open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colslo

bawd|200px|Colslo bresych coch
bawd|200px|Coloslo byr-bryd nodweddiadol mewn dysgil gyda sglodion a chig
[bawd|200px|*Krautsalat* yn [Munich, Almaen]]
Mae **colslo** (weithiau **colslô**; Saesneg: *coleslaw* neu, weithiau'n anffurfiol *slaw*) yn salad a wneir yn bennaf o stribedi o fresych. Gellir hefyd gynnwys moron a chynhwysion eraill, fel ffrwythau a llysiau, afal, winwns, pupur a gwahanol sbeisys. Caiff y cynhwysion eu cymysgu fel rheol ym Mhrydain ag olew olewydd hufen salan neu mayonnaise.

## Hanes ac Etymoleg
Mae'r term "coleslaw" yn ymddangos yn yr 17g fel Seisnigiad o'r term Iseldireg "koolsla", ffurf gryno o "koolsalade", sy'n golygu "salad bresych". Nododd llyfr coginio o 1770, *The Sensible Cook: Dutch Foodways in the Old and New World* rysáit a briodolwyd i berchennog tŷ Iseldireg yr awdures, oedd yn cymysgu stribedi o fresych gyda menyn toddedig, finegr, ac olew. Mae'r rysáit ar gyfer colslo yn un cymharol ifanc gan na ddyfeisiwyd mayonnaise nes ganol 18g.

Mae'r gair "kool" yn Iseldireg yn gytras â'r Saesneg "caul" yn "cauliflower" a "kale" o "cale" ac, sydd ei hun, yn perthyn i'r gair Cymraeg "cawl"  a'r lle "Porthcawl". Daw'r gair yn wreiddiol i'r Lladin, *caulis* - coesyn planhigyn, bresych.

Y gair Almaeneg yw *Krautsalad* sy'n golygu union yr un peth - salad bresych. Ceir sawl amrywiaeth ar krautsalad yn y byd Almaeneg. Yn ardal De Tirol, gwneinir colslo cynnes gydag ham.

## Amrywiadau
Mae yna amryw o wahanol fathau o golslo. Gall gynnwys bresych neu binafal. Mae rhai ryseitiau'n cynnwys indrawn a finegr.

Yn gyffredinol, mae coleslaw yn cael ei fwyta fel pryd cyfeiliant gyda bwydydd barbeciw, sglodion a chyw iâr wedi'i ffrio. Gall hefyd fod yn gynhwysyn brechdan neu ei weini â mwstard chili a sbeislyd. Ceir amrywiad o colslo a wneir gyda finegr ac olew yn aml yn cael ei roi gyda pizza yn Sweden.

Mae amrywiad o colslo gan gynnwys gyda chaws sewyrllys. Gall hefyd gynnwys caws, winwnsyn a hufen salad. Mae amrywiad arall, ceir colslo brocoli sy'n defnyddio brocoli amrwd yn hytrach na bresych.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Rysáit Colslo Gwyrdd gan rhaglen Becws, S4C
* Diffiniad Wikidictionary o'r gair Coleslaw

Categori:Bwyd
Black Mirror

Mae ***Black Mirror*** yn sioe deledu ffuglen wyddonol, Prydeinig a greewyd gan Charlie Brooker. Mae'n archwilio cymdeithas fodern, a'r peryglon a'r canlyniadau o dechnolegau newydd. Mae pob pennod yn sefyll ar ben ei hun ac yn aml maent wedi eu lleoli mewn presennol amgen neu'r dyfodol agos.

Cafodd *Black Mirror* ei ysbrydoli gan sioeau fel *The Twilight Zone*, sy'n delio gyda materion a phynciau dadleuol heb ofni sensoriaeth. Roedd Brooker wedi creu *Black Mirror* er mwyn amlygu pynciau sy'n gysylltiedig a pherthynas dynoliaeth gyda thechnoleg.

Hyd yma (Rhagfyr 2018) mae'r gyfres wedi derbyn beirniadaeth adeiladol gan y beirniaid, a derbyniodd cyfres 2 86% a "White Christmas" 93%. Daeth Cyfres 3 i lawr ychydig - i 86% ar *rotten Tomatoes* ac 82 ar 'Metacritic'.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2011
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu Channel 4
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig

Categori:Prosiect Wici Môn
Fionn Whitehead

Actor o Sais yw **Fionn Whitehead** (ganed 18 Gorffennaf 1997) a ddaeth i enwogrwydd fel y prif gymeriad yn *Dunkirk*, ffilm ryfel a gyfarwyddwyd gan Christopher Nolan.

## Bywyd cynnar
Cafodd Whitehead ei eni yn Llundain ac fe'i enwyd ar ôl cymeriad yn y chwedl werin Wyddelig Fionn mac Cumhaill.

## Ffilmyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Prosiect Wici Môn
Steve Harvey

Actor, awdur, cyflwynydd teledu a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Broderick Stephen Harvey** a adnabyddir ar sgrin fel **Steve Harvey** (ganwyd 17 Ionawr 1957).

Mae wedi cyflwyno nifer o raglenni gan gynnwys *The Steve Harvey Morning Show*, *Steve*, *Family Feud*, *Celebrity Family Feud*, *Little Big Shots*, *Little Big Shots: Forever Young*, ''Steve Harvey's Funderdome*, Showtime at the Apollo ac ers 2015, y pasiant *Miss Universe*.

Ef yw awdur y gyfrol *Act Like a Lady, Think Like a Man*, a gyhoedwyd ym Mawrth 2009, a *Straight Talk, No Chaser: How to Find and Keep a Man''. Mae wedi ennill y "Daytime Emmy Award" a Gwobr Marconi Award (ddwywaith), a'r *NAACP Image Award* sawl tro.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Wendy Beckett

Lleian, hanesydd celf a chyflwynydd teledu oedd **Wendy Beckett**, neu **Sister Wendy** (25 Chwefror 1930 – 26 Rhagfyr 2018).

Cafodd ei geni yn Dde Affrica, yn ferch i feddyg. Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Santes Ann, Rhydychen.

## Rhaglenni teledu
* ''Sister Wendy's Odyssey* (1992)
* *Sister Wendy's Grand Tour* (1994)
* *Sister Wendy's Story of Painting* (1996)
* *Sister Wendy's American Collection* (2001)
* *Sister Wendy at the Norton Simon Museum'' (2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Santes Ann, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Isometreg

Mewn mathemateg, mae **isometreg** yn drawsffurfiad lle cedwir yr hyd (neu'r pellter) rhwng y gofod metrig heb ei newid. Mewn geiriau eraill, mae isometreg yn drawsffurfiad sy'n mapio elfennau o un gofod metrig i un arall, gan barchu hyd y gofod a geir rhwng yr elfennau, yn union. Mewn gofod Euclidaidd 2 a 3 dimensiwn, os yw dau ffigur (neu ddau siâp) yn perthyn i'w gilydd drwy isometreg, yna dywedir eu bod "yn gyfath". Mae'r berthynas hon, sy'n eu cysylltu, naill ai'n symudiad anhyblyg, neu'n adlewyrchiad.

Mae'r gair Groegaidd *isos* yn golygu "hafal", sy'n cyfeirio at y pellter rhwng yr elfennau.

## Diffiniad 
Gadewch i *X* a *Y* fod yn ofod metrig, gyda metrics *d**X* a *d**Y*. Gelwir map *f* : *X* → *Y* yn **isometrig** os ceir (ar gyfer *a*,*b* ∈ *X*)

:d_Y\left(f(a),f(b)\right)=d_X(a,b).

## Enghreifftiau 
* Mae unrhyw adlewyrchiad, trawsfudiad (*translation*) a chylchdro yn 'isometreg global'.
*Mae'r map  x\mapsto |x| mewn {\mathbb R} yn llwybr isometrig ond nid yw'n isometrig.
* Mae'r map llinol isometrig o **C***n* iddo ef ei hun yn cael ei ddynodi gan fatricsau unedol.

## Isometreg llinol 
Os dynodir gofodau fector norm *V* a *W*, yna mae'r  **isometreg llinol** yn fap llinol *f* : *V* → *W* sy'n cadw neu'n prisyrfio'r norm/au:
:\|f(v)\| = \|v\|
ar gyfer pob *v* o fewn *V*..

## Cyfeiriadau
Categori:Cymesuredd
Categori:Gwrthrychau mathemategol
Categori:Dadansoddi
Categori:Geometreg metrig
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Eleanor Oliphant is Completely Fine

***Eleanor Oliphant is Completely Fine*** yw nofel gyntaf Gail Honeyman. Fe'i cyhoeddwyd yn 2017 cyn mynd ymlaen i ennill Gwobr Nofel Gyntaf Costa yn 2018. Mae'r stori'n ymdrin â'r thema unigrwydd.

Categori:Nofelau 2017
Categori:Nofelau Saesneg
Dosbarth Safonol 9F Rheilffordd Brydeinig 92214

bawd|250px|92214
Mae **Dosbarth Safonol 9F Rheilffordd Brydeinig 92214** (neu ar lafar, y **92214**) yn locomotif stêm sydd yn gweithio erbyn hyn ar reilffyrdd treftadaeth.

Adeiladwyd 92214 yn Swindon ym mis Hydref 1959 ac aeth yn syth i ddepo Canton Caerdydd. Symudodd ym mis Tachwedd 1959 i Banbury, ym mis Tachwedd 1961 i Gyffordd Lynebwy ac ym mis Gorffennaf 1964 i Gyffordd Twnnel Hafren. Gwerthwyd i iard sgrap Dai Woodham yn y Barri ym mis Awst 1965.

Fe'i prynwyd gan Gymdeithas reilffordd y Peak ym mis Rhagfyr 1980 ac aeth i Buxton, cyn iddo gael ei werthu drachefn i Grŵp Locomotif 92214, ac atgyweiriwyd ef yng Nghanolfan Reilffordd y Midland, Butterley. Llogwyd y 92214 gan Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn rhwng 2006 a 2008. Prynwyd y locomotif gan PV Premier Cyf yn 2010 a symudwyd ef i Grosmont ar Reilffordd Rhosydd Gogledd Swydd Efrog. Yna, ym mis Ionawr 2014, prynwyd ef gan Rheilffordd y Great Central. Ers ei atgyweirio, mae'r locomotif wedi cael sawl enw; '''Cock o' the North**, **Cromwell**, **Central Star** a **Leicester City'''.

## Cyfeiriadau
Categori:Locomotifau stêm
Stefan Butler

**Stefan Butler** yw prif cymeriad y ffilm ryngweithiol Black Mirror: Bandersnatch, sy'n un o ffilmiau'r gyfres Black Mirror. Portreadir y cymeriad dychmygol Stefan Butler gan yr actor Saesneg Fionn Whitehead.

Mae'r ffilm, a lansiwyd ar 28 Rhagfyr 2018 ar Netflix, yn dilyn **Butler**, rhaglennydd ifanc sy'n addasu llyfr ffantasi o'r enw *Bandersnatch* i gêm gyfrifiadurol yn 1984.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau ffuglen
Lin-Manuel Miranda

Actor, canwr, cyfansoddwr a dramodydd o'r Unol Daleithiau yw **Lin-Manuel Miranda** (ganed 16 Ionawr 1980). Mae'n fwyaf adnabyddus am greu a serennu mewn sioe gerdd *In the Heights* a *Hamilton* yn Broadway, UDA. Roedd o wedi helpu ysgrifennu caneuon i'r ffilm Disney Moana yn 2016 a serennodd yn y ffilm *Mary Poppins Returns*.

## Bywyd cynnar
Cafodd Miranda ei eni yn Ninas Efrog Newydd o fewn y cymdogaeth o Inwood, yn fab i Luz Towns, seicolegydd clinigol, a Luis A. Miranda, ymgynghorydd Parti Democrataidd. Mae gan Miranda chwaer hyn o'r enw, Luz. Yn ystod ei blentyndod, roedd Miranda wedi treulio un mis pob blwyddyn hefo ei nain a'i daid yn Vega Alta, Puerto Rico.

## Bywyd personol
Priododd Miranda ei ffrind ysgol, Vanessa Adriana Nadal, yn 2010. Cawsant ddau fab: Sebastian yn 2014. Cyhoeddwyd beichiogrwydd Nadal ar 3 Rhagfyr 2017 a ganwyd ail, fab Francisco ar 2 Chwefror 2018.

Ar ôl cyfarfod y cyn Arlywydd Barack Obama ym Mawrth 2016, ymunodd Miranda a'r Senglau Americanaidd Kirsten Gillibrand, Chuck Schumer, Elizabeth Warren ac aelodau Democrataidd eraill i alw am weithred er mwyn cefnogi Bil Seneddol yn Washington a oedd yn caniatáu Puerto Rico i ddatgan eu methdaliad, er mwyn helpu eu dyledion o $70 biliwn. Roedd Miranda hefyd yn actif ar ôl Hurricane Maria a'i effaith yn Puerto Rico. Erbyn Rhagfyr 2017, roedd yr elw o'i gân *Almost Like Praying* wedi helpu'r Ffederasiwn Hispanig i godi $22 miliwn at ymdrechion achub a chymorth ar ôl y drychineb.

Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Fecsicanaidd
Prif wreiddyn

Y **prif wreiddyn** (Saesneg, *taproot*) yw'r gwreiddyn sy'n tyfu'n fertigol, yn syth i lawr o'r planhigyn. Mae'n ffurfio'r canol o le y bydd gwreiddiau eraill yn ymasagaru. Ceir y prif wreiddyn yn nodweddiadol mewn tri ffurf; y gwreiddyn corn (conig); gwreiddyn gwerthydaidd (*fusiform*); a'r gwreiddyn napiform.

## Prif wreiddyn cyffredin
Ceir rhai planhigion bwytadwy sydd wedi'u ffurfio o'r prif wreiddyn. Yn eu mysg mae'r foronen, y panasen, y rhuddygl, a'r Erfinen wyllt.

Ceir prif wreiddyn yn amlwg mewn planhigion eraill fel Dant y llew a'r Cyngaf mawr.

Mae planhigion sydd â phrif wreiddyn yn anodd i'w symud. Mae system y prif wreiddyn yn cyferbynu gyda system gwreiddiau fibrilar, sydd â rhwydwaith o wahanol wreiddiau. Bydd y rhan fwyaf o goed yn dechrau eu hoes gyda phrif wreiddyn, ond wedi rhai blynyddoedd bydd system o wreiddiau fibrous yn datblygu o'r canol. Daeth sawl prif wreiddyn yn bryf organ y planhigyn.

## Defnydd o'r prif wreiddyn mewn tir crin
Bydd rhai amaethwyr ecolegol, megis Pieter Hoff yn gwneud defnydd o nerth a gallu'r prif wreiddyn i dyrchu'n ddwfn i'r ddaear, hyd yn oed mewn tir diffrwyth, er mwyn canfod a thorsglwyddo dŵr a maeth i dyfu'r planhigyn. Gyda'i gwmni *Groasis Waterboxx* mae Hoff yn argymell i bobl sy'n planu planhigyn neu goeden i docio gwreiddiau system fibrios er mwyn hyrwyddo'r prif wraidd i weithio'n galetach a thyfu'n is ac yn gynt i lawr i'r ddaear i ganfod maeth a dŵr a diogelu rhag sychder neu newidiadau mawr mewn tymheredd uwch ben y pridd.

## Oriel

File:West Show Jersey July 2010 14.jpg|Moronen: enghraifft o wreiddyn corn
File:Raphanus sativus 00.jpg|Fusiform
File:Brassica rapa turnip.jpg|Napiform
File:Plant taproot.jpg|Prif wreiddyn

## Dolenni
* 2006-01-13, Sciencedaily: Deep-rooted Plants Have Much Greater Impact On Climate Than Experts Thought 
* Gwybodaeth gan Brifysgol Ohio 
* Tyfu prif wreiddyn, Fullerton Arboretum 
* Make perfect vertically downwards growing primary root system to reforest deserts and rocks, fideo Groasis, Waterboxx (amlieithog)
* [Trafod prif wreiddyn gan Pieter Hoff(https://cy.wikipedia.org/wiki/Pieter_Hoff), 8 munud i fewn]

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Richard Kind

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Richard Bruce Kind** (ganwyd 22 Tachwedd 1956).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Blur

bawd|250x250px|Coxon (chwith) ac Albarn (dde) ar y llwyfan yn Academi Newcastle Academy ym Mehefin 2009.
Band roc o Loegr a ffurfiwyd yn Llundain yn 1989 yw **Blur**. Aelodau'r grwp oedd y canwr a chwaraewr allweddellau Damon Albarn, y gitarydd/canwr Graham Coxon, y basydd Alex James a'r drymiwr Dave Rowntree. Roedd eu albwm cyntaf *Leisure* (1991) yn ymgorffori synau 'Madchester' a 'shoegazing', ac wedi hynny y daeth eu cerddoriaeth dan ddylanwad bandiau fel the Kinks, the Beatles ac XTC. Cafodd *Modern Life Is Rubbish* ei ryddhau yn 1993, *Parklife* yn 1994 a *The Great Escape*  yn 1995. Daeth Blur yn un o fandiau mwyaf amlwg y sîn Britpop, gan gystadlu gydag Oasis yn y siartiau yn 1995 yn yr hyn ddaeth i'w adnabod fel "Brwydr Britpop".

Aeth y band trwy gyfnod o newid pellach yn ei sain wrth recordio'r albwm *Blur*  yn 1997, y tro hwn yn arddangos dylanwad steil lo-fi y bandiau Americanaidd. Roedd yr albwm yn cynnwys y gân "Song 2", a daeth honno â'r band i boblogrwydd yn yr Unol Daleithiau. Teitl albwm nesaf y band oedd *13* (1999), ac roedd hwnnw'n arbrofi gyda cherddoriaeth  electronig a gospel, a geiriau mwy personol gan Albarn. Gadawodd Graham Coxon y band ym Mai 2002, pan oeddynt yn recordio eu seithfed albwm *Think Tank* (2003). Roedd hwnnw yn cynnwys synau electronig a llai o gitar, ac yn adlewyrchu diddordeb Albarn mewn cerddoriaeth hip hop ac Africanaidd. Yn dilyn taith heb Coxon yn 2003, aeth yr aelodau eraill i weithio ar brosiectau eraill.

Daeth aelodau Blur, yn cynnwys Coxon, at ei gilydd eto yn 2009 ar gyfer cyfres o gyngherddau.  Rhyddhawyd nifer senglau yn dilyn hynny, a bu'r band yn teithio yn rhyngwladol. Cyflwynwyd Gwobr Brit i'r band yn 2012 am ei gyfraniad i gerddoriaeth. Daeth yr  albwm cyntaf iddyn nhw ei ryddhau mewn deuddeg mlynedd - *The Magic Whip* (2015) - yn y chweched i gyrraedd brig y siartiau Saesneg.

Categori:Bandiau Seisnig
Categori:Sefydliadau 1988
Categori:Dadsefydliadau 2003
Theorem

.]]

Mewn mathemateg, mae **theorem** (enw benywaidd) yn ddatganiad sydd wedi'i brofi ar sail datganiadau a sefydlwyd yn flaenorol, megis theoremau eraill, a gwirebau, sef datganiadau a dderbynnir yn gyffredinol. Mae'r theorem yn ganlyniad rhesymegol i'r gwirebau hyn.

Profir y theori mathemategol ar ffurf dadl resymegol ar y datganiad theorem a roddir. Mae'r prawf o'r theorem yn aml yn cael ei ddehongli fel cyfiawnhad o wirionedd y datganiad theorem. Gan fod theoremau'n cael eu profi, mae'r cysyniad o theorem yn diddwythol (*deductive*), yn wahanol i'r syniad o ddeddf wyddonol, sy'n arbrofol.

Mae llawer o theoremau yn ddatganiadau amodol. Yn yr achos hwn, mae'r prawf yn canfod y casgliad allan o amodau a elwir yn "rhagdybiaeth" (*hypotheses*) neu "ragosodiadau" (*premises*).

Er y gellir eu hysgrifennu mewn ffurf gwbl symbolaidd (er enghraifft, yn nhermau calcwlws), mynegir theoremau yn aml mewn iaith naturiol anfathemategol. Mae'r un peth yn wir am brofion, a fynegir yn aml fel dadleuon anffurfiol, wedi'u trefnu'n rhesymegol, ac a fwriedir i argyhoeddi darllenwyr o wirionedd datganiad y theorem. Ohonynt, gellir llunio prawf symbolaidd ffurfiol. Fel arfer, mae dadleuon o'r fath yn haws i'w gwirio na rhai symbolaidd yn unig - yn wir, byddai llawer o fathemategwyr yn ffafrio prawf nad yw'n dangos dilysrwydd theorem yn unig, ond sydd hefyd yn dweud yn blwmp ac yn blaen pam ei fod yn wir.

Mewn rhai achosion, gall llun yn unig fod yn ddigonol i brofi theorem. Oherwydd bod theoremau yn gonglfaen i fathemateg, maent hefyd yn ganolog i'w estheteg. Yn aml, disgrifir theoremau fel "dibwys", neu "anodd", neu "ddwfn", neu hyd yn oed yn "hardd". Mae'r barnau goddrychol hyn yn amrywio nid yn unig o berson i berson, ond hefyd gydag amser. Er enghraifft, wrth i brawf gael ei symleiddio neu ei gyflwyno a'i ddeall yn well, gallai theorem a oedd unwaith yn anodd ddod yn ddibwys. Ar y llaw arall, gellir nodi theorem ddofn yn syml, ond gall ei brawf gynnwys cysylltiadau annisgwyl a bychan iawn, rhwng meysydd mathemateg gwahanol. Mae Theorem Olaf Fermat yn enghraifft arbennig o adnabyddus o'r math hwn o theorem.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhesymeg mathemategol
Categori:Theoremau
Categori:Terminoleg mathemateg
Gofod Euclidaidd

, pennir pob pwynt gan dri chyfesuryn.]]

Mewn geometreg, mae **gofod Euclidaidd** yn cynnwys y plân Euclidaidd dau ddimensiwn, y gofod tri dimensiwn o geometreg Euclidaidd, a dimensiynau uwch.

Fe'i enwyd ar ôl y mathemategydd Groeg yr Henfyd, Euclid o Alexandria ac mae'r term "Euclidaidd" yn cynnwys gofod 2 a 3-dimensiwn o fewn geometreg Euclidaidd a dimensiynau uwch. Yng nghyfnod y Groegiaid, arferid diffinio'r plân Euclidaidd a'r plân 3-dimensiwn Euclidaidd gyda chynosodiadau (*postulates*) a'r nodweddion eraill fel theoremau. Defnyddid lluniadau geometrig hefyd i ddiffinio rhifau cymarebol fel cymarebau cyfesur.

## Y strwythur Euclidaidd 
Y pellter rhwng pwyntiau a'r onglau rhwng llinellau neu fectorau yw'r system hon. Rhaid iddynt fodloni rhai amodau, sy'n peri i'r set o bwyntiau fod yn ofod Euclidaidd. Y dull naturiol o gael y symiau hyn yw drwy gyflwyno (a defnyddio) y cyfanswm safonnol mewnol, a elwir hefyd yn "gyfanswm dot" ar . Diffinnir cyfanswm mewnol unrhyw ddau -fector real  a  gan

:\mathbf{x}\cdot\mathbf{y} = \sum_{i=1}^n x_iy_i = x_1y_1+x_2y_2+\cdots+x_ny_n,

lle mae  a  yn ed cyfesuryn o'r fectorau  a  yn y drefn honno. Mae'r canlyniad bob tro yn rhif real.

### Pellter 
Mae cyfanswm mewnol  gyda'i hun bob amser yn rhif nad yw'n negatif. Mae'r cyfanswm hwn yn caniatau i ni ddiffinio "hyd" y fector  drwy ail isradd:

:\|\mathbf{x}\| = \sqrt{\mathbf{x}\cdot\mathbf{x}} = \sqrt{\sum_{i=1}^{n}x_i^2}.

Mae'r ffwythiant-hyd hwn yn bodloni'r nodweddion sydd ei hangen ar y norm, ac fei'i gelwir yn "norm Euclidaidd" ar .

Gellir defnyddio'r norm i ddiffinio metrig (neu ffwythiant-pellter) ar  drwy

:d(\mathbf{x}, \mathbf{y}) = \|\mathbf{x} - \mathbf{y}\| = \sqrt{\sum_{i=1}^n (x_i - y_i)^2}.

Gelwir y pellter (neu'r hyd) hwn yn "fetrig Euclidaidd".

### Ongl 
au positif a negatif ar y plân cyfeiriedig.]]
Mae'r ongl  () rhwng y fectorau  a  fel a ganlyn:

:\theta = \arccos\left(\frac{\mathbf{x}\cdot\mathbf{y}}{\|\mathbf{x}\|\|\mathbf{y}\|}\right)

lle mae   yn ffwythiant arcosin. 

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Algebra llinol
Categori:Topoleg
Categori:Dadansoddi
Jeff Dunham

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Jeffrey** "**Jeff**" **Dunham** (ganwyd 18 Ebrill 1962).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Dallas
Categori:Pypedwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Tafleisyddion
Pieter Hoff

Dyfeisiwr, ymgyrchydd ecolegol, cyn-dyfwr a masnachwr blodau oedd **Pieter Hoff** (hefyd **Petrus Hoff**; 1953 – 13 Ebrill 2021). Roedd yn sefydlydd a chyfarwyddwr y cwmni Groasis Waterboxx. Mewn profion dros tair mlynedd ar y Waterboxx ym Mhrifysgol Mohamed Premier ym Moroco goroesodd bron 90% o'r planhigion gyda'r bocs o'i cymharu â 10% a blanwyd heb y bocs.

## Bywgraffiad
Mae Pieter Hoff yn frodor o'r Iseldiroedd ac yn gyn-allforwr blodau.. Sefydlwyd ei gwmni blodau gan ei daid yn 1923 ond gwerthodd y cwmni er mwyn bwrw ymlaen gyda'i fenter Groasis Waterboxx.  Dyfeisiodd y Groasis Waterboxx er mwyn galluogi coed i dyfu heb dyfrio ychwanegol mewn sychdiroedd ac anialwch.

## Plannu coed i adfer tir diffaith
Nododd Pieter Hoff bod dyn wedi cael gwared ar 5 biliwn erw o goed yn y ddwy fil o flynyddoedd ddiwethaf a bod hyn wedi niweidio'r tir. Cred bod ail-goedwigo yn ateb sawl her fawr: ymladd yn erbyn erydiad y tir; cynorthwyo i ymladd yn erbyn newid hinsawdd; cynhyrchu bwyd; creu gwaith. A hynny mewn modd hunangynhaliol.

## Y Groasis Waterboxx
Yn 2003 dyfeisiodd Hoff y Groasis Waterboxx sy'n ddeorydd coed (neu unrhyw fath o blanhigyn) nad sydd angen dyfrio cyson wedi i'r dyfais gael ei ddodi mewn lle gyda chyflenwad cychwynnol o ddŵr (mae caead y ddyfais yn sianelu dŵr gwlith i'r planhigyn). Gan ddefnyddio'r waterboxx a hefyd sbarduno'r prif wreiddyn i dyfu yn fertigol a chanfod dŵr yn ddwfn yn y pridd, mae'r ddyfais yn galluogi planu coed mewn sychdiroedd ac anialwch. Mae Hoff hefyd yn nodi pwysigrwydd peidio niweidio system capilari y pridd sydd yn ffynhonellu neu'n sianelu dŵr, maeth ac ocsigen i'r gwreiddiau. Bwriad y ddyfais yw ail-ffrwythlonni 70% o dir crin a lled-crin y byd sydd wedi eu niweidio drwy ddad-goedwigo a gor-bori neu gor-amaethu. 
* 2010 - *Best of Whats New 2010* gan gylchgrawn Popular Science gan guro 116 cynhyrchion eraill fel iPad cwmni Apple a'r Porsche 918 Spyder hybrid supercar a chwmnïau eraill ar y Fortune 500 
* 2015 - Best New Product for Gulf Market – Agriculture Award
* 2016 - National Icons - organized by the Ministry of Economic Affairs gan Lywodraeth yr Iseldiroedd
* 2018 - Gwobr Siambr Fasnach yr Iseldiroedd am greu dyfeisiadau newydd

## Llyfryddiaeth
* The Tree Solution, 2013
* The Blue CO2 Booklet: CO2 a Gift From Heaven, 2009

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyflwyniad gan Pieter Hoff 
* Gwefan Groasis, cwmni Pieter Hoff
* Cyflwyniad i Poptech, 2010

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd 
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Amgylcheddwyr o'r Iseldiroedd
Rheilffordd Driving Creek

bawd|250px|Terminws y rheilffordd

Mae **Rheilffordd Driving Creek** yn rheilffordd i dwristiaid ar Benrhyn Coromandel ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Gwelir gwaith celf o’r crochendy yn ystod y daith.

## Hanes
Crewyd rheilffordd lled 266 milimedr gan Barry Brickell ar ôl iddo sefydlu gweithdy crochenwaith ar y safle ym 1973, er mwyn symud clai a choed. Cafodd drwydded i gludo teithwyr ym 1990. Lled y trac presennol yw 381 milimedr, yn disodli ei reilffordd gynharach. Adeiladwyd y locomotifau a cherbydau yng ngweithdy’r rheilffordd.. Cariwyd y teithwyr cyntaf ym 1988, ac mae teithwyr wedi talu ers 20 Hydref 1990.

## Locomotifau a Threnau
### Dieselmouse
Locomotif 0-4-0, adeiladwyd ym 1976. Dal ar waith.

### Elephant
Locomotif diesel 0-4-4-0 gyda pheiriant Ford. Cludodd teithwyr yn wreiddiol. Erbyn hyn yn gweithio ar drenau gwaith.

Mae gan y 3 thrên beirannau diesel, yn achos Possum, Snake a Linx, wedi gosod ynghanol y trên. Mae ganddynt hefyd drawsyriant hydrolig a breciau awyr.r

### Possum
Adeiladwyd ‘Possum’ ym 1994. Mae ganddo 14 sedd.

### Snake
Adeiladwyd ‘Snake’ ym 1992. Mae’n uned 3 cherbyd, yn dal 36 o bobl.

### Linx
Adeiladwyd ‘Linx’ yn 2004.  Mae’n uned 3 cherbyd, yn dal 36 o bobl.

### Locomotifau a cherbydau eraill
Mae 2 locomotif diesel a sawl wagen ar gyfer gwaith ar y lein neu yn y coedwigoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd 

Categori:Rheilffyrdd Seland Newydd
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Coromandel
Categori:Waikato
Pwy bia'r Gân?

Sioe gerdd ar gyfer pobl ifanc yw '''''Pwy bia'r Gân?''''' a sgwennwyd gan Robin Llwyd ab Owain (caneuon a sgript), ac a berfformiwyd yn gyntaf yn hydref 2003. Comisiynwyd y gwaith gan Gyngor Sir Ddinbych pan berfformiwyd hi gan ddisgyblion dalgylch Ysgol Brynhyfryd, Rhuthun. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Robat Arwyn.

Cyhoeddwyd rhai o'r caneuon yn y gyfrol *Wyth Cân, Pedair Sioe*. Mae'r sgript a'r gerddoriaeth ar gael gan gyfansoddwr y gerddoriaeth.

Yn 2018 roedd y ddrama gerdd hon yn parhau i gael ei pherfformio, gyda'r perfformiad diweddaraf gan Academi Gerdd y Lli a chyfarwyddwyd y sioe gan Gregory Vearey-Roberts; Tachwedd 2018.

## Stori
Mae'r stori'n ymwneud â chystadleuaeth o'r enw'r 'Waw Ffactor' (a seiliwyd ar yr *X-Factor* deledu, boblogaidd) lle mae'r cystadleuwyr yn anelu i fod yn un o'r tri sy'n cyrraedd y rownd derfynol. Mae yma driongl serch rhwng y tri prif gymeriad sydd yn eu glasoed, gyda Gwenno'n methu a phenderfynu pa un o'r bechgyn mae'n ei hoffi fwyaf - Bobi (bachgen swil, hoffus ac atal dweud arno) neu James (cymeriad golygus ond llawn ohono'i hun).

## Caneuon poblogaidd o'r sioe
* *Cana o dy Galon* - prif gân albwm gyntaf Steffan Rhys Hughes a laniwyd yn 2006. Dyma'r gân a roddodd ei henw i'r albwm.
* ''Mae'r Gân yn ein Huno* - ceir trefniant deulais ohoni ar wefan Sain (Recordiau) Cyf. Ymddangosodd ar yr albwm *Caneuon Robat Arwyn (2) - Ffydd Gobaith Cariad'' yn 2015 (Sain SCD2728) gyda Rhys Meirion & Fflur Wyn yn perfformio'r gân.

## Gweler hefyd
*Ceidwad y Gannwyll (1985)
*Rhys a Meinir (1987)
*Iarlles y Ffynnon (1996)
*Rhestr o sioeau cerdd Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Sioeau cerdd 2003
Categori:Sioeau cerdd Cymraeg
Licris cymysg

alt=Liquorice Allsorts in a glass bowl.jpg|bawd|Licris cymysg mewn powlen wydr
Cymysgedd o felysfwyd licris yw **licris cymysg** (Saesneg: *liquorice allsorts*). Maent wedi'i gwneud o licris, siwgr, cnau coco, jeli anis, cyflasynnau ffrwythau, a gelatin. Cawsant eu cynhyrchu yn wreiddiol yn Sheffield, Lloegr, gan Geo. Bassett & Co Ltd. Mae mascot cwmni Bassett - 'Bertie Bassett' - yn gymeriad sydd wedi'i wneud o'r licris cymysg.

O ran eu tarddiad, dywedir i Charlie Thompson, un o weithwyr Bassett, yn 1899 ollwng hambwrdd o samplau oedd yn cael eu dangos i gleient yng Nghaerlŷr, a thrwy hynny gymysgu'r melysion. Cafodd y cleient ddifyrrwch wrth ei wylio'n sgrialu i'w hail-drefnu. Yn fuan wedi hynny, dechreuodd y cwmni fas-gynhyrchu'r cymysgedd, a'u troi yn gynnyrch poblogaidd.

Mae licris cymysg yn cael eu cynhyrchu gan nifer o gwmnïau o amgylch y byd, ond maen nhw fwyaf poblogaidd yng ngwledydd Ewrop. Yn yr Iseldiroedd, maen nhw'n cael eu galw'n *Engelse drop*, sy'n golygu licris Seisnig, ac *Engelsk konfekt* yw nhw yn Sgandinafia.

Categori:Melysion
Rhythm circadaidd

bawd|300px|Coeden gysgu yn y dydd a'r nos
Mae unrhyw broses biolegol sy'n arddangos osgiliad mewndarddol addasadwy o tua 24 awr yn cael ei ddehongli fel **rhythm circadaidd. **Mae'r rhythmau 24 awr hyn yn cael eu gyrru gan 'gloc circadaidd', ac maent i'w gweld mewn planhigion, anifeiliaid, ffwng, a cyanobacteria.

Daw'r term *circadaidd* o'r Lladin *circa*, sy'n golygu "o amgylch" (neu "oddeutu"), a *diēm*, sy'n golygu "diwrnod". Mae'r astudiaeth o rhythmau biolegol amserol, fel y dyddiol, llanwol, wythnosol, tymhorol, a'r blynyddol, yn cael ei alw'n 'cronobioleg'. Mae prosesau gydag osgiliadau 24 awr fel arfer yn cael eu galw yn **rhythmau dyddiol** (Saesneg: diurnal rhythms). Nid ydynt yn rhythmau circadaidd yng ngwir ystyr y gair  oni bai bod eu natur mewndarddol wedi'i chadarnhau.

Er bod rhythmau circadaidd yn fewndarddol, maent yn cael eu haddasu i'r amgylchedd leol trwy giw allanol sy'n cael ei alw'n "zeitgeber" (o'r Almaeneg, "rhoddwr amser"). Er enghraifft, gall zeitgeber fod yn gylch golau, tymheredd neu rhydocs. Mewn gwyddoniaeth feddygol,  mae rhythm circadaidd anarferol mewn bodau dynol yn cael ei alw'n 'anhwylder rhythm circadaidd'.

Yn 2017, rhoddwyd Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth i Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash a Michael W. Young "am eu darganfyddiadau ym mecanweithiau molecwlaidd sy'n rheoli'r rhythm circadaidd" mewn pryfed ffrwythau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwsg
Yr Elfennau

Traethawd ar fathemateg, a rannwyd i bymtheg 'llyfr', yw'r **Elfennau**  gan y Groegwr Euclid; fe'i sgwennwyd, mae'n debyg, yn Alexandria, yr Aifft tua 300 CC. Mae'n gasgliad o ddiffiniadau, cynosodiadau, gosodiadau (theoremau a lluniadau), a sawl prawf o'r gosodiadau hyn. Mae'r llyfrau'n cwmpasu y ddau fath o'r hyn a adnabyddir heddiw fel geometreg Ewclidaidd: plân a solid, yn ogystal â damcaniaeth rhifau (elfennol) a llinellau anghymesur. Dyma'r gyfrol gyntaf y gwyddys amdano sy'n rhoi triniaeth ddiddwythol (*deductive*) i fathemateg, a hynny ar raddfa fawr. Ar sail y casgliad hwn y datblygodd rhesymeg a gwyddoniaeth fodern, ac ni chafwyd carreg filltir mor bwysig rhwng hynny a'r 19g.

Nododd sawl ysgolhaig mai dyma un o'r llyfrau mwyaf llwyddiannus a dylanwadol a welodd y byd erioed.

Hwn oedd un o'r llyfrau cyntaf i gael ei argraffu yn 1482, a chredir ei fod yn ail i'r Beibl o ran sawl argraffiad a wnaed: ymhell dros fil.

bawd|dim|Darn o femrwn *Oxyrhynchus papyri*, sy'n cynnwys *Elfennau* Euclid

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Mathemateg Groeg yr Henfyd
Cynosodiad cyflin Euclid

os cânt eu hymestyn yn ddiderfyn yn cyfarfod ar yr ochr honno.]]

Mewn geometreg, **cynosodiad cyflin Euclid** yw'r 5ed cynosodiad yng nghyfrol y mathemategydd Euclid (Groeg: Eukleídēs; bl. 300 CC) sef *Yr Elfennau*. Weithiau, defnyddir y term **pumed cynosodiad Euclid** amdano. Mae'n wireb unigryw o fewn geometreg Euclidaidd. Mae'n datgan y canlynol, a ddylid ei ystyried oddi fewn i'r gofod Euclidaidd:

Os yw segment o linell yn croestorri dwy linell syth sy'n ffurfio dwy ongl fewnol ar yr un ochr sy'n cyfateb i lai na dwy ongl sgwâr, yna bydd y ddwy linell, os estynnir hwy am gyfnod amhenodol, yn cwrdd ar yr ochr lle mae cyfanswm yr onglau yn llai na dwy ongl sgwâr.

Geometreg Ewclidaidd yw'r astudiaeth o geometreg sy'n bodloni pob un o wirebau Euclid, gan gynnwys y cynosodiad cyflin. Gelwir y geometreg honno lle nad yw'r meincnod yma (y cynosodiad cyflin) yn dal dŵr yn "geometreg ddi-Euclid". Gelwir y geometreg sy'n gwbwl annibynnol o gynosodiad cyflin Euclid, ond lle bodlonir y 4 cynosodiad cyntaf yn "geometreg absoliwt".

Ystyrir gwireb Playfair hefyd yn wireb adnabyddus, perthnasol. Mae'n datgan:

Mewn plân, o gael llinell a phwynt nad yw arno, gellir tynnu un llinell (sy'n gyflin i'r linell a roddwyd) drwy'r pwynt.

Yn rhesymegol, nid yw'r wireb hon ar ei phen ei hun yn gwbwl hafal i gynosodiad cyflin Euclid, gan nad oes yma geometregau lle mae un yn gywir a'r llall yn anghywir.

## Y gwrthwyneb i gynosodiad cyflin Euclid 
Nid aeth Euclid ati i greu cynosodiad o wrthwyneb y 5ed cynosodiad, sef un dull o wahanu geometreg Euclid oddi wrth geometreg eliptig.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Geometreg di-Euclid
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Hanes mathemateg
486958 Arrokoth

Llun lliw cyfansawdd o Arrokoth ()|bawd
Gwrthrych traws-Neifionaidd yw **Arrokoth** sydd wedi ei leoli yng wregys Kuiper. Dynodiad dros dro y gwrthrych oedd  ac ei lysenw gwreiddiol oedd **Ultima Thule**. Mae'n gorff deuaidd gyffwrdd (dau wrthrych ar wahân wedi closio at ei gilydd yn gymharol araf), sydd yn 35 cilometr o hyd (22 milltir). Mae'r gwrthrych yn cynnwys dau gorff lle mae'r un mwyaf ('Ultima') yn dair gwaith cyfaint y lleiaf ('Thule'). Gyda cyfnod cylchdroadol o 298 blwyddyn a gogwydd ac echreiddiad isel, mae'n cael ei ddosbarthu fel gwrthrych gwregys Kuiper clasurol. Yn 2019 hwn oedd o gwrthrych pellaf a'r mwyaf cyntefig i gael ei ymweld gan chwiledydd.

Darganfuwyd Arrokoth ar 26 Mehefin 2014 gan seryddwyr yn defnyddio Telesgop Gofod Hubble wrth archwilio'r gwregys Kuiper am wrthrych i'w dargedu gan daith *New Horizons* fel rhan o'i daith estynedig ar ôl ymweld a Phlwton. Cafodd ei ddewis yn hytrach na'r targedau  a  i ddod yn darged sylfaenol y daith. Yn wreiddiol fe'i gelwid gyda'r llysenw "Ultima Thule" sydd yn drosiad Lladin am le wedi'i leoli y tu hwnt i ffiniau y byd hysbys, a dewiswyd yr enw fel rhan o gystadleuaeth gyhoeddus yn 2018. Gwnaeth tîm New Horizons gyflwyno enw priodol i'r Undeb Seryddol Rhyngwladol wedi casglu yr holl wybodaeth a drosglwyddir yn ystod 2019, pan roedd natur y gwrthrych yn fwy hysbys. Dyma'r gwrthrych pellaf yng Nghysawd yr haul sydd wedi ei ymweld gan long ofod.

Cyhoeddwyd ar 12 Tachwedd 2019 mai Arrokoth fyddai'r enw swyddogol. Cydnabyddwyd yr enw gan yr awdurdod rhyngwladol sy'n gyfrifol am enwi gwrthrychau Gwregys Kuiper, sef yr Undeb Seryddol Rhyngwladol a Canolfan Planedau Bychain. Mae'r enw yn golygu "awyr" yn yr iaith Powhatan, iaith farw a siaradwyd gan y llwyth Powhatan, poblogaeth o Americanwyr Brodorol oedd yn byw ar y tir sydd yn rhan o ddwyrain Virginia heddiw.

## Galeri
## Cyfeiriadau 
Categori:Gwrthrychau clasurol gwregys Kuiper
Rhys a Meinir

Sioe gerdd wedi'i seilio ar hen chwedl o'r un enw a leolir yn Nant Gwrtheyrn, Gwynedd yw ***Rhys a Meinir***. Sgwennwyd y sgript a geiriau'r caneuon yn y 1987 gan Robin Llwyd ab Owain ac fe'i perfformiwyd gan Gwmni Theatr ardal Rhuthun yn 1987, sef, yn bennaf Côr Ieuenctid Rhuthun, a newidiwyd eu henwau'n ddiweddarach yn Gôr Rhuthun. Cyfansoodwyd y gerddoriaeth gan Robat Arwyn.

## Y stori 
Stori garu sydd yma, gyda diweddglo drasig. Rhoed tair melltith ar Nant Gwrtheyrn yn ôl y chwedl: na phriodir neb, na chleddir neb ac na fydd dyfodol i Nant Gwrtheyrn. Her i'r dynged hon yw thema'r stori, yn enwedig y dynged na phriodir neb. Ar fore eu priodas, yn ôl trefn y cyfnod a'r ardal, aeth Mair i guddio, gyda'r gwas priodas a'i gyfeillion yn chwilio ymhobman amdani. ond ni chafwyd hyd iddi.

Flynyddoedd yn ddiweddarach, aeth Rhys, yn ei alar, i fochel rhag storm o dan hen dderwen. Holltwyd honno gan fellten a gwelodd, o fewn ceudod y pren ysgerbwd Meinir, yn ei gwisg briodas, wen. Ond, ceir her i'r dynged, ac mae'r sioe hon yn gorffen gydag un o'r caneuon mwyaf poblogaidd: *Byw Fyddi Nant Gwrtheyrn*', yn her i'r dynged.

## Rhai caneuon 
* ''Yfory a'i Gyfaredd* - cyhoeddwyd yn y gyfrol *O'r Sioe* Cyhoeddiadau Curiad. Ymddangosodd ar nifer o albymau gan gynnwys *Caneuon Robat Arwyn* (2015).
* *Y Bore Hwn* - Cyhoeddwyd yn y gyfrol *Wyth Cân, Pedair Sioe*; Gwasg y Lolfa (2010); ISBN 9781847712653 (1847712657. Cân serch a genir gan Meinir, fore ei phriodas. 
* *Dal Hi'n Dynn'' - Fe'i cyhoeddwyd yn yr un gyfrol a'r uchod; tudalen 37.
* *Byw Fyddi Nant Gwrtheyrn* - cyhoeddwyd ar albwm *Caneuon Robat Arwyn* (2015); canwyd gan Aelwyd Bro Gwerfyl .

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Ceidwad y Gannwyll (1985)
*Iarlles y Ffynnon (1996)
*Pwy bia'r Gân? (2003)
*Rhestr o sioeau cerdd Cymraeg

Categori:Sioeau cerdd 2003
Categori:Sioeau cerdd Cymraeg
Trethiant Norwich

Roedd **Trethiant Norwich** yn asesiad o werth eiddo’r eglwys, gorchmynnwyd gan y Pab ym 1254. Mae’r gwaith papur yn goroesi ar gyfer 8 esgobaeth yn Lleogr a Chymru, sef Bangor, Durham, Ely, Lincoln, Llandaf, Llanelwy, Llundain, a Norwich.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes y Pabaeth
Loving Vincent

Mae ***Loving Vincent***, a gyhoeddwyd yn 2017, yn ffilm arbrofol, animeiddiedig a bywgraffyddol am fywyd y peintiwr Vincent van Gogh ac yn fwy penodol, amgylchiadau ei farwolaeth. Dyma'r ffilm nodwedd animeiddiedig cyntaf i gael ei phaentio'n llawn, â llaw.

Sgwennwyd y sgript a chynhyrchwyd y ffilm gan Dorota Kobiela a Hugh Welchman, ac mae'n gynhyrchiad Pwyleg-Prydeinig a ariannwyd yn rhannol gan Sefydlad Ffilm Gwlad Pwyl ac yn rhannol gan ymgyrch Kickstarter.

## Actorion
* Robert Gulaczyk fel Vincent van Gogh
** Jochum ten Haaf fel Vincent van Gogh (llais)
* Douglas Booth fel Armand Roulin
* Jerome Flynn fel Paul Gachet
* Saoirse Ronan fel Marguerite Gachet
* Helen McCrory fel Louise Chevalier
* Chris O'Dowd fel Joseph Roulin
* John Sessions fel Père Tanguy
* Eleanor Tomlinson fel Adeline Ravoux
* Aidan Turner fel Boatman

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2017
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Prosiect Wici Môn
Lydia Martin

bawd|Holland Roden, yr actores sy'n portreadu *Lydia Martin*

Mae **Lydia Martin** yn un o brif gymeriadau'r rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*, ac sy'n cael ei bortreadu gan Holland Roden. Mae'n ymddangos ym mhob cyfres.

Disgybl yn *Beacon Hills High School* yw Lydia Martin, yn y stori, mae hefyd yn Banshee ac yn aelod brwd o *Teen Wolf Pack* o dan arweiniad Scott McCall ei ffrind a bortreadir gan Tyler Posey, sef y bleidd-ddyn a roddodd ei enw ar y gyfres. Mae Martin yn gariad i Jackson Whittemore (Colton Haynes) yn y cyfresi cyntaf, cyn dechrau perthynas gyda Stiles Stilinski (Dylan O'Brien) yn ystod cyfres olaf y rhaglen.

Nain Lydia Martin oedd Lorraine, ac roedd y ddwy yn agos at ei gilydd, ond gan fod gan Lorraine hefyd bwerau cyfrin, cafodd ei chloi mewn ysbyty meddwl, lle lladdodd ei hun.

Ymddangosa Martin yn dwp i lawer o gymeriadau'r gyfres, ond cuddio ei gallu anghyffredin y mae mewn gwirionedd. Yn wir, gall siarad Lladin clasurol a hynafol, ac mae ei IQ uchel yn ei gwneud yn *genius*.

## Oed
Yn *Omega*, datgelodd Sheriff Stilinski fod Lydia'n 16 oed, ac ychydig wythnosau wedyn mae'n dathlu ei phen-blwydd yn 17. Erbyn Cyfres 4 credir ei bod yn 18 ac mae hyn yn cael ei gadarnhau yng Nghyfres 5 pan ddywed 'Deputy Parrish' ei bod yn 18 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Teen Wolf
Categori:Cymeriadau teledu
Categori:Prosiect Wici Môn
Queenie Thomas

Roedd **Queenie Thomas** (18 Mehefin 1898 – 11 Hydref 1977) yn actores ffilmiau mud Cymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Marjorie Violet Queenie Thomas yn Llundain yn blentyn i William Thomas, trafeiliwr a Clara Cecilia King ei ail wraig. Symudodd y teulu i fyw i Gaerdydd tua 1904. Cafodd Queenie ei haddysgu yn ysgol merched Treganna.

## Gyrfa 
bawd|chwith|Manylun o 1900
Dechreuodd Queenie actio ar lwyfan ym 1914 gan ymddangos mewn cynhyrchiad o'r enw *The New Clown* yn y New Theatr, Llundain. Ym mis Medi 1915 ymddangosodd yn ei ffilm gyntaf yn chware rhan Regina yn y ffilm drama *Infelice*. Hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf bu gyrfa lewyrchus gan Queenie yn gweithio ar gyfer y cyfarwyddwr Bertram Phillips. Bu'n serennu mewn ffilmiau megis y ffilm propaganda rhyfel *The Man the Army Made*, ''Meg o' the Woods* (1918) a *A Little Child Shall Lead Them''(1919). Wedi'r rhyfel penderfynodd Phillips agor stiwdio newydd ysblennydd mewn plasty yn Clapam Park, ond bu'r fenter yn fethiant ariannol gan gau ym 1923 wedi cynhyrchu dim ond ffilmiau byr yn serennu Queenie a phob un yn fethiant.. Gyda diwedd stiwdio Phillips daeth dirywiad yng ngyrfa Queenie. Ymddangosodd mewn ychydig o ffilmiau eraill rhwng 1923 a 1930 ond heb y cymeradwyaeth beirniadol bu i'w gwaith cynharach.

## Teulu 
Priododd y rasiwr ceir George Newmans yn Eglwys St. Margaret's, Westminster  ar 20 Hydref 1919 .

## Marwolaeth 
Bu farw o niwmonia yn 79 mlwydd oed.

## Ffilmyddiaeth
* *The White Star* (1915)
* *Won by Losing* (1916)
* *A Man the Army Made* (1917)
* *Democracy* (1918)
* *Rock of Ages* (1918)
* *What Would a Gentleman Do?* (1918)
* *The School for Scandal* (1923)
* *Straws in the Wind* (1924)
* *Her Redemption* (1924)
* *The Alley of Golden Hearts* (1924)
* *The Gold Cure* (1925)
* *The Last Witness* (1925)
* *Safety First* (1926)
* *Warned Off* (1930)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Segment o linell

ar, neu i'r dde o *A*, ynghyd â'r holl bwyntiau ar, neu i'r chwith o *B*.]] 
 copr ar bapur gan Jacques Ozanam yn 1699 o segment o linell yn cael ei chreu ar fwrdd.]]

Mewn geometreg, rhan o linell rhwng dau ddiweddbwynt (a phob pwynt ar y llinell rhwng y diweddbwyntiau hynny) yw **segment o linell** neu **segment o linell agored**. Mae'r term **segment o linell caeedig** yn cynnwys y ddau ddiweddbwynt a **segment o linell rhan-agored** yn cynnwys un o'r ddau ddiweddbwynt.

Enghraifft o segment o linell yw llinellau triongl neu sgwâr. Pan fo dau ddiweddbwynt polygon neu bolyhedron yn fertigau, yna mae'r segment o linell honno naill ai yn ymyl (os ydynt yn fertigau cyfagos), neu'n groeslin. Pan fo'r diweddbwyntiau, ill dau, yn gorwedd ar gromlin, e.e. cylch, gelwir y segment o linell honno yn "gord" neu "gord y llinell".

## Mewn gofod real neu gymhlyg 
Lle mae *V* yn ofod fectoraidd dros \mathbb{R} neu \mathbb{C}, ac mae *L* yn is-set o *V*, yna mae *L* yn segment o linell os gellir paramedru *L* yn

:L = \{ \mathbf{u}+t\mathbf{v} \mid t\in[0,1]\}

am rai fectorau \mathbf{u}, \mathbf{v} \in V\,\!, lle mae'r fectorau **u** a  yn cael eu galw'n "ddiweddbwyntiau *L*".

Weithiau mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng segmentau o linell "caeedig" ac "agored". Os felly, yna diffinnir "segment o linell caeedig" fel yr uchod, a diffinnir "segment o linell agored" fel is-set o *L* a ellir ei baramedru fel

: L = \{ \mathbf{u}+t\mathbf{v} \mid t\in(0,1)\}

am rai fectorau \mathbf{u}, \mathbf{v} \in V\,\!.

Fel hyn, gellir mynegi'r segment o linell fel cyfuniad amgrwm o'r ddau ddiweddbwynt.

Mewn geometreg, weithiau fe ddiffinnir un pwynt *B* fel pwynt a leolir rhwng *A* ac *C*, os yw'r pellter *AB* wedi'i ychwanegu gyda'r pellter *BC* yn hafal i'r pellter *AC*. Felly, mewn \mathbb{R}^2, y segment o linell sydd a diweddbwyntiau  a  yw'r casgliad canlynol o bwyntiau:

:\{ (x,y) | \sqrt{(x-c_x)^2 + (y-c_y)^2} + \sqrt{(x-a_x)^2 + (y-a_y)^2} = \sqrt{(c_x-a_x)^2 + (c_y-a_y)^2}\}.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Algebra llinol
Alex Turner

Mae **Alexander David Turner** (ganed 6 Ionawr 1986) yn gerddor, canwr, ysgrifennwr caneuon a chynhyrchydd recordiau o Sheffield, Lloegr. Mae'n fwyaf adnabyddus am bod yn ddyn blaen a phrif awdur caneuon y band roc Arctic Monkeys a mae wedi rhyddhau chwech albwm gyda nhw, yn ogystal a'i albwm annibynnol *The Last Shadow Puppets*.

### Bywyd cynnar
Cafodd Turner ei eni yn High Green, maestref o Sheffield. Roedd ei rieni, Penny a David Turner, yn athrawon, gyda Penny yn dysgu Almaneg a David yn dysgu Ffiseg a Cerddoriaeth. Mae Turner yn unig blentyn.

## Disgyddiaeth
'*Unigol
*2011 – *Submarine*

**Arctic Monkeys**

*2006 – *Whatever People Say I Am, That's What I'm Not*
*2007 – *Favourite Worst Nightmare*
*2009 – *Humbug*
*2011 – *Suck It and See*
*2013 – *AM*
*2018 – *Tranquility Base Hotel & Casino*

**The Last Shadow Puppets**

*2008 – *The Age Of The Understatement*
*2016 − *Everything You've Come To Expect''

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Prosiect Wici Môn
Cas pensiliau

de|bawd|267x267px|Blwch penseli
Cynhwysydd ar gyfer storio pensiliau yw **cas pensiliau** neu **blwch pensiliau**. Gall cas pensiliau hefyd gynnwys amrywiaeth o ddeunyddiau ysgrifennu eraill, yn cynnwys pethau i wneud min ar bensil, ysgrifbinau, ffyn glud, rwberi, sisyrnau a phrenau mesur.

Gall casau pensiliau fod wedi eu gwneud o amrywiaeth o ddeunyddiau fel pren neu fetal. Mae gan rai casau pensiliau gragen allanol galed tra bod eraill wedi'u gwneud o ddeunydd meddal fel plastig, lledr neu cotwm. Yn aml bydd y fersiynau meddal yn cael eu hagor a'u cau gan ddefnyddio sip.

Pwrpas cas pensiliau yw hwyluso'r dasg o gario eitemau bychain fel pensiliau o un man i'r llall, a'u cadw gyda'i gilydd.

Roedd casau pensiliau cynnar yn grwp neu silindrig eu siâp. Roedd rhai wedi eu haddurno gyda iasbis (gw. un a ddefnyddiwyd yn 1860) neu blatinwm (yn 1874). Cafodd y patent cyntaf ar gas pensiliau ei gofrestu yn yr Unol Daleithiau yn 1946. Cafodd ei wneud gan Verona Pearl Amoth, a ddyfeisiodd declynnau eraill ar gyfer ysgrifennu fel rwberi ar gyfer pensiliau oedd yn gallu cael eu cyfnewid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynwysyddion
Black Mirror: Bandersnatch

Mae ***Black Mirror: Bandersnatch*** yn ffilm rhyngweithiol yn y gyfres ffuglen wyddonol *Black Mirror*. Cafodd ei ysgrifennu gan greawdwr y cyfres, Charlie Brooker a chafodd ei gyfarwyddo gan David Slade. Rhyddhawyd ar 28 Rhagfyr 2018 fel ffilm sy'n sefyll ar ben ei hun.

Yn *Bandersnatch*, gall y gwyliwr wneud penderfyniadau sy'n effeithio ar stori y prif gymeriad, y rhaglennydd ifanc Stefan Butler (Fionn Whitehead), sy'n addasu llyfr ffantasi i mewn i gêm cyfrifiadurol yn 1984. Mae cymeriadau eraill yn ymddangos yn *Bandersnatch* hefyd, sef Mohan Thakur (Asim Chaudhry) a Colin Ritman (Will Poulter), sy'n gweithio i'r cwmni gemau cyfrifiadurol, tad Butler, Peter (Craig Parkinson) a'i therapydd Dr. Haynes (Alice Lowe).

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2018
Categori:Prosiect Wici Môn
Haydn Morgan

Roedd ** Haydn Morgan** (30 Gorffennaf 1936  – 24 Gorffennaf 2018) yn chwaraewr rygbi rhyngwladol o Gymru. Cynrychiolodd dîm genedlaethol Cymru 27 gwaith a thîm y Llewod ar deithiau i Seland Newydd a De Affrica.

## Cefndir 
Ganwyd Morgan yn Oakdale, Caerffili yn blentyn i Harold ac Eunice Morgan. Roedd ei dad yn löwr yng nglofa'r Oakdale. Cafodd ei addysgu yn ysgol ramadeg Pontnewydd ar Wysg. Bu'n chwarae fel canolwr i dîm yr ysgol.

## Gyrfa 
Cyflawnodd Morgan gyfnod o Wasanaeth Cenedlaethol (gwasanaeth milwrol gorfodol) gyda Chatrawd y Peirianwyr Trydanol a Mecanyddol Brenhinol. Bu'n chwarae rygbi i dîm y Byddin Prydeinig fel blaen asgellwr.

Gan ei fod yn chwarae yn ystod cyfnod pan oedd rygbi clwb a rhyngwladol i fod yn gamp cwbl amatur, ennillodd ei fywoliaeth fel gwerthwr ceir.

Wedi i'w yrfa rygbi ryngwladol ddod i ben, aeth Morgan i fyw yn Ne Affrica, lle bu'n chwarae dros clybiau'r Wanderers yn Johannesburg a Transvaal B. Yn Ne Affrica bu'n ennill ei damaid drwy werthu ceir dros gwmni Nissan cyn sefydlu ei fusnes ei hun a oedd yn cynhyrchu blociau concrit.

## Gyrfa rygbi 
### Clwb 
Bu Morgan yn chwarae, yn bennaf, i Glwb Rygbi Abertyleri. Mae rhai wedi awgrymu bod ei ffyddlondeb i Abertyleri wedi cael effaith ar ei yrfa ryngwladol, gan ei fod wedi aros yn driw i'r tîm yn hytrach na symud i dîm cryfach.

### Rhyngwladol 
Chwaraeodd 27 gêm ryngwladol dros Gymru:

*  1958, 1960, 1961, 1962, 1965, 1966
*  1958, 1959, 1961, 1962, 1963, 1965, 1966
*  1958, 1959, 1961, 1962, 1963, 1965, 1966
*  1958, 1961, 1962, 1963, 1965, 1966
*  1959
*  1966

## Teulu 
Cafodd Hayden a Betty, ei wraig ddau fab.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Nhrefynwy ychydig cyn ei ben-blwydd yn 82 mlwydd oed.

## LLyfryddiaeth
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2018
Iarlles y Ffynnon (sioe gerdd)

Sioe gerdd i bobl ifanc a sgwennwyd  gan Robin Llwyd ab Owain yw ***Iarlles y Ffynnon*** ac a berfformiwyd yn gyntaf yn Theatr Gwynedd yn 1996 gan blant Ysgol Gynradd Glan Cegin, Maesgeirchen, Bangor. Mae'n addas ar gyfer cynradd ac uwchradd ac roedd yn y sioe wreiddiol 8 cân a sgript lawn. Cyhoeddwyd y caneuon a'r sgript gan Wasg y Lolfa yn 1997. Yn 2019 roedd yn dal mewn print gyda nifer o'r caneuon hefyd ar gael ar albymau sain.  Comisiynwyd y gwaith gan Gyngor Sir Gwynedd ac mae'r perfformiad yn para awr o hyd.

Seiliwyd y gwaith ar hen chwedl Arthuraidd Gymraeg o'r Oesoedd Canol o'r un enw, sy'n un o'r Tair Rhamant: Iarlles y Ffynnon, Peredur a Geraint Fab Erbin. Ceir y testun yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest.

Mae'r sioe mewn dwy ran, gyda'r rhan gyntaf yn digwydd o fewn Castell Arthur, y ffynnon a phorth Castell y Marchog Du. Wedi i'r arwr ganfod ei ddarpar gariad, mae'r ail ran yn digeydd yng nghartref yr Iarlles, sef Castell y Marchog Du.

## Y stori
Yn y chwedl mae Owain, cymeriad sy'n seiliedig ar yr arwr Owain fab Urien o'r Hen Ogledd, yn priodi Iarlles y Ffynnon gyda chymorth ei llawforwyn Luned. Ar ôl tair blynedd yn amddiffyn y ffynnon, mae'n cael caniatad yr Iarlles i dreulio tri mis yn llys Arthur. Wedi cyrraedd yno, mae'n anghofio popeth am ei wraig ac yn aros am dair blynedd. Mae ei wraig yn ei ddiarddel ac Owain yn mynd yn wallgof am gyfnod, ond gyda chymorth llew mae wedi ei achub mae'n mynd trwy gyfres o anturiaethau yn llwyddiannus ac yn adennill ei wraig.

## Caneuon
* ''Daw'n rhydd*
* *Cymer fy Llaw
**Drwg yn y caws*
*'Mae na Faw*
**Mae'r Hebog yn ei Gawell*
* *Dilyn Fi* - dyma gân a genir gan Eluned, meistres yr Iarlles, wrth yr arwr Owain; ymddangosodd y gân hon hefyd yn y llyfryn *Wyth Cân, Pedair Sioe''. Fe'i chanwyd gan Rhys Meirion ar ei albwm *Llefarodd Yr Haul*; Recordiau Sain (2013); Sain SCD2684.
**Cadwn y Ffynnon*
**Pa hawl sydd Gen Ti?*

## Gan yr un awduron
*Ceidwad y Gannwyll (1985)
*Rhys a Meinir (1987)
*Pwy bia'r Gân? (2003)
*Rhestr o sioeau cerdd Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Sioeau cerdd 1997
Categori:Sioeau cerdd Cymraeg