Sgwâr Loudoun

bawd|250px|Sgwâr Loudoun ar ei newydd wedd

Sgwâr preswyl yng Nghaerdydd yw **Sgwâr Loudoun**, a ddisgrifir fel "calon yr hen Tiger Bay". Mae'r sgwâr yn adnabyddus fel canolfan cymuned amlddiwylliannol Caerdydd. Mae'n gorwedd yn fras rhwng Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog a ardal manwerthu Bae Caerdydd oddi ar Stryd Bute.

## Hanes
bawd|250px|Plant yn chwarae yn Sgwâr Loudoun (1943)
bawd|250px|Tai ar ochr orllewinonol Sgwar Loudoun Square (2021)
Yn ystod y 1840au creodd Ardalydd Bute ardal breswyl Butetown (Tre-biwt yn Gymraeg), i gartrefu gweithwyr ar gyfer dociau newydd Caerdydd. Fe'i dangoswyd fel "Sgwâr Luton" ar fap o 1855. o amgylch parc gwyrdd, tawel gyda'i dai yn gartref i seiri llongau, morwyr, masnachwyr, broceriaid ac adeiladwyr. Daeth yr ardal yn un hynod amlddiwylliannol, "un o'r cymunedau mwyaf lliwgar a chosmopolitan ar y Ddaear". Gosodwyd gardd yn ei chanol, un o nifer o "gerddi sgwâr y dref" a grëwyd gan Stâd Bute ar yr un pryd â datblygiad tai. Cludwyd y gerddi hyn i Gorfforaeth Caerdydd ar 28 Rhagfyr 1889, ac fe'u hagorwyd i'r cyhoedd y gwanwyn canlynol. Ar ychydig dros erw, roedd Gerddi Sgwâr Loudoun yn un o'r rhai mwyaf.

Dangoswyd ffynnon yng nghanol y Gerddi ar Fapiau Arolwg Ordnans o’r 1880au i’r 1920au yn gynwysedig. Mae'n debyg mai yn y 1860au y tarddodd hyn, sef bod cynllun ar gyfer ffynnon yn Sgwâr Loudoun wedi'i gymeradwyo gan Fwrdd Iechyd Caerdydd ym mis Chwefror 1862.

Erbyn y 1880au roedd y trigolion cyfoethocach wedi symud i ffwrdd i'r maestrefi newydd. Tra daeth Sgwâr Mount Stuart gerllaw yn safle ar gyfer adeilad newydd trawiadol y Gyfnewidfa Lo, daeth Sgwâr Loudoun yn fwyfwy gorlawn wrth i drigolion gymryd tenantiaid i mewn i helpu i dalu'r rhenti uchel. Daeth ardal Sgwâr Loudoun i gael ei hadnabod fel "Tiger Bay", a daeth y cyfansoddiad hiliol hyd yn oed yn fwy amrywiol gyda dyfodiad morwyr ar y llongau yn y cyfnod cyn y Rhyfel Mawr. Adeiladwyd ar yr ochrau gogleddol a dwyreiniol, datblygiad a ddechreuodd yn y 1950au hwyr. Cynigiwyd rhan o hen safle'r gamlas yn cynnwys tua 10 erw fel man cyhoeddus amgen. Cymeradwywyd cynlluniau a baratowyd gan Bensaer y Ddinas ar gyfer y fflatiau newydd gan Bwyllgor y Parciau ym mis Hydref 1959, ac erbyn Mehefin 1960 roedd y man agored newydd, a adwaenir bellach fel Canal Park (Parc y Gamlas), wedi'i hadu, ei blannu â choed a'i ddarparu â safle i blant. maes chwarae.

Yn Haf 2010, dechreuodd gwaith adnewyddu a gwella'r cyfleusterau yn y sgwâr, gydag ailwampiad gwerth £13 miliwn dan arweiniad Cymdeithas Tai Cymunedol Caerdydd. Byddai'r cyfleusterau newydd yn cynnwys canolfan siopa newydd, hwb cymunedol a chanolfan iechyd, ynghyd â 13 o dai newydd a 48 o fflatiau i eco-safon achrededig BREEAM.

Yn 2023, bwriedir agor gorsaf newydd ar gyfer Metro De Cymru yn yr ardal, gan wasanaethu 3 llinell Gludiant Cyflym Ysgafn i orsafoedd rheilffordd Dreherbert, Aberdâr, a Merthyr Tudful, Caerdydd Canol a Bae Caerdydd. Dechreuodd y gwaith adeiladu Gorsaf reilffordd Tre-biwt yn 2023 gyda chynlluniau i ymestyn i’r Senedd a Chaerdydd Parcffordd.

## Sgwâr Loudoun mewn Diwylliant Poblogaidd Cymraeg
Ceir cyfeiriadau i Sgwâr Loudoun mewn nifer o geneuon Meic Stevens, yn eu mysg:
* *Yn Loudoun Square* - Meic Stevens
* *Victor Parker* - lle cyfeirir at y Sgwâr enwog gan Meic Stevens
* ''Mae'n Ddolig Eto'' - grŵp Frizbee Yws Gwynedd, ceir y linell "o Fethlehem i Loudoun Square mae caneuon yn cael eu canu"

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ffoto awyr yn dangos Sgwâr Loudoun (1927) dde waelod, ar wefan Casglu'r Tlysau
* Ffoto o Loudoun House, 1977 oddi ar gwefan Casgliad y Werin
* Y wlad a'i Chaledi - Sgwâr Loudoun, Tiger Bay'  erthygl am yr ardal
* 'Y byd i gyd yn Tiger Bay' erthygl ar BBC Cymru Byw yn nodi Sgwâr Loudoun
* Gwefan Cardiff Parks

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Strydoedd Caerdydd
Categori:Tre-biwt