open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Batley a Spen (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, oedd **Batley a Spen** (Saesneg: *Batley and Spen*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

BatleySpen2007Constituency.svg|Etholaeth Batley a Spen yng Ngorllewin Swydd Efrog
EnglandWestYorkshire.svg|Gorllewin Swydd Efrog yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1983. Fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1997: Elizabeth Peacock (Ceidwadol)
* 1997–2015: Mike Wood (Llafur)
* 2015–2016: Jo Cox (Llafur)
* 2016–2021: Tracy Brabin (Llafur-Cydweithredol)
* 2021–2024: Kim Leadbeater (Llafur-Cydweithredol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Dadsefydliadau 2024
Prifysgol Newcastle (Awstralia)

Prifysgol yn Newcastle, De Cymru Newydd, Awstralia yw **Prifysgol Newcastle** (Saesneg: *University of Newcastle* (yn swyddogol); *Newcastle University* (yn anffurfiol)). Fe'i sefydlwyd yn 1965. Mae ganddi brif gampws yn Callaghan, maestref Newcastle, a champysau eraill yn Ourimbah, Port Macquarie, a Sydney, yn ogystal â Singapôr.

## Cyfeiriadau
Newcastle
Categori:Sefydliadau 1965
Wyn Jones

Cerddor a chynhyrchydd o Gymro oedd **Wyn Lewis Jones** (25 Medi 1959 – 24 Mehefin 2021). Gyda'i frawd Richard ffurfiodd y grŵp Ail Symudiad a chwmni recordiau Fflach yn Aberteifi.

## Bywgraffiad
Ganwyd Wyn yn fab i Moelwyn a Betty Jones, yn frawd iau i Richard (1955–2021). Fe'i magwyd yn Aberteifi.

Yn 1978, ar ddiwedd y cyfnod pync, ffurfiodd y band Ail Symudiad gyda'i frawd. Roedd Wyn yn chwarae'r gitâr fas a chanu llais cefndir. Cafodd y band eu dylanwadu gan grwpiau fel Y Trwynau Coch, Buzzcocks, The Clash a'r Sex Pistols ac yn un o'r cyntaf o'r ardal i chwarae caneuon roc. Perfformiodd y grŵp ei gig cyntaf ym Mart Aberteifi ym Mai 1979. Danfonodd y grŵp gasét o'i caneuon at Eurof Williams, cynhyrchydd rhaglen *Sosban* yn Abertawe ar y pryd, a hynny yn dilyn cyngor gan rai o aelodau'r Trwynau Coch. Yn fuan daeth y band yn boblogaidd gyda'r gynulleidfa a bu'r grŵp yn chwarae cyngherddau ar draws Cymru yn yr 1980au. Yn 1982, enillodd y band y wobr prif grŵp roc yng Ngwobrau Sgrech yng Nghorwen.

Yn 1981, sefydlodd Wyn a Richard label Fflach, a'u bwriad oedd recordio caneuon gan grwpiau newydd oedd yn datblygu yn y cyfnod - grwpiau fel Y Ficar ac Eryr Wen. Datblygodd Wyn stiwdio recordio gan ddatblygu ei ddoniau fel cynhyrchydd recordiau. Drwy hyn y rhoddodd gyfle i nifer fawr o fandiau Cymraeg yr ardal a thu hwnt i recordio eu caneuon.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017, urddwyd Wyn a Richard gyda'r wisg werdd wrth eu derbyn i'r Orsedd.

## Marwolaeth
Bu farw yn 61 mlwydd oed wedi brwydro yn hir gyda chancr y pancreas. Roedd yn gadael ei frawd Richard a'i wraig Ann, a'i neiant Dafydd ac Osian.

Cynhaliwyd angladd preifat i'w deulu a ffrindiau am 12:00, 30 Mehefin 2021. Cyn hynny gadawodd ei gartref yn Tenby Road, Aberteifi am 11:45 i wneud un siwrnai olaf rownd y dre.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Aberteifi
Dwyrain Leeds (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Dwyrain Leeds** (Saesneg: *Leeds East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yorkshire and the Humber - Leeds East constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Leeds yn Swydd Efrog a'r Humber

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol ym 1885. Fe'i diddymwyd ym 1918 ac ailsefydwyd fel bwrdeistref seneddol ym 1955.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1886: Richard Dawson (Rhyddfrydol)
* 1886–1895: John Gane (Rhyddfrydol)
* 1895–1900: Thomas Leuty (Rhyddfrydol)
* 1900–1906: Henry Cautley (Ceidwadol)
* 1906–1918: James O'Grady (Llafur)
* 1918: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1955–1992: Denis Healey (Llafur)
* 1992–2015: George Mudie (Llafur)
* 2015–2024: Richard Burgon (Llafur)
* 2024–presennol: Karl Turner (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber
Categori:Sefydliadau 1955
Gogledd-ddwyrain Leeds (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Gogledd-ddwyrain Leeds** (Saesneg: *Leeds North East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yorkshire and the Humber - Leeds North East constituency.svg|Etholaeth Gogledd-ddwyrain Leeds yn Swydd Efrog a'r Humber

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1918.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1940: John Birchall (Ceidwadol)
* 1940–1945: John Craik-Henderson (Ceidwadol)
* 1945–1955: Alice Bacon (Llafur)
* 1955–1956: Osbert Peake (Ceidwadol)
* 1956–1987: Keith Joseph (Ceidwadol)
* 1987–1997: Timothy Kirkhope (Ceidwadol)
* 1997–presennol: Fabian Hamilton (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber
Categori:Sefydliadau 1918
Matt Hancock

Gwleidydd Ceidwadol Seisnig yw **Matthew John David Hancock** (ganwyd 2 Hydref 1978). Roedd yn Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol rhwng 2018 a 2021. Mae wedi bod yn Aelod Seneddol (AS) dros Gorllewin Suffolk ers 2010.

Cafodd ei eni yn Swydd Gaer. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol y Frenin, Caer, yng Ngholeg Exeter, Rhydychen ac yng Ngholeg Crist, Caergrawnt. 

Ar 9 Gorffennaf 2018, ar ôl dyrchafiad Jeremy Hunt yn Ysgrifennydd Tramor, enwyd Hancock yn Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Ar 25 Mai 2019, cyhoeddodd Hancock ei gynlluniau i redeg am arweinyddiaeth y Blaid Geidwadol.  Tynnodd yn ôl o'r ras ar 14 Mehefin yn fuan ar ôl ennill dim ond ugain pleidlais ar y balot cyntaf. Cyhoeddodd ei ymddiswyddiad o'i swydd fel Ysgrifennydd Iechyd ar 26 Mehefin 2021 ar ôl cael ei ffilmio yn cusanu cynorthwyydd agos ym mis Mai 2021, oedd yn mynd yn erbyn rheoliadau COVID ar y pryd. Roedd Boris Johnson wedi derbyn ei ymddiheuriad ond heb ei ymddiswyddo yn bersonol, ac oedd “ystyried bod y mater wedi cau”. Fe wnaeth Sajid Javid ei olynu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Gaer
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gorllewin Bradford (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Gorllewin Bradford** (Saesneg: *Bradford West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yorkshire and the Humber - Bradford West constituency.svg|Etholaeth Gorllewin Bradford yn Swydd Efrog a'r Humber

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol ym 1885. Fe'i diddymwyd ym 1918 ac ailsefydwyd fel bwrdeistref seneddol yn 1955.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1895: Alfred Illingworth (Rhyddfrydol)
* 1895–1906: Ernest Flower (Ceidwadol)
* 1906–1918: Fred Jowett (Llafur)
* 1918: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1955–1966: Arthur Tiley (Ceidwadol)
* 1966–1970: Norman Haseldine (Llafur-Cydweithredol)
* 1970–1974: John Wilkinson (Ceidwadol)
* 1974–1983: Edward Lyons (Llafur, wedyn SDP)
* 1983–1997: Max Madden (Llafur)
* 1997–2012: Marsha Singh (Llafur)
* 2012–2015: George Galloway (Respect)
* 2015–presennol: Naz Shah (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber
Categori:Sefydliadau 1955
De Bradford (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **De Bradford** (Saesneg: *Bradford South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yorkshire and the Humber - Bradford South constituency.svg|Etholaeth De Bradford yn Swydd Efrog a'r Humber

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1918.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1922: Vernon Willey (Ceidwadol Clymblaid)
* 1922–1924: Herbert Harvey Spencer (Rhyddfrydol)
* 1924–1931: William Hirst (Ceidwadol)
* 1931–1945: Herbert Holdsworth (Rhyddfrydol)
* 1945–1949: Meredith Titterington (Llafur)
* 1949–1970: George Craddock (Llafur)
* 1970–1987: Tom Torney (Llafur)
* 1987–1994: Bob Cryer (Llafur)
* 1994–2015: Gerry Sutcliffe (Llafur)
* 2015–presennol: Judith Cummins (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber
Categori:Sefydliadau 1918
Louis Andriessen

Roedd **Louis Andriessen** (6 Mehefin 1939 &ndash; 1 Gorffennaf 2021) yn cyfansoddwr a phianydd o'r Iseldiroedd wedi'i leoli yn Amsterdam. Fel  y cyfansoddwr Iseldireg mwyaf dylanwadol ei genhedlaeth, roedd e'n gefnogwr canolog o ysgol gyfansoddi Den Haag. Enillodd ei opera *La Commedia*, sy'n seiliedig ar *Divina Commedia* Dante, y Wobr Grawemeyer 2011 am Gyfansoddi Cerddoriaeth ac fe’i dewiswyd yn 2019 gan *The Guardian* fel y 7fed gwaith mwyaf rhagorol yn yr 21ain ganrif hyd yn hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr clasurol
Categori:Cyfansoddwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cyfansoddwyr opera
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2021
Dwyrain Bradford (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Dwyrain Bradford** (Saesneg: *Bradford East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yorkshire and the Humber - Bradford East constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Bradford yn Swydd Efrog a'r Humber

Crëwyd yr etholaeth yn wreiddiol ym 1885. Fe'i diddymwyd ym 1974 ac ailsefydwyd fel bwrdeistref seneddol yn 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1886: Angus Holden (Rhyddfrydol)
* 1886–1892: Henry Byron Reed (Ceidwadol)
* 1892–1895: William Sproston Caine (Rhyddfrydol)
* 1895–1896: Henry Byron Reed (Ceidwadol)
* 1896–1906: Ronald Greville (Ceidwadol)
* 1906–1918: William Priestley (Rhyddfrydol)
* 1918–1922: Charles Edgar Loseby (Y Blaid Democrataidd Cenedlaethol a Llafur)
* 1922–1924: Fred Jowett (Llafur)
* 1924–1929: Thomas Fenby (Rhyddfrydol)
* 1929–1931: Fred Jowett (Llafur)
* 1931–1945: Joseph Hepworth (Ceidwadol)
* 1945–1966: Frank McLeavy (Llafur)
* 1966–1974: Edward Lyons (Llafur)
* 1974: *diddymwyd yr etholaeth*
* 2010–2015: David Ward (Democratiaid Rhyddfrydol, wedyn Annibynnwr, wedyn Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–presennol: Imran Hussain (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber
Categori:Sefydliadau 2010
Masabane Cecilia Rangwanasha

Cantores soprano o Dde Affrica yw **Masabane Cecilia Rangwanasha** (ganwyd c.1994).

Daeth hi o dalaith Limpopo a dechreuodd ganu yn yr ysgol a'r eglwys yn ifanc iawn. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Cape Town. Roedd hi'n "Artist Ifanc" gyda chwmni Opera Cape Town am ddwy flynedd, ac ymddangosodd hi i mewn *Die Zauberflöte*, *Mandela Trilogy* a *Porgy and Bess*. Enillodd wobr y gynulleidfa yng Nghystadleuaeth Ganu Ryngwladol Hans Gabor Belvedere yn 2019.

Enillodd hi'r Wobr Cân yng Nghystadleuaeth BBC Canwr y Byd Caerdydd 2021. Roedd hi'n cystadleuwr yn y rownd derfynol y Wobr Canwr y Byd hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:BBC Canwr y Byd Caerdydd
Categori:Cantorion o Dde Affrica
Categori:Cantorion opera
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Kali

Un o brif dduwiesau yn Hindŵaeth, sydd bennaf yn cael ei chysylltu ag amser, marwolaeth, a dinistrio, yw **Kali** (/ˈkɑːliː/; Sansgrit: काली, IAST: *Kālī*), neu **Kalika**. Cysylltir Kali â gwybodaeth drosgynnol a hi yw'r gyntaf o ddeg Mahavidya, sy'n grŵp o dduwiesau sy'n rhannu gwybodaeth ryddhaol. O'r sawl duwies Hindŵaidd, Kali yw'r enwocaf. Hi yw'r dduwies ragorol yn y tantrig Hindŵaidd a'r traddodiadau sy'n anrhydeddu'r Kalikula, ac yn ganolog mewn enwadau Hindŵaidd sy'n canolbwyntio ar y dduwies yn unig, yn ogystal â mewn Shifaeth. Anrhydeddir Kali yn Fam Ddwyfol, Mam ar y Bydysawd, ac yn egni benywaidd dwyfol.

Gellir olrhain gwreiddiau Kali i draddodiadau a oedd yn anrhydeddu'r dduwies yn y cyfnod cyn-Fedig a'r Fedig yn Isgyfandir India. Yn eirdarddol, mae'r term *Kali* yn cyfeirio at rywun sy'n llywodraethu amser neu sy'n ddu. Prif ymddangosiad cyntaf Kali yn llên Sansgrit oedd mewn testun o'r chweched ganrif o'r enw *Devi Mahatmya*. Mae Kali yn ymddangos mewn sawl stori, a'r un fwyaf poblogaidd yw Kali yn ymddangos yng ngwedd dicter y dduwies Durga er mwyn lladd y cythraul  o'r enw Raktabija. Mae eiconograffi arswydus Kali yn ei gwneud yn unigryw ymhlith duwiesau ac yn symboleiddio gwaed, marwolaeth, a dinistrio.

Mae Kali yn gwarchod ac yn rhoddi rhyddhad (*moksha*) i'w dilynwyr sy'n dod ati fel mae plentyn yn mynd at ei fam. Mae caneuon a cherddi defosiynol sy'n moli natur famol Kali yn boblogaidd ym Mengal, lle mai hi yw un o'r prif dduwiesau a addolir yn ardal, a hithau yn cael ei haddoli fel y Fam Ddwyfol. Mae traddodiadau Shaktaidd a Thantrig yn anrhydeddu Kali fel y realiti eithaf, neu *Brahman*. Erbyn hyn, mae Kali yn symbol o arwyddocâd i fenywod.  

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Duwiesau
Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Donald Rumsfeld

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau oedd **Donald Henry Rumsfeld** (9 Gorffennaf 1932 – 29 Mehefin 2021) a fu'n Ysgrifennydd Amddiffyn yr Unol Daleithiau o 1975 i 1977 dan yr Arlywydd Gerald Ford ac eto o 2001 i 2006 dan yr Arlywydd George W. Bush. Gwasanaethodd hefyd yn aelod Gweriniaethol o Dŷ'r Cynrychiolwyr o 1963 i 1969, yn Llysgennad yr Unol Daleithiau i NATO o 1973 i 1974, ac yn Bennaeth Staff y Tŷ Gwyn o 1974 i 1975.

Ganed yn Evanston, Illinois, ger Chicago, yn fab i werthwr tai. Mynychodd yr uwchysgol yn Winnetka, Illinois, ac enillodd ysgoloriaeth i Brifysgol Princeton. Yno astudiodd wyddor gwleidyddiaeth a bu'n gapten ar dîm ymaflyd y brifysgol. Wedi iddo raddio ym 1954, ymunodd â Llynges yr Unol Daleithiau fel is-swyddog. Gwasanaethodd yn beilot jet ac yn hyfforddwr hedfan, ac enillodd bencampwriaeth ymaflyd  llynges. Erbyn iddo gael ei ryddhau o'r llynges ym 1957, fe'i dyrchafwyd i reng lefftenant.

Dychwelodd Rumsfeld i swydd yr Ysgrifennydd Amddiffyn dan yr Arlywydd George W. Bush yn 2001. Yn sgil Ymosodiadau 11 Medi 2001, a'r Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth, bu Rumsfeld yn ffigur blaenllaw mewn materion rhyngwladol. Dadleuodd yn frwd dros gysylltiad rhwng Saddam Hussein ac al-Qaeda er mwyn cyfiawnhau goresgyn a meddiannu Irac gan luoedd yr Unol Daleithiau a'i chynghreiriaid yn 2003. Cafodd Rumsfeld ei feio am nifer o fethiannau a throseddau'r ymgyrch filwrol, gan gynnwys sgandal carchar Abu Ghraib. Cafodd ei ddiswyddo gan Bush yn Nhachwedd 2006, a'i olynu yn y swydd gan Robert Gates.

Priododd Donald Rumsfeld â Joyce Pierson ym 1954, a chawsant ddwy ferch ac un mab. Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Known and Unknown*, yn 2011. Bu'n byw ar fferm wartheg yn nhalaith New Mexico yn niwedd ei oes, a bu farw yn Taos, New Mexico, o myeloma ymledol (canser y celloedd plasma) yn 88 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Gweithredwyr busnes o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Penaethiaid Staff y Tŷ Gwyn
Categori:Pobl o Illinois
Categori:Swyddogion Llynges yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Amddiffyn yr Unol Daleithiau
Llenyddiaeth Ramantaidd Sweden

Cyfnod trawiadol a welai'r hen ffurfiolaeth yn trawsnewid i'r oes Ramantaidd yn llên Sweden. Dangoswyd ysbryd farddonol fentrus gan Frans Michael Franzén (1772–1847) a Johan Olof Wallin (1779–1839). Adnabyddir Wallin, Archesgob Uppsala, am ei emynau, am olygu llyfr salmau Eglwys Sweden, ac am ei awdl i George Washington, arlywydd cyntaf yr Unol Daleithiau. Wedi'r chwyldro pendefigaidd a ddymchwelodd Gustav IV Adolf ym 1809, pallodd allu Academi Sweden i benderfynu ar chwaeth y cyhoedd, ac yn fuan byddai llenorion Rhamantaidd yr Almaen yn boblogaidd iawn. Dynwaredwyd yr Almaenwyr yn frwd, yn enwedig elfennau damcaniaethol a chyfriniol Friedrich Schelling a Novalis, gan y garfan a oedd yn gysylltiedig a'r cylchgrawn *Phosphoros*. Pennaeth y Phosphoryddion, a sefydlydd cylch llenyddol y Gynghrair Aurora (*Aurora-förbundet*), oedd Per Daniel Amadeus Atterbom (1790–1855), sydd yn nodedig am weledigaethau arallfydol a throsgynnol yn ei waith, megis ei gylch o delynegion *Blommorna* a'r ddrama *Lycksalighetens ö* (1823). Ymhlith y Phosphoryddion eraill oedd y bardd natur Julia Nyberg (Euphrosyne; 1784–1854), y dychanwr a pholemegydd Karl Fredrik Dahlgren (1791–1844), a'r bardd a dramodydd Erik Johan Stagnelius (1793–1823) Gwrthwynebwyd y tueddiadau hyn gan garfan arall yr oes Ramantaidd yn Sweden, y Gothyddion, a fwriadasant atgyfnerthu delfrydau gwladol ac adfywio'r hen sagâu a baledi rhamantus yr Oesoedd Canol yn unol â chenedlaetholdeb Rhamantaidd. Hoelion wyth Gothigiaeth oedd y bardd ac hanesydd Erik Gustaf Geijer (1783–1847) ac Esaias Tegnér (1782–1846). Cyfieithodd Tegnér Saga Frithiof i'r Swedeg, gan ennill iddo'i hun enw fel awdur yr arwrgerdd genedlaethol a thad barddoniaeth fodern Sweden.

## Cyfeiriadau

Sweden
Rhamantiaeth
Rhamantiaeth
Categori:Rhamantiaeth yn Sweden
Pentecostiaeth

[bawd|Bedydd Pentecostaidd yn Aracaju, [Brasil.]]
Mudiad Protestannaidd efengylaidd yw **Pentecostiaeth** sydd yn pwysleisio profiad personol yr addolwr o Dduw trwy weithrediad yr Ysbryd Glân. Nodwedd unigryw y ffurf hon ar Gristnogaeth yw'r profiad a elwir "bedydd â'r Ysbryd Glân". Caiff ei ystyried yn un o brif fudiadau Cristnogaeth Garismataidd a ddaeth yn boblogaidd yn yr 20g a'r 21g. Amcangyfrifir bod rhyw 250&nbsp;miliwn o Bentecostiaid ar draws y byd. Mae'r enw yn tarddu o Ddydd y Pentecost yn y Beibl, pan lanwyd apostolion Iesu â’r Ysbryd Glân ac y gwnaethant dderbyn nerth ysbrydol Duw: "Ar ddydd cyflawni cyfnod y Pentecost yr oeddent oll ynghyd yn yr un lle, ac yn sydyn fe ddaeth o'r nef sŵn fel gwynt grymus yn rhuthro, ac fe lanwodd yr holl dŷ lle'r oeddent yn eistedd. Ymddangosodd iddynt dafodau fel o dân yn ymrannu ac yn eistedd un ar bob un ohonynt; a llanwyd hwy oll â'r Ysbryd Glân, a dechreusant lefaru â thafodau dieithr, fel yr oedd yr Ysbryd yn rhoi lleferydd iddynt." (Actau 2:1-4).

Datblygodd o weinidogaeth Charles Fox Parham (1873–1929) yn Kansas, Unol Daleithiau America, yn nechrau'r 20g. Pregethodd Parham fod glosolalia yn gysylltiedig â'r bedydd â'r Ysbryd Glân, a denodd nifer o ddilynwyr i'w athrawiaeth. Sefydlwyd sawl eglwys Bentecostaidd, ac ymchwyddodd y niferoedd yn enwedig ers y 1970au.

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefydd yn yr 20fed ganrif
Categori:Crefydd yn yr 21ain ganrif
Categori:Cristnogaeth Garismataidd
Categori:Enwadau Protestannaidd
Pietro d'Abano

Meddyg, athronydd naturiol, ac esoterydd o'r Eidal oedd '''Pietro d'Abano''' (Lladin: Petrus de Apono neu Petrus Aponensis (Pedr o Abano); 1250au – 1316).

Ganed yn Abano Terme, yng Nghomiwn Padova. Astudiodd yn gyntaf ym Mhrifysgol Padova. Aeth i'r Ymerodraeth Fysantaidd i ddysgu'r iaith Roeg, a thrigodd yng Nghaergystennin hyd at 1300, pryd teithiodd i Ffrainc i gyflawni ei astudiaethau ym Mhrifysgol Paris. Mae'n bosib iddo ysgrifennu ei draethawd *Conciliator differentiarum philosophorum et praecipue medicorum* ym Mharis. Dychwelodd Pietro i Brifysgol Padova ym 1307 ac yno fe addysgai athroniaeth a meddygaeth. Ymddiddorai hefyd mewn sêr-ddewiniaeth ac alcemi.

Enillodd enw mawr fel athro meddygaeth, ac o'r herwydd fe'i cyhuddwyd gan ei gyfoedion a genfigenasant wrtho o alw ar gythreuliaid i drin ei gleifion. Byddai'n ennyn ofnau'r Eglwys yn ogystal â'r athrawon eraill yn Padova, a galwyd Pietro gan y Chwilys ar amheuaeth ei fod yn eugredwr neu'n anffyddiwr am iddo wadu yr enedigaeth wyryfol a gwyrthiau'r Iesu. Cafwyd yn ddieuog yn yr achos cyntaf, o heresi, ond bu farw Pietro yn y ddalfa cyn iddo wynebu ei ail dreial. Rhyw ddeugain mlynedd wedi ei farwolaeth, fe'i cafwyd yn euog gan y Chwilys a chodwyd ei gorff o'r pridd er mwyn ei losgi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Padova
Categori:Genedigaethau'r 1250au
Categori:Marwolaethau 1316
Categori:Alcemyddion o'r Eidal
Categori:Athronwyr y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr naturiol o'r Eidal
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Padova
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Meddygon y 13eg ganrif o'r Eidal
Categori:Meddygon y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Sêr-ddewiniaid o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
Kilchoan

250px|bawd

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw **Kilchoan** (Gaeleg yr Alban: *Cille Chòmhain*).

Dyma'r pentref mwyaf orllewinol yr Alban, ar benllyn Àird nam Murchan. Mae poblogaeth y pentref tua 150. Saif eglwys plwyf Àird nam Murchan yn y pentref. Mae canolfan dwristiaeth, swyddfa’r post a chanolfan gomuned. Mae fferi Caledonian MacBrayne (Calmac), yn cysylltu’r pentref â Tobar Mhoire (Tobermory) ar ynys Muile. Mae Castell Mhìogharraidh (Saesneg: *Mingary*), erbyn hyn yn westy, gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Kim Leadbeater

Mae **Kim Michele Leadbeater** MBE (ganwyd 1976) yn wleidydd Llafur a'r Blaid Gydweithredol sydd wedi bod yn Aelod Seneddol (AS) Batley a Spen, Lloegr, ers mis Gorffennaf 2021. 

Ganwyd Leadbeater ym 1976 yn Heckmondwike, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr,  yn ferch i Jean a Gordon Leadbeater. Ei chwaer hynaf oedd Jo Cox, a oedd yn AS dros Batley a Spen rhwng 2015 a 2016. Mynychodd Ysgol Ramadeg Heckmondwike, ac mae wedi byw yn "bob mymryn bach" o'r ardal leol.  Aeth ymlaen i raddio gyda gradd Baglor Gwyddoniaeth (BSc) mewn ymarfer corff a ffitrwydd iechyd o Brifysgol Leeds Beckett yn 2005 a Thystysgrif Ôl-raddedig mewn Addysg (PGCE) o Brifysgol Huddersfield yn 2008.  

Cyn symud i wleidyddiaeth, roedd Leadbeater yn ddarlithydd mewn iechyd corfforol yng Ngholeg Bradford, ac mae wedi gweithio fel hyfforddwr personol.

Llofruddiwyd Jo Cox yn 2016 a daeth Tracy Brabin yn AS Batley and Spen . Ar ôl ymddiswyddiad Brabin i dod yn Maer, daeth Leadbeater yn ymgeisydd Llafur ar gyfer Batley.   Fe’i hetholwyd yn Aelod Seneddol (AS) dros Batley a Spen ar 1 Gorffennaf 2021, gyda mwyafrif o 323 o bleidleisiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Gwarchodfa Natur Corsydd Rainham

Gwarchodfa natur o 411 hectar yn Essex, Dwyrain Lloegr, **Gwarchodfa Natur Corsydd Rainham** (Saesneg: *Rainham Marshes Nature Reserve*). Saif nepell o bentref Purfleet ar lan ogleddol Afon Tafwys. Fe'i reolir gan elusen yr Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar (RSPB). Mae'n cynnig cynefin a lloches i amrywiaeth eang o anifeiliaid, adar, trychfilod a phlanhigion cynhenid. Mae'r safle'n cynnwys mannau hynafol iawn ac mae'n bosib gweld boncyff coeden o'r Oes Neolithig, 6,000 o flynyddoedd o oed.

Yn llai hynafol, ac yn dyddio'n ôl i 1906, mae yma hefyd olion targedau saethu a adeiladwyd gan yr Adran Ryfel.

Ym mynedfa'r warchodfa mae siop a chaffi modern a phwrpasol sydd, fel y warchodfa ei hun ar agor ar hyd y flwyddyn. Mae un llwybr yn eich tywys ar hyd ymylon y warchodfa a phob hyn a hyn mae gwylfâu'n cynnig mannau i aros a gwylio adar allan ar y corsydd, a mannau eraill sy'n cynnig adnoddau addysgiadol i blant ddysgu am natur a'r bywyd gwyllt lleol.

Mae cyfleusterau cyhoeddus ar gael mewn dwy safle o fewn y warchodfa ac mae'r holl safle'n addas ar gyfer defnydd o gadeiriau olwyn. Yr orsaf dren agosaf i Gorsydd Rainham yw Gorsaf Drenau Purfleet (o orsaf Fenchurch Street, Llundain, 49 munud), ac mae 20 munud o waith cerdded o'r orsaf i gyrraedd y warchodfa.

Llun Rainham y llyn.jpg|Y llyn yng Nghorsydd Rainham
Llun Rainham caffi.jpg|Caffi a siop yr RSPB
Llun Rainham targedau saethu..jpg|Targedau saethu o'r gyn-Adran Ryfel, 1906
Boncyff Coeden Hynafol..jpg|Boncyff coeden hynafol
Llun Rainham, egroes.jpg|Egroes yn sgleinio'n haul yr hydref
Llun Rainham cribau'r pannwr.jpg|Cribau'r pannwr (*Dipsacus fullonum*)
Llun Rainham, cynffon y gath.jpg|bawd|Cynffon y gath (*Typha latifolia*)

## Gweler hefyd
* Rhestr o warchodfeydd Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar

## Cyfeiriadau
Categori:Essex
Corsydd Rainham
Categori:RSPB
Gŵyl San Gennaro

bawd|Gŵyl San Gennaro yn Grand Street yn 2014.
Gŵyl Gristnogol flynyddol a gynhelir ym Manhattan, Efrog Newydd, Unol Daleithiau America yn ystod ail hanner Medi yw **Gŵyl San Gennaro** a ystyrir yn olygfa ysblennydd a bywiog o ddiwylliant Eidalaidd-Americanaidd y ddinas.

Cychwynnodd yr ŵyl ar ffurf parti bloc a gynhaliwyd gan fewnfudwyr o Napoli ar Mulberry Street, yng nghanol ardal "Little Italy" yn Lower Manhattan, i ddathlu dygwyl San Gennaro ym Medi 1926. Nawddsant Napoli yw San Gennaro, neu Sant Januarius, Esgob Benevento yn niwedd y 3g. Dros amser, datblygodd yn ffair stryd sydd yn para am 11 diwrnod ac yn ymestyn ar draws 11 o flociau'r gymdogaeth, gan gynnwys Mulberry Street rhwng strydoedd Canal a Houston, Hester Street rhwng strydoedd Baxter a Centre, a Grand Street rhwng Baxter a  Centre Market Place.

Ymddengys yr ŵyl mewn golygfeydd yn y ffilmiau trosedd *Mean Streets* (1973) a *The Godfather Part III* (1990). 

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Diwylliant Dinas Efrog Newydd
Categori:Diwylliant Eidalaidd-Americanaidd
San Gennaro
San Gennaro
Categori:Manhattan
Olveston

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Olveston**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol De Swydd Gaerloyw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2033. Yn ogystal â phentref Olveston, mae'r plwyf yn cynnwys pentref Tockington a phentrefannau Old Down, Ingst ac Awkley. 

## Cyfeiriadau
Categori:De Swydd Gaerloyw
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Sky Brown

Mae **Sky Brown** (; ganwyd 12 Gorffennaf 2008) yn sglefrfyrddiwr o dras Seisnig a Japaneaidd, sy'n cystadlu dros Brydain Fawr. Hi oedd y sglefrfyrddiwr proffesiynol ieuengaf yn y byd pan gystadlodd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020. Enillodd medal efydd yng nghystadleuaeth yn 2020 wedyn efydd yng Ngemau Olympaidd 2024

## Bywyd cynnar
Ganwyd Sky ym Miyazaki, Japan, yn ferch i fam o Japan ac i dad o Loegr. Ei henw Japaneg yw Sukai. 

Roedd ei thad yn byw yn Unol Daleithiau America am sawl blwyddyn cyn symud i Japan. Mae Brown yn treulio tua hanner y flwyddyn yn y Deyrnas Unedig. Bellach mae ganddi ramp sglefrio yn ei gardd gefn, gan nad oes parciau sglefrio yn ardal ei chartref yn Takanabe, Miyazaki.

## Gemau Olympaidd
Roedd Brown yn un o bum Prydeiniwr a geisiodd gymhwyso ar gyfer y digwyddiadau sglefrfyrddio yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020 yn Japan, y tro cyntaf y bydd y gamp yn cael ei chynnwys yn y gemau. Ym mis Mehefin 2021, dewisodd Brown i gynrychioli Prydain Fawr mewn sglefrfyrddio yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020.  Hi fydd yr Olympiad Haf Prydeinig ieuengaf erioed, yn 13 oed. Nid oes disgwyl i Brown fod y cystadleuydd ieuengaf yn y Gemau, gan fod chwaraewr tenis bwrdd Syria, Hend Zaza, yn iau na hi.

Enillodd hi fedal efydd yn y Gemau 2020 yn y gystadleuaeth sglefrfyrddio parc i fenywod, gan ddod y person Prydeinig ieuengaf erioed i ennill medal.

Cystadlodd Brown yng Ngemau Olympaidd 2024 ym Mharis yn y gystadleuaeth sglefrfyrddio yn 16 oed. Llwyddodd i ennill medal efydd unwaith eto, er gwaethaf datgymalu ei hysgwydd dwywaith yn ystod yr wythnos cyn y rownd derfynol. Roedd angen llawdriniaeth arni ar ôl y Gemau yn Los Angeles.

Methodd â chymhwyso i gystadlu yn y gystadleuaeth syrffio 2024 o un lle (ond byddai hyn wedi digwydd yn Tahiti, 10,000 milltir i ffwrdd).

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 2008
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Gogledd-orllewin Leeds (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Gogledd-orllewin Leeds** (Saesneg: *Leeds North West*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yorkshire and the Humber - Leeds North West constituency.svg|Etholaeth Gogledd-orllewin Leeds yn Swydd Efrog a'r Humber

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol ym 1950.

## Aelodau Seneddol 
* 1950–1983: Donald Kaberry (Ceidwadol)
* 1983–1997: Keith Hampson (Ceidwadol)
* 1997–2005: Harold Best (Llafur)
* 2005–2017: Greg Mulholland (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2017–2024: Alex Sobel (Llafur-Cydweithredol)
* 2024–presennol: Katie White (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Swydd Efrog a'r Humber
Categori:Sefydliadau 1950
Mary Evans

Roedd **Mary Evans** (1770&ndash;1843), wedyn **Mary Todd**, yn nodedig fel cariad cyntaf y bardd Samuel Taylor Coleridge.  Daliodd hi mewn hoffter tan 1794 pan oedd Evans anghymell ei sylw. 

Daeth Evans yn gariad cyntaf Coleridge: "yr oeddwn i am bum mlynedd bron â bod yn wallgof".  Dim ond am gyfnod byr y parodd y "berthynas". Ym mis Hydref 1795, priododd â Fryer Todd.

## Cyfeiriadau
Categori:Samuel Taylor Coleridge
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Genedigaethau 1770
Mario Puzo

Nofelydd a sgriptiwr o'r Unol Daleithiau oedd **Mario Puzo** (15 Hydref 1920 – 2 Gorffennaf 1999) sydd yn nodedig am ei nofel *The Godfather* (1969), am gyd-ysgrifennu'r sgriptiau i'r addasiadau ffilm *The Godfather* (1972) a *The Godfather Part II* (1974), ac am sgriptio'r ffilmiau *Superman* (1978) a *Superman II* (1980).

Ganed yn Efrog Newydd i fewnfudwyr Eidalaidd o Napoli, a roedd ganddo 11 o frodyr a chwiorydd. Gweithiodd ei dad yn gosod cledrau i Reilffordd Ganolog Efrog Newydd. Cafodd Mario ei fagu yn ardal Hell's Kitchen, Manhattan, ac wedi i'w dad adael y teulu pan oedd yn 12 oed bu'n rhaid i'w fam slafio i amddiffyn y plant rhag cyni'r slymiau. Gwasanaethodd Mario ym Myddin yr Unol Daleithiau yn yr Ail Ryfel Byd. Priododd Mario Puzo ag Almaenes o'r enw Erika Broske ym 1946, a chawsant dri mab a dwy ferch.

Gweithiodd Puzo fel clerc mewn swyddfa lywodraethol, ac ysgrifennai erthyglau a straeon byrion ar ei liwt ei hun. Derbyniodd rywfaint o glod am ei ddwy nofel gyntaf, *The Dark Arena* (1955) a *The Fortunate Pilgrim* (1965), ond nid fawr o lwyddiant. Pan oedd Puzo oddeutu 45 oed, roedd yn benderfynol o ysgrifennu llyfr a digon o fynd arno i ad-dalu ei ddyledion, a oedd wedi cyrraedd $20,000. Gydag ychydig o wybodaeth am dor-cyfraith cyfundrefnol o ganlyniad i'w flynyddoedd yn gamblo, ysgrifennodd nofel am y Maffia, yn canolbwyntio ar y teulu Corleone. Derbyniodd flaenswm o $5000 am *The Godfather*, a gyhoeddwyd ym 1969. Yn sgil llwyddiant ysgubol y llyfr, enillodd Puzo un miliwn o ddoleri a mwy o werthiannau yn ogystal â gwerthu'r hawliau i gyhoeddi'r llyfr yn rhyngwladol, i argraffu'r clawr papur, ac i addasu'r stori yn ffilm. Ymhelaethodd Puzo ar stori epig y teulu Corleone yn *The Sicilian* (1984), dilyniant i *The Godfather*, sydd yn ymwneud â'r bandit go iawn Salvatore Giuliano. Traethir hanes teulu Maffia arall yn *The Last Don* (1996), ei nofel olaf a gyhoeddwyd yn ystod ei oes.

Bu farw Mario Puzo yn ei gartref yn Bay Shore, Long Island, yn nhalaith Efrog Newydd, yn 78 oed, o fethiant y galon. Wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd *Omertà* (2000), stori arall am y Maffia, a *The Family* (2001), nofel hanesyddol am y Pab Alecsander VI a'r teulu Borgia. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr trosedd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Pobl dduon

]]

Categori hiledig o bobl yw **pobl dduon**, wedi'u categoreiddio fel arfer ar seiliau gwleidyddol a lliw croen. Mae'r term yn cyfeirio at boblogaethau penodol sydd â phryd a gwedd yn amrywio o frown golau i frown tywyll. Mae gwahanol gymdeithasau yn diffinio pobl dduon yn wahanol, ac nid oes croen tywyll gan bawb sy'n rhan o'r categori hwn. Yn y byd gorllewinol, defnyddir y term **pobl dduon** fel arfer i gyfeirio at bobl sy'n dod eu hunain neu sydd â hynafiaid o Affrica Is-Sahara (a elwir hefyd yn "Affrica Ddu"), y Caribî neu Ynysoedd y De. Gan gynnwys pobl o dras gymysg, roedd tua 1% o bobl Cymru yn ddu yn 2011 yn ôl y cyfrifiad.

## Gweler hefyd 
* Cenedlaetholdeb croenddu

## Cyfeiriadau

Duon
Du
Jovenel Moïse

Gwleidydd a dyn busnes o Haiti oedd **Jovenel Moïse** (26 Mehefin 1968 – 7 Gorffennaf 2021) a fu'n Arlywydd Haiti o 2017 hyd at ei lofruddiaeth yn 2021.

Ganed yn Trou-du-Nord yng ngogledd ddwyrain Haiti. Symudodd ei deulu i'r brifddinas Port-au-Prince pan oedd Jovenel yn chwech oed, ac yno mynychodd y Lycée Toussaint Louverture a'r Centre Culturel du Collège Canado-Haïtien. Ym 1996 priododd â Martine Joseph, a chychwynnodd ar ei fenter gyntaf yn Port-de-Paix yn gwerthu darnau sbâr ar gyfer ceir. Dechreuodd hefyd dyfu bananas ar blanhigfa fechan, rhyw 25&nbsp;erw. Ymhen amser, bu'n berchen ar blanhigfa 25&nbsp;000&nbsp;erw, ac enillodd y llysenw "Dyn Banana". Bu cynllun i allforio bananas i'r Almaen, ac i greu 3000 o swyddi, ond yn y pen draw dim ond dau gynhwysydd a allforiwyd a rhyw gannoedd o swyddi a grëwyd. Yn 2001 gweithiodd gyda'r cwmni Americanaidd Culligan i adeiladu ffatri dŵr yfed ar gyfer gogledd y wlad.

Yn 2015 cafodd Moïse ei enwebu gan yr Arlywydd Michel Martelly i'w olynu yn ymgeisydd y blaid Tèt Kale ar gyfer yr arlywyddiaeth. Cafodd yr etholiad ei ohirio a'r canlyniadau eu herio sawl gwaith, ac o'r diwedd datganwyd Moïse yn enillydd y bleidlais a gynhaliwyd yn Nhachwedd 2016, a fe'i urddwyd yn arlywydd ar 7 Chwefror 2017. Bwriadai Moïse hyrwyddo amaethyddiaeth biodynamig, diwygio ynni, ac atynnu buddsoddiadau tramor i'r wlad. Yn 2020, cafodd ei gysylltu â chynllwyn i ladrata arian o gytundeb olew rhwng Haiti a Feneswela, ond mynnodd Moïse nad oedd ganddo ran yn y sgandal. Er i'w dymor yn swydd yr arlywydd ddod i ben, datganodd Moïse y byddai'n llywodraethu trwy ordinhad. Trodd y sefyllfa wleidyddol yn dreisgar, a gwrthdystiodd nifer o bobl yn erbyn Moïse gan ei alw'n unben. Claddwyd ei gorff rhyw ddwy wythnos yn ddiweddarach yn Cap-Haïtien, yn agos i'w dref enedigol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Arlywyddion Haiti
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Haiti
Categori:Llofruddiaethau'r 21ain ganrif yn Haiti
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Haiti
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Haiti
Inis Dúiche/Oilean Duiche

Mae **Inis Dúiche** (mae siaradwyr Gwyddeleg  (Gaeilge) lleol yn ei hadnabod fel Oileán Dúiche, gan gadw'r elfen "Inis" yn unig ar gyfer y ddwy ynys gyfagos ar y naill ochr iddi) yn ynys 96 erw dan berchnogaeth breifat yn Sir Donegal/Contae Dún na nGall, Iwerddon sydd wedi'i lleoli 1&nbsp;km i'r gogledd o Inis Bó Finne, Sir Donegal, ger Machaire Rabhartaigh. Gair arall am "ynys" yng Ngwyddeleg yw *Oileán* a gall y gair *dúiche* olygu "cefnen dywod".  

## Cyfeiriadau 
 
Categori:Daearyddiaeth Swydd Donegal
Categori:Ynysoedd Iwerddon
Inis Bo Finne, Sir Donegal/Contae Dhun na nGall.

Ynys fechan oddi ar arfordir Machaire Uí Rabhartaigh (Magheraroarty), Sir Donegal/Contae Dhun na Ngall, Iwerddon, yw **Inis Bó Finne** ("Ynys y Fuwch Wen" yn y Wyddeleg).

## Daearyddiaeth 
Mae'r ynys yn 120 hectar (300 erw), gydag economi wedi'i seilio'n draddodiadol ar bysgota a ffermio. Ssiaredir Gwyddeleg yno'n rheolaidd. Nid oes tafarndai na siopau ar yr ynys. Mae gwasanaeth cychod yn ôl ac ymlaen ond dim fferi reolaidd. 

Dyma'r mwyaf o grŵp bach o ynysoedd; mae'r lleill, Inis Dúiche ac Inis Beag, i'r gogledd ac yn anghyfannedd. 

## Demograffeg 
Gostyngodd poblogaeth Inishbofin mewn 100 mlynedd o 166 (1911) i 11 (2011).Mae'r tabl yn adrodd ar ddata a gymerwyd o *Discover the Islands of Ireland* (Alex Ritsema, Collins Press, 1999) a Chyfrifiad Iwerddon. Nid oedd data'r cyfrifiad yn Iwerddon cyn 1841 yn gyflawn a / neu'n ddibynadwy.

## Oriel 

Delwedd:Inis_Bó_Finne2.jpg|Inis Bo Finne
Delwedd:Inis_Bó_Finne1.jpg|Y harbwr
Delwedd:Inis_Bó_Finne3.jpg|Y cei

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Ynys Inishbofin - Gwefan yr Ynys gyda gwybodaeth am yr ynys a'i hanes. 
* Inis Bó Finne - gwybodaeth o Comh Ynys Oileáin na hÉireann 
* Inishbofin, Donegal - cyfrif uniongyrchol &#x2013; gyda ffotograffau &#x2013; o ymweliad un Americanwr
* Map Hanesyddol o Inishbofin

Categori:Daearyddiaeth Swydd Donegal
Categori:Ynysoedd Iwerddon
Chandrashekhar Agashe

bawd

Diwydiannwr a chyfreithiwr o India oedd **Chandrashekhar Agashe** (Marathi: चंद्रशेखर आगाशे; IAST: Candraśekhara Āgāśe; 14 Chwefror 1888 - 9 Mehefin 1956), a gofir orau fel sylfaenydd y Syndicet Siwgr Brihan Maharashtra gwasanaethodd fel rheolwr gyfarwyddwr y cwmni ers ei sefydlu ym 1934 hyd ei farwolaeth ym 1956.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1956
Ashleigh Barty

Chwaraewraig tenis proffesiynol o Awstralia yw **Ashleigh Barty** (ganwyd 24 Ebrill 1996). Mae hi'n gyn- gricedwr hefyd. Mae hi'n safle Rhif 1 yn y byd mewn senglau gan Gymdeithas Tenis y Merched (WTA). Mae hi'n ail senglau Awstralia Rhif 1 ar ôl ei chyd-aelod o Awstralia Brodorol Evonne Goolagong Cawley.   

Mae Barty wedi ennill deuddeg teitl sengl ac un ar ddeg o deitlau dwbl ar Daith WTA, gan gynnwys dau deitl senglau'r Gamp Lawn, Pencampwriaethau Agored Ffrainc 2019 a Phencampwriaeth Wimbledon 2021, ac mae un Gamp Lawn yn dyblu teitl ym Mhencampwriaeth Agored yr UD 2018 gyda'i bartner CoCo Vandeweghe.  

Cafodd Barty ei geni yn Ipswich, Queensland, yn ferch i Josie a Robert Barty.

### Rowndiau terfynol y Gamp Lawn
#### Senglau: 2 
#### Dyblau: 6 
## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Agored Ffrainc
Grym (cysylltiadau rhyngwladol)

Un o brif gysyniadau cysylltiadau rhyngwladol yw **grym** sydd yn cyfeirio naill ai at gyflwr neu statws gwladwriaeth (neu weithredydd rhyngwladol arall) yn nhermau ei gallu i reoli neu ddylanwadu ar wladwriaethau a gweithredyddion eraill, neu at sefyllfa'r wleidyddiaeth grym rhwng gweithredyddion sydd yn gyrru cysylltiadau rhyngwladol. Yn ôl realwyr, mae grym ar ffurf galluoedd neu adnoddau yn dynodi nerth gweithredyddion, ac o ganlyniad eu gallu i effeithio ar ddigwyddiadau neu eu rheoli. Mae'r fath adnoddau, sydd yn galluogi gwladwriaeth i reoli a dylanwadu ar wladwriaethau eraill, yn cynnwys arweinwyr, lluoedd arfog, cryfder economaidd, tiriogaeth, a phoblogaeth. Pwysleisiai'r neo-realwyr, yn eu plith Kenneth Waltz, elfen strwythurol grym yn y drefn ryngwladol.

Defnyddir sawl term i ddisgrifio statws grym gwladwriaethau mewn cyd-destun cysylltiadau rhyngwladol, gan ddynodi iddynt safle yn ôl eu galluoedd a'u pwysigrwydd yn y byd. Gelwir gwladwriaeth neu ymerodraeth a chanddi'r radd uchaf o rym milwrol yn uwchbwer, er enghraifft.

## Ffynonellau 
### Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* Stefano Guzzini, "Power" yn *Encyclopedia of International Relations and Global Politics*, golygwyd gan Martin Griffiths (Routledge, 2005).
* Peter Lamb a Fiona Robertson-Snape, *Historical Dictionary of International Relations* (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2017).

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Grym gwleidyddol
Tom & Jerry

Ffilm gomedi yw ***Tom & Jerry*** (2021) yn seiliedig ar y cymeriadau cartwn o'r un enw. Mae'n cyfuno actorion mewn sefyllfa fyw gyda animeiddio. Cafodd ei gyfarwyddo gan Tim Story ac mae'n serennu Chloë Grace Moretz a Michael Peña.
## Cast
* *Chloë Grace Moretz* fel Kayla Forester
* *Michael Peña* fel Terence Mendoza
* *Colin Jost* fel Ben
* *Rob Delaney* fel Mister Henry Dubros
* *Ken Jeong* fel Chef Jackie
* *Pallavi Sharda* fel Preeta Mehta
* *Jordan Bolger* fel Cameron
* *Patsy Ferran* fel Joy 
* *Daniel Adegboyega* fel Gavin
* *Christina Chong* fel Lola
* *Ajay Chhabra* fel Mister Mehta
* *Somi De Souza* fel Mrs. Mehta
* *Camilla Arfwedson* fel Linda Perrybottom
* *Ozuna* fel aelor o'r staff priodas
* *Paolo Bonolis* fel gwestai priodas
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2021
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Astudiaethau strategol

Un o is-feysydd cysylltiadau rhyngwladol yw **astudiaethau strategol** sydd yn ymwneud â strategaeth a grym milwrol a'r moddion mae gwladwriaethau yn cymhwyso'u galluoedd milwrol at ddibenion gwleidyddol. Gellir ei ystyried yn agwedd ar wyddor filwrol, a maes rhyngddisgyblaethol ydyw sydd yn tynnu ar ddulliau a chysyniadau o'r celfyddydau, gwyddoniaeth, a gwyddorau cymdeithas.

Datblygodd astudiaethau strategol fel maes ymchwil i ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol a gwneuthurwyr polisi wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd (1939–45). Ysgrifennai un o arloeswyr disgyblaeth cysylltiadau rhyngwladol, yr Athro E. H. Carr yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, yn ail argraffiad (1946) ''The Twenty Years' Crisis'': "Pe bai pob awdur ar faterion rhyngwladol yn yr ugain mlynedd ddiwethaf wedi astudio cwrs gorfodol ar bwnc strategaeth elfennol, ni fyddent wedi ysgrifennu'r pentyrrau o lol sydd am y pwnc". Ers hynny, trodd nifer o ysgolheigion a chynghorwyr polisi eu sylw at bosibiliadau'r agwedd academaidd at strategaeth. Un o brif sefydlwyr astudiaethau strategol oedd Bernard Brodie, academydd cysylltiadau rhyngwladol ym Mhrifysgol Yale, a ddadleuai yn ei draethawd arloesol "Strategy as Science" (1949) y dylai strategaeth filwrol gael ei hastudio yn wyddonol, gyda methodoleg yn debyg i'r dulliau o drin economeg, er mwyn ei chymhwyso at ddatrys problemau ymarferol.

Bu astudiaethau strategol yn faes pwysig iawn trwy gydol y Rhyfel Oer (1947–91), yn enwedig yn Unol Daleithiau America. Yn nhermau damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol, cafodd ei cysylltu gan amlaf â'r ysgol realaidd gan ei bod yn canolbwyntio ar ryfel, grym milwrol, a strategaethau gwladwriaethau. Gosodwyd syniadau strategwyr hanesyddol megis Carl von Clausewitz yn seiliau i astudiaethau strategol. Dadleuai meddylwyr radicalaidd, er enghraifft damcaniaethwyr beirniadol ac ysgolheigion ym maes astudiaethau heddwch, bod astudiaethau strategol yn lliwio bydolwg y lluoedd arfog a'r llywodraethau ac felly yn cyfiawnhau grym milwrol yn hytrach na'i astudio a safbwynt di-duedd.

Bu astudiaethau strategol yn llai amlwg wedi diwedd y Rhyfel Oer, ond cafwyd rhywfaint o atgyfodiad yn sgil Ymosodiadau 11 Medi 2001 a'r Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth.

## Gweler hefyd 
* Astudiaethau diogelwch
* Geirfa filwrol
* Rhestr is-feysydd cysylltiadau rhyngwladol

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* John Baylis a James J. Wirtz, "Introduction" yn *Strategy in the Contemporary World*, golygwyd gan Baylis, Wirtz et al. (Rhydychen: Oxford University Press, 2002), t. 1–14.
* Barry Buzan, *An Introduction to Strategic Studies: Military Technology and International Relations* (Llundain: Macmillan Press, 1987).
* E. H. Carr, ''The Twenty Years' Crisis, 1919—1939: An Introduction to the Study of International Relations* (Llundain: Macmillan Press, 1946).
* Peter Lamb a Fiona Robertson-Snape, *Historical Dictionary of International Relations'' (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2017).


Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Strategaeth filwrol
Anne Stallybrass

Roedd **Jacqueline Anne Stallybrass** (4 Rhagfyr 1938 &ndash; 3 Gorffennaf 2021) yn actores Seisnig, am fwyaf adnabyddus am ei y rolau teledu, yn gynnwys Jane Seymour yn *The Six Wives of Henry VIII* (1970) ac Anne Onedin yn *The Onedin Line* (1971–1972).

Ganwyd Stallybrass yn Westcliff-on-Sea, Essex, yn ferch i i Edward Lindsay Stallybrass a'i wraig Annie Isobel (g. Peacock). Cafodd ei addysg yng Nghwfaint St. Bernard, Westcliff a threuliodd dair blynedd yn hyfforddi yn Yr Academi Gerdd Frenhinol, Llundain, lle enillodd y Fedal Aur Drama. 

Priododd yr actor Roger Rowland ym 1963; ysgarodd ym 1972. Ar ôl serennu gyda Peter Gilmore yng nghyfres y BBC *The Onedin Line*, fe wnaethant ddechrau perthynas a phriodi ym 1987. Bu farw Gilmore yn 2013.

## Teledu
**Wuthering Heights* (1967)
**The Six Wives of Henry VIII* (1970)
**The Onedin Line* (1971)
**The Strauss Family* (1972)
**The Mayor of Casterbridge* (1978)
**The Old Devils* (1992)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2021
Edgehill, Swydd Warwick

Pentref yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Edgehill** (weithiau **Edge Hill**). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ratley and Upton yn ardal an-fetropolitan Stratford-on-Avon.

Rhoddodd y pentref ei enw i Frwydr Edgehill, brwydr gyntaf Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr, a ymladdwyd gerllaw ar 23 Hydref 1642.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Stratford-on-Avon
Categori:Pentrefi Swydd Warwick
Bolton (gwahaniaethu)

Gallai **Bolton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Bolton, tref ym Manceinion Fwyaf
** Bolton Wanderers F.C., clwb pêl-droed yn y dref
* Bolton, pentrefan yn Cumbria
* Bolton, pentrefan yn Northumberland
* Bolton-by-Bowland, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Bolton Green, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Bolton-le-Sands, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Bolton Low Houses, pentref yn Cumbria

### Unol Daleithiau America
* Bolton, Connecticut, tref yn nhalaith Connecticut
* Bolton, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts
* Bolton, Mississippi, tref yn nhalaith Mississippi
* Bolton, Vermont, tref yn nhalaith Vermont

----
Datblygu cynaliadwy

Ffurf ar ddatblygu economaidd yw **datblygu cynaliadwy** sydd yn anelu at gyflawni nodau datblygu dynol tra hefyd yn diogelu ac yn cynnal gallu'r amgylchedd i ddarparu'r adnoddau naturiol a gwasanaethau ecosystemau y mae'r economi a'r gymdeithas yn dibynnu arnynt. Gellir ei diffinio hefyd fel datblygu sydd yn cyflawni anghenion yr oes sydd ohoni heb beryglu galluoedd cenedlaethau'r dyfodol i gyflawni eu hanghenion hwy. Cynigir strategaethau i reoli a datblygu adnoddau cynaliadwy er mwyn ymdopi â'r newid yn y boblogaeth fyd-eang a datblygu anghyson, ac i mynd i'r afael â materion rhyngwladol gan gynnwys anghydraddoldebau economaidd a chymdeithasol, newid hinsawdd a niwed i'r amgylchedd, rhyfel a heddwch, a chyfiawnder byd-eang.

## Ymdrechion y Cenhedloedd Unedig 
Ym 1987 cyhoeddwyd *Our Common Future*, adroddiad Comisiwn Byd y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd a Datblygu, dan gadeiryddiaeth Gro Harlem Brundtland, sydd yn diffinio datblygu cynaliadwy yn nhermau cyflawni anghenion y cenedlaethau presennol heb amharu ar gallu cenedlaethau'r dyfodol i gyflawni anghenion eu hunain.

Rhoddai'r Cenhedloedd Unedig gefnogaeth yn swyddogol i strategaeth o ddatblygu cynaliadwy yn y Gynhadledd Amgylchedd a Datblygu yn Rio de Janeiro ym 1992 (a adwaenir gan yr enw "Uwchgynhadledd y G8"). Fodd bynnag, ni chafodd y strategaeth ei rhoi ar waith trwy rym y gyfraith. Yn 2015, cytunwyd ar Nodau Datblygu Cynaliadwy gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig gyda'r gobaith o gyflawni, erbyn 2030, y nodau fel a ganlyn:
# Dim tlodi
# Dim newyn
# Iechyd da
# Addysg o safon
# Cydraddoldeb rhywedd
# Dŵr glân a glanweithdra
# Ynni glân a fforddiadwy
# Gwaith teg a thwf economaidd
# Diwydiant, arloesi ac isadeiledd
# Lleihau anghydraddoldeb
# Dinasoedd a chymunedau cynaliadwy
# Treuliant a chynhyrchu cyfrifol
# Gweithredu yn erbyn newid hinsawdd
# Bywyd y môr
# Bywyd y tir
# Heddwch, cyfiawnder, a sefydliadau cryf
# Partneriaeth i gyflawni'r nodau

## Beirniadaeth a gwrthwynebiad 
Mae meddylwyr o safbwynt y ddamcaniaeth werdd wedi beirniadu cysyniad datblygu cynaliadwy, gan ddadlau bod yn rhaid cyfyngu ar dwf economaidd a demograffig yn llym, ac i rwystro effeithiau'r ddynolryw ar yr amgylchedd y tu hwnt i argymhellion y rhai sydd yn arddel datblygu cynaliadwy. Caiff ei herio hefyd gan ysgolheigion ac ymgyrchwyr ym maes gwleidyddiaeth amgylcheddol fyd-eang, oherwydd y gwahanol dybiaethau ynglŷn â'r hyn sydd i'w cynnal, pwy sydd i'w wneud hynny, a thrwy pa dulliau a pholisïau. Daw hefyd gwrthwynebiad i strategaethau penodol, yn enwedig Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig, am resymau ideolegol neu ymarferol.

## Gweler hefyd 
* Dinasyddiaeth fyd-eang

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau
* Peter Lamb a Fiona Robertson-Snape, *Historical Dictionary of International Relations* (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2017)


Categori:Cynaliadwyedd
Cynaliadwy
Categori:Gwyddorau cymdeithas amgylcheddol