Teyrnas Hawai'i

bawd|250px|Palas ʻIolani, cyn breswylfa Brenhinoedd Hawai'i
bawd|250px|Arfbais Brenhiniaeth annibynnol Hawai'i, ym Mhalas ʻIolani
Teyrnas yn archipelago Hawai'i oedd '''Teyrnas Hawai'i'* (Hawaieg: *Ke Aupuni Hawaiʻi''). Fe'i sefydlwyd rhwng 1795 a 1810 wrth i deyrnasoedd llai ar ynysoedd Oahu, Maui, Moloka'i, Lana'i, Kaua'i, a Ni'ihau gael eu hymgorffori i'r un deyrnas â'r ynys fwyaf, Hawai'i (yr hyn a elwir yn "Ynys Fawr"). Ar ôl i'r frenhines olaf gael ei diorseddu yn 1893 mewn ''coup d'état*, ffurfiwyd *Gweriniaeth Hawaii'' y flwyddyn ganlynol, a oedd yn bodoli nes i'r Unol Daleithiau feddiannu'r wlad mewn modd anghyfansoddiadol yn 1898.

## Datblygiad
### Sefydlu'r Frenhiniaeth Unedig
Ar ôl marwolaeth Kalaniʻōpuʻu, drwy ryfeloedd gwaedlyd unodd Kamehameha I ynysoedd Hawaii. O 1810 ymlaen ef oedd unig lywodraethwr pob un o'r wyth ynys ac felly brenin cyntaf Hawaii. Sefydlodd Kamehameha linach a enwyd ar ei ôl a deyrnasodd hyd 1872. Ar ôl ei farwolaeth, cymerodd ei weddw Kuhina-Nui Kaʻahumanu reolaeth ar yr ynysoedd gyda'i mab ifanc Liholiho (Kamehameha II yn ddiweddarach).

O 1810, roedd Kamehameha II yn byw yn bennaf yn Kailua cyn i'r llys symud i Lahaina yn 1820. Dim ond yn 1845 y sefydlwyd prifddinas barhaol, Honolulu.

### Ymgiprys rhyngwladol
Bygythiwyd annibyniaeth Hawaii dro ar ôl tro yn fuan wedi i'r deyrnas ennill cydnabyddiaeth ddiplomyddol gan bwerau Ewropeaidd a'r Unol Daleithiau. Yn fuan, dechreuodd mewnlifiad o fforwyr Ewropeaidd ac Americanaidd, masnachwyr, a morfilod gyrraedd y deyrnas, gan gyflwyno afiechydon fel syffilis, twbercwlosis, y frech wen, a'r frech goch, gan arwain at ddirywiad cyflym yn y boblogaeth Hawaiaidd Brodorol. Bu farw llawer o bobl o boblogaeth frodorol o Hawai o achos afiechydon o dramor, gan ostwng o 300,000 yn y 1770au, i 60,000 yn y 1850au, i 24,000 yn 1920. Mae amcangyfrifon eraill ar gyfer y boblogaeth cyn cyswllt yn amrywio o 150,000 i 14.5 miliwn.

Mor gynnar â 1815 i 1817, methodd ymgais yr Almaenwr, Georg Anton Schäffer, a oedd yn gwasanaethu yn Rwsia, i ennill rheolaeth ar ynysoedd gogleddol Kaua'i a Ni'ihau ar ei ben ei hun, heb gefnogaeth llywodraeth y tsar. Bu meddiannaeth byrhoedlog o Hawaii rhwng 10 Chwefror 1843 a 13 Gorffennaf 1843 gan yr Arglwydd Prydeinig, George Paulet. Roedd Gwlad Belg, oedd newydd ennill ei hannibyniaeth yn 1830, yn awyddus i feddiannu Hawai i gyd gyda chymorth y Ladd Company (1843-1845). Meddiannu Honolulu gan y Ffrancwyr arhosodd hefyd episodau aflwyddiannus Legoarant de Tromelin ym 1849.

### Cenhadon Cristnogol
O 1829 ymlaen, ymsefydlodd cenhadon o'r Unol Daleithiau o enwad yr Annibynwyr yn Honolulu, a chafodd y Frenhines Ka'ahumanu droedigaeth i Brotestaniaeth ym 1824. Ar 19 Rhagfyr 1842, cydnabu'r Unol Daleithiau annibyniaeth Hawaii. Ar yr un pryd, cyhoeddodd Arlywydd yr Unol Daleithiau, John Tyler, ddatganiad tebyg i Athrawiaeth Monroe ar gyfer Hawaii. Daeth dylanwad America yn gynyddol fwy o tua 1850 ymlaen. I'w wrthwynebu, cryfhaodd brenhinoedd Hawaii gysylltiadau â'r Ymerodraeth Brydeinig yn rannol gan bod yr Hawaiaid yn edmygu'r frenhiniaeth Brydeinig yn fawr. Sefydlodd Prydain hefyd gysylltiadau diplomyddol â gwladwriaethau eraill, megis Prwsia a gwladwriaethau llai yr Almaen a Gwlad Belg. At y diben hwn, sefydlwyd consylau mewn gwahanol ddinasoedd, er bod yn rhaid i'r consyliaid gwmpasu ardal ddaearyddol fawr.

### Gweinyddu fel cenedl
Ym 1875, llofnodwyd cytundeb a oedd yn caniatáu allforio siwgr o Hawaii yn ddi-doll i'r Unol Daleithiau. Ym 1887, ar ôl diwygio'r cytundeb, llwyddodd yr Unol Daleithiau i gymryd drosodd canolfan llynges Pearl Harbour.

Bu nifer o ddiwygiadau pwysig oherwydd pwysau allanol a hefyd i sicrhau rheolaeth. Roedd y rhain yn cynnwys cyfansoddiadau 1840, 1852, 1864 a 1887 yn ogystal â chyfansoddiad arfaethedig 1893. Roedd toriad symbolaidd y system Kapu (gweler hefyd Tapu) gan Kamehameha II, ei fam a Kaʻahumanu ym 1819 trwy fwyta bwyd gyda'i gilydd a oedd wedi'i wahardd i fenywod hyd at y pwynt hwnnw yn hollbwysig. Roedd dosbarthiad tir Kamehameha III hefyd yn bwysig ac yn 1848, cafwyd yr “Māhele Fawr”, a oedd yn galluogi perchnogaeth breifat o dir. Roedd hyn yn golygu bod tramorwyr yn gallu caffael llawer iawn o dir yn gyflym.

I ddechrau, roedd cysylltiadau economaidd Hawaii â'r byd y tu allan yn cynnwys darparu darpariaethau a darnau sbâr i'r criw o longau masnach a oedd yn gwerthu nwyddau yn Guangzhou (Canton), yr unig safle masnachu a ganiateir yn Tsieina ar gyfer rhai nad oeddent yn Tsieineaidd rhwng 1757 a 1842. Roedd y llongau yn aml yn dod o New England ac yn hwylio trwy'r Horn i'r ogledd-orllewin y Cefnfor Tawel ac America Rwsiaidd. Yno, prynodd masnachwyr belenni dyfrgwn y môr a dod â nhw i Tsieina. Daeth system gyfnewid i'r amlwg, wedi'i threfnu trwy ddatgan pethau fel *Kapu*. Yn fuan, roedd allforio sandalwood o Hawaii i Tsieina hefyd yn ddarbodus. Ers 1810, ceisiodd Kamehameha I fonopoleiddio'r fasnach yn y deunydd crai hwn, a llwyddodd o'r diwedd ym 1812. O'r 1820au i'r 1860au, roedd Lahaina a Honolulu yn borthladdoedd pwysig i forfilod Gogledd y Môr Tawel, lle roedden nhw'n masnachu ac weithiau'n gaeafu. Fodd bynnag, ar ôl i gynhyrchu olew masnachol ddechrau ym 1858, gostyngodd y galw am olew morfil a daeth siwgr yn allforiad bwysicaf. 

Anogwyd mewnfudo gweithwyr contract o Tsieina (o 1852), Ynysoedd Môr y De (o 1859), Japan (o 1868) a Phortiwgal (o 1878), ymhlith eraill, i dyfu cansenni siwgr. Yn yr 20g, daeth gweithwyr ar gyfer tyfu pîn-afal o Corea (o 1903), o Ynysoedd y Philipinau (o 1906) ac o Sbaen (o 1907). Dim ond ym 1946 y daeth recriwtio gweithwyr i ben yn swyddogol.

Fel arwydd o statws ryngwladol 'normal' Hawai'i fel Brenhiniaeth annibynnol, yn 1881, ymwelodd y Brenin Kalākaua â'r Almaen. Yno arsylwyd ar naturoldeb y Brenin tramor mewn cyd-destun 'fodern' Ewropeaidd.

## Ymyrraeth Unol Daleithiau America a meddiannu drwy dwyll
Ym 1887, gorfodwyd y Brenin Kalākaua i dderbyn cyfansoddiad newydd ar ôl coup d'état gan yr 'Honolulu Rifles', uned filwrol wirfoddol a recriwtiwyd o ymsefydlwyr Americanaidd. Ceisiodd y Frenhines Liliʻuokalani, a olynodd Kalākaua ym 1891, ddiddymu'r cyfansoddiad newydd. Fe'i dymchwelwyd wedyn mewn coup d'état ym 1893 a gynllunwyd gan y 'Committee of Safety', grŵp o bobl o Hawäi a oedd yn bennaf o dras Americanaidd (a gefnogwyd gan berchnogion planhigfeydd a'r Unol Daleithiau) ac a gefnogwyd gan fyddin yr Unol Daleithiau. Diddymodd y Committee of Safety honedig y Deyrnas a sefydlu *Gweriniaeth Hawaii*(ond heb fod yn annibynnol) o dan yr Arlywydd Sanford Dole, tra sefydlodd yr Unol Daleithiau ganolfan lyngesol. Nod yr Unol Daleithiau yn y pen draw oedd atodi'r ynysoedd i ehangu ei goruchafiaeth yng Ngogledd y Môr Tawel. Gan fod y bwriad hwn wedi effeithio ar fuddiannau Japan, protestiodd Ymerodraeth Japan ac anfon llong ryfel i Hawaii. Defnyddiodd yr Arlywydd Dole y gwrthdaro i gyfiawnhau cyfeddiannu Hawaii ym 1898 i wladwriaeth yr Unol Daleithiau. Daeth Sanford Dole eto yn llywodraethwr cyntaf yr hyn oedd bellach yn Diriogaeth Hawaii. Ar 4 Gorffennaf 1898 trwy'r Newlands Resolution, daeth Hawaii yn rhan o'r Unol Daleithiau fel 'Tiriogaeth Hawaii' nes iddi ddod yn un o daleithiau Unol Daleithiau America yn swyddogol yn 1959.

## Cydnabod bai
Ym 1993, pasiodd Senedd yr Unol Daleithiau y Penderfyniad Ymddiheuriad, a oedd yn cydnabod bod "dymchwel Teyrnas Hawaii wedi digwydd gyda chyfranogiad gweithredol asiantau a dinasyddion yr Unol Daleithiau" ac "nad oedd pobl Brodorol Hawaii byth wedi ildio'n uniongyrchol i'r Unol Daleithiau. eu honiadau i’w sofraniaeth gynhenid ​​fel pobl dros eu tiroedd cenedlaethol, naill ai trwy Deyrnas Hawaii neu drwy blebiscite neu refferendwm.” Chwaraeodd y gwrthwynebiad i anecsiad Hawaii yn yr Unol Daleithiau ran fawr wrth greu mudiad sofraniaeth Hawaii, sy'n galw am annibyniaeth Hawaii o reolaeth America.

Bu mudiad annibyniaeth yn ymladd dros adfer y frenhiniaeth. Ers 2008, mae wedi bod yn weithgar yn tynnu sylw ac ymgyrchu i adfer annibyniaeth Hawai'i o dan gyfraith ryngwladol.

## Y Frenhiniaeth yn fyw
Ers oddeutu'r 1970au mae mudiad annibyniaeth Hawai'i wedi tyfu mewn grym a hydrer. Ceir bellach fudiad penodol, The Hawaiian Kingdom dan arweiniad David Keanu Sai, sydd yn ymgyrchu'n benodol i ddangos bod y genedl wedi ei meddiannu'n anghyfansoddiadol gan yr Unol Daleithiau. Arweinydd a Chadeirydd y corff yw David Keanu Sai. Mae'r Hawaiian Kingdom yn gwrthod cydnabod rheolaeth yr Unol Daleithiau dros yr ynysoedd, ac yn ceisio adfer yr annibyniaeth a fu o dan y Frenhiniaeth.

## Gweler hefyd
* Mudiad annibyniaeth Hawai'i
* The Hawaiian Kingdom - mudiad nad yw'n cydnabod meddianaeth anghyfansoddiadol yr Unol Daleithiau

## Oriel Teyrnas Hawai'i

File:Hawaii 1840.png|Cyfansoddiad Teyrnas Hawai'i, 1840
File:1873 Hawaiian election for the Monarch.svg|Map Etholiad 1873 Hawaii ar gyfer teyrn a alwyd yn dilyn marwolaeth y Brenin Kamehameha V heb olynydd
File:Naval ensign of the Kingdom of Hawaii.svg|Baner forol Teyrnas Hawai'i
File:Liliuokalani, c. 1891.jpg|Ffoto o'r Frenhines olaf Teyrnas Hawai'i, Liliuokalani yn 1891 a ddanfonwyd at yr  Josephus Daniels, Ysgrifennydd y Llynges
File:Royal Guards of Hawaii with Schellenbaum (6358882511).jpg|Gwarchodlu Brenhinol Hawai'i gyda'i 'Schellenbaum', ("coeden glychau") sy'n atgynhyrchiad o'r Schellenbaum gwreiddiol a gyflwynwyd i'r Brenin Kalakaua ym 1887. Arfbais y Deyrnas Hawaii yw'r faner. 

## Dolenni allanol
* The Hawaiian Kingdom gwefan y mudiad sy'n ceisio adfer annibyniaeth y Frenhiniaeth a gipiwyd drwy dorri cyfraith ryngwladol gan yr Unol Daleithiau
* Noelani Arista: *The Kingdom and the Republic: Sovereign Hawaiʻi and the Early United States.* University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2019, ISBN 978-0-8122-5073-2.
* The dark history of the overthrow of Hawaii  Sgwrs TED-Ed gan Sydney Iaukea (2022)

## Cyfeiriadau
Categori:Hawaii
Categori:Hanes Hawaii