open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Morlo

Mamaliaid sydd yn byw yn y môr yw **morloi**. Maen nhw'n nofio yn dda iawn ac fel arfer yn bwyta pysgod.

Ceir dau rywogaeth o forlo o gwmpas arfordir Cymru: y Morlo Llwyd (*Halichoerus grypus*) a'r Morlo Cyffredin (*Phoca vitulina*). Er gwaethaf yr enw, y Morlo llwyd yw'r mwyaf cyffredin o'r ddau. Mae traean (33.3%) o boblogaeth y byd i'w gweld ar arfordir Dyfed.

Mae'r morlo llwyd yn bridio mewn ogofâu ar arfordiroedd ac ynysoedd Penfro, Ceredigion, Llŷn a Môn. Roedd yn weddol brin ddechrau'r 20g oherwydd fe'u difawyd gan bysgotwyr a'u hela o ran difyrrwch. Cynyddodd eu niferoedd yn sgil Deddf i'w gwarchod yn 1932 a throi ynysoedd Sir Benfro yn warchodfeydd natur.

Crwydrodd rhai morloi ifanc, a anwyd ac a fodrwywyd ym Mhenfro, cyn belled â Môn, gorllewin Iwerddon, Cernyw, Llydaw a Gwlad y Basg. Weithiau nofiai'r morlo i fyny afonydd, er enghraifft Glaslyn, Tywi, er mawr bryder i bysgotwyr eogiaid. Ystyrir eu galwadau cwynfanllyd yn arwyddion tywydd gan drigolion yr arfordir. Cyfeirir at forloi mewn enwau lleoedd, er enghraifft. Ogo'r morloi (ynys Enlli), Ynysoedd y moelrhoniaid (Môn).

Prin iawn yw cofnodion o'r morlo cyffredin (*Phoca vitulina*) yng Nghymru - fe'i gwelir ym Môr Hafren yn bennaf. Cafwyd corff morlo ysgithrog neu walrws ar draeth Cefn Sidan yn Nhachwedd 1986.

Categori:Mamaliaid morol
Categori:Pinnipedia
Gwylog

bawd|*Uria aalge*

Aderyn y môr sy'n debyg i bengwin yw **Gwylog** (neu **Heligog**). Mae'n nythu ar glogwyni ac ynysoedd ar arfordiroedd Gogledd Cefnfor Iwerydd a Gogledd Cefnfor Tawel. Mae'n bwydo ar bysgod a chramenogion.

## Gwylogod yng Nghymru

Guillemot (Uria aalge) colony 2.jpg
Guillemot (Uria aalge) colony.jpg
Guillemot (Uria aalge) in flight.jpg
Guillemot (Uria aalge) mature, on water.jpg
Guillemot (Uria aalge) on water.jpg
Guillemot (Uria aalge) taking off.jpg

Categori:Carfilod
Gwylan

:*Am y ddrama gan Chekhov gweler Gwylan (drama). Gweler hefyd Gwylan (gwahaniaethu).*

Aderyn a gysylltir â glan y môr yw **gwylan** ['gʊɨ̯lan] (lluosog *gwylanod* neu weithiau 'gwylain'); gair sydd o darddiad Brythonig.

Mae'r wylan yn bwyta pysgod wrth gwrs, ond mae hefyd yn bwyta pob math o gig, wyau adar eraill, hadau a llysiau a hefyd anifeiliaid wedi marw a phob math o fudreddi. Mae'n lladd a bwyta crancod trwy hedfan yn uchel a'u gollwng ar y creigiau fel bod y crancod yn torri'n ddarnau. Yng Nghymru yr ydym yn eu gweld yn dilyn aradr, hyd yn oed filltiroedd i mewn i'r tir mawr, yn casglu mwydon a chynrhon wrth iddynt ddod i'r wyneb. Bydd yr wylan yn bwydo ei rhai bach drwy godi cil.

## Cyfeiriadau
*
1725

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1720 1721 1722 1723 1724 - **1725** - 1726 1727 1728 1729 1730

----

## Digwyddiadau 
*4 Mai - Priodas Ann Thomas ("y Ferch o Gefn Ydfa") ac Anthony Maddocks.
*3 Medi - Cytundeb Hanover rhwng Prydain Fawr, Ffrainc a Prwsia.

### Llyfrau
*Daniel Defoe - *The Complete English Tradesman*
*Benjamin Franklin - *A Dissertation on Liberty and Necessity, Pleasure and Pain*
*Dafydd Lewys - *Golwg ar y Byd*
*Isaac Watts - *Logick*

### Drama
*Colley Cibber - *Caesar in Aegypt*

### Barddoniaeth
*Allan Ramsay - *The Gentle Shepherd*

### Cerddoriaeth
*George Frideric Handel - *Rodelinda* (opera)
*Antonio Vivaldi - *12 concerti*

## Genedigaethau 
*2 Ebrill - Giacomo Casanova, awdur (m. 1798)
*29 Medi - Robert Clive (Clive o India) (m. 1774)

## Marwolaethau 
*8 Chwefror - Pedr I, tsar Rwsia, 52
*24 Hydref - Alessandro Scarlatti, cyfansoddwr, 65
*29 Tachwedd - William Jones, Prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen, 49
*15 Rhagfyr - Francis Edwardes, aelod seneddol Hwlffordd

## Cyfeiriadau
*
Tanwydd ffosil

Mae petroliwm, nwy naturiol, glo, a mawn yn **danwydd ffosil** (neu **danwydd ffosiledig**). Mae tanwydd ffosil yn cynnwys llawer o hydrocarbon ac yn cael ei losgi am ei ynni, er mwyn cynhyrchu gwres neu drydan neu i yrru peirannau er enghraifft mewn ceir, trênau, llongau ac awyrennau. Wrth gael ei losgi, mae tanwydd ffosil yn rhyddhau carbon deuocsid, un o'r nwyon tŷ gwydr cryfaf.

Dydy'r maint tanwydd ffosil ar gael ddim yn ddi-ben-draw am fod e'n adnodd naturiol. Achos o bryderon ar gyfer hynny ac ar gyfer yr amgylchedd roedd daeth datblygu ynni cynaliadwy fel ynni'r haul, y gwynt neu'r llanw yn fwy pwysig ystod y blynyddoedd diwethaf.

Ffurfiwyd olew a nwy naturiol o ddefnydd organig marw (anifeiliaid môr a phlanhigion môr wedi marw) a gasglodd ar waelod y môr o dan waddodiad anathraidd a newidiwyd o ganlyniad dymheredd a gwasgedd arno yn ogystal â phydredd anaerobig. Ffurfiwyd glo o ganlyniad bydredd anaerobig, hefyd, ond ddim yn y môr ond trwy bydred planhigion ar diroedd gwlybion.

## Gweler hefyd
*Adnodd adnewyddadwy
*Adnodd anadnewyddadwy

Categori:Amgylchedd
Ffosil
1724

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1719 1720 1721 1722 1723 - **1724** - 1725 1726 1727 1728 1729

----

## Digwyddiadau 
*14 Ionawr - Luis I yn dod yn frenin Sbaen.
*28 Ionawr - Sefydlu'r Prifysgol St Petersburg.
*29 Mai - Benedict XIII yn dod yn bab.
***Llyfrau**
**Daniel Defoe - *Roxana*
**Jonathan Swift - *A Letter to the Whole People of Ireland*
***Drama**
**Ludvig Holberg - *Henrik a Pernille*
***Barddoniaeth**
**Voltaire - *La Henriade*
***Cerddoriaeth**
**François Couperin - ''L'Apothéose de Corelli*
**George Frideric Handel - *Giulio Cesare'' (opera)

## Genedigaethau 
*22 Ebrill - Immanuel Kant, athronydd (m. 1804)
*25 Awst - George Stubbs, arlunydd (m. 1806)

## Marwolaethau 
*7 Mawrth - Pab Innocent III, 68
*21 Mai - Robert Harley, 1af Iarll Oxford, gwleidydd, 62
*31 Awst - Luis I, brenin Sbaen, 17

*
Gustav Mahler

Cyfansoddwr o Awstria oedd **Gustav Mahler** (7 Gorffennaf 1860 – 18 Mai 1911). Roedd yn fwyaf enwog yn ystod ei fywyd fel arweinydd opera a cherddorfeydd, ond ers ei farw daethpwyd i'w gydnabod fel un o'r cyfansoddwyr ôl-ramantaidd pwysicaf. Un o'i weithiau mwyaf poblogaidd yw ei 2ail symffoni, *Yr Atgyfodiad*.

Treuliodd y flwyddyn olaf o'i oes yn gweithio yn yr Unol Daleithiau fel cyfarwyddwr cerddorol Cerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd (1910-11). Ond syrthiodd yn sâl yn 1911 yn Efrog Newydd, ac ar ôl cysylltu gyda meddygon ym Mharis, ddychwelodd gyda'i wraig Alma Mahler i Fienna, Awstria lle bu farw.

Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Arweinyddion o Awstria
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Awstria
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Cyfansoddwyr Iddewig o Awstria
Arthur Evans

bawd|dde|Arthur Evans

Hynafiaethydd ac archaeolegydd o Loegr oedd **Syr Arthur John Evans** (8 Gorffennaf 1851 – 11 Gorffennaf 1941). Fe'i ganwyd yn Nash Mills, Swydd Hertford yn fab i'r diwydiannwr a'r archaeolegydd Syr John Evans (1823 - 1908).

Roedd Arthur Evans yn geidwad Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen o 1884 hyd 1908, lle ymddiddorai mewn arian bath hynafol a seiliau hen wareiddiad Crete.

Fe'i cofir yn bennaf am ei waith archaeolegol arloesol yn cloddio safle Knossos, ar ynys Crete, prifddinas y Gwareiddiad Minoaidd, rhwng 1899 a 1935.

## Llyfryddiaeth 
* Evans, Joan, *Time and Chance: The Story of Arthur Evans and His Forebears* (Llundain: Longmans, Green & Co., 1943)
* MacGillivray, Joseph Alexander, *Minotaur: Sir Arthur Evans and the Archaeology of the Minoan Myth* (Efrog Newydd: Hill & Wang, 2000 (ISBN 0-224-04352-8); Llundain: Jonathan Cape, 2000 (ISBN 0-224-04352-8); Llundain: Pimlico, 2001 (clawr meddal, ISBN 0-7126-7301-6).

Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Pobl o Swydd Hertford
1723

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1718 1719 1720 1721 1722 - **1723** - 1724 1725 1726 1727 1728

----

## Digwyddiadau 
*1 Medi - Cytundeb St Petersburg
*10 Hydref - Cytundeb Charlottenburg rhwng Prydain Fawr a Rwsia
***Llyfrau**
**Eliza Haywood - *Idalia*
**Henry Rowlands - *Mona Antiqua Restaurata*
**Christmas Samuel - *Llun Agrippa*
***Drama**
**Pierre de Marivaux - *La Double Inconstance*
**Richard Steele - *The Conscious Lovers*
***Cerddoriaeth**
**Giovanni Bononcini - *Erminia* (opera)
**Georg Philipp Telemann - ''Overture-Suite, TV 55 #C 3, "Wassermusik"

## Genedigaethau 
*1 Ionawr - Goronwy Owen, bardd (m. 1769)
*23 Chwefror - Richard Price, athronydd (m. 1791)
*31 Mawrth - Frederick V, brenin Denmarc (m. 1766)
*5 Mehefin - Adam Smith, athronydd (m. 1790)
*16 Gorffennaf - Syr Joshua Reynolds, arlunydd (m. 1792)

## Marwolaethau 
*25 Chwefror - Syr Christopher Wren, pensaer, 90
*19 Hydref - Godfrey Kneller, arlunydd, 77
*21 Tachwedd - Henry Rowlands, hynafiaethydd, 68

*
1730au

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au1770au 1780au
1730 1731 1732 1733 1734 1735 1736 1737 1738 1739

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement XII
*Brenin Siôr II (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
*Brenin Louis XV (Ffrainc)
*Catrin I (Rwsia)
*Frederick Gwilym I (yr Almaen)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
Maesyfed

Enw ar ardal yng nghanolbarth Cymru yw **Maesyfed** (Saesneg: *Radnor[shire]*).  Yn fwy penodol, gallai gyfeirio at un o sawl peth:

* Arglwyddiaeth Maesyfed, arglwyddiaeth Normanaidd
* Fforest Faesyfed, ym Mhowys
* Maesyfed (pentref), pentref a fu'n ganolfan yr arglwyddiaeth Normanaidd o'r un enw
* Sir Faesyfed (Maesyfed), hen sir a greuwyd dan y "Deddfau Uno"

Gweler hefyd:
* Brycheiniog a Maesyfed (etholaeth Cynulliad)
* Brycheiniog a Maesyfed (etholaeth seneddol)

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Egni gwynt

Pan fo gwynt yn troi llafnau twrbein mae'r generadur yn cynhyrchu trydan, a gelwir yr egni hwn yn **egni gwynt**.

Caiff egni gwynt ei ddisgrifio fel egni cynaliadwy sy'n lanach na'r dulliau traddodiadol o gynhyrchu trydan: tanwydd ffosil, boed yn olew neu'n danwydd niwclear neu arall. Mae gwynt yn lân, ceir digon ohono ac nid yw'n cynhyrchu carbon deuocsid.

Un o ffermydd gwynt mwyaf Ewrop yw Gwynt y Môr sydd ychydig gilometrau o arfordir Prestatyn.

Mae dyn yn defnyddio egni gwynt ers ganrifoedd: er mwyn teithio ar longau hwylio neu mewn balŵn neu er mwyn ei helpu gyda'i waith, er enghraifft melinau gwynt i bwmpio dŵr neu i falu blawd. Mae'r erthygl hon yn canolbwyntio ar ddefnyddio'r gwynt i gynhyrchu egni trydanol. Cysylltir ffermydd gwynt gyda'r Grid Cenedlaethol a gellir gwerthu trydan iddynt. Mae dau fath: ffermydd arfordirol a ffermydd ar y tir mawr. Er bod yn well gan bobl i'r ffermydd gael eu lleoli ar y môr, mae'r math hwn yn dipyn drytach na ffermydd ar y tir.

Dros gyfnod o flwyddyn mae cyflymder a chryfder y gwynt yn eitha cyson, ond yn y tymor byr, gall fod yn eitha anghyson: heb ddim gwynt ar adegau. Caiff ei ddefnyddio, felly, ochr yn ochr gyda ffynonellau cynaliadwy eraill e.e. paneli solar neu hydro-drydan.

Erbyn 2015 roedd Denmarc yn cynhyrchu 40% o'i holl drydan drwy harneisio egni gwynt, ac mae o leiaf 83 o wledydd ledled y byd yn cynhyrchu rhywfaint o drydan drwy egni gwynt ac yn ei drwosglwyddo i'w gridiau cenedlaethol. Mae cyfanswm y byd yn cynyddu'n flynyddol, ac erbyn 2015 roedd 4% o drydan yn cael ei gynhyrchu gan y gwynt. 11.4% yn yr Undeb Ewropeaidd.

## Capasiti y pen gwledydd y byd; cyfansymiau 2024
Mae'r siart hon yn nodi safle gwledydd y byd yn ôl capasiti y pen o drydan a gynhyrwyd gan ynni gwynt; cyfansymiau 2024:

## Hanes
Codwyd y tyrbin cynhyrchu trydan cyntaf yn yr Alban gan yr Athro James Blyth, Coleg Anderson, Glasgow yn 1887. 10 metr oedd uchder y felin wynt a llieiniau cotwm ar yr hwyliau a chodwyd y felin yng ngardd gefn ei dŷ gwyliau yn Marykirk yn Kincardineshire a chasglwyd y trydan mewn batris arbennig a grewyd gan y Ffrancwr Camille Alphonse Faure. Defnyddiodd y trydan i oleuo'r tŷ.

## Gweler hefyd
*Rhestr o felinau gwynt yn Ynys Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Ynni adnewyddadwy
Categori:Ynni
Egni solar

Pelydriad electromagnetig sydd yn dod o'r haul yw **egni solar** neu '''egni'r haul'''. Mae planhigion yn ei ddefnyddio i greu ffotosynthesis ac ers rhai blynyddoedd mae dyn yn ei ddefnyddio fel ynni adnewyddadwy i gynhyrchu trydan mewn tair ffordd wahanol:

# celloedd solar: drwy baneli ffotofoltaidd sy'n cynhyrchu trydan.
# ffwrnais solar: defnyddir rhesi o ddrychau crwm i ffocysu pelydrau'r haul ar un man i gynhyrchu tymheredd uchel iawn a throi dŵr yn ager i yrru tyrbein sy'n creu drydan.
# paneli solar: drwy banel o bibellau'n cynnwys hylif sy'n cael ei gynhesu ac yn ei dro'n cynhesu dŵr neu wres y tŷ.

Yn wahanol i'r broses o greu ynni anadnewyddawy, ni cheir llygredd, nid oes raid talu am danwydd a gellir ei wneud ar raddfa fechan iawn. Yr anfanteision yw fod angen llawer o dir neu ddŵr, gall ddifetha'r golygfeydd naturiol ac mae'n ddibynol ar anwadalwch y tywydd.

[bawd|dim|500px|Ffwrnais solar yn [Odeillo yn y Pyreneau yng Nghatalwnia, lle cynhyrchir tymheredd o hyd at 3,500 °C (6,330 °F)]]

Solar
Categori:Ynni
Pysgodyn esgyrnog

Y grŵp mwyaf o bysgod yw'r **pysgod esgyrnog**. Mae mwy na 26,000 o rywogaethau. Mae ganddynt sgerbwd o asgwrn yn hytrach na chartilag.

Categori:Osteichthyes
Blaenau Gwent (etholaeth seneddol)

Roedd **Blaenau Gwent** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1983 hyd at 2024.

Cyfeirir yn aml at 'Flaenau Gwent' fel hen etholaeth Aneurin Bevan. Fodd bynnag, creuwyd yr etholaeth ym 1983, dair blynedd ar hugain wedi marwolaeth Bevan allan o'r rhan uchaf o hen etholaeth Abertyleri, tref Brynmawr o etholaeth Brycheiniog a Maeshyfed, a sedd Glyn Ebwy cyn sedd Bevan ac eithrio pentref Abertyswg. Cyn-arweinydd y Blaid Lafur Michael Foot, oedd Aelod Seneddol cyntaf yr etholaeth ym 1983.

Hyd at 2005 ystyrid yr etholaeth yn un o'r seddau Llafur mwyaf diogel yng ngwledydd Prydain ond bu anghydfod yn y Blaid Lafur leol ar ymddeoliad Llew Smith o'r Senedd. Penderfynodd y Blaid Lafur mai dim ond menywod oedd yn cael sefyll yn enw'r blaid ar gyfer y sedd. Ymddiswyddodd Aelod Cynulliad yr Etholaeth, Peter Law o'r Blaid Lafur fel protest yn erbyn y polisi menywod yn unig a safodd yn enw  Llais Pobl Blaenau Gwent yn etholiad Cyffredinol 2005 gan gipio'r sedd a gwrthdroi mwyafrif o 60% i Lafur i 25% i Lais y Bobl.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1992: Michael Foot (Llafur)
* 1992–2005: Llew Smith (Llafur)
* 2005–2006: Peter Law (Annibynnol)
* 2006–2010: Dai Davies (Annibynnol)
* 2010–2024: Nick Smith (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Nick Smith AS

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
bawd|Michael Foot (1981)

## Gweler hefyd
*Blaenau Gwent (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Blaenau Gwent
Gwobr Economeg Nobel

Mae **Gwobr Banc Sweden mewn Gwyddorau Economaidd er cof am Alfred Nobel** yn aml yn cael ei hystyried fel y chweched Gwobr Nobel, ond mae hyn yn anghywir gan nad oedd hi'n ran o gymynrodd gwreiddiol Alfred Nobel. Dechreuwyd y wobr ym 1969 gan Fanc Sweden ar achlysur pen-blwydd y corff hwnnw yn 300 mlwydd oed.

Rhestr o'r enillwyr:

Economeg
Categori:Economeg
Economeg
Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

bawd|Sefydlodd Nobel labordai iddo'i hun i arbrofi gyda ffisioleg.
bawd|Santiago Ramón y Cajal
bawd|Alexander Fleming
Rhestr o'r sawl sydd wedi ennill **Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth**, un o'r gwobrau Nobel.

## Cyfeiriadau
Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Meddygaeth
Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Rhestrau gwyddonwyr
Alaw (blodyn)

Planhigyn gyda blodau mawr addurnol yw **alaw** (neu **lili**).

## Mathau cyffredin yng Nghymru
*Nymphaea alba*
alaw (enw benywaidd), Lili Ddŵr Wen, Alaw, Ala y Dŵr, Alaw y Llyn, Bwltis, Godywydd, Lili-ddŵr Wen, Lili Gwyn y Dŵr, Magwyr Wen, Nymphaea alba, *white water-lily*

*Nuphar lutea*
lili'r-dŵr felen (enw benywaidd), Lili Ddŵr Felen, Bwltis, Lili Melyn y Dŵr, Bwltys, Godowydd, Lili Felen y Dŵr, Lili Melyn y Dŵr, Melyn y Dŵr, Mwltws, Myltys, *yellow water-lily*.

## Lili'r-dŵr felen *Nuphar lutea* 
### Llenyddiaeth
'Yn Rhifyn 27 cyfeiriwyd at y lilïau gwynion y soniodd TH Parry Williams amdanynt yn ei gerdd i’r planhigyn hwn. Awgrymwyd fod y gerdd yn ddigon manwl i roi Cyfeirnod Grid yr Arolwg Ordnans i leoliad y lili yng nghyfnod y bardd, ac o’r disgrifiad “wrth droed Y Garn” cynigiais SH567522. Cynigwyd hefyd y gallai’r lilïau fod yno yn yr un fan o hyd. Dyma Jeremy Williams yn derbyn yr her, ac fe ymwelodd â’r llecyn ar 1 Awst 2010. Dyma yr ysgrifennodd i’r Bwletin:

:*Rachel and I braved the bogs around Llyn-y-Gader at Rhyd-ddu today in search of lilies. We first saw fish jumping, then some sparse bog bean. Then, just off the end of the old quarry spoil spur, a patch of lilies with a few large rocks in the water beyond. If you were wandering around the lake, it would be just the spot you might stop for a picnic. Dry slate spoil to sit on, a view across the lake to Rhyd-Ddu, Moel Eilio ridge, Yr Wyddfa and Yr Aran, and a patch of lilies, perhaps in flower. The grid ref is very close to the one given, SH 5669 5209*[sef, fel cyfeirnod 6-ffigwr SH567521].

Y lili ddŵr felen oedd y rhywogaeth a welodd JC ar y llun yn ôl y llun a dynnodd. Ymddengys bod THP-W wedi newid y rhywogaeth yn ei gerdd (am resymau barddonol) o felyn i wyn - neu, mai'r un wen oedd ar y llyn yn ei amser ef. Un posibiliad arall wrth gwrs yw na chymerodd y bardd unrhyw sylw o gwbl o beth oedd yn tyfu ar y llyn, ac mai ffrwyth ei ddychymyg oedd y cyfan!

## Cyfeiriadau 
Liliaceae
Categori:Teuluoedd planhigion
Sea Empress (llong)

Tancer olew oedd y ***Sea Empress***. Aeth hi ar y creigiau ger Milffwrd ger Aberdaugleddau ar 15 Chwefror 1996 pan roedd hi'n cludo olew crai i Gymru. Achosodd hynny orlif o olew ar arfordir Sir Benfro, llawer ohono yn y Parc Cenedlaethol. Yn ystod y trychineb hwn rhyddhawyd tua 72,000 tunnell fetrig o olew crai ysgafn i'r môr a thua 250 tunnell fetrig o'r olew tanwydd trwm a ddefnyddiwyd i yrru peiriannau'r llong. Cafodd y tancer ei thynnu i mewn i'r ddyfrffordd a chollodd tua 230 tunnell fetrig arall o olew yn y fan.

Ymgyrchwyd i leihau effeithiau'r gorlif olew drwy ddefnyddio cemegau a chwistrellwyd ar yr olew o awyrennau, fel rhan o ymgyrch lanhau'r arfordir, rhaglen fonitro amgylcheddol a glanhau adar oeliog. Roedd Asiantaeth yr Amgylchedd yn gyfrifol am y gwaith clirio mewn cydweithrediad ag Asiantaeth Gwylwyr y Glannau ac i ymchwilio i'r ddamwain a'r canlyniadau amgylcheddol.

## Effaith amgylcheddol
Doedd dim effaith mawr ar bysgod fel eogiaid neu frithyllod môr ac ychydig iawn o bysgod fu farw, ond bu llawer o folysgiaid dwygragennog fel cocos neu gyllyll môr yn ogystal â llygaid meheryn a sêr môr clustog farw o achos gwenwyn yr olew.

Cafodd tua 7,000 o adar oeliog (yn bennaf môr-hwyaid duon a oedd yn gaeafu yn yr ardal, heligogod a gweilch y penwaig) eu glanhau, ond bu llawer ohonyn nhw farw o'r olew.

Doedd dim effaith ar mamaliaid yr ardal, e.e. ar forloi.

Roedd effaith y gorlif olew yn eithaf ysgafn gan nad oedd tymor bridio'r adar a'r mamaliaid wedi dechrau. Bu farw llawer o anifeiliaid bychain oherwydd anghydbwysedd yn eco-systemau'r ardal am gyfnod, gan achosi rhywogaethau fel algâu gwyrdd i gynyddu.

## Canlyniadau economegol
Mae'r ardal Sir Benfro yn bwysig am ei phorthladd mawr sydd yn borthladd olew ers y 1950au, ond mae amaethyddiaeth, pysgota masnachol a thwristiaeth yn bwysig iawn i'r economi leol hefyd.

Doedd dim effaith ar amaethyddiaeth gan na ddaeth hydrocarbonau'r olew ar y tir mawr, ond roedd pryderon ar yr effaith ar dwristiaeth gan fod olew ar y traethau, a hwnnw'n ddrewllyd iawn. Fodd bynnag, glanhawyd yr arfordir cyn i'r tymor twristiaeth ddechrau (tua'r Pasg), ac felly nid oedd canlyniadau'r gorlif olew mor ddifrifol. Er nad oedd fawr o effaith ar bysgod yr ardal daeth llai o dwristiaid i bysgota.

## Cyfeiriadau diwylliannol 
Cyfeiriodd y band Gorky's Zygotic Mynci at y trychineb yn eu cân "Sdim yr Adar yn Canu".

## Dolenni allanol
* The Stationery Office: Effaith Amgylcheddol Arllwysiad Olew y Sea Empress 
* Cyngor Cefn Gwlad Cymru: Adroddiad 'Sea Empress' 
*Cynulliad Cenedlaethol Cymru: Mynegai i'r Pynciau: Amgylchedd 

Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Tanceri olew
Categori:Trychinebau 1996
Categori:Trychinebau ar y môr
Categori:1996 yng Nghymru
1722

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1717 1718 1719 1720 1721 - **1722** - 1723 1724 1725 1726 1727

----

## Digwyddiadau 
*8 Mawrth - Brwydr Gulnabad yn Persia.
*25 Gorffennaf - Dechreuad y "Rhyfel Father Rale" yn Maine a Massachusetts.
*23 Hydref - Diwedd y Gwarchae Isfahan.
***Llyfrau**
**Daniel Defoe - *Moll Flanders*
***Drama**
**Pierre de Marivaux - ''La Surprise de l'amour*
***Cerddoriaeth**
**Giovanni Bononcini - *Divertimenti da camera*
**François Couperin - *Pièces de clavecin'', llyfr 3

## Genedigaethau 
*12 Ebrill - Pietro Nardini, cyfansoddwr (m. 1793)
*22 Medi - John Home, dramodydd (m. 1808)
* - Flora Macdonald (m. 1790)

## Marwolaethau 
*10 Chwefror - Bartholomew Roberts, mor-leidr, 39
*16 Mehefin - John Churchill, Dug 1af Marlborough, 71

*
Bro Morgannwg (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth yn ne Cymru yw **Bro Morgannwg**, sy'n danfon cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Mae'r ertholaeth yn cynnwys y rhan fwyaf o'r ardaloedd ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg. Mae Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd yn yr etholaeth, ynghyd â chanolfan atgyweirio awyrennau yn Sain Tathan.

Mae'r etholaeth wedi bod yn un ymylol yn y gorffennol, gyda'r Ceidwadwyr yn ei chipio ym 1992 o 19 bleidlais yn unig. O hynny tan 2010 roedd hi yn nwylo'r Blaid Lafur. Cynrychiolodd John Smith o'r Blaid Lafur Bro Morgannwg yn San Steffan o 1989 - 1992 ac o 1997 - 2010.

## Ffiniau
Cadwodd yr etholaeth ei henw ond cafodd ei ffiniau eu newid, fel rhan o Adolygiad Cyfnodol 2023 o etholaethau San Steffan ac o dan argymhellion terfynol Mehefin 2023 y Comisiwn Ffiniau i Gymru ar gyfer etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2024 ac wedi hynny.

**2010–2024**: Adrannau etholiadol Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg, sef y Barri, Buttrills, Cadog, Castleland, Court, Y Bont-faen, Y Bont-faen a Llanfleiddan, Llanfleiddan, Aberthin, Saint Hilari, Llandochau, Llandochau Fach, Dinas Powys, Dyfan, Gibbonsdown, Illtyd, Llandŵ ac Ewenni, Llanilltud Fawr, Llanbedr-y-fro, Gwern-y-Steeple, Y Rhws, Ffontygari, Pen-marc, Aberddawan, Sain Tathan, Porthceri, Porthceri Isaf, Saint-y-brid, Twynyrodyn a Gwenfô.

**2024–presennol**: Pob ward, ac eithrio Dinas Powys, a oedd wedi trosglwyddo i Dde Caerdydd a Phenarth.

## Aelodau Seneddol 
* 1983 – 1989: Syr Raymond Gower (Ceidwadol)
* 1989 – 1992: John Smith (Llafur)
* 1992 – 1997: Walter Sweeney (Ceidwadol)
* 1997 – 2010: John Smith (Llafur)
* 2010 – 2024: Alun Cairns (Ceidwadol)
* 2024 - cyfredol: Kanishka Narayan (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler Hefyd
*Bro Morgannwg (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Bro Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1983
Liliales

Urdd o blanhigion blodeuol yw **Liliales**. Mae'n cynnwys deg teulu a 1300 o rywogaethau e.e. lilïau, tiwlipau a brithegau.


Categori:Urddau planhigion
Caerlŷr

Dinas yn Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Caerlŷr** (Saesneg: *Leicester*). Saif ar Afon Soar. Hi yw tref sirol draddodiadol Swydd Gaerlŷr. Mae hi ar ymyl Fforest Genedlaethol Lloegr.

Poblogaeth y ddinas yn 2001 oedd 279,921.

Mae dwy brifysgol yn y ddinas, Prifysgol Caerlŷr (1957) a Prifysgol de Montfort (1992). Mae'r diwydiannau hosanwaith, esgidiau, argraffu, gweuwaith, electroneg, plastigau, prosesu bwyd, a pheirianneg o bwys hefyd.

bawd|dim|Caerlŷr: Tŵr y Cloc yng nghanol y ddinas

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Canolfan Haymarket
*Eglwys gadeiriol
*Eglwys Greyfriars
*Eglwys Sant Nicolas
*Guildhall
*Parc yr Abaty

## Enwogion 
*Dusty Hare, cefnwr
*Richard Armitage (g. 1971), actor
*David a Richard Attenborough
*Henry Bates
*Alastair Campbell
*William Carey
*Graham Chapman (1941-1989), actor, comedïwr ac ysgrifennwr
*Thomas Cook
*Simon de Montfort (1208-1265), milwr a gwleidydd
*George Fox (1624-1691), arweinydd crefyddol 
*Engelbert Humperdinck, canwr
*David Icke
*Greville Janner, gwleidydd
*Daniel Lambert
*Gary Lineker
*Mark Morrison
*Joseph Merrick (y Dŷn Cawrfil)
*Parminder Nagra
*Joe Orton (1933-1967), dramodydd
*C. P. Snow, awdur
*Sue Townsend, awdures

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
*Brwydr Maes Bosworth

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cyngor y ddinas
* Bwrdd twristiaeth swyddogol Caerlŷr a Swydd Gaerlŷr


Categori:Dinas Caerlŷr
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Gaerlŷr
Theophilus Evans

Hynafiaethydd o Gymru oedd **Theophilus Evans** (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767). Ganwyd yng Nghwm-cou, Ceredigion, ger Castellnewydd Emlyn. Ef oedd awdur y llyfr enwog *Drych y Prif Oesoedd*. Roedd ei fab-yng-nghyfraith Hugh Jones yn dad i Theophilus Jones, awdur *A History of Brecknockshire* (1805-1809).

## Gyrfa
Cafodd ei eni a'i fagu yng Nghwm Cou, ar lan Afon Teifi. Fe'i hurddwyd yn offeiriad yn 1718 a gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn yr hen Sir Frycheiniog am weddill ei oes (ac eithrio 1722-1728 pan fu yn Llandyfriog, Ceredigion). Roedd hyn yn cynnwys cyfnodau fel curad dan Moses Williams (Tefynnog, 1717-1722) ac fel ficer yn Llangamarch lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo. Bu farw yn 1767.

## *Drych y Prif Oesoedd*
Yn y gyfrol *Drych y Prif Oesoedd* (1716 a 1740), mae Theophilus yn rhoi hanes y Brythoniaid a'r Cymry hyd cwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy.

Yn 1703, cyhoeddodd y Llydäwr Paul Yves Pezron ei lyfr enwog *Antiquité de la nation et de la langue des Celtes, autrement appelée Gaulois*. Cafwyd cyfieithiad Saesneg yn 1706 fel *Antiquities of Nations* a argraffwyd sawl gwaith ar ôl hynny. Dyma un o brif ffynonellau Theophilus Evans, sy'n cyfeirio sawl gwaith at Pezron gydag edmygedd mawr. Yn ôl damcaniaeth Pezron, y Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth ac roedd y Cymry a'r Llydawyr yn ddisgynyddion iddo. Honnodd hefyd fod y Groegiaid gynt yn adnabod y "Gomeriaid" fel y Titaniaid. Ar sail gwaith Pezron mae awdur y *Drych* yn cyhoeddi'n groyw, ar ôl adrodd hanes cymysgu'r ieithoedd ar ôl cwymp Tŵr Babel,

:A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwn[n]w, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa ab Lamech (... ) ab Adda ap Duw. Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry, cyfuwch a'r un a all un bonedd daearol fyth bosibl i gyrraedd ato, pe baem ni eu hepil yn well o hyn[n]y.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Theophilus Evans
*''Galwedigaeth Ddifrifol i'r Crynwyr..* (1715). Cyfieithiad.
**Cydwybod y Cyfaill Gorau ar y Ddaear* (1715). Cyfieithiad.
**Drych y Prif Oesoedd* (1716). Y fersiwn cyntaf.
**Prydferthwch Sancteiddrwydd yn y Weddi Gyffredin* (1722). Cyfieithiad.
**Pwyll y Pader...* (1733). Cyfieithiad.
**Llythyr-Addysc Esgob Llundain* (1740). Cyfieithiad.
**Drych y Prif Oesoedd* (1740). Ail argraffiad diwygiedig, llawer helaethach.
**Drych y Dyn Maleisus* (1747?). Pregethau.
**A History of Modern Enthusiasm from the Reformation to the Present Times* (1752)
**Pregeth yn dangos beth yw Natur ac Anian y Pechod yn erbyn Yr Ysbryd Glân'' (1760)

### Golygiadau o'i waith ac ymdriniaethau
*Garfield H. Hughes, *Theophilus Evans a Drych y Prif Oesoedd* (Caerdydd, 1963)
*Bedwyr Lewis Jones, 'Theophilus Evans', *Y Traddodiad Rhyddiaith* (Gwasg Gomer, 1970)
*David Thomas (gol.), *Drych y Prif Oesoedd* (Caerdydd, 1955). Argraffiad safonol gyda nodiadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1693
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Marwolaethau 1767
Serbia

Gweriniaeth yn ne-ddwyrain Ewrop yw **Gweriniaeth Serbia** neu **Serbia**. Mae'n ffinio â Hwngari i'r gogledd, Rwmania a Bwlgaria i'r dwyrain, Gogledd Macedonia ac Albania i'r de a Montenegro, Bosnia a Hertsegofina a Croatia i'r gorllewin. Er fod y wlad yn fechan, llifa afon fwyaf yr Undeb Ewropeaidd sef y Danube drwyddi am 21% o'i hyd cyfan. Mae Belgrade sef prifddinas Serbia, yn un o ddinas mwyaf poblog de-ddwyrain Ewrop.

Roedd Serbia'n rhan o Deyrnas Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid o 1918 i 1941 (Teyrnas Iwgoslafia wedi 1929), Gweriniaeth Ffederal Sosialaidd Iwgoslafia o 1945 i 1992, Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia o 1992 i 2003 a Serbia a Montenegro o 2003 i 2006.
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Serbia gyda Chymru

Ym mis Chwefror 2008, datganodd senedd Kosovo, sef talaith ddeheuol Serbia gyda mwyafrif ethnig Albaniaid eu hannibyniaeth. Cymysg fu ymateb y gymuned rhyngwladol at Kosovo. Mae Serbia'n ystyried Kosovo fel talaith hunan-lywodraethol a reolir gan genhedaeth yr Cenhedloedd Unedig sef Cenhedaeth Gweinyddiaeth Interim y Cenhedloedd Unedig yn Kosovo

Mae Serbia'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig, Cyngor Ewrop, Mudiad Cydweithrediad Economaidd y Môr Du a bydd yn llywyddu dros Cytundeb Masnach Rydd Canolbarth Ewrop yn 2010. Categorïr Serbia yn economi datblygol gan yr International Monetary Fund ac yn economi incwm canol-uwch gan Fanc y Byd.

## Gweler hefyd 
* Iwgoslafia

## Cyfeiriadau

Categori:Balcanau
Penrhyn Gobaith Da

de|bawd|Map o Benrhyn Gobaith Da (tua 1888)

:*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Penrhyn mwyaf enwog De Affrica yw **Penrhyn Gobaith Da**. Fe'i lleolir ger Cape Town ac fel arfer mae pobl yn meddwl ei bod hi'n ffin rhwng Môr Iwerydd a Cefnfor India, ond dydy hynny ddim yn wyr am fod Penrhyn Agulhas yn fwy deheuol na Penrhyn Gobaith Da.

## Hanes 
Y morwr Ewropeaidd cyntaf a aeth o gwmpas y penrhyn hwn oedd Bartolomeu Dias, morwr o Bortiwgal, a aeth o gwmpas Penrhyn Gobaith Da yn 1488. Oherwydd y tywydd stormus ar y pryd rhoddodd Dias yr enw "Penrhyn Tymhestloedd" (*Cabo das Tormentas*) arno, ond newidiodd Ioan II o Bortiwgal yr enw i "Benrhyn Gobaith Da" (*Cabo da Boa Esperança*), am iddo obeithio y byddai hynny'n fordd newydd i'r dwyrain.

Ar 6 Ebrill, 1652 cododd Jan van Riebeeck, masnachwr o'r Iseldiroedd, wersyll gyflenwi i'r Cwmni Dwyrain India Iseldiraidd. Datblygodd y wersyll hon i fod yn Cape Town. Ar 31 Rhagfyr, 1687 cychwynnodd grŵp o Hiwgenotiaid o Frainc i'r Penrhyn Gobaith da er mwyn osgoi erledigaeth crefyddol.

Ar 19 Ionawr, 1806 cipiodd Prydain Fawr Benrhyn Gobaith Da. O ganlyniad i gytundeb rhwng Prydain a'r Iseldiroedd ym 1814 daeth ardal y penrhyn yn wladfa Brydeinig.

Categori:Arfordiroedd De Affrica
Categori:Hanes De Affrica
Gobaith Da
Cyhydedd

Mewn daearyddiaeth, mae **cyhydedd** yn llinell ddychmygol, sydd yn mynd o gwmpas y ddaear mewn plaen sy'n berpendiciwlar i echel ei chylchdro. Mae i bob planed sy'n cylchdroi ei gyhydedd ei hun, ond fel arfer, mae "Cyhydedd" yn cyfeirio at linell ar y Ddaear. Gosodir y Cyhydedd yn union rhwng dau begwn y blaned;  golyga hyn ei bod yr un pellter o Begwn y Gogledd ag ydyw o Begwn y De. Mae'r Cyhydedd yn rhannu'r ddaear yn ddau; Hemisffer y Gogledd ac Hemisffer y De.

bawd|300px|canol|Y gweledydd hynny sydd ar y Cyhydedd (coch) neu gyfeirnod meridian IERS (glas)

## Geodedd Cyhydedd y Ddaear
Diffinnir Cyhydedd y Ddaear o ran ei ledred gan 0° (sero gradd). Mae'n un o bump prif cylch lledred a nodir mewn daearyddiaeth; ceir hefyd y cylchoedd pegynol hyn: (y Cylch Arctig a'r Cylch Antartig) a'r ddau gylch trofannol (Trofan Cancr a Throfan Capricorn).

Yn ei symudiad ymddangosiadol yn yr awyr, mae'r haul yn pasio uwchben y Cyhydedd ddwywaith y flwyddyn, yn ystod y cyhydnosau. Am eilad, yn ystod y cyhydnos, mae pelydrau'r haul yn union berpendiciwlar i wyneb y ddaear ar y rhan arbennig honno o'r Cyhydedd.

Mae'r mannau hynny sydd ar y Cyhydedd yn cael y gwawrio a'r machlud haul cyflymaf, gan fod yr haul yn codi ac yn machlud bron yn fertig drwy gydol y flwyddyn. Mae hyd diwrnod (o godiad haul hyd at ei fachlud) ar y Cyhydedd bron yn hafal drwy gydol y flwyddyn ac mae ei hyd oddeutu 14 munud yn hirach na'r nos oherwydd plygiant golau gan yr atmosffer a gan y diffinnir yr union eiliad o wawrio a machlud gan yr eiliad honno pan fo 'ymyl' yr haul (yn hytrach na'i ganol) i'w weld uwchben y gorwel. Mae'r Ddaear yn bolio rhyw ychydig ar y Cyhydedd. Ei ddiametr yw , on ar y Cyhydedd mae'r diametr oddeutu  greater than at the poles.

Lleolir nifer o ganolfanau gofod ger y Cyhydedd e.e. Canolfan Ofod Guiana yn Kourou, Guyane, gan fod y lleoliadau hyn yn symud yn gynt nag unrhyw ledred arall oherwydd cylchdro'r Ddaear. Golyga hyn fod y rocedi'n defnyddio llai o danwydd, pan gânt eu lansio. Er mwyn gwneud yn fawr o hyn, mae'n rhaid i'r rocedi gael eu lansio i gyfeiriad y dwyrain, y de-ddwyrain neu'r gogledd-ddwyrain.

## Gwledydd y mae'r Cyhydedd yn mynd drwyddynt 
;Rhestr
* São Tomé a Príncipe – mae'r cyhydedd yn mynd dros ynys fehchan o'r enw Ilhéu das Rolas
* Gabon
* Gweriniaeth y Congo
* Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
* Wganda
* Cenia
* Somalia
* Maldives – ond efallai yn croesi dim ond un o'r ynysoedd
* Indonesia
**Pini – ynys fechan ger Sumatra
** Sumatra
** Lingga – ynys fechan arall ger Sumatra
** Borneo – Kalimantan
** Sulawesi
** Halmahera
** nifer o ynysoedd bychain i'r dwyrain Halmahera
* Ynysoedd Gilbert – ond efallai yn croesi dim ond un o'r ynysoedd
* Ynysoedd Phoenix – yn croesi'r ynysoedd ger Ynys Baker
* Line Islands – yn coroesi'r ynysoedd ger Ynys Jarvis
* Ecwador
**Ynysoedd y Galapagos – yn coroesi Ynys Isabela.
* Colombia
* Brasil

## Gweler hefyd 
* Hydred a lledred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd
* Trofan Cancr
* Trofan yr Afr

Categori:Cartograffeg
Pegwn y De

300px|bawd|Pegwn seremonïol y De
**Pegwn y De** yw pwynt mwyaf deheuol y Ddaear; y De absoliwt, cymar deheuol Pegwn y Gogledd. Does dim un safle penodol i Begwn y De, ond mae ei lleoliad yn cael ei ddiffinio mewn pedair ffordd wahanol. Mae Pegwn y De ar gyfandir yr Antarctig.

## Pegwn daearyddol y De 
Pegwn y De daearyddol yw'r echel o gwmpas yr hwn y mae'r ddaear yn troi.

Y Norwywr Roald Amundsen oedd y dyn cyntaf i gyrraedd Pegwn y De. Cyrhaeddod ar 14 Rhagfyr, 1911. Cyrhaeddodd Capten Scott un mis ar ôl hynny, ond yn ystod ei daith yn ôl bu farw Scott a'i griw o newyn a'r oerni.

Ar ôl hynny aeth nifer o bobl eraill i'r pegwn, yn cynnwys Fuchs, Havola, Crary, a Fiennes.

Richard Byrd oedd y dyn cyntaf i hedfan uwchben Pegwn y De, ar (29 Tachwedd, 1929).

## Pegwn magnetaidd y De 
Pegwn y de magnetaidd yw'r cyfeiriad y mae cwmpawd neu ben magned yn pwyntio iddo.

Ernest Shackleton oedd y dyn cyntaf i gyrraedd Pegwn magnetaidd y De ar (16 Ionawr, 1909)

## Pegwn daear-fagnetaidd y De 
Mae Pegwn daear-fagnetaidd y De (pegwn magnetaidd amgen) ger Pegwn daearyddol y De.

## Pegwn mwyaf anghysbell y De 
Mae'r pegwn hwn yn gorwedd ar hydred 85°50' (de) a lledred 65°47' (dwyrain). Dyma'r lle pellach o'r môr ar y cyfandir. Ym 1957 cyrhaeddodd tîm o'r Undeb Sofietaidd y lle i godi'r orsaf **Sovetskaya**. Roedd pobl yn byw yn yr orsaf yn ystod haf antarctigaidd 1957 - 1958.

## Gweler hefyd 
* Cyhydedd
* Hydred a Lledred
* Pegwn y Gogledd

Categori:Yr Antarctig
De
Uned seryddol

Uned pellter yw'r **uned seryddol**, tua'r pellter cyfartal rhwng y Ddaear a'r Haul – 149,597,870,691 o fetrau (tua 150 miliwn cilometr neu 93 miliwn o filltiroedd).

Categori:Unedau mesur seryddol
Hydred

de|bawd|Y linell glas yw'r cyhydedd, y llinellau dotiog glas yw'r llinellau lledred a'r llinellau melyn yw'r llinellau hydred

Llinell o begwn y gogledd i begwn i de sydd yn dangos pa mor bell yw hi i'r Prif Feridian yng Ngreenwich yw **hydred**. Mae'r Prif Feridian ar hydred o 0°, ac mae hynny'n codi wrth fynd i'r gorllewin neu i'r dwyrain, hyd at 180°. Beth bynnag, er fod y cyhydedd yn le naturol i benderfynu lledred, gan nad oes lle felly ar gyfer penderfynu hydred mae'n rhaid dewis rhywle i roi'r Prif Feridian. Oherwydd nerth yr Ymerodraeth Brydeinig ar yr adeg y penderfynwyd hyn, dewiswyd yr Arsyllfa Frenhinol, Greenwich yn Llundain (Lloegr). Serch hynny, cyn y Cynhadledd Meridian Rhyngwladol ym 1884 pryd wnaeth bawb cytuno defnyddio prif feridian Greenwich, roedd Prif Feridianau eraill yn bodoli: Ferro, Rhufain, Copenhagen, Jeriwsalem, St Petersburg, Pisa, Paris, a Philadelphia.

Mae hi'n ddigon anodd mesur hydred, ac roedd hynny'n broblem fawr mewn cartograffeg a mordwyo am ganrifoedd. Ym 1681 cyhoeddodd Giovanni Cassini dull mesur sydd yn defnyddio lloerenni naturol Sadwrn. Ar longau, roedd pobl yn defnyddio secstant neu octant i benderfynu pryd roedd yr haul yn ei anterth—ac felly pryd oedd canol dydd yn y fan honno. Trwy gymharu'r amser yma i gronometr a oedd yn dangos amser Greenwich a thablau seryddiaethol penderfynid lleoliad y llong.

## Gweler hefyd
* Cyhydedd
* Lledred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd

Categori:Cartograffeg
Categori:Mordwyo
Lledred

de|bawd|Y linell glas yw'r cyhydedd, y llinellau dotiog glas yw'r llinellau lledred a'r llinellau melyn yw'r llinellau hydred

Mae **lledred** yn linell dychmygol ar wyneb y ddaear sydd yn gyfochrog â'r cyhydedd. Mae'r cyhydedd ar ledred o 0° ac mae pegynnau'r gogledd a'r de ar ledred o 90°.

Lledredau pwysig eraill yw Trofan Cancr (23°27' gogledd), Trofan yr Afr (23°27' de), y Cylch Arctig (66°33' gogledd) a'r Cylch Antarctig (66°33' de). Dim ond rhwng y trofannau mae'r haul yn mynd i'w anterth, a dim ond i'r gogledd o'r Cylch Arctig (neu i'r de o'r Cylch Antarctig) gall yr haul ddisgleirio am hanner nos.

Ar gyfer unrhyw man ar wyneb y Ddaear, mae'r lledred yn penderfynu hinsawdd yr ardal, os gellir weld awrora neu beidio, o ble mae'r gwynt yn chwythu fel arfer a nifer o nodweddiadau eraill.

## Gweler hefyd 
* Cyhydedd
* Hydred
* Pegwn y de
* Pegwn y gogledd

Categori:Cartograffeg
Categori:Mordwyo
Pegwn y Gogledd

bawd|300px|1:&nbsp;Pegwn y gogledd ddaearyddiaethol2:&nbsp;Pegwn y gogledd magnetaidd3:&nbsp;Pegwn y gogledd daear-fagnetaidd4:&nbsp;Pegwn y gogledd anghyraeddadwydod
Ar y ddaear, mae pedair ffordd o ddiffinio ../. Lleolir pob un o'r rhain yn y Môr Arctig):

## Diffiniadau
### Pegwn daearyddiaethol y gogledd
Mae pegwn daearyddiaethol y gogledd yn 90 gradd i'r gogledd. Ar yr echel hon mae'r ddaear yn troi. Does dim tir yn y lleoliad hwn, ond fel arfer mae meysydd iâ.

Gwnaed y daith gyntaf i begwn daearyddiaethol y gogledd gan Robert Peary, Matthew Henson a phedwar Inuit, sef Ootah, Seegloo, Egingway ac Ooqueah. Credir iddyn nhw gyrraedd ar 9 Ebrill, 1909 er i rai honni y cyrhaeddon nhw mewn gwirionedd 30&nbsp;km i'r de. Ym 1926, hedfanodd Roald Amundsen o Norwy dros begwn daearyddiaethol y gogledd mewn awyrlong.
bawd|chwith|bawd|chwith|Yr Aurora borealis
### Pegwn magnetaidd y gogledd 
Mae pegwn magnetaidd y gogledd ar 78°18' i'r gogledd, 104° i'r gorllewin ger Ynys Ellef Ringness, un o'r Ynysoedd Queen Elizabeth yn Canada. Dyma lle mae cwmpawd neu un pen o fagnet yn wynebu. Defnyddir pegwn magnetaidd y gogledd ers 1600.

Roedd y daith gyntaf i begwn magnetaidd y gogledd gan James Clark Ross. Cyrhaeddodd y pegwn ar 1 Mehefin, 1831. Darganfu Roald Amundsen i'r pegwn fod mewn lleoliad ychydig yn wahanol ym 1903. Ers hyn, sylweddolwyd i'r pegwn yn flynyddol, tua 40&nbsp;km pob blwyddyn.

### Pegwn daear-fagnetaidd y gogledd 
Mae pegwn y gogledd daear-fagnetaidd ar 78°30' i'r gogledd, 69° i'r gorllewin, ger Thule a'r Ynys Las. Yma, gellir gweld yr Aurora Borealis.

David Hempleman-Adamsaith oedd y cyntaf i gyrraedd y pegwn hwn ym 1992.

### Pegwn mwyaf anghysbell y gogledd  
Mae pegwn mwyaf anghysbell y gogledd ar 84°03' i'r gogledd, 174°51' i'r gorllewin. Dyma'r lle pellaf o bob arfordir yn y Môr Arctaidd)

Hedodd Syr Hubert Wilkins dros y pegwn hwn ym 1927 ac ym 1958 cyrhaeddodd llong o Rwsia'r lle.

## Gweler hefyd 
* Arctig
* Cyhydedd
* Hydred a lledred
* Pegwn y de

Categori:Yr Arctig
Gogledd
Colombia

Gwlad yng ngogledd-orllewin De America yw **Gweriniaeth Colombia** neu **Colombia** (Sbaeneg: *República de Colombia*, //). Mae'n ffinio â Feneswela a Brasil i'r dwyrain, Ecwador a Pheriw i'r de, y Cefnfor Iwerydd i'r gogledd (trwy Fôr y Caribî), a Phanama a'r Cefnfor Tawel i'r gorllewin. Colombia yw'r unig wlad yn Ne America gydag arfordiroedd â'r Cefnforoedd Iwerydd a Thawel.

Colombia yw'r wlad fwyaf ond tri yn Ne America yn nhermau arwynebedd (yn dilyn Brasil, yr Ariannin a Pheriw), a'r mwyaf ond un yn nhermau poblogaeth (yn dilyn Brasil). Mae'r mwyafrif o Golombiaid yn byw yng ngorllewin mynyddig y wlad, lle lleolir y brifddinas Bogotá a'r rhan fwyaf o ddinasoedd eraill. Mae daearyddiaeth amrywiol gan Golombia, o gopaon eiraog yr Andes i wastatiroedd twym, llaith Afon Amazonas.

Am y pedair degawd diwethaf, dioddefa Colombia gwrthdaro arfog ar raddfa fechan sy'n cynnwys mudiadau gwrthryfelwyr herwfilwrol, milisiâu, a masnachu cyffuriau. Dechreuodd y gwrthdaro tua 1964-1966, pan sefydlwyd yr FARC a'r ELN a dechreuont eu hymgyrchoedd gwrthryfelgar herwfilwrol yn erbyn y llywodraethau olynol. Ers etholiad Álvaro Uribe fel Arlywydd Colombia, mae sefyllfa diogelwch y wlad wedi gwella rhywfaint.

## Daearyddiaeth 
## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 
Mae'r wlad yn enwog fel un o'r cynhyrchwyr coffi mwyaf yn y byd. Mae tyfu coca yn ddiwydiant traddodiadol hefyd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Arlywydd Colombia
* Gwefan swyddogol Senedd Colombia


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd America Ladin
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
1721

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1716 1717 1718 1719 1720 - **1721** - 1722 1723 1724 1725 1726

----

## Digwyddiadau 
*4 Ebrill - Mae Robert Walpole yn dod Prif Weinidog Prydain.
***Llyfrau**
**Charles de Secondat, Baron de Montesquieu - *Lettres persanes*
**Emanuel Swedenborg - *Prodromus principiorum rerum naturalium*
***Drama**
**Colley Cibber - *The Refusal*
***Cerddoriaeth**
**Pietro Locatelli - *Concerti grossi (12)*, Op. 1
**Nicola Porpora - *Eumene* (opera)

## Genedigaethau 
*19 Mawrth - Tobias Smollett, nofelydd (m. 1771)
*29 Rhagfyr - Marquise de Pompadour, cariad Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1764)

## Marwolaethau 
*19 Mawrth - Pab Clement XI, 71
*18 Gorffennaf - Antoine Watteau, arlunydd, 36
*12 Rhagfyr - Alexander Selkirk, morwr, 45

*
Bolifia

Gwlad tirgaeedig yn Ne America yw **Gweriniaeth Bolifia** neu **Bolifia** (Sbaeneg: *República de Bolivia*, IPA: ). Cafodd y wlad ei henwi ar ôl Simón Bolívar. Y gwledydd cyfagos yw Brasil i'r gogledd ac i'r dwyrain, Paragwái a'r Ariannin i'r de a Tsile a Pheriw i'r gorllewin.

bawd|dim|Uyuni


Categori:Gwledydd De America
Y Traeth Ifori

Gwlad ar hyd arfordir deheuol Gorllewin Affrica yw'r **Traeth Ifori**, yn swyddogol **Gweriniaeth y Traeth Ifori** (). Lleolir y brifddinas Yamoussoukro yng nghanol y wlad, a'r ddinas fwyaf a chanolfan economaidd y wlad, y borthladd Abidjan, yn y de-ddwyrain. Ffinia'r Traeth Ifori â Gini a Mali i'r gogledd-orllewin, Liberia i'r gorllewin, Bwrcina Ffaso i'r gogledd-ddwyrain, Ghana i'r dwyrain, gydag arfordir deheuol ar hyd Gwlff Gini, yng Nghefnfor yr Iwerydd. Iaith swyddogol y wlad yw Ffrangeg, a siaredir rhyw 78 o ieithoedd i gyd gan gynnwys ieithoedd brodorol megis Bété, Baoulé, Dioula, Dan, Anyin, a Cebaara Senufo. Mae ganddi boblogaeth amrywiaethol grefyddol, gan gynnwys Mwslimiaid, Cristnogion, a rhai sy'n ffyddlon i gredoau traddodiadol megis Animistiaeth.

## Daearyddiaeth 
Mae'r Traeth Ifori yn wlad drofannol ar arfordir Gwlff Gini.

## Gwleidyddiaeth 
Dioddefodd y wlad ryfel cartref ddinistriol yn ddiweddar: gweler Rhyfel Cartref y Traeth Ifori.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol yr Arlywyddiaeth 
*  Abidjan.Net - Newyddion
* Map o Côte d'Ivoire 

300px|bawd||chwith|Map o'r Traeth Ifori


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Gorllewin Affrica
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1960
Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Jamaica

Gwlad ac ynys ym Môr y Caribî ac India'r Gorllewin yw **Jamaica** (ynganiad Saesneg: ; Jamaiceg: *Jumieka*, ). Hon ydy'r ynys drydedd fwyaf—ar ôl Ciwba ac Hispaniola—yn yr Antiles Fwyaf a'r Caribî, a chanddi arwynebedd o . Lleolir Jamaica tua  i dde Ciwba,  i orllewin Hispaniola (yr ynys sy'n cynnwys Haiti a Gweriniaeth Dominica), a  i dde-ddwyrain Ynysoedd Caiman (un o diriogaethau'r Deyrnas Unedig).

Gwlad incwm-canol-uwch yw Jamaica gydag economi sy'n ddibynnol yn gryf ar dwristiaeth; ar gyfartaledd mae 4.3 miliwn o dwristiaid yn ymweld â'r wlad bob blwyddyn. Caiff y wlad argraff ffafriol wrth fesur rhyddid y wasg (Mynegai Rhyddid y Wasg), llywodraethiant democrataidd (Mynegai Democratiaeth), a lles cynaliadwy (Mynegai Byd Hapus). Brenhiniaeth gyfansoddiadol seneddol yw Jamaica gyda grym yn perthyn i'r ddeddfwrfa ddwysiambrog, sy'n cynnwys senedd benodedig a thŷ'r cynrychiolwyr etholedig. Gwasanaetha Andrew Holness yn Brif Weinidog Jamaica ers Mawrth 2016. Fel un o deyrnasoedd y Gymanwlad, Siarl III sy'n dwyn teitl Brenin Jamaica, a phenodir Llywodraethwr Cyffredinol (Patrick Allen ers 2009) i gynrychioli'r Goron yn Jamaica.

## Hanes 
### Brodorion Jamaica 
Daeth trigolion cynharaf Jamaica o ynysoedd dwyreiniol y Caribî, o debyg mewn dau gyfnod ymfudo. Tua'r flwyddyn 600, cyrhaeddodd y bobl *Redware*, adnabyddir o'u priddlestri coch. Tua 800, daeth y Taino i'r ynys, pobl Arawaceg eu hiaith. Ymsefydlasant ar draws Jamaica, a sefydlasant economi ar sail pysgota, indrawn, a casafa. Trigant mewn pentrefi dan arweiniad penaethiaid.

### Columbus a'i griw 
Christopher Columbus oedd yr Ewropead cyntaf i ddarganfod yr ynys, a hynny ar 3 Mai 1494 tra'n morio gororau deheuol Ciwba, yn ystod ei ail fordaith i'r Amerig. Efe a'i galwodd yn Sant Iago, er anrhydedd i nawddsant Sbaen. Glaniodd yn Ora Cahessa, a threchodd y brodorion i gymryd meddiant o'r ynys yn enw brenin Sbaen. Wedi aros am dymor byr, gadawodd Columbus Jamaica. Ym Mehefin 1503, pan oedd ar ei bedwaredd fordaith, a'r olaf, fe'i goddiweddwyd ef gan dymestl fawr: collwyd dwy o'i longau ar lannau Jamaica, a chafoddy morwyr y caredigrwydd mwyaf gan y brodorion. Arhosodd Columbus yno am ragor na blwyddyn, i ddisgwyl am ddychweliad y cenhadon aanfonasai efe at Ovando, llywodraethwr Hispañola, fel y gelwid Ciwba pryd hwnnw. Yn ystod yr amser hwnnw, efe a ddioddefodd gan afiechyd,yn ogystal ag oddi wrth derfysg ym mysg ei ddilynwyr, ymddygiad gwarthus pa rai a wnaeth yr Indiaid yn elynion, ac a barodd iddynt atal ymborth ac angenrheidiau oddi wrthynt, hyd nes y darfu i Columbus eu gormesu.

## Daearyddiaeth 
Gorweddir yr ynys yng Nghulfor Honduras, rhwng Môr y Caribî a Gwlff Mecsico, 80 milltir i dde Ciwba, 90 milltir i orllewin Hispañola, a 515 milltir i ogledd Chagres, yn Lleindir Panama. Jamaica yw'r fwyaf dehuol o'r swp aelwir yr Antilles Fwyaf, yr Ynysoedd Cyfwerwyntol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Antilles Fwyaf
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Teyrnasoedd y Gymanwlad
Tsile

Gweriniaeth yn Ne America yw **Gweriniaeth Tsile** (Sbaeneg: ). Mae hi'n wlad hirgul rhwng mynyddoedd yr Andes a'r Cefnfor Tawel. Gwledydd cyfagos yw Ariannin, Bolifia a Pheriw. Y brifddinas yw Santiago de Chile. Mae baner Tsile yn debyg i un Texas.

## Daearyddiaeth 
200px|chwith|bawd|Map o Tsile
200px|chwith|bawd|Atacama
Mae Tsile yn ymestyn dros 4,630 kilomedr o'r gogledd i'r de, ond dim ond 430&nbsp;km ar y mwyaf o'r ddwyrain i'r gorllewin.

Mae cyfoeth mwynol gan yr Anialwch Atacama yn y gogledd. Rhed Afon Loa (yr hiraf yn y wlad) trwyddo. Mae llawer o boblogaeth ac adnoddau amaethyddol y wlad i'w cael yn y Dyffryn Canolbarth, sy'n cynnwys y brifddinas Santiago de Chile. Ceir coedwigoedd, tir pori, llosgfynyddoedd ac afonydd (gan gynnwys Afon Biobío), yn y De. Mae'r arfordir deheuol yn frith o morlynoedd, gilfachau, camlesi, penrhynoedd ac ynysoedd. Lleolir mynyddoedd yr Andes ar hyd y ffin dwyreiniol.

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
* Gweler hefyd Etholiadau yn Tsile.

## Diwylliant 
## Economi 
## Chwaraeon 
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg