Gwisgoedd Palesteina

Mae **Gwisgoedd Palesteinaidd** yn cyfeirio at y dillad traddodiadol a wisgwyd gan Balesteiniaid tan yn ddiweddar. Roedd teithwyr tramor i Balesteina yn y 19g a dechrau'r 20g yn aml yn cyfeirio at amrywiaeth gyfoethog y gwisgoedd o ddydd i ddydd, yn enwedig gan y fellaheen neu ferched y pentref. Roedd llawer o'r dillad wedi'u gwneud â llaw wedi'u brodio'n gyfoethog ac roedd creu a chynnal a chadw'r eitemau hyn yn chwarae rhan sylweddol ym mywydau menywod y rhanbarth.

Er bod arbenigwyr yn y maes yn olrhain gwreiddiau gwisgoedd Palestina i'r hen amser, nid oes unrhyw arteffactau dillad sydd wedi goroesi o'r cyfnod cynnar hwn y gellir cymharu'r eitemau modern yn ddiffiniol yn eu herbyn. Mae dylanwadau o'r gwahanol ymerodraethau megis yr Hen Aifft, Rhufain Hynafol a'r ymerodraeth Bysantaidd, wedi'u dogfennu gan ysgolheigion yn seiliedig i raddau helaeth ar y darluniau mewn celf a disgrifiadau mewn llenyddiaeth o wisgoedd a gynhyrchwyd yn ystod yr amseroedd hyn.
[alt=A woman from Ramallah|bawd|[Ramallah|Dynes o Ramallah, c. 1929-1946]]

Hyd at y 1940au, roedd gwisgoedd Palestina traddodiadol yn adlewyrchu statws economaidd a phriodasol merch a'i thref neu ardal enedigol, gydag arsylwyr gwybodus yn medru gwahaniaethu rhwng (ac adnabod) y gwahanol fathau o ffabrig, lliwiau, toriad a motiffau brodwaith (neu ddiffyg hynny) a ddefnyddir yn y dillad.

## Gwreiddiau 
alt=Palestinian young woman of Bethlehem in costume|bawd| Merch Palesteina o Fethlehem mewn gwisg draddodiadol, rhwng 1890 a 1900
Mae Geoff Emberling, cyfarwyddwr Amgueddfa'r Sefydliad Dwyreiniol, yn nodi bod dillad Palestina o ddechrau'r 19g i'r Rhyfel Byd Cyntaf yn dangos "olion o ddillad tebyg a gynrychiolwyd mewn celf dros 3,000 o flynyddoedd yn ôl."

Mae Hanan Munayyer, casglwr ac ymchwilydd dillad Palestina, yn gweld enghreifftiau o wisg proto-Palesteinaidd mewn arteffactau o'r cyfnod Canaaneaidd (1500 BCE) fel paentiadau Aifft yn darlunio Canaaneaid / mewn dillad siâp-A. Dywed Munayyer, o 1200 CC i 1940 OC, bod yr holl ffrogiau Palestina wedi'u torri o ffabrigau naturiol mewn siâp A-llinell tebyg gyda llewys trionglog.

## Gwehyddu a ffabrigau 
Cynhyrchwyd ffabrigau gwlân i'w defnyddio bob dydd gan wehyddion yn Majdal, Bethlehem, Ramallah a Jerwsalem. Gallai'r gwlân fod o ddefaid, geifr neu gamelod. Yn draddodiadol, roedd menywod yn gwehyddu ymhlith y Bedowiniaid i greu eitemau domestig, fel pebyll, rygiau a gorchuddion gobennydd. Mae edau'n cael ei nyddu o wlân defaid, wedi'i liwio â lliwiau naturiol, a'i wehyddu i mewn i'r ffabrig cryf gan ddefnyddio gwŷdd daear.
alt=Majdali weaving|bawd| Gwehyddu Majdali. Gaza 1950au
Roedd cynhyrchu brethyn ar gyfer gwisgoedd Palesteinaaidd traddodiadol a'i allforio ledled y byd Arabaidd yn ddiwydiant allweddol ym mhentref Majdal. Cynhyrchwyd ffabrig Majdalawi gan wehydd gwrywaidd ar wŷdd gwadn sengl gan ddefnyddio edafedd cotwm du ac indigo wedi'u cyfuno â ffycsia ac edafedd sidan gwyrddlas. Mae crefft gwehyddu Majdalawi yn parhau fel rhan o brosiect cadwraeth ddiwylliannol sy'n cael ei redeg gan sefydliad Crefftau Atfaluna a'r Pentref Celf a Chrefft yn Ninas Gaza.

## Ôl-1948 
[alt=Front of dress (qabbeh).|bawd| Blaen gwisg (qabbeh) wedi'i werthu fel gorchudd clustog, [Ramallah, 2000.]]
Arweiniodd ecsodus Palestina yn 1948 at aflonyddwch mawr mewn dulliau traddodiadol o greu gwisg ac arferion y teiliwr, gan na allai llawer o ferched a oedd wedi'u dadleoli fforddio'r amser na'r arian mwyach i fuddsoddi mewn dillad brodio cymhleth. Roedd Widad Kawar ymhlith y cyntaf i gydnabod yr arddulliau newydd a oedd yn datblygu ar ôl y Nakba.

Dechreuodd arddulliau newydd ymddangos yn y 1960au. Er enghraifft, y "ffrog chwe changen" a enwir ar ôl y chwe band llydan o frodwaith sy'n rhedeg i lawr o'r canol. Daeth yr arddulliau hyn o'r gwersylloedd ffoaduriaid, yn enwedig ar ôl 1967. Collwyd arddulliau pentrefi unigol a disodlwyd arddull "Palestina" adnabyddadwy.

Mae'r shawal, arddull poblogaidd yn y Lan Orllewinol a Gwlad Iorddonen cyn yr Intifada cyntaf, yn ôl pob tebyg wedi esblygu o un o'r nifer o brosiectau brodwaith y wladwriaeth les, yn y gwersylloedd hyn. Roedd yn ffasiwn fyrrach a chulach, gyda thoriad mwy gorllewinol.
[alt=Modern couching stitch from Bayt|bawd| Pwyth cwrtio modern o [Bayt Jalla a ddefnyddir yn draddodiadol ar baneli o ffrog briodas *malak.*]]
[alt=Doll in wedding-dress typical of Ramallah area|bawd| Doll mewn ffrog briodas a oedd yn nodweddiadol o ardal [Ramallah ac a oedd yn boblogaidd cyn 1948, wedi'i wneud gan brosiect YWCA yn Jalazone RC. c. 2000.]]

## Mathau o ddillad 
### Gwisg sylfaenol 
* **Thob**, gwisg ffit llac gyda llewys, roedd toriad  y dilledyn yn amrywio yn ôl rhanbarth.
*** qabbeh: panel cist sgwâr y Thob, wedi'i addurno'n aml
*** diyal: panel hem cefn brocaded ar y ffrog Bethlehem.
*** shinyar: panel cefn isaf y ffrog, wedi'i addurno mewn rhai rhanbarthau
* Libas: trowsus
* Taqsireh: siaced fer wedi'i brodio a wisgir gan ferched Bethlehem ar achlysuron Nadoligaidd. Roedd cwrtio aur y siacedi yn aml yn cyfateb i'r ffrog. Defnyddiwyd siacedi symlach dros ffrogiau bob dydd. Mae'r enw yn deillio o'r ferf Arabeg "to shorten", (Stillmann, t.&nbsp;36),
* Jubbeh: siaced, wedi'i gwisgo gan ddynion a menywod,
* Jillayeh: *jubbeh* wedi'i frodio, yn aml dilledyn allanol wedi'i frodio mewn gwisg briodas,
* Shambar: gorchudd mawr, sy'n gyffredin i ardal Hebron a de Palestina.

### Penwisgoedd 
alt=A woman wearing fishnet pattern keffiyeh,|bawd| Dynes yn gwisgo patrwm rhwyd bysgota o'r enw keffiyeh, Paris
Roedd gan y menywod ym mhob rhanbarth eu penwisgoedd nodedig eu hunain. Addurnodd y menywod eu penwisgoedd gyda darnau arian ac aur. Po fwyaf o ddarnau arian, y mwyaf yw cyfoeth a bri’r perchennog (Stillman, t.&nbsp;38);

* Shaṭweh:http://www.palestineheritage.org/Shatwehs%206.gif http://www.palestineheritage.org/dec_201.gif , het gonigol nodedig, "wedi'i siapio yn debyg i bot blodau sydd wedi'i droi i fyny", yn cael ei chario gan ferched priod yn unig. Fe'i defnyddir yn bennaf ym Methlehem, hefyd yn Lifta ac Ain Karm, (yn Ardal Jerwsalem), a Beit Jala a Beit Sahur (y ddau ger Bethlehem) (Stillman t.&nbsp;37)
* Smadeh: a ddefnyddir yn Ramallah, yn cynnwys cap wedi'i frodio, gydag ymyl stiff. Rhoddir rhes o ddarnau arian, wedi'u gosod y naill yn dynn yn erbyn y llall, o amgylch pen yr ymyl. Gellir gwnio darnau arian ychwanegol i'r rhan uchaf neu eu cysylltu â bandiau cul, wedi'u brodio. Yn yr un modd â penwisgoedd menywod eraill, roedd y *smadeh* yn cynrychioli cyfoeth priodasol y gwisgwyr, ac yn gweithredu fel cronfa arian bwysig. Ysgrifennodd un arsylwr ym 1935: "Weithiau fe welwch fwlch yn y rhes o ddarnau arian ac rydych chi'n dyfalu bod bil meddyg wedi gorfod cael ei dalu, neu fod y gŵr yn America wedi methu ag anfon arian" (dyfynnwyd yn Stillman, t.&nbsp;53. )
* Araqiyyeh: a ddefnyddir yn Hebron. Mae'r geiriau *araqiyyeh* a *taqiyyeh* wedi cael eu defnyddio ers yr Oesoedd Canol yn y byd Arabaidd i ddynodi capiau pen bach, agos, fel arfer o gotwm, a ddefnyddiwyd gan y ddau ryw. Y pwrpas gwreiddiol oedd amsugno chwys (Arabaidd: "araq"). Yn Palestina *gyfan,* parhawyd i ddefnyddio'r gair taqiyyeh am y cap penglog syml a ddefnyddir agosaf at y gwallt. Yn ardal Hebron, fodd bynnag, daeth y gair *araqiyyeh* ''i ddynodi'r cap wedi'i frodio â thop pigfain y* byddai menyw briod yn ei wisgo dros ei thaqiyyeh. Yn ystod ei dyweddiad, byddai menyw o ardal Hebron yn gwnio ac yn brodio ei *araqiyyeh'', ac yn addurno'r ymyl gyda darnau arian o'i gwaddol. Y tro cyntaf y byddai'n gwisgo ei *araqiyyeh* fyddai ar ddiwrnod ei phriodas. (Stillman, t.&nbsp;61)

## Casgliadau o wisgoedd Palestina 
Mae enghreifftiau o wisgoedd o Balesteina ac arteffactau cysylltiedig mewn sawl amgueddfa a chasgliad, cyhoeddus a phreifat.

### Casgliadau cyhoeddus 
[alt=Bride's wedding attire from Bayt Jibrin.|bawd| Gwisg briodas priodasferch o [Bayt Jibrin mewn arddangosfa yn yr *Oriental Institute*, Chicago .]]

## Gweler hefyd 
* Diwylliant Palestina
* Widad Kawar
* Serene Husseini Shahid
* Lleoliadau Palestina wedi'u diboblogi yn Israel

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Stillman, Yedida Kalfon (1979): *Gwisg a gemwaith Palestina*, Albuquerque: Gwasg Prifysgol New Mexico, (Catalog o'r Amgueddfa Celf Werin Ryngwladol (MOIFA) yng nghasgliad Santa Fe https://web.archive.org/web/20071230160757/http://www.moifa.org/collections/coll-textile.html o ddillad a gemwaith Palestina. )
* Omar, Abed Al-Samih Abu (1986): *Brodwaith a gemwaith traddodiadol Palestina*, Jerwsalem: Al-Shark, (yn seiliedig yn bennaf ar ei gasgliad ei hun. )
* Hafiz al - Siba'i, Tahira Abdul (1987): *Golwg Fer ar Wisgoedd Palestina Traddodiadol: Cyflwyniad o Ffasiwn Palestina*, TA Hafiz, testun Saesneg, Ffrangeg ac Arabeg;
* Needler, Winifred (1949). Palestina: Hynafol a Modern - *Llawlyfr a chanllaw i gasgliad Palestina Amgueddfa Archeoleg Frenhinol Ontario*, Toronto. Amgueddfa Archeoleg Frenhinol Ontario.
* Völger, Gisela, Welck, Karin v. Hackstein, Katharina (1987): *Pracht und Geheimnis: Kleidung und Schmuck aus Palästina und Jordanien : Katalog der Sammlung Widad Kawar .* Köln: Rautenstrauch-Joest-Museum,
* Völger, Gisela (1988): *Memoire de soie.* *Costumes et parures de Palestine et de Jordanie* Paris, (Catalog arddangosfa o gasgliad Widad Kamel Kawar o wisg a gemwaith Palestina a Gwlad Iorddonen. )
* Weir, Shelagh a Shahid, Serene (1988): *brodwaith Palestina: patrymau traws-bwyth o wisgoedd traddodiadol menywod pentref Palestina* Llundain: cyhoeddiadau’r Amgueddfa Brydeinig,
* Rajab, J. (1989): *Gwisg Palestina*, Kegan Paul International, Llundain,
* [] (1995): *Trywyddau Traddodiad: Gwisgoedd Priodas Seremonïol o Balesteina: Casgliad Munayyer.* Brockton, MA: Amgueddfa Fuller, Brockton, MA,
* Weir, Shelagh (Awst 1995): *Gwisg Palestina* Amgueddfa Brydeinig Pubns Ltd.
* Cored Widad Kawar / Shelagh: *Gwisgoedd a Thollau Priodas yn Bayt Dajan .*

## Dolenni allanol 
* Archif gwisgoedd Palestina
* Casgliad Treftadaeth Arabaidd Widad Kawar
* Casgliad Munayyer: Sefydliad Treftadaeth Palestina 
* Etifeddiaeth Gwehyddu, Iaith Gwehyddu

Categori:Dillad Palesteina

Categori:Wicibrosiect Palesteina