open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cylch Cerrig Cefn Llechen

bawd|chwith|Cylch cerrig Cefn Llechen
Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **Cylch Cerrig Cefn Llechen **, rhwng Penmaenmawr a Henryd, Sir Conwy; cyfeirnod OS: SH747753. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: CN124.

Mae'r cylch yn anghyflawn. Saif ar hen lwybr cynhanesyddol i'r de-orllewin o Fwlch Sychnant ar ochr deheuol Cefn Llechen uwch ben Dyffryn Conwy. Nid yw'r safle wedi cael ei gloddio gan archaeolegwyr. Aeth rhai o'r cerrig at godi waliau, mae'n debyg. Mae'n un o sawl heneb megalithig a geir yn yr ardal hon, sef yr ucheldir o gwmpas Tal y Fan rhwng Penmaenmawr, Llanfairfechan a'r Rowen. Mewn cae cyfagos, i'r de, ceir maen hir unigol, heb enw. Chwarter milltir i'r gogledd ceir safle cytiau crynion cynhanesyddol, ger Maen Esgob.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw. Ceir nifer o gylchoedd cerrig yn yr ardal, gan gynnwys Teml Ceridwen.

## Cyfeiriadau
Cefn Llechen
Categori:Henryd
Categori:Penmaenmawr
Cylch Cerrig Bryn Derwydd

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **Cylch Cerrig Bryn Derwydd **, ger Penmaenmawr, Sir Conwy; cyfeirnod OS: SH732750. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: CN339.

Defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

Ceir sawl heneb gynhanesyddol arall gerllaw, gan gynnwys y Meini Hirion, cylch cerrig "Cerrig Pryfaid", Maen y Bardd a'r ddau faen hir ar Fwlch-y-ddeufaen.

## Ffynhonnell
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Bryn Derwydd
Categori:Penmaenmawr
Cerrig Pryfaid

bawd|de|Cerrig Pryfaid
Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig, o Oes yr Efydd yn ôl pob tebyg, ydy **Cerrig Pryfaid**, sy'n sefyll ger Bwlch y Ddeufaen i'r gorllewin o bentref Llanbedr-y-cennin, cymuned Caerhun, Sir Conwy; cyfeirnod OS: SH724713. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: CN130.

## Disgrifiad
Nid yw cerrig y cylch anghyflawn hwn yn rhai mawr ac felly nid wy'r cylch ei hun yn amlwg iawn nes bod rhywun yn agos iddo. Ceir deg carreg yno, gyda bwlch o 3 metr o leiaf rhyngddynt, a dydy'r un ohonynt yn fwy na 0.5 metr o uchder. Ceir carnedd Barclodiad y Gawres, sef siambr gladdu o Oes yr Efydd, gerllaw.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw. Mae ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm yn mynd heibio i'r safle ac roedd Bwlch-y-ddeufaen yn dramwyfa bwysig cyn hynny hefyd. Ymddengys fod yr enw yn hynafol. Ystyr 'Pryfaid' yma yw "anifeiliaid" (Cymraeg Canol: *pryf* "anifail"; hefyd "sarff", "draig) yn hytrach na thrychfilod, yn ôl pob tebyg. "Pry llwyd" yw gair arall am gadno.

## Henebion eraill
Ceir sawl heneb gynhanesyddol arall gerllaw, gan gynnwys Meini Hirion Penmaenmawr, Maen y Bardd a'r ddau faen hir ar Fwlch-y-ddeufaen ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Categori:Cylchoedd cerrig Conwy
Cylch Cerrig Creigiau Eglwyseg

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **Cylch Cerrig Creigiau Eglwyseg**, a leolir ar lethrau Creigiau Eglwyseg tua 1 filltir i'r gogledd o Langollen, Sir Ddinbych. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: DE080.

Defnyddiwyd y cylch hwn o gerrig gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol, mae'n debyg, ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Ffynhonnell
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Creigiau Eglwyseg
Categori:Llangollen
Cylch Cerrig Cefn Maen Amor

Cylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Cefn Maen Amor**, rhwng Penmaenmawr a Henryd, Sir Conwy; cyfeirnod OS: SH738735. Rhif SAM CADW yr heneb hwn ydy: CN355.

## Disgrifiad
Cylch o gerrig bychan iawn, llai na throedfedd o uchder, ydy hwn. Fe'i nodir fel carnedd yn hytrach na chylch cerrig ar y map OS. Mae'n gorwedd ar darn o dir gweddol wastad rhwng Cefn Maen Amor a llethrau gogleddol Tal y Fan. Gerllaw ceir maen hir unigol a adnabyddir fel Maen Penddu. Saif y cylch ar y ffin rhwng plwyfi/cymunedau Penmaenmawr a Henryd.

## Gweler hefyd
* Carnedd gron Cefn Maen Amor
* Maen Penddu

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Cylch cerrig Cefn Maen Amor ar wefan megalithic.co.uk

Cefn Maen Amor
Categori:Henryd
Categori:Penmaenmawr
Torri hawlfraint

Defnyddio gweithiau dan hawlfraint heb awdurdod neu ganiatâd i wneud hynny yw **torri hawlfraint**, sydd yn amharu ar hawliau unigryw daliwr yr hawlfraint.

## Gweler hefyd 
* Cynnyrch ffug
* Defnydd teg
* Llên-ladrad

Categori:Cyfraith hawlfraint
Categori:Troseddau
S.S. Lazio

Clwb pêl-droed sy'n chwarae yng nghynghrair Serie A yn yr Eidal yw **Società Sportiva Lazio**.

Sefydlwyd y clwb ar 9 Ionawr 1900. Eu stadiwm yw'r *Stadio Olimpico* ac mae'n dal 72,689 o wylwyr. Cawsant eu cyfnod gorau yn y 1970au a'r 1990au, pan enillwyd pencampwriaeth yr adran gyntaf ddwywaith.

Perchennog y clwb yw Claudio Lotito. Y rheolwr presennol yw Edoardo Reja.

## Anrhydeddau 
* '*Pencampwyr *Serie A''** (2)
** 1973/74, 1999/00
* **Cwpan yr Eidal** (6)
** 1958, 1997/98, 1999/00, 2003/04, 2008/09, 2012/13
* **Super Cwpan yr Eidal** (3)
** 1998, 2000, 2009
* **European Cup Winners' Cup** (1)
** 1998/99
* **Super Cwpan UEFA** (1)
** 1999
* **Cwpan yr Alpau''' (1)
** 1971

## Chwaraewyr enwog 
Società Sportiva Lazio

Categori:Sefydliadau 1900
Carnedd gylchog Waun Gynllwch

Heneb gynhanesyddol a math o garnedd gylchog ydy** carnedd gylchog Waun Gunllwch** wedi'i lleoli yng nghymuned Erwd, Powys ac sy'n perthyn i ddechrau neu ganol yr Oes yr Efydd. Cyfeiriad OS: SO061411. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: BR181.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cyfeiriadau
Waun Gunllwch
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Dinas Mawr

Bryngaer arfordirol yn Sir Benfro yw **Dinas Mawr**. Cyfeirnod AO: 887387. Fe'i lleolir ar bentir creigiog ar ystlys penmaen Pencaer tua 5 milltir i'r gorllewin o Abergwaun ar gwr pentref bychan Trefaser. Mae'n dyddio o Oes yr Haearn.

## Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Cerdin; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw), sy'n esbonio pam nad ydy'r ansoddair 'Mawr' yn treiglo ar ôl yr enw 'Dinas'.

## Disgrifiad
Mae safle'r gaer hon mor gadarn ar dair ochr fel na fu'n rhaid wrth amddiffynwaith ond ar yr ochr sy'n wynebu'r tir. Ceir dau glawdd dros y gwddw cul o dir sy'n cysylltu'r pentir wrth y tir mawr. Torrir trwy'r cloddiau hyn gan ddwy fynedfa yn eu canol. Y tu draw i'r cloddiau amddiffynnol mae llwybr yn dringo i'r brif gaer ar ben y pentir.

Gorwedd y gaer o fewn Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
.an

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Antilles yr Iseldiroedd yw **.an** (talfyriad o **An**tilles).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Antilles yr Iseldiroedd
Categori:Parthau lefel uchaf
Carnedd gellog

Heneb a godwyd yn Oes y Cerrig i gladdu'r meirw ydy **carnedd gellog** neu **garnedd siambr** (Saesneg: *chambered cairn*). Fe'u ceir ym Mhrydain ac Iwerddon a rhannau o gyfandir Ewrop. Ymhlith y mwyaf trawiadol yng Nghymru y mae Siambr gladdu Capel Garmon a Siambr gladdu Maen y Bardd.

## Rhestr Cadw o garneddi cellog yng Nghymru
### Carneddau cellog hir (*chambered long cairns*)
Mae Cadw'n rhestru 18 ohonynt:
*Siambr gladdu Din Dryfol, Aberffraw
*Carnedd gellog hir Pen y Wyrlod, Talgarth
*Siambr gladdu Llety'r Filiast, Llandudno
*Siambr gladdu Bachwen, Clynnog
*Siambr gladdu Rhiw, Aberdaron
*Siambr gladdu Maen y Bardd, Caerhun
*Siambr gladdu Ystum-Cegid, Llanystumdwy
*Siambr gladdu Caer-Dynni, Cricieth
*Siambr gladdu Capel Garmon, Bro Garmon,Conwy
*Siambr gladdu Tyddyn Bleiddyn, Cefn Meiriadog
*Siambr gladdu Hendre-Waelod, Llansanffraid Glan Conwy
*Siambr gladdu Parc le Breos, Llanilltud Gŵyr
*Siambr gladdu Cefn Bryn, Llanilltud Gŵyr
*Siambr gladdu Dyffryn, Dyffryn Ardudwy
*Siambr gladdu Carneddau Hengwm, Dyffryn Ardudwy
*Siambr gladdu Cors-y-Gedol, Dyffryn Ardudwy
*Siambr gladdu Tan-y-Coed, Llandrillo
*Siambr gladdu Gorllewin Bron-y-Foel, Dyffryn Ardudwy

### Carneddau cellog crynion (*chambered round cairns*)
Ceir 4 siambr ar gofrestr Cadw:
* Siambr gladdu Bryn yr Hen Bobl, Llanddaniel Fab, Môn
* Siambr gladdu Gelli, Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin
* Siambr gladdu Cefnamwlch, Tudweiliog, Gwynedd
* Siambr gladdu Afon y Dolau Gwynion, uwch ben Llyn Llanwddyn, Llanwddyn, Powys

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith


Categori:Oes yr Efydd
Categori:Siambrau claddu
Carnedd gellog hir Pen y Wyrlod

Mae **carnedd gellog hir Pen y Wyrlod ** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig sydd wedi'i lleoli gerllaw Talgarth ym Mhowys;   

Gelwir y mathau hyn o siambrau yn ”garnedd gellog hir” ac fe'i chofrestrwyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: BR175.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Gweler hefyd
*carnedd gellog gron

## Cyfeiriadau
Pen y Wyrlod
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Llety'r Filiast

:''Gofal! Ceir cromlech arall o'r un enw a elwir hefyd yn Maen y Bardd, yn yr un sir*
Mae *'Llety'r Filiast''' yn gromlech a elwir yn garnedd gellog, sef gweddillion siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig, sydd wedi'i lleoli ar y Gogarth ger Llandudno yn Sir Conwy;   

## Archaeoleg
Gelwir y math hwn o siambr yn 'garnedd gellog hir' ac fe'i cofrestrwyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: CN005.

Defnyddiwyd yr heneb hon i gladdu'r meirw. Saif tua hanner ffordd i fyny'r Gogarth mewn llecyn o'r enw Maes-y-Fachrell. Ceir olion siambr bumochrog ar y safle. Mae pedwar o'r meini sy'n cynnal maen clo'r siambr yn sefyll o hyd ond mae darn o'r maen clo wedi torri'n rhydd. Dros y blynyddoedd cymerwyd llawer o ddeunydd y siambr a dim ond "sgerbwd" y siambr wreiddiol sy'n weddill erbyn hyn. Ceir mwynglawdd copr neolithig gerllaw a fu'n un o'r rhai mwyaf yn Ewrop.

## Llên gwerin
Mae Llety'r Filiast yn enw amgen am gromlech Maen y Bardd, ger Rowen yn yr un sir. Mae'r enw'n tarddu o lên gwerin, ond does dim chwedl gysylltiedig â'r heneb hon wedi goroesi. Mae enwau cromlechi eraill sy'n cynnwys yr elfennau miliast neu ast yn cynnwys Llech y Filiast (Morgannwg), Carnedd y Filiast (ger Ysbyty Ifan) a Llech yr Ast (Llangoedmor, Ceredigion). Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* mae Gast Rhymni, sef merch yn rhith bleiddast, yn cael ei hela gan y Brenin Arthur.
 Mae'r filiast yn un o ymrithiadau Ceridwen yn y chwedl *Hanes Taliesin*.

Siambr Gladdu-Burial Chamber - geograph.org.uk - 288422.jpg
Llety'r Filiast (Gogarth Fawr, Llandudno) - Great Orme cromlech (portal dolmen) 29.jpg
Llety'r Filiast (Gogarth Fawr, Llandudno) - Great Orme cromlech (portal dolmen) 32.jpg
Llety'r Filiast (Gogarth Fawr, Llandudno) - Great Orme cromlech (portal dolmen) 41.jpg
Llety'r Filiast (Gogarth Fawr, Llandudno) - Great Orme cromlech (portal dolmen) 42.jpg
Llety'r Filiast (Gogarth Fawr, Llandudno) - Great Orme cromlech (portal dolmen) 54.jpg

## Gweler hefyd
*Carnedd gellog
*''Llety'r Filiast''

## Cyfeiriadau
Categori:Carneddau cellog Cymru
Categori:Carneddau cynhanesyddol Conwy
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Pen y Gogarth
Categori:Llên gwerin Cymru
Carnedd gylchog

Math o garnedd gynhanesyddol a godwyd gan y Celtiaid ydy **carnedd gylchog** (Saesneg: *ring cairn*); fe'i codwyd i nodi mangre arbennig, ar gyfer defodau neu i goffau'r meirw. Pentwr o gerrig ar gopa mynydd neu fryncyn ydy carnedd, ac mae llawer o garneddau cylchog ar safleoedd tebyg. Cawsant eu codi ar ddechrau neu ganol Oes yr Efydd.

Mae'r carneddi o'r math hwn yn cynnwys cerrig wedi'i chodi ar gylch neu goron o bridd sydd a'i ddiamedr rhwng 10 a 30 metr gyda'r canol yn wag gyda thwmpathau o siarcol neu olion claddu yn aml. Pan fo'r canol wedi'i lenwi gyda phridd fe'i gelwir yn garnedd lwyfan.

Caiff ei nodi ar fapiau'r Ordanance gyda'r gair 'Cairn'. Dyma'r term sy'n cael ei ddefnyddio yng ngeiriadur yr Academi, yn hytrach na "charnedd gylch". Bathwyd y term yn gyntaf ar ddiwedd y 19eg ganrif gan R Hansford Worth pan oedd yn disgrifio henebion claddu hynafol Dartmoor (cf. Grinsell 1978, 103).

## Rhestr o garneddi cylchog yng Nghymru
Ffynhonnell: Cadw.

## Gweler hefyd
* Carnedd gellog (*chambered cairn*)
* Carnedd ymylfaen (*kerb cairn*)
* Carnedd lwyfan (*platform cairn*)
* Carnedd gron (*round cairn*)


Cylchog
Categori:Carneddau cynhanesyddol Cymru
Categori:Oes yr Efydd
Carneddau Hengwm

Mae **Carneddau Hengwm ** yn ddwy siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig sydd wedi'u lleoli gerllaw Dyffryn Ardudwy, Gwynedd;   

Gelwir y mathau hyn o siambrau yn ”garnedd gellog hir” ac fe'i cofrestrwyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: ME007.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cylch cerrig 
Saif Cylch Cerrig Hengwm gerllaw sy'n dyddio nôl i Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd.

## Gweler hefyd
*Carnedd gron gellog

## Cyfeiriadau
Carneddau Hengwm
Categori:Carneddau cynhanesyddol Gwynedd
Categori:Dyffryn Ardudwy
Llugwy

Gallai **Llugwy** neu **Lligwy** gyfeirio at:

;Daearyddiaeth
*Afon Llugwy, Sir Conwy
*Afon Llugwy, Powys
*Ffynnon Llugwy, llyn bychan yn y Carneddau

;Henebion
*Caer Llugwy (Bryn-y-Gefeiliau), caer Rufeinig yn Sir Conwy
*Capel Lligwy, eglwys ganoloesol ym Môn
*Din Llugwy, safle o gyfnod y Rhufeiniaid ym Môn
*Llugwy (siambr gladdu), siambr gladdu neolithig ym Môn
Salwch bore drannoeth

[bawd|dde|"La Buveuse" (portread o [Suzanne Valadon, gan Toulouse-Lautrec)]]
Mae **salwch bore drannoeth** (a elwir weithiau'n **pen mawr** neu **salwch ar ôl y ffair**) yn disgrifio'r effeithiau corfforol annymunol a geir ar ôl yfed nifer o ddiodydd alcoholig. Y nodweddion mwyaf cyffredin o salwch bore drannoeth ydy pen tost, teimlo'n gyfloglyd, sensitifrwydd i olau a sŵn, blinder, dolur rhydd a syched, gan amlaf pan fo effeithiau alcohol yn dechrau gadael y corff. Er y gellir profi salwch bore trannoeth ar unrhyw adeg, gan amlaf cyfeiria'r term at y salwch a deimlir ar ôl noson o yfed trwm. Yn ogystal â symptomau corfforol, gall salwch bore drannoeth achosi symptomau seicolegol megis teimladau mwy dwys o bryder ac iselder.

Categori:Alcohol
Categori:Afiechydon
Château de Belœil

bawd|Château de Belœil gyda'r nos

Castell yng Ngwlad Belg yw **Château de Belœil**, a leolir yn nhref Belœil yn nhalaith Hainaut. Ers y 14g mae'n gartref i dywysogion llinach de Ligne. Amgylchynnir y castell gan llyn a cheir cerddi arddull Baroc a agorwyd yn 1664. Mae'n un o atyniadau twristaidd mwyaf poblogaidd rhanbarth Walonia.

## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol 

Belœil
Categori:Walonia
Siambrau claddu al-Ayn

bawd|Siambrau claddu al-Ayn

Siambrau claddu cynhanesyddol yn Oman yw **siambrau claddu al-Ayn**. Maent yn gorwedd yng ngogledd y wlad ar safle anghysbell yn yr anialdir. Mae'r henebion hynafol hyn yn perthyn i ddosbarth o feddrodau a elwir yn 'gladdgelloedd cwch gwenyn' (Saesneg: *beehive tombs*) gan archaeolegwyr oherwydd eu ffurf nodweddiadol sy'n debyg i gychod gwenyn.

Credir i'r henebion hyn gael eu adeiladu yn y 3g CC. Cawsant eu rhoi ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1988.

## Dolenni allanol
* Tudalen Siambrau claddu al-Ayn ar wefan UNESCO 

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Oman
Al-Ayn
Bryn yr Hen Bobl

250px|bawd|Bryn yr Hen Bobl
250px|bawd|Bryn yr Hen Bobl: canol y siambr
Mae **Bryn yr Hen Bobl** yn siambr gladdu o Oes Newydd y Cerrig sydd wedi'i lleoli gerllaw Llanddaniel Fab, Ynys Môn;   

## Disgrifiad
Gelwir y mathau hyn o siambrau yn ”garneddau cellog crynion” ac fe gofrestrwyd Bryn yr Hen Bobl fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: AN006. Defnyddiwyd yr heneb hon ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

Cloddwyd y safle yn drwyadl yn 1929. Mae carnedd o siâp aren yn gorchuddio siambr blaen gyda mynediad sy'n wynebu i'r dwyrain, man codi'r haul. Darganfuwyd olion tân golosg yn y 'cwrt', sef ceg y fynedfa, a llenwyd hyn yn ddiweddarach gyda cherrig. Cafwyd hyd i ddeunydd neolithig yn gymysg â'r cerrig hyn, yn cynnwys bwyeill carreg a chrochenwaith. Saif yr heneb ar deras artiffisial 12 metr o led sy'n ymestyn am 100 metr i gyfeiriad y de. Codwyd hyn cyn y garnedd ei hun. Roedd gweddillion o leia ugain o unigolion yn y siambr gladdu.

Hanner milltir i'r gogledd ceir siambr gladdu Plas Newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Carneddau cellog Cymru
Categori:Carneddau cynhanesyddol Ynys Môn
Cylch Cerrig Mynydd Llwyd

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **Cylch Cerrig Mynydd Llwyd**, Llanfair Is Coed ger Caerwent, Sir Fynwy; . Hynny yw, mae wedi ei chodi rhwng 3,500 a 5,200 o flynyddoedd yn ôl. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: MM031. *

Defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

Roedd cryn weithgarwch yn  yr ardal yma.

## Cyfeiriadau
Grey Hill
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Siambr gladdu Gelli

Mae **siambr gladdu Gelli** yn siambr gladdu o Oes yr Efydd sydd wedi'i lleoli gerllaw Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin;   

Gelwir y mathau hyn o siambrau yn ”garneddau cellog crynion” ac fe gofrestrwyd  siambr gladdu Gelli fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: CM177.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Cyfeiriadau
Gelli
Categori:Carneddau cynhanesyddol Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanfair-ar-y-bryn
Siambr gladdu Afon y Dolau Gwynion

Mae **siambr gladdu Afon y Dolau Gwynion** yn siambr gladdu o Oes yr Efydd sydd wedi'i lleoli yng nghymuned Llanwddyn, Powys;   

Gelwir y mathau hyn o siambrau yn garneddau cellog crynion ac fe gofrestrwyd  carnedd Afon y Dolau Gwynion fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: MG227.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Carnedd hynafol arall
Ceir carnedd ymylfaen hefyd gerllaw: cyfeiriad OS: SJ025230 sydd hefyd wedi'i gofrestru gyda CADW; rhif SAM: MG318.

## Cyfeiriadau
Afon y Dolau Gwynion
Categori:Carneddau cynhanesyddol Powys
Categori:Carneddau ymylfaen Cymru
Categori:Llanwddyn
Solomon Burke

Cerddor o'r Unol Daleithiau oedd **Solomon Burke** (21 Mawrth 1940 – 10 Hydref 2010) a roddodd ffurf a siâp i rythm a blŵs a thad cerddoriaeth yr enaid.  Roedd y math hwn o gerddoriaeth yn cael ei ffurfio yr un adeg â brwydr y duon dros hawliau dynol; dyma'r gerddoriaeth a ddylanwadodd, yn ei dro, ar gerddoriaeth roc. Cafodd ei eni yn Philadelphia a bu farw ym Maes Awyr Schiphol yn Amsterdam.

Bathwyd y llysenw "Y brenin rock a soul" ar ei gyfer.

## Albymau
**Solomon Burke* - 1962 (Apollo)
*''Solomon Burke's Greatest Hits* - 1962 (Atlantic)
**If You Need Me* - 1963 (Atlantic)
**Rock 'n' Soul* - 1964 (Atlantic)
**The Rest of Solomon Burke* - 1965 (Atlantic)
**King Solomon* - 1967 (Atlantic)
**I Wish I Knew* - 1968 (Atlantic)
**Proud Mary* - 1969 (Bell)
**The Electronic Magnetism* - 1971 (MGM)
**Cool Breeze [soundtrack]* - 1972 (MGM)
**We're Almost Home* - 1972 (MGM)
**History Of Solomon Burke* - 1972 (Pride/MGM)
**I Have A Dream* - 1974 (ABC/Dunhill)
**Music To Make Love By* - 1975 (Chess)
**Back To My Roots* - 1976 (Chess)
**Sidewalks, Fences And Walls* - 1979 (Infinity)
**Lord, I Need Need A Miracle Right Now* - 1979 (Savoy)
**Into My Life You Came* - 1982 (Savoy)
**Take Me, Shake Me* - 1983 (Savoy)
**This Is His Song* - 1984 (Savoy)
**Soul Alive!* - 1984 (Rounder)
**A Change is Gonna Come* - 1986 (Rounder)
**Love Trap* - 1987 (MCI/Isis-Voice)
**Homeland* - 1991 (Bizarre/Straight)
**Soul Of the Blues* - 1993 (Black Top)
**Live At The House Of The Blues* - 1994 (Black Top)
**The Definition Of Soul* - 1997 (Point Blank)
**Not By Water But Fire This Time* - 1999 (GTR)
**Christmas All Over The World* - 1999 (GTR)
**The Commitment* - 2001 (GTR)
**Don't Give Up On Me* - 2002 (Fat Possum/ANTI-)
**Make Do With What You Got* - 2005 (Shout! Factory)
**Nashville* - 2006 (Shout! Factory)
**Like A Fire* - 2008 (Shout! Factory)
**Nothing's Impossible* - 2010 (E1)
**Hold on Tight (with De Dijk)'' - 2010 (Universal Music)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2010
David Cuthbert Thomas

Milwr yn y Rhyfel Byd Cyntaf oedd **David Cuthbert Thomas** (16 Mehefin 1895 – 18 Mawrth 1916). Fe'i anfarwolwyd nid am ei farddoniaeth ond am fod yn gyfaill i ddau fardd nodedig.

Cafodd ei eni ym Montarddulais, yn fab Evan as Ethelinda Thomas o Reithordy Llanedi. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Crist, Aberhonddu. 

Flwyddyn ar ôl dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf (1914-1918), fe wnaed Thomas yn Is-gapten yn 3ydd Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig. Yno, fe wnaeth daeth yn gyfaill i feirdd nodedig megis  Robert Graves a Siegfried Sassoon. Ysgrifennodd y ddau gerddi amdano. Rhannodd Thomas ystafell gyda Sassoon yn ystod eu hyfforddiant swyddogion yng Ngholeg Penfro, Caergrawnt tan fis Tachwedd 1915 pan gawsant eu danfon i faes y gad.

Ar 18 Mawrth 1916, yn ugain oed, arweiniodd grŵp o filwyr i dir neb i drwsio rhai o'r gwifrau pigog pan saethwyd ef yn ei wddw. Roedd marwolaeth Thomas yn gnoc enfawr i Sassoon a newidiodd ei agwedd tuag at ryfel, a daeth yn heddychwr. Roedd rhai o’i gerddi rhyfel pwysicaf am David Thomas, gan gynnwys y gerdd ‘*A Subaltern*’, ‘*The Last Meeting*’ a ‘*A Letter Home*’ a ddanfonodd at Robert Graves:

*Out in Wales, you’ll say, he marches*

*Arm-in-arm with oaks and larches;*

*Hides all night in hilly nooks,*

*Laughs at dawn in tumbling brooks.*

*Yet, it’s certain, here he teaches*

*Outpost-schemes to groups of beeches.*

*And I’m sure, as here I stand,*

*That he shines through every land,*

*That he sings in every place*

*Where we’re thinking of his face.*

Yn ei lyfr hunangofiannol, *Good-Bye to All That* (1929) sonia Graves am ei ddyddiau ysgol ym Mhenrallt, yn y bryniau y tu ôl i Lanbedr, lle y cychwynodd farddoni. Ysgrifennodd y gerdd ‘*Not Dead*,’ ac ynddi mae'n mynd i chwilio am ysbryd Thomas:

*Walking through trees to cool my heat and pain,*

*I know that David’s with me here again.*

*All that is simple, happy, strong, he is.*

*Caressingly I stroke*

*Rough bark of the friendly oak.*

*A brook goes bubbling by: the voice is his.*

*Turf burns with pleasant smoke;*

*I laugh at chaffinch and at primroses.*

*All that is simple, happy, strong, he is.*

*Over the whole wood in a little while*

*Breaks his slow smile.*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*[Rhestr Commonwealth War Graves Commission(https://cy.wikipedia.org/wiki/Commonwealth_War_Graves_Commission) "Debt of Honour"]
*Thomas ar y cofeb rhyfel yn Llanedy

Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1916
Siambr gladdu Ffostyll

Heneb, a math o siambr gladdu sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig a chyn hynny (rhwng 3,000 a 2,400 C.C.) ydy **siambr gladdu Ffostyll**, Talgarth, Powys;   

Gelwir y math hwn o siambr yn "siambr gladdu hir" (lluosog: “siambrau claddu hirion”) ac fe gofrestrwyd siambr gladdu Ffostyll fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: BR002.

Fe'i codwyd gan y Celtiaid i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Ffosyll
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Siambr gladdu Mynydd Troed

Heneb, a math o siambr gladdu sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig (rhwng 3,000 a 2,400 C.C.) ydy **siambr gladdu Mynydd Troed**, a leolir ar lethrau Mynydd Troed ger Talgarth, Powys;   

Gelwir y math yma o siambr yn siambr gladdu hir (lluosog: siambrau claddu hirion) ac fe gofrestrwyd  siambr gladdu Mynydd Troed fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: BR013.

Fe'i codwyd cyn Oes y Celtiaid i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth.

## Cyfeiriadau
Mynydd Troed
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Georgia Davies

Nofwraig o Gymru o Abertawe ydy **Georgia Davies** (ganed 11 Hydref 1990).. Cafodd ei geni yn Llundain ond yn gyn-ddisgybl o Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhregwyr.

Llwyddodd i ennill medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad 2014 yn Glasgow, Yr Alban yn y 50m Dull cefn gan dorri record Prydain Fawr yn y broses  a casglodd fedal arian yn y 100m Dull cefn.

Mae hi hefyd wedi nofio dros Brydain Fawr yng Ngemau Olympaidd 2012 a 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Nofwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gŵyr
Joan Sutherland

Cantores opera soprano o Awstralia oedd **Dame Joan Alston Sutherland** (7 Tachwedd 1926 – 10 Hydref 2010).  "La Stupenda" oedd ei llysenw.

Priododd y cerddor Richard Bonynge ym 1954.

## Llyfryddiaeth
*''The Autobiography of Joan Sutherland: A Prima Donna's Progress'' (1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Simon Hart

Gwleidydd Ceidwadol yw **Simon Anthony Hart** (ganwyd 15 Awst 1963) a oedd yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Orllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro rhwng 2010 a 2024.

Roedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru rhwng 2019 a 2022. Fe'i benodwyd yn Brif Chwip gan Rishi Sunak yn Hydref 2022.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig‎
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Claire Rayner

Nyrs, newyddiadurwraig, darlledydd a nofelydd o Loegr oedd **Claire Berenice Rayner** OBE, née **Chetwynd** (22 Ionawr 1931 – 11 Hydref 2010).

Bu Rayner yn ysgrifennu i *The Sun*, *The Sunday Mirror*, ''Woman's Own* a *Today''.

Bu farw mewn ysbyty ar 11 Hydref 2010 o gancr y fron.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Dyneiddwyr o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Iddewig o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nyrsys o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Gardd y Pleserau Daearol

bawd|*Gardd y Pleserau Daearol*
bawd|*Gardd y Pleserau Daearol*: manylyn o'r panel canol.

Paentiad gan Hieronymous Bosch (1450-1516) yw ***Gardd y Pleserau Daearol***, sy'n darlunio'n alegorïaidd pleserau'r cnawd. Cafodd ei baentio ar ddechrau'r 16g (tua 1503-05 efallai). Mae ar gadw yn y Museo del Prado, Madrid.

Mae'n baentiad olew ar bren sy'n mesur 220 × 389&nbsp;cm (86.61 × 153.15 modfedd). Rhennir y paentiad dros dri darn, sef paneli *triptych*. Mae'r ddau banel allanol yn baentiedig ar y cefn ac yn cau dros y canol.

## Hanes ei feddiant
Dynoda (?) fod y rhan yma o'i hanes yn ansicr.
* erbyn 1517: Harri III, Cownt Nassau (?)
* 1538: etifeddwyd gan William I, Tywysog Orange (?)
* 1568: cymerwyd gan Fernando Álvarez de Toledo, 3ydd Dug Alba (?)
* Dyddiad ansicr: cafwyd gan Don Fernando (?)
* 1591: prynwyd gan Felipe II, brenin Sbaen (?)
* 1593: trosglwyddwyd i'r Monasterio de El Escorial
* 1939: trosglwyddwyd i'r Museo del Prado o'r Escorial

Categori:Celf erotig
Categori:Peintiadau'r 16eg ganrif
Categori:Peintiadau o'r Iseldiroedd
Y Gusan

bawd|*Y Cusan*
Peintiad gan Gustav Klimt (1862–1918) yw ***Y Gusan*** (Almaeneg: *Der Kuss*). Mae'n dangos dyn a merch yn cusanu. Cafodd y peintiad olew ar gynfas hwn ei greu yn 1907–8. Mae ar gadw yn amgueddfa Baumgarten bei Wien yn Wien (Vienna), prifddinas Awstria.

Dyma un o'r peintiadau Symbolaidd mwyaf adnabyddus.

Categori:Celf erotig
Categori:Gweithiau'r 1900au
Categori:Peintiadau o Awstria
Henblas (beddrod siambr)

Heneb, a math o feddrod siambr (Saesneg: chambered tomb) sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd a chyn hynny (rhwng 3,000 a 2,400 C.C.) ydy **Henblas (beddrod siambr)**, Llangristiolus, Ynys Môn;    

Gelwir y math yma o siambr yn feddrod siambr (lluosog: beddrodau siambr) ac fe gofrestrwyd y feddrod hon fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: AN003.

Fe'i codwyd cyn Oes y Celtiaid i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth.

## Mathau eraill o siamber claddu
*Beddrod Hafren-Cotswold
*Siambr Gladdu Hir

## Cyfeiriadau
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Llangristiolus
Categori:Siambrau claddu
Caerau Gaer

Bryngaer yn Sir Benfro yw **Caerau Gaer**. Cyfeiriad OS: 139161. Fe'i lleolir ar gwr pentref Llanddewi Efelffre, hanner ffordd rhwng Arberth a'r Hendy-gwyn ar Daf yn ne'r sir. Mae'n dyddio o Oes yr Haearn.

Adeiladwyd y gaer hon ar fraich o fryn isel. Heb fod nepell i ffwrdd ceir caer arall o'r un cyfnod, sef Llanddewi Gaer. Nid yw safle naturiol Caerau Gaer cyn gryfed fel amddiffynfa â'r gaer arall. Fe'i hamgylchynnir yn gyfangwbl gan glawdd a ffos a cheir olion o glawdd a ffos arall ar y gwddw o dir i'r gogledd-ddwyrain. Ceir y brif fynedfa i'r gaer ar yr ochr orllewinol ond ceir mynedfa arall ar yr ochr ogledd-ddwyreiniol a hon, fe gredir gan yr archaeolegwyr, oedd y fynedfa wreiddiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Llanddewi Efelffre
Siambr gladdu Tyddyn Bleiddyn

Mae **Siambr gladdu Tyddyn Bleiddyn ** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig sydd wedi'i lleoli gerllaw Cefn Meiriadog yn Sir Ddinbych;   

Gelwir y mathau hyn o siambrau yn ”garnedd gellog hir” ac fe'i cofrestrwyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: DE007.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Gweler hefyd
*carnedd gellog gron

## Cyfeiriadau
Tyddyn Bleiddyn
Categori:Carneddau cynhanesyddol Sir Ddinbych
Categori:Cefn Meiriadog
Rhestr o feddrodau siambr yng Nghymru

bawd|Map enghreifftiol o feddrodau siambr Cymru. Cliciwch ar un o'r dolenni yn y blwch isod i'r mapiau i weld rhagor o feddrodau siambr.

**Rhestr o feddrodau siambr yng Nghymru** ( yn ôl Cadw) sydd isod. Mathau arbennig o henebion Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru neu *fegalithig*.

## Abertawe
|}

## Bro Morgannwg
|}

## Caerdydd 
|}

## Castell-nedd Port Talbot 
250px|bawd|Carn Llechart

|}

## Gwynedd 
|}

## Pen-y-bont ar Ogwr 
|}

## Sir Ddinbych 
|}

## Sir Gaerfyrddin 
|}

## Sir Fynwy 
|}

## Ynys Môn 
|}

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
*Beddrod Hafren-Cotswold
*Siambr Gladdu Hir

Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Beddrodau siambr
Beddrodau siambr
Categori:Safleoedd archaeolegol Cymru
*
Plas Newydd (beddrod siambr)

Heneb, a math o feddrod siambr (Saesneg: *chambered tomb*) sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig (rhwng 3,000 a 2,400 C.C.) ydy beddrodd siambr **Plas Newydd**, i'r de o'r Plas Newydd ger Llanddaniel Fab, Ynys Môn;    

Gelwir y math yma o siambr yn feddrod siambr (lluosog: beddrodau siambr) ac fe gofrestrwyd  y siambr fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: AN005.

Fe'i codwyd i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth. Saif ar barcdir Plas Newydd ar lan Afon Menai. Ceir cerrig y brif siambr sy'n mesur 3 wrth 2.4 metr, gyda maen clo, a siambr lai gyda maen clo. Mae'r deunydd a orchuddiai'r siambrau wedi mynd gan adael y cerrig yn ynig.

## Gweler hefyd
*Bryn yr Hen Bobl, beddrod siambr arall yn yr un ardal
*Beddrod Hafren-Cotswold

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddaniel Fab
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Plas Newydd
Carn Llechart

Heneb, a math o feddrod siambr sy'n perthyn i Oes yr Efydd (rhwng 2,000 a 700 CC) ydy **Carn Llechart**, a leolir ger Pontardawe, Castell-nedd Port Talbot; 

## Cefndir
Gelwir y math yma o siambr yn feddrod siambr (lluosog: beddrodau siambr) ac fe gofrestrwyd y feddrod hon fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: GM480.

Fe'i codwyd cyn Oes y Celtiaid i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth.

## Mathau eraill o siamberi claddu
Siambr gladdu hir
Beddrod Hafren-Cotswold

## Cyfeiriadau
Categori:Siambrau claddu
Categori:Safleoedd archaeolegol Castell-nedd Port Talbot
Chwarel San José

bawd|Chwarel San José
Chwarel gopr ac aur ydy **Chwarel San José**, sydd wedi'i lleoli yn agos at Copiapó, Atacama, Tsile. Cychwynodd weithio yn 1889.

Yn Awst 2010 cafodd 33 o'r mwyngloddwyr eu cau 700 metr o dan y ddaear; torrwyd siafft cul i lawr atynt ac ar fore'r 13eg o Hydref dechreuwyd gludo'r dynion i fyny i'r wyneb fesul un.

San Jose
Categori:Hanes Tsile
Categori:Trychinebau 2010
Categori:Trychinebau diwydiannol
Henebion Cefn Penagored

Carneddi ymylfaen ydy **henebion Cefn Penagored**, Llandrillo, Sir Ddinbych sy'n dyddio'n ôl i Oes yr Efydd;  a . Arferai'r cerrig gynnal tomeni o bridd a beddrodau yn eu canol, ond fod amser wedi treulio'r pridd gan adael ysgerbydau o gerrig ar ffurf cylchoedd. Dylid cofio nad cylchoedd cerrig fel y cyfryw ydynt, fodd bynnag. Mae'n bosibl i seremoniau neu ddefodau hefyd gael eu cynnal ar y safle.

Mae'r henebau hyn wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r rhif SAM: DE256 a DE257.

## Cyfeiriadau
Cefn Penagored
Categori:Carneddau cynhanesyddol Sir Ddinbych
Categori:Llandrillo, Sir Ddinbych
Carnedd ymylfaen

Cylch o gerrig a arferid cynnal neu ffinio beddrod Neolithig neu Oes yr Efydd ydy **carnedd ymylfaen** (Saesneg: *kerb cairn* neu *bowl barrow*). Mae'n edrych yn debyg i garnedd gron, ond fod yr ochrau'n serth. Mae rhai'n camgymryd y carneddau hyn i fod yn gylchoedd cerrig, ond mae'r rheini o gyfnod hollol wahanol. Yn Ewrop, gall y cerrig fod ar ffurf wal sych yn hytrach na cherrig unigol. Anaml iawn y mae eu diamedr yn fwy nag 20 metr.
[bawd|chwith|[Bedd Taliesin]]

## Rhestr o garneddi ymylfaen
### Cymru
*Fan Frynych, Glyn Tarell, Powys
*Henebion Cefn Penagored, Llandrillo, Sir Ddinbych
*Craig Arthur, Llantysilio, Sir Ddinbych
*Moel Rhiwlug, Pentrefoelas, Conwy
*Carnedd Moel Seisiog, Pentrefoelas, Conwy
*Mynydd y Gelli, Ystrad, Rhondda Cynon Ta
*Carn Caca, Clyn,Castell-nedd Port Talbot
*Caer Euni, Llandderfel, Gwynedd
*Llyn Eiddew Bach, Talsarnau, Gwynedd
*Arthog (carnedd ymylfaen), Arthog, Gwynedd
*Ffridd Fedw, Talsarnau, Gwynedd
*Ffridd Fron, Llanfair, Gwynedd
*Bron-Llety-Ifan, Arthog, Gwynedd
*Tal y Waen, Dolgellau, Gwynedd
*Nant Cwm Gerwyn, Caersws, Powys
*Craig Tŷ Glas, Llangynog, Powys
*Carnedd Cerrig, Pen-y-Bont-Fawr, Powys
*Afon y Dolau Gwynion, Pen-y-Bont-Fawr, Powys
*Maen Hir (carnedd ymylfaen) Rhayader, Powys
*Mynydd y Gribin, Dwyriw, Powys

## Cyfeiriadau

Ymylfaen
* Ymylfaen
Craig Arthur (carnedd ymylfaen)

Carnedd ymylfaen ydy **Craig Arthur**, Llandysilio-yn-Iâl, Sir Ddinbych sy'n dyddio'n ôl i Oes yr Efydd; . Arferai'r cerrig gynnal tomen o bridd a beddrod yn eu canol, ond fod amser wedi treulio'r pridd gan adael ysgerbwd o gerrig. Dylid cofio nad cylch cerrig fel y cyfryw ydynt, fodd bynnag. Mae'n bosibl i seremoniau neu ddefodau hefyd gael eu cynnal ar y safle.

Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r rhif SAM: DE262.

## Cyfeiriadau
Categori:Carneddau ymylfaen Cymru
Categori:Llandysilio-yn-Iâl
Categori:Carneddau cynhanesyddol Sir Ddinbych
Henebau Celtaidd Morfa Bychan

Henebau o Oes yr Efydd ac efallai cyn hynny ydy **Henebau Celtaidd Morfa Bychan**, a leolir yng nghymuned Eglwys Gymyn, Sir Gaerfyrddin;    

## Beddrod Siambr
Mae ar y safle fath o feddrod siambr (Saesneg: *chambered tomb*) sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd a chyn hynny (rhwng 3,000 a 2,400 C.C.) ac fe gofrestrwyd y feddrod fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: CM053.

Fe'i codwyd cyn Oes y Celtiaid i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth.

## Crug crwn
Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy crug crwn Morfa-Bychan (Saesneg: *Castle Heli Mound*), yng nghymuned Eglwys Gymyn, Sir Gaerfyrddin; .

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: CM088. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
* Siambr gladdu hir
* Beddrod Hafren-Cotswold
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Eglwys Gymyn
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Categori:Siambrau claddu
Tŷ Illtud

Heneb, a math o siambr gladdu sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig a chyn hynny (rhwng 3,000 a 2,400 C.C.) ydy **Tŷ Illtud**, ger Llanfrynach, Powys;   

Gelwir y math yma o siambr yn siambr gladdu hir (lluosog: siambrau claddu hirion) ac fe gofrestrwyd  siambr gladdu Tŷ Illtyd fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: BR011.

Fe'i codwyd cyn Oes y Celtiaid i gladdu'r meirw ac, efallai, yn ffocws cymdeithasol i gynnal defodau yn ymwneud â marwolaeth.

## Illtud
Cyfeiria'r enw at y sant Illtud, a gysylltir â'r heneb mewn traddodiad lleol: dywedir iddo ei defnyddio fel cell feudwy. Yn yr un ardal ceir Bedd Gŵyl Illtud, Pyllau Illtud a Mynydd Illtud.

## Cyfeiriadau
Categori:Illtud
Categori:Llanfrynach
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Siambrau claddu
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Le Cid

Drama Ffrangeg gan Pierre Corneille yw ***Le Cid*** (1636). Mae'n seiliedig ar hanes y marchog Sbaenaidd adnabyddus Rodrigo Díaz de Vivar, El Cid.

## Cyfeiriadau
Categori:Pierre Corneille
Categori:Dramâu 1636
Categori:Dramâu'r 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Dramâu hanesyddol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Trasicomedïau Ffrangeg o Ffrainc
Samuel Pepys

Awdur a gwleidydd o Loegr oedd **Samuel Pepys** (23 Chwefror 1633 – 26 Mai 1703). Yn ei ddyddiadur adnabyddus, ysgrifennodd Pepys adroddiad tyst o Dân Mawr Llundain.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Salisbury Court, Stryd y Fflyd, Llundain, yn fab John Pepys (1601–1680) a'i wraig Marged.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Genedigaethau 1633
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1703
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Dyddiadurwyr o Loegr
Carnedd lwyfan

Heneb garreg isel a gwastad gyda cherrig ymylfaen (*kerb stones*) yn ei amgylchynu ydy **carnedd lwyfan**, a godwyd yn ystod yr oes Neolithig neu Oes yr Efydd. Mae'r carneddi hyn yn debyg i garneddi crwn. Efallai mai'r enghraifft orau yng Nghymru ydyw'r un a leolwyd ger lan Llyn Brenig. Ond ym ym Mhowys y codwyd y rhan fwyaf ohonyn nhw, fel y gwelwn o'r map - dolen ar y dde.

## Rhestr Cadw o garneddi llwyfan
|}

## Dolennau allanol
* http://www.theoldfashionedantiquarian.co.uk/tofa/entry.aspx?entryid=24 
* http://www.megalithicwalks.co.uk/brenig_2.htm 

## Cyfeiriadau

Llwyfan
* Llwyfan
Categori:Oes yr Efydd
Twyn y Post

Carnedd lwyfan ydy **Twyn y Post**, Merthyr Cynog, Powys sy'n dyddio'n ôl i Oes yr Efydd; . Dylid cofio nad cylch cerrig fel y cyfryw yw carneddi llwyfan, fodd bynnag, gan fod y rheiny o oes wahanol ac yn cael eu defnyddio i bwrpas gwahanol. Mae'n bosibl i seremoniau neu ddefodau gael eu cynnal ar y safle yn ogystal â chladdedigaeth.

Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r rhif SAM: BR203.

## Cyfeiriadau
Categori:Carneddau llwyfan Cymru
Categori:Carneddau cynhanesyddol Powys
Categori:Merthyr Cynog
Cylch Cerrig Eglwys Gwyddelod

Heneb gynhanesyddol a chylch cerrig o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **cylch cerrig Eglwys Gwyddelod**, ger Pennal, Tywyn, Gwynedd; cyfeirnod OS: SH662001. Rhif SAM CADW ar y safle yma ydy: ME229.

Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid i ddefodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

## Ffynhonnell
*Data Cymru Gyfan, CADW.

Eglwys Gwyddelod
Categori:Pennal
Hot Fuss

Albwm stwdio cyntaf gan y band roc amgen The Killers yw ***Hot Fuss***. Rhyddhawyd yr albwm ym mis Mehefin 2004.

## Traciau
* 1) Jenny Was a Friend of Mine
* 2) Mr. Brightside
* 3) Smile Like You Mean It
* 4) Somebody Told Me
* 5) All These Things That I've Done
* 6) Andy, You're a Star
* 7) On Top
* 8) Change Your Mind
* 9) Believe Me Natalie
* 10) Midnight Show
* 11) Everything Will Be Alright

Categori:Albymau 2004
Categori:Albymau Saesneg
Categori:Albymau rhif-un yn y Deyrnas Unedig
Maen Llia (carnedd)

Carnedd gylchog o Oes yr Efydd ydy **carnedd Maen Llia**, Maescar, Powys; . Gerllaw ceir Maen Llia, maen hir gydag arysgrif gynnar arno.

Math o garnedd gynhanesyddol a godwyd gan y Celtiaid ydy “carnedd gylchog”. (Saesneg: *ring cairn*); fe'i codwyd i nodi mangre arbennig, ar gyfer defodau neu i goffau'r meirw, a hynny yn Oes yr Efydd, mae'n debyg.

Ni ddylid cymysgu'r math hwn gyda chylch cerrig, sy'n perthyn i oes wahanol. Caiff ei nodi ar fapiau'r Ordanance gyda'r gair 'Cairn'. Sylwer, hefyd, mai “carnedd gylchog” ydy'r term sy'n cael ei ddefnyddio yng ngeiriadur yr Academi, yn hytrach na "charnedd gylch".

Cofrestrwyd yr heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: BR163.

## Cyfeiriadau
Categori:Carneddau cylchog Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
David Cornell

Gôl-geidwad pêl-droed o Gymru ydy **David Joseph Cornell** (ganed 28 Mawrth 1991). Ar hyn o bryd, mae'n chwarae i dîm Dinas Abertawe. Mae ef hefyd yn chwarae i dîm pêl-droed rhyngwladol o dan 21 Cymru. Mae'n gyn-ddisgybl o Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhregŵyr, Abertawe.

## Ystadegau am ei yrfa
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan C.P.D. Dinas Abertawe 

Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gŵyr
Croes eglwysig

bawd|Map Google (uchod) yn dangos lleoliad y croesau eglwysig yng Nghymru.

Croes garreg, Gristnogol, a grefiwyd yn gywrain o garreg yn y Canol Oesoedd cynnar ydy **croes eglwysig** (Saesneg: *high cross*). Fe saif ar ei ben ei hun, yn symbol Cristnogol, mewn eglwys. O Iwerddon y daeth yr arferiad, mae'n debyg, ac mae rhai ohonyn nhw'n cynnwys cylch o amgylch canol y groes, a elwir yn groesau Celtaidd. Roedd sawl mynachdy yn Ne Cymru a oedd yn gwneud y gwaith ac fel y gwelir ar y map ychydig iawn o groesau a geir yng Ngogledd Cymru a dim yn y canolbarth. Ceir hefyd croesau coffa o'r 20ed ganrif.

## Enghreifftiau
### Cymru
Mae'r henebion yn y rhestr ganlynol yn groesau eglwysig (ac yn cynnwys croesau Celtaidd) sydd ar gofrestr Cadw;:

|}

[bawd|250px|Croes Muiredach, yn Monasterboice, [Iwerddon.]]

## Cyfeiriadau

Categori:Rhestrau Cymru
Croes Priordy Penmon

bawd|Croes Penmon
Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Priordy Penmon**, Priordy Penmon, ger Llangoed, Ynys Môn; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: AN063.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Môn
Penmon
Categori:Hanes Ynys Môn
Croes Eglwys Llanglydwen

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Llanglydwen** a leolwyd yn Eglwys Sant Cledwyn, yng nghymuned Cilymaenllwyd, Sir Gaerfyrddin. Mae'n bosibl fod y groes yn dyddio'n ôl i'r 7g neu'r 8g.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: CM160.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Llun

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Llanglydwen
Categori:Cilymaenllwyd
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Croes Sant Meugan

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Sant Meugan**, Llanbedr Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych; . Fe'i lleolwyd yn ne-ddwyrain y fynwent, yn y gornel. Mae ei cholofn yn 2.8 metr o uchder a diametr o 0.8m.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: DE188.

Sant Meugan Llanrhudd Rhuthun 09.JPG
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 34.JPG
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 40.JPG
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 36.JPG

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Sant Meugan
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Croes Eglwys Hanmer

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Hanmer**, sydd wedi'i lleoli yn Eglwys Sant Chad, Hanmer, Bwrdeistref Sirol Wrecsam; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: FL098.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Wrecsam
Hanmer
Categori:Hanes Wrecsam
Croes Eglwys Trelawnyd

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Trelawnyd**, Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint; . Mae'n dyddion ôl i'r 14g ac mae hi'n 3.5 metr o ran uchder.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: FL115.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir y Fflint
Trelawnyd
Categori:Hanes Sir y Fflint
Croes Merthyr Mawr

bawd|Eglwys Sant Teilo, Merthyr Mawr
Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Merthyr Mawr** (sydd wedi'i lleoli bellach yn Eglwys Sant Rogue), Merthyr Mawr, Pen-y-bont ar Ogwr (sir); .

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM026.

## Eraill
Ceir croesau eraill yn yr ardal, gan gynnwys:
* SAM 223 a leolwyd yn y fynwent 
bawd|chwith|Casgliad o gerrig yn eglwys Sant Teilo.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Merthyr Mawr
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Croes Saint-y-brid

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Saint-y-brid**, Saint-y-brid, Bro Morgannwg; . Ceir chwe gris yn arwain i fyny ati, ond mae'r groes ar draws wedi diflannu, bellach.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM174.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd
*Croes Antoni

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Bro Morgannwg
Saint-y-brid
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Croes Cwrt Herbert

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Cwrt Herbert**, Dyffryn Clydach, Castell-nedd Port Talbot; .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM207.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Cwrt Herbert
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Croes Eglwys Llandochau Fach

Croes eglwysig 3 metr o uchder a gerfiwyd o garreg yn y 10ed neu'r 11g ydy **Croes Eglwys Llandochau Fach**, Llandochau Fach, Bro Morgannwg; . Fe'i lleolir yn Eglwys Sant Dochau.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM209.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Delweddau ar wefan Coflein

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Llandochau Fach
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Croesau Llangan

Croesau eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croesau Llangan**, yn Llangan, Bro Morgannwg; .

Cofrestwyd yr henebion hyn gan Cadw gyda rhif SAM: GM210.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Bro Morgannwg
Llangan
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Croesau Eglwys Llangrallo

Rhan o groes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y Canol Oesoedd ydy **Croes Eglwys Llangrallo**, Llangrallo, Pen-y-bont ar Ogwr (sir); .

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM212.

## Croes arall
Ceir croes arall yn yr eglwys hefyd, sef croes rhif SAM: 213. Yr un lleoliad.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Dolennau allanol
*Lluniau

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Llangrallo
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Croes Tythegston

Croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn yr 11g ydy **Croes Tythegston **, Merthyr Mawr, Pen-y-bont ar Ogwr (sir); . Mae ei uchder bron yn un fetr.

Cofrestwyd yr heneb hon gan Cadw gyda rhif SAM: GM214.

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Tythegston
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr