open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
63 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
68 CC 67 CC 66 CC 65 CC 64 CC - **63 CC** - 62 CC 61 CC 60 CC 59 CC 58 CC  

----

## Digwyddiadau
* Gweriniaeth Rhufain yn cymryd meddiant ar Judea. Diorseddir y brenin Judah Aristobulus II, a gwneir ei frawd Ioan Hyrcanus II yn frenin dan awdurdod Rhufain.
*Iŵl Cesar yn cael ei ethol i swydd Pontifex Maximus.
*Marcus Tullius Cicero yn cael ei ethol yn gonswl.
*Cynllwyn Lucius Sergius Catilina yn erbyn y Weriniaeth Rufeinig.

## Genedigaethau
*23 Medi — Augustus, ymerawdr cyntaf Rhufain
*Strabo — hanesydd, daearyddwr ac athronydd Groegaidd
*Didymus Chalcenterus — ysgolhaig Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
*Marcus Vipsanius Agrippa — gwleidydd a chadfridog Rhufeinig
*Pharnaces II, brenin Pontus

## Marwolaethau
*Publius Cornelius Lentulus Sura
*Mithridates VI, brenin Pontus
*Quintus Caecilius Metellus Pius, pontifex maximus a chadfridog

Categori:63 CC
Seimon Glyn

Gwleidydd o Ben Llŷn sy'n adnabyddus am amddiffyn cymunedau Cymraeg yw **Seimon Glyn** (ganed 1959). Mae'n frodor o Nefyn yn Llŷn.

Cafodd ei eni a'i fagu yn Nefyn mewn cyfnod pan fu'r dref honno a'r rhan helaeth o fro Llŷn bron â bod yn gymdeithas uniaith Gymraeg. Ymunodd â Phlaid Cymru yn 1973, yn 13 oed. Daeth yn gynghorydd Plaid Cymru ar gynghor Gwynedd, yn cynrychioli ward Tudweiliog.

Daeth Seimon Glyn i amlygrwydd cenedlaethol yn 2001 gyda'r helynt a gododd ar ôl iddo ddatgan ei farn mewn cyfweliad ar Radio Cymru am effaith y mewnlifiaid ar gymunedau Cymraeg Pen Llŷn a rhannau eraill yn y Fro Gymraeg. Dywedodd fod diwylliant cynhenid Cymru o dan fygythiad oherwydd nad oedd mewnfudwyr o Saeson yn barod i ddysgu Cymraeg, a honnodd fod y Saesneg yn iaith estron ym Mhen Llŷn, a mynodd y dylai pobl ifanc leol gael blaenoriaeth yn y maes tai dros bensiynwyr o Loegr. Ymhlith y bobl a'i alwodd yn hiliaethwr bu Glenys Kinnock, gwraig Neil Kinnock, a Janet Street-Porter, colofnydd *The Independent on Sunday*. Ond cafodd gefnogaeth frwd gan sawl person yng Nghymru gan gynnwys llythrau a gasglwyd a chyhoeddwyd yn Awst 2001 yn y llyfr *Llythyrau at Seimon Glyn* gan Y Lolfa.

Ar 20 Hydref 2007, ymddeolodd y Cynghorydd Seimon Glyn o grŵp rheolaethol y Blaid ar Gynghor Sir Gwynedd mewn protest yn erbyn polisi arfaethedig y cyngor o gau 29 o ysgolion lleol bychain yng Ngwynedd. Mae Cymuned hefyd wedi beirniadu'r cynllun yn hallt fel bygythiad difrifol i ddyfodol yr ychydig gymunedau cynhenid Gymraeg sy'n weddill.

## Llyfryddiaeth 
*Simon Brooks (gol.), *Llythyrau at Seimon Glyn* (Y Lolfa, 2001). Gyda rhagymadrodd gan y golygydd a hanes helynt 2001 gan Seimon Glyn, ynghyd â cherddi a detholiad o lythyrau o gefnogaeth. 

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Nefyn
64 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC  
69 CC 68 CC 67 CC 66 CC 65 CC - **64 CC** - 63 CC 62 CC 61 CC 60 CC 59 CC

----

## Digwyddiadau
* Gnaeus Pompeius Magnus yn dinistrio teyrnas Pontus; Mithridates VI yn dianc i'r Crimea.
* Pompeius yn meddiannu Syria ac yn cipio Jeriwsalem.
* Antiochus XIII Asiaticus yn cael ei ddiorseddu.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:64 CC
Mithridates

Gall **Mithridates** neu **Mithradates** (Groeg: *Mιθριδάτης* neu *Mιθράδάτης*) gyfeirio at:

*Mithradates, eunuch a gynorthwyodd Artabanus i lofruddio Xerxes I.
*Mithridates o Bersia, mab-yng-nghyfraith Darius III
*Mithridates I, brenin Pontus (teyrnasodd c. 302-266 CC)
*Mithridates II, brenin Pontus (teyrnasodd c. 250-220 CC)
*Mithridates III, brenin Pontus (teyrnasodd c. 220-185 CC)
*Mithridates IV, brenin Pontus (teyrnasodd c. 170-150 CC)
*Mithridates V, brenin Pontus (teyrnasodd c. 150-120 CC)
*Mithridates VI, brenin Pontus ("Mithridates Fawr", teyrnasodd c. 120-63 CC)
*Mithridates I Callinicus (teyrnasodd 109-70 CC)
*Mithridates II, brenin Commagene (teyrnasodd 38-20 CC)
*Mithridates III, brenin Commagene (teyrnasodd 20-12 CC)
*Mithridates o Armenia (teyrnasodd 35-51 OC)
*Mithridates I, brenin Parthia (teyrnasodd 171-138 CC)
*Mithridates II, brenin Parthia (teyrnasodd 110-87 CC)
*Mithridates III, brenin Parthia (teyrnasodd 58-57 CC)
*Mithridates IV, brenin Parthia (teyrnasodd 128-147 OC)
Christopher Sutton

Seiclwr proffesiynol o Awstralia ydy **Christopher Sutton** (ganwyd 10 Medi 1984, Sydney, De Cymru Newydd, Awstralia). Yn 2005, bu'n cystadlu yn yr UCI ProTour dros dîm Cofidis. Arwyddodd gytundeb i reidio dros dîm Slipstream p/b Chipotle Jonathan Vaughters ar gyfer tymor 2008 ac yn 2010 ymunodd â thim oedd newydd ei ffurfio ar y pryd sef Team Sky.

Mae'n fab i brif hyfforddwr seiclo NSW Institute of Sport, Gary Sutton, a nai i'r hyfforddwr trac British Cycling, Shane Sutton; y ddau yn gyn-seiclwyr proffesiynol eu hunain.
 
## Canlyniadau 

;2004
:  Pencampwr Cenedlaethol Ras Bwyntiau
;2005
:  Pencampwr Cenedlaethol Ras Ffordd Odan 23
:  Pencampwr Cenedlaethol Madison (gyda Chris Pascoe)
;2006
:1af Cholet-Pays de Loire
;2007
:1af Cymal 4, Circuit Cycliste Sarthe
:1af Châteauroux Classic de l'Indre Trophée Fenioux
:1af Cymal 1, Tour du Poitou Charentes

## Cyfeiriadau
*Palmarés ar trap-friis.dk

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Seiclwyr o Awstralia
62 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
67 CC 66 CC 65 CC 64 CC 63 CC - **62 CC** - 61 CC 60 CC 59 CC 58 CC 57 CC

----

## Digwyddiadau
*Ionawr — Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Gaius Antonius yn gorchfygu cefnogwyr Lucius Sergius Catilina ym Mrwydr Pistoria.
*Iŵl Cesar yn ysgaru ei wraig Pompeia,
*Cicero yn traddodi ei araith *Pro Archia Poeta* i amddiffyn hawl Aulus Licinius Archias i ddinasyddiaeth Rufeinig.

## Genedigaethau
*Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft (neu 61 CC)

## Marwolaethau
* Lucius Sergius Catilina, gwleidydd Rhufeinig

Categori:62 CC
Gary Sutton

Prif hyfforddwr seiclo NSW Institute of Sport ydy **Gary Sutton** (ganwyd 27 Mawrth 1955, De Cymru Newydd, Awstralia), a chyn seiclwr rasio proffesiynol. Roedd Sutton yn un o'r pedwar a enillodd fedal aur dros Awstralia yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1978 ynghyd â'i frawd, Shane Sutton. Mae hefyd yn dad i'r seiclwr proffesiynol, Christopher Sutton.

## Canlyniadau

;1978
: Pursuit Tîm Gemau'r Gymanwlad (gyda Colin Fitzgerald, Kevin Nichols a Shane Sutton)

;1980
:1af Prologue, GP Wilhelm Tell

;1982
:8fed Ronde van Midden-Zeeland

;1983
:1af Bendigo International Madison gyda Shane Sutton

;1984
:4ydd Casnewydd
:5ed Yorkshire Classic (Harrogate)
:1af Cymal 3, Yorkshire Classic (Harrogate)
:1af Whitby
:1af Herald Sun Tour
::1af Cymal 3, Herald Sun Tour
::1af Cymal 6, Herald Sun Tour
::1af Cymal 9, Herald Sun Tour
::1af Cymal 18, Herald Sun Tour

1990
:9fed Herald Sun Tour
::1af Cymal 14, Herald Sun Tour

## Cyfeiriadau
*Palmarés ar cyclebase.nl 

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Seiclwyr o Awstralia
Categori:Hyfforddwyr seiclo
Patrick Jonker

Seiclwr proffesiynol o Awstralia a anwyd yn yr Iseldiroedd ydy **Patrick Jonker** (ganwyd 25 Mai 1969, Amsterdam), mae eisoes wedi ymddeol.

Ganed Jonker yn yr Iseldiroedd, o dras Iseldiraidd ac Almaenaidd a magwyd yn Awstralia. Bu'n reidiwr proffesiynol rhwng 1993 a 2004. Cynrychiolodd Jonker Awstralia ddwywaith yn y Gemau Olympaidd, yn 1992 a 1996.

Yn dilyn ei ymddeoliad, apwyntiwyd ef yn llysgennad twristiaeth Awstralia.

## Canlyniadau 

;1991
:1af Cymal 7, Milk Race
:3ydd GP Wilhelm Tell

;1993
:1af Cymal 8, Milk Race
:2il Omloop van de Bommelerwaard
:3ydd Teleflex Tour
:3ydd Drielanden Omloop

;1994
:4ydd Route du Sud
:5ed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

;1995
:2il Circuit de la Sarthe
:2il Tasmania Summer Tour
::1af Cymal 4, Tasmania Summer Tour
:3ydd Veenendaal - Veenendaal

;1996
:1af Cymal 6, Geelong Bay Classic Series
:2il Volta a Catalunya
::2il Prologue, Volta a Catalunya
::2il Cymal 3, Volta a Catalunya
::2il Cymal 4, Volta a Catalunya
::2il Cymal 6, Volta a Catalunya

;1997
:1af Route du Sud
:2il Regio Tour
:4ydd Tour du Haut Var

;1998
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser yr Iseldiroedd
:2il Omloop Mandel-Leie-Schelde
:4ydd Tour Mediterraneen
:8fed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

;1999
:1af GP Wallonie
:2il Route du Sud
:4ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser yr Iseldiroedd
:10fed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

;2000
:8fed Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser yr Iseldiroedd

;2001
:2il Ronde van de Limousin
::2il Cymal 1
:3ydd GP Plouay
:4ydd GP Isbergues
:5ed Tour Mediterraneen
:7fed Tour Down Under

;2002
:3ydd  Tour Down Under
:4ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

;2003
:2il  Tour Down Under

;2004
:1af  Tour Down Under

## Tour de France
*1994 – Tynnu allan o'r ras ar yr 17eg cymal
*1996 – 12fed
*1997 – 62ain
*1998 – 34ain
*1999 – 97ain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Proffil ar Wielersite 
*  Proffil ar cyclebase.nl 

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Seiclwyr o Awstralia
Categori:Seiclwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl o Amsterdam
Mathau Goch

Un o filwyr enwocaf Cymru yn y 15g oedd **Mathau Goch** neu **Mathew Gough** (1386 - 6 Gorffennaf, 1450). Chwaraeodd ran flaenllaw yn rhan olaf y Rhyfel Can Mlynedd yn Ffrainc. Dathlwyd ei wrhydri gan feirdd Cymru, yn cynnwys Lewys Glyn Cothi, Guto'r Glyn ac Ieuan Deulwyn.

## Bywgraffiad
Ganed Mathau yn 1386 yn fab i Owain Goch (neu Gough), beili Hanmer yng nghantref Maelor, Dyffryn Dyfrdwy (Sir y Fflint ar y pryd, Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw). Roedd ei fam yn ferch i David Hanmer. Ychydig a wyddys am ei hanes cynnar. Rywbryd tua 1420, efallai, aeth drosodd i Ffrainc fel milwr yng ngwasanaeth John Talbot (Iarll Amwythig yn nes ymlaen). Dyma gyfnod y Deddfau Penyd ar y Cymry, a basiwyd yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, a'r unig ffordd i ddianc rhag eu cyfyngiadau i nifer o Gymry ifainc oedd trwy fynd yn filwr hur yn rhyfeloedd Ffrainc.

Fel milwyr proffesiynol eraill yn ei gyfnod, roedd yn barod i newid ochr. Ar ôl Cytundeb Tours (1445) cafwyd cadoediad rhwng Coron Lloegr a Ffrainc, a threuliodd Mathau gyfnod yn gwasanaethu brenin Ffrainc gan arwain catrawd i ymladd yn Alsace a Lorraine yn erbyn y Swisiaid. Daeth y Ffrancod i'w alw yn *Mattagau* ac i edmygu ei ddewrder.

Yn 1450 bu'n bresennol ym mrwydr trychinebus Formigny. Roedd dyddiau grym Lloegr yn Ffrainc bron ar ben. Syrthiodd nifer o filwyr y Saeson, o sawl gwlad, yn y frwydr. Llwyddodd Mathau a 1500 o farchogion i dorri trwy rengoedd y Ffrancod a dianc, ond daliwyd ei gyfaill William Herbert ac eraill. Ar 16 Mai, 1450, bu rhaid i Mathau ildio Bayeux. Cafodd ef a'i wŷr, ynghyd â channoedd o ferched a phlant, ganiatâd gan y Ffrancod i ymadael, ond heb eu harfau.

Daeth i Lundain ar awr argyfyngus yn hanes Lloegr. Gyda'r wlad honno a Chymru yn cael ei rhwygo gan Rhyfeloedd y Rhosynnau, cododd Jack Cade i arwain gwŷr Caint mewn gwrthryfel poblogaidd yn erbyn y Goron. Ymsododd 20,000 o wŷr Caint ar Lundain. Lladdwyd Mathau ar noson y 5/6ed o Orffennaf yn amddiffyn Pont Llundain. Mawr fu'r galar ar ei ôl yng Nghymru. Yn ôl William o Gaerwrangon, mewn cerdd yn yr iaith Ladin:

*Morte Matthei Goghe*
*Cambria clamitavit, Oghe!*

('Ar farwolaeth Mathew Goch, / Yn ei galar, criai Cymru "Och!"')

## Llyfryddiaeth
*H. T. Evans, "Wales and the French Wars - Mathew Gough", yn *Wales and the Wars of the Roses* (Llundain, 1915; arg. newydd 1998)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1386
Categori:Marwolaethau 1450
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Rhyfeloedd y Rhosynnau
Pontus

Ardal ar ochr ddeheuol y Môr Du yw **Pontus** (Groeg: ''''), yn awr yn Nhwrci.

Sefydlwyd Teyrnas Pontus gan Mithradates Ktistes tua 302 CC, yn y cyfnod yn dilyn marwolaeth Alecsander Fawr. Sefydlodd frenhinllin a barhaodd hyd 64 CC. Y mwyaf adnabyddus o'i brenhinoedd oedd Mithridates VI neu Mithradates Eupator, a elwir yn "Mithridates Fawr". Gorchfygwyd ef yn y diwedd gan y Rhufeiniaid dan Gnaeus Pompeius Magnus yn 64 CC. Unwyd rhan o'r deyrnas a Bithynia i greu talaith **Pontus a Bithynia**.

Yn 62 OC, gwnaed Pontus yn dalaith gan yr ymerawdwr Nero. Fe'i rhennnid yn dair rhan:  Pontus Galatĭcus yn y gorllewin, P. Polemoniācus yn y canolbarth a P. Cappadocius yn y dwyrain, yn ffinio ar Cappadocia (Armenia Minor).

bawd|dim|200px|Ardal Pontus

Pontus
Categori:Asia Leiaf
Categori:Yr Henfyd
Llai

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Llai** (Saesneg: *Llay*). Fe'i lleolir yn union i'r gogledd o ddinas Wrecsam. Mae pentrefi cyfagos yn cynnwys Gwersyllt a Gresffordd. Hyd y 1960au, roedd Llai yn bentref glofaol gyda'r mwyafrif o'r pentrefwyr yn gweithio yn y lofa leol.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,791.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Anna Karenina

bawd|200px|Tudalen teitl yr argraffiad cyntaf
Nofel gan Lev Tolstoy yw ***Anna Karenina*** (Rwseg: *Анна Каренина*) (1878).

Categori:Nofelau Rwseg
Categori:Nofelau 1878
Y Mwynglawdd

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Y Mwynglawdd** (Saesneg: *Minera*). Y pentrefi cyfagos yw Coedpoeth i'r dwyrain a Bwlchgwyn i'r gogledd-orllewin. '''Y Mw'nglodd''' yw'r enw ar lafar yn lleol.

Ar un adeg bu Mwynglawdd yn gymuned amaethyddol gyda nifer o ffermydd yn y cylch, ond serch hynny cloddid plwm yn yr ardal ers yr Oesoedd Canol. Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, tyfodd Mwynglawdd yn bentref sylweddol gyda mwyngloddiau newydd yn cael eu hagor o'i gwmpas.

Codwyd capel cyntaf y pentref ym 1804, ar safle'r capel presennol. Cafodd ei ailenwi yn Gapel Mwynglawdd ac yna, yn 1859, yn Gapel Pen y Bryn. Er gwaethaf y ffaith ei fod mor agos i'r ffin â Lloegr, bu'r pentref, fel nifer o'r rhai eraill yn y cylch, yn gartref i gymuned Gymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd 
* Carnedd gron Mynydd Esclus

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
65 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
70 CC 69 CC 68 CC 67 CC 66 CC - **65 CC** - 64 CC 63 CC 62 CC 61 CC 60 CC

----

## Digwyddiadau 
* Gnaeus Pompeius Magnus yn cymryd Tigranes brenin Armenia yn garcharor.
* Senedd Rhufain yn pasio'r *Lex Papia*, sy'n alltudio pob tramorwr o Rufain.

## Genedigaethau 
* 8 Rhagfyr — Horace, bardd Rhufeinig (bu farw 8 CC).
* Gaius Asinius Pollio, areithydd, bardd a hanesydd Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:65 CC
66 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
71 CC 70 CC 69 CC 68 CC 67 CC - **66 CC** - 65 CC 64 CC 63 CC 62 CC 61 CC

----

## Digwyddiadau
*Catilina yn cael ei gyhuddo o gynllwynio yn erbyn Gweriniaeth Rhufain gyda Autronius a Publius Cornelius Sulla.
*Y cynghrair rhwng Mithridates VI, brenin Pontus a Tigranes II, brenin Armenia yn dod i ben.
*Brwydr Lycus — Gnaeus Pompeius Magnus yn gorchfygu Mithridates VI.
*Cicero yn cael ei rhol fel praetor yn Sicilia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Licinius Macer, hanesydd Rhufeinig

Categori:66 CC
67 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
72 CC 71 CC 70 CC 69 CC 68 CC - **67 CC** - 66 CC 65 CC 64 CC 63 CC 62 CC

----

## Digwyddiadau
*Môrladron yn anrheithio Ostia.
*Y ddeddf *lex Gabinia* yn rhoi Môr y Canoldir a 50 milltir o'r tir o'i amgylch dan reolaeth Gnaeus Pompeius Magnus am dair blynedd. Mae Pompeius yn gorchfygu'r môrladron mewn llai na blwyddyn.
*Pompeius yn dod yn gadfridog ar fyddin Rhufain yn y dwyrain, gan gymeryd lle Lucius Lucullus.
*Aristobulus II yn dod yn frenin Judea

## Genedigaethau
* Arsinoe IV, brenhines yr Aifft, merch Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft (neu 68 CC)

## Marwolaethau
*Salome Alexandra, brenhines of Judea
*Lucius Cornelius Sisenna, milwr a hanesydd

Categori:67 CC
68 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
73 CC 72 CC 71 CC 70 CC 69 CC - **68 CC** - 67 CC 66 CC 65 CC 64 CC 63 CC

----

## Digwyddiadau
*6 Hydref — Brwydr Artaxata: Y cadfridog Rhufeinig Lucius Lucullus yn gorchfygu Tigranes II, brenin Armenia.
*Abgar II yn dod yn frenin Osroene.

## Genedigaethau
* Arsinoe IV, brenhines yr Aifft, merch Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft (neu 67 CC)

## Marwolaethau
* Antiochus o Ascalon, athronydd Groegaidd
* Cornelia, gwraig Iŵl Cesar

Categori:68 CC
Rod Ellingworth

Hyfforddwr tîm '100% ME' Academi Odan 23 British Cycling yn Tuscany, Yr Eidal ydy **Rod Ellingworth** (ganwyd 11 Awst 1972, Grantham, Swydd Lincoln). Cystadlofdd Ellingworth competed fel reidiwr proffesiynal rhwng 1995 a 1997 a cynyrchiolodd ei wlad sawl gwaith mewn rasus rhyngwladol.

Mark Cavendish yw un o'r reidwyr sydd wedi cael ei ddylanwadu gan Ellingworth, dywedodd Cavendish mewn sawl cyfweliad ei fod wedi dysgu llawer gan Ellingworth, ac nid yn unig am seiclo. Mae Ellingworth hefyd wedi arwain y tîm i nifer o fuddugoliaethau yng nghymalau'r Tour of Britain yn 2007.

## Canlyniadau

;1995
:2il Ras goffa Tom Simpson
:9fed Ras *Premier Calendar* 3 diwrnod Girvan
::1af Cymal 2, Ras *Premier Calendar* 3 diwrnod Girvan

;1996
:1af Cystadleuaeth Bwytiau, Ras *Premier Calendar* 3 diwrnod Girvan
:3ydd Cymal 2, Ras *Premier Calendar* 3 diwrnod Girvan

;2000
:1af Tour of the Kingdom, Dunfermline
::1af Cymal 1, Tour of the Kingdom, Dunfermline
:2il Ras *Premier Calendar* East Riding of Yorkshire Classic (2 diwrnod)
::3ydd Cymal 1, Ras *Premier Calendar* East Riding of Yorkshire Classic (2 diwrnod)
::2il Cymal 2, Ras *Premier Calendar* East Riding of Yorkshire Classic (2 diwrnod)
:3ydd Ras *Premier Calendar* 3 diwrnod Girvan
::2il Cymal 1, Ras *Premier Calendar* 3 diwrnod Girvan
::3ydd Cymal 3, Ras *Premier Calendar* 3 diwrnod Girvan

## Dolenni Allanol
*Cyfweliad gyda Ellingworth ar wefan British Cycling

## Cyfeiriadau
*Proffil ar cyclingwebsite.net
*Canlyniadau ar ukcycling.rivals.net 

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Hyfforddwyr seiclo
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Hanmer

Pentref bychan a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Hanmer**. Gorwedd yn ardal Wrecsam Maelor, tua phum milltir i'r gorllewin o dref Whitchurch, dros y ffin yn Lloegr, a 10 milltir i'r de-ddwyrain o ddinas Wrecsam. Mae'n enwog am ei eglwys hynafol a gysegrir i Sant Chad.

Tua dwy cilometr i'r gogledd-ddwyrain saif hen domen mwnt a beili Castell Cop.

## Hanes
Gorwedd Hanmer yn hen gwmwd Maelor Saesneg. Bu'n rhan o deyrnas Powys Fadog yn yr Oesoedd Canol.

Ganed y rhyfelwr enwog Mathau Goch (1386 - 1450) yn Hanmer yn 1386, yn fab i Owain Goch (neu Gough), beili Hanmer yng nghantref Maelor. Roedd mam Mathau yn ferch i David Hanmer, yntau'n frodor o'r pentref. Roedd rhai o'r teulu yn gefnogol iawn i Owain Glyndŵr. Priododd y tywysog hwnnw ei wraig Margaret Hanmer yn 1383, yn Hanmer.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Yr Owredd, plasdy yn perthyn i'r Hanmeriaid.
*Croes Eglwys Hanmer

Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Airtricity

Cwmni rhyngwladol ydy **Airtricity**, sy'n datblygu a rhedeg ffermydd gwynt, mae'nt hefyd yn cyflenwi trydan ar gyfer cwsmeriad masnachol yng Nghweriniaeth a Gogledd Iwerddon.

Daw enw'r cwmni o'r Saesneg am awyr a thrydan. Yn wreiddiol, **Eirtricity** oedd yr enw, a ddaeth o'r gair *Éire*, sy'n Wyddeleg am Iwerddon. Newidwyr yr enw yn 2002 i adlewyrchu diddordebau rhyngwladol y cwmni.

Sefydlwyd y cwmni yn 1997, mae ei chynhyrchiad o drydan yn Iwerddon yn cynyddu, mae eu ffermydd gwynt yno wedi eu lleoli yn Cavan, Donegal, Sligo a Wexford. Mae hefyd yn gweithredu Arklow Bank Wind Park, y fferm wynt fwyaf yn Iweddon pan adeiladwyd hi. Mae hefyd yn rhedeg ffermydd gwynt yn Yr Alban, Lloegr, Cymru ac ardaloed o'r Unol Daleithiau. Yn presennol mae gan y cwmni ddyluniau a fuasai'n creu miloedd o fega-watiau yn y broses cynllunio, gan gynnwys 'Moel Fferm' ar y bryniau uwchben Tal-y-bont a Phenrhyn-coch yng Ngheredigion.

Mae'nt hefyd wedi datguddio cynlluniau i adeiladu grid anferth, cebl drydan HVDC yn rhedeg o Sbaen i'r Môr Baltig yn cysylltu nifer o ffermydd gwnt alltraeth.

Yn 2007, enwebwyd Airtricity yn y cwmni gorau i weithio iddi yn Iwerddon gan y Great Place To Work Institute.

Categori:Trydan
Categori:Cwmnïau Iwerddon
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1997
69 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC – **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 
74 CC 73 CC 72 CC 71 CC 70 CC - **69 CC** - 68 CC 67 CC 66 CC 65 CC 64 CC

----

## Digwyddiadau 
* Gnaeus Pompeius Magnus yn gorseddu Antiochus XIII Asiaticus fel brenin Syria.
* Brwydr Tigranocerta: byddin Gweriniaeth Rhufain dan Lucius Lucullus yn gorchfygu Tigranes II, brenin Armenia ac yn cipio prifddinas Armenia, Tigranocerta.
* Sefydlir Afon Euphrates fel y ffin rhwng Rhufain a Parthia.
* Iŵl Cesar yn quaestor yn Sbaen.
* Ptolemi XII Auletes yn diorseddu Cleopatra V, a dod yn unig deyrn.

## Genedigaethau 
* Ionawr — Cleopatra, brenhines yr Aifft (neu Rhagfyr 70 CC)
* Octavia Minor, gor-nith Iŵl Cesar

## Marwolaethau 
* Julia, gwraig Gaius Marius a modryb Iŵl Cesar

Categori:69 CC
Tigranocerta

dan Tigranes Fawr.]]

Prifddinas Armenia yn y cyfnod cynnar oedd **Tigranocerta** (Armeneg: Տիգրանակերտ, **Tigranakert**). Saif yn Nhwrci heddiw, gerllaw Silvan, i'r dwyrain o Diyarbakır.

Sefydlwyd y ddinas gan Tigranes II, brenin Armenia (Tigranes Fawr) yn 1 CC, er mwyn cael prifddinas newydd oedd yn fwy canolog yn ei deyrnas. Gorfododd Tigranes nifer fawr o bobl i adael eu cartrefi i boblogi ei ddinas newydd.

Bu llawer o ymladd o amgylch Tigranocerta, er enghraifft Brwydr Tigranocerta yn 69 CC pan orchfygodd byddin Rufeinig dan Lucius Lucullus fyddin Tigranes ac yna anrheithio'r ddinas. Yn 59 OC cipiwyd y ddinas gan y cadfridog Rhufeinig Gnaeus Domitius Corbulo.

Categori:Hanes Armenia
Categori:Yr Henfyd
Ysgol Gymraeg Coed-Y-Gof

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal y Tyllgoed, Caerdydd yw **Ysgol Gymraeg Coed-Y-Gof**. Y prifathro presennol yw Mr Michael Hayes.

Roedd 350 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2003, ond lleihaodd y nifer i 303 erbyn 2006. Yn 2012 roedd y nifer wedi codi eto i 370. Dim ond 1% o'r disgyblion a ddaw o gartrefi sydd â'r Gymraeg yn brif iaith yr aelwyd.

Er i'r ysgol gael adroddiad ardderchog gan Estyn a'i disgrifiodd hi fel ysgol dda iawn yn 2004, yr un flwyddyn, daeth yr ysgol i lygaid y cyhoedd oherwydd cyflwr gwael ei hadeiladau. Roedd dŵr yn gollwng o'r to ac yn peryglu bywydau wrth ddodd i gyswllt â thrydan yn yr hen *portacabin* a godwyd tua 1994 fel mesur dros dro.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Ysgol Coed-y-Gof 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Mithridates VI, brenin Pontus

Brenin Pontus yn Asia Leiaf rhwng 120 a 63 CC oedd **Mithridates VI** (Groeg: Μιθριδάτης), a elwir hefyd yn **Mithridates Eupator ** neu **Mithridates Fawr**, (132 - 63 CC). Roedd yn un o elynion mwyaf ystyfnig a llwyddiannus Gweriniaeth Rhufain yn y cyfnod yma.

Roedd Mithridates VI yn fab i Mithridates V (150 CC - 120 CC). Bu ei dad farw pan oedd Mithridates yn ieuanc, ac am gyfnod ei fam Gespaepyris fu’n rheoli’r deyrnas. Tua. 115 CC diorseddodd Mithridates ei fam a’i charcharu. I sicrhau ei safle, lladdodd nifer o’i frodyr a priododd ei chwaer, Laodice.

Uchelgais Mithridates oedd cael rheolaeth dros y cyfan o ardal y Môr Du ac Anatolia. Concrodd Colchis, a gorchfygodd y Scythiaid a’u gorfodi i’w gydnabod fel arglwydd. Cytunodd i rannu Paphlagonia a Galatia gyda Nicomedes III, brenin Bithynia. Yn ddiweddarach aeth yn rhyfel rhwng Mithridates a Nicomedes ynghylch Cappadocia, ac wedi i Mithridates ei orchfygu mewn nifer o frwydrau, gofynnodd Nicomedes am gymorth Rhufain.

Parhaodd yr ymladd dan frenin nesaf Bithynia, Nicomedes IV, a choncrodd Mithridates Bithynia ac ymestyn ei awdurdod hyd y Propontis. Cafodd gefnogaeth y dinasoedd Groegaidd, yn cynnwys Athen, yn erbyn Rhufain. Gwnaeth gynghrair a Tigranes Fawr, brenin Armenia, a briododd Cleopatra, merch Mithridates.

Yn 88 CC, gorchymynodd Mithridates ladd pob Rhufeiniwr yng ngorllewin Anatolia; dywedir i 80,000 o wyr, gwragedd a phlant gael eu lladd. Ymladdwyd rhyfel rhwng Mithridates a Rhufain rhwng 88 CC and 84 CC, a gorfododd y cadfridog Rhufeinig Lucius Cornelius Sulla Mithridates i encilio o Wlad Groeg. Fodd bynnag, roedd Gaius Marius wedi cipio grym yn Rhufain, a gwnaeth Sulla heddwch a Mithridates er mwyn medru dychwelyd i Rhufain.

chwith|bawd|200px|Darn arian gyda delw Mithriadates VI , brenin Pontus.

Pan geisiodd Rhufain feddiannu Bithynia,ymosododd Mithridates, a bu rhyfel arall rhwng 83 CC a 82 CC, gyda’r cadfridogion Lucullus ac yna Gnaeus Pompeius Magnus yn ymladd yn erbyn Mithridates. Ni orchfygwyd Mithridates yn derfynol hyd y trydydd rhyfel, rhwng 75 CC a 65 CC, pan orchfygwyd ef gan Pompeius a’i orfodi i ffoi i’r Crimea. Ceisiodd godi byddin arall i ymladd yn erbyn Rhufain, ond bradychwyd ef gan ei fab, a lladdodd ei hun yn Panticapaeum. Enwyd dinas Eupatoria yn y Crimea ar ei ôl.

Ceir nifer o hanesion am Mithridates. Dywed Plinius yr Hynaf ei fod yn medru siarad iaith bob un o’r ddwy genedl ar hugain oedd dan ei awdurdod. I osgoi’r perygl o gael ei wenwyno, dywedir iddo ddechrau cymryd ychydig o wenwyn a chynyddu’r dôs yn raddol, nes nad oedd unrhyw wenwyn yn cael effaith arno.

Categori:Genedigaethau 132 CC
Categori:Marwolaethau 63 CC
Categori:Asia Leiaf
Categori:Brenhinoedd
Categori:Yr Henfyd
Hafaliad cwadratig

[thumbnail|Y [fformiwla cwadratig ar gyfer yr hafaliad cwadratig]]
Mewn algebra, **hafaliad cwadratig** yw unrhyw hafaliad polynomaidd yn y ffurf

:ax^2+bx+c=0,\,\!

ble mae  yn cynrychioli anhysbysyn ac , , ac  yn cynrychioli rhifau hysbys, gyda . Os yw , yna mae'n hafaliad llinol, nid cwadratig. Y newidynnau *a*, *b*, ac *c* yw cyfernodau'r hafaliad.

Yn syml, diffinnir hafaliad cwadratig os taw x2 yw'r indecs mwyaf. Daw'r gair "cwadratig" o'r gair Lladin "*quadrum*" sy'n golygu "sgwâr".

## Dull gwaredu
Gan taw x2 yw'r indecs mwyaf yn yr hafaliad mae yna ddau ddatrysiad bob  tro. O ganlyniad i hyn ni ellir ddefnyddio'r dull gwaredu ar ei ben ei hun er mwyn eu datrys heblaw bod x2 yn yr unig term x yn yr hafaliad.

Er enghraifft, gellir datrys yr hafaliad cwadratig canlynol trwy waredu'n unig.

x2 = 16

x = ±4

Hynny yw gall x fod naill ai -4 neu 4 oherwydd mae 42 = 16, ac mae (-4)2 = 16.

## Dull ffactorio
 y = x2 - x - 2 wedi ei blotio ar graff. Lle mae'r gromlin yn croesi'r echelin x (sef y = 0), mae'r ddwy ddatrysiad i'r hafaliad cwadratig.  
x2 - x - 2 = 0.]]

Nid yw'n bosib gwaredu gyda hafaliadau mwy cymhleth. Gyda hafaliad tebyg i x2 = x + 2, mae angen defnyddio'r dull ffactorio.

Mae angen ail-drefnu'r hafaliad i gael popeth yn hafal i 0.

x2 - x - 2 = 0

Nawr mae angen trin yr hafaliad i gael 2 beth yn lluosi â'i gilydd i hafal 0 oherwydd yn yr hafaliad ab = 0, naill ai mae a = 0, neu mae b = 0.

Er mwyn cael dau beth yn lluosi â'i gilydd yn hafal i 0, mae'n rhaid ffactorio.

x2 - x - 2 = 0

(x - 2) (x + 1) = 0

Nawr, mae (x - 2) yn lluosi gyda (x + 1) i greu 0, felly mae naill ai x - 2 = 0, neu mae x + 1 = 0. Felly rydym yn diddymu i gael y ddau ddatrysiad posib am x.

(x - 2) (x + 1) = 0

x - 2 = 0, x + 1 = 0

Felly x = {-1, 2}.

**Enghraifft bellach**

8 - 3y2 = 10y

3y2 + 10y - 8 = 0

(3y - 2) (y + 4) = 0

3y - 2 = 0, y + 4 = 0

3y = 2, y = -4

y = ⅔, y = -4.

y = {⅔, -4}.

## Y fformiwla gwadratig
Gellir hefyd ddefnyddio'r fformiwla gwadratig i'w datrys:

:::x = \frac{-b \pm \sqrt {b^2-4ac}}{2a},

pan mae

:::ax^2+bx+c=0.\,\!

## Gweler hefyd 
* Hafaliad llinol

Categori:Algebra
71 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
76 CC 75 CC 74 CC 73 CC 72 CC - **71 CC** - 70 CC 69 CC 68 CC 67 CC 66 CC

----

## Digwyddiadau 
* Diwedd gwrthryfel y caethweisio; gorchfygir byddin Spartacus gan fyddin Rufeinig dan Marcus Licinius Crassus. Lleddir Spartacus yn y frwydr, a chroeshoelir 6,000 o garcharorion ar hyd y Via Appia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Spartacus (lladdwyd mewn brwydr)

Categori:71 CC
70 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
75 CC 74 CC 73 CC 72 CC 71 CC - **70 CC** - 69 CC 68 CC 67 CC 66 CC 65 CC

----

## Digwyddiadau
*  Awst — Cicero yn erlyn ym mhrawf Verres, cyn-lywodraethwr Sicilia. Cyn diwedd y prawf, mae Verres yn ei alltudio ei hun i Massilia (Marseille).
* Gweriniaeth Rhufain yn ail-greu swydd censor.
* Y cadfridog Rhufeinig Lucullus yn cipio Sinop, yna'n ymosod ar  Armenia.
* Phraates III yn dod yn frenin Parthia

## Genedigaethau
* 15 Hydref — Fyrsil, bardd Rhufeinig (bu farw 19 CC)
*  Rhagfyr — Cleopatra. brenhines yr Aifft (neu Ionawr, 69 CC)
* Publius Cornelius Dolabella, cadfridog Rhufeinig
* Maecenas, gwleidydd Rhufeinig a noddwr y celfyddydau

## Marwolaethau
Categori:70 CC
Maelor

Ardal ar y ffin â Lloegr yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Maelor**. Yn yr Oesoedd Canol bu'n un o gantrefi  Teyrnas Powys. Ei chanolfan bwysicaf oedd Bangor-is-y-coed gyda'i chlas enwog.

200px|bawd|chwith|Lleoliad Maelor ar fap o brif israniadau Powys

Ffiniai Maelor ag Iâl ac Ystrad Alun i'r gorllewin a'r gogledd, iarllaethau Caer ac Amwythig i'r dwyrain, yn Lloegr (siroedd Caer ac Amwythig heddiw), ac â chymydau Y Traean ac Elsmer (yn ardal Croesoswallt dros y ffin heddiw) a Nanheudwy (Powys) i'r de.

Tua'r flwyddyn 1202, ymranwyd cantref Maelor yn ddau gwmwd o bobtu afon Dyfrdwy, sef:
*Maelor Gymraeg
*Maelor Saesneg

## Hanes
Cafodd Maelor ei gwahanu oddi ar weddill Cymru am gyfnod gyda chodi Clawdd Offa yn yr 8g, ond daeth yn ôl i feddiant brenhinoedd Powys yn ystod teyrnasiad Steffan o Loegr. Tua 1202, â Maelor bellach dan awdurdod tywysogion Powys Fadog, cafodd ei rhannu yn ddwy ran. Yn sgîl goresgyniad Tywysogaeth Cymru gan Edward I o Loegr (1282-83), daethpwyd i alw'r ddau gwmwd hyn yn Faelor Gymraeg a Maelor Saesneg (camarweiniol braidd yw enw'r olaf am ei fod wedi aros yn bur Gymraeg am ganrifoedd).

Erbyn heddiw mae Maelor yn gorwedd ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam. Mae'r enw yn dal i gael ei ddefnyddio hyd heddiw am yr ardal.

## Gweler hefyd
* Brwmffild a Iâl
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Edward Maelor
* Powys Fadog

## Dolenni allanol
* (Saesneg) Hanes gweinyddol Maelor Saesneg

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Wrecsam
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Teyrnas Powys
Maelor Gymraeg

170px|de|Arfbais Powys Fadog

Cwmwd yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn yr Oesoedd Canol oedd **Maelor Gymraeg**. Fe'i gelwid felly i'w gwahaniaethu oddi ar ei gymydog Maelor Saesneg. Creuwyd y cymydau hyn tua'r flwyddyn 1202 pan ranwyd cantref Maelor yn ddwy ran gan dywysogion Powys Fadog gydag afon Dyfrdwy yn ffin naturiol rhyngddynt. Mae'r enw Maelor Gymraeg yn dyddio o'r cyfnod ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru gan Edward I o Loegr (1282-3).

Gorweddai'r cwmwd i'r gorllewin o Afon Dyfrdwy. Ffiniai'r Maelor Gymraeg ag Iâl ac Ystrad Alun i'r gogledd, iarllaeth Caer a'r Maelor Saesneg i'r dwyrain, a'r Traean (hen gwmwd Cymreig a ddaeth yn rhan o ardal Croesoswallt) a Nanheudwy i'r de.

Bangor Is Coed gyda'i fynachlog Frythonaidd gynnar oedd canolfan bwysicaf y cwmwd.

Yn 1282 unwyd Maelor Gymraeg ac Iâl i ffurfio arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl, gyda'i phencadlys yng Nghastell Holt. Yn 1536, daeth Maelor Gymraeg yn rhan o'r hen Sir Ddinbych. Heddiw mae'n gorwedd ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Hen blwyfi
*Bers
*Erbistog
*Marchwiail
*Rhiwabon
*Wrecsam

## Gweler hefyd
*Brwmffild a Iâl
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Wrecsam
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Teyrnas Powys
Maelor Saesneg

170px|de|Arfbais Powys Fadog

Cwmwd canoloesol yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Maelor Saesneg**. Fe'i greuwyd tua'r flwyddyn 1202, pan gafodd cantref Maelor ei rannu yn ddwy ran gan dywysog Powys Fadog, gydag afon Dyfrdwy yn ffin naturiol rhyngddynt. Yn ddiweddarach, yn sgil concwest Edward I o Loegr (1282-83), cafodd yr enw Maelor *Saesneg* mewn cyferbyniaeth a'i gymydog am fod nifer o Saeson wedi ymgartrefu yno, ond serch hynny arosodd yn ardal bur Gymraeg am ganrifoedd.

Gorweddai Maelor Saesneg i'r dwyrain o afon Dyfrdwy fel tafod o dir Cymreig yn ymestyn i mewn i Loegr. Ffiniai â Maelor Gymraeg i'r gorllewin dros afon Dyfrdwy, ac â Caer, Swydd Amwythig a chwmwd Y Traean (Croesoswallt) i'r dwyrain a'r de.

Dechreuodd Maelor Saesneg fel uned dan awdurdod tywysogion Powys Fadog. Yn 1397, yn nheyrnasiad Rhisiart II o Loegr, unwyd Maelor Saesneg â Swydd Balatinaidd Caer i ffurfio Tywysogaeth Caer.

Gyda chreu Sir y Fflint yn 1536, daeth yn rhan o'r sir newydd honno; cyfeirid ato'n aml yn Saesneg fel *Flintshire Detached* am fod rhan o Sir Ddinbych yn gorwedd rhyngddo â gweddill Sir Fflint.

Owrtyn (Saesneg: *Overton*) oedd ei ganolfan weinyddol. Roedd yn cynnwys ardal Hanmer, cartref yr Hanmeriaid. Roedd Margaret Hanmer, gwraig Owain Glyndŵr, yn frodor o'r ardal. Credir i'r priodas gael ei gynnal yn Hanmer ei hun, tua 1384.

Mae'r cwmwd heddiw yn rhan o ardal Maelor ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Yr hen blwyfi
*Bangor-is-y-coed
*Bronington
*Hanmer
*Iscoed
*Llannerch Banna
*Llys Bedydd
*Owrtyn
*Wrddymbre

## Dolenni allanol
* (Saesneg) Hanes gweinyddol Maelor Saesneg

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Wrecsam
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:Teyrnas Powys
72 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
77 CC 76 CC 75 CC 74 CC 73 CC - **72 CC** - 71 CC 70 CC 69 CC 68 CC 67 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr Cabira — Lucius Lucullus yn gorchfygu Mithridates ac yn meddiannu Pontus.  Mae Mithridates yn ffoi i Armenia at ei fab-yng-nghyfaith Tigranes Fawr, sy'n gwrthod ei ildio i Lucullus.
* Quintus Sertorius yn cael ei lofruddio gan ei swyddog Marcus Perperna
* Gnaeus Pompeius Magnus yn gorchfygu Perperna, ac yn dwyn y rhyfel yn Sbaen i ben.
* Llwyth yr Helvetii ac eraill dan Ariovistus yn ymosod ar Gâl.

## Genedigaethau
* Vercingetorix, pennaeth Galaidd

## Marwolaethau
* Quintus Sertorius (llofruddiwyd)
* Crixus, un o gadfridogion Spartacus

Categori:72 CC
Now We Are Six

:''Mae'r erthygl yma am y lyfr o gerddi, ar gyfer yr albwm gan Steeleye Span gweler Now We Are Six (albwm)*

Llyfr o 35 o gerddi plant gan A. A. Milne ydy ***Now We Are Six**'', gyda darluniadau gan E. H. Shepard. Cyhoeddwyd gyntaf yn 1927 gan gynnwys cerddi megis "King John's Christmas", "Binker" a "Pinkle Purr". Mae darluniau o Winnie-the-Pooh yn cyd-fynd gyda 11 o'r cerddi. Mae rhain yn cynnws: "The Charcoal Burner", "Us Two", "The Engineer", "Furry Bear", "Knight-in-armour", "The Friend", "The Morning Walk", "Waiting at the Window", "Forgotten", "In the Dark" a "The End".

## Cynnwys 

Solitude
King John's Christmas
Busy
Sneezles
Binker
Cherry Stones
The Knight Whose Armour Didn't Squeak
Buttercup Days
The Charcoal-Burner
Us Two
The Old Sailor
The Engineer
Journeys end
Furry Bear
Forgiven
The Emperor's Rhyme
Knight In Armour
Come Out With Me
Down By The Pond
The Little Black Hen
The Friend
The Good Little Girl
A Thought
King Hilary and the Beggarman
Swing Song
Explained
Twice Times
The Morning Walk
Cradle Song
Waiting at the Window
Pinkle Purr
Wind on the Hill
Forgotten
In the Dark
The End

Categori:A. A. Milne
Categori:Llyfrau 1927
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
E. H. Shepard

Arlunydd a darlunydd llyfrau o Loegr oedd **Ernest Howard Shepard** (10 Rhagfyr 1879 –  24 Mawrth 1976). Adnabyddir ef orau am ei ddarluniadau anthropomorffig yn *The Wind in the Willows* gan Kenneth Grahame a *Winnie-the-Pooh* gan A. A. Milne.

## Dolenni allanol
*Bywgraffiad E. H. Shepard ar classicpooh.net 
**The man who hated Pooh*, Tim Benson, BBC, 6 Mawrth 2006

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Cartwnyddion o Loegr
Kenneth Grahame

Awdur o'r Alban oedd **Kenneth Grahame** (8 Mawrth 1859 – 6 Gorffennaf 1932), a ysgrifennai ffuglen a ffantasi ar gyfer plant yn bennaf er fod oedolion yn ei fwynhau llawn cymaint os nad yn fwy. Mae'n enwog fel awdur *The Wind in the Willows* (1908), un o glasuron llenyddiaeth plant. Ysgrifennodd *The Reluctant Dragon* yn ogystal, a gafodd ei addasu'n ffilm Disney yn ddiweddarach.

## Llyfryddiaeth
* *Pagan Papers* (1893)
* *The Golden Age* (1895)
* *Dream Days* (1898)
**gan gynnwys *The Reluctant Dragon* (1898)
* *The Headswoman* (1898)
* *The Wind in the Willows* (1908)

Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Llenorion plant y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Llenorion plant Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelwyr plant o'r Alban
Categori:Pobl o Gaeredin
73 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
78 CC 77 CC 76 CC 75 CC 74 CC - **73 CC** - 72 CC 71 CC 70 CC 69 CC 68 CC

----

## Digwyddiadau
*Spartacus a 70 neu 80 arall yn dianc o ysgol hyfforddi gladiator ger Napoli. Mae'n casglu byddin o gaethweision wedi dianc, ac yn gorchfygu byddin Rhufeinig dan y praetor Varinius.

## Genedigaethau
* Herod Fawr (neu 74 CC)

## Marwolaethau
Categori:73 CC
Tigranes

Gallai **Tigranes** (weithiau **Tigran** neu **Dikran**) ( – ) gyfeirio at nifer o bobl, y rhan fwyaf ohonynt yn frenhinoedd Armenia:

* Tigranes I 115 CC to 95 CC
* Tigranes Fawr (Tigranes II) 95 CC – 55 CC
* Tigranes V
* Tigranes IV, brenin Armenia 12 CC - 1 CC
* Tigranes VI 58 - 63 OC
74 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
79 CC 78 CC 77 CC 76 CC 75 CC - **74 CC** - 73 CC 72 CC 71 CC 70 CC 69 CC

----

## Digwyddiadau
*Nicomedes IV, brenin olaf Bithynia yn gadael ei deyrnas i Senedd Rhufain yn ei ewyllys (neu 75 CC).
*Brwydr Cyzicus: byddin Rufeinig dan Lucius Lucullus yn gorchfygu byddin Mithridates VI, brenin Pontus.
*Cyrene yn dod yn dalaith Rufeinig.

## Genedigaethau
* Herod Fawr (neu 73 CC)

## Marwolaethau
*Nicomedes IV, brenin Bithynia (75/4 CC)

Categori:74 CC
Côr Rhuthun

Sefydlwyd **Côr Rhuthun** yn 1981; fel rhan o Aelwyd yr Urdd, Rhuthun a gweithgareddau 'Urdd 2000'. Roedd gan y côr yn wreiddiol ddau arweinydd: Beryl Lloyd Roberts a Morfydd Vaughan Evans. Daethpwyd a'r arweinyddion at ei gilydd gan drefnydd yr Urdd ar y pryd, sef Robin Llwyd ab Owain. Ar ôl tipyn newidiwyd yr enw i Gôr Ieuenctid Rhuthun ac yna yn syml: Côr Rhuthun a'r Cylch.

Cyhoeddwyd nifer o gryno-ddisgiau gan y côr gan gynnwys efallai yr enwocaf: 'Atgof o'r Sêr' gyda Bryn Terfel yn unawdydd amlwg. Dyma'r côr cyntaf i ganu caneuon poblogaidd gan gantorion modern megis Caryl Parry Jones a Dafydd Iwan; dilynwyd hwy gan eraill megis Côr Llanelli'n canu 'Y Dref Wen'. Roedd eu cyfraniad cyntaf ar LP a recordiwyd gan Gwmni Recordiau Sain yn 1982, sef *Aelwydydd ar Dân*.

Yn Ionawr 2008 penodwyd y cyfansoddwr Robat Arwyn fel arweinydd (a chyfeilydd) i'r côr yn dilyn marwolaeth Morfydd Vaughan Evans.

## Disgograffi
alt=Atgof O'r Ser, 2002|bawd|250x250px|Atgof o'r Sêr, 2002

* Aelwydydd ar Dân (ambell gân) (Sain 1982)
* Chwarae'n Troi'n Chwerw (Sain 1985)
* Hwylio 'Mlaen (Sain 1987)
* Mynyddoedd y Meseia (Sain 1991)
* Wyth ar y Dot (Sain 1994)
* Llawenydd y Gân (Sain 1997)
* Atgof o'r Sêr (Sain 2002)
* Pedair Oed (ambell gân) (Sain 2004)
* Nadolig Newydd (ambell gân) (Sain 2006)
* Er Hwylio'r Haul (ambell gân) (Sain 2006)

## Dolenni allanol
*Gwefan y côr

Rhuthun
Categori:Rhuthun
Categori:Sefydliadau 1981
Robat Arwyn

Cyfansoddwr a anwyd yn Nhalysarn, Gwynedd, ond sy'n byw yn Rhuthun, Sir Ddinbych ers 1981 yw **Robert Arwyn Jones** (ganwyd Tachwedd 1959) a adnabyddir ers 1982 fel **Robat Arwyn**.

Graddiodd mewn Cerddoriaeth ym Mhrifysgol Caerdydd yn 1980 a chafodd  Ddiploma mewn Llyfrgellyddiaeth yng Ngholeg Llyfrgellwyr Cymru, Aberystwyth yn 1981. Symudodd o'r coleg i Ddinbych lle bu'n gweithio fel llyfrgellydd. Oddi yno symudodd i Ruthun gan weithio yn yr Hen Garchar, ger yr archifdy.

Gyda'r prifardd Robin Llwyd ab Owain cyfansoddodd y gerddoriaeth i ganeuon megis: 'Gwin Beaujolais', 'Pedair Oed' a 'Brenin y Sêr'. Bu Robat Arwyn hefyd yn flaenllaw iawn gyda'r grwp gwerin Trisgell yn y 1980au a Chôr Ieuenctid Rhuthun (yna 'Côr Rhuthun) yn ddiweddarach, gan ddod yn arweinydd arnynt wedi marwolaeth Morfydd Vaughan-Evans yn Ionawr 2008. Mae ganddo ddau o blant. Cyfansoddodd yr alaw i rai o'r caneuon mewn dramâu cerdd fel Ceidwad y Gannwyll (1985), Iarlles y Ffynnon (1992-3) a Pwy bia'r Gân? (2003).

Yn 2009 rhyddhawyd CD gan dri offeiriad Pabyddol o Iwerddon ar label Sony. Roedd y caneuon yn cynnwys *Benedictus* gan Robat Arwyn.

## Trisgell
Bu'n aelod o'r grwp Trisgell yn y 1980au cynnar. Dyma ddetholiad o ganeuon a recordiwyd ganddyn nhw:

## Sioeau cerdd
Cyfansoddodd Robat Arwyn y gerddoriaeth i rai o'r caneuon yn y sioeau canlynol:

*Ceidwad y Gannwyll (1985). Comisiwn gan Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl.
*Rhys a Meinir (1987). Perfformiwyd gan Gwmni Theatr ardal Rhuthun yn 1987.
*Iarlles y Ffynnon (1996). Comisiwn gan Gyngor Sir Gwynedd. Perfformiwyd gan ddisgyblion Ysgol Glan Cegin, Maesgeirchen, Chwefror 1996.
*Pwy bia'r Gân? (2003). Comisiynwyd gan Adran y Gymraeg, Cyngor Sir Ddinbych a'i pherfformio gan blant Blynyddoedd 5 a 6 ysgolion dalgylch Rhuthun yn Hydref 2003.

## Llyfrau
Mae'r cyfansoddwr wedi cyhoeddi oddeutu deg o gasgliadau o ganeuon, gan gynnwys ''Atgof o'r Sêr* (Curiad), *Er Hwylio'r Haul* (Curiad), *Er Mwyn Yfory* (Y Lolfa) a *Gwin Beaujolais'' (Y Lolfa).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Arweinyddion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Almazán

Tref yn nhalaith Soria yn Castilla y León (Sbaen) yw **Almazán**. Mae'r boblogaeth yn 5,727.

Categori:Soria
Categori:Trefi Sbaen
Winnie-the-Pooh

Arth a chymeriad ffuglen a grewyd gan A. A. Milne ydy ***Winnie-the-Pooh***. Caiff yr enw ei fyrhau i **Pooh Bear** a hefyd yn **Edward Bear**. Ymddangosodd y cymeriad am y tro cyntaf yn y llyfrau *Winnie-the-Pooh* (1926) a *The House at Pooh Corner* (1928). Cynhwysodd Milne nifer o gerddi am Winnie-the-Pooh yn y llyfrau cerddi plant *When We Were Very Young* a *Now We Are Six*. Darluniwyd y pedwar llyfr gan E. H. Shepard.
bawd|chwith|Winnie-the-Pooh- White River, Ontario

Categori:Cymeriadau llenyddol
Categori:Eirth ffuglennol
Categori:A. A. Milne
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
76 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
81 CC 80 CC 79 CC 78 CC 77 CC - **76 CC** - 75 CC 74 CC 73 CC 72 CC 71 CC

----

## Digwyddiadau
* Salome Alexandra yn dod yn frenhines Iudaea yn dilyn marwolaeth Alexander Jannaeus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Alexander Jannaeus, brenin Hasmoneaidd Iudaea

Categori:76 CC
Wiesbaden

250px|bawd|Luisenplatz yn Wiesbaden

Dinas yn ne-orllewin yr Almaen a phrifddinas talaith Hessen yw **Wiesbaden**.  Gyda phoblogaeth o bron i 280,000 yn Rhagfyr 2007 a thua 10,000 o filwyr Americanaidd.  Mae Wiesbaden ymhlith yr hynaf o drefi sba  Ewrop. Ystyr ei enw ydy'r "baddon yn y caeau". Ceir 15 sba'n parhau i lifo.

## Hanes
Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer yma yn 6 OC.  Roedd y Rhufeinwyr yn ei galw yn annedd *Aquae Mattiacorum* ("Dyfroedd o'r Mattiaci").  Yn y Canol Oesoedd roedd Wiesbaden yn perthyn i'r Cowntiaid Nassau - o'r 1170au hyd 1806.  Wedi'r Ail Ryfel Byd daeth Wiesbaden yn brifddinas talaith ffederal newydd Hessen.

## Enwogion 
*John McEnroe, chwaraewr tenis Americanaidd

## Gefeilldrefi
* Fondettes, 
* Ghent, 
* Kefar Sava, 
* Klagenfurt, 
* Ljubljana, 
* Montreux, 
* Ocotal, 
* San Sebastián, 
* Royal Tunbridge Wells, 
* Wrocław, 

## Dolenni allanol
*wiesbaden.de

Categori:Aneddiadau Hessen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
78 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
83 CC  82 CC 81 CC 80 CC 79 CC - **78 CC** - 77 CC 76 CC 75 CC 74 CC 73 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Rhufain, mae'r conswl Marcus Aemilius Lepidus yn cyflwyno mesurai i ddemocrateiddio'r llywodraeth a gadael i rai o'r rhai a alltudiwyd gan Lucius Cornelius Sulla ddychwelyd.
* P. Servilis yn gadael am Cicilia i geidio delio a'r môrladron yno.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Lucius Cornelius Sulla

Categori:78 CC
79 CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
84 CC 83 CC  82 CC 81 CC 80 CC - **79 CC** - 78 CC 77 CC 76 CC 75 CC 74 CC

----

## Digwyddiadau
*Lucius Cornelius Sulla yn rhoi'r gorau i swydd dictator yn Rhufain.
*Cicero yn teithio i Athen ac yna i Rhodos i astudio athroniaeth ac areithyddiaeth.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:79 CC
Tigranes Fawr

bawd|250px|Ymerodraeth Tigranes Fawr

Brenin Armenia o 95 CC hyd 55 CC oedd **Tigranes Fawr** neu **Tigranes II**,  Armeneg: **Տիգրան Մեծ**, Groeg: **Τιγράνης ο Μέγας** (tua 140 CC - 55 CC).

Roedd Tigranes yn fab neu nai i un ai Artavasdes I neu Tigranes I. Hyd pan oedd tua 40 oed, bu’n wystl yn llys Mithridates II,  brenin Parthia, oedd wedi gorchfygu’r Armeniaid yn 105 CC. Wedi marwolaeth Tigranes I yn 95 CC, prynodd Tigranes ei ryddid trwy drosglwyddo tiriogaeth yn Atropatene i’r Parthiaid.

Priododd Cleopatra o Pontus, merch  Mithridates VI, brenin Pontus, a gwnaeth gynghrair a Pontus. Eu cytundeb oedd fod Mithridates yn ceisio concro tiriogaethau Rhufeinig yn y gorllewin tra’r oedd Tigranes yn ymestyn ei diriogaethau yn y dwyrain. Wedi marwolaeth Mithridates II, brenin Parthia yn 88 CC, manteisiodd Tigranes ar wendid Parthia i gipio’r tiriogaethau yn Atropatene oddi wrthynt.   Croesodd Afon Euphrates i ymgyrchu yn  Syria yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd.

Yn 83 CC derbyniodd y Syriaid ef fel brenin. Gorfododd lawer o drigolion y tiriogaethau yr oedd wedi eu concro i symud i’w brifddinas newydd, Tigranocerta. Erbyn hyn roedd ei ymerodraeth yn ymestyn o’r Alpau Pontaidd yng ngogledd-ddwyrain Twrci heddiw hyd  Mesopotamia. Ef oedd y cyntaf o frenhinoedd Armenia i fathu ei arian ei hun.

Pan orchfygwyd Mithridates, brenin Pontus, gan y Rhufeiniaid  dan Lucullus ffôdd  at Tigranes, ei fab-yng-nghyfraith.  Mynnodd Lucullus fod Tigranes yn ildio Mithridates I Rufain, a phan wrthododd ymosododd arno. Ar 6 Hydref, 69 CC, gorchfygwyd Tigranes gan Lucullus ger Tigranocerta, ac anrheithiwyd y ddinas. Y flwyddyn wedyn bu brwydr rhwng Lucullus a byddin Tigranes a Mithridates ger Artaxata, ac er i’r Rhufeiniaid fod yn fuddugol, roedd eu colledion yn sylweddol.

Yn fuan wedyn, cymerwyd lle Lucullus fel cadfridog gan Gnaeus Pompeius Magnus. Erbyn hyn roedd mab Tigranes, hefyd o’r enw Tigranes, wedi gwrthryfela yn ei erbyn, ac wedi i’w dad orchfygu byddin a roddwyd iddo gan Phraates III. brenin Parthia, aeth at Pompeius i ofyn am gymorth yn erbyn ei dad. Yn 66 CC ymosododd Pompeius ar Armenia gyda mab Tigranes, a’i orchfygu. Ildiodd Tigranes, oedd erbyn hyn tua 75 oed, i Rufain, a gadawodd Pompeius iddo gadw rhan o’i deyrnas yn gyfnewid am 6,000 talent o arian. Bu’n teyrnasu dan awdurdod Rhufain hyd ei farwolaeth yn 55 CC.

Categori:Brenhinoedd
Categori:Genedigaethau 140 CC
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Hanes Armenia
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Marwolaethau 55 CC
Afon Lahn

Mae **Afon Lahn** yn afon yng ngorllewin yr Almaen. Mae'n llifo i gyfeiriaid y de-orllewin o'r Rothaargebirge heibio i Marburg, Giessen, Wetzlar a Limburg i ymuno ag Afon Rhein yn Lahnstein ger Koblenz. Ei hyd yw 242&nbsp;km (150 milltir).

[300px|bawd|dim|Afon Lahn ger [Wetzlar]]

Lahn
Lahn
Lahn