open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pantomeim

Mae **pantomeim** ("panto" yn anffurfiol) yn gynhyrchiad gomedi-gerddorol yn y theatr. Yn draddodiadol, cânt eu perfformio yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon, Canada, Jamaica, De Affrica, Seland Newydd, Simbabwe, ac fel arfer caiff y pantomeim ei berfformio yn ystod tymor y Nadolig a'r Flwyddyn Newydd.

Mae llawer o drefi a dinasoedd yng Nghymru yn cynnal pantimeimiau rheolaidd yn ystod cyfnod y Nadolig:

*Ffwrnes Llanelli
*Theatr Clwyd
*Theatr y Grand, Abertawe
*Theatr Newydd, Caerdydd 

## Cyfeiriadau
Categori:Theatr
São Paulo (talaith)

Mae **São Paulo** yn dalaith ym Mrasil. Dyma un o ganolfannau diwydiannol ac economaidd Brasil. Enwyd y dalaith ar ôl Sant Paul. Mae gan São Paulo y boblogaeth fwyaf, y maes diwydiannol mwyaf a chynhyrchiad economaidd mwyaf y wlad. Y brif ddinas, São Paulo, yw'r ddinas fwyaf yn Ne America. Dau o brif gryfderau'r ardal yw'r bwyd a'r diwylliant. Mae nifer fawr o bobl yn ymweld â Barretos bob blwyddyn er mwyn mynychu'r rodeo *Festa do Peão de Boiadeiro*. Mae Brotas hefyd yn gyrchfan poblogaidd ar gyfer eco-dwristiaid ac anturiaethwyr. Man poblogaidd arall i ymweld ag ef yn ystod y gaeaf yw Campos do Jordão.


Categori:Taleithiau Brasil
Goliath

[320px|bawd|Dafydd yn gorchfygu Goliath, paentiad gan [Michelangelo]]

Cawr o Ffilistiad y ceir hanes ei orchfygu gan y Brenin Dafydd yn yr Hen Destament oedd **Goliath**.  Yn ôl yr hanes roedd yn 6 cwfyd o daldra.  Ceir yr hanes yn *Llyfr Cyntaf Samuel*.

Goliath oedd pencampwr mawr byddin y Ffilistiaid a wynebodd fyddin y Brenin Sawl yn Nyffryn Elah.  Roedd nerth y ddwy fyddin yn gyfartal ac roeddent yn ofni ymosod.  Felly bob diwrnod byddai Goliath yn sefyll rhwng y ddwy fyddin a herio un o ryfelwyr yr Hebreaid i ymladd ag ef.  Gorchfygodd bob rhyfelwr a dderbyniodd yr her.  O'r diwedd, daeth Dafydd, bugail ifanc a ddaeth yno i wylio'r frwydr, i fyny a gofyn caniatad i ymladd â Goliath.  Gwrthododd wisgo arfwisg Sawl gan ymddiried yn Nuw am ei fuddugoliaeth.  Cerddodd allan rhwng y ddwy fyddin i wyneb'r cawr, a wisgai arfwisg gryf amdano, gyda dim byd ond ffon dafl fel arf.  Dirmygwyd ef gan Goliath fel wrthwynebydd pitw.  Ond rhedodd Dafydd o gwmpas y cawr yn wisgi gan osgoi ei gleddyf mawr.  Yna tarodd ef yn ei dalcen â charreg o'i ffon dafl a syrthiodd Goliath i'r llawr.  Cyn iddo gael y cyfle i ddadebru, cymerodd Dafydd y cleddyf anferth a thorri ei ben.

Ffôdd y Ffilistiaid mewn dychryn mawr.  Cymerodd Dafydd ben Goliath a'i roi i Sawl yn ei babell.  Daeth merched yr Hebreaid i ddawnsio a dathlu'r fuddugoliaeth.

Er na wyddom faint o sail hanesyddol sydd i'r hanes, gwyddys fod ymladd rhwng rhyfelwyr unigol rhwng dwy fyddin fel hyn yn digwydd yn yr Henfyd, fel y tyst hanes Rhyfel Caerdroea fel y'i ceir yn yr *Iliad*.

Mae chwedl Dafydd a Goliath wedi ysbrydoli sawl artist a llenor.  Yn symbolaidd, mae'r stori yn cynrychioli buddugoliaeth y gweinion gyda Duw o'u plaid yn erbyn trahawster cryfion y byd (fel Crist yn gorchfygu'r Diafol).

## Ffynonellau
**Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926)
*J. C. J. Mitford, *Dictionary of Christian Lore and Legend* (Llundain, 1983)

Categori:Cewri
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor

Tueddir i gysylltu newyddiaduron a chylchgronau Cymraeg â'r wasg yng Nghymru yn unig erbyn heddiw, ond mae hanes cyhoeddi **papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor** yn rhan bwysig o hanes newyddiaduraeth Gymraeg hefyd.  Cyhoeddwyd papurau a chylchgronau yn Awstralia (ar gyfer Seland Newydd hefyd) a Patagonia, ond yn yr Unol Daleithiau y cafwyd y cynhaeaf mwyaf toreithiol.  Ymddangosodd y rhan fwyaf o'r rhain yn y 19g.

## Rhestr
### Yr Aifft
**Seren y Dwyrain*

### Awstralia a Seland Newydd
**Yr Australydd* (*sic*)
**Yr Ymwelydd*

### Patagonia
**Y Drafod*

### Unol Daleithiau America
Newyddiaduron:
**Baner America*
**Columbia* (dwyieithog)
**Cymro America*
**Haul Gomer*
**Seren Oneida*
**Y Cymro Americanaidd*
**Y Drych*
**Y Gwyliedydd Americanaidd*
**Y Wasg*
**Y Pwns Cymreig* (am y cylchgrawn a gyhoeddwyd yng Nghymru gweler *Y Punch Cymraeg*)
**Yr Amserau*

Cylchgronau:
**Yr Arweinydd*
**Y Bardd*
**Y Beread*
**Y Brython* (gwahanol i'r cylchgrawn Cymreig o'r un enw)
**Cambro America*
**Y Cenhadwr Americanaidd*
*''Y Cyfaill o'r Hen Wlad*
**Y Cylchgrawn Cenedlaethol*
**Y Detholydd*
**Y Dyngarwr*
**Yr Eryr*
**Y Ford Gron*
**Y Glorian*
**Y Golygydd*
**Y Gwron Democrataidd*
**Llais y Gân*
**Y Negesydd*
**Y Seren Orllewinol* (*Y Seren Orllewinol, neu Cyfrwng Gwybodaeth i hil Gomer yn America*)
**Y Traethodydd*
**Y Wasg*
**Y Wawr*
**Yr Ymwelydd*
**Yr Ysgol* (*Blodau yr Oes a'r Ysgol*)
**Yr Yspïydd*

## Gweler hefyd
**The Cambrian* (papur Saesneg ar gyfer y gymuned Gymreig yn UDA)

## Llyfryddiaeth
*T. M. Jones (Gwenallt), *Llenyddiaeth fy Ngwlad, sef hanes y newyddiadur a'r cylchgrawn Cymreig...'' (Treffynnon, 1893). Pennod V.

Tramor
Tramor
Categori:Rhestrau papurau newydd
Boris, tsar Rwsia

**Boris Fyodorovich Godunov** (Rwseg: Бори́с Фёдорович Годуно́в) (c. 1551 – 23 Ebrill [O.S. 13 Ebrill] 1605) oedd llywodraethwr Rwsia o 1584 tan 1598 ac yna ef oedd y tsar cyntaf nad oedd o frenhinlin Rurikid o 1598 to 1605. Pan ddaeth teyrnasiad Boris Godunov i ben, aeth Rwsia i mewn i'r Cyfnod Cythryblus.

Categori:Genedigaethau'r 1550au
Categori:Marwolaethau 1605
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Tsariaid Rwsia
The Canterbury Tales

bawd|chwith|Dechrau'r Cyflwyniad o *The Canterbury Tales* yn llawysgrif "Chaucer Hengwrt" (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Llsgr. Peniarth 392D

Casgliad o straeon a ysgrifennwyd gan Geoffrey Chaucer yn y 14g yw ***The Canterbury Tales*** (*Chwedlau Caergaint*). Adroddir y straeon gan griw o bererinwyr ar bererindod o Southwark i Gaergaint er mwyn ymweld â bedd Sant Thomas Becket yn Eglwys Gadeiriol Caergaint. Mae'r *Canterbury Tales* wedi'u hysgrifennu mewn Saesneg Canol. Er yr ystyrir y chwedlau hyn fel ei weithiau gorau, cred rhai fod strwythur ei weithiau yn efelychu y *Decamerone* gan Boccaccio, a dywedir fod Chaucer wedi ei ddarllen ar ymweliad blaenorol â'r Eidal.

## Cynhwysion
* Cyflwyniad
* Stori'r Marchog
* Stori'r Melinydd
* Stori'r Maer
* Stori'r Cogydd
* Stori'r Cyfreithiwr
* Stori'r Gwraig o Gaerfaddon
* Stori'r Ffrier
* Stori'r Swyddog y Cwrt
* Stori'r Clerc
* Stori'r Masnachwr
* Stori'r Sgwier
* Stori'r Rhydd-ddeiliad
* Stori'r Meddyg
* Stori'r Pardynwr
* Stori'r Morwr
* Stori'r Priores
* Stori Syr Thopas 
* Stori Melibee
* Stori'r Mynach
* Stori'r Offeiriad y Lleian
* Stori'r Ail Lleian
* Stori'r Hwsmon
* Stori'r Stiward
* Stori'r Parch

## Gweler hefyd
* *I racconti di Canterbury*, addasiad ffilm 1972 gan Pier Paolo Pasolini 

## Dolenni allanol
* Yr "Hengwrt Chaucer" ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cerddi'r 14eg ganrif o Loegr
Categori:Cerddi Saesneg y 14eg ganrif
Categori:Cerddi naratif Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 14eg ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg y 14eg ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg o Loegr
Cenedlaetholdeb Catalanaidd

[bawd|300px|dde|Gorymdaith yn ninas [Barcelona, 18 Chwefror 2006.]]

**Cenedlaetholdeb Catalanaidd**, a elwir hefyd yn **Catalanisme**, yw'r symudiad gwleidyddol sy'n ystyried bod Catalwnia yn genedl sydd â hawl i annibyniaeth neu hunanlywodraeth. Coleddir yr ideoleg yma gan bleidiau adain-chwith, canol ac adain-dde.

Nid yw pob plaid genedlaethol yn hawlio annibyniaeth lwyr ar Sbaen; mae'r blaid Convergència Democràtica de Catalunya yn dadlau fod Catalwnia yn genedl sydd â'r hawl i benderfynu ei dyfodol ei hun, ond o blaid Sbaen ffederal yn hytrach nag annibyniaeth. Ar y llaw arall, mae'r Esquerra Republicana de Catalunya yn galw am annibyniaeth.
bawd|chwith|Pep Guardiola, Rheolwr CPD Manchester City yn gwisgo rhuban melyn yn symbol o Annibyniaeth catalwnia a'r gwleidyddion a garcharwyd gan Sbaen; 2018.

Ym marn y mwyafrif o'r pleidiau sy'n ceisio annibyniaeth, mae "Catalwnia" yn cynnwys nid yn unig Cymuned Ymreolaethol Catalwnia ond y tiriogaethau eraill lle siaredir Catalaneg, a elwir y Països Catalans ("gwledydd Catalanaidd), yn cynnwys y rhan fwyaf o'r  Comunidad Valenciana, yr Ynysoedd Balearig, rhan o Aragón a Rosellón yn Ffrainc, a elwir yn Ogledd Catalwnia.

## Hanes
Yn ystod than gyntaf yr 20g, y prif fudiad cenedlaethol oedd y *Lliga Regionalista*. Sefydlwyd y Mancomunitat de Catalunya, oedd yn cynnwys y pedair talaith Gatalanaidd, gyda rhywfaint o bwerau gweinyddol. Daeth hwn i ben dan unbennaeth Miguel Primo de Rivera. Yn 1931, enillodd yr Esquerra Republicana de Catalunya yr etholiaad yng Nghatalwnia, a sefydlwyd llywodraeth Gatalanaidd gyda mesur o hunanlywodraeth dan yr enw Generalitat de Catalunya.

Parhaodd hyn tan fuddugoliaeth lluoedd Francisco Franco yn Rhyfel Cartref Sbaen. Tua diwedd y rhyfel, roedd arlywydd y Generalitat, Lluís Companys, wedi cyhoeddi annibyniaeth Catalwnia. Ar ddiwedd y rhyfel, bu raid i Companys ffoi i Ffrainc. Wedi i Ffrainc gael ei meddiannu gan yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, trosglwyddwyd Companys i lywodraeth Franco, a dienyddiwyd ef.

Bu farw Franco yn 1975, a dychwelodd olynydd Companys, Josep Tarradellas, i Sbaen yn 1977. Ail-sefydlwyd y Generalitat, ac yn 1980 daeth Jordi Pujol o'r Convergència Democràtica de Catalunya yn arlywydd. Yn 2006, cynhaliwyd refferendwm ar newid Ystatud Hunanlywodraeth Catalwnia 1979 i roi mwy o bwerau i'r Generalitat, a chytunwyd i hyn gan 73.24% o'r rhai a bleidleisiodd, er mai dim ond 48.84% o'r etholwyr a bleidleisiodd.

## Pleidiau a mudiadau
* Convergència Democràtica de Catalunya, adain-dde
* Unió Democràtica de Catalunya
* Convergència i Unió (CiU, clymblaid o'r ddwy blaid uchod)
* Esquerra Republicana de Catalunya, adain-chwith
* CUP – Plaid Wleidyddol Gatalanaidd, adain-chwith/gwrth-gyfalafol

## Gweler hefyd
*Arlywyddion Catalunya
*Achos llys arweinwyr Llywodraeth Catalwnia, 2019

## Cyfeiriadau
Categori:Catalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Martina Navratilova

Chwaraewyr tenis yw **Martina Navratilova** (Tsieceg: *Martina Navrátilová*; ganwyd 18 Hydref 1956, ym Mhrag, Tsiecoslofacia) oedd yn bencampwraig tenis benywaidd y byd. Tra'n disgrifio Navratilova yn 2006, dywedodd Billie Jean King "She's the greatest singles, doubles and mixed doubles player who's ever lived." Yn ei lyfr *The Greatest Tennis Matches of the Twentieth Century*, dywedodd yr awdur Steve Flink, mai Navratilova oedd yr ail chwaraewr tenis gorau o'r 20g, ar ôl Steffi Graf. Mae cylchgronau tenis wedi ei dewis fel y chwaraewraig tenis orau o 1965 tan 2005. Dywedodd Bud Collins, newyddiadurwr a hanesydd tenis mai Navratilova oedd "Arguably, the greatest player of all time."

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Chwaraewyr tenis o Tsiecoslofacia
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched o Tsiecoslofacia
Categori:Pencampwyr Agored Awstralia
Categori:Pencampwyr Agored Ffrainc
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Categori:Pobl LHDT ym myd chwaraeon
Categori:Pobl a aned ym Mhrag
Categori:Pobl a aned yn Tsiecoslofacia
Categori:Ymfudwyr o Tsiecoslofacia i'r Unol Daleithiau
Hen Gastell y Bewpyr

Adfail manordy canoloesol yn Llanfair, ger y Bont-faen ym Mro Morgannwg, yw **Hen Gastell y Bewpyr** neu **Hen Fewpyr**. Bu'r teulu Basset yn byw yno o'r 14g tan 1709. Mae'r adeilad heddiw yng ngofal Cadw. Mae'n nodweddiadol am ei borthdy Tuduraidd, lle ceir colofnau yn y cyweiriau Dorig, Ionig a Corinthiaidd wedi'u pentyrru ar ben ei gilydd. Dyma enghraifft brin o bensaernïaeth glasurol yn treiddio i Gymru yn y Dadeni Dysg. Fe gynlluniwyd a cherfiwyd y porthdy yng Ngwlad yr Haf ac yna allforiwyd ef i Forgannwg.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Bewpyr
Categori:Cestyll Normanaidd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1948** ym Mhen-y-bont ar Ogwr, Sir Forgannwg (Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr bellach).

Yn yr Eisteddfod hon y cynhaliwyd Seremoni y Cymry ar Wasgar am y tro cyntaf.

Enillwyd y Gadair gan Dewi Emrys, y bedwaredd tro iddo ei hennill.

## Oriel 

Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585569).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585667).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585659).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585535).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585584).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585663).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585548).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585664).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585559).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585668).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585555).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585560).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585634).jpg
Delwedd:National Eisteddfod of Wales 1948, Bridgend (1585572).jpg

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Pen-y-bont ar Ogwr 1948
Pen-y-bont ar Ogwr 1948
1948
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:1948 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947

bawd

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1947** ym Bae Colwyn, Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw).

## Y Goron
Y beirniaid oedd Wil Ifan, Gwilym R. Jones a Thomas Parry. Roedd yn gystadleuaeth wan, gyda Wil Ifan a Gwilym R. yn anfoddog ond yn y diwedd cytunwyd coroni *Bened* sef y Parch. G. J. Roberts, rheithior Nantglyn, Sir Ddinbych. Y farn gyffredinol oedd bod y bardd yn defnyddio geirfa hen ac anghyfarwydd, ond sylwer fod Thomas Parry yn y feiriadaeth gyhoeddedig yn cyfiawnhau defnydd y bardd o'r eirfa hen ac anghyfarwydd.

## Cystadlaethau Eraill
Enillodd Dewi Emrys gystadleuaeth yr englyn gyda'i gerdd adnabyddus *Y Gorwel*.

* Cân: *Ymwybod* - Parch David Jones, Blaenplwyf, Aberystwyth
* Cywydd: *Dyffryn Taf yn Nyfed* - David Griffith, (Dewi Aeron)
* Cadwyn o englynion: *Cefn Brith* - Parch S. B. Jones, Peniel, Caerfyrddin
* Hir a Thoddaid: *Richard Hughes* -  David Griffith, (Dewi Aeron)
* Soned: *Malurion* - Parch G. R. Tilsey, Aberdâr ("Siôn Corn") a Dewi Emrys ("Crug yr Eryr")
* Telyneg: *Yr Hafod Lom* - A. Gwynn Jones, Tanyfron, Dinbych
* Baled: ''Cae'r Melwr* - R. R. Thomas, Rhostyllen
* Dychangerdd: *Y Cymro Undydd* gan "Anglo Welsh" [dim enw]
* Stori Fer: *Y Llwynog Anfarwol* - Ifor Bowen Griffith
* Ysgrif: *Gwrychoedd* - Islwyn Ffowc Elis
* Cyfieithiad: *Rabbi Ben Ezra'' - Parch. G. Ceri Jones, Clydach-ar-Dawe

Yn y gystadleuaeth Actio Drama Hir daeth 10 o gwmnïau i'r rhagbrawf. Daeth 4 i'r "safon deilwng":

* Cwmni Llangefni (Abertawe)
* Cwmni Glandŵr (Abertawe)
* Cwmni Beniel (Caerfyrddin)
* Cwmni Thremarl (Cyffordd Llandudno)

Y ddau gwmni a ddaeth i'r rownd derfynol oedd :

* Cwmni Llangefni yn llwyfannu *Y Brodyr* gan John Gwilym Jones
* Cwmni Glandŵr yn llwyfannu *Dau Dylwyth* gan Ieuan Griffiths

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mae Colwyn

## Cyfeiriadau
Categori:1947 yng Nghymru
Categori:Bae Colwyn
Bae Colwyn 1947
Bae Colwyn 1947
1947
Categori:Hanes Conwy
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1931** ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

**Cystadlaethau eraill**

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

Bangor 1931
1931
1931
Categori:1931 yng Nghymru
Pedr III, tsar Rwsia

**Pedr III** (21 Chwefror, 1728 – 17 Gorffennaf, 1762) (Rwseg: Пётр III Фëдорович, Pyotr III Fyodorovitch) oedd Tsar Rwsia am chwe mis ym 1762. Yn ôl y mwyafrif o haneswyr, roedd yn anaeddfed yn feddyliol ac yn gryf o blaid Prwsia, ac felly roedd yn arweinydd amhoblogaidd iawn. Dywedir iddo gael ei ddienyddio o ganlyniad i gynllwyn a drefnwyd gan ei wraig, a gymrodd ei le ar yr orsedd fel Catherine II.

Cafodd ei eni yn Kiel, Schleswig-Holstein.

Categori:Genedigaethau'r 1720au
Categori:Marwolaethau 1762
Categori:Pobl o Schleswig-Holstein
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Tsariaid Rwsia
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1930

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1930** yn  Llanelli, Sir Gaerfyrddin.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

Llanelli 1930
1930
1930
Categori:1930 yng Nghymru
Oberbayern

Mae **Oberbayern** (Bafaria Uchaf) yn un o saith rhanbarth weinyddol ym Mafaria, yr Almaen. Fe'i lleolir yn ne Bafaria, nepell o ddinas München. Mae wedi'i rannu'n bedair ardal (Planungsverband): Ingolstadt, München, Bayerisches Oberland (Tir Uwch Bafaria), a Südostoberbayern (De Ddwyrain Uchaf Bafaria).

  *Landkreise*(rhanbarthau)
  *Kreisfreie Städte*(trefi heb ranbarth)

# Altötting
# Bad Tölz-Wolfratshausen
# Berchtesgadener Land
# Dachau
# Ebersberg
# Eichstätt
# Erding
# Freising
# Fürstenfeldbruck
# Garmisch-Partenkirchen
# Landsberg
# Miesbach
# Mühldorf
# München
# Neuburg-Schrobenhausen
# Pfaffenhofen
# Rosenheim
# Starnberg
# Traunstein
# Weilheim-Schongau

# Ingolstadt
# München
# Rosenheim
Steffan (sant)

:*Erthygl am y sant yw hon. Gweler hefyd Senedd y Deyrnas Unedig neu "San Steffan"*

**Steffan** (o'r Groeg Στέφανος, *Stephanos*, yn golygu "coron") oedd y merthyr Cristnogol cyntaf, a fu farw tua 36 OC. Dethlir Gŵyl San Steffan ar y 26eg o Ragfyr.

Adroddir ei hanes yn Actau yr Apostolion. Un o'r saith dyn a cafodd eu penodi'n ddiaconiaid gan yr Apostolion oedd Steffan. Cafodd ei feirniadau gan y Sanhedrin yn euog o gabledd yn erbyn Moses a Duw, ac fe'i arweiniwyd tu allan i furiau'r ddinas i gael ei labyddio (lladd gyda cherrig). Ymhlith y rheiny a wyliodd y dienyddiad oedd Saul, yn hwyrach yr Apostol Paul. Yn ôl traddodiad mae ei greiriau yn eglwys San Lorenzo fuori le Mura yn Rhufain, lle y mae'n rhannu bedd gyda'r diacon Lawrens.

Categori:Marwolaethau'r 30au
Steffan
Països Catalans

]]

Defnyddir y term **Països Catalans** (Catalaneg, yn golygu "y Gwledydd Catalanaidd") am y tiriogaethau lle siaredir Catalaneg. Ystyria llawr o genedlaetholwyr Catalanaidd eu bod yn ffurfio cenedl.

Ymddangosodd y term tua diwedd y 19g, a gwnaed ef yn boblogaidd gan yr awdur Joan Fuster i Ortells yn ei lyfr *Nosaltres els valencians* ("Ni, y Valenciaid"). Mae'r tiriogaethau hyn yn cynnwys:

* Tywysogaeth Catalwnia, y dywysogaeth hanesyddol yn cynnwys:
** Cymuned Ymreolaethol Catalwnia yn Sbaen
** Gogledd Catalwnia (*Pays catalan*), yn *département* Pyrénées-Orientales yn Ffrainc
* Andorra 
* Y Frange d'Aragon yn Aragon 
* Hen Deyrnas Majorca: yr Ynysoedd Balearig
* Hen Deyrnas Valencia

Mae'r ardaloedd hyn yn cynnwys rhai rhannau lle nad Catalaneg yw'r iaith gynhenid, er enghraifft y Val d'Aran, lle siaredir Araneg. Ceir hefyd rai ardaloedd tu allan i'r *Països Catalans* lle siaredir Catalaneg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
San Cristóbal de La Laguna

Dinas ar ynys Tenerife yn yr Ynysoedd Dedwydd yw **San Cristóbal de La Laguna**, weithiau **La Laguna**. Saif yng ngogledd yr ynys, ac mae'n than o ardal ddinesig y brifddinas, Santa Cruz de Tenerife. Roedd y boblogaeth yn 137,314 yn 2004.

Sefydlwyd y ddinas rhwng 1496 a 1497 gan Alonso Fernández de Lugo, a bu'n brifddinas yr ynys yn y cyfnod cynnar. Ceir rhywfaint o ddiwydiant yma, ac mae twristiaeth yn bwysig o gwmpas yr arfordir. Prifysgol La Laguna yw prifysgol hynaf yr Ynysoedd Dedwydd, yn dyddio o 1701. Ymhlith yr adeiladau nodedig mae'r eglwys gadeiriol. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1999

## Rhaniadau'r ddinas 
* La Verdellada
* Viña Nava
* El Coromoto
* San Benito
* El Bronco
* La Cuesta
* Taco
* Tejina
* Valleguerra
* Bajamar
* Punta del Hidalgo
* Geneto
* Los Baldios
* Gwamasa
* El Ortigal
* Las Mercedes
* El Batan
* Las Carboneras
* San Diego
* Las Gavias

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Joachim du Bellay

Bardd o Ffrainc oedd **Joachim du Bellay** (c.1522 – 1 Ionawr 1560).

Cafodd ei eni yng Nghastell La Turmelière ger Angers, yn fab i Jean du Bellay, Arglwydd Gonnor, a'i wraig Renée. Cafodd ei addysg yn y Prifysgol Poitiers. Ffrind y bardd Pierre Ronsard oedd ef.

## Llyfryddiaeth 
* *Recueil de poésies* (1549)
* *Réplique aux furieuses defenses de Louis Meigret* (1550)
* *Les Antiquités de Rome* (1558)
* *Les Regrets* (1558)
* *La Nouvelle Manière de faire son profit des lettres* (1559)
* *Discours au roi* (1559)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1520au
Categori:Marwolaethau 1560
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg y Dadeni
Categori:Pobl o Maine-et-Loire
Gogledd Catalwnia

**Gogledd Catalwnia** (Catalaneg: *Catalunya Nord*) yw'r term a ddefnyddir yng Nghatalwnia am y tiriogaethau yn awr yn *département* Pyrénées-Orientales yn Ffrainc lle siaredir Catalaneg. Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o Pyrénées-Orientales, heblaw am ddarn yn y gogledd. Gelwir yr ardal yn *Roussillon* yn Ffrangeg fel rheol.

Trosglwyddwyd y diriogaeth yma o Sbaen i Ffrainc gan Gytundeb y Pyreneau yn 1659. Y ddinas fwyaf yw Perpignan (Catalaneg: Perpinyà), lle ceir traean o boblogaeth yr ardal. Amcangyfrifir fod tua chwarter y boblogaeth yn siarad Catalaneg, gyda chanran uwch yn ei deall. Yn Rhagfyr 2007, derbyniodd llywodraeth Pyrénées-Orientales yr iaith Gatalaneg fel un o ieithoedd swyddogol y *département*, gyda Ffrangeg ac Occitaneg.

Categori:Catalwnia
Categori:Pyrénées-Orientales
Robert Wade

Sgriptiwr ffilm o Gymru yw **Robert Wade** (ganwyd 1962). Mae'n fwyaf adnabyddus am gyd-ysgrifennu pedair ffilm James Bond gyda'i gyd-weithiwr hir-dymor Neal Purvis.

## Detholiad o'i waith
**Let Him Have It* (1991)
**The World Is Not Enough* (1999)
**Plunkett & Macleane* (1999)
**Die Another Day* (2002)
**Johnny English* (2003)
**Casino Royale* (2006)
**Quantum of Solace* (2008)

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Sgriptwyr ffilm o Gymru
Marc Forster

Mae **Marc Forster** (ganwyd 27 Ionawr 1969) yn gynhyrchydd ffilmiau ac ysgrifennwr sgrîn Almaenig-Swis. Mae'n adnabyddus am ffilmiau megis ''Monster's Ball*, *Stranger than Fiction*, *Finding Neverland* a *Quantum of Solace''.

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Almaen
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Pobl o Fafaria
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Gwobrau Peabody

Mae'r **George Foster Peabody Awards**, sy'n cael eu hadnabod gan amlaf fel y **Gwobrau Peabody**, yn seremoni gwobrwyo blynyddol i ddathlu rhagoriaeth ym maes darlledu radio a theledu'n rhyngwladol. Cawsant eu cyflwyno am y tro cyntaf ym 1941 i raglenni o'r flwyddyn flaenorol a chânt eu hystyried y gwobrau hynaf ar gyfer y cyfryngau electronig. Gweinyddwyd y gwobrau gan Goleg Henry W. Grady ar gyfer Newyddiaduraeth a Chyfathrebu Torfol ym Mhrifysgol Georgia. Enwyd y gwobrau ar ôl y gŵr busnes a'r dyngarwr George Foster Peabody. Fel rhan o'i weithgareddau o gynorthwyo achosion da, rhoddodd Peabody yr arian angenrheidiol er mwyn cynnal y seremoni wobrwyo.

Peabody
Debbie Reynolds

Mae **Mary Frances** "**Debbie**" **Reynolds** (1 Ebrill 1932 - 28 Rhagfyr 2016) yn actores, cantores a dawnswraig o'r Unol Daleithiau. Cafodd ei henwebu am Wobr yr Academi.

Roedd yn fam i'r actores Carrie Fisher a bu farw ddiwrnod ar ôl marwolaeth ei merch.

## Ffilmiau
* *Three Little Words* (1950)
* ''Singin' in the Rain* (1952), gyda Gene Kelly
* *Hit the Deck* (1955)	
* *The Tender Trap* (1955), gyda Frank Sinatra
* *The Mating Game* (1959)
* *How the West was Won* (1962)
**The Unsinkable Molly Brown* (1964)
**Divorce American Style* (1967)

## Teledu
**The Golden Girls* (1991)
**Roseanne*
**Will & Grace (1999-2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Categori:Marwolaethau 2016
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1932** yn  Aberafan, Sir Forgannwg (Castell-nedd Port Talbot bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan a'r Cylch 1966 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberafan

Aberafan 1932
Aberafan 1932
1932
Categori:1932 yng Nghymru
Gafsa (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Gafsa yn Nhiwnisia
Talaith yng nghanolbarth Tiwnisia yw talaith **Gafsa**.  Mae'n gorwedd yng ngorllewin canolbarth y wlad, am y ffin ag Algeria i'r dwyrain, gan ffinio ar daleithiau Tozeur, Kebili a Gabès i'r de a Kasserine a Sid Bouzid i'r gogledd yn Nhiwnisia ei hun.  Gafsa yw prifddinas a dinas fwyaf y dalaith.

Mae talaith Gafsa yn gorwedd rhwng y Tell uchel lled-anial i'r gogledd a'r Sahara Tiwnisaidd i'r de.  Mae'r ardal gyfan, yn enwedig y bryniau yn y gorllewin, yn enwog am ei mwyngloddiau ffosffad.  Yn ogystal â'i diddordeb i ddaearegwyr, mae gan yr ardal rai o'r safleoedd cynhanesyddol hynaf yng Ngogledd Affrica sy'n dyddio yn ôl tua 150,000 o flynyddoedd.

Mae Gafsa yn boeth iawn yn yr haf ond mae'r gaeaf yn gallu bod yn oer. Ychydig iawn o law sy'n disgyn, a hynny yn bennaf yn y gaeaf.

Unig atyniad twristaidd Gafsa yw rheilffordd y *Lezard Rouge*, sy'n rhedeg trwy'r bryniau ffosffad o liwiau coch a melyn trawiadol ger Metlaoui.  Adeiladwyd y rheilffordd gan y Ffrancod yn y cyfnod trefedigaethol i wasanaethu'r mwyngloddiau ffosffad.

## Dinasoedd a threfi 
* El Guettar
* El Ksar
* **Gafsa** (prifddinas)
* Mdhila
* Métlaoui
* Moularès
* Redeyef
* Sened


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Ivor Roberts-Jones

Cerflunydd o Gymru oedd **Ivor Roberts-Jones** (2 Tachwedd 1913 - 9 Rhagfyr 1996). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gerflun yn Harlech yn darlunio Bendigeidfran a Gwern o chwedl *Branwen ferch Llŷr*, ail gainc y Mabinogi.

Ganed ef yng Nghroesoswallt, yn fab i gyfreithiwr. Astudiodd gelf yng ngholeg Goldsmith yn Llundain, yna i Ysgol Gerflunio'r Academi Frenhinol. Yn ddiweddarach, bu'n bennaeth Adran Gerflunio Coleg Goldsmiths o 1964 hyd 1978. Ymysg ei weithiau mwyaf nodedig mae cofeb i Augustus John  yn Fordingbridge a chofeb Winston Churchill yn Llundain.

Comisiynwyd ef gan Adran Henebion y Swyddfa Gymreig i greu cerflun ger Castell Harlech i adlewyrchu chwedl Breanwen ferch Llŷr yn 1979, ac fe'i cwblhawyd yn 1983, gyda'r teitl "Y Ddau Frenin". Mae'n darlunio Bendigeidfran ar gefn ceffyl, yn cario corff ei nai, Gwern.

## Llyfryddiaeth
* Peter Cannon-Brookes *Ivor Roberts-Jones: y daith i Harlech / The journey to Harlech* (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1983)

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Mudiad Gweriniaethol Cymru

Mudiad cenedlaethol Cymreig a ddatblygodd fel hollt o Blaid Cymru oedd **Mudiad Gweriniaethol Cymru**, hefyd yn defnyddio'r enw **Plaid Weriniaethol Cymru**.

## Hanes
Roedd cynhadledd flynyddol Plaid Cymru yn 1949 yn un stormus, gyda rhai aelodau adain-chwith yn teimlo fod gormod o bwyslais ar yr iaith Gymraeg a'r ardaloedd gwledig, a bod hyn yn rhwystro'r achos cenedlaethol rhag ennill cefnogaeth yn ardaloedd diwydiannol y de-ddwyrain. Roedd rhai yn beirniadu heddychaeth Gwynfor Evans, ac yn galw am agwedd fwy milwriaethus. Yn dilyn y gynhadledd hon, sefydlwyd Mudiad Gweriniaethol Cymru, gyda tua 50 o aelodau Plaid Cymru yn gadael i greu'r blaid newydd. Yn eu plith roedd Gwilym Prys-Davies, W. Huw R. Davies, Trefor Morgan a Cliff Bere.

Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 1950, safodd Ithel Davies fel ymgeisydd Plaid Weriniaethol Cymru yn etholaeth Bro Ogwr. Cafodd 613 o bleidleisiau (1.3%). Cyhoeddodd y Mudiad bapur *The Welsh Republican* rhwng 1950 a 1957, gyda Harri Webb yn un o'r golygyddion, a chyhoeddodd  Cliff Bere bamffled *The Welsh Republican*. Roedd y mudiad wedi dirwyn i ben cyn diwedd y 1950au.

## Cyfeiriadau
Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gweriniaetholdeb yng Nghymru
Categori:Pleidiau dros ymwahaniad neu annibyniaeth
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1949
Kairouan (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Kairouan yn Nhiwnisia
Talaith yng nghanolbarth Tiwnisia yw talaith **Kairouan**. Mae'n gorwedd yng ngogledd canolbarth y wlad, gan ffinio ar daleithiau Siliana a Zaghouan i'r gogledd, Sousse a Mahdia i'r dwyrain, a Sidi Bou Zid a Sfax i'r de. Kairouan, un o'r dinasoedd hynaf yn y Maghreb, yw prifddinas y dalaith a'r ddinas fwyaf.

Mae'r dalaith yn gorwedd rhwng y Sahel i'r dwyrain a'r de, bryniau'r Dorsal i'r gogledd, ac ucheldir agored y *Tell* i'r gorllewin. Dyma grud Islam yn Nhiwnisia a'r Maghreb; oddi yma yr ymledodd y ffydd i'r gorllewin. Mae Kairouan yn enwog am ei mosg mawr.

## Dinasoedd a threfi 
* Aïn Djeloula
* Alaâ
* Bou Hajla
* Chebika
* Echrarda
* Oueslatia
* Haffouz
* Hajeb El Ayoun
* **Kairouan** (prifddinas)
* Menzel Mehiri
* Nasrallah
* Sbikha


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Kasserine (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Kasserine yn Nhiwnisia
Talaith yng ngorllewin Tiwnisia yw talaith **Kasserine**. Mae'n gorwedd yng ngorllewin canolbarth y wlad, am y ffin ag Algeria i'r gorllewin, gan ffinio ar daleithiau El Kef a Siliana i'r gogledd, a Zaghouan i'r gogledd, Sidi Bou Zid i'r dwyrain a Gafsa i'r de yn Nhiwnisia ei hun. Kasserine yw prifddinas y dalaith a'r ddinas fwyaf. Tref arall o bwys yw Thala.

Mae'r dalaith yn ardal o fryniau a chymoedd uchel, sy'n rhan o'r Dorsal Tiwnisaidd. Mae'n ardal gymherol ddifreintiedig am ei bod yn bell o ganolfannau diwydiannol y wlad.

## Dinasoedd a threfi 
* Fériana
* Foussana
* Haïdra
* Jedelienne
* **Kasserine** (prifddinas)
* Magel Bel Abbès
* Sbeïtla
* Sbiba
* Thala
* Thélepte


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Monastir (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Monastir yn Nhiwnisia
Talaith yng nghanolbarth Tiwnisia yw talaith **Monastir**.  Mae'n gorwedd yng ngogledd-orllewin y canolbarth ar lan y Môr Canoldir ac mae'n ffinio ar daleithiau Sousse i'r gorllewin a Mahdia i'r de.  Monastir yw prifddinas y dalaith a'i dinas fwyaf.

Mae'r dalaith yn ardal sy'n adnabyddus i ymwelwyr o Ewrop fel un o brif ganolfannau twristiaeth yn Nhiwnisia.  Ceir traethau llydan braf a nifer o westai ar hyd yr arfordir rhwng dinasoedd Monastir a Sousse.  Yn ymyl Monastir ceir maes awyr Monastir, un o'r prysuraf yn y wlad.  Ceir ardalaoedd diwydiannol hefyd ac mae amaethyddaeth yn bwysig o hyd i ffwrdd o'r arfordir.  Ar ôl ardal Tiwnis Fwyaf, mae'n un o ardaloedd mwyaf datblygedig y wlad.

Ceir rheilffordd leol sy'n cysylltu Monastir a Sousse.

## Dinasoedd a threfi 
* Amiret El Fhoul
* Amiret El Hojjaj
* Amiret Touazra
* Bekalta
* Bembla
* Beni Hassen
* Bennane
* Bouhjar
* Cherahil
* El Masdour
* Ghenada
* Jemmal
*Zaouiet Kontech
* Khniss
* Ksar Hellal
* Ksibet el-Médiouni
* Lamta
* Menzel Ennour
* Menzel Farsi
* Menzel Hayet
* Menzel Kamel
* Moknine
* **Monastir** (prifddinas)
* Ouerdanin
* Sayada
* Téboulba
* Touza


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963

bawd|Cerrig yr Orsedd, Llandudno

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1963** yn Llandudno, Sir Gaernarfon (Conwy bellach). Archdderwydd yr eisteddfod oedd Cynan.

Fe gafodd ffilm o'r Eisteddfod ei saethu gan Dr John Glyn Jones, Brynsiencyn.

Yr unig flywyddyn arall y cafodd yr Eisteddfod Genedlaethol ei chynnal yn Llandudno oedd 1896.

## Prif gystadlaethau 

Eisteddfod Genedlaethol 1963, Llandudno (1466196).jpg|*Neb yn Deilwng*
Eisteddfod Genedlaethol 1963, Llandudno (1466193).jpg|Bardd y Goron
Eisteddfod Genedlaethol 1963, Llandudno (1466186).jpg|Enillydd y Fedal Ryddiaith
Eisteddfod Genedlaethol 1963, Llandudno (1466201).jpg|Syr T. H. Parry Williams, Llywydd yr Eisteddfod

## Y wasg 
Mewn erthygl yn y National Geographic yn 1965 disgrifiodd yr Awstraliad, Alan Villiers, y seremoni cadeirio yn Llandudno yn 1963:

No event symbolizes more vividly the poetic soul of the Welsh and the unyielding pride and integrity that accompany it than the ceremony of Chairing the Bard. This is the high point of the annual National Eisteddfod. ... The large stage of an enormous prefabricated pavilion was banked with robed bardic dignitaries and the television lights stabbed at them like searchlights

Ond wedi dyfarniad y beirniaid Thomas Parry, T. H. Parry-Williams a William Morris:

No poem submitted was deemed worthy, ... the ritual Chairing of the Bard would not take place. Merit before ritual - no ritual for its own sake! ... The 8,000 still sat there in the huge pavilion, as if they had been stunned. Where else, I thought, would people feel so intensely about poetry?

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1896 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llandudno

## Cyfeiriadau
Categori:1963 yng Nghymru
Llandudno 1963
1963
Llandudno 1963
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llandudno
Frank Lampard

:*Am ei dad, gweler Frank Lampard, Sr.*
Chwaraewr pêl-droed o Loegr yw **Frank James Lampard Jr.** (ganwyd 20 Mehefin 1978).

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1933

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Parc Acton, Wrecsam

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1933**  yn Wrecsam, Sir Ddinbych (Bwrdeistref Sirol Wrecsam bellach). Llywydd yr eisteddfod oedd Thomas Scott-Ellis, 8fed Barwn Howard de Walden.

**Cystadlaethau eraill**

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Wrecsam

Wrecsam 1933
1933
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:1933 yng Nghymru
Kébili (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Kebili yn Nhiwnisia
Talaith yng nghanolbarth Tiwnisia yw talaith **Kébili** (hefyd **Kebili**).  Mae'n gorwedd yng ngorllewin canolbarth y wlad, am y ffin ag Algeria i'r dwyrain, gan ffinio ar daleithiau Tozeur a Gafsa i'r gogledd, Gabès a Medenine i'r dwyrain, a Tataouine i'r de yn Nhiwnisia ei hun.  Kebili yw prifddinas a dinas fwyaf y dalaith.

Dominyddir daearyddiaeth y dalaith gan y Chott El Jerid, basn hallt sy'n llenwi rhan fawr o ogledd yr ardal, a'r Sahara yn y de.

Mae Kebili yn boeth iawn yn yr haf ond mae'r gaeaf yn gallu bod yn weddol oer. Ychydig iawn o law sy'n disgyn, a hynny yn bennaf yn y gaeaf.

## Dinasoedd a threfi 
* Douz
* Djemna (Jemna)
* El Golâa
* **Kébili** (prifddinas)
* Souk El Ahed (Souk Lahad)


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Siliana (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Siliana yn Nhiwnisia
Talaith yng ngogledd Tiwnisia yw talaith **Siliana**. Mae'n ffinio ar daleithiau El Kef a Jendouba a Béja i'r gorllewin a'r gogledd, Zaghouan a Kairouan i'r dwyrain, a Sidi Bou Zid a Kasserina i'r de. Siliana yw prifddinas y dalaith.

Mae'r dalaith yn ardal o fryniau a chymoedd uchel, sy'n rhan o'r Dorsal Tiwnisaidd.

Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig roedd hon yn ardal o bwys economaidd fel un o brif gyflenwyr gwenith i Rufain. Ceir sawl safle archaeolegol o'r cyfnod yn y dalaith: yr enwocaf o lawer yw safle dinas Rufeinig Dougga, sy'n denu nifer o dwristiaid er ei bod yn ddiarffordd.

## Dinasoedd a threfi 
* Bargou
* Bou Arada
* El Aroussa
* El Krib
* Eles
* Gaâfour
* Kesra
* Makthar (*Maktar*)
* Rouhia
* Sidi Bou Rouis
* **Siliana** (prifddinas)


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1934** yng  Nghastell-nedd, Sir Forgannwg (Castell-nedd Port Talbot bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghastell-nedd

Categori:Castell-nedd
Castell-nedd 1934
Castell-nedd 1934
1934
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:1934 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1935** yng  Nghaernarfon.

Enillwyd y Gadair gan gerdd gynganeddol *vers libre* am y tro cyntaf.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Caernarfon 1935
1935
1935
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1935 yng Nghymru
Laurence Olivier

Actor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd o Loegr oedd **Laurence Kerr Olivier** OM, hefyd Marchog Baglor a Barwn Olivier (22 Mai 1907 – 11 Gorffennaf 1989), a enillodd nifer o wobrau am ei waith. Roedd yn un o actorion enwocaf ac uchaf ei barch yn yr 20g, ynghyd â'i gyfoedion John Gielgud, Peggy Ashcroft a Ralph Richardson. Chwaraeodd Olivier ystod o rôlau amrywiol ar lwyfan ac ar y sgrîn fawr, gan amrywio o drasiediau Groegaidd, Shakespeare i gomedïau Prydeinig ac Americanaidd.

Ef oedd cyfarwyddwr creadigol Theatr Genedlaethol y Deyrnas Unedig ac enwyd y prif lwyfan ar ei ôl. Caiff ei ystyried gan nifer fel actor gorau yr 20g. Derbyniodd Olivier bedair ar ddeg enwebiad am Oscar gan ennill dwy ohonynt am yr Actor Gorau a'r Ffilm Orau am *Hamlet*, a dwy wobr anrhydeddus gan gynnwys cerflun a thystysgrif. Enillodd bum Gwobr Emmy hefyd o'r naw y cafodd ei enwebu ar eu cyfer. Hefyd enillodd dair Golden Globe a BAFTA. Bu farw yn 82 oed.

## Gwragedd
*Jill Esmond (1930-1940)
*Vivien Leigh (1940-1960)
*Joan Plowright (1961-1989)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion LHDT
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl o Surrey
Lluís Companys

Gwleidydd a chenedlaetholwr Catalanaidd oedd **Lluís Companys i Jover** (21 Mehefin 1882 - 14 Hydref 1940). Roedd yn arweinydd y blaid Esquerra Republicana de Catalunya, ac yn Arlywydd y Generalitat de Catalunya o 1934 hyd ddiwedd Rhyfel Cartref Sbaen.

Ganed ef ym mhentref El Tarròs, ger Tornabous. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Barcelona, a dechreuodd ymddiddori mewn gwleidyddiaeth adain-chwith; roedd yn un o sylfaenwyr Solidaridad Catalana. Pan sefydlwyd yr *Esquerra Republicana de Catalunya* yn 1931, roedd yn un o'r aelodau mwyaf blaenllaw. Ar 19 Rhagfyr 1932 etholwyd ef yn Arlywydd cyntaf Senedd Catalwnia. Wedi marwolaeth Francesc Macià, daeth yn Arlywydd y Generalitat ar 1 Ionawr 1934. Ar 6 Hydref, 1934, arweiniodd Companys wrthryfel Catalanaidd yn erbyn llywodraeth Sbaen, a chyhoeddodd geadigaeth gwladwriaeth Gatalanaidd. Dedfrydwyd ef i 30 mlynedd o garchar, ond rhyddhawyd ef wedi i'r Frente Popular adain-chwith ennill etholiad 1936.

[bawd|220px|chwith|Cofeb Companys yn ninas [Barcelona]]

Pan ddechreuodd Rhyfel Caretref Sbaen, cefnogodd Compays y Weriniaeth yn erbyn lluoedd Francisco Franco. Ar ddiwedd y rhyfel, bu raid iddo ffoi i Ffrainc, lle bu hyd nes i Ffrainc gael ei meddiannu gan yr Almaen yn 1940. Cymerwyd Companys i'r ddalfa gan y Gestapo, a'i drosglwyddo i lywodraeth Franco. Dienyddiwyd ef yng Nghastell Montjuïc, Barcelona.

Enwyd y prif stadiwm a ddefnyddiwyd ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf 1992 ar Montjuïc ar ôl Companys. Defnyddir y stadiwm yn awr gan dîm pêl-droed Espanyol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1940
Tenacious D

Band roc dychanol yw **Tenacious D**, a ffurfiwyd yn Los Angeles, Califfornia. Mae'r band yn cynnwys y cerddorion ac actorion Jack Black (llais a gitâr) a Kyle Gass (llais a gitâr).

Ffurfiwyd Tenacious D ym 1994 pan berfformiodd aelodau'r band fel deuawd acowstig. Cynyddodd poblogrwydd y band ym 1999 pan serennodd y band yn eu cyfres deledu eu hunain a dechreuasant gefnogi bandiau roc mawr. Yn 2001, rhyddhawyd eu halbwm gyntaf, *Tenacious D*. Eu sengl gyntaf "Tribute" oedd eu hunig gân i gyrraedd y deg uchaf tan rhyddhawyd "The Metal," a ddangoswyd ar *Saturday Night Live*.

Categori:Bandiau Americanaidd
Teyrnas Valencia

bawd|220px|Teyrnas Valencia gyda dyddiadau ymgorffori gwahanol rannau ynddi. Gwyrdd - rhannau o'r gymuned ymreolaethol bresennol a ychwanegwyd wedi cyfnod teyrnas Valencia

Sefydlwyd **Teyrnas Valencia** (*Regne de Valencia*) yng ngogledd-ddwyrain Sbaen yn 1237, fel is-deyrnas gan Goron Aragon. Parhaodd hyd 1707. Roedd ei ffiniau yn debyg i ffiniau Cymuned Ymreolaethol Valencia heddiw.

Yn ystod y Reconquista ar Benrhyn Iberia, fe oresgynodd y Cristionogion y *taifas* (teyrnasoedd) Islamaidd oedd yn ffurfio Al-Andalus. Erbyn 1237 roedd taifa Balansiya (Valencia) wedi ei choncro gan Iago I, brenin Aragon. Tros y blynyddoedd nesaf, ymestynwyd ei ffiniau tua'r de.

Parhaodd y boblogaeth Fwslimaidd flaenorol, y *mudejar*, yma nes i'w disgynyddion, y Morisgiaid, gael eu gyrru allan yn 1609. Cyrhaeddodd y deyrnas uchafbwynt ei grym yn rhan gyntaf y 15g.

bawd|chwith|200px|Lleoliad Cymuned Ymreolaethol Valencia

Categori:Hanes Sbaen
Mahdia (talaith)

200px|bawd|Lleoliad Talaith Mahdia yn Nhiwnisia
Talaith yng nghanolbarth Tiwnisia yw talaith **Mahdia**.  Mae'n gorwedd yng ngogledd-orllewin y canolbarth ar lan y Môr Canoldir ac mae'n ffinio ar daleithiau Sousse a Monastir i'r gogledd, Sfax i'r de a Kairouan i'r gorllewin.  Mahdia, dinas hanesyddol a enwir ar ôl y Mahdi, proffwyd olaf Islam yn ôl rhai traddodiadau, yw prifddinas y dalaith a'i dinas fwyaf.

Mae'r dalaith yn rhan o ardal sy'n adnabyddus i ymwelwyr o Ewrop fel un o brif ganolfannau twristiaeth yn Nhiwnisia.  Ceir traethau braf a nifer o westai ar hyd yr arfordir rhwng Mahdia a Monastir ond nid yw cefn gwlad wedi ei ddatblygu llawer.

## Dinasoedd a threfi 
* Bou Merdes
* Chebba
* Chorbane
* El Bradâa
* El Djem (El Jem)
* Essouassi
* Hebira
* Hiboun
* Kerker
* Ksour Essef
* **Mahdia** (prifddinas)
* Melloulèche
* Ouled Chamekh
* Rejiche
* Sidi Alouane


Categori:Taleithiau Tiwnisia
John Gielgud

Actor ffilm a llwyfan o Loegr oedd **Syr Arthur John Gielgud** (14 Ebrill 1904 – 21 Mai 2000), a adnabyddwyd fel Syr John Gielgud. Roedd yn enwog am ei lais cynnes, melfedaidd a disgrifiodd ei gyd-weithiwr Syr Alec Guinness ei lais fel *"a silver trumpet muffled in silk"*.
Mae Gielgud yn un o'r actorion prin hynny sydd wedi ennill Emmy, Grammy, Oscar a Gwobr Tony.

## Ffilmograffiaeth dethol
**The Good Companions* (1933)
**Secret Agent* (1936)
**Julius Caesar* (1953)
**Richard III* (1955)
**Around the World in Eighty Days* (1956)
**Saint Joan* (1957)
**The Barretts of Wimpole Street* (1957)
**Becket* (1964)
**Hamlet* (1964)
**Chimes at Midnight* (1965)
**The Loved One* (1965)
**Sebastian* (1968)
**The Charge of the Light Brigade* (1968)
**Oh! What a Lovely War* (1969)
**Julius Caesar* (1970)
**Lost Horizon* (1973)
**Frankenstein: The True Story* (1973)
**11 Harrowhouse* (1974)
**Murder on the Orient Express* (1974)
**Gold* (1974)
**Providence* (1977)
**Caligula* (1979)
**The Elephant Man* (1980)
**The Formula* (1980)
**Lion of the Desert* (1981)
**Arthur* (1981)
**Chariots of Fire* (1981)
**Gandhi* (1982)
**Wagner* (1983)
**The Wicked Lady* (1983)
**The Master of Ballantrae* (1984)
**The Far Pavilions* (1984)
**Plenty* (1985)
**Time After Time* (1986)
**The Whistle Blower* (1986)
**Appointment with Death* (1988)
**Arthur 2: On the Rocks* (1988)
**Getting it Right* (1989)
*''Prospero's Books* (1991)
**Shining Through* (1992)
**The Power of One* (1992)
**Scarlett* (1994)
**First Knight* (1995)
**Hamlet* (1996)
**Shine* (1996)
**Merlin* (1998)
**Elizabeth* (1998)
**Catastrophe'' (2000)

Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Actorion LHDT
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Brychdyn, Wrecsam

:''Am y pentref o'r un enw Sir y Fflint, gweler Brychdyn.*

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Brychdyn** (Saesneg: *Broughton''). Mae'n gorchuddio ardal o 469&nbsp;hectar rhwng Gwersyllt a Brymbo. Roedd poblogaeth o 6,498 yn ystod cyfrifiad 2001. Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Moss, Pentre Brychdyn, Brynteg, Brychdyn Newydd, Glanrafon a Caego. Daeth yn ardal diwydiannol yn ystod y 19eg ganrif, gyda chloddio glo yn mynd ymlaen oamgylch y gymuned. Mae'r cloddio wedi dod i ben rwan, ac mae nifer o'r cyn byllau glo wedi cael eu troi'n ran o barc gwledig Dyffryn Moss.

## Ffynonellau
* *Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*, gol. John Davies, Nigel Jenkins, Menna Baines a Peredur I. Lynch (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan cymuned Brychdyn 


Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Olentzero

bawd|150px|Olentzero yn cael ei gario drwy strydoedd Barakaldo
Traddodiad Nadoligaidd Basgaidd yw **Olentzero**. Yn ôl traddodiadau Basgaidd, mae Olentzero yn dod i'r dref yn hwyr ar noswyl y Nadolig i adael anrhegion i'r plant. Mewn rhai ardaloedd mae o'n cyrraedd yn hwyrach, er enghraifft ar y 27ain o Ragfyr yn Otsagi ac ar y 31ain y Ermua.

## Dolenni allanol
* Gwybodaeth am Olentzaro 

Categori:Nadolig
Categori:Gwlad y Basg
Glanrafon, Wrecsam

Pentref yng nghymuned Brychdyn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Glanrafon** (Saesneg: *Southsea*). Lleolir ger Afon Gwenfro. Daeth y bentref i fodoli yn ystod cyfnod ddiwydianol yr ardal yn yr 19g. Mae ar hen safle Gweithfeydd Brics Neuadd Brychdyn a Pwll Glo Pŵer Plas. Cafodd y pentref ei henw Cymraeg o'r fferm a safai yno gynt; a cymerwyd yr enw Saesneg oddi wrth y *South Sea Inn* a arferai sefyll ar draws y ffordd o'r Gweithfeydd Brics.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* www.geograph.co.uk : lluniau o Glanrafon a'r ardal cyfagos

Categori:Brychdyn, Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Ystâd y Goron

Tir ac eiddo arall sydd ym meddiant brenin neu frenhines y DU "yn rhinwedd y Goron"—h.y. heb fod yn eiddo personol—yw **Ystâd y Goron** (Saesneg: *The Crown Estate*).  Mae'n mwynhau statws cyfansoddiadol amwys erbyn hyn. Mae'n perthyn i deyrn Lloegr trwy etifeddiaeth ac eto heb fod yn rhan o'i eiddo personol. Mae'r arian yn mynd i Drysorlys y DU ac i Frenin Lloegr. Nid yw'r tiroedd yn perthyn i Lywodraeth y DU ond yn hytrach mae'n cael ei redeg fel ymddiriedoraeth dan reolaeth "Y Bwrdd" neu (a defnyddio'r enw traddodiadol cyfarwydd) "Comisiynwyr Ystâd y Goron". 
bawd|chwith|Cynghorau sir sy'n galw am drosglwyddo Ystâd y Goron o reolaeth Llundain i Gymru

Mae Ystâd y Goron yn yr Alban wedi ei ddatganoli i Lywodraeth yr Alban, ers 2017. Erbyn Rhagfyr 2024 roedd chwech sir yng Nghymru yn galw am i Ystâd y Goron gael ei ddatganoli hefyd yng Nghymru, a oedd yn werth tua tri chwarter miliwn o bunnoedd yn 2024.

## Hanes
Dechreuodd Ystâd y Goron yn yr Oesoedd Canol yn Nheyrnas Lloegr. Yn 1760, daeth y brenin Siôr III o Brydain Fawr i gytundeb â llywodraeth y dydd i drosglwyddo rheolaeth o'i ystâd frenhinol i'r llywodraeth ei defnyddio i godi incwm mewn cyfnewid am gyfran o'r incwm hwnnw fel incwm personol i'r teulu brenhinol: dyma sail y Rhestr Sifil heddiw.:
*Cestyll yng Nghymru gan gynnwys Rhuddlan, Caernarfon a Chonwy
*55% o arfordir y DU, yn cynnwys rhan fawr o wely'r môr
*Hawl i'r aur ac arian naturiol a ddarganfyddir yn y ddaear
*119,000 hectar (294,000 erw) o dir amaethyddol
*Sawl parc, yn cynnwys Parc Windsor a pharciau Regent a St James yn Llundain
*Eiddo a thai niferus, yn cynnwys Stryd Regent, Llundain

Cyfanswm gwerth y portffolio hwn yn 2011 oedd £7.3 biliwn (£7,300,000,000).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Brenhiniaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Trysorlys EF
Caego

Pentref yng nghymuned Brychdyn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Caego**. Lleolir ar ffordd y B5101, tua hanner milltir i'r gollewin o'r A485 tu allan i ddinas Wrecsam.

Agorwyd pwll glo "Brychdyn, Newydd" yno ym 1883 ar ôl i hen bwll glo Brychdyn gau ym 1878, daeth y cloddio i ben yma hefyd ym 1910.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Brychdyn, Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Taliaris

Pentref ger Llandeilo yn Sir Gaerfyrddin yw **Taliaris**.

Ail-adeiladwyd Eglwys y Drindod, Taliaris gan William Gwynne o Blas Taliaris. Capel Anwes i Landeilo Fawr oedd hi'n wreiddiol yn yr oesoedd canol.

Symudwyd Bwthyn Nantwallter o ystad Plas Taliaris i Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yn ystod yr 1990au. Adeiladwyd y bwthyn yn wreiddiol ar gyfer gweithwyr y plas yn yr 1770au.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin