open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eisteddfod Caerfyrddin 1819

Eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Caerfyrddin, Sir Gaerfyrddin yng Ngorffennaf 1819 oedd **Eisteddfod Caerfyrddin 1819**.  Trefnwyd yr eisteddfod gan gymdeithasau Cymraeg a chlerigwyr lleol.  Er nad oedd yn Eisteddfod Genedlaethol fel y cyfryw (nas crëwyd tan y 1860au), mae'n ddigwyddiad o bwys yn hanes datblygiad y sefydliad hwnnw gan mai dyma'r tro cyntaf i Orsedd y Beirdd gael ei chysylltu'n swyddogol ag eisteddfod.

Cynhaliwyd yr eisteddfod o'r 8fed i'r 10fed Gorffennaf 1819, yng Ngwesty'r *Ivy Bush* yn nhref Caerfyrddin.  Dim ond gwahoddedigion oedd yn bresennol, ac roeddent yn cynnwys dynion amlwg fel Thomas Burgess, Esgob Tyddewi (y prif noddwr), Gwallter Mechain, Edward Jones (Bardd y Brenin), Daniel Ddu o Geredigion, a Iolo Morganwg a'i fab Taliesin. Bu'r Parch. Joseph Harris (Gomer), golygydd *Seren Gomer*, yn bresennol hefyd a chedwir ar glawr ei adroddiad llygad-dyst o'r ŵyl.

Enillodd Gwallter Mechain dair o'r prif gystadlaethau, am gyfres o englynion, awdl goffa i Syr Thomas Picton a thraethawd ar Farddas.

Bu cryn dipyn o rwysg yn y seremonïau a chynheliwyd cyngerddau o gerddoriaeth Gymreig gyda'r nos : roedd rhoi'r urddas hyn i ganu'r delyn a'r crwth ynddo'i hun yn newyddbeth yng Nghymru'r cyfnod, am fod llawer o arferion diwylliant gwerin Cymru wedi cael eu collfarnu gan yr Ymneilltuwyr ac eraill.  Edward Jones (nad oedd yn cael alw yn "Fardd y Brenin" eto) oedd y beirniad.

Ond y prif ddiddordeb hanesyddol yw'r trefniadau a wnaed gan Iolo Morganwg, yn hen ŵr 72 oed, i hyrwyddo ei syniadau ffug hynafiaethol am yr Orsedd "Derwyddol" a'i defodau.  Gosodwyd cylch o gerrig bychain i fyny ar lawnt y gwesty ac urddwyd beirdd ac "ofyddion" (clerigwyr gan fwyaf) â rhubanau a glymwyd ar eu breichiau gan Iolo ei hun.  Dadweinwyd y Cledd ganddynt i gyd hefyd.  Er i Orsedd Beirdd Prydain gael ei sefydlu gan Iolo cyn hynny, dyma'r tro cyntaf iddi ddod yn rhan swyddogol o eisteddfod, a gosodwyd y cynseiliau ar gyfer seremoni gyfarwydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru heddiw.

## Cyfeiriadau
*Joseph Harris (Gomer), "Hanes Eisteddfod Caerfyrddin", yn *Gweithiau awdurol y diweddar Barch. Joseph Harris (Gomer)* (Llanelli, 1839)
*Melville Richards, "Eisteddfod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg", yn *Twf yr Eisteddfod: Tair Darlith*, gol. Idris Foster (Aberystwyth: Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968)

1819
1819
Categori:1819
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
450 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
500au CC 490au CC 480au CC 470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC
455 CC 454 CC 453 CC 452 CC 451 CC - **450 CC** - 449 CC 448 CC 447 CC 446 CC 445 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Athenaidd, Cimon, yn hwylio i Cyprus gyda 200 o longau. Mae'n gyrru rhai i gynorthwyo'r gwrthryfelwyr Eifftaidd dan Amyrtaeus  yn erbyn Ymerodraeth Persia, ac yn defnyddio'r gweddill i gynorthwyo gwrthryfelwyr Cyprus yn erbyn y Persiaid. Mae'n gwarchae ar Citium, ond yn marw yn ystod y gwarchae.
* Daw Anaxicrates yn bennaeth y llynges yn lle Cimon, ac mae'n codi'r gwarchae ac yn gorchfygu'r Persiaid ym Mrwydr Salamis, cyn dychwelyd i Athen.

## Genedigaethau
* Alcibiades, gwleidydd a chadfridog Athenaidd

## Marwolaethau
* Cimon, gwleidydd a chadfridog Athenaidd
* Alexander I, brenin Macedonia (tua'r dyddiad yma)

Categori:450 CC
451 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC
456 CC 455 CC 454 CC 453 CC 452 CC - **451 CC** - 450 CC 449 CC 448 CC 447 CC 446 CC

----

## Digwyddiadau
* Llynges Ymerodraeth Persia yn hwylio i ynys Cyprus i ddelio a'r gwrthryfel yno. Yn Athen, mae Cimon yn cael cefnogaeth Pericles i arwain ymgyrch i gynorthwyo'r gwrthryfelwyr.
* Pericles yn cynnig deddf mai dim ond y rhai sydd a rhieni Athenaidd a gaiff fod yn ddinasyddion Athen.
* Cytunir cadoediad o bum mlynedd rhwng dinas-wladwriaethau Groeg. Mae Athen yn cytuno i roi'r gorau i'w chynghrair ag Argos, a Sparta yn roi'r gorau i'w chynghrair a Thebai.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:451 CC
449 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC   
454 CC 453 CC 452 CC 451 CC 450 CC - **449 CC** - 448 CC 447 CC 446 CC 445 CC 444 CC

----

## Digwyddiadau
* Dinas-wladwriaethau Groeg yn gwneud cytundeb heddwch ag Ymerodraeth Persia, a elwir yn Heddwch Callias. Mae Athen yn cytuno i roi'r gorau i'w chefnogaeth i'r gwrthryfelwyr yn yr Aifft, tra mae'r Persiaid yn cytuno i beidio gyrru llongau rhyfel i Fôr Aegaea.
* Pericles yn dechrau rhaglen o ail-adeiladu ac adfer temlau Athen.
* Yr Ail Ryfel Santaidd rhwng Athen a Sparta yn dechrau pan mae Sparta yn cymryd Delffi oddi ar Phocis a'i gwneud yn annibynnol.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Appius Claudius Crassus, decemvir Gweriniaeth Rhufain

Categori:449 CC
453 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC   
458 CC 457 CC 456 CC 455 CC 454 CC - **453 CC** - 452 CC 451 CC 450 CC 449 CC 448 CC

----

## Digwyddiadau
* Pericles yn  trefu i dalu cyflog i ddinasyddion Athen sy'n gwasanaethu fel rheithwyr yn yr Heliaia, prif lys Athen.
* Pericles yn trosglwyddo trysorfa Cynghrair Delos o ynys Delos i Athen
* Daw Achaea yn rhan o'r hyn  sy'n awr yn Ymerodraeth Athen

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:453 CC
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1936

Cynhaliwyd chwech cystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1936 ym Merlin, yr Almaen, sef dau ar y ffordd a pedwar ar y trac.

## Medalau
### Ffordd
### Trac
## Tabl medalau
## Cyfeiriadau
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1936
1936
Coventry

Dinas yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Coventry**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Coventry.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Coventry boblogaeth o 325,949. Coventry yw'r 9fed ddinas fwyaf yn Lloegr a'r 11eg fwyaf yn y Deyrnas Unedig. Dyma'r ail ddinas fwyaf yng Nghanolbarth Lloegr yn ôl poblogaeth ar ôl Birmingham.

Mae'n enwog am ei eglwys gadeiriol a ailadeiladwyd ar ôl cael ei dinistrio'n llwyr bron yn y Blitz.

[bawd|200px|dim| Ar wal y gadeirlan newydd: ''St Michael's Victory over the Devil'', cerflun gan Syr [Jacob Epstein]]

Mae ganddi ddwy brifysgol, Prifysgol Coventry yng nghanol y ddinas a Phrifysgol Warwick ar gyrion deheuol y ddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa'r Heddlu
* Arc Whittle
* Arena Ricoh 
* Canolfan Alan Higgs
* Cerflun Arglwyddes Godiva
* Dinas Y Lunt
* Eglwys Gadeiriol
* Sgwar Mileniwm

## Enwogion 
* Ellen Terry (1847-1928), actores
* Syr Frank Whittle (1907-1996), peiriannydd
* Ivor Preece (1920-1987), chwaraewr rygbi
* Philip Larkin (1922-1985), bardd

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Coventry

## Cyfeiriadau

Categori:Dinas Coventry
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
454 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC
459 CC 458 CC 457 CC 456 CC 455 CC - **454 CC** - 453 CC 452 CC 451 CC 450 CC 449 CC

----

## Digwyddiadau
* Megabyzus, satrap Syria, yn gorchfygu gwrthryfel yr Aifft yn erbyn Ymerodraeth Persia
* Llynges Athenaidd dan Pericles yn hwylio i Gwlff Corinth, ac yn gorchfygu Achaea.
* Ar ynys Sicilia, mae rhyfel rhwng dinasoedd Groegaidd Segesta a Selinunte

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:454 CC
Madryn

Gallai **Madryn** (gair Cymraeg hynafol sy'n golygu 'llwynog') gyfeirio at:

* Madryn (santes), santes Gymreig o'r 5g
** Eglwys y Santes Fadryn, Trawsfynydd, Gwynedd
* Ystad Madryn ar benrhyn Llŷn ger Nefyn, Gwynedd
* Porth Madryn, dinas yn nhalaith Chubut, Ariannin
* Morfa Madryn, gwarchodfa natur ar Draeth Lafan, ger Llanfairfechan, Sir Conwy
455 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC
460 CC 459 CC 458 CC 457 CC 456 CC - **455 CC** - 454 CC 453 CC 452 CC 451 CC 450 CC

----

## Digwyddiadau
* Athen yn gyrru 100 o longau dan Tolmides i'r Peloponnesos, lle maent yn llosgi canolfan llynges Sparta yn Gythion. O ganlyniad, mae dinasoedd Achaea yn cytuno i ymuno â Chynghrair Delos.
* Llynes Athenaidd yn cael ei gorchfygu gan lynges Ymerodraeth Persia yn yr Aifft. Mae byddin Athen yn gorfod encilio ar draws Anialwch Sinai i Byblos cyn cael eu hachub. Mae'r Persiaid yn croeshoelio'r arweinydd Eifftaidd Inaros.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:455 CC
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1861** yn Aberdâr, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach). Hon oedd y gyntaf yn y gyfres o eisteddfodau cenedlaethol blynyddol yng Nghymru, sef Eisteddfod Genedlaethol Cymru, sydd bellach yn ganolog i'r diwylliant Cymraeg.

Deilliodd yr eisteddfod hon o gyfarfod yn Eisteddfod Dinbych 1860 i ystyried argymhellion gan Clwydfardd a Glan Alun i sefydlu eisteddfod flynyddol ar gyfer Cymru gyfan, yn y Gogledd a'r De yn eu tro. 
Daeth y gyfres flynyddol a gychwynodd ag Eisteddfod Aberdâr i ben yn 1868 oherwydd diffyg cyllid, ond yn 1880 sefydlwyd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol a dan nawdd y gymdeithas hon cynhaliwyd Eisteddfod Merthyr Tudful yn 1881 a chynhaliwyd eisteddfod yn ddifwlch wedyn ar wahân i 1914 a 1940.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberdâr

## Cyfeiriadau
Categori:Aberdâr
Aberdar 1861
Aberdar 1861
1861
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:1861 yng Nghymru
Xavier Carter

Athletwr trac a chae proffesiynol o'r Unol Daleithiau yw **Xavier ("X-Man") Carter** (ganwyd 8 Rhagfyr 1985). Mynychodd Brifysgol Talaith Louisiana lle roedd yn seren ar tîm trac a chae y brifysgol yn ogystal a'r tîm Pêl-droed Americanaidd. Cyn hynny, graddiodd Carter o Ysgol Uwchradd Hŷn Palm Bay yn Melbourne, Florida. Ef yw'r sbrintiwr pedwerydd cyflymaf erioed, gydag amser gorau personol o 19.63 eiliad yn y ras 200 metr.

## Ystadegau
### Amserau gorau personol
*Yn gywir hyd 9 Medi 2008*
*Daw'r holl wybodaeth o'i broffil ar wefan yr IAAF

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Athletwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Florida
Categori:Sbrintwyr
20th Century Fox

Un o chwe prif stiwdio ffilmiau yr Unol Daleithiau yw **Twentieth Century Fox Film Corporation** (sillafwyd fel **Twentieth Century-Fox Film Corporation** o 1934 hyd 1985), sydd hefyd yn cael ei adnabod fel **20th Century Fox**, **Fox 2000 Pictures**, neu yn syml **Fox**. Lleolir y cwmni yn ardal Century City o Los Angeles, i'r gorllewin o Beverly Hills ac mae'n is-gwmni i News Corporation, cydglyniad cyfryngol a reolir gan Rupert Murdoch. Sefydlwyd y cwmni ym 28 Rhagfyr 1934 wrth i ddau gwmni sef Fox Film Corporation (a sefydlwyd gan William Fox ym 1915) a Twentieth Century Pictures (a ddechreuwyd gan Darryl F. Zanuck, Joseph Schenck, Raymond Griffith a William Goetz ym 1933 gyfuno.

Mae rhai o ffilmiau enwocaf 20th Century Fox yn cynnwys y cyfresi Star Wars, Ice Age, X-Men, Die Hard, Alien, Night at the Museum, Home Alone, Predator, The Rocky Horror Picture Show a Revenge of the Nerds.


Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1934
Categori:Cwmnïau cynhyrchu ffilmiau yr Unol Daleithiau
Categori:Dosbarthwyr ffilmiau
Categori:Fox Entertainment Group
Melbourne, Florida

Dinas yn Brevard County, Florida, yr Unol Daleithiau ydy **Melbourne**. Yn 2006, bu i Biwro Cyfrifiad yr Unol Daleithiau amcangyfrif fod y boblogaeth yn 76,371. Melbourne yw'r brif ddinas yn Ardal Ystadegol Metropolaidd Florida, Palm Bay-Melbourne-Titusville, sy'n gartref i 534,359 o bobl.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Systemau Daearyddol Dinas Melbourne 
*  Gwefan Swyddogol Dinas Melbourne 
*  Gwefan Swyddogol Adran Heddlu Dinas Melbourne

Categori:Dinasoedd Brevard County, Florida
Cornelius Cooper Johnson

Athletwr o'r Unol Daleithiau oedd **Cornelius Cooper Johnson** (28 Awst 1913 – 15 Chwefror 1946). Roedd yn arbenigo yn y naid uchel.

Ganwyd ef yn Los Angeles ym 1913, a chystadlodd Cornelius ("Corny") Johnson yn ei gystadleuaeth swyddogol trac a chae cyntaf yn Ysgol Uwchradd Iau Berendo.

Roedd Johnson ond 18 oed pan gynrychiolodd yr Unol Daleithiau yng Ngêmau Olympaidd yr Haf 1932, lle gorffennodd yn bedwerydd yn y naid uchel, o dan y rheolau "torri'r ddadl" a oedd yn bodoli ar y pryd. Os buasai'r rheolau wedi bod fel y maent heddiw, buasai wedi ennill y fedal arian.

Cystadlodd Johnson yng Ngêmau Olympaidd yr Haf 1936, roedd yn un o 19 o chwaraewyr Americaneg-Affricanaidd yno. Enillodd Johnson y naid hir gan osod record Olympaidd o 2.03 metr, ond roedd ei ymgais i dorri record y byd yn aflwyddiannus.

Enillodd Johnson record y naid hir y byd yn ddiweddarach yn 1936–1937, ac enillodd wyth bencampwriaeth cenedlaethol. Ar ôl ymddeol o athletau, daeth yn bostmon ar gyfer yr United States Postal Service yn Los Angeles, ac ym 1945 ymunodd â'r U.S. Merchant Marine.

Aeth Johnson yn wael gyda pneumonia bronchiaidd ym 1946, tra'n gweithio fel pobydd ar long "Santa Cruz" y Grace Line. Bu farw yn 32 oed wrth gael ei gludo o'r llong i ysbyty yng Nghaliffornia.

Sefydlwyd neuadd i enwogion o fyd athletau trac a chae yn enw Johnson yn yr Unol Daleithiau ym 1994.

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Athletwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Blorens

Allt yn Sir Fynwy, Cymru, ydy **Blorens** (Saesneg: *Blorenge*).  Fe'i lleolir  tua 2 filltir i'r de-orllewin o'r Fenni, yn ne-ddwyrain Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

## Llwybr a golygfa
Ceir llwybr o amgylch y **Blorens** i gerdded arno. Gellir dechrau ei gerdded yn Llanffwyst neu mewn pentref ar ochr y mynydd (ac i'r gogledd) o'r enw Gofilon. Mae llethrau eithaf serth ar y bryn ond serch hynny mae'n llwybr hyfryd i'w gerdded.

Mae copa'r mynydd ynghanol darn gwastad o dir sydd yn lledu dros frig y mynydd. Ceir llwybr sy'n mynd draw i ochr ddwyreiniol y mynydd lle gwelir y copa wedi'i amgylchynu.

## Dolen allanol
*  Camera gwe 

Categori:Copaon Dewey
Categori:Copaon Hump
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Morfa Dyffryn

Traeth a morfa ar arfordir Ardudwy, Gwynedd, yw **Morfa Dyffryn**.  Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r de o Harlech, ger pentref Llanbedr.  Ceir traeth tywodlyd braf yno sy'n ymestyn am tua dwy filltir ac sy'n adnabyddus yn bennaf heddiw am fod rhan o'r traeth wedi'i neilltuo ar gyfer noethlymunwyr.  Mae'r traeth yn braf a'r tywod yn lân.  Gwelir dolffiniaid yn nofio yn y môr yn aml.

Y pentrefi agosaf yw Dyffryn Ardudwy a Llanbedr.  Mae Morfa Dyffryn wedi cael ei ddynodi yn Warchodfa Natur Cenedlaethol.

Ychydig o filltiroedd i'r de o'r Morfa mae Sarn Badrig yn ymestyn allan i'r môr.

## Cadwraeth
Gyda Morfa Harlech, mae Morfa Dyffryn yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Llanbedr
Categori:Traethau Cymru
456 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC
461 CC 460 CC 459 CC 458 CC 457 CC - **456 CC** - 455 CC 454 CC 453 CC 452 CC 451 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cyntaf o gerfluniau mawr Phidias o'r dduwies Athena, yr *Athena Promachos* mewn efydd, yn cael ei gosod ar yr Acropolis yn Athen. Mae tua 9 medr o uchder.
* Gorffen adeiladu Teml Zeus yn Olympia

## Genedigaethau
* Aristophanes, dramodydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Aeschulos, dramodydd Groegaidd

Categori:456 CC
458 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC   
463 CC 462 CC 461 CC 460 CC 459 CC - **458 CC** - 457 CC 456 CC 455 CC 454 CC 453 CC

----

## Digwyddiadau
* Pleistoanax yn olynu ei dad Pleistarchus fel brenin Sparta.
* Yn Athen, mae Pericles yn parhau ymdrechion Ephialtes i ledaenu democratiaeth, trwy wneud swydd archon yn un gyflogedig, a galluogi dinasyddion tlotach i ddal y swydd.
* Yr Atheniaid yn dechrau adeiladu'r muriau hirion i amddiffyn y cysylltiad rhwng y ddinas a phorthladd Piraeus.
* Aegina yn ymuno â chynghrair y Peloponnesos, ond gorchfygir llynges y gynghrair gan Athen ym Mrwydr Aegina.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Pleistarchus, brenin Sparta

Categori:458 CC
459 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 
464 CC 463 CC 462 CC 461 CC 460 CC - **459 CC** - 458 CC 457 CC 456 CC 455 CC 454 CC

----

## Digwyddiadau
* Athen yn gwneud cynghrair a dinas-wladwriaeth Megara, sydd dan bwysau oddi wrth Corinth. Y canlyniad yw rhyfel rhwng Athen a Chorith. Mae'r Corinthiaid yn ennill y frwydr gyntaf, ger Haliesis, ond yr Atheniaid yn ennill y frwydr nesaf yn Cecryphalea (Angistrion heddiw).
* At ynys Sicilia, mae Ducetius, arweinydd y Siculi, yn dinistrio tref Morgantina

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:459 CC
457 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
500au CC 490au CC 480au CC  470au CC 460au CC - **450au CC** - 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC
462 CC 461 CC 460 CC 459 CC 458 CC - **457 CC** - 456 CC 455 CC 454 CC 453 CC 452 CC

----

## Digwyddiadau
* Athen, fel arweinydd Cynghrair Delos, yn dod i wrthdrawiad a Corinth a'i chyngfeiriad Sparta ynghylch Megara. Mae Nicodemes o Sparta yr arwain byddin i Boeotia i helpu Thebai orchfygu gwrthryfel Phocis.
* Ym Mrwydr Tangara, mae'r Spartiaid yn gorchfygu Athen a'i chyngheiriad, ond mae eu colledion mor drwm fel na allant fanteisio ar eu buddugoliaeth.
* Yr Atheniaid yn symud i Boeotia dan Myronides, yn gorchfygu'r Boeotiaid ym Mrwydr Oenophyta, yna'n dinistrio muriau Tanagra ac anrheithio Locris a Phocis.
* Athen yn gorchfygu Aegina, ac yn gorffen adeiladu'r muriau hirion rhwng y ddinas a phorthladd Piraeus.
* Boeotia, Phocis a Locris Opuntaidd yn dod yn aelodau o Gynghrair Delos. Gorfodir Aegina i ddod yn aelod hefyd

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:457 CC
441 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC
446 CC 445 CC 444 CC 443 CC 442 CC - **441 CC** - 440 CC 439 CC 438 CC 437 CC 436 CC

----

## Digwyddiadau
* Y dramodydd Groegaidd Ewripides yn ennill ei wobr gyntaf mewn gŵyl ddrama
* Soffocles yn ysgrifennu un o'i ddramâu enwocaf, *Antigone*

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Zhou ai wang, brenin Brenhinllin Zhou yn Tsieina

Categori:441 CC
460 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
465 CC 464 CC 463 CC 462 CC 461 CC - **460 CC** - 459 CC 458 CC 457 CC 456 CC 455 CC

----

## Digwyddiadau
* Yr Aifft yn gwrthryfela yn erbyn Ymerodraeth Persia, Mae'r arweinydd Eifftaidd, Inaros, yn gofyn i Athen am gymorth, a gyrrir llynges Athenaidd i'w gefnogi.
* Lleddir Achaemenes, satrap Persaidd yr Aifft, mewn brwydr yn Papremis
* Gorffen adeiladu Apadana yn Persepolis
* Ducetius, arweinydd y Siculi ar ynys Sicilia yn cipio dinas  Catana

## Genedigaethau
* Democritus o Abdera, athronydd Groegaidd
* Hippocrates o Cos, meddyg Groegaidd
* Thucydides, hanesydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Epicharmus, bardd Groegaidd
* Themistocles, gwleidydd a chadfridog Athenaidd
* Achaemenes, satrap yr Aifft

Categori:460 CC
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1960

Cynhaliwyd chwech cystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1960 yn Rhufain, yr Eidal, sef dau ar y ffordd a pedwar ar y trac.

## Tabl medalau
## Medalau
### Ffordd
### Trac
## Cyfeiriadau
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1960
1960
Kim Basinger

Actores o'r Unol Daleithiau ye **Kimila Ann "Kim" Basinger** (ganwyd 8 Rhagfyr 1953). Mae wedi ennill Gwobr yr Academi. Arferai fod yn fodel ffasiwn.

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Ian Hallam

Seiclwr rasio o Loegr ydy **Ian Hallam** MBE (ganwyd 24 Tachwedd 1948). Cynyrchiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1968, 1972 ac ym 1976.

Ganwyd Hallam ym Masford, Swydd Nottingham. Deintydd yw Hallam yn ôl ei alwedigaeth ond dechreuodd rasio yn ifanc. Cafodd ganlyniadau da wrth rasio ar y ffordd, gan ddod yn drydydd yn y Lincoln GP yn 1969 ac 1970, wrth gynyrchioli Beeston RC. Daeth yn drydydd ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain ym 1970 ac 1972.

Roedd yn aelod o'r tîm pursuit a enillodd fedal efydd ym 1972 ac eto yn 1976.

Cystadlodd hefyd yng Ngemau'r Gymanwlad, gan gynyrchioli Lloegr ac ennill y fedal aur yn y pursuit unigol ym 1970 ac 1974.

Trodd Hallam yn reiclwr proffesiynol rhwng 1978 ac 1982 a cafodd ei noddi gan KP Crisps.

Roedd Hallam yn redio drost dîm Dataphonics yn ystod y nawdegau ynghyd a'i feibion, Ben a Duncan a oedd hefyd yn seiclwyr llwyddiannus.

Mae'n dal i gystadlu hyd heddiw, ac yn 2002 enillodd Bencampwriaethau Trac Meistri Ewrop yn y categori 50–54 oed, gan ennill y sbrint, pursuit, y treial amser a'r ras bwyntiau. Ef hefyd oedd Pencampwr Pursuit Meistri'r Byd (50–54 oed) yn 2002 a 2003.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llun o Ian Hallam ymysg eraill - Derny Sport UK

Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Pobl o Swydd Nottingham
Categori:Seiclwyr o Loegr
Efrydiau Athronyddol

Cyhoeddir ***Efrydiau Athronyddol*** gan Wasg Prifysgol Cymru ar ran Adran Athronyddol Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru yn reolaidd ers 1938.  Mae'r cyhoeddiadau yn cynnwys erthyglau athronyddol, adolygiadau llyfrau, ac ysgrifau coffa.  Mae'r holl gynnwys yn y Gymraeg.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol
* *Efrydiau Athronyddol* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Athroniaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Athroniaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cyfnodolion academaidd
Categori:Cyfnodolion academaidd Cymru
Categori:Prifysgol Cymru
461 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
466 CC 465 CC 464 CC 463 CC 462 CC - **461 CC** - 460 CC 459 CC 458 CC 457 CC 456 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, mae arweinwyr y blaid ddemocrataidd, Ephialtes a Pericles, yn llwyddo i alltudio Cimon, sy'n amhoblogaidd oherwydd ei bolisi o gefnogi Sparta
* Ephialtes yn lleihau grym cyngor yr Areopagus ac yn trosglwyddo llawer o'i bwerau i'r bobl. Daw swydd barnwr yn swydd gyflogedig.
* Llofruddir Ephialtes gan Aristodicus o Tanagra yn Boeotia; credir ei fod yn gweithredu ar ran yr oligarchiaid. Cymer Pericles ei le fel prif arweinydd y blaid ddemocrataidd.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ephialtes, arweinydd y blaid ddemocrataidd yn Athen

Categori:461 CC
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1908

Cynhaliwyd saith cystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1908.  Roedd y tywydd yn wael a bu llifogydd ar y trac ar un adeg.  Roedd y trac 660 llathen o hyd, wedi ei adeiladu ogwmpas perimetr trac athletau y White City Stadium.

## Medalau
## Cyfranogaeth
Cymerodd 97 seiclwr o 11 cenedl ran yng Ngemau Olympaidd 1908:

*  6
*  5
*  23
*  9
*  36
*  1
*  4
*  5
*  4
*  2
*  2

## Tabl medalau
## Cyfeiriadau
## Cyfeiriadau
* International Olympic Committee

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1908
1908
Anneliese Heard

Seiclwraig rasio ac athletwraig triathlon o Gymru ydy **Anneliese Heard** (ganwyd 3 Tachwedd 1981).

Magwyd Heard ym Masaleg ger Casnewydd. Cystadlodd yn ei ras triathlon cyntaf pan oedd yn 8 oed, gan ennill ras Cannock Chase yn y categori o dan 9 oed. Daeth yn Bencampwraig Ieuenctid Prydain pan oedd yn 12 oed. Roedd hi'n Bencampwraig Iau'r Byd ym 1999 a 2000. Cystadlodd yng Ngemau'r Gymanwlad am y tro cyntaf ym Manceinion yn 2002, lle gorffennodd yn y nawfed safle . Roedd hefyd yn bresennol yn lansiad set o stampiau gan y Post Brenhinol, a oedd yn darlunio nofio, seiclo a thrac, cyn y Gemau. Amharwyd ei pherfformiadau yn 2004 a 2005 gan anafiad i'w chefn.

Roedd Anneliese yn aelod o dîm triathlon Cymru unwaith eto yng Ngemau'r Gymanwlad 2006, yn Melbourne, Awstralia, gorffennodd yn 11fed safle y tro hwn. Trodd ei chefn ar gamp y triathlon i ganolbwyntio ar seiclo yn 2007, gan reidio ar yr un tîm a Nicole Cooke, tîm Univega Raleigh Lifeforce Pro Cycling Team yn y Swistir.

Mae Heard yn un o nifer o athletwyr sy'n gweithio gyda cynllun "Super Schools" er mwyn ysbrydoli plant i gymryd rhan mewn chwaraeon. Mae hi'n hyfforddwraig cymwys, a caiff ei chyflogi gan Welsh Cycling fel cydlynydd hyfforddwyr ar y hyn o bryd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffilau chwaraewyr ar wefan Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Basaleg
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Categori:Stampiau
Categori:Triathletwyr o Gymru
Alun Owen

Seiclwr rasio o Gymru ydy **Alun Owen**, a gynyrchiolodd Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad ym 1998, yn Kuala Lumpur, Maleisia.

## Canlyniadau

;1998
:4ydd Pursuit tîm, Gemau'r Gymanwlad
:18fed Ras bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad

;2006
:8fed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffilau chwaraewyr ar wefan Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad

Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Dave Rand

Cyn-seiclwr rasio proffesiynol o Gymru ydy **David "Dave" Rand** (ganed 8 Rhagfyr 1973), a gynrychiolodd Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad ym 1998, yn Kuala Lumpur, Maleisia.

## Canlyniadau

;1996
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
:5ed Tour of the Cotswolds, Premier Calendar

;1998
:1af Perfs Pedal Race, Premier Calendar
:6ed Archer Grand Prix, Premier Calendar
:4ydd Cymal 1, Tour of Lancashire, Premier Calendar
:6ed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

;2000
:6ed 45th GP Lincoln, Premier Calendar

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffilau chwaraewyr ar wefan Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad

Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1973
Ruby Miller

Seiclwraig rasio o Gymru ydy **Ruby Miller** (ganwyd 17 Awst 1992).

Ganwyd Miller yn Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg. Dechreuodd gystadlu mewn rasys triathlon pan oedd yn 10 oed, gan fod ei mam yn hyfforddwr ar gyfer Glwb Triathlon Maendy yng Nghaerdydd. Aeth Miller ymlaen i ymuno â chlwb seiclo ieuenctid y Maindy Flyers a cafodd ei chanfod gan British Cycling pan oedd hi'n cystadlu mewn ras cyclo-cross, a dewiswyd hi i fod yn aelod o Dîm Talent Cymru.

Cystadlodd yn yr Iseldiroedd yn 2007, gan gynrychioli Cymru yn y gystadleuaeth trac "Interland". Mae Miller yn cael ei noddi, ac mae'n aelod o dîm Lifeforce Development ar y hyn o bryd.
:1af  XC, Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Prydain (Ieuenctid)
:2il Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Dan 16)
:2il Ras bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Dan 16)
:2il Ras scratch, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Dan 16)
:3ydd Treial amser 500 m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Dan 16)
:4ydd Ras bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (Categori hŷn)
:1af  Pencampwriaethau Duathlon Ieuenctid Cymru
:3ydd Pencampwriaethau Duathlon Ieuenctid Prydain

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Matt Postle

Seiclwr rasio o Gymru ydy **Matthew Postle** (ganwyd 1970). Enillodd gymal 3 o'r Milk Race yn 1993, a deiliodd grys Brenin y Mynyddoedd am chwe diwernod yn ystod Taith Malaysia yn 1997. Cynyrchiolodd Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad ym 1990, 1994 ac ym 1998.

## Canlyniadau

;1990
:7fed Treial amser tîm, Gemau'r Gymanwlad
:15fed Ras ffordd, Gemau'r Gymanwlad

;1991
:1af Bristol Grand Prix
:7fed Stanco Exhibitions Three-Day
::1af Cymal 2, Stanco Exhibitions Three-Day

;1993
:1af Cymal 3, Milk Race

;1994
:1af Manx Time Trial
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Tîm 100 km Prydain (gyda Glenn Holmes, Rod Ellingworth a Darren Knight)
:4ydd Treial amser tîm, Gemau'r Gymanwlad
:8fed Ras ffordd, Gemau'r Gymanwlad

;1995
:5ed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
:3ydd Cymal 2, Tour of Lancashire, Premier Calendar

;1996
:3ydd Cymal 2, Tour of Lancashire, Premier Calendar

;1998
:17fed Treial amser, Gemau'r Gymanwlad

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffilau chwaraewyr ar wefan Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Penny Edwards

Seiclwraig rasio o Gymru ydy **Penny Edwards** (ganwyd 28 Tachwedd 1981, a gynyrchiolodd Cymru yn y ras ffordd a'r beicio mynydd yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2002, ym Manceinion, Lloegr. Mae hi hefyd yn gyfreithwraig sydd wedi gweithio yng Nghaerdydd, Seland Newydd a Llundain. Cystadlodd Edwards gyda tîm Prydain yn rasus Cwpan y Byd merched yn Sbaen, Yr Eidal, Ffrainc a Chanada gan gynnwys rasus enwog y Giro d’Italia a'r Grande Boucle.

## Canlyniadau

;2003
:1st Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffilau chwaraewyr ar wefan Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Simon Richardson (seiclwr paralympaidd)

:*Gweler Simon Richardson am yr erthygl am y seiclwr Seisnig a anwyd ym 1983.*

Seiclwr Paralympaidd o Gymru yw **Simon Richardson** (ganwyd 10 Tachwedd 1966, Porthcawl). Cynyrchiolodd Brydain yng Ngemau Paralympaidd yr Haf yn 2008 yn Beijing, Tsieina.

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl o Borthcawl
Categori:Seiclwyr o Gymru
Christophe Barratier

Cynhyrchydd a chyfarwyddwr ffilm ac ysgrifennwr sgriptiau o Ffrainc yw **Christophe Barratier** (ganwyd 17 Mehefin 1963). Mae'n adnabyddus am ei ffilm *Les Choristes* (2004).

## Ffilmograffi
* *Les Tombales* (2002)
* *Les Choristes* (2004)
* *Faubourg 36* (2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1963
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1976

Cynhaliwyd chwech cystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1976 ym Montreal, sef dau ar y ffordd a pedwar ar y trac. Cafwyd gwared ar y ras tandem 2000 metr a oedd wedi cael ei gystadlu ym mhob un o'r 13 Gemau ers 1908.

## Tabl medalau
## Medalau
### Ffordd
### Trac
## Cyfeiriadau
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1976
1976
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1980

[bawd|dde|250px|Y felodrom Olympaidd yn [Krylatskoye]]

Cynhaliwyd chwe cystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1980, sef dwy ar y ffordd a phedair ar y trac. Cynhaliwyd y cystadlaethau trac ar felodrom yng Nghanolfan Chwaraeon Olympaidd yr Undebau Llafur yn ardal Krylatskoye, Moscfa. Cynhaliwyd treial amser tîm 100&nbsp;km ar hyd y briffordd rhwng Moscfa a Minsk. Dechreuodd 23 kilomedr tu allan i Foscow, gan droi yn ôl tuag at Foscow pan gyrhaeddodd bwynt 73.5&nbsp;km i ffwrdd o Foscow, gan orffen yn agos i'r man cychwyn. Cynhaliwyd y ras ffordd unigol ar gylchffordd, a cwblhawyd 14 cylched, sef cyfanswm o 189&nbsp;km, ar Gylchffordd Seiclo Olympaidd yng Nghanolfan Chwaraeon Olympaidd yr Undebau Llafur.

## Tabl medalau
## Medalau
### Ffordd
### Trac
## Ffynhonnell
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1980
1980
Luc Jones

Seiclwr rasio trac o Gymru ydy **Luc Jones** (ganwyd 21 Tachwedd 1991).

Dechreuodd seiclo gyda chlwb "New Tredegar Nomads" pan oedd yn wyth oed, gan reidio gyda'i dad Ian, sydd hefyd yn gyn-bencampwr sbrintio Cymreig. Roedd yn un o aelodau o "Team TrackCycling.co.uk" yn 2005, a gafodd eu ariannu yn rhannol gan lansiad o frand o goffi gan Magnus Backstedt.

Yn 2007, Jones oedd Pencampwr Cenedlaethol Ieuenctid yn y sbrint a treial amser 500 m. Ef yw'r person cyntaf erioed i ennill y "White Hope Sprint" anrhydeddus yng Nghyfarfod Gwener y Groglith Velodrome Herne Hill a dal teitl pencampwriaeth 16 oed, ar yr un adeg. Mae Gerry McManus, newyddiadurwr Cycling News wedi ei ddisgrifio gan ddweud fod ganddo "allu sbrintio aruthrol". Fe gystadlodd Jones yn erbyn y reidwyr Iau, yn y categori un yn uwch nag ef yn 2008, a llwyddodd i gipio teitl Pencampwr Sbrint iau i'r rhestr o'i gampau.

Syfrdanwyd nifer pan na chynhwyswyd Jones yn nhîm Rhaglen Datblygu Olympaidd British Cycling yn 2007. Ef yw'r gorau yng Nghymru yn ei grŵwp oedran ar y hyn o bryd, ac mae Jones eisoes wedi cael ei gynnwys yn y tîm. Mae'n anelu at gymryd rhan yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012.

Cystadleuodd Jones ym Mhencampwriaethau Trac Ewrop, yn y categori iau, yng Ngwlad Pwyl ym Medi 2008. Roedd yn aelod o'r sgwad a enillodd y fedal arian yn y sbrint tîm yno.

## Canlyniadau

;2007
:1af  Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain - Ieuenctid
:1af  Treial amser 500 m, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain - Ieuenctid
:1af "White Hope Sprint", Herne Hill
:1af Ras scratch Ron Beckett, Herne Hill

;2008
:1af  Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain - Iau
:2il Sbrint tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop - Iau

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Seiclwyr o Gymru
Arthur Cohn

Cynhyrchydd ffilm o'r Eidal yw **Arthur Cohn** (ganwyd 4 Chwefror 1927 ym Masel, y Swistir). Mae wedi derbyn tri Oscar am y Rhaglen Ddogfen Orau a chafodd ei wobrwyo â'r *Wobr Guardian of Zion* yn 2004.

Ei ffilm fwyaf adnabyddus yw *Il giardino dei Finzi-Contini* (1970, wedi ei chyfarwyddo gan Vittorio de Sica). Ei ffilm ddiweddaraf yw *The Yello Handkerchief* (2008).

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Eidal
Connie Carpenter-Phinney

Cyn seiclwraig a sglefrwraig cyflymder o'r Unol Daleithiau yw **Connie Carpenter-Phinney** (ganwyd 26 Chwefror 1957 ym Madison, Wisconsin). Enillodd bedwar medal ym mhencampwriaethau seiclo'r byd ar y trac a'r ffordd yn yr 1970au hwyr a'r 1980au cynnar. Enillodd hefyd y fedal aur cyntaf erioed ar gyfer seiclo i ferched yn y Gemau Olympaidd, pan enillodd y ras ffordd merched yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1984 yn Los Angeles. Mae hefyd wedi bod yn bencampwraig yr Unol Daleithiau ddeuddeg gwaith.

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Seiclwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Sglefrwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1984

Cynhaliwyd wyth cystadleuaeth **seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1984** yn Los Angeles, yr Unol Daleithiau, sef tri ar y ffordd a pump ar y trac. Cynhaliwyd cystadleuaeth seiclo ar gyfer merched yn y Gemau Olympaidd am y tro cyntaf erioed ym 1984, gyda dim ond un cystadleuaeth, sef ras ffordd unigol. Cyflwynwyd hefyd am y tro cyntaf, ras bwyntiau ar y trac ar gyfer y dynion.

Cynhaliwyd y seiclo trac yn y Velodrome Olympaidd a noddwyd gan 7-Eleven, Prifysgol Talaith California, yn ardal Dominguez Hills, Carson a cynhaliwyd y seiclo ffordd yn Mission Viejo, Orange County.

## Tabl medalau
## Medalau
### Ffordd
### Trac
## Cyfeiriadau
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1984
1984
Agan Tavas

Cymdeithas ydy **Agan Tavas** (*Ein Hiaith*) sy'n hybu'r Gernyweg. Fe'i sefydlwyd ym 1987 i hybu defnydd o'r iaith o ddydd i ddydd. Pan sefydlwyd y cymdeithas, dim ond siaradwyr rhugl oedd yn gallu bod yn aelodau ohoni. Ym 1990, daeth Agan Tavas yn gymdeithas agored, gyda'r amcan o sicrhau cefnogaeth parhaol i'r ffurf Undebol o Gernyweg adfyŵyd (a arddelwyd yn gyntaf ym 1929 gan Robert Morton Nance).

Mae Agan Tavas yn cydnabod gwirionedd unrhyw ffurf o Gernyweg sy'n cael ei adfywio a'i ddefnyddio heddiw, ond yn gwrthwynebu defnyddio'r hyn a ystyria'n ffurfiau ffug o Gernyweg, nad ydynt yn meddu ar unrhyw ddilysrwydd hanesyddol.

Cafwyd cynnydd yn nifer aelodau Agan Tavas ar ôl 1995, pan ddywedodd Nicholas Williams o Brifysgol Dulyn yn ei lyfr *Cornish Today*  (Cymraeg: *Cernyweg heddiw*), fod y ffurf o Gernywg Cyffredin a ddiffinwyd yn Kernewek Kemmyn gan Ken George, a gefnogwyd gan Fwrdd yr Iaith Gernyweg, yn wallus iawn.

Heddiw, mae Agan Tavas yn cefnogi newidiadau i Gernwyeg Undebol, tra'n parchu hawl ei haelodau i ddefnyddio Cernyweg Undebol neu Gernyweg Undebol Adfyŵyd. Mae'n cadw rhestr o ddosbarthiadau sy'n defnyddio Cernyweg hanesyddol, yn trefnu digwyddiadau i'w haelodau ac yn cyhoeddi llyfrau ymhob ffurf o'r iaith. Mae hi hefyd yn cyhoeddi cylchgrawn bob pedwar mis i'w haelodau o'r enw *An Gowsva* ('Y Siop sy'n Siarad').

## Gweler hefyd
*Cymdeithas yr Iaith Gernyweg
*Kesva an Taves Kernewek
*Ieithoedd yn y DU

Categori:Cernyweg
Categori:Sefydliadau 1987
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Kesva an Taves Kernewek

Corff rheoli iaith answyddogol a sefydlwyd i hyrwyddo'r iaith Gernyweg yw **Kesva an Taves Kernewek** (Cernyweg am 'Bwrdd yr Iaith Gernyweg').  Does gan y corff ddim grym statudol.

Sefydlwyd y bwrdd yn 1967 gan Orsedd Cernyw a *Unyans Kowethasow Kernow Goth* (Ffederasiwn Hen Gymdeithasau Cernywaidd).  Mae'n dibynnu ar werthiant ei gyhoeddiadau a grantiau achlysurol am ei incwm.  Etholir mwyafrif aelodau'r bwrdd pob tair blynedd gan aelodaeth *Kowethas an Yeth Kernewek* (Cymdeithas yr Iaith Gernyweg, sef mudiad i gefnogwyr yr iaith), gan gynnwys hefyd cyrychiolwyr o'r ddau gorff a'i sefydlodd a Chyngor Cernyw.

Un o'i brosiectau yw *Projekt an Bibel Kernewek* gyda'r bwriad o gyfieithu'r Beibl i'r Gernyweg gan ddefnyddio'r testunau Groeg a Hebraeg gwreiddiol. Cyhoeddwyd y cyfieithiad o'r Testament Newydd yn 2004.

## Gweler hefyd
*Kowethas an Yeth Kernewek (Cymdeithas yr Iaith Gernyweg)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*   Gwefan swyddogol

Categori:Cernyw
Categori:Cernyweg
Categori:Cyrff rheoli iaith
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Ken George

Ieithydd ac eigionegwr yw **Kenneth J. George**, sy'n ysgrifennu dan yr enw **Ken George**. Caiff ef y credyd am ddechrau Kernewek Kemmyn, orthograff Cernyweg, a sefydlwyd ym 1987. Mae George yn byw yng Nghernyw, ac yn siarad Llydaweg a Ffrangeg yn ogystal â Chernyweg a Saesneg.

Categori:Ieithyddion o Loegr
Categori:Llenorion Cernyweg
7-Eleven

thumb
Cadwyn o siopau cyfleus byd eang yw **7-Eleven**. Dyma'r gadwyn o siopau mwyaf yn y byd hyd Mawrth 2007, gan guro McDonald's o 1,000 o siopau. Lleolir eu siopau mewn 18 gwlad, gyda'r mwyafrif yn Japan, yr Unol Daleithiau, Taiwan a Gwlad Tai. Mae 7-Eleven yn is-gwmni i gwmni Seven & I Holdings Co., Japan.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Seven-Eleven Japan Co., Ltd
*Gwefan swyddogol 7-Eleven

Categori:Siopau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1927
Kamehameha I

Sefydlwr Teyrnas Hawaii oedd **Kamehameha I**, a elwir hefyd yn **Kamehameha Fawr** (tua 1736 – 8 Mai neu 14 Mai 1819).  Goresgynodd Ynysoedd Hawaii ar ddiwedd y 18g a sefydlodd Deyrnas Hawaiʻi yn ffurfiol yn 1810.  Trwy ddilyn polisi o ymgynghreirio â grymoedd gwladychol mawr y Cefnfor Tawel, llwyddodd Kamehameha i gadw annibyniaeth Hawaiʻi yn ystod ei deyrnasiad.  Cofir Kamehameha am y *Mamalahoe Kanawai*, "Deddf y Padl Deilliog", sy'n amddiffyn hawliau sifiliaid adeg rhyfel.  Enw llawn Kamehameha yn yr Hawaieg yw Kalani Paiʻea Wohi o Kaleikini Kealiʻikui Kamehameha o ʻIolani i Kaiwikapu kaui Ka Liholiho Kūnuiākea. Cafodd ei olynu gan y brenin Kamehameha II, a deyrnasodd o 1819 hyd 1824.

Categori:Brenhinoedd Hawaii
Categori:Genedigaethau 1758
Categori:Marwolaethau 1819
Categori:Hanes Hawaii
Carson, Califfornia

Dinas yn Los Angeles County, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Carson**. Roedd poblogaeth o 89,730 yn byw yno yn ystod cyfrifiad 2000. Lleolir y ddinas 13 milltir i'r de o ganol Los Angeles, a caiff ei ddosbarthu fel maestref o ddinas Los Angeles. Ymgorfforwyd Carson ar 4 Ebrill 1968, Carson yw bwrdeistref ifengaf ardal South Bay, Los Angeles Fwyaf.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Carson
*  *LA County Disaster Communication Service (DCS) Carson Sheriff Station* 
*  Gwefan Ysgol Uwchradd Carson 
*  *Home Depot Center* 
*  *MyCityTalk Carson*, Papur cymunedol swyddogol Carson.

Categori:Dinasoedd Los Angeles County, Califfornia
Prifysgol Talaith Califfornia

:*Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Phrifysgol Califfornia.*

Un o dri sefydliad addysg uwch cyhoeddus yng Nghaliffornia, yr Unol Daleithiau yw **Prifysgol Talaith Califfornia** (Saesneg: *California State University* neu *CSU*). Mae'r brifysgol yn gorfforedig yn Ymddiriedolwyr Prifysgol Talaith Califfornia (*The Trustees of the California State University*).

Mae gan y brifysgol 23 campws a drost 450,000 o fyfyrwyr sy'n cael eu cefnogi gan dros 47,000 aelod o'r cyfadrannau a staff. Hon yw'r system brifysgol fwyaf yn yr Unol Daleithiau.

Addysgir tua 60 y cant o athrawon a 40 y cant o raddedigion peirianneg y dalaith yn y brifysgol. Addysgir hefyd nifer fwy o raddedigion busnes, amaeth, cyfathrebu, iechyd, addysg a gweinyddiaeth gyhoeddus na cholegau a phrifysgolion eraill Califfornia wedi eu cyfuno. Gwobrwyir tua hanner graddau baglor a threuan o raddau meistr Califfornia gan y brifysgol hon pob blwyddyn.

Ers 1961, mae bron 2.5 miliwn o *alumni* wedi ennill rhyw radd neu'i gilydd yn y brifysgol. Ceir dros 1,800 o wahanol raglenni gradd mewn tua 240 o bynciau gwahanol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  *California State University*
*  *History of CSU* 
*  *California Faculty Association*
*  *California State University Emeritus and Retired Faculty Association*
*  *California State Student Association*

Categori:Addysg yng Nghaliffornia
Califfornia
Categori:Sefydliadau 1857
Bachgen

Gwryw ifanc yw **bachgen** (plentyn neu rhywyn yn eu harddegau'n bennaf), sy'n gyferbyniad i ferch, sef benyw ifanc. Geiriau eraill am 'fachgen' ydyw: **crwt**, **hogyn** neu 'fab'. Fe'i defnyddiwyd gan William Salesbury yn 1551, 'Pan oeddwn yn fachgen, fel bachgen yr ymddiddanwn...'

Categori:Plentyndod
Categori:Dynion
Gŵr

Bod dynol gwryw, gan amlaf yn yr ystyr dyn mewn llawn oedran ac yn fwy penodol yn yr ystyr gyfyng "dyn priod, cymar gwraig," yw **gŵr**.

## Ystyron eraill
Ceir sawl ystyr arall, yn enwedig mewn hanes a llenyddiaeth.  Defnyddir y ffurf luosog 'gwŷr' gyda enw gwlad i olygu "pobl neu drigolion", e.e. "gwŷr Groeg", "Gwŷr y Gogledd".  Ceir hefyd yr ystyr hynafol "milwr, rhyfelwr, ymladdwr dewr", e.e. yn y llinell gyfarwydd o *Y Gododdin*, 'Gwŷr aeth Gatraeth...', yn aml fel cyferbyniad i 'was' neu 'fab'.  Mewn perthynas â brenin, gall olygu "deiliad ffiwdal" hefyd.  Yn drosiadol, gall 'Y Gŵr' olygu Crist hefyd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Gwraig
* Gŵr Blewog, bod chwedlonol

Categori:Bodau dynol
Deiliad

Gallai **deiliad** olygu un o sawl peth:

*Deiliad (ffiwdaliaeth), un sy'n rhwymedig i frenin neu arglwydd (*vassal* neu *subject*)
*Deiliad (gwleidyddiaeth), un sy'n dal swydd wleidyddol (*incumbent*)
*Deiliad (eiddo), un sy'n dal tŷ neu dir gan dalu'r pechennog amdano (*tenant*)
Y Fflam

Cyfnodolyn llenyddol Gymraeg ei iaith oedd ***Y Fflam*** a gyhoeddwyd o 1946 hyd 1952 i gynnig llwyfan i lenorion Cymraeg ifainc. Roedd yn cynnwys barddoniaeth, darluniau a gwaith celf, ffuglen ac adolygiadau. Roedd yn wleidyddol ac yn gryf o blaid cenedlaetholdeb Cymreig radical.

Euros Bowen, Pennar Davies a J. Gwyn Griffiths oedd golygyddion y cylchgrawn, ac roedd y cyfranwyr rheolaidd yn cynnwys D. Tecwyn Lloyd, Gareth Alban Davies, Bobi Jones, ac R. S. Thomas.

Sefydlwyd Gwasg Y Fflam, Y Bala i gyhoeddi *Y Fflam*.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol
**Y Fflam* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Treialon Nuremberg

**Treialon Nuremberg** neu **Brofion Nuremberg** yw'r enw a ddefnyddir am nifer o achosion llys a gafodd eu dwyn gan lywodraethau yr Unol Daleithiau, yr Undeb Sofietaidd, y Deyrnas Unedig a Ffrainc yn erbyn arweinwyr y llywodraeth Natsiaidd yn yr Almaen ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Cynhaliwyd y profion yn ninas Nuremberg yn yr Almaen rhwng 1945 y 1949. Y prif brawf oedd yr un a ddechreuodd ar 20 Tachwedd 1945, yn erbyn y prif arweinwyr. Nid oedd y diffinyddion yn cynnwys yr arweinwyr oedd wedi eu lladd eu hunain i osgoi cael ei dal, megis Adolf Hitler ei hun, Heinrich Himmler, Joseph Goebbels ac eraill, ond rhoddwyd Martin Bormann ar ei brawf yn ei absenoldeb, gan nad oedd sicrwydd a oedd wedi ei ladd neu wedi dianc. Rhoddwyd 24 o bobl ar eu prawf yn yr achos hwn.

[bawd|300px|dim|Y cyhuddedig ym mhrif brawf Nuremberg. Ar y chwith: [Hermann Goering, Rudolf Hess, Joachim von Ribbentrop, Wilhelm Keitel. Ar y dde: Karl Doenitz, Erich Raeder, Baldur von Schirach a Fritz Sauckel.]]

## Y cyhuddiadau
Roedd pedwar cyhuddiad, er na chyhuddwyd pob un o'r diffinyddion o bob un o'r pedwar:

#**Troseddau rhyfel**
#**Troseddau yn erbyn dynoliaeth**
#**Hil-laddiad**
#**Rhyfel ymosodol**

## Y cyhuddedig a'r dedfrydau
Categori:Cyfraith droseddol ryngwladol
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Nürnberg

Dinas yn nhalaith Bafaria yn yr Almaen yw **Nürnberg**, hefyd **Nuremberg**. Saif ar Afon Pegnitz a Chamlas Rhein-Main-Donaw, tua 170 milltir i'r gogledd o München. Hi yw'r ddinas fwyaf yn Franconia, gyda phoblogaeth o 500,132 yn 2006.

Tyfodd y ddinas yn gyflym rhwng 1050 a 1571, gan ei bod ar lwybrau masnach pwysig. Roedd rhai o sefydliadau pwysicaf yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn cyfarfod yno. Ystyrir hi yn prifddinas y Dadeni Almaenig yn y 15fed a'r 16g. Gwarchaewyd ar y ddinas yn ystod y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, a lleihaodd ei phwysigrwydd wedi'r rhyfel, hyd nes daeth yn ganolfan ddiwydiannol bwysig yn y 18g.

Dewisodd y Natsïaid Nürnberg fel y safle ar gyfer ralïau anferth rhwng 1927 a 1938. Wedi'r Ail Ryfel Byd, yma y cynhaliwyd Treialon Nuremberg, pan roddwyd llawer o brif arweinwyr y llywodraeth Natsïaidd ar eu prawf.

Deil y ddinas i fod yn ganolfan ddiwydiannol bwysig, ac ei ffair deganau ryngwladol yw'r fwyaf yn y byd.

## Pobl o Nürnberg
*Albrecht Dürer
*Ludwig Andreas Feuerbach
*Hans Sachs
*Veit Stoss
*Julius Streicher

## Gweler hefyd
* Deddfau Nuremberg

Categori:Aneddiadau Bafaria
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Hermann Göring

Un o brif arweinwyr y llywodraeth a'r blaid Natsïaidd yn yr Almaen oedd **Hermann Wilhelm Göring**, hefyd **Goering** (12 Ionawr 1893 – 15 Hydref 1946).

Ganed ef yn Rosenheim, Bafaria. Daeth i amlygrwydd fel awyrennwr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; saethodd 22 o awyrennau'r gelyn i lawr, a dyfarnwyd y medal *Pour le Mérite* iddo.

Daeth yn ffigwr amlwg yn y Blaid Natsïaidd yn y cyfnod cyn iddi ddod i rym, ac wedi i Adolf Hitler ddod yn Ganghellor yr Almaen, daliai Göring nifer o swyddi pwysig. Yn eu plith, roedd yn bennaeth y *Luftwaffe*, llu awyr yr Almaen, ac ef oedd wedi ei nodi fel olynydd Hitler.

Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, ef oedd yr amlycaf o'r diffinyddion a roddwyd ar eu prawf yn Nhreialon Nuremberg. Cafwyd ef yn euog a'i ddedfrydu i farwolaeth, ond y noson cyn y diwrnod a benodwyd ar gyfer ei grogi, lladdodd ei hun trwy gymeryd gwenwyn.

Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Natsïaid
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau rhyfel
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau yn erbyn dynoliaeth
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Patronymig

Rhan o enw personol yw **patronym**, sydd wedi ei seilio ar enw'r tad. Matronym yw'r gair a ddefnyddir am enw peronol sydd yn seiliedig ar enw'r fam. Mae'r ddau yn fodd o ddadansoddi llinach. Cyn i cyfenwau ddod yn gyffredin, dim ond un enw oedd gan person, ac felly defnyddiwyd patronym yn answyddogol on aml i wahaniaethu rhwng sawl person gyda'r un enw, neu i egluro eu perthynas neu eu lle yn y gymdeithas. Daeth y patronym yn rhan swyddogol o enw yn ystod yr 1700au.

Mae nifer o gyfenwau Celtaidd, Iberiaidd, Slafaidd, Saesneg, a Sgandinafiaidd yn tarddu o batronymau, e.e. Powell (ap Hywel), Wilson (mab William), Fernández (o Fernando), Carlsson (mab Carl, e.e., Erik Carlsson), Stefanović (mab Stefan, e.g., Vuk Stefanović Karadžić) ac O'Connor (wyr Connor). Mae nifer o ddiwyllianau a ddefnyddwyd y system patronymig i enwi plant, eisoes wedi newid i ddefnyddio'r system sy'n gyffredin erbyn hyn, o gymryd cyfenw'r tad, neu i wrain gymryd enw ei gŵr. Mae defnydd o batronym yn cyn-ddyddio'r defnydd o enwau teuluol mewn nifer o wledydd, ac maent yn dal i gael eu defnyddio yn gyffredin yn Rwsia a Gwlad yr Iâ fel enwau canol, lle ond ychydig iawn o bobl sy'n meddu ar gyfenw yr yn ystyr cyffredin.

Categori:Enwau