a'r Cadeirydd yw Eirlys Gruffydd Evans, Ysgrifennydd Howard Huws, ar Trysorydd yw Gwyn Edwards.

Dosberthir y Ffynhonnau i'r hen siroedd, gyda thudalen i bob ffynnon yn ei disgrifio e.e. ceir 36 ffynnon yn yr adran "Sir Gaernarfon".

## Cyfeiriadau
Ffynhonnau Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Ffynhonnau Cymru
Categori:Hanes Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1996
Cranston, Rhode Island

Dinas yn Providence County yn nhalaith Rhode Island, Unol Daleithiau America, yw **Cranston**. Mae gan Cranston boblogaeth o 80,387. ac mae ei harwynebedd yn 77.5&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1754.

## Enwogion 
* Robert Aldrich (1918-1983), cyfarwyddwr ffilm

## Gefeilldrefi Cranston 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Cranston 

Categori:Dinasoedd Providence County, Rhode Island
Morol

Sefydliad astudiaethau hanes morwrol Cymru yw **Morol**, a sefydlwyd yn 2005. Ymhlith ei hamcanion mae: hybu diddordeb yn hanes morwrol Cymru, hybu ymchwil mewn hanes morwrol yng Nghymru a chefnogi achub a chadw ffynonellau sy’n ymwneud â phob agwedd ar hanes morwrol Cymru a’i phobl. Maent yn argraffu monograffau, erthyglau, traethodau, llyfryddiaethau, dogfennau gwreiddiol, adroddiadau cynadleddau ar amryw agweddau ar hanes morwrol Cymru.

Y Llywydd Anrhydeddus cyntaf oedd John Geraint Jenkins (1929-2009) a'r Noddwr presennol yw Dafydd Elis Thomas a'r Cadeirydd ydw  Dr. Mark D. Matthews, Abertawe. Cyhoeddant hefyd Ddarlith Goffa Aled Eames bob dwy flynedd.

## Cyhoeddiadau
*Terry Davies, *Borth: A Maritime History* (Gwasg Carreg Gwalch, 2009) ISBN 9781845241537
*Aled Eames, *Ships and Seamen of Anglesey 1558-1918: Studies in Local and Maritime History* (Gwasg Carreg Gwalch) ISBN 9781845273521
*Aled Eames, Emrys Hughes ac John Alexander, *Porthmadog Ships* (Gwasg Carreg Gwalch, 2009) ISBN 9781845271411
*Robin Evans, *Ffarwel i’r Grassholm Gribog: Moelfre a’r Môr* (Gwasg Carreg Gwalch, 2009) ISBN 9781845272456
*Robin Evans, *Merched y Môr* (Gwasg Carreg Gwalch, 2013) ISBN 9781845274528  £12
*Robin Evans (gol.), ''Pysgotwyr Cymru a'r Môr* (Gwasg Carreg Gwalch, 2011) ISBN 9781845273293  £12
*Bryan D. Hope, *A Commodious Yard: The Story of William Thomas & Sons, Shipbuilders of Amlwch* (Gwasg Carreg Gwalch, 2005), 9781845270216
*J. Geraint Jenkins, *Traddodiad y Môr* (Gwasg Carreg Gwalch, 2004) ISBN 9780863819322
*J Geraint Jenkins, *Welsh Ships and Sailing Men* (Gwasg Carreg Gwalch, 2006) ISBN 0-86381-962-1
*David Thomas, *Hen Longau Sir Gaernarfon* (Gwasg Carreg Gwalch, 2007) ISBN 1-84527-076-2

ac ar y gweill:
*Robin Evans, *Moelfre: Maritime Village*
*R. Evans (gol.), *Welsh Fishing Ports: A Miscellany*
*Ken Lloyd Gruffydd, *Maritime Wales in the Middle Ages''

## Darlith Goffa
Hyd yma cafwyn tair darlith:
1. Darlith Goffa Aled Eames 2005: Dr David Jenkins, "Llafurwyr y Môr"

2. Darlith Goffa Aled Eames 2007: Dr Adrian Jarvis, "Perthynas gymhleth: Gogledd Cymru, Lerpwl a’r Môr"

3. Darlith Goffa Aled Eames 2009: Twm Elias, "Smyglwyr Cymru"

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Sefydliadau Cymru
Minusinsk

250px|bawd|Baner Minusinsk
250px|bawd|*Steppe Minusinsk* gan Vasily Surikov

Tref hanesyddol yn Crai Krasnoyarsk, Rwsia, yw **Minusinsk** (Rwseg: Минуси́нск), a leolir ar gymer (*insk*) Afon Minusa yn Afon Yenisei yn ne Siberia. Poblogaeth: 71,170 (Cyfrifiad 2010).

## Archaeoleg
Gorwedd Minusinsk yng nghanol Pant Minusinsk, sy'n ardal o ddiddordeb archaeolegol mawr a gysylltir a diwylliannau cynhanesyddol Afanasevo, Tashtyk, a Tagar - i gyd yn cael eu henwi ar ôl pentrefi ger Minusinsk.

## Hanes
Sefydlwyd ***Minyusinskoye*** (Минюсинское) yn y cyfnod 1739-40 ar gymer Afon Minusa yn Afon Yenisei. Newidiodd yr enw i ***Minusinskoye*** (Минусинское) yn 1810.

Erbyn 1822, roedd Minusinsk wedi datblygu yn ganolfan ffermio a masnach ranbarthol a chafodd statws tref. Yn ystod y 19g daeth yn ganolfan ddiwyllianol i ardal eang o'i chwmpas. Agorodd Amgueddfa Hanes Natur Martyanov yno yn 1877. Mae'n dal yn agored ac yn weithgar heddiw. Denai'r dref a'r ardal artistiaid Rwsiaidd hefyd, er enghraifft y paentiwr Vasily Surikov.

Yn nes ymlaen, daeth y dref a'i hamgueddfa yn noddfa ymenyddol i weithredwyr gwleidyddol a chwyldroadwyr a alltudwyd o Rwsia Ewropeaidd yn y 1880au. Arferai Vladimir Lenin ymweld â Minusinsk yn rheolaidd pan oedd mewn alltudiaeth wleidyddol ym mhentref cyfagos Shushenskoye o 1897 hyd 1900.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y dref 

Categori:Aneddiadau Crai Krasnoyarsk
Categori:Sefydliadau 1739
Providence, Rhode Island

**Providence** yw prifddinas a dinas fwyaf talaith Rhode Island, Unol Daleithiau. Mae gan Providence boblogaeth o 182,911. ac mae ei harwynebedd yn 66&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1636.

## Enwogion 
*Elisha Jenkins (1772–1849), gwleidydd 
*Nelson Eddy (1901-1961), canwr ac actor
*David Hedison (g. 1927), actor
*Spalding Gray (1941–2004), actor

## Gefeilldrefi Providence 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Providence


Categori:Dinasoedd Providence County, Rhode Island
Warwick, Rhode Island

Dinas yn nhalaith Rhode Island, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Kent County, yw **Warwick**. Mae gan Warwick boblogaeth o 82,672. ac mae ei harwynebedd yn 128.52&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1642.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Maes awyren T. F. Green
*Neuadd y ddinas

## Enwogion
*Walt Mossberg (g. 1947), newyddiadurwr
*John Belluso (1969–2006), dramodydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Warwick

Categori:Dinasoedd Kent County, Rhode Island
Afon Podkamennaya Tunguska

250px|bawd|Map o fasn Afon Yenisei yn dangos lleoliad Afon Tunguska Garregog

Afon yn Siberia, Rwsia yw **Afon Podkamennaya Tunguska** (Rwseg: Подкаменная Тунгуска, sef 'Tunguska-dan-y-cerrig', hefyd 'Tunguska Ganol' neu 'Tunguska Garregog') sy'n llifo yn rhanbarth Crai Krasnoyarsk, Dosbarth Ffederal Siberia; mae'n un o lednentydd dwyreiniol Afon Yenisei a'i hyd yw 1,160 milltir (1,870&nbsp;km). Basn: 240,000&nbsp;km² (92,664&nbsp;mi²).

Mor gynnar â 1610, roedd Rwsiaid o Mangazeya wedi teithio heibio i gymmer Afon Tunguska Garregog yn Afon Yenisei; erbyn y 1620au roedd Cosaciaid Mangazeya a helwyr wedi mynd i fyny'r afon yn ceisio croen a ffwr anifeiliaid gan y clanau Tungus. Digwyddodd 'Ffrwydriad Tunguska' Mehefin 1908 ger yr afon hon, tua 8&nbsp;km (5.0 milltir) i'r de o Llyn Cheko.

## Gweler hefyd 
*Afon Tunguska Isaf

## Cyfeiriadau 
Podkamennaya Tunguska
Bogotol

Tref yn Crai Krasnoyarsk, Rwsia yw **Bogotol** (Rwseg: Богото́л), a leolir 6&nbsp;km o lan Afon Chulym (llednant Afon Ob) ar y Rheilffordd Traws-Siberia, a 252 cilometer (157 milltir) i'r gorllewin o ddinas Krasnoyarsk. Poblogaeth: 109,155 (Cyfrifiad 2010).
250px|bawd|chwith|Gorsaf trenau Bogotol.

Cafodd ei sefydlu yn 1893 wrth i'r Rheilffordd Traws-Siberia gael ei hadeiladu.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Aneddiadau Crai Krasnoyarsk
Categori:Sefydliadau 1893
Newport, Rhode Island

Dinas yn nhalaith Rhode Island, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Newport County, yw **Newport**. Mae gan Newportt boblogaeth o 24,672. ac mae ei harwynebedd yn 29.5&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1639.

## Enwogion 
* Van Johnson (1916-2008), actor
* Mena Suvari (1979), actor

## Gefeilldrefi Newport 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Newport

Categori:Dinasoedd Newport County, Rhode Island