open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cantref Gwarthaf

Roedd cantref **Gwarthaf** yn un o saith gantref teyrnas Dyfed yn yr Oesoedd Canol. Mae ei diriogaeth yn gorwedd yn rhan o dde-ddwyrain Sir Benfro a gorllewin Sir Gaerfyrddin heddiw.

400px|bawd|canol|Cantref Gwarthaf (gwyrdd tywyll) yn nheyrnas Dyfed

Roedd Gwarthaf yn ardal ffrwythlon ar lan Bae Caerfyrddin. I'r gorllewin ffiniai â chantrefi Penfro a Daugleddau, i'r gogledd ag Uwch Nyfer yng nghantref Cemais a chantref Emlyn, ac i'r dwyrain â chwmwd Gwidigada yn y Cantref Mawr a chwmwd Cydweli yng nghantref Eginog.

Rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol, rhanwyd cantref Gwarthaf yn wyth cwmwd, sef :
*Efelffre
*Peuliniog
*Talacharn
*Amgoed (Henllan Amgoed)
*Ystlwyf
*Penrhyn
*Derllys
*Elfed

Roedd canolfannau pwysicaf Gwarthaf yn cynnwys Arberth, safle un o lysoedd pwysicaf Dyfed y cyfeirir ato yn y Pedair Cainc, a Chaerfyrddin, fu'n ganolfan bwysig ers dyddiau'r Rhufeiniaid. Yno hefyd ceir llys brenhinol hynafol yr Hendy-gwyn ar Daf, a oedd yn ogystal yn lleoliad clas cynnar ac yn ddiweddarach yn ganolfan i'r Sistersiaid yng Nghymru.

Ymhlith ei ganolfannau eglwysig ceir Llan Deulyddog yn nhref Caerfyrddin, un o saith esgobdai Cymru'r Oesoedd Canol : ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin yno yn ôl pob tebyg. Canolfan arall oedd Meidrym, eglwys gysylltiedig â chwlt Dewi Sant.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 1937)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Teyrnas Deheubarth
Sibrydion

Band o Gaerdydd yw **Sibrydion**, yn wreiddiol o'r Waunfawr, a ffurfiwyd gan y brodyr Osian a Meilir Gwynedd, gynt o'r band Big Leaves. Perfformiodd y grwp yn gyhoeddus am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd yn 2004.  Rhyddhawyd eu halbwm cyntaf, *JigCal* (2005), gan y ddau frawd, a Dan "Fflos" Lawrence ar label Rasal, a recordwyd yn Stiwdio Nen, Caerdydd.

Fe fu'r band yn llwyddiannus iawn ers rhyddhau JigCal, gan ennill albwm gorau 2006 yng Ngwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru, a dewiswyd y gân 'Dafad Ddu' fel cerddoriaeth deitlau rhaglen Bandit ar S4C.

Erbyn 2007, ehangodd y band ymhellach, ac erbyn hyn mae pum aelod yn y band: Meilir Gwynedd (Llais, Gitâr Flaen), Osian Gwynedd (allweddellau), Dan Lawrence (Gitâr), Rhys Roberts (Bas) sydd hefyd yn aelod o Anweledig, a Dafydd Nant (drymiau) sydd hefyd yn aelod o Bob. Rhyddhawyd eu hail albwm, *Simsalabim* yng Ngorffennaf 2007, ar label Copa.

Daeth eu trydydd halbwm, *Campfire Classics* allan yn ystod Gwanwyn 2009. Dyma'u cynnyrch cyntaf yn Saesneg. Cafodd adolygiadau ffafriol yn y wasg Brydeinig, gan gael ei henwi'n *Albwm yr Wythnos* yn The Times.

## Disgyddiaeth 
**JigCal*, 3 Awst 2005, Rasal
**Simsalabim*, 30 Gorffennaf 2007, Copa
**Campfire Classics*, 2009, Dell’Orso
**Uwchben Y Drefn*, 15 Gorffennaf 2011

## Dolenni allanol 
**MySpace* y band
*Proffil y band  ar Bandit
*Proffil y band ar BBC Cerddoriaeth

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Pebidiog

[bawd|320px|Cadeirlan [Tyddewi]]

Roedd cantref **Pebidiog** yn un o saith gantref teyrnas Dyfed, yn ne-orllewin Cymru. Roedd yn cynnwys safle Tyddewi, canolfan eglwysig bwysicaf y wlad. Heddiw mae tiriogaeth Pebidiog yn gorwedd yng ngogledd-orllewin Sir Benfro; dyma'r darn o dir mwyaf gorllewinol yng Nghymru.

bawd|canol|400px|Cantref Pebidiog (gwyrdd tywyll) yn nheyrnas Dyfed, yn dangos ei raniadau yn gymydau Pen Caer a Mynyw

Mae gan gantref Pebidiog arfordir hir ar Fae Ceredigion a Bae Sain Ffraid a nodweddir gan glogwynni a baeau bychain niferus. I'r dwyrain roedd afon Gwaun yn ffurfio ffin naturiol. Ffiniai Pebidiog â thri chantref arall yn Nyfed, sef Cemais i'r dwyrain a Daugleddau a Rhos i'r de. Cantref a nodweddir gan dir creigiog a rhosdiroedd ydyw, gyda lleiniau bychain o dir amaethyddol.

Rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol, rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, sef :
*Cwmwd Pen Caer
*Cwmwd Mynyw

Canolfan bwysicaf y cantref oedd Tyddewi (Mynyw neu *Menevia*), safle Eglwys Gadeiriol Tyddewi a chanolfan cwlt Dewi Sant. Tyrrai pererinion o bob cwrdd o'r wlad a'r tu hwnt i Dyddewi ar hyd llwybrau pererin. Roedd dylanwad gwleidyddol Tyddewi yn fawr yn ogystal, ac ymddengys mai esgobion Tyddewi oedd arglwyddi'r cantref yn y cyfnod cynnar ; enwir un o'r ddau gwmwd ar ôl Tyddewi (Cwmwd Mynyw).

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 1937)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Dyfed
Penfro (cantref)

:*Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).*

Roedd cantref **Penfro** yn un o saith gantref teyrnas Dyfed, yn ne-orllewin Cymru. Mae ei diriogaeth yn gorwedd yn ne-orllewin Sir Benfro heddiw.

bawd|canol|400px|Cantref Penfro (gwyrdd tywyll) yn nheyrnas Dyfed

Penfro oedd y mwyaf deheuol o saith gantref Dyfed. Mae'n uned naturiol o dir ar ffurf penrhyn isel sy'n ymestyn i'r môr rhwng Hafan Milffwrdd i'r gogledd a Bae Caerfyrddin i'r de. Ffiniai'r cantref â chantref Daugleddau i'r gogledd-orllewin a chantref Gwarthaf i'r gogledd-ddwyrain. Mae'n cynnwys tir amaethyddol da yn y gogledd ac roedd yn o'r rhannau mwyaf ffynianus yn y de-orllewin yn yr Oesoedd Canol Diweddar.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol, rhanwyd cantref Penfro yn dri chwmwd, sef :

* Cwmwd Coed Raff
* Cwmwd Maenorbŷr
* Cwmwd Penfro

Ymhlith canolfannau crefyddol y cantref, y pwysicaf oedd Rhoscrowdder ar lan Hafan Milffwrdd, Penalun ac Ynys Bŷr gyda'i chlas hynafol.

Y canolfannau gweinyddol oedd Llonion (rhan o dref Penfro heddiw) yng nghwmwd Penfro, Arberth yn y gogledd (safle prif lys teyrnas Dyfed), a Dinbych-y-pysgod yn y dwyrain. Heb fod ymhell o'r dref olaf ceir Maenorbŷr, man geni Gerallt Gymro.

Daeth y cantref, fel gweddill y rhan hon o Benfro, dan reolaeth y Normaniaid yn gynnar. Ychydig iawn a wyddys am ei hanes cyn-Normanaidd.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 1937)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Dyfed
Penfro (gwahaniaethu)

Gallai **Penfro** gyfeirio at un o sawl lle neu beth :

Daearyddiaeth :
*Sir Benfro, sir yn ne-orllewin Cymru
*Penfro, tref yn Sir Benfro
*Doc Penfro, harbwr yn Sir Benfro

Hanes :
*Cantref Penfro, cantref canoloesol yn Sir Benfro
*Cwmwd Penfro, cwmwd canoloesol yn Sir Benfro
*Castell Penfro, castell yn nhre Penfro
*Iarllaeth Penfro

Cadwraeth :
*Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro

Etholaethau :
*Preseli Penfro (etholaeth Cynulliad)
*Preseli Penfro (etholaeth seneddol)
Rhos (Dyfed)

:''Am y cantref o'r un enw yng Ngogledd Cymru, gweler Rhos. Gweler hefyd Rhos (gwahaniaethu)''

Roedd cantref **Rhos** yn un o saith gantref teyrnas Dyfed. Gorwedd ei diriogaeth yng ngorllewin Sir Benfro heddiw.

bawd|canol|400px|Cantref Cemais (gwyrdd tywyll a gwyrddlas) yn nheyrnas Dyfed

Roedd Rhos yn gantref amaethyddol a oedd yn gorwedd ar Fae Sain Ffraid rhwng afon Cleddau Wen a Hafan Milffwrdd. Felly mae'n benrhyn gyda dŵr ar ddwy ochr (yn o ystyron *rhos* yn nhafodiaith Dyfed yw 'pentir' neu 'penrhyn'). Ffiniai i'r gogledd â chantref Pebidiog ac i'r dwyrain â chantref Daugleddau.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol, rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, sef :
*Cwmwd Hwlffordd
*Cwmwd Castell Gwalchmai

Ei ganolfan eglwysig bwysicaf oedd eglwys Ismel Sant yn Llanisan-yn-Rhos, ar lan Milffwrdd, un o saith esgobdai Dyfed. Ymhlith ei ganolfannau lleyg pwysicaf yr oedd Castell Gwalchmai a Hwlffordd. Ychydig iawn a wyddys am ei hanes cynnar. Fel y rhan fwyaf o'r rhan hon o Sir Benfro, gwelodd y cantref newid mawr gyda dyfodiad y Normaniaid ar ddiwedd yr 11g. Yn ogystal â'r ffaith fod yr arglwyddi estron newydd yn rheoli'r wlad, cafwyd mewnlifiad sylweddol o Ffleminiaid ar ddechrau'r 12g, fel rhan o bolisi Harri I o Loegr o goloneiddio Cymru. Mewn canlyniad bu trai mawr ar yr iaith Gymraeg a daeth Rhos, dan y llurguniad Saesneg o'i enw, *Roose*, yn galon yr hyn a elwir weithiau yn "Lloegr Fach yng Nghymru." Er bod tystiolaeth fod llawer mwy o Fflemeg na Saesneg yn cael ei siarad yno ar un adeg, daeth y Saesneg yn brif, os nad unig iaith yr ardal gyda threiglad amser.

Gyda Deddfau Uno 1536, creuwyd cantref newydd (*hundred*), seiliedig ar yr un Cymreig cynharaf. Hwlffordd oedd canolfan weinyddol yr uned newydd.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the English conquest* (Longmans, 1937)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Dyfed
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Rhestrir isod enillwyr **Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain** mewn amryw o ddosbarthiadau. Delir y pencampwriaethau rhain yn flynyddol fel rheol.

Rhwng 1943 a 1958, roedd dau gorff yn rhedeg y Bencampwriaeth mewn cystadleuaeth â'i gilydd. Roedd y British League of Racing Cyclists yn rhedeg eu rasys ar y ffordd agored, tra roedd yr National Cyclists' Union yn dal eu rasys ar gylchffyrdd caeedig ac wedi gwahardd rasio ar y ffordd agored.

Rhwng 1946 ac 1958 roedd y pencampwriaethau'r BLRC wedi eu rhannu yn ras amatur a ras seiclwyr annibynnol (*Independent*) a oedd yn hanner-proffesiynol.

Cyflwynwyd Pencampwriaethau Merched gyntaf yn gan y BLRC yn 1947, ac yn ddiweddarach, mew'n ymateb i'r cystadleuaeth hyd, rhedodd yr NCU bencampwriaeth Merched yn 1956 hyd iddynt gael eu uno â'r BLRC i greu'r British Cycling Federation yn 1959.

Rhannwyd pencampwriaethau'r dynion yn rhai Proffesiynol ac Amatur rhwng 1995 a 1959.

## Dynion
### 1996-2007
### Proffesiynol (1959-1995)
### Amatur (1959-1995)
### BLRC
#### 'BLRC Independent Road Race' (1946-1958)
#### BLRC (1943-1958)
### NCU (1938-1958)
### Odan 23
### Iau (Odan 18)
## Merched
### Hyn (1959–)
### NCU (1956–1958)
### BLRC (1947–1958)
### Odan 23
### Iau (Odan 18)
## Ffynonellau
*Canlyniadau Odan 23

Ras Ffordd Prydain
Ras Ffordd
146

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
141 142 143 144 145 - **146** - 147 148 149 150 151 

----

## Digwyddiadau 
* Han Huandi yn olynu Han Zhidi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

## Genedigaethau 
* 11 Ebrill — Septimius Severus, ymerawdwr Rhufain
* Guo Si

## Marwolaethau 
* Han Zhidi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn China (gwenwynwyd)

Categori:146
Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol

Dyma '''restr rannol o bobl enwog sydd wedi'u cadarnháu i fod yn hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol'''. Ni rhestrir pobl enwog sydd yn hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol yn ôl achlust yn unig.

Mae cysyniad hanesyddol a diffiniad cyfeiriadedd rhywiol yn amrywio ac wedi newid yn sylweddol dros amser; er enghraifft ni ddefnyddiwyd y gair "hoyw" i ddisgrifio cyfeiriadedd rhywiol nes canol yr 20g. Mae nifer o wahanol gynlluniau o ddosbarthu wedi'u defnyddio i ddisgrifio cyfeiriadedd rhywiol ers canol y 19g, ac yn aml mae ysgolheigion wedi disgrifio'r term "cyfeiriadedd rhywiol" mewn ffyrdd dargyfeiriol. Yn wir, mae nifer o astudiaethau wedi darganfod bod llawer o'r ymchwil ynghylch cyfeiriadedd rhywiol wedi methu diffinio'r term o gwbl, ac felly wedi ei gwneud hi'n anodd i gysoni canlyniadau astudiaethau gwahanol. Ond mae'r mwyafrif o ddiffiniadau yn cynnwys cydran seicolegol (megis cyfeiriad awydd erotig unigolyn) a/neu gydran ymddygiadol (sy'n canolbwyntio ar ryw partner(iaid) rhywiol yr unigolyn). Mae rhai yn ffafrio yn syml i ddilyn hunan-ddiffiniad neu hunaniaeth unigolyn. Gweler cyfunrywioldeb a deurywioldeb am feini prawf sydd yn draddodiadol wedi dynodi pobl lesbiaidd, hoyw a deurywiol (LHD).

Gall y cyffredinrwydd uchel o bobl o'r Gorllewin ar y rhestr hon fod oherwydd agweddau cymdeithasol tuag at gyfunrywioldeb. Darganfuodd Arolwg Agweddau Byd-eang 2003 Canolfan Ymchwil Pew bod "pobl yn Affrica a'r Dwyrain Canol yn gwrthwynebu derbyniad cymdeithasol cyfunrywioldeb yn gryf. Ond mae yna llawer mwy o oddefgarwch ym mhrif wledydd American Ladin megis Mesciso, yr Ariannin, Bolifia a Brasil. Rhannir farn yn Ewrop rhwng y Gorllewin a'r Dwyrain. Dywed mwyafrifoedd ymhob gwlad yng Ngorllewin Ewrop dylai cyfunrywioldeb gael ei dderbyn gan gymdeithas, tra bo'r mwyafrif o Rwsiaid, Pwyliaid ac Wcreiniaid yn anghytuno. Mae Americanwyr yn rhanedig – mae mwyafrif cul (51 %) yn credu dylai cyfunrywioldeb gael ei dderbyn, tra bo 42 % yn anghytuno."

## Rhestr yn nhrefn yr wyddor 
## Gweler hefyd 
* Rhestr pobl drawsryweddol

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Y gwyddoniadur hoyw, lesbiaidd, deurywiol, trawsryweddol a *queer*  – yn cynnwys cofnodion ar filoedd o bobl LHDTQ

Categori:Cyfunrywioldeb
Categori:Deurywioldeb
Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
Hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
Hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
Daniel Lloyd

Seiclwr proffesiynol o Loegr ydy **Daniel Lloyd** (ganwyd 11 Awst 1980 Christchurch, Dorset). Erbyn hyn mae'n byw yn Sunbury-on-Thames, Surrey. Bu'n rasio yn Asia yn 2006 ond bydd yn dychwelyd i rasio yn Ewrop ar gyfer tîm DFL-Cyclingnews-Litespeed yn 2007

## Canlyniadau 

;2002
:1af Glenn Longland 2 ddiwrnod
::1af Cam 1, Glenn Longland
::2il Cam 2, Glenn Longland
::2il Cam 3, Glenn Longland
:2il Grand Prix d'Auvergne
:3ydd Cam 1, Tour de Haute Combraille
;2003
:2il Cam 2, Vuelta a Ciclista Leon (Sbaen, 2.6)
;2005
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
;2006
:4ydd Tour of Qinghai Lake (2.HC)
::1af Cam 4, Tour of Qinghai Lake
:1af Cam mynyddoedd, Tour of Siam
:2il Prologue, Tour of Thailand (UCI 2.2, 7 diwrnod)
;2007
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

## Cyfeiriadau
* http://www.britishcycling.org.uk/ Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1987
Cefn-llys

Roedd **Cefn-llys** (hefyd **Llanfihangel Cefn-llys**) yn dref ganoloesol yng nghwmwd Dinieithon, yng nghantref Maelienydd, de Powys, yng nghanolbarth Cymru.

## Hanes a hynafiaethau
Erbyn heddiw dim ond Eglwys Sant Fihangel sy'n dal i sefyll yno, gyda thwmpathau gerllaw yn dynodi safleoedd adeiladau eraill yn y dref fechan, a barhaodd yn breswylfa hyd y 1800au. Gerllaw ar ben y graig a adwaenir fel Craig y Castell ceir adfeilion Castell Cefn-llys. Mae'r castell a'i graig, a'r dref wrth ei gwaelod, yn cael eu amgylchunu bron yn llwyr gan ddolen ar afon Ieithon, sy'n llifo heibio ar ei ffordd i Landrindod, tua milltir i lawr yr afon.

Er mai Castell Cefn-llys yw'r enw, mewn gwirionedd ceir adfeilion dau gastell ar ddau ben y graig. Cawsant eu codi y naill ar ôl y llall gan yr arglwydd Eingl-Normanaidd lleol Roger Mortimer o Wigmore yn ystod ei frwydro â Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, am reolaeth ar gantref Maelienydd. Codwyd y castell cyntaf, ar ben gogleddol y graig, yn 1242 a chafodd ei ddifetha yn 1262 gan Gymry Maelienydd yn enw Llywelyn ap Gruffudd ac er mwyn tanseilio awdurdod Mortimer yn yr ardal. Codwyd yr ail gastell, ar ben deheuol y graig, yn 1268 ; goroesodd helbulion y cyfnod ond roedd yn adfail erbyn 1588.

## Chwedl Draig Fforest Clud
Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn Fforest Clud ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefn-llys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nant Melan a Llanfihangel Cascob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys

## Llyfryddiaeth
*R. R. Davies, *The Age of Conquest : Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1987)
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cefn-llys a'i gastell
*Castell Cefn-llys
*Llun o'r awyr o safle tref a chastell Cefn-llys 
*Eglwys Cefn-llys ar wefan Deoniaeth Abertawe ac Aberhonddu 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Cestyll Normanaidd
Categori:Cestyll Powys
Categori:Teyrnas Powys
Daugleddau (cantref)

[320px|bawd|[Castell Llanhuadain]]

:*Mae hon yn erthygl ar gantref Daugleddau. Gweler hefyd Afon Daugleddau a Daugleddau.*

Roedd cantref **Daugleddau** (amrywiadau : **Deugleddau**, **Deugleddyf**) yn un o saith gantref teyrnas Dyfed yn ne-orllewin Cymru. Mae ei diriogaeth yn rhan o Sir Benfro heddiw.

bawd|canol|400px|Cantref Daugleddau (gwyrdd tywyll) yn nheyrnas Dyfed, yn dangos ei raniadau yn gymydau Castell Hu (Castell Gwis) a Llanhuadain

Enwir cantref Daugleddau ar ôl afon Daugleddau, am ei fod yn gorwedd rhwng y ddwy afon - Cleddy Ddu a Chleddu Wen - sy'n cyfuno i ffurfio'r afon honno. I'r de ffiniai'r cantref â chantref Penfro, i'r gorllewin â chantref Rhos a rhan fechan o gantref Pebidiog, ac i'r gogledd â chwmwd Uwch Nyfer, yng nghantref Cemais. Mae'r rhan fwyaf o'r cantref yn dir isel, amaethyddol, a groesir gan nifer o afonydd a ffrydiau.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, sef

*Cwmwd Llanhuadain
*Cwmwd Castell Hu (Castell Gwis)

Llanhuadain oedd canolfan eglwysig Daugleddau, a lleoliad llys cwmwd Llanhuadain a'i gastell.

Dechreuodd y cantref fel rhan o deyrnas Dyfed ac ar ôl hynny daeth yn rhan o Ddeheubarth. Syrthiodd Daugleddau i ddwylo'r Normaniaid yn gynnar. Meddianwyd rhan sylweddol o'r tir gan drefedigaeth o Ffleminiaid fel rhan o bolisi coloneiddio Cymru y brenin Harri I o Loegr. Ar adegau llwyddodd tywysogion Deheubarth i adennill rheolaeth ar rannau ohoni, e.e. rhwng 1190 ac 1193 pan gipiodd yr Arglwydd Rhys a'i feibion gastell Llanhuadain.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 1937)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Teyrnas Deheubarth
Crach Ffinnant

Brudiwr a bardd a gysylltir ag Owain Glyn Dŵr oedd **Crach Ffinnant** (fl. 1380au - 1400au).

## Bywgraffiad
Enw barddol yw Crach Ffinnant ; ni wyddys ei enw personol. Mae'n enghraifft dda o'r llysenwau difrïol a arferid gan nifer o Gymry'r Oesoedd Canol. Ceir cyfeiriad at 'Y Crach' fel enw bardd anhysbys ac mae'n bosibl mai Crach Ffinnant a olygir. Ceir mwy nag un lle o'r enw Ffinnant, e.e. Pont Ffinnant ger Dinas Mawddwy, ond does dim modd dweud fod Crach Ffinnant yn frodor o'r ardal honno, er ei bod yn bosiblrwydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Brudwyr
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl o Wynedd
Tudur ap Gruffudd

**Tudur ap Gruffudd** neu **Tudur ap Gruffudd Fychan** (c.1357 - 1405) oedd un o ddau frawd Owain Glyn Dŵr ac un o gapteiniaid blaenaf y tywysog hwnnw.

## Bywgraffiad
Prin yw'r cofnodion penodol amdano. Cafodd ei eni tua'r flwyddyn 1357, dwy neu dair mlynedd ar ôl geni Glyn Dŵr ei hun, yn fab i Gruffudd Fychan (m. cyn 1370) a'i wraig Elen ferch Tomas ap Llywelyn. Diau iddo gael ei fagu ar aelwyd Sycharth, maenordy y teulu.

Bu Tudur yn gydymaith agos i Glyn Dŵr o'r cychwyn cyntaf. Cofnodir iddo fynd i'r Alban gyda'i frawd a'r brudiwr Crach Ffinnant yn 1384 pan gawsant eu gwysio gan y brenin Rhisiart II o Loegr i wasanaethu gyda chatrawd o Gymry eraill yng ngarsiwn Berwick. Ymddengys ei fod yno tan 1385. Ymhlith y milwyr yno oedd Henry Percy, Iarll 1af Northumberland, a'i fab Hotspur; dau ŵr a fyddai'n chwarae rhan bwysig yn nes ymlaen yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr. Roedd y brodyr gyda'i gilydd yng ngosgordd Iarll Arundel yn 1387 yn ogystal.

Mae'r ail gofnod amdano yn dweud ei fod wrth ochr Glyn Dŵr pan lawnsiwyd y gwrthryfel ar 16 Medi 1400, yng Nglyndyfrdwy, Meirionnydd, trwy gyhoeddi Glyn Dŵr yn Dywysog Cymru. Cyfeirir ato fel arglwydd Gwyddelwern.

Er na cheir cyfeiriadau ato yn bersonol, gellir derbyn fod Tudur wedi cymryd rhan mewn llawer o'r brwydro dros y blynyddoedd nesaf a welodd Glyn Dŵr yn ymestyn ei awdurdod dros rhan helaeth o'r wlad.

Lladdwyd Tudur ym Mrwydr Pwll Melyn, ym mis Mai 1405.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1350au
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Marwolaethau 1405
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Roger Mortimer

Gallai'r enw **Roger Mortimer** (neu **Roger de Mortimer**) gyfeirio at un o sawl arglwydd Normanaidd y Mers, fu'n aelodau o deulu Normanaidd grymus y Mortimeriaid ar y gororau yn y 13eg a'r 14g. Trwy briodi ag aelodau o deuluoedd uchelwrol Cymreig daethant o'r diwedd yn rhan o'r diwylliant gwleidyddol Cymreig.

*Roger Mortimer o Wigmore, a briododd Isabel de Ferriers (c. 1150au – 1214)
*Roger Mortimer, Barwn 1af Mortimer (1231 – 1282)
*Roger Mortimer, Iarll 1af March (1287 – 1330)
*Roger Mortimer, 2il Iarll March (1328–1360)
*Roger Mortimer, 4ydd Iarll March (1374–1398)
Ffonoleg

**Ffonoleg** (neu **seinyddiaeth**) yw'r gangen o ieithyddiaeth sy'n astudio systemau seiniau mewn iaith a sut mae iaith yn defnyddio seiniau i gyfleu gwahaniaethau mewn ystyr. Mae ffonoleg yn ymwneud â seiniau fel unedau y tu fewn i system ieithyddol, tra bod seineg yn ymwneud â disgrifiad a dadansoddiad manwl o'r seiniau ei hunain heb ystyried eu lle o fewn system ieithyddol.

Uned sylfaenol ffonoleg yw'r ffonem, yr uned leiaf i gyfleu gwahaniaethau ystyr mewn iaith benodol. Un gorchwyl pwysig i ffonolegwyr sy'n astudio iaith benodol yw pennu beth yw ffonemau'r iaith honno, disgrifio eu dosbarthiad a sut maen nhw'n effeithio ar ei gilydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffonoleg
145

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
140 141 142 143 144 - **145** - 146 147 148 149 150 

----

## Digwyddiadau 
* Han Zhidi yn olynu Han Chongdi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
* Arrian yn dod yn archon yn Athen

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Han Chongdi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina (gwenwynwyd)

Categori:145
Bălți

**Bălți** (Romaneg: *Bălți*, Rwseg: *Бельцы* / *Beltsy*) yw'r drydedd ddinas o ran maint poblogaeth ym Moldofa. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad, 135&nbsp;km i'r gogledd o'r brifddinas Chișinău, ar Afon Răut.

Categori:Dinasoedd Moldofa
Castell Cefnllys

Castell canoloesol yn Sir Faesyfed (sydd bellach yn rhan o Bowys, Cymru) yw **Castell Cefnllys**. Adeiladwyd dau gastell gwaith maen ar grib uwchben Afon Ieithon o'r enw **Craig y Castell** yn y drydedd ganrif ar ddeg, gan ddisodli castell mwnt a beili pren a adeiladwyd yn gyfagos gan y Normaniaid. Roedd Cefnllys hefyd yn safle a thref ganoloesol. 

Gan reoli sawl llwybr cyfathrebu i ucheldiroedd Canolbarth Cymru, roedd y cestyll yn strategol bwysig o fewn Gororau Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol Uchel. Fel sedd arglwyddiaeth a chantref Maelienydd, achosodd Cefnllys anghydfod rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Roger Mortimer ar ddechrau concwest Edward I o Gymru.

Mae Craig y Castell yn cael ei ystyried yn aml fel safle o Oes yr Haearn Bryngaer, ond nid oes tystiolaeth dibynadwy i ategu hyn. Honnir bod y llys rheolwr sy'n frodorol o Gymru wedi'i leoli gerllaw. Y castell cyntaf yng Nghefnllys, 1 milltir i'r gogledd o'r grib, oedd mwnt a beili a adeiladwyd ar frys yn ystod cyfnod cynnar goresgyniad y Normaniaid yng Nghymru gan y barwn Eingl-Normanaidd Ralph Mortimer, gan ddechrau perthynas hir rhwng y teulu pwerus Mortimer a Chefnllys. Tua 1242, ar ôl canrif o wrthdaro hirfaith yn y rhanbarth, adeiladodd Ralph Mortimer II gastell gwaith maen ar ochr ogledd-ddwyreiniol Craig y Castell, a ddaeth yn brif symbol hegemoni Mortimer yng Nghymru.  Cafodd y castell ei gipio a'i ddifrodi ym 1262 gan Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru a Gwynedd, yn ystod rhyfel â Harri III o Loegr, a bu Cefnllys yn amlwg yng Nghytundeb Trefaldwyn . Roedd adeiladu castell newydd ar ochr dde-ddwyreiniol y bryn gan Roger Mortimer yn ffactor a gyfrannodd at wrthodiad Llywelyn i dyngu llw i Edward I ym 1275, ac arweiniodd at ryfel ym 1277.

Efallai bod y castell wedi cael ei ysbeilio yn ystod gwrthryfeloedd Madog ap Llywelyn (1294–1295) ac Owain Glyndŵr (1400–1415), ond arhosodd wedi ei feddiannu tan ganol y 15fed ganrif, pan gyfeiriwyd ato mewn cyfres o gerddi gan y bardd Lewys Glyn Cothi . Mae'r ddau gastell ar Graig y Castell bellach yn hollol adfail a dim ond olion ohono sy'n weddill; yr unig strwythur canoloesol sydd wedi goroesi yn Nghefnllys yw Eglwys Sant Mihangel. Roedd y dref yn aflwyddiannus a diflannodd yn gyfan gwbl o ganlyniad i'r Pla Du, Pla biwbonig, anghysbell economaidd a newid amodau milwrol ardaloedd ffiniol, er i Gefnllys gadw ei statws bwrdeistref tan y 19eg ganrif.

## Hanes 
Ni wnaed unrhyw gloddio archeolegol yng Nghefnllys. Mae dealltwriaeth ddiweddaraf o hanes y safle yn dibynnu ar destunau cyfoes.  Mae ffynonellau cyn y 14eg ganrif wedi'u cyfyngu i adroddiadau am ymgyrchoedd milwrol a chyfeirir at y cestyll yn y croniclau Cymreig *Brut y Tywysogion* ac *Annales Cambriae* . Arweiniodd mwy o sefydlogrwydd yn dilyn concwest Edward I yng Nghymru at dwf o dystiolaeth ddogfennol yn y Gororau Cymreig, ond yng Nghefnllys mae hyn wedi'i gyfyngu i gofnodion cyhoeddus sylfaenol gan fod mwyafrif o archifau ystâd Mortimer wedi'u colli.  Cynhaliwyd arolwg topograffig helaeth ynghyd â ffotogrametreg yng Nghraig y Castell ym 1985 gan y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru (CBHC), gydag arfarniad dilynol yn 2006. 

## Cyfeiriadau 
Cefnllys
Llyn y Parc

Llyn yng Nghoedwig Gwydyr yn sir Conwy yw **Llyn y Parc** neu **Llyn Parc**. Saif i'r gogledd o Fetws y Coed ac ychydig i'r gorllewin o'r ffordd B5106, 664 troedfedd uwch lefel y môr, ac mae ganddo arwynebedd o 22 acer.

Nid oes pysgod yn y llyn oherwydd y lefel uchel o blwm yn ei ddyfroedd, o ganlyniad i fwyngloddio plwm yn yr ardal yn y gorffennol.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

Categori:Betws-y-Coed
Parc
Cronfa Aled Isaf

Cronfa ddŵr ar Fynydd Hiraethog yn sir Conwy yw **Cronfa Aled Isaf**. Saif i'r gogledd o'r briffordd A543, i'r de-ddwyrain o bentref Gwytherin ac i'r de o bentref Llansannan, 1194 troedfedd uwch lefel y môr.

Ffurfiwyd y gronfa trwy adeiladu argae ar draws Afon Aled. Fel mae'r afon yn gadael y gronfa mae'n disgyn i lawr clogwyni i ffurfio Rhaeadr y Bedd. Mae'n gronfa weddol fawr, gydag arwynebedd o 65.7 acer (26.6ha.). Fel cronfa Llyn Aled gerllaw, adeiladwyd y gronfa yn y 1930au  i ddarparu dŵr i Rhyl a Prestatyn, ond nid oedd digon o arian ar gael i orffen y gwaith i gael y dŵr i'r trefi hyn. Fe'i defnyddir yn awr i reoli llif Afon Aled.

Ceir pysgota am nifer o rywogaethau o bysgod, yn cynnwys Penhwyad.

Aled Isaf
Aled Isaf
Phil Edwards

Cyn seiclwr proffesiynol o Loegr ydy **Philip Edwards** (ganwyd 3 Medi 1949, Bryste) a oedd yn cystadlu'n broffesiynol rhwng 1976 a 1980. Cynyrchiolodd Brydain yn ras ffordd Gemau Olympaidd 1972 ym München, a gorffennodd yn y 6ed safle, un safle tu ôl i'w gyd-aelod tîm, Phil Bayton. Ef oedd Pencampwr Proffesiynol Ras Ffordd Prydain yn 1977.

### Canlyniadau

;1972
:6ed Ras Ffordd, Gemau Olympaidd

;1977
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

## Cyfeiriadau
* Proffil ar dewielersite.net 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1949
Tom Southam

Seiclwr proffesiynol o Loegr ydy **Tom Southam** (ganwyd 28 Mai 1981, Penzance, Cernyw). Mae wedi cynyrchioli Prydain mewn pump Pencampwriaeth y Byd ac wedi rasio mewn sawl UCI ProTour.

### Canlyniadau

;2002
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

;2004
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
:2il Haut Anjou
:2il Trophy Trios Provinces
::1af Cymal o'r Trophy Trios Provinces
:2il Tour de Gironde
:20fed Tour of Britain
::7fed Brenin y Mynyddoedd. Tour of Britain

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Seiclwyr o Loegr
Anws

bawd|dde|300px|
Un o organau'r system dreulio mewn pobl ac anifeiliaid yw'r **anws** (o'r Lladin *anus* ("cylch"), drwy'r Saesneg). Agorfa ar ben ôl y llwybr ymborth ydyw, a'i bwrpas yw ysgarthu, sef allwthio o'r corff y gwastraff lled-solet a gynhyrchir wrth dreulio bwyd. Gall ysgarthion, yn dibynnu ar yr anifail, gynnwys mater anhreuliadwy megis esgyrn, olion bwyd megis seliwlos neu lignin wedi i'r corff dynnu'r holl faetholion ohono, tocsinau, ac endosymbiontiaid meirw neu ormodol megis bacteria'r stumog a'r coluddyn.

Un agen yn unig, a elwir cloaca, sydd gan amffibiaid, ymlusgiaid, ac adar ar gyfer troethi ac ysgarthu, cyfathrach rywiol, a dodwy. Cloaca sydd hefyd gan famaliaid yr urdd Monotremata (yr hwyatbig a theulu'r ecidna), nodwedd o bosib a etifeddir gan yr amniotau cynharaf drwy linach y therapsidau. Medda'r bolgodogion ar un twll ar gyfer ysgarthu baw a throeth, a gwain ar wahân gan y fenyw ar gyfer atgenhedlu (cyplu â'r gwryw ac esgor ar epil). Yn achos y mamaliaid hynny sy'n cario'r ffetws yn y groth ac yn ei fwydo drwy'r brych, mae'r fenyw yn meddu ar dair agen wahanol ar gyfer ysgarthu (anws), troethi (wrethra), ac atgenhedlu (gwain), a'r gwryw yn meddu ar anws i ysgarthu ac wrethra a chanddi dwy biben ar wahân i droethi ac alldaflu.

Cam pwysig yn esblygiad anifeiliaid amlgellog oedd datblygiad yr anws. Ymddengys iddo ddigwydd dwywaith, yn esblygiad y Protostomia a'r Deuterostomia fel ei gilydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:System dreulio
Llyn Croesor

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Croesor**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o bebtref Croesor ac i'r gorllewin o dref Blaenau Ffestiniog, 1,400 troedfedd uwch lefel y môr, ym mhen uchaf Cwm Croesor. Mae copa'r Moelwyn Mawr i'r de ohono a Cnicht i'r gogledd-orllewin.

Amgylchynir y llyn, sydd ag arwynebedd o 5 acer, gan olion chwareli llechi Croesor a'r Rhosydd. Adeiladwyd argae i godi lefel y dŵr er mwyn ei ddefnyddio yn y chwareli.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Croesor
Ernie Clements

Seiclwr rasio, adeiladwr fframiau a pherchennog siop o Loegr oedd **Ernie Clements** (ganwyd **Ernest J Clements** 28 Chwefror 1922 Hadley, Swydd Amwythig, bu farw 3 Chwefror 2006, Malvern, Swydd Gaerwrangon).

Roedd Ernie'n un o'r arweinwyr yng nghyflwyniad rasus beics sy'n cychwyn mewn tyrfa i Brydain, fel reidiwr i ddechrau ac yn ddiweddarach fel noddwr..

Enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd y BLRC yn 1943 ac 1945, gan ddod yn ail yn 1944. Gwaharddwyd unrhyw seiclwyr a gystadlodd yn rasus y BLRC rhag gystadlu yn rasus yr NCU; ond rhywsut llwyddodd Ernie i osgoi hyn ac enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol yr National Cyclists' Union yn ogystal yn 1946 a daeth yn ail yn 1948. Yn sicr, pe na byddai Ernie wedi dod yn aelod o'r NCU ni fyddai wedi cael ei ystyried i gynyrchioli Prydain ym Mhencampwriaeth y Byd (amatur) yn 1946, ac ni fuasai wedi ennill y fedal arian yn Ras Ffordd Tîm Gemau Olympaidd 1948 yn Llundain, a wnaeth ar y cyd gyda Bob Maitland, Gordon Thomas ac Ian Scott. Enillodd gam cyntaf o ras Brighton-Glasgow yn 1951.

Cafodd y gynnig i droi'n broffesiynol gan drefnwyr y Tour de France yn 1947 er mwyn iddo gallu cystadlu yn y ras, ond gwrthododd Ernie'r cynnig gan nad oedd eisiau colli ei statws fel reidiwr amatur ym Mhrydain. Ar y pryd, nid oedd modd i reidiwr proffesiynol ym Mhrydain droi'n ôl yn amatur. Profodd hyn yn rwystredig ar gyfer seiclwyr proffesiynol a oedd yn cyrraedd diwedd eu gyrfa gan na allent gystadlu ar lefel is er mwyn mwynhad; eithrwyd hwy o'r chwaraeon yr oeddent wedi ymdrolli ynddi drwy eu bywyd.

Ganwyd Ernie yn Hadley, Swydd Amwythig ond treuliodd y rhan fwyaf o'i ddyddiau cynnar yn byw yn Old Park lle agorodd ei siop feics yn ddiweddarach. Bu'n adeiladu fframiau beics ac yn reolwr ar gwmni Falcon Cycles yn yr 1950au hyd yr 1970au. Cyn ei farwolaeth, bu'n byw yn Ledbury, Swydd Henffordd, yn 1990 tra'n 67 oed agorodd siop 'Clements Cycles' yno er mwyn cadw mew'n cysylltiad gyda'r byd seiclo. Bu farw yn Ysbyty Cymuned Malvern yn 83 oed ar 5 Chwefror 2006, wedi dioddef o glefyd Parkinsons am flynyddoedd.

## Canlyniadau 

;1943
:1af 22px Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, BLRC
:1af Tour of the Peak, y rhifyn 1af
;1944
:1af 2il Tour of the Peak
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, BLRC
;1945
:1af 22px Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, BLRC
;1946
:1af 22px Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, NCU
;1948
:2il 15px Ras Ffordd Tîm, Gemau Olympaidd
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, NCU
;1951
:1af Cymal 1, o Brighton i Lundain, ras Brighton-Glasgow

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2006
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Cymru

Cynhelir **Pencampwriaethau Ras Cylchffordd Cymru** yn flynyddol ers 1998. Rhestir yr enillwyr isod. Mewn rhai achosion, mae'r pencampwriaethau bechgyn a merched yn y categorïau dan 16 oed yn cael eu cyfuno (fel arfer yn dibynnu ar y nifer o gystadleuwyr). Nodir hyn isod gan y symbol benywaidd lle'n briodol.

Ni chynhaliwyd y pencampwriaethau yn 2002.
## Dynion
### Iau (Odan 18)
### Odan 16
### Odan 14
### Odan 12
### Odan 10
### Odan 8
## Merched
### Odan 16
### Odan 14
### Odan 12
## Ffynonellau
*Canlyniadau 2007
*Canlyniadau 2006
*Canlyniadau 2005 (iau)
*Canlyniadau 2004
*Canlyniadau 2001 (hyn)
*Canlyniadau 2001 (iau)
*Canlyniadau 1999

Cylchffordd Cymru
Cymru
Categori:Seiclo yng Nghymru
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru

Pencampwriawth seiclo yw **Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru**.

Rhestrir isod yr enillwyr mewn amryw o gategorïau (ni chynhelir pob categori oedran na ras ferched pob blwyddyn; cynhelir hwy yn ôl y galw). Cynhelir y pencampwriaethau hyn bob blwyddyn oni bai iddynt gael eu gohirio am ryw reswm neu'i gilydd.

## Dynion
### Profiedig (dros 40 oed)
### Iau (dan 18 oed)
## Merched
## Ffynonellau
*Canlyniadau 2008 

Ras Ffordd Cymru
Ras Ffordd
Categori:Seiclo yng Nghymru
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru

Rhestrir isod enillwyr cystadleuaeth seiclo **Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru**, delir y pencampwriaethau yn flynyddol fel rheol, ar draws sawl disgyblaeth a sawl categori oedran. (Ni ddelir pob disgyblaeth na chategori pob blwyddyn, yn dibynnu ar y galw.)

## Categori Hŷn (dros 18 oed)
### Dynion
### Merched
## Categori Iau (odan 18 oed)
### Dynion
### Merched
## Categori Ieuenctid (odan 16 oed)
### Dynion
### Merched
## Sbrint Tîm
*(agored i bawb)*

## Pursuit Tîm
## Madison
## Cyfeiriadau
*Canyniadau Hŷn 1998, British Cycling
*Canyniadau Ieuenctid 1998, British Cycling
*Canyniadau Hŷn a Iau 1999, British Cycling
*Canyniadau Ieuenctid 1999, British Cycling
*Canyniadau Hŷn a Iau 2000, British Cycling
*Canyniadau Ieuenctid 2000, British Cycling
*Canyniadau 2001, British Cycling
*Canyniadau 2002, British Cycling
*Pencampwriaethau 2003 wedi eu canslo, British Cycling
*Canyniadau 2004, British Cycling
*Canyniadau 2005, British Cycling
*Canyniadau Pencampwriaethau Gaeaf 2006, Chwefror 2006, British Cycling
*Canyniadau 2006, British Cycling
*Canyniadau Meistri a Madison 2006, British Cycling
*Canyniadau 2007, British Cycling
*Canyniadau Madison & Derny 2007, British Cycling
*Canyniadau 2008, British Cycling
*Canyniadau 2009, British Cycling
*Canyniadau Madison 2009, British Cycling
*Canyniadau Pusuit Tîm a Sbrint Tîm 2009, British Cycling

Trac Cymru
Trac
Categori:Seiclo yng Nghymru
Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Cymru

Isod rhestrir enillwyr **Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Cymru**. Cynhelir y pencampwriaethau hyn yn flynyddol.

Gweler gwybodaeth pellach am gategorïau mewn rasus Beicio Mynydd ar wefan  British Cycling  (Saesneg).

## Traws Gwlad
### Dynion
#### 'Elite'
#### Dan 23 oed
#### Iau (Dan 18 oed)
#### 'Youth' (15-16 oed)
#### 'Juvenille' (12-14 oed)
#### Dan 12 oed
#### Meistri (30-39 oed)
#### 'Veteran' (40-49 oed)
#### 'Grand Veteran' (50 a hŷn)
### Merched
#### 'Elite'
#### Ieuenctid (15-16 oed)
#### Dan 12 oed
#### Meistri (30-39 oed)
#### 'Veteran' (40-49 oed)
## Lawr Allt
## Ffynonellau
*Canlyniadau Traws Gwlad 2007
*Canlyniadau Traws Gwlad 2006
*Canlyniadau Traws Gwlad 2005
*Canlyniadau Traws Gwlad 2003
*Canlyniadau Traws Gwlad 2002

Beicio Mynydd
Beicio Mynydd Cymru
Categori:Seiclo yng Nghymru
Llynnau Cregennan

Dau lyn yng Ngwynedd yw **Llynnau Cregennen**. Safant fymryn i'r dwyrain o bentref Arthog ac i'r gorllewin o lethrau Cadair Idris, 800 troedfedd uwch lefel y môr. Mae gan y llyn mwyaf arwynebedd o 27 acer, a'r llall 13 acer.

Mae'r nant o'r llyn yn llifo i mewn i afon Gwynant, sydd yn ei thro yn llifo i Afon Mawddach. Ceir pysgota am frithyll yn y ddau lyn.

## Cadwraeth
Mae'r llynnoedd hyn ynghyd â'r tir o'u cwmpas hyd at graig Pared y Cefn Hir wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherywdd ei daeareg.

Delwedd:Llynnau Cregennen 09.jpg|Pared y Cefn Hir
Delwedd:Llynnau Cregennen 12.jpg|Maen hir
Delwedd:Looking down on Cregennan Lakes from Pared y Cefn Hir - geograph.org.uk - 247282.jpg|Edrych i lawr ar Lynoedd Cregennan o Bared y Cefn Hir

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Cregennen a Pared y Cefn Hir
*Llyn Cyri

Categori:Arthog
Cregennen
Llyn Cwm Corsiog

[250px|bawd|Llyn Cwm Corsiog gyda'r [Moelwyn Mawr yn y pellter.]]

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Cwm Corsiog**. Mae'n un o nifer o lynnoedd ar y tir uchel i'r gogledd o gopa'r Moelwyn Mawr yn y Moelwynion. Saif i'r dwyrain o gopa Cnicht ac i'r gogledd-orllewin o Lyn Cwmorthin, 1,720 troedfedd uwch lefel y môr, ac mae ganddo arwynebedd o 7 acer.

Adeiladwyd argae yma yn y 19g i'w droi yn gronfa ddŵr ar gyfer Chwarel Rhosydd. Ceir pysgota am frithyll yn y llyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwm Corsiog
Llyn Cwm Dulyn

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Cwm Dulyn**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 34 acer, 779 troedfedd uwch lefel y môr, ychydig i'r dwyrain o bentref Nebo yn Nyffryn Nantlle. Ar ochr ddwyreiniol y llyn mae Craig Cwm Dulyn, ac ychydig ymhellach i'r dwyrain mae copa Garnedd Goch, lle mae Crib Nantlle yn gorffen. Mae Llynnau Cwm Silyn ychydig i'r gogledd.

Defnyddir y llyn fel cronfa i gyflenwi dŵr i ardal Llanllyfni, Pen-y-groes a Talysarn; adeiladwyd yr argae yn 1901. Mae'r llyn yn 97 troedfedd o ddyfnder yn y man dyfnaf.  Ceir brithyll yma, a dywedir fod torgochiaid wedi bod yma ar un adeg. Dywedir i arolwg a wnaed yn 1809 ac a gyhoeddwyd gan y bardd Dafydd Ddu Eryri ddangos fod y pysgod yma yn bresennol.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwm Dulyn
Ifor Bach

:*Gweler hefyd Ifor Bach (gwahaniaethu).*
Roedd **Ifor ap Cadifor**, a elwid yn **Ifor Bach** (fl. c. 1158) —a elwir yn **Ifor Meurig** yn y Brutiau, Ifor ap Cadifor yn achau'r 16eg a'r 17g — yn arglwydd Senghennydd, 'arglwyddiaeth ddibynnol' ar arglwyddiaeth Morgannwg ac yn cynnwys yr ardal fynyddig yn ymestyn o Aberhonddu yn y gogledd, crib Cefn Onn yn y de, Afon Taf yn y gorllewin, ac Afon Rhymni yn y dwyrain.

## Hanes
Yn 1158 ymosododd ar Morgan ab Owain o Wynllŵg a Chaerllion ar Wysg a'i ladd ef a'r 'bardd gorau,' Gwrgant ap Rhys. Cofir amdano yn arbennig oblegid ei ymosodiad sydyn ym mherfeddion nos ar gastell Caerdydd yn yr un flwyddyn, a mynd â William, Iarll Caerloyw, Hawys ei wraig, a'u mab Robert i'w amddiffynfeydd coediog ef ei hun, a gwrthod eu rhyddhau nes i William ddychwelyd y tiroedd a ladratasai oddi arno a rhoi iddo diroedd ychwanegol yn iawndal. Dyma ddisgrifiad Gerallt Gymro o Ifor Bach a'r digwyddiad honno :
:Yn awr yr oedd William, Iarll Caerloyw, fab yr iarll Rhobert, a ddaliai, yn ôl deddf etifeddiaeth, yn ogystal â'r castell a enwyd [sef Caerdydd], holl dalaith Gwlad Forgan, wedi digwydd bod yn rhyfela yn erbyn un o'i wŷr a elwid Ifor Bach. Canys gŵr o gorffolaeth fach ydoedd, ond o ddewrder difesur : a chanddo yn ei feddiant, yn ôl arfer y Cymry, rai tiroedd mynyddig a choediog, yr oedd yr iarll... yn ymdrechu naill ai i'w dwyn oddi arno yn llwyr, neu ynteu i'w rhannu. Un noswaith, ynteu, er bod Castell Caerdydd yn ymddangos wedi ei amddiffyn yn gadarnaf posibl gan ei gylch muriau, a'i lu o wylwyr, er bod y ddinas yn orlawn o filwyr, chwe ugain ohonynt, a heblaw hynny lu o saethyddion, a hefyd warchodlu niferus iawn o amddiffynwyr... gan ddwyn ysgolion a dringo'r muriau yn ddirgel, dug yr Ifor uchod yr Iarll a'r Iarlles allan, ynghyda'u mab bychan, eu hunig blentyn, a'u harwain gydag ef i'r coedydd. Ac ni ryddhaodd hwynt nes iddo ennill yn ôl bopeth a ddygesid yn anghyflawn oddi arno, a pheth dros ben.
:*Hanes y Daith Trwy Gymru*

Priododd Ifor Bach Nest, chwaer yr Arglwydd Rhys yn ôl *Brut y Saeson*. Credir fod Ifor Bach yn gyfrifol am godi castell ar safle Castell Coch heddiw, ger Caerdydd. Dilynwyd ef cyn 1170 gan ei fab Gruffudd. Parhaodd disgynyddion Ifor Bach mewn grym yn Senghennydd yn wyneb y Normaniaid a'r Saeson am ganrif neu ragor. Roedd y disgynyddion hynny yn cynnwys Morgan Gam, ŵyr Ifor, a'i or-ŵyr Llywelyn Bren.

## Etifeddiaeth
Daeth Ifor Bach yn anwyl yng nghof gwerin Morgannwg, a bu ei ymosodiad ar gastell Caerdydd yn destun hynod boblogaidd yn eisteddfodau'r 19g. Sefydlwyd cymdeithas lenyddol wlatgar yr "Iforiaid" yn ogystal.

Enwir un o glybiau nos mwyaf adnabyddus Caerdydd yn Glwb Ifor Bach.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1160au
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
144

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
139 140 141 142 143 - **144** - 145 146 147 148 149

----

## Digwyddiadau 
* Han Chongdi yn olynu Han Shundi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
* Gorffen adeiladu Mur Antoniuns yn yr Alban
* Ymgyrch Rufeinig ym Mauretania
* Marcion o Sinope yn cael ei esgymuno; mae sect, Marcionaeth, yn tyfu.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Han Shundi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

Categori:144
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain

Rhestrir isod enillwyr **Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain**. Cynhaliwyd y pencampwriaethau cyntaf yn 1979 ar gyfer seiclwyr proffesiynol yn unig. Cyflwynwyd pencampwriaeth amatur yn 1993 ond dim ond tair o'r rhain a ynhalwyd gan y cyfunwyd y pencampwriaethau yn 1996. Ni chynhaliwyd pencampwriaethau merched tan 1998.

## Dynion
### Hyn (1996-2007)
### Amatur (1993-1995)
### Proffesiynol (1979-1995)
### Iau
### Odan 16
### Odan 14
## Merched
### Hyn
### Odan 16
### Odan 14
## Ffynonellau

*Rhestr cyn-enillwyr hyn 
*Cyn-enillwyr merched 
*Canlyniadau 2007 (merched) 
*Canlyniadau 2007 (hyn)
*Canlyniadau 2007 (iau)
*Canlyniadau 2006 (iau)
*Canlyniadau 2004 (hyn)
*Canlyniadau 2004 (iau)
*Canlyniadau 2003 (iau)
*Canlyniadau 2002 (merched)
*Canlyniadau 2002 (hyn)
*Canlyniadau 2002 (iau)
*Canlyniadau 2001 (merched)
*Canlyniadau 2001 (hyn)
*Canlyniadau 2001 (iau)
*Canlyniadau 2000 (merched)
*Canlyniadau 2000 (hyn)
*Canlyniadau 2000 (iau)
*Canlyniadau 1999 (merched)
*Canlyniadau 1999 (hyn)
*Canlyniadau 1999 (iau)
*Canlyniadau 1998 (merched a chategori Iau 16-18)
*Canlyniadau 1998 (odan 16)

Cylchffordd Prydain
Cylchfordd
Bleddri

Esgob yn ne-ddwyrain Cymru oedd **Bleddri** (bu farw 1022). Cyfeirir ato yn Llyfr Llandaf yn unig. Mae Llyfr Llandaf yn ei gysylltu ag esgobaeth Llandaf, gan awgrymu iddo gael ei gysegru yn 983. Mae'r llyfr yn ddyddio tair siarter dir i'w amser.

Categori:Esgobion
Categori:Marwolaethau 1022
Yvonne McGregor

Seiclwriag rasio Seisnig ydy **Yvonne McGregor** MBE (ganwyd 9 Ebrill 1961, Wibley, Bradford). Er iddi fod yn llwyddiannus ym myd seiclo, dechreuodd seiclo yn gymharol hwyr yn ei gyrfa yn 29 oed yn 1990, bu'n rhedwraig ffriddoedd metrus am gynt.

Cynyrchiolodd Loegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, yn 1994; yno enillodd y fedal aur yn y Ras Bwyntiau, medal efydd yn y Pursuit a'r Treial Amser, cystadlodd hefyn yn y ras ffordd.

Cynyrchiolodd Brydain yn Pursuit a Treial Amser y Gemau Olympaidd 1996 yn Atlanta ac unwaith eto yn Sydney yn 2000, yn y ras ffordd a'r Pursuit, enillodd fedal efydd yn y Pursuit.

### Canlyniadau

;1994
:1af 15px Ras Bwyntiau (25km), Gemau'r Gymanwlad
:3ydd 15px Pursuit, Gemau'r Gymanwlad
:3ydd 15px Treial Amser, Gemau'r Gymanwlad

;1999
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
:4ydd Pursuit, Gemau Olympaidd

;2000
:3ydd 15px Pursuit, Gemau Olympaidd
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Seiclwyr benywaidd o Loegr
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Armeneg

Iaith Indo-Ewropeaidd a siaredir gan Armeniaid yn bennaf yw'r **Armeneg**. Fel arfer, fe'i hystyrir yn gangen annibynnol o deulu'r Indo-Ewropeg.

## Ffonoleg 
### Llafariaid 
Mae wyth lafariad gan Armeneg Gyfoes:

### Cytseiniaid 
## Gwyddor 
Mae gan yr Armeneg ei gwyddor ei hun:

|ա ||բ ||գ ||դ ||ե ||զ ||է ||ը ||թ ||ժ ||ի ||լ ||խ ||ծ ||կ ||հ ||ձ ||ղ ||ճ ||մ ||յ ||ն ||շ ||ո ||չ ||պ ||ջ ||ռ ||ս ||վ ||տ ||ր ||ց ||ւ ||փ ||ք ||օ ||ֆ

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Armenia
Categori:Ieithoedd Aserbaijan
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Jason Queally

Seiclwr rasio o Loegr o Chorley, Swydd Gaerhirfryn ydy **Jason Queally** (ganwyd 11 Mai 1970).

Tra'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Caerhirfryn, cynyrchiolodd brifysgolion Prydain a Chaerhirfryn ym mholo dŵr. Dechreuodd seiclo'n gystadleuol tra'n 25 oed. Yn 1996, bu bron iddo gael ei ladd yn trac seiclo Meadowbank yng Nghaeredin, pan aeth sblint pren o'r trac i mewn i'w frest ac i'w ysgyfaint trwy ei gesail.

Yn Hydref 2001 cystadlodd Queally yn y *World Human Powered Speed Challenge*  yn Battle Mountain, Nevada ar *Blueyonder* beic recumbent , a adeiladwyn yn bennaf o ffibr carbon gan Reynard Motorsport i ddyluniad Chris Field. Cymerodd y cerbyd ei enw o'r noddwyr, Blueyonder (rhan o Virgin Media erbyn hyn). Yn y gystadleuaeth hon, mae'r holl gerbydau yn teithio heb gael eu cynorthwyo, gan allt, gwynt na theithio tu ôl i gerbyd arall. Deliodd Queally gyflymder o 64.34&nbsp;mph am 200 metr, dros y rhan o'r cwrs a gafodd ei amseru, gan osod record newydd Ewropeaidd. Deliodd yr enillydd, Sam Whittingham, gyflymder o  80.55&nbsp;mph.

## Canlyniadau 

;1998
:2il 15px Kilo, Gemau'r Gymanwlad

;1999
:2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

;2000
:1af 22px Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain‎
:1af 15px Kilo, Gemau Olympaidd
:2il 15px Sbrint Tîm, Gemau Olympaidd
:2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI
:3ydd Kilo,Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

;2001
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

;2002
:2il 15px Kilo, Gemau'r Gymanwlad
:2il 15px Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

;2003
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

;2004
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

;2005
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI
:2il Kilo,Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

;2006
:2il 15px Kilo, Gemau'r Gymanwlad
:2il 15px Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Queally wins gold for Britain* BBC 16 Medi 2000

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1970
Angela Lambert

Nofelydd a newyddiadurwr o Loegr oedd **Angela Lambert** (14 Ebrill 1940 – 26 Medi 2007).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**No Talking After Lights* (1990)
**Love Among the Single Classes* (1990)
**A Rather English Marriage* (1992)
**The Constant Mistress* (1998)
**The Property of Rain* (2001)

### Arall
**Unquiet Souls: A Social History of the Illustrious, Irreverent, Intimate Group of British Aristocrats Known As "the Souls"* (1987)
**1939: The Last Season of Peace* (1989)
**The Lost Life of Eva Braun* (2006)

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr