open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manannán mac Lir

[bawd|300px|Cerflun yn [Swydd Clare, Iwerddon.]]
Duw y môr ym Mytholeg Iwerddon yw **Manannán mac Lir**; yn cyfateb i Manawydan fab Llŷr ym Mhedair Cainc y Mabinogi yng Nghymru. Cysylltir ef a'r Arallfyd ac a'r tywydd. Cysylltir ei enw ag enw Ynys Manaw. Mae'n fab i Lir, duw y môr. Fel rheol ystyrir ef yn un o'r Tuatha Dé Danann, er fod llawer o ysgolheigion yn ystyried ei fod yn perthyn i draddodiad hŷn.

Ymddengys Manannán mac Lir mewn nifer o chwedlau traddodiadol Iwerddon, er mai rhan ymylol sydd ganddo yn y rhan fwyaf. Yn y Táin Bó Cúailnge, enwir ei wraig fel Fand; mae chwedlau eraill yn enwi ei wraig fel Áine. Roedd ganddo ferch Níamh Chinn Óir (Nia Ben Aur). Yn ôl un chwedl, roedd Lugh yn fab maeth iddo.

Yn yr Immram Brain ("Mordaith Bran"), mae'r arwr Bran maic Febail a'i gymdeithion ar fordaith i geisio darganfod ynys hud. Ar ôl deuddydd ar y môr maent yn cyfarfod Manannán mac Lir sy'n eu hebrwng i ynys lawn o bobl dedwydd. Dyma'r Tír na n-Óg enwog, 'Gwlad Ieuenctid'. Wedyn fe ânt yn eu blaenau i ynys arall lle ni cheir ond merched hardd. Yna y treuliant nifer o flynyddoedd mewn dedwyddwch pur ond nid yw'r amser yn ymddangos iddynt ond fel blwyddyn.

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Wyddelig
Compert

Term Gwyddeleg sy'n dynodi "cenhedlu" ac sy'n cael ei ddefnyddio i ddisgrifio dosbarth arbennig o chwedlau yn llenyddiaeth Wyddeleg yr Oesoedd Canol Cynnar sy'n ymwneud â chenhedlu a geni arwyr enwog yw **compert**.

Un o'r remscéla (chwedlau rhagarweiniol) i chwedl *Táin Bó Cuailgne* (Cyrch Gwartheg Cuailgne) yw *Compert Chon Culainn* (Cenhedlu Cú Chulainn), sy'n adrodd sut y cafodd yr arwr Cú Chulainn ei genhedlu. Mae'n un o chwedlau Cylch Wlster.

Mae *compertau* eraill yn cynnwys:
**Compert Chonchobuir* (Chwedl Geni Conchobar)
**Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán* (Chwedl geni Mongán a'i gariad at Dub Lacha)

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Termau llenyddol
Uetersen

bawd|200px|Lleoliad Uetersen yn yr Almaen
bawd|Amgueddfa Uetersen

Dinas yng ngogledd-orllewin yr Almaen yw **Uetersen**, yn nhalaith ffederal (*Bundesland*) Schleswig-Holstein. Mae ganddi boblogaeth o 17,865 (2006). Saif ar lannau Afon Pinnau, 6m uwch lefel y môr.

## Gefeilldrefi 
* - Wittstock

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Schleswig-Holstein
Ar Log

260px|Goreuon Ar Log, clawr albwm|right

Grŵp cerddoriaeth gwerin o Gymru yw **Ar Log**.

Sefydlwyd y grŵp yn 1976, gyda Dave Burns (gitar), Dafydd Roberts (telyn deires, ffliwt), Gwyndaf Roberts (telyn ben glin a gitar bâs) a Iolo Jones (ffidil). Daethpwyd a hwy at ei gilydd gan Fwrdd Twristiaeth Cymru, oedd yn awyddus i gael grŵp yn perfformio cerddoriaeth werin draddodiadol Cymru yn Ngŵyl Ryng-Geltaidd Lorient y flwyddyn honno. Yno, daethant i gysylltiad a'r grŵp Gwyddelig The Dubliners, a awgrymodd y dylent aros gyda'i gilydd a throi'n broffesiynol.

Mae aelodau'r grŵp wedi newid sawl gwaith dros y blynyddoedd. Yn y 1980au roedd ganddynt gysylltiad agos a Dafydd Iwan, a buont ar ddwy daith gydag ef yn 1982 a 1983. Roedd y gyntaf, *Taith 700*, yn nodi 700 mlwyddiant marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd yn 1282.

Mae Ar Log wedi rhyddhau 1 sengl, 9 albwm a 3 casgliad o 1978 i 2024. Hefyd, mae Ar Log wedi rhyddhau 2 sengl, 2 albwm ac 1 casgliad gyda Dafydd Iwan o 1982 i 2022.

## Disgyddiaeth
### Senglau
### Albymau
### Casgliadau
### Gwaith Gyda Dafydd Iwan
## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon gan Ar Log

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau cerddoriaeth gwerin
Denez Prigent

[bawd|250px|Denez Prigent yn [Quimper, 2014]]

Mae **Denez Prigent**, ganed 17 Chwefror, 1966, yn ganwr o Santeg yn Penn-ar-Bed, Llydaw, sy'n canu yn y genre Llydaweg *gwerz* a *kan ha diskan*.

Defnyddiodd y cân gyntaf ar ei albwm *Irvi*, "*Gortoz a ran*" (gyda Lisa Gerrard), gan y cyfarwyddwr Hollywood Ridley Scott yn ei ffilm *Black Hawk Down*.

## Discograffiaeth 
*1992 *Ha Daouarn*
*1993 *Ar Gouriz Koar*
*1997 ''Me' Zalc'h Ennon Ur Fulenn Aour*
*2000 *Irvi*
*2002 *Live - Holl a-gevret!*
*2003 *Sarac'h*
*2015 *Ul liorzh vurzudhus - An enchanting garden''

## Dolenni allanol 
* www.denez.fr

Prigent, Denez
Prigent, Denez
Prigent, Denez
Llanfair-is-gaer

Eglwys hynafol a phlwyf ar lan Afon Menai, rhwng Caernarfon a'r Felinheli, yn Arfon, Gwynedd, yw **Llanfair-is-gaer** (hefyd **Llanfair Isgaer**, **Llanfair Is Gaer**). Cyfeirnod OS 501601. Mae'r *gaer* yn yr enw yn cyfeirio at gaer Segontium. Gorweddai'r plwyf yng nghwmwd Arfon Is Gwyrfai.

Eglwys fechan o gynllun syml ydyw. Yn anffodus, fel llawer o eglwysi eraill yng ngogledd Cymru, cafodd ei "hadnewyddu" yn sylweddol iawn gan y pensaer Syr Gilbert Scott yn 1865. Ychwanegodd Scott porth a ffenestri newydd arddull Gothig. Mae'n debygol bu eglwys Geltaidd gynnar ar y safle. Mae'r clochdy bychan a'r muriau yn aros o'r adeilad gwreiddiol a cheir bedyddfaen hynafol hefyd.

Ceir cysylltiad posibl rhwng Llanfair-is-gaer a'r chwedl am yr hwch arallfydol Henwen y ceir ei hanes mewn un o'r Trioedd. Yn ôl y chwedl, aeth Henwen i'r Maen Du yn Llanfair yn Arfon (Llanfair-is-gaer efallai, yn ôl Rachel Bromwich) lle esgorodd ar gath. Mewn ofn, bwriodd Coll fab Collfrewi y gath honno i'r Fenai, ond goroesoedd a thyfodd i fyny i fod yn Gath Palug, y gath ryfeddol y ceir traddodiadau amdani o Fôn i'r Alpau.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Llanfair-is-gaer (weithiau Llanfairisgaer) ger Plas Menai eglwys gGanoloesol; Gwynedd 17.jpg
Llanfair-is-gaer (weithiau Llanfairisgaer) ger Plas Menai eglwys gGanoloesol; Gwynedd 07.jpg
Llanfair-is-gaer ger y Felinheli, Gwynedd 34.JPG
Llanfair-is-gaer ger y Felinheli, Gwynedd 20.JPG
Llanfair-is-gaer ger y Felinheli, Gwynedd 27.JPG

Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Gilles Servat

Canwr Llydaweg yw **Gilles Servat** (ganed 1 Chwefror 1945). Ganwyd yn Tarbes yn ne Ffrainc, Roedd ei deulu yn wreiddiol o ardal Naoned yn Llydaw. Mae'n ymgyrchydd diwylliannol enwog.

Mae Servat yn canu yn yr ieithoedd Llydaweg, Ffrangeg a Saesneg. Mae e'n awdur ac ysgrifennwr hefyd, ac mae e'n ymgyrchydd dros yr iaith Lydaweg a chefnogwr yr ysgolion Diwan. 

## Disgyddiaeth 
* 1970: La Blanche Hermine (*Yr Ermin Gwyn*)
* 1971: Ki du (*Ci Du*)
* 1972: L’hirondelle (*Y Wennol*)
* 1974: La liberté brille dans la nuit
* 1976: Le pouvoir des mots
* 1977: Chantez la vie, l’amour et la mort
* 1979: L’or et le cuivre (*Aur a Chopr*)
* 1980: Hommage à René-Guy Cadou
* 1981: Gilles Servat en public (*Gilles Servat yn fyw*)
* 1982: Je ne hurlerai pas avec les loups
* 1985: La douleur d’aimer
* 1988: Mad in sérénité
* 1992: Le fleuve (*Yr Afon*)
* 1993: L’albatros fou (Y*r Albertros Ffôl*) *gyda Triskell*
* 1994: Les albums de la jeunesse
* 1995: A-raok mont kuit
* 1996: Sur les quais de Dublin (*Ar y ceiau Dulyn*)
* 1998: Touche pas à la Blanche Hermine (*Paid cyffwrdd yr Ermin Gwyn*)
* 2000: Comme je voudrai!
* 2003: Escales
* 2005: Sous le ciel de cuivre et d'eau (*Dan awyr copr a dŵr*)

ac hefyd ar:

* 1994: L’Héritage des Celtes
* 1995: L’Héritage des Celtes en concert
* 1997: L’Héritage des Celtes - Finisterres
* 1998: L’Héritage des Celtes - Zénith
* 1999: Bretagnes à Bercy

## Teledu
**How to be Celtic*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Llydawyr
Categori:Cantorion Llydaweg
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Oudenaarde

Tref yn Fflandrys yng ngogledd Gwlad Belg, ar Afon Schelde, yw **Oudenaarde** (Iseldireg *Oudenaarde*, Ffrangeg *Audenarde*). Mae gan y dref ei hun boblogaeth o 28,820 (2007). Mae gan y dref 31,393 o drigolion. Mae gan Oudenaarde neuadd dref Gothig odidog, a adeiladwyd rhwng 1527 a 1530. Mae Oudenaarde yn enwog am ei thapestrïau.

Categori:Fflandrys
Categori:Trefi Gwlad Belg
Nevers

250px|bawd|Afon Loire yn Nevers

Dinas a *commune* yng nghanolbarth Ffrainc sy'n brifddinas *département* Nièvre yw **Nevers**. Gorwedd yn y Nivernais ar lannau Afon Loire tua 250&nbsp;km i'r de o Baris.

Mae'n sedd esgobaeth ac yn enwog am eglwys gadeiriol arddull Gothig cynnar Saint Étienne a sawl adeilad hanesyddol arall.

Categori:Cymunedau Nièvre
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Nièvre
Brwydr Alesia

bawd|200px|Cofgolofn Vercingetorix yn Alesia (Alise-Sainte-Rein)

Ymladdwyd **Brwydr Alesia** yn mis Medi 52 CC o gwmpas *oppidum* Alesia yng Ngâl rhwng byddin y cyngheiriaid Galaidd dan Vercingetorix o lwyth yr Arverni a byddin Rufeinig dan Iŵl Cesar, yn cael ei gynorthwyo gan Marcus Antonius a Titus Labienus.

Roedd Vercingetorix wedi ei benodi yn arweinydd y gwrthryfel Galaidd yn erbyn Rhufain. Enillodd fuddugoliaeth dros y Rhufeiniaid ym mrwydr Gergovia, ond pan ymosododd ar y Rhufeiniaid dan gredu eu bod yn encilio, dioddefodd y Galiaid golledion sylweddol.

Enciliodd Vercingetorix i Alesia, a gosododd Cesar warchae arno. Adeiladodd y Rhufeiniaid fur o amgylch y ddinas, gyda mur allanol i atal unrhyw ymgais gan y Galiaid tu allan i Alesia i godi'r gwarchae. Ceisiodd byddin fawr o nifer o lwythau godi'r gwarchae, ond gorchfygwyd hwy gan Cesar, a bu raid i Vercingetorix ildio. Cadwyd ef yn garcharor yn Rhufain am bum mlynedd cyn ei ddienyddio.

Brwydr Alesia oedd y frwydr fawr olaf rhwng y Galiaid a'r Rhufeiniaid, a chyda'r fuddugoliaeth yma cwblhaodd Cesar goncwest Gâl.

Alesia
Alesia
Categori:Gâl
Categori:52 CC
Henwen

Hwch â galluoedd goruwchnaturiol y ceir ei hanes mewn un o Drioedd Ynys Prydain yw **Henwen**.

Ceir ei hanes yn y triawd "Tri Gwrddfeichiad Ynys Prydain" (Tri bugail moch grymus Ynys Prydain). Rhoddwyd Henwen yng ngofal Coll fab Collfrewi, meichiad Dallwyr Dallben (un o gymeriadau llai chwedl *Culhwch ac Olwen*). Roedd yr hwch yn feichiog ac roedd darogan y byddai Ynys Prydain yn waeth allan pe bai'n rhoi genedigaeth. Pan oedd hi ar fin esgor, aeth ar grwydr yng Nghernyw. Cynulliodd Arthur ei farchogion ac aeth i geisio ei difa cyn iddi esgor. Mewn lle o'r enw Penrhyn Awstin aeth i'r môr gyda Coll ac Arthur a'r lleill yn ei dilyn.

Glaniodd yn ne Cymru. Ym Maes Gwenith (wrth droed Mynydd Llwyd, Gwent) esgorodd ar wenithen a gwenynen. Yn Llonion (Llanion ger Penfro?) yn Nyfed esgorodd ar heidden a gwenithen. Yna troes i'r gogledd a chyrhaeddodd Eryri. Mewn lle o'r enw Rhiw Gyferthwch yn Arfon (ger Beddgelert efallai), esgorodd ar genau blaidd ac eryr. Rhoddwyd y flaidd ifanc i Fenwaedd o Arllechwedd a'r cyw eryr i un Brynach Wyddel. Oddi yno aeth Henwen i'r Maen Du yn Llanfair yn Arfon (Llanfair-is-gaer ar lan Afon Menai, rhwng Caernarfon a'r Felinheli, efallai) lle esgorodd ar gath. Mewn ofn, bwriodd Coll fab Collfrewi y gath honno i'r Fenai, ond goroesoedd a thyfodd i fyny i fod yn Gath Palug, y gath ryfeddol y ceir traddodiadau amdani o Fôn i'r Alpau.

## Cefndir
Yn yr hanes am hela Henwen ceir adlais amlwg o'r chwedl am hela'r Twrch Trwyth yn *Culhwch ac Olwen*. Mae baeddod a moch fel anifeiliaid arallfydol yn gyffredin ym mytholeg y Celtiaid. Cofier hefyd am y chwedlau llên gwerin am yr Hwch Ddu Gwta. Sylwer ar liw Henwen hefyd: mae gwyn yn lliw a gysylltir ag anifeiliaid y Byd Arall a'r Tylwyth Teg, e.e. Cŵn Annwn.

Mae Henwen yn enw unigryw, ond ceir enghraifft o Henwyn fel enw march (Llyfr Taliesin) a hefyd fel enw dyn, e.e. y sant cynnar Henwyn (Hywyn) fab Gwyndaf Hen o Lydaw, periglor Sant Cadfan.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydain* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961; arg. newydd 1991), Triawd 26.

## Gweler hefyd
* Hwch Ddu Gwta
* Twrch Trwyth

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Trioedd Ynys Prydain
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Cylch Arthur
Cylch Fionn

Casgliad o farddoniaeth a rhyddiaith sy'n ffurfio un o bedwar prif gylch mytholeg Iwerddon yw **Cylch Fionn** neu **Cylch y Ffeniaid** (Gwyddeleg: *Fiannaidheacht*). Mae'n canolbwyntio ar anturiaethau yr arwr Fionn mac Cumhaill a'i ryfelwyr, y Fianna Éireann. Y tri cylch arall yw Cylch Wlster, y Cylch Mytholegol a'r Cylch Hanesyddol. Gelwir y cylch yma weithiau yn Gylch Oisín, oherwydd fod y rhan fwyaf o'r farddoniaeth ynddo, yn ôl traddodiad, wedi ei gyfansoddi gan Oisín, mab Fionn.

Mae'r cylch hefyd yn cynnwys straeon am aelodau eraill o'r Fianna, megis Caílte, Diarmuid, Oscar, a gelyn Fionn, Goll mac Morna.

Ffurfiodd Cormac mac Art, Uchel Frenin Iwerddon, y  Fianna er mwyn amddiffyn ei deyrnas. Yr arweinwyr ar y dechrau oedd Cumhal, aelod o Clan Bascna, a Goll o Clan Morna. Lleddir Cumhal gan y Morna, ac mae Muirne, ei wraig, yn ffoi, ac yn geni mab o'r enw Demna. Caiff Demna yr enw Fionn (yn cyfateb i "Gwyn" yn Gymraeg) oherwydd ei wallt golau. Pan ddaw i'w oed, mae'n mynd i ddial llofruddiaeth ei dad.

Wedi marwolaeth yr Uchel Frenin Cormac, mae ei fab Cairbre Lifechair yn dymuno dinistrio'r Fianna, felly mae'n codi byddin ac yn dechrau rhyfel trwy ladd gwas Fionn. Dim ond ugain o ryfelwyr sy'n fyw ar ôl y frwydr, yn cynnwys Oisín a Caílte.

Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Jean I, brenin Ffrainc

Brenin teyrnasoedd Ffrainc a Navarra oedd **Jean I** (15 Tachwedd 1316 – 20 Tachwedd 1316). Bu farw yn faban.

*Llysenw:"Le Posthume"*

Mab Louis X, brenin Ffrainc, a'i wraig Clémence d'Anjou oedd ef.

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Brenhinoedd Navarra
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1316
Categori:Marwolaethau 1316
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Oisín

]] 
, 1813]]

Cymeriad ym mytholeg Iwerddon yw **Oisín**, ffurf Gymraeg **Osian**. Mae'n ymddangos yng Nghylch Fionn fel mab Fionn mac Cumhaill a Sadb, merch Bodb Dearg. Cyflwynir ef fel bardd mwyaf Iwerddon a rhyfelwr yn y Fianna; yn draddodiadol ef yw awdur y rhan fwyaf o'r farddoniaeth yng Nghylch Fionn.

Yn y stori enwocaf amdano, mae Níamh Chinn Óir (Nia Ben Aur), merch Manannán mac Lir, duw y môr, yn ymddangos iddo ac yn dweud ei bod wedi syrthio mewn cariad ag ef. Aiff ag ef i wlad Tír na n-Óg, a genir mab iddynt o'r enw  Oscar, a merch o'r enw Plor na mBan.

Wedi'r hyn sy'n ymddangos iddo ef yn dair blynedd, mae Oisín yn penderfynu dychwelyd i Iwerddon. Mewn gwirionedd mae 300 mlynedd wedi mynd heibio. Wrth roi benthyg ei cheffyl Embarr iddo, mae Níamh yn ei rybuddio i beddio a gadael i'w droed gyffwrdd y llawr. Fodd bynnag, mae Oisín yn syrthio i'r llawr wrth geisio helpu gweithwyr i godi carreg, ac mae'n troi yn hen ŵr ar ei union. Defnyddiwyd y stori fel sail i gerdd Gymraeg gan Thomas Gwynn Jones ac i'r opera roc Gymraeg Nia Ben Aur.

Seiliwyd Ossian, awdur honedig y farddoniaeth a gyhoeddwyd gan James Macpherson yn y 1760au, ar Oisín.

Categori:Mytholeg Wyddelig
Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant

200px|de|bawd| Gilles Servat ar y llwyfan
[200px|de|bawd| [Bagad Lann-Bihoué yn y Porth Pysgod]]
200px|de|bawd| Yr Orymdaith Fawr

Gŵyl flynyddol o gerddoriaeth a diwylliant Celtaidd a gynhelir yn ninas An Oriant (Ffrangeg: Lorient) yn Llydaw yw **Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant** (Ffrangeg: *Festival Interceltique de Lorient*; Llydaweg: *Gouelioù Etrekeltiek An Oriant*). Sefydlwyd yr ŵyl yn 1971.

Cynrychiolir Llydaw, Cernyw, Cymru, Iwerddon, Yr Alban, Ynys Manaw, Ynys Cape Breton, Galicia ac Asturias; felly mae diffiniad yr ŵyl o wlad Geltaidd ychydig yn ehangach na diffiniad yr Undeb Celtaidd er enghraifft. Cynhelir y rhan fwyaf o'r digwyddiadau ynghanol dinas Lorient, gyda'r digwyddiadau mwyaf yn stadiwm clwb pêl-droed FC Lorient.

Agorir yr ŵyl gyda'r *Kaoteriad*, swper bwyd môr traddodiadol Lydewig ac, ar y Sul, mae'r *Orymdaith Fawr* yn arwain trwy'r ddinas.

Delwedd:fil2008.png

Mae 2008 wedi ei dynodi fel "*Blwyddyn Cymru*". Cynhelir yr ŵyl o 1 Awst hyd 10 Awst 2008 gyda bandiau Cymreig Calan; Carreg Lafar; Clerorfa; Crasdant; Catrin Finch; Ffynnon; Meinir Heulyn; Hen Wlad Fy Mamau; Yr Hwntws, Delyth Jenkins, Bethan Nia; Lleuwen Steffan; MC Mabon; Rag Foundation; a Toreth yn chwarae. Hefyd mae'r Chieftains (Iwerddon); Nolwenn Korbell (Llydaw); Loreena McKennitt (Canada) a Moving Heart (Iwerddon) yn berfformio.

Rhai o'r artistiaid a gymerodd ran yn 2007 oedd: Dan Ar Braz (Llydaw); Capercaillie (Yr Alban); The Dubliners (Iwerddon); Delyth Jenkins (Cymru); Luar na Lubre (Galicia); Y Moniars (Cymru); a Sinéad O'Connor (Iwerddon).

Yn 2022 gwelwyd perfformiadau gan grwpiau Cymaeg megis Alffa, Avanc, Cerys Hafana, Lily Beau, NoGood Boyo, Only Boys Aloud a Gwilym Bowen Rhys. Fel rhan o'r cyfnod bu iddo recordio ffilmig gyda sianel gerddoriaeth ar-lein S4C, Lŵp, gyda'r actor o Lydaw, Azenor Kallag, yn cymharu geiriau Cymraeg a Llydaweg. Bu i'r ffilm fer dderbyn ymateb dda a llawer yn ei rannu.

## Nid dim ond Cerddoriaeth
Yn ogystal â cherddoriaeth a dawns, ceir peth trafodaethau a sgyrsiau mwy deallusol ar natur hunaniaethau a'r ieithoedd Celtaidd. Yn 2023 bu i Mark Drakeford fel Prif Weinidog Cymru annerch yr ŵyl i drafod strategaeth miliwn o siaradwyr Cymraeg y Llywodraeth.

## Gweler hefyd
*Celtic Connections Gŵyl gerddoriaeth Geltaidd a'r Byd, Glasgow, Yr Alban
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan yr Hwntws
*Gouel Broadel ar Brezhoneg - gŵyl genedlaethol iaith Lydaweg
*Gouel Breizh - gŵyl genedlaethol a elwir hefyd yn *Gouel Erwan* wedi nawddsant Llydaw

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle we Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant (ar gael yn Ffrangeg, Saesneg a Sbaeneg)

Categori:Llydaw
Categori:Diwylliant Llydaw
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Hors

Yn ôl traddodiad, brawd Hengist, arweinydd y Sacsoniaid yn amser Gwrtheyrn, oedd **Hors** (Hen Saesneg *Horsa*, "ceffyl"). Cyfeirir ato gan amlaf gyda'i frawd.

Ceir hanes Hors a'i frawd yn ymsefydlu yng ngwledydd Prydain a chyflafan Brad y Cyllyll Hirion yn *Historia Brittonum* Nennius lle fe'i disgrifir fel un o ddisgynyddion y duw Woden. Ceir cyfeiriad moel ato gan yr hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda hefyd.

Cyfeirir at Hors gyda'i frawd mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel un o 'Dair Gormes Ynys Prydain':
:Tair gormes a ddaeth i'r Ynys hon, ac nid aeth yr un drachefn ["yn ei hôl"].
:Un ohonynt ciwdod ["llu"] y Coraniaid, a ddaethant yma yn oes Caswallon fab Beli, ac nid aeth yr un ohonynt drachefn. Ac o Asia yr oeddynt yn hanu.
:Ail, Gormes y Gwyddyl Ffichti. Ac nid aeth yr un ohonynt drachefn.
:Trydydd, Gormes y Saeson, a **Hors** a Hengist yn benaduriaid arnynt.

Ni wyddom fawr dim amdano mewn cymhariaeth â'i frawd Hengist ac mae cryn ansicrwydd am ei ddilysrwydd fel cymeriad hanesyddol.

Fel yn achos Hengist a'i ferch Rhonwen (Alys), daeth Hors yn symbol o'r Eingl-Sacsoniaid a'r Saeson i Gymry'r Oesoedd Canol.

Ceir sawl cyfeiriad ato gyda'i frawd yng ngwaith y beirdd a hefyd ar ei ben ei hun. Dyma enghraifft gan Lewys Glyn Cothi mewn cywydd o ganol y 15g sy'n mynegi ei obaith am ddyfodiad y Mab Darogan:
:Y sydd a welwyf o Sais
:tinbwdr a reto unbais.
:Amser Saeson a dderyw,
:mudo o Sais, madwys yw,
:i'r don rhag ergydion gwns,
:ho wŷr **Hors**, ha ha'r hwrswns.

Cysylltir Hors a phentref Horsted, ger Aylesford, a dywedir bod cromlech Kit's Cotty gerllaw yn nodi bedd Cattegirn, un o arweinwyr y Brythoniaid a laddwyd gan Hors mewn brwydr.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Prydain
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Categori:Hanes Lloegr
Agrippa d'Aubigné

Bardd, milwr a hanesydd o Ffrainc oedd '''Agrippa d'Aubigné'* (8 Chwefror 1552 – 29 Ebrill 1630, Mortagne-sur-Gironde). Tadcu Madame de Maintenon oedd ef.

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
* *Les Tragiques* (1616)
### Hanes 
* *Histoire universelle* (1616-18)
### Arall 
* *Avantures du Baron de Faeneste*
* *Confession catholique du sieur de Sancy*
* *Sa vie à ses enfants''

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1552
Categori:Marwolaethau 1630
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Cristnogol o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Hanesyddion yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marchogion o Ffrainc
Categori:Milwyr yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Charente-Maritime
Categori:Pobl fu farw yng Ngenefa
Peter Thomas

**Peter John Mitchell Thomas**, Barwn Thomas o Wydir (31 Gorffennaf 1920  - 4 Chwefror 2008), oedd y Ceidwadwr cyntaf i weithredu fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, swydd a ddaliodd o 20 Mehefin 1970 hyd 5 Mawrth 1974.

## Gyrfa
Ganed ef yn fab i gyfreithiwr yn Llanrwst, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Epworth, Y Rhyl a Coleg yr Iesu, Rhydychen. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd treuliodd y cyfnod 1941-1945 yn garcharor rhyfel yn yr Almaen. Bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Conwy am 15 mlynedd, o 1951 hyd 1966, pan gollodd y sedd i Ednyfed Hudson Davies (Llafur). Daeth yn Aelod Seneddol dros etholaeth Hendon South yn 1970, a'r un flwyddyn penododd Edward Heath ef yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Ef oedd yr Ysgrifennydd cyntaf nad oedd yn cynrychioli etholaeth Gymreig.

Cadwodd sedd Hendon South nes iddi ymddeol yn 1987. Y flwyddyn honno cafodd y teitl Barwn Thomas o Wydir.

Bu'n gadeirydd y Blaid Geidwadol am ddwy flynedd. Fel Aelod Seneddol ar y meinciau cefn, bu'n gyfrifol am newid y ddeddf i alluogi cynghorau lleol i roi cefnogaeth ariannol i'r Eisteddfod Genedlaethol. Bu hefyd yn gyfrifol am Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

## Dolenni allanol
*BBC Cymru: Arglwydd Thomas o Wydir wedi marw

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Lanrwst
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Hengist

Yn ôl traddodiad, arweinydd y Sacsoniaid yn amser Gwrtheyrn, oedd **Hengist** (Hen Saesneg *Hengest* "ceffyl", efallai o *yth-hengest* "ton ceffyl" i ddisgrifio un o donnau'r môr) (fl. 5g). Cyfeirir ato gan amlaf gyda'i frawd Hors. Roedd yn dad i Alys Rhonwen (Rhonwen). Fel yn achos Hors a Rhonwen (a ystyrid yn "Fam y Saeson" ac ymgnawdoliad twyll gan y Cymry), daeth Hengist yn symbol o'r Eingl-Sacsoniaid a'r Saeson i Gymry'r Oesoedd Canol.

Cyfeirir at rywun o'r enw Hengist yn y gerdd *Beowulf*, ond ni ellir profi cysylltiad â Hengist, brawd Hors.

Yn y rhestrau o frenhinoedd Caint, enwir Hengist yn sefydlydd y llinach ac yn dad i Octha ac yn hendaid i Aethelbert ac Egbert ac eraill.

Ceir hanes Hengist a'i frawd yn ymsefydlu yng ngwledydd Prydain yn amser Gwrtheyrn a chyflafan Brad y Cyllyll Hirion yn *Historia Brittonum* Nennius lle fe'u disgrifir fel disgynyddion y duw Woden. Yn ôl Nennius gwahoddodd Hengist Wrtheyrn a'i bendefigion i wledd yn ei lys. Ond ystryw oedd y cyfan i lofruddio'r Brythoniaid er mwyn meddiannu Ynys Prydain. Cytunodd Gwrtheyrn, dall yn ei gariad at Ronwen, ond ar yr amod fod pawb yn ddiarfog yn y wledd. Ar air penodedig gan Hengist (*Nemet eour Saxes!* "Gafaelwch yn eich cyllyll!"), tynnodd y Saeson, oedd yn eistedd bob yn ail â'r Brythoniaid wrth y byrddau, eu cyllyll hirion a lladd tri chant o'r Brythoniaid. Dim ond un pendefig a lwyddodd i ddianc o'r gyflafan, sef Eidol, Iarll Caerloyw. Ni fu dewis gan Wrtheyrn wedyn ond ildio de Prydain i gyd i'r Sacsoniaid a ffoi a gweddill ei bobl i Gymru. Ceir ymhelaethiad lliwgar ar yr hanes gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*.

Ceir cyfeiriad ato gan yr hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda hefyd (tua 731) yn meddiannu Caint gyda'i frawd.

Fe'i enwir gyda Hors yn y gerdd Gymraeg *Armes Prydain* hefyd, sy'n tynnu ar Nennius efallai trwy ddweud iddynt feddiannu Thanet trwy dwyllo Gwrtheyrn.

Cyfeirir at Hengist a'i frawd mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel un o 'Dair Gormes Ynys Prydain':
:Tair gormes a ddaeth i'r Ynys hon, ac nid aeth yr un drachefn ["yn ei hôl"].
:Un ohonynt ciwdod ["llu"] y Coraniaid, a ddaethant yma yn oes Caswallon fab Beli, ac nid aeth yr un ohonynt drachefn. Ac o Asia yr oeddynt yn hanu.
:Ail, Gormes y Gwyddyl Ffichti. Ac nid aeth yr un ohonynt drachefn.
:Trydydd, Gormes y Saeson, a Hors a **Hengist** yn benaduriaid arnynt.

Ceir sawl cyfeiriad ato gyda'i frawd yng ngwaith y beirdd a hefyd ar ei ben ei hun. Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion bellach yw mai duwiau oedd a chysylltiad a cheffylau oedd y ddau yn wreiddiol, ac iddynt gael eu troi yn gymeriadau hanesyddol yn ddiweddarach.

## Cyfeiriadau
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Categori:Hanes Lloegr
Categori:Hanes traddodiadol Prydain
Y Glais

Cyn bentref glofaol sy'n gorwedd yn rhan isaf Cwm Tawe tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Abertawe yw'r **Glais** ().

Cynrychiolir y Glais yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Enwogion
* Thomas Evan Nicholas (Niclas y Glais), bardd a aned yn Llanfyrnach, Sir Benfro, ond a ddaeth yn adnabyddus fel Niclas y Glais ar ôl treulio deng mlynedd yn weinidog yn y Glais (1904-10).
* T. J. Morgan, awdur a gramadegydd, a aned yn y pentref yn 1907.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Pont-lliw

Pentref yn sir Abertawe ar yr A48 tua hanner ffordd rhwng Llanelli i'r gorllewin a dinas Abertawe i'r dwyrain yw **Pont-lliw**() . Fe'i enwir ar ôl y bont a godwyd ar afon Lliw, sy'n tarddu yn ardal Mynydd y Gwair.

Saif yng nghymuned Pont-lliw a Tircoed.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Abertawe
Hywyn

Sant cynnar o Gymru oedd **Hywyn** neu **Henwyn** (fl. 6g).

## Hanes a thraddodiad
Roedd yn fab i Gwyndaf Hen a'i wraig Anna neu, yn ôl ffynhonnell arall, Gwenonwy. Ond mae llinach achau arall yn ei wneud yn fab i Ddingad. Roedd yn frawd i Sant Baglan a'r Santes Meugant.

Treuliodd gyfnod fel mynach yng nghlas enwog Llanilltud Fawr. Dywedir iddo fod yn beriglor i Sant Cadfan.

Cysegrir eglwys Aberdaron ar benrhyn Llŷn, lle gwasanaethodd y bardd R. S. Thomas am gyfnod, i Sant Hywyn. Daeth yn abad ar y clas ar Ynys Enlli, dros y swnt. Byddai pererinion yn arfer galw yn eglwys Sant Hywyn cyn groesi am Enlli.

Gwylmabsant: 1 Ionawr a 6 Ionawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Jim Clark

Gyrrwr rasio Fformiwla Un o'r Alban oedd **Jim Clark** (4 Mawrth 1936 – 7 Ebrill 1968).

Enillodd bencampwriaeth y byd ddwywaith, yn 1963 a 1965.

## Gyrfa
Ganed ef fel James Clark i deulu amaethyddol yn Fife. Yn 1942 symudodd y teulu i fferm ger Duns, yn Swydd Berwick. Dechreuodd rasio ceir yn 1956, ac erbyn 1961 roedd yn gyrru i dîm Lotus yn y bencampwriaeth Fformiwla Un. Yn 1963, enillodd saith allan o'r deg ras yn y bencampwriaeth.

Lladdwyd ef mewn damwain yn ystod ras Fformiwla 2 ar drac yr Hockenheimring yn yr Almaen ar 7 Ebrill 1968. Gadawodd ei gar Lotus 48 y trac a tharo coeden, gan ei ladd yn syth. Nid oes sicrwydd am achos y ddamwain.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Pobl o Fife
Algarve

Rhanbarth modern a thalaith hanesyddol yn ne Portiwgal yw'r **Algarve**. Daw'r enw o'r Arabeg الغرب (*al-gharb*, "y gorllewin"). Mae gan y rhanbarth boblogaeth o 379,000 ac arwynebedd o 4,960&nbsp;km². Faro yw'r ddinas fwyaf a'r ganolfan weinyddol. Twristiaeth yw'r prif ddiwydiant heddiw ond roedd amaethyddiaeth a physgota yn bwysig iawn yn y gorffennol.

200px|dim|bawd|Lleoliad yr Algarve ym Mhortiwgal

[250px|dim|bawd|[Albufeira, un o brif gyrchfannau twristaidd yr Algarve]]
Madeira

Clwstwr o ynysoedd o darddiad folcanig yng ngogledd Cefnfor Iwerydd yw **Madeira**. Mae'n un o ranbarthau ymreolaethol Portiwgal. Ynys Madeira yw'r brif ynys; mae'r ynysoedd eraill yn cynnwys Porto Santo i'r gogledd-ddwyrain a dau grŵp o ynysoedd anghyfannedd i'r de-ddwyrain: y Desertas a'r Selvagens. Yn  2011 roedd y boblogaeth yn 267,785. Y prifddinas yw Funchal a leolir ar arfordir heulog y de; mae bron i hanner y boblogaeth yn byw yn Funchal.

Mae'n nodedig am ei win (win Madeira), ac fel llecyn twristaidd, ac mae'r ynys yn cynhyrchu banana, paw paw, gellyg pigog, tomatos, siwgr câns a lemonau. Tyfir y rhain ar lethrau a dyllwyd ganrifoedd yn ôl.

Gyda'r chwaer ynys Azores, mae'n un o ddwy ranbarth ymreolaethol ym Mhortiwgal. Ceir disgrifiadau o'r ynysoedd o gyfnod y Rhufeiniaid ond nid hawliwyd yr ynys gan Bortiwgal tan 1419, a chychywynwyd ei gwladych un 1420. Dyma'r ynys gyntaf i Bortiwgal ei meddiannu, a dilynwyd hyn gan nifer o diroedd rhwng 1415 a 1542.

Mae'r gaeafau'n fwyn a'r hafau'n hir, heb fod yn rhy boeth. Daw oddeutu miliwn o ymwelwyr yma am seibiant yn flynyddol, yn benaf am ei thywydd hyfryd, ei hamrywiaeth blodau ac adar a'i golygfeydd. Mae ei choedwigoedd llawryf yn hynafol ac yn cael eu gwarchod gan UNESCO, sy'n Safle Treftadaeth y Byd. Ni anrhaethwyd fauna a flora (planhigionac anifeiliaid) yr ynys gan yr Oes Iâ Ewropeaidd. Y prif harbwr yw Funchal, y brifddinas, sef porthladd mwyaf Portiwgal o ran cychod criws a llongau pleser eraill. Madeira yw ail ranbarth mwyaf cyfoethog Portiwgal, o ran ei GDP (Cynnyrch mewnwladol crynswth) y pen, gyda Lisbon ychydig yn well na hi.

## Daearyddiaeth
### Cymhariaeth gydag Ynys Môn
Lleolir y clwstwr hwn o ynysoedd tua 520&nbsp;km (280&nbsp;mi) o arfordir Affrica a 1,000&nbsp;km (540&nbsp;mi) o Gyfandir Ewrop. Mae'r daith yno mewn awyren o brifddinas Portiwgal, sef Libbon yn awr a hanner. Mae'n rhan o gefnen daearegol enfawr a geir gan mwyaf o dan y môr, sef "Cefnen Tore-Madeira". Mae'r gefnen hon yn gorwedd o'r gogledd-i'r-gogledd-ddwyrain i'r de-dde-orllewin, ac yn ymestyn am dros 1,000 cilometr (540 milltir).

### Hinsawdd
Disgrifir hinsawdd Madeia fel Hinsawdd y Canoldir (Dosbarthiad Köppen climate: Csa/Csb). Ceir cryn wahaniaeth rhwng hinsawdd y gogledd a'r de, fel a geir rhwng hinsawdd yr ynysoedd hefyd. Mae'n amrywio rhwng mynyddoedd hinsawdd gwlyb a llaith (drwy'r flwyddyn) a diffeithdir sych, cras ynysoedd y Salvagen. Mae dylanwad Llif y Gwlff ar yr hoinsawdd yn drwm a gan gerrynt y Caneri, sy'n caniatau tymheredd mwynach; yn ôl *Instituto de Meteorologia*, tymheredd blynyddol, cyfartalog Funchal yw 19.6&nbsp;°C (67.3&nbsp;°F) am 1980–2010. Rhwng 1960–1990 cododd y tymheredd ar arfordir y de dros 20&nbsp;°C (68&nbsp;°F) mewn cyfartaledde. Ar lethrau uchaf Madeira ceir dros 50 modfedd o law y flwyddyn, gyda'r rhan fwyaf yn disgyn rhwng Hydref ac Ebrill.

## Enwogion 
* José Vicente de Freitas (1869-1952), Prif Weinidog Portiwgal 1928-1929
* Cristiano Ronaldo (g. 1985), chwaraewr pêl-droed

## Llifogydd Madeira 2010 
Lladdwyd 43 o bobl yn y llifogydd ym Madeira ar 20 Chwefror 2010.

## Cyfeiriadau

Categori:Ynysoedd Portiwgal
Categori:Rhanbarthau Portiwgal
James Hunt

Gyrrwr rasio Fformiwla Un o Loegr oedd **James Simon Wallis Hunt** (29 Awst 1947 – 15 Mehefin 1993). Enillodd bencampwriaeth y byd yn 1976.

Ganed ef i deulu cefnog yn Belmont, Sutton, Llundain. Dechreuodd rasio yn Fformiwla Un yn 1973, yn gyrru car March 731 i dîm Hesketh Racing. Yn 1975 ymunodd â thîm McLaren, ac yn ei flwyddyn gyntaf o yrru iddynt, enillodd bencampwriaeth y byd wedi i Niki Lauda, oedd yn arwain y bencampwriaeth, gael damwain ddifrifol hanner ffordd trwy'r tymor. Ymddeolodd o rasio yn 1979, a daeth yn sylwebydd i'r BBC.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Loegr
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Lundain
Niki Lauda

yn ystod Grand Prix yr Almaen, 1976.]]

Gŵr busnes a gyrrwr rasio Fformiwla Un o Awstria oedd **Andreas Nikolaus "Niki" Lauda** (22 Chwefror 1949 &ndash; 20 Mai 2019). Enillodd bencampwriaeth y byd dair gwaith, yn 1975, 1977 a 1984.

## Gyrfa
Ganed ef yn Fienna i deulu cefnog oedd yn hanu o Galicia. Daeth yn yrrwr Fformiwla 2 i dîm March yn 1971, ac yn yrrwr Fformiwla Un yn fuan wedyn. Ymunodd â thîm Ferrari yn 1974; enillodd ei ras Fformiwla Un gyntaf, Grand Prix Sbaen, yr un flwyddyn.

Yn ystod Grand Prix yr Almaen, 1976, cafodd ddamwain ddifrifol iawn. Aeth ei gar ar dân, a methodd Lauda ddod allan ohono. Llosgwyd ef mor ddifrifol nes i offeiriad roi'r sacrament olaf iddo, ond roedd yn rasio eto ymhen chwech wythnos. Enillodd ei fuddugoliaeth gyntaf ar ôl dychwelyd yn Grand Prix De Affrica 1977, y ras lle lladdwyd y Cymro Tom Pryce.

Wedi ymddeol fel gyrrwr, dechreuodd gwmni awyrennau Lauda Air.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Awstria
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl fusnes o Awstria
Categori:Pobl o Fienna
Michael Schumacher

Cyn-yrrwr rasio Fformiwla Un o'r Almaen yw **Michael Schumacher** (ganed 3 Ionawr 1969). Enillodd bencampwriaeth y byd saith gwaith, yn 1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003 a 2004, mwy nag unrhyw yrrwr arall yn hanes Fformiwla Un.

## Gyrfa
Ganed ef yn Hürth Hermülheim yn yr Almaen. Dechreuodd yrru yn Fformiwla Un yn 1991 i dîm Jordan; ei ras gyntaf oedd Grand Prix Gwlad Belg, lle cymerodd le Bertrand Gachot, a oedd yn y carchar. Erbyn y ras nesaf roedd wedi arwyddo cytundeb gyda thîm Benetton. Enillodd ei fuddugoliaeth gyntaf yn Grand Prix Gwlad Belg 1992, ac aeth ymlaen i ennill y bencampwriaeth ddwywaith i Benetton. Symudodd i dîm Ferrari yn 1996, ac enillodd y bencampwriaeth bum gwaith yn olynol iddynt rhwng 2000 a 2004. Cyhoeddodd ei ymddeoliad ar ddiwedd tymor 2006.

## Damwain sgïo
Yn Rhagfyr 2013, cafodd Schumacher anaf ysgytwol i'w ymennydd mewn damwain sgïo. Fe'i roddwyd mewn coma meddygol am chwe mis hyd at 16 Mehefin 2014. Gadawodd yr ysbyty yn Grenoble i gael waith adsefydlu yn Ysbyty'r Brifysgol, Lausanne. Ar 7 Tachwedd 2014, symudodd Schumacher nôl i'w gartref lle mae'n parhau i dderbyn triniaeth ac adsefydlu preifat..

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o'r Almaen
Peniarth 51

Llawysgrif Gymraeg ganoloesol yn llaw y bardd Gwilym Tew yw llawysgrif **Peniarth 51**. Dyma'r unig lawysgrif gyfan y gellir profi ei bod yn waith Gwilym Tew, er y gwyddys iddo ysgrifennu llawysgrifau eraill. Fe'i cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, yn rhan o'r casgliad enwog Llawysgrifau Peniarth.

Cafodd ei hysgrifennu gan Gwilym Tew yn y cyfnod 1460-1480. Mae'r testunau a geir ynddi yn cynnwys geirfa barddol a luniwyd gan y bardd ei hun, gan dynnu ar ffynonellau fel Llyfr Aneirin, a fu yn ei feddiant ar y pryd, a'i gyfieithiad o'r testun Ffrangeg Canol ''Bestiaire d'Amour'' ('Bwystori Serch') gan Richart de Fornival (1201 - ?1260).

Cafodd y llawysgrif ei ffordd i Sir Ddinbych yn yr 16g lle daeth yn eiddo i'r bardd ac achyddwr Gruffudd Hiraethog. Ymddengys iddo ei chael gan ei gyfaill ac athro barddol Lewys Morgannwg. Yn ôl pob tebyg roedd Gwilym Tew yn ewythr i Lewys. Ceir llofnod y bardd Roger Kyffin (fl. c.1587 - 1609) o Sir Ddinbych yn y llawysgrif. Daeth yn rhan o lyfrgell Robert Vaughan o Hengwrt, Meirionnydd ac yna'n rhan o lyfrgell Peniarth.

## Cyfeiriadau
*Graham C. G. Thomas (gol.), *A Welsh Bestiary of Love* (Dulyn, 1988), tt. xviii-xix.

Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Llyfrau'r 15fed ganrif
Richart de Fornival

[bawd|300px|''Bestiaire d'amour'', XIV sec. ([Biblioteca Medicea Laurenziana)]]

Llenor canoloesol o Ffrainc yn yr iaith Ffrangeg, casglwr llawysgrifau, a chlerigwr oedd **Richart de Fornival**, a adwaenir hefyd fel **Richard de Fournival** (10 Hydref 1201 - c. 1 Mawrth ?1260). Ei gyfrol enwocaf yw'r bwystori ''Bestiaire d'Amour'' ('Bwystori Serch') sy'n cynrychioli penllanw traddodiad seciwlar - gweithiau alegoriaidd Cristnogol yw'r rhan fwyaf o'r bwystoriau - sydd â'i wreiddiau yng ngwaith y trwbadwriaid.

## Bywgraffiad
Uchelwr o ardal Picardi oedd Richart, mab Rogier de Fornival a hanner-brawd Arnoul, esgob Amiens o 1236 hyd 1246. Yn 1240 roedd yn ganon yn Eglwys Gadeiriol Amiens, diolch i'w frawd efallai, a chofnodir iddo fod yn ganghellor yno yn 1246. Cofnodir hefyd iddo gael ei drwyddedu yn llawfeddyg gan y Pab Innocentius IV yn yr un flwyddyn. Bu farw ar 1 Mawrth, yn 1259 neu 1260 (yr olaf sydd fwy tebygol).

## Casglwr
Roedd yn gasglwr llawysgrifau brwd. Cedwir y catalog o lyfrau ei gasgliad a ysgrifennodd yn ei law ei hun. Roedd ganddo tua 300 o lawysgrifau - cyfanswm eithriadol iawn i unigolyn yn yr Oesoedd Canol - sy'n cynnwys cyfrolau ar y *trivium* a'r *quadrivium*, athroniaeth, metaffiseg, meddygaeth, y Gyfraith (sifil ac eglwysig), yr Ysgrythurau, Tadau'r Eglwys a'r Clasuron. Mae llawer o'r llyfrau hyn yn Llyfrgell y Sorbonne, Paris, er 1272.

## Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd sawl llyfr ar alcemeg (cyhoeddodd draethawd Lladin ar y pwnc) a chyfrolau hyfforddiadol, didactig, ar serch. Yn y dosbarth olaf y mae'r ''Bestiaire d'Amour'' yn syrthio. Cyfuniad ydyw o ddeunydd naturiaethol a chwedlonol y bwystoriau traddodiadol ac esboniadau ar natur serch a'r llwybr i lwyddiant ym myd serch. Cafwyd cyfieithiadau Cymraeg o'r *Bestiaire* gan Gwilym Tew, Llywelyn Siôn ac eraill.

## Llyfryddiaeth
*Graham C. G. Thomas (gol.), *A Welsh Bestiary of Love* (Dulyn, 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1201
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion Lladin o Ffrainc
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llawysgrifau
Categori:Marwolaethau 1260
Categori:Pobl o Picardie
Hwch Ddu Gwta

Hwch (o rywogaeth baeddon neu foch) oruwchnaturiol yn llên gwerin Cymru a gysylltir â Nos Galan Gaeaf yw'r **Hwch Ddu Gwta** (**Hwch Ddu Gota** yn y De).

Yng Nghymru fe'i cysylltir yn bennaf â'r gogledd-orllewin, yn enwedig Ynys Môn, ond ceir traddodiadau amdani yng Nghlwyd a Morgannwg yn ogystal.

Yr arfer ar Nos Galan Gaeaf oedd cynneu coelcerthi mawr lle byddai pawb yn ymgynnull i wledda ac yfed a chael hwyl. Mae'n arfer sy'n deillio o gyfnod y Celtiaid a defodau sy'n gysylltiedig â gŵyl Samhain, a nodai ddechrau'r Flwyddyn Geltaidd (atgof gwan o hyn a geir yng nghoelcerthi Noson Guto Ffowc heddiw). Ond roedd yna ochr dywyll i'r miri. Credid bod yr Hwch Ddu Gwta yn ymrithio o wreichion olaf y goelcerth ac yn rhuthro ar ôl yr olaf i adael i'w bwyta.

Yn ardal Mynydd Hiraethog, Clwyd, byddai pawb yn ei heglu hi adref gan weiddi,

:Adre', adre' am y cynta:
:Hwch Ddu Gwta a gipio'r ola!

Roedd y traddodiad yn arbennig o gryf ym Môn, hyd yn oed yn hanner cyntaf y 19g. Cedwir un fersiwn o'r rhigwm a genid yno:

:Hwch Ddu Gwta
:A Ladi Wen
:Heb ddim pen.
:Hwch Ddu Gwta
:A gipio'r ola.
:Hwch Ddu Gwta
:Nos G'lan Gaea,
:Lladron yn dwad
:Tan weu sana.

Yn Arfon a'r cylch credid bod yr Hwch Ddu Gwta yn eistedd ar ben y gamfa yn aros ei chyfle. Disgrifia'r hynafiaethydd a chasglwr llên gwerin John Jones (Myrddin Fardd) fel y byddai coelcerthi yn cael eu cynnau "ar uchelfannau amlwg" ac yna, "wedi i'r goelcerth losgi allan, a phan na byddai dim ond tywyllwch yn teyrnasu" byddai pawb yn gweiddi:

:Hwch ddu gwta
:Ar ben pob camfa
:Yn nyddu a chardio
:Bob nos G'langaua'.

:Nos G'langaua'
:Ar ben pob camfa,
:Hwch ddu gwta
:Gipio yr ola'.

Sonnir hefyd am "Ladi wen / ar ben bob pren", a "Bwbach ar bob camfa". Mae'r cyfeiriad at "nyddu a chardio" yn atgoffa dyn o'r darlun o dduwies Ffawd yn gweu Tynged.

Ar y Gororau roedd hi i'w gweld hefyd, gyda chynffon gron, yn ymdroelli ar ben y gamfa. O Forgannwg nid oes cofnod o enw'r Hwch Ddu, ond ceir rhigymau tebyg i'r uchod sy'n gorffen â'r geiriau,

:Mae'n un o'r gloch,
:Mae'n ddau o'r gloch,
:Mae'n bryd i'r moch gael cinio!

## Cyfeiriadau
*John Jones (Myrddin Fardd), *Llên Gwerin Sir Gaernarfon* (Caernarfon, 1908), d.g. *Calan Gaea*.
*T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-Custom* (1930; arg. newydd 1979), tt. 148-49.

## Gweler hefyd
* Henwen
* Twrch Trwyth

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Llên gwerin Cymru
Llyfr Kells

bawd|200px|Dechrau Efengyl Ioan yn Llyfr Kells.
Llawysgrif addurniedig yn dyddio o tua 800 OC yw **Llyfr Kells** (Gwyddeleg, ***Leabhar Cheanannais***). Ystyrir y llawysgrif, sy'n awr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, yn un o uchafbwyntiau celfyddyd Geltaidd. Mae'n cynnwys y pedwar efengyl yn Lladin, gyda deunydd eglurhaol a rhagarweiniol.

Daw'r enw o Abaty Kells, yn Kells, Swydd Meath yn Iwerddon. Yn draddodiadol, cysylltir y llawysgrif a Sant Colum Cille, ond y farn ymysg ysgolheigion yw ei bod yn ddiweddarach, yn dyddio o gyfnod tua'r flwyddyn 800. Ceir nifer o ddamcaniaethau am darddle'r llawysgrif. Y farn fwyaf cyffredinol ar hyn o bryd yw ei fod wedi ei ddechrau ar ynys Iona yn yr Alban a bod gwaith wedi parhau arno wedi iddo gael ei symud i Kells. Mae'r llawysgrif yn anorffenedig.

Ceir cofnod ym Mrut Wlster am 1009 i'r llawysgrif gael ei dwyn, ond iddi gael ei hail-ddarganfod, heb y clawr aur, ychydig fisoedd wedyn.

Categori:Hanes crefydd yn Iwerddon
Categori:Llawysgrifau Gwyddelig
Categori:Llenyddiaeth Ladin Iwerddon
Kells
Aled Eames

Hanesydd ac awdur o Gymru oedd **Aled Eames** (29 Gorffennaf 1921 - 7 Mawrth 1996) a ysgrifennodd yn bennaf ar hanes morwrol Cymru.

Ganed ef yn Llandudno a bu'n gweithio fel darlithydd mewn addysg ym Mangor, lle bu'n warden neuadd Reichel am ugain mlynedd. Roedd yn un o sylfaenwyr y cylchgrawn ''Cymru a'r Môr*.

## Cyhoeddiadau
* *Ships and seamen of Anglesey, 1558-1918: studies in maritime and local history* (1973)
* *Llongau a llongwyr Gwynedd* (1976)
* *Meistri'r Moroedd* (1978)
* *Machlud Hwyliau'r Cymry* (1984)
* *Porthmadog Ships* (gydag Emrys Hughes, 1975)
* *Gwraig y Capten* (1984)
* *Heb long wrth y cei: hen borthladdoedd diflanedig Cymru* (1989)
* *Y Fordaith Bell* (1993)

## Dolenni allanol
* Ternged i Aled Eames yn *Cymru a'r Môr'' 
* Aled Eames Obituary 

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Landudno
Donn Cuailnge

Ym mytholeg Iwerddon, tarw arbennig yw **Donn Cúailnge**, yn perthyn i Dáire mac Fiachna o Wlster. Ystyr ei enw yw "[Tarw] Brown Cúailnge (Cooley)". Gyda'r tarw Finnbhennach, sy'n perthyn i Ailill mac Mágach, brenin Connacht, mae'n ffigwr canolog yn y chwedl Wyddeleg enwog *Táin Bó Cuailgne*.

Ceir hanes geni Donn Cuailgne yn y chwedl *De chophur in da muccida*, hanes dau feichiad (bugail moch) brenhinoedd Tylwyth Teg taleithiau Connacht a Munster. Mewn ymryson i brofi eu doniau dewinol, â'r ddau feichiad drwy gyfres o rithiadau, gan eu newid eu hunain yn rhith adar, pysgod, ceirw, rhyfelwyr, ysbrydion, dreigiau ac yna yn nadroedd dŵr. Caent eu llyncu yn rhith y nadroedd hynny gan ddwy fuwch sy'n ymfeichiogi ac yn rhoi genedigaeth i ddau lo sy'n tyfu i fod yn Donn Cuailgne a Finnbhennach.

Un diwrnod mae Medb, brenhines Connacht, a'i gŵr Ailill yn cymharu eu cyfoeth. Maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn ceisio cael gafael ar Donn Cuailnge. Mae'n gyrru negeseuwyr at Dáire mac Fiachna yn cynnig arian, tiroedd a ffafrau rhywiol os caiff fenthyg y Donn am flwyddyn. Fodd bynnag, mae'r negeseuwyr yn meddwi, ac mae un ohonynt yn dweud y byddant yn cipio'r Donn trwy drais os na allant ei gael trwy deg. Gwrthodir cynigion Medb, ac mae hi'n codi byddin i ddwyn Donn Cuailgne. Rhybuddir Donn am hyn gan y Mórrígan, ar ffurf brân, ac mae ef a'i fuches yn ffoi i Slieve Gullion. Yn y diwedd mae Medb yn cael hyd iddo, ac er iddo ladd llawer o'i milwyr yn ei gipio.

Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall. Pan ddaw Fergus, ei dad-maeth yn ei erbyn, mae Cúchulainn yn cytuno i ildio iddo ar yr amod fod Fergus yn ildio iddo ef yn tro nesaf. Yna mae'n ymladd brwydr hir yn erbyn ei frawd maeth Ferdiad.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, ac ymleddir y frwydr olaf. Mae Fergus yn cadw ei amod â Cúchulainn ac yn tynnu ei ryfelwyr o'r maes, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, lle mae'n ymladd a  Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol. Wedi crwydro o amgylch Iwerddon yn ysbrydoli enwau lleoedd, mae'n dychwelyd i Cúailnge i farw.

## Llyfryddiaeth
* Thomas Kinsella (cyf.), *The Tain* (Gwasg y Dolmen, 1969; argraffiad newydd, Prifysgol Pennsylvania, 1985). Gyda lluniau inc gan yr artist Gwyddelig Louis le Brocquy.
*Cecil O'Rahilly (cyf.), *Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster* (Dulyn, 1967)

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Gwartheg
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Cudyll

Aderyn rheibiol yw'r **cudyll**. Ceir sawl rhywogaeth:

* Cudyll Coch Lleiaf (*Lesser Kestrel, Falco naumanni*)
* Cudyll Coch (*Kestrel, Falco tinnunculus*)
* Cudyll Coch America, (*American Kestrel, Falco sparverius*)
* Cudyll Troedgoch (*Red-footed Falcon, Falco vespertinus*)
* Cudyll Bach (*Merlin, Falco columbarius*)

Categori:Adar ysglyfaethus
Doler yr Unol Daleithiau

bawd|200px|Arian papur $1 hyd $100

**Doler yr Unol Daleithiau** yw arian breiniol Unol Daleithiau America; mae hefyd yn arian breiniol mewn rhai gwledydd eraill. Fe'i dynodir gan y symbol **$**. Caiff ei rhannu yn 100 sent.

Mabwysiadwyd y ddoler gan Gyngres yr Unol Daleithiau ar 6 Gorffennaf 1785. Doler yr Unol Daleithiau yw'r arian a ddefnyddir gan amlaf ar gyfer masnachu a symud arian rhwng gwledydd, er fod poblogrwydd yr ewro yn cynyddu. Yn 1995, roedd dros $380 biliwn mewn cylchrediad, ac erbyn 2005 roedd wedi cynyddu i bron $760 biliwn. Fodd bynnag, yn Rhagfyr 2006 roedd gwerth €695 biliwn o'r ewro mewn cylchrediad, yn cyfateb i tua US$1,029 biliwn.

## Dolenni allanol 
* Papur Doler yr Unol Daleithiau  

Categori:Arian
Categori:Unol Daleithiau America
Casnodyn

Bardd Cymraeg yn hanner cyntaf y 14g oedd **Casnodyn** (cyn 1300 - tua 1350, fan bellaf). O ran ei arddull mae'n perthyn i do olaf y Gogynfeirdd ond yn ogystal mae'n cael ei ystyried yn un o'r cyntaf o Feirdd yr Uchelwyr. Ef yw'r bardd cynharaf o Forgannwg a wyddys.

## Gyrfa
Brodor o Gilfai (ger Abertawe) ym Morgannwg oedd Casnodyn. Rydym yn dibynnu bron yn llwyr ar dystiolaeth ei gerddi ei hun a chyfeiriadau ato yng ngwaith beirdd eraill am ein gwybodaeth amdano. Ceir cyfeiriadau ato mewn cerdd dychan o waith Trahaearn Brydydd Mawr (gweler isod) ac yn ffug-farwnad Gruffudd Gryg i Ddafydd ap Gwilym.

Enw barddol yw 'Casnodyn', ac mae'n bosibl mai Gruffudd oedd ei enw personol. Mae'r enw 'Casnodyn' yn enghraifft dda o'r enwau difrïol yr oedd y beirdd yn arfer rhoi ar ei gilydd. Mae'r union ystyr yn ansicr, ond gallai olygu naill ai "dyn bach cas ei natur" neu "dyn bach fel cudyn".

Dengys ei gerddi iddo ganu ym Morgannwg yn bennaf, ond canodd i noddwyr yng Ngheredigion a Gwynedd hefyd. Roedd ei noddwyr yn cynnwys Ieuan Llwyd o Lyn Aeron (Ceredigion), Madog Fychan o Dir Iarll, a Gruffudd Llwyd o Dregarnedd. Ymddengys yn dra debygol iddo dderbyn ei addysg farddol gan Ieuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel, tad y Rhydderch a gomisiynodd Lyfr Gwyn Rhydderch. Fe'i disgrifir ganddo fel,

:Llyw a'm dysgawdd hawdd hoddiaw—gerdd berffaith,
:Nid fal sothachiaeth beirdd caith Caeaw.

## Gwaith barddol
Cedwir deuddeg o gerddi y gellir eu derbyn fel gwaith dilys y bardd yn y llawysgrifau, yn awdlau moliant seciwlar a chrefyddol, englynion a dwy gerdd ddychan, un ohonynt i'r bardd Trahaearn Brydydd Mawr. Ateb i gerdd ddychan gan Drahaearn yw'r gerdd hir honno sy'n gyfres o 45 englyn o naws ddeifiol iawn, er bod yr eirfa'n astrus i'r darllenydd diweddar.

Ceidwadol iawn oedd Casnodyn, mewn oes o newid yng ngwleidyddiaeth a diwylliant Cymru yn sgil cwymp y Gymru annibynnol. Glynai at ddulliau a geirwedd Beirdd y Tywysogion a chanmolai noddwyr am nad oeddent yn deall gair o Saesneg. Ar y llaw arall ymserchai'n llwyr yn y Gymraeg a cheir sawl cyfeiriad ganddo at dafodieithoedd fel Gwyndodeg a Gwenwyseg. Un o'i gerddi mwyaf adnabyddus yw ei awdl i Gwenllian, merch Cynan ap Dafydd o Wynedd. Fe'i disgrifir ganddo yn,

:Main firain riain gain Gymräeg,
:Mwyn forwyn hunddwyn, hoenddygn gysteg.

Cedwir y testunau cynharaf o waith Casnodyn yn ail haen Llawysgrif Hendregadredd a cheir bron pob un o'r testunau sydd wedi goroesi yn Llyfr Coch Hergest.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Ceir testunau golygiedig gyda rhagymadrodd a nodiadau yn y gyfrol,
*R. Iestyn Daniel (gol.), *Gwaith Casnodyn* (Aberystwyth, 1999). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1340au
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Forgannwg
Doler

Gall **Doler** gyfeirio at arian breiniol sawl gwlad:

* Doler yr Unol Daleithiau
* Doler Awstralia
* Doler Canada
* Doler Dwyrain y Caribî
* Doler Seland Newydd
* Doler Singapôr