Bugeilio'r Gwenith Gwyn

Cân werin draddodiadol yw '''''Bugeilio'r Gwenith Gwyn'''''. Casglwyd y gân o'r traddodiad llafar yn y 1830au ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn 1844 gan y cerddor Cymreig a gwerinwr Maria Jane Williams yn ei chasgliad *Ancient National Airs of Gwent and Morganwg*. Mae'r gân wedi'i chysylltu, braidd yn amwys, â'r stori boblogaidd am aeres gyfoethog, Ann Maddocks (1704-27) — yr hon a elwir 'Morwyn Cefn Ydfa', o blwyf Llangynwyd yng nghanolbarth Morgannwg, a'r bardd braidd yn niwlog, Wil Hopcyn (1700-41), y priodolir y gân iddo. Fodd bynnag, nid yw'r gân ei hun yn cyfeirio'n benodol at y chwedl, ac mae'r fersiwn a gyflwynir yma mewn gwirionedd yn cyfeirio at "Gwen" yn hytrach nag "Ann".

Yn ôl Dr Wyn Evans, mae hanes y gân yn gymhleth. Tybia mai cymysgedd o benillion gwerin o nifer o ffynonellau ydyw, wedi'i 'wella' gan Taliesin Williams (1787-1847) a'i ymestyn gyda phennill a gyfansoddwyd gan ei dad, 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) "yr athrylith ystyfnig hwnnw, a ailysgrifennodd — dan ddylanwad cariad ei sir Forgannwg, heb sôn am laudanum — hanes ysgolheictod a llenyddiaeth Gymraeg gyda Morgannwg i raddau helaeth iawn."

## Geiriau
Mae sawl fersiwn o'r geiriau gyda mân amrywiadau yn y geiriau ac adnodau ychwanegol. Dyma'r fersiwn modern:

Mi sydd fachgen ifanc ffôl
Yn byw yn ôl fy ffansi,
Myfi'n bugeilio'r gwenith gwyn,
Ac arall yn ei fedi.
Pam na ddeui ar fy ôl,
Ryw ddydd ar ôl ei gilydd?
Gwaith 'rwy'n dy weld, y feinir fach,
Yn lanach, lanach beunydd.

Glanach, glanach wyt bob dydd,
Neu fi sy'am fydd yn ffolach;
Er mwyn y Gŵr a wnaeth dy wedd
Dod im' drugaredd bellach.
Cwnn dy ben, gwel acw draw,
Rho imi'th law wen dirion;
Gwaith yn dy fynwes bert ei thro
Mae allwedd clo fy nghalon.

Codais heddiw gyda'r wawr,
Gan frysio'n fawr fy lludded,
Fel cawn gusanu llun dy droed
Fu 'rhyd y coed yn cerdded;
Cwn fy mhen o'r galar maith
Â serchus iaith gwarineb,
Gwaith mwy na'r byd i'r mab a'th gâr
Yw golwg ar dy wyneb.

Tra fo dŵr y môr yn hallt,
A thra fo 'ngwallt yn tyfu,
A thra fo calon dan fy mron
Mi fyddai'n ffyddlon iti;
Dywed imi'r gwir heb gêl,
A rho dan sêl d'atebion,
P'un ai myfi ai arall, Gwen,
Sydd orau gan dy galon.

Mae amrywiadau cyffredin yn cynnwys defnyddio'r *ieuanc* mwy llenyddol yn lle *ifanc* yn y pennill cyntaf (fel yn y clip uchod). Hefyd, defnyddir *gwna* yn aml yn lle * dod* yn yr ail bennill, a chaiff y treiglad meddal o *bo* i *fo* ei hepgor yn aml yn dilyn *tra* yn y pedwerydd pennill.

## Y diwn
### Fersiwn cyntaf cyhoeddwyd
\relative c' { \time 3/8 \key f \major \autoBeamOff \tempo 8 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t
\partial 16 f16                                %  0
f16 [(a)] c8. a16                              %  1
bes16 bes a8. bes16                            %  2
c16 a f8. a16                                  %  3
c16 c r8. a16                                  %  4
bes16 bes \grace { bes16 [(c16)] } d8. bes16   %  5
a16 a c8. bes16                                %  6
a16 g g8. \grace f16 (e16)                     %  7
f16 f r8. f16                                  %  8
f16 f' f8. d16                                 %  9
bes16 bes bes8. a16                            % 10
g16 g' g8. e16                                 % 11
c16 c8 r8 a16                                  % 12
bes16 bes \grace { bes16 [(c16)] } d8. bes16   % 13
a16 a c8. bes16                                % 14
a16 g g8. \grace f16 (e16)                     % 15
f16 f8. \bar "|."                              % 16
} \addlyrics {
Mi sydd fach -- gen ieu -- angc ffol
yn ca -- ru'n ol fy ffan -- si
Mi -- yn bu -- geil  io’r gwen -- ith gwyn
ac a -- raill yn ei fed -- i
O' pam na ddew -- i ar fy ôl
Ryw ddydd ar ol ei gi -- lydd
gwaith 'rwy'n dy weled y fei -- nir fach
O! gla -- nach la -- nach beu -- nydd.
} 

### Fersiwn modern
Fersiwn modern o'r gan:

\relative c' { \time 3/4 \key d \major \tempo 4 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t
d8 fis a4. fis8       %  1
g8 g fis4. g8         %  2
a8 fis d4. fis8       %  3
a8 a4. r8 fis         %  4
g8 g b4. g8           %  5
fis8 fis8 a4. fis8    %  6
fis8 e e4. d16( cis)  %  7
d8 d4. ~ d4           %  8
d8 d d'4. b8          %  9
g8 g g4. fis8         % 10
e8 e e'4. cis8        % 11
a8 a4. r8 fis8        % 12
g8 g b4. g8           % 13
fis8 fis a4. fis8     % 14
fis8 e e4. d16( cis)  % 15
d8 d4. ~ d4 \bar "|." % 16
} \addlyrics {
Mi sydd fach -- gen ieu -- anc ffôl
Yn byw yn ôl fy ffan -- si,
My -- fi’n bu -- gei -- lio’r gwen -- ith gwyn,
Ac ar -- all yn ei fe -- di.
Pam na ddeu -- i ar fy ôl,
Ryw ddydd ar ôl ei gi -- lydd?
Gwaith ’rwy’n dy weld, y fei -- nir fach,
Yn la -- nach, la -- nach beu -- nydd.
} 

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn