open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conswl Rhufeinig

**Conswl** (talfyriad. *cos.*; lluosog Ladin *consules*) oedd swydd wleidyddol etholedig uchaf Gweriniaeth Rhufain a swydd benodedig yn ddiweddarach dan yr Ymerodraeth Rufeinig. Yng nghyfnod y Weriniaeth, y conswliaid oedd y barnwyr sifil a milwrol uchaf, gan gyflawni eu dyletswyddau fel pennau'r wladwriaeth a'r llywodraeth fel ei gilydd. Fodd bynnag, dan yr Ymerodraeth roeddynt yn ffigyrau symbolaidd yn bennaf, cysgod o'r hyn a fuasant dan y Weriniaeth, heb fawr grym nac awdurdod.

Pan fu terfyn ar linell brenhinoedd Rhufain yn 509 CC, rhoddwyd yr enw 'conswl' ar y ddau braetor a etholwyd. Yn ôl traddodiad roeddynt i gyd yn aelodau o'r dosbarth uchelwrol (*patricii*) tan 367 CC pan basiwyd deddf *Lex Licinia Sextia* a ganiatai fod un o'r conswliaid yn aelod o'r "werin" (*plebs*: h.y. heb fod yn perthyn i deulu uchelwrol). Y flwyddyn wedyn etholwyd y Conswl Lucius Sextius fel y conswl plebaidd cyntaf. Parhaodd swydd y conswl, mewn enw o leiaf, hyd OC 541.

Enwyd y flwyddyn ar ôl enwau'r conswliaid yn swyddogol (cyfochrog â'r system rhifol *ab urbe condita,* calendr seiliedig ar ddyddiad traddodiadol sefydlu Rhufain gan Romulus). Er enghraifft, yr enw ar 59 CC oedd "Conswliaeth Cesar a Bibulus," am mai (Gaius) Iŵl Cesar a Marcus Calpurnius Bibulus oedd y ddau gonswl y flwyddyn honno - ond roedd yn hen jôc yn Rhufain ei galw yn flwyddyn "Conswliaeth Gaius ac Iŵl" gan fod Iŵl Cesar wedi dominyddu ei gyd-gonswl cymaint.

Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Pennau gwladwriaethau
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Hugh Griffith

Actor o Gymro oedd **Hugh Emrys Griffith** (30 Mai 1912 – 14 Mai 1980). Cafodd ei eni ym Marianglas, Sir Fôn, yn rhugl ei Gymraeg ac yn fab i Mary a William Griffith, ac yn chwaer i Elen Roger Jones. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Sirol Llangefni, ond fe fethodd yr arholiadau i fynd i'r brifysgol. Cafodd ei annog i ddilyn gyrfa mewn bancio ond fe symudodd i Lundain i fod yn nes at gyfleon actio. Tra roedd ar gychwyn yn Academi Celfyddydau Drama Brenhinol (RADA) fe gychwynodd yr Ail Ryfel Byd, a gwasanaethodd ym Myddin Lloegr am chwe mlynedd gyda'r Ffiwsilwyr Cymreig yn India, ac yn ymgyrch Burma. Ailgydiodd yn ei yrfa actio yn 1946.
 
Derbyniwyd ef i'r orsedd gan yr Archdderwydd William Morris yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957. Derbyniodd radd anrhydeddus gan Brifysgol Cymru, Bangor yn 1980, a'r un flwyddyn, bu farw o drawiad ar y galon yn Llundain.

## Ffilmiau
**Neutral Port* (1940)
**The Three Weird Sisters (1948)*
**The Last Days of Dolwyn* (1949)
**Laughter in Paradise* (1951)
**The Titfield Thunderbolt* (1953)
**The Sleeping Tiger* (1954)
**Lucky Jim* (1957)
**Ben-Hur* (1959)
**Exodus* (1960)
**Mutiny on the Bounty* (1962)
**Tom Jones* (1963)
**Moll Flanders* (1965)
**Oliver!* (1968)
**Sailor from Gibraltar*
**Start the Revolution Without Me* (1970)
**Cry of the Banshee*
**Wuthering Heights*
**Loving Cousins*
**The Last Remake of Beau Geste* (1977)
**Grand Slam* (1978)
**The Hound of the Baskervilles*
**The Passover Plot*

## Teledu
**Quatermass II* (1955)
**Clochemerle* (1972)
**Grand Slam* (1978)

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
L'Abidjanaise

'''L'Abidjanaise''' yw anthem genedlaethol gweriniaeth y Traeth Ifori. Fe'i mabwysiadwyd yn 1960. Awduron y geiriau oedd Mathieu Ekra, Joachim Bony, a Pierre-Marie Coty. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Pierre-Marie Coty a Pierre Michel Pango.

## Testun Ffrangeg
:''Salut ô terre d'espérance
:''Pays de l'hospitalité
:*Tes légions remplies de vaillance
:*Ont relevé ta dignité
::*Tes fils chère Arfordir Ifori
::*Fiers artisans de ta grandeur
::*Tous rassemblés pour ta gloire
::*Te bâtiront dans le bonheur
:*Fiers Ivoiriens
:*Le pays nous appelle
:*Si nous avons dans la paix
:*Ramené la liberté
::''Notre devoir sera d'être un modèle
::''De l'espérance promise à l'humanité
::*En forgeant unis dans la foi nouvelle
::*La patrie de la vraie fraternité.''

## Dolen allanol
*L'abidjanaise - geiriau a cherddoriaeth 

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Caneuon 1959
Categori:Caneuon Ffrangeg o'r Traeth Ifori
Categori:Symbolau cenedlaethol y Traeth Ifori
Aemilianus

Roedd **Aemilianus** (207 neu 214 – 253) yn ymerawdwr Rhufain rhwng Gorffennaf a Hydref yn y flwyddyn 253.

Ganed Aemilianus un ai yn 207 neu yn 214 yn ninas Djerba (talaith Affrica. Ychydig a wyddir am ei yrfa, ond mae'n sicr iddo fod yn gonswl cyn cael ei benodi'n rhaglaw talaith Moesia yn 252. Enw ei wraig oedd Gaia Cornelia Supera, ond ni wyddir a oedd ganddynt blant.

Llwyddiant mawr Aemilianus, a ddaeth a'r porffor ymerodrol iddo, oedd ei fuddugoliaeth tros y Gothiaid yng ngwanwyn 253. Ysbrydolodd hyn ei lengoedd i'w gyhoeddi'n ymerawdwr, a chychwynasant am Rufain i geisio diorseddu'r ymerawdwr Trebonianus Gallus. Cyn iddynt gyrraedd Rhufain, llofruddiwyd Gallus a'i fab Volusianus gan eu milwyr eu hunain, a daeth Aemilianus i mewn i'r ddinas fel ymerawdwr.

Er hynny, byr fu ei deyrnasiad, 88 diwrnod yn ôl rhai haneswyr. Roedd Gallus wedi gofyn cymorth gan lengoedd Afon Rhein, a phan glywsant hwy am farwolaeth Gallus cyhoeddasant eu cadfridog eu hunain, Valerian, yn ymerawdwr. Croesodd Valerian a'i fyddin yr Alpau yn Hydref 253, a'r tro hwn llofruddiwyd Aemilianus gan ei filwyr ei hun.

Ni wnaeth Aemilianus lawr o argraff fel ymerawdwr, Yn ôl Eutropius (fl. 4g): *"Roedd Aemilianus o deulu o ddim pwysigrwydd, yr oedd ei deyrnasiad hyd yn oed yn llai pwysig ac yn y trydydd mis, lladdwyd ef."*

Categori:Genedigaethau 207
Categori:Marwolaethau 253
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Germania

bawd|300px|Yr ymerodraeth Rufeinig a *Magna Germania*, yn nechrau'r ail ganrif OC.
:*Erthygl am y dalaith yw hon. Am y llyfr gan Tacitus gweler Germania (llyfr).*
**Germania** oedd yr enw a ddefnyddiai'r Rhufeinwyr am y diriogaeth oedd yn ymestyn i'r dwyrain o lan orllewinol Afon Rhein. Roedd y ffin yn y dwyrain yn aneglur, yn ymestyn tua Rwsia heddiw.

Roedd llawer o lwythau yn Germania, llwythau Almaenaidd yn bennaf ond hefyd rhai Celtaidd, yn ogystal â Scythiaid a phobloedd Slafig. Disgrifiwyd Germania gan yr hanesydd Rhufeinig Tacitus yn ei lyfr *Germania*.

Ystyriai'r Rhufeiniaid fod Germania yn ddwy ran, 'Germania Fewnol', i'r gorllewin a'r de o Afon Rhein a *Magna Germania* (Germania Fawr) i'r dwyrain o Afon Rhein. Concrwyd Germania Fewnol gan y Rhufeiniaid, ac fe'i rhanwyd yn ddwy dalaith, Germania Inferior a Germania Superior. Llwyddodd y cadfridog Rhufeinig Drusus i goncro rhan helaeth o Germania Magna hefyd, ond ni fedrodd yr ymerodraeth ddal gafael ar y tiroedd hyn.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes yr Almaen
Germaniaid

[200px|bawd|Yr ymerodr [Marcus Aurelius a'i deulu'n offrymu mewn diolch am fuddugoliaeth yn erbyn llwythau Germanaidd]]

Y **Germaniaid** (Lladin: **Germani**) oedd y bobloedd hanesyddol oedd yn byw yng Ngermania. Roeddynt yn ffurfio mwyafrif y boblogaeth yn yr ardal honno ond rhannant ran o'r diriogaeth â llwythau Celtaidd, ynghyd â Sgythiaid a Slafiaid yn y dwyrain. Yn ôl yr hanesydd Tacitus yn ei lyfr *Germania*, defnyddiai'r Rhufeiniaid yr enw i gyfeirio at y llwyth cyntaf i groesi Afon Rhein ond daeth i gael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r holl lwythau cytras oedd yn byw yr ochr arall i'r afon yn ogystal.

Roedd cymdeithas y Germaniaid yn seiliedig ar batrymau llwythol dan benaethiaid a brenhinoedd traddodiadol. Ar sawl ystyr roedd eu diwylliant a'u ffordd o fyw yn agos i eiddo'r Celtiaid, eu cymdogion, ac yn rhan o etifeddiaeth ieithyddol, crefyddol a diwylliannol a oedd yn cynnwys pobloedd Indo-Ewropeaidd eraill fel yr Italiaid, y Groegiaid a'r pobloedd Indo-Iranaidd yn gyffredinol.

Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Pobloedd hynafol
Eutropius

Hanesydd Rhufeinig oedd **Eutropius** (fl. 4g). Roedd yn ysgrifennydd i'r ymerodr Cystennin ac ymladdodd yn erbyn y Persiaid dan Julian yn 363. Ei brif waith yw'r *Breviarum historiae Romanae* ("Braslun o hanes Rhufain"), mewn deg llyfr, sy'n dilyn cwrs hanes y ddinas a'r ymerodraeth o'i sefydlu gan Romulus hyd OC 364. Mae ei arddull yn syml a chryno ac mae'n debyg i Eutropus ei ysgrifennu ar gyfer ysgolion.

## Testunau ar-lein 
*Eutropius, *Breviarum historiae Romanae yn Saesneg*, John Selby Watson (cyf.), (1853) (o Forum Romanum; y testun Lladin a chyfieithiad Saesneg)
*Eutropius, *Eutropii Breviarium*
*Eutropius, *Eutropi Breviarium ab urbe condita cum versionibus graecis et Pauli Landolfique additamentis*, Ed. Droysen, Hans. (o Monumenta Germaniae Historica Digital. Testun Lladin a Groeg, nodiadau etc.

Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Gâl

**Gâl** (Lladin: **Gallia**) oedd enw'r Rhufeiniaid
am diriogaeth y llwythau Celtaidd yn Ffrainc, y Swistir a gogledd yr Eidal heddiw. Gallia Cisalpina (‘Gâl is yr Alpau’) neu Gallia Citerior oedd yr enw am ei diriogaeth yng ngogledd yr Eidal; Gallia Transalpina (‘Gâl dros yr Alpau’) neu Gallia Ulterior oedd yr enw am ei diriogaeth rhwng Afon Rhein, y Pyreneau, yr Alpau, y Môr Canoldir a'r Môr Iwerydd (sy'n cyfateb yn fras i Ffrainc a Gwlad Belg heddiw). Yn y cyfnod modern mae rhai haneswyr yn defnyddio'r enw i gyfeirio at yr Âl orllewinol yn bennaf neu'n unig. Gelwir y penrhyn lle mae Llydaw gyfoes hyd at lannau'r Afon Seine yn Armorica.

Roedd y Celtiaid yn Gallia Cisalpina wedi cael eu goresgyn gan y
Rhufeiniaid tua'r 3 CC/ail ganrif CC. Yn 89 CC a 49 CC cawsant ddinesyddiaeth Rufeinig. Ar ddechrau'r 2g CC goresgynnodd y Rhufeiniaid ran o dde Ffrainc a sefydlu talaith Gallia Narbonensis yno. Ond doedden nhw ddim yn fodlon ar hynny. Yn 58-51 CC arweiniodd Iŵl Cesar ei llengoedd i weddill Gâl a'i chwncweru ar ôl nifer o frwydrau
caled yn erbyn y Galiaid. Cafodd y wlad ei rhannu'n dair talaith
gan yr ymerodr Augustus yn 27 CC: Gallia Belgica yn y gogledd-ddwyrain, Gallia Aquitania yn y de-orllewin a Gallia Lugdunensis yn y canol. Sefydlwyd dinas Lugdunum (Lyons) fel coloni yng nghanol y "Tair Gâl" (*Tres Galliae*) hyn yn 43 CC. Gwasanaethai Lugdunum fel canolfan weinyddiaeth i'r llwythau hefyd, ac roedd y Concilium Galliarum ("Cyngor y Galiaid") yn cwrdd yn y ddinas newydd i setlo anghydfod.

Blodeuai diwylliant arbennig yn yr Âl Rufeinig, a gyfunai elfennau Celtaidd a Rhufeinig; fe'i gelwir weithiau'n ddiwylliant Galaidd-Rufeinig. Yn ystod yr ail ganrif dechreuodd Cristnogaeth gyrraedd Gâl a chafodd hyn yn ei thro effaith sylweddol ar iaith a diwylliant yr ardal. Yn y 3g cafwyd nifer o gyrchoedd ar Âl gan lwythau Germanaidd a phan ymadawodd y llengoedd Rhufeinig olaf yn y 5ed ganrif goresgynnwyd y wlad i gyd gan y Germaniaid a chafodd ei rhannu rhwng y prif lwythau, sef y Ffranciaid, y Alemanni, y Bwrgwyniaid a'r Fisigothiaid.250px|bawd|Gâl yn y ganrif gyntaf CC|chwith
[250px|bawd|Y brenin Galaidd [Vercingetorix yn ildio i Iŵl Cesar (llun dychmygol)|chwith]]

## Gweler hefyd
*Galeg
*Gallia Aquitania
*Gallia Belgica
*Gallia Cisalpina
*Gallia Lugdunensis
*Gallia Narbonensis
*Gallia Transalpina
*Y Celtiaid
*Armorica


Categori:Y Celtiaid
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Archimedes

Mathemategydd, seryddwr a pheiriannydd 
o'r Hen Roeg oedd **Archimedes** (c.287 CC - 202 CC). Ganwyd yn Siracusa, dinas Roegaidd ar arfordir dwyreiniol ynys Sisili.

Roedd ymhlith yr enwocaf o fathemategwyr yr Henfyd ac un o'r ymenyddol rymusaf a fu erioed. Mae'n cael ei gofio yn y traddodiad poblogaidd am ddefnyddio peiriannau gwrth-warchae yn erbyn llynges y Rhufeiniaid (Crafanc Archimedes), am y sgriwiau codi dŵr sy'n dwyn ei enw, ac am weiddi *Eureka!* yn y baddon pan ddarganfu gyfrinach y grym sy'n peri i gorff arnofio ar wyneb dŵr. Dywedir iddo gael ei ladd gan filwyr Rhufeinig yn gwarchae Siracusa - roedd o'n canolbwyntio cymaint ar weithio allan rhyw broblem fathemategol yn ei ben fel na sylwodd ar yr hyn oedd yn digwydd o'i gwmpas.

Ymddengys iddo ymweld â'r Aifft ac astudio yn Alecsandria, prifddinas dysg y cyfnod. Mae ei bwysigrwydd yn hanes mathemateg yn gorffwys ar ei ddarganfyddiadau o fformiwlâu am faint a chyfaint sfferau, silindrau, parabolau a ffigyrau gwastad a solet eraill, gwaith a ragflaenodd ddarganfyddiadau yn yr un meysydd yn Ewrop yn yr 17g. Sefydlodd yn ogystal wyddor hydrostateg. Yn anffodus mae ei waith seryddol ar goll ers canrifoedd ac rydym yn dibynnu ar gyfieithiadau o'r Roeg i'r Arabeg am nifer o'i weithiau eraill.

## Sgriw Archimedes 
Ymhlith ei ddefnyddiau mwyaf poblogaidd y mae'r sgriw canlynol a caiff ei ddefnyddio ledled y byd i godi dŵr (neu wrthrych arall) o lefel isel i lefel uwch.
bawd|chwith|Sgriw Archimedes.

Categori:Marwolaethau 202 CC
Categori:Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Seryddwyr Groeg yr Henfyd
UTC

**UTC** (Amser yn ôl y Cyd-drefniant Byd-eang) yw'r talfyriad am y raddfa amser cydlyniedig byd-eang sydd wedi cael ei derbyn fel sylfaen amser gan y mwyafrif helaeth o wledydd y byd. 

Er bod "UTC" yn ymddangos fel acronym, nid yw'n acronym dilys. Ym 1970 dyfeisiwyd y system Amser Cyffredinol Cydlynol gan grŵp cynghori rhyngwladol o arbenigwyr technegol o fewn yr Undeb Telathrebu Rhyngwladol (UTRh; Saesneg: *International Telecommunication Union*, ITU). Penderfynodd yr UTRh y byddai'n dynodi un byrfodd i'w ddefnyddio ym mhob iaith er mwyn osgoi peri dryswch. Ond ar ben hynny, roedden nhw'n dymuno osgoi ffafrio unrhyw iaith benodol. Felly, yn hytrach na defnyddio "CUT", sef y llythrenw ar gyfer "Coordinated Universal Time" yn Saesneg, neu "TUC", sef y llythrenw ar gyfer "Temps Universel Coordonné" yn Ffrangeg, dewiswyd y ffurf "UTC", sy'n ddatrisiad cyfaddawdol nad yw'n cyfateb i eiriau mewn unrhyw iaith.

[400px|bawd|dim|[Cylchfaoedd amser UTC ar fap y byd]]

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchfaoedd amser
John Samuel Rowlands

Enillwr y George Cross oedd **Air Marshal Syr John Rowlands** (23 Medi 1915 – 23 Gorffennaf 2006).

Cafodd ei eni ym Mhenarlâg, Sir Fflint.

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Valerian I

dde|bawd|200px|Valerian I

**Publius Licinius Valerianus** neu **Valerian I** (200–260) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 253 a 260.

Yn wahanol i lawr o'r ymerodron yn ystod Argyfwng y Drydedd Ganrif yr oedd Valerian o deulu bonheddig a seneddol. Priododd ddwywaith, yr ail dro gyda Egnatia Mariniana, a chafodd ddau fab ganddi hi, Gallienus a Valerian II.

Yn 238 yr oedd yn *princeps senatus*, a gydag ef y bu Gordian I yn trafod i gael ei gydnabod yn ymerawdwr gan y Senedd. Yn 251, yn nheyrnasiad Decius, penodwyd ef yn censor. Yn ddiweddarach daeth yn rhaglaw taleithiau Noricum a Rhaetia. Gofynnodd yr ymerawdwr Trebonianus Gallus am ei gymorth yn wyneb gwrthryfel Aemilianus yn 253. Cychwynodd Valerian tua'r de, ond daeth y newyddion fod Gallus wedi ei ladd gan ei filwyr ei hun. Cydnabuwyd Aemilius yn ymerawdwr gan y Senedd, ond nid oedd Valerian yn fodlon derbyn hyn ac arweiniodd ei fyddin yn ei erbyn. Cyfarfu'r ddwy fyddin gerllaw Spoleto, a phan welodd milwyr Aemilius fod byddin Valerian yn gryfach, llofruddiwyd Aemilianus ganddynt. Derbyniodd y Senedd Valerian yn ymerawdwr ar unwaith.

Enwodd Valerian ei fab Galienus fel cyd-ymerawdwr. Ar ddechrau ei deyrnasiad yr oedd problemau yn Ewrop, yna bu trafferthion mwy yn y Dwyrain. Cipiodd y Persiaid dan Shapur I ddinas Antiochia a meddiannu Armenia. Tra'r oedd Galienus yn delio ag Ewrop, teithiodd Valerian tua'r dwyrain. Tua 257 llwyddodd Valerian i gael Antiochia a thalaith Syria yn ôl, ond y flwyddyn wedyn ymosododd y Gothiaid ar Asia Leiaf. Tua diwedd 259 ye oedd yr ymerawdwr yn Edessa, ond effeithiwyd ar ei fyddin gan glefyd. Rhywsut, efallai trwy frad pennaeth Gard y Praetoriwm, Macrinus, cymerwyd Valerian yn garcharor gan y Persiaid. Credir iddo gael ei drin yn greulon ac yna ei ddienyddio. Arddangoswyd ei groen ym mhrif deml y Persiaid. Llwyddodd Gallienus i gadw ei afael ar yr orsedd hyd 268. Wedi marwolaeth Valerian, meddiannwyd Syria a Cappadocia gan y Persiaid.

Categori:Genedigaethau'r 190au
Categori:Marwolaethau'r 260au
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Trebonianus Gallus

**Gaius Vibius Trebonianus Gallus** (c. 206 – 253) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 251 a 253.

Ganed ef yn Yr Eidal tua'r flwyddyn 206, yn aelod o deulu amlwg oedd yn cynnwys aelodau o'r Senedd. Priododd Afinia Gemina Baebiana, a bu ganddynt ddau blentyn, Gaius Vibius Volusianus, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun, a'i chwaer Vibia Gala. Dilynodd yrfa arferol uchelwr yn Rhufain, gan ddod yn gonswl ac yna yn 250 yn rhaglaw talaith Moesia. Yn Moesia bu'n brysur yn amddiffyn y ffin yn erbyn y Gothiaid, gan ddod yn boblogaidd iawn gyda'r fyddin.

Ar 1 Gorffennaf 251 lladdwyd yr ymerawdwr Decius a'i fab Herrenius Estruscus ym mrwydr Abrito. Pan glywsant y newyddion, cyhoeddodd y llengoedd Trebonianus Gallus yn ymerawdwr. Roedd y Senedd yn Rhufain wedi cyhoeddi mab arall Decius, Hostilian, yn ymerawdwr. I osgoi rhyfel cartref, mabwysiadodd Gallus Hostilian fel mab a daethant yn gyd-ymerodron. Llwyddodd Gallus i ddod i gytundeb a'r Gothiaid a chychwynnodd tua Rhufain. Yn fuan wedyn bu farw Hostilian o'r pla du, ac enwodd Gallus ei fab ei hun, Volusianus, yn gyd-ymerawdwr yn ei le.

Bu trafferthion pellach ar ffiniau'r ymerodraeth. Concrodd Sapor I, brenin Persia, dalaith Syria, ac yn ardal Afon Donaw ymosododd y Gothiaid unwaith eto. Roedd y fyddin yn anhapus ar y sefyllfa, a phan lwyddodd Aemilianus, rhaglaw Moesia a Pannonia i orchfygu'r Gothiaid, cyhoeddasant ef yn ymerawdwr.

Ceisiodd Gallus gasglu llengoedd o Afon Rhein i wrthwynebu Aemilianus, ond cyn i fyddin Aemilianus gyrraedd yr Eidal yr oedd Gallus a'i fab Volusianus wedi eu llofruddio gan eu milwyr eu hunain yn Awst 253.

Categori:Genedigaethau 206
Categori:Marwolaethau 253
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Amanullah Khan

**Amanullah Khan** (28 Chwefror, 1892 - 25 Ebrill, 1960) oedd rheolwr Affganistan o 1919 hyd 1929.

Roedd yn llywodraethwr Kabul pan laddwyd ei dad Habibullah Khan gan asasin yn 1919. Esgynodd i'r orsedd fel Emir y wlad ac arweiniodd ryfel ysbeidiol yn erbyn y llywodraeth Brydeinig India (1919 - 1922) a arweiniodd at Gytundeb Rawalpindi yn 1922 a chydnabod annibyniaeth Affganistan gan Brydain. Cymerodd y teitl 'brenin Affganistan' yn 1926.

Dechreuodd raglen o ddiwygiadau ar linellau Gorllewinol ond enynnai hyn ddicter ceidwadwyr crefyddol a dorrodd allan yn wrthryfel agored yn 1928 pan ddychwelodd Amanullah o daith estynedig yn Ewrop. Ffoes y wlad yn Ionawr 1929 a bu byw mewn alltudiaeth yn Rhufain hyd ei farwolaeth yn 1960. Ei olynydd oedd Mohammed Nadir Shah.

Categori:Brenhinoedd Affganistan
Categori:Emiriaid Affganistan
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Gallienus

**Publius Licinis Egnatius Gallienus** (c. 218–268) oedd ymerawdwr Rhufain o 260 hyd 268, ar ôl bod yn gyd-ymerawdwr gyda’i dad Valerian I o 253 hyd 260. Daeth yn ymerawdwr ynghanol Argyfwng y Drydedd Ganrif, a bu’n fwy llwyddiannus na’r rhan fwyaf o ymerodron y cyfnod hwn.

Yn 260 cymerwyd Valerian yn garcharor gan Sapor I, brenin Persia. Er i Gallienus glywed fod ei dad wedi ei ladd a’i flingo gan y Persiaid, ni chyhoeddodd hyn I’r boblogaeth am flwyddyn er mwyn cael amser I gryfhau ei safle.

Bathodd Gallienus lawer o arian yn ystod ei deyrnasiad, a defnyddid y darnau arian fel propaganda, yn dangos yr ymerawdwr yn fuddugoliaethus. Roedd gan Gallienus berthynas agos a’r athronydd neoplatoniadd Plotinus. Mae’n ymddangos I Plotinus awgrymu I’r ymerawdwr y posibilrwydd o greu cymuned athronyddol yn seiliedig ar ‘’Weriniaeth’’ Platon, ond oherwydd problemau niferus yr ymerodraeth yn y cyfnod hwn, ni wnaed yr arbrawf.

Ni lwyddodd Gallienus i ddal ei afael ar holl diriogaethau’r ymerodraeth. Bu llawer o ymladd yn y dwyrain ac yn 268 collodd Gallienus ran helaeth o Gâl pan gyhoeddodd y cadfridog Postumus ei hun yn ymerawdwr Ymerodraeth y Galiaid. Yn y brwydro yn erbyn Postumus daeth cadfridog arall, Claudius I’r amlwg ac enillodd ffyddlondeb y llengoedd.

Yr un flwyddyn ymosododd y Gothiaid ar dalaith Pannonia a bwrw ymlaen nes bygwth y brifddinas ei hun. Yr un pryd anrheithiodd yr Alemanni ogledd yr Eidal. Llwyddodd Gallienus I 
orchfygu’r Gothiaid mewn brwydr ym mis Ebrill 268, yna aeth tua’r gogledd i orchfygu’r Alemanni. Yna ymgyrchodd yn erbyn y Gothiaid eto, a’u gorchfygu ym mrwydr Naissus, gyda llawer o’r clod am y fuddugoliaeth yn ddyledus I’r cadfridog Aurelianus.

Er gwaethaf y llwyddiannau hyn, cododd Aureolus, pennaeth y byddinoedd yn Iliria, mewn gwrthryfel. Ymosododd ar yr Eidal a chipiodd ddinas Milan. Cyrhaeddodd Gallienus yno gyda’i fyddin a gwarchae ar y ddinas, ond ynghanol y gwarchae llofruddiwyd ef. Yr oedd sôn bod Claudius ac Aurelianus a rhan yn y cynllwyn.

Yr oedd Gallienus yn llwyddiannus iawn ar faes y gad, ond ni fedrodd uno’r ymerodraeth yn ystod ei deyrnasiad. Ar ddiwedd ei deyrnasiad yr oedd yr ymerodraeth *de facto* yn dair rhan, gan fod Ymerodraeth y Galiaid yn y gorllewin a thiriogaethau Zenobia yn Palmyra yn y dwyrain wedi dod yn rhydd o afael yr ymerawdwr.

Categori:Genedigaethau 218
Categori:Marwolaethau 268
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Mohammed Nadir Shah

**Mohammed Nadir Shah** (10 Ebrill 1880 – 8 Tachwedd 1933) oedd brenin Affganistan o 1929 hyd ei farwolaeth yn 1933.

Roedd yn fab i Dost Mohammed a phennaeth byddin Amanullah Khan (Emir yn wlad ac yn ddiweddarach ei brenin) yn y Drydedd Ryfel Eingl-Affganaidd (1919 - 1922) a arweiniodd at ennill annibyniaeth lawn i Affganistan ar Brydain dan Gytundeb Rawalpindi yn 1922. Ond collodd ffafr yr emir a bu rhaid iddo ffoi i alltudiaeth yn Ffrainc.

Yn 1929, pan ymddeolodd Amanullah fel brenin y wlad, dychwelodd i Affganistan gyda chefnogaeth ddiplomyddol Prydain a chychwynodd ar raglen o ddiwygiadau economaidd a chymdeithasol. Ond, fel yn achos ei ragflaenydd, roedd elfennau ceidwadol yn anfodlon am hyn a chafodd Mohammed Nadir ei lofruddio gan asasin yn 1933. Fe'i olynwyd gan ei fab Mohammed Zahir Shah.

Categori:Brenhinoedd Affganistan
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Claudius II

**Claudius Aurelius Marcus Gothicus** neu **Claudius II** (214–270) oedd ymerawdwr Rhufain o 268 hyd 270. Er iddo deyrnasu am lai na dwy flynedd, bu'n llwyddiannus ac yn boblogaidd iawn.

Mae'n aneglur ymhle y ganed Claudius, efallai Sirmium (yn Pannonia Inferior) neu Dardania (yn Moesia Superior). Yn 268 yr oedd yr ymerodraeth mewn perygl o sawl tu, yn enwedig yn Iliricum a Pannonia lle roedd y Gothiaid yn ymosod. Enillodd Claudius un o fuddugliaethau pwysicaf y fyddin Rufeinig. Ym mrwydr Naissus gorchfygodd Claudius a'i lengoedd fyddin fawr y Gothiaid, gyda chymorth cadfridog arall, Aurelian, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun yn ddiweddarach. Taflwyd y Gothiaid yn ôl tros Afon Donaw a bu tros ganrif cyn iddynt fod yn berygl i'r ymerodraeth eto. Ychydig cyn hynny yr oedd wedi gorchfygu'r Alemanni oedd wedi croesi'r Alpau i ymosod ar yr ymerodraeth.

Daeth yn ymerawdwr ym mis Medi yr un flwyddyn. Roedd sibrydion ei fod a rhan yn y cynllwyn a arweiniodd at lofruddiaeth yr ymerawdwr blaenorol, Gallienus, ond nid oes prawf o hyn. Beth bynnag am hynny, gofynnodd i'r Senedd roi pardwn i deuluoedd dilynwyr Gallienus. Bu'n ymgyrchu yn erbyn "Ymerodraeth y Galiaid", oedd ers 15 mlynedd wedi meddiannu Gâl, rhan o Brydain a Hispania. Enillodd nifer o fuddugoliaethau ac adenillodd Hispania i'r ymerodraeth, gan osod y seiliau ar gyfer buddugoliaeth derfynol dros Ymerodraeth y Galiaid dan Aurelian.

Tua diwedd 269 yr oedd Claudius yn paratoi i ymgyrchu yn erbyn y Vandaliaid oedd yn ymosod ar Pannonia, ond bu farw o glefyd yn Ionawr 270. Cyn marw, enwodd Aurelian fel ei olynydd, ond llwyddodd ei frawd Quintillus i gipio'r orsedd yn fuan ar ôl marw Claudius. Cyhoeddodd y Senedd ef yn dduw fel *Divus Claudius Gothicus*.

Categori:Genedigaethau 214
Categori:Marwolaethau 270
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Noricum

Roedd **Noricum** yn diriogaeth llwyth Celtaidd y Noriciaid, yn Awstria a rhan o dde'r Almaen. Yn ddiweddarach daeth yn dalaith Rufeinig. Roedd yn ffinio â Rhaetia yn y gorllewin, Pannonia yn y dwyrain a Dalmatia i'r de-ddwyrain. I'r gogledd yr oedd gweddillion yr hen deyrnas Geltaidd, oedd ar un adeg y ddwy ochr i Afon Donaw).

bawd|canol|250px|Talaith Noricum yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Dan yr ymerawdwr Augustus yr oedd Noricum yn stad yn perthyn i'r ymerawdwr yn hytrach na thalaith, ond yn nes ymlaen daeth yn dalaith ecwestraidd. Dan Marcus Aurelius bu rhyfeloedd yn erbyn y Marcomanni a chodwyd statws y dalaith, gyda'r rhaglaw yn awr o statws seneddol a chyda lleng yno'n barhaol, *legio II Italica*. Prifddinas y dalaith oedd *Lauriacum* (heddiw Lorch, Awstria).

Yn y drydedd a'r bedwaredd ganif bu ymosodiadau parhaus ar y dalaith gan wahanol lwythi Almaenaidd. Er hynny, yn y bumed ganrif, yr oedd Noricum yn un o'r taleithiau olaf i gael ei rheoli o'r Eidal, hyd pan ddiswyddwyd yr ymerawdwr olaf, Romulus Augustulus, yn 476.

Categori:Hanes Awstria
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Gwain

Tiwb sy'n arwain o'r organau cenhedlu allanol i'r groth mewn mamal benyw yw'r **wain** neu'r **fagina** (o'r Lladin *uāgīna*). Ar lafar **llawes goch**.

## Anatomeg 
Mae gwain dynes oddeutu 10cm o hir, a 25mm mewn diamedr (er fod llawer o amrywiaeth o berson i berson). Sylwer fod hyn yn fyrrach ac yn deneuach na'r phidyn cyfartalog. Mae'r wain yn hynod o hyblyg, sy'n galluogi genedigaeth a chyfathrach rywiol. Mae'n cysylltu gyda'r fwlfa ar y tu allan, a cheg y groth ar y tu fewn. Pan fo dynes yn sefyll mae'r fagina a'r groth yn ffurfio ongl o tua 45°. Lleolir agoriad y wain yn rhan ôl y fwlfa, islaw'r clitoris ac agoriad yr wrethra. Tu allan i'r wain, mae'r gweflau *(labia)* a churn frasderog a elwir yn gnwc Gwener. Cochbinc yw lliw'r wain, yn debyg i bilenni mwcws mewnol eraill megis tu fewn y geg.

Mae'r chwarennau Bartholin a lleolir yn nau ben y wain yn gwlychu neu'n iro'r wain rhyw ychydig, ac mae rhywfaint o hylif yn croesi'r mur gweiniol yn ogystal (er nad oes chwarennau arno).

Mewn merched ifanc, mae'r hymen yn gorchuddio rhan o agoriad y wain, nes iddi gael ei rhwygo drwy gyfathrach rywiol, ymarfer corff brwysg, neu rhyw weithgaredd arall megis marchogaeth. Dylid nodi nad yw cyfathrach rywiol yn rhwygo'r hymen o reidrwydd, felly mae'r cysylltiad traddodiadol rhwng yr hymen a gwyryfdod (e.e. yr hen enw Cymraeg, pilen forwyn) yn ofergoel.

## Swyddogaeth 
O safbwynt biolegol, mae'r swyddogaethau canlynol gan y wain:

* Galluogi i'r hylifau mislifol adael y corff
* Cyfathrach rywiol
* Genedigaeth

## Gweithgaredd rhywiol 
[bawd|left|Gwain gyda [cedor|chedor wedi'i siafio'n rhannol]]

Fe all y crynhoad o derfyniadau nerfol o gwmpas agoriad y wain darparu ymdeimlad pleserus yn ystod gweithgareddau rhywiol. Gall gweithgaredd o'r fath fod yn gyfathrach anghyfunrhyw, symyliad gyda'r dwylo neu gyda ffugbidlen. Lleolir ardal a gelwir y man-G ar fur blaen y wain, oddeutu 5cm o'r agoriad; gall rhai merched brofi pleser angerddol wrth i'r man-G cael ei gosi. Honir fod orgasm man-G yn gallu arwain at alldafliad benywaidd.

## Iechyd a hylendid gweiniol 
Mae'r wain yn organ sy'n llnau ei hun, ac nid oes angen triniaeth arbennig arni.

Archwilir y wain weithiau am resymau meddygol.

Ymysg yr afiechydon a all effeithio'r wain mae cancr y wain a heintiad burum.

## Gweler hefyd 
* Organau
* Anatomeg ddynol

Categori:Rhyw
Categori:System atgenhedlu
Opiwm

[250px|bawd|Tyfu **opiwm** yn ardal [Malwa, gorllewin India]]
Cyffur poenliniarol narcotig yw **opiwm** a geir o godennau aeddfed y pabi opiwm wedi i'w betalau cwympo (*Papaver somniferum L.* neu *paeoniflorum*).

Mae tyfu cnydau opiwm wedi bod yn bwysig mewn rhai ardaloedd gwledig yn ne Asia ers canrifoedd lawer. Mae canran uchel iawn o opiwm y byd yn dod o Affganistan, er enghraifft. Mae cnydau sylweddol yn cael eu tyfu ym Mhacistan, y Triongl Aur yn Ne-ddwyrain Asia (yn arbennig ym Myanmar), Colombia a Mecsico hefyd.

Defnyddir y cyffur at ddibenion meddygol ac fel cyffur adloniadol. Fel cyffur naturiol roedd yn rhan o ddiwylliant de a dwyrain Asia am ganrifoedd, a chan amlaf yn cael ei ysmygu neu ei fwyta er mwyn yr effeithiau narcotig, pleserus. Roedd hefyd yn cael ei ddefnyddio'n gyfreithlon yn Ewrop a gogledd America ac roedd yn gyffur poblogaidd iawn yn y 18g. Ymhlith ei ddefnyddwyr enwocaf mae De Quincey, Tennyson, Iolo Morganwg ac Edgar Allan Poe. Ond erbyn heddiw mae'n cael ei brosesu mewn ffatrïoedd anghyfreithlon i gynhyrchu heroin - cyffur cryfach o lawer - ac wedyn yn cael allforio'n ddirgel.

## Defnydd hanesyddol yng Nghymru
Cofnododd William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell fel hyn tra roedd yn aros yn Nulyn ar 25 Hydref 1735:

:*The wind S.W.; rained almost all day. Paid 6/- for a pair of shoes ; paid 4d. for 1/4 dr. of opium; paid at my lodging house 4/6 for Punch.*

Meddai Twm Elias: “roedd ‘na ddefnyddiau meddygol pwysig iawn i opiwm (sug y pabi gwyn) ac fe’i ceid fel soled wedi ei sychu o sug y ffrwyth. Neu gellid ei doddi mewn alcohol a dŵr (cyfartaledd 1 : 1 : 1) i greu Laudanum, oedd yn fwy cyfleus ac yn gweithio’n gynt. Fel hypnotig a thawelydd (‘sedative’) roedd yn ddefnyddiol iawn i leddfu poen a thawelu rhywun oedd wedi gor- gynhyrfu. Roedd ei effeithiau *astringent* yn dda ar gyfer y dolur rhydd a dysentri a’i effeithiau expectorant, diafforetig, tawelyddol a gwrth-spasmodig yn ei wneud yn dda ar gyfer rhai mathau o beswch. Mae ‘na dros 20 o wahanol alcaloidiau mewn opiwm, a’r ddau fwyaf cyfarwydd erbyn heddiw ydi Codeine a Morphine. Mae’n cael ei dyfu dan drwydded mewn sawl gwlad i gyflenwi’r cyffuriau meddygol hyn ond mae ‘na gryn dyfu arno fo hefyd i gyflenwi’r farchnad gyffuriau anghyfreithlon! ‘Swn i’n feddwl mai i bwrpas meddygol yr oedd Bulkeley yn ei brynu...?''

Datgelwyd yn ddiweddar bod tad yr actor enwog Kenneth Williams yn gaeth i heroine ar ffurf y moddion cyffredin Gee’s Linctus


Categori:Cyffuriau
Categori:Ysmygu
Habibullah Khan

**Habibullah Khan** (3 Mehefin 1872 – 20 Chwefror, 1919) oedd brenin Affganistan o 1901 hyd ei farwolaeth yn 1919. Cafodd ei eni yn Tashkent, Wsbecistan, yn fab hynaf yr Emir Abdur Rahman Khan. Dilynodd ei dad i'r orsedd yn Hydref 1901.

Roedd Habibullah yn frenin cymharol seciwlar, rhyddfrydol, a geisiai ddiwygio bywyd ei wlad, e.e. trwy gyflwyno meddygaeth Orllewinol. Sefydlodd ysgolion, moderneiddiodd y fyddin a cheisiodd ddiwygio'r gyfraith.

Cadwodd Affganistan yn wlad niwtral yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gan anwybyddu galwadau gan swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid (Twrci), a ystyrid gan rai yn arweinydd crefyddol Islam, i gael y wlad i ymuno yn y rhyfel. Gwellodd perthynas ei wlad â'r India Brydeinig drwy arwyddo cytundeb heddwch yn 1905 ac ymweld â'r wlad yn 1907.

Cafodd ei asasineiddo tra ar daith hela ym mryniau Kalagosh ar Chwefror 20, 1919. Fe'i olynwyd gan ei fab Amanullah Khan

Categori:Brenhinoedd Affganistan
Categori:Emiriaid Affganistan
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Gorsaf reilffordd Capel Bangor

Gorsaf reilffordd ganolradd yng ngogledd Ceredigion yw **gorsaf reilffordd Capel Bangor** sy'n gwasanaethu'r pentref yn ei hymyl.  Mae'r orsaf hon yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Dyffryn Rheidol, sy'n cadw'r rheilffordd.

Capel Bangor
Categori:Rheilffordd Dyffryn Rheidol
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk** (1881 – 10 Tachwedd 1938), neu **Gazi Mustafa Kemal Pasha** (hyd 24 Tachwedd 1934), oedd sylfaenydd Gweriniaeth Twrci a'i harlywydd cyntaf. Cafodd ei eni yn Salonika (gogledd Gwlad Groeg heddiw).

Gwnaeth Mustafa Kemal enw iddo'i hun fel swyddog milwrol llwyddiannus tra'n gwasanaethu ym myddin Twrci ym Mrwydr Gallipoli yn y Dardanelles, yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ar ôl i Ymerodraeth yr Otomaniaid golli yn y rhyfel hwnnw a'r cynlluniau gan y Cynghreiriaid buddugoliaethus i'w thorri i fyny, arweiniodd Atatürk y mudiad cenedlaethol Twrcaidd mewn ymdrech a droes yn Rhyfel Annibyniaeth Twrci. Ar ôl cyfres o gyrchoedd milwrol llwyddiannus llwyddodd i ryddhau'r wlad a sefydlu Gweriniaeth Twrci. Fel arlywydd cyntaf ei wlad, dechreuodd Atatürk ar gyfres o ddiwygiadau pellgyrhaeddol a cheisiodd greu gwladwriaeth seciwlar, fodern a democrataidd. Ymhlith ei ddiwygiadau oedd cael gwared o'r hen wyddor Arabaidd a chyflwyno un newydd seiliedig ar y wyddor Rufeinig a symleiddio gramadeg yr iaith Dwrceg ei hun.

Ar 24 Tachwedd, 1934, fel cydnabyddiaeth o'i ran hollbwysig yn sefydlu'r Twrci fodern, rhoddodd Cynulliad Cenedlaethol Twrci yr enw "Atatürk" iddo (sy'n golygu "Tad y Tyrciaid" neu "Hynafiad y Tyrciaid"). Pan fu farw bedair blynedd yn ddiweddarach codwyd beddrod ardderchog iddo ar bryn uchel yn y brifddinas newydd, Ankara. Mae'r beddrod yn ganolfan pererindod wlatgar ac yn symbol amlwg o'r Twrci fodern mewn cyferbyniaeth â'r gorffennol.

Categori:Arlywyddion Twrci
Categori:Prif Weinidogion Twrci
Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Genedigaethau 1881
Marwolaethau 1938
Quintillus

**Marcus Aurelius Claudius Quintillus** (bu farw 270) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod yn ystod y flwyddyn 270.

Roedd Quintillus yn frawd i’r ymerawdwr Claudius II. Ychydig a wyddir am Quintillus: ni wyddir dyddiad ei eni, union ddyddiad ei farwolaeth, enew ei wraig nag enwau ei ddau blentyn. Pan fu farw Claudius II yn 270, cyhoeddwyd Quintillus yn ymerawdwr, er y dywedir fod Claudius cyn marw wedi enwi Aurelian fel ei olynydd. Derbyniwyd Quintillus yn ymerawdwr gan y Senedd.

Wedi dod yn ymerawdwr aeth Quintillus ar ei union I Aquileia a defnyddiodd y ddinad hon fel canolbwynt amddiffynfeydd gogledd yr Eidal. Roedd yn ofni ymosodiad gan Ymerodraeth y Galiaid oedd dan lywodraeth Victorinus.

Roedd Aurelian yn gadfridog y llengoedd Rhufeinig yn nhaleithiau y Balcanau ac yn wynebu ymosodiadau gan lwythi Almaenaidd oedd yn ceisio croesi Afon Donaw. Cafodd fuddugoliaeth bwysig drostynt, a chyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan lengoedd Pannonia.

Pan glywodd Quintillus fod byddin Aurelian ar ei ffordd I Rufain, penderfynodd aros yn Aquileia yn hytrach na mynd i Rufain ei hun. Wrth weld fod byddin Aurelian yn llawer cryfach na’i fyddin ei hun, penderfynodd Quintillus ladd ei hun er mwyn osgoi rhyfel cartref, ar ôl teyrnasiad o 77 diwrnod.

Categori:Genedigaethau 220
Categori:Marwolaethau 270
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Gallia Aquitania

Roedd **Gallia Aquitania** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig yn cynnwys y tiriogaethau sydd yn awr yn dde-orllewin a chanol Ffrainc. Prifddinas y dalaith oedd *Mediolanum Santonum*, (Saites heddiw), yna o'r 3g *Burdigala* (Burdeos). Ffiniau'r dalaith oedd Afon Loire i'r gogledd, Afon Garonne i'r dwyrain, mynyddoedd y Pyrenées i'r de a'r môr i'r gorllewin.

bawd|canol|250px|Talaith Gallia Aguitania  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Roedd Gallia Aquitania gyda *Gallia Lugdunensis* a *Gallia Belgica* yn un o dair talaith a grewyd gan Augustus yn 27 CC er mwyn gweinyddu Gâl, oedd wedi ei choncro gan Iŵl Cesar rhwng 58 a 51.

Yn nes ymlaen, yng nghyfnod y Tetrarchiaeth, rhannwyd Galia Aquitania yn dair talaith lai: Aquitania Primera, Aquitania Secunda a Novempopulania. Tua dechrau'r 5g meddianwyd Aquitania Secunda a Novempopulania gan y Visigothiaid, ac yn 475 cipiasant Aquitania Primera hefyd. Yn y 6g daeth y diriogaeth yn rhan o deyrnas y Ffranciaid.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Gâl
Galateg

**Galateg** neu **Galataeg** oedd iaith y Celtiaid oedd
yn byw yn Asia Leiaf yn y cyfnod rhwng tua 250 CC ac OC400, sef y Galatiaid. Mae'r dystiolaeth amdani'n deillio'n gwfangwbl
bron o eiriau ac enwau Galateg sydd i'w cael yng ngwaith awduron Clasurol. Mae'n ymddangos ei bod yn iaith debyg iawn i Aleg, iaith Celtiaid Gâl.

Mae ei hanes yn dywyll ond ymddengys ei bod hi'n iaith fyw hyd y 3g neu'r 4g. Erbyn hynny roedd Galatia yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Mae Sant Jerome, er enghraifft, yn cyfeirio ati ac yn dweud ei bod yn debyg iawn i iaith trigolion dinas Trier, er nad oes sicrwydd ei fod yn siarad o brofiad personol: "*Galatias... propriam linguam eandem habere quam Treviros*" ("Mae gan y Galatiaid eu hiaith eu hunain sydd fel iaith pobl Trier").

## Gweler hefyd
*Galatiaid
*Galatia

Categori:Y Galatiaid
Categori:Ieithoedd Celtaidd
Michel Platini

Cyn chwaraewr pêl-droed o Ffrainc a llywydd UEFA ers 2007 yw **Michel François Platini** (ganwyd 21 Mehefin, 1955) yn Jœuf, département Yvelines, Ffrainc.
[bawd|290px|Michel Platini, [Rafał Dutkiewicz, Grzegorz Lato (Wrocław, 2009).]]

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Pêl-droedwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Yvelines
Categori:UEFA
Llythyr Paul at y Galatiaid

**Llythyr Paul at y Galatiaid** (talfyriad: Gal.) yw nawfed llyfr y Testament Newydd yn y Beibl. Fe'i hysgrifennwyd gan yr Apostol Paul at eglwysi Cristnogol cynnar nifer fach o'r Galatiaid, pobl o dras Geltaidd oedd yn byw yn nhalaith Galatia yn Asia Leiaf. Ni ellir ei ddyddio'n union, ond os ydyw'n waith Paul ei hun rhaid ei fod wedi'i sgwennu yn y blynyddoedd cyn ei farwolaeth yn OC 64.
bawd|chwith|Papurws 46

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Categori:Llythyrau Paul
Galatiaid

[250px|bawd|"Y Galiad clwyfedig" - copi Rhufeinig o gerflun enwog o ryfelwr Galataidd, o Bergamon (Amgueddfa'r Capitol, [Rhufain)]]

:*Gweler hefyd Galatia a Galatia (gwahaniaethu).*

Roedd y **Galatiaid** yn bobloedd Celtaidd a fudodd
o ardal yng nghanolbarth Ewrop, trwy'r Balcanau, i fyw
yn Asia Leiaf tua 278 CC. Mae awduron Clasurol yn dweud
eu bod nhw wedi'u rhannu'n dri llwyth mawr - y Tolisto(b)agii, y Trocmi
a'r Tectosages - a bod y llwythau hynny yn eu tro wedi'u rhannu'n
bedwar is-lwyth yr un (*tetrarchau*). Roedd eu hiaith, Galateg, yn debyg iawn i'r iaith Aleg a siaredid yng Ngâl.

Ymsefydlasant yng ngorllewin canolbarth Anatolia ar ôl cael eu gwahodd yno gan y brenin Nicomedes I o deyrnas Bithynia i'w gynorthwyo yn erbyn y Persiaid. Ymladdasant sawl gwaith yn erbyn brenhinoedd Pergamon; dethlir buddugoliaethau'r Pergamoniaid drostynt mewn cyfres o gerfluniau enwog sydd wedi goroesi fel copïau Rhufeinig. Yn ddiweddarach daeth eu tiriogaeth yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig, ond dim ond ar ôl brwydr hir i gadw eu hannibyniaeth a barodd o 189 CC pan gollasant frwydr bwysig, hyd at 25 CC pan greodd yr ymerodr Augustus dalaith Galatia.

Ymddengys fod y llythyr enwog at y Galatiaid gan Sant Paul yn annerch cymunedau Cristnogol ifainc mewn rhannau gwledig o Galatia. Ymddengys fod yr iaith Alateg wedi parhau yn y parthau hynny hyd at y 3edd neu'r 4g cyn iddi gael ei disodli gan yr iaith Roeg ac ar ôl hynny Tyrceg.

## Gweler hefyd
*Asia Leiaf
*Celtiaid
*Galatia

Categori:Pobloedd hynafol
Categori:Y Celtiaid
Categori:Asia Leiaf
Bituriges

200px|bawd|Map sy'n dangos lleoliad llwythau Celtaidd Gâl

Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Livy, yr oedd y **Bituriges** yn llwyth Celtaidd a drigai yng Ngâl (Ffrainc heddiw) yn y 6ed ganrif CC. Ystyr yr enw Bituriges yw "Brenhinoedd y Byd", ac mae hyn yn ategu tystiolaeth Livy, sy'n dweud eu bod y llwyth mwyaf grymus yng Ngâl yn amser y brenin Rhufeinig Tarquinius Priscus (fl. 6g CC). Dywed Livy fod y Bituriges dan arweiniad eu brenin Ambigatus wedi mudo i ogledd yr Eidal.

Mae awduron Rhufeinig eraill yn gwahaniaethu rhwng dau is-lwyth o'r Bituriges; ymsefydlodd y Vivisci wrth aber Afon Garumna (Afon Garonne) yng nghyffiniau dinas Burdigala (Bordeaux, yn ne-orllewin Ffrainc), tra ymsefydlodd y Cubi yn yr ardal o gwmpas Avaricus (Bourges, yng ngorllewin canolbarth Ffrainc).

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Cenedlaetholdeb Gwyddelig

Cenedlaetholdeb yng nghenedl Iwerddon sydd wedi bodoli am ganrifoedd fel gwrthwynebiad i statws yr ynys fel rhan o Brydain Fawr yw **cenedlaetholdeb Gwyddelig**. Mae'r mudiad yn galw am uniad Gweriniaeth Iwerddon a Gogledd Iwerddon, a gawsant eu rhannu yn 1920. Cyferbynnir safbwynt gwleidyddol y cenedlaetholwyr Gwyddelig gydag un yr Unoliaethwyr, y Gwyddelod sy'n cefnogi undeb Gogledd Iwerddon (ac weithiau gweddill Iwerddon) gyda'r Deyrnas Unedig. Mae hunaniaethau Catholig a Cheltaidd yn cael eu cysylltu'n aml â chenedlaetholdeb Gwyddelig.

### Gweler hefyd
*Hanes Iwerddon
*Gwrthryfel y Pasg


Iwerddon
Categori:Iwerddon
Silwriaid

234x234px|bawd|de|Llwythi Cymru tua 48 OC. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.Roedd y **Silwriaid** (Lladin: *Silures*) yn llwyth Brythonaidd oedd yn byw yn ne-ddwyrain Cymru pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal. Yn fras roeddynt yn byw yn yr hyn ddaeth yn nes ymlaen ym Mrycheiniog, Gwent a Morgannwg. Roeddynt yn ffinio a'r Ordoficiaid yn y gogledd a'r Demetae yn y gorllewin. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Tacitus roeddynt yn bobl bryd-tywyll gyda gwallt cyrliog. Ymhlith y bryngaerau niferus ar eu tir y mae bryngaer Goed Llanmelin yn sefyll allan fel canolfan bwysig.

Yr oeddynt yn nodedig am ymladd yn ffyrnig yn erbyn y Rhufeiniaid. Tua 48 OC ffodd Caradog atynt wedi i'w lwyth ei hun, y Catuvellauni, gael eu gorchfygu gan y Rhufeiniaid. Arweiniodd ef eu rhyfelwyr yn erbyn Publius Ostorius Scapula pan ymosododd Ostorius arnynt hwy ac ar yr Ordoficiaid.

Gorchfygwyd Caradog yn 51 yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid, ond parhaodd y Silwriaid i ymladd yn erbyn y Rhufeiniaid. Dywedir i Ostorius ddatgan fod y llwyth mor beryglus nes byddai raid eu lladd i gyd neu eu halltudio. Ymosododd y Silwriaid ar gorff o filwyr Rhufeinig oedd yn adeiladu caerau yn eu tiriogaeth, a dim ond trwy ymdrech fawr y gallodd y Rhufeiniaid eu hachub. Dywedir i'r Silwriaid gymryd Rhufeinwyr yn garcharorion a'u rhannu ymhlith llwythau cyfagos i greu cynghrair yn erbyn Rhufain.

Bu farw Ostorius yn annisgwyl yn 52 heb fod wedi concro'r Silwriaid. Wedi ei farwolaeth ef gallasant orchfygu'r Ail Leng, oedd yn cael ei harwain gan Gaius Manlius Valens, cyn i'r llywodraethwr newydd, Aulus Didius Gallus, gyrraedd. Yn 57, dechreuodd y llywodraethwr Quintus Veranius Nepos ymgyrch yn eu herbyn, ond bu farw yn fuan wedyn. Dim ond ugain mlynedd yn ddiweddarach, dan Sextus Julius Frontinus, y gorchfygwyd y llwyth yn derfynol.

Prifddinas y Silwriaid yn y cyfnod Rhufeinig oedd Venta Silurum (Caerwent heddiw). Wedi'r cyfnod Rhufeinig daeth tiriogaeth y Silwriaid yn deyrnasoedd Gwent, Brycheiniog, Gwynllŵg a Morgannwg. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar ôl y llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod yma gael eu disgrifio gyntaf yn nhiriogaeth y llwyth.

Categori:Llwythau Celtaidd Cymru
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Gwent
Categori:Hanes Powys
Categori:Morgannwg
David Morris

:''Erthygl am y gwleidydd yw hwn. Am yr emynydd Cymraeg o'r 18fed ganrif gweler Dafydd Morris.''

Gwleidydd ac ymgyrchydd dros heddwch o Gymru oedd **David Morris** (28 Ionawr 1930 – 24 Ionawr, 2007).

Roedd yn gadeirydd ar CND Cymru. Cychwynodd ymgyrchu yn erbyn arfau nwclear ym 1957, pan oedd y wladwriaeth Brydeinig yn profi arfau o'r fath ar ynys Kiritimati yn y Cefnfor Tawel.

Roedd yn aelod o'r Blaid Lafur.

Cafodd ei ethol yn gynghorydd sir ac wedyn fel Aelod Seneddol Ewropeaidd o 1984 tan 1999.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 2007
Mauretania Caesariensis

Roedd **Mauretania Caesariensis** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig yng ngogledd Affrica, yn cyfateb yn fras i ogledd Algeria heddiw.

bawd|canol|Talaith Mauretania Caesariensis  yn yr Ymerodraeth Rufeinig tua 125 OC

Roedd y Groegiaid a'r Rhufeiniaid yn adnabod y rhan orllewinol o Ogledd Affrica fel Mauretania. O'r 7c CC daeth yr ardal dan ddylanwad y Ffeniciaid o ddinas Carthago. Wedi i Carthago gael ei gorchfygu gan Rufain daeth dan ddylanwad Rhufeinig, ac yn y rhyfel cartref Rhufeinig rhwng Iŵl Cesar a Pompeius cefnogodd y brenin Bochus II Iŵl Cesar.

Yn y 30au CC meddiannwyd y diriogaeth gan y Rhufeiniaid. Dan yr ymerawdwr Claudius rhannwyd Mawritania yn ddwy dalaith, Mauretania Caesariensis a Mauretania Tingitana.

bawd|canol|400px|Taleithiau *Mauretania Caesariensis* a *Mauretania Tingitiana*

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Algeria
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Tacitus (ymerawdwr)

**Marcus Claudius Tacitus** (c.200 – Mehefin 276), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 275 a 276. Er iddo ef ei hun geisio awgrymu'n wahanol, nid oedd ganddo gysylltiad teuluol a'r hanesydd Tacitus.

Ganed Tacitus i deulu distadl yn un o'r taleithiau ger Afon Donaw; Noricum, Pannonia neu Raetia). Ni wyddir llawer am ei yrfa, ond bu'n gonswl yn 273.

Wedi i'r ymerawdwr Aurelian gael ei lofruddio, bu cyfnod o tua 6 mis heb ymerawdwr. Yn ystod y cyfnod hwn bu'r Senedd a'r llengoedd yn trafod pwy fyddai olynydd Aurelian, gan nad oedd ef ei hun wedi penodi olynydd. Yn y diwedd dewiswyd Tacitus. Roedd tua 75 oed pan gyhoeddwyd ef yn ymerawdwr.

Pan ddaeth yn ymerawdwr penododd Tacitus ei frawd Florianus yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Yn fuan wedyn ail-ddechreuodd y rhyfeloedd ar ffiniau'r ymerodraeth pan groesodd y llwythi Almaenaidd dros Afon Rhein. Yr un pryd symudodd y Gothiaid i Asia Leiaf, gan haeru eu bod wedi eu galw yno gan Aurelian i ymlass yn erbyn y Persiaid. Aeth Tacitus i ddelio a'r Gothiaid tra'r aeth ei frawd Florianus i ymladd ar Afon Rhein. Bu'r ddau'n llwyddiannus, a chafodd Tacitus fuddugoliaeth dros yr Alaniaid gerllaw Palus Maeotis.

Ychydig wedyn, ar ôl bod yn ymerawdwr am 6 mis, bu farw Tacitus yn annisgwl yn Tyana (Capadocia). Mae dwy stori am ei farwolaeth. Yn ôl Eutropius ac Aurelius Victor bu farw o dwymyn, tra dywed Zosimus iddo gael ei lofruddio. Dilynwyd ef fel ymerawdwr gan ei frawd Florianus.

Categori:Genedigaethau 200
Categori:Marwolaethau 276
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Mauretania Tingitana

Roedd **Mauretania Tingitana** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig yn rhan orllewinol Gogledd Affrica. Roedd yn cynnwys y diriogaeth sy'n awr yn rhan ogleddol Moroco, gan gynnwys hefyd Ceuta a Melilla.

bawd|canol|Talaith Mauretania Tingitana  yn yr Ymerodraeth Rufeinig tua 125 OC

Daeth y diriogaeth yn rhan o'r ymerodraeth pan orchmynodd yr ymerawdwr Caligula lofruddio'r brenin Ptolomeus yn y flwyddyn 40 OC. Rhannodd yr ymerawdwr Claudius dalaith Mauretania yn ddwy ran, Mauretania Caesariensis a Mauretania Tingitana, yn y flwyddyn  42, gan gymeryd Afon Muluya fel ffin rhyngddynt.

Prifddinas Mauretania Tingitana oedd *Tingis*, (Tangier heddiw), ac roedd dwy ddinas bwysig arall, sef *Volubilis* (ger Meknès) a *Rusadir* (Melilla heddiw).

Tua 285, penderfynodd yr ymerawdwr Diocletian roi'r gorau i feddiannu'r rhan o'r diriogaeth oedd i'r de o Lixus. Concrwyd yr ardal gan y Fandaliaid yn 429. Yn 533 llwyddodd y cadfridog Belisarius i adennill y diriogaeth i'r ymerawdwr Justinian.

canol|bawd|500px|Taleithiau Rhufeinig Mauretania Tingitana, Mauretania Cesariense a Numidia

## Cyfeiriadau
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Moroco
Categori:Hanes Gogledd Affrica
Volubilis

Safle hen ddinas Rufeinig ym Moroco yw **Volubilis** (Arabeg وليلي *Oualili*),  a leolir ger Meknes rhwng Fez a Rabat. Moulay Idriss yw'r dref agosaf.
Yn Volubilis ceir rhai o'r gweddillion Rhufeinig gorau yng Ngogledd Affrica. Yn 1997 rhoddwyd y safle ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Lleolid Volubilis ar ffin orllewinol y tiriogaethau Rhufeinig yng ngogledd Affrica. Tyfodd i fod yn ddinas bwysig. Cafodd ei sefydlu tua  OC 40, yn fwy na thebyg ar safle tref Carthagaidd gynharach. Daw'r enw o'r enw Berber *Alili* (Oleander).

Volubilis oedd canolfan weinyddol y dalaith Rufeinig Mauretania Tingitana. Roedd y tir o'i chwmpas yn ffrwythlon a'r cnydau'n cynnwys grawn ac olew olewydd a allforid i Rufain.

Er i'r Rhufeiniaid dynnu allan o'r rhan fwyaf o orllewin Mauretania yn y 3g, parhaodd Volubilis yn ddinas Rufeinig. Ymddengys iddi gael ei dinistrio gan daeargryn ar ddiwedd y 4g a chael ei ymsefydlu o'r newydd yn y 6g gan grŵp bach o Gristnogion (darganfuwyd eu beddrodau sydd ag arywgrifau Lladin arnynt). Pan gyrhaeddodd y brenin Abassid Idris I yn 788 roedd y dref ym meddiant llwyth yr Awraba.

Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Meknès-Tafilalet
Categori:Hanes Moroco
Categori:Safleoedd archaeolegol ym Moroco
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Moroco