Areithiau Pros

**Yr Areithiau Pros** yw'r enw a fathwyd gan D. Gwenallt Jones i ddisgrifio grŵp o ddarnau rhyddiaith rethregol yn y Gymraeg. Gwaith awduron anhysbys yw'r rhan fwyaf o'r Areithiau ac mae'n anodd eu dyddio'n fanwl, ond gellir dweud eu bod yn perthyn i'r Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern. O ran iaith ac arddull mae'r Areithiau yn rhychwantu'r bwlch rhwng Cymraeg Canol a Chymraeg Diweddar.

Parodïau llenyddol gan ysgrifenwyr hyddysg yn nhraddodiadau Cymru a'i llenyddiaeth yw'r Areithiau. Gellid ystyried mai dyma gyfraniad llenyddiaeth Gymraeg i draddodiad o weithiau tebyg yn Ewrop. Mae'r traddodiad hwnnw yn cychwyn yng Ngroeg yr Henfyd gydag areithiau'r soffyddion a gwaith awduron dychanol fel Lucian ac yn cyrraedd ei uchafbwynt ar y cyfandir yng ngwaith awduron fel Cervantes a Rabelais. Ond mae gwreiddiau'r areithiau yn ddwfn yn y traddodiad Cymreig a Cheltaidd hefyd, lle gwelir arddulliau rhethregol mewn chwedlau Gwyddeleg Canol a chwedlau Cymraeg fel *Culhwch ac Olwen* a *Breuddwyd Rhonabwy*.

## Y testunau
Cafodd testunau'r Areithiau eu dosbarthu'n hwylus gan Gwenallt fel a ganlyn.
### Parodïau
Parodïau o'r deunydd Arthuraidd Cymraeg Canol, yn enwedig *Culhwch ac Olwen*, a geir yn yr Areithiau hyn.
**Araith Wgon*. Tadogir hyn ar y bardd canoloesol cynnar Gwgon Brydydd. Yn ôl rhai o'r llawysgrifau Simwnt Fychan (c. 1530-1606) yw'r awdur.
**Araith Iolo Goch*. Araith a dagogir ar y bardd adnabyddus Iolo Goch (c.1320-c.1398). Dyma'r araith enwocaf, mae'n debyg. Mae'n gampwaith llenyddol cryno sydd yn amlwg yn seiliedig ar *Culhwch ac Olwen* lle gofynnir i'r arwr Culhwch geisio pethau anodd os nad amhosibl i'w cael (yr Anoethau).
**Breuddwyd Gruffudd ab Adda ap Dafydd*. Testun a dadogir ar y bardd Gruffudd ab Adda ap Dafydd (fl. 1340-1370).

### Areithiau Serch
**Araith o Gowreinwaith*
**Araith Ieuan Brydydd Hir*. Testun a dadogir ar y bardd canoloesol Ieuan Brydydd Hir (fl. 1450-1485)
**Trwstaneiddiwch Gruffudd ab Adda ap Dafydd*. Testun arall am y bardd Gruffudd ab Adda ap Dafydd (cf. *Breuddwyd Gruffudd ab Adda ap Dafydd* uchod)
**Llythyr annerch at ferch* ac ''Ateb i'r llythyr''. Parodïau o gonfensiynau'r *amour courtois* a dychan ar serch yn gyffredinol.

### Areithiau Gofyn
**Llythyr i ofyn Rhwyd Berced*. Llythyr i ofyn benthyg rhwyd i ddal brithyll. Gan Gruffudd ab Ifan ap Llywelyn Fychan.
**Araith Gruffudd ab Ifan i Ruffudd ap Robin ap Rhys*. Gan Gruffudd ab Ifan ap Llywelyn Fychan eto.

### Dewisbethau
Hoffbethau pobl yw testun y Dewisbethau, sy'n rhoi cyfle i'r awdur ymarfer ei ddoniau rhethregol trwy bentyrru ansoddeiriau disgrifiadol. Ceir nifer o destunau cyffelyb yn y llawysgrifau Cymreig sydd heb eu cyhoeddi.
**Dewisbethau Dafydd Mefenydd*. Bardd anhysbys yw Dafydd Mefenydd.
**Dewisbethau Dafydd Meilienydd*. Un englyn yn unig o waith Dafydd Maelienydd sydd wedi goroesi.
**Dewisdrem Dafydd ap Gwilym*. Y bardd enwog Dafydd ap Gwilym yw gwrthrych y testun, ond mae'n llawer diweddarach nag oes y bardd.
**Dewisbethau Howel Lygad Cwsg*
**Dewisbethau Dafydd Lygad Cwsg oedd yn caru y Ferch o Wynedd*
*''Dewisbethau'r Ferch o Wynedd''

### Casbethau
Rhestru pethau sy'n gas gan unigolyn a geir yn y Casbethau, sydd mewn cyferbyniaeth lwyr â'r Dewisbethau.
**Casdrem Dafydd ap Gwilym*
**Casbethau Ieuan Brydydd Hir*. Ieuan Brydydd Hir eto.
**Casbethau Owain Cyfeiliog*. Bardd a thywysog o Bowys oedd Owain Cyfeiliog (c.1130-1197).

### Ychwanegol
**Breuddwyd Llywelyn Goch ap Meurig Hen*. Bardd adnabyddus o'r 14g oedd Llywelyn Goch ap Meurig Hen (fl. 1350-1390). Cariadwraeth Llywelyn Goch a Lleucu Llwyd yw testun y Breuddwyd. Thomas Wiliems (1545/6-1622) a gopïodd y testun gorau. Mewn nodyn mae'n dweud ei fod wedi torri allan "yr oferbethau oll", felly mae'r testun yn amherffaith.

## Llyfryddiaeth
*D. Gwenallt Jones (gol.), *Yr Areithiau Pros* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1934).

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Gymraeg yr unfed ganrif ar bymtheg
*Rhyddiaith Cymraeg Canol

Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg