open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adeilad Morgannwg, Prifysgol Caerdydd

Adeilad rhestredig Gradd I yn perthyn i Brifysgol Caerdydd yw **Adeilad Morgannwg**. Neuadd sir Forgannwg ydoedd yn wreiddiol; fe'i brynwyd gan y brifysgol ym 1997 a lleolir ei Hysgol Gwyddorau Cymdeithasol yno bellach. Cynlluniwyd yr adeilad yn yr arddull glasurol gan y penseiri Vincent Harris a T. A. Moodie; enillasant y gystadleuaeth ar ei gyfer ym 1908 ac fe'i gwbwlhawyd ym 1912. Codwyd estyniad i'r de i gynlluniau Syr Percy Thomas o 1931 i 1932.

## Oriel

Navigation Glamorgan Building.jpg|*Alegori o Fwyngloddio*, cerflun gan Albert Hodge i'r chwith o'r brif fynedfa
Neptune, Glamorgan Building.jpg|*Alegori o Forwriaeth*, cerflun arall gan Hodge, i'r dde o'r brif fynedfa

## Gweler hefyd
* Adeilad Bute, Prifysgol Caerdydd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Categori:Prifysgol Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Rhaeadr y Benglog

Mae **Rhaeadr y Benglog** yn rhan o **Nant y Benglog** sy'n llifo o Lyn Ogwen a Llyn Idwal ac yna'n ffurfio Nant Ffrancon ac yn ei thro, Afon Ogwen. Daw enw'r rhaeadr o graig ar ffurf penglog. Mae'r rhaeadr ger Bwthyn Ogwen yng nghymuned Bethesda, Gwynedd.[chwith|bawd|Pont Pen-y-Benglog dros [Nant Ffrancon|Nant y Benglog]]
Yn syth ar ôl gadael pen gorllewinol Llyn Ogwen, mae Afon Ogwen yn creu Rhaeadr Ogwen wrth ddisgyn dros greigiau sy'n estyniad o graig Ben y Benglog. Ar ochr arall yr afon, sef yr ochr ddwyreiniol, mae creigiau Pen yr Ole Wen yn codi'n syrth. I ddechrau, mae'r creigiau ar wely'r afon yn weddol gwastad ac er bod y dŵr yn wyn nid yw'n creu rhaeadr fel y cyfryw, ond wrth lifo dan Bont y Benglog, sy'n cludo'r briffordd A5 dros yr afon, mae'r afon yn disgyn dros gyfres o risiau yn y graig sy'n creu'r rhaeadr.

Ar waelod y rhaeadr mae'r afon yn ymwahanu yn sawl ffrwd ewynnog cyn cyrraedd tir mwy gwastad yn is i lawr a llifo yn unedig eto i lawr dyffryn Nant Ffrancon i gyfeiriad Bethesda.

Mae'r rhaeadr hon wedi tynnu sylw teithwyr ers y 18g oherwydd yr olygfa "Ramantaidd" gyda chopaon Tryfan a'r Glyderau yn gefndir iddi.
chwith|bawd|Pont Pen-y-Benglog

## Cyfeiriadau 
Ogwen
Categori:Bethesda
Categori:Eryri

Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Y Waun, Sir Ddinbych

Pentreflan i'r dwyrain o Lanelwy yn Sir Ddinbych yw'r **Waun**. Mae'n rhan o gymuned Tremeirchion, Cwm a'r Waun.

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Tremeirchion, Cwm a'r Waun
Y Waun

Tref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Y Waun** (Saesneg: *Chirk*). Saif ar y ffin â Lloegr.  Mae'n enwog fel lleoliad Castell y Waun.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Roedd yr hen blwyf yn cynnwys y trefgorddau **Y Waun**, **Bryncunallt**, **Gwernospin**, **Halchdyn** a **Phenyclawdd**.

Rhwng 1282 a'r 1540au, Y Waun oedd prif ganolfan arglwyddiaeth Swydd y Waun, a oedd yn cynnwys hen gymydau Cynllaith, Mochnant Is Rhaeadr, a Nanheudwy. Daeth Y Waun yn rhan o'r hen Sir Ddinbych yn y 1540au, ac arosodd yn y sir honno tan 1974. Roedd yng Nghlwyd rhwng 1974 a 1996, ac mae ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam ers 1996.

Mae priffordd yr A5, un o ffyrdd Thomas Telford, yn mynd trwy'r Waun. Hefyd, mae Dyfrbont y Waun yn cario Camlas Undeb Swydd Amwythig dros Afon Ceiriog.

Cyrhaeddodd y rheilffordd y dref yn 1884, yn cysylltu'r Waun ag Amwythig a Chaer.
Fe adeiladwyd y bont rheilffordd yn uwch na'r draphont, oherwydd y cydymgais rhwng y rheilffyrdd a'r camlesydd.

Tan y 1960au, roedd Y Waun yn dref lofaol gyda'r mwyafrif o'r pentrefwyr yn gweithio mewn pyllau glo lleol fel **Parc Du**, **Bryncunallt** ac **Ifton** (dros y ffin yn Llanfarthin).

Mae gorsaf yna ar y llinell Amwythig i Gaer.

Y_Waun_parish_church.jpg|Eglwys Santes Fair
ChirkCastleFence.JPG|Pyrth Castell y Waun
Y Waun AqueductWales.JPG|Camlas a Rheilffordd - yn edrych tua'r lan Gymreig.
Y Santes Fair, yr Waun,Wrecsam; St Mary's Church, Chirk, Wrexham, Wales 86.JPG|Eglwys y Santes Fair
Y Santes Fair, yr Waun,Wrecsam; St Mary's Church, Chirk, Wrexham, Wales 93.JPG|Beddrod teulu'r Myddletons yn Eglwys y Santes Fair
Y Santes Fair, yr Waun,Wrecsam; St Mary's Church, Chirk, Wrexham, Wales 79.JPG|Tu fewn i'r eglwys
Y Santes Fair, yr Waun,Wrecsam; St Mary's Church, Chirk, Wrexham, Wales 80.JPG|Cerflun o'r Oesoedd Canol o ferch yn dal calon

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Billy Meredith - pêl-droediwr gyda Manchester United a Manchester City ac chwaraewr rhyngwladol i Gymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Croglenni brodwaith Bryncunallt (LLGC) 

Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Trefi Wrecsam

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Afon Ddu, Llanfairfechan

:''Am afonydd eraill o'r un enw gweler Afon Ddu (gwahaniaethu).''

Afon yn Sir Conwy yw **Afon Ddu** (hefyd **Afon Llanfairfechan**), sy'n llifo o'i tharddle yn y Carneddau i'r môr yn Llanfairfechan. Ei hyd yw tua 3.5 milltir.

## Cwrs
Mae prif darddle'r afon yn y gwaundir gwlyb agored ger Bwlch-y-Ddeufaen. Mae'n llifo trwy'r gwaundir hwn am tua milltir a hanner i geunant uwchben Llanfairfechan. Yma, ger ffermdy Camarnaint, mae dwy afon fynyddig arall yn llifo i'r afon, sef Afon Glan Sais o'r chwith - sy'n tarddu ar lethrau'r Drum - ac Afon Maes y Bryn o'r dde, sy'n tarddu ar lethrau gogleddol Tal-y-Fan. Gelwir y man lle mae'r tair ffrwd yn cyfarfod yn Rhyd Deuryd (bathwyd yr enw Saesneg *Three Streams* yn y 19eg ganrif i denu twristiaid). Enw gwreiddiol Afon Glan Sais oedd Afon Lladd Sais, newidiwyd yr enw yn y 19 ganrif rhag i'r gwreiddiol pechu ymwelwyr.  

O Gamarnaint mae'r afon yn llifo i lawr i dref Llanfairfechan gan lifo trwy ganol y dref i'w haber ar lan Traeth Lafan i lifo i Afon Menai a Bae Conwy.

## Cyfeiriadau
Ddu
Ddu
Categori:Llanfairfechan
Poitín

Diod ddistylledig traddodiadol o Iwerddon yw **Poitín** (40%-90% ABV). Deilla'r term o ffurf fachigynnol y gair Gwyddeleg *pota*, sy'n golygu cawg neu botyn. Gwneir yn draddodiadol o haidd brag, grawn, triagl neu datws.

Categori:Bwyd a diod yn Iwerddon
Categori:Gwirodydd
Baner yr Undeb Sofietaidd

bawd|Baner yr Undeb Sofietaidd
Maes coch gyda morthwyl a chryman a seren felen yn rhan uwch yr hòs oedd **baner yr Undeb Sofietaidd**.

Undeb Sofietaidd
Categori:Diwylliant yr Undeb Sofietaidd
Drwsiaid

Grŵp ethnogrefyddol sy'n byw yn Libanus, Israel a Syria yw'r **Drwsiaid** (ffurf unigol: Drŵs) neu'r **Drusiaid** (ffurf unigol: Drusiad). Maent yn dilyn y grefydd Drŵs sy'n undduwiol ac yn seiliedig ar Ismailïaeth gyda dylanwadau Iddewig, Cristnogol, Gnostigaidd, neo-Platonaidd, ac Iranaidd. Datblygodd y ddysgeidiaeth grefyddol gyfrinachgar hon yng Nghairo ym 1017 gan Ḥamzah ibn ʿAlī.

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau ethnig yn y Dwyrain Canol
Categori:Grwpiau ethnogrefyddol
J. Elwyn Jenkins

Gweinidog yn Eglwys Bresbyteraidd Cymru oedd y Parchedig **John Elwyn Jenkins** (bu farw 30 Rhagfyr 2013 yn 80 oed).

Ganwyd ym Mhen-twyn ger Cross Hands, Sir Gaerfyrddin. Bu'n gweithio yng nglofa Mynydd Mawr ger y Tymbl. Chwaraeodd rygbi i Lanelli ac Abertawe (1954–6), a chwaraeodd i Gymru yn erbyn y Llewod ar 22 Hydref 1955. Hyfforddodd ar gyfer y weinidogaeth yng Ngholeg Trefeca ac yng Ngholeg Diwinyddol Unedig Aberystwyth. Roedd yn weinidog yn gyntaf yng nghymunedau Moriah, Brynaman a Brynllynfell, Cwmllynfell, ac yna'n weinidog y Tabernacl yn Aberystwyth o 1970 hyd 1998, ac yna yn Llanbedr Pont Steffan.

## Llyfryddiaeth 
* *Pwll, Pêl a Phulpud* (2008)
* *O Ddesg y Gweinidog* (2011)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Afon Ddu

Ceir sawl **Afon Ddu**:

## Cymru
### Ceredigion
* Afon Ddu, Ceredigion, llednant i Afon Aeron

### Gwynedd
* Afon Ddu, Abererch
* Afon Ddu, Dolbenmaen (ffrwd sy'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)
* Afon Ddu, Llanegryn (ffrwd)

### Sir Conwy
* Afon Ddu, Dolgarrog (ffrwd)
* Afon Ddu, Llanfairfechan
* Afon Ddu, Llyn Conwy (ffrwd)

## Canada
* Afon Ddu, Manitoba

----
Llyn Bodafon

Llyn bychan ar Ynys Môn yw **Llyn Bodafon**. Fe'i lleolir gerllaw Mynydd Bodafon yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, tua hanner ffordd rhwng Llannerch-y-medd i'r gorllewin a Moelfre i'r dwyrain.

## Geirdarddiad
Mae union ystyr yr enw *Bodafon* a geir yn enw'r llyn a'r mynydd hyn yn ansicr. Mae *bod* ("trigfan") yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, ond does dim afon yn y cylch i esbonio'r enw. Fodd bynnag, cofnodwyd ***Llyn Archaddon*** fel hen enw ar Lyn Bodafon. Gall *Bodafon* fod yn amrywiad ar *Bodaddon* (gyda *-dd* yn newid i *-f*, fel sy'n digwydd weithiau). Felly: *bod* (trigfan) + *aeddon* ('arglwydd') neu *A(e)ddon* (enw personol), efallai.

## Archaeoleg
Ceir olion Cytiau'r Gwyddelod, sy'n perthyn i Oes yr Haearn yn ôl pob tebyg, ger y llyn ac ar lethrau Mynydd Bodafon.

## Cyfeiriadau
Bodafon
William Burges

Pensaer a chynllunydd o Loegr oedd **William Burges** (2 Rhagfyr 1827 – 20 Ebrill 1881), a gynlluniai yn yr arddull Gothig adfywiedig. Mae'n fwyaf adnabyddus am adfer Castell Caerdydd a Chastell Coch ar gyfer ei noddwr, Ardalydd Bute.

Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab i'r peiriannydd sifil cyfoethog, Alfred Burges a derbyniodd ei addysg yng Ngholeg y Brenin, Llundain. Un o'i ffrindiau ysgol oedd Dante Gabriel Rossetti. Gweithiodd i'r pensaer Edward Blore yn Abaty Westminster cyn troi at Matthew Digby Wyatt.

Ni phriododd erioed a bu farw yn 53 oed yn y "Gwely Coch" yn ei gartref, y "Tower House", Kensington.

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Delwedd:CorkCathedralsunlight.jpg|Eglwys Gadeiriol Sant Fin Barre, Corc
Delwedd:Cardiff Castle from the Animal Wall.jpg|Castell Caerdydd
Delwedd:Castell Coch - geograph.org.uk - 1405401.jpg|Castell Coch, Caerdydd
Delwedd:Park House, Park Place, Cardiff.JPG|Park House, Caerdydd
Delwedd:The Tower House.jpg|Tower House, Llundain

Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Penseiri o Loegr
Afon Llyfnant

Afon yng ngogledd Ceredigion yw **Afon Llyfnant**. Mae'n un o lednentydd Afon Dyfi ac yn llifo i'r afon honno ger ei haber ger Gorsaf reilffordd Cyffordd Dyfi, tua 3.5 milltir i'r de-orllewin o dref Machynlleth. Ei hyd yw tua 6 milltir. Am y rhan fwyaf o'i chwrs mae'n dynodi'r ffin sirol rhwng Powys a Cheredigion.

## Cwrs
Mae'r afon yn tarddu tua 400 meter i fyny yn Llyn Pen-rhaeadr, ger safle Brwydr Hyddgen ym mryniau gogleddol Pumlumon. Llifa Afon Llyfnant allan o'r llyn i gyfeiriad y gogledd. Mae'n llifo dros graig gan greu rhaeadr Pistyll y Llyn tua hanner milltir o'r llyn. Cyfeiria enw'r llyn hwnnw at y rhaeadr hon.

Llifa'r llednant Nant y Gog i'r afon hanner milltir i lawr o'r rhaeadr. Ceir rhaeadr arall yng Nghwm y Rhaiadr lle daw ffrwd arall (ddienw) i lifo iddi o lethrau Creigiau Bwlch Hyddgen.

Mae'r afon yn troi i gyfeiriad y gorllewin am weddill ei chwrs gan lifo trwy goedwigoedd Cwm Llyfnant. Mae'n llifo heibio i bentrefan Glaspwll. Mae'n llifo dan y briffordd A487 lle ceir Pont Llyfnant i gludo'r ffordd drosti ac yn cyraedd gwastadedd gwlyb glannau Afon Dyfi gan lifo i'r afon honno ger Gorsaf reilffordd Cyffordd Dyfi, rhyw filltir o aber Dyfi. Mae'r gwlybdir hon yn warchodfa natur sy'n rhan o ardal Biosffer Dyfi.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Cwm Llyfnant (SoDdGA)

Llyfnant
Llyfnant
Llyfnant
Méral

Mae **Méral** yn dref fach yn *département* Mayenne yn *région* Pays de la Loire yn Ffrainc. Roedd y boblogaeth yn 1,119 yn 2009.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Capel Sant Joseff, lle claddwyd Victoire Brielle
* Melynau

## Oriel 

Image:Méral France Chapelle de la Sainte.jpg|Capel Sant Joseff yn Méral

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Méral 

Categori:Cymunedau Mayenne
Pica

Teulu o famaliaid bychain yn urdd y ceinachffurfiaid (*Lagomorpha*) yw'r **picaod** (*Ochotonidae*). Un genws, *Ochotona*, sydd yn y teulu, ac mae'n cynnwys 30 o rywogaethau. Daw'r gair "pica" o'r Dwngwseg.

## Rhywogaethau 
* **Urdd Lagomorpha**
** **Teulu Ochotonidae**: picaod
*** Genws ***Ochotona***
**** Is-genws *Pika*: picaod y gogledd
***** Pica mynyddig neu bica Altai, *Ochotona alpina*
***** Pica arian, *Ochotona argentata*
***** Pica torchog, *Ochotona collaris*
***** Pica Hoffmann, *Ochotona hoffmanni*
***** Pica'r gogledd neu bica Siberia, *Ochotona hyperborea*
***** Pica Pallas, *Ochotona pallasi*
***** Pica Americanaidd, *Ochotona princeps*
***** Pica Turuchan, *Ochotona turuchanensis*
**** Is-genws *Ochotona*: picaod y llwyni a'r stepdiroedd
***** Pica Gansu, *Ochotona cansus*
***** Pica'r llwyfandir neu'r pica minddu, *Ochotona curzoniae*
***** Pica Dawriaidd, *Ochotona dauurica*
***** Pica Tsing-ling, *Ochotona huangensis*
***** Pica Nubra, *Ochotona nubrica*
***** Pica'r stepdir, *Ochotona pusilla*
***** Pica Affganaidd, *Ochotona rufescens*
***** Pica Moupin, *Ochotona thibetana*
***** Pica Thomas, *Ochotona thomasi*
**** Is-genws *Conothoa*: picaod y mynyddoedd
***** Pica coch Tsieineaidd, *Ochotona erythrotis*
***** Pica Forrest, *Ochotona forresti*
***** Pica Gaoligong, *Ochotona gaoligongensis*
***** Pica Glover, *Ochotona gloveri*
***** Pica'r Himalaya, *Ochotona himalayana*
***** Pica Ili, *Ochotona iliensis*
***** Pica Koslov, *Ochotona koslowi*
***** Pica Ladak, *Ochotona ladacensis*
***** Pica clustfawr, *Ochotona macrotis*
***** Pica Muli, *Ochotona muliensis*
***** Pica du, *Ochotona nigritia*
***** Pica Royle, *Ochotona roylei*
***** Pica coch Tyrcestan, *Ochotona rutila*

## Cyfeiriadau 
Categori:Ceinachffurfiaid
Categori:Teuluoedd o famaliaid
Llyn Pen-rhaeadr

Llyn bychan yng nghanolbarth Cymru yw **Llyn Pen-rhaeadr** (hefyd ***Llyn Pen-rhaiadr***). Fe'i lleolir yn union ar y ffin sirol rhwng Ceredigion a Powys tua 5 milltir i'r de o dref Machynlleth. Dyma darddle Afon Llyfnant, un o lednentydd Afon Dyfi.

## Disgrifiad
Saif y llyn tua 400 meter i fyny yn rhan ogleddol bryniau Pumlumon, 2 filltir i'r gogledd o safle Brwydr Hyddgen. Rhos y Llyn y gelwir y gwaundir o'i gwmpas. Llifa ffrwd i'r llyn o lethrau Hyddgen.

Llifa Afon Llyfnant allan o'r llyn i gyfeiriad y gogledd. Mae'n llifo dros graig gan greu rhaeadr Pistyll y Llyn tua hanner milltir o'r llyn. Cyfeiria enw'r llyn at y rhaeadr hon.

Ceir dau lyn arall gerllaw o fewn milltir i Lyn Pen-rhaeadr, sef Llyn Conach i'r gorllewin a Llyn Plas-y-mynydd i'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgubor-y-coed
Pen-rhaeadr
Pen-rhaeadr
An Briathar Saor

bawd|Rhifyn cyntaf o *An Briathar Saor*; Haf 1994.
Roedd ***An Briathar Saor*** (Gwyddeleg: "Y Gair Rhydd") yn bapur newydd y cyhoeddwyd tua 4 rhifyn ohono gan 'Comhluadar Caerdydd', sef Cymdeithas Wyddeleg Caerdydd yng nghanol y nawdegau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*An Briathar Saor, Rhifyn 1, Haf 1994
*An Briathar Saor, Rhifyn 2, Gaeaf 1994/95
*An Briathar Saor, Rhifyn 3, Haf 1995

Categori:Y cyfryngau yng Nghaerdydd
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Papurau newydd Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau 1994
Tony Etoria

Canwr, actor a dramodydd o Gaerdydd yw **Tony Etoria** (ganwyd c. 1954). Fe'i ganwyd yn Elai, Caerdydd, yn fab teulu o Jamaica.

Cafodd lwyddiant mawr yn 23 oed gyda'i record disco "I Can Prove It". Aeth ymlaen i arwyddo gyda labeli EMI, WEA and R'n'B a roedd yn rhan o'r grwpiau Decoupage a Osibisa yn yr 1980au.

Agorodd y stiwdio recordio "Famous Studios" yn Trade Street, Caerdydd lle recordiodd sawl grŵp enwog ynghyd â bandiau lleol.

Mae wedi cyfarwyddo gyda'r cwmni theatr "Welsh Fargo".

## Discograffi
*"I Can Prove It" (1977)

## Radio
*''Britain's Other Music Hall: the Story of the Blackface Minstrels* (2009)
**The Past Master: Motown and Me* (2009)
**Wales and the Congo - a Re-evaluation* (2012)

## Teledu
**Coleg''

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1954

Categori:Prosiect Wicipop
Wyneb Dros Dro

Albwm o gerddoriaeth werin gan Gwyneth Glyn ydy ***Wyneb Bros Dro***, a gyhoeddwyd yn 2005.

## Cyfranwyr
* *Llais a Gitar*: Gwyneth Glyn
* *Banjo, Mandolin, Lap Steel, Accordian, Llais*: Alun Tan Lan
* *Pedal Steel*: Euron Jôs

## Traciau
#*Tasa Ti Yma*
#*Angen Haul*
#*Dy Lygaid Di*
#*Angeline*
#*Cân Y Llong*
#*Llun Yn Y Papur*
#*Cofia Fi At*
#*Ar Ddim*
#*Wyneb Dros Dro*
#*Adra*

Ysgrifennwyd pob trac gan Gwyneth Glyn

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2005
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Twrci (aderyn)

bawd|Ŵy y twrci gwyllt, *Meleagris gallopavo*
Aderyn eitha mawr ydy'r **twrci** sy'n perthyn i deulu'r *Phasianidae* sy'n deillio o'r Americas yn wreiddiol. Mae'r  rhywogaeth a elwir yn ‘dwrci gwyllt’ (*Meleagris gallopavo*) yn wreiddiol o fforestydd Gogledd America. Mae'r math dof yn perthyn o bell iddo. Daw'r trydydd math (neu rywogaeth) - y twrci llygedynnog (*Meleagris ocellata*) o'r Benrhyn Yucatán.

## Hanes
Camddehonglodd yr Ewropead cyntaf i weld twrci yn America yr aderyn fel math o iâr gini (*Numidiae*). Arferid galw'r iâr gini yn Saesneg (ac ar lafar) fel *turkey fowl*, *turkey hen* a *turkey cock* oherwydd mai o wlad Twrci yr arferid eu mewnforio i Ewrop a dyma darddiad y gair. Yn 1550 anrhydeddwyd y fforiwr Saesneg William Strickland gydag arfbais fel gwobr am fewnforio'r twrci i Brydain am y tro cyntaf; wrth gwrs, roedd llun twrci ar yr arfbais.

## Ffosiliau o ddyddiau a fu
bawd|Twrci llygedynnog gwryw, *Meleagris ocellata*
Mae sawl rhywogaeth arall o'r twrci wedi'i ganfod ers cyfnod cynnar y Mïosen (c. 23 mya) gyda'r genws *Rhegminornis* a'r *Proagriocharis* bellach yn ddiflanedig. Math tebyg i'r *Meleagris* (o ddiwedd y cyfnod Mïosen) ydy'r *Proagriocharis* ac a ddarganfuwyd yn Westmoreland County, Virginia. yn eitha diweddar - yn sicr - arferid ei hela gan bobl. A chredir iddo ddiflannu oherwydd newid yn yr hinsawdd ar ddiwedd Oes yr Iâ diwethaf ac oherwydd gorhela.

## Nadolig!
Mae'n draddodiad ers tua hanner canrif yng Nghymru a rhai gwledydd eraill ychydig cyn hynny i fwyta'r twrci ar ddydd Nadolig.

## Gweler hefyd
*Ifan Twrci Tennau

## Cyfeiriadau
Categori:Phasianidae
Christopher Chataway

Athletwr a gwleidydd o Loegr oedd **Syr Christopher John Chataway PC** (31 Ionawr 1931 – 19 Ionawr 2014).

Enillodd Chataway y fedal aur am y ras 3 filltir yn y Gemau Ymerodraeth Prydain a'r Gymanwlad 1954.

Categori:Rhedwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2014
A Short History of Wales (O. M. Edwards)

:*Gweler hefyd A Short History of Wales (A. H. Dodd).*

Cyflwyniad i hanes Cymru gan Owen Morgan Edwards yw ***A Short History of Wales*** a gyhoeddwyd yn 1906.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1906
Categori:Llyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau gan Owen Morgan Edwards
Gwyndaf Evans

Gyrrwr rali ac gŵr busnes o Gymru yw **Gwyndaf Evans** (ganwyd 4 Mehefin, 1959) yn 

Cafodd ei eni a'i fagu yn Ninas Mawddwy Sir Feirionnydd lle roedd ei deulu'n rhedeg cwmni moduro a bysiau "R. E. Evans a'i Feibion". Cafodd ei addysgu yn Ysgol y Gader Dolgellau.

Daeth yn ail ym Mhencampwriaeth Rali Prydain ym 1995 cyn dod i frig y bencampwriaeth y flwyddyn ganlynol; daeth yn ail hefyd ym 1998, 1999 a 2010.
bawd|Elfyn, mab Gwyndaf wrth y llyw yn 2007.

Ar y llwyfan rhyngwladol daeth i'r brig yn nosbarth ceir grŵp N ym 1990 a 1993 gan yrru Ford Sierra Cosworth RS 4x4. Cyrhaeddodd seithfed safle pencampwriaethau'r byd ym 1994 a'r chweched safle ym 1995 yn gyrru Ford Escort RS2000.

Ym 1983 sefydlodd fusnes gwerthu moduron yn Nolgellau o'r enw *Moduron Gwyndaf Evans* sydd bellach yn cynnwys hen gwmni ei daid ''R E Evans a'i feibion'' a sefydlwyd yn wreiddiol ym 1930. Mae'r cwmni bellach yn cefnogi mab Gwyndaf, Elfyn Evans, sydd wedi dilyn yn ôl traed ei dad fel cystadleuydd ralïo ar lefel genedlaethol a rhyngwladol.

## Gweler hefyd
*Elfyn Evans
*Ralïo; rhaglen deledu

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gyrwyr rasio o Gymru
Categori:Mawddwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
Cyrnol

Y rheng uchaf o swyddog maes yw **cyrnol** sydd gan amlaf yn bennaeth ar gatrawd neu frigâd.

## Gweler hefyd 
* Cyrnol (Y Fyddin Brydeinig)
* Cyrnol Kentucky

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhengoedd
Claudio Abbado

Arweinydd cerddorfa o'r Eidal oedd **Claudio Abbado** (26 Mehefin 1933 – 20 Ionawr 2014).

## Dyddiau cynnar
Fe'i ganwyd ym Milano, yr Eidal, yn fab i'r fiolinydd a'r cyfansoddwr Michelangelo Abbado, sef hefyd, ei athro piano cyntaf. Astudiodd y piano yn Milano yn ogystal â chyfansoddi ag arwain cerddorfa, a hynny pan oedd yn 16 oed ym 1955. Yna astudiodd arwain ymhellach gyda Hans Swarowsky yn Academi Cerdd Fienna ac yna yn Academi Cerdd Chigiana yn Siena. Ym 1958 enillodd wobr ryngwladol Serge Koussevitsky i arweinwyr cerddorfaol yng Ngwyl Gerdd Tanglewood, a chafodd nifer o brofiadau cerddorfaol yn dilyn hynny megis y Ffilharmonig yn Efrog Newydd.

Bu farw yn Bologna ar yr 20fed o Ionawr 2014.

## Gwobrau
*1973 - Medal Mozart
*1997 - Gwobr Grammy - "Hindemith: Kammermusik No. 1 With Finale 1921, Op. 24 No. 1"
*2012 - Gwobr Cerddoriaeth y Royal Philharmonic Society (Arweinydd Gorau)

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Filan
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Afon Dugoed

Afon yng ngogledd Cymru yw **Afon Dugoed** (hefyd **Afon Cleifion**). Mae'n un o lednentydd chwith Afon Dyfi. Ei hyd yw tua 5 milltir.

## Cwrs
Mae Afon Dugoed yn tarddu ym mryniau Maldwyn, Powys tua hanner ffordd rhwng Llangadfan (Powys) a Mallwyd (Gwynedd). Llifa i gyfeiriad y gorllewin gyda'r briffordd A548 ar ei glannau.

Llifa sawl ffrwd i'r afon. Ei phrif lednant yw Afon Tafolog sy'n llifo drwy Gwm Tafolog i gyfeiriad y gogledd gan lifo i Afon Dugoed tua 2 filltir o Fallwyd. Mae un o'r ffrydiau sy'n llifo i Afon Tafolog a'i tharddle yn Llyn Coch-hwyad.

## Llednentydd
*Afon Clywedog
*Nant Saeson
*Afon Tafolog

## Cyfeiriadau
Dugoed
Dugoed
Dugoed
Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr, Caerdydd

Eglwys Anglicanaidd ac adeilad rhestredig Gradd I yng nghanol dinas Caerdydd yw **Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr**.

Sefydlwyd Eglwys Sant Ioan yn wreiddiol fel capel anwes i Eglwys y Santes Fair, prif addoldy'r dref ganoloesol, ond dadfeiliodd yr eglwys fwy ar ôl llifogydd ym 1607 ac fe'i dymchwelwyd ym 1678. Ailadeiladwyd yr eglwys yn ail hanner y 15g yn yr arddull Gothig hwyr a elwir yn "Berpendiciwlar", ac y mae'r tŵr ac arcêd corff yr eglwys yn dyddio o'r cyrch yma. Mae sawl awdur wedi dwyn sylw at debygrwydd y tŵr i rai eglwysi yng Ngwlad yr Haf, yn enwedig Bryste, a daeth y garreg llwydfelyn a ddefnyddiwyd ar gyfer y manylion pensaernïol o Dundry yn yr un sir.

Yn yr 17g gosodwyd beddrod yn arddull y Dadeni i ddau frawd o deulu'r Herbertiaid, Syr William (a fu farw ym 1609) a Syr John (a fu farw ym 1617), yng nghapel côr y teulu. Gyda thwf Caerdydd yn y 19g hwyr ymhelaethwyd yr eglwys yn sylweddol o'i chraidd canoloesol, ac mae'r rhan fwyaf o'r muriau allanol presennol (ag eithrio'r tŵr) yn waith Fictoraidd. Yng ngwrthgefn (*reredos*) y brif allor y mae cerfluniau gan William Goscombe John, gweithiau cynnar pwysig gan y brodor hwn o Gaerdydd. Uwchben hynny, yn y ffenestr orllewinol, ceir gwydr lliw gan y dodrefnwr eglwysi blaenllaw Ninian Comper. Ceir hefyd ffenestri lliw gan yr arlunwyr Fictoraidd nodedig William Morris, Ford Madox Brown ac Edward Burne-Jones, i gyd yn dyddio o 1869.

## Oriel

Cardiff City Parish Church (St John the Baptist).jpg|Yr eglwys o Stryd Sant Ioan
St John The Baptist City Parish Church (35038544296).jpg|Y tu fewn i'r eglwys
Cardiff St.John - Fenster 2 Ost Gesamt.jpg|Y ffenestr fawr orllewinol

## Cyfeiriadau
Ioan Fedyddiwr
Shimokawa Oten

Roedd  yn arlunydd o Japan. Caiff ei gyfri fel un brif sbardunwyr anime.  Ychydig y gwyddom amdano fel person ar wahân i'r ffaith fod ei deulu wedi symud i Tokyo pan oedd Shimokawa yn 9 oed. Yma y cychwynodd weithio i Gylchgrawn Tokyo Puck fel cartwnydd manga.

Un o'i waith cyntaf oedd: *Imokawa Mukuzo Genkanban no Maki* (1917)

## Gwaith
**Imokawa Mukuzo Genkanban no Maki* (1917)
**Dekobō shingachō – Meian no shippai* (1917)
**Chamebō shingachō – Nomi fūfu shikaeshi no maki* (1917)
**Imokawa Mukuzō Chūgaeri no maki* (1917)
**Imokawa Mukuzō Tsuri no maki* (1917)

## Cyfeiriadau
*Jonathan Clements, Helen McCarthy. (Fall 2001) *The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917*, Paperback Edition, Stone Bridge Press

Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Animeiddwyr
Gainax

Stiwdio ffilm anime ydy  sy'n enwog am ffilmiau fel *Gunbuster*, *The Wings of Honneamise*, *Nadia: The Secret of Blue Water*, *Neon Genesis Evangelion*, *Magical Shopping Arcade Abenobashi*, *FLCL*, *Gurren Lagann* a *Panty & Stocking with Garterbelt* a gwnaeth elw enfawr efo'r ffilm *Evangelion* - dros 150 biliwn yen, (tua $1.2 biliwn).

Un o'u cynhyrchwyr iddyn ydy Hideaki Anno cydsefydlydd y cwmni.

Yn Koganei, Tokyo. mae pencadlys y cwmni.

## Cyfeiriadau
*  

Categori:Anime
Categori:Ffilm yn Japan
A cappella

Canu digyfeiliant yw ***a cappella*** (Eidaleg am "yn arddull yr eglwys").

## Grŵpiau a cappella
*Flying Pickets
*The King's Singers
*SOW Acapella
*Synergy

## Cyfeiriadau 

Categori:Canu
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Nicholas Hunt

Swyddog yn y Llynges Frenhinol oedd y Llyngesydd Syr **Nicholas John Streynsham Hunt** (7 Tachwedd 1930 – 25 Hydref 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Llyngeswyr y Llynges Frenhinol
Categori:Morwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Morwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Vlissingen

Dinas a bwrdeistref yn nhalaith Zeeland yn ne orllewin yr Iseldiroedd yw **Vlissingen** (hen enw ).

## Enwogion
*Adriaen Banckert (c.1615–1684), morwr
*Constantin Guys (1802-1892), newyddiadurwr ac arlunydd
*Paula de Waart (1876–1938), actores ffilm

bawd|dim|Lleoliad bwrdeistref Vlissingen o fewn Zeeland.
250px|bawd|dim|Adeiladau Vlissingen

Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Zeeland
Ahasferws

[bawd|*Ahasuerus a [Haman (Bible)|Haman yng ngwledd Esther*, gan Rembrandt]]
bawd|Esther o flaen Ahasuerus ei gŵr; gwaith olew gan Artemisia Gentileschi

Mae'r enw **Ahasferws** (Groeg: Ξέρξης|, Xerxes; Hen Bersieg: *Xšayārša*; Hebraeg: *ʼĂḥašwērôš*;  mewn Septuagint; neu  mewn Vulgate; a ysgrifennir yn aml fel *Achashverosh*) yn enw a geir yn yr ysgrythurau Hebraeg i dri arweinydd gwlad. Ym Mabilon, ceir cyfeiriad hefyd at frenin o'r enw yma yn Llyfr y Tobit.

## Llyfr Esther
Brenin Persia oedd yr Ahasferws y sonir amdano yn nrama Saunders Lewis Esther (drama). Cred rhai ers y 19g mai hwn yw **Xerxes I** o Bersia. Edrydd fersiwn Groeg o Lyfr Esther mai ef yw Artaxerxes, a dywed yr hanesydd Josephus mai dyma'r enw a ddefnyddia'r Groegwyr amdano. Dywed y Vulgate, y Midrash o *Esther Rabba, I, 3* a Josippon mai'r Brenin Artaxerxes ydyw. Credodd John of Effesws a Bar-Hebraeus mai Artaxerxes II o Bersia ydoedd, felly ceir cryn anghytundeb ymhlith haneswyr pwy yn union oedd yr hwn y sonir amdano yn Llyfr Esther.

## Etymoleg
Tarddiad y gair Ahasferus (a'r Groeg Xerxes) yw'r hen Berseg *Xšayārša*. Yn draddodiadol, ni ddefnyddiwyd y sillafiad "Xerxes" mewn beiblau Cymraeg na Saesneg. Ond ceir nifer o feiblau modern (Saesneg) sy'n ei ddefnyddio  yn hytrach nag "Ahasuerus".

Daw'r gair Xerxes o'r gair Groeg Ξέρξης. Lladineiddiwyd y gair Hebraeg Akhashverosh (אחשורוש) a oedd yn ei dro'n tarddu o'r gair Babilonaidd Achshiyarshu, a ddeilliodd o'r Hen Bersieg Xšayāršā.

## Dolenni allanol
* The Wandering Jew  *Curious Myths of the Middle Ages* gan Sabine Baring-Gould, M.A.

## Cyfeiriadau
Categori:Hebraeg
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Eugenio Montale

Bardd a gwleidydd [o'r Eidal oedd **Eugenio Montale** (12 Hydref 1896 – 12 Medi 1981). Fe'i ganwyd yn Genova, yn fab i deulu mawr.

Enillodd Montale Wobr Lenyddol Nobel yn 1975.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Ossi di seppia* (1925)
**La casa dei doganieri e altre poesie* (1932)
**Le occasioni* (1939)
**Finisterre* (1943)
**La bufera e altro* (1956)
**Satura* (1962)
**Xenia* (1966)
**Trentadue variazioni* (1973)

### Eraill
**La fiera letteraria* (1948)
**Farfalla di Dinard* (1956)
**Auto da fé: Cronache in due tempi* (1966)
**La poesia non esiste* (1971)
*''Diario del '71 e del '72'' (1973)

## Dolenni allanol 
*  Bibliography of Eugenio Montale

Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg
Staff milwrol

Grŵp o swyddogion milwrol sy'n cynorthwyo cadlywydd adran neu uned fwy drwy greu a gweithredu polisïau a throsglwyddo a goruchwylio gorchmynion yw **staff milwrol**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Swyddogion milwrol
Cyfraith filwrol

Y gyfraith sydd yn cadw disgyblaeth ar aelodau'r lluoedd arfog yw **cyfraith filwrol**. Gall sifiliaid sydd yn gweithio i'r lluoedd arfog hefyd fod yn atebol i gyfraith filwrol mewn rhyfel. Mae cyfreithiau milwrol yn amrywio o un wladwriaeth i'r llall.

Mae carcharorion rhyfel hefyd yn atebol i gyfiawnder milwrol.

## Cyfeiriadau 

Milwrol
Categori:Lluoedd milwrol
Llynnau Diffwys

Dau lyn yn Eryri yw **Llynnau Diffwys**. Fe'i lleolir ym mynyddoedd y Moelwynion rhwng Beddgelert a Blaenau Ffestiniog.

Saif y llynnau ar dir uchel tua milltir i'r dwyrain o gopa'r Cnicht. Llifa ffrwd o'r llyn i Afon Cwm-y-foel, tarddle un o lednentydd Afon Croesor.

Lleolir Llynnau Diffwys mewn ardal o rosdir gwlyb a mynyddoedd creigiog sy'n cynnwys sawl llyn arall o fewn rhyw filltir neu ddwy i'r llyn hwn, yn cynnwys Llyn y Biswail, Llyn Croesor, Llyn yr Adar, Llyn Llagi a Llyn Cwm-corsiog.

## Cyfeiriadau
{{comin|Category:

Diffwys
Cydberthynas filwrol-ddiwydiannol

Rhwydwaith o unigolion a sefydliadau sy'n ymwneud â chynhyrchiad arfau a thechnolegau milwrol ac sy'n lobïo dros gynyddu gwariant milwrol gan y llywodraeth yw'r **gydberthynas filwrol-ddiwydiannol**. Bathwyd y term Saesneg *military-industrial complex* gan Dwight D. Eisenhower, Arlywydd yr Unol Daleithiau, yn ei Anerchiad Ffarwel ar 17 Ionawr 1961.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwydiant
Categori:Dwight D. Eisenhower
Categori:Economeg wleidyddol
Categori:Economeg filwrol
Categori:Lobïo
Gorfodaeth filwrol

Ymrestriad gorfodol ar gyfer gwasanaeth milwrol yw **gorfodaeth filwrol** neu **gonsgripsiwn**.

Roedd Deddf Gorfodaeth Milwrol (1916) yn gorfodi dynion o'r Deyrnas Unedig rhwng 18 a 41 i ymuno â'r fyddin, gan cynnwys y bardd Hedd Wyn o Drawsfynydd; fe'i lladdwyd ym Mrwydr Cefn Pilkem ym 1917.

## Gweler hefyd
Gorfodaeth filwrol yn y Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau 
Categori:Recriwtio milwrol
Richard Henry Rees

bawd|Clawr un o albymau'r baswr o Bennal.
bawd|Carreg fedd Dic Rees yn Eglwys Sant Tannwg a Sant Eithrias.
Ffermwr a baswr oedd **Richard Henry Rees** neu **Richard Rees** (1926 – 4/5 Hydref 2003). Symudodd ei deulu o Gorris i Bennal pan oedd yn ddeuddeg oed, lle bu'n ffermio ar fferm "Penmaenbach", ym Mhennal, Gwynedd. Fe'i ystyrir yn un o gantorion gorau ei oes a cheir sawl recordiad o'i lais.

Er iddo gael cynnig lle mewn coleg yn Llundain, penderfynodd aros ar y fferm i weithio. Ef oedd y cyntaf erioed i ennill y Rhuban Glas ddwywaith: yn dod yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth yn 1952 pan ganodd "Y Dymestl" a'r ail ym Mhwllheli, dair blynedd yn ddiweddarach. Cafodd gyfnod fel prif faswr Cwmni Opera Cymru ac roedd ganddo raglenni ei hun ar y BBC ac ITV.

Cysylltir Dic gyda'r "Dymestl", "Y Marchog", "Brad Dynrafon" ac "Aros Mae'r Mynyddau Mawr". Troediodd lwyfannau mwya'r byd ac ymhlith yr operâu y bu'n rhan ohonynt y mae:
**The Erl King* (Schubert) 
**Y Prolog i Pagliacci* (Leon Cavallo)
**II Lacerato Spirito* (Verdi)
**Non Piu Andrai* (Mozart)
**Honour and Arms* (Handel)
**Thus Saith The Lord* (Handel)
**The Barber of Seville* (Gioachino Rossini)

Fe'i claddwyd ym mynwent gron Eglwys Pennal.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Cantorion Cymraeg
Academi Hywel Teifi

Canolfan ragoriaeth ar gyfer astudio'r Gymraeg ym Mhrifysgol Abertawe, er cof am Hywel Teifi Edwards, yw'r **Academi Hywel Teifi**.  Cafodd ei sefydlu yn 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 2010
Llynnau Cerrig Y Myllt

250px|bawd|Llynnau Cerrig-y-myllt

Dau lyn cyfagos yn Eryri yw **Llynnau Cerrig-y-myllt**. Fe'i lleolir ym mynyddoedd y Moelwynion rhwng Beddgelert a Blaenau Ffestiniog.

Saif y llynnoedd hyn ar dir uchel tua milltir i'r gorllewin o gopa'r Cnicht. Llifa ffrwd o'r llynnoedd i Afon Nanmor, sy'n llifo i lawr Cwm Nanmor i aberu ar y Traeth Mawr.

Lleolir Llynnau Cerrig-y-myllt mewn ardal o rosdir gwlyb a mynyddoedd creigiog sy'n cynnwys sawl llyn arall o fewn rhyw filltir neu ddwy i'r llyn hwn, yn cynnwys Llyn y Biswail, Llyn yr Adar a Llyn Llagi.

## Cyfeiriadau
Cerrig-y-myllt
Esgobaeth Henffordd

Mae'r **Esgobaeth Henffordd** yn esgobaeth Anglicanaidd yng nghanolbarth a de Eglwys Loegr.  Yn Henffordd, Swydd Henffordd mae'n sedd i Esgobion Henffordd yn yr Eglwys Gadeiriol Henffordd. Mae'r esgobaeth ei sefydlu yn y cyfnod Sacsonaidd yn 676 ac mae'n un o'r hynaf yn Lloegr. Mae Norman arfbais o'r esgob Sant Thomas de Cantilupe (m.1282).

## Dolenni allanol
* (Saesneg) Diocese of Hereford

Categori:Eglwys Loegr
Categori:Hanes Swydd Henffordd
Henffordd
Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau

[bawd|Aelodau Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau yn chwifio baneri, o'r chwith i'r dde: [Baner yr Unol Daleithiau|y faner genedlaethol, baner y Fyddin, baner y Corfflu Môr-filwyr, baner y Llynges, baner yr Awyrlu, a baner Gwylwyr y Glannau.]]
Lluoedd milwrol cenedlaethol Unol Daleithiau America yw **Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau** (), sy'n cynnwys chwe changen: Byddin yr Unol Daleithiau, Llynges yr Unol Daleithiau, Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau, Awyrlu'r Unol Daleithiau, Llu Gofod yr Unol Daleithiau, a Gwylwyr Glannau'r Unol Daleithiau. Arlywydd yr Unol Daleithiau yw pencadlywydd y lluoedd arfog, a'r Adran Amddiffyn sy'n eu gweinyddu.


Unol Daleithiau
Categori:Unol Daleithiau America
Thomas de Cantilupe

Esgob Henffordd rhwng 1275 a 1282 oedd **Thomas de Cantilupe**, neu "Cantelow", "Cantelou", "Canteloupe" (c.1218 - 25 Awst 1282).

Fe'i ganwyd yn Hambleden, Swydd Buckingham, yn fab i'r barwn William de Cantilupe oedd ef.

Bu farw yn Ferento, ger Orvieto, yr Eidal.

Categori:Arglwyddi Canghellor Lloegr
Categori:Esgobion Henffordd
Categori:Genedigaethau'r 1210au
Categori:Marwolaethau 1282
Orvieto

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Orvieto**. Fe'i lleolir yn nhalaith Terni yn rhanbarth Umbria. Cafodd ei sefydlu gan yr Etrwsciaid.

Roedd poblogaeth *comune* Orvieto yng nghyfrifiad 2011 yn 21,064.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol (il Duomo)
*Eglwys San Domenico
*Eglwys San Giovenale
*Museo Claudio Faina e Museo Civico (amgueddfa)
*Palazzo del Capitano del Popolo
*Pozzo di S. Patrizio (ffynnon)

## Enwogion
*Cola Petruccioli (1360–1401), arlunydd 
*Cesare Nebbia (tua 1536 – tua 1614), arlunydd
*Giuseppe Frezzolini (1789–1861), canwr opera
*Erminia Frezzolini (1818–1884), cantores opera, merch Giuseppe 
*Luca Coscioni (1967–2006), economegydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Umbria
Categori:Talaith Terni
The Kardomah Gang

Grwp o ffrindiau bohemaidd, yn artistiaid, cerddorion, beirdd ac ysgrifenwyr oedd **The Kardomah Gang**,**The Kardomah Boys**, neu'r **Grŵp Kardomah**. Yn ystod y 1930au arferent gyfarfod yng Nghaffi Kardomah yn Stryd y Castell, Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Categori:Y celfyddydau yng Nghymru
Heddlu milwrol

[bawd|Heddweision milwrol [Byddin Genedlaethol Gwatemala.]]
Heddlu o filwyr, morwyr neu awyrluyddwyr sy'n gorfodi'r gyfraith arferol a'r gyfraith filwrol yn y lluoedd arfog yw **heddlu milwrol**.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfraith filwrol
Categori:Galwedigaethau milwrol
Milwrol
Ronny Jordan

Gitarydd, cyfansoddwr caneuon, a chynhyrchydd recordiau o Loegr oedd yn rhan o'r mudiad jazz asid oedd **Ronald Laurence Albert Simpson** a berfformiodd dan yr enw **Ronny Jordan** (29 Tachwedd 1962 – 13 Ionawr 2014).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o Loegr
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gitaryddion o Loegr
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Lundain
Antoine Watteau

Arlunydd o Ffrainc oedd **Jean-Antoine Watteau** (10 Hydref 1684 – 18 Gorffennaf 1721).

## Oriel

Delwedd: Antoine Watteau - The Italian Comedians - Google Art Project.jpg|*Y Comedïwyr Eidalaidd* (tua 1720; Yr Oriel Gelf Genedlaethol, Washington, D.C.)
Delwedd: Antoine Watteau - The Dance - WGA25477.jpg|*Y Ddawns* (tua 1717; Gemäldegalerie, Berlin)
Delwedd: Jean-Antoine Watteau - Mezzetin.JPG|*Mezzetin* (tua 1718; Yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Dinas Efrog Newydd)
Delwedd: Jean-Antoine Watteau - The Love Song.JPG|*Graddfa Cariad* (tua 1717; Yr Oriel Genedlaethol, Llundain)

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1684
Categori:Marwolaethau 1721
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Pobl o Nord
Sochi

Dinas yng Nghrai Krasnodar, Ffederasiwn Rwsia, ar lannau'r Môr Du yw **Sochi** (). Bydd Sochi yn cynnal Gemau Olympaidd y Gaeaf 2014.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Arboretum Sochi
*Eglwys Gadeiriol
*Eglwys Sant Mihangel
*Goleudy
*Theatr y Gaeaf
*Theatr yr Haf

## Enwogion
*Boris Nemtsov (g. 1959), gwleidydd
*Grigory Leps (g. 1962), canwr
*Mikhail Galustyan (g. 1979), comediwr


Categori:Dinasoedd Crai Krasnodar
Cristnogaeth ym Maleisia

Cristnogaeth yw'r drydedd chrefydd fwyaf o ran nifer o ddilynwyr (9.2% o'r boblogaeth) ym Maleisia. Ymhlith yr enwadau a ddilynir mae Anglicaniaeth, Pabyddiaeth, ac enwadau Protestanaidd. Yn Sarawak mae mwyafrif yr Iban a'r Bidayuh, a hefyd lleiafrif o'r Melanau, yn Gristnogion. Yn Sabah, mae mwyafrif y Kadazan a'r Murut yn Gristnogion.

Ceir tensiynau rhwng Islam, sef crefydd fwyafrifol y wlad, a'r crefyddau eraill ym Maleisia. Er enghraifft, ni cheir crefyddau eraill defnyddio'r gair Allah am dduw, er taw dyna'r gair traddodiadol yn y Faleieg, ac yn 2014 cymerwyd Beiblau oddi ar Gymdeithas y Beibl am dorri'r ddeddf hon.

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefydd ym Maleisia
Maleisia
Maleisia
Llynges yr Unol Daleithiau

bawd|Baner Llynges yr Unol Daleithiau

Y gangen o Luoedd Arfog yr Unol Daleithiau sy'n gyfrifol am amddiffyn y wlad ar y môr, cefnogi'r lluoedd Americanaidd eraill ar y môr, a diogelu'r moroedd yn ôl diddordebau'r Unol Daleithiau yw **Llynges yr Unol Daleithiau** (). Hon yw'r llynges fwyaf yn y byd yn nhermau tunelledd, a'r ail fwyaf—ar ôl Llynges Byddin Rhyddhad y Bobl (Gweriniaeth Pobl Tsieina)—yn nhermau nifer y llongau wyneb môr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Bernie Taupin

bawd|Bernie Taupin (chwith) gydag Elton John ym 1971

Awdur geiriau caneuon o Loegr sydd wedi cydweithio gyda'r canwr a chyfansoddwr caneuon Elton John ers 1967 yw **Bernie Taupin** (ganwyd 22 Mai 1950).

Fe'i ganwyd yn y ffermdy Flatters, ger Sleaford, Swydd Lincoln.  Cafodd ei addysg yn yr ysgol Secondary Modern Market Rasen.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Awduron geiriau caneuon o Loegr
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Pat McIntosh

Awdur o'r Alban yw **Pat McIntosh**. Mae hi’n ysgrifennu ffuglen trosedd hanesyddol a ffugwyddonol.

## Bywyd a gyrfa
Cafodd McIntosh ei geni yn Lanarkshire yn yr Alban. Dechreuodd hi ysgrifennu yn saith oedd, ac mae hi’n dweud taw Angus MacVicar ysbrydolodd hi i ysgrifennu. Roedd hi’n byw a gweithio yng Nglasgow am nifer o flynyddoedd cyn symud i arfordir gorllewinol yr Alban. Cyn llwyddo fel awdur, gweithiodd hi fel “llyfrgellydd, croesawydd, athrawes daeareg a phalaeontoleg a thiwtor gyda’r Brifysgol Agored”. Cafodd hi ei llwyddiant cyntaf fel awdur gyda chyfres o storïau byr ffugwyddonol a gafodd eu cyhoeddi yn yr antholeg “*The Year’s Best Fantasy Stories*” yn y 1970au, ond mae hi’n hysbys fel awdur oherwydd y gyfres trosedd hanesyddol gyda Gil ac Alys Cunningham, sydd wedi ei osod yn yr Alban ganoloesol. Dechreuodd y gyfres gyda ‘*The Haper’s Quine*’ yn 2004. Mae Constable & Robinson yn cyhoeddi’r llyfrau yn y Deyrnas Unedig, a Carrol & Graf yn yr Unol Daleithiau.

## Cyhoeddiadau
### Trosedd Hanesyddol
*''The Harper's Quine* (2004)
**The Nicholas Feast* (2005)
**The Merchant's Mark* (2006)
**St. Mungo's Robin* (2006)
**The Rough Collier* (2008)
**The Stolen Voice* (2009)
**A Pig of Cold Poison* (2010)
**The Counterfeit Madam* (2011)
**The Fourth Crow* (2012)
**The King’s Corrodian* (2013)

### Storiau byr
**Falcon's Mate* (1974)
**Cry Wolf* (1975)
**Ring of Black Stone* (1976)
**The Cloak of Dreams* (1977)
**Child of Air'' (1979)

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelwyr benywaidd o'r Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Giosuè Carducci

Bardd ac athro o'r Eidal oedd **Giosuè Carducci** (27 Gorffennaf 1835 – 16 Chwefror 1907). Roedd yn ddyn dylanwadol iawn ac ystyrid ef fel y bardd cenedlaethol. Enillodd Carducci Wobr Lenyddol Nobel yn 1906, ac ef oedd yr Eidalwr cyntaf i'w hennill.

Fe'i ganwyd yn Valdicastello di Pietrasanta. Meddyg oedd ei dad ond roedd hefyd yn ymwneud â'r Carbonari a chredodd yn gryf mewn Eidal unedig. Oherwydd ei ddaliadau gwleidyddol, gorfodwyd ei deulu i symud cartref sawl gwaith pan oedd Giosuè'n ifanc, gan sefydlu yn y diwedd yn Florence.

Cariad at wlad yw'r elfen bwysicaf yn ei waith, a chariad at harddwch, natur a bywyd..  Bu farw yn Bologna yn 71 oed.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Giosuè Carducci Approfondimento
*  Giosuè Carducci Approfondimento biografico e testi 
*  Bibliography of Giosuè Carducci 

Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Beirdd o'r Eidal
Gemau Olympaidd y Gaeaf 2014

[bawd|100 [Rwbl Rwsaidd a ddosbarthwyd yn 2013 gan Fanc Ganolog Rwsia]]

Trefnwyd i Ffederasiwn Rwsia gynnal **Gemau Olympaidd y Gaeaf 2014**, yr ail gystadleuaeth Gemau Olympaidd y Gaeaf ar hugain, yn Sochi o 6 hyd 23 Chwefror 2014. Cynhelir y digwyddiad aml-chwaraeon hwn yn Sochi, Rwsia.

Rhaglennwyd y cystadleuaethau i ddechrau ar y 7 Chwefror 2014, ond cynhaliwyd rowndiau agoriadol y cystadlaethau sglefrio ffigyrau, sgïo ac eirfyrddio ar noswyl y Seremoni Agoriadol, 6 Chwefror 2014. Trefnwyd y Gemau Olympaidd a'r Gemau Paralympaidd y Gaeaf 2014 gan Bwyllgor Trefnu Sochi. Dewiswyd Sochi fel y ddinas i gynnal y Gemau yng Ngorffennaf 2007, yn ystod 119eg sesiwn y Gweithgor Olympaidd Rhyngwladol yn Ninas Gwatemala. Dyma'r Gemau Olympaidd cyntaf i gael eu cynnal yn Rwsia ers i'r Undeb Sofietaidd gael ei ddileu yn 1991. Yr Undeb Sofietaidd gynhaliodd Gemau Olympaidd yr Haf 1980 ym Moscfa.

Cynhelir 98 cystadleuaeth mewn 15 maes chwaraeon Gaeafol gwahanol yn y Gemau. Bydd nifer o gystadlaethau eraill - cyfanswm o 12 ohonynt yn cael eu cynnal yn y Gemau, yn cynnwys ras gyfnewid cymysg biathlon, neidio-sgi, timoedd cymysg ar gyfer sglefrio ffigyrau, y car llusg, sgïo hanner-piben a sgïo slalom cyfochrog. Cynhelir y digwyddiadau hyn o amgylch dau glwstwr o leoliadau newydd; Parc Olympaidd sydd wedi'i adeiladu yn Nyffryn Imeretinsky, Sochi ar lannau'r Môr Du, gyda Stadiwm Olympaidd Fisht a'r lleoliadau dan-do o fewn pellter cerdded ar droed tra cynhelir y digwyddiadau eira yKrasnaya Polyana.

Tra'n paratoi, canolbwyntiodd y trefnwyr ar foderneiddio'r systemau delegyfathrebu, pŵer trydan a thrafnidiaeth yn yr ardal. Cost gwreiddiol y Gemau oedd $12 biliwn (Americanaidd), ond achosodd ffactorau amrywiol i'r gost gynyddu i dros $51 biliwn. Golyga hyn eu bod wedi gwario mwy na chost Gemau Olympaidd 2008 yn Beijing a gostiodd $44 biliwn, gan wneud Gemau Sochi y drutaf erioed.

Ystyriwyd cefndir y Gemau yn ddadleuol, gyda chyhuddiadau o lwgrwobrwyo a arweiniodd at gynnydd yng nghost y Gemau, pryderon ynglŷn â hawliau dynol athletwyr a chefnogwyr lesbiadd, hoyw, deurywiol a thrawsrywiol yn sgîl cyfyngiadau ar hyrwyddo perthynasau rhywiol LHDT (sydd wedi arwain at brotestiadau) ac amryw o bryderon diogelwch ynglŷn â bygythiadau gan grwpiau jihadaidd sy'n gysylltiedig â'r Gwrthryfel yng Ngogledd Caucasus.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn Rwsia

Categori:Sochi
Categori:2014
Pridd (drama)

Drama Gymraeg gan Aled Jones Williams ydy ***Pridd***.. Llwyfannwyd yn wreiddiol gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2013. 

## Disgrifiad byr 
Monolog gan y cymeriad Alwyn Tomos, neu 'Handi Al' i blant y fro, sydd yma, wrth iddo orfod wynebu ffeithiau trasig ei fywyd, ymhell o gomedi ei ddiddanu. 

‘Handi Al’, y clown a’r diddanwr plant, ‘ffwli CRB checked’. Methiant a meddwyn, ond un na allwch chi mo’i gasáu, er gwaetha’r geiriau garw a’i chwantau cnawdol. 

"Er bod *Pridd* yn barhad themataidd o'r hyn sydd wedi bod yn greiddiol i theatr Aled trwy gydol ei yrfa, mae yma hefyd ddatblygiad arddulliadol arwyddocaol", yn ôl yr adolygydd Gareth Llyr Evans.

## Cymeriadau 
* Handi Al - clown

## Cynyrchiadau nodedig 
### 2010au 
Cyflwynwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2013 gydag Owen Arwyn yn portreadu'r prif gymeriad dan gyfarwyddwyd Sara Lloyd. Cynllunydd y cynhyrchiad oedd Ruth Hall; goleuo Elanor Higgins; sain Dyfan Jones.

Yn ôl yr adolygydd theatr Paul Griffiths, roedd "...portread Owen Arwyn mor drydanol â’r ‘lectrig o sws’ gyntaf, a gafodd gan ei wraig ddolefus, Gwenda.  Portread ddaeth â dagrau wrth gerdded nôl am ganol Caerdydd – nid dagrau o dristwch, ond dagrau am ddiwedd rhywbeth – fel diwedd gyrfa Robert Deiniol yn *Panto*, Gwenlyn Parry, neu ddiwedd cyfnod *Leni*, yn nrama Dewi Wyn Williams, roedd yma ymdeimlad terfynol iawn i’r gwaith."

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2013
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Aled Jones Williams
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Gael García Bernal

Actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau o Fecsico yw **Gael García Bernal** (ganwyd 30 Tachwedd 1978).

## Ffilmiau
**Amores perros* (2000)
**Bendito Infierno* (2001)
**Y tu mamá también* (2001)
**Fidel* (2001), fel Che Guevara
**El Crimen del Padre Amaro* (2002)
**Cuba Libre* (2003)
**Bad Education* (2004)
**The Motorcycle Diaries* (2004), fel Che Guevara
**The King* (2005), fel Elvis Presley
**Babel* (2006)
**Déficit* (2007)
**Blindness* (2008)
**Mammoth* (2009)
**Letters to Juliet* (2010)
**Even the Rain* (2010)
**A Little Bit of Heaven* (2011)
**Casa de Mi Padre* (2011)
**Rosewater* (2014)
**Mozart in the Jungle* (2014)

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion ffilm o Fecsico
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Fecsico
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pobl o Jalisco
Fede Álvarez

Cyfarwyddwr ffilm a sgriptiwr o Wrwgwái yw **Federico Álvarez** (ganwyd 9 Chwefror 1978). Cyfarwyddodd yr ailwneuthuriad o'r ffilm arswyd *Evil Dead* (2013).

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Wrwgwái
Categori:Cyfarwyddwyr ffilmiau arswyd
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Sgriptwyr o Wrwgwái
Martin Beattie

Canwr o Ddyffryn Ogwen ydy **David Martin Beattie** (ganwyd 1968) a ganodd y gân fuddugol Cân i Gymru yn 2000: "Cae o Ŷd".

Bu hefyd yn aelod o'r grŵp Machlud ac yna Celt.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cantorion Cymraeg