open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beddau’r Proffwydi

Drama lwyfan bedair act Gymraeg o 1913 yw '''''Beddau'r Proffwydi'''* o waith W. J. Gruffydd. Cyhoeddwyd y ddrama fel rhan o *Gyfres y Welsh Drama Series''. Mae'r ddrama yn cael ei hystyried "o bosib y gryfaf ei hargraff o'r holl 'hen ddramâu' Cymraeg". Yn ei gyfrol *Hanes y Ddrama yng Nghymru 1850–1943* (1948) nodai O. Llew Owain: "Noson fawr yng Nghaerdydd ac yn hanes y ddrama yng Nghymru oedd yr un y perfformiwyd ''Beddau'r Proffwydi'' am y waith gyntaf, sef nos Fercher, Mawrth 12, 1913 [...] Cam pwysig ym myd y ddrama Gymraeg oedd hwn—y traws-gyweirio o hen rych i lwybr newydd, a chodi golygon Cymru i fyd uwch" Anhegwch a rhagrith yw prif themâu, a brwydr y werin yn erbyn y bonedd.

## Crynodeb 
### Act 1 
Digwydd y ddrama mewn tair lleoliad - yng Nghegin y Sgellog Fawr, Llanfesach, Parlwr tŷ capel Siloh, Llanddyfi ac yn Ystafell fwyta gyffredin y Tloty yn Nhre’r Caerau ar ddiwedd yr 1800au. 

Mae Robert William, Y Sgellog yn sgwrsio gyda'i fam Mali Owen am ei fab, Emrys, sydd heb ddychwelyd adref. Mae Mali yn argoeli bod pethau drwg ar waith, wrth weld arwyddion ofergoelus yn y tân. Mae ei wraig, Elin yn planu'r hadau'r bod ei mab Emrys yn mynd i "wneud i ôl ar y wlad, — a fynta wedi cael cyfle mor ardderchog. Ag mae eisio rhywun i ail-bobi tipin ar yr hen wlad, rhywun i ddysgu tipin arni, rhywun i roi tipin o gryfdwr yn asgwrn i chefn hi, a gewch chi weld mai Emrys ydi’r dyn." A'r cyfeiriad yma sy'n rhoi inni deitl y ddrama. "Mae’r wlad yma’n llawn o feddau, William Prichard, — beddau’r proffwydi",  medde Emrys.
* Robert William - J. Walters
* Emrys - W. H. Evans
* Huw Bennett - D. Clydach Thomas
* William Tomos - 
* Dafydd Dafis - D. T. John
* Mr. Humphreys - W. J. Morris
* William Prichard - D. J. Thomas
* Y Parch. Azariah Evans - William Hughes
* John Vaughan - W. H. Jones
* Mr. Parry - Dan Morgan
* Twm Huws - J. Walters
* Roberts, plisman - J. H. Jones
* Alexander McLagan - J. H. Jones
* James Wynn - J. Cynof Hughes
* Porthor yn y Tloty - Tudor Davies
* Mali Owen - E. Morgan
* Elin William - Miss Thomas
* Ann - Miss L. Williams
* Agnes Vaughan - Miss Harries
* Mari - Miss N. Rees
* Amryw o dlodion - Miss Price Morgan

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* "Beddau'r Proffwydi (1913)", gwefan Dramâu Cymru

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1913
Categori:Theatr Gymraeg y 1910au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Gwion Lynch

Awdur, dramodydd, bardd a ffarmwr o Langwm, Corwen yw **Gwion Lynch** (ganwyd Mehefin 1959). Enillodd Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991 am ei ddrama hir *Dim Ond Heno*. Cyfranodd sawl drama fer i *Gyfres y Llwyfan* ar y cyd â'i wraig, Meinir Lynch. Bu'n rhan o dîm sgriptio a storïo'r gyfres *Pobol y Cwm* ers y 1990au a sawl tîm ar *Talwrn y Beirdd*.

## Gyrfa 
Bu hefyd yn Gadeirydd y Llywodraethwyr yn Ysgol y Berwyn, Y Bala.

Yn 2014, roedd Gwion a'i wraig Meinir, a'i bum mab yn ffermio tir Bryn Ffynnon, Corwen, pan ymddangosodd y teulu ar raglen *Cefn Gwlad,* S4C.

## Cyhoeddiadau 
* *Helynt y Buarth*
* *Helynt ar Fuarth Arall*
* *Mama-Mia*
* *Lle bo Camp, bydd Rhemp -* Cyfrol 5 yn y *Gyfres Ha! Ha!*
* ''Beirdd Bro'r Eisteddfod'' (2013) - rhai cerddi

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pobl o Ddyffryn Clwyd
AZERTY

Trefn ar gyfer y botymau ar fysellfwrdd cyfrifiadur neu deipiadur yw **AZERTY**. Fe'i defnyddir yn bennaf yn Ffrainc a Gwlad Belg. Mae'n debyg iawn i gynllun bysellfwrdd QWERTY, ond mae'n cyfnewid y llythyren Q ac A, yn ogystal â W a Z. Mae'r llythyren M yn cael ei symud o'r dde i'r N i safle'r hanner colon ar fysellfyrddau QWERTY.

Mae gan fysellfwrdd AZERTY fwy o nodau na bysellfwrdd QWERTY. I deipio'r nodau hyn, rhaid defnyddio'r fysell *Alt Gr* neu fysell farw. Gellir ychwanegu acenion (megis acen ddyrchafedig, acen ddisgynedig, acen grom, didolnod) at lythyren trwy deipio bysell farw'r acen ac yna teipio'r llythyren. Er enghraifft, bydd teipio'r fysell ^ (i'r dde o'r fysell P) ac yna teipio'r fysell A yn creu'r llythyren â.

Ymddangosodd y cynllun AZERTY yn Ffrainc yn ystod degawd olaf y 19g fel amrywiad ar deipiaduron QWERTY o'r Unol Daleithiau. Dyma yw'r peth arferol o hyd yn Ffrainc, er bod yr amrywiadau niferus sydd ar gael gan wahanol wneuthurwyr wedi achosi rhwystredigaeth. Mae Gweinyddiaeth Diwylliant Ffrainc wedi cynnig safon newydd sydd â'r bwriad o ddod â threfn i'r sefyllfa hon.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynllun bysellfwrdd
Lindsay Evans

Actor a darlithydd drama o Glydach, Cwm Tawe yw **Lindsay Evans** (ganwyd Mawrth 1933) ond sydd wedi byw yn ardal Wrecsam ers blynyddoedd lawer. Mae'n wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfannau, sgriniau a radio yng Nghymru, ers y 1960au. Derbyniodd Radd Doethuriaeth Er Anrhydedd gan Goleg Glyndŵr, Wrecsam yn 2012.

## Gyrfa 
Cafodd ei eni a'i godi yng Nghwm Tawe, a dechreuodd ymddiddori yn y theatr yn ystod ei ddyddiau ysgol yn Abertawe, o dan ddylanwad ei athro Ffrangeg, D.J. Thomas. Ar ôl hynny roedd yn gynhyrchydd drama gyda'r BBC ac yn gyfrifol am yr addasiad i deledu o ddrama Saunders Lewis, *Excelsior*.

Tra'n fyfyriwr bu'n aelod o Gymdeithas y Ddrama Gymraeg Abertawe, ac ar ôl ymgymryd â gradd ymchwil yn Rhydychen daeth yn aelod o OUDS [Oxford University Dramatic Society] a pherfformio i nifer o gynhyrchwyr proffesiynol, yn eu plith John Cox, Peter Dews a Patrick Garland. ===

* *Y Wawr* (1967)
* *Y Byd Mawr* (1967) - awdur y ddrama radio
* *Theomemphus* (1969) - drama radio
* *Y Stafell Sbâr* (1969) - drama radio - awdur ac actor
* ''O'r Ddaear Hen* (1982)
* *The Big Southerner* (1983)
* *Coleg*
* *The Extremist* (1984)
* *Child of Love* (1987)
* *Brad* (1993)
* *Pobol y Cwm*
* *Welsh Greats'' (2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Qurratulain Hyder

Llenor, golygydd, ysgolhaig, a chyfieithydd yn yr iaith Wrdw o India oedd **Qurratulain Hyder** (20 Ionawr 1927 – 21 Awst 2007). Priodolir iddi ddyrchafu'r nofel yn ffurf gain yn llenyddiaeth Wrdw, a oedd yn draddodiadol yn canolbwyntio ar farddoniaeth. Ei champwaith mae'n debyg ydy'r nofel hanesyddol epig *Aag ka darya* ("Afon Dân"; 1959).

Ganed hi yn Aligarh (a leolir heddiw yn Uttar Pradesh), yn y Taleithiau Unedig yng ngogledd India Brydeinig. Astudiodd yng Ngholeg Isabella Thoburn yn Lucknow ac enillodd ei gradd meistr mewn llenyddiaeth Saesneg o Brifysgol Lucknow. Symudodd i Bacistan yn sgil rhaniad India ym 1947, ac yno gweithiodd ar ffilmiau dogfen. Yn y 1950au, symudodd i Loegr a gweithiodd i'r BBC. Dychwelodd i India ym 1961.

Cyhoeddodd 12 nofel a chasgliad o straeon byrion, a chyfieithodd nifer o weithiau Saesneg i'r Wrdw, a gweithiau Wrdw, gan gynnwys ffuglen ei hun, i'r Saesneg. Gweithiodd hefyd fel newyddiadurwraig ar y radio ac i gylchgronau, ac addysgodd mewn sawl prifysgol yn India ac fel darlithydd gwadd yn Unol Daleithiau America.

Derbyniodd Hyder nifer o wobrau llenyddol yn ystod ei hoes, gan gynnwys Gwobr Jnanpith ym 1989, Gwobr y Sahitya Akademi ym 1967 a chymrodoriaeth y Sahitya Akademi ym 1994, yn ogystal â dau o anrhydeddau sifil uchaf Gweriniaeth India, y Padma Shri (1984) a'r Padma Bhushan (2005). Bu farw Qurratulain Hyder yn Noida, Uttar Pradesh, yn 80 oed.

## Gweithiau 
* *Mere bhi sanamkhane* (1948).
* *Aag ka darya* (1959).
* *Patjhar ki awaaz* (1965).
*  *Akhir-i shab ke hamsafar* (1994).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Academyddion benywaidd yr 20fed ganrif o India
Categori:Cyfieithwyr yr 20fed ganrif o India
Categori:Cyfieithwyr o'r Saesneg i'r Wrdw
Categori:Cyfieithwyr o'r Wrdw i'r Saesneg
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o India
Categori:Llenorion straeon byrion benywaidd o India
Categori:Llenorion straeon byrion Wrdw o India
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Merched yr 21ain ganrif o India
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o India
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o India
Categori:Nofelwyr hanesyddol Wrdw o India
Categori:Pobl a aned yn Uttar Pradesh
Categori:Pobl o'r Raj Prydeinig
Categori:Pobl fu farw yn Uttar Pradesh
Categori:Ysgolheigion Saesneg o India
Categori:Ysgolheigion Wrdw o India
Yoland Williams

Actor Cymraeg a mab ffarm o Benysarn, Ynys Môn, yw **Yoland Williams** (ganwyd Awst 1962), sy'n fab i'r actor a'r diddanwr Glyn Williams (Pensarn). Mae'n fwyaf cyfarwydd am ei bortread o'r cymeriad Teg ar *Pobol y Cwm*. Cyn ymuno â'r gyfres, bu Yoland yn rhan o sawl cynhyrchiad llwyfan gydag amrywiaeth o gwmniau theatr yng Nghymru.

## Gyrfa 
Cychwynodd ei yrfa yn y Theatr ym 1985 fel Rheolwr LIwyfan Cynorthwyol gyda Chwmni Whare Teg cyn dilyn cyrsiau mewn Llenyddiaeth Gymraeg (gan gynnwys drama) ac Astudiaethau Cymreig, yng Ngholeg Harlech. Bu'n rhan o sawl cynhyrchiad llwyfan gyda Theatr Bara Caws, Hwyl a Fflag, Whare Teg a Chwmni Theatr Gwynedd.

Mae'n frawd i'r awdur a dramodydd, Dewi Wyn Williams.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Os Na Ddaw Bloda* (1989) - Theatr Bara Caws
* *Cyw Haul* - Hwyl a Fflag
* *Anaddas i Blant* - Cwmni Whare Teg
* *Y Gelli Geirios* - Cwmni Theatr Gwynedd
* *Dim Ond Heno* - Cwmni Theatr Gwynedd

### Teledu a Ffilm 
* *Yr Alltud*
* *Y Dyn Peryg*
* *O.M.* (1990)
* *Jabas Jones* (1990)
* *Llygod Hocky Basham*
* *Anest*
* ''C'mon Midffîld!*
* *Chwilio am y Nefoedd*
* *Lleifior*
* *Blodeuwedd* (1990)
* *Heliwr'' (1996)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Actorion Cymraeg
Dyfed Thomas

Actor a chanwr o Gymru yw **Dyfed Thomas** (ganwyd 1949). Mae'n adnabyddus am y rhaglen blant *Siop Siafins* ac mae wedi actio mewn nifer o gyfresi teledu fel *Tair Chwaer*, *Rybish* ac *Y Filltir Sgwâr*.

## Bywyd cynnar 
Magwyd Dyfed yn Rhosllanerchrugog yn ardal Wrecsam, yn blentyn i Ada ac Ambrose Thomas.

Cafodd ei addysg mewn ysgol ramadeg Saesneg yn Rhiwabon i ddechrau ond llwyddodd ei rieni roi perswâd ar y cyngor i adael iddo gael ei addysg yn Sir Fflint drwy gyfrwng y Gymraeg. Bu'n chwarae pêl-droed fel amatur i Fechgyn Ysgol Sir y Fflint a Wrecsam. 

Wedi gadael yr ysgol cafodd gytundeb lled-broffesiynol l i chwarae pêl-droed i Crystal Palace ar gyfer yr ail dîm. Ar yr un pryd bu'n astudio drama yn Ysgol Ddrama Rose Bruford yn Llundain. Chwaraeodd hefyd i Ashford Town. Yn ddiweddarach daeth yn gyfarwyddwr ar dîm Dinas Bangor.

## Gyrfa 
Ei swydd actio gyntaf oedd mewn taith theatr o'r Sioe Gerdd 'Mr Punch'. 

Ymunodd a Chwmni Theatr Cymru yn 1976 am daith genedlaethol o *Under Milk Wood*.

Cafodd ei ran teledu cyntaf yn y gyfres ddrama i blant *Hawkmoor* ar y BBC. Dilynwyd hyn yn gyflym gyda rhan mewn drama i ITV gyda Ray Mort o’r enw *The Leaning Virgin of Albert* gan Ewart Alexander. Yn 1978 cafodd ei gastio gyferbyn â Donald Houston yn *Heyday in the Blood*, drama yn y gyfres Border Country.

Dychwelodd i'r llwyfan gyda drama yr oedd wedi'i hysgrifennu ei hun. Drama syth yn y Gymraeg oedd *Cofiant Y Cymro* a gynhyrchwyd gan Cwmni Theatr Cymru. Er mwyn darparu’r gerddoriaeth fyw ar gyfer y ddrama ffurfiodd Dyfed grŵp pync-roc Cymraeg ble'r oedd yn canu fel y cymeriad 'Dr Hywel Ffiaidd'. Bu'r grŵp yn cynnal gigs am bum mlynedd ledled Cymru, ac yn 1978, bu’n rhaid gohirio un rhifyn o’r rhaglen bop *Twndish* ar y teledu, oherwydd ‘iaith anweddus’ gan Hywel Ffiaidd.

Daeth Dyfed yn adnabyddus i genhedlaeth o Gymry ifanc, fel ei gymeriad Brian Lloyd Jones. Portreadodd y cymeriad mewn cyfres boblogaidd i blant *Siop Siafins* (BBC Cymru) *a* gafodd ei darlledu gyntaf yn 1979. Ysgrifenodd Dyfed y gyfres gyda John Pierce Jones. Dilynwyd hyn gan gyfres gomedi *Gwesty Gwirion* ar gyfer HTV Cymru, hefyd gyda John Pierce Jones.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod â Mary a chawsant ddau o blant, Joseff ag Alys Thomas.

Yn ddiweddarach priododd â Julie ac mae ganddynt ddau o blant, Morgan a Tallulah. Mae'n byw yn Llangollen. 

## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Tala Ashe

Actores yw **Talayeh Ashrafi** (Perseg: طلایه اشرفی;), a adnabyddir yn broffesiynol fel **Tala Ashe** (ganwyd 24 Gorffennaf 1984). Fe'i ganwyd yn Iran ac fe'i magwyd yn Unol Daleithiau America. Mae'n adnabyddus am ei rolau yn y gyfres deledu *Smash*, *American Odyssey*, ac *As the World Turns*, yn ogystal â'i rôl reolaidd fel Zari Tomaz a Zari Tarazi ar y gyfres uwcharwyr *Legends of Tomorrow*.

Mae Ashe wedi actio mewn nifer o gynyrchiadau cerddorol a dramâu, gan gynnwys cynhyrchiad gwreiddiol Broadway o *The Who & the What* ac *English*, y derbyniodd enwebiadau amdano yng Ngwobr Tony am yr Actores Orau mewn Drama ac yng Ngwobr y Gynghrair Drama am Berfformiad Nodedig.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Ashe yn Tehran, Iran. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau pan oedd hi'n naw mis oed. Tyfodd Ashe i fyny yn Powell, Ohio, ychydig y tu allan i brifddinas y dalaith Columbus. Cymerodd ran yn ei chynyrchiadau theatr ysgol uwchradd fel actores a chyfarwyddwr. Hyfforddodd hefyd yn Academi Gerdd a Chelf Dramatig Llundain a Theatr Brigâd y Dinasyddion Uchel yn Ninas Efrog Newydd.

## Gyrfa
Mae Ashe wedi perfformio mewn nifer o gynyrchiadau llwyfan rhanbarthol ac oddi ar Broadway. Fe'i henwyd yn y ffilm honno fel Tala Ashrafi, ond mae hi'n cael ei nabod fel Tala Ashe ym mhob rôl ers hynny. Mae hi wedi gwneud ymddangosiadau gwadd ar y cyfresi *Law & Order*, *Law & Order: Criminal Intent*, *30 Rock*, a *Covert Affairs*. Mae Ashe hefyd wedi cael rolau cylchol ar *Smash* ac *American Odyssey*. Roedd hi hefyd yn aelod o gast *As the World Turns*.

Yn 2022, cafodd Ashe ei dewis ar gyfer prif ran Elham yn y sioe gerdd gyntaf *English* ar Broadway yn Theatr Linda Gross. Ar ôl chwarae'r rôl mewn nifer o theatrau yn yr Unol Daleithiau, perfformiwyd y sioe gerdd am y tro cyntaf ar Broadway yn Theatr Todd Haimes y Roundabout Theatre Company ym mis Ionawr 2025. Rhoddodd y perfformiad enwebiad iddi am Wobr Tony am yr Actores Orau mewn Drama a Gwobr Cynghrair Drama am Berfformiad Nodedig.

## Bywyd personol
Mae hi'n arddel hunaniaeth *Iranian-American* ac mae ganddi ddinasyddiaeth ddeuol.

## Ffilmograffeg
### Ffilm
### Teledu
## Llwyfan
Yn ogystal â'r canlynol, mae Ashe hefyd wedi perfformio mewn cynyrchiadau o ''Love's Labour's Lost* (fel Tala Ashrafi; Huntington Theatre Company), *Age of Innocence* (New York Arena), *Autophagy'' (Drama League Director's Project), *Twelfth Night* (Actors' Shakespeare Project), a *Pearls from Salt* (Theatr Olney), ymhlith eraill.

### Cynyrchiadau Broadway
### Cynyrchiadau oddi ar Broadway
### Cynyrchiadau eraill
## Gwobrau ac enwebiadau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o Iran i'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1984
Dewi Rhys Williams

Actor o Gymru yw **Dewi Rhys Williams** a anwyd yn Llandeilo. Bu'n wyneb cyfarwydd ar sawl cyfres lwyddiannus ar S4C dros y blynyddoedd gan gynnwys *Pobol y Cwm*, *Tair Chwaer, Caerdydd a Teulu.* Enillodd wobr yr actor gorau gan BAFTA Cymru yn 2000, am ei bortread yn y ffilm *Cymer dy Siâr.*

## Gyrfa 
Er mai brodor o Landeilo ydi Dewi, treuliodd gyfnodau yn byw yn Nyffryn Tywi, Y Gelli Aur, Abertawe a Chaerdydd.

## Cynyrchiadau 
### Theatr 
* *Siôn a Siân* (1988) Cwmni Theatr Gwynedd
* ''Pwy Bia'r Gân?* (1991) Cwmni Whare Teg
* *Y Groesffordd* (1996) Dalier Sylw
* *Y Fenyw Ddaeth o'r Môr* (2015) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Yfory* (2017) Theatr Bara Caws

### Teledu a Ffilm 
* *Siôn a Siân* (S4C)
* *Hafod Henri* (1984)
* *Dinas*
* *Dihirod Dyfed* 
* *District Nurse* (BBC)
* *Chwarae Mig*
* *I Fro Breuddwydion*

* *Heno Heno*
* *Torri Gwynt*
* *Y Cleciwr*
* *Dilyn y Ddraig*

* *Smithfield*
* *Mwg Glas, Lleuad Waed*
* *Cymer dy Siâr* (1999)
* *Mr Nice*
* *Ironclad* (2011)
* *Y Sŵn*
* *Steeltown Murders* (BBC)
* *Keeping Faith*
* *Hinterland*
* *Crash*
* *High Hopes*
* *Caerdydd*
* *Teulu*
* *Pen Talar*
* *Lan a Lawr*
* *35 Diwrnod*
* *Heliwr''

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Mari Rowland Hughes

Actores Gymraeg sy'n enedigol o Lanrug, yw **Mari Rowland Hughes** (ganwyd 1962).Bu'n gweithio'n helaeth ar lwyfannau Cymru a thu hwnt, ac yn wyneb cyfarwydd ar y sgrin yng Nghymru. Mae ei gwaith mwyaf cofiadwy i'w weld yn y ffilm Gymraeg *O.M.* (1990) drwy bortreadu Elin, gwraig gwrthrych y ffilm, O.M. Edwards. Hi hefyd oedd prif gymeriad y gyfres ddrama feddygol *Dr Elen* (1991) a gynhyrchwyd gan HTV ar gyfer S4C. Bu hefyd yn rhan o'r cyfresi drama *Y Wisg Sidan, Lleifior, Tipyn o Stad* a *Dinas,* ymysg llawer eraill.

## Gyrfa 
Yn enedigol o Lanrug, treuliodd dair blynedd yn RADA, Llundain, gan raddio ym 1983.
* *Gŵr y Gwyrthiau* (1999)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Tipyn o Stad* (2002) S4C
* *Xtra* (2005)
* *Amdani* (2005)
* *Cowbois ac Injans* (2007)
* *Pobol y Cwm* (2009) a (2018)
* *Dim Ond y Gwir* (2015)
* *Craith / Hidden* (2018)
* *Coronation Street* (2019) ITV
* *Snow*
* *Y Wisg Sidan* (1995) S4C
* *Perthyn* S4C

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Llwyfan Gogledd Cymru

Cwmni theatr Cymraeg o ardal Caernarfon oedd **Llwyfan Gogledd Cymru**, a sefydlwyd gan y cyfarwyddwr a'r dramodydd, Ian Rowlands yn 2003.

## Cefndir 
[bawd|Clawr y ddrama *[Ta-ra Teresa*]]
Sefydlwyd y cwmni yn 2003, "gyda’r bwriad o greu cynyrchiadu o safon uchel ar gyfer Gogledd Cymru a thu hwnt." Cynhyrchiad cyntaf y cwmni oedd ail-lwyfaniad o gynhyrchiad Cwmni Theatr Gwynedd o ddrama Aled Jones Williams,*Ta-Ra Teresa* yn 2003. Llwyfannwyd y ddrama'n wreiddiol yn ystod cyfnod Ian Rowlands fel arweinydd artistig Theatr Gwynedd yn Nhachwedd 2002.

Polisi artistig y cwmni oedd "ceisio pontio’r gagendor rhwng iaith a diwylliant Cymraeg a Saesneg" drwy gyflwyno "cynyrchiadau aml-gyfrwng, aml-ieithog gyda’r bwriad o gryfhau safle yr iaith Gymraeg a codi ymwybyddiaeth o theatr Gymreg ar lwyfan ryngwladol". Hanes y streic gan weithwyr ffactri Friction Dynamex ger Caernarfon yn 2001.
* ***Dewi Prysor - DW2416*** - hanes Dewi Prysor yn y carchar.
* ***Albatros*** gan Bedwyr Williams
**2006**
* ***Branwen*** gan Ifor ap Glyn a Darach Ó Scolaí - drama "teirieithog" [Cymraeg, Saesneg a'r Wyddeleg] wedi'i seilio ar chwedl Branwen o'r *Mabinogi.* Ail-deithwyd y cynhyrchiad yn 2007.
* ***Theatr Freuddwydion*** gan Dewi Rhys a Dyfrig Evans 
* ***Caerdroia***
**2007**

* ***Mae Gynnon Ni Hawl Ar Y Sêr*** gan Iwan Llwyd 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 2003
Categori:Dadsefydliadau 2007
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
A Good Night Out in the Valleys

Drama Saesneg ond Cymreig gan y dramodydd Alan Harris yw ***A Good Night Out in the Valleys.*** Comisiynwyd y ddrama yn 2010, fel y cyntaf o’r tair cynhyrchiad ar ddeg o arlwy agoriadol John E McGrath, wrth lawnsio National Theatre Wales.

## Disgrifiad byr 
Cyflwyniad cerddorol a chomig am bobol Cymoedd De Cymru yw calon y ddrama, wrth adrodd eu hanes a’u hetifeddiaeth, eu gobeithion a’u breuddwydion, eu carwriaethau a’r cecru, a’r cyfan oddi fewn i furiau lled ddiogel y ‘Stiwt’, sydd wrth wraidd a chalon y Gymuned. Mae'r sgript yn gawl cymysg o holl gynhwysion y Cymoedd, gan gynnwys y Bingo, y Pwll, y canu a’r llwch sy’n lladd y gymuned hŷn.

## Cefndir 
Dewisiodd John McGrath i lawnsio National Theatre Wales drwy gyflwyno 13 o gynyrchiadau amrywiol fyddai'n ymweld â phob cwr o Gymru - o draethau’r Gogledd i Gymoedd y De, o’r Bermo i Bannau Brycheiniog, o Abertawe i Aberystwyth, ac o erwau’r brifddinas i Eryri. Y Cymoedd oedd cychwyn y daith, gydag wyth perfformiad mewn pum canolfan o Fedwas i Flaengarw, Pontardawe i’r Coed Duon, gan orffen yn Aberdâr. 

## Cymeriadau 
* Prior 
* Con
* June
* Alenka
* Mable
* Gwerthwr Cig
* Ruth Tandy o Donypandy
* Dirty Karen 
* Eric
* Sian
* Kyle
* Stan Shandy
* Rich
* Sue
* Nyrs Ifanc
* Tracey
* Gary
* Shwni
* Mal
* Cedar

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y cynhyrchiad am y tro cyntaf gan National Theatre Wales yn 2010. Cyfarwyddwr : John E. McGrath; cynllunydd : Angela Davies; Goleuo : Ceri James; cyfarwyddwr cerdd : Dan Lawrence; cast:

* Prior / Con - Boyd Clark
* June / Alenka / Mable / Gwerthwr Cig / Ruth Tandy o Donypandy - Sharon Morgan
* Dirty Karen / Eric / Sian - Siwan Morris
* Kyle / Stan Shandy / Rich - Huw Rhys
* Sue / Nyrs Ifanc / Tracy - Amy Starling
* Gary / Shwni / Mal - Oliver Wood
* Cedar - Tom Cullen

"Er gwaetha’r ffaith bod y sioe wedi gwerthu allan ymhob canolfan yn y Cymoedd, (sydd ynddo’i hun yn achos i ddathlu)," nododd adolygydd theatr *Y Cymro*,  "llwyddais i dderbyn tocyn, a chychwyn [...] i Gwm Cynon", eglurodd Paul Griffiths. "Os mai gwir fwriad y Theatr Genedlaethol ydi dod â Chymru ynghyd, gan ddenu cynulleidfa newydd i’r theatr (boed hynny dan do mewn theatr draddodiadol neu ar draeth, lyfrgell neu orsaf dywydd) gan ddathlu pob elfen o Gymreictod yn ei dro, yna mae hwn yn gychwyn cadarn," ychwanegodd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 2010
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 21ain ganrif
Elin Wmffras

Actores Gymraeg sy'n wreiddiol o Ynys Môn a Dyffryn Nantlle yw **Elin Wmffras** (ganwyd Gorffennaf 1977). Ymddangosodd mewn amrywiaeth o gyfresi drama ar S4C gan gynnwys *Y Palmant Aur*, *Tipyn o Stad* a ''Bob a'i Fam*. Mae hi hefyd wedi ymddangos ar lwyfan mewn cynyrchiadau gan Frân Wen, Theatr Bara Caws, Cwmni Theatr Gwynedd a Llwyfan Gogledd Cymru.

## Gyrfa 
Wedi graddio o Goleg y Drindod, Caerfyrddin aeth yn syth i gyfres olaf *Y Palmant Aur* ar S4C. 

## Cynyrchiadau 
### Theatr 
* *Blodeuwedd* (2002)
* *Ta-Ra Teresa* (2002)

### Teledu a Ffilm 
* *Y Palmant Aur*
* *Mae gen i Gariad*
* *Oed yr Addewid*
* *Bob a'i Fam*
* *Tipyn o Stad.''

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1977
2026

20g - **21g** - 22g
1970au 1980au 1990au 2000au 2010au - **2020au** – 2030au 2040au 2050au 2060au 2070au
2021 2022 2023 2024 2025 - **2026** - 2027 2028 2029 2030 2031

----
:*Ceir hefyd: Llenyddiaeth yn 2026*, *2026 mewn cerddoriaeth*
**2026** yw'r flwyddyn nesaf.

## Digwyddiadau 
* 15 Ionawr – Caeth yr AS Ceidwadol San Steffan Robert Jenrick y chwip ei dynnu a'i aelodaeth o'r blaid ei hatal; mae e'n ymuno â Reform UK ar yr un diwrnod.
* 19 Ionawr – Mae Arlywydd Trump yn bygwth gosod tariffau masnach ar wledydd os na fyddant yn cefnogi ei hawliadau ar yr Ynys Las.
* 20 Ionawr – Mae'r AS Ceidwadol James Evans yn cael ei ddiswyddo o grŵp y Ceidwadwyr yn y Senedd "am siarad â Reform UK".
* 22 Ionawr – Mae Arlywydd Trump yn tynnu'n ôl y bygythiad o dariffau a wnaeth ddau ddiwrnod ynghynt.
* 23 Ionawr – Iliana Iotova yn dod yn arlywydd benywaidd cyntaf Bwlgaria.
* 19 Chwefror – Mae Andrew Mountbatten-Windsor yn cael ei arestio ar amheuaeth o "gamymddwyn mewn swydd gyhoeddus", gan Thames Valley Police.
* 20 Chwefror – Cyrch Minab: Ysgol gynradd ym Minab, yn nhalaith Hormozgan yn ne Iran, wedi'i dinistrio gan gyrch taflegrau criwsio. Lladdwyd 180 o bobl, plant yn bennaf.
* 21 Chwefror – Mae rhyfel yn torri allan rhwng Pacistan ac Affganistan.
* 23 Chwefror
**Mae Peter Mandelson yn cael ei arestio ar amheuaeth o gamymddwyn mewn swydd gyhoeddus, gan Heddlu Metropolitan.
**Mae Rob Jetten yn dod yn Brif Weinidog yr Iseldiroedd.
* 4 Mawrth 
**Tri dyn wedi’u harestio ar amheuaeth o ysbïo dros Tsieina. Un o'r tri yw David Taylor, gŵr AS Llafur. Mae dau o'r arestiadau wedi'u gwneud yng Nghymru: un ym Mhowys ac un ym Mhont-y-clun. Mae Taylor yn cael ei arestio yn Llundain
**Mae'r newyddiadurwr o Gymru, Martin Shipton, yn datgelu bod yr heddlu wedi chwilio ei dŷ fel rhan o ymchwiliad i ysbïo Tsieineaidd.
* 25 Mawrth – Mae Sarah Mullally wedi'i gorseddu'n Archesgob Caergaint.
* 31 Mawrth – Cyhoeddir bod tri ymgeisydd Reform UK i gynrychioli Bro Morgannwg yn y Senedd wedi tynnu eu hymgeisyddiaeth yn ôl.

## Digwyddiadau arfaethedig 
* Mai – Etholiad nesaf y Senedd yng Nghymru
* 1-8 Awst – Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026

## Marwolaethau
*5 Ionawr – Molly Parkin, arlunydd, awdures a newyddiadurwraig, 93
*7 Ionawr – Terry Yorath, chwaraewr a rheolwr pêl-droed, 75
*15 Chwefror – Robert Duvall, actor o'r Unol Daleithau, 95
*28 Chwefror – Ali Khamenei, arweinydd goruchaf Iran, 86 (wedi'u lladd mewn ymosodiad awyr ar Iran)
*17 Mawrth – Dewi Myrddin Hughes, gweinidog, 84
*23 Mawrth – Peter Stead, 83, awdur a darllenwr

## Cyfeiriadau
Cwpan America

Twrnamaint pêl-droed dynion a gynhelir bob pedair blynedd gan dimau pêl-droed cenedlaethol o Dde America yw **Cwpan America CONMEBOL**, a elwir yn gyffredin fel y **Cwpan America** neu **Copa** yn unig (yn cael ei adnabod yn Portiwgaleg, Sbaeneg a Saesneg fel y *Copa América*). Mae'n pennu pa dîm cenedlaethol yw pencampwr CONMEBOL, cydffederasiwn FIFA sy'n cwmpasu De America gyfan ac eithrio Gaiana, Gaiana Ffrengig a Swrinam. Ers y 1990au, mae timau o Asia a Gogledd America wedi cael eu gwahodd i gystadlu.

Yn cael ei adnabod fel **Pencampwriaeth Pêl-droed De America** () tan 1975,  dyma'r twrnamaint pêl-droed cyfandirol hynaf yn y byd, gyda'r rhifyn cyntaf yn cael ei gynnal ym 1916. Mae enillydd y twrnamaint yn chwarae enillydd yr Ewros yn y Gêm Derfynol Fawr.

Y pencampwyr presennol yw'r Ariannin, a enillodd rhifyn 2024 o'r twrnamaint yn yr Unol Daleithiau. Ariannin yw'r tîm mwyaf llwyddiannus, gyda 16 o deitlau.

## Gweler hefyd
* Cwpan America y Merched

## Cyfeiriadau

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
John Tudno Williams

Gweinidog ac ysgolhaig Beiblaidd o Gymru yw **John Tudno Williams** (ganwyd 31 Rhagfyr 1938). Roedd yn llywydd i'r Eglwys Bresbyteraidd Cymru o 2006 hyd 2007 ac yn Brifathro Coleg Diwinyddol Unedig, Aberystwyth, o 1998 hyd 2003.

Fe'i ganwyd ar 31 o Ragfyr 1938 yn y Fflint, yn fab i Arthur Tudno Williams, gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Fe'i addyswyd yn Sefydliad y Bechgyn, Lerpwl, Ysgol Colfe, Llundain a Choleg yr Iesu, Rhydychen (graddiodd yn 1960). Aeth yn ei flaen i Goleg Prifysgol Cymru Aberystwyth a'r Coleg Diwinyddol Unedig, hefyd yn Aberystwyth. Fe'i ordeinwyd yn weinidog yn Eglwys Bresbyteraidd Cymru yn 1963, ac roedd ganddo ofal am gapel yn y Borth, Ceredigion am ddeng mlynedd. Yn 1976 dyfarnwyd PhD iddo gan Brifysgol Cymru am draethawd ynghylch y cefndir Iddewig i'r Efengyl yn ôl Ioan. Bu’n ddarlithydd yn y Coleg Diwinyddol Unedig, Aberystwyth, o 1966 hyd at ei ymddeoliad yn 2003, ac ef oedd ei phennaeth rhwng 1998 a 2003.

O 1975 ymlaen bu'n aelod o banel cyfieithu'r *Beibl Cymraeg Newydd* (1988).

## Llyfryddiaeth
* "*Cultic elements in the Fourth Gospel, with special reference to priestly and sacrificial ideas*" (traethawd PhD, Aberystwyth, 1976)
* *Problem Dioddefaint a Llyfr Job* (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 1980)
* *Llith i Gorinth: epistol cyntaf Paul at y Corinthiaid* (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 1991)
* ''Llythyrau at y Galatiaid a'r Philipiaid* (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 2001)
* *Diwinyddiaeth Paul: gan gynnwys sylw arbennig i'w ddehonglwyr Cymreig'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Y Coleg Diwinyddol Unedig, Aberystwyth

Coleg hyfforddi ar gyfer gweinidogion Eglwys Bresbyteraidd Cymru o 1906 hyd 2003 oedd **y Coleg Diwinyddol Unedig**. Fe'i lleolwyd yn Adeilad y Cambria sy'n adeilad rhestredig Gradd II ar y Prom yn Aberystwyth, Ceredigion.

## Hanes
Agorodd Gwesty'r Cambria yn Aberystwyth ym 1896 ar safle glan y môr lle'r oedd yr hen Dŷ Tollau wedi sefyll o'r blaen. George Croydon Marks oedd y pensaer. Beth bynnag, nid oedd y gwesty yn llwyddiant masnachol a phrynwyd yr adeilad gan yr AS David Davies ym 1906. Fe'i rhoddwyd i Gyfundeb y Methodistiaid Calfinaidd fel coleg diwinyddol preswyl a throsglwyddwyd athrawon a myfyrwyr Coleg Trefeca yn Sir Frycheiniog i'r coleg newydd ym 1906. 

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf defnyddiodd y Groes Goch yr adeilad fel ysbyty.

Caeodd y coleg o'r diwedd yn 2003, pan symudodd Eglwys Bresbyteraidd Cymru ei hyfforddiant gweinidogaethol i Fangor. Am gyfnod defnyddiwyd yr adeilad fel canolfan fusnes. Ar hyn o bryd (2025) mae'n rhan o ailddatblygiad mawr yr Hen Goleg ("Bywyd Newydd i’r Hen Goleg").

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Elgan Philip Davies, [*Y Cambria*](https://www.aber.ac.uk/en/media/departmental/daro/oldcollege/Y-Cambria-(FINAL)-4-LOW-RES.pdf)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1896
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ceredigion
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Presbyteriaeth yng Nghymru
Aberystwyth
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Jemma Redgrave

150px|bawd
Actores o Loegr yw **Jemma Rebecca Redgrave** (ganwyd 14 Ionawr 1965). Mae hi'n aelod y teulu actio adnabyddus Redgrave.

Cafodd Jemma Redgrave ei geni  yn Llundain, Lloegr. Roedd ei thad yr actor Corin Redgrave, mab yr actorion Michael Redgrave a Rachel Kempson. 

Mae Redgrave yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Kate Stewart yn y gyfres ffuglen wyddonol *Doctor Who*.  Mae hi wedi chwarae Kate Stewart yn y ffilmiau *Downtime* a *Dæmos Rising* o'r blaen, ac eto yn y gyfres llyfrau sain Big Finish *UNIT: Extinction*, sy'n troi o amgylch Kate a'i bywyd gyda'r sefydliad cyfrinachol *UNIT* . 

## Ffilmiau 
*''Howard's End* (1992)
**Lassie* (2005)
**Love & Friendship* (2016)

## Teledu
**Bramwell* (1995)
**Mansfield Park* (2007)
**Doctor Who* (2012-presennol)
**Holby City* (2016)
**The War Between the Land and the Sea

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cwpan America y Merched

Twrnamaint pêl-droed merched a gynhelir bob pedair blynedd gan dimau pêl-droed cenedlaethol o Dde America yw **Cwpan America y Merched CONMEBOL**, a elwir yn gyffredin fel y **Cwpan America y Merched** yn unig (Saesneg a , ). Mae'n pennu pa dîm cenedlaethol yw pencampwr CONMEBOL, cydffederasiwn FIFA sy'n cwmpasu De America gyfan ac eithrio Gaiana, Gaiana Ffrengig a Swrinam. Dyma'r hyn sy'n cyfateb i fenywod i'r Cwpan America.

Chwaraewyd y twrnamaint am y tro cyntaf ym 1991. Hyd at 2022, roedd yn gwasanaethu fel gêm ragbrofol ar gyfer Cwpan y Byd Merched FIFA. Ers 2025, mae wedi gwasanaethu fel cymhwyster ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf yn lle hynny. Mae enillydd y twrnamaint yn chwarae enillydd yr Ewros yn y Gêm Derfynol Fawr y Merched.

Y pencampwyr presennol yw Brasil, a enillodd rhifyn 2025 o'r twrnamaint yn Quito, Ecwador. Brasil yw'r tîm mwyaf llwyddiannus, gyda naw o deitlau. Yr unig dîm arall i ennill y gystadleuaeth hyd yn hyn yw'r Ariannin.

## Gweler hefyd
* Cwpan America

## Cyfeiriadau

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Katie McGrath

Actores o Iwerddon yw **Katie McGrath** (ganwyd 3 Ionawr 1983). Ar y teledu, mae hi wedi portreadu Morgana Pendragon yn *Merlin* ar BBC One (2008-2012), Lucy Westenra ar y gyfres Brydeinig-Americanaidd *Dracula* (2013-2014), Saskia yn y gyfres deledu *Secret Bridesmaids Business*, Sarah Bennett yn nhymor cyntaf y gyfres flodeugerdd arswyd *Slasher* (2016), a Lena Luthor ar y gyfres uwcharwr *Supergirl* (2016-2021). Mae ei rolau ffilm yn cynnwys Thelma Furness yn y ffilm ddrama *W.E.* a Jules Daly yn y ffilm Nadolig *A Princess for Christmas* (2011), Zara Young yn y ffilm antur ffuglen wyddonol *Jurassic World* (2015), ac Elsa yn y ffilm fantasi epig *King Arthur: Legend of the Sword* (2017).

## Bywyd cynnar
Magwyd McGrath yn Ashford, Swydd Wicklow, gan ei thad, Paul, sy'n gweithio gyda chyfrifiaduron, a'i mam, Mary, sy'n gweithio i ddylunydd Gwyddelig. Mae ganddi ddau frawd hŷn, Sean, rheolwr cyfryngau ar-lein, a Rory, sy'n gynhyrchydd ôl-gynhyrchu. Astudiodd y Fagloriaeth Ryngwladol yng Ngholeg Sant Andreas cyn graddio o Goleg y Drindod, Dulyn, gyda gradd mewn hanes gyda ffocws ar hanes Rwsia.

Yn ifanc, gwnaeth gais i gystadleuaeth "Be the Face of MTV" yn Ballygowan. Byddai ugain o ymgeiswyr terfynol yn gallu mynychu Parti Lick MTV yn y Tivoli.

## Gyrfa
Yn wreiddiol, ceisiodd McGrath weithio ym maes newyddiaduraeth ffasiwn a chymerodd swydd yng nghylchgrawn Image Dywedodd hi:

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Dulyn
Categori:Genedigaethau 1983
Pithali

Mae **Pithaali** neu **Mənda** (a elwir hefyd yn *Milli Bhaat* a *Milani*) yn bryd traddodiadol sawrus sy’n tarddu o ardal Jamalpur yn adran Mymensingh, Bangladesh.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant Bangladesh
William Owen (dramodydd a llenor)

Dramodydd a llenor o Garreg Lefn, Ynys Môn, yw **William Owen** (ganwyd 1935) er iddo fyw yn Borth y Gest ers sawl blwyddyn. Mae'n awdur nifer o ddramâu byrion a gyhoeddwyd yng *Nghyfres Y Llwyfan* ac ef fu'n fuddugol ar gipio Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983.

## Gyrfa 
Cafodd ei addysgu yn Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch a Choleg Prifysgol Bangor. Bu'n bennaeth adran addysg grefyddol Ysgol Eifionydd am 25 mlynedd a threuliodd bum mlynedd arall fel swyddog cyhoeddi Gwasg Pantycelyn. 

Bu'n lais cyfarwydd ar BBC Radio Cymru am gyfnod, ac enillodd nifer o wobrau mewn amryfal Eisteddfodau.

Bu ei waith yn boblogaidd iawn gan gwmnïau drama amatur drwy Gymru, gan gynnwys Cwmni Drama Llwyndyrus.

## Gwaith 
### Dramâu: 
*Cyfres Y Llwyfan*:

** *Gwyn Y Gwêl* (1981)
** *Ei Phryder Hi* (1982)
** *Ac Er Gwaeth* (1985)
** *Mae Newid Yn Chênj* (1989)
** *Nid Da Bod Dyn Â Dwy* (1989)
** *Slipars A Llonydd* (1991)

* *Tewach Dŵr* (1983)

### Cyfrolau 
* *Cân yr Alarch*
* *Dal i Frygowthan* (2005)
* *Pluen y Sgwennwr* (2012)
* *Sbrigyn o Gelyn Coch* (2017)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Greg Tiernan

Animeiddiwr, cyfarwyddwr ac artist llais o Ganada a anwyd yn Iwerddon yw **Gregory Tiernan** (ganwyd 19 Mehefin 1965). Ynghyd â'i wraig Nicole Stinn, sefydlodd Nitrogen Studios Canada, Inc. yn 2003, a thrwy hynny cyflwynodd CGI i'r fasnachfraint ''Thomas y Tanc a'i Ffrindiau''. Cyn hyn, cydweithiodd Tiernan ar amrywiol brosiectau gyda'r gwneuthurwr ffilmiau Don Bluth, Walt Disney Animation Studios a Klasky Csupo, Inc. Prynwyd Nitrogen Studios gan Cinesite ac mae bellach yn gweithio iddyn nhw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ganada
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Pobl o Ddulyn
David Stoten

Gwneuthurwr ffilmiau byrion o Loegr yw **David Stoten**  (ganwyd yn Luton, Swydd Bedford).  Roedd yn gyfarwyddwr a chartwnydd ar y rhaglen deledu *Spitting Image*.  Enillodd  wobr BAFTA gyda'i gydweithiwr hirdymor, Tim Watts ym 1994 am *The Big Story*.

Categori:Animeiddwyr o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Gwawdlunwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Bedford
Stella Rimington

Awdures ac ysbïwr Prydeinig oedd **y Fonesig Stella Rimington** (13 Mai 1935 – 3 Awst 2025) yn. Roedd hi'n Cyfarwyddwr Cyffredinol MI5 o 1992 i 1996, y fenyw gyntaf i gael y rôl hon. Roedd hi hefyd y pennaeth gyntaf MI5 y cyhoeddwyd ei henw ar ôl ei phenodi.  

Cafodd ei geni yn Llundain, fel **Stella Whitehouse**. Yn blentyn, symudodd o gwmpas Lloegr gyda'i theulu. Roedd ei thad yn weithiwr dur. Cyfarfu â'i darpar ŵr, John, yn Nottingham, ac yn ddiweddarach cyfarfuon nhw eto ym Mharis

Bu farw Rimington ar 3 Awst 2025, yn 90 oed.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysbiwyr
Categori:Nofelwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Hunangofianwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Genedigaethau 1935
Eynon Evans

Actor a dramodydd o Gymru oedd **Evan Eynon Evans** (18 Mai 1904 &#x2013; 1989), a adnabyddir hefyd fel **Eynon Evans** ac **E. Eynon Rees.** Mae'n cael ei gofio yn bennaf am ei waith yn y 1950au ar y radio a theledu. Yn ystod y 1940au ymddangosodd ar sioe adloniant radio'r BBC *Welsh Rarebit* fel y cymeriad comig Tommy Troubles, gan gyrraedd cynulleidfa o 12 miliwn. Cyfansoddodd nifer helaeth o ddramâu i'r llwyfan a gafodd eu cyfieithu i'r Gymraeg, ac a fu'n hynod o boblogaidd ymysg cwmnïau drama amatur Cymru yn ystod y 1930au i'r 1950au. 

## Gyrfa 
Ganwyd Evans yn Nelson ym Morgannwg, Cymru ym 1904. Hyfforddodd fel gyrrwr bws, ond datblygodd ei ddawn fel awdur sgriptiau, a ddaeth yn swydd llawn amser iddo.  Daeth i amlygrwydd yn y 1940au pan ymddangosodd ar y sioe adloniant yn ystod y rhyfel *Welsh Rarebit*, a ddarlledwyd ledled Prydain Fawr a Ffrainc. Daeth ei gymeriad 'Tommy Troubles', ynghyd â'i ffrindiau Willie, Llew a Jimmy, yn gymeriadau cwlt gan eu gwneud yn hoff iawn gan y cyhoedd ym Mhrydain. 

Ym 1958 ymddangosodd yn y ffilm gomedi *The Sheriff of Fractured Jaw*, gydag ambell ymddangosiad mewn rhaglenni teledu. Ym 1959, fe'i gwelwyd mewn dwy gameo mewn dwy ffilm Brydeinig nodedig, gan chwarae Mr Morgan yn *Tiger Bay* gan J. Lee Thompson a Truscott yn ''I'm All Right Jack* gan John Boulting . Ar ôl ymddangosiadau yn y ffilmiau comedi *Friends and Neighbours* (1959) a Two-Way Stretch (1960), cymerodd ran flaenllaw yng nghynhyrchiad teledu 1960 o *How Green Was My Valley'' . Chwaraeodd Evans y patriarch teuluol Gwilym Morgan, gyda Rachel Thomas yn portreadu ei wraig.

Parhaodd Evans i ymddangos ar y teledu drwy gydol dechrau'r 1960au, ac ym 1962 ymddangosodd yn *Only Two Can Play* a *Go to Blazes* . *Only Two Can Play* oedd y trydydd tro iddo ymddangos mewn ffilm gyda Peter Sellers yn serennu, y lleill oedd ''I'm All Right Jack* a *Two-Way Stretch'' . Ym 1964 ysgrifennodd ac ymddangosodd Evans mewn cyfres fer i'r BBC *Ring out an Alibi* . Chwaraeodd Evans rolau mewn sawl drama deledu boblogaidd ym Mhrydain ddiwedd y 1960au, gan gynnwys *Danger Man*, *Dixon of Dock Green* a *Softly Softly* .

## Gwaith 
### Ffimiau a Theledu 
** *Undercover* (1943) - Lieut. Banse
** *The Happiness of Three Women* (1954) 
** ''Private's Progress* (1956) 
** *The Battle of the River Plate* (1956) 
** *The Sheriff of Fractured Jaw* (1958) 
** *Tiger Bay* (1959) 
** *I'm All Right Jack* (1959)
** *Friends and Neighbours* (1959) - 
** *Two Way Stretch* (1960) 
** *Only Two Can Play* (1962) 
** *Go to Blazes* (1962)

### Dramâu 
* *Cŵyr Crydd* (1946) - cyfieithiad Cymraeg John Ellis Williams 
* *Dwy Frân Ddu'' (1946) - cyfieithiad Cymraeg John Ellis Williams 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Genedigaethau 1904
John Tukey

Mathemategydd ac ystadegydd o'r Unol Daleithiau oedd **John Wilder Tukey** (16 Mehefin 1915 – 26 Gorffennaf 2000).  Creodd a datblygodd nifer o ddulliau ystadegol pwysig. Mae'n arbennig o adnabyddus am ddatblygu, gyda James Cooley, yr algorithm trawsffurfiad Fourier gyflym yn 1965.

Efe a greodd y geiriau Saesneg "bit" (o *binary digit*) a "software" (meddalwedd).

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Princeton
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Brown
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Mathemategwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Massachusetts
Categori:Ystadegwyr o'r Unol Daleithiau
Bronwen (nofel)

Nofel hanesyddol gan Beriah Gwynfe Evans yw ***Bronwen***. Hon oedd ei nofel gyntaf ac mae'n bodoli mewn fersiynau Saesneg a Cymraeg; y Saesneg, a gyhoeddwyd yn 1879, yw'r cynharaf, fodd bynnag mae'r fersiwn Cymraeg a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1880 yn ychwnaegu deunydd ychwanegol. Nid ymddangosodd y naill fersiwn na'r llall fel cyfrol yn ystod bywyd yr awdur, fodd bynnag cyhoeddwyd golygiad o'r fersiwn Cymraeg yn 2025 gan Melin Bapur.

## Crynodeb
Rhamant Hanesyddol yw'r nofel sy'n ymdrin â gwrthryfel Owain Glyndŵr yn y 15g. Mae'r nofel yn dechrau gyda dehongliad o chwedl Glyndŵr a'r dderwen fall.

Arwr y nofel fodd bynnag yw Gruffydd Fychan, mab Glyndŵr, sy'n syrthio mewn cariad â'i gyfnither, Bronwen. Am resymau aneglur, nid Owain am i Gruffydd briodi Bronwen fodd bynnag. Mae'r marchog Normanaidd Syr Philip Marglee yn chwantu ar ôl Bronwen, ac yn ei chipio a'i charcharu.

Yn y cyfamser, mae gwrthryfel Glyndŵr yn dechrau yn sgil yr anghydfod rhwng yr arglwydd Cymreig a Reginald de Grey. Daw marchog du anhysbys hefyd i gynorthwyo'r Cymry. Mae Gruffydd yn gwneud sawl ymdrech i achub Bronwen o grafangau Marglee yn ystod gwarchae ar Gastell a thref Rhuthun; fodd bynnag mae Marglee yn dianc gyda Bronwen. 

Yn y pendraw yn ei hachub, gyda chymorth y Marchog Du, mewn ogof ar y Gogarth.

## Dadansoddi
Ni chafodd y nofel ei chyhoeddi fel llyfr yn nes bron i ganrif a hanner ar ôl ei chyhoeddi. Mae'r nofel yn cyfuno fersiwn o hanes cynnar y gwrthryfel gydag antur rhamantaidd Gruffydd a Bronwen.

Mae wedi'i disgrifio fel nofel "gwirion" ond "hwyl" sydd "yn ei ffordd ei hun, yn eithaf beiddgar".
## Gweler hefyd
*Y nofel Gymraeg
*Beriah Gwynfe Evans
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Categori:Nofelau 1880
Categori:Llyfrau Cymreig 1880
Pêl-droed yng Ngemau Olympaidd yr Haf

Mae pêl-droed wedi cael ei chwarae ym mhob rhifyn o Gemau Olympaidd yr Haf, ac eithrio ym 1896 (y Gemau cyntaf) a 1932 (i hyrwyddo Cwpan y Byd FIFA newydd). Ychwanegwyd pêl-droed menywod at y rhaglen ym 1996.

Er mwyn osgoi cystadleuaeth â Chwpan y Byd, mae FIFA yn cyfyngu ar gyfranogiad chwaraewyr dynion elitaidd yn y twrnamaint. Ar hyn o bryd, dim ond chwaraewyr o dan 23 oed all fod yn rhan o garfannau twrnamaint y dynion, gyda thri eithriad yn cael eu caniatáu.

Mewn cyferbyniad, mae twrnamaint y merched yn dwrnamaint rhyngwladol lefel uwch llawn. Dyma'r ail dlws mwyaf mawreddog ym myd pêl-droed menywod ar ôl Cwpan y Byd Merched FIFA.

Yn y Gemau Olympaidd diweddaraf (Gemau Paris 2024 yn Ffrainc), y ddau bencampwr pêl-droed oedd Sbaen (yn nhwrnamaint y dynion) a'r Unol Daleithiau (yn nhwrnamaint y merched). Y timau dynion mwyaf llwyddiannus yw Hwngari a Phrydain Fawr (gyda thri theitl yr un) a'r tîm menywod mwyaf llwyddiannus yw'r Unol Daleithiau gyda phum teitl.

## Cyfeiriadau

Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Gemau Olympaidd
Llywelyn (nofel)

Nofel Saesneg gan Beriah Gwynfe Evans yw ***Llywelyn*** (teitl gwreiddiol: ***Llewelyn***). Ymddangosodd yn wreiddiol yn 1887. Dim ond fel cyfres papur newydd ymddangosodd y nofel yn wreiddiol, ond cyhoeddwyd y nofel ar ffurf cyfrol yn 2025 gan Melin Bapur.

## Crynodeb
Rhamant Hanesyddol yw'r nofel sy'n ymdrin â hanes Llywelyn ein Llyw Olaf yn y 13g. 

Antur rhamantus yw'r nofel sy'n dilyn hanes y tywysog hyd at ei briodas ag Eleanor de Montford. Gruffydd ap Gwenwynwyn yw un o wŷr drwg y nofel. Nofel wreiddiol yn Saesneg yw hi er bod yr awdur yn ail-ddefnyddio rhai elfennau o'i "ddrama-gantata" Cymraeg *Llewelyn ein Lyw Olaf* (1883). Mae'n enghraifft gymharol gynnar felly o Lenyddiaeth Saesneg Cymru. 

## Gweler hefyd
*Beriah Gwynfe Evans
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1887
Rhian Cadwaladr

Awdur, actor ac ymarferydd creadigol yw **Rhian Cadwaladr** sy'n enedigol o Lanberis (ganwyd 27 Ebrill 1962). Dechreuodd Rhian ei gyrfa actio yn yr 1980au gyda chwmnïau Brith Gof, Theatr Crwban, Theatrig a Theatr Bara Caws. Bu hefyd yn wyneb a llais cyfarwydd ar S4C a BBC Radio Cymru ers diwedd y 1980au. Mae hi'n wedi cyhoeddi sawl cyfrol i blant ac oedolion, ond mae hi'n dal i honni ei bod hi'n fwyaf adnabyddus am bortreadu 'Siani Flewog' yng nghyfres S4C, *Caffi Sali Mali* yn y 1990au.

## Gyrfa 
Derbyniodd ei haddysg cynnar yn Ysgol Gynradd Dolbadarn, Llanberis a dod i hoffi drama drwy ei hathro, Arwel Jones.

Ers sawl blwyddyn bellach, mae hi'n byw yn Rhosgadfan.

## Cynyrchiadau (detholiad) 
### Theatr 
* *Blodeuwedd* (1983) Theatrig
* *Y Briodas* (1984) Theatrig
* *Blodeuwedd* (2000) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Dynes Ddela Leenane* (2001) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Ta-Ra Teresa* (2002) Cwmni Theatr Gwynedd / Llwyfan Gogledd Cymru

### Teledu a Ffilm 
* *Tywyll Heno* (1985)
* *Deryn*
* *Yr Alltud*
* *Tydi Bywyd yn Boen* (1990)
* *Midffîld : Y Mwfi* (1992)
* *Lleifior* (1991) a (1993)
* *Caffi Sali Mali* (1994-2000)
* *Pobol y Cwm* (1994-1998) achlysurol

* *Rownd a Rownd* (1995- )
* *Amdani* (1999-2000)
* *Porc Peis Bach*
* *Oed yr Addewid* (2002)

### Radio 
* ''Mae Sera'n Wag* (2005)
* *Becca Bingo*

## Cyhoeddiadau 
### Plant 
* *Harri Puw a'r Bocs Breuddwydion* (2025) 
* *Y Goeden Nadolig Orau Erioed* (2024)
* *Ynyr yr Ysbryd a'r Coblyn Bach* (2022)
* *Ynyr yr Ysbryd a'r Dylwythen Deg* (2022)
* *Ynyr yr Ysbryd* (2020)
* *Nain Nain Nain* (2019)

### Oedolion 
* *Casa Haf* (2025) 
* *Hanna : Cyfres Amdani* (2024)
* *Gwaddol* (2024)
* *Casa Cadwaladr* (2023)
* *Casa Dolig* (2023)
* *Dathlu!* (2022)
* *Plethu* (2020)
* *Môr a Mynydd* (2018)
* *Fi sy'n cael y ci'' (2015)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1962
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026

Cynhelir **Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026** yn Sir Benfro rhwng 1 ac 8 Awst 2026.

Yng Ngorffennaf 2024 cytunodd cabinet Cyngor Sir Penfro yn unfrydol i wahodd yr Eisteddfod Genedlaethol i Lantwd yn 2026. Ar 19 Medi 2024 cadarnhaodd yr Eisteddfod mai Sir Benfro fyddai cartref y brifwyl yn 2026. Bydd dalgylch yr ŵyl hefyd yn cynnwys cymunedau yn ne Ceredigion a Sir Gaerfyrddin. Mae 2026 hefyd yn nodi 850 o flynyddoedd ers cynnal yr Eisteddfod gyntaf yn Aberteifi yn 1176, dan nawdd yr Arglwydd Rhys.

Yn Nhachwedd 2024 cyhoeddwyd mai John Davies, cyn-arweinydd Cyngor Sir Penfro, sydd wedi ei benodi yn Gadeirydd y Pwyllgor Gwaith. Etholwyd Tegryn Jones, prif weithredwr Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro. yn is-gadeirydd strategol yr Eisteddfod; Carys Ifan, cyfarwyddwr Canolfan Egin yn is-gadeirydd diwylliannol. Cris Tomos, sy'n gweithio i PLANED - elusen datblygu cymunedol, fydd yn gyfrifol am y gronfa leol. Ysgrifennydd y pwyllgor gwaith yw Non Davies, rheolwr corfforaethol dros ddiwylliant a’r Gymraeg gyda Chyngor Sir Ceredigion.

Ar 17 Mai 2025 daeth dros fil o drigolion lleol ac aelodau Gorsedd Cymru ynghyd yn Arberth i ddathlu dyfodiad yr Eisteddfod i'r ardal. Yn dilyn yr orymdaith cynhaliwyd seremoni liwgar yng Nghylch yr Orsedd. Cyflwynodd John Davies y copi cyntaf o’r Rhestr Testunau i’r Archdderwydd.

## Cyfeiriadau
Categori:2026 yng Nghymru
Sir Benfro 2026
2026
2026
Cwyn y Gweithwyr a Cherddi Eraill

Detholiad o gerddi Cymraeg R. J. Derfel (1824-1905) yw ***Cwyn y Gweithwyr a Cherddi Eraill*** a gyhoeddwyd gan Melin Bapur yn 2025 fel rhan o'u cyfres Llyfrgell Gymraeg.

## Crynodeb
Bardd ac awdur radicalaidd R. J. Derfel oedd yn ffiwr pwysig yn hanes Sosialaeth yng Nghymru.

Mae'r detholiad hwn o gerddi R. J. Derfel yn cynnwys rhagymadrodd gan D. Ben Rees.

## Gweler hefyd
*R. J. Derfel
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2025
Rheinallt ab Gruffydd (nofel)

:''Mae'r erthygl hon am y nofel. Am yr uchelwr hanesyddol sy'n ymddangos ynddi, gweler Rheinallt ap Gruffudd.*

Nofel Gymraeg gan yr awdur o Gymro Isaac Foulkes yw ***Rheinallt ab Gruffydd**''. Ymddangosodd yn wreiddiol yn 1874. Fe'i cyhoeddwyd o'r newydd yn 2025 gan Melin Bapur o dan deitl wedi'i foderneiddio, sef ***Rheinallt ap Gruffydd***.

## Crynodeb
Rhamant hanesyddol ac antur rhamantus yw'r nofel, sy'n ymdrin â hanes uchelwr o'r Wyddgrug, Rheinallt ap Gruffudd, yn y 15g. Mae'r hanes yn ymwneud â'r anghydfod rhwng y penadur Cymreig â Maer Caer. Mae Lewys Glyn Cothi yn gymeriad canolog yn y nofel ac yn fersiwn Foulkes o'r digwyddiad, ei ddial ef am gael ei gosbi gan ddynion Caer am briodi Saesnes yw testun yr anghydfod wreiddiol. Fodd bynnag, nid oes dim i gyslltu Lewys Glyn Cothi â Rheinallt ap Gruffudd mewn gwirionedd.

## Gweler hefyd
*Isaac Foulkes
*Y nofel Gymraeg
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1874
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Categori:Nofelau 1874
Atgof a Cherddi Eraill

Casgliad o gerddi E. Prosser Rhys (1901-1945) yw ***Atgof a Cherddi Eraill*** a gyhoeddwyd gan Melin Bapur yn 2024 fel rhan o'u cyfres Llyfrgell Gymraeg.

## Crynodeb
Bardd oedd E. Prosser Rhys sy'n fwyaf adnabyddus am ennill Coron Eisteddfod Genedlaethol 1924 gyda'i bryddest *Atgof*. Roedd y gerdd yn destun cryn dadlau ar y pryd oherwydd ei thrafodaeth agored o ryw, gan gynnwys rhyw rhwng dau ddyn. 

Y gyfrol hon yw'r cyhoeddiad cyntaf o farddoniaeth Rhys ers cyhoeddi *Cerddi Prosser Rhys* yn 1950. Mae'n cynnwys pob un o gerddi cyhoeddedig y bardd, gyda rhagymadrodd gan Gareth Evans-Jones.

## Gweler hefyd
*E. Prosser Rhys
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2024