open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seleucus I Nicator

Cadfridog Macedonaidd dan Alecsander Fawr, a sylfaenydd yr Ymerodraeth Seleucaidd wedi marwolaeth Alecsander oedd **Seleucus I Nicator**, Groeg: **Σέλευκος Νικάτωρ**, "Seleucus y Buddugol" (c. 358 CC - 281 CC).

Roedd Seleucus yn fab i Antiochus o Orestis a Laodice. Yn 333 CC, aeth gydag Alecsander ar ei ymgyrch i Asia, a'r flwyddyn wedyn priododd Apama. Wedi marwolaeth Alecsander yn 323 CC, rhoddwyd swydd *chiliarch* i Seleucus yn Rhaniad Babilon, yn cydweithio a'r rhaglaw Perdiccas. Yn ddiweddarach, roedd Seleucus yn rhan o'r cynllwyn i lofruddio Perdiccas wedi i'r ymosodiad ar yr Aifft fethu.

Dan Gytundeb Triparadisus yn 321 CC, rhoddwyd Babilon i Seleucus. Gorfodwyd ef i ffoi yn 316 CC, pan wnaeth Antigonus ei hun yn feistr ar y dwyrain. Aeth Seleucus i'r Aifft, lle bu'n cydweithredu a Ptolemi. Wedi buddugoliaeth Ptolemi ym Mrwydr Gaza yn 312 CC, gallodd ddychwelyd i Babilon, ac ystyrir y flwyddyn yma fel blwyddyn sefydlu'r Ymerodraeth Seleucaidd. Llwyddodd i ymestyn ei awdurdod dros ran helaeth o'r dwyrain, cyn belled ag Afon Jaxartes ac Afon Indus yn India. Bu'n ymladd a Chandragupta yn yr ardal yma, ond gwnaed cytundeb heddwch rhyngddynt.

Cyhoeddodd ei hun yn frenin (basileus) yn 305 CC, a sefydlodd Seleucia ar y Tigris fel ei brifddinas. Wedi marwolaeth Apama, priododd Stratonice, merch Demetrius Poliorcetes yn 300 CC. Gallodd ymestyn ei ymerodraeth tua'r gorllewin hefyd, ac erbyn 281 CC roedd yn feistr ar y rhan fwyaf o hen ymerodraeth Alecsander. Yn y flwyddyn honno, croesodd i'r Chersonese gyda'r bwriad o feddiannu Thrace a Macedonia ei hun, ond llofruddiwyd ef gan Ptolemi Keraunos ger Lysimachia. Olynwyd ef gan ei fab, Antiochus I Soter.

Categori:Alecsander Fawr
Categori:Genedigaethau 358 CC
Categori:Marwolaethau 281 CC
Categori:Yr Ymerodraeth Seleucaidd
Fitamin

Cyfansoddyn organig yw **fitamin**, sydd yn angenrheidiol ar lawer o organebau byw. Fel arfer mae'r organeb yn derbyn y fitamin drwy ei ddiet ond mae rhai eithriadau megis fitamin D sy'n dod o belydrau is-goch yr haul ac yn cael ei greu yn y croen.

Dosberthir fitaminau yn ôl yr hyn maen nhw'n ei wneud (eu gweithgaredd cemegol a biolegol yn hytrach na sut maen nhw wedi cael eu creu (hy eu gwneuthuriad strwythurol).

Mae dau fath o fitaminau: y rhai sy'n hydoddi mewn dŵr a'r rhai hynny sy'n hydoddi mewn olew.

## Ei bwrpas 
Mae llawer o effeithiau biocemegol i fitaminau yn y corff, a gallent gael effaith ar: hormonau (e.e. fitamin D), gwrthocsidant (e.e. fitamin E) a rheolwyr celloedd a datblygiad meinwe'r corff. Mae teulu fitaminau B yn rhagflaenu ensymau a chydensymau ('coenzymes') sy'n gweithio fel catalyddion y metaboledd. Yr adeg hon, maent yn clymu eu hunain yn sownd i'r ensymau a chânt eu galw yn gwrpiau prosthetig e.e. biotin, sy'n cynorthwyo ensymau i greu 'fatty acids' .

## Hanes 
Roedd yr hen Eifftiaid yn deall gwerth bwyta iau er mwyn gwella rhai afiechyd e.e. dallineb nos (nyctalopia); erbyn hyn fe wyddom mai diffyg fitamin A yw'r rheswm. Roedd fforwyr a morwyr y 17g hefyd yn deall pwysigrwydd ffrwythau ffres i gadw'r clefri poeth (neu 'sgyrfi') i ffwrdd; diffyg fitamin C oedd y tu ôl i'r cwbwl.

[bawd|dim|350px|Roedd yr hen [Aifft|Eifftiaid yn deall gwerth bwyta iau (neu afu (yng nghefn y llun) er mwyn gwella rhai afiechyd e.e. dallineb nos (nyctalopia).]]

## Gweler hefyd
*Diffyg maeth

## Cyfeiriadau

Categori:Diet
Levi Stubbs

Canwr bariton Americanaidd oedd **Levi Stubbles**, a adnabyddid orau o dan ei enw llwyfan, **Levi Stubbs** (6 Mehefin 1936 – 17 Hydref 2008). Adnabyddid orau fel prif lais grŵp R&B Motown, The Four Tops

## Bywgraffiad
Ganwyd yn Detroit yn 1936, a dechreuodd ei yrfa canu proffesiynol gyda'i ffrindiau, Abdul "Duke" Fakir, Renaldo "Obie" Benson a Lawrence Payton, gan ffurfio grŵp canu The Four Aims yn 1954. Dyflwydd yn ddiweddarach, ar ôl arwyddo cytundeb gyda label Chess Records, newidiodd y grŵp eu enw i Four Tops - er mwyn osgoi drysu rhyngddynt a grŵp Ames Brothers a oedd yn boblogaidd ar y pryd. Dechreuodd y grŵp fel act clwb-swper cyn arwyddo cytundeb gyda Motown Records yn 1963; erbyn diwedd y ddegawd, rodd gan y Four Tops dros ddwsin o hitiau i'w henw. Mae'r mwyaf poblogaidd yn cynnwys "Baby I Need Your Loving", "I Can't Help Myself (Sugar Pie, Honey Bunch)", "It's the Same Old Song", "Reach Out I'll Be There", "Standing in the Shadows of Love", "Bernadette", "Still Water (Love)", ac "Ain't No Woman (Like the One I've Got)".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Cantorion Americanaidd
Dull gwyddonol

bawd|px300|dde|Disgyblion ysgol yn arbrofi, gan lynnu'n glos at y dull gwyddonol.

Amrywiaeth o dechnegau i ymchwilio i fewn i ryw ffenomena yw'r **dull** **gwyddonol**, er mwyn casglu neu gywiro gwybodaeth am y Ddaear, bywyd ar y ddaear neu'r gofod.

Ceir set o reolau rhesymegol y mae'n rhaid cadw atynt yn ystod yr ymchwiliad gwyddonol hwn, er enghraifft y gellir mesur y canlyniad mewn rhyw ddull neu'i gilydd a'i bod hi'n bosibl ail-wneud yr arbrawf.

Fel arfer mae'r dull gwyddonol yn cynnwys: gosod y broblem (neu'r hypothesis), rhagfynegi, cynllunio arbrafwf, mynd ati'n deg gan newid un peth ar y tro (y newidyn), arsylwi, casglu'r data wrth wneud yr arbrawf drwy ei gofnodi a dod i ganlyniad, ac yn olaf: ei gyhoeddi. Mae'n bwysig gwneud hyn yn gwbwl gwrthrychol, heb fias, fel y gall eraill archwilio'r canlyniadau er mwyn ei brofi neu ei wrthbrofi.

## Gweler hefyd 
* Dull ysgolheigaidd


Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Methodoleg
Fitamin A

[dde|bawd|360px|Dyma strwythyr *retinol*, sef ffurf mwya cyffredin fitamin A, (o ran [diet)]]

Teulu o foleciwlau (y *retinoids*) gyda siâp tebyg iawn iddynt ydyw **Fitamin A** (hefyd **retinol**).

O ran bwydydd anifeiliaid, mae'r ffurf mwyaf cyffredin o'r fitamin hwn yn ester ('retinyl palimitate' fel arfer) neu asid retonig. Mae pob ffurf o'r fitamin yn cynnwys cylch Beta-ioned ('Beta Ionone' yn Saesneg); atodir ar y cylch cadwyn isoprenoid sy'n hanfodol i fitaminau weithio'n iawn. Mae Beta-carotine yn llawn o fitamin A.

Darganfyddwyd fitamin A rhwng 1906 a 1917 yn Unol Daleithiau America. Fe wnaed y ffurf synthetig yn 1947 yn yr Iseldiroedd.

## Bwydydd sy'n cynnwys fitamin A 
Mae fitamin A i'w gael yn y bwydydd canlynol:

* **iau (cig eidion, porc, cyw iâr, twrci, pysgodyn)** (6500 μg 	722%)
* **moron** (835 μg 93%)
* **dail brocoli** (800 μg 89%)
* **tatws melys** (709 μg 79%)
* **bresych bras** (681 μg 76%)
* **menyn** (684 μg 76%)
* **sbigoglys** (469 μg 52%)
* dail gwyrdd
* **pwmpen** (369 μg 41%)
* **bresych llyfnddail** (333 μg 37%)
* **melon cantaloupe ** (169 μg 19%)
* wyau ieir (140 μg 16%)
* bricyll (96 μg 11%)
* papaya (55 μg 6%)
* mango (38 μg 4%)
* pŷs (38 μg 4%)
* brocoli (31 μg 3%)
* gwrdiau

A
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Gwladweinydd

Gwleidydd neu arweinydd a chanddo yrfa hir a pharchus ym materion llywodraeth genedlaethol neu ar y llwyfan ryngwladol yw **gwladweinydd**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Llywodraeth
Categori:Pobl ym myd gwleidyddiaeth
Hunaniaeth Gymreig

bawd|Map o Gymru yn dangos y canran ym mhob awdurdod unedol wnaeth ystyried ei hun yn "Gymreig" yn 2006

Hunaniaeth genedlaethol y Cymry yw **hunaniaeth Gymreig**. Ar ei ffurf symlaf mae'n golygu hunaniaeth bod yn un o'r Cymry a gwladgarwch tuag at Gymru, ond yn aml mae hefyd yn gysylltiedig â'r Gymraeg a chenedlaetholdeb Cymreig.

Yng Nghymru'r 21g, mae hunaniaeth Gymreig sifig wedi datblygu sydd yn seiliedig ar gyd-werthoedd sifig a chymryd rhan ym mywyd cymdeithasol a gwleidyddol yng Nghymru.

## Effaith gan fewnfudwyr ar hunaniaeth 
bawd|chwith|Map yn dangos y canran o bobl yng Nghymru a aned yn Lloegr yn ôl data Cyfrifiad 2011

O ganlyniad i fewnfudo ers canol yr 20g, o Loegr yn bennaf, nid yw holl drigolion Cymru yn arddel hunaniaeth Gymreig. Mae rhai ymfudwyr yn cymhathu'n ddiwylliannol, trwy ddysgu'r Gymraeg neu drwy ddanfon eu plant i ysgolion Cymraeg. Mae eraill yn glynu at eu hunaniaeth enedigol, neu yn uniaethu â diwylliannau lluosog. Mae nifer o ymfudwyr o'r tu allan i'r Deyrnas Unedig yn mabwysiadu hunaniaeth Brydeinig ond nid Cymreig. Yn ôl Cyfrifiad 2011, tua 2&nbsp;miliwn o breswylwyr Cymru a nododd eu bod yn Gymry, ac o'r rhain nododd 218,000 eu bod yn ystyried eu hunain yn Brydeinwyr hefyd. Nododd 424,000 eu bod yn Saeson a 519,000 eu bod yn Brydeinwyr yn unig. Ceir cydberthyniad cryf rhwng siaradwyr Cymraeg ac hunaniaeth Gymreig. Yn ôl Cyfrifiad 2011 roedd 25.4% o’r rhai a ddywedodd fod ganddynt hunaniaeth Gymreig yn gallu siarad Cymraeg. O'r rhai a ystyriodd fod ganddynt hunaniaeth Gymreig a Phrydeinig, 20.0% oedd yn gallu siarad Cymraeg. Dim ond 6% o'r rhai a ystyriodd fod eu hunaniaeth yn Seisnig yn unig a oedd yn gallu siarad Cymraeg. Mae 21% o drigolion Cymru wedi eu geni yn Lloegr, a 13.8% o'r boblogaeth yn arddel hunaniaeth Seisnig. Meddai *Gwyddoniadur Cymru*: "Er bod llawer o'r mewnfudwyr hyn wedi ymgyfaddasu i fod, yng ngeiriau Gwyn A. Williams, yn 'Gymry Newydd' – pobl yn cymryd rhan ddeallus a gweithredol ym mywyd y wlad – mae eraill wedi tueddu i beidio ag ymwneud â'r diwylliant cynhenid, ac wedi cyfrannu'n sylweddol tuag at Seisnigo Cymru."

## Arwyddluniau cenedlaethol
[bawd|Y Ddraig Goch, croes Dewi Sant, a baner Llywelyn ap Gruffudd uwch pennau’r dorf ym [Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth|Mharêd Dewi Sant yn Aberystwyth (2017)]]

*Baner Cymru (Y Ddraig Goch)
*Baner Dewi Sant
*Cenhinen Bedr
*Cenhinen

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* *Religion and National Identity: Scotland and Wales c. 1700–2000*, gol. Robert Pope (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2001)

## Dolenni allanol 
*BBC Arlein | Newyddion | Oes modd diffinio Cymreictod?

Categori:Cymdeithas Cymru
Categori:Cymry
Categori:Diwylliant Cymru
Cymreig
Alexander Graham Bell

Gwyddonydd, dyfeisiwr ac arloeswr blaengar o'r Alban oedd **Alexander Graham Bell** (3 Mawrth 1847 – 2 Awst 1922), sy'n cael ei gydnabod am ddyfeisio'r teleffôn. Roedd ei dad, ei dadcu a'i frawd i gyd wedi gwneud gwaith a oedd yn gysylltiedig â llefaru ac ynganu geiriau. Roedd ei fam a'i wraig yn gwbl fyddar, rhywbeth a ddylanwadodd yn fawr ar waith Bell. Yn sgîl ei waith ymchwil ar glyw a llefaru, gwnaeth arbrofion gyda dyfeisiadau clyw ac yn ei dro, arweiniodd hyn at Bell yn derbyn y patent cyntaf yn yr Unol Daleithiau am y teleffôn cyntaf ym 1876. Serch hynny, ystyriai Bell fod ei ddyfais enwocaf yn amharu ar ei waith go iawn fel gwyddonydd a gwrthododd gael teleffôn yn ei swyddfa. Pan fu farw Bell, roedd ffônau ledled yr Unol Daleithiau wedi tawelu am funud fel teyrnged i'r gwr a'u crëodd.

Yn ystod bywyd Bell, dyfeisiodd eitemau eraill hefyd gan gynnwys ei waith arloesol ar hydroffoils ac aeronauteg. Ym 1888, daeth Bell yn un o sefydlwyr y Gymdeithas National Georgraphic.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Alexander Bell yng Nghaeredin, Yr Alban ar 3 Mawrth 1847. Enw ei dad oedd yr Athro Alexander Melville Bell, a'i fam oedd Eliza Grace (née Symonds).

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeiswyr o'r Alban
Categori:Ffisegwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Peirianwyr o'r Alban
Categori:Pobl o Gaeredin
357 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC
362 CC 361 CC 360 CC 359 CC 358 CC - **357 CC** - 356 CC 355 CC 354 CC 353 CC 352 CC

----

## Digwyddiadau
* Mausolus, satrap Persaidd Halicarnassus, yn cipio Rhodos.
* Y cadfridog Macedonaidd Parmenion yn ennill buddugoliaeth dros yr Illyriaid, a Philip II, brenin Macedon yn meddiannu dinas Amphipolis.
* Philip II yn priodi Olympias, tywosoges o Epirus

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:357 CC
Ffrwydrad Ankara 2007

Ymosodiad gan hunanfomiwr yn Ankara, prifddinas Twrci, ar 22 Mai 2007 oedd **ffrwydrad Ankara 2007**. Bu farw chwe pherson, yn cynnwys un o dras Bacistanaidd, ac anafu 121. Bu farw seithfed person o ganlyniad i'w anafiadau ar 7 Mehefin, wythfed person ar 17 Mehefin, a nawfed person ar 4 Gorffennaf.

Ffrwydrodd yr hunanfomiwr ger arhosfan bws tu allan i ganolfan siopa Anafartalar yn ardal Ulus yn ystod awr frys y prynhawn. Er hyn, dangoswyd y clwyfedigion a rhannau cyrff yn cael eu symud gan yr heddlu ar y sianel deledu breifat NTV.

Ni chafodd gyfrifoldeb ei hawlio yn syth, ond yn ôl yr heddlu ffrwydron plastig A-4 a achosodd y ffrwydrad, yr un fath o ffrwydron a ddefnyddir gan wrthryfelwyr Cyrdaidd.

Digwyddodd yr ymosodiad ychydig wythnosau cyn etholiad cyffredinol ym mis Gorffennaf. Yn sgil y ffrwydrad, galwodd y Prif Weinidog Erdogan am ymgyrch filwrol yn erbyn gwrthryfelwyr Cyrdaidd yng ngogledd Irac.

## Cyfeiriadau 
Categori:2007 yn Nhwrci
Categori:Ankara
Categori:Gwrthryfel y Cyrdiaid yn Nhwrci
Categori:Terfysgaeth yn 2007
Categori:Terfysgaeth yn Nhwrci
Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd

Yn llywodraeth y Deyrnas Unedig, yr aelod o'r Cabinet sy'n gyfrifol am faterion yn ymwneud ag iechyd a'r GIG yn Lloegr yw'r **Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd**.

## Ysgrifenyddion Gwladol dros Iechyd
### ers 1988
* Kenneth Clarke (25 Gorffennaf 1988 - 2 Tachwedd 1990)
* William Waldegrave (2 Tachwedd 1990 - 10 Ebrill 1992)
* Virginia Bottomley (10 Ebrill 1992 - 5 Gorffennaf 1995)
* Stephen Dorrell (5 Gorffennaf 1995 - 2 Mai 1997)
* Frank Dobson (3 Mai 1997 - 11 Hydref 1999)
* Alan Milburn (11 Hydref 1999 - 13 Mehefin 2003)
* John Reid (13 Mehefin 2003 - 6 Mai 2005)
* Patricia Hewitt (6 Mai 2005 - 27 Mehefin 2007)
* Alan Johnson (28 Mehefin 2007 - 5 Mehefin 2009)
* Andy Burnham (5 Mehefin 2009 - 12 Mai 2010)
* Andrew Lansley (12 Mai 2010 - 4 Medi 2012)
* Jeremy Hunt (4 Medi 2012 - 9 Gorffennaf 2018)
* Matt Hancock (9 Gorffennaf 2018 - 26 Mehefin 2021)
*Sajid Javid (26 Mehefin 2021 - 5 Gorffennaf 2022)
*Steve Barclay (5 Gorffennaf 2022 - 6 Medi 2022)
*Thérèse Coffey (6 Medi 2022 - 25 Hydref 2022)
*Steve Barclay (25 Hydref 2022 - 13 Tachwedd 2023)
*Victoria Atkins (13 Tachwedd 2023 - 5 Gorffennaf 2024)
*Wes Streeting (5 Gorffennaf 2024 – presennol)


Categori:Gweinidogion llywodraethol y Deyrnas Unedig
Bioleg ddynol

Maes academig yw **bioleg dynol** neu **bioleg ddynol** sy'n ymgorffori bioleg, anthropoleg biolegol, maeth a meddyginiaeth, o safbwynt dyn. Y dyn cyntaf i ddefnyddio'r term 'bioleg dynol' oedd  Ernst Freiherr von Blomberg (°1821 - +1903) a anwyd yn Hamburg.

## Ymchwil
Mae ymchwil presennol yn cynnwys:

* Amrwyiaethau genetig
* Amrywiaethau biolegol sydd dan ddylanwad y tywydd a'r amgylchfyd
* Clefydau 
* Datblygiad a thwf y corff dynol
* Biodemograffi


Categori:Bodau dynol
Dynol
Henri Bergson

Athronydd o Ffrainc oedd **Henri-Louis Bergson** (18 Hydref 1859 - 4 Ionawr 1941), a anwyd ym Mharis. Cafodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1927. Cafodd ei ysgrifau a chyfrolau ar athroniaeth ddylanwad pellgyrhaeddol ar y meddwl modern a llenyddiaeth yr 20g. Roedd yn llenor Ffrangeg penigamp hefyd a ysgrifennai mewn arddull disglair, rhwydd a nodweddir gan drosiadau llachar a rhyddiaith barddonol.

Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif i Ffrainc
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr Iddewig o Ffrainc
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Pobl a aned ym Mharis
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Ffisioleg

Yr astudiaeth o rannau mecanyddol, corfforol a biocemegol organebau byw yw **ffisioleg** (o'r iaith Roeg , *physis*, "natur, dechreuad"; a , *oleg*; Saesneg: physiology). Yn draddodiadol, mae ffisioleg wedi ei rannu'n ddau grŵp: ffisioleg planhigion a ffisioleg anifeiliaid ond yr un yw'r hanfodion. Er enghraifft, mae'r hyn rydym wedi'i ddysgu am ffisioleg celloedd burum yn addas ar gyfer celloedd dynol.


Categori:Is-feysydd bioleg
Thiamin

Fitamin o deulu fitamin B yw **thiamin** neu **fitamin B1**. Fel pob fitamin, mae ei angen ar y corff er mwyn gweithio'n iawn. Ei ffurf arferol yw fel cemegolyn di-liw gyda fformiwla gemegol o C12H17N4OS. Mae'r math hwn o thiamin yn hydoddi mewn dŵr, methanol a glyserol ond nid mewn aseton, ether, clorofform na bensen ('benzene'). Math arall o thiamin yw TTFD, sydd â nodweddion hydoddi hollol wahanol, ac yn perthyn i'r teulu hwnnw o fitaminau sy'n hydoddi mewn olew. Mae ganddo gylch pyramidin a chylch thiasol.

Yn y corff dynol, mae'n holl bwysig ar gyfer metabolism iach (o ran carbohydrad iach) ac ar gyfer y system nerfol. Gall diffyg thiamin arwain at beriberi gyda phroblemau gyda'r galon a'r nerfau yn amlygu eu hunain. Mae ychydig o ddiffyg thiamin yn rhoi symtomau megis colli pwysau, 'malaise' a dryswch.

## Ffynhonnell 
Mae ychydig bach o thiamin i'w ddarganfod mewn llawer iawn o fwydydd. Iau ('Afu') a burum ydy ffynhonnell bwysicaf y fitamin hwn. Dyma lefydd eraill:

* Burum
* Ceirch
* Reis brown
* Blawd cyflawn (rhug neu ŷd)
* Asparagws
* Bresych
* Blodfresych
* Tatws
* Orenau
* Porc
* Ham
* Iau (mochyn neu gig eidion)
* Wyau

## Cyfeiriadau 
Categori:Fitaminau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Ribofflafin

Fitamin o deulu fitamin B yw **ribofflafin** neu **fitamin B2**. Fel pob fitamin, mae ei angen ar y corff er mwyn gweithio'n iawn. Defnyddir ribofflafin hefyd fel lliw bwyd (lliw melyn-oren), ac yn y cynllun rhifau E mae wedi'i ddynodi fel **E101**.

Mae ribofflafin yn hanfodol i ffurfio dau gydensym pwysig, sef fflafin mononiwcleotid a fflafin adenin deuniwcleotid. Mae'r cydensymau hyn yn ymwneud â metabolaeth, resbiradaeth cellog, a chynhyrchu gwrthgyrff, yn ogystal â thwf a datblygiad y corff. Mae angen y cydensymau hefyd i fetaboleiddio niacin (fitamin B3), fitamin B6, ac asid ffolig (fitamin B9).

Dyma rai bwydydd sy'n ffynonellau da o fitamin B2:

*llaeth
*caws
*llysiau gwyrdd
*iau
*arennau
*ffa megis ffa soya
*burum

Mae bod yn yr haul, fodd bynnag, yn dinistrio ribofflafin.

Categori:Fitaminau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Asid ffolig

Fitamin o deulu fitamin B yw **asid ffolig** neu **fitamin B9** (weithiau hefyd **fitamin M** a **ffolasin**). Fel pob fitamin, mae ei angen ar y corff er mwyn gweithio'n iawn. Fel gweddill teulu fitamin B gall asid ffolig hydoddi mewn dŵr. Mae'r gair "ffolig" yn tarddu o'r gair Lladin am ddeilen (*folium*) gan fod dail gwyrdd yn llawn ohono.

Mae llawer o asid ffolig yn y bwydydd canlynol: sbigoglys, letis, ffa wedi'u sychu, grawnfwydydd, a hadau (e.e. blodau haul). Mae iau (afu) hefyd yn cynnwys llawer ohono, yn ogystal â burum y pobydd, Marmite a Vegemite. Mae creision ŷd a'i debyg yn cynnwys rhwng 25% a 100% o'r hyn sydd ei angen.

## Hanes
Darganfuwyd asid ffolig gan Lucy Wills yn 1933, pan oedd yn ymchwilio i mewn i anghenion merched beichiog, a cheisio atal anemia. Burum y pobydd ddefnyddiodd hi, gan wedyn, sylweddoli mai'r asid ffolig a oedd yn gwneud y gwaith. Llwyddodd i dynnu'r asid allan o ddail sbigoglys yn 1941. Crewyd asid ffolig artiffisial yn 1946 gan Yellapragada Subbarao.

dim|bawd|Yn yr Unol Daleithiau, mae'r cwmnïau bwyd yn ychwanegu asid ffolig mewn grawnfwydydd.

Ffolig
Categori:Fitaminau
Benny Andersson

Mae **Göran Bror Benny Andersson** (ganed 16 Rhagfyr 1946 yn Stockholm, Sweden) yn gerddor, cyfansoddwr a chyn-aelod o'r grŵp cerddorol Swedeg ABBA (1972-1982). Mae ef hefyd yn cyd-gyfansoddwr y sioe gerdd Chess, Kristina från Duvemåla a Mamma Mia!. Ar hyn o bryd mae e hefyd yn gweithio gyda'i fand, y Benny Anderssons Orkester (BAO!), ac mae newydd orffen cyd-gynhyrchu y fersiwn ffilm o'r sioe gerdd Mamma Mia! (gweler Mamma Mia! (Ffilm)).

Categori:ABBA
Categori:Cyfansoddwyr o Sweden
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pianyddion o Sweden
Björn Ulvaeus

Cerddor a chyfansoddwr o Sweden a chyn-aelod o'r grŵp cerddorol Swedeg ABBA (1972–1982) yw **Björn Kristian Ulvaeus** (ganwyd 25 Ebrill 1946). Mae hefyd yn cyd-gyfansoddwr y sioe gerdd *Chess*, Kristina från Duvemåla a Mamma Mia!. Yn ddiweddar mae wedi gorffen cyd-gynhyrchu y fersiwn ffilm o'r sioe gerdd *Mamma Mia!* gyda'i ffrind agos Benny Andersson.

Roedd y cantores Agnetha Fältskog yn wraig Ulvaeus rhwng 1971 a 1980. Priododd Lena Källersjö ym 1981.

## Gweler hefyd
*Mamma Mia! The Movie

Categori:ABBA
Categori:Cantorion Saesneg o Sweden
Categori:Cantorion Swedeg o Sweden
Categori:Cyfansoddwyr o Sweden
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Göteborg
Guy Pearce

Actor ydy **Guy Edward Pearce** (ganwyd 5 Hydref 1967), a anwyd yn Lloegr ond a fagwyd yn Awstralia. Mae'n enwog am ei rôl fel Leonard Shelby yn *Memento* gan Christopher Nolan lle chwaraeodd ddioddefwr o amnesia Anterograde. Mae hefyd yn adnabyddus am chwarae rhan Mike Young yn yr opera sebon boblogaidd o Awstralia, *Neighbours*.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Actorion o Awstralia
Fitamin B

Mae **fitaminau B** yn gategori o fitaminau sy'n chwarae rhan bwysig ym metaboledd celloedd ac yn synthesis celloedd gwaed coch. Maen nhw i gyd yn hydoddi mewn dŵr. Cyfeirir at y gwahanol fathau o fitaminau B yn ôl rhif neu yn ôl enw cemegol, megis B1 = thiamin, B2 = ribofflafin, a B3 = niacin. Mae rhai yn fwy adnabyddus wrth eu henwau nag yn ôl rhif, fel asid pantothenig (B5), biotin (B7), ac asid ffolig (B9).

Mae pob fitamin B naill ai'n gydffactor ar gyfer proses metabolig allweddol neu'n rhagflaenydd i broses o'r fath.

Mae'r fitaminau B yn cael eu rhannu yn deulu o wyth. Dyma aelodau'r teulu:

* **Fitamin B1** (thiamin)
* **Fitamin B2** (riboflafin)
* **Fitamin B3** (niacin, sy'n cynnwys asid nicotinig a nicotinamid)
* **Fitamin B5** (asid pantothenig)
* **Fitamin B6** (grŵp o gyfansoddion tebyg, sy'n cynnwys pyridocsin, pyridocsal, a pyridocsamin)
* **Fitamin B7** (biotin)
* **Fitamin B9** (asid ffolig)
* **Vitamin B12** (a nifer o cobalaminau; cyanocobalamin mewn ychwanegiadau tabledi fitamin)

B
Baner Malawi

[bawd|250px|Baner Malawi ers 2010.[Delwedd:FIAV 011110.svg|23px]]
250px|bawd|Baner Malawi rhwng 1964 a 2010.
Baner drilliw lorweddol yw **baner Malawi**, a fabwysiadwyd ar 29 Gorffennaf 2010. Mae'r stribed isaf yn wyrdd, y stribed uchaf yn goch a'r stribed ganol yn ddu gyda symbol gwyn yr haul yn codi yng nghanol y faner - symbol o gynnydd economaidd y wlad. Mae trefn y lliwiau hyn yn dilyn patrwm y faner ban-Affrica. Lliwiau Plaid Gynres Malawi (MCP) a enillodd annibyniaeth i Falawi yn 1964 yw lliwiau'r faner: mae'r lliw gwyrdd yn cynrychioli tir y wlad, y gwaed a gollwyd yn y frwydr am ryddid yw'r lliw coch, ac etifeddiaeth Affricanaidd Malawi yw'r du. Mae baner yr MCP yn seiliedig ar faner Ban-Affricanaidd Marcus Garvey, sy'n symbol o'r dadeni Affricanaidd. Symbol o godiad yr haul yw'r *kwacha*, sydd hefyd yn cynrychioli dadeni.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Malawi
Categori:Malawi
Baner Camerŵn

[bawd|250px|Baner Camerŵn [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner drilliw fertigol gyda stribed chwith gwyrdd, stribed dde melyn a stribed canol coch gyda seren felen yn ei ganol yw **baner Camerŵn**. Cynrychiola gobaith gan wyrdd, undod gan goch a'r seren, a ffyniant gan felyn; mae'r lliwiau hefyd yn lliwiau pan-Affricanaidd.

Trefedigaeth Almaenig oedd Kamerun o 1884 i 1916 cyn y rhannwyd rhwng Ffrainc a Phrydain yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth yr ardal Ffrengig, Camerŵn, yn ymreolaethol ar 1 Ionawr 1959 ac yna'n annibynnol ar 1 Ionawr 1960 a mabwysiadwyd baner drilliw werdd-goch-felen yn seiliedig ar *Tricolore* Ffrainc; hon oedd yr ail faner genedlaethol yng Ngorllewin Affrica i ddefnyddio'r lliwiau pan-Affricanaidd, ar ôl Ghana, a seiliwyd ei hun lliwiau'r faner ar liwiau baner Ethiopia a ddaeth yn liwiau'r mudiad Pan-Affricanaidd dros fudiadau annibyniaeth i bobloedd ddu y cyfandir, a thu hwnt. 

Yn 1961 ymunodd yr ardal Brydeinig, Southern Cameroons, â'r gyn-drefedigaeth Ffrengig i ffurfio Gweriniaeth Camerŵn, ac ychwanegwyd dwy seren felen yn hanner uchaf y stribed gwyrdd. Ar 20 Mai 1975 mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol: diddymwyd y ddwy seren a gosodwyd seren unigol yng nghanol y faner i symboleiddio undod y wladwriaeth newydd.

## Baneri Eraill

File:Reichskolonialflagge.svg|Namer Camerŵn Almaeneg 
File:Flag of Deutsch-Kamerun.svg|Baner Camerŵn Almaenig (Cynigiwyd ond ni arddelwyd fyth)
File:Flag of British Cameroon.svg|Baner Camerŵn Brydeinig (1922–1961)
File:Flag of Cameroon (1957).svg|Baner Camerŵn Ffrengig (1957–1961)
File:Flag of Cameroon (1961-1975).svg|Baner Gweriniaeth Pobl Camerŵn (1961–1990)
File:Flag of Cameroon.svg|Baner Gweriniaeth Camerŵn (1990-presennol)

## Ffynonellau 
* *Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Camerŵn
Categori:Camerŵn
Calciferol

[bawd|[Cholecalciferol (D3)]]
[bawd|[Ergocalciferol (D2)]]
Gair arall, mwy adnabyddus am **calciferol** ydy **fitamin D**. Grŵp o prohormonau yw calciferol all hydoddi mewn olew. Mae dau brif fath: 
* fitamin D2 ( [neu ergocalciferol)
* fitamin D3 (neu colecalciferol)

Mae fitamin D3 yn cael ei greu yn y croen sydd yn llygad yr haul - pelydrau uwchfioled, yn benodol. Yr un ydy'r enw 'calciferol' â'r gair Cymraeg calch; yn wir, pwrpas calciferol ydy rheoli faint o galch a ffosfforws sydd yn y gwaed drwy reoli faint ohonynt sy'n cael eu hamsugno o'r coluddion. Mae'n hanfodol hefyd i greu esgyrn iach.

Nowedd arall o galciferol ydy ei bwysigrwydd parthed â'r system imiwnedd, drwy hyrwyddo gweithgaredd phagocytosis drwy gadw tiwmors draw. Mae diffyg fitamin D yn gallu rhoi'r llech ('rickets' yn Saesneg) i blant, sef esgyrn rhy feddal.

Mae ymchwil diweddar yn dangos fod cysylltiad rhwng rhy ychydig (neu ormod) o galciferol a chancer. Gall gynorthwyo i ymladd yn erbyn cancr, ond yn eironig ddigon gall gormod o haul greu canser.

## Ffynhonnell fitamin D
Mae llawer iawn o fwydydd brecwast megis cresion ŷd wedi eu trochi mewn ychwanegiadau megis Fitamin D. Dyma'r ffynonellau naturiol ohono:

*Olew pennog, 1 llwy bwdin ohono (15 mL) yn rhoi 1,360 IU 
*Pysgod llawn olew, ffresh megis penfras, pennog ayb yw'r gorau:
**Pennog, 85g ohono (3&nbsp;oz) yn rhoi 1383 IU 
**Catfish, 85g (3&nbsp;oz) yn rhoi 425 IU 
**Eog (samon), wedi'i goginio, 3.5 oz yn rhoi 360 IU 
**Macrell, wedi'i goginio, 3.5 oz, 345 IU 
**Sardins, mewn olew, 1.75 oz, 250 IU 
**Tiwna, mewn olew, 3 oz, 200 IU 
**Sliwan (llysywen), wedi'i goginio, 3.5 oz, 200 IU 
*Un ŵy iâr, 20 IU

## Gweler hefyd
*Calcitriol

Categori:Fitaminau
Tocofferol

bawd|300px|Y ffurf α-tocopherol o fitamin E

Fitamin E ydy **tocofferol**; sef yr enw a ddefnyddir am deulu o wyth tocofferol a'u perthnasau agos tocotrienolau, sy'n medru hydoddi mewn olew (yn hytrach na dŵr) gyda nodweddion gwrthocsidant sylweddol.

Dywedir fod gan α-tocopherol y gallu i warchod wal celloedd rhag ocsideiddio drwy adweithio gyda radicaliau lipid. Nid ydym yn gwyubod cymaint am weddill y teulu, fodd bynnag.

## Ffynhonnell fitamin E
Dyma restr o'r bwydydd sy'n uchel mewn fitamin E:

* Almwnd
* Asparagws
* Afocado
* Cnau
* Olewyddan
* Hadau
* Llysiau gwyrdd 
* olew allan o lysiau -- Canola, corn melys, hadau blodyn haul, ffa soya, hadau llin
* Ŷd

Categori:Fitaminau
Gruffudd Llwyd

:*Gweler hefyd Gruffudd Llwyd ap Llywelyn Gaplan a Gruffudd Llwyd ap Rhys.*
Un o Feirdd yr Uchelwyr o Bowys a ystyrid gan ei gyfoeswyr yn un o feirdd mwyaf dawnus yr oes oedd **Gruffudd Llwyd** neu **Gruffudd Llwyd ap Dafydd ab Einion Lygliw** (fl. chwarter olaf y 14g - chwarter cyntaf yr 15g).  Mae ei gerddi yn cynnwys dau gywydd mawl i Owain Glyn Dŵr sy'n dyddio i'r cyfnod cyn ei wrthryfel mawr.  Bu'n athro barddol i Rhys Goch Eryri (fl. 1385 - 1448).  Roedd ei ewythr ar ochr ei dad, sef Hywel ab Einion Lygliw, yn fardd hefyd.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am fywyd personol Gruffudd Llwyd, ond cedwir ei achrestr yn y llawysgrifau, er bod y manylion yn angytuno.  Hanodd o deulu o feirdd a gysylltir â Powys Wenwynwyn.  Roedd ei gartref ym mhlwyf Llangadfan, Maldwyn.  Bu ganddo dri mab, sef Maredudd, Dafydd ac Einion.  Ni wyddys pryd y ganwyd Gruffudd Llwyd, ond ymddengys y bu farw erbyn y 1420au, ar sail tystiolaeth ei gerddi.

## Cerddi
Cedwir deunaw o gerddi yn y llawysgrifau y gellir eu derbyn fel gwaith dilys y bardd.  Canodd gerddi serch a chrefydd a mawl i uchelwyr Powys.  I Rys Goch Eryri, bardd serch oedd Gruffudd Llwyd yn bennaf, ac mae'n bosibl fod llawer o'i gerddi serch ar goll erbyn heddiw, er eu bod yn ffurfio traean o'r cerddi ganddo sydd ar glawr.  Roedd ei noddwyr yn cynnwys Owain Glyn Dŵr a'i dad-yng-nhyfraith Syr David Hanmer, Owain ap Maredudd o'r Neuadd-wen, Hywel ap Meurig Fychan a'i frawd Meurig Llwyd o Nannau (ger Dolgellau), Gruffudd ab Ieuan Llwyd o blwyf Mathafarn, a dau deulu o ardal Ceredigion a Sir Gaerfyrddin.

Ceir sawl cyfeiriad yn ei waith at y chwedlau Cymraeg am gymeriadau fel Arthur, Rhita Gawr ac Uthr Pendragon ac at Drioedd Ynys Prydain.

## Llyfryddiaeth 
* ''Gwaith Gruffudd Llwyd a'r Llygliwiaid eraill'', gol. Rhiannon Ifans (Aberystwyth, 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1420au
Categori:Pobl o Faldwyn
Fitamin C

[bawd|dde|px350| Un o'r ffynonellau gorau o fitamin C: [orenau? Ewch i'r tabl isod i weld!]]
Fitamin a geir mewn bwyd a ddefnyddir fel atodiad dietegol yw **Fitamin C**, a elwir hefyd yn **asid ascorbig** ac **L-ascorbig**. Mae clefri poeth yn cael ei atal a'i drin gyda bwydydd sy'n cynnwys fitamin C neu atchwanegiadau dietegol. Nid yw'r dystiolaeth yn cefnogi defnyddio yn y boblogaeth gyffredinol ar gyfer atal annwyd. Fodd bynnag, mae yna rywfaint o dystiolaeth y gallai defnydd rheolaidd leihau annwyd. Nid yw'n glir os yw atodiad yn effeithio ar y risg o ganser, clefyd cardiofasgwlaidd neu ddementia. Gellir ei gymryd trwy'r geg neu drwy chwistrelliad.

Yn gyffredinol, mae fitamin C yn cael ei oddef yn dda. Gall dosau mawr achosi anghysur gastroberfeddol, cur pen, trafferth yn cysgu, a fflysio'r croen. Mae dosau arferol yn ddiogel yn ystod beichiogrwydd. Mae Sefydliad Meddygaeth yr Unol Daleithiau yn argymell peidio cymryd dosau mawr.

Mae **fitamin C** yn faetholiad hanfodol sy'n gysylltiedig â thrwsio meinwe a chynhyrchu enzymatig o rai niwro-drosglwyddyddion. Mae'n ofynnol ar gyfer gweithredu nifer o ensymau ac mae'n bwysig ar gyfer swyddogaeth system imiwnedd. Mae hefyd yn gweithredu fel gwrthocsidydd. Mae bwydydd sy'n cynnwys fitamin C yn cynnwys ffrwythau sitrws, brocoli, sbrowts, pupur coch amrwd a mefus.  Gall storio neu goginio'r bwydydd yma yn lleihau cynnwys fitamin C sydd ynddynt.

Darganfuwyd fitamin C yn 1912, ynyswyd yn 1928, ac yn 1933 cafodd y fitamin gyntaf i'w gynhyrchu'n gemegol. 
  Mae Fitamin C ar restr o Feddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, fel y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen yn y system iechyd. Mae fitamin C ar gael fel meddyginiaeth generig a chyffur dros y cownter. Yn 2015, roedd y gost gyfanwerthol yn y byd yn datblygu yn llai na US $ 0.01 y dabled.  Yn rhannol am ei ddarganfyddiad, enillodd Albert Szent-Györgyi a Walter Norman Haworth Gwobrau Nobel 1937 mewn Ffisioleg, Meddygaeth a Chemeg, yn y drefn honno. 

## Ffynhonnell fitamin C
### Planhigion
Cymerwch 100 gram o'r llysiau a'r ffrwythau canlynol, ac fe welwch yn y tabl faint o fitamin C sy'n bresennol ynddynt.

### Cig anifeiliaid
bawd|chwith|300px|'Oes gafr eto?' Oes, yn llawn fitamin C! Fel pob anifail arall (heblaw dyn), mae'r afr yn medru creu fitamin C o fewn ei chorff ei hun: dros 13,000 mg ohono y dydd.

Gallwn gael ein fitamin C hefyd o gig, yn enwedig iau. Does na fawr ohono mewn cyhyr fodd bynnag. Cymerwch 100 gram o'r cigoedd canlynol, ac fe welwch yn y tabl faint o fitamin C sy'n bresennol ynddynt:

## Darganfod fitamin C
Roedd tîm o Hwngari rhwng 1928 ac 1933 wrthi fel lladd nadroedd yn ceisio profi bodolaeth asid ascorbic, dan arweiniad Joseph L Svirbely ac Albert Szent-Györgyi. Yn 1937 derbyniodd y ddau wobr Nobel mewn meddygaeth am eu gwaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Asidau organig
C
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Hywel ab Einion Lygliw

Bardd o'r 14g a gysylltir â Meirionnydd oedd **Hywel ab Einion Lygliw** (fl. 1330 - 1370).  Roedd yn ewythr i Gruffudd Llwyd, un o feirdd mawr cyfnod Owain Glyn Dŵr.

## Bywgraffiad
Ni wyddom fawr dim am fywyd y bardd.  Ceir cofnod am ŵr o'r enw Einion Lygliw yn trigo yn nhrefgordd Rhiwedog, plwyf Llanfor, Meirionnydd yn 1292 a derbynir mai ef oedd tad Hywel, yn ôl pob tebyg.  Roedd Einion yn aseswr treth lleol yn ardal Tal-y-bont, Meirionnydd yn 1318.

## Cerdd
Dim ond un gerdd gan Hywel ab Einion Lygliw sydd wedi goroesi, ond mae ymhlith yr enwocaf o waith y Cywyddwyr, sef ei awdl foliant i Fyfanwy Fychan "o Gastell Ddinas Brân".  Roedd y castell hwnnw yn adfail yng nghyfnod y bardd ac ymddengys mai Myfanwy ferch Iorwerth Ddu o Langollen oedd y ferch mae Hywel ab Einion Lygliw yn anfon Mawrth yn llatai iddi.  Priododd Myfanwy â Goronwy ap Tudur Fychan o linach Penmynydd a cheir sawl cerdd gan y beirdd iddi hi a'i gŵr.  Mae beddfaen alabaster cerfiedig Goronwy Fychan, a fu farw yn 1382, gyda delwau ef a'i wraig Myfanwy, i'w weld yn eglwys plwyf Penmynydd, sydd wedi ei chysegru i Sant Gredifael.

Argraffwyd y gerdd gan Hywel ab Einion Lygliw yn y *Myvyrian Archaiology of Wales* (1801) a daeth â hi i amlygrwydd cenedlaethol.  Dyma'r ysbrydoliaeth i'r gerdd boblogaidd 'Myfanwy Fychan' gan Ceiriog.  Ceir cyfieithiad Saesneg o'r gerdd gan Thomas Pennant yn ei *Tours in Wales* hefyd, a sicrhaodd ei fod yn destun adnabyddus i hynafiaethwyr yng Nghymru a'r tu hwnt.

## Llyfryddiaeth 
* Rhiannon Ifans (gol.), ''Gwaith Gruffudd Llwyd a'r Llygliwiaid eraill'' (Aberystwyth, 2000).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1370au
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Feirionnydd
Niacin

Fitamin o deulu fitamin B yw **niacin** neu **fitamin B3**. Fel pob fitamin, mae ei angen ar y corff er mwyn gweithio'n iawn. Mae'n wych am atal yr clefyd pelagra. Fel gweddill teulu fitamin B gall niacin hydoddi mewn dŵr.

Cyfansoddyn organig ydyw gyda'r formiwla moleciwlar C6H5NO2. Gellir ei greu allan o pyridin.

Disgrifiwyd niacin am y tro cyntaf gan Hugo Weidel yn 1873 pan oedd yn astudio nicotin. Roedd y paratoadau cyntaf ohono wedi ei greu drwy ocsideiddio asid nitrig.

## Diffyg yn y diet 
Mae diffyg eithriadol o'r fitamin yma yn achosi pelegra, ac ychydig o'i ddiffyg yn effeithio'r metaboledd, gan atal gallu'r corff rhag gwrthsefyll oerfel. Mewn llefydd lle mae pobol yn ddibynol ar gorn melys, maent yn aml yn ddiffygiol mewn niacin, gan nad oes llawer o niacin mewn corn melys.

Y lleiafswm dyddiol a awgrymir ohone yw 20&nbsp;mg y dydd.

## Ffynhonnell niacin 
Mewn cig mae niacin gryfaf, a hefyd mewn ŷd, burum a chynnyrch llaeth (caws, menyn a.y.b.)

Cynnyrch anifeiliaid:
* iau, calon and arennau
* cyw iâr
* cig eidion
* pysgod: tiwna, samon
* llaeth
* wyau

Ffrwythau a llysiau:
* llysiau gwyrdd
* brocoli
* tomato
* moron
* datys
* tatws melys
* asparagws
* afocado

Hadau:
* cnau
* bwydydd cyflawn
* ffrwythau sych

Ffwngi:
* madarch

Categori:Fitaminau
Rhys ap Dafydd Llwyd ap Llywelyn Lygliw

Bardd canoloesol a hanodd o ganolbarth Cymru, yn ôl pob tebyg, oedd **Rhys ap Dafydd Llwyd ap Llywelyn Lygliw** (fl. diwedd y 14g - dechrau'r 15g?).

Ni wyddys dim o gwbl amdano ar wahân i'r ffaith fod ei enw yn ei gysylltu â theulu'r Llygliwiaid, teulu o feirdd o ardal gogledd Powys a Meirionnydd sy'n cynnwys Gruffudd Llwyd a Hywel ab Einion Lygliw.

Dim ond un testun o waith y bardd sydd wedi goroesi.  Cywydd serch i ferch anhysbys ydyw.

## Llyfryddiaeth 
* ''Gwaith Gruffudd Llwyd a'r Llygliwiaid eraill'', gol. Rhiannon Ifans (Aberystwyth, 2000)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Asid pantothenig

Fitamin o deulu fitamin B yw **asid pantothenig** neu **fitamin B5**. Fel pob fitamin, mae ei angen ar y corff er mwyn gweithio'n iawn; mae'n gwneud hyn trwy greu coenzyme-A (CoA) ac ar gyfer y metaboledd a hefyd trwy greu carboheidrad, protein, a saim. Fel gweddill teulu fitamin B gall asid pantothenig hydoddi mewn dŵr. Mae'r gair "pantothenig" yn tarddu o'r gair Groeg (παντόθεν) (sef "yn dod o bobman"), gan fod rhyw ychydig ohono ar gael, bron, ym mhob bwyd, yn enwedig grawnfwydydd cyflawn, llysiau gwyrdd, wyau, cig a mêl.

Mae asid pantothenig yn hanfodol ar gyfer beichiogrwydd iach a chyflawn.

Pantothenig
Categori:Fitaminau
Baner y Bahamas

[bawd|250px|Baner y Bahamas [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]

Baner drilliw lorweddol gyda stribedi is ac uwch glas (i gynrychioli Môr y Caribî) a stribed canol melyn (i gynrychioli tywod traethau'r ynysoedd) gyda thriongl du (sy'n symboleiddio cryfder y bobl) yn yr *hoist* yw **baner y Bahamas**. Mabwysiadwyd ar 10 Gorffennaf 1973 yn sgil annibyniaeth ar Brydain.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Categori:Y Bahamas
Bahamas, Y
Sofia Coppola

Cyfarwyddwraig ffilmiau, actores, cynhyrchydd a sgriptwraig o'r Unol Daleithiau ydy **Sofia Carmina Coppola** (ganwyd 14 Mai 1971), sydd wedi ennill Gwobr yr Academi am ei gwaith. Hi yw'r trydydd cyfarwyddwraig, a'r unig Americanes i gael ei henwebu am Wobr yr Academi am Gyfarwyddo. Y ddwy arall oedd Lina Wertmüller a Jane Campion.

Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Bill Murray

Mae **William James "Bill" Murray** (ganed 21 Medi 1950) yn ddigrifwr ac actor Americanaidd.

Daeth Murray i'r amlwg yn genedlaethol am y tro cyntaf ar y sioe sgets gomedi deledu *Saturday Night Live* ar ddiwedd y 1970au. Datblygodd ei yrfa ffilm yn ystod y 1980au a'r 1990au wrth iddo chwarae rôlau mewn ffilmiau megis *Stripes*, *Caddyshack*, *Ghostbusters*, *Groundhog Day* and *What About Bob?*. Yn ystod y ddegawd ddiwethaf, derbyniodd ganmoliaeth fawr am rôlau mwy cymhleth mewn ffilmiau a dramau comedi tywyll megis *Rushmore*, *Lost in Translation*, *The Lost City*, *The Life Aquatic* gyda Steve Zissou, Broken Flowers, a The Royal Tenenbaums.

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1950
Karl Wilhelm von Nägeli

Botanegwr a ffisegydd blaenllaw o'r Swistir oedd **Karl Wilhelm von Nägeli** (26 (neu 27) Mawrth 1817 - 10 Mai 1891). Darganfuwyd y cromosom gan Nägeli ym 1882.

Daeth yn athro ym Mhrifysgol München, Bafaria yn 1858. Ysgrifennodd nifer o bapurau dysgedig ar esblygiad ac fe'i cyfrifir yn arloeswr yn y maes hwnnw o wyddoniaeth. Ymchwiliodd i ddatblygiad celloedd a sylfaenodd ddamacaniaeth y moleciwl ynglŷn â strwythur muriau'r gell ac ati. Yn goron ar ei waith, Darganfuodd y cromosom ym 1882.

Categori:Botanegwyr o'r Swistir
Categori:Ffisegwyr o'r Swistir
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Marwolaethau 1891
Málaga

Dinas a phorthladd mawr yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, de Sbaen, yw **Málaga**. Mae'n brifddinas Talaith Málaga. Mae'n gorwedd ar lan y Môr Canoldir ac yn denu miloedd o ymwelwyr.

Sefydlwyd Mâlaga gan y Ffeniciaid. Fe'i cipiwyd gan y Rhufeiniaid ac yn nes ymlaen gan y Visigothiaid a'r Mwriaid pan ddaeth yn un o ddinasoedd Al-Andalus. Cipiwyd y ddinas gan y Sbaenwyr yn 1487 fel un o gamrau olaf y Reconquista. Codwyd eglwys gadeiriol yno yn y ganrif olynol.

## Enwogion 
* Isabel Oyarzábal Smith (1878-1974), gwleidydd a diplomydd
* Pablo Picasso - ganed yr arlunydd enwog ym Malaga ar 25 Hydref 1881.

Categori:Andalucía
Categori:Dinasoedd Sbaen

Categori:Talaith Málaga
Namur (dinas)

Dinas hanesyddol yng Ngwlad Belg sy'n brifddinas y dalaith o'r un enw a phrifddinas Walonia yw **Namur** (Fflemeg: **Namen**). Gorwedd ar gymer Afon Sambre ac Afon Meuse. Oherwydd ei lleoliad strategol ar gymer yr afonydd hynny mae wedi cael ei gwarchae a'i chipio sawl gwaith yn ei hanes.

Dyddia'r eglwys gadeiriol o'r 18g.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Yr amddiffynfa 
*Y clochdy
*Cwfaint y Chwiorydd Notre-Dame
*Eglwys Gadeiriol Sant Aubin

## Enwogion
*Antoine Thomas (1644-1709), seronydd
*Félix Ravaisson-Mollien (1813-1900), athronydd
*Luigi Agnesi (1833-1875), canwr a chyfansoddwr

## Dolenni allanol 
Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Namur (talaith)
Myfanwy Fychan

Merch o dras uchelwrol a ddaeth yn un o Gymry mwyaf adnabyddus yr Oesoedd Canol diolch i'r cerddi a ganwyd iddi oedd **Myfanwy Fychan** (fl. ganol y 14g).  Mae'n debygol ei bod i'w huniaethu â  **Myfanwy ferch Iorwerth Ddu ab Ednyfed Gam** o'r Pengwern ger Llangollen, a briododd â Goronwy ap Tudur Fychan o deulu enwog Tuduriaid Penmynydd, Môn, un o hynafiaid Harri Tudur.

## Ei hanes
Un gerdd yn unig gan y bardd Hywel ab Einion Lygliw sydd wedi goroesi, ond mae ymhlith yr enwocaf o waith y Cywyddwyr, sef ei awdl foliant i Fyfanwy Fychan "o Gastell Ddinas Brân", sydd fel

:Lliw eiry cynnar pen Aran,
:Lloer bryd, lwys fryd o lys Frân.

Roedd Castell Dinas Brân yn adfail yng nghyfnod y bardd ac ymddengys mai Myfanwy ferch Iorwerth Ddu o'r Pengwern oedd y ferch y mae Hywel ab Einion Lygliw yn anfon march yn llatai iddi.  Priododd Myfanwy â Goronwy Fychan ap Tudur a cheir sawl cerdd gan y beirdd iddi hi a'i gŵr.  Mae'r ffaith fod y gerdd yn dwyn y teitl 'Moliant Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân' yn awgrymu fod y teitl hwnnw yn y llawysgrifau yn ddiweddarach na'r gerdd ei hun ac i'r gerdd felly gael ei gyfansoddi cyn i Fyfanwy briodi, ac eto i gyd mae'n bosibl hefyd fod y gerdd yn perthyn i draddodiad yn yr *amour courtois* o ganu i wragedd priod.  Mae beddfaen alabaster cerfiedig Goronwy Fychan, a fu farw yn 1382, gyda delwau ef a'i wraig Myfanwy, i'w weld yn eglwys plwyf Penmynydd, sydd wedi ei chysegru i Sant Gredifael.

## Rhamantiaeth y 19eg ganrif
Argraffwyd testun y gerdd i Fyfanwy Fychan gan Hywel ab Einion Lygliw yn y *Myvyrian Archaiology of Wales* (1801) a daeth â hi i amlygrwydd cenedlaethol.  Ceir cyfieithiad Saesneg o'r gerdd gan Thomas Pennant yn ei *Tours in Wales* hefyd, a sicrhaodd ei fod yn destun adnabyddus i hynafiaethwyr yng Nghymru a'r tu hwnt.

Dyma'r ysbrydoliaeth i'r gerdd boblogaidd 'Myfanwy Fychan' gan John Ceiriog Hughes (Ceiriog).  Cyfansoddwyd yr awdl honno ar gyfer cystadleuaeth Eisteddfod Llangollen yn 1858.  Cafodd ei chyhoeddi am y tro cyntaf yn y gyfrol ''Oriau'r Hwyr'' (1860).  Cerdd nodweddiadol Fictorianaidd ydyw, sy'n disgrifio yn delynegol iawn cariadwriaeth Myfanwy Fychan a Hywel ab Einion.  Dyrchefir rhinweddau'r forwyn yn y gerdd, a hynny mewn ymateb bwriadol i'r sen ar foes y Cymry a geir yn yr adroddiad seneddol a adwaenir fel Brad y Llyfrau Gleision.  Roedd yn gerdd hynod boblogaidd a gafodd ddylanwad mawr ar ganu telynegol Cymraeg gweddill y 19g. Gall hefyd fod hanes Myfanwy o Ddinas Brân wedi dylanwadau ar Richard Davies (Mynyddog), awdur geiriau'r gân *Myfanwy*. Cyfansoddwyd alaw i'r geiriau gan Joseph Parry. Daeth yn un o'r caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.

## Llyfryddiaeth 
* W. J. Gruffydd, *Ceiriog* (1939)
* Rhiannon Ifans (gol.), ''Gwaith Gruffudd Llwyd a'r Llygliwiaid eraill* (Aberystwyth, 2000).

## Gweler hefyd 
* *Amour courtois''
* Telyneg

## Cyfeiriadau 
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
The Godfather Part II

Ffilm ddrama drosedd a ryddhawyd ym 1974 yw ***The Godfather Part II***. Cyfarwyddwyd gan Francis Ford Coppola gyda sgript a gyd-ysgrifennodd gyda Mario Puzo. Mae'r ffilm ill dau yn ddilyniant a rhagflaenydd i *The Godfather*, gan ei bod yn croniclo hanes y teulu Corleone yn dilyn digwyddiadau'r ffilm gyntaf tra hefyd yn dangos esgyniad y Vito Corleone ifanc i bŵer. Mae'n serennu Al Pacino, Robert Duvall, Diane Keaton, Robert De Niro, John Cazale, Talia Shire, a Lee Strasberg.

Categori:Ffilmiau 1974
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Francis Ford Coppola
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Colmar

250px|bawd|Rhan o hen ddinas Colmar

Dinas hanesyddol yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc sy'n brifddinas *département* Haut-Rhin yn *région* Grand Est yw **Colmar**. Gorwedda ar lan orllewinol Afon Rhein rhwng Mulhouse i'r de a Strasbourg i'r gogledd. Mae ganddi boblogaeth o 67,163.

bawd|340px|canol|Lleoliad Colmar yn *département* Haut-Rhin

Fel gweddill Alsace, mae gan Colmar gysylltiadau hanesyddol cryf â'r Almaen. Meddiannwyd y ddinas gan yr Almaenwyr o 1871 hyd 1919 ac eto yn yr Ail Ryfel Byd (1940-1945).

Mae ganddi nifer o adeiladau hanesyddol o'r Oesoedd Canol ymlaen, yn cynnwys y fynachlog Ddominicaidd (sefydlwyd yn y 13g). Mae'n ganolfan i'r fasnach mewn gwinoedd Alsace ers canrifoedd.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Cyngor Dinas Colmar 

Categori:Cymunedau Haut-Rhin
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Pice ar y maen

Danteithyn traddodiadol o Gymru yw **Pice ar y Maen/Teisen Gri**.

## Enw 
Mae'n cael ei adnabod wrth sawl enw arall, yn cynnwys **cacen gri** (yn y Gogledd), **picau ar y maen** neu **pice bach** (yn y De), a weithiau **teisen radell**.

## Traddodiad a chynnhywsion 
Yn draddodiadol, arferir coginio teisennau cri ar ridell haearn bwrw wedi ei osod ar y tân neu ar y stof.

Prif gynhwysion y deisen yw blawd, menyn neu saim, wyau, siwgr, a chyrens a/neu rhesin.  Maent yn cael eu mowldio ar ffurf gron, ychydig o fodfeddi o led a thua hanner modfedd dwfn.

Gellir eu gosod ar y bwrdd yn boeth neu'n oer, wedi'u taenu â swigr caster.  Fel arfer mae pobl yn hoff o'u bwyta fel y maent neu gyda mymryn o fenyn, weithiau gyda phaned o de.

Fel pob bwyd traddodiadol, ceir sawl amrywiad, yn cynnwys y **Llech Cymreig** a wneir gyda blawd plaen a'r deisen yn slaben ("llech") hirsgwar a goginir ar ridell.

## Dolenni allanol
*  BBC

## Cyfeiriadau 
Categori:Bara
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Cri
Meryl Streep

Mae **Mary Louise "Meryl" Streep** (ganed 22 Mehefin 1949) yn actores o'r Unol Daleithiau sydd wedi gweithio ym myd y theatr, teledu a ffilm. Caiff ei hystyried gan nifer o bobl fel un o'r actorion ffilm mwyaf talentog ac uchel ei pharch ei hoes. Perfformiodd am y tro cyntaf ar lwyfan ym 1971 yn y ddrama *The Playboy of Seville* ac ymddangosodd ar y sgrîn fach yn y ffilm a wnaed ar gyfer y teledu *The Deadliest Season* ym 1977. Ffilm gyntaf Streep oedd *Julia* a gynhyrchwyd ym 1977, lle actiodd gyferbyn â Jane Fonda a Vanessa Redgrave.

Cafodd ei geni yn Summit, New Jersey.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1949