open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaucho

[bawd|376x376px|Gaucho o'r [Yr Ariannin|Ariannin. Ffotograffwyd ym Mheriw, 1868]]

Yn ôl traddodiad, marchog medrus gydag enw am fod yn ddewr ac afreolus yw **gaucho** () neu **gaúcho** (). Mae'r gaucho yn symbol cenedlaethol yn yr Ariannin, Brasil ac Wrwgwái. Daeth gauchos i gael eu hedmygu yn fawr trwy chwedlau, llên gwerin a llenyddiaeth ac yn rhan bwysig o'u traddodiad diwylliannol. Dechreuodd awduron De America eu clodfori o ddiwedd y 19g, yn dilyn oes aur y gauchos.

Roedd y gaucho mewn rhai ffyrdd yn ymdebygu i ddiwylliannau gwledig, marchogol, y 19g fel cowbois Gogledd America (*vaquero* yn Sbaeneg), y *huaso *yn Chile, y *chalan* neu'r *morochuco* ym Mheriw,  y *llanero* yn Feneswela neu Colombia, y paniolo yn Hawaii, y *charro* Mecsicanaidd neu'r *campino *Portiwgeaidd.

Mae nifer o ddamcaniaeth am darddiad y gair 'gaucho'. Mae'n bosb ei fod yn tarddu o'r gair Sbaeneg *chaucho *sy'n tarddu yn ei dro o'r term Twrcaidd am safle milwrol Chiaus, trwy'r Arabeg Shawsh a ddaeth i'w ddefnyddio wrth gyfeirio at gard neu wyliwr. Daw'r cofnod cynharaf o'r term o gyfnod annibyniaeth yr Ariannin yn 1816. Posibilrwydd arall yw bod 'gaucho' yn tarddu o'r gair Portiwgeaidd *gaudério *a oedd yn cael ei ddefnyddio i gyfeirio at breswylwyr rhanbarth Rio Grande do Sul a Río de la Plata yn y 18g neu'r gair *garrucho* sy'n cyfeirio at offeryn sy'n cael ei ddefnyddio gan gauchos i ddal gwartheg. Mae'r croniclwr o'r 18g Alonso Carrió de la Vandera yn son am "Gauderios" wrth gyfeirio at Gauchos neu "Huasos" pan yn son am ddynion nad oedd wedi gwisgo'n drwsiadus.

Tarddiad arall posibl yw iaithoedd brodorol De America, fel y gair Mapudungun *cauchu* ("crwydryn"), *kauču* ("cyfaill"), neu'r gair Quechua *wahcha* ("crwydryn" neu "dlotyn"). Gallai hefyd darddu o'r Arabeg  *wahcha*, sy'n golygu'r cyflwr o fod yn unig yn y diffeithwch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant De America
Elenya

Ffilm Gymraeg yw ***Elenya***  a ryddhawyd ym 1991. Cyfarwyddwr y ffilm oedd Steve Gough.

Gwrthododd y golygydd William Diver gymryd cydnabyddiaeth, gan ddefnyddio'r ffugenw "Alan Smithee" a ddefnyddir gan y *Directors Guild of America* pan nad yw cyfarwyddwr yn hapus gyda ffilm ac yn anfodlon rhoi ei enw iddo.

## Crynodeb
Mae dynes oedrannus yn myfyrio ar ei phrofiadau yn ystod y rhyfel, pan ganfu peilot wedi anafu mewn coedwig. Mae Elenya yn blentyn amddifad i bob pwrpas, ac yn gorfod mynd i fyw at ei modryb surbwch wedi i'w thad fynd i rhyfel. Daw Elenya i brofi pwer a chyfrifoldeb am y tro cyntaf erioed.

## Cast a chriw
### Prif gast
*Margaret John (Elenya Hŷn)
*Pascale Delafouge Jones (Elenya Ifanc)
*Sue Jones-Davies (Magi)
*Iago Wynn Jones (Sidney)
*Klaus Behrendt (Franz)
*Edward Elwyn Jones (Phil)

### Cast cefnogol
*Seiriol Tomos – Glyn
*Llio Millward – Athrawes
*Catrin Llwyd – Prifathrawes
*Ioan Meredith – Tad Sidney
*Eiry Palfrey – Mam Sidney

### Cydnabyddiaethau eraill
*Uwch Gynhyrchydd – Dafydd Huw Williams
*Uwch Gynhyrchydd – Michael Smeaton
*Uwch Gynhyrchydd – Ben Gibson
*Colur – Mary Wiecha
*Gwisgoedd – Aideen Morgan

## Manylion technegol
:Tystysgrif ffilm: Untitled Certificate

:Fformat saethu: 35mm

:Math o sain: Mono

:Lliw: Lliw

:Cymhareb agwedd: 1.85:1

:Lleoliadau saethu: Talgarth, Powys; Lwcsembwrg

## Gwobrau
## Llyfryddiaeth
### Llyfrau
* 

### Adolygiadau
* 
*  

### Erthyglau
* 

## Dolenni allanol
* 
* 
*  *Elenya – In Kriegszeiten* ar wefan *Filmportal.de*

Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1991
Gŵr y Gwyrthiau (ffilm)

Ffilm animeiddiedig o stori'r Iesu yw ***Gŵr y Gwyrthiau*** (1999; fersiwn Saesneg: *The Miracle Maker*, 2000). Cyfarwyddwyd gan Derek W. Hayes a Stanislav Sokolov. Lleisiwyd rhan yr Iesu gan Ioan Gruffudd.

## Gweler hefyd
**Gŵr y Gwyrthiau*, llyfr wedi'i seiliedig ar y sgript

Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Pum Cynnig i Gymro

Gallai **Pum Cynnig i Gymro** gyfeirio at:

**Pum Cynnig i Gymro*, llyfr
***Pum Cynnig i Gymro*, ffilm seiliedig ar y llyfr
Fontella Bass

Cantores o Americanes oedd **Fontella Bass** (3 Gorffennaf 1940 – 26 Rhagfyr 2012). Ei chân enwocaf yw "Rescue Me".

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o St. Louis, Missouri
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Castell Stirling

Castell mawr yn nhref Stirling, Yr Alban, yw **Castell Stirling**. Mae'n un o'r cestyll pwysicaf yn yr Alban, oherwydd ei hanes a'i bensaernïaeth.

bawd|dim|Golygfa'r Castell Stirling o'r awyr

## Hanes
*1110 - Alexander I, brenin yr Alban, yn cysegru'r gapel.
*1296 - Edward I, brenin Lloegr, yn meddiannu'r gastell.
*1297 - Brwydr Pont Stirling
*1337 - Gwarchae gan Andrew Murray
*1341-1342 - Gwarchae gan Robert II, brenin yr Alban
*1452 - Iago II, brenin yr Alban yn lladd William Douglas, 8ydd Iarll Douglas.
*1513 - Coroniad Iago V, brenin yr Alban
*1543 - Coroniad Mari, brenhines yr Alban
*1633 - Siarl I, brenin Lloegr, yn dod i'r gastell.
*1651 - Gwarchae gan George Monck
*1842 - Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig, yn dod i'r gastell.
*1999 - Adferiad y Neuadd Fawr

## Genedigaethau yng Nghastell Stirling
*10 Gorffennaf 1451: Iago III, brenin yr Alban
*17 Mawrth 1473: Iago IV, brenin yr Alban
*19 Chwefror 1594: Harri Stuart, Tywysog Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Stirling
Stirling
Charles Durning

Actor o Americanwr oedd **Charles Durning** (28 Chwefror 1923 – 24 Rhagfyr 2012) a ymddangosodd mewn mwy na 200 o ffilmiau, a hefyd rhaglenni teledu a dramâu'r theatr. Ymhlith ei rannau enwocaf mae *The Sting*, *Dog Day Afternoon*, a *Tootsie*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2012
Rhyfel 1812

Rhyfel rhwng Unol Daleithiau America, yr Ymerodraeth Brydeinig a'u cynghreiriaid oedd **Rhyfel 1812**. Cyhoeddodd yr Unol Daleithiau ryfel ar yr Ymerodraeth Brydeinig ym Mehefin 1812. Goresgynnwyd Canada gan yr Americanwyr ond cafodd y goresgyniadau eu trechu. Ymosododd y Prydeinwyr ar Washington D.C. yn Awst 1814 a llosgwyd y Tŷ Gwyn a'r Capitol gan y milwyr Prydeinig. Enillodd yr Americanwyr gyfres o frwydrau ym Medi 1814 a Ionawr 1815 gan gynnwys Brwydr Baltimore, yr ysbrydoliaeth am "The Star-Spangled Banner", anthem genedlaethol yr Unol Daleithiau. Llofnodwyd cytundeb heddwch yn Gent, Gwlad Belg, yn Rhagfyr 1814 ond parhaodd y rhyfel hyd Chwefror 1815.

## Cyfeiriadau
Categori:1810au
1812
1812
1812
1812
Lewis Robling

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb o Gymro yw **Lewis David Robling** (ganwyd 3 Hydref 1991). Chwaraeodd i Ddreigiau Casnewydd Gwent o 2011 i 2014, i glwb Jersey o 2014 i 2017, i Ealing Trailfinders am dymor 2017–18, i Bedford Blues o 2018 i 2020, ac i Blackheath o 2020 i 2021.

Ei dad-cu oedd y sylwebydd chwaraeon Idwal Robling.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Madam Wen

:*Erthygl am y nofel yw hon. Gweler hefyd Madam Wen (ffilm).*

Nofel yn Gymraeg gan W. D. Owen yw ***Madam Wen***. Cyhoeddodd y nofel hanes hon yn wreiddiol rhwng 1914 a 1917 fel cyfres yn *Y Genedl Gymreig*, newyddiadur Cymraeg a gyhoeddid yng Nghaernarfon. Roedd rhaid aros tan ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf cyn ei chyhoeddi fel llyfr, yn 1925 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam. Cyhoeddwyd y llyfr o'r newydd yn 2024 gan Melin Bapur.

## Cefndir
Ymddengys fod W. D. Owen wedi tynnu ar draddodiadau lleol yn ardal Bodedern yn Ynys Môn, lle ganed yr awdur, i lunio'r rhamant hon a leolir ar yr ynys ganol y 18g. Yn ôl traddodiad yr ardal, roedd ogof Madam Wen mewn hafn ger glan Llyn Traffwll.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael ar wefan Cynnydd Llythrennedd Y Llyfrgell Genedlaethol 

## Ffilm
Rhyddhawyd y ffilm *Madam Wen*, sy'n seiliedig ar y nofel, gan S4C yn 1982. Cafodd y ffilm ei chynhyrchu gan Pennant Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodedern
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1925
Categori:Nofelau 1925
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Ann o Ddenmarc

Gwraig Iago I/VI, brenin Lloegr a'r Alban, oedd **Ann o Ddenmarc** (12 Rhagfyr 1574 – 2 Mawrth 1619).  Brenhines yr Alban ers 1589 a brenhines Lloegr ers 1603 oedd hi.

Merch Frederic II, brenin Denmarc, oedd Ann.  Priododd Iago yn 1589.

## Plant
#Harri Stuart, Tywysog Cymru (19 Chwefror 1594 – 6 Tachwedd1612)
#Elisabeth, brenhines Bohemia (19 Awst 1596 – 13 Chwefror 1662)
#Marged (24 Rhagfyr 1598 – Mawrth 1600
#Siarl I, brenin Lloegr (19 Tachwedd 1600 – 30 Ionawr 1649)
#Robert (18 Ionawr 1602 – 27 Mai 1602)
#Mari (8 Ebrill 1605 – 16 Rhagfyr 1607
#Sophia (22 Mehefin 1606 – 23 Mehefin 1606)

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1574
Categori:Marwolaethau 1619
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Iac

Math o fuwch blewog a welir yn yr Himalayas yng nghanol Asia ac yd at Mongolia a Rwsia yw **iac** (ffurfiau lluosog: iaciaid, iacod) (*Bos grunniens* am yr un wedi'i ddofi, *Bos mutus* am yr anifail gwyllt – gweler isod).

[bawd|chwith|Iac ger [Llyn Yamdrok, Tibet.]]
Fel yr awgrymir uchod ceir poblogaeth helaeth o'r iac wedi'i ddofi a rhyw ychydig o rai gwyllt. Yn y 1990au cafwyd sawl prosiect i geisio gwarchod y rhai gwyllt.

## Yr enw 
Daw'r gair Cymraeg "iac" drwy'r Saesneg *yak* o'r gair Tibeteg གཡག་(*g.yag* neu *gyag*) – sydd mewn Tibeteg yn cyfeirio at y gwryw o'r rhywogaeth. Eu henw ar y fenyw ydy *dri* neu *nak*. Mae'r gair Cymraeg, fel y Saesneg, yn cyfeirio at y ddau ryw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anifeiliaid dof
Categori:Bucholion
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Rita Levi-Montalcini

Niwrolegydd o Eidales oedd **Rita Levi-Montalcini** (22 Ebrill 1909 – 30 Rhagfyr 2012). Cyd-enillodd y Wobr Nobel am Feddygaeth ym 1986 gyda Stanley Cohen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Torino
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o'r Eidal
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Niwrolegwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Niwrolegwyr yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Niwrolegwyr benywaidd o'r Eidal
Categori:Pobl o Torino
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Art Larsen

Chwaraewr tenis o'r Unol Daleithiau oedd **Arthur David "Tappy" Larsen** (17 Ebrill 1925 – 7 Rhagfyr 2012).

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Galiffornia
Nakamura Kanzaburo

Actor Japaneaidd oedd **Nakamura Kanzaburo** (30 Mai 1955 – 5 Rhagfyr 2012) oedd yn perfformio kabuki.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Japan
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Tokyo
Virgin Mission

bawd|Poster
Teitl llawn yr OVA (ffilm) hentai yma ydy ***AIKa R-16: Virgin Mission***; mae'n ffilm wedi'i animeiddio gan Studio Fantasia. Dyma rhagflaenydd y gyfres OVA *Agent Aika*, hefyd gan Studio Fantasia. Mae'n cymryd lle 10 mlynedd cyn y digwyddiadau sydd yn *Agent Aika*. Caiff ei ddilyn gan Aika Zero.

Mae dwy gân poblogaidd yn y ffilm: *"Sailing To The Future"* gan Ami Koshimizu a "Rise" gan Ami Koshimizu i gloi'r ffilm.

Categori:Ffilmiau anime
Categori:Hentai
Gwisg ysgol Japan

bawd|Plant mewn gwisg ysgol yn Japan
bawd|210px|Gwisg morwr gaeafol gyda llewys hirion ar fodel.
Mae **gwisg ysgol Japan** wedi'i seilio ar iwnifform llongwyr yr Unol Daleithiau ers diwedd y 19g. Mae'r rhan fwyaf o blant ysgol yn Japan (a bellach llawer o wledydd eraill drwy'r byd) yn gwisgo'r math hwn ac mae'r gwisgoedd yn cael eu galw'n .

[bawd|Pan mae disgyblion yn mynd i mewn i ddosbarth, mae'n rhaid iddyn nhw dynnu eu hesgidiau a gwisg *[uwabaki*, math o slipars meddal.]]

## Gakuran
[bawd|300px|chwith|Gwisg Ysgol [Ichikawa Gakuen (canol).]]
Gwisgir y  neu'r  gan ddisgyblion llawer o ysgolion yn Japan. Fel arfer maen nhw o liwiau tywyll.

## Gwisg llongwr
Mae'r  yn wisg ysgol cyffredin iawn yn Japan. Cafodd ei gyflwyno yn 1920 yn  ac yn 1921 ym ,.

## Dolenni allanol
* School Uniform: Japan Gwisg ysgol bechgyn
* Iwnifform: PingMag 
* Gwisg ysgol merched 

## Cyfeiriadau
Categori:Dillad Japan
Categori:Ysgolion
Paul Dirac

Ffisegydd damcaniaethol o Loegr oedd **Paul Adrien Maurice Dirac**, OM, FRS (; 8 Awst 1902 – 20 Hydref 1984). Cyd-enillodd y Wobr Nobel am Ffiseg ym 1933 gydag Erwin Schrödinger, "am ddarganfod ffurfiau cynhyrchiol newydd ar ddamcaniaeth atomaidd".

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pobl o Fryste
Wyn Lodwick

Cerddor jazz o Gymro oedd **Wyn Lodwick** (15 Mawrth 1927 – 25 Ebrill 2024). Roedd yn chwarae'r clarinét a'r piano.

Ganwyd Wynford John Allen Lodwick yn 38 Marble Hall Rd., Llanelli ac roedd yn byw yn Y Pwll ger Llanelli. Gwasanaethodd fel technegydd yn y Llynges Frenhinol. Yn 1950 cychwynodd glwb jazz yn Llanelli gan gynnal nosweithiau yng Ngwestai'r Dock, Melbourne, The White Hart a Stepney Hotel. Am chwarter canrif bu'n perfformio sawl gwaith y flwyddyn gyda'r enwog Harlem Blues and Jazz Band. Cyfarfu nifer o enwogion y byd jazz yn ei yrfa, gan gynnwys Louis Armstrong.

Bu'n ymddangos yn gyson yn Theatr Elli ac ymddangosodd ar nifer fawr o raglenni teledu a radio. Roedd e a'i fand jazz yn chwarae'r gerddoriaeth ar y sioe materion cyfoes *Y Byd Yn Ei Le* yn yr 1980au.

Daeth Lodwick yn gyfarwyddwr Cymdeithas Jazz Cymreig a roedd yn rhan o sefydlu Gŵyl Jazz Cymru a Gŵyl Jazz Aberhonddu. Fe'i urddwyd i'r Orsedd yn Eisteddfod Sir Fynwy 2016 gyda'r enw barddol 'Pibydd Harlem', gan dderbyn y wisg werdd.

Ysgrifennodd hunangofiant ''Wyn a'i Fyd* a gyhoeddwyd gan Wasg Carreg Gwalch yn 2009*.*

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a Rosemary ac roedd ganddynt un mab, Neil.

Bu farw yn 97 mlwydd oed yn Ysbyty Tywysog Philip, Llanelli.

## Disgyddiaeth
* *Y Band Yn Ei Le* (Recordiau 1.2.3, AW 25V, LP feinyl)
* *Jazz O Gymru* (Wyn Lodwick, WL001, Albwm caset)
* *O Bump Hewl I Harlem'' (Wyn Lodwick, WL002, Albwm caset)

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2024
Werner Heisenberg

Ffisegydd ddamcaniaethol o'r Almaen oedd **Werner Karl Heisenberg** (5 Rhagfyr 1901&nbsp;– 1 Chwefror 1976) a enillodd y Wobr Nobel am Ffiseg ym 1932 "am greu mecaneg gwantwm".

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1976
Eroge

*Portmanteau* neu gywasgiad o'r geiriau  ydy  neu **Ero-ga**, a gêm gyfrifiadurol neu fideo erotig o Japan. Mae'r gwaith celf yn cynnwys arddull tebyg i anime ac mae'n cynnwys pobl noeth neu lled-noeth a rhyw. Weithiau mae'n cael ei alw'n **H-games** neu "Hentai-game".

Daethant i fodolaeth yn yr adeg pan oedd cwmnïau cyfrifiadurol (ee Sharp X1, Fujitsu FM-7, MSX, a NEC PC-8801) o Japan yn brwydro am farchnad ehangach. Y gêm eroge cyntaf i ymddangos oedd *Night Life*, a gafodd ei gyhoeddi gan Koei yn 1982.

Mae *gameplay* eroge wedi'i sylfaenu ar fath arall: y *gêm bishōjo*, ond y gwahaiaeth yw fod cymeriadau gemau eroge yn cael rhyw. Mae'r fformat yn debyg i nofel amlddewis ac fel arfer, ar ddiwedd y stori, mae'r prif gymeriad yn cael ei ffordd ei hun!

## Cyfeiriadau
Categori:Anime
Categori:Hentai
Categori:Gemau animeiddiedig
Categori:Gemau fideo
Mike Hopkins

Golygydd sain o Seland Newydd oedd **Michael Alexander Hopkins** (bu farw 30 Rhagfyr 2012 yn 53 oed). Cydweithiodd gyda'r cyfarwyddwr a chynhyrchydd Peter Jackson ar nifer o ffilmiau, gan gynnwys *Braindead*, *Heavenly Creatures*, *The Frighteners* a chyfres *The Lord of the Rings*.

Cyd-enillodd Hopkins Wobr yr Academi am olygu sain yn 2003 gyda Ethan Van der Ryn am eu gwaith ar *The Lord of the Rings: The Two Towers*, ac yn 2006 enillodd y ddau yr un Oscar eto am eu gwaith ar *King Kong*. Enillodd Hopkins hefyd tair Gwobr Ffilm a Theledu Seland Newydd.

Bu farw ar 30 Rhagfyr 2012 trwy foddi mewn damwain rafftio ar Afon Waiohine, Ynys y Gogledd.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Mike Hopkins ar IMDb

Categori:Genedigaethau'r 1950au
Categori:Golygyddion sain
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Seland Newydd
Lawrie Barratt

Dyn busnes o Sais oedd **Syr Lawrence Arthur Barratt** (14 Tachwedd 1927 – 17 neu 18 neu 19 Rhagfyr 2012) a sefydlodd Barratt Homes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl fusnes o Loegr
Categori:Pobl o Northumberland
Christopher Martin-Jenkins

Arlywydd y Clwb Criced Marylebone (MCC) a chyflwynydd y rhaglen radio *Test Match Special* oedd **Christopher Dennis Alexander Martin-Jenkins, MBE**, neu **CMJ** (20 Ionawr 1945 – 1 Ionawr 2013).

Cafodd ei addysg yn Ysgol Marlborough ac yng Ngholeg Fitzwilliam, Caergrawnt

Awdur ''The Complete Who's Who of Test Cricketers'' oedd ef.

Categori:Criced
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2013
André Rieu

Cyfansoddwr, arweinydd cerddorfa a  ffidler o'r Iseldiroedd ydy **André Léon Marie Nicolas Rieu** (ganed 1 Hydref 1949). Mae'n fwyaf adnabyddus am greu Cerddorfa Johann Strauss sy'n chwarae cerddoraeth waltz.

## Ei fywyd cynnar a'i astudiaethau
Daw'r enw Rieu o darddiad Huguenot Ffrengig. Dechreuodd astudio'r ffidl pan oedd yn bum mlwydd oed. Ei dad, o'r un enw, oedd arweinydd Cerddorfa Simffoni Maastricht. Ers yn ifanc iawn, roedd gan Rieu ddiddordeb byw mewn cerddorfeydd. Astudiodd y feiolin yn y Conservatoire Brenhinol yn Liège ac yn Conservatorium Maastricht, (1968–1973). Roedd ei athrawon yn cynnwys Jo Juda a Herman Krebbers. Rhwng 1974 a 1977, mynychodd yr Academi Gerddorol ym Mrwsel, yn astudio gyda André Gertler, a chan dderbyn ei radd "Premier Prix" o'r Brwsel Brenhinol.

## Cerddorfa Johann Strauss 
Dechreuodd y gerddorfa yn 1987 gyda 12 aelod a chynhaliwyd y gyngerdd gyntaf ar 1 Ionawr 1988. Bellach mae'n cynnwys rhwng 80 a 150 o gerddorion. Pan aeth y gerddorfa ar daith Ewropeaidd am y tro cyntaf, sbardunodd ddiddordeb newydd mewn cerddoriaeth glasurol ar hyd y cyfandir.

## Ei fywyd personol 
Mae'n briod â Marjorie, sy'n gweithio llawn amser gydag ef fel rheolwr cynhyrchiadau, ac mae ganddynt ddau fab, Marc a Pierre. Mae'n medru siarad (yn nhrefn rhuglder) Iseldireg, Saesneg, Almaeneg, Ffrangeg, Eidaleg a Sbaeneg.

## Disgograffiaeth ddethol
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* André Rieu (gwefan swyddogol)
* Tudalen Facebook swyddogol André Rieu
* André Rieu ar Twitter 
* Sianel Youtube André Rieu

Categori:Arweinyddion o'r Iseldiroedd
Categori:Catholigion o'r Iseldiroedd
Categori:Cerddorion o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Pobl o Maastricht
Adduned Blwyddyn Newydd

Addewid neu fwriad a wneir gan berson ar ddechrau blwyddyn newydd ydy **Adduned Blwyddyn Newydd**. Gan amlaf, mae'r adduned yn ymwneud â gosod nod neu darged personol i'ch hunan neu waredu rhyw arfer ddrwg o'ch bywyd. Nodwedd ganolog o adduned blwyddyn newydd sy'n ei wneud yn wahanol i addunedau neu addewidion eraill yw ei fod yn cael ei wneud cyn y Flwyddyn Newydd ac mae'n dynodi dechreuad newydd. Mae'r bobl sy'n rhoi adduned i'w hunain yn bwriadu cadw at yr adduned am y flwydddyn ganlynol. Ystyrir y newid a ddaw yn sgil yr adduned o fantais ac yn gwneud lles i'w ffordd o fyw.

## Addunedau poblogaidd
bawd|chwith|350px|Cardiau post am addunedau ar ddechrau'r 20fed ganrif
Ymhlith yr addunedau mwyaf poblogaidd a wneir mae cyfrannu mwy at achosion da, i fod yn fwy blaengar neu i wneud mwy i edrych ar ôl yr amgylchedd.

Mae'r canlynol yn addunedau poblogaidd hefyd:

* Gwella iechyd: colli pwysau, gwneud mwy o ymarfer corff, bwyta'n iach, yfed llai o alcohol, stopio ysmygu, peidio cnoi ewinedd
* Gwella sefyllfa ariannol; dileu dyled, cynilo mwy
* Datblygu gyrfa: cael gwell swydd
* Gwella addysg: cael canlyniadau gwell, dysgu rhywbeth newydd (megis iaith dramor neu gerddoriaeth), astudio'n amlach
* Gwella hunan: i fod yn fwy trefnus, delio'n well â straen, rheoli amser, bod yn fwy annibynnol, gwylio llai o deledu, chwarae llai o gemau fideo
* Teithio mwy
* Gwirfoddoli i helpu eraill, rhoi i achosion da
* Meithrin gwell perthynas gydag eraill
* Lleihau yfed alcohol
* Ehangu cylch ffrindiau
* Arbrofi mwy gyda bwydydd o dramor

## Cyfeiriadau
Categori:Calendr
Categori:Ionawr
Categori:Traddodiadau
Jim Davidson (digrifwr)

Digrifwr o Loegr ydy **James Cameron "Jim" Davidson, OBE** (ganed 13 Rhagfyr, 1953). Er iddo dderbyn cydnabyddiaeth ac ennill nifer o wobrau yn ystod ei yrfa, mae'n enwog hefyd am ei jôcs am leiafrifoedd ethnig, pobl hoyw a phobl anabl yn ei sioe comedi ar ei sefyll, ac o ganlyniad mae ef wedi derbyn llawer o gyhoeddusrwydd negyddol a beirniadaeth gyson yn y cyfryngau.

## Credydau 
### Teledu 
**Big Break*
**Home James*
**New Faces*
**Stand Up Jim Davidson*
**Pingwings*
**This is Your Life*
**The Generation Game*
**The Jim Davidson Show*
**Up the Elephant and Round the Castle*
*''Life's a Pitch*
**What's on Next?*
**Tiswas*
**Who Wants to Be a Millionaire?*
**Hell's Kitchen*

### Ffilm 
* Ymddangosodd Davidson mewn ffilm lawn am y tro cyntaf yn y ffilm *A Zed and Two Noughts* (1985) a gyfarwyddwyd gan Peter Greenaway.
* *Colour Me Kubrick'' (2006) gyda John Malkovich.

### Cerddoriaeth
*"Watching Over You"
*"A Time for Remembering"
*"Love, Please Stop Leaving Me"

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Jim Davidson

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Seiri rhyddion o Loegr
Categori:Pobl o dras Albanaidd
Operation Yewtree

Ymchwiliad yr heddlu i gamdriniaeth rhywiol honedig, yn benodol camdriniaeth rhywiol o blant, gan y seren deledu Seisnig Jimmy Savile (a fu farw yn 2011) ac eraill ydy **Operation Yewtree**. Dechreuodd yr ymchwiliad gan Heddlu Dinas Llundain ym mis Hydref 2012. Ar ôl cyfnod o asesu, dechreuwyd ar ymchwiliad troseddol llawn, yn cynnwys ymchiliadau i bobl sydd dal yn fyw, yn ogystal â Savile.

Ar 19 Hydref 2012, cyhoeddodd Heddlu Dinas Llundain fod dros 400 o linynnau ymchwilio gwahanol wedi'u hasesu a thros 200 o ddioddefwyr posib wedi'u hadnabod. Erbyn 19 Rhagfyr, roedd wyth o bobl wedi'u cwestiynu; cyfanswm y nifer y dioddefwyr honedig oedd 589, gyda 450 ohonynt yn honni iddynt gael eu camdrin gan Savile. Disgwylir i'r adroddiad gael ei gyhoeddi ar ddechrau 2013.

## Cefndir
Darlledwyd rhaglen ddogfen gan ITV1, *Exposure: The Other Side of Jimmy Savile*, ar 3 Hydref 2012. Roedd y rhaglen yn cynnwys sawl honiad wrth fenywod a ddywedodd iddynt gael eu camdrin yn rhywiol gan Savile pan oeddent yn arddegwyr. Dywedasant iddo gael mynediad iddynt trwy raglenni teledu a'i waith elusennol.  Ar ôl y darllediad, daeth nifer o bobl eraill i'r fei i wneud honiadau ynglŷn ag ymddygiad Savile tuag at bobl ifanc, gan gynnwys camdriniaeth rywiol a ddigwyddodd ar dir y BBC ac mewn ysbytai lle'r oedd gan Savile fynediad iddynt.

## Arestiadau 
Arestiwyd y cyn-seren bop a'r troseddwr rhyw euogfarnedig Gary Glitter fel rhan o'r ymchwiliadau i mewn i fywyd Savile ar 8 Hydref 2012; cafodd ei gwestiynu mewn gorsaf heddlu yn Llundain am dros naw awr cyn cael ei ryddhau ar fechnïaeth tan fis Rhagfyr. Ar 11 Tachwedd, arestiwyd cyn-gynhyrchydd gyda'r BBC Wilfred De'ath, a gafodd ei gyfweld ar gyfer rhaglen ddogfen *Exposure* yng Nghaergrawnt ar amheuaeth o droseddau rhywiol cysylltiedig; cafodd ei ryddhau ar fechnïaeth yn hwyrach, gan wadu'r honiadau a wnaed yn ei erbyn.

Arestiwyd pedwerydd dyn, y DJ Dave Lee Travis, yn Swydd Bedford ar 15 Tachwedd a chafodd ei ryddhau ar fechnïaeth yn hwyrach.  Dywedodd yr heddlu nad oedd yr honiadau yn ei erbyn ef yn gysylltiedig â Savile, a dywedodd Travis y cafodd ei arestio am faterion nad oedd yn ymwneud â phlant. Ar ddiwedd mis Tachwedd 2012 cwestiynwyd dyn anhysbys yn ei 80au gan Heddlu Dinas Llundain a chwiliwyd ei gartref yn Berkshire, ond ni chafodd ei arestio. Ar 6 Rhagfyr, adroddodd y papurau newydd fod y swyddog cyhoeddusrwydd Max Clifford wedi cael ei arestio fel rhan o Operation Yewtree, ar amheuaeth o droseddau rhywiol; pan gafodd ei ryddhau ar fechnïaeth, gwadodd yr hyn a ddisgrifioff fel yr "honiadau niweidiol a chwbl anwireddus".  Arestiwyd dyn anhysbys yn ei 60au yn Llundain ar 10 Rhagfyr, ac wythfed dyn, cyn-gynhyrchydd radio gyda'r BBC, Ted Beston, ar 19 Rhagfyr. Ar 2 Ionawr 2013, arestiwyd y digrifwr Jim Davidson, a dyn anhysbys arall yn ei 50au.

## Cyfeiriadau
Categori:2012 yn y Deyrnas Unedig
Categori:Trosedd yn y Deyrnas Unedig
Patti Page

Cantores Americanaidd oedd **Patti Page** (ganwyd **Clara Ann Fowler** 8 Tachwedd 1927 – 1 Ionawr 2013). Roedd Page yn un o gantorion pop  enwoca'r byd yn y 1950au, ac un o'i chaneuon mwyaf poblogaidd o bosibl oedd *How much is that doggie in the window*

## Albymau
**Folk Song Favorites* (1951)
**Tennessee Waltz* (1952)
**So Many Memories* (1954)
**Romance on the Range* (1955)
**The Waltz Queen* (1955)
**In the Land of Hi-Fi* (1956)
**Music for Two in Love* (1956)
**The Voices of Patti Page* (1956)
**Just a Closer Walk with Thee* (1960)
**Say Wonderful Things* (1963)
**Hush, Hush, Sweet Charlotte* (1965)
**Gentle on My Mind* (1968)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Deffro'r Gwanwyn (sioe gerdd)

bawd|Poster hyrwyddo llwyfaniad gwreiddiol Theatr Genedlaethol Cymru o '''Deffro'r Gwanwyn** (Mawrth 2011) gydag Ellen Ceri Lloyd ac Aled Pedrick
Sioe gerdd roc yw **''Deffro'r Gwanwyn''''', sy'n drosiad Cymraeg o'r sioe gerdd wreiddiol *Spring Awakening*, gan Duncan Sheik a Steven Sater.

## Plot
Mae'r sioe gerdd yn seiliedig ar ddrama Almaeneg *Frühlings Erwachen* (Deffro'r Gwanwyn) a ysgrifennwyd ym 1891 gan y dramodydd Frank Wedekind. Roedd yn ddrama ddadleuol iawn ar y pryd, a waharddwyd yn yr Almaen am gyfnod oherwydd ei phortread cignoeth o erthylu, cyfunrywioldeb, trais rhywiol, cam-drin plant a hunanladdiad. Mae'r ddrama'n ymwneud â deffroad rhywiol criw o arddegolion yn yr Almaen ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

## Y cynhyrchiadau Cymraeg
Ym mis Mawrth 2011, llwyfannwyd '''Deffro'r Gwanwyn''' gan Theatr Genedlaethol Cymru, cyfieithiad Cymraeg o'r sioe gan y dramodydd Dafydd James. Gwerthwyd pob tocyn a bu canmoliaeth fawr i'r cynhyrchiad. Aeth y Theatr ar daith unwaith eto gyda'r sioe ym mis Tachwedd 2011, gyda rhai newidiadau i'r cast.

Cast cynhyrchiad gwreiddiol Llundain a'r ddau gynhyrchiad Cymraeg.

## Ffynonellau
Categori:Sioeau cerdd 2011
Categori:Dramâu Cerdd Cymraeg
Bruce Forsyth

Digrifwr a chyflwynydd teledu o Loegr oedd **Syr Bruce Joseph Forsyth-Johnson** CBE (22 Chwefror 1928 – 18 Awst 2017). Roedd wedi bod yn y diwydiant adloniant ers yn 14 mlwydd oed gan ddod yn adnabyddus yn y 1950au wrth gyflwyno'r gyfres ITV, *Sunday Night at the London Palladium*.

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab Florence Ada (née Pocknell) a John Thomas Forsyth-Johnson. Roeddent yn aelodau o Fyddin yr Iachawdwriaeth.

## Salwch a marwolaeth
Ar 8 Hydref 2015 fe'i ruthrwyd i'r ysbyty ar ôl iddo gwympo yn ei gartref, gan daro ei ben a chael cyfergyd a clwyfi bychan. Ar 12 Tachwedd cafodd lawdriniaeth ar gyfer  ymlediad aortaidd yn ei stumog ond roedd disgwyl iddo gwneud gwellhad cyflym. Oherwydd y driniaeth roedd rhaid iddo dynnu nôl o'i ymddangosiad ar rifyn Nadolig y flwyddyn honno o *Strictly Come Dancing*.

Ar 26 Chwefror 2017, fe'i gludwyd i'r ysbyty gyda haint difrifol ar ei frest a treuliodd pum diwrnod mewn gofal dwys. Daeth adre ar 3 Mawrth 2017.

Bu farw yn ei gartref ar 18 Awst 2017 yn 89 oed.

## Gwragedd
*Penny Calvert (p.&nbsp;1953–73)
*Anthea Redfern (p.&nbsp;1973–79)
*Wilnelia Merced (p.&nbsp;1983-2017)

## Teledu
**Sunday Night at the London Palladium* (1957-1961)
**The Bruce Forsyth Show* (1965-1973)
**Bruce Forsyth and the Generation Game* (1971-1977, 1990-1994)
*''Bruce Forsyth's Big Night* (1978)
**Bruce Forsyth's Play Your Cards Right* (1980-1987, 1994-1999, 2002–2003)
**Slinger's Day* (1986-1987)
**You Bet!* (1988-1990)
**Bruce's Price is Right* (1995-2001)
**Strictly Come Dancing* (2004-2012)

## Ffilmiau
**Star!* (1968)
**Can Hieronymus Merkin Ever Forget Mercy Humppe and Find True Happiness?* (1969)
**Bedknobs and Broomsticks* (1971)
**The Magnificent Seven Deadly Sins'' (1971)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Difyrwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2017
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Iwerddon

* Belfast: Belffast
* Cork: Corc
* Kerry: Ceri
* Kildare: Cildara
* Ulster: Wlster, Wledd, Wlaidd neu Wleth
* Wexford: Loch Garman neu Llwch Garmon

## Gweler hefyd 
* Enwau llefydd yn Lloegr sydd o darddiad Brythonig / Celtaidd
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn yr Alban
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Onomasteg Gymraeg
Enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Iwerddon
Categori:Toponymeg Iwerddon
Iwan Roberts

Gall **Iwan Roberts** gyfeirio at sawl person:

*Iwan Roberts (pêl-droediwr) - Ymosodwr a chwaraeodd dros Gymru ac yn Uwchgynghrair Lloegr.
*Iwan Roberts (actor a cherddor) - Actor ar Pobol y Cwm ac un hanner o'r deuawd Iwcs a Doyle.
Frühlings Erwachen

Drama Almaeneg yw ***Frühlings Erwachen*** (Deffro'r Gwanwyn) a ysgrifennwyd ym 1890/1891 gan y dramodydd Frank Wedekind. Ni lwyfanwyd y ddrama nes 1906.
Mae'r ddrama'n ymwneud â deffroad rhywiol criw o arddegolion yn yr Almaen ddiwedd y 19g. Roedd yn ddrama ddadleuol iawn ar y pryd, a waharddwyd a sensorwyd am gyfnod oherwydd ei phortread cignoeth o erthylu, cyfunrywioldeb, trais rhywiol, cam-drin plant a hunanladdiad.
## Sioe gerdd
Yn 2006 llwyfanwyd y sioe gerdd Spring Awakening sydd wedi ei selio ar y ddrama, ac yn 2011 llwyfanwyd addasiad Cymraeg o'r sioe gerdd dan yr enw Deffro'r Gwanwyn.
## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 1891
Categori:Dramâu Almaeneg
Spring Awakening

Gall **Spring Awakening** gyfeirio at sawl peth:

## Drama
**Frühlings Erwachen* (Deffro'r Gwanwyn). Drama a ysgrifennwyd ym 1891.

## Sioe gerdd
**Spring Awakening* Sioe gerdd o 2006 wedi ei selio ar y ddrama *Frühlings Erwachen*.
*''Deffro'r Gwanwyn (sioe gerdd)'' Addasiad Cymraeg o'r sioe gerdd o 2011.
Spring Awakening (sioe gerdd)

Sioe gerdd roc yw ***Spring Awakening***, gan Duncan Sheik a Steven Sater.

Mae'r sioe gerdd yn seiliedig ar ddrama Almaeneg *Frühlings Erwachen* (Deffro'r Gwanwyn) a ysgrifennwyd ym 1891 gan y dramodydd Frank Wedekind. Roedd yn ddrama ddadleuol iawn ar y pryd, a waharddwyd yn yr Almaen am gyfnod oherwydd ei phortread cignoeth o erthylu, cyfunrywioldeb, trais rhywiol, cam-drin plant a hunanladdiad. Mae'r ddrama'n ymwneud â deffroad rhywiol criw o arddegwyr yn yr Almaen ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Agorodd cynhyrchiad cyntaf y sioe gerdd ar Broadway yn 2006. Yn 2009, llwyfannwyd y sioe yn Llundain, lle chwaraewyd dwy o'r prif rannau gan ddau actor o Gymru, Aneurin Barnard ac Iwan Rheon.

Ym mis Mawrth 2011, llwyfannwyd ''Deffro'r Gwanwyn'' gan Theatr Genedlaethol Cymru, cyfieithiad Cymraeg o'r sioe gan y dramodydd Dafydd James.

Categori:Sioeau cerdd 2006
Daphne Oxenford

Actores radio a theledu o Loegr oedd **Daphne Margaret du Grivel Oxenford** (31 Hydref 1919 &ndash; 21 Rhagfyr 2012). Ei rôl enwocaf oedd ar y rhaglen radio *Listen With Mother* o 1950 hyd 1971, ac ymddangosodd hefyd ar y rhaglenni teledu *Coronation Street* a *Midsomer Murders*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion radio o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ffion Dafis

bawd|Cymeriad Ffion Dafis yng nghyfres *Amdani!* ar S4C

Actores, cyfarwyddwr, awdur a chyflwynydd teledu a radio o Gymru yw **Ffion Dafis** (ganwyd 1 Chwefror 1971). Mae'n adnabyddus am ei gwallt cyrliog, ac fe'i gelwir yn aml yn **Ffion Gwallt**.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Mae Ffion Dafis yn hanu'n wreiddiol o bentref Dolwyddelan ond pan yn 8 oed symudodd y teulu i Fangor pan gafodd ei thad swydd fel prifathro Ysgol y Garnedd. Mae'n gyn-ddisgybl o Ysgol Tryfan. Aeth ymlaen i astudio Cymraeg ym Mhrifysgol Bangor.

## Gyrfa 
Bu'n cyflwyno y rhaglen gylchgawn i bobl ifanc *i-dot* ar S4C yn ystod y nawdegau. Yn ddiweddarach, bu'n chwarae rhan Llinos yn y gyfres deledu *Amdani!* sef drama am dîm rygbi merched, cyfres yn seiliedig ar nofel o'r un enw gan Bethan Gwanas.

Bu'n cyflwyno rhaglenni radio C2 gyda'r nos rhwng 2008 a 2009, ac roedd i'w gweld yn aml yn cyflwyno rhaglenni teledu S4C o Eisteddfod yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol. Bu'n rhan o gynhyrchiad cyntaf Theatr Genedlaethol Cymru, ''Deffro'r Gwanwyn'' yn 2011.

Mae ei gyrfa fel actores ar y teledu ac ar lwyfan wedi bod yn llawn ac amrywiol, rhwnwg monologau, rôl fel Siwan yn nrama Saunders Lewis a'r Fonesig Macbeth yn nrama William Shakespeare, heb sôn am rannau mewn rhaglenni megis *Rownd a Rownd* a *Byw Celwydd.* 

Yn 2018 cyhoeddodd y llyfr ''Syllu ar Walia',* cyfrol o ysgrifau hunangofiannol ffraeth, er fod y cyflwyniad yn egluro "Nid hunangofiant ydy hwn". Cyhoeddodd Ffion ei nofel gyntaf, *Mori'', yn Nhachwedd 2021 (gwasg Y Lolfa, ). 

Ers 2022, mae'n Gadeirydd cwmni Pyst, cwmni sy'n hybu'r celfyddydau. Yn Ebrill 2023, cafodd swydd fel cyflwynydd rhaglen am y celfyddydau ar Radio Cymru bob pnawn Sul, ac mae hi wedi troi hefyd at gyfarwyddo.

Ym mis Medi 2025 cyhoeddwyd y bod wedi ei phenodi yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Bara Caws, ac yn cychwyn y swydd yn Ionawr 2026.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pobl o Ddolwyddelan
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Eingl-Indiaid

Pobl o dras gymysg Indiaidd a Phrydeinig yw'r **Eingl-Indiaid**. Yn hanesyddol, ystyr y term oedd pobl o dras Brydeinig yn byw yn isgyfandir India yn ystod y Raj (sydd heddiw yn India, Pacistan, Bangladesh, a Byrma). Heddiw defnyddir y term yn aml i ddisgrifio pobl o ethnigrwydd cymysg Indiaidd a Phrydeinig.

Yn ôl Erthygl 366(2) yng Nghyfansoddiad India, mae Eingl-Indiad yn berson, o dras Ewropeaidd yn ei linach wrywaidd (h.y. tad, tad ei dad, ayyb), a anwyd neu sy'n byw yn India. Sylwer mae'r diffiniad hwn yn cynnwys unigolion o dras Ewropeaidd ac nid Prydeinig yn unig.

Gostyngodd y boblogaeth Eingl-Indiaidd yn India o tua 500,000 ym 1947 i lai na 150,000 yn 2010. Ymfudodd nifer ohonynt i'r Deyrnas Unedig, Awstralia, Canada, De Affrica, Seland Newydd, a'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
*Anthony F "Britain's Betrayal in India: The Story Of The Anglo Indian Community" Simon Wallenberg Press, Amazon Books.
* Chapman, Pat "Taste of the Raj", Hodder & Stoughton, Llundain — ISBN 0-340-68035-0 (1997)
*Dady D S "Scattered Seeds: The Diaspora of the Anglo-Indians" Pagoda Press
*Gabb A "1600-1947 Anglo-Indian Legacy"
*Hawes C "Poor Relations: The Making of a Eurasian Community "
*Moore G J "The Anglo Indian Vision"
*Stark H A  "Hostages To India: Or The Life Story of the Anglo Indian Race" Simon Wallenberg Press.
*Maher, Reginald "These Are The Anglo-Indians" - (An Anglo-Indian Heritage Book) Simon Wallenberg Press
*Phillips Z "The Anglo-Indian Australian Story: My Experience.  A collection of Anglo-Indian Migration Heritage Stories"
*Bridget White-Kumar "The best of Anglo-Indian Cuisine - A Legacy", "Flavours of the Past", "Anglo-Indian Delicacies", "The Anglo-Indian festive Hamper", "A Collection of Anglo-Indian Roasts, Casseroles and Bakes"
*Thorpe, O "Paper Boats in the Monsoon: Life in the Lost World of Anglo-India" Trafford Publishing


Categori:Grwpiau ethnig yn India
Categori:Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Grand Rapids, Michigan

Dinas yn nhalaith Michigan, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Kent County, yw **Grand Rapids**. Mae gan Grand Rapids boblogaeth o 188,040, ac mae ei harwynebedd yn 117.25&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1826.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Gerald R. Ford
*Canolfan Amgueddfa Van Andel 
*Eglwys Gadeiriol
*Gwesty Amway Grand Plaza 
*Theatr Wealthy
*Tŷ Meyer May

## Enwogion
*Del Shannon (1934-1990), canwr
*Christina Koch (g. 1979) gofodwr
*Taylor Lautner (g. 1992), actor

## Gefeilldrefi Grand Rapids 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Grand Rapids 


Categori:Dinasoedd Kent County, Michigan
Robert Bork

Cyfreithiwr a barnwr o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Heron Bork** (1 Mawrth 1927 – 19 Rhagfyr 2012).

## Cyfeiriadau 
Categori:Barnwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Pittsburgh
Trais rhywiol

[bawd|Golygfa o dreisio gan [Utagawa Kuniyoshi]]

Mae **trais rhywiol** (hefyd **treisio**) yn golygu cael cyfathrach rywiol gyda rhywun heb eu cydsyniad. Cydsyniad yn y cyd-destun hwn yw bod rhywun yn cytuno i gael rhyw o'u hewyllys rydd eu hunain, heb ddim gorfodaeth. Mae treisio yn fath o gam-drin rhywiol, ac yn y rhan fwyaf o wledydd mae'n un o'r troseddau mwyaf difrifol.

## Syniadau hanesyddol am dreisio
Syniad cyffredin o dreisio yw pan fydd dieithryn yn ymosod yn gorfforol ar ferch ac yn ei threisio. Er bod hynny'n digwydd, mewn llawer o achosion o dreisio mae'r treisiwr yn adnabod y dioddefwr. Yn y gorffennol, tybiwyd nad oedd modd i ŵr dreisio'i wraig; roedd tybiaeth bod cydysyniad awtomatig rhwng gŵr a gwraig, ac yn wir, yn hanesyddol, bu tueddiad i weld gwraig fel rhan o eiddo'i gŵr. Nid yw hyn yn wir bellach: mae treisio priodasol yn drosedd yng Nghymru a Lloegr ac mewn nifer gynyddol o wledydd ledled y byd.

Mae treisio yn digwydd yn erbyn merched a dynion.

## Diffyg cydsyniad
Gall treisiwr ddefnyddio trais corfforol, cyffuriau neu fygythiadau er mwyn cael ei ffordd. Fodd bynnag, gall cyfathrach rywiol fod yn drais rhywiol heb fod ffrwgwd neu wrthwynebiad amlwg i'r gyfathrach, os nad oes cydsyniad. Nid yw peidio datgan cydsyniad ynddo'i hunan yn golygu diffyg cydsyniad os yw'r cyd-destun yn awgrymu'n eglur bod cydsyniad, ond mewn rhai achosion, nid yw dioddefwr mewn sefyllfa i gydsynio.
* Ni all plentyn o dan 13 oed gydsynio i gael rhyw.
* Ni all rhywun sy'n cysgu neu sy'n anymwybodol gydsynio i gael rhyw.
* Os yw rhywun yn drwm o dan ddylanwad rhai cyffuriau (gan gynnwys diod gadarn) mae'n bosibl na allant gydsynio i gael rhyw.
* Os yw rhywun yn dioddef o rai anableddau neu salwch sy'n effeithio ar eu meddwl, mae'n bosibl na allant gydsynio i gael rhyw.
Treisio yw cael rhyw â rhywun nad yw'n gallu cydsynio.

## Mathau eraill o dreisio
* Mewn rhai achosion, bydd sawl treisiwr yn ymosod ar un dioddefwr. 
* Mae trais yn y carchar — lle caiff carcharor ei dreisio gan gyd-garcharor, fel arfer — yn gyffredin. 
* Caiff treisio ei ddefnyddio fel arf rhyfel. Ers 1949, mae hyn yn drosedd rhyfel.

## Effeithiau treisio
Heblaw am effeithau corfforol uniongyrchol trais rhywiol, gan gynnwys ymosodiad corfforol o bosibl, a risg o ddal heintiau a drosglwyddir yn rhywiol, gall effeithiau seicolegol trais rhywiol fod yn anferth.

## Gweler hefyd
* Rhyw
* :Categori:Ffilmiau am drais rhywiol

Categori:Cyfraith
Categori:Rhyw
William Rees-Mogg

Newyddiadurwr o Loegr oedd **William Rees-Mogg, Barwn Rees-Mogg** (14 Gorffennaf 1928 – 29 Rhagfyr 2012) oedd yn olygydd *The Times* o 1967 hyd 1981. Roedd hefyd yn gadeirydd y Cyngor Celfyddydau ac yn is-gadeirydd y BBC.

Mae ei fab, Jacob Rees-Mogg, yn Aelod Seneddol Ceidwadol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Colofnwyr o Loegr
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Golygyddion papurau newydd o Loegr
Categori:Llenorion Catholig o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned ym Mryste
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Anadlu

**Anadlu** (neu mewn bioleg: **resbiradu**) ydy'r broses sy'n tynnu aer i mewn ag allan o'r ysgyfaint. Mae organebau fel mamaliaid, adar ac ymlusgiaid yn tynnu ocsigen i'w cyrff a gelwir y broses hon yn resbiradu erobig. Dyma un o'r prosesau sy'n gwneud y gwaith hwn ond ceir eraill gan gynnwys proses sy'n ymwneud â chylchrediad y gwaed. Defnyddir yr ocsigen ar ffurf metabolig i greu moleciwlau sy'n gyfoethog mewn ynni e.e. glwcos. Mae anadlu hefyd yn cael gwared â charbon deuocsid allan o'r corff.

Mae'r system anadlu yn cynnwys nifer o organau yn y thoracs. Mae aer yn cael ei dynnu i mewn i'r ysgyfaint drwy y tracea (hefyd pibell wynt). Bydd y tracea yn cael ei rhannu i mewn i ddwy diwb tebyg eraill a gelwir yn bronci. Mae rhain yn arwain i'r ysgyfaint. Tu fewn i'r ysgyfaint bydd yn cael ei rhannu i mwy o bibellau llai sef bronciolynnau. Ar diwedd pob bronciol bydd sach aer neu alfeolws. Yn yr alfeolws bydd ocsigen yn symud i mewn i'r gwaed ac mae carbon deuocsid yn cael ei ysgarthu. Gelwir hyn yn gyfnewid nwyon.

Ceir cyfnewid nwyon (ocsigen a charbon deuocsid) oddi fewn i'r alfeoli. Mae'r nwyon yn ymdoddi i'r gwaed sydd yng nghapilarïau'r ysgyfaint ac mae'r galon yn eu pwmpio o amgylch y corff. Yr enw meddygol am anadlu naturiol ydy "eupnea" neu "anadlu rhwydd"

Sgil effaith anadlu yw colli dŵr o'r corff. Mae canran lleithder yr hyn sy'n cael ei anadlu allan yn 100%.

## Gweler hefyd
*System resbiradu
*Resbiradaeth cellog

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Press Gang

Drama-gomedi Saesneg ar gyfer plant oedd ***Press Gang***. Bu pum cyfres ohono a chyfanswm o 43 o raglenni a gafodd eu darlledu rhwng 1989 a 1993. Cafodd ei gynhyrchu gan Richmond Film & Television ar gyfer Central, a chafodd ei ddarlledu ar rwydwaith ITV yn ystod yr oriau teledu plant, Children's ITV.

Anelwyd y rhaglen at blant hŷn ac arddegwyr, a dilynai hynt a helynt criw o ddisgyblion ysgol a oedd yn creu papur newydd i blant, y Junior Gazette, a gynhyrchwyd gan ddisgyblion yr ysgol gyfun leol. Yn y cyfresi dilynol, darluniwyd y papur fel menter mwy masnachol. Cyfunai'r sioe elfennau o gomedi gydag elfennau mwy dramatig. Yn ogystal ag ymdrin â pherthynasau rhyngbersonol (yn benodol perthynas Lynda a Spike), ymdriniai'r sioe â materion fel camddefnydd o gyffuriau, camdriniaeth o blant a defnydd o ynnau.

Ysgrifennwyd y sioe gan gyn-athro, Steven Moffat, a chafodd dros hanner y rhaglenni eu cyfarwyddo gan Bob Spiers, cyfarwyddwr comedi Prydeinig nodedig a oedd wedi gweithio ar gomedïau eraill megis *Fawlty Towers*. Derbyniodd y sioe feirniadaeth gadarnhaol iawn, yn enwedig am safon y sgript, ac arweiniodd hyn at rhyw fath o statws cwlt i'r sioe.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Maesdref Clinton Charter, Michigan

Dinas yn nhalaith Michigan, Unol Daleithiau America yw **Maesdref Clinton**. Mae gan Maesdref Clinton boblogaeth o 96,796, ac mae ei harwynebedd yn 47.0&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1782.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Maesdref Clinton 

Categori:Dinasoedd Michigan
Defiance

Gall **Defiance** gyfeirio at:

## Ffilm, Teledu a Theatr 
* *Defiance* (1980 ffilm), drama drosedd yn serennu Jan-Michael Vincent
* *Defiance* (2008 ffilm), ffilm am yr Ail Ryfel Byd yn serennu Daniel Craig and Liev Schreiber
* *Defiance* (cyfres deledu).
* *Defiance* (drama), drama gan John Patrick Shanley

## Gemau 
* *Defiance*, an expansion campaign for the computer game *Independence War*
* *Legacy of Kain: Defiance*, gêm fideo
* *Defiance* (gêm fideo), yn gysylltiedig â'r gyfres deledu o'r un enw *Defiance*

## Llenyddiaeth 
* *Defiance* (llyfr), atgofion gan Savitri Devi
* *Defiance*, nofel gan Kenneth Bulmer
* *Defiance: The Bielski Partisans*, llyfr gan Nechama Tec; yn seiliedig ar y ffilm 2008 o'r un enw. (Gweler uchod).

## Cerddoriaeth 
* Defiance (band), an American thrash metal band
* Defiance (punk band), an American street punk band
* *Defiance* (EP), EP gan y band pync uchod
* *Defiance* (Assemblage 23 album)
* *Defiance* (Deströyer 666 album)
* *Defiance* (Lahannya album)
* *Defiance* (Pro-jekt album), albwm gan Pro-jekt
* Defiance Records, label recordiau Almaenig.

## Morwrol
* HMS *Defiance*, 19 llong y Llynges Frenhinol
* USS *Defiance* (disambiguation), three ships of the U.S. Navy
* *Defiance* (steamboat), a vessel in the Puget Sound Mosquito Fleet in the early 1900s
* *Defiance* (yacht), a participant in the 1914 America's Cup
* CSS *Defiance*, llong y Confederate River Defense Fleet adeg Rhyfel Cartref America

## Lleoedd
* Defiance, Iowa, U.D.A.
* Defiance, Missouri, U.D.A.
* Defiance, Ohio, U.D.A.
* Defiance Coleg
* Defiance Ysgol (Ohio)
* Defiance Canolfan Meddygol Rhanbarthol
* Defiance Township, Defiance County, Ohio, U.D.A.
* Defiance County, Ohio, U.D.A.
* Defiance, Pennsylvania, U.D.A.
* Mount Defiance (New York), bryncyn yn Efrog Newydd U.D.A.

## Arall 
* Defiance Campaign, menter gwrth-apartheid gan yr ANC.
* Defiance railway station, neu Defiance Platform, sydd bellach wedi cau ar linell Plymouth i Penzance. 
* Defiance Technologies, part of the Hinduja Group, a provider of IT, ERP and engineering services
* Camp Defiance, a Union camp in Kansas during the American Civil War
* Defiance Lantern & Stamping Company (1900-1930) in Rochester, New York, featured in an episode of *American Pickers*
* Defiance, Ohio (band) an American folk-punk band
* Fort Defiance (disambiguation)
* Point Defiance (disambiguation)
* Defiant (disambiguation)
Fritz Haber

Cemegydd o'r Almaen oedd **Fritz Haber** (9 Rhagfyr 1868 - 29 Ionawr 1934).

Derbyniodd Wobr Nobel Cemeg yn 1918 am ddatblygu synthesiso amonia a oedd yn bwysig ar gyfer datblygu gwrteithiau a ffrwydriadau. Mae cynhrchu bwyd hanner poblogaeth y byd yn dibynnu ar y broses hon o gynhyrchu gwrtaith. Roedd e hefyd yn cael ei weld fel *tad nwy rhyfel* am ei waith gyda datblygu clorin fel rhan o arf nwy rhyfel adeg y Rhyfel Byd Cyntaf.

Categori:Cemegwyr o'r Almaen
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1934
Resbiradaeth cellog

Term mewn bioleg ydy **resbiradaeth cellog** (neu'n syml: **anadlu o fewn celloedd**) sy'n disgrifio'r prosesau oddi fewn i gelloedd planhigyn ble mae carbon deuocsid yn cael ei dynnu i mewn i'w celloedd ac ocsigen yn cael ei waredu fel gwastraff. Mae'r broses yma oddi fewn yr organeb (yn y dail, fel arfer) yn trosi (neu newid) ynni biocemegol o faeth (*nutrients*) i  *adenosine triphosphate* (ATP). Gelwir yr adweithiau hyn yn adweithiau catabolig a'u heffaith yw torri i lawr y moleciwlau mawr yn foleciwlau llai gan ryddhau ynni yn y broses.

Mae resbiradu cellog, felly, yn un o'r prif ddulliau mae'r gell yn cael ei ynni i wneud ei waith.

Ymlith y prif faethau sy'n cael ei ddefnyddio gan anifeiliaid a phlanhigion y mae: siwgwr ac asid amino. Mae'r ynni sy'n cael ei storio o fewn yr ATP yna'n cael ei ddefnyddio i yrru'r prosesau sydd angen ynni:biosynthesis, symudiad y celloedd neu yrru moleciwlau o un gell i'r llall drwy'r bilen (*membrane*).

## Resbiradaeth erobig
Hanfod resbiradaeth erobig ydy ocsigen. O'i dderbyn, gall y gell greu ATP. Mae hyn yn golygu fod yn rhaid i'r pyrwfad  (*pyruvate*) fynd i fewn i'r mitocondrin er mwyn cael ei ocsideiddio'n llawn gan "Gylchred Krebs" (sy'n ymwneud ag asid sitrig. Cynhyrchir ynni gan y broses hon ar ffurf ATP gan *substrate-level phosphorylation*, NADH a FADH2

Mae'r ΔG negyddol yn nodi y gall yr adwaith ddigwydd ar amrantiad. 

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Anadlu
*System resbiradu
Johnny Owen

Paffiwr proffesiynol pwysau bantam o Gymru oedd **John Richard Owen** (7 Ionawr 1956 – 4 Tachwedd 1980) a ymladdai dan yr enw **Johnny Owen**. Roedd o gorff eiddil yr olwg, gyda "choesau matsis", ond daliodd deitl Pencampwriaeth Pwysau Bantam Prydain Fawr a'r teitl Ewropeaidd.

Wrth ymladd am deitl Pwysau Bantam y byd yn erbyn Lupe Pintor ar 19 Medi 1980 cafodd ei fwrw i'r llawr yn annymwybodol, ac ni fu'n ymwybodol ar ôl hynny; bu farw saith wythnos yn ddiweddarach. Daeth 10,000 o bobl i'w angladd ym Merthyr Tudful.

Dadorchuddiwyd cerflun ohono ym Merthyr Tudful yn 2002.

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful