Carthffosiaeth

[bawd|Carthffos, rhan o system garthffosiaeth [Brighton, Lloegr]]

**Carthffosiaeth** yw'r isadeiledd sy'n cyfleu carthffosiaeth neu ddŵr ffo arwyneb (dŵr storm, dŵr tawdd, dŵr glaw) gan ddefnyddio carthffosydd. Mae'n cwmpasu cydrannau fel derbyn draeniau, tyllau archwilio, gorsafoedd pwmpio, gorlifo stormydd, a siambrau sgrinio'r garthffos gyfun neu'r garthffos glanweithiol. Mae carthffosiaeth yn dod i ben wrth fynd i mewn i safle trin carthffosiaeth neu wrth ei ollwng i'r amgylchedd. Y system o bibellau, siambrau, tyllau archwilio, ac ati sy'n cyfleu'r carthffosiaeth neu'r dŵr storm.

Gair cymharol newydd yn y Gymraeg yw *carthffosiaeth* gyda'r cofnod cyntaf o'r 20g. Gair cyfansawdd yw o *carthu* + *ffos* - ffos i gario cathion neu wastraff.

## Hanes
bawd|250px|Carthffos agored o'r Ymerodraeth Rufeinig. Vidigueira, Portiwgal
bawd|250px|Cynllun o'r system garthffosydd yn Fienna ym 1739

Y garthffos hynaf y cyfeirir ati yw'r un a adeiladwyd yn Nippur (Irac), tua 3750 CC a Baghdad yn 2500 CC. Yn ddiweddarach yng nghanolfannau poblog Asia Leiaf a'r Dwyrain Canol fe wnaethant ddefnyddio pibellau crochenwaith (Creta, 1700 CC). Yn Athen a Corinth, yng Ngwlad Groeg hynafol, adeiladwyd gwir systemau carthffosiaeth. Defnyddiwyd sianeli hirsgwar, wedi'u gorchuddio â slabiau gwastad (ffosydd, a siarad yn fras), a oedd yn y pen draw yn rhan o balmant y strydoedd; llifodd dwythellau eilaidd eraill i'r carthffosydd, gan ffurfio gwir rwydweithiau carthffosydd.

Mae yna lawer o gyfrifon a disgrifiadau o garthffosydd hynafiaeth, efallai mai'r rhai mwyaf adnabyddus yw rhai yr Ymerodraeth Rufeinig a alwyd ynCloaca Maxima. Yn yr oes fodern ceid systemau carthffosiaeth yn Lluundain a Pharis ac yn yr Unol Daleithiau, wedi'u hanelu'n bennaf at gasglu dyfroedd glaw. Dim ond o 1833 y dechreuwyd cysylltu'r dyfroedd o darddiad dynol a ddefnyddiwyd â charthffosydd yn Llundain yn Boston yn 1833, ac ym Mharis, dim ond er 1880.

Dyluniwyd y system garthffos fodern gyntaf yn Hamburg ym 1842, gan ddefnyddio damcaniaethau mwyaf modern yr oes, gan ystyried yr amodau topograffig ac anghenion go iawn y gymuned. Roedd y ffaith hon yn cynrychioli cynnydd ysblennydd, gan ystyried na ddaeth yr egwyddorion sylfaenol y seiliwyd y prosiect arnynt yn gyffredinol tan ddechrau'r 1900au, ac maent yn dal mewn grym heddiw.

## Cynllunio carthffosydd
Mae angen cynllunio'r rhwydweithiau carthffosydd sydd eu hangen. Yn flaenorol, roeddent yn galw cynlluniau, carthffosiaeth wedi'u paratoi a'u gweithredu ar ôl, cynlluniau fframwaith carthffosydd a chynlluniau carthffosydd, cynlluniau carthffosiaeth diweddarach.

Wrth ddylunio a gweithredu rhwydwaith carthffosiaeth, rhaid ystyried nifer o ffactorau:

* Yn gyntaf, rhaid cynllunio rhannau unigol y rhwydwaith pibellau i fod â dimensiynau sy'n caniatáu iddynt amsugno'r swm mwyaf posibl o ddŵr gwastraff. Felly, bydd gan y rhwydwaith pibellau - pob peth arall yn gyfartal - y dimensiynau lleiaf ar ei bennau allanol ac yn tyfu mewn diamedr wrth i'r adrannau pibellau unigol gael eu casglu mewn llinellau cysylltu; mwyaf byddant wrth y geg.
* yn ail, rhaid ei osod ar ddyfnder yn y ddaear lle mae'r perygl y bydd yn rhewi yn absennol yn ogystal ag mor ddwfn fel y gellir ei ddraenio o dan yr holl adeiladau ac y gellir draenio lloriau islawr iddynt heb berygl, y gall y garthffosiaeth mae cynnwys yn ystod glaw trwm neu ddadmer mor uchel fel y gall redeg i mewn i'r tai.
* yn drydydd, rhaid darparu llethr (llethr) iddo sy'n caniatáu i'r dŵr gwastraff (gyda'i gynnwys solidau) lifo trwy'r biblinell o'i ddechrau i'w ddiwedd. Mae hyn fel arfer yn digwydd ar gyflymder dŵr o oddeutu. 0.7 m yr eiliad, a rhaid cwympo'r system bibellau yn unol â hynny.
* yn bedwerydd, rhaid cynllunio nod terfynol y system garthffos. Yn flaenorol, gollyngwyd dŵr gwastraff i'r môr neu afon, gan dybio gallu hunan-lanhau yma, ond yn y 1960au daeth yn amlwg na ellid cynnal y rhagosodiad hwn, ac mae'r holl ddŵr gwastraff bellach, am gyfnod, yn cael ei anfon i driniaeth dŵr gwastraff. plannu o'r blaen, ei fod yn cael ei ollwng i'r môr.
* yn olaf, rhaid iddo ddibynnu ar natur a chyfansoddiad y dŵr gwastraff, p'un a ellir cario hyn yn fanteisiol mewn rhwydweithiau carthffosiaeth cyffredin neu ei gario i systemau gwahanu.
Gorsafoedd pwmpio

Os yw'r ddinas ac felly'r llinellau casglu yn gymharol isel, fel na ellir eu bwydo'n uniongyrchol i'r gwaith trin, gallant agor mewn un neu fwy o orsafoedd pwmpio lle mae'r carthffosiaeth yn cael ei bwmpio ac o bosibl trwy linell bwysau i gasgliad uwch. llinell cyn cael ei redeg i'r gwaith trin.

## Adeiladau ymosodiadau
Mewn llawer o rwydweithiau carthffosydd hŷn, mae adeiladau ymosod fel y'u gelwir wedi'u cynllunio ar gyfer arbedion.

Systemau pibellau torbwynt yw'r rhain lle gall rhan o ddŵr y garthffos lifo'n uniongyrchol i'r môr neu'r afon heb ei glanhau ymlaen llaw, ac sy'n dod i rym pan fydd lefel y dŵr yn y garthffos yn dod yn uchel oherwydd glawogydd trwm neu ddadmer. O dan amodau o'r fath, ychydig iawn o sylweddau niweidiol fydd yn y dŵr carthffosydd oherwydd y cyfaint cynyddol o ddŵr ac felly gellir ei ollwng yn agos at y lan neu'r lan, lle gall y cwndidau o'r ymosodiad fod yn eithaf byr.

Uchel iawn anaml y gellir eu gosod ac felly fel rheol mae ganddynt borthladdoedd llais sy'n agor tuag at y môr neu'r afon ac sydd wedi'u cau gan lanw uchel fel na all hyn dreiddio i'r llinellau. Gan fod y glaw cyntaf sy'n dod i'r garthffos mewn storm law, gyda charthion wedi eu ffrwyno a malurion eraill, wedi dod bron mor aflan â dŵr gwastraff, dylid disgwyl bod rhywfaint o lawiad, e.e. rhaid i'r llinyn torri gymryd yr hyn a all ddod ar yr un pryd. Yna gellir cyfrifo uchafswm uchder y dŵr yn hyn, ac yna gellir ei drefnu fel bod yr agoriad rhwng y garthffos a'r bibell dorri ar gau pan gyrhaeddir hyn.

Gellir gwneud hyn gan "reoleiddiwr" (cyfarpar sy'n cynnwys nofiwr sy'n cael ei symud i fyny ac i lawr gan yr amrywiadau yn lefel y dŵr yn y llinell derfyn, ac sydd trwy gysylltiad lifer, pan gaiff ei godi'n ddigon uchel, yn cau trwy fflap).

## Systemau gwahanu
Yn y systemau gwahanu syml, fel y'u gelwir, defnyddir cwndidau arbennig ar gyfer dŵr dyodiad, dŵr daear, gwastraff hylif cyffredin ac ar gyfer baw, ond yn ymarferol, anaml y bydd un yn mynd y tu hwnt i ddwy set o gwndidau: un ar gyfer dŵr dyodiad (llinellau agored gan amlaf) a un ar gyfer dŵr daear a dŵr gwastraff, a deellir yn gyffredinol bod "system wahanu" yn golygu system ddwy ran o'r fath yn unig. Yn benodol, mae ganddo'r anfantais bod hyd yn oed y dŵr glaw llygredig cyntaf wedi'i ddraenio yn mynd i mewn i'r nant. Lle bo hynny'n bosibl, mae'n well felly gosod system garthffos gyffredin gyda charthffos wedi'i lleoli ar hyd y cwrs dŵr sy'n gallu amsugno'r dŵr glaw cyntaf.

## Adeiladu carthffosydd
Yn bwysicaf oll, nid oes gan y garthffos ollyngiadau lle gall ei chynnwys dreiddio a halogi'r pridd (a dŵr daear).

Mae'r carthffosydd lleiaf fel arfer wedi'u hadeiladu o diwbiau clai wedi'u crasu, wedi'u 'glazed' fewnol ac yn allanol ac ar un pen â llewys, lle mae'r pibellau gorwedd uwch canlynol yn ymyrryd. Mae'r casgliadau'n llawn gwaith wedi ei tarrio ac wedi'i selio â saim, morter sment neu fwydion asffalt.

Defnyddir pibellau clai 'glazed' mewn strydoedd a ffyrdd ar gyfer carthffosydd gyda chliriadau 20–40&nbsp;cm; mae carthffosydd mwy wedi'u hadeiladu o goncrit (neu goncrit haearn) neu waith maen. Gellir adeiladu clychau concrit o bibellau byrrach, eu bwrw dros y ddaear a'u cydosod yn yr un modd neu debyg â phibellau clai, ond gellir eu mowldio'n llawn neu'n rhannol yn barhaus yn y pwll adeiladu.

Codir carthffosydd gwaith maen gan frics wedi'u llosgi yn galed mewn morter adeiladu dŵr. Defnyddir haearn ar gyfer carthffosydd y mae eu cynnwys yn cael ei gyfleu gan rym mecanyddol (ac eithrio hefyd carthffosydd cyffredin, pan fydd y rhain yn arbennig o agored i bwysau neu'n gorfod croesi cyrsiau dŵr).

Ar gyfnodau priodol, rhaid codi ffynhonnau cwympo concrit neu waith maen, gan roi mynediad i ailwampio'r garthffos, a ddylai fod ar hyd llinell syth o'r ffynnon i'r ffynnon fel y gall rhywun weld trwy un o'r garthffos i'r nesaf.

Yn eithriadol, yn lle twll i lawr, gellir gosod "ffynnon lamp" (ffynnon gul lle gellir trochi lamp a goleuo tu mewn y garthffos. Os mai hwn yw'r petryal o ddwy ochr y lamp ymhell i'r twll i lawr agosaf , gellir ei archwilio o'r rhain). Rhaid i ffynhonnau cwympo a ffynhonnau lamp, wrth gwrs, gael eu gorchuddio â gorchudd carthffos.

Er mwyn amsugno dŵr y dyodiad o strydoedd a ffyrdd dinas, rhoddir ffynhonnau draenio arbennig, y mae'n well eu bwrw o goncrit a'u rhoi yn eu lle. Mae hyn fel arfer ychydig yn is nag iselder yn y cwteri, ac yn ei waelod neu ochr y rhoddir grât sy'n cadw unrhyw amhureddau mawr a ychwanegir at y dŵr dyodiad.

Mae'r dŵr yn rhedeg trwy'r grât i'r ffynnon ac o hyn trwy wifren fer, "llinell plwg", i'r garthffos stryd.

Mae trap dŵr wedi'i osod ar y ffynhonnau; fel arfer mae ganddyn nhw eirch slwtsh lle mae peth o'r dŵr dyodiad, sylweddau trwm yn cael ei ddyddodi. Yn sicr mae yna ryw reswm dros brosesau pydredd, ond gan mai tywod yn bennaf sy'n cael ei ddyddodi, nid yw'r perygl yn fawr.

## Carthffosiaeth Cymru
 i leihau llifogydd sy'n gallu achosi niwed i systemau carthffosiaeth]]
Dŵr Cymru sy'n gyfrifol am lawer o system carthffosiaeth Cymru. Yn ogystal â trin a thosglwyddo dŵr croyw i gwsmeriaiad a busnses, mae'r cwmni hefyd yn gyfrifol am gynnal a chadw llawer o'r system garthffosiaeth, sydd yn aml iawn, yn hen. Un problem yw gwaredu gwastraff sydd wedi crynhoi yn y system. Mae'r costi hyn yn costio miliynau o bunnoedd. Mae Dŵr Cymru hefyd wedi ei dirwyo am beidio sicrhau bod dŵr croyw yn cyrraedd pobl ac yn ddigon iach i'w yfed.

### Safonnau Cymreig
Yn 2012 cyhoeddodd Llywodraeth Cymru Safonnau newydd ar gyfer pob adeilad newydd yng Nghymru oedd yn cysylltu gyda'r system garthffosiaeth a daeth hyn ynghŷd wrth geisio hefyd dod â system garthffosiaeth Cymru o dan system haws ei ddeall a gweinyddu o dan Dŵr Cymru.

### Carthbwll
Mae nifer o drigolion Cymru sy'n byw mewn mannau anghysbell neu gefn gwlad, ffermwyr er enghraiff, ddim yn rhan o'r system garthffosiaeth. Byddant felly yn defnyddio *carthbwll* ar gyfer trin ei gwastraff dynol. Mae carthbwll (gelwir hefyd yn geubwll) yn danc mawr sy'n storio carthffosiaeth o'r eiddo.  Mae angen gwacau carthbyllau'n rheolaidd a gall awdurdod lleol neu gontractwr preifat wneud hyn.

## Gweler hefyd
* Dom saim

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Julian Doberski, *The Science of Sewage: What Happens When We Flush* (Woodbridge, Suffolk: Gemini Books, 2024).
* Jessica Leigh Hester, *Sewer* (Efrog Newydd: Bloomsbury, 2023).

## Dolenni allanol
* The Secrets of Underground Britain - HIDDEN HISTORY
* History of wastewater treatment - from Hippocratic sleeve to activated sludge

## Oriel

Delwedd:Paris-Egouts-p1010721.jpg|Carthffos ym Mharis.
Delwedd:Kloakdæksel - Fredericia 2015.jpg|Gorchudd Carthffos Fredericia
Delwedd:Avlopp - Ystad-2018.jpg|  Carthffos yn cael ei hadeiladu, yn Ystad, Sweden 2018.

Categori:Amgylchedd
Categori:Ailgylchu