Xanthoria parietina

Cen ffolios yn y teulu Teloschistaceae yw ***Xanthoria parietina*** . Mae iddo ddosbarthiad eang, a'i enw Cymraeg yw'r **cen oren cyffredin**. Gellir dod o hyd iddo ger y lan ar greigiau neu waliau (a dyna pam yr epithet *parietina* sy'n golygu "ar waliau"),  hefyd ar greigiau mewndirol, waliau, neu risgl coed.  Fe'i dewiswyd fel organeb enghreifftiol ar gyfer dilyniannu genomig (a gynlluniwyd yn 2006) gan Adran Ynni'r UDA â'u sefydliad, y  Joint Genome Institute (JGI).
bawd| *X.&nbsp;parietina* yn tyfu ar frics. . .
[bawd| ...ar gangen o *[Cwyrosyn y ceirios|Cornus mas* . . .]]
bawd| ... ac ar gangen marw.

## Tacsonomeg 
Disgrifiwyd y rhywogaeth yn wyddonol gyntaf gan Carl Linnaeus yn 1753, dan yr enw *Lichen parietinus* .

Yn ddiweddarach penderfynwyd bod *Xanthoria coomae*, a ddisgrifiwyd o Dde Cymru Newydd yn 2007, a *Xanthoria polessica*, a ddisgrifiwyd ym Melarus yn 2013, yn gyfystyron o *Xanthoria parietina* . 

## Disgrifiad 
Mae corff llystyfol y cen, y thalws, yn ffolios, ac yn nodweddiadol yn llai nag  llydan. Mae llabedau'r thalws rhwng 1 a 4&nbsp;mm mewn diamedr, a gwastad. Mae'r arwyneb uchaf yn felyn, oren, neu bron yn wyrdd wrth dyfu mewn mannau cysgodol, tra bod yr arwyneb isaf yn wyn, gyda chortecs, a gyda rhisinau golau neu hapters tenau . Mae'r strwythurau atgenhedlu llystyfol soredia ac isidia yn absennol yn y rhywogaeth hon, fodd bynnag, mae apothecia fel arfer yn bresennol. 

Mae "croen" allanol y cen, y cortecs, yn cynnwys hyffae ffwngaidd llawn ac mae'n amddiffyn y thalws rhag colli dŵr oherwydd anweddiad yn ogystal ag effeithiau niweidiol lefelau uchel o arbelydru . Gyda *Xanthoria parietina*, mae'n hysbys bod trwch y thali yn amrywio gan ddibynnu ar y cynefin y mae'n tyfu ynddo. Mae'r thalli yn deneuach o lawer mewn lleoliadau cysgodol nag yn y rhai sy'n agored i heulwen lawn; mae hyn yn cael yr effaith o amddiffyn yr algâu na all oddef dwyster golau uchel. Mae'r pigment parietin  y cen yn rhoi'r lliw melyn dwfn neu oren-goch i'r rhywogaeth hon. 

Mae'n well gan *Xanthoria parietina* dyfu ar risgl a phren; weithiau ar greigiau ee ar yr arfordir. 

## Ffotobiont 
Daw'r symbiontau ffotosynthetig, neu'r ffotobiontau, sy'n gysylltiedig ag *X. parietina* o'r genws algaidd gwyrdd *Trebouxia* . Ymhlith y rhywogaethau a ganfuwyd mae *Trebouxia arboricola* a *T. irregularis* .  Mae'n hysbys bod y ddau ffotobiont hyn i'w cael yn byw'n rhydd o fewn natur, wedi'u darganfod ar risgl a gytrefwyd gan *X. parietina* yn ogystal ag ar risgl nad yw wedi'i gytrefu gan gennau. 

Mewn un astudiaeth, dangoswyd bod y ffotobiont yn llenwi 7% o gyfaint y thalws.  Mae dwysedd pigmentiad y cortecs uchaf hefyd yn amrywio ac mae'n ymddangos ei fod yn rheoli faint o olau sy'n cyrraedd yr algâu. 

## Cynefin a dosbarthiad 
*Mae Xanthoria parietina* i'w gael mewn coedwigoedd pren caled mewn dyffrynnoedd eang, isel eu uchdel, yn ogystal â bod ar gwasgar ar *Populus* a phren caled eraill mewn ardaloedd glannau afon mewn ardaloedd amaethyddol a phoblog.   a gellir ei ganfod yn aml ger ffermdir ac o amgylch da byw.  Defnyddir y cen fel ffynhonnell fwyd a lloches i'r falwen *Balea perversa* . 

Mae'r rhywogaeth yn eang, ac wedi cael ei ganfod o Awstralia, Affrica, Asia, Gogledd America  a ledled llawer o Ewrop.  Yn nwyrain Gogledd America ac Ewrop, fe'i darganfyddir yn amlach ger lleoliadau arfordirol. 

## Goddefgarwch llygredd 
Mae *Xanthoria parietina* yn rywogaeth sy'n medru goddef llygredd. Mewn arbrofion labordy, gall y rhywogaeth hon oddef amlygiad i halogion aer ac ïonau bisylffit heb fawr o effaith niweidiol, os o gwbl.  Mae hefyd yn oddefgar o halogiad metel trwm  ac i lygredd nitrogen. 

Am y rhesymau hyn, mae'r rhywogaeth hon wedi cael ei defnyddio fel biomonitor ar gyfer mesur lefelau elfennau gwenwynig.  

## Cyfansoddion bioactif 
de|bawd| Adeiledd parietin, pigment lliw oren a geir yn *X. parietina* .
Mae *Xanthoria parietina* yn cynhyrchu'r pigment anthraquinone lliw oren, parietin, sy'n cael ei ddyddodi fel crisialau bach yn haen uchaf y cortecs uchaf. Mae synthesis parietin yn cael ei amlygu gan UV-B,  a'i ysgogi gan ffotosynthaadau, fel y rhai a ddarperir gan yr algaidd gwyrdd *Trebouxia* symbiont. Mae *X. parietina* hefyd yn cynhyrchu'r metabolit 2-methoxy-4,5,7-trihydroxy-anthraquinone. 

## Priodweddau meddyginiaethol 
Mae gan echdyniad dŵr *X. parietina* weithgaredd gwrthfeirysol da *in vitro*, sy'n atal dyblygu firws parainfluenza dynol math 2.  Yn y gorffennol fe'i defnyddiwyd fel meddyginiaeth ar gyfer clefyd melyn oherwydd ei liw melyn. 

## Oriel 

Delwedd:Xanthoria parietina Messinglav.jpg|alt=cen oren ar graig| *Xanthoria parietina*
Delwedd:Xanthoria parietina (06 03 31).jpg|alt=cen melyn ar graig| *Xanthoria parietina*
Delwedd:Lichen growing on a twig, scanned.png|alt=cau cen oren| *X. parietina*, agos i fyny
Delwedd:Xantoria-by-color.jpg|Lliwiau gwahanol o wyrdd i goch

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Media related to Xanthoria parietina at Wikimedia Commons
* Radoslaw Walkowiak, Akira Takeuchi, *Short Note of Xanthoria parietina*, CTC PAPER 2020
* http://www.jgi.doe.gov/sequencing/why/CSP2006/Xparietina.html
* http://www.nhm.ac.uk/nature-online/species-of-the-day/biodiversity/climate-change/xanthoria-parietina/index.html
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Pages with unreviewed translations