open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y glêr

Enw ar feirdd israddol yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr yw **y glêr**, ond gall hefyd gyfeirio at feirdd yn gyffredinol. Roedd y glêr yn aml yn feirdd crwydrol, tebyg i finstreliaid, ac roeddynt yn feirdd gwerinol a ddirmygid yn aml gan y beirdd uwch eu statws.

## Hanes
Canai'r glêr ar fesurai gwahanol i'r penceirddiaid. Tra canai pencerdd awdl fawl neu farwnad fawreddog, canai aelod o'r glêr ar fesurau symlach fel y traethodl. Fodd bynnag, ni ddylid bychanu dylanwad y beirdd hyn, gan fod ysgolheigion yn credu mai o'r traethodl y datblygodd y cywydd deuair hirion, sef prif fesur Beirdd yr Uchelwyr; mesur sydd wedi dal ei dir hyd y dydd hwn. Gellir dweud felly bod mesur *israddol* y beirdd hyn yn sail i gyfnod a ddisgrifiwyd gan Thomas Parry fel *y cyfnod... gwychaf oll yn hanes llenyddiaeth Cymru.*

Defnyddiwyd y gair gan Iolo Goch a Dafydd ap Gwilym i gyfeirio at feirdd yn gyffredinol, yn hytrach na beirdd israddol. Noda Einion Offeiriad yn ei ramadeg fod tri math o fardd, sef clerwr, teuluwr a phrydydd.

Ceir cyfeiriadau mynych at y glêr yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr, fel yr enghraifft hon gan Uto'r Glyn:

:*Os y gler a gasgl arian,*
:''Ni chasglent na'm rhent na'm rhan.''

a'r llinell hon gan Dudur Aled:

:''Nid amlach gwenyn i'r glyn no'r Glêr*.

Yn ogystal, ceir y llinell finiog hon yng ngwaith Gruffudd Llwyd:

:*Nid un o'r glêr ofer wyf'',
gan ddangos yn eglur y rhwyg rhwng y glêr a'r beirdd proffesiynol.

Yn Eisteddfod gyntaf Caerwys ym 1523, lluniwyd statud a dadogir ar Ruffudd ap Cynan i geisio cael gwared â'r *chwyn* yn y sefydliad barddol. Canai'r glêr y tu allan i'r statud hon, a chanent yn ddigynghanedd fel arfer. Byddai'r glêr yn cymryd rhan mewn teithiau *clera*, a byddai nifer o'r beirdd uwch eu statws yn mynd ar y teithiau hyn, gan ganu i wahanol noddwyr. Y tair prif ŵyl oedd y Nadolig, y Pasg a'r Sulgwyn. Byddent hefyd yn clera'n achlysurol ar gyfer priodasau neu neithiorau. Cyfeiria Guto'r Glyn at ei deithiau clera yn ei gerddi, gan ddangos bod clera yn orchwyl i'r beirdd mawrion a'r beirdd isradd fel ei gilydd.

## Yr enw yn yr oes fodern 
Mae *Y Glêr* yn enw ar dîm ifanc sy'n cymryd rhan yn yr ymryson barddol *Talwrn y Beirdd* ar Radio Cymru. *Clera* yw enw *Cymdeithas Offerynnau Traddodiadol Cymru*, ac enw'r gerddorfa draddodiadol Gymreig sy'n rhan o'r gymdeithas yw *Y Glerorfa*.

Dechreuodd y beirdd Aneirin Karadog ac Eurig Salisbury podlediad barddonol misol Clera yn 2016.

## Llyfryddiaeth
*Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1945.
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod*, Rhydychen, 1925.
*Gwyn Thomas, *Y Traddodiad Barddol*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1976.
*Meic Stephens, *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986.

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Gymraeg
*Beirdd yr Uchelwyr
*Y pedwar mesur ar hugain
*Gruffudd ap Cynan

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
*
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Papur

bawd|Dalen o bapur.

Deunydd a gynhyrchir ar gyfer ysgrifennu arno yw **papur**. Fe'i cynhyrchir o ffeibrau gwahanol blanhigion, a feddalir, eu gwynnu ac yna eu sychu i gynhyrchu dalennau tenau.

Defnyddid papyrws yn yr Hen Aifft, wedi ei wneud o'r planhigyn *Cyperus papyrus*. Yn Ewrop yn yr Oesau Canol, defnyddid memrwn, o groen anifeiliaid ar gyfer ysgrifennu. Yn Tsieina y dyfeisiwyd papur, yn draddodiadol gan yr eunuch Cai Lun, cynghorydd yr ymerawdwr He yn yr 2g. Gwneid y papur o weddillion sidan a choesau reis a phlanhigion eraill. Cyrhaeddodd y dechneg o wneud papur i Japan yn 610 a Chanolbarth Asia tua 750. Roedd wedi cyrraedd Sbaen a Sicilia erbyn y 10g.

Y deunydd mwyaf cyffredin ar gyfer gwneud papur heddiw yw coed, ond mae tua 70% o bapur y byd yn cael ei wneud o hen bapur wedi ei ailgylchu. Y gwledydd sy'n cynhyrchu fwyaf yw'r Unol Daleithiau, Gweriniaeth Pobl Tsieina a Japan.

bawd|chwith|Maintioli tudalennau o bapur.

Gellir cael papur mewn nifer fawr o wahanol fesuriadau. Y gyfres fwyaf cyffredin o fesuriadau yw'r gyfres A, lle mae A4 yn hanner maint A3, ac A5 yn hanner maint A4.

Defnyddir papur i wneud cardbord sydd yn ddyfais mwy gwydn ac yn cael ei ddefnydio i greu blychau a roliau o storio, siapio a chynnal nwyddau a gweithiau.

## Gweler hefyd
* Papur newyddion
* Cardbord
* Papur carbon


Categori:Deunydd ysgrifennu
Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Condor yr Andes

Aderyn ysglyfaethus anferth o Dde America yw **Condor yr Andes** (*Vultur gryphus*). Mae'n perthyn i deulu'r Cathartidae, fwlturiaid y Byd Newydd. Fe'i ceir ym mynyddoedd yr Andes yn bennaf ond mae'n cyrraedd lefel y môr yn y de.

Mae'r condor rhwng 100–122&nbsp;cm o hyd a 274–310&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Mae'n pwyso 7.5–15&nbsp;kg. Mae'r oedolyn yn ddu gyda phen moel cochaidd, coler wen a darn gwyn ar yr adain. Mae'r adar ifainc yn frownddu gyda choler a phen brown.

Mae'n bywdo ar anifeiliaid marw megis gwanacos a defaid. Mae'n chwilio am fwyd mewn tir agored ac mae'n defnyddio clogwyni ar gyfer cysgu a nythu. Mae'n dodwy un ŵy fel rheol sy'n deor ar ôl 54–58 o ddyddiau. Gall yr aderyn ifanc hedfan ar ôl chwe mis.

200px|chwith|bawd|Ardaloedd lle ceir Condor yr Andes.

## Cyfeiriadau
* Ferguson-Lees, James & David Christie (2001) *Raptors of the World*, Christopher Helm, Llundain.

## Dolenni allanol
*  ARKive: Andean Condor 
*  Internet Bird Collection: Andean Condor 

Categori:Adar ysglyfaethus
Condor

Gallai **Condor** gyfeirio at un o ddau rywogaeth o aderyn ysglyfaethus:

* Condor yr Andes
* Condor Califfornia
Awstria yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011

Bydd **Awstria** yn cyfranogi yng **Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011** ar ôl ei habsenoldeb tair blynedd, ers y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2007.

## Dychweliad
Ar 27 Gorffennaf 2010, conffyrmiodd ddarlledwr Awstria, ORF, cyfranogiad Awstria yn 2011. Un o'r dulliau posibl i ddewis y cynrychiolydd yw'r sioe dawn newydd *Helden von Morgen* (*Arwyr Yfory*) sy'n dechrau yn Hydref 2010.

## Eurovision
Bydd rhaid i Awstria gyfranogi yn un o'r rowndiau cyn-derfynol Eurovision ar 10 neu 12 Mai.

## Gweler hefyd
*Cystadleuaeth Cân Eurovision 2011

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision
Categori:2011
Y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011

Bydd y **Deyrnas Unedig** yn cystadlu yng **Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011** a dewisodd y BBC cynrychiolydd y DU yn fewnol. Dewiswyd y band Blue i ganu'r gân I Can. Cyhoeddwyd y newyddion mai "Blue" fyddai'n cynrychioli'r Du ar 29 Ionawr, 2011 a perfformiwyd y gân am y tro cyntaf ar 11 Mawrth.

## Eurovision
Bydd y Deyrnas Unedig yn cystadlu yn y rownd derfynol ar 14 Mai fel aelod o'r 'Big 4'.

## Gweler hefyd
*Cystadleuaeth Cân Eurovision 2011

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision
Categori:2011
Sgriw

Defnyddir **sgriw** i gysylltu dau beth gyda'i gilydd. Ceir crib ar hyd y rhan hir o'r sgriw, tra mae'r "pen" yn lletach, gyda hollt ynddo i alluogi defnyddio offeryn arall i droi'r sgriw. Wrth droi'r sgriw, mae'r grib yn ei galluogi i fynd i mewn i ddeunydd meddalach, yn enwedig pren, ac yna'n dal y sgriw yn ei lle.

bawd|chwith|350px|Gwahanol fathau o ben sgriw.

## Sgriw Archimedes
Cynlluniodd yr athrylith Archimedes sgriw i godi dŵr i lefel uwch.
[bawd|chwith|Addasiad modern o'r sgriw yn [Zoetermeer, yr Iseldiroedd]]

Categori:Ffasnyddion
Categori:Gwaith pren
Categori:Metelwaith
Clwb Golff Penmaenmawr

[250px|bawd|Clwb Golff Penmaenmawr gyda'r [Yr Alltwen|Alltwen yn y cefndir.]]
Lleolir **Clwb Golff Penmaenmawr** ym mhentref Dwygyfylchi, sy'n rhan o gymuned Penmaenmawr, yn Sir Conwy, Cymru. Mae cwrs golff 18 twll y clwb yn gorwedd ar bwys Hen Ffordd Conwy, sy'n cysylltu Penmaenmawr a Chonwy dros Fwlch Sychnant. Sefydlwyd y clwb yn 1910.

Agorwyd y clwb a'r cwrs - 9 twll yn wreiddiol - yn swyddogol ar 9 Mehefin 1910 gan y Cyrnol C. H. Darbishire. Gwahoddwyd David Lloyd George i'w agor ond bu rhaid iddo ddychwelyd o ogledd Cymru i Lundain yn annisgwyl.

Mae adeilad y clwb yn llwyfan i ddigwyddiau cymdeithasol lleol megis cyngerddau, yn cynnwys nosweithiau Cymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Penmaenmawr
Categori:Chwaraeon yng Nghonwy
Categori:Penmaenmawr
Categori:Sefydliadau 1910
John Parry (Bardd Alaw)

[200px|bawd|Cyhoeddodd John Parry *The Welsh Harper* ar y cyd â [Maria Jane Williams yn 1848 (wyneblun: darlun dychmygol o Ddafydd ap Gwilym)]]

Cerddor a chyfansoddwr o Gymru oedd **John Parry** neu "**Bardd Alaw**" (18 Chwefror 1776 – 8 Ebrill 1851). Yng Nghymru, fel "Bardd Alaw", roedd yn adnabyddus fel telynor. Cyhoeddodd sawl cyfrol am gerddoriaeth Cymru.

## Gyrfa
Ganed John Parry yn nhref Dinbych yn 1776. Dywedir mai ennill am ganu'r delyn mewn eisteddfod leol yn yr Wyddgrug a fu dechrau ei yrfa gerddorol broffesiynol. Arweiniodd fand Milisia Sir Ddinbych am gyfnod. Yn 1807 symudodd i Lundain lle ganwyd ei fab y diddanwr John Orlando Parry. Daeth yn adnabyddus fel meistr ar ganu'r *flageolet* dwbl. Yn 1809 dechreuodd gyfansoddi a chyhoeddi darnau cerddorol i'r delyn a'r piano ac offerynnau eraill. Fe'i apwyntiwyd yn gyfarwyddwr cerddorol y Vauxhall Gardens yn yr un flwyddyn.

Cafodd yr enw barddol "Bardd Alaw" yn Eisteddfod Wrecsam 1821. Cyhoeddodd sawl traethawd a chyfrol ar gerddoriaeth Cymru, yn cynnwys dwy gyfrol o alawon Cymreig. Roedd yn adnabod Arglwyddes Llanofer a Felicia Hemans. Yn 1822 daeth yn Gofrestrydd Cerddorol i'r Cymmrodorion, ac ar 24 Mai 1826, cynhaliwyd cyngerdd er ei les ac anrhydedd ganddynt. Am weddill ei oes cymerodd ran amlwg fel beirniad cerdd mewn eisteddfodau. Bu farw yn ei gartref yn Llundain ar 8 Ebrill 1851, yn 75 mlwydd oed.

## Gwaith
;Llyfrau
* ''The Ancient Britons' Martial Music* (1804)
* *Welsh Melodies* (1809)
* *An Account of the Rise and Progress of the Harp* (1834)
* *An Account of the Royal Musical Festival Held in Westminster Abbey in 1834* (1834)
* *The Welsh Harper'' (1848), gyda Maria Jane Williams.

;Rhai alawon
* "Gwenynen Gwent"
* "Ap Shencyn"
* "Dyddgwyl Dewi"

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1776
Categori:Marwolaethau 1851
Categori:Pobl o Ddinbych
Categori:Telynorion o Gymru
Beida

Mae **Al Bayda** (**Az Zawiya Al Bayda** neu **Balagrae**) yn un o'r dinasoedd mawr ac allweddol yn Libia: y bedwaredd dinas fwyaf yn Libia, a'r ail ddinas fwyaf yn Libia ddwyreiniol. Gyda phoblogaeth o 250.000 o drigolion(2010). Prifddinas ardal Jebel Akhdar yw Al Bayda.

Yr enw Eidaleg oedd Beda Littoria.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Prifysgol Omar Almukhtar

Categori:Dinasoedd Libia
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Trwmped

Offeryn chwyth cerddorol yw **trwmped** neu **trymped** neu **utgorn** (Ffrangeg **trompette**, Almaeneg **Trompete**, Eidaleg **tromba**, Saesneg **trumpet**). Mae'n cynhychu sain pan mae'r gwefusau yn cael eu gosod ar y darn ceg ac yna'n ysgwyd wrth chwythu.

Mae gyda'r trwmped rhychwant traw oddi wrth F-main3 i D6, neu F-main dan C ganolog, i D uwchben cleff y trebl. Mae'r trwmped yn C yn seinio fel ysgrifennwyd wrth traw cyngherdd, gyda'r trwmped yn B-lleddf, A, G, F, E, E-lleddf, a D fel offeryn trawsosod yn seinio yn ôl eu trefn,  cyfwng holl tôn iselach, cyfwng trydydd lleiaf iselach, cyfwng pumed perffaith iselach, cyfwng pedwerydd perffaith uchelach, cyfwng trydydd mwyaf uchelach, cyfwng trydydd iselach, a chyfwng holl tôn uchelach.

Defnyddir y trwmped mewn sawl math o gerddoriaeth, er enghraifft mewn cerddoriaeth glasurol, lle gall fod yn rhan o gerddorfa lawn neu gerddorfa siambr. Cyfansoddwyd cerddoriaeth arbennig i'r trwmped, yn enwedig gan Giuseppe Torelli (1658–1709). Cysylltir y trwmped yn arbennig a jazz, lle mae trwmpedwyr fel Miles Davis, Chet Baker a Louis Armstrong ymhlith yr enwogion. Fe'i defnyddir hefyd gan fyddinoedd er mwyn cyfleu gorchymynion. Ceir enghreiffiau at ddefnydd milwrol o tua 2,000 CC.

## Trwmpedwyr enwog 
* Louis Armstrong (1901-1971)
* Bix Beiderbecke (1903-1931
* Roy Eldridge (1911-1989)
* Dizzy Gillespie (1917-1993)
* Clark Terry (1920-2015)	
* Humphrey Lyttelton (1921-2008)
* Miles Davis (1926-1991)
* Chet Baker (1929-1988)
* Clifford Brown (1930-1956)
* Herb Alpert (1935-)
* Freddie Hubbard (1938-2008)
* Tomasz Stańko (1942-)	
* Woody Shaw (1944-1989)
* Wynton Marsalis (1961-)


Categori:Offerynnau pres
Categori:Offerynnau trawsnodi
Sudd tomato

Sudd wedi ei wneud allan o domatos ydy **sudd tomato**. Gan amlaf caiff ei yfed fel diod ar ei ben ei hun neu mewn coctel megis Mair waedlyd.

Categori:Diodydd
Twentysomething

Albwm 2003 gan Jamie Cullum yw ***Twentysomething***.

### DU
# "What a Difference a Day Made" (Stanley Adams, María Grever)
# "These Are the Days" (Ben Cullum)
# "Singin' in the Rain" (Arthur Freed, Nacio Herb Brown)
# "Twentysomething" (Jamie Cullum)
# "But for Now" (Bob Dorough)
# "Old Devil Moon" (Burton Lane, Yip Harburg)
# "I Could Have Danced All Night" (Alan Jay Lerner, Frederick Loewe)
# "Blame It on My Youth" (Oscar Levant, Edward Heyman)
# "I Get a Kick Out of You" (Cole Porter)
# "All at Sea" (Jamie Cullum)
# "The Wind Cries Mary|Wind Cries Mary" (Jimi Hendrix)
# "Lover, You Should Have Come Over" (Jeff Buckley)
# "It's About Time" (Ben Cullum)
# "Next Year Baby" (Jamie Cullum)

Categori:Albymau 2003
Live from Studio Five

Rhaglen gylchgrawn ar sianel iaith Saesneg Five oedd ***Live from Studio Five***.
## Cyflwynwyr
### Cyflwynwyr gwadd
## Gwestai amlwg
* Justin Bieber
* Katie Price
* Demi Lovato
* Jay Sean
* Selena Gomez
* Leonardo DiCaprio
* Sugababes
* N Dubz
* Jedward
* Joe McElderry
* Esmée Denters
* Peter Kay
* Miley Cyrus
* Paloma Faith
* Leona Lewis
* Jermaine Jackson
* The Saturdays
* Tom Felton
* Kym Marsh
* Boyzone
* Ne-Yo

## Gweler hefyd
*Wedi 7
*The One Show

## Dolen allanol
* Gwefan Swyddogol  

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
The One Show

Rhaglen gylchgrawn a sgwrsio Prydeinig ar sianel BBC One yw ***The One Show***. Fe'i ddarlledir yn fyw ar BBC One bob noson o'r wythnos am 7:00&nbsp;pm, ac mae'n cynnwys eitem cyfredol a gwestai yn y stiwdio. Mae'n cael ei gyflwyno gan y gyflwynwraig Gymreg Alex Jones a Matt Baker (ddydd Llun i ddydd Iau) gyda gwesteion gwadd ar ddydd Gwener. Mae sawl gohebydd yn helpu i gyflwyno eitemau penodol, ar leoliad neu yn y stiwdio. Cynhyrchwyd y rhaglen yn wreiddiol yn Birmingham ac yna symudodd i 'Bentref Cyfryngau'r BBC' yn White City, Llundain. Ers 2014 mae'r stiwdio yn Broadcasting House, pencadlys y BBC yng nghanol Llundain.

## Cyflwynwyr
### Cyfredol
### Cyn-gyflwynwyr
### Cyflwynwyr gwadd
## Gweler hefyd
**Live from Studio Five*
**Heno*
## Dolen allanol
*Gwefan Swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Gabby Logan

Cyflwynydd teledu o Gymru yw **Gabby Logan** (nee Yorath) (ganwyd 24 Ebrill 1973).

## Bywyd 
Cafodd ei geni yn Leeds, yn ferch i'r pêl-droediwr o Gymru Terry Yorath. Priododd y chwaraewr rygbi Kenny Logan ar 19 Gorffennaf 2001.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Gymnastwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Freema Agyeman

Actores Seisnig yw **Freema Agyeman** (ganwyd 20 Mawrth 1979).

## Teledu
**Doctor Who* (2006-2010)
**Torchwood* (2008)
**Little Dorrit* (2008)
**Survivors* (2008)
**Law & Order: UK* (2009- )

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Cylch Cerrig Moel Tŷ Uchaf

Cylch cerrig ger Llandrillo, Sir Ddinbych ydy **Cylch Cerrig Moel Tŷ Uchaf**; cyfeirnod OS: SJ05603717 ar fryncyn o'r un enw, ar ochr orllewinol Mynyddoedd y Berwyn. Credir iddo gael ei ddefnyddio ar gyfer seremoniau crefyddol neu o bosibl ar gyfer claddu'r meirw gan fod pant bychan yn y canol. Mae'n dyddio o Oes yr Efydd (tua diwedd y 3ydd mileniwm CC). Diamedr y cylch ydy 11 metr ac mae'r garreg mwyaf yn 92&nbsp;cm o uchder.
bawd|200px|chwith|Cylch cerrig Moel Tŷ Uchaf ger Llandrillo

Yn yr un lle ceir pedwar "cist" carreg sydd fwy na thebyg yn dyddio'n ôl i Oes y Cerrig neu efallai ychydig hwyrach.

## Gweler hefyd
* Cylch cerrig Tyfos
* Branas Uchaf

## Cyfeiriadau
Moel Ty Uchaf
Juno

Gall **Juno** gyfeirio at:

## Mytholeg 
* Juno (mytholeg), duwies Rufeinig priodas a brenhines y duwiau, sy'n cyfateb i'r dduwies Roegaidd Hera

## seryddiaeth a fforio gofod 
* 3 Juno, asteroid
** Clwmp Juno, teulu o asteroidau ar bwys 3 Juno
* *Juno* (NASA), cenhadaeth NASA i Iau
* Juno I, cludydd lansio lloeren
* Prosiect Juno, rhaglen ofod Brydeinig breifat

## Botaneg 
* Juno (planhigyn)

## Ffilm, teledu a gemau fideo 
* *Juno* (ffilm)
* *Jenny, Juno*, ffilm Coreaidd (2005)
* Cymeriad yn y ffilm *True Lies*
* Cymeriad ar sioe deledu *Pic Me*
* Y prif gymeriad yn y gêm fideo *Jet Force Gemini*
* Cymeriad yn y gêm fideo *Star Wars: The Force Unleashed*
* Cymeriad yn y gêm fideo *Mega Man Legends*
* Cymeriad yn y ffilm *Beetlejuice*
* Cymeriad yn y ffilm *The Descent*
* Sailor Juno, hefyd a elwir JunJun, cymeriad yn *Sailor Moon*

## Cerddoriaeth 
* *Juno* (trac sain), y trac sain i'r ffilm *Juno*
* Juno (band), grŵp cerddoriaeth
* *Juno* (sioe gerdd), sioe gerdd Broadway
* "Juno", cân gan Throwing Muses ar yr albwm *House Tornado*
* "Juno", cân gan Tokyo Police Club ar yr albwm *Elephant Shell*
* "Juno", cân gan Life Without Buildings ar yr albwm *Any Other City*
Terfyniad acennog

Mewn barddoniaeth, ceir **terfyniad acennog** pan fo'r acen yn syrthio ar y sillaf olaf yn y llinell.

Enghraifft o derfyniad acennog yw'r llinell enwog:

:*Yw camp hwn yn y cwm **pell**.* (Thomas Richards, *Y Ci Defaid*)

Yn y llinell hon, mae'r acen yn syrthio ar y sillaf olaf, sef *pell*.

Rhaid gochel y bai **trwm ac ysgafn** gyda therfyniad acennog; er enghraifft ni odla sillaf drom, *pen*, gyda sillaf ysgafn, *hen*.

Mewn pennill o gywydd deuair hirion ac esgyll englyn unodl union, rhaid i'r naill linell neu'r llall fod â therfyniad acennog.

Gan amlaf, mae terfyniad acennog yn golygu gair unsill gan fod yr acen mewn geiriau lluosill fel arfer yn syrthio ar y goben, ond ceir eithriadau, fel *erioed* a'r terfyniad berfenwol **au** fel y ceir yn *mwynhau*, *glanhau* ac ati. Digwydd y terfyniad hwn mewn 3.2% o holl ferfau'r Gymraeg.

Nodir yr acen gyda'r symbol ’.

Gelwir terfyniad acennog yn *derfyniad dyrchafedig* yn aml.

## Gweler hefyd
*Terfyniad diacen
Terfyniad diacen

Mewn barddoniaeth, ceir **terfyniad diacen** pan fo'r acen yn syrthio ar y goben, neu'r sillaf olaf ond un mewn llinell.

Enghraifft o derfyniad diacen yw'r llinell enwog:

:*Rhwydd gamwr hawdd ei **gym**ell* (Thomas Richards, *Y Ci Defaid*)

Bron yn ddieithriad yn y Gymraeg, syrth acen geiriau lluosill ar y goben.

Mewn pennill o gywydd deuair hirion, rhaid i'r naill linell neu'r llall ym mhob cwpled fod â therfyniad diacen.

Gelwir terfyniad diacen yn *derfyniad disgynedig* yn aml.

## Gweler hefyd
*Terfyniad acennog
Wica Dianigaidd

Traddodiad, neu enwad, o'r grefydd Neo-baganaidd o Wica yw **Wica Dianigaidd**, hefyd a elwir **Dewiniaeth Dianigaidd** a **Dewiniaeth Ffeministaidd Dianigaidd**, Sefydlwyd gan Zsuzsanna Budapest yn America yn y 1970au, ac mae'n canolbwyntio ar addoli'r Dduwies ac ar ffeministiaeth. Mae'n cyfuno elfennau o Wica Draddodiadol Prydain, dewiniaeth werin Eidalaidd a recordiwyd yn y llyfr *Aradia, or the Gospel of the Witches* gan Charles Leland, gwerthoedd ffeministaidd a defodol, dewiniaeth werin, ac arferiadau iacháu a addysgir oddi wrth ei mam.

Fel arfer, ymarferir Wica Dianigaidd gan gwfennau sydd â gwragedd yn unig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Traddodiadau Wicaidd
Categori:Ysbrydolrwydd ffeministaidd
Hangeul

bawd|300px|"Han-geul" yn Hangeul

**Hangeul** (hefyd **Hangul** neu, yng Ngogledd Corea, **Chosongul**) yw'r wyddor ffonetig a defnyddir ar gyfer ysgrifennu Coreeg. Yn wahanol i'r system Hanja yn yr iaith Tsieineeg sy'n defnyddio arwyddluniau, mae Hangeul yn ffonetig gyda 24 llythyren. Datblygwyd y system yn nheyrnasiad y brenin Sejong Fawr (1397-1450) wedi iddo gomisiynu ysgolheigion i ddyfeisio trefn newydd a fyddai yn caniatáu i bawb medru dysgu i ddarllen ac ysgrifennu Coreeg yn hawdd. Cyhoeddwyd y system am y tro cyntaf yn yr Hunmin Jeongeum yn 1446.

Mewn ysgrifen, mae'r llythrennau yn cael eu gosod mewn blociau fesul sillaf a'u darllen o'r top chwith i'r dde gwaelod. Yn draddodiadol gosodwyd a darllenwyd y blociau ar i lawr mewn colofnau ond erbyn hyn mae'n arferol i'w darllen o'r dde i'r chwith fel ieithoedd y wyddor Lladin, hefyd gyda bylchau rhwng geiriau ac atalnodau.

Dyma'r system a ddefnyddir yn Ne Corea a Gogledd Corea, er bod trefn y wyddor ac enwau'r llythrennau yn wahanol yn y ddwy wlad. Yn Ne Corea, mae 9 Hydref yn cael ei ddathlu fel "Dydd Hangeul".

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddorau
Stoke Newington

bawd|Siop lyfrau Stoke Newington

Ardal yng ngogledd-ddwyrain Llundain yw **Stoke Newington**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Hackney. Lleolir 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Charing Cross. Mae Stoke Newington yn ardal aml-ddiwylliedig, ac erbyn heddiw yn enwog am ei nifer fawr o siopau annibynnol.

Mae Caerdydd 215.2 km i ffwrdd o Stoke Newington ac mae Llundain yn 5.3&nbsp;km.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Hackney
Gwlad dirgaeedig

bawd|Gwledydd tirgaeedig y byd (gwyrdd)

**Gwlad dirgaeedig** neu **wlad dirgylch** yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio gwlad a amgylchynir yn gyfan gwbl gan dir, neu wlad ac unrhyw ran o'i harfordir yn gorwedd ar fôr caeedig. Mae 47 o wledydd tirgaeedig yn y byd (gan gynnwys rhai gwledydd a gydnabyddir yn rhannol yn unig). Yr unig gyfandiroedd lle na cheir unrhyw wlad dirgaeedig yw Gogledd America ac Awstralasia.

Gwlad dirgaeedig fwyaf y byd yw Casachstan yng Nghanolbarth Asia.

Ystyrir dwy wlad yn wledydd *dwbl dirgaeedig:* h.y., maent wedi eu hamgylchynu yn gyfan gwbl gan wledydd tirgaeedig eraill, fel bod rhaid croesi dwy ffin er mwyn cyrraedd arfordir:

*Wsbecistan yng nghanolbarth Asia, a amgylchynir gan Affganistan, Casachstan, Cirgistan, Tajicistan, a Tyrcmenistan.
*Liechtenstein, a amgylchynir gan Y Swistir ac Awstria.

Gelwir gwlad a amgylchynir gan *un* wlad yn unig yn glofan. Mae 3 clofan yn y byd, sef San Marino, y Fatican a Lesotho.

## Rhestr o wledydd tirgaeedig
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
* Tirgaeedig
Categori:Rhestrau daearyddiaeth
Cwndid

Math o gerdd ar fesurau digynghanedd yw **cwndid** (lluosog: 'cwndidau'). Daw i'r amlwg yn nhraddodiad llenyddol Gwent a Morgannwg yn ail hanner y 15g a bu'n boblogaidd hyd y 18g. Cerddi moesol neu grefyddol ydynt fel rheol ond ceir enghreifftiau o gwndidau mawl hefyd. Credir fod llawer o'r cwndidau cynnar yn enghreifftiau o waith y Glêr. Mae'r gair 'cwndid' ei hun yn fenthyciad canoloesol o'r gair Saesneg *condut*, sy'n tarddu o'r gair Lladin Canol *conductus*, sef "math o *motet* (cerdd fer delynegol) a genid wrth i'r offeiriad fynd at yr allor".

Y mesurau a welir yn amlaf yn y cwndidau yw'r cywydd deuair fyrion a'r awdl-gywydd, ond heb gynghanedd. Carolau ar gyfer y gwyliau eglwysig yw nifer o'r cwndidau sydd ar glawr heddiw. Dywedir am y cwndidwr Siôn Tomas o blwyf Lidnerth:

El blwyf fydde &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; gynt bob gwylie
Yn cael newydd &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; gerdd lawenydd,
A'r gwylie hyn &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; sy drwm gantyn
Na bai'u hathro &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; 'n eu cynffwrdo.
Fe wnâ'i 'n ddifeth &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; gerdd o bregeth
Yn sampol yn &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ni bob blwyddyn.

Ceir ambell bennill sy'n profi fod rhai o'r cwndidwyr yn arfer canu cerddi serch hefyd, ac mae'n bosibl fod tystiolaeth y llawysgrifau yn gamarweinol mewn hyn o beth gan nad oedd cerddi o'r fath yn teilyngu lle mewn llawysgrif.

Un o ganolfannau mawr y canu cwndid oedd Tir Iarll, Morgannwg. Mae'r cwndidwyr yn cynnwys Llywelyn Siôn, Edward Dafydd o Fargam, Edward Evan o Ben-y-fai a Lewis Hopkin.

## Llyfryddiaeth
**Hen Gwndidau, Carolau a Chywyddau*, gol. L.J.H. James a T.C. Evans (Bangor, 1910). Detholiad o destunau golygiedig.
*G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948).

## Gweler hefyd
*Triban

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Cerddi
Categori:Gwent
Categori:Morgannwg
Categori:Termau llenyddol
Moel y Gamelin

Mynydd yn Sir Ddinbych yw **Moel y Gamelin** (578 metr). Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain y sir tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Llangollen, yng nghymuned Llandysilio-yn-Iâl a thua 2.5 milltir i'r gogledd o bentref bychan Llandysilio ei hun. Dyma bwynt uchaf y gyfres o fryniau canolig eu huchder a adnabyddir fel Mynydd Llandysilio ac sy'n gorwedd rhwng y ffyrdd A5104 i'r gogledd, yr A542 i'r dwyrain a'r A5 i'r de.

Ar graig arall gerllaw ceir Moel y Gaer, sy'n safle bryngaer sylweddol o Oes yr Haearn.

## Crug crwn ar y copa
Ceir crug crwn a godwyd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ar y copa, sy'n dyddio o Oes yr Efydd ar gopa'r mynydd. Mae'n mesur 30 metr o gylch ac mae'n 1.8 metr o uchder. Pridd a cherrig yw deunydd y garnedd ac mewn canlyniad mae wedi dioddef erydu gan gerddwyr a beiciau mynydd. Yn ôl gwefan Coflein, fodd bynnag, mae mewn cyflwr da ("heb ei falurio").

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE068. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Oriel luniau

Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 01.jpg
 
Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 02.jpg

Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 03.jpg
 
Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 04.jpg
 
Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 05.jpg
 
Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 06.jpg
 
Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 07.jpg
 
Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 08.jpg
 
Moel y Gamelin, Llantysilio Mountains SSSI and Special Areas of Conservation in Wales - 2021 09.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Crug Moel Gamelin ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) 

Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Owen Edwards (gwahaniaethu)

Gallai **Owen Edwards** gyfeirio at:

* Owen Edwards, cyfarwyddwr cyntaf S4C
* Owen Morgan Edwards, addysgydd a hanesydd Cymreig
* Owen Edwards, dawnsiwr iâ Cymreig

## Arall
* Dyddiadur Owen Edwards, Fron Olau, Penmorfa
Jason Manford

Digrifwr, actor a chyflwynydd teledu o Loegr ydy **Jason John Manford** (ganed 26 Mai 1981). Cafodd ei eni a'i fagu yn Salford, Manceinion Fwyaf.

## Ymddangosiadau nodedig ar y teledu fel ef ei hun
* 2000 - *The Best Manchester Comedy* (BBC)
* 2000 - *BBC New Comedy Awards* (BBC)
* 2002 - *Gloves off* (Channel M)
* 2002 - *Interference* (Channel M)
* 2005/6 - *Richard and Judy* (Channel 4)
* 2006 - *8 out of 10 Cats* (Channel 4)
* 2006 - *100 Greatest Funny Moments* (Channel 4)
* 2006 - *Modern Worries* (E4 Peilot)
* 2007 - *Shuffle* (BBC Three)
* 2007 - *8 out of 10 Cats* (Channel 4) Capten tîm
* 2007 - *Would I Lie To You?* BBC One
* 2007 - *Premier League All Stars Extra Time*
* 2007 - *Live at the Apollo* (BBC One)
* 2008 - *Tonightly* (Channel 4)
* 2008 - *8 out of 10 Cats* (Channel 4) Capten tîm
* 2008 - *Live At The Apollo* (BBC One)
* 2009 - *Friday Night With Jonathan Ross* (BBC One)
* 2009 - *Comic Relief* (BBC One)
* 2009 - ''Michael McIntyre's Comedy Roadshow* (BBC One)
* 2009 - *As Seen on TV* (BBC One) Capten tîm
* 2009 - *Live at the Apollo* (BBC One)
* 2010 - *8 out of 10 Cats* (Channel 4) Capten tîm
* 2010 - *Friday Night with Jonathan Ross* (BBC One)
* 2010 - *Comedy Rocks with Jason Manford* (ITV1)
* 2010 - *Frank Skinner's Opinionated* (BBC Two)
* 2010 - *The Graham Norton Show'' (BBC One)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Pobl o Fanceinion
Ysgol y Parc, Penllyn

Ysgol fechan ym Mhenllyn ger y Bala ydy **Ysgol y Parc**.

Yn 2010, penderfynodd cynghorwyr Cyngor Sir Gwynedd gynnal ymgynghoriad ynglŷn â chau'r ysgol erbyn Medi 2012 ond gwelwyd gwrthwynebiad lleol, gyda nifer o'r trigolion yn ymladd i gadw'r ysgol ar agor.  Mae cyn-ddisgyblion yr ysgol yn amrywio o fod yn athrawon, cerddorion, cyfansoddwyr, amaethwyr i fod yn rhywun sydd wedi nofio ar draws foroedd y byd.  Yn 2010 hefyd, cynhaliwyd Gŵyl y Parc i geisio codi arian ar gyfer achub yr ysgol.

Ym mis Mai 2011, cyhoeddodd Ffred Ffransis y byddai yn mynd heb ddŵr na bwyd am 50 awr fel rhan o brotest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn erbyn y cynlluniau Cyngor Gwynedd i gau'r ysgol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion Gwynedd
Categori:Ysgolion Cymraeg
Ysgol Bro Tryweryn

Ysgol gynradd yn y Fron-goch ym Mhenllyn ger y Bala, Gwynedd yw **Ysgol Bro Tryweryn**.  Adeiladwyd yr ysgol ar ôl boddi Capel Celyn, ar leoliad yr hen warchodfa rhyfel.  Bu'n ffatri chwisgi cyn hynny.

Daw 78% o'r disgyblion o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith, a buan iawn y daw'r dysgwyr i fod yn siaradwyr Cymraeg rhugl.

## Cyfeiriadau
Bro Tryweryn
Bro Tryweryn
System ryngwladol

:*Efallai eich bod yn chwilio am y System Ryngwladol o Unedau.*
Yng nghysylltiadau rhyngwladol, defnyddir **system ryngwladol** (neu **System Ryngwladol**) yn nau gyd-destun: fel disgrifiad cyffredin, neu fel lefel dadansoddi.

Fel disgrifiad, mae system ryngwladol yn gyfystyr â'r system wladwriaethau, ond rhoddir pwyslais ar ddeall cysylltiadau rhyngwladol yn nhermau dadansoddi systemau. Ystyrid grwpiau mewnwladol yn is-systemau, a chaiff polisi tramor ei ffurfio yn erbyn amgylchedd allanol y system ryngwladol.

Yn ei hail ystyr, ystyrid y system ryngwladol yn un o lefelau dadansoddi cysylltiadau rhyngwladol. Mae nodweddion y system yn effeithio ar weithredyddion unigol y lefelau eraill, er enghraifft mae'n rhaid i bob gwladwriaeth ystyried natur anarchaidd y system ryngwladol wrth sicrhau eu diogelwch cenedlaethol.

## Gweler hefyd
* Cymdeithas ryngwladol
* Trefn ryngwladol

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* Evans, G. a Newnham, J. *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain, Penguin, 1998).
* Kaplan, M. A. *System and Process in International Politics* (Efrog Newydd, Wiley, 1957).

Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Rhyngwladol
Categori:Trefn ryngwladol
Antalya (talaith)

Lleolir talaith **Antalya** yn ne-orllewin Twrci rhwng Mynyddoedd Taurus a Môr y Canoldir, ac fe ffurfir rhan o ranbarth Akdeniz Bölgesi (Rhanbarth Môr y Canoldir). Mae ganddi boblogaeth o 1,919,719 (2009), a'i phrifddinas yw dinas Antalya.

Mae talaith Antalya yn cyfateb i diroedd hynafol Pamphylia yn y dwyrain a Lycia yn y gorllewin. Mae ganddi arfordir o 408 milltir (657&nbsp;km) llawn traethau, porthladdoedd a dinasoedd hynafol, gan gynnwys Safle Treftadaeth y Byd yn Xanthos. Talaith Antalya ddangosodd y cynnydd poblogaeth uchaf yn Nhwrci yn ystod y 90au, gyda chynydd blynyddol o 4.17% yn ystod y cyfnod hwn, o gymharu a'r cymedr cenedlaethol o 1.83%. Achosir hyn gan gynydd uchel mewn trefoli, sydd yn cael ei achosi ran fwyaf gan dwristiaeth a'r sector gwasanaeth ar hyd yr arfordir.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Antalya yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Antalya

Dinas a phorthladd hanesyddol yn ne-orllewin Twrci ar arfordir Môr y Canoldir yw **Antalya**, a phrifddinas Talaith Antalya. Daeth yn ddinas bwysig yng nghyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd. Wedi datblygiadau economaidd yn ystod yr 1970au, mae Antalya heddiw wedi tyfu i fod yn ddinas rhyngwladol ac yn un o ganolfannau twristiaeth pwysicaf Twrci.

200px|bawd|dim|Y marina yn Kaleiçi, hen dref Antalya
bawd|dim|Teml Apolo yn Side, Antalya

Categori:Antalya (talaith)
Categori:Dinasoedd Twrci
Nebo, Ynys Môn

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Nebo.''

Pentref bychan yng nghymuned Llaneilian ar Ynys Môn yw **Nebo** (). Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain yr ynys tua 3 milltir i'r de-ddwyrain o Amlwch, tua hanner ffordd rhwng Penysarn i'r gorllewin a Dulas i'r de-ddwyrain. Mae  140.1 milltir (225.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 218.6 milltir (351.8&nbsp;km) o Lundain.

Mae'n un o sawl lle yng Nghymru a enwir ar ôl y Nebo Feiblaidd.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llaneilian
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Orch

Creadur dychmygol yng ngwaith J. R. R. Tolkien ydy'r **orch** (lluosog:**orchod**). Mae'r creaduriaid yn cael eu defnyddio yn y gemau chwarae-rôl Dungeons & Dragons a hefyd mewn gemau eraill, yn cynnwys gêmau fideo.

Esboniodd Tolkien fod yr orchod wedi eu creu allan o ellyllon (*elves*). Mae'r orchod yn siarad iaith y cewri ym mhedwerydd argraffiad y gêm "Daeardai a Dreigiau" ond maent yn siarad "orcheg" yn y fersiwn cynharach.

Mae ganddynt groen lwyd, neu wyrddlwyd, a dannedd mawr (ysgithrau). Maen nhw'n ffyrnig a drygionus fel arfer, ac yn casau'r ellyllon a'r corrod yn bennaf.

## Dolenni allanol
* 9 milestones in orcs history. Erthygl o gylchgrawn
* Words at Random:The Maven's word of the day: Orc
* Hanes Orchod yn Rwsia

Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Dungeons & Dragons
Sharn

Dinas fwyaf y byd dychmygol Eberron, yn y gêm Dungeons & Dragons, yw **Sharn**, neu "Dinas y Tyrau".

Categori:Dungeons & Dragons
Stratford, Llundain

Ardal yn nwyrain Llundain yw **Stratford**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Newham. Lleolir 6.0 milltir (9.7&nbsp;km) i'r dwyrain gogledd-ddwyrain o Charing Cross. Daeth Stratford yn ardal ddiwydiannol fawr yn ystod yr 20g, ond mae bellach yn symud iat fod yn ganolfan masnachol a diwylliannol sylweddol. Stratford yw tref cyfagos Parc Olympaidd Llundain, ac o ganlyniad mae heddiw yn derbyn nifer o adfywiadau yn gysylltiedig â Gemau Olympaidd yr Haf 2010.

[bawd||dim|Gwaith yn parhau ar [Stadiwm Olympaidd Llundain yn Ebrill 2010]]

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Newham
West Ham

Ardal yn nwyrain Llundain yw **West Ham**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Newham. Lleolir tua 6 milltir (10&nbsp;km) i'r dwyrain o Charing Cross. Mae'r enw yn tarddu o'r Hen Saesneg *hamm* sy'n golygu "ardal sych o dir rhwng afonydd neu weundiroedd". Roedd West Ham ar un adeg yn un o ardaloedd mwyaf difreintedig y wlad, felly fel rhan o'r Fargen Newydd i Gymunedau a lawnsiwyd yn ystod cyfnod y prif weinidog Tony Blair, daeth West Ham a'i gymydog Plaistow yn ardal adfywio. Mae West Ham yn gartref i glwb pêl-droed West Ham United F.C..

Mae Caerdydd 222.1 km i ffwrdd o West Ham ac mae Llundain yn 9.2&nbsp;km.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Newham
Bloomsbury

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Camden, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Bloomsbury**. Saif yn West End Llundain rhwng Euston Road a Holborn. I'r gogledd mae Regent's Park a St Pancras; i'r dwyrain mae Clerkenwell; i'r de mae Covent Garden; ac i'r gorllewin mae Fitzrovia.

Datblygwyd i fod yn ardal breswyl ffasiynol gan y Teulu Russell yn yr 17eg a'r 18g. Mae'n enwog am ei sgwariau megis Russell Square a Tavistock Square, am ei chysylltiadau llenyddol (e.e. trwy y Bloomsbury Group, yn cynnwys Virginia Woolf, John Maynard Keynes, E. M. Forster a Lytton Strachey) ac am ei nifer fawr o sefydliadau fel Yr Amgueddfa Brydeinig, Royal Academy of Dramatic Art (RADA) a'r British Medical Association ynghyd â nifer o sefydliadau academaidd a meddygol eraill.

bawd|dim|Tavistock Square

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Camden
Moel y Gaer, Bodfari

Bryngaer gynhanesyddol yn Sir Ddinbych yw **Moel y Gaer** (205 metr), sy'n gorwedd ym mhen gogleddol Bryniau Clwyd ar gopa isel uwchben pentref Bodfari, tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Dinbych. Mae Llwybr Clawdd Offa yn mynd heibio i droed y bryn.

## Disgrifiad
Un o'r lleiaf o'r amddiffynfeydd a geir ar hyd copaon Bryniau Clwyd yw Moel y Gaer. Yn ôl pob tebyg mae'n dyddio o Oes yr Haearn, er na cheir tystiolaeth archaeolegol penodol i brofi hynny. Ceir mynedfa ar yr ochr ogleddol trwy glawdd amddiffynnol ac mae'r ochr ddwyreiniol yn cael ei amddiffyn gan greigiau syrth.
250px|bawd|chwith|Moel y Gaer, ar y gorwel, o Lwybr Clawdd Offa.

Saif y bryn ychydig o'r neilltu o brif grib Bryniau Clwyd. Gellir cyrraedd y gopa a'r fryngaer o gyfeiriad Bodfari neu o Sodom, i'r gogledd.

## Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: FL073. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Moel y Gaer  ar wefan y *Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales*

Categori:Bryngaerau Sir Ddinbych
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Bodfari
Afonwen

Gallai **Afonwen** gyfeirio at un o ddau bentref:

*Afon Wen (hefyd: Afonwen), Gwynedd
*Afon-wen (hefyd: Afonwen), Sir y Fflint
Owen Edwards

:''Am eraill o'r un enw, gweler Owen Edwards (gwahaniaethu)''

Darlledwr o Gymro a Phrif Weithredwr cyntaf S4C oedd **Owen Edwards** (26 Rhagfyr 1933 – 31 Awst 2010).

Ganed ef yn Aberystwyth, yn fab i Syr Ifan ab Owen Edwards ac Eirys Mary Lloyd Edwards (née Phillips). Roedd yn frawd i Prys Edwards. Bu'n cyflwyno'r rhaglen newyddion *Heddiw* o 1961 hyd 1966. Penodwyd ef yn Reolwr BBC Cymru yn 1974, a dechreuwyd Radio Cymru a Radio Wales yn ystod ei gyfnod fel rheolwr.  Bu'n Brif Weithredwr S4C o 1981 hyd 1989.

Roedd yn gyflwynydd ar raglen deledu Gymraeg cynnar *Dewch i Mewn* yn ystod y 50au. Roedd yn gyflwynydd y rhaglen newyddion *Heddiw* rhwng 1961 a 1966 a gohebodd am Drychineb Aberfan yn 1966. Fe'i benodwyd yn rheolwr BBC Cymru yn 1974 ac o dan ei arweiniad fe gafodd BBC Radio Cymru a BBC Radio Wales eu lansio.

## Bywyd personol
Priododd Shân Emlyn (1936–1997) yn 1958 a chawsant ddwy ferch - Mari Emlyn ac Elin Edwards. Ysgarodd y ddau yn ddiweddarach a phriododd â Rosemary Allen yn 1994. Roedd wedi dioddef o Glefyd Parkinson ers mwy nag 20 mlynedd cyn ei farwolaeth.

## Oriel 

Delwedd:Owen Edwards and Shan Emlyn (1513637).jpg
Delwedd:Owen Edwards and Shan Emlyn (1513639).jpg
Delwedd:Owen Edwards and Shan Emlyn (1513636).jpg
Delwedd:Wedding of Shan Emlyn to Owen Edwards at Penmount Chapel, Pwllheli (1479590).jpg
Delwedd:Wedding of Shan Emlyn to Owen Edwards at Penmount Chapel, Pwllheli (1479592).jpg
Delwedd:Wedding of Shan Emlyn to Owen Edwards at Penmount Chapel, Pwllheli (1479602).jpg
Delwedd:Wedding of Shan Emlyn to Owen Edwards at Penmount Chapel, Pwllheli (1479607).jpg
Delwedd:Owen Edwards yn olynu ei dad yn yr Urdd (1493144).jpg
Delwedd:Owen Edwards yn olynu ei dad yn yr Urdd (1493147).jpg
Delwedd:Owen Edwards yn olynu ei dad yn yr Urdd (1493149).jpg
Delwedd:Wedding of Shan Emlyn to Owen Edwards at Penmount Chapel, Pwllheli (1479597).jpg
Delwedd:Urdd Eisteddfod proclomation ceremony at Rhyl in 1974, opened by Shan Emlyn (1557849).jpg
Delwedd:Urdd Eisteddfod proclomation ceremony at Rhyl in 1974, opened by Shan Emlyn (1557804).jpg
Delwedd:Urdd Eisteddfod proclomation ceremony at Rhyl in 1974, opened by Shan Emlyn (1557847).jpg
Delwedd:Urdd Eisteddfod proclomation ceremony at Rhyl in 1974, opened by Shan Emlyn (1557827).jpg
Delwedd:Urdd Eisteddfod proclomation ceremony at Rhyl in 1974, opened by Shan Emlyn (1557825).jpg
Delwedd:Urdd Eisteddfod proclomation ceremony at Rhyl in 1974, opened by Shan Emlyn (1557808).jpg
Delwedd:Urdd Eisteddfod proclomation ceremony at Rhyl in 1974, opened by Shan Emlyn (1557832).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Categori:Pobl gyda clefyd Parkinson
Arwest Glan Geirionydd

250px|bawd|Rhai o feirdd yr Arwest, tua 1875
[250px|bawd|Y gofeb i [Taliesin|Daliesin ar lan Llyn Geirionydd.]]
[250px|bawd|[Llyn Geirionydd.]]

Math o eisteddfod oedd **Arwest Glan Geirionydd**, a gynhelid bob Alban Hefin ar lan Llyn Geirionydd, Sir Conwy, yn ail hanner y 19g.

## Hanes yr Arwest
Sefydlwyd yr Arwest gan y bardd lleol William John Roberts (Gwilym Cowlyd) (1828-1904), a oedd yn frodor o Drefriw, Dyffryn Conwy. Ystyriai Gwilym Cowlyd fod yr Eisteddfod Genedlaethol yn rhy Seisnigaidd o lawer a bod angen sefydlu gŵyl lenyddol wirioneddol Gymreig yn ei lle. Cynhaliwyd yr Arwest gyntaf gan Wilym Cowlyd, Gethin Jones a Robert Williams (Trebor Mai) ar Alban Hefin 1865.

Roedd Gwilym Cowlyd yn fardd rhamantaidd yn nhraddodiad y 19eg ganrif. Fel nifer o bobl eraill, credai mai Llyn Geirionydd oedd fan geni Taliesin, y bardd o'r 6g a ganodd i Urien Rheged ac a gysylltir â'r Hen Ogledd. Ond diweddar yw'r traddodiad poblogaidd sy'n cysylltu Taliesin a Llyn Geirionnydd. Tyfodd o gamddarllen llinell yn y gerdd 'Anrheg Urien',

:Mineu Dalyessin o iawn llyn gerionnyd,

a ddehonglwyd fel 'Minnau, Taliesin, o lan Llyn Geirionnydd'. Ond dangosodd Ifor Williams mai *iawn-llin* ("gwir linach") yw'r darlleniad (mae *geirionyd* yn hen ffurf ar *ceraint*). Ond yn y 19eg ganrif doedd pobl ddim yn gwybod hynny. Mae lleoedd eraill yng Nghymru yn cael ei gysylltu â Thaliesin mewn llên gwerin, fel Bedd Taliesin yng Ngheredigion, er enghraifft, ac yn y chwedl ganoloesol *Hanes Taliesin* mae'r bardd yn trechu beirdd llys Maelgwn Gwynedd yn ei lys yn Neganwy. Naturiol, felly, oedd derbyn fod Taliesin yn frodor o Ddyffryn Conwy. Cododd trefnwyr yr Arwest gofeb i Daliesin ar lan Llyn Geirionydd.

Cynhelid yr Arwest ei hun ychydig ymhellach o lan y llyn, mewn llecyn a fedyddwyd yn 'Fryn y Caniadau'. Yma byddai beirdd a chyfeillion yr Arwest yn ymgynnal. Fel yr Eisteddfod Genedlaethol, roedd gan yr Arwest ei Gorsedd ei hun. Ymhlith yr aelodau amlycaf oedd y bardd 'Trebor Mai' a'r nofelydd 'Elis o'r Nant'. Enillodd Trebor Mai 'Gadair Taliesin' am ei awdl "Y Gloch" yn Arwest 1875.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Davies, Glynne Gerallt, *Gwilym Cowlyd, 1828-1904* (Caernarfon: Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1976). Llawer o fanylion am hanes yr Arwest.

## Gweler hefyd
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru
*Llenyddiaeth Gymraeg y bedwaredd ganrif ar bymtheg

Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Eisteddfodau
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llanrwst
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Sefydliadau 1865
Ontoleg

Astudiaeth athronyddol bodolaeth neu realiti yn gyffredinol yw **ontoleg** neu **fodeg**. Mae'n rhan o faes metaffiseg.


Categori:Metaffiseg
Categori:Realiti
Edouard Bachellery

Ysgolhaig Celtaidd o Ffrainc oedd **Edouard Bachellery** (6 Hydref 1907 — 11 Awst 1988), sy'n adnabyddus yng Nghymru fel golygydd gwaith y bardd Cymraeg canoloesol Gutun Owain.

Astudiodd Sbaeneg yn y Sorbonne, Paris, lle dechreuodd ymddiddori yn y Celtiaid a'u llenyddiaeth. Daeth yn ddisgybl i'r Athro Joseph Vendryes ac yn 1941 cafodd ei ethol yn bennaeth Astudiaethau Celtaidd yn yr École Pratique des Hautes Études (Ysgol Uwchefrydiau) yn y Sorbonne.

Bu'n olygydd y cylchgrawn astudiaethau Celtaidd Ffrangeg *Études celtiques* o 1948 hyd 1977. Cydweithiodd gyda'i hen athro, Vendryes, ar eiriadur Hen Wyddeleg. Cyfranodd nifer o erthyglau i *Études celtiques* a chylchgronau academaidd eraill, ond ei brif waith ysgolheigaidd yw ei olygiad mewn dwy gyfrol fawr o waith Gutun Owain, un o'r pennaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y 15g, sef ''L'Œuvre poétique de Gutun Owain''. Yn ogystal â nodiadau manwl mae'r gwaith yn cynnwys cyfieithiadau i'r Ffrangeg o bob cerdd.

## Llyfryddiaeth 
*''L'Œuvre poétique de Gutun Owain*, 2 gyfrol (Paris, 1950, 1957)
*(gyda Pierre-Yves Lambert), *Das etymologische Wörterbuch : Fragen der Konzeption und Gestaltung'' (Regensberg : Friedrich Pustet, 1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ieithyddion o Ffrainc
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o Ffrainc
Kransekake

250px|de|bawd|Kransekage mewn priodas

Teisen draddodiadol Danaidd yw **kransekage** (yn llythrenol *teisen gylch*) a Norwyaidd (**kransekake**), a fwyteir fel rheol mewn digwyddiadau arbennig fel priodas, bedydd, y Nadolig a Noson Calan.  Ffurfir kransekage allan o gyfres o gylchoedd consentrig o deisen a osodir ar ben ei gilydd i ffurfio siâp pigwn serth. Fe’i gwneir o almon, siwgr a gwynwy (marsipan). Mae’r kransekage delfrydol yn galed wrth ei gyffwrdd, ond yn feddal wrth ei gnoi. Gelwir y math gwreiddiol, a ddefnyddir mewn priodasau, yn **overflødighedshorn** (corn llawnder) ac fe’i llenwir gyda siocled a bisgedi. Weithiau, mae potel o win yn cael ei gosod yn y canol.

## Dolenni allanol
* Rysáit kransekake  

Categori:Bwyd a diod yn Nenmarc
Categori:Bwyd a diod yn Norwy
Categori:Teisenni
George Osborne Morgan

bawd|George Osborne Morgan (1826-97) LlGC3362477

Gwleidydd Rhyddfrydol o Gymru oedd Syr **George Osborne Morgan** (8 Mai 1826 – 25 Awst 1897).

Ganed ef yn Göteborg, Sweden, ac fe'i addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, Ysgol Amwythig a Coleg Balliol, Rhydychen. Daeth yn fargyfreithiwr yn 1853. Bu'n Aelod Seneddol dros Sir Ddinbych o 1868 hyd 1885, a thros etholaeth Dwyrain Sir Ddinbych o 1885 hyd ei farwolaeth. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys Sant Tysilio, Llandysilio-yn-Iâl.

Roedd yn gyfrifol am gyflwyno'r Ddeddf Gladdedigaethau yn 1870, a basiwyd yn y diwedd yn 1880, yn rhoi'r hawl i gynnal unrhyw wasanaeth claddu Cristnogol ym mynwent y plwyf. Cododd hyn o'r digwyddiadau yn angladd Henry Rees yn 1869. Roedd hefyd yn gyfrifol am Ddeddf Mannau Addoli (Safleoedd) a basiwyd yn 1873. Roedd yn gefnogwr i fesur Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru, ac i Goleg Prifysgol Aberystwyth.

Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Tiefling

Hil ddychmygol yn y gêm chwarae-rôl ffantasi Daeardai a Dreigiau yw **Tiefling** (sy'n golygu "Diafolwr" neu "Diafolwraig"). Mae'r diafolwyr bellach yn hil swyddogol yn Llawlyfr y Chwaraewyr (2008).

Categori:Dungeons & Dragons
Baner Algeria

[bawd|250px|Baner Algeria [Delwedd:FIAV 111110.svg|23px]]

Baner ddeuliw gyda stribed chwith gwyrdd a stribed dde gwyn â chilgant a seren goch yn ei chanol yw **baner Algeria**. Gwyrdd yw lliw Islam, tra bod gwyn yn symboleiddio purdeb a choch yn symboleiddio rhyddid. Symbol Islamaidd yw'r cilgant a'r seren, ac mae'r cilgant yn fwy caeedig nag ar faneri gwledydd Mwslemaidd eraill gan gredai Algeriaid bod y cyrn hirion yn dod â hapusrwydd. Mabwysiadwyd ar 3 Gorffennaf 1962.

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

Categori:Algeria
Algeria