open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881

Roedd **Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881** yn Ddeddf Senedd y Deyrnas Unedig. Roedd yn un o nifer o ddeddfau trwyddedu i'w cyflwyno rhwng 1828 a 1886. O dan y ddeddf roedd yn ofynnol i bob tafarn yng Nghymru aros ar gau ar Ddydd Sul. Roedd gan y Ddeddf bwysigrwydd gwleidyddol sylweddol fel cydnabyddiaeth ffurfiol o gymeriad gwahanol Gymru i weddill y Deyrnas Unedig, gan osod cynsail ar gyfer deddfwriaeth a phenderfyniadau yn y dyfodol. Fe'i diddymwyd ym 1961.

## Cyflwyno'r ddeddfwriaeth
bawd|John Roberts AS

Cyflwynwyd y ddeddfwriaeth yn wreiddiol gan John Roberts AS Bwrdeistrefi Fflint ym mis Chwefror 1880 ar yr un pryd cafodd mesur tebyg ar gyfer Cymru a Lloegr ei gynnig gan Syr Joseph Pease AS South Durham. Trechwyd mesur Pease ond aeth mesur Roberts ymlaen i ail ddarlleniad gyda chefnogaeth Llywodraeth Ryddfrydol Gladstone ar ôl i filoedd o bobl Cymru arwyddo deisebau yn datgan eu cefnogaeth i'r fath mesur

Hwn oedd y Ddeddf gyntaf ers Ddeddfau Uno Cymru a Lloegr 1535-42 a oedd yn benodol berthnasol i Gymru yn unig (Bu dwy ddeddf Gymreig flaenorol Deddf Cymru a Berwick 1746 a Deddf Eglwysi Cadeiriol Cymru 1843 ond eu bwriad hwy oedd gwneud Cymru'n unffurf a Lloegr).

Nid oedd Ddeddf 1881 yn berthnasol i Sir Fynwy, ond cafodd ei ymestyn i'r sir honno ym 1915 o dan ddeddfwriaeth berthnasol i'r Rhyfel Byd Cyntaf a chafodd ei gadarnhau trwy welliant i'r Ddeddf ym 1921.

## Diddymu
Cafodd y Ddeddf ei diddymu gan Ddeddf Trwyddedu 1961, a oedd yn caniatáu i awdurdodau lleol yng Nghymru i gynnal polau o'u trigolion ar barhad y gwaharddiad os oedd o leiaf 500 o bleidleiswyr yn gofyn am bôl.

bawd
Cafodd polau eu cynnal mewn rhannau o Gymru ym 1961, 1968, 1975, 1982, 1989 a 1996. Erbyn 1989 yr oedd holl ardaloedd llywodraeth leol Cymru ac eithrio Dwyfor wedi pleidleisio o blaid agor tafarnau ar y Sul, yn referendwm 1996 pleidleisiodd Dwyfor 24,325 o blaid i 9,829 yn erbyn agor, gan droi Cymru gyfan yn *wlyb* am y tro cyntaf ers pasio ddeddf 1881. Y dyddiad nesaf ar gyfer cynnal Refferendwm yfed ar y Sul oedd Mis Hydref 2003, ond o dan bwysau gan rhai aelodau o'r Cynulliad a Peter Hain, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, defnyddiwyd gwelliant i Deddf Trwyddedu 2003 (a ddaeth i rym ym Mis Gorffennaf 2003) i agor holl dafarnau Cymru ac i ddiddymu'r hawl i alw am bolau ar y pwnc.

## Gweler hefyd
Polau yfed ar y Sul yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Deddfau Cymreig
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1881
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Academi Frenhinol y Celfyddydau

Academi gelf a leolir yn Ninas Westminster, Llundain, yw **Academi Frenhinol y Celfyddydau**. Fe'i sylfaenwyd gan y brenin Siôr III ym 1768.

## Arlywyddion yr Academi Frenhinol
## Gweler hefyd
* Yr Academi Frenhinol Gymreig

## Dolenni allanol
*  

Categori:Academïau y celfyddydau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Addysg yn Llundain
Categori:Sefydliadau 1768
Afon Todd

Afon yn Nhiriogaeth y Gogledd, Awstralia yw **Afon Todd**. Mae'n llifo'n anaml, ac yn 272 cilomedr o hyd, yn dechrau 731 medr uwchben y môr, ac yn gorffen 264 medr  uwchben y môr. Mae ganddi 7 llednant, gan gynnwys Colyer Creek, Afon Charles, Giles Creek, Afon Ross, Emily Creek, Jinker Creek a Williams  Creek. Dalgylch yr afon yw tua 445 cilomedr sgwâr. Mae'r afon yn mynd heibio'r orsaf teligraff, trwy Alice Springs, ac wedyn trwy Fwlch Heavitree ac ymlaen i Anialwch Simpson. Mae'n ymuno Afon Hale, sydd yn mynd i Lyn Eyre yn Ne Awstralia..
Pan fydd glaw trwm i'r gogledd o'r dref, mae'r afon yn llifo trwy Alice Springs rhwng 6 a 8 awr hwyrach, yn mynd ar gyflymder cerdded. Enw brodorol yn afon yw Lhere Mparntwe. Enwyd yr afon gan anheddwyr ar ôl Charles Todd, cyn-bostfeistr cyffredinol Awstralia.. Roedd yr un cyntaf ym mis Rhagfyr 1962.

dim|bawd|260px|Afon Todd yn Alice Springs
dim|bawd|260px
dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
Todd
Categori:Amgylchedd Awstralia
Categori:Daearyddiaeth Tiriogaeth y Gogledd
John Roberts (AS Fflint)

Roedd **John Roberts** (14 Gorffennaf, 1835 – 24 Chwefror, 1894) yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Fflint

## Bywyd personol
Ganwyd Roberts yn Lerpwl yn fab i David Roberts, masnachwr coed. Roedd gwreiddiau'r teulu yn Llanrwst.

Cafodd ei addysgu yn y Liverpool Institute ac wedyn mewn coleg masnachol yn Brighton

Priododd Catherine Tudor Hughes, roedd hi'n ferch i'r Parch John Hughes, Lerpwl. Bu iddynt deuddeg o blant, yr hynaf oedd John Herbert Roberts, Barwn 1af Clwyd. Bu farw Mrs Roberts ym Mis Medi 1880 o gymhlethdodau geni'r deuddegfed plentyn 

## Gyrfa
Ar ôl gorffen ei addysg aeth Roberts i weithio i gwmni ei dad David Roberts a'i feibion yn Derby Road Lerpwl gan ddod yn bartner ac yn gyfarwyddwr yn y cwmni. Ar ôl i John ymuno a'r cwmni dechreuodd buddsoddi mewn tir i'w datblygu ar gyfer adeiladau tai, gan brynu 280 erw o dir ar gyfer 15,000 o dai. Wrth werthu tir i adeiladwyr roedd y cwmni yn mynnu bod y cytundebau yn cynnwys cymal yn sicrhau nad oedd diodydd meddwol yn cael eu cynhyrchu na'u gwerthu byth arno.

## Gyrfa wleidyddol
Wedi marwolaeth Peter Ellis Eyton Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Fflint ym 1878 dewiswyd John Roberts fel ymgeisydd y Blaid Ryddfrydol ar gyfer yr isetholiad i ddewis olynydd iddo. Llwyddodd Roberts i gadw'r sedd i'r achos Rhyddfrydol hyd ei benderfyniad i ymddeol o'r Senedd oherwydd cyflwr ei iechyd ym 1890 

Mae John Roberts yn cael ei goffau yn bennaf fel yr Aelod Seneddol oedd yn gyfrifol am gyflwyno'r mesur i gau tafarnau ar y Sul i'r Senedd ym 1880, a ddaeth yn Ddeddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881 blwyddyn yn ddiweddarach.

## Marwolaeth
Bu John Roberts farw yn ei gartref, West Dingle, Lerpwl yn 59 mlwydd oed, a'i chladdu yng nghladdgell y teulu ym mynwent Capel Mynydd Seion (MC) Abergele.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Rhyddfrydiaeth
Llenyddiaeth yn 2015

## Digwyddiadau
*8 Mawrth - Mae'r BBC yn lawnsio cyfres teledu newydd yn seiliedig ar y llyfrau "Poldark" gan Winston Graham.

## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Gareth F. Williams, *Awst yn Anogia*
** Saesneg: Patrick McGuinness, ''Other People's Countries*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Mari Lisa
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Svetlana Alexievich
* Gwobr Booker: Marlon James, *A Brief History of Seven Killings*
* Gwobr Ryngwladol Booker: László Krasznahorkai

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Joanna Davies - *Un Man*
*Geraint Evans - *Y Gelyn Cudd*
*Elidir Jones - *Y Porthwll*
*Dewi Prysor - *Rifiera Reu*

### Drama
*Wyn Mason - *Rhith Gân*

### Barddoniaeth
*Mererid Hopwood - *Nes Draw*

### Hanes
*Eirionedd Baskerville - *Patagonia 150 - Yma i Aros*
*Simon Brooks - *Pam Na Fu Cymru - Methiant Cenedlaetholdeb Cymraeg*
*Eirug Davies - *Winllan Well*
*Mari Gordon - *Printiau'r Rhyfel Byd Cyntaf*
*David Gwyn - *Llechi Cymru: Archaeoleg a Hanes*

### Cofiant
*Zonia Bowen - *Dy bobl di fydd fy mhobl i*
*Dafydd Edwards - *Blas y Bryniau* 
*Dafydd Iwan - *Pobol Dafydd Iwan*

### Eraill
*Simon Brooks - *Pam Na Fu Cymru*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Paula Hawkins - *The Girl on the Train*
*Harper Lee – *Go Set a Watchman*

### Drama
*Laura Wade - *Tipping the Velvet*

### Hanes
*Ceferino Reato - *Doce Noches*

### Cofiant
*Tom Jones - *Over the Top and Back: The Autobiography*
*J. J. Williams & Peter Jackson - *J J Williams: the Life and Times of a Rugby Legend*

### Barddoniaeth
*Michael Longley - *Sea Asters*

### Eraill
*Noam Chomsky - *Because we say so*
*Oliver Sacks - *Gratitude''

## Marwolaethau 
*1 Ionawr - Miller Williams, bardd Americanaidd, 84
*29 Ionawr — Colleen McCullough, nofelydd Awstralaidd, 77
*16 Chwefror - John Davies, hanesydd, 76
*11 Mawrth - Harri Pritchard Jones, awdur, 81
*12 Mawrth - Syr Terry Pratchett, nofelydd Seisnig, 66 
*26 Mawrth - Tomas Tranströmer, bardd Swedaidd, 83
*13 Ebrill
**Eduardo Galeano, newyddiadurwr a nofelydd Uruguayaidd, 74 
**Günter Grass, bardd, nofelydd a dramodydd Almaenig, 87 
*2 Mai - Ruth Rendell, nofelydd Seisnig, 85
*21 Gorffennaf - E. L. Doctorow, nofelydd Americanaidd, 84 
*2 Hydref – Brian Friel, dramodydd Gwyddelig, 86
*5 Rhagfyr - William McIlvanney, nofelydd Albanaidd, 79

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth yn 2015
Gorsaf Reilffordd Narberth, Pennsylvania

chwith|bawd|260px
bawd|260px
Mae ** Gorsaf reilffordd Narberth** ar lein SEPTA Paoli/Thorndale, ym Mwrdeistref Narberth, Pennsylvania.

## Dolen allanol
* Gwefan SEPTA

Narberth
Categori:Philadelphia
Andy King

Ceir mwy nag un **Andy King**. Gall yr enw gyfeirio at:

*Andy King (pêl-droediwr, g 1956) - pêl-droediwr o Loegr
*Andy King (footballer, g 1970) - pêl-droediwr o Loegr
*Andy King (pêl-droediwr, g 1988) - pêl-droediwr o Gymru

Categori:Gwahaniaethu
Edmund Swetenham

Roedd **Edmund Swetenham** (15 Tachwedd 1822 – 19 Mawrth 1890) yn bargyfreithiwr, yn wleidydd Ceidwadol ac yn Aelod Seneddol dros etholaeth Caernarfon

## Bywyd personol
Ganwyd Edmund Swetenham ym 1822 yn Somerford Booths Swydd Gaer, yn fab i Clement Swetenham, bonheddwr, o Sumerford Booths Hall, ac Eleanor (née Buchanan) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Macclesfield a Choleg y Trwyn Pres, Rhydychen gan raddio'n B.A. ym 1844 ac M.A. ym 1845.

Bu'n briod ddwywaith, yn gyntaf ym 1851 i Elizabeth Jane, merch Wilson Jones, o Hartsheath Park, yr Wyddgrug a chyn AS Bwrdeistrefi Dinbych; bu iddynt un mab a dwy ferch. Priododd yr ail waith ym 1867 i Gertrude merch Ellis Cunliffe Parc Acton Wrecsam; bu iddynt un mab ac un ferch; bu hi farw ym 1876.

## Gyrfa
Cafodd Swetenham ei alw i'r Bar yn Lincoln's Inn ym 1848 gan ddewis gweithio yn rhanbarth Gogledd Cymru o Gylchdaith Cymru a Chaer. Daeth yn un o fargyfreithwyr amlycaf y rhanbarth gan amddiffyn neu erlyn mewn nifer o achosion enwocaf ei gyfnod, gan gynnwys amddiffyn gweithwyr Rheilffordd a gyhuddwyd o ddynladdiad wedi Trychineb rheilffordd Abergele ym 1869. Erlyn Thomas Gee am enllib am gyhoeddi yn Y Faner bod ffarmwr wedi ei droi allan o'i gartref am bleidleisio dros y Ceidwadwyr ac amddiffyn Cadwaladr Jones y llofrudd o Ddolgellau a grogwyd am lofruddio ei gariad ym 1877

Cafodd ei ddyrchafu'n Gwnsler y Frenhines (Q.C.) ym 1880

## Gyrfa Wleidyddol
Yn Etholiad Cyffredinol 1885, safodd Swetenham yn etholaeth Bwrdeistrefi Caernarfon er budd y Ceidwadwyr gan golli o 65 pleidlais Safodd eto yn Etholiad Cyffredinol 1886, gan gael ei ethol gyda mwyafrif o 136 o bleidleisiau dros Syr Love Jones-Parry, yr hen aelod.

## Marwolaeth
Bu farw o’r ffliw yn ei gartref Cam-yr-Alyn, Yr Orsedd, Wrecsam ym 1890. Claddwyd ei weddillion yng nghladdgell y teulu ger Eglwys Plwyf yr Hôb.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1890
De Sir Fynwy (etholaeth seneddol)

Roedd **De Sir Fynwy** yn etholaeth seneddol a oedd yn  dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig rhwng 1815 a 1885.

## Hanes 
Cafodd yr etholaeth ei chreu gan Ddeddf Ailddosbarthu Seddi 1885 ar gyfer etholiad cyffredinol 1885, a rannodd hen etholaeth Sir Fynwy yn dair. Cafodd yr etholaeth ei diddymu ar gyfer etholiad cyffredinol 1918, pan drosglwyddwyd y rhan fwyaf o'i ardal i etholaeth Mynwy.

Roedd hen etholaeth Sir Fynwy yn drwm dan ddylanwad dau deulu pwerus: y Morganiaid Tŷ Tredegar a Dugiaid Beaufort Gwlad yr Haf. Parhaodd dylanwad y Morganiaid yn etholaeth De Sir Fynwy. Yn 1885 etholwyd y Cyrnol yr Anrhydeddus Frederick Courtenay Morgan fel AS o 1885 tan 1906 pan ymddeolodd ceisiodd ei fab, Courtenay Morgan, (wedi hynny Barwn Tredegar) i'w olynu ond cafodd ei drechu gan dirfeddiannwr dylanwadol arall y Cyrnol Ivor Herbert o Lanarth. Cadwodd Herbert afael ar yr etholaeth tan 1917 pan ymadawodd i Dŷ'r Arglwyddi. Diddymwyd yr etholaeth flwyddyn yn ddiweddarach.

## Ffiniau
Roedd yr etholaeth yn cynnwys rhanbarthau llys ynadon Caerllion, Cas-gwent, Eglwys y Drindod, Trefynwy, Llaneirwg, Rhaglan, Tryleg a Brynbuga yn ogystal â rhannau o fwrdeistrefi trefol Trefynwy a Chasnewydd a phlwyfi dinesig Bedwas a Mynyddislwyn.

## Aelodau Seneddol 
## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 1880au
bawd|Frederick Courtenay Morgan yn *Vanity Fair* 1893

### Etholiadau yn y 1890au
### Etholiadau yn y 1900au
bawd|Ivor John Caradoc Herbert
Cafodd Frederick Courtenay Morgan ei ethol yn ddiwrthwynebiad yn Etholiad cyffredinol 1900

 

### Etholiadau yn 1910au
bawd|Abraham Garrod Thomas

 

Ym 1917 Cafodd Syr Ivor Herbert ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi fel y Barwn Treowen a chynhaliwyd isetholiad i ganfod olynydd iddo fel AS De Sir Fynwy.

 

## Cyfeiriadau
*James, Arnold J a Thomas, John E. Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979 Gwasg Gomer 1981 ISBN 0 85088 684 8

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
John Nixon

Peiriannydd o Loegr oedd **John Nixon** (10 Mai 1815 – 3 Mehefin 1899). Sylfaenydd y Glofa Navigation, Aberpennar, oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Barlow, Swydd Durham, yn fab i ffermwr.  Cafodd ei addysg yn yr Academi Dr. Bruce, Newcastle upon Tyne.

Bu farw yn Llundain.

Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Peirianwyr o Loegr
Hen Galan

Mae **Hen Galan** neu weithiau **Calan hen** yn cyfeirio at 13 Ionawr, sef diwrnod cynta'r flwyddyn cyn 1752 pan newidiwyd y dyddiad i'r un presennol (1af o Ionawr); cyn hynny diwrnod cynta'r flwyddyn oedd 13 Ionawr. Golygai'r newid hwn y 'collwyd' 11 diwrnod, ac achoswyd cryn bryder gan gred llawer o bobl y byddent yn colli 11 diwrnod o'u bywydau. Ac felly mae rhai ardaloedd yn dal i ddathlu'r Hen Galan ar sail yr hen Galendr Iŵl a gafodd ei ddisodli ym 1752 gan Galendr Gregori e.e. Cwm Gwaun a Llandysul.

Yn ôl Iorwerth C. Peate yn ei gyfrol *Diwylliant Gwerin Cymru*, 12 Ionawr oedd yr Hen Galan, nid 13 Ionawr.

## Arferion yng Nghymru
Roedd yr hen galan yn ddiwrnod o ŵyl ac roedd gwledda'n rhan hanfodol ohono. Hyd at 1833 arferid dathlu'r calan yn Llandysul drwy gêm gicio pêl - gyda phorth eglwys Llandysul yn un gôl a phorth eglwys Llanwenog y llall. Ar doriad y wawr - a chyn hynny'n aml - arlwywyd gwledd fawr, neu 'frecwast', ac erbyn cychwyn y gêm am naw o'r gloch y bore, roedd llawer o'r bechgyn yn chwil ulw. Roedd y gêm yn esgys da iddynt lambastio'i gilydd - gyda thorri esgyrn yn rhan o'r hwyl. Rhoddodd y Parchedig Evan James stop i'r holl giamocs yn 1833 pan fynnodd y dylai'r plwyfolion ddod i gyfarfod adrodd o'r Beibl a chanu emynau yn hytrach. Mae'r arferiad hwn yn parhau yn Llandysul hyd y dydd hwn (2015), ar y 12fed o Ionawr ond diflannodd 'Gŵyl Cicio'r Bêl' o Landysul a phob tref arall a arferai ei chwarae.

Yng Nghwm Gwaun, mae'r gymuned yn parhau gyda nifer o'r hen draddodiadau, yn ddi-dor, gyda llawer ohonynt (yn enwedig plant) yn cerdded o amgylch ffiniau'r plwyf yn mofyn 'calennig' - fferins, losin, arian neu ffrwyth, fel arfer. Roedd hyn yn arferiad mewn sawl lle ledled Cymru, cyn ei newid i'r calan newydd. Mae taith Cwm Gwaun yn 18 milltir (29&nbsp;km) o amgych y dyffryn, gan aros yma ac acw i ganu am eu calennig a chroesawu'r flwyddyn newydd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Gŵyl Cadi Ha
*Nadolig
*Y Plygain
*Y Fari Lwyd

Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Ionawr
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Nadolig
Toiledi Hundertwasser, Kawakawa

Mae **Toiledi Hundertwasser** yn Kawakawa, Seland Newydd.

Daeth y pensaer Friedensreich Hundertwasser i Seland Newydd yn y 70au ar gyfer arddangosfa o'i waith, a phenderfynodd o brynu ail gartref yn Kawakawa.

Roedd angen toiledi cyhoeddus newydd yn y pentref ym 1998, a chynlluniodd Hundertwasser doiledi anarferol. Crëwyd y teils gan fyfyrwyr o Goleg Bae'r Ynysoedd, a daeth y brics o hen adeilad Banc Seland Newydd. Adeiladwyd y toiledi gan wirfoddolwyr lleol. Erbyn hyn mae'r toiledi'n atyniad twristiaidd. Gwnaethpwyd ffenestri efo poteli lliwgar, y to efo glaswellt, ac mae coed yn tyfu trwy'r to

## Cyfeiriadau
## Oriel

Kawakawa01LB.jpg|Y toiledi o'r tu allan
Kawakawa02LB.jpg|Y toiledi dynion o'r tu mewn
Kawakawa03LB.jpg|Y toiledi dynion o'r tu mewn
Kawakawa04LB.jpg|Y toiledi, wrth edrych tu allan

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Seland Newydd
Arglwydd Raglaw Sir Gaernarfon

bawd|Charles Talbot, Dug 1af Amwythig Arglwydd Raglaw 1694–1696
bawd|Thomas Wynn, Barwn 1af Niwbwrch Arglwydd Raglaw 1761–1781
Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Sir Gaernarfon**. Ers 1778, mae pob Arglwydd Raglaw hefyd wedi bod yn Custos Rotulorum Sir Gaernarfon. Diddymwyd  y swydd ar 31 Mawrth 1974 a'i disodli gan swydd Arglwydd Raglaw Gwynedd.

*Charles Talbot, Dug 1af Amwythig, 31 Mai 1694 – 10 Mawrth 1696
*Charles Gerard, 2il Iarll Macclesfield, 10 Mawrth 1696 – 5 Tachwedd 1701
*William Stanley, 9fed Iarll Derby, 18 Mehefin 1702 – 5 Tachwedd 1702
*Hugh Cholmondeley, Iarll 1af Cholmondeley, 2 Rhagfyr 1702 – 4 Medi 1713
*Windsor Other, 2il Iarll Plymouth, 4 Medi 1713 – 21 Hydref 1714
*Hugh Cholmondeley, Iarll 1af Cholmondeley, 21 Hydref 1714 – 18 Ionawr 1725
*George Cholmondeley, 2il Iarll Cholmondeley, 7 Ebrill 1725 – 7 Mai 1733
*George Cholmondeley, 3ydd Iarll Cholmondeley, 14 Mehefin 1733 – 25 Hydref 1760
*Thomas Wynn, Barwn 1af Niwbwrch, 4 Gorffennaf 1761 – 27 Rhagfyr 1781
*Thomas Bulkeley, 7fed Is-iarll Bulkeley, 27 Rhagfyr 1781 – 3 Mehefin 1822
*Thomas Assheton Smith, 18 Gorffennaf 1822 – 12 Mai 1828
*Peter Drummond-Burrell, 22 Barwn Willoughby de Eresby, 25 Tachwedd 1828 – 7 Mawrth 1851
*Syr Richard Williams-Bulkeley, 10fed Barwnig, 7 Mawrth 1851 – 14 Medi 1866
*Edward Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn, 14 Medi 1866 – 31 Mawrth 1886
*John Ernest Greaves, 17 Mai 1886 – 5 Medi 1933
*Hugh Douglas-Pennant, 4ydd Barwn Penrhyn, 5 Medi 1933 – 9 Ebrill 1941
*Syr William Heneage Wynne Finch, 9 Ebrill 1941 – 27 Ionawr 1960
*Syr Michael Duff, 3ydd Barwnig, 27 Ionawr 1960 – 31 Mawrth 1974

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales, 1660–1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Sir Gaernarfon
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Sir Gaernarfon
Clwb

Rhaglen deledu sy'n dangos chwaraeon ydy ***Clwb***. Cynhyrchir y rhaglen gan Rondo Media gydag elfennau a rhaglenni chwaraeon fel Sgorio (Rondo Media), Ralïo (Tinopolis), Clwb Rygbi (BBC Cymru) a Top14 (Sunset & Vine Cymru) hefyd yn rhan o'r arlwy.

Dylan Ebenezer a Geraint Hardy sydd yn cyflwyno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*S4C
*Clwb
*Rondo Media 

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu chwaraeon
Graban blewog

Planhigyn blodeuol o deulu llygad y dydd a blodyn haul ydy **Graban blewog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Asteraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Bidens pilosa* a'r enw Saesneg yw *Black-jack*.

Daw'r gair "Asteraceae", sef yr enw ar y teulu hwn, o'r gair 'Aster', y genws mwyaf lluosog o'r teulu - ac sy'n tarddu o'r gair Groeg ἀστήρ, sef 'seren'.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Asteraceae
Capel Pant-teg (Ystalyfera)

Addoldy cyntaf ym mhentref a chymuned Ystalyfera, bwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, oedd **Capel Pant-teg**. Fe'i codwyd gan y gymuned eu hunain a hynny yn 1821. Prynnwyd y tir ar lês o 999 mlynedd am geiniog neu ddwy yn unig ac enwyd y capel gan y Parch. John Davies o Alltwen.

Yr unig adeilad i addoli ynddo cyn hynny oedd yr eglwys yn Llan-giwg a thai preifat anghydffurfwyr, neu daith 5-milltir i Alltwen neu Gwmllynfell. Cafwyd peth angydfod a oedd angen capel ai peidio, gan fod hoelion wyth y gymdeihas yn credu bod taith 5-milltir ar ddwy droed yn gwbwl dderbyniol.

## Gweler hefyd 
* Anghydffurfiaeth

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*D. G. Williams (1921), *Camre Cyntaf, sef Hanes Eglwys Y Pant-teg, Ystalyfera (1821-1921)* (trosiad (2009) i'r Saesneg gan J. B. Jonathan ar gael o http://www.ystalyfera-history.co.uk/history-pantteg-chapel-ystalyfera.pdf)
*Crynodeb o hanes Capel Pant-teg o http://www.ystalyfera-history.co.uk/history-pantteg-chapel.html

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Eglwys yr Annibynwyr yng Nghymru
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:Rhuthun
Arglwydd Raglaw Ceredigion

bawd|Thomas Herbert, 8fed Iarll Penfro Arglwydd Raglaw 1694–1715

Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Ceredigion**. Ar ôl 1780 roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Ceredigion. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974 gan ei ddisodli gan swydd Arglwydd Raglaw Dyfed.

*Thomas Herbert, 8fed Iarll Penfro, 11 Mai 1694 – 2 Hydref 1715
*John Vaughan, Is-iarll 1af Lisburne, 2 Hydref 1715 – 1721
*John Vaughan, 2il Is-iarll Lisburne, 26 Gorffennaf 1721 – 1741
**Gwag*, 1741 – 1744
*Wilmot Vaughan, 3ydd Is-iarll Lisburne, (fel Iarll 1af Lisburne o 1762) 10 Mai 1744 – 1800
*Thomas Johnes, 4 Gorffennaf 1800 – 25 Ebrill 1816
*William Edward Powell, 22 Tachwedd 1817 – 10 Ebrill 1854
*Thomas Lloyd, 16 Medi 1854 – 14 Medi 1857
*Edward Lewis Pryse, 14 Medi 1857 – 29 Mai 1888
*Herbert Davies-Evans, 16 Gorffennaf1888 – 28 Rhagfyr 1923
*Ernest Vaughan, 7fed Iarll Lisburne, 28 Rhagfyr 1923 – 9 Mai 1956
*John Hext Lewes, OBE, 9 Mai 1956 – 31 Mawrth 1974

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Ceredigion
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Ceredigion
John Lloyd Vaughan Watkins

Gwleidydd Rhyddfrydol o Gymru ac yn Aelod Seneddol Aberhonddu oedd **John Lloyd Vaughan Watkins** (1802 – 28 Medi 1865).

## Bywyd personol
Ganwyd Lloyd Watkins ym Mhlas Abercamlais ger Pontsenni, yn fab i'r Parch Thomas Watkins a Susanna Vaughan, Gelli Aur, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Harrow a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen.

Bu'n briod ddwywaith. Ym 1834 priododd ei wraig gyntaf Sophia Louisa Henrietta Pockock merch Syr George Pockock, bu hi farw ym 1851 . Ei ail wraig oedd Eliza Luther (née Gordon) merch Taylor Gordon a gweddw'r Brigadydd Hughes; bu hi farw ym 1855. Doedd dim plant o'r naill briodas na'r llall.

Er na chafodd blant cyfreithlon o'i briodasau mae'n debyg ei fod wedi cael dau fab anghyfreithiol gydag Emma Holden, ei feistres, sef John Watkins Holden y consuriwr enwog a George Watkins Holden y ffotograffydd.

## Gyrfa
bawd|chwith|Pennoyre
Roedd Lloyd Vaughan Watkins yn dirfeddiannwr. Ei brif yrfa oedd rhedeg Pennoyre, ystâd ger Aberhonddu. Roedd hefyd yn cyflawni'r dyletswyddau cyhoeddus a dinesig y disgwylid gan fonheddwr - roedd yn Ynad Heddwch, yn Uchel Siryf Sir Frycheiniog ym 1836, Arglwydd Raglaw'r Sir o 1847-1865, yn Faer Aberhonddu, yn feistr yr helfa leol ac yn Cyrnol y Filisia.

## Gyrfa wleidyddol
Ar ôl pasio'r Deddf Diwygio Mawr fe lwyddodd Watkins i dorri gafael teulu Morgan Tŷ Tredegar ar etholaeth Aberhonddu am y tro cyntaf, trwy ennill y sedd fel Rhyddfrydwr, yn etholiad cyffredinol 1832. Brwydr rhwng Watkins a'r Morganiaid bu nodwedd amlycaf y frwydr wleidyddol yn yr etholaeth hyd ei farwolaeth.

Gwasanaethodd Watkins fel AS o 1832 i 1835 cyn cael ei disodli gan Charles Morgan Robinson Morgan, cipiodd y sedd yn ôl ym 1847 cyn cael ei drechu gan Charles Rodney Morgan ym 1852. Enillodd y sedd am y drydedd tro ym 1854 gan gadw ei gafael ar y sedd hyd ei farwolaeth ym 1865; yn yr isetholiad yn dilyn ei farwolaeth enillwyd y sedd gan John Pratt, Iarll Aberhonddu, a safodd o dan nawdd Tŷ Tredegar.

## Marwolaeth
Fe etifeddodd Watkins ffortiwn drwy ewyllys ei dad, ond wedi gwario yn helaeth ar Blas Pennoyre, gan ddisgwyl yn ofer y buasai'r Frenhines Victoria yn ymweld â hi, afradwyd llawer o'i olud. Erbyn diwedd ei oes roedd yn methu fforddio talu costau'r staff angenrheidiol i fyw mewn plasty a fu'n byw fel lletywr yng Ngwesty'r Bear Aberhonddu lle fu farw ym 1865. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Llandyfaelog.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Rhyddfrydiaeth
Arglwydd Raglaw Clwyd

Mae hon yn rhestr o bobl sydd wedi gwasanaethu fel **Arglwydd Raglaw Clwyd**. Crëwyd y swydd ar 1 Ebrill 1974.

*Brigadydd Hugh Salusbury Kynaston Mainwaring, CB, CBE, DSO, TD, 1 Ebrill 1974 – 23 Tachwedd 1976 (cyn Arglwydd Raglaw Sir y Fflint), gyda Raglaw:

:*Syr Owen Watkin Williams-Wynn, 10fed Barwnig, 1 Ebrill 1974 – 23 Tachwedd 1976 (cyn Arglwydd Raglaw Sir Ddinbych)

*Syr Owen Watkin Williams-Wynn, 10fed Barwnig, 23 Tachwedd 1976-1979
*Cyrnol James Ellis Evans, 28 Rhagfyr 1979 – Awst 1985
*Syr William Gladstone Erskine, 7fed Barwnig, Awst 1985 – 5 Mehefin 2001
*Trefor Jones, 5 Mehefin 2001 – 2012
*Henry George Fetherstonhaugh, 2013 – presennol 

## Cyfeiriadau
Clwyd
Arglwydd Raglaw Dyfed

Mae hon yn rhestr o bobl sydd wedi gwasanaethu fel **Arglwydd Raglaw Dyfed** Crëwyd y swydd ar 1 Ebrill 1974.

*Yr Anrh. Richard Hanning Philipps, 1 Ebrill 1974 – 15 Chwefror 1979 (cyn Arglwydd Raglaw Sir Benfro), gyda dau raglaw:

:*John Hext Lewes, 1 Ebrill 1974 – 15 Chwefror 1979 (cyn Arglwydd Raglaw Ceredigion)

:*Syr David Courtenay Mansel Lewis, 1 Ebrill 1974 – 15 Chwefror 1979 (cyn Arglwydd Raglaw Sir Gaerfyrddin)

*Syr David Courtenay Mansel Lewis, 15 Chwefror 1979 – 16 Rhagfyr 2002
*John Morris, Barwn Morris o Aberafan, 16 Rhagfyr 2002 – 5 Tachwedd 2006
*Yr Anrh. Robin William Lewis, 17 Medi 2007 – presennol

## Cyfeiriadau
Dyfed
Arglwydd Raglaw Sir Ddinbych

bawd|William Cornwallis-West Arglwydd Raglaw 1872–1917

Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Sir Ddinbych**. Ar ôl 1733 roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Sir Ddinbych. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974 gan ei ddisodli gan swydd Arglwydd Raglaw Clwyd.

*Charles Talbot, Dug 1af yr Amwythig, 31 Mai 1694 –  10 Mawrth 1696
*Charles Gerard, 2il Iarll Macclesfield, 10 Mawrth 1696 –  5 Tachwedd 1701
*William Stanley, 9fed Iarll Derby, 18 Mehefin 1702 –  5 Tachwedd 1702
*Hugh Cholmondeley, Iarll 1af Cholmondeley, 2 Rhagfyr 1702 –  4 Medi 1713
*Windsor Other, 2il Iarll Plymouth, 4 Medi 1713 –  21 Hydref 1714
*Hugh Cholmondeley, Iarll 1af Cholmondeley, 21 Hydref 1714 –  18 Ionawr 1725
*George Cholmondeley, 2il Iarll Cholmondeley, 7 Ebrill 1725 –  7 Mai 1733
*Syr Robert Salusbury Cotton, 3ydd Barwnig, 21 Mehefin 1733 –  27 Awst 1748
*Richard Myddelton, 20 Awst 1748 – Mawrth 1795
**Gwag*, Mawrth 1795 –  4 Ebrill 1796
*Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig, 4 Ebrill 1796 –  6 Ionawr 1840
*Robert Myddelton-Biddulph, 8 Chwefror 1840 –  21 Mawrth 1872
*William Cornwallis-West, 5 Mehefin 1872 –  4 Gorffennaf 1917
*Lloyd Tyrell-Kenyon 4ydd Barwn Kenyon, 24 Ionawr 1918 –  30 Tachwedd 1927
*Syr Watkin Williams-Wynn, 9fed Barwnig, 23 Chwefror 1928 –  23 Tachwedd 1951
*John Charles Wynne-Finch, 21 Tachwedd 1951 –  15 Medi 1966
*Syr Owen Watkin Williams-Wynn, 10fed Barwnig, 15 Medi 1966 –  31 Mawrth 1974

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Sir Ddinbych
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Arglwydd Raglaw Sir Gaerfyrddin

bawd|Thomas Johnes Arglwydd Raglaw 1779–1780
bawd|George Rice, 3ydd Barwn Dinefwr Arglwydd Raglaw 1804–1852
Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Sir Gaerfyrddin**. Ar ôl 1762 roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Sir Gaerfyrddin. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974 gan ei disodli gan swydd Arglwydd Raglaw Dyfed.

*Thomas Herbert, 8fed Iarll Penfro, 11 Mai 1694 – 7 Hydref 1715
**Gwag*, 1715 – 1755
*George Rice, 5 Mai 1755 – 2 Awst 1779
*Thomas Johnes, 7 Medi 1779 – 28 Ebrill 1780
*John Vaughan, 28 Ebrill 1780 – 19 Ionawr 1804
*George Rice, 3ydd Barwn Dinefwr, 21 Ebrill 1804 – 9 Ebrill 1852
*John Campbell, Iarll 1af Cawdor, 4 Mai 1852 – 7 Tachwedd 1860
*John Campbell, 2il Iarll Cawdor, 26 Ebrill 1861 – 29 Mawrth 1898
*Syr James Williams-Drummond, 4ydd Barwnig, 12 Gorffennaf 1898 – 15 Mehefin 1913
*John William Gwynne Hughes, 15 Medi 1913 – Ionawr 1917
*John Hinds, 22 Mawrth 1917 – 23 Gorffennaf 1928
*Walter Fitzuryan Rice, 7fed Barwn Dinefwr, 11 Awst 1928 – 17 Ionawr 1949
*Syr George Clark Williams, Barwnig 1af, 17 Ionawr 1949 – 1953
*Syr Grismond Picton Philipps, 23 Chwefror 1954 – 8 Mai 1967
*Charles William Nevill, 25 Gorffennaf 1967 – 2 Mehefin 1973
*Syr David Courtenay Mansel Lewis, 7 Mehefin 1973 – 31 Mawrth 1974

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Sir Gaerfyrddin
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Owen Thomas

Gallai **Owen Thomas** gyfeirio at:

* Owen Thomas (cofiannydd) (1812-1891), cofiannydd, golygydd, pregethwr
* Owen Thomas (cadfridog) (1858-1923), cadfridog, amaethwr ac Aelod Seneddol Cymreig
* Owen Thomas (awdur) (1971- )
Arglwydd Raglaw Môn

bawd|Henry Paget, Ardalydd 1af Môn Arglwydd Raglaw 1812–1854
bawd|Henry Paget, 2il Ardalydd Môn Arglwydd Raglaw 1854–1869

Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Môn**. Ar ôl 1723, roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Môn. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974 gan ei ddisodli gan swydd Arglwydd Raglaw Gwynedd

*Charles Talbot, Dug 1af yr Amwythig, 31 Mai 1694 – 10 Mawrth 1696
*Charles Gerard, 2il Iarll Macclesfield, 10 Mawrth 1696 – 5 Tachwedd 1701
*William Stanley, 9fed Iarll Derby, 18 Mehefin 1702 – 5 Tachwedd 1702
*Hugh Cholmondeley, Iarll 1af Cholmondeley, 2 Rhagfyr 1702 – 4 Medi 1713
*Windsor Other, 2il Iarll Plymouth, 4 Medi 1713 – 21 Hydref 1714
*Hugh Cholmondeley, Iarll 1af Cholmondeley, 21 Hydref 1714 – 18 Ionawr 1725
*George Cholmondeley, 2il Iarll Cholmondeley, 7 Ebrill 1725 – 7 Mai 1733
*George Cholmondeley, 3ydd Iarll Cholmondeley, 14 Mehefin 1733 – 25 Hydref 1760
*Syr Nicholas Bayly, 2il Farwnig, 25 Tachwedd 1761 – 1 Awst 1782
*Henry Bayly Paget, Iarll 1af Uxbridge, 1 Awst 1782 – 13 Mawrth 1812
*Henry Paget, Ardalydd 1af Môn, 28 Ebrill 1812 – 29 Ebrill 1854
*Henry Paget, 2il Ardalydd Môn, 18 Mai 1854 – 7 Chwefror 1869
*William Owen Stanley, 2 Mawrth 1869 – 24 Chwefror 1884
*Richard Davies, 1 Ebrill 1884 – 27 Hydref 1896
*Syr Richard Henry Williams-Bulkeley, 12fed Barwnig, 30 Tachwedd 1896 – 7 Gorffennaf 1942
*Charles Paget, 6ed Ardalydd Môn, 24 Awst 1942 – 21 Chwefror 1947
*Syr Richard Harry David Williams-Bulkeley, 13eg Barwnig, 5 Awst 1947 – 31 Mawrth 1974 †

† Daeth yn Arglwydd Raglaw cyntaf Gwynedd ar 1 Ebrill 1974

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660–1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Mon
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Ynys Môn
Owen Thomas (cofiannydd)

:*Gweler hefyd Owen Thomas (tudalen wahaniaethu).*

Llenor Cymraeg a phregethwr oedd **Owen Thomas** (16 Rhagfyr 1812 – 2 Awst 1891), a gofir yn bennaf fel cofiannydd John Jones, Talysarn. Roedd yn frawd i'r pregethwr a llenor John Thomas, awdur nofel Gymraeg gynnar.

## Bywgraffiad
Ganed Owen Thomas yng Nghaergybi, Ynys Môn, yn 1812. Dechreuodd ar ei yrfa yn gweithio fel saer-maen yn lleol. Yn 1834 dechreuodd bregethu gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ar adeg pan oedd John Elias yn dal yn ddylanwadol iawn ym Môn a gweddill gogledd Cymru. Ar ôl derbyn addysg yng Ngholeg Diwinyddol y Bala ac ym Mhrifysgol Caeredin daeth yn un o bregethwyr amlycaf ei ddydd a hynny mewn cyfnod pan oedd pregethwyr Cymraeg yn ffigyrau mawr yn y gymdeithas.

## Llenyddiaeth
Diolch i gefnogaeth Dr Lewis Edwards o'r Bala, daeth yn gyd-olygydd *Y Traethodydd* a chyfrannodd sawl erthygl i'r cylchgrawn hwnnw. Fe'i cofir yn bennaf fel cofiannydd, yn enwedig am ei waith mwyaf, sef *Cofiant John Jones, Talysarn* a gyhoeddwyd yn 1874. Ysgrifennodd hefyd gofiant i Henry Rees.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Owen Thomas
* *Cofiant y Parchedig John Jones, Talsarn* (Wrecsam, 1874)
* *Cofiant Henry Rees* (1890)

### Astudiaethau
* Iolo Carnarvon, *Cofiant Owen Thomas* (1912)
* D. Ben Rees, *Pregethwr y Bobl* (1979)

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffyddion
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Methodistiaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Cymry Lerpwl
Arglwydd Raglaw Sir Frycheiniog

bawd|Henry Somerset, 5ed Dug Beaufort Arglwydd Raglaw 1787–1803
bawd|Charles Morgan, Barwn 1af Tredegar Arglwydd Raglaw 1866–1875
Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Sir Frycheiniog**. Ar ôl 1723 roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Sir Frycheiniog. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974 gan ei ddisodli gan swydd Arglwydd Raglaw Powys.

*Thomas Herbert, 8fed Iarll Penfro, 11 Mai 1694 – 7 Hydref 1715
*John Morgan, 7 Hydref 1715 – 7 Mawrth 1720
*Syr William Morgan, 21 Mehefin 1720 – 24 Ebrill 1731
*Thomas Morgan, 18 Mehefin 1731 – 12 Ebrill 1769
*Thomas Morgan, 27 Ionawr 1770 – 15 Mai 1771
*Charles Morgan, 23 Rhagfyr 1771 – 24 Mai 1787
*Henry Somerset, 5ed Dug Beaufort, 8 Mehefin 1787 – 11 Hydref 1803
*Henry Somerset, 6ed Dug Beaufort, 4 Tachwedd 1803 – 2 Rhagfyr 1835
*Penry Williams, 24 Rhagfyr 1836 – 16 Ionawr 1847
*John Lloyd Vaughan Watkins, 17 Chwefror 1847 – 28 Medi 1865
*George Pratt, 2il Ardalydd Camden, 4 Tachwedd 1865 – 8 Awst 1866
*Charles Morgan, Barwn 1af Tredegar, 27 Medi 1866 – 16 Ebrill 1875
*Joseph Russell Bailey, Barwn 1af Glanusk, 11 Mehefin 1875 – 19 Rhagfyr 1905
*Joseph Russell Bailey, 2il Farwn Glanusk, 19 Rhagfyr 1905 – 11 Ionawr 1928
*Wilfred Russell Bailey, 3ydd Barwn Glanusk, 26 Ebrill 1928 – 12 Ionawr 1948
*Syr Geoffrey Raikes, 14 Ebrill 1948 – 17 Ebrill 1959
*Syr William Parker, 3ydd Barwnig, 17 Ebrill 1959 – 20 Ionawr 1964
*Capten Nevill Glennie Garnons Williams, MBE, RN, 20 Ionawr 1964 – 31 Mawrth 1974

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Sir Frycheiniog
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Powys
Arglwydd Raglaw Hwlffordd

bawd|Yr Arglwydd Kylsant Arglwydd Raglaw 1924–1931

Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Hwlffordd**. Fel arfer roedd corfforaeth sirol Hwlffordd yn dod dan awdurdod Arglwydd Raglaw Sir Benfro, ond yr oedd ganddi ei Harglwydd Raglaw a Custos Rotulorum unigol o 1761 i 1931.

*Syr John Philipps, Bt, 14 Mai 1761 – 23 Mehefin 1764
**Gwag*, 1764 – 1770
*Syr Richard Philipps, Barwn 1af Aberdaugleddau, 28 Ebrill 1770 – 28 Tachwedd 1823
*Richard Philipps, Barwn 1af (ail greu) Aberdaugleddau, 19 Chwefror 1824 – 3 Ionawr 1857
*Syr John Philipps-Scourfield, Bt, 1 Gorffennaf 1857 – 3 Mehefin 1876
*Syr Charles Philipps, Bt, 7 Awst 1876 – 27 Hydref 1924
*Yr Arglwydd Kylsant, 27 Hydref 1924 – 7 Tachwedd 1931

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Hwlffordd
Categori:Dadsefydliadau 1974
Torfoli

[bawd|Poster sinema mewn [Cataloneg o oddeutu 1910.|bawd|Poster sinema Catalaneg o oddeutu 1910. Mae Llyfrgfell ac Archifdy Ffilm Catalonia'n sganio ac yna'n torfoli'r trawsgrifo dogfennau fel hyn yn eu prosiect *Transcriu-me!!* (Trawsgrifia Fi!!!)|244x244px]]
bawd|244px|Torf-ariannu ar 'Crowdfunder.co.uk' yn Chwefror 2015; gyda'r diben o 'gael Mabon ap Gwynfor, Plaid Cymru, wedi ei ethol yn Ne Clwyd'.

Y broses o gael gwasanaethau, syniadau neu gynnwys drwy annog nifer fawr o gyfranwyr ar-lein yw **torfoli**. Mae hyn i'w gyferbynnu â'r dull traddodiadol o anfon llythyrau'n gofyn am gymorth er mwyn gwireddu prosiect. Gellir defnyddio torfoli hefyd i rannu baich prosiect arbennig (a llafurus) rhwng nifer o bobl, neu 'dorf'.

Bathwyd y term Saesneg *"crowdsourcing"* yn 2005 gan Jeff Howe, golygydd *Wired*, mewn erthygl o'r enw *"The Rise of Crowdsourcing"* *The Rise Of Crowdsourcing*" Gellir olrhain y bathiad Cymraeg ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach ar wefan Hacio'r Iaith.

Gall y torfoli fod ar gyfer ystod eang o weithgareddau. Enghreifftiau o dorfoli yw: torf-ariannu, torfoli cystadleuaeth eang ei natur, ymchwil ar-lein am ateb i broblem neu berson ar goll. Gellir defnyddio torf o bobl i sawl pwrpas gan gynnwys torf-brofi, sef profi meddalwedd gan nifer o bobl er mwyn ei wella; erbyn 2014 defnyddiwyd y dull hwn o brofi meddalwedd gan 55% o gwmnïau. Gellir defnyddio lliaws o bobl yn yr un modd i ateb problem algebra, ac ystyrir hyn yn fath o 'gyfrifiaduraeth ddynol'.

Defnyddiwyd torfoli yn Gymraeg er mwyn creu'r llinell amser: Hanes y We yn Gymraeg  gan Dr Rhodri Llŷr ap Dyfrig.

## Cyfeiriadau
Categori:Cydweithio
Categori:Geirfa'r rhyngrwyd
Categori:Web 2.0
Arglwydd Raglaw Sir Fynwy

bawd|Edward Somerset, 4ydd Iarll Caerwrangon Arglwydd Raglaw 1602–1628
bawd|Benjamin Hall, Barwn 1af Llanofer Arglwyd Raglaw 1861–1867
bawd|Fitzroy Somerset, 4ydd Barwn Rhaglan Arglwydd Raglaw 1942–1964

Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Sir Fynwy**. Ar ôl 1715 roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Sir Fynwy. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974 gan ei ddisodli gan swydd Arglwydd Raglaw Gwent

*Henry Herbert, 2il Iarll Penfro, 24 Chwefror 1587 – 19 Ionawr 1601
*Edward Somerset, 4ydd Iarll Caerwrangon, 17 Gorffennaf 1602 – 3 Mawrth 1628 ar y cyd â
:*Henry Somerset, 5ed Iarll Caerwrangon, 3 Rhagfyr 1626 – 9 Mai 1629
*William Compton, Iarll 1af Northampton, 9 Mai 1629 – 24 Mehefin 1630
*John Egerton, Iarll 1afBridgewater, 11 Gorffennaf 1631 – 1642
**Gwag*, 1642 – 1660
*Henry Somerset, Dug 1af Beaufort, 30 Gorffennaf 1660 – 22 Mawrth 1689
*Charles Gerard, Iarll 1afMacclesfield, 22 Mawrth 1689 – 7 Ionawr 1694
*Thomas Herbert, 8fed Iarll Penfro, 11 Mai 1694 – 7 Hydref 1715
*John Morgan, 7 Hydref 1715 – 7 Mawrth 1720
*Syr William Morgan, 21 Mehefin 1720 – 24 Ebrill 1731
*Thomas Morgan, 18 Mehefin 1731 – 12 Ebrill 1769
*Thomas Morgan, 27 Ionawr 1770 – 15 Mai 1771
*Henry Somerset, 5ed Dug Beaufort, 23 Rhagfyr 1771 – 11 Hydref 1803
*Henry Somerset, 6ed Dug Beaufort, 4 Tachwedd 1803 – 2 Rhagfyr 1835
*Capel Hanbury Leigh, 24 Rhagfyr 1835 – 28 Medi 1861
*Benjamin Hall Barwn 1af Llanofer, 9 Tachwedd 1861 – 27 Ebrill 1867
*Henry Somerset, 8fed Dug Beaufort, 21 Mai 1867 – 30 Ebrill 1899
*Godfrey Morgan, Is-iarll 1af Tredegar, 23 Mehefin 1899 – 11 Mawrth 1913
*Ivor Herbert, Barwn 1af Treowen, 4 Ebrill 1913 – 18 Hydref 1933
*Courtenay Morgan, Is-iarll 1af Tredegar, 4 Rhagfyr 1933 – 3 Mai 1934
*Syr Henry Mather-Jackson, 3ydd Barwnig, 1 Mehefin 1934 – 23 Mawrth 1942
*Fitzroy Somerset, 4ydd Barwn Rhaglan, 27 Ebrill 1942 – 14 Medi 1964
*Edward Roderick Hill, 15 Chwefror 1965 – 31 Mawrth 1974

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Sir Fynwy
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Sir Fynwy
Arglwydd Raglaw Sir Benfro

bawd|Syr William Owen, 4ydd Barwnig Arglwydd Raglaw 1753–1775
bawd|3ydd Iarll Cawdor, Arglwydd Raglaw 1896–1911

Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Sir Benfro**. Ar ôl 1715 roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Sir Benfro. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974 gan ei ddisodli gan swydd Arglwydd Raglaw Dyfed.

*Thomas Herbert, 8fed Iarll Penfro, 11 Mai 1694 – 7 Hydref 1715
*Syr Arthur Owen, 3ydd Barwnig, 7 Hydref 1715 – 6 Mehefin 1753
*Syr William Owen, 4ydd Barwnig, 2 Awst 1753 – 24 Mehefin 1775
*Syr Hugh Owen, 5ed Barwnig, 24 Mehefin 1775 – 16 Ionawr 1786
*Richard Philipps, Barwn 1af Aberdaugleddau, 11 Mehefin 1786 – 28 Tachwedd 1823
*Syr John Owen, Barwnig 1af, 1 Ionawr 1824 – 6 Chwefror 1861
*William Edwardes, 3ydd Barwn Kensington, 26 Ebrill 1861 – 1 Ionawr 1872
*William Edwardes, 4ydd Barwn Kensington, 6 Chwefror 1872 – 7 Hydref 1896
*Frederick Campbell, 3ydd Iarll Cawdor, 23 Tachwedd 1896 – 8 Chwefror 1911
*John Philipps, Is-iarll 1af Tyddewi, 21 Mawrth 1911 – 21 Rhagfyr 1932
*Syr Evan Davies Jones, Barwnig 1af, 21 Rhagfyr 1932 – 21 Awst 1944
*Cyrnol Laurence Hugh Higgon, 21 Awst 1944 – 4 Mai 1954
*Y Cadlywydd Awyr James Bevan Bowen, 4 Mai 1954 – 18 Ebrill 1958
*Yr Anrhydeddus Uwchgapten Richard Hanning Philipps, 18 Ebrill 1958 – 31 Mawrth 1974 †

† Daeth yn Arglwydd Raglaw Dyfed 1 Ebrill 1974.

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Sir Benfro
Categori:Dadsefydliadau 1974
Categori:Hanes Sir Benfro
Arglwydd Raglaw Morgannwg

bawd|Henry Herbert, 2il Iarll Penfro Arglwydd Raglaw 1587–1601
bawd|Robert Windsor-Clive, Iarll 1af Plymouth Arglwydd Raglaw 1890–1923

Mae hon yn rhestr o bobl a wasanaethodd fel **Arglwydd Raglaw Morgannwg**. Ar ôl 1729 roedd pob Arglwydd Raglaw hefyd yn Custos Rotulorum Morgannwg. Diddymwyd y swydd ar 31 Mawrth 1974

*Henry Herbert, 2il Iarll Penfro, 24 Chwefror 1587 – 19 Ionawr 1601
*Edward Somerset, 4ydd Iarll Caerwrangon, 17 Gorffennaf 1602 – 3 Mawrth 1628 ar y cyd â:

:*Henry Somerset, 5ed Iarll Caerwrangon, 3 Rhagfyr 1626 – 9 Mai 1629

*William Compton, Iarll 1af Northampton, 9 Mai 1629 – 24 Mehefin 1630
*John Egerton, Iarll 1af Bridgwater, 11 Gorffennaf 1631-1642
**Gwag*, 1642 – 1660
*Richard Vaughan, 2il Iarll Carbery, 22 Rhagfyr 1660 – 20 Gorffennaf 1672
*Henry Somerset, Dug 1af Beaufort, 20 Gorffennaf 1672 – 22 Mawrth 1689
*Charles Gerard, Iarll 1afMacclesfield, 22 Mawrth 1689 – 7 Ionawr 1694
*Thomas Herbert, 8fed Iarll Penfro, 11 Mai 1694 – 2 Hydref 1715
**Gwag*, 1715 – 1729
*Charles Powlett, 3ydd Dug Bolton, 13 Ionawr 1729 – 26 Awst 1754
*Windsor Other, 4ydd Iarll Plymouth, 6 Tachwedd 1754 – 1771
*John Stuart, 4ydd Iarll Bute, 22 Mai 1772 – 14 Mawrth 1793
*John Stuart, Arglwydd Mount Stuart, 14 Mawrth 1793 – 22 Ionawr 1794
**Gwag*, 1794 – 1794
*John Stuart, Ardalydd 1af Bute, 24 Rhagfyr 1794 – 16 Tachwedd 1814
*John Crichton-Stuart, 2il Ardalydd Bute, 2 Mehefin 1815 – 18 Mawrth 1848
*Christopher Rice Mansel Talbot, Ysw., 4 Mai 1848 – 17 Ionawr 1890
*Robert Windsor-Clive, Iarll 1af Plymouth, 26 Mehefin 1890 – 6 Mawrth 1923
*Ivor Windsor Clive-, 2il Iarll Plymouth, 12 Ebrill 1923 – 1 Hydref 1943
*Syr Gerard Bruce, 3 Rhagfyr 1943 – 16 Gorffennaf 1952
*Syr Cennydd George Traherne, KG, TD, 16 Gorffennaf 1952 – 31 Mawrth 1974 †

† Daeth yn Arglwydd Raglaw Morgannwg Ganol De Morgannwg a Gorllewin Morgannwg ar 1 Ebrill 1974.

## Ffynonellau
*John C. Sainty, *Lieutenancies of Counties, 1585–1642*, Bulletin of the Institute of Historical Research, 1970, Special Supplement No. 8
*John C. Sainty, *List of Lieutenants of Counties of England and Wales 1660-1974*, Swift Printers (Sales) Ltd, Llundain, 1979
**The Lord-Lieutenants Order 1973* (1973/1754)

Morgannwg
Categori:Dadsefydliadau 1974
John Jones (Idris Fychan)

250px|bawd|Cerdd gan Idris Fychan yn ei law ei hun

Telynor, bardd a llenor Cymraeg oedd **John Jones** (1825 - 3 Tachwedd 1887), a oedd yn fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Idris Fychan**. Ystyrid Idris yn un o ganwyr gyda'r tannau gorau ei ddydd. Roedd yn gyfaill agos i'r bardd Ceiriog.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Nolgellau yn 1825. Roedd yn hanu o deulu Ellis Roberts (Eos Meirion) ac roedd ei fam yn gantores dda hefyd. Fel crydd y daeth i ennill ei fywoliaeth ond yn fuan daeth ei ddoniau fel telynor i'r amlwg a daeth yn adnabyddus fel 'Idris Fychan'. Symudodd i weithio yn Llundain ac wedyn i Fanceinion yn 1857.

Yn Eisteddfod Rhuddlan, 1850, enillodd wobr am  ei draethawd arobryn ar 'Canu gyda'r Delyn', ac yn Eisteddfod Caerlleon 1866 dyfarnwyd y wobr iddo am draethawd ar 'Hanes a Henafiaeth Canu gyda'r Delyn'. Roedd yn fardd eisteddfodol yn ogystal ac yn un o gyfeillion agosaf Ceiriog.

Bu farw ar 3 Tachwedd 1887 a'i gladdu ym mynwent Ardwick, Manceinion.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Telynorion o Gymru
Charlie Hebdo

200px|bawd|Stéphane Charbonnier ("Charb"), golygydd 2009–2015
Cylchgrawn dychanol a materion cyfoes a gyhoeddir yn bythefnosol yn Ffrainc yw ***Charlie Hebdo***.

Sylfaenwyr y cylchgrawn oedd François Cavanna a Georges Bernier.  Y golygydd ers 2009 oedd Stéphane Charbonnier.  Bu farw Charbonnier yn yr ymosodiad terfysgol ar y swyddfa *Charlie Hebdo* ym Mharis ar 7 Ionawr 2015.

## Gweler hefyd
*Rhyddid y wasg

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau dychanol
Categori:Cylchgronau Ffrangeg
Categori:Cylchgronau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1970
Frédéric Bastiat

Economegydd o Ffrancwr oedd **Claude-Frédéric Bastiat** (29 Mehefin 1801 − 24 Rhagfyr 1850). Cafodd ei enw yn Baiona yng Ngwlad y Basg. Roedd yn gefnogwr brwd o'r farchnad rydd a syniadau economaidd Adam Smith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Marwolaethau 1850
Categori:Economegwyr clasurol
Categori:Economegwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Pyrénées-Atlantiques
Dyfodoleg

Astudiaeth argoelion presennol er mwyn rhagweld datblygiadau'r dyfodol yw **dyfodoleg** neu '''astudiaethau'r dyfodol'''. Bu llenorion yn damcaniaethu ynghylch y dyfodol ers dyfodiad llenyddiaeth iwtopaidd a ffuglen wyddonol, ond datblygodd dyfodoleg fel maes methodolegol yn y 1940au, gan adeiladu ar y "rhagweld technolegol" a ddaeth yn bwysig i'r lluoedd arfog yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
Connor Roberts

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Connor Roberts** (ganwyd **Connor Stuart Roberts** 8 Rhagfyr 1992). Mae'n chwarae i Bangor yn Uwch Gynghrair Cymru.

## Cyfnod ieuenctid
Dechreuodd ei yrfa yn academi  Tranmere Rovers cyn ymuno ag Everton pan yn 16-mlwydd-oed.

## Gyrfa clwb
Ar ôl treulio cyfnodau ar fenthyg gyda Burscough a Bae Colwyn cafodd ei ryddhau gan Everton ac ymunodd â Cheltenham Town yn 2012.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Cheltenham mewn colled 3-2 yn erbyn Dagenham and Redbridge ar 3 Mai 2014 ond cafodd ei ryddhau gan y clwb 10 diwrnod yn ddiweddarach.

Wedi cyfnod ar dreial gyda Wrecsam ymunodd â Chaer ym mis Awst 2014 ond ar 7 Ionawr 2015 ymunodd â Fangor yn Uwch Gynghrair Cymru.

## Gyrfa ryngwladol
Mae Roberts yn gymwys i chwarae dros Gymru a Gogledd Iwerddon.

Ym mis Mehefin 2014 roedd yn eilydd i Gymru yn erbyn Yr Iseldiroedd.

## Bywyd personol 
Fe yw mab Stuart Roberts, a chwaraeodd fel golwr i Stoke City.

## Cyfeiriadau
Categori:C.P.D. Dinas Bangor
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Bangor
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam