open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Perroz-Gireg

Tref a chymuned yn département Aodoù-an-Arvor, Llydaw yw **Perroz-Gireg** (Ffrangeg: *Perros-Guirec*). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd poblogaeth y gymuned yn 7,369 yn 2006. 
bawd|240px|chwith|Ploumanac'h

Saif ar yr arfordir, ac mae twristiaeth yn bwysig yn yr haf. Yn y gymuned, tu allan i'r dref ei hun, y prif nodweddion o ddiddordeb yw Ploumanac'h a chapel La Clarté.

Categori:Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Mortlake

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Mortlake**.
Saif ar ochr deheuol Afon Tafwys rhwng Kew a Barnes tua 6.8  milltir (10.9&nbsp;km) i'r gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain.

Roedd Mortlake yn rhan o Surrey tan 1965.

## Etymoleg
Mae cyfeirio at Mortlake yn y Llyfr Dydd y Farn  1086 fel *Mortelage*. Eiddo archesgop  Lanfranc  Caergaint oedd hi. Credir bod *Mortelage* yn golygu ''nant fechan sy'n cynnwys eogiaid ifainc'', ffrwd oedd yn arwain i Afon Tafwys.

## Hanes
O gyfnod y Llyfr Dydd y Farn, roedd hi'n eiddo bob Archesgob Caergaint tan amser Harri VIII, pan ddaeth yn eiddo'r Goron. O'r 17g ymlaen daeth yn enwog am ei brodwaith, ffatri a sefydlwyd ar safle hen dŷ John Dee.

Trigolyn enwocaf Mortlake oedd cynghorydd agos y frenhines Elisabeth I sef John Dee. Cafodd ei gladdu ym mynwent y dref –  St Mary Magdalene lle mae hefyd bedd rhyfedd (siâp pabell) yr awdur a theithiwr Sir Richard Burton, ac mae llwch y digrifwr Tommy Cooper ym Mortlake Crematorium.

Ers 1845, dechreir y ras cychod enwog y Ras Cychod Rhydychen a Chaergrawnt ym Mortlake, o University Boat Race stone islaw Chiswick Bridge. Dyma'r man cychwyn ambell i ras arall dros Championship Course.

## Cysylltiad â Chymru
Roedd John Dee yn enwog fel polymath. Mathemategydd a oedd hefyd yn ymddiddori mewn dewiniaeth, a greodd iaith gyfrin i guddio ei waith rhag y byd.  Casglodd lyfrgell breifat fwyaf ei gyfnod yn ei dŷ ym Mortlake.  O dras Gymreig, does dim sôn am iddo siarad Cymraeg, ond daeth yn agos iawn at teulu'r Cecils – a oedd hefyd yn hanu o Gymru.

Hawliodd Dee mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfuwyd cyfandir Amerig a hynny yn 1170. Dee hefyd sy'n gyfrifol am enwi ymerodraeth Lloegr yn "British Empire" sef ar y pryd Cymru a Lloegr.

## Ffynonellau
* 
* A. Mills, *Oxford Dictionary of London Place Names* (2001)
* Julian Roberts, ed., "A John Dee Chronology, 1509–1609, in *Renaissance Man: The Reconstructed Libraries of European Scholars: 1450–1700 Series One: The Books and Manuscripts of John Dee, 1527–1608* (Marlborough, 2004)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Mortlake Online 
* St Mary Magdalen's Church
* Barnes and Mortlake History Society

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn ardal Tredelerch, Caerdydd, ydy **Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd** (Saesneg: '''St Illtyd's Roman Catholic High School'*).

Arwyddair yr ysgol ydy "*Together in Christ, we make a difference''", a strwythir y dysgu oamgylch y cyd-destun hwn.

Nid oes gan yr ysgol chweched dosbarth, mynychai'r disgyblion Goleg Gatholig Dewi Sant ar gyfer addysg bellach.

Agorwyd adeiladau newydd yr ysgol ym mis Rhagyfr 2003, ar yr un safle â'r hen adeiladau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd  

Sant Illtyd
Sant Illtyd
Sant-Nazer

bawd|240px|Traeth Sant-Nazer

Dinas a chymuned yn département Loire-Atlantique, Llydaw, yw **Sant-Nazer** (Ffrangeg: *Saint-Nazaire*, Gallo: *Saint-Nazère* neu *Saint-Nazaer*). Saif ger aber Afon Loire. Mae dinas Sant-Nazer yn rhan o un Bro-Naoned, un o naw hen fro Llydaw.

Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Roedd poblogaeth y gymuned yn 70,946 yn 2010.

Datblygodd Sant-Nazer yn borthladd pwysig yn ystod y 19g.

## Gweler hefyd
* Bro-Naoned

## Cyfeiriadau
Categori:Loire-Atlantique
Categori:Llydaw
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
An Alre

Tref a chymuned ym Mro Wened yn département Mor-Bihan, Llydaw yw **An Alre** (Ffrangeg: *Auray*).

Saif ym mhen draw aber afon Loc'h. Mae ysgol gynradd ddwyieithog yno ers 1999. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua . Mae An Alre yn un o drefi Bro-Wened, un o naw fro hanesyddol Llydaw.

Ymladdwyd brwydr olaf Rhyfel Olyniaeth Llydaw gerllaw ar 29 Medi 1341, pan laddwyd Charles de Blois.

Mae'r dref yn bencadlys i wasanaeth teledu ar-lein Llydaweg ei hiaith, brezhoweb a sefydlwyd yn 2006.

## Poblogaeth
Population - Municipality code56007

## Gweler hefyd
*Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE

Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Ysgol Uwchradd Gatholig Mair Ddihalog

Ysgol uwchradd gyfun wirfoddol, cyfrwng Saesneg, yn ardal Gwenfô, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Gatholig Mair Ddihalog** (Saesneg: **Mary Immaculate Roman Catholic High School**), sy'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed yng ngorllewin y brifddinas.

## Hanes
Mae ysgol Gatholig yn bodoli ar y safle ers 1963, pan agorwyd ysgol uwchradd fodern ar safle ysgol uwch Mair Ddihalog, sef *Ysgol Gatholig yr Archegob Mostyn* (*Archbishop Mostyn Roman Catholic School*), oedd yn ysgol gymysg. Tyfodd yr ysgol a bu'n rhaid canfod mwy o le, a throsglwyddwyd rhan o'r ysgol i gyn-safle Ysgol Fechgyn Cyntwell. Datblygwyd yr ysgol felly ar ddwy safle 400 llath oddi wrth ei gilydd, a thanlinellwyd gwahanrwydd y ddwy safle pan agorwyd ffordd gysylltu'r A4232 rhwng y ddwy.

Sefydlwyd yr ysgol fel y mae hi heddiw ym 1987, yn dilyn ailstrwythro addysg uwchradd Gatholig yn Ne Morgannwg, sef yr awdurdod lleol ar y pryd. Agorwyd yr ysgol ar ei newydd wedd fel ysgol gyfun Gatholig. Yn 1996, gwerthwyd y safle isaf (cyn-safle Ysgol Fechgyn Cyntwell), a datblygwyd tai arni, ei henw erbyn hyn ydy ''St. Mary's Field*. Ail-ddatblygwyd yr ysgol yn sylweddol ar y safle uwch, ac agorwyd yr adeiladau newydd yn swyddogol gan Rhodri Morgan ym mis Gorffennaf 2002.

## Heddiw
Arwyddair yr ysgol ydy "*Achieving the best for all in a Catholic learning community''", a strwythurir y dysgu o amgylch y cyd-destun hwn. Mae 90% o'r disgyblion yn Gatholig, a daw 90% ohonynt o'r prif ysgolion cynradd sydd mewn partneriaeth ag ysgol Mair Ddihalog, sef ysgolion cynradd Catholig y Santes Fair, Sant Francis, Sant Cuthbert ac Ysgol Gynradd Gatholig Padrig Sant.

Roedd 654 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn yn 2015. Siaradai'r rhan fwyaf Saesneg fel iaith gyntaf, a doedd dim o'r disgyblion yn siarad Cymraeg yn rhugl.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Uwchradd Gatholig Mair Ddihalog

Mair Ddihalog
Mair Ddihalog
Categori:Sefydliadau 1987
Ysgol Uwchradd Tredelerch

Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Tredelerch, Caerdydd oedd **Ysgol Uwchradd Tredelerch** (Saesneg: **Rumney High School**). Bu'n gwasanaethu ardaloedd Tredelerch, Trowbridge a Llaneirwg yn nwyrain Caerdydd. Fe'i hagorwyd yn yr 1950au ynghyd ag Ysgol Uwchradd Llanrhymni.

Caeodd yr ysgol ym mis Awst 2014 a throsglwyddwyd y disgyblion i Ysgol Uwchradd y Dwyrain, a etifeddodd adeiladau Ysgol Uwchradd Tredelerch cyn symud i safle newydd yn 2018.

## Cyfeiriadau 
Tredelerch
Tredelerch
Categori:Sefydliadau'r 1950au
Beuzeg-ar-C'hab

bawd|240px|Glan môr Beuzeg-ar-C'hab, ger Toull ar Marc'h Du

Cymuned ym Mro Gerne yn département Penn-ar-Bed, Llydaw, yw '''Beuzeg-ar-C'hab'* (Ffrangeg: *Beuzec-Cap-Sizun*). Saif ar ochr ogleddol Cap Sizun, ym Mae Douarnenez. Poblogaeth y gymuned yn 2012 oedd 1,055. Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes'' (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29008

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Ysgol Uwchradd Llanrhymni

Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Llanrhymni, Caerdydd oedd **Ysgol Uwchradd Llanrhymni** (Saesneg: **Llanrumney High School**).

Bu'n gwasanaethu ardaloedd Llanrhymni, Pentwyn a Llaneirwg yn nwyrain Caerdydd. Fe'i hagorwyd yn yr 1950au ynghyd ag Ysgol Uwchradd Tredelerch. Roedd yn ysgol gymysg ar gyfer disgyblion rhwng 11 ac 16 oed. Roedd 647 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2006, i gymharu â 774 yn 2000. Deuai 4% ohonynt o gefndir lleiafrif ethnig.

Arwyddair yr ysgol oedd 'Educating for life'. Roedd y rhesymau dros gau yn cynnwys y ffaith fod adeiladau'r ddwy ysgol yn hen ac mewn cyflwr gwael.

Caewyd yr ysgol ar ddiwedd tymor yr haf yn 2013. Trosglwyddwyd y disgyblion i Ysgol Uwchradd Tredelerch. Caeodd hithau yn haf 2014 pan agorwyd Ysgol Uwchradd y Dwyrain.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Y Cynnig Presennol ar gyfer Safle Ysgol Uwchradd Llanrhymni - Map gan Gyngor Caerdydd, Chwefror 2009

Categori:Ysgolion uwchradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd Llanrhymni
Y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010

Cadarnhaodd y BBC y byddai cynyrchiolwyr o'r **Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010** yn Oslo, Norwy. Ar 29 Ionawr, dywedodd y BBC bydd Pete Waterman yn ysgrifennu'r gân i'r DU.

## Sioe detholiad
Roedd Alexander Rybak yn enillydd y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2009 a'r band Sugababes yn perfformio ar y sioe, yn y rownd derfynol.

## Eurovision
Fel aelod o'r "Pedwar Mawr", bydd y Deyrnas Unedig yn cyfranogi yn y rownd derfynol yn awtomatig.

## Cyfeiriadau 
Deyrnas Unedig
Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn ardal Pentwyn, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi** (Saesneg: **Corpus Christi Roman Catholic High School**; cyn-enw: *Ysgol Uwchradd Gatholig y Fonesig Fair* / *Lady Mary Catholic High School*). Y prifathro presennol ydy Mr Patrick Brunnock.

Mae'r ysgol o dan reolaeth awdurdod addysg leol Caerdydd ond caiff ei ariannu'n wirfoddol. Mae'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed ar safle fawr a agorwyd ym 1995. Daw disgyblion yr ysgol o dalgylch eang sy'n cynnwys Cyncoed, Llysfaen, Waunadda, Llanedeyrn, Pentre-Baen a Phentwyn.

Mae'n ysgol Gatholig ond caiff unrhyw ddisgyblion fynychu cyn belled a'u bod yn gyfforddus yn dysgu o fewn amgylchedd Cristnogol. Arwyddair yr ysgol ydy ''"Gyda'n gilydd ni yw corff Crist"'', sy'n cael ei gyfieithu i *"Together we are the body of Christ"* yn Saesneg.

Disgrifiodd adroddiad Estyn 2003 safon y dysgu fel da, gyda'r myfyrwyr yn ymateb yn dda fel rheol. Roedd y canlyniadau TGAU yn sylweddol uwch na'r cyfartaledd cenedlaethol yn 2003 a 2009. Cydnabuwyd Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi fel yr un oedd wedi gwella fwyaf yn genedlaethol yn 2002.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi 

Corpus Christi
Corpus Christi
Helynt Profumo

Sgandal wleidyddol yn y Deyrnas Unedig ym 1963 oedd **Helynt Profumo**, yn ymwneud â'r Ysgrifennydd Gwladol dros Ryfel ar y pryd, John Profumo. Datblygodd yr helynt ar ôl i Profumo gael perthynas fer gyda sioeferch, Christine Keeler. Honwyd hefyd ei bod hi'n feistres i ddyn a oedd yn ysbïwr Rwsiaidd; dywedodd Profumo gelwydd yn Nhŷ'r Cyffredin pan holwyd ef am hyn. Gorfodwyd i Profumo ymddeol oherwydd yr helynt, a niweidwyd enw da llywodraeth y Prif Weinidog Harold Macmillan yn ddifrifol. Ymddeolodd Macmillan ychydig fisoedd yn ddiweddarach oherwydd salwch.

## Perthynas Profumo â Keeler
Yn ystod yr 1960au cynnar, roedd Profumo, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ryfel yn llywodraeth Geidwadol Harold Macmillan, yn briod i'r actores Valerie Hobson. Ym 1961, cyfarfu Profumo â Christine Keeler, sioeferch o Lundain, mewn parti tŷ yn Cliveden, y plasdy yn Swydd Buckingham a oedd yn eiddo i'r Arglwydd Astor. Sawl blwyddyn yn ddiweddarach, honodd mewn sgwrs gyda'i fab, David, ei fod wedi cyfarfod â Keeler cyn hynny mewn clwb nos yn Llundain, sef Murray, ac mae'n debygol ei fod wedi yfed gyda hi. Hefyd yn bresennol yn y parti yn Cliveden, oedd gwraig Profumo a'r osteopath ffasiynol, Dr Stephen Ward, a oedd yn adnabod Keeler ers cryn amser.

Ni pharhaodd y berthynas gyda Keeler fwy nag ychydig wythnosau cyn i Profumo ddod ag ef i ben. Ond, daeth sôn am y berthynas yn gyhoeddus ym 1962, yr un adeg a'r honiadau i Keeler gael perthynas gyda Yevgeny "Eugene" Ivanov, uwch-attaché llyngesol yn llysgenadaeth yr Undeb Sofietaidd yn Llundain. Oherwydd safle Profumo yn y llywodraeth, a sefyllfa'r Rhyfel Oer ar y pryd, roedd y canlyniadau posibl yn nhermau diogelwch y genedl yn rai difrifol. Oherwydd hyn, a natur godinebus perthynas Profumo gyda Keeler, daeth yr achos yn fuan yn helynt cyhoeddus.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo You Tube, Dusty Springfield yn canu "Nothing has Been Proved"
* 

Categori:Sgandalau gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Categori:Y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:1963
Ysgol Uwchradd Llanisien

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg yn ardal Llanisien, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Llanisien** (Saesneg: **Llanishen High School**). Hon yw ysgol uwchradd ail fwyaf Caerdydd, gyda thua 1,700 o ddisgyblion. Y prifathro presennol ydy Mr Robert Smythe.

## Adeiladau
Adeiladwyd y rhan helaeth o'r ysgol yn ystod yr 1950au, ond ychwanegwyd rhai megis y bloc gwyddoniaeth yn diweddarach. Mae'r cyfleusterau'n cynnwys maes hoci, cwrt pêl-fasged, cyrtiau tenis dan-dô, a meysydd athletau, criced, pêl-droed a rygbi.

Sefydlwyd cyngor myfyrwyr yr ysgol yn 2006, sy'n cynnwys pedwar disgybl o bob blwyddyn addysgol a gaiff eu hethol gan holl ddisgyblion y flwyddyn. Maent wedi bod yn llwyddiannus yn ymgyrchu am welliannau, megis adeiladu rhestlau beiciau newydd, ailddatblygu'r coridor yn adain orllewinol yr ysgol, a gwella'r bwyd yn y ffreutur. Bydd gwefan yr ysgol hefyd yn cael ei hailwampio, a bydd ailddatblygu'r coridor yn adain ddwyreiniol a'r ardal cwad yn cychwyn yn fuan.

Yn ddiweddar, mae'r cyngor wedi ffurfio partneriaeth â changen Draenen Pen-y-Graig o archfarchnad Sainsbury's, sydd erbyn hyn yn darparu ariannu ar gyfer papur newydd yr ysgol a gwobrau ariannol ar gyfer nifer o gystadlaethau a redir yn yr ysgol.

Mae gorsaf deledu fechan yn yr ysgol, sef LHTV, sydd wedi cynhyrchu ffilmiau byr ynglŷyn â bwlia, gwisg ysgol, newid hinsawdd, y problemau sy'n gwynebu'r cymoedd, ac un o'r enw "Transition" sy'n dadansoddi symudiad disgyblion o'r ysgol gynradd i'r ysgol uwchradd. Bu'r orsaf yn ymwneud â phrosiect a enillodd wobr "Ffilm Orau mewn Iaith Dramor" i'r Adran Ieithoedd Dramor yng Ngwobrau Ieithoedd Ewropeaidd 2007.

## Addysg
Mae'r ysgol yn gwasanaethu plant rhwng 11 ac 18 oed. Roedd 1666 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2003, yn cynnwys 256 yn y chweched dosbarth. Siaradai 1% ohonynt y Gymraeg i safon iaith gyntaf, er mai fel ail-iaith yn unig caiff addysg Gymraeg ei darparu. Daeth 5% o gefndiroedd lleiafrif ethnig a derbyniai 8 disgybl gefnogaeth ychwanegol i ddysgu'r Saesneg fel ail-iaith.

Arhosodd niferoedd y disgyblion yn weddol gyson gyda 1649 yn 2009, ond roedd cynnydd yn y nifer yn y chweched dosbarth gyda 303. Bu cynnydd yn y nifer a dderbyniai gefnogaeth ychwanegol i ddysgu'r Saesneg fel ail-iaith, o 8 i 20. Dywedodd adroddiad Estyn 2009, bod rhai gwendidau, er fod nifer o nodweddion da gan yr ysgol (megis canlyniadau da, cefnogaeth ac arweiniad ar gyfer dysgwyr, amrywiaeth o weithgareddau allgyrsiol a'r darpariaeth ar gyfer disgyblion gydag anghenion arbennig), sef cam-ymddygiad lleiafrif o ddisgyblion a diffyg yn asesiad ac addysg yng nghyfnod allwedol 3 a 4.

## Ymryson
Bu ymryson yn 2006, wedi i ffilm o blant yn ymladd, wedi ei recordio yn defnyddio ffôn symudol, gael ei darlledu ar YouTube. Daeth yn stori newyddion genedlaethol oherwydd fod y ddwy ferch rhwng 12 ac 14 oed yn amlwg yn gwisgo gwisg ysgol Llanisien, ac oherwydd y bu'r ymladd yn hynod o dreisgar. Roedd canlyniadau arholiadau'r ysgol yn well na'r cyfartaledd yn lleol ac yn genedlaethol, gan adlewyrchu safon dda'r addysg a ddarparwyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Uwchradd Llanisien

Llanisien
Llanisien
Llandogo

Pentref yng nghymuned Tyndyrn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llandogo** (hefyd **Llaneuddogwy**). Fe'i lleolir yn nwyrain y sir yn agos i'r ffin rhwng Sir Fynwy a Swydd Gaerloyw (Lloegr), ar lan orllewinol Afon Gwy. Rhed y briffordd A466 trwy'r pentref.

Mae Llandogo yn rhan o gymuned a phlwyf eglwysig Tryleg. Yn ôl rhai ffynonellau, sefydlwyd yr eglwys gan Euddogwy (Lladin: *Oudoceus*), un o'r tri sant y cysegrwyd Eglwys Gadeiriol Llandaf iddynt, ond credir mai person gwahanol a roddodd ei enw i eglwys Llaneuddogwy. Diweddar yw adeilad presennol yr eglwys: cafodd ei adeiladu rhwng 1859 ac 1861 gan John Pollard Seddon a Coates Carter.

## Oriel

Landogo (3374942).jpg|Ysgythriad (neu *lithograff*) gan William Henry Bartlett, tua 1845
Llandogo.jpg|Llandogo dros Afon Gwy
Llandogo Monmouthshire Cymru Wales 04.JPG|Eglwys Sant Euddogwy
Llandogo Monmouthshire Cymru Wales 09.JPG
Llandogo Monmouthshire Cymru Wales 10.JPG
Llandogo Monmouthshire Cymru Wales 11.JPG
Llandogo Monmouthshire Cymru Wales 19.JPG|Murlun
Llandogo Monmouthshire Cymru Wales 17.JPG|Yr allor

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Dyffryn Gwy Isaf: Llaneuddogwy, ar wefan Ymddiriedolaeth Archeolegol Morgannwg-Gwent.

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tyndyrn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Betws Newydd

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).*

Pentref bychan yng nghymuned Llan-arth, Sir Fynwy, Cymru, yw **Betws Newydd** (Saesneg: *Bettws Newydd''). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir, tua 3½ milltir (5.6&nbsp;km) i'r gogledd o Frynbuga, fymryn i'r de o Gleidda, ger Rhaglan.

Mae'n un o sawl pentref yng Nghymru sy'n cynnwys y gair *betws* yn ei enw. Yn achos Betws Newydd, mae'r gair yn cyfeirio at gapel bychan ar gyfer gweddîo (*betws*) a sefydlwyd yno yn yr Oesoedd Canol. Mae'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 15g yn bennaf ac yn adeilad cofrestredig Graddfa I.

Mae'r Betws yn rhan o blwyf eglwysig Llan-arth Fawr.

250px|bawd|dim|Eglwys Sant Aeddan, Betws Newydd

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-arth
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Cemais Comawndwr

Pentref bychan yng nghymuned Llan-arth, Sir Fynwy, Sir Fynwy, Cymru, yw **Cemais Comawndwr** (Saesneg: *Kemeys Commander*). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir, tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Frynbuga, fymryn i'r de o'r Betws Newydd.

## Geirdarddiad
Yn yr Oesoedd Canol roedd nawdd yr eglwys yn nwylo'r Templariaid (Urdd y Deml) ac roedd yn *commandery*, fel y gelwid rhai o dai'r Urdd. Pasiodd i ddwylo Marchogion yr Ysbyty ac yn yr 17g roedd yr urdd honno yn ennill £2 13s. 4c. y flwyddyn o'i thiroedd *demesne* yn y plwyf.

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-arth
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
On Liberty

Traethawd athronyddol gan John Stuart Mill yw ***On Liberty*** a gyhoeddwyd yn gyntaf ym 1859.

## Cynnwys
### Rhagarweiniad
Yn y rhagarweiniad i *On Liberty* amlinella Mill ei ddehongliad o newidiadau mewn swyddogaeth rhyddid fel delfryd wleidyddol a'i ofnau y gall twf democratiaeth arwain at ormes dan y mwyafrif.

### Rhyddid meddwl a thrafod
Yn ail ran ei draethawd, mae Mill yn rhoi dadl iwtilitaraidd, neu o leiaf canlyniadol, dros ryddid meddwl a thrafod. Yn ôl Mill os yw llywodraeth neu rym cyhoeddus arall yn gwahardd neu dawelu barn neu safbwynt yna maent yn amddifadu cymdeithas, beth bynnag yw natur y farn. Os yw'r farn a fynegir yn gywir, yna nid yw bodau dynol yn elwa o'i gwir neu ei budd; os yw barn a fynegir yn anghywir, yna nid oes gan gymdeithas y cyfle i atgyfnerthu ei dealltwriaeth o beth sy'n gywir.

### Unigolrwydd fel un o elfennau lles
### Cyfyngiadau i awdurdod cymdeithas dros yr unigolyn
### Cymwysiadau
## Nodiadau
## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
Categori:Llyfrau 1859
Categori:Llyfrau ffeithiol y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau gwleidyddol o Loegr
Categori:Rhyddfrydiaeth
Coleg Harlech

Coleg yn cynnig addysg bellach i fyfyrwyr hŷn yn Harlech, Gwynedd yw **Coleg Harlech**. Fe'i disgrifir weithiau fel "Coleg yr Ail Gynnig", i bobl oedd heb gael y cyfle i ddilyn cwrs addysg uwch pan oeddynt yn iau.

Sefydlwyd y coleg yn 1927 gan Thomas Jones (1870-1955), i barhau gwaith Cymdeithas Addysg y Gweithwyr. Ymunodd â Chymdeithas Addysg y Gweithwyr (Gogledd Cymru) yn 2001 i greu elusen o'r enw Cymdeithas Addysg y Gweithwyr Coleg Harlech.

Mae'n cynnig Cyrsiau Mynediad Preswyl 9 mis mewn nifer o bynciau, yn ogystal â chyrsiau preswyl byrrach a chyrsiau cymunedol.

## Dolen allanol 
*Gwefan Coleg Harlech 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Addysg yng Ngwynedd
Harlech
Categori:Harlech
Categori:Sefydliadau 1927
Nantyderi

Pentref bychan yng nghymuned Goetre Fawr, Sir Fynwy, Cymru, yw **Nantyderi** neu **Nant-y-deri** (Saesneg: *Nant-y-derry*). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y sir tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o'r Fenni a thua 4 milltir i'r gogledd-orlelwin o Frynbuga.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* John Elsworthy (1931–2009), chwaraewr pêl-droed.

## Cyfeiriadau
Categori:Goetre Fawr
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Ysgol Uwchradd Llanedern

Ysgol uwchradd gyfun gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Llanedern, Caerdydd yw **Ysgol Uwchradd Llanedern** (Saesneg: **Llanedeyrn High School**). Hon oedd ysgol gyfun gyntaf Caerdydd i gael ei hadeiladu yn arbennig ar gyfer y pwrpas pan agorwyd ym 1970. Mae'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed. Y prifathro presennol ydy Mr Julian Doroszczuk.

Bydd yr ysgol yn cau ym mis Awst 2014.

Roedd 886 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2006, cynnydd fechain ers arolgiad 2000. Saesneg oedd prif iaith y rhanfwyaf ohonynt, a deuai tua 15% o gefndiroedd lleiafrif ethnig. Nid oedd Saesneg na Chymraeg yn brif iaith y cartref i 3% o'r disgyblion, ac ychydig iawn o ddisgyblion a siaradai Gymraeg fel iaith gyntaf. Cafodd 356 o ddisgyblion eu gwahardd o'r ysgol yn ystod blwyddyn addysgol 2005–2006

Arolygiad Estyn 2008 oedd y pumed ers Ebrill 2006, pan roddwyd yr ysgol dan fesurau arbennig. Penderfynwyd nad oedd y mesuriadau rheini'n anghenrheidiol bellach oherwydd y gwelliannau sylweddol oedd wedi bod yn yr ysgol. Roedd y nifer o ddisgyblion a gafodd eu gwahardd o'r ysgol ym mlwyddyn 2007–2008 wedi lleihau o bron i draean i gymharu â 2006–2007

## Cyn-ddisgyblion o nôd
:''Gweler y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanisien
*Colin Jackson (ganwyd 1967)  - athletwr
*Keith Towler - cyn Gomisiynydd Plant Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd Llanedern 

Llanedern
Llanedern
Categori:Sefydliadau 1970
Cymdeithas Addysg y Gweithwyr

Corff a sefydlwyd i ddarparu mynediad i addysg i oedolion o unrhyw gefndir yw **Cymdeithas Addysg y Gweithwyr** neu **CAG** (Saesneg: *Workers’ Educational Association* neu *WEA*).

Dechreuodd y mudiad pan sefydlodd Albert Mansbridge *An Association to promote the Higher Education of Working Men* yn 1903. Newidiodd ei enw i *Workers Educational Association* yn 1905.

Ceir dau gorff ar wahân yng Nghymru, Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (De Cymru) a Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (Gogledd Cymru). Sefydlwyd cangen Gogledd Cymru yn 1925 gan Robert Roberts (Silyn). Ers 1992/3, mae'r rhain yn hollol ar wahân i'r corff Cymdeithas Addysg y Gweithwyr yn Lloegr a'r Alban. Mae corff ar wahân yng Ngogledd Iwerddon hefyd.

Ar 1 Awst 2001, ymunodd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (Gogledd Cymru) a Coleg Harlech i greu Cymdeithas Addysg y Gweithwyr Coleg Harlech.

## Dolenni allanol 
* Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (De Cymru) 
* Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (Gogledd) Coleg Harlech 

Categori:Addysg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg yn Lloegr
Categori:Addysg yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1903
Gossip Girl

Cyfres o nofelau Americanaidd i bobl ifanc yw ***Gossip Girl***, a ysgrifennwyd gan Cecily von Ziegesar ac a gyhoeddwyd gan Little, Brown and Company. Caiff y stori ei hadrodd gan flogiwr anhysbys a’i gelwir yn "Gossip Girl". Mae’r gyfres yn cylchdroi o amgylch bywydau y bobl ifanc breintiedig sy’n mynd i’r Constance Billard School for Girls, ysgol breifat yn Nwyrain Efrog Newydd. Mae’r gyfres yn ffocysu ar Blair Waldorf a’i ffrind gorau, Serena van der Woodsen ac mae’n dilyn y cymeriadau drwy eu bywydau yn yr ysgol uwchradd ac ymlaen i’r brifysgol.

Cyhoeddwyd nofel gyntaf Gossip Girl ym mis Ebrill 2002, a chyhoeddwyd y nofel ddiwethaf, sef yr unfed ar ddeg ym mis Mai 2007. Bwriedir cyhoeddi nofel arall ym mis Tachwedd 2009, sy’n dilyn bywydau'r cymeriadau ar ôl dychwelyd o’r brifysgol am eu gwyliau. Ysbrydolodd y nofel wreiddiol gyfres deledu drama Gossip Girl, a grëwyd gan Josh Schwartz a Stephanie Savage, ac a ddarlledwyd gyntaf ar sianel The CW ar 19 Medi 2007. Ar hyn o bryd maent yng nghanol darlledu'r drydedd gyfres.

Categori:Cyfresi o nofelau
Categori:Nofelau'r 2000au
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Thomas Jones (1870-1955)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.''

Gwas sifil ac addysgydd Cymreig oedd **Thomas (Tom) Jones**, a elwid yn **T.J.** (27 Medi 1870  - 15 Hydref 1955). Gwasanaethodd fel Is-ysgrifennydd y Cabinet dan bedwar Prif Weinidog: Lloyd George, Andrew Bonar Law, Stanley Baldwin a Ramsay MacDonald. Disgrifiwyd ef fel 'Ysgrifennydd Gwladol Answyddogol Cymru' gan *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (1986) a galwodd yr hanesydd Gwyn Alf Williams ef yn *eminence gris* 10 Stryd Downing.

Ganed ef yn Rhymni nawr ym Mwrdeistref Sirol Caerffili.

Bu ganddo gysylltiad a llawer o achosion dyngarol a diwylliannol, gan gynnwys sefydlu'r cylchgrawn *Welsh Outlook (A Monthly Journal of National Social Progress)* yn 1914, Cyngor y Celfyddydau a Choleg Harlech. Ef oedd cadeirydd Gwasg Gregynog.

Tra yn Llundain, roedd yn aelod o'r  Cliveden Set a bu'n cyfathrebu ar un adeg gydag Adolf Hitler.

Daeth ei ferch, Eirene White, yn Aelod Seneddol dros Sir y Fflint, a Gweinidog.

## Cyhoeddiadau
**A Theme with Variations* (1933)
**Rhymney Memories* (1938)
**Cerrig Milltir* (1942)
**Leeks and Daffodils* (1942)
**The Native Never Returns* (1946)
**Welsh Broth* (1950)
**Lloyd George* (1951)
**The Gregynog Press* (1954)
**A Diary with Letters 1931-1950* (1954)
**Whitehall Diaries*, cyf. I a II (1969)
**Whitehall Diaries*, cyf. III (1971)

Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
Joseph Stiglitz

Economegydd ac academydd Americanaidd yw **Joseph Eugene Stiglitz** (ganwyd 9 Chwefror 1943). Enillodd Stiglitz Wobr Economeg Nobel, ar y cyd ag A. Michael Spence a George A. Akerlof, yn 2001 "am eu dadansoddiadau o farchnadau gyda gwybodaeth anghymesur".

Ganed yn Gary, Indiana, Unol Daleithiau America, i deulu o Americanwyr Iddewig. Derbyniodd ei radd baglor o Goleg Amherst ym 1964 a'i ddoethuriaeth o Sefydliad Technoleg Massachusetts ym 1967. Addysgodd mewn sawl prifysgol o fri, gan gynnwys Yale, Harvard, a Stanford. Bu'n un o brif gynghorwyr polisi economaidd yr Arlywydd Bill Clinton, yn aelod (ac o 1995 yn gadeirydd) o Gyngor Cynghorwyr Economaidd yr Unol Daleithiau o 1993 i 1997, ac yn brif is-lywydd a phrif economegydd Banc y Byd o 1997 i 2000. Fe'i penodwyd yn athro ym Mhrifysgol Columbia yn 2000. Gwasanaethodd yn llywydd ar y Gymdeithas Economaidd Ryngwladol o 2011 i 2014.

Ymhlith ei lyfrau mae *Globalization and Its Discontents* (2002), *The Roaring Nineties* (2003), *The Price of Inequality* (2012), *The Euro* (2016), a *People, Power, and Profits* (2019).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Economegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Economeg Nobel
Categori:Pobl o Indiana
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
John Ellis Caerwyn Williams

Ysgolhaig ac awdur o Gymro oedd yr Athro Emeritws **John Ellis Caerwyn Williams** (17 Ionawr 1912 – 8 Mehefin 1999).

Ganed ef ym mhentref Gwauncaegurwen yn Nyffryn Aman, yn fab i löwr. Aeth i Brifysgol Bangor, lle graddiodd mewn Cymraeg a Lladin, ac yna bu'n gwneud gwaith ymchwil yng Ngholeg y Drindod, Dulyn. 

Dychwelodd i Gymru yn 1941, ac astudiodd Roeg yng Ngholeg Diwinyddol Aberystwyth, gan raddio'n BD yn 1944. Yn 1945, penodwyd ef yn ddarlithydd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor. Yn fuan wedyn, bu yn Ysbyty Llangwyfan am ddwy flynedd yn dioddef o'r diciâu. Yn 1953, daeth yn Athro Cymraeg ym Mangor, ac yn ddiweddarach yn Athro Gwyddeleg ym Mhrifysgol Aberystwyth, lle bu hyd ei ymddeoliad.

Daeth yn olygydd y *Traethodydd* yn 1965, ac yn olygydd cyntaf *Studia Celtica* yn 1966. Roedd yn Olygydd Ymgynghorol i *Eiriadur Prifysgol Cymru*.

## Cyhoeddiadau
* *Traddodiad llenyddol Iwerddon* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1958)
* *Aderyn y gwirionedd,a chwedlau eraill o Lydaw* (Gwasg Gee, 1961) 
* *Llên a llafar Môn* (golygydd) (Cyngor Gwlad Môn, 1963)
* *Edward Jones, Maes-y-plwm* (Gwasg Gee, 1962)
* *The Court Poet in Medieval Ireland* (1972)
* ''Y storîwr Gwyddeleg a'i chwedlau* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1972)
* *Beirdd y Tywysogion* (1973)
* *The Poets of the Welsh Princes* (1978)
* *Geiriadurwyr y Gymraeg yng nghyfnod y Dadeni'' (Amgueddfa Werin Cymru, 1983)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Wcráin yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010

Cadarnhawyd y byddai cynyrchiolwyr o **Wcráin yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010** yn Oslo, Norwy. Dyma fydd y 50fed tro i'r wlad gymryd rhan yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision.

Newidiodd yr Wcráin eu proses o ddewis ar gyfer 2010, Cwmni Teledu Cenedlaethol Wcráin a ddewisodd yr artist fydd yn cynyrchioli'r wlad, sef Vasiliy Lazarovich. Nid oes cân wedi ei ddewis eto, mae'n ansicr os ma'r cyhoedd fydd yn dewis o'r holl ganeuon fydd yn cael eu cynnig.

Wedi i Svetlana Loboda orffen yn 12fed gyda 76 o bwyntiau yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2009 ym Moscfa, bydd rhaid i Wcráin gystadlu yn y rowndiau cyn-derfynol ar 25 a 27 Mai 2007.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Y Swistir yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010

Cadarnhwyd y byddai cynyrchiolwyr o'r **Swistir yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010** yn Oslo, Norwy.

Cyhoeddodd SRG SSR idée suisse y byddai'r dewis yn cael ei wneud yn fewnol unwaith eto, ac ar 18 Rhagfyr 2009, cyhoeddwyd mai'r cantor Michael von der Heide fyddai'n cynyrchioli'r wlad gyda'r gân Ffrangeg "Il pleut de l'or".

## Cyfeiriadau
Swistir
Llanfair Cilgedin

Pentref bychan yng nghymuned Llanofer, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfair Cilgedin** (Saesneg: *Llanfair Kilgeddin*). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y sir tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o Frynbuga a 6 milltir i'r de o'r Fenni ar ffordd y B4598.

Ceir ysgol gynradd cyfrwng Saesneg yn y pentref, sef Ysgol Gynradd Llanfair Cilgedin. Mae'n ysgol wirfoddol sy'n perthyn i'r Eglwys yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Ceir gweddillion castell mwnt a beili Normanaidd ger y pentref. Llifa Afon Wysg heibio'r castell.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Yr eglwys 
*  Ysgol Llanfair Cilgedin 

Categori:Llanofer
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Ysgol Uwchradd Cathays

Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Cathays, Caerdydd ydy **Ysgol Uwchradd Cathays** (Saesneg: **Cathays High School**). Y prifathro presennol ydy Mr Rodney Phillips.

Roedd 896 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2007, gan gynnwys 144 yn y chweched ddosbaerth. Gyda 981 yn arolygiad 2001, bu lleihad o 8.6% yn y nifer o ddisgyblion, er i'r nifer o ddisgyblion yn y chweched ddosbarth gynyddu o dros 35.8% (o 106 i 144).

Mae ysgol Cathays yn cynnwys y canran uchaf o blant ceiswyr lloches yng Nghaerdydd, gyda rhwng 7% a 10%, a mae trosiant o rhwng 20% a 30% yn y disgyblion pob blwyddyn. Siaradair disgyblion dros 30 o ieithoedd gwahanol gan gynnwys Arabeg, Bengali, Tsieceg, Farsi, Punjabi, Somali ac Wrdw. Nid yw unrhyw o'r disgyblion yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf, a dim ond tua hanner sy'n siarad Saesneg fel iaith gyntaf. Mae 257 o ddisgyblion yn derbyn cymorth i ddysgu Saesneg fel ail-iaith.

Arwyddair yr ysgol ydy *"Opportunities for All"*.

Yn ôl adroddiad Estyn 2007, mae'n ysgol dda gyda nifer o nodweddion rhagorol. Mae ethos arbennig yn ganlyniad o rhoi pwyslais ar bwysigrwydd cefndir a diwylliant y disgyblion. Mae'r disgyblion yn symud ymlaen yn dda yn eu dysgu, ac mae cyngor ac arweiniad da yn cael ei ddarparu. Bu gwelliannau sylweddol yn yr awyrgylch addysgu ers yr arolygiad blaenorol yn 2001.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Bobi Jones (1929–2017) – llenor
*Edward Millward (1930–2020) – gwleidydd ac academydd
*Geraint Jarman (ganwyd 1950) – canwr
*Heather Jones (ganwyd 1950) – cantores
*Terry Yorath (ganwyd 1950) – chwaraewr a rheolwr pêl-droed

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd Cathays 

Cathays
Cathays
Valentia

Talaith Rufeinig ym Mhrydain oedd **Valentia**. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 369. Mae ei lleoliad yn ansicr.

Enwyd y dalaith newydd ar ôl Valentinian a Valens, ymerodron Rhufain ar y pryd. Fe'i crewyd fel rhan o ad-drefnu gweinyddiaeth Britannia gan y Cownt Theodosius. Yn ôl y ddogfen a adnabyddir fel y *Notitia Dignitatum*, roedd ganddi *consularis* Rhufeinig fel llywodraethwr.

Mae lleoliad Valentia yn ansicr. Credai rhai ysgolheigion ar un adeg ei bod yn cyfateb i iseldiroedd yr Alban, rhwng Mur Hadrian a Mur Anton, ond gwyddys mai Mur Hadrian oedd ffin swyddogol Britannia yn y cyfnod hwnnw. Posiblrwydd arall yw rhan o ogledd Lloegr neu ogledd Cymru. Yn erbyn yr olaf mai'r ffaith fod yr ardal yn rhy fychan i haeddu cael swyddog uchel fel *consularis* fel llywodraethwr, er bod gwaith adnewyddu caer Segontium yn dangos gweithgarwch gan y Rhufeiniaid yno. Yng ngogledd Lloegr mae'r ardal o gwmpas Caerliwelydd yn cael ei hawgrymu, ond ni ellir profi'r ddamcaniaeth honno ar hyn o bryd.

## Cyfeiriadau
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Albania yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010

Cyfranogodd cynyrchiolwyr o **Albania yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010** yn Oslo, Norwy. Dewisodd ei hymgeisydd trwy'r gystadleuaeth Festivali i Këngës 48, trefnwyd gan darlleniadwr Albanaidd Radio Televizioni Shqiptar (RTSH). Cynhaliwyd *Festivali i Këngës 48* 24 i 27 Rhagfyr 2009.

Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
David Tecwyn Lloyd

Awdur o Gymru oedd **David Tecwyn Lloyd**, yn ysgrifennu fel **D. Tecwyn Lloyd** (22 Hydref 1914 – 22 Awst 1992). Weithiau defnyddiodd y ffugenw **E.&nbsp;H. Francis Thomas**.

## Bywgraffiad
Ganed ef yng Nglan-yr-afon ger Corwen; roedd Robert Lloyd (Llwyd o'r Bryn) yn ewythr iddo. Addysgwyd ef yn Ysgol Tytandomen, Y Bala, a Phrifysgol Bangor, lle graddiodd yn y Gymraeg. Bu'n darlithio i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr, yna'n ddarlithydd a llyfrgellydd Coleg Harlech, cyn dod yn gyfarwyddwr cwmni cyhoeddi Hughes a'i Fab.

Yn 1961, symudodd i Adran Efrydiau Allanol Prifysgol Aberystwyth, lle bu'n gweithio dan Alwyn D. Rees. Bu'n olygydd y cylchgrawn *Taliesin* o 1965 hyd 1987.

## Cyhoeddiadau 
* *Erthyglau Beirniadol* (1946)
* ''Safle'r Gerbydres* (1970)
* *Lady Gwladys a Phobl Eraill* (1972)
* *Bore Da, Lloyd* (1980)
* *Cymysgadw* (1986)
* *Cofio Rhai Pethau* (1988)
* *John Saunders Lewis* (1988)

Yn ysgrifennu fel E. H. Francis Thomas:
* *Rhyw Ystyr Hud* (1944)
* *Hyd Eithaf y Ddaear a Storïau Eraill* (1972)

## Astudiaethau
*  Elwyn Edwards (gol.), *Bro a Bywyd: D. Tecwyn Lloyd 1914-1992* (Cyhoeddiadau Barddas, 1997)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Ysgfrif goffa, *The Independent'', 4 Medi 1992 

Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Pobl o Gorwen
Rhoshirwaun

Pentref bychan yng nghymuned Aberdaron, Gwynedd, Cymru, yw **Rhoshirwaun** (). Fe'i lleolir ym mhen Llŷn ar ffordd y B4413 tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberdaron a thua 9 milltir i'r de-orllewin o Nefyn.

Dwy filltir i'r dwyrain cyfyd Mynydd Rhiw. Sefydlwyd Capel Saron yn y pentref gan y Methodistiaid Calfinaidd; fe drowyd yn dŷ yn 2000.

Ceir Ysgol Llidiardau ger y pentref, ysgol gynradd gyfrwng Gymraeg sydd yn nhalgylch Ysgol Botwnnog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Roshirwaun 
*Roger Jones (1903-1982), bardd a gweinidog

## Gweler hefyd 
* Eisteddfod Hyd y Gannwyll

## Cyfeiriadau
Categori:Aberdaron
Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Cawrdaf mab Caradog Freichfras

Pennaeth o'r Hen Ogledd a sant oedd **Cawrdaf mab Caradog Freichfras**, neu **Cawrdaf Sant** (bl. 6g). Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a Chymru ond mae'r traddodiadau amdano'n gymysg.

250px|bawd|Eglwys Cawrdaf Sant, Abererch

## Traddodiadau
Cyfeirir at Gawrdaf yn y Trioedd fel un o "Dri Chynweisiad Ynys Prydain". Ystyr y gair Cymraeg Canol *cynweisiad* yw 'prif swyddog' neu 'dywysog'. Roedd yn fab i'r pennaeth Caradog Freichfras. Roedd ei frodyr yn cynnwys Cadfarch a Maethlu.

Rhoddir ach Cawrdaf ym *Monedd y Saint*.  Yn ôl yr achau hyn, roedd Cawrdaf yn dad i 'Medrawd', ond does dim sicrwydd os ydy'r Medrawd hwnnw i'w uniaethu â'r Medrod (Medrawd) adnabyddus, gelyn marwol y Brenin Arthur yn y Rhamantau Arthuraidd. Roedd Dyfnog (Defynog) Sant, sefydlydd Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, yn ŵyr i Gawrdaf. Mam Cawrdaf oedd Tegau Eurfron, ferch Nudd Hael. Trwy ei dad roedd yn un o ddisgynyddion Coel Hen.

Yn y chwedl fwrlesg *Breuddwyd Rhonabwy*, rhestrir Cawrdaf fel un o gynghorwyr y Brenin Arthur.

Yn ôl un traddodiad, sefydlodd Cawrdaf linach brenhinol yn rhanbarth Rhwng Gwy a Hafren.

## Eglwysi
Cysgegrir eglwys Abererch yn Eifionydd, Gwynedd i Gawrdaf Sant. Ceir Ffynnon Gawrdaf ym mynwent yr eglwys a charreg fawr a enwir yn 'Gadair Cawrdaf', gyda eisteddle ynddo. Roedd defod hynod yn gysylltiedig â gŵyl y sant yn yr eglwys.

## Cof
Gwylmabsant: 5 Rhagfyr (neu 12 Tachwedd).

Cymerodd y bardd William Ellis Jones (1795-1848), brodor o Abererch, yr enw barddol 'Cawrdaf' a chyfeirir wrtho gan amlaf wrth yr enw hwnnw.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Cylch Arthur
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Sweden yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010

Cadarnhawyd y byddai cynyrchiolwyr o **Sweden yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010** yn Oslo, Norwy. Dyma fydd y 50fed tro i'r wlad gymryd rhan yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision.

## Melodifestivalen 2010 
### Fformat
Bydd pedair rownd gyn-derfynol, rownd ail siawns a rownd derfynol gyda sioe 2010. Cynhelir y rowndiau cyn-derfynol yn Örnsköldsvik, Sandviken, Göteborg a Malmö. Cynhelir y rownd ail siawns yn Örebro a'r rownd derfynol yn Stockholm.

Gweithredir newidiadau mawr yng nghystadleuaeth 2010. Yn y rowndiau cyn-derfynol bydd y gân â'r sgôr fwyaf yn symud ymlaen i'r rownd derfynol a bydd y pedair hoff gân arall yn cystadlu eto. Bydd y gân yn yr ail safle yn symud ymlaen i'r rownd derfynol a bydd safleoedd 3 a 4 yn symud ymlaen i'r rownd ail siawns. Yn y rownd derfynol bydd y rheithgorau rhanbarthol yn cael eu disodli â 11 rheithgor newydd, 5 sy'n Swedaidd a 6 sy'n Ewropeaidd er mwyn i adlewyrchu'r gwledydd sy'n cyfranogi yn y Gystadleuaeth Cân Eurovision.

Cyflwynir Melodifestivalen 2010 gan Christine Meltzer comedïwr, Måns Zelmerlöw canwr, ac Dolph Lundgren.

### Amserlen
## Y Rowndiau Cyn-derfynol
### Y Rownd Cyn-derfynol 1
### Y Rownd Cyn-derfynol 2
### Semi-final 3
### Semi-final 4
## Eurovision
Bydd rhaid i Sweden gystadlu yn un o'r rowndiau cyn-derfynol er mwyn cymhwyso.

Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Carnguwch

Plwyf eglwysig yng nghwr gogledd-ddwyreiniol Llŷn yw **Carnguwch**. Mae'n gorwedd i'r de o fynydd Yr Eifl, rhwng Trefor a Llithfaen.

Yn yr Oesoedd Canol bu plwyf Carnguwch yn rhan o gwmwd Dinllaen yng nghantref Llŷn. Roedd y plwyf yn gapelaeth dan ofal Clynnog Fawr. Saif eglwys y plwyf ger y ffrwd fechan sy'n ei gwahanu oddi wrth plwyf Pistyll i'r gorllewin. I'r de ceir plwyf Llannor, sydd hefyd yn gymuned heddiw. Plwyf mynyddig heb lawer o breswylwyr fu Carnguwch erioed; yng Nghyfrifiad 1901 dim ond 112 o bobl oedd yn byw ynddo.

Mae union ystyr y gair 'Guwch' (neu 'Giwch') yn ansicr.

Ceir Mynydd Carnguwch (359 m) yn y plwyf, a goronir gan garnedd anferth.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Pistyll
Gwesty

[bawd|[Gwesty'r Arth, y Bont-Faen, ym 1962]]
[bawd|Gwesty Llao Llao, [Bariloche, yr Ariannin]]

Sefydliad sy'n darparu llety am dâl am gyfnodau byr ydy **gwesty**. Yn y gorffennol, arferai llety elfennol olygu ystafell gyda gwely, cwpwrdd, bwrdd bychan a sinc ond i raddau helaeth mae ystafelloedd mewn gwestai mwy modern yn cynnwys cyfleusterau megis ystafell ymolchi *en-suite* a pheiriant rheoli'r tymheredd. Yn aml, ceir cyfleusterau ychwanegol fel ffôn, cloc larwm, teledu a chysylltiad i'r rhyngrwyd; gellir darparu byrbrydau a diodydd yn y bar-bychan, ac offer er mwyn gwneud diodydd poeth. Mae gan nifer o westai mwy o ran maint gyfleusterau fel bwytai, pyllau nofio, ac ystafelloedd cynadledda. Fel arfer, rhifir ystafelloedd mewn gwestai er mwyn i'r cwsmeriaid fedru adnabod eu hystafell.

## Hanes
Roedd gan y Rhufeiniaid dai llety ar hyd y prif ffyrdd. "Mansio" oedd enw'r math yma o adeilad.

Dechreuodd llawer o westai ym Mhrydain fel tafarndai coetsis, fel y Gwesty'r Angel, Caerdydd a Gwesty'r Arth, y Bont-Faen.

## Cyfeiriadau
Cân i Gymru 2009

Cynhaliwyd **Cân i Gymru 2009** yn Venue Cymru, Llandudno ar 1 Mawrth 2009. Cyflwynwyd y sioe gan Sarra Elgan a Rhodri Owen.

Enillodd Elfed Morgan, athro, â'r gân Gofidiau.

## Cystadleuwyr 
## Cyfeiriadau 
2009
Categori:2009 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Ettelbruck

Cymuned a thref yng nghanol Lwcsembwrg yw **Ettelbruck** (Lwcsembwrgeg: *Ettelbréck*, Almaeneg: *Ettelbrück*). Mae gyda'r dref boblogaeth o 6,191 o breswyliwyr (2005). Dwedir fod yr enw 'Ettelbruck' yn dod o oresgyniad Attila, brenin yr Hyniaid, ym 451 OC. Adeiladodd Attila a'i fyddin bont (sef *Bruck*) dros afon Alzette ger y dref. Enwir Attila *Ettel* gan yr werin leol, felly adnabyddir y lle fel Pont Ettel, sef *Ettelbruck*.

Mae Ettelbruck wedi ei lleoli lle mae tair afon yn cyfarfod: Sauer (Ffrangeg: Sûre), Wark ac Alzette. Mae'r lleoliad hwn wedi gwneud o'r dref prif ganolbwynt trosgwyddiad yng Ngwlad Lwcsembwrg.

Meddiodd yr Almaen Natsïaidd Ettelbruck ar y 10 Mai 1940. Rhyddheuodd lluoedd arfol Americanaidd y dref ar yr 11 Medi 1944, ond cymerodd yr Almaen y dref yn ôl ar yr 16 Hydref 1944 yn ystod 'Brwydr y Chwydd'. Ar Ddydd Nadolig 1944, arweinodd Cadfridog Americanaidd George S. Patton ei luoedd i ryddhad terfynol Ettelbruck o feddiant y Natsïaidd.

dim|bawd|200px|Neuadd y dref

Categori:Aneddiadau Lwcsembwrg
Llandudwen

250px|bawd|chwith|Eglwys y Santes Tudwen, Llandudwen
Plwyf eglwysig yng nghwr gorllewinol Llŷn yw **Llandudwen**. Mae'n gorwedd i'r gogledd o fryn Carn Fadryn, i'r de o Nefyn. Heddiw mae'n rhan o gymuned Buan.

Yn yr Oesoedd Canol bu plwyf Llandudwen yn rhan o gwmwd Dinllaen yng nghantref Llŷn. Saif eglwys y plwyf, sef Eglwys y Santes Tudwen, tua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Tudweiliog ar lethrau gogleddol Carn Fadryn. Dywedir y bu pentref bychan o fythynnod to gwellt tlawd yma ar un adeg, wrth y nant ar ochr ddeheuol yr eglwys, ac iddo fynd ar dân. Rhywbryd cyn 1771 oedd hynny, canys llosgwyd hen gofrestri'r plwyf i gyd ac felly does dim cofnodion priodasau ayyb o'r cyfnod cyn hynny.

Ceir Ffynnon Dudwen ger yr eglwys, a gysegrir i'r Santes Tudwen; defnyddid dŵr y ffynnon i fedyddio plant y plwyf. Un o ferched niferus Brychan, brenin Brycheiniog oedd Tudwen. Roedd cloch yr eglwys yn enwog yn lleol a cheir hen rigwm amdani sy'n agor gyda'r llinellau
:Cloch Llandudwen, wyt yn hynod,
:Er na roddir arnat fri.

## Cyfeiriadau
Categori:Buan
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Plwyfi Cymru
Geoparc

**Geoparc** yw darn o dir a ddiffinir gan UNESCO (1999) fel tiriogaeth sy'n cynnwys un neu fwy o safleoedd o bwysigrwydd gwyddonol mawr, nid yn unig oherwydd ei ddaeareg ond hefyd ei bwysigrwydd archaeolegol, ecolegol a diwylliannol.

Mae Geoparc yn arddangos technegau gwarchod treftadaeth ddaearegol ac o ddarparu addysg mewn daeareg a'r amgylchedd yn gyffredinol. Ceir rhwydwaith rhyngwladol ohonynt, ac mae cydweithrediad agos rhyngddynt.

Ceir dau Geoparc yng Nghymru, Geoparc y Fforest Fawr a GeoMôn (Geoparc Ynys Môn).

## Dolenni allanol
*Geoparcau Ewrop (Saesneg) 

Categori:Daeareg
Categori:Ardaloedd gadwriaethol
Coryton, Caerdydd

:''Am lefydd eraill o'r un enw, gweler Coryton.''

Ardal yng Nghaerdydd ydy **Coryton** sydd yn rhan o gymuned yr Eglwys Newydd. Fe'i lleolir i'r gogledd o'r Eglwys Newydd ei hun, ger cyffordd 32 yr M4, o fewn ward etholaethol Yr Eglwys Newydd a Thongwynlais.

## Dolenni allanol 
*www.geograph.org.uk : lluniau o Goryton a'r ardal cyfagos

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Mynydd Carnguwch

Bryn yn Llŷn, Gwynedd yw **Mynydd Carnguwch** (359 m). Saif tua milltir a hanner i'r de o gopaon Yr Eifl, tua hanner ffordd rhwng Llithfaen a Llanaelhaearn; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 255metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir carnedd anferth ar gopa'r bryn sy'n mesur tua 30 m ar draws ac sy'n 6 m o uchder. Mae'n bosibl bod y garnedd hon yn dyddio o Oes yr Efydd.

Gorwedd Mynydd Carnguwch ym mhlwyf Carnguwch, ac ymddengys fod y ddau le fel ei gilydd wedi eu henwi ar ôl y garnedd ar ben y bryn.

## Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 359m (1178tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Carnguwch
Categori:Carneddau cynhanesyddol Gwynedd
Categori:Llanaelhaearn
Categori:Pistyll
Categori:Copaon Hump
Bodferin

Plwyf eglwysig ym mhen Llŷn, Gwynedd, yw **Bodferin**. Mae'n gorwedd ym mhen eithaf Llŷn, i'r gorllewin o Aberdaron, dros y swnt o Ynys Enlli.

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol, roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Cymydmaen. Arferai pererinion groesi'r swnt i Ynys Enlli o borthladd bychan Porth Ferin. Ceir Plas Bodferin yn y plwyf, tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o Aberdaron. Ceir Rhydmerin yno hefyd. Plwyf bychan iawn oedd Bodferin, dim ond tua milltir o hyd a thua'r un maint o led, yn rhedeg gyda'r môr.

Ni wyddys pwy oedd 'Merin'. Ceir sawl person o'r enw yn hanes a thraddodiadau cynnar Cymru. Mae'n bosibl mai 'môr' neu 'morwr' yw'r ystyr yn hytrach nag enw personol: prif ystyr y gair Hen Gymraeg *merin* yw 'môr', o'r gair Lladin *marinus* (cf. Llŷr Marini).

Bu Bodferin yn blwyf sifil yn yr hen Sir Gaernarfon tan iddo gael ei ymgorffori ym mhlwyf sifil Aberdaron yn 1934. Dim ond tua 30 o bobl a gofnodir yn byw yn y plwyf yn 1861.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyfrifiad 1861: Bodferin ar wefan Rhiw.com

Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Esgobaeth Bangor
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Plwyfi Cymru
GeoMôn

**GeoMôn**, neu **Geoparc Ynys Môn**, yw'r Geoparc sy'n cynnwys y cyfan o Ynys Môn. Fe'i derbyniwyd fel aelod o Rwydwaith Geoparciau UNESCO ym mis Mai 2009. Ef yw'r ail Geoparc i'w ddynodi yng Nghymru; y cyntaf oedd Geoparc y Fforest Fawr.

Gweinyddir y Geoparc gan GeoMôn, cwmni cofrestredig gyda phedwar cyfarwyddwr, dau ddaearegwr a dau swyddog Cyngor Sir Ynys Môn. Seiliwyd dynodiad yr ynys fel Geoparc ar yr amrywiaeth ddaearegol eithriadol arni.

## Dolenni allanol
* Safle We GeoMôn (Saesneg) 

Categori:Daeareg Cymru
Categori:Ynys Môn