open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1924

19g - **20g** - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - **1920au** - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1919 1920 1921 1922 1923 - **1924** - 1925 1926 1927 1928 1929

----

## Digwyddiadau 
*22 Ionawr - Mae James Ramsay MacDonald, AS dros Aberafan, yn cael ei ethol y Prif Weinidog Llafur cyntaf.
*25 Ionawr - Agorfa y Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Chamonix, Ffrainc.
*27 Ionawr - Claddedigaeth Lenin yn y Mawsolewm Lenin ym Moscfa.  
*12 Chwefror - Première *Rhapsody in Blue* gan George Gershwin yn Ddinas Efrog Newydd.
*22 Chwefror - Cytundeb Rhufain rhwng yr Eidal a Serbia.
*3 Mawrth - Diwedd y Wladwriaeth yr Otomaniaid gyda'r diswyddiad y Galiff Abdul Mejid II.
*4 Mai - Agorfa y Gemau Olympaidd yr Haf ym Mharis.
*27 Hydref - Wsbecistan yn dod yn dalaith yr Undeb Sofietaidd
*4 Tachwedd - Calvin Coolidge yn ennill yr etholiad i dod Arlywydd yr Unol Daleithiau

## Genedigaethau 
* 5 Chwefror - Selma Meerbaum-Eisinger, bardd Iddewig o Romania yn yr Iaith Almaeneg (m.1942).
* 21 Chwefror - Robert Mugabe, Arlywydd Simbabwe (m. 2019)
* 28 Ebrill - Kenneth Kaunda, Arlywydd Sambia (m. 2021)
* 15 Mai
**Maria Koepcke, botanegydd (m. 1971)
**Maya Kopitseva, arlunydd (m. 2005)
*8 Mehefin - Kenneth Waltz, ysgolhaig cysylltiadau rhyngwladol (m. 2013)
* 13 Medi - George Noakes, Archesgob Cymru (m. 2008)
* 1 Hydref - Jimmy Carter, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 2024)
* 29 Hydref - John Lasarus Williams, gwladgarwr Cymreig (m. 2004)
* 31 Hydref - Rita Preuss, arlunydd (m. 2016)
* 17 Tachwedd - Islwyn Ffowc Elis, awdur (m. 2004)

## Marwolaethau 
* 21 Ionawr - Vladimir Lenin, gwleidydd, 53
* 3 Mehefin - Franz Kafka, awdur, 40
* 3 Chwefror - Woodrow Wilson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
*27 Gorffennaf - Ferruccio Busoni, pianydd a chyfansoddwr, 58
* 8 Hydref
**Ernestine von Kirchsberg, arlunydd, 67
**Louise Rayner, arlunydd, 92

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
**The Thief of Baghdad* (gyda Douglas Fairbanks)

### Llyfrau
* Edward Morgan Forster - *A Passage to India*
* Saunders Lewis - *A School of Welsh Augustans*

### Cerddoriaeth
* George Gershwin - *Rhapsody in Blue*
* Jean Sibelius - *Symffoni rhif 7*

## Eisteddfod Genedlaethol (Pont-y-pwl) 
* **Cadair:** Albert Evans-Jones (Cynan)
* **Coron:** Edward Prosser Rhys

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Manne Siegbahn
* **Cemeg:** dim gwobr
* **Meddygaeth:** Willem Einthoven
* **Llenyddiaeth:** Władysław Reymont
* **Heddwch:** dim gwobr

## Cyfeiriadau
1926

19g - **20g** - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - **1920au** - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1921 1922 1923 1924 1925 - **1926** - 1927 1928 1929 1930 1931 

----

## Digwyddiadau 
*12 Mai – Streic Cyffredinol 1926
*14 Hydref – David Lloyd George yn dod yn arweinydd y Plaid Ryddfrydol (DU).

## Genedigaethau 
*3 Ionawr - Syr George Martin, cerddor (m. 2016)
*31 Mawrth - John Fowles, nofelydd (m. 2006)
*21 Ebrill - Y frenhines Elisabeth II o'r Deyrnas Unedig (m. 2022)
*28 Ebrill - Harper Lee, nofelydd (m. 2016)
*1 Mehefin
**Marilyn Monroe, actores (m. 1962)
**Andy Griffith, actor (m. 2012)
*3 Mehefin - Allen Ginsberg, bardd (m. 1997)
*1 Gorffennaf
**Hans Werner Henze, cyfansoddwr (m. 2012)
**Robert Fogel, hanesydd economaidd (m. 2013)
*15 Gorffennaf
**Driss Chraïbi, llenor (m. 2007)
**Leopoldo Galtieri, milwr ac gwleidydd (m. 2003)
*15 Hydref - Michel Foucault, athronydd (m. 1984)
*18 Hydref
**Klaus Kinski, actor (m. 1991)
**Chuck Berry, cerddor (m. 2017)
* 25 Hydref - Galina Vishnevskaya, cantores (m. 2012)
*29 Hydref
**Necmettin Erbakan, Prif Weinidog Twrci (m. 2011)
**Jon Vickers, canwr opera (m. 2015)
* 31 Hydref - Jimmy Savile, cyflwynydd radio ac teledu (m. 2011)
*20 Rhagfyr - Geoffrey Howe, gwleidydd (m. 2015)
* 30 Rhagfyr - Stan Tracey, pianydd a chyfansoddwr (m. 2013)

## Marwolaethau 
*10 Mehefin - Antoni Gaudí, pensaer, 73
*14 Mehefin
**Mary Cassatt, arlunydd, 63
**Rees Thomas, chwaraewr rygbi, 43
*23 Awst - Rudolph Valentino, actor ffilm, 31
*5 Hydref - Dorothy Tennant, arlunydd, gwraig Syr Henry Morton Stanley, 71
*13 Hydref - Eliseus Williams (Eifion Wyn), bardd, 59
*26 Hydref - Syr James Szlumper, peiriannydd sifil, 92
* 31 Hydref - Harry Houdini, lledrithydd, 52
* 3 Tachwedd – Annie Oakley, chwimsaethwraig, 66
*4 Tachwedd - John Owen, Esgob Tyddewi, 72
*5 Rhagfyr - Claude Monet, arlunydd, 86
*29 Rhagfyr - Rainer Maria Rilke, bardd, 51

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
**Aloma of the South Seas*
**The Triumph of the Rat* gyda Ivor Novello

### Llyfrau
*T. E. Lawrence – *Seven Pillars of Wisdom*
*A. A. Milne – *Winnie-the-Pooh*
*Bertrand Russell – *On Education, Especially in Early Childhood*

### Drama
*Bertolt Brecht – *Mann ist Mann*
*Mikhail Bulgakov – ''Dyddiau'r Turbiniaid* (*Дни Турбиных* / *Dni Turbinykh'')
*Sean O'Casey – *The Plough and the Stars*

### Cerddoriaeth
*George ac Ira Gershwin – *Someone to Watch over Me*
*Peter Warlock – *Capriol Suite*

## Eisteddfod Genedlaethol (Abertawe) 
* **Cadair:** David James Jones (Gwenallt)
* **Coron:** Dewi Emrys
* Drama fer:John Ellis Williams, *Pa Leshad?*

## Gwobrau Nobel 
***Ffiseg:** Jean Baptiste Perrin
***Cemeg:** Theodor Svedberg
***Meddygaeth:** Johannes Andreas Grib Fibiger
***Llenyddiaeth:** Grazia Deledda
***Heddwch:** Aristide Briand a Gustav Stresemann

## Cyfeiriadau
1912

19g - **20g** - 21g
1960au 1870au 1880au 1890au 1900au - **1910au** - 1920au 1930au 1940au 1950au 1960au
1907 1908 1909 1910 1911 - **1912** - 1913 1914 1915 1916 1917

----

## Digwyddiadau 
* 1 Ionawr - Sefydlu'r Gweriniaeth Tsieina 
* 12 Chwefror - Diwedd y Brenhinllin Qing, gyda Puyi fel ymerawdwr olaf.
* 15 Ebrill - Suddo'r *Titanic*
* 22 Ebrill - Agorfa Parc Fenway ym Moston
* 5 Mai - Agorfa y Gemau Olympaidd yn Stockholm, Sweden.
* 30 Gorffennaf - Mae'r Tywysog Yoshihito yn dod Ymerawdr Japan (Ymerawdwr Taishō).
* 8 Hydref - Dechreuad y Rhyfel Balcanau Cyntaf

## Genedigaethau 
* 6 Chwefror - Eva Braun, cariad Adolf Hitler (m. 1945)
* 27 Mawrth - James Callaghan, gwleidydd (m. 2005)
* 15 Ebrill - Kim Il-sung, Arlwydd Gogledd Corea (m. 1994)
* 18 Mai
**Perry Como, canwr (m. 2001)
**Walter Sisulu, gwleidydd (m. 2003)
* 16 Mehefin - Enoch Powell, gwleidydd (m. 1998)
* 23 Mehefin - Alan Turing (m. 1954)
*31 Gorffennaf - Milton Friedman, economegwr (m. 2006)
* 23 Awst
**Gene Kelly, actor, dawnsiwr a chanwr (m. 1996)
**Mildred Wolfe, arlunydd (m. 2009)
* 1 Medi - Gwynfor Evans, gwleidydd (m. 2005)
* 5 Medi - John Cage, cyfansoddwr (m. 1992)
* 29 Medi - Michelangelo Antonioni, cyfarwyddwr ffilm (m. 2007)
* 17 Hydref - Pab Ioan Pawl I (m. 1978)
* 19 Hydref - Stephen Ward, meddyg (m. 1963)
* 20 Hydref - William R. P. George, bardd (m. 2006)
* 15 Tachwedd - Fosco Maraini, ethnolegydd ac awdur (m 2004)
* 12 Rhagfyr - Daniel Jones (m. 1993)

## Marwolaethau 
* 17 Chwefror - Edgar Evans, fforiwr, 35
* 29 Mawrth - Robert Falcon Scott, fforiwr, 45
* 20 Ebrill - Bram Stoker, 64
* 14 Mai - August Strindberg, dramodydd, 63
* 30 Mai - Wilbur Wright, difeisiwr, 45
* Mehefin - William Cashen, casglwr llên gwerin Fanaweg, 74
* 23 Gorffennaf - Abel Thomas, gwleidydd

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Keystone Comedy*
* *The Belle of Bettws-y-Coed*
* ''The Smuggler's Daughter of Anglesea*
* *The Witch of the Welsh Mountains*

### Llyfrau
* Rhoda Broughton - *Between Two Stools*
* Thomas Mann - *Der Tod in Venedig'' ('Angau yn Fenis')
* Thomas Williams (Brynfab) - ''Pan Oedd Rhondda'n Bur*
* Edward Tegla Davies - *Hunangofiant Tomi*

### Cerddoriaeth
* Gustav Mahler - Symffoni rhif 9
* Sergei Prokofiev
** Concerto i Biano rhif 1
** Concerto i Biano rhif 2
* Arnold Schoenberg – *Pierrot Lunaire''

## Eisteddfod Genedlaethol (Wrecsam) 
* **Cadair:** T. H. Parry-Williams
* **Coron:** T. H. Parry-Williams

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Gustaf Dalén
* **Cemeg:** Victor Grignard a Paul Sabatier
* **Meddygaeth:** Alexis Carrel
* **Llenyddiaeth:** Gerhart Hauptmann
* **Heddwch:** Elihu Root

## Cyfeiriadau
1900au

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1900 1901 1902 1903 1904 1905 1906 1907 1908 1909

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Arlywydd William McKinley (Unol Daleithiau America)
*Arlywydd Theodore Roosevelt (Unol Daleithiau America)
*Arlywydd William Howard Taft (Unol Daleithiau America)
*Brenin Vittorio Emanuele III (Yr Eidal)
*Brenhines Victoria (Y Deyrnas Unedig)
*Brenin Edward VII (Y Deyrnas Unedig)
*Pab Leo XIII
*Pab Pïws X
*Prif Weinidog 3ydd Ardalydd Salisbury (Y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog Arthur Balfour (Y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog Henry Campbell-Bannerman (Y Deyrnas Unedig)
*Prif Weinidog Herbert Henry Asquith (Y Deyrnas Unedig)
*Ymerawdwr Wilhelm II (Yr Almaen)
*Ymerawdwr Nicholas II (Rwsia)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**
*Cynhaliwyd y Tour de France am y tro cyntaf


Categori:Degawdau'r 20fed ganrif
1922

19g - **20g** - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - **1920au** - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1917 1918 1919 1920 1921 - **1922** - 1923 1924 1925 1926 1927

----

## Digwyddiadau 
*Aelod o'r Blaid Gomiwnyddol i ymladd etholiad - y cyntaf drwy Brydain - a hynny yn Is-etholiad Caerffili.
*10 Ionawr - Arthur Griffith yn dod yn Arlywydd y Dáil Éireann.
*6 Chwefror - Pïws XI (Achille Ratti) yn dod yn bab.
*15 Mawrth - Fuad I yn dod yn frenin yr Aifft.
*15 Ebrill - Y Tywysog Cymru yn ymweld Corea.
*16 Ebrill - Cytundeb Rapallo rhwng Rwsia ac y Weriniaeth Weimar.
*11 Mehefin - Premiere y ffilm "Nanook of the North".
*26 Mehefin - Louis Honoré Charles Antoine Grimaldi yn dod yn Dywysog Louis II o Monaco.
*11 Gorffennaf - Agoriad yr Hollywood Bowl.
*2 Awst - Teiffŵn yn Tsieina; 5,000 o bobol yn colli ei bywydau
*30 Hydref - Benito Mussolini yn dod yn brif weinidog yr Eidal.
*15 Tachwedd - Llafur yn ennill hanner seddau Cymru.
*Urdd Gobaith Cymru yn cael ei sefydlu gan Ifan ab Owen Edwards

## Genedigaethau 
* 16 Chwefror – Syr Geraint Evans, canwr opera (m. 1992)
* 5 Mawrth – Pier Paolo Pasolini, cyfarwyddwr ffilm a llenor (m. 1975)
* 3 Ebrill 
**Lavinia Bazhbeuk-Melikyan, arlunydd (m. 2005)
**Doris Day, cantores ac actores (m. 2019)
* 13 Ebrill - Julius Nyerere, gwleidydd (m. 1999)
*16 Ebrill
**Kingsley Amis, nofelydd a bardd (m. 1995)
**Leo Tindemans, gwleidydd (m. 2014)
*9 Awst - Philip Larkin, bardd (m. 1985)
*10 Mehefin - Judy Garland, cantores ac actores (m. 1969)
*17 Mehefin
**Eva Slater, arlunydd (m. 2011)
**Toshiko Takaezu, arlunydd (m. 2011)
*10 Gorffennaf
**Nell Blaine, arlunydd (m. 1996)
**Jake LaMotta, paffiwr (m. 2017)
*9 Awst
**Philip Larkin, bardd (m. 1985)
**Taro Kagawa, pêl-droediwr (m. 1990)
*16 Hydref - Max Bygraves, digrifwr a chanwr (m. 2012)
* 31 Hydref
**Talfryn Thomas, actor (m. 1982)
**Norodom Sihanouk, brenin Cambodia (m. 2012)
*8 Tachwedd - Christiaan Barnard, meddyg (m. 2001)

## Marwolaethau 
*5 Ionawr – Ernest Shackleton, fforiwr, 47
*4 Chwefror – Syr Henry Jones, philosopher, 69
*22 Ionawr - Pab Benedict XV, 67
*14 Mai - William Abraham (Mabon), arweinydd glowyr De Cymru, 79
*20 Mehefin - Vittorio Monti, cyfansoddwr, 54
*28 Mehefin - Velimir Khlebnikov, bardd, 36
*2 Awst - Alexander Graham Bell, difeisiwr, 75
*18 Tachwedd - Marcel Proust, llenor, 51
*24 Tachwedd - Erskine Childers, milwr, gwleidydd ac awdur, 52

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Nosferatu*
**The Last King of Wales*

### Llyfrau
*Richmal Crompton - *Just William*
*Edward Tegla Davies - *Nedw*
*Arthur Machen - *Far Off Things*

### Barddoniaeth
*T. S. Eliot - *The Waste Land*

### Drama
*Jean Cocteau – *Antigone* (ar ôl Sophocles)
*J. O. Francis - *Cross Currents*
*Saunders Lewis - *Gwaed yr Uchelwyr*

### Cerddoriaeth
*Carl Nielsen - Symffoni Rhif. 5
*William Walton - *Façade*

## Eisteddfod Genedlaethol (Rhydaman) 
* **Cadair:** John Lloyd-Jones
* **Coron:** Robert Beynon

## Gwobrau Nobel 
***Ffiseg:** Niels Bohr
***Cemeg:** Francis William Aston
***Meddygaeth:** Archibald Vivian Hill ac Otto Fritz Meyerhof
***Llenyddiaeth:** Jacinto Benavente
***Heddwch:** Fridtjof Nansen

## Cyfeiriadau
1907

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1902 1903 1904 1905 1906 - **1907** - 1908 1909 1910 1911 1912

----

## Digwyddiadau 
*Is-bwyllgor Cymreig yn cael ei sefydflu i drafod materion Cytmreig.
*6 Ionawr - Agoriad yr ysgol cyntaf Montessori, yn Roma.
*14 Ionawr - Daeargryn yn Kingston, Jamaica.
*5 Mawrth - Lladdwyd 6 o lowyr mewn damwain ym mhwll glo Windsor, Abertridwr.
*19 Mawrth - Sefydlwyd Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Llyfrgell Genedlaethol Cymru trwy Siarter Frenhinol.

## Genedigaethau 
* 3 Ionawr - Ray Milland, actor (m. 1986)
* 13 Mai - Daphne du Maurier, nofelydd (m. 1989)
* 22 Mai
**Hergé, arlunydd (m. 1983)
**Syr Laurence Olivier, actor (m. 1989)
* 6 Gorffennaf - Frida Kahlo, arlunydd (m. 1954)
* 15 Medi - Fay Wray, actores (m. 2004)
* 14 Tachwedd - Astrid Lindgren, awdures (m. 2002)

## Marwolaethau 
150px|bawd|Oscar II, brenin Sweden
* 2 Chwefror - Dmitri Ivanovich Mendeleev (20 Ionawr yn yr hen calendr)
* 10 Mawrth - George Sholto Gordon Douglas-Pennant, 2ail Farwn Penrhyn, 70
* 15 Awst - Joseph Joachim, cerddor, 76
* 8 Rhagfyr - Oscar II, brenin Sweden, 78

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Ben-Hur* (Sidney Olcott)

### Llyfrau
* Joseph Conrad – *The Secret Agent*
* Eliot Crawshay-Williams - *Across Persia*
* W. H. Davies - *New Poems*
* Arthur Machen - *The Hill of Dreams*
* John Morris-Jones - *Caniadau*

### Cerddoriaeth
* John Hughes - *Cwm Rhondda*
* Scott Joplin - *Gladiolus Rag*

## Eisteddfod Genedlaethol (Abertawe) 
* **Cadair:** Thomas Davies
* **Coron:** John Dyfnallt Owen (Dyfnallt)

## Gwyddoniaeth
* Darganfyddiad yr elfen gemegol Lwtetiwm gan Georges Urbain

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Albert A. Michelson
* **Cemeg:** Eduard Buchner
* **Meddygaeth:** Charles Louis Alphonse Laveran
* **Llenyddiaeth:** Rudyard Kipling
* **Heddwch:** Ernesto Teodoro Moneta a Louis Renault
1908

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1903 1904 1905 1906 1907 - **1908** - 1909 1910 1911 1912 1913

----

## Digwyddiadau 
*4 Mawrth - Tân yr Ysgol Collinwood, ger Cleveland, Ohio, UDA; 172 o blant yn colli ei bywydau.
*27 Ebrill - Agorfa'r Gemau Olympaidd yr Haf 1908 yn Llundain

## Genedigaethau 
* 9 Ionawr - Simone de Beauvoir, awdures (m. 1986)
* 28 Ionawr - Claude Lévi-Strauss, anthropolegydd (m. 2009)
* 5 Mawrth - Rex Harrison, actor (m. 1990)
* 5 Ebrill - Bette Davis, actores (m. 1989)
* 20 Ebrill
**Luise Niedermaier, arlunydd (m. 1997)
**Lionel Hampton, cerddor jazz (m. 2002)
* 26 Gorffennaf - Salvador Allende, Arlywydd Chile (m. 1973)
* 15 Awst - Wynford Vaughan-Thomas, newyddiadurwr (m. 1987)
* 27 Awst
**Lyndon B. Johnson, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1973)
**Don Bradman, cricedwr (m. 2001)
* 16 Hydref - Enver Hoxha, arweinydd Albania (m. 1985)
* 27 Hydref - Lee Krasner, arlunydd (m. 1984)
* 20 Tachwedd - Alistair Cooke, newyddiadurwr (m. 2004)
* 31 Rhagfyr - Simon Wiesenthal (m. 2005)

## Marwolaethau 
* 1 Chwefror - Siarl, brenin Portiwgal, 44
* 21 Mehefin
** Allen Raine (Anne Adaliza Puddicombe), nofelydd, 71
** Nikolai Rimsky-Korsakov, cyfansoddwr, 64
* 3 Gorffennaf - Joel Chandler Harris, awdur, 59
* 25 Awst - Henri Becquerel, ffisegydd, 55
* 14 Tachwedd - Ymerawdwr Guangxu o Tsieina, 37

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Hamlet* (Ffrainc) gyda Jacques Grétillat a Colanna Romano

### Llyfrau
* W. H. Davies - *The Autobiography of a Super-Tramp*
* L. M. Montgomery - *Anne of Green Gables*
* Silyn Roberts - ''Y Blaid Lafur Annibynnol, ei Hanes a'i Hamcan*
* Gwyneth Vaughan - *Plant y Gorthrwm*

### Barddoniaeth
* Eliseus Williams (Eifion Wyn) - *Telynegion Maes a Môr*

### Drama
* Maurice Maeterlinck - *L'Oiseau Bleu*
* J. M. Synge - *The Tinker's Wedding*

### Cerddoriaeth
* Claude Debussy - *Children's Corner*
* Maurice Ravel - *Rapsodie espagnole*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llangollen) 
* **Cadair:** J. J. Williams
* **Coron:** Emyr Davies

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Gabriel Lippman
* **Cemeg:** Ernest Rutherford
* **Meddygaeth:** Paul Ehrlich ac Élie Metchnikoff
* **Llenyddiaeth:** Rudolf Christoph Eucken
* **Heddwch:** Klas Pontus Arnoldson a Fredrik Bajer

## Tywydd
Ar 1 Gorffennaf cofnodwyd Goleuni’r Gogledd yng ngogledd Cymru. Bu’n bosibl darllen tan hwyr y nos. Dyma un cofnod ar gefn cerdyn post:
Abergele 1 Gorffennaf 1908 neges... ar gefn cerdyn post
:*Still alive in spite of the heat ! It was absolutely roasting yesterday'' [1 Gorff mae'n debyg, y cerdyn wedi dyddio 2 Gorff]. *I sat in the shade of a haystack for a long time reading. It was delightful. It was so light last night that I could read easily at 1030.* (cerdyn post efo marc post Abergele a llun Castell Caernarfon)

Cofnodwyd y digwyddiad yn y Weekly Mail

## Cyfeiriadau
1905

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1900 1901 1902 1903 1904 - **1905** - 1906 1907 1908 1909 1910

----

## Digwyddiadau 
* David Lloyd George yn ymuno â'r Cabined fel Llywydd y Bwrdd Masnach
* 11 Gorffennaf - Trychineb Glofa'r National, Aberllechau (Wattstown)
* 28 Hydref - Caerdydd yn ennill statws dinas
* 16 Rhagfyr - Cymru yn trechu Seland Newydd 3-0 mewn rygbi
**yn ystod y flwyddyn* - Diwedd y Diwygiad 1904-1905

## Genedigaethau 
* 2 Ionawr - Michael Tippett, cyfansoddwr (m. 1998)
* 21 Ionawr - Christian Dior, (m. 1957)
* 16 Mai - Henry Fonda, actor (m. 1982)
* 21 Mehefin - Jean-Paul Sartre, athronydd ac awdur (m. 1980)
*29 Gorffennaf
**Dag Hammarskjöld, diplomydd (m. 1961)
**Clara Bow, actores (m. 1965)
* 18 Medi - Greta Garbo, actores (m. 1990)
* 10 Hydref
**Jane Winton, arlunydd (m. 1959)
**Asta Witkowsky, arlunydd (m. 1968)
* 15 Hydref - C. P. Snow, ffisegydd a nofelydd (m. 1980)
*31 Hydref - W. F. Grimes, archaeolegydd (m. 1988)

## Marwolaethau 
* 19 Ionawr - Debendranath Tagore, athronydd, 87
* 24 Mawrth - Jules Verne, nofelydd, 77
* 18 Medi - George MacDonald, awdur, 80
* 3 Hydref - José María de Heredia, bardd, 62
* 19 Hydref - Ann Rees (Ceridwen), bardd, 31
* 23 Hydref - William Phillips, gwyddonydd, 83
* 10 Tachwedd - Rowland Williams (Hwfa Môn), bardd, 82
* 17 Rhagfyr - Robert Jones Derfel, bardd, 81

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *The Life of Charles Peace* (gan Ifan ab Owen Edwards)

### Llyfrau
#### Cymraeg
* John Jones (Myrddin Fardd) - *Cynfeirdd Lleyn*
* John Watson - *Yr Hen Ddoctor*
#### Saesneg
* David Ffrangcon Davies - *The Singing of the Future*
* W. H. Davies - ''The Soul's Destroyer*
* Owen Rhoscomyl - *Flame-Bearers of Welsh History*
* Baroness Orczy - *The Scarlet Pimpernel*

### Cerddoriaeth
* Claude Debussy - *La Mer*
* Franz Lehar - *Die lustige Witwe'' (operetta)

## Eisteddfod Genedlaethol (Aberpennar) 
* **Cadair:** dim gwobr
* **Coron:** Thomas Mathonwy Davies (Mafonwy)

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Philipp Lenard
* **Cemeg:** Adolf von Baeyer
* **Meddygaeth:** Robert Koch
* **Llenyddiaeth:** Henryk Sienkiewicz
* **Heddwch:** Baroness Bertha von Suttner

## Cyfeiriadau
1910

19g - **20g** - 21g
1960au 1870au 1880au 1890au 1900au - **1910au** - 1920au 1930au 1940au 1950au 1960au
1905 1906 1907 1908 1909 - **1910** - 1911 1912 1913 1914 1915

----

## Digwyddiadau 
*Dyma'r etholiad cyffredinol cyntaf lle ymladdwyd pob etholaeth.
*14 Mehefin - Mae'r Capten Robert Falcon Scott yn cael ei cinio ffarwelio yn y Gwesty Brenhinol, Caerdydd.
*8-9 Tachwedd - Terfysg Tonypandy

## Genedigaethau 
* 9 Mawrth - Samuel Barber, cyfansoddwr (m. 1981)
* 17 Mawrth - Molly Weir, actores (m. 2004)
* 23 Mawrth - Akira Kurosawa (m. 1998)
* 21 Mai - Hywel David Lewis, athronydd (m. 1992)
*3 Mehefin
**Paulette Goddard, actores (m. 1990)
**Wilfred Thesiger, fforiwr ac llenor (m. 2003)
*11 Mehefin
**Jacques Cousteau, difeisiwr (m. 1997)
**Lucile Passavant, arlunydd (m. 2012)
*23 Mehefin
**Jean Anouilh, dramodydd (m. 1987)
**Berta Hansson, arlunydd (m. 1994)
* 16 Gorffennaf - Kate Bosse-Griffiths, Eifftolegydd a llenor (m. 1998)
* 26 Awst - Y Fam Teresa, cenhades (m. 1997)
* 22 Medi - Emrys Owain Roberts, gwleidydd (m. 1990)
* 29 Hydref - A. J. Ayer, athronydd (m. 1988)
* 19 Rhagfyr - Jean Genet, dramodydd (m. 1986)

## Marwolaethau 
* 21 Ebrill - Mark Twain, awdur, 74
* 6 Mai – Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig, 68
* 31 Mai - Elizabeth Blackwell, meddyg, 89
* 12 Gorffennaf - Charles Rolls, awyrennwr, 32
* 13 Awst - Florence Nightingale, nyrs, 90
* 23 Hydref - Chulalongkorn, brenin Siam, 57
* 20 Tachwedd - Lev Tolstoy, awdur, 82

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Gertie the Dinosaur*

### Llyfrau
* Rhoda Broughton – *The Devil and the Deep Sea*
* Bertrand Russell - *Philosophical Essays*

### Barddoniaeth
* Kostís Palamás *I flogera tou Vasilia ("Ffliwt y Brenin")

### Cerddoriaeth
* Enrico Caruso yn canu "yn fyw" ar y radio
* Thomas Carrington - *Hen weddi deuluaidd fy nhad*
* Gustav Mahler - Symffoni rhif 9
* Igor Stravinsky - Жар-птица, *Zhar-ptitsa'' (ballet)

## Eisteddfod Genedlaethol (Bae Colwyn) 
* **Cadair:** R. Williams Parry
* **Coron:** William Crwys Williams

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Johannes Diderik van der Waals
* **Cemeg:** Otto Wallach
* **Meddygaeth:** Albrecht Kossel
* **Llenyddiaeth:** Paul Heyse
* **Heddwch:** Bureau Rhyngwladol Sefydlog Heddwch

## Cyfeiriadau
Categori:1910
1903

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1898 1899 1900 1901 1902 - **1903** - 1904 1905 1906 1907 1908

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* 3 Mai - Bing Crosby, canwr ac actor (m. 1977)
* 29 Mai - Bob Hope, comediwr (m. 2003)
*25 Mehefin - George Orwell, awdur (m. 1950)
* 1 Gorffennaf - Amy Johnson (m. 1941)
* 3 Awst (peth ansicrwydd) - Habib Bourguiba, arlywydd a gwleidydd (m. 2000)
* 28 Hydref - Evelyn Waugh, nofelydd (m. 1966)

## Marwolaethau 
* 17 Chwefror - Joseph Parry, cyfansoddwr, 61
* 12 Ebrill - Daniel Silvan Evans, awdur, 85
* 9 Mai - Paul Gauguin, arlunydd, 54
* 20 Gorffennaf - Pab Leo XIII, 93
* 1 Tachwedd - Theodor Mommsen, hanesydd, 85

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* Georges Méliès – *La Lanterne magique*

### Llyfrau
* Samuel Butler – *The Way of All Flesh*
* Bertrand Russell - *The Principles of Mathematics*

### Drama
* J. M. Synge - *In the Shadow of the Glen*

### Barddoniaeth
* Rudyard Kipling - *The Return*
* Giovanni Pascoli - *Canti di Castelvecchio*
* William Butler Yeats - *In the Seven Woods*

### Cerddoriaeth
* Edward Elgar - *The Apostles* (oratorio)

## Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli) 
* **Cadair:** J. T. Job
* **Coron:** John Evans Davies

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Pierre Curie, Marie Curie ac Henri Becquerel
* **Cemeg:** Svante Arrhenius
* **Meddygaeth:** Niels Finsen
* **Llenyddiaeth:** Bjornstjerne Bjornson
* **Heddwch:** Syr William Cremer

## Cyfeiriadau
1904

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1899 1900 1901 1902 1903 - **1904** - 1905 1906 1907 1908 1909

----

## Digwyddiadau 
*23 Ionawr - Tân mawr yn Ålesund, Norwy.
*7 Chwefror - Tân mawr yn Baltimore, Unol Daleithiau America.
*28 Chwefror - Sefydlu Clwb Sport Lisboa e Benfica ym Mhortiwgal.
*8 Ebrill - Entente Cordiale rhwng y Deyrnas Unedig a Ffrainc.
*29 Mehefin - Trowynt ym Moscfa.
*8 Tachwedd - Theodore Roosevelt yn ennill Etholiad Arlywyddol Unol Daleithiau America.
**yn ystod y flwyddyn* - Diwygiad 1904-1905

## Genedigaethau 
* 1 Mawrth - Glenn Miller, cerddor (m. 1944)
* 22 Ebrill - Robert Oppenheimer (m. 1967)
* 31 Rhagfyr - Umm Kulthum, cantores (m. 1975)
* 11 Mai - Salvador Dalí, arlunydd (m. 1989)
* 12 Gorffennaf - Pablo Neruda, bardd (m. 1973)
* 4 Awst - Thomas Parry (ysgolhaig) (m. 1985)
* 12 Medi - Euros Bowen, bardd (m. 1988)
* 27 Medi - John Gwilym Jones (dramodydd) (m. 1988)
* 30 Medi - Waldo Williams, bardd (m. 1971)
* 2 Hydref
**Lal Bahadur Shastri, Prif Weinidog India (m. 1966)
**Graham Greene, awdur (m. 1991)
* 15 Hydref - Syr Julian Hodge, banciwr masnachol (m. 2004)
* 20 Hydref - Anna Neagle, actores (m. 1986)
* 3 Tachwedd - Caradog Prichard, nofelydd a bardd (m. 1980)

## Marwolaethau 
* 1 Mai - Antonín Dvořák, cyfansoddwr, 62
* 10 Mai - Syr Henry Morton Stanley, fforiwr a newyddiadurwr, 63
* 14 Gorffennaf - Anton Chekhov, dramodydd, 44
* 17 Gorffennaf - Isaac Roberts, seryddwr, 75
* 22 Awst - Kate Chopin, awdures Americanaidd, 54
*31 Hydref - Dan Leno, digrifwr, 43
* 2 Tachwedd - Isaac Foulkes, newyddiadurwr, awdur a chyhoeddwr, 67

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *The Great Train Robbery*

### Llyfrau
* Vladimir Lenin - *Шаг вперёд, два шага назад*
* Eluned Morgan - ''Dringo'r Andes & Gwymon y Môr*

### Barddoniaeth
* Silyn Roberts - *Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill*

### Drama
* Anton Chekhov - *Vishniovy sad*
* Frank Wedekind - *Die Büchse der Pandora*

### Cerddoriaeth
* Gustav Mahler - *Kindertotenlieder*
* Giacomo Puccini - *Madama Butterfly'' (opera)

## Eisteddfod Genedlaethol (Rhyl) 
* **Cadair:** J. Machreth Rees
* **Coron:** Richard Machno Humphreys

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Lord Rayleigh
* **Cemeg:** Syr William Ramsay
* **Meddygaeth:** Ivan Pavlov
* **Llenyddiaeth:** Frédéric Mistral a José Echegaray
* **Heddwch:** Sefydliad Rhyngwladol y Cyfraith

## Cyfeiriadau
Categori:1904
1906

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1901 1902 1903 1904 1905 - **1906** - 1907 1908 1909 1910 1911

----

## Digwyddiadau 
* Nid etholwyd yr un Aelod Seneddol Toriaidd yng Nghymru; dyma'r unig dro i hyn ddigwydd.
* 10 Mawrth - Tanchwa'r pwll glo Courrières yn Ffrainc; 1,099 o bobol yn colli ei bywydau, yn cynnwys plant
* 7 Ebrill - Ffrwydiad y llosgfynydd Vesuvio.
* 18 Ebrill - Daeargryn San Francisco; 3,000 o bobol yn colli ei bywydau.
* 7 Mehefin - Lansio'r *RMS Lusitania* yn Clydebank.
* 16 Awst - Daeargryn Valparaiso; 20,000 o bobol yn colli ei bywydau.
* 18 Medi - Teiffŵn a tsunami yn Hong Cong; 10,000 o bobol yn colli ei bywydau

## Genedigaethau 
* 1 Ionawr - Giovanni D'Anzi, canwr (m. 1974)
* 15 Ionawr - Aristotle Onassis, dyn busnes (m. 1975)
* 19 Chwefror - Grace Williams, cyfansoddwr (m. 1977)
* 19 Mawrth - Adolf Eichmann (m. 1962)
* 13 Ebrill - Samuel Beckett, bardd a dramodydd (m. 1989)
* 8 Mai - Roberto Rossellini, cyfarwyddwr ffilm (m. 1977)
*3 Mehefin
**Josephine Baker, dawnswraig, cantores ac actores (m. 1975)
**Mig Quinet, arlunydd (m. 2001)
*19 Mehefin
**Ernst Chain, meddyg a cemegydd (m. 1979)
**Claire Olivier-Tiberghien, arlunydd (m. 1987)
*25 Mehefin - Roger Livesey, actor (m. 1976)
*27 Mehefin
**Vernon Watkins, bardd (m. 1967)
**Catherine Cookson, nofelydd (m. 1998)
*26 Awst
**Albert Sabin, meddyg a firolegydd (m. 1993)
**Lisel Salzer, arlunydd (m. 2005)
* 9 Hydref
**Ithell Colquhoun, arlunydd (m. 1988)
**Leopold Sedar Senghor, Arlywydd Senegal (m. 2001)
* 14 Hydref - Hannah Arendt, awdures (m. 1975)
* 16 Hydref - Maudie Edwards, actores (m. 1991)
* 8 Rhagfyr - Richard Llewellyn, nofelydd (m. 1983)

## Marwolaethau 
* 6 Ionawr - Robert Ambrose Jones (Emrys ap Iwan), awdur, 54
* 29 Ionawr - Christian IX, brenin Denmarc, 87
* 1 Chwefror - John Pollard Seddon, pensaer, 78
* 23 Mai - Henrik Ibsen, dramodydd, 78
* 4 Medi - William Bowen Rowlands, gwleidydd, 69
* 22 Hydref - Paul Cézanne, arlunydd, 67

## Y celfyddydau
### Llyfrau
* Owen Morgan Edwards - *Clych Adgof*
* Arthur Machen – *The House of Souls*

### Drama
* Thomas Hardy - *The Dynasts*
* Hjalmar Söderberg - *Gertrud*
bawd|200px|Frog Legs Rag gan James Scott

### Cerddoriaeth
* Ethel Smyth - *The Wreckers* (opera)

## Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon) 
* **Cadair:** J. J. Williams
* **Coron:** Hugh Emyr Davies

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Syr Joseph Thomson
* **Cemeg:** Henri Moissan
* **Meddygaeth:** Camillo Golgi a Santiago Ramón y Cajal
* **Llenyddiaeth:** Giosuè Carducci
* **Heddwch:** Theodore Roosevelt
Jane Cave

Bardd yn yr iaith Saesneg oedd **Jane Cave** (c. 1754 - c.1812), a aned yn Aberhonddu, Brycheiniog, Powys, neu o bosib yn Nhalgarth, Powys. Sgwennai gan mwyaf ar bynciau crefyddol ac roedd yn dioddef o gur pen ofnadwy.

Cafodd droedigaeth grefyddol dan weinidogaeth Hywel Harris tra'n gweithio yn Nhalgarth. Bu farw yng Nghasnewydd.

## Llyfryddiaeth
**Poems on Various Subjects, Entertaining, Elegiac, and Religious* (1783).

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1754
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberhonddu
Categori:Marwolaethau 1813
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
1911

19g - **20g** - 21g
1960au 1870au 1880au 1890au 1900au - **1910au** - 1920au 1930au 1940au 1950au 1960au
1906 1907 1908 1909 1910 - **1911** - 1912 1913 1914 1915 1916

----

## Digwyddiadau 
*Cynghrair Rhyddid Cymru yn cael ei sefydlu, yn bennaf gan Aelodau Seneddol Rhyddfrydol.

150px|bawd|Prifysgol Porto
*22 Mawrth - Sefyllfa'r Prifysgol Porto.
*19 Awst - Terfysg Llanelli
*10 Hydref - Dechreuad y Chwyldro Xinhai yn Tsieina.
*16 Tachwedd - Daeargryn yn Swab, yr Almaen.
*14 Rhagfyr - Roald Amundsen yn cyrraedd Pegwn y De

## Genedigaethau 
* 6 Chwefror - Ronald Reagan, actor ac Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 2004)
* 26 Mawrth - Tennessee Williams, dramodydd (m. 1983)
* 11 Mai - Phil Silvers, comediwr (m. 1965)
* 27 Mai - Vincent Price, actor (m. 1993)
*20 Mehefin
**Sophie Taxell, arlunydd (m. 1996)
**Wanda Paklikowska-Winnicka, arlunydd (m. 2001)
*21 Gorffennaf
**Marshall McLuhan, addysgwr, athronydd ac ysgohaig (m. 1980)
**Ruth Buchholz, arlunydd (m. 2002)
*12 Awst
**Thelma Johnson Streat, arlunydd (m. 1959)
**Alice Richter, arlunydd (m. 1996)
* 2 Medi - Jack Petersen, paffiwr (m. 1990)
* 21 Hydref - Mary Blair, arlunydd (m. 1978)
* 26 Hydref - Mahalia Jackson, cantores (m. 1972)
* 12 Tachwedd - Pennar Davies, bardd, awdur a diwinydd (m. 1996) 

## Marwolaethau 
* 1 Mawrth - Jacobus Henricus van 't Hoff, cemegydd, 58
* 18 Mai - Gustav Mahler, cyfansoddwr, 50
* 29 Mai - William S. Gilbert, bardd ac awdur, 74
* 29 Hydref - Joseph Pulitzer, cyhoeddwr, 64

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* Y stiwdio cyntaf yn Hollywood

### Llyfrau
* Max Beerbohm – *Zuleika Dobson*
* Frances Hodgson Burnett — *The Secret Garden*
* Valery Larbaud — *Fermina Márquez*

### Cerddoriaeth
* Irving Berlin - "Alexander's Ragtime Band"

### Opera
* Frederick Delius - *Fenimore and Gerda*
* Ethel Smyth - *March of the Women*
* Richard Strauss - *Der Rosenkavalier*

## Eisteddfod Genedlaethol (Caerfyrddin) 
* **Cadair:** William Roberts
* **Coron:** William Crwys Williams (Crwys)

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Wilhelm Wien
* **Cemeg:** Marie Curie
* **Meddygaeth:** Allvar Gullstrand
* **Llenyddiaeth:** Maurice Maeterlinck
* **Heddwch:** Tobias Asser ac Alfred Hermann Fried

## Cyfeiriadau
1913

19g - **20g** - 21g
1960au 1870au 1880au 1890au 1900au - **1910au** - 1920au 1930au 1940au 1950au 1960au
1908 1909 1910 1911 1912 - **1913** - 1914 1915 1916 1917 1918

----

## Digwyddiadau 
*24 Ebrill - Agoriad yr Adeilad Woolworth yn Ninas Efrog Newydd.
*29 Mai - Première y ballet *The Rite of Spring* yn y Théâtre des Champs-Élysées, Paris.
*24 Mehefin - Joseph Cook yn dod Prif Weinidog Awstralia.
*14 Hydref - Tanchwa Senghennydd
*5 Tachwedd - Ludwig III yn dod yn frenin Bafaria

## Genedigaethau 
* 4 Chwefror - Rosa Parks, ymgyrchydd hawliau sifil (m. 2005)
* 14 Mawrth - Osvaldo Moles, newyddiadurwr radio, a sgriptiwr Brasilaidd (m. 1967)
* 29 Mawrth - Ronald Stuart Thomas, bardd (m. 2000)
* 5 Mehefin - Moelwyn Merchant, awdur (m. 1997)
* 23 Gorffennaf - Michael Foot, gwleidydd (m. 2010)
* 28 Awst - Robertson Davies, nofelydd (m. 1995)
* 28 Medi - Edith Pargeter, nofelydd (m. 1995)
* 22 Hydref - Robert Capa, ffotograffydd rhyfel (m. 1954)
* 2 Tachwedd
**Burt Lancaster, actor (m. 1994)
**Ivor Roberts-Jones, cerflunydd (m. 1996)
* 7 Tachwedd - Albert Camus, awdur ac athronydd (m. 1960)
* 11 Tachwedd - Moses Glyn Jones, bardd (m. 1994)
* 22 Tachwedd - Benjamin Britten, cyfansoddwr (m. 1976)

## Marwolaethau 
* 10 Mawrth - Harriet Tubman, 90?
* 18 Mawrth - Siôr I, brenin Groeg, 67
* 19 Mawrth - John Thomas (Pencerdd Gwalia), telynor, 87
* 2 Mehefin - Alfred Austin, bardd, 78
* 8 Mehefin - Emily Davison, suffragette, 41
* 8 Gorffennaf - Louis Hémon, nofelydd, 32
* 7 Tachwedd - Alfred Russel Wallace, biolegydd, 90

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Traffic in Souls*

### Llyfrau
* Thomas Gwynn Jones - *Cofiant Thomas Gee*
* Syr John Morris-Jones - *A Welsh Grammar, Historical and Comparative*
* Moelona - *Teulu Bach Nantoer*

### Drama
* W. J. Gruffydd - *Beddau’r Proffwydi*

### Cerddoriaeth
* Igor Stravinsky - *The Rite of Spring*

## Eisteddfod Genedlaethol (Y Fenni) 
* **Cadair:** Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)
* **Coron:** William Evans (Wil Ifan)

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Heike Kamerlingh Onnes
* **Cemeg:** Alfred Werner
* **Meddygaeth:** Charles Richet
* **Llenyddiaeth:** Rabindranath Tagore
* **Heddwch:** Henri La Fontaine

## Tywydd
* Corwynt hanesyddol

## Cyfeiriadau
1898

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1893 1894 1895 1896 1897 - **1898** - 1899 1900 1901 1902 1903

----

## Digwyddiadau 
* David Williams, y cynghorydd cyntaf yng Nghymru i sefyll dros y Blaid Lafur, yn cael ei ethol i Gyngor Tref Abertawe.
* 2 Medi - Brwydr Omdurman
* **Llyfrau**
** Syr Edward Anwyl - *Welsh Accidence*
** H. G. Wells - *The War of the Worlds*
** Émile Zola - ''J'Accuse''
* **Cerddoriaeth**
** Leslie Stuart - "Lily of Laguna"
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfyddiadau'r elfennau cemegol Radiwm a pholoniwm a'r nwyon nobl Neon, Crypton, Senon a Radon

## Genedigaethau 
* 23 Ionawr - Sergei Eisenstein, cyfarwyddwr ffilm (m. 1948)
* 10 Chwefror - Bertolt Brecht, dramodydd (m. 1956)
* 18 Chwefror - Enzo Ferrari, gyrrwr ras (m. 1988)
* 17 Mehefin
**M. C. Escher, arlunydd (m. 1972)
**Harry Patch, milwr (m. 2009)
* 22 Mehefin - Erich Maria Remarque, nofelydd (m. 1970)
* 29 Gorffennaf - Dorothy Rees, gwleidydd (m. 1987)
* 30 Gorffennaf - Henry Moore, arlunydd (m. 1986)
* 26 Medi - George Gershwin, cyfansoddwr (m. 1937)
* 18 Hydref - Lotte Lenya, cantores (m. 1981)
*30 Hydref - Caradog Roberts, cyfansoddwr (m. 1935)
* 29 Tachwedd - C. S. Lewis, athronydd, ysgolhaig ac awdur (m. 1963)
* Jennie Thomas, awdures llyfrau plant (m. 1979)

## Marwolaethau 
* 14 Ionawr - Lewis Carroll, awdur, 65
* 16 Mawrth - Aubrey Beardsley, arlunydd, 25
* 19 Mai - William Ewart Gladstone, gwleidydd, 88
* 17 Mehefin - Syr Edward Burne-Jones, arlunydd, 64
* 30 Gorffennaf - Otto von Bismarck, Canghellor yr Almaen, 83
* 28 Medi - Thomas Gee, gweinidog a chyhoeddwr, 83
*31 Hydref - William Gilbert Rees, sefydlwr Queenstown, Seland Newydd, 71
* 2 Rhagfyr - Michael D. Jones, arloeswr, 78

## Eisteddfod Genedlaethol (Blaenau Ffestiniog) 
* **Cadair:** Robert Owen Hughes (Elfyn)
* **Coron:** Richard Roberts

*
1899

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1894 1895 1896 1897 1898 - **1899** - 1900 1901 1902 1903 1904

----

## Digwyddiadau
*19 Medi - Rhyddheir Alfred Dreyfus o'r carchar ar Ynys y Diafol
*2 Rhagfyr - Brwydr Bwlch Tirad yn Luzon
*16 Rhagfyr - Sylfaen A.C. Milan
***Llyfrau**
**Rhoda Broughton - *Foes in Law*
**Lev Tolstoy - *Atgyfodiad* (*Воскресениe* / *Voskreseniye*)
***Drama**
**Anton Chekhov - *Ewythr Vanya* (*Дядя Ваня* / *Dyadya Vanya*)
**W. B. Yeats - *The Countess Cathleen*
***Cerddoriaeth**
**Edward Elgar - *Enigma Variations*
**Maurice Ravel - *Pavane pour une infante défunte*
***Gwyddoniaeth**
**Darganfyddiad yr elfen gemegol Actiniwm gan André-Louis Debierne

## Genedigaethau
*7 Ionawr - Francis Poulenc, cyfansoddwr (m. 1963)
* 17 Ionawr - Al Capone (m. 1947)
*22 Ebrill -  Vladimir Nabokov, nofelydd (m. 1977)
*10 Mai - Fred Astaire, actor a dawnswr (m. 1987)
*17 Gorffennaf - James Cagney, actor (m. 1986)
*21 Gorffennaf
**Hart Crane, bardd (m. 1932)
**Ernest Hemingway, nofelydd (m. 1961)
*13 Awst - Alfred Hitchcock (m. 1980)
*24 Awst
**Albert Claude, gwyddonydd (m. 1983)
**Jorge Luis Borges, llenor (m. 1986)
* 19 Hydref - Miguel Angel Asturias, nofelydd (m. 1974)
* 23 Hydref - Gloria Swanson, actores (m. 1983)
*2 Rhagfyr - Syr John Barbirolli, cerddor (m. 1970)
*15 Rhagfyr - Harold Abrahams, athletwr (m. 1978)
*16 Rhagfyr - Noël Coward, dramodydd, cyfansoddwr ac actor (m. 1973)
*20 Rhagfyr - Martyn Lloyd-Jones, gweinidog (m. 1981)
*25 Rhagfyr - Humphrey Bogart, actor (m. 1957)

## Marwolaethau
*15 Chwefror - William Jones (Ehedydd Iâl), bardd ac emynydd, 83
*16 Chwefror - Félix Faure, Arlywydd Ffrainc, 64
*25 Chwefror - Paul Julius Reuter, 82
*5 Ebrill - T. E. Ellis, gwleidydd, 40
*3 Mehefin - Johann Strauss II, cyfansoddwr, 73

## Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd)
* **Cadair:** dim gwobr
* **Coron:** Richard Roberts

## Tywydd
*Mai oer: barrug daear Prydain tan ddiwedd y mis (cyfres o gofnodion yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Mm%2Fbb%3A5%2F1899&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=false&bwletinau=false#angori yn y Tywyddiadur, Llên Natur.

## Cyfeiriadau 
*
1897

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1892 1893 1894 1895 1896 - **1897** - 1898 1899 1900 1901 1902 

----

## Digwyddiadau 
*4 Mawrth - William McKinley yn dod yn Arlywydd Unol Daleithiau America.
* **Llyfrau**
** Bram Stoker - *Dracula*
** *Caniadau Cymru*
* **Cerddoriaeth**
** Paul Dukas - ''L'Apprenti sorcier*
** Sergei Rachmaninov - Symffoni rhif 1
** Richard Strauss - *Till Eulenspiegels lustige Streiche''

## Genedigaethau 
* 3 Ionawr - Marion Davies, actores (m. 1961)
* 18 Mai - Frank Capra, cyfarwyddwr ffilm (m. 1991)
* 7 Mehefin - Imre Nagy, gwleidydd (m. 1958)
* 13 Mehefin - Pavo Nurmi, athletwr (m. 1973)
* 20 Gorffennaf
**Hanna Hausmann-Kohlmann, arlunydd (m. 1984)
**Tadeusz Reichstein, meddyg, botanegydd, cemegydd a gwyddonydd (m. 1996)
* 25 Medi - William Faulkner, nofelydd (m. 1962)
* 3 Hydref - Louis Aragon, bardd a nofelydd (m. 1983)
* 29 Hydref - Joseph Goebbels, gwleidydd (m. 1945)
* 15 Tachwedd - Aneurin Bevan, gwleidydd (m. 1960)
* 30 Rhagfyr - Alfredo Bracchi, actor (m. 1976)

## Marwolaethau 
* 3 Ebrill - Johannes Brahms, cyfansoddwr, 63
* 30 Medi - Ste Thérèse de Lisieux, 24
* 15 Hydref - Charles John Vaughan, Deon Llandaff, 81
* 27 Hydref - Tywysoges Princess Mary Adelaide o Gaergrawnt, 63

## Eisteddfod Genedlaethol (Casnewydd) 
* **Cadair:** J. T. Job
* **Coron:** Thomas Mafonwy Davies

*
1895

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1890 1891 1892 1893 1894 - **1895** - 1896 1897 1898 1899 1900

----

## Digwyddiadau 
* 5 Ionawr - Cafodd Alfred Dreyfus yn euog o drosglwyddo dogfennau cyfrinachol i'r Almaen, ac wedi ei ddiswyddo fel swyddog, condemniwyd ef i garchar am oes ar Ynys y Diafol.
* 21 Ionawr - Sylfaen Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
* 14 Ebrill - Daeargryn yn Ljubljana, Slofenia
* 17 Ebrill - Cyfamod Shimonoseki (Japan a Tsieina)
* 28 Mehefin - Undeb Nicaragwa, Hondwras ac El Salvador
* 31 Gorffennaf - Sylfaen yr "Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco", y Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg
* **Llyfrau**
** Stephen Crane - *The Red Badge of Courage*
** Thomas Hardy - *Jude the Obscure*
** Stanley J. Weyman - *The Red Cockade*
* **Drama**
** Jules Renard - *La Demande*
** Oscar Wilde - *The Importance of Being Earnest*
* **Barddoniaeth**
** Giovanni Marradi - *Ballati moderne*
* **Cerddoriaeth**
** Léon Boëllmann - *Suite Gothique*
** John Philip Sousa - "King Cotton March"

## Genedigaethau 
* 6 Mai - Rudolph Valentino, actor ffilm (m. 1926)
* 5 Gorffennaf - Gordon Jacob, cyfansoddwr (m. 1984)
* 24 Gorffennaf - Robert Graves, awdur (m. 1985)
* 4 Hydref - Buster Keaton, comediwr (m. 1966)
* 8 Hydref
**Zog, brenin Albania (m. 1961)
**Juan Domingo Perón, milwr, gwleidydd (m. 1974)
* 2 Rhagfyr - Paul Hindemith, cyfansoddwr (m. 1963)
* 14 Rhagfyr - George VI o'r Deyrnas Unedig (m. 1936)
*31 Hydref - B. H. Liddell Hart, hanesydd milwrol (m. 1970)

## Marwolaethau 
* 15 Ionawr - Yr Arglwyddes Charlotte Guest, awdur a chyfieithydd, 82
* 26 Chwefror - François-Marie Luzel, 74, ysgolhaig a bardd
* 8 Mai - Thomas Jones (Tudno), bardd, 51
* 21 Mai - Franz von Suppé, cyfansoddwr, 76
* 29 Mehefin - Thomas Henry Huxley, biolegydd, 60
* 28 Medi - Louis Pasteur, chemegydd, 72
* 22 Hydref - Daniel Owen, nofelydd, 59
*28 Hydref - Henry Davis Pochin, fferyllydd a diwydiannwr, 71
*27 Tachwedd - Alexandre Dumas *fils*, awdur, 71

## Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli) 
* **Cadair:** John Owen Williams, "Dedwyddwch"
* **Coron:** Lewis William Lewis

## Cyfeiriadau
*
1894

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1889 1890 1891 1892 1893 - **1894** - 1895 1896 1897 1898 1899 

----

## Digwyddiadau 
*14 Mai - Agoriad y Tŵr Blackpool.
*30 Mehefin - Agoriad Tower Bridge, Llundain.
*Awst - Mae'r Tywysog Cymru yn ymweled â'r Eisteddfod Genedlaethol.
*Tachwedd - Achos Dreyfus yn Ffrainc.
* **Llyfrau**
** Evan Thomas Davies (Dyfrig) - *Pregethau ac Anerchiadau*
** Owen Morgan Edwards - *Ystraeon o Hanes Cymru*
** Rudyard Kipling - *The Jungle Book*
** Daniel Owen - *Gwen Tomos*
** Syr John Rhys - *Outlines of the Phonology of the Manx Gaelic*
***Drama**
**Henrik Ibsen - *Lille Eyolf*
**George Bernard Shaw - *Arms and the Man*
***Barddoniaeth**
**Pierre Louÿs - *Les Chansons de Bilitis*
**W. B. Yeats - ''The Land of Heart's Desire*
* **Cerddoriaeth**
** Syr Walford Davies - Symffoni yn D
** Antonín Dvořák - *Humoresque''
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfyddiad yr elfen gemegol argon gan Paul Emile Lecoq de Boisbaudran

## Genedigaethau 
* 15 Ebrill - Bessie Smith, cantores (m. 1937)
* 26 Ebrill - Rudolf Hess, milwr (m. 1987)
* 23 Mehefin
**Alfred Kinsey, biolegydd (m. 1956)
**Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig a Tywysog Cymru (m. 1972)
* 4 Gorffennaf - Ambrose Bebb, awdur (m. 1955)
* 19 Gorffennaf - Khawaja Nazimuddin, Prif Weinidog Pakistan (m. 1964)
*25 Gorffennaf
**Gavrilo Princip, llofrudd (m. 1918)
**Walter Brennan, actor (m. 1974)
*26 Gorffennaf - Aldous Huxley, awdur (m. 1963) 
* 14 Hydref - E. E. Cummings, bardd (m. 1962)
* 20 Hydref - Olive Thomas, actores (m. 1920)
* 30 Hydref - Philip Heseltine (Peter Warlock), cyfansoddwr (m. 1930)

## Marwolaethau 
* 1 Ionawr - Heinrich Rudolf Hertz, ffisegydd, 36
* 4 Chwefror - Adolphe Sax, cerddor, 79
* 7 Mehefin - Hassan I, brenin Moroco, 58
* 24 Hydref - Alexander III, tsar Rwsia, 49
* 30 Hydref - David Griffith (Clwydfardd), bardd, 93
* 1 Tachwedd - Alexander III, tsar Rwsia, 49
* 20 Tachwedd - Anton Rubinstein, pianydd, 64
* 3 Rhagfyr - Robert Louis Stevenson, awdur, 44

## Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon) 
* **Cadair:** Howell Elvet Lewis
* **Coron:** Ben Davies

*
1893

18g - **19g** - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - **1890au** - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1888 1889 1890 1891 1892 - **1893** - 1894 1895 1896 1897 1898

----

## Digwyddiadau 
* 1893 - sefydlu yr ILP (Plaid Lafur Annibynnol).
* 31 Gorffennaf - Sefydlu Conradh na Gaeilge (Cynghrair y Wyddeleg) yn Nulyn.
* **Llyfrau**
** John Gruffydd Moelwyn Hughes - *Caniadau Moelwyn*
** Oscar Wilde - *The Picture of Dorian Gray*
** Charles Ashton - *Hanes Llenyddiaeth Gymreig 1650-1850*
* **Drama**
** Maurice Maeterlinck - *Pelléas et Mélisande*
** Syr Arthur Wing Pinero - *The Second Mrs. Tanqueray*
* **Cerddoriaeth**
**Antonín Dvořák - Symffoni rhif 9 yn E leiaf, "Z nového světa" ("O'r Byd Newydd")
** Giuseppe Verdi - *Falstaff* (opera)

## Genedigaethau 
* 12 Ionawr - Hermann Göring, gwleidydd a chadlywydd (m. 1946)
* 15 Ionawr - Ivor Novello, actor a chyfansoddwr (m. 1951)
* 18 Mawrth - Wilfred Owen, bardd (m. 1918)
* 3 Ebrill - Leslie Howard, actor (m. 1943)
* 20 Ebrill
**Harold Lloyd, comedïwr (m. 1971)
**Joan Miró, arlunydd (m. 1983)
* 13 Mehefin - Dorothy L. Sayers, nofelydd (m. 1957)
* 15 Hydref - Saunders Lewis, llenor (m. 1985)
* 18 Hydref - Ivor Rees, arwr rhyfel (m. 1967)
* 23 Hydref - Ernst Julius Öpik, seryddwr (m. 1985)
* 4 Rhagfyr - Herbert Read, hanesydd celf a bardd (m. 1968)
* 26 Rhagfyr - Mao Zedong, arweinydd Tsieina (m. 1976)

## Marwolaethau 
* 5 Ionawr - Fanny Kemble, actores, 83
* 23 Ionawr - William Price, meddyg, 92
* 18 Hydref - Charles Gounod, cyfansoddwr, 75
* 6 Tachwedd - Pyotr Ilyich Tchaikovsky, cyfansoddwr, 53
* 20 Tachwedd - Benjamin Thomas, gweinidog, bardd, awdur, 57

## Eisteddfod Genedlaethol (Pontypridd) 
* **Cadair:** John Ceulanydd Williams
* **Coron:** Ben Davies

## Digwyddiadau tywydd
Sychder, mes a pherygl i dda byw... Prydain, Hydref 1893
:*ACORN POISONING. The attention of the Board of Agriculture has been called to the unusual abundance of the crop of acorns this season, and it is considered desirable to warn stockowners who are accustomed to turn cattle into parks, on to commons, or other places where acorns are plentiful, that there is considerable risk of injurious effects arising from the consumption of large quantities of acorns, which in the present dearth of herbage, owing to the long drought, are certain to be eaten with avidity.*

## Cyfeiriadau 
*
1902

19g - **20g** - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - **1900au** - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1897 1898 1899 1900 1901 - **1902** - 1903 1904 1905 1906 1907 

----

150px|bawd|Campanile San Marco, Fenis
## Digwyddiadau 
*15 Chwefror - Agoriad yr U-Bahn yn Berlin
*31 Mai - Cytundeb Vereeniging: diwedd yr Ail Ryfel Boer
*14 Gorffennaf - Ymgwympiad y campanile y Basilica San Marco yn Fenis
*13 Gorffennaf - Agoriad y Tramffordd y Gogarth.
*9 Awst - Coroniad Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig

## Genedigaethau 
* 4 Chwefror - Charles Lindbergh, awyrennwr (m. 1974)
* 29 Mawrth - William Walton, cyfansoddwr (m. 1983)
* 22 Ebrill - Megan Lloyd George, gwleidydd (m. 1966)
* 18 Mai - Meredith Willson, cerddor (m. 1984)
* 16 Mehefin - James Kitchener Davies, bardd a dramodydd (m. 1952)
* 19 Awst - Ogden Nash, bardd (m. 1971)
* 22 Awst - Leni Riefenstahl, ffotograffydd (m. 2003)
* 28 Hydref - Elsa Lanchester, actores (m. 1986)
* 9 Tachwedd - Anthony Asquith, cyfarwyddwr ffilmiau (m. 1968)

## Marwolaethau 
* 26 Mawrth - Cecil Rhodes, imperialydd, 48
*18 Mehefin - Samuel Butler, nofelydd, 66
* 29 Medi - Emile Zola, nofelydd, 62
* 18 Hydref - Margaret Jones, teithwraig, ??
* 26 Hydref - Elizabeth Cady Stanton, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, 86

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Le Voyage dans la Lune* (Georges Méliès)

### Llyfrau
* Arnold Bennett – *Anna of the Five Towns*
* Rhoda Broughton - *Lavinia*

### Drama
* J. M. Barrie - *The Admirable Crichton*

### Cerddoriaeth
* Edward German – *Merrie England*
* Scott Joplin - *The Entertainer*

## Eisteddfod Genedlaethol (Bangor) 
* **Cadair:** T. Gwynn Jones
* **Coron:** R Silyn Roberts

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Hendrik Antoon Lorentz a Pieter Zeeman
* **Cemeg:** Hermann Fischer
* **Meddygaeth:** Ronald Ross
* **Llenyddiaeth:** Christian Matthias a Theodor Mommsen
* **Heddwch:** Élie Ducommun a Charles Albert Gobat