Oidipos yn Colonos

Ail ddrama o'r drioled o drasiedïau gan Soffocles a adnabyddir fel y Tair Drama Thebaidd yw ***Oidipos yn Colonos*** neu ***Oidipos Coloneos*** (Hen Groeg: Οἰδίπους ἐπὶ Κολωνῷ). Cyfansoddwyd y ddrama ychydig cyn marwolaeth Soffocles yn 406 CC a'i llwyfannu gan ei ŵyr (a elwid hefyd yn Soffocles) yng Ngŵyl Dionysos yn 401 CC. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan Euros Bowen a'i chyhoeddi gan Wasg Prifysgol Cymru ym 1979, fel rhan o'u cyfres ''Dramâu'r Byd''. Euros Bowen fu'n gyfrifol am gyfieithu *Oidipos Frenin* hefyd, a gyhoeddwyd ym 1972 fel rhan o'r gyfres *Y Ddrama yn Ewrop*.

Yn nhrefn amser, digwydd *Oidipos yn Colonos* ar ôl *Oidipos Frenin* a chyn *Antigone*; fodd bynnag, hon oedd yr olaf o'r tair drama Thebaidd i Soffocles ei chyfansoddi. Mae'r ddrama'n disgrifio diwedd bywyd trasig Oidipos. Mae chwedlau'n amrywio ynghylch lleoliad ei farwolaeth, ond mae Soffocles yn gosod y diwedd yng Ngholonos, pentref ger Athen a man geni Soffocles ei hun. Yno y daw'r Oidipos dall gyda'i ferched Antigone ac Isméne, fel erfynwyr i'r Ewmenides a Theseus, brenin Athen.

## Cymeriadau 
## Crynodeb 
Dan arweiniad Antigone, caiff Oidipos ei arwain i bentref Colonos, lle mae Thesews yn frenin. Tra'n gorffwyso ar garreg, daw pentrefwr atynt, sy'n mynnu eu bod yn gadael, oherwydd bod y tir hwnnw'n gysegredig i'r "Ewmenides neu'r Graslonesau". Mae Oidipos yn derbyn hyn fel arwydd, oherwydd fel rhan o'r broffwydoliaeth y byddai'n lladd ei dad ac yn priodi ei fam, datgelodd Apollo iddo hefyd y byddai'n marw ar ddiwedd ei oes mewn lle cysegredig i'r Ewmenides neu'r "Arglwyddesau santaidd", ac yn fendith i'r tir lle gorweddai.

Mae'r côr, sy'n cynnwys hen ddynion o'r pentref, yn ceisio perswadio Oidipos i adael y tir sanctaidd. Yna maen nhw'n ei holi am ei hunaniaeth ac yn cael eu dychryn wrth ddysgu mai ef yw mab Laïos. Er iddyn nhw addo peidio â niweidio Oidipos, maen nhw'n dymuno ei ddiarddel o'u pentref, gan ofni y byddai'n ei melltithio. Ateba Oidipos trwy egluro nad yw'n gyfrifol yn foesol am ei droseddau, gan iddo ladd ei dad i amddiffyn ei hun. Ar ben hynny, mae'n gofyn am weld eu brenin, Thesews, gan ddweud, "...rwy'n ddeoledig, rwy'n gysygredig,/ ac rwyf i'n dwyn bendith hefyd i'r bobl hyn." Mae'r côr yn synnu ac yn penderfynu atal eu barn nes bod Thesews yn cyrraedd.

Cyrhaedda Isméne ar gefn ceffyl, ac yn llawenhau i weld ei thad a'i chwaer. Mae hi'n dod â'r newyddion bod Eteocles wedi cipio gorsedd Thebai oddi wrth ei frawd hŷn, Poluneices, tra bod Poluneices yn casglu cefnogaeth gan drigolion "Y Fro" yn Argos, i ymosod ar y ddinas yn ei ddial. Mae'r ddau fab wedi clywed gan yr oracl y bydd canlyniad y gwrthdaro yn dibynnu ar ble mae eu tad wedi'i gladdu. Dywed Isméne wrth ei thad mai cynllun Creon yw ei geisio, a'i gladdu ger ffiniau Thebai, heb ddefodau claddu priodol, er mwyn diogelu eu dinas. Golyga hyn na fydd y fendith a addawodd yr oracl ar y tir lle gorweddai, yn cael ei rannu ag unrhyw ddinas arall. Ar ôl clywed hyn, mae Oidipos yn melltithio ei ddau fab am beidio â'i drin yn dda, gan eu cyferbynnu â'i ferched ymroddedig. "Dewisiach gan eu brodyr oedd cael yr orsedd / yn lle eu tad, / gwneud yn siŵr o'r deyrnwialen / ac o'r awdurdod ar y wlad. Na, chân' nhw ddim cymorth gen i yn eu rhyfela, / a ddaw dim daioni o'u rheolaeth nhw ar Thebai byth".

Nid yw'n addo teyrngarwch i'r naill fab na'r llall sy'n ffraeo, ond i bobl Colonos, sydd hyd yn hyn wedi'i drin yn dda. Mae'n gofyn iddynt am amddiffyniad pellach rhag Creon.

Gan fod Oidipos wedi tresmasu ar dir sanctaidd yr Ewmenides, mae trigolion y pentref yn dweud wrtho fod yn rhaid iddo gyflawni defodau penodol i'w tawelu. Mae Isméne yn gwirfoddoli i fynd i'w cyflawni, ac yn gadael, tra bod Antigone yn aros gydag Oidipos. Yn y cyfamser, mae'r corws yn holi Oidipos unwaith eto, gan ddymuno gwybod manylion ei losgach a llofruddiaeth ei dad. Ar ôl iddo adrodd ei stori drist iddynt, daw Thesews yno, ac yn datgan yn groes i'r corws chwilfrydig, "Ar ôl clywed o dro i dro gan lawer o bobl / am y distryw gwaedlyd ar dy lygaid, / dydwyt ti ddim, fab Laïos, yn ddieithr imi, / ac mae'r hyn glywais i ar y ffordd yma / yn fy ngwneud yn fwy sicr, / [...] mai ti wyt ti".

Mae'n cydymdeimlo ag Oidipos ac yn cynnig cymorth diamod iddo, gan beri i Oidipos ganmol Thesews a chynnig ei gorff iddo ei gladdu, a fydd yn sicrhau buddugoliaeth mewn gwrthdaro yn y dyfodol â Thebai. Ni ddealla Thesews, gan ddweud bod y ddwy ddinas yn gyfeillgar, ac mae Oidipos yn ymateb gyda'r hyn sydd efallai yr araith enwocaf yn y ddrama:

Gwnaiff Thesews Oidipos yn ddinesydd Athen, a chyn ymadael, yn gofyn i'r côr ei warchod. Mae'r côr yn canu am ogoniant a harddwch Athen. 

Daw Creon, sy'n gynrychiolydd o Thebai, at Oidipos ac yn esgus dangos trueni drosto ef a'i blant, gan ddweud wrtho y dylai ddychwelyd i Thebai. Mae Oidipos, wedi'i ffieiddio gan ei dwyll, yn datgan yr holl niwed y mae Creon wedi'i achosi iddo. Gwylltia Creon a datgela ei fod eisoes wedi cipio Isméne, cyn rhoi gorchymyn i'w warchodwyr i gipio Antigone hefyd. Wrth iddynt geisio ymadael, mae'r corws yn ceisio ei atal, ond mae Creon yn bygwth defnyddio grym i ddod ag Oidipos yn ôl i Thebai. Yna mae'r corws yn galw ar Thesews, sy'n dod yno ar ganol ei aberth i Poseidon, i gondemnio Creon, gan ddweud wrtho, "Dydi Thebai ddim wedi arfer magu rhabsgaliwns. / Fyddai hi ddim yn cymeradwyo dy waith, / pe bai'n clywed amdanat yn fy ysbeilio i [...] Rwy'n meddwl mod i'n deall / sut y disgwylir i westai ymddwyn / ymhlith dinasyddion cywir". Mae Creon yn condemnio Oidipos, gan ei ateb: "Tybiwn na bydden nhw'n [y ddinasyddion] derbyn dyn / oedd yn lleiddiad ei dad ac yn halogedig, / ac un y cafwyd fod cyfathrach priodas / wedi dwyn plant llosgach iddo".  Wedi'i gynddeiriogi, mae Oidipos yn datgan unwaith eto nad yw'n gyfrifol yn foesol am yr hyn a wnaeth. Arweinia Thesews Creon ymaith, i nôl y ddwy ferch, ac mae'r Atheniaid yn gorchfygu'r Thebaiaid, drwy ddychwelyd y merched i Oidipos. Try Oidipos i gusanu Thesews mewn diolchgarwch, cyn tynnu'n ôl, gan gydnabod ei fod yn dal wedi'i halogi.

Hysbysa Thesews fod erfyniwr wedi dod i deml Poseidon ac yn dymuno siarad ag Oidipos. Poluneices ydyw, sef mab Oidipos, wedi cael ei alltudio o Thebai gan ei frawd Eteocles. Nid yw Oidipos yn dymuno siarad ag ef, gan ddweud ei fod yn casáu sŵn ei lais, ond mae Antigone yn ei berswadio i wrando, gan ddweud: "Gad iddo ddod. / Mae gan eraill feibion / sy'n boen enaid i'w tadau, / ond bydd gan gynghorion cyfeillion berswâd arnyn nhw, / ac mi fyddan yn eu denu allan o'u tymer drwg." Mae Oidipos yn ildio iddi, a daw Poluneices yno, gan alaru am gyflwr truenus Oidipos ac erfyn ar ei dad i siarad ag ef. Mae'n dweud wrth Oidipos ei fod wedi cael ei yrru o Thebai yn anghyfiawn gan ei frawd a'i fod yn paratoi i ymosod ar y ddinas. Mae'n gwybod mai dyma ganlyniad melltith Oidipos ar ei feibion ​​ac mae'n erfyn ar ei dad i ildio. Ond dywed Oidipos wrtho ei fod yn haeddu ei dynged, oherwydd iddo droi yn erbyn ei dad, ac mae ei 'eiriau yn rybudd o'r hyn sydd i ddod :

Mae Antigone yn ceisio atal ei brawd, gan ddweud wrtho y dylai ymatal rhag ymosod ar Thebai ac osgoi marw wrth law ei frawd. Gan wrthod cael ei berswadio, mae Poluneices yn ymadael.

Yn dilyn eu sgwrs, clywir storm felltith ffyrnig, y mae Oidipos yn ei ddehongli fel arwydd gan Zews o'i farwolaeth sydd ar ddod. Gan alw am Thesews, mae'n dweud wrtho ei bod hi'n bryd iddo roi'r rhodd a addawodd i Athen. Yn llawn nerth, mae'r Oidipos dall yn sefyll ac yn cerdded, gan alw ar ei blant a Thesews i'w ddilyn.

Daw negesydd i gyhoeddi wrth y côr fod Oidipos wedi marw. Arweiniodd ei blant a Thesews oddi yno, gyda'i ferched yn galaru. Dywedodd wrthynt fod eu baich o ofalu amdano wedi'i godi a gofynnodd i Thesews warchod ei ddwy ferch. Yna anfonodd ei blant i ffwrdd, oherwydd dim ond Thesews allai wybod ymhle roedd man ei farwolaeth, a'i drosglwyddo i'w etifedd. Pan drodd y negesydd yn ôl i edrych ar y fan lle safodd Oidipos olaf, dywed: "...fe droesom i edrych yn ein holau, / a doedd Oidipos ddim yn y golwg o gwbl. / Dyna lle roedd y brenin ar ei ben ei hun, / yn dal ei law dros ei lygaid i'w cuddio, / fel pe bai wedi gweld rhyw olygfa ddychrynllyd / na allai neb oddef edrych arni." Daw Thesews i mewn gydag Antigone ac Isméne, sy'n wylo ac yn galaru am eu tad. Mae Antigone yn hiraethu i weld bedd ei thad, a hyd yn oed cael ei chladdu yno gydag ef yn hytrach na byw hebddo. Mae'r menywod yn erfyn ar Thesews i'w arwain at ei fedd, ond mae'n eu hatgoffa bod y lle yn gyfrinach ac na all neb fynd yno:

Mae Antigone yn cytuno ac yn gofyn am gael teithio yn ôl i Thebai, lle mae hi'n gobeithio atal y "llanw gwaed sy'n bygwth ein brodyr". Mae pawb yn gadael tuag at Athen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Dramâu
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Soffocles