open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siôr II, brenin y Groegiaid

Uchelwr o Dŷ Glücksburg oedd **Siôr II** (Groeg: Γεώργιος Βʹ, Geórgios II; 20 Gorffennaf 1890 – 1 Ebrill 1947) a fu'n Frenin y Groegiaid o Fedi 1922 i Fawrth 1924 ac o Dachwedd 1935 hyd at ei farwolaeth yn Ebrill 1947.

Ganed ym Mhalas Tatoi, ger Athen, Teyrnas Groeg, yn fab hynaf i'r Tywysog Coronog Cystennin a'i wraig y Dywysoges Sophie, merch Ffredrig III, cyn-Ymerawdwr yr Almaen. Yn sgil llofruddiaeth ei dad-cu, y Brenin Siôr I, ym 1913, esgynnodd Cystennin i'r orsedd a dyrchafwyd Siôr yn Dywysog Coronog Groeg. Wedi i Roeg ymuno â'r Rhyfel Byd Cyntaf ym 1917 ar ochr y Cynghreiriaid, dan arweiniad y Prif Weinidog Eleftherios Venizelos, aeth y Brenin Cystennin yn alltud a choronwyd brawd iau Siôr, Alecsander, yn Frenin y Groegiaid. Cafodd Siôr ei hepgor o'r olyniaeth oherwydd yr amheuaeth ei fod yn cydymdeimlo â'r Almaenwyr. Wedi marwolaeth Alecsander ym 1920, dychwelodd Cystennin i'r orsedd. Priododd y Tywysog Siôr ag Elisabeth (1894–1956), merch Ferdinand I, Brenin Rwmania, ym 1921. Ni chawsant blant.

Wedi i'r Brenin Cystennin ymddiorseddu am yr eildro, yn sgil chwyldro'r Cadfridog Nikolaos Plastiras ym Medi 1922, esgynnodd Siôr i'r orsedd am y tro cyntaf. Methodd ''coup d'état'' gan frenhinwyr yn ei erbyn yn Hydref 1923, ond teimlodd Siôr ei fod yn gorfod gadael y wlad. Ar 19 Rhagfyr 1923 ffoes y Brenin Siôr a'r Frenhines Elisabeth o Wlad Groeg. Ym Mawrth 1925 pleidleisiodd y Cynulliad Cenedlaethol dros ddiddymu'r frenhiniaeth, a datganwyd Gweriniaeth Groeg dan arlywyddiaeth yr Ôl-lyngesydd Pavlos Kountouriotis. Bu Siôr yn alltud am 12 mlynedd bron, yn gyntaf yn Rwmania o 1924 i 1932 ac yna yn Lloegr o 1932 i 1935.

Dychwelodd Siôr i Wlad Groeg wedi i'r Blaid Boblyddol, gyda chefnogaeth y fyddin, ennill grym yn y Cynulliad a datgan adferiad y frenhiniaeth yn Hydref 1935. Cynhaliwyd refferendwm yn Nhachwedd i ennill cefnogaeth y bobl i'r brenin, a phleidleisiodd 98% o'r etholwyr o blaid yr adferiad, ond mae'n debyg i'r canlyniadau cael eu ffugio a phleidleiswyr cael eu bygythio. Wedi marwolaeth y Prif Weinidog Geórgios Kondylis ym 1936, penodwyd Ioannis Metaxas yn brif weinidog gan y brenin gyda grymoedd unben. Lansiodd Metaxas ymgyrch awdurdodaidd yn erbyn y comiwnyddion, gan wahardd pleidiau gwleidyddol, diddymu'r senedd, ac gohirio hawliau cyfansoddiadol.

Gorfodwyd Siôr yn alltud unwaith eto yn sgil goresgyniad Groeg gan yr Almaen Natsïaidd yn Ebrill 1941. Aeth yn gyntaf i ynys Creta, ac yna i Alecsandria, ac o'r diwedd i Lundain fel pennaeth ar lywodraeth alltud Groeg. Wedi diwedd y rhyfel, cytunodd pleidleiswyr Groeg i adfer y frenhiniaeth mewn refferendwm dan oruchwyliaeth y Cynghreiriaid, a dychwelodd Siôr i'r wlad ym Medi 1946. Chwe mis yn ddiweddarach, bu farw o sglerosis y rhydwelïau yn Athen yn 56 oed, a fe'i olynwyd yn frenin gan ei frawd iau Pawl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd y Groegiaid
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Wlad Groeg
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Wlad Groeg
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Pobl a aned yn Athen
Categori:Pobl fu farw yn Athen
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Patrick Geddes

Biolegydd, cymdeithasegydd, a chylluniwr trefol o'r Alban oedd Syr **Patrick Geddes** (2 Hydref 1854 – 17 Ebrill 1932).

Ganed yn Ballater, Swydd Aberdeen, ac astudiodd fioleg yn Llundain dan Thomas Henry Huxley. Bu'n athro sŵoleg ym Mhrifysgol Caeredin o 1880 i 1888, ac yn athro botaneg yng Ngholeg Prifysgol Dundee o 1888 i 1919. Yn Dundee, cyd-ysgrifennodd y gyfrol *The Evolution of Sex* (1889) gyda'r naturiaethwr John Arthur Thomson. Roedd ganddo ystod eang o ddiddordebau, a datblygodd athroniaeth ei hun o gynllunio trefol, a geir yn ei lyfrau *City Development* (1904) a *Cities in Evolution* (1915). Geddes a wnaeth fathu'r termau *conurbation* (cytref) ac "yr ail chwyldro diwydiannol" wrth gyfeirio at ddatblygiadau mewn trydan a chemegion.

Ym Mandad Palesteina fe ddyluniodd adeilad Prifysgol Hebraeg Jeriwsalem (1919) a chynlluniodd ddinas Tel Aviv. Ar daith i Fecsico, dioddefodd Geddes o bwl o ddallineb, a phenderfynodd felly i ganolbwyntio ar gymdeithaseg gan nad oedd modd iddo gynnal ei arbrofion biolegol.  Aeth i'r India a bu'n athro astudiaethau dinesig a chymdeithaseg yn Bombay o 1920 i 1923.  Symudodd o'r India i Ffrainc a chyfarwyddodd y Coleg Sgotaidd ym Montpellier. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1932, a bu farw y flwyddyn honno ym Montpellier yn 77 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* P. Boardman, *Patrick Geddes: Maker of the Future* (1957).
* P. Kitchen, *A Most Unsettling Person* (1975).
* V. M. Welter, *Biopolis: Patrick Geddes and the City of Life* (2002).

Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Academyddion Prifysgol Caeredin
Categori:Biolegwyr o'r Alban
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Pobl o Swydd Aberdeen
Lilly Platt

Mae **Lilly Platt** (ganwyd 2008) yn amgylcheddwr o'r Iseldiroedd a anwyd yn Lloegr, sy'n adnabyddus am fynd ar streiciau heddychlon *Fridays for Future* i leisio pryderon amgylcheddol, fel ymgyrchydd hinsawdd.

Hi yw *Global Ambassador of YouthMundus* (Llysgennad Byd-eang YouthMundus), Earth.org, a WODI; mae hefyd yn llysgennad ieuenctid ar gyfer y Glymblaid Llygredd Plastig (*Plastic Pollution Coalition*) a *How Global;*  a llysgennad plant ar gyfer Diwrnod Glanhau'r Byd . I ddechrau, aeth Platt yn firaol ar y cyfryngau cymdeithasol ar ôl postio sbwriel o blastig a gododd - ei ddidoli yn unol â hynny. Dros y blynyddoedd mae hi wedi codi mwy na 100,000 o ddarnau o sbwriel.

Symudodd ei theulu o Loegr i'r Iseldiroedd pan oedd hi'n saith oed. Sbardunodd hyn Platt i feddwl mwy am yr amgylchedd, ac yn 7 oed, dechreuodd fudiad hyrwyddo'r weithred o godi plastig. Trwy'r mudiad hwn (Mudiad Codi Plastig, Lilly) dechreuodd ysgogi pobl i godi sbwriel a'i ddidoli'n ofalus. Mae hi'n postio lluniau o'r sbwriel ar gyfryngau cymdeithasol,  a thros y blynyddoedd mae Platt wedi codi mwy na 100,000 o ddarnau o sbwriel, yn amrywio o boteli, pecynnau sigaréts, cartonau diod ac ati. Trwy ei mudiad mae Platt hefyd yn rhannu effaith plastig ar fywyd gwyllt a'r ecosystem. Ers mynd yn firaol mae ei menter wedi ennill clod rhyngwladol.

Ers iddi fod yn blentyn, mae Platt wedi dangos hoffter tuag at anifeiliaid, yn enwedig y rhai sy'n cael eu hystyried yn annymunol i'r llygad. Cafodd ei bwlio yn yr ysgol oherwydd hyn. Dim ond un o'i chyfoedion a ddangosodd ddiddordeb yn ei gweithgareddau glanhau. Yna symudodd Platt i Ysgol y Brenin lle cymerodd llawer o'i chyd-ddisgyblion ran yn ei hymdrechion glanhau. yn aml ar ei phen ei hun.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2008
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Iseldiroedd
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Ymgyrchwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o'r Iseldiroedd
Llygoden bengron Sgomer

Mamal bach o drefn y cnofilod (*Rodentia*) yw **Llygoden bengron Sgomer** (*Myodes glareolus skomerensis*), sy'n isrywogaeth o Lygoden bengron goch. Dim ond ar Ynys Sgomer oddi ar arfordir Sir Benfro y mae i'w chael. Mae tua 20,000 ohonyn nhw ar yr ynys. Nid oes ganddyn nhw ysglyfaethwyr fel llwynogod a gwencïod ar yr ynys, felly maen nhw'n fwy ac yn gryfach na'u cymheiriaid ar y tir mawr. Serch hynny maent yn ysglyfaeth i adar fel tylluanod, cudyllod coch, bwncathod a hebogiaid.

## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cricetidae
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Storïau Tramor

bawd|Clawr y llyfr ***Storïau Tramor***, 1974
Roedd **Storïau Tramor** yn gyfres o lyfrau o straeon byrion gan awduron o wledydd ar draws y byd wedi’u cyfieithu i Gymraeg. Cyhoeddwyd y llyfrau o 1973-1982, roedd y golygyddion yn cynnwys Bobi Jones ac Harri Pritchard Jones.

Roedd sawl awdur byd-enwog ymhlith y rhai a gyfieithwyd, gan gynnwys Heinrich Böll, Albert Camus, James Joyce, Franz Kafka, Georges Simenon, Leo Tolstoy ac Anton Tshechof 

**Storïau Tramor,** 1974
* *Gŵyl y Briodas*  – Pär Lagerkvist, cyfieithydd: T. P. Williams
* *Newynwr* – Franz Kafka, cyfieithydd: Daniel Huws
* *Dywedwch, dada!* – Acsionof, cyfieithydd: Gareth Jones   
* *Y Cyffyrddiad* – Liam Ó Flatharta, cyfieithydd: Gareth Bevan
* *Rose* – Guy de Maupassant, cyfieithydd: Bruce Griffiths
* *Y Golomen Wen*  – Aled Vaughan, cyfieithydd: Wil Sam Jones
* *Malaria* – Giovanni Vega, cyfieithydd: Heledd Jones
* bawd|Clawr y llyfr ***Storïau Tramor 2***, 1975*Y Mudion* – Albert Camus, cyfieithydd: Harri Pritchard Jones
* *Y Llythyr* – Lluis Ferran de Pol, cyfieithwyr: Esyllt Lawrence a Victor John
* *Pentre fy Mam* – Marga Minco,  cyfieithydd: Elin Garlick 
* *Y Rabbi, a Geladi* – Isaac Babel, cyfieithydd: Siôn Daniel
* *Yr Ysgoloriaeth* – Unamuno, cyfieithydd: Gareth Alban Davies
* *Gyda’r Sipsiwn* – Mirccea Eliade, cyfieithydd: Geraint Dyfnant Owen
* *Angladd* – Stindberg, cyfieithydd: Kate Roberts
* *Y Meirw* – James Joyce, cyfieithydd: Elfyn Thomas

**Storïau Tramor II,** 1975

**Storïau Tramor III,** 1976

**Storïau Tramor IV: Storïau Tshechof,** 1977

'''Storïau Tramor V: Storïau o'r Iseldireg,'* 1977
* *Bu Farw'r Brenin* – A. Alberts, cyfieithydd: Ann Morgan
* *Astrid Krikke* – J.M.A. Biesheuve, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Taith i Zwolle* – Remco Campert, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Yr Ymerawdwr Du* – Hugo Claus, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Y Athro* – Maria Dermoût, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Dŵr* – Jef Geeraerts, cyfieithydd: Elin Garlick
* *Wedi i'r Storm Orffen* – Jacques Hamelink, cyfieithydd: Elin Garlick
* *Mr. Frits a Miss Lenie* – Heere Heeresma, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Dychwelyd* – Marga Minco, cyfieithydd: Elin Garlick
* *Beth a ddigwyddodd i'r Rhingyll Massuro?* – Harry Mulisch, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Blew Sgadan* – Gerard Reve, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Y Pwll Dŵr Cynoesol* – Ward Ruyslinck, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Yr Hen Ffermwr dan y Goeden* – S. Vestdijk, cyfieithydd: Elenid Jones
* *Nadolig Du* – Jan Wolkers, cyfieithydd: Ann Morgan

**Storïau Tramor VI: Storïau Ffrangeg Allfro**, 1979

*'Storïau Tramor VII: Storïau o'r Ffinneg,** 1979

**Storïau Tramor VIII: Storïau o'r Llydaweg,** 1979

**Storïau Tramor IX: Storïau Québec,''' 1982

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o straeon byrion i'r Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Catarina Lorenzo

Mae **Catarina Lorenzo** (ganwyd tua 2006 / 2007) yn ymgyrchydd hinsawdd o Salvador, Bahia, Brasil.

## Magwraeth 
Ganwyd Lorenzo i rieni, neiniau a theidiau oedd hefyd yn ymgyrchwyr dros gyfiawnder amgylcheddol. Fe’i magwyd mewn cartref ble roedd cymryd rhan mewn streiciau ar gyfer amddiffyn afonydd a choedwigoedd a syrffio yn normal.

## Gweithredu 
Ar 23 Medi 2019, ffeiliodd hi a 15 o blant eraill gan gynnwys Greta Thunberg, Alexandria Villaseñor, Ayakha Melithafa, a Carl Smith gwyn gerbron Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn i brotestio oherwydd diffyg gweithredu gan y llywodraeth ar yr argyfwng newid hinsawdd. Yn benodol, mae'r gŵyn yn honni bod pum gwlad, sef yr Ariannin, Brasil, Ffrainc, yr Almaen a Thwrci, wedi methu â chyflawni eu haddewidion yn unol â Chytundeb Paris.

Yn ddiweddar, ymunodd â *Greenkingdom*, mudiad amgylcheddol ieuenctid, lle mae'n gweithio fel cydlynydd pennod Brasil. Ymuinodd gydag amgylcheddwr 14 oed o India a Sameer Yasin, sylfaenydd y mudiad ieuenctid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 2000au
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Frasil
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd o Frasil
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Frasil
Gorsaf fysiau Ryde

Mae **Gorsaf Fysiau Ryde** ar Esplanade Ryde, o flaen Gorsaf reilffordd Esplanade Ryde, Ynys Wyth. Mae Terminws Hofranlong Ryde yn gyfagos]]. Mae cwmni bws Southern Vectis wedi llogi’r safle oddi wrth Network Rail. Paentiwyd yr orsaf yn 2 fath o wyrdd, lliwiau Southern Vectis, yn Ebrill 2009.

Mae bysiau’n cyrraedd yr orsaf o’r Esplanade o’r cyfeiriad dwyreiniol, gyda’r stondinau A-H o’u flaen nhw, ac mae 2 safle sbâr hefyd. Mae ardal aros i’r teithwyr o flaen y stondinau. Mae bysiau’d gadael yr orsaf i’r cyfeiriad dwyreiniol hefyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Southern Vectis Bus Cam - Ryde Bus Station - Isle Of Wight - August 2019 | kittikoko

Categori:Ynys Wyth
Ryde
Carolyn Thomas

Gwleidydd yw **Carolyn Thomas** (ganwyd 1965) sydd wedi bod yn Aelod o'r Senedd (MS) dros ranbarth Gogledd Cymru ers etholiad Senedd 2021.

## Gyrfa gynnar ac etholiad 
Cyn cael ei hethol i'r Senedd, bu Thomas yn gweithio fel gweithiwr post tan 2020 ac roedd yn aelod o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu (CWU). Yn 2008, fe’i hetholwyd i Gyngor Sir Sir y Fflint yn cynrychioli Treuddyn ac yn 2019 fe’i gwnaed yn Ddirprwy Arweinydd y cyngor.

Dewiswyd Thomas i fynd ar frig rhestr ranbarthol Gogledd Cymru ar gyfer Llafur yn etholiad Senedd 2021 ac fe’i hetholwyd fel yr Aelod Seneddol cyntaf erioed i Lafur yn rhanbarth Gogledd Cymru.

## Bywyd personol 
Mae Thomas yn briod ac mae ganddi dri o blant. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Carey Mulligan

Actores o Loegr yw **Carey Hannah Mulligan** (ganwyd 28 Mai 1985). Mae hi wedi ennill wobrau ac enwebiadau, gan gynnwys Gwobr Ffilm yr Academi Brydeinig am Actores Orau, Gwobr Dewis Beirniaid ac enwebiadau ar gyfer dwy Wobr Academi, pedair Gwobr Urdd Actorion Sgrîn, dwy Wobr Golden Globe, a Gwobr Tony.

Cafodd Mulligan ei geni yn Llundain,   yn ferch i Nano (g. Booth) a Stephen Mulligan. Daw ei mam o Landeilo. Cyfarfu ei rhieni tra roedd y ddau ohonyn nhw'n gweithio mewn gwesty yn eu hugeiniau. 

## Ffilmiau
**Pride & Prejudice* (2005)
**Never Let Me Go* (2010)
**Drive* (2011)
**The Great Gatsby* (2013)
**Inside Llewyn Davis* (2013)
**Far from the Madding Crowd* (2015)
**Suffragette* (2015)
**Promising Young Woman* (2020)
**The Dig* (2021)

## Teledu
**Bleak House* (2005)
**My Boy Jack* (2007)
**Doctor Who* (2007)
**Collateral* (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Gorsaf reilffordd Esplanade Ryde

300px|bawd|Gorsaf reilffordd Esplanade Ryde

Mae **Gorsaf reilffordd Esplanade Ryde** yn orsaf ar Linell yr Ynys, ar Ynys Wyth. Mae Gorsaf Fysiau Ryde a Therminws Hofranlong Ryde yn gyfagos. Mae 2 blatfform, er defnyddir ond un ohonynt.

## Hanes
Agorwyd gorsaf ar y safle ar 29 Awst 1864 ar dramffordd ar hyd Pier Ryde, yn defnyddio ceffylau. Estynnwyd y dramffordd i Orsaf reilffordd Heol St Johns, ond agorwyd yr orsaf bresennol ar 5 Ebrill 1880 gan Gyd-reilffordd Portsmouth a Ryde, a daeth yn rhan o Reilffordd Ddeheuol ym 1923. Caewyd y rheilffordd ar gyfer trydaneiddio rhwng Ionawr a Mawrth 1967, ac eto i ail-drydaneiddio rhwng Ionawr ac Ebrill 2021. Mae cledrau’r dramffordd yn weladwy ar ben gorllewinol platfform un.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Wyth
Esplanade Ryde
Holly Gillibrand

Mae **Holly Gillibrand** (ganwyd: 2005) yn ymgyrchydd amgylcheddol yn yr Alban. Dechreuodd weithredu pan oedd yn 13 oed, gan hepgor yr ysgol am awr bob dydd Gwener fel rhan o streic *Fridays for Future* ('Gwener y Dyfodol') yr ysgol dros yr hinsawdd. Mae hi'n drefnydd ar gyfer Gwener y Dyfodol, yr Alban.

Cafodd ei henwi’n "Albanwr Ifanc y Flwyddyn" yn  2019 gan y *Glasgow Times*. Cafodd ei henwi hefyd yn un o 30 o ferched ysbrydoledig ar ''Woman's Hour* y BBC a chafodd ei chyfweld ar y sioe honno. Mae hi wedi ysgrifennu ar gyfer y *Lochaber Times''. 

Yn Awst 2020 cefnogodd y naturiaethwr Chris Packham mewn ymgyrch genedlaethol a oedd â'r nod o atal troseddau bywyd gwyllt. Yn Nhachwedd y flwyddyn honno, cafodd hi ac ymgyrchwyr hinsawdd eraill sesiwn holi-ac-ateb gyda Llywydd COP26, y Ceidwadwr Seisnig Alok Sharma. Mae hi'n gwasanaethu fel cynghorydd ieuenctid ar gyfer yr elusen *Heal Rewilding*, a'i nod yw ailwylltio mwy o dir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2006
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Rhys ab Owen

Gwleidydd a bargyfreithiwr o Gymru yw **Rhys ab Owen** (ganwyd 12 Ionawr 1987) (enw llawn **Rhys ab Owen Thomas**). Mae'n Aelod o'r Senedd dros rhanbarth Canol De Cymru. Fe'i etholwyd gyntaf yn etholiad Senedd 2021. Roedd yn aelod o Blaid Cymru cyn iddo gael ei ddiarddel yn 2024. 

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd a magwyd Rhys ab Owen yng Nghaerdydd. Mae'n fab i Sian Wyn Thomas, cyn brifathrawes Ysgol Glan Morfa, Sblot, ac Owen John Thomas, cyn-wleidydd Plaid Cymru a gynrychiolodd ranbarth Canol De Cymru yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 1999 a 2007. Mynychodd Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf cyn astudio'r gyfraith ym Mhrifysgol Rhydychen. Aeth ymlaen i wneud Cwrs Hyfforddi Bargyfreithiwr ym Mhrifysgol Caerdydd, a gweithiodd fel bargyfreithiwr ers 2010.

## Gyrfa wleidyddol 
Sefodd ab Owen dros Plaid Cymru yn etholiad Cyngor Caerdydd 2017 yn ward Treganna, lle cynyddodd bleidlais Plaid Cymru o 910 i 2,105, gan ddod o fewn rhyw 200 pleidlais i'r ymgeiswyr Llafur buddugol.

Yn ddiweddarach, sefodd yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 fel ymgeisydd Plaid Cymru dros Orllewin Caerdydd, yn cystadlu yn erbyn deiliad y sedd a Phrif Weinidog Cymru Mark Drakeford (Llafur). Cadwodd Drakeford ei sedd, gyda ab Owen yn gorffen yn drydydd tu ôl yr ymgeisydd Ceidwadol, Sean Driscoll. Fodd bynnag, etholwyd ab Owen fel Aelod o'r Senedd dros ranbarth Canol De Cymru, ynghyd a'i gyd-ymgeisydd Heledd Fychan, drwy fod ar frig rhestr rhanbarthol ymgeiswyr Plaid Cymru yn yr ardal honno.

Wedi cyrraedd y Senedd, daeth ab Owen yn Lefarydd Plaid Cymru ar y Cyfansoddiad a Chyfiawnder.

### Ymddygiad amhriodol a gwaharddiad 
Ar 8 Tachwedd 2022, gwaharddwyd ab Owen o grŵp Plaid Cymru yn y Senedd, yn dilyn ymchwiliad gan gorff gwarchod safonau'r Senedd i achos honedig o dorri'r cod ymddygiad.

Ar 13 Mawrth 2024, cafodd ei wahardd o'r sefydliad am 42 diwrnod am gyffwrdd yn amhriodol a rhegi ar ddwy ddynes. Mewn araith i'r Senedd ymddiheurodd "yn ddiamod" am ei ymddygiad gan ddweud "Ges i ormod i yfed y noson honno ac fe wnes i ymddwyn yn wael. Rwy'n derbyn cyfrifoldeb am fy ymddygiad, a chanlyniadau'r ymddygiad hynny". Cafodd ei wahardd dros dro fel aelod o Blaid Cymru tra fod proses mewnol y blaid yng mynd rhagddi. Yng Ngorffennaf 2024, cafodd ei ddiarddel o Blaid Cymru, yn dilyn y broses ddisgyblu fewnol. Ni fydd modd iddo wneud cais i ail-ymuno â'r blaid am o leiaf ddwy flynedd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Chiara Sacchi

Ymgyrchydd hinsawdd o'r Ariannin yw **Chiara Sacchi** (ganwyd 2002).

## Bywyd personol 
Cafodd Chiara Sacchi ei geni a'i magu yn Haedo, Buenos Aires, ac astudiodd yn Elmina Paz de Gallo, yn El Palomar. Yn ôl cyfweliad gan *Slow Food*, cafodd Sacchi ei magu mewn amgylchedd teuluol lle roedd bwyta'n iach yn bwysig, a dyna pam mae llawer o'i gweithredoedd fel ymgyrchydd hinsawdd yn troi o gwmpas y mater hwn. Mae hi hefyd wedi tynnu sylw mewn amryw areithiau a chyfweliadau iddi gael ei hannog i weithredu dros newid hinsawdd, oherwydd iddi gael ei dychryn gan newidiadau sydyn yn nhymheredd ei mamwlad.

## Gweithredu 
Roedd Chiara Sacchi yn rhan o'r ymgyrch “Plant vs. Symudiad Argyfwng Hinsawdd”, gyda Greta Thunberg, Catarina Lorenzo ac 15 o weithredwyr ifanc eraill. Roedd hon yn fenter a fynnodd fod yr Ariannin, Brasil, Ffrainc, yr Almaen a Thwrci yn gyfrifol am beidio â gweithredu yn wyneb yr argyfwng hinsawdd. Y ddeiseb hon oedd y gŵyn ffurfiol gyntaf a ffeiliwyd gan grŵp o blant o dan 18 oed ynghylch newid hinsawdd o dan Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn.

Mae Sacchi wedi cymryd rhan fel ymgyrchydd eitha milwriaethus yn y rhwydwaith 'Bwyd Araf yr Ariannin', grŵp byd-eang sy'n gweithio i amddiffyn bioamrywiaeth a bwyd da, glân a theg. O ran gweithredu dros fwwyd,  mae hi hefyd wedi cymryd rhan yn  ac yng ngweithgareddau , cymuned bwyd araf yn Buenos Aires. Mae hi wedi bod yn ddi-flewyn-ar-dafod am sofraniaeth bwyd :

{| 
Rwy'n hyrwyddo egwyddorion 'Bwyd Araf' oherwydd credaf fod ffyrdd eraill o gynhyrchu bwyd, rhai nad ydynt yn niweidio natur a bodau dynol ... Nid yw llywodraethau'n gyfrifol am drwsio ac atal y difrod a wneir i gyrff pobl a'r ecosystem, a achosir gan y system fwyd, maent hefyd yn caniatáu tocsinau ar ein platiau.
}

Yn adnabyddus am ei slogan “Rhowch nôl i ni ein dyfodol”, mae Sacchi yn rhan o fudiad ieuenctid sy'n tyfu ac sy'n hyrwyddo tegwch rhwng cenedlaethau wrth weithredu dros yr hinsawdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Pobl o Buenos Aires
Categori:Ymgyrchwyr o'r Ariannin
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Samuel Kurtz

Gwleidydd o Gymru yw **Samuel** **Kurtz** (a elwir fel arfer yn **Sam Kurtz**). Mae'n aelod o'r Ceidwadwyr Cymreig ac yn Aelod o’r Senedd (AS) dros Orllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro ers etholiad Senedd 2021. Etholwyd Kurtz i Gyngor Sir Penfro yn 2017 i gynrychioli ward Scleddau, gan drechu'r aelod Annibynnol.

Ym mis Mai 2021, olynodd Angela Burns, a safodd i lawr.

## Cyfeiriadau 
 
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Aelodau'r chweched Senedd

Dyma restr o '''Aelodau'r Senedd a etholwyd i'r chweched Senedd''' yn etholiad 2021. Mae cyfanswm o 60 aelod yn y Senedd. Etholwyd 40 o'r etholaethau o dan drefn cyntaf i'r felin gydag 20 aelod arall yn cael eu dychwelyd o bum rhanbarth, pob un yn ethol pedwar aelod trwy gynrychiolaeth gyfrannol aelodau cymysg. Rhwng etholiadau, gall aelodaeth y Senedd newid wrth i Aelod newydd gymryd lle yn sgil ymddiswyddiadau ac ati, ac fe all Aelodau'r Senedd newid eu plaid.

## Crynodeb o Aelodau'r Senedd 
## Aelodau senedd yn ôl plaid yn dilyn etholiad 2021 
canol|bawd|500x500px| Diagram Siambr yn dilyn etholiad 2021.

## Aelodau senedd yn ôl etholaeth a rhanbarth yn dilyn etholiad 2021 
## Gweler hefyd 
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999 ac Aelodau Cynulliad Cenedlaethol 1af Cymru
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003 ac Aelodau 2il Gynulliad Cenedlaethol Cymru
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007 ac Aelodau 3ydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011 ac Aelodau 4ydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016 ac Aelodau 5ed Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Etholiad Senedd 2021
* Etholaethau senedd a rhanbarthau etholiadol

## Cyfeiriadau
Joel James

Gwleidydd o Gymro yw **Joel James** (ganwyd 1985) ac aelod o'r blaid Geidwadol. Mae'n Aelod o'r Senedd (AS) dros ranbarth Canol De Cymru ers etholiad Senedd 2021. Cafodd ei ethol ochr yn ochr ag arweinydd y blaid Andrew RT Davies fel dau AS Ceidwadol y rhanbarth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Luke Fletcher

Gwleidydd o Gymro yw **Luke Fletcher** ac aelod o Blaid Cymru. Mae wedi bod yn Aelod o'r Senedd (AS) dros ranbarth Gorllewin De Cymru er 2021. 

Ganwyd ym Mhencoed ac enillodd radd a gradd meistr o Brifysgol Caerdydd. Bu’n gweithio mewn bar am bum mlynedd cyn iddo ddechrau gweithio fel ymchwilydd economi a chyllid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Peredur Owen Griffiths

Gwleidydd o Gymro yw **Peredur Owen Griffiths** (ganwyd Hydref 1978) ac aelod o Blaid Cymru. Mae wedi gwasanaethu fel Aelod o’r Senedd (AS) dros ranbarth Dwyrain De Cymru ers etholiad Senedd 2021 . 

## Bywgraffiad
Yn fab i weinidog, bu Peredur yn byw mewn sawl rhan gwahanol o Gymru cyn iddo gychwyn yn yr ysgol uwchradd. Aeth i astudio ar gyfer gradd Meistr mewn Peirianneg ym Mhrifysgol Sheffield. Fel myfyriwr cafodd swydd mewn banc, ac ar ôl cwblhau ei radd, cafodd ei ddyrchafu yn Reolwr Banc i Santander. Symudodd yn ôl i Gymru i gwblhau ei hyfforddiant.

Tra gyda Santander, gweithiodd mewn canghennau ledled de Cymru, gan gynnwys Casnewydd, Trefynwy, Caerffili, Merthyr Tudful, y Coed Duon, Cwmbrân, y Barri, Tonypandy, a Chaerdydd. Cafodd swydd wedyn gyda Chymdeithas Adeiladu'r Principality. Gweithiodd ledled Cymru, yn y sector morgeisi, mewn rôl fel brocer a benthyciwr gan ddatblygu profiad yn sector tai Cymru.

Ar ôl 13 mlynedd yn y sector ariannol, yn 2015 ymunodd â Chymorth Cristnogol fel Cydlynydd Rhanbarthol De Cymru a Swyddog Ewyllysiau Cymru. Yn ystod y cyfnod hwn ymunodd hefyd â Bwrdd Cyfarwyddwyr ‘Displaced People in Action’, elusen sy'n gweithio gyda ffoaduriaid. Wedyn bu'n gweithio i Cytûn: Eglwysi ynghyd yng Nghymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Sarah Murphy

Gwleidydd o Gymraes yw **Sarah Murphy** ac aelod o'r Blaid Lafur. Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr ers etholiad Senedd 2021.

Graddiodd o Brifysgol Caerdydd gyda gradd meistr yn y Cyfryngau Digidol. Bu'n gweithio fel Cynghorydd Ymchwil a Pholisi.

## Cyfeiriadau 
 
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Natasha Asghar

Gwleidydd o Gymraes yw **Natasha Asghar** sy'n aelod o'r Blaid Geidwadol. Mae wedi cynrychiol rhanbarth Dwyrain De Cymru yn Senedd Cymru ers etholiad 2021. Cynrychiolodd ei thad Mohammad Asghar yr un etholaeth hyd ei farwolaeth yn 2020. O dreftadaeth Pacistanaidd, hi yw'r aelod lleiafrif ethnig benywaidd cyntaf yn y Senedd.

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd Ashgar fel ymgeisydd Plaid Cymru yn etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007 yn Blaenau Gwent ac ymunodd â'r blaid Geidwadol ar yr un pryd â'i thad.

Sefodd Asghar yn aflwyddiannus ar gyfer sedd Tŷ’r Cyffredin yn Nwyrain Casnewydd yn 2015 a 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Pobl o Gymru o dras Bacistanaidd
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Tom Giffard

Gwleidydd o Gymro yw **Tom Giffard** ac aelod o'r blaid Geidwadol. Mae wedi bod yn Aelod o'r Senedd (AS) dros ranbarth Gorllewin De Cymru ers Etholiad 2021. Ef yw arweinydd y grŵp Ceidwadol ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. 

## Cyfeiriadau 
 
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Sam Rowlands

Gwleidydd o Gymro yw **Sam Rowlands** ac aelod o'r blaid Ceidwadol. Mae'n Aelod o'r Senedd (AS) dros ranbarth Gogledd Cymru ers etholiad Senedd 2021.

Etholwyd Rowlands yn aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy yn etholiad Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy yn 2008.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Gareth Davies (gwleidydd)

Gwleidydd o Gymro yw **Gareth Lloyd Davies** (ganwyd 1979/1980) ac aelod o'r blaid Geidwadol. Mae'n Aelod o'r Senedd (AS) dros Fro Clwyd ers etholiad 2021. Ef yw'r Ceidwadwr Cymreig cyntaf i ddal y sedd hon ers ei sefydlu ym 1999.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1980au
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Frank Hill

Roedd **Algernon Frank Hill** (13 Ionawr 1866 - 20 Ebrill 1927) yn flaenwr rygbi rhyngwladol o Gymru a chwaraeodd rygbi clwb i Gaerdydd. Enillodd 15 cap dros Gymru dros gyfnod o ddeng mlynedd a chafodd gapteniaeth y tîm ar bedwar achlysur.

## Cefndir 
Ganwyd Hill ym Mhenybryn, Caerdydd, yn blentyn i George Frederick Hill, cyfreithiwr, ac Elizabeth (née Fiddy) ei wraig, fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Clifton, Bryste. Wedi gwneud ei erthyglau yn y gyfraith yn swyddfa ei dad cymhwysodd yn gyfreithiwr ym 1889. Bu'n gweithio i gwmni ei dad hyd 1904 pan etifeddodd y cwmni ar farwolaeth ei dad, prif waith y cwmni oedd gwasanaethu fel ymgynghorydd cyfreithiol i gymdeithas tafarnwyr trwyddedig Caerdydd. Ym 1895 priododd Amy Pearce, merch Thomas Pearce, Caerfaddon. Ni fu iddynt blant.

Bu farw yn ei gartref yn Llys-faen, ger Caerdydd yn 62 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Lansdown, Caerfaddon.

## Gyrfa rygbi 
### Gyrfa clwb 
Chwaraeodd Hill 153 o gemau i Gaerdydd. Chwaraeodd yn rheolaidd tan dymor 1886-7, ond yn y gêm ymarfer ym mis Medi tynnodd ei ben-glin o'i le, ac o ganlyniad bu'n rhaid iddo gymryd tymor o orffwys. Ym 1887-8 bu'n gwasanaethu fel is-gapten ac yn y tymor nesaf roedd yn gapten o'r tîm. Un o lwyddiannau mawr y tîm yn ystod ei gapteiniaeth oedd curo'r M͏͏͏͏͏͏͏͏͏͏͏͏͏āories. Bu'n rhaid iddo orffwys am ddau dymor arall oherwydd anaf, ond aeth yn ôl i'r pac yn nhymor 1892-3 gan chwarae ymlaen tan 1894-5 pan etholwyd ef eto yn gapten. Unwaith eto cafodd ei ben-glin ei dynnu o'i le, ac roedd ei ymddeoliad nesaf yn un parhaol. 

Wedi rhoi'r gorau i chwarae parhaodd Hill i wasanaethu Clwb Rygbi Caerdydd fel trysorydd y clwb.  Jim Hannan, gan arwain at fuddugoliaeth enfawr yn Lloegr. Roedd gêm olaf Hill yn golled i Iwerddon ym Melfast, lle cafodd Hill y gapteniaeth.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1886, 1893, 1894
*  1888, 1890, 1893, 1894
*  1888
*  1885, 1886, 1888, 1889, 1890, 1893, 1894

### Fel dyfarnwr 
Ym 1889 dyfarnodd Hill y cyfarfyddiad rhwng Prifysgol Rhydychen a Māoris Seland Newydd ar daith. 

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Genedigaethau 1866
Jim Webb

Chwaraewr rygbi o Loegr a chwaraeodd dros Gymru oedd **Alfred James Webb** (23 Tachwedd 1882  - 29 Gorffennaf 1955) yn chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig  Chwaraeodd rygbi clwb i Abertyleri, a rygbi sirol i Sir Fynwy. Enillodd 20 cap dros Gymru, ac roedd yn rhan o dîm teithiol Ynysoedd Prydain i Dde Affrica ym 1910.

## Cefndir 
Ganwyd Webb yn West Dean, Swydd Gaerloyw, yn blentyn i Charles Webb, glöwr a Sarah Ann (née Frowen) ei wraig. Pan oedd Jim tu 3 mlwydd oed symudodd y teulu i Abertyleri. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth yn gweithio yn y pwll glo. Ym 1914 priododd Mary Bowdler o Westbury-on-Severn, Swydd Gaerloyw. Bu iddynt ddwy ferch. Bu farw yn Ruspidge, Swydd Gaerloyw yn 72 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Sant Ioan, Cinderford.

Roedd Webb yn flaenwr cryf a oedd yn rhan o dri thîm a enillodd Y Goron Driphlyg i Gymru. Enillodd 19 cap yn olynol. Ar 22 Rhagfyr 1908, bu Webb yn gapten ar dîm Abertyleri yn erbyn tîm teithiol cyntaf Awstralia. Bu'r gêm yn gyfartal ar dri phwynt yr un,  ond mae'r gêm yn dal i gael ei gofio fel un o'r diwrnodau mwyaf yn hanes y clwb. 

Mae Webb yn cael ei gofio fel sgrymiwr pwerus, yn gryf yn y llinell a'r sgarmesau. Dyn cymedrol, balch a herfeiddiol o ffyddlon ydoedd. 

## Gyrfa ryngwladol 
Ar ôl perfformiad cryf yn erbyn y daith o amgylch De Affrica gyda thîm Sir Fynwy, cafodd Webb ei gapio dros Gymru yn erbyn yr Alban ym mis Chwefror 1907. Byddai'n chwarae i Gymru 19 gwaith arall. Roedd ei gêm olaf yn erbyn yr Alban ym 1912 lle arweiniodd y pac mewn buddugoliaeth gyffrous. Er gwaetha'r fuddugoliaeth roedd y dewiswyr yn teimlo bod Webb yn rhy hen ac yn rhy araf a chafodd ei ollwng o'r garfan genedlaethol wedi hynny. Bu dadl rhwng Webb a detholwyr Undeb Rygbi Cymru am y modd cafodd ei ollwng a phenderfynodd Webb i droi ei gefn a rygbi'r undeb. Ymunodd â thîm rygbi'r gynghrair, St. Helens, ond dim ond pum gêm chwaraeodd gyda'r i'r tîm. 

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1908,
*  1908, 1909, 1910, 1911, 1912
*  1908, 1909, 1910, 1911
*  1908, 1909, 1910, 1911
*  1907, 1908, 1909, 1910, 1911, 1912

**Ynysoedd Prydain**

*  1910 (x3)

Pencampwyr rygbi Mynwy 1905-06.jpg|Abertyleri, Pencampwyr Cynghrair Rygbi Sir Fynwy 1905-06Mae Webb yn yr ail res yn sefyll o flaen y ddau swyddog sy'n gwisgo hetiau a thu ôl i'r chwaraewr efo'r bêl.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Loegr
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Loegr
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Genedigaethau 1878
George Avery Young

Roedd **George Avery Young** (23 Mehefin 1866 - 21 Ionawr 1900) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol Cymreig o dras Seisnig a chwaraeodd rygbi clwb i Gaerdydd a enillodd dau gap rhyngwladol i Gymru. Bu hefyd yn chwarae criced i Forgannwg. 

## Cefndir 
Ganwyd Young yn Tynemouth, Swydd Northampton, yn blentyn i Charles Octavius Young, perchennog llongau, a Margaret Emily (née Avery) ei wraig, fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Malvern, Swydd Gaerwrangon.

Ym 1899 priododd Blanche Kilminster. Bu farw'n di blant llai na flwyddyn ar ôl priodi, yn ei gartref ym Mhenarth yn 33 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Cathays, Caerdydd. 

## Gyrfa rygbi 
Er iddo gael ei eni yn Tynemouth yng Ngogledd Lloegr, symudodd Young i Gymru lle daeth yn nodedig fel sbortsmon. Ei glwb haen uchaf cyntaf oedd Caerdydd, ac wrth chwarae gyda'r tîm fe'i dewiswyd i gynrychioli Cymru yng ngêm agoriadol  Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886, yn erbyn Lloegr. O dan gapteiniaeth Charlie Newman, roedd Young yn un o bum chwaraewr o Gaerdydd i gynrychioli Cymru ar y diwrnod, gyda’r cyd-chwaraewyr Billy Douglas a Dai Lewis yn ymuno â Young fel enillwyr eu capiau cyntaf. Ei ail gap a'i olaf oedd yng ngêm nesaf Pencampwriaeth 1886, y tro hwn yn erbyn yr Alban. Colli bu hanes Cymru eto.

Yn ystod tymor 1886/87, cafodd Young gapteniaeth Caerdydd, a ddaliodd am ddau dymor. 

### Gemau rhyngwladol 
### **Cymru**  
*  1886
*  1886

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Genedigaethau 1866
Dai Lewis

Roedd '''David 'Dai' Henry Lewis''' (4 Rhagfyr 1866 – 8 Medi 1943) yn flaenwr rygbi  Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Glybiau Rygbi Treganna a Chaerdydd a rygbi rhyngwladol i Gymru.

## Cefndir 
Ganwyd Lewis yn Radur yn fab i Jacob Lewis, ffermwr gweddol gefnog, ac Elizabeth ei wraig. Wedi gadael yr ysgol bu Lewis yn gweithio fel clerc i gwmni rheilffordd Great Western. Ym 1886 ymfudodd i Buffalo, Efrog Newydd lle fu'n gwerthu beiciau ac yn niweddarach ceir. Roedd hefyd yn rasiwr beiciau amlwg yn yr Unol Daleithiau ac fel ysgrifennydd yr *American Automobile Association* yn trefnu rasys ffordd i geir ar hyd a lled y wlad.  Ym 1893 priododd Loretta M Meaney, bu iddynt un mab.

Bu farw yn Buffalo yn 76 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Mount Olivet, Erie County, Talaith Efrog Newydd.

## Gyrfa rygbi 
Cafodd Lewis ei gapio gyntaf i Gymru wrth chwarae i Gaerdydd. Cafodd ei ddewis i dîm Cymru dan gapteiniaeth Charlie Newman i wynebu Lloegr yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886. Roedd Lewis yn un o bedwar cap newydd a ddaeth i mewn i bac Cymru, ochr yn ochr â chyd-aelod o dîm Caerdydd George Young, Evan Roberts o Lanelli a William Bowen o Abertawe. Collodd Cymru’r ornest o drwch y blewyn, ond cadwodd y dewiswyr ffydd gyda Lewis ar gyfer y gêm nesaf yn erbyn yr Alban. Roedd y gêm yn erbyn yr Alban, a chwaraewyd ym Mharc yr Arfau, Caerdydd, yn nodedig am fod y gêm ryngwladol gyntaf i weld tîm yn defnyddio'r system pedwar tri chwarter. Gyda Newman ddim ar gael, trosglwyddwyd y gapteniaeth i Frank Hancock, canolwr Caerdydd sy'n adnabyddus am gyflwyno trefn cefnwyr newydd ar lefel clwb. Gyda chwe chwaraewr o Gaerdydd yn y tîm, gan gynnwys Lewis, roedd yn cael ei ystyried yn amser da i arbrofi'r system ar lefel ryngwladol. Gwelwyd yr arbrawf yn fethiant a chafodd ei ollwng gydag effaith drychinebus hanner ffordd trwy'r ornest. Collodd Cymru'r ornest ac ni ddewiswyd Lewis i'w wlad eto.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1886
*  1886

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1943
Willie Thomas

Roedd **William Henry Thomas** (22 Mawrth 1866 - 11 Hydref 1921) yn chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Lanelli a Chymry Llundain. Cafodd ei gapio un ar ddeg gwaith i Gymru a bu'n gapten ar y tîm ar ddau achlysur. Ym 1888, dewiswyd Thomas i fynd ar daith i Seland Newydd ac Awstralia fel rhan o dîm cyntaf Ynysoedd Prydain. Ni chwaraeodd y daith answyddogol hon yn erbyn gwrthwynebydd rhyngwladol ac ni ddyfarnwyd capiau.

## Cefndir 
Ganwyd Thomas yn Abergwaun, Sir Benfro ym 1866 i Evan Thomas, teithiwr masnachol a Mary Ann ei wraig. Addysgwyd ef yng Ngholeg Llanymddyfri cyn graddio o Goleg Corpus Christi, Caergrawnt ym 1885.  Ym 1894 priododd Martha Sherwood Stanford o Lowestoft Swydd Sussex, bu iddynt un ferch. Mae'n rhaid ei fod wedi dod i arian trwy ryw fodd gan nad oes cofnod ohono'n gweithio. Mae'n cael ei ddisgrifio fel "bonheddwr" ar ei dystysgrif priodas ac fel un yn "byw ar ei foddion ei hunan" ar gyfrifiad 1911.

Bu farw yn Beccles, Suffolk, yn 55 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym mynwent Kirkley yn Lowestoft.

## Gyrfa Rygbi 
Ym 1885, tra’n dal yn fachgen ysgol yng Ngholeg Llanymddyfri,  dewiswyd Thomas ar gyfer gêm olaf Cymru ym Mhencampwriaeth y Pedair Gwlad . O dan gapteiniaeth Charlie Newman o Gasnewydd, sicrhaodd Cymru gêm gyfartal trwy dactegau dan dîn, yn bennaf trwy ladd y bêl pryd bynnag y bo modd gwneud hynny trwy orwedd arni. 

*  1886, 1887, 1890
*  1888, 1890, 1891
*  1885, 1886, 1887, 1888, 1891

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1921
William Bowen

Roedd **William Arnold Bowen** (1862 - 26 Medi 1925) yn chwaraewr rygbi'r undeb ryngwladol Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Abertawe ac a gafodd ei gapio 13 gwaith dros Gymru. Bu Bowen yn gapten ar Gymru ar un achlysur.

## Cefndir 
Ganwyd Bowen yn Nhref Penfro, Sir Benfro, yn blentyn i Thomas Bowen, teiliwr, a Martha ei wraig. Pan oedd William tua 3 mlwydd oed symudodd y teulu i fyw i Abertawe. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth fel Plastrwr ac adeiladwr tai. Bu Bowen yn briod ddwywaith. Ym 1893 priododd Lilian Welsford, merch William Welsford, Caerllion; bu iddynt o leiaf pedwar o blant. Wedi i Lilian marw priododd Ann Ewart ym 1910 gan gael o leiaf un plentyn arall.

Bu farw yn ei gartref 12, Gwydr Cresent, Abertawe yn 63 mlwydd oed  , a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys San Pedr, Y Cocyd, Abertawe.

## Gyrfa rygbi 
Dewiswyd Bowen gyntaf i chwarae i Gymru yn erbyn Lloegr yn y Rectory Field, Blackheath ym 1886 dan gapteiniaeth Charlie Newman. Er i Gymru golli'r gêm, roedd y wasg ar y cyfan yn gadarnhaol o chwarae Cymru gan dynnu sylw at y blaenwyr am eu chwarae cryf.  Ail-ddewiswyd Bowen ar gyfer gêm nesaf Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886 y tro hwn yn erbyn yr Alban ym Mharc yr Arfau, Caerdydd.

Ym 1887 chwaraeodd Bowen ym mhob un o dair gêm y bencampwriaeth, gan gynnwys y gêm gyfartal â Lloegr ar faes criced Llanelli a'r fuddugoliaeth yn erbyn Iwerddon ym Mharc Penbedw. Nid oedd y gêm yn erbyn yr Alban yn ornest gofiadwy i Gymru, gyda chwaraewyr yr Alban yn sgorio deuddeg cais heb ateb, gan gynnwys pump i George Lindsay. Er i Bowen fethu twrnamaint 1888 fe chwaraeodd yn erbyn tîm Māori teithiol Seland Newydd.

Ar ôl chwarae pob un o bum gêm ym mhencampwriaethau 1889 a 1890, cafodd Bowen y gapteniaeth yn erbyn Lloegr ar 3 Ionawr 1891. Collodd Cymru'r gêm, a phasiwyd y gapteniaeth i William H. Thomas o Lanelli, ond ar y pryd dewiswyd y gapteniaeth gan y chwaraewyr cyn y gêm yn hytrach na chan y detholwyr.  Roedd gêm olaf Bowen i Gymru yn erbyn yr Alban yn Raeburn Place mewn buddugoliaeth unochrog arall i dîm yr Alban.

## Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1886, 1887, 1890, 1891
*  1887, 1889, 1890
*  1888
*  1886, 1887, 1889, 1890, 1891

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1925
Evan Roberts (rygbi)

Roedd **Evan Roberts** (19 Medi 1861 &#x2013; 16 Hydref 1927)  yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol o Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Lanelli a rygbi rhyngwladol i Gymru.

## Cefndir
Ganwyd Roberts yn Llanelli, yn blentyn i Evan Roberts, glöwr, ac Elizabeth (née Treharne) ei wraig. Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth yn y gwaith tunplat. 

Ym 1886 priododd Ann Evans fu iddynt 11 o blant, 3 mab a 7 merch.

Tu allan i'r byd rygbi bu Roberts yn gwasanaethu fel cynghorydd y Blaid Lafur ar Gyngor Bwrdeistref Llanelli, yn aelod o bwyllgor Ysbyty Llanelli, yn sefydlydd ac arweinydd Cymdeithas Gristionogol y Gwŷr Ifanc (YMCA). Roedd yn swyddog yn Urdd Anrhydeddus Alfred ac Urdd y Gwladgarwyr Unedig, ac roedd yn aelod amlwg a gweithgar o Gapel Moriah y Bedyddwyr. 

Bu farw yn ei gartref yn Glanymor Place, Llanelli yn 66 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Capel Moriah.
## Gyrfa rygbi 
Dewiswyd Roberts i chwarae i Gymru mewn dwy gêm rygbi'r undeb ryngwladol, y ddwy wrth chwarae rygbi clwb i Lanelli. Roedd ei gap cyntaf mewn gêm yn erbyn Lloegr fel rhan o Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886. Aeth Roberts i mewn i'r pac gyda thri chap newydd arall, ac yn gefnwr, ei gyd aelod o dîm Llanelli, Harry Bowen. Collodd Cymru’r ornest o drwch y blewyn, a phan arbrofodd tîm Cymru gyda’r pedwar tri chwarter yn y gêm nesaf, yn erbyn yr Alban, roedd Roberts yn un o’r blaenwyr a ollyngwyd o’r pac. Chwaraeodd Roberts un gêm arall i Gymru, gêm olaf Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1887, yn erbyn Iwerddon. Roedd Cymru wedi gollwng y system pedwar trichwarterwr ar gyfer Pencampwriaeth 1887, a daethpwyd â Roberts i mewn i gymryd lle Bob Gould. Er i Iwerddon sgorio tri chais a Chymru dim ond un, aeth y fuddugoliaeth i Gymru am gicio gôl adlam. Er gwaethaf y fuddugoliaeth, ni ddewiswyd Roberts i gynrychioli ei wlad eto.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

*  1886
*  1887

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1927
Abram Ilcisin

Mae **Abram Ilcisin** yn ymgyrchydd hinsawdd o Ganada. Mae'n Eiriolwr Ieuenctid UNICEF 2020. 

## Bywyd 
Magwyd Abram Ilcisin yn Edmonton, prifddinas talaith Alberta, Canada. Yn 2020 roedd yn 17 oed ac yn astudio'r Fagloriaeth Rhyngwladol yn Edmonton, Alberta.

Yn 2019, cynorthwyodd i drefnu gorymdaith Cyfiawnder Hinsawdd Edmonton. Yn 2019, fe arweiniodd brotest Gwener y Dyfodol (*Fridays for Future)* yn y ganolfan siopau 'Southgate Center'. Yn 2019, roedd yn banelydd yn Uwchgynhadledd Gweithgaredd Ieuenctid Canada. Yn 2019, fe arweiniodd wylnos golau cannwyll.

Yn 2020, trefnodd orymdaith #EyesOpenCanada a orymgeithiodd at  y Senedd. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Envoye arbennig les 30 ans.  telescoop.tv, 23 Ionawr 2020

Categori:Genedigaethau'r 2000au
Categori:Pobl o Edmonton‎
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Ganada
Sofía Hernández Salazar

Ymgyrchydd hawliau dynol a hinsawdd o Gosta Rica yw **Sofía Hernández Salazar** (ganwyd 26 Awst 1998).

## Bywgraffiad 
Bu Sofía yn fyfyriwr gwyddoniaeth wleidyddol ym Mhrifysgol Costa Rica. Yn 2021 roedd yn drefnydd ar gyfer Gwener y Dyfodol Costa Rica, yn gydlynydd *Escazú Ahora* Costa Rica ac yn 'Arweinwyr Ifanc Costa Rica'. Cydweithiodd Hernández â Menter Re-Earth ar gyfer Diwrnod y Ddaear 2020 a chyd-sefydlodd *Latinas For Climate*. Mynychodd Gynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2019 fel rhan o ddirprwyaeth Costa Rica.

Ymunodd â Gwener y Dyfodol Costa Rica ganol 2019 ac yn aelod o'r un o’i streiciau cyntaf o flaen carterf Arlywydd Costa Rica, ac yn rhan o sgwrs gydag Arlywydd y Weriniaeth, Carlos Alvarado, ac actifyddion eraill ynglŷn â phwysigrwydd datgan argyfwng oherwydd newid hinsawdd.  Pwysleisiodd y dylai gwladwriaethau roi cyfle i bobl ifanc wneud penderfyniaidau a oedd yn eu heffeithio nhw . Yn dilyn hynny, cymerodd Sofia ran sawl tro mewn trafodaethau gyda Is-lywydd, Costa Rica, Epsy Campbell, lle anogodd y dylid cadarnhau Cytundeb Escazú fel mater o frys. 

Er mis Medi 2020 mae hi'n un o gydlynwyr *Escazú Now*, menter a drefnwyd gan *Fridays For Future* Costa Rica, Greenwolf Costa Rica a'r Rhwydwaith Ieuenctid a Newid Hinsawdd lleol sy'n ceisio cadarnhau a gweithredu Cytundeb Escazú yn y wlad.

Yn Rhagfyr 2020, roedd Hernández yn rhan o grŵp byd-eang o 9 o ferched (ac actifyddion nad ydynt yn ddeuaidd) a gyhoeddodd lythyr at arweinwyr byd-eang ar Thomson Reuters Foundation News, o'r enw "Gan fod Cytundeb Paris ar Newid Hinsawdd yn bump oed, mae angen gweithredu brys ar fygythiadau hinsawdd, nawr". Roedd y grŵp rhyngwladol yn cynnwys Mitzi Jonelle Tan, Belyndar Rikimani, Leonie Bremer, Laura Muñoz, Fatou Jeng, Disha Ravi, Hilda Flavia Nakabuye a Saoi O'Connor.  Gweithiodd i drefnu'r Ffug COP26 ac roedd yn ddirprwy dros Costa Rican.

## Gweithiau 
* Dewch i Ddiwrnod y Ddaear ein hysbrydoli i ymladd dros Gyfiawnder Hinsawdd  | Lleisiau Ieuenctid, Ebrill 23, 2020

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Sofía Hernández ar Instagram

Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Categori:Ymgyrchwyr o Gosta Rica
Iris Duquesne

Mae **Iris Duquesne** yn ymgyrchydd hinsawdd o Ffrainc sy'n tarddu o ardal Bordeaux. Ddydd Llun, Medi 23, 2019 cyflwynodd gŵyn yn erbyn Ffrainc, yr Almaen, yr Ariannin, Brasil a Thwrci. Ynghyd â phymtheg o bobl ifanc eraill o bob cwr o'r byd, gan gynnwys Greta Thunberg, mae hi'n collfarnu methiant arweinwyr y gwledydd i hybu'r cynllun atal newid hinsawdd, a'u bod felly wedi torri Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn.

Ymunodd yng Nghaliffornia ag "Etifeddion ein Cefnforoedd", corff anllywodraethol ar gyfer gwarchod y cefnforoedd gan ddod â degau o filoedd o bobl ifanc ynghyd. Mae Iris Duquesne hefyd yn ymgyrchu dros ailgylchu.

Mae'n credu bod gan oedolion bethau i'w dysgu i blant - a bod gan blant bethau i'w dysgu i oedolion, hefyd. Mae hi'n gynrychiolydd y grŵp *Sorry Children* yn yr Unol Daleithiau ers 2019.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Bordeaux
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Ffrainc
Peter Fox

Gwleidydd Ceidwadol Seisnig yw **Peter Alan Fox** OBE (ganwyd 24 Rhagfyr 1961). Mae wedi bod yn arweinydd Cyngor Sir Sir Fynwy ers 2008. Ym mis Mai 2021 cafodd ei ethol yn Aelod o'r Senedd (AS) dros etholaeth Mynwy.

## Cefndir 
Mae Fox yn cadw fferm yn Portskewett yn ne Sir Fynwy. Mae'n gynghorydd sir Ceidwadol ar gyfer ward etholiadol Portskewett, ar ôl cael ei ethol gyntaf ym mis Mai 1999 a'i ailethol yn etholiadau dilynol 2004, 2008, 2012 a 2017.

Daeth Fox yn ddirprwy arweinydd Cyngor Sir Fynwy gan ddod yn arweinydd y cyngor wedi hynny ym mis Mai 2008 pan ddisodlodd y grŵp Ceidwadol yr arweinydd blaenorol, y Cynghorydd Andrew Crump.

Dyfarnwyd OBE i Fox yn Anrhydeddau’r Flwyddyn Newydd 2017, am ei wasanaethau i Ranbarth Prifddinas Caerdydd. Roedd wedi bod yn aelod o Fwrdd Rhanbarth Prifddinas Caerdydd ac wedi hynny yn is-gadeirydd Cabinet Cysgodol Rhanbarth Prifddinas Caerdydd.

## Etholiad i'r Senedd 
Safodd Fox fel ymgeisydd Ceidwadol yn etholiadau Cynulliad Cymru 2007 yn etholaeth Dwyrain Casnewydd  Roedd yr AS Ceidwadol ar y pryd, Nick Ramsay, wedi ei ddad-ddethol gan y blaid leol. Enillodd Fox yr etholiad, ar 6 Mai 2021, gyda mwyafrif llaio 3,485.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol