Theatr Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau

Un o brif feysydd diwylliannol yr iaith Iddew-Almaeneg yn Unol Daleithiau America oedd y **theatr Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau** a flodeuai yn Ninas Efrog Newydd yn bennaf o'r 1880au hyd at y 1940au. Iddew-Almaeneg oedd iaith frodorol y mwyafrif helaeth o'r Iddewon Ashcenasi a ymfudasant o Ddwyrain a Chanolbarth Ewrop i'r Unol Daleithiau yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g.

## Y cyfnod cynnar 
bawd|chwith|Boris Thomashefsky, sefydlydd y theatr Iddew-Almaeneg yn Efrog Newydd.
Yn 1876 sefydlwyd y cwmnï theatraidd cyntaf yn y byd ar gyfer perfformiadau drwy gyfrwng yr Iddew-Almaeneg gan Abraham Goldfaden yn Iași, Tywysogaeth Rwmania, ac yn 1878 fe sefydlodd y chwaraedy Iddew-Almaeneg cyntaf yn Odesa, Ymerodraeth Rwsia. Ymledodd y theatr Iddew-Almaeneg ar draws Ewrop, ac ymhen fawr o dro i'r Unol Daleithiau, ac yno yn ardal de-ddwyrain Manhattan, un o fwrdeistrefi Dinas Efrog Newydd a chanolfan ddiwylliannol yr Americanwyr Iddewig. Yn y 1880au, mynychodd Iddewon Efrog Newydd chwaraedai ar stryd y Bowery a oedd yn cynnal perfformiadau *vaudeville* a dramâu Almaeneg, er yr Iddew-Almaeneg oedd yn famiaith i nifer ohonynt. Y gwaith Iddew-Almaeneg cyntaf i'w berfformio ar lwyfan yn yr Unol Daleithiau oedd די מכשפה  (*Koldunye*, "Y Wrach"), opereta gan Goldfaden, a gynhyrchwyd gan Boris Thomashefsky, gweithiwr ffatri yn ei arddegau a ymfudodd o Wcráin yn 1881. Fe'i cynhaliwyd yn Turn Hall, ger y Bowery, yn 1882, gydag actorion a oedd newydd gyrraedd o Ewrop. Er i rai Iddewon crachaidd wrthwynebu diwylliant yn iaith y werin, cafodd Thomashefsky lwyddiannau hynod gyda'i gynyrchiadau ac efe oedd impresario cyntaf y theatr Iddew-Almaeneg yn Efrog Newydd. Fe berfformiodd ar y llwyfan hefyd, a daeth yn eilun *matinée* mewn dramâu megis *The Yeshiva Student* ac *Alexander Crown Prince of Jerusalem*.

Yn ogystal â pherfformiadau byw, roedd recordiadau sain a cherddoriaeth ddalen yn boblogaidd ymysg mynychwyr theatr oedd yn awyddus i fwynhau'r diwylliant hwn yn eu cartrefi.

### Realaeth gymdeithasol 
Arloeswyd y mudiad realaeth gymdeithasol yn theatr Iddew-Almaeneg yr Unol Daleithiau gan y sosialydd Jacob Gordin, a ymfudodd i Efrog Newydd yn 1891. Ymdrechodd i amlygu arddull realaidd celfydd yn ei waith yn ogystal â mynegi ei daliadau sosialaidd. Ymddangosodd yr actor Jacob P. Adler mewn nifer o'i ddramâu, gan gynnwys *Siberia*, *God, Man and Devil*, a *The Wild Man*.

### Theatr gerdd 
Bu'r theatr gerdd Iddew-Almaeneg ar ei hanterth yn y 1910au, y 1920au, a'r 1930au. Cyfansoddwyd sgorau i'w llwyfannu gan gyn-fyfyrwyr y *conservatoires*, yn eu plith Joseph Rumshinsky, Alexander Olshanetsky, Abraham Ellstein, a Sholem Secunda. Tinc o alawon y traddodiad Hasidig sydd gan ganeuon sioe Rumshinsky, yr hwn sydd bennaf gyfrifol am gyflwyno'r pwll cerddorfa i'r theatr Iddew-Almaeneg. Cafodd Olshanetsky lwyddiant ysgubol gyda'r gân "I Love You Much Too Much", a gyfansoddwyd ar gyfer y sioe "The Organ-grinder". Ymhlith sêr y theatr gerdd Iddew-Almaeneg oedd Molly Picon, Luba Kadison, a Menasha Skulnik.

## Dirywiad 
Yn sgil yr Ail Ryfel Byd, newidiodd statws yr Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau mewn dwy ffordd. Dirywiodd y niferoedd o Americanwyr Iddewig a oedd yn defnyddio'r iaith yn ddyddiol, wrth iddynt gymhathu at y diwylliant Saesneg. Ar yr un pryd, enillodd Iddew-Almaeneg safle bwysig yn yr ymwybyddiaeth Iddewig, fel iaith symbolaidd er cof am y miliynau o siaradwyr a lofruddiwyd gan yr Almaen Natsïaidd yn yr Holocost. Nid oedd bellach yn iaith mewnfudwyr, ond yn iaith etifedd a werthfawrogwyd gan y genedlaethau ifainc a anwyd yn y wlad fel mamiaith yr hen do. Profodd y theatr Iddew-Almaeneg, a phob agwedd arall o ddiwylliant Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau, ddirywiad araf. Caeodd Maurice Schwartz ddrysau'r Yiddish Art Theatre yn 1950, wedi 32 tymor o berfformiadau. Dau gwmni theatraidd yn unig sydd o hyd yn cynnal perfformiadau Iddew-Almaeneg yn yr Unol Daleithiau, y ddau ohonynt o Efrog Newydd: National Yiddish Theater Folksbiene (NYTF) a'r New Yiddish Rep.

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth Iddew-Almaeneg yr Unol Daleithiau

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Luba Kadison, Joseph Buloff, ac Irving Genn, *Onstage, Offstage: A Lifetime in the Yiddish Theater* (Harvard University Press, 1992).
* David S. Lifson, *The Yiddish Theatre in America* (Cranbury, NJ: Yoseloff, 1965).
* Nahma Sandrow, *Vagabond Stars: A World History of Yiddish Theater* (Efrog Newydd: Harper and Row, 1977).


Categori:Diwylliant Iddew-Almaeneg yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
IddewAlmaeneg