open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fformiwla Euler

[bawd|Portread 1753 gan Emanuel Handmann o [Leonhard Euler. Mae'n bosibl fod ganddo broblem ar ei lygad dde (strabismus o bosib)..]]

Mae **fformiwla Euler** yn nodi fod:

: e^{i\theta} = \cos (\theta) + \sin (\theta)i\,

ble mae i yn rhif dychmygol sydd yn sgwario i roi -1.

Daw'r enw "fformiwla Euler" ar ôl y mathemategydd Leonhard Euler.

## Prawf 
Mae hyn yn deillio o ehangiadau Cyfres Taylor sy'n nodi fod:

: e^{x} = 1 + x + \frac{x^{2}}{2!} + \frac{x^{3}}{3!} + \frac{x^{4}}{4!} + \frac{x^{5}}{5!} + \frac{x^{6}}{6!} +\frac{x^{7}}{7!} + ... + \frac{x^{p}}{p!}

: \cos {\theta} = 1 - \frac{\theta^{2}}{2!} + \frac{\theta^{4}}{4!} - \frac{\theta^{6}}{6!} + ... + \frac{(-1)^{p}\theta^{2p}}{(2p)!} + ...

: \sin {\theta} = \theta - \frac{\theta^{3}}{3!} + \frac{\theta^{5}}{5!} - \frac{\theta^{7}}{7!} + ... + \frac{(-1)^{p}\theta^{2p+1}}{(2p+1)!} + ...

Wedyn o gyfnewid x = i\theta yn ehangiad Cyfres Taylor ar gyfer e^{x} rydym yn cael:

: e^{i\theta} = 1 + (i\theta) + \frac{(i\theta)^{2}}{2!} + \frac{(i\theta)^{3}}{3!} + \frac{(i\theta)^{4}}{4!} + \frac{(i\theta)^{5}}{5!} + \frac{(i\theta)^{6}}{6!} + \frac{(i\theta)^{7}}{7!} + ...

:  = 1 + (i\theta) + \frac{i^{2}\theta^{2}}{2!} + \frac{ii^{2}\theta^{3}}{3!} + \frac{i^{2}i^{2}\theta^{4}}{4!} + \frac{ii^{2}i^{2}\theta^{5}}{5!} + \frac{i^{2}i^{2}i^{2}\theta^{6}}{6!} + \frac{ii^{2}i^{2}i^{2}\theta^{7}}{7!} + ...

:  = 1 + (i\theta) - \frac{\theta^{2}}{2!} - i\frac{\theta^{3}}{3!} + \frac{\theta^{4}}{4!} + i\frac{\theta^{5}}{5!} - \frac{\theta^{6}}{6!} - i\frac{\theta^{7}}{7!} + ...

:  = \{ 1 - \frac{\theta^{2}}{2!} + \frac{\theta^{4}}{4!} -\frac{\theta^{6}}{6!} + ... \} + i\{\theta - \frac{\theta^{3}}{3!} +\frac{\theta^{5}}{5!} - i\frac{\theta^{7}}{7!} + ... \}

:  = \cos {(\theta)} + \sin {(\theta)i} \,

## Cyfeiriadau 
Categori:Trigonometreg
Categori:Rhifau cymhlyg
Henllan, Sir Ddinbych

Pentref bychan hanesyddol a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Henllan**() (). Saif ar groesffordd wledig tua 3 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Dinbych, ar yr hen lôn o'r dref honno i Lansannan. Mae Eglwys Sant Sadwrn a'i glochdy canoloesol hynod yn edrych i lawr ar y pentref.

## Hanes a hynafiaethau
Ceir nifer o hen dai yn y pentref. Mae'r eglwys yn hynod am fod ei chlochdy yn sefyll ar wahân ar fryncyn calchfaen isel.

Mae cerdd gan Guto'r Glyn yn y 15g yn gofyn i Ddeon Bangor yrru llwyth o lechi iddo o Aberogwen, ger Bangor, i Ruddlan i’w rhoi ar dô tŷ Syr Gruffudd ab Einion ap Tudur ap Heilyn Goch yn Henllan.

Claddwyd yr emynydd Hugh Jones, Maesglasau (1749-1825) ym mynwent eglwys y plwyf yn Ebrill 1825, ar ôl iddo farw yn Ninbych yn 75 oed.

Saif Foxhall, cartref teulu Humphrey Lhuyd, o fewn y gymuned. Heb fod yn nepell ceir plasdy Foxhall Newydd, sy'n adeilad rhestredig Graddfa I.

bawd|dim|Henllan o Gae Llindir; c. 1885
bawd|dim|Henllan: canol y pentref
[bawd|dim|[Eglwys Sant Sadwrn, Henllan]]

## Tîm pêl-droed y pentref
Mae CPD Henllan yn cystadlu yng Nghyngrair Pêl Droed Haf Llandyrnog a'r Cylch. Derbyniwyd i'r gynghrair yn 1932. Ers hyn maent wedi ennill y gynghrair 7 gwaith a'r darian 4 gwaith. Cafwyd eu llwyddiant diwethaf yn 2012 wrth guro Clawddnewydd yn rownd derfynol y darian, ac yn y broses yn cipio'u tlws cyntaf ers 38 mlynedd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Joseph Loth

Ysgolhaig Celtaidd ac ieithydd o Lydawr oedd **Joseph Loth** (27 Rhagfyr 1847 – 1 Ebrill 1934). Roedd yn frodor o Guémené-sur-Scorff, Llydaw. Roedd yn ddisgybl i d'Arbois de Jubainville.

Ar ôl cyfnod fel darlithydd ym Mhrifysgol Rennes bu'n athro yn y *Collège de France*, Paris hyd ei ymddeoliad yn 1930. Cyfranodd nifer o erthyglau a llyfrau ar yr ieithoedd Celtaidd a llenyddiaeth Geltaidd, yn arbennig llenyddiaeth Lydaweg a llenyddiaeth Gymraeg. Bu'n olygydd y cylchgrawn *Revue Celtique*.

Fe'i cofir yn bennaf yng Nghymru am ei gyfieithiad o'r Mabinogion i'r Ffrangeg (1889), sy'n glasur i'w gymharu â chyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest i'r Saesneg, a'i astudiaeth o fydryddiaeth Cymraeg Canol *La Métrique Galloise* (1900-1902).

### Llyfryddiaeth ddethol 
**Vocabulaire Vieux-breton* (1884)
*''L'Emigration Bretonne en Armorique* (1885)
**Les Mabinogion* (1889)
**Les Mots Latins dans les Langues Brittoniques* (1892)
**La Métrique Galloise'' (1900-02)

Categori:Ysgolheigion Llydaweg
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Llydawyr
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1934
278

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
273 274 275 276 277 - **278** - 279 280 281 282 283 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Abaye — 'amora (ysgolhaig crefyddol) Banylonaidd
*Maxentius, Ymerawdwr Rhufeinig (bu farw 312)

## Marwolaethau 
Categori:278
Bensen

Cyfansoddyn cemegol organig persawrus yw **bensen**. Ei fformwla gemegol yw C6H6. Mae bensen yn hylif di-liw fflamadwy iawn.

## Strwythur
canol|400px
Mae gan fensen y fformiwla C6H6. Mae'r chwe charbon yn ffurfio hecsagon gydag un atom o hydrogen wedi'i bondio â phob un. Mae'r holl fondiau C-C yr un hyd; rhwng hyd bond sengl a bond dwbl. Mae pob C wedi'i bondio'n gofalent â dwy C arall yn ogystal ag un atom o hydrogen. Mae'r electron mewn orbitalau p yr atomau carbon yn gorgyffwrdd ac yn ffurfio system-π o electronau dadleoledig.

## Gweler hefyd
*Lwcimia

Categori:Cemeg
277

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
272 273 274 275 276 - **277** - 278 279 280 281 282 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn gyrru'r Ffranciaid a'r Alamanni o Gâl ac yn ail-drefnu'r amddiffynfeydd a hyd Afon Rhein.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Bahram I, brenin Persia

Categori:277
Bradley Dredge

Golffiwr proffesiynnol o Gymru yw **Bradley Dredge** (ganwyd  6 Gorffennaf 1973 yn Nhredegar). Mae ef yn aelod o daith y PGA ar Taith Ewropeaidd. Fe ddath Bradley yn Golffiwr proffesiynnol yn 1996.

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Golffwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
284

2g - **3g** - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au 
279 280 281 282 283 - **284** - 285 286 287 288 289 

----

## Digwyddiadau 
* 30 Tachwedd — Diocletian yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig
* Y Bagaudae yng Ngâl yn gwrthryfela yn erbyn yr ymerodraeth Rufeinig

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Tachwedd — Numerianus, Ymerawdwr Rhufeinig
* Diophantus, mathemategydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
* Sun Hao, ymerawdwr olaf Teyrnas Wu yn China

Categori:284
275

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
270 271 272 273 274 - **275** - 276 277 278 279 280 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Aurelian yn cael ei lofruddio gan ei fyddin ei hun wrth baratoi i ymosod ar Persia.
*25 Medi — Marcus Claudius Tacitus yn cael ei benodi'n ymerawdwr.
*Y Ffranciaid a'r Alemanni yn anrheithio Gâl.
*4 Ionawr — Pab Eutychian yn olynu Pab Felix I fel y 27fed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Aurelian, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:275
274

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
269 270 271 272 273 - **274** - 275 276 277 278 279 

----

## Digwyddiadau 
*25 Rhagfyr - Yr ymerawdwr Rhufeinig Aurelian yn cysegru teml i Sol Invictus
*Aurelian yn concro Ymerodraeth Gâl ac yn ei had-uno a'r Ymerodraeth Rufeinig
*Llwythau Almaenaidd yn croesi Afon Rhein i anrheithio rhannau mawr o Gâl

## Genedigaethau 
**yn ystod y flwyddyn* &ndash; Li Xiong (m. 334), ymerawdwr Tsieina

## Marwolaethau 
*30 Rhagfyr &ndash; Pab Felix I
**yn ystod y flwyddyn*
**Cao Fang, ymerawdwr Wei yn Tsieina, *tua* 35
**Zenobia, cyn-frenhines Palmyra

## Cyfeiriadau
Categori:274
Rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd

'''Rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd''', yw rhestr sydd yn rhoi golffwyr gorau'r byd yn nhrefn eu safon. Mae yna System pwyntiau sydd yn dibynnu ar fuddugoliaethau a'r arian a enillwyd: po fwyaf o bwyntiau sydd gan chwaraewr, uwch oll ydyw ar y rhestr. Mae yna restr wahanol ar gyfer golffwyr benywaidd. Y person sydd ar frig y rhestr sydd yn cael y fraint o fod yn golffwr gorau'r byd.

Dyma'r rhestr (sy'n cael ei diweddaru o bryd i'w gilydd):

Categori:Golffwyr
Categori:Golff
Golffwyr gorau'r byd
Richard de Clare

Bu nifer o bobl o bwysigrwydd hanesyddol yn dwyn yr enw **Richard de Clare**, nifer ohonynt wedi bod a cysylltiad a Chymru. Roedd y rhan fwyaf yn ddisgynyddion Richard Fitz Gilbert, Iarll Clare (1035-1090), a gymerodd y teitl Iarll Clare oddi wrth y tiroedd a roddwyd iddo gan Gwilym Goncwerwr. 
#Richard Fitz Richard de Clare, Abad Ely, (1062–1107), mab. 	 
#Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford, (1094–1136), ŵyr.
#Richard Fitz Gilbert de Clare "Strongbow", 2il Iarll Penfro, (1130–1176), gor-ŵyr.
#Richard de Clare, 4ydd Iarll Hertford, (1162–1218), gor-gor-ŵyr.
#Richard de Clare, 6ed Iarll Hertford, (1222–1262), gor-gor-gor-ŵyr.
Caniad Solomon

de|300px|bawd|Y carwyr brenhinol mewn hen lawysgrif**Caniadau Solomon** (Hebraeg: ) yw 22ain llyfr yr Hen Destament. Ei dalfyriad arferol yw 'Can.'. Mae'n cynnwys cyfres o gerddi serch o naws erotig. Fe'i priodolir i'r brenin Solomon, fab Dafydd a Bathseba, ond cafodd ei chyfansoddi yn yr 2ail ganrif CC, yn ôl pob tebyg, gan awdur neu awduron anhysbys. Mae esboniadwyr Cristnogol ac Iddewig yn gweld y gerdd fel alegori ysbrydol am y berthynas rhwng Duw ac Israel (yn achos yr Iddewon) neu rhwng Crist a'r Eglwys (yn achos y Cristnogion).

Mae'n enghraifft gynnar o draddodiad hirhoedlog yn y Dwyrain o gerddi serch alegorïaidd yn nhraddodiadau cyfrinol Iddewaeth, Cristnogaeth (i raddau llai) ac Islam. Yn achos yr olaf cyrhaeddodd y traddodiad ei uchafbwynt yn y cerddi serch gan feistri fel Hafiz ac Omar Khayyam ym Mhersia.

Roedd awdl *Merch Ein Hamserau* yn barodi o Ganiadau Solomon:

Dyfyniad:
:Cân i mi'n gyoes f'offeryn oesol,
:*Reggae* gwahoddiad, a'r *blues* tragwddol,
:Cân yn ifanc, hynafol, dy nodau
:A chân ar rythmau'r caniadau cnawdol.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth erotig
Categori:Llyfrau'r Beibl Hebraeg
Categori:Llyfrau'r Hen Destament
Bioleg forol

**Bioleg forol** yw'r gangen o fioleg sy'n ymwneud ag astudio bywyd yn y môr a'r dyfroedd. Gellid ei diffinio fel yr astudiaeth wyddonol o'r planhigion, anifeiliad ac organebau eraill sy'n byw yn y môr neu unrhyw gorff arall o ddŵr.

Gan fod nifer o rywogaethau, yn ôl y dosbarthiadau biolegol yn phyla, teuluoedd a genera, yn cynnwys rhai aelodau sy'n byw yn y môr ac eraill sy'n byw ar y tir, mae bioleg forol yn eu dosbarthu yn ôl eu amgylchedd naturiol yn hytrach na'u tacsonomeg draddodiadol.

Mae yna sawl reswm dros astudio bioleg y môr. Mae bywyd morol yn adnodd anferth, sy'n cynnig bywyd, meddyginiaeth, a deunyddiau crai, yn ogystal â chwarae rhan bwysig mewn twristiaeth ledled y byd. Mae bywyd morol yn un o'r ffactorau crai yn natur ein planed. Mae organebau morol, yn enwedig y plancton, yn cynhyrchu llawer o'r ocsigen rydym yn ei anadlu ac yn chwarae rhan bwysig, mae'n ymddangos, mewn rheoli hinsawdd y Ddaear. Mae arfordiroedd yn cael eu newid a'i hamddiffyn gan fywyd morol i raddau yn ogystal, ac mae rhai organebau morol hyd yn oed  o gymorth yn y broses o greu tir newydd.


Categori:Eigioneg
Atol

[250px|bawd|Atol yn [Ynysoedd Marshall.]]
Rîff, ynys fechan, neu gadwyn o ynysoedd cwrel ar ffurf cylch neu bedol o gwmpas lagŵn yw **atol** Ceir yng nghefnoroedd y byd, yn arbennig yn y Cefnfor Tawel. Fel rheol mae'n cynnwys un neu ragor o riffiau cwrel a ffurfir gan organebau morol. Daw'r enw o'r gair *atolu*, am ynysoedd o'r math yn iaith ynysoedd y Maldives.

Mae atolau enwog yn cynnwys atol Bikini.

## Cyfeiriadau 

Categori:Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford

**Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford** (1094 – 15 Ebrill 1136) oedd mab Gilbert Fitz Richard de Clare ac Alice (Adeliza) de Claremont. Sefydlodd briordy Tonbridge. Roedd arglwyddiaeth Ceredigion ym meddiant Richard.

Roedd gwrthryfel Cymreig yn erbyn Normaniaid de Cymru wedi torri allan. Ar 1 Ionawr 1136 enillodd y Cymry dan arweinyddiaeth Hywel ap Maredudd, arglwydd lleol yng ngorllewin Brycheiniog, fuddugoliaeth drawiadol dros luoedd arglwyddi Normanaidd Gŵyr ar safle rhwng Casllwchwr ac Abertawe. Roedd Richard i ffwrdd o'i arglwyddiaeth ar y pryd. Dychwelodd o'r Mers i dde Cymru yn Ebrill ac yna, gan anwybyddu rhybuddion o'r perygl gan Brian FitzCount o Went Uchaf, gyrrodd yn ei flaen i Geredigion gyda llu bychan. Doedd o ddim wedi mynd ymhell pan gafodd ei ladd mewn ymosodiad o'r cudd gan gwŷr Gwent dan Iorwerth ab Owain a'i frawd Morgan ab Owain, wyrion Caradog ap Gruffudd, mewn coedwig o'r enw Coed Grano, ger Abaty Llanantoni, Y Fenni.

Roedd y newydd am farwolaeth Richard yn sbardun i Owain Gwynedd, fab Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, i oresgyn arglwyddiaeth Richard yng Ngheredigion. Mewn cynghair a Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth enillodd fuddugoliaeth ysgubol dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr, yn ymyl Aberteifi. Cipiwyd tref Normanaidd Aberteifi a'i llosgi, ac enciliodd Adelize, gweddw Richard, i gastell y dref, a amddiffynnwyd yn llwyddiannus gan Robert fitz Martin. Cawsai'r arglwyddes ei hachub o'r diwedd gan Miles o Gaerloyw a arweiniodd lu yno i godi'r gwarchae a'i chymryd i ddiogelwch yn Lloegr.

Olynwyd Richard gan Gilbert de Clare (1115-1153), yr hynaf o'i ddau fab. Olynwyd Gilbert yn ei dro gan yr ail fab, Roger de Clare (1122-1173).

## Llyfryddiaeth 
* John Edward Lloyd, *History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (3ydd argraffiad, Llundain, 1939), cyf.2

Categori:Genedigaethau 1094
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Categori:Marwolaethau 1136
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Dorestad

Yn yr Oesoedd Canol cynnar, yr oedd **Dorestad** yn un o ddinasoedd pwysicaf a mwyaf llewyrchus Yr Iseldiroedd.

Safai ar lannau Afon Rhein, i'r de o ddinas Utrecht, ger tref bresennol Wijk bij Duurstede, ar safle hen gaer Rufeinig. Yn y cyfnod rhwng 600 ac 850, roedd y Ffrisiaid a'r Ffrancod yn ymladd am feddiant Dorestad yn aml.

Oherwydd ei llwyddiant fel canolfan fasnachol, tynnai Dorestad sylw'r Llychlynwyr, a ymosodai'n rheolaidd ar y ddinas yn y 9g (834, 835, 844, 857 a 873). Mae lle i gredu fod hyd at 7000 o Vikings wedi cymryd rhan yn y cyrch cyntaf yn 834, a arweinwyd gan Rurik. Daeth Dorestad yn brifddinas teyrnas Lychlynaidd Dorestad (850-885) am gyfnod byr, ond collodd ei bwysigrwydd ar ôl i argae gael ei chodi ar y Rhein yn 863.

Categori:Llychlyn
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
273

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
268 269 270 271 272 - **273** - 274 275 276 277 278 

----

## Digwyddiadau 
*Dan yr ymerawdwr Aurelian, mae'r fyddin Rufeinig y cipio dinas Palmyra.
*Tetricus I a Tetricus II yn cael eu diorseddu fel ymerodron Ymerodraeth Gâl.
*Llysgenhadaeth o India yn ymweld ag Aurelian.
*Bahram I yn olynu Hormizd I fel brenin Persia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Dexippus, hanesydd Groegaidd

Categori:273
271

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
266 267 268 269 270 - **271** - 272 273 274 275 276 

----

## Digwyddiadau 
*Y Rhufeiniaid yn gwthio'r Gothiaid yn ôl dros Afon Donaw.
*Yr ymerawdwr Aurelian yn tynnu milwyr yn ôl i Afon Donaw, gan ollwng gafael ar Dacia. *Aurelian yn dechrau adeiladu mur amddiffynnol newydd i ddinas Rhufain.
*Zenobia, brenhines Palmyra, yn ei chyhoeddi ei hun yn ymerodres ac yn torri pob cysylltiad a'r Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Victorinus, Ymerawdwr Ymerodraeth Gâl

Categori:271
272

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
267 268 269 270 271 - **272** - 273 274 275 276 277 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Aurelian yn gorchfygu teyrnas Palmyra, gan orfodi'r frenhines Zenobia i ffoi i Parthia.
*Rhufain yn gwneud cynghrair a brenin Aksum (Axum).
*Hormizd I yn olynu Shapur I fel brenin Persia.
*Sant Denis, esgob cyntaf Paris, a dau o'i ddisgyblion, yn cael eu dienyddio ar fryn tua allan i'r ddinas. Yn ddiweddarch enwir y bryn yn Montmartre (Bryn y Merthyron),

## Genedigaethau 
*27 Chwefror — Cystennin I, Ymerawdwr Rhufain.

## Marwolaethau 
*Shapur I, brenin Persia

Categori:272
Richard FitzGilbert de Clare

Bu dau berson yn dwyn yr enw **Richard Fitz Gilbert de Clare** o bwysigrwydd hanesyddol:

#Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford, (1094–1136).
#Richard Fitz Gilbert de Clare "Strongbow", 2il Iarll Penfro, (1130–1176).
Hedeby

Roedd **Hedeby** (Hen Norseg *Heiðabýr*, o *heiðr* = rhosdir, a *býr* = iard neu gwrt); Almaeneg Diweddar: **Haithabu**), yn dref Lychlynaidd bwysig yn Nenmarc, a oedd yn ei hanterth yn y cyfnod o'r 8g hyd yr 11g. Safai ar ben deheuol gorynys Jutland. Datblygodd Hedeby fel canolfan fasnach ar ei safle ar ben cilfach fordwyol o'r enw Schlei sy'n ei chysylltu a'r Môr Baltig. Yn ogystal gellid trosglwyddo nwyddau i Afon Treene, 15&nbsp;km i ffwrdd, sy'n llifo i Afon Eider a'i aber ar Fôr y Gogledd; roedd felly'n lle delfrydol ar gyfer trosglwyddo nwyddau a llongau Llychlynaidd dros dir o'r Baltig i Fôr y Gogledd gan osgoi'r fordaith beryglus o gwmpas Jutland. Cipiwyd Hedeby gan Henri y Ffowliwr yn 934.

Hedeby oedd dinas Lychlynaidd fwyaf yr oes ac un o'r hynaf yn Nenmarc. Collodd Denmarc diriogaeth Hedeby i Ymerodraeth Austria a Prwsia yn 1864 yn Ail Ryfel Schleswig. Mewn canlyniad i'r newydd ffin hwnnw, saif safle Hedeby yn nhalaith Schleswig-Holstein heddiw, yng ngogledd eithaf Yr Almaen. Hedeby yw'r safle archaeolegol pwysicaf yn Schleswig-Holstein heddiw. Agorwyd amgueddfa yn ymyl y safle yn 1985.

bawd|dim|300px|Safle Hedeby heddiw
300px|bawd|dim|Atgynhyrchiad o rai o dai Hedeby, yn amgueddfa'r safle

Categori:Hanes Denmarc
Categori:Llychlyn
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Almaen
Categori:Schleswig-Holstein
Andrew Davies

*Andrew Davies (gwleidydd) cyn-AC Llafur dros Gorllewin Abertawe
*Andrew Davies yr awdur a sgriptiwr teledu
*Andrew R. T. Davies AC Ceidwadol dros Canol De Cymru
Fanny Hill

[bawd|Clawr argraffiad poblogaidd o *Fanny Hill* a ddaeth allan yn [UDA yn 1910]]
Nofel erotig yn yr iaith Saesneg gan John Cleland (1709 - 1789) yw ***Fanny Hill*** (teitl llawn arferol: *Fanny Hill, or, Memoirs of a Woman of Pleasure*; hefyd *Memoirs of a Woman of Pleasure*). Mae'n un o'r nofelau erotig enwocaf ac yn garreg filltir yn hanes llenyddiaeth erotig. Ralph Griffiths â'i frawd Fenton, a gyhoeddodd y gwaith. Dywedir i Ralph brynnu hawliau'r testun am £20, ond a enillodd iddo £10,000. 

Ar ôl cyrraedd sefyllfa o barchusrwydd a moeth, mae arwres y nofel yn edrych yn ôl ar ei gyrfa gynnar a'r anturiaethau amharchus digon a ddaeth i'w rhan. Cyrhaeddasai Fanny Hill strydoedd Llundain yn ferch ifanc unig, tlawd a diniwed. Mae'n syrthio i ddwylo dyn sy'n ei rhoi i weithio mewn puteindy, ond dim ond ar ôl iddi ddianc oddi wrtho i weithio mewn *maison* i bobl dda eu byd y mae hi'n dechrau sylweddoli ei grym ac yn elwa o'i sefyllfa. Erbyn iddi gyrraedd ei deunaw oed mae ganddi ddigon wrth gefn i fedru priodi â'i chariad a byw yn ddedwydd.
[bawd|chwith|Clawr gan [Édouard-Henri Avril, Paris 1906]]

Mae'r fersiwn derfynol o *Fanny Hill* yn ffrwyth carchariad yr awdur yng ngharchar y Fflyd am fod mewn dyled (Chwefror 1748 - Mawrth 1749). Roedd Cleland eisoes wedi ysgrifennu fersiwn ddrafft a gylchredai ymhlith ei gyfeillion. Cafodd y nofel ei chyhoeddi mewn dwy gyfrol dan y teitl *Memoirs of a Woman of Pleasure* yn 1748 a 1749, cyn i Cleland gael ei ryddhau. Bygythwyd mynd â'r awdur a'r cyhoeddwyr i'r gyfraith, ond ar ôl iddynt dalu dirwy o £100 ddaeth y mater i ben. Cyhoeddwyd talfyriad o'r ddwy gyfrol yn 1750 a dyma'r ffurf arferol heddiw. Dim ond yn ddiweddar iawn y mae cyhoeddwyr wedi mentro argraffu'r testun heb ei sensro — cafodd argraffiad ei wahardd mor ddiweddar â 1963 ng ngwledydd Prydain.

Mae'n nofel rymus sy'n cyfuno elfennau llenyddol ac athronyddol ar un llaw gyda delweddu erotig - masweddol weithiau - cofiadwy ar y llaw arall, ac arwres anghyffredin sydd o flaen ei hoes.

## Llyfryddiaeth
Hyd yn hyn (2015), ni chafwyd cyfieithiad Cymraeg.

Yr argraffiad mwyaf cyfleus o'r testun Saesneg llawn efallai, heb ei sensro, yw'r un a geir yn y gyfres 'Penguin Popular Classics' (mewn print).

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn y 18fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth erotig
Categori:Nofelau 1750
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
Categori:Nofelau epistolaidd
Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro

[bawd|de|250px|*Priodas Aoife a Strongbow* (1854) gan [Daniel Maclise, llun rhamantus o briodas Aoife MacMurrough a Richard de Clare ymysg adfeilion Waterford.]]

Roedd **Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro** (1130 - 20 Ebrill 1176), a elwid hefyd yn **Strongbow**, yn un o arglwyddi Normanaidd Cymru a fu a rhan flaenllaw yng nghoncwest Iwerddon gan y Normaniaid.

Ganed Richard yn Tonbridge, Swydd Caint yn Lloegr, yn fab i Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro ac Isabel de Beaumont. Bu farw ei dad pan oedd tua 18 oed, ac etifeddodd y teitl Iarll Penfro, ond ymddengys ei fod wedi colli'r teitl erbyn 1168.

Yn 1168, cafodd Diarmuid Mac Murchadha, brenin Leinster, ei yrru o'i deyrnas gan Tairrdelbach mac Ruaidri Ua Conchobair, Uchel Frenin Iwerddon gyda chymorth Tigernán Ua Ruairc. Aeth Diarmuid i Loegr i ofyn cymorth y brenin Henri II.

Nid oedd Henri yn barod i'w gynorthwyo yn bersonol, ond gyrrodd ef at Richard ac eraill o farwniaid y Mers. Roeddynt hwy'n awyddus i gymeryd rhan yn yr ymgyrch gan fod grym cynyddol Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth yn golygu nad oedd lawer o obaith iddynt ychwanegu at eu meddiannau yng Nghymru. Aeth y rhan gyntaf o'r fyddin drosodd i Iwerddon yn 1169, ac ymunodd Richard a hwy yn Awst 1170. Cipiwyd Wexford, Waterford a Dulyn, a'r diwrnod ar ôl cipio Waterford, priododd Richard ferch MacMorrough, Aoife o Leinster.

Erbyn hyn roedd Henri II yn pryderu fod Richard yn bwriadu sefydlu teyrnas Normanaidd annibynnol yn Iwerddon, a gorchymynodd i'r fyddin ddychwelyd erbyn Pasg 1171. Ym mis Mai y flwyddyn honno bu farw Diarmuid, a hawliodd Richard orsedd Leinster. Bu gwrthryfel yn ei erbyn, a bu raid iddo ofyn i Henri II am gymorth. Daeth Henri a byddin i Iwerddon ym mis Hydref 1172, gan gymeryd y rhan fwyaf o'r deyrnas iddo'i hun; dim ond Kildare a adawyd i Richard.

Bu Richard yn ymladd dros Henri yn Normandi yn 1173, pan wrthryfelodd meibion Henri yn ei erbyn. Fel gwobr, dychwelwyd Leinster iddo a gwnaed ef yn llywodraethwr Iwerddon. Bu raid iddo wynebu nifer o wrthryfeloedd cyn iddo farw yn 1176. Clawddwyd ef yn Eglwys Crist, Dulyn, lle mae ei fedd i'w weld. Mae Gerallt Gymro yn ei ddisgrifio fel gŵr tal, gwallt golau, doeth ei gyngor a phoblogaidd gyda'i filwyr. Gadawodd fab, Gilbert, a fu farw yn 1185, a merch Isabel, a briododd William Marshal. O ganlyniad i'r briodas daeth William Marshal yn Iarll Penfro.

Roedd llawer o filwyr Cymreig ym myddin Richard, a dywedir mai dyma pam mae cyfenwau megis "Walsh" a "Wogan" yn gyffredin yn Iwerddon.

Categori:Genedigaethau 1130
Categori:Marwolaethau 1176
Categori:Ieirll Penfro
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Bill Haley

Cerddor roc o'r Unol Daleithiau oedd **Bill Haley** (6 Gorffennaf 1925 – 9 Chwefror 1981). Roedd Haley yn un o'r genhedlaeth gyntaf o gerddorion roc a rol, a chwareodd ran bwysig yn nhyfiant poblogrwydd roc yng nghanol y 1950au pan gafodd sawl *hit* gyda'i grŵp Bill Haley & His Comets, yn enwedig efo'r gân enwog "Rock Around the Clock".

Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1981
276

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
271 272 273 274 275 - **276** - 277 278 279 280 281 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Claudius Tacitus yn cael ei lofruddio gan ei filwyr ei hun yn Sicilia.
* Florianus yn ei olynu fel Ymerawdwr Rhufeinig, ond mae ei deyrnasiad yn parhau am lai na mis.
* Probus yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig.
* Mani, gŵr doeth o Persia yn marw tra'n disgwl ei ddienyddio am bregethu crêd grefyddol sy'n cyfuno elfennau o Zoroastriaeth, Cristionogaeth a Bwdhiaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Marcus Claudius Tacitus, Ymerawdwr Rhufeinig
* Florianus, Ymerawdwr Rhufeinig
* Mani, gŵr doeth Persaidd

Categori:276
Sefydliad Brenhinol y Badau Achub

Sefydlwyd **Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Badau Achub** (SCBBA) (, RNLI) yn 1824 o ganlyniad i apêl gan Syr William Hillary. Dros amser daeth y badau achub annibynnol a oedd wedi bodoli ers 1789 ymlaen, yn aelodau o SBBA. Badau achub tynnu a hwylio oedd y rhai cyntaf, ond yn 1890 lansiwyd y bad achub stêm gyntaf. Erbyn heddiw mae pob bad achub mawr gyda pheiriannau disel. Mae'r SBBA yn gweithredu yn y DU a Gweriniaeth Iwerddon.

* Bad Achub Y Mwmbwls
* Bad Achub Moelfre

[250px|bawd|dim|Gorsaf bad achub y SBBA ym [Biwmares|Miwmares, Môn]]

Categori:Badau achub
Categori:Elusennau
Categori:Gwasanaethau brys y Deyrnas Unedig
Categori:Gwasanaethau brys Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Hanes morwrol y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes morwrol Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1824
John Cleland

Nofelydd o Loegr oedd **John Cleland** (bedyddwyd 24 Medi 1709 – 23 Ionawr 1789), a aned yn Llundain. Ei waith mwyaf adnabyddus o lawer yw'r nofel erotig *Fanny Hill: or, the Memoirs of a Woman of Pleasure* (1750).

## Bywgraffiad
Roedd William Cleland, tad John, yn gyfaill i'r bardd a llenor Alexander Pope. Cafodd ei addysg yn Ysgol Westminster, Llundain, hyd 1723. Ymunodd am gyfnod gyda'r gwasanaeth diplomyddol ac roedd yn gonswl yn Smyrna, Twrci, cyn mynd i weithio i Gwmni India'r Dwyrain. Treuliodd gyfnod wedyn yn teithio yn ôl ei fympwy o gwmpas cyfandir Ewrop a chyrhaeddodd yn ôl i Lundain yn 1740.

Gorffenodd ysgrifennu *Fanny Hill* pan fu'n garcharor am fethdaliaeth yng Ngharchar y Fflyd, Llundain. Mae ei weithiau eraill yn cynnwys *Memoirs of a Coxcomb* (1751) a *The Surprises of Love* (1764). Ysgrifennodd yn ogystal sawl drama, nas cyhoeddwyd, a nifer o gerddi.

Ar ddiwedd ei oes, troes at ieithyddiaeth a cheisiodd brofi mai'r Gelteg oedd yr iaith Ewropeaidd gysefin. Bu farw mewn tlodi yn Westminster yn 1789.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg
Categori:Dramodwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1709
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1789
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Nofelwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
270

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
265 266 267 268 269 - **270** - 271 272 273 274 275

----

## Digwyddiadau 
*Quintillus yn Ymerawdwr Rhufeinig am gyfnod byr, yn'n cael ei olynu gan Aurelian.
*Y Vandaliaid a'r Sarmatiaid yn cael eu gyrru allan o ffiniau'r ymerodraeth.
*Argyfwng economaidd yn yr Ymerodraeth Rufeinig, gyda chwyddiant o 1,000% mewn rhai rhannau o'r ymerodraeth.

## Genedigaethau 
*20 Tachwedd - Maximinus, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Claudius II Ymerawdwr Rhufeinig
* Quintillus, Ymerawdwr Rhufeinig
* Plotinus, tad Neo-Platoniaeth (tua'r dyddiad yma)

Categori:270
Johann Gutenberg

Gôf aur ac argraffwr o'r Almaen oedd **Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (c. 1400 – 3 Chwefror 1468). Dyfeisiodd ddull o argraffu gyda theip symudol tua 1450. Ei waith enwocaf yw Beibl Gutenberg.

Ganed Gutenberg yn ninas Mainz, yn fab ieuengaf marsiandwr o uchel dras o'r enw Friele Gensfleisch zur Laden, a'i ail wraig Else Wyrich. Mae cofnod ei fod yn byw yn Strasbourg yn 1434, efallai'n gweithio fel gôf aur. Erbyn 1448, roedd wedi dychwelyd i Mainz, ac erbyn 1450 roedd wedi argraffu cerdd Almaeneg, hyd y gwyddys y gwaith cyntaf i'w agraffu ganddo. Argraffodd ei Feibl enwog yn 1455, gan gynhyrchu tua 180 copi. Cafodd ei alltudio o Mainz yn 1462 o ganlyniad i derfysg yn erbyn y dosbarth bonheddig, a symudodd i Eltville. Bu farw yn 1468, a chladdwyd ef yn eglwys Ffransiscaidd Mainz.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1398
Categori:Marwolaethau 1468
Categori:Dyfeiswyr o'r Almaen
268

2g - **3g** - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - **260au** - 270au 280au 290au 300au 310au 
263 264 265 266 267 - **268** - 269 270 271 272 273 

## Digwyddiadau 
*Byddin Rufeinig dan Gallienus ac Aurelian yn gorchfygu'r Gothiaid ym mrwydr Naissus
* Gallienus yn cael ei ladd gan ei filwyr ei hun tu allan i Milan
* Claudius II yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig
* YrAlamanni yn ymosod ar yr Eidal, ond yn cael eu gorchfygu gan Claudius II ym mrwydr Llyn Benacus
* Y sôn cyntaf am y Fisigothiaid fel pobl ar wahân
*Victorinus yn dod yn bedwerydd ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Medi — Gallienus, Ymerawdwr Rhufeinig
* 26 Rhagfyr - Pab Dionysius
* Postumus, ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd.

Categori:268
267

2g - **3g** - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - **260au** - 270au 280au 290au 300au 310au 
262 263 264 265 266 - **267** - 268 269 270 271 272 

----

## Digwyddiadau 
*Y Gothiaid yn ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig
*Yr Heruli yn anrheithio Byzantium, Athen a Corinth
*Mae Aureolus, wedi ennill buddugoliaeth yn erbyn Victorinus, cyd-ymerawdwr Ymerodraeth Gâl, yn cael ei gyhoeddi yn Ymerawdwr Rhufeinig gan ei filwyr.
*Zenobia yn ei chyhoeddi ei hun yn frenhines Palmyra

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:267
Llanddaniel Fab

Pentref bychan, cymuned  a phlwyf eglwsyig yw **Llanddaniel Fab** (gynt **Llanddeiniol Fab**). Mae'n gorwedd yn ne-orllewin Ynys Môn, ar ffordd gefn rhwng Y Gaerwen ar ffordd yr A5 a Llanedwen ar yr A4080. Mae'n rhan o ward Llanidan.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw. Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Ddaniel Fab (Deiniol Fab; hefyd Deiniolen).

Mae claddfa gynhanesyddol enwog Bryn Celli Ddu ychydig i'r de o'r pentref. Yma hefyd y saif Plas Llwyn-onn.
bawd|chwith|Un o arwyddion Llanddaniel.
chwith|bawd|Eglwys Sant Deiniol Fab, Llanddaniel Fab.

Mae'n debyg mai mab enwocaf y pentref yw Tecwyn Roberts (1925-1988), a ddaeth yn swyddog *Flight Dynamics* cyntaf NASA gyda phrosiect *Mercury* a roddodd yr Americanwr cyntaf i'r gofod. Ganed Roberts ym Mwthyn Trefnant bach yn Llanddaniel Fab ac roedd yn gyn-ddisgybl Ysgol Parc y Bont. Ar ôl gwasanaethu fel aelod o dîm prosiect Avro Arrow a'r grŵp gorchwyl gofod, trosglwyddodd Roberts i NASA lle daeth yn bennaeth yr is-adran cymorth hedfan â chriw yn y pen draw, yn bennaeth ar yr is-adran peirianneg rhwydwaith yn ystod rhaglen Apollo ac yn ddiweddarach Cyfarwyddwr y rhwydweithiau yng Nghanolfan hedfan y gofod yn Goddard.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Plas Llwyn-onn, Llanddaniel-fab NLW3362070.jpg|Plas Llwyn-onn, tua 1885
File:BrynCelliDdu3.jpg|bawd|Bryn Celli Ddu

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan y pentref

Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Gaerwen

Pentref gweddol fawr yng nghymuned Llanfihangel Ysgeifiog, Ynys Môn, yw'r **Gaerwen** (). Saif yn ne'r ynys ar ffordd yr A5 rhyw 4 milltir i'r gorllewin o bentref Llanfairpwllgwyngyll ac i'r dwyrain o Bentre Berw.

Mae yna lawer o fusnesi yn y pentref hwn, gyda dwy siop leol, "take-aways" Tseinïaidd a 'Sgod a Sglods, gwerthwr ceir, MOT ceir, siop offer cartref, tafarn o'r enw 'Gaerwen Arms' ac Ysgol Gynradd Llanfihangel Esgeifiog.

Hyd yn ddiweddar roedd yr holl drafnidiaeth i Gaergybi yn mynd trwy'r pentref, ond ar ôl i ffordd newydd yr A55, sy'n osgoi'r pentref, gael ei hagor mae pethau'n ddistawach.

Mae Stâd Ddiwydiannol y Gaerwen ar ochr orllewinol y pentref, ac mae dwy hen felin wynt i'r gogledd. Ar un adeg roedd Rheilffordd Canol Môn yn gadael y prif reilffordd i Gaergybi yng ngorsaf Gaerwen ac yn arwain tua'r gogledd-ddwyrain i Amlwch.

## Pobl o'r Gaerwen
*John Pritchard (Gaerwenydd) (1837-1898), bardd ac arweinydd eisteddfodol

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Gaerwen

## Cyfeiriadau
## Oriel

Gaerwenwindmill.jpg|Hen felin wynt, Gaerwen
Church of St Michael, Gaerwen, Anglesey, Ynys Mon, Wales. 07.jpg|Eglwys Sant Mihangel
Church of St Michael, Gaerwen, Anglesey, Ynys Mon, Wales. 02.jpg| Eglwys Sant Mihangel 
Belltower (detail) at Church of St Michael, Gaerwen, Anglesey, Ynys Mon, Wales. 17.jpg|Eglwys Sant Mihangel 
Melin wynt Gaerwen o - winmill from Church of St Michael, Gaerwen, Anglesey, Ynys Mon, Wales. 11.jpg|Melin Wynt Eglwys Sant Mihangel

Categori:Llanfihangel Ysgeifiog
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Dawns werin

.]]
Dawnsio traddodiadol y werin bobl yw **dawns werin**. Ceir sawl math o ddawns werin ledled y byd, ond cysylltir y term yn bennaf â dawnsio traddodiadol gwledydd Ewrop.

Mewn sawl lle yng Nghymru, cynhelir noson gyfan o ddawnsio gwerin, sef y 'twmpath dawns'.
]]


Categori:Llên gwerin
Palladius

Gall yr enw **Palladius** gyfeirio at fwy nag un person:

* Rutilius Taurus Aemilianus Palladius (fl. 4edd ganrif), awdur Rhufeinig
* Palladius (esgob) (m. 461), esgob Gwyddelig
Clermont-Ferrand

300px|bawd|Golygfa ar Clermont Ferrand gyda'r eglwys gadeiriol yn y canol

Dinas a *commune* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes yng nghanolbarth Ffrainc yw **Clermont-Ferrand**. Mae gan y ddinas brifysgol a sefydlwyd yn 1810, eglwys gadeiriol Gothig a nifer o adeiladau hanesyddol. Mae'n ganolfan diwydiant trwm bwysig.

Sefydlwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid. Yn 1095 cynhaliwyd cyngor eglwysig yn Clermont gan Pab Urbanus II a arweiniodd at lawnsio'r Groesgad Gyntaf. Yn y 16g roedd Clermont yn brifddinas yr Auvergne.

## Enwogion
* Blaise Pascal (1623–1662), athronydd a mathemategydd
* Jacqueline Pascal (1625–1661), bardd

## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Clermont-Ferrand 


Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Puy-de-Dôme
Rutilius Taurus Aemilianus Palladius

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw Palladius, gweler y dudalen gwahaniaethu Palladius''.

Awdur Rhufeinig a ysgrifennai yn yr iaith Ladin oedd **Rutilius Taurus Aemilianus Palladius** neu **Palladius** (fl. 4g).

Ei brif waith yw'r *De Re Rustica* ("Ar Amaeth"), mewn 14 llyfr. Daeth yn llyfr safonol ar y pwnc ym mlynyddoedd olaf yr Ymerodraeth. Rhagymadrodd yw'r llyfr cyntaf. Yn y deuddeg llyfr nesaf mae'r awdur yn gosod allan rheolau a nodweddion amaeth, yn arbennig hwsmonaeth (magu anifeiliaid), yn ôl y misoedd. Mae'r llyfr olaf yn gerdd hir ar sut i impio coed. Digon sych a rhyddieithol yw ei iaith, ond roedd yn gyfarwydd iawn â'i bwnc ac mae ei waith yn ffynhonnell bwysig ar gyfer ein gwybodaeth o'r byd amaethyddol yn yr Ymerodraeth Rufeinig ddiweddar.

Roedd ei lyfr yn ddylanwadol iawn yn yr Oesoedd Canol fel llawlyfr amaeth.

## Darllen pellach 
* Palladius (gol. Robert H. Rodgers) *Opus Agriculturae, De Veterinaria Medicina, De Insitione.* 1975. ISBN 3-598-71573-0
* Robert H. Rodgers. *An Introduction to Palladius*. University of London, Institute of Classical Studies, Bulletin Supplement 35. Llundain, 1975.

## Dolenni allanol 
* Testun Lladin llawn yr *Opus agriculturae*

Categori:Llenorion Rhufeinig
Lancastriaid

bawd|Arfbais llinach y Lancastriaid.
Teulu o arglwyddi yn y Mers oedd y **Lancastriaid**, un o'r ddwy blaid yn Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru a Lloegr ganol y 15g. Eu gelynion oedd yr Iorciaid. Roedd y rhan fwyaf o'r Cymry, fel Siasbar Tudur, yn cefnogi'r Lancastriaid a Chymru a Gogledd Lloegr oedd y ddau gadarnle pwysicaf yn eu hymdrech i gipio Coron Lloegr.

Yn 1267 y dechreuodd eu cysylltiad â Chymru, pan roddodd Harri III, brenin Lloegr arglwyddiaethau Mynwy a Theirtref (Y Castell Gwyn, Ynysgynwraidd a'r Grysmwnt) i'w fab Edmund, Iarll Lancaster (marw 1296). Trosglwyddwyd yr arglwyddiaeth, yn dilyn ei farwolaeth i'w fab Thomas a feddiannodd hefyd Arglwyddiaeth Dinbych trwy ei briodas ag Alice, merch ac aeres Henry de Lacy, Iarll Lincoln. Yn 1322 dienyddiwyd Thomas ond adfeddiannodd ei fab Teirtref a Mynwy, cyn iddo briodi Maud, aeres Patrick de Chaworth, a thrwy hyn daeth Henry yn arglwydd Cydweli, Is-Cennen ac Ogwr. Ei wyres a etifeddodd ei ystâd, gwraig John o Gawnt, dug Lancaster, mab Edward III, brenin Lloegr.

Pan ddaeth eu mab Harri IV yn frenin yn 1399 trosglwyddwyd yr arglwyddiaethau i'r Goron. Yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau roedd yr arglwyddiaethau Cymreig yn allweddol i ymgyrch y Lancastriaid, gan eu bod yn cysylltu tiroedd dug Efrog yn Iwerddon a chadarnleoedd yr Iorcwyr yn lloegr a De Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Categori:15fed ganrif yn Lloegr

Categori:Rhyfeloedd y Rhosynnau
Categori:Llinachau brenhinol Prydain
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Pentre Berw

Pentref yng nghymuned Llanfihangel Ysgeifiog, Ynys Môn, yw **Pentre Berw** (). Saif yn rhan ddeheuol yr ynys, ar briffordd yr A5, ychydig i'r gorllewin o'r Gaerwen a gerllaw Afon Cefni, ar ymylon Cors Ddyga.

Mae "berw" yn ffurf ar y gair "berwr" (*cress*). Berw oedd enw'r dref ganoloesol (cymuned o ffermydd a thai ar wasgar); tyfodd pentref ar y groesffordd a gafodd yr enw 'Pentre Berw'.

Yn y pentref mae gwesty yr *Holland Arms* a chanolfan garddio fawr o'r un enw. Roedd Rheilffordd Canol Môn yn gadael y prif reilffordd i Gaergybi gerllaw'r pentref. Ar un adeg yr oedd diwydiant glo bychan yn yr ardal, a gellir gweld rhai o'r hen adeiladau o hyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Ysgeifiog
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Offa

Gallai'r enw **Offa** gyfeirio at sawl beth:

* Offa, brenin Mersia (m. 796), brenin teyrnas Mersia
* Offa, Wrecsam cymuned ger Wrecsam
* Clawdd Offa, y clawdd sy'n rhedeg ar hyd ffin ddwyreiniol Cymru, a enwir ar ôl Offa
* Llwybr Clawdd Offa, llwybr pellder hir sy'n dilyn Clawdd Offa
----
Llangaffo

Pentref yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, yw **Llangaffo** (). Saif yn ne-orllewin yr ynys ar y ffordd rhwng Pentre Berw a Niwbwrch, lle mae'r ffyrdd B4419 a B4421 yn cyfarfod. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw.

## Hanes
Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Gaffo, sant o'r 6g. Er bod yr eglwys bresennol yn ddiweddar, yn dyddio o'r 19g, mae casgliad diddorol o gerrig beddi a chroes hynafol yma. Mae'r garreg hynaf yn dyddio o'r 7g, ac yn ôl yr arysgrif armi wedi ei gosod yn ei lle gan ŵr o'r enw Gwerni neu Gwern. Ceir yma groes olwyn yn dyddio o'r 10fed neu'r 11g a nifer o gerrig beddau eraill o'r 9g hyd y 13g. Credir bod mynachlog wedi bod ar y safle yma yn y cyfnod cynnar.

Tua milltir i'r de o Langaffo ceir safle hen blas Mysoglen (ffermdy Maesoglan heddiw) a fu'n un o brif ganolfannau nawdd Beirdd yr Uchelwyr ar yr ynys yn yr 16g.

## Addysg
Enw llawn yr ysgol gynradd, a sefydlwyd yn 1854 yw Ysgol Wirfoddol yr Eglwys yng Nghymru Llangaffo.

## Hanes Lleol 
Y gred ydy fod Caffo yn ddisgybl i Sant Cybi a sefydlodd fynachlog yng Nghaergybi tua 540 a’i fod yntau wedi sefydlu clas [sef math o fynachlog gynnar] yn Llangaffo yn yr un cyfnod. Yn ôl y chwedl cafodd ei ladd gan fugeiliaid Rhosyr. Roedd Ffynnon Caffo sydd wedi diflannu erbyn heddiw yn yr ardal ond mae Crochan Caffo yn dal yn enw ar fferm.

Mae mynwent yr eglwys yn bwysig gan fod nifer o gerrig cynnar efo croesau arnynt yno. Mae’r rhain yn dyddio o’r 9g i’r 11g. Er mor ddiddorol ydyn nhw nid y rhain oedd yn mynd â sylw Bedwyr. Mae’r garreg hynaf yn y festri. Pan welodd Edward Llwyd hi tua 1699 roedd hi’n sefyll ar ochr y ffordd, wedyn cafodd ei defnyddio fel cilbost giât cyn ei symud i’r festri tua 1865.

Yn yr eglwys, ar yr ochr chwith i’r allor, yn y gongl ceir carreg a’r enwau CURIS (Ceris) a CINI wedi eu torri arni, sef yr enwau Cymraeg ysgrifenedig cyntaf a gadwyd i ni. Fe’u cerfiwyd, meddir, rywdro tua 625. Os oedd y Gymraeg yn ddigon parchus i gael ei defnyddio’n swyddogol ar garreg goffa yr adeg honno, fe ellwch fentro bod yr iaith yn cael ei siarad yn yr ardal ers dwy genhedlaeth a rhagor cyn hynny. Ers rhywdro tua 550, felly. Mae hynny bedwar cant ar ddeg o flynyddoedd yn ôl. Yn ôl Bedwyr ac eraill, mae pawb yn cytuno mai enwau Cymraeg ydy’r rhain gan nad oes ganddynt derfyniadau fel Lladin a Brythoneg ond dydy ysgolheigion diweddar ddim yn cytuno â dyddiad yr ysgrifen ar y garreg. Mae Nancy Edwards, Athro Archaeoleg ym Mhrifysgol Bangor, yn credu ei bod ychydig yn fwy diweddar.

Mae’r garreg yn anodd iawn ei darllen erbyn heddiw, beth bynnag ydy union ddyddiad yr arysgrif mae’n dal yn enghraifft gynnar iawn o enwau Cymraeg wedi eu cerfio ar garreg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Liber Pontificalis

**Liber Pontificalis** neu **Llyfr y Pabau** yw un o'r prif ffynonellau ar gyfer hanes cynnar Y Babaeth a'r Eglwys Gatholig, ynghyd â hanes yr Oesoedd Canol cynnar. Ond mae hanes testunol y llyfr, a ysgrifennwyd yn Lladin dros gyfnod hir o amser, yn gymhleth a rhaid i'r hanesydd drin ei dystiolaeth yn ofalus.

Mae'n cynnwys cyfres o erthyglau bywgraffyddol byr ar y Pabau hyd at ddiwedd y 9g, mewn trefn cronolegol, sy'n nodi blynyddoedd gwasanaeth pob pab (sy'n ein galluogi i weithio allan dyddiadau eu teyrnasiad), ei fan geni, rhieni, ymerodron cyfoes, adeiladau a godwyd (yn arbennig eglwysi yn Rhufain), pobl a ordeinwyd, datganiadau pwysig, man claddu, a'r amser fu'r babaeth yn wag cyn i'r pab nesaf gael ei ordeinio.

Yn ogystal ychwanegid nifer o erthyglau eraill yn yr Oesoedd Canol diweddar.

## Llyfryddiaeth 
*Raymond Davis, *The Book of Pontiffs* **(Liber Pontificalis)**. Lerpwl: University of Liverpool Press, 1989 (cyfieithiad Saesneg heb nodiadau ysgolheigaidd).
**Raymond Davis, *The Book of Pontiffs* **(Liber Pontificalis)**. Ail argraffiad. Lerpwl: University of Liverpool Press, 2000 (hyd at 715).
**Raymond Davis, "The Lives of the Eighth Century Popes" Lerpwl: University of Liverpool Press, 1992. 715 i 817.
**Raymond Davis, "The Lives of the Ninth Century Popes" Lerpwl: University of Liverpool Press, 1989. 817 i 891.
*Louise Ropes Loomis, *The Book of Popes* **(Liber Pontificalis)**. Merchantville, NJ: Evolution Publishing (adargraffiad o argraffiad 1916. Hyd at Pelagius, 579-590. Cyfieithiad Saesneg gyda nodiadau ysgolheigaidd, a darluniau).

Categori:Llyfrau Lladin
Categori:Llenyddiaeth Ladin
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Testunau Cristnogol
Tywyn y Capel

Mae **Tywyn y Capel**, weithiau **Towyn y Capel**, yn safle archaeolegol gerllaw pentref Trearddur ar Ynys Gybi, ger Ynys Môn. Ceir gweddillion mynwent Gristionogol gynnar oedd yn arfer amgylchynu capel wedi ei gysegru i'r santes Ffraid ("Brigid"). Yn ôl y chwedl croesodd Ffraid yma o Iwerddon ar dywarchen. Wedi iddi lanio tyfodd y dywarchen yn fryncyn, ac adeiladodd hi y capel arno. Dywedir fod y capel yn y golwg yn 1780, ond erbyn 1846 pan fu W.O. Stanley yn cloddio yma, roedd wedi diflannu dan y tywod.

Credir bod y beddau cynharaf yn dyddio o'r 5g, ond parhaodd y fynwent i gael ei defnyddio hyd y 17g.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995) 

Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Trearddur
Biffy Clyro

Band roc o Swydd Ayr, yr Alban a ffurfiwyd yn 1995 yw **Biffy Clyro**.

## Aelodau
*Simon Neil
*James Johnston
*Ben Johnston

## Albymau
**Blackened Sky* (2002)
**The Vertigo of Bliss* (2003)
**Infinity Land* (2004)
**Puzzle* (2007)
**Only Revolutions* (2009)
**Opposites* (2013)
**Ellipsis* (2016)
* *A Celebration of Endings* (2020)
* *The Myth of the Happily Ever After* (2021)

Categori:Bandiau o'r Alban
John Basson Humffray

Gwleidydd o Awstralia a Siartwr o Gymru oedd **John Basson Humffray** (17 Ebrill 1824 – 18 Mawrth 1891).

Roedd yn astudio i fod yn gyfreithiwr, a daeth yn weithgar yn y mudiad Siartiaeth ond gadawodd ei astudiaethau ac ymfudodd i Victoria, Awstralia yn 1853.

Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Categori:Pobl o Awstralia o dras Gymreig
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Marwolaethau 1891
Julia Gillard

Gwleidydd o Awstralia yw **Julia Eileen Gillard** (ganwyd 29 Medi 1961). Roedd hi'n aelod o Blaid Lafur Awstralia. Rhwng 24 Mehefin 2010 a 26 Mehefin 2013 roedd yn Brif Weinidog Awstralia. Cyn hynny, bu'n Ddirprwy Arweinydd y Blaid Lafur.

Cafodd ei geni yn y Barri, yng Nghymru, ym 1961, ond symudodd ei theulu i Adelaide, De Awstralia ym 1966.

Mae hi'n weriniaethwraig o argyhoeddiad. Yn Awst 2010, yn ystod yr ymgyrch etholiad cyffredinol, cyhoeddodd y dylai Awstralia droi'n weriniaeth ar ôl marwolaeth Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig. 
Ar ôl colli'r bleidlais am arweinydd y Blaid Lafur, ymddiswyddodd Gillard fel Prif Weinidog ym mis Mehefin 2013. Gadawodd hi gwleidyddiaeth bryd hynny.

Yn Ebrill 2021, daeth Gillard yn gadeirydd y Wellcome Trust.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Gweriniaethwyr
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Categori:Pobl o'r Barri
Categori:Prif Weinidogion Awstralia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Awstralia
266

2g - **3g** - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - **260au** - 270au 280au 290au 300au 310au 
261 262 263 264 265 - **266** - 267 268 269 270 271 

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd teyrnasiad Cormac mac Airt fel Uchel Frenin Iwerddon (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:266
265

2g - **3g** - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - **260au** - 270au 280au 290au 300au 310au 
260 261 262 263 264 - **265** - 266 267 268 269 270 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gallienus yn gorchfygu ymosodiad y Gothiaid yn y Balcanau
*Cadfridog byddin Gallienus, Victorinus, yn troi i gefnogi Postumus

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Hua Tuo, meddyg ac ysgolhaig o China

Categori:265
Michael Faraday

Cemegydd a ffisegydd o Loegr oedd **Michael Faraday**, FRS (22 Medi 1791 – 25 Awst 1867). Daeth Faraday o deulu tlawd ond Cristnogol, roedd yn aelod ac yn flaenor gyda'r sect Protestanaidd y Sandemaniaid, ac felly cyrhaeddod lefel uchel o lythrennedd am y cyfnod i blentyn mor dlawd. Gwasanaethodd wedyn am saith mlynedd fel prentis i rwymydd llyfrau. Felly roedd cyfle gwych ganddo i ddarllen llyfrau gwyddonol. Roedd ei dad yn of, ac felly roedd Michael yn fachgen digon alluog gyda theclynau ac ynni o'r dechrau.

Drwy fynychu darlithoedd gwyddonol nosweithiau, fe gafodd gyfeillgarwch Humphry Davy, ac fe ddaeth i weithio i'r Royal Institution yn Llundain (ar y pryd yn gweithio fel adran gwyddoniaeth y Brifysgol). Dringodd yn gyflym i fod yn aelod llawn ac wedyn athro. Cyfranodd yn sylweddol i'r fyd Cemeg a Ffiseg, a Faraday oedd y gwyddonydd a ddarganfuwyd anwythiad electromagnetig, diamagnetedd ac electrolysis a'r cysyniad o faes magnetig. Creodd sylfeini y modur trydan. Daeth o hyd i gemegau newydd fel bensen, dechreuodd y syniad o rifau ocsidiad a'r termau anod, catod, electrod, ac ïon. Enwyd yr uned SI am gynhwysiant, Farad, ar ei ôl, a hefyd y cysonyn Faraday.

Er gwaethaf diffyg addysg prifysgol ffurfiol, fe ddaeth yn Athro Fullerian Cemeg, post a gadwodd hyd at ddiwedd ei oes.

Categori:Genedigaethau 1791
Categori:Marwolaethau 1867
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Cemegwyr o Loegr
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
269

2g - **3g** - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - **260au** - 270au 280au 290au 300au 310au 
264 265 266 267 268 - **269** - 270 271 272 273 274 

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Claudius II yn gorchfygu ymosodiad y Gothiaid ar y Balcanau mewn brwydr ger Naissus
*Yr Heruli yn cipio dinas Athen
*Zenobia, brenhines Palmyra, yn ei chyhoeddi ei hun yn frenhines Yr Aifft
*5 Ionawr — Pab Felix I yn olynu Pab Dionysius fel y 26ain pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:269