Annie Harriet Hughes (Gwyneth Vaughan)

Nofelydd a bardd o Gymru oedd **Annie Harriet Hughes** (1852 - 25 Ebrill 1910), sy'n fwy adnabyddus wrth ei henw barddol **Gwyneth Vaughan**. Bu'n awdures boblogaidd yn ei chyfnod ac roedd ei gwaith yn gymeradwy gan feirniaid llenyddol fel Owen M. Edwards, Richard Hughes Williams a T. Gwynn Jones

## Bywgraffiad
Bu'n is-lywydd An Comunn Gaedhealach yr Alban yn 1903 a rhwng 1893-6 sefydlodd dros 143 cangen o'r ''British Women's Temperance Association'', a bu'n ysgrifennydd mygedol y ''Welsh Union of Women's Liberal Association'' am 10 mlynedd. Ar ben hyn i gyd roedd yn un o sefydlwyr Undeb y Ddraig Goch a Chymru Fydd.

Merch o Dalsarnau, Meirionnydd (de Gwynedd bellach) oedd hi. Melinydd oedd ei thad. Ni chafodd lawer o addysg ffurfiol ond tyfodd i fyny mewn cymdeithas wledig ddiwylliedig a oedd yn nwfn yn "Y Pethe" a darllenodd yn eang. Yn 1876 priododd y meddyg John Hughes Jones; yn nes ymlaen gadawsant y "Jones" allan o'r enw a galw eu hunain yn "Hughes" yn unig. Aethant i fyw i Lundain am gyfnod ac wedyn i Dreherbert ym Morgannwg. Gadawyd Annie i ofalu am eu pedwar plentyn ar ôl marwolaeth ei gŵr yn 1902. Symudodd o Dreherbert i Fangor, Gwynedd, a dechreuodd lenydda yn broffesiynol ar anogaeth ei ffrindiau.

Bu farw Gwyneth ym Mhwllheli. Etifeddwyd ei dawn llenyddol gan ei mab, Arthur Hughes (1878-1965), a ymfudodd i'r Wladfa yn 1911 ac a oedd yn olygydd barddoniaeth.

## Gwaith llenyddol
Fe'i cofir yn bennaf am y nofelau ''O Gorlannau'r Defaid* (1905) a *Phlant y Gorthrwm* (1908), a gyhoeddwyd yn gyfresi yn *Y Cymro* yn wreiddiol cyn cael eu cyhoeddi fel llyfrau. Lleolir y ddwy nofel yng nghefn gwlad Cymru yng nghanol y 19eg ganrif. Diwygiad 1859 yw pwnc *O Gorlannau'r Defaid'' ac etholiad mawr 1868 a'i effaith ar y werin bobl ym Meirionnydd yw cefndir *Plant y Gorthrwm*. Ysgrifennodd drydedd nofel, *Cysgodau y Blynyddoed Gynt*, na chafodd ei gyhoeddi'n nofel yn ystod ei bywyd; roedd phedwaredd, *Troad y Rhod*, ar ei chanol pan fu farw. 

Barddonai hefyd, a chyfranodd sawl cerdd i gylchgronau fel *Cymru* O.M. Edwards; ysgrifennodd hefyd ambell stori fer a llenyddiaeth eraill, gan gynnwys rhai straeon yn Saesneg.

Mai ei nofelau'n gymharol hir ac yn uchelgeisiol; maent yn neilltuol am y nifer a'r amrywiaeth o gymeriadau benywaidd sydd ynddynt, yn enwedig o'u cymharu â nofelau llawer o'i cyfoedion gwrywaidd. Mae elfennau o ffeministiaeth gynnar yn ei gwaith, yn enwedig *Plant y Gorthrwm*.

Roedd yn awdures boblogaidd iawn a chyfrwyd ymysg prif nofelwyr ei hoes ei hun. Roedd gan ei chyfoeswyr er enghraifft Richard Hughes Williams a T. Gwynn Jones barch mawr tuag ati; fodd bynnag cymharol ychydig o sylw ysgolheigaidd a gafodd yn ddiweddarch, o bosib oherwydd rhagfarn. Yn yr unfed ganrif ar hugain, cyhoeddwyd Plant y Gorthrwm o'r newydd gan Gwasg Honno; ac fe gyhoeddwyd y nofel honno a Cysgodau y Blynyddoedd Gynt hefyd gan Melin Bapur yn 2024.

## Llyfryddiaeth 
* ''O Gorlannau'r Defaid* (1903/05)
* *Plant y Gorthrwm* (1905/08)
* *Cysgodau y Blynyddoedd Gynt* (1908)
* *Troad y Rhod* (heb ei gorffen; cyhoeddwyd yn rhannol yn *Y Brython'', 1909)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Talsarnau