open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charlotte Despard

Ffeminist a swffragét Gwyddelig o Gaint, Loegr oedd **Charlotte Despard** (née French; 15 Mehefin 1844 - 10 Tachwedd 1939) sy'n nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, nofelydd ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Roedd yn un o sefydlwyr Cynghrair Rhyddid y Merched (''Women's Freedom League*), Crwsâd Heddwch y Merched (*Women's Peace Crusade*) a Chynghrair Etholfraint Gwyddelod Benywaidd (*the Irish Women's Franchise League''). Er iddi sefyll yn gadarn fel heddychwr, roedd hefyd yn aelod o Sinn Féin a Cumann na mBan.

## Magwraeth
Ganed **Charlotte French** yn Ripple, Caint ar 15 Mehefin 1844 a bu farw yn Belffast a'i chladdu ym Mynwent Glasnevin, Iwerddon. Roedd yn ferch i'r Capten John Tracy William French o'r Llynges Frenhinol (a fu farw ym 1855) a Margaret French, née Eccles (a fu farw yn 1867). Daeth ei brawd John French yn brif reolwr milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn Arglwydd Raglaw Iwerddon, gan roi'r brawd a chwaer mewn dau gae hollol wahanol i'w gilydd. 

Ni chafodd addysg ffurfiol, ac roedd hyn yn ei phoeni gydol ei hoes, er iddi fynychu ysgol yn Llundain am ysbaid. Yn 1870, priododd y dyn busnes Maximilian Carden Despard, a fu farw ar y môr yn 1890; nid oedd ganddynt blant.

## Nofelau
Cyhoeddwyd nofel Saesneg gyntaf Despard, *Chaste as Ice, Pure as Snow* yn 1874. Yn ystod yr un-deg-chwe mlynedd nesaf, ysgrifennodd ddeg nofel, na chyhoeddwyd tri ohonynt erioed. Cyhoeddwyd y nofel ''Outlawed: a Novel on the Women's Suffrage Question'' yn 1908 ar y cyd â'i ffrind, Mabel Collins.

## Gwleidyddiaeth
Daeth yn ffrindiau da gydag Eleanor Marx ac roedd yn ddirprwy yn yr "Ail Ryngwladol" (*the Second International*), gan gynnwys y pedwerydd cyngres yn Llundain yn 1896. Ymgyrchodd yn erbyn Ail Ryfel y Boer gan ddatgan ei fod yn "rhyfel drwg y llywodraeth gyfalafol hon" ac aeth ar daith o amgylch y gwledydd Prydain yn siarad yn erbyn defnyddio gorfodaeth filwrol yn y Rhyfel Byd Cyntaf, gan ffurfio mudiad heddwch o'r enw "Crwsâd Heddwch y Merched" i wrthwynebu pob rhyfel.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Grwsâd Menywod dros Heddwch, Yr Undeb Cenedlaethol dros yr Hawl i Fenywod Bleidleisio, Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched, Cynghrair Rhyddid Merched, Cymdeithas y Merched a Chyfeillion Rwsia Sofietaidd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Swffragetiaid
Lillian Wald

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Lillian Wald** (10 Mawrth 1867 - 1 Medi 1940) sy'n cael nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros heddwch, gweithiwr dros hawliau dynol a swffragét. Hi sefydlodd y syniad o nyrsio cymunedol yn Unol Daleithiau America pan ddechreuodd y *Henry Street Settlement* yn ninas Efrog Newydd yn ogystal â'r polisi o gael nyrs ym mhob ysgol y wladwriaeth.

Ymgyrchodd dros etholfraint, sef yr hawl i fenywod gael bwrw eu pleidlais ac roedd yn gefnogwr cry i integreiddio hiliol. Roedd yn rhan o sefydlu'r Gymdeithas Genedlaethol er Hyrwyddo Pobl Liw (NAACP) (*Association for the Advancement of Colored People*) hefyd.

Enwebodd y *New York Times* Lillian Wald, yn 1922, fel un o'r 12 menyw Americanaidd mwyaf a oedd yn fyw, ac yn ddiweddarach derbyniodd Fedal Lincoln am ei gwaith fel "Dinesydd Eithriadol o Efrog Newydd." Darllenodd Sara Delano Roosevelt lythyr gan ei mab, yr Arlywydd Franklin Roosevelt, lle canmolodd Wald am ei "llafur anhunanol i hyrwyddo hapusrwydd a lles pobl eraill."

## Magwraeth 
Fe'i ganed yn Cincinnati ar 10 Mawrth 1867 a bu farw yn Westport o strôc yn 73 oed, ac fe'i claddwyd ym Mynwent Mount Hope. Am ysbaid, mynychodd yr ysgol feddygol a dechreuodd addysgu dosbarthiadau iechyd cymunedol. Ar ôl sefydlu *Henry Street Settlement*, daeth yn weithredwr dros hawliau menywod a lleiafrifoedd.
]]

Ganed Lillian Wald i deulu dosbarth canol Almaenaidd-Iddewig yn Cincinnati, Ohio; roedd ei thad yn ymwneud â gwerthu offer optegol. Yn 1878, symudodd gyda'i theulu i Rochester, Efrog Newydd. Mynychodd Ysgol Fabanod ac Ysgol ddyddiol Saesneg-Ffrangeg Miss Cruttenden ar gyfer Merched Ifanc. Ymgeisiodd am le yng Ngholeg Vassar pan oedd yn 16 oed, ond roedd yr ysgol yn meddwl ei bod yn rhy ifanc. Yn 1889, aeth i Ysgol Nyrsio Ysbyty Efrog Newydd. Graddiodd o Ysgol Hyfforddiant Ysbyty Efrog Newydd ar gyfer Nyrsys yn 1891, ac yna dilynodd gyrsiau yng Ngholeg Meddygol y Merched (''Woman's Medical College'').

## Cyflogi menywod
Darparodd Wald gyfle unigryw i fenywod i gael eu cyflogi yn Sefydliad Henry Street. Yn ei llythyrau, mae'n trafod y manteision niferus a gynigiwyd gan y Sefydliad. Un o'r manteision mwyaf nodedig oedd y cyfle i fenywod gael gyrfa lawn, ac adeiladu eu cyfoeth eu hunain yn annibynnol oddi wrth eu gwŷr neu eu teuluoedd. Roedd cyflogaeth fel hyn, hefyd, yn rhoi cyfle i fenywod ennill annibyniaeth o'u gwŷr a gweithio y tu allan i'r cartref.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gynghrair Ryngwladol Menywod dros Heddwch a Rhyddid am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Cincinnati
Telesgop Event Horizon

[alt=|bawd| Y twll du goranferthol tu fewn i gnewyllyn y galaeth hirgylchol goranferthol [Messier 87 yng nghytser Virgo. Amcangyfrif fod ei fás yn biliynau o weithiau yn drymach na'r Haul Hwn oedd y twll du cynta i'w ddelweddu yn uniongyrchol gan Delesgôp Event Horizon (ryddhawyd y llun ar 10 Ebrill 2019).]]

Mae **Telesgop Event Horizon** yn delesgop arae fawr sy'n cynnwys rhwydwaith byd-eang o delesgopau radio. Nod y prosiect yw arsylwi ar yr amgylchedd dyllau du goranferthol, gyda chydraniad onglog yn ddigon uchel i ddatrys strwythurau ar raddfa maint *event horizon* y twll du. Ymysg y targedau arsylwadol y prosiect yw ddau dwll du gyda'r maint onglog mwyaf: M87* yng nghanol yr alaeth hirgylchol goranferthol Messier 87, a Sagittarius A * yng nghanol y Llwybr Llaethog.    

Cyhoeddwyd y delwedd gyntaf o twll du, yr un goranferthol yng nghanol galaeth Messier 87, gan y Cydweithrediad EHT ar Ebrill 10, 2019.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Seryddiaeth
Ardal Lywodraethol Amman

Enw swyddogol **Ardal Lywodraethol Amman** yw **Muhafazat al-Asima** (neu mewn Arabeg: ***محافظة العاصمة‎***), sy'n un o 12 o ardaloedd llywodraethol yng Ngwlad Iorddonen. Prifddinas yr ardal yw Amman, sydd hefyd yn brifddinas i'r wlad gyfan. Lleolir y swyddfeydd gweinyddol yr ardal a Llywodraeth y wlad ym maestref Abdali.

Mae poblogaeth Ardal Lywodraethol Amman yn uwch nag unrhyw un o'r ardaloedd llywodraethol eraill yn yr Iorddonen. I'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, mae'n ffinio gydag Ardal Lywodraethol Zarqa, ac ac ardaloedd llywodraethol Balqa a Madaba i'r gorllewin ac ardaloedd llywodraethol Karak a Ma'an i'r de. Mae hefyd yn rhannu ffin rhywladol gyda Saudi Arabia i'r gorllewin.

## Hanes
Bu pobl yn byw yn yr ardal yma ers cynhanes a cheir adfeilion yma o sawl gwareiddiad, mor gynnar â 7250 CC yn 'Ain Ghazal ger Amman; y safle hwn yw un o'r aneddiadau cynhanesyddol mwyaf yn y Dwyrain Canol.

Amman oedd prifddinas cadarn yr Ammoniaid, "Rabbath Ammon" oedd eu henw hwy ar y lle. Roedd yr Ammoniaid yn rheoli bron holl dir Ardal Lywodraethol Amman. Ar ôl i'r Rhufeiniaid gymryd rheolaeth o'r rhanbarth, cafodd Amman ei ailenwi'n "Philadelphia", ac roedd yn un o'r deg dinas Decapolis Rufeinig. Yn dilyn y goncwest Mwslemaidd-Arabaidd, dechreuwyd ail-ddefnyddio'r enw 'Amman'. Dynodwyd y safle Bysantaidd Umm ar-Rasas yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2004.

## Daearyddiaeth
Hinsawdd Môr y Canoldir Dwyreiniol yw hinsawdd yr ardal. Fodd bynnag, gan fod Amman wedi'i leoli ar lwyfandir bryniog, gall y dyddodiad a'r tymheredd blynyddol cyfartalog amrywio'n sylweddol o un lleoliad i'r llall, hyd yn oed o fewn dinas Amman. Er enghraifft, gall fod yn bwrw eira yn ardal Sweileh sydd â drychiad o 1,050m uwchlaw lefel y môr, ond yn gymylog heb unrhyw law yng nghanol dinas Amman, sydd â drychiad o 780m. O ran arwynebedd, Ardal Lywodraethol Amman yw'r ardal mwyaf ond un yng Ngwlad Iorddonen, a'r mwyaf yn ôl poblogaeth.

## Poblogaeth
### Rhanbarthau
Mae poblogaeth y Rhanbarthau, yn ôl y cyfrifiad fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Amman
Parnasiaid

bawd|Y drydedd gyfrol o *Le Parnasse contemporain* (1876).
Ysgol o feirdd Ffrengig yn y 19g a bwysleisiai gywirdeb ffurf fydryddol oedd y **Parnasiaid** (). Roedd yn adwaith yn erbyn canu rhydd y Rhamantwyr, ac yn un o'r mudiadau llenyddol, megis Symbolaeth ac Esthetiaeth, sy'n pontio Rhamantiaeth a Moderniaeth yn ail hanner y 19g.

Daw'r enw o gylchgrawn y beirdd, *Le Parnasse contemporain*, a gyhoeddwyd gan Alphonse Lemerre mewn tair chyfrol yn 1866, 1871, a 1876 dan olygyddiaeth Louis-Xavier de Ricard a Catulle Mendès. Ymhlith y llenorion a chyhoeddant eu gwaith yn y cyfnodolyn hwnnw oedd Charles-Marie-René Leconte de Lisle—bardd pennaf y mudiad—Théodore de Banville, Sully Prudhomme, Paul Verlaine, François Coppée, a José-Maria de Heredia. Dylanwadwyd arnynt gan Théophile Gautier a'i athrawiaeth "celfyddyd er mwyn celfyddyd", a hefyd gan feddylfryd y bardd Leconte de Lisle a'r cylchgrawn *La Revue Fantaisiste* (1860). Y brif esiampl a efelychwyd ganddynt oedd *Émaux et camées* (1852), casgliad o gerddi gan Gautier a gafodd effaith gref ar Albert-Alexandre Glatigny, Banville, Coppée, Léon Dierx, a J. M. de Heredia.

Buont yn pwysleisio cynildeb, gwrthrycholdeb, mesurau caeth, techneg y grefft farddonol, a disgrifiadau manwl yn hytrach nag emosiynoldeb ac amwysedd yr hen Ramantwyr. Roedd y soned yn arbennig o boblogaidd. Defnyddiwyd mytholeg ac arwrgerddi'r hen wareiddiadau, yn enwedig yr India a Groeg yr Henfyd, yn themâu ganddynt. Cysylltir barddoniaeth y Parnasiaid â thueddiadau eraill yn llên Ewrop yn niwedd y 19g, yn bennaf y ddrama a'r nofel realaidd. Cawsant ddylanwad ar draws Ewrop, yn enwedig ar y mudiad Modernaidd yn Sbaen a Phortiwgal a *La Jeune Belgique* yng Ngwlad Belg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Ffrainc yn y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau barddonol
Categori:Mudiadau llenyddol Ffrainc
Dora Montefiore

Ffeminist o Loegr oedd **Dora Montefiore** (20 Rhagfyr 1851 - 21 Rhagfyr 1933) sy'n nodigedig am ei gwaith fel bardd, bywgraffydd a swffragét.

## Magwraeth a phlant
Ganed **Dorothy Frances Fuller** yn Coulsdon, Surrey ar 20 Rhagfyr 1851; bu farw yn Hastings.

Roedd Montefiore yn ferch i Francis a Mary Ann Fuller. Roedd ei thad yn ymwneud â pheirianneg rheilffyrdd ac roedd yn un o'r prif ysgogwyr y tu ôl i'r "Arddangosfa Fawr". Roedd ei Mam yn ferch i George Drew, y perchennog eiddo a ddatblygodd Caterham, hefyd yn Surrey. Cafodd ei haddysgu gan athrawon a thiwtoriaid preifat ac yn "Ysgol Mrs Creswell" yn Brighton. Yn 1874, aeth i Sydney, Awstralia i gynorthwyo gwraig ei brawd. Dychwelodd yn fyr i Loegr, ac ar ôl iddi ddychwelyd i Sydney priododd George Barrow Montefiore, masnachwr Iddewig, a mab Joseph Barrow Montefiore. Cawsant ddau o blant. 

Yn 1889, collwyd ei gŵr ar y môr. Pan ddysgodd nad oedd ganddi hawl awtomatig i ofalu am ei phlant, daeth yn eiriolwr dros hawliau menywod. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf Cynghrair Bygythiadau Menywod De Cymru Newydd (*the Womanhood Suffrage League of New South Wales*) yn ei chartref ar 29 Mawrth 1891. Ym 1892 gadawodd Awstralia ac ar ôl treulio sawl blwyddyn ym Mharis, ymsefydlodd yn Lloegr.

Ysgrifennodd fywgraffiad yn 1927 o'r enw *From a Victorian to a Modern*.

## Yr ymgyrchydd
Yn 1898, cynhyrchodd Montefiore lyfr o ganu benillion *Through the Dark*. Parhaodd hefyd i fod yn weithredol yn y mudiad etholfraint (sef yr hawl i ferched bleidleisio), gan wasanaethu ar bwyllgor gweithredol Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Etholfraint Menywod Millicent Fawcett (''Millicent Fawcett's National Union of Women's Suffrage Societies*) ac ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod a ffurfiwyd gan Emmeline a Christabel Pankhurst. Ym 1897, cynigiodd sefydlu Cynghrair Menywod dros Ymwrthod â Threth (*Women's Tax Resistance League''). Yn 1906, i brotestio yn erbyn y diffyg cynrychiolaeth wleidyddol dros ferched, gwrthododd dalu ei threthi a chlodd ei hun yn ei chartref am chwe wythnos.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Coulsdon
Leopoldo Lugones

Bardd, llenor straeon byrion ac ysgrifwr yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin oedd **Leopoldo Lugones** (13 Mehefin 1874 – 18 Chwefror 1938). Roedd yn brif ffigur llên yr Ariannin yn nechrau'r 20g ac yn un o'r hoelion wyth ym mywyd diwylliannol ei wlad. Yn ogystal â'i gerddi a'i straeon, mae'n nodedig am ei newyddiaduraeth wleidyddol, ei feirniadaeth lenyddol, ei weithiau hanes am yr Ariannin, a'i ysgolheictod clasurol a chyfieithiadau o lenyddiaeth Hen Roeg. Ysgrifennodd hefyd un nofel, *El ángel de la sombra* (1926).

Ganwyd yn Villa María del Río Seco, Talaith Córdoba, yn yr Ariannin. Cychwynnodd ar ei yrfa fel newyddiadurwr yn 16 oed drwy ysgrifennu erthyglau ar gyfer papur newydd lleol yn Córdoba. Yn 1896 symudodd i'r brifddinas Buenos Aires, a chyd-sefydlodd y cylchgrawn sosialaidd *La montaña* yn 1897. Mynegodd ei gredoau adain-chwith yn gryf yn y cyhoeddiad hwnnw, ac mewn ambell ysgrif mae'n dadlau dros syniadau anarchaidd.

Symudodd Lugones i Baris yn 1911, ac yno golygodd y *Revue Sudaméricaine*.

Bu farw yn 63 oed trwy hunanladdiad.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Efraín U. Bischoff, *Leopoldo Lugones: Un cordobés rebelde* (Córdoba: Editorial Brujas, 2005).
* Alfredo Canedo, *Aspectos del pensamiento político de Leopoldo Lugones* (1974).
* Julio Irazusta, *Genio y figura de Leopoldo Lugones* (1968).
* Félix Luna, *Leopoldo Lugones* (Buenos Aires: Planeta, 2001).

Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Beirniaid llenyddol o'r Ariannin
Categori:Cyfieithwyr o'r Ariannin
Categori:Ffasgwyr o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Golygyddion o'r Ariannin
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Hanesyddion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith Córdoba, yr Ariannin
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Sosialwyr o'r Ariannin
Categori:Ysgolheigion y clasuron
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Coleg Camwy

Sefydliad addysgol ym Mhatagonia, yr Ariannin, yw **Coleg Camwy**. Fe'i sefydlwyd fel **Ysgol Ganolraddol y Camwy** yn wreiddiol, a hynny ym 1906. Ar y pryd, hi oedd yr unig ysgol uwchradd yn y byd oedd yn dysgu drwy'r Gymraeg.

Categori:Addysg Gymraeg yn yr Ariannin
Categori:Sefydliadau 1906
Categori:Y Wladfa
Michael Aloni

Ganed **Michael Aloni** (Hebraeg: מיכאל אלוני; enw llawn Michael Mark Aloni, sillefir hefyd fel Alony) ar 30 Ionawr 1984) yn Tel Aviv, Israel. Mae'n actor, cyfarwyddwr a chyflwynydd teledu Israeli.

Mae'n adnabyddus am chwarae un o'r brif rannau yn y gyfres ddrama am deulu Hasidig, *Shtisel*, ac yn *Out in the Dark*  ac un o'r brif rannau fel 'Himmler' yn y gyfres am griw o ffrindiau sy'n gyn-filwyr, *When Heroes Fly*, a gynhyrchwyd gan Keshet Media Group. Yn Ebrill 2018 enillodd y gyfres y wobr 'Cyfres Orau' yn Canneseries ac mae wedi ei chomisiynu ar gyfer ail dymor. Mae Aloni hefyd yn cyflwyno'r gyfres realiti boblogaidd ar deledu,*The Voice ישראל (The Voice Israel)* - cystadleuaeth ganu agored.

## Bywgraffiad
Ganed Aloni yn fab i fam oedd yn gyfreithwraig a thad oedd yn gyfrifydd. Yn ystod ei gyfnod Gwasanaeth Cenedlaethol gyda IDF gwasanaethodd fel rhan o Gorfflu Addysg Marva. Astudiodd actio yn Stiwdio Actio Nissan Nativ rhwng 2006-2009. Mae hefyd wedi ymddangos mewn sawl ymgyrch hysbysebu fel model.

## Ffilmyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Iddewon
Categori:Actorion o Israel
Categori:Genedigaethau 1984
Jonathan Goodwin

Dihangwr a styntiwr o Gymro yw **Jonathan Goodwin** (ganwyd 20 Chwefror 1980).  Yn Hydref 2021 cafodd anafiadau difrifol wrth ymarfer am stynt ac ymddeolodd o'i yrfa yn perfformio campau dianc.

## Bywyd cynnar
Magwyd Goodwin yn Robeston Wathen, Sir Benfro, lle mae ei rieni yn parhau i fyw.

## Gyrfa
Cychwynodd wneud fideos 'stynt' ar YouTube a dangoswyd rhain yn ddiweddarach ar Channel 4.

Ar 9 Mawrth 2013 ymddangosodd ar *The Jonathan Ross Show* a pherfformiodd y stynt o orwedd ar hoelen sengl, a torrwyd breezeblock ar ei frest gyda gordd.

Daeth Goodwin i sylw'r cyhoedd pan aeth stynt *Cheating the Gallows* o'i le yn fyw ar deledu cenedlaethol ac fe'i crogwyd. Goroesodd y digwyddiad, gan ddioddef dim ond mân losgiadau rhaff. Mae rhai o gampau Goodwin yn cynnwys, cael ei gloi mewn blwch gyda 200,000 o wenyn, ei osod mewn concrit, ei llosgi wrth stanc, ei selio mewn bag gwactod aerdyn, wedi'i lenwi â gwenyn a'i wnïo i mewn i fuwch farw i enwi dim ond rhai.

Ymddangosodd Goodwin mewn cyfres deg rhan ar y Discovery Channel ym mis Ebrill 2008, *One Way Out* lle perfformiodd nifer o ddihangiadau llwyddiannus gan gynnwys cael ei gloi mewn blwch gyda 200,000 o wenyn a dianc o graen wedi ei hongian 30 troedfedd uwchben y ddaear.

Yn Hydref 2021, cafodd Goodwin ddamwain oedd bron yn angheuol, tra'n ymarfer ar gyfer stynt i raglen ''America's Got Talent: Extreme''. Bwriad y stynt oedd dianc o siaced gaeth tra'n hongian 30 troedfedd uwchben y ddaear rhwng dau gar oedd ar dân. Gollyngwyd y ceir yn rhy gynnar, gan achosi i Goodwin gael ei ddal rhyngddynt cyn disgyn. Dioddefodd losgiadau trydedd radd, torrodd esgyrn a torrodd fadruddyn ei gefn. O ganlyniad, mae'n annhebygol o gerdded eto ac yn gorfod defnyddio cadair olwyn.

## Bywyd personol
Mae Goodwin wedi ysgaru ac erbyn hyn wedi dyweddio a'r actores Amanda Abbington. Roedden nhw wedi bod yn ffrindiau ar y cyfryngau cymdeithasol ers degawd. Wedi i Abbington wahanu o Martin Freeman, gwnaeth y ddau gyfarfod am y tro cyntaf yn Vienna. O fewn 30 munud, gofynnodd Goodwin i'w phriodi.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Dihangwyr
Categori:Pobl o Sir Benfro
José Mármol

Bardd, dramodydd a nofelydd yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin oedd **José Mármol** (2 Rhagfyr 1817 – 9 Awst 1871). Cysylltir ef â'r mudiad Rhamantaidd. Mae'n nodedig am ysgrifennu'r nofel Archentaidd gyntaf, *Amalia* (1851–2).

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, ac astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Buenos Aires. Cafodd ei garcharu yn 1839 am feddu ar bapurau newydd a gyhoeddwyd ym Montevideo, Wrwgwái, gan lenorion Archentaidd alltud. Tra'n bwrw ei ddedfryd yn y ddalfa, ysgrifennodd Mármol ei gerdd gyntaf ar fur ei gell, gwaith a oedd yn beirniadu Juan Manuel de Rosas, Llywodraethwr Talaith Buenos Aires. Aeth i Montevideo yn 1840 i ymuno â'r deallusion alltud a'r wasg ryddfrydol, a chyhoeddodd sawl gwaith yn lladd ar Rosas, gan gynnwys ei gerdd enwocaf, *A Rosas, el 25 de Mayo de 1843*. Ysgrifennodd ddramâu yn y cyfnod hwn hefyd.

Wrth i luoedd Rosas symud tuag at Montevideo, bu'n rhai i Mármol ac alltudion eraill ffoi i Rio de Janeiro, Brasil. Yn 1844, aeth Mármol o Rio ar fordaith ffaeledig i Valparaiso, Tsile, yng nghwmni Archentwyr eraill. Bu'n rhaid i'r llong droi'n ôl i Frasil oherwydd tymhestloedd yn ardal yr Horn. Dychwelodd Mármol i Montevideo yn 1846, ac ysbrydolwyd gan ei brofiad ar y môr i gyfansoddi'r cylch o gerddi *El Peregrino* (1847). Cyhoeddodd ei nofel hir *Amalia* mewn penodau yn 1851–2.

Yn 1852 cafodd Rosas ei ddymchwel, a dychwelodd Mármol i'w famwlad. Ni ysgrifennodd lawer yn ystod deunaw mlynedd olaf ei oes. Gwasanaethodd mewn swyddi gwleidyddol a diplomyddol, ac yn gyfarwyddwr Llyfrgell Gyhoeddus Buenos Aires. Bu farw yn Buenos Aires yn 53 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Stuart Cuthbertson, *The Poetry of José Mármol* (1935).

Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1871
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Buenos Aires
Esteban Echeverría

Bardd a llenor straeon byrion yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin ac ymgyrchydd gwleidyddol a diwylliannol oedd **Esteban Echeverría** (2 Medi 1805 – 19 Ionawr 1851). Roedd ganddo ran hynod o bwysig yn natblygiad llên yr Ariannin yn y 19g, ac mae'n nodedig fel un o'r llenorion Rhamantaidd gwychaf yn llên America Ladin.

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin. Treuliodd y cyfnod 1825–30 ym Mharis, Ffrainc, ac yno cafodd ei ddylanwadu'n gryf gan ysbryd a meddylfryd y Rhamantwyr. Yn 1838, Echeverría oedd un o'r deallusion Archentaidd ifainc a sefydlodd yr *Asociación de Mayo*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1851
Categori:Pobl a aned yn Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw ym Montevideo
Adolfo Bioy Casares

Nofelydd, llenor straeon byrion, a golygydd yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin oedd **Adolfo Bioy Casares** (15 Medi 1914 – 8 Mawrth 1999). Roedd yn un o brif ffigurau llên yr Ariannin yn yr 20g. Mae ei ffuglen yn nodedig am ei harddull ffantastig a'i themâu metaffisegol.

Ganwyd i deulu cefnog yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, gyda chefnogaeth ei dad, yn 1929. Astudiodd y gyfraith cyn iddo newid ei gwrs i athroniaeth a llên ym Mhrifysgol Buenos Aires. Cyhoeddodd tair cyfrol o straeon byrion (*17 disparos contra el porvenir*, 1933; *Caos*, 1934; *Luis Greve, muerto*, 1937) ac un nofel (*La nueva tormenta o la vida de Juan Ruteno*, 1935) cyn iddo ennill enw amlwg fel awdur y nofel *La invención de Morel* (1940).

Cyfarfu Jorge Luis Borges yn 1932, a bu'r ddau yn gyfeillion ac yn gydweithwyr llenyddol hyd oes. Golygasant y cylchgrawn llenyddol *Destiempo* yn 1936. Cyd-ysgrifennodd Bioy Casares a Borges sawl gwaith dan ffugenwau megis Honorio Buston Domecq, B. Suarez Lynch, a B. Lynch Davis. Ymhlith eu gweithiau ar y cyd mae *Seis problemas para Don Isidro Parodi* (1942) a *Crónicas de Bustos Domecq* (1967), cyfres sy'n dychanu bywyd cyhoeddus yr Ariannin. Cyd-olygasant gyfrol o straeon ditectif, *Los mejores cuentos policiales* (1943), a dwy gyfrol o farddoniaeth *gaucho*, *Poesía gauchesca* (1955). Priododd y bardd a llenores straeon byrion Silvina Ocampo, yn 1940, a chawsant ferch o'r enw Marta yn 1954. Cydweithiodd ar sawl gwaith â'i wraig, gan gynnwys y gyfrol o straeon *Los que aman, odian* (1948). Cydweithiodd Bioy Casares, ei wraig Silvina, a Borges wrth olygu *Antología de la literatura fantástica* (1940) ac *Antología poética argentina* (1941). Rhwng 1945 a 1960, rheolwyd menter gyhoeddi gan Bioy Casares a Borges i gyfieithu nifer o lenorion Saesneg, gan gynnwys Cecil Day-Lewis, Joseph Conrad, H. G. Wells, ac Henry James, i'r Sbaeneg.

Ymhlith ei nofelau eraill mae *Plan de evasión* (1945), *El sueño de los héroes* (1954), *Diario de la guerra del cerdo* (1969), *Dormir al sol* (1973), a *La aventura de un fotógrafo en La Plata* (1985). Ymhlith ei gasgliadau o straeon byrion mae *La trama celeste* (1948), *El gran serafín* (1967), *Historias de amor* (1972), a *Historias fantásticas* (1972).

Roedd Bioy Casares yn hoff iawn o baffio, ac yn chwarae tenis nes yr oedd yn 74 oed. Bu farw ei wraig Silvina yn 1993, a'u merch Marta ychydig dyddiau yn ddiweddarach mewn damwain ffordd. Yn nghyfnod diweddar ei oes, ymddangosodd mewn hysbyseb teledu ar gyfer cardiau credyd American Express. Bu farw yn Buenos Aires yn 84 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Golygyddion llyfrau o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl a aned yn Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw yn Buenos Aires
Dol matryoshka

bawd|300px|Y set matryoshka gwreiddiol a grëwyd gan Zvyozdochkin a Malyutin, 1892

Set o ddoliau pren sy'n lleihau yn eu maint ac yn cael eu gosod o fewn i'w gilydd yw **doliau matryoshka** (hefyd **doliau Rwsiaidd**). Mae'r enw *matryoshka* (матрёшка), yn llythrennol "gwraig fach", yn ffurf fachigol o'r enw benywaidd Rwsiaidd *Matryona* (Матрёна) neu *Matriosha*.

Mae set *matryoshka* yn cynnwys ffigur pren, sy'n gwahanu, o'r top o'r gwaelod, i ddatgelu ffigur llai o'r un math y tu mewn, sydd, yn ei dro, ffigur arall y tu mewn iddo, ac yn y blaen.

Cafodd y set gyntaf o doliau Rwsiaidd ei gwneud ym 1890 gan Vasily Zvyozdochkin o ddyluniad gan Sergey Malyutin, a oedd yn arlunydd crefftau gwerin yn Abramtsevo, Oblast Moscfa. Yn draddodiadol, menyw yw'r haen allanol, wedi'i gwisgo mewn sarafan, gwisg siwmper werin draddodiadol o Rwsia. Gallai'r ffigurau y tu mewn iddynt fod o'r naill ryw neu'r llall; mae'r ddol leiaf, fewnol fel arfer yn fabi wedi'i droi o un darn o bren. Mae llawer o'r grefft yn y gwaith o beintio'r doliau. Mae'r doliau yn aml yn dilyn thema; gall y themâu amrywio, o gymeriadau straeon tylwyth teg i arweinwyr Sofietaidd. Yn y Gorllewin, mae doliau *matryoshka* yn aml cael eu camenwi fel "**doliau babushka**",; mae *babushka* yn golygu "mam-gu" neu "hen wraig".

## Cyfeiriadau 
Categori:Celf a chrefft
Categori:Diwylliant Armenia
Categori:Diwylliant Georgia
Categori:Diwylliant Rwsia
Categori:Diwylliant Wcráin
Margaret McCoubrey

Ffeminist o Iwerddon a anwyd yn yr Alban oedd **Margaret McCoubrey** (ganwyd 1880–1955) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched a swffragét.

Fe'i ganed yn Elderslie, ger Glasgow, Renfrewshire yn 1880. Priododd McCoubrey,  undebwr llafur o Iwerddon a symudodd y ddau i Belfast. Yno, ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol Menywod Prydain (WPSU sef ''British Women's Social and Political Union''), gan deithio i Lundain fel cynrychiolydd menywod Gogledd Iwerddon. Ymunodd â Chymdeithas Etholfraint Merched Iwerddon yn 1910, ac roedd yn ymgyrchydd milwriaethus. Roedd y thema o 'hunan-aberth' yn hollbwysig ymhlith swffragetiaid a mynodd Margaret McCoubrey eu bont yn parhau â'r traddodiad Gwyddelig o brotestio treisgar.  

## Heddychwraig i'r carn
Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, roedd yn anghytuno â gorchmynion yr WSPU i roi'r gorau i brotestio, ac yn lle hynny sefydlodd gangen o Gymdeithas Etholfraint Menywod Iwerddon yn Belfast. Ymunodd â'r mudiad heddwch a rhoddodd loches i wrthwynebwyr cydwybodol. Bryd hynny, roedd y mwyafrif o fenywod yn Ulster yn teimlo bod heddychiaeth ac etholfraint yn ddibwys o gymharu â'r peryglon oedd yn bygwth Ewrop yn ystod y rhyfel. O ganlyniad, dim ond ychydig o swffragetiaid a arhosodd yn weithredol yn ystod y Rhyfel. Cynhaliodd McCoubrey ymgyrch heddwch ac etholfraint am fis gyfan yn Belfast ym mis Awst 1917, wedi'i ysbrydoli gan ei chred na fyddai menyw sy'n edrych i lawr ar faes y gad yn gweld Almaenwyr marw neu "Saeson" marw, ond plant i famau.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Lafur Annibynnol.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched, Cymdeithas Merched Iwerddon dros yr Hawl i Bleidleisio, Urdd Cydweithredol y Menywod a'r Blaid Lafur am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Merched y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Elderslie
Sebastian Bieniek

Mae **Sebastian Bieniek** (ganwyd 30 Mawrth 1975 - 6 Chwefror 2022) yn beintiwr o'r Almaen a aned yn Czarnowąsy. Mae ei weithiau'n cynnwys peintio, arlunio, ffotograffiaeth, perfformiad, cerflunio, ysgrifennu a fideo. 

Dywed rhai mai ef yw un o'r pum artist mwyaf dylanwadol sy'n byw yn Berlin. Yn 2018 roedd yn un o'r 171 o feddylwyr mwyaf dylanwadol yn y byd.

## Bywyd 
Ganwyd Sebastian Bieniek ym 1975 yng Ngwlad Pwyl. Yn 1989 symudodd i'r Almaen. 1996-2001 bu'n astudio celf a ffilm yn Berlin yn 2001-2014.

## Filmography 
* 2002: *Zero*
* 2004: *Sand*
* 2005: *Sugar*
* 2007: *The Gamblers*
* 2008: *Silvester Home Run*

## Gwaith celf pwysig 
* 1999: *Hand without a body*
* 2013: *Closer your eyes to see this painting*
* 2013: *Doublefaced*
* 2014: ''Don't forget that everything will be forgotten*

## Llyfryddiaeth 
* 2011: *REALFAKE'', ISBN 978-3-942835-35-0

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Official Website Painting
* Official Website Photography
* Official Website Conceptual Art

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Peintwyr o'r Almaen
Sophia Duleep Singh

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd y Dywysoges  **Sophia Duleep Singh** (8 Awst 1876 - 22 Awst 1948) sy'n nodigedig am ymgyrchu dros bleidlais i ferched, hynny yw, etholfraint.

Ganed **Sophia Alexandrovna Duleep Singh** yn Elveden Hall, Suffolk ar 8 Awst 1876; bu farw yn Tylers Green. Maharaja Duleep Singh oedd ei thad, ac fe ddihangodd o'r Ymerodraeth Sikhaidd i Raj Prydeinig pan oedd yn bymtheg oed. Mam Sophia oedd Bamba Müller, a'i mam-gu oedd y Frenhines Victoria. Roedd ganddi bedair chwaer, gan gynnwys dwy hanner-chwaer, a phedwar brawd. Roedd hi'n byw yn Hampton Court mewn fflat yn Faraday House a roddwyd iddi gan y Frenhines Victoria yn anrheg.

Yn ystod yr 20g gynnar, roedd Singh yn un o nifer o fenywod Indiaidd a arloesodd drwy ymgyrchu dros hawliau menywod yng ngwledydd Prydain. Er ei bod yn cael ei chofio orau am ei rôl arweiniol yng Nghynghrair Atal Talu Treth Treth Menywod (sef: ''Women's Tax Resistance League*), cymerodd ran hefyd mewn grwpiau eraill a oedd yn ymwneud ag etholfraint menywod, gan gynnwys Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (*Women's Social and Political Union'').

Ar ôl cyfnod o afiechyd, bu farw ei thad mewn gwesty amheus ym Mharis ar 22 Hydref 1893 yn 55 oed. Etifeddodd gyfoeth sylweddol gan ei thad pan fu farw yn 1893.

Aeth Singh, Emmeline Pankhurst a grŵp o weithredwyr i Dŷ'r Cyffredin ar 18 Tachwedd 1910, gan obeithio cyfarfod gyda'r Prif Weinidog. Gorchmynnodd yr Ysgrifennydd Cartref eu diarddel oddi yno, a chafodd llawer o'r merched eu hanafu'n ddifrifol. Daeth y digwyddiad yn adnabyddus fel "Y Dydd Gwener Du".

Ceir llun ohoni ar stamp post, mewn cyfres o stampiau "Votes for Women", a gyhoeddwyd ar 15 Chwefror 2018.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Urdd y Merched dros Atal Talu'r Dreth ac Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Suffolk
Sophia Duleep Singh
Vicente López y Planes

Bardd Sbaeneg a gwleidydd o'r Ariannin oedd **Vicente López y Planes** (3 Mai 1785 – 10 Hydref 1856).

Brwydrodd yn erbyn y Prydeinwyr yn ystod goresgyniadau Rhaglawiaeth y Río de la Plata yn 1806 a 1807. Gwasanaethodd yn arlywydd dros dro Taleithiau Unedig y Río de la Plata yn sgil ymddiswyddo Bernardino Rivadavia, o 7 Gorffennaf 1827 i 17 Awst 1827, a chaiff ei gyfri felly yn ail Arlywydd yr Ariannin.

Wedi iddo ildio'r arlywyddiaeth i Justo José de Urquiza, gwasanaethodd yn weinidog dan Manuel Dorrego, Llywodraethwr Talaith Buenos Aires, ac yn gyfreithiwr dan Juan Manuel de Rosas. Wedi cwymp Rosas, López y Planes oedd Llywodraethwr Talaith Buenos Aires o 13 Chwefror 1852 i 26 Gorffennaf 1852.

O ran ei farddoniaeth, fe'i cofir am *Triunfo argentino*, baled sy'n dathlu buddugoliaeth yr Archentwyr yn erbyn y Prydeinwyr, ac am ysgrifennu geiriau *Himno Nacional Argentino* (1813), yr anthem genedlaethol.

Roedd yn dad i'r llenor Vicente Fidel López.

Categori:Arlywyddion yr Ariannin
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Cyfreithwyr o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1785
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1856
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o'r Ariannin
Categori:Pobl a aned yn Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw yn Buenos Aires
Rwseiffa

Mae **Rwseiffa** (neu **Russeifa** mewn orgraff gyffredin Saesneg; Arabeg: الرصيفة) yn ddinas o Ardal Lywodraethol Zarqa, Gwlad Iorddonen. Mae ganddi boblogaeth o 472,604 yn 2015,, gan ei gwneud y bedwaredd ddinas fwyaf yn y wlad, ar ôl Amman, Irbid a Zarca. Ymddengys, am ddinas mor fawr, nad oes gan Reseiffa dîm pêl-droed o safon genedlaethol.

## Daearyddiaeth
Mae tref Rwseiffa wedi'i lleoli yng nghanol yr Iorddonen, ym nyffryn yr Afon Zarqa, ar briffordd Amman-Zarqa. Mae Amman, Zarqa a Rwseiffa yn ffurfio ardal fetropolitan fawr, yr ail ardal fetropolitan fwyaf yn y Lefant, ar ôl Damascus yn Syria. Mae'r ddinas yn perthyn yn weinyddol i Lywodraethiaeth Zarqa. Oherwydd ei agosrwydd at Amman a Zarqa, mae'n gartref i nifer o ddiwydiannau trwm.

## Demograffeg
Amcangyfrifodd Cyfrifiad Cenedlaethol Iorddonen 2004 fod poblogaeth Rwseiffa yn 268,237 o drigolion. Roedd cyfran y menywod i ddynion yn 48.46% i 51.54%. Dinasyddion Iorddonen sy'n ffurfio 89.6% o boblogaeth y ddinas.

## Economi
Mae'r ddinas yn adnabyddus am ei diwydiant mwyngloddio ffosffad ers 1935, a ddarganfuwyd gan Amin Kamel Kawar. Mae'r cwmni "Jordan Phosphate Mines", a sefydlwyd gan Kawar, yn gweithredu'r mwyngloddiau yn Rwseiffa. Ymddengys nad yw'r mwynglawdd bellach mewn defnydd ac nad oes ffosffad ar ô.

Ceir sawl diwydiant trwm yn Rwseiffa oherwydd ei lleoladi rhwng dwy ddinas fawr Amman a Zarqa, a phresenoldeb yr afon Zarqa gerllaw. 

## Oriel

File:Jabal al ganobe- Russeifa7.jpg
File:Jabal al ganobe- Russeifa9.jpg
File:Jabal al ganobe- Russeifa6.jpg
File:Ameriyya District-Russeifa35.jpg|Ardal Ameriyya o'r ddinas
File:Ameriyya District-Russeifa14.jpg|thumb|Ardal Ameriyya 
File:الرصيفة .jpg

## Dolenni 
* Gwefan swyddogol Rwseiffa 

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad Iorddonen
Constance Lewcock

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Constance Lewcock** (née **Ellis**; 11 Ebrill 1894 - 11 Tachwedd 1980).

Ganed Constance (Connie) Mary Ellis yn Horncastle, Swydd Lincoln ar 11 Ebrill 1894 a bu farw yn Newcastle upon Tyne.

Ym 1913 ymunodd gyda'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (''Women's Social and Political Union''). Dysgodd am wleidyddiaeth trwy gadeirio a siarad yng nghyfarfodydd y WSPU ledled Swydd Durham.

Ceisiodd losgi rhan o Eglwys Gadeiriol Durham ond methodd. Yn ddiweddarach, ymrwymodd i'r hyn a alwodd yn "drosedd berffaith". Yn 1914 llosgodd i lawr adeilad rheilffordd yn Esh Winning, Swydd Durham. Roedd hi wedi dylunio system lle gosodwyd jar o hylif fflamadwy ar dân pan losgodd cannwyll i lawr. Roedd hyn yn golygu, erbyn i'r adeilad pren gael ei gynnau, ei bod filltiroedd i ffwrdd, ac alibi soled o dan ei belt. Roedd hi hefyd yn ffodus i gael cymorth gan löwr o'r enw Joss Craddock. Roeddent wedi gweithio gyda'i gilydd mewn cyfarfodydd lle gallai Joss ddal y stiwardiaid yn ôl, er mwyn iddi hi wneud ei phwynt. Roedd hyn yn golygu bod Lewcock yn osgoi'r cleisiau yr oedd hi'n arfer eu cael cyn iddynt gyfarfod.

Llosgodd adeilad y rheilffordd yn Esh Winning yn ulw, ond ni allai'r Heddlu ei harestio'n ffurfiol gan fod ganddi dros dri-deg o dystion a allai dystio ei bod hi gyda nhw ar adeg y tân. Fodd bynnag, nid oedd angen prawf ar ei chyflogwyr a dywedwyd wrthi bod yn rhaid iddi roi'r gorau i'w gweithredoedd gwleidyddol neu roi'r gorau i addysgu. Rhoddodd y gorau i addysgu. Y flwyddyn honno daeth yr UGCG a Llywodraeth Lloegr i gytundeb ar gadoediad yn ystod y rhyfel. Trodd Lewcock hithau ei golygon a'i hamser gweithgareddau fel aelod o'r Blaid Lafur Annibynnol.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Horncastle
Andreas Libavius

Alcemydd, meddyg ac ysgolfeistr o'r Almaen oedd **Andreas Libavius** (c. 1555 – 25 Gorffennaf 1616) oedd yn un o'r prif wrthwynebwyr i syniadau Paracelsus. Mae'n nodedig hefyd am gyhoeddi'r gwerslyfr cyntaf ar bwnc cemeg, *Alchemia* (1597).

Ganwyd Andreas Libau yn Halle an der Saale, Archesgobaeth Magdeburg, yn fab i wëydd tlawd. Astudiodd ym Mhrifysgol Wittenberg cyn iddo dderbyn doethuriaeth athronyddol o Brifysgol Jena yn 1581. Enillodd ddoethuriaeth feddygol o Brifysgol Basel, a dychwelodd i Jena i addysgu hanes a barddoniaeth yn y cyfnod 1586&nbsp;91. Gweithiodd fel meddyg y dref ac ysgolfeistr yn *Gymnasium* Rothenburg, ac yn 1605 sefydlodd y *Gymnasium Casimirianum* yn Coburg.

Datblygwyd athroniaeth unigryw ganddo, drwy gyfuno elfennau o Ramiaeth, Aristoteliaeth a dyneiddiaeth y Dadeni â'r traddodiad Lwtheraidd, yn bennaf dysgeidiaeth Philip Melanchthon. Bu'n lladd yn aml ar syniadau'r Paracelsiaid, gan gynnwys Oswald Croll, ac yn dilorni'r cyfuniad o Hermetigiaeth a Chalfiniaeth a ddatblygwyd gan y Rhosgroesogion cynnar. Er iddo gredu y gellir trawsnewid metelau cyffredin yn aur, ymwrthododd Libavius â thraddodiad yr alcemyddion drwy arddel cyhoeddi arferion a syniadau cemegol yn hytrach na chyfriniaeth a chêl-wybodaeth. Dadleuodd o blaid meddygaeth gemegol fel maes ategol i'r hen *materica medica*. Yn ei waith *Alchemia* mae'r ymdrech gyntaf yn Ewrop i ymdrin â gwyddor cemegion mewn modd systematig a dadansoddol, a'r disgrifiad cyntaf o labordy cemegol.

Ymhlith ei ddarganfyddiadau mae dulliau o baratoi amoniwm sylffad, antimoni sylffid, asid hydroclorig, a thun tetraclorid.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Bruce T. Moran, *Andreas Libavius and the Transformation of Alchemy: Separating Chemical Cultures with Polemical Fire* (Sagamore Beach, Massachusetts: Science History Publications, 2007).

Categori:Alcemyddion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau'r 1550au
Categori:Llenorion ffeithiol yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1616
Categori:Meddygon yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Meddygon yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Sachsen-Anhalt
Ajlwn

Mae **Ajlwn** (orgraff Gymraeg; Ajlun neu **Ajloun** yn Saesneg; (Arabeg: عجلون, 'Ajlūn) yn dref yng Ngwlad Iorddonen wedi'i lleoli ger Parc Cenedlaethol Dibbin, mewn dyffryn ffrwythlon iawn sy'n llawn gwinllannoedd a choedwigoedd. Roedd gan y ddinas 7,289 o drigolion yn 2004, yn bennaf o ethnigrwydd Arabaidd ac Islamaidd. Dyma dref weinyddol Ardal Lywodraethol Ajloun.

Prif adeiladau'r ddinas yw'r mosg a'r castell enwog. Mae'r mosg wedi'i leoli yng nghanol y dref, ar y ffordd i'r gaer, ac mae'n arbennig am ei minaret, yn ôl yr un ffyddlon o gelf Islamaidd harddaf. Lle mae'r mosg bellach yn sefyll roedd unwaith Eglwys Fysantaidd gydah iard gyfoethog y gellir ymweld â hi heddiw.

## Castell Ajlwn
Mae'r term Arabeg *Qalʿat ʿAjlūn* yn golygu castell enwog y dref, a ystyriwyd yn un o'r enghreifftiau mwyaf o bensaernïaeth filwrol Arabaidd. Mae wedi ei leoli 3 km o 'Ajlūn, y mae ei enw yn ddyledus iddo, ar fynydd 1,250m o uchder, lle mae'n bosibl gweld dyffryn afon Iorddonen a mynyddoedd Galilea.

Mae hanes y castell yn croestorri â hanes y ddinas: yn 1184 roedd yr emir Izz al-Dīn Usāma [1], a ymffrostiai ei fod yn ŵyr i'r enwog Saladin, yn awyddus i adeiladu bastiwn i reoli'r ffordd cysylltu rhwng Damascus â'r Aifft. Ymhellach, roedd yr emir hefyd am i rywun wylio dros y mwynau haearn cyfagos, gan ofni y gallai'r Croesgadwyr ei meddiannu. Yn 1214 bu farw Izz al-Dīn Usāma a chafodd y castell ei ehangu trwy ychwanegu pumed tŵr a phorth mynediad mwy pwerus (1215). 
Cafodd y gaer ei dinistrio i raddau helaeth yn ystod ymgosodiad gan y Mongolwyr ar yr ardal ym 1260, a dim ond yn ddiweddarach y cafodd ei hailadeiladu yn y Swltan Mamluk o'r enw Braibars. Cwympodd y castell yn adfail yn yr 17g a'i ailddarganfod yn 1812, ond dim ond yn yr 1960au y cafodd ei hadfer. Gwnaed difrod fawr i'r castell gan Ddaeargryn Galilea yn 1837 a Daeargryn Jerico yn 1927.

### Strwythur y gaer
Mae'r castell wedi'i amgylchynu gan ffos llydan ac roedd ganddo bont godi bellach sydd bellach wedi ei disodli gan lwybr cerdded, sy'n arwain at y fynedfa. Mae gan y coridorau ddarnau.

## Nodweddion eraill
Un theori dros etymoleg yr enw Aljwn yw iddo darddu o enw brenin y Moabitiaid, Eglon, a nodir yn y Beibl ond does dim sicrwydd o hyn.

Mae ardal Ajlwn yn enwog am ei choed. Lleolir Gwarchodfa Natur Ajlwn gyfagos lle ceir coedwig braf.  Credir i'r fforest fod y fwyaf yn y Dwyrain Canol ar un adeg nes i yr Otomaniaid dorri coed er cael tanwydd i'r rheilffordd i Mecca.

## Oriel

File:Ajlun Green 02.jpg|Mynyddoedd Ajlwn 
File:Ajluncastle.jpg|Castell Ajlwn
File:Ajlun Breakfast.jpg|Brecwast yn Ajlwn
File:Ajlun Green.jpg|Coedwigoedd o gylch Ajlwn
File:View of Ajloun.jpg|Canol tref Ajlwn
File:Great Ajloun Mosque.jpg|Mosg Fawr Ajlwn
File:11 Ajloun Castle - View of the Valley - panoramio.jpg|Castell Ajloun - golygfa o'r dyffryn
File:Ažlun, krajina II.jpg|Cefn gwlad Ajlwn

## Dolenni 
* Gwefan swyddogol Ajloun 

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad Iorddonen
Allez Les Gallois!

Nofel gan Daniel Davies yw ***Allez Les Gallois!***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2016. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn ôl broliant y llyfr hwn (2016):

Mehefin 2016: Ymysg y miloedd o Gymry sy'n heidio i Ffrainc i gefnogi'r tîm pêl-droed cenedlaethol [yn ystod y Pencampwriaeth UEFA Euro 2016], mae chwech yno ar berwyl tra gwahanol. Mae Delyth Welsh yn edrych ymlaen at wyliau carafán hamddenol ... ond beth yw cynlluniau cyfrin ei gŵr, Les? Pam fod camperfan Rhian James ac Al Edwards yn llawn nwyddau a chaniau paent? A fydd y cyn-filwr Terry O'Shea yn llwyddo i gael nai ei gyflogwr yn ôl i Gymru'n ddiogel gan osgoi llid y Rwsiaid peryglus? A beth yw rhan y tegan draig goch yn hyn oll? Tri chwpwl, a thair taith hollol wahanol.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Nofelau 2016
Categori:Nofelau Cymraeg
Belinda Bauer

Nofelydd o Loegr sy'n byw yng Nghymru yw **Belinda Bauer** (ganwyd 1962).

Enillodd Wobr "Theakston's Old Peculier Crime Novel of the Year" am ei nofel *Rubbernecker*.

## Nofelau
* *Blacklands* (2009)
* *Darkside* (2011)
* *Finders Keepers* (2012)
* *Rubbernecker* (2013)
* *The Facts of Life and Death* (2014)
* *The Shut Eye* (2015)
* *The Beautiful Dead* (2016)
* *Snap* (2018; ar restr fer y Wobr Booker)
* *We Were Never Here* (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Nofelwyr o Loegr
Geraint Evans (awdur)

Nofelydd o Gymru yw **Geraint Evans**, sy'n adnabyddus am ei ffuglen dditectif. Fe'i fagwyd ger Rhydaman, ac mae e'n byw yn Nhal-y-bont, Ceredigion. Bu'n ddarlithydd yn Adran Astudiaethau Gwybodaeth, Prifysgol Aberystwyth, ac yn Warden ar Neuadd Breswyl Pantycelyn (1997–2003). Dechreuodd ysgrifennu ffuglen ar ôl ymddeol o'r byd academaidd. Lleolir y mwyafrif o'i nofelau yn Aberystwyth a'r cylch.

## Llyfryddiaeth
* *Y Llwybr* (Y Lolfa, 2009)
* *Llafnau* (Y Lolfa, 2010)
* *Nemesis* (Canolfan Astudiaethau Addysg, 2011)
* *Diawl y Wasg* (Y Lolfa, 2013)
* *Y Gelyn Cudd* (Y Lolfa, 2015)
* *Y Gosb* (Y Lolfa, 2016)
* ''Digon i'r Diwrnod'' (Y Lolfa, 2018)

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Geraint Evans

Gall **Geraint Evans** gyfeirio at nifer o wahanol bobl:
*Geraint Evans (1922–1992), canwr opera
*Geraint Evans, awdur nofelau ditectif
Urdd y Ddraig Ddwbl

bawd|265x265px|Urdd y Ddraig Ddwbl

Anrhydedd a oedd yn cael ei chyflwyno gan y diweddar frenhinlin Qing yn Tsieina ymerodrol oedd **Urdd Ymerodrol y Ddraig Ddwbl**. 

Sefydlwyd yr Urdd gan Ymerawdwr Guangxu ar 7 Chwefror 1882 fel gwobr am wasanaethau rhagorol i'r orsedd a'r llys Qing. Yn wreiddiol fe'i dyfarnwyd i estroniaid yn unig ond fe'i hestynwyd i bynciau Tsieineaidd o 1908 ymlaen. Hwn oedd y gorchymyn Tsieineaidd cyntaf yn null y Gorllewin, a sefydlwyd yn sgil yr Ail Ryfel Opiwm fel rhan o ymdrechion i ymgysylltu â'r Gorllewin a mabwysiadu arferion diplomyddol y Gorllewin. Yn draddodiadol, nid oedd gan y llys Tsieineaidd system anrhydeddau yn yr ystyr Orllewinol, ond byddai botymau het, bathodynnau a phlu yn cael eu cyflwyno gan yr Ymerawdwr i ddeiliaid ac estroniaid fel ei gilydd cyn ac ar ôl cyflwyno Urdd y Ddraig Ddwbl. Cafodd yr Urdd ei ddisodli yn 1911 yn ystod dyddiau olaf brenhinlin Qing gan Briff Urdd yr Orsedd, er na chafodd y disodliad hwn ei weithredu'n llawn a bod Gweriniaeth Tsieina wedi rhoi terfyn ar yr anrhydeddau ymerodrol ar ôl ei sefydlu yn 1912. 

Anrhydeddwyd y cenhadwr Timothy Richard o Ffaldybrenin, Sir Gaerfyrddin, fel aelod o Urdd y Ddraig Ddwbl yn 1907. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau Tsieina
Digon i'r Diwrnod

Nofel dditectif gan Geraint Evans yw '''''Digon i'r Diwrnod'''''. Y Lolfa a gyhoeddwyd y gyfrol a hynny yn 2018. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Pumed nofel am Gareth Prior a'i dîm o dditectifs o Heddlu Dyfed-Powys. Bydd holl ddigwyddiadau prif rediad y nofel wedi'u cwmpasu i un diwrnod. Mae gwarchae mewn tŷ barnwr lle caiff ef a'i deulu eu cadw'n gaeth gan ddau ddeliwr cyffuriau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
 Categori:Llyfrau Cymreig 2018
Categori:Nofelau 2018
Categori:Nofelau ditectif Cymraeg
Arwyr (nofel)

Nofel gan Daniel Davies yw ***Arwyr***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2018. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn ôl broliant y llyfr hwn (2018):

Mae hanes arwyr Cymru yn wybyddus i ni gyd ... on'd yw e? Beth oedd ffawd y pedwar a ddychwelodd o Gatraeth yn dilyn cyflafan y Gododdin? Pwy oedd yn gyfrifol am Gyfraith Hywel Dda mewn gwirionedd? Beth oedd cyfrinach llwyddiant y bardd Dafydd ap Gwilym? ... heb sôn am Llywelyn ein Llyw Olaf, William Morgan a Merched Beca ... Dyma nofel ddadlennol a dychanol am rai o'r digwyddiadau a'r arwyr a ffurfiodd ein cenedl, a gwibdaith i'r dyfodol agos lle mae annibyniaeth i Gymru o fewn cyrraedd.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2018
Categori:Nofelau 2018
Categori:Nofelau Cymraeg
Don't Cry for Me Aberystwyth

Nofel dditectif ddigrif Saesneg gan Malcolm Pryce yw ''''' Don't Cry for Me Aberystwyth ''''' a gyhoeddwyd gan Bloomsbury Publishing yn 2007. Yn 2019 roedd y gyfrol allan o brint. Mae teitl y nofel yn cyfeirio yn chwareus at y gân "Don't Cry for Me Argentina" (1976) gan Andrew Lloyd Webber a Tim Rice.

## Disgrifiad byr
Mae'n Nadolig yn Aberystwyth. Mae'r twristiaid wedi mynd adref. Mae'r ffilm ddiweddara am Clip y Ci Defaid ymlaen yn y sinema. Ac mae dyn yn gwisgo gwn coch a gwyn wedi cael ei lofruddio yn lôn Chinatown. Mae un gair i'w ganfod wedi ei ysgrifennu'n grynedig ar y palmant mewn gwaed: "Hoffmann".

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelau digrif Saesneg o Gymru
Categori:Nofelau ditectif Saesneg o Gymru
Yr Eumenides

Nofel gan Daniel Davies yw ***Yr Eumenides***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2017. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn ôl broliant y llyfr hwn (2017):

Yr Eumenides: "Y rhai graslon". Tair duwies Roegaidd sy'n gwarchod y cyfiawn ac erlid y drwg am au camweddau.

Mae Gwen, Ina a Nora yn eu hwythdegau ac yn hollol sgint. Hynny yw *roedd* y tair yn sgint nes iddyn nhw feddwl am gynllun anturus i wneud miloedd o bunnau ... a cheisio maneisio ar yr argyfwng tai haf yn eu pentref trwy ddulliau annisgwyl.

Lleolir y stori yng Ngheinewydd, Ceredigion.

Mae'r nofel yn cael ei enwi ar ôl trydydd rhan yr *Oresteia*, gan Aeschulos.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2017
Categori:Nofelau 2017
Categori:Nofelau Cymraeg