Gwilym Roberts (Caerdydd)

Athro ac ymgyrchydd iaith o Gaerdydd a'r cyffiniau oedd **Gwilym Roberts** (12 Chwefror 1935 — 4 Tachwedd 2025).

## Bywyd
Ganed Gwilym yn Llanisien ond cafodd ei fagu yn Rhiwbeina yng Nghaerdydd. Roedd ei dad o Benrhyndeudraeth ac yn gyfrifydd siartredig ac yn Ysgrifennydd y *Town Planning and Housing Trust* oedd yn rhoi benthyciadau ar log isel i gymdeithasau tai yng Nghymru. Roedd ei fam o Nantperis cyn symud i Fargoed ac yna Caerdydd lle gweithiai fel ysgrifenyddes. Dywedodd na fyddai'n cael siarad Saesneg yn y cartref gan ei rieni.

Mynychodd Gwilym Ysgol Gynradd Rhiwbeina ac Ysgol Ramadeg i Fechgyn Penarth. Oherwydd gorfodaeth filwrol, ymunodd gyda byddin y Deyrnas Unedig am ddwy flynedd gan gael ei adnabod fel "Gunner Roberts"

### Un o athrawon cyntaf Wlpan Cymraeg
Chwaraeodd Gwilym Roberts rhan holl bwysig wrth addasu a gweithredu dull dysgu dwys Wlpan i'r Gymraeg. Ym 1972, yng Nghaerdydd, bu i Shoshana Eytan o Adran Addysg y Sefydliad Iddewig Rhyngwladol sôn am ei phrofiad hi ynglŷn â’r Ulpamin (lluosog 'ulpan') Hebraeg. Roedd Mrs Eytan wedi ennill cryn brofiad fel *mora* (tiwtor) cyn iddi hi symud i’r DU. Felly, pan aeth Chris Rees a Gwilym Roberts i Lundain i ymweld â Mrs Eytan yn Adran Addysg y Sefydliad Iddewig Rhyngwladol, i ddysgu rhagor am ddulliau dysgu gellid eu trosglwyddo i'r cyd-destun Gymraeg. Fodd bynnag, y cyfan roedd hi’n ei dweud wrthyn nhw oedd y byddai'r tiwtoriaid yn defnyddio sialc a siarad fel arfer, ac roedd llawer iawn yn dibynnu ar frwdfrydedd a phersonoliaeth y tiwtoriaid. Ym 1973 y cychwynnodd y cyrsiau WLPAN ar gyfer y cyhoedd gyda Gwilym Roberts a Chris Rees yn rhedeg y cwrs Wlpan cyntaf yng hen Ganolfan yr Urdd ar Heol Conwy, Pontcanna, Caerdydd sydd bellach wedi ei ddymchwel ac yn floc o rhandai. Yn ôl erthygl ddwyieithog ar y pwnc ar wefan *Parallel Cymru* mae'r ddau ohonyn nhw’n "gymeriadau eiconig o ran hybu’r Gymraeg, ac yn arloeswyr mewn dysgu’r iaith Gymraeg" a gelwyd Gwilym yn "the irrepressible Gwilym Roberts."

### Urdd Gobaith Cymru
Bu'n weithgar gyda'r Urdd o ddyddiau cynnar ac yn gefnogol drwy ei oes. Arweiniodd Aelwyd yr Urdd Caerdydd rhwng 1959 a 1971 ac Adran Bentre'r Urdd yn Rhiwbeina am 15 mlynedd. Bu'n un o Lywyddion Anrhydeddus Eisteddfod yr Urdd Caerdydd a'r Fro yn 2019.

### Cyhoeddi llyfryn
Yn 2007 cyhoeddodd Gwilym lyfryn ar ei fagwraeth yng Nghaerdydd o'r enw *Atgofion Plentyndod am Riwbeina*. Cost y llyfr oedd £5 gyda'r elw yn mynd tuag at Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2008. Gyda gwerthiant y llyfryn, codwyd dros £2,000 o elw i'r gronfa.

## Anrhydeddau
* 1980 - Gradd er Anrhydedd yn y Brifysgol Agored 
* 1987 - Medal Syr T.H. Parry-Williams yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog yn 1987
* 2011 - Tlws Goffa Elvet a Mair Elvet Thomas yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
* 2015 - Tlws Coffa Eirug Wyn yn Y Faner Newydd
* 2024 - Tlws Coffa Aled Roberts i unigolyn sydd wedi gwneud cyfraniad gwirfoddol nodedig i’r sector Dysgu Cymraeg.
* Llywydd Anrhydeddus y Mudiad Meithrin

## Amrywiol
Ym mis Medi 2025 cafodd digwyddiad arbennig ei gynnal yn Rhiwbeina wrth i blac gael ei ddadorchuddio i ddathlu ei gyfraniad i addysg Gymraeg yr ardal.
### Englyn coffa gan John Owen 
:Her faith oedd ei iaith iddo, a'i gariad
Oedd yn guriad drwyddo,
:A'i byw oedd fyw iddo fo
:A'n hiaith yn mynnu teithio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Portraits of Rhiwbina  gan Sarah Barnes
* *WLPAN: O Israel i Gymru: Hanes cyrsiau Cymraeg i Oedolion* erthygl ddwyieithog yn Parallel.Cymru sy'n sôn am Gwilym a sefydlu'r Wlpan

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod Caerfyrddin
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr o Gymru