Cartronnagilta

Trefdir ym mhlwyf sifil Templeport/Teampall an Phoirt, Swydd Cavan/An Cabhán, Iwerddon, yw **Ceathrú na gCoillte/Cartronnagilta**. Saif ym mhlwyf Catholig Corlough/Corlach a barwniaeth Tullyhaw/Teallach Eathach.

bawd| Geograph-3610979-gan-Kenneth--Allen. Ffordd L1028 yn nhreflan Cartronnagilta, plwyf Corlach, Sir An Cabhán, Gweriniaeth Iwerddon. Gan anelu at WSW o ffordd yr R202.

## Daearyddiaeth 
Mae Ceathrú na gCoillte wedi'i ffinio i'r gogledd gan drefi Leitra, Corlough/Corlach a Corrachomera, i'r gorllewin gan drefi Corraleehan a Greaghnadoony, i'r de gan dreflan Coragh ac i'r dwyrain gan drefi Cornacleigh, Cronery/Cronaire a Derrinivver/Doire an Eibhir. Ei phrif nodweddion daearyddol yw nant, planhigfeydd coedwigaeth, pyllau graean, ffynhonnau a ffynhonnau wedi'u cloddio. Mae ffordd gyhoeddus L1028 a lonydd gwledig yn croesi Ceathrú na gCoillte. Mae'r drefdir yn gorchuddio 241 erw statud. 

## Hanes 
Yn y canol oesoedd rhannwyd barwniaeth McGovern o Teallach Eathach yn ardaloedd trethiant economaidd o'r enw *ballibetoes*, o'r Wyddeleg *Baile Biataigh* (a Seisnigwyd fel 'Ballybetagh'), sy'n golygu 'Tref neu Anheddiad Darpariaethwr'. Y pwrpas gwreiddiol oedd galluogi’r ffermwr, oedd yn rheoli’r beili, i ddarparu lletygarwch i’r rhai oedd ei angen, megis pobl dlawd a theithwyr. Rhannwyd y ballybetagh ymhellach yn drefi a oedd yn cael eu ffermio gan deuluoedd unigol a oedd yn talu teyrnged neu dreth i bennaeth y ballybetagh, a dalodd deyrnged debyg i'r pennaeth clan yn ei dro. Byddai stiward y ballybetagh wedi bod yn gyfwerth â'r erenagh a oedd â gofal tiroedd eglwysig. Roedd saith ballybetagh ym mhlwyf Teallach Eathach. Lleolwyd Ceathrú na gCoillte yn ballylbetagh Ballymackgonghan (Gwyddeleg = *Baile Mac Eochagain*, sy'n golygu 'Tref McEoghan').

Mae map Arolwg Down 1658 yn dangos y drefdir fel *Carraghill* . 

Mae map William Petty o 1685 yn ei sillafu fel *Caraghill* . 

Mae Arolwg y Gymanwlad 1652 yn sillafu'r drefdir fel *Corconny* ac yn rhestru'r perchennog fel yr Is-gyrnol Tristram Beresford gyda'r tenantiaid fel William Chambers ac eraill.

Rhoddwyd grant dyddiedig 3 Tachwedd 1666 gan Frenin Siarl II o Loegr i Syr Tristram Beresford, Barwnig 1af a gynhwysai, ymhlith pethau eraill, diroedd *Croghwill alias Carwill yn cynnwys 1 carton o 97 erw 1 grog 28 clwydi* .  Trwy grant dyddiedig 11 Medi 1670 oddi wrth Frenin Siarl II o Loegr i Syr Tristram Beresford dywededig, cynhwyswyd tiroedd dywededig *Gloghwill neu Corwill* wrth greu *maenor newydd Beresford* . 

Cynhwysai grant dyddiedig 7 Gorffennaf 1669 oddi wrth y Brenin Siarl II i John, yr Arglwydd Is-iarll Massareene 169 erw yn *Caraghill* . 

Mae gweithred gan Thomas Enery dyddiedig 29 Ionawr 1735 yn cynnwys tiroedd *Cartonnegeelty* . 

Mae prydles dyddiedig 10 Rhagfyr 1774 oddi wrth William Crookshank i John Enery o Bawnboy yn cynnwys tiroedd *Cartonnegeelty fel arall Corhonnegelty*,  fel y mae gweithred bellach gan John Enery dyddiedig 13 Rhagfyr 1774. 

Mae rhestr Carvaghs Cavan 1790 yn sillafu'r enw fel *Cartunagelty* . 

Mae map o’r drefdir a dynnwyd ym 1813 yn Archifau Cenedlaethol Iwerddon, Mapiau Ystad Beresford, sy’n dangos bod y drefdir gynt yn eiddo i’r diweddar Gyrnol Ennery a’r perchennog presennol fel John Finlay. Y sillafiadau ar y map hwn yw *Carthoon, Gortoon a Curraghull* . 

Mae prydles dyddiedig 17 Medi 1816 gan John Enery o Bawnboy yn cynnwys *Cartennegeelty neu Curtennegeelty fel arall Gortunegelty* . 

Mae Llyfrau Rhaniadau'r Degwm ar gyfer 1827 yn sillafu'r enw fel *Cortune a Corlune* ac yn rhestru tri ar ddeg o dalwyr y degwm yn y drefdir. 

Dywed Llyfrau Enw'r Arolwg Ordnans 1836- ''Mae nant fynydd fawr yn ffinio â'r drefdir ar yr ochr ogleddol.''

Mae llyfrau maes Swyddfa Brisio Cartronnagilta ar gael ar gyfer Medi 1839.  

Mae Prisiad Griffith dyddiedig 1857 yn rhestru pedwar ar hugain o ddeiliaid tir yn y drefdir.  Y landlord yn y 1850au oedd John Finlay.

## Cyfrifiad 
Yng nghyfrifiad Iwerddon 1901, rhestrir ugain o deuluoedd yn y dreflan. 

Yng nghyfrifiad Iwerddon 1911, rhestrir ugain o deuluoedd yn y dreflan. 

## Hynafiaethau 
# Cerrig camu tros y nant

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cronfa Ddata Gwladfa IreAtlas

Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio