open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guildhall, Abertawe

Mae'r **Guildhall** yn un o brif adeiladau lle mae swyddfeydd cyngor Dinas a Sir Abertawe.

Cyn i lywodraeth leol gael ei ad-drefnu ym 1996, dyma oedd pencadlys yr hen Gyngor Dinas Abertawe. Mae adeilad y Guildhall yn cynnwys Neuadd y Ddinas, Neuadd Brangwyn a Llysoedd Barn Sirol Abertawe. Bellach, lleolir Llys y Goron Abertawe mewn adeilad gyferbyn â'r Guildhall.

Cynlluniwyd yr adeilad gan y pensaer Syr Percy Thomas a chafodd ei adeiladu ar hyn a arferai fod yn Barc Fictoria. Dechreuwyd ar y broses adeiladu ym 1930 a chafodd ei gwblhau ym 1934, gan agor ar y 23ain o Hydref y flwyddyn honno. Ar y pryd, roedd yr adeilad yn ddadleuol, am ei fod yn cynrychioli pensaernïaeth fodern y cyfnod.
 
Cwblhawyd yr adeilad mewn carreg Portland wen a cheir tŵr cloc art deco ynddo, gan wneud yr adeilad yn un o dirnodau mwyaf adnabyddus Abertawe. Mae rhan o dŵr y cloc yn arddangos llong hir y Llychlynwyr, fel atgof o Sweyn Forkbeard a sylfaenwyr Llychlynaidd y ddinas.

Sweyn.jpg|Cerflun o Sweyn Forkbeard yn y Guildhall

## Gweler hefyd 
* Abertawe
* Canolfan Dylan Thomas, sef yr adeilad a arferai fod yn Guildhall Abertawe.

## Dolenni allanol 
*Oriel Pensaernïol: Pensaernïaeth Abertawe 
*Dinas a Sir Abertawe: Pensaernïaeth y  Guildhall 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Abertawe
Categori:Tyrau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1934
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Parc Tawe

bawd|chwith|270px

Mae **Parc Tawe** yn barc masnachu ac yn ardal adloniant yn Abertawe, Cymru. Fe'i lleolir yn ardal ddwyreiniol canol y ddinas ar lannau'r afon Tawe yng Nghwm Tawe Isaf.

Mae'r ardal yn cynnwys nifer o siopau "allan-o'r-ddinas" gyda meysydd parcio tu allan i'r ardal siopa. Un adeilad amlwg iawn yn yr ardal hwn yw Plantasia - tŷ gwydr mawr trionglog lle tyfir planhigion trofannol. Ceir sinema deg sgrîn a bowlio deg yno hefyd.

Arferai'r safle hwn fod yn un o ddociau dinas Abertawe - Doc y Gogledd. Agorwyd Doc y Gogledd ym 1852, gan ddod yn doc cyntaf o holl ddociau Abertawe. Yn ystod y 1930au, gwelwyd ffyrdd newydd o weithio ac arweiniodd hyn at lai o fasnachu a llongau mwy o faint. O ganlyniad i hyn, caewyd Doc y Gogledd a chafodd ei lenwi'n ddiweddarach. Am ddegawdau, roedd ardal Doc y Gogledd yn dir gwastraff, nes i'r ardal gael ei hail-ddatblygu ar ddiwedd y 1980au.

Rhennir Parc Tawe yn ddwy ardal siopa ar wahân, gyda heol yn eu gwahanu; ardal y Parc Tawe gwreiddiol a'r Parc Tawe Gogleddol mwy newydd. Mae'r unedau sydd wedi'u lleoli ym Mharc Tawe'n cynnwys Pizza Paradise, Joe's Ice Cream, Toys 'R' Us, Staples a Mothercare World. Mae'r mânwerthwyr yn y Parc Tawe Gogleddol yn cynnwys Homebase, Lidl, Outfit, JJB Sports, JD Sports, ...instore a Pets At Home.

Categori:Abertawe
Categori:Parciau Cymru
Cwm Tawe

Mae **Cwm Tawe** (Saesneg: *Swansea Valley*), yn un o gymoedd De Cymru, sy'n cynnwys rhannau uchaf Afon Tawe i'r fyny cwrs yr afon o Abertawe, Cymru. Erbyn heddiw, rhennir yr ardal rhwng Dinas a Sir Abertawe, Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot a Phowys.

## Trefi a phentrefi nodedig
Mae trefi a phentrefi nodedig yn yr ardal yn cynnwys Clydach, Pontardawe, Ystradgynlais, Ystalyfera ac Abercraf.

Yn y ddogfen *Towards a Valleys Strategy* (Medi 2005), nododd Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot fod gwahaniaeth amlwg rhwng rhai o gymunedau mwyaf anghysbell Ystalyfera ac ar hyd dyffrynoedd Twrch ac Amman â chymunedau deheuol cymharol lewyrchus Pontardawe, Alltwen, Rhos, a Threbannws. Gwasanaethir yr ardal gan yr heol A4067 Abertawe-Aberhonddu, ond nid oes gwasanaethau trên yno ers i linell Rheilffordd y Midland rhwng Abertawe a Brynaman (trwy Ystalyfera) gau ym 1952.

## Atyniadau
Lleolir Ogofâu Dan yr Ogof yn rhan uchaf Cwm Tawe a dywedir mai dyma'r gyfres fwyaf o ogofâu yng Ngorllewin Ewrop. I'r de o Abercraf, arferai'r ardal fod yn ddiwydiannol iawn gyda phyllau glo a'r diwydiant haearn. O ganlyniad, mae llawer o dreftadaeth diwydiannol yn bodoli yno o hyd; adeiladwyd Camlas Abertawe ar hyd y cwm ar ddiwedd yr 18g er mwyn gwasanaethu'r diwydiannau trwm hyn. Ym 1878, symudodd y gantores opera Adelina Patti i Gastell Craig-y-nos.

## Cyfeiriadau
Tawe
Tawe
Tawe
Valerie Lloyd

Mae **Valerie "Val" Lloyd** (ganwyd yn Abertawe) yn wleidydd yn perthyn i'r Blaid Lafur Bu'n aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros Ddwyrain Abertawe o 2001 hyd 2011.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol  

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Abertawe
Siân James (gwleidydd)

Mae **Siân Catherine James** (ganed 24 Mehefin 1959, Treforys, Abertawe) yn wleidydd Plaid Lafur.  Roedd hi'n Aelod Seneddol ar gyfer dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol) yn Senedd y Deyrnas Unedig rhwng 2005 a 2015.

## Ei bywyd cynnar 
Treuliodd y rhan fwyaf o'i phlentyndod yng Nghwm Tawe lle'r oedd ei rhieni'n rhedeg tafarn. Mynychodd Ysgol Gyfun Cefn Saeson ar Heol Cwm Afan yn Nghimla, Castell Nedd.

## Dolenni allanol 
* Siân James AS - Gwefan swyddogol 
* Guardian Unlimited Politics - Ask Aristotle: Sian James MP 
* TheyWorkForYou.com - Sian James MP
* Meet the MP
* BBC Politics 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Abertawe
Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol

Mae'r **Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol** yn rwydwaith o lwybrau seiclo yn y Deyrnas Unedig.

Crëwyd y Rhydwaith Beicio Cenedlaethol gan yr elusen "Sustrans" (Sustainable Transport), a derbyniodd grant o £42.5 miliwn wrth y Loteri Genedlaethol. Yn 2005, defnyddiwyd y rhwydwaith ar gyfer dros 230 miliwn o deithiau.

Mae nifer o'r llwybrau yn ceisio osgoi cysylltiad gyda cherbydau modur, er fod 70% o'r llwybrau ar heolydd. Weithiau, defnyddia'r Rhwydwaith Feicio Cenedlaethol llwybrau cerdded, rheilffyrdd na sydd yn cael eu defnyddio, heolydd bychain, llwybrau camlesi neu heolydd lle mae camau wedi'u cymryd i arafu'r traffig.

Categori:Llwybrau beiciau y Deyrnas Unedig
Eindhoven

Dinas yn nhalaith Noord-Brabant yn yr Iseldiroedd yw **Eindhoven**. Hi yw dinas fwyaf Noord-Brabant a'r bumed dinas yn yr Iseldiroedd o ran poblogaeth, gyda phoblogaeth o 209,286 yn 2006.

Ceir y cofnod cyntaf am Eindhoven yn 1232, pan roddodd Hendrik I, Dug Brabant, hawliau dinas iddi. Yn 1554, dinistriwyd 75% o'r tai mewn tân. Ail-adeiladwyd hwy tua 1560 gyda chymorth Wiliam I, Tywysog Orange. Wedi'r Chwyldro Diwydiannol, tyfodd y ddinas yn gyflym. Eindhoven yw cartref cwmni electronig Philips.

Mae prif dîm peldroed y ddinas, PSV Eindhoven, yn un o dimau cryfaf yr Iseldiroedd.

bawd|dim|250px|Golygfa o Eindhoven

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Noord-Brabant
Brwydr Cai (Winwaed)

Ymladdwyd **Brwydr Cai** (neu **Frwydr Gai**, neu **Frwydr Winwaed**) yn 654 rhwng Penda, brenin Mersia, ac Oswy brenin Brynaich (Northumbria), brawd y brenin Oswallt.

Roedd Penda wedi gwneud cynghrair â Chadwallon ap Cadfan, brein Gwynedd, yn erbyn Northumbria. Wedi marwolaeth Cadwallon, gwnaeth gynghrair ag olynydd Cadwallon fel brenin Gwynedd, Cadafael ap Cynfeddw. Roedd ganddo hefyd gynheiriaid o Deira. Gyda'r gelyn gerllaw, ymadawodd Cadafael a'i fyddin yn y nos, gan ennill iddo'i hun y llysenw "Cadafael Cadomedd". Gorchfygwyd Penda a'i ladd.

Dilynwyd Penda fel brenin rhan ddeheuol Mersia gan ei fab Peada, tra bu rhan ogleddol y deyrnas dan reolaeth Northumbria am gyfnod.

## Lleoliad
Does neb gant-y-cant yn sicr ym mhle mae Maes Gai, fel y gelwid maes y frwydr gan yr hen Frythoniaid, ond ymddengys mai'r lleoliad mwyaf tebygol ydy afon rhywle yn yr hen Elfed, afon Gwinwaed o bosibl. Enw'r afon heddiw, o bosib, ydy "Cock Beck" yn Leeds.

Cred eraill mai'r afon Went sydd yma, i'r gogledd o Doncaster.

## Cyfeiriadau
Categori:654
Categori:7fed ganrif yn Lloegr
Cai (Winwaed)
Cai (Winwaed)
Brwydr Meicen (Hatfield)

Brwydr a ymladdwyd oddeutu'r flwyddyn 632 oedd **Brwydr Meicen** (neu **Brwydr Meigen**) (Meigen: *Heathfield* yn Saesneg, sef Hatfield Chase yn Swydd Efrog yn ôl pob tebyg). Dyma'r cofnod cyntaf i Gymry (neu Frythoniaid fel y'u gelwyd yr adeg yma) ac Eingl-Sacsonaidd o Gaint ymuno mewn cynghrair.
[bawd|chwith|Edwin ar ffenestr liw diweddar yn Eglwys Santes Fair, Sledmere, [Swydd Efrog.]]

Etifeddodd Cadwallon ap Cadfan deyrnas Gwynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago. Ymosododd Edwin, brenin Deifr (Northumbria heddiw) ar Wynedd gan gyrraedd cyn belled ag Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog (Ynys Seiriol) ac yna i Iwerddon. Yn ôl yr *Annales Cambriae* digwyddodd hyn yn 629.

Daeth y brenin Cadwallon i gytundeb â Penda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria. Lladdwyd Edwin ym Mrwydr Meicen. Dyma'r cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn.

## Gweler hefyd
*Brwydr Hexham
*Brwydr Maes Cogwy

## Cyfeiriadau
Categori:632
Categori:7fed ganrif yn Lloegr
Meicen (Hatfield)
Meicen (Hatfield)
Categori:Hanes Swydd Efrog
Siân James

Gallai **Siân James** gyfeirio at:

* Siân James, awdures o Gymru, a ysgrifennodd ddeuddeg nofel Saesneg rhwng 1975 a 2004
* Siân James, Cantores o Gymru
* Siân James, Aelod Seneddol Dwyrain Abertawe
Eilun AV

bawd|Eilun AV: Shelly Fujii (chwith) a Nozomi Oishi.
Seren ffilmiau erotig neu bornograffig Siapaneaidd yw **eilun AV** (Siapaneg: AV女優, *AV joyu* neu *AV aidoru*). Daw'r enw o'r acronym 'AV', sef *adult video (business)*, term a fenthycwyd i'r Siapaneg heb ei gyfieithu. Does dim rhaid i eilun AV fod yn actores bornograffig fel y cyfryw; mae ffilmiau AV yn amrywio'n fawr, o rai sy'n dangos yr actores yn gwisgo bicini neu ddillad ysgol heb fod yn noeth i ffilmiau pornograffig caled. Yn Siapan mae rhai eilunod AV yn enwog gyda rhai wedi symud ymlaen i ddilyn gyrfaoedd ym myd teledu neu i fod yn gantorion. Ers cychwyn y diwydiant AV ar ddechrau'r 1980au, mae cannoedd o ferched wedi dilyn gyrfa eilun AV, yn aml am gyfnod byr ond weithiau am sawl blwyddyn. Merched ifanc yw'r eilunod AV fel rheol, gyda'r bwyslais ar fod yn ddel a deniadol (*kawai*) yn hytrach na bod yn rhywiol yn unig, ond yn ddiweddar mae eilunod AV hŷn wedi ymddangos hefyd.

## Y diwydiant AV
[200px|bawd|Akari Asahina yn modelu mewn digwyddiad llofnodi yn [Kobe.]]
Dydy pob actores bornograffig ddim yn cyfrif fel 'eilun AV' o reidrwydd, ond gellir cael rhyw syniad o boblogrwydd y genre o ffigurau cynhyrchu'r diwydiant AV yn gyffredinol, sy'n werth tua ¥400 biliwn y flwyddyn ac yn un o'r diwydiannau mwyaf yn Siapan. Hyd yn oed yn 1992, roedd tuag 11 ffilm AV yn cael eu cynhyrchu bob bydd gan 70 cwmni cynhyrchu yn ardal Tokyo yn unig. Roedd y farchnad AV yn cynrychioli tua 30 y cant o'r fideos a rentwyd yn Japan. Eto yn 1994, amcangyfrid fod tua 14,000 ffilm AV o bob math yn cael eu gwneud yn Japan, mewn cymhariaeth a tua 2,500 yn yr Unol Daleithiau.

Mae ffilmiau eilun AV yn cynnwys pob math o genres erbyn heddiw. Mae ffilmiau artistig gyda'r pwyslais ar fod yn ddel yn bennaf yn aros yn boblogaidd iawn; fel rheol dydy'r ffilmiau hyn ddim yn cynnwys actio'n noeth na golygfeydd rhyw, er eu bod yn erotig. Ar y llaw arall, mae'r ffilmiau gwirioneddol bornograffig yn cynnwys sawl math o thema a sefyllfa rhyw a ffantasi rhywiol, gyda 'merched ysgol' a 'BDSM' yn nodweddiadol.

## Rhai eilunod AV enwog
Mae cannoedd o ferched yn ymddangos mewn ffilmiau AV yn Siapan bob blwyddyn. Mae hon yn rhestr o'r eilunod AV sydd wedi dod yn adnabyddus yn Siapan oherwydd eu lle arbennig yn y diwydiant.
### 1980au
### 1990au
### 2000au
## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Japan
Categori:Diwydiant rhyw
Categori:Ffilm yn Japan
Categori:Modelau
Categori:Pornograffi
Oswy

Brenin Bryneich oedd **Oswy** (c. 612 – 15 Chwefror 670) (neu **Oswiu**, **Oswig**). Lladdwyd ei dad Æthelfrith o Frynaich mewn brwydr yn erbyn Rædwald, Brenin Dwyrain Anglia ac Edwin of Deira ar lan 'afon Idle' yn 616. Bu'n alltud, gyda'i frodyr, nes y bu farw Edwin yn 633.

Yn dilyn marwolaeth ei frawd Oswallt, brenin Northumbria (a roddodd ei enw i Groesoswallt) a laddwyd gan Penda a gwyr Gwynedd ym Mrwydr Maes Cogwy (Saesneg: *Battle of Maserfield*), yn fwy na thebyg ar 5 Awst 641, fe goronwyd Oswy yn frenin Brynaich. Tawel oedd ei hanes am y ddegfawd nesaf hyd nes i'r Brenin Penda, yn 655, ymosod ar Frynaich. Gyda chymorth gwŷr Gwynedd, lladdwyd Penda ym Mrwydr Maes Gai (neu Frwydr Gwinwaed). Sefydlodd ei hun yn frenin ar Fersia.

Categori:Genedigaethau'r 610au
Categori:Marwolaethau 670
Categori:Brenhinoedd Brynaich
Categori:Brenhinoedd Mersia
Categori:Hanes Lloegr
Cwrt-y-cadno

dde|250px|bawd|chwith|**Cwrt-y-cadno**
bawd|Capel Cwrt-y-Cadno
Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Cwrt-y-cadno**. Lleolir ar lôn gefn, i'r gogledd o Pumsaint a Llandre oddi ar ffordd yr A842 rhwng Llanbedr Pont Steffan a Llanwrda. Dynodir canol y pentref gan Gapel Methodistiaidd Cwrt-y-cadno, a adeiladwyd tua 1800.

Bu Cwrt-y-cadno yn groesffordd bwysig unwaith, gan ei fod ar lwybr y porthmyn o Geredigion i farchnad Smithfield yn Lloegr. Yng Nghwrtycadno byddai'r gwartheg yn cael eu pedoli er mwyn amddiffyn eu carnau, a lle bu dŵr a phorfa ar gael ar gyfer y gyr. Roedd hen-deidiau Geraint Griffiths yn ofaint yn ffermydd Cwrt a Nant Gwasanaeth am sawl cenhedlaeth.

Ar ddiwedd y 18g a dechrau'r ganrif olynol, roedd Cwrt-y-cadno yn adnabyddus trwy Gymru fel cartref y Dr John Harries (m. 1839), gŵr anghyffredin a ystyrid yn ddewin, neu Ddyn Hysbys, a allai wella afiechydon o bob math, tawelu ysbrydion drwg a darogan y dyfodol. Credid fod ganddo lyfr o swyngyfareddau.

Mae Afon Cothi yn llifo drwy'r pentref; yma mae'n dechrau lledaenu wedi tarddu tua pum milltir i'r gogledd.

Mae plant y pentref yn mynychu'r ysgol gynradd Gymraeg leol, Ysgol Gynradd Caio.

## Ffynonellau
Categori:Cynwyl Gaeo
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Tilburg

Dinas yn nhalaith Noord-Brabant yn rhan ddeheuol yr Iseldiroedd yw **Tilburg** . Gyda phoblogaeth o 201,259 yn 2007, Tilburg yw chweched dinas yr Iseldiroedd yn ôl poblogaeth, ac ail ddinas Noord-Brabant, ar ôl Eindhoven.

Ceir y sôn cyntaf am Tilburg yn y 14g, pan oedd yn arglwyddiaeth. Yn y ganrif ddilynol, adeiladodd Jan van Haestrecht, arglwydd Tilburg, gastell yno. Yn y 19g, roedd Wiliam II, brenin yr Iseldiroedd (1792-1849) yn arbennig o hoff o Tilburg, ac adeiladodd balas yno. Bu'r diwydiant gwlân yn bwysig iawn yma hyd at y 1960au.

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Noord-Brabant
Moronobu

[250px|bawd|Llun [shunga gan Moronobu. Toriad pren, inc du ar bapur Siapanaidd. Tua diwedd 1670au-dechrau'r 1680au.]]

Arlunydd Siapaneaidd oedd **Hishikawa Moronobu** (Siapaneg: 菱川師宣, *Hishikawa Moronobu*) (1618 – 25 Gorffennaf 1694) a adnabyddir fel un o arloeswyr y mudiad celf ukiyo-e yn y 1670au, yn enwedig am ei ddefnydd o brintiau bloc pren. Cydnabyddir hefyd fod Moronobu yn arlunydd shunga (darluniau erotig) blaengar.

Brodor o ardal Hoda ar Fae Edo oedd Moronobu (sylwer mai 'Hishikawa' yw'r enw teuluol, nid 'Moronobu'). Symudodd i Edo ei hun ac astudiodd dan artist a adnabyddir fel y Meistr Kambun.

Cynhyrchodd Moronobu luniau o sawl math, ond fe'i cofir yn bennaf fel sefydlydd pwysicaf yr arddull ukiyo-e. Ond yn wahanol i artistiaid ukiyo-e diweddarach, mae'r cyfan o waith Moronobu yn ddarluniau inc du a gwyn sy'n amlygu sensitifrwydd arbennig a phurdeb ffurf.

Mae ei waith yn cynnwys sawl enghraifft o luniau erotig - *abuna-e* (printiadau *risqué*) - sydd a rhan bwysig yn hanes yr arddull shunga ond sydd, gydag ambell eithriad, yn llai agored rywiol ac ecsblisit na'r gweithiau shunga diweddarach.

## Gweler hefyd 
* Shunga
* Ukiyo-e

Categori:Arlunwyr o Japan
Categori:Arlunwyr Ukiyo-e
Categori:Celf erotig
Categori:Genedigaethau 1618
Categori:Marwolaethau 1694
Miyagawa Isshō

:''Yn yr enw Japaneaidd hwn, Miyagawa yw'r enw teuluol.''

Arlunydd Siapaneaidd oedd **Miyagawa Isshō** (Siapaneg: 宮川一笑) (bl. 1750au) fu'n un o arloeswyr yr arddull ukiyo-e. Mae trwch ei baentiadau a lluniau yn portreadu actorion kabuki, geisha, ymgodymwyr sumo, a gwrthrychau eraill o fywyd bob dydd yn nhrefi Siapan.

Roedd yn ddisgybl i Miyagawa Chōshun (1682-1752), arlunydd sy'n ddyledus i Hishikawa Moronobu am lawer o elfennau yn ei waith. Fel nifer o artistiaid ukiyo-e eraill, cynhyrchodd Isshō sawl darlun *shunga*, sef lluniau erotig. Bu'n weithgar yn ninas Edo, ger Tokyo.

Gwyddys i Isshō gael ei alltudio o Edo yn 1751, gyda'i feistr Chōshun, i ynys Niijima am flwyddyn. Canlyniad ymrafael am daliad am baentiad yn Nikkō oedd hynny. Roedd artist o'r ysgol Kanō wedi comisiynu Chōshun i baentio rhai o furiau'r Nikkō Tōshō-gū, teml yn Nikkō, ond gwrthododd dalu. Bu ffrwgwd a lladdwyd yr artist Kanō, efallai gan Isshō.

## Gweler hefyd
* Shunga
* Ukiyo-e

## Dolenni allanol
*  Tudalen am yr artist

Categori:Arlunwyr o Japan
Categori:Arlunwyr Ukiyo-e
Categori:Celf erotig
Categori:Marwolaethau'r 1750au
Bijinga

[bawd|250px|[Utamaro|Kitagawa Utamaro, *Ase o fuku onna* ('Merch yn sychu chwys'), 1798.]]

Term generig yw **Bijinga** (Siapaneg: 美人画 *bijinga*, hefyd *bijin-ga*) am ddarluniau o ferched hardd yng nghelf Siapan, yn enwedig y printiadau bloc pren yn yr arddull ukiyo-e, o ddiwedd yr 17g ymlaen. Mae'n derm sy'n cael ei ddefnyddio weithiau i ddisgrifio cyfryngau cyfoes, yn cynnwys lluniau ffotograff, cyn belled a'u bod yn cydymffurfio â syniadau clasurol am bortreadu merched; yn gwisgo kimono, er enghraifft.

Cynhyrchodd y mwyafrif llethol o artistiad ukiyo-e luniau *bijinga*, am fod merched hardd yn un o themau canolog y *genre*. Ond mae rhai arlunwyr ukiyo-e ben-ag-ysgwydd yn uwch na'r gweddill, ac ystyrir Utamaro, Suzuki Harunobu,  Toyohara Chikanobu, a Torii Kiyonaga fel arloeswyr a meistri yn y dull hwn.

Mae darluniau bijinga yn rhoi'r pwyslais ar y wyneb gyda'r gwrthrych yn troi ei phen fel petasai'n edrych ar rywbeth neu'n synfyfyrio, fel rheol. Actoresau, geishas, neu "ferched siopau te" (h.y. puteiniaid) oedd y modelau fel arfer, yn perthyn i'r "Byd Symudliw" ffasiynol y trefi a dinasoedd, fel Edo a Kyoto.

## Darllen pellach
*Hamanoka, Shinji. *Female Image: 20th Century Prints of Japanese Beauties*. Hotei Publishing 2000. ISBN 90-74822-20-7

## Dolenni allanol
*Darluniau a phaentiadau *bijinga* 

## Gweler hefyd
* Shunga
* Ukiyo-e

Categori:Ukiyo-e
Aizuri-e

[200px|bawd|Hebog gwyn mewn pinwydden, print bloc pren gan [Sawa Sekkyō.]]

Term celf Siapaneaidd yw **Aizuri-e** (Siapaneg: 藍摺り絵) sy'n golygu yn llythrennol “darlun printiedig glas”. Fel rheol mae'r term yn cyfeirio at brintiadau bloc pren Siapaneaidd wedi'u printio â llaw mewn lliw glas, neu'n bennaf yn y lliw hwnnw. Pan ddefnyddir lliw arall, coch ydyw fel rheol.

Mae'n derm a gysylltir â darluniau yn yr arddull ukiyo-e yn arbennig, ac roedd yn boblogaidd gan artistiaid fel Hokusai a Hiroshige. Ar adegau mae'n gallu creu effaith tebyg i borslen gwyn a glas clasurol.

[300px|bawd|chwith|Teml Kinryuzan yn [Asakusa, gan Hiroshige II.]]

Categori:Ukiyo-e
Benizuri-e

[250px|bawd|Print benizuri-e gan [Ishikawa Toyonobu yn dangos actores kabuki yn chwarae samisen yng nghwmni actor arall.]]

Term celf Siapaneaidd yw **Benizuri-e** (Siapaneg: 紅刷絵, sef "darluniau printiedig lliw rhuddgoch") am fath o brintiadau bloc pren ukiyo-e cynnar o arddull “cyntefig” mewn cymhariaeth a darluniau a phrintiau diweddarach. Arferid eu printio mewn inc rhuddgoch neu binc (sef *beni*), a gwyrdd, gyda lliw arall yn cael ei ychwanegu weithiau, naill ai trwy brintio haen inc ychwanegol neu â llaw.

Cyrhaeddodd cynhyrchu printiau benizuri-e ei uchafbwynt yn y 1740au. Torii Kiyohiro, Torii Kiyomitsu I, Torii Kiyonobu I, Okumura Masanobu, Nishimura Shigenaga, ac Ishikawa Toyonobu yw'r artistiad a gysylltir gyda benizuri-e yn bennaf.

Categori:Ukiyo-e
Almere

Dinas fwyaf talaith Flevoland, yng nghanolbarth yr Iseldiroedd, yw **Almere**. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 178,884.

Adeiladwyd y ddinas o 1976 ymlaen, ar dir oedd wedi ei adennill oddi wrth y môr. Mae tair rhan i Almere, Almere Haven, Almere Stad ac Almere Buiten. Almere Haven yw'r rhan hynaf. Mae'r gwaith o adeiladu Almere Hout ac Almere Poort yn parhau.

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Flevoland
Breda

Dinas yn nhalaith Noord-Brabant yn yr Iseldiroedd yw **Breda**. Saif ger cymer afonydd Mark ac Aa. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 168,398.

Ceor cofnodion am Breda o'r 12g. Cipiwyd y ddinas gan Sbaen yn 1581. Ail-feddiannwyd hi gan yr Iseldirwyr yn 1590, cyn ei chipio gan Sbaen eto yn 1625, digwyddiad fu'n destun llun gan Velázquez. Dychwelodd i feddiant yr Iseldirwyr yn 1637.

bawd|dim|240px|Y Spanjaardsgat, Breda

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Stanisław Maczek
* Begijnhof
* Grote Kerk (Eglwys Fawr)
* Koninklijke Militaire Academie

## Enwogion 
* "Cyrnol" Tom Parker (1909-1997)

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Noord-Brabant
Hilversum

Tref yn nhalaith Noord-Holland yn yr Iseldiroedd yw **Hilversum**. Hi yw tref fwyaf rhanbarth Het Gooi.

Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 83,640. Hilversum yw canolfan ddarlledu radio a theledu yr Iseldiroedd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Vitus 
*Raadhuis (Neuadd y dref)
*Stiwdio Wisseloord

## Enwogion
*Gijsbert Haan (1801-1874), arweinydd crefyddol
*Joop den Uyl (1919-1987), gwleidydd
*Erland Van Lidth de Jeude (1953-1987), actor a chanwr

Categori:Trefi'r Iseldiroedd
Apeldoorn

Dinas yn nhalaith Gelderland yn yr Iseldiroedd yw **Apeldoorn**. Saif tua 60&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Amsterdam. Roedd y bobolgaeth yn 2007 yn 136,208.

Ceir cyfeiriad ar Apelddorn dan ei hen enw, Appoldro, o'r 8g. Tyfodd lle mae'r hen ffordd o Amersfoort i Deventer yn croesi'r ffordd o Arnhem i Zwolle. Gerllaw mae Het Loo, palas yn perthyn i'r teulu brenhinol.

bawd|240px|dim|Palas Het Loo, Apeldoorn

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Gelderland
Middelburg

Prifddinas talaith Zeeland yn yr Iseldiroedd yw **Middelburg**. Saif ar benrhyn Walcheren yn ne-orllewin y wlad. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 38,954.

Roedd Middelburg mewn bodolaeth cyn canol y 9g. Sefydlwyd abaty yma tua 1125. Yn y 16g, daeth yn ddinas fasnachol bwysig, y bwysicaf yn yr Iseldiroedd ar ôl Amsterdam, ac yn y 17g roedd yn un o brif ganolfannau cwmni'r Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Yn ddiweddarach, daeth yn llai pwysig, wedi i fwd a thywod ei gwneud yn anoddach i longau mawr gyrraedd y porthladd.

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Zeeland
Sam Harrison

Seiclwr rasio trac o Gymru ydy **Samuel James "Sam" Harrison** (ganwyd 24 Mehefin 1992).

## Bywgraffiad
Daw Harrison o Rhisga, Casnewydd. Roedd ei ffrindiau wedi rhoi cynnig ar reidio'r trac yng Nghasnewydd, a oedd yn newydd ar y pryd, felly rhoddodd Harrison gynnig arni hefyd. Roedd yn 13 oed, a chyn bo hir, dechreuodd rasio gyda chlwb "Cwmcarn Paragon". Dewiswyd ef i fod yn aelod o Raglen Datblygu Olympaidd British Cycling yn 2008. Mae'n anelu at gymryd rhan yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012.

Cafodd Harrison ei enwebu ar gyfer gwobr Personoliaeth Chwaraeon Iau'r Flwyddyn y BBC yn 2008. Dewiswyd ef i gynyrchioli Prydain ym Mhencampwriaethau Cyclo-cross y Byd ym mi sChwefror 2009.

Ym mis Mehefin 2009, cafodd chwech o feiciau eu dwyn o gatref y teulu. Roeddent yn werth tua 12 mil o bunnau, ac yn cynnwys beic tîm unigryw pinc llachar Planet-X nad yw ar gael i'w brynu. Bydd yn ceisio cael ei ddewis i gystadlu ym Mhencampwriaethau Iau Ewrop yn 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Seiclwyr o Gymru
Alexander Wurz

Gyrrwr rasio o Awstria ydy **Alexander Wurz** (ganwyd 15 Chwefror 1974 yn Waidhofen an der Thaya, Awstria). Cystadlodd yn Fformiwla Un rhwng 1997 a 2007 ac mae hefyd wedi ennill ras 24 awr Le Mans ar ddau achlysur.

Bu'n yrrwr prawf i'r tim Brawn GP ar gyfer y tymor 2009, ac mae bellach yn ymgynghorydd ac yn gwneud llawer o waith gyda'r cyfryngau a'r teledu.

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Awstria
Carl Lewis

Cyn-athletwr o'r Unol Daleithiau ydy **Frederick Carlton "Carl" Lewis** (ganwyd 1 Gorffennaf 1961). Enillodd ddeg medal Olympaidd gan gynnwys naw medal aur, yn ogystal â deg o fedalau ym Mhencampwriaethau'r Byd gan gynnwys wyth medal aur. Dechreuodd ei yrfa ym 1979, ac fe barhaodd hyd ei ymddeoliad ym 1996. Mae Lewis erbyn hyn yn actor ac wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau.

Categori:Athletwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1961
Enschede

Dinas yn nhalaith Overijssel yn yr Iseldiroedd yw **Enschede**. Saif yn ne-ddwyrain y dalaith, heb fod ymhell o'r ffin â'r Almaen. Gyda phoblogaeth o 156,045 yn 2008, hi yw dinas fwyaf Overijssel.

Datblygodd Enschede yn yr Oesoedd Canol cynnar, a chafodd hawliau dinas yn 1325.

## Gefeilldrefi
## Enwogion
*Kees van Baaren (1906-1970), cyfansoddwr
*Jasper van 't Hof (g. 1947), pianydd
*Bert Doorn (g. 1949), gwleidydd

bawd|dim|240px|Y Grote Kerk ar yr Oude Markt, Enschede

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Overijssel
Jacob Zuma

**Jacob Gedleyihlekisa Zuma** (ganed 12 Ebrill 1942) oedd Arlywydd De Affrica rhwng 2009 a'i ymddiswyddiad yn Chwefror 2018. Fe oedd y pedwerydd Arlywydd yn y cyfnod wedi diwedd Apartheid.

Ganed Zuma yn KwaZulu-Natal, yn aelod o lwyth y Swlŵiaid. Ymunodd a'r ANC yn 1959, a daeth yn aelod o'r adain arfog, Umkhonto we Sizwe. Yn 1963 cymerwyd ef i'r ddalfa, a threuliodd ddeng mlynedd yn y carchar ar Ynys Robben.

Rhwng 1999 a 2005 bu'n Ddirpwy Arlywydd De Affrica dan Thabo Mbeki, ac ers 18 Rhagfyr 2007 mae wedi bod yn gadeirydd yr ANC. Wedi i'r ANC ennill etholiad Ebrill 2009, dewiswyd ef yn Arlywydd gan y Senedd ar 6 Mai 2009, a dechreuodd ar y swydd ar 9 Mai.

Daethpwyd ag achos llys am lygredd yn ei erbyn, ac mae'r achos yn parhau heb ddod i gasgliad. Oherwydd hyn a hanesion am anturiaethau rhywiol, beirniadwyd Zuma yn llym gan yr Archesgob Desmond Tutu.

Ym mis Medi 2021, gwrthododd Llys Cyfansoddiadol De Affrica ddeiseb y cyn-Arlywydd Jacob Zuma i wyrdroi ei ddyfarniad gan ei ddedfrydu i 15 mis yn y carchar am ddirmyg cyfiawnder.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Arlywyddion De Affrica
Categori:Swlŵiaid
Kappazuri

[bawd|dde|200px|Kappazuri gan [Urakusai Nagahide: ''Sakie o'r Hanabishiya'']]

Printiau Siapaneaidd yw **Kappazuri** (hefyd **kappa-zuri**, **kappazuri-e**, a **katagamizuri-e**) a argraffir mewn un lliw (du fel arfer) gyda blociau pren ac a liwir gyda stensil wedyn.  Gelwir printiau a wneir trwy stensilio yn unig, heb floc pren, yn 'kappazuri' hefyd. Ceir sawl enghraifft gan artistiaid ukiyo-e a shunga.

Er i nifer gael eu cynhyrchu yn Edo (Tokyo), cysylltir Kappazuri â phrintiau o Osaka a Kyoto yn bennaf.  Y mwyaf cynhyrchiol o brintwyr kappazuri oedd yr arlunydd ukiyo-e Urakusai Nagahide, yn enwedig ei ddarluniau o'r wŷl geisha flynyddol yn ardal enwog Gion, yn Kyoto.

## Llyfryddiaeth
* Lane, Richard, *Images from the Floating World, The Japanese Print*, Efrog Newydd, Putnam, 1978, 284.
* Newland, Amy Reigle, *The Hotei Encyclopedia of Japanese Woodblock Prints*, Amsterdam, Hotei Publishing, 2005, Vol. 2, 453.

Categori:Argraffu
Categori:Ukiyo-e
Gion

250px|bawd|Tai traddodiadol yn ardal Gion
250px|bawd|Bwyty dethol iawn yn Gion

Ardal o Kyoto, Siapan yw **Gion** (祇園), a dyfodd fel canolfan llety i deithwyr yn yr Oesoedd Canol ac ar gyfer ymwelwyr â Chysegrfa Yasaka. Datblygodd i fod yr ardal geisha fwyaf adnabyddus a dethol yn Japan.

Dydy geishas Gion ddim yn galw eu hunain yn geisha; defnyddient y term lleol *geiko*, sy'n fath o fachigyn o'r gair *geisha* ('artist', 'un sy'n ymarfer y celfyddydau'); mae *geiko* yn derm mwy uniongyrchol sy'n golygu "plentyn y celfyddydau" (*gei* 'celfyddydau' + *ko* 'plentyn') neu "merch celfyddyd."

Ceir dwy *hanamachi* (cymuned *geiko*) yn Gion : *Gion Kōbu* (祇園甲部) a *Gion Higashi* (祇園東). Gwelir *geikos* a *maikos* (prentisiaid i fod yn geisha) yn cerdded y strydoedd yn eu kimonos lliwgar o hyd.

Nodweddir Gion gan ei 'thai te' (*o-chaya*) niferus ac mae geikos yn gweithio mewn rhai ohonynt. Camgymeriad a welir yn aml yw cyfeirio at Gion fel ardal golau coch, ond difyrwyr yw'r geikos, ers cyfnod yr arglwyddi samurai, nid puteiniaid; lleolir ardal golau coch draddodiadol Kyoto yn Shimabara.

## Gweler hefyd 
* Geisha

Categori:Kyoto
Categori:Diwylliant Japan
KwaZulu-Natal

Un o daleithiau De Affrica yw **KwaZulu-Natal**. Crëwyd y dalaith yn 1994 trwy uno talaith Natal a'r tiriogaethau oedd gynt yn ffurfio Teyrnas y Zulu. Roedd y boblogaeth yn 2015 yn 10,919,100. Prifddinas y dalaith yw Pietermaritzburg, a'r ddinas fwyaf yw Durban.

bawd|canol|250px|Lleoliad KwaZulu-Natal yn Ne Affrica

Yn 1839, sefydlwyd Gweriniaeth Natalia gan y *Voortrekkers*, ond yn 1843 meddiannwyd y dalaith gan Brydaon. Wedi diwedd Apartheid, roedd tiriogaeth y Zulu yn gadarnle Plaid Rhyddid Inkatha dan Mangosuthu Buthelezi. Pan wnaed cytundeb heddwch rhwng yr ANC ag Inkatha, ffurfiwyd taliath newydd KwaZulu-Natal. Mae brenin y Zulu, Goodwill Zwelethini kaBhekuzulu, yn parhau i deyrnasu, ond heb ran uniongyrchol yn y llywodraeth bellach.

Categori:Taleithiau De Affrica
Arlywydd De Affrica

bawd|Cyril Ramaphosa

Arweinydd llywodraeth De Affrica o dan y Cyfansoddiad yw **Arlywydd De Affrica**. Rhwng 1961 a 1994, **Arlywydd Gwladwriaeth** oedd teitl yr arweinydd.

Etholir yr arlywydd gan aelodau'r Cynulliad Cenedlaethol, a thŷ isaf y Senedd. Fel rheol, arweinydd y prif blaid yw'r arlywydd, sef yr ANC ers yr etholiadau cyntaf di-hiliol a gynhaliwyd ar 27 Ebrill 1994. Yr Arlywydd cyntaf i gael ei ethol o dan y Cyfansoddiad newydd oedd Nelson Mandela, a olynwyd gan Thabo Mbeki ym 1999, Kgalema Motlanthe ym mis Medi 2008, a chan Jacob Zuma ym mis Mai 2009. Mae §5, adran 88, y Cyfansoddiad hefyd yn cyfyngu cyfnod yr Arlywydd yn y swydd i ddau dymor. Caiff Arlywydd ei ethol ar ôl pob etholiad seneddol, gan roi tymor o rhwng pum a deng mlynedd i'r arlywyddion..

## Arlywyddion
*1961-1967 Charles Robert Swart
*1967      Theophilius Ebenhaezer Donges
*1967-1968 Jozua Francis Nande
*1968-1975 Jacobus Johannes Fouche
*1975-1978 Nicolaas Diedrichs
*1978-1979 Balthazar Johannes Vorster
*1979-1984 Marais Viljoen
*1984-1989 Pieter Willem Botha
*1989-1994 Frederik Willem de Klerk
*1994-1999 Nelson Mandela
*1999-2008 Thabo Mbeki
*2008-2009 Kgalema Motlanthe
*2009-2018 Jacob Zuma
*2018-presennol Cyril Ramaphosa

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Swyddfa'r Arlywyddiaeth 


Categori:Gwleidyddiaeth De Affrica
Durban

Dinas yn nhalaith KwaZulu-Natal, De Affrica yw **Durban** (Swlw: *eThekwini*). Hi yw dinas fwyaf KwaZulu-Natal a thrydedd dinas De Affrica o ran poblogaeth, gyda phoblogaeth o 3,346,799.

Durban yw porthladd mwyaf De Affrica, ac mae hefyd yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid. Sefydlwyd y ddinas yn 1823 fel Port Natal; newidiwyd yr enw i Durban yn 1835, er anrhydedd i'r llywodraethwr Syr Benjamin D'Urban.

Bu Mahatma Gandhi yn gweithio fel cyfreithiwr yn Durban am flynyddoedd.

bawd|240px|dim|Neuadd y Ddinas, Durban

Categori:Dinasoedd De Affrica
36 Golygfa ar Fynydd Fuji

250px|bawd|*Y Don Fawr oddi ar Kanagawa* (*Kanagawa Oki Nami Ura*) gan Hokusai.
Cyfres o brintiadau bloc pren ukiyo-e yw ***Tri deg chwech Golygfa ar Fynydd Fuji*** (Siapaneg: 富嶽三十六景, *Fugaku Sanjūrokkei*) gan yr arlunydd Siapaneaidd Katsushika Hokusai (1760–1849). Mae'r gyfres yn darlunio Mynydd Fuji, ar ynys Honshu, Siapan, trwy'r tymhorau ac mewn tywydd amrywiol o sawl lleoliad a phellter. Heddiw mae'n cynnwys 46 print mewn gwirionedd, a grewyd gan Hokusai rhwng 1826 a 1833. Cafwyd 36 yn y cyhoeddiad gwreiddiol ond, am iddi fod yn gymaint o lwyddiant, ychwanegwyd deg arall yn nes ymlaen.

## Cefndir 
Roedd printiau a darluniau o olygfeydd ar Fynydd Fuji yn destun poblogaidd gan artistiaid ukiyo-e. *36 Golygfa* Hokusai yw'r enwocaf o lawer ond ceir sawl cyfres arall, yn cynnwys y gwaith o'r un enw gan Hiroshige a chyfres diweddarach gan Hokusai ei hun, sef *Cant Golygfa ar Fynydd Fuji*. Yn ogystal ceir nifer o brintiadau a lluniau unigol. Mae gan Fynydd Fuji lle arbennig yn niwylliant a chrefydd Siapan a dyna pam roedd yn denu cymaint o arlunwyr. Credid fod duwies wedi rhoi 'moddion bywyd' ar gopa'r mynydd ac roedd y Siapaneaid yn ystyried fod cyfrinach tragwyddoldeb ynghlwm wrth Fuji, sy'n esbonio obsesiwn Hokusai ac eraill gyda'r mynydd, efallai.

## Printiadau 
### Y 36 gwreiddiol
### Y 10 ychwanegol
## Llyfryddiaeth
* Nagata, Seiji (1999). *Hokusai: Genius of the Japanese Ukiyo-e.* Kodansha, Tokyo.
* Smith, Henry D. II (1988). *Hokusai: One Hundred Views of Mt. Fuji.* George Brasiller, Inc., Publishers, Efrog Newydd. ISBN 0807611956.

## Dolenni allanol
*  Hokusai: 36 Golygfa ar Fynydd Fuji 
*  Bywgraffiad Hokusai
*  葛飾北斎の富士山・富嶽三十六景 

Categori:Diwylliant Japan
Categori:Torluniau pren
Categori:Ukiyo-e
Vereenigde Oost-Indische Compagnie

bawd|200px|Logo'r VOC

Cwmni o'r Iseldiroedd oedd y **Vereenigde Oost-Indische Compagnie** neu **VOC** (Iseldireg, yn golygu "Cwmni Unedig India'r Dwyrain"), a adnabyddir hefyd fel "'''Cwmni Iseldiraidd India'r Dwyrain'''." Bu'r cwmni yn llwyddiannus iawn, ac ystyrir ef fel cwmni rhyngwladol cyntaf y byd.

Sefydlwyd y cwmni yn 1602 gan Johan van Oldenbarnevelt, i fanteisio ar y cyfleoedd oedd wedi ymddangos i fasnachu yn India'r Dwyrain, yn arbennig yr ynysoedd sy'n awr yn ffurfio Indonesia. Roedd chwech *kamer*, yn Amsterdam, Zeeland, Enkhuizen, Delft, Hoorn a Rotterdam. Rheolid y cwmni gan gynrychiolwyr o'r rhain, oedd yn ffurfio'r bwrdd llywodraethol, yr Heeren XVII, yn cyfarfod yn Amsterdam a Middelburg bob yn ail.

Yn ystod yr 17eg ganrif, tyfodd y VOC i gyflogi 11,000 o bobl. Erbyn 1753 roedd yn cyflogi 25,000. Roedd yn cyflogi milwyr, a llwyddodd i yrru'r Portiwgeaid o Sri Lanca ac ynysoedd Indonesia. Ar ynys Jafa yr oedd canolfan y cwmni; yno y sefydlwyd dinas Batavia (Jakarta heddiw). Daeth y cwmni i ben yn 1798.

Roedd Abel Tasman yn gweithio i'r cwmni ar ei fordaith yn 1642 pan ddarganfu Tasmania a Seland Newydd.

bawd|chwith|240px|Yr *Amsterdam*, un o longau'r VOC, wedi ei hail-greu yn yr Amgueddfa Forol Genedlaethol yn Amsterdam

Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Categori:Hanes Indonesia
Categori:Sefydliadau 1603
Diafol

[bawd|240px|Satan. Llun gan [Gustave Doré ar gyfer argraffiad o *Paradise Lost* gan John Milton.]]

Y **Diafol** neu'r **Diawl** yw'r enw a roddir i fod goruwchnaturiol, a ystyrir gan Gristnogaeth, Islam a rhai crefyddau eraill fel ymgorfforiad o ddrygioni.  Ystyrir fod y diafol yn temtio bodau dynol, gan geisio'u temtio i bechu.

Mewn Cristnogaeth, credir fod Duw a'r Diafol yn ymryson am eneidiau dynol, gyda'r Diafol yn ceisio eu cipio i uffern.

## Geirdarddiad ac enwau eraill
Daw'r gair "diafol" o'r Groeg Διάβολος *diabolos* ("athrodydd") Cafodd yr enw Groeg ei ddefnyddio mewn fersiynau Groeg o'r Beibl yn lle'r enw Hebraeg **הַשָׂטָן** *ha-Satan* ("y cyhuddwr") a roes yr enw Satan inni.  Yn ogystal â Satan denyddir nifer o enwau am y Diafol, yn cynnwys Lwsiffer, Asmodeus, Asasel, Samael, Beelsebwl. Mastema a Belial. Yn Islam, cyfeirir at y Diafol fel شيطان, *Iblis*, sydd o bosib yn tarddu o *diabolos* - yr un tarddiad â diafl neu diafol yn Gymraeg.

## Y Diafol yn ôl crefydd
### Cristnogaeth
Mewn Cristnogaeth mae'r Diafol, dan yr enwau Satan, Lwsiffer a Beelsebwl fel arfer yn cael ei bortreadu fel angel a wrthryfelodd yn erbyn Duw ac fel canlyniad cafodd ei daflu i lawr i uffern. Mae ysgolheigion bellach yn derbyn bod y cyfeiriad at gwymp Lwsiffer yn Llyfr Eseia 14:12 ("seren ddydd" yn y *Beibl Cymraeg Newydd*)  mewn gwirionedd yn cyfeirio at frenin Babylonaidd.

Fel yn achos y *Zohar*, mae Satan yn cael ei gysylltu â'r sarff a demtiodd Efa.

### Iddewiaeth
Er nad yw'r Diafol yn chwarae rôl bwysig mewn Iddewiaeth o'r brif ffrwd, yn y *Zohar* fe'i gelwir yn Samael, y "duw gwenwynig", yr angel dinistriol, yr ymgnawdoliad o bechod,  y Sarff, yr Hen sarff, y Sarff Fawr, yr Ysbryd Drwg,  y Temtiwr, a Satan. Fel yn y chwedl ynglŷn â Lwsiffer, roedd Samael yn angel grymus a ddisgynnodd i'r ddaear, ond yn wahanol i Lwsiffer disgynnodd Samael o'i wirfodd ar gefn sarff, ac ar ôl newid ei ffurf i ffurf sarff, fe demtiodd Efa gyda'r afal. Satan yw ei enw fel sarff, ond "beth bynnag yw ei enw, efe yw'r un a elwir yr ysbryd drygionus".

Yn *Llyfr y Jiwbilîs* mae'r Diafol yn ymddangos dan yr enw y Tywysog Mastema, enw sy'n dod o'r Hebraeg משטמה *mastemah* ("casineb"; "gelyniaeth").

### Islam
bawd|dde|150px|Iblis
Mewn Islam cyfeirir at y Diafol gyda'r enwau شيطان, *Iblis* (o Διάβολος) a  شيطان, *Shayṭān* ("gelyn"). Mae Iblis yn *jinni* (جني) sef yn fod neu ysbryd wedi ei greu o dân di-fwg yn lle o glai. Dyrchafwyd Iblis i sefyll ymhlith yr angylion, ond cafodd ei alltudio am beidio â phlygu o flaen Adda ar orchymyn Duw. Gwaith Iblis bellach yw temtio dynion, ac mae Iblis yn gwneud hynny gyda chaniatâd yr Hollalluog.

Mae'r Diafol yn ymddangos mewn rhyw 39 o swrâu yn y Coran.

## Gweler hefyd
* Sataniaeth
* Y Diafol yng Nghymru
* Lwsifferiaeth

## Nodiadau
## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth
Categori:Diafoliaid
Categori:Islam
Categori:Iddewiaeth
Categori:Sataniaeth
VOC

Gall yr acronym **VOC** gyfeirio at sawl peth:

:**Volatile organic compounds**, sef yr enw Saesneg am gyfansoddion organig anweddol
:Vereenigde Oost-Indische Compagnie
:Vannes Olympique Club, clwb pêl-droed Ffrangeg
:V. O. Chidambaram Pillai (1872–1936), cyfreithiwr Indiaidd, arweinydd undeb llafur, brwydrwr dros ryddid a dyn pwysig yn y busnes llongau
Tasman

Gallai **Tasman** gyfeirio at:

* Abel Tasman, morwr a fforiwr
* Môr Tasman, môr rhwng Awstralia a Seland Newydd

## Gwlweler hefyd
* Tasmania
Gwahanglwyf

Afiechyd a achosir gan y bacteriwm *Mycobacterium leprae* yw'r **gwahanglwyf**. Darganfuwyd y bacteriwm gan feddyg o Norwy, Armauer Hansen, yn 1873.

Gellir trosglwyddo'r gwahanglwyf o un person i'r llall, yn aml trwy besychu neu disian. Gall y bacteriwm fyw yn y corff am gyfnod hir, weithiau am flynyddoedd, heb fod unrhyw arwydd o'r afiechyd. Mae'n effeithio ar ran allanol y corff, y croen yn arbennig, ac os na cheir triniaeth mae'n ymledu i ddinistrio'r nerfau, fel nad oes teimlad mewn rhannau o'r corff. Yn y pen draw, gall y claf golli rhannau o'r corff megis bysedd neu'r trwyn.

Ofnid yr afiechyd yn fawr yn y Canol Oesoedd ac yn ddiweddarach, a chedwid y cleifion ar wahân i weddill y boblogaeth. Weithiau, fe'u cedwid ar ynys. Erbyn hyn, mae triniaeth effeithiol ar gael, ond mae'r gwahanglwyf yn parhau yn broblem mewn rhai rhannau o'r Trydydd Byd. Ceir y nifer fwyaf o gleifion yn India a Brasil.

bawd|dim|250px|Dosbarthiad gwahanglwyf yn 2003

## Darllen pellach 
* Rod Edmond, *Leprosy and Empire: A Medical and Cultural History* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2006)

Categori:Afiechydon
Deuod allyrru golau

bawd|Deuodau allyrru golau (LED) lliwgar
bawd|Bylbiau LED, 2010
bawd|Sgidiau dawnsio, 2014

Mae **deuod allyrru golau** (**DAG** neu **LED** - *light-emitting diode*) yn fath o ddeuod ac yn rhan-ddargludydd (*semiconductor*) sy'n goleuo pan fo cerrynt trydanol yn llifo drwyddo. Fe'i cynrychiolir gan y symbol Delwedd:LED symbol.svg.

Cafodd ei ddyfeisio yn Rwsia gan Oleg Vladimirovich Losev yn 1927 ac yna'i gyflwyno yn ymarferol i'r Unol Daleithiau yn 1962. Roedd y DAGau gwreiddiol yn rhoi'r lliw coch, ond cynhyrchir heddiw DAGau gwyn, gwyrdd, glas a myrdd o liwiau eraill. Nid yw'r gwyn yn wyn pur, ond cymysgedd sy'n ymddangos yn wyn i'r llygad. Cyn 1962 roedd y golau'n olau anweledig, sef golau is-goch. Defnyddiwyd hwy ar raddfa eang gan Hewlett-Packard yn eu cyfrifianellau yn 1968.

Mae ganddo ddwy weiren, ac fel pob deuod, dim ond pan gysylltir y foltedd yn y cyfeiriad cywir mae'r ddyfais yn caniatau i'r cerrynt lifo; tipyn bach yn anghymesur ydy DAG felly (er bron yn gylchol yn amlaf), er mwyn helpu ei gysylltu'n gywir.

Mae'r math yma o fwlb yn defnyddio egni yn fwy effeithlon na bwlb ffilament neu bwlb "ynni isel". Defnyddir ef yn aml felly mewn dyfeisiau sy'n cael eu pweru gan fatri gwan, megis goleuadau ar gyfer beiciau.

## Datblygiadau lampau a bylbiau LED
Cafwyd datblygiad sylweddol yn y dechnoleg o greu bylbiau a lampau yn ystod y ddegawd diwethaf, gyda rhai mathau yn defnyddio cyn lleied ag 1W o drydan ond yn rhoi golau eitha cryf. Mae pris y math hwn o fylb yn eitha uchel - tua degpunt y bwlb yn 2009; erbyn Rhagfyr 2010 roedd yn bosibl prynnu bwlb 1W yn Tesco am £4. Mae golau stryd sy'n cael ei bweru gan gelloedd solar yn dechrau dod yn boblogaidd mewn rhai gwledydd.

### Ffilament 
bawd|chwith|120px|Bwlb ffilament amlwg, ar ddull retro

Yn rhyfeddol, wrth i dechnoleg yr LED ddatblygu, daeth bylbiau retro gyda ffilament amlwg yn ffasiynol. Copiwyd arddull Fictorianaidd a bylbiau gwreiddiol Edison yn ystod y 2010au, ond yn wahanol i'r bylbiau gwreiddiol, mae'r bylbiau hyn yn defnyddio llawer llai o drydan gan fod llai o wres yn cael ei gynhyrchu (80% yn llai) a mwy o olau. Mae'r gost felly yn llawer llai. Yn wahanol i lawer o fylbiau 'sbot' mae rhain yn goleuo 360 gradd, gan eu gwneud yn addas iawn yng nghanol ystafell, yn hytrach nag yn y nenfwd neu ar wal.

Erbyn 2015 gwelwyd ffilamentau hyblyg yn cael eu cynhyrchu yn ogystal â rhai syth.

## Cyfeiriadau
Categori:Golau
Categori:Trydan
Cyfansoddion organig anweddol

Nwyon neu anweddau yw **cyfansoddion organig anweddol** neu **COA** (Saesneg: *Volatile organic compounds*/*VOCs*), a gaiff eu allyrru gan amryw o hylifau a solidau, mae gan lawer ohonynt effeithiau gwael tymor-hir a thymor-byr ar iechyd. Mae nwyddau iw cael yn y tŷ sy'n allyrru COA yn cynnwys paent, diosgion paent, deunyddiau glanhau, plaladdwyr, glud ac adlynion, deunyddiau adeiladu a dodrefn. Oherwydd hyn, mae lefelau crynodiad COA yn uwch tu mewn (hyd at ddeg gwaith yn uwch) nag y mae tu allan. Mae tanwydd megis petrol a disel hefyd yn rhyddhau COA.

## ffynonellau
Categori:Bioleg
Categori:Cyfansoddion organig
Categori:Llygryddion
Categori:Mwrllwch
Sinan

**Koca Mi‘mār Sinān Āġā**, (Tyrceg Ottoman: قوجو معمار سنان آغا) **Mimar Sinan**) (15 Ebrill 1489 - 9 Ebrill 1588) oedd prif bensaer Ymerodraeth yr Otomaniaid dros gyfnod o 50 mlynedd. Gwasanaethodd dan dri Swltan: Suleiman I, Selim II a Murad III. Bu'n gyfrifol am adeiladu dros 300 o adeiladau o faint sylweddol.

Ganwyd ef i deulu Cristnogol yn Ağırnas (Mimarsinanköy heddiw), ger Kayseri yn Anatolia. Yn 1512, daeth dan orfodaeth filwrol, ac ymunodd â chorfflu'r janisariaid, lle gorfodwyd ef i droi at Islam. Hyfforddwyd ef fel pensaer yn y cyfnod yma.

Ystyrir mai ei gampwaith yw Mosg Selimiye yn Edirne. Yr enwocaf o'i weithiau yw Mosg Suleiman yn Istanbul. Bu'n gyfrifol am hyfforddi nifer o benseiri amlwg eraill, yn cynnwys Sedefhar Mehmet Ağa, pensaer Mosg Swltan Ahmed yn Istanbul.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1489
Categori:Marwolaethau 1588
Categori:Hanes Twrci
Categori:Penseiri'r 16eg ganrif
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Otomanaidd
Categori:Tyrciaid
Joseph Smith

Sefydlydd Mudiad Saint y Dyddiau Diwethaf oedd **Joseph Smith, Jr.** (23 Rhagfyr 1805 – 27 Mehefin 1844), a elwir hefyd yn Formoniaeth. Roedd yn ffigwr crefyddol a gwleidyddol o bwys yn yr Unol Daleithiau yn ystod y 1830au a'r 1840au. Ym 1827, dechreuodd Smith gasglu dilynwyr crefyddol wedi iddo ddweud fod angel wedi dangos set o blatiau aur iddo yn disgrifio hanes Iesu i bobloedd brodorol yr Amerig. Ym 1830, cyhoeddodd Smith *Llyfr Mormon*, sef yr hyn a honai ei fod yn gyfieithiad o'r platiau hynny, a'r un flwyddyn sefydlwyd Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf.

Bu Smith yn byw yn Kirkland, Ohio, trwy ran helaeth y 1830au, a dyma lle arhosodd pencadlys yr eglwys hyd iddo gael ei ysgogi gan gost adeiladu teml fawr, methiant arianol, a gwrthdaro gyda aelodau oedd wedi eu di-affeithio i gasglu anheddiad Saint y Dyddiau Diwethaf ym Missouri. Yno, dwysáodd y tensiwn rhwng y Mormoniaid ac eraill gan arwain at Ryfel Mormon 1838. Wedi hyn, symudodd Smith a'i ddilynwyr i Nauvoo, Illinois, lle dechreuont adeiladu ail deml gyda chymorth bobl o Ewrop oedd newydd gael eu trosi i'r grefydd. Wedi iddo gael ei gyhuddo o ymarfer amlwreicaeth, ac o geisio creu theocrataeth, annogodd Smith ataliad papur newydd a oedd wedi cyhoeddi'r cyhuddiadau yn ei erbyn, gan arwain at ei lofruddiaeth gan dorf o rhai nad oedd yn Formoniaid.

Mae dilynwyr Smith yn ystyried ei fod yn broffwyd, ac wedi canoneiddio rhai o'i ddatguddiadau fel ysgrifau sanctaidd cyfwerth â'r Beibl. Mae ei gymun yn cynnwys sawl enwad crefyddol; y mwyaf o'r rheiny yw Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf, sydd â miliynau o ymlynwyr.

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1844
Categori:Arweinwyr crefyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Crefydd yn yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llofruddiaethau'r 1840au yn yr Unol Daleithiau
Categori:Mormoniaeth
Categori:Pobl a aned yn Vermont
Categori:Pobl fu farw yn Illinois
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Cameron Mackintosh

Mae Syr **Cameron Anthony Mackintosh** (ganed 17 Hydref 1946) yn gynhyrchydd theatrig nodedig o Loegr. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith gyda nifer o sioeau cerdd llwyddiannus. Cafodd ei ddisgrifio gan y New York Times fel "y cynhyrchydd theatrig mwyaf llwyddiannus, dylanwadol a phŵerus yn y byd".

## Bywyd personol
Cafodd ei eni yn Enfield, Llundain gyda'i dad o'r Alban a'i fam o Malta. Cafodd Mackintosh ei fagu yn ffydd Babyddol ei fam. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Prior Park yng Nghaerfaddon. Mae ei frawd iau, Robert Mackintosh, yn gynhyrchydd hefyd.

Gwyddai ei fod eisiau bod yn gynhyrchydd theatrig ar ôl i'w fodryb fynd ag ef i weld sioe prynhawn o sioe gerdd Julian Slade, "Salad Days" pan oedd yn wyth oed.

Cafodd ei urddo'n farchog yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd ym 1996, am ei wasanaeth i theatr gerdd.

Ei bartner yw'r ffotograffydd theatraidd Awstralaidd Michael Le Poer Trench. Yn 2006, enwyd Mackintosh fel y 4ydd dyn hoyw agored mwyaf dylanwadol ar Restr Binc "The Independent on Sunday" o'r holl ddynion a menywod hoyw. Cafodd ei roi ar rif 4 yn 2005 hefyd. Mae ef hefyd yn Llywydd "The Food Chain", elusen HIV sydd wedi ei leoli yn Llundain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**The Sundowe*, Sioe gerdd Albanaidd newydd sy'n cael ei chynhyrchu gan Cameron Mackintosh mewn cyd-weithrediad â Theatr Eden Court Theatre a'r Executive Albanaidd
*Gwefan swyddogol Cameron Mackintosh
*Gwefan swyddogol Delfont Mackintosh

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Cynhyrchwyr theatr
Categori:Catholigion