open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Washington

Gallai **Washington** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Washington, tref yn Tyne a Wear

### Unol Daleithiau America
*Washington, D.C., prifddinas UDA
*Washington, talaith yng ngogledd-orllewin UDA
*Washington, Arkansas, dinas yn nhalaith Arkansas
*Washington, Connecticut, tref yn nhalaith Connecticut
*Washington, Georgia, dinas yn nhalaith Georgia
*Washington, Gogledd Carolina, tref yn nhalaith Gogledd Carolina
*Washington, Illinois, dinas yn nhalaith Illinois
*Washington, Indiana, dinas yn nhalaith Indiana
*Washington, Louisiana, tref yn nhalaith Lousiana
*Washington, Maine, tref yn nhalaith Maine
*Washington, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts
*Washington, Michigan, tref yn nhalaith Michigan
*Washington, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri
*Washington, New Hampshire, tref yn nhalaith New Hampshire
*Washington, Pennsylvania, tref yn nhalaith Pennsylvania
*Washington, Utah, dinas yn nhalaith Utah
*Washington, Vermont, tref yn nhalaith Vermont
*Washington County, amrywiol – gweler Washington County
*Washington Court House, Ohio, dinas yn nhalaith Ohio
*Washington Grove, Maryland, tref yn nhalaith Maryland
*Washington Parish, Louisiana, sir yn nhalaith Louisiana
*Washington Park, Illinois, dinas yn nhalaith Illinois
*Washington Terrace, Utah, dinas yn nhalaith Utah
*Washington Township, Illinois, treflan yn nhalaith Illinois
*Washington Township, Iowa, treflan yn nhalaith Iowa
*Washington Township, Kansas, treflan yn nhalaith Kansas
*Washington Township, Gloucester County, New Jersey, bwrdeistref yn nhalaith New Jersey
*Washington Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
*East Washington, Pennsylvania, bwrdeistref yn nhalaith Pennsylvania
*New Washington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
*Mount Washington, Massachusetts, mynydd yn nhalaith Massachusetts
*Old Washington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
*Port Washington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
*Port Washington North, Efrog Newydd, pentref yn nhalaith Efrog Newydd

## Pobl
*Denzel Washington (g. 1954), actor
*Dinah Washington (1924–1963), cantores
*George Washington (1732–1799), arlywydd cyntaf UDA
*Martha Washington (1731–1802), gwraig George Washington

## Gweler hefyd
*Washington Football Team, tîm pêl-droed Americanaidd (y "Washington Redskins" cynt)
**The Washington Post*, papur newydd
*Cofeb Washington, cofeb yn Washington D.C.
*Prifysgol Washington, prifysgol yn Seattle, Washington

----
Ffordd yr A470

bawd|250px|Map o'r A470
[bawd|250px|Yr A470 ym [Bwlch Oerddrws|Mwlch Oerddrws, rhwng Dinas Mawddwy a Dolgellau]]
Ffordd yng Nghymru yw'r **A470**. Mae'n mynd yr holl ffordd o Gaerdydd yn y De i Landudno yn y Gogledd. 
[bawd|250px|Pont dros [Afon Gwy, Llanfair-ym-Muallt]]

Ymysg y lleoedd y mae'n mynd trwyddynt mae Maendy, Tongwynlais, Castell Coch, Ffynnon Taf, Pontypridd, Abercynon, Libanus, Aberhonddu, Llyswen, Erwyd, Llanfair-ym-Muallt, Llanelwedd, Cwmbach Llechryd, Pontnewydd-ar-Wy, Rhaeadr Gwy, Llangurig, Llanidloes, Llandinam, Caersŵs, Pontdolgoch, Clatter, Carno, Talerddig, Dolfach, Llanbrynmair, Commins Coch, Glantwymyn, Cwm Llinau, Mallwyd, Dinas Mawddwy, Dolgellau, Llanelltyd, Ganllwyd, Bronaber, Trawsfynydd, Ffestiniog, Blaenau Ffestiniog, dros Fwlch y Gorddinan rhwng Blaenau a Dolwyddelan, Betws y Coed, Llanrwst, Tal y Cafn a Glan Conwy.

Mae'n ffordd hynod o droelliog, ond yn aml yr unig ffordd o deithio o un pen o Gymru i'r llall yw hi.

Fe enwyd rhaglen deledu ar S4C ar ei hôl yn ogystal â chylchgrawn llenyddol.

## Llyfryddiaeth
* Ian Parri, *Nid yr A470* (Gwasg Gwynedd, 2013), teithlyfr tafod yn y boch
* ''A470: Poems for the Road/Cerddi'r Ffordd'', gol. Sian Northey a Ness Owen (Llundain: Arachne Press, 2022), cerddi Cymraeg a Saesneg

A470
Cymraeg llafar

Yr iaith Gymraeg fel y mae'n cael ei *siarad* yn hytrach na'i hysgrifennu yw **Cymraeg llafar**. Mae'n wahanol i'r iaith ysgrifenedig o ran geirfa, gramadeg a morffoleg. Ceir o'i mewn sawl cywair ieithyddol tra wahanol, a sawl tafodiaith.

## Cyweiriau
Mae gan y Gymraeg amrywiaeth gyfoethog o gyweiriau ieithyddol, o iaith hynod ffurfiol (boed yn dechnegol neu'n llenyddol) i fratiaith, gan gwmpasu ystod eang o gyweiriau lled-ffurfiol ac anffurfiol. Mae'r cyweiriau i gyd yn amrywio yn ôl tafodiaith, ond y cyweiriau llai ffurfiol sy'n tueddu amrywio mwyaf.

## Tafodieithoedd
Mae peth gwahaniaeth rhwng Cymraeg y gogledd a Chymraeg y de. Mae tuedd i or-ddweud hyn. Mewn gwirionedd, nid yw'n ddim mwy na'r gwahaniaeth a glywir yn y Saesneg mewn ardaloedd gwahanol o Loegr. Er hynny, mae'n sbort gan y Cymry gael hwyl am ben eu hacenion gwahanol; yr 'hwntws' a'r 'gogs' fel y gelwid hwy gan ei gilydd.

Ychydig enghreifftiau:

* Dyfrgi *(gogledd)* -- dwrgi *(de)*
* Llefrith *(gogledd)* -- llaeth *(de)*
* Paned * (o de) (gogledd)* -- dishgled (o de) *(de)*

## Llyfryddiaeth
### Ffynonellau'r erthygl
*Beth Thomas a Peter Wynn Thomas, ''Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg…Cyflwyno'r Tafodieithoedd* (Gwasg Taf, 1989)

### Dywediadau tafodieithol ac iaith lafar
*Cyfres Llyfrau Llafar Gwlad
*Siân Williams, *Ebra Nhw* (1981)
*Owen John Jones, *Dywediadau Cefn Gwlad* (1977)– Llŷn ac Eifionydd
*John Jones, *Gwerin-eiriau Sir Gaernarfon* (1979)
*Lynn Davies, *Geirfa'r Glöwr* (1976)
*C Jones a D Thorne, *Dyfed: Blas ar ei thafodieithoedd* (1992)
*Erwyd Howells, *Dim ond Pen Gair: Casgliad o ddywediadau Ceredigion* (1990)
*D Moelwyn Williams, *Geiriadur y Gwerinwr'' (1975)

Categori:Cymraeg
Llyn Alaw

Mae **Llyn Alaw** yn gronfa ddŵr ar Ynys Môn, yng ngogledd Cymru. Mae'n cyflenwi dŵr i ran ogleddol yr ynys. Saif yng nghymunedau Tref Alaw a Rhosybol.

Cafodd yr enw 'Llyn Alaw' am fod yr alaw (lili'r dŵr) yn tyfu yno.

Ffurfiwyd y llyn trwy adeiladu argae ar draws Afon Alaw, ond nid oes unrhyw afonydd mawr yn llifo i mewn i'r llyn. Mae'r ardal o'i gwmpas yn amaethyddol.

Mae Llyn Alaw o bwysigrwydd fel gwarchodfa adar, gyda dwy guddfan o amgylch y llyn, ac mae hefyd yn fan boblogaidd i bysgota.

## Cyfeiriadau
Alaw
Alaw
Categori:Rhosybol
Categori:Tref Alaw
Llyn Dinas

:*Am y llyn artiffisial yng Ngheredigion, gweler Cronfa Dinas.*

Gorwedd **Llyn Dinas** rhwng pentref Beddgelert a Chapel Curig, Gwynedd, yng ngogledd Cymru. Mae Afon Glaslyn yn llifo trwy'r llyn.

Saif Llyn Dinas yn Nant Gwynant ychydig filltiroedd i'r gogledd-ddwyrain o bentref Beddgelert ac i'r de-orllewin o Lyn Gwynant, tua 55 medr uwchlaw'r môr. Er ei fod yn llyn gweddol fawr, tua 70 acer, dim ond tua 10 medr ydyw yn ei fannau dyfnaf. Ceir pysgota da yma am eogiaid a brithyllod.

Daw'r enw Llyn Dinas o'r gaer gyfagos Dinas Emrys, ar ben bryn creigiog a choediog Craig y Dinas, lle mae olion amddiffynfeydd o'r Oesoedd Canol ac o gyfnodau cynharach.

## Carreg yr Eryr
Gerllaw'r llyn mae craig yn dwyn yr enw Carreg yr Eryr a oedd, yn ôl siarter o'r flwyddyn 1198, yn nodi'r fan lle roedd cantrefi Eifionydd, Ardudwy ac Arfon yn cyfarfod. Mae gan Gerallt Gymro stori fod eryr yn arfer eistedd ar y garreg unwaith yr wythnos, yn aros am ryfel rhwng gwŷr y tri chantref.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Categori:Llên gwerin Cymru
Dinas
Llyn Trawsfynydd

Mae **Llyn Trawsfynydd** yn gronfa ddŵr gerllaw pentref Trawsfynydd, Gwynedd, yng ngogledd Cymru (arwynebedd 4.8&nbsp;km²). Crëwyd y gronfa trwy adeiladu argae ar draws Afon Prysor. Y pwrpas gwreiddiol oedd darparu dŵr ar gyfer cynhyrchu trydan yng ngorsaf drydan Maentwrog yn 1928. Yn nes ymlaen defnyddiwyd y llyn i ddarparu dŵr ar gyfer atomfa Trawsfynydd.

bawd|dim|240px|Pont droed ar draws Llyn Trawsfynydd

Erbyn hyn nid yw'r atomfa yn cynhyrchu trydan mwyach, ac mae'n y broses o gael ei datgomisiynu, ond mae dŵr o'r llyn yn parhau i gael ei ddefnyddio ar gyfer cynhyrchu trydan ym Maentwrog.

Mae pont droed gul yn croesi'r llyn yn y cornel de-ddwyreiniol, hanner milltir i'r gorllewin o'r A470. Mae'r bont ar agor i'r cyhoedd, er bod y llwybr cyhoeddus sy'n arwain ati yn dod i ben yn swyddogol ar lan y llyn.

Trawsfynydd
Trawsfynydd
Categori:Maentwrog
Categori:Trawsfynydd
György Ligeti

Cyfansoddwr o Hwngari oedd **György Ligeti** (28 Mai 1928 – 12 Mehefin 2006).

## Gwaith cerddorol
**Andante ac Allegro* (1950)
**Baladi joc* (1950)
**Concert românesc* (1951)
**Musica ricercata* (1951-1953)
**Six Bagatelles for Wind Quintet* (1953)
*Pedwarawd Llinynnol rhif 1, *Métamorphoses nocturnes* (1953-54)
**Glissandi*, (1957)
**Artikulation* (1958)
**Apparitions* (1958-59)
**Atmosphères* (1961)
**Volumina* (1961-62, 1966)
**Poème Symphonique for 100 metronomes* (1962)
**Requiem* (1963-65)
**Concerto Cello* (1966)
**Lux Aeterna* (1966)
**Lontano* (1967)
**Continuum* (1968)
**Ramifications* (1968-69)
*Pedwarawd Llinynnol rhif 2 (1968)
**Melodien* (1971)
**Clocks and Clouds* (1973)
**San Francisco Polyphony* (1973-74)
**Le Grand Macabre*, opera (1978)
**Études pour piano, Premier livre* (1985)
*Concerto i Biano (1985-88)
*Concerto i Feiolin (1992)
**Études pour piano, Deuxième livre* (1988-94)
**Hamburg Concerto* (1998-99, revised 2003)
**Síppal, dobbal, nádihegedűvel: Weöres Sándor verseire* (2000)
**Études pour piano, Troisième livre* (1995-2001)

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Cyfansoddwyr o Hwngari
Llynnau Mymbyr

Mae **Llynnau Mymbyr** yn ddau lyn cyfagos ar Nant y Gwryd yn Nyffryn Mymbyr, ychydig i'r gorllewin o bentref  Capel Curig yn Eryri, Sir Conwy. Amgylchynir y llynnau gan borfeydd defaid a thir corsiog. Mae lôn yr A4086 yn mynd heibio glannau gogleddol y ddau lyn. I'r de-ddwyrain mae llethrau Moel Siabod yn codi. Mae'r olygfa o'r llynnau o gyfeiriad Capel Curig gyda chribau'r Wyddfa yn y cefndir ymhlith yr harddaf a'r enwocaf yng Nghymru.

Gan fod canolfan gweithgareddau awyr agored Plas y Brenin ar lan un o'r llynnoedd, maent yn boblogaidd ar gyfer gweithgareddau megis canwio.

Delwedd:Llynnau Mymbyr 01 LB.JPG||Machlud haul dros Lynnau Mymbyr
Llynnau Mymbyr yn y cyfnos, Eryri - Llynnau Mymbyr at twilight, Eryri, Wales 07.jpg|Cyfnos

Categori:Capel Curig
Categori:Eryri
Mymbyr
Abu Musab al-Zarqawi

Arweinydd "Al-Qaeda yn Irac" oedd **Abu Musab al-Zarqawi** (30 Hydref 1966 - 7 Mehefin 2006).

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Aelodau al-Qaeda
Categori:Jihadyddion
Categori:Pobl o dras Balesteinaidd
Categori:Pobl a aned yng Ngwlad Iorddonen
Categori:Pobl fu farw yn Irac
Categori:Pobl fu farw mewn cyrchoedd awyr
Categori:Salaffïaid
Categori:Swnnïaid o Wlad Iorddonen
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o Wlad Iorddonen
Categori:Troseddwyr yr 21ain ganrif o Wlad Iorddonen
Charles Haughey

Taoiseach (Prif Weinidog Iwerddon) oedd **Charles James Haughey** (Gwyddeleg: **Cathal Séamas Ó hEochaidh**) (16 Medi, 1925 – 13 Mehefin, 2006).

Arweinydd Fianna Fáil rhwng 1979 a 1992 oedd Haughey.

Cafodd ei eni yn Castlebar, Swydd Mayo, yn fab i Seán Haughey a Sarah McWilliams. Bu farw o ganser y brostad, yn 80 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Taoisigh Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Villarrobledo

bawd|200px|Villarrobledo yn talaith Albacete

Mae **Villarrobledo** yn dref yn Castilla-La Mancha, Sbaen.

## Dolenni allanol
* /  Canolfan Croeso Villarrobledo  
* Carnifal Villarrobledo 
* Gŵyl Cerdd Roc Viña

Categori:Castilla-La Mancha
Categori:Trefi Sbaen
Llyn Brenig

Mae **Llyn Brenig** (Cyfeirnod OS: 983 573) yn gronfa ddŵr ar Fynydd Hiraethog yng ngogledd Cymru, ar y ffin rhwng Conwy a Sir Ddinbych. Crëwyd y llyn drwy godi argae ar draws Afon Brenig.

Defnyddir Llyn Brenig i reoli llif Afon Dyfrdwy fel rhan o Gynllun Rheoli Llif Afon Dyfrdwy. Trwy reoli'r llif mae modd tynnu dŵr o'r afon yn is i lawr ar gyfer gogledd-orllewin Lloegr ac yn enwedig Lerpwl a'r cyffiniau.

Dechreuwyd adeiladu'r argae yn 1973 a gorffennwyd y gwaith yn 1976. Mae'r llyn yn dal 60 miliwn m³ o ddŵr, ac roedd wedi llenwi erbyn 1979.  Llyn Brenig yw'r llyn mwyaf yng Nghymru o ran arwynebedd, tua 920 acer, ond mae Llyn Tegid yn dal mwy o ddŵr.

## Archaeoleg
Wrth adeiladu'r agrae, cafwyd hyd i nifer o olion o Oes yr Efydd a hefyd wersyll a ddenfyddiwyd gan helwyr Mesolithig tua 5700 CC. Mae llwybr archaeolegol gerllaw'r llyn sy'n mynd heibio nifer o gladdfeydd a chylchoedd cerrig. Gellir cael peth gwybodaeth am archaeoleg y cylch yn y ganolfan ymwelwyr a leolir ar lan y llyn.

## Bywyd gwyllt 
Dechreuodd Gweilch y Pysgod fridio ger y llyn yn 2018, y pumed safle yng Nghymru.

## Dolenni allanol 
*Archaeoleg yr ardal 

Brenig
Brenig
Brenig
Categori:Cynhanes Cymru
Categori:Sefydliadau 1973
Llyn Cwellyn

Mae **Llyn Cwellyn** yn llyn yn Eryri, gogledd Cymru, sy'n gorwedd rhwng Yr Wyddfa yn y de a Mynydd Mawr yn y gogledd, a rhwng pentrefi Rhyd-ddu a Betws Garmon gerllaw ffordd yr A4085. Er ei fod yn wreiddiol yn llyn naturiol, caiff ei ddefnyddio fel cronfa i gyflenwi dŵr i rannau o Wynedd ac Ynys Môn. 
250px|bawd|chwith|de|Llyn Cwellyn.
[bawd|chwith|250px|Fideo o rai o'r [llynnoedd ac afonydd Cymru, fel Llyn Cwellyn, sy'n cael eu gwarchod a'u rheoli er mwyn diogelu'r bywyd gwyllt sy'n byw yn eu cynefin.]]
bawd|chwith|Ffotograff o tua 1890-1900

Mae Llyn Cwellyn yn llyn gweddol fawr gydag arwynebedd o 215 erw (0.87 cilometr sgwar), ac mae dros 120 troedfedd o ddyfnder yn y man dyfnaf.  Mae mapiau Arolwg Ordnans yn dangos dyfnder y dŵr yn y llyn http://www.streetmap.co.uk/newmap.srf?x=255940&y=354965&z=3&sv=255940,354965&st=4&ar=Y&mapp=newmap.srf&searchp=newsearch.srf . Mae Afon Gwyrfai yn llifo trwyddo. Adeiladwyd argae yn y rhan ogleddol, ond nid yw hyn wedi ychwanegu rhyw lawer at faint y llyn. Ymhlith y pysgod a geir yn y llyn mae'r Torgoch.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Categori:Betws Garmon
Cwellyn
Categori:Eryri
Cwellyn
Cibwts

[bawd|Cibwtsiad yn gweithio mewn perllan [orenwydd yng nghibwts Na'an, 1938.]]
Cymuned fwriadol gyfunol Israelaidd yw **cibwts** (weithiau **cibẃts**; Hebraeg: קיבוץ; lluosog: **cibwtsau** neu **cibwtsim**: קיבוצים, "casgliad" neu "ynghyd"). Er bod gwledydd eraill wedi mentro cymundodau tebyg, nid oes 'run ohonynt wedi chwarae rôl mor bwysig o fewn gwlad â chibwtsau Israel. Sefydlwyd y weledigaeth pan sefydlwyd gwladwriaeth Israel yn y 1940au, a pharhaodd hyd heddiw.

Caiff y rôl o fagu'r plant eu rhannu gan rieni ac oedolion eraill. Yn aml byddai'r plant yn cysgu mewn tŷ plant tra bod y rhieni mewn tŷ arall.
 
Mae cibwtsau yn arbrawf Israelaidd unigryw, sydd yn cyfuno sosialaeth a Seioniaeth i'r hyn a elwir yn Seioniaeth Lafur, ac yn rhan o un o'r mudiadau cymunedol mwyaf erioed. Sefydlwyd y cibwtsau mewn cyfnod pan nad oedd ffermio annibynnol yn ymarferol. Wedi eu gorfodi gan anghenreidiau i droi at fywyd cymunedol, ac wedi eu hysbrydoli gan ideoleg Iddewig-sosialaidd eu hunain; datblygodd aelodau'r cibwtsau ddull cymunedol a phur o fyw, a ddenodd sylw'r holl fyd. Parhaodd cibwtsau am nifer o genedlaethau fel cymunedau iwtopaidd, ond mae'r rhan fwyaf o gibwtsau heddiw yn debycach i'r trefi cyfalafaidd yr oedd y cibwtsau gwreiddiol yn ceisio bod yn ddewisiadau amgen iddynt.

Mae cibwtsau wedi cyfrannu cyfran anghyfartal o arweinwyr milwrol, deallusion, a gwleidyddion Israel. Er nad yw poblogaeth y mudiad cibwts erioed wedi bod yn uwch na 7% o boblogaeth Israel gyfan, maent wedi gwneud mwy i ffurfio'r ddelwedd sydd gan Israeliaid o'u gwlad, a'r ddelwedd sydd gan dramorwyr o Israel, nag unrhyw sefydliad arall.

## Mosiaf
Ceir math arall o ffarm gydweithredol yn Israel, sef y mosiaf (moshav mewn orgraff Saesneg). Mae'r mosiaf yn cynnig mwy o breifatrwydd a hunan-reolaeth i'r uned deuluol neu unigolyn gan adael iddynt ffarmio'r tir ond rannu'r adnoddau a'r dull gwerthu gyda gweddill aelodau'r uned.

## Cibwts mewn Diwylliant Gymraeg
Ceir cân ddychan 'Cristion yn y Kibbutz' gan y grŵp Datblygu ar record hir 'The BBC Peel Sessino 1987-1993' Mae'r gân yn dychanu person yr arfer o deithio a gweithio mewn cibwts.

: *Lawr i Israel er mwyn pigo orenau yr Iddewon
: *Ti di cymryd blwyddyn allan o cwrs coleg sydd ddim yn mynd i ddim unman
: ''ac wrth gwrs, ti'n addysgu nhw am yr Iesu tra ti'n chwysu''

## Gweler hefyd 
* Al Nakba
* Rhestr cibwtsau

## Dolenni
* Ffilmig Encyclopædia Britannica, 1973

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdeithas Israel
Categori:Cymunedau
Categori:Economi Israel
Categori:Hanes Iddewig
Categori:Hanes Israel
Jerry Springer: The Opera

Sioe gerdd gan Stewart Lee a Richard Thomas yw ***Jerry Springer: The Opera***, sy'n seiliedig ar y sioe deledu *The Jerry Springer Show*.

Agorodd yng Nghanolfan y Mileniwm yng Nghaerdydd er gwaetha condemnio gan Archesgob Cymru Barry Morgan fod y sioe yn "gableddus". Bu cannoedd yn protestio wrth i'r sioe agor.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  *Jerry Springer - The Opera*  – gwefan swyddogol

Categori:Pynciau dadleuol yn ymwneud â Christnogaeth
Categori:Sioeau cerdd 2001
Aberafan (gwahaniaethu)

Mae erthyglau ar:

*Tref Aberafan
*Etholaethau:
**Etholaeth seneddol Aberafan
**Etholaeth cynulliad Aberafan
Llyn Celyn

Cronfa ddŵr fawr yw **Llyn Celyn**, a adeiladwyd ym 1961 drwy adeiladu argae ar draws Afon Tryweryn yng ngogledd Cymru. Mae'n gorwedd ar yr A4212 tua tair milltir i'r gorllewin o'r Bala, Gwynedd.

O ganlyniad i greu'r gronfa, boddwyd pentref Capel Celyn, rhywbeth fu'n achos llawer o ddicter yng Nghymru gyda llu o brotestiadau ac ymosodiadau â ffrwydron yn erbyn y gwaith adeiladu gan Owain Williams, Emyr Llewelyn, John Albert Jones ac eraill. Tyfodd Byddin Rhyddid Cymru a Mudiad Amddiffyn Cymru o'r gweithgareddau lled-filwrol hyn. Roedd y pentref yn un o gadarnleoedd y diwylliant Cymraeg, a bwriad y gronfa oedd cyflenwi dŵr i Lerpwl a'r cyffiniau yng ngogledd-orllewin Lloegr. Llwyddodd Cyngor Dinas Lerpwl i gael y ddeddf angenrheidiol trwy San Steffan er i 35 allan o 36 Aelod Seneddol Cymru bleidleisio yn erbyn y mesur. Bu hyn yn achos cynnydd sylweddol yn y gefnogaeth i Blaid Cymru. Yn Hydref 2005, cytunodd Cyngor Dinas Lerpwl i ymddiheuro'n gyhoeddus am y digwyddiad.

Adeiladwyd y gronfa i reoli llif Afon Dyfrdwy fel bod modd tynnu dŵr ohoni yn is i lawr. Mae dŵr yn cael ei ollwng o'r gronfa i Afon Tryweryn ac felly i Afon Dyfrdwy. Oherwydd fod modd rheoli'r llif, mae'r rhan o Afon Tryweryn islaw'r argae yn boblogaidd ar gyfer canŵio gan ymwelwyr.

## Perygl Gradd A 
Yn 2020, cyflawnwyd archwiliad 10 mlynedd gan Beiriannydd Panel annibynnol ac erbyn 2024 cychwynwyd gwaith o greu gofer (neu 'gorlifan') argyfwng newydd, gan i beiriannwyr ragweld y gall wythnosau o law fod yn beryglus iawn.bawd|Gofer newydd; 2014|canol|277x277px

## Gweler hefyd
* Boddi Tryweryn

## Darllen pellach
*Owain Williams, *Cysgod Tryweryn* (Ail argraffiad: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

## Cyfeiriadau
Celyn
Celyn
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru
Categori:Y Bala
Genova

200px|bawd|Pyrth canoloesol Genova

Dinas, porthladd a chymuned (*comune*) yng ngogledd-orllewin Yr Eidal yw **Genova** (Genoeg: *Zena*; Saesneg: *Genoa*), sy'n prifddinas rhanbarth Liguria. 

Mae gan *comune* Genova boblogaeth 586,180 (cyfrifiad 2011). 

Ei henw hynafol oedd *Genua* ac roedd un o ddinasoedd pwysicaf y Ligwriaid.

## Enwogion 
* Simonetta Vespucci (1453–1476), neu "la bella Simonetta".
* Giuseppe Mazzini (1805–1872), gwladgarwr a gwleidydd
* Pab Bened XV (g. 1854)
* Giuseppe Taddei (1916–2010), canwr opera
* Renzo Piano (g. 1937), pensaer

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Fetropolitan Genova
Categori:Dinasoedd Liguria

Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Cnewyllyn cell

280px|bawd|Deiagram o gnewyllyn cell ewcaryot ddynol

**Cnewyllyn** (neu'r **niwclews**) yw'r canolfan rheoli mewn cell, sydd yn rheoli gweithgareddau'r gell. Ceir cnewyllyn mewn celloedd ewcaryot, ond nid mewn celloedd procaryot megis bacteria. Nid oes cnewyllyn mewn celloedd coch y gwaed, i wneud mwy o le i haemoglobin. Mae hyd cnewyllyn rhwng 11 a 22 micrometr fel arfer.

## Swyddogaeth y cnewyllyn
Mae rhan fwyaf o enynnau'r cell yn cael eu storio yn y cnewyllyn, ar y cromosomau, molecylau DNA mawr. Yn ogystal, ceir proteinau yn y cnewyllyn sy'n rheoli mynegiant genynnau, ac yn trawsgrifio gwybodaeth gennynol i mRNA i gael ei gludo i'r sytoplasm. Trwy'r broses hon, mae'r cnewyllyn yn rheoli'r adweithiau cemegol sy'n digwydd yn y sytoplasm. Yn ogystal, mae'r cnewyllyn yn hollbwysig i'r broses o gellraniad.

## Hanes darganfyddiad
Robert Brown, botanegydd o'r Alban, oedd y gyntaf i wneud arsylliadau meicrosgop o sylwedd o'r cnewyllyn.  

Categori:Organynnau
Bwrdd biliau

bawd|200px|Bwrdd biliau Aswtraliaidd o'r 1930au

Mae **bwrdd biliau** yn hysbysfwrdd awyr-agored mawr, fel arfer yn bren, sydd i'w ddarganfod mewn lleoedd gyda thraffig uchel megis dinasoedd, ffyrdd, traffyrdd a phriffyrdd. Mae byrddau biliau yn dangos hysbysebion mawr wedi'u hanelu at gerddwyr a gyrwyr sy'n pasio. Caiff y mwyafrif o fyrddau biliau eu rhentu i hysbysebwyr yn hytrach na chael eu perchen ganddynt.

Categori:Hysbysebu
Britheg y gors

Glöyn byw Ewropeaidd yw **Britheg y Gors** (*Euphydryas aurinia*), ac mae dan fygythiad a'i niferoedd yn lleihau’n gyflym drwy wledydd Prydain. Mae'n ddibynol ar Damaid y cythraul fel ei brif fwyd. Mae gan yr oedolion farciau trawiadol aur ac orengoch a gwythiennau duon. Ar ochr isaf yr adenydd mae patrwm melyn, oren a du heb unrhyw arlliw o arian o gwbl. Ceir marciau arian o dan adenydd pob math arall o frithion, yng Nghymru.

Mae De Cymru yn un o brif gadarnleoedd y rhywogaeth yn Ewrop. Mae rhai poblogaethau yn bodoli yn y gogledd hefyd. Fel arfer mae Britheg y Gors i’w chael mewn glaswelltiroedd llaith a grugog a elwir Porfeydd Rhos ond mae'r rhywogaeth yn bodoli mewn mathau eraill o gynefinoedd sy'n sychach, fel glaswelltiroedd niwtral neu
laswelltiroedd calchaidd sych. Gellir gweld poblogaethau bach weithiau mewn nifer o fannau lle nad oes llawer o fwyd planhigion i’w gael. Gall poblogaethau bach fod yn elfen bwysig o'r ecoleg a'r deinameg poblogaeth oherwydd gallant gynhyrchu llawer o unigolion symudol, sy'n gallu sefydlu poblogaethau eraill.
 
Mae Britheg y Gors yn cael ei diogelu dan gyfraith Prydain. Mae wedi’i rhestru yn rhestr warchodedig Atodiad 5 Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981.

Euphydryas aurinia MHNT CUT 2013 3 26 Clermont le Fort Dorsal.jpg|Britheg y gors
Euphydryas aurinia MHNT CUT 2013 3 26 Clermont le Fort Ventral.jpg|△ Britheg y gors

Mae’r pili palod  yn hedfan o ganol Mai tan Fehefin. Dodwyir yr wyau  mewn grwpiau ar ochr isaf dail y planhigyn bwyd, Tamaid y cythraul (*Succisa pratensis*). Mae’r lindys ifanc  yn byw mewn gweoedd cyffredin a nyddant dros y planhigyn bwyd. Yn yr hydref maent yn nyddu gweoedd cryfach lle byddant yn dechrau gaeafgysgu.

Yn y gwanwyn bydd y lindys yn dechrau gwasgaru, ar ôl y bwrw croen terfynol. Byddant wedi newid o liw brown i ddu. Gellir eu gweld yn torheulo weithiau. Mae rhaid iddynt fod yn gynnes i fwyta.
 
Mae gwaith ymchwil i ddeinameg poblogaeth Britheg y Gors wedi dangos ei bod yn byw mewn “metaboblogaethau”. Diffinnir Metaboblogaeth fel “casgliad o boblogaethau lleol, sy’n dod i gysylltiad â’i gilydd o ganlyniad i wasgaru achlysurol. O fewn y rhain bydd rhai yn diflannu a chlystyrau eraill yn cael eu sefydlu.”

Fel arfer mae Brith y Gors yn byw mewn poblogaethau bach sy’n dueddol o farw allan ac yna bydd poblogaethau eraill yn cael eu sefydlu o safleoedd cyfagos.  Elfen bwysig iawn yn y gyfyndrefn o fetaboblogaethau yw y bydd ardaloedd o gynefin gwag yn bodoli bob amser o fewn y gyfundrefn. Mae’n bosib i’r rhan fwyaf o’r darnau cynefin fod yn wag. Mae diogelu safleoedd addas lle nad yw’r pili pala’n bresennol yn hanfodol i’w goroesiad yn y tymor hir.

Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw melyn
Categori:Gloynnod byw brown
Y Forwyn Fair

Yn ôl y Testament Newydd, roedd **Mair** (a elwir hefyd yn **Santes Fair** neu'r **Forwyn Fair**) yn fam i Iesu Grist. Roedd hi'n briod â Sant Ioseff ac, yn ôl ffynonellau llai derbynnol, yn ferch i'r saint Joachim ac Ann. Mae efengyl Luc yn adrodd sut y dysgodd Mair, a oedd yn forwyn (gwyryf) ar y pryd, gan yr archangel Gabriel, negesydd oddi wrth Dduw, ei bod hi'n mynd i roi genedigaeth wyrthiol i Iesu Grist, Mab Duw.

Anrhydeddir y Santes Fair yn bennaf yn yr Eglwys Gatholig, ac o fewn yr eglwys honno credir iddi gael ei llenwi â gras Duw ers ei genedigaeth (nid yw'r athrawiaeth hon yn golygu, fel mae rhai wedi ei dehongli, bod Mair hithau wedi cael ei geni yn wyryfol). Athrawiaeth ganolog arall i Gristnogaeth Catholig yw'r Dyrchafiad, hynny yw, bod corff Mair wedi codi i'r nefoedd wedi ei marwolaeth. Anrhydeddir hi hefyd o fewn Islam; ceir mwy am fywyd Mair yn y Coran nac yn y Testament Newydd.

Yn symbolaidd mae'r Forwyn Fair yn cael ei chyfelybu i Arch y Cyfamod yn y traddodiad liturgiaidd Cristnogol, am ei fod wedi dwyn Crist i'r byd i roi Cyfamod newydd.

Yn ôl traddodiad treuliodd ddyddiau olaf ei hoes mewn tŷ ger Effesus (de-orllewin Twrci) a bu farw yno. Creda Catholigion bod ei thŷ yn Nasareth wedi hedfan oddi ar ei safle wreiddiol i dref Loreto yn yr Eidal ym 1294. Dyma'r unig safle sy'n gysylltiedig â bywyd Mair drwy Ewrop ac felly y mae yn safle boblogaidd am bererindodau.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fenywod y Beibl


Forwyn Fair, Y
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Merched y Beibl
Michelangelo

Roedd **Michelangelo di Lodovico Buonarroti** (6 Mawrth 1475 – 18 Chwefror 1564), a elwir yn **Michelangelo**, yn gerflunydd, peintiwr, pensaer a bardd o gyfnod y Dadeni Eidalaidd. Ynghyd â'i gyfoediwr a'i gyd-ddyn o Fflorens, Leonardo da Vinci, caiff Michelangelo ei ystyried fel un o "wŷr y Dadeni", dynion a all droi eu dwylo at unrhyw faes a'i feistroli'n llwyr.

Fe'i ganwyd yn Caprese, ger Arezzo yn yr Eidal, yn fab i'r banciwr Ludovico di Leonardo di Buonarotto Simoni a'i wraig Francesca di Neri del Miniato di Siena.

Roedd yr athrylith hwn wedi cwblhau un o'i gampweithiau, y *Pietà* sydd heddiw ym Masilica Sant Pedr (*San Pietro*) yn Rhufain, cyn ei fod yn ddeg ar hugain oed, ac un arall, y cerflun o *Dafydd*, yn ei dri degau cynnar. Er gwaetha'r ffaith ei fod yn ystyried ei hun yn gerflunydd cyn pob dim, creodd Michelangelo hefyd ddau o'r peintiadau ffresgo mwyaf dylanwadol yn hanes celf ar nenfwd a wal ddwyreiniol y Cappella Sistina (hefyd yn Rhufain). Meistrolodd Michelangelo bensaernïaeth yn ei henaint a chynlluniodd gromen San Pietro yn 70 oed. Roedd effaith yr arlunydd ar bob un o'r maesydd yma yn chwyldroadol.

Yn wahanol i lawer o artistiaid cyn y Dadeni Dysg, cydnabwyd Michelangelo fel athrylith tra'r oedd yn dal yn fyw, ac fe'i galwyd yn *Il Divino*, "yr un dwyfol" (llysenw addas o ystyried ei fod yn ŵr crefyddol iawn). Cyhoeddwyd dau fywgraffiad ohono tra yn fyw, un gan Giorgio Vasari, cyfaill i Michelangelo, a'r llall gan Ascanio Condivi. Diolch i Vasari yn bennaf cafodd Michelangelo ei ystyried fel copa pob cyrhaeddiad yng nghelf am ganrifoedd wedi ei farwolaeth.

## Oriel
Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Beirdd o'r Eidal yn yr iaith Eidaleg
Categori:Cerflunwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1475
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Marwolaethau 1564
Categori:Penseiri o'r Eidal
Categori:Pobl o Fflorens
Y Byd

:*Am ein planed, gweler Y Ddaear.*
Cynllun i greu papur newydd dyddiol, cyntaf yn y Gymraeg oedd ***Y Byd***, na welodd olau dydd. Roedd yna fwriad i ddechrau cyhoeddi ar 3 Mawrth, 2008. Cafodd y cynllun i sefydlu papur dyddiol Cymraeg ei grybwyll yn 2001, ac ar ôl rhai amheuon llwyddodd i gyrraedd ei nod o werthu £300&nbsp; o gyfranddaliadau. Ond fe ddatganodd Dyddiol Cyf ar 15 Chwefror, 2008, na fydden nhw'n ceisio sefydlu papur dyddiol bellach, ar ôl i'r llywodraeth ddatgan mai dim ond £200,000 y flwyddyn a fyddai ar gael fel nawdd, llai na draean o'r maint roedd y cynllun busnes wedi gobeithio ei gael.

## Newyddiaduraeth
Roedd *Y Byd* i fod yn cynnig newyddion a sylwebaeth ar faterion cyfoes, yn canolbwyntio ar Gymru yn bennaf, ond hefyd yn rhoi gwybodaeth a barn ar faterion rhyngwladol a Phrydeinig pwysig. Bwriadwyd i gadw archif o holl erthyglau'r papur ar ei wefan. Byddai'r papur wedi cyflogi staff o 24, tua hanner ohonynt yn newyddiadurwyr, ym mhrif swyddfa'r papur ym Machynlleth.

## Cefnogaeth
Roedd nifer yn cefnogi amcan *Y Byd* fel hwb i'r Gymraeg. Fe roddodd llawer o enwogion Cymru eu cefnogaeth i'r papur, gan gynnwys Archesgob Cymru ac aelodau o bob plaid yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Y Byd 

Byd, Y
Byd, Y
Rhestr cestyll Cymru

Dyma rhestr cestyll yng Nghymru.

## A–B 
* Castell Aberlleiniog, Sir Fôn (11g)
* Castell Abertawe, Abertawe
* Castell Aberteifi, Ceredigion (13g)
* Castell Aberystwyth, Ceredigion (13g)
* Castell y Bere, Gwynedd (13g)
* Castell Biwmares, Sir Fôn (13g)
* Castell Bewpyr, Bro Morgannwg

## C 
* Castell Caerdydd, Caerdydd (11g)
* Castell Caerffili, Caerffili (13eg a'r 14eg canrif)
* Castell Caerfyrddin, Sir Gaerfyrddin (11g)
* Castell Caeriw, Sir Benfro (11eg - 16g)
* Castell Caernarfon, Gwynedd (13g)
* Castell Caerwedros, Ceredigion (12g)
* Castell Carreg Cennen, Sir Gaerfyrddin (13g)
* Castell Casgwent, Sir Fynwy (11eg - 13g)
* Castell Cefnllys, Maelienydd, Powys (13g)
* Castell Cil y Coed, Sir Fynwy
* Castell Cilgerran, Ceredigion (13g)
* Castell Coch, Caerdydd
* Castell Coety, Pen-y-bont ar Ogwr (12g)
* Castell Conwy, Conwy (13g)
* Castell Cricieth, Gwynedd (13g)
* Castell Crogen, Gwynedd (12g)
* Castell Cydweli, Sir Gaerfyrddin (12g a chynt)
* Castell Cymer, Gwynedd (12g)
* Castell Cynfael, Gwynedd (12g)

## D 
* Castell Degannwy, Conwy
* Castell Dinas Brân, Sir Ddinbych (8g)
* Castell Dinbych y Pysgod, Sir Benfro (13g)
* Castell Dinefwr, Sir Gaerfyrddin (11g)
* Castell Dolbadarn, Gwynedd
* Castell Dolforwyn, Powys (13g)
* Castell Dolwyddelan, Gwynedd (13g)
* Castell y Dryslwyn, Sir Gaerfyrddin

## E–H 
* Castell Ewloe, Sir y Fflint
* Castell y Fenni, Sir Fynwy (17g)
* Castell y Fflint, Sir y Fflint
* Castell Ffwl-y-mwn, Bro Morgannwg
* Castell Glan Edw, (neu 'Castell Colwyn'), Powys
* Castell y Gelli, Powys
* Castell y Grysmwnt, Sir Fynwy
* Castell Gwallter, Ceredigion (12g)
* Castell Gwydir, Sir Conwy
* Y Castell Gwyn, Sir Fynwy
* Castell Harlech, Gwynedd (13g)
* Castell Holt, Wrecsam (14g)
* Castell Hwlffordd, Sir Benfro (12g)

## Ll–N 
* Castell Llanfair-ym-Muallt, Powys (11eg - 13g)
* Castell Llanfleiddan, Bro Morgannwg
* Castell Llansteffan, Sir Gaerfyrddin
* Castell Llanhuadain, Sir Benfro (12fed - 14g)
* Castell Maenorbŷr, Sir Benfro (12fed - 14g)
* Castell Morgraig, Caerffili (13g)
* Castell Nanhyfer, Sir Benfro (12g)
* Castell Newydd, Pen-y-bont ar Ogwr (troad yr 11eg/12g)
* Castell Newydd Emlyn, Sir Gaerfyrddin (13eg - 15g)

## O–P 
* Castell Ogwr, Bro Morgannwg (12fed a'r 13g)
* Castell Oxwich, Abertawe (16g)
* Castell Paun, Powys (12g yn wreiddiol)
* Castell Penfro, Sir Benfro (11g)
* Castell Pen-rhys, Abertawe (13g)
* Castell Pictwn, Hwlffordd (diwedd y 13g yn wreiddiol)
* Castell Powys, Powys (13g)
* Castell Prestatyn, Sir Ddinbych (12g)

## R–Y 
* Castell Rhaglan, Sir Fynwy (15g)
* Castell Rhuddlan, Sir Ddinbych (13g)
* Castell Rhuthun, Sir Ddinbych (13g)
* Castell Sain Ffagan, Caerdydd (13g)
* Castell Tafolwern, Powys (12g)
* Castell Talacharn, Sir Gaerfyrddin
* Tomen y Rhodwydd, Sir Ddinbych (12g)
* Castell Tretŵr (12g)
* Castell Ynysgynwraidd, Sir Fynwy
* Castell Ystrad Peithyll, Ceredigion (1110au)
* Castell Ystum Llwynarth, Abertawe (13g)

## Gweler hefyd 
* Cestyll y Tywysogion Cymreig
* Detholiad o eiddo a warchodir gan CADW


Cestyll Cymru
Cestyll
Jane Seymour

**Jane Seymour** (1507/1508 – 24 Hydref 1537) oedd trydedd gwraig Harri VIII, brenin Lloegr, a brenhines Lloegr ers Mai 1536. Rhoddodd enedigaeth i fab, Edward (Edward VI yn ddiweddarach) ond fe drawyd yn wael a bu farw chwe diwrnod wedyn.

Cafodd ei geni yn Swydd Wilton, merch Syr John Seymour a'i wraig Margaret. Chwaer Thomas Seymour, Arglwydd Seymour o Sudeley, ac Edward Seymour, Dug Gwlad yr Haf, oedd hi.

Categori:Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Categori:Marwolaethau 1537
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Creol Haiti

Creoliaith yw **Creol** wedi ei sylfaenu ar Ffrangeg. Mae creolieithoedd eraill wedi sylfaenu ar Saesneg, Sbaeneg, Iseldireg a Phortiwgaleg hefyd. Mae ambell i greolieithoedd seiliedig ar Ffrangeg yn India'r Gorllewin a hefyd yn ynys Réunion yng Nghefnfor India.

Ffrangeg yw iaith swyddogol Haiti, ond mae 90% o'r boblogaeth yn siarad Creol Haiti (rhyw 8 miliwn).

**Ymadroddion cyffredin**
* Kreyol - *Creol*
* Gallois *(GAL-wa)* - *Cymraeg*
* Angle *(ANG-le)* - *Saesneg*
* Bonjou - *Helo / bore da / prynhawn da*
* Byenvini - *Croeso*
* Bon nuit - *Nos da*
* Silvouple / souple *(sw-ple)* - *Os gwelwch yn dda*
* Remèsye - *Diolch*
* De ryen - *Da chi* (atebwch *remèsye* gyda *de ryen*)
* Wi - *Ie / do / oes* ayyb.
* No - *Nage / naddo / nag oes* ayyb.
* Okenn - *Na* (= dim un)

Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Haiti
Dihareb

Dywediad byr, poblogaidd yw **dihareb**, sy'n mynegi gwiredd yn seiliedig ar brofiad o fywyd cyffredin. Nid yw dihareb yn ddyfyniad o eiriau un person, yn hytrach, mae'n tarddio o draddodiad llafar fel rheol, ac yn crynhoi doethineb canrifoedd. Mae gan bob iaith a diwylliant ei diarebion unigryw ei hun er y ceir rhai diarebion sy'n "rhyngwladol" ac a geir mewn sawl iaith a diwylliant. Mae'r wireb yn perthyn yn agos i'r ddihareb ond er bod diarebion yn cynnwys elfen wirebol yn aml nid yw pob gwireb yn ddihareb.

Yn aml, mae dihareb yn cynnwys trosiad, er enghraifft, "Nid aur yw popeth melyn" a "Gorau cannwyll pwyll i ddyn". Ond ceir diarebion heb drosiadau hefyd, e.e. "Trech Duw na phob darogan".

## Llyfryddiaeth
* T. O. Jones, gol. J. Hughes, *Diarebion y Cymry* (Conwy, 1891)
* O. M. Edwards, *Diarhebion Cymru* (Wrecsam, 1897)
* Evan Jones, *Doethineb Llafar* (Abertawe, 1925)
* William Hay, *Diarhebion Cymru* (Lerpwl, 1925)
* J. J. Evans, *Diarhebion Cymraeg / Welsh Proverbs* (Gwasg Gomer, 1965)
* Mary Williams, *Dawn Ymadrodd* (Gwasg Gomer, 1978; 2/2016)

## Gweler hefyd
* Llyfr y Diarhebion, un o lyfrau'r Hen Destament
**Englynion y Clywaid*, cyfres o englynion Cymraeg Canol sy'n cynnwys diarebion
* Epigram
* Gwireb

## Dolenni allanol 
*Rhestr anghyflawn o ddiarebion Cymraeg

Categori:Diwylliant poblogaidd
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Termau llenyddol
Wlpan

Cwrs Cymraeg dwys i ddechreuwyr yw **Wlpan**. Fe ddaw o'r gair Hebraeg am stiwdio (אולפן, wlpán), gan fod cyrsiau Hebraeg yn Israel wedi bod yn ysbrydoliaeth i'r cwrs.  Elwyn Hughes oedd un o arloeswyr y cwrs, a threfnir gwersi yn defnyddio'r dull hwn gan Ganolfannau Cymraeg i Oedolion ledled Cymru. Mae'r pwyslais ar Gymraeg llafar, a'r bwriad yw dysgu sylfeini'r iaith mewn amser byr. Mae gwahanol fersiynau o'r cwrs yn adlewyrchu tafodieithoedd gwahanol ardaloedd yng Nghymru.

Ymysg lladmeryddion a gweithredwyr cynharaf y cwrs oedd Chris Rees a Gwilym Roberts a ddechreuodd ddysgu'r cwrs yng Hen Ganolfan yr Urdd, Heol Conwy, Caerdydd yn 1973.

## Gweler hefyd
* Trochi iaith

## Dolenni allanol
* *WLPAN: O Israel i Gymru: Hanes cyrsiau Cymraeg i Oedolion* erthygl ar-lein ddwyieithog
*E-wlpan ar wefan Prifysgol Abertawe 
*Manylion cyrsiau'r gogledd
*Cardiau fflach Wlpan y gorllewin
* Profiadau myfyriwr 

## Cyfeiriadau
Categori:Cyrsiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1973
Llyn Gwynant

Mae **Llyn Gwynant** yn llyn yn Nant Gwynant yn Eryri, yng ngogledd Cymru.

Mae'r llyn yn cael ei ffurfio gan Afon Glaslyn sy'n llifo i lawr llethrau'r Wyddfa o Lyn Llydaw o'r gogledd cyn cyrraedd Llyn Gwynant. Mae'n llyn gweddol o ran ei faint, gydag arwynebedd o tua 50 ha. Mae ei lannau'n goediog ac eithrio ambell cae a phorfa eang ar ei ben gogleddol. Yn yr haf mae'n lle poblogaidd iawn gan ymwelwyr er mwyn hwylio a chanŵio.

Ar lan orllewinol y llyn cyfyd craig serth a choediog Penmaen-brith ac yn uwch i fyny mae Gallt y Wenallt, y cyntaf o gopaon Pedol yr Wyddfa.

Rhyw 2&nbsp;km yn is i lawr y dyffryn mae llyn arall, Llyn Dinas, gyda phentref Bethania yn gorwedd rhwng y ddau lyn. Mae ffordd yr A498 yn pasio ar lan y llyn.

Llyn Gwynant 2009-0004.jpg|Llyn Gwynant o'r lan
Llyn Gwynant.JPG|Nant Gwynant, yn edrych tua'r de; Llyn Gwynant yn y canol
Approach To Llyn Gwynant, from Capel Curig.jpeg|Llyn Gwynant o gyfeiriad Capel Curig, tua 1840

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995)

Gwynant
Categori:Eryri
Myfanwy Talog

Actores o Gymru oedd **Myfanwy Talog** (31 Mawrth 1944 – 11 Mawrth 1995).

## Bywyd cynnar
Ganwyd **Myfanwy Talog Williams** yng Nghaerwys, gogledd-ddwyrain Cymru. Roedd ganddi frawd iau, Gwilym.

Hyfforddodd fel athrawes yng Nghaerdydd cyn cychwyn ar ei gyrfa ym myd y cyfryngau.

## Gyrfa
Ymddangosai ar y rhaglen Gymraeg i blant, *Teliffant*, yn ystod y 1970au, yn ogystal â chwarae rhan Phyllis Doris yn y gyfres gomedi boblogaidd *Ryan and Ronnie* ar y BBC. Yn y 1980au ymddangosai yn yr operau sebon Cymraeg *Coleg* (1982) a *Dinas* ar S4C, ac mewn sawl cyfres gomedi Saesneg ar y BBC, gan gynnwys *Bread* a *The Magnificent Evans*. Yn ddiweddarach, roedd yn fwy cyfarwydd i'r genhedlaeth ifanc fel lleisydd y gyfres cartŵn *Wil Cwac Cwac*.

Mae plac ar wal y tŷ yn Stryd Fawr Caerwys lle roedd hi'n byw.

## Bywyd personol
Roedd yn bartner i Syr David Jason ers i'r ddau gyfarfod yn y 1970au. Roedd Jason yn adnabod yr actores o Gymraes Olwen Rees wedi iddynt gyd-actio mewn addasiad ffilm o *Under Milk Wood* (1972). Yn 1977 daeth Jason i Gaerdydd i berfformio mewn drama a daeth Olwen Rees i wylio gyda'i ffrind Myfanwy. Syrthiodd y ddau mewn cariad a bu'r ddau yn bartneriaid am dros 18 mlynedd tan ei marwolaeth o ganser y fron.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion llais o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Ffilm yng Nghymru

Mae **ffilm yng Nghymru**, ai mewn Cymraeg neu Saesneg, wedi bod yn symbol o ddiwylliant y wlad ers blynyddoedd, ac wedi hyrwyddo enw Cymru ar draws y byd. Mae nifer o actorion a chyfarwyddwyr enwog wedi dod o Gymru, yn cynnwys Richard Burton a Peter Greenaway.

## Ffilm Gymraeg
Mae ffilm yn y Gymraeg yn mynd yn ôl i *Y Chwarelwr* ym 1935, ffilm ddu-a-gwyn, gyda thrac sain Cymraeg ar riliau ar wahân, yn dangos agweddau ar fywyd chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog, yn cynnwys ei fywyd cartref, gwaith a'r capel. Cafodd ei chynhyrchu gan Syr Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd, a'i hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan John Ellis Williams. Cafodd y ffilm ei dangos mewn nifer o sinemâu cludadwy ar hyd a lled Cymru rhwng 1935 ac 1940, ac roedd hi'n llwyddiannus iawn yn y Gogledd. Dywedwyd mewn llythyr yn *Y Cymro* ym Mawrth 1936:
Mewn byd lle mae'r ffilmiau Saesneg yn cael eu perffeithio, teimlad rhyfedd oedd eistedd i lawr i edrych ar blentyn cyntaf-anedig y sinema Gymraeg. Pan sylweddolir fod y 'talkie' Americanaidd wedi bod mewn bri ers tua deuddeng mlynedd a'r ffilm ddistaw o flaen hynny rhaid cyfaddef bod rhywbeth o'i le pan sylweddolir fod Cymru wedi gorfod aros tan 1935 am enedigaeth ffilm genedlaethol.
Erbyn heddiw, mae dwy ffilm wedi cael eu henwebu am Oscar: *Hedd Wyn* a *Solomon & Gaenor*.

## Cymry Ym Myd Y Ffilmiau
## Cymru fel lleoliad i saethu ffilmiau
bawd|150px|Llun llonydd o'r ffilm *Ivanhoe* (1913), a ffilmiwyd yng Nghastell Cas-Gwent.
Cafodd Cymru ei darganfod gan Hollywood yn gyntaf yn 1913 – ffilmiwyd *Ivanhoe* ger Castell Cas-Gwent a chyflogwyd 500 o bobl lleol fel rhodwyr.

Mae Bollywood hefyd wedi dangos diddordeb mewn saethu ffilmiau yng Nghymru.

## Gwyliau ffilm
### Abertoir - Gŵyl Ffilmiau Arswyd Genedlaethol Cymru
Cynhelir Abertoir yn Aberystwyth bob hydref ers 2006.

### Gŵyl Ffilm a Cherddoriaeth Ryngwladol Soundtrack
Cynhelir Gŵyl Ffilm a Cherddoriaeth Soundtrack - yng Nghaerdydd bob mis Tachwedd. Cynhaliwyd yr Ŵyl gyntaf yn 2008.

### Ffresh - Gŵyl Delwedd Symudol Myfyrwyr Cymru
Cynhelir Ffresh - Gŵyl Delwedd Symudol Myfyrwyr Cymru yn Aberystwyth bob mis Chwefror. Cynhaliwyd yr Wyl gyntaf yn 2003 a cheir cystadleuthau ym maesydd ffilm, teledu ac animeiddio ar gyfer myfyrwyr addysg bellach yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Amanda Thomas, *A Welsh Miscellany* (Zymurgy Publishing, 2004)
*Berry, David, *Wales and Cinema: The First Hundred Years* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Dolenni allanol
*Asiantaeth Ffilm Cymru 
*Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru 
*Ffresh - Gŵyl Delwedd Symudol Myfyrwyr Cymru
*Comisiwn Ffilm cymru 
*Ffilm-Fap Gogledd Cymru 
*BBC Cymru'r Byd - Ffilm
*Yn y Ffrâm 


Categori:Adloniant yng Nghymru
Categori:Y celfyddydau yng Nghymru
Cymru
Cymru
Cymru
Capel y Bedyddwyr Cymraeg, Tabernacl, Caerdydd

Mae **Capel y Bedyddwyr Cymraeg, Tabernacl** yn gapel Cristnogol sydd wedi bod yn gwasanaethu Bedyddwyr Cymraeg yn Yr Ais, canol Caerdydd, ers 1821. 

## Hanes a disgrifiad
Cafodd y capel gwreithiol ei adeiladu ym 1821, wedyn ailadeiladwyd ym 1842 a 1865. Cafodd y capel presennol (1865) ei cynllunio gan bensaer o Gaerdydd, John Hartland. 

Mae'n dal bron i 1,000 o addolwyr. 

## Gweinidogion
Ers 1821 bu 11 o weinidogion yno, sef y Parchgn. Griffith Davies, Robert Pritchard, Christmas Evans, David Jones, Charles Davies, J. William Hughes, Myrddin Davies, Raymond William a Denzil John. Y gweinidog ers 2022 yw'r Parch. Ddr Risa Hunt.

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.53–4

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan y capel 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Caerdydd
Categori:Capeli Bedyddwyr Cymru
Tabernacl
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Al Capone

Gangster oedd **Alphonse Gabriel Capone** (17 Ionawr, 1899 – 25 Ionawr, 1947), a adnabyddir yn well fel **Al "Scarface" Capone**. Arweiniodd criw o ddynion i smyglo
gwirodydd yng nghyfnod y gwaharddiad alcohol yn UDA yn ystod y 20au a'r 30au.
Fe'i ganwyd yn Brooklyn, Efrog Newydd i ddau fewnfudwr o'r Eidal. Ar ôl symud i Chicago daeth yn ben ar griw annystywallt a alwyd yn *Chicago Outfit* - er fod ei gerdyn busnes yn ei ddisgrifio fel 'Gwerthwr Hen Ddodrefn'.
Tua diwedd y 1920au roedd gan yr *Federal Bureau of Investigation* ddiddordeb yn ei weithgareddau ac erbyn 1931 fe'i cafwyd yn euog mewn llys barn o osgoi talu'r dreth incwm.
Yn 1929 trefnodd yr hyn a alwyd yn Cyflafan Sant Ffolant ''(St. Valentine's Day Massacre)'' pan arweiniodd dau o'i brif ddynion (sef Jack "Machine Gun" McGurn a'r Cymro Murray the Hump griw o'i ddynion wedi'u gwisg fel heddweision, a lladd saith o ddynion ei elyn mawr "Bugs" Moran.
Un o'r pethau sydd wedi ei wneud yn 'gangster' rhamantus, erbyn heddiw, ydy ei steil unigryw. Er enghraifft, yn aml iawn danfonai gwerth cannoedd o bunnoedd o flodau i deulu'r dyn roedd wedi ei ladd! Gwerth $5,000 ar un adeg! Mewn digwyddiad arall, pan anafwyd merch cwbwl ddieuog heb gyswllt â'r cwerlya, talodd Capone holl filiau ei thriniaeth yn yr ysbyty. Cytunai llawer o drigolion lleol â'i wrthwynebiad i'r Gwaharddiad. Daeth un o'i glybiau nos, y *Cotton Club*, yn gyrchfan poblogaidd iawn i sêr ifanc megis Charlie Parker a Bing Crosby.
Ond dyn treisgar ydoedd yn y bôn ac ar un achlysur trywanodd dau o'i brif ddynion gyda batiau pêl-fâs, gan eu lladd. Yn 1932 cafodd ei ddanfon i Garchar Atlanta ac yna i Garchar Alcatraz.

Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Gangsteriaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Florida
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o osgoi treth
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Smyglwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Cwpan y Byd Pêl-droed 1958

Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed 1958** yn Sweden rhwng 8 Mehefin a 29 Mehefin 1958. Dyma oedd y chweched tro i'r gystadleuaeth gael ei chynnal. Llwyddodd Sweden i ennill yr hawl i gynnal y bencampwriaeth yn ystod cyfarfod Cyngres Fifa yn Rio de Janeiro yn ystod Cwpan y Byd 1950 yn Brasil gan ddod â'r arfer o symud y twrnament rhwng yr Americas ac Ewrop am yn ail, i ben.

Roedd Sweden yn sicr o'u lle yn y rowndiau terfynol fel y sawl oedd yn cynnal y twrnament, gyda Gorllewin Yr Almaen hefyd yn ymuno â nhw yn y rowndiau terfynol fel y deiliaid. Cafwyd 53 o wledydd eraill yn ceisio am 14 lle yn y rowndiau terfynol - y nifer fwyaf ers sefydlu'r gystadleuaeth ym 1930.

Dyma oedd y tro cyntaf i  Gymru,  Gogledd Iwerddon a'r Undeb Sofietaidd gyrraedd y rowndiau terfynol a hefyd y tro cyntaf - a hyd yma yr unig dro - i bedair gwlad Ynysoedd Prydain - Cymru,  Gogledd Iwerddon, Lloegr ac  Yr Alban - ymddangos yn yr un twrnament.

## Detholi'r grwpiau
Am y tro cyntaf, penderfynodd Pwyllgor Trefnu Fifa ddetholi'r grwpiau ar sail daearyddiaeth yn hytrach nag ar sail cryfder y timau, gan sicrhau byddai un tîm o Orllewin Ewrop, un tim o ddwyrain Ewrop, un tîm o Ynysoedd Prydain ac un tîm o'r Americas ym mhob grŵp.

## Canlyniadau
### Y Grwpiau
#### Grŵp 1 
#### Grŵp 2 
#### Grŵp 3 
----

----

----

----

----

##### Gêm Ail Gyfle
#### Grŵp 4 
### Rownd yr Wyth Olaf
----

----

----

### Rownd Gynderfynol 
----

### Gêm y Trydydd Safle 
### Rownd Derfynol 
## Cyfeiriadau
Categori:1958
1958
Asgwrn

[200px|de|bawd|Darlun o [asgwrn y forddwyd o ''Gray's Anatomy'']]

Mae **asgwrn** yn feinwe gyswllt ddwys galcheiddiedig fandyllog a lled-anhyblyg sy'n ffurfio'r rhan fwyaf o sgerbwd mewnol fertebratau. Mae'n hen air Celtaidd; fe'i ceir yn ysgrifenedig yn Gymraeg am y tro cyntaf oddeutu'r 12g yn *Llyfr Du yr Waun*. Eu diben yw cynorthwy o'r corff i symud, ei gynnal ac amddiffyn yr organau mewnol. Mae hefyd yn gyfrifol am gynhyrchu celloedd amrywiol y gwaed ac am storio mwynau. Mae 'na esgyrn o siapau amrywiol hefyd ac fe'i gwneir i fod yn du hwnt o ysgafn, ond eto'n gryf.

Un o'r meinweoedd sy'n creu'r asgwrn yw'r 'meinwe'r asgwrn' sy'n rhoi iddo'r priodwedd arbennig o gryfder oherwydd ffurf crwybr gwenyn sydd iddynt (ffurf chweonglog tri dimensiwn). Y mathau eraill o feinwe y gellir ei ganfod yn yr asgwrn yw'r mêr, yr endostëwm, y periostëwm, y nerfau, y pibellau gwaed a'r cartilag. Mae 206 asgwrn gwahanol yn y sgerbwd oedolyn a 270 mewn babi.


Categori:System ysgerbydol
66ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cynhaliwyd **66ain seremoni wobrwyo yr Academi** ar 21 Mawrth 1994 yn y Dorothy Chandler Pavilion yn Los Angeles, Califfornia. Cafodd y ffilm Gymraeg *Hedd Wyn* ei henwebu am wobr y ffilm orau mewn iaith dramor.

## Gwobrau Mawr
### Ffilm
### Actio
### Ysgrifennu
### Cyfarwyddo
Gwobrau'r Academi
Categori:Seremonïau Gwobrau'r Academi
Catrin o Valois

Gwraig Harri V, brenin Lloegr, oedd **Catrin o Valois** (27 Hydref 1401 – 3 Ionawr 1437).

Roedd Catrin yn ferch i'r brenin Charles VI, brenin Ffrainc. Priododd Harri V ar 2 Mehefin, 1420 a chawsant fab a ddaeth yn frenin Harri VI, brenin Lloegr; ganwyd 6 Rhagfyr, 1421.

bawd|chwith|Catrin o Valois

Wedi marwolaeth ei gŵr, priododd y Cymro Owain Tudur yn 1429 yn dilyn newid deddfwriaethol i ganiatáu i weddw brenin briodi eilwaith. Dyma ddechrau llinach y Tuduriaid yn Lloegr.

Bu Catrin yn wael am gryn amser a symudodd i Abaty Bermondsey ble y bu farw. Symudwyd ei chorff i Abaty Westminster ble mae ei chorffddelw i'w gweld heddiw.

### Plant
Cafodd chwech o blant, gyda'i hail ŵr, Owain Tudur:
*Edmwnd Tudur
*Siasbar Tudur
*Owain Tudur
*Margaret (lleian)

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1401
Categori:Marwolaethau 1437
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Lancastriaid
Charles VI, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1380 hyd ei farwolaeth oedd **Charles VI**, weithiau **Siarl V** (3 Rhagfyr 1368 – 21 Hydref 1422). Yn ystod ei deyrnasiad, arwyddwyd gytundeb gydag Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru. Llysenwau: *le Bien-Aimé* neu *le Fol*.

Cafodd ei eni ym Mharis ac roedd yn fab i Charles V a'i frenhines Jeanne de Bourbon.

## Teulu
### Gwraig 
* Isabeau o Bafaria

### Plant 
* Charles (1386)
* Jeanne (1388–1390)
* Isabelle o Valois, brenhines Rhisiart II, brenin Loegr
* Jeanne (1391–1433)
* Charles (1392–1401)
* Marie (1493–1438)
* Michelle (1395–1422)
* Louis, Duc de Guyenne (1397–1415)
* Jean, Duc de Touraine (1398–1417)
* Catrin o Valois (1401–1437), brenhines Harri V, brenin Lloegr
* Charles VII (1403–1461), brenin Ffrainc 1422–1461
* Philippe (1407)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1368
Categori:Marwolaethau 1422
Categori:Pobl o Baris