open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2009

bawd|190px|Connie Hedegaard, llywydd y gynhadledd
Cynhadledd a drefnwyd gan y Cenhedloedd Unedig i gytuno ar fframwaith i liniaru newid hinsawdd ar ôl 2012 oedd **Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2009**. Fe'i cynhaliwyd yng Nghopenhagen, Denmarc, rhwng 7 ac 18 Rhagfyr 2009.

Yn cynrychioli Cymru yn y gynhadledd roedd Prif Weinidog Cymru Carwyn Jones AC, Jane Davidson AC (Gweinidiog dros Amgylchedd, Cynaliadwyedd a Thai), a Cerith Rhys Jones, un o Hyrwyddwyr Newid Hinsawdd Llywodraeth Cynulliad Cymru i'r flwyddyn 2009.

## Gweler hefyd
* Uwchgynhadledd y Ddaear (neu 'Cynhadledd Rio'; 1992)
* Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2021
* Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2022

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* www.unep.org; gwefan swyddogol

Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Copenhagen
Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2009
Categori:Newid hinsawdd
Castalia

Nymph oedd **Castalia** ym mytholeg Roeg, a fu'n byw yn Ffynnon Castalia, wrth droed Mynydd Parnassos.

Categori:Mytholeg Roeg
Ffynnon Castalia

Ffynnon yng Ngwlad Groeg ydy **Ffynnon Castalia**, yn agos at Delffi, lle yr oedd y nymff Castalia yn byw yn ôl y traddodiad.

Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Castalia
Categori:Mytholeg Roeg
Alwen

Enw personol benywaidd yw **Alwen**, y gall gyfeirio at sawl peth:

* Afon Alwen
* Llyn Alwen
* Cronfa Alwen
* *Alwen*, llyfr Geraint Vaughan Jones (1974)
* Alwena, enw merch
Legio XV Primigenia

Lleng Rufeinig oedd **Legio XV Primigenia** ("Y Cyntafanedig"). Ffurfiwyd y lleng gan yr ymerawdwr Caligula yn 39 O.C..

Ffurfiwyd y lleng yma a Legio XXII Primigenia gan Caligula ar gyfer ymgyrch newydd yn yr Almaen. Daw'r enw "Primigenia" o um o enwau'r dduwies Fortuna. Wedi'r ymgyrch yma, lleolwyd y lleng ym Mogontiacum (Mainz heddiw). Yn 43, symudwyd hi i Castra Vetera (Xanten heddiw), gyda Legio V Alaudae. Yn 47, ymladdodd dan Corbulo yn erbyn y Ffrisiaid.

Yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, cefnogodd y lleng Vitellius fel ymerawdwr, fel y gweddill o'r llengoedd ar afon Rhein. Gyrrwyd rhan o'r lleng i'r Eidal i'w gefnogi, ond wedi iddo gael ei orchfygu gan Vespasian, gyrrwyd hi yn ôl i'r Almaen. Pan wrthryfelodd y Batafiaid yr un flwyddyn, rhoddwyd gwarechae ar Castra Vetera gan fyddin Julius Civilis, ac ym Mawrth 70 ildiodd y gaer iddo ar addewid y byddai'r milwyr yn cael gadael y gwersyll yn ddiogel. Torrwyd yr addewid, fodd bynnag, a lladdwyd tua 5,000 o filwyr y 5ed a'r 15fed lleng gan y Batafiaid. Penderfynodd Vespasian beidio ag ail-ffurfio'r lleng.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Legio XXII Primigenia

[de|bawd|[Denarius, a fathwyd yn 193 gan yr ymerawdwr Septimius Severus yn anrhydeddu'r 22ain lleng.]]

Lleng Rufeinig oedd **Legio XXII Primigenia** ("Y Cyntafanedig"). Ffurfiwyd y lleng gan yr ymerawdwr Caligula yn 39 O.C.. Ei symbolau oedd yr afr a Heracles.

Ffurfiwyd y lleng yma a Legio XV Primigenia gan Caligula ar gyfer ymgyrch newydd yn yr Almaen. Daw'r enw "Primigenia" o um o enwau'r dduwies Fortuna. Wedi'r ymgyrch yma, lleolwyd y lleng ym Mogontiacum (Mainz heddiw).

Yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, cefnogodd y lleng Vitellius fel ymerawdwr, fel y gweddill o'r llengoedd ar afon Rhein. Pan wrthryfelodd y Batafiaid yr un flwyddyn, roedd y lleng yma, dan Gaius Dillius Vocula, yn un o'r ychydig lengoedd yn yr Almaen i'w gwrthwynebu'n effeithiol.

Yn 97-98 roedd Hadrian, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach, yn dribwn milwrol yn y lleng yma. Roedd y lleng yn dal ym  Mogontiacum yn y 3g, ac yn  235 gwrthryfelodd yn erbyn yr ymerawdwr Severus Alexander, a lofruddiwyd gyda'i fam gerllaw Mogontiacum. Yn 268, ymladdodd dan Gallienus yn mrwydr Naissus yn erbyn y Gothiaid. Y flwyddyn wedyn, daeth legad yr 22ain, Laelianus, yn ymerawdwr Ymerodraeth y Galiaid.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Naiad (mytholeg)

[bawd||350px|*Naiad*, gan [John William Waterhouse, 1893. Mae'r naiad Melite yn agosáu at Heracles, sy'n cysgu.]]

Y **Naiad** (Ναϊάδες o'r Groeg νάειν, "llifo," a νἃμα, "dŵr rhedegog") oedd nymff, neu dduwes a oedd yn byw yn y dŵr, mewn afonydd, nentydd a ffynhonnau yng Ngroeg yr Henfyd. Roedd llawer ohonynt ac adnabyddir enwau rhai, megis yr *Oceanid*au a'r *Nereid*au.

Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Nymffau
Yen (gwahaniaethu)

**Yen** 
* Yr yen, arain cyfred Japan (fersiwn Saesneg o'r gair Japaneg 円 *en*)
* Gair Llydaweg sy'n golygu *oer*

## Hefyd 
* yen Korea
* yen Taiwan

## Lleoedd 
* Yen : tref yn ne Camerŵn
* YEN : Youth Employment Network
* YEN : Youth of European Nationalities
Iesu!

Drama Gymraeg gan Aled Jones Williams yw ***Iesu!***, a berfformiwyd am y tro cyntaf yn Theatr Sherman Cymru, Caerdydd ar 5 Awst 2008 yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch gan Theatr Genedlaethol Cymru. Cyfarwyddwr y ddrama oedd Cefin Roberts ac roedd yr actorion yn cynnwys myfyrwyr o Ysgol Theatr, Cerdd a’r Cyfryngau, Coleg y Drindod, Caerfyrddin.
 Mae'r ddrama wedi profi i fod yn un dadleuol iawn, oherwydd ei fod yn portreadu Iesu fel merch. Cysidrwyd hyn gan nifer o grŵpiau Cristnogol i fod yn gableddus, tra bod eraill yn croesawu'r ddrama fel un a oedd yn peri i bobl feddwl ymhellach. Cyhoeddwyd y sgript ar ffurf llyfr clawr meddal gan Wasg Gomer yn 2008.

## Cymeriadau 
* Herod
* Salome
* Iesu
* Peilat
* Caiaffas
* Jiwdas
* Ceffas
* Disgybl a Milwr
* Milwr ac Ymerawdwr

## Cefndir 
Yn dilyn cynhyrchiad Theatr Genedlaethol Cymru o *Siwan* yn 2008, hysbysebwyd eu "drama newydd ddadleuol" yng nghefn y Rhaglen. Eu disgrifiad o'r ddrama cyn yr ymarfer oedd "Mater gwleidyddol yw crefydd bellach, yn dilyn trasiedi Efrog Newydd [2001] a rhyfeloedd y Dwyrain Canol. Wedi'i lleoli yn y presennol, bydd *Iesu!* yn edrych, o'r newydd, ar gymeriad hanesyddol pwysig mewn sefyllfa gyfoes". Aeth ymlaen i sôn am y "llun androgynaidd ar glawr ''The Children's Bible :'' wyneb dynddynas golygus iawn, y gwallt melyn hir, cwarfrog a'r llygaid glas; y croen, wrth reswm, yn Ewropeaidd wyn." Aeth ymlaen i nodi mai "Cymraeg oedd ei hiaith hi" ac mai cyfeirio at capel ei rieni ym Mlaenau Ffestiniog oedd y "Jeriwsalem" yn Y Beibl, ac mai ardaloedd yn Eryri oedd yr enwau eraill fel "Nebo", "Nasareth" a "Cesarea". Dadleua mai "Tabula Rasa" ydi Iesu, sef bod pawb "yn peintio'i lun ei hun arni", ac mai "ffuglen yw'r cyfan"."Chwilio hefo geiriau ydwi i, fel y mae rhai'n defnyddio fflachlamp. Chwilio am Iesu ar y llwyfan gwag. Chwilio sut y mae gwleidyddion fel Peilat a Caiaffas yn troi dŵr pethau i'w melinau eu hunain. Herod, wedyn, yn adeiladu Sefforis - Dubai y cyfnod - gan greu tlodi enbyd yn y broses."

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Theatr Genedlaethol Cymru yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008. Cyfarwyddwr Cefin Roberts; cynllunydd Guto Humphreys; goleuo Ace McCarron; cyfansoddwr Jochen Eisentraut; cyfarwyddwr ymladd Kevin McCurdy. Cast

* Herod - Dafydd Emyr
* Salome - Sioned Wyn
* Iesu - Fflur Medi Owen
* Peilat - Dafydd Dafis
* Caiaffas - Llion Williams
* Jiwdas - Gareth ap Watkins
* Ceffas - Llŷr Ifans
* Disgybl a Milwr - Matthew Lloyd
* Milwr ac Ymerawdwr - Dorien Thomas
* Corws : Martina Davies, Osian Llewelyn Edwards, Gwydion Rhys Griffiths, Ifan Gwilym Jones, Lisa Jones, Rheon Llugwy Jones, Rhian Elin Jones, Lisa Marged, Dylan Rhys Parry, Siân Eleri Price, Gareth Wyn Roberts a Lynwen Haf Roberts.

## Cyferiadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 2008
Categori:Iesu
Categori:Dramâu Aled Jones Williams
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Pentagram

Siâp seren pum pwynt a dynnwyd â phum llinell syth yw'r **pentagram** (hefyd: **pumongl**). Mae'r gair 'pentagram'' yn dod o'r gair Groeg πεντάγραμμος (*pentagrammos*) neu πεντέγραμμος (*pentegrammos*) sef "â phum llinell".

Defnyddiwyd pentagramau'n symbolaidd yn yr Hen Roeg ym Mesopotamia, a defnyddir y pentagram hefyd fel symbol Wica, yn debyg i'r defnydd o groes gan Gristnogion, neu Seren Dafydd gan Iddewon. Mae gan y pentagram gydgysylltiadau â dewiniaeth, ac mae llawer o bobl sy'n ymarfer crefyddau Neo-baganaidd yn gwisgo gemwaith sy'n ymgorffori'r symbol. Defnyddiwyd y pentagram gan Gristionogion i gynrychioli pum clwyf yr Iesu, ac mae ganddo gysylltiadau â'r Seiri Rhyddion.

## Cyfeiriadau 
*Grünbaum, B. a G. C. Shephard; *Tilings and Patterns*, Efrog Newydd: W. H. Freeman & Co., (1987), ISBN 0-7167-1193-1.
*Grünbaum, B.; Polyhedra with Hollow Faces, *Proc of NATO-ASI Conference on Polytopes ... etc. (Toronto 1993)*, ed T. Bisztriczky et al., Kluwer Academic (1994) tud.&nbsp;43-70.
* Hrant Arakelian. *The History of the Pentagram*, Ch. 6 in *Mathematics and History of the Golden Section*, tud. 207-270, Logos 2014, ISBN 978-5-98704-663-0 (rus.).

## Dolenni allanol 
*The Pythagorean Pentacle o'r Biblioteca Arcana.
*Dadansoddiad dwfn y Gymhareb Aur 
*Y pentagram a Freemasonry

Categori:Dewiniaeth
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Polygonau
Categori:5 (rhif)
Aled Jones Williams

Llenor a dramodydd o Gymru yw **Aled Jones Williams** (ganed ym 1956). 

Enillodd y Brif Wobr Drama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r Cyffiniau 1994, am ei ddrama ''Y Dyn Ll'nau Bogs,* ac yn 2002, enillodd Goron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002 gydag *Awelon''. Mae'n byw yng Nghricieth erbyn hyn.

## Dramâu
Darlledwyd nifer o'i ddramâu ar BBC Radio Cymru gan gynnwys 

* *Chwara Adra* (2009)
* *Y Ferch yn y Peiriant* (2011)
* *O Ben y Bont* (2012)
* *Efa ac Adda* (2012)
* *Sonata* (2013)
* *Y Cymro Olaf* (2015)

Mae ei ddramâu llwyfan yn cynnwys: 

* ''Y Dyn Ll'nau Bogs* (1995)
* *Cnawd* (1997)
* *Pêl Goch* (1998)
* *Wal* (1999)
* *Tiwlips* (1999)
* *Ta-Ra Teresa* (2002) 
* *Be' O'dd Enw Ci Tintin?* (2003)
* *Lysh *(2004)
* *Iesu!* (2008)
* *Merched Eira* (2010)
* *Chwilys* (2010)
* *Pridd* (2013) 

## Llyfryddiaeth
**'Rhaid i Ti Fyned y Daith Honno dy Hun'* (Gwasg Pantycelyn, 2001)
* *Be' O'dd Enw Ci Tintin?* (Theatr Bara Caws, 2003)
* *Eneidiau* (Gwasg Carreg Gwalch, 2013)
* *Iesu!* (Gwasg Gomer, 2008)
* *Lysh* (Theatr Bara Caws, 2004)
* *Disgwl Bys yn Stafell Mam: Chwech o Ddramau* (2006)
* *Merched Eira a Chwilys* (Gwasg Carreg Gwalch, 2010)
* *Oerfel Gaeaf Duw* (Gwasg Pantycelyn, 2002)
* *Tuchan o Flaen Duw* (Gwasg Carreg Gwalch, 2012)
* *Wal* (2000)
* *Y Cylchoedd Perffaith* (Gwasg y Bwthyn, 2010)
* *Ychydig Is Na'r Angylion* (Gwasg y Bwthyn, 2006)
* *Yn Hon Bu Afon Unwaith* (Gwasg y Bwthyn, 2008)
**Duw yw'r Broblem*, gyda Cynog Dafis (Gwasg Carreg Gwalch, 2016)
**Raffl'' (Gwasg Carreg Gwalch, 2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1950au
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Categori:Prifeirdd
Ffydd

Cred cadarn, wirioneddol mewn person, syniad neu rhywbeth arall ydy **ffydd**. Mae'r gair "ffydd" yn gallu cyfeirio at grefydd arbennig neu at grefydd yn gyffredinol, er enghraifft "mae gen i fy ffydd bersonol". Fel gyda "hyder", mae ffydd yn cynnwys syniad o ddigwyddiadau sydd i ddod a gallu'r unigolyn i'w cyrraedd neu eu cyflawni, a defnyddir yn wrthwyneb am gred "sydd ddim yn dibynnu ar brawf rhesymegol neu dystiolaeth faterol." Mae'r defnydd anffurfiol o'r gair "ffydd" yn medru bod braidd yn llydan, a gellir ei ddefnyddio yn lle "ymddiriedolaeth" neu "gred."

Defnyddir ffydd yn aml mewn cyd-destun crefyddol, fel gyda diwinyddiaeth, lle mae'n cyfeirio braidd yn gyffredinol at gred ymddiried mewn realiti trosgynnol, neu amgen mewn Endid Goruchaf a/neu rôl yr endid hwn mewn trefn o bethau trosgynnol, ysbrydol.

Yn gyffredinol, perswâd y meddwl bod datganiad sicr yn gywir yw ffydd. Mae'r gair yn tarddu o'r Lladin *fidem*, neu *fidēs*, sydd yn golygu "ffydd", a'r ferf "fīdere", sydd yn golygu "ymddiried".

## Gweler hefyd
*Gwrthgiliad
*System gredo
*Argyfwng o ffydd
*Ffydd a rhesymoledd
*Fidiaeth
*Darlithiau ar Ffydd
*Prif grefyddau'r byd
*Crefydd
*Rhesymoliaeth
*Cred grefyddol
*Tröedigaeth grefyddol
*Sbectrwm o Debygolrwydd Theistig
*theocratiaeth

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*Sam Harris, *The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason*, W. W. Norton (2004), clawr caled, 336 tudalen, ISBN 0-393-03515-8
*David Hein. "Faith and Doubt in Rose Macaulay's *The Towers of Trebizond*." *Anglican Theological Review* Winter2006, cyfrol 88 argraffiad 1, t47-68.
*Stephen Palmquist, "Faith as Kant's Key to the Justification of Transcendental Reflection", The Heythrop Journal 25:4 (Hydref 1984), pp.&nbsp;442–455. Reprinted as Chapter V in Stephen Palmquist, Kant's System of Perspectives (Lanham: University Press of America, 1993).
*D. Mark Parks, "Faith/Faithfulness" *Holman Illustrated Bible Dictionary*. Eds. Chad Brand, Charles Draper, Archie England. Nashville: Holman Publishers, 2003.
*Marbaniang, Domenic, *Explorations of Faith*. 2009.
*Poetry & Spirituality
**On Faith and Reason * gan Swami Tripurari

### Adlewyrchiadau clasurol ar y natur o ffydd
*Martin Buber, *I and Thou*
*Paul Tillich, *The Dynamics of Faith*

### Golwg Ddiwygiad o ffydd
*John Calvin, *The Institutes of the Christian Religion*
*R.C. Sproul, *Faith Alone*

## Dolenni allanol
*Epistemology of the religion, article from Stanford Encyclopedia of Philosophy by Peter Forrest
*Epistemics of Divine Reality, studies in rationalism, empiricism, and fideism
*Martin Luther's Definition of Faith
*John Calvin on Justification by Faith from The Institutes of the Christian Religion 
*Charles Spurgeon on the Warrant of Faith 
*B.B. Warfield on Justification By Faith
*The Skeptic's Dictionary entry on Faith
*Rational Christianity on Faith Versus Reason
*Catholic Encyclopedia entry on Faith
*Faith in Judaism chabad.org
*Faith from the 1913 Catholic Encyclopedia

Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Categori:Cred
Gabrielle d'Estrées a'i chwaer

[bawd|de|290px|''Gabrielle d'Estrées a'i chwaer*, [1594]]

Mae *'''Gabrielle d'Estrées a'i chwaer''''' yn llun arbennig sydd yn cael ei gadw yn y Louvre ym  Mharis. Gwelir Gabrielle d'Estrées, cariad y brenin Ffrengig  Harri IV, yn ymolchi gyda'i chwaer. Cafodd y llun ei beintio tua 1594.

Mae'r merched yn noeth, ond cuddir eu rhyw (fel ag oedd yn arferol hyd ddiwedd y 19g).

Gwyddom:
*mai Gabrielle sy'n gwisgo'r fodrwy, sef anrheg oddi wrth y brenin
*ei bod yn feichiog oherwydd:
**fod ei chwaer yn edrych a oes llaeth yn ei bron
**fod y ferch yn y cefn yn gwau
**fod y tân yn yr aelwyd, fel boliau mamau.

Categori:Gweithiau'r 1590au
Categori:Louvre
Categori:Peintiadau'r 16eg ganrif
Categori:Peintiadau o Ffrainc
Mesur Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009

Mesur Cynulliad Cenedlaethol Cymru i osod sail statudol i swydd Comisiynydd Safonau'r Cynulliad yw **Mesur Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009** (Saesneg: *National Assembly for Wales Commissioner for Standards Measure 2009*). Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 14 Hydref 2009 a daeth i rym ar 9 Rhagfyr 2009 pan derbyniodd sêl bendith y Frenhines.

Cyflwynwyd y mesur gan Jeff Cuthbert AC, Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Mesur Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009  – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
;Testun y mesur
* Mesur Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009 (HTML)
* Mesur Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009  

Categori:2009 yng Nghymru
Comisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2009
Legio I

Gallai **Legio I** (**Legio prima**) gyfeirio at un o nifer o lengoedd Rhufeinig:

* Legio I *Germanica* (*Almaenaidd*) - 48 CC hyd 70 O.C.,  Iŵl Cesar
* Legio I *Adiutrix* (*Cynorthwyol*) - 68 O.C. hyd (o leiaf) 444 O.C. Nero
* Legio I *Italica* (*Eidalaidd*) - Medi 22 66 hyd (o leiaf) 5ed ganrif, Nero
* Legio I *Macriana liberatrix* (*Rhyddhawyr Macer*) - 68 hyd 69 O.C. Lucius Clodius Macer, rhaglaw Affrica
* Legio I *Minervia* (dan amddiffyniad y dduwies *Minerva*) - 82 O.C. hyd (o leiaf) 4edd ganrif, Domitian
* Legio I *Parthica* (*Parthaidd*) - 197 hyd dechrau'r 6ed ganrif, Septimius Severus
Ysgol y Graig, Llangefni

**Cefndir**

Un o ysgolion gynradd yn Llangefni, Ynys Môn, yw **Ysgol y Graig**  sy'n rhan o ddalgylch Ysgol Gyfun Llangefni.

Ysgol y Graig oedd yr ysgol gyntaf a labelwyd yn "gyfeillgar i'r amgylchedd", a cafodd ei hadeiladu'n arbennig ar gyfer y pwrpas hwn. Adeiladwyd yr ysgol gan ddefnyddio pren adnewyddadwy a thô sy'n gyfeillgar ar gyfer bywyd gwyllt. Cynhyrchwyd yr ysgol 50% o'i phŵer ei hun drwy ddefnyddio tyrbin gwynt. Ym mis Rhagfyr 2009, enillodd wobr am gynaliadwyedd gan y Consortiwm o Awdurdodau Lleol yng Nghmru.

Mae yno dros 14 o ddosbarthiadau yn yr ysgol gan gynnwys ystafell gerdd.

Pennaeth yr ysgol yw Meinir Roberts.

## Cyfeiriadau
Graig
Categori:Llangefni
Enrico Fermi

Ffisegydd Eidalaidd oedd **Enrico Fermi** (29 Medi 1901 - 28 Tachwedd 1954).

Cafodd ei eni yn Rhufain, mab y gwas sifil Alberto Fermi a'i wraig, yr athrawes Ida de Gattis.  Priododd Laura Fermi (1907–1977).

Enillodd y Wobr Ffiseg Nobel ym 1938.

Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Rhufain
Categori:Pobl fu farw yn Chicago
Categori:Pobl fu farw o ganser y stumog
LSE

Gall **LSE** gyfeirio at:

* Cyfnewidfa Stoc Llundain (*London Stock Exchange*)
* Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain (*London School of Economics and Political Science*)
Ysgol Economeg Llundain

Coleg o fewn Prifysgol Llundain yn Llundain, Lloegr, yw **Ysgol Economeg Llundain**, yn llawn **Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain** (Saesneg: *London School of Economics and Political Science*) neu'r **LSE**. Fe'i hystyrir fel un o ysgolion blaenllaw y byd mewn astudiaeth gwyddorau cymdeithas.

## Dolenni allanol
*  Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain – gwefan swyddogol


Categori:Prifysgol Llundain
Categori:Sefydliadau 1895
León

Gallai **León** gyfeirio at:

* **León**, dinas yn Sbaen, prifddinas Talaith León
* **Talaith León**, talaith yn Sbaen
* **Teyrnas León**, terynas hanesyddol yn Sbaen
* **León de los Aldama**, dinas yn nhalaith Guanajuato, Mecsico
* **Nuevo León**, un o daleithiau Mecsico
* **León** dinas yn nhalaith Jujuy, yr Ariannin
* **León**, dinas yn Nicaragwa
León, Sbaen

bawd|240px|Casa de los Guzmanes, León

Dinas yn nhalaith León yng nghymuned ymreolaethol Castilla a León yn Sbaen yw **León**. Hi yw prifddinas Talaith León, a'i dinas fwyaf, gyda phoblogaeth o 136,414.

Mae'n adnabyddud am ei heglwys gadeiriol a nifer o adeiladau nodedig eraill o wahanol gyfnodau. Sefydlwyd León gan y lleng Rufeinig Legio VI *Victrix*. Yn 68 O,C. adeiladodd y lleng Legio VII *Gemina* gaer barhaol yma; daw enw'r ddinas o enw'r lleng.

Categori:Dinasoedd Sbaen
Robert Keohane

Academydd Americanaidd yw **Robert Owen Keohane** (ganwyd 3 Hydref 1941) sydd, ers cyhoeddi ei lyfr *After Hegemony* (1984), yn gysylltiedig â damcaniaeth sefydliadaeth neo-ryddfrydol mewn damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol. Mae ar hyn o bryd yn Athro Materion Rhyngwladol Ysgol Woodrow Wilson ym Mhrifysgol Princeton.

Yn 2012, derbyniodd Keohane Wobr yr *Harvard Centennial Medal*.

## Llyfryddiaeth
* *After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Political Economy* (Gwasg Prifysgol Princeton, 1984)
* *International Institutions and State Power: Essays in International Relations Theory* (Westview, 1989)
* *Power and Interdependence: World Politics in Transition* (Little, Brown, 1977); gyda Joseph S. Nye, Jr.
* *Designing Social Inquiry: Scientific Inference in Qualitative Research* (Princeton, 1994); gyda Gary King a Sidney Verba
* *Power and Interdependence in a Partially Globalized World* (Routledge, Efrog Newydd, 2002)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Proffil Robert Keohane ar wefan Prifysgol Princeton 
*  Cyfweliad â Robert Keohane gan Theory Talks (Mai 2008) 

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Illinois
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Foreign Affairs

Cylchgrawn sy'n canolbwyntio ar gysylltiadau rhyngwladol a pholisi tramor yr Unol Daleithiau yw ***Foreign Affairs***. Fe'i gyhoeddir pob deufis gan y Council on Foreign Relations (CFR), grŵp breifat a sefydlwyd yn Ninas Efrog Newydd ym 1921 gyda'r nod o hyrwyddo dealltwriaeth o bolisi tramor a rôl yr Unol Daleithiau yn y byd.

## Dolenni allanol
*  *Foreign Affairs*

Categori:Cyfnodolion academaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Cyfnodolion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Sefydliadau 1922
Prif Swyddog Meddygol Cymru

Swyddog llywodraethol  yw **Prif Swyddog Meddygol Cymru** (Saesneg: *Chief Medical Officer for Wales*), sy'n rhoi arweiniad a chyngor proffesiynol annibynnol i Brif Weinidog a Llywodraeth Cymru ac i swyddogion Senedd Cymru am faterion iechyd a gofal iechyd yng Nghymru. Y Prif Swyddog Meddygol cyfredol yw'r Athro Isabel Oliver, a ddechreuodd yn y swydd yn Chwefror 2025.

## Prif Swyddogion Meddygol Cymru 
Crewyd y swydd i wasanaethu Cymru ym 1969, cyn hynny roedd Prif Swyddog Meddygol dros Gymru a Lloegr.
*Richard Bevan 1969–1977
*Athro Gareth Crompton 1978–1989
*Bonesig Deirdre Hine 1990–1997
*Ruth Hall 1997–2006

* David Salter (Gorffennaf 2005–Ebrill 2006; dros dro)
* Tony Jewell (18 Ebrill 2006–2012)
* Ruth Hussey (2012–2016)
* Chris Jones (Mawrth–Gorffennaf 2016; dros dro)
* Syr Frank Atherton (Awst 2016–Ionawr 2025)
* Athro Isabel Oliver (Chwefror 2025–)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llywodraeth Cymru – Prif Swyddog Meddygol Cymru 

Categori:Iechyd yng Nghymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1969
Notitia Dignitatum

bawd|220px|Tudalen o'r *Notitia Dignitatum* yn dangos symbolau'r *Magister Militum Praesentalis II*.

Dogfen sy'n dyddio o flynyddoedd olaf yr Ymerodraeth Rufeinig yw'r ***Notitia Dignitatum***. Mae'n disgrifio strwythur rheoli yr ymerodraeth, yn sifil a milwrol, yn y cyfnod yma. Credir fod y wybodaeth am y rhan orllewinnol o'r ymerodraeth yn cyfeirio at y sefyllfa tua 420, tra mae'r wybodaeth am y rhan ddwyreiniol yn cyfeirio at tua 400.

Daw'r teitl a roddir i'r ddogfen o'i brawddeg gyntaf: *Notitia dignitatum omnium tam civilium quam militarium utriusque imperii occidentis orientisque.* ("Rhestr o'r swyddogion, silil a milwrol, yn y ddwy ymerodraeth, y gorllewin a'r dwyrain").

Ceir nifer o gopiau o'r ddogfen, yn dyddio o'r 14eg a'r 15g, yn cynnwys fersiwn gyda lluniau lliw o 1542. Credir ei bod i gyd yn gopiau o lawysgrif o'r 11g.

Categori:Llyfrau Lladin
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
The Anarchical Society

Llyfr gan Hedley Bull a gyhoeddwyd ym 1977 sydd yn destun i'r Ysgol Seisnig o ddamcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol yw ***The Anarchical Society: A Study of Order in World Politics***. Mae'r teitl yn cyfeirio at y dybiaeth o anllywodraeth o fewn y system ryngwladol (a gefnogir yn bennaf gan realwyr), ac mae'r llyfr yn dadlau o blaid bodolaeth cymdeithas ryngwladol. Mae'r llyfr hefyd yn amlinellu syniad Bull o canoloesoldeb newydd.

Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Llyfrau 1977
Categori:Llyfrau ffeithiol yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o Awstralia
Categori:Llyfrau am gysylltiadau rhyngwladol
The Twilight Saga: New Moon

Mae **The Twilight Saga: New Moon** (neu ***New Moon***) yn ffilm ffantasi-rhamantus America cyfarwyddwyd gan Chris Weitz a mae'n addasiad o'r nofel o'r enw yr un gan Stephenie Meyer. Mae hi'n yr ail ffilm y cyfres *Twilight Saga* a mae hi'n y dilyniant i'r ffilm 2008 *Twilight*.

## Cymeriadau 
### Mae'r Cullens a'r Swans 
* **Kristen Stewart** fel **Bella Swan**
* **Robert Pattinson** fel **Edward Cullen**
* **Peter Facinelli** fel **Carlisle Cullen**
* **Elizabeth Reaser** fel **Esme Cullen**
* **Ashley Greene** fel **Alice Cullen**
* **Jackson Rathbone** fel **Jasper Hale**
* **Nikki Reed** fel **Rosalie Hale**
* **Kellan Lutz** fel **Emmett Cullen**
* **Billy Burke** fel **Charlie Swan**

### Tylwyth Quileute 
* **Taylor Lautner** fel **Jacob Black**
* **Chaske Spencer** fel **Sam Uley**
* **Tinsel Korey** fel **Emily Young**
* **Tyson Houseman** fel **Quil Ateara**
* **Alex Meraz** fel **Paul**
* **Kiowa Gordon** fel **Embry Call**
* **Bronson Pelletier** fel **Jared**
* **Graham Greene** fel **Harry Clearwater**
* **Gil Birmingham** fel **Billy Black**

### Fampirod Nomandaidd 
* **Rachelle Lefèvre** fel **Victoria**
* **Edi Gathegi** fel **Laurent**

### Y Volturi 
* **Michael Sheen** fel **Aro**
* **Jamie Campbell Bower** fel **Caius**
* **Christopher Heyerdahl** fel **Marcus**
* **Dakota Fanning** fel **Jane**
* **Cameron Bright** fel **Alec**
* **Charlie Bewley** fel **Demetri**
* **Daniel Cudmore** fel **Felix**
* **Noot Seear** fel **Heidi**
* **Justine Wachsberger** fel **Gianna**

### Bodau dynol 
* **Anna Kendrick** fel **Jessica Stanley**
* **Justin Chon** fel **Eric Yorkie**
* **Christian Serratos** fel **Angela Weber**
* **Michael Welch** fel **Mike Newton**

## Ffynonellau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau Saesneg
Deuoliaeth

Mae **deuoliaeth** yn dynodi cyflwr o ddau ddarn. Mae'r gair yn tarddu o'r Lladin *duo*, "dau" . Bathwyd y term yn wreiddiol i gyfeirio at wrthwynebiad deuaidd cyd-dragwyddol, ystyr sydd wedi'i gadw yn ddeuoliaeth fynegiant metaffisegol ac athronyddol, ond nawr defnyddir fel defnydd cyffredin.

## Deuoliaeth/Ditheistiaeth
:*Gweler hefyd Cosmoleg ddeuoliaidd*

Yn ddiwinyddiaeth, gall 'deuoliaeth' gyfeirio at 'ddeuoliaeth' neu 'dditheistiaeth'. Er bod deuoliaeth yn awgrymu deuoliaeth foesol, nid ydynt yr un: mae ditheistiaeth yn awgrymu (o leiaf) dau dduw, tra nid yw deuoliaeth foesol yn awgrymu un rhywbeth â duw pa beth bynnag.

Mae'r ddau 'ddeuoliaeth' a 'ditheistiaeth' yn awgrymu cred mewn dau dduw sydd yn rymus yn llawn â phriodweddau cyflenwol neu antonwol. Serch hynny, tra bod deuoliaeth yn awgrymu cytgord, mae ditheistiaeth yn awgrymu ymryson a gwrthwynebiad, megis gwrthwynebiad rhwng Da a Drwg. Er enghraifft, gall system dditheistiaeth gynnwys duw sydd yn creu, a duw sydd yn ddistrywiol. Mewn system dditheistiaeth, gall un duw fod yn wrywaidd a'r llall yn fenywaidd. Serch hynny, ni allwch gyferbynnu'n hawdd rhwng priodweddau ddeuoliaeth a ditheistiaeth yn wastad, er enghraifft, mewn system lle bo un duw yn cynrychioli'r haf a sychder, a'r llall yn cynrychioli'r gaeaf a glaw/ffrwythlonder.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Geiriadur Hanes Syniadau*:  Deuoliaeth mewn Athroniaeth a Chrefydd

Categori:Athroniaeth
Categori:Diwinyddiaeth
Jennifer Jones

: *Am y cyflwynydd o Gymraes, gweler Jennifer Jones (cyflwynydd)*

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Jennifer Jones** (ganwyd **Phylis Lee Isley**; 2 Mawrth 1919 – 17 Rhagfyr 2009).

Cafodd ei geni yn Tulsa, Oklahoma.

## Ffilmiau
**New Frontier* (1939)
*''Dick Tracy's G-Men*
**The Song of Bernadette* (1943)
**Since You Went Away* (1944)
**Love Letters* (1955)
**Cluny Brown* (1946)
**Duel in the Sun*
**Portrait of Jennie* (1948)
**We Were Strangers* (1949)
**Madame Bovary (1949)
**Carrie* (1952)
**Ruby Gentry*
**Beat the Devil* (1953)
**Indiscretion of an American Wife* (1954)
**Love Is a Many-Splendored Thing* (1955)
**Good Morning Miss Dove*
**The Man in the Gray Flannel Suit* (1957)
**The Barretts of Wimpole Street* (1957)
**A Farewell to Arms* (1957)
**Tender Is the Night* (1962)
**The Idol* (1965)
**Angel, Angel, Down We Go* (1969)
**The Towering Inferno* (1974)

## Llyfryddiaeth
*Edward Epstein - *Portrait of Jennifer* (1995) (cofiant)

## Dolenni allanol
* Jennifer Jones - Daily Telegraph

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl o Oklahoma
Legio X Fretensis

[bawd|200px|Adfeilion [Gamala yn Israel, a gipiwyd gan X Fretensis yn 68.]]

Lleng Rufeinig oedd **Legio X Fretensis**. Ffurfiwyd y lleng gan Octavianus, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus, yn 41 CC neu 40 CC. Ymladdodd tros Octavianus yn y rhyfel cartref yn erbyn Sextus Pompeius yn y blynyddoedd nesaf. Cafodd yr enw *Fretensis* ('o'r Culfor') wedi ei buddugoliaeth dan Marcus Vipsanius Agrippa ym mrwydr Naulochus yn 36, a ymladdwyd yng nghulfor Messina (*Fretum Siculum*).

Ymladdodd y lleng dros Octavianus ym mrwydr Actium yn 31, pan orchfygwyd Marcus Antonius. Ymddengys iddi gael ei gyrru i dalaith Macedonia am gyfnod, yna i dalaith Syria. Yn 58 - 60 O.C. ymladdodd dan Gnaeus Domitius Corbulo yn erbyn y Parthiaid. Yn 66, symudodd yr ymerawdwr Nero hi i Alexandria gyda Legio V Macedonica, gyda'r bwriad o goncro Ethiopia, ond symudwyd hi yn ôl yn fuan. Bu ganddi ran amlwng yn yr ymgyrch yn erbyn gwrthryfel yr Iddewon, a ddechreupdd yn 66; ymladdodd dan Vespasian ac yn nes ymlaen dan ei fab Titus. Hyd yn gynnar yn 69, ei legad (*legatus legionis*) oedd Marcus Ulpius Traianus, tad yr ymerawdwr Trajan. Ymladdodd yng Ngalilea gan gipio nifer o ddinasoedd, ac oedd y lleng yn rhan o'r fyddin Rufeinig a gipiodd a dinistrio Jeriwsalem yn 70. Ar ddiwedd y gwrthryfel, hi oedd y lleng a gipiodd gaer Masada.

Wedi'r rhyfel, daeth Jeriwsalem yn ganolfan y lleng. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid eto dan yr ymerawdwr Trajan. Yn 132, gwrthryfelodd Simon bar Kochba a gosod gwarchae ar Jeriwsalem. Dioddefodd y lleng golledion sylweddol. Ymladdodd rhan ohoni yn ymgyrch Marcus Aurelius yn erbyn y Marcomanii. Tua diwedd y 3g, symudodd Diocletianus y lleng o Aila (Eilat heddiw).Ceir y cyfeiriad olaf ati yn y *Notitia Dignitatum* tua 400.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Ysgol Gyfun Traethmelyn

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yn Nhraethmelyn, Castell-nedd Port Talbot yw **Ysgol Gyfun Traethmelyn** (Saesneg: **"Sandfields Comprehensive School"**).

## Hanes
Ysgol Gyfun Traethmelyn oedd yr ysgol gyfun gyntaf i chael ei hadeiladu ar gyfer y pwrpas pan agorwyd ym 1958. Yn 2000, cydnabyddwyd gan Gymdeithas Ysgolion Uwchradd Cymru i fod yr ysgol oedd wedi gwella'n fwyaf yng Nghymru. Mae hefyd wedi cael ei chydnabod fel yr ysgol yng Ngorllewin Cymru sydd â'r canlyniadau TGAU sydd wedi gwella'n fwyaf.

Roedd 702 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, i gymharu â 602 ym 1999. Nid oes unrhyw o'r disgyblion yn siarad Cymraeg i safon iaith gyntaf, ond dysgir y Gymraeg fel ail-iaith. Er fod lefel addysgol y disgyblion yn is na'r cyfartaledd pan fyddent yn dechrau yn yr ysgol, mae'r ysgol yn llwyddo i wella'r safon rhywfaint. a Brian Flynn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Categori:Sefydliadau 1958
Traethmelyn
Traethmelyn
Ysgol Uwchradd Cantonian

bawd|250px|Adeiladau'r ysgol.

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yn ardal y Tyllgoed yng Nghaerdydd yw **Ysgol Uwchradd Cantonian** (Saesneg: **Cantonian High School**), ar gyfer disgyblion 11–18 oed. Y brifathrawes bresennol ydy Mrs Diane Gill.

Agorwyd yr ysgol yn wreiddiol o dan yr enw **Canton Municipal Secondary School** ar 21 Hydref 1907 gyda 85 o fechgyn. Lleolwyd ar Stryd y Farchnad yn Nhreganna, agorwyd Canolfan Celfyddydau Chapter ar yr hen safle ym 1971. Roedd bechgyn a merched wedi eu gwahanu yn yr ysgol, dim ond bechgyn oedd i gychwyn gydag ysgol y merched yn agor yn ddiweddarach ar 4 Tachwedd 1907 gyda 105 o ddisgyblion. Newidiwyd enw'r ysgol i **Canton High School for Boys**, a'r **Canton High School for Girls** ym 1933. Ysgolion gramadeg oedd y ddwy.

Cafodd rhan fawr o'r ysgol ei dinistrio yn ystod y blitz yn yr Ail Ryfel Byd ym 1941, a ni chwblhawyd trwsio'n adeilad hyd 1951. Cafodd dyfodol yr ysgol i godi yn y senedd ym 1960, oherwydd safon diffygiol adeilad yr ysgol ferched. Ym mis Medi 1962, symudodd yr holl 612 o fechgyn a 32 athro cynorthwyol i adeilad newydd yn y Tyllgoed. Cymerwyd drosodd yr hen adeilad gan **Canton High School for girls**, ond ym 1963 symudodd y merched i'r safle yn y Tyllgoed hefyd, gyda'r merched ym mloc "A", a'r bechgyn ym mloc "B". Cyfunwyd yr ysgolion ag Ysgol Uwchradd Fodern Waterhall ym 1968, a sefydlwyd yn wreiddiol ym 1958. Roedd tua 1900 yn yr ysgol gyfun newydd, gyda'r plant ifengaf ar hen safle Waterhall. Mae hen adeiladau Waterhall yn gartref i Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr erbyn heddiw.

## Cyn-ddisgyblion nodedig
*Donald Baverstock, cynhyrchydd teledu a phennaeth BBC 1
*Danielle Bux, actores a model, gwraig Gary Lineker
*John Caddick, nofiwr a gynrychiolodd Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad
*Wyn Calvin, diddanwr
*Arthur Cornish, chwaraewr rygbi dros Gymru
*Jermaine Easter, chwaraewr pêl-droed
*Ryan Green, chwaraewr pêl-droed rhyngwladol ifengaf Cymru ar un adeg
*Ellie James, cerddor Ellie Makes Music
*Justin Kerrigan, cyfarwyddwr y ffilm *Human Traffic*
*Joe Ledley, chwaraewr pêl-droed
*Paul Moorcraft, athro a chyfarwyddwr Canolfan Dadansoddi Polisi Dramor yn Llundain
*Robin Nedwell, actor
*Geoff Rich, newyddiadurwr a golygydd papur newydd South Wales Echo

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

Cantonian
Cantonian
Categori:Sefydliadau 1907
Mametz

Enw dau le yn Ffrainc ydy  **Mametz**:

* Mametz, yn Pas-de-Calais
* Mametz, yn Somme

Gweler hefyd:
* Brwydr Coed Mametz
Charles III, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc rhwng 898 a 922 oedd **Charles III**, weithiau **Siarl III** (17 Medi 879 – 7 Hydref 929). Llysenw: *Karolus Simplex*.

Mab y brenin Louis le Bègue a'i wraig Adelaide o Baris oedd ef.

Rhagflaenydd:Odo

Brenhinoedd Ffrainc

Olynydd:Robert I

Categori:Genedigaethau 879
Categori:Marwolaethau 929
Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Ffrainc
Eilat

Dinas yn ne Israel yw **Eilat**, weithiau **Elat** neu **Ellat** (Hebraeg: אילת). Saif ar arfordir Gwlff Aqaba, sy'n rhan o'r Môr Coch. I'r gogledd o'r ddinas, mae Anialwch y Negev. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 55,000.

Sefydlwyd y ddinas yn 1949. Daw'r enw o'r enw Beiblaidd *Elath*, y credir ei fod yn cyfeirio at ardal Aqaba gerllaw. Mae'r ddinas yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid.

Categori:Dinasoedd Israel
Legio XV Apollinaris

[bawd|Carreg fedd y [canwriad Titus Calidius o Legio XV Apollinaris yn Carnuntum]]

Lleng Rufeinig oedd **Legio XV Apollinaris**. Ffurfiwyd y lleng gan Octavianus, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Augustus, yn 41 CC neu 40 CC, a chynerodd ei henw o enw'r duw Apollo.

Ymladdodd tros Octavianus yn y rhyfel cartref, ac wedi mrwydr Actium yn 31 CC, pan orchfygwyd Marcus Antonius, trosglwyddwyd hi i Illyricum. O 9 O.C. ymlaen, roedd yn nhalaith newydd Pannonia, efallai yn Emona, yna o 14 ymlaen yn *Carnuntum*. Gyda Legio VIII Augusta a Legio IX Hispana, anogwyd y lleng i wrthryfela gan Percennius pan ddaeth y newydd am farw Augustus, ond perswadiwyd hwy i roi ei teyrngarwch i'r ymerawdwr newydd, Tiberius, gan ei fab, Drusus minor.

Yn 62 neu 63 gyrrwyd y lleng i Syria. Bu ganddi ran yn yr ymgyrch yn erbyn gwrthryfel yr Iddewon, a ddechreuodd yn 66; ymladdodd dan Vespasian ac yn nes ymlaen dan ei fab Titus. Wedi diwedd y gwrthryfel, dychwelodd i ardal afon Donaw. Ymladdodd yn erbyn y Parthiaid dan yr ymerawdwr Trajan. Yn ddiweddarach, symudwyd hi i Satala yn nhalaith Cappadocia.

Yn 175, gwrthryfelodd llywodraethwr Syria, Avidius Cassius, yn erbyn yr ymerawdwr Marcus Aurelius. Daliodd y lleng yn deyrngar i'r ymerawdwr, a chafodd yr enw ychwanegol  *Pia Fidelis*.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Carla

Mae **Carla** yn enw merched yn Almaeneg ac Eidaleg, a adnabyddir hefyd yn ieithoedd eraill, weithiau fel   Karla.

Ffurf fenywaidd  Carlo ydy Carla yn yr  Eidal, ffurf fenywaidd Karl ydy Karla yn yr  Almaen ac yng ngwledydd eraill.

Mae ffurfau eraill hefyd:
***Carlotta**, *Carlina, Carluccia, Carletta, Carlottina*,
* Carola,Carolina.
* Charlotte, Charlene

## Pobol
-yn yr  Eidal:

*Carla Bruni, menyw gyfoethog
*Carla Gravina, actores
*Carla Voltolina, wedi ymladd yn erbyn y ffasciaid , priod Sandro Pertini, Italia.

-yn Unol Daleithiau America
*Carla Thomas, cantores  "rhythm and blues", merch y canwr Rufus Thomas; canodd hi gyda  Otis Redding.

Categori:Enwau personol Almaeneg
Categori:Enwau personol Eidaleg
William-Adolphe Bouguereau

Arlynydd o Ffrainc oedd **William-Adolphe Bouguereau** (30 Tachwedd 1825 – 19 Awst 1905). Pan oedd yn 74 blwydd oed priododd ei fyfyrwraig Elizabeth Gardner (1837- 1922), peintwraig o New Hampshire.

## Bywyd 
Roedd Bouguereau yn enedigol o La Rochelle, Ffrainc.

Rhwng 1846-1850 astudiodd ym Mharis gyda Francois Picot. Yn 1850 enillodd y *Prix de Rome*. Yna treuliodd amser yn yr Eidal,yn astudio arlunwyr Eidaleg, yn enwedig Raffael. Bu farw yn 1905 yn La Rochelle.

## Gwaith 
*Dante a Vergilius yn Uffern (1850)
*Fraternité (1851)
*Dawns (1856)
*Paradwys (1858)
*La charité (1859)
*Tobias yn ffarwelio gyda'i dad (Tobias disant au-revoir á son pére) (1860)
*Orest edifeirwch (1862)
*Premiers carréses (1866)
*Seule au monde (1867)
*Le jeune bergére (1868)
*Ymdrochi (1870)
*Homer a´i arwain (1874)
*Nymffiaid yn gwatwar (1873)
*Nymphaeum (1878)
*Fflangell ein Harglwydd Iesu Grist (1880)
*Temtasiwn (1881)
*Y pleiad Coll (1884)
*teimladau'r Cyfnos (1882)
*Les jeunesses de Bacchus (1884)
*Amor a Psyche (1889)
*Ymyrryd (1889)
*Y gusan gyntaf (1890)
*Petite mendiante (1890)
*La Boménienne (1890)
*Y Bacchae (1894)
*The Admiration (1897)
*Mailice (1899)
*La Vierge Au Lys (1899)
*Mary gyda Angels (1900)
*Dychweliad y Gwanwyn (1901)
*Arwr plentyndod (1900)
*Dolce far niente (1904)
*L´Oceánide (1905)

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Charente-Maritime
Avenida Paulista

250px|de|bawd|Avenida Paulista

Stryd fawr ym São Paulo, Brasil yw'r **Avenida Paulista**. Mae'n rhedeg o Stryd Consolação i'r Praça Osvaldo Cruz.

## Dolenni allanol 
*  Avenida Paulista 

Categori:São Paulo
Categori:Strydoedd
Legio IV Scythica

[bawd|Darn arian a fathwyd gan yr ymerawdwr [Philip yr Arab er anrhydedd i'w wraig, Otacilia Severa. Mae'r capricorn ar y cefn yn gyfeiriad at Legio IV *Scythica*]]

Lleng Rufeinig oedd '*Legio IV *Scythica***, hefyd ***Parthica'''*. Ffurfiwyd y lleng gan Marcus Antonius yn 42 CC, ar gyfer ei ymgyrch yn erbyn y Parthiaid. Ei symbol oedd y capricorn.

Wedi mrwydr Actium yn 31 CC, pan orchfygwyd Marcus Antonius gan Augustus, trosglwyddwyd y lleng i dalaith Moesia. Bu Vespasian, a ddaeth yn ddiweddarach yn ymerawdwr, yn gwasanaethu ynddi. Wedi i Vologases I, brenin Parthia ymosod ar Armenia yn 58, gyrrodd yr ymerawdwr Nero y cadfridog Cnaeus Domitius Corbulo yn ei erbyn, gyda Legio IIII Scythica ynghyd â III *Gallica* a VI *Ferrata''. Gorchfygasanr y Parthiaid, a dychwelyd Tigranes i orsedd Armenia. Yn 62, dan Lucius Cesenius Paetus, gorchfygwyd hwy gan y Parthiaid ym Mrwydr Rhandeia. Symundwyd y lleng i ddinas Zeugma, lle bu am y ganrif nesaf.

Cefnogodd y lleng Vespasian yn 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, ond ni ddefnyddiwyd hi mewn brwydrau, gan nad oedd yn cael ei hystyried yn un o'r llengoedd gorau. Bu'n ymladd yn erbyn y Parthiaid eto rhwng 181 a 183, dan Septimius Severus, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach.

Yn 219, gwrthryfelodd legad y lleng, Gelius Maximus, yn erbyn yr ymerawdwr Heliogabalus, ond yn aflwyddiannus. Cofnodir i Heliogabalus chwalu'r lleng, ond ceir cyfeiriad ati yn y *Notitia Dignitatum*, tua 400, yn Sura.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Llangadwaladr, Powys

:''Am y pentref o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Llangadwaladr, Ynys Môn.''

Pentref bychan yng nghymuned Llansilin, Powys, Cymru, yw **Llangadwaladr**. Saif yn ardal Maldwyn yng ngogledd y sir, ar lethrau dwyreiniol bryniau'r Berwyn tua 3 milltir i'r de-ddwyrain o Lanarmon Dyffryn Ceiriog, tua hanner ffordd rhwng Y Trallwng a Llangollen. Bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych gynt.

## Tarddiad yr enw
Fel yn achos plwyf Llangadwaladr, Ynys Môn, ymddengys i'r plwyf gael ei henwi ar ôl Cadwaladr (Cadwaladr ap Cadwallon; Lladin: *Catuvelladurus*), a adnabyddir fel Cadwaladr Fendigaid, brenin Teyrnas Gwynedd o tua 655 hyd 682.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llansilin
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Rhyfeloedd yr Iddewon a Rhufain

Mae **Rhyfeloedd yr Iddewon a Rhufain** yn cyfirio at nifer o ryfeloedd a ymladdwyd gan yr Iddewon yn erbyn Ymerodraeth Rhufain yn nhalaith Rufeinig Judea.

* Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain (66-73), hefyd Gwrthryfel yr Iddewon neu Gwrthryfel Mawr yr Iddewon.
* Rhyfel Kitos (115–117), neu Ail ryfel yr Iddewon a Rhufain.
* Gwrthryfel Bar Kochba (132-135), hefyd Trydydd Rhyfel yr Iddewon a Rhufain, neu weithiau Ail ryfel yr Iddewon a Rhufain, os na ystyrir Rhyfel Kitos yn un o'r rhyfeloedd hyn.

Bu gwrthryfeloedd eraill ar raddfa lai yn nes ymlaen:

* Gwrthryfel Diocesarea (351-2).
* Gwrthryfel yn erbyn Heraclius (613).

Iddewon a Rhufain
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Hanes Iddewig
Y Beirniad

:*peidied drysu ag Y Beirniad (1859-1879)* 
Cylchgrawn llenyddol arloesol oedd ***Y Beirniad***, a sefydlwyd gan Cymdeithas Cymraeg colegau Prifysgol Cymru dan olygyddiaeth John Morris-Jones. Cafodd ei gyhoeddi yn chwarterol o 1911 hyd 1917 ac yn ysbeidiol wedyn hyd 1920. Roedd yn cynnwys erthyglau am yr iaith Gymraeg, beirniadaeth lenyddol, ysgrifau a gweithiau creadigol yn cynnwys barddoniaeth. Cafodd ddylanwad mawr ar ysgolheictod yng Nghymru ond ei effaith bennaf efallai oedd cadarnhau'r diwygio ar safonau'r iaith a fu'n ganolog i waith ei olygydd.

Ymhlith y cyfranwyr i'r *Beirniad* oedd:
* R. G. Berry
* E. Tegla Davies
* W. J. Gruffydd - cyhoeddwyd ei gerdd *Ynys yr Hud* ynddo
* R. T. Jenkins
* T. Gwynn Jones - cyhoeddwyd ei gerdd *Madog* ynddo
* J. E. Lloyd
* R. Williams Parry
* Ifor Williams - erthyglau arloesol ar *Y Gododdin* a Llyfr Aneirin
* Llewelyn Williams - 'Slawer Dydd'

## *Y Beirniad* gyntaf
Cyhoeddwyd cylchgrawn cynharach o'r un enw, *Y Beirniad* yn Llanelli rhwng 1859 ac 1879.

## Gweler hefyd
* *Y Llenor*, "olynydd" *Y Beirniad*, a sefydlwyd yn 1922.

Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Prifysgol Cymru
Categori:Sefydliadau 1911
Beirniadaeth lenyddol

Y grefft o ystyried a phwyso gwerth gwaith llenyddol yw **beirniadaeth lenyddol**. Ar ei gorau, mae beirniadaeth lenyddol yn ffurf lenyddol o bwys ynddo ei hun sy'n cyfuno chwaeth diwylliedig personol, dawn mynegiant arbennig ac ysgolheictod cadarn, a geir gan amlaf ar ffurf ysgrif neu gyfrol o ysgrifau. Ymdrecha rhai beirniad at ddamcaniaeth lenyddol, drwy adnabod a llunio'r egwyddorion sydd yn rheoli cyfansoddiad llenyddol, ac asesu a dehongli gweithiau llenyddol yn ôl y meini prawf hynny.

Mae beirniaid llenyddol Cymraeg adnabyddus yn cynnwys Saunders Lewis, Gwyn Thomas, Bobi Jones a John Rowlands.

Gellir olrhain beirniadaeth lenyddol yn y Gorllewin yn ôl i sylwadau Platon am swyddogaeth y beirdd yn *Y Wladwriaeth* (tua 375&nbsp;CC). Ysgrifennodd ei ddisgybl, Aristoteles, y gwaith cyntaf i ymdrin yn systematig â damcaniaeth lenyddol ar ffurf ei ymateb i Blaton, *Y Farddoneg* (tua 335&nbsp;CC). Y prif draethawd arall yn yr Hen Roeg ar bwnc llenyddiaeth yw "Ynglŷn â'r Arddunol" o'r 1g&nbsp;OC a briodolir i Longinus. Ymhlith y beirniaid Lladin o nod mae Horas a Quintilian. Dygwyd beirniadaeth ddyneiddiol gan y Dadeni yn yr Eidal, a dyrchafwyd Aristoteles ac Horas yn awdurdodau yn sgil yr adfywiad mewn ysgolheictod clasurol. Ers hynny, adlewyrchai mudiadau llenyddol yr oesoedd gan y tueddiadau mewn beirniadaeth lenyddol: newydd-glasuriaeth, Rhamantiaeth, a moderniaeth. Mae beirniadaeth gyfoes yn dadansoddi gweithiau llenyddol trwy ddulliau strwythuraidd, semiolegol, ffeministaidd, Marcsaidd, a seicdreiddiol, tra'r oedd beirniadaeth o oesoedd cynt yn ymdrin â syniadau moesol neu athronyddol, neu yn ystyried y gwaith llenyddol dan sylw fel gwrthrych ffurfiol yn annibynnol ar ei awdur.

## Gweler hefyd
* *Y Beirniad*, cylchgrawn llenyddol arloesol a sefydlwyd gan John Morris-Jones yn 1911.
* *Taliesin*, cylchgrawn cyfoes sy'n cynnwys beirniadaeth lenyddol


Llenyddiaeth
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Termau llenyddol
Gwrthryfel Bar Kochba

de|bawd|190px|Tetradracma a fathwyd gan Bar Kochba. Ar y cefn, mae arysgrif "Blwyddyn Un o Waredigaeth Israel".

**Gwrthryfel Bar Kochba** yw'r enw a roddir i ryfel rhwng yr Iddewon ac Ymerodraeth Rhufain, a ymladdwyd rhwng 132 ac 136 O.C.. Daw'r enw o enw arweinydd yr Iddewon, Simon bar Kochba.

Yn 132, cododd yr Iddewon mewn gwrthryfel yn erbyn yr ymerodraeth. Gorfodwyd y lleng Rufeinig Legio X Fretensis i adael Jerusalem a dychwelyd i Cesarea, a meddiannwyd y ddinas gan yr Iddewon. Dinistriwyd y lleng XXII Deiotariana yn llwyr. Llwyddodd bar Kochba i sefydlu gwladwriaeth annibynnol a barhaodd am dair blynedd, gan ei rheoli dan y teitl "Nasi".

Cafodd y Rhufeiniaid gryn drafferth yn rhoi diwedd ar y gwrthryfel yna, ac yn y diwedd bu raid iddynt ddefnyddio deuddeg lleng. Ar ôl brwydro hir, gorfodwyd bar Kochba i encilio i gaer Betar. Llwyddodd y Rhufeiniaid i gipio'r gaer a lladdwyd bar Kochba a'i wŷr. Yn ôl Cassius Dio, lladdwyd 580,000 o Iddewon yn y gwrthryfel, a llosgwyd 50 o drefi caerog a 985 o bentrefi. Dinistriwyd Jerusalem, ac adeiladwyd dinas Rufeinig, Aelia Capitolina, yn ei lle. Bu'r gwrthryfel y gostus iawn i'r Rhufeiniaid hefyd.

Yn dilyn y gwrthryfel, creodd yr ymerawdwr Hadrian dalaith newydd, trwy uno Judaea, Galilea a Samaria i greu talaith Syria Palaestina.

Bar Kochba
Categori:Hanes Iddewig
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:130au
Isabella Brant

, Fflorens]]
**Isabella Brant**, (1591 – 15 Gorffennaf 1626) oedd priod cyntaf yr arlunydd Rubens. Merch Jan Brant oedd hi, aelod o bwyllgor tref Antwerpen, a Clara de Moy.

Tri o blant oedd ganddynt: Clara, Nikolaas ac Albert. Bu farw Isabella Brant pan oedd yn 34 blwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1591
Categori:Marwolaethau 1626
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched o Fflandrys
Chaos

**Chaos** (Χάος) oedd y Cwbwl lle mae popeth cyn yn cael ei eni, yn nghrefydd Groeg yr Henfyd.
Mae'r enw yn dod o'r gair χαινω / kainô, « bod ar agor ».
Yn ôl Theogonia
Hesiodos yr oedd y Chaos cyn pop dim, cyn y byd a phop duw. O'r Chaos y daeth Gaia (y Ddaear), Eros (y Chwant), y Tartar (yr Iffarn), yr Erebos (Tywyllwch yr Iffarn) a Nyx (y Nos).
Categori:Mytholeg Roeg
Carolina

Mae **Carolina** (neu **Carolyna**, neu **Karolina**, neu *Karolyna*) yn:

## Enw personol
Mae'r gair **Carolina** yn dod o Carolus, ffurf Ladin yr enw Almaeneg Carl neu Karl, sef *dyn cryf*.

***Caroline**, **Carol**, neu **Carole** yn Ffrangeg a Saesneg.
***Carolin** yn Almaeneg

### Karolina
[bawd|chwith|250px|Karolina Goceva, cantores o wlad [Macedonia.]]
* Karolina Gerhardinger (1797-1879), lleian o'r Almaen
* Karolína Světlá, awdures o Tsiecia
* Karolína Kurkova, model o Tsiecia
* Karolina Goceva, cantores o Ogledd Macedonia

### Carolina
200px|bawd|Carolina Klüft yn 2007 yn Osaka
* Maria Annunziata Carolina Buonaparte, neu **Caroline Bonaparte**, chwaer Napoleone Buonaparte.
* Carolina Klüft

## Enwau lleoedd 
* Gogledd Carolina, un o daleithiau Unol Daleithiau America
* De Carolina, un arall o daleithiau'r Unol Daleithiau
* Y Ddwy Garolina, y ddwy dalaith uchod
* Province of Carolina, hen dalaith Brydeinig hyd at 1729
* Carolina, Alabama
* Carolina, Ynys Rhode
* Carolina, Puerto Rico
* Carolina (Maranhão), dinas ym Mrasil
* Carolina, Mpumalanga, dinas yn Ne Affrica
* Carolina, Suriname, dinas yn Swrinam

## Hefyd
* Caroline, Charlene (20fed canrif)
* Carola, neu *Karola*,
* Carol a Carole
* Carla a Karla
* Charlotte a Carlotta
* Karl, Carl, a Charles.

Categori:Enwau personol Almaeneg‎
Categori:Enwau personol Eidaleg‎
Categori:Enwau personol Sbaeneg‎
Ynysmaerdy

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Ynysmaerdy**. Fe'i lleolir ar yr A4119 ger Llantrisant, tua 5 milltir i'r de-orllewin o Bontypridd, yn ne'r sir. Llifa Afon Elái heibio i'r pentref.

Lleolir Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn y pentref.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf