open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thelbridge

Pentref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Thelbridge**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Canol Dyfnaint.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 337.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Dyfnaint
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Lyudmila Alexeyeva

Hanesydd o Rwsia oedd **Lyudmila Alexeyeva** (Russian: Людми́ла Миха́йловна Алексе́ева, IPA: [lʲʊˈdmʲilə ɐlʲɪˈksʲeɪvə]; 20 Gorffennaf 1927 - 8 Rhagfyr 2018) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gweithredydd dros hawliau dynol ac awdur. Roedd yn un o'r gwrthwynebwyr Sofietaidd diwethaf a oedd yn weithgar yn y Rwsia fodern.

Fe'i ganed yn Yevpatoria, gorllewin y Crimea a bu farw yn Moscfa.  

## Y cyfnod Sofietaidd
Yn Ebrill 1968, cafodd Alexeyeva ei diarddel o'r Blaid Gomiwnyddol a a chollodd ei swydd yn y tŷ cyhoeddi. Serch hynny, parhaodd â'i gweithgareddau i amddiffyn hawliau dynol. Rhwng 1968 a 1972 gweithiodd yn ddirgel fel teipydd ar gyfer y bwletin tanddaearol cyntaf o *Хро́ника теку́щих собы́тий* (Cronicl o Ddigwyddiadau Cyfoes), papur a oedd yn canolbwyntio ar droseddau hawliau dynol yn yr Undeb Sofietaidd.

Yn Chwefror 1977, ffodd Alexeyeva o'r Undeb Sofietaidd i Unol Daleithiau America yn dilyn ymgyrch gan yr awdurdodau Sofietaidd yn erbyn aelodau o'r *Cronicl*. Yn yr Unol Daleithiau parhaodd Alexeyeva i eiriol dros welliannau hawliau dynol yn Rwsia a bu'n gweithio ar ei liwt ei hun ar gyfer 'Radio Free Europe' a 'Radio Liberty' a 'Voice of America'. Daeth yn ddinesydd yr Unol Daleithiau ym 1982.

Yn 1990, cyhoeddodd *The Thaw Generation*, hunangofiant a ddisgrifiodd ffurfio'r mudiad gwrth-Sofietaidd; cyd-ysgrifennwyd â Paul Goldberg.

## Yn ôl i Rwsia
Yn 1989 ailddechreuodd Grŵp Helsinki Moscow yn dilyn ei ddiddymiad ym 1982. Yn 1993, ar ôl diddymiad yr Undeb Sofietaidd, dychwelodd i Rwsia, a daeth yn gadeirydd Grŵp Moscow Helsinki ym 1996. Yn 2000, ymunodd Alexeyeva â chomisiwn a sefydlwyd i gynghori'r Arlywydd Vladimir Putin ar faterion hawliau dynol, symudiad a sbardunodd cryn feirniadaeth gan rai gweithredwyr hawliau eraill.

Roedd Alexeyeva yn feirniadol o record hawliau dynol y Kremlin ac fe gyhuddodd y llywodraeth o droseddau yn erbyn hawliau dynol niferus gan gynnwys gwahardd cyfarfodydd a phrotestiadau di-drais ac anog eithafwyr gyda'i bolisïau cenedlaetholgar, fel alltudiadio llu o Georgiaid yn 2006 a chyrchoedd heddlu yn erbyn tramorwyr a weithiai mewn marchnadoedd stryd.

Yn 2006, cafodd ei chyhuddo gan awdurdodau Rwsia o ymwneud â chudd-wybodaeth Prydain a derbyniodd fygythiadau gan grwpiau cenedlaetholgar.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gyngor Arlywyddol mewn Iawnderau Dynol a Chymdeithas Sifil am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Llyfryddiaeth, erthyglau a chyfweliadau
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (The Russian text of the book in full is available online on the Memorial website by click )
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Yevpatoria
Gwinllan Pant Du

Perllan a gwinllan ar lethrau deheuol Dyffryn Nantlle, Gwynedd yw **Gwinllan Pant Du**.

Gellir profi'r cynnyrch mewn tŷ bwyta, gan gynnwys sudd afalau Cymreig e.e. Afalau Enlli, coeden afal oedd ar un cyfnod bron wedi diflannu. Hi yw'r winllan a’r berllan gyntaf yng Nghymru i redeg oddi ar egni solar a cheir sawl pwynt gwefru Tesla yno.

## Cynnyrch
Ceir 3,200 o goed afalau ar 18 acer o dir y fferm; 2,000 ohonynt yn afalau seidr traddodiadol a'r gweddill yn afalau Cymreig cynhenid. Mae 700 o'r coed afalau Cymreig yn goed Afalau Enlli. Drwy blannu cymaint o goed mae Pant Du yn cyfrannu at barhâd a datblgiad yr afal hanesyddol hwn o Lŷn. Mae Pant Du yn cynhyrchu 3 math o sudd afal: sudd afal naturiol Llonydd, pefriog ac afal Enlli.

Sefydlwyd y winllan yn ôl yn 2007 pan blannwyd 6,600 o winwydd ar 7.5 acer o dir y fferm. Erbyn heddiw mae 1,300 o goed Rondo wedi eu plannu’n ychwanegol, gan fod pridd Pant Du yn addas iawn ar ei gyfer. Ceir gwin coch a rhosliw allan o'r Rondo (enw Gwyddonol: *Vitis vinifera)*.

Tyf 8 gwahanol fath o winwydd yng Ngwinllan Pant Du: Bacchhus, Seyval Blanc, Sigrrebe, Souvignon Blanc, Pinot Noir, Frühburgunder / Pinot Noir cynnar, Regent a Rondo. Yn 2010 y cafwyd y cnwd cyntaf ac roedd yn barod i'w yfed erbyn Haf y flwyddyn wedyn.

Cynhyrchir hefyd ddŵr Ffynnon Pant Du a ddisgrifir fel "Dŵr ffynnon o ddyffryn rhewlifol Dyffryn Nantlle, wrth droed yr Wyddfa. Mae'r dŵr yn gytbwys mewn mineralau, ac yn unigryw oherwydd ei daith drwy'r creigiau Cyn-Gambriaidd a ffurfiwyd dros 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl.”

## Gwobrau
Enillodd y gwin Rondo 2010 Wobr Efydd Cymdeithas Gwinllanoedd y Deyrnas Gyfunol yn 2012. Enillwyd llu o wobrau'r Gymdeithas Gwinllanoedd Cymru gan gynnwys tair gwobr yn 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Seidr
Categori:Gwin
Categori:Cwmnïau a leolir yng Ngwynedd
Categori:Tafarnau Cymru
Categori:Cwmnïau diod Cymru
Meddygon Esgyrn Môn

Teulu o feddygon yn Sir Fôn oedd **Meddygon Esgyrn Môn** a oedd yn enwog am eu dawn am osod esgyrn.

## Hanes
Yn yr 1730au roedd llongddrylliad oddi ar Ynys y Fydlyn, Gogledd Orllewin Môn, a daeth dyn lleol o'r enw Danny Luckie o hyd i ŵr a dau fachgen wedi eu golchi i'r lan. Roedd y gŵr yn siarad iaith estron a'r plant yn rhy ifanc i gyfathrebu. Bu'r farw gŵr a nid oes sôn wedyn am un o'r bechgyn ac efallai iddo farw hefyd. Byw wnaeth y bachgen bach arall ac fe'i gymerwyd i fyw ar fferm Maes y Merddyn Brych, ger Llanfair yng Nghornwy, a'i enwi yn Evan Thomas. Erbyn heddiw mae wyth cenhedlaeth o ddisgynyddion Evan Thomas wedi bod yn osodwyr esgyn ond mae'r dirgelwch am dras y teulu yn parhau. Yn 2012 bu ymchwiliad i DNA disgynyddion Evan Thomas. Un ohonynt, Thomas Dafydd Evans, oedd y Cymro gyntaf i'w ddilyniant DNA llawn gael ei ddadansoddi. 

Wrth i Evan dyfu fyny, darganfuwyd fod ganddo ddawn gynhenid i osod esgyrn. Dywedir ei fod yn gallu datgymalu coes cyw iâr er mwyn ei osod yn ôl at ei gilydd. Nes ymlaen byddai'n helpu'r meddyg lleol i osod esgyrn cleifion.

### Richard Evans
Yn dal i fyw ar y fferm, ganwyd mab i Evan yn 1772 sef Richard Evans (neu Richard ab Evan). Pasiwyd yr arbenigedd gyda esgyrn ymlaen iddo yntau. Priododd Richard yn 1800 a symudodd i Gilmaenan, Llanfaethlu, gyda'i wraig. Roedd Richard yn mynd allan i drin pobl gan fynd allan ar gefn ceffyl. Cafodd Richard tri o feibion a pedwar merch.

### Evan Thomas
Enw un mab oedd Evan Thomas fel ei daid a daeth yntau yn osodwr esgyrn nodedig yn ardal Lerpwl. Nid oedd Evan yn feddyg swyddogol a chafodd drafferthion gan feddygon cymwysedig am ei fod yn bachu cleientiaid. Ceisiodd rhai dwyn achosion llys yn ei erbyn - ond enillodd pob achos. I osgoi'r trafferthion hyn danfonodd Evan ei bum mab i astudio meddygaeth yn y brifysgol. Aeth yr hynaf, Hugh Owen Thomas, ymlaen i ddyfeisio'r 'Thomas splint', a chaiff ei adnabod fel tad llawdriniaeth orthopedig fodern. Roedd ei nai, Robert Jones, hefyd yn feddyg a weithiodd gyda'i ewythr am gyfnod, ac aeth ymlaen i sefydlu Ysbyty Orthopedig Gobowen. Robert Jones oedd y dyn cyntaf yn y byd i ddefnyddio Pelydr-X i drin asgwrn. Aeth a'r Thomas splint allan i drin cleifion ar feysydd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Lluniwyd Traethawd, "Meddygon Esgyrn Môn", ar gyfer cystadleuaeth yn Eisteddfod Môn ym 1934. Cyhoeddwyd y traethawd buddugol yn y gystadleuaeth gan H. Hughes Roberts dan y teitl *Meddygon Esgyrn Môn*. Perfformiwyd drama am y Meddygon Esgyrn, gan tad y cerddor John Hywel (a oedd yn feddyg yn Amlwch, Môn) un arall o ddisgynyddion Evan Thomas. Yn fwy diweddar, yn 2014, cyhoeddwyd Er Lles Llawer - Meddygon Esgyrn Môn gan J. Richard Williams. 

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Meddygon Esgyrn Môn
Categori:Llawfeddygon o Gymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Amalia von Helvig

Awdures o'r Almaen a Sweden oedd **Anna Amalia von Helvig** (16 Awst 1776 - 17 Rhagfyr 1831) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel perchennog salon, arlunydd, cymdeithaswr, bardd a chyfieithydd. Mae hi'n cael ei hadnabod fel ysbrydoliaeth i lawer o artistiaid.

Fe'i ganed yn y Weimar ar 16 Awst 1776 a bu farw yn Berlin. Bu'n briod i Carl von Helvig ac roedd yn aelod o Academi Gelfyddydau Brenhinol Sweden. 

## Magwraeth
Ei mam oedd y farwnes Luise Schardt, nith Charlotte von Stein a'i thad oedd y barwn Carl Christoph von Imhoff. Yn 1791, cafodd ei chyflwyno i lys Charles Augustus, Prif Dug Saxe-Weimar-Eisenach yn Weimar, lle roedd yn perthyn i fam Charles, Anna Amalia, o Brunswick-Wolfenbüttel. Derbyniodd addysg dda a chafodd ei hannog gan Goethe a Schiller i ysgrifennu cerddi.

## Priodi
Priododd yn 1803 â'r General Karl Gottfried von Helvig, a symudodd i Stockholm ym 1804 lle sefydlodd salon a daeth yn bersonoliaeth amlwg ym mywyd diwylliannol y brifddinas. Fe'i hetholwyd i Academi y Celfyddydau ym 1804 a chymerodd ran mewn nifer o'i harddangosfeydd rhwng 1804 a 1810. Dychwelodd i'r Almaen ym 1810, ond treuliodd y blynyddoedd rhwng 1814–1816 yn Sweden, lle bu'n byw yn Uppsala fel rhan o y cylch o amgylch y salonydd Malla Silfverstolpe.

Mae ei chyfeillgarwch ag Erik Gustaf Geijer a Per Daniel Amadeus Atterbom wedi cael ei drafod yn helaeth, ac mae'n cael ei phortreadu fel ffynhonnell ysbrydoliaeth i lawer o artistiaid; parhaodd i ohebu gydag artistiaid o Sweden ar ôl iddi ddychwelyd i'r Almaen. Yn Berlin, sefydlodd un o'r salonau llenyddol pwysicaf ar ddechrau'r 19g.

Mae Carina Burman yn portreadu'r berthynas rhwng Amalia von Helvig a Gustaf Geijer yn y nofel *Islandet* (2001).

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1776
Categori:Marwolaethau 1831
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Pobl o Weimar
Marius Jonker

Dyfarnwr rygbi'r undeb o Dde Affrica yw **Marius Jonker** (ganed 19 Mehefin 1968 yn Kimberley, Noord-Kaap - talaith Penrhyn y Gogledd, De Affrica). Roedd yn un o brif ddyfarnwyr rygbi'r undeb De Affrica gan ddyfarnu yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2007 yn Ffrainc. Mae'n perfformio'n rheolaidd yng ngemau cystadleuaeth i daleithiau a thimau lleol De Affrica, y Currie Cup a chystadleuaeth ryngwladol y Super Rugby.

Mae Jonker eisoes wedi gwasanaethu ar lawer o gemau rhyngwladol, gan gynnwys profion canol blwyddyn a chyfres Five-Nations yr IRR Pacific. Gwnaeth Jonker, ynghyd â Wayne Barnes o Loegr a Nigel Owens o Gymru, ei debout Cwpan y Byd yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2007 yn Ffrainc.

## Gyrfa
Dechreuodd Jonker chwarae rygbi yn yr ysgol. Ar ôl graddio o ysgol uwchradd, Hoerskool Gert Maritz yn Pietermaritzburg, ymunodd â Heddlu De Affrica a chwarae rygbi fel maswr ar gyfer Heddlu Pietermaritzburg. Enillodd ddiplomâu hefyd mewn Adnoddau Dynol a Chysylltiadau Llafur. Ym mis Medi 1994, symudodd i Richards Bay i ddechrau gweithio gyda Bell Equipment, a chwarae rygbi ar gyfer North Coast Rhinos o Empangeni yn Zululand. Yna chwaraeodd dros Richards Bay, lle'r oedd yn gapten ar y XV cyntaf ac yn gapten y clwb.

Dechreuodd ei yrfa dyfarnu yn ôl siawns yn 2000 pan fethodd y dyfarnwr ddod i gêm leol ym Mae Richards a chymerodd Jonker ei le.

Ymddeolodd fel dyfarnwr ar ddiwedd tymor 2014, gyda gêm ryngwladol rhwng Namibia a'r Almaen yn ei gêm olaf.

## Personol
Mae'n briod â Belinda, a chanddynt dau blentyn, Rynhardt a Brenda.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Rugby World Cup 2007 match official appointments set  IRB.com
* RWC debut for Marius Jonker  news24.com

Categori:Dyfarnwyr rygbi'r undeb
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Dde Affrica
Ivana Trump

Awdures a chyn-fodel ac entrepreneur Tsiec-Americanaidd oedd **Ivana Marie Trump** (née Zelníčková; Tsiec: [ˈzɛlɲiːtʃkovaː],  20 Chwefror 1949 – 14 Gorffennaf 2022). Hi oedd gwraig cyntaf Donald Trump, cyn-Arlywydd Unol Daleithiau America; mae Donald Trump Jr., Ivanka Trump ac Eric Trump yn blant iddi.|

## Magwraeth
Ganwyd Ivana Zelníčková ar Chwefror 20, 1949 yn nhref Morar (Gottwaldov gynt), Tsiecoslofacia. Roedd yn ferch i Miloš Zelníček (1927–1990) a Marie Zelníčková (g. Francová). Pan oedd yn 13 oed, fe wnaeth ei thad feithrin ynddi ei thalent sgïo. Ar ddechrau'r 1970au, aeth i Brifysgol Charles ym Mhrâg.

Yn ôl Trump, fe'i dewiswyd yn ail-ddewis i dîm sgïo Tsiecoslofacia yn ystod Gemau Olympaidd y Gaeaf 1972, gan arbenigo mewn allt a slalom. Fodd bynnag, yn 1989, dywedodd Petr Pomezný, Ysgrifennydd Cyffredinol Pwyllgor Olympaidd Tsiecoslofacia, "Pwy yw'r fenyw Ivana hon, a pham mae pobl yn parhau i'n holi amdani? Nid oes merch o'r fath yn ein cofnodion."
[bawd|upright|chwith|Ivana a [Donald Trump, 1985]]

Yn 1971, priododd Zelníčková hyfforddwr sgïo Awstriaidd Alfred Winklmayr i gael dinasyddiaeth Awstria er mwyn iddi allu gadael Tsiecoslofacia Comiwnyddol. Derbyniodd ei phasbort Awstriaidd ym mis Mawrth 1972 ac arno yr enw Ivana Winklmayr. Yn 1973 ysgarodd y ddau yn Los Angeles, California, lle'r oedd wedi symud i ddysgu sgïo. Ar ôl marwolaeth ei chariad George (Jiři) Staidl mewn damwain car yn 1973, symudodd Ivana i Ganada lle bu'n byw gyda George (Jiři) Syrovatka yr oedd hi wedi ei ganlyn ers 1967; roedd wedi dianc i Ganada yn 1971 ac roedd yn berchen ar siop sgïo ym Montreal. Am y ddwy flynedd ddilynol, bu'n byw ym Montreal, gan wella ei Saesneg trwy ddilyn cyrsiau nos ym Mhrifysgol McGill, a gweithio fel model. Roedd ei swyddi modelu yn cynnwys hyrwyddo Gemau Olympaidd yr Haf 1976 a gynhaliwyd ym Montreal.

Bu farw yn 73 mlwydd oed ar 14 Gorffennaf 2022.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o The Trump Organization am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched o Tsiecoslofacia
Categori:Pobl o Zlín
Uli Waas

Awdures o'r Almaen yw **Uli Waas** (ganed 1949) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel darlunydd ac awdur plant.

Fe'i ganed yn Donauwörth, tref yn Swabia, Bafaria, yr Almaen yn 1949. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Academi Celfyddydau Cain, Munich.

Ar y dechrau, ymddangosodd fel awdur a darluniwr ei llyfrau hi ei hun, yn ddiweddarach fel darlunydd nifer o straeon a llyfrau plant gan awduron eraill. Mae nifer o'r llyfrau a olygodd wedi derbyn sawl gwobr ac wedi cael eu cyfieithu i sawl iaith.

## Llyfryddiaeth
* *Bärenjahr.* Basteln, kochen, spielen - Ideen für 12 Monate. Carlsen Verlag, Reinbek 1988
* *Bratapfel und Laterne*. Ausgesuchte Lieder, Rätsel, Gedichte. Carlsen Verlag, Hamburg 1989
* *Fröhlicher Advent*. Ausgesuchte Lieder, Rätsel, Gedichte. Carlsen Verlag, Hamburg 1989
* *Mia Maus feiert Geburtstag.* Carlsen Verlag, Hamburg 1990
* *Mia Maus Hat Ferien.* Carlsen Verlag, Hamburg 1990
* *Mia Maus im Kindergarten.* Carlsen Verlag, Hamburg 1990
* *Mia Maus ist krank.* Carlsen Verlag, Hamburg 1990
* *Winter-Allerlei*. Lieder, Rätsel, Gedichte. Carlsen Verlag, Hamburg 1991
* *Molly ist weg*. Eine wahre Hundegeschichte. Reihe: Ich lese selber. Nord-Süd Verlag, Gossau Zürich 1993
* *Ich schmücke meinen Weihnachtsbaum*. Mit Spielelementen zum Herausnehmen. Ed. Bücherbär, Würzburg 2003
* *Komm mit nach Bethlehem*. Adventskalender. Coppenrath Verlag, Münster 2002
* *Bescherung im Wald*. Coppenrath Verlag, Münster 2003
* *Die Tiere schmücken den Weihnachtsbaum*. Coppenrath Verlag, Münster 2004
* *Julia ruft 112*. Eine Feriengeschichte. Kinderbrücke, Weiler i.A. 2004
* *1-1-2, Hilfe kommt herbei*. Hilfe holen mit der Notrufnummer. Ed. Bücherbär, Würzburg 2005
* *Bescherung mit Engelschlitten*. Coppenrath Verlag, Münster 2007

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Donauwörth
Leopoldo Marechal

Nofelydd, bardd, dramodydd, ac ysgrifwr yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin oedd **Leopoldo Marechal** (11 Mehefin 1900 – 26 Mehefin 1970). Mae'n nodedig am ei nofelau athronyddol ac am ei gyfraniadau at lên yr Ariannin yn hanner cyntaf yr 20g.

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin. Yn y 1920au, Marechal oedd un o'r garfan o lenorion ifainc yn y mudiad *ultraísmo* a gyhoeddasant y cylchgronau *Martín Fierro* a *Proa*. Mae ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Aguiluchos* (1922), yn defnyddio technegau *modernismo* i ymdrin â themâu bugeiliol. Mynegir estheteg *ultraísmo* gan drosiadau a delweddaeth ei gasgliadau o gerddi *Días como flechas* (1926) ac *Odas para el hombre y la mujer* (1929). Dylanwadwyd arno gan athroniaeth newydd-Blatonaidd yn ei farddoniaeth yn y 1930au: *Cinco poemas australes* (1937), *Sonetos a Sophia* (1940), ac *El centauro* (1940).

Ei gampwaith ydy'r nofel *Adán Buenosayres* (1948), gwaith cymhleth ac arddulliedig sy'n rhagflaenu'r "nofel newydd" yn llên America Ladin. O ran ei wleidyddiaeth, datblygodd Marechal o sosialydd i fod yn Beronydd pybyr, a gwasanaethodd mewn swyddi diwylliannol yn llywodraeth Juan Perón. Wedi cwymp Perón yn 1955, treuliodd Marechal ryw ddeng mlynedd yn byw o'r neilltu. Dychwelodd at sylw'r cyhoedd gyda'r nofelau *El banquete de Severo Arcángelo* (1965) a *Megafón o la guerra* (1970, gweithiau sy'n llawn archwiliadau mytholegol a delfrydyddol yr awdur. Bu farw yn Buenos Aires yn 70 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Buenos Aires
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Todd Gurley II

Mae **Todd Gurley II** (g. 3 Awst 1994) yn chwaraewr pêl-droed Americanaidd sy'n chwarae fel rhedwr cefn i'r Los Angleles Rams yn yr NFL.

Chwaraeodd bêl-droed yn prifysgol am gwladwriaeth Georgia lle enillodd anrhydedd All-SEC yn 2012 a 2013. Cafodd Gurley ei ddrafftio gan y Rams gyda'r degfed dewis yn yr rownd cyntaf yn yr Drafft NFL 2015. Er iddo golli tair gêm oherwydd anafyn ystod ei flwyddyn gyntaf yn Georgia, rhuthrodd Gurley am 1,106 llath a chafodd ei ddewis yn 'Rookie'r Flwyddyn' gan y wasg. Chwareodd gefnwr a chefnwr amddiffynnol i'r Vikings

Yn yr dymor cyn yr Drafft NFL, rhwygodd Gurley ei gewyn gwrth-groes, yn bwrw amheuaeth am ei rhagolygon drafft. Ni chymerodd ran yn ye 'Combine' yn yr wythnosau cyn yr drafft. Fodd bynnag dewisodd Los Angeles Gurley beth bynnag fel dewis cyntaf nhw. Aeth adferiad Gurley yn gynt na'r disgwyl ac yn ystod rhagflas y tîm, er nad oedd yn chwarae, bu'n ymarfer heb badiau arno. Yn fuan wedyn, cafodd Gurley ei glirio'n feddygol ar gyfer cyswllt llawn gan feddygon yr Rams.

## Los Angeles Rams
Ar 27 Medi 2015, gwnaeth Gurley ei ymddangosiad NFL yn erbyn y Pittsburgh Steelers. Cafodd ei leddfu i acsiwn a gorffen y gêm gyda chwe brwyn am naw llath yn y golled 12–6. Sgoriodd ei garfan NFL gyntaf ar Hydref 25, 2015 yn erbyn y Cleveland Browns. Gyda 566 llath yn ei bedair gem cyntaf NFL, daeth Gurley yn ymosodwr cefnol mwyaf toreithiog yn ei bedair gêm NFL gyntaf ers yr 'merger' AFL-NFL. Yn dilyn y fuddugoliaeth o 27–6 dros y 49ers yn Wythnos 8, cafodd crys a chlytiau Gurley eu sefydlu yn Neuadd Enwogion Proffesiynol pel-droed. Yn Wythnos 15, rhuthrodd Gurley am 48 llath, sgoriodd garfan, a daeth yn drydydd 'rookie' yn hanes y Rams i ruthro am 1,000 llath mewn tymor. Gorffennodd Gurley ei flwyddyn rookie gyda 1,106 o iardiau rhuthro a deg o garfannau ar 229 o ymdrechion er gwneud dim ond dechrau 12 gem.

Mae Gurley wedi cael ei enwi yn cyson yn timau 'Pro-Bowl' a hefyd yn gwneud yr rhestr am yr tim ymosod y flwyddyn.

Ar 24 Ebrill 2018, gweithredodd y Rams yr opsiwn pumed flwyddyn ar gontract Gurley. Ar 24 Gorffennaf 2018, llofnododd Gurley estyniad contract pedair blynedd,  werth $60 miliwn gyda $45 miliwn wedi'i warantu, ac oedd yn neud Gurley yr rhedwr cefnol hefo'r gontract mwyaf yn yr NFL.

Yn y Gêm Bencampwriaeth NFC 2018 yn erbyn y Seintiau New Orleans, roedd Gurley yn ei chael hi'n anodd wrth iddo redeg dim ond bedair gwaith am 10 llath a garfan a chafodd un ddalfa am dair llath mewn buddugoliaeth goramser 26-23 i hyrwyddo a chwarae'r New England Patriots yn Super Bowl LIII. Yn arwain at y Super Bowl, cafodd statws anaf Gurley ei drafod yn drwm gydag adroddiadau yn honni ei fod yn iach tra bod adroddiadau eraill yn honni bod ei ben-glin yn llawer mwy difrifol na meddwl. Yn y Super Bowl, roedd gan Gurley ddeg brwyn am 35 llath yn yr golled 13–3 i'r Patriots. Ar 2 Mawrth 2019, dywedwyd bod gan Gurley arthritis yn ei ben-glin chwith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Chwaraewyr pêl-droed Americanaidd
John Forrester-Clack

Mae **John Forrester-Clack** yn artist a aned yng Nghymru ond a fudodd i Awstralia. Enillodd Wobr Gelf Cemegydd Cyfalaf 2009 (Gwobr Gelf Brindabella gynt) a chyrhaeddodd rownd derfynol Gwobr Dobell 2011 a 2012.

Llofnod Clack yw arwydd y groes a'r gair Amen, weithiau gydag arwyddlun bach siâp calon arno. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei bortreadau o'r pen dynol.

## Bywgraffiad
Ganwyd John Forrester-Clack ym mhentref Nant-y-moel, Cwm Ogwr. Graddiodd gyda Meistr yn y Celfyddydau yn y Coleg Celf Brenhinol ym 1986. Yna symudodd i Awstralia,

## Casgliadau
Mae gweithiau nodedig mewn casgliadau yn cynnwys lluniadau 'Born of the Spirit', 'Hurt' a 'Dyn Gweddi' a gaffaelwyd yn 2001 gan Garry Shead ac Ymddiriedolwyr Casgliad Kedumba cyhoeddus Darluniau Awstralia.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Official website 
* Australiangalleries.com.au
* Soa.anu.edu.au 

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Arlunwyr o Awstralia
Rightacres Property

Cwmni datblygu sydd â'i bencadlys yng Nghaerdydd ydy **Rightacres Property**.
Prif weithredwr y cwmni ydy Paul McCarthy sydd hefyd yn gyfarwyddwr..

Mae'r cwmni yn gyfrifol am nifer sylweddol o adeiladau yng Nghaerdydd gan gynnwys swyddfeydd megis:
* Sgwâr Canolog gan gynnwys 1 Sgwâr Canolog, Pencadlys BBC Cymru (3 Sgwâr Canolog)
* Coleg Caerdydd a'r Fro
* Tŷ Saint William, cartref Black Horse 
* 2 Callaghan Square
* 3 Callaghan Square
* Tŷ Santes Fair
* Tŷ Sant Padrig
* Tŷ Haywood
* Trinity Court
* Tŷ Trafalgar
* The Westgate Hotel
* Gorsaf bws (anghyflawn) 
* Fflatiau, Pentre Gardens, Grangetown (cynllun wedi ei gymeradwyo)

Mae eiddo'r cwmni yn cynnwys:
* Tŷ Helmont, Churchill Way (prynwyd yn 2008 am bris: £10 miliwn)

## Cyfeiriadau
Gwendolyn Brooks

Bardd Americanaidd toreithiog oedd **Gwendolyn Brooks** (7 Mehefin 1917 - 3 Rhagfyr 2000) oedd hefyd yn nofelydd ac athrawes. Mae ei gwaith yn delio gydag anawsterau a phroblemau sy'n wynebu pobl gyffredin UDA o ddydd i ddydd. Enillodd Wobr Pulitzer am Farddoniaeth ar Galan Mai 1950 am ei chyfrol *Annie Allen*, y tro cyntaf i fenyw Americanaidd gipio'r wobr.

## Magwraeth a gwaith
Ganwyd Brooks yn Topeka, Kansas lle roedd ei thad, oedd yn lanhawr, wedi gobeithio dilyn gyrfa fel meddyg ond aberthodd y freuddwyd honno i briodi a magu teulu. Roedd ei mam yn athrawes ysgol yn ogystal â phianydd cyngerdd wedi'i hyfforddi mewn cerddoriaeth glasurol.

Yn ôl chwedloniaeth y teulu, roedd hen-daid Brooks wedi dianc rhag caethwasiaeth i ymuno â lluoedd yr Undeb yn ystod Rhyfel Cartref America.

Pan oedd yn chwech oed symudodd y teulu i Chicago, lle bu'n byw gweddill ei bywyd. Roedd ei rhieni, yn enwedig ei mam, yn ei hannog i farddoni. Dechreuodd gyflwyno cerddi i wahanol gyhoeddiadau, pan oedd yn ei harddegau. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Academi Paratol, Coleg Technegol Englewood, Ysgol Uwchradd ac Academi Hyde Park a Choleg Kennedy–King.

Yn 1939, priododd Henry Lowington Blakely, Jr,

Daliodd ati i sgwennu ar ôl priodi a chael plant, ac yn y diwedd daeth o hyd i farchnad sylweddol ar gyfer ei cherddi. Arweiniodd y gydnabyddiaeth hon o'i gwaith hefyd at ddarlithio mewn prifysgolion ac addysgu darpar awduron. Gan ei bod yn enillydd gwobrau lluosog am ei hysgrifennu, mae sawl ysgol a sefydliad wedi'u henwi ar ei hôl.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Topeka, Kansas
Turners Hill

Pentref a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Turners Hill**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Ardal Canol Sussex.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y blwyf sifil poblogaeth o 1,919.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Sussex
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Gylfi Sigurdsson

Mae **Gylfi Þór Sigurðsson** (ganwyd 8 Medi 1989) yn bêl-droedwyr sy'n dod o Wlad yr Iâ. Cafodd o ei eni ar yr 8fed o Fedi 1989 yn Reykjavík. Mae'n chwaraewr canol-cae sy'n tueddu ymosod. Mae'n chwarae i Everton ac i'r tîm cenedlaethol Gwlad yr Iâ

## Gyrfa
Dechreuodd Gylfi ei yrfa gyda Reading yn 2008, ond wedyn cafodd ei werthu i Hoffenheim yn 2010 - a oedd y gwerthiant mwyaf gan Reading ar y pryd. Cafodd ei ethol yn Chwaraewr y Tymor am ddau dymor yn olynol - ar gyfer Reading yn 2009–10 ac ar gyfer Hoffenheim yn 2010–11. Ar ôl tymor yn ôl mewn pêl-droed yn Lloegr gyda Dinas Abertawe, ymunodd â Tottenham Hotspur am ffi o £8 miliwn. Yn 2014, symudodd yn ôl i Abertawe fel rhan o gyfnewidfa i Ben Davies. 

Gwnaeth Gylfi ei uwch ymddangosiad rhyngwladol cyntaf yng Ngwlad yr Iâ yn 2010 ac ers hynny mae wedi ennill dros 60 o gapiau. Cynrychiolodd ei wlad yn eu twrnament mawr cyntaf, Pencampwriaeth UEFA Ewro 2016, lle cyrhaeddodd ei wlad y rowndiau terfynol. Chwaraeodd hefyd yng Nghwpan y Byd FIFA 2018.

Ar 16eg Awst 2017, llofnododd Gylfi dros Everton, am ffi o £40 miliwn (gyda £5 miliwn mewn ad-daliadau posibl). Oedd yr cytundeb yma yn record i'r clwb. Maent yn ennill cyflog o £5.2 miliwn y flwyddyn (£100,000 yr wythnos), a oedd yn gwneud Gylfi yr enillydd uchaf yn Everton.

## Bywyd personol
Ym Mehefin 2019, priododd Gylfi efo'i cariad hir dymor Alexandra Ívarsdóttir.

## Dolenni allanol
*Gylfi Sigurðsson profile ar gwefan Everton
*Gylfi Sigurðsson profile ar gwefan cymdeithas pel-dored Gwlad yr Ia.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o Wlad yr Iâ
Christina Scull

Awdures o Loegr yw **Christina Scull** (ganwyd 6 Mawrth 1942) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei hysgrifennu ar waith J. R. R. Tolkien.

Fe'i ganed ym Mryste ar 6 Mawrth 1942. 

Bu'n gweithio i Fwrdd Masnach Llundain rhwng 1961 a 1971 wrth gwblhau ei gradd Baglor yn y Celfyddydau mewn hanes celf a hanes canoloesol yng Ngholeg Birkbeck ac yna mynychodd Prifysgol Llundain. Rhwng 1971 a 1995 bu'n gwasanaethu fel Llyfrgellydd Amgueddfa Syr John Soane yn Llundain.

Priododd Wayne G. Hammond yn 1994 a chydweithiodd y ddau ar sawl prosiect.

## Cyhoeddiadau ar waith Tolkien 
*1995 *J. R. R. Tolkien: Artist and Illustrator* - gyda Wayne G. Hammond
*1998 *Roverandom* - golygwyd gan Wayne G. Hammond
*1999 *Farmer Giles of Ham* - golygwyd gan Wayne G. Hammond
*2004 *The Lord of the Rings* - golygwyd gyda Wayne G. Hammond
*2005 ''The Lord of the Rings: A Reader's Companion* - gyda Wayne G. Hammond
*2006 *The J. R. R. Tolkien Companion and Guide* - gyda Wayne G. Hammond
*2011 *The Art of the Hobbit* - gyda Wayne G. Hammond
*2014 *The Adventures of Tom Bombadil and Other Verses from the Red Book* - gyda Wayne G. Hammond
*2015 *The Art of The Lord of the Rings* - gyda Wayne G. Hammond

## Other publications
*1991 *The Soane Hogarths''
## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Llundain
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Fryste
Scafell

Mynydd uchaf ond un yn Lloegr yw **Scafell** neu **Sca Fell**, ac mae'n cyrraedd 964&nbsp;m. Fe'i lleolir yn Ardal y Llynnoedd, Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae'n un o gadwyn hir o fynyddoedd yng nghanol Ardal y Llynnoedd; ac mae'n sefyll rhwng Wasdale yn y gorllewin ac Eskdale i'r dwyrain.

Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Avdotya Panaeva

Awdures o Rwsia oedd **Avdotya Yakovlevna Panaeva** (Rwsieg: Авдо́тья Я́ковлевна Пана́ева; 31 Gorffennaf 1820 - 30 Mawrth 1893) a oedd hefyd yn berchennog salon llenyddol. Y stori fer a'r nofel oedd ei hoff genre. Cyhoeddodd lawer o'i gwaith dan y ffugenw **V. Stanitsky**.

Fe'i ganed yn St Petersburg ac yno hefyd y bu farw; fe'i claddwyd ym mynwent 'Literatorskie mostki'. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Academi Celfyddydau Theatr y Wladwriaeth, Saint Petersburg.

## Magwraeth a phriodi
Ganwyd **Avdotya Bryanskaya** i deulu artistig. Roedd ei thad Yakov Bryansky yn actor trasig yn yr ysgol glasurol o actio, tra canodd ei mam A. M. Stepanova opera ac ymddangosodd mewn dramâu. Astudiodd Avdotya yn Academi Celfyddydau Theatr St Petersburg ond ni sefydlodd yrfa yn y theatr erioed.

Yn 1837 priododd yr awdur Ivan Panaev ac ymunodd â chylch agos ei ffrindiau llenyddol. Ond ni pharodd y briodas yn hir iawn, ac yn 1846 roedd yn byw gyda Nikolay Nekrasov a threuliodd y 15 mlynedd nesaf gydag ef.

## Y llenor
Cydweithiodd â'r ddau awdur yma a chyhoeddodd lawer o nofelau a straeon ei hun. Cyhoeddodd hi a Nekrasov ddwy nofel gyda'i gilydd: ''Tair Rhan o'r Byd'' (1848–49) a'r *Llyn Marw* (1851). Mae ei ffuglen yn delio â phroblemau cymdeithasol yr oesoedd, ac yn enwedig â hawliau menywod, fel yn ei nofel ''Lle'r Ferch* (1862).

Yn 1845 darllenodd Fyodor Dostoyevsky ei nofel gyntaf *Y Werin Dlawd'' i grŵp llenyddol a drefnwyd gan Panaeva ac Ivan Panaev. Daeth Dostoyevsky yn ymwelydd cyson â'r salon llenyddol pwysig a drefnwyd gan Panaeva. Ond rhoddodd Dostoyevsky y gorau i fynychu'r salon ar ôl ymladd ag Ivan Turgenev, cyd-ymwelydd. Roedd ymwelwyr eraill y salon yn cynnwys Leo Tolstoy, Ivan Goncharov, Alexander Herzen, Vissarion Belinsky a Nikolai Chernyshevsky.

Dywedir nad yw ei hunangofiant yn ffeithiol gywir, gan ei bod yn flodeuog yn ei disgrifiadau o'r bobl y sonia amdanynt. Ond mae o werth hanesyddol ar y gymdeithas o lenorion Rwsiaidd yn yr adeg honno, sef y 1840au a'r 1850au.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Merched y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o St Petersburg
Nine Mile Point (Glofa)

Pwll glo oedd **Nine Mile Point** (neu **Glofa Nine Mile Point**) ym mhentref Cwmfelinfach yn Nyffryn Sirhywi rhwng Caerffili a Chasnewydd yn yr hen Sir Fynwy ond sydd bellach yn rhan o Fwrdeistref Sirol Caerffili.

## Hanes
Gelwid y pwll yn wreiddiol yn "Glofa Coronation", ac a adeiladwyd rhwng 1902 a 1905. Roedd y siafft ddyfnaf yn 1,176 troedfedd o ddyfnder. Lladdwyd saith dyn ar 13 Awst 1904 wrth sefydlu'r pwll.

Ailenwyd y pwll yn *Nine Point Point* gan mai dyna oedd pellter y dramffordd o ymyl ffin Arglwydd Tredegar yng Nghasnewydd i'r pwll glo.

Ar ei anterth roedd yn cyflogi 2,105 o ddynion, a oedd yn byw yn bennaf ym mhentrefi cyfagos Cwmfelinfach a Wattsville.

Yn 1929 dechreuodd terfysgoedd yn y pwll glo. Roedd y rhesymau dros y terfysg i'w cael wrth gyflogi llafur du, gyda mwy na 700 o bentrefwyr a glowyr yn terfysg ar y pryd, gan gymryd sawl diwrnod i'r heddlu wasgaru a chynnal rheolaeth.

Yn 1935, "arhosodd 164 o ddynion" mewn protest "eistedd mewn", y cyntaf erioed ym maes glo De Cymru, dros ddefnyddio llafur 'sgab' - dynion oedd wedi torri'r streic.

Caeodd y pwll glo yn 1964.

## Charles Edwards, Aelod Seneddol
Bu i'r Aelod Seneddol dros etholaeth San Steffan Bedwellte, Charles Edwards weithio fel 'pwyswr' ym mhwll y Nine Mile Point am gyfnod. Swydd a olygau pwyso'r glo i sicrhau taliad i'w glowr oedd wedi cloddio.

## Dolenni allanol
* "Welsh Coal Mines" - hanes byr pob pwll glo yng Nghymru
* Nine Mile Point ar welshcoalmines.co.uk
* gwefan BBC Coal House 

Categori:Caerffili
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Protestiadau
Categori:1929
Categori:1935
Qaboos, Swltan Oman

Swltan Oman o 1970 i 2020 oedd **Qaboos bin Said al Said** (, ; 18 Tachwedd 1940 – 10 Ionawr 2020). Roedd yn aelod o frenhinllin Al Bu Sa'id, ac yn gwasanaethu fel pennaeth y wladwriaeth a'r llywodraeth yn Oman.

Ganwyd yn Salalah, Dhofar, yn Swltanaeth Muscat ac Oman, yn unig fab i'r Swltan Said bin Taimur a'i wraig Mazoon al-Mashani. Aeth i Loegr am ei addysg, mewn ysgol breifat yn Bury St Edmunds, Suffolk, ac yn Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst. Gwasanaethodd am un flwyddyn yn swyddog y Cameroniaid (Reifflwyr Albanaidd) yn y Fyddin Brydeinig. Dychwelodd i'w famwlad yn 1965, a chafodd ei gadw'n gaeth gan ei dad am chwe mlynedd. Cipiodd Qaboos rym ar 23 Gorffennaf 1970 mewn ''coup d'état*, gyda chefnogaeth y Deyrnas Unedig. Cafodd y *coup'' ei gynllunio gan MI6, y Weinyddiaeth Amddiffyn, a'r Swyddfa Dramor, a'i ganiatáu gan y Prif Weinidog Harold Wilson.

Cychwynnodd Qaboos ar ymgyrch i foderneiddio'i wlad, gan adeiladu ffyrdd, ysbytai, ysgolion, porthladdoedd, a rhwydweithiau cyfathrebu. Bu farw yn 79 oed wedi iddo ddioddef o ganser.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Swltanau Oman
Categori:Swyddogion y Fyddin Brydeinig
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Cydfodolaeth heddychlon

Athrawiaeth polisi tramor a ddatblygwyd gan yr Undeb Sofietaidd yn ystod y Rhyfel Oer oedd **cydfodolaeth heddychlon** (). Roedd y syniadaeth hon yn groes i'r damcaniaethau rheiny a ffurfiwyd ar sail egwyddor "croesosodiad gelyniaethus", a dybiasai na allai'r gyfundrefn gomiwnyddol a'r gyfundrefn gyfalafol gydfodoli yn heddychlon yn y drefn ryngwladol.

Defnyddiwyd y term yn gyntaf yn y 1920au gan Vladimir Lenin i ddisgrifio'i ddymuniad o gysylltiadau heddychlon rhwng yr Undeb Sofietaidd a gwladwriaethau eraill y byd. Dros amser, datblygodd ei ystyr i grybwyll goruchafiaeth ideolegol comiwnyddiaeth, a'r gobaith y byddai'r system economaidd a gwleidyddol honno yn drech na chyfalafiaeth. Pwysleisiwyd y defnydd hwnnw gan Nikita Khrushchev yn niwedd y 1950au, a meddai taw "ffurf ar frwydr economaidd, gwleidyddol, ac ideolegol enbyd y proletariat yn erbyn grymoedd ymosodol imperialaeth yn yr arena ryngwladol". Er hynny, yn 1961 datganwyd barn wahanol gan Blaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd: "ni allai rhyfel fod yn fodd o gymodi anghydfodau rhyngwladol [...] Mae polisi cydfodolaeth heddychlon yn unol â diddordebau hanfodol y ddynolryw i gyd, ac eithrio meistradoedd y monopolïau mawrion a'r militarwyr". Bu nifer o wleidyddion, diplomyddion, ac ysgolheigion Americanaidd, gan gynnwys y llysgennad George Kennan, yn bwrw amheuaeth ar y posibiliad o gydfodolaeth heddychlon. Gwrthodwyd y syniad o gydfodolaeth heddychlon â'r byd cyfalafol gan Mao Zedong, a bu ymhollti rhwng cysylltiadau Tsieina a'r Undeb Sofietaidd yn y cyfnod 1956–66.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* V. Aboltin, "Economic Aspects of Peaceful Coexistence of two Social Systems", *American Economic Review* cyfrol 48 rhif 2 (1958), tt. 710–22.
* Richard V. Allen, *Peace of Peaceful Coexistence?* (Chicago: American Bar Association, 1966).
* Istvan Kende, "Peaceful Coexistence: Its Interpretation and Misinterpretation", *Journal of Peace Research* cyfrol 5 rhif 4 (1968), tt. 352–64.
* Nikita Khrushchev, "On Peaceful Coexistence", *Foreign Affairs* cyfrol 38 rhif 3 (1959), tt. 1–18.
* Warren Lerner, "The Historical Origins of the Soviet Doctrine of Peaceful Coexistence", *Law and Contemporary Problems* cyfrol 29 rhif 4 (1964), tt. 865–70.
* John Pittman, *Peaceful Coexistence: Its Theory and Practice in the Soviet Union* (Efrog Newydd: International Publishers, 1964).
* David Rees, *Peaceful Coexistence: A Study in Soviet Doctrine* (Washington, D.C.: International Security Council, 1989).

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Tsieina
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Undeb Sofietaidd
Categori:Geirfa'r Rhyfel Oer
Categori:Heddwch
Sylvia Nasar

Newyddiadurwr o'r Almaen yw **Sylvia Nasar** (ganwyd 17 Awst 1947) sydd fwyaf adnabyddus am ei bywgraffiad o John Forbes Nash, Jr, *A Beautiful Mind*. Derbyniodd Wobr Cylch Beirniaid y Llyfr Cenedlaethol am Fywgraffiadau. Mae hefyd yn academydd ac yn economegydd.

Mae ganddi dri o blant, Clara, Lily a Jack, ac yn 2019 roedd yn byw yn Tarrytown, Efrog Newydd. Ei gŵr yw economegydd Prifysgol Fordham, Darryl McLeod.

Yn 2011 cyhoeddodd *Grand Pursuit: The Story of Economic Genius*, Simon & Schuster, 13 Medi 2011; .

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Rosenheim i fam o Bafaria, yr Almaen ac i dad o Uzbek, Rusi Nasar, a ymunodd â'r CIA yn ddiweddarach fel swyddog cudd-wybodaeth. Ymfudodd ei theulu i'r Unol Daleithiau ym 1951, yna symudodd i Ankara, Twrci, ym 1960. Graddiodd gyda BA mewn Llenyddiaeth o Goleg Antioch ym 1970 ac enillodd radd Meistr mewn Economeg ym Mhrifysgol Efrog Newydd yn 1976. Am 4 blynedd, gwnaeth ei ymchwil dan oruchwyliaeth enillyd Gwobr Nobel, Wassily Leontief.

## Gwaith
Ymunodd â Fortune magazine fel awdur staff yn 1983, daeth yn golofnydd i US News & World Report yn 1990, ac roedd yn ohebydd economaidd ar gyfer y *New York Times* o 1991 i 1999. Daeth yn athro prifysgol yn adran newyddiaduraeth Fusnes ym Mhrifysgol Columbia yn 2001.

Ym Mawrth 2013, aeth a'r brifysgol i'r llys am drosglwyddo $4.5 miliwn o arian dros y ddegawd cyn hynny o gronfa Knight.

Yn ôl y *New York Times*, *"In her suit, Ms. Nasar said that after she complained about the misspent funds, [a Columbia University official] "intimidated and harassed" her by telling her that the Knight Foundation "was dissatisfied with her performance as Knight chair because Knight objected to her work on books."*

## Anrhydeddau
* 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Rosenheim
Anna Deavere Smith

Actores o Unol Daleithiau America yw **Anna Deavere Smith** (ganwyd 18 Medi 1950) sydd hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel dramodydd. Hi oedd yn actio rhan Dr. Nancy McNally yn y ffilm *The West Wing* (2000–06), ac fel Gloria Akalitus yn y gyfres deledu *Nurse Jackie* (2009–15). Yn 2019 mae'n chwarae rol Tina Krissman yn y sioe *For the People* (ABC). 

Fe'i ganed yn Baltimore, Maryland ar 18 Medi 1950. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Arcadia, Pennsylvania a Western High School. 

Yn 2013 enillodd Wobr Dorothy a Lillian Gish, un o brif wobrau celf yn yr Unol Daleithiau, gwerth $300,000.

Yn 2015 cafodd ei dewis fel 'Darlithydd Jefferson' gan Waddol Cenedlaethol ar gyfer y Celfyddydau (*National Endowment for the Arts*). Hi yw cyfarwyddwr a sefydlydd *Institute on the Arts and Civic Dialogue* ym Mhrifysgol Efrog Newydd.

## Magwraeth
Ganwyd Smith ym 1950 i deulu Affricanaidd-Americanaidd yn Baltimore, Maryland, yn ferch i Anna Rosalind (née Young), prifathro ysgol elfennol, a Deaver Young Smith, Jr, masnachwr coffi.

Dechreuodd fynychu'r ysgol yn fuan ar ôl i'r ddinas ddechrau integreiddio disgyblion du a gwyn o fewn ysgolion cyhoeddus, a mynychodd Anna ysgolion mwyafrif-du a mwyafrif-gwyn yn ystod ei blynyddoedd cyntaf. Mae hi'n gyn-ddisgybl Ysgol Uwchradd y Gorllewin, ysgol i ferched.

Astudiodd actio yng Ngholeg Beaver (Prifysgol Arcadia erbyn hyn), lle'r oedd yn un o saith o fenywod Affricanaidd-Americanaidd yn ei dosbarth, gan raddio yn 1971. Yn ystod ei gyrfa yn y coleg, dechreuon nhw gydadnabod eu bod yn Affricanaidd. Aeth i Arfordir Gorllewinol UDA ar gyfer ei gwaith graddedig, gan dderbyn M.F.A. mewn actio gan Theatr Geidwadol Americanaidd yn San Francisco, California.

### Ffilm
## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Chieko Kawabe

:''Yn yr enw Japaneaidd hwn, Kawabe yw'r enw teuluol.''

Cantores o Japan yw **Chieko Kawabe** (越智 千恵子 Ochi Chieko) a anwyd gyda'r enw 河辺千恵子 (Chieko Kawabe) ar  24 Chwefror 1987. Mae hefyd yn actores, yn fodel ffasiwn, ac yn 'tarento' (seren deledu yn Japan).

Fe'i ganed yn Tokyo ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Asia, Tokyo. 

Hi oedd Morwr Mercher yn y gyfres-miwsical byw *Sailor Moon* pan oedd yn 12 od yn 2000, cyn trosglwyddo'r rôl i Wakayama Manami. Mae llawer o'i chaneuon wedi cael eu defnyddio mewn cyfresi anime a sioeau teledu, gan gynnwys *Ōran Kōkō Hosuto Kurabu* (Clwb Gwadd Ysgol Uwchradd Ouran High) a *Lizzie McGuire*. 

## Magwraeth a phriodi
Daeth ei mam yn wreiddiol o'r Philipinau a'i thad o Japan.

Priododd y cynhyrchydd Masato Ochi ar 8 Awst 2008. Wedi 7 mlynedd (yn 2015), ysgarodd y ddau. Yn 2010 cyhoedd gyfrol ar goginio. Mae ganddi un ferch.

## Gyrfa
Rhyddhaodd Kawabe y sengl *Be Your Girl* ar 27 Ebrill, 2004. Dyma'r gân-thema ar ddiwedd yr anime *Elfen Lied*, a'i chân arall, "Hoshi ni Negai o" oedd cân-thema ar ddiwedd *Otogizoshi*. Rhyddhaodd *Shining* yn 2004, a *Kizunairo* yn 2005. Defnyddiwyd y gân "I Can't Wait", o'r sengl "Kizunairo" fel y cân-thema i fersiwn Japaneaidd y sioe *Lizzie McGuire*.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Llenorion o Japan
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Tokyo
Gorsaf reilfordd Tanygrisiau

bawd|260px
Mae**Gorsaf reilffordd Tanygrisiau** yn orsaf ar Reilffordd Ffestiniog yng Ngwynedd.
chwith|bawd|260px

## Hanes
Agorwyd yr orsaf wreiddiol ym Mawrth 1866, gan wasanaethu pentre Tan-y-grisiau a Chwarel Cwmorthin. Caewyd yr orsaf ar 15 Medi 1939. Agorwyd gorsaf newydd ar 24 Mehefin 1978, ac roedd terminws y rheilffordd hyd at 25 Mai 1982.

Tan-y-Bwlch
Tan-y-Bwlch
Categori:Rheilffordd Ffestiniog
Thomas d'Angleterre

Bardd a chlerigwr Seisnig yn yr iaith Normaneg oedd '''Thomas d'Angleterre** neu **Thomas de Bretagne''' a flodeuai yn y 1170au. Mae'n adnabyddus am ei gerdd *Tristan*, fersiwn llysol o chwedl Trystan ac Esyllt yng Nghylch Arthur.

Ni wyddys llawer am fywyd Thomas, er mae'n sicr iddo fyw yn Lloegr ac yn un o wŷr llys y Brenin Harri II. Cyfansoddodd *Tristan* rhywbryd ar ôl 1155, y flwyddyn pryd gyhoeddwyd *Roman de Brut* gan Wace sy'n ffynhonnell am sawl elfen draethiadol yng ngwaith Thomas. Mae ambell ysgolhaig wedi bwrw amheuaeth ar ddilysrwydd hanesyddol Thomas.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Beirdd Normaneg o Loegr
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Loegr
Sarah Kane

Dramodydd o Loegr oedd **Sarah Kane** (3 Chwefror 1971 - 20 Chwefror 1999) adnabyddus am ei dramâu sy'n delio â themâu cariad adferadwy (*"redemptive love*"), chwant rhywiol, poen, artaith — corfforol a seicolegol — a marwolaeth.

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Blasted, Cleansed* a *4.48 Psychosis*.

Nodweddir ei gwaith gan ddwyster barddonol, cynildeb diorchest, yr ymwchwilio parhaus am ffurf theatraidd newydd ac, yn ei gwaith cynharach, y defnydd o weithgareddau llwyfan eithafol a threisgar. Mae Kane ei hun, yn ogystal ag ysgolheigion fel Graham Saunders, yn nodi dylanwad theatr fynegiannol a thrasiedi Jacobeaidd. Mae'r beirniad llenyddol Aleks Sierz wedi gweld ei gwaith fel rhan o theatr *In-Yer-Face*, math o ddrama a dorrodd i ffwrdd o gonfensiynau theatr naturiaethol. Mae llyfryddiaeth Kane yn cynnwys pum drama, un ffilm fer (*Skin*), a dwy erthygl papur newydd ar gyfer *The Guardian*.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Brentwood, Essex a bu farw drwy hunanladdiad yn Llundain. Fe'i magwyd gan rieni efengylaidd, Cristnogol, ac roedd Kane yn Gristion ymroddedig yn ei harddegau. Yn ddiweddarach, fodd bynnag, gwrthododd y credoau hynny. Ar ôl mynychu Ysgol Uwchradd Shenfield, astudiodd ddrama ym Mhrifysgol Bryste, gan raddio yn 1992, ac aeth ymlaen i ddilyn cwrs MA mewn ysgrifennu drama ym Mhrifysgol Birmingham, dan arweiniad y dramodydd David Edgar. 

## Iselder
Dioddefodd Kane o iselder difrifol am flynyddoedd lawer ac fe'i derbyniwyd ddwywaith yn wirfoddol i Ysbyty Maudsley yn Llundain. Fodd bynnag, ysgrifennodd yn gyson drwy gydol ei bywyd fel oedolyn. Gweithiodd am gyfnod byr fel cyswllt llenyddol ar gyfer y Bush Theatre, Llundain. Yna, am flwyddyn bu'n ysgrifennydd preswyl i Paines Plow, cwmni theatr yn hyrwyddo ysgrifennu newydd, lle anogodd awduron eraill i fynd ati.

Bu farw Kane yn 1999; ddeuddydd ar ôl cymryd gorddos o gyffuriau presgripsiwn, crogodd ei hun yn ei hystafelloedd mewn ystafell ymolchi yn Ysbyty Coleg y Brenin, Llundain.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Essex
Alma Lutz

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Alma Lutz** (1890 – 1973) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros hawliau cyfartal i fenywod, a swffragét. Ysgifennodd fywgraffiadau o ymgyrchwyr benywaidd eraill, sy'n gofnod hanesyddol a llenyddol pwysig.

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed yn Jamestown, North Dakota yn 1890 i Mathilde (Bauer) a George Lutz. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Boston, Choleg Vassar. 

bawd|chwith|Yn sefyll, ch. i'r dde: Yr Athro Albert M. Sacks, Pauli Murray, Dr. Mary Bunting.eistedd, ch. i'r dde: Alma Lutz, suffragette a merch wâdd o *Harvard Law School*, Betty Friedan

Yn Vassar roedd hi'n weithgar yn y mudiad ffeministaidd ac ar ôl graddio yn 1912 dychwelodd i Ogledd Dakota lle parhaodd i ymgyrchu dros bleidlais menywod (etholfraint).

## Gwaith
Symudodd Lutz i Boston yn 1918, lle mynychodd Ysgol Fusnes Prifysgol Boston. Ymunodd â Phlaid Genedlaethol y Menywod fel un o'u hysgrifenwyr ac ar yr un pryd arbenigodd mewn bywgraffiadau menywod â'u rôl flaenllaw yn hanes America. Daeth actifiaeth a hanes ymgyrchwyr dros hawliau merched yn waith gydol oes iddi.

Daeth Lutz yn athro yng Ngholeg Radcliffe lle cynhaliodd seminar graddedig ar 'Fenywod o Fewn Hanes America'.

## Bywyd personol
Yn Vassar, cyfarfu Lutz â Marguerite Smith (bu farw Gorffennaf 6, 1959), ei chyd-letywr. Daeth y ddwy yn aelodau o Blaid y Menywod Cenedlaethol gan rannu tŷ yn Boston a chartref haf, Highmeadow, yn Berlin, Efrog Newydd, o 1918 hyd at farwolaeth Smith yn 1959.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Jamestown
Manuel Rojas

Nofelydd, awdur straeon byrion, a bardd yn yr iaith Sbaeneg o Tsile a anwyd yn yr Ariannin oedd **Manuel Rojas** (8 Ionawr 1896 – 11 Mawrth 1973). Mae'n nodedig am ei ffuglen sy'n seiliedig ar brofiadau a chymeriadau'r isddosbarthiadau o'i ieuenctid.

Ganwyd yn Buenos Aires, yr Ariannin, ac yn ei ieuenctid fe grwydrodd ar hyd y cyffindir rhwng yr Ariannin a Tsile tra'n llafurio am arian. Gweithiodd fel cysodwr leinoteip i bapurau newydd yn Santiago de Chile ac yn Llyfrgell Genedlaethol Tsile. Yn 1931, cafodd swydd yn bennaeth ar Wasg Prifysgol Tsile.

Cychwynnodd ar ei yrfa lenyddol fel bardd, gyda'r gyfrol *Poeticus* (1921). Trodd ei sylw yn fuan at y stori fer, a gwelir dylanwad yr awduron Americanaidd Ernest Hemingway a William Faulkner yn ei gasgliadau *Hombres del sur* (1926) ac *El delincuente* (1929). Ymhlith ei gasgliadau diweddarach o straeon mae *El vaso de leche y sus mejores cuentos* (1959) ac *El hombre de la rosa* (1963). Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Lanchas en la bahía*, yn 1932, ac ystyrir y nofel hunangofiannol *Hijo de ladrón* (1951) yn gampwaith Rojas. Ymhlith ei nofelau eraill mae *Mejor que el vino* (1958), *Punta de rieles* (1960), a *Sombras contra el muro* (1964).

Bu farw yn Santiago yn 77 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Sbaeneg o Tsile
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Tsile
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Tsile
Categori:Pobl o Buenos Aires
Eduardo Barrios

Nofelydd ac awdur straeon byrion yn yr iaith Sbaeneg o Tsile oedd **Eduardo Barrios** (25 Hydref 1884 – 13 Medi 1963) sy'n nodedig am ei nofelau seicolegol.

Ganwyd yn Valparaíso, Tsile, a mynychodd yr ysgol yn Lima, Periw. Dychwelodd i Tsile ac astudiodd yn yr Academi Filwrol yn Santiago de Chile. Gweithiodd yn swyddi masnachwr, asiant yn y diwydiant rwber, a chwiliwr adnoddau mewn sawl gwlad yn America Ladin. Ymsefydlodd yn Santiago yn 1913, ac yno gwasanaethodd yn weinidog addysg gyhoeddus ac yn gyfarwyddwr Llyfrgell Genedlaethol Tsile.

Cychwynnodd ar ei yrfa lenyddol gyda *Del natural* (1907), casgliad o straeon byrion naturiolaidd sy'n dangos dylanwad Émile Zola arno. Ymhlith ei nofelau mae *El niño que enloqueció de amor* (1915), *Un perdido* (1918), *El hermano asno* (1922). *Tamarugal* (1944), a *Gran señor y rajadiablos* (1948). Ymhlith ei weithiau eraill mae cyfres o sgetshis hunangofiannol, *Páginas de un pobre diablo* (1923), ac astudiaeth nofelaidd o seicoleg ddynol, *Los hombres del hombre* (1950).

Bu farw yn Santiago yn 78 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Tsile
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Tsile
Categori:Pobl o Valparaíso