Trychineb argae Brumadinho

Ar ddiwrnod Santes Dwynwen, 25 Ionawr 2019, y torrodd **argae Brumadinho**, sef argae mwynlifol gwaith mwyngloddio haearn Córrego do Feijão. Roedd yn drychineb fawr. Lleolwyd yr argae 9 cilmetr (5.6 milltir) i'r Dwyrain o Brumadinho yn Minas Gerais, Brasil. Roedd yr argae'n eiddo i'r cwmni mwyngloddio Vale, a oedd hefyd yn gysylltiedig â thrychineb argae Mariana yn 2015. Rhyddhawyd llif o fwd (mwynlif) dros bencadlys y cwmni, gan gynnwys caffeteria amser cinio, tai, ffermydd, tafarndai a ffyrdd ar lan yr afon. Bu farw 270 o bobl o ganlyniad i'r drychineb hon. Cafwyd hyd i 259 o gyrff a nodwyd fod 11 arall ar goll, heb eu canfod.

## Cefndir 
Adeiladwyd argae mwynlif Córrego do Feijão yn 1976 gan Ferteco Mineração a daeth i feddiant y gorfforaeth mwyngloddio mwyn haearn Vale SA yn 2001. Fe'i disgrifiwyd ar gofrestr yr Asiantaeth Mwyngloddio Genedlaethol fel risg isel o ddifrod uchel. Mewn datganiad, dywedodd Adran yr Amgylchedd a Datblygu Cynaliadwy y Wladwriaeth fod y fenter wedi'i thrwyddedu'n briodol. Yn Rhagfyr 2018, cafodd Vale SA drwydded i ailddefnyddio gwastraff o’r argae (11.7 miliwn metr ciwbig ohono) ac i roi'r gorau i'r gweithgareddau yno. Nid oedd yr argae wedi derbyn mwynlif o'r gwaith mwyngloddio gerllaw ers 2014 ac, yn ôl y cwmni, roedd yn cael ei archwilio o ran diogelwch bob yn ail wythnos.

Roedd Vale SA yn gwybod am broblemau gyda'r synwyryddion monitro'r adeilad yr argae.
bawd| Trawstoriad sgematig yn dangos dyluniad o'r argae
bawd| Llwybr y llif llaid ar ôl methiant yr argae
Torrodd Argae Córrego do Feijão I ychydig wedi hanner dydd, am 12:28 PM ar 25 Ionawr 2019, gan ryddhau ton wenwynig debyg i dirlithriad o tua 12 miliwn metr ciwbig o fwynlif. Llwyddodd y mwynlif i lyncu ardal weinyddol y pwll yn gyflym, gan gladdu cannoedd o weithwyr y pwll, gan gynnwys ugeiniau yn y bwyty yn ystod eu hamser cinio. Parhaodd y dilyw o wastraff lifo i lawr yr allt tuag at "Vila Ferteco", cymuned fechan tua 1 cilometr (0.62 milltir) o'r pwll glo, gan ladd o leiaf saith o bobl mewn cartref gwely a brecwast a dymchwel pont reilffordd ar y ffordd. Erbyn 3:50&nbsp;pm, roedd y mwd wedi teithio dros 5 km (3.1 mill), gan gyrraedd Afon Paraopeba, prif afon y rhanbarth, sy'n cyflenwi dŵr i draean o Belo Horizonte fwyaf.

## Wedi'r drychineb 
### Y golled 
Ar 26 Ionawr 2019, dywedodd arlywydd y Vale, Fabio Schvartsman, fod mwyafrif y dioddefwyr yn weithwyr y cwmni. Claddwyd tri locomotif a 132 o wagenni ac roedd pedwar gweithiwr rheilffordd ar goll. Dinistriodd y mwd ddwy ran o bont reilffordd a thua 100 metr o drac rheilffordd. Yn Ionawr 2020, cadarnhawyd bod 259 o bobl wedi marw, ac ystyriwyd bod 11 ar heb eu canfod.

### Yr amgylchedd 
bawd| Pont reilffordd mwyn haearn wedi'i dinistrio gan lif llaid, 3 km (1.9 mill) i lawr yr afon o'r argae a dorrodd
Rhyddhawyd tua 12 miliwn metr ciwbig o fwynlif. Cydiodd metalau a oedd yn y mwynlif i waddodion yr afon, gyda chrynodiad uwch ohonynt yn nes at safle'r gorlif. Cynhaliwyd dadansoddiadau o waddod yr afon i lawr yr afon ar gyfer 27 elfen, gan ddangos rhai mân gynnydd mewn crynodiadau metel. Canfuwyd crynodiadau difrifol o gadmiwm yn Retiro Baixo, tua 302 km i lawr yr afon o safle'r mwynglawdd.

Dywedodd llywydd Vale, Fabio Schvartsman, fod yr argae wedi bod yn segur ers 2015 ac na ddylai'r deunydd fod yn symud rhyw lawer. “Rwy’n credu y bydd y risg amgylcheddol, yn yr achos hwn, yn llawer is na risg Mariana”, meddai. Mae llawer o'r ardal, heddiw, yn cael ei ystyried yn barth wedi'i aberthu.

### Adweithiau 
Anfonodd arlywydd Brasil Jair Bolsonaro dri gweinidog y Llyweodraeth i ddilyn i gadw llygad ar yr ymdrechion i achub y dioddefwyr. Cyhoeddodd Llywodraethwr Minas Gerais, Romeu Zema, eu bont yn ffurfio tasglu arbennig i achub y dioddefwyr.

Ar 29 Ionawr, cyhoeddodd awdurdodau Brasil warantau arestio ar gyfer pum gweithiwr y credir eu bod yn gysylltiedig â chwymp yr argae, gan arwain at arestio dau uwch reolwr yn y pwll glo a gweithiwr arall o’r Vale, ynghyd â dau beiriannydd o’r cwmni Almaenig TÜV Süd a oedd wedi’u contractio i archwilio'r argae.

Galwodd trysorydd yr undeb glofaol lleol fod y trychineb yn “rhagfwriadol” (*premeditated*) gan fod cwynion a rhybuddion parhaus a hirsefydlog am ddiogelwch strwythurol yr argae. Gwadodd Vale y cyhuddiadau hyn a dywedon nhw fod y pwll glo wedi'i ddiweddaru i'r safonau diweddaraf.

Rhewodd awdurdodau barnwrol Brasil US$3 biliwn o asedau’r Fro, gan ddweud y byddai eiddo (tir a cherbydau) yn cael eu hatafaelu pe na bai’r cwmni’n gallu dod o hyd i’r arian.

Yn Ebrill, gwrthododd arolygwyr diogelwch y Vale warantu sefydlogrwydd a diogelwch o leiaf 18 o'i argaeau ym Mrasil.

Cyhoeddodd erlynwyr Brasil yn Ionawr 2020 y byddai Vale SA, archwilydd TÜV Süd, ac 16 o unigolion, gan gynnwys cyn-lywydd yVale, Fabio Schvartsman, yn cael eu cyhuddo o ddynladdiad bwriadol a throseddau amgylcheddol. Yn Ionawr 2021, yn ychwanegol i hyn, daeth grŵp o hawlwyr (*claimants*) o Frasil â’r achos cyfreithiol sifil cyntaf ar bridd yr Almaen yn erbyn TÜV Süd.

Yn Chwefror 2021, daeth llywodraeth y wladwriaeth i gytundeb â’r Vale: eu bont yn atgyweirio pob difrod amgylcheddol, ac yn talu iawndal cymdeithasol-economaidd ac amgylcheddol-gymdeithasol i’r cymunedau yr effeithiwyd arnynt, a amcangyfrifwyd i ddechrau yn US$7 biliwn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Llygredd
Categori:Argaeau
Categori:2019
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Trychinebau 2019
Categori:Trychinebau yn Ne America
Categori:Trychinebau diwydiannol
Categori:Diwydiant glo