open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gleidio

bawd|dde|Gleidr Ventus 2 yn glanio tra'n gollwng dŵr sydd wedi cael ei defnyddio fel balast.

Gweithgaredd hamdden a chwaraeon cystadleuaeth rhyngwladol yw **gleidio**, efo peilotydd yn hedfan awyren heb beiriant. Sylweddolodd Syr George Cayley ym 1853 sut i wneud peiriant sy'n drymach na'r awyr hedfan. Datblygodd y Brodyr Wright ar hynny pan greon nhw yr awyren gyntaf wedi'i phweru gan injan.
bawd|chwith|Gleidiwr crog

Datblygodd Gleidio fel chwaraeon yn y 1920au – yn dechrau gyda hedfan am fwy o amser, ac wedyn i hedfan am fwy o bellder dros y wlad. Trwy wella dealltwriaeth o aerodynameg a'r tywydd, gellir hedfan pellach a chyflymach erbyn hyn. Mae hedfan am bellder hir iawn yn bosib trwy hedfan mewn awyr sy'n codi ac mae hedfan am fwy na 1,000 cilomedr yn bosib. Mae peilotydd yn gallu gweithio i ennill cymwysterau a bathodynnau i ddangos ei sgiliau.

Mae gleidio cystadleuol yn boblogaidd iawn hefyd efo llawer o gystadlaethau lleol a rhanbarthol ar draws y byd, gyda Cystadleuaeth y Byd bob yn ail flwyddyn.

## Safleoedd gleidio 
Ceir sawl lle i hedfan yng Nghymru oherwydd mae llawer o gribau mynydd yn y wlad. Ceir pum cangen o'r Clwb Gleidio Prydeinig yn Talgarth, Cwm Nedd, Brynbuga, Dinbych a Llandegla sy'n croesawu'r cyhoedd i hedfan gyda nhw. Ceir dau Sqwadron Gleidio Cadetiaid Awyr; un yn Sain Tathan (ger Caerdydd) ac un arall ym Mhenryn Gŵyr (ger Abertawe).

## Dolenni allanol
*  Clwb Gleidio Cwm Nedd
*  Clwb Gleidio De Cymru
*   Gleido Dinbych
*   Clwb Gleido Gogledd Cymru
*  Clwb Gleidio'r Mynydd Du
*   634 VGS Sain Tathan 
*   636 VGS Abertawe 


Categori:Awyrennu
Categori:Chwaraeon awyr
Turku

dde|bawd|Turku yn yr hydref

Dinas ar arfordir de-orllewin y Ffindir ar aber Afon Aura yw **Turku** (Ffinneg: [ˈturku], Swedeg: **Åbo** [ˈoːbu]). Gwladychwyd y dref yn ystod y 13eg ganrif a sefydlwyd hi ar ddiwedd y ganrif honno, sy'n golygu mai dinas hynaf y Ffindir yw hi. Daeth yn ddinas bwysicaf y wlad, a bu felly am ganrifoedd. Ar ôl i'r Ffindir ddod yn rhan o Ymerodraeth Rwsia ym 1809, symudwyd prifddinas Uchel Ddugiaeth y Ffindir i Helsinki ym 1812, ond Turku oedd y ddinas fwyaf poblog yn y Ffindir tan ddiwedd y 1840au. Mae'n dal yn brifddinas ranbarthol ac yn ganolbwynt busnes a diwylliant.

## Enw
Mae'r enw Ffinneg *Turku* yn deillio o air Hen Slafeg Dwyreiniol *tǔrgǔ*, sy'n golygu "marchnad". Mae'r gair *turku* yn dal i olygu "marchnad" mewn rhai idiomau yn y Ffinneg. *Torg* yw'r gair Swedeg am farchnad ac mae'n debyg iddo gael ei fenthyg o Hen Slafeg Dwyreiniol, ond roedd eisoes yn cael ei ddefnyddio yn Hen Swedeg.

Mae'r enw Swedeg *Åbo* i'w weld yn hawdd ei esbonio, oherwydd iddo gynnwys y geiriau *å* ("afon") a *bo* ("nyth, annedd") a allai olygu rhyweth tebyg i "dŷ'r afon". Er hynny, mae geirdarddwyr yn credu bod yr esboniad hwn yn anghywir gan mai hen enw yw ef ac nad oes dim enwau tebyg eraill. Ceir hen derm cyfreithiol o'r enw *åborätt* (sy'n golygu "hawl i fyw yn"), a oedd yn rhoi'r hawl etifeddadwy i ddinasyddion ("åbo") i fyw ar dir a oedd yn perthyn i'r goron.

Awgrymwyd hefyd fod yr enw Ffinneg *Turku* yn cyfeirio at y farchnad yn wreiddiol ond bod yr enw Swedeg *Åbo* yn cyfeirio at y castell.

Yn Ffinneg, *Turun* yw cyflwr genidol Turku, felly mae llawer of enwau Ffineg ar sefydliadau Turku yn dechrau gyda'r gair hwn, er enghraifft, *Turun yliopisto* am Brifysgol Turku.

## Gefeilldrefi
Gefeilliwyd Turku â:

Mae gan Turku gytundebau cydweithredu â'r dinasoedd hyn:
* 25px Tallinn yn Estonia (cyundeb cydweithredu)
* 25px Kuressaare yn Estonia (cyundeb cydweithredu)

## Oriel

File:Turkucastle_edit.jpg|Castell Turku
File:Turku Museum of Art.jpg|Amgueddfa Gelf Turku
File:Turun apteekkimuseo.jpg|Yr Amgueddfa Fferylliaeth
File:Turun hovioikeus.jpg|Y Llys Apêl
File:Turun käsityöläismuseo.jpg|Amgueddfa Grefftau Luostarinmäki
File:St Michael's Church, Turku.jpg|Eglwys Mihangel
File:Martin kirkko, seen from north.jpg|Eglwys Marthin
File:Länsiranta, ilta.jpg|Afon Aura
File:Turku orthodox church.jpg|Eglwys Uniongred Turku
File:Brinkhallin kartano.jpg|Maenor Brinkhall ar ynys Kakskerta
File:Kakskerran kirkko.jpg|Eglwys Kakskerta
File:Turku Samppalinna.jpg|Yr Hen Felin yn Samppalinna

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd y Ffindir
Eglwys Gadeiriol Rouen

Eglwys gadeiriol Gatholig yn ninas Rouen, Normandi, yw **Eglwys Gadeiriol Rouen** (Ffrangeg: *Cathédrale Notre-Dame de Rouen*). Mae'n eglwys arddull Gothig wedi'i chysegru i'r Santes Fair; cychwynnwyd ei hadeiladu yn 1202.

## Hanes
Saif yr eglwys gadeiriol hon ar safle eglwys gynharach a sefydlwyd ar ddiwedd y 4g OC. Ymwelodd yr Ymherodr Siarlymaen a'r eglwys yn 769. Dinistriwyd yr eglwys honno gan y Llychlynwyr yn y 9g. Dechreuwyd y gwaith ar yr eglwys bresennol yn 1202 ond ni chafodd ei chwblhau'n derfynol tan 1880 pan ychwanegwyd tŵr bach ar ben y prif dŵr i'w wneud yr uchaf yn y byd am gyfnod byr. Dioddefodd rhannau o'r adeilad pan fomiwyd Rouen yn Ebrill 1944 yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Llenyddiaeth a chelf
Cafodd y llenor Gustave Flaubert, a oedd yn frodor o Rouen, ei ysbrydoli gan y ffenestri gwydr lliw o Sant Julian a'r *bas-relief* o Salome, ac mae dwy o'r tair stori yn ei *Trois contes* yn seiliedig arnyn nhw. Ysgrifennodd Joris-Karl Huysmans *La Cathédrale* am yr eglwys gadeiriol, nofel wedi'i seilio ar astudiaeth fanwl o'r adeilad.

## Dolenni allanol
* Taith rithiol o gwmpas yr eglwys

Rouen
Categori:Rouen
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
James Corden

Cyflwynydd teledu, digrifwr ac actor o Loegr yw **James Kimberley Corden** (ganwyd 22 Awst 1978)

Fe'i ganwyd yn Hillingdon, Llundain, yn fab i Malcolm a Margaret Corden. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Holmer Green, Hazlemere.

Rhwng 2015 a 2023 roedd yn cyflwyno *The Late Late Show with James Corden*', sioe siarad hwyr ar sianel CBS yn yr Unol Daleithiau.

## Theatr
**Martin Guerre* (1996)
**The History Boys* (2004)
**One Man, Two Guvnors* (2011)

## Teledu
**Teachers* (2001-2003)
**Fat Friends* (2002-2005)
**Little Britain* (2004)
**Gavin & Stacey (2007–2010, 2019, 2024)
**Horne & Corden* (2009; gyda Matthew Horne)
**Doctor Who* (2010-2011)
**A League of Their Own* (2010)
**Stella* (2012)
**The Wrong Mans* (2013–2014)

## Ffilmiau
**Whatever Happened to Harold Smith?* (1999)
**All or Nothing* (2002)
**Pierrepoint* (2005)
**The History Boys* (2006)
**Starter for 10* (2006) 
**The Three Musketeers'' (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pobl o Lundain
Henry Fonda

Actor ffilm a theatr o'r Unol Daleithiau oedd **Henry Jaynes Fonda** (16 Mai 1905 – 12 Awst 1982).

Ganwyd yn Grand Island, Nebraska, a chychwynnodd ei yrfa actio gyda'r Omaha Community Playhouse. Aeth ymlaen i berfformio ar Broadway cyn iddo symud i Hollywood ym 1935. Ymddangosodd mewn dros 100 o ffilmiau gan gynnwys *A Farmer Takes a Wife* (1935), *Young Mr. Lincoln* (1939), *The Grapes of Wrath* (1940), *The Lady Eve* (1941), *The Oxbow Incident* (1943), *The Wrong Man* (1956), *Twelve Angry Men* (1957), ac *Once Upon a Time in the West* (1968). Enillodd Wobr yr Academi am Actor Gorau am ei berfformiad yn *On Golden Pond* (1981). Ymhlith ei berfformiadau theatr roedd *Mister Roberts* (1948–51), *Two for the Seesaw* (1958), a *Clarence Darrow* (1974–5).

Bu'n briod pump o weithiau ac roedd yn dad i'r actorion Jane Fonda a Peter Fonda.

## Ffilmiau
**I Dream Too Much* (1935)
**The Trail of the Lonesome Pine* (1936)
**That Certain Woman* (1937)
**Jezebel* (1938; gyda Bette Davis)
**Jesse James* (1939; gyda Tyrone Power)
**The Big Street* (1942; gyda Lucille Ball)
**My Darling Clementine* (1946; fel Wyatt Earp)
**Fort Apache* (1948; gyda John Wayne)
**Mister Roberts* (1955)
**The Longest Day* (1962)
**Battle of the Bulge* (1965)
**The Boston Strangler* (1968; gyda Tony Curtis)
**The Cheyenne Social Club* (1970)
**Midway* (1976)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau drama Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Pobl a aned yn Nebraska
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Johann Gottlieb Fichte

Athronydd o'r Almaen oedd **Johann Gottlieb Fichte** (19 Mai 1762 – 27 Ionawr 1814) oedd yn ymateb ac yn adeiladu ar waith Immanuel Kant. Yn ei athroniaeth gynnar mae Fichte'n ganolbwyntio ar y ‘myfi’ (neu ego) (). Creawyd ein profiad yn ôl Fichte gan osodiadau'r myfi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1762
Categori:Marwolaethau 1814
Categori:Pobl o Sacsoni
Categori:Seiri Rhyddion
Arfbais yr Iseldiroedd

bawd|Arfbais yr Iseldiroedd
Mae arfbais genedlaethol yr Iseldiroedd yn dangos llew euraidd ar darian las, yn dal cleddyf ac ysgub o saethau. Mae'n gyfuniad o arfbais Gweriniaeth yr Iseldiroedd ac arfbais y Tŷ Oren. Mae'r saith saeth yn cynrychioli nifer taleithiau gwreiddiol y wlad.

## Gweler hefyd 
* Baner yr Iseldiroedd

## Cyfeiriadau 
Iseldiroedd, Yr
Categori:Yr Iseldiroedd
Clic y Bont

bawd|320px|Tafarn y Llanover Arms, Pontypridd, man cyfarfod y Clic

Cylch o feirdd a cherddorion Cymraeg oedd **Clic y Bont** a fu'n weithgar yn ardal Pontypridd a'r cylch yn ail hanner y 19eg ganrif. Roedden nhw'n cyfarfod yn Nhafarn y Llanover Arms, Pontypridd, yn agos at yr Hen Bont.

## Aelodau
Ymhlith aelodau amlycaf y Clic oedd:
* Coslett Coslett (Carnelian) (1834–1910)
* Evan Davies (Myfyr Morganwg) (1801–1888)
* Thomas Essile Davies (Dewi Wyn o Esyllt) (1820-1891)
* David Evans (Dewi Haran) (1812–1885)
* William Thomas (Glanffrwd) (1843–1890)
* Thomas Williams (Brynfab) (1848–1927)

## Gweler hefyd
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:Morgannwg
Categori:Pontypridd
Y Selar

bawd|300px|Gwefan *Y Selar*; Mawrth 2017.
Mae ***Y Selar*** yn gylchgrawn cerddoriaeth gyfoes Gymraeg a gyhoeddir bedair gwaith y flwyddyn.

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn Nhachwedd 2004. Fe'i ariennir gan grant cylchgronau Cymraeg Cyngor Llyfrau Cymru, a thrwy werthiant hysbysebion. Mae 4000 o gopiau o'r cylchgrawn yn cael eu hargraffu, ac fe gyhoeddi'r fersiwn ddigidol o bob rhifyn hefyd.

Owain Morgan Jones oedd golygydd cyntaf y cylchgrawn, cyn i Owain Schiavone gymryd yr awenau yn 2008. Gwilym Dwyfor yw golygydd presennol y cylchgrawn.

Mae'r cylchgrawn yn targedu cynulleidfa ifanc, ac yn benodol pobl rhwng 16 a 25 oed. Mae'n cynnwys cyfweliadau gydag artistiaid, colofnau, adolygiadau ac erthyglau amrywiol eraill yn ymwneud â'r sîn gerddoriaeth Gymraeg gyfoes.

Bu'r cylchgrawn yn cynnal gwobrau cerddorol blynyddol, Gwobrau'r Selar, ers 2009 - yr unig wobrau cerddoriaeth Gymraeg lle cynhelir pleidlais agored i'r cyhoedd. Cynhaliwyd noson wobrau fyw am y tro cyntaf yn Neuadd Hendre ger Bangor, Gwynedd, ym Mawrth 2013. Cipiodd Y Bandana dair gwobr ar y noson.

O 2014 ymlaen cynhaliwyd y noson wobrwyo ym Mhrifysgol Aberystwyth.

## Gweler hefyd 
* Gwobrau’r Selar

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Sefydliadau 2004
Dyfnog

[bawd|Ffynnon Sant Dyfnog, [Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch]]
[bawd|Eglwys enwog Sant Dyfnog, [Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch]]

Sant o Gymru oedd **Dyfnog** (amrywiadau: **Dyfynog**, ***Defynog***). Dywedir ei fod yn byw yn y 7g. Roedd yn feudwy yn byw ar ddŵr a bara a wisgai grys rawn a gwregys haearn trwm.

## Tras
Yn ôl yr achau traddodiadol, roedd Dyfnog yn ŵyr i Cawrdaf mab Caradog Freichfras (bl. 6g), pennaeth a sant o'r Hen Ogledd a fudodd i Gymru.

## Eglwysi
Dyfnog yw nawddsant plwyf Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, rhwng Dinbych a Rhuthun yn Sir Ddinbych. Ystyrir Eglwys Sant Dyfnog yn un o eglwysi canoloesol pwysicaf Cymru; disgrifiwyd ffenestr Coeden Jesse fawr yr eglwys fel "y ffenestr wydr orau yng Nghymru". Gerllaw mae Ffynnon Sanctaidd Sant Dyfnog, oedd yn arfer bod yn gyrchfan boblogaidd i rai'n dymuno iachad mor ddiweddar â'r 18g yn ôl Thomas Pennant yn ei lyfr *Tours in Wales*.

Ceir eglwys wedi'i chysegru i Ddyfnog yn ardal Brycheiniog hefyd, er y dywedir hefyd mai Cynog Ferthyr (m. 492) mab Brychan, brenin teyrnas Powys, a'i sefydlodd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 7fed ganrif
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Marwolaethau'r 7fed ganrif
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Manurhin MR73

Rifolfer a gynhyrchir gan y cwmni Ffrengig Manurhin yw'r **Manurhin MR73**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Ffrainc
Categori:Rifolferi
Mick Aston

Archeolegydd o Loegr oedd '''Michael Antony 'Mick' Aston'*, FSA (1 Gorffennaf 1946 – 24 Mehefin 2013). Roedd yn un o sêr y gyfres deledu *Time Team''.

Fe'i ganwyd yn Oldbury, Gorllewin Canolbarth Lloegr.  Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Oldbury ac ym Mhrifysgol Birmingham.

## Llyfryddiaeth
**The Landscape of Towns* (1976; gyda J. Bond).
**The Medieval Archaeology of Wessex* (Oxbow, 1994; gyda Carenza Lewis).
**The Atlas of Archaeology* (1998; gyda Tim Taylor).
* 
**Monasteries* (1993).
*''Mick's Archaeology* (2000). 
**Time Team's Timechester* (2000; gyda Carenza Lewis a Phil Harding).
**Monastic Archaeology: papers on the study of medieval monasteries* (Oxbow, 2001; gyda G. Keevil a T. Hall ).
**Archaeology is Rubbish – a beginner's guide* (2002; gyda Tony Robinson).
**Interpreting the Landscape from the Air* (2002).
**The Shapwick Project, Somerset: A Rural Landscape Explored'', Society for Medieval Archaeology Monograph 25  (2007; gyda C. Gerrard).

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2013
Loegr]]
Categori:Pobl o Orllewin Canolbarth Lloegr
Gleider

[bawd|300px|Y Glaser-Dirks DG-808 dros Lac de Serre Ponçon yn yr [Alpau, Ffrainc]]
Math o awyren sy'n cael ei hedfan drwy adwaith deinamig o'r aer yn erbyn ei arwynebau codi, ac sy'n hedfan heb beiriant yw **gleider**. Mae'n hedfan heb beiriant, ond ceir peiriant gan sawl math o gleider i ymestyn eu taith neu i godi o afael y ddaear. Gellir galw awyren arferol yn gleider pan fo'i beiriant yn methu a dywedir fod aderyn yn gleidio pan nad yw'n ysgwyd ei adenydd.

## Tarddiad y gair 
Daw'r gair "gleider" neu "gleidar" o'r gair Saesneg *glider*. Y gair agosaf yn y Gymraeg ydy **llithrydd** ond dyw e ddim yn cael ei ddefnyddio am yr awyren hon.

## Gweler hefyd
*Awyrenneg
*Hedfan
*Gleidio
*Awyren

## Cyfeiriadau
Categori:Awyrennau
Categori:Gleidio
Aberfoyle

Gallai **Aberfoyle** gyfeirio at:

* Aberfoyle, Swydd Derry, Gogledd Iwerddon
* Aberfoyle, Stirling, Yr Alban
* Aberfoyle, Ontario, Canada
Cachi

Gallai **Cachi** gyfeirio at:

* Cachi, Yr Ariannin
* Cachi (ardal), Yr Ariannin
* Cachi, Costa Rica
* Llyn Cachi, Costa Rica
Afon Reventazón

Afon yn Costa Rica yw **Afon Reventazón** (Sbaeneg: *Rio Reventazón*), sy'n rhan o system afonydd Reventazón-Parismina; ei hyd yw 145&nbsp;km ac mae'n llifo i Môr y Caribî.
chwith|250px|bawd|Afon Reventazon.

Yn ei rhan uchaf, mae'r afon yn ffynhonnell dŵr pwysig sy'n rhoi 25% o ddŵr yfed ardal prifddinas Costa Rica, San José. mae'n ffynhonnel bwysig i ddiwydiant trydan dŵr y wlad hefyd, gyda gorsaf trydan mawr ar lan Llyn Cachí.

Reventazón
Llyn Cachí

Cronfa ddŵr yn Costa Rica yw **Llyn Cachí** (Sbaeneg: *Lago de Cachí*). Ffurfiwyd y llyn pan godwyd Argae Cachí yn y 1970au. Mae'n gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Tapantí, i'r de-ddwyrain o Cartago yn Nhalaith Cartago. Y brif dref ar ei lan yw Cachí, sy'n rhoi ei enw i'r llyn.

Ceir gorsaf trydan dŵr ar y llyn sy'n defnyddio llif Afon Reventazon i greu trydan; rheolir y brosiect gan yr *Instituto Costarricense de Electricidad*.

Categori:Argaeau
Categori:Cronfeydd dŵr
Cachí
Cachí, Costa Rica

Tref yn Nyffryn Orosí, Costa Rica, yw **Cachí**, sydd yn Nhalaith Cartago yng nghanolbarth y wlad i'r de-ddwyrain o Cartago, prifddinas y dalaith honno.

Mae'n gorwedd ger glan ddwyreiniol Llyn Cachí, a grëwyd yn y 1970au trwy godi argae ar Afon Reventazon a oedd llifo heibio i'r dref ei hun cyn hynny. Cysylltir y dref gyda Ujarrás, ar ochr arall y llyn.

Categori:Dinasoedd Costa Rica
Afon Erne

Afon yn nhalaith Ulster yng ngogledd-orllewin Iwerddon ac yng Ngogledd Iwerddon yw **Afon Erne** (Gwyddeleg: *Abhainn na hÉirne* neu *An Éirne*). Mae'n tarddu yn Beaghy Lough, 2 filltir i'r de o Stradone yn Swydd Cavan ac yn llifo am 64 milltir trwy Lough Gowna, Lough Oughter a Lough Erne, Swydd Fermanagh, gan aberu yng Nghefnfor yr Iwerydd ger Ballyshannon, Swydd Donegal. Ei hyd yw 120&nbsp;km.

Credir ei bod wedi ei henwi ar ôl y dduwies Wyddelig Éirne.

## Cyfeiriadau
Erne
Erne
Erne
Lough Erne

Dau lyn cysylltiedig yn Swydd Fermanagh, Gogledd Iwerddon yw **Lough Erne** (Gwyddeleg: **Loch Éirne**). Dyma'r system llynnoedd ail fwyaf yng Ngogledd Iwerddon a'r pedwerydd fwyaf yn Iwerddon gyfan. Ceir sawl hanesyn am Lough Erne ym mytholeg Iwerddon; mae'n debyg mae duwies Geltaidd - Ériu efallai - sy'n rhoi ei enw i'r llyn. Hyd y llyn mwyaf yw 26 milltir (42&nbsp;km) gyda'r un llai yn ymestyn am 12 milltir (19&nbsp;km).

Mae'r llynnoedd yn rhan o Afon Erne, sy'n llifo oddi yno i Gefnfor yr Iwerydd. Mae'r llyn deheuol yn llai ac yn cael ei alw yn Lough Erne Uchaf (neu 'Deheuol'). Gelwir y llyn mwyaf yn Lough Erne Isaf (neu 'Gogleddol'). Gorwedd tref Enniskillen ar y rhan fer o afon sy'n cysylltu'r ddau lyn. Ceir 154 ynys a nifer o faeau bach ar y llynnoedd.

Cynhaliwyd 39ain Uwchgynhadledd yr G8 o 17 i 18 Mehefin 2013 yn Lough Erne Resort ar lan y llyn.

250px|bawd|dim|Lough Erne Isaf
250px|bawd|dim|Lough Erne Uchaf

Categori:Daearyddiaeth Swydd Fermanagh
Lough Erne
Categori:Mytholeg Wyddelig
Willaston, Gorllewin Swydd Gaer

Pentref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Willaston**.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer
Categori:Pentrefi Swydd Gaer
Gêm gyfrifiadurol

Gêm fideo sy'n cael ei chwarae ar y cyfrifiadur ydy **gêm gyfrifiadurol** yn htrach nac mewn arced neu ar *console* fideo pwrpasol.

Cychwynodd y *genre* yma ar derfyn crash fideo 1983, yn enwedig yn Ewrop. Wnaethon nhw ddim cydio tan canol y 2000au pan oedd yn bosibl lawrlwytho'r rhaglenni fatha meddalwedd.

## Gweler hefyd
*Eroge
*Bishōjo (gêm)
*Night Life (video game)
*Civilization III
*Corrach
*School Days
*Bible Black

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Gemau fideo
Gwisg ysgol

[250px|bawd|Plant mewn gwisg ysgol yn [Llundain.]]
[250px|bawd|Plant mewn gwisg ysgol yn [Costa Rica.]]
Dillad unffurf i blant wisgo yn yr ysgol yw **gwisg ysgol** neu **iwnifform ysgol**.

## Gweler hefyd
* Gwisg ysgol Japan

Categori:Dillad
Categori:Ysgolion
Fruits Basket

Mae , weithiau: , yn air Japaneg ac yn gyfres manga *shōjo.*

## Cyhoeddiad 
Mae Basged Frywthau wedi'i ygrifennu a'i arlunio gan Natsuki Takaya. Fe'i cyhoeddwyd yn gyntaf yn y cylchgrawn *Hana to Yume*, a'i argraffu gan Hakusensha, o 1999 i 2006. Cafodd y cyfres ei haddasu yn 26-rhifyn o anime wedi ei gynhyrchu gan Akitaro Daichi.

## Stori 
Mae'r gyfres yn adrodd stori am ferch a fabwysiadwyd, Tohru Honda, sy'n cyfarfod Yuki, Kyo, ac mae Shigure Sohma yn dysgu fod 12 o deulu Sohma wedi cael eu dewino gan anifeiliaid y Sodiac Tieiniaidd (十二支 Jūnishi) a'u troi i ffurf anifail pan maent yn wan, neu pan fo rhywun o'r rhyw arall yn rhoi hyg iddyn nhw.

## Enw 
Daw'r teitl o enw gem boblogaidd a chwaraeir yn ysgolion uwchradd Japan.

## Cyfeiriadau
Categori:Manga
Agenda hoyw

Term difrïol am y mudiad hawliau i bobl lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsryweddol yw **agenda hoyw** neu **agenda gyfunrywiol**. Defnyddir yn bennaf gan Gristnogion ceidwadol yn yr Unol Daleithiau. Mae mudiadau LHDT yn ei ystyried yn derm homoffobaidd sy'n awgrymu cynllwyn yn erbyn cymdeithas heterorywiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau difrïol
Categori:Hawliau LHDT
Categori:Homoffobia
John J. McCloy

Cyfreithiwr a diplomydd o'r Unol Daleithiau oedd **John Jay McCloy** (31 Mawrth 1895 – 11 Mawrth 1989). Roedd yn Llywydd Banc y Byd o 1947 hyd 1949.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Diplomyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Llywyddion Banc y Byd
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Pobl o Philadelphia
Eugene R. Black, Sr.

Bancwr o'r Unol Daleithiau oedd **Eugene "Gene" Robert Black, Sr.** (1 Mai 1898 – 20 Chwefror 1992) oedd yn Llywydd Banc y Byd o 1949 hyd 1962. Roedd ei dad, Eugene Robert Black, yn Gadeirydd y Gronfa Ffederal o 1933 hyd 1934.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bancwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Llywyddion Banc y Byd
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Pobl o Atlanta, Georgia
Ffotograffiaeth erotig

Mae **ffotograffiaeth erotic** yn steil o gelf erotig, pryffoclyd ac weithiau rhywiol. Dim ond lluniau llonydd sy'n cael ei alw yn ffotograffiaeth erotic, fel arfer, nid ffilm.

Ers y 1960au cychwynwyd galw'r math yma yn *glamour photography* a fotograffiaeth erotic cyn y 1960au yn *vintage photograffy*. Mae yn bosibl mai'r actores Adah Isaacs Menken (1835–1868) oedd y model cyntaf i dynnu ei dillad i ffwrdd o flaen y camera.

## Cychwyn

19th century nude.jpg|Canrif 19 yn dangos y corff delfrydol yn ei amser, yn aml gyda'r cedor wedi ei dacluso'n ddel
Female nude by Charles Gilhousen.jpg|Cerdyn post erotic, 1919
Dorothy Klewer - Dec 1919 Shadowland.jpg|Dorothy Klewer: perfformiwr *Ziegfeld*; ffoto gan Alfred Cheney Johnston, 1920 neu cyn
Portret van een vrouwelijk naakt in venster, RP-F-F00148.jpg|Roedd y ffotograffydd Bellocq yn cael cysylltiad agos a hamddenol efo ei fodelau. 

## Gweler hefyd
* Ffilmiau erotig
* Penthouse
* Playboy
* Walter Bird 
* John Everard
* Horace Roye 
* Harrison Marks
* Zoltán Glass

## Cyfeiriadau
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Erotica
Ballynahatty

Pentref bychan yn Swydd Down, Gogledd Iwerddon, yw **Ballynahatty** (Gwyddeleg: *Baile na hÁite Tí*, sef "treflan yr aneddle"). Mae'n gorwedd ar gwr deheuol dinas Belffast.

Lleolir heneb gynhanesyddol Cylch y Cawr ar gwr y pentref.

Categori:Pentrefi Swydd Down
Caldecote, Huntingdonshire

:''Erthygl am y pentref yn ardal Huntingdonshire yw hon. Am y pentref arall o'r un enw yn Swydd Gaergrawnt, yn Ardal De Swydd Gaergrawnt, gweler Caldecote, Swydd Gaergrawnt. Am leoedd eraill o'r un enw gweler Caldecote.''

Pentref yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, ydy **Caldecote**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Denton and Caldecote yn ardal an-fetropolitan Huntingdonshire.

## Cyfeiriadau
Categori:Huntingdonshire
Categori:Pentrefi Swydd Gaergrawnt
Derby

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Derby (gwahaniaethu).''
Dinas yn sir seremonïol Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Derby**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dinas Derby. Rhoddwyd statws dinas i dref Derby yn 1977. Saif ar lannau Afon Derwent.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Derby boblogaeth o 255,394.
Daw'r term am gêm darbi ar ôl enw'r dref, neu'n hytrach Iarll Derby neu gemau pêl-droed cyntefig o'r sir.
250px|bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Derby
## Gweler hefyd 
* Eglwys Gadeiriol Derby
* Gorsaf reilffordd Derby
## Cyfeiriadau

Categori:Dinas Derby
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Derby
Shark Tank

360px|bawd
Darlledwyd y cyntaf o'r gyfres deledu ***Shark Tank*** ar 9 Awst 2009 ar y rhwydwaith darlledu Americanaidd ABC. Mae'n cynnwys cyflwyniadau busnes o ddarpar entrepreneuriaid i banel o fuddsoddwyr posib, yn debyg i'r gyfres ''Dragon's Den'' yn y Deyrnas Gyfunol.

## Prif gast
* Barbara Corcoran
* Kevin O'Leary
* Robert Herjavec
* Daymond John
* Mark Cuban

## Darlledu
Darlledwyd *Shark Tank* mewn pedair gwlad: yn Unol Daleithiau America, Canada, y Deyrnas Gyfunol a Brasil, yn ogystal â rhai gwledydd eraill yn America Ladin ac yn Asia.

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu ABC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Ely

:''Erthygl am y ddinas yn Lloegr yw hon. Am yr ardal o'r un enw Saesneg yng Nghaerdydd gweler Trelái.''

Dinas a phlwyf sifil yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw **Ely**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Swydd Gaergrawnt. Saif 14 milltir (23&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Caergrawnt a thua 80 milltir (129&nbsp;km) o ddinas Llundain.

Mae poblogaeth y ddinas yn 20,256 (Cyfrifiad 2011) sy'n ei gwneud yn un o ddinasoedd lleiaf Lloegr.

Sefydlodd Æthelthryth (Etheldreda) abaty yn Ely yn 673 OC ac yn 1083 dechreuwyd codi eglwys gadeiriol ar y safle gan y Normaniaid a thyfodd tref ac wedyn dinas o gwmpas yr eglwys. Ailwampiwyd y Gadeirlan yn 1845 a 1870 gan y pensaer George Gilbert Scott.

Amaethyddiaeth ydy asgwrn cefn economi'r ddinas, bellach, ers i'r canlynol ddod i ben: cynaeafu'r pren helyg, magu llysywod, torri mawn a dal adar i'w gwerthu a'u bwyta.

250px|bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Ely

## Poblogaeth

## Gweler hefyd 
* Eglwys Gadeiriol Ely

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Swydd Gaergrawnt
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Gaergrawnt
Derby (gwahaniaethu)

Dinas yn Lloegr yw **Derby**. Yn ogystal, gallai'r enw gyfeirio at:

## Lleoedd
;Awstralia
* Derby, Tasmania
* Derby, Gorllewin Awstralia

;Brasil
* Derby, Recife, Pernambuco

;Canada
* Derby, British Columbia

;De Affrica
* Derby, De Affrica

;Lloegr
* West Derby, Lerpwl

;Unol Daleithiau
* Derby, Colorado
* Derby, Connecticut
* Derby, Illinois
* Derby, Indiana
* Derby, Iowa
* Derby, Kansas
* Derby, Efrog Newydd
* Derby, Vermont
* Derby, Virginia
* Derby Line, Vermont

## Gweler hefyd
* Swydd Derby
* Darby
Pentyrch

:''Am y pentrefan o'r un enw ym Mhowys, gweler Pentyrch, Powys.''

Pentref a chymuned yng ngorllewin dinas Caerdydd yw **Pentyrch** weithiau **Pen-tyrch**. 

Yn wreiddiol, plwyf gwledig oedd yr ardal, ond daeth yn rhan o ddinas Caerdydd yn 1996. Heblaw pentref Pen-tyrch, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Gwaelod-y-garth a Creigiau. Mae'r rhan fwyaf o'r gymuned yn parhau i fod yn dir agored, a saif Mynydd y Garth gerllaw pentref Pen-tyrch. Yn yr Oesoedd Canol, roedd Pen-tyrch yn faenor a oedd yn rhan o gwmwd Meisgyn.

bawd|dim|Kings Arms, Pentyrch

Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 6,297. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd  () o'r boblogaeth (3 oed ac yn hŷn) yn gallu siarad Cymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)
St Albans

Dinas yn ne Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **St Albans** (o'r Lladin *Villa Sancti Albani* neu *Villa Albani*), a leolir tua 22 milltir (35&nbsp;km).  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dinas ac Ardal St Albans. Saif i'r gogledd o ganol Llundain; mae'n ffurfio rhan ganolog Dinas ac Ardal St Albans (Saesneg: *City and District of St Albans*). Mae'n dref farchnad hanesyddol sydd bellach yn rhan o wregys comiwtio Llundain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig St Albans boblogaeth o 82,146.

Cyfeirir at St Albans fel ***Verulanium*** ac *Old Albanian* weithiau hefyd. Cyn dyfodiad y Rhufeiniaid, roedd St Albans yn drigfan i bobl Celtaidd y Catuvellauni ac yn cael ei hadnabod fel *Verlamion* (neu *Verulam*). Yng nghyfnod y Rhufeiniaid, Verlamion oedd yr arosfa cyntaf ar Stryd Watling, y ffordd Rufeinig a redai o Lundain i'r gogledd, a ddatblygodd yn ddinas Rufeinig *Verulamium*.

Cafodd Sant Alban, a ystyrir y merthyr Cristnogol cyntaf ym Mhrydain, ei ddienyddio yn 308 OC gan Maximian ar orchymyn yr Ymerodr Diocletian. Ar ôl Sant Alban caiff y ddinas bresennol ei henw.

## Gweler hefyd
* Eglwys Gadeiriol St Albans

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol St Albans

Categori:Dinas ac Ardal St Albans
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Hertford
Cylch y Cawr

Heneb Neolithig yn Swydd Antrim, Gogledd Iwerddon, yw **Cylch y Cawr** (Saesneg: ''The Giant's Ring''), a leolir yn Ballynahatty, ger Shaw's Bridge, Belffast. Cafodd ei chadw rhag dinistr gan yr Is-iarll Dungannon.

Mae'r safle yn Heneb gofrestredig gyda statws Ardal o Ddiddordeb Archaeolegol Sylweddol (ASAI: *Area of Significant Archaeological Interest*).
250px|bawd|chwith|Cylch y Cawr: y gromlech.

## Disgrifiad
Mae'r safle yn gorlan gron, 180 m (590 tr) ar draws a 2.8 hectar (6.9 acer) mewn arwynebedd, a amgylchynir gan glawdd crwn o bridd 3.5 m (11 tr) o uchder. Mae o leiaf tri o'r pum bwlch afreolaidd yn y clawdd yn rhai bwriadol ac yn rhan o'r gwaith gwreiddiol, efallai. I'r dwyrain o ganol yr heneb ceir siambr gladdu gellog (*passage tomb*) bychan gyda olion mynedfa yn wynebu tua'r gorllewin. Mewn adroddiadau cynnar cyfeirir at gromlechau eraill, tu allan i'r cylch, ond mae'r rhain wedi diflannu.

yn y 18g defnyddid y safle i rasio ceffylau. Cafodd safle ddefodol gerllaw ei chloddio ar ddechrau'r 1990au gan Barrie Hartwell o Brifysgol y Frenhines, Belffast.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Taith rithiol o gwmpas yr heneb

Categori:Archaeoleg Iwerddon
Categori:Belffast
Categori:Cromlechi
Categori:Safleoedd archaeolegol Gogledd Iwerddon
Categori:Safleoedd archaeolegol Swydd Antrim
Categori:Siambrau claddu
Rochester

Gallai **Rochester** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Awstralia 
* Rochester, Victoria

### Canada 
* Rochester, Alberta

### Lloegr 
* Rochester, Caint
:* Castell Rochester
* Rochester, Northumberland

### Unol Daleithiau 
* Rochester, Illinois
* Rochester, Indiana
* Rochester, Kentucky
* Rochester, Massachusetts
* Rochester, Michigan
* Rochester, Minnesota
* Rochester, Nevada
* Rochester, New Hampshire
* Rochester, Efrog Newydd (Swydd Monroe)
* Rochester, Swydd Ulster, New York
* Rochester, Ohio
* Rochester, Pennsylvania
* Rochester, Texas
* Rochester, Vermont
* Rochester, Washington
* Rochester, Wisconsin

## Pobl
* Rochester (cyfenw)
* Eddie Anderson (digrifwr) "Rochester" (1904–1977)
* Barwn Rochester
* Iarll Rochester

## Gweler hefyd
* Rocester
Ballyshannon

Tref yn Swydd Donegal, Iwerddon, yw  **Ballyshannon** (Gwyddeleg: *Béal Átha Seanaidh*, sef "Aber Rhyd Seannach"). Fe'i lleolir yn ne Swydd Donegal lle mae'r ffyrdd N3 a N15 yn croesi Afon Erne, ac mae'n honni bod y dref hynaf yn Iwerddon.

## Pobl o Ballyshannon
* Rory Gallagher, gitarydd
* William Allingham, bardd
* William Conolly, gwleidydd
* Charlie McGettigan, canwr ac enillydd yr Eurovision Song Contest
* Gelasius Ó Cuileanáin

## Ysgolion
*Creevy National School, Creevy, Ballyshannon.
*Kilbarron (St. Anne's) National School.
*The Holy Family National School (St. Joseph's Primary School).
*Scoil Naomh Chaitríona.
*Gaelscoil Eirne.
*Coláiste Cholmcille.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Cyngor Ballyshannon

Categori:Trefi Swydd Donegal
Cylch Cerrig Ballynoe

Lleolir **Cylch Cerrig Ballynoe** ger pentref bychan Ballynoe 2.5 milltir (4&nbsp;km) i'r de o Downpatrick, Swydd Down, Gogledd Iwerddon. Mae'n gylch cerrig mawr trawiadol sy'n gorwedd ar iseldir amaethyddol, llai na 100 troedfedd uwch lefel y môr, yng nghanol gorynys ffrwythlon Lecale. Yn ôl pob tebyg mae'r cylch cerrig hwn yn dyddio o gyfnod sy'n ymestyn o Oes Newydd y Cerrig i ran gyntaf Oes yr Efydd.
250px|bawd|chwith|Cylch Cerrig Ballynoe.
250px|bawd|chwith|Rhan o Gylch Cerrig Ballynoe.

Ceir siambr gladdu hir dan y garnedd yng nghanol y cylch, a gloddiwyd yn 1937-38 gan yr archaeolegydd o'r Iseldiroedd, y Dr A.E. Van Giffen.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Cylchoedd cerrig Swydd Down

Ballynoe
Categori:Safleoedd archaeolegol Swydd Down
James Mason

Actor ffilm a theatr o Sais oedd **James Neville Mason** (15 Mai 1909 – 27 Gorffennaf 1984).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pobl o Huddersfield
Franca Rame

Actores, dramodydd a gwleidydd o'r Eidal oedd **Franca Rame** (18 Gorffennaf 1928 – 29 Mai 2013). Roedd yn briod i'r llenor Dario Fo.

## Ffilmiau
**Ha fatto tredici* (1951)
**Lo sai che i papaveri* (1952) 
**Rosso e nero* (1955)
**Lo svitato* (1956)
**Rascel-Fifì* (1957)
*''La zia d'America va a sciare* (1957) 
**Amarti è il mio destino* (1957) 
**Caporale di giornata* (1958) 
**Follie d'estate* (1963) 
**1964 Amore in quattro dimensioni'' (1964)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Eidal
Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Eidal
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Dramodwyr benywaidd o'r Eidal
Categori:Dramodwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Pobl a aned yn Lombardia
Categori:Pobl o Filan
Categori:Pobl fu farw ym Milan
Bryn Mawr

Ceir sawl **Bryn Mawr**:

## Cymru
* Bryn Mawr (bryngaer), ger Llandysilio, Powys
* Bryn Mawr (mynydd), ger y Trallwng, Powys

## UDA
Trefi ayb
* Bryn Mawr, Califfornia
* Bryn Mawr, Chicago, Illinois
* Bryn Mawr, Minneapolis, Minnesota,
* Bryn Mawr, Pennsylvania
* Bryn Mawr-Skyway, Washington, CDP

Ysgolion, colegau ayb
* Coleg Bryn Mawr, Bryn Mawr, Pennsylvania
* Ysgol Bryn Mawr, Baltimore, Maryland

Llefydd ar rstr hen adeiladau
* Bryn Mawr (Granville, Ohio)
* Bryn Mawr (Bryn Mawr, Pennsylvania)
* Bryn Mawr Historic District, Edgewater, Chicago, Illinois

## Gweler hefyd
* Bryn-mawr, Tudalen Gwahaniaethu
Stewart Granger

Actor ffilm a theatr o Loegr oedd **Stewart Granger** (ganwyd James Lablache Stewart; 6 Mai 1913 – 16 Awst 1993).

Bu farw yn Santa Monica, Califfornia, ym 1993 o ganser yr esgyrn a'r prostad.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl fu farw o ganser yr esgyrn
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Pobl o Lundain
Gŵyl y Gelli, 2013

Cynhaliwyd Gŵyl y Gelli yn 2013 o 23 Mai hyd 2 Mehefin. Ymhlith yr enwau mawr a ymddangosodd yn yr ŵyl y flwyddyn honno oedd Hans Blix, Howard Jacobson, Muhammad Yunus, Carl Bernstein, Will Self, Melvyn Bragg, Stella Rimington, a Quentin Blake. Rhoddodd John le Carré gyfweliad gyda Philippe Sands, sy'n debyg yn un o'i gyfweliadau olaf. Noddwyd yr ŵyl gan *The Daily Telegraph*, a darlledwyd nifer o'r digwyddiadau ar sianel Sky Arts.

## Cyfeiriadau 
Categori:2013 yng Nghymru
2013
Categori:Llenyddiaeth yn 2013
David Ferrer

Chwaraewr tenis o Sbaen yw **David Ferrer Ern** (ganwyd 2 Ebrill 1982). Enillodd Meistri Paris yn 2012, a chyrhaeddodd rownd derfynol Pencampwriaeth Agored Ffrainc yn 2013 gan golli i Rafael Nadal.

Categori:Chwaraewyr tenis o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1982
Llwybr y Gogledd

Mae **Llwybr y Gogledd** yn lwybr pellter hir o tua 60 milltir sy'n rhedeg rhwng Prestatyn yn y dwyrain a Bangor yn y gorllewin. Mae'n ffurfio rhan o'r adran Gogledd Cymru ac Aber Afon Dyfrdwy o Lwybr Arfordir Cymru. Mae'n cyd-fynd yn rhannol a Llwybr Arfordir Cymru ond wedi ei sefydlu cyn y llwybr cenedlaethol, ac mae'r llwybr hwn yn gwyro oddi ar yr arfordir i ymweld â rhannau mewndirol.
150px|bawd|Y llwybr 60 milltir (97 km)

Does dim rhaid cerdded y llwybr cyfan ac mae nifer o bobl yn dewis cerdded rhannau unigol ohono. Mae'r rhannau mwyaf poblogaidd yn cynnwys y llwybr rhwng Prestatyn a Diserth, ar hyd hen drac rheilffordd, Pen y Gogarth a Rhiwledyn ger Llandudno, Mynydd y Dref a'i hen fryngaer Caer Seion rhwng Conwy a Bwlch Sychnant, ucheldiroedd Penmaenmawr, a Rhaeadr Abergwyngregyn.

## Oriel 

Delwedd:Bwlch Moelfre - geograph.org.uk - 232049.jpg|Ger y Moelfre rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan.
Delwedd:Rhos Point - geograph.org.uk - 37225.jpg|Ger Llandrillo-yn-Rhos.
Delwedd:North Wales Path logo.gif|Logo swyddogol]]

## Llwybrau lleol
Ceir nifer o lwybrau lleol, llai y gellir eu defnyddio ac sy'n cychwyn ger Llwybr yr Arfordir, er enghraifft:
#Taith Bryn Euryn. Saif y bryncyn calchfaen hwn (Bryn Euryn) fymryn i'r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos, tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o Fae Colwyn; . Mae'n fryn 131 medr o uchder a goronir gan fryngaer. Mae rhan ohono'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Mae cerddwyr ar y daith hon yn pasio Llys Euryn, safle llys canoloesol a fu'n perthyn i ystad Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Manylion Llwybr y Gogledd a Llwybr Arfordir Cymru, yn cynnwys mapiau o'r ddau

Gogledd Cymru
Gogledd
Categori:Cludiant yng Nghonwy
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Gogledd Cymru
Lisburn

Dinas yng Ngogledd Iwerddon yw **Lisburn** (Gwyddeleg: *Lios na gCearrbhach*). Mae'n gorwedd i'r de-orllewin o ddinas Belffast ar lan Afon Lagan, sy'n ffurfio'r ffin sirol rhwng Swydd Antrim a Swydd Down. Mae Lisburn yn rhan o ardal fetropolitaidd Belffast; bu'n fwrdeistref hyd 2002 pan gafodd ei gwneud yn ddinas. Poblogaeth: 71,465 (2011).

250px|bawd|dim|Amgueddfa Llian Gwyddelig, Lisburn

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Lisburn  ar yr Open Directory Project]

Categori:Dinasoedd Gogledd Iwerddon
Categori:Belffast
Categori:Trefi Swydd Antrim
Categori:Trefi Swydd Down
Mikhail Youzhny

Chwaraewr tenis o Rwsia yw **Mikhail Mikhailovich  Youzhny** (ganwyd 25 Mehefin 1982). Cyrhaeddodd rownd gynderfynol Pencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau yn 2006 a 2010.

Categori:Chwaraewyr tenis o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1982
Llyn Caer Euni

260px|bawd|chwith|Llyn Caer Euni
chwith|bawd|260px
Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Caer Euni** (hefyd: **Llyn Caer-Euni**). Saif ar fryn Cefn Caer Euni tua hanner ffordd rhwng Llandderfel (i'r de) a Dinmael i'r gogledd yng ngogledd-ddwyrain ardal Meirionnydd. Uchder: tua 330 medr.

Llyn bychan o siâp crwn yw Llyn Caer Euni, mewn ardal o rosdir agored, coedwigoedd a chaeau bychain. Dyma brif darddle Afon Merddwr, un o ledneintiau Afon Ceirw yn Sir Conwy tua 5 milltir i'r gogledd.

Tua milltir i'r dwyrain ceir bryngaer Caer Euni, sy'n dyddio o Oes yr Haearn.

‘Deigryn Duw’ oedd disgrifiad y llyn gan Gerallt Lloyd Owen pan oedd o’n byw yn Sarnau.

Caer Euni
Newry

Dinas yng Ngogledd Iwerddon yw **Newry** (Gwyddeleg: *An tIúr* neu *Iúr Cinn Trá*) sy'n gorwedd ar y ffin hanesyddol rhwng Swydd Antrim a Swydd Down. Mae'n 34 milltir (55&nbsp;km) o ddinas Belffast a 67 milltir (108&nbsp;km) o ddinas Dulyn. Yn 2001 roedd gan Newry (gyda Bessbrook) boblogaeth o 27,433.

Yn 1144 cafodd mynachlog Sistersiaidd ei sefydlu yn Newry, ond credir fod y dref ei hun yn gynharach na hynny ac yn ôl rhai mae'n un o'r hynaf yn Iwerddon.

Mae'r ddinas yn gorwedd mewn dyffryn ar lan Afon Clanrye wrth droed Mynyddoedd Mourne.

250px|bawd|dim|Canol Newry a'r eglwys gadeiriol

## Pobl nodedig a anwyd yn Newry
*Elizabeth Gould Bell - meddyg a ffeminist Gwyddelig (1862 - 1934)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Cyngor Newry a Mourne 

Categori:Dinasoedd Gogledd Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Antrim
Categori:Trefi Swydd Down
Rhos-y-gwaliau

Pentref bychan yn ardal Meirionnydd, Gwynedd yw **Rhos-y-gwaliau** (), a leolir tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o'r Bala. Tu ôl i'r pentref cyfyd bryniau'r Berwyn. Mae ffrwd Hirnant yn llifo o grib y Berwyn i lawr i ymuno yn Afon Dyfrdwy gan ffurfio Cwm Hirnant; saif y pentref yn rhan isaf y cwm cul hwnnw.

Ceir capel Methodistaidd Rhos-y-gwaliau yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd 
* Rhestr o drefi a phentrefi Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Sunderland

:''Am lefyd eraill o'r un enw gweler Sunderland (gwahaniaethu).''

Dinas yn Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Sunderland**.  Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Sunderland. Mae'n gorwedd ar aber Afon Wear. Yn hanesyddol, roedd yn rhan o Swydd Durham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Sunderland boblogaeth o 174,286.

## Gweler hefyd
* Rhestr o ddinasoedd Lloegr
* Sunderland A.F.C.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Pethau i'w wneud yn Sunderland 


Categori:Dinas Sunderland
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Tyne a Wear
Llwybr Arfordir Llŷn ac Eryri

bawd|320px|Map o'r llwybr (y llinell las)

Un o'r wyth adran sy'n ffurfio Llwybr Arfordir Cymru yw **Llwybr Arfordir Llŷn ac Eryri**. Mae'n 167 milltir (264&nbsp;km146) o hyd, gan gychwyn ger Llanfairfechan yn y gogledd-ddwyrain ar hyd arfordir y Fenai, Llŷn ac i'r de i Fachynlleth. Mae'i ffiniau'n dilyn arfordir tir mawr Gwynedd ac mae'n amgylchynu  gogledd a gorllewin Parc Cenedlaethol Eryri ac Llŷn sy'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Mae'n un o wyth llwybr rhanbarthol ar Lwybr Arfordir Cymru, sy'n 870 milltir o hyd ac a agorwyd yn 2012.

Ymhlith y llefydd ar y llwybr y mae: Bangor, Caernarfon, Aberdaron, Pwllheli, Porthmadog, Y Bermo, Tywyn ac Aberdyfi.

## Is-lwybrau lleol
Ceir nifer o lwybrau lleol, llai y gellir eu defnyddio ac sy'n cychwyn ger Llwybr yr Arfordir, er enghraifft:
#Taith gylchol Aberdaron i Uwchmynydd. Dyma lwybr gwastad sy'n cymryd tua pedair awr i'w cherdded ac sy'n 10&nbsp;km o hyd. Arferai R.S. Thomas, fyw mewn bwthyn o fewn tiroedd Plas yn Rhiw, sydd bellach yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Mae golygfeydd arfordirol i'w gweld o bentir Mynydd Mawr a llawer o adar gwahanol i'w gweld. 
#Taith feics Lôn Las Menai. 7&nbsp;km yw hyd y daith feics hon: o'r Felinheli i Gaernarfon gan basio Plas Menai, Canolfan Chwaraeon Dŵr Genedlaethol ar gyfer Cymru. Mae'r daith yn gyfochrog â'r Fenai ac yn cymryd tuag awr a hanner i'w gorffen. Mae i'r llwybr wyneb caled ac nid oes gatiau, bellach i'w hagor! Mae'n daith hawdd ar droed hefyd ac yn cysylltu gyda Lôn Eifion, sy'n 20&nbsp;km cylchol. 
#Nant Gwrtheyrn i Dre'r Ceiri. Taith ganolig yw hon sy'n 9&nbsp;km o hyd gyda nifer o rannau serth. Y man cychwyn yw maes parcio Canolfan Iaith Nant Gwrtheyrn (), ar fin y dŵr. Coron y daith yw Tre'r Ceiri () sef Bryngaer o'r Oes Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid - y mwyaf dwyreiniol o dri chopa'r Eifl, uwchben pentref Llanaelhaearn. Tua 3 awr mae'n ei gymryd i gerdded y daith hon a dylid gwisgo esgidiau cerdded cryfion. Ceir bwyty newydd yn Nant Gwrthyrn (sef Caffi Meinir) sydd ers rai blynyddoedd bellach yn Ganolfan Iaith a Threftadaeth Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Llwybr Arfordir", Cyngor Gwynedd

Llyn ac Eryri
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Tân Yarnell, Arizona

bawd|Y tân ar 1 Gorffennaf 2013.
Tân naturiol gwyllt ger Yarnell, Arizona, UDA, yw **tân Yarnell, Arizona**. Bu farw 19 o ddiffoddwyr tân. Cychwynnodd y tân ar 28 Mehefin 2013 gan fellten.

## Cyfeiriadau 
Categori:2013 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes Arizona
Yarnell, Arizona
Categori:Trychinebau 2013
Categori:Trychinebau naturiol yn yr Unol Daleithiau
Gyula Horn

Gwleidydd Hwngaraidd oedd **Gyula Horn** (5 Gorffennaf 1932 – 19 Mehefin 2013). Roedd yn Weinidog Tramor olaf Gweriniaeth Pobl Hwngari, ac yn Brif Weinidog Hwngari o 1994 hyd 1998.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Gwleidyddion o Hwngari
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Budapest
Categori:Prif Weinidogion Hwngari
Llwybr Arfordir Ceredigion

Mae **Llwybr Arfordir Ceredigion** yn llwybr hir 65 millltir (105&nbsp;km) sy'n ymestyn o Fachynlleth  i Aberteifi . Mae'n un o wyth llwybr rhanbarthol ar Lwybr Arfordir Cymru, sy'n 870 milltir o hyd ac a agorwyd yn 2012.

Agorwyd Llwybr Arfordir Ceredigion yng Ngorffennaf 2008, a chynyddodd y nifer o ymwelwyr i'r ardal. Mae'r rhan hon o'r arfordir o ddiddordeb gwyddonol arbennig ac wedi'i chofrestru fel Arfordir Treftadaeth. Man cychwyn y rhan ddeheuol yw'r cerflun efydd o ddyfrgi, ger y bont ar ochr ogleddol Afon Teifi (SN177458). Man cychwyn yr ochr ogleddol yw'r gofeb rhyfel ym Machynlleth (SN609940).

[bawd|dim|200px|[Tresaith o'r llwybr]]

## Is-lwybrau lleol
Ceir nifer o lwybrau lleol, llai y gellir eu defnyddio ac sy'n cychwyn ger Llwybr yr Arfordir, er enghraifft:
#Llwybr Aberaeron (). Mae'r daith hon yn 3.4 milltir o hyd ac yn dilyn Llwybr yr Arfordir i'r de o Aberaeron cyn troi dros y dir serth a dychwelyd drwy'r wlad. Gwelir nifer o adar prin ar ddiwrnod da. Y Cyngor Sir sy'n gofalu am y llwybr hwn. 
#Taith o amgylch Llangrannog (). Taith gylchol 4 milltir yw hon, gyda rhai llethrau serth a golygfeydd godidog o Benrhyn Llŷn. Yn y bae saif Carreg Bica, sef dant y Cawr Bica, yn ôl y chwedl a rwygwyd o'i geg ac a daflwyd i'r mor.
#Cwmtudu i Gei Newydd. O ran anhawster, gellir dweud fod y llwybr hwn yn ganolig, ac yn 8 milltir. Mae'n cychwyn ac yn gorffen ym maes parcio Cwmtudu, neu faes parcio Cei Newydd. Bu smyglo yn rhan bwysig o'r economi leol yn y 18g. Tua chanol y 19g, daeth Ceinewydd yn borthladd pwysig gan ddarparu calch i'r ffermydd lleol. Gwelir hen odyn galch yng Nghwmtudu, ar fin y dŵr.

## Gweler hefyd
100px|chwith
* *Arfordir Ceredigion*, llyfr (1992)

## Cyfeiriadau
## Oriel

LDTraethMwnt.jpg|Traeth y Mwnt
Aberporth Beach - geograph.org.uk - 300972.jpg|Traeth Aberporth
Llwybr Arfordir Ceredigion  O'r Teifi i'r Dyfi - Ceredigion Coast Path - From the Teifi to the Dyfi (llyfr).jpg|''Llwybr Arfordir Ceredigion: O'r Teifi i'r Dyfi''

Ceredigion
Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Dyled Eileen

Drama Gymraeg ydy ***Dyled Eileen*** a ysgrifennwyd gan Angharad Tomos ac a gynhyrchwyd gan Theatr Genedlaethol Cymru.
Mae'r ddrama'n olrhain hanes safiad Eileen Beasley a'i gŵr Trefor.

Yn ystod ei thaith wreiddiol yn 2013 a pherfformiadau yn Eisteddfod Genedlaethol 2014 Elen Bowman oedd y cyfarwyddwr.

Perfformiwyd rhan Eileen Beasley fel hen ddynes gan yr actores Rhian Morgan. Caryl Morgan a berfformiodd rhan Eileen ifanc yn y daith wreiddiol, a Gwenllian Higginson yn ystod perfformiadau yn yr Eisteddfod.

Ceri Murphy oedd yr actor a berfformiodd rhan Trefor Beasley.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2013
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Salford

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Salford (gwahaniaethu).''

Dinas ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Salford**. Saif ar dro yn Arfon Irwell, sy'n ffurfio rhan o'r ffin rhwng Salford a dinas Manceinion i'r dwyrain. Dyma ran ganolog bwrdeistref fetropolitan Dinas Salford (Saesneg: *City of Salford*). Daw enw Salford o'r gair Hen Saesneg *Sealhford*, sy'n golygu "y rhyd (*ford*) ger y coed helyg (*sealh*." Poblogaeth: 72,750 (2011).

Yn hanesyddol mae Salford yn rhan o Swydd Gaerhirfryn. Cyn y Chwyldro Diwydiannol roedd Salford yn ganolfan bwysicach o lawer na Manceinion ei hun ond newidiodd y sefyllfa o ddiwedd y 18g ac erbyn heddiw Manceinion yw'r ddinas fwyaf o bell ffordd.

Mae Salford yn gartref i sawl sefydliad addysg, yn cynnwys Prifysgol Salford.

## Gweler hefyd
* Rhestr o ddinasoedd Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Manceinion Fwyaf
Llwybr Arfordir Sir Gaerfyrddin

Mae **Llwybr Arfordir Sir Gaerfyrddin** yn llwybr hir sy'n ymestyn o Amroth yn ne-orllewin Bae Caerfyrddin, i dre Caerfyrddin ei hunan ac i Gasllwchwr yn ne-ddwyrain y sir. Mae ei hyd yn 109 km o un pen i'r llall.
[bawd|chwith|Y machlud o [Cefn Sidan|Gefn Sidan.]]
[bawd|Un o'r teithiau sy'n cychwyn ar lwybr yr arfordir ac yn arwain i'r wlad: Taith Sant Illtyd, ger [Pen-bre.]]

Mae'n un o wyth llwybr rhanbarthol ar Lwybr Arfordir Cymru, sy'n 870 milltir o hyd ac a agorwyd yn 2012.''

Ymlith y lleoedd sydd ar y llwybr mae: Pentwyn, Talacharn, Caerfyrddin, Cydweli, Porth Tywyn a Llanelli. Ymhlith y llefydd diddorol ar y daith mae: cartref Dylan Thomas yn Nhalacharn ac ar ochr ddwyreiniol y llwybr, ger tref Llanelli, mae Canolfan Gwlyptiroedd Cenedlaethol Cymru.

## Is-lwybrau lleol
Ceir nifer o lwybrau lleol, llai y gellir eu defnyddio ac sy'n cychwyn ger Llwybr yr Arfordir, er enghraifft:
#Llwybr y Tywi. Yng Nghaerfyrddin mae man cychwyn y daith hon, sy'n 55 milltir (88&nbsp;km). Mae'n dilyn Afon Tywi, a cheir cip ar Gaerfyrddin, y Garn Goch a oedd yn fryngaer o Oes yr Haearn.
#Llwybr Afon Teifi. Dyma lwybr 73 milltir (118&nbsp;km) sy'n cychwyn yng Nghenarth (OS: SN267416) ac yn diweddu ger Llambed. Ystyrir yr afon hon fel un o'r goreuon yng Nghymru o ran ei physgod, ac mae'r golygfeydd yma hefyd yn wych.
#Sanclêr i Lansteffan. 9 milltir (14&nbsp;km) ydy hyd y llwybr hwn. Mae'n cychwyn wrth adfeilion Castell Sanclêr sy'n dyddio'n ôl i'r 12g, cyn ymlwybro'n ei flaen drwy dir fferm ac ar i lawr tuag at Lansteffan. Ceir oddi yma olygfa wych o Ynys Bŷr sy'n cael ei henwi ar ôl y mynach cynnar Pŷr (digwydd ei enw yn ail ran enw tref Maenorbŷr, ar y tir mawr cyferbyn â'r ynys, yn ogystal).

## Cyfeiriadau
Sir Gaerfyrddin
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin