open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Noel Harrison

Canwr, actor a sgïwr Seisnig oedd **Noel John Christopher Harrison**

Ganwyd yn Llundain yn fab i'r actor Rex Harrison. Roedd Noel yn bencampwr slalom fawr Prydain ym 1953 a chystadleuodd yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf ym 1952 a 1956. Symudodd i'r Unol Daleithiau ym 1965 a chafodd ei lwyddiant cyntaf gyda'r gân "A Young Girl". Cyd-serenodd gyda Stefanie Powers yn *The Girl from U.N.C.L.E.* (1966–7), cyfres deledu ysbïo oedd yn *spin-off* i *The Man from U.N.C.L.E.*.

Ei gân enwocaf yw "The Windmills of Your Mind", oedd yn rhan o drac sain y ffilm *The Thomas Crown Affair* (1968). Enillodd y gân, a gyfansoddwyd gan Michel Legrand gyda geiriau gan Alan a Marilyn Bergman, y Gân Wreiddiol Orau yn 41ain seremoni Gwobrau'r Academi. ("Talk to the Animals", a ganwyd gan ei dad Rex yn *Doctor Dolittle*, oedd enillydd y flwyddyn gynt.) Cyrhaeddodd "The Windmills of Your Mind" safle Rhif 8 yn siartiau'r Deyrnas Unedig ym 1969. ac yno yng Nghanada cyflwynodd rhaglen gerdd o'r enw *Take Time* ar gyfer yr CBC.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Cantorion Saesneg o Loegr
Categori:Cystadleuwyr Olympaidd
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Nyfnaint
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Sgiwyr
Buched Dewi (golygiad)

Golygiad o'r testun Cymraeg Canol *Buched Dewi* (sef *Buchedd Dewi*) gan D. Simon Evans yw ***Buched Dewi***. Argraffwyd yn 1959 gan Gwasg Prifysgol Cymru. Cyhoeddwyd adargraffiad ar 28 Hydref 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint, ond yn cael ei hystyried i'w hadargraffu.

## Disgrifiad byr
Cyfrol gan D. Simon Evans a gyhoeddwyd yn 1959. Ceir yma destun o'r fersiwn Gymraeg o *Fuchedd Dewi*, wedi'i seilio ar un o'r copiau cynharaf, llawysgrif Llansephan 27, a hefyd wedi'i gymharu gyda thestunau eraill yn y Gymraeg a'r Lladin.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1959
Z8 GND 5296

Darganfuwyd yn 2013, mae galaeth **z8_GND_5296** yn alaeth bellaf a pellter wedi mesurodd gan spectograffi.  Mae'r galaeth yn 30 blwyddyn golau i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Galaethau
Categori:Ursa Major
Samuel Levi Phillips

Banciwr a gemydd o Cymru oedd **Samuel Levi Phillips** (c.1730 – 1812). Mae'n debyg fe'i anwyd yn Frankfurt am Main, yr Almaen, a daeth i Lundain gyda'i frawd Moses. Yna daethant i Hwlffordd, Sir Benfro, ac yno cymerodd yr enw Phillips o ŵr oedd yn gyfaill iddynt. Iddewon oedd y brodyr ond bedyddiwyd y ddau yn eglwys Fair, Hwlffordd (Moses ar 23 Mehefin 1755). Sefydlodd Samuel Banc Hwlffordd a Banc Milffwrd. Priododd ei ferch, Sarah (1757–1817) â'r emynydd David Charles.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1730
Categori:Marwolaethau 1812
Categori:Bancwyr o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Cyn-Iddewon
Categori:Gemyddion
Categori:Iddewon o'r Almaen
Categori:Iddewon o Gymru
Categori:Pobl o Frankfurt am Main
Categori:Pobl o Hwlffordd
Categori:Ymfudwyr o'r Almaen i Gymru
Miwtini

Cynllwyn gan aelodau'r lluoedd arfog i wrthryfela yn erbyn awdurdod yw **miwtini**. Mae miwtini yn drosedd o fewn cyfraith filwrol. Yn y Lluoedd Arfog Prydeinig, os yw sifiliad yn rhan o'r cynllwyn yna mater i gyfraith trosedd arferol yw honno.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfraith filwrol
Categori:Gwrthryfeloedd
Categori:Troseddau
William Cowper

Bardd o Loegr oedd **William Cowper** (26 Tachwedd 1731 – 25 Ebrill 1800).

Fe'i ganwyd yn Berkhamsted, Lloegr, yn fab i'r rheithor John Cowper a'i wraig.  Cafodd ei addysg yn Ysgol Westminster.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Olney Hymns* (1779; gyda John Newton)
**The Diverting History of John Gilpin* (1782)
**The Task* (1785)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyfieithwyr
Categori:Emynwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1731
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1800
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Anthony Caro

Cerflunydd o Loegr oedd Syr **Anthony Alfred Caro** (8 Mawrth 1924 – 23 Hydref 2013).

Fe'i ganwyd yn New Malden.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Charterhouse.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cerflunwyr o Loegr
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Surrey
Slapstic

Dull o gomedi gorfforol sy'n defnyddio hiwmor bras, sefyllfaoedd abswrd ac ystumiau a symudiad egnïol a gwyllt yw **slapstic** neu **gomedi golbio**.

Yn oes gynnar y sinema, comedi gorfforol a jôcs gweledol oedd y prif os nid yr unig fath o ddigrifwch a allai ei ddangos mewn ffilmiau mud, gyda chyfeiliant cerddorol byw. Perfformwyr *vaudeville* oedd y mwyafrif o'r actorion yn y ffilmiau hyn, ac felly aeth yr enw slapstic draw o'r traddodiad theatr i fyd y darluniau byw. Daeth Charlie Chaplin, Harold Lloyd a Buster Keaton yn sêr byd-enwog am eu ffilmiau comedi, sydd yn dibynnu'n aml ar slapstic. Nodwedda comedi'r sinema fud gan olygfeydd rasio a siaso, cwympo a baglu, a gwneud llanast mewn modd dros ben llestri. Yn aml cafodd lluniau'r rasys eu cyflymu drwy droi'r camera yn llai na'r arfer, fel bod y cymeriadau yn rhedeg ar garlam gwyllt. Darganfyddwyd y dechneg hon gan Mack Sennett, a greodd ffilmiau'r Keystone Cops. Dyfeisiodd Sennett hefyd yr arfer o gymeriadau'n taflu peis yn wynebau ei gilydd. Weithiau byddai'r actorion yn ymgymryd â gweithgareddau go dreisgar, megis ymladd ac ymosod ar ei gilydd, ond fel rheol mae'r symudiadau a'r portread mor abswrd ac annisgwyliedig fel nad yw poen y cymeriadau yn rhoi taw ar chwerthin y gynulleidfa. Yn wir, afrealaeth y fath drais yw ffynhonnell yr hiwmor. Ni chafodd slapstic ei atal gan ddyfodiad y lluniau sain: parhaodd hen berfformwyr *vaudeville* megis Laurel a Hardy, y Brodyr Marx, a'r Three Stooges, i ddiddanu.

Mae'n rhaid i'r perfformiwr slapstic fod yn ddigrifwr, yn glown, yn acrobat, ac yn styntiwr. Er ei fod yn portreadu ei hunan yn wyllt ac yn anghelfydd, mae'n rhaid iddo feddu ar reolaeth osgeiddig o'i gorff ac amseru perffaith. Byddai nifer ohonynt yn gerddorion, consurwyr neu'n ystumwyr ac yn cyfuno'r doniau theatraidd hynny â'r act, er enghraifft Harpo Marx a'i delyn neu Tommy Cooper a'i driciau hud. Mae sawl yn gweld slapstic yn ffurf isel ei haeliau ar ddigrifwch, ac yn fath o ffwlbri sydd yn apelio at blant a'r diddiwylliant. Yn wir, mae slapstic yn goroesi'n amlycaf o flaen cynulleidfaoedd teuluol, megis y syrcas a sioeau Pwnsh a Jwdi. Eto oll, mae enwau sêr slapstic y sinema gynnar yn gyfarwydd hyd heddiw, a noder bod y goreuon ohonynt "wedi troi hiwmor isel yn gelfyddyd uchel".

## Cyfeiriadau 

Categori:Genres comedi
Yuri Nikulin

Clown ac actor comig o Rwsia oedd **Yuri Nikulin** (18 Rhagfyr 1921 – 21 Awst 1997). Roedd yn aelod o Syrcas Moscfa, ac yn gyfarwyddwr y syrcas honno o 1984 hyd ei farwolaeth.

Bu farw yn 75 oed o fethiant y galon.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  Ysgrif goffa yn *The Economist*, 28 Awst 1997

Categori:Actorion o Rwsia
Categori:Clowniau
Categori:Difyrwyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Categori:Pobl o Smolensk
Doc Pomus

Canwr y felan a chyfansoddwr caneuon Americanaidd oedd **Doc Pomus** (Jerome Solon Felder; 27 Mehefin 1925 – 14 Mawrth 1991).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion y felan
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Doug Hayward

Teiliwr o Sais oedd **Douglas Frederick Cornelius Hayward** (5 Hydref 1934 – 26 Ebrill 2008).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Teilwriaid
Canhwyll Marchogyon

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Sioned Davies a Peter Wynn Thomas (Golygyddion) yw ***Canhwyll Marchogyon: Cyd-Destunoli Peredur***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 20 Rhagfyr 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print ac ar gael.

## Disgrifiad byr
Astudiaeth gynhwysfawr o chwedl Peredur (un o'r Tair Rhamant) yn cynnwys chwe erthygl Gymraeg ac un Saesneg gan ysgolheigion cydnabyddedig yn archwilio hanes llawysgrifol, iaith ac arddull, ynghyd â chyd-destun cymdeithasol ac Ewropeaidd y testun.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales
## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Y Canu Gofyn a Diolch

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan Bleddyn Owen Huws    yw ***Y Canu Gofyn a Diolch c.1350-c.1630***. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Mawrth 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol yn astudiaeth gynhwysfawr o'r cywyddau gofyn a diolch o 1350-1630 Beirdd yr Uchelwyr, sef dadansoddiad o ddatblygiad y genre ac adeiledd y cywyddau, lle'r canu o fewn cyfundrefn y beirdd a chymhariaeth rhyngddo a chanu tebyg yn Ewrop.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau Cymreig 1998
Emyr Jones Parry

Diplomydd o Gymru yw Syr **Emyr Jones Parry** (ganwyd 21 Medi 1947). Roedd yn Gynrychiolydd y Deyrnas Unedig i NATO o 2001 hyd 2003, a Chynrychiolydd y DU i'r Cenhedloedd Unedig o 2003 hyd 2007. Penodwyd yn gadeirydd Confensiwn Cymru Gyfan yn 2007, ac ers 2008 ef yw Llywydd Prifysgol Aberystwyth.

Fe'i addysgwyd yn Ysgol y Gwendraeth cyn iddo astudio ffiseg ym Mhrifysgol Caerdydd; yno bu'n llywydd Undeb y Myfyrwyr cyn iddo dderbyn gradd PhD am waith ar bolymerau yng Ngholeg y Santes Catrin, Caergrawnt.

Mae Parry'n briod â Lynn ac mae ganddyn nhw ddau o fechgyn: Mark a Paul. Mae'n aelod brwd  o Glwb Criced Morgannwg a Chlwb Pêl-droed Dinas Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Cangellorion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Diplomyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1947
Oscar Hijuelos

Nofelydd o'r Unol Daleithiau o dras Giwbaidd oedd **Oscar Jerome Hijuelos** (24 Awst 1951 – 12 Hydref 2013). Enillodd Wobr Pulitzer am ei nofel *The Mambo Kings Play Songs of Love* (1989).

Bu farw yn 62 oed yn 2013 o drawiad ar y galon tra'n chwarae tenis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Giwbaidd
Nigel Davenport

Actor ffilm, teledu a theatr Seisnig oedd **Arthur Nigel Davenport** (23 Mai 1928 – 25 Hydref 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Swydd Gaergrawnt
Murlun Siartwyr Casnewydd

Murlun mosäig oedd **Murlun Siartwyr Casnewydd**. Cafodd ei godi yn y 1970au ger Sgwâr John Frost yng nghanol Casnewydd er mwyn nodi Terfysg Casnewydd ym 1839.

Cafodd y murlun ei chwalu ar 3 Hydref 2013, er gwaethaf protest o blaid ei gadw. Dywedodd Cyngor Dinas Casnewydd roedd angen dymchwel y murlun er mwyn codi canolfan siopa newydd, a'i bod hi'n rhy ddrud i'w symud. Cafodd Cadw ei feirniadu am wrthod cais i wneud y murlun yn adeilad rhestredig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1970au
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghasnewydd
Siartwyr Casnewydd
Categori:Siartiaeth
Onomasteg

Astudiaeth enwau priod yw **onomasteg**. Mae'n cynnwys astudiaeth enwau lleoedd (toponymeg) ac astudiaeth enwau personol (anthroponymeg).

## Cyfeiriadau 

Categori:Enwau
Categori:Geiriadureg
Lawrence Klein

Economegydd o Americanwr oedd **Lawrence Robert Klein** (14 Medi 1920 – 20 Hydref 2013) a enillodd Wobr Economeg Nobel ym 1980 "am greu modelau econometrig a'u cymhwyso at ddadansoddi anwadaliadau economaidd a pholisïau economaidd". Addysgodd economeg ym Mhrifysgol Pennsylvania am 33 mlynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Academyddion Prifysgol Pennsylvania
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Califfornia, Berkeley
Categori:Economegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Economeg Nobel
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
MKE Kırıkkalespor

Tim pêl-droed yn Kırıkkale, Twrci yw **MKE Kırıkkalespor**. Cafodd ei sefydlu yn 1967.

Maen nhw'n chwarae yn y Stadiwm Fikret Karabudak.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan 

Categori:Timau pêl-droed Twrci
Categori:Kırıkkale
Corfflu'r Ysgol Fân-Arfau

bawd|Bathodyn cap y Corfflu
Corfflu yn y Fyddin Brydeinig yw '''Corfflu'r Ysgol Fân-Arfau''' () sy'n yn gyfrifol am hyfforddi hyfforddwyr mân-arfau, paratoi cyrsiau, dewis rheolwyr meysydd tanio, profi drylliau newydd, a chynghori swyddogion y staff ar sgiliau arfau. Mae 1 ym mhob 5 o aelodau'r Corfflu yn swyddogion, a ddyrchafir o fewn yr uned. Symudodd pencadlys y Corfflu o Hythe, Caint, i Ysgol y Troedfilwyr yn Warminster, Wiltshire, ym 1969.

## Cerddoriaeth 
"March of the Bowmen" yw ymdeithgan y Corfflu.

## Traddodiadau 
Dethlir Diwrnod y Corfflu ar 19 Medi pob blwyddyn i nodi agor yr Ysgol Saethyddiaeth yn Hythe, Caint, ar y dyddiad hwn ym 1854.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Addysg ac hyfforddiant milwrol
Ysgol Man Arfau
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1854
Walter Map

Llenor Lladin oedd **Walter Map** (amrywiadau: **Mahap**, **Mapes**) neu **Gwallter Map** (bl. tua 1140 - 1209). Credir ei fod yn Gymro neu o leiaf o dras Gymreig ac yn byw yn Erging, Swydd Henffordd, ardal Gymraeg ei hiaith yn yr Oesoedd Canol a fu'n un o deyrnasoedd cynnar Cymru.

## Gyrfa
Gŵr o dras fonheddig oedd Walter Map. Roedd yn gyfaill i'r llenor Lladin Cymreig-Normanaidd Gerallt Gymro, awdur *Hanes y Daith Trwy Gymru* a gweithiau eraill. Cafodd ei addysg brifysgol ym Mharis, Ffrainc. Ar ôl ei gyfnod ym Mharis cafodd yrfa hir fel clerigwr a llysgenad. I goroni ei yrfa, fe'i urddwyd yn Archddiacon Rhydychen yn 1197.

Cyfeiria'r awdur rhamantau Ffrangeg-Normanaidd Huw o Ruddlan (bl. 1180-1190) at Walter Map yn ei gerdd *Ipomedon* a'i dilyniant *Protesilaus*.

## Gwaith llenyddol
Roedd Map yn adnabyddus yn ei ddydd fel awdur sawl gwaith yn yr iaith Ladin, ond erbyn heddiw yr unig waith sy'n cael ei dderbyn yn ddibetrus fel gwaith dilys Map yw'r *De Nugis Curialium* ("Lloffion o'r Llys"). Credir i'r llyfr hwnnw gael ei gyfansoddi yn y cyfnod 1180-1193, cyn iddo fynd i Rydychen. Mae'n gymysgfa o hanesion amrywiol, yn bytiau o hanes go iawn, rhamantau a chwedlau. Cysylltir nifer o'r straeon hyn â Chymru ac maent o ddiddordeb arbennig i efrydwyr llên gwerin.

Mae'r *De Nugis* yn cynnwys hanesion am Gruffudd ap Llywelyn (m. 1063), Brenin Cymru, ond casglu straeon am bobl oedd dull Map o lunio hanes ac ni ellir dibynnu ar ei waith fel ffynhonnell hanes.

## Llyfryddiaeth
**De Nugis Curialium*, golygwyd gan M.R. James (*Anecdota Oxoniensis*, 1914)
**De Nugis Curialium*, cyfieithwyd gan M.R. James (Cymmrodorion Record Series, 1923)
*R. T. Jenkins (cyf.), *Storïau Gwallter Map* (Llyfrau'r Dryw, 1941). Detholiad o straeon o'r *De Nugis Curialium* gyda rhagymadrodd.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 1200au
Categori:Clerigwyr y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Clerigwyr y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Clerigwyr Catholig o Gymru
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Rhestr llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin

Dyma **restr llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin**, sy'n cynnwys awduron o Gymru neu o dras Gymreig sydd wedi cyfansoddi gweithiau yn Lladin (mae'r rhestr yn cynnwys awduron Cymraeg a dwyieithog hefyd ar y sail eu bod wedi ysgrifennu un neu ragor o weithiau llenyddol yn Lladin).

## A
*Adam, Esgob Llanelwy
*Adda o Frynbuga
*Asser

## B
*Gwallter Brut

## C
*Rhys Cadwaladr
*Cadwgan o Landyfai
*Caradog o Lancarfan

## D
*John Davies, Mallwyd
*Myles Davies

## E
*Charles Edwards

## G
*Gerallt Gymro
*Gildas
*Gruffudd Bola

## H
*Edward Herbert
*George Herbert

## L
*Humphrey Lhuyd
*Roger Lort

## M
*Madog ap Gwallter
*Madog ap Selyf
*Walter Map

## N
*Nennius

## O
*John Owen
*Goronwy Owen

## P
*John Price
*Edmwnd Prys

## R
*Rhygyfarch ap Sulien
*Siôn Dafydd Rhys
*Roger o Gonwy

## S
*Sieffre o Fynwy
*Simwnt Fychan
*Siôn o Gymru

## T
*Ieuan Trefor II

## V
*Henry Vaughan
*Thomas Vaughan
*William Vaughan

## W
*Ellis Wynne

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth Cymru
*Llenyddiaeth Gymraeg
*Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
*Rhestr beirdd Cymraeg c.550–1600
*Rhestr llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
*Rhestr llenorion plant Cymraeg




Cymreig yn yr iaith Ladin
Cymreig yn yr iaith Ladin
Ysgarlad

:*Am y tîm rygbi gweler Sgarlets.*
Lliw coch gydag arlliw oren yw **ysgarlad** neu **sgarlad**, sy'n hanesyddol yn symbol o frenin. Mewn rhai traddodiadau dim ond y brenin a'r frenhines oedd a'r hawl i wisgo'r lliw hwn.

Cyfeirir at wisg o sgarlad yn y carol plygain *Carol y Swper*:

:*A’i farnu gan Pilat, a’i wisgo mewn ‘scarlat,*

Delwedd:WG 001.jpg|Milwr y Gwarchodlu Cymreig yn gwisgo tiwnig ysgarlad.
Delwedd:John Paul II funeral long shot.jpg|Cardinaliaid yr Eglwys Babyddol yn gwisgo'u hurddwisg ysgarlad. Mae'r esgobion yn gwisgo urddwisg borffor.

Categori:Lliwiau
Saffrwm (lliw)

bawd|chwith|Tomenni o stigmâu'r planhigyn saffrwm.
Lliw oren-felyn yw **saffrwm** neu **saffrwn**. Daw'r enw o'r planhigyn saffrwm sydd â stigmâu o'r lliw hwn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Lliwiau
Ellen van Dijk

Seiclwraig ffordd proffesiynol o'r Iseldiroedd ydy  **Eleonora Maria "Ellen" van Dijk** (ganwyd 11 Chwefror 1987). Ar ôl ennill pencampwriaethau Ewrop 2x ar y ffordd yn y categori U-23, aeth ymlaen i ddod yn bencampwraig y byd ar y trac wedi ennill a'r ras scratch yn 2008. Aeth ymlaen i ddod yn bencampwraig y byd ar y ffordd yn ogystal wedi ennill y Treial amser yn 2013 a'r Treial amser tîm yn 2012 a 2013.

## Bywgraffiad
Ganed Ellen van Dijk yn Harmelen, Utrecht a mae'n byw yn Amsterdam.

## Canlyniadau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Proffil Ellen van Dijk ar ProcyclingStats.com
*

Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Seiclwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Tadeusz Mazowiecki

Gwleidydd o Wlad Pwyl oedd **Tadeusz Mazowiecki** (18 Ebrill 1927 – 28 Hydref 2013). Ef oedd Prif Gweinidog Gwlad Pwyl o 1989 hyd 1991 yn sgil cwymp comiwnyddiaeth, ac ef oedd y prif weinidog anghomiwnyddol cyntaf yn Nwyrain Ewrop ers y 1940au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Gwleidyddion o Wlad Pwyl
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Prif Weinidogion Gwlad Pwyl
Glas Sant Padrig

Lliw glas sy'n symboleiddio Iwerddon yw **glas Sant Padrig**. Ym Mhrydain mae'n cyfeirio at y glas golau a ddefnyddir gan Urdd Sant Padrig, ond yn Iwerddon mae'n cyfeirio at las cryf a thywyll.

Delwedd:Ribbon bar Order of St. Patrick.jpg|Rhuban glas Urdd Sant Padrig.
Delwedd:Flag of the President of Ireland.svg|Baner Arlywydd Iwerddon: telyn ar faes glas Sant Padrig.

Categori:Lliwiau
Jeremy Owen

Llenor Cymraeg ar bynciau crefyddol oedd **Jeremy Owen** (fl. 1704 - 1744), a gofir fel awdur y gyfrol *Golwg ar y Beiau*.

## Gyrfa
Cafodd ei addysg yn ysgol ei ewythr yn Amwythig. Dilynodd ei dad yn weinidog Ymneilltuol yn Henllan Amgoed, Sir Gaerfyrddin, yn 1711.

Yn 1732-33, cyhoeddodd *Golwg ar y Beiau*. Yn y llyfr hwnnw ceir ymateb Owen i'r rhwyg yn yr eglwys Bresbyteraidd yn yr ardal a arweiniodd at un o ddadleuon diwinyddol poethaf y 18g, rhwng pleidwyr Uchel ac Isel Calfiniaeth. Ystyrir y llyfr bychan hwn yn glasur o'r cyfnod am "ragoriaeth ei Gymraeg cyhyrog".

## Llyfryddiaeth
### Testunau
**Golwg ar y Beiau* (1732-33)
**Adargraffiad, wedi ei olygu gan R. T. Jenkins (Caerdydd, 1950)
**Y Ddyledswydd Fawr Efengylaidd o Weddio dros Weinidogion* (1733)

### Astudiaethau
Ceir ysgrif gan Saunders Lewis ar waith Jeremy Owen yn y gyfrol ''Meistri'r Canrifoedd'' (Caerdydd, 1973)

## Cyfeiriadau
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1700au
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1744
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Lou Reed

Canwr, gitarydd a chyfansoddwr caneuon roc Americanaidd oedd **Lewis Allan "Lou" Reed** (2 Mawrth 1942 – 27 Hydref 2013).

Ganwyd yn Brooklyn, Dinas Efrog Newydd, i deulu Iddewig ym 1942 a mynychodd Prifysgol Syracuse. Yn Ninas Efrog Newydd bu'n cwrdd â'r Cymro John Cale a sefydlodd y ddau y band roc  The Velvet Underground ym 1965 gyda'r gitarydd Sterling Morrison a'r drymwraig Maureen Tucker, a bu'r arlunydd Andy Warhol yn rheolwr a chynhyrchydd. Erbyn i Reed adael y band ym 1970, rhyddhaodd The Velvet Underground pedwar albwm oedd yn arloesol yng nghelfyddyd *avant-garde* a cherddoriaeth arbrofol. Nid oedd y band yn hynod o lwyddiannus ar y pryd, ond ers hynny mae dylanwad The Velvet Underground ar gerddoriaeth roc yn amlwg.

Ym 1972 symudodd Reed i Loegr a rhyddhaodd ei ddau albwm unigol cyntaf, *Lou Reed* a *Transformer*. Cyd-gynhyrchwyd *Transformer* gan David Bowie ac mae'n cynnwys rhai o'i ganeuon mwyaf poblogaidd, *Vicious*, *Perfect Day*, *Walk on the Wilde Side*, a *Satellite of Love*. Dan ddylanwad Bowie mabwysiadodd Reed delwedd a sain roc glam sy'n amlwg yn y llun eiconig ohono ar glawr *Transformer*. Roedd ei waith hefyd yn ddylanwadol ar bync-roc yn y cyfnod hwn.

Priododd Bettye Kronstadt ym 1973, y ddylunwraig Sylvia Morales ym 1980, a'r gerddores Laurie Anderson yn 2008. Cafodd trawsblaniad afu ym Mai 2013, ac yn Hydref y flwyddyn honno bu farw yn 71 oed o glefyd yr afu.

## Disgyddiaeth 
### Albymau unigol 
* *Lou Reed* (1972)
* *Transformer* (1972)
* *Berlin* (1973)
* ''Sally Can't Dance* (1974)
* *Metal Machine Music* (1975)
* *Coney Island Baby* (1975)
* *Rock and Roll Heart* (1976)
* *Street Hassle* (1978)
* *The Bells* (1979)
* *Growing Up in Public* (1980)
* *The Blue Mask* (1982)
* *Legendary Hearts* (1983)
* *New Sensations* (1984)
* *Mistrial* (1986)
* *New York* (1989)
* *Songs for Drella* (1990; gyda John Cale)
* *Magic and Loss* (1992)
* *Set the Twilight Reeling* (1996)
* *Ecstasy* (2000)
* *The Raven* (2003)
* *Hudson River Wind Meditations* (2007)
* *Lulu* (2011; gyda Metallica)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  Cyfweliad â Lou Reed  yng nghylchgrawn *Rolling Stone*, 4 Mai 1989
*  Cyfweliad â Lou Reed yn *The Guardian*, 6 Mehefin 2007
*  Cyfweliad â Lou Reed yng nghylchgrawn *Spin'', 1 Tachwedd 2010

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o glefyd yr afu
Gwyrdd Lincoln

bawd|chwith|Robin Hwd yn ei ddillad gwyrdd Lincoln.
Lliw gwyrdd sy'n gysylltiedig â choedwigwyr Gogledd Lloegr, a chwedl Robin Hwd yn enwedig, yw **gwyrdd Lincoln**. Yn hanesyddol cafodd brethyn o'r lliw hwn ei gynhyrchu yn nhref Lincoln ac mae'r term yn dyddio o'r 16g. Heddiw mae'n disgrifio gwyrdd yr olewydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Lliwiau
Categori:Robin Hwd
Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg

Llyfr gramadeg Cymraeg gan Gruffydd Robert (c. 1527-1598) yw ***Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg***. Cyhoeddwyd y rhan gyntaf ym Milan yn yr Eidal ar Ddydd Gŵyl Ddewi, 1567. Mae'r ail ran, ar y rhannau ymadrodd (*cyfiachyddiaeth*), yn ddi-ddyddiad, ond yn debyg o fod wedi ymddangos yn 1584 neu 1585.

## Disgrifiad
Mae'r ddwy ran gyntaf yn defnyddio ffurf ymgom mewn gwinllan rhwng Gr. (Gruffydd Robert ei hun) a Mo. (sef Morys Clynnog, ewyrth Robert. Nid yw'r drydedd ran (*tonyddiaeth*) yn defnyddio'r un ffurf, efallai am fod Morys Clynnog wedi boddi tua 1581 a Carlo Borromeo, y cyfeirir ato fel *meistr* neu *arglwydd* Gruffydd Robert yn y gramadeg, wedi marw ym 1584. Mae'r rhannau eraill yn fyrrach: mae'r bedwaredd ran yn trafod y cynganeddion a mesurau cerdd dafod; y bumed ran yn darparu casgliad o gerddi; a chynnwys y chweched ran yw dechrau cyfieithiad *De Senectute* gan Cicero.

## Llyfryddiaeth
Ceir adargraffiad safonol o Ramadeg Gruffydd Robert gyda rhagymadrodd helaeth yn:
*G. J. Williams (gol.) *Gramadeg Cymraeg Gruffydd Robert* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939)

## Gweler hefyd
*Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
**Y Drych Cristianogawl*

## Cyfeiriadau
Categori:Gramadegau Cerdd Dafod
Categori:Gramadegau Cymraeg
Categori:Gruffydd Robert
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau 1567
Categori:Llyfrau'r 1580au
Rhoslefain

Pentref bychan yn ne Gwynedd yw **Rhoslefain** (). Fe'i lleolir yn ardal Meirionnydd ar briffordd yr A493 rhwng Llangelynnin, i'r gorllewin, a Llanegryn i'r dwyrain. Mae'n rhan o Gymuned Llangelynnin.

Mae Bae Ceredigion tua milltir i'r gorllewin o'r pentref. I'r gogledd mae cyfres o fryniau yn codi i gyfeiriaid Cader Idris.

Mae Rhoslefain yn blwyf eglwysig yn Esgobaeth Bangor. Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf hwnnw'n gorwedd yng nghwmwd Ystumanner.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangelynnin
Categori:Pentrefi Gwynedd
Lôn Goed

Lôn wledig yn Eifionydd, Gwynedd, yw'r **Lôn Goed**. Ceir sawl cyfeiriad ati gan lenorion Cymraeg, e.e. gan y bardd R. Williams Parry. Fe'i henwir ar ôl y ddwy res o goed ar ochr y lôn.
250px|bawd|chwith|Y Lôn Goed yn yr haf.
250px|bawd|chwith|Y Lôn Goed yn y gaeaf.

Mae'r Lôn Goed yn cychwyn ym mhentref Afon Wen, ar y briffordd A497 tua hanner milltir i'r de o Chwilog a thua hanner y ffordd rhwng Cricieth a Pwllheli, lle mae'r afon o'r un enw yn cyrraedd y môr. Cafodd ei chreu rhwng 1819 a 1828 gan y goruchwylwr lleol John Maughan drwy ystâd Talhenbont (Plas-hen) er mwyn hwyluso cludo calch a mawn. Mae'n rhedeg am tua 5 milltir i gyfeiriad y gogledd o Afonwen i Hendre Cennin (Mynydd y Cennin). Cyfeiria'r llenor o Eifionydd J. G. Williams ati yn ei waith hefyd, e.e. yn ei lyfr ''Pigau'r Sêr''.

## Oriel 

Delwedd:Lôn Goed (1537360).jpg
Delwedd:Lôn Goed (1537353).jpg
Delwedd:Lôn Goed (1537358).jpg
Delwedd:Lôn Goed (1537362).jpg
Delwedd:Lôn Goed (1537357).jpg
Delwedd:Lôn Goed (1537359).jpg
Delwedd:Y Lôn Goed - geograph.org.uk - 955219.jpg
Delwedd:Y Lôn Goed - geograph.org.uk - 343112.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Eifionydd
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llwybrau Cymru
Gareth Morlais

Technolegydd a chanwr yw Gareth Morlais, sydd ar hyn o bryd (Tachwedd 2013) yn gweithio i Lywodraeth Cymru fel arbenigwr cyfryngau digidol trwy gyfrwng y Gymraeg. Rhan o'i waith yw ceisio hyrwyddo'r defnydd o rwydweithio cymdeithasol ar-lein.

Mae ef wedi gweithio fel uwchgyflwynydd i BBC Cymru am y rhan fwyaf o'i yrfa, gan ymchwilio a chynhyrchu amryw o raglenni. Roedd hefyd yn rhan o'r tim a ddatblygodd dudalennau gwe Cymraeg cyntaf y BBC.

Bu hefyd yn aelod o'r grwp Ceffyl Pren.

## Cyfeiriadau
In Luna

Y rhyddhad gyntaf o ganeuon gan Georgia Ruth ydy'r record estynedig ***In Luna***, a gyhoeddwyd yn 2012.

## Cyfranwyr
* *Llais, organ a thelyn*: Georgia Ruth
* *Bas Dwbl*: Pete Walton
* *Fibraffon*: David Wrench
* *Drymiau*: Pete Richardson

## Traciau
#*Through Your Hands* - 4:23 (Georgia Ruth)
#*Lines* - 4:44 (Georgia Ruth)
#*Bones* - 4:08 (Georgia Ruth)
#*Anna* - 5:29 (Georgia Ruth)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2012
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Sachin Tendulkar

Cricedwr o India yw **Sachin Tendulkar** (ganwyd 24 Ebrill 1973). Chwaraeodd mewn 200 o gemau prawf, sgoriodd fwy o rediadau rhyngwladol na neb arall, ac mae ganddo gan cant rhyngwladol i'w enw. Mae'n fab i nofelydd ac yn wr i feddyg plant.

Categori:Cricedwyr o India
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Pobl a aned ym Mumbai
Ysgol Gynradd Gymraeg Lôn Las

Ysgol yn Llansamlet, Sir Abertawe, yw **Ysgol Gynradd Gymraeg Lôn Las**, a sefydlwyd yn 1949. Mae 535 o ddisgyblion ar hyn o bryd yn yr ysgol.

## Cyn-ddisgyblion
* Ceri Rhys Matthews - cerddor cerddoriaeth draddodiadol Cymru, canwr y pibau Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion Abertawe
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ross Kemp

Actor o Sais yw **Ross James Belshaw Kemp** (ganwyd 21 Gorffennaf 1964).

Fe'i ganwyd yn Barking, Llundain, yn fab i'r plisman John Kemp a'i wraig Jean.

## Teledu
*''London's Burning* (1988)
**Eastenders* (1990-1999 a 2005-2006)
**A Christmas Carol* (2000)
**Ultimate Force* (2002-2006)
**Spartacus'' (2004)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1964
Peter Karrie

Canwr o Gymru sydd fwyaf adnabyddus am chwarae'r prif ran yn sioe gerdd Andrew Lloyd Webber, *The Phantom of the Opera*, ydy **Peter Karrie** (ganed 10 Awst 1946). Chwaraeodd y rhan hwn yn Llundain, Toronto, Vancouver, Singapôr, Hong Cong ac ar daith yn y Deyrnas Unedig ym Mradford, a Manceinion. Cafodd ei ddewis fel eu hoff Phantom gan aelodau'r The Phantom of the Opera Appreciation Society, yn 1994 ac yn 1995.

Magwyd Karrie yng Nghymru, lle mae ef fwyaf adnabyddus. Dechreuodd ei yrfa gerddorol fel prif ganwr y grŵp pop, "Peter and the Wolves", cyn mynd ymlaen i serennu mewn nifer o sioeau yn West End Llundain. Mae rhain yn cynnwys *Les Misérables* (ar dair achlysur gwahanol) a *Chess*. Mae ef hefyd yn gymrawd o Goleg Cerdd a Drama Caerdydd. Mae'n briod a chanddo chwech o blant.

Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Prifysgol Pula

Prifysgol yn Pula, Croatia, ydy **Prifysgol Juraj Dobrila** (Croateg: *Sveučilište Jurja Dobrile u Puli*, Lladin: *Universitas studiorum Polensis Georgii Dobrila*), a sefydlwyd yn 2006. Ceir pum adran yn y brifysgol.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol Prifysgol Pula

Pula
Categori:Sefydliadau 2006
John Selwyn Lloyd (awdur)

Awdur ac athro yw **John Selwyn Lloyd** neu **J. Selwyn Lloyd** (1931-2000) sy'n adnabyddus am ysgrifennu nifer fawr o nofelau Cymraeg i blant a phobl ifanc.

Ganed yn Nhynweirglodd ger Y Lôn Ddwr, Talysarn, Dyffryn Nantlle a bu'n byw yng Nghorwen. Symudodd wedyn i Roshirwaun, ger Aberdaron. Yn ei flynyddoedd olaf, bu'n preswylio yng nghartref Marbryn, Caernarfon. Fe'i claddwyd ym mynwent Aberdaron.

## Gwobrau
*Gwobr Tir na n-Og yn 1977 ac 1983
*Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979
*Tlws Mary Vaughan Jones yn 2000 

## Cyhoeddiadau
*(detholiad)*

### Dramâu 
* ''Mae'r Dall yn Gweld yn Well* (1979)

### Cyfrolau 
**Owi Tŷ Pella* (Hughes, 1960)
**Llam y Lleidr* (Hughes, 1967)
**Creithiau'r gorffennol* (Gwasg Gomer, 1972)
**Dychweliad y swastika'' (D. Brown a'i Feibion, 1973)
**Breuddwyd yw ddoe*: nofel garu fer (Gwasg Gomer, 1976)
**Llygad y ddrycin* (Gwasg Gwynedd, 1976)
**Trysor Bryniau Caspar* (Gwasg Gomer, 1976)
**Esgyrn sychion* (Gwasg Gomer, 1977)
**Ychydig wedi naw *(Cyngor Gwasanaethau Gwirfoddol Clwyd, 1979)
**Llygad y daran* (Gwasg Gomer, 1980)
**Brenin y paith* (Gwasg Gomer, 1982)
**Croes bren yn Norwy* (Gwasg Gomer, 1982; 2il arg. 1986)
**Y Saethau Duon* (Gwasg Gomer 1982)
**Trwy Awyr Wenfflam* (Gwasg Gomer, 1982)
**Wrth draed y meirw* (Gwag Gomer, 1982)
**Cysgod rhyfel* (Gwasg Gomer, 1983)
**Gwaed ar y Dagrau* (Gwasg Gomer, 1983; 2il arg. 1988) - addaswyd yn gyfres ddrama i S4C *Gwaed ar y Dagrau.*
**Saethau ar y paith* (Gwasg Gomer, 1983; 2il arg. 1988)
**Bu farw Mel Polanski* (Gwasg Gomer, 1984)
**Y Dylluan wen* (Urdd Gobaith Cymru 1984)
**Y Seren Arian* (Urdd Gobaith Cymru 1987) 
**Trysor yn y Fynwent* (Gwasg Gomer, 1988; 2il arg. 1992)
**Elain* (Gwasg Pantycelyn, 1993)
*''Y Dyn a'r Groes o Haearn* (Gwasg Gwynedd, 1995)
**Cai Jones ac Esgyrn y Diafol* (Gwasg Gwynedd, 1989)
**Cai Jones a'r Awyren Goll* (Gwasg Gwynedd, 1991)
**Cai Jones a'r Elain Wen* (Gwasg Gwynedd, 1994)
**Mudan Porth y Ddraig* (Gwasg Gomer, 1991)

## Cyfieithiadau i ieithoedd eraill 
* *Saibhreas Chnoic Chaspair* (cyfieithiad Gwyddeleg o *Trysor Bryniau Caspar* gan Liam Mac Cóil, Oifig an tSoláthair, 1981)
* *The Mute horseman of Dragon's Bay* (cyfieithiad Saesneg o *Mudan Porth y Ddraig'' o'r awdur, Pont, 1992)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Pobl o Arfon
Golwg ar y Beiau

Llyfr Cymraeg gan Jeremy Owen (bl. 1704-1744) yw ***Golwg ar y Beiau***, a gyhoeddwyd yn 1732 neu 1733.

## Disgrifiad
Yn y llyfr hwn ceir ymateb Jeremy Owen i'r rhwyg yn yr eglwys Bresbyteraidd yn ardal Henllan Amgoed, Ceredigion, a'r cylch a arweiniodd at un o ddadleuon diwinyddol poethaf y 18g, rhwng pleidwyr Uchel ac Isel Calfiniaeth. Ystyrir y llyfr bychan hwn yn glasur o'r cyfnod am "ragoriaeth ei Gymraeg cyhyrog".

## Llyfryddiaeth
### Testun
**Golwg ar y Beiau* (1732-33)
**Adargraffiad, wedi ei olygu gan R. T. Jenkins (Caerdydd, 1950)

### Astudiaeth
Ceir ysgrif gan Saunders Lewis ar waith Jeremy Owen, yn cynnwys *Golwg ar y Beiau*, yn y gyfrol ''Meistri'r Canrifoedd'' (Caerdydd, 1973).

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau'r 1730au
Categori:Methodistiaeth
Categori:Ymneilltuaeth yng Nghymru
Stéphane Mallarmé

Bardd a beirniad llenyddol o Ffrainc oedd **Stéphane Mallarmé** (18 Mawrth 1842 – 9 Medi 1898). Mae'n cael ei gyfri'n un o fawrion llenyddiaeth Ffrangeg y 19g. Cafodd ei waith ddylanwad enfawr ar nifer o lenorion, artistiaid ac athronwyr yr 20g.

## Gweithiau 
* Yn 1875 cyfieithodd *The Raven* gan Edgar Allan Poe i'r Ffrangeg, a dyluniwyd ef gan Édouard Manet.
* ''L'après-midi d'un faune*, 1876
* *Les Mots anglais*, 1878
* *Les Dieux antiques*, 1879
* *Poésies*, 1887
* *Divagations*, 1897
* *Un coup de dés jamais n'abolira le hasard*, 1897
* *Pour un tombeau d'Anatole'', 1961 (heb ei orffen)

## Llyfryddiaeth
* Barddoniaeth i Bawb? Stéphane Mallarmé (1998) gan Heather Williams
* Fersiwn arlein: Dogfen PDF 

Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Beirniaid llenyddol o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Pobl o Baris
Week of Pines

Albwm o gerddoriaeth werin gan Georgia Ruth ydy ***Week of Pines***, a gyhoeddwyd yn 2013.

Mae'r albwm yn gynnwys wyth trac yn Saesneg a thri thrac yn y Gymraeg. Enillodd yr albwm Wobr Gerddoriaeth Gymreig 2013.

## Cyfranwyr
* *Llais, Piano, Organ Grys, Clychau a Thelyn*: Georgia Ruth
* *Gîtar Drydan, Gîtar Acwstig, Harmonica, Organ, Organ Grys, Llais, SFX*: Iwan Hughes
* *Bâs, Llais, Fibraffon, SFX, Gîtar Drydan, Gîtar Acwstig,*: Aled Hughes
* *Drymiau, Offerynnau Taro, Fibraffon*: Dafydd Hughes
* *Llais*: Lleuwen Steffan

## Traciau
#*Week Of Pines* - 5:48 (Georgia Ruth)
#*Codi Angor* - 3:23 (Georgia Ruth)
#*Mapping* - 5:19 (Georgia Ruth)
#*Hallt* - 5:39 (Georgia Ruth)
#*Dovecote* - 4:17 (Georgia Ruth)
#*Seeing You Around* - 4:15 (Georgia Ruth)
#*Old Blue* - 4:41 (Tradoddiadol, Trefniant Georgia Ruth)
#*Etrai* - 4:26 (Georgia Ruth)
#*In Luna* - 5:01 (Georgia Ruth)
#*A Slow Parade* - 5:43 (A A Bondy)
#*Winter* - 5:53 (Georgia Ruth)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2013
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Perl mewn Adfyd

Llyfr gan Huw Lewys (1562–1634) yw ***Perl mewn Adfyd*** a gyhoeddwyd yn Llundain yn 1595. Cyfieithiad ydyw o waith Saesneg ac mae olion dysg Lladin yn amlwg ynddo.

## Disgrifiad
Cyfieithiad i'r Gymraeg ydyw o lyfr y Protestant Seisnig Miles Coverdale, sef *A Spyrytuall and most Precious Pearle*. Roedd hwnnw yn ei dro yn gyfieithiad o'r traethawd Almaeneg *Kleinot* gan Otto Werdmüller (bu farw 1551).

Ceir cywydd "I'r Iesu" gan Huw ar ddiwedd y *Perl mewn Adfyd*, sy'n dangos ei fod yn cyfansoddi cerddi caeth yn ogystal ag ysgrifennu rhyddiaith.

## Llyfryddiaeth
**Perl mewn Adfyd* (Llundain, 1595)
**Perl mewn Adfyd*, adargraffiad gyda rhagymadrodd gan W. J. Gruffydd (Caerdydd, 1929)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1595
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
John Morgan (ysgolhaig)

Ysgolhaig, bardd a llenor Cymraeg oedd **John Morgan** (7 Chwefror 1688 – 28 Chwefror 1733 neu 1734). Roedd yn glerigwr Anglicanaidd a oedd yn gasglwr llawysgrifau Cymreig ac yn gyfaill i Edward Lhuyd a Moses Williams. Cyfansoddodd nifer o gerddi Cymraeg yn ogystal â gweithiau rhyddiaith.

## Gyrfa
Ganed John Morgan ym mhlwyf Llangelynin, Meirionnydd, yn 1688. Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Daeth yn gurad a threuliodd gyfnodau ym mhlwyfi Llandegfan, Môn, a Llanfyllin, Maldwyn, cyn symud dros Glawdd Offa i ofalu am guradaeth ym Matchin, Essex, lle daeth yn rheithor y plwyf. Yno daeth i gysylltiad â bywyd llenyddol Cymry Llundain. Bu farw yn 1733.

## Gwaith llenyddol
Cyfansoddodd nifer o gerddi Cymraeg, yn cynnwys carolau, pennillion serch a chaneuon ar bynciau moesol. Cyfansoddodd englynion coffa i'w gyfaill Edward Lhuyd.

Ei brif waith rhyddiethol yw *Myfyrdodau Bucheddol ar y Pedwar Peth Diweddaf*. Cyhoeddodd yn ogystal gyfieithiad o'r Lladin i'r Gymraeg o un o lythyrau Tertullian.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Myfyrdodau Bucheddol ar y Pedwar Peth Diweddaf* (1714)

## Cyfeiriadau
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1688
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1733
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Huw Lewys

Clerigwr a llenor Cymraeg oedd **Huw Lewys** (hefyd **Hugh Lewis**) (1562 - 1634), a gofir yn bennaf fel awdur y gyfrol *Perl mewn Adfyd*.

## Bywgraffiad
Brodor o Fodellog ym mhlwyf Llanwnda, ger Caernarfon, oedd Hugh Lewis, a aned yno yn 1562. Hanodd o deulu enwog am offeiriaid a llenorion. Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg yr Holl Eneidiau, Rhydychen.

Daeth yn glerigwr Anglicanaidd ar ôl gadael Rhydychen. Ym 1590 cafodd fywoliaeth plwyf Llanddeiniolen, Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw). Ym 1608 cafodd ei apwyntio'n Ganghellor Eglwys Gadeiriol Bangor. Ym 1623 olynodd y bardd Edmwnd Prys fel rheithor plwyfi Ffestiniog a Maentwrog ym Meirionnydd. Bu farw ym 1634.

## Gwaith llenyddol
Ei brif waith llenyddol yw'r gyfrol *Perl mewn Adfyd* a gyhoeddwyd yn Llundain ym 1595. Cyfieithiad i'r Gymraeg ydyw o lyfr y Protestant Seisnig Miles Coverdale, sef *A Spyrytuall and most Precious Pearle*. Roedd hwnnw yn ei dro yn gyfieithiad o'r traethawd Almaeneg *Kleinot* gan Otto Werdmüller (bu farw 1551).

Ceir cywydd gan Huw ar ddiwedd y *Perl mewn Adfyd*, sy'n dangos ei fod yn cyfansoddi cerddi caeth hefyd.

## Llyfryddiaeth
**Perl mewn Adfyd* (Llundain, 1595)
**Perl mewn Adfyd*, adargraffiad gyda rhagymadrodd gan W. J. Gruffydd (Caerdydd, 1929)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1562
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1634
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Cyfieithiadau o Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud

Cyfieithwyd llyfr Lewis Carroll *Anturiaethau Alys yng Ngwlad Hud* i lawer o ieithoedd. Cyfieithwyd i'r Gymraeg gan Selyf Roberts yn 1982. Yma rhestrir cyhoeddiadau cyntaf, ac ad-argraffiadau ac ail-argraffiadau gan gyhoeddwyr eraill:

Categori:Lewis Carroll
Rhyfel Iberia

[bawd|''Mai'r Ail 1808 ym Madrid'' gan [Francisco Goya sy'n portreadu gwrthryfel gan drigolion Madrid yn erbyn y goresgynwyr Ffrengig ar y dyddiad hwnnw.]]
Cystadleuaeth rhwng Ymerodraeth Ffrainc a'r cynghreiriaid Sbaen, y Deyrnas Unedig a Phortiwgal dros Benrhyn Iberia yn ystod Rhyfeloedd Napoleon oedd **Rhyfel Iberia** neu **Ryfel Annibyniaeth Sbaen** () (1808–14). Meddianwyd Portiwgal gan luoedd Ffrainc a Sbaen ym 1807, ond trodd Ffrainc yn erbyn Sbaen ym 1808. Collodd Ffrainc y rhyfel hwn a Rhyfel y Chweched Glymblaid gan arwain at gwymp Napoleon.

## Cyfeiriadau 
Categori:1800au
Categori:1810au
Categori:19eg ganrif ym Mhortiwgal
Categori:19eg ganrif yn Sbaen
Iberia
Iberia
Iberia
Iberia
Iberia
Iberia
Marchfilwr

Yn hanesyddol, milwyr ar gefn ceffylau yw **marchfilwyr**, **gwŷr meirch** neu'r **cafalri**. Heddiw mae gan y term ystyr ehangach sy'n crybwyll tanciau a lluoedd rhagchwilio arfogedig.

Rhennir marchfilwyr yn farchogluoedd a sgwadronau. Ymhlith y mathau o farchfilwyr hanesyddol mae hwsariaid, dragwniaid a gwaywyr.

## Gweler hefyd 
* Awyrfilwr
* Gwarchodlu Dragŵn 1af Y Frenhines (Y Cafalri Cymreig)
* Môr-filwr
* Troedfilwr

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Sinclair, Andrew. *Man and Horse: Four Thousand Years of the Mounted Warrior* (The History Press, 2008).


Categori:Galwedigaethau milwrol
Categori:Marchogaeth
Brwydr Loos

300px|bawd|Maes y Frwydr Loos
Brwydr yn Y Rhyfel Byd Cyntaf oedd **Brwydr Loos**.

Ymladdwyd y frwydr rhwng 25 Medi a 14 Hydref 1915 yn Artois, Ffrainc.

Categori:1915
Loos
Loos
Categori:20fed ganrif yn Ffrainc
William Jones (telynor)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Telynor o Gymru oedd **William Jones** (bl. tua 1700 - 1720), a oedd yn frodor o blwyf Llansantffraid Glan Conwy (Sir Conwy) yn rhan isaf Dyffryn Conwy. Roedd yn enwog yn ei ddydd yng ngogledd Cymru fel telynor medrus.

## Hanes
Telynor teulu proffesiynol yng ngwasanaeth teulu'r Mostyniaid ym Mhlas Gloddaeth yn y Creuddyn, ger Llandudno, oedd William.

Cofnodir hanes am ei ddiwedd sy'n debyg i chwedl werin. Un noson yr oedd gwledd fawr yn y Gloddaeth a William yn diddanu'r gwesteion. Ar ganol y wledd ymadawodd y telynor heb air gan adael ei delyn ar ôl yn y neuadd ac ni welwyd ef ar ôl hynny na chlywyd dim o gwbl o'i hanes gan neb.

## Cyfeiriadau
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Marwolaethau'r 1720au
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Telynorion o Gymru
Dafydd Trystan Davies

Cadeirydd Plaid Cymru ers Hydref 2013 yw **Dafydd Trystan Davies** (ganed 11 Awst 1974, Aberdâr). Safodd dros Blaid Cymru yn etholiad seneddol Cwm Cynon yn 2010 ac yn etholiad y Cynulliad yng Nghwm Cynon yn 2011. Mae'n ymgeisydd ar gyfer etholaeth De Caerdydd a Phenarth yn etholiad y Cynulliad, 2016 ac yn ymgeisydd ar gyfer Rhestr Canol De Cymru. Mae'n briod gyda Lisa Turnbull sy'n enedigol o Milton Keynes.

Yn ei waith o ddydd i ddydd mae'n Gofrestrydd y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, ers Medi 2007, a bu'n Brif Weithredwr Plaid Cymru rhwng Medi 2002 a Medi 2007.

Fe'i ganwyd yn Aberdâr, Rhondda Cynon Taf. Cafodd Dafydd, sy’n byw yng Nghaerdydd ei addysg yn Ysgol Rhydfelen a Phrifysgol Aberystwyth, gan ennill gradd dosbarth cyntaf a Doethuriaeth mewn 'Globaleiddio ac economi Cymru'. Bu hefyd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth rhwng Medi 1998 a Medi 2002.

Mae'n gadeirydd menter gymdeithasol *Cycle Training Wales*, yn gyfarwyddwr *TooGoodToWaste*, menter gymdeithasol yn Rhondda Cynon Taf, ac yn aelod o fwrdd y corff cludiant cynaliadwy, Sustrans Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Pabi gwyn

[bawd|Pabi gwyn a adawyd ar Gofeb Waitati, [Seland Newydd, ar Sul y Cofio, 2009.]]

Mae'r **pabi gwyn** yn cael ei ddefnyddio i gofio'r rhai a fu farw ar faes y gad, ac fel symbol o heddwch a heddychiaeth. Cafodd ei greu mewn ymateb i'r **pabi coch** gan rai oedd yn teimlo bod cysylltiad rhy agos rhwng y pabi coch a'r lluoedd arfog, a'i fod yn cael ei ddefnyddio i glodfori rhyfelgarwch ac i gyfiawnhau rhyfela yn y cyfnod modern. Nid dim ond milwyr sy'n cael eu cofio drwy'r pabi gwyn, ond pawb sydd wedi marw oherwydd rhyfel. Mae'r gair 'hedd' wedi ei ysgrifennu yng nghanol y pabi gwyn; mae gwisgo pabi gwyn yn arwydd o wrthwynebiad i ryfel.

Mae'r pabi gwyn, fel y pabi coch, yn fater dadleuol. Mae rhai'n ei weld fel ymosodiad ar filwyr sy'n aberthu eu bywydau mewn rhyfel. Pan oedd yn Brif Weinidog Prydain, mynegodd Margaret Thatcher "atgasedd" at y pabi gwyn.

## Gweler hefyd
*Pabi coch, symbol coffa

## Dolenni allanol
* Gwybodaeth am y pabi gwyn ar wefan Cymdeithas y Cymod 
*  Gwefan Pabi Gwyn yr Undeb Llw Heddwch 

Categori:Heddychaeth
Categori:Symbolau
Billy Boston

Cyn-chwaraewr rygbi'r gynghrair o Gymru yw **William John "Billy" Boston** MBE (ganwyd 6 Awst 1934).

Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cymry Du
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Pobl o Gaerdydd
Hwsariaid Brenhinol y Brenin

Catrawd o farchfilwyr yn y Fyddin Brydeinig yw **Hwsariaid Brenhinol y Brenin** (; KRH). Ffurfiwyd ym 1992 gan gyfuno'r Hwsariaid Brenhinol a 14eg/20fed Hwsariaid y Brenin.

## Gwisg 
### Bathodyn cap 
Mae bathodyn cap y gatrawd yn dangos eryr Prwsiaidd du gyda choron, pelen, teyrnwialen, a monogram "FR" – o liw aur i gyd. Gelwir y bathodyn yn *The Hawk* neu *The Burnt Budgie*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Catrodau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Marchfilwyr
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1992
Bywyd a Marwolaeth Theomemphus

Cerdd ddramataidd gan William Williams (Pantycelyn) yw ***Bywyd a Marwolaeth Theomemphus***, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1764. Ystyr yr enw Lladin *Theomemphus* yw "Ymofynnwr Duw." Mae'n gerdd hir o dros 6,000 o linellau sy'n olrhain pererindod ysbrydol dyn i'w droedigaeth yn Gristion ac mae i'w deall yng nghyd-destun y Diwygiad Methodistaidd yn 18g.

## Cynllun
Mae'r gerdd yn agor gyda Theomemphus yn ddyn ifanc rhyfygus sy'n arwain bywyd pechadurus. Mae'n sylweddoli ei bechod, yn ceisio ac yn derbyn maddeuant, ac wedyn yn gwrthgilio oherwydd temtasiwn y ferch 'Philomela' (sy'n cynrychioli pleserau'r byd) cyn "dychwelyd" ac aros yn ffyddlon hyd ei ddiwedd er gwaethaf lu o orthrymderau. Ym marn yr hanesydd llenyddiaeth Thomas Parry, yn y gerdd mae Pantycelyn yn "ei brofi ei hun yn sylwedydd craff a chywir ar symudiadau'r meddwl dynol." Ond mae'n ychwanegu hefyd "bod mesur rhigymaidd *Theomemphus* yn flinderus ac undonog."

Gweler ymateb Emyr James i *Theomemphus* yma: https://www.youtube.com/watch?v=-417mK_LvPg

## Dylanwad
Roedd *Theomemphus* yn llyfr pur boblogaidd yn ail hanner 18g a'r 19eg ganrif, yn enwedig gyda Ymneilltuwyr. Cafwyd sawl argraffiad newydd.

Ysgrifennodd Dafydd Rowlands y nofel arbrofol *Mae Theomemphus yn Hen* (1977); mae'r teitl yn adlais o gerdd Pantycelyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi 1764
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Cerddi Cristnogol o Gymru
Categori:Cerddi Cymraeg y 18fed ganrif
Categori:Cerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Llyfrau 1764
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau barddoniaeth Cymraeg y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau barddoniaeth Cymraeg o Gymru
Categori:Methodistiaeth
Categori:William Williams (Pantycelyn)