Feto

yn arwyddo feto]]

Mae **feto** (Saesneg: **Veto**, o'r Lladin: "Gwaharddaf") yn fynegiant o hawl rhywun penodol neu endid gwneud penderfyniadau arall i atal penderfyniad penodol. Gall yr hawl feto felly osgoi penderfyniad, er bod mwyafrif ar ei gyfer fel arall.  Ceir y cofnod cynharaf o'r gair mewn cyd-destun Gymraeg yn 1856 (pan ysgrifennwyd fel 'veto').

Gall feto roi pŵer i atal newidiadau yn unig (a thrwy hynny ganiatáu i'w ddeiliad amddiffyn y status quo), fel feto deddfwriaethol UDA.

## Gwreiddiau
Tarddodd y term yng Ngweriniaeth Rhufain. Roedd dau gonswl bob blwyddyn; gallai'r naill gonswl rwystro gweithredoedd milwrol neu sifil gan y llall. Roedd gan y *tribunis* y pŵer i rwystro unrhyw weithred gan ynad Rhufeinig neu'r archddyfarniadau a basiwyd gan y Senedd Rufeinig yn unochrog. Roedd gan y *Tribunus Plebis* bŵer i atal mabwysiadu darpariaethau yn y Senedd. Gwnaethpwyd hyn wrth i'r conswl gamu ar lawr y Senedd a dweud, "Veto" - sef "Rwy'n gwahardd".

Mabwysiadwyd sefydliad y feto, a oedd yn hysbys i'r Rhufeiniaid fel yr *intercessio*, gan Weriniaeth Rhufain yn y 6g CC er mwyn galluogi'r tribuniaid i amddiffyn buddiannau mandamws y plebeiaid (dinasyddiaeth gyffredin) rhag tresmasiadau'r patriciaid, a oedd yn dominyddu, y Senedd. Nid oedd *veto* o'r fath yn atal y senedd rhag pasio bil ond roedd yn golygu y gwrthodwyd rhoi grym cyfraith iddo. Gallai'r tribuniaid hefyd ddefnyddio'r feto i atal bil rhag cael ei ddwyn gerbron y cynulliad plebeaidd. Roedd gan y conswl bŵer feto hefyd, gan fod gwneud penderfyniadau yn gyffredinol yn gofyn am gydsyniad y ddau gonswl. Pe bai un yn anghytuno, gallai'r naill alw'r intercessio i rwystro gweithred y llall. Roedd y feto yn rhan hanfodol o'r cysyniad Rhufeinig o bŵer sy'n cael ei ddefnyddio nid yn unig i reoli materion y wladwriaeth ond i gymedroli a chyfyngu ar bŵer swyddogion a sefydliadau uchel y wladwriaeth

## Dosbarthu hawliau feto
Gall feto fod yn ddiffiniol (*feto absoliwt*). Yn yr achosion hyn, mae angen unfrydedd er mwyn i'r penderfyniad fod yn ddilys. Fel arall, gall feto ohirio'r penderfyniad fel na fydd yn dod i rym dim ond ar ôl cael ei basio sawl gwaith neu gan fwyafrif arbennig o fawr (*feto ataliol*).

## Feto llwyr
]]
Mae'r term feto yn nodi'r pŵer i atal penderfyniad mwyafrif, a gedwir o fewn Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, ar gyfer pob un o'r pum aelod parhaol (Unol Daleithiau, Rwsia - a'i etifeddodd o'r Undeb Sofietaidd -, y Deyrnas Unedig, Ffrainc a China), yn ôl Siarter y Cenhedloedd Unedig.

Mewn gwirionedd, ni chrybwyllir yr hawl i feto yn benodol yn Statud y Cenhedloedd Unedig (erthygl 27 pen.3) sy'n darllen:

"Gwneir penderfyniadau'r Cyngor Diogelwch ar unrhyw fater arall gyda phleidlais ffafriol o naw Aelod, sy'n cynnwys pleidleisiau'r Aelodau parhaol ..."

Ond mae'r ffaith bod yn rhaid cynnwys pleidleisiau'r Aelodau Parhaol o reidrwydd yn y bleidlais yn ymhlyg yn arwain at feto, er enghraifft, pan fydd un o'r aelodau uchod yn gwrthwynebu trafodaethau'r bwrdd trwy wneud i'w bleidlais fethu; er enghraifft, am 5 gwaith fe wnaeth yr Undeb Sofietaidd roi feto ar fynediad yr Eidal i'r Cenhedloedd Unedig a dderbyniwyd, am y rheswm hwn, ym 1955.

Mewn achosion o bwysigrwydd hanfodol, mae gan aelodau’r Undeb Ewropeaidd feto llwyr. Yn ymarferol, anaml iawn y defnyddir y feto hwn ac fel rheol mae'n cael ei osgoi trwy setliad yng Nghyngor y Gweinidogion. Wrth ehangu'r cylch aelodaeth, arweiniodd at argyfwng dros dro yng nghyd-destun Cytundeb Lisbon.

## Feto wedi'i atal
Mewn rhai achosion, mae Arlywydd yr Unol Daleithiau wedi mabwysiadu'r gyllideb y posibilrwydd o atal penderfyniadau y Gyngres fynnu trafodaethau newydd, ac ar ôl hynny rhaid mabwysiadu'r cyfaddawd o dan reolau arbennig.

## Y feto arlywyddol
Defnyddir y term fel arfer hefyd i nodi'r cais a wnaed gan y Pennaeth Gwladol am benderfyniad newydd i gyfraith a gymeradwywyd gan y Senedd. Gall y cais hwn arwain at wrthod y gyfraith yn ddiffiniol beth bynnag neu os na chaiff ei hail-gymeradwyo gan fwyafrif cymwys.

Mae gan Arlywydd Unol Daleithiau America "bŵer feto" yn yr ystyr a ddisgrifir, tra, er enghraifft, mae gan arlywyddion yr Eidal a Ffrainc "bŵer atal" neu "feto ataliol" gwanedig ers hynny, os yw'r Senedd yn ail-gymeradwyo ni all y gyfraith, hyd yn oed trwy fwyafrif syml, wrthod ei chyhoeddi.

## Feto'r Conclaf
 a ddiddymodd feto ar ddewis Pâb, yr *Ius Exclasivae*]]
Roedd gan rai brenhinoedd Catholig (Brenin Sbaen, Brenin Ffrainc, Ymerawdwr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig ac yna Ymerawdwr Awstria-Hwngari) y pŵer i eithrio ethol rhywun penodol fel Pab (*Ius exclusivae*). Enghraifft hysbys oedd achos y Cardinal Fabrizio Paolucci, ac yntau eisoes yn Ysgrifennydd Gwladol, cafodd ei ffafrio mewn dau etholiad Pabaidd (1721 a 1724), ond cafodd ei etholiad ei rwystro ddwywaith gan y feto ymerodrol, gan ei fod yn cael ei ystyried yn rhy bleidiol i Ffrainc.

Defnyddiwyd yr hawl hon am y tro olaf gan Franz Joseph, Ymerawdwr Awstria-Hwngari, ym 1903 yn erbyn y Cardinal Mariano Rampolla del Tindaro, a ystyriwyd yn olynydd naturiol y Pab Leo XIII. Nid oedd y Cardinaliaid yn barod i herio pŵer ymerodrol ac, yn lle Rampolla, etholwyd Patriarch Fenis, Giuseppe Melchiorre Sarto yn Bab, a gymerodd enw Pab Pïws X, a’i weithred gyntaf oedd diddymu’r hawl hon i feto.

## Gweler hefyd
* Unsiambraeth
* Dwysiambraeth
* Deddfwrfa

## Dolenni
* 'UN Security Council Working Methods - The Veto'
* 'The Presidential Veto and Congressional Veto Override Process'

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Seneddau