Cysylltiadau rhyngwladol

Cangen o wyddor gwleidyddiaeth yw **cysylltiadau rhyngwladol** sy'n ymwneud ag astudiaeth materion tramor a chysylltiadau rhwng gwladwriaethau o fewn y gyfundrefn ryngwladol, yn cynnwys rhannau o wladwriaethau neu daleithiau, sefydliadau rhyngwladol (IGOau), sefydliadau anlywodraethol (NGOau), a chwmnïau amlwladol (MNCau). Mae'n faes academaidd ac mae'n ymwneud â pholisi cyhoeddus, gall fod naill ai'n bositif neu'n ddiduedd gan mai ei amcan yw dadansoddi yn ogystal â ffurfio polisïau tramor gwladwriaethau.

Ar wahân i wyddor gwleidyddiaeth mae cysylltiadau rhyngwladol yn ymwneud â meysydd gwahanol fel economeg, hanes, cyfraith, athroniaeth, daearyddiaeth, cymdeithaseg, anthropoleg, seicoleg, ac astudiaethau diwylliannol. Mae'n cynnwys amrywiaeth eang o faterion: o globaleiddio a'i effeithiau ar gymdeithasau a sofraniaeth wladwriaethol i gynaliadwyedd ecolegol, amlhau niwclear, cenedlaetholdeb, datblygiad economaidd, terfysgaeth, tor-cyfraith cyfundrefnol, diogelwch dynol, a hawliau dynol.

## Terminoleg
Defnyddir y term **cysylltiadau rhyngwladol** i ddisgrifio'r holl ryngweithiadau rhwng gwladwriaethau fel gweithredyddion dros eu ffiniau, ac at y ddisgyblaeth academaidd **cysylltiadau rhyngwladol** (**IR**) neu **astudiaethau rhyngwladol** (**IS**) sydd yn astudio'r cysylltiadau hyn. Mae rhai yn camddefnyddio'r term gwleidyddiaeth ryngwladol wrth gyfeirio at fywyd a chysylltiadau byd-eang gwleidyddol eu natur; y term cywir am gysylltiadau nad sy'n wladwriaeth-ganolog – hynny yw, sy'n cynnwys gweithredyddion ar wahân i wladwriaethau – yw **gwleidyddiaeth fyd-eang**, **gwleidyddiaeth fyd** neu **wleidyddiaeth y byd**.

Gellir hefyd defnyddio **cysylltiadau rhyngwladwriaethol** neu **wleidyddiaeth ryngwladwriaethol**, termau sydd yn fanylach gan eu bod yn pwysleisio taw cysylltiadau rhwng gwladwriaethau ac nid gwledydd yw'r pwnc. Yn gyffredinol defnyddir "rhyngwladol" gan nad yw nifer o ieithoedd eraill, gan gynnwys Saesneg, Sbaeneg, a Ffrangeg, yn gwahaniaethu mewn un gair rhwng "gwladwriaeth" a "thalaith", ac felly gall "cysylltiadau rhyngwladwriaethol" yn yr ieithoedd hynny gyfeirio at gysylltiadau rhwng endidau ffederal, Gan amlaf defnyddir **cysylltiadau tramor** wrth gyfeirio at gysylltiadau rhyngwladol gwladwriaeth benodol, er enghraifft cysylltiadau tramor y Deyrnas Unedig.

## Hanes
Er dim ond yn ddiweddar datblygodd cysylltiadau rhyngwladol fel disgyblaeth academaidd, yn wir mae cymdeithasau rhyngwladol wastad wedi bodoli ble a phryd bynnag ceir gwahanol diriogaethau gwleidyddol yn cydfodoli a'i gilydd. Mae cymdeithas ryngwladol, yn ei hystyr o strwythur o normau, rheolau, a sefydliadau rhwng gwahanol diriogaethau, yn agwedd gyffredin o hanes y byd. Er hyn, mae natur cysylltiadau rhyngwladol wedi amrywio: o bosib gwahaniaeth amlycaf cymdeithas ryngwladol gyfoes i gymharu â'r hen drefnau yw'r egwyddor o gydraddoldeb cyfreithiol i bob aelod-wladwriaeth.

Bodolai cymdeithas ryngwladol ymysg dinas-wladwriaethau Groeg yr Henfyd, oedd yn rhannu iaith a chrefydd debyg. Cydweithiai'r gwahanol ddinas-wladwriaethau hyn mewn meysydd diwylliannol, megis Gemau Olympaidd yr Henfyd, a chrefyddol, megis y Gynghrair Amphictyonig oedd yn diogelu cysegrfeydd megis Oracl Delffi ac yn sicrháu parhâd bywyd crefyddol yn ystod rhyfel. Ymunant yn erbyn gelyn cyffredin, Ymerodraeth Persia, yn ystod Rhyfeloedd Groeg a Phersia, ond er hyn bu nifer o gynigion am hegemoni ymhlith y dinas-wladwriaethau, a'r enwocaf oedd Rhyfel y Peloponnesos rhwng Athen a Sparta. Roedd deialog Melos yn enghraifft o natur realaidd o fewn cysylltiadau rhyngwladol Groeg yr Henfyd, Ond er y bwyslais ar rym mewn achosion fel hyn, roedd nifer o agweddau o gysylltiadau yng Ngroeg yr Henfyd oedd yn dynodi cymdeithas ryngwladol soffistigedig. Modd cyffredin o gytuno ar anghydfodau tiriogaethol oedd i drydedd blaid gyflafareddu, yn enwedig mewn dadleuon o bwysigrwydd crefyddol, strategol, neu economaidd. Penodwyd *proxenia* (fath o gonswliaeth) i gynrychioli cymunedau tramor yn y dinas-wladwriaethau mwy. Datblygodd cysyniadau o foesau cyffredin (rhagflaenydd i foeseg ryngwladol) ynghylch diplomyddiaeth, cytundebau, a thriniaeth meirw'r gelyn, a chosbwyd torri'r safonau hyn gan sancsiynau.

### Tra-arglwyddiaeth Cristnogaeth ac Islam
Yn 395 rhannodd yr Ymerodraeth Rufeinig yn ddwy rhan: y dwyrain Uniongred, a'r gorllewin Catholig.

Yn Nwyrain Ewrop a'r Dwyrain Agos parhaodd yr Ymerodraeth Fysantaidd Uniongred tan 1453. Er nad oedd ganddi fawr o rym milwrol i gymharu â'r grym cyfagos, y Byd Islamaidd, goroesodd trwy rwydwaith cuddwybodaeth soffistigedig ac effeithiol, polisïau o rannu a rheoli ymhlith ei gelynion, a chorfflu diplomyddol hynod o hyfforddedig.

Datblygodd cyfraith ryngwladol gyda chyfreithegwyr o Sbaen yn ystod y Dadeni, megis Francisco de Vitoria a ysgrifennodd ar hawliau pobloedd brodorol yr Amerig gyda syniadau oedd groes i farn y Fatican. Yn hwyrach, ysgrifennodd yr Iseldirwr Grotius a'r Swisiad Vattel ar hawliau a dyletswyddau gwladwriaethau yng nghymdeithas ryngwladol, cydbwysedd grym, rheolau diplomyddiaeth, cytundebau, masnach ryngwladol, cyfraith y môr, a rhyfel.

### Imperialaeth a threfedigaethrwydd Ewropeaidd
### Globaleiddio
## Damcaniaeth
Mae damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol yn ceisio gosod fframwaith cysyniadol er mwyn dadansoddi cysylltiadau rhyngwladol. Bodolir perthynas gryf rhwng damcaniaeth ac astudiaeth cysylltiadau rhyngwladol fel disgyblaeth academaidd.

## Astudiaeth
[bawd|Adeilad [Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Aberystwyth, yr adran gyntaf o'i math yn y byd.]]
Sefydlwyd yr adran brifysgol gyntaf yn y byd i astudio cysylltiadau rhyngwladol ym Mhrifysgol Aberystwyth ym 1919. Un o brif wreiddiau datblygiad cysylltiadau rhyngwladol fel disgyblaeth academaidd oedd y cred rhyddfrydol mewn gwerth addysg, ac ei phwysigrwydd wrth amlygu'r harmoni diddordebau naturiol. Yn ôl y rhyddfrydwyr bydd dysgu cysylltiadau rhyngwladol yn hyrwyddo heddwch a chefnogaeth dros gyfraith ryngwladol a Chyngrair y Cenhedloedd, a sefydlwyd ym 1919. oedd uniongrededd cyntaf y ddisgyblaeth, er roedd rhai ysgolheigion, megis nifer o hanesyddion rhyngwladol, yn amheugar.

Ers ei gychwyn fel maes academaidd, mae cysylltiadau rhyngwladol wedi canolbwyntio ar bolisi Yn gyffredinol disgrifir hanes y ddisgyblaeth fel cyfres o Ddadleuon Mawr rhwng safbwyntiau damcaniaethol gwrthwynebol, yn aml gyda dadleuon dros fethodoleg, epistemoleg, ac ontoleg. Astudiaeth Wyddonol Gwleidyddiaeth Ryngwladol (SSIP), neu *Interpolimetrics*). Mae ymchwil traddodiadol yn ymwneud â natur a nodweddion unigryw, tra bo ymchwil cyfoes yn ceisio darganfod patrymau a chysylltiadau cyffredinol rhwng dosbarthiadau o ddigwyddiadau a mathau o endidau. Er enghraifft, bydd astudiaeth ymchwil traddodiadol yn ymdrin â hanes a datblygiad polisi tramor yr Unol Daleithiau, tra bydd astudiaeth ymchwil cyfoes yn ymdrin â mathau o bolisi tramor, megis milwrol neu economaidd.

## Cysyniadau
### Anllywodraeth
Un o gysyniadau hanfodol ond dadleuol cysylltiadau rhyngwladol yw anllywodraeth y system ryngwladol (neu'r system ryngwladol anarchaidd), sef absenoldeb awdurdod canolog i wleidyddiaeth y byd.  Nid yw anllywodraeth yn golygu anhrefn, ond yn hytrach cyflwr ffurfiol y system ryngwladol o ganlyniad i annibyniaeth pob gwladwriaeth ar ei gilydd. Er bod sefydliadau rhyngwladol megis y Cenhedloedd Unedig yn bodoli, yn y bôn dim ond gwladwriaethau sydd yn sofran.

Roedd natur anarchaidd y system ryngwladol yn ganolbwynt i lyfr yr ysgolhaig Hedley Bull, *The Anarchical Society*, oedd yn manylu ar fodel yr Ysgol Seisnig o gymdeithas ryngwladol.

Mae academyddion yn anghytuno dros ba elfen o lywodraeth yn union sydd ar goll yn y system ryngwladol sydd yn ei diffinio fel system anarchaidd. Dywed rhai, gan ddyfynnu diffiniad Weber o'r wladwriaeth, taw sefydliad canolog gyda monopoli ar ddefnydd grym sydd ar goll. Yn ôl realwyr mae grym ar ffurf galluoedd neu adnoddau yn dynodi nerth gweithredyddion, ac o ganlyniad eu gallu i effeithio ar ddigwyddiadau neu eu rheoli.

### Lefelau dadansoddi
Yn namcaniaeth ac astudiaeth cysylltiadau rhyngwladol safbwyntiau i drefnu ymchwil a dadansoddiad o'u cwmpas yw lefelau dadansoddi. Yn gyffredinol, ystyrid bod yna tair lefel dadansoddi: yr unigolyn neu'r lefel iswladwriaethol, y wladwriaeth, a'r system ryngwladol.

### Penderfyniadau
Mae ystyried penderfyniadau o fewn cysylltiadau rhyngwladol yn helpu dadansoddi ac egluro digwyddiadau. Mae tybiaethau realaidd ar benderfyniadau yn wladwriaeth-ganolog. Gwelir gwladwriaethau fel gweithredyddion unedol, a'u llywodraethau'n gwneud dewisiadau rhesymol ar sail cyfrifon grym a buddiannau'r wlad. Yn ôl realwyr mae penderfyniadau wastad yn ymatebion rhesymol i ysgogiadau allanol; gellid ystyried ras arfau yn enghraifft nodweddiadol o sefyllfa benderfynu gweithred-ymateb.

Yn ei lyfr ar argyfwng taflegrau Ciwba, *Essence of Decision*, gosododd Graham T. Allison tair model i geisio dadansoddi digwyddiadau yn nhermau'r penderfyniadau a arweiniodd atynt. Lluniodd model y gweithredydd rhesymol, yn unol â damcaniaethau disgwyliadau rhesymol, fel esboniad am broses benderfynu gwladwriaethau gan ddweud bod pob gweithred gan wladwriaeth yn fodd tuag at ddiwedd. Roedd dau fodel arall Allison yn chwyldroadol. Yn ôl model y broses gyfundrefnol, nid yw'r wladwriaeth yn unedol ac mae gan wleidyddiaeth fiwrocrataidd ddylanwad blaenllaw ar benderfyniadau sydd yn adlewyrchu buddiannau biwrocrataidd yn hytrach na buddiannau'r wlad, ac yn ymateb i wleidyddiaeth fewnwladol yn hytrach nag ysgogiadau allanol. Yn ôl y model gwleidyddiaeth lywodraethol, arweinwyr gwleidyddol sy'n gwneud penderfyniadau ac felly mae eu barnau, personoliaeth, a chefndir a hefyd natur gwleidyddiaeth a thrafodaeth yn effeithio ar wneud penderfyniadau.

Mae dynodi penderfynwyr, sef pwy sy'n gwneud penderfyniad ar ran gweithredydd rhyngwladol, yn amrywio yn ôl cyd-destun. Ac eithrio pan fo gweithredydd yn unigolyn, megis Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, gall adnabod penderfynwyr bod yn dasg anodd. Mewn achosion lle cyfangorff yw'r gweithredydd mae'n bosib y gellid defnyddio dogfennaeth neu fframwaith sy'n dynodi pwrpas a swyddogaethau'r corff, megis cyfansoddiad, siarter, cyfamod, neu draddodiadau, i ddynodi pwy yw'r penderfynwyr (yn yr achosion hyn swyddogion gwleidyddol o ryw fath). Mae presenoldeb fwyfwy grwpiau yn y broses benderfynu yn cymhlethu cydnabyddiaeth. Mewn cymdeithasau lluosogaethol mae pleidiau gwleidyddol a charfanau pwyso yn chwarae rhan bwysig, ac mewn rhai systemau mae gan y lluoedd milwrol rôl flaenllaw.

### Y wladwriaeth
Y wladwriaeth, neu'r genedl-wladwriaeth, yw'r prif weithredydd o fewn cysylltiadau rhyngwladol. Yn ôl Cytundeb Montevideo ar Hawliau a Dyletswyddau Gwladwriaethau (1933) mae'n rhaid i wladwriaeth fodloni'r meini prawf canlynol: poblogaeth barhaol, tiriogaeth ddiffinedig, a llywodraeth sydd â'r gallu i reoli ei thiriogaeth ac i gynnal cysylltiadau â gwladwriaethau eraill. Yn bresennol mae tua 200 o wladwriaethau yn y byd, rhai ohonynt yn ficrowladwriaethau.

Er eu nifer a'u pwysigrwydd a dominyddiaeth barhaol yng nghysylltiadau rhyngwladol, dadleua rhai bod yr hen drefn realaidd wladwriaeth-ganolog yn trawsnewid wrth i fwy o sylw droi at weithredyddion anwladwriaethol,

### Economi wleidyddol ryngwladol
Mae disgyblaeth economi wleidyddol ryngwladol (IPE) yn ystyried gwleidyddiaeth ryngwladol ac economeg ryngwladol ynghlwm wrth ei gilydd, ac felly yn pwysleisio materion economaidd wrth drafod cysylltiadau rhyngwladol.

### Gweithredyddion
[bawd|Adeilad Ysgrifenyddiaeth [y Cenhedloedd Unedig, un o'r prif weithredyddion rhyngwladol modern, yn Ninas Efrog Newydd.]]
Unrhyw endid sydd yn chwarae rhan mewn cysylltiadau rhyngwladol yw gweithredydd. Defnyddir y term yn eang yn yr oes fodern gan ei fod yn osgoi cyfyngiadau'r term gwladwriaeth ac yn cydnabod bod nifer o endidau bellach yn dylanwadu ar gysylltiadau rhyngwladol a bod yr hen safbwynt gwladwriaeth-ganolog wedi newid. Mae gweithredyddion yn cynnwys gwladwriaethau sofran, unigolion, mudiadau, cwmnïau trawswladol, sefydliadau anlywodraethol (NGOau), sefydliadau goruwchgenedlaethol, sefydliadau rhynglywodraethol (IGOau), a sefydliadau rhyngwladol eraill sy'n cynrychioli wahanol wladwriaethau (sydd yn debyg iawn i IGOau ond yn gyfreithiol wahanol).

### Polisi tramor
### Rhyfel a heddwch
## Materion rhyngwladol
[bawd|Tyrau [Canolfan Masnach y Byd ar dân yn Ninas Efrog Newydd ar 11 Medi 2001: mae terfysgaeth yn fater o bwys yng nghysylltiadau rhyngwladol]]
Mae mater rhyngwladol yn tynnu sylw'r rhai sydd yn weithredol o fewn cysylltiadau rhyngwladol yn ogystal â'r rhai sydd yn ei astudio, a hefyd yn galw am ddefnydd adnoddau o ryw ffurf gan weithredyddion. Y deipoleg gyntaf i ddosbarthu materion gwleidyddol oedd yn nhermau mewnwladol neu ryngwladol, dull gwladwriaeth-ganolog oedd yn gydnaws â chydweddiad y peli biliards. Ehangwyd ar hyn trwy geisio gwahanu materion i gategorïau gwleidyddiaeth uchel ac isel, lle nad yw materion "uchel" o reidrwydd yn y materion pwysicaf ond y materion sydd yn pennu'r amgylchedd i faterion "isel" ddigwydd. Gwleidyddiaeth uchel, felly, yw sicrhau diogelwch cenedlaethol a chynnal yr amgylchedd ddiplomyddol ryngwladol. Caiff y ddau ddosbarthiad hyn eu herio'n fwyfwy. Ystyrid bod nifer o faterion, yn enwedig yn wyneb globaleiddio, yn pontio'r meysydd mewnwladol ac rhyngwladol ac felly'n amhosib eu categoreiddio yn ôl y deipoleg gyntaf. Yn ail dadleua rhai bod y dosbarthiad uchel-isel yn annefnyddiol gan bod rhai digwyddiadau "isel" yn peri cymaint o fygythiad â digwyddiadau milwrol neu ddiplomyddol. Er enghraifft, i Saïr roedd argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr yn gymaint o fygythiad i ddiogelwch y wladwriaeth ag os oedd y miliynau o ffoaduriaid o Rwanda a Bwrwndi yn fyddin ymosodol. Bellach ni cheir cymaint o bwyslais ar ddosbarthu materion rhyngwladol yn ôl eu math.

## Gweler hefyd
* Rhestr cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
* Rhestr is-feysydd cysylltiadau rhyngwladol
* Rhestr sefydliadau cysylltiadau rhyngwladol
* Rhestr termau cysylltiadau rhyngwladol
* Rhestr ysgolion cysylltiadau rhyngwladol

## Nodiadau
## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
## Darllen pellach
;Hanes

;Damcaniaeth

;Astudiaeth

;Cyfraith ryngwladol


Categori:Gwyddor gwleidyddiaeth