Anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol

Anhwylder personoliaeth a nodweddir gan batrwm hirdymor o ddiystyru neu dorri hawliau pobl eraill yw **anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol** *(antisocial personality disorder* **ASPD**) yn ogystal ag anhawster i gynnal perthynas hirdymor. Nodweddir yr anhwylder gyda diffyg cydwybod neu gydwybod wan yn aml, yn ogystal â hanes o dorri rheolau a all weithiau arwain at dorri'r gyfraith, tueddiad i gamddefnyddio sylweddau, Mae ymddygiad gwrthgymdeithasol yn aml yn dechrau cyn fod y plentyn yn 8 oed, ac mewn bron i 80% o achosion ASPD, bydd yn datblygu ei symptomau cyntaf cyn ei ben-blwydd yn 11 oed. 

Mae nifer yr achosion o ASPD ar ei uchaf ymhlith pobl 24 i 44 oed, ac yn aml yn gostwng ymhlith pobl 45 i 64 oed.

Diffinnir anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol yn y *Llawlyfr Diagnostig ac Ystadegol o Anhwylderau Meddyliol* (DSM), tra bod y cysyniad cyfatebol o anhwylder personoliaeth *anghymdeithasol* (DPD) wedi'i ddiffinio yn y *Dosbarthiad Ystadegol Rhyngwladol o Glefydau a Phroblemau Iechyd Cysylltiedig* (ICD); y prif wahaniaeth damcaniaethol rhwng y ddau yw bod anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol yn canolbwyntio ar ymddygiadau gweladwy, tra bod anhwylder personoliaeth anghymdeithasol yn canolbwyntio ar ddiffygion affeithiol (*affective deficits*). Fel arall, mae'r ddau lawlyfr yn darparu meini prawf tebyg ar gyfer gwneud diagnosis o'r anhwylder. Mae'r ddau hefyd wedi datgan bod eu diagnosis yn cynnwys seicopathi neu *sociopathy*. Fodd bynnag, mae rhai ymchwilwyr wedi gwahaniaethu rhwng cysyniadau anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol a seicopathi, gyda llawer o ymchwilwyr yn dadlau bod seicopathi yn anhwylder sy'n gorgyffwrdd ag ASPD ond y gellir ei wahaniaethu oddi wrth ASPD.

## Arwyddion a symptomau 
Diffinnir anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol mewn person drwy iddo anwybyddu'n dreiddiol ac yn barhaus moesau a normau cymdeithasol, a hawliau a theimladau pobl eraill. Gallant ddangos  a gallant feddwl yn wel ac yn negyddol am eraill, a diffyg edifeirwch am eu gweithredoedd niweidiol a bod ag agwedd ddideimlad tuag at y rhai y maent wedi'u niweidio.

Mae'r rhai ag anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol yn aml yn fyrbwyll ac yn ddi-hid, gan fethu ag ystyried canlyniadau eu gweithredoedd. Gallant ddiystyru a pheryglu eu diogelwch eu hunain a diogelwch eraill dro ar ôl tro, gan roi eu hunain a phobl eraill mewn perygl. Maent yn aml yn ymosodol ac yn elyniaethus, gyda thymer gwyllt na ellir ei reoli'n dda, a gallant fod yn dreisgar, yn profocio erill i ymateb ac yn rhwystredig. Mae meini prawf DSM-5 ar gyfer ASPD yn mynnu bod gan yr unigolyn broblemau ymddygiad sy'n amlwg erbyn ei fod yn 15 oed. Bydd tua 25-40% o bobl ifanc ag anhwylder ymddygiad yn mynd ymlaen i gael diagnosis o ASPD pan fyddant yn oedolion.

Mae anhwylder ymddygiad yn anhwylder sy'n cael ei ddiagnosio yn ystod plentyndod neu lencyndod yn debyg i'r nodweddion a geir yn ASPD ac a nodweddir gan batrwm ymddygiad ailadroddus a pharhaus lle mae hawliau sylfaenol eraill neu reolau a normau mawr yn cael eu torri. Mae plant sydd â’r anhrefn yn aml yn arddangos ymddygiad byrbwyll ac ymosodol, gallant fod yn ddideimlad a thwyllodrus, a gallant gymryd rhan dro ar ôl tro mewn mân droseddau megis dwyn neu fandaliaeth neu ymladd â phlant ac oedolion eraill. Ailadroddir yr ymddygiad hwn dro ar ôl tro, a gall fod yn anodd ac ni ellir ei atal drwy fygythiad neu gosb. Mae anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd (*attention deficit hyperactivity disorder;* ADHD) yn gyffredin yn y boblogaeth hon, a gall plant â'r anhwylder hwn arnynt hefyd ddefnyddio sylweddau. Mae CD yn wahanol i anhwylder herfeiddiol gwrthwynebol (ODD) yn yr ystyr nad yw plant ag ODD yn cyflawni gweithredoedd ymosodol neu wrthgymdeithasol yn erbyn pobl, anifeiliaid ac eiddo eraill, er bod llawer o blant sy'n cael diagnosis ODD yn cael eu hail-ddiagnosio â CD wedi hynny.

Nodwyd dau ddatblygiad, neu ddau *gwrs* o CD yn seiliedig ar yr oedran y mae'r symptomau'n xael eu hamlygu. Gelwir y cyntaf yn "fath plentyndod" ac mae'n digwydd pan fydd symptomau anhwylder ymddygiad yn bresennol cyn bod yn 10 oed. Cysylltir y cwrs hwn yn aml â chwrs bywyd mwy parhaus ac ymddygiadau mwy treiddiol, ac mae plant yn y grŵp hwn yn mynegi lefelau uwch o symptomau ADHD, diffygion niwroseicolegol, mwy o broblemau academaidd, mwy o gamweithredu teuluol, a thebygolrwydd uwch o ymddygiad ymosodol a thrais. Gelwir yr ail yn "*fath glasoed*" ac mae'n digwydd pan fydd anhwylder ymddygiad yn datblygu ar ôl eu pen-blwydd yn 10 oed. O'i gymharu â'r *math plentyndod*, mae'r symptomau'n fwynach, yn llai eithafol, a cheir llai o nam ar y swyddogaethau gwybyddol ac emosiynol, sy'n bresennol, a gall y *math plentyndod* o ASPD ddiflannu erbyn oedolaeth.

### Cyd-forbidrwydd 
Mae ASPD yn gyffredin yn cydfodoli â'r amodau canlynol:

* Anhwylderau gorbryder
* Anhwylder iselder
* Anhwylderau rheoli ysgogiad
* Anhwylderau cysylltiedig â sylweddau
* Anhwylder somateiddio
* Anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd
* Anhwylder deubegwn
* Anhwylder personoliaeth ffiniol
* Anhwylder personoliaeth hanesyddol
* Anhwylder personoliaeth narsisaidd
* Anhwylder personoliaeth sadistaidd

O'u cyfuno ag alcoholiaeth, gall pobl ddangos diffygion swyddogaeth flaen (*frontal function deficits*) mewn profion niwroseicolegol sy'n fwy na'r rhai sy'n gysylltiedig â phob cyflwr. Mae Anhwylder Defnyddio Alcohol yn debygol o gael ei achosi gan ddiffyg ysgogiad a rheolaeth ymddygiad a ddangosir gan gleifion Anhwylder Personoliaeth Gwrthgymdeithasol. Mae cyfraddau ASPD yn dueddol o gofrestru tua 40-50% mewn dynion sy’n gaeth i alcohol ac opiadau. Fodd bynnag, mae'n bwysig cofio nad perthynas achosol mo hon, ond yn hytrach canlyniad credadwy i ddiffygion gwybyddol o ganlyniad i ASPD.

## Achosion 
Ystyrir bod anhwylderau personoliaeth yn cael eu hachosi gan gyfuniad a rhyngweithiad o ddylanwadau genetig ac amgylcheddol: profiadau cymdeithasol a diwylliannol yn ystod plentyndod a llencyndod sy'n cwmpasu deinameg eu teulu, dylanwad cyfoedion, a gwerthoedd cymdeithasol.

## Triniaeth 
Ystyrir bod ASPD ymhlith yr anhwylderau personoliaeth anoddaf i'w trin. Mae rhoi triniaeth effeithiol ar gyfer ASPD yn cael ei gymhlethu ymhellach oherwydd yr anallu i edrych ar astudiaethau cymharol rhwng seicopathi ac ASPD oherwydd gwahanol feini prawf diagnostig, gwahaniaeth mewn diffinio a mesur canlyniadau a ffocws ar drin cleifion sydd wedi'u carcharu yn hytrach na rhai yn y gymuned. Oherwydd eu gallu isel iawn neu ddiffyg edifeirwch, mae unigolion ag ASPD yn aml yn brin o gymhelliant digonol ac yn methu â gweld y costau sy'n gysylltiedig â gweithredoedd gwrthgymdeithasol.  Mae astudiaethau wedi dangos nad yw therapi cleifion allanol yn debygol o fod yn llwyddiannus, ond efallai bod y graddau y mae pobl ag ASPD yn ymatebol (neu beidio ag ymateb) i driniaeth wedi'i orliwio.

## Prognosis 
Yn ôl yr Athro Emily Simonoff o’r Sefydliad Seiciatreg, Seicoleg a Niwrowyddoniaeth mae yna lawer o newidynnau (variables) sydd wedi’u cysylltu’n gyson ag ASPD, megis: gorfywiogrwydd plentyndod ac anhwylder ymddygiad, troseddoldeb pan yn oedolyn, sgorau IQ is, a phroblemau darllen. Y berthynas gryfaf rhwng y newidynnau hyn ac ASPD yw gorfywiogrwydd plentyndod ac anhwylder ymddygiad. Yn ogystal, mae plant sy'n tyfu i fyny gyda rhagdueddiad o ASPD ac yn rhyngweithio â phlant tebyg, yn debygol o gael diagnosis o ASPD yn ddiweddarach. Fel llawer o anhwylderau, mae geneteg yn chwarae rhan yn yr anhwylder hwn ond mae gan yr amgylchedd hefyd rôl fawr yn ei ddatblygiad.

Mae bechgyn ddwywaith yn fwy tebygol o fodloni’r holl feini prawf diagnostig ar gyfer ASPD na merched (40% yn erbyn 25%) a byddant yn aml yn dechrau dangos symptomau o’r anhwylder yn llawer cynharach mewn bywyd. Ni fydd plant nad ydynt yn dangos symptomau o'r clefyd hyd at 15 oed yn datblygu ASPD yn ddiweddarach mewn bywyd. Mae'r dadleuon yn ymwneud â chlinigwyr, athrawon, llunwyr polisi, rhieni, a'r cyfryngau. Mae'r dadleuon yn amrywio: o'r farn y dylid clustnodi ADHD fel ymddygiad normal i'r farn bod ADHD yn gyflwr genetig. Mae meysydd eraill sy'n destun dadlau yn cynnwys y defnydd o feddyginiaethau a roddir i blant, Yn 2009, cyhoeddodd y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal bod y triniaethau a’r dulliau presennol o wneud diagnosis yn seiliedig ar y farn amlycaf o fewn llenyddiaeth academaidd. Yn 2014, siaradodd Keith Conners, un o'r eiriolwyr dros gydnabod yr anhwylder, yn erbyn gorddiagnosis mewn erthygl yn y *New York Times*. Mewn cyferbyniad, nododd adolygiad o lenyddiaeth feddygol a adolygwyd gan gymheiriaid yn 2014 nad yw ADHD yn cael ei diagnosio'n ddigonol mewn oedolion. Tipyn o gymysgedd barn, felly!

Gyda chyfraddau diagnosis gwahanol iawno wlad i wlad, o dalaith i dalaith ac o fewn hil ac ethnigrwydd, mae rhai ffactorau amheus yn chwarae rhan mewn diagnosis. Mae rhai cymdeithasegwyr yn ystyried ADHD yn enghraifft o glinigeiddio ymddygiad gwyrdroëdig, hynny yw, troi mater nad yw'n berthnasol i feddygaeth heb fod angen. Mae'r rhan fwyaf o ddarparwyr gofal iechyd yn derbyn ADHD fel anhwylder gwirioneddol, o leiaf yn y nifer fach o bobl â symptomau difrifol.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* Hofer, Paul. "The Role of Manipulation in the Antisocial Personality", *International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology*, Vol. 33 No 2, 91–101 (1989)
* Marshall,  W. & Serin, R. (1997) Personality Disorders. In Sm.M. Turner & R. Hersen (Eds.) Adult Psychopathology and Diagnosis.  New York: Wiley. 508–41
* Murphy, N. & McVey, D. (2010) Treating Severe Personality Disorder: Creating Robust Services for Clients with Complex Mental Health Needs. London: Routledge
* Millon, Theodore (and Roger D. Davis, contributor) – *Disorders of Personality: DSM IV and Beyond* – 2nd ed. – New York, John Wiley and Sons, 1995 
* 

## Dolenni allanol 
* Meini Prawf DSM-IV-TR ar gyfer Anhwylder Personoliaeth Gwrthgymdeithasol
* Seicopathi ac Anhwylder Personoliaeth Gwrthgymdeithasol: Achos o Ddryswch Diagnostig

Categori:Gwyddorau ymddygiadol
Categori:Ymddygiad gwrthgymdeithasol
Categori:Troseddeg