open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Môr-ladrad

[220px|bawd|[Baner y môr-leidr Calico Jack, oedd yn weithgar yn y 18fed ganrif]]
Ysbeiliad sy'n digwydd ar y môr gan weithredwr sydd heb gomisiwn gan wladwriaeth sofranaidd yw **môr-ladrad**. Bu Oes Aur y Môr-Ladron yn hwyr y 16g a chynnar y 17g ac wedi'i lleoli yn y Caribî, ar arfordiroedd yr Amerig, yng Nghefnfor India a ger arfordir Gorllewin Affrica. Mae môr-ladron dal ar waith heddiw ac mae môr-ladrad yn drosedd yn erbyn cyfraith ryngwladol. Mae môr-ladron yn bwnc poblogaidd yn niwylliant poblogaidd.

## Môr-ladron a Phrefatîriaid enwog
## Gweler hefyd 
* Bycanîr
* Môr-ladrad yn Somalia
* Preifatîr
* *Treasure Island*

## Darllen pellach 
* Burg, B. R. *Sodomy and the Pirate Tradition: English Sea Rovers in the Seventeenth-Century Caribbean* (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Efrog Newydd, 1995).
* Cordingly, David. *Under the Black Flag: The Romance and Reality of Life Among the Pirates* (Random House, 1996).
* Earle, Peter. *The Pirate Wars: Pirates vs. the Legitimate Navies of the World* (Methuen, 2004).
* Konstam, Angus a Bryan, Tony. *Pirate Ship 1660–1730* (Rhydychen, Osprey, 2003).


Categori:Cyfraith droseddol ryngwladol
Categori:Hanes morwrol
Categori:Rhyfela morol
Categori:Ysbeiliad
El Kef (talaith)

bawd|120px|Lleoliad talaith El Kef

Mae talaith **El Kef** (Arabeg: ولاية الكاف) yn un o 24 *gouvernorat* (talaith) Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y wlad, ar y ffin ag Algeria. Mae ganddi arwynebedd tir o 4,965&nbsp;km² a phoblogaeth o 259,000 (cyfrifiad 2004). El Kef yw prifddinas y dalaith.

Tir uchel a rennir rhwng mynyddoedd creigiog, gwastadeddau a dyffrynoedd uchel a geir yn nhalaith Kef. Mae'n gallu bod yn oer yno yn y gaeaf ac mae'n un o'r ychydig leoedd yn Nhiwnisia lle gellir disgwyl cael eira weithiau yn y gaeaf.

## Dinasoedd a threfi 
* Dahmani
* Jérissa
* El Ksour
* Kalaat Senan (Kalaat es Senam)
* Kalâat Khasba
* **El Kef** (prifddinas)
* Menzel Salem
* Nebeur
* Sakiet Sidi Youssef
* Sers
* Tajerouine
* Touiref


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Don

Gallai **Don** gyfeirio at un o sawl peth:

* Afon Don, enw ar sawl afon yn Ewrop
* Dôn, duwies Gymreig/Geltaidd

Gweler hefyd:
* Donn, cymeriad ym mytholeg Iwerddon
* Dona, sant o Gymru
John Pilger

Gohebydd a gwneuthurwr ffilm ddogfen o Awstralia oedd **John Pilger** (9 Hydref 1939 – 30 Rhagfyr 2023). Fe'i ganwyd yn Sydney ond roedd wedi ei leoli yn bennaf yng ngwledydd Prydain ers 1962.

Bu'n ohebydd rhyfel yn Fietnam, Cambodia, Yr Aifft, India, Bangladesh a Biafra. Roedd yn yn feirniad llym o bolisi tramor gwledydd y Gorllewin, ac yn arbennig rhai UDA. Credai fod polisiau America yn cael eu gyrru gan agenda imperialaidd.

Bu farw yn Llundain yn 84 mlwydd oed.

## Gweithiau John Pilger 
### Llyfrau
**The Last Day* (1975)
**Aftermath: The Struggles of Cambodia and Vietnam* (1981)
**The Outsiders* (1984)
**Heroes* (1986)
**A Secret Country* (1989)
**Distant Voices* (1992 and 1994)
**Hidden Agendas* (1998)
*''Reporting the World: John Pilger's Great Eyewitness Photographers* (2001)
**The New Rulers of the World* (2002)
**Tell Me No Lies: Investigative Journalism and its Triumphs* (ed.) Cape (2004)
**Blowin' in the wind* (2004)
**Freedom Next Time* (2006)

### Fflmiau dogfen 
**Year Zero: The Silent Death of Cambodia* 1979
**Nicaragua. A Nations Right to Survive* Fideo
**Japan Behind the Mask* 1987
**Death of a Nation: The Timor Conspiracy* 1994 Fideo
**Vietnam: The Last Battle* 1995
**Inside Burma: Land of Fear* 1996
**Apartheid Did Not Die* 1998
**Welcome to Australia* 1999
**Paying the Price: Killing the Children of Iraq* 2000
**The New Rulers of the World* 2001–2002
**Palestine Is Still the Issue* 2002 Fideo
**Breaking the Silence: Truth and Lies in the War on Terror* 2003 Fideo 
**Stealing a Nation* 2004 Fideo 
* *The War on Democracy* 2007
* *The War You Don't See* 2010
* *Utopia* 2013
* *The Coming War on China* 2016
* *The Dirty War on the NHS'' 2019

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Gohebyddion rhyfel
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Awstralia
Categori:Pobl a aned yn Sydney
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Tozeur (talaith)

bawd|120px|Lleoliad talaith Tozeur

Mae talaith **Tozeur** (Arabeg: ولاية توزر) yn un o 24 talaith (*gouvernorat*) Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngorllewin Tiwnisia, ac mae'n ffinio ar Algeria. Mae ganddi arwynebedd tir o 4,719&nbsp;km² a phoblogaeth o 98,000 (cyfrifiad 2004). Tozeur yw prifddinas y dalaith.

Tozeur yw talaith fwyaf gorllewinol y wlad. Mae cyfran fawr ohoni yn gorwedd ar ymyl y Sahara ac yn anialwch tywodlyd neu greigiog. Yma mae anialwch y *Grand Erg Oriental* yn dechrau ac yn ymestyn i lawr i'r de. Yn ymyl dinas Tozeur, sydd yng nghanol y dalaith, ceir anialdir hallt Chott el-Jerid. Lleolir y rhan fwyaf o'r trefi a phentrefi ar ymylon y tir anial, o gwmpas y gwerddonau ffrwythlon lle ceir digon o ddŵr ar gyfer amaethyddiaeth a nodweddir gan blanhigfeydd palmwydd (*palmeraies*).

Mae'r dalaith yn cael tymherua uchel iawn yn yr haf ond mae'n fwy cymhedrol yn y gaeaf, er dal yn boeth. Ychydig iawn o law a geir, a hynny'n disgyn yn bennaf ar ymylon y dalaith ddechrau'r gaeaf.

Gorwedd talaith Tozeur yng ngogledd yr ardal anial neu led-anial a elwir *Le Grand Sud* ("Y De Eang") yn Nhiwnisia.

## Dinasoedd a threfi 
* Degache
* El Hamma du Jérid
* Nefta (Nafta)
* Tamerza
* **Tozeur** (prifddinas)


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Korbous

Mae **Korbous** yn spa (lle â ffynhonnau iachusol ynddo) ar arfordir gogledd-ddwyrain Tiwnisia yn ardal Cap Bon. Gorwedd y dref fechan ar lan Gwlff Tiwnis tua 60&nbsp;km i'r dwyrain o'r brifddinas Tiwnis, rhwng Soliman a Sidi Daoud.

Yn weinyddol mae Korbous yn rhan o dalaith Nabeul, a chafodd ei chyhoeddi'n dref gynghor ar 20 Mai 1982, gyda phoblogaeth o 3551 o bobl (cyfrifiad 2004), gan gynnwys yr ardal o'i chwmpas.

Wedi ei hadeiladu ar lethrau mynydd ar hyd yr unig ffordd sy'n rhedeg trwyddi, rhwng y mynydd hwnnw a'r môr, roedd Korbous eisoes yn gyrchfan poblogaidd gan drigolion y Carthago Rufeinig. Deuai trigolion Carthago yno mewn llongau arfordirol dros Gwlff Tiwnis i ymdrochi a "chymryd y dyfroedd." Fe'i galwyd yn *Aquae Calideae Carpitanae* ('Dyfroedd Carpis', ar ôl tref fechan arall gerllaw), oherwydd fod ffynhonnau poeth yn byrlymu o'r ddaear yno (ar dymheredd o dros 50&nbsp;°C); ceir sawl darn o gerflun a gwaith carreg arall o'r cyfnod Rhufeinig o Korbous, ynghyd ag arysgrif Lladin, sydd i'w gweld yn Amgueddfa'r Bardo yn Nhiwnis heddiw. Ond ar ôl goresgyn Tiwnisia gan yr Arabiaid yn y 7g, syrthiodd y spa i ebargofiant gan bawb heblaw'r bobl leol. Yn y 19g, rhoes Ahmed I Bey, rheolwr Tiwnisia, hwb i'r dref trwy godi plas iddo'i hun yno a daeth Korbous yn gyrchfan poblogaidd eto.

Erbyn heddiw mae Korbous yn lle sy'n boblogaidd gan drigolion dosbarth canol Tiwnis i ddianc am ychydig o ddyddiau i ymdrochi yn ei dyfroedd. Honnir fod y ffynhonnau poeth, sy'n llawn soda a chlorîn, a'r dŵr swffwrig oer yn dda at grucgymalau ac athritis.

Mae ffordd arfordirol yn cysylltu Korbous â Soliman a Thiwnis i'r gorllewin ac ag Ain Atrous (safle spa arall) i'r dwyrain, lle mae'r ffynhonnau poeth yn dod allan yn y môr ei hun.

## Prif ffynhonnau 
(Ystyr *aïn* yw 'ffynnon').
*Aïn Arraka
*Aïn El Fakroun
*Aïn El Kébira
*Aïn Kallasira
*Aïn Khfa
*Aïn Oktor
*Aïn Sbya

Categori:Talaith Nabeul
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Tozeur

Mae **Tozeur** (Arabeg: توزر) yn ddinas a gwerddon yng ngorllewin canolbarth Tiwnisia. Lleolir y ddinas i'r gorllewin o Chott el-Djerid, rhwng y chott hwnnw a Chott el-Gharsa. Mae'n brifddinas Talaith Tozeur.

Gyda rhai cannoedd o filoedd o balmwydd, mae Tozeur yn werddon fawr a ffrwythlon gyda'r ddinas ei hun yn ei chanol. Allforio'r dêts sy'n tyfu ar y palmwydd sy'n cyfrif am enwogrwydd Tozeur. Yn y gorffennol bu Tozeur yn ganolfan bwysig ar y llwybrau masnach dros y Sahara, gan gysylltu gorllewin Affrica ag arfordir Môr y Canoldir; arferid teithio mewn carafanau mawr dros yr anialwch. Hen enw'r ddinas oedd *Tusuros*, a bu trefedigaeth Rufeinig yma yn y gorffennol.

Ym *medina* (hen ddinas) Tozeur, ceir nifer o enghreifftiau o bensaernïaeth draddodiadol a siopau crefftwyr. Mae twristiaeth yn chwarae rhan bwysig yn yr economi ond mae'n waith tymhorol ac fel arfer nid yw twristiaid yn aros yno ond yn hytrach yn ymweld am y diwrnod o ganolfannau gwyliau fel Djerba ar yr arfordir. Mewn canlyniad i hyn a ffactorau economaidd eraill, mae diweithdra yn broblem fawr yn Tozeur.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Gwerddonau
Categori:Sahara
Categori:Talaith Tozeur
Chott el-Jerid

250px|bawd|Chott el-Jerid
Mae **Chott el-Jerid** (hefyd **Chott El Djerid** neu **Chott El-Jerid**), yn llyn halen sych (chott) anferth gyda arwynebedd o tua 5000&nbsp;km² sy'n gorwedd i'r dwyrain o ddinas Tozeur yng ngorllewin canolbarth Tiwnisia.

Fe'i croesir gan y briffordd rhwng Tozeur a Kebili ar glawdd 2m uwchben wyneb y chott ei hun.

Categori:Daearyddiaeth Tiwnisia
Categori:Talaith Kébili
Categori:Talaith Tozeur
Tataouine (talaith)

Mae talaith **Tataouine** (Arabeg: ولاية تطاوين) yn un o 24 talaith (*gouvernorat*) Tiwnisia.  Fe'i lleolir yn ne eithaf Tiwnisia, gan ffinio ag Algeria i'r gorllewin a Libia i'r dwyrain.  Talaith Tataouine yw'r *gouvernorat* fwyaf yn y wlad gyda arwynebedd tir o 38,889&nbsp;km² a phoblogaeth o 144,000 (cyfrifiad 2004). Tataouine yw prifddinas y dalaith.

Mae'r rhan fwyaf o'r dalaith yn gorwedd ar ymyl ogleddol y Sahara ac yn anialwch tywodlyd neu greigiog a elwir y Grand Erg Oriental.

## Dinasoedd a threfi 
* Bir Lahmar
* Dehiba
* Ghomrassen
* Remada
* **Tataouine** (prif ddinas)


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Ysbeiliad

:''Mae "ysbeilio" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am anrhaith.''
Y trosedd o gipio neu ddwyn eiddo gan ddefnyddio trais neu frawychiad yw **ysbeiliad**.

## Mathau o ysbeiliad 
* Lladrad banc
* Môr-ladrad – ar y môr
* Mygio neu ysbeiliad stryd – mewn lle cyhoeddus, allanol, e.e. stryd, maes parcio
* Ysbeiliad arfog – ysbeiliad sy'n cynnwys defnydd arf

## Dolenni allanol 
* Canllawiau Dedfrydu – Ysbeiliad 


Categori:Lladrad
Anrhaith

[bawd|228px|Anrhaith gan filwyr yn ystod y tanau wedi [daeargryn San Francisco, 1906.]]
:''Mae "ysbail" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am ysbeiliad.''
**Anrhaith** yw cymryd nwyddau yn ddiwahaniaeth trwy rym neu drais fel rhan o fuddugoliaeth filwrol neu wleidyddol, neu yn ystod trychineb neu derfysg megis rhyfel. Gelwir nwyddau sy'n cael eu hanrheithio yn **ysbail**.

Categori:Lladrad
Raymond Barre

Prif Weinidog Ffrainc rhwng 1976 a 1981 oedd **Raymond Barre** (12 Ebrill 1924 – 25 Awst 2007).

Cafodd ei eni ar ynys Réunion.  Athro economeg yn yr Institut d'Etudes Politiques de Paris (Sciences Po) yn y 1950au oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Academyddion o Ffrainc
Categori:Economegwyr o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Marged uch Ifan

Cymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri oedd **Marged uch Ifan** neu **Marged vch Ifan** (1696 &ndash; Ionawr 1793). Roedd yn enwog am ei nerth anhygoel a'i gallu i ganu'r delyn ymysg campau eraill.

## Bywgraffiad
Dywedir ei bod yn wreiddiol o Dalymignedd Uchaf, Ddyffryn Nantlle, lle roedd yn cadw tafarn y Talernia islaw i Dyrpeg y Gelli. Symudodd wedyn i fyw ym Mwthyn Penllyn ger Llyn Padarn, lle roedd yn ennill bywoliaeth trwy gludo mwyn copr o fwyngloddiau Nant Peris mewn cwch i ben isa'r llyn ger Brynrefail. Ceir llawer o wybodaeth amdani gan Thomas Pennant, a ymwelodd a'i thŷ ar ei daith trwy Gymru yn 1786, dim ond i ddarganfod ei bod oddi cartref ar y pryd. Roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a'i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall eu dal mewn deng mlynedd. Roedd yn enwog am ei nerth, a dywedid ei bod yn medru ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed pan oedd yn 70 oed. Adroddir i un o'r mwynwyr copr, dyn mawr cryf, gamdrin un o'i chŵn unwaith, ac i Marged roi dyrnod iddo a'i tarawodd yn anymwybodol, a dywedai'r rhai a'i gwelodd y byddai un ddyrnod arall debyg wedi ei ladd.

Ceir côf am ei gallu i ganu'r delyn yn yr hen bennill adnabyddus (gyda nifer o fersiynau ychydig yn wahanol):

:Mae gan Farged fwyn uch Ifan
:Delyn fawr a thelyn fechan
:Un i'w chanu yn nhref Caernarfon
:Ac un i gadw'r gŵr yn fodlon

:Mae gan Farged fwyn uch Ifan
:Grafanc fawr a chrafanc fechan
:Un i dynu'r ci o'r gongl
:A'r llall i dorri esgyrn pobol.

Dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys "Megan a gollodd ei gardas" a "Merch Megan", y rhai a werthfawrogid gan delynorion yr ardal.

Enw ei gŵr oedd William ab Rhisiard. Credir iddi gael ei chladdu ym mynwent Nant Peris. Yn ôl traddodiad roedd hi'n 102 oed pan fu farw. Roedd hi "heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd. Bu ei hoff forwyn farw ychydig o'i blaen, wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddau."

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1696
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Marwolaethau 1793
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Telynorion o Gymru
Llyn Padarn

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Padarn**. Saif yn Eryri, gyda llyn arall, Llyn Peris fymryn i'r de-ddwyrain. Mae'n 280 acer o arwynebedd, tua dwy filltir o hyd a 94 troedfedd yn y man dyfnaf. 

Mae'r llyn yn 29 medr dwfn. Mae hefyd yn 3.2 km hir i un ochr ir llach. Mae ganddo pontwn sydd yn 10 medr hir.

Saif tref Llanberis ar y lan ddeheuol a phentref Brynrefail lle mae Afon Rhythallt yn llifo allan o'r llyn. Wedi iddi lifo dan Bont Rhythallt yn Llanrug, mae'r afon yma yn newid ei henw i Afon Seiont ac yn cyrraedd y môr yng Nghaernarfon.

Daw'r enw o sant Padarn, a gelwir y tir rhwng y llyn yma a Llyn Peris yn Nolbadarn. Yma mae Castell Dolbadarn ar godiad tir rhwng y llynnoedd. Ar lan gogleddol y llyn mae Parc Gwledig Padarn, ac mae Rheilffordd Padarn yn arwain ar hyd y lan ogleddol, yn cychwyn o'r Parc. Yn wreiddiol defnyddid y rheilffordd yma i gario llechi o Chwarel Dinorwig i'r Felinheli. Mae Amgueddfa Llechi Cymru yma hefyd, yn hen weithdai Chwarel Dinorwig yn y Gilfach Ddu. Ar ochr y llyn mae yna castell o'r enw Dolbadarn sydd yna ar 13eg ganrif.

Yn y 18g roedd diwydiant copr yn Nant Peris, a byddai'r copr yn cael eu gario mewn cychod ar hyd Llyn Padarn. Y mwyaf adnabyddus o'r bobl oedd wrth y gwaith yma oedd Marged uch Ifan, a ddaeth yn rhan o draddodiad gwerin. O blith pysgod y llyn, y mwyaf nodedig yw'r Torgoch.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Categori:Llanberis
Padarn
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Tver

Dinas yng nghanolbarth Rwsia Ewropeaidd yw **Tver** (Rwsieg *Тверь* / *Tver*), canolfan weinyddol *oblast* Tver. Mae'n borthladd ar ran uchaf Afon Volga, lle mae Afon Tvertsa yn ymuno â hi. Fe'i lleolir 167&nbsp;km i'r gogledd-orllewin i Moscfa, a 485&nbsp;km i'r de-ddwyrain i St Petersburg ar brif ffyrdd a'r rheilffordd rhwng y ddwy. Sylfaenwyd tywysogaeth rymus yn y ddinas yn yr Oesoedd Canol. Ailenwyd y ddinas fel **Kalinin** (ar ôl y chwyldroadwr Mikhail Kalinin) ym 1931, ond dychwelodd i'w henw gwreiddiol ym 1990. Ei phoblogaeth yw 408,903 (Cyfrifiad 2002).

## Hanes 
Mae Tver yn ddinas hanesyddol. Yn y 13g a dechrau'r 14g, fe dyfodd fel canolfan fasnachol, a daeth tywysogaeth Tver i fod ymysg tywysogaethau grymusaf yr ardal. Difethwyd rhannau helaeth o'r ddinas mewn gwrthryfel yn erbyn rheolaeth y Mongoliaid ym 1327, a dechreuodd ei dylanwad leihau o hyn ymlaen. Un o ddinesyddion enwocaf Tver oedd Afanasy Nikitin, marsiandwr o'r ddinas a fordwyodd i India a de-ddwyrain Asia o 1466 hyd 1477 ac a ysgrifennodd ddisgrifiad o'i daith. Meddiannwyd y ddinas gan luoedd tywysogaeth fawr Moscfa o dan Ifan III ym 1485. Collodd ei hannibyniaeth o hyn ymlaen, gan ddod yn rhan o wladwriaeth ganolog Rwsia oedd yn ffurfio o gwmpas Moscfa.

Categori:Dinasoedd Oblast Tver
Categori:Dinasoedd ar Afon Volga
Categori:Hanes Rwsia
Beli

Gallai **Beli** gyfeirio at un o sawl person:

Mewn mytholeg/hanes traddodiadol:
*Beli Mawr, Beli (Mawr) mab Mynogan/Manogan

Mewn hanes:
*Beli ap Rhun (bu farw c. 599) o Wynedd

Gweler hefyd:
*Belenus, duw Celtaidd
Edwin ab Einion

Aelod o deulu brenhinol Deheubarth oedd **Edwin ab Einion** neu **Edwin ab Einon** (bu farw c. 1018); efallai iddo fod yn gyd-frenin Deheubarth rhwng 1005 a 1018.

## Bywgraffiad
Roedd Edwin yn fab i Einion ab Owain, oedd yn reolwr *de facto* teyrnas Deheubarth yn henaint ei dad, Owain ap Hywel. Fodd bynnag, lladdwyd Einion ar gyrch yng Ngwent yn 984, a phan fu farw Owain, dilynwyd ef ar yr orsedd gan fab arall iddo, Maredudd ab Owain. Roedd un blaid yn cefnogi hawliau Edwin i'r orsedd, a gwnaethant ymdrech i ddisodli Maredudd yn 992, ond ymddengys i Maredudd eu gorchfygu.

Mae'r cyfnod yn dilyn marwolaeth Maredudd yn 999 yn un tywyll yn hanes Deheubarth, oherwydd ychydig iawn o wybodaeth a gofnodir yn y brutiau am y blynyddoedd nesaf. Credir fod Edwin wedi dod yn frenin Deheubarth ar y cyd a'i frawd Cadell ab Einion yn 1005. Daeth ei feibion, Hywel ab Edwin a Maredudd ab Edwin, yn frenhinoedd Deheubarth yn 1033.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1018
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Maredudd ab Owain ab Edwin

Brenin Deheubarth o 1063 hyd 1072 oedd **Maredudd ab Owain ab Edwin** (bu farw 1072).

Roedd Maredudd yn fab i Owain ab Edwin o linach Hywel Dda. Am gyfnod meddiannwyd y deyrnas gan frenin Gwynedd, Gruffydd ap Llywelyn, ond pan laddwyd ef yn 1063 llwyddodd Maredudd i adennill y deyrnas i linach Hywel.

Yn ystod teyrnasiad Maredydd y dechreuodd ymosodiadau'r Normaniaid ar dde-ddwyrain Cymru. Wedi rhywfaint o ymdrech i'w gwrthwynebu, penderfynodd Maredudd adael Gwent iddynt, a gwobrwywyd ef a thiroedd yn Lloegr yn 1070. Yn 1072 lladdwyd ef mewn brwydr ger Afon Rhymni, a dilynwyd ef gan ei frawd, Rhys ab Owain.

Roedd ganddo un mab, Gruffydd ap Maredudd, a fu'n byw ar diroedd ei dad yn Lloger am rai blynyddoedd cyn cael ei ladd wrth geisio adennill teyrnas ei dad o ddwylo Rhys ap Tewdwr.

## Llyfryddiaeth 
John Edward Lloyd (1911), *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Marwolaethau 1078
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Rhodri ap Hywel

Cyd-frenin Deheubarth oedd **Rhodri ap Hywel** (bu farw 953).

Roedd Rhodri yn fab i Hywel Dda, ac ar farwolaeth ei dad yn 950, rhannwyd ei deyrnas rhwng Rhodri a'i ddau frawd, Edwin ac Owain. Ni lwyddodd y llinach i gadw eu gafael ar Wynedd oedd wedi bod yn rhan o deyrnas eu tad ers 942. Gallodd meibion Idwal Foel, Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, gipio grym yno.

Yn 952 ymosododd Iago ac Ieuaf ar Ddeheubarth, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed. Y flwyddyn wedyn, arweiniodd meibion Hywel gyrch yn erbyn y gogledd, gan gyrraedd cyn belled a Dyffryn Conwy cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ddychwelyd i Geredigion.

## Llyfryddiaeth 
*John Davies (2007) *Hanes Cymru* (Penguin)
*John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Llinach Dinefwr
Categori:Marwolaethau 953
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Dôn

Cymeriad a duwies hynafiad yn llenyddiaeth a chwedlau Cymreig yw **Dôn**. Mewn sawl ffynhonnell, hi yw mam llwyth o blant a elwir yn "Blant Dôn", gan gynnwys Gwydion, Arianrhod, Gilfaethwy, ac eraill. Er hynny, roedd hynafiaethwyr y cyfnod modern cynnar yn tybio bod Dôn yn gymeriad gwrywaidd yn hytrach nag un benywaidd. Mae hi hefyd yn chwaer i Fath fab Mathonwy yn y traddodiad Cymreig. Ceir cyfeiriadau anuniongyrchol ati ym *Mhedwaredd Gainc y Mabinogi* ac weithiau yng ngwaith y beirdd Cymraeg canoloesol. Cyfeirir ati weithiau fel merch Beli, a restrir yn yr achau fel un o gyndeidiau pwysicaf Gwŷr y Gogledd.

## Llys Dôn 
Ymhellach, ceir rhestr estynedig o blant ym *Monedd yr Arwyr*, gan gynnwys Aidden, Cynan, Digant, Elawg, Elestron, Eunydd, Hedd, Hunawg, ac Idwal.

## Llenyddiaeth arall 
Yn y chwedl gynnar *Culhwch ac Olwen*, enwir Dôn yn fam i Amaethon yn ogystal.

## Mewn seryddiaeth 
Enw Cymraeg traddodiadol y cytser Cassiopeia yw **Llys Dôn**. Mae gan ddau o blant Dôn hefyd gysylltiadau seryddol, sef Gwydion fab Dôn ac Arianrhod, lle mai *Caer Gwydion* yw'r enw Cymraeg traddodiadol ar y Llwybr Llaethog, a Chaer Arianrhod yw cytser y Corona Borealis.

## Geirdarddiad a tharddiad Proto-Indo-Ewropeaidd 
Yn ôl un ddamcaniaeth, ieithyddol, uniaethir Dôn â'r dduwies Geltaidd Danu/Anu yn y traddodiad Gwyddelig. Yna mae hi'n fam i'r Tuatha Dé Danann chwedlonol. Mae rhai ysgolheigion yn dadlau hefyd dros gysylltu Dôn/Danu ag enw afon Donaw (*Danube*, Lladin: *Danuvius*). Mae'n bosibl yn ogystal fod yr afonydd niferus a enwir yn afon Don, o Rwsia i Brydain, i'w cysylltu â'r dduwies hefyd. Tybir fod afon Dyfrdwy yn enghraifft arall (un o'r hen ffurfiau ar yr enw yw Dyfrddonwy).

Yn ôl damcaniaeth arall, mae gan Dôn wreiddiau etymolegol gwbl wahanol i'r Danu Gwyddelig; tra bod y cyntaf efallai yn dduwies ddŵr (cymharer Afon Donaw a *Danu* yn y Veda), mae Dôn yn fwy tebygol o ddod o "ghdhonos," sy'n golygu "y ddaear." Yn yr ystyr hwn, gellir ei gweld fel y fersiwn Gymraeg o "Dheghom" ("*Dʰéǵʰōm") o fytholeg Proto-Indo-Ewropeaidd, y Dduwies Ddaear gyntefig y mae pob duw arall yn tarddu ohoni. Awgrymwyd, o ganlyniad, y byddai Plant Dôn yn gytras â'r Titaniaid Groegaidd.

## Gweler hefyd 
* Llys Llŷr
* Tuatha Dé Danann
* Danu (duwies Wyddelig)
* Donn

## Llyfryddiaeth 
* Sorita d'Este a David Rankine, *The Isles of the Many Gods: An A-Z of the Pagan Gods & Goddesses of Ancient Britain worshipped during the First Millennium through to the Middle Ages* (Llundain: Avalonia, 2007)
* W.J. Gruffydd, *Math fab Mathonwy* (Caerdydd, 1928)
* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, 1997)

## Cyfeiriadau 
Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Pâl gwladychiad

bawd|de|300px|Map o'r Pâl gwladychiad

Ardal yng ngorllewin Ymerodraeth Rwsia lle goddefid i Iddewon fyw yn barhaol oedd y **Pâl gwladychiad** (Rwsieg *черта оседлости* / *cherta osedlosti*). Ystyr y gair *pâl* yw polyn, ac, oddiyno, llinell neu ffin. Y Pâl oedd y llinell oedd yn llunio ffin yr ardal honno.

Crewyd y Pâl gyntaf gan Catrin Fawr ym 1791 (mewn gweithrediad o 28 Rhagfyr 1791). Roedd yn cwmpasu tiriogaeth heddiw Gwlad Pwyl, Lithwania, de Latfia, Belarws, rhan fwyaf Wcrain, Moldofa, ynghyd â rhai ardaloedd sydd heddiw yng ngorllewin Rwsia. Roedd y Pâl gwreiddiol yn cynnwys y Caucasus a thalaith Astrakhan yn ne Rwsia, ond neilltuwyd y taleithiau hyn ohono ym 1825. Goddefwyd i Iddewon fyw yn Kurland (de Latfia, gan gynnwys Riga), ond gwaharddwyd Iddewon newydd rhag gwladychu yno. Er i Kiev orwedd y tu fewn i'r Pâl, gorfodwyd i Iddewon fyw mewn ardaloedd penodol yn y ddinas. Roedd yna dair dinas arall yn y Pâl (Nikolaev, Yalta a Sevastopol) lle nad oedd Iddewon i fyw o gwbl. Caniatawyd i Iddewon mewn rhai galwedigaethau (marsiandwyr, pobl â graddau uwch, meddygon, swyddogion llywodraethol, rhai crefftwyr) fyw y tu allan i'r Pâl. Bu'r cyfyngiadau a roddwyd ar Iddewon yn y Pâl yn y 19g yn sbarduno llawer ohonynt i allfudo i'r Unol Daleithiau neu i ymuno â mudiadau chwyldroadol.

Diddymwyd y Pâl gan y Llywodraeth Dros Dro ym 1917 ar ôl Chwyldro Chwefror.

Categori:Hanes Belarws
Categori:Hanes Gwlad Pwyl
Categori:Hanes Iddewig
Categori:Hanes Latfia
Categori:Hanes Lithwania
Categori:Hanes Moldofa
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Hanes Wcráin
Sgriptoriwm

300px|bawd|Sgriptoriwm
Ysgrifendy mewn mynachlog lle copiwyd llawysgrifau â llaw yn yr Oesoedd Canol yw **sgriptoriwm** (benthyciad o'r gair Saesneg *scriptorium* (lluosog: *scriptoria*) sydd yn ei dro yn fenthyciad o'r Lladin canoloesol *script-*, *scribere* (ysgrifennu), gyda *-orium* yn ansoddair sy'n dynodi 'lle': felly "lle ar gyfer ysgrifennu"). Fel rheol, lle ceid *sgriptoriwm* ceid llyfrgell yn ogystal.

O gyfnod eu tarddiad yn y 6g ar gyfandir Ewrop ymlaen, chwareodd sgriptoriau ran bwysig fel cyfryngau i drosglwyddo etifeddiaeth lenyddol yr Henfyd i'r dyfodol, ac wrth wneud hynny, yn ddethol, daethant i ddiffinio diwylliant cyffredin Ewrop, sef diwylliant Lladin yr Oesoedd Canol. Copïai mynachod lyfrau pwysig fel Beibl Lladin Fwlgat Sant Jerome a gweithiau Tadau'r Eglwys fel Sant Awstin o Hippo. Roedd y llawysgrifau hyn yn fodd i ledaenu dysg ledled Ewrop. Yn ddiweddarach, cafodd llawysgrifau yn yr ieithoedd brodorol eu cynhyrchu yn y sgriptorau hefyd, e.e. Llyfr Du Caerfyrddin yng Nghymru, y credir iddo gael ei ysgrifennu yn sgriptoriwm Priordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog yng Nghaerfyrddin.

Rhennid y gwaith yn y sgriptoriwm fel rheol. Gwaith rhai mynachod oedd paratoi'r memrwn trwy ei smwddio a'i galchu, tra bod eraill yn tynnu llinellau ar y tudalennau ac yn ysgrifennu'r testun. Ar gyfer gwaith arbennig roedd gan y mynachlogydd mawr arlunwyr i ddarlunio a lliwio'r testun. Mewn mynachlogydd llai efallai mai gwaith un mynach fyddai'r cyfan.

O ddechrau'r 13g wynebai'r sgriptorau gystadleuaeth gan weithdai copïo seciwlar ar gyfer pobl llëyg. Ar gyfandir Ewrop, yn arbennig yn yr Eidal, cafwyd siopau llyfrau yn y dinasoedd, fel Fflorens, o tua 1250 ymlaen. Byddent yn gweithio gyda'r gweithdai copïo ac erbyn diwedd y 15g roeddent wedi disodli'r mynachlogydd.

Am fod sgriptoriwm unigol yn tueddu i fod yn ynysig ac i ddatblygu ffurfiau sgript neilltuol, mae paleograffwyr heddiw yn medru dyddio llawysgrifau'n fanwl trwy gymharu arddull.

Categori:Ysgrifennu
Categori:Yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau
Categori:Llawysgrifau
William Moreton Condry

Naturiaethwr oedd **William Moreton Condry** M.A., M.Sc. (1 Mawrth 1918 – 31 Awst 1998), neu **Bill Condry** fel adnabyddwyd yn aml, a aned ar gyrion Birmingham. Roedd yn warden yn RSPB Ynys-hir ers y cychwyn yn 1969, wedi cael ei wahodd i fyw yno gan berchennog y stâd, Hugh Mappin, bu Condry a'i wraig Penny yn byw ym mwthyn Ynys Edwin ym mhentref Eglwys Fach ar y stâd ers 1959. Roedd Condry yn un o'r prif weithredwyr yn ymgyrch gadwriaeth y Barcud coch. Derbynodd MSc. anrhydedd gan Prifysgol Cymru yn 1980. Ysgrifennodd sawl llawlyfr a llyfrau natur. Hwyrach mai ei lyfr mwyaf adnabyddus oedd *The Snowdonia National Park* ( 1966),  un o lyfrau'r gyfres naturiaethol y *New Naturalist*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Erthygl am Bill Condry ac Edward Llwyd â llun o Condry PDF
* Bywgraffiad ar wefan Sefydliad-y-Merched Eglwys Fach

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Adaregwyr o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Naturiaethwyr o Loegr
Categori:Pobl o Birmingham
William Hubert Mappin

Perchennog stâd Ynys-hir oedd **William Hubert Mappin** (neu **Hugh Mappin**; m. 1966) o gwmni gemwaith *Mappin and Webb* o 1928 hyd ei farwolaeth pan werthwyd 1000 acer o'r stâd i'r RSPB. Gwnaeth Mappin cryn dipyn o waith ar fyd natur yr ardal yn ogystal â cherddi Ynyshir Hall.

Categori:Marwolaethau 1966
RSPB Ynys-hir

:''Ar gyfer y dref yn Rhondda Cynon Taf, gweler Ynyshir.

Gwarchodfa natur ydy **RSPB Ynys-hir**, sydd wedi ei leoli ar lan yr Afon Dyfi yng Ngheredigion, rhwng Aberystwyth a Machynlleth. Mae'n 550 o hectarau o faint ac yn cynnwys amrywiaeth o gynefinnau sy'n ymestyn yn mewndirol ac yn cynnwys gwastatir mwd (Saesneg: *mudflat*) a chorsydd halen (Saesneg: *saltmarsh*), tir fferm a phylliau, coedwig dderw a phrysgwydd ar ochr bryniau. Mae'r cyfleusterau yn cynnwys canolfan ymwelwyr bach a saith cuddfan ar gyfer gwylio adar.

Mae'r enw, Ynys-hir, yn cyfeirio tuag at grib coediog a oedd yn cylchu'r corsdir erstalwm. Roedd yr ystâd yn un breifat cyn iddi gael ei phrynnu an yr RSPB yn 1970.

bawd|260px|chwith|Llwybr trwy'r warchodfa

Mae adar sy'n atgenhedlu yno yn cynnwys nifer o adar rhyddio megis y Cornchwiglen a'r Pibydd coesgoch. Yn fwy diweddar mae Crëyr bach a Chrëyr glas wedi ymuno â'r niferoedd. Mae'r coedwig yn gartref i'r Llostruddyn, Telor y Coed a'r Gwybedwr Brith ac mae'r Barcud coch i'w weld yn hedfan uwchben yn aml.

Mae'r adar sy'n gwario'r gaeaf yno yn gynnwys hwyaid megis Hwyaid yr eithin, Chwiwiaid a Corhwyaid ac adar rhyddio megis Pioden y Môr a Phibydd y dorlan. Mae nifer bychain o'r Ŵydd dalcenwen ac yn fwy diweddar, Gŵydd wyran i'w gweld hefyd.

Mae anifeiliaid gwyllt eraill yr ardal yn cynnwys ystlumod, Dyfrgi, Ffwlbart a'r Pathew. Ymysg y pryfaid mae gweision y neidr, mursennod a glöynnod byw ac eraill prin megis y gwiddonyn *Procas granulicollis*. Ymysg y blodau gwyllt mae Clychau'r Gog, Chwys yr Haul a Llafn y Bladur. Defnyddir ceffylau i gadw'r glaswellt yn fyr.

Sefydlwyd RSPB Ynys-hir ar ystâd Hugh Maplin, a wahodd Bill Condry i fyw ar y stâd, Condry oedd warden gyntaf y warchodfa.

## Rhai o'r cuddfeydd

Delwedd:Ynyshir04LB.jpg
Delwedd:Ynyshir15LB.jpg
Delwedd:Ynyshir16LB.jpg

## Y bywyd gwyllt a thirwedd

Delwedd:Ynyshir01LB.jpg
Delwedd:Ynyshir02LB.jpg
Delwedd:Ynyshir03LB.jpg
Delwedd:Ynyshir05LB.jpg
Delwedd:Ynyshir06LB.jpg
Delwedd:Ynyshir07LB.jpg
Delwedd:Ynyshir08LB.jpg
Delwedd:Ynyshir10LB.jpg
Delwedd:Ynyshir11LB.jpg
Delwedd:Ynyshir12LB.jpg
Delwedd:Ynyshir13LB.jpg
Delwedd:Ynyshir14LB.jpg

## Gweler hefyd
*Gwarchodfa Natur Conwy

## Llenyddiaeth
* David Saunders, *Where to watch birds in Wales*, 3ydd arg. (Llundain: Christopher Helm, 2000)
* David Tipling, *Top Birding Spots in Britain and Ireland* (Llundain: HarperCollins, 1996)

## Dolenni allanol
* RSPB reserve guide
* BBC page 
* Ynys Hir 
* inst_id=1&coll_id=20410&expand= 

Ynys-hir
Ynys-hir
Ynys-hir
Eglwys Fach

Lleolir pentref bychan **Eglwys Fach** () ar hen ystâd Ynys-hir yng Ngheredigion.

Treuliodd y bardd R. S. Thomas gyfnod o dair mlynedd ar ddeg fel ficer Eglwys Fach (1954-1967).
250px|bawd|chwith|Eglwys Fach: yr eglwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Ysgubor-y-coed
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Pêl-fasged

Yn y gêm **pêl-fasged**, mae dau dîm, gyda phump o chwaraewyr ar bob ochr. Maent yn ceisio ennill pwytiau drwy daflu pêl trwy'r fasged, sydd deg troedfedd o'r llawr yn ôl y rheolau. Hwn yw un o'r chwaraeon mwyaf poblogaidd yn y byd.
bawd|dim|200px|Carl English yn ceisio pasio amddiffyniad Zoran Dragić mewn gêm bêl-fasged rhwng Estudiantes a Málaga (82-68) yng nghyngrair Sbaen: y Liga ACB

Enillir pwyntiau drwy basio'r bêl drwy'r fasged ar ei lawr; y tîm a'r nifer mwyaf o bwyntiau ar ddiwedd y gêm yw'r tîm buddugol. Gall y bêl deithio ymlaen ar y cẅrt drwy ei fownsio, driblo, neu ei basio nôl ag ymlaen rhwng aelodau o'r tîm. Ni chaniateir dod mewn cyswllt ag eraill (Saesneg: *foul*) ac mae rheolau llym ynglŷn â sut ddylir ymdrin â'r bêl.

Mae Pêl fasged wedi datblygu i gynnwys nifer o dechnegau cyffredin megis saethu, pasio a driblo, yn ogystal â safleoedd y chwaraewyr a strwythurau chwarae ymosodol ac amddiffynnol. Tra bod Pêl fasged cystadleuol wedi ei reoli yn ofalus, mae nifer fawr a amrywiaethau ar y gêm iw gael ar gyfer chwarae hamdden. Mewn rhai gwledydd mae Pêl fasged hefyd yn êm wylwyr boblogaidd.

Tra bod Pêl fasged cystadleuol yn êm mewnol yn bennaf, gan gael ei chwarae ar gwrt, mae nifer o amrywiaethau ar y gêm yn cael eu chwarae tu allan mewn dinasoedd mawr ac mewn cymunedau gwledig.

[bawd|200px|dim|[Michael Jordan yn chwarae pêl-fasged]]
bawd|dim|Pêl-fasged (eiliadau)


Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Ynyshir Hall

Mae hen blasdy **Ynyshir Hall** wedi ei leoli oddi ar y ffordd rhwng Machynlleth ac Aberystwyth yn Eglwys Fach, Ceredigion. Mae rhannau o'r tŷ yn dyddio o'r 15g, ond ei berchennog cyntaf y gwyddom amdano oedd David Lloyd, a fu'n byw yno yn ystod y 17g. Adeiladodd ei fab, John Lloyd, yr eglwys yn y pentref a elwir heddiw yn Eglwys Fach, ac mae arfbais y teulu i'w weld yno. Daeth y tŷ i berchnogaeth y teulu Knowles, a daeth Thomas Knowles yn Faer Ceredigion yn 1693 ac yn Uchel Siryf Ceredigion yn 1698. Etifeddodd ei ferch Ynyshir, a gwerthodd hi'r tŷ i'w thenant John Hughes. Gwethodd ef y tŷ yn y 1700au i Matthew Davies o ystâd Cwm Cynfelyn, a daeth Matthew yn Uchel Siryf Ceredigion yn 1790.
bawd|chwith|275px|Ynyshir Hall, yr adeilad gwyn ar dde'r llun yng nghanol y coed. (Llun gan Chris Denny.)

Arhosodd y tŷ yn y teulu am gryn amser cyn i'r Frenhines Victoria gael gafael arno. Adnewyddodd y tŷ a rhoddodd llawer o ymdrech i sefydlu'r gerddi yno; mae nifer o'r coed a blannwyd ganddi yn dal iw gweld hyd heddiw. Yn ddiweddarach bu A. G. W. Cosins yn byw yno hyd 1874, ac mae'n debyg y bu George Paddock, JP, DI, farw yno yn 1895. Tuag at ddiwedd y 19g, prynodd Uwchgapten Taunton y tŷ, a daeth yn Uchel Siryf Ceredigion yn 1903. Gwerthwyd ef yn 1921 i Oliver Cross, mab teulu a oedd yn berchen ar felinoedd yn Swydd Gaerhirfryn, ac yn 1928 gwerthwyd y tŷ i William Hubert Mappin a weithiodd ar y gerddi; gwerthwyd 1000 acer o'r stâd i'r RSPB ar ei farwolaeth yn 1966, ac a drowyd yn warchodle natur RSPB Ynys-hir. Yn fuan wedi hyn, prynnwyd y tŷ ynghyd â'r 14 acer o dir a oedd yn weddill i Sam Roberts, pencampwr golff amatur Cymru, a throwyd y tŷ'n westy. Wedi newid dwylo nifer o weithiau, mae'r gwesty heddiw yn eiddo i Rob a Joan Reen, a drodd e'n Westy Gwledig o safon uchel yn 1989.

## Dolenni allanol
*  Hanes hen dai'r ardal gan gynnwys Ynyshir Hall
*  Gwefan Gwesty Ynyshir Hall

Categori:Ysgubor-y-coed
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Plasdai Ceredigion
Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar

Cymdeithas er gwarchod adar a'u cynefinoedd yw **Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar**. Cyfeirir ati fel rheol fel yr **RSPB**, o'i henw Saesneg *The Royal Society for the Protection of Birds*.

Ffurfiwyd y Gymdeithas yn 1889 yn Didsbury, Lloegr. Y symbyliad oedd fod niferoedd yr Wyach fawr gopog wedi disgyn i lefel beryglus o isel oherwydd hela, gan fod plu'r rhywogaeth yma yn boblogaidd iawn fel addurn i hetiau merched.

Ffurfiwyd y gwarchodfeydd cyntaf yn 1932 yn Dungeness ac East Wood, yna crëwyd yr enwocaf o'u gwarchodfeydd, Minsmere ym 1947. Ym 1948 daeth Ynys Gwales yn warchodfa, y gyntaf yng Nghymru. Yn 1967 dechreuwyd apêl am £100,000 i brynu tir ar gyfer tair gwarchodfa newydd, gan gynnwys RSPB Ynys-hir a Gwenffrwd. Symudasant i'w swyddfeydd presennol yn The Lodge, Sandy yn 1961, ac agorwyd y swyddfa Gymreig gyntaf yn 1971. Prynwyd Ynys Dewi ym 1992, a chyrhaeddwyd miliwn o aelodau yn 1997.

## Dolenni allanol
* RSPB Cymru


Categori:Mudiadau gwirfoddol
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Sefydliadau 1889
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Llynnau Cwm Silyn

Dau lyn yng Ngwynedd yw **Llynnau Cwm Silyn**, y ddau ag arwynebedd o tua 15 acer.

Saif y ddau lyn yng nghysgod Craig Cwm Silyn, ar ochr de-orllewinol Crib Nantlle a thua 1,100 troedfedd uwch lefel y môr. Ceir brithyll yma, a dywedir fod torgochiaid wedi bod yma ar un adeg, a bod **Llyn Torgochiaid** yn hen enw ar y llynnoedd. Dywedir i arolwg a wnaed yn 1809 ac a gyhoeddwyd gan y bardd Dafydd Ddu Eryri ddangos fod y pysgod yma yn bresennol. Mae trac yn arwain at y llynnoedd o un o'r ffyrdd bach sy'n arwain i fyny o bentref Llanllyfni.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwm Silyn
Llyn Mair

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Mair**. Saif fymryn uwchben Plas Tan y Bwlch, ac wrth ochr y ffordd B4410 sy'n arwain trwy Rhyd i Lanfrothen. Mae ganddo arwynebedd o 14 acer, ac mae'r afon fechan sy'n gadael y llyn y llifo i mewn i Afon Dwyryd.

Nid yw'r llyn yn un naturiol; fe'i crewyd gan W.E. Oakeley o Blas Tanybwlch ar gyfer cyflenwad dŵr ac fel anrheg i'w ferch, Mair, ar ei phen blwydd yn 21 oed. O'i gwmpas ceir coedwigoedd derw naturiol, ac mae nifer o lwybrau yn arwain oddi wrth y llyn trwy'r coedydd hyn. Mae un yn arwain at orsaf Tan-y-Bwlch ar Reilffordd Ffestiniog.

Daw ffrwd i mewn i'r llyn o'r gogledd, sy'n tarddu yn Llyn y Garnedd Uchaf ac yn llifo trwy Llyn y Garnedd ac wedyn i Lyn Mair.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Mair
Categori:Maentwrog
Hen Wyddeleg

**Hen Wyddeleg** yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio'r Wyddeleg yn ei ffurf gynharaf. Datblygodd Hen Wyddeleg fel cangheniaith o'r Oedeleg (*Goidelg*), yn yr un modd ag y datblygodd y Gymraeg (a'r Gernyweg) allan o'r Frythoneg (chwaer gangen Gelteg yr Oedeleg). Mae'n anodd pennu dyddiad pendant i'w dechreuad, ond erbyn y 5ed a'r 6g gwelwn y Wyddeleg yn cael ei hysgrifennu yn yr arysgrifau ogam sydd ar gael ar feini yn Iwerddon a Chymru. Gelwir yr enghraifftiau cynnar prin yn Wyddeleg Cynnar. Troes Gwyddeleg Cynnar yn Hen Wyddeleg gydag amser. Parhaodd fel Hen Wyddeleg tan ddiwedd y 9g pan droes yn raddol yn Wyddeleg Canol.

Yn ogystal â'r meini ogam, ein prif ffynonellau am yr Hen Wyddeleg yw glosau cynnar (geiriau neu frawddegau yn y Wyddeleg ar ymyl llawysgrifau yn esbonio, cyfieithu neu egluro testun Lladin). Fel mae'n digwydd, mae'r mwyafrif o'r glosau hyn i'w cael mewn llawysgrifau cyfandirol a ysgrifennwyd yng nghanolfannau dysg gorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol Cynnar; mae'r llawysgrifau pwysicaf yn gysylltiedig â mynachlogydd Würzburg, Milan, Torino a St. Gall ac yn brawf o bresenoldeb mynachod ac ysgolheigion o Iwerddon yn y sefydliadau hynny.

## Rhai enghreifftiau o Hen Wyddeleg 
Daw'r enghreifftiau isod o lawysgrifau Lladin gan fynachod Gwyddelig ar y cyfandir. Agorent ffenestr ar ei fywyd yn yr ysgrifenfa, wedi blino ar y gwaith copïo:
:*Uch mo chliab, a nóib-ingen* - ‘Och! fy mrest, O Forwyn Santaidd’ (byddai'r copïydd ar ei sefyll yn pwyso ar y ddesg uchel)
:*Már úar dam* - ‘Dwi'n oer iawn’
:*Memmbrun naue, droch dub. O ní epur na haill* - ‘Memrwn newydd, inc gwael. O! ni ddywedaf ragor!’

## Llyfryddiaeth 
* G. Melville Richards, *Llawlyfr Hen Wyddeleg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

Categori:Gwyddeleg
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Froncysyllte

Pentref bach yng nghymuned Llangollen Wledig, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Froncysyllte**. Saif yn nyffryn Llangollen. Roedd gynt yn sir Clwyd a chyn hynny yn Sir Ddinbych.

Mae'n enwog oherwydd Côr Meibion Froncysyllte a Thraphont Pontcysyllte gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangollen Wledig
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Llyn Arenig Fawr

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Arenig Fawr**.  Saif ychydig i'r de o Lyn Celyn, 405 metr (1329 troedfedd) uwch lefel y môr.

Mae Nant Aberderfel yn llifo o Lyn Arenig Fawr i Lyn Celyn. Defnyddir y llyn, sydd ag arwynebedd o 84 acer, fel cronfa ddŵr i gyflenwi dŵr i dref y Bala a'r cyffiniau; trowyd y llyn yn gronfa yn 1830. Mae ei ddyfnder yn 127 troedfedd yn y man dyfnaf.

Mae'r llwybr mwyaf poblogaidd i gopa Arenig Fawr yn mynd heibio'r llyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Arenig Fawr
Arenig Fawr
Carmel

Gallai **Carmel** gyfeirio at un o sawl peth:

## Daearyddiaeth
### Catalwnia
*Barri del Carmel, rhanbarth ym Marcelona

### Cymru
*Carmel, pentref yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd
*Carmel, pentref yng nghymuned Nantmel, Powys, 
*Carmel, pentref yn Sir Gaerfyrddin
*Carmel, pentref yng nghymuned Chwitffordd, Sir y Fflint
*Carmel, pentref yng nghymuned Llannerch-y-medd, Ynys Môn

### Israel
*Mynydd Carmel, cadwyn mynydd, safle Beiblaidd
*Carmel (Beibl), tref yn y Beibl a safle archaeolegol

### Unol Daleithiau
*Carmel, Indiana, dinas yn Indiana
*Carmel, Maine, tref ym Maine
*Carmel, Efrog Newydd, tref
*Carmel Highlands, Califfornia, tref
*Dyffryn Carmel, Califfornia
*Carmel-by-the-Sea, tref yng Nghaliffornia

## Pobl
*Roger C. Carmel (1932-1986), actor
*Carmel, cantores
*Carmel Myers (1899-1980), actores Americanaidd

## Arall
* Mae *Carmel* a *Carmeleno* yn enw amgen am y bobl Rumsen a'u hiaith, California.
*Carmel (modur), modur o Israel
*Carmel (blodeuyn), blodeuyn o'r teulu Dipsacales
*Caramel
----
Elystan Morgan

Gwleidydd o Gymru oedd **Dafydd Elystan Morgan, Barwn Elystan-Morgan** (7 Rhagfyr 1932 – 7 Gorffennaf 2021). Roedd yn fab i'r prifardd Dewi Morgan prifardd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925.

## Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa wleidyddol fel aelod o Blaid Cymru. Safodd dros y blaid yn is-etholiad seneddol Mawrth 1955 yn etholaeth Wrecsam, ac wedyn yn Etholiad Cyffredinol 1955, ac yna yn 1959 gan gael 6,579 pleidlais. Roedd Gwynfor Evans wedi penderfynu sefyll yn Etholaeth Caerfyrddin yn hytrach na Meirionnydd ac fe safodd Elystan yn ei le ym Meirionnydd. Siomedig oedd etholiad cyffredinol 1964 i Blaid Cymru ac fe ymunodd Elystan â'r Blaid Lafur yn Awst 1965. Yn Etholiad Cyffredinol 1966 safodd yn Etholaeth Ceredigion ac ennill y sedd i Lafur oddi ar Roderic Bowen, Rhyddfrydwr, gyda 523 o fwyafrif. Collodd y sedd yn 1974 i Geraint Howells, Rhyddfrydwr ac amaethwr lleol. Roedd Elystan wedi digio nifer o gefnogwyr y blaid wrth ochri gyda charfan Seisnig yng nghangen Plaid Lafur yr etholaeth a oedd yn uchel eu cloch yn erbyn sefydlu ysgol gyfun ddwyieithog yn Aberystwyth. Methiant fu ei ymdrech am y tro olaf i fynd i'r Tŷ'r Cyffredin drwy sefyll ym Môn yn etholiad cyffredinol 1979.

Cafodd ei wneud yn farwn gan arddel y teitl Barwn Elystan-Morgan. Bu'n aelod gweithgar o Dŷ'r Arglwyddi cyn ymddeol ar 12 Chwefror 2020.

## Bywyd personol
Yn 1959, priododd Alwen Roberts. Cawsant dau o blant - ganwyd ei merch Eleri yn 1960 a'i mab Owain yn 1962. Bu farw ei wraig yn 2006.

Bu farw yn ei gwsg gyda'i deulu wrth ei ochr ar fore Mercher, 7 Gorffennaf 2021.

## Llyfryddiaeth
**Elystan: Atgofion Oes* (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
George Cornewall Lewis

Gwladweinydd ac awdur o Loegr oedd **Syr George Cornewall Lewis, Barwnig** (21 Ebrill 1806 - 13 Ebrill 1863).

Cafodd ei eni yn Llundain yn fab i Syr Thomas Frankland Lewis o Harpton Court, Sir Faesyfed.  Roedd yn aelod seneddol Swydd Henffordd (1847-1852) a Bwrdeistref Maesyfed (1855-1863).

## Llyfryddiaeth
**Remarks on the Use and Abuse of some Political Terms* (1832)
**Essay on the Origin and Formation of the Romance Languages* (1835)
**Treatise on the Methods of Observation and Reasoning in Politics*
**Enquiry into the Credibility of the Early Roman History*
**Essay on Foreign Jurisdiction and the Extradition of Criminals* (1859)
**Survey of the Astronomy of the Ancients*
**Dialogue on the Best Form of Government*

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1863
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Ysgolheigion o Loegr
Comisiwn Richard

**Comisiwn Richard** (enw llawn: **Y Comisiwn ar Bwerau a Threfniadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru**) yw'r comisiwn annibynnol a benodiwyd yng Ngorffennaf 2002 "i ymchwilio, ymysg pethau eraill, i ehangu cyfranoldeb yng nghyfansoddiad y Cynulliad a'r grymoedd perthnasol a ddatganolwyd."

Cyhoeddwyd adroddiad Comisiwn Richard ar y 31 Mawrth, 2004. O fewn dyddiau, sefydlwyd y grŵp pwyso Cymru Yfory i hyrwyddo argymhellion Comisiwn Richard ac agweddau eraill ar gynyddu'r broses datganoli yng Nghymru.

## Gweler hefyd
*Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru

## Dolenni allanol
*Gwefan Comisiwn Richard 
*Testun llawn Adroddiad Comisiwn Richard 

Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Marchlyn Mawr

Cronfa ddŵr yng Ngwynedd yw **Marchlyn Mawr** neu **Llyn Marchlyn Mawr**. Saif ar lethrau Elidir Fawr, ac mae'n cael ei ddefnyddio fel rhan o'r system gynhyrchu trydan yng Ngorsaf Bŵer Dinorwig. Mae'r orsaf bwer yma yn defnyddio trydan ar adegau pan nad oes cymaint o alw amdano i bwmpio dŵr o Llyn Peris islaw i fyny i'r Marchlyn Mawr. Pan fo mwy o alw am drydan, mae'r dwr yn cael ei ollwng yn ôl i lawr i gynhyrchu trydan. Oherwydd hyn mae lefel y llyn yn amrywio yn fawr. Mae Afon Marchlyn Mawr, sy'n llifo o'r llyn, yn ymuno ag Afon Ogwen ger Bethesda.

Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Categori:Llynnoedd Gwynedd
Gweriniaeth Islamaidd

Mae **gweriniaeth Islamaidd**, yn ei chyd-destun cyfoes, wedi dod i olygu sawl peth, weithiau'n wrthgyferbyniol i'w gilydd.

Mewn damcaniaeth, ym marn rhai arweinwyr crefyddol ym myd Islam, mae'n wladwriaeth dan reolaeth ffurf llywodraeth neilltuol a gefnogir fan rhai arweinwyr Muslim yn y Dwyrain Canol ac Affrica. Mae nifer o'r arweinwyr hyn yn ei gweld fel cyfaddawd rhwng y cysyniad o galiffiaeth Islamaidd bur ar y naill law, a chenedlaetholdeb fodern seciwlar a gweriniaetholdeb ar y llaw arall. Yn ôl y cysyniad hwn, mae'r weriniaeth Islamaidd yn seiledig ar reolau cyfraith a threfn traddodiadol a gynrychiolir gan y deddfau Sharia, yn hytrach nag ar awdurdod brenhiniaeth Islamaidd fel ag a geir mewn rhai gwledydd fel Sawdi Arabia ar hyn o bryd; Iran yw'r model i nifer o bobl sy'n credu mewn hynny. Ond ceir enghreifftiau eraill lle defnyddir yr enw 'gweriniaeth Islamaidd' fel symbol o hunaniaeth diwylliannol, heb fod yn wnelo â syniadau theocrataidd, fel yn achos Pacistan, a fabywsiadodd y teitl dan ei chyfansoddiad newydd yn 1956.

## Gweler hefyd 
*Chwyldro Islamaidd Iran


Islamaidd
Categori:Gwladwriaethau Islamaidd
Daearyddiaeth Tiwnisia

Lleolir Tiwnisia ar bwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica, ar ganol arfordir y gogledd. Ynys Sisili yw'r tir Ewropeaidd agosaf, 80&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain dros Gulfor Sisili. Ar y tir Algeria a Libia yw ei chymdogion. Mae ganddi arfordir 1400&nbsp;km hir ac amrywiol ar y Môr Canoldir.

[250px|bawd|Y [Kroumirie, gogledd-orllewin Tiwnisia]]

Gydag arwynebedd tir o ddim ond 164,000&nbsp;km², Tiwnisia yw'r wlad leiaf yng Ngogledd Affrica. Mae'n mesur 750&nbsp;km o'r de i'r Cap Blanc, pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica, yn y gogledd, ond dim ond 150&nbsp;km ar ei lletaf o'r dwyrain i'r gorllewin. Yn dopograffyddol mae'r wlad yn ymrannu'n ddwy ardal; y gogledd mynyddig a'r de lled-wastad.

Y prif gadwyn mynydd yw'r Dorsal, sy'n estyniad dwyreiniol i gadwyn hir mynyddoedd yr Atlas, sy'n cychwyn ym Moroco yn yr Atlas Uchel. Mae'n rhedeg ar gwrs gogledd-ddwyreiniol o Tébessa ar y ffin ag Algeria hyd Zaghouan i'r de o Diwnis. Mae'n cynnwys y pwynt uchaf yn y wlad, Jebel Chambi (1544m), i'r gorllewin o Kasserine. Mae'r Dorsal yn gorffen mewn cyfres o fryniau isel yng ngorynys Cap Bon.

Gorwedd y rhan fwyaf o dir amaethyddol da y wlad i'r gogledd o'r llinell hon. Yn hanesyddol hon oedd grawnfa y Rhufain hynafol. Mae'n cynnwys gwastadeddau uchel y Dorsal ei hun, sef y Tell, a dyffryn ffwrythlon afon Medjerda. Afon Medjerda yw'r unig afon fawr barhaol yn y wlad. I'r gogledd o ddyfryn Medjerda ceir mynyddoedd coediog y Kroumirie, sy'n ymestyn ar hyd arfordir y gogledd o'r ffin ag Algeria, ger Tabarka, i gyfeiriad Bizerte, ger Tiwnis, lle mae'n rhedeg allan mewn gwastadedd arfordirol isel.

[200px|bawd|chwith|Olewydd ger [Sfax]]

I'r de o'r Dorsal ceir ardal eang o wastadedd di-goed, rhwng 200m-400m uwch lefel y môr. Dyma'r Sahel, sy'n enwog am ei holewydd.

Ymhellach i'r de mae'r tir yn troi'n fwyfwy sych a cheir sawl chott (llyn halen) yma ac acw, er enghraifft Chott el-Jerid. Serch hynny mae'r tir ar hyd yr arfordir yn ffrwythlon lle ceir dŵr ac yn cynnal rhai trefi mawr megis Sousse a Sfax. Mae'r ardal yma yn enwog am ei dêts, yn arbennig y rhai a dyfir yn ardal gwerddon Tozeur.

I lawr yn y de ei hun mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn orchuddiedig gan y rhan ddwyreiniol yr Erg Mawr Dwyreiniol, sy'n llenwi rhan fawr o dde-ddwyrain Algeria yn ogystal ac yn rhan o aniladiroedd y Sahara. Yr unig dir ffrwythlon yw'r gwerddonau a'r stribed o dir ar yr arfordir. Gyferbyn i'r arfordir hwnnw ceir ynys Djerba, a fu'n adnabyddus yn yr Henfyd fel "Gwlad y Bwytawyr Lotws," am fod bywyd mor hamddenol yno a'r tywydd mor gynnes trwy'r flwyddyn.

## Gweler hefyd
*Rhestr dinasoedd a threfi yn Nhiwnisia
*Taleithiau Tiwnisia