open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Côr meibion Cwmbach

bawd|275px

Côr a sefydlwyd yn 1921 yw **Côr meibion Cwmbach** sydd o ardal Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf, nid nepell o Aberdâr.

Fe'i ffurfiwyd yn wreiddiol i gystadlu yn yr eisteddfodau lleol ac yn Nhreorci yr enillwyd y gysatadleuaeth cyntaf, yn 1928, ac yna Caerdydd yn 1938 a Glyn Ebwy yn 1958. Mae'r côr hefyd wedi bod yn llwyddiannus mewn gwledydd eraill, gan gynnwys Gŵyl Limerick, Iwerddon yn 1996. Y flwyddyn ddilynol, teithiodd y côr i Eisteddfod Ryngwladol Roodeporte, Johannesburg,De Affrica a daethant yn ail yn y gystadleuaeth canu gwerin, allan o 17 o gorau.

Mae repertoir y côr ar y cyfan yn ganu corawl Cymreig, ac yn cynnwys clasuron megis  'Nidaros', 'Castilla' a 'Comrades in Arms'. Cenir hefyd gweithiau crefyddol fel 'Cherubini Requiem Mass'.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Côr Meibion Trelawnyd

Rhondda Cynon Taf
Categori:Sefydliadau 1921
Categori:Rhondda Cynon Taf
Arfbais Benin

bawd|Arfbais Benin
Tarian chwarterog a gynhelir gan ddau lewpart dywal yw **arfbais Benin**. Yn adrannau'r darian, darlunir castell Somba, medal Urdd Seren Benin, palmwydden, a llong. Ar ben y darian mae dau gorn llawnder sydd yn cynnwys tywys indrawn, yn symbol o gyfoeth y tir. O dan y darian mae sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Fraternité, Justice, Travail*.

## Cyfeiriadau 
Benin
Categori:Benin
Luigi Galleani

Anarchydd o'r Eidal oedd **Luigi Galleani** (12 Awst 1861 – 4 Tachwedd 1931) oedd yn byw yn yr Unol Daleithiau o 1901 i 1919 ac yno yn siarad o blaid propaganda'r weithred a defnyddio trais i ddymchwel y llywodraeth.

Ganwyd yn ninas Vercelli yn rhanbarth Piemonte, yr Eidal. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Torino, ond oherwydd ei syniadau anarchaidd fe wnaeth ffoi'r wlad ym 1880 cyn iddo ennill ei radd. Treuliodd pymtheg mlynedd yn Ffrainc, a chyfnod byr yn y Swistir cyn iddo gael ei ddanfon yn ôl i'r Eidal. Cafodd ei arestio a'i garcharu ar ynys Pantelleria ym 1895, ac yno fe briododd a chafodd pedwar plentyn. Llwyddodd i ddianc o'r ynys i'r Aifft ym 1900, ac oddi yno i Loegr a'r Unol Daleithiau. Ymsefydlodd yn New Jersey a golygodd y cylchgrawn *La Questione Sociale*. Cafodd ei gyhuddo ym 1903 o annog terfysg yn ystod streic, ac fe wnaeth ffoi i Ganada. Y flwyddyn wedyn, dychwelodd dros y ffin i Vermont a sefydlodd y cylchlythyr *Cronaca Sovversiva*.

Cafodd ei ddal ym 1906 a'i roi ar brawf, ond ei ryddhau gan nad oedd y rheithgor yn cytuno ar y farn. Symudod i Lynn, Massachusetts ym 1912.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anarchiaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Anarchwyr o'r Eidal
Categori:Anffyddwyr o'r Eidal
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Torino
Categori:Pobl y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Golygyddion o'r Eidal
Categori:Y wasg Eidaleg yn yr Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Pobl o Piemonte
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Terfysgaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Eidaleg o'r Eidal
Arfbais Algeria

Cyfuniad o arwyddlun Llaw Fatima, seren a chilgant, symbolau o amaeth a diwydiant, ac enw llawn y wladwriaeth yw **arfbais Algeria**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Algeria
Algeria
Arfbais Libia

O 1977 hyd 2011, tarian werdd ar frest Hebog Quraysh, arwydd llwyth Muhammad, oedd **arfbais Libia**. Dalia'r hebog yn ei grafangau sgrôl yn dwyn enw llawn y wladwriaeth. Yn sgil dymchwel llywodraeth Muammar al-Gaddafi, nid oes arfbais swyddogol ond defnyddir seren a chilgant ar basbort Libia.

## Cyfeiriadau 
Libia
Categori:Libia
Arfbais Swdan

bawd|Arfbais Swdan
Aderyn y cwils a tharian y Mahdi yw **arfbais Swdan**. Uwchben yr aderyn mae sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol, ac oddi tanddo mae sgrôl yn dwyn enw llawn y wladwriaeth.

## Cyfeiriadau 
Swdan
Categori:Swdan
Arfbais Wganda

bawd|Arfbais Wganda
Tarian draddodiadol a gynhelir gan gob Wganda ar y chwith a garan coronog ar y dde yw **arfbais Wganda**. Darlunir ar y darian donnau gwyn a glas, ac haul a drwm Wgandaidd ar gefndir du, ac mae dau waywffon wedi eu croesi y tu ôl i'r darian. Saif y cynheiliaid ar fownt sydd yn cynrychioli planhigion coffi a chotwm a dyfroedd Afon Nîl, a sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *For God and My Country*.

## Cyfeiriadau 
Wganda
Categori:Wganda
Arfbais Tiwnisia

bawd|Arfbais Tiwnisia
Tarian deirannog aur sydd yn darlunio'r arwyddair cenedlaethol ("Trefn, Rhyddid, Cyfiawnder") yw **arfbais Tiwnisia**. Yn yr adran uchaf mae llong Pwnig i gynrychioli'r setlwyr cynnar i Garthago a'u rhyddid; yn yr adran isaf chwith mae mantol cyfiawnder; ac yn yr adran isaf dde mae llew ddu yn dwyn cleddyf i gadw'r drefn. Ymddangosir yr arwyddair ar sgrôl ar draws canol y darian ei hun. Uwchben y darian mae seren a chilgant coch tu mewn i gylch gwyn, yr un symbol sydd yng nghanol baner Tiwnisia.

## Cyfeiriadau 
Tiwnisia
Categori:Tiwnisia
Arfbais Cenia

bawd|Arfbais Cenia
Tarian draddodiadol y Maasai a gynhelir gan ddau lew yw **arfbais Cenia**. Mae'r darian yn debyg i'r un a ymddengys yng nghanol y faner genedlaethol, ond yn dangos stribedi'r faner a cheiliog gwyn yn dwyn bwyell, symbol y blaid KANU. Fel ar y faner, mae dau waywffon wedi eu croesi y tu ôl i'r darian. Saif y cynheiliaid ar fownt sydd yn portreadu Mynydd Cenia a sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Harambee*.

## Cyfeiriadau 
Cenia
Categori:Cenia
Arfbais Gweriniaeth Canolbarth Affrica

bawd|Arfbais Gweriniaeth Canobarth Affrica
Tarian chwarterog a gynhelir gan ddwy faner genedlaethol yw **arfbais Gweriniaeth Canolbarth Affrica**. Darlunir ar y darian eliffant, coeden faobab, arwydd y blaid MESAN sef llaw yn pwyntio bys, a thri deimwnt. Yng nghanol y darian mae seren aur dros fap o Affrica, i symboleiddio lleoliad daearyddol y wlad yng nghanolbarth y cyfandir. Ar ben y darian mae codiad haul ac uwchben hynny sgrôl yn dwyn yr arwyddair *Zo Kwe Zo*. O dan y darian a'r baneri mae medal Urdd Teilyngdod Canolbarth Affrica a sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Unité, Dignité, Travail*.

## Cyfeiriadau 
Canolbarth America, Gweriniaeth
Categori:Diwylliant Gweriniaeth Canolbarth Affrica
Arfbais Mawritania

bawd|Arfbais Mawritania
Cyfuniad o seren a chilgant, palmwydden, miled, ac enw llawn y wladwriaeth yn Arabeg a Ffrangeg yw **arfbais Mawritania**.

## Cyfeiriadau 
Mawritania
Categori:Mawritania
Arfbais yr Aifft

bawd|Arfbais yr Aifft
Tarian o liwiau'r faner genedlaethol ar frest Eryr Saladin euraid yw **arfbais yr Aifft**. Dyluniad o stribedi coch, gwyn, a du fertigol sydd i'r darian, yn wahanol i'r faner sydd yn drilliw lorweddol. Dalia'r eryr yn ei grafangau sgrôl yn dwyn enw llawn y wladwriaeth. Ymddengys yr arfbais yng nghanol y faner genedlaethol, ond yn aur i gyd.

Categori:Yr Aifft
Aifft, Yr
Tri Tenor Cymru

bawd|250px|Clawr yr albym cyntaf: *Tri Tenor Cymru* (Rhifnod : SAIN SCD 2643).
Triawd clasurol a lled-glasurol Cymreig yw **Tri Tenor Cymru** a ffurfiwyd yn yr un mold â'r Tri Thenor. Yr aelodau gwreiddiol oedd: Alun Rhys-Jenkins, Rhys Meirion ac Aled Hall.  Yn 2014, gadawodd Alun Rhys-Jenkins er mwyn canolbwyntio ar ei waith yn y byd opera a daeth Aled Wyn Davies yn ei le.

Daeth y tri at ei gilydd am y tro cyntaf yn 2009, yng Ngwyl Celtfest yng Nghaerdydd cyn gêm rhwng Cymru a Seland Newydd.

Lansiwyd eu halbym gyntaf *3 Tenor Cymru* yn Awst 2011 ar label Cwmni Recordiau Sain (SAIN SCD 2643) gan gyrraedd y Classical Album Charts ym mis Medi.

## Disgyddiaeth
* Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Tri Tenor Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru
Arfbais Mawrisiws

bawd|Arfbais Mawrisiws
Tarian chwarterog a gynhelir gan aderyn dodo ar y chwith a charw sambar ar y dde yw **arfbais Mawrisiws**. Darlunir gan y darian long i gynrychioli'r oes drefedigaethol, tair phalmwydden, seren wen, ac allwedd. Lliw coch a gwyn mewn patrwm crenelog sydd gan y dodo a'r sambar, ac maent hefyd yn dal cansen siwgr, prif gnwd yr ynys. Saif y cynheiliaid ar ruban sydd yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Stella Clavisque Maris Indici*, sef Lladin am "seren ac allwedd Cefnfor India", y ddau arwydd sydd yn rhan isaf y darian.

## Cyfeiriadau 
Mawrisiws
Categori:Mawrisiws
Arfbais Senegal

bawd|Arfbais Senegal
Tarian sydd yn darlunio llew euraid dywal ar gefndir coch a choeden faobab ar gefndir melyn yw **arfbais Senegal**. Amgylchynir gan dorch o ddail palmwydd, gyda seren werdd ar y brig, yr un arwydd sydd ar y faner genedlaethol, a medal Urdd Genedlaethol y Llew ar y gwaelod, a sgrôl yn dwyn yr arwyddair cenedlaethol: *Un Peuple, Un But, Une Foi*.

## Cyfeiriadau 
Senegal
Categori:Senegal
Deinameit

bawd|Diagram o ffon ddeinameit:
Ffrwydryn a wneir o nitroglyserin yw **deinameit**, **dynameit** neu **ddynamit**. Cafodd ei batentu gan y cemegydd Swedaidd Alfred Nobel ym 1867, a gymysgodd nitroglyserin gyda diatomit (cieselgwr) i greu defnydd sych ac yn fwy diogel i'w gyffwrdd na nitroglyserin hylifol. Mae'r solet hefyd yn siocleddfol ond yn hawdd ei danio. Yn ddiweddarach, defnyddiwyd mwydion coed yn lle diatomit, ac ychwanegwyd sodiwm nitrad i gryfhau'r ffrwydryn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Sweden
Categori:Ffrwydron
Prifysgol Torino

Prifysgol a leolir yn ninas Torino, yr Eidal, yw **Prifysgol Torino** (). Sefydlwyd ym 1404, a chafodd ei had-drefnu a'i hailsefydlu ym 1713.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Torino

Torino
Ynysoedd Gogledd Aegeaidd

bawd|Ynysoedd Gogledd Aegeaidd sy'n perthyn i Wlad Groeg
Grŵp o ynysoedd yng ngogledd Môr Aegeaidd sy'n perthyn i Wlad Groeg a Thwrci yw **Ynysoedd Gogledd Aegeaidd**. Nid yw'r ynysoedd yn ffurfio cadwyn neu grŵp corfforol, ond yn aml maent yn cael eu grwpio at ddibenion twristiaeth neu weinyddol. Mae'r ynysoedd Sporades yn gorwedd i'r gorllewin, a'r ynysoedd Cyclades a Dodecanese i'r de.

O fewn y grŵp hwn, y prif ynysoedd yw'r ynysoedd Groeg:
* Thásos (Θάσος)
* Samothráki (Σαμοθράκη)
* Lemnos (Λήμνος)
* Agios Efstratios (Άγιος Ευστράτιος)
* Lesbos (Λέσβος)
* Psará (Ψαρά)
* Oinousses (Οινούσσες)
* Chios (Χίος)
* Samos (Σάμος)
* Ikaría (Ικαρία)
* Fournoi Korseon (Φούρνοι Κορσέων)
a'r ynysoedd Twrcaidd: 
* Gökçeada 
* Bozcaada
* Ynysoedd Tavşan

Categori:Ynysoedd Twrci
Gogledd Aegeaidd
Charles Rodney Morgan

Roedd **Charles Rodney Morgan** (2 Rhagfyr 1828 – 14 Ionawr 1854) yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Aberhonddu rhwng 1852 a 1854.

## Bywyd personol 
bawd|Castell Rhiwpera

Ganwyd Morgan yng Nghastell Rhiwpera Machen Isaf yn fab i Charles Morgan Robinson Morgan, Barwn 1af Tredegar, a’i wraig Rosomond merch y Cadfridog Godfrey Basil Mundy. Roedd yn frawd i Frederick Courtenay Morgan AS Mynwy a Sir Fynwy a Godfrey Charles Morgan AS Sir Frycheiniog.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton.

Ni fu’n briod.

## Gyrfa 
Ymunodd a’r Gwarchodlu Coldstream ym 1847.

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd Morgan yn enw'r Blaid Geidwadol yn etholaeth Aberhonddu ym 1852 gan gipio'r sedd oddi wrth yr aelod Rhyddfrydol John Lloyd Vaughan Watkins. Cadwodd y sedd hyd ei farwolaeth ym 1854.

Yn ei anerchiad etholiadol roedd am ymgyrchu: 
* yn erbyn gosod diffyndollau a’r fewnforio ŷd
* o blaid cael gwared ar dollau ar frag
* i roi cefnogaeth frwd i Eglwys Loegr ac i wrthwynebu unrhyw ymgais i’w gwanhau
* i wrthwynebu ehangu’r etholfraint
Ond gan iddo farw dim ond dwy flynedd ar ôl ei ethol ni chafodd fawr o gyfle i wireddu ei addewidion etholiadol.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Marseilles yn 25 mlwydd oed. Cludwyd ei weddillion yn ôl i Gymru i’w rhoi i orwedd ym meddgor y teulu yn Eglwys Basaleg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1854
Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016** a ddaeth i rym ar 21 MAwrth 2016. Rhoddodd y Ddeddf hon nifer o ddeddfau cynllunio a rheoli adnoddau naturiol Cymru yn eu lle, fel eu bod yn fwy adnewyddadwy, yn cysylltu gyda'i gilydd yn fwy effeithiol ac fel bod y corff sy'n eu gweithredu, sef Cyfoeth Naturiol Cymru yn medru bod yn fwy pro-actif yn hytrach nag yn ymateb wedi'r digwyddiad.

## Rhannau
Mae gan y Ddeddf saith rhan:
*Rhan 1: Rheolaeth fwy adnewyddadwy o'r adnoddau naturiol
*Rhan 2: Newid hinsawdd
*Rhan 3: Codi tâl am fagiau plastig mewn siopau
*Rhan 4: Casglu a gwaredu gwastraff
*Rhan 5: Meithrinfeydd ar gyfer cregynbysgod
*Rhan 6: Trwyddedu morol
*Rhan 7: Gorlifiad ac erydu arfordirol

## Gweler hefyd 
* Rhestr Mesurau a Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016; Rhan 1 
*Canllawiau amrywiol parthed Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016. 

Categori:2016 yng Nghymru
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Hawliau iaith
Categori:Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016
Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017** a elwir hefyd (gan Lywodraeth Cymru) yn **Fil**. Cyflwynwyd y bil gan Mark Drakeford AC, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol.

Mae’r Bil yn cynnwys darpariaeth ar gyfer cyflwyno "Treth Trafodiadau Tir" (LTT), a fydd yn disodli Treth Dir Treth Stamp y DU yng Nghymru o Ebrill 2018 a mesurau i fynd i’r afael ag osgoi trethi datganoledig.

## Rhannau
Mae’r Bil yn nodi 7 rhan:

*egwyddorion allweddol LTT, megis y math o drafodiadau a fydd yn denu tâl i LTT a’r person sy’n atebol i dalu LTT;
*y weithdrefn ar gyfer pennu cyfraddau a bandiau trethi;
*sut y caiff y dreth ei chyfrifo a pha ryddhadau allai fod yn gymwys;
*mesurau penodol i fynd i’r afael ag osgoi trethi datganoledig;
*cymhwyso’r Bil mewn perthynas â lesoedd;
*y darpariaethau penodol sy’n gymwys i amrywiaeth o bersonau a chyrff mewn perthynas ag LTT;
*y ddarpariaeth ar gyfer llenwi ffurflen trafodiadau tir ac ar gyfer talu’r dreth; a
dyletswyddau ar drethdalwyr i wneud taliadau a thalu cosbau a llog o dan rai amgylchiadau.

## Gweler hefyd 
* Rhestr Mesurau a Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:2017 yng Nghymru
Categori:Cyfraith eiddo
Categori:Trethiant yng Nghymru
Categori:Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2017
Deddf Llywodraeth Cymru 1998

Deddf a basiwyd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig i sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Deddf Llywodraeth Cymru 1998**, a arweiniwyd drwy'r senedd gan Lywodraeth Lafur y cyfnod. Roedd hyn yn dilyn Refferendwm datganoli i Gymru, 1997 pan welwyd y mwyafrif o blaid datganoli.

## Pwerau
Trosglwyddwyd y rhan fwyaf o bwerau o Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a'i swyddfa yn Llundain i'r Cynulliad yng Nghaerdydd. Trosglwyddwyd hefyd y canlynol i fod yn atebol i'r Cynulliad:
*Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru
*ELWA (Addysg ac Addysgu; 2000 to 2006)
*Cyngor Adeiladau Hynafol Cymru (daeth i ben yn 2006 a throsglwyddwyd ei bwerau a'i holl eiddo i'r Cynulliad)
*Cyngor Cefn Gwlad Cymru (daeth i ben 31 Mawrth 2013, pan drosglwyddwyd ei bwerau i Gyfoeth Naturiol Cymru
*Cyngor Llyfrgelloedd Cymru (1964 - 1 Ebrill 2004; Trosglwyddwyd i'r Cynulliad)
*Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru (ACCAC) (Cafodd ei uno ag adran addysg a sgiliau Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2006)
*Y Bwrdd Nyrsio, Bydwragedd ac Ymwelwyr Iechyd (*Welsh National Board for Nursing, Midwifery and Health Visiting*) 
*Cyngor Celfyddydau Cymru
*Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (sefydlwyd Mai 1992) 
*Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Amgueddfa Cymru
*Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru
*Cyngor Chwaraeon Cymru (sefydlwyd yn 1972)
*Comisiwn Coedwigaeth

Deddfwyd hefyd fod y cyrff canlynol yn dod i ben:

*Bwrdd Datblygu Cymru Wledig
*Awdurdod Tir Cymru (un o asiantau Llywodraeth y DU)
*Corff Gweddilliol Cymru (*Residuary Body for Wales*)
*Tai Cymru (''housing for Wales)

Sefydlwyd y rôl canlynol:
*Archwilydd Cyffredinol Cymru, sy'n archwilio dros £20 biliwn o arian y trethdalwyr bob blwyddyn.

## Gweler hefyd
*Deddf Llywodraeth Cymru 2006 a ddiwygiodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru gan alluogi'r drefn o roi mwy o bŵerau i'r Cynulliad yn haws.

## Cyfeiriadau
Categori:1998 yng Nghymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1998
Benten-jima (Wakkanai)

Ynys fechan yw  (弁天島)
,  ynys anghyfannedd i'r gorllewin  gogledd-orllewin o Bentir Sōya, Wakkanai, Hokkaidō, Siapan/Japan. Dyma ran mwyaf gogleddol sydd o dan reolaeth Siapanëaidd. Mae'r ynys yn 1&nbsp;km i'r gogledd o anheddiad Sannai. Gorweddai ynys arall o'r enw  i'r  de-ddwyrain o Benten-jima.

Mae arwynebedd Benten-jima yn 0.005&nbsp;km sgwâr, gyda pherimedr o gwmpas 0.5&nbsp;km, ac mae ei phwynt uchaf yn 20m uwch lefel y môr. Fe'i henwid ar ôl Benzaiten, sef duwes Bwdaidd Siapanëaidd a oedd wedi ei chadw â'i chysegredu ar yr ynys. Mae'r bywyd gwyllt yn cynnwys llawer o adar y mar, llewod môr Steller, mir-wiail kombu, a draenogod y môr.

bawd|dim|Edrych tuag at Benten-jima, o Bentir Sōya

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol o Siapan

## Dolenni allanol 
* (Japaneg) 宗谷岬弁天島におけるトド調査始まる  (The survey of Steller sea lions has begun on Bentenjima Island, Cape Sōya), o マリンネット北海道  (Marine Net Hokkaidō).

Categori:Ynysoedd Japan
Culfor La Pérouse

Mae** Culfor La Pérouse**, neu Culfor **Sōya**, yn gulfor sydd yn gwahanu ynys ddeheuol Rwsiaidd Sakhalin (Karafuto) a rhan mwyaf gogledd  o Saipan sef Ynys Hokkaidō, ac yn cysylltu  Môr Japan yn y gorllewin gan Môr Okhotsk yn y dwyrain.

Mae'r culfor yn 42&nbsp;km o hyd a 140m o ddyfnder. Mae rhan gulaf y culfor yn y gorllewin rhwng Rwsia ym Mhentir Krillion a Phentir Soia yn Siapan, sydd hefyd â'r dyfader mwyaf bas yn 60m yn unig. Mae ynys bach creigiog a enwir yn Kamen Opasnosti (sydd yn enw priodol yn Rwsiaidd a olygir "Craig Beryglus") wedi ei leoli yn nyfroedd Rwsiaidd yng ngogledd-ddwyreiniol yr culfor, 12.8&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Bentir Krillion. Mae ynys bychain arall sef Bentenjima, yn gorwedd ger  lannau Siapanëaidd y culfor.

Fe elwid y culfor ar ôl Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse, a  archwiliodd y culfor yn 1787.

Mae dyfroedd tiriogaethol Siapan ymestyn i dair milltir forol i Gulfor La Porous yn unig, yn hytrach na'r deuddeg arferol, yn ôl pob deall i ganiatáu llongau rhyfel a llongau danforrol arfog niwclear  Llynges yr Unol Daleithiau i tramwyo'r  culfor heb darfu ar  waharddiad Siapan ar arfau niwclear ar ei thiriogaeth.

## Hanes 
Rhwng 1848 ac 1892, bu llongau hela morfilod  Americanaidd yn pasio trwy'r culfor yn y gwanwyn a'r haf, ar eu ffordd o gynefinnoedd y morfilod Right ym  Môr Siapan hyd at  Môr Okhotsk i hela'r morfilod Right a morfilod pen bwa. Fe ddrylliwyd llong y *David Paddack* (352 o dunnelli), o dan gapteiniad Capten Swain, o Nantucket, Massachusetts, UDA oedd ar ei ffordd adref yn llawn cargo yn y culfor yn 1848.
chwith|bawd|387x387px|Y Culfor La Pérouse a'i siartwyd gan Lapérouse ei hun.

## Cyfeiriadau 
Categori:Webarchive template errors
Canolbarth Groeg

Ardal yng nghanolbarth Gwlad Groeg yw **Canolbarth Groeg** (Groeg: Στερεά Ελλάδα, *Stereá Elláda*). Mae'n cynnwys rhan ddeheuol tir mawr Groeg (heblaw'r Peloponnesos), yn ogystal ag ynys Euboea.

Ers 1987, mae ei diriogaeth wedi'i rhannu ymhlith y periffereiau (rhanbarthau gweinyddol) Canolbarth Groeg ac Attica, a'r uned ranbarthol Aetolia-Acarnania.

Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Thessalia

Ardal yng ngogledd canolbarth Gwlad Groeg yw **Thessalia** (Groeg: Θεσσαλία, *Thessalía*). Mae'n un o ranbarthau daearyddol Groeg ac un o beriffereiau Groeg.

Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Categori:Hanes Gwlad Groeg
Rhanbarthau daearyddol Groeg

Prif ranbarthau daearyddol a hanesyddol Gwlad Groeg yw **rhanbarthau daearyddol Groeg** (Groeg:  γεωγραφικά διαμερίσματα). 
Cyn diwygio gweinyddol 1987 roeddent hefyd yn israniadau rhanbarthol gweinyddol Gwlad Groeg; fe'u disodlwyd wedyn fel unedau gweinyddol gan ranbarthau gweinyddol newydd, y periffereiau (Groeg: περιφέρειες).
Serch hynny, mae'r naw rhanbarth daearyddol traddodiadol – chwech ar y tir mawr a thri grŵp ynys – yn cael eu defnyddio'n eang yn answyddogol.

Dyma'r naw rhanbarth:

# Thrace
# Macedonia
# Thessalia
# Epiros
# Canolbarth Groeg
# Peloponnesos
# Ynysoedd Aegeaidd
# Ynysoedd Ionaidd
# Creta

Categori:Gwlad Groeg
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
James Price William Gwynne-Holford

bawd|Arfbais Gwynne-Holford

Roedd **James Price William Gwynne-Holford** (25 Tachwedd 1833 – 6 Awst 1916) yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Aberhonddu rhwng 1870 a 1880

## Bywyd personol 
Ganwyd Gwynne-Holford yn Llansantffraed, Aberhonddu yn fab i'r Cyrnol James Price Gwynne-Holford, Neuadd Buckland a’i wraig Anna Maria Eleanor merch, Roderick Gwynne, Glebran. Bu farw’r tad ym 1844.

Priododd Eleanor Gordon-Canning ym 1891 yn eglwys St James, Hanover Square, Llundain. Bu iddynt un ferch.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen.

## Gyrfa 
Bu Gwynne-Holford yn gwasanaethu am gyfnod byr fel Cornet yng Nghatrawd y Gwaywyr. Wedi hynny bu’n cynorthwyo ei fam i redeg ystadau Buckland a’r Cilgwyn, Caerfyrddin. Etifeddodd yr ystadau ar farwolaeth ei fam ym 1888.

Gwasanaethodd fel ynad heddwch ar feinciau Sir Gaerfyrddin a Sir Frycheiniog. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Frycheiniog ym 1857.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym 1870 dyrchafwyd Edward, yr Arglwydd Hyde, AS Rhyddfrydol Aberhonddu i Dŷ’r Arglwyddi. Safodd Gwynne-Holford yn yr isetholiad i ganfod olynydd iddo gan gipio’r sedd i’r Ceidwadwyr. Llwyddodd i gadw'r sedd yn etholiad cyffredinol 1874 ond fe’i collodd i’r Rhyddfrydwr Cyril Flower yn etholiad cyffredinol 1880..

Rhwng 1888 a 1896 gwasanaethodd fel cynghorydd ar Gyngor Sir Frycheiniog.

## Marwolaeth 
chwith|bawd|Eglwys St Ffraid
Bu farw yng Nghrucywel yn 83 Mlwydd oed. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym meddgor y teulu yn Eglwys St Ffraid, Llansantffraed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1916
David Lewis (Jeswit)

Jeswit, sef aelod o Gymdeithas yr Iesu, a merthyr Catholig oedd **David Lewis** (1616 &ndash; 27 Awst 1679) a adnabuwyd hefyd fel **Charles Baker** ac yn ei fro enedigol fel **"Tad y Tlodion"**. Fe'i cysegrwyd (neu ei 'ganoneiddio') gan y Pab Pawl VI yn 1970 fel un o 'Ddeugain Merthyr Cymru a Lloegr' ac ystyrir ef yn sant gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig.

## Bywyd cynnar 
Ganed Lewis yn 1616, yr ieuengaf o naw o blant y Parch Morgan Lewis (Protestant a phrifathro) a Margaret Pritchard, (Pabydd), a anwyd yn y Fenni, Sir Fynwy.

Ymwelodd a Paris pan oedd yn 16 oed ac yno y trodd yn Gatholig. Oherwydd y droedigaeth hon, astudiodd mewn coleg yn Rhufain, gan ddefnyddio'r enw "Charles Baker", fel oedd yn arferol yn y cyfnod rhag i ysbiwyr y Goron ei ganfod. Ordeiniwyd ef yn offeiriad Catholig ar 20 Gorffennaf 1642 ac ymunodd a'r Jeswitiaid.

Fe'i hanfonwyd i Gymru ar genhadaeth ym 1648; bu'n gweinidogaethu yno i'r llu o deuluoedd Catholig a oedd yn y cylch, gan fyw am flynyddoedd gyda Morganiaid Llantarnam, teulu yr oedd perthynas gwaed rhyngddo a nhw, a daeth yn bennaeth (neu *Superior*) Cenhadaeth Sant Francis Xavier (gyda'i ganolfan yn Cwm, Swydd Henffordd) o 1667 hyd 1672 ac o 1674 hyd 1679. Pregethai yn Saesneg ac yn Gymraeg, ac fe'i hadnabyddid, yn y cylch, yn gariadus, fel "Tad y Tlodion".

## Arestio a dienyddio 
[bawd|upright|chwith|280px|Paentiad olew wedi'r ysythriad, [Abaty Llantarnam]]

Fe'i harestiwyd ar 17 Tachwedd 1678 yn Eglwys Sant Mihangel, Llantarnam, Sir Fynwy. Condemniwyd ef yn Nhrefynwy ym Mawrth 1679 am fod yn offeiriad Pabyddol. Anfonwyd ef i Lundain i'w 'archwilio' (ei holi) gan Titus Oates, a gynlluniodd 'Gynllwyn y Pab'.

Cynhaliwyd ei brawf yn Nhrefynwy ar 16 Mawrth 1679.

## Marwolaeth
Dygwyd ef yn ôl i Frynbuga ac yno ar 27 Awst 1679 fe'i crogwyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o'r Fenni
Categori:Genedigaethau 1616
Categori:Marwolaethau 1679
Carl's Jr.

Cwmni bwytai bwyd cyflym yw '''Carl's Jr.''' a chanddo gadwyn o fasnachfreintiau ar draws yr Unol Daleithiau a Chanada. Cafodd ei sefydlu yn Los Angeles, Califfornia, gan Carl Karcher yn 1941, ac yn 1966 daeth yn is-gwmni i CKE Restaurants. Lleolir ei bencadlys heddiw yn Franklin, Tennessee.

Categori:Bwytai bwyd cyflym
Categori:Bwytai yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1941
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Daniel Morris

Botanegydd o Gymru oedd **Daniel Morris** (1884–1933) a aned yng Nghasllwchwr yn Sir Abertawe a weithiai gan mwyaf yn y Y Caribî.

## Addysg
Rheolwr gwaith copr oedd ei dad a symudodd y teulu i Abertawe pan oedd yn fachgen ysgol. Roedd yn 32 oed cyn graddio o Goleg Brenhinol Gwyddoniaeth yn South Kensington, Llundain. Fe aeth ymlaen i Goleg y Drindod yn Nulyn. Gwyddorau naturiol oedd ei bwnc a graddiodd o'r brifysgol gydag anrhydedd dosbarth cyntaf ac yn ogystal â hyn cafodd radd D.Sc o'r un brifysgol yn y flwyddyn 1894.

Bu farw yn 1933.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
James Frederick Crichton-Stuart

Roedd **James Frederick Dudley Crichton-Stuart** (17 Chwefror 1824 – 24 Hydref 1891) yn filwr Prydeinig ac yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Caerdydd rhwng 1857 a 1880

## Cefndir 
Ganwyd Crichton-Stuart yn Llundain yn fab i’r Arglwydd Patrick Crichton-Stuart a’i wraig Hannah merch William Tigh Arglwydd Raglaw Kilkenny. Gwasanaethodd ei dad fel AS Caerdydd ar ddau achlysur rhwng 1826 a 1832.

Priododd Gertrude Frances merch Sir George Hamilton Seymour ym 1864 . Bu iddynt bedwar o blant.

Roedd teulu Crichton-Stuart yn ddisgynyddion o Robert II, brenin yr Alban .

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg y Drindod, Caergrawnt

Tra’n fyfyriwr yng Nghaergrawnt bu’n rasio ceffyl yn erbyn cyd fyfyriwr a chyfaill iddo, John Nichol Luxmoore, mab Esgob Llanelwy. O herwydd natur gwyllt y ras syrthiodd Luxmoore oddi ar ei geffyl, gan gael ei ladd.

## Gyrfa 
Wedi ymadael ar brifysgol ymunodd â Gwarchodlu'r Grenadwyr gan ymddeol o’r gatrawd ym 1862 yn Is-gyrnol.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym 1857 penderfynodd AS Rhyddfrydol Caerdydd Walter Coffin ymddeol o’r Senedd. Dewiswyd Crichton-Stuart gan  Blaid Ryddfrydol i sefyll fel ei ddarpar olynydd. Llwyddodd i gadw’r sedd i’r Rhyddfrydwyr hyd ei ymneilltuad o’r Senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1880. Yn ystod ei gyfnod fel AS ni ynganodd air ar lawr Tŷ’r Cyffredin o blaid nac yn erbyn unrhyw bwnc, ond fe bleidleisiodd yn driw i’r achos Rhyddfrydol. Awgrymwyd yn y wasg ei fod wedi ymneilltuo o’r Senedd gan nad oedd am bleidleisio gyda’r Rhyddfrydwyr ar achos rheolaeth gartref i’r Iwerddon ond dim yn ddigon dewr i bleidleisio nac areithio yn erbyn polisi ei blaid.

## Marwolaeth 
Bu farw yn 67 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Llun o Crichton Stuart yn y National Portrait Gallery

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Rhyddfrydiaeth
Môr o Ganu

Hunangofiant gan Dylan Parry yw ***Môr o Ganu: Hunangofiant Dylan Parry***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2006. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hunangofiant Dylan Parri sy'n sôn am brofiadau ei fywyd a'i yrfa fel canwr ar lwyfannau Cymru. Mae'n edrych ar gyfnodau trist ei fywyd, pan gollodd ei frawd a'i chwaer, a phan fu ei fab Nil yn wael. Ond eto gwelir ei ffraethineb a'i hiwmor, a'i ddycnwch wrth barhau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Tân yn fy Nghalon

Hunangofiant Hywel Heulyn Roberts gan Hywel Heulyn Roberts ei hun gyda chymorth Ioan Roberts yw ***Tân yn fy Nghalon: Hunangofiant Hywel Heulyn***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2007. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hunangofiant Hywel Heulyn Roberts, cyn-gynghorydd lleol o Geredigion.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
O'r Lôn i Fôn

Hunangofiant gan Emlyn Richards yw '''''O'r Lôn i Fôn: Hunangofiant Emlyn Richards'''''. 
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2006. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hunangofiant hwyliog yr awdur a fu ei hun yn cofnodi'n ddiwyd hanes lliaws o gymeriadau diddorol o Fôn ac o Lŷn. Yn ail rhan y gyfrol ceir saith teyrnged cynnes iddo gan bobl a ŵyr am ei ddoniau amrywiol, yn ogystal â phytiau byrion o'i gyfrolau blaenorol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Mâs o 'Mâ

Hunangofiant gan y cerddor Meic Stevens yw '''''Mâs o 'Mâ: Hunangofiant Meic Stevens, Rhan Tri'''''. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2011. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dyma gyfrol hunangofiannol olaf Meic Stevens lle mae'n adrodd ei hanes o ganol yr 80au hyd at heddiw. Mae'n sôn yn ddiflewyn-ar-dafod am ei fywyd personol, am y broses o gyfansoddi rhai o'r caneuon gorau yn yr iaith Gymraeg ac am ffrindiau a cherddorion sydd wedi dylanwadu arno. Cyfrol onest a gafaelgar gan y swynwr o Solfach sydd bellach yn byw yng Nghanada.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
**Hunangofiant y Brawd Houdini*, rhan gyntaf ei hunangofiant
**Y Crwydryn a Mi*, ail ran ei hunangofiant
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Meic Stevens
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Yr Arwr Bach

Hunangofiant gan Joseph Parry wedi'i olygu gan Dulais Rhys yw ***Yr Arwr Bach: Hunangofiant Joseph Parry / The Little Hero: The Autobiography of Joseph Parry***. 
Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2017 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddwyieithog, sef hunangofiant Joseph Parry (1841–1903), cyfansoddwr mwyaf enwog Cymru yn ei ddydd, wedi ei seilio ar nodiadau dyddiadur y cyfansoddwr a ysgrifennwyd rhwng Ionawr a Mai 1902, yn adlewyrchu ei waith, ei bersonoliaeth a'i berthynas gyda'i deulu a'i gydnabod cerddorol. 4 llun du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Joseph Parry
Helynt a Heulwen

Llyfr Cymraeg, ffeithiol gan O. Arthur Williams yw ***Helynt a Heulwen: Hanes Cwmni Drama Llangefni 1929–1949***. 
Gwasg Pantycelyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddarluniadol yn olrhain hanes Cwmni Drama Llangefni gan daflu goleuni ar fwrlwm gweithgaredd ym myd y ddrama amatur yn Ynys Môn, 1929–49, sef cyfrol a ddyfarnwyd yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999. 10 ffotograff o'r actorion a 50 o luniau o raglenni, tocynnau, llythyrau a memorabilia.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Categori:Llyfrau am Ynys Môn
Wici'r Holl Ddaear

bawd|Logo Cymru yn y gystadleuaeth fydeang
bawd|Map o'r gwledydd a oedd yn cymryd rhan

Cystadleuaeth ffotograffiaeth rhyngwladol a gynhelir gan brosiectau Wicimedia yw **Wici Daear** (*Wiki Loves Earth*), ble mae'r cystadluwyr yn uwchlwytho eu lluniau i Gomin Wicimedia. Mae'n rhaid i'r lluniau cael eu cymryd mewn mannau cadwraethol ee Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru, Rhywogaethau mewn perygl yn ôl Rhestr Goch yr IUCN, Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru, Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru, Parciau Cenedlaethol Cymru, neu Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru‎‎. Ceir categori cyfan o ffotograffau a dynnwyd yn Ffrainc, er enghraifft. Yn 2021, cystadleuodd Cymru am y tro cyntaf.

Y bwriad yw uwchlwytho cymaint â phosib o luniau naturiol o'r Ddaear, yn daearyddol neu o ran daeareg, mannau dan sy'n cae; eu gwarchod o ran cadwraeth, llefydd dan fygythiad ayb - ar drwydded agored. Drwy uwchlwytho lluniau fel hyn, y gobaith yw y gellir codi proffil breuder y blaned a'r bywyd bregus sydd arni, fel y gellir eu gwarchod yn well. Bydd y ffotograffau hyn yn cael eu defnyddio i ddylunio erthyglau Wicipedia ac eraill, yn Gymraeg a phob un o'r 288 iaith arall.

## Sefydlu
Sefydlwyd y prosiect hwn yn Ebrill 2012 mewn trafodaethau rhwng Wicimedia Wcrain a Wicimedia Rwsia. Rhwng 15 Ebrill ac 15 Mai 2013 lanlwythwyd 11,736 llun a hynny gan 365 o bobl. Yn 2014 roedd 16 gwlad wedi cystadlu.  Hyd yma nid yw Cymru (na gwledydd eraill y DU) wedi cymryd rhan. Gan mai mynyddoedd, afonydd ayb yw prif themau'r lluniau, nid yw Lloegr wedi hyrwyddo'r gystadleuaeth mewn unrhyw fodd.

## 2021 yng Nghymru 
Yn 2021 cymerodd Cymru ran yn y gystadleuaeth ar lefel rhyngwladol. https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Earth_2021_in_Wales Trefnwyd ymgyrch Cymru] gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Wikimedia UK, Wici Môn, Grŵp Defnyddwyr Cymuned Wicimedia Cymru, ac ymhlith y partneriaid roedd: Cyfoeth Naturiol Cymru, Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, Parc Cenedlaethol Eryri, a Clwb Mynydda Cymru a Llên Natur.

### Enillwyr o Gymru, 2021 
 
File:Ancient sunken forest at sunset 02.jpg
File:Glesyn serennog silver studded blue.jpg
File:Guillemot (Uria aalge) colony.jpg
File:Gwiber Adder.jpg
File:Llyn Ogwen Milky Way.jpg
File:Puffin (Fratercula arctica) in flight 3.jpg
File:Puffin (Fratercula arctica) running for burrow.jpg
File:Razorbill (Alca torda) taking off.jpg
File:Snowdon seen from the Ffestiniog Railway.jpg
File:Ysgyfarnog brown hare.jpg

## 2022 yng Nghymru
## Rhai o'r ffotograffau rhyngwladol buddugol

Rocks in Amguid 1.jpg
Tree Zagatala State Nature Reserve WDPA ID 1984.jpg 
Life around jungle.jpg
File:Живота погледнат отзад.jpg
Brandywine Falls Whistler.jpg
Marbacheregg-Kemmeribodenbad3.jpg

## Gweler hefyd
*Wici'r Holl Ddaear 2021, Cymru
*Wici'r Holl Ddaear 2022, Cymru
*Cystadleuaeth Wici Henebion

## Cyfeiriadau
Categori:Wici'r Holl Ddaear
Categori:Ffotograffiaeth
Antony Gormley

Cerflunydd o Loegr yw Syr **Antony Gormley** (ganwyd yn Llundain, 30 Awst 1950). Mae ei waith wedi cael ei ymddangos yn Yr Eidal, Awstralia, Swistir, Brasil, Yr Almaen, Yr Eidal, Awstria, Yr Unol Daleithiau, Yr Iseldiroedd, Rwsia, Sweden a Denmarc.

Mae ei waith yn cynnwys *Angel y Gogledd* (Tyne a Wear), *Inside Australia* (Llyn Ballard, Gorllewin Awstralia) *Exposure* (Lelystad, Yr Iseldiroedd), *Chord* (Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT), Cambridge, Massachusetts, UDA) ac *Another Place* (ar draeth Crosby, Glannau Merswy).

Crosby02LB.jpg|*Another Place*
Crosby01LB.jpg|*Another Place*
YnysWair04LB.jpg|Cerflun ar Ynys Wair

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Antony Gormley

Categori:Cerflunwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
John Samuel Willes Johnson

Roedd **John Samuel Willes-Johnson** (3 Gorffennaf 1793 – 25 Gorffennaf 1863) yn forwr yn llynges Prydain a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Bwrdeistref Trefaldwyn rhwng 1861 a 1863

## Bywyd Personol 
Ganwyd Johnson yn South Stoke, ger Caerfaddon yn fab i'r Parch Charles Johnson rheithor Barrow a Phrebendari Wells a’i wraig, Mary Willes, merch Archddiacon Wells.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Elmore Court, Stroud.

Ar 14 Mai, 1821 priododd Eliza, unig ferch John De Windt, bu iddynt un ferch. Bu Eliza farw ym 1842. Ym 1849 priododd Joanna gweddw Cyrnol Henry Freak, bu hi farw ym Mharis ym 1854. Ym 1856 priododd ei drydedd wraig, Margaret Anne unig ferch David Pugh  ei ragflaenydd fel AS Bwrdeistref Trefaldwyn, bu iddynt ddwy ferch.

## Gyrfa 
Ymunodd a’r Llynges Frenhinol ar 1 Chwefror 1807, fel gwirfoddolwr dosbarth cyntaf gan wasanaethu ar y llong *Vestal* o dan gapteiniaeth Edwards Lloyd Graham. Gwasanaethodd ar y Vestal am ddwy flynedd allan o orsaf Newfoundland. Ym 1809 fe’i dyrchafwyd yn Fêt Feistr  gan gael gofal o’r llong *the Fortitude*, gan ei hwylio i  Lisbon a Cadiz ac yna’n ôl i Loegr. Yn Lloegr bu’n gwasanaethu ar y slŵp, *Port Mahon*. Erbyn 1816 bu'n is-gapten ar y llong *Queen Charlotte* gan chware ran yn yr ymosodiad ar Algiers gan Lynges yr Arglwydd Exmouth i geisio rhwystro’r fasnach caethwasiaeth o’r porthladd. Bu’n llywio’r llong *Wolverine* yn y rhyfeloedd yn erbyn Tsieina ym 1842. Fe’i dyrchafwyd yn Bost Gapten ym 1846 ac yn Gapten ychydig cyn ymddeol o’r llynges ym 1847.

## Gyrfa wleidyddol 
Ar farwolaeth ei dad yng nghyfraith yn Ebrill 1861, cafodd Willes-Johnson ei ethol yn ddiwrthwynebiad fel olynydd iddo fel Aelod Seneddol Ceidwadol etholaeth Bwrdeistref Trefaldwyn. Ond ni fu’n aelod am yn hir, gan iddo ef marw ychydig dros ddwy flynedd yn niweddarach.

## Y celfyddydau 
Roedd Willes-Johnson yn awdur ac yn arlunydd. Cyhoeddwyd ei lyfr ''The Traveller's Guide Through France, Italy, and Switzerland; Or the Best Method of Travelling on the Continent Pointed Out in a Tour Through the Above Countries. By John Willes Johnson, Commander, R.N.* ym 1828. Mae un o’i darluniau, *A Steam Yacht off Dover'' i’w weld yn y casgliad brenhinol yng Nghastell Windsor.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref, Westhill, Wiltshire .

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1863
Cywair

Gallai **Cywair** gyfeirio at un o sawl peth:

*Cywair (côr) - côr siambr o ardal Castell Newydd Emlyn
*Cywair (cerddoriaeth) – cyfundrefn o nodau cerddorol wedi'u seilio ar nodyn arbennig, y cyweirnod
*Cywair (ieithyddiaeth) – term ar gyfer y defnydd o amrywiaethau iaith yn ôl y cyd-destunau
*Cywair (santes) a gysylltir gydag Eglwys Sant Beuno, Llangywair ger y Bala
David Thomas Gwynne-Vaughan

Gwyddonydd o Gymruoedd **David Thomas Gwynne-Vaughan** (1871–1915) ym Mhlas Errwd ym Mrycheiniog. Botaneg oedd ei faes.

## Hanes
Aeth i Ysgol Ramadeg Trefynwy. Aeth ymlaen i Goleg Crist yng Nghaergrawnt. Roedd yn fotanegwr yn Erddi Kew. Penodwyd ef yn gynorthwywr yn Adran Botaneg ym Mhrifysgol Glasgow. Fe aeth ymlaen i fod yn bennaeth awdurdod ar anatomi rhedynnau, gan gynnwys eu ffurfiau ffosilaidd. Fe aeth ymlaen i weithio yn adran Botaneg, Prifysgol y Frenhines yn Belfast.

Roedd Gwynne-Vaughan yn deithiwr brwd. Roedd yn teithio i'r gorllewin a'r dwyrain ac fe aeth i'r Amazon yn Ne America i adrodd ar sefyllfa cynhyrchu rwber. Fe ymunodd ag ymgyrch i wneud arolwg wyddonol ym Malaria.

Yn ei gyfnod fel botanegydd fe gyhoeddodd llawer o bapura ar redynnau.

Yn 1914 symudodd i Goleg y Brifysgol yn Reading. Bu farw yn 1915.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Prosiect Wici Môn
William Phillips

Gwyddonydd o Gymruoedd **William Phillips** (4 Mai 1822 – 23 Hydref 1905). Ganwyd yn Llanandras ym Maesyfed, yng Nghanolbarth Cymru.

## Hanes
Roedd gan ei frawd fusnes dilladau yn yr Amwythig. Yn ystod ei flynyddoedd cynnar, roedd yn brentis teiliwr gydai'i frawd. Ar ôl sawl blwyddyn daeth Phillips yn bartner yn y cwmni. Roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn ffyngau ac roedd yn treulio'i amser yn yr Amwythig yn astudio'r gwahanol fathau o ffyngau. Ysgrifennodd llyfr yn 1887 o'r enw *A Manual of British Discomycetes*. Hanner cant o bapura oedden nhw am ffyngoedd. Cafodd clod mawr am ei waith. Fe gymerodd ugain mlynedd i baratoi y llyfr hwn.

Etholwyd Phillips yn Gymrawd o'r Gymdeithas Linneaidd.

Roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn seryddiaeth a hynafiaethau.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Noel Lloyd

Academydd oedd **Athro Noel Glynne Lloyd** CBE (26 Rhagfyr 1946 – 7 Mehefin 2019) a fu'n Is-ganghellor Prifysgol Aberystwyth o 2004 tan ei ymddeoliad yn 2011.  Cyn hynny, bu'n Bennaeth yr Adran Fathemateg, yn Ddeon Gwyddoniaeth, yn Is-Brifathro ac o 1999 hyd 2004, yn Gofrestrydd ac yn Ysgrifennydd y Brifysgol. Bu'r Athro Lloyd yn un o aelodau annibynnol y Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru (y 'Comisiwn Silk') - a gyflwynodd ei adroddiadau i Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn 2012 ac yn 2014.

Daeth yn Gomisiynydd Penodiadau Barnwrol yn 2012. Roedd yn aelod o fwrdd Jisc o 2012 i 2014 a chadeirydd Masnach Deg, Cymru o 2011 hyd 2017. Bu hefyd yn gadeirydd HPC Cymru (menter gydweithredol rhwng holl brifysgolion Cymru).

Rhwng 2008 a 2011, bu'r Athro Lloyd yn gadeirydd Addysg Uwch Cymru ('Prifysgolion Cymru' bellach) ac yn un o Is-lywyddion Prifysgolion DU (*Universities UK*). Gwasanaethodd ar fyrddau nifer o gyrff eraill, traws-DU. Graddiodd mewn Mathemateg o Brifysgol Caergrawnt a chwblhaodd ei ddoethuriaeth yno; bu'n Gymrawd Ymchwil yng Ngholeg Sant Ioan. Roedd ganddo hefyd ddiploma Coleg Cerdd y Drindod, Llundain.

Roedd yn flaenor yng Nghapel y Morfa, Aberystwyth, a bu'n ysgrifennydd yr eglwys o 1989 hyd 2004. Roedd hefyd yn gadeirydd Adran Eglwys a Chymdeithas Eglwys Bresbyteraidd Cymru.

Dywedodd Syr Emyr Jones Parry, Llywydd Prifysgol Aberystwyth:

## Mathemategydd
Ei ddiddordebau ymchwil oedd Systemau Aflinol, a chyhoeddodd nifer sylweddol o bapurau ar Hafaliadau Differol Aflinol. Bu'n Athro Ymchwil ym Mhrifysgol Aberystwyth o 2011 hyd 2016 cyn dod yn Athro Emeritws wedi ymddeol. Bu hefyd yn olygydd y *Journal of the London Mathematical Society* o 1983 tan 1988.

## Gwobrau
Dyfarnwyd CBE iddo yn Rhestr Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines yn 2010 am ei wasanaeth i Addysg Uwch yng Nghymru. Roedd yn Gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac fe'i urddwyd yn Aelod Anrhydeddus o'r Orsedd yn 2012.

## Marwolaeth
Yn dilyn ei farwolaeth yn 72 mlwydd oed dywedodd dirprwy ganghellor Prifysgol Aberystwyth, Gwerfyl Pierce Jones wrth BBC Cymru Fyw:

Roedd yn gadael gweddw, Dilys, dau o blant, Carys a Hywel, a dwy wyres.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Prifysgol Aberystwyth
Evan Hopkins (gwyddonydd)

Gwyddonydd oedd **Evan Hopkins** (1801 - 1884). Ganwyd yn Abertawe.

## Hanes
Roedd Hopkins yn Gymrawd o'r Gymdeithas Ddaearegol. Fe aeth i Marmato, De America i weithio am gyfnod yn gofalu am fwyngloddio aur. Roedd hefyd yn gweithio yn Santa Ana, El Salvador yn mwyngloddio arian. Yn ogystal â hyn fe wnaeth arolwg o guldir Panama. Fe aeth ymlaen i Awstralia i fod yn ymgyngorwr ar gwmnïau mwynfeydd aur.

Bu farw ym 1884.

## Cyfrolau
**Geology and Magnetism* (1843)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1800au
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Rhestr o ganeuon gan Aled Edwards ac Arthur Davies

Dyma **restr o ganeuon** a gofnodwyd gan **Aled Edwards ac Arthur Davies**. Nid yw'r rhestr yn orffenedig, ac mae'r ffeiliau yn dameidiau i aros pryd, sef y 30 eiliad cyntaf o'r traciau a recordiwyd ar label/i Cwmni Recordiau Sain.

## Gweler hefyd
*Pop Cymraeg
*Cerddoriaeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau caneuon
Categori:Prosiect Wici Môn
William Davies (gwyddonydd)

Gwyddonydd o Gymru oedd **William Davies** (13 Gorffennaf 1814 – 13 Chwefror 1891). Roedd yn wreiddiol o Dreffynnon.

## Hanes
Roedd o'n gweithio i'r Amgueddfa Brydeinig am gyfnod (yn gweithio yn yr adran mineralau) cyn dod yn arbenigwr ym maes Paleontoleg. Ffosiliau pysgod oedd yn mynd a'i fryd. 
Davies oedd y cyntaf i gael ei anrhydeddu â *Medal Murchison y Gymdeithas Ddaearegol* ym 1873.
Cyhoeddodd bapurau gwyddonol ar greigiau Penfro.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Paleontolegwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Geiriadur Newydd y Gyfraith

Geiriadur Saesneg-Cymraeg o dermau cyfreithiol gan Robyn Léwis (golygydd) yw ***Geiriadur Newydd y Gyfraith / The New Legal Dictionary***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Diweddariad o *Geiriadur y Gyfraith, Saesneg–Cymraeg* (Gwasg Gomer, 1992), yn cynnwys termau perthnasol i ddeddfwriaeth Gymreig ar ôl agoriad y Cynulliad Cenedlaethol; gyda rhagair gan yr Athro Gwyn Thomas.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Cerddi Môn

Detholiad o gerddi wedi'i olygu gan Hywel Gwynfryn yw ***Cerddi Môn***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol yng nghyfres *Cerddi Fan Hyn* a hynny yn 2003. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Detholiad amrywiol o gant o gerddi sy'n gysylltiedig ag Ynys Môn gan feirdd o bob cenhedlaeth, yn y mesurau caeth a rhydd, ac mewn naws ysgafn a dwys.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Trafod Cerddi

Casgliad o erthyglau llenyddol gan Branwen Jarvis (golygydd) yw ***Trafod Cerddi***.
Gwasg Taf a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1985. 
Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o erthyglau'n ymdrin yn fanwl â phedair o gerddi pwysig y 20g, gan aelodau o staff Adran y Gymraeg, Coleg y Brifysgol, Bangor.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1985
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
David Christopher Davies

Gwyddonydd oedd **David Christopher Davies** (1827 – 1885). Roedd Davies yn wreiddiol o Groesoswallt, Sir Amwythig.

## Hanes
Haearnwerthwr oedd Davies.  Cynorthwyodd i agor chwareli yn yr Almaen a Ffrainc a mwyngloddiau yn Norwy. Etholwyd ef yn Gymrawd o'r Gymdeithas Ddaearegol ym 1872.

## Eisteddfod
Cipiodd Davies sawl wobr gyntaf yn yr Eisteddfod mewn pynciau Gwyddonol. Enillodd yn Eisteddfod Caernarfon yn 1880 am draethawd Saesneg ar fwynau. Fe enillodd wobr arall yn Eisteddfod 1884 Lerpwl am bysgodfeydd Cymru.

## Marwolaeth
Bu farw yn 1885 wrth ddychwelyd o Norwy. Roedd hyn cyn cwblhau darn o waith ar ddaeareg Gogledd Cymru.

## Cyfrolau
*Treatise on Slae and Slate Quarrying (1878)
*Treatise on Metalliferous Minerals and Mining(1878)
 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Peirianwyr mwyngloddiol o Gymru
Categori:Pobl o Groesoswallt
Categori:Prosiect Wici Môn