open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henri Barbusse

Nofelydd a bardd yn yr iaith Ffrangeg o Ffrainc oedd **Henri Barbusse** (17 Mai 1873 – 30 Awst 1935) sy'n nodedig am ei nofel *Le Feu* (1916) sy'n ymwneud â'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Ganwyd yn Asnières-sur-Seine, ger Paris. Cychwynnod ar ei yrfa lenyddol gyda'r gyfrol o farddoniaeth newydd-Symbolaidd, *Pleureuses* (1895). Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Les Suppliants*, yn 1903, a'r nofel newydd-Naturiolaidd ''L'Enfer'' yn 1908. Ymunodd â Byddin Ffrainc yn 1914 a gwasanaethodd yn droedfilwr ar Ffrynt y Gorllewin.

Wedi'r rhyfel, trodd Barbusse yn heddychwr ac yna'n gomiwnydd milwriaethus. Symudodd i'r Undeb Sofietaidd ac ysgrifennodd *Staline* (1935), bywgraffiad am Joseff Stalin. Bu farw ym Moscfa yn 62 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Bywgraffyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Comiwnyddion o Ffrainc
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr  yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Hauts-de-Seine
Categori:Pobl fu farw ym Moscfa
SARLOC

**SARLOC** (talfyriad *Search and Rescue Location*) yw'r enw a roddir i system a ddyfeisiwyd gan Russ Hore o Sefydliad Achub Mynydd Dyffryn Ogwen yn 2009, i helpu timau achub i gael hyd i alwyr mewn angen.

### Gweithred y system 
Mae'n dibynnu ar i'r galwr fod â ffôn clyfar gyda chysylltiad data symudol. Mae'r tîm yn gyrru neges destun at y galwr, sy'n cynnwys cyfeiriad gwe (URL) ar y gweinydd SARLOC, ac yn cynghori i'r galwr i glicio ar y ddolen a gynhwysir yn y neges destun. Pan yw'r galwr yn gwneud hyn, mae'r ffôn yn rhannu ei leoliad GPS gyda'r wefan, yn ogystal â thag (rhif adnabod unigryw) sy'n ffurfio rhan o'r cyfeiriad gwe yn y neges testun wreiddiol. Cyfathrebir y lleoliad, ynghyd â'r tag, i'r tîm achub, sydd yn eu caniatau i fynd yn uniongyrchol i leoliad y person mewn angen (o fewn sawl medr), yn hytrach na gorfod gwneud chwiliad eang. Gan fod y system yn defnyddio y porwr gwe sydd ar y ffôn clyfar yn barod, does dim angen i'r defnyddiwr lawrlwytho ap arbennig (er y disgrifir fel "ap" mewn ychydig adroddiadau'r wasg). Rhaid ond clicio'r ddolen ac ymateb i'r cwestiwn am ganiatad rhannu'r lleoliad gyda'r gweinydd.

### Effaith y system 
Defnyddiwyd SARLOC am y tro cyntaf yn 2011 i gael hyd i berson oedd ar goll ar Yr Wyddfa, gan Dîm Achub Mynydd Llanberis. Yr ail waith, defnyddiwyd i gael hyd i bâr oedd ar goll ar Foel Siabod, gydag un ohonynt mewn cyflwr meddygol brys, yn rhwydd er eu bod mewn lleoliad hollol wahanol o'r hwn a nodwyd yn eu disgrifiad cychwynnol. Ers hynny, mae SARLOC wedi cael ei fabwysiadu gan nifer o dimau ledled Prydain Fawr a thramor, wedi'i ddefnyddio ar gannoedd o achlysuron, ac wedi cael y clod am achub llawer o fywydau. Mae SARLOC wedi cael ei ddefnyddio hefyd i osgoi angen galw allan y tîm, pan ddeuir yn amlwg bod y person colledig yn agos at lwybr a gall cynghori iddo dros y ffôn sut i gael hyd i'r llwybr.

### Cyfeiriadau 
* Second success for system as rescuers use phone signal to find lost walkers, Grough Magazine, 2011
* Smartphone app finds lost Brecon Beacons walkers again, BBC, 2012
* Snowdonia: Smartphone app finds walker near Moel-Yr-Hydd, BBC, 2013
* Rescue app finds lost Snowdonia walkers with child, aged 5, BBC, 2018

Categori:Meddalwedd
Alejo Carpentier

Nofelydd, dramodydd ac ysgrifwr Sbaeneg a cherddolegydd o Giwba oedd **Alejo Carpentier y Valmont** (26 Rhagfyr 1904 – 24 Ebrill 1980). Mae'n nodedig fel un o arloeswyr realaeth hudol yn llên America Ladin yng nghanol yr 20g.

Ganwyd yn Lausanne, y Swistir, i Ffrancwr a mam Rwsiaidd. Ymfudodd y teulu i La Habana pan oedd Alejo yn faban. Ffrangeg oedd ei iaith gyntaf, a bu'n siarad Sbaeneg gydag acen Ffrengig. Astudiodd mewn ysgolion preifat ac ym Mhrifysgol La Habana. Yn y 1920au, Carpentier oedd un o arweinwyr y mudiad Affro-Giwbaiadd a geisiodd ymgorffori traddodiadau Affricanaidd yn niwylliant yr *avant-garde* yng Nghiwba, yn enwedig cerddoriaeth, dawns, a'r theatr. Cyfansoddodd Carpentier sawl libreto opera a bales gyda themâu Affricanaidd-Giwbaiadd. Cyhoeddodd y nofel *¡Ecue-Yamba-O!* yn 1933.

Ffoes Carpentier Giwba yn 1928 i ddianc rhag llywodraeth yr unben Gerardo Machado, ac ymsefydlodd ym Mharis. Dychwelodd i La Habana yn 1939, ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd. Symudodd i Caracas, Feneswela, yn 1945. Cyhoeddodd yr astudiaeth gerddorol *La música en Cuba* yn 1946. Mae ei ffuglen yn genre realaeth hudol yn cynnwys y nofelau *El reino de este mundo* (1950) a *Los pasos perdidos* (1953) a'r gyfrol o straeon byrion *Guerra del tiempo* (1958).

Dychwelodd Carpentier i La Habana yn 1959 yn sgil Chwyldro Ciwba. Gwasanaethodd yn ddiplomydd dan lywodraeth Fidel Castro ym Mharis o ganol y 1960au hyd ddiwedd ei oes. Yng nghyfnod diweddarach ei yrfa lenyddol fe drodd at ffuglen ysgafn, megis *Concierto barroco* (1974), *El recurso del método* (1974), ac *El arpa y la sombra* (1979). Bu farw ym Mharis yn 75 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Cerddolegwyr o Giwba
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Giwba
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Giwba
Categori:Pobl o La Habana
Categori:Pobl o Lausanne
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Giwba
Mary Anne Edmunds

Addysgwr a ffeminist Roedd y teulu'n Fethodistaidd Calfinaidd ac roedd ganddi un brawd J. W. Jones.

Addysgwyd hi mewn ysgol breswyl a derbyniodd ei haddysg gartref hefyd lle cafodd o'r ysgrythurau. Roedd Edmunds hefyd yn ddarllenwr brwd ac roedd yn hyddysg mewn emynyddiaeth Gymraeg. Cadwodd ddyddiaduron yn yr iaith Saesneg am dros 20 mlynedd,   lle cofnododd ei hemosiynau, ei phrofiadau crefyddol a'i gweddïau. Mae gwybodaeth a rhyglder Edmunds o'r Saesneg hefyd yn amlwg, oherwydd yr emynau a ysgrifennodd. Dengys y darnau o brydyddiaeth grefyddol Saesneg a gyfansoddodd iddi ddarllen gweithiau Gray a Cowper.

## Gyrfa
Aeth ati i hyrwyddo addysg yng Nghymru mewn cyfnod pan oedd difaterwch ynghylch yr angen am addysg yn rhemp. Daeth yn athrawes fedrus yn yr ysgol Sul, a bu ar hyd ei hoes yn weithgar o fewn cymdeithasau llên a dirwest.

Ym Mawrth 1847, fe'i pendowyd i Goleg Hyfforddi Cymdeithas yr Ysgolion Brutanaidd a Thramor (*British and Foreign School Society*) yn Llundain, ac ym mis Hydref 1847 penodwyd hi i wasnaethu yn ysgol y Gymdeithas yn Rhuthun. Yn Ionawr 1849 symudodd i gychwyn 'Ysgol Frutanaidd y Garth' i ferched ym Mangor, a bu yno am chwe blynedd, ac yno y cyfarfu a'i darpar ŵr.

## Personol
Yn 1850, priododd John Edmunds (1815 - 1886), gŵr o Dyddewi, prifathro ysgol y Garth, a phrifathro ysgol yn Rhuthyn cyn hynny. Ganwyd iddynt ddau fab. Bu farw 22 Mawrth 1858, ac fe gychwynnodd ei gŵr fusnes yng Nghaernarfon wedi hynny, ac yno y bu farw, ym Mawrth 1886.

## Cyfeiriadau
* Thomas Roberts, (1885 - 1960), Bangor; gweler y *Bywgraffiadur Cymreig*
* *Yr Athrawes o Ddifrif* sef lloffion o hanes bywyd a marwolaeth Mrs. Edmunds, Bangor, a detholiad o'i hysgrifeniadau, yn dair ran y rhan gyntaf wedi ei chasglu gan ei brawd, J. W. Jones, Llundain; yr ail ran gan ei phriod, J. Edmunds; y drydedd ran yn cynnwys ei phrydyddiaeth (Caernarfon 1959), sef cofiant Mrs. M. A. Edmunds, gan ei phriod a'i brawd, yn cynnwys ei phrydyddiaeth, dyfyniadau o'i dyddlyfrau, a rhagdraeth gan y Parch. Lewis Edwards.
* W. Hobley, *Hanes Methodistiaeth Arfon*, iii, 190-2, vi. 424-8.

Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1858
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Miguel Ángel Asturias

Bardd a nofelydd Sbaeneg a diplomydd o Gwatemala oedd **Miguel Ángel Asturias** (19 Hydref 1899 – 9 Mehefin 1974). Derbyniodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1967 "am ei gyrhaeddiad llenyddol bywiog, wedi ei wreiddio'n ddwfn yn nheithi a thraddodiadau cenedlaethol y bobloedd Indiaidd yn America Ladin".

Ganwyd yn Ninas Gwatemala. Derbyniodd ei radd yn y gyfraith o Brifysgol San Carlos yn 1923. Ymsefydlodd ym Mharis ac astudiodd ethnoleg yn y Sorbonne. Ymunodd â'r mudiad Swrealaidd dan ddylanwad y bardd André Breton. Un o'i weithiau cyntaf oedd *Leyendas de Guatemala* (1930), sy'n disgrifio cymdeithas a diwylliant y Maya yn y cyfnod cyn dyfodiad y Sbaenwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gwatemala
Categori:Beirdd Sbaeneg o Gwatemala
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Diplomyddion o Gwatemala
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Ethnolegwyr o Gwatemala
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gwatemala
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Gwatemala
Categori:Pobl o Ddinas Gwatemala
Categori:Pobl fu farw ym Madrid
Categori:Sonedwyr Sbaeneg
Categori:Ymfudwyr o Gwatemala i Ffrainc
Evelyn Anna Lewes

Awdur o Gymru oedd **Evelyn Anna Lewes** (c. 1873 - 1961). Dywedir ei bod yn wraig o bersonoliaeth gref a addysg breifat.

## Teulu a magwraeth
Roedd Evelyn Anna Lewes yn ferch i'r uwchgapten Price Lewes, swyddog cynorthwyol gyda milisia Penfro, a'i wraig Florence (g. Kinnear, o Halifax, Nova Scotia); ganwyd Evelyn c. 1873 yng Nghanada, ond magwyd hi yn Poyston, yng nghymuned Rudbaxton, Sir Benfro. Oddeutu 1902 symudodd y teulu o Ganada i Dyglyn Aeron, ger Ciliau Aeron, Llambed, Ceredigion. Roedd Tyglyn Aeron yn un o hen gartrefi'r teulu, ar ochr ei thad, a oedd o linach uchelwrol, yn ynadon, siryfion ac aelodau seneddol. Oddeutu 1928 symudodd Evelyn Anna Lewes i Abersytwyth i fyw.

## Awdures
Yn 1895 y dechreuodd gyhoeddi ei gwaith: cerddi yn gyntaf, yn *Wales* ac yna erthyglau a storïau, a hynny hyd at 1940. Ymhlith y cylchgronnau lle cyhoeddodd ei gwaith mae:

*''The Gentleman's Magazine* (c. 1905)
**The Field and the Queen* (c. 1905-14)
**The Bookman, Fishing Gazette*, (1923-31)
**T. P.'s and Cassell's Weekly*, (1927) 
**Every woman's world* (Toronto) a 
**Western Home monthly* (Winnipeg)

Yng Nghymru, cyhoeddod yn y *Western Mail*, y *Cambrian News* ac ati.

## Marwolaeth
Bu farw 4 Mawrth 1961 yn ysbyty Croesoswallt, a chladdwyd ei lludw ym mynwent Trefilan, Ceredigion.

## Cyfeiriadau
* Mary Auronwy James (1997); gweler y *Bywgraffiadur Cymreig''

Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Pobl o Sir Benfro
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Unol Daleithiau America

de|200px|Arwyddlun tîm rygbi'r undeb UDA
Mae **tîm rygbi’r undeb Unol Daleithiau America** yn cynrychioli Unol Daleithiau America'n rhyngwladol ym myd chwaraeon rygbi'r undeb. Fe'i dosbarthir gan World Rugby (yr hen Fwrdd Rygbi Rhyngwladol y Byd, IRB) yn yr ail ddosbarth cryfder (ail lefel). Chwaraewyd y gêm ryngwladol gyntaf ym 1912 yn erbyn Awstralia. Mae'r tîm wedi gallu cymhwyso bedair gwaith ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd ac er 2003 mae'n cymryd rhan yng Nghwpan Churchill flynyddol a hefyd bellach, Pencampwriaeth Rygbi yr Americas. Dathlwyd eu llwyddiannau mwyaf gan yr Americanwyr sawl degawd yn ôl, pan ddaethant yn bencampwyr Olympaidd ym 1920 a 1924. Enw Undeb Rygbi Unol Daleithiau America yw USA Rugby.

Llysenw'r tîm yw *USA Eagles*.

## Hanes
Cyflwynodd mewnfudwyr o Brydain rygbi’r UD yng nghanol y 19g. Sefydlwyd y clybiau cyntaf yn 1872 yn ardal Bae San Francisco gyda'r Prydeinwyr yn perthyn iddynt. Ym 1874 cynhaliwyd y gêm rygbi ryngwladol gyntaf yng Ngogledd America yn Cambridge, Massachusetts rhwng prifysgolion Prifysgol McGill a Harvard. Hyd yn oed heddiw, mae'r ddwy brifysgol yn cystadlu bob mis Tachwedd ac yn chwarae am "Gwpan Covo" ar ôl y rheolau rygbi gwreiddiol.

Ym 1876, ffurfiodd prifysgolion Yale, Harvard, Princeton, a Columbia y Gymdeithas Bêl-droed Ryng-golegol, a oedd yn llywodraethu yn unol â rheolau rygbi (heblaw am wahaniaeth bach mewn sgorio). Yn ddiweddarach, datblygodd pêl-droed Americanaidd o'r rheolau cychwynnol hyn. Cynhaliwyd y gêm ryngwladol gyntaf ym 1912 ym Mhrifysgol Berkeley, yn erbyn Awstralia, gydag Awstralia'n ennill, 12: 8.

Ar 1 Ionawr 1880 dechreuwyd gweld yr hollt gyntaf rhwng rygbi ac esblygiad hyn a ddaeth yn Bêl-droed Americanaidd wrth i Walter Camp, capten tîm Prifysgol Yale, ddisodli'r sgarmes am y "line of scrimmage". Yn 1906 mabwysiadwyd yr hawl i chwaraewyr Pêl-droed Americanaid daflu'r bêl ymlaen, gan wahaniaethu eto oddi ar rygbi'r undeb. Yn 1910 teithiodd tîm yr Unol Daleithiau i Seland Newydd ac Awstralia gan chwarae 20 gêm.

Cyn Gemau Olympaidd 1920, nid oedd rygbi wedi cael ei chwarae yn llawer o'r UD ers dros ddegawd. Dim ond yng Nghaliffornia yr oedd y gamp yn dal i fod yn eang - fel y mae British Columbia a Vancouver yng Nghanada sydd hefyd ar lan orllewinnol y wlad. Pan gyrhaeddodd y tîm cenedlaethol y gemau Olympaidd yn Antwerp, roedd Tsiecoslofacia a Rwmania wedi tynnu allan o'r twrnamaint, arhosodd Ffrainc a'r Unol Daleithiau fel yr unig gyfranogwyr. Enillodd yr Americanwyr y gêm yn hollol rhyfeddol o 8-0 a daethant yn bencampwr Olympaidd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* USA Rugby 
* Twitter @USARugby
* yr Unol Daleithiau ar wefan World Rugby

Categori:Cwpan Rygbi'r Byd
Categori:Rygbi'r undeb yn yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau America
Rowland Huw Pritchard

Roedd **Rowland Huw Prichard** (15 Ionawr 1812 - 25 Ionawr 1887) yn wehydd a cherddor Cymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Rowland Pritchard yn Graienyn, Llangywer yn fab i Richard Prichard a Catherine Rowland ei wraig. Roedd yn ŵyr i'r bardd Rolant Huw ar ochr ei fam. Cafodd ei fedyddio yn Bethel, Capel y Methodistiaid Calfinaidd, Bala gan Thomas Charles  ar 22 Ionawr 1812.

## Gyrfa 
Roedd Prichard yn gweithio fel gwehydd gan gadw siop werthu brethyn yn y Bala am sawl flwyddyn. Ym 1880 symudodd i Dreffynnon i weithio fel swyddog i gwmni gwneud gwlanen The Welsh Flannel Manufacturing Co.

## Cerddor 
chwith|bawd|Hyfrydol
Dysgodd gerddoriaeth yn ieuanc, a fu yn amlwg yn ei gyfraniad i gerddoriaeth grefyddol y Methodistiaid Calfinaidd trwy ei oes. Roedd yn arwain y canu yn Sasiynau'r Bala ac yn dysgu cerddoriaeth yn yr ysgol Sul. Wedi dyfeisio'r tonic sol-ffa gan John Curwen bu Prichard yn frwd dros ei gyflwyno i'r ysgolion Sul fel modd hawdd o ddysgu cerddoriaeth ac i wella canu emynau yng ngwasanaethau ei enwad. Pan gafodd Curwen, gwahoddiad, i Gymanfa Gerddorol a gynhaliwyd yng Nghastell Rhuthun dan nawdd William Cornwallis-West, cafodd Pritchard wahoddiad i gyfarfod ag ef i dderbyn cyfarwyddyd ar y ffordd orau o gyflwyno'r dull newydd o addysg gerddorol.

Cyhoeddodd lawer am gerddoriaeth. Ym 1844 cyhoeddodd Cyfaill y Cantorion a oedd yn cynnwys tua 40 o donau. Roedd ei lyfryn Y Fasged Gerddorol, yn grynodeb o egwyddorion cerddoriaeth ar gyfer plant a phobl ifanc. Cyhoeddodd nifer fawr o donau i emynau ac anthemau a phrofodd yn boblogaidd iawn yn y capeli anghydffurfiol. Mae'n debyg mae ei emyn dôn fwyaf poblogaidd yw *Hyfrydol* sy'n cael ei ddefnyddio fel tôn i'r emynau "*O! Llefara, addfwyn Iesu*" (William Williams Pantycelyn) yn Gymraeg neu "*Love Divine, all loves excelling*" (Charles Wesley) yn Saesneg

## Teulu 
Priododd Elisabeth Roberts ym 1840 cawsant un mab.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Nhreffynnon yn 75 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Sant Pedr, Treffynnon. Talwyd am gofeb i nodi ei fedd trwy gasgliad cyhoeddus.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
YouTube: Bryn Terfel a chôr yn canu Marchog Iesu yn llwyddiannus ar y dôn Hyfrydol

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Marwolaethau 1887
Gwendoline Trubshaw

Roedd **Gwendoline Joyce Trubshaw**, DBE (1887 - 8 Tachwedd 1954) yn swyddog yn y sector cyhoeddus yng Nghymru a gymerodd ddiddordeb arbennig mewn recriwtio ar gyfer yr Ail Ryfel Byd, ac mewn lles menywod. Roedd hi'n aelod etholedig o Gyngor Sir Gaerfyrddin a chyflawnodd nifer o rolau blaenllaw mewn ystod o sefydliadau addysg ac iechyd.

## Magwraeth
Roedd Trubshaw yn ferch i Ernest a Lucy Trubshaw, o Ael-y-bryn, Felin-foel, Llanelli, a bedyddiwyd hi ar 1 Ebrill 1887. Roedd hi'n byw yn Cae'r Delyn, Llanelli, ond bu farw yn Llundain ar 8 Tachwedd 1954.

Roedd Trubshaw yn gyfrifol am recriwtio menywod ar gyfer gwasanaeth rhyfel yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf; cymerai ddiddordeb dwfn yn eu lles a gweithiodd yn agos gyda nhw yn y ffatrïoedd creu arfau. Oherwydd ei gwaith fel cadeirydd Pwyllgor Pensiynau Rhyfel De-orllewin Cymru ac ysgrifennydd anrhydeddus Cymdeithas Teuluoedd y Milwyr, y Morwyr a'r Awyrenwyr, fe gyflwynwyd iddi'r CBE ym 1920.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Pobl o Lanelli
Sidney Griffith

Diwygiwr crefyddol o Sir Conwy oedd **Sidney Griffith** (née Wynne; m. 1752) a alwyd weithiau'n "Madam Griffith".

## Teulu
Roedd Sidney yn ferch i Cadwaladr Wyn o'r Foelas yn Ysbyty Ifan, a galwyd hi ar ôl ei nain Sidney Thelwall o Blas-y-ward). Priododd tua 1741 â William Griffith o Gefnamwlch, un o Siryfion Sir Gaernarfon yn yr 17eg ganrif a meddwyn na allai hi ddygymod ag ef. Ganwyd iddynt fab yn 1742.

## Troedigaeth
Efallai oherwydd meddwdod ei gŵr, trodd at grefydd yn 1746, pan glywodd bregeth gan Peter Williams. Cyflwynwyd hi i Howel Harris ddechrau Hydref 1748, yn Llŷn a Daniel Rowland yng ngwanwyn 1749, yn Llangeitho. Aeth â hi i'r sasiwn yn Errwd ar 1 Chwefror ac oddi yno i Drefeca.

Mae'n bur debyg iddi gael affer gyda Harris, a bu'n byw gydag ef a'i wraig am flynyddoedd. Erbyn Medi v, yr oedd amgylchiadau Mrs. Griffith yn faich ar Harris — ni chynhaliai ei gŵr mohoni, a bu'n rhaid i Harris dalu drosti a gofalu am addysg ei mab. Erbyn dechrau 1752, yr oedd ei hiechyd wedi gwaethygu'n ddirfawr, ac aeth Mrs. Harris â hi i Lundain a'i rhoi yng ngofal ei brawd Watkin Wyn; bu hi farw yno 31 Mai 1752. Rhoddodd Sidney Griffith swm mawr (tua £900) i Harris at sefydlu Trefeca. Cododd perthynas y ddau yn ystod achos ynglŷn â'i hewyllys, ac mae dyddlyfrau Harris yn y blynyddoedd hyn yn cynnwys llawer ymadrodd amheus iawn. Dywed Richard Bennett fod ‘pobl tua Chaerfyrddin yn gwneud gogan-gerddi am Harris', a'i fod yn un (ond yn un yn unig) o achosion yr ymraniad ymysg y Methodistiaid o 1750 ymlaen.

## Mewn Llenyddiaeth Gymraeg 
Portreadodd Cynan "Madam Gruffydd" yn ei ddrama, *Hywel Harris* ym 1931.

## Cyfeiriadau
Categori:Methodistiaid o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1752
Categori:Pobl o Ysbyty Ifan
Samuel Eliot Morison

Hanesydd a bywgraffydd o'r Unol Daleithiau oedd **Samuel Eliot Morison** (9 Gorffennaf 1887 – 15 Mai 1976) sy'n nodedig am ei ysgolheictod am hanes morwrol, a hanes llyngesol yn enwedig.

Ganwyd yn Boston, Massachusetts, a mynychodd St. Paul's School yn Concord, New Hampshire. Astudiodd ym Mhrifysgol Harvard. Gwasanaethodd yn Llynges yr Unol Daleithiau o 1942 i 1951, a chyrhaeddodd reng ôl-lyngesydd yn y llynges wrth gefn.

Enillodd Wobrau Pulitzer am ei fywgraffiadau o Cristoforo Colombo (*Admiral of the Ocean Sea*) a John Paul Jones.

Bu farw yn Boston yn 88 oed.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Maritime History of Massachusetts* (1921).
* *Admiral of the Ocean Sea* (1942).
* *John Paul Jones* (1959).
* *The Oxford History of the American People* (1965).
* *History of U.S. Naval Operations in World War II*, 15 cyfrol (1947–62).
* *The Life of Commodore Matthew C. Perry* (1967).
* *The European Discovery of America: The Northern Voyages* (1971).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion milwrol o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion morwrol o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Boston
Categori:Pobl fu farw yn Boston
Categori:Swyddogion Llynges yr Unol Daleithiau
Ysgol Bro Plenydd

Ysgol gynradd ym Mhwllheli, Gwynedd, yw **Ysgol Bro Plenydd**. Sefydlwyd yr ysgol yn 1912. Y pennaeth yw Mrs Carys Hughes.

Yn 2015 roedd 80 o ddisgyblion yn yr ysgol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Sefydliadau 1912
Bro Plenydd
Bro Plenydd
Diwylliant gwerin

Enw ar gredoau traddodiadol, arferion gwlad, a gwneuthurbethau sy'n perthyn i gymdeithas neu gymuned werin benodol yw **diwylliant gwerin**. Mae'n cynnwys yr holl elfennau sy'n gysylltiedig â phatrymau ieithyddol, gweithgareddau ac ymddygiadau cymdeithasol, credoau a bydolwg, ac arteffactau sy'n neilltuol i'r grŵp dan sylw. Mae'n deillio o graidd gyfundrefnol yr hunaniaeth ddiwylliannol a arddelir gan y grŵp, ac yn adlewyrchu amcanion, diddordebau, safonau, moesau, a gweithgareddau'r grŵp. Trosglwyddir diwylliant gwerin wrth i aelodau'r grŵp rhyngweithio gyda'i gilydd a chymryd rhan gymdeithasol, yn wahanol i ffurfiau ar uwchddiwylliant, er enghraifft y celfyddydau cain, a ddysgir drwy ddulliau ffurfiol.

## Astudiaethau 
Mae astudiaethau diwylliant gwerin yn cynnwys dulliau methodolegol megis ethnograffeg, damcaniaeth llên gwerin, cymariaethau croesddiwylliannol, dogfennaeth hanesyddol, gorddwythiadau sy'n cyfuno hanesyddiaeth a daearyddiaeth ddynol, dadansoddiadau seicolegol, a dadansoddiadau economaidd. Cychwynnodd diwylliant gwerin fel maes ysgolheigaidd ar sail syniadau rhamantaidd ynglŷn â thraddodiadau hynafol y werin bobl, mewn cyferbyniad â diwylliant y bendefigaeth. Cafodd arferion gwlad eu dehongli'n ffurfiau cyntefig ar wareiddiad. Bu cenedlaetholwyr Ewropeaidd yn canolbwyntio ar ddiwylliant gwerin mewn ymgais i olrhain llinach ddiwylliannol eu cenedl neu grŵp ethnig benodol. Ers y 1960au, mae astudiaethau diwylliant gwerin wedi ymwneud â diwylliannau trefol yn ogystal â chefn gwlad, a chymunedau o fewnfudwyr yn ogystal â brodorion.

## Cyfeiriadau 

Gwerin
Categori:Hanes cymdeithasol
Gerardo Machado

Milwr a gwleidydd o Giwba oedd **Gerardo Machado y Morales** (29 Medi 1871 – 29 Mawrth 1939) a wasanaethodd yn Arlywydd Ciwba o 1925 i 1933.

Ganwyd yn Camajuaní yn nhalaith Villa Clara. Cyrhaeddodd reng brigadydd yn y fyddin chwyldroadol yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Ciwba (1895–98). Wedi ei orchestion yn y rhyfel, gwasanaethodd dan lywodraeth yr Arlywydd José Miguel Gómez (1909–13). Enillodd ei ffortiwn yn y 1910au drwy fentrau amaethyddol a buddsoddi mewn cwmnïau cyhoeddus. Dychwelodd i wleidyddiaeth genedlaethol yn arweinydd y Blaid Ryddfrydol yn 1920. Fe'i etholwyd yn arlywydd y wlad yn 1924, a chychwynnodd yn y swydd ar 20 Mai 1925.

Gorchmynnodd Machado raglen o weithiau cyhoeddus ar raddfa eang er mwyn lleddfu effeithiau'r Dirwasgiad Mawr. Ceisiodd yn enwedig ehangu cynnyrch siwgr y wlad i wrthsefyll y cwymp byd-eang mewn pris siwgr, prif allforyn Ciwba. Er iddo ennill cefnogaeth y mwyafrif helaeth o'r wlad ar ddechrau ei arlywyddiaeth, cafodd Machado ei feirniadu am gyfoethogi ei hunan ar bwrs y wlad, a throdd yn raddol yn unben ar Giwba. Cynhaliwyd etholiad arlywyddol 1928 heb wrthwynebiad iddo. Cyfyngwyd ar ryddid y wasg yn ystod ei ail dymor, a chynyddodd protestiadau yn ei erbyn, yn enwedig gan fyfyrwyr. Erbyn 1933, roedd anhrefn ar draws y wlad, ac ymdrechai'r Unol Daleithiau ymyrryd yn y sefyllfa drwy gyfrwng y llysgennad Sumner Welles. Cyhoeddwyd streic gyffredinol, ac o'r diwedd trodd y fyddin yn ei erbyn. Sefydlwyd llywodraeth dros dro gan Carlos Manuel de Céspedes y Quesada, a chafodd Machado ei alltudio ar 12 Awst 1933.

Bu farw ym Miami Beach, Fflorida, yn 67 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Ciwba
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Giwba
Categori:Pobl o Dalaith Villa Clara
Categori:Pobl fu farw yn Florida
Categori:Unbeniaid
Aradr eira gylchol

bawd|260px|Aradr eira gylchol yn Amgueddfa Drafnedigaeth Genedlaethol St Louis
Mae **Aradr eira gylchol** yn defnyddio cylch o lafnau sydd yn torri trwy eira trwm wrth symud mewn cylch, ac yn taflu’r eira i ffordd o gledrau’r rheilffordd.
Dyfeisiwyd yr aradr gan J.W. Elliot, deintydd o Doronto ym 1869.. Datblygwyd ei gynllun gan Orange Jull, o Orangeville, Ontario, a chreodd o modelau gweithredol. Gwerthodd o’r hawliau adeiladu i Frodir Leslie o Doronto, ac adeiladwyd  yr un cyntaf gan y Rotary Steam Shovel Manufacturing Company yn Paterson, New Jersey.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau rheilffordd
Categori:Peiriannau
Sully Prudhomme

Bardd o Ffrainc yn yr iaith Ffrangeg oedd **Sully Prudhomme** (René-François-Armand Prudhomme; 16 Mawrth 1839 – 7 Medi 1907) sy'n nodedig fel un o'r Parnasiaid. Derbyniodd y Wobr Lenyddol Nobel gyntaf ac hynny yn 1901 "i gydnabod ei gyfansoddiadau mydryddol, sy'n amlygu delfrydiaeth aruchel, perffeithrwydd crefftus a chyfuniad eithriadol o briodweddau'r galon a'r meddwl".

Ganwyd ym Mharis ac astudiodd wyddoniaeth yn yr ysgol. Bu'n rhaid iddo rhoi'r gorau i yrfa wyddonol oherwydd afiechyd ei lygaid. Gweithiodd yn glerc mewn swyddfa ffatri cyn iddo gychwyn ar addysg yn y gyfraith yn 1860. Mae ei gasgliadau cynnar – *Stances et poemes* (1865), *Les Épreuves* (1866), a *Les Solitudes* (1869) – yn cynnwys cerddi rhwydd, gordeimladwy sy'n mynegi ei bruddglwyf wedi carwriaeth drist.

Yn y 1870au trodd Prudhomme ei gefn ar delynegiaeth sentimental a mabwysiadodd dulliau'r Parnasiaid, gyda phwyslais ar ffurf safonol, ceinder iaith, a chysyniadau athronyddol yn ei farddoniaeth, er enghraifft yn ei gyfrol *La Justice* (1878). Cesglir rhai o'i farddoniaeth Barnasaidd nodweddiadol yn *Le Bonheur* (1888), gwaith sy'n ymwneud â'r chwilfa Ffawstaidd am serch a gwybodaeth. Fe'i etholwyd yn aelod o'r Académie française yn 1881.

Gallai ei farddoniaeth ddiweddarach fod yn dywyll ac yn naïf yn ei hymdriniaeth â themâu athroniaeth ar fydr. Dioddefodd Prudhomme o afiechyd ar ddiwedd ei oes, a bu'n byw ar ben ei hun yn Châtenay-Malabry, Paris. Bu farw yno yn 68 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Robert Mannyng

Bardd yn yr iaith Saesneg Canol a mynach o Loegr oedd **Robert Mannyng** a flodeuai yn y cyfnod 1288–1338. Roedd yn hanu o Brunne, a elwir bellach yn Bourne, yn Swydd Lincoln. Yr unig ffynonellau sicr amdano ydy'r rhageiriau a ysgrifennwyd ganddo ar gyfer ei ddwy gerdd: *Handlyng Synne* (cychwynnwyd 1303) a *The Story of England* (cyflawnwyd 1338). Aelod o Urdd Gilbert ydoedd.

## Bywgraffiad 
Yn ôl hanes Mannyng o'i fywyd, ymunodd â Chanoniaid Urdd Gilbert yn Sempringham, Swydd Lincoln, yn 1288. Mae'n honni iddo astudio ym Mhrifysgol Caergrawnt yr un pryd â Robert de Brus a'i frodyr Thomas ac Alexander. Adeg gyflawni *The Story of England*, yn 1338, roedd yn byw mewn priordy arall y Gilbertiaid yn Swydd Lincoln.

Mae'n debyg dyma'r un Syr Robert de Brunne, caplan, a enwir yn ysgutor mewn ewyllys yn Lincoln yn 1327.

## Barddoniaeth 
### *Handlyng Synne* 
Traethawd Cristnogol mydryddol yw *Handlyng Synne* a gychwynnwyd yn 1303. Mae'n seiliedig ar y gerdd ddidactig Eingl-Normaneg *Manuel de Pechiez* gan Wilham de Waddington. Llinellau wythsill yw mesur y gerdd, a chanddi ryw 12,600 o linellau i gyd.

### *The Story of England* 
Mae rhan gyntaf *The Story of England*, a elwir yn aml yn ''Mannyng's Chronicle'', yn olrhain hanes o'r cymeriad Beiblaidd Noa hyd at farwolaeth Cædwalla, Brenin Wessex yn 689. Mae'r ail ran yn diweddaru hanes Lloegr hyd at farwolaeth y Brenin Edward I yn 1307.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg Canol
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
AIK Fotboll

Mae **AIK Fotboll**, a elwir hefyd yn **AIK Stockholm** neu **AIK Solna**, yn glwb pêl-droed o Stockholm sydd yn chwarae yn Allsvenskan, cynghrair bêl-droed uchaf yn Sweden. Mae AIK yn dalfyriad o **Allmänna Idrottsklubben**, sydd yn golygu ‘clwb chwaraeon cyhoeddus’. Sefydlwyd y clwb ym 1891, a’r adran bêl-droed ym 1896. Mae’r tîm yn chwarae yn Friends Arena.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan AIK Fotboll

Categori:Stockholm
Categori:Sefydliadau 1891
AIK Fotboll
Ywain and Gawain

Cerdd Saesneg Canol yw ***Ywain and Gawain*** sy'n dyddio o gyfnod cynnar y 14g. Rhamant yng Nghylch Arthur ydyw a ysgrifennwyd yng ngogledd Lloegr. Mae ganddi 4,032 o linellau mewn cwpledi byrion.

Mae'n goroesi mewn un lawysgrif yn unig. Er ei detl, mae'r gwaith yn ymwneud â'r cymeriad Ywain yn bennaf. Cyfieithiad ydyw, gyda newidiadau, o'r gerdd Hen Ffrangeg *Yvain* gan Chrétien de Troyes, a gyfansoddwyd rhyw 150 mlynedd ynghynt. Mae'r gerdd Saesneg yn cynnwys elfennau o'r stori sy'n debycach i fersiynau eraill megis y gwaith Cymraeg *Owein*.

Mae Ywain yn lladd marchog sy'n rheoli'r tywydd trwy hud, ac yn priodi ei weddw Alundyne, gyda chymorth ei morwyn hi, Lunet. Mae Gawain yn dwyn perswâd arno i fynd ar daith gyda llew, yn farchogion crwydr. Maent yn cael sawl antur cyn iddo ailgymod â'i wraig, unwaith eto gyda chymorth Lunet.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 14eg ganrif
Categori:Barddoniaeth Saesneg Canol
Categori:Cerddi'r 14eg ganrif
Categori:Rhamantau Arthuraidd
Genesis and Exodus

Cerdd Saesneg Canol yw ***Genesis and Exodus*** a ysgrifennwyd yn Norfolk yng nghanol y 13g., mewn 4,000 o linellau ar ffurf cwpledi sy'n odli. Aralleiriad Beiblaidd ydyw sy'n adrodd hanes cynnar y byd, yn ôl dau lyfr cyntaf y Beibl, o'r creu hyd at farwolaeth Moses, a hynny ar ffurf boblogaidd. Yn ogystal â llyfrau Genesis ac Exodus, mae'r gwaith yn tynnu ar y casgliad Lladin *Historia Scholastica* gan y Ffrancwr Petrus Comestor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aralleiriadau Beiblaidd
Categori:Barddoniaeth Gristnogol
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 13eg ganrif
Categori:Barddoniaeth Saesneg Canol
Categori:Cerddi'r 13eg ganrif
Judith Godwin (Ymneilltuwr)

Ymneilltuwr a lled-Fethodist cynnar oedd **Judith Godwin** (bu farw yn Watford, Swydd Hertford yn 1746) a disgrifir hi fel 'un o ohebwyr Howel Harris'

Ni wyddom enw ei rhieni. Ei henw morwynol oedd Weaver. Dywed rhai, yn anghywir, ei bod hi'n ferch i John Weaver (a fu farw 1712), gweinidog ym Maesyfed ac yna yn Henffordd. Mae'n bosib ei bod yn perthyn o bell i John Weaver, fodd bynnag gan gael ei geni yn Sir Faesyfed a'r ddau o'r un enw.

## Teulu
Priododd ddwywaith: yn gyntaf, â Samuel Jones (1680? - 1719) o Tewkesbury, ac yn ail (1721) gydag Edward Godwin (1680? - 1764), gweinidog Annibynnol blaenllaw yn Llundain. O'r ail briodas, cafodd ddau fab: Edward (1722 - 1748/9), cynghorwr gyda'r Methodistiaid Whitefield, a John (1723 - 1772), gweinidog Annibynnol yn nwyrain Lloegr, a ddaeth yn dad i'r llenor William Godwin ac felly'n daid i Mary Godwin, priod y bardd Shelley.

## Crefydd
Roedd yn lled-Fethodist, ac yn gyfaill i Vavasor Griffiths a Lewis Rees ac roedd hefyd yn gyfaill agos i Howel Harris a'i holl deulu. Gohebodd lawer â Harris — y mae gennym bron ddeugain o lythyrau rhyngddynt. ‘Pietistaidd’ oedd naws Judith Godwin, a chanddi ragfarnau cryfion yn erbyn Johna Charles Wesley.

## Cyfeiriadau
Categori:Methodistiaid o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
King Horn

Rhamant Saesneg Canol yw ***King Horn*** sy'n dyddio oddeutu 1225. Dyma'r rhamant fydryddol hynaf yn Saesneg Canol, a chanddi 1,500 o linellau. Traddodir hanes y Tywysog Horn, mab y brenin a'r frenhines yn nheyrnas Suddene, a gaiff ei alltudio yn sgil goresgyniad y Saraseniaid. Mae'n cwympo mewn cariad â Rymenhild, merch brenin Westernesse. Cawsant eu bradychu gan Fikenhild, cymar i Horn, sy'n priodi Rymenhild. Caiff Horn ei alltudio i Iwerddon. Wedi cyfnod o anturiaethau gwrol yn Iwerddon, mae Horn yn dychwelyd i Westernesse yn gudd i gwrdd â Rymenhild. Mae'n adennill teyrnas Suddene, yn lladd Fikenhild, ac yn priodi â Rymenhild.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 13eg ganrif
Categori:Barddoniaeth Saesneg Canol
Categori:Cerddi'r 13eg ganrif
Categori:Rhamantau
Floris and Blancheflour

Rhamant Saesneg Canol ar fydr yw ***Floris and Blancheflour*** sy'n dyddio o cyfnod cynnar y 13g. Ysgrifennir mewn 1,083 o linellau, ac mae'n goroesi mewn pedair llawysgrif sy'n dyddio o gyfnodau diweddarach, er bod pob un o'r rheiny yn hepgor llinellau agoriadol y gerdd. Mae'n seiliedig ar ramant Hen Ffrangeg o'r 12g. Caiff y ddau brif gymeriad eu magu gyda'i gilydd: mab i frenin o Sarasen ydy Floris, a merch i uchelwraig Gristnogol a gipiwyd i lys y brenin ydy Blancheflour. Maent yn cwympo mewn cariad, a chaiff Blancheflour ei halltudio. Â Floris ar grwydr i'w chanfod, a chwpan werthfawr a modrwy hudol yn ei feddiant, i gynorthwyo'r chwilfa. Fe lwydda i ddod o hyd i'w gariad, ac maen yn ennill caniatâd yr Emir i briodi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 13eg ganrif
Categori:Barddoniaeth Saesneg Canol
Categori:Cerddi'r 13eg ganrif
Categori:Rhamantau
Dyddiadur John Thorman, Cipar Glynllifon, Llandwrog

Dyddiadur o fywyd o ddydd i ddydd yn Saesneg, gan gipar plasdy Glynllifon, ystad yr Arglwydd Newborough, yw **Dyddiadur John Thorman, Cipar Glynllifon, Llandwrog**. Mae’r cofnodion sydd ar gof a chadw cyhoeddus yn Nhywyddiadur Llên Natur i’w gweld yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=%2BFfynhonnell%3AThorman&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori

Roedd Thorman yn giper i Thomas Wynn, 2ail Barwn Newborough, ers 1812. Mae'r dyddiadur yn parhau tan 1881.

## Bywyd
Trawsgrifiad a throsiad o Femorandwm John Thorman, Ciper Glynllifon 1812 - 1860 gydag ychwanegiadau o 1862 i 1881, gan James ei fab o bosib, a ddilynodd cwys ei dad, ciper Glynllifon o 1881 neu wedyn. Symudodd i Gwynllys, Y Groeslon, erbyn 1891 lle disgrifiodd ei alwedigaeth y pryd hynny fel ”beili dŵr”. Yn 1901 bu’n byw yn 8 Glynllifon Square, Groeslon pan dystiodd iddo fod yn giper unwaith eto. Bu farw o fewn tri mis o Gyfrifiad 1901. Cyn belled ag y bo’n bosib, trawsgrifiwyd y memorandwm i’r lythyren i ganaiatáu adnabod ei dafodiaith.

Yn ôl Cyfrifiad  1851 fe’i ganwyd yn Easingwold, Swydd Efrog tua 1784 i Francis ac Elizabeth Symonds. Ganwyd Elizabeth yn Linton, Swydd Efrog tua 1783. Fe’u claddwyd ym mynwent Llandwrog gyda’u tri phlentyn William, George ac Aaron.

## Cyfeiriadau
Thorman
King Alisaunder

Rhamant fydryddol Saesneg Canol yw ***King Alisaunder*** sy'n dyddio o ddechrau'r 14g ac yn debyg yn tarddu o Lundain. Mae ganddi 8,034 o linellau mewn cwpledi byrion. Mae'n seiliedig ar waith Eingl-Normaneg o ddiwedd y 12g o'r enw *Roman de toute chevalerie*. Enghraifft o chwedloniaeth Alecsandraidd yr Oesoedd Canol ydyw, sy'n adrodd hanes Alecsander Fawr. Yn ôl y chwedl hon, mab y Brenin Nectanebus o'r Aifft oedd Alecsander, wedi i'r brenin hwnnw swyno Olympias, gwraig Philip II, brenin Macedon, trwy hud i gael cyfathrach rywiol. Mae'r gerdd yn dilyn hynt ei enedigaeth, ei fagwraeth, ei olyniaeth i orsedd Macedon, concwest Carthago a dinasoedd eraill, a'i ryfeloedd yn erbyn Darius Fawr. Mae diwedd y gerdd yn ymwneud â'i anturiaethau yn Asia, ac yn cynnwys hanesion ei orchfygiadau, disgrifiadau o ddaearyddiaeth a rhyfeddodau'r dwyrain, stori ei garwriaeth â Candace, a'i dranc o ganlyniad i wenwyn. Ysgrifennir ei phenillion bywiog ar fesur hyblyg. Mae sylwadau yn awgrymu iddi gael ei chyfansoddi er mwyn ei thraddodi ar lafar, ac mae ei strwythur yn ddryslyd i raddau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 14eg ganrif
Categori:Barddoniaeth Saesneg Canol
Categori:Cerddi'r 14eg ganrif
Categori:Rhamantau
Elizabeth Phillips

Aelod blaenllaw o'r Methodistiaid Calfinaidd ac emynydd oedd **Elizabeth Phillips** (1829 - 1912).

Ysgrifennodd Elizabeth Phillips 25 o emynau a ddarganfuwyd gan Richard Griffith (Carneddog) ymhlith llawysgrifau Robert Isaac Jones (Alltud Eifion). Copïodd Carneddog yr emynau a'u cyhoeddi yn *Cymru* a olygwyd gan O. M. Edwards yn 1906. Mewn nodyn ar ymyl y llawysgrif gan Alltud Eifion dywed fod Elizabeth Phillips yn fam i Dr. Thomas Hughes (1793 - 1837), meddyg, Plasward, Pwllheli, tad Elizabeth, gwraig gyntaf ‘Alltud Eifion.’

Fe'i maged ym Mae Penrhyn, ardal a phentref bychan ym Mwrdeistref Sirol Conwy.

## Gweler hefyd
*Elizabeth Phillips Hughes (12 Gorffennaf 1851 – 19 Rhagfyr 1925) - athrawes ac addysgwraig

## Cyfeiriadau
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1829
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Siva Tau

yn erbyn Ffrainc yng Nghwpan Rygbi'r Gynghrair y Byd 2013]]

Mae **Mano Siva Tau** yn ddawns ryfel Samoaidd, a berfformir gan dimau chwaraeon y Samoiaid cyn pob gêm.

Arferai tîm rygbi cenedlaethol berfformio'r ''Maulu'ulu Moa'' traddodiadol ar daith. Cyn Cwpan Rygbi'r Byd 1991, cyfansoddwyd siant rhyfel 'Manu', ystyriwyd ei fod yn fwy effeithiol wrth gynhyrfu'r chwaraewyr a'r dorf.

Mae tîm cenedleaethol Samoa yn y gamp pêl-droed rheolau Awstralaidd yn perfformio’r Siva Tau yn ei ymddangosiadau yng Nghwpan Rhyngwladol.

Yn y gamp reslo broffesiynnol, yr "WWE", mae tîm ymladd The Usos, yn paentio eu hwynebau gyda arddull Samoaidd ac mae perfformio'r Siva Tau yn rhan o sioe wrth droedio a cychwyn yr ornest yn y cylch.

Mae tîm rygbi'r gynghrair cenedlaethol, Toa Samoa, hefyd yn perfformio'r Siva Tau cyn pob gêm (gyda'r "Toa" yn disodli "Manu" yn y geiriau).

## Masnach
Mae'r cysyniad o'r Siva Tau yn ddigon adnabyddus a phoblogaidd fel ei fod yn enw ar gwmni gwneud crysau a deunydd ffitrwydd a chwaeraeon gyda'r geiriau wedi eu hargraffu ar flaen y crys.

## Geiriau
Ceir gwahanol geiriau i'r Siva Tau gan amrywio gyda chwaeth a chyd-destun.

## Gweler hefyd
* Haka
* Cibi
* Kailao (a elwir hefyd yn "Sipi Tau")

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tîm rygbi'r undeb yn perfformio'r Siva Tau yn erbyn Siapan, CRB 2015
* Tîm Samoa yn perfformio'r Siva Tau yn erbyn tîm Ffiji yn perfformio'r Sipi Tau, Cwpan Rygbi'r Gynghrair Byd, 2017
* Gwefan cefnogwyr Manu Samoa 
* Gwefan cefnogwyr timau'r Môr Tawel
* "How to do the Samoan Haka?"

Categori:Rygbi'r undeb
Categori:Samoa
Of Arthour and of Merlin

Cerdd Saesneg Canol yw ***Of Arthour and of Merlin*** sy'n dyddio o gyfnod diweddar y 13g. Rhamant yng Nghylch Arthur ydyw a chanddi 9,938 o linellau ar ffurf cwpledi byrion sy'n odli. Mae'r gerdd gyfan i'w chanfod yn llawysgrif Auchinleck. Fe'i cyfansoddwyd o bosib gan yr un awdur â *King Alisaunder* a *Richard Coeur de Lyon*. Daw o Gaint, mae'n debyg, ac yn seiliedig ar ffynhonnell Ffrengig sy'n gysylltiedig â chylch Myrddin y Fwlgat. Hanesion ailadroddus o ymrysonau a mân-frwydrau ydy ⅔ olaf y gerdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Lloegr yn y 13eg ganrif
Categori:Barddoniaeth Saesneg Canol
Categori:Cerddi'r 13eg ganrif
Categori:Rhamantau Arthuraidd
Henry Paget, Iarll 1af Uxbridge

Roedd **Henry Bayly-Paget, Iarll 1af Uxbridge** (18 Mehefin 1744 - 13 Mawrth 1812), a oedd yn cael ei adnabod fel **Henry Bayly** hyd 1769 ac fel **Arglwydd Paget** rhwng 1769 a 1784, yn bendefig Prydeinig.

## Cefndir 
Ganwyd Henry Bayly, yn fab hynaf Syr Nicholas Bayly, 2il Farwnig, o Blas Newydd Llanfairpwll, Ynys Môn, a'i wraig Caroline Paget, merch y Brigadydd-Cyffredinol Thomas Paget ac or -wyres i William Paget, 5ed Barwn Paget. Olynoddd fel y 10fed Barwn Paget ym 1769 ar farwolaeth cyfyrder ei fam, yr Iarll Uxbridge a thrwy Drwydded Frenhinol ar 29 Ionawr 1770, cymerodd yr enw Paget yn lle Bayly. Ym 1782 olynodd ei dad fel y 3ydd Barwnig.

## Gyrfa 
Daeth Uxbridge yn Arglwydd Raglaw Ynys Môn ym 1782. Ar 19 Mai 1784 cafodd ei greu yn **Iarll Uxbridge**, yn Swydd Middlesex. Roedd hefyd yn Arglwydd Raglaw Swydd Stafford rhwng 1801 a 1812, Cwnstabl Castell Caernarfon, Ceidwad Coedwig yr Wyddfa, Stiward Bardney, ac Is-Lyngesydd Gogledd Cymru . bu iddynt ddeuddeg o blant:

* Y Marsial Maes Henry William Paget, Ardalydd 1af Ynys Môn (17 Mai 1768 - 29 Ebrill 1854) 
* Capten Yr Anrhydeddus William Paget (22 Rhagfyr 1769 - 1794) 
* Yr Anrhydeddus Syr Arthur Paget (15 Ionawr 1771 - 26 Gorffennaf 1840) 
* Y Fonesig Caroline Paget (6 Chwefror 1773 - 9 Gorffennaf 1847); priod Yr Anrhydeddus John Capell . 
* Y Fonesig Jane Paget (1 Medi 1774 - 30 Mehefin [1842); priod George Stewart, 8fed Iarll Galloway . 
* Cadfgridog Yr Anrhydeddus Syr Edward Paget ([3 Tachwedd 1775 - 13 Mai 1849) 
* Y Fonesig Louisa Paget (26 Mawrth 1777 - 23 Ionawr 1842); priod, yn gyntaf, Yr is Gapten. Syr James Erskine, Bt.; ail briod, Y Gwir Anrhrhydeddus Syr George Murray . 
* Yr Is-lyngesydd, Yr Anrhydeddus Syr Charles Paget (7 Hydref 1778 - 27 Ionawr 1839) 
* Yr Anrhydeddus Berkeley Thomas Paget (2 Ionawr 1780 - 26 Hydref 1842) 
* Y Fonesig Charlotte Paget (26 Hydref 1781 - 26 Ionawr 1817); priod John Cole, 2il Iarll Enniskillen . 
* Y Fonesig Mary Paget (9 Ebrill 1783 - 29 Ebrill 1835); priod Thomas Graves, 2il Barwn Graves . 
* Yr Anrhydeddus Brownlow Paget (19 Mawrth 1787 - Ebrill 1797

## Marwolaeth 
Bu farw'r Arglwydd Uxbridge ym mis Mawrth 1812, yn drigain a saith mlwydd oed, ac olynwyd ef yn yr iarllaeth gan ei fab hynaf Henry, a enillodd enwogrwydd ym Mrwydr Waterloo ac a gafodd ei greu yn Ardalydd Ynys Môn. Bu farw Iarlles Uxbridge ym mis Mawrth 1817, yn saithdeg mlwydd oed.

## Gwaddol 
Ym 1809 prynodd yr Arglwydd Uxbridge *Surbiton Place*, ychydig i'r de o Kingston upon Thames. Pan adeiladwyd ystâd Surbiton Park ar ei thiroedd yn y 1850au, enwyd un o'r strydoedd yn *Uxbridge Road* er anrhydedd iddo ef a'i etifedd Henry.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
Categori:Marwolaethau 1812
Categori:Genedigaethau 1744
Cibi

Mae'r **cibi** (ynganer:ˈðimbi, fel "ddimbi" yn y Gymraeg) yn *meke* (ffurf ddawns draddodiadol Ffijiaidd) o ynys Bau ac yn ddawns ryfel, a berfformir yn gyffredinol cyn neu ar ôl brwydr. Daeth i amlygrwydd yn y cae rygbi ym 1939 pan gafodd ei berfformio gan dîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffiji cyn y gêm. Fe'i gelwir hefyd yn **Teivovo**.

## Traddodiad y Môr Tawel
Mae'r Cibi yn rhan o draddodiad o ddawnsiau rhyfel sydd wedi eu gwreiddio yn niwylliant gynhenid ynysoedd y Môr Tawel, gyda'r enwocaf i dramorwyr yn ffurf dawns yr haka gan bobl Maori ond bellach hefyd, a fabwysiadir gan holl drigolion Seland Newydd. Fel yrhaka, mae'r cibi wedi dod i amlygrwydd byd-eang oherwydd ei pherfformiad cyn gemau rygbi'r undeb a champau eraill. Ceir dawnsfeydd tebyg gan Samoa (*Siva Tau*), Tonga (*Kailao (a elwir hefyd yn "Sipi Tau"*) a'r *Kailao* o ynysoedd Wallis a Futuna.

## Gwreiddiau
Mae gwreiddiau'r cibi yn dyddio'n ôl i gyfnod rhyfelgar y wlad pan bu ymladd rhwg Ffiji gyda'u cymdogion yn y Môr Tawel a hefyd rhyfela rhyng-lwythol o fewn Ffiji. Ar ôl dychwelyd adref, soniodd y rhyfelwyr am eu buddugoliaeth trwy arddangos baneri - un i bob gelyn a laddwyd. Cyfarfu’r menywod â nhw gan ganu caneuon gydag ystumiau cysylltiedig. Roedd y cibi i fod ysbrydoli'r milwyr mewn brwydr, ond canwyd gyda mwy o egni pan byddai'r rhyfelwyr yn dychwelyd adref yn fuddugoliaethus i ddathlu.

Ym 1939, pan baratôdd Fiji ar gyfer ei daith gyntaf erioed o Seland Newydd, credai eu capten, Ratu Syr George Cakobau, y dylai ei dîm gael dawns ryfel i gyd-fynd â ryfelddawns enwog haka y Crysau Duon. Aeth at Ratu Bola, uwch bennaeth tylwyth rhyfelgar Navusaradave yn Bau, a ddysgodd y Cibi iddynt. Mabwysiadwyd y ddawns fel defod cyn-gêm Ffiji byth ers hynny ac a aeth ymlaen i fod yr unig dîm i aros yn ddiguro ar a taith lawn o amgylch Seland Newydd.

## Term Anghywir
Gellir dadlau fod y gair *Cibi* efallai wedi ei chamddefnyddio gan fod y gair hwnnw yn golygu, "dathliad o fuddugoliaeth gan ryfelwyr", tra bod *Bole* yn golygu "derbyn yr her". Am y rheswm yma, newidiwyd y Cibi yn 2012 am rhyflegri 'bole' newydd (*ynganer mBolay*). Mae gan rhyfelgri y Bole lawer mwy o egni o'i chymharu â'r Cibi ac mae'n gweddu'n well i ornest chwaraeon corfforol. Ond, wedi Cwpan Rygbi Cenhedloedd y Môr Tawel yn 2012, dychwelodd y tîm yn ôl at y Cibi.
## Cymru a'r Cibi
Cafwyd trafodaeth yn 2015 cyn gêm Cymru yn erbyn Ffiji yn Stadiwm y Mileniwm ar sut ddyliau chwaraewyr Cymru ymateb i her y ddawns ryfel. Nodwyd mae'r bwriad oedd codi ofn ac amheuaeth ym meddwl chwaraewyr Cymru.

## Y Cibi
## Gweler Hefyd
* Haka
* Siva Tau
* Kailao (a elwir hefyd yn "Sipi Tau"

## Dolenni
* Tîm rygbi'r undeb yn perfformio'r Siva Tau yn erbyn Siapan, CRB 2015
* Tîm Samoa yn perfformio'r Siva Tau yn erbyn tîm Ffiji yn perfformio'r Cibi, Cwpan Rygbi'r Gynghrair Byd, 2017
*Cibi ar YouTube
* "Not just the haka"

## Cyfeiriadau
Categori:Rygbi'r undeb
Categori:Ffiji
Categori:Caneuon Ffijïaidd
Keymer

Pentref yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Keymer**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Hassocks yn ardal an-fetropolitan Canol Sussex. Saif o dan y Twyni Deheuol, ar y B2116, hanner ffordd rhwng y pentrefi Hassocks a Ditchling, ac ychydig y tu mewn i'r ffin â Dwyrain Sussex.

Mae ganddo eglwys blwyf, Eglwys Sant Cosmas a Sant Damian. Plwyf hynafol oedd Keymer, ond cafodd ei lyncu gan blwyf sifil Hassocks ar ôl i'r pentref hwnnw dyfu o ran maint a phwysigrwydd yn y 19c.

bawd|dim|Eglwys Sant Cosmas a Sant Damian

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Sussex
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Virgilio Piñera

Dramodydd, bardd, awdur straeon byrion, ac ysgrifwr o Giwba yn yr iaith Sbaeneg oedd **Virgilio Piñera** (4 Awst 1912 – 18 Hydref 1979) a ystyrir yn un o lenorion pwysicaf Ciwba yn yr 20g. Mae ei ffuglen a'i farddoniaeth yn cyflwyno byd drwy gyfrwng yr absẃrd ac anobaith.

Ganwyd yn Cárdenas yn Nhalaith Matanzas a chafodd ei fagu mewn teulu dosbarth-gweithiol. Peiriannydd rheilffordd oedd ei dad, ac athrawes ysgol oedd ei fam. Astudiodd ym Mhrifysgol La Habana, ond gwrthododd amddiffyn ei draethawd ymchwil. Dyn anodd ei drin oedd Piñera, nad oedd yn hoff o ymaelodi â grwpiau neu fudiadau, a bu'n aml yn dibynnu ar ei deulu a'i gyfeillion am arian.

Dychwelodd Piñera i Giwba yn sgil Chwyldro 1959. Bu'n digio'r awdurdodau Castroaidd yn aml yng Nghiwba am iddo wrthod cydymffurfio ag ideoleg swyddogol y llywodraeth, a chafodd ei garcharu yn 1961 am "droseddau gwleidyddol a moesol", o ganlyniad i'w ysgrifau o blaid hawliau hoywon. Er hynny, enillodd wobr lenyddol bwysicaf y wlad, Gwobr Casa de las Américas, yn 1969 am ei ddrama *Dos viejos pánicos*. Bu farw yn La Habana yn 67 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Beirdd Sbaeneg o Giwba
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Giwba
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Giwba
Categori:Pobl o Dalaith Matanzas
Categori:Pobl fu farw yn La Habana
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Giwba
Valerie Harper

Roedd **Valerie Kathryn Harper** (22 Awst 1939 – 30 Awst 2019) yn actores o'r Unol Daleithiau. Ganwyd Harper yn Suffern, Efrog Newydd.

Dechreuodd ei gyrfa fel dawnsiwr ar Broadway, gan wneud ei hymddangosiad cyntaf yn y sioe gerdd *Take Me Along* ym 1959. Daeth Harper yn adnabyddus i lawer am ei rôl fel Rhoda Morgenstern yn *The Mary Tyler Moore Show* (1970–1977) ac y gyfres olynol, *Rhoda* ( 1974–1978). Am ei gwaith ar Mary Tyler Moore, derbyniodd Wobr Primetime Emmy deirgwaith am Actores Gefnogol Eithriadol mewn Cyfres Gomedi, ac yn ddiweddarach derbyniodd y wobr am Actores Arweiniol Eithriadol mewn Cyfres Gomedi am ei gwaith ar Rhoda.

## Teledu
**The Mary Tyler Moore Show* (1970-77)
**Rhoda* (1974-78)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif