open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philipp Spener

Diwinydd Lutheraidd o'r Almaen oedd **Philipp Jakob Spener** (23 Ionawr 1635 – 5 Chwefror 1705) a ystyrir yn dad y mudiad Pietistaidd.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Philipp Jakob Spener yn Rappoltsweiler, Uwch Alsás (heddiw Ribeauvillé, Haut-Rhin, Ffrainc) ar 23 Ionawr 1635. Ers yr 11g, perchenogid y dref honno a'i chyrion gan Arglwyddi Rappoltstein, yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn 1639 daeth y rhan fwyaf o ranbarth Alsás dan reolaeth Teyrnas Ffrainc, sefyllfa a gadarnhawyd gan Gytundeb Heddwch Westfalen yn 1648. Er hynny, arhosodd diwylliant y rhanbarth yn Almaeneg a'i chrefydd yn Brotestannaidd. Yn 1680–81 daeth Rappoltsweiler hefyd dan sofraniaeth Ffrainc.

Astudiodd Spener hanes, athroniaeth, ieitheg, a diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Strasbwrg o 1651 i 1659. Aeth ati i astudio ym mhrifysgolion Basel, Tübingen, a Genefa. Yng Ngenefa fe ddaeth yn wybodus am ddysgeidiaethau'r eglwysi Diwygiedig, a gawsant argraff fawr arno er gwaethaf ei ffyddlondeb at yr Eglwys Lutheraidd. Ysgrifennodd mwy na 300 o weithiau crefyddol i gyd, gan gynnwys *Das geistliche Priestertum* ("Yr Offeiriadaeth Ysbrydol"; 1677) a *Die allgemeine Gottesgelehrtheit* ("Diwinyddiaeth Gyffredinol"; 1680).

## Diwedd ei oes 
Bu farw ym Merlin, Prwsia, ar 5 Chwefror 1705.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1635
Categori:Marwolaethau 1705
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Strasbwrg
Categori:Diwinyddion yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Diwinyddion Protestannaidd o'r Almaen
Categori:Yr Eglwys Lutheraidd
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Haut-Rhin
Categori:Pobl fu farw ym Merlin
Categori:Pregethwyr o'r Almaen
Isabella Rossellini

Actores a model o'r Eidal yw **Isabella Rossellini** (ganwyd 18 Mehefin 1952) sydd hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel cyfarwyddwr ffilm, hunangofiannydd ac awdur.

Yn ferch i'r actores Swedaidd Ingrid Bergman a chyfarwyddwr ffilm Eidalaidd Roberto Rossellini, mae'n enwog am fod yn un o brif fodelau'r cwmni Lancôme, ac am ei rolau mewn ffilmiau fel *Blue Velvet* (1986) a *Death Becomes Her* (1992). Derbyniodd Rossellini enwebiad Gwobr Golden Globe am ei pherfformiad yn *Crime of the Century* (1996).

Fe'i ganed yn Rhufain a mynychodd Goleg Finch, Efrog Newydd. Priododd Martin Scorsese. 

## Magwraeth
Mae ganddi dri brawd a chwaer gan ei mam: ei chwaer efaill brawdol Isotta Rossellini, sy'n athro-prifysgol mewn llenyddiaeth Eidalaidd; brawd, Robertino Ingmar Rossellini; a hanner chwaer, Pia Lindström, a arferai weithio ar y teledu ac sydd o briodas gyntaf ei mam â Petter Lindström. Mae ganddi bedwar o frodyr a chwiorydd eraill o ddwy briodas arall ei thad: Romano (a fu farw yn naw oed), Renzo, Gil, a Raffaella.

Magwyd Rossellini yn Rhufain, yn ogystal ag yn Santa Marinella a Paris. Derbyniodd lawdriniaeth, sy'n dal i'w gweld ar ei bach tra'n dal yn yr ysgol gynradd.

Yn 19 oed, aeth i Ddinas Efrog Newydd, lle mynychodd Goleg Finch, gan weithio fel cyfieithydd a gohebydd teledu i'r cwmni RAI. Ymddangosodd hefyd yn ysbeidiol ar ''L'altra Domenica'' (Sul Arall), sioe deledu yn cynnwys Roberto Benigni. Fodd bynnag, ni phenderfynodd aros yn llawn amser yn Efrog Newydd nes iddi briodi â Martin Scorsese (1979–1982), y cyfarfu â ef i'w gyfweld ar gyfer RAI.

Mae ganddi ferch, Elettra Rossellini Wiedemann (ganwyd 1983) a mab mabwysiedig, Roberto Rossellini (ganwyd 1993).

## Modelu
[bawd|chwith|Rossellini ar leoliad ym Maes Awyr Tempelhof ym [Berlin|Merlin ym 1992 tra'n saethu rhai golygfeydd ar gyfer y ffilm *The Innocent*.]]
Yn 28 oed, dechreuodd ei gyrfa fodelu, pan dynnwyd llun ohoni gan Bruce Weber ar gyfer *Vogue* Prydain a gan Bill King ar gyfer *Vogue* UDA. Gweithiodd gyda llawer o ffotograffwyr enwog eraill, gan gynnwys Richard Avedon, Steven Meisel, Helmut Newton, Peter Lindbergh, Norman Parkinson, Eve Arnold, Francesco Scavullo, Annie Leibovitz, Denis Piel, a Robert Mapplethorpe. Mae ei llun wedi ymddangos ar gylchgronau fel *Marie Claire*, ''Harper's Bazaar*, *Vanity Fair*, ac *ELLE''. Ym Mawrth 1988, cynhaliwyd arddangosfa o ffotograffau ohoni, o'r enw *Portrait of a Woman*, yn y Musee d'Art Moderne ym Mharis.

Arweiniodd gyrfa fodelu Rossellini hi i fyd colur, pan ddaeth yn llefarydd ar gyfer brand colur Ffrainc Lancôme ym 1982, gan ddisodli Nancy Dutiel yn yr Unol Daleithiau a Carol Alt yn Ewrop.

## Actio
Gwnaeth Rossellini ei ffilm gyntaf gydag ymddangosiad byr fel lleian gyferbyn â'i mam yn *A Matter of Time* ym 1976. Ei rôl llawn gyntaf oedd y ffilm *Il Prato* yn 1979 , ac yna ym 1980 ymddangosodd yn y ffilm ''Il pap'occhio'' gyda Martin Scorsese.

## Darllen pellach
*
*
*
*

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Modelau o'r Eidal
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Eidal
May Gorslin Preston Slosson

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **May Gorslin Preston Slosson** (10 Medi 1858 - 26 Tachwedd 1943) sydd hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel addysgwr, pennaeth ysgol, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched a swffragét. Hi oedd y fenyw gyntaf i ennill gradd doethur mewn athroniaeth yn Unol Daleithiau America.

Fe'i ganed yn Ilion, Efrog Newydd a bu farw yn Ann Arbor, Michigan. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Hillsdale a Phrifysgol Cornell. Bu'n briod i Edwin Emery Slosson.

## Magwraeth a choleg
Roedd Mai Gorslin Preston yn ferch i'r Parchedig Levi Campbell Preston a Mary Gorslin. Symudodd ei theulu i Kansas o Dalaith Efrog Newydd. Enillodd raddau Baglor mewn gwyddoniaeth (1878) a Meistr mewn gwyddoniaeth (1879) o Goleg Hillsdale ym Michigan. Yn 1880 hi oedd y fenyw gyntaf i ennill Ph.D. o Brifysgol Cornell, a'r fenyw gyntaf i ennill gradd doethur mewn athroniaeth yn yr Unol Daleithiau. Teitl ei thesis oedd *Gwahanol Theorïau am Harddwch*.

## Gwaith ac ymgyrchu
Tra'n byw yn Wyoming, roedd Mai Preston Slosson wedi mwynhau hawliau yr oedd taleithiau eraill yn eu gwadu i fenywod, gan gynnwys yr hawl i bleidleisio. Ar ôl symud i Efrog Newydd, bu ei gŵr a hithau'n weithgar yn y mudiad etholfraint.

Ym 1920 cyhoeddodd lyfr o gerddi, *From a Quiet Garden, Lyrics in Prose and Verse*.

## Dolenni allanol
**Mrs. May Slosson dies* Coffâd a gyhoeddwyd yn y *Lawrence (Kansas) Daily Journal-World* a archifwyd yn *Google News*. Adalwyd 15 Tachwedd 2012.
**May Genevieve Preston* yn ''Darlene's Family Genealogy'' adalwyd 15 Tachwedd 2012.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Efrog Newydd
Cecelia Ahern

Awdures o Iwerddon yw **Cecelia Ahern** (ganwyd 30 Medi 1981) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, nofelydd a sgriptiwr.

Fe'i ganed yn Nulyn ac wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Griffith, Dulyn.

Mae'n nodelydd poblogaidd, o ran gwerthiant ei llyfrau, ac yn adnabyddus am: *PS, I Love You, Love, Rosie, If You Could See Me Now, A Place Called Here* a *Thanks for the Memories*. Erbyn 2019 roedd wedi cyhoeddi ei gwaith mewn bron i hanner cant o wledydd, ac mae wedi gwerthu dros 25 miliwn o gopïau o'i nofelau ledled y byd. Mae dau o'i llyfrau wedi'u haddasu'n ffilmiau epig.

Mae hi a'i llyfrau wedi ennill nifer o wobrau, gan gynnwys Gwobr Llyfr Iwerddon am Ffuglen Boblogaidd am ei chyfrol *The Year I Met You*. Cyhoeddodd sawl nofel ac mae wedi cyfrannu nifer o straeon byrion at flodeugerddi amrywiol. Sgwennodd a chynhyrchodd  Ahern y comedi *Samantha Who?* (ABC), yn serennu Christina Applegate.

## Magwraeth
Mae Ahern yn ferch i gyn-Taoiseach Iwerddon, Bertie Ahern. Priododd ei chwaer hŷn, Georgina Ahern, â Nicky Byrne o'r grŵp pop Gwyddelig Westlife. Yn 2000, roedd Cecelia Ahern yn rhan o’r grŵp pop Gwyddelig Shimma, a orffennodd yn drydydd yn rownd derfynol genedlaethol Iwerddon ar gyfer Cystadleuaeth Cân Eurovision.
[bawd|chwith|Ahern yn [Frankfurt; 2018]]

Cyn dechrau ei gyrfa ysgrifennu a chynhyrchu, enillodd radd mewn Newyddiaduraeth a Chyfathrebu â'r Cyfryngau o Goleg Griffith Dulyn, ond tynnodd yn ôl o gwrs gradd Meistr i ddilyn ei gyrfa fel awdur.

## Yr awdur
Yn 2002, pan oedd Cecelia Ahern yn un ar hugain oed, ysgrifennodd ei nofel gyntaf, *PS, I Love You* (2004) a fu'r gwerthwr gorau yn Iwerddon am 19 wythnos, ac yn Rhif Un hefyd yng ngwledydd Prydain, yr Unol Daleithiau, yr Almaen a'r Iseldiroedd. Erbyn 2019 roedd yn cael ei werthu mewn dros 40 o wledydd. Addaswyd y llyfr fel ffilm wedi'i gyfarwyddo gan Richard LaGravenese ac yn serennu Hilary Swank a Gerard Butler. Fe'i rhyddhawyd yn yr Unol Daleithiau ar 21 Rhagfyr 2007.

### Llyfryddiaeth
**PS, I Love You* (2004)
**Where Rainbows End* (2004)
**If You Could See Me Now* (2005)
**A Place Called Here* (2006)
**Thanks For The Memories* (2008)
**The Gift* (2008)
**The Book Of Tomorrow* (2009)
**The Time Of My Life* (2011)

**One Hundred Names* (2012)
**How To Fall In Love* (2013)
**The Year I Met You* (2014)
**The Marble Collector* (2015)
**Flawed* (2016)
**Lyrebird* (2016)
**Perfect* (2017)
**Postscript* (2019)

### Storiau byrion
*24 Minutes in *Moments* (2004)
*Next Stop: Table For Two in *Short and Sweet* (2005)
*The Calling in *Irish Girls Are Back In Town* (2005)
**Mrs. Whippy* (2006)
*The End in ''Girls' Night In* (2006)
**Girl In The Mirror* (2010)
**Roar: Thirty Women, Thirty Stories'' (2018)

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Llenorion o Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Johann Arndt

Diwinydd Lutheraidd o Almaenwr oedd **Johann Arndt** (27 Rhagfyr 1555 – 11 Mai 1621) sy'n nodedig am ei ysgrifeniadau cyfriniol.

Ganwyd yn Edderitz, ger Ballenstedt, yn Nhywysogaeth Anhalt-Köthen. Astudiodd ym mhrifysgolion Helmstadt, Wittenberg, Strasbwrg, a Basel. Fe'i penodwyd yn weinidog yn Badeborn yn 1583, ond cafodd ei ddiswyddo yn 1590 am iddo wrthod tynnu'r lluniau o'i eglwys ac anwybyddu'r gorchymyn i roi'r gorau i allfwrw yn rhan o'r bedydd, arferion a oedd yn groes i ddysgeidiaeth lem y Calfiniaid. Aeth Arndt i Quedlinburg, ac yn 1599 cafodd ei ddanfon i Eglwys Sant Marthin yn Brunswick.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1555
Categori:Marwolaethau 1621
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Diwinyddion Protestannaidd o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Sachsen-Anhalt
William Ames

Diwinydd Piwritanaidd ac athronydd naturiol o Loegr oedd **William Ames** (1576 – 14 Tachwedd 1633). Mae'n nodedig am arddel Calfiniaeth gaeth yn y ddadl Arminaidd. 

Ganwyd yn Ipswich, Suffolk, yn fab i farsiandïwr cefnog o'r enw William Ames a'i wraig Joan Snelling. Bu farw ei rieni yn ystod ei fachgendod, a chafodd ei fagu gan ei ewythr Robert Ames yn Rhydychen. Fe'i derbyniwyd yn "bensiynwr" yng Ngholeg Crist, Caergrawnt, yn 1593 neu 1594. Enillodd ei radd baglor yn y celfyddydau yn 1597 neu 1598 a'i radd meistr yn y celfyddydau yn 1601. Gweithiodd yn gymrawd yng Ngholeg Crist o 1601 i 1610, a bu'n arddel safbwyntiau diwinyddol dadleuol ei diwtor, y Piwritan William Perkins (1558–1602), ac am hynny fe gafodd ei ddiarddel o Gaergrawnt yn 1609.

Pregethodd am dro yn Colchester, ond bu'n rhaid iddo ymfudo i'r Iseldiroedd yn 1610 o ganlyniad i wrthwynebiad George Abbot, Esgob Llundain. Daliodd swyddi clerigol yn Leiden a'r Hâg, a fe'i benodwyd yn gaplan i Syr Horace Vere, Llywodraethwr Brielle. Priododd Ames â merch John Burgess, Piwritan arall a wasanaethodd yn gaplan i Vere cyn i Ames gymryd y swydd. Ni chawsant blant, a bu farw ei wraig yn fuan wedi'r briodas. Ames oedd un o gynghorwyr y Calfiniaid yn Synod Dordrecht (1618), ac o ganlyniad i'w ran yn y ddadl yn erbyn Arminiaeth fe enillodd enw iddo'i hun ar draws yr Iseldiroedd. Yn 1622 fe'i penodwyd yn athro diwinyddiaeth Prifysgol Franeker yng Ngorllewin Ffrisia, ac yn ddiweddarach yn rheithor y brifysgol o 1626 i 1632. Yn ystod y cyfnod hwn, ysgrifennodd y mwyafrif o'i weithiau am ddiwinyddiaeth, athroniaeth naturiol, a moeseg Gristnogol, gan gynnwys *Medulla Theologiae* (1632) a *De Conscientia et Ejus Jure vel Casibus* (1632).

Yn niwedd y 1620au bwriadodd ymfudo i Loegr Newydd, ond yn y pen draw penderfynodd aros yn yr Iseldiroedd. Gadawodd Franeker yn 1633 i gymryd swydd gweinidog a darlithydd i'r gynulleidfa Seisnig yn Rotterdam. Yn fuan wedi iddo gyrraedd y ddinas, boddwyd ei dŷ a bu farw o dwymyn. Yn 1637 aeth ei weddw, Joan Fletcher Ames, a'u tri phlentyn i Loegr Newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1576
Categori:Marwolaethau 1633
Categori:Academyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr naturiol o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Diwinyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Diwinyddion Protestannaidd o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o Loegr
Categori:Piwritaniaid o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Suffolk
Categori:Pobl o Ipswich
Categori:Pobl fu farw yn Rotterdam
Categori:Pregethwyr o Loegr
Llychlys Holt

{{Blwch tacson
| enw = {}*Lejeunea eckloniana*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Porellales
| familia = Lejeuneaceae
| genus = Lejeunea
| species = *L. eckloniana*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys Holt** (enw gwyddonol: *Lejeunea eckloniana*; enw Saesneg: ''Holt's pouncewort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma. Mae Llychlys holt (*L. holtii* neu *L. eckloniana*) (Paton, t. 497) yn blanhigyn prin iawn, ac fe'i ceir yn ne-orllewin Iwerddon yn unig. Mae ganddo ddail eliptig amlwg, gydag is-ddail bychan a lobiwlau llai fyth.

## Cyfeiriadau
Categori:Porellales
Sarah Dunant

Awdures o Loegr yw **Sarah Dunant** (ganwyd 8 Awst 1950) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd a newyddiadurwr. Mae'n briod gyda dwy ferch, ac yn byw yn Llundain a Florence.

Fe'i ganed yn Llundain ac yno y cafodd ei magu; mynychodd Goleg Newnham ac Ysgol Ferched Godolphin, Latymer.

Mae hi'n ferch i David Dunant, Cymro cyn teithio eto, y tro hwn dros y tir trwy Ogledd, Canol a De America, taith a ddaeth yn ddeunydd ymchwil ar gyfer ei nofel unigol gyntaf *Snow Storms in Hot Climate* (1988), ffilm gyffro am y fasnach gocên yng Ngholombia.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Pobl o Lundain
Cwmni Bae Hudson

Menter fasnachol oedd **Cwmni Bae Hudson** (, HBC), yn llawn Cwmni'r Anturiaethwyr o Loegr yn Masnachu ym Mae Hudson (''Company of Adventurers of England Trading into Hudson's Bay''), a chwaraeodd ran bwysig yn Oes y Darganfod a'r fasnach grwyn yng Nghanada.

Sefydlwyd yn Llundain, wedi i Médard Chouart Groseilliers ddychwelyd o Fae Hudson ym mis Hydref 1669. ac ymgorfforwyd gan siarter frenhinol ar 2 Mai 1670, gyda'r nod o ganfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin, i feddiannu'r tiroedd ar lannau Bae Hudson, ac i fasnachu yn y tiroedd hynny er budd economaidd Teyrnas Lloegr. Llofnodwyd y siarter frenhinol gan ddeunaw o fuddsoddwyr sefydlol: Rupert, Tywysog y Rhein; Syr George Carteret, dyn cyfoethocaf Lloegr; Yr Arglwydd Ashley; Christopher Monck, 2il Ddug Albemarle; Syr James Hayes, Aelod Seneddol ac ysgrifennydd i'r Tywysog Rupert; Syr Robert Vyner, Barwnig a Siryf Llundain; Syr John Robinson, Arglwydd Faer Llundain; Syr William Craven, Iarll Craven, un o Arglwydd Berchenogion Carolina; Syr Peter Colleton, Llywodraethwr Barbados; Syr John Kirke; Syr Paul Neele; Syr Edward Hungerford; John Portman; Francis Millington, Comisiynydd Tollau; Syr John Griffith; William Pretyman; John Fenn, Tâl-feistr y Morlys; ac Henry Bennett, Arglwydd Arlington.

Datblygodd y cwmni fonopoli ar y fasnach grwyn, a bu'n meddu ar dra-arglwyddiaeth yn yr ardal. Trwy gydol y 18g brwydrodd y cwmni yn erbyn y Ffrancod dros reolaeth Bae Hudson. Ildiodd Ffrainc ei thiriogaethau yng Nghanada i Brydain Fawr ym 1763, a ffurfiwyd Cwmni'r Gogledd Orllewin. O ganlyniad i gystadleuaeth rhwng y ddau gwmni, gorfodwyd Cwmni Bae Hudson i fforio i'r gorllewin, ac ym 1771 dangosodd Samuel Hearne nad oedd ffordd o ganfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin allan o Fae Hudson. Cyfunwyd y ddau gwmni ym 1821 gyda rheolaeth dros diriogaeth o'r Iwerydd i'r Cefnfor Tawel. Yn sgil Cydffederasiwn Canada ym 1867, cynyddodd yr heriau i'w fonopoli, ac ym 1869 gorfodwyd i'r cwmni ildio'i holl diriogaeth i Ganada am £300,000. Wrth i'r fasnach grwyn leihau yn nechrau'r 20g, cafodd y cwmni ei amrywiaethu, ac ym 1930 ei rannu'n sawl cwmni.

Cwmni Bae Hudson yw'r cwmni nwyddau cyd-stoc corfforedig hynaf yn y byd Saesneg, a'r gorfforaeth hynaf sydd yn dal i weithredu yng Nghanada.

## Ffynonellau 
### Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* Lynn Ferguson, "The Hudson's Bay Company" yn *World Encyclopedia of Entrepreneurship*, ail argraffiad, golygwyd gan Léo-Paul Dana (Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2021), tt. 358–66.

Categori:Cwmnïau Canada
Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Cwmnïau siartredig
Categori:Hanes economaidd Canada
Categori:Hanes economaidd Lloegr
Categori:Hanes morwrol Canada
Categori:Hanes morwrol Lloegr
Categori:Sefydliadau 1670
Dafydd John Pritchard

Bardd o Gymru yw **Dafydd John Pritchard**, a adwaenir yn fwy cyffredin fel **Dafydd Pritchard** neu, wrth ei enw bedydd, **David John Pritchard** (ganwyd 1965). Mae'n brifardd ac Rheolwr Archif Sgrin a Sain Llyfrgell Genedlaethol Cymru wrth ei waith. Magwyd ef yn Nant Peris, Gwynedd.

## Bywyd
[bawd|Englyn gan Dafydd John Pritchard tu allan i'r [Llyfrgell Genedlaethol Cymru|Llyfrgell Genedlaethol, Aberystwyth]]

Derbyniodd ei addysg gynnar yn Ysgol Dolbadarn, Llanberis ac Ysgol Brynrefail, Llanrug, ac yna bu’n fyfyriwr yng Ngholeg y Drindod Caerfyrddin ac yna dilyn cwrs mewn Llyfrgellyddiaeth yn yr hen Goleg Llyfrgellyddiaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae’n gweithio fel Archifydd Cynorthwyol yn Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae’n aelod o dîm Talwrn y Beirdd, "Y Cŵps", a thîm ymryson Ceredigion. Mae'n byw yn Llanbadarn Fawr, Aberystwyth ac yn gynghorydd cymuned dros Blaid Cymru ar Cyngor Cymuned Llanbadarn Fawr. Mae'n Babydd gan gyfrannu i wasanaeth goffa i'r Sant John Roberts mewn gwasanaeth yn Llundain yn 2010.

Ei hoff gerddi, yn ôl sgwrs gydag Heledd Cynwal ar Radio Cymru yw:
* *Yr Afon* - Gerallt Lloyd Owen
* *Difiau Dyrchafael* - Saunders Lewis
* *Rhyddid* - Emyr Lewis (bardd)

## Diddordebau
bawd|Englyn gan Dafydd John Pritchard a choeden goffa tu allan i'r Llyfrgell Genedlaethol
Mae'n hoff o griced a bu'n chware i dîm Ysgolion Gwynedd gan chwarae yn yr un tîm â'r cricedwr proffesiynnol i Forgannwg, Matthew Maynard.

## Llyfryddiaeth
* *Dim Ond Deud* (Cyhoeddiadau Barddas, 2006)
* *Lôn Fain* (Cyhoeddiadau Barddas, 2013)
**deud llai* (Cyhoeddiadau Barddas, 2024)  

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llais tawel Dafydd Pritchard Adolygiad o 'Lôn Fain' gan Andrew Green ar blog Gwallter
* Twitter @DafyddPritchar1 

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Brynrefail
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prifeirdd
Ellwood, Swydd Gaerloyw

Pentref yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Ellwood**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil West Dean yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Castell Cawdor

Lleolir **Castell Cawdor** ger Nairn yn yr Alban. Fe'i adeiladwyd gan William y Llew ym 1179. Mae'r castell gwreiddiol wedi diflannu'n llwyr, ac fe adeiladwyd un newydd gan Bendefigion Cawdor ar safle arall yn ystod y 14g. Mae'r castell yn gartref o hyd i'r teulu Cawdor. Mae'r tŷ, y gerddi a'r coedwigoedd ar agor i'r cyhoedd, ac mae cwrs golff 9 twll yno hefyd.

Er bod Cawdor yn enwog oherwydd y ddrama Macbeth gan William Shakespeare, ac - yn ôl y ddrama - lladdwyd y Brenin Duncan yn y castell,, mae’r ddrama’n seiliedig ar digwyddiadau yn ystod yr 11g, cyn adeiladwyd y castell.

dim|bawd|260px|Gerddi Castell Cawdor

## Gerddi’r castell
Dechreuwyd yr ardd gyntaf tua 1600. Gosodwyd gardd blodau tua 100 blynedd yn ddiweddarach. Plannwyd yr ardd gwyllt yn y 1960au, rhwng y castell a Nant Cawdor. Mae 2 ardd arall, ger Plas Achindoune, tŷ haf yr Arglwyddes Cawdor gerllaw.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y castell

## Oriel

Delwedd:Cawdor02LB.jpg
Delwedd:Cawdor04LB.jpg
Delwedd:Cawdor05LB.jpg
Delwedd:Cawdor06LB.jpg
Delwedd:Cawdor07LB.jpg
Delwedd:Cawdor08LB.jpg

Cawdor
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghyngor yr Ucheldir
Henry Hudson

Fforiwr a morwr o Loegr oedd **Henry Hudson** (tua 1565 – 1611) sydd yn nodedig am fentro i archwilio Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain a Thramwyfa'r Gogledd Orllewin, a'i ddarganfyddiadau ar hyd arfordiroedd a dyfrffyrdd Gogledd Ddwyrain yr Amerig.

Nid oes tystiolaeth o'i deulu, ei enedigaeth, nac ei ieuenctid. Er gwaethaf, mae'n debyg yr oedd yn Llundeiniwr, a chredir iddo gael ei eni yn y 1560au. Mae cofnodion yn cyfeirio ato fel meistr, yn hytrach na chapten, ac yn awgrymu felly yr oedd yn forlywiwr o ran ei swydd.

Cafodd ei hurio gan Gwmni Mysgofi i ganfod Tramwyfa'r Gogledd Ddwyrain, a methiant fuont ei ymdrechion ym 1607 a 1608. Aeth ar drydedd fordaith i ganfod llwybr i Asia ar gais Cwmni Iseldiraidd India'r Dwyrain ym 1609. Pan gafodd ei atal gan y rhew yn Spitsbergen, penderfynodd Hudson hwylio i'r gorllewin i geisio canfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin. Trwy fforio baeau Chesapeke, Delaware, ac Efrog Newydd, hawliwyd yr ardal honno yng Ngogledd America gan yr Iseldirwyr. Ariannwyd ei bedwaredd fordaith, a honno i ganfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin, gan y Saeson ym 1610. Wedi cyfnod hir o aros yn y rhew, bu miwtini gan ei griw a chafodd Hudson, ei fab, a saith dyn arall eu gadael i farw.

Enwir Bae Hudson, Afon Hudson, a Chulfor Hudson ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Richard O'Connell, ''Hudson's Fourth Voyage* (Philadelphia: Atlantis Editions, 1978).
* Douglas Hunter, *Half Moon: Henry Hudson and the Voyage that Redrew the Map of the New World* (Efrog Newydd: Bloomsbury Press, 2009).
* Peter C. Mancall, *Fatal Journey: The Final Expedition of Henry Hudson'' (Efrog Newydd: Basic Books, 2009).

Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Marwolaethau 1611
Categori:Fforwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Fforwyr yr Arctig
Categori:Morwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Giovanni Caboto

Fforiwr a morlywiwr o'r Eidal oedd **Giovanni Caboto** (Feniseg: Zuan Chabotto, ; tua 1450 – tua 1498) sy'n nodedig am ei ymdrech i ganfod Tramwyfa'r Gogledd Orllewin.

Mae'n bosib iddo gael ei eni yn Genoa. Cafodd ei dderbyn yn ddinesydd gan Weriniaeth Fenis rhwng 1471 a 1473, braint a oedd yn mynnu preswyl yn Fenis am 15 mlynedd, felly mae'n debyg i'w deulu symud yno pan oedd Giovanni yn fachgen.

bawd|chwith|Map o fordaith Giovanni Caboto yn 1497.
Yn 1497 danfonwyd Caboto gan Harri VII, brenin Lloegr, gyda chefnogaeth marsiandwyr Bryste, i fordwyo ffordd drwy'r gogledd orllewin i Asia. Roedd ganddo brofiad o fasnach y Môr Canoldir, ac mae'n debyg iddo deithio i Fecca a chael ei syfrdanu gan y sbeisys, sidan, a gleiniau ac amryw nwyddau eraill oedd ar werth. Dygwyd y rheiny dros y tir, drwy gyfrwng y deithfintai, ar hyd Ffordd y Sidan, o wledydd yr India a'r Dwyrain Pell. Ysbrydolwyd Caboto i chwilota am lwybr masnach newydd dros y môr, ar draws hemisffer y gorllewin. Aeth i Loegr, gan nad oedd yn medru canfod cefnogaeth ariannol yn yr Eidal. Hwyliodd o Fryste ym Mai 1497 yn y llong *Mathew*, gyda chriw o ddeunaw o ddynion, â'r nod o gyrraedd Cathay (Tsieina) neu Cipangu (Japan). Yn debyg i Cristoforo Colombo, a droediodd sawl ynys yn y Caribî, credodd Caboto ei fod yn sbïo ar gyrion dwyreiniol Asia pan ganfuwyd ynys Newfoundland. Hawliodd y tir hwnnw yn enw'r Brenin Harri VII, a dychwelodd i Loegr am ragor o gyflenwadau. Er iddo ond dystio i ganfod pysgodfeydd enfawr yng ngogledd-orllewin yr Iwerydd, yr ardal a elwir bellach Traethellau'r Tir Newydd, a heb brofi cyfleoedd masnachol eraill, perswadiodd y Brenin Harri i gefnogi mordaith arall. Ym Mai 1498, cychwynnodd Caboto ar ei ail fordaith i geisio cyrraedd y Dwyrain Pell, gyda phum llong a thri chant o ddynion, a methiant a fu'r ymdrech honno. Yn hanesyddol, credid i'r holl longau ddiflannu, ond mae tystiolaeth sy'n dangos i rai o'r morwyr ddychwelyd i Loegr. Ni wyddys tynged Giovanni Caboto. Rhyw hanner can mlynedd wedi ei farwolaeth, sefydlwyd Cwmni'r Anturiaethwyr Masnachol yn Llundain yn 1551 gan ei fab Sebastiano Caboto a fforwyr eraill.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* James A. Williamson, *The Cabot Voyages and Bristol Discovery under Henry VII* (1962)

Categori:Fforwyr y 15fed ganrif
Categori:Fforwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau'r 1450au
Categori:Marwolaethau'r 1490au
Categori:Morwyr o'r Eidal
Ardal Fforest y Ddena

Un o'r chwech ardal an-fetropolitan sy'n gweinyddu llywodraeth leol yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Ardal Fforest y Ddena** (Saesneg: *Forest of Dean District*), sy'n cael ei enwi ar ôl Fforest y Ddena. 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 527&nbsp;km², gyda 86,791 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â dwy ardal arall Swydd Gaerloyw, sef Ardal Stroud a Bwrdeistref Tewkesbury i'r dwyrain, yn ogystal â siroedd Swydd Gaerwrangon i'r gogledd-ddwyrain, Swydd Henffordd i'r gogledd, a Sir Fynwy i'r gorllewin. Mae'n ffinio Afon Hafren ac Aber Hafren i'r de.

bawd|dim|Ardal Fforest y Ddena yn Swydd Gaerloyw

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Mae pencadlys yr awdurdod yn nhref Coleford. Trefi eraill yr ardal yw Cinderford, Lydney, Mitcheldean a Newent.

Plwyfi sifil yr ardal yw:
*Alvington
*Awre
*Aylburton
*Blaisdon
*Bromesberrow
*Churcham
*Cinderford
*Coleford
*Corse
*Drybrook
*Dymock
*English Bicknor
*Gorsley and Kilcot
*Hartpury
*Hewelsfield and Brockweir
*Huntley
*Kempley
*Littledean
*Longhope
*Lydbrook
*Lydney
*Mitcheldean
*Newent
*Newland
*Newnham on Severn
*Oxenhall
*Pauntley
*Redmarley D'Abitot
*Ruardean
*Rudford and Highleadon
*Ruspidge and Soudley
*Staunton
*Staunton Coleford
*St Briavels
*Taynton
*Tibberton
*Tidenham
*Upleadon
*Westbury-on-Severn
*West Dean
*Woolaston

## Gweler hefyd
* Fforest y Ddena (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan y Cyngor


Fforest y Ddena
Vida Goldstein

Ffeminist o Awstralia oedd **Vida Goldstein** (13 Ebrill 1869 - 15 Awst 1949) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, gwleidydd a swffragét. Roedd hi'n un o bedwar ymgeisydd benywaidd yn etholiad ffederal 1903, yr etholiad cyntaf yn Awstralia lle roedd menywod yn gymwys i sefyll fel ymgeiswyr.

Fe'i ganed yn Portland, Victoria a bu farw yn South Yarra, Victoria o ganser. Mynychodd Goleg Presbyteraidd y Merched ym Melbourne.

## Magwraeth
Symudodd ei theulu i Melbourne ym 1877 pan oedd tua wyth oed, lle byddai'n mynychu Coleg Presbyteraidd y Merched. Dilynodd Goldstein ei mam fel aelod o fudiad y bleidlais i ferched (yr hyn a elwir yn "etholfraint") a chyn hir daeth yn un o'i harweinwyr, gan ddod yn adnabyddus am ei siarad cyhoeddus grymus ac fel golygydd cyhoeddiadau o blaid y bleidlais. Er gwaethaf ei hymdrechion, Victoria oedd y dalaith olaf yn Awstralia i weithredu hawliau pleidleisio cyfartal, gyda menywod yn cael yr hawl i bleidleisio yn 1908.

Roedd ei mam yn swffragét, yn llwyrymwrthodwr ac yn ymgyrchydd dros ddiwygio cymdeithasol. Roedd y ddau riant yn Gristnogion defosiynol gyda chydwybodau cymdeithasol cryf. Roedd ganddyn nhw bedwar o blant eraill ar ôl Vida - tair merch (Lina, Elsie ac Aileen) a mab (Selwyn).

Er bod Jacob Goldstein, ei thad, yn wrth-swffragétydd, credai'n gryf mewn addysg a hunanddibyniaeth. Cyflogodd athrawes breifat i addysgu ei bedair merch ac anfonwyd Vida i Goleg Presbyteraidd y Merched ym 1884, gan fatriciwleiddio ym 1886. Pan effeithiwyd ar incwm y teulu gan y dirwasgiad ym Melbourne yn ystod y 1890au, aeth Vida a'i chwiorydd, Aileen ac Elsie, ati i redeg ysgol  yn St Kilda. Gan agor ym 1892, lleolwyd ysgol 'Ingleton' yng nghgartref y teulu ar Ffordd Alma am y chwe blynedd nesaf.

## Y gwleidydd 
Ym 1903, safodd Goldstein, yn aflwyddiannus, fel aelod annibynnol o'r Senedd, gan ennill 16.8% o'r bleidlais. Safodd bum gwaith i gyd, ac er iddi 'rioed ennill etholiad enillodd ei blaendal yn ôl ar bob achlysur ond un. Safodd ar bolisiau asgell chwith ac roedd rhai o'i safbwyntiau radical yn dieithrio'r cyhoedd oddi wrthi, a rhai o'i chymdeithion hefyd.

Ar ôl i Awstralia ganiatau pleidlais i fenywod, arhosodd Goldstein yn driw fel ymgyrchydd dros hawliau menywod ac amryw achosion cymdeithasol eraill. Roedd hi'n heddychwr selog yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a chyd-sefydlodd Fyddin Heddwch y Merched, sefydliad gwrth-ryfel.

Daeth yn siaradwr cyhoeddus poblogaidd ar faterion menywod, gan annerch neuaddau llawn o amgylch Awstralia ac yna Ewrop ac Unol Daleithiau America. Ym 1902, teithiodd i'r Unol Daleithiau gan siarad yng Nghynhadledd Ryngwladol Etholfraint y Menywod (lle cafodd ei hethol yn ysgrifennydd), a rhoddodd dystiolaeth o blaid pleidlais i fenywod gerbron pwyllgor o Gyngres yr Unol Daleithiau, a mynychodd Gynhadledd  Rhyngwladol Cyngor y Merched.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Merched y 19eg ganrif o Awstralia
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Portland, Victoria
Leigh Hunt

Ysgrifwr, beirniad llenyddol a theatr, newyddiadurwr, a bardd o Sais oedd **James Henry Leigh Hunt** (19 Hydref 1784 – 28 Awst 1859) sy'n nodedig am ei gyfraniadau radicalaidd at gyfnodolion ac am ei gyfeillgarwch â'r beirdd Rhamantaidd Saesneg yn hanner cyntaf y 19g. Ei farddoniaeth amlycaf ydy'r telynegion *Abou Ben Adhem* a *Jenny Kissed Me* (1838) a'r gerdd hir *The Story of Rimini* (1816).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd James Henry Leigh Hunt ar 19 Hydref 1784 yn Southgate, Middlesex.

## Barddoniaeth 
Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o gerddi, *Juvenilia*, yn 1801. Efelychir mydryddiaeth y Ffrancod a'r Eidalwyr yn ei farddoniaeth. Cyhoeddwyd nifer o'i gerddi gorau yn y cyfrolau *Foliage* (1818) a *Hero and Leander, and Bacchus and Ariadne* (1819).

## Newyddiaduraeth 
Gyda'i frawd John, lansiodd yr *Examiner* yn 1808, cylchgrawn wythnosol a oedd yn dadlau dros ddiddymiaeth, rhyddfreinio'r Catholigion, a diwygio'r Senedd a'r gyfraith droseddol. Ysgrifennodd Hunt erthyglau gwleidyddol a beirniadaeth theatr a'r celfyddydau cain ar gyfer y cyfnodolyn chwarterol *Reflector* yn 1810–11. Carcharwyd y brodyr Hunt yn 1813 am iddynt ladd ar Siôr, y Rhaglyw Dywysog. Parhaodd Leigh Hunt i ysgrifennu ar gyfer yr *Examiner* yn y ddalfa.

Fe'i rhyddhawyd o'r carchar yn 1815 a symudodd i Hampstead, ac yno yn gymydog i'r bardd Rhamantaidd John Keats. Yn ddiweddarach daeth hefyd yn gyfarwydd â Rhamantwr arall, Percy Bysshe Shelley, a bu'n hyrwyddo gwaith llenyddol ei gyfeillion yn yr *Examiner*. Aeth Hunt i'r Eidal yn 1822 i ymuno â Keats a Shelley, ac yno sefydlasant cylchgrawn *The Liberal* (1822–23), a fu'n fethiant.

Cyhoeddodd nifer o'i ysgrifau gwychaf yn yr *Indicator* (1819–21) a'r *Companion* (1828), a bu'n cyfrannu at gyfnodolion eraill am weddill ei oes, yn eu plith y *Tatler* (1830–32) a'r *London Journal* (1834–35). Cyhoeddodd ei hunangofiant yn 1850. Bu farw yn Putney ar 28 Awst 1859 yn 74 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Ann Blainey, *Immortal Boy: A Portrait of Leigh Hunt* (Llundain: Croom Helm, 1985).
* Edmund Blunden, *Leigh Hunt: A Biography* (Llundain: Cobden-Sanderson, 1930).
* Anthony Holden, *The Wit in the Dungeon: Leigh Hunt and His Circle* (Llundain: Little, Brown, 2005).
* James R. Thompson, *Leigh Hunt* (Boston: Twayne, 1977).

Categori:Genedigaethau 1784
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid celf Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid theatr Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Middlesex
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Gertrude Stein

Nofelydd Americanaidd oedd **Gertrude Stein** (3 Chwefror 1874 - 27 Gorffennaf 1946) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, casglwr celf, perchennog salon, hunangofiannydd a libretydd. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: ''Three Lives, Tender buttons: objects, food, rooms, The Making of Americans, Four Saints in Three Acts, The Autobiography of Alice B. Toklas, Everybody's Autobiography* a *Doctor Faustus Lights the Lights''.

Fe'i ganed yn Allegheny West, Pittsburgh a bu farw yn Neuilly-sur-Seine, Ffrainc o ganser y stumog; fe'i claddwyd ym Mynwent Père Lachaise, Paris. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Radcliffe, Ysgol Feddygaeth Johns Hopkins, Prifysgol Harvard a Phrifysgol Johns Hopkins.

Wedi'i geni yng nghymdogaeth Allegheny West yn Pittsburgh fe'i magwyd yn Oakland, Califfornia, cyn symud i Baris ym 1903. Yno, yn Ffrainc y treuliodd weddill ei bywyd. Pan oedd Stein yn 14 oed, bu farw ei mam a thair blynedd yn ddiweddarach, bu farw ei thad hefyd. Yna cymerodd brawd hynaf Stein, Michael Stein, drosodd y busnes teuluol ac ym 1892 trefnodd i Gertrude a chwaer arall, Bertha, fyw gyda theulu eu mam yn Baltimore.

Cynhaliodd salon ym Mharis, lle byddai ffigyrau blaenllaw moderniaeth mewn llenyddiaeth a chelf, pobl megis Pablo Picasso, Ernest Hemingway, F. Scott Fitzgerald, Sinclair Lewis, Ezra Pound, Sherwood Anderson a Henri Matisse, yn cwrdd.

## Yr awdur
Ym 1933, cyhoeddodd Stein led-gofiant o'i blynyddoedd ym Mharis, *The Autobiography of Alice B. Toklas*, a ysgrifennwyd yn llais Alice B. Toklas, ei phartner oes. Daeth y llyfr yn werthwr-gorau gan ddyrchafu Stein i amlygrwydd mawr o fewn y prif ffrwd.

Mae dau ddyfyniad o'i gweithiau wedi dod yn adnabyddus iawn: "Rhosyn yw rhosyn yw rhosyn yw rhosyn,"  ac "nid oes yno yno", gyda'r olaf yn aml yn cael ei ystyried yn gyfeiriad at gartref ei phlentyndod yn Oakland.

yn ystod yr Ail Ryfel Byd, er ei bod yn Iddew, caniataodd y Natsiaid iddi barhau i fyw a gweithio fel casglwr celf; fe'i beirniadwyd yn hallt am hyn, gan mai'r unig reswm y caniataodd yr awdurdodau Natsiaidd iddi fyw a gweithio, fel hyn, oedd pe bai'n cydweithio gyda nhw mewn dulliau dichellgar. dywedir iddi wneud hyn drwy Bernard Faÿ. Ar diwedd y rhyfel, canmolodd Natsi arall, sef arweinydd y Vichy, Marshal Pétain, un arall a oedd yn cydweithio gyda'r Natsiaid.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Pittsburgh
Encarnacion Alzona

Hanesydd arloesol o'r Philipinau oedd **Encarnacion Alzona** (23 Mawrth 1895 - 13 Mawrth 2001) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel swffragét. Hi oedd y fenyw Ffilipinaidd gyntaf i ennill Ph.D., rhoddwyd iddi reng a theitl Gwyddonydd Cenedlaethol Philippines ym 1985.

Fe'i ganed yn Binan a oedd yr adeg honno yn *Capitanía General de Filipinas* ac a hawliwyd yn rhan o Ymerodraeth Sbaen; bu farw yn Manila, prifddinas y Philipinau a'i chladdu yn Libingan ng mga Bayani ('Caer yr Arwyr'), Fort Bonifacio, hefyd yn Manila. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Goleg Radcliffe, Prifysgol Harvard, Prifysgol Columbia a Phrifysgol y Philipinau.

## Magwraeth a choleg
Fe’i magwyd yn nhalaith Tayabas. Roedd ei thad yn farnwr ac yn berthynas bell i'r cenedlaetholwr a'r polymath Jose Rizal.

Roedd ei rhieni'n ddarllenwyr mawr, a oedd yn meithrin ei thueddiadau academaidd. Enillodd radd mewn hanes o Brifysgol y Philipinau ym Manila ym 1917, a gradd meistr y flwyddyn ganlynol o'r un brifysgol. Arolwg hanesyddol oedd ei thraethodau ymchwil - ar addysg o fewn ysgolion i fenywod yn Ynysoedd y Philipinau, thema a ysgogodd ynddi'n ddiweddarach ei gwaith fel swffragét.

Dilynodd Alzona astudiaethau pellach yn Unol Daleithiau America fel ysgolhaig, astudiaethau a ariannwyd gan lywodraeth America. Enillodd radd meistr arall mewn hanes o Goleg Radcliffe, Prifysgol Harvard ym 1920, a Ph.D. o Brifysgol Columbia ym 1923.
bawd|chwith|Bedd Encarnacion Alzona yn Libingan ng mga Bayani

Dychwelodd Alzona i Ynysoedd y Philipinau ym 1923 ac ymunodd â chyfadran Hanes,  Prifysgol y Philipinau ar gampws Manila, a symudodd yn ddiweddarach i Brifysgol y Philipinau yn Diliman.

## Etholfraint
Hyd yn oed wrth i ferched America ennill yr hawl i bleidleisio ym 1920, ni roddwyd yr un hawl i fenywod yn y Philipinau, a oedd ar yr adeg honno yn wladfa Americanaidd. Mor gynnar â 1919, siaradodd Alzona o blaid rhoi’r hawl i bleidlais i ferched Ffilipinaidd, a thros etholfrait mewn erthygl a gyhoeddodd yn y *Philippine Review*.

## Wedi'r Ail Ryfel Byd
Dewisodd Alzona aros ym Manila trwy gydol goresgyniad Japan yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Bu'n rhan o'r mudiad herwfilwrol ('gerila') yn erbyn y Japaneaid.

Ar ôl y rhyfel, penodwyd Alzona gan yr Arlywydd Manuel Roxas yn aelod o ddirprwyaeth Philippine i UNESCO. Gwasanaethodd yn y ddirprwyaeth tan 1949, ac fe’i hetholwyd yn gadeirydd Is-bwyllgor Gwyddor Gymdeithasol, Athroniaeth a’r Dyniaethau ym 1946.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Philipinau
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Philipinau
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Binan
Categori:Pobl ganmlwydd oed
R. Ifor Parry

Roedd **Robert Ifor Parry** (1908 – 18 Rhagfyr 1975, gan amlaf **R. Ifor Parry** neu **Ifor Parry**) yn weinidog gyda'r Annibynwyr, athro yn Aberdâr ac enillydd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Bywyd cynnar
Ganed Parry yn Longford Terrace, Nghaergybi, Ynys Môn, yn fab i Benjamin Parry, a gyflogwyd fel peiriannydd ar longau yn hwylio o Gaergybi i Iwerddon. Addysgwyd ef yn Ysgol Sir Caergybi, cofrestrodd yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor, lle enillodd radd dosbarth cyntaf mewn Hanes ym 1929 ac MA ym 1931 am draethawd ymchwil ar agwedd Annibynwyr Cymru at symudiadau dosbarth gweithiol rhwng 1815-1870. ar ei draethawd, ‘'Diwinyddiaeth Karl Barth’'.

Cyhoeddodd y llyfr Cymraeg safonol, *Ymneilltuaeth*, ym 1962 i ddathlu Trichanmlwyddiant 1662. YsgrifenNodd hefyd i gyhoeddiadau megis y Y Dysgedydd, Y Cofiadur a'r Traethodydd. Gwahoddwyd ef i annerch Undeb Bedyddwyr Cymru ym 1962 ar "Seiliau Diwinyddol Anghydffurfiaeth".

## Yn ddiweddarach mewn bywyd
O bosib oherwydd dirywiad yn yr aelodaeth, daeth gofalaeth hir Parry yn Siloa i ben ym 1964, pan ddaeth yn Bennaeth Astudiaethau Crefyddol yn Ysgol Ramadeg Bechgyn Aberdâr. Bu farw Ifor Parry ar 18 Rhagfyr 1975, deufis wedi marwolaeth ei wraig, Mona. Gadawodd swm sylweddol o arian i Ysgol Ramadeg Bechgyn Aberdâr i waddoli *Cronfa Ymddiriedolaeth Mona ac Ifor Parry*, yr oedd yr incwm i'w ddefnyddio, yn rhannol, i ddyfarnu gwobr flynyddol am hanes lleol.

## Llyfryddiaeth
* *Diwinyddiaeth Karl Barth*, Traethawd beirniadol, Roberts Ifor Parry, Cyhoeddwyr "Pulpud Cymru", 1949 
* *Ymneilltuaeth*, Robert Ifor Parry, Gwasg Gomer, 1962

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein, Robert Ifor Parry

Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaergybi
Categori:Pobl o Aberdâr
Alicia Adélaide Needham

Cyfansoddwr caneuon a baledi o Iwerddon oedd **Alicia Adélaide Needham** (31 Hydref 1863 - 24 Rhagfyr 1945). Yn Swffragét ymroddedig, hi oedd y fenyw gyntaf i arwain yn Neuadd Frenhinol Albert, Llundain, a llywydd benywaidd cyntaf Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Fe'i hurddwyd gan yr Orsedd dan yr enw "Telynor Iwerddon" a chadeiriodd y Gymdeithas Ban-Geltaidd.

Ei gwobr fwyaf mawreddog oedd can punt am gyfansoddi *The Seventh English Edward*, a ysgrifennwyd ganddi yn sydyn ar gyfer coroni’r Brenin Edward VII ym 1902.

Mae’r ymchwilydd Christopher Reynolds, ar wefan Cymdeithas Gerddolegol America yn ei gosod yn chweched mewn rhestr fydeang yn dogfennu nifer y caneuon a gyhoeddwyd gan ferched rhwng 1890 a 1930.

## Coleg
Ganed Needham (nee Montgomery) yn Oldcastle, Co. Meath. Aeth i'r ysgol breswyl yn Derry am bedair blynedd a threuliodd y flwyddyn ganlynol yn Castletown, Ynys Manaw. Astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain gan raddio yn 1887.

Yn 1893 pasiodd yr arholiadau hefyd i Gymrodoriaeth y Coleg Cerdd Brenhinol. Yn y cyfamser roedd hi wedi priodi'r meddyg o Lundain, Joseph Needham, ym 1892 ac ym 1900 fe esgorodd ar eu hunig blentyn, a alwyd hefyd yn Joseph.

## Cyfansoddi
Gyda chefnogaeth ei gŵr a drefnodd gyngherddau iddi ac a drefnodd gyhoeddi ei gwaith cynharaf, cychwynnodd ei gyrfa gerddorol ym 1894 gyda nifer o gyhoeddiadau a datganiadau piano a chân. Gyda'i gilydd ysgrifennodd tua 700 o gyfansoddiadau, y mwyafrif ohonynt yn ganeuon, ond mae yna hefyd rai deuawdau, triawdau a phedwarawdau ar gyfer lleisiau a phiano, rhywfaint o gerddoriaeth piano, rhai cerddorfeydd o ganeuon, emynau corawl, gorymdeithiau ar gyfer bandiau pres, ac un gwasanaeth eglwys.

Ceir mwy na 200 o weithiau cyhoeddedig yn y Llyfrgell Brydeinig, rhai ohonynt yn gylchoedd o ganeuon a chasgliadau tebyg gyda hyd at 12 darn. Mae'n ymddangos ei bod wedi rhoi'r gorau i gyfansoddi cyn 1920 ac ychydig a glywyd amdani wedyn. Bu farw ar Noswyl Nadolig 1945 yn Llundain.

## Gweithiau dethol 
* * Albwm o Ganeuon Hush * (1897)
* * Y Seithfed Saesneg Edward * (1902)
* * A Bunch of Shamrocks: Irish Song Cycle for Four Solo Voices * (1904)
* 'Deuddeg Cân Fach i Bobl Fach' '(1904)
* * Pedair Cân i Fenywod Suffragistiaid * (1908)
* * A Bunch of Heather: Scottish Song Cycle * (1910)
* '' Cylchred y Fyddin a'r Llynges * (1912)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* William Matteuzzi, ar You Tube, yn canu *Hwiangerdd Wyddelig''

Categori:Ffeministiaid o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Merched y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 1945
Ben Gwalchmai

Awdur a gwleidydd o Gymru yw **Ben Gwalchmai** (g. 1985) sy'n wreiddiol o Arddlin, Maldwyn, tua 5 milltir i'r gogledd o'r Trallwng. Disgrifia'i hun fel "creewr, gweithiwr, sgwennwr" (*"maker, worker, writer"*). Yn wleidyddol, mae'n aelod o Blaid Lafur Cymru, yn un o sefydlwyr *Labour for Indy Wales* ac roedd yn un o brif siaradwyr gorymdaith cyntaf Yes Cymru yng Nghaerdydd yn 2019.

Ei nofel gyntaf oedd *Purefinder* (Cosmic Egg; 2012), nofel gothig, arswyd hanesyddol a leolir yn Llundain yn 1858 a ddisgrifiwyd gan Christoff Fischer fel *"Breathtakingly intimate and obscure"*. Thema'r nofel yw sut y mae cysgod yr etifeddiaeth Fictorianaidd yn dal i roi ffurf a siâp i gymeriad mamau modern heddiw, fel yr esbonia mewn erthygl ganddo yn y *New Statesman*.

## Yr awdur
Yn 2014, gweithiodd Ben Gwalchmai gydag Opera Cenedlaethol Cymru a *Yello Brick* ar gynhyrchiad gêm stryd a theatr newydd, *Splash & Ripple* ar antur yng nghastell yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Bu hefyd yn golygu ar gyfer REACT a Book Kernel ac yn darlithio ar gyfer UWE, Bryste. Fel cynhyrchydd, addasodd *Bedazzled - A Welshman in New York* yn 2015 ar gyfer Gwyl Farddoniaeth StAnza ac yn gynhyrchydd newydd gydag NTW. Yn 2016, cychwynnodd ei Ysgoloriaeth PhD yn Galway, Iwerddon, gan ganolbwytio ar storiau creadigol dwy ddinas: Bryste a Galoway, a hynny gan ddefnyddio techoleg gor-realaeth.

Yn awdur ers 2008, perfformiwyd a chyhoeddwyd ei waith gydag: Anexxe Publishing, Arcola Theatre, The George Wood Theatre, Catford Theatre, Make Something Magazine, Minus9squared Magazine, The Master Shipwright's Palace, Greenwich Dances Festival, *Epicenter*, Kumquat Poetry, Bad Barddoniaeth Robot, yn ogystal ag Opera Cenedlaethol Cymru. Bu'n gynhyrchydd ers 2008, ac ymhlith y digwyddiadau mae wedi gweithio arnyn nhw mae'r cwmnïau a'r cyrff canlynol: *The Guardian*, Greenwich Dance, Ysgol Economeg Llundain, Coleg Imperial Llundain, Theatr Arcola, Gŵyl y Gelli a chasgliad o weithiau ar gyfer *Poet in the City*.

Gellir crynhoi ei weledigaeth lled-optimistaidd drwy ddyfynu o un o'r nifer o erthyglau mae wedi'iu cyfrannu i'r *Huffington Post*, sef *Things the Future Will Hate Us For: #1*:

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* You Tube; - llais Ben Gwalchmai yn darllen *Universe 7* gan by Rosie Poebright

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cenedlaetholwyr Cymreig
Categori:Dramodwyr Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Gymru
1803 yng Nghymru

Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1803** i **Gymru** a'i **phobl**
bawd|Esgob Burgess
bawd|Rhosyn y Mynydd Gwyllt
bawd|W. Owen Pughe D.C.L., F.A.S (4671832)
bawd|Dewi Dywyll

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru - Siôr (Siôr IV yn ddiweddarach) 
* Tywysoges Cymru - Caroline o Brunswick

## Digwyddiadau
*26 Mehefin - Cynulliad cyhoeddus cyntaf Cymdeithas Undodaidd De Cymru.
*17 Gorffennaf - Cysegrwyd Thomas Burgess yn Esgob Tyddewi 
*Medi - Mae cwmni newydd, yr *Union Iron World Company*, yn cael ei ffurfio i redeg gwaith haearn Rhymney, ar ôl i Benjamin Hall gymryd yr awenau.
*Mae Pascoe Grenfell yn wneud contract i fasnachu mewn copr yn ardal Abertawe.
*Castell Dundryfan yn cael ei adeiladu ger Southerndown.
*Darganfod Rhosyn-y-mynydd gwyllt *Paeonia mascula* yn tyfu ar ynys Ynys Ronech - yr unig rywogaeth o peony sy'n frodorol i Ynysoedd Prydain.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
### Llyfrau newydd 
*William Owen Pughe - *Geiriadur Cymraeg-Saesneg* 
*J. T. Barber - *A Tour Throughout South Wales and Monmouthshire*
*Robert Davies (Bardd Nantglyn) - *Barddoniaeth* 

### Cerddoriaeth
### Celfyddydau gweledol 
## Genedigaethau
*Ionawr - Robert Jones argraffwr ym Mhwllheli a Bangor (m. 1850)
*19 Ionawr - Richard Parry (Gwalchmai), bardd a llenor (m. 1897) 
*10 Mai - Christopher Rice Mansel Talbot, gwleidydd (m. 1890) 
*5 Gorffennaf - George Borrow, awdur (m. 1881) 
*15 Medi - Charles Octavius Swinnerton Morgan, hanesydd a gwleidydd (m. 1888) 
* 17 Hydref - Samuel Holland, gwleidydd (m. 1892) 
* 18 Hydref - Richard Green-Price, gwleidydd (m. 1887) 
*25 Rhagfyr - Syr Hugh Owen Owen, tirfeddiannwr a gwleidydd (m. 1891) 
*yn ystod y flwyddyn
**Dafydd Jones (Dewi Dywyll), baledwr (m. 1868)
**Owain Meirion, baledwr (m. 1868)

## Marwolaethau
*2 Ionawr -  Richard Perryn barnwr, 80 
*29 Ebrill - Thomas Jones, arlunydd, 60 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru