open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caerwysg

Dinas yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Caerwysg** (Saesneg: *Exeter*). Mae'n canolfan weinyddol Dyfnaint ac yn ardal llywodraeth leol. Saif ar lannau Afon Wysg (Saesneg: *Exe*).
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Exeter boblogaeth o 113,507.
Mae Eglwys Gadeiriol Caerwysg yn enwog am ei phensaernïaeth
Gothig ac yn dyddio o'r 13g. Yn llyfrgell yr eglwys gadeiriol cedwir llawysgrif
ganoloesol sy'n cynnwys y testun Lladin *Cronica de Wallia* ('Cronicl Cymru'), fersiwn o Frut y Tywysogion.
## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
*Gorsaf reilffordd Caerwysg Canolog
*Gorsaf reilffordd Caerwysg Dewi Sant
*Gorsaf reilffordd Caerwysg Sant Thomas
## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Dyfnaint
Foras na Gaeilge

Mae **Foras na Gaeilge** ("Sefydliad y Wyddeleg") yn gorff statudol sy'n gofalu am yr iaith Wyddeleg ac yn ei hyrwyddo yn y ddwy uned wleidyddol yn Iwerddon, sef 26 sir Gweriniaeth Iwerddon a chwe sir Gogledd Iwerddon. Mae'n un o'r cyrff traws-ffiniol a sefydlwyd yn sgîl Cytundeb Gwener y Groglith. Fe'i sefydlwyd ar yr 2 Rhagfyr 1999, ac yn y 26 sir fe gymerodd drosodd swyddogaeth y cyrff *Bord na Gaeilge*, *An Gúm*, ac *An Coiste Téarmaíochta*, oedd yn gyrff statudol yn y Weriniaeth.

## Swyddogaethau
* Hyrwyddo'r Wyddeleg;
* Hwyluso ac annog defnydd llafar ac ysgrifennu mewn bywyd cyhoeddus a phreifat yng Ngweriniaeth Iwerddon ac, yng nghyd-destun Rhan III o'r Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Leiafrifol, yng Ngogledd Iwerddon lle mae galw priodol;
* Cynghori gweinyddiaethau, cyrff cyhoeddus a grwpiau eraill yn y sectorau preifat a gwirfoddol;
* Ymgymryd â phrosiectau cefnogol, a chyrff a grwpiau cymorth grant yn ôl yr angen;
* Ymgymryd ag ymchwil, ymgyrchoedd hyrwyddo, a chysylltiadau cyhoeddus a chyfryngau;
* Datblygu terminoleg a geiriaduron;
* Cefnogi addysg cyfrwng Gwyddeleg a dysgu Gwyddeleg.

## Canolfannau
Sefydlir sawl *Áras na Gaeilge* ("Llety/Adeilad y Wyddeleg") gan Foras na Gaeilge fel canolfan ar gyfer gweithgarwch dros yr iaith ar draws tiriogaeth Iwerddon. Yn y Áras na Gaeilge yn Nulyn lleolir gorsaf radio gymunedol Wyddeleg ar gyfer y ddinas, sef, Raidió na Life.

## Glór na nGael
Mae Foras hefyd yn ariannu Glór na nGael corff a sefydlwyd yn 1961 ac sy'n gweithio i hyrwyddo'r iaith o fewn y teulu, chwaraeon a'r gymuned.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
* Foras na Gaeilge sianel Youtube y corff

Categori:Cyrff rheoli iaith
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Bryn y Glo

Ardal yn nhref Y Fflint heddiw yw **Bryn y Glo** (Saesneg *Coleshill*). Mae tarddiad yr enw yn ddirgelwch. Ymddengys ei fod yn enghraifft o gam-gymreigio enw Saesneg oedd yn ei dro yn llygriad o hen enw Cymraeg. *Bryn Coel* fuasai'r enw gwreiddiol felly (mae Coel yn enw personol digon cyffredin mewn Cymraeg Cynnar; y Coel enwocaf yw Coel Hen, brenin Brythonaidd o'r Hen Ogledd yn ôl traddodiad).

Ymwelodd Gerallt Gymro â Bryn y Glo ar ran olaf ei daith trwy Gymru gyda Baldwin, Archesgob Caergaint, yn haf 1188, ar ei ffordd rhwng Rhuddlan a Chaer. Cyfeiria Gerallt at y frwydr a ymladdwyd yno pan ddaeth y brenin Harri II o Loegr i geisio goresgyn Gwynedd. Roedd yn ardal goediog iawn ac ymosododd rhyfelwyr Gwynedd o'r coed yn sydyn - tactegau *guerilla* - a chollodd y brenin nifer o'i filwyr. Mae gan Gerallt hanesyn bach am ffyddlondeb cwn hela rhyfelwr ifanc o Gymro a syrthiodd yn y frwydr. Arosodd yr helgwn wrth y corff heb fwyd na diod am wyth diwrnod yn ei warchod rhag cael ei ddifetha gan adar a bleiddiaid.

## Darllen pellach
*Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro*, tt. 141-3.

## Gweler hefyd
*Brwydr Cwnsyllt
*Cwnsyllt

Categori:Daearyddiaeth Sir y Fflint
Categori:Hanes Sir y Fflint
Afon Merswy

Afon sy'n rhedeg trwy ran o ogledd-orllewin Lloegr yw **Afon Merswy** hefyd **Mersi** (). Ei hyd yw 70 milltir (113&nbsp;km).

Mae'n cael ei ffurfio gan gydlifiad afonydd Goyt a Tame ger Stockport. Mae'n llifo i Fôr Iwerddon rhwng Lerpwl a Phenbedw.

## Tarddiad yr enw 
Un esboniad posib o'r enw yw iddo ddod o'r gair Eingl-Sacsoneg *Mǣres-ēa*, sef afon ffin, gan mai'r Ferswy oedd y ffin rhwng Mersia a Northumbria. Eglurhad amgen yw iddo dod o'r Hen Gymraeg "môr-afon" neu "môr-dwfr", ond nid oes yr un sail i'r syniad mai enw Cymraeg yw.

300px|bawd|dim|Cwch fferi yn croesi Afon Merswy yn Lerpwl

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Merswy
Merswy
Merswy
Baldwin, Archesgob Caergaint

Prelad o Sais o dras Normanaidd oedd **Baldwin**, Archesgob Caergaint (c. 1125 – 19 Tachwedd 1190). Fe'i ganwyd yng Nghaerwysg, Dyfnaint, i deulu mewn amgylchiadau digon cyfyng. Cafodd ei benodi yn esgob Caerwrangon yn 1180 ac yna'n archesgob Caergaint yn 1184. Coronodd y brenin Rhisiart I o Loegr.

Mae Baldwin yn fwyaf adnabyddus yng Nghymru am iddo deithio yng nghwmni Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yng ngwanwyn a haf y flwyddyn 1188. Pwrpas swyddogol y daith enwog honno oedd i berswadio'r Cymry a'u cymdogion Normanaidd i fynd ar groesgad i'r Tir Sanctaidd, ond digon tila fu'r ymateb gan y Cymry a Normaniaid hirben. Cafodd Baldwin ei hun ei ladd ym Mhalesteina yn 1190, wedi mynd allan i gefnogi'r Croesgadwyr.

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1190
Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Categori:Y Normaniaid
Cwm Afan

250px|bawd|Cwm Afan, ger Abercregan
:*Gweler hefyd Cwmafan, ac Afan (gwahaniaethu).*
Cwm yn ne Cymru gyda Afon Afan yn rhedeg trwyddo yw **Cwm Afan**. Mae'r cwm yn mynd o bwynt yn y bryniau i'r gorllewin i Gwm Rhondda i lawr i'r môr ym Mhorth Talbot. Fe'i lleolir oddeutu hanner ffordd rhwng Castellnedd a Maesteg. Rhwng 1091 a 1282 roedd y tir o dan rheolaeth Arglwyddi Afan.

Sylwer fod gwahaniaeth rhwng "Cwm Afan" - enw'r cwm - a "Cwmafan" - pentref yn y cwm.

Categori:Dyffrynnoedd Castell-nedd Port Talbot
1520au

15g - **16g** - 17g
1470au 1480au 1490au 1500au 1510au - **1520au** - 1530au 1540au 1550au 1560au 1570au  
1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Adrian VI
*Pab Clement VII (ers 1523)
*Brenin Harri VIII o Loegr
*Brenin Iago V o'r Alban
*Brenin Ffransis I o Ffrainc
*Brenin Cristian II o Ddenmarc, Norwy a Sweden
*Brenin Gustaf I o Sweden) (ers 1523)
*Brenin Frederic I o Ddenmarc a Norwy
*Ymerawdwr Zhengde
*Ymerawdwr Jiajing (Tsieina) (ers 1521)


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
Y Drydedd Groesgad

200px|bawd|Ymerodraeth Saladin tua 1190 (coch) a thiriogaeth y Croesgadwyr (gwyrdd ysgafn)
Y drydedd yn y gyfres o gyrchoedd yn erbyn y Saraseniaid ym Mhalesteina a'r Lefant i ennill meddiant ar y Tir Sanctaidd oedd **Y Drydedd Groesgad**. Parahodd o'r flwyddyn 1189 hyd 1192.

Cwymp dinas Caersalem i Saladin yn 1187 oedd yr ysbardun a arweiniodd at gyhoeddi'r Drydedd Groesgad yn 1189. Yr arweinwyr oedd Phylip II Awgwstws o Ffrainc, yr Ymerodr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa a Rhisiart *Coeur de Lion* o Loegr.

Un o'r rhai aeth allan i'r Tir Sanctaidd oedd y prelad Eingl-Normanaidd Baldwin, Archesgob Caergaint. Cyn hynny bu'n teithio o amgylch Cymru yng nghwmni Gerallt Gymro i geisio cael pobl i ymuno yn y groesgad newydd, taith a ddisgrifir yn y llyfr *Hanes y Daith Trwy Gymru*. Bu farw Baldwin ym Mhalesteina yn 1190, ddwy flynedd ar ôl ei ymweliad â Chymru.

## Darllen pellach
### Dogfennau cyfoes
**De Expugnatione Terrae Sanctae per Saladinum*, cyf. James A. Brundage, yn *The Crusades: A Documentary Survey*. Marquette University Press, 1962.
**La Continuation de Guillaume de Tyr (1184-1192)*, gol. Margaret Ruth Morgan. L'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 1982.
*Ambroise, *The History of the Holy War*, cyf. Marianne Ailes. Boydell Press, 2003.
*''Chronicle of the Third Crusade, a Translation of 'Itinerarium Peregrinorum et Gesta Regis Ricardi' *, cyf. Helen J. Nicholson. Ashgate, 1997.
*Peter W. Edbury (cyf.), *The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade: Sources in Translation*. Ashgate, 1996.
*Francesco Gabrieli, (gol.) *Arab Historians of the Crusades*, cyfieithiad Saesneg 1969, ISBN 0-520-05224-2

### Astudiaethau
*Steven Runciman, *A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem*, a *Vol. III: The Kingdom of Acre''. Cambridge University Press, 1952-55.

Trydedd
Categori:Hanes Twrci
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:1180au
Categori:1190au
1510au

15g - **16g** - 17g
1460au 1470au 1480au 1490au 1500au - **1510au** - 1520au 1530au 1540au 1550au 1560au 
1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Selim I, swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid, yn gorchfygu'r Aifft a Phalesteina

**Arweinwyr y Byd**


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
1500au

15g - **16g** - 17g
1450au 1460au 1470au 1480au 1490au - **1500au** - 1510au 1520au 1530au 1540au 1550au 
1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Alexander VI
*Pab Pïws III (1503)
*Pab Iwliws II (er 1503)
*Harri VII, brenin Lloegr
*Harri VIII, brenin Lloegr (er 1509)
*Iago IV, Brenin yr Alban
*Brenin Louis XII o Ffrainc
*Johan I, Brenin Denmarc, Norwy a Sweden
*Ymerawdwr Hongzhi
*Ymerawdwr Zhengde (Tsieina) (er 1505)


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
Nawddsant

[bawd|[Dewi Sant, nawddsant Cymru - ffenestr liw o'r 19g, Coleg yr Iesu, Rhydychen.]]
**Nawddsant** yw'r enw a ddefnyddir i ddisgrifio sant sy'n gofalu'n arbennig am ryw le neu rywrai penodol (gan amlaf cyfyngir y term i'r traddodiad Cristnogol). Gall nawddsant ofalu am wlad neu genedl neu grŵp o bobl ond llawer mwy cyffredin yw'r nawddseintiau sy'n gofalu am eglwys neu blwyf.

Dewi Sant yw nawddsant Cymru a chenedl y Cymry. Yn ynysoedd Prydain ac Iwerddon y nawddseintiau eraill yw Padrig (Iwerddon), Andreas (yr Alban), Siôr (Lloegr) a Piran a Phedrog (Cernyw).

Mae rhai nawddseintiau yn cysylltiedig â grwpiau o bobl, gan amlaf yn ôl eu crefft neu waith, er enghraifft Sant Fiacre yw nawddsant gyrwyr tacsis a cherbydau. Ystyrir Sant Cristoffr a Sant Meugan yn nawddseintia'r teithiwr. Mae rhai o'r seintiau eraill yn edrych ar ôl pobl yn ôl eu cyflwr, e.e. Dwynwen a Ffolant yn achos cariadon.

Ceir nifer mawr o seintiau llai yn y traddodiad Cymreig a Cheltaidd, weithiau'n gysylltiedig â sawl lle ond weithiau hefyd gyda dim ond un eglwys neu blwyf yn eu gofal. Un enghraifft yng Nghymru yw Sant Twrog, nawddsant Llandwrog a Maentwrog yng Ngwynedd.

Yn yr eglwys Gatholig y nawddseintiau mwyaf cyffredin yw'r Forwyn Fair, yr archangel Mihangel a'r Efengylwyr.

Mae gan bob nawddsant ei ŵyl neu wyliau arbennig. 1 Mawrth yw dyddgwyl Dewi, er enghraifft. Ar lefel lleol mae gan nawddsant eglwys neu blwyf ei ddiwrnod arbennig a elwir yn Ŵyl Mabsant.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau
Categori:Cristnogaeth
Arglwyddi Afan

:*Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).*
Roedd **Arglwyddi Afan** yn rheoli dros gwmwd ac Arglwyddiaeth Afan, sef ardal a oedd wedi'i leoli rhwng afonydd Afan a Nedd ym Morgannwg rhwng tua 1100 ac ail hanner y 14g.

Yn 1091 gymerodd y Normaniaid reolaeth dros hen deyrnas Gymreig Morgannwg, o dan arweiniaid Robert Fitz Hammo (neu Fitzhamon), arglwydd Caerloyw.  Brenin olaf hen deyrnas Morgannwg oedd Iestyn ap Gwrgant (a flodeuai rhwng 1081 ac 1100). Llwyddodd ei fab Caradog ab Iestyn i gadw rheolaeth dros ran o'r diriogaeth yng Nghwm Afan a gelwid ef a'i ddisgynyddion yn **Arglwyddi Afan**.  Yn y 13g dechreuodd y teulu ddefnyddio'r cyfenw "D'Avene" i efelychu'r Normaniaid. Erbyn 1373 roedd y teulu wedi ildio tir Afan i Edward le Despencer, arglwydd Morgannwg.

## Gweler hefyd
*Cwm Afan, cwm yn ne Cymru

Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Nerva

**Nerva Caesar Augustus** neu **Nerva** (8 Tachwedd 30 OC – 27 Ionawr 98 OC) oedd Ymerawdwr Rhufain o 18 Medi 96 OC hyd ei farwolaeth. Ganwyd **Marcus Cocceius Nerva**.

Roedd Nerva yn aelod o deulu bonheddig o ddinas Narnia i'r gogledd o Rufain. Gwasanaethodd fel Conswl gyda Vespasian yn 71 OC a gyda Domitian yn 90 OC. Pan lofruddiwyd yr ymerawdwr Domitian yn 96 penodwyd Nerva yn ymerawdwr dan y Senedd, dan ddylanwad y blaid oedd wedi cynllwynio yn erbyn Domitian. Rhyddhaodd Nerva lawer o garcharorion Domitian, ac ysgafnhaodd y trethi. Roedd Nerva eisoes yn oedrannus a heb fab, felly dewisodd Trajan fel ei olynydd.

Nerva oedd y cyntaf o bedwar ymerawdwr oedd heb blant. Oherwydd hyn, dewisodd pob un ohonynt y person oedd yn ymddangos fel yr olynydd mwyaf addas, a'i fabwysiadu. Roedd y cyfnod yma yn oes aur i Rufain, gyda pob un o'r gwŷr a ddewiswyd yn llywodraethu'n dda ac yn gydwybodol. Roedd gan y pumed ymerawdwr yn y llinach yma, Marcus Aurelius, fab, a daeth yr oes aur i ben.

NervaBronzoRosso.jpg|Penddelw o Nerva, Narni, Yr Eidal
Bust of emperor Nerva.jpg|Penddelw unigryw o Nerva o gasgliad preifat

Categori:Genedigaethau 30
Categori:Marwolaethau 98
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Domitian

**Caesar Domitianus Augustus** neu **Domitian** (24 Hydref 51 OC – 18 Medi 96 OC) oedd Ymerawdwr Rhufain o 14 Medi 81 OC hyd ei farwolaeth. Ganwyd **Titus Flavius Domitianus**.

Domitian oedd mab ieuengaf Vespasian a Domitila. Ei frawd hŷn, Titus oedd ffefryn ei dad. Rhoddodd ei dad yr addysg orau posibl i Titus, ond cafodd Domitian lawr llai o addysg. Roedd gan Domitian ddau fab, ond bu'r ddau farw yn ieuanc. Pan fu farw Titus, ar 13 Medi 81, daeth Domitian yn ymerawdwr. Yn ystod ei deyrnasiad bu brwydro ym Mhrydain, Germania ac yn arbennig yn erbyn Decebalus, brenin Dacia o gwmpas Afon Donaw. Ni fu'n llwyddiannus, ac yn y diwedd bu'n rhaid iddo dalu swm mawr o arian i'r Daciaid i sicrhau heddwch. Bu hefyd yn brwydro yn erbyn y Sarmatiaid.

Llofruddiwyd ef ar 18 Medi 96 yn 45 oed, yn dilyn cynllwyn gan ei wraig Domicia a phennaeth Gard y Praetoriwm. Penododd y senedd Nerva fel ei olynydd.

Categori:Genedigaethau 51
Categori:Marwolaethau 96
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Ioan

: *Am bobl eraill yn dwyn yr enw Ioan, gweler Ioan (gwahaniaethu)*

Yn y Testament Newydd mae **Ioan** neu **Ioan Efenglydd** neu **Sant Ioan** (fl. Ganrif 1af) yn un o ddeuddeg Apostol Crist ac un o'r pedwar efengylydd gyda Mathew, Marc a Luc. Roedd yn fab i Sebedeus a Salome, ac yn frawd i Iago. Dywedir ei fod ef a'i frawd yn bysgotwyr ar lan Môr Galilea pan alwyd hwy gan Iesu fel disgyblion.

Yn ôl traddodiad bu farw yn Effesus yn Asia Leiaf. Ffurf arall ar ei enw yw Ieuan. Fe'i gelwir weithiau **Sant Ioan o Batmos** hefyd.

Credir mai Ioan yw awdur yr Efengyl yn ôl Ioan, un o'r pedwar efengyl synoptig a ysgrifennwyd tua diwedd y ganrif gyntaf. Tadogir arno dri Llythyr yn y Testament Newydd yn ogystal. Yn ôl traddodiad, Ioan oedd awdur Datguddiad Ioan sy'n disgrifio Arwyddion Dydd y Farn; credir iddo gael ei gyfansoddi ar ynys Patmos.

Symbolir ef mewn celf gan eryr neu gwpan wenwynig.

## Gweler hefyd
*Y Pedwar Efengylydd
**Yr Efengyl yn ôl Ioan*
**Llythyr Cyntaf Ioan*
**Ail Lythyr Ioan*
**Trydydd Llythyr Ioan*
**Datguddiad Ioan*

Categori:Apostolion
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Y Testament Newydd
Aberdeen F.C.

Tîm pêl-droed yn Aberdeen yn yr Alban sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw **Aberdeen Football Club**. Maen nhw'n chwarae yn Stadiwm Pittodrie.

Sefydlwyd y clwb ym 1903. Mae Aberdeen ymysg clybiau mwyaf llwyddiannus yr Alban. Mae'r tîm yng nghynghrair uchaf yr Alban ers cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Profodd gyfnod arbennig o lwyddiannus yn yr wythdegau, pan enillodd Uwchgynghrair yr Alban deirgwaith, ynghyd â Chwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop ym 1983.

## Chwaraewyr enwog
* Jim Leighton
* Gordon Strachan
* Alex McLeish
* Mark McGhee
* Eric Black
* Willie Miller
* Eoin Jess
* Russell Anderson
* Darren Mackie

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Categori:Aberdeen
Categori:Sefydliadau 1903
Titus

**Titus Flavius Vespasianus** neu **Titus** (30 Rhagfyr 39 OC – 13 Medi 81 OC) oedd Ymerawdwr Rhufain o 24 Mehefin 79 OC hyd ei farwolaeth. Ganwyd **Titus Flavius Vespasianus**.

Titus oedd mab hynaf yr ymerawdwr Vespasian, a bu'n rhannu grym gydag ef am gyfnod. Ar farwolaeth ei dad daeth Titus yn ymerawdwr. Cyn i'w dad ddod yn ymerawdwr bu'n ymladd yn erbyn gwrthryfel yr Iddewon yn nhalaith Judea, a phan ddaeth Vespasian yn ymerawdwr a dychwelyd i Rufain gadawyd Titus i ddelio a'r gwrthryfel. Llwyddodd i gymeryd dinas Jerusalem ar ôl ei gwarachae am bum mis. Mae Bwa Titus yn Rhufain yn coffau ei fuddugoliaeth.

Yn ystod yr ymladd yn Judea syrthiodd Titus mewn cariad a Berenice, merch y brenin Herod Agripa I. Aeth a hi gydag ef i Rufain, ond oherwydd nad oedd poblogaeth Rhufain yn hapus ynglŷn â'r berthynas bu rhaid iddi roi'r gorau i'r syniad o'i phriodi. Eu perthynas yw thema'r ddrama "Titus a Berenice" gan Pierre Corneille a "Berenice" gan Jean Racine.

Daeth Titus yn boblogaidd iawn yn ystod ei deyrnasiad oherwydd ei haelioni. Ef oedd yn gyfrifol am orffen y gwaith ar y Colisewm, a gychwynwyd gan ei dad. Dilynwyd ef gan ei frawd Domitian.

Colosseo 2020.jpg|Yr *Amphitheatrum Flavium* (y Colisewm)
Arch of Titus (Roma).jpg|Bwa Titus yn Rhufain

Categori:Genedigaethau 39
Categori:Marwolaethau 81
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Urdd y Premonstratensiaid

Urdd Ganonaidd Gristnogol sy bellach yn rhan o'r Eglwys Gatholig yw **Urdd y Premonstratensiaid**. Fe'i gelwir felly am iddi gael ei sefydlu gan Sant Norbert yn Prémontré ym Mhicardi, Ffrainc yn 1120. Roedd yn urdd reolaidd a geisiai ddianc i lecynau diarffordd i arwain bywyd syml seiliedog ar egwyddorion mynachaeth gynnar ac mewn hynny o beth yn debyg iawn i Urdd y Sistersiaid. Y mam-dŷ yn Lloegr oedd Abaty Welbeck, a sefydlwyd yn 1153.

Ei hunig abaty yng Nghymru oedd Abaty Talyllychau yn Sir Gaerfyrddin, a sefydlwyd gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth yn ail hanner yr 1180au.

Ni fu erioed yn urdd fawr y tu allan i Ffrainc. Erbyn heddiw ychydig iawn o dai Premonstratensiaidd sydd ar ôl; ceir y rhan fwyaf ohonyn nhw yng Ngwlad Belg.

Categori:Cristnogaeth
Categori:Sefydliadau 1120

Premonstratensiaid
Premonstratensiaid
Mur

Arwyneb fertigol sy'n gwahanu gwagle, e.e. mewn tŷ, neu sy'n gorwedd rhwng dau ddarn o dir i'w gwahanu, yw **mur** neu **wal**. Yr hen air Celtaidd oedd **magwyr** fel a geir heddiw yn y gair blodau'r fagwyr.

Mae daeareg ardaloedd yn wahanol, gan fod y garreg a geir yno'n lleol, ac yn amrywiol iawn. Mae hyn yn rhoi gwedd wahanol i waliau'r ardal. Yng Nghymru, fel llawer o wledydd eraill, roedd y grefft o godi wal sych (heb forter i'w chynnal) yn hynod bwysig gan fod waliau o'r fath yn rhoi lloches i ddefaid a ffin rhwng dau ffermwr.

Delwedd:Wal sych ger "Ty'n y Ddôl", Llanfihangel-y-pennant ger Abergynolwyn, near Tywyn Gwynedd.jpg|Mae'r cerrig hyn wedi dod o lan afon, ychydig fetrau i ffwrdd, gyda llif yr afon dros filoedd o flynyddoedd wedi rhoi iddynt siâp crwm.
Dry stone wall on shore of Llyn Talyllyn.jpg|Enghraifft debyg, gyda'r cerrig hyn wedi dod o lannau Llyn Mwyngil
Eglwys y Santes Fair; Church of St Mary on the shores of Llyn Talyllyn lake; Llanfihangel-y-Pennant, Gwynedd, Wales 04.jpg|Tua 15 metr o'r wal ger y llyn, ceir yr adeilad yma, sydd wedi defnyddio llechen, o'r chwarel leol yn yr adeilad. 
Eglwys y Santes Fair; Church of St Mary on the shores of Llyn Talyllyn lake; Llanfihangel-y-Pennant, Gwynedd, Wales 01.jpg|Yr un lleoliad (glan Llyn Mwyngil), gyda blaen yr eglwys wedi'i hadeiladu o garreg o ochr y llyn, a'r wal o'i blaen, yn llawer mwy modern - ac o chwarel lechi leol. 
Dry stone walls (a).jpg|Twll dafad yn y wal, i ddefaid fynd o'r naill ochr i'r llall, ond nid y gwartheg
Wal sych Llanwrin Powys dry stone wall Mid Wales.JPG|Wal o lechi tennau ger Llanwrin, Powys

## Muriau o fri 
* Mur Antoninus, mur Rhufeinig ym Mhrydain
* Mur Berlin, a oedd yn gwahanu Gorllewin a Dwyrain Berlin
* Mur Hadrian, mur Rhufeinig ym Mhrydain
* Mur Israelaidd y Lan Orllewinol, mur diogelwch dadleuol rhwng Palesteina ac Israel
* Mur Mawr Tsieina, y mur mwyaf yn y byd
* Mur Mawr CfA2, y gwrthrych mwyaf yn y bydysawd


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Landerne

Cymuned a thref yn *département* Penn-ar-Bed yng ngogledd-orllewin Llydaw yw **Landerne** (Llydaweg, *Landerneau* yn Ffrangeg). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Mae'n efeilldref Caernarfon. Dywedir y bu farw'r sant Cymreig Curig yno yn y 6g.

## Demograffeg
Mae poblogaeth o 14,800 yn y dref yn ôl cyfrifiad 2005.

## Gweler hefyd 
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi yng Nghymru wedi eu gefeillio â threfi yn Llydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Italica

:*Erthygl am y ddinas hynafol yw hon. Am y lleng Rufeinig gweler Legio I Italica.*
[250px|bawd|[Amffitheatr **Italica**]]
Sefydlwyd dinas Rufeinig **Italica** (i'r gogledd o Santiponce heddiw, 9&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Seville, Sbaen) yn y flwyddyn 206 CC gan y cadfridog Rhufeinig Scipio Africanus fel trefedigaeth ar gyfer y milwyr Rhufeinig a anafwyd ym Mrwydr Ilipa, lle gorchfygwyd byddin Carthage yn ystod yr Ail Ryfel Punig. Rhoddwyd yr enw **Italica** ar y ddinas newydd er mwyn atgoffa'r hen filwyr (colonia) o'u gwreiddiau Eidalaidd a'u cadw'n driw i'r ymerodraeth.

Ganwyd yr ymerodron Rhufeinig Trajan a Hadrian yn Italica.

Yn ddiweddarach codwyd amffitheatr anferth yn y ddinas, gyda digon o le i tua 25,000 o bobl, drydedd fwyaf yn yr ymerodraeth.

Categori:Amffitheatrau
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Safleoedd archaeolegol Sbaen
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Tacitus

[250px|bawd|Cerflun o Tacitus yn [Fienna]]
Hanesydd Rhufeinig a llenor yn yr iaith Ladin oedd **Gaius Cornelius Tacitus** neu **Publius Cornelius Tacitus** neu yn Gymraeg **Tegid** (c.56 - 117 O.C.). Credir iddo gael ei eni yn nhalaith Gallia Narbonensis (de Ffrainc heddiw), ond nid oes sicrwydd am hynny. Mae'n bosibl mai asiant imperialaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl a oedd yn gyfrifol am dalu llengwyr Rhufeinig byddin y Rhein oedd ei dad. Cafodd Tacitus ei eni tua 55 O.C., yn ystod teyrnasiad yr ymerodr Claudius. Bu marw tua diwedd teyrnasiad Trajan (98 - 117) neu'n fuan ar ôl hynny. Chwareai rhan bur bwysig ym mywyd cyhoeddus ei oes ond fe'i cofir yn bennaf am ei gyfraniad arbennig i lên hanes.

## Gwaith Tacitus 
Mae pump o weithiau Tacitus wedi goroesi (tri yn gyfan, dau yn rhannol).

* (98) *De vita Iulii Agricolae* (*Bywgraffiad Iŵl Agricola* neu'r *Agricola*). Bywyd Agricola, tad yng nghyfraith Tacitus. Pwysig iawn am ei ddisgrifiad o'r Brydain Rufeinig, gan gynnwys hanes ymosodiad Suetonius Paulinus ar Ynys Môn.
* (98) *De origine et situ Germanorum* (*Germania*). Llyfr am lwythau Germanaidd yr Almaen.
* (102) *Dialogus de oratoribus* (*Trafodaeth ar Areithyddiaeth*)
* (105) *Historiae* (*Hanes*). Hanes Rhufain ar ddiwedd y ganrif gyntaf.
* (117) *Ab excessu divi Augusti* (*Croniclau* neu'r *Annales*). Efallai y pwysicaf o'i lyfrau. Dim ond pedwar llyfr a rhan o bumed sydd wedi goroesi. Hanes Rhufain a'i hymerodron o amser Augustus i Nero a geir ynddo.

## Llyfryddiaeth 
### Gwaith Tacitus mewn cyfieithiad 
* Michael Grant (cyf.), *Tacitus: On Imperial Rome* (Llundain, 1956 ac wedyn). Yr *Annales*. Clasur o gyfieithiad Saesneg yn nghyfres Penguin.
* John Owen Jones (cyf.), *O Lygad y Ffynnon* (Y Bala, 1899). Cyfieithiad Cymraeg darllenadwy o rannau o'r *Agricola* (a gweithiau gan hanesyddion eraill).
* H. Mattingly (cyf.), *Tacitus: On Britain and Germany* (Llundain, 1948 ac wedyn). Yr *Agricola* a'r *Germania* yn llyfrau Penguin.
* A.O. Morris (cyf.), *Cofiant Agricola, Llywodraethwr Prydain / Cornelius Tacitus* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1974). ISBN 0-7083-0560-1

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Categori:Llenorion Rhufeinig
Eintracht Frankfurt

Tîm pêl-droed o Frankfurt yw **Eintracht Frankfurt**. Cafodd ei sefydlu yn 1899 ac mae'n un o'r timau blaenaf yng nghyngrair pêl-droed yr Almaen.

Maen nhw'n chwarae yn y Parc Deutsche Bank. 

## Chwaraewyr Enwog 
*Uwe Bein
*Bernd Hölzenbein
*Karl-Heinz Körbel
*Andreas Möller
*Oka Nikolov
*Jay-Jay Okocha
*Alfred Pfaff
*Bernd Schneider
*Uli Stein
*Anthony Yeboah

## Ffynhonnell
* Gwefan y clwb


Categori:Timau pêl-droed yr Almaen
Agricola

::*Gweler hefyd Agricola (gwahaniaethu).*

Milwr a gwladweinydd o Rufeiniad oedd **Gnaeus Julius Agricola** neu **Agricola** (13 Mehefin 40 - 23 Awst 93 O.C.), a aned yn nhref Forum Julii yn nhalaith Gallia Narbonensis (Fréjus heddiw, ym Mhrofens, de Ffrainc). Ysgrifennodd ei fab-yng-nghyfraith Tacitus fywgraffiad canmoliaethus ar Agricola, y *De vita Iulii Agricolae* (neu'r *Agricola*). Dyma brif ffynhonnell ein gwybodaeth amdano, ynghyd â'r *Annales* (llyfr arall gan Tacitus).

Gwasanaethodd ym Mhrydain, Asia ac Aquitania gan ennill bri iddo'i hun. Cafodd ei ethol yn gonswl yn 77 OC a dychwelodd i Brydain fel llywodraethwr ar y dalaith newydd yn 77 neu 78, yn olynydd i Sextus Julius Frontinus. Agricola oedd yn bennaf cyfrifol am osod awdurdod Rhufain ar y llwythau Celtaidd ym Mhrydain a oedd yn dal i wrthsefyll y trefedigaethwyr Rhufeinig. Ychydig cyn iddo gyrraedd Prydain fel llywodraethwr yr oedd yr Ordoficiaid yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru wedi codi mewn gwrthryfel ac wedi llwyr ddinistrio corff o ŵyr meirch. Arweiniodd Agricola ymgyrch yn eu herbyn yn syth ar ôl cyrraedd Prydain, a'u llwyr orchfygu. Yn ôl Tactitus, lladdodd bob copa gwalltog o'r llwyth, ond o ystyried natur tiriogaeth y llwyth yma prin y byddai hynny'n bosibl.

Yn 80 ac 81 ymestynnodd reolaeth Rhufain i dde'r Alban a gorchfygodd byddin Calgacus ym Mrwydr Mons Graupius. Ar ôl y fuddugoliaeth honno hwyliodd â'i lynges fechan oddi amgylch arfordir gogleddol Prydain, gan brofi am y tro cyntaf ei bod yn ynys. Ond enynnodd llwyddiant Agricola genfigen Domitianus a chafodd ei alw yn ôl i Rufain yn 84.

## Llyfryddiaeth 
* H. Mattingly (cyf.), *Tacitus: On Britain and Germany* (Llundain, 1946 ac wedyn). Ceir yr *Agricola* yn rhan gyntaf y llyfr, a bywgraffiad.

Agricola
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Agricola
Agricola
Agricola (gwahaniaethu)

Ceir sawl enghraifft o'r enw **Agricola**:

Rhufeiniaid:
*Gnaeus Julius Agricola - Agricola, cadfridog Rhufeinig yr ysgrifennodd Tacitus ei fywgraffiad yn y llyfr *Agricola*
*Julia Agricola - gwraig Tacitus
*Sextus Calpurnius Agricola - llywodraethwr Rhufeinig (ail ganrif)

Seintiau:
*Seintiau Vitalis ac Agricola - merthyron, 4ed ganrif
*Agricola o Avignon - esgob Avignon, 7g

Oesoedd Canol ymlaen:
*Alexander Agricola - cyfansoddwr
*Christoph Ludwig Agricola - arlunydd o'r Almaen
*Georg Agricola, German scholar and scientist.
*Johann Friedrich Agricola - cyfansoddwr Almaenig
*Johannes Agricola - ysgolhaig Almaenig
*Martin Agricola - cyfansoddwr
*Mikael Agricola - diwinydd ac ieithydd o'r Ffindir
*Rodolphus Agricola - ysgolhaig a dyneiddiwr
Profens

:''Erthygl am yr ardal hanesyddol yw hon. Gweler hefyd Provence-Alpes-Côte d'Azur.''

Rhanbarth neu ardal hanesyddol gyda diwylliant unigryw yn ne-ddwyrain Ffrainc yw **Profens**.

## Gweler hefyd 
* Provence-Alpes-Côte d'Azur
* Profensaleg
* Trwbadwriaid

Categori:Daearyddiaeth Ffrainc
Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Betws Gwerful Goch

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).*

Pentref bach gwledig, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Betws Gwerful Goch** ()(ffurf hynafiaethol: *Bet[t]ws Gwerfil Goch''). Roedd gynt yn rhan o Sir Feirionnydd (tan 1974) ac ar ôl hynny Clwyd (1974 - 1996). Roedd Betws Gwerful Goch yn rhan o hen arglwyddiaeth annibynnol Dinmael yn yr Oesoedd Canol. Fe'i lleolir rhwng Melin y Wig a Chorwen yn ne eithaf y sir. Rhed Afon Alwen heibio iddi.

## Yr eglwys a'r plwyf
Roedd Betws Gwerful Goch yn un o blwyfi hynafol cwmwd Edeirnion ym Merionnydd. Dywedid ei bod yn bosibl taflu carreg o lan yr eglwys i un o'r tair plwyf y mae ei ffiniau'n cwrdd yno, sef plwyfi Corwen, Llanfihangel Glyn Myfyr, a Gwyddelwern. Mae'r eglwys yn gysegredig i'r Santes Fair.

Ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at yr eglwys yn 1254, ond fel yn achos nifer o fannau eraill mae'n bosibl fod eglwys yno cyn hynny. Cafodd yr eglwys ei hatgyweirio'n sylweddol yn 1882 ond cedwir ynddi rhai o'r cerfiadau pren hynafol o'r hen eglwys.

Gwasanaethodd y llenor Edward Samuel, taid David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg) fel rheithor y plwyf o 1702 hyd 1721, pan symudodd i blwyf Llangar.

## Gwerful Goch
Roedd Gwerful yn ferch i Gynan (m. 1174)  fab Owain Gwynedd, yn ôl rhai hen achau. Buasai yn ei blodau tua'r flwyddyn 1200 felly. Un o'i hewythrau oedd y bardd-dywysog enwog Hywel ab Owain Gwynedd. Cafodd ei chladdu yn Dinmael. Dyna'r cwbl sy'n hysbys amdani ond mae'r diweddar Athro Bedwyr Lewis Jones yn awgrymu iddi roi nawdd i godi capel anwes ('betws') yno a gafodd ei henwi'n Fetws Gwerful Goch wedyn.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Betws

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Hadrian

**Caesar Traianus Hadrianus Augustus** neu **Hadrian** (24 Ionawr 76 - 10 Gorffennaf 138) oedd Ymerawdwr Rhufain o 11 Awst 117 hyd ei farwolaeth. Ganwyd **Publius Aelius Traianus**.

Ganed Hadrian yn nhref Italica, gerllaw Sevilla yn ne Sbaen. roedd yn berthynas i'r ymerawdwr Trajan, a phenodwyd ef yn rhaglaw talaith Syria pan oedd Trajan yn ymladd yn erbyn y Daciaid. Wedi i Trajan farw cyhoeddodd gwraig Trajan, Pompeia Plotina fod yr ymerawdwr wedi mabwysiadu Hadrian fel mab cyn marw ac wedi ei ddewis fel olynydd. Nid oedd pawb yn credu hyn, ond daeth Hadrian yn ymerawdwr.

Newidiodd Hadrian bolisi Trajan o ymestyn ffiniau'r ymerodraeth a chanolbwyntiodd ar amddiffyn ffiniau'r ymerodraeth fel yr oedd. Gollyngodd ei afael ar rai o'r tiriogaethau a goncrwyd gan Trajan yn  Dacia. Fel rhan o'r un polisi adeiladodd y mur a adwaenir fel Mur Hadrian ym Mhrydain. Ef hefyd a adeiladodd y Pantheon yn Rhufain.

Fel ymerawdwr, treuliodd Hadrian lawer o'i amser yn teithio o amgylch yr ymerodraeth, a bu'n gyfrifol am lawer o adeiladu mewn gwahanol rannau ohoni. Roedd yn hoff iawn o ddiwylliant Groeg, ac adeiladodd deml enfawr i Zews yn Athen. Ceisiodd hefyd ail-adeiladu Jeriwsalem fel dinas Roegaidd, ond arweiniodd hyn at wrthryfel gan yr Iddewon dan arweiniad Simon bar Kochba.

Nid oedd gan Hadrian blant, a dewisodd Antoninus Pius fel ei olynydd, ar yr amod ei fod ef yn dewis perthynas pell i Hadrian, Marcus Aurelius Verus, fel ei olynydd yntau. Yn ddiweddarach daeth Marcus Aurelius Verus yn ymerawdwr dan yr enw Marcus Aurelius.

## Gweler hefyd 
* Antinous, ffefryn Hadrian

Categori:Genedigaethau 76
Categori:Marwolaethau 138
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Rhestr rhyfeloedd yn y Dwyrain Canol

Dyma **restr rhyfeloedd yn y Dwyrain Canol**. Cynhwysir yma hefyd sawl gwrthdaro pan fo'r rheiny'n gerrig milltir pwysig o ran sylw rhyngwladol.

## Yr Henfyd
* Brwydr Uruk 2271 CC (gweler yma)
* Rhyfel Caerdroea (1194–1184 CC)

## Y Cyfnod Rhufeinig
* Rhyfeloedd yr Iddewon a Rhufain
* Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain (66-73), hefyd Gwrthryfel yr Iddewon neu Gwrthryfel Mawr yr Iddewon.
* Rhyfel Kitos (115–117), neu Ail ryfel yr Iddewon a Rhufain.
* Gwrthryfel Bar Kochba (132-135), hefyd Trydydd Rhyfel yr Iddewon a Rhufain, neu weithiau Ail ryfel yr Iddewon a Rhufain, os na ystyrir Rhyfel Kitos yn un o'r rhyfeloedd hyn.
* Gwrthryfel Diocesarea (351-2).
* Gwrthryfel yn erbyn Heraclius (613).
* Brwydr Palmyra

## Yr Oesoedd Canol
### Y Croesgadau
* Y Groesgad Gyntaf
* Yr Ail Groesgad
* Y Drydedd Groesgad
* Y Bedwaredd Groesgad

## Y Cyfnod Modern 
### Y Rhyfel Byd Cyntaf 
* Ymgyrch Mesopotamia
* Ymgyrch Gallipoli
* Y Gwrthryfel Arabaidd

### Wedi'r Ail Ryfel Byd 
* Rhyfel Palesteina 1948
* Rhyfel Annibyniaeth Israel (1948)
* Rhyfel Suez (1956)
* Rhyfel Chwech Diwrnod (1967)
* Rhyfel Yom Kippur (1973)
* Rhyfel Iran-Irac (1980–1988)
* Rhyfel y Gwlff (1990–1991)
* Cyflafan Jenin 2002
* Rhyfel Irac (2003–presennol)
* Rhyfel Libanus 2006
* Rhyfel Nahr al-Bared (2007)
* Ymosodiad Israel ar Lain Gaza 2008–2009
* Ymosodiad Israel ar lynges ddyngarol Gaza 2010
* Y Gwanwyn Arabaidd (2010&ndash;presennol)
* Rhyfel Gaza (2023)

Rhestr
Rhyfeloedd
Dwyrain Canol, Y
Cynan ab Owain Gwynedd

Roedd **Cynan ab Owain Gwynedd** (m. 1174) yn fab i Owain Gwynedd, brenin Gwynedd ac un o wyrion Gruffudd ap Cynan.

## Bywgraffiad
Roedd gan Cynan chwech o frodyr, sef Hywel (y bardd-dywysog, m. 1170), Iorwerth Drwyndwn (tad Llywelyn Fawr), Rhun (m. 1146), Maelgwn, Dafydd (m. 1203), Rhodri (m. 1195, hendaid Senana gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf).

Roedd Cynan yn dad i Ruffudd (m. 1200) a Maredudd (m. 1212) ac i'r dywysoges Gwerful Goch. Trwy Faredudd roedd yn orhendaid i Fadog ap Llywelyn, arweinydd gwrthryfel y gogledd yn erbyn y gorsgyniaid Seisnig yn 1294-1296.

## Llyfryddiaeth
Ceir siart achau Cynan ab Owain Gwynedd yn,
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Marwolaethau 1174
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Victoria, Seychelles

**Victoria** yw prifddinas a dinas fwyaf ynysoedd y Seychelles. Fe'i lleolir ar arfordir gogledd-ddwyreiniol ynys Mahé. Mae ganddi boblogaeth o 24,970.

Categori:Dinasoedd Seychelles
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Rhys Gryg

bawd|300x300px|Castell Dryslwyn a Bryn Gronger

**Rhys Gryg** neu **Syr Rhys Gryg** (bu farw 1234) oedd yr olaf o dywysogion annibynnol teyrnas Deheubarth. Roedd yn bedwerydd fab i'r Arglwydd Rhys. Ei fam oedd Gwenllïan ferch Madog ap Maredudd ac felly roedd yn gefnder i Lywelyn Fawr.

## Bywgraffiad
Ochrodd gyda Llywelyn yn erbyn y brenin John o Loegr yn 1216. Ond trodd Llywelyn arno yn 1220 a meddiannu rhai o'i diroedd. Dros dro oedd yr anghydfod ac o hynny ymlaen brwydrodd Rhys gyda Llywelyn yn erbyn y Saeson yn y de.

Cafodd ei anafu mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234. Er gwaethaf triniaeth gan Feddygon Myddfai, bu farw o'i glwyf, ymhen ychydig, yn Llandeilo (efallai yn abaty Llandeilo Fawr).

Canodd y bardd Llywarch ap Llywelyn ('Prydydd y Moch') awdl fawreddog i Rys Gryg (tua 1220 efallai). Canodd y Prydydd Bychan iddo yn ogystal.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Erthygl Rhys Gryg yn y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Marwolaethau 1234
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Antoninus Pius

**Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius** neu **Antoninus Píus** (19 Medi 86 - 7 Mawrth 161) oedd Ymerawdwr Rhufain o 10 Gorffennaf 138 hyd ei farwolaeth. Ganwyd **Titus Aurelius Fulvius Boionus Arrius Antoninus Pius**.

Roedd yn fab i Aurelio Fulvo, conswl Rhufeinig o deulu oedd yn hanu o Nemausus (Nimes). Ganed Antoninus Píus ger Lanuvium. Dilynodd yrfa arferol uchelwr Rhufeinig, gan ddod yn quaestor, praetor a dwywaith yn gonswl. Roedd yn un o bedwar cyn-gonswl a benododd yr ymerawdwr Hadrian i weinyddu'r Eidal. Daeth Hadrian i ymddiried ynddo, ac fe'i mabwysiadodd fel mab ac fel olynydd iddo. Ar farwolaeth Hadrian yn 138 daeth Antoninus Pius yn ymerawdwr.

Dywedir fod Antoninus Pius yn ymerawdwr poblogaidd iawn oherwydd ei allu a'i hynawsedd. Amddiffynnodd y Cristionogion yn yr ymerodraeth ac yr oedd yn nodedig o drugarog wrth ddelio a chynllwynion yn ei erbyn. Roedd yn gyfrifol am lawer o adeiladu, yn enwedig yn ninas Rhufain.

Yn ystod ei deyrnasiad bu gwrthryfel yn Mauritania, Judea a Prydain lle gwrthryfelodd y Brigantes, ond nid oedd yr un ohonynt yn ddifrifol iawn. Antoninus Pius oedd yn gyfrifol am adeiladu'r Mur Antonaidd yn Yr Alban, tua 160&nbsp;km i'r gogledd o Fur Hadrian. Priododd a Faustina yr Hynaf a bu ganddynt ddau fab a dwy ferch, ond yr oedd y rhain i gyd wedi marw cyn iddo ddod yn ymerawdwr ac eithrio Faustina yr Ieuengaf, a briododd Marcus Aurelius. Penododd Marcus Aurelius fel ei olynydd.

Bu farw yn Lorium (Etruria) ar 7 Mawrth 161. Ystyrir ei deyrnasiad, ynghyd â Trajan a Hadrian o'i flaen a Marcus Aurelius ar ei ôl, yn oes aur yr ymerodraeth Rufeinig.

Categori:Genedigaethau 86
Categori:Marwolaethau 161
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Y Sgism Fawr

**Y Sgism Fawr** neu'r **Sgism Dwyrain-Gorllewin** fel y'i gelwir weithiau, oedd y rhwyg fawr (Groeg *schisma*) a dorrodd yr Eglwys Gatholig ('Eglwys y Gorllewin') oddi ar yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol ('Eglwys y Dwyrain').

Dechreuodd yn 857 pan ysgymunwyd Photius, Patriarch Caergystennin gan y Pab Sant Nicolas I (858 - 867). Ymatebodd y patriarch drwy herio uniongrededd Eglwys Rhufain, yn arbennig yn achos cymal yng Nghredo Nicea ynglŷn â tharddiad yr Ysbryd Glân o Grist (y cymal *filioque* "ac o'r Mab...").

Daeth yr anghydfod i'w uchafbwynt cyntaf yn 1054 pan ysgymunwyd y patriarch Cerularius o Gaergystennin (1043 - 1058) am iddo feirniadu gwyryfdod fynachaidd orfodol y Gorllewin a defnyddio bara heb ei godi yn yr offeren fel arferion hereticaidd. Er gwaethaf ymgeision i gymodi yn Ail Gyngor Lyons yn 1274 a Chyngor Fflorens yn 1439, daeth y rhwyg terfynol yn 1472. Un ffactor a arweiniodd at y rhwyg terfynol oedd ymddygiad y Croesgadwyr yn ymosod ar Gristnogion ac eglwysi uniongred yn Asia Leiaf a'r Lefant, gan gynnwys ymosod ar Gaergystennin ei hun a'i dal (1204 - 1261).

## Gweler hefyd
* Y Sgism Orllewinol, neu'r Sgism Fawr (1378–1417), sef sgism oddi mewn yr Eglwys Gatholig

Categori:Cristnogaeth
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Eglwys y Dwyrain
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Ysgymuno

Yn yr eglwys Gristnogol **ysgymuno** (o'r Lladin *excommunicatio*) yw'r weithred o gau allan o'r Cymun sanctaidd rywun neu rywrai a fernir yn ddiedifar o drosedd fawr neu heresi. Fel rheol y Pab ei hun sy'n awdurdodi ysgymuno rhywun. Cawsai ysgymuno ei ddefnyddio fel arf wleidyddol ar sawl achlysur yn y gorffennol.

Yng Nghymru'r Oesoedd Canol cafodd Owain Gwynedd, brenin teyrnas Gwynedd, ei ysgymuno am briodi ei gyfnither Cristin, er enghraifft. Yn y 16g ysgymunwyd Harri VIII o Loegr am wrthod awdurdod y Pab.


Categori:Cristnogaeth
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Y Sblot

bawd|dde|250px|Lleoliad ward y Sblot o fewn Caerdydd

Ardal yn ninas Caerdydd, prifddinas Cymru, yw **Y Sblot** neu **Sblot** (Saesneg: *Splott*) ac ardal ddeheuol hen blwyf Y Rhath sydd wedi'i lleoli rhwng y môr a phrif lein y rheilffordd. Agorwyd y cyntaf o feysydd awyr sifil Cymru ar Rostir Pen-Gam yn 1930 a'i chau yn 1954. Bellach, ceir yma: barciau busnes, tai, gwaith trin dŵr a Chanolfan Tennis Genedlaethol Cymru. Cwbwlhawyd Cysylltffordd Dwyrain y Bae ar ddechrau'r 2010au a disgwylir i'r ardal ddatblygu'n economaidd.

## Yr enw
Daw'r enw o'r gair Hen Saesneg *splott* sy'n golygu 'darn o dir' (*plot*). Arosai'r enw'n fyw ar lafar yn ne-orllewin Lloegr am glwt o dir ac mae'n digwydd mewn enwau lleoedd am gaeau a ffermydd yn yr ardal honno. Dichon i'r enw tarddu o gyfnod y Normaniaid. Ei ystyr yn syml felly yw 'clwt' neu 'ddryll' o dir. Ceir manylion pellach yn llyfr Bedwyr Lewis Jones, *Yn ei Elfen*.

## Hanes
Ardal wledig a oedd yn eiddo i'r Eglwys oedd Sblot yn y Canol Oesoedd, ond erbyn 1891 roedd tai wedi eu hadeiladu ar gyfer gweithwyr gwaith dur *East Moors* ond caewyd y gwaith yn 1987.

## Ffuglen
* Siôn Eirian, *Bob yn y Ddinas*. Nofel am gymeriadau Sblot.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth De Caerdydd a Phenarth (y DU)
Adnodd anadnewyddadwy

Adnodd naturiol na ellir ei ail-dyfu neu'i ail-gynhyrchu wedi iddo gael ei ddefnyddio yw **adnodd anadnewyddadwy**. Yr enghraifftiau pwysicaf yw'r tanwyddau ffosil: petrolew, nwy naturiol a glo. Y gwrthwyneb yw adnodd adnewyddadwy megis ynni gwynt.

Categori:Amgylchedd
Categori:Ynni
Eva Braun

**Eva Braun** (6 Chwefror 1910 – 30 Ebrill 1945) oedd meistres Adolf Hitler. Roedd hi'n enedigol o München yn Bafaria, de'r Almaen. Roedd hi'n ysgrifenyddes i ffotograffwr ar staff Hitler ac ar ôl peth amser dechreuodd hi fod yn feistres i Hitler. Am ddeuddeg mlynedd neu ragor roedd hi'n ganolog i fywyd personol yr unben, yn ôl tystion o'r cyfnod. Ymddiddorai mewn tynnu lluniau ("y Ferch *Rollei*" oedd ei llysenw, ar ôl y camerau *Rollei*) ac mae cyfran fawr o'r lluniau o fywyd personol Hitler yn ffrwyth ei difyrwaith. Roedd hi hefyd yn hoff o dorheulio'n noethlymun (roedd noethlymiaeth yn boblogaidd iawn yn yr Almaen yn y cyfnod Natsïaidd). Lladdodd ei hun, gyda Hitler, yn y byncer yn Berlin ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Mae rhai haneswyr yn dweud bod Eva Braun a Hitler wedi priodi cyn y diwedd.

Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl o München
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Yr Emiradau Arabaidd Unedig

Gwlad yn y Dwyrain Canol ydyw'r **Emiradau Arabaidd Unedig** neu **Emiradau**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain gorynys Arabia ar lan Gwlff Persia. Mae ganddi ffin ag Oman a Sawdi Arabia. Mae 7 emirad yn rhan o'r wlad: Abu Dhabi, Ajmān, Dubai, Fujairah, Ras al-Khaimah, Sharjah, ac Umm al-Quwain. Mae cronfeydd sylweddol o olew crai yn cyfoethogi'r wlad.


Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd y Dwyrain Canol
Libreville

Prifddinas a dinas fwyaf Gabon yng ngorllewin Affrica yw **Libreville**. Mae ganddi boblogaeth o 578,156 o drigolion (2005) allan o boblogaeth amcangyfredig o tua 1,383,000 ar gyfer y wlad i gyd (2006). Cafodd ei sefydlu yn 1849.

Mae Libreville yn borthladd lleoliedig ar aber Afon Komo, yn agos i Gwlff Gini, ac mae'n ganolfan masnach pren coed trofaol. Mae'n ganolfan weinyddol Talaith l'Estuaire, y fwyaf yn Gabon.

Lleolir prif faes awyr Gabon yn Libreville, Maes Awyr Rhyngwladol Léon M'ba.

250px|bawd|dim|Adeilad y Canghellordy, Libreville

Categori:Dinasoedd Gabon

Categori:Prifddinasoedd Affrica
Ffangiaid

[200px|bawd|chwith|Mwgwd Ffangaidd o [Gabon (Louvre, Paris)]]

Mae'r **Ffangiaid** (**Fang**) yn grŵp ethnig sy'n byw yn Gabon a Chamerŵn yng ngorllewin Canolbarth Affrica.  Mae nhw'n adnabyddus am ei dawnsiau a'i chelf tradoddiadol, a nodweddir yn arbennig gan fygydau trawiadol. Cawsai'r mygydau hyn - sy'n rhan ganolog o ddiwylliant a chrefydd y Ffangiaid - ddylanwad pwysig ar arlunwyr Ffrainc a'r Eidal yn hanner cyntaf yr 20g, e.e. Picasso.

Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Gabon
Categori:Camerŵn
Quito

Prifddinas Ecwador yn Ne America yw **Quito**. Mae ganddi boblogaeth o 1,800,000. Ei hadeilad mwyaf nodedig yw'r eglwys gadeiriol arddull neo-Gothig.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Basílica del Voto Nacional 
*La Capilla del Hombre
*Coliseo General Rumiñahui
*Eglwys gadeiriol
*El Panecillo
*Estadio Chillogallo
*Palacio de Carondelet (senedd)

File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG

Quito Centro Histórico.JPG
Pichincha_desde_Itchimbia.jpg|Golygfa ar ddinas Quito o fryn Itchimbia gyda'r eglwys gadeiriol yn y blaendir a mynydd Pichincha yn y cefndir
Teleferico de quito23.JPG|TelefériQo

Plaza de San Francisco en Centro histórico de Quito, Ecuador.JPG|Plaza de San Francisco

## Enwogion
*Federico González Suárez (1844-1917), hanesydd

Categori:Dinasoedd Ecwador
Categori:Prifddinasoedd De America

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ecwador
La Concorde

__DIMTAFLENCYNNWYS__
200px|bawd|Baner Gabon
**La Concorde** yw anthem genedlaethol Gabon (gorllewin Canolbarth Affrica) er i'r wlad ennill ei hannibyniaeth yn 1960. Cafodd ei hysgrifennu a'i chyfansoddi gan Georges Aleka Damas.

## Geiriau
Concorde
Categori:Gabon
Ysgol Llanhari

Ysgol cyfrwng Cymraeg yn Llanhari, Rhondda Cynon Taf yw **Ysgol Llanhari**, sydd yn gwasanaethu disgyblion o rhwng 3 ac 18 oed. Sefydlwyd yr ysgol yn 1974, yn dilyn agoriad Ysgol Gyfun Rhydfelen rhai blynyddoedd ynghynt. Roedd yr ysgol mor boblogaidd yr oedd yn fuan wedi ei gor-tanysgrifo ac felly agorwyd Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yng Nghaerdydd yn 1978 er mwyn cymryd disgyblion o Dde Morgannwg.

## Gwybodaeth bellach 
Mae gan yr ysgol adrannau cynradd ac uwchradd. Daw'r disgyblion uwchradd o'r adran gynradd ac o ysgolion cynradd Ysgol Gynradd Gymunedol Llantrisant, Ysgol Gynradd Gymraeg Tonyrefail ac Ysgol Gynradd Dolau ym mlwyddyn 7 y system addysgol.

Mae 3 cae rygbi/pêl-droed, cae hoci, iard pêl-droed/pêl fasged a iard wedi ei tharmacio ar dir yr ysgol. Mae gan yr ysgol un o'r campysau mwyaf yn ne Cymru.

## Gweinyddiaeth  
*Pennaeth yr Ysgol: Mrs Rhian Phillips
*Dirprwy: Ms Meinir Thomas
*Penaethiaid Cynorthwyol: Mr G Howell, Ms C Webb, Mr M Evans

Categori:Llanhari
Categori:Sefydliadau 1974
Llanhari
Llanhari
Llanhari
Dushanbe

300px|bawd|Golygfa yn y stryd tu allan i orsaf trenau **Dushanbe**
**Dushanbe** (Tajiceg: *Душанбе*, *دوشنبه*; hefyd **Dyushambe** neu **Stalinabad**) yw prifddinas Tajicistan yng Nghanolbarth Asia. Mae ganddi boblogaeth o 562,000 o bobl (2000 census). Daw'r enw o'r gair Perseg am ddydd Llun (**du** "dau" + **shamba** neu **shanbe** "dydd") ac mae'n cyfeirio at y ffaith fod Dushanbe'n arfer cynnal marchnad boblogaidd ar y Llun. Er i dystiolaeth archaeolegol ddangos fod trigfannau yno mor gynnar â'r 5ed ganrif CC, nid oedd ond yn bentref bach tan o gwmpas 80 mlynedd yn ôl.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Gurminj
*Amgueddfa Tajicistan
*Palas Vahdat

Categori:Dinasoedd Tajicistan
Categori:Prifddinasoedd Asia
Oliver Hardy

Actor digrif Americanaidd oedd **Oliver Norvell "Babe" Hardy** (ganwyd **Norvell Hardy**; 18 Ionawr 1892 – 7 Awst 1957) ac un hanner o Laurel a Hardy, y ddeuawd a gychwynnodd yn oes ffilmiau mud a barodd 25 mlynedd, o 1927 i 1951. Ymddangosodd gyda'i bartner comedi Stan Laurel mewn 107 ffilm ffer, ffilm nodwedd a rhannau cameo. Cafodd ei gydnabyddiaeth cyntaf yn y ffilm *Outwitting Dad*, yn 1914. Yn rhai o'i weithiau cynnar, fe'i gydnabwyd gyda ei lysenw, "Babe Hardy".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Actorion comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Keidrych Rhys

Bardd a newyddiadurwr oedd **William Ronald Rhys Jones** neu **Keidrych/Ceidrych Rhys** (26 Rhagfyr 1913 – 22 Mai 1987). Bu'n olygydd y cyfnodolyn llenyddol Saesneg *Wales*.
bawd|Clawr *Keidrych Rhys - The Van Pool*; gol. Charles Mundye (Gwasg Seren, 2012)

Fe'i ganed ym Methlehem ger Llanymddyfri.

Priododd y bardd Lynette Roberts ym 1939 yn Llansteffan. Ganwyd Lynette yn Buenos Aires i deulu Cymreig o Awstralia a chawsant ddau o blant: Angharad a Prydein.

Ffrind y bardd Dylan Thomas oedd Rhys.

## Llyfryddiaeth
**The Van Pool* (1942)
*(gol.)*Modern Welsh Poetry* (1944)

## Gweler hefyd
* Llenyddiaeth Saesneg Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Marcus Aurelius

**Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus** neu **Marcus Aurelius** (26 Ebrill 121 – 17 Mawrth 180) oedd Ymerawdwr Rhufain o 7 Mawrth 161 hyd ei farwolaeth. Ei enw gwreiddiol oedd **Marcus Annius Catilius Severus**. Wedi priodi cymerodd yr enw **Marcus Annius Verus**. Pan gyhoeddwyd ef yn ymerawdwr galwodd ei hun yn **Marcus Aurelius Antoninus**. Ystyrir ef fel yr olaf o'r "Pum Ymerawdwr Da".

Yn ystod ei deyrnasiad bu raid i Marcus Aurelius ryfela'n barhaus yn erbyn gwahanol bobloedd ar ffiniau'r ymerodraeth. Ymosododd yr Almaenwyr droeon ar Gâl, ac adenillodd y Parthiaid eu nerth ac ymosod ar yr ymerodraeth. Oherwydd y problemau hyn dewisodd Lucius Verus fel cyd-ymerawdwr, hyd farwolaeth Verus yn 169.

Mae Marcus Aurelius yn adnabyddus fel awdur y *Myfyrdodau*, a ysgrifennodd yn yr iaith Roeg yn ystod ymgyrchoedd milwrol rhwng 170 a 180. Ystyrir y llyfr yn glasur hyd heddiw. Credir mai yn ystod ei deyrnasiad ef y bu'r cysylltiad cyntaf rhwng yr ymerodraeth Rufeinig a Tsieina yn y flwyddyn 166.

Bu farw Marcus Aurelius ar 17 Mawrth 180 yn ninas Vindobona (Fienna heddiw) tra'n ymgyrchu yn erbyn y Marcomanni. Daethpwyd a'i gorff yn ôl i Rufain i'w gladdu. Yn wahanol i'r pedwar ymeradwr o'i flaen roedd ganddo fab i'w olynu. Gwnaeth ei fab Commodus yn gyd-ymerawdwr yn 177, a dilynodd ei dad yn 180. Yn anffodus ni fu Commodus yn ymerawdwr da, ac mae rhai haneswyr yn ystyried mai marwolaeth Marcus Aurelius yn 180 oedd diwedd y Pax Romana.

bawd|dim|200px|Cerflun o Marcus Aurelius yn Piazza del Campidoglio yn Rhufain

Categori:Athronwyr
Categori:Genedigaethau 121
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Marwolaethau 180
Categori:Ymerodron Rhufeinig