Thomas Gee

Cyhoeddwr, perchennog newyddiaduron a golygydd o Gymru oedd **Thomas Gee** (24 Ionawr 1815 – 28 Medi 1898), gwleidydd Rhyddfrydol a phregethwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd.  

"Un o ddynion mwyaf a goreu Cymru ... yn ehangder ei fryd a'i feddwl , rhyddid a chadernid ei farn , maint ac egni ei lafur maith , tiriondeb ei ysbryder a gloewder ei ffydd." -  T. Gwynn Jones.

Datblygodd Wasg Gee i fod yn un o'r gweisg pwysicaf yn hanes Cymru. Roedd Gwasg Gee yn ddylanwadol iawn am bron i ddwy ganrif, ers ei sefydlu yn nhref Rhuthun mewn man a elwir heddiw yn 'Siop Gwen', ar draws y ffordd i Westy'r Wynnstay a hen swyddfa 'Cyfrifiaduron Sycharth'. Symudwyd y wasg i Ddinbych, ac yno y bu Gee farw yn ei gartref 'Bronant', Stryd y Dyffryn, yn 1898.

Ymhlith y clasuron a ddaeth o'r wasg yr oedd deg cyfrol o'r Gwyddoniadur Cymreig (1854-1878) a gostiodd tuag £20,000 i'w gyhoeddi a'r Faner, prif bapur newydd Cymraeg Cymru am dros gant a hanner o flynyddoedd.

## Bywyd personol
bawd|chwith|Gee gyda'i geffyl 'Degwm' yn y 1990au
Ganwyd yn Ninbych, yn fab i Thomas Gee, argraffydd, a Mary Foulkes o Hendrerwydd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Grove Park, Wrecsam, ac yna yn Ysgol Ramadeg Dinbych, a phrentisiwyd ef yn argraffydd yng ngwaith ei dad pan yn 14 oed yn Ninbych. Treuliodd gyfnod byr yn Llundain - rhwng 1836 ac 1838 yn swyddfa 'Eyre a Spottiswoode' cyn dychwelyd i Ddinbych i gymryd yr awenau. Priododd â Susannah, merch Plas Coch, Llanychan. Mae'r *Bywgraffiadur* yn dweud mai yn Llangynhafal mae Plas Coch, ond mae hyn yn anghywir. Cafodd y ddau wyth o blant. Cafodd ei fagu fel eglwyswr, ond yn 1830 ymunodd â'r Methodistiaid Calfinaidd. Credodd a hyrwyddodd y syniad o ddirwest a sefydlodd system i wobrwyo aelodau ffyddlon o'r capel gyda'r hyn a adnabyddir heddiw fel 'Medalau Gee'. Pan symudodd yn ôl i Ddinbych yn 1838, dechreuodd bregethu gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, ond ni chymerodd ofalaeth ar gapel. Bu farw ei dad yn ei freichiau yn 1845.. Dywedodd y newyddiadurwr Edward Morgan Humphreys, O.B.E., M.A. amdano: ''"Nid oedd yn llenor mawr, ond casglodd nifer o ysgrifenwyr galluog o'i gwmpas a chreodd bapur newydd a chanddo gymeriad nodweddiadol a neges."'' O Orffennaf 1861 ymlaen roedd y Faner yn bapur a ddeuai allan o'r wasg ddwywaith yr wythnos.

Roedd Thomas Gee'n chwyrn dros annibyniaeth i Gymru a chefnogai Cymru Fydd i'r carn. Ond un feirniadaeth arno, efallai, oedd nad oedd ei ymgyrchoedd yn berthnasol i'r Gymru ddiwydiannol. Gee oedd Cadeirydd cyntaf Sir Ddinbych.

## Cofiannau
Cyhoeddwyd cofiant iddo yn 1913 gan T. Gwynn Jones, sy'n cael ei ystyried yn glasur Cymraeg.

*Y Llinyn Arian* (1998) gan Ieuan Wyn Jones.

*Thomas Gee: Cyhoeddwr ac Argraffwr*  (2001) gan Isoline Greenhalgh, gorwyres Thomas Gee.

Dwy ysgrif gan y parch James Charles (Dinbych) yn *Y geninen cylchgrawn cenedlaethol*: "Thomas Gee fel Ymneillduwr Gwleidyddol" *Y Geninen*, Cyf. XIX Rhif. 2 tud. 108 - 114 (Ebrill 1901) a "Thomas Gee fel Gwladgarwr" *Ceninen Gwyl Dewi, Argraffiad Arbennig* (Mawrth 1af, 1902) tud. 43 - 45.

## Gweler hefyd
*Seren Gomer, a gyhoeddwyd yn gyntaf yn 1814

## Llyfryddiaeth
*Thomas Gwynn Jones, *Cofiant Thomas Gee* (Dinbych: Gee a'i Fab, 1913)

*Ieuan Wyn Jones, *Y Llinyn Arian: Agweddau o Fywyd a Chyfnod Thomas Gee (1815-1898)* (Dinbych: Gwasg Gee, 1998)

* Isoline Greenhalgh, *Thomas Gee: Cyhoeddwr ac Argraffwr* (Dinbych: Gwasg Gee, 2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Pobl o Ddinbych
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru