open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
System rhifolion Groegaidd

System o ysgrifennu rhifau gan ddefnyddio llythrennau'r wyddor Roeg yw **system rhifolion Groegaidd**. Dyma oedd y dull o nodi rhifau a ddefnyddiwyd yng Ngroeg yr Henfyd, ond yng Ngwlad Groeg fodern, mae'r rhifau yn dal i gael eu defnyddio ar gyfer trefnolion ac mewn cyd-destunau tebyg i'r rhai lle mae rhifolion Rhufeinig yn dal i gael eu defnyddio mewn rhannau eraill o'r Gorllewin. Fodd bynnag, ar gyfer rhifau prifol cyffredin, mae Gwlad Groeg yn defnyddio rhifolion Arabaidd.

Mae rhifolion Groegaidd yn ddegol, yn seiliedig ar bwerau 10.
Yn lle rhoi symbolau penodol eu hunain i rifau, ailddefnyddiodd lythrennau'r wyddor Roeg.

## Braslun o'r system
Dros ganrifoedd, roedd amrywiad mawr yn ffurfiau'r llythrennau, a'r ffordd yr oeddent yn cael eu harddangos. Dim ond braslun o'r system yw'r canlynol.

Mae'r unedau o 1 i 9 yn cael eu neilltuo i naw llythyren gyntaf yr wyddor o *alffa* (α) i *theta* (θ).
Yn lle ailddefnyddio'r rhifau hyn i ffurfio lluosrifau o'r pwerau uwch o ddeg (fel sy'n wir gyda rhifolion Arabaidd sy'n cael eu defnyddio heddiw), mae pob lluosrif o deg, o 10 i 90, yn cael eu neilltuo i naw llythyren nesaf yr wyddor o *iota* (ι) i *koppa* (ϟ).
Mae pob lluosrif o gant, o 100 i 900, yn cael eu neilltuo i naw llythyren o *rho* (ρ) i *sampi* (ϡ).
Mae acen (*keraia*) ar ochr chwith isaf llythyren yn golygu ei fod yn cael ei luosi â 1000.
Cyfunir y llythyrau hyn i ffurfio'r rhifau yn ôl yr angen. Er enghraifft, 365 = 300 + 60 + 5 = τξε .

## Enghraifft
bawd|300px|dim|Darn o destun o *Metrica* gan Hero o Alexandria (1g&nbsp;CC) mewn llawysgrif sy'n dyddio o tua 1100&nbsp;OC (Codex Constantinopolitanus Veteris Palatii 1, fol.&nbsp;96r)

Dyma drawsgrifiad o'r testun yn yr enghraifft a ddangosir uchod:

:[…] γίγνεται  δʹ ϛʹ […]
:[…] ἔσται τὸ στερεὸν […]

Mae'r testun yn cynnwys y rhif "", h.y. "". Mae'r llinell uwchben y llythrennau yn dangos eu bod yn cynrychioli rhif.

Categori:Systemau rhifol
Ken Jones

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Ken Jones**, yn cynnwys:

*Ken Jones, chwaraewr rygbi ac athletwr (1921-2006)
*Ken Jones (actor) (1930-2014)
*Ken Jones (newyddiadurwr) (1931-2019), mab Emlyn Jones
*Ken Jones, pêl-droedwr (1936-2013)
*Ken 'DK' Jones (chwaraewr rygbi) (1941-2022)
Eleanor o Provence

Roedd **Eleanor of Provence** (c. 1223 – 24 (neu 25) Mehefin 1291) yn frenhines Lloegr, fel gwraig Harri III, brenin Lloegr, rhwng 1236 a 1272. Roedd hi'n Rhaglaw Lloegr tra bod ei gŵr i ffwrdd ym 1253.

## Teulu
Merch Ramon Berenguer IV, Iarll Provence, a'i wraig Beatrice, oedd Eleanor. Chwaer hynaf Eleanor oedd Marguerite o Provence, brenhines Ffrainc fel gwraig Louis IX. Roedd ei chwaer, Sancha, yn frenhines yr Almaen, a'i chwaer ifanca, Beatrice, yn frenhines Sisili.

## Plant
#Mab hynaf Eleanor oedd Edward I, brenin Lloegr, a orchfygodd Cymru.

#Marged (1240–1275), gwraig Alexander III, brenin yr Alban, a nain Marged, "Y Forwyn Norwy"
#Beatrice (1242–1275), gwraig Jean II de Bretagne
#Edmund Crouchback, 1af Iarll Lancaster (1245–1296)

Plant a fu farw'n ifanc:
# Katherine (1253–1257)
# Rhisiart (1247–1256)
# John (1250–1256)
# Wiliam (1251–1256)
# Harri (1256–1257)

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau'r 1220au
Categori:Marwolaethau 1291
The Oxford Book of Welsh Verse in English

Mae ***The Oxford Book of Welsh Verse in English** *yn flodeugerdd Gymreig a olygwyd gan Gwyn Jones. Cyhoeddwyd y llyfr ym 1977 gan Wasg Prifysgol Rhydychen, ar hyn o bryd (2019) mae'r llyfr allan o brint. Mae'n chwaer lyfr i *Flodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg (The Oxford Book of Welsh Verse) * a gyhoeddwyd ym 1962 dan olygyddiaeth Syr Thomas Parry*. Mae Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg *yn gasgliad o gerddi yn yr iaith Gymraeg tra fo cynnwys *The Oxford Book of Welsh Verse in English* yn yr iaith Saesneg. Mae'r llyfr yn gymysgedd o gerddi a ganwyd yn wreiddiol yn y Gymraeg wedi eu cyfieithu i'r Saesneg a cherddi gan awduron a chysylltiadau Cymreig a ganwyd yn y Saesneg yn wreiddiol.

Mae'r detholiad o gerddi yn cychwyn gyda chyfieithiadau o'r canu cynharaf yn y Gymraeg, canu Taliesin ac Aneirin. Mae'n mynd ymlaen i gynnig cyfieithiadau o'r Gogynfeirdd, Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr. O gyfnod y Tuduriaid mae barddoniaeth Eingl-gymreig yn cael ei ddethol yn ogystal â chyfieithiadau. Y cerddi Eingl-gymreig cynharaf yn y casgliad yw *Upon the Lines and Life of the Famous Scenic Bard Master William Shakespeare* gan George Herbert ac *Elegy over a Tomb* gan ei frawd yr Arglwydd Herbert o Lanffynhonwen. Mae cyfieithiadau gan feirdd mwy diweddar yn cynnwys enghreifftiau o waith T. H. Parry Williams, Saunders Lewis, Waldo Williams a Bobi Jones. Mae gweithiau Saesneg yn cynnwys gweithiau gan David Jones, Wilfred Owen, Brenda Chamberlain a Dylan Thomas. Mae cyfanswm o 141 cerdd mewn cyfieithiad, 61 gan feirdd hysbys a 34 gan feirdd anhysbys. Mae cyfanswm o 97 cerdd Eingl-gymreig gan 42 bardd hysbys a 2 anhysbys.

## Rhestr o feirdd yn y casgliad 
## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Saesneg o Gymru
Categori:Gwasg Prifysgol Rhydychen
Categori:Llyfrau 1977
Categori:Llyfrau Cymreig 1977
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Croesan

Digrifwr a gedwid yn hanesyddol i adlonni teulu brenhinol neu lys brenhinol neu bendefigaidd yw **croesan**, **ysgentyn**, **digrifwas**, neu **ffŵl**. Gellir olrhain gwreiddiau'r ffŵl yn ôl i'r Henfyd, ac mae rôl y digrifwr llys yn dyddio'n ôl i pharoaid yr Hen Aifft.

Daeth ffigur y croesan yn gymeriad pwysig mewn llên a theatr, gan esgor ar draddodiad o lenyddiaeth y ffŵl a flodeuai o'r 15g i'r 17g. Yn Lloegr, daeth y croesan yn gymeriad cyffredin ar y llwyfan yn oesoedd Elisabeth ac Iago, gan gynnwys comedïau, trasiedïau, a dramâu hanes William Shakespeare: Touchstone yn *Bid Wrth Eich Bodd*, Feste yn *Nos Ystwyll*, a'r cellweiriwr dienw yn *King Lear*. Cyhoeddodd yr actor digrif Robert Armin, a bortreadai nifer o ffyliaid Shakespeare, hanes o groesaniaid o'r enw *Foole upon Foole*.

## Croesaniaid hanesyddol 
* Hitard (Edmwnt Ochr Haearn)
* Rahere (Harri I, brenin Lloegr)
* Martinet o Gasgwyn (Edward I, brenin Lloegr)
* John Scoggin (Edward IV, brenin Lloegr)
* Will Somers (Harri VIII, brenin Lloegr)
* Jeffrey Hudson (Siarl I, brenin Lloegr)

## Croesaniaid mytholegol a ffuglennol 
* Till Eulenspiegel
* Puck neu Robin Goodfellow
* Patchface (*A Song of Ice and Fire*)

## Gweler hefyd 
* Ffolineb er Crist
* Ffŵl Ebrill
* Gŵyl y Ffyliaid

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Sandra Billington, *A Social History of the Fool* (Brighton: The Harvester Press, 1984).
* Barbara Swain, *Fools and Folly During the Middle Ages and the Renaissance* (Efrog Newydd: Columbia University Press, 1932).
* Enid Welsford, *The Fool: His Social and Literary History* (1936).


Categori:Adloniant yn yr Oesoedd Canol
Categori:Digrifwyr
Lingay

bawd|260px
Mae **Lingay** yn ynys anghyfanedd yn Swnt Barra un o’r  Ynysoedd Allanol Heledd.  mae’n agos i Uibhist a Deas ac Eirisgeidh. Mae copa’r ynys 51 medr uwchben y môr. Ystyr ei henw yw Ynys y Grug.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Categori:Yr Alban
Ken Jones (newyddiadurwr)

Roedd **Kenneth Powell Jones** (11 Hydref 1931 &ndash; 26 Medi 2019) yn newyddiadurwr chwaraeon.

Cafodd ei eni ym Merthyr Tudful, yn fab i'r pêl-droedwr Emlyn Jones. Ei ewythr oedd Bryn Jones.

Chwaraeodd pêl-droed dros Southend United a Gravesend & Northfleet, ond fe'i gorfodwyd i ymddeol oherwydd anaf. 
Gweithiodd fel newyddiadurwr i'r *Daily Mirror*, a wedyn i'r *Sunday Mirror*. 
Yn 1986 daeth yn ohebydd chwaraeon i'r *Independent*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
W. T. Gruffydd

:''(gwylier rhag ei ddrysu â'r cyn-Archdderwydd, William John Gruffydd (Elerydd), enillydd y Goron yn Eisteddfod Caerdydd 1960.)''
Gweinidog a llenor oedd **W. T. Gruffydd** a bu iddo ennill y Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956.

## Eisteddfod Genedlaethol
Bu i W. T. Gruffydd ennill y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956 ar y testun, 'Cyfrol o Erthyglau' am ei gasgliad o dan y teitl, *Y Pwrpas Mawr*.

## Bardd
Roedd yn fardd a cyhoeddwyd ei soned, *Traeth Benllech* yng nghyfrol *Cerddi fan hyn: Cerddi Môn*.

## Cyhoeddiadau
* ''Crist a'r Meddwl Modern* Gwasg y Llyfrfa (1950), ASIN: B00BSFUWA4
* *Samson in Gaza: And other sermons (The people's pulpit)* Cyh. Arthur H. Stockwell (1950), ASIN: B0007JXR1I
* *Y Pwrpas Mawr: neu Helynt yr Atom ac Erthglau Eraill* Cyh. Gwasg John Penry, (1967) ASIN: B004Y4VXM2
* *Y Neithior'' Gwasg John Penry (1976) ASIN: B002LQ8EZE

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Profiotig

de|bawd| Potel o Yakult, diod profiotig sy'n cynnwys *Lactobacillus paracasei*

Mae **Profiotigion** yn ficro-organebau byw sydd i fod i ddarparu buddion iechyd wrth eu bwyta, yn gyffredinol trwy wella neu adfer fflora'r perfedd . Mae profiotegau yn cael eu hystyried yn ddiogel i'w bwyta ar y cyfan, ond gallant achosi rhyngweithio rhwng bacteria letyol a sgil-effeithiau diangen mewn achosion prin.

Priodolir y theori wreiddiol, sy'n debyg i'r cysyniad modern, ond nid y term, i'r llawryfwr Nobel Élie Metchnikoff, a nododd fod gwerinwyr Bwlgaria oedd yn bwyta iogwrt yn byw bywydau hirach oherwydd yr arferiad hwnnw.

Mae marchnad profiotigion gynyddol wedi arwain at yr angen am ofynion llymach ar gyfer prawf gwyddonol o'r buddion tybiedig a roddir gan y micro-organebau yr honnir eu bod mewn profiotig. lleddfu rhwymedd, neu osgoi'r annwyd cyffredin, nid yw tystiolaeth wyddonol yn cefnogi honiadau o'r fath. Mae'r fath honiadau yn cael eu gwahardd fel hysbysebu twyllodrus yn yr Unol Daleithiau gan y Comisiwn Masnach Ffederal . Ers 2019 mae nifer o geisiadau am gymeradwyaeth hawliadau iechyd gan wneuthurwyr Ewropeaidd o atchwanegiadau dietegol profiotig wedi'u gwrthod gan Awdurdod Diogelwch Bwyd Ewrop o herwydd tystiolaeth annigonol o fecanwaith neu effeithiolrwydd buddiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechyd
Categori:Iechyd
Categori:Bioleg
Categori:System dreulio
Falstaff - Disgyddiaeth

Dyma restr o recordiau a wnaed  o opera olaf Giuseppe Verdi, * Falstaff *. Cafodd ei berfformio am y tro cyntaf yn La Scala, Milan, ar 9 Chwefror 1893.

## Recordiadau
## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynonellau**
* 

## Dolenni allanol
*Detailed *Falstaff* discography – operadis-opera-discography.org.uk

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Verdi
Henry (uned)

Uned deilliadol SI i fesur anwythiant trydanol yw'r **henry** (symbol: **H**). Enwir yr uned ar ôl Joseph Henry (1797–1878), y gwyddonydd Americanaidd a ddarganfu anwythiant trydanol yn annibynnol tua'r un amser â Michael Faraday (1791–1867) yn Lloegr.

Pan fydd cerrynt trydan yn newid ar 1&nbsp;amper yr eiliad yn achosi grym electromotif o 1&nbsp;folt ar draws coil mewn cylched drydan, yna mae'r anwythiant yn y coil yn hafal i 1&nbsp;henry.

Mae'r henry yn uned ddeilliedol sy'n seiliedig ar bedair o saith uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau: cilogram (kg), metr (m), eiliad (s), ac amper (A). Wedi'i ddangos mewn cyfuniadau o unedau SI, yr henry yw:
:\text{H}
= \dfrac{\text{kg} {\cdot} \text{m}^2}{\text{s}^{2} {\cdot} \text{A}^2}
= \dfrac{\text{kg} {\cdot} \text{m}^2}{\text{C}^2}
= \dfrac{\text{J}}{\text{A}^2}
= \dfrac{\text{T} {\cdot} \text{m}^2}{\text{A}}
= \dfrac{\text{Wb}}{\text{A}}
= \dfrac{\text{V} {\cdot} \text{s}}{\text{A}}
= \dfrac{\text{s}^2}{\text{F}}
= \dfrac{\Omega}{\text{Hz}}
= \Omega {\cdot} \text{s} ,

lle mae'r unedau deilliedig ychwanegol canlynol yn digwydd: coulomb (C), ffarad (F), joule (J), weber (Wb), tesla (T), folt (V), hertz (Hz), ac ohm (Ω).

Categori:Ffiseg
Categori:Trydan
Categori:Unedau deilliadol SI
Unedau sylfaenol SI

bawd|264px|Y saith uned sylfaenol SI

Saith uned fesur a ddiffinnir gan y System Ryngwladol o Unedau yw'r **unedau sylfaenol SI**. Diffinnir y saith uned sylfaenol fel dimensiynau sy'n annibynnol ar ei gilydd. Gall holl unedau eraill y system (yr unedau deilliadol) ddeillio o'r saith hyn.

Dyma'r unedau a'r meintiau y maent yn eu mesur:
* eiliad (s) – amser
* metr (m) – hyd
* cilogram (kg) – màs
* amper (A) – cerrynt trydanol
* kelvin (K) – tymheredd
* môl (mol) – maint o ddefnydd
* candela (cd) – cryfder golau

Categori:Mesuriad
Categori:System Ryngwladol o Unedau
Categori:Unedau mesur
Tomi Evans

Bu i **Tomi Evans** ennill y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1970 am ei gerdd ar y thema, *Y Twrch Trwyth*.

Ganed ef yn ffarm 'Blaenffynnon', ym mhentref Tegryn yn Sir Benfro. Dadorchuddwyd llechen er cof amdanno ar 21 Mai 2011 gan yr Archdderwydd ar y pryd, T. James Jones, Jim Parc Nest.

## Eisteddfodau
Roedd Tomi Evans yn gystadleuwr ac enillydd amryw o eisteddfodau lleol ac enillodd y Goron ar ei gynnig gyntaf yn Eisteddfod Rhydaman 1970 ac yntau'n 65 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Prifeirdd
Categori:Prosiect WiciLlên
Rachel Griffin

Roedd **Rachel Griffin** (c.1977 &ndash; 24 Awst 2019) yn Brif Swyddog Gweithredol yr Ymddiriedolaeth Suzy Lamplugh.

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen. 
Daeth yn rheolwr prosiect yn Victim Support. Fel arweinydd yr Ymddiriedolaeth Suzy Lamplugh, rhoddodd dystiolaeth i Bwyllgor Dethol Materion Cartref.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1970au
Categori:Marwolaethau 2019
Eifion Roberts

Barnwr a gwleidydd gyda'r Blaid Ryddfrydol oedd ei Anrhydedd **Hugh Eifion Pritchard Roberts** a adnabyddir fel **Eifion Roberts** (22 Tachwedd 1927 – 15 Medi 2019).

## Cefndir 
Roedd yn fab hynaf i'r Parch a Mrs EP Roberts o Ynys Môn. Ei frawd iau oedd y gwleidydd Ceidwadol Wyn Roberts. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Biwmaris a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, lle derbyniodd LLB gydag anrhydedd. Torrwyd ar draws ei astudiaethau pan aeth i wasanaethu fel Swyddog Hedfan yng nghangen addysg y Llu Awyr Brenhinol. Dychwelodd i'w astudiaethau yng Ngholeg Exeter, Rhydychen lle cafodd BCL. Ym 1951 ymyrrodd eto â'i astudiaethau, y tro hwn i sefyll fel ymgeisydd Rhyddfrydol ar gyfer Adran Dinbych yn Etholiad Cyffredinol 1951. Heb gael cyfle i feithrin yr etholaeth, ni lwyddodd i atal y Rhyddfrydwyr rhag cwympo i'r trydydd safle;

Ni safodd dros y senedd eto.

## Gyrfa broffesiynol 
Yn 1953 derbyniodd alwad i'r Bar yn Gray's Inn. Bu'n ymarfer fel Cwnsler Iau ar Gylchdaith Cymru a Chaer rhwng Medi 1953 ac Ebrill 1971. Roedd yn Ddirprwy Gadeirydd Sesiwn Chwarter Ynys Môn o 1966–71 a Chwarter-Sesiwn Sir Ddinbych rhwng 1970–71. Yn 1971 fe'i penodwyd yn Gwnsler y Frenhines. Roedd yn Gofiadur yn Llys y Goron rhwng 1972-77. Roedd yn Gomisiynydd Ffiniau Seneddol Cynorthwyol Cymru ac yn Aelod dros Gymru Pwyllgor Crawford ar Darlledu. Yn 1977 fe'i penodwyd yn Farnwr Cylchdaith. Ymddeolodd ym 1998.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Barnwyr o Gymru
Cyflymder terfynol

thumb|Mae grym disgyrchiant i lawr (*Fg*) ar y bêl goch yn hafal i rym ataliol llusgiad (*Fd*) ynghyd â'r hynofedd. Gan fod y grymoedd hyn yn canslo ei gilydd, mae cyflymder y bêl yn aros yn gyson.

Y cyflymder uchaf y gall gwrthrych ei gyrraedd wrth iddo ddisgyn trwy hylif (yr atmosffer fel arfer) yw **cyflymder terfynol**.
Cyrhaeddir y cyflymder hwn pan fo grymoedd gwrthiant ar y gwrthrych yn hafal i'r grym cyflymu (disgyrchiant fel arfer). Gan fod swm y grymoedd ar y gwrthrych yn sero, mae gan y gwrthrych gyflymiad sy'n hafal i sero.

thumb|chwith|Awyrblymiwr yn cyrraedd cyflymder terfynol
Er enghraifft, mae cyflymder terfynol tua 195 km/h (120 m.y.a.) gan awyrblymiwr sy'n cwympo gyda'i freichiau a'i goesau ar led. Os yw'r awyrblymiwr yn lleihau'r llusgiad gan dynnu ei freichiau a'i goesau yn ei ôl, mae'r cyflymder terfynol yn cynyddu i tua 320 km/h (200 m.y.a.); dyma bron i gyflymder terfynol yr hebog tramor yn plymio i lawr ar ei ysglyfaeth.

Categori:Dynameg hylifol
Categori:Mudiant
Jessye Norman

Roedd **Jessye Norman** (15 Medi 1945 – 30 Medi 2019) yn cantores opera Americanaidd.

Cafodd Norman ei geni yn Augusta, Georgia, yn ferch i'r gwerthwr yswiriant Silas Norman a'r athrawes Janie King-Norman. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Howard, Washington D.C..

Roedd hi'n seren y cwmni opera Metropolitan ers 1983. Roedd hi'n ffrind ac yn gefnogwr i Hillary Clinton a chefnogwr yr Arlywydd Barack Obama hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2019
Gwarchodfa Natur Mere Sands

Mae **Gwarchodfa Natur Mere Sands** yn warchodfa natur yn Rufford, Swydd Gaerhirfryn, sydd yn cynnwys coetir a llynnau, gyda chanolfan ymwelwyr, 6 cuddfan a maes parcio. Maint y warchodfa yw 42 hectar.
bawd|dim|260px|Gwyachod mawr copog
bawd|dim|260px|Hwyaden gopog

## Adar
Gwelir Coch y Berllan, Llwyd y Coed, Cnocell Fraith Fwyaf, Titw’r Helyg, Titw Tomos Las, Gwyach fawr gopog, Corhwyaden, Hwyaden gopog, Llydanbig, Hwyaden lostfain, Glas y dorlan, Aderyn y bwn, Hwyaden ddanheddog, Hwyaden lygad-aur, Hwyaden wyllt,  Hwyaden yr eithin, Cwtiad Torchog Bach, Llinos Bengoch, Dringwr Bach, Rhegen dŵr, Bras y Cyrs, Hwyaden bengoch a Hwyaden lwyd.

Gwelir hefyd 15 math gwahanol o was y Neidr.

## Anifeiliaid
Gwelir Iwrch, Carlwm, Llwynog Gwiwer Goch a Llygoden y Dŵr.

## Oriel

Delwedd:MereSands03LB.jpg
Delwedd:MereSands04LB.jpg
Delwedd:MereSands05LB.jpg
Delwedd:MereSands06LB.jpg

## Cyfeiriadau
Mere Sands
Categori:Swydd Gaerhirfryn
Ceffyl Dŵr

Mae'r **Ceffyl Dŵr** yn greadur o chwedl. Credir ei fod yn gallu hedfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Sul y Drindod

**Sul y Drindod** yw'r dydd Sul cyntaf ar ôl y Sulgwyn yng nghalendr litwrgaidd Cristnogol y Gorllewin, ond yn Yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol fe'i dathlir ar y Sulgwyn ei hun. Mae Sul y Drindod yn dathlu athrawiaeth Gristnogol y Drindod, sef tri Pherson y Duwdod: y Tad, y Mab, a'r Ysbryd Glân.

Mae Sul y Drindod yn cael ei ddathlu yn holl eglwysi litwrgaidd y Gorllewin, gan gynnwys yr Eglwys Gatholig Rufeinig, yr Eglwys Anglicanaidd, yr Eglwys Fethodistaidd a'r Eglwys Bresbyteraidd.

Trindod
Categori:Gwyliau Cristnogol
Danny Phantom

Cyfres cartwn animeiddio yn Saesneg yw ***Danny Phantom*** a grëwyd gan Butch Hartman crëwr *Tylwyth Od Timmy*. Yn y Deyrnas Unedig (gan gynnwys Cymru ond nid yn Cymraeg) fe ddarlledodd ar Nickelodeon.

Categori:Rhaglenni teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu o'r Deyrnas Unedig
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cenia

Mae '''tîm rygi'r undeb cenedlaethol Cenia''' yn dwyn ynghyd y chwaraewyr gorau y wlad yn nwyrain Affrica, Cenia. Mae o dan adain Undeb Rygbi Cenia. Yn aelod o Rygbi Affrica, mae hi'n cymryd rhan bob blwyddyn mewn cystadlaethau cyfandirol a drefnir gan yr olaf. Sefydlwyd Undeb Rygbi Cenia yn 1923., llysenw'r tîm yw *Simba* sef "Llew" yn yr iaith Swahili.

Heddiw, mae tîm Cenia yn cael ei ystyried yn un o'r detholiadau gorau yn Affrica, yn drydydd yn yr hierarchaeth gyfandirol, y tu ôl i'r De Affrica a Namibia.

Mae hi'n cymryd rhan bob blwyddyn yng nghystadleuaeth ragbrofol Cwpan Affrica ar gyfer Cwpan y Byd, ond hefyd yng Nghwpan Elgon a Chwpan Victoria (gweler isod).

## Hanes
Cyflwynwyd rygbi'r undeb i Cenia ar ddechrau'r 20g gan drefednigaethwyr gwyn o Brydain a ceir y cofnod cynharaf o gêm yn 1909. I gychwyn, cyfyngwyd y gêm i drigolion gwyn y drefediaeth.

Yn 1923, dau brif dîm Ardal Nairobi (y brifddinas) oedd y Nondescripts RFC a Kenya Harlequin F.C.

Yn y flwyddyn 1925 gwelwyd gêm gyntaf detholiad o chwaraewyr Cenia (oedd yn drefedigaeth Brydeinig yn erbyn Llynges Frenhinol Prydain ar 25 Mehefin. Enillodd tîm Cenia 11 i 3. O 1929 ymlaen, trefnwyd llawer o deithiau gan gynnwys i Dde Affrica (cyfarfodydd yn erbyn prifysgolion neu dimau milwrol). Yn 1955 cynhaliwyd cyfarfod swyddogol cyntaf Cenia yn erbyn Tanzania. Mae'r ddau ddetholiad hyn yn cwrdd eto ym 1955 a 1956. Ym 1958, bu i Cenia chwarae yn erbyn Wganda am y tro cyntaf. Y ddau dîm hyn yw prif wrthwynebiad Cenia ers blynyddoedd ond mae'r rhain yn afreolaidd yn enwedig oherwydd problemau gwleidyddol yn y rhanbarth hwn o Affrica.

## Cwpan Elgon
Er 1958, blwyddyn yr wrthblaid gyntaf rhwng Cenia ac Wganda, mae tlws wedi'i ddyfarnu i enillydd yr ornest hon o'r enw Cwpan Elgon.

Yn y 1970au a'r 1980au, agorodd Cenia wrthwynebiadau newydd fel Sambia a Simbabwe. Mae creu Cydffederasiwn Rygbi Affrica i lawer.

## Cwpan Victoria
Ers dechrau'r 1980au, mae cystadleuaeth wedi'i chreu rhwng detholiadau Cenia, Wganda a Simbabwe, sef Cwpan Victoria.

## Cwpan y Byd
Dydy'r Simbas byth wedi cymhwyso i gystadlu yn rowndiau terfynol Cwpan Rygbi'r Byd.

## Buddugoliaeth Fwyaf
Yn 1987, enillodd y detholiad ei fuddugoliaeth fwyaf mewn hanes, 96-3 yn erbyn Nigeria.

Tra bod rygbi'r undeb yn brwydro i ennill, mae rygbi rygbi yn ennill poblogrwydd yng Nghenia. Ers creu Cyfres Saith Bob Ochr IRB ym 1999-2000, mae tîm Cenia wedi parhau i dyfu. Yn wir, ar ôl y degfed safle yn rhifynnau 2002-2003 a 2004-2005, mae'n parhau i symud ymlaen yn hierarchaeth y byd trwy gyrraedd ei safle gorau yn 2012-2013 gyda'r pumed safle.

Er 2000, blwyddyn creu Cwpan Affrica yn ôl yr hyn a elwir yn Cydffederasiwn rygbi Affrica o hyd, mae detholiad Cenia yn cymryd rhan yn yr holl rifynnau, ac arysgrifiodd ei enw ar y siartiau ddwywaith yn 2011 a 2013.

## Record Cenia
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Undeb Rygbi Simbabwe
* URS ar Facebook
* @OfficialKRU ar Twitter
* Cenia ar World Rugby

Categori:Rygbi'r undeb yng Ngenia
Cenia
Dina Asher-Smith

Athletwraig o Loegr yw **Dina Asher-Smith** (ganwyd 4 Rhagfyr 1995). Cafodd ei geni yn Orpington, Caint, yn ferch i Julie a Winston Asher-Smith. Cafodd ei addysg yn yr ysgol Newstead Wood a wedyn yng Ngholeg y Brenin, Llundain, lle cafodd gradd BA yn Hanes.

Enillodd Asher-Smith y Fedal Aur yn y 200 metr ym Mhencampwriaeth y Byd Athletau yn 2019. Ym Mhencampwriaeth y Byd Athletau 2022, gorffennodd hi yn y pedwerydd safle yn y 100 metr, ond enillodd y fedal efydd yn y ras 200m.

## Perfformiadau yn y prif bencampwriaethau
## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Rhedwyr o Loegr
Categori:Sbrintwyr
Paisley, Yr Alban

Tref yn Swydd Renfrew, yr Alban, yw **Paisley** (Gaeleg: *Pàislig*). Wedi'i lleoli ar ymyl ogleddol y Gleniffer Braes, mae'r dref yn ffinio â dinas Glasgow i'r dwyrain, ac yn pontio glannau Afon Cart, un o lednentydd Afon Clud.

Dyma ganolfan weinyddol ardal cyngor Swydd Renfrew, a hi yw'r dref fwyaf yn y sir hanesyddol o'r un enw. Cyfeirir at Paisley yn aml fel "tref fwyaf yr Alban" a hi yw'r pumed anheddiad mwyaf yn y wlad, er nad oes ganddi statws dinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 76,830.

Daeth y dref yn amlwg yn y 12g, pan sefydlwyd Abaty Paisley yn ganolbwynt crefyddol pwysig.
Erbyn y 19g, roedd Paisley yn ganolfan i'r diwydiant gwehyddu, gan roi ei enw i'r "Paisley shawl" (hynny yw siôl bersli) a phatrwm Paisley. Roedd gan y dref gysylltiad cryf â radicaliaeth wleidyddol. Roedd gwehyddion yn y dref a oedd ar streic yn allweddol yn ystod yn Gwrthryfel Albanaidd ym 1820. Erbyn y 1990au, roedd holl felinau Paisley wedi cau, er eu bod yn cael eu coffáu yn amgueddfeydd y dref.

## Enwogion
*Robert II, brenin yr Alban (1316–1390)
*Fulton Mackay (1922-1987), actor
*Kenneth McKellar (1927-2010), canwr
*Tom Conti (g. 1941), actor
*Gerry Rafferty (1947-2011), cerddor
*Archie Gemmill (g. 1947]], pêl-droedwr
*Andrew Neil (g. 1949), newyddidurwr a chyflwynydd teledu
*Phyllis Logan (g. 1956), actores
*Mhairi Black (g. 1994), gwleidydd

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Renfrew
Paisley

Gallai **Paisley** gyfeirio at:

## Lleoedd
* Paisley, tref fawr yn Swydd Renfrew, yr Alban

## Gwleidyddiaeth
* Paisley a De Swydd Renfrew, etholaeth seneddol y DU
* Paisley a Gogledd Swydd Renfrew, etholaeth seneddol y DU

## Pobl
* Bob Paisley (1919–96), rheolwr pêl-droed
* Ian Paisley (1926–2014), gwleidydd o Ogledd Iwerddon
* Ian Paisley Jr, (g. 1966), gwleidydd o Ogledd Iwerddon, mab o'r person blaenorol

## Ffasiwn a dylunio
* Patrwm Paisley, math o ddyluniad tecstilau addurnol
System rhifolion Rhufeinig

[bawd|Wyneb cloc ar [Neuadd y Ddinas, Caerdydd, Fel sy'n arferol gyda chlociau ar adeiladau cyhoeddus, defnyddir rhifolion Rhufeinig i nodi'r oriau. Sylwch fod y "pedwar" yn cael eu dangos fel IIII ac nid IV: dyma'r ffurf arferol ar wynebau cloc.]]

System o ysgrifennu rhifau gan ddefnyddio llythrennau'r wyddor Ladin yw **system rhifolion Rhufeinig**.

Tarddodd y system yn Rhufain hynafol ac a pharhaodd fel y ffordd arferol o ysgrifennu rhifau ledled Ewrop ymhell i'r Oesoedd Canol Diweddar. 
Parhawyd i ddefnyddio rhifolion Rhufeinig ymhell ar ôl dirywiad yr Ymerodraeth Rufeinig. O'r 14g ymlaen, dechreuwyd eu disodli yn y mwyafrif o gyd-destunau gan rhifolion Arabaidd, sy'n fwy cyfleus. Fodd bynnag, graddol oedd y broses hon, ac mae rhifolion Rhufeinig yn dal i gael eu defnyddio mewn rhai cyd-destunau penodol hyd heddiw.

Cynrychiolir niferoedd yn y system gan gyfuniadau o lythrennau o'r wyddor Ladin. Mae defnydd modern yn cyflogi saith symbol, pob un â gwerth cyfanrif sefydlog:

:

Darllenir rhifolion Rhufeinig o'r chwith i'r dde. Os dilynir symbol gan symbol arall sydd â'r un gwerth, neu os yw'n cael ei ddilyn gan symbol â gwerth is, yna mae'n cael ei ychwanegu at y cyfanswm; e.e.
* III = 1 + 1 + 1 = 3
* VI = 5 + 1 = 6
* LXXXII = 50 + 10 + 10 + 1 + 1 = 82 
* CCI = 100 + 100 + 1 = 201
* MMXV = 1,000 + 1,000 + 10 + 5 = 2015

Fodd bynnag, os dilynir symbol gyda symbol â gwerth uwch, yna caiff ei dynnu o'r cyfanswm; e.e.
* IV = -1 + 5 = 4
* IX = -1 + 10  = 9
* XXIX = 10 + 10 - 1 + 10 = 29
* XIV = 10 - 1 + 5 = 14
* CXLVII = 100 - 10 + 50 + 5 + 1 + 1 = 147

Hynny yw,  os yw I yn mynd o flaen V neu X, neu os yw X yn mynd o flaen L neu C, neu os yw C yn mynd o flaen D neu M, yna mae'r symbol gwerth is yn cael ei dynnu o'r cyfanswm. Dyma'r unig dynnu "swyddogol" sy'n digwydd. Felly, ni chaniateir tynnu I o L, C, D neu M. (Dylid ysgrifennu 49 fel XLIX ac nid fel IL; dylid ysgrifennu 99 fel XCIX ac nid fel IC; dylid ysgrifennu 1999 fel MCMXCIX ac nid fel MIM.) Fodd bynnag, dros 2,000 o flynyddoedd o ddefnydd, darganfyddir eithriadau i'r system o bryd i'w gilydd.

## Y niferoedd o 1 i 99 fel rhifolion Rhufeinig
Categori:Systemau rhifol
Patrwm Paisley

bawd|Patrwm paisley modern nodweddiadol

Dyluniad tecstilau addurnol yw **patrwm paisley**, sy'n defnyddio'r *boteh* (Perseg: بته) neu *buta* (Aserbaijaneg), sef motiff siâp deigryn gyda chynffon grwm. Daeth hyn yn boblogaidd iawn yn y Gorllewin yn y 18g a'r 19g, ar ôl i fersiynau o'r dyluniad gael eu mewnforio o India, yn enwedig ar ffurf siolau cashmir, ac yna fe'u gweithgynhyrchwyd yn lleol.

Mae'r siâp *boteh* sylfaenol, tebyg i gôn pinwydd neu almon, o darddiad Persiaidd, ond Indiaidd yw'r arferiad o greu patrwm o'r rhain er mwyn llenwi darn o frethyn. Fodd bynnag, ym Mhrydain mae'r enw a ddefnyddir ar gyfer y patrymau hyn yn dod o dref Paisley, yng ngorllewin yr Alban, canolfan ar gyfer tecstilau; roedd y siolau a wnaed yno yn defnyddio'r patrwm yn aml. Weithiau gelwir y patrwm yn "Persian pickles" yn America, a "Welsh pears" yng Nghymru.

Yn ogystal â'i ddefnydd traddodiadol fel patrwm ar gyfer siolau (gweler siôl bersli), mae paisley i'w gael ar bob math o eitemau ffasiwn, gan gynnwys papur wal, esgidiau, bagiau llaw a hyd yn oed gitarau trydan.

Fragment (Iran), 18th century (CH 18130929).jpg|Darn o frethyn Persiaidd o'r 18g sy'n defnyddio'r motiff *boteh*
Shawl Fragment (India), 19th century (CH 18615341).jpg|Darn o siôl Indiadd o'r 19g
Shawl LACMA M.84.244.1.jpg|Siôl wedi'i gwneud yn Paisley, yr Alban, tua 1830

Categori:Patrymau tecstilau
Cwpan Rygbi'r Byd 2019

'''Cwpan Rygbi'r Byd 2019''' yw'r nawfed cystadleuaeth Cwpan Rygbi'r Byd. Fe gynhelir y twrnamaint yn Siapan, rhwng 20 Medi a 2 Tachwedd 2019.

O'r 20 tîm fydd yn chwarae yng nghystadleuaeth Cwpan y Byd 2019.

## Lleoliadau

a Stadium/site used in 2002 FIFA World Cup.

## Canlyniadau
### Grŵp A

### Grŵp B
### Grŵp C
### Grŵp D
### Rowndiau Olaf
## Dolenni allanol
*

Categori:Rugby union table templates
Categori:Cwpan Rygbi'r Byd
Hamilton, De Swydd Lanark

Tref yn Ne Swydd Lanark, yr Alban, yw **Hamilton** (Gaeleg: *Hamaltan*; Sgoteg: *Hamiltoun*). Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 53,190. Fe'i lleolir ar lan ddeheuol Afon Clud yn ei chydlifiad ag Avon Water. Saif 12 milltir (19&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Glasgow, 35 milltir (56&nbsp;km) i'r de-orllewin o Gaeredin. Dyma brif ganolfan weinyddol ardal cyngor De Swydd Lanark a thref sirol sir hanesyddol Swydd Lanark.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Swydd Lanark
Emrys Edwards

Roedd **Emrys Edwards** yn weinidog ac yn lenor. Enillodd Gadair yn Eisteddfod 1961.

## Eisteddfod Genedlaethol
Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961 am ei gerdd *Awdl Foliant i Gymru*.

Ceir atgof gan ei fab, John Hywyn, y bu bron i Emrys beidio bod yn ymwybodol ei fod wedi ennill y Gadair. Roedd ef a'r teulu wedi bod ar wyliau am bythefnos fel *locum* i Ficer yn Rhydychen yn gofalu am ofalaeth arall fel ffafr a dim ond wedi gweld y llythyr gan yr Eisteddfod oedd yn gofyn am ateb prydlon y byddai'n bresennol yn y seremoni gadeirio ai pheidio. (Enillodd Cadair Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn Llanrwst, 1968. roedd wedi ei gofrestru yn byw ym Mynydd Llandegai ar y pryd).

Beirniadwyd safon y gystadleuaeth gan Alan Llwyd. Gellir gweld copi o'r awdl yng nghasgliadau'r Llyfrgell Genedlaethol.

### Trefniant cerdd dant
Rhoddir geiriau'r gerdd fuddugol, *Awdl Foliant i Gymru* i drefniant Cerdd dant. a genir, gan ymysg eraill, Côr Gore'r Aran.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Prifeirdd

Categori:Prosiect WiciLlên
Katarina Johnson-Thompson

Athletwraig o Loegr yw **Katarina Mary Johnson-Thompson** (ganwyd 9 Ionawr 1993). Cafodd ei geni yn Lerpwl, yn ferch i Ricardo a Tracy. Cafodd ei addysg yn yr ysgol St Julie a wedyn ym Mhrifysgol John Moores.

Enillodd Johnson-Thompson y Fedal Aur yn y heptathlon ym Mhencampwriaeth Athletau'r Byd yn 2019. Doedd dim medal iddi hi ym Mhencampwriaethau Athletau'r Byd 2022, lle gorffennodd yn yr 8fed safle.

Ers 2020, mae hi'n aelod o fwrdd y Gymdeithas Athletau

## Perfformiadau yn y prif bencampwriaethau
## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Loegr
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Genedigaethau 1993
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Far Ings

Mae **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Far Ings** yn warchodfa natur ar lan deheuol Afon Humber, ar gyrion Barton-upon-Humber yn Swydd Lincoln. Crëwyd y warchodfa ar hen safle’r diwydiannau teils a sment a ffynnodd rhwng 1850 a 1959. Mae maes parcio a chanolfan ymwelwyr. Rheolir y warchodfa gan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Lincoln.
Gwelir Corhedydd, Aderyn y bwn, Gwennol, Gwennol y Glennydd, Ehedydd, Drudwen, Pibydd coesgoch, Chwiwell, Rhostog Gynffonddu, Gŵydd droedbinc, Alarch a Chorhwyaden yno.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Lincoln

## Oriel

FarIngs01LB.jpg
FarIngs05LB.jpg
FarIngs03LB.jpg
FarIngs04LB.jpg
FarIngs02LB.jpg
FarIngs06LB.jpg

Far Ings
Categori:Swydd Lincoln
Diahann Carroll

Roedd **Diahann Carroll** (ganwyd **Carol Diahann Johnson**; 17 Gorffennaf 1935&nbsp;– 4 Hydref 2019) yn actores a chantores o'r Unol Daleithiau.

Cafodd ei geni yn y Bronx, yn ferch i John Johnson a'i wraig Mabel (Faulk).

Roedd hi'n briod bedair gwaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Elizabeth Warren

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau yw **Elizabeth Ann Warren** (ganed 22 Mehefin 1949). Ers 2013, mae hi wedi bod yn uwch-seneddwr yr Unol Daleithiau i Massachusetts. Mae'n aelod o'r blaid Ddemocrataidd ac ar 9 Chwefror 2019, cyhoeddodd ei hymgyrch i redeg ar gyfer yr enwebiad Democrataidd i Arlywydd yr Unol Daleithiau.

## Ymgeisyddiaeth arlywyddol 2020
Mewn cyfarfod tref yn Holyoke, Massachusetts ar 29 Medi 2018, dywedodd Warren bod hi am ystyried rhedeg am Arlywydd yn etholiad 2020. Cafodd ei ymgyrch ei chyhoeddi yn swyddogol ar 8 Chwefror, 2019 yn Lawrence, Massachusetts.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1949

Categori:Prosiect Wici Môn
Ginger Baker

Roedd **Peter Edward** "**Ginger**" **Baker** (19 Awst 1939 – 6 Hydref 2019) yn cerddor Seisnig. Sylfaenydd y band roc Cream oedd ef.

Cafodd Baker ei eni yn Lewisham, Llundain, yn fab i'r adeiladwr Frederick Louvain Formidable Baker. Dechreuodd chwarae drymiau yn 15 oed.

Roedd e'n aelod y band Graham Bond Organisation yn yr 1960au. Sefydlodd y band roc Cream ym 1966 gyda'r basydd Jack Bruce a'r gitarydd Eric Clapton. Wedyn ymunodd â'r "supergroup" byrhoedlog Blind Faith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Drymwyr roc o Loegr
Dewi Watkin Powell

Roedd **Dewi Watkin Powell** neu, yn aml, **Dewi Watcyn Powell** (29 Gorffennaf 1920 - 6 Mai 2015). yn gyfreithiwr, ymgyrchydd dros y Gymraeg a senedd i Gymru, a llenor. Bu farw ym 6 Mai 2015 yn 94 oed. a'i gladdu ym mynwent Tanlan, Llanfrothen. Ei deitl llawn oedd, Ei Anrhydedd Dewi Watkin Powell MA LLD.

Ganed ef ar 29 Gorffennaf 1920 yn Aberdâr a bu'n byw yn Radur, ger Caerdydd, Nanmor a Chricieth.

## Y gyfraith
Yn dilyn astudiaethau is-raddedig yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, galwyd ef i’r Bar yn 1949 gan ddod yn ddiweddarach yn Farnwr Llys y Goron, yn Ddyfarnwr Swyddogol yn Adran Mainc y Frenhines o’r Uchel Lys ac yn Farnwr Cysylltiol yn Llys y Goron yn siroedd Dyfed a Morgannwg Ganol.

Yn ôl y cyn-ddirprwy farnwr, a'r cyn-archdderwydd, Dr Robyn Léwis, roedd Dewi Watcyn Powell wedi defnyddio ei ddylanwad fel barnwr i Gymreigio'r gyfundrefn gyfreithiol, ac roedd yn gwneud hynny ar bob cyfle posib.

Roedd yn gefnogwr o Blaid Cymru a bu'n annerch ei chynadleddau.

Chwaraeodd ran yn ochr gyfreithiol achub Capel Celyn a boddi Cwm Tryweryn yn yr 1950au a 60au.

## Byd Addysg
Bu’n Gadeirydd Cyngor Coleg Prifysgol Caerdydd (Prifysgol Caerdydd bellach), ac yn aelod o Lysoedd a Chynghorau Prifysgol Cymru, Coleg Meddygaeth y Brifysgol, a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth (Prifysgol Aberystwyth bellach).

## Anrhydeddau
Roedd yn is-lywydd Anrhydeddus o Gymdeithas y Cymmrodorion, ac fe dderbyniodd y wisg wen gan Orsedd y Beirdd.

Gwasanaethodd hefyd fel Llywydd Undeb Bedyddwyr Cymru a Llywydd Cyngor yr Eglwysi Rhyddion. Cynrychiolwyd y Gymdeithas yn ei angladd yn Llanfrothen ar 14 Mai 2015 gan y Llywydd, yr Athro Prys Morgan.

## Personol
Roedd yn briod i'r diweddar Alys, ac yn dad i'r academydd Nia Watcyn Powell a thaid i Elen Huana.

Roedd yn Gristion o argyhoeddiad yn perthyn i’r traddodiad Bedyddiedig. Bu’n aelod yn Eglwys y Bedyddwyr, Tabernacl Caerdydd ac yn un o aelodau olaf Berea, Cricieth cyn iddo gau.

## Cyhoeddiadau
* *Forensic phraseology, a compilation of phrases of the kind commonly used in law courts*, Adran y Gyfraith, Coleg Prifysgol Cymru, 1974
* *Y Gyfraith yng Nghymru: Ddoe, Heddiw ac Yfory* Darlith Gyfreithiol yr Eisteddfod Genedlaethol Cymdeithas y Cyfreithwyr, 1998, 
* *Iaith, cenedl a deddfwriaeth: tuag at agweddau newydd* Darlith flynyddol Cymru heddiw, Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1990, ISBN 0863836593, 9780863836596
* [*Cynulliad i Genedl*](https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9780862434786/cynulliad-i-genedl-(cynulliad-8)) , pamffled Cynulliad i Genedl, Gwasg y Lolfa, 1999

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
Emyr Currie-Jones

Roedd **Emyr Currie-Jones CBE** (17 Ionawr 1917 – 13 Hydref 2008) yn gyfreithiwr a gwleidydd lleol y Blaid Lafur yng Nghaerdydd. Roedd yn Gadeirydd Cyngor Sir De Morgannwg ac yn adnabyddus am ei rôl yn cyflwyno addysg Gymraeg yng Nghaerdydd. Fe’i disgrifiwyd fel “enghraifft ragorol o gynghorydd lleol a lywiodd addysg gyfrwng Cymru trwy lawer o storm wleidyddol.”

## Cefndir
Ganwyd Currie-Jones ar 17 Ionawr 1917 yng Nghaernarfon, i Grace Currie a Lewis Jones. Roedd yn siaradwr Cymraeg rhugl ac aeth i Ysgol Sir Gaernarfon cyn graddio o Goleg Prifysgol Cymru Aberystwyth, [2] lle rhannodd lety gyda D. Myrddin Lloyd, a'r awdur adnabyddus, Emyr Humphreys. Yn dilyn hynny daeth Currie-Jones yn gyfreithiwr yng Nghaerdydd. Priododd â Mary Catherine Jones. Daeth yn bartner yn y cwmni cyfreithiol, Rees, Currie-Jones, Davies ac Evans, a leolir yn Arcêd y Castell ac roedd hefyd yn llywydd Cymdeithas Cyfraith Caerdydd a'r Cylch. Ymddeolodd o'r arfer cyfreithiol ym 1987. Ar ôl creu De Morgannwg, daeth Currie-Jones yn Gadeirydd cyntaf Cyngor Sir De Morgannwg, rhwng 1973 a 1975. Cynrychiolodd ward Cathays rhwng 1973 a 1977, gan golli ei sedd yn etholiad 1977. Cafodd ei ailethol i Gyngor wardiau "Trelái ac Ely" rhwng 1981 a 1989.

Roedd Currie-Jones hefyd yn aelod o Gyd-bwyllgor Addysg Cymru, Cyngor Coleg Prifysgol Caerdydd a Chyngor yr Iaith Gymraeg. ac roedd yn Llywydd anrhydeddus Eisteddfod Genedlaethol Cymru pan ddaeth i Gaerdydd yn 2008, hefyd yn Gadeirydd y pwyllgor trefnu.

Roedd yn aeod o lys Llywodraethwyr Prifysgol Abertawe, Cyngor Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru, Llys Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Chyngor Llyfrau Cymru.

Bu farw Currie-Jones ar 13 Hydref 2008, yn 91 oed.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Papurau Emyr Currie-Jones  yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
Cyngor Sir De Morgannwg

**Cyngor Sir De Morgannwg** (Saesneg: South Glamorgan County Council) oedd awdurdod llywodraeth leol a weinyddodd sir De Morgannwg, Cymru rhwng 1974 a 1996.

## Creu
Ad-drefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru a Lloegr yn dilyn Deddf Llywodraeth Leol 1972. Isrannwyd ur hen sir Morgannwg, gyda Bro Morgannwg a Chaerdydd yn ffurfio De Morgannwg. Daeth Cyngor Sir De Morgannwg i fodolaeth ar 1 Ebrill 1974. Rhannwyd gweinyddiaeth yr ardal ymhellach rhwng y ddau gyngor dosbarth, Cyngor Dinas Caerdydd (Cyngor Caerdydd yn ddiweddarach) a Cyngor Bwrdeistref Bro Morgannwg (Cyngor Bro Morgannwg yn ddiweddarach).

Cyngor Sir Morgannwg oedd yr unig enghraifft yng Nghymru a Lloegr o gyngor yn cael ei rannu, yn hytrach na'i gyfuno. Bwriad y Blaid Lafur, pe bai wedi ennill etholiad cyffredinol 1970, oedd rhannu Morgannwg yn Nwyrain a Gorllewin. Fodd bynnag, trechodd y Blaid Geidwadol yn yr etholiad a bwrw ymlaen i rannu'r sir yn dair, gan obeithio y byddai De Morgannwg yn dod yn weinyddiaeth a reolir gan y Torïaid.

## Disgrifiad
Roedd y cyngor newydd yn cynnwys 80 o gynghorwyr, yn cynrychioli wardiau yn y Barri, Caerdydd, Caerdydd Gwledig, y Bont-faen a Phenarth. nes i Neuadd y Sir gael ei hadeiladu yn Atlantic Wharf ym 1986.

Er gwaethaf y gobeithion y byddai De Morgannwg yn ethol gweinyddiaeth Geidwadol, enillodd y Blaid Lafur fwyafrif ym 1974. Daliodd Llafur y cyngor rhwng 1974 a 1977 ac o 1981 i 1996, gyda’r Ceidwadwyr yn dal pŵer am y pedair blynedd yn y cyfamser.Emyr Currie-Jones oedd Cadeirydd cychwynnol y Cyngor rhwng 1973 a 1975. Arweiniodd y Parch Bob Morgan (tâd y gwleidydd Eluned Morgan) y weinyddiaeth Lafur o 1982, nes i Jack Brooks gymryd yr awenau ym 1989. Daeth Russell Goodway yn arweinydd y cyngor ym 1992, yn 35 oed yn arweinydd cyngor ieuengaf y DU ar y pryd.

## Diddymu
Peidiodd Cyngor Sir De Morgannwg â bod yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1996, a ddisodlwyd gan awdurdodau unedol Caerdydd, a Bro Morgannwg.

## Dolenni
* Cyngor De Morgannwg ar wefan National Archives

## Cyfeiriadau
Categori:De Morgannwg
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1974
Coatbridge

Tref yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban, yw **Coatbridge** (Sgoteg: *Coatbrig*). Fe'i lleolir tua 8.5 milltir (13.7&nbsp;km) i'r dwyrain o ganol dinas Glasgow. Mae Coatbridge yn rhan o gytref gyda'i gymydog Airdrie, yn y diriogaeth a elwid gynt yn ardal Monklands.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 43,840.

Tua diwedd y 18g, gyda dyfodiad y Chwyldro Diwydiannol, tyfodd casgliad rhydd o bentrefannau yn yr ardal yn dref Coatbridge. Roedd y dref yn ganolfan bwysig ar gyfer gwaith haearn a chloddio glo yn ystod y 19g, ac fe'i disgrifiwyd fel "bro diwydiannol yr Alban". Roedd ganddi enw drwg am lygredd aer ac amodau byw gwael. Erbyn y 1920au, fodd bynnag, roedd gwythiennau glo wedi ymlâdd ac roedd y diwydiant haearn yn y dref yn dirywio'n gyflym. Caeodd yr olaf o'r ffwrneisi chwyth, gweithiau enwog William Baird, Gartsherrie, ym 1967.

Mor ddiweddar â 1936 Coatbridge oedd y lle mwyaf gorlawn yn yr Alban. Fodd bynnag, yn y 20g, cafodd llawer o'r enghreifftiau gwaethaf o dai slym eu clirio gan gynlluniau adeiladu enfawr a noddir gan y wladwriaeth.

## Cyfeiriadau
bawd|canol|780px|Golygfa o Coatbridge o'r dwyrain

Categori:Trefi Gogledd Swydd Lanark
Rutherglen

Tref yn Ne Swydd Lanark, yr Alban, yw **Rutherglen** (Gaeleg: *An Ruadh-Ghleann*; Sgoteg: *Ruglen*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 31,400.

Arferai Rutherglen fod yn ganolfan diwydiant trwm, ac roedd ganddo draddodiad cloddio glo a ddaeth i ben erbyn 1950. Cynhyrchodd J&J White's Chemical Works (ACC Chrome & Chemicals yn ddiweddarach), a oedd yn gweithredu rhwng 1820 a 1967, fwy na 70 y cant o cynhyrchion cromad y DU. Heddiw mae etifeddiaeth sylweddol o wastraff cromiwm hydawdd yn yr ardal. Maestref noswylio Glasgow yw Rutherglen, fel y mwyafrif o'r trefi eraill sy'n amgylchynu'r ddinas.

## Enwogion
*Janet Brown (1923-2011), actores a chomediwr
*Robbie Coltrane (g. 1950), actor a chomediwr

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Swydd Lanark
Cyngor yr Iaith Gymraeg

Sefydlwyd **Cyngor yr Iaith Gymraeg** ym 1973. Roedd y Cyngor yn gyfrifol am ddosbarthu arian i sefydliadau Cymraeg eu hiaith neu oedd yn hyrwyddo'r defnydd o'r Gymraeg, megis Mudiad Ysgolion Meithrin. Ei theitl Saesneg oedd *Welsh Language Council*.

Sefydlwyd y Cyngor yn ystod cyfnod Peter Thomas yr aelod seneddol Ceidwadol ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Yn dilyn Etholiad Cyffredinol 1974, bu wedyn dan oruchwyliaeth Plaid Lafur a David Morris, AS a bu ei thrafodion neu ddiffyg gweithredu yn destun trafodaeth ar y pryd.

* **Cadeirydd** - Ben Jones, ysgrifennydd Cymdeithas y Cymmrodorion
* Syr Goronwy Daniel — Prifathro Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth a chyn Is-Ysgrifennydd Gwladol Parhaol y Swyddfa Gymreig
* Arglwydd Davies Llandinam — Peiriannydd Sifil, Cadeirydd Cyngor Cymru Gwasanaethau Ieuenctid a Gwirforddol (Council for Wales of Voluntary Youth Services)
* W. Emrys Evans, Dinas Powys — Cyfarwyddwr De Cymru o Fanc y Midland (HSBC bellach)
* Trevor Fishlock, Pontyclun — awdur a newyddiadurwr; gohebydd Materion Cymreig i bapur newydd The Times
* Yr Athro Idris LI. Foster, Carneddi, Bangor — Athro Astudiaethau Celtaidd, Coleg yr Iesu, Prifysgol Rhydychen
* Mr. R.E. Griffith, Aberystwyth — cyn-Gyfarwyddwr Urdd Gobaith Cymru
* Mr. Carwyn James — Darlithydd yn y Gymraeg, Coleg y Drindod Caerfyrddin
* Mr. E. Aneurin Jones — Prifathro Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan
* Emyr Currie-Jones, Caerdydd - Cyfreithiwr, Cadeirydd Cyngor Sir De Morgannwg; aelod o Banel Cynghori Cyfieithu (Welsh Language Advisory Translation Panel)
* Helen E. Latham, Casnewydd - Cadeirydd cyngor Cymru i'r Henoed (National Council for the Elderly in Wales); Cadeirydd ardal De Cymru i'r Abbeyfield Society
* Cyngh. W. C. Philpin, Broad Haven, Sir Benfro — ffarmwr, aelod  Cyngor Sir Benfro; Cadeirydd Pwyllgor Addysg Sir Benfro; Cadeirydd Panel Amgylchedd a Diwylliant Cyngor Cymru
* Mr. J. E. Hugh Rees, Abertawe - Syrfeiwr Siartiedig, cyn Aelod Seneddol dros Gorllewin Abertawe; aelod o Bwyllgor Bowen ar Arwyddion Ffyrdd Dwyieithog
* Ann Saer, Caerdydd - Darlithydd mewn Cymdeithaseg, Coleg Addysg Llandaf (Economeg Cartref)

## Dolenni
* Cymdeithas yr Iaith Gymraeg: Cerrig Milltir: Cyfweliad gyda Dr John Davies
* Aelodau'r Cyngor yn cwrdd â Chyngor Sir Gwynedd newydd yn 1974

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Yr iaith Gymraeg yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1973
Paul Thomas

Cyn aelod o fand Gwibdaith Hen Frân yw **Paul Thomas** â oedd wedi gadael y band yn 2010. Mae ei lais yn enwog yn enwedig yn ei gân “Coffi Du”  sy’n boblogaidd iawn yng Nghymru yn enwedig adeg Eisteddfod. Roedd o’n canu yn y band ac hefyd yn chwarae gitar i’r grŵp.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Cymraeg
Mab Jones

Bardd o Gymru yw **Mab Jones**. Cafodd ei geni yng Nghaerdydd.

Sylfaenydd y Gwasg Black Rabbit yw hi. Enillodd y *John Tripp Spoken Poetry Audience Prize* yn 2007.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Sally Soames

Roedd **Sally Soames** (ganwyd **Winkleman**; 1937 – 5 Hydref 2019) yn ffotograffydd Seisnig.

Cafodd Soames ei geni yn Llundain. Modrym y cyflwynydd teledu Claudia Winkleman oedd hi. Priododd Leonard Soames.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ffotograffwyr benywaidd o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Wishaw

Tref yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban, yw **Wishaw** (Sgoteg: *Wishae*). Fe'i lleolir tua 15 milltir (24&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o ganol Glasgow. Hyd at 1975 roedd yn rhan o'r un *burgh* â Motherwell, sy'n gyfagos. Arferai fod yn ganolfan bwysig ar gyfer cynhyrchu haearn a dur, ond diflannodd diwydiant trwm yn y 1990au.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 30,390.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Gogledd Swydd Lanark
Clydebank

Tref yng Ngorllewin Swydd Dunbarton, yr Alban, yw **Clydebank** (Gaeleg: *Bruach Chluaidh*). Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Clud, ar ffin orllewinol Glasgow. Yn ystod y 19g a'r 20g roedd y dref yn ganolfan bwysig ar gyfer adeiladu llongau a pheirianneg trwm, ond caewyd yr iard longau yn 2000.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 26,740.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Singer

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Dunbarton
Bearsden

Tref yn Nwyrain Swydd Dunbarton, yr Alban, yw **Bearsden**. Saif ar ffin ogleddol Glasgow, ac mae i bob pwrpas yn faestref gyfoethog y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 27,240.

## Hanes
Codwyd caer Rufeinig yn yr ardal hon. Gellir gweld rhai adfeilion o hyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Dunbarton
Cambuslang

Tref yn Ne Swydd Lanark, yr Alban, yw **Cambuslang** (Gaeleg: *Camas Long*; Sgoteg: *Cammuslang*). Fe'i lleolir ar ffin de-ddwyrain Glasgow, i'r de o Afon Clud ac yn union i'r dwyrain o Rutherglen. Mae ganddi hanes o fwyngloddio glo, cynhyrchu haearn a dur, a pheirianneg. Mae diwydiant trwm wedi dirywio, ond mae'r gwaith dur Clydesbridge yn dal i weithredu.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 27,180.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi De Swydd Lanark
Newton Mearns

Tref yn Nwyrain Swydd Renfrew, yr Alban, yw **Newton Mearns** (Gaeleg: *Baile Ùr na Maoirne*). Fe'i lleolir ar ffin ddeheuol Glasgow, tua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r de-orllewin o ganol y ddinas. Er bod nifer o fusnesau bach yn yr ardal, mae'r dref yn gweithredu'n bennaf fel maestref breswyl, gyda mwyafrif ei thrigolion yn teithio i mewn i Glasgow i weithio a siopa.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 24,370.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Dwyrain Swydd Renfrew
Airdrie, Gogledd Swydd Lanark

Tref yng Ngogledd Swydd Lanark, yr Alban, yw **Airdrie** (Gaeleg: *An t-Àrd-Ruigh*).. Mae'n gorwedd ar lwyfandir tua 400 troedfedd (130 m) uwch lefel y môr, ac mae tua 12 milltir (19&nbsp;km) i'r dwyrain o ganol dinas Glasgow. Mae Airdrie yn rhan o gytref gyda'i gymydog Coatbridge, yn y diriogaeth a elwid gynt yn ardal Monklands.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 37,030.

## Enwogion
*Ian Bannen (1928-1999), actor
*Ross Davidson (1949-2006), actor
*Dee Hepburn (g. 1961), actores

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Gogledd Swydd Lanark