open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mamma Mia

Mae **Mamma mia** yn ymadrodd Eidaleg, a ddefnyddir mewn sefyllfaoedd o syndod neu ddigofaint.

Gallai ***Mamma Mia*** gyfeirio at un o sawl peth:

* *"Mamma Mia" (cân)*, cân ABBA o 1975
* "Mamma Mia" (A*Teens), fersiwn yr A*Teens o gân ABBA
* *Mamma Mia!*, sioe gerdd yn seiliedig ar ganeuon ABBA
* *Mamma Mia!* (ffilm), ffilm 2008 yn seiliedig ar y sioe gerdd
Bachymbyd

Plasdy Cymreig a phentrefan ym mhlwyf Llanynys, ger Rhuthun, Sir Ddinbych yw **Bachymbyd** (amrywiad: **Bachynbyd**). Roedd yn un o dai Salbriaid Llewenni ac yn ganolfan nawdd bwysig i'r beirdd Cymraeg, yn enwedig yn yr 16g.

Sefydlwyd Bachymbyd gan Pyrs Salbri drwy ei briodas ag aeres Hywel ap Rhys o'r Rug, ger Corwen.

Un o'r beirdd a noddid gan Salbriaid Bachymbyd oedd y clerwr Robin Clidro. Erys ar glawr cerdd o ddiolch ganddo i Robert Salbri (bu farw 1551). Dyma ddarn ohono:

:Mi a euthum i Fachymbyd at y gŵr gore
:bawd|chwith|Y coed (tair chwaer) Neuadd Bachymbyd, LlanynysLlei bo bendith y byd yn ei neuadde,
:A merch arglwydd Llŷn yn rhoi aur a gwledde,
:A gwin ac arian, a byd o'r gore.
:A lloned y plas o wŷr da eu campe,
:A llawenydd y byd oedd y gwylie.
:Mi a fûm yno flwyddyn yn iro 'y nghrimoge
:Heb wneuthur gwaith na gorchwyl ond cysgu y bore,
:Fo ddoeth y meistr Robert ac a roes imi lifre,
:Arglwydd Bachymbyd, y penna' o'r plase.

Roedd yr anterliwtwr a bardd Twm o'r Nant yn ennill bywoliaeth fel cariwr coed ym Machymbyd a'r cylch hyd tua 1769.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Wynne Roberts

Hypnotydd o Gymru oedd **Wynne Roberts** (18 Medi 1942 – 4 Mawrth 2009).

Cafodd Richard Wynne Roberts ei eni yng Nghaergybi

Yn y 1970au cafodd ei gynnwys yn y *Guinness Book of World Records* am y cyfnod o amser yr oedd yn gallu canu'r drymiau.

Roedd Roberts yn aelod o FESH (*Federation of Ethical Stage Hypnotists*) ac fe enillodd wobrau am ei sioe lwyfan gan gynnwys Sioe Cabaret Orau a Sioe Cabaret Ryngwladol Orau.

Roedd Roberts yn briod i'w wraig Linda ac yn dad i bedwar o blant, Vicky, Bruce, Paul, a Melissa. Bu farw ym Mawrth 2009 o ganser.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Hypnotyddion
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Llyn Bod Petrual

Llyn bychan iawn yw **Llyn Bod Petrual** (neu **Llyn Petrual**), (Cyfeirnod AO: 1052248) sydd yng nghanol Fforest Clocaenog, rhwng Rhuthun a Cherrigydrudion, Sir Ddinbych. Ar hyn o bryd mae'n eiddo i'r Comisiwn Coedwigaeth. Mae maes parcio a safleoedd picnic. Mae lliwiau'r hydref yn nodwyddiadol ar goed o gwmpas y llyn.

## Oriel

Delwedd:Bod Petrual01.jpg|Llyn Bod Petrual
Delwedd:Bod Petrual02.jpg|Coed yn ymyl y llyn
Delwedd:Bod Petrual 04.jpg|Adlewyrchiad
Delwedd:Bod Petrual 05.jpg|Y llyn
Delwedd:Bod Petrual03.jpg|Coed yn ymyl y llyn
Delwedd:Bod Petrual 06.jpg|Dail
Delwedd:BodPetrual02LB.jpg|Lliwiau'r hydref
Delwedd:BodPetrual03LB.jpg|Bwthyn y cipar

## Dolenni allanol 
* Llyn Bod Petrual  ar wefan y Comisiwn Coedwigaeth.

Bod Petrual
Llyn Pendinas

Saif **Llyn Pendinas**, sef cronfa ddŵr, tua 3 cilometr i'r dwyrain o bentref Llandegla, yng nghanol 'Coed Llandegla', Sir Ddinbych.

## Dolenni allanol 
* : Coed Llandegla

Pendinas
Pendinas
Llyn Gweryd

Llyn yn Sir Ddinbych yw **Llyn Gweryd**. Saif ger Llanarmon-yn-Iâl, rhwng Rhuthun a'r Wyddgrug, 300 metr uwchben lefel y môr.

Mae yma fferm bysgota a llyn neu ddau arall ychydig is na'r prif lyn. Gellir cyrraedd y llyn mewn car drwy fynd i fyny'r 'silff' fel y'i gelwir, sy'n dirwyn o gam i gam ar ochor Moel y Gelli, dros Foncyn y Waen-grogen o gyfeiriad Pentre Coch a Rhuthun.

Tua hanner kilometr o'r llyn, ar Boncyn y Waen-grogen, ceir mast radio.

## Delweddau

Delwedd:Shilff2.gif|Ffordd gul, droellog ar y ffordd i fyny i Lyn Gweryd o Ruthun.
Delwedd:Llyn gweryd 2.jpg|Y llyn ei hun, gyda Moel y Plâs ar y dde iddo.

## Gweler hefyd
* Moel y Plas
* Moel Llanfair

## Dolen allanol 
* Gwefan 'Coetir Clwyd'

Gweryd
Sylvester Stallone

Mae **Sylvester Gardenzio Stallone** (ganed 6 Gorffennaf 1946) yn actor, cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr o'r Unol Daleithiau a gafodd ei enwebu am Wobr yr Academi. Ef oedd un o actorion mwyaf poblogaidd y byd rhwng y 1970au a'r 1990au a symboleiddiodd gwryweidd-dra a arwriaeth actorion ffilmiau antur Hollywood. Chwaraeodd rannau dau gymeriad sydd bellach yn rhan o ddiwylliant Americanaidd; Rocky Balboa, y bocsiwr a oresgynodd amgylchiadau anodd er mwyn cariad ac anrhydedd, a John Rambo, milwr dewr a arbenigai mewn cynllwyniau o ddial ac achub bywydau pobl eraill.

Yn ystod y 1980au, bu Stallone yn hynod boblogaidd ac ef oedd un o ser actio mwyaf y byd yn sgil ei gytundebau gyda'r rhyddfreintiau Rocky a Rambo. Newidiodd ffilmiau diwylliannol ddylanwadol Stallone hanes diwylliant pop ac yn gyffredinol mae ef wedi cael gyrfa lwyddiannus am y 30 mlynedd ddiwethaf.
bawd|
Yn y ffilm *Rocky*, defnyddiodd Stallone risiau Amgueddfa Gelf Philadelphia ac arweiniodd hyn at yr ardal yn cael ei enwi'n *The Rocky Steps*. Yn sgil ei boblogrwydd yn Philadelphia, rhoddwyd cerflun parhaol o gymeriad Rocky ger yr amgueddfa fel rhyw fath o gofeb ddiwylliannol.

bawd|chwith|Cofeb Rocky ger grisiau Amgueddfa Gelf Philadelphia

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl o Philadelphia
482 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC   
487 CC 486 CC 485 CC 484 CC 483 CC - **482 CC** - 481 CC 480 CC 479 CC 478 CC 477 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, mae Themistocles yn defnyddio proses ostraciaeth i alltudio nifer o bobl sy'n gwrthwynebu ei bolisi o ganolbwyntio ar y llynges yn hytrach na'r fyddin i amddiffyn Athen. Yn eu plith mae Aristides.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:482 CC
Timur

:*Am yr ynys, gweler Timor.*

Arweinydd milwrol a choncwerwr Twrco-Mongolaidd oedd **Timur** neu **Temür**, weithiau , *Timur Lang*, *Timur Lenk* neu , *Tamerlane*, (Perseg: *Timür-i lang*, “Timur y Cloff”) 10 Ebrill 1336 - 17 Chwefror 1405.

Credir iddo gael ei eni yn Kesh, Transoxiana, yng nghanolbarth Asia. Dechreuodd trwy uno llwythau Twrco-Mongolaidd yr ardal yma, ac aeth ymlaen i goncro rhan helaeth o Ewrasia, gan adeiladu ymerodraeth a'i phrifddinas yn Samarkand.

Rhwng 1370 a 1372, arweiniodd ddwy ymgyrch i’r gogledd o fynyddoedd y T'ien Shan. Yn 1381 cipiodd Herat (yn Affganistan heddiw). Rhwng 1382 a 1405 cyhaeddodd ei fyddinoedd cyn belled a Delhi a Moscfa, gan gipio tiriogaethau yn ymestyn o fynyddoedd y T'ian Shan yng nghanolbarth Asia i fynyddoedd Taurus yn Anatolia. Cipiodd ddinas Baghdad yn 1401. Yng ngwanwyn 1402, gorchfygodd yr Ottomaniaid mewn brwydr gerllaw Ankara, gan gymeryd y Swltan Bāyāzīd I yn garcharor.Bu farw o afiechyd yn Otrar, tra’n paratoi am ymgyrch yn erbyn Tsieina.

Ystyrir ef yn arwr cenedlaethol yn Wsbecistan.

Categori:Genedigaethau 1336
Categori:Marwolaethau 1405
Categori:Hanes Asia
Tien Shan

Mynyddoedd o gwmpad y ffin rhwng Casachstan, Cirgistan a thalaith Sinkiang yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina yw'r **Tien Shan** neu **Tian Shan** (Tsieineeg: 天山; *Tiān Shān*).

Y copaon uchaf yn y Tien Shan yw Copa Jengish Chokusu ("Copa Buddugoliaeth", *Pik Pobedy*, *Ğeňiš Čokusu* 7439 m) a Chan Tengri (7010 m). Rhwng y ddau fynydd yma ceir rhewlif Eňilček, y mwyaf yn y Tien Shan.

Y Tien Shan sy'n gwahanu dalgylchoedd afonydd Tarim ar yr ochr ogledd-ddwyreiniol a'r Ili, y Syr Darja a'r Čüj (Şu) ar yr ochr ogledd-orllewinol. Yn y de-orllewin, mae'r Tien Shan yn parhau fel y Pamir, ac yn y gogledd-ddwyrain fel y Bogda Shan. Y prif fwlch trwy'r mynyddoedd yw Bwlch Torugart (3752 m.).

Categori:Daearyddiaeth Cirgistan
Categori:Mynyddoedd Casachstan
Categori:Mynyddoedd Tsieina
Morgan Tsvangirai

Prif Weinidog Simbabwe o 11 Chwefror 2009 hyd 11 Medi 2013 oedd **Morgan Richard Tsvangirai** (10 Mawrth 1952 – 14 Chwefror 2018). Ef oedd Llywydd y Mudiad am Newid Democrataidd - Tsvangirai (Saesneg: * Movement for Democratic Change – Tsvangirai (MDC-T)*) a roedd yn ffigwr blaenllaw ymysg gwrthwynebwyr Arlywydd Robert Mugabe. Daeth Tsvangirai yn Brif Weinidog Simbabwe ar yr 11 Chwefror, 2009. Ar y 6 Mawrth, tra'n teithio i'w gartref gwledig ym Buhera, bu mewn damwain car a chafodd anafiadau nad oedd yn ddifrifol. Fodd bynnag, lladdwyd ei wraig Susan Tsvangirai yn y gwrthdrawiad â char arall.

Tsvangirai oedd ymgeisydd y Mudiad am Newid Democrataidd yn etholiad arlywyddol dadleuol 2002, pan gollodd i Mugabe. Yn ddiweddarach, ymgeisiodd yn rownd gyntaf etholiad arlywyddol 2008 fel yr ymgeisydd y Mudiad am Newid Democrataidd - Tsvangirai, gan gipio 47.8% o'r bleidlais yn ôl canlyniadau swyddogol, gan ei osod o flaen Mugabe, a dderbyniodd 43.2% o'r bleidlais. Honnodd Tsvangirai iddo ennill mwyafrif gan ddweud y gellid fod wedi newid y canlyniadau yn ystod y mis rhwng yr etholiad a phan gyhoeddwyd y canlyniadau swyddogol. Yn wreiddiol, bwriadodd Tsvangirai sefyll yr ail rownd yn erbyn Mugabe, ond tynnodd ei enw yn ôl ychydig cyn yr etholiad, gan ddadlau na fyddai etholiad yn rhydd nac yn deg yn sgîl y trais a welwyd a'r bygythiadau parhaus gan gefnogwyr y llywodraeth.

## Marwolaeth 
Ar 6 Chwefror 2018, cyhoeddwyd bod Tsvangirai yn ddifrifol wael yn yr ysbyty yn Ne Affrica. Dywedodd llefarydd yr MDC y dylai "disgwyl y gwaethaf". Bu farw wyth diwrnod yn ddiweddarach. Cyhoeddwyd ei farwolaeth gan Elias Mudzuri, uwch swyddog yn y blaid. Tybir mai achos ei farwolaeth oedd canser colorectaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion o Simbabwe
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Prif Weinidogion Simbabwe
Y Rug

bawd|Y Porthdy ger mynedfa'r plasdy.
Plasdy Cymreig ger Corwen, Sir Ddinbych yw'r **Rug** (ceir y ffurfiau *Rhug* a *Rûg* weithiau hefyd, yn enwedig mewn ffynonellau Saesneg). Roedd yn ganolfan diwylliant Cymraeg yn yr ardal am ganrifoedd. Mae'n adnabyddus heddiw oherwydd Capel y Rug gyda'i murlun trawiadol a'r gerddi hardd o'i gwmpas.

Gorwedda'r Rug tua milltir i'r gogledd-orllewin o Gorwen. Ceir plasdy - mwy diweddar na'r un gwreiddiol - a pharcdir helaeth sy'n cynnwys mwnt hynafol ar lan llyn bychan. Mae'r capel preifat enwog yn sefyll ar bwys yr A494 wedi ei amgylchynnu gan lwyni rhododendron.

Roedd perchnogion gwreiddiol y Rug yn ddisgynyddion i Tudur ap Gruffudd Fychan, Arglwydd Gwyddelwern ac un o frodyr y Tywysog Owain Glyndŵr. Priododd Ieuan ap Hywel ap Rhys o'r Rug Wenhwyfar, gor-wyres Tudur ap Gruffudd. Trwy briodas Marged Wen, aeres Ieuan, a Pyrs Salsbri roedd perthynas agos â Salbriaid Bachymbyd a Lleweni hefyd. Daeth y Rug i feddiant Wynniaid Wynnstay yn nes ymlaen.

Roedd teulu'r Rug yn noddi'r beirdd Cymraeg o'r 15g hyd ganol yr 17g pan basiodd y Rug o'i ddwylo.  Un o'r beirdd a gai nawdd yn y Rug yn ail hanner yr 16g oedd y clerwr Robin Clidro, o Ddyffryn Clwyd. Canai i Salbriaid Bachymbyd hefyd. Canai rai o feirdd mawr eraill y cyfnod yno hefyd, fel Tudur Aled a Siôn Tudur. Canodd Tudur Aled gywydd marwnad i Hywel ap Rhys ap Dafydd ap Hywel o'r Rug sy'n agor gyda phennill sy'n cynnwys y llinell adnabyddus "Hoedl a thir, hudoliaeth yw":

:Duw gwyn! er digio ennyd,
:Ai difa'r iaith yw dy fryd?
:Hynt oedd oer, hwnt, a dderyw,—
:Hoedl a thir, hudoliaeth yw!

## Capel y Rug

Rug Chapel.jpg
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru A 29.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru A 20.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru A 13.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru A 04.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru A 05.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru A 03.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru Wales 37.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru Wales 32.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru Wales 10.JPG
Capel y Rug Chapel, Corwen, Sir Ddinbych Cymru Wales 14.JPG

Adeiladwyd Capel y Rug yn 1637 gan y Cyrnol William Salisbury o'r Rug fel capel anwes i'r teulu. Adeilad plaen ydyw o'r tu allan, ond y tu mewn ceir to paentiedig hardd a murlun o sgerbwd sy'n cynrychioli Angau yn y dull canoloesol. Ceir cerfiadau ar lawer o'r meinciau, yr oriel a'r ysgrîn Grog.

Yn ymyl y capel ceir croes ganoloesol a symudwyd yno gan un o'r teulu o'i safle gwreiddiol ger Dinbych.

Ymhlith edmygwyr y capel gellid nodi'r pensaer enwog Syr Edwin Lutyens.

Heddiw mae Capel y Rug a'r gerddi yng ngofal Cadw ac yn atyniad twristaidd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Capel y Rug  ar wefan corwen.org

Categori:Cadw
Categori:Corwen
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Moel Llys-y-coed

Un o Fryniau Clwyd yw **Moel Llys-y-coed** neu **Moel Llys y Coed**, Sir Ddinbych (Cyfeirnod OS: SJ1565) rhwng Moel Famau a Moel Arthur. Saif Sir Ddinbych i'r gorllewin a Sir y Fflint i'r dwyrain. Ceir olion cylch cerrig tua 100 metr o'r copa i gyfeiriad y De-Ddwyrain, gyda charreg ar ei sefyll yng nghanol y cylch.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Moel Famau o Foel Arthur.jpg|Moel Llys y Coed
Llys y coed Famau.jpg|Moel Famau yn y pellter; wedi'i dynnu o ben Moel Llys y Coed.
Llys y Coed ffrynt M Arthur.jpg|Moel Arthur a Benycloddiau (chwith) - wedi'i dynnu o gopa Moel Llys y Coed yn Ebrill.
Llys y Coed grisiau.jpg|Grisiau carreg ar y fordd i fyny Moel Llys y Coed o gyfeiriad Moel Arthur ym mis Ebrill. 
Moel Llys y Coed Camfa.jpg|Y gamfa ger y maes parcio sydd rhwng Moel Arthur a Moel Llys y Coed
Moel Llys y Coed Sir Ddinbych 08.JPG

Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint
Rocky

Ffilm ddrama am baffio yw ***Rocky*** (1976). Fe'i hysgrifennwyd gan ac yn serennu Sylvester Stallone. Cyfarwyddwyd y ffilm gan John G. Avildsen. Adrodda hanes Rocky Balboa, sy'n dilyn y Freuddwyd Americanaidd. Chwarae Stallone rhan casglwr dyledion caredig sy'n gweithio i fenthyciwr arian diegwyddor yn Philadelphia. Mae Balboa hefyd yn ymladdwr mewn clybiau sy'n cael cyfle ym mhencampwriaeth pwysau trwm y byd pan mae'r cystadleuydd arall yn torri ei law.

Gwnaed y ffilm am $1.1 miliwn, swm cymharol fechan, ac fe'i ffilmiwyd mewn 28 niwrnod. Gwnaeth y ffilm dros $117.2 miliwn yn y swyddfa docynnau, ac enillodd dair Oscar gan gynnwys y Ffilm Orau. Derbyniodd y ffilm feirniadaethau canmoladwy a daeth Stallone yn un o brif ser Hollywood. Arweiniodd y ffilm at bum ffilm ddilynol: *Rocky II*, *Rocky III*, *Rocky IV*, *Rocky V*, a *Rocky Balboa*.

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol Cefnogwyr Rocky 
* *Rocky* @ Rotten Tomatoes
* *Rocky* @ yn y Sports Movie Guide 
* ESPN.com Erthyglau Tudalen 2:
**Reel Life *Rocky* gan Jeff Merron
**The Making of *Rocky* gan Sylvester Stallone
**A Movie of Blood, Spit and Tears gan Royce Webb
**Six Little Known Truths about *Rocky* gan Ralph Wiley
**Which *Rocky* is the real champ? gan Bill Simmons

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau United Artists
Categori:Ffilmiau 1976
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau chwaraeon o Unol Daleithiau America
Moel Dywyll

[bawd|de|320px|Y Foel Dywyll y tu cefn i eglwys [Llangynhafal]]

Un o foelydd Clwyd (neu Fryniau Clwyd) yw **Moel Dywyll**, tua  kilometr i'r gogledd-orllewin o Foel Famau, (Cyfeirnod OS: SJ151632). Saif 475m uwchlaw lefel y môr.

Mae olion mwyngloddio ysgafn i'w gweld yma gan gynnwys mwyngloddio aur yn y 19g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint
Moel Eithinen

Un o foelydd Clwyd ydy Moel Eithinen (434m). Saif rhwng Llanbedr Dyffryn Clwyd a Llanferres, y moel agosaf (ac i'r de) o Foel Fenlli.

Ceir olion claddu o Oes yr Efydd yma. Maent i’w cael ar hyd a lled y Bryniau, gan gynnwys copa  Moel y Parc a Foel Gyw.

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Moel Eithinen o Foel Fenlli.jpg|Moel Eithinen o Foel Fenlli, gyda Moel Gyw a Moel y Plâs y tu ôl i hwnnw; Mynyddoedd y Berwyn yn y cefndir
Foel Eithinen o gyf Llanferres.jpg|Moel Eithinen o gyfeiriad Llanferres, yr Wyddgrug

Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint
Tarddiad iaith

Mae **tarddiad iaith** (Saesneg: *glottogony*) yn bwnc sydd wedi denu llawer o sylw drwy hanes. Mae'r defnydd o iaith yn un o'r nodweddion sy'n gwahaniaethu bodau dynol a phob rhywogaeth arall. Yn wahanol i ysgrifen, dydy iaith lafar ddim yn gadael tystiolaeth gadarn o'i natur neu ei bodolaeth. Felly mae'n rhaid i wyddonwyr droi at ddulliau anuniongyrchol o geisio darganfod ei tharddiad.

Mae ieithyddion yn cytuno nad oes ieithoedd cyntefig yn bodoli heddiw a bod bodau dynol modern i gyd yn siarad ieithoedd o gymhlethdod cymharol. Tra bod ieithoedd modern yn gwahaniaethu o ran maint, pwnc a geirfa, mae ganddynt i gyd y gramadeg a'r gystrawen sy'n hanfodol ar gyfer cyfathrebu, ac fe allant ddyfeisio, cyfieithu, neu fenthyg yr eirfa sy'n hanfodol i fynegi ystod lawn o gysyniadau'r siaradwyr. Mae gan bob plentyn y gallu i ddysgu iaith, ac ni enir yr un plentyn gyda'r cyn-anianawd i ffafrio un iaith (neu fath o iaith) dros eraill.

Efallai y daeth iaith ddynol o'r trawsnewidiad i ymddygiad modern tua 164,000 o flynyddoedd yn ôl yn y cyfnod Paleolithig diweddar. Tybiaeth gyffredin yw y cyd-ddigwyddodd ymddygiad modern a dyfodiad iaith, a bod y ddau'n dibynnu ar ei gilydd. Gwthiai eraill darddiad iaith 200,000 o flynyddoedd yn ôl, sef amser ymddangosiad Homo sapiens hynafol (Paleolithig Canol), neu hyd yn oed i'r Paleolithig Cynnar (tua 500,000 o flynyddoedd yn ôl). Mae'r cwestiwn hwn yn dibynnu'n sylweddol ar y farn a gymerir ar sgiliau cyfathrebu'r Dyn Neanderthal. Tybia rhai ieithyddion fod yna gyfnod hir o gyn-iaith, hanner ffordd rhwng lleisiad primasau di-ddynol ac iaith lawn-datblygedig bodau dynol, tra bod ieithyddion eraill yn gweld dyfodiad iaith fel digwyddiad sydyn a ddigwyddodd o ganlyniad i fiwtaniad genetig.

## Dolenni allanol
*Lieberman, P. (2007). Esblygiad iaith ddynol: Ei sylfaen niwrolegol ac anatomegol . *Current Anthropology*, *48*(1), 39-66. '**
* Mammadov J.M.: Origin of language: Synergetic approach **'
* Tarddiad iaith '**
* French M.: Tarddiad iaith**'
* Merchalova G.N.: Tarddiad iaith . ''''

Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Iaith artiffisial

dde|bawd|250px|Baner ieithoedd artiffisial.

**Iaith artiffisial** - neu ***conlang*** mewn Saesneg llafar neu anffurfiol - yw iaith gyda ffonoleg, gramadeg neu eirfa sydd wedi'u creu gan unigolyn neu grŵp, yn hytrach na iaith sydd wedi esblygu'n naturiol. Mae yna nifer o resymau posib i greu iaith artiffisial: er mwyn esmwytho cyfathrebu; er mwyn dod â byd ffuglennol yn fyw; er mwyn arbrofi neu fel gêm ieithyddol; neu er mwyn bod yn greadigol.

Iaith testun yw un o'r iaith artiffisial fwyaf wedi cael i greu trwy'r defnyddio o negeseuon testun i anfon negeseuon ledled y byd.

Categori:Ieithoedd artiffisial
Categori:Iaith
Taurus

Gallai **Taurus** (Lladin, "Tarw") gyfeirio at:

*Taurus (cytser) 
*Mynyddoedd Taurus, yn ne-orllewin Asia
*Taurus (beic modur)
Latino sine flexione

Iaith artiffisial yw **Latino sine flexione** (Lladin heb ffurfdroadau) a ddyfeisiwyd gan y mathemategwr Eidaleg Giuseppe Peano (1858 - 1932) yn 1903. Mae'n fersiwn syml o Ladin sy'n cadw ei geirfa ond yn colli ei ffurfdroadau cymhleth. Fe'i chyhoeddwyd yn y newyddiadur *Revista di Matematica* mewn erthygl o'r enw *De Latino Sine Flexione, Lingua Auxiliare Internationale*, a esboniodd y rheswm dros ei chread. Dadlodd yr erthygl bod ieithoedd artiffisial eraill yn ddiangen, gan fod Lladin wedi'i sefydlu fel iaith genedlaethol y byd yn barod. Fe ysgrifennwyd yr erthygl yn wreiddiol yn Lladin Clasurol, ond fe gollodd eu ffurfdroadau yn raddol.

Er cafwyd gwared o'r ffurfdroadau yn enwau ac ansoddeiriau, mae cenedl enwau yn bodoli gyda'r opsiwn am derfyniadau benywaidd yn enwau yn ymwneud â swyddi. Fe gymerwyd holl ffurfiau'r enwau o'r cyflwr abladol. Nid yw'r rhif lluosog yn hanfodol oherwydd fe ellir ei ddarllen o'r cyd-destun yn aml. Mae gan ferfau ychydig bach o ffurfdroadau ond fe ddangosir person a modd drwy eirynnau.

## Testun enghreifftiol
Dyma enghraifft o weddi'r Arglwydd yn Latino sine Flexione, Groeg a Lladin.

## Gweler hefyd
*Iaith artiffisial

## Dolen allanol
*Gwybodaeth am Latino sine Flexione 

Categori:Ieithoedd artiffisial
Categori:Lladin
Mynyddoedd Taurus

Mynyddoedd yn ne-orllewin Asia yw **Mynyddoedd Taurus**. Ffurfiant gadwyn o'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain ar draws rhan ddeheuol Anatolia, Twrci.

Mae afon Ewffrates yn tarddu yma ac yn llifo i mewn i Syria. Gelwir y rhan uchaf o'r gadwyn yn Aladağ; y copa uchaf yw Demirkazık (Aladağlar), sydd bron 4,000 medr uwch lefel y môr.

Roedd yr ardal yn bwysig yn ystod y cyfnod neolithig, pan oedd obsidian yn cael ei fwyngloddio yma. Gwnaed darganfyddiadau archaeolegol pwysig yn Çatal Hüyük gerllaw. Ger Kestel mae safle archaeolegol o Oes yr Efydd, lle roedd tun yn cael ei fwyngloddio.

bawd|240px|dim|Lleoliad Mynyddoedd Taurus

Categori:Mynyddoedd Twrci
Joel Cohen

:''Nid i'w gymysgu â Joel Coen.''

Sgriptiwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau yw **Joel Cohen** (ganwyd 23 Awst 1963), sydd wedi gweithio ar y ffilmiau *Cheaper by the Dozen* (2003), *Toy Story* (1995), a *Garfield* (2004). Mae'n byw yng Nghaliffornia. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith ar *Toy Story*. Cafodd ei enwebu am Wobr yr Academi. Mae'n briod ac mae ganddo ferch.

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Samarcand

Dinas yn Wsbecistan yw **Samarcand**, weithiau **Samarkand** (Wsbeceg: Samarqand neu Самарқанд). Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 419.600.

Mae Samarcand yn un o ddinasoedd hynaf y byd, wedi ei sefydlu yn y 14g CC. Datblygodd fel un o'r sefydliadau ar hyd Llwybr y Sidan, rhwng Tsieina a'r Dwyrain Canol. *Marakanda* oedd ei henw pan gipiwyd y ddinas gan Alecsander Fawr yn 329 CC.

Roedd yr ardal, Sogdia, yn Gristnogol i raddau helaeth hyd nes i'r Arabiaid ddod ag De Islamyma. Cipiwyd y ddinas gan Ibn Qutaiba yn 712, ond bu nifer o wrthryfeloedd, a dim ond wedi i fyddin Ymerodraeth Tsieina gael ei gorchfygu ger afon Talas yn 753 y daeth i feddiant y Mwslimiaid yn barhaol.

Yn 1370, gwnaeth Timur Samarcand yn brifddinas yr ymerodraeth yr oedd wedi ei chreu, a daeth a phenseiri o bob rhan o'r ymerodraeth i weithio yma. Dyddia llawer o adeiladau hanesyddol Samarcand o gyfnod Timur. Mae Timur ei hun wedi ei gladdu yma. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|200px|dim|Canol Samarcand
bawd|200px|dim|Mosg Bibi Khanum

## Pobl enwog o Samarcand 
* Islam Karimov, Arlywydd - unben Wsbecistan

Categori:Daearyddiaeth Wsbecistan
Ffordd y Sidan

bawd|250px|Ffordd y Sidan yn y ganrif gyntaf OC

Defnyddir yr enw **Ffordd y Sidan** neu **Llwybr y Sidan** am y rhwydwaith o ffyrdd a ddefnyddid ar gyfer masnach rhwng Tsieina a'r Dwyrain Canol. Defnyddid y rhain yn arbennig i gludo sidan o Tsieina i'r gorllewin. Defnyddid y llwybrau hyn o'r cyfnod clasurol hyd yn ddiweddar yn y Canol Oesoedd. Y person cyntaf i ddefnyddio'r term "Ffordd y Sidan" (*Seidenstraße*) oedd y daearyddwr Almaenig Ferdinand von Richthofen yn 1877.

Roedd dwy gangen i'r ffordd trwy ganolbarth Asia o ganolfannau masnachol Gogledd Tsieina. Roedd y gangen ogleddol yn arwain i ddwyrain Ewrop heibio penrhyn y Crimea a'r Môr Du. Roedd y gangen ddeheuol yn arwain trwy Turkestan-Khorasan ac Iran ar draws Mesopotamia i Antiochia a'r Môr Canoldir. Roedd y dinasoedd adnabyddus ar Ffordd y sidan yn cynnwys Damascus, Baghdad, Isfahan, Merv, Caergystennin, Balkh, Samarcand, Tashkent, Kashgar, Ürümqi, Xi'an a Hotan.

Yr Ewropead cyntaf i ddilyn Ffordd y Sidan cyn belled a Tsiena, yn ôl pob tebyg, oedd y masnachwr Eidalaidd Marco Polo.

Categori:Hanes Asia
Categori:Hanes economaidd
Categori:Llwybrau masnachol
Vanessa Hudgens

Mae **Vanessa Anne Hudgens** (ganed 14 Rhagfyr 1988) yn actores a chantores o'r Unol Daleithiau. Cafodd ei rôl fawr gyntaf yn 2004 fel Tintin yn y Thunderbirds ac yna chwaraeodd ran Gabriella Montez yn y gyfres o ffilmiau High School Musical.

Ar ôl yr *High School Musical* cyntaf, dilynodd Hudgens yrfa gerddorol, gan ryddhau ei halbwm cyntaf ar y 26ain o Fedi, 2006. Aeth yr albwm i rif 24 yn y siart Americanaidd, gan werthu dros 34,000 o gopïau yn ystod yr wythnos gyntaf. Dychwelodd i'w rôl fel Gabriella Montez yn *High School Musical 2* a *High School Musical 3: Senior Year*.

Rhyddhaodd Hudgens ei halbwm "Identified" yn yr Unol Daleithiau ar y 1af o Orffennaf, 2008 ac aeth i rif 23 yn y siart, gan werthu 22,000 o gopïau yn ystod yr wythnos gyntaf. Bydd Hudgens yn portreadu cymeriad Sam yn y ffilm *Bandslam*, ar ddiwedd mis Gorffennaf, 2009.

## Ei bywyd cynnar 
Ganwyd Hudgens yn Salinas, Califfornia, yn ferch i Gina (née Guangco) a Greg Hudgens. Mae ganddi chwaer, Stella Teodora Hudgens (ganed 13 Tachwedd, 1995, San Diego). Mae tad Hudgens yn Americanwr o dras Wyddelig ac Americanaidd Brodorol. Mae ei mam, a dyfodd i fyny ym Manila yn Pilipino o dras Filipino, Sbaenaidd a Tsieineaidd. Derbyniodd addysg gartref ar ôl Blwyddyn saith yn yr Orange County High School of the Arts.

Pan oedd yn wyth mlwydd oed, perfformiodd Hudgens mewn sioeau cerdd, a bu mewn cynyrchiadau lleol o *Carousel*, *The Wizard of Oz*, *The King and I*, *The Music Man*, a *Cinderella*, ymysg eraill. Symudodd Hudgens i Los Angeles ar ôl iddi ennill clyweliad ar gyfer Old Navy nol yn 2005. Ymddangosodd yn ei ffilm gyntaf *Thirteen as Noel* ac yna fel Tintin yn y ffilm *Thunderbirds* (2004). Mae ei pherfformiadau'n cynnwys rôlau ar *Quintuplets*, *Still Standing*, *The Brothers García*, *Drake & Josh* a *The Suite Life of Zack & Cody*.

## Ffilmograffiaeth 
### Ffilmiau 
### Ymddangosiadau Arbennig 
## Disgograffiaeth 
;Albymau Stiwdio
* 2006: *V*
* 2008: *Identified*

;Traciau Sain
* 2006: *High School Musical*
* 2007: *High School Musical 2*
* 2008: *High School Musical 3: Senior Year*
* 2009: *Bandslam*

;Teithiau Cyngerdd

* 2006/2007: *High School Musical: The Concert*
* 2008: *Taith Haf Identified*

## Gwobrau ac Enewbiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Genedigaethau 1988
Royal Shakespeare Company

Mae'r **Royal Shakespeare Company** (RSC) yn gwmni theatr Prydeinig. Fe'i lleolir yn bennaf yn Stratford-upon-Avon, gyda chanolfannau yn Llundain a Newcastle. Dyma yw un o brif gwmnïau theatr y Deyrnas Unedig a ariennir gan y cyhoedd, ynghyd â'r Theatr Frenhinol Genedlaethol.

## Actorion enwog o'r gorffennol a'r presennol
Mae'r actorion canlynol wedi ymddangos yng nghyrchiadau'r RSC ac yn Stratford.

Categori:Theatr
Categori:Theatr yn y Deyrnas Unedig
Guy Deutscher

Ieithydd o Israel yw **Guy Deutscher** (ganwyd 1969, Tel Aviv) sy'n arbenigo yn ieithoedd hynafol y Dwyrain Canol ym Mhrifysgol Leiden yn yr Iseldiroedd. Mae ganddo PhD yn ieithyddiaeth o Brifysgol Caergrawnt.

## Llyfryddiaeth
**Syntactic Change in Akkadian* (2000)
**The Unfolding of Language* (2005)
**Through the Language Glass* (2010)

## Dolenni allanol
*The Unfolding of Language 
*American Scientist - Cyfweliad gyda Guy Deutscher

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Academyddion o Israel
Categori:Ieithyddion o Israel
Categori:Pobl o Tel Aviv
Nigel Hawthorne

Actor o Loegr oedd **Syr Nigel Barnard Hawthorne CBE** (5 Ebrill 1929 – 26 Rhagfyr 2001).

Cafodd ei eni yng Coventry, Lloegr.

## Ffilmiau
**Gandhi* (1982)
**Firefox* (1982)
**Demolition Man* (1993)
**The Madness of King George* (1994)
**Richard III* (1995)

## Teledu
**Marie Curie* (1977)
**Edward and Mrs Simpson* (1978)
**Yes, Minister* (1980-84)
**The Barchester Chronicles* (1982)
**Tartuffe* (1983)
**Mapp and Lucia* (1985)
**Yes, Prime Minister* (1986-88)
**Relatively Speaking* (1990)
**The Fragile Heart* (1996)
**Victoria and Albert* (2001)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Joule

Uned SI yw **joule** sy'n mesur egni. Diffinnir joule gan:

:\, 1\, \mathrm{J}=1\, \mathrm{kg} \cdot \frac{\mathrm{m}^{2}}{\mathrm{s}^{2}}

Un joule yw'r swm o egni sydd angen i wneud y gweithredau canlynol:

* Y gwaith a weithredir gan rym 1 newton wrth deithio pellter o 1 medr.
:1~\rm{J} = N.m
* Y gwaith sydd angen i greu cerrynt trydanol o 1 coulomb trwy wahaniaeth potensial o 1 folt.
:1~\rm{W} = Q.V
* Y gwaith a wnëir i greu pŵer o un watt yn gyson am un eiliad.
:
1~\rm{W} = 1~\dfrac{\rm{J}}{\rm{s}}
.
* Yr egni cinetig o 2&nbsp;kg sy'n symud ar fuanedd o 1 ms−1
:1~\rm{Ek} = 1/2.m.v^2

Categori:Ffiseg
Categori:Trydan
Categori:Unedau deilliadol SI
Amedr

bawd|chwith|170px|Amedr Syml
Dyfais sy'n mesur cerrynt cylched trydanol yw **amedr**. Mesurir cerrynt mewn amperau. Mewnosodir mewn cyfres cylched oherwydd mae amedr yn creu gwrthiant ei hun.

## Gweler Hefyd 
*Foltmedr
*Trydan

Categori:Trydan
Categori:Offer ffisegol
Categori:Offer trydanol
Isfahan

de|300px|bawd|Y Meidan Enam yn Isfahan

Dinas yng nghanolbarth Iran yw **Isfahan** neu **Esfahan** (Perseg: اصفهان). Gyda phoblogaeth o 2.54 miliwn, hi yw'r drydydd ddinas fwyaf yn Iran, ac mae'n brifddinas rhanbarth Isfahan. Saif tua 340&nbsp;km i'r de o Tehran ar lan ogleddol afon Zayandeh Rud.

Mae Isfahan yn hen ddinas, a adwaenid fel **Aspadana** yn y cyfnod clasurol. Roedd yn brifddinas rhanbarth Persia Uchaf o ymerodraeth Parthia. Alltudiwyd Iddewon yno yn ystod y goncwest Fabilonaidd. Daeth y ddinas yn bwysig fel un o'r dinasoedd ar Ffordd y Sidan, y rhwydwaith o lwybrau masnach rhwng Tsieina a'r Môr Canoldir. 
Cipiwyd y ddinas gan yr Arabiaid yn 643.

Gwnaeth Malik Sjah I hi yn brifddinas yn 1051, ac yn ystod y cyfnod yma bu'r meddyg ac athronydd Avicenna yn byw yma. Cipiwyd y ddinas gan Timur yn 1387, a lladdwyd tua 70,000 o'r trigolion wedi iddynt wrthryfela yn ei erbyn. Daeth yn brifddinas Persia eto yn 1598, ac yn y cyfnod nesaf dan Abbas I adeiladwyd llawer o adeiladau enwocaf y ddinas, megis y *Meidan Emam*. Cipiwyd y ddinas gan yr Afghaniaid yn 1722, a dinistriwyd rhan helaeth ohoni.

## Pobl enwog o Isfahan
*Abu al-Faraj al-Isfahani

Categori:Dinasoedd Iran
483 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC
488 CC 487 CC 486 CC 485 CC 484 CC - **483 CC** - 482 CC 481 CC 480 CC 479 CC 478 CC

----

## Digwyddiadau 
* Xerxes I, brenin Ymerodraeth Persia, yn paratoi ymgyrch yn erbyn dinas-wladwriaethau Gwlad Groeg. Fel rhan o'i baratoadau, mae'n adeiladu camlas ar draws penrhyn Mynydd Athos.
* Yn Athen, darganfyddir haen newydd gyfoethog o arian ym mwynglawdd Laurium. Mae Themistocles yn perswadio'r Atheniaid i ddefnyddio'r enillion i adeiladu llongau rhyfel.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Mai — Gautama Buddha, syflaenwydd Bwdhiaeth

Categori:483 CC
Dinas Llundain

Dinas fechan o fewn Llundain yw **Dinas Llundain** (Saesneg: *City of London*). Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Westminster i'r gorllewin, Camden i'r gogledd-orllewin, Islington a Hackney i'r gogledd, a Tower Hamlets i'r dwyrain; saif gyferbyn â Southwark ar lan ddeheuol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Ddinas Llundain o fewn [Llundain Fwyaf]]

Dyma graidd hanesyddol Llundain, sydd wedi cadw ei ffiniau traddodiadol ers yr Oesoedd Canol. Cyfeirir ati fel **Y Ddinas**, **Dinas** neu'r **Filltir Sgwâr**, am fod ganddi arwynebedd o 2.6&nbsp;km², sef bron milltir sgwâr. Mae'r enwau yma yn gyfystyr â chanolfan cyllidol y Deyrnas Gyfunol.

Yn yr Oesoedd Canol bu'r enw *Llundain* yn cyfeirio at y Ddinas yn unig, a oedd ar wahân i Westminster. Cysylltwyd y ddau gan Stryd y Fflyd (fel y'i gelwid o fewn y Ddinas) a droes yn Y Strand tu allan i furiau'r Ddinas.

Y Ddinas yw sir seremonïol lleiaf Lloegr a'r ddinas lleiaf ym Mhrydain Fawr ar ôl Tyddewi. Sylwer nad yw'r Ddinas yn un o 32 bwrdref Llundain.

bawd|dim| Dinas Llundain o'r awyr

## Gweler hefyd 
* Corfforaeth Dinas Llundain

## Cyfeiriadau 

Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Puducherry

250px|bawd|de|Golygfa stryd yn Puducherry

Dinas yn ne-ddwyrain India yw **Puducherry** (hefyd **Pondicherry**). Yn 2001 roedd ganddi boblogaeth o 973,829. Mae'n brifddinas tiriogaeth undebol Puducherry.

Categori:Dinasoedd India
High School Musical 2

Ffilm deledu Disney yw ***High School Musical 2*** sy'n serennu Zac Efron a Vanessa Hudgens. Dyma'r ail ffilm yn y gyfres a chafodd ei noson agoriadol yn Disneyland, Anaheim, Califfornia ar yr 17eg o Awst, 2007. Mynychodd y prf gast y digwyddiad. Dangoswyd y ffilm ar y teledu am y tro cyntaf ar yr un noson, ar y Disney Channel yn yr Unol Daleithiau ac ar y sianel Family yng Nghanada.

Yn y ffilm, mae cymeriad Troy Bolton yn poeni ynglŷn â chael swydd, am fod pris mynd i'r coleg yn pwyso'n drwm ar ei feddwl, yn ogystal â cheisio sicrhau y bydd ef a'i gariad Gabriella Montez yn medru bod yng nghwmni ei gilydd dros wyliau'r Haf.

Gwelwyd y noson agoriadol gan gyfanswm o 17.3 miliwn o wylwyr yn yr Unol Daleithiau - 10 miliwn yn fwy na'r ffilm flaenorol - gan wneud y ffilm y ffilm Disney Channel mwyaf poblogaidd bryd hynny.

## Cast
* **Troy Bolton** (Zac Efron) yw prif gymeriad gwrywaidd y ffilm. Ef yw'r myfyriwr mwyaf poblogaidd yn *East High School*, ac mae'n gapten ar y tîm pêl fasged. Yn y ffilm hon, canodd Efron ei holl ganeuon, lle roedd ei lais ef wedi'i blethu â llais Andrew Seely yn y ffilm gyntaf *High School Musical*.
* **Gabriella Montez** (Vanessa Hudgens) yw prif gymeriad benywaidd y ffilm.
* **Sharpay Evans** (Ashley Tisdale) yw merch ddrwg y ffilm.
* **Ryan Evans** (Lucas Grabeel) yw efaill Sharpay.
* **Chad Danforth** (Corbin Bleu) yw ffrind gorau Troy ac mae'n ffrindiau da gyda Jason a Zeke.
* **Taylor McKessie** (Monique Coleman)yw ffrind gorau Gabriella. Mae hi hefyd yn ffrindiau gyda Kelsi Nielsen a Martha Cox, ac mae'n canlyn gyda Chad. Hi yw capten y tîm Decathlon yn yr ysgol. Mae ganddi swydd haf yn *Lava Springs* fel Cydlynydd Gweithgareddau. Mae'n medru gweld gwir gymeriad Sharpay, a thuedda o fod yn sinigaidd pan yn trafod bechgyn.
* **Mr. Thomas Fulton** (Mark L. Taylor) yw rheolwr Lava Springs.
* **Jack Bolton** (Bart Johnson) yw tad Troy.
* **Mr. Vance Evans** (Robert Curtis Brown) yw tad Ryan a Sharpay.
* **Mrs. Darby Evans** (Jessica Tuck) yw mam Ryan a Sharpay, a Llywydd Pwyllgor Lava Springs.
* **Ms. Darbus** (Alyson Reed) yw'r athrawes ddrama llym yn East High.
* **Kelsi Nielsen** (Olesya Rulin) sy'n fyfyrwraig yn East High. Mae'n medru canu'r piano ac mae'n cyfansoddi.
* **Zeke Baylor** (Chris Warren Jr.) sy'n ffrindiau â Troy a Chad, a chwaraea i'r tîm pêl fasged.
* **Jason Cross** (Ryne Sanborn) sy'n ffrindiau â Troy, Chad, a Zeke a chwaraea ar y tîm pêl fasged.
* **Martha Cox** (Kaycee Stroh) sy'n fyfyrwraig yn East High. Mae'n ffrindiau â Gabriella, Kelsi, a Taylor.
* **Jackie** (Tanya Chisholm) yw un o ffrindiau Sharpay (h.y. Y Sharpettes).
* **Lea** (Kelli Baker), Sharpette arall.
* **Emma** (McCall Clark), Sharpette arall.
* **Mrs. Lucille Bolton** (Leslie Wing Pomeroy) yw mam Troy a gwraig Mr. Bolton.

## Y Caneuon
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau cerdd
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Ostraciaeth

[bawd|Ostrakon yn dwyn enw [Themistocles, mab Neocles]]

**Ostraciaeth** oedd y drefn yn Athen ddemocrataidd yn y 5 CC o gynnal pleidlais i alltudio un neu fwy o arweinwyr y ddinas-wladwriaeth am gyfnod o ddeng mlynedd.

Ar ddiwrnod arbennig, byddai pob etholwr yn Athen yn dod i'r Agora ac yn ysgrifennu enw'r person y dymunai ef ei alltudio ar ddarn toredig o grochenewaith (*ostrakon*). Byddai unrhyw berson oedd yn cael mwy na 6,000 o bleidleisiau yn cael ei alltudio. Ni fyddai'n colli ei feddiannau, ac nid oedd yr ostraciaeth yn cael ei hystyried fel cosb; yn hytrach roedd yn ddull o ddatrys dadleuon gwleidyddol. Byddai pob arweinydd gwleidyddol yn Athen yn ceisio sicrhau fod ei wrthwynebwyr yn cael eu hostraceiddio. Er enghraifft, yn y cyfnod cyn ymosodiad Xerxes I, brenin Ymerodraeth Persia, ar Athen yn 480 CC, bu dadl sut y dylid amddiffyn y ddinas, trwy ganolbwyntio ar y llynges neu ar y fyddin. Llwyddodd Themistocles, oedd o blaid cryfhau'r llyngres, i sicrhau ostraceiddio Aristeides, oedd o blaid cryfhau'r fyddin.

Yn 442 CC, alltudiwyd y gwleidydd Thucydides o Athen am ddeng mlyned wedi i'w ymgais i ddisodli Pericles fethu. Daeth yr arfer i ben tua 415 CC.

## Dolenni allanol 
Rhestr o bobl a ddioddefodd ostraciaeth

Categori:Athen
Roger Williams (milwr)

:*Ceir sawl Roger Williams. Gweler y dudalen wahaniaethu*
Milwr enwog ac awdur oedd **Syr Roger Williams** (c.1540 – 12 Rhagfyr 1595).

Fe'i enwyd gan Syr Roger Williams fel y gwir *Fluellen*, un o gymeriadau William Shakespeare yn ei ddrama Henry V.

Cafodd ei eni ym Mhenrhos, Sir Fynwy, yn fab i Thomas Williams a'i wraig Eleanor (merch Syr William Vaughan). Dywed Wood iddo dreulio peth amser yn Rhydychen yng (Ngholeg y Trwyn Pres). Pan oedd yn 17 oed aeth i ymladd fel milwr yn San Quentin. Wedi hynny bu'n *soldier of fortune* yn Ewrop a daeth yn adnabyddus fel milwr beiddgar. Yn Ebrill 1572 aeth gyda 300 arall gyda'r Capten Thomas Morgan i gynorthwyo'r Is-Ellmyn yn erbyn lluoedd Sbaen. Ymladdodd hefyd mewn cysylltiad â Syr Humphrey Gilbert a Syr Philip Sidney.

Bu farw yn Llundain.

## Llyfryddiaeth
**A Brief Discourse of War* (1590)
**Newes from Sir Roger Williams* (1591)
**Actions of the Low Countries* (1618)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Syr Roger Williams (1604?–1683), sefydlydd talaith Rhode Island, UDA
*Roger Williams, aelod arall o Deulu Penrhos, Sir Fynwy; teulu a newidiodd eu henwau i: Addams-Williams

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Marwolaethau 1595
Roger Williams

Pobl gyda'r enw **Roger Williams** yn cynnwys:

*Roger Williams (milwr) (c.1540-1595)
*Roger Williams (cerddor) 
*Roger Williams (dramodydd)
*Roger Williams (gwleidydd)
484 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC
489 CC 488 CC 487 CC 486 CC 485 CC - **484 CC** - 483 CC 482 CC 481 CC 480 CC 479 CC

----

## Digwyddiadau
* Xerxes I yn rhoi diwedd ar wrthryfel yr Aifft yn erbyn Ymerodraeth Persia, ac yn penodi ei frawd Achaemenes yn satrap (llywodraethwr) yr Aifft.
* Yn Athen, mae'r gwleidydd a chadfridog Xanthippus yn cael ei alltudio trwy broses ostraciaeth.
* Aeschulos yn ennill y wobr gyntaf am ddrama yng ngŵyl y Dionysia.

## Genedigaethau
* Herodotus o Halicarnassus, hanesydd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
Categori:484 CC
485 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC   
490 CC 489 CC 488 CC 487 CC 486 CC - **485 CC** - 484 CC 483 CC 482 CC 481 CC 480 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn dilyn marwolaeth Darius I, daw ei fab  Xerxes I yn frenin Ymerodraeth Persia.
* Gelo, unben Gela, yn gwneud ei hun yn unben Siracusa ar ynys Sicilia. Mae'n trosglwyddo rheolaeth ar Gela i'w frawd, Hieron.

## Genedigaethau
* Herodotus

## Marwolaethau
* Darius I, brenin Ymerodraeth Persia

Categori:485 CC
ASEAN

bawd|250px|Aelodau Asean

Undeb rhyngwladol economaidd a gwleidyddol o wledydd yn Ne-ddwyrain Asia yw **ASEAN** (o'r Saesneg *Association of Southeast Asian Nations*). Ffurfiwyd ASEAN ar 8 Awst 1967 gan Indonesia, Maleisia, Y Ffilipinau, Singapôr a Gwlad Tai. Ers hynny, mae Brwnei, Cambodia, Laos, Myanmar a Fietnam wedi ymuno.

Mae'r undeb yn anelu at hyrwyddo tŵf economaidd a datblygiad cymdeithasol a diwylliannol ymysg ei aelodau.

Categori:Asia
Categori:Sefydliadau 1967
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
OPEC

[bawd|250px|[Baner OPEC]]
[bawd|dde|Pencadlys OPEC yn [Fienna]]

Corff rhyngwladol o gynhyrchwyr olew yw **OPEC** (o'r Saesneg: *Organization of the Petroleum Exporting Countries* neu'n Gymraeg, *Cyfundrefn Gwledydd Allforio Petroliwm*). Mae'r mwyafrif o wledydd sydd yn cynhyrchu olew ar raddfa sylweddol yn aelodau o OPEC, sydd yn ceisio dylanwadu ar bris olew crai rhyngwladol trwy reoli faint o olew caiff ei gynhyrchu drwy'r byd.

Sefydlwyd OPEC ar 14 Medi 1960 yn Baghdad (Irac), gyda'r syniad yn dod o Feneswela. Yr aelodau gwreiddiol, heblaw Feneswela ac Irac, oedd Sawdi Arabia, Iran a Coweit. Yn ddiweddarach, daeth gwledydd eraill yn aelodau, er i rai adael wedyn: Catar (1961), Indonesia (1962-2008), Libia (1962), Emiradau Arabaidd Unedig (1967), Algeria (1969), Nigeria (1971), Ecwador (1973-1992 a dod yn aelod eto Tachwedd 2007), Gabon (1975-1994) ac Angola (2007). Mae'r pencadlys yn Fienna ers 1965.

Aelodau cyfredol y Corff (yn 2019) yw: Aljeria, Angola, Coweit, Ecwador, Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Gini'r Cyhydedd, Gabon, Iran, Irac, Gweriniaeth y Congo, Libia, Nigeria, Arabia Sawdi (arweinydd de fact), a Feneswela. Mae Indonesia a Catar yn gyn-aelodau. Mae'r 14 gwladwriaeth (ym Medi 2018) yn gyfrifol am 44% o gynnyrch olew y byd ac 81.5% o gronfeydd "profiedig" o olew'r byd.

Nid yw pob gwlad sy'n cynhyrchu olew ar raddfa sylweddol yn aelod o OPEC; nid yw Canada, Mecsico, Norwy, yr Unol Daleithiau, Rwsia ac Oman yn aelodau.

[240px|bawd|dde|Aelodau OPEC mewn glas tywyll. Mae [Gabon ac Indonesia (glas golau) wedi gadael OPEC.]]

## Cwotâu Olew Cyfredol 
(Noder nad yw Catar nag Indonesia bellach yn aelod o OPEC).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan OPEC


Categori:Petroliwm
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
488 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC
493 CC 492 CC 491 CC 490 CC 489 CC - **488 CC** - 487 CC 486 CC 485 CC 484 CC 483 CC

----

## Digwyddiadau
*Yr Atheniaid yn alltudio Hipparchos trwy ostraciaeth am ei fod yn ffarfrio dod i gytundeb ag Ymerodraeth Persia
* Theron yn dod yn unben Acragas at ynys Sicilia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Anacreon, bardd Groegaidd

Categori:488 CC
489 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC   
494 CC 493 CC 492 CC 491 CC 490 CC - **489 CC** - 488 CC 487 CC 486 CC 485 CC 484 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn dilyn ei fuddugoliaeth yn Mrwydr Marathon, mae Miltiades yn arwain llynges yn erbyn ynys Paros. Mae'r ymgyrch yn fethiant, a chlwyfir Miltiades. Wedi iddo ddychwelyd i Athen, mae Xanthippus yn ei erlyn, ac mae'n marw o'i glwyfau yng ngharchar.
*Aristeides yn dod yn brif archon Athen

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Miltiades, cadfridog Athenaidd

Categori:489 CC
490 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
495 CC 494 CC 493 CC 492 CC 491 CC - **490 CC** - 489 CC 488 CC 487 CC 486 CC 485 CC

----

## Digwyddiadau
* Darius I, brenin Ymerodraeth Persia, yn gyrru byddin dan Artaphernes a Datis i ymosod ar Athen ac Eretria. Gyda hwy mae Hippias, cyn-unben Athen, sy'n gobeithio adennill grym gyda chymorth y Persiaid.
* Mae'r Persiaid yn cipio Eretria ac yn llosgi'r ddinas a gwerthu'r trigolion fel caethweision.
* Medi — Brwydr Marathon. Gorchfygir y Persiaid gan fyddin Athen a Plataea dan   Callimachus a Miltiades. Gorfodir y Persiaid i encilio.

## Genedigaethau
* Empedocles, athronydd Groegaidd
* Zenon o Elea, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Hippias, cyn-unben Athen
* Callimachus, archon rhyfel Athen

Categori:490 CC
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (秦始皇, Qín Shǐhuáng, 259 CC – 10 Medi 210 CC oedd ymerawdwr cyntaf Tsieina a sylfaenydd Brenhinllin Qin. Adnabyddir ef fel **yr Ymerawdwr Cyntaf** (始皇帝, Shǐ Huáng Dì).

Ganed ef yn Handan, yng ngwladwriaeth Zhao. Daeth yn frenin gwladwriaeth Qin o 246 CC i 221 CC, ac yn ymerawdwr Tsieina unedig o 221 CC hyd ei farwolaeth.

Wedi iddo uno Tsieina, dechreuodd ef a'i brif gynghorydd, Li Si, ar gyfres o ddiwygiadau pellgyrhaeddol. Ef a adeiladodd y fersiwn gyntaf o Fur Mawr Tsieina, ac mae ei fawsolewm ger Xi'an sy'n cael ei gwarchod gan y Fyddin Derracotta yn fyd-enwog. Adeiladodd rwydwaith o ffyrdd trwy'r wlad. Fodd bynnag, mae'n ffigwr dadleuol, oherwydd gwnaed hyn ar gost o filoedd o fywydau. Gwnaeth athroniaeth Conffiwsiaeth yn anghyfreithlon, a llosgodd lyfrau a chladdu ysgolheigion yn fyw.

Categori:Genedigaethau 260 CC
Categori:Marwolaethau 210 CC
Categori:Hanes Tsieina
Tashkent

Prifddinas Wsbecistan yw **Tashkent** (Wsbeceg: **Toshkent**; Rwseg: *Ташкент*). Saif ar afon Chirchik yn agos at y ffin â Casachstan a Tajicistan. Roedd y boblogaeth yn 2020 yn 2,571,668.

Ar un adeg, roedd Tashkent yn arosfan bwysig ar hyd Ffordd y Sidan, y rhwydwaith o lwybrau masnach rhwng Tsieina a'r Dwyrain Canol. Dinistriwyd llawer o'i hadeiladau hanesyddol yn ystod y Chwyldro yn 1917 ac yn y daeargryn yn 1966.

## Adeiladau 
* Amgueddfa Amir Timur
* Chorsu Bazaar
* Kukeldash Madrassa
* Mosg Telyashayakh
* Palas y Tywysog Romanov
* Tŵr Tashkent
* Yunus Khan Mausoleum

## Pobl o Dashkent 
* Igor Kufayev (g. 1966), arlunydd
* Mark Weil (1952-2007), cyfarwyddwr theatr
* Nurilla Zakirov (1942-2003), cyfansoddwr

Categori:Dinasoedd Wsbecistan
Categori:Prifddinasoedd Asia
487 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC
492 CC 491 CC 490 CC 489 CC 488 CC - **487 CC** - 486 CC 485 CC 484 CC 483 CC 482 CC
----

## Digwyddiadau
* Yng Ngwlad Groeg, mae rhyfel yn dechrau rhwng Athen ac  Aegina

## Genedigaethau
* Gorgias, athronydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
Categori:487 CC
Acwsteg

Gwyddor sain, uwchsain a is-sain yw **acwsteg**. Acwstwr neu acwstwraig yw'r enw a rhoddir ar berson sy'n gweithio mewn acwsteg. Mae'r mewnosodiad acwsteg i dechnoleg yn cael ei alw'n peirianneg acwsteg.

Mae'r pynciau isod yn is-dosbarthiad o'r pwnc.
*Diffreithiant
*Is-sain
*Sain
*Ton
*Uwchsain
*Ymyriant


Categori:Ffiseg gymhwysol a rhyngddisgyblaethol
Categori:Sain
Galaeth

**Galaeth** yw'r term a ddefnyddir mewn seryddiaeth am gasgliad o sêr, gweddillion sêr a mater rhyngseryddol a gedwir gyda'i gilydd dan ddisgyrchiant.

Y y Llwybr Llaethog yw'r galaeth y mae'r Ddaear a Chysawd yr Haul yn trigo ynddi. Gydag Andromeda a galaethau eraill, mae'n un o'r galaethau yn y Grŵp Lleol. Mae'r Grŵp Lleol yn ei dro yn rhan o gasgliad o grwpiau a elwir yn Uwch Glwstwr Virgo.

## Dosbarthiad 
thumb|350px|Diagram rhediad Hubble
Cynigiodd y seryddwr Edwin Hubble system o ddosbarthu galaethau yn ôl eu ffurf. Mae tri prif ddosbarth:
* **E**: Galaethau eliptig, amrywiadau o E0 ar ffurf pelen hyd E7 estynedig; fel rheol ychydig o nwy sy'n bresennol.
* **S**: Galaethau troellog, amrywiadau o Sa hyd Sc (S am *spiral*), mwy o nwyon yn bresennol.
* **S0**: Galaethau lensaidd, cynigodd Hubble y math hwn gan ddamcaniaethu bod yn rhaid iddynt bodoli er mwyn cwblhau'r rhediad gan lenwi bwlch rhwng E7 ac Sa. Gyda darganfyddiadau ychydig yn ddiweddarach, mi brofodd ei hun yn gywir.

Mae galaethau troellog bariog yn is-ddosbarthiad o alaethau troellog ac yn cael eu dynodi gan **SB** (am *spiral barred*). Tua hanner galaethau troellog sydd o'r math hwn, gyda'u breichiau yn ymestyn yn allan yn syth, fel bariau, cyn iddynt ddechrau troelli yn pellach allan o ganol yr alaeth.

Ceir hefyd alaethau afreolaidd, **Ir** (*Irregular*), na ellir eu dosbarthu yn yr un o'r uchod.

[bawd|dim|Galaeth [Triangulum (galaeth)|Triangulum]]
bawd|dim|Galaeth NGC1300

## Gweler hefyd 
* Galaeth Seyfert
* Mur Mawr (seryddiaeth)
* Messier 101
* Sextans A
Astroffiseg

**Astroffiseg** yw'r gangen o seryddiaeth sy'n delio â ffiseg a chemeg y bydysawd h.y. gwneuthuriad ffisegol y planedau, y sêr a gwrthrychau eraill yn hytrach na'u lleoliad neu symudiad drwy'r gofod. Mae hyn yn cynnwys priodweddau megis dwysedd, tymheredd, cyfansoddion cemegol a goleuedd o wrthrychau wybrennol e.e. galaethau, sêr, planedau, planedau allheulol, a'r cyfrwng rhyngserol, yn ogystal a'i rhyngweithiadau.

 cynnar yn dangos y sbectrwm elfennaol, solar a seryddol.]]

Astudir pelydriad (*radiation*) y gwrthrychau hyn; gwneir hynny ar draws y sbectrwm elecromagnetig, gyda  nifer o briodweddau gan gynnwys disgleirdeb (*luminosity*), dwysedd, tymheredd a chyfansoddiadau cemegol.  Gan fod astroffiseg yn faes mor eang astudir ystod eang o feysydd gan gynnwys mecaneg, electromagneteg, mecaneg ystadegol, thermodeinameg, mecaneg cwantwm, Damcaniaeth perthnasedd, ffiseg niwclear a gronynnol a ffiseg atomig, moleciwlar ac optegol.

## Cyfeiriadau
Seryddiaeth