open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llys Archwilwyr Ewrop

bawd|Arwyddlun swyddogol Llys Archwilwyr Ewrop
Pumed sefydliad yr Undeb Ewropeaidd yw **Llys Archwilwyr Ewrop**. Er gwaethaf ei enw, nid oes ganddo rym barnwrol fel y Llys Cyfiawnder. Yn lle hynny, mae'n sicrhau bod arian cyhoeddus o gyllideb yr Undeb Ewropeaidd wedi cael ei wario yn gywir. Yn enwedig, mae'r llys yn darparu adroddiad archwilio ar gyfer pob blwyddyn ariannol i'r Cyngor a Senedd Ewrop. Mae'r Senedd yn defnyddio'r adroddiad hwn i benderfynu a ddylai gymeradwyo trin y gyllideb gan y Comisiwn. Mae'r llys hefyd yn rhoi barnau a chynigion ynghylch deddfwriaeth ariannol a gweithredoedd gwrth-dwyll.

Llys Archwilwyr Ewrop yw'r unig sefydliad na soniwyd amdano yn y cytundebau gwreiddiol, gan ei fod yn cael ei sefydlu ym 1975. Fe'i crëwyd fel sefydliad annibynnol oherwydd sensitifrwydd y mater o dwyll o fewn yr Undeb. Mae'n cynnwys un aelod o bob Gwladwriaeth, wedi'i benodi gan y Cyngor bob chwe blynedd. Bob tair blynedd, etholir un ohonynt yn llywydd y llys; Hubert Weber sy'n dal y swydd hon ar hyn o bryd.

## Cyswllt allanol 
*  Gwefan swyddogol Llys Archwilwyr Ewrop 

Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Mudiad Adfer

[bawd|200px|Map gan [Owain Owain yn diffinio'r Fro Gymraeg am y tro cyntaf yn Rhifyn Ionawr 1964 o Tafod y Ddraig.]]
Roedd **Mudiad Adfer** yn grŵp protest a darddodd allan o Gymdeithas yr Iaith yn yr 1970au. Tynnodd y mudiad ei syniadau o amrywiol ffynonellau, yn eu plith erthyglau gan Owain Owain  ac Emyr Llewelyn. Roedd y syniadau a ddatblygwyd gan yr athronydd J. R. Jones yn y 1960au ynghylch "bychanfyd", "troedle" i'r iaith, a "cydymdreiddiad iaith a thir" yn ddylanwad amlwg hefyd, a dyfynnai'r athronydd yn aml o waith y bardd Waldo Williams.  Credai'r mudiad mewn gwarchod "Y Fro Gymraeg" – ardal gyda'r mwyafrif o'i thrigolion yn siarad Cymraeg. gyda'r Gymraeg yn ddelfrydol yn unig iaith bywyd cyhoeddus, e.e, ar arwyddion ffyrdd. Trwy greu peuoedd uniaith yn unig y gellid diogelu'r Gymraeg fel iaith cymuned. Cyhoeddai'r mudiad gylchgrawn, *Yr Adferwr*,  ac ymgyrchwyd dros symud cyrff cyhoeddus yn ymwneud â'r diwylliant Cymraeg o Gaerdydd i'r Fro Gymraeg.

Daeth Mudiad Adfer i ben yn ymarferol tua diwedd yr 1980au, ond mae ei syniadau gwaelodol wedi eu mabwysiadu gan gyrff megis Cymuned a Chylch yr Iaith. Gwerthai Cwmni Adfer fuddsoddiadau yn y cwmni a phrynwyd ychydig o dai, eu hadfer a'u rhentu i bobl leol,  ond cyfyngedig fu llwyddiant y mentrau hyn.

Ysgrifennodd Owain Owain mewn llythyr yn *Y Faner* ("Yr Iaith - Arf Gwleidyddol"):

Un o sloganau'r mudiad oedd "Tua'r Gorllewin" a cheisiwyd annog y Cymry Cymraeg i ddychwelyd i gefn gwlad Cymru. Gweler sylwadau Alan Llwyd ar awdl fuddugol T. Llew Jones yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958.

Canodd y grŵp gwerin Ac Eraill a Tecwyn Ifan yntau lawer o ganeuon a adleisiai syniadaeth y mudiad, e.e. "Y Dref Wen". Lluniodd Alan Llwyd awdl "Adfer" sy'n adlewyrchu syniadaeth y cyfnod, ac fe'i cyhoeddwyd yn ei gyfrol *Gwyfyn y Gaeaf* yn 1975. gyda'r llinell glo "Yfory iaith: Adfer yw".

## Llyfryddiaeth
Emyr Llywelyn, ''Adfer a'r Fro Gymraeg'' (Cyhoeddiadau Modern Cymreig, 1976)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwaith ymchwil PhD ar Adfer
*'Awn i ail Adfer bro...' (BBC Cymru Fyw, 26 Tachwedd 2015)
*Tarddiad y cysyniad o Fro Gymraeg
*Papurau Mudiad Chwmni Adfer yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Adfer
Adfer
Categori:Mudiadau di-drais
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Lingo Newydd

bawd|200px|Clawr *Lingo Newydd*, Awst-Medi 2007

Cylchgrawn Cymraeg ar gyfer dysgwyr ydy ***Lingo Newydd***, cyhoeddir y cylchgrawn bob yn ail fis gan gwmni *Golwg*. Mae'n cynnwys erthyglau byr, cyfweliadau a straeon. Mae pob erthygl yn y cylchgrawn wedi ei chodio yn ôl lliw gan ddibynnu ar ba mor hawdd yw hi i'w darllen, ac mae rhestr geirfa ar gyfer pob un.

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Y Faner Newydd

bawd|200px|Clawr *Y Faner Newydd* Gwanwyn 2007

Cylchgrawn Cymraeg annibynnol ydy  ***Y Faner Newydd***. Sefydlwyd yn 1997 gan Emyr Llywelyn ac Ieuan Wyn sy'n olygyddion ers y cychwyn. Mae'r enw yn deyrnged i hen bapur *Y Faner* a ddaeth i ben yn 1992, argreffir y cylchgrawn gan wasg Y Lolfa. Mae'r cylchgrawn yn canolbwyntio ar bynciau megis darlledu, llenyddiaeth, hanes, celfyddyd, gwyddoniaeth a materion cyfoes.

Tydy'r cylchgrawn ddim wedi ceisio bod yn rhan o'r "sefydliad" ac yn wir mae wedi beirniadu'r sefydliad dro ar ôl tro e.e. ymgyrch i wella iaith cyflwynwyr Radio Cymru. Mae ef hefyd wedi rhoi sylw i bynciau sydd ar y ffin, ar yr ymylon.

## Dolenni allanol
*

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1997
Pwyllgor y Rhanbarthau

Sefydliad yr Undeb Ewropeaidd (UE) yw **Pwyllgor y Rhanbarthau**. Fe'i crëwyd ym 1994 o dan Gytundeb Maastricht ac mae'n amcanu at gynyddu cyfranogiad rhanbarthau Ewrop ym mywyd yr UE. Mae Pwyllgor y Rhanbarthau, sydd wedi'i leoli ym Mrwsel, yn cynnwys 344 o gynrychiolwyr o lywodraethau rhanbarthol a lleol.

Sefydlwyd Pwyllgor y Rhanbarthau er mwyn rhoi llais i gynrychiolwyr rhanbarthol a lleol yn natblygiad deddfau newydd yr Undeb. Mae hyn yn synhwyrol gan fod tua thri chwarter o ddeddfwriaeth yr UE yn cael ei gweithredu ar lefel ranbarthol neu leol.

Mae'r Cytundebau yn rhwymo'r Comisiwn a'r Cyngor i ymgynghori â Phwyllgor y Rhanbarthau bryd bynnag y gwneir cynigion newydd mewn meysydd sydd ag effeithiau rhanbarthol neu leol. Nododd Cytundeb Maastricht bum maes o'r fath: cydlyniad economaidd a chymdeithasol, rhwydweithiau seilwaith traws-Ewropeaidd, iechyd, addysg, a diwylliant. Ychwanegodd Cytundeb Amsterdam bum maes arall at y rhestr: polisi cyflogaeth, polisi cymdeithasol, yr amgylchedd, hyfforddiant galwedigaethol, a thrafnidiaeth.

Y tu allan i'r meysydd hyn, mae gan y Comisiwn, y Cyngor a Senedd Ewrop y dewis i ymgynghori â'r pwyllgor os ydynt yn gweld goblygiadau rhanbarthol neu leol pwysig i gynnig. Gall Pwyllgor y Rhanbarthau lunio barn ar ei fenter ei hun, sy'n ei alluogi i roi materion ar agenda'r UE.

Mae gan Bwyllgor y Rhanbarthau 344 o aelodau, sy'n cael eu rhannu ymysg aelod-wladwriaethau'r UE fel a ganlyn:

## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol Pwyllgor y Rhanbarthau

Categori:Sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd
Categori:Sefydliadau 1994
Cwm Penmachno

Hen bentref chwarel yng nghymuned Bro Machno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Cwm Penmachno**. Fe'i gelwir ar ôl y cwm o'r un enw (). Mae'n gorwedd ym mhen uchaf y cwm, rhai milltiroedd i'r de-orllewin o bentref Penmachno.

## Cyfeiriadau
Categori:Bro Machno
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Charli Britton

Cerddor a dylunydd o Gymro oedd **Charli Britton** (12 Rhagfyr 1952 – 14 Awst 2021). Roedd yn ddrymiwr ac un o aelodau gwreiddiol y band Edward H. Dafis. 

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd yn Nhreganna, Caerdydd. Aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen. Cychwynnodd ei yrfa yn yr ysgol mewn eisteddfodau. Bu'n chwarae i'r band Cyffro, y band merched gwreiddiol, gyda'i chwaer Eirlys un o'r cantorion.

Fe astudiodd cwrs graffeg sylfaen yng Ngholeg Celf Cymru ac yna aeth ymlaen i Goleg Ealing yn Llundain. Bu'n drymio i nifer o fandiau fel myfyriwr ac roedd ganddo fand Saesneg ei hun o'r enw 'Boots'. Yn y cyfnod yma cafodd ei ddylanwadu gan y Beatles a Ringo Starr.

## Gyrfa
Daeth yn ôl i Gymru i ffurfio Edward H. Dafis gyda Cleif Harpwood, Hefin Elis, John Griffiths a Dewi Pws. Ef hefyd a ddyluniodd gloriau albym y band, fel yr *Hen Ffordd Gymreig o Fyw*, *Yn Erbyn y Ffactore* a '*Sneb yn Becso Dam*.

Bu'n ddrymiwr i nifer o fandiau eraill gan gynnwys Injaroc, Dafydd Iwan a'r Band, John ac Alun a Hergest. Roedd hefyd wedi gweithio gydag artistiaid eraill megis Linda Griffiths a Geraint Griffiths. Drymiodd ar CD Aled Jones *Hear My Prayer* a ryddhawyd yn 2005.

Ers yr 1990au roedd yn gweithio fel dylunydd graffig yng Nghaernarfon. Bu'n darlunio a dylunio cloriau ar gyfer nifer o lyfrau Cymraeg, megis *Dathlu Rygbi Cymru* (Gorffennaf 2007, Gwasg Carreg Gwalch) a llyfrynnau crynoddisg, megis CD newydd Mojo, *Ardal* (2007) ac *Eliffant* gan Geraint Griffiths.

Charli oedd yn dylunio papur bro ardal Dyffryn Nantlle a Chaernarfon, sef *Lleu*.

## Bywyd personol
Roedd yn byw yng Ngharmel ac yn dad i ddau o blant, Siôn a Rhys. Bu farw yn Ysbyty Gwynedd yn 68 mlwydd oed wedi salwch byr. Cynhaliwyd ei angladd ar brynhawn Mercher, 1 Medi 2021 gyda gwasanaeth cyhoeddus yn Amlosgfa Bangor am 1.30pm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Dylunwyr graffig o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Quintus Veranius Nepos

Cadfridog a llywodraethwr Rhufeinig oedd **Quintus Veranius Nepos** (bu farw 57).

Cofnodir iddo wasanaeth fel tribwn y lleng Legio IV *Scythica* ac fel quaestor dan yr ymerawdwr Tiberius. Yn 43, pan ffurfiodd yr ymerawdwr Claudius dalaith newydd Lycia-Pamphylia, penododd Veranius yn lywodraethwr. Bu yno hyd 48, gan orchfygu gwrthryfel Cylicia Tracheotide. Bu'n gonswl yn 49.

Yn 57 penodwyd ef yn llywodraethwr Prydain, yn olynydd i Aulus Didius Gallus. Dechreuodd ymgyrch yn erbyn y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, ond bu farw o fewn y flwyddyn. Olynwyd ef gan Gaius Suetonius Paulinus.

Cyflwynodd yr athronydd Groegaidd Onasander ei lyfr ar dactegau milwrol, *Strategikos*, i Veranius.

Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Categori:Marwolaethau 57
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
57

1g CC - **1g** - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
52 53 54 55 56 - **57** - 58 59 60 61 62

----

## Digwyddiadau 
* Llysgenhadaeth o Cilicia yn dod i Rufain i gyhuddo eu cyn-lywodraethwr, Cossutianus Captio, o ormes.
* Quintus Veranius Nepos yn olynu Aulus Didius Gallus fel llywodraethwr Prydain. Mae Veranius Nepos yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Silwriaid yn ne-orllewin Cymru.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:57
Y Faner

bawd|unionsyth|Cyfrol 1, rhif 1; blaendudalen rhifyn cyntaf o Faner ac Amserau Cymru; 4 Mawrth 1857
Papur newydd wythnosol, rhyddfrydol Cymraeg a gyhoeddid yn Ninbych oedd ***Y Faner*** a sefydlwyd yn 1843 gan Thomas Gee. Cyfunwyd y papur gyda phapur arall, *Amserau Cymru* a gyhoeddwyd yn Lerpwl, yn 1859 gan y cyhoeddwyr Gwasg Gee i greu ***Baner ac Amserau Cymru***. Roedd yn wythnosolyn anghydffurfiol a oedd yn ymwneud â materion cyfoes.

Daeth *Baner ac Amserau Cymru* yn ddylanwad grymus ym mywydau'r darllenwyr. Roedd yn Rhyddfrydol ei agwedd a bu'n gefn i'r werin mewn achosion Radicalaidd gan amddiffyn Ymneilltuaeth ar bob cyfle. Am rai blynyddoedd o 1861 ymlaen cyhoeddwyd y papur ddwywaith yr wythnos, a llwyddodd ei berchennog i ddenu nifer o newyddiadurwyr galluog i weithio i'r papur, pobl fel John Griffith ('Y Gohebydd'). Penodwyd ef yn ohebydd Llundain i'r 'Faner', a threuliai lawer o'i amser yn gwrando ar ddadleuon y Senedd a mynychu cyfarfodydd gwleidyddol ledled Cymru.

Y llenor T. Gwynn Jones oedd is-olygydd *Baner ac Amserau Cymru* yn 1890. Gweithiodd William Thomas (Islwyn) a Gwilym R. Jones ar y papur am gyfnod. Bu Hafina Clwyd hefyd yn is-olygydd a golygydd *Y Faner*.

Cyhoeddwyd *Y Faner* hyd 1 Ebrill 1992, cyn ei ail-fedyddio'n *Y Faner Newydd* tua 1997.

## Llinell amser
**Yr Amserau* (1843-1859)
**Baner Cymru* (1857-1859)
**Y Faner* (1972-1992).

## Papurau eraill a oedd yn perthyn i tua'r un cyfnod
**Seren Cymru* (1851)
**Y Tyst Cymreig* (1867)
**Y Goleuad* (1869)
**Y Gwyliedydd* (1877)
*''Llan a'r Dywysogaeth* (1881)

## Gweler hefyd
**Y Faner Newydd'' - Cylchgrawn Cymraeg annibynnol a sefydlwyd yn 1997 gan Emyr Llywelyn ac Ieuan Wyn (a chydolygyddion). Mae'r enw yn deyrnged i'r *Y Faner*.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1843
Robert Earnshaw

Chwaraewr pêl-droed rhyngwladol yw **Robert Earnshaw** (ganwyd 6 Ebrill 1981 ym Mufulira, Sambia).

## Bywyd cynnar
Ym Medi 1990, yn dilyn marwolaeth ei gŵr, symudodd mam Earnshaw gyda'r teulu i Fedwas, yn ne ddwyrain Cymru, ble buon nhw'n byw gyda'i chwaer. Mae Earnshaw'n dal i fod yn berchen ar eiddo yno.

## Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa gyda Clwb pêl-droed Dinas Caerdydd ym 1998, ble bu hefyd ar fenthyg gyda Greenock Morton. Symudodd o Gaerdydd i West Bromwich Albion ac yna i Norwich City cyn ymuno â Nottingham Forest. Ailymunodd gyda Dinas Caerdydd yng Ngorffennaf 2011.

Dros ei yrfa, mae'r clybiau uchod wedi gwario £12,650,000 rhyngddynt wrth arwyddo Earnshaw.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 2002 yn erbyn Yr Almaen. Mae Earnshaw wedi chwarae 58 o weithiau dros ei wlad a sgorio 16 gôl.

Earnshaw yw'r unig chwaraewr i sgorio tair gôl yn yr un gêm ar bob lefel: yn Uwchgynghrair Lloegr, y Bencampwriaeth, Adran Un, Adran Dau, Cwpan y Gynghrair, Cwpan F.A. Lloegr a mewn gêm rhwngwladol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwybodaeth yrfaol

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Cymry Du
Economi

[bawd|dde|350px|GDP (CMC) neu [Cynnyrch mewnwladol crynswth, y person, 2007, yn ôl Rhanbarth]]
System gwaith dynol sy'n ymwneud â chynhyrchiad, dosbarthiad, cyfnewid, a threuliant nwyddau a gwasanaethau mewn gwlad neu ryw fath o ardal neu ranbarth arall yw **economi**. Mae economi gwledydd y byd yn ddibynol ar ei gilydd, bellach. Mae economi Cymru, fel pob gwlad arall, wedi newid dros y blynyddoedd ac wedi ei effeithio gan ddylanwadau o'r tu allan e.e. Argyfwng economaidd 2008–presennol a Cronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF).

## Mesur yr economi 
Gellir defnyddio'r canlynol i fesur cryfder neu wendid yr economi:
* Gwariant gan y defnyddiwr (*Consumer spending*)
* Cyfradd cyfnewid (*Exchange Rate*)
* Cynnyrch mewnwladol crynswth (*GDP*)
* CMC y pen (*GDP per capita*)
* Cynnyrch y pen cenedlaethol (*GNP*)
* y Farchnad Stoc
* Cyfradd Llogau (*Interest Rate*)
* y Ddyled Genedlaethol
* Graddfa chwydiant (*Rate of Inflation*)
* Diweithdra (*Unemployment*)
* Cydbwysedd masnach (*Balance of Trade*)

## Gweler hefyd 
* Argyfwng economaidd 2008–presennol
* Banc y Byd
* Cronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF)
* Cwymp Wall Street
* Cynnyrch mewnwladol crynswth
* Diweithdra
* Economeg
* Economi Cymru
* Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain



Categori:Systemau economaidd
Jacques Brel

Canwr ac actor o Wlad Belg oedd **Jacques Romain Georges Brel** (8 Ebrill 1929 – 9 Hydref 1978).

Cafodd ei eni yn Schaarbeek, Gwlad Belg.  Priododd Thérèse Michielsen yn 1950.

## Caneuon 
*"Quand on n'a que l'amour"
*"Ne Me Quitte Pas"
*"Le Plat Pays"
*"Les Flamandes"
*"Au Suivant"
*"Le Moribond"
*"Jef"
*"La chanson de Jacky"
*"Amsterdam"

## Discograffi 
**Grand Jacques* (1954)
*''Quand On n'a Que l'Amour* (1957)
**Au Printemps* (1958)
**La Valse à Mille Temps* (1959)
**Marieke* (1961)
**Les Bourgeois* (1962)
**Les Bonbons* (1966)
**Ces Gens-Là* (1966)
**Jacques Brel '67* (1967)
**J'arrive* (1968)
**L'Homme de la Mancha* (1968)
**Ne Me Quitte Pas* (1972)
**Les Marquises* (1977)

## Ffilmiau 
**La Grande Peur de Monsieur Clément* (1956)
**Les Risques du Métier* (1967)
**Mon Oncle Benjamin* (1969)
**La Bande à Bonnot* (1969)
**Les Assassins de l'Ordre* (1971)
**Mont-Dragon* (1971)
**Franz* (1971)
**L'Aventure, c'est l'Aventure* (1972)
**Le Bar de la Fourche* (1972)
**Le Far West* (1973)
**L'Emmerdeur'' (1973)

Categori:Actorion o Wlad Belg
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Cantorion Ffrangeg o Wlad Belg
Categori:Cyfansoddwyr o Wlad Belg
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 1978
Draig

250px|bawd|Llun o ddraig mewn llawysgrif ganoloesol.
Creadur mytholegol yw **draig** sy'n perthyn i sawl diwylliant o gwmpas y byd, o ogledd-orllewin Ewrop i Siapan.

Yr enghraifft enwocaf o ddraig yn niwylliant Cymru yw'r Ddraig Goch, symbol cenedlaethol amlycaf Cymru, a gysylltir â Dinas Emrys a'r brwydrau rhwng y Cymry a'r Eingl-Sacsoniaid am oruchafiaeth yn Ynys Brydain.

Gelwir rhai rhywogaethau o anifeiliaid yn ddreigiau hefyd, fel y Ddraig Komodo er enghraifft.

## Gweler hefyd
*Draig Goch
*Draig Komodo
*Draig Wen


Categori:Creaduriaid herodrol
Llwybr Clawdd Offa

200px|bawd|Carreg filltir ger Llandegla
Llwybr pellter hir sy'n rhedeg ar hyd y ffin rhwng Cymru a Lloegr, neu'n agos iddi, yw **Llwybr Clawdd Offa**. Cafodd ei agor yn 1971, ac mae'n un o dri Llwybr Cenedlaethol yng Nghymru. Am lawer o'i hyd o 283&nbsp;km (177 milltir) mae'n dilyn olion Clawdd Offa, y clawdd pridd a godwyd yn yr 8g gan y brenin Offa, neu'n rhedeg yn ei ymyl.

Mae'r mwyafrif o gerddwyr y llwybr yn cerdded o'r de i'r gogledd, gan gychwyn ger afon Hafren, yn Sedbury, ger Cas-gwent, a gorffen ym Mhrestatyn ar arfordir y gogledd. Ar gyfartaledd mae'n cymryd tua deuddeg diwrnod i gerdded y llwybr, ond gallai'r amser amrywio yn ôl ffitrwydd y cerddwr.

Gan ddilyn cwrs y clawdd hynafol, mae'r llwybr yn croesi sawl tirwedd amrywiol. Mae'n croesi'r Mynydd Du, bryniau'r Mers rhwng canolbarth Cymru a Swydd Amwythig, bryniau Eglwyseg ger Llangollen ac wedyn Bryniau Clwyd. Mae'n pasio heibio sawl safle archaeolegol gan gynnwys bryngaerau fel Moel Arthur.

Rhed y llwybr trwy drefi Cas-gwent, Trefynwy a'r Fenni yn y de-ddwyrain, Cusop a Y Gelli Gandryll, Tref-y-clawdd a Trefaldwyn ar y Gororau, ac wedyn trwy neu'n agos i drefi a phentrefi fel Llangollen, Llandegla, Bodfari a Diserth yn y gogledd-ddwyrain, i orffen ger Prestatyn.

Nodir pwynt hanner ffordd y llwybr gan Ganolfan Clawdd Offa yn Nhref-y-clawdd (ar y ffin rhwng Powys a Swydd Amwythig.

## Dolenni allanol
* (Saesneg) Cymdeithas Clawdd Offa 
* (Saesneg) Clawdd Offa

Categori:Canolbarth Cymru
Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Clawdd Offa
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Llwybr Dyffryn Gwy

Llwybr pellter hir trwy Ganolbarth Cymru yw **Llwybr Dyffryn Gwy**. Ei hyd presennol yw 136 milltir. Am ran helaeth ei gwrs mae'n rhedeg ar hyd Dyffryn Gwy gan gadw'n agos i gwrs afon Gwy.

Mae'r llwybr yn rhedeg rhwng Cas-gwent yn Sir Fynwy a llethrau Pumlumon ym Mhowys. Ar y dechrau rhedai o Gas-gwent i Rhaeadr Gwy trwy'r Drenewydd a Llanfair-ym-Muallt, cyfanswm o 112 milltir (181&nbsp;km). Erbyn heddiw mae'r llwybr wedi ei ymestyn i orffen/gychwyn ger tarddiad afon Gwy ar Bumlumon, i'r dwyrain o Aberystwyth, cyfanswm newydd o 136 milltir.

## Dolenni allanol
*Llwybr Dyffryn Gwy - gwefan swyddogol 

Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Dyffryn Gwy
Treborth

Pentref ydy **Treborth** () , sydd wedi ei leoli ger Bangor yng Ngwynedd, yng nghysgod yr A5 ger Ysbyty Gwynedd. Yno mae Gerddi Botaneg Treborth sy'n perthyn i Brifysgol Cymru, cwrs gollf, trac athletau ac Ysgol Gynradd Treborth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
55

1g CC - **1g** - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
50 51 52 53 54 - **55** - 56 57 58 59 60

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Nero yn gyrru'r cadfridog Corbulo i Parthia.
* Y cyfreithiwr Rhufeinig Sabinus yn ysgrifennu tri llyfr ar hawliau dinasyddion.

## Genedigaethau 
* Epictetus, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau 
* Britannicus, mab yr ymerawdwr Claudius (llofruddiwyd yn ôl pob tebyg)

Categori:55
Anthropoleg ddiwylliannol

Y gangen o anthropoleg sy'n ymdrin â'r astudiaeth o ddiwylliant yw **anthropoleg ddiwylliannol**.


Diwylliannol
Categori:Astudiaethau diwylliannol
Lleu (papur bro)

Papur bro ardal Dyffryn Nantlle a Chaernarfon ydy ***Lleu***. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym Mai 1975.

Dylunydd y papur ydy Charli Britton.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Safle'r papur ar wefan y BBC

Categori:Caernarfon
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Sefydliadau 1975
54

1g CC - **1g** - 2g 
00au
10au
20au
30au
40au - **50au** - 60au
70au
80au
90au
100au 
49
50
51
52
53 - **54** - 55
56
57
58
59

----
## Digwyddiadau 
* 13 Hydref — Yn dilyn marwolaeth yr ymerawdwr Rhufeinig Claudius, oedd yn ôl pob tebyg wedi ei wenwyno gan ei wraig Agrippina, daw mab Aggripina, Nero, yn ymerawdwr.
* Dau ganwriad Rhufeinig yn cael eu gyrru i ran ddeheuol yr Aifft i chwilio am darddle Afon Nîl ac i weld a yw'r tiroedd hyn yn werth eu hychwanegu ar yr ymerodraeth. Maent yn adrodd yn ôl fod yr ardal yn rhy dlawd i dfod yn werth y drafferth.
* Terfysg yn ninas Cesarea rhwng Iddewon a phaganiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 13 Hydref — Claudius, ymerawdwr Rhufeinig

Categori:54
Papur y Cwm

Papur bro ardal Cwm Gwendraeth a Llanelli yn Sir Gaerfyrddin ydy ***Papur y Cwm***. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Mawrth 1981.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanelli
Categori:Sefydliadau 1981
Pethe Penllyn

Papur bro Pum Plwy Penllyn, Y Bala yng Ngwynedd ydy ***Pethe Penllyn***. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Rhagfyr 1974. Cyhoeddwyd hyd Rhagfyr 1985/Ionawr 1986 ond dechreuodd cyfres newydd ym mis Rhagfyr 1986 hyd Gorffennaf/Awst 1990 a dechreuwyd y drydedd gyfres ym mis Hydref 1992, mae'r gyfres hon yn dal i gael ei chyhoeddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Y Bala
Plu'r Gweunydd (papur bro)

Papur bro ardal pentrefi Y Foel, Llangadfan, Llanerfyl, Llanfair Caereinion, Adfa, Cefn Coch, Llwydiarth, Llangynyw, Dolanog, Rhiwhiraeth, Pontrobert, Meifod a'r Trallwng ym Mhowys ydy '''''Plu'r Gweunydd'''''. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Tachwedd 1978.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau bro Powys
Categori:Sefydliadau 1978
Papur Fama

Papur bro ardal Yr Wyddgrug a'r cylch yn Sir y Fflint ydy ***Papur Fama***. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Ebrill 1979.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Safle'r papur ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Sir y Fflint
Categori:Sefydliadau 1979
56

1g CC - **1g** - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
51 52 53 54 55 - **56** - 57 58 59 60 61

----

## Digwyddiadau 
* Vologases, brenin Parthia yn rhoi ei frawd Tiridates ar orsedd Armenia, ar ôl diorseddu'r brenin blaenorol. Mae hyn yn arwain at ryfel rhwng Parthia a'r Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
*Gaius Cornelius Tacitus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:56
Berkshire Hathaway

Cwmni daliannol gyda'i bencadlys yn Omaha, Nebraska, yr Unol Daleithiau (UDA), sydd gyda nifer o is-gwmnïau yw **Berkshire Hathaway**. Prif fusnes y cwmni yw yswiriant. Ei gadeirydd a phrif weithredwr yw Warren Buffett, un o unigolion cyfoethocaf y byd.


Categori:Cwmnïau a leolir yn Omaha, Nebraska
Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1888
Etholiadau yng Nghymru

Mae gan Gymru etholiadau i dair haen lywodraethol: 22 o awdurdodau unedol lleol, Senedd Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig.

## Llywodraeth leol
Cynhalir etholiadau i 22 awdurdod unedol lleol Cymru pob pedair mlynedd. Defnyddir y system etholiadol gyntaf i'r felin.

## Senedd Cymru
Cynhelir etholiadau i'r Senedd Cymru pob pum mlynedd i ethol 60 o Aelodau o'r Senedd. Mae gan bledileiswyr ddwy bleidlais: un sy'n dewis 40 o ASau mewn etholaethau unigol trwy'r system gyntaf i'r felin, ac un sy'n dewis 20 o ASau ar gyfer y rhanbarthau (Dwyrain De Cymru, Canol De Cymru, Gorllewin De Cymru, Canolbarth a Gorllewin Cymru, Gogledd Cymru) – etholir pedwar AS, gan ddefnyddio dull D'Hondt, system ethol gynrychioladol.

## Senedd y Deyrnas Unedig
Mae pleidleiswyr yng Nghymru yn ethol 40 o Aelodau Seneddol i Dŷ'r Cyffredin pob pedair mlynedd mewn etholiad cyffredinol Prydeinig. Am ASau Cymru, gweler Rhestr aelodau seneddol Cymru.

## Senedd Ewrop
Roedd Cymru yn ethol cynrychiolwyr i Senedd Ewrop ond ers i'r Deyrnas Unedig gadael yr Undeb Ewropeaidd yn Ionawr 2020 nid yw ganddi aelodau pellach.  Roeddent arfer ethol 4 cynrychiolwyr gan ddefnyddio dull D'Hondt yn yr etholaeth Cymru.

## Gweler hefyd
*System etholiadol 'y cyntaf i'r felin'
*Etholiadau yn y Deyrnas Unedig
**Etholiadau yn yr Alban
**Etholiadau yng Ngogledd Iwerddon
**Etholiadau yn Lloegr


Cymru
Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Papur Menai

Papur bro ardal Glan Menai o Benmon i Ddwyran, Ynys Môn ydy ***Papur Menai***. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Hydref 1976.

## Ffynonellau
## Dolen allanol
* Tudalen y papur ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Ynys Môn
Categori:Sefydliadau 1976
Swltan

[bawd|250px|Swltan Bayezid, pennaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid - Olew ar gynfas gan [Haydar Hatemi, 1999]]
Brenin neu bennaeth gwladwriaeth Fwslimaidd yw **swltan** (amrywiad: **syltan**; o'r Saesneg '''', seisnigiad o'r gair Arabeg ''''*). Yn wreiddiol roedd y gair *swltan'' yn enw haniaethol yn golygu "nerth", "awdurdod", neu "rheolaeth", yn deillio o'r berfenw Arabeg  '''', sy'n golygu "awdurdod" neu "grym". Yn nes ymlaen cafodd ei ddefnyddio fel teitl rhai rheolwyr Mwslim a hawliai awdurdod sofranaidd ymarferol, h.y. heb fod yn ddibynnol ar awdurdod uwch, ond heb hawlio bod yn califfiaid; yn ogystal gallai fod yn deitl llywodraethwr talaith bwysig yn y califfiaeth dan galiff Baghdad.

Gelwir breninllin neu deyrnas a reolir gan swltan yn **Swltanaeth** ().

## Gweler hefyd 
* Califf


Categori:Y byd Arabaidd
Categori:Islam
Categori:Pennau gwladwriaethau
Categori:Teitlau brenhinol
53

1g CC - **1g** - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
48 49 50 51 52 - **53** - 54 55 56 57 58

----

## Digwyddiadau 
* Nero yn priodi Octavia.
* Dan berswad ei ail wraig, Agrippina, mae'r ymerawdwr Claudius yn penodi ei mab hi, Nero, fel ei olynydd, yn hytrach na Britannicus, ei fab ei hun o'i wraig gyntaf Messalina.
* Seneca'r Ieuaf yn ysgrifennu *Agamemnon*, trasiedi i gyd-fynd a dwy ddrama arall, *Medea* ac *Œdipus*.

## Genedigaethau 
* 18 Medi — Marcus Ulpius Traianus, ymerawdwr Rhufain (98-117)
* Domitia Longina, gwraig gyntaf yr ymerawdwr Domitian

## Marwolaethau 
Categori:53
Amrywiadau ar enwau gwledydd yn Gymraeg

Rhestr o **amrywiadau ar enwau gwledydd yn Gymraeg**. Dangosir tiriogaethau dibynnol mewn italig. Defnyddiwyd fersiwn *Yr Atlas Gymraeg Newydd* ar Wicipedia hyd at Orffennaf 2013 pan gychwynwyd ar y gwaith o newid i fersiwn *Geiriadur yr Academi*, er ein bod hefyd yn nodi'r ffurfiau eraill yng nghorff yr erthygl (Cafwyd trafodaeth ar hyn yma).

## Gweler hefyd
*Gwledydd y byd

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau gwledydd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Categori:Geirfâu
52

1g CC - **1g** - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
47 48 49 50 51 - **52** - 53 54 55 56 57

----

## Digwyddiadau 
* Ananias, yr Archoffeiriad yn Jeriwsalem, yn cael ei yrru i Rufain ar ôl cael ei gyhuddo o drais
* Plinius yr Hynaf yn ysgrifennu hanes y rhyfeloedd yn yr Almaen
* Tiridates I, brawd Vologaeses I, brenin Parthia yn cipio grym yn Armenia
* Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn marw tra'n ymgyrchu yn erbyn y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru. Olynir ef gan Aulus Didius Gallus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Publius Ostorius Scapula, llywodraethwr Prydain.

Categori:52
Califf

Teitl Mwslimaidd a roddir i brif lwyodraethwr gwladol a chrefyddol fel olynydd i'r Proffwyd Mohamed yw **califf** (benthyciad o'r gair Saesneg *caliph*, sy'n seisnigiad o'r gair Arabeg). Gelwir gwladwriaeth a reolir gan califf neu olyniaeth galiffaidd yn califfiaeth.

Mae'r ddadl am y gwir olyniaeth galiffaidd yn un o'r rhwygiadau sylfaenol rhwng Mwslimiaid Shia a Sunni.

### Gweler hefyd
*Swltan


Categori:Y byd Arabaidd
Categori:Islam
Categori:Pennau gwladwriaethau
Categori:Teitlau bonheddig
Brigantia

[bawd|unionsyth|Cerflun honedig o'r dduwies, o [Llydaw|Lydaw]]
**Brigantia** oedd prif dduwies y Brigantes, llwyth Celtaidd a drigai yn y tir sy'n ogledd Lloegr erbyn heddiw. Er iddi gael ei haddoli mewn rhannau eraill o'r Brydain Rufeinig yn ogystal, roedd hi'n dduwies arbennig i'r Brigantiaid, a enwir ar ei hôl, yn ôl pob tebyg.

Cedwir enw'r dduwies mewn saith arysgrif o'r cyfnod Rhufeinig. Mae dwy o'r rhain yn ei huniaethu â'r dduwies Rufeinig Victoria. Mae un arall yn ei huniaethu â  Caelestis, un o dduwiesau'r Gogledd Affrica Rufeinig. Mae cerflun o gaer Rufeinig Birrens, de'r Alban, yn ei phortreadu fel Minerva gyda choron ac adenydd Victoria. Awgryma'r dystiolaeth fod y Rhufeiniaid yn ei gweld fel duwies Buddugoliaeth gyda chysylltiad â'r nefoedd.

## Ffynonellau
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic religion and culture* (Boydell Press, 1998)

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Harry Hall

Seiclwr rasio, adeiladwr fframiau a perchennog siop o Loegr oedd **Harry Hall** (ganwyd  1929 Manceinion, bu farw 28 Hydref 2007, Swydd Derby).

Harry Hall oedd peiriannydd Tom Simpson, ar cyntaf iw gyrraedd pan fu farw yn ystod Tour de France 1967. Adeiladodd fframiau beic a noddodd nifer o reidwyr gan gynnwys Robert Millar.

Yn 1957, rhoddodd ei yrfa fel argraffwr i fyny, aprynodd siop feiciau ar Hyde Road, Gorton, Manceinion ac ailenwyd y siop yn 'Harry Hall Cycles'. Dinistrwyd y siop ar 15 Mehefin 1996 gan fom yr IRA. Ymddeolodd yn 1989 er mwyn dychwelyd at rasio, gan basio'r busnes ymlaen i'w fab, Graham Hall. Enillodd bencampwriaethau meistri'r byd yr un flwyddyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan siop 'Harry Hall Cycles' 

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Seiclwyr o Loegr
49

1g CC - **1g** - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au 
44 45 46 47 48 - **49** - 50 51 52 53 54 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Rhufeinig Claudius yn priodi ei nith Agrippina yr Ieuengaf (tua'r dyddiad yma).
* Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn sefydlu *colonia* i gyn-lengfilwyr yn Camulodunum (Colchester). Sefydlir Verulamium (St Albans) fel *municipium*. Mae Ostorius Scapula yn symud lleng i ororau tiriogaeth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, i baratoi ar gyfer ymgyrch yn eu herbyn.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:49
Pumlumon

**Pumlumon** yw'r mynydd uchaf yng nghanolbarth Cymru, yn yr Elenydd. Ceir pum prif gopa ar y mynydd: yr uchaf yw Pen Pumlumon Fawr (752&nbsp;m). Mae ochrau gogleddol y mynydd-dir yn greigiog a'r ochrau deheuol yn llwm a mawnog.

Ystyr *llumon* yw "simnai" neu "corn y mwg". Felly "Y Pum Simnai" yw ystyr lythrennol yr enw Pumlumon (llurguniad Seisnigaidd yw'r ffurf *Plynlimon*). Y pum *llumon* yw:
*Pen Pumlumon Fawr (752&nbsp;m)
*Pen Pumlumon Arwystli (741&nbsp;m)
*Y Garn (Pumlumon) (684&nbsp;m)
*Pumlumon Fach (668&nbsp;m)
*Pumlumon Cwmbiga (620&nbsp;m)

Mae'r mynydd yn gorwedd yng ngogledd-ddwyrain Ceredigion gan ffurfio pwynt(au) uchaf yr ucheldir mawnog agored sy'n gorwedd rhwng Aberystwyth i'r gorllewin, Machynlleth i'r gogledd, Llanidloes i'r dwyrain a Ponterwyd i'r de. Ar lethrau dwyreiniol Pumlumon, o fewn tair milltir i'w gilydd, ceir tarddleoedd afonydd Hafren (yr afon hwyaf ym Mhrydain) a Gwy. Yng nghesail y mynydd, islaw ymyl ysgathrog gogledd Pumlumon, mae Llyn Llygad Rheidol, tarddle afon Rheidol. I'r gorllewin o'r mynydd ceir cronfa ddŵr Nant-y-moch.

Ymladdwyd Brwydr Hyddgen ger Pumlumon yn haf 1401, pan drechodd lluoedd Owain Glyndŵr lu o Saeson a Ffleminiaid. Bu ardal Pumlumon yn gadarnle i wŷr Glyn Dŵr ar gyfer ymosodiadau ar ardaloedd yn y Gororau.

## Cerdded
Y llwybr hawsaf i gopa Pen Pumlumon Fawr yw'r hwnnw sy'n cychwyn o Eisteddfa Gurig, tua 427&nbsp;m (1,400 troedfedd) i fyny ger y bwlch a ddringir gan yr A44 rhwng Aberystwyth a Llangurig. Ceir llwybr arall sy'n cychwyn o Nant-y-moch. Mae ardal Pumlumon yn adnabyddus am ei thirwedd mawnog a nodweddir gan nifer o gorsydd, ffrydiau a llynnoedd bychain. Mewn niwl mae'n gallu bod yn dir twyllodrus i gerddwyr ac mae map a chwmpawd yn hanfodol.

## Pumlumon mewn llenyddiaeth
Hedegodd y "celwyddfarwn" Münchhausen o Bumlumon i'r Unol Daleithiau yn y llyfr enwog, *Anturiaethau Barwn Münchhausen* gan Rudolph Erich Raspe, pennod 31.

## Copaon
[bawd|Golygfa o [Banc y Garn|Fanc y Garn]]
bawd|chwith|upright=1.9|Lleoliad y copaon o Aberystwyth i'r Trallwng

|}

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Ffynonellau
*Terry Marsh, *The Mountains of Wales* (Llundain, 1985)
*Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Dinbych, 1965)

Categori:Blaenrheidol
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Pumlumon
Ysbyty Ystwyth

Pentref gwledig a chymuned yng Ngheredigion yw **Ysbyty Ystwyth**. Daw'r enw o'r gair Cymraeg Canol *ysbyty* "hosbis, llety i deithwyr" ac mae'n cyfeirio at un o 'ysbytai' Marchogion yr Ysbyty a sefydlwyd yno yn yr Oesoedd Canol.

Saif y pentref bychan ar y lôn B4343 tua 12 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth rhwng Pontrhydygroes a Pontarfynach i'r gogledd a Pontrhydfendigaid i'r de. Rhed afon Ystwyth heibio i ogledd y pentref.

Mae Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth oedd yn arfer gwasanaethu cymunedau Ysbyty Ystwyth a'r cylch wedi cau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eglwys Fach Sant Ioan Fedyddiwr

Eglwys Fach Sant Ioan Fedyddiwr, St John the Baptist Church, Ysbyty Ystwyth, Wales 01.jpg
Eglwys Fach Sant Ioan Fedyddiwr, St John the Baptist Church, Ysbyty Ystwyth, Wales 05.jpg
Eglwys Fach Sant Ioan Fedyddiwr, St John the Baptist Church, Ysbyty Ystwyth, Wales 09.jpg
Eglwys Fach Sant Ioan Fedyddiwr, St John the Baptist Church, Ysbyty Ystwyth, Wales 13.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Marchogion yr Ysbyty

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
50

1g CC - **1g** - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
45 46 47 48 49 - **50** - 51 52 53 54 55

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Rhufeinig Claudius yn mabwysiadu Nero fel mab.
* Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, sy'n cael eu harwain gan Caradog
* Yr Apostolion yn cynnal Cyngor Jeriwsalem (tua'r dyddiad yma)
* Hero o Alexandria yn dyfeisio peiriant ager (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Abgarus o Edessa, brenin Osroene
* Aulus Cornelius Celsus, awdur *De Medicina*
* Gamaliel yr Hynaf, arweinydd Iddewon Babylonia
* Philo o Alexandria, athronydd Iddewig (tua'r dyddiad yma)

Categori:50
Berfenw

Cyfuniad o ferf ac enw yw **berfenw**. Gall gyflawni swyddogaeth ramadegol berf neu enw fel gweithred ferfol. Gwrywaidd yw bron pob berfenw.

Mae *canu* yn enghraifft o ferfenw. Er enghraifft: 'Hyfryd yw *canu* adar mân.'

Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Termau iaith
Marchnata gair da

Dull o farchnata a hyrwyddo trwy drosglwyddo ymwybyddiaeth o gynnyrch neu wasanaeth yn eiriol (ar lafar neu yn ysgrifenedig, e.e. e-bost) yw **marchnata gair da**.

## Dolenni allanol
*  Ysgol Reolaeth Yale – Ymchwil ar air da 
*  Cymdeithas Marchnata Gair Da
*  Indecs Amlieithog y Diwydiant Gair Da
* gallwch.com — Hysbysebu a Gwerthiant – Pwysigrwydd gair da 

Categori:Cyfathrebu hyrwyddo a marchnata
Gair da
Categori:Ymddygiad defnyddwyr
Brigantes

Llwyth Celtaidd yng ngogledd Lloegr oedd y **Brigantes**. Roedd eu tiriogaeth yn ymestyn dros y rhan fwyaf o Ogledd Lloegr a rhan o Ganolbarth Lloegr. Ceir yr enw *Brigantium* mewn nifer o leoedd ar y cyfandir, er enghraifft y *Brigantii* yn ardal yr Alpau.

Ymddengys na fu gwrthdrawiad rhwng y Brigantes a'r Rhufeiniaid yng ngyfonod cynnar y goncwest Rufeinig, ond yn 47, bu raid i lywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, roi'r gorau i'w ymgyrch yn erbyn y Deceangli yng ngogledd-ddwyrain Cymru oherwydd helynt ymysg y Brigantes. Pan orchfygwyd Caradog gan y Rhufeiniaid mewn brwydr yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid yn 51, aeth at Cartimandua, brenhines y Brigantes, i geisio nodded. Trosglwyddodd Cartimandua ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

Yn y cyfnod yma, roedd Cartimandua a'i gŵr Venutius yn ochri gyda'r Rhufeiniaid, ond wedi iddynt ysgaru, trodd Venutius yn erbyn ei wraig a Rhufain. Cafodd Cartimandua gefnogaeth y Rhufeiniaid, ond cymerodd Venutius fantais ar helyntion Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr yn 69 i yrru ei wraig o'r orsedd.

Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, daeth Quintus Petillius Cerialis yn llywodraethwr Prydain, a dechreuodd ef ymgyrch yn erbyn y Brigantes. Ymddengys i goncwest lwyr gymeryd blynyddoedd lawer, ond erbyn i Fur Antoninus gael ei godi tua'r flwyddyn 140 roedd tiriogaeth y Brigantiaid yn cael ei rheoli'n llwyr gan y Rhufeiniaid.

Prif dduwies y Brigantiaid oedd Brigantia. Ceir sawl arysgrif ddefodol ar diriogaeth y llwyth sy'n dwyn ei henw, e.e. ar gerflun o gaer Birrens.

Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Categori:Hanes Lloegr
Dadfathiad

Math o gyfnewidiad seinegol hanesyddol lle mae seiniau â nodweddion tebyg yn datblygu i fod yn llai tebyg i'w gilydd yw **dadfathiad**. Mae'n cyferbynnu â chymathiad, lle mae seiniau yn newid i ddod yn fwy tebyg i'w gilydd.

Yn y Gymraeg mae dadfathiad yn arbennig o gyffredin yn y llythrennau **l**, **ll** ac **r**. Enghreifftiau o ddadfathiad ar lafar yn y Gymraeg yw *Chwefrol* (Chwefror), *arfedd* (arfer) a *cylleth* (cyllell).

Categori:Ieithyddiaeth hanesyddol
Trawsosod

Math o gyfnewidiad seinegol hanesyddol sy'n newid lle dwy sain yw **trawsosod**. Er enghraifft, mewn Cymraeg Canol disgwyddodd trawsosod yn y gair *gwarchadw*, a'r ddwy sain olaf, /d/ a /w/ yn newid lle, i lunio ffurf newydd *gwarchawd*, sy'n rhoi Cymraeg Diweddar *gwarchod*. Fel arfer mae trawsosod yn broses achlysurol; hynny yw, nid yw'n digwydd ym mhob gair sy'n cynnwys y seiniau pethnasol fel sy'n digwydd gyda'r rhan fwyaf o gyfnewidiadau seinegol. Fodd bynnag, mewn rhai ieithoedd, ceir enghreifftiau o drawsosod yn digwydd yn rheolaidd.

Enghreifftiau cyffredin o drawsosod mewn Cymraeg llafar diweddar yw *ewyrth* am ewythr, a *brillyth* am brithyll.

## Ffynonellau 
* Watkins, T. Arwyn. 1961. *Ieithyddiaeth*. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.

Categori:Ieithyddiaeth hanesyddol
48

1g CC - **1g** - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au 
43 44 45 46 47 - **48** - 49 50 51 52 53

----

## Digwyddiadau 
* Wedi dienyddiad ei wraig Messalina, mae'r ymerawdwr Rhufeinig Claudius yn cael cytundeb y Senedd iddo briodi ei nith Agrippina yr Ieuengaf.
* Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn cyhoeddi ei fwriad o ddiarfogi holl drigolion Prydain i'r de o Afon Trent ac i'r dwyrain o Afon Hafren. Mae'r Iceni yn gwrthryfela, ond yn cael eu gorchfygu.
* Yr ymosodiad Rhufeinig cyntaf ar lwythau Cymru, pan mae Ostorius Scapula yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Deceangli yn ne-ddwyrain Cymru. Mae'n gorfod rhoi'r gorau i'r ymgyrch pan ddaw newyddion fod y Brigantes wedi gwrthryfela.
* Uchelwyr Gâl yn cael dod yn aelodau o Senedd Rhufain. Mae Claudius yn rhoi dinasyddiaeth Rufeinig i'r Aedui.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Messalina, trydydd gwraig yr ymerawdwr Claudius

Categori:48
47

1g CC - **1g** - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au 
42 43 44 45 46 - **47** - 48 49 50 51 52 

----

## Digwyddiadau 
* Publius Ostorius Scapula yn olynu Aulus Plautius fel Llywodraethwr Prydain
* Yn yr Almaen, y Rhufeiniaid yn gorchfygu'r Chauci ac yn ymladd yn erbyn y Frisiaid
* Ananias yn dod yn Archoffeiriad yn Judaea
* Yr Apostol Paul yn dechrau efengylu

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Vardanes I, brenin Parthia

Categori:47
46

1g CC - **1g** - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au 
41 42 43 44 45 - **46** - 47 48 49 50 51

----

## Digwyddiadau 
* Cyfrifiad yn dangos fod mwy na 6,000,000 o ddinasyddion Rhufeinig.
* Wedi marwolaeth ei brenin, daw Thracia yn dalaith Rufeinig.

## Genedigaethau 
* Plutarch, hanesydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* Roimitalkes III, brenin teyrnas Sapes yn Thracia (llofruddiwyd)

Categori:46
Pokémon

250px|de|bawd|Logo swyddogol Pokémon
Cyfres o gemau fideo a grëwyd gan Satoshi Tajiri tua 1995 ac sy'n eiddo i Nintendo yw **Pokémon** (Japaneg: ポケモン). Crëwyd y gemau ar gyfer y Nintendo Game Boy yn wreiddiol ym 1996 yn Japan, ym 1998 yn yr Unol Daleithiau, ac ym 1999 yn Ewrop ac Awstralia. Y gemau cyntaf oedd Pokémon Coch, Pokémon Glas (Pokémon Gwyrdd yn Japan) a Pokémon Melyn. Cawsant eu dilyn gan Pokémon Aur, Pokémon Arian a Pokémon Crisial (rhwng 1999 a 2001, y daeth y Game Boy Colour); Pokémon Rhuddem, Pokémon Saffir a Pokemon Emrallt (rhwng 2002 a 2005 am y Game Boy Advance); Pokémon Fflamgoch a Pokémon Deilenwerdd (lansiwyd yn 2004 ar gyfer y Game Boy Advance. Mae'r rhain yn ailwampiadau o'r gemau gwreiddiol); a Pokémon Diemwnt, Pokémon Perl a Pokémon Platinwm (rhwng 2006 2009 am y Nintendo DS). Mae Pokémon CalonAur a Pokémon EnaidArian (ailwampiadau o Pokémon Aur a Pokémon Arian) bellach (o 2009 ymlaen) ar gael yn Japan ac fe fyddent ar gael yn yr Unol Daleithiau ac Ewrop yng nghanol 2010.

Pwrpas y gemau yw naill ai casglu pob un o'r 901 o greaduriaid ffug sy'n bodoli o fewn y drwydded, neu (wrth ddefnyddio tîm o 6 Pokémon) i frwydro fel hyfforddwr Pokémon ac i guro pob hyfforddwr arall, yna ennill y teitl o **Pencampwr Pokémon y Byd**.

Mae'r fasnachfraint yn cynnwys anime, manga, cardiau gwr masnachu, teganau, llyfrau a chyfryngau eraill. Erbyn hyn mae'r gyfres wedi gwneud biliynau o ddoleri ac yn 2009 cafodd y gyfres gofnod yn y Guinness Book of World Records o dan y teitl "Best Selling RPG of all time".

Bydd gem newydd sef Pokemon Sword and Shield yn cael ei ryddhau Tachwedd 15fed  2019.

Mae cymeraid newydd sef Impedimp ac nid yw wedi cael ei gyhoeddi eto.

 
## Gêmau 
## Cymeriadau 
* Pikachu
* Jigglypuff
* Psyduck
* Wobbuffet
* Porygon
* Jynx
* Snorlax
* Marowak
* Tauros

## Dolenni allanol 
* 
* 
**  (yn Japaneg)
**  (yn Saesneg)
**  (yn Saesneg)


Categori:Gemau fideo
Categori:Teganau
Ynys Gybi

Ynys oddi ar pen gogledd-orllewinol Ynys Môn yw **Ynys Gybi** (Saesneg: *Holy Island*). Ei harwynebedd yw tua 464 hectar neu 15.22 milltir sgwâr. Fe'i henwir ar ôl Sant Cybi, nawddsant Caergybi. Ceir nifer sylweddol o safleoedd hynafol ar yr ynys, yn feini hirion, siambrau claddau a chytiau'r Gwyddelod a safleoedd cysylltiedig â Christnogaeth gynnar ac olion Celtaidd. Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae gan Ynys Gybi boblogaeth o 13,659 ac roedd 11,431 (84%) o'r boblogaeth yn byw yng Nghaergybi ei hun.

## Daearyddiaeth
Y dref fwyaf ar yr ynys yw Caergybi, sy'n borthladd pwysig ers canrifoedd a lleoliad yr harbwr ar gyfer y llongau fferi i Iwerddon. Mynydd Twr (722 troedfedd, 220&nbsp;m) yw bryn uchaf Ynys Gybi a gweddill Môn.

Ceir nifer o glogwynni ar hyd yr arfordir gorllewinol gydag ynysoedd bychain fel Ynys Lawd, gyda'i goleudy enwog, ac Ynys Arw. Cafwyd nifer o londdrylliadau dros y blynyddoedd. Mae tua 30 milltir o Lwybr Arfordirol Ynys Môn (sy'n 125 milltir o hyd) i'w gael o amgylch Ynys Gybi.

Gelwir y llain o fôr sy'n gwahanu Ynys Gybi a gweddill Môn yn Fae Cymyran, sy'n cynnwys y Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru a elwir yn Feddmanarch-Cymyran, ac a gofrestrwyd yn 1 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle.

[200px|bawd|dim|[Mynydd Twr yw pwynt uchaf Ynys Gybi a Môn]]

## Cludiant
Cysylltir Ynys Gybi â thir mawr Môn gan sarnau sy'n dwyn y briffordd A5/A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n cysylltu Caergybi â Chaer a Llundain, a phont wreiddiol yr hen ffordd doll (A5). Yn ogystal ceir Pontrhydybont, a groesir gan ffordd 'B' ac sy'n llawer llai.

O Gaergybi mae gwasanaethau fferi ar gael i Dún Laoghaire a Dulyn, yn Iwerddon.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Cadwraeth ar Ynys Gybi 


Gybi
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Comins Coch

:*Am y pentref ym Mhowys, gweler Comins-coch, Powys

Pentref yng Ngheredigion ydy **Comins Coch**.

Mae *Cymdeithas Gymunedol Comins Coch'' yn elusen gofrestredig sy'n rhedeg gwefan Comins Coch. Mae Ysgol Gymuned Comins Coch yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Y Faenor
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
45

1g CC - **1g** - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - **40au** - 50au 60au 70au 80au 90au 
40 41 42 43 44 - **45** - 46 47 48 49 50

----

## Digwyddiadau 
* Galba yn dod yn bennaeth Legio III *Augusta*.
* Yr ymerawdwr Claudius yn alltudio'r Iddewon o Rufain.

## Genedigaethau 
* Statius, bardd Lladin

## Marwolaethau 
* Claudia Julia, nith yr ymerawdwr Claudius a Messalina (neu 43/44)

Categori:45
Casmorys

Pentref bychan yng nghymuned Mathri, Sir Benfro, Cymru, yw **Casmorys** (Saesneg: *Castle Morris*). Saif yng ngogledd-orllewin y sir, rhwng Abergwaun a Tyddewi, oddiar ffordd yr A487. 

250px|bawd|dim|Castellmorys

Roedd maenor Cymreig Castell Morris yn gorwedd o fewn cantref hynafol Pebediog (yn ddiweddarach y "hundred of Dewisland". Rhoddwyd y maenor i Maurice FitzGerald, Arglwydd Lanstephan gan ei frawd David FitzGerald, yna yr ail esgob Normanaidd Tyddewi.

Efallai y bydd Castell Maurice wedi caffael ei enw yn y 12g ar ôl Maurice FitzGerald, ond fe all fod yn olion llawer mwy hynafol o'r enw cyn-Normanaidd Cymreig - Castell Marlais - Marlais ac yna'n enw cyrhaeddiad y Gorllewin Afon Cleddau sy'n llifo yn syth islaw'r pentref.

Yn 1302 sicrhaodd Syr John Wogan, canghellor Dewi Sant, grant maenor Castell Morris ar gyfer esgob Tyddewi.

I'r gogledd-ddwyrain o groesffordd y pentref mae ffermdy Rhestredig Gradd II Pencnwc, adeilad sylweddol cynnar a diwedd y 19eg ganrif a oedd gynt yn rhan o ystad Esgob Tyddewi, wedi'i brydlesu gan Abraham Leach yn 1843, ac a feddiannwyd gan William Evans. Mae'r fferm yn meddiannu safle hen gastell pren gyda sylfeini cerrig, ac nid oes unrhyw olion gweladwy mwyach.

## Cyfeiriadau
Categori:Mathri
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Sheer Heart Attack

Trydedd albwm gan Queen yw ***Sheer Heart Attack*** (1974).
## Traciau
* "Brighton Rock" (May) – 5:08
* "Killer Queen" (Mercury) – 3:01
* "Tenement Funster" (Taylor) – 2:48
* "Flick of the Wrist" (Mercury) – 3:19
* "Lily of the Valley" (Mercury) – 1:43
* "Now I'm Here" (May) – 4:10
* "In the Lap of the Gods" (Mercury) – 3:20
* "Stone Cold Crazy" (Deacon/May/Mercury/Taylor) – 2:12
* "Dear Friends" (May) – 1:07
* "Misfire" (Deacon) – 1:50
* "Bring Back That Leroy Brown" (Mercury) – 2:13
* "She Makes Me (Stormtrooper in Stilettos)" (May) – 4:08
* "In the Lap of the Gods...Revisited" (Mercury) – 3:42

Categori:Albymau 1974
Categori:Albymau Saesneg
Llanychaer

Pentref bychan yng nghymuned Cwm Gwaun, Sir Benfro, Cymru, yw **Llanychaer** (*Llannerch-aur* yn wreiddiol); ceir y ffurf **Llanychâr** hefyd (Saesneg: *Llanychaer Bridge*). Saif yng ngogledd y sir, ar lan Afon Gwaun, i'r de-ddwyrain o Abergwaun. Mae'r enw Saesneg yn cyfeirio at yr hen bont ar Afon Gwaun.

Roedd 176 o drigolion yn byw yn y pentref yn 1833. 

250px|bawd|dim|Llanychaer: y bont dros Afon Gwaun

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Gwaun
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon

Ym 1801, gan weithredu Deddf Uno 1800, cyfunwyd Teyrnas Prydain Fawr â Theyrnas Iwerddon (a fu dan reolaeth Seisnig uniongyrchol o 1169 hyd 1603) i greu **Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon**. Wedi cread y Dalaith Rydd Wyddelig ym 1922, allan o 26 o siroedd Iwerddon, parhaodd 6 sir yn y gogledd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chafodd y wladwriaeth ei hail-enwi yn Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon ym 1927.

Nodweddir hanes y deyrnas gan dwf yr Ymerodraeth Brydeinig, a gyrhaeddodd ei hanterth yn oes y frenhines Victoria. Y ffactor bwysicaf yn hanes mewnol y deyrnas efallai oedd y galwadau cynyddol am ymreolaeth neu hunanreolaeth i Iwerddon, Cymru a'r Alban. Arweiniodd hyn yn y pen draw at sefydlu *Saorstat Eireann* a rhwygo'r wladwriaeth a'i hailenwi. Prin y ceir blwyddyn yn hanes y deyrnas na welwyd ei lluoedd arfog yn ymladd rhywle yn y byd, e.e. y Rhyfeloedd Napoleonaidd, Rhyfel Crimea, Rhyfel y Boer a'r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Brenhinoedd a breninesau Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon 
Dyma restr o frenhinoedd a breninesau'r deyrnas Unedig o 1801 hyd 1927.
*Siôr III (1760-1820), ŵyr Siôr II, brenin Prydain Fawr
*Siôr IV (1820-1830), mab Siôr III
*William IV (1830-1837), brawd Siôr IV
*Victoria (1837-1901), nith William IV
*Edward VII (1901-1910), mab Victoria
*Siôr V (1910-1936) mab Edward VII

## Gweler hefyd 
*John Bull
*Unoliaethwr
*Yr Ymerodraeth Brydeinig


Categori:Cyn-wladwriaethau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes y Deyrnas Unedig