Howell Elvet Lewis (Elfed)

:''Am y bardd Elfed mae'r dudalen hon. Am ddefnyddiau eraill, gweler Elfed.''

Bardd, emynydd a gweinidog Annibynnol oedd **Howell Elvet Lewis** (14 Ebrill 1860 – 10 Rhagfyr 1953), sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol **Elfed**. Roedd yn Eisteddfodwr llwyddiannus ac yn ffigwr llenyddol o bwys yn ystod ei oes,  Derbyniodd addysg yn ysgol y capel lleol a dod yn athro-ddisgybl i'r plant iau, fel fyddai'n gyffredin i ddisgyblion medrus yn y cyfnod. Yn 14 oed aberthodd ei rieni tlawd lawer i'w anfon i ysgol ramadeg yng Nghastell Newydd Emlyn; roedd eisoes yn pregethu ac anfonwyd ef yn 16 oed i Goleg Presbyteraidd Caerfyrddin i hyfforddi fel gweinidog. Astudiodd yr iaith Almaeneg tra yn y coleg. 

[bawd|dde|180px|Eglwys y Tabernacl yn [Kings Cross lle gwasanaethodd Elfed o 1904 hyd 1940.]] Yn 1898 symudodd i Lundain i wasanaethu fel Gweinidog ar gapel yn Harecourt; yn 1904 daeth yn Weinidog ar gapel Cymraeg y Tabernacl yn King's Cross, ei gapel olaf fel gweinidog, lle gwasanaethodd am nifer o ddegawdau gan ddod yn ffigwr dylanwadol iawn yng nghylchoedd Cymry'r ddinas. 1904 oedd blwyddyn y Diwygiad a chyfrannodd Elfed at ledaenu'r brwdfrydedd i Gymry alltud y brifddinas.

Cyfranodd yn ddiwyd hefyd at fywyd llenyddol ei oes gan ysgrifennu erthyglau a thraethodau beirniadol, gwasanaethu fel beirniad eisteddfodol gan gynnwys yn y prif Gystadleuthau ac fel Archdderwydd rhwng 1924 ac 1928; fodd bynnag dim ond ychydig iawn o farddoniaeth Gymraeg gyfansoddodd Elfed ar ôl 1900. Yn 1909 cyfunwyd y ddwy gyfrol o *Caniadau*, oedd eisoes wedi'u cyhoeddi, mewn un llyfr ac ychwanegu'r awdl ar *Hunan-Aberth* a enillodd iddo'r Gadair, ond  yn 1894 y lluniwyd y gerdd honno. Daliodd i gyfrannu at gyfnodolion fodd bynnag, a chyhoeddodd cyfieithiad o ddrama Almaeneg Friedrich Schiller *Gwilym Tel* yn 1924 fel rhan o Gyfres y Werin; cyhoeddwyd cyfrol o farddoniaeth Saesneg, *Songs of Assisi* yn 1938, a chyfrol fer o ysgrifau a cherddi, ''Lampau'r Hwyr'' yn 1945.

Erbyn yr 1930au roedd yn gynyddol ddall, ond â chymorth ei drydedd gwraig, Mary Davies, llwyddodd i barhau fel Gweinidog hyd nes iddo ymddeol yn 1940.

Awgryma Branwen Jarvis nad oes tystiolaeth bod Elfed wedi teimlo llawer o hiraeth dros Gymru na'r Gymraeg yn ystod ei alltudiaeth,

## Gwaddol Llenyddol
Ar ddiwedd y 19g roedd Elfed ymhlith beirdd mwyaf adnabyddus a llwyddiannus ei wlad. Ond er iddo brofi'n ffigwr cyhoeddus poblogaidd yn yr 20g a byw hyd 1953, ysgrifennodd ychydig iawn o farddoniaeth Gymraeg ar ôl 1900 ac fel bardd mae'n perthyn felly i'r bedwaredd ganrif ar bymtheg; "nid oes iddo ran o werth ym mywyd barddonol yr ugeinfed ganrif."

### Fel Emynydd
Ym maes yr emyn gwnaeth ei gyfraniad barddonol mwyaf poblogaidd ac arhosol, ac mae poblogrwydd ei emynau yn parhau hyd heddiw gyda chymaint â 44 ohonynt yn y casgliad safonol rhyng-enwadol *Caneuon Ffydd*, mwy nag unrhyw emynydd arall heblaw Williams Pantycelyn. Mae cymaint â chant o emynau o'i eiddo yng nghasgliadau'r Annibynwyr. Cyhoeddodd ei emyn gyntaf, 'O Dywysog Pob Daioni', yn 1881 ar ddechrau ei yrfa a daliodd i'w hysgrifennu am weddill ei oes; cyfieithodd rhai emynau o'r Almaeneg hefyd. mae ei emyn Saenseg 'Lord of Light, Your Name Outshining' wedi'i chyhoeddi mewn llyfrau emynau ym Mhrydain ac Unol Daleithau America.

### Fel Bardd
Ystyrir yn gyffredinol bod degawdau olaf y 19g, sef y cyfnod pan cyfansoddodd Elfed y rhan fwyaf o'i farddoniaeth, yn bwynt isel yn hanes barddoniaeth Gymraeg. Dyma gyfnod Y Bardd Newydd, a feirniadwyd am feithder ac aneglurdeb eu barddoniaeth; O ran cerddi Elfed ei hun, mae'r *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* yn dweud yn blaen "Ni pherthyn dim arbenigrwydd i'w farddoniaeth, ag eithrio ei emynau." Mae syniad Gruffydd bod Elfed yn sefyll uwchlaw ei gyfoeswyr wedi'i adleisio yng ngwaith beirniaid eraill. ac oedd yn un o ffefrynau Elfed o brith ei gyfansoddiadau ei hun. serch hynny mewn trafodaethau o'r arwrgerdd Gymraeg sonir am bryddest Elfed ar Llywelyn fel y gorau o blith holl bryddestau arobyn y Goron yn y 19g: hithau'n unig ohonynt sy'n meddu ar unrhyw wir rinwedd lenyddol ym marn Derwyn Jones ac mae'n "llawer mwy darllenadwy na'r rhan fwyaf o'i gyfoeswyr" chwedl E. G. Millward. Y gerdd honno oedd ei "gampwaith" o blith ei gerddi hir chwedl un beirniad o gyfoeswr.

### Fel Beirniad Llenyddol
Fel hanesydd llên, cyhoeddodd Elfed gyfrolau ar waith Ceiriog, Morgan Rhys ac Ann Griffiths; ynghyd ag astudiaethau ar Emynyddiaeth ac ystod o destunau llenyddol eraill. Ym marn ei gofiannydd Dafydd Owen fodd bynnag nid oedd yn feirniad craff. Diwinyddiaeth yn hytrach na llenyddiaeth neu feirniadaeth oedd maes ei holl addysg a hyfforddiant. Awgryma Branwen Jarvis bod Elfed, er yn "ysgolhaig gofalus a thrylwyr", yn aml iawn yn methu â disosg ei rôl fel pregethwr yn ei waith beirniadol, ac na fyddai ei waith yn bodloni safonau ysgolheictod modern.

## Llyfryddiaeth ddethol
### Gwaith Elfed
**My Christ and other poems* (1891). Cerddi Saesneg.
**Caniadau* (Dwy gyfrol: 1895, 1901; daethpwyd a'r ddwy ynghyd gyda rhai ychwanegiadau mewn un llyfr yn 1909). Cerddi Cymraeg.
**Planu Coed* (1898). Ysgrifau.
**Gwilym Tel* (1924). Cyfieithiad o Ddrama.
**Songs of Assisi* (1938). Cerddi Saesneg.
*''Lampau'r Hwyr* (1945). Ysgrifau a cherddi Cymraeg.

### Astudiaethau
*Emlyn G. Jenkins, *Cofiant Elfed 1860-1953* (Aberystwyth 1957)
*Dafydd Owen, *Elfed a'i Waith'' (Abertawe 1964)

## Cyfeiriadau
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd