open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carw

Mamal sy'n perthyn i'r teulu *Cervidae* yw **carw**. Mae e'n byw mewn coedwigoedd a chaiff ei hela. Mae pâr o reiddiau gyda gwryw bron pob rhywogaeth.

Hyd at yr 16g parhâi'r carw coch (enw gwyddonol: *Cervus elaphus*) a'r iwrch (*C. capreolus*) yn gyffredin yn yr ucheldiroedd, ond yn sgîl clirio coedwigoedd a dyfodiad y gwn prinhaodd y ddau, gan ddiflannu o'r gwyllt ddechrau'r 18g. Cawsant loches mewn parciau stadau, o ble y dihangodd amryw o bryd i'w gilydd. Ceir cofnodion gwasgaredig o'r carw coch tra cynydda ac ymleda'r iwrch o'r dwyrain.

Enwau lleoedd: Cerrig yr Iwrch (Meirion), Llyn Carw (Brycheiniog).

Cyflwynwyd y danas (*Dama dama*) i Brydain gan y Normaniaid a daeth i barciau stadau yng Nghymru tua 1600. Dihangodd rhai, e.e. o'r Gelli Aur yn y 1950au a Nannau yn 1962 gan sefydlu'n llwyddiannus yn y gwyllt. Erbyn hyn fe'u ceir ym Meirion, Clwyd, y Gororau, Morgannwg a Chaerfyrddin.

Yn hanner ola'r 20g ymledodd y carw mwntjac (*Muntiacus reevesi*) i Gymru. Daeth i Barc Woburn o Tsieina yn nechrau'r 20g o ble y dihangodd ac ymledu'n gyflym.

## Carw Coch *Cervus elaphus*
Y mwyaf o’r ceirw sy’n gynhenid neu sydd wedi eu cyflwyno i Brydain. Rhywogaeth Holarctig wedi ei ddosbarthu dros Ewrop, y rhan fwyaf o fynydd-dir Asia, Siberia, y Dwyrain Pell  a Gogledd America. Wedi ei gyflwyno i Iwerddon, Tsile, Ariannin, Awstralia a Seland Newydd. Yn Ewrop ymhobman ac eithrio gogledd Scandinafia, y Ffindir a rhai ynysoedd Môr y Canoldir. Mae’n ddiflanedig yn Albania.

### Cynefin
Yn wreiddiol trigai mewn coetiroedd collddail ond heddiw mynycha amrywiol gynefinoedd o goedwigoedd, fforestydd mynydd neu weundir agored (yr Alban). Anifail nosol gan fwyaf, yn ymborthi trwy bori a brig-bori.

### Ffordd o fyw
Rhywogaeth gymdeithasol, yn byw mewn gyrroedd, y ddau rhyw ar wahân am y rhan fwyaf o’r flwyddyn. Maint y libart yn amrywio yn ôl tymor a rhyw ac yn gallu ymestyn dros gannoedd o hectarau mewn dwysder o 5 i 45 unigolyn y cilomepdr sgwâr.

### Statws yng Nghymru
Mae hanes y carw coch yn cychwyn yn ar ôl enciliad olaf y rhew yn ôl tystiolaeth olion archaeolegol mewn mawndir. Nid oes poblogaeth hyfyw yma ers rhai canrifoedd ond mae’r cofnod hanesyddol canlynol yn awgrymog o’r anawsterau wrth geisio dirnad gwir statws y carw coch yn y cyfnod hanesyddol hyd y presennol. Cofnod yw gan ddyddiadurwr o’r enw Owen Edwards, Penmorfa, Sir Gaernarfon yn cychwyn yn y flwyddyn 1820:
 *Elin a minau yn mynd yn y Prydnhawn i Dy Mr. Owen Aberglaslyn yn gweled yno ddarn o asgwrn pen Carw a dau gorn y’nghlwm [sic] ynddo yn ddwy droedfedd o hyd a phedair Caingc [sic] ar bob un ac yn ddwyfodfeddarbymtheg a hanner o led o flaen i flaen wedi eu cael yn llyn Cerrigyrhwydwr wrth dynnu rhwyd ychydig o ddyddiau yn ôl gan Richd. William Tailiwr sydd yn byw yn Aberglaslyn. tebygyd ar yr olwg oedd arno ei fod yno er’s amryw flynyddau!!! Yn dyfod adref cyn naw o’r gloch.*
Mae trafodaeth am arwyddocâd y cofnod hwn gan y daearegydd y Dr. Math Williams
 yn amlygu’r anawsterau hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid
Cwningen Ewropeaidd

Mae'r **gwningen Ewropeaidd** (*Oryctolagus cuniculus*) yn rhywogaeth o gwningen sy'n frodorol i Dde Ewrop, ond mae'n byw ledled Ewrop ac Awstralia, ble mae'n achosi problemau ecolegol heddiw.

Categori:Cwningod ac ysgyfarnogod
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Rhywogaethau o geinachffurfiaid
Alfonso V, brenin Aragón

**Alfonso V** (1396 – 27 Mehefin, 1458) oedd brenin Aragón o 1416 hyd ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Aragón
Categori:Genedigaethau 1396
Categori:Marwolaethau 1458
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
1729

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1724 1725 1726 1727 1728 - **1729** - 1730 1731 1732 1733 1734

----

## Digwyddiadau 
*
***Llyfrau**
**Rowland Vaughan - *Carolau a Dyriau Duwiol*
***Cerddoriaeth**
**Antonio Caldara - *Vicino a un rivoletto*
**Jean-Joseph Mouret - *Symphony de Fanfare*

## Genedigaethau 
*12 Ionawr - Edmund Burke, athronydd (m. 1797)
*22 Ionawr - Gotthold Ephraim Lessing, awdur (m. 1781)
*2 Mai - Catrin II, tsarina Rwsia (Catrin Fawr) (m. 1796)

## Marwolaethau 
*19 Ionawr - William Congreve, llenor
*5 Awst - Thomas Newcomen, dyfeisiwr, 65
*1 Medi - Syr Richard Steele, llenor
Yn ystod y flwyddyn:
*Thomas Baddy, emynydd a chyfieithydd

*
Richard Steele

Llenor o Iwerddon oedd **Richard Steele** (bedyddiwyd 12 Mawrth 1672 – 1 Medi 1729). Cymraes oedd ei wraig, Mary (neu **Prue**).

Cafodd Steele ei eni yn Ddulyn, yn fab i'r cyfreithiwr Richard Steele, a'i wraig Elinor Symes (*née* Sheyles). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Charterhouse, yn Eglwys Crist, Rhydychen, ac yng Ngholeg Merton, Rhydychen.

Aelod y Clwb Kit-Kat oedd Steele. Gyda'i ffrind, Joseph Addison, sefydlodd y cylchgrawn *The Spectator* ym 1711.

Bu farw yng Nghaerfyrddin, lle roedd wedi ymddeol. Claddwyd ef yn yr eglws Sant Pedr. Yn 2000, darganfu archeolegwyr ei benglog, a gafodd ei ail-gladdu ym 1876.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1672
Categori:Marwolaethau 1729
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Eglwys Crist, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Categori:Newyddiadurwyr y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Iwerddon
Categri:Pobl a aned yn Dulyn
Categori:Pobl fu farw yng Nghaerfyrddin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Iwerddon
Lafant

Llysieuyn blodeuol yn nheulu'r mintys yw **lafant** (Lladin: *Lavandula*; Saesneg: *Lavender*). Mae 39 math ohonynt a gellir eu canfod drwy Ewrop, gogledd Affrica ac India. Y math mwyaf poblogaidd yw'r *Lavandula angustifolia* (a arferid ei alw'n *L. officinalis*). Mae math o'r enw *L. stoechas* hefyd yn boblogaidd yn enwedig pan fo'n cael ei blannu i'r llygad yn hytrach na'r gegin.

## Defnydd
Mae'r mathau *Lavandula intermedia* a'r *Lavendin* yn cael eu tyfu a'u cynaeafu'n fasnachol er mwyn eu holew gan fod eu blodau'n eithriadol o fawr. Defnyddir yr olew ar gyfer aromatherapi ac fel antiseptig. Cânt hefyd eu defnyddio mewn *Potpourri* oherwydd sawr hyfryd y planhigyn. Ers canrifoedd fe'u rhoddid mewn sachau bychan er mwyn arogl da, gan gynnwys eu rhoi mewn cwpwrdd dillad i gadw'r gwyfyn i ffwrdd.

## Yn y gegin
Gan fod peth wmbredd o neithdar yn y blodau mae'r wenynen yn hoff iawn o lafant. Defnyddir y perlysieuyn hwn yn aml mewn pwdinau, yn enwedig siocled, a'i wneud yn "siwgr lafant" ac yn "syryp lafant" hefyd. Caiff ei ddefnyddio mewn te llysieuol megis te gwyrdd neu du er mwyn ei arogl ffres sy'n ymlacio person. Fe'i defnyddid yn ardal Provence i felysu bwyd a chaiff ei baru'n aml gyda chawsiau megis caws gafr a chaws dafad. Yr egin (sy'n cael ei galw'n "flodau") yw'r brif ran sy'n cael ei ddefnyddio yn y gegin gan mai ynddyn nhw mae'r olew. Mae rhai cogyddion o Ffrainc yn arbrofi gyda'r dail, hefyd. Ystyr y gair Lladin lavare yw "ymolchi" - sy'n cysylltu'r planhigyn hwn gyda'r arferiad Rhufeinig o'i roi mewn bath er myn yr arogl da a'i allu i ymlacio'r person. Gall dyfu hyd at 60&nbsp;cm o uchder.

## Rhinweddau meddygol
Arferid ei ddefnyddio yn ystod yr Ail Ryfel Byd i olchi lloriau a waliau gan ei fod yn 'antiseptig' mor wych. Caiff ei ddefnyddio'n aml ar bigiadau pryfaid i leddfu'r boen ac i gadw pryfaid i ffwrdd. Mae rhoi ychydig ar eich talcen yn help i leddfu cur pen hefyd ac mae ynddo rinweddau sy'n eich ymlacio ac yn help i berson gysgu'n well. Gellir rhoi'r hadau a'r blodau yn y gobennydd. Er mwyn ymlacio cyn gwely, dylid rhoi tri blodeuyn bach mewn mwg a'i lenwi gyda dŵr poeth. Honnir fod yr olew yn help i gliri acne hefyd.

Dywedir y dylid defnyddio olew pur gan fod llai o sgil effeithiau iddo.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Categori:Lamiaceae
Mochyn daear

: *Am y caerau a elwir wrth yr yn un enw yn yr Alban, gweler Broch (caer)*

Mae'r **Broch Ewrasiaidd** neu **Fochyn Daear** *(Meles meles)* yn byw ledled Ewrop ac mewn llawer o lefydd yn Asia. Mae'n arbennig o niferus yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon.

Categori:Mamaliaid
Ffured

Mae **ffured** (*Mustela putorius furo*) yn famal o'r genws *Mustela*. Mae'n greadur meingorff gyda blew melynwyn sy'n perthyn i dylwyth y ffwlbart a'r wenci. Credir iddo gael ei led-ddofi am y tro cyntaf tua 2,500 o flynyddoedd yn ôl. Mae'n cael ei ddefnyddio i hela cwningod a llygod mawr trwy ei dychryn allan o'u tyllau. Erbyn heddiw mae'n anifail mynwes eithaf cyffredin yn ogystal.

Gelwir rhywun sy'n defnyddio ffuredau i hela yn **ffuredwr**.

## Ffured
Aristophanes a soniodd gyntaf am ‘’ffured’’ yn 450 CC ac wedyn Aristotl yn 350BC. Ysgrifenwyr Groeg a Rhufain yr Henfyd yn y ganrif gyntaf AD oedd y cyntaf i dystio am ddefnyddio ffuredi i hel cwningodo’u tyllau. Daeth y disgrifiadau cysàct cyntaf o ffuredi o Strabo tua 200 AD, pan y rhyddhawyd ffureti ar Ynysoedd y Balearig i reoli cwningod. O gofio bod y gwningen yn frodorol i Benrhyn Iberia ac gogledd-orllewin Affrica, yn y parthau hynny y cafodd y ffwlbart ei hyweddu..

Mae’r ffured a’r ffwlbart yn debyg iawn i’w gilydd o ran maint a chyfrannedd, i’r graddau nad yw’n bosib gwahaniaethu ffuredi o flew tywyll oddi wrth eu cefndryd gwyllt, er fod penglog y ffured gyda chyfaint llai na’r ffwlbart a gwasgfa post-orbitaidd llymach. O gymharu a’r ffwlbart mae gan y ffured ymennydd syweddol lai, er na wnaethpwyd y gymhariaeth honno gyda ffwlbartod Môr y Canoldir sef hynafiaid uniongyrchol y ffured. Atgyfnerthir y theori o darddiaid Mediteranaidd y ffured gan y ffaith ei fod yn llai goddefol o oerfel nag isrywogaethau gogleddol y ffwlbart. Mae’r ffured yn fwy ffrwythlon hefyd na’r ffwlbart; mae’n cynhyrchu dau dorllwyth y flwyddyn neu fwy, o’i gymharu ag un y ffwlbart. Yn wahanol i is-rywogaethau eraill, sydd yn greaduriaid unig, mae’r ffured yn barod iawn i fyw mewn grwpiau cymdeithasol. Mae’r ffured yn fwy araf ei holl symudiadau na’r ffwlbart, ac ni ddefnyddia braidd byth chwarennau drewllyd ei sawr rhefrol Overall, the ferret represents a neotenous form of polecat..

## Cyfeiriadau
Categori:Anifeiliaid anwes
Categori:Anifeiliaid dof
Categori:Carlymoliaid
Jack Lemmon

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **John Uhler Lemmon III** neu **Jack Lemmon** (8 Chwefror 1925 - 27 Mehefin 2001).

### Ffilmiau
*Some Like It Hot
*Glengarry Glen Ross
*The Apartment
*The Odd Couple
*Days of Wine and Roses
*The Fortune Cookie
*Save the Tiger
*The China Syndrome
*The Out-of-Towners
*Dad
*Grumpy Old Men
*Missing
*My Fellow Americans

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl fu farw o ganser y bledren
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Y diwylliant Hallstatt

Enwir **y diwylliant Hallstatt** ar ôl Hallstatt, pentref yn ardal Salzkammergut yn Awstria lle darganfuwyd mynwent gyn-hanesyddol enfawr oedd yn cynnwys 1045 o feddau. Fe'i darganfuwyd gan Ramsauer yn hanner olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y bobl yn Hallstatt yn cloddio am halen o'r 8fed ganrif CC hyd y bumed. Mae arddull y nwyddau yn y beddau yn nodedig iawn a cheir gwrthrychau o'r un arddull ledled Ewrop.

Rhennir diwylliant Hallstatt yn Hallstatt Dwyreiniol a Hallstatt Gorllewinol. Mae tiriogaeth y diwylliant dwyreiniol yn cynnwys Croatia, Slofenia, gorllewin Hwngari, Awstria, Morafia, a Slofacia, ac yn wahanol iawn i'r un gorllewinol sydd yn cynnwys yr Eidal, y Swistir, dwyrain Ffrainc, de'r Almaen, a Bohemia. Ond roedd diwylliant yn newid gyda'r canrifoedd, a hefyd mewn canlyniad yr arfau, y crochenwaith a'r tlysau a gyplysir ag ef.

Gyda newidiadau mewn dulliau a symudiad poblogaeth ehangodd y diwylliant Hallstatt tua'r gorllewin: Penrhyn Iberia, Prydain ac Iwerddon. Mae'n debyg i o leiaf rhan o'r ymlediad hwn gael ei wneud gan bobl oedd yn siarad ieithoedd Celtaidd. Darganfuwyd crochenwaith du o Attica mewn beddau Hallstatt sy'n tystio i fasnach rhwng Gwlad Groeg a'r ardal Hallstatt, trwy Marseille, mae'n debyg. Nwyddau eraill a fewnforiwyd oedd ifori ac (efallai) gwin.

200px|bawd|Pinau gwallt o'r cyfnod Hallstatt|chwith

Yn yr ardaloedd Hallstatt canolog adeiladid beddau moethus iawn ar un cyfnod. Cleddid unigolion o statws uchel o dan twmwli enfawr ger bryngaerau, e.e. ym Magdalenenberg yn ne'r Almaen. Roedd llawer o'r beddau hyn yn cynnwys cerbydau rhyfel a ieuau ceffylau, er enghraifft yn Bycí Skalá, Vix a Hochdorf, ond mae enghreifftiau yn Swydd Efrog yn Lloegr hefyd. Darganfuwyd model o gerbyd rhyfel wedi ei wneud o blwm mewn bedd yn Frögg, Carinthia.

200px|bawd|chwith|Beddroddau Hallstatt

Fel arfer, ceir gweithdai gofaint efydd, arian ac aur yng nghaerau'r cyfnod, er enghraifft yn yr Heuneburg ar Afon Donwy, Mont Lassois ger Chatillon-sur-Seine yn nwyrain Ffrainc ac yn Molpir yn y Weriniaeth Tsiec.

Mae celfyddyd y cyfnod yn cynnwys gemwaith wedi ei gwneud o efydd ac aur a cherfluniau wedi eu gwneud o garreg.

## Ffynhonnell y testun Saesneg gwreiddiol 
* F.E. Barth, J. Biel, et al., *Vierrädrige Wagen der HallstattzeitVierrädrige Wagen der Hallstattzeit* (Mainz: RGZM, 1987)

Categori:Archaeoleg Awstria
Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Cynhanes
Categori:Oes yr Efydd
Categori:Oes yr Haearn
Categori:Y Celtiaid
George Stephenson

Peiriannydd o Loegr oedd **George Stephenson** (9 Mehefin 1781 – 12 Awst 1848). Ynghyd a'i fab, Robert Stephenson, adeiladodd y locomotif stêm cyntaf a oedd yn gweithio yn iawn, sef y *Rocket* ym 1829. Roedd Richard Trevithick wedi adeiladu'r locomotif stêm cyntaf ym 1804, ond roedd hi wedi bod yn rhy drwm i'r rheiliau ac felly ddim yn gweithio'n effeithiol.

## Bywgraffiad
Ganwyd George Stephenson ym mhentref Wylam ger Newcastle upon Tyne lle roedd rhywbeth fel rheilffordd yn rhedeg o'r pwll glo i Afon Tyne a'r wagen yn cael ei dynnu gan geffyl/au.

O 1802 hyd 1812 roedd Stephenson yn gweithio fel peiriannydd mewn pwll glo lle dysgodd lawer am beiriannau ager. Adeiladodd ei locomotif cyntaf o'r enw *Blucher* ym 1814 ac roedd yn gallu cludo 30 tunnell o lo ac roedd y rheillffordd yn 13&nbsp;km (8 milltir) o hyd o Hetton i Sunderland.

Dechreuodd adeiladu Rheilffordd Stockton a Darlington ym 1812. Ym mis Medi 1825 cwblhaodd Stephenson ei locomotif cyntaf o'r enw *Active* (ond newidiwyd yr enw mewn ychydig i fod yn *Locomotion*) i gludo glo a blawd ond yn ystod ei thaith cyntaf yr oedd yn cario teithwyr am y tro cyntaf.

Hwyrach, mai fe adeiladodd y Bolton and Leigh Railroad a'r Liverpool and Manchester Railway. Pan gwblhawyd yr olaf ym 1829, roedd cystadleuaeth i benderfynu pa locomotif iw defnyddio ar yr rheilffordd newydd: Treialon Rainhill enwog ym mis Hydref 1829 ac enillodd y *Rocket*, locomotif a adeiladwyd gan Stephenson, yn hawdd.

Tua 1827, tra'n adeiladu Rheilffordd Lerpwl a Manceinion, fe gafodd alwad i gynghori cwmni newydd Rheilffordd Nantlle ar y ffordd orau i osod y trac, wedi i gynlluniau'r peiriannydd camlesi, Roger Hopkins, ar gyfer adeiladu plat-ffordd neu *plateway* brofi'n anymarferol. Anfonodd George ei frawd, Robert Stephenson (yr hynaf) i Ogledd Cymru i wneud arolwg o'r hyn oedd ei angen, a'r canlyniad oedd gwerthu'r platiau a brynwyd eisoes ar gyngor Hopkins a phrynu cledrau ochr (oedd ddim yn annhebyg i'r rhai ar reilffyrdd modern) o ffowndri Bedlington yn eu lle.

Roedd seremoni y daith gyntaf ar y rheilffordd ar 15 Medi 1830 yn grand iawn. Daeth pobl enwog y llywodraeth a diwydiant gan gynnwys y Prif Weinidog, Dug Wellington ar y daith. Ond bu damwain a lladdwyd Aelod Seneddol Lerpwl, William Huskisson pan gafodd ei darro gan y *Rocket*.

Fodd bynnag, roedd Stephenson yn dal i fod yn llwyddiannus iawn a bu farw yn ddyn cyfoethog ar 12 Awst, 1848.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1781
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Categori:Pobl o Tyne a Wear
Categori:Rheilffyrdd
Y Rhyfel Saith Mlynedd

Yn ystod **y Rhyfel Saith Mlynedd** (1756-1763) roedd Teyrnas Prydain Fawr, Prwsia a Hanofer ar y naill ochr yn brwydro yn erbyn Ffrainc, Awstria, Sweden a Sacsoni ar y llall. Am fod y mwyafrif o wledydd mawr Ewrop yn ymrwymedig i'r rhyfel a bod brwydrau ledled Ewrop yn ogystal ac yn ardaloedd sydd heddiw yn rhan o Ganada, Unol Daleithiau America, India a'r Môr Caribî, gellir dweud fod hi wedi bod y wir "rhyfel byd cyntaf". Hwyrach, roedd Sbaen a Portiwgal yn cymryd rhan hefyd ac oedd ymosodiad ar byddyn yr Iseldiroedd yn India, er roedden nhw ei hunain yn amhleidiol.

Roedd y rhyfel hwn yn dilyn Rhyfel Olyniaeth Awstria, a adawodd nifer o broblemau heb eu datrys, er bod Ewrop yn newid yn gyflym gyda Ffrainc, Awstria a Rwsia, oedd wedi bod yn elynion ers ganrifoedd, yn cydweithio. Roedd hynny yn fygythiad i Brwsia - a roedd Prydain yn ddechrau poeni am Hanofer. Oblegid hynny, roedd yn naturol fod Prydain a Phrwsia yn cydweithio, hefyd. Achos arall y rhyfel roedd cystadleuaeth rhwng Prydain a Ffrainc ar gyfer gwladfeydd.

Yn wyneb ymosodiadau Awstria a Rwsia, enillodd Ffrederic Fawr, brenin Prwsia, nifer o fuddugoliaethau syfrdanol, ond gan fod adnoddau Awstria a Rwsia gymant mwy na'r eiddo ef, roedd ar fin cael ei orchfygu. Achubwyd ef pan fu farw tsarina Rwsia, Elisabeth I yn 1761. Roedd ei holynydd, Pedr III, yn edmygu Ffrederic yn fawr, a gwnaeth gytundeb heddwch ag ef.

O ganlyniad i'r cytundebau heddwch a arwyddwyd ar 10 Chwefror, 1763 ym Mharis rhwng Prydain a Portiwgal ar y naill ochr a Ffrainc a Sbaen ar y llall, roedd pethau yn newid yn y gwladfeydd. Cafodd Prydain Fflorida o Sbaen a gorfodwyd i Ffrainc rhoi'r ardal i'r gorllewin i Afon Mississippi i Sbaen. Collodd Ffrainc Ganada, a'r ardaloedd i'r dwyrain i Afon Mississippi a'r ardaloedd o amgylch y Llynnoedd Mawr i Brydain. Fel hynny, doedd dim ond New Orleans, rhan gorllewinol Hispaniola (heddiw Haiti) a rhai ynysoedd eraill yn aros yn ddiriogaethau Ffrengig ar ôl y rhyfel. A chollodd Ffrainc ei thiriogaethau yn India, Senegambia (heddiw: Senegal a Gambia) ac ati i Brydain, hefyd.

Ar 15 Chwefror, 1763 arwyddwyd cytundeb heddwch rhwng Prwsia a'i elynion oedd yn gwrthdroi y ffiniau i'r hyn yr oeddent o flaen y rhyfel.

O ganlyniad i'r rhyfel hwn daeth Prwsia i fod yn un o'r pum gwlad gryfaf Ewrop. Collodd Ffrainc bron ei holl wladfeydd ac felly daeth yn awyddus iawn i geisio dial ar Brydain. A daeth Prydain i fod y wlad gryfaf yn y byd, yn arbennig ar y môr, a chanddi'r gwladfeydd ehangaf.


Categori:Hanes milwrol Ewrop
Saith Mlynedd
Y Chwyldro Ffrengig

dde|bawd|Un o'r *sans-culottes*
Roedd **y Chwyldro Ffrengig** (o 1789 hyd 1799) yn gyfnod yn hanes Ffrainc pan wnaeth y gweriniaethwyr ddymchwel y frenhiniaeth ac fe aeth yr Eglwys Gatholig Rufeinig mewn canlyniad trwy gyfnod o ailstrwythuro sylfaenol yn Ffrainc. Tra y bu Ffrainc yn cyfnewid yn ôl ac ymlaen rhwng gweriniaeth, ymerodraeth a brenhiniaeth am 75 mlynedd yn dilyn cwymp y Weriniaeth Gyntaf i law Napoleon Bonaparte, roedd y chwyldro er hynny yn nodi diwedd yr *ancien régime* gan roi y rhai a ddilynodd yn y cysgod yn nychymyg pobl Ffrainc.

Effeithiodd y Chwyldro Ffrengig nid yn unig ar Ffrainc ond ar weddill Ewrop hefyd, a chafodd gryn effaith ar y tiroedd Almaenaidd. Roedd yr hyn a ddechreuodd fel protest gan yr aristocratiaid yn erbyn Louis XVI, brenin Ffrainc a’i frenhiniaeth absoliwt, i ragflaenu chwyldro mawr a newidiodd hanes a golwg Ewrop.

Daeth grŵp o'r enw y Girondistes, o ardal Bordeaux, i rym ond fe’u gwrthwynebwyd gan grŵp y Jacobins. Disodlwyd y Jacobins gan y *Directoire*, sef grŵp o’r dosbarth canol a oedd wedi uno â’r Girondistes, ac fe gafwyd llywodraeth newydd gymedrol. Daethant i beŵr ym 1794 ond erbyn 1799 ystyriwyd hwy yn llygredig ac fe gymerodd Napoleon yr awenau. Daeth Napoleon i bŵer â chymorth y fyddin ac fe lywodraethodd fel teyrn. Yr angen am sefydlogrwydd a chael gwared ar y chwyldro llygredig a achosodd barodrwydd y bobl i dderbyn Napoleon er ei fod yn unben. Daeth Napoleon â threfn newydd ond ailsefydlodd lawer o hen sefydliadau’r chwyldro a oedd wedi dirywio hefyd. Er yn unben, yr oedd yn ddyn goleuedig, a chyflwynodd system weinyddol ddiwygiedig. Diwygiodd y system addysg gan fynnu i bawb gael addysg. Diwygiodd y system gyfreithiol i greu y *Code Napoleon*, a oedd yn cynnwys datganiad o hawliau dynol.

## Adwaith yng Nghymru 
Cymysg fu'r ymateb yng Nghymru. Ar y dechrau datganwyd cefnogaeth frwd i'r chwyldro gan rhai llenorion a radicaliaid - e.e. Jac Glan-y-gors, awdur *Seren Tan Gwmmwl* a Iolo Morganwg - ond roedd eraill yn ei erbyn. Mae'n debyg mai cyfyng oedd gwybodaeth y werin bobl am y digwyddiadau yn Ffrainc a'r Amerig oherwydd diffyg newyddiaduron Cymraeg. Ond dychrynwyd y rhan fwyaf o gefnogwyr y Chwyldro gan y tro gwaedlyd y cymerodd a'r anhrefn a ddilynodd.

## Llyfryddiaeth 
* John James Evans, *Dylanwad y Chwyldro Ffrengig ar Lenyddiaeth Cymru* (Hugh Evans a'i Feibion, Lerpwl, 1928)


Categori:1780au
Categori:1790au
Ffrainc
Categori:Gweriniaetholdeb
Elizabeth Barrett Browning

Bardd  o Loegr oedd **Elizabeth Barrett Browning** (6 Mawrth 1806 - 29 Mehefin 1861).

Ei gŵr oedd Robert Browning, yntau yn fardd hefyd.

## Llyfryddiaeth 
* *Sonnets from the Portuguese* (1847)
* *Casa Guidi Windows* (1851)
* *Aurora Leigh* (1855)
* *Poems Before Congress* (1860)

Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1861
Categori:Beirdd benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Durham
Categori:Pobl fu farw yn Fflorens
Categori:Sonedwyr Saesneg
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Eidal
BSE

Clefyd marwol gwartheg yw **BSE** (**BovPrPsc**: **Enseffalopathi Sbyngffurf Buchol**, **Ymenyddglwyf Sbungfurff Gwartheg** neu **Clefyd Gwartheg Gwallgof**). Achosir gan prionau, sef ddarnau o brotein afiach sydd yn effiethio ar ymenydd y fuwch. Dinistrir yr ymenydd gan ei wneud fel sbwng gyda llawer o dyllau ynddo. Mae clefyd tebyg ar anifeiliaid eraill, hefyd—er enghraifft clefyd tebyg iawn ar cathod, clefyd y crafu (ShPrPsc) ar defaid a geifr ac afiechyd Creutzfeld-Jacob (CJD) a *Kuru* ar bobl.

Achoswyd yr epidemig presennol gan bwyt sydd yn cynnwys y protein asiant. Ers y 1970au diheintiwyd pryd cig ac asgyrn a porthiwyd i gwartheg ddim yn ddigon dda. Fel arfer mae'r afiechyd yn dechrau ar buwch sydd yn 4-5 blwydden oed. Mae prawf ar gyfer BSE heddiw, ond mae'n rhaid lladd y buwch er mwyn gwneud hynny. Achos does dim ffordd gwella'r afiechyd hon ac achos pryderon ar gyfer trosglwyddiad i fuchod eraill mae rhaid lladd a llosgi cyrff y gwartheg gan yr afiechyd arnynt. Fel arfer, ceir yr holl gyr ei lladd a'i llosgi.

Dechreuodd yr afiechyd hon yn y 1980au ym Mhrydain. Ym 1985 a 1986 darganfodwyd BSE ar deg buwch yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, achos gallen nhw ddim cerdded yn iawn. Ond mae'n bosib mai afiechyd fel hynny yn digwydd ers meitin heb cael ei cydnabod.

## Trosglwyddiad i bobl 
Yn 2003 roedd afiechyd tebyg iawn ar 152 o bobl ym Mrydain. Ar gyfer llawer ohonyn oes prawf ar gyfer eu wedi bwyta cig buwch gan yr afiechyd arnynt. Yn bennaf mae'n rhaid osgoi bwyta meinwe nerfol a meinwe lymffatig yn ogystal ag esgyrn cefn gwartheg afiach.

## Dolenni allanol 
* Gwybodaeth am BSE mewn ffurf pdf 
* Offerynnau Statudol: Rheoliadau Monitro BSE (Cymru) 2001 

Categori:Afiechydon
Rheilffordd

[bawd|240px|Rheilffordd yn [yr Ariannin]]
bawd|240px|Gorsaf reilffordd Blaenau Ffestiniog

Dull o gludo nwyddau neu bobl ar drên a wagenau sy'n mynd ar gledrau yw **rheilffordd** a hynny ar daith bendant gan nad yw'r trên yn gwyro o'r daith (yn wahanol i gar neu feic). Gellir dosbarthu'r gwahanol fathau o reilffyrdd yn sawl dosbarth gan gynnwys Rheilffyrdd Bach ar gyfer yr ymwelydd a'r rheilffyrdd a ddefnyddir yn ddyddiol gan gymudwyr.

Cledrau dur a ddefnyddir bellach er bod cledrau haearn wedi cael eu defnyddio ers y 18g, a wagenau yn cael eu tynnu gan geffylau ar gledrau pren hefyd. Daeth rheilffyrdd yn bwysig iawn i gludo glo, haearn a nwyddau eraill yn ystod y Chwyldro Diwydiannol.

Y peiriant stêm cyntaf i redeg ar gledrau oedd un Richard Trevithick ar 12 Chwefror 1804. Tynnodd cerbyd Trevithick ddeg tunnell o haearn a 70 o ddynion o waith haearn Penydarren Merthyr Tudful mor bell ag Abercynon, ond yr oedd yn rhy drwm ac felly ddim yn effeithiol iawn. Ni dderbyniwyd y syniad a bu farw yn fethdalwr. Y rheilffordd stêm lwyddiannus gyntaf oedd Rheilffordd Stockton and Darlington. Dilynwyd hon yn fuan gan Rheilffordd Lerpwl a Manceinion gyda pheiriant enwog o'r enw Rocket gan George Stephenson
bawd|240px|Trên diesel *First Great Western* ger Bryste
Mae'r rheilffyrdd yn defnyddio ynni yn llawer mwy effeithlon nag unrhyw fodd o gludiad peirianyddol arall - car, awyren neu llong. Mae trên yn defnyddio rhyw 50 - 70% yn llai o ynni i gludo pwysau penodedig o gymharu â thrafnidiaeth ffordd. Y prif rheswm dros hyn yw bod llai o ffrithiant rhwng olwynion a chledrau o gymharu â'r hyn a geir ar ffordd.Yn ogystal, mae arwynebedd blaen trên yn llai na'r hyn a geir ar gerbydau eraill, gan leihau'r gwrthiant aer. Mae'r effeithlonrwydd hwn yn golygu fod gan drafnidiaeth trên ôl troed ecolegol llai, ac yn gyfrannu llai at newid hinsawdd, na thrafnidiaeth ffordd. Er hynny, fe all brisiau uchel arwain at siwrneau lle mae trên yn eithaf wag, gan leihau'r effeithlonrwydd.

## Rheilffyrdd Cymru 
Adeiladwyd y rheiffordd gyntaf yng Nghymru yn 1842 rhwng Merthyr Tudful a Chaerdydd. Yn y can mlynedd a ddilynodd, fe dyfodd rwydwaith o rheilffyrdd dros Gymru gyfan, gan hwyluso trafnidiaeth pobl a nwyddau i ac o Loegr, yn ogystal ag o fewn Cymru. Mae rhai o'r rheilffyrdd hyn yn dal i redeg, ond fe fu i eraill gau, y rheilffyrdd mawr yn sgîl adroddiad Dr Beeching yn 1963, a'r rheilffyrdd bychain yn sgîl dirywiad diwydiant. Erbyn hyn, mae'r tri prif llwybr yng Nghymru fel a ganlyn: Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru (o Gaergybi i Gaer a Crewe), Prif Lein y De (o Abertawe i Gasnewydd a Bryste), ac ar hyd y Gororau (o Gasnewydd i Amwythig). Yn ogystal, mae yna lwybrau gwledig, gan gynnwys Rheilffordd Dyffryn Conwy rhwng Blaenau Ffestiniog a Llandudno yn y gogledd, Rheilffordd Calon Cymru, Rheilffordd y Cambrian, a Rheilffordd Gorllewin Cymru o Abertawe i Gaerfyrddin, Penfro, Aberdaugleddau ac Abergwaun.

Mae Cymru yn adnabyddus am ei rheilffyrdd hanesyddol lled cul, er enghraifft Rheilffordd Corris a Rheilffordd Dyffryn Rheidol.

## Cyfeiriadau
Gwobr Ffiseg Nobel

Rhestr o'r bobl sydd wedi ennill **Gwobr Ffiseg Nobel**, un o'r Gwobrau Nobel.

## Cyfeiriadau
Ffiseg
Categori:Rhestrau gwyddonwyr
Ffiseg
Categori:Ffiseg
Nwy (gwahaniaethu)

Gall **nwy** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

***Nwy**, un o'r pedwar prif gyflwr mater.
*Nwy naturiol, tanwydd ffosil a losgir er mwyn cael ynni neu wres.
*Nwy petrolewm hylifol, cymysgedd o nwyon hydrocarbon a ddefnyddir  fel tanwydd mewn offerynnau gwresogi a cerbydau.
Olew

150px|bawd|Olew modur
Hylif na ellir ei gymysgu â dŵr yw **olew**. Mae pris olew petroliwm yn effeithio ar economi gwledydd y byd.

Ceir gwahanol fathau o olew, gan gynnwys:

* Olew ffosil sydd yn adnodd naturol ac a ddefnyddir fel ffynhonnell ynni neu wres, megis petroliwm, disel a paraffin. Fe'i ceir mewn creigiau.
* Olew organig sy'n cynnwys hanfod blodau neu blanhigion eraill megis blodau haul; mae'r gwyddonydd yn defnyddio'r term lipids am y rhain.

Ceir llawer o ddefnyddiau i olew, gan gynnwys:

* Olew cosmetig i wella ansawdd y croen
* Olew ar gyfer iro, a roddir i beiriant neu injan er mwyn iddi hi droi yn iawn, heb ffrithiant
* Paratoi bwyd, er enghraifft olew'r olewyddan (Saesneg: *olive oil*)
* Tanwydd ar gyfer cynesu adeiladau neu yrru cerbyd
* Paent-olew; defnyddir paent olew ers 15g
* Seremoniau crefyddol (i eneinio'r corff hefyd)

Y Gynghrair Arabaidd yw prif gynhyrchydd olew'r byd, gyda Sawdi Arabia yn ail, a Rwsia'n drydydd.

## Cymru
bawd|chwith|Llwyfan olew i'w weld o guddfan y RSPB yn y Parlwr Du; 2013.

Er ymchwilio eitha sylweddol yn y 1990au, yn enwedig ym Mae Ceredigion, ni chanfuwyd cyflenwadau masnachol. Agorwyd y burfa olew cyntaf yng Nghymru yn Llandarcy yn 1919 a hon oedd y fwyaf o'i bath drwy wledydd Prydain. Cludwyd yr olew yno ar loriau, o ddociau Abertawe. Bomiwyd Abertawe'n ddidrugaredd gan yr Almaen er mwyn torri'r cyflenwad olew hwn. Erbyn hyn o ddociau Aberdaugleddau y daw'r cyflenwad o olew crai, yna'i gludo drwy bibell 97&nbsp;km o hyd i Landarcy.

## Gweler hefyd
* Ffracio

## Cyfeiriadau
Categori:Adnoddau naturiol
Categori:Hylifau
Dwrgi

Mae'r **dwrgi** neu **ddyfrgi** yn anifail cigysol â chanddo gôt o flew llwydfrown tywyll, traed gweog i'w alluogi i nofio, a chynffon lydan i'w lywio mewn dŵr. Mae'n perthyn yn agos i'r wenci ac mae'n byw yn rhannol mewn dŵr - dŵr ffres neu ddŵr hallt. Maen' nhw'n bwyta pysgod yn bennaf. Bu bron i'r dyfrgi ddiflannu o wledydd Prydain yn y 1960au.

## Ffeithiau difyr
Casglwyd y ffeithiau canlynol am y dyfrgi gan blant Ysgolion Llangoed a Biwmares
*Mae wisgers y dyfrgi yn hir ac yn helpu'r dyfrgwn i ddod o hyd i fwyd o dan y dŵr. 
*Mae ganddyn nhw goesau cryf a byr ar gyfer nofio. 
*Mae dyfrgwn yn cadw at ei gilydd. 
*Mae dyfrgwn yn bwyta anifeiliaid eraill. 
*Maent yn byw mewn gwâl (*den* neu *holt*) ac yn bwyta pysgod. 
*Mae dyfrgwn yn cysgu ty mewn i ceilp i stopio nhw rhag arnofio. 
*Mae dyfrgwn yn hela am ceilp. 
*Mae dyfrgwn mawr yn brin iawn.

## Y dwrgi yn y cyfreithiau Cymreig 
Yn ôl y Gyfraith Gymreig (Cyfraith Hywel Dda) yn yr Oesoedd Canol roedd y dwrgi yn un o dri anifail yr oedd gan bawb yr hawl i'w hela. "*Tri hela ryd yssyd y bop dyn ar tir dyn arall: hela iwrch, a chatno, a dyfyrgi*" (Llyfr Blegywryd, t.119, ll.7); "*Tryded hele ryd, heyt wenyn ar wrysgen a llvynauc a dyuyrgy, canyt oes adlam udunt vrth ev bot ar kerdet en wastat*" (Llyfr Iorwerth, adran 135). Roedd ei groen yn werth wyth geiniog, wyth gwaith mwy na chroen dafad (*ibid.*, adran 137).

## Llenyddiaeth
Aled Rhys Wiliam (gol.), *Llyfr Iorwerth* (Caerdydd, 1960). ISBN 0708301142
Stephen J. Williams a J. Enoch Powell (gol.), *Cyfreithiau Hywel Dda yn ôl Llyfr Blegywryd* (Caerdydd, ail arg., 1961).

## Cyfeiriadau
be-x-old:Выдра

Categori:Carlymoliaid
Categori:Is-deuluoedd o famaliaid
Nwy naturiol

200px|de|bawd|Tanc storio i nwy naturiol
Tanwydd ffosil yw **nwy naturiol**. Mae'n cynnwys cymysgedd o nwyon, ond methan yw'r pennaf. Mae'r nwy yn casglu o dan y ddaear mewn creigiau athraidd (e.e. tywodfaen), fel arfer mewn meysydd olew. Caiff y nwy ei storio fel **nwy naturiol cywasgedig** (CNG) neu **nwy naturiol hylifedig** (LNG).

## Ffurfiant 
Fel olew a glo, ffurfir y nwy o bydredd anaerobig gwastraffoedd organig dros filiynnau o flynyddoedd. Yn wahanol i lo, ffynhonnell y deunydd organig yw micro-organebau morol fel plancton, ac mae pob maes nwy wedi bod o dan moroedd twym pan casglodd y deunydd organig. Gan fod nwy naturiol ac olew yn medru llifo, maent yn ymgasglu mewn creigiau athraidd fel tywodfaen. Pan mae haen o dywodfaen yn cael ei gorchuddio gan haen o graig anathraidd fel sial, gall olew a nwy gael eu dal mewn man lle mae'r haenau yn cael eu plygu gan newidiadau daearegol.

## Priodweddau'r nwy 
Mae nwy naturiol yn nwy di-liw a di-arogl. Er mwyn osgoi ffrwydradau os mae'r nwy yn dianc, ychwanegir cyfansoddyn sylffwr er mwyn achosi arogl cryf. Mae'r nwyon yn fflamadwy iawn ac yn gallu creu cymysgeddau ffrwydradol gydag ocsigen neu aer.

Cludir nwy mewn llong fel tancer nwy neu drwy beipen cludo nwy.

Llosgir nwy naturol am ei ynni, er enghraifft mewn injan bysiau a nifer o moduron eraill ac i gynhyrchu trydan.

## Ystadegau 
Yn ystod 2003, treuliwyd 2.470 biliwn m³ nwy naturiol ledled y byd (tua 25% yr ynni a treuliwyd yn ystod y flwyddyn hon). Yn ystod yr un flwyddyn, cynhyrchwyd y rhan fwyaf o nwy naturiol yn Rwsia (23%), Unol Daleithiau America (20%), Canada (7%) a'r Deyrnas Unedig (4%).

Yn 2003 fuodd hi'n debyg fod tua 154.000 biliwn m³ o nwy naturol yn dal i fod o dan daeaer ledled y byd: 
* Ewrop a gwledydd y Gymanwlad Gwladwriaethau Annibynnol: 60.360 biliwn m³
* Asia ac Awstralia: 12.470 biliwn m³
* Affrica: 11.710 biliwn m³
* Dwyrain Canol: 55.430 biliwn m³
* Gogledd America: 7.160 biliwn m³
* De America: 7.000 biliwn m³

Categori:Tanwyddau
Categori:Nwyon
Boron

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol sy'n cael ei gynrychioli gan y symbol `**B**` a'r rhif atomig 5 yw **boron**. Mae'n perthyn i'r grŵp hwnnw a elwir yn metaloidau.

Mae boron naturiol yn bodoli ar ffurf dau isotop sefydlog, Boron-10 a Boron-11. Ond mae'n fetel prin iawn, yn ei ffurf naturiol.

Categori:Elfennau cemegol
Beriliwm

bawd|Beriliwm
Metel daear alcalïaidd, llwyd a chryf yw **beryliwm** (neu **beriliwm**); mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan y symbol `**Be**`. Ei rif atomig yw 4. Mae emrallt yn cynnwys beriliwm.

Mae'n elfen gymarol brin, ac nid oes ei angen gan anifail na phlanhigyn. Caiff ei ddefnyddio mewn diwydiant mewn rhannau o beiriant Pelydr-X.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau daear alcalïaidd
Fflworin

Nwy melyn gwenwynig iawn yw **fflworin**. Mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan y symbol `**F**` a'r rhif atomig 9. Hon yw'r elfen gyda'r electronegatifedd uchaf o'r holl elfennau, gyda gwerth 4.0 ar raddfa Pauling.

Moleciwlau deuatomig, F2, yw ffurf arferol yr elfen.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Halogenau
Categori:Nwyon
Nitrogen

Nwy di-liw yw **nitrogen**. Mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan y symbol `**N**` a'r rhif atomig 7. Mae nitrogen yn nwy cyffredin iawn, ac yn ffurfio rhan sylweddol o'r atmosffer (78% o aer sych).

## Ffurf elfennol 
Mae nitrogen yn bodoli ar ffurf nwy o foleciwlau deuatomig, N2 ar TGS (pwynt berwi -196 C). Mae'r rhain yn anadweithiol iawn, gan bod ganddynt bond triphlyg rhyngddynt. Mae angen llawer o ynni i'w dorri, sy'n gweud ynni actifadu unrhyw adwaith yn uchel iawn.

## Y gylchred nitrogen
bawd|chwith|Cynrychiolaeth sgematig o lif y cyfansoddion nitrogen trwy'r tir

Y gylchred nitrogen (o'r gair 'cylch') yw'r gylched bioddaeargemegol pan gaiff y nwy nitrogen ei drawsnewid i wahanol ffurfiau sy'n ddefnyddiol mewn prosesau cemegol. Gall y trawsnewid hwn ddigwydd mewn prosesau ffisegol a biolegol.

* Mewn organebau byw, defnyddiwyd nitrogen i wneud proteinau.
* Mae'r aer yn 79% nitrogen.
* Ni all anifeiliaid a phlanhigion ddefnyddio nitrogen sydd ar ffurf nwy.
* Er mwyn i blanhigion ddefnyddio nitrogen, mae angen troi'r nwy yn nitradau.

## Gweler hefyd
*Bond hydrogen


Categori:Elfennau cemegol
Categori:Nwyon
Neon

Elfen gemegol sy'n bodoli ar ffurf nwy di-liw monatomig yw **neon**. Mae hi ymysg y nwyon nobl yng nghrŵp 0 o'r tabl cyfnodol gyda symbol `**Ne**` a rhif atomig 10. Cafodd ei darganfod (yngŷd â krypton a xenon) yn 1898.

Daw'r enw o'r gair Groeg *νέον*, [*neos*], sy'n golygu 'newydd'.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Nwyon nobl
Etholaethau Cymru

Mae gan Gymru dau fath o etholaeth seneddol: un ar gyfer Senedd Cymru, un ar gyfer Senedd y Deyrnas Unedig.

### Senedd Cymru
Ar hyn o bryd ceir 40 etholaeth sy'n ethol un aelod yr un i'r Senedd a 5 rhanbarth etholiadol sy'n ethol 4 aelod yr un iddi trwy ddefnyddio cynrychiolaeth gyfrannol. 

Ar ôl etholiad 2026 bydd 16 etholaeth, pob un yn ethol 6 aelod.

### Senedd y Deyrnas Unedig
Mae 32 etholaeth sydd yn ethol un aelod yr un i Senedd San Steffan.
Sodiwm

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ydy **sodiwm** ac mae'n cael ei dynodi gan y symbol `**Na**` (o'r Lladin natrium) a rhif atomig 11. Mae sodiwm yn elfen gyffredin mewn cyfansoddion diwidiannol e.e. sodiwm clorid neu halen; sodiwm carbonad (i wneud gwydr); sodiwm hydrogencarbonad ('bicarbonad'); sodiwm hypoclorit (cannydd) a sodiwm hydrocsid (soda costig). Mae modd adnabod yr elfen yn y cyfansoddion trwy ei llosgi, a gwelir fflam felen.

## Yr elfen 
Metel arianaidd, meddal yw sodiwm. Mae'n adweithiol iawn, felly mae'n troi'n bŵl mawn aer wrth iddo adweithio gyda'r ocsigen sydd ynddo. Cedwir y metel mewn paraffin er mwyn atal yr ocsigen gymysgu a'r anwedd dŵr sydd yn yr aer.

Os ydych yn ei gyfuno gyda dŵr, mae'n adweithio'n gyflym ac mae'r gwres yn ddigon i'w ymdoddi. Mae'n rhyddhau'r nwy hydrogen ac yn ffurfio'r alcali sodiwm hydrocsid. Os cyfyngir y sodiwm yn ystod yr adwaith, gall y gwres achosi'r nwy hydrogen cynnau a llosgi gyda fflam felen.

Ceir llawer o sodiwm yn y môr ar ffurf hydoddiant sodiwm clorid a halidau sodiwm eraill. Yn yr hydoddiant mae'r sodiwm yn bodoli ar ffurf ïonau (symbol cemegol Na+) dyfrllyd.


Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau alcalïaidd
Christoph Willibald Gluck

Cyfansoddwr o'r Almaen oedd **Christoph Willibald Gluck** (2 Gorffennaf 1714 – 15 Tachwedd 1787). Roedd yn fab i goedwigwr.

## Operau
* *Alceste* (1767)
* *Orfeo ed Euridice* (1762)
* *Iphigénie en Aulide* (1773)
* *Armide* (1777)
* *Iphigénie en Tauride* (1779)

Categori:Cyfansoddwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1714
Categori:Marwolaethau 1787
Gwobr Cemeg Nobel

Rhestr o'r bobl sydd wedi ennill **Gwobr Cemeg Nobel**, un o'r Gwobrau Nobel.

## Cyfeiriadau
Cemeg
Categori:Rhestrau gwyddonwyr
Cemeg
Categori:Cemeg
Lithiwm

bawd|Lithiwm battery
Metel alcalïaidd gwyn eithaf meddal yw **lithiwm** (tarddiad: , "carreg"); mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac fe'i gynrychiolir gan y symbol `**Li**` a'r rhif atomig 3. Dyma'r metel ysgafnaf ac fel pob un o'r grwp mae'n adweithio'n sydyn ac mae'n fflamadwy iawn. Oherwydd hyn, caiff ei storio fel arfer mewn olew. Pan gaiff ei dorri, mae'n lliw metalig, ond mae'r lliw'n pylu'n sydyn pan ddaw i gyffyrddiad gyda'r aer o'i gwmpas, gan droi'n ddu.

Oherwydd ei adweithiad uchel, nid yw ar gael mewn ffurf naturiol ar y blaned, dim ond mewn yn rhan o gymysgedd o fetalau eraill, a'r rheiny fel arfer yn eionig. Fe'i ceir hefyd yn nŵr y môr a gellir ei gynaeafu ohono ac o glai. Mewn diwydiant defnyddir electrolysis i'w insiwleiddio (ei wahanu) oddi wrth cymysgedd o lithiwm clorid a potasiwm clorid.

Defnyddir tri chwarter y lithiwm a gynhyrchir yn fydeang ar gyfer batris lithiwm a batri lithiwm-ion. Defnyddir y rhain yn gynyddol i yrru ceir trydan fel rhai Tesla, ffonau clyfar a thabledi digidol. Mae un o'r chwareli mwyaf sy'n echdynnu'r metalau o'r ddaear yng Ngogledd Mecsico.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Metelau alcalïaidd
1728

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1723 1724 1725 1726 1727 - **1728** - 1729 1730 1731 1732 1733

----

## Digwyddiadau
*28 Chwefror - Brwydr Palkhed yn India
*18 Mai - Pedr II yn dod yn tsar Rwsia.
***Llyfrau**
**Syr Isaac Newton - *The Chronology of Ancient Kingdoms*
**Christian Wolff - *Philosophia rationalis sive Logica*
***Drama**
**Pierre de Marivaux - *Le Trionphe de Plutus*
**Alexis Piron - *Les Fils ingrats*
***Barddoniaeth**
**Alexander Pope - *The Dunciad*
***Cerddoriaeth**
**John Gay - ''The Beggar's Opera*
**Jean-Philippe Rameau – *Nouvelles Suites de Pieces de Clavecin*
**Georg Philipp Telemann - *Gulliver Suite''

## Genedigaethau
*3 Gorffennaf - Robert Adam, pensaer (m. 1792)
*27 Hydref - James Cook, fforiwr (m. 1779)
*10 Tachwedd - Oliver Goldsmith, dramodydd (m. 1774)

## Marwolaethau
*26 Ionawr - Paolo de Matteis, arlunydd, 65
*15 Awst - Marin Marais, cyfansoddwr, 72

*
Briallen Fair Sawrus

bawd|*Primula veris*
Planhigyn bach lluosflwydd gyda blodau persawrus melyn yw **Briallen Fair Sawrus** (Saesneg: *Cowslip*). Mae'n perthyn i deulu'r friallen a elwir yn Lladin yn *Primula veris*.

## Enwau eraill
Allweddau Pedr, Briallu Mair Sawrus, Briallu Dwbl, Dagrau Mair, Llysiau'r Parlys, Teth y Fuwch, Sawdl y Fuwch, Troed y Fuwch, Tafod yr Ych, Sgemran yr Ych, Symylen, Shwmbwls, Tewbanog Fechan.

## Rhinweddau meddygol
Dywedir bod rhoi poltis ohono ar yr arlais yn beth da at ddiffyg cwsg.

## Hanes
Awgrym y sylw canlynol yw bod briallu Mair yn brin ym Môn yn hanner cyntaf yr 18g. a bod posibilrwydd bod y rhywogaeth wedi cael help llaw garddwyr i ymsefydlu:
:Llanfechell, Mon Ebrill 1734: April 8: ’’I had a present of rare flower seeds from Cousin...April 10. This evening I sowed Cowslip seed in Cae'rhyd y Gaseg, etc.’’

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Blodau
Categori:Primulaceae
1727

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1722 1723 1724 1725 1726 - **1727** - 1728 1729 1730 1731 1732

----

## Digwyddiadau 
*Mwyafrif o Chwigiaid yn cael eu hethol o etholaethau Cymreig
*11 Mehefin - George, Tywysog Cymru, yn dod George II, brenin Prydain Fawr.
*11 Hydref - Coroniad George II, brenin Prydain Fawr.
*9 Tachwedd - Cytundeb Seville
*18 Tachwedd - Daeargryn yn Tazriz, Persia
***Llyfrau**
**Henry Baker - *The Universe*
***Drama**
**James Moore Smythe - *The Rival Modes*
***Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Zadok the Priest*
**Antonio Vivaldi - *La Cetra*

## Genedigaethau 
*2 Ionawr - James Wolfe, milwr (m. 1759)
*4 Mai - Paul Panton, noddwr llenyddiaeth Gymraeg a hynafiaethydd (m. 1797)
*14 Mai - Thomas Gainsborough, arlunydd (m. 1788)
*11 Hydref - Elizabeth Griffith, awdures (m. 1793)

## Marwolaethau 
*13 Chwefror - William Wotton, ysgolhaig, 80
*20 Mawrth - Syr Isaac Newton, athronydd, 84
*17 Mai - Catrin I, tsarina Rwsia, 43
*11 Mehefin - George I, brenin Prydain Fawr, 67

## Cyfeiriadau
*
Marie Curie

:''Erthygl am y gwyddonydd yw hon. Gweler hefyd Marie Curie (gwahaniaethu)

Gwyddonwraig o Ffrainc o dras Pwylaidd oedd **Marie Skłodowska Curie** (7 Tachwedd 1867 – 4 Gorffennaf 1934). Hi oedd y cyntaf i ynysu'r elfennau radiwm a poloniwm (a enwyd ganddi ar ôl ei gwlad enedigol).

Ganwyd hi yn Warsaw, Gwlad Pwyl a'i bedyddio yn **Manria Salomea Skłodowska**. Astudiodd yn y Sorbonne, Paris ac ymsefydlodd yn Ffrainc. Priododd Pierre Curie, athro ffiseg yn y Sorbonne, yn 1895. Gyda'i gŵr, Pierre Curie, enillodd Wobr Ffiseg Nobel yn 1903. Dilynodd ei gŵr fel athro ffiseg y Sorbonne ar ôl ei farwolaeth yn 1906. Enillodd Wobr Cemeg Nobel yn 1911. O 1918 hyd 1934 bu'n gyfarwyddwraig adran ymchwil y Sefydliad Radiwm ym Mharis.

Categori:Academyddion o Ffrainc
Categori:Cemegwyr o Ffrainc
Categori:Derbynwyr Légion d'honneur
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o Ffrainc
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Pobl o Warsaw
Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth seneddol y DU)

Mae **Alun a Glannau Dyfrdwy** yn etholaeth ddiwydiannol yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n ethol aelod i senedd San Steffan, y DU. Mae'n ardal Seisnig, gan ei bod ar y ffin â Lloegr, ger Caer a Lerpwl. Un o'r cyflogwyr mwyaf yma yw cwmni Airbus, sy'n gwneud adenydd ar gyfer eu hawyrennau ym Mrychtyn. Mae'r etholaeth yn gadarnle i'r Blaid Lafur.  yw aelod seneddol cyfredol Alun a Glannau Dyfrdwy.

## Ffiniau yn 2024
**2024–presennol** : O etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2024 ymlaen ehangwyd sedd Alun a Glannau Dyfrdwy i gyfeiriad y Fflint o ganlyniad i ddileu etholaeth Delyn yn *Adolygiad Cyfnodol 2023 o etholaethau San Steffan*. Mae’n cynnwys adrannau etholiadol Sir y Fflint:

Abermor-ddu, Aston, Bretton, Sir y Fflint, Gogledd Ddwyrain Brychdyn, Brychdyn a Bretton, De Brychdyn, Dwyrain Bistre Bwcle, Gorllewin Bistre Bwcle, Mynydd Bwcle, Pentrobin Bwcle, Caergwrle, Cefn-y-bedd, Canol Cei Connah, Cei Connah Golftyn, De Cei Connah, Gwepra Cei Connah, Ewlo, Einsiob, Ffrith, Penarlâg, Kinnerton Uchaf, Pencraig, Yr Hob, Llanfynydd, Mancot, Penyffordd, Queensferry, Saltney, Saltney Stonebridge, Sealand, Dwyrain Shotton, Shotton Higher, Gorllewin Shotton, Treuddyn, Dwyrain Bagillt, Gorllewin Bagillt, Castell y Fflint, Cwnsyllt y Fflint, Oakenholt y Fflint, Trelawny'r Fflint a Walton, Powys.

## Aelodau Seneddol 
* 1983 – 2001: Barry Jones (Llafur)
* 2001 – presennol: Mark Tami (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler hefyd
*Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Sir y Fflint
Tancer olew

Llong a adeiladwyd er mwyn cludo olew yw **tancer olew**. Mae tanceri olew ymysg y llongau mwyaf yn y byd. Y tancer olew mwyaf oedd y *Jahre Viking* o Norwy sydd 458m ar hyd a thua 650.000 GRT trwm (mae allan o wasanaeth erbyn hyn ac mewn doc sych yn Dubai).

Roedd y tancer olew cyntaf, a adeiladwyd ym 1886, yn fychan iawn, llong dim ond 97m ar hyd a methrodd cludo mwy nag 3000 tunellau o olew. Ond daeth y llongau hwn yn fawrach pob tro. Ym 1959 adeiladwyd y tancer olew cyntaf a gallodd cludo 100,000 tunnellau o olew, ac ym 1976 y tancer cyntaf a gallodd cludo 500,000 tunnellau o olew. Beth bynnag, does dim ond nifer o danceri mor fawr heddiw achos fod eu adeiladwaith ddim yn digon cryf ac achos mae mwyafrif o borthladdoedd ddim yn ddigon mawr iddyn nhw. At hynny, maen nhw'n rhy llydan i fynd trwy'r Camlas Panama a'r Camlas Suez, hefyd.

Fel arfer, mae tanceri olew a gellir cludo mwy nag 100,000 tunnellau o olew yn cludo olew i Ewrop.

350px|bawd|dim|Y tancer olew AbQaiz

## Trychinebau
Mae nifer o drychinebau yr amgylchedd wedi eu achosi gan gorlif olew ar ôl damwain tanceri. Mae'r olew yn glynu wrth plu a blew yr anifeiliaid a mae gewnwyn yr olew yn lladd pysgod, cregyn ac anifeiliad bychain eraill.

Er mwyn osgoi gorlif olew yn y dyfodol penderfynodd y Sefydliad Morwrol Rhyngwladol (IMO) y fydd hi'n rhaid adeiladu tanceri olew gan ail cragen o'i gwmpas. Fel hynny, bydd dim ond y cragen allanol yn torri pan fydd tancer olew yn mynd ar creigiau. Ar ôl 2015 bydd cragen dwbl hwnnw yn gorfodol.

Trychinebau tanceri olew pennaf yw:
* Trychineb y *Torrey Canyon* ar arfordir De Lloegr ar 18 Mawrth 1967
* Trychineb yr *Amoco Cadiz* ar arfordir Llydaw ym mis Mawrth 1978
* Trychineb yr *Exxon Valdez* yn Prince Williams Bay, Alaska ym mis Mawrth 1989
* Trychineb y *Braer* ger Ynysoedd Shetland ar 5 Ionawr 1993
* Trychineb y *Sea Empress* ar arfordir De Cymru ar 15 Chwefror 1996
* Trychineb yr *Erika*, Bae Biscay 1999
* Trychineb y *Prestige* ger arfordir Galisia ar 13 Tachwedd 2002
* Trychineb y *Napoli* oddi ar arfordir Dyfnaint, De Lloegr ar 20 Ionawr 2007


Categori:Llongau yn ôl math
Categori:Petroliwm
Aberafan (etholaeth seneddol)

Roedd **Aberafan** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1918 hyd at 1983. Roedd yn cynnwys tref ddiwydiannol Port Talbot. Yn 2024, newidiwyd ffiniau ac enw'r etholaeth yn Etholaeth Aberafan Maesteg.

Poblogaeth ddosbarth gweithiol oedd ganddi'n bennaf, a bu'r sedd yn gadarnle i'r Blaid Lafur dros y blynyddoedd. Yn y gorffennol bu Ramsay MacDonald, prif weinidog cyntaf Llafur yn cynrychioli'r sedd (rhwng 1922 a 1929), a bu John Morris, a fu'n Ysgrifennydd Cymru ac yn Dwrnai Cyffredinol, yn ei chynrychioli rhwng 1959 a 2001.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1922: John Edwards (Llafur)
* 1922–1929: James Ramsay MacDonald (Llafur)
* 1929–1959: William George Cove (Llafur)
* 1959–2001: John Morris (Llafur)
* 2001–2015: Hywel Francis (Llafur)
* 2015-2024: Stephen Kinnock (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Canlyniadau Etholiadau y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn 1980au
### Etholiadau yn y  1970au
### Etholiadau yn y  1960au
### Etholiadau yn y 1950au
### Etholiadau yn y 1940au
### Etholiadau yn y 1930au
### Etholiadau yn y 1920au
### Etholiadau yn y 1910au
## Gweler hefyd
*Aberafan (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
1726

17g - **18g** - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - **1720au** - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1721 1722 1723 1724 1725 - **1726** - 1727 1728 1729 1730 1731

----

## Digwyddiadau 
*1 Mai - Voltaire yn ymweld i Lloegr.
*26 Gorffennaf - Frederick, mab Y Tywysog Cymru, yn dod yn "Arglwydd Eryri".
*24 Rhagfyr - Sylfaen y ddinas Montevideo.
***Llyfrau**
**Jonathan Swift - ''Gulliver's Travels*
***Cerddoriaeth**
**Antonio Vivaldi - *Cunegonda'' (opera)

## Genedigaethau 
*14 Mehefin - Thomas Pennant, hynafiaethydd a naturiaethwr (m. 1798) 
*30 Gorffennaf - William Jones o Nayland, awdur (m. 1800)

## Marwolaethau 
*2 Ionawr - Domenico Zipoli, cyfansoddwr, 37
*26 Mawrth - Syr John Vanbrugh, pensaer a dramodydd, 62

## Cyfeiriadau
*