open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhaeadr Derwennydd

Mae **Rhaeadr Derwennydd** (Saesneg: *Lodore Falls*) yn rhaeadr yn Cumbria, Lloegr, yn agos at lyn Derwentwater ac i lawr yr afon o Watendlath. Mae'r rhaeadr wedi'i lleoli ar y rhan sy'n llifo o Watendlath Tarn, ac yn cwympo mwy na 100 tr (30m) dros raeadr serth i mewn i gwm Borrowdale. Er ei fod yn werth ei gweld yn y tymor glawog, gall sychu'n ddim yn yr haf.
bawd|chwith|Golwg agos o'r rhaeadr

## Hanes 
chwith|bawd| Gwesty'r Lodore Falls gyda'r rhaeadr y tu ôl iddo
Mae debyg mai'r rhaeadr hon yw 'Rhaeadr Derwennydd' a grybwyllir yn y gerdd Gymraeg *Y Gododdin*, a ysgrifennwyd rhwng y 7g a'r 11g. 

Ysgrifennwyd amdai, yn ddiweddarach gan William Sawrey Gilpin wedi ei ymweldiad cyntaf ym 1772. Mae'n eu disgrifio fel a ganlyn: "''Mae'r nant yn disgyn trwy gyfaredd rhwng dau graig berpendicwlar uchel.* *Mae'r rhan ganolradd, wedi'i rhannu'n ddarnau mawr, yn ffurfio gwely garw'r rhaeadr.* *Mae rhai o'r darnau hyn sy'n ymestyn allan mewn silffoedd, yn dal cryn dipyn o bridd sy'n ddigonol ar gyfer coed mawr.* *Ymhlith y creigiau toredig hyn mae'r nant yn disgyn can troedfedd o leiaf; ac mewn glaw trwm, mae'r dŵr  yn cynyddu at fawredd yr olygfa.'' "  Erbyn taith Joseph Budworth o amgylch yr ardal leol ym 1792, roedd tafarn wedi'i hadeiladu o flaen y rhaeadr. Cafodd cerdd onomatopoeig enwog, Cataract of Lodore, a ysgrifennwyd gan Robert Southey ym 1820, ei hysbrydoli gan y rhaeadr ac ymddengys i'w gerdd fathu'n derfynol sut i sillafu enw'r lle.

Ehangwyd y dafarn 'Westy'r Lodore' ym 1870. Prynwyd y gwesty gan Robert England a'i wraig o'r Swistir, Merthie Muggler, gan ddod yn *Swiss Lodore Hotel* ym 1947.  Prynwyd y gwesty gan Stakis Hotels ym 1987, gan Hilton Hotels (ar ôl iddynt gaffael Stakis Hotels) ym 1999 a chan deulu Graves, a ailenwyd y dafarn yn *Lodore Falls Hotel*, yn 2004.  Mae'r cwympiadau ar dir preifat y gall cwsmeriaid gwestai fynd atynt yn uniongyrchol neu gael mynediad i'r cyhoedd trwy lwybr ar ochr y ffordd. Mae'r coetiroedd derw yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SSSI).

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Gilpin, William (1786). ''Sylwadau sy'n ymwneud yn bennaf â Picturesque Beauty a wnaed yn y flwyddyn 1772, On Many Parts of England; Yn enwedig Mynyddoedd, a Llynnoedd Cumberland, a Westmorland.'' Llundain : R. Blamire.

Categori:Rhaeadrau Lloegr
Paul J. Crutzen

Meteorolegydd a chemegydd o'r Iseldiroedd oedd **Paul Jozef Crutzen** (3 Rhagfyr 1933 – 28 Ionawr 2021) a enillodd Wobr Cemeg Nobel ym 1995, gyda Mario J. Molina a F. Sherwood Rowland, "am eu gwaith mewn cemeg atmosfferig, yn arbennig yn ymwneud â ffurfiad a dadelfeniad osôn". Mae hefyd yn nodedig am boblogeiddio'r enw "anthroposen" am yr epoc daearegol cyfoes.

Ganed yn Amsterdam. O 1951 i 1954 cafodd ei hyfforddi'n beiriannydd sifil, a gwasanaethodd yn y lluoedd arfog o 1954 a 1958 a gweithiodd hefyd i swyddfa bontydd Amsterdam. Ym 1958 ymgeisiodd Crutzen am swydd rhaglennu cyfrifiaduron yn adran meteoroleg Coleg Stockholm (a ddaeth yn brifysgol ym 1960), ac yno cychwynnodd ar ei astudiaethau. Ym 1963 derbyniodd ei radd meistr mewn mathemateg, ystadegaeth, a meteoroleg o Brifysgol Stockholm. Enillodd ei ddoethuriaeth mewn meteoroleg ym 1968 a'i ddoethuriaeth athronyddol, y radd uchaf yng nghyfundrefn academaidd Sweden, ym 1973.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemegwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Gwyddonwyr yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Meteorolegwyr
Categori:Pobl o Amsterdam
Aberteifi: Y Dre a'r Wlad

Cyfrol sy'n cynnwys casgliad o ysgrifau a cherddi gan Ceri Wyn Jones a ffotograffau gan Richard Outram yw '''''Aberteifi: Y Dre a'r Wlad'''''. Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2020. 

Mae tref Aberteifi a'i chyffiniau yn agos iawn at galon y bardd Ceri Wyn Jones. Yma mae'n ymateb ar ffurf cerddi ac ysgrifau i'r dref, ei phobol a'i phethau, ac mae’r ffotograffydd Richard Outram yn ymateb i'w waith gyda'i ffotograffau unigryw.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Aberteifi
Categori:Llyfrau Cymreig 2020
Ynys Clipperton

Tiriogaeth Ffrainc yn nwyrain y Cefnfor Tawel yw **Ynys Clipperton** (Ffrangeg: * Île de Clipperton*), sy'n atol gwrel heb neb yn byw arni. Mae ganddi  arwynebedd o 6&nbsp;km². Fe'i lleolir tua 1,080&nbsp;km o'r arfordir gorllewinol Mecsico. Mae ganddi'r statws arbennig o fod yn eiddo preifat Gwladwriaeth Ffrainc, o dan awdurdod uniongyrchol Gweinidog y Tramor.

bawd|300px|dim|Lleoliad Ynys Clipperton

## Hanes
Darganfuwyd yr ynys ym 1528 gan Alvaro Saavedra Cedrón a gomisiynwyd gan Hernando Cortés i ddarganfod llwybr i'r Philipinau.

Ailddarganfuwyd yr ynys ddydd Gwener y Groglith, 3 Ebrill 1711 gan y Ffrancwyr Martin de Chassiron a Michel Du Bocage. Fe wnaethant lunio'r map cyntaf a hawlio'r ynys am Ffrainc. Cafodd yr enw "Île de la Passion" ("Ynys y Dioddefaint"). Arweiniodd Bocage alldaith wyddonol yno ym 1725.

Daw'r enw cyfredol gan John Clipperton, môr-leidr a phreifatîr o Loegr a ymladdodd y Sbaenwyr yn gynnar yn y 18g. Efallai ei fod wedi ei defnyddio fel man cychwyn ar gyfer ei gyrchoedd.

Hawliwyd yr ynys gan Mecsico yn y 1840au, yr Unol Daleithiau ym 1858 a Ffrainc ym 1858. Fe'i cipiwydd gan Mecsico ym 1897, a phrynodd y British Pacific Island Company hawliau cloddio gwano o'r tir ym 1906. Erbyn 1914 roedd tua 100 o bobl - dynion, menywod a phlant - yn byw yno, yn cael eu cyflenwi bob dau fis gan long o Acapulco.

Ond ym 1914 suddodd y llong gyflenwi. Yn ystod anhrefn y Chwyldro Mecsico a'r Rhyfel Byd Cyntaf anghofiwyd yr ynyswyr. Daeth eu sefyllfa'n fwyfyw enbyd. Bu farw llawer o'r clefri poeth. Erbyn 1917 dim ond 15 o bobl oedd yn fyw. Ar ôl eu hachub ni wnaed mwy o ymdrechion i wladychu’r lle.

Ar ôl proses hir a ddechreuodd ym 1909, o'r diwedd datganodd Vittorio Emanuele III, brenin yr Eidal, gan weithredu fel cymrodeddwr, fod yr ynys yn feddiant Ffrengig.

bawd|300px|dim|Palmydd coco yn tyfu ar Ynys Clipperton

## Cyfeiriadau
Categori:Tiriogaethau tramor Ffrainc
Clipperton, Ynys
Emiliano Zapata

Chwyldroadwr o Fecsico oedd **Emiliano Zapata** (8 Awst 1879 – 10 Ebrill 1919) a oedd yn un o arweinwyr amlycaf Chwyldro Mecsico. Arweiniodd ei fyddin o herwfilwyr, y *Zapatistas*, yn ei ymgyrch dros agrariaeth a diwygio'r drefn tir yng nghefn gwlad Mecsico.

## Bywyd cynnar (1879–1910) 
Ganed Emiliano Zapata Salazar ar 8 Awst 1879 ym mhentref Anenecuilco, Morelos, Mecsico, i deulu o werinwyr mestiso, o dras Sbaenaidd a Nahua mae'n debyg. Buont yn berchen ar dyddyn bach, ac enillodd ei dad arian drwy hyfforddi a gwerthu ceffylau. Bu farw ei dad pan oedd Emiliano yn 17 oed, a bu'n rhaid iddo ofalu am ei frodyr a chwiorydd.

Cafodd ei arestio ym 1897 am wrthdystio'r *hacienda* a gymerodd feddiant ar diroedd gwerinwyr Anenecuilco. Wedi iddo dderbyn pardwn, parhaodd i gynhyrfu o blaid yr achos amaethol, felly cafodd ei alw i'r fyddin gan yr awdurdodau. Gwasanaethodd yn y fyddin am chwe mis, nes iddo gael ei ryddhau i hyfforddi ceffylau ar gyfer tirfeddiannwr lleol. Etholwyd Zapata yn llywydd ar fwrdd amddiffyn y pentref ym 1909. Methiant a fu'r ymdrech i drafod rhwng y gwerinwyr a'r tirfeddianwyr, felly arweiniodd Zapata griw i feddiannu'r tiroedd a gymerwyd gan y *haciendas* drwy rym a'u hailddosbarthu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Chwyldroadwyr o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Pobl Chwyldro Mecsico
Categori:Pobl o Morelos
Mary Wilson (cantores)

Roedd **Mary Wilson** (6 Mawrth 1944 – 8 Chwefror 2021) yn gantores Americanaidd, sy'n fwyaf adnabyddus am sefydlu'r grŵp merched The Supremes.

Cafodd Wilson ei geni yn Greenville, Mississippi, yn ferch i Sam a Johnnie Mae Wilson. Priododd y dyn busnes Pedro Ferrer yn Las Vegas, Nevada ar 11 Mai 1974. Roedd ganddyn nhw dri o blant: Turkessa, Pedro Antonio, a Rafael. Fe wnaethant ysgaru ym 1981. Bu farw Rafael mewn damwain car, yn 14 oed; anafwyd Mary yn yr un ddamwain.

Bu farw Mary Wilson yn Henderson, Nevada, yn 76 oed.

## Albymau solo
**Mary Wilson* (1979)
**Walk the Line* (1992)
**Up Close: Live from San Francisco*

## Hunangofiant
*Dreamgirl: My Life as a Supreme* (1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
The Penthouse: War in Life

Cyfres deledu o Dde Corea yw ***The Penthouse: War in Life*** gyda Lee Ji-ah, Kim So-yeon, Eugene, Um Ki-joon, Park Eun-seok ac Yoon Jong-hoon. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf ar SBS ar 26 Hydref 2020.

## Cast 
* Lee Ji-ah - Shim Su-ryeon
* Kim So-yeon - Cheon Seo-jin
* Eugene - Oh Yoon-hee
* Um Ki-joon - Joo Dan-tae
* Park Eun-seok - Gu Ho-dong/Logan Lee
* Yoon Jong-hoon - Ha Yoon-cheol

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu De Coreaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
Profi, Olrhain a Diogelu

Cyhoeddwyd y strategaeth **Profi, Olrhain a Diogelu** ar 13 Mai 2020, yng nghanol y pandemic COVID-19, er mwyn ceisio atal pobl wedi dal yr haint rhag heintio eraill. Mae'n system sy'n ymwneud â phrofi pobl â symptomau yn y gymuned, olrhain y rhai y maent wedi dod i gysylltiad agos â nhw ac amddiffyn teulu, ffrindiau a'n cymuned trwy hunan-ynysu.

Cyhoeddwyd strategaeth Profi newydd ar 15 Gorffennaf, sy'n nodi'n union sut y bydd profion yn gweithio a sut y gellid adeiladu capasiti ar gyfer y posibilrwydd o ail don.

Gweithredir y system Profi, Olrhain a Diogelu gan GIG Cymru ac mae'n cynnwys nifer o bartneriaid sy'yn gweithio gyda'i gilydd i helpu atal lledaeniad y firws: Iechyd Cyhoeddus Cymru, i'r Byrddau Iechyd lleol ac Awdurdodau Lleol, Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru (NWIS) ac eraill. Dyma un o'r prosiectau iechyd cyhoeddus mwyaf mewn cenhedlaeth.

Mae ap COVID-19 y GIG  yn rhan o'r rhaglen Profi Olrhain Diogelu i reoli lledaeniad COVID-19.

## Hunan-brofi (Mawrth 2021)
Ym Mawrth 2021 cyhoeddodd y Llywodraeth gyfres o fideos byr yn dangos sut i hunan-brofi am y Gofid Mawr.

Sut i wneud hunan-brawf COVID-19 (prawf cyflym antigenau).webm|1
Y Prawf Llif Unffordd 1. Paratoi eich hun ar gyfer y prawf.webm|2
Y Prawf Llif Unffordd 2 Paratoi y man profi.webm|3
Y Prawf Llif Unffordd 3 Paratoi’r prawf.webm|4

Y Prawf Llif Unffordd 4 Cymryd y sampl.webm|5
Y Prawf Llif Unffordd 5 Prosesu sampl y swab.webm|6
Y Prawf Llif Unffordd 6 Darllen eich canlyniad.webm|7
Y Prawf Llif Unffordd 7 Rhoi gwybod am eich canlyniad ôl.webm|8
Y Prawf Llif Unffordd 8. Cael gwared ar y cit profi ar ôl ei ddefnydido.webm |9

## Cyfeiriadau
Categori:Coronafirysau
Categori:Iechyd yng Nghymru
Jared Fogle

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Jared Scott Fogle** (ganwyd 23 Awst 1977).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Actorion Americanaidd
Adolfo de la Huerta

Gwleidydd o Fecsico oedd **Adolfo de la Huerta** (26 Mai 1881 – 9 Gorffennaf 1955) a fu'n arlywydd dros dro Mecsico trwy gydol y chwe mis o Fehefin i Dachwedd 1920.

Ganed yn Hermosillo, Sonora, Mecsico. Gweithiodd mewn sawl swydd cyn iddo ddechrau ymgyrchu yn erbyn llywodraeth yr unben Porfirio Díaz ym 1908. Gwasanaethodd yn llywodraethwr Sonora o 1917 i 1920, ar ddiwedd Chwyldro Mecsico. Ymgynghreiriodd â gwleidyddion eraill o Sonora, Álvaro Obregón a Plutarco Elías Calles i ddymchwel yr Arlywydd Venustiano Carranza ym Mai 1920. Gwasanaethodd de la Huerta yn arlywydd dros dro Mecsico o 1 Mehefin i 30 Tachwedd 1920, gan ildio'r arlywyddiaeth i enillydd yr etholiad, Obregón, ar 1 Hydref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Chwyldroadwyr o Fecsico
Categori:Gweinidogion ariannol
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Pobl Chwyldro Mecsico
Categori:Pobl o Fecsico yn y byd economaidd
Categori:Pobl o Sonora
Mike Lindell

Dyn busnes o'r Unol Daleithiau yw **Michael James Lindell** a adnabyddir ar sgrin fel **Mike Lindell** (ganwyd 28 Mehefin 1961).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Vittorio Emanuele III, brenin yr Eidal

**Vittorio Emanuele III** (11 Tachwedd 1869 – 28 Rhagfyr 1947) oedd brenin yr Eidal o 29 Gorffennaf 1900 nes iddo ymwrthod â'r orsedd ar 9 Mai 1946. Yn ystod ei deyrnasiad o bron i 46 mlynedd, a ddechreuodd ar ôl llofruddiaeth ei dad Umberto I, cymerodd Teyrnas yr Eidal ran mewn dau ryfel byd, a daeth Benito Mussolini a'r Ffasgwyr i rym. Fe ildiodd ei orsedd ym 1946 o blaid ei fab Umberto II, ac aeth i alltud i Alexandria, yr Aifft, lle bu farw'r flwyddyn ganlynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd yr Eidal
Categori:Pobl y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Umberto II, brenin yr Eidal

**Umberto II** (15 Medi 1904 – 18 Mawrth 1983) oedd brenin olaf yr Eidal. Dilynodd ei dad Vittorio Emanuele III i'r orsedd ar ôl i'r olaf ymddiorseddu.

Teyrnasodd Umberto am 34 diwrnod, o 9 Mai 1946 i 12 Mehefin 1946, er iddo fod yn bennaeth y wladwriaeth mewn ffaith er 1944. Mewn ymgais i atgyweirio delwedd y frenhiniaeth ar ôl cwymp llywodraeth Benito Mussolini a'r rhyfel cartref dilynol, trosglwyddodd ei dad ei bwerau i Umberto ym 1944 wrth gadw teitl y brenin. Fodd bynnag, mewn refferendwm a gynhaliwyd ar 2 Mehefin 1946 pleidleisiodd pobl yr Eidal y dylai gweriniaeth ddisodli'r frenhiniaeth. Am weddill ei oes bu Umberto yn alltud yn Cascais, Portiwgal.

Categori:Brenhinoedd yr Eidal
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Vittorio Emanuele II, brenin yr Eidal

**Vittorio Emanuele II** (14 Mawrth 1820 – 9 Ionawr 1878) oedd brenin Sardinia o 23 Mawrth 1849 i 17 Mawrth 1861 pan ddaeth yn brenin cyntaf Teyrnas yr Eidal. Arhosodd ar yr orsedd hyd ei farwolaeth ar 9 Ionawr 1878. Fe'i dilynwyd gan ei fab Umberto I.

Priododd Adelaide o Awstria ym 1842. Bu farw Adelaide ym 1855. Eu plant oedd:
*Maria Clotilde (1843–1911), gwraig Napoléon Joseph (*y Tywysog Napoléon*)
*Umberto (1844–1900), wedyn brenin yr Eidal
*Amadeo (1845–1890), wedyn brenin Sbaen 
*ddone Eugenio Maria (1846–1866)
*Maria Pia (1847–1911), gwraig Lewys, brenin Portiwgal.
*Carlo Alberto (1851–1854)
*Vittorio Emanuele (1852).
*Vittorio Emanuele (1855)

Priododd ei cyn-cariad Rosa Vercellana ym 1869. Eu plant oedd:

*Vittoria Guerrieri (1848–1905)
*Emanuele Alberto Guerrieri (1851–1894)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd yr Eidal
Categori:Pobl y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Manuel González Flores

Milwr a gwleidydd o Fecsico oedd **Manuel del Refugio González Flores** (18 Mehefin 1833 – 8 Mai 1893) a fu'n Arlywydd Mecsico o 1880 i 1884.

Ganed ar fferm ger Matamoros, yn nhalaith Tamaulipas, gogledd Mecsico. Cychwynnodd ar ei yrfa filwrol ym 1847, a chafodd ei ddyrchafu'n gadfridog yn ystod Rhyfel *La Reforma* (1857–60).

Wedi i'w gyfaill Porfirio Díaz ddymchwel yr Arlywydd Sebastián Lerdo de Tejada a dal yr arlywyddiaeth o 1877 i 1880, penodwyd González yn arlywydd gan Díaz yn y cyfnod o 1880 i 1884. Un o brif lwyddiannau'r Arlywydd González oedd i amddiffyn ffiniau Mecsico mewn dadl ryngwladol â Gwatemala. Bu hefyd yn dosbarthu hawliau cloddio a chodi rheilffyrdd, gan gyfrannu at ddatblygiad y wlad. Er gwaethaf, nodweddai ei lywodraeth gan lygredigaeth a gwastraff, er enghraifft y ddeddf arolwg tir a roddai ffafriaeth i'r tirfeddianwyr a hapfasnachwyr mwyaf. Cynyddodd chwyddiant yn sgil ei ymdrech i adfer yr arian cyfred gyda darnau nicel newydd, a throdd Díaz yn erbyn ei lywodraeth. Ailetholwyd Díaz yn arlywydd ym 1884 ac ildiodd González ei swydd, a'i wlad ar fin methdaliad.

Treuliodd González ei flynyddoedd olaf yn gwasanaethu yn Llywodraethwr Guanajuato, a bu farw yn Hacienda de Chapingo, ger dinas Guanajuato, yn 59 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Fecsico
Categori:Pobl o Tamaulipas
Waun Mawn

Cylch cerrig Neolithig ym mryniau'r Preseli, ger Cilgwyn, yw **Waun Mawn**. Mae Waun Mawn wedi cael ei gynnig gan archeolegwyr fel rhagflaenydd Côr y Cewri. Fe'i hadeiladwyd tua 3000 CC. Mae diamedr y cylch yn 110m, yr un diamedr â'r ffos o amgylch Côr y Cewri.

Arweiniwyd y cloddio yn Waun Mawn gan yr Athro Mike Parker Pearson o Goleg Prifysgol Llundain.
 
## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg
Categori:Cylchoedd cerrig Cymru
Categori:Sir Benfro
Afon Don (Swydd Efrog)

:''Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Don.''

Afon yn siroedd De Swydd Efrog a Dwyrain Swydd Efrog yng ngogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Don**. Mae'n tua 70 milltir (110&nbsp;km) o hyd.

Mae'n tarddu yn y Pennines ac yn llifo i gyfeiriad y dwyrain, trwy  trefi Penistone, Stocksbridge, Sheffield, Rotherham, Swinton, Mexborough, Conisbrough, Doncaster, Stainforth, a Thorne, nes iddi ymuno ag Afon Ouse yn Goole. Afonydd Loxley, Rivelin, Sheaf, Rother a Dearne yw prif lednentydd Afon Don.

Yn wreiddiol ymunodd ag Afon Trent, ond fe'i ailgyfeiriwd gan y peiriannydd Cornelius Vermuyden yn y 1620au. Parhaodd y gwaith o gamlesu’r afon mewn canrifoedd diweddarach, a bellach gall traffig symud mor bell i fyny’r afon â Sheffield.

bawd|dim|400px|Cwrs Afon Don

## Oriel

Penistone - Viaduct.jpg|Traphont Penistone, sy'n cludo lein reilffordd ar draw yr afon ger ei thardiad
File:River Don Sprotborough - panoramio.jpg|Cychod camlas a loc yn Sprotborough, rhwng Conisbrough a Doncaster
Barnby Dun - lift bridge (Geograph-2421439-by-Dave-Bevis) (cropped).jpg|Pont codi yn Barnby Dun, rhwng Doncaster a Stainforth

Don
Don
Don
Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2021

Cynhaliwyd y Cyfrifiad yng Nghymru, Lloegr, a Gogledd Iwerddon ar ddydd Sul 21 Mawrth 2021. Yn yr Alban mae'r cyfrifiad wedi cael ei gohirio i 2022 oherwydd Pandemig COVID-19. Hwn oedd yr 21ain cyfrifiad yn y Deyrnas Unedig. Trefnwyd y Cyfrifiad gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol yng Nghymru a Lloegr, gan Gofnodion Gwladol yr Alban yn yr Alban a gan Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon yng Ngogledd Iwerddon. Roedd yr awdurdodau eisiau i fwyafrif o bobl gwblhau'r cyfrifiad ar-lein.
, Llywodraeth Cymru am Gyfrifiad 2021.]]

Oherwydd argyfwng COVID-19, roedd newidiadau mawr i'r ffordd roedd y cyfrifiad yn cael ei gynnal.

Dyma'r tro cyntaf roedd y cyfrifiad yn cael ei gynnal ar ôl cyflwyno strategaeth "Cymraeg 2050: Miliwn o siaradwyr" gan Lywodraeth Cymru yn 2017. Mae pobl yn awyddus iawn i weld faint o bobl sydd yn medru'r iaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfrifiadau yn y Deyrnas Unedig
Categori:2021 yn y Deyrnas Unedig
Anabella Drummond

**Roedd Anabella Drummond** (tua 1350 – Hydref 1401) yn brenhines yr Alban trwy briodi â Robert III, brenin yr Alban .

### Bywyd cynnar 
Cafodd Anabella Drummond ei geni yn yr Abaty Dunfermline, yn ferch i Syr John Drummond, arweinydd y Clan Drummond. Priododd John Stewart  (a ddaeth yn ddiweddarach yn frenin yr Alban fel "Robert III") ym 1367. Bu iddynt dair merch a dau fab. Iago I, brenin yr Alban, oedd ei mab ieuengaf (g. 1394).

### Plant
*Elizabeth, gwraig James Douglas, 1af Barwn Dalkeith
*Mary, gwraig (1) George Douglas, 1af Iarll Angus; (2) Syr James Kennedy; (3) William Graham o Kincardine; (4) Syr William Edmonstone o Duntreath 
*Egidia 
*Margaret, gwraig Archibald Douglas, 4ydd Iarll Douglas
*Robert 
*David Stewart, Dug Rothesay
*Iago I, brenin yr Alban

### Fel brenhines
Cafodd Robert ei anafu mewn ddamwain ym 1384. Ar ôl y ddamwain, roedd yn anabl a bu'n rhaid i'w wraig helpu i reoli'r wlad. Penderfynodd Robert III yrru ei fab ieuengaf, Iago, i Ffrainc er mwyn diogelwch. Pan oedd ar y ffordd yn 1406, cipiwyd ei long gan y Saeson, a chadwyd James yn garcharor Harri IV, brenin Lloegr ac wedyn Harri V, brenin Lloegr. Bu farw Robert ym 1406, ar ôl derbyn y newyddion.

### Marwolaeth
Bu farw Anabella ym Mhalas Scone.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1350au
Categori:Marwolaethau 1401
Osbert Lancaster

Darlunydd, dylunydd llwyfan, ac awdur o Loegr oedd Syr **Osbert Lancaster** (4 Awst 1908 – 27 Gorffennaf 1986) sydd yn nodedig am ei gartwnau a gyhoeddwyd yn y *Daily Express* ac am ei ysgrifeniadau a lluniau ar bwnc pensaernïaeth.

Ganed yn Llundain, yn unig blentyn i Robert Lancaster a'i wraig Clare Bracebridge Manger. Bu farw Robert ym Mrwydr y Somme ym 1916. Aeth Osbert i ysgol baratoi Saint Ronan's yn Worthing, Sussex, ac yna i Ysgol Charterhouse yn Godalming, Surrey.  Cafodd ei dderbyn i astudio'r Saesneg yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen, ym 1926, ac yno enillodd enw am wisgo dillad sgwarog, monocl, a mwstás mawr. Cyfrannodd gartwnau i gylchgrawn y brifysgol, *Cherwell*, a magodd gyfeillgarwch â'r bardd ifanc John Betjeman, y ddau ohonynt yn hoff iawn o bensaernïaeth Fictoraidd. Myfyriwr chwithig oedd Lancaster, ac wedi iddo astudio am flwyddyn ychwanegol derbyniodd ei radd baglor yn y celfyddydau, o'r pedwerydd dosbarth, ym 1930. Ceisiodd am yrfa gyfreithiol ond methodd yr arholiadau a ni chafodd ei alw i'r Bar.

Ymddangosodd ei fân-gartŵn cyntaf i'r *Daily Express* ar 1 Ionawr 1939, yng ngholofn glecs "William Hickey". Lluniodd Lancaster ryw 10,000 o gartwnau ar gyfer y papur newydd hwnnw dros y ddeugain mlynedd nesaf, ac argraffwyd nifer ohonynt ar y dudalen flaen. Ymddengys cymeriadau rheolaidd yn ei gartwnau sydd yn dychanu, mewn modd teg yn hytrach na chwerw, agweddau a ffasiynau'r dosbarthiadau uchaf a chanol; yn eu plith y clerigwyr Canon Fontwater a Father O'Bubblegum, y wraig Dorïaidd Mrs Frogmarch, a Maudie, Iarlles Littlehampton a'i gŵr Willy. Ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd ym 1939 ymunodd Lancaster â swyddfa sensoriaeth y wasg. Cafodd ei anfon i Wlad Groeg o 1944 i 1946 fel swyddog y wasg gan y Swyddfa Dramor. Ysgrifennodd y llyfr *Classical Landscape with Figures* (1947) ar sail ei brofiadau yng Ngroeg. Cyhoeddwyd y casgliad *The Essential Osbert Lancaster* (1988) wedi ei farwolaeth.

## Llyfryddiaeth 
* *Progress at Pelvis Bay* (1936).
* *Pillar to Post* (1938).
* *Homes, Sweet Homes* (1939).
* *Classical Lanscape with Figures* (1947).
* ''The Saracen's Head* (1948).
* *Draynflete Revealed* (1949).
* *All Done from Memory* (1953).
* *Here, of All Places* (1958).
* *With an Eye to the Future* (1967).
* *Sailing to Byzantium: An Architectural Companion* (1969).
* *Noblesse Oblige: An Enquiry into the Identifiable Characteristics of the English Aristocracy* (1973).
* *The Pleasure Garden: An Illustrated History of British Gardening* (1977).
* *Scene Changes* (1978).
* *The Life and Times of Maudie Littlehampton* (1982).
* *The Essential Osbert Lancaster: An Anthology in Brush and Pen'' (1988).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirniaid pensaernïol o Loegr
Categori:Cartwnyddion o Loegr
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Lincoln, Rhydychen
Categori:Dychanwyr o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Geirfa hanes Mecsico

## C 
***caudillo***
: Arweinydd lleol a chanddo rym gwleidyddol a milwrol.

***científicos***
: Cylch o ddeallusion a chynghorwyr technocrataidd yn ystod *el porfiriato*.

## D 
***decena trágica, la***
: Y deng niwrnod o 9 i 19 Chwefror 1913, yn ystod Chwyldro Mecsico, pan gafodd yr Arlywydd Francisco Madero ei ddymchwel.

## F 
***fueros***
: Breintiau arbennig yr eglwys a'r fyddin.

## H 
***hacienda***
: Ystâd fawr.

## J 
***jefe máximo, el***
: Llysenw Plutarco Elías Calles.

## M 
***maximato, el***
: Y cyfnod o 1928 i 1934 pan oedd Plutarco Elías Calles yn dominyddu gwleidyddiaeth Mecsico, er iddo ildio'r arlywyddiaeth ym 1928.

**mestiso** (Sbaeneg: *mestizo*)
: Un o dras gymysg Ewropeaidd a brodorol.

## P 
***pan o palo***
: Ymadrodd Sbaeneg (yn llythrennol "bara neu bastwn") ac un o arwyddeiriau'r Arlywydd Porfirio Díaz.

***porfiriato, el***
: Y cyfnod o 1876 i 1911 pan oedd Porfirio Díaz yn dominyddu gwleidyddiaeth Mecsico, ac yn arlywydd yn y cyfnodau 1877–80 a 1884–1911.

***pueblo***
: Enw Sbaeneg ar bentrefi'r brodorion yng nghefn gwlad.

## R 
***Reforma, La***
: Y cyfnod o 1854 i 1876 a noder gan newidiadau gwleidyddol a chymdeithasol rhyddfrydol dan arweiniad Benito Juárez. Cychwynnodd gyda datganiad Plan de Ayutla a alwai am ddymchwel yr unben Antonio López de Santa Anna. Yn sgil cwymp Santa Anna ym 1855, cafodd cymdeithas Mecsico ei rhyddfrydoli gan sawl deddf yn dileu'r *fueros* a chyfansoddiad 1857.

Mecsico
Categori:Hanes Mecsico
Quaich y Ganrif

Mae **Quaich y Ganrif**  ( /k w eɪ x /: Gaeleg yr Alban: *Cuach nan Ceud Bliadhna* Gwyddeleg: *Corn na Céad Bliain* Saesneg *Centenary Quaich)* yn dlws rygbi'r undeb rhyngwladol sy'n cael ei herio'n flynyddol gan Iwerddon a'r Alban fel rhan o Bencampwriaeth y Chwe Gwlad.

## Cefndir 
Gair Gaeleg am lestr yfed  yw "Quaich" ac mae wedi'i gyflwyno i enillwyr y gêm ers 1989. Ers cyflwyno'r gwpan, mae Iwerddon wedi ei hennill 17 o weithiau tra bod yr Alban wedi ei hennill 14 gwaith, gydag un gêm gyfartal.

Mae'r Quaich yn un o nifer o gwpanau tebyg y mae timau unigol yn cystadlu amdanynt fel rhan o gemau rhyngwladol. Mae enghreifftiau eraill ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn cynnwys Cwpan Calcutta (Yr Alban v. Lloegr ), Tlws y Mileniwm (Lloegr v Iwerddon), Tlws Giuseppe Garibaldi (Ffrainc v Yr Eidal ) Tlws yr Auld Alliance rhwng Ffrainc a'r Alban a Chwpan Doddie Weir rhwng Yr Alban a Chymru.

Sefydlwyd y wobr i ddathlu 100fed cyfarfod y ddau dîm yn y bencampwriaeth ym 1989, (nid canmlwyddiant y cyfarfod cyntaf, cafodd nifer o gemau blynyddol eu methu oherwydd y ddau ryfel byd).

Nid yw'r tlws yn cael ei rhoi mewn unrhyw gemau y tu allan i Bencampwriaeth y Chwe Gwlad, megis Cwpan y Byd. Cyn cyflwyno'r Quaich am y canfed gêm, bu 45 buddugoliaeth i'r Iwerddon a 49 i'r Alban; bu 4 gêm gyfartal a bu'n rhaid rhoi'r gorau i un gêm.

Y deiliaid presennol yw Iwerddon ar ôl curo'r Alban yn Stadiwm Aviva ar 1 Chwefror 2020.

## Gemau 
## Canlyniadau 
## Cyfeiriadau 
* Quaich y Ganrif
* Quaich y Ganrif
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Tlysau rygbi'r undeb
Tlws y Mileniwm

Mae **Tlws y Mileniwm** (  Saesneg: *Millennium Trophy*) yn wobr rygbi'r undeb a ymleddir bob blwyddyn gan Loegr a'r Iwerddon fel rhan o Bencampwriaeth y Chwe Gwlad. Fe’i cychwynnwyd ym 1988 fel rhan o ddathliadau milflwyddiant Dulyn. Mae gan y tlws siâp helmed Llychlynnaidd gorniog. Hyd 2020, mae Lloegr wedi ei hennill 20 gwaith, ac Iwerddon 13 gwaith.

Lloegr yw'r deiliaid presennol ar ôl curo Iwerddon yn Stadiwm Twickenham ar 23 Chwefror 2020.

## Trosolwg 
## Canlyniadau 
## Record 
* Y cyfnod hiraf o lwyddiant: 6 - Lloegr, 1995-2000
* Y gwahaniaeth buddugol fwyaf: 40 pwynt - Iwerddon 6–46 Lloegr, 1997
* Y gwahaniaeth buddugol lleiaf: 1 pwynt - Lloegr 12-13 Iwerddon, 1994; Iwerddon 14-13 Lloegr, 2009
* Cyfanswm uchaf o bwyntiau: 68 pwynt - Lloegr 50-18 Iwerddon, 2000
* Cyfanswm lleiaf o bwyntiau: 18 pwynt - Iwerddon 6-12 Lloegr, 2013

## Cyfeiriadau 
* Tlws y Mileniwm
* Tlws y Mileniwm
Categori:Sefydliadau 1988
Categori:Tlysau rygbi'r undeb
Swinton, De Swydd Efrog

Tref yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Swinton**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Rotherham. Saif tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Rotherham ar lannau Afon Don.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ward Swinton boblogaeth o 11.701.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham
Categori:Trefi De Swydd Efrog
Hana Yori Dango

Cyfres deledu o Dde Corea yw ***Hana Yori Dango (Saesneg: Boys Over Flowers)*** sy'n serennu Ku Hye-sun, Lee Min-ho, Kim Hyun-joong, Kim Bum, Kim Joon a Kim So-eun. Darlledodd am 25 pennod ar KBS2 rhwng 5 Ionawr a 31 Mawrth 2009.

Crëwyd y gyfres manga wreiddiol ym 1992.

## Cast 
* Ku Hye-sun - Geum Jan-di
* Lee Min-ho - Gu Jun-pyo
* Kim Hyun-joong - Yoon Ji-hu
* Kim Bum - So Yi-jung
* Kim Joon - Song Woo-bin
* Kim So-eun - Chu Ga-eul

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu De Coreaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
Guardian: The Lonely and Great God

Cyfres deledu o Dde Corea yw ***Guardian: The Lonely and Great God***, gyda Gong Yoo, Kim Go-eun, Lee Dong-wook, Yoo In-na, ac Yook Sung-jae. Fe ddarlledwyd ar tvN rhwng 2 Rhagfyr 2016 a 21 Ionawr 2017.

## Cast 
* Gong Yoo - Goblin / Kim Shin 
* Kim Go-eun - Ji Eun-tak
* Lee Dong-wook - Grim Reaper / Wang Yeo / Kim Woo-bin
* Yoo In-na - Sunny / Kim Sun
* Yook Sung-jae - Yoo Deok-hwa

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu De Coreaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
Crash Landing on You

Cyfres deledu o Dde Corea yw ***Crash Landing on You***, gyda Hyun Bin, Son Ye-jin, Kim Jung-hyun a Seo Ji-hye. Fe ddarlledwyd ar tvN rhwng 14 Rhagfyr 2019 a 16 Chwefror 2020.

## Cast 
* Hyun Bin - Ri Jeong-hyeok
* Son Ye-jin - Yoon Se-ri
* Kim Jung-hyun - Gu Seung-joon / Alberto Gu
* Seo Ji-hye - Seo Dan

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu De Coreaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Coreeg
Louis Rees-Zammit

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Louis Rees-Zammit** (ganwyd 2 Chwefror 2001) Bu'n chwarae i Gaerloyw yn Uwch Gynghrair Lloegr ac i Gymru ar y lefel genedlaethol.

Yn 2024 penderfynodd newid ei gamp i bêl-droed Americanaidd gyda'r bwriad o chwarae yn y National Football League (NFL). Symudodd i'r Unol Daleithiau ac arwyddodd i'r Kansas City Chiefs. Ymunodd yn ddiweddarach a'r 'r Jacksonville Jaguars ond ni chwaraeodd unrhyw gemau yn ystod y tymor arferol i'r clybiau. Yng Ngorffennaf 2025 cyhoeddodd ei fod am ddychwelyd i chwarae rygbi'r undeb.

## Bywyd cynnar 
Ganed Rees-Zammit ym Mhenarth, Bro Morgannwg. Mynychodd Ysgol y Gadeirlan, Llandaf a dechreuodd chwarae rygbi i'r ysgol. Chwaraeodd rygbi iau i academi Rygbi Caerdydd ac fe'i enwyd yn Nhîm Ysgolion Caerdydd y Ddegawd yn 2020. Yn 16 mlwydd oed, symudodd i Goleg Hartpury yn Sir Gaerloyw ac oddi yno i academi Rygbi Caerloyw.

## Gyrfa clwb 
Ar ôl dechrau ei yrfa ieuenctid gyda Gleision Caerdydd, symudodd i Goleg Hartpury ac oddi yno i academi Rygbi Caerloyw. Ymunodd â thîm hŷn Caerloyw yn nhymor 2019–20, gan ddod yn chwaraewr  ieuengaf erioed y clwb i chwarae yn yr Uwch Gynghrair. Sgoriodd ddau gais yn erbyn Caerwrangon yn ystod buddugoliaeth o 36–3 ym mis Rhagfyr 2019, ac yn ddiweddarach yr un mis daeth ef y chwaraewr 18 oed cyntaf i sgorio hat-tric o geisiau yn ystod gêm a gollwyd 33–26 i Northampton.

Derbyniodd Wobr Chwaraewr y Mis yr Uwch Gynghrair ym mis Rhagfyr 2019.

Ar 13 Ionawr 2020, arwyddodd Rees-Zammit ei gontract proffesiynol cyntaf gyda Chaerloyw, a dyrchafwyd felly i'r garfan hŷn o'r tymor 2020-21.

Ar 16 Ionawr 2024, cyhoeddodd y byddai yn gadael y byd rygbi er mwyn rhoi cynnig ar chwarae Pêl-droed Americanaidd gyda'r NFL. Ar 29 Mawrth 2024 arwyddodd gytundeb tair mlynedd gyda'r Kansas City Chiefs i chwarae fel *running back/wide receiver.* Gadawodd y gamp yng Ngorffennaf 2025 gan ddychwelyd i fyd rygbi. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru, o'r fainc, mewn gêm brawf yn erbyn Ffrainc a gynhaliwyd yn Stade de France ym Mharis, Ffrainc ym mis Hydref 2020. Sgoriodd Rees-Zammit ei gais prawf cyntaf yn erbyn Georgia ar 21 Tachwedd 2020.

Sgoriodd ei gais cyntaf ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2021, ar ei ymddangosiad cyntaf yn y Chwe Gwlad, yng ngêm Rownd 1 yn erbyn Iwerddon ar 7 Chwefror 2021. Ar 13 Chwefror 2021, yng ngêm y Chwe Gwlad yn erbyn yr Alban, sgoriodd ddau gais, gan gynnwys y cais buddugol, ac fe’i enwyd yn seren y gêm.

## Bywyd personol 
Ymfudodd taid tadol Rees-Zammit i Lundain o Malta.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr pêl-droed Americanaidd o Gymru
Categori:Chwaraewyr y Kansas City Chiefs
Categori:Pobl o Benarth
Tlws Giuseppe Garibaldi

Mae **Tlws Giuseppe Garibaldi** (; ) yn dlws rygbi'r undeb a ddyfernir i enillydd y gêm flynyddol ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad rhwng Ffrainc a'r Eidal.

## Giuseppe Garibaldi 
Chwyldroadwr Eidalaidd oedd Giuseppe Garibaldi a anwyd ym 1807 yn Nice (bellach yn Ffrainc, ond ar y pryd yn rhan o Deyrnas Sardinia). Roedd yn un o arweinwyr yr ymgyrch i uno'r Eidal. Roedd hefyd yn gadfridog ym myddin Ffrainc yn ystod y Rhyfel 1870 rhwng Ffrainc a thaleithiau Cydffederasiwn Gogledd yr Almaen dan arweiniad Teyrnas Prwsia.

Fel rhan o ddathliadau daucanmlwyddiant geni Garibaldi, penderfynodd y Fédération Française de Rugby a Federazione Italiana Rugby greu tlws er anrhydedd iddo i'w ei ddyfarnu i enillydd gêm flynyddol Pencampwriaeth y 6 Gwlad rhwng Ffrainc. a'r Eidal .

## Y Tlws 
### Syniad 
Cafodd y syniad gwreiddiol am dlws i'w ddyfarnu i enillydd gêm flynyddol Ffrainc a'r Eidal, ei grybwyll gyntaf yn Nice gan y pwyllgor rhyngwladol ar gyfer dathlu daucanmlwyddiant geni Garibaldi.

Cyflwynwyd y syniad i ffederasiynau rygbi Ffrainc a'r Eidal, casglodd fomentwm yn gyflym a chafodd ei gymeradwyo ar 6 Rhagfyr 2006 gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol.

### Dylunio 
Cafodd y tlws ei ddylunio gan y cerflunydd rhyngwladol a chyn capten tîm Ffrainc Jean-Pierre Rives, dadorchuddiwyd y tlws ar 2 Chwefror 2007, yn ystod seremoni yn llysgenhadaeth Ffrainc yn Rhufain. Dadorchuddiwyd y tlws gan y cyn chwaraewyr rhyngwladol Diego Dominguez ar ran yr Eidal a Jean-François Tordo (a anwyd yn Nice) ar ran Ffrainc.

## Gemau 
## Canlyniadau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Fédération Française de Rugby
* Federazione Italiana Rugby
* Gwefan swyddogol y 6 Gwlad

* Tlws Giuseppe Garibaldi
Categori:Sefydliadau 2007
Categori:Tlysau rygbi'r undeb
Locomotif rhif 6, 'Douglas' (Rheilffordd Talyllyn)

Mae '''Locomotif rhif 6, 'Douglas'''' yn locomotif cledrau cul sy’n gweithio ar Reilffordd Talyllyn. Adeiladwyd y locomotif gan Andrew Barclay Sons & Co. Ltd. ym 1918. Aeth y locomotif i Faes Awyr Manston yr Awyrlu Frenhinol ar 21 Chwefror 1918, a treuliodd mwyafrif ei yrfa yn Calshot, ger Southampton yng ngwersyll hyfforddi am reilffyrdd cledrau cul. Gwerthwyd y locomotif am £60 ym mis Ebrill 1949 i Abelson a Chwmni (Peiriannwyr) Cyf. Roedd y Rheilffordd Talyllyn wedi ysgrifennu atynt, yn chwilio am ddarpar, a chynigwyd y locomotif. Enwyd y locomotif ar ôl Douglas Abelson. Ar ôl gwaith atgyweirio ac addasu ar gyfer cledrau lled 2 droedfedd gan Ffowndri Griffin, Oldbury (Talwyd amdano gan Abelson), aeth y locomotif i Dywyn. Ar yr un adeg, newidiwyd cyfundrefn y byffrau i gael pâr ar 2 ben y locomotif ac estynnwyd cab y locomotif gan 6 modfedd. Dros y blynyddoedd, mae Douglas wedi ymddangos gyda sawl lifrai, gan gynnwys lliwiau Adran Gwaith ac Adeiladu’r Weinyddiaeth Awyr, lliwiau’r Rheilffordd Talyllyn, coch, a glas yr Awyrlu Frenhinol.

dim|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y Rheilffordd 

Categori:Rheilffordd Talyllyn
Afon Ribble (Gogledd Swydd Efrog)

:''Peidiwch â chymysgu yr afon hon ag Afon Ribble sy'n llifo o Swydd Efrog trwy Swydd Gaerhirfryn.''

Afon fach yn sir Gorllewin Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Ribble**. Mae'n tarddu yn all-lif Cronfa Holme Styes, ac yn llifo i'r gogledd cyn iddi ymuno ag Afon Holme yn nhref Holmfirth.

Ribble
Ribble
Hewelsfield and Brockweir

Plwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Hewelsfield and Brockweir**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 484.

Mae'n cynnwys pentrefi Hewelsfield a Brockweir.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Cyngor y Plwyf

Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Cwpan Doddie Weir

Mae **Cwpan Doddie Weir** (Saesneg:*Doddie Weir Cup*) yn dlws gwastadol rygbi'r undeb sydd yn cael ei herio rhwng yr Alban a Chymru ers 2018. Crëwyd y cwpan i ddod ag ymwybyddiaeth i glefyd niwronau motor. Cafodd cyn-glo rhyngwladol yr Alban Doddie Weir ddiagnosis o’r salwch ac enwyd y cwpan er anrhydedd iddo.

Enillodd Cymru yn y gêm agoriadol o 21 pwynt i 10 yng Nghaerdydd ym mis Tachwedd 2018. Cymru yw'r deiliaid presennol.

## Dyluniad 
Comisiynwyd y cwpan ar y cyd gan Undeb Rygbi'r Alban ac Undeb Rygbi Cymru a chafodd ei ddylunio gan y gofaint arian o Gaeredin Hamilton ac Inches.

Dywedodd Doddie Weir am y tlws bod y gof arian "wedi gwneud gwaith hollol wych wrth ei wneud gyda dolenni mawr i efelychu fy nghlustiau enfawr!".

## Elusen 
Sefydlodd Weir elusen o'r enw ''My Name'5 Doddie Foundation'' i helpu i ariannu triniaethau ar gyfer clefyd niwronau motor.

Yn wreiddiol, nid oedd Undeb Rygbi Cymru nac Undeb Rygbi'r Alban yn bwriadu cyfrannu unrhyw arian werthiant tocynnau i'r gêm agoriadol i'r elusen, ond arweiniodd pwysau gan gefnogwyr ac yn y cyfryngau at roi swm chwe ffigwr yn y pen draw.

## Crynodeb 
## Canlyniadau 
*  – Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
*  – Gemau rhyngwladol yr hydref rygbi'r undeb

## Cyfeiriadau 
* Cwpan Doddie Weir
Categori:Sefydliadau 2018
Categori:Tlysau rygbi'r undeb
Highleadon

Pentrefan yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Highleadon**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Rudford and Highleadon yn ardal an-fetropolitan Fforest y Ddena.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
George Ivatt

Roedd **Henry George Ivatt** (4 Mai 1886 – 4 Hydref 1972) yn Brif Peiriannydd Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban, ac yn fab i Henry Ivatt, Peiriannydd Rheilffordd y Great Northern. Ganwyd George ar 4 Mai 1886 yn Nulyn ac addysgwyd yn Ysgol Uppingham, Lloegr.

Bu farw ym Melbourne, Awstralia.

## Gyrfa
Daeth o’n brentis yng Ngweithdy Cryw Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-Orllewin ym 1904. Gweithiodd yn y Swyddfa Arlunio a daeth o’n bennaeth Gwaith Arbrofol ar Locomotifau. Daeth o’n ben-gweithiwr cynorthwyol yn nepo Gogledd Cryw ym 1909, ac ym 1910 arsylwydd cynorthwyol peirianwaith allanol. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd o’n aelod o staff y Cyfarwyddor Trafnidigaeth yn Ffrainc. Daeth o’n cynorthwyydd y Rheilffordd Gogledd Swydd Stafford ym 1919.

### Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban
Daeth y Rheilffordd Gogledd Swydd Stafford yn rhan o Reilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban ym 1923. Trosglwyddwyd Ivatt i Derby ym 1928 a daeth o’n oruwchwilydd y gweithdy locomotifau ym 1931. Symudodd i Glasgow ym 1932 i fod yn Beriannydd Adrannol yr Alban. Daeth o’n ôl i Loegr i fod yn Brif Cynorthwyydd i Syr William Stanier. Ymddeolodd Stanier ym 1944 a chymerodd Charles Fairburn ei le. Bu farw Fairburn ym mis Hydref 1945, a cymerodd Ivatt ei le ar 1 Chwefror 1946. Ar ôl y rhyfel, aeth Ivatt ymlaen gyda estyn sawl dosbarth; Adeiladwyd 2 locomotif dosbarth ‘Princess Coronation’ a sawl dosbarth 5MT, ac ailadeiladodd locomotifau dosbarth ‘Royal Scot’ a ‘Patriot’. Cynlluniodd locomotif Dosbarth Ivatt 2MT 2-6-0 a locomotifau Dosbarth Ivatt 2-6-2T a hefyd Dosbarth NCC WT 2-6-4T ar gyfer Rheilffordd y Northern Counties Committee yng Ngogledd Iwerddon. Cynlluniodd hefyd locomotifau diesel Dosbarth D16/1 10000 a 10001’. Ym 1948, daeth o’n Prif Peiriannydd Locomotifau’r Rhanbarth Llundain a’r Canolbarth hyd at ei ymddeoliad ym 1951.

### Brush Bagnall Traction
Daeth o’n ymgynghorydd a chyfarwyddwr gyda’r cwmni, ac yn hwyrach rheolwr cyffredinol. Daeth o’n ymddeol fel cyfarwyddwr ym 1957 a fel ymgynghorwr ym 1964. Wedyn, daeth o’n cyfarwyddwr o Brush Traction a gweithiodd ar gynllunio’r locomotif diesel Brush Type 2.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Peirianwyr sifil o'r Deyrnas Unedig
William Lloyd (cerddor)

Cerddor ac athro cerddoriaeth o Gymro oedd **William Lloyd** (1786 – 7 Mehefin 1852). Ganwyd yn Rhos-goch, Llaniestyn, Llŷn. Credir ei fod yn borthmon. Byddai Lloyd yn cynnal dosbarthiadau cerdd o amgylch Llŷn ac arwain cymanfaoedd; hefyd rhoddai hyfforddiant yn ei gartref.

Cyfansoddodd lawer o emyn-donau, ond y dôn y mae'n fwyaf adnabyddus amdani heddiw yw *Meirionydd*, sy'n ymddangos yn holl lyfrau emynau Cymraeg a nifer o casgliadau Saesneg hefyd. Yn wreiddiol, galwodd Lloyd y dôn yn *Berth*, ac o dan yr enw hwn yr ymddangosodd gyntaf mewn print, yn *Caniadaeth Seion* (Llanidloes: Richard Mills, 1840).

Yn ôl ei garreg fedd ym mynwent eglwys Llaniestyn bu farw 7 Mehefin 1852, yn 66 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1786
Categori:Marwolaethau 1852
Juha Jyrkäs

Cerddor ac awdur o'r Ffindir yw **Juha Jyrkäs** (g. 12 Chwefror 1981). Mae wedi addasu *kantele* (offeryn traddodiadol y pobloedd Ffinnig) i'r gerddoriaeth metel. 

Cafodd ei eni yn Rauma. Astudiodd lenyddiaeth y Ffindir, ieithoedd Ffinno-Wgrig a llên gwerin ym mhrifysgolion Tartu a Helsinki.

## Disgyddiaeth 
### Albymau solo 
* *Sydämeni kuusipuulle* (2019, Kuoriaiskirjat); (2021, Earth And Sky Productions)

### Albymau efo'r band *Tevana3* 
* *Mieron tiellä* (2011, hunan-gyhoeddiad)
* *Peräpohjolan takana* (2016, Aavetaajuus)
* *Mieron tiellä* (ailgyhoeddiad 2017, SoundAge Productions)
* *Peräpohjolan takana* (ailgyhoeddiad 2017, SoundAge Productions)

### Albymau efo'r band *Poropetra* 
* *Sinihirwi* (2007, hunan-gyhoeddiad)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion
Categori:Cerddorion o'r Ffindir
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Llenorion o'r Ffindir
Afon Spey

Afon yn ne-ddwyrain yr Alban yw **Afon Spey** (Gaeleg yr Alban: *Abhainn Spè* neu *Uisge Spè*). Mae'n tua 107 milltir (172&nbsp;km) o hyd. Mae'n nodedig am bysgota am eog a chynhyrchu chwisgi.

Mae'n tarddu ar uchder o dros 1,000 troedfedd (300&nbsp;m) yn Loch Spey yn Ucheldiroedd yr Alban, tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r de o Fort Augustus, ac yn llifo i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain. Mae'n llifo trwy trefi Newtonmore a Kingussie, trwy Loch Insh, heibio tref Aviemore, trwy tref Grantown-on-Spey ac ymlaen am 60 milltir (97&nbsp;km) nes iddi ymuno Môr y Gogledd ym Moryd Moray.

Afonydd Trium, Calder, Tromie, Feshie, Druie, Nethy, Dulnain, Avon a Fiddich yw prif lednentydd Afon Spey.

bawd|dim|400px|Afon Don a'i llednentydd

## Oriel

The Spey from Garva Bridge - geograph.org.uk - 722052.jpg|Afon Spey yn agos at ei tharddle
Presenting a fly in the "Little Turn"on the Spey - geograph.org.uk - 1504704.jpg|Pysgota â phlu ger Aberlour
Garmouth Spey Viaduct.jpg|Traphont Speymouth, ger aber Afon Spey

Spey
Nika Melia

Gwleidydd Georgiaidd yw **Nikanor (Nika) Melia** (ganwyd 21 Rhagfyr 1979). Mae'n gadeirydd Mudiad Cenedlaethol Unedig ac mae ef yn aelod seneddol o Georgia. Roedd yn aelod o senedd Georgia o United National Movement rhwng 2016 a 2019. Disodlwyd ef gan Badri Basishvili. Mae ganddo radd meistr mewn Cysylltiadau Rhyngwladol o Brifysgol Oxford Brookes.

Fe yw'r unig ymgeisydd gwrthblaid i gymryd y lle cyntaf yn unrhyw un o rowndiau etholiad deddfwriaethol 2020.Georgian, ond boicotiodd a pheidio â chymryd rhan yn yr ail rownd.

Ym mis Mehefin 2019 cafodd ei ryddhau ar fechnïaeth ar ôl cael ei gyhuddo o drefnu neu reoli trais grŵp neu gymryd rhan ynddo, yn ystod protestiadau Sioraidd 20–21 Mehefin yn Tbilisi.

Ym mis Rhagfyr 2020, Ar ôl ymddiswyddiad Grigol Vashadze cafodd ei ethol yn Gadeirydd y Mudiad Cenedlaethol Unedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Georgia
Afon Ribble

:''Peidiwch â chymysgu yr afon hon ag Afon Ribble (Gogledd Swydd Efrog), sy'n nant lawer llai.''

Afon yn siroedd Gogledd Swydd Efrog a Swydd Gaerhirfryn yng ngogledd Lloegr, yw **Afon Ribble**. Mae'n tua 75 milltir (121&nbsp;km) o hyd.

Mae'n tarddu yn Nyffrynnoedd Swydd Efrog (*Yorkshire Dales*) ac yn llifo i'r de i ddechrau, ac wedyn i'r gorllewin. Dyma'r unig afon o bwys sy'n codi yn Swydd Efrog ac yn llifo i'r gorllewin.
Mae'n rhedeg trwy trefi Settle, Clitheroe, Ribchester a Preston cyn iddi gyrraedd Môr Iwerddon rhwng Lytham St Annes a Southport, lle mae'n ffurfio aber eang. Afonydd Hodder a Calder yw ei phrif lednentydd.

## Oriel

Bradford Bridge - geograph.org.uk - 1075271.jpg|Pont Bradford ger Clitheroe: yr hen groesfan o Swydd Efrog i Swydd Gaerhirfryn
04 Ribble estuary, Lytham St Annes, Lancashire, UK.jpg|Aber Avon Ribble gyda thref Lytham St Annes ar ei glan ogleddol

Ribble
Ribble
Ribble
Henry Ivatt

Roedd **Henry Alfred Ivatt** yn beiriannydd rheilffordd Seisnig, ac yn Brif Beiriannydd i Rheilffordd y Great Northern rhwng 1896 a 1911. Ganwyd Ivatt ar 16 Medi 1851 yn Wentworth, Swydd Gaergrawnt. Addysgwyd yng Ngholeg Lerpwl.

## Gyrfa
### Rheilffordd Llundain a’r Gogledd-Orllewin
Pan oedd o’n 17 oed, prentiswyd Ivatt i John Ramsbottom yng Ngweithdy Cryw. Cynlluniodd y locomotifau 4-4-2 cyntaf ym Mhrydain, ac roedd o’r un cyntaf i ddefnyddio Gêr falf Walschaerts ym Mhrydain. Ymddeolwyd ar 2 Rhagfyr 1911.

## Teulu
Roedd gan Ivatt 6 o blant. Daeth un ohonynt, George Ivatt, yn beiriannydd locomotifau hefyd. Priododd ei ferch Marjorie Oliver Bulleid, prif beiriannydd y Rheilffordd Ddeheuol

## Marwolaeth
Bu farw Ivatt yn Haywards Heath, Sussex ar 25 Hydref 1923.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Carlwm

Mamal cigysol bach o deulu'r Mustelidae yw'r **carlwm** (*Mustela erminia*). Mae'n debyg i'r gwenci ond yn fwy, ac mae ganddo gynffon hirach â blaen du. Mae corff a phen y carlwm gwrywaidd tua 28–31&nbsp;cm (10–12 modfedd) o hyd; mae rhai'r fenyw yn 24–29 (9½–11½ modfedd); mae'r gynffon tua 9.5–14&nbsp;cm (3¾–5½ modfedd).

Mae'n byw mewn ffermdir, glaswelltir a choetir yn rhanbarthau gogleddol yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Mae'n gallu byw hyd at oddeutu 5 mlynedd, neu 6-8 oed yn eithriadol, ond fel arfer nid yw'n goroesi mwy nag 1–2 oed.

Mae carlymod yn bwyta mamaliaid bychain yn bennaf, yn enwedig cwningod a llygod dŵr lle mae'r rhain yn doreithiog. Byddant hefyd yn bwyta adar, wyau, ffrwythau a hyd yn oed pryfed genwair pan fydd bwyd yn brin.

bawd|chwith|250px|Carlwm yn ei gôt ffwr gwyn gaeafol

Yn yr haf, mae blew ei gefn a'i ben yn gochfrown ac mae ei fol yn liw hufen neu yn wyn. Yn y hydref mae'n bwrw ei flew tywyll gyda'r canlyniad bod ganddo gôt welw yn y gaeaf. Yn y rhanbarthau mwyaf gogleddol, gall ei ffwr fod yn hollol wyn ar draws ei gorff cyfan, heblaw am y gynffon â blaen du. Yn y gwanwyn mae'n bwrw ei flew gwelw ac yn adennill ei gôt frown.

Gelwir côt wen aeafol y carlwm yn "ermin", ac yn draddodiadol mae masnach grwyn wedi ei gwerthfawrogi, yn enwedig i ddarparu'r deunydd ar gyfer gwisg seremonïol brenhinoedd, breninesau ac uchelwyr. Mae'r ermyn yn symbol mewn herodraeth a banereg fel gwelir ar faner Llydaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Carlymoliaid
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Mamaliaid Gogledd America
Categori:Rhywogaethau o famaliaid