Adeileddiaeth

bawd|'Tŷ Diwylliant' a enwyd ar ôl SM Zueva
[bawd|unionsyth|Cartell constructivista de [Maiakowski]]

Roedd **Adeileddiaeth** () yn athroniaeth gelfyddydol a phensaernïol a ddechreuwyd yn Rwsia gan Vladimir Tatlin yn 1913. Roedd yr athroniaeth yn ymwrthod â'r syniad o gelf fel gweithred arwahân ac hunangynhwysol ac bod iddo, yn hytrach, rôl mewn llunio cymdeithasol. Roedd y mudiad o blaid celf fel gweithred at bwrpas cymdeithasol. Roedd yn fudiad avant-garde a gafodd ddylanwad fawr ar fudiadau celf y 20g, gan ddylanwadu symudiadau fel Bauhaus a De Stijl. Roedd ei ddylanwad yn eang, gydag effaith dwys ym maes pensaernïaeth, cerflunio, dylunio graffig, dylunio diwydiannol, theatr, ffilm, dawns, ffasiwn ac, i ryw raddau, cerddoriaeth.

## Dylanwadau
Ysbrydolwyd y mudiad gan Giwbiaeth Pablo Picasso a'r artist Vladimir Tatlin a ddechreuodd gyda creu tri-dimensiwn i'w gelf yn 1910. Roedd Tatlin yn lafar dros ddefnyddio deunydd cymdeithas megis gwyr, pren a metal yn ei waith. Roedd hefyd yn rhoi pwys mawr ar hunan-gynhaliaeth ei waith gan bwysleisio pob rhan fel uned arwahân.

Daeth y mudiad i'r amlwg yn Rwsia ac fe ddaeth yn arbennig o bresennol ar ôl Chwyldro Hydref 1917. Nid oedd yn esgus bod yn arddull artistig ond yn hytrach fynegiant o argyhoeddiad gwleidyddol, Marcsiaeth at wasanaeth y chwyldro a'r bobl. Honwyd y dylid dileu'r gwahaniaeth rhwng y celfyddydau a chreu estheteg oedd yn adlewyrchiad o amser mecanyddol. Daeth arlunio a cherflunio yn rhan o'r un broses o greu a'u gweld fel adeiladwaith nid cynrychiolaeth o rhywbeth yn yr modd ag yr oedd adeiladu gan ddefnyddio'r un broses a phensaernïaeth. Derbyniodd y mudiad pob fath o dechnegau a deunydd diwydiannol. Defnyddir y term hyd heddiw yn aml wrth ddisgrifio celf fodern ac i wahaniaethu rhwng celf bur a chelf a ddefnyddir at bwrpas cymdeithasol. Defnyddiwyd y term 'celf lluniadol' (*construction art*) gyntaf gan Kasimir Malevich wrth ddisgrifio gwaith Alexander Rodchenko yn 1917.

## Y mudiad
Ymddengys y term *adeileddiaeth* fel term gadarnhaol am y tro cyntaf ym Maniffesto Realistig Naum Gabo, ym 1920. Defnyddiodd Alexei Gan y gair fel teitl ei lyfr *Adectivism*, a argraffwyd yn 1922.

Rhoddwyd sylfaen addysgu ar gyfer y mudiad newydd gan Gymdeithas y Bobl dros Addysg (neu Narkompros) y llywodraeth Bolsieficaidd, dan arweiniad Gweinyddiaeth Diwylliant ac Addysg dan arweiniad Anatoli Lunacharski, ac wedi cau hen academi Celfyddydau Cain Petrograd ac Ysgol Arlunio, Cerflunwaith a Phensaernïaeth Moscfa yn 1918.

Bu'r swyddfa gelf curadurol yn gweithio yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia, a gynhaliwyd yn bennaf gan Ddyfodolwyr, a chyhoeddwyd papur newydd Arte de la Comuna. Yn 1919 sefydwyd VKhUTEMAS yng nghanol Mosgo: yr ysgol ar gyfer celf a dylunio. Yn ddiweddarach dywedodd Gabo fod yr addysgu yn yr ysgol yn fwy tueddol tuag at drafodaeth wleidyddol ac ideolegol nag tuag at greu creadigol.

### Tatlin, celf adeiladol a chynhyrchiant
chwith|bawd|unionsyth|Model ar gyfer Tŵr Tatlin (1919)
Gwaith canonyddol Adeileddiaeth oedd cynnig Vladimir Tatlin ar gyfer Cofeb i'r Drydedd Ryngwladiaeth (neu'r Comintern), 1919, a gyfunodd estheteg peiriant gyda chydrannau deinamig yn ddathlu technoleg gyda defnydd o lifoleadau a thaflunio. Beirniadodd Gabo gynllun Tatlin yn gyhoeddus trwy ddweud: "Gellir creu unai tai a phontydd ffwythiannol neu gelf pur ar gyfer celf, ond nid y ddau".

Arweiniodd y ffaith hon at adran bwysig yn y grŵp Moscfa ym 1920, pan gadarnhaodd Maniffesto Realistig Gabo ac Antoine Pevsner fodolaeth craidd ysbrydol ar gyfer y symudiad. Roedd hyn yn gwrthwynebu'r fersiwn o Adeileddiaeth hyblyg a defnyddiol a gynhaliodd Tatlin a Rodchenko. Roedd gwaith Tatlin yn canmol ar unwaith gan artistiaid Almaenig fel chwyldro ym maes celf: mae darlun o 1920 yn dangos George Grosz a John Heartfield yn dal baner yn dweud "Mae celfyddyd yn farw – Hir oes i gelf peiriant newydd Tatlin", a chyhoeddwyd y dyluniadau ar gyfer y tŵr yn y cylchgrawn gan Bruno Taut Fruhlicht.

### Celf wrth wasanaeth y chwyldro
[bawd|[El Lissitzky, ''Curwch y gwynion gyda'r lletem goch'' (1920)]]
Yn union fel y cawsant eu hamgylchynu gan waith dylunio diwydiannol, roedd yr adeiladwyr yn gweithio mewn gwyliau cyhoeddus a dyluniadau posteri stryd ar gyfer llywodraeth y chwyldro Bolsieficaidd. Efallai y mwyaf enwog o'r rhain i Vítsiebsk. Y mwyaf adnabyddus oedd y poster gan El Lissitzky: ''Curwch y gwynion gyda'r lletem goch'' (1919).

Wedi'i ysbrydoli gan y datganiad gan Vladimir Maiakovsky "y strydoedd yw ein brwsys, ein paledi," cymerodd artistiaid a dylunwyr rhan ym mywyd cyhoeddus yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia. Un enghraifft feirniadol oedd yr ŵyl a gynigiwyd ar gyfer y Gyngres Komintern yn 1921 gan Alexander Feixin a Lyubov Popova. I grynhoi, roedd rhai o'r adeiladwyr yn ymwneud yn gryf â ffenestr ROSTA, ymgyrch gwybodaeth gyhoeddus Bolsiefic o amgylch y 1920au. Y rhai mwyaf enwog o'r ymgyrch hon oedd yr arlunydd a'r bardd Vladimir Maiakovsky a Vladimir Lebedev.

## Adeileddiaeth Ryngwladol
Datblygodd Adeileddiaeth Ryngwladol yn ystod yr 1920au, a sefydlwyd gan El Lissitzky, Theo van Doesburg a Hans Richter mewn cynhadledd yn Düsseldorf in 1922. Berlin oedd canolfan y mudiad ar adeg pan allau'r Dwyrain a'r Gorllewin gwrdd.

Roedd Adeileddiaeth Ryngwladol yn ganlyniad y mudiad Sofietaidd a'r mudiadau blaenorol Ewropeaidd. Dau o'i ddylanwadau mwyaf oedd Dada gyda'i gwrthddweud o gysyniadau traddodiadol o gelf a'r mudiad Bauhaus newydd oedd yn tyfu'n sydyn dan arweiniad Walter Gropius ers 1919.

Roedd Adeileddiaeth Ryngwladol arwahân i'r ddelfryd Sofietaidd ac yn fwy ysbrydol a llai gwleidyddol. Daeth yn ddylanwadol ar fudiad De Stijl a sefydlwyd gan Theo van Doesburg a Piet Mondrian yn 1917. Lledaenwyd nifer o synaidau Adeileddiaeth drwy gylchgrawn De Stijl.

## Oriel

Delwedd:Die Kunst ist tot.Tatlin.jpg|"Mae celfyddyd yn farw – Hir oes i gelf peiriant newydd Tatlin"
Delwedd:'Proun Vrashchenia' by El Lissitzky, ca. 1919.jpg|*Proun Vrashchenia*, El Lissitzky, 1919

## Cyfeiriadau
Categori:Mudiadau celf