open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nordkapp

Ardal (*kommune*) yn nhalaith Finnmark yng ngogledd Norwy yw **Nordkapp** neu **Penrhyn y Gogledd** (Norwyeg *Nordkapp* neu *Nordkapp kommune*, Saami *Davvinjárga* neu *Davvinjárgga gielda*). Mae'r ardal yn cynnwys ynys Magerøya, ynghyd â rhannau o'r tir mawr i'r dwyrain ac i'r gorllewin o fjørd Porsangen. Honningsvåg, pentref pysgota yn ne-ddwyrain ynys Magerøya, yw'r prif dreflan. Pentrefi eraill yw Nordvågen, Kamøyvær, Skarsvåg a Gjesvær. Man enwoca'r ardal yw Nordkapp ei hun, penrhyn y gogledd, craig 307m yng ngogledd Magerøya.

Mae man mwyaf gogleddol Ewrop (heblaw am ynysoedd Arctig Norwy a Rwsia) yn gorwedd o fewn Nordkapp, yn Knivskjellodden. Mae hyn yn denu twristiaid i'r ardal — mae rhyw 200,000 yn ymweld bob blwyddyn.

Daeth y lle'n enwog pan hwyliodd y fforiwr Saesneg Richard Chancellor heibio iddo ar ei fordaith i ddarganfod ffordd ogleddol i Rwsia yn 1553. Daw'r enw o drosiad Norwyeg o'r Saesneg *North Cape* 'Penrhyn y Gogledd'. *Knyskanes* oedd yr enw Hen Norseg amdano. Enw gwreiddiol yr ardal (*kommune*) oedd Kjelvik, ar ôl pentref pysgota o'r un enw. Distrywiwyd y pentref gan luoedd Almaenig yn 1944, a chafodd ef mo'i ailadeiladu wedyn. Newidiwyd enw'r ardal i Nordkapp yn 1950.

350px|bawd|canol|Nordkapp

Categori:Daearyddiaeth Norwy
Dún Laoghaire

Tref ar arfordir dwyreiniol Iwerddon yw **Dún Laoghaire**. Saif tua 12&nbsp;km i'r de o'r brifddinas, Dulyn. Mae hi'n rhan o sir hanesyddol Swydd Dulyn. Erbyn hyn mae'n ganolfan weinyddol i sir weinyddol newydd Dún Laoghaire-Ráth an Dúin (Dun Laoghaire-Rathdown).

Mae'r enw yn golygu "caer Laoghaire". Roedd Laoghaire yn *ard-rí* (brenin uchel) ar Iwerddon yn y 5g. Ef oedd wedi caniatáu i Sant Padrig deithio drwy'r wlad a lledu Cristionogaeth.

Yn y 19g, pan oedd Lloegr yn rheoli Iwerddon, "Kingstown" oedd enw Dún Laoghaire yn Saesneg, ond ni ddefnyddir yr enw hwnnw ers i'r Weriniaeth ennill hunanlywodraeth. Mae Dún Laoghaire yn un o'r ychydig o drefi yn Iwerddon y defnyddir dim ond ei henw Gwyddeleg ar ei chyfer.

O'i phorthladd prysur mae llongau fferi yn hwylio i Gaergybi i gysylltu Iwerddon â Chymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Dulyn
Mynydd Herschel

Mynydd 3335m o uchder yn yr Antarctig yw **Mynydd Herschel**. Saif 2.6&nbsp;km (1.6 milltir) i'r gogledd-ddwyrain o Fynydd Peacock ger pen Rhewlif Ironside, ym Mynyddoedd Admiralty, un o is-gadwyni'r Mynyddoedd Trawsantarctig, yn Nhir Victoria, yr Antarctig.

Darganfuwyd y mynydd yn 1841 gan Syr James Clark Ross, a'i enwodd ar ôl y seryddwr enwog Syr John F. W. Herschel, mab Syr William Herschel.

Herschel
Llaniestyn, Gwynedd

:''Am y pentref o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Llaniestyn, Ynys Môn.''

Pentref yn Llŷn yw **Llaniestyn** (), a leolir 8 milltir i'r gorllewin o Bwllheli, Gwynedd. Mae Llaniestyn yn blwyf eglwysig hefyd.

Mae'r pentref yn gorwedd yng ngodre Carn Fadryn mewn dyffryn cysgodol. Rhai blynyddoedd yn ôl sefydlodd y pentrefwyr ardd gymunedol. Mae croeso i unrhyw un droi i mewn, eistedd a gwerthfawrogi harddwch y bywyd gwyllt o gwmpas, gwrando ar gân yr adar ac ymlacio yn y llonyddwch. Mae'n safle ddelfrydol i gerddwyr gymeryd hoe a chael picnic ar eu taith o gwmpas Llŷn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eglwys Sant Iestyn
Mae eglwys y plwyf yn hen a diddorol. Mae corff yr eglwys a'i siansel yn dyddio o'r 13g. Ceir ynddi nifer o ffenestri lanset cynnar, rhai ohonynt yn dyddio o'r 12g, oes Owain Gwynedd.

Yn y pen gorllewinol ceir oriel i gerddorion o ddechrau'r 19g. Mae'r bedyddfaen gwyngalchog yn dyddio o'r 16g. Yn ogystal mae nifer o gofebion o'r 18g yn yr eglwys.

Arferid claddu tlodion yr ardal yn yr ochr ddeheuol ar y llaw dde wrth fynd drwy'r giat gyda'r wal derfyn efo Ty'n Llan. Ychydig iawn o olion y beddau sydd i'w gweld heddiw. (pauper's graves)

## Enwogion 
* John Henry Hughes (Ieuan o Leyn), bardd a gweinidog

## Cyfeiriadau
Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Lyndon B. Johnson

36ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1963 i 1969, oedd **Lyndon Baines Johnson** (27 Awst 1908 – 22 Ionawr 1973).

Fe'i ganwyd yn Stonewall, Texas, yn fab i Samuel Ealy Johnson Jr. (1877–1937) a'i wraig Rebekah Baines (1881–1958).

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl Rhyfel Fietnam
Thermodynameg

Cangen o ffiseg ydyw **Thermodynameg** (''Groeg:δυναμις, dynamis, sy'n golygu "pŵer"'') sy'n ymwneud â gwres a thymheredd a'u perthynas i ynni a gwaith. Mae'n diffinio newidiadau macrosgopig megis egni mewnol, entropi a gwasgedd, sy'n disgrifio corff o fater neu ymbelydredd. Mae thermodynameg yn nodi fod y newidiadau hyn yn cael eu rheoli gan gyfyngiadau cyffredinol, a bod y cyfyngiadau hyn yn wir am bob mater. Mynegir y cyfyngiadau hyn gan bedair rheol euraidd thermodynameg. Does a wnelo thyrmodynameg ddim iot ag ymddygiad microsgopig mân bethau megis moleciwlau, ond yn hytrach mae'n canolbwyntio ar ymddygiad y corff cyfan. Mae'n astudiaeth o'r trawsnewidiad o egni gwres i ffurfiau gwahanol o egni (yn enwedig ffurfiau mecanyddol, cemegol, ac ynni trydanol).

Mae canlyniadau sylfaenol thermodynameg yn ddibynnol ar fodolaeth elfennau delfrydol o ecwilibriwm thermodynamig. Caiff y deddfau eu diffinio a'u harddangos drwy fecaneg ystadegol, yn nhermau cyfansoddion (neu'r rhannau bach)  microsgopig.

Gellir cymhwyso thermodynameg i sawl pwnc gwyddonol a pheirianyddol, yn enwedig: cemeg, cemeg perianyddol, a pheirianneg mecanyddol.

## Hanes
Yn hanesyddol, roedd astudiaethau thermodynameg yn ceisio cynyddu effeithlonrwydd y tren stêm cynnar.


Categori:Cemeg ffisegol
Categori:Ffiseg glasurol
Bywnans Ke

[220px|bawd|[Bewnans Ke (golygiad)|Cyfrol 2007 mewn Cernyweg Diwygiedig Unedig gan yr Athro Nicholas Williams a Graham Thomas.]]
Mae **Bywnans Ke** (neu **Bewnans Ke**) yn ddrama fucheddol gynnar yn yr iaith Gernyweg a ysgrifennwyd tua 1500.

Mae'r llawysgrif hynod yn enghraifft brin o ddrama mewn Cernyweg Canol sy'n adrodd hanes gwrthdaro rhwng Sant Ke (Cai yn Gymraeg), nawddsant plwyf Kea yng Nghernyw, a Teudur, teyrn lleol. Yn ogystal mae darn hir o'r llawysgrif yn ymwneud â'r Brenin Arthur, godineb y Frenhines Gwenhwyfar â nai Arthur, Medrod, a brwydr Arthur â Medrod.

Mae'r ddrama yn gyfraniad pwysig i iaith a llenyddiaeth Cernyweg Canol yn ogystal â bwrw golwg ar gwlt Sant Cai yng Nghernyw.

Cyhoeddwyd dwy fersiwn o'r ddrama bwysig hon. Y naill gan Dr Ken George ar ran Bwrdd yr Iaith Gernyweg yn 2006 yn dilyn orgraff *Kernewek Kemmyn* (Cernyweg Cyffredin) a'r llall yn 2007 gan Wasg Prifysgol Caerwysg (Exeter) a Llyfrgell Genedlaethol Cymru gan yr Athro Nicholas Williams (sefydlydd orgraff Cernyweg Diwygiedig Unedig, *United Revised Cornish*) a Graham Thomas.

Mae Bewnans Ke (yn yr orgraff CDU) neu Bywnans Ke (Kernewek Kemmyn) yn ddrama bwysig i'r iaith Gernyweg ac yn un o ddwy ddrama Gernyweg Canol sydd yn rhan o gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Y llall yw Beunans Mesiarek.

Canfuwyd Bewnans Ke yn rhan o gasgliad y diweddar Athro Emeritws J. E. Caerwyn Williams yn 2000. Mae'r ddrama yn ychwanegiad bwysig i gorff yr iaith Gernyweg yn ogystal ag i lenyddiaeth yr iaith.

## Gweler hefyd
* Bewnans Ke: fersiwn 2007 gan yr Athro Nicholas Williams a Graham Thomas

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
bawd|Bywnans Ke, Llyfrgell Genedlaethol Cymru MS 23849D f. 1r
* Hanes a Chynnwys Bywnans Ke (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
* Llawysgrif Bewnans Ke yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Llawysgrif Beunans Mesiarek yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenyddiaeth Gernyweg
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif
Categori:Dramâu Cernyweg
Cytundeb yr Antarctig

300px|bawd|Antarctica (delwedd lloeren)
Mae **Cytundeb yr Antarctig** yn gytundeb rhyngwladol sy'n gosod allan hawliau a chyfrifoldebau y ddeuddeg gwlad sydd â thiriogaeth ar y cyfandir.

Agorwyd y prif gytundeb ar 1 Rhagfyr 1961 a daeth i rym ar 23 Mehefin 1961. Y llofnodwyr gwreiddiol oedd y 12 gwlad a oedd yn weithgar yn yr Antarctig yn ystod 1957–1958 ac yn barod i dderbyn gwahoddiad gan Unol Daleithiau America i gymryd rhan yn y trafodaethau. Y gwledydd hynny oedd yr Ariannin, Awstralia, Gwlad Belg, Tsile, De Affrica, y Deyrnas Unedig Ffrainc, Japan, Seland Newydd, Norwy, yr hen USSR, a'r Unol Daleithiau.

## Dolenni allanol 
*  70South: Gwybodaeth am y cytundeb 
*  Ysgrifenyddiaeth Cytundeb yr Antarctig
*  Testun llawn Cytundeb yr Antarctig 
*  Swyddfa Rhaglenni Pegynnol y National Science Foundation 
*  Rhestr holl Gyfarfodydd Ymgynghorol Cytundeb yr Antarctig 

Categori:Yr Antarctig
Antarctig
Antarctig
Pangaea

bawd|310px|Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.
lang=cy|250px|bawd|Map o Pangaea

**Pangaea** neu **Pangea** (o Παγγαία, Hen Roeg am 'cyfanfyd' neu 'byd cyfan') yw'r enw a roddir ar yr uwchgyfandir y credir iddo fodoli yn ystod y cyfnodau Paleosoïg a Mesosoïg, cyn i broses tectoneg platiau wahanu'r cyfandiroedd cyfansoddol i'w dosbarthiad presennol. Ymddengys mai'r Almaenwr Alfred Wegener, prif ddamcaniaethydd damcaniaeth llifo cyfandirol, a ddefnyddiodd yr enw am y tro cyntaf, yn 1920.

Yn strwythurol, credir mai ehangdir anferth ag iddi siâp cryman a ymledodd dros y Gyhydedd oedd Pangaea. Enwir y dyfroedd y credir iddynt fod yn amgaeëdig yn y gryman honno Môr Tethys. Oherwydd maint anferth Pangaea, ymddengys mai sych iawn oedd ei ardaloedd mewnol oherwydd diffyg glaw. Yn ddamcaniaethol, byddai'r uwchgyfandir mawr hwnnw yn galluogi anifeiliad y tir i fudo heb rwystr yr holl ffordd o Begwn y De i Begwn y Gogledd.

Gelwir y cefnfor anferth a amgylchynnai uwchgyfandir Pangaea ar un adeg yn Banthalassa.

Credir i Bangaea dorri i fyny tua 180 miliwn o flynyddoedd yn ôl (mya) yn ystod y cyfnod Jwrasig, yn gyntaf yn ddau uwchgyfandir (Gondwana i'r de a Laurasia i'r gogledd), ac yna yn gyfandiroedd yn yr ystyr sy'n gyfarwydd i ni heddiw.

## Gweler hefyd
*Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana a Lawrasia.
*Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Arolwg USGS 
* Fideo am symudiadau Pangea 
* "PANGAEA" Cronfa data er anrhydedd i Alfred Wegener
* Labordy ym Mhrydain sy'n astudio Pangaea

Categori:Cyfandiroedd hanesyddol
Categori:Uwchgyfandiroedd
Pannotia

250px|bawd|Y ddaear 550 miliwn o flynyddoedd yn ôl
Mae **Pannotia**, a ddisgrifiwyd am y tro cyntaf gan Ian W. D. Dalziel yn 1997, yn uwchgyfandir damcaniaethol a fodolai o gyfnod yr orogeni Pan-Affricanaidd 600 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd ddiwedd y cyfnod Cyn-gambriaidd 540 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Fe'i gelwir hefyd yr **uwchgyfandir Vendiaidd**.

Tua 750 miliwn o fynyddoedd yn ôl, torrodd yr uwchgyfandir blaenorol Rodinia i fyny'n dri chyfandir:

* Protolawrasia (Torrodd Protolaurasia i ffwrdd i ailffurfio ymhen amser yn Lawrasia)
* Craton cyfandirol Congo.
* Protogondwana (Gondwana cyfan ac eithrio craton Congo ac Atlantica)

Cylchdroes Protolawrasia i'r de i gyfeiriad Pegwn y De. Cylchdroes Protogondwana wrthglocweddol. Ymddangosodd craton Congo rhwng Protogondwana a Protolawrasia tua 600 miliwn o flynyddoedd yn ôl gan ffurfio Pannotia. Gan fod cymaint o iâ o gwmpas y pegynnau, mae'r dystiolaeth yn awgrymu y ceid mwy o rewlifoedd yn y cyfnod hwnnw nag yn ystod unrhyw gyfnod arall yn hanes daearegol y ddaear.

Byr fu parhad Pannotia. Gwrthdrawiadau braidd-gyffyrddol oedd y rhai a ffurfiasant Pannotia, ac eisoes roedd egin-gyfandiroedd Pannotia yn dechrau rifftio. O fewn 60 miliwn o flynyddoedd ar ôl ffurfio Pannotia, sef tua 540 o flynyddoedd yn ôl, torrodd Pannotia i fyny yn bedwar cyfandir: Lawrentia, Baltica, Siberia a Gondwana. Yn nes ymlaen, byddai'r eangdiroedd newydd a ddeilliasant o'r broses honno yn aduno i ffurfio'r uwchgyfandir mwyaf diweddar, Pangaea.

Enw arall ar yr uwchgyfandir y credir ei fod yn bodoli ar ddiwedd y cyfnod Newydd-broterosoïg yw "Gondwana Fwyaf" (neu "Gondwanaland Fwyaf"). Mae'r term hwnnw'n cydnabod fod yr uwchgyfandir Gondwana, a ffurfiasai ar ddiwedd y Newydd-brotoseroïg, yn rhan o'r uwchgyfandir Newydd-brotoseroïg Diweddar llawer mwy sylweddol.

Roedd Pannotia yn edrych fel "V" sy'n wynebu i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain. Y tu mewn i'r "V" honno yr oedd y Cefnfor Panthalassig, a agorodd allan yn ystod torri i fyny Rodinia, cefnfor y byddai'r rhan fwyaf ohono'n ffurfio'r Cefnor Tawel yn nes ymlaen. Yng nghanol y Cefnfor Panthalassig ceir crib canol môr. Y tu allan i'r "V" yr oedd cefnfor hynafol tra mawr a enwir y Cefnfor Panaffricanaidd a amgylchynnai Pannotia, efallai, yn gyfateb i'r Cefnfor Panthalassig a oedd i ddod.

## Dolenni allanol
* image Delwedd Pannotia.
*http://www.fossilmuseum.net/Geological_History/PreambrianGelogicalHistory.htm Daeareg a bioleg Cyn-gambriaidd.

Categori:Uwchgyfandiroedd
Categori:Cyfandiroedd hanesyddol
Gŵyl y Gelli

bawd|dde|Sign at the entrance to the 2016 Hay Festival.
Gŵyl lenyddol fawr a gynhelir yn Y Gelli Gandryll, Powys, bob Mehefin yw **Gŵyl y Gelli**. Mae'n denu tua 80,000 o ymwelwyr dros ddeg diwrnod, ac mae'n cael ei hyrwyddo gan y papur newydd Saesneg *The Daily Telegraph* (ers 2011).  Y Saesneg yw prif iaith yr ŵyl hefyd.

Cafodd ei sefydlu gan Norman Florence, ei wraig Rhoda Lewis, a'u mab Peter Florence ym 1988.

## Rhestr gwyliau 
* Gŵyl y Gelli, 1988
* Gŵyl y Gelli, 1989
* Gŵyl y Gelli, 1990
* Gŵyl y Gelli, 1991
* Gŵyl y Gelli, 1992
* Gŵyl y Gelli, 1993
* Gŵyl y Gelli, 1994
* Gŵyl y Gelli, 1995
* Gŵyl y Gelli, 1996
* Gŵyl y Gelli, 1997
* Gŵyl y Gelli, 1998
* Gŵyl y Gelli, 1999
* Gŵyl y Gelli, 2000
* Gŵyl y Gelli, 2001
* Gŵyl y Gelli, 2002
* Gŵyl y Gelli, 2003
* Gŵyl y Gelli, 2004
* Gŵyl y Gelli, 2005
* Gŵyl y Gelli, 2006
* Gŵyl y Gelli, 2007
* Gŵyl y Gelli, 2008
* Gŵyl y Gelli, 2009
* Gŵyl y Gelli, 2010
* Gŵyl y Gelli, 2011
* Gŵyl y Gelli, 2012
* Gŵyl y Gelli, 2013
* Gŵyl y Gelli, 2014
* Gŵyl y Gelli, 2015
* Gŵyl y Gelli, 2016

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol


Categori:Y Gelli Gandryll
Gelli
Wedi 7

Rhaglen gylchgrawn ar y sianel Gymraeg S4C oedd ***Wedi 7***. Cyn i'r amser darlledu gael ei newid yn 2003, darlledwyd hi o dan yr enw *Wedi 6*. Enw'r rhaglen flaenorol yn yr un slot oedd *Heno*. Cynhyrchir y rhaglen gan gwmni Tinopolis.

Darlledwyd y rhaglen yn gyntaf ar nos Lun, 7 Ionawr, 2002 gyda Angharad Mair yn cyflwyno a Catrin Evans yn cyfweld y gwleidydd Rod Richards a Gwyn Llywelyn yn holi Brif Gwnstabl Gogledd Cymru ar y pryd, Richard Brunstrom, yn ei gyfweliad Cymraeg cyntaf. Mewn adolygiad, dywedodd Ffion Emlyn mai dechrau digon nerfus oedd i'r rhaglen a nododd mai "Heno mewn clogyn newydd" oedd y rhaglen.

Darlledwyd y rhifyn olaf ar nos Fercher, 28 Mawrth, 2012 wrth i S4C ail-drefnu'r amserlen, yn dilyn toriadau enbyd i gyllid y sianel. Ar 1 Mawrth fe lansiwyd rhaglen newydd yn yr un slot am 7 o'r gloch a fe ddychwelyd i'r enw gwreiddiol *Heno*.

## Cynnwys y Rhaglen
Angharad Mair oedd prif gyflwynydd a golygydd y rhaglen, gyda Branwen Gwyn, Heledd Cynwal a John Hardy yn cyflwyno o bryd i'w gilydd. Roedd y rhaglen hanner awr yn cynnwys straeon ysgafn o Gymru gyda phwyslais ar hamdden, adloniant, diwylliant a digwyddiadau led led Cymru a thu hwnt. Roedd y rhaglen yn rhoi sylw hefyd i Gymry sydd wedi cael llwyddiant y tu allan i ffiniau'r wlad. Pob nos, roedd gwestai adnabyddus yn ymuno â'r cyflwynydd yn y stiwdio. Roedd yna dîm o ohebyddion o Lanelli a Chaernarfon yn dod ag adroddiadau byw i'r rhaglen bob nos. Ers mis Hydref 2008, darlledwyd y rhaglen 5 gwaith yr wythnos yn hytrach na 4 noson fel y gwnaed cyn hynny.

Roedd hefyd chwaer-raglen o'r enw *Wedi 3* a ddarlledwyd am awr bob pnawn ar S4C Digidol yn unig. Prif gyflwynwyr y rhaglen honno oedd John Hardy ac Elinor Davies. Roedd y rhaglen yn canolbwyntio'n bennaf ar sgyrsiau yn y stiwdio gyda gwestai rheolaidd yn dod i siarad am bynciau fel coginio a ffasiwn ac adolygu'r papurau newydd ac adolygiadau o'r llyfrau diweddaraf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Wedi 7 

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2012
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Nottingham

Dinas yn Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Nottingham**. Saif canol y ddinas ar Afon Leen ac mae Afon Trent yn llifo ar hyd ffin ddeheuol y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Nottingham boblogaeth o 289,301.

## Enw
Tros yr oesoedd, mae sillafiad y dre wedi newid sawl tro gan gynnwys Snothryngham, Snottingaham a Snottingham. Credir mai enw gwreiddiol Brythoneg y safle oedd Tigguo Cobauc (Tŷ'r Ogofâu" neu'r "Tŷ Ogofog").

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Canolfan Victoria
*Castell Nottingham
*Eglwys gadeiriol Sant Barnabas
*Ye Olde Trip to Jerusalem (tafarn)
*Gorsaf reilffordd Nottingham

## Enwogion 
*Leslie Crowther (1933-1996), comediwr ac actor
*John Bird (g. 1936), comediwr ac actor
*Kenneth Clarke (g. 1940), gwleidydd
*Christopher Hogwood (g. 1941), cerddor
*Su Pollard (g. 1949), actores

## Gefeilldrefi 
## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Nottingham
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Swydd Nottingham
Dwight D. Eisenhower

34ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1953 i 1961, oedd **Dwight David "Ike" Eisenhower** (14 Hydref 1890 – 28 Mawrth 1969).

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, Eisenhower oedd Pencadlywydd Byddin Alldeithiol y Cynghreiriaid yn Ewrop, a oruchwyliodd glaniadau Normandi a'r symudiad tuag at yr Almaen o Ffrynt y Gorllewin. Wedi'r rhyfel, gwasanaethodd Eisenhower fel Pennaeth Staff dan yr Arlywydd Harry S. Truman a Llywydd Prifysgol Columbia. Ym 1951 daeth yn Bencadlywydd cyntaf NATO.

Enillodd Eisenhower etholiad arlywyddol 1952 fel Gweriniaethwr. Fel Arlywydd dilynodd bolisïau cyfyngiant ac ataliaeth niwclear i atal ymlediad comiwnyddiaeth yn ystod y Rhyfel Oer. Daeth â therfyn i Ryfel Corea a gorchmynnodd newid llywodraeth yn Iran a Gwatemala. Ceisiodd atal effaith y dominos, er enghraifft trwy ymrwymo'r Unol Daleithiau i amddiffyn Gweriniaeth Tsieina (Taiwan) yn erbyn Gweriniaeth Pobl Tsieina.
 
Yn ystod ei arlywyddiaeth bu rhywfaint o dwf economaidd yn yr Unol Daleithiau. Sefydlodd y System Priffyrdd Rhyngdaleithiol a dadwahanodd y lluoedd arfog.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Bywgraffiad swyddogol 


Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Cadfridogion Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Kansas
Categori:Pobl o Texas
Planed Plant

Gwasanaeth S4C yn yr iaith Gymraeg i blant o'r oedran 6-14 oedd ***Planed Plant***. Cafodd ei darlledu am y tro cyntaf 1 Tachwedd 1982.

Roedd Planed Plant yn cynnwys nifer o animeiddiadau wedi'u cyfieithu o'r Saesneg i'r Gymraeg, megis *Tylwyth Od Timmy* a *Bywyd Cudd Sabrina*. Serch hynny roedd ganddi ychydig o raglenni pur Cymraeg. Mewn arolwg barn ddiweddar i blant, darganfu S4C taw'r rhaglen fwyaf poblogaidd yw *Oh Na! Y Morgans!*.

Disodlwyd y gwasanaeth gan ddau arall: Cyw ar gyfer plant iau ar 23 Mehefin 2008, a Stwnsh ar gyfer y rhai hŷn ar 26 Ebrill 2010.

## Rhestr rhaglenni 
**Clwb Winx*
**Caffi Sali Mali*
**SuperTed* 
**Siôn Blewyn Coch* 
**Sam Tân*
**Tomos y Tanc*
**Tair Slic!*
**Popty*
**Mosgito*
**Tylwyth Od Timmy*
**Beyblade*

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Sefydliadau 1982
Caerliwelydd

Dinas yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Caerliwelydd** (Saesneg *Carlisle*, Lladin *Luguvalium*). Saif yng ngogledd-orllewin eithaf Lloegr, 16&nbsp;km o'r ffin a'r Alban. Roedd gynt yn dref sirol hanesyddol Cumberland, ac yn awr mae'n gartref i bencadlys awdurdod unedol Cumberland.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Caerliwelydd boblogaeth o 77,728.

## Hanes 
Mae Caerliwelydd yn sefyll ger pen gorllewinol Mur Hadrian. Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer o adeiladwaith pren tua OC 72 neu 73. Codwyd caer newydd yn ei lle tua OC 105. Yn 165 codwyd caer gerrig yn ei lle. Mae rhai haneswyr yn awgrymu mai Caerliwelydd oedd prifddinas Valentia, talaith Rufeinig o fewn Britannia a sefydlwyd yn 369, ond ni ellir profi hynny.

Mae'r enw Rhufeinig *Luguvalium* yn dynodi "mur neu le Llug" a thybir mai enw duw brodorol yw Llug. Yr enw Cymraeg yw Caerliwelydd, Caer Lliwelydd, a cheir mwy nag un enghraifft o'r enw personol Lliwelydd mewn testunau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol (e.e. Llwyddawg fab Lliwelydd yn *Englynion y Beddau*, Llyfr Du Caerfyrddin).

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Tŷ Tullie
* Castell Caerliwelydd
* Eglwys gadeiriol

## Enwogion 
* Margaret Forster (g. 1938), awdures
* Melvyn Bragg (g. 1939), cyflwynwr ac awdur
* Mike Figgis (g. 1948), cyfarwyddwr ffilm

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Caerliwelydd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*


Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Trefi Cumbria
Robert Williams (Trebor Mai)

305x305px|bawd|Trebor Mai, tua 1870

Bardd oedd **Robert Williams**, neu **Trebor Mai** (25 Mai 1830 – 5 Awst 1877), a anwyd yn Llanrhychwyn, yn yr hen Sir Gaernarfon, gogledd Cymru.

## Bywgraffiad
270x270px|bawd|Trebor Mai yn 1867

Ganwyd Robert Williams yn 1830, yn Tŷ'n yr Ardd ym mhentref bach Llanrhychwyn, yn y bryniau i'r gorllewin o bentref Trefriw, yn fab i Robert ac Ann Williams. Teiliwr wrth ei grefft oedd y tad. Yn fuan ar ôl ei eni symudodd y teulu i fwthyn arall yn yr un pentref, Ty'n y Coed.

Cafodd y bardd ei addysg swyddogol yn ysgol gynradd Llanrhychwyn ac, am gyfnod byr, yn Ysgol Rad Llanrwst. Ond addysg Saesneg a gafodd yn yr ysgolion hynny; cafodd ei addysg Gymraeg yn yr Ysgol Sul leol yn y pentref a oedd yng ngofal y Methodistiaid Calfinaidd.

Pan oedd Trebor Mai yn 13 oed symudodd y teulu i Lanrwst, bedair milltir i ffwrdd. Dechreuodd Trebor weithio fel prentis i'w dad. Dechreuodd Trebor fynychu eglwys yr Annibynwyr yn y dref, oedd yng ngofal y bardd a beirniad Caledfryn yr adeg honno. Yn 1854 priododd Robert ferch crydd o Lanrwst ac agorodd siop teiliwr ar ei liwt ei hun yn nhŷ o'r enw Yr Hen Fanc. Yn 1873 symudodd i Dros yr Afon a bu yno hyd ei farwolaeth o'r diciâu yn 1877, yn 47 oed.

## Barddoniaeth
bawd|chwith|150px|Bedd Trebor Mai, Llanrwst, c.1875
Nid yw'r enw barddol "Trebor Mai" ond enw y bardd wedi'i sgwennu o'r chwith (sef "I am Robert"). Mae Trebor Mai yn enghraifft ragorol o 'feirdd gwlad' y cyfnod; roedd ei dad yn barddoni a dysgodd Trebor Mai hanfodion y gynghanedd o gyfnod cynnar iawn. Arferai gyfansoddi wrth weithio yn nhai'r gymdogaeth (âi teilwriaid yr oes o dŷ i dŷ) ac yn fuan daeth yn enwog yn y fro am barodrwydd ei awen.

Fel pob bardd cymerai ran yn yr eisteddfodau, mawr a bach. Am gyfnod roedd Caledfryn yn athro barddol iddo. Y prif ddylanwad llenyddol arno oedd gwaith Ieuan Glan Geirionydd. Roedd ganddo gylch eang o gyfeillion llengar, yn cynnwys Dewi Arfon a Scorpion. Gyda Gethin Jones a Gwilym Cowlyd sefydlodd Arwest Glan Geirionydd. Enillodd ei awdl "Y Gloch" Gadair Taliesin yn yr arwest ar lannau'r llyn yn 1875. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o farddoniaeth yn ystod ei oes, sef *Fy Noswyl* (1861) a *Geninen* (1869).

Er nad oes llawer o werth parhaol i'r cerddi eisteddfodol a gyfansoddodd mae Trebor Mai yn adnabyddus hyd heddiw am ei englynion ffraeth a synhwyrol. Bardd ei fro a'i gymdeithas ydyw ac mae ei ganu ar ei orau pan mae'n canu i gyfeillion a chymdogion ar achlysuron llawen neu drist, yn disgrifio pethau bach bob dydd neu'n ymgolli yn swyn natur Dyffryn Conwy ac Eryri.

## Llyfryddiaeth
*Isaac Foulkes (gol.), *Gwaith Barddonol Trebor Mai* (Lerpwl, 1883). Casgliad cynhwysfawr o'i gerddi, ynghyd â bywgraffiad llawn ffeithiau.
* Robert Williams yn Y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1830
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Pobl o Lanrwst
Categori:Pobl o Drefriw
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Rad Llanrwst
Swrealaeth

Cysyniad neu athroniaeth yw **Swrealaeth**, sy'n honni y gellir rhyddhau'r meddwl, ac yna rhyddhau'r unigolyn a'r gymdeithas, trwy defnyddio cynneddfau dychmygol yr isymwybod, a chyrraedd cyflwr breuddwydiol sy'n wahanol i (neu hyd yn oed yn mwy gwir na) realiti pob dydd. Creda Swrealwyr y gall y realiti hwn greu chwyldro personol, diwylliannol, a chymdeithasol, a bywyd o ryddid, barddoniaeth a rhywioldeb di-derfyn. Dywedodd André Breton y byddai gwir datguddiedig o'r fath yn wynfydedig.

Roedd mudiad swrealaeth yn ddylanwadol iawn ym mywyd diwylliannol Ffrainc, Sbaen a'r Eidal yn ail chwarter yr 20g.

## Rhai swrealwyr enwog
 gyda Salvador Dalí ym Mharis yn 1934]]
*Guillaume Apollinaire
*Louis Aragon
*Antonin Artaud
*André Breton
*Luis Buñuel
*Marc Chagall
*Giorgio de Chirico
*Jean Cocteau
*Salvador Dalí
*Marcel Duchamp
*Paul Eluard
*Max Ernst
*Alberto Giacometti
*Federico García Lorca
*René Magritte
*Joan Miró
*Raymond Queneau
*Man Ray
*Yves Tanguy

## Llyfryddiaeth
* J. L. Styan, ''Y Ddrama Gyfoes: Damcaniaethau ac arferion - Symbolaeth, Swrealaeth a'r Abswrd'' (Gwasg Gomer, 2007). ISBN 1-84323-688-5

## Gweler hefyd
* Dada
* Hiwmor swreal
* Isymwybod
* Symbolaeth
* Theatr yr Abswrd


Categori:Athroniaeth
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Mudiadau celf
Diod

bawd|200px|Diod Cola

Hylif wedi ei baratoi er mwyn ei yfed yw **diod** (neu **llymaid**).

### Diodydd 
* Dŵr
*Diodydd Alcoholiadd
** Gwin
** Cwrw
** Seidr
** Wisgi
** Fodca
* Diodydd Meddal
** Sudd ffrwythau
** Coca Cola
* Diodydd Poeth
** Coffi
** Te
** Siocled Poeth
Smwythyn

200px|de|bawd|Smwythyn

Diod ddi-alcohol yw **smwythyn**, (calque o'r Saesneg; *esmwyth* + bychannig *yn*) neu'n fwy cyffredin ar lafar, **smŵddi** sy'n sillafiad yn yr orgraff Gymraeg o'r gair Saesneg wreiddiol. Mae'n gymysgedd o ffrwythau a sudd fel arfer. Mae weithiau'n defnyddio cynhwysion eraill hefyd, megis siocled, menyn cnau mwnci neu hyd yn oed de gwyrdd. Mae llawer o bobl yn defnyddio iâ neu ffrwythau wedi'u rhewi wrth wneud smwythyn er mwyn gwneud diod oer iawn sydd bron yn ddiod iâ. Mae smwythyn yn debyg i ysgytlaeth yn y ffaith bod y ddwy ddiod yn fwy trwchus na sudd ffrwythau, ond yn wahanol i ysgytlaeth does dim cynnyrch llaeth mewn smwythyn fel arfer ac nid yw'n cynnwys hufen iâ.

## Gweler hefyd
* Ysgytlaeth
* Coffi
* Diod ysgafn

Categori:Diodydd
Menyn cnau mwnci

250px|de|bawd|Menyn cnau mwnci

Bwyd wedi ei wneud yn bennaf o gnau mwnci wedi eu rhostio a'u malu yw **menyn cnau mwnci**, gyda halen a siwgr fel arfer. Er bod modd ei wneud gartref, mae ei brynu fel bwyd parod yn fwy cyffredin. Mae dau brif fath o fenyn cnau mwnci, menyn llyfn, a menyn mwy crensiog. I wneud menyn llyfn, caiff y cnau mwnci eu malu yn fân nes eu bod yn bâst; nid yw'r cnau yn cael eu malu mor fân wrth wneud menyn crensiog.

Mewn brechdanau neu ar dost y defnyddir menyn cnau mwnci yn bennaf. Gan mai cnau yw'r prif gynhwysyn, mae'n fwyd iachus, yn cynnwys protein a braster mono-annirlawn.

Categori:Bwyd a diod yn yr Unol Daleithiau
Cnau mwnci

Math o gnau yw **cnau mwnci**, a elwir hefyd yn **gnau daear** neu'n **bysgnau**. Mae planhigyn cnau mwnci (*Arachis hypogaea*) yn frodor o Dde America.

Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|Cnau mwnci
Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|

Categori:Cnau
Categori:Fabaceae
David Wynne

Cyfansoddwr o Gymru oedd **David Wynne** (2 Mehefin 1900 - 23 Mawrth 1983).

## Gwaith cerddorol
**Songs of Solitude* (1941)
**Sonata no. 1* (1948)
**Rhapsody no. 1* (fiolin) (1958)
**Cymric Rhapsody rhif 1* (1965)
**Cymric Rhapsody nrhif 2* (1969)
**Owain ab Urien* (cantata am Owain ab Urien)

Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1983
Hamdden

Diffinnir **hamdden** yng nghymdeithaseg fel gweithgareddau ar wahân i waith (yn benodol gwaith a wneir am gyflog). Mae hamdden yn cael ei chyflawni o fewn **amser rhydd** (a gelwir hefyd yn **amser hamdden**), pan mae pobl yn bodloni'u hunain gyda difyrweithiau, adloniant, a thasgau creadigol, neu'n treulio amser gyda theulu a chyfeillion.

Gellir hefyd gwahaniaethu rhwng "amser rhydd" ac amser hamdden; er enghraifft, mae *Situationist International* yn mynnu nad yw amser rhydd yn gwbwl rydd a bod grymoedd diwydiannol, y byd gwaith a'r gymdeithas yn tynnu amser rhydd oddi wrth yr unigolyn ac yn ei werthu'n ôl iddo gyda'r teitl "Hamdden"! 

## Cyfeiriadau

Categori:Bywyd personol
Sempringham

Pentref yn Swydd Lincoln, yn agos i Bourne, yw **Sempringham**. Erbyn heddiw mae eglwys, tŷ a ffynnon, sy'n cynnig dim cliwiau am yr hanes sydd ynghlwm a ffiniau'r blwyf. Mae'r rhan fwyaf o'r tai wedi eu gwasgaru o fewn milltir o'r eglwys ar y ffordd B1177, rhwng Pointon a Billingborough. Mae'r eglwys yn sefyll ar dir uwch na gweddill yr ardal, ar uchder o tua 16 medr, yng nghanol cordir gwastad. Mae ym mhlwyf Pointon a Sempringham, y prif dref yw Pointon. Mae'r plwyf hefyd yn cynnwys, Millthorpe a chorsydd Pointon, Neslam ac Aslackby a rhan o Hundred Fen yn Gosberton Clough. Roedd Birthorpe yn rhan o blwyf Sempringham gynt ond erbyn hyn mae'n ran o Billingborough.

bawd|Carreg goffa Gwenllian yn Sempringham

Dyma oedd lleoliad Priordy Santes Fair, priordy Abaty Peterborough a sefydlwyd gan Sant Gilbert (adnabyddwyd hefyd fel Gilbert o Sempringham); daeth yn gartref gorfodol Gwenllian o Gymru, merch Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ac unig wyres Simon de Montfort. Ganwyd Gwenllian yn y cartref brenhinol yn Aber (Garth Celyn, o bosibl) ar arfordir ogleddol Gwynedd, o gwmpas 19 Mehefin 1282; hi felly oedd gwir Dywysoges olaf Cymru, ac yn beryg i arweinyddiaeth Edward I. Bu farw ei mam Eleanor de Montfort, tra'n rhoi genedigaeth.

Yn 1282, roedd Edward I, brenin Lloegr wedi symyd byddin enfawr i Ogledd Cymru. Ar 11 Rhagfyr 1282, denwyd tad Gwenllian, y Tywysog Llywelyn i drap, a lladdwyd ef. Yn 1283, cipwyd Gwenllian a'i chefndryd gan filwyr Edward. Anfonodd Edward Gwenllian 'yn ei chrud', i gael ei dal mewn caethiwed, gan yr ymddangosai na allai ddod a'i hun i'w lladd.

Yn 1327, arhosodd Edward III yn y prordy gan roddi pensiwn i Gwenllian o £20 am weddill ei hoes, a oedd ei angen er mwyn gallu talu am ei lloches yn y lleiandy, fel gwestai talu ond nid oedd hawl ganndi i  adael y priordy. Bu farw Gwenllian yn y Priordy ar ôl cael ei dal yn o am 54 mlynedd, ar 7 Gorffennaf 1337.

Yn dilyn diddymiad y Mynachlogydd, daeth Priordy Sempringham i berchnogaeth y Clintons, a ddymchwelodd yr adeilad ac ailddefnyddio'r cerrig i adeladu tŷ ar y safle, ychydig iawn o'r ddau strwythur sy'n weddill heddiw.

Yn gynnar yn yr 17eg ganrif, roedd Sempringham yn ganolfan y symudiad Piwritanaidd yn Swydd Lincoln. Hwyliodd Samuel Skelton, offeiriad Sempringham ar y pryd, i Fae Massachusetts Bay yn 1628 gyda'r grŵp cyntaf o'r gwladychwyr Piwritanaidd a laniodd yn Salem. Aelod arall o gynulliad yr eglwys ar y pryd oedd Anne Dudley, yn ddiweddarach Anne Bradstreet, bardd cyhoeddedig cyntaf y wladfa.

## Ffynonellau
*Sempringham 
* http://www.llywelyn.co.uk 
* Map Ordnance Survey, 1:25 000 Cyfres gyntaf. Sheet TF13 (1955)
* *Parliamentary Gazetteer of England and Wales* (1843-4) 

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Lincoln
U Thant (band)

bawd|U Thant c. 1986.

Y cyntaf o don o grwpiau Cymraeg Caerdydd yng nghanol yr 1980au oedd '''U Thant a'r Cenhedloedd Unedig'''. Sefydlwyd y grŵp gan ddisgyblion Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Yr aelodau gwreiddiol oedd Rhys Boore (llais), Iwan Pryce (gitar), Steve Williams (gitar/bass) a Stephen "frog" Jenkins (drymiau). Roedd Sion Lewis (bass) yn aelod o'r band am yr wythnos gyntaf, yn chwarae gig gyda'r band yn Ysgol Glantaf. Roedd eu hanner yn rhan o'r flwyddyn gyntaf i fynychu ysgol uwchradd Gymraeg cyntaf Caerdydd. Enwyd y grŵp ar ôl cyn-Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, U Thant, mae'n siŵr, gan fod y Cenhedloedd Unedig yn rhan o gwrs Hanes Lefel O y cyfnod.

U-Thant.jpg|U-Thant. Roc Ystwyth; 1987
Rhys 'Pys' Boore, U-Thant c. 1986.jpg|Rhys 'Pys' Boore, U-Thant c. 1986

Chwaraent gerddoriaeth pyncaidd a bywiog ac roedd eu perfformiadau byw gyda'u canwr blaen carismataidd, Rhys Pys (Rhys Boore) yn denu dilyniant brwd o fewn Caerdydd a thu hwnt. Esgorodd eu llwyddiant hefyd ar ymateb chwyrn yn eu herbyn yn enwedig y tu allan i Gaerdydd. Un ffenomenon bwysig o gylch U Thant oedd 'Dynion y Nos' - grwpis a fyddai'n dynwared y grŵp drwy wisgo jîns glas wedi eu torri uwch y pen-glun, sgidiau *suede* du, crys-t U Thant ac, o tua 1985 ymlaen, steil gwallt y 'flat-top'.

Roedd llwyddiant U Thant yn sylfaen ac yn ysbrydoliaeth i sefydlu nifer o grwpiau eraill o Gaerdydd o'r un cyfnod gan gynnwys, Edrych am Jiwlia, Y Crumblowers, Hanner Pei, Bili Clin a Cofion Ralgex, a mae Steve Williams hyd heddiw yn The Fugitives, a wedi chwarae mewn bandiau seicadelic adnabyddus Duck Muzzle a Contorted Hazel.

## Disgograffi
Categori:Bandiau o Gymru
Dag Hammarskjöld

[bawd|Dag Hammarskjöld y tu allan i bencadlys y [Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd.]]
Diplomydd, economegydd ac awdur o Sweden ac Ysgrifennydd Cyffredinol Y Cenhedloedd Unedig oedd **Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld** (29 Gorffennaf 1905 – 18 Medi 1961). Bu yn y swydd o Ebrill 1953 tan ei farwolaeth mewn damwain awyren ym Mis Medi 1961 yn 47 oed. Ef, hyd yma, yw'r ieuengaf i ddal y swydd ail Ysgrifennydd y CU. Mae hefyd yn un o'r unig dri pherson erioed i dderbyn Gwobr Nobel wedi iddo farw, a'r unig Ysgrifennydd Cyffredinol i farw wrth ei waith. Bu farw ar ei ffordd i gyfarfod negydu heddwch.

Mewn teyrnged iddo galwodd yr Arlywydd John F. Kennedy ef "y gwladweinydd mwyaf a gawsom am ganrif gyfan."

## Cefndir personol
Ganwyd Dag Hammarskjöld yn Jönköping, Sweden, ond treuliodd lawer o'i blentyndod yn Uppsala. Ef oedd pedwerydd mab  Hjalmar Hammarskjöld, Prf Weinidg Sweden o 1914 hyd 1917, a'i wraig Agnes Hammarskjöld (née Almquist). Bu'n ddisgybl yn Katedralskolan ac yna ym Mhrifysgol Uppsala. Erbyn 1930, roedd ganddo Radd mewn  Athroniaeth a Gradd Meistr yn y Gyfraith.

Cyn iddo gwbwlhau ei Radd Meistr roedd wedi sicrhau swydd fel Is-Ysgrifennydd Pwyllgor Diweithdra'r CU.

## Cyfeiriadau
Categori:Diplomyddion o Sweden
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Newyddiaduraeth

bawd|320px|Ffoto-newyddiadurwyr yn holi ac yn cofnodi'r Arlywydd Barack Obama: ar lun, ysgrifen, fideo a sain.
Y ddisgyblaeth o gasglu, dadansoddi, gwireddu, a chyflwyno newyddion ynglŷn â materion cyfoes, gogwydd ffasiwn, a phobl yw **newyddiaduraeth**. Gelwir un sydd yn gweithio yn newyddiaduraeth yn newyddiadurwr, boed broffesiynol neu amatur.

Gall y cyfrwng fod yn un o nifer: papurau newydd a cylchgronau, radio a theledu oedd y fformat draddodiadol tan yr 21ain ganrif pan ddaeth llwyfanau digidol fel gwefanau cyfrifiadurol ac apiau ar gyfer ffonau a thabledi.

Yn y gymdeithas sydd ohoni, ystyrir y 'newyddion' yn brif gyfrwng neu hyrwyddwr gwybodaeth gyfoes, newydd ac am y newidiadau mewn materion cyhoeddus o dydd i ddydd. Ond nid dyma yw hyd a lled newyddiaduraeth, a gall anturio i faesydd fel ymchwil i fywydau pobl, neu gamweinyddu, llenyddiaeth, ffilmiau a sinema. Mewn sawl gwlad caiff ei reoli i wahanol raddau gan Lywodraeth y wlad, fel erfyn gwleidyddol.

## Newyddiadurwyr byd-eang
Ymhlith newyddiadurwyr cynharaf yr Unol Daleithiau roedd: Horace Greeley (1811–1872) – sefydlydd y *New York Tribune*, Thomas Nast (1840–1902) – tad cartwnau dychanol ac Anne Newport Royall (1769–1854) y ferch gyntaf i holi Arlywydd yr Unol Daleithiau a Golygydd *Paul Pry* (1831–36) a *The Huntress* (1836–54) yn Washington, D.C. Yn Hong Cong bu Jimmy Lai yn Golygu'r *Apple Daily* a charcharwyd Ching Cheong, golygydd *The Straits Times* gan Weriniaeth Tsieina.

## Newyddiadurwyr o Gymru
*Alan Watkins
*Aled ap Dafydd
*Androw Bennett
*Anne Beale
*Beriah Gwynfe Evans
*Bethan Gwanas
*Bethan James
*Bethan Rhys Roberts
*Beti George
*Betsan Powys
*Caradog Prichard
*Carwyn James
*Daniel Rees (newyddiadurwr)
*Derek Williams
*Dewi Llwyd
*Dyfrig Wynn Jones
*Dylan Iorwerth
*Edward Morgan Humphreys
*Eiluned Lewis
*Emyr Price
*Evan Jones (Ieuan Gwynedd)
*Evan Rowland Jones
*Evan Vincent Evans
*Gareth Jones (newyddiadurwr)
*Garry Owen
*Gary Slaymaker
*Geraint Talfan Davies
*Guto Harri
*Gwenan Edwards
*Gwilym R. Jones
*Harri Gwynn
*Henry Morton Stanley
*Huw Edwards
*Huw Wheldon
*Ifan Morgan Jones
*Iola Wyn
*Iolo ap Dafydd
*Iona Jones
*Isaac Foulkes
*Ivor Wynne Jones
*Jamie Owen
*Jeremy Bowen
*John Griffith (Y Gohebydd)
*John Humphreys Parry
*John Osmond
*John Roberts Williams
*John Tudor Jones (John Eilian)
*Jon Ronson
*Joseph Harris (Gomer)
*Kate Crockett
*Keidrych Rhys
*Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)
*Llewelyn Williams
*Lucy Owen
*Martin Tomkinson
*Menna Richards
*Mererid Wigley
*Morgan John Rhys
*Ned Thomas
*Owen Roberts
*Patrick Hannan
*Percy Cudlipp
*Rachael Garside
*Rhodri Llywelyn
*Rhodri Williams
*Rhun ap Iorwerth
*Richard Griffith (Carneddog)
*Richard Hughes Williams (Dic Tryfan)
*Robert John Rowlands (Meuryn)
*Sulwyn Thomas
*T. Marchant Williams
*Thomas Gwynn Jones
*Thomas Jones (Tudno)
*Tom Macdonald
*Vaughan Hughes
*Vaughan Roderick
*W. Gareth Jones
*Wynford Vaughan-Thomas

## Cyfeiriadau

Categori:Y cyfryngau torfol
Kurt Waldheim

Diplomydd o Awstria a gwleidydd ceidwadol oedd **Kurt Josef Waldheim** (21 Rhagfyr 1918 - 14 Mehefin 2007). Daliodd swyddi Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig o 1972 i 1981 ac Arlywydd Awstria o 1986 i 1992.

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Arlywyddion Awstria
Categori:Diplomyddion o Awstria
Categori:Gwleidyddion o Awstria
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Enw barddol

Mae **enw barddol** yn ffugenw a ddefnyddir gan feirdd a llenorion eraill yng Nghymru, yn arbennig yn yr eisteddfod.

Roedd y gair bardd yn un o sawl enw Cymraeg Canol a ddefnyddid gan feirdd yr Oesoedd Canol, boed yn feirdd llys neu'n feirdd crwydrol (y Glêr). Roedd nifer o'r beirdd hyn yn arddel ffugenw, neu **enw barddol**, er enghraifft Cynddelw Brydydd Mawr (fl. 1155 - 1200) a Iolo Goch (c.1320 - c.1398).

Ymddengys fod gwreiddiau'r arfer yn hynafol iawn, fel y tyst enwau Talhaearn Tad Awen, Blwchfardd a Culfardd, beirdd o'r 6g y mae'r hanesydd Nennius yn cyfeirio atynt, ynghyd â Thaliesin ac Aneirin (**Aneurin Gwenithwawd**), yn ei lyfr Lladin Historia Brittonum ("Hanes y Brythoniaid").

Parhaodd y traddodiad yn y cyfnod modern cynnar.

Fodd bynnag, yn sgîl gweithgareddau rhamantaidd Edward Williams (Iolo Morganwg) a llenorion eraill ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19eg, trowyd yr enw barddol yn dipyn o gonsít ac ymarddelai rhai o feirdd mwyaf di-nod oes Victoria ffugenwau chwyddedig a hunan-bwysig, er enghraifft "Vulcan", "Cymro Gwyllt" a "Llenor y Llwyni".

Erbyn heddiw prif bwrpas yr enw barddol yw er mwyn cuddio enw iawn cystadleuwyr o bob math yn yr eisteddfod, rhag i'r beirniaid eu hadnabod.

## Dosbarthiad ar enwau barddol y beirdd traddodiadol
### "Prydydd" a "Bardd"
*Meilyr Brydydd
*Llywelyn Fardd I
*Gwynfardd Brycheiniog
*Cynddelw Brydydd Mawr
*Prydydd y Moch
*Llywelyn Fardd II
*Philyp Brydydd
*Gwgon Brydydd
*Y Prydydd Bychan
*Bleddyn Fardd
*Llywelyn Brydydd Hoddnant
*Trahaearn Brydydd Mawr
*Ieuan Brydydd Hir
*Ieuan Llwyd Brydydd

### Galwedigaethau / galluoedd (ac eithrio barddoni)
*Elidir Sais - am ei fod yn deall Saesneg
*Gwilym Rhyfel - bardd a rhyfelwr
*Llygad Gŵr - bardd a rhyfelwr
*Einion Offeiriad - gŵr eglwysig

### Lliw
*Ithel Ddu
*Dafydd Ddu o Hirarddug
*Bleddyn Ddu
*Gwilym Ddu o Arfon
*Iolo Goch

### Enwau lleoedd
*Owain Cyfeiliog
*Gwynfardd Brycheiniog
*Dafydd Ddu o Hirarddug
*Llywelyn Brydydd Hoddnant
*Gwilym Ddu o Arfon
*Sypyn Cyfeiliog
*Dafydd Y Coed
*Lewys Aled
*Dafydd Epynt
*Dafydd Llwyd o Fathafarn
*Gwerful Mechain
*Guto'r Glyn
*Ieuan Dyfi
*Lewys Glyn Cothi
*Dafydd Nanmor
*Tudur Penllyn
*Hywel Cilan
*Siôn Ceri
*Huw Cae Llwyd
*Syr Rhys o Lanbryn-Mair a Charno
*Lewys Môn
*Lewys Daron
*Tudur Aled
*Gruffudd Hiraethog
*Wiliam Llŷn
*Wiliam Cynwal
*Huw Llŷn
*Morus Dwyfach
*Huw Ceiriog
*Edward Maelor

### Amryw
*Llywarch Llaety
*Llywarch y Nam
*Seisyll Bryffwrch
*Einion Wan
*Goronwy Foel
*Dafydd Benfras
*Hywel Foel
*Iorwerth Fychan
*Casnodyn
*Mab Clochyddyn
*Y Proll
*Gronw Gyriog
*Hillyn
*Sefnyn
*Rhisierdyn
*Llywarch Bentwrch
*Iorwerth Beli
*Dafydd Y Coed
*Y Mab Cryg
*Tudur Ddall
*Iorwerth Fynglwyd

## Gweler hefyd 
Ffugenwau Cymreig (Rhestr o ffugenwau enwau barddol ac ati)

Categori:Ffugenwau
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Categori:Y Traddodiad Barddol
Heinz Fischer

Arlywydd presennol Awstria yw **Heinz Fischer** (ganwyd 9 Hydref 1938). Mae'n dal y swydd ers 8 Gorffennaf 2004. Cafodd ei eni yng Ngraz, Awstria.

Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Arlywyddion Awstria
Categori:Gwleidyddion o Awstria
Thomas Klestil

Diplomydd o Awstria a fu'n dal swydd Arlywydd Awstria o 1992 tan ei farwolaeth oedd **Thomas Klestil** (4 Tachwedd 1932 – 6 Gorffennaf 2004). Fe'i hetholwyd yn arlywydd yn 1992 ac fe'i hailetholwyd yn 1998. Roedd i fod i ymddeol fel arlywydd ar 8 Gorffennaf 2004, ond bu farw dau ddiwrnod cyn diwedd tymor ei swydd.

Categori:Arlywyddion Awstria
Categori:Diplomyddion o Awstria
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2004
Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf

Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn ardal Ystum Taf, Caerdydd yw **Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf**. Hon oedd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf i gael ei sefydlu yng Nghaerdydd.

## Hanes 
Sefydlwyd yr ysgol yn benllanw i flynyddoedd o ymgyrchu dros addysg Gymraeg. Agorodd ei drysau i'r disgyblion cyntaf (98 ohonynt) ym Medi 1978. Dewiswyd safle ysgol Saesneg ei chyfrwng, Glantaff, fel y lleoliad gan fod niferoedd yr ysgol Saesneg yn cwympo'n naturiol oherwydd rhesymau demograffig ac apêl ysgolion uwchradd eraill yn yr ardal. Prifathro cyntaf yr ysgol oedd Malcolm Thomas. Bu Mr Huw Thomas, Mrs Rhiannon Mary Lloyd a Mr Alun Davies yn brifathrawon yn yr ysgol. Y Pennaeth presennol yw Mr. Matthew Evans a ymunodd â’r ysgol ym mis Medi 2020 o Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur.

Erbyn y 1998 roedd cymaint o alw am addysg Gymraeg yng Nghaerdydd fel yr agorwyd ysgol arall, Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr. Sefydlwyd trydedd ysgol uwchradd Gymraeg Caerdydd, Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern, ym mis Medi 2012, a gartrefwyd ar ran o safle Glantaf dros dro, cyn symud i hen adeiladau Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant ym Mhenylan ym mis Medi 2013.

Arwyddair yr ysgol yw *Coron gwlad ei mamiaith*.

## Dalgylch
Dyma ysgolion cynradd dalgylch yr ysgol:

*Ysgol Glan Ceubal
*Ysgol Glan Morfa
*Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd
*Ysgol Mynydd Bychan
*Ysgol Pencae
*Ysgol Gymraeg Pwll Coch (o 2013-14)
*Ysgol y Wern

## Cyn-ddisgyblion o nod 
:''Gweler y categori :Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
*Rhys ab Owen - gwleidydd Plaid Cymru
*Huw Bunford - aelod o'r Super Furry Animals
*Ioan Gruffudd - actor
*Branwen Gwyn - cyflwynydd teledu
*Ffion Hague - darlledwraig, awdur a chyn-was sifil 
*Siân Lewis - pennaeth Tafwyl a'r Urdd
*Gethin Jones - cyflwynydd teledu
*Siôn Jobbins - cyn-gadeirydd YesCymru
*Eluned Morgan - gwleidydd Llafur a phrif weinidog Cymru
*Llwyd Owen - nofelydd
*Rhys Patchell - chwaraewr rygbi
*Matthew Pritchard - cyflwynydd teledu
*Guto Pryce - aelod o'r Super Furry Animals
*Jamie Roberts - chwaraewr rygbi
*Jamie Robinson - chwaraewr rygbi
*Nicky Robinson - chwaraewr rygbi
*Matthew Rhys - actor
*Huw Stephens - DJ radio

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol

Glantaf
Glantaf
Categori:Sefydliadau 1978
Mila Rodino

Anthem genedlaethol Bwlgaria ers 1964 yw **Mila Rodino** (Bwlgareg: *Мила Родино*) ("*Mamwlad annwyl*"). Seiliwyd ar gerddoriaeth a geiriau'r gân *Gorda stara planina*, a gyfansoddwyd gan Tsvetan Radoslavov yn ystod y rhyfel rhwng Bwlgaria a Serbia yn 1885. Mae'r geiriau wed cael eu newid niwer o weithiau, y tro diwethaf yn 1990. Rhwng 1886 a 1944, anthem genedlaethol Bwlgaria oedd *Shumi Maritsa*.

## Geiriau
Categori:Bwlgaria
Categori:Anthemau cenedlaethol
U Thant

:*Am y band, gweler U Thant (band).*
Diplomydd o Myanmar ac Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig o 1961 tan 1971 oedd **Maha Thray Sithu U Thant** (Byrmaneg: ဦးသန္‌့) (22 Ionawr 1909 – 25 Tachwedd 1974). Fe'i dewiswyd ar gyfer y swydd pan laddwyd ei ragflaenydd, Dag Hammarskjöld mewn damwain awyren ym mis Medi 1961.

Categori:Diplomyddion
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Myanmar
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
An Spidéal

Pentref yng ngorllewin Iwerddon yw **An Spidéal** (Saesneg *Spiddal*). Mae hi'n 12 milltir i'r gorllewin o Galway/*Gaillimh*, ar lan y môr. Mae 1,356 o bobl yn byw yn ardal An Spidéal (2006).
Gwyddeleg yw'r brif iaith a siaredir yn An Spidéal, a'r iaith a ddysgir yn yr ysgolion. Bydd myfyrwyr yn dod i An Spidéal, bob haf, o ardaloedd eraill Iwerddon, er mwyn iddyn nhw siarad Gwyddeleg a gloywi'u hiaith.

Mae swyddfa Coimisinéir Teanga, Comisiynydd yr iaith Wyddeleg, yn y pentref.

Categori:Pentrefi Swydd Galway
Rhestr meddalwedd agored a pheiriannau chwilio Cymraeg

* DuckDuckGo Peiriant chwilio
* Firefox - Porwr gwe
* LibreOffice - Cyfres o feddalwedd golygu gwahanol dogfennau
* Notepad++ - Meddalwedd golygu testun a chod
* Gmail - Gwasanaeth ebost
* VLC - Chwaraeydd cyfryngau amryw

## Dolenni Allanol
DuckDuckGo
Firefox
Gmail
LibreOffice
Notepad++ 
VLC

Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Meddalwedd Cymraeg
Categori:Peiriannau chwilio rhyngrwyd
Rheilffordd y Graig

Rheilffordd ffwniciwlar ar gyrion Aberystwyth, Ceredigion yw **Rheilffordd y Graig** (Saesneg: *Aberystwyth Cliff Railway*).  Mae'n dringo o orsaf ar ben gogleddol rhodfa'r môr yn Aberystwyth i ben Craig-glais (*Constitution Hill*).  Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Aberystwyth.

Agorwyd y rheilffordd ym 1896.  Rhedai ar system cydwysedd dŵr yn wreiddiol a chafodd ei droi'n wasanaeth trydan yn 1921.  Mae'n dringo 430 troedfedd mewn 778 troedfedd ar inclein syrth iawn o 1:2 (50%).

Defnyddir dau gerbyd gefaill ar y rheilffordd, y *Lord Geraint* a'r *Lord Marks*.

Mae'r Rheilffordd y gorwedd ar ddiwedd ffordd Morfa Mawr.

250px|bawd|dim|Cerbyd yn cyrraedd yr orsaf ar ben y bryn

## Gweler hefyd 
* Craig-glais
* Tramffordd y Gogarth, Llandudno

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y Rheilffordd
* Clip fideo

Categori:Aberystwyth
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngheredigion
Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Craig
Craig
Categori:Rheilffyrdd ffwniciwlar
Categori:Sefydliadau 1896
Categori:Twristiaeth yng Nghymru