Coleg Annibynwyr Aberhonddu

Roedd **Coleg Annibynwyr Aberhonddu** yn athrofa i hyfforddi gweinidogion a chenhadon yr Annibynwyr a agorodd ym 1838 a chaeodd ym 1959. Bellach defnyddir yr adeilad ar gyfer tai cysgodol.

## Cefndir athrofeydd yr Annibynwyr 
Sefydlwyd yr athrofa gyntaf ar gyfer darpar weinidogion yr Annibynwyr yng Nghymru ym Mrynllywarch, Sir Forgannwg ym 1662. Sefydlydd y coleg oedd Samuel Jones, A.M. (1628 -1697) cyn athro yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Roedd Jones yn un o'r 2,500 o offeiriaid Piwritanaidd yn Eglwys Loegr a drowyd allan o'r eglwys ym 1662 am wrthod cydymffurfio â Deddf Unffurfiaeth 1662. Symudwyd yr athrofa yma i Tewkesbury, Swydd Gaerloyw wedi marwolaeth Jones.

Sefydlwyd Athrofa i baratoi dynion ar gyfer weinidogaeth yr Annibynwyr Cymreig yn y Fenni ym 1757. Apwyntiwyd David Jardine, gweinidog Annibynnol y dref, yn bennaeth. Ym 1781, symudodd yr Athrofa i Groesoswallt i fod dan ofal Dr Edward Williams. Pan symudodd Dr Williams i fod yn weinidog yn Birmingham symudodd yr Athrofa i Wrecsam, lle yr arhosodd am 24 mlynedd dan ofal Jenkin Lewis, gweinidog y dref. Olynwyd Lewis fel gweinidog a phennaeth yr Athrofa gan Dr George Lewis, ond ym 1816 derbyniodd ef alwad i fod yn weinidog Lanfyllin, a chymerodd yr Academi gydag ef. Derbyniodd Dr Lewis alwad i'r Drenewydd ym 1821 a symudodd yr Athrofa gydag ef eto. Bu farw George Lewis ym 1822. Olynydd Dr Lewis oedd Edward Davies, M.A. (mab yng nghyfraith Dr Lewis) (ar y cyd â Samuel Bowen  hyd 1830). yn Brifathro, ac Edward Davies yn athro'r clasuron.. Yn ystod cyfnod Griffiths fel prifathro bu dau ddatblygiad pwysig yn nhrefniadaeth y coleg. Y gyntaf oedd agor y coleg i nifer cyfyngedig o efrydwyr lleyg, nad oeddynt yn bwriadu dod yn weinidogion na chenhadon. Yr ail oedd y coleg yn cael ei gydnabod fel un cysylltiedig â Phrifysgol Llundain ym 1852, a thrwy hynny yn gallu cynnig cyrsiau gradd. 

Ym 1853 ymadawodd Griffiths â'r coleg, er mwyn gwasanaethu fel gweinidog yn Lerpwl a daeth y Parch. John Morris yn Brifathro .

## Y Coleg Coffa 
Yn ystod amser John Morris fel prifathro adeiladwyd cartref pwrpasol newydd ar gyfer y coleg ar Heol Camden. Enwyd yr adeilad newydd "Y Coleg Coffa", i goffau sefydlydd coleg cyntaf yr annibynwyr yng Nghymru a'i gyd weinidogion a chafodd eu troi allan ym 1662.

Gosodwyd carreg sylfaen yr adeilad newydd gan Samuel Morley AS ar 12 Mehefin 1867. Paratowyd cynlluniau i'r coleg arfaethedig gan y Parch. Thomas Thomas, o Landŵr, ond ar ôl i dendrau gael eu hysbysebu a'u derbyn, gwelwyd y byddai'r gost ar gyfer cyflawni'r cynlluniau yn eu cyfanrwydd gryn dipyn yn fwy nag yr oedd y pwyllgor yn teimlo eu bod yn gyfiawn i'w hysgwyddo. Yna gostyngwyd y dyluniad, ac yn y diwedd penderfynwyd derbyn tendr y Meistri Watkins a Jenkins, o Abertawe, am £8,250. Tuag at y swm hwn roedd yna swm o tua £ 2,000 mewn llaw, canlyniad yr ymdrech a wnaed mewn cysylltiad â'r mudiad Daucanmlwyddiant y troi allan, ar ôl gwariant ar gyfer gwrthrychau amrywiol. Cyfrannwyd swm bonheddig arall o £1,000 gan Samuel Morley, a rhoddwyd nifer o symiau llai gan eraill oedd â diddordeb yng nghynnydd addysg, ac yn enwedig mewn paratoi dynion ifanc yn iawn ar gyfer gwaith y weinidogaeth. Costiodd y coleg yn gyfan gwbl, gan gynnwys 4.5 erw (1.8 ha) o dir rhydd-ddaliadol, tua £11,000, a chodwyd y cyfan, ac eithrio £900, erbyn y diwrnod agoriadol, a dilëwyd y ddyled oedd yn weddill erbyn diwedd yr un flwyddyn. Cafwyd costau eraill wedi hynny mewn cysylltiad â'r tiroedd a'r preswylfeydd, a ddaeth â'r gost gyfan i gyfanswm o £12,000.  a olynodd Edward Davies fel athro clasurol yn 1857. Bu farw Roberts trwy ddamwain yng ngorsaf Malvern ym 1872. Olynwyd ef gan un o gyn efrydwyr yr athrofa'r Parch. David Rowlands, (Dewi Môn), yr hwn a ddaeth yn Brifathro ar farwolaeth Dr Morris ym 1896. Penodwyd John Evans yn athro yn lle Dewi Môn.. Rhwng 1899 a 1909, pan benodwyd ef yn brifathro Coleg Bala Bangor bu Thomas Rees yn athro diwinyddol Aberhonddu.Ar farwolaeth Dewi Môn penodwyd y Parch Thomas Lewis, M.A., B.D. yn brifathro. Ym 1907 penodwyd Joseph Jones, cyn myfyriwr yn athro y Testament Newydd. Wedi ymddeoliad Lewis ym 1943 daeth ef yn brifathro. Ym 1909 daeth David Miall Edwards yn athro Athroniaeth Crefydd ac Athrawiaeth Gristnogol yn y coleg. Wedi ymddeoliad Miall Edwards ym 1935 penodwyd Y Parch John Daniel Vernon Lewis yn athro yn ei le, gwasanaethodd Lewis fel prifathro llanw rhwng 1950 a 1952 wedi marwolaeth sydyn Joseph Jones. Parhaodd Lewis yn athro hyd ei ymddeoliad ym 1957

Prifathro olaf y coleg rhwng 1952 a 1959 oedd y Dr Pennar Davies. Penodwyd Pennar Davies yn brifathro Coleg Coffa Abertawe ym 1959 ac unwyd y ddau goleg a chaewyd safle Aberhonddu.

### Pensaernïaeth 
Mae'r adeilad o ddyluniad Gothig, a thair stori o uchder. Mae wedi'i adeiladu o gerrig brodorol, gyda gorchuddion carreg Caerfaddon. Y cyfanswm hyd y blaen yw 154 troedfedd (47 m), gyda dyfnder o'r blaen i'r cefn o tua 100 troedfedd (30 m). Mae yna adeilad canolog, gydag asgell ar y naill ochr a'r llall, ac ardal rhyngddynt. Ar y llawr isaf bu'r holl adrannau domestig. Ar y llawr cyntaf, roedd neuadd fwyta 85 wrth 20 troedfedd (25.9 m × 6.1 m), a 18.5 troedfedd (5.6 m), gyda ffenestr fae mawr; a llyfrgell olygus o'r un dimensiynau. Roedd y llawr nesaf yn cynnwys dwy ystafell ddosbarth a dwy ystafell astudio. Roedd y trydydd llawr yn cynnwys yr ystafelloedd cysgu; gyda 24 stydi ac 20 ystafell gysgu (rhai ohonynt â dau wely) at ddefnydd y myfyrwyr. Roedd yna hefyd breswylfeydd cyfleus i'r tiwtoriaid. Mae'r twr, sy'n codi 7 troedfedd (2.1 m) o linell y prif adeilad, yn 16 troedfedd sgwâr (1.5 m2) a thua 100 troedfedd (30 m) o uchder. Roedd y brif fynedfa o dan y twr, a ffordd sy'n arwain at ei gefn. 

Mae'r adeilad yn rhestredig gradd II

## Cyn myfyrwyr 
bawd|Dewi Môn, myfyriwr a phrifathro
Ymysg cyn myfyrwyr Athrofa Aberhonddu bu:

* David Glyn Bowen
* Daniel John Davies
* Ellis Thomas Davies
* Evan Cynffig Davies
* John Davies
* John Ossian Davies
* Timothy Eynon Davies
* Thomas Davies, Llanelli
* Thomas Davies, Llandeilo
* William David Davies
* Morgan Gamage Dawkins
* Daniel Silvan Evans
* Evan Herber Evans
* Hugh Michael Hughes
* John Henry Hughes (Ieuan o Leyn)
* Griffith John
* Daniel Owen Jones
* Edgar Jones
* Evan Jones (Ieuan Gwynedd)
* Ieuan Samuel Jones
* John Morgan Jones
* Joseph Jones
* Josiah Jones
* Rhys Gwesyn Jones
* David John Lewis (Lewis Tymbl)
* Timothy Lewis
* Thomas Michael Jones
* Caleb Morris
* William John Nicholson
* William Pierce
* Lewis Probert
* John Seymour Rees
* Thomas Rees
* Thomas Mardy Rees
* David Richards
* David Rowlands, (Dewi Môn)
* Isaac Thomas
* John Thomas (Eifionydd)
*Robert Thomas (Scorpion)
* Thomas Morgan Thomas
* William Thomas
* David Walters (Eurof)
* John James Williams (J J)

## Cyfeiriadau 
Aberhonddu
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Aberhonddu