Ffonoleg Gaeleg yr Alban

bawd|250px|Canrannau nifer siaradwyr Gaeleg yn 2011
Nid oes gan Aeleg yr Alban ffonoleg safonol. Er bod yr wybodaeth isod yn berthnasol i bob neu bron pob tafodiaith, sonnir am dafodieithoedd gogledd-orllewin yr Alban (gogledd-ddwyrain yr Ucheldiroedd, Ynysoedd Heledd a'r Ynys Hir) yn fwy nag eraill gan mai dyna lle mae'r rhan fwyaf o siaradwyr yn byw.

Nodweddion ffonoleg Gaeleg yw:
*nifer mawr o ffonemau corunol soniarus (9 ohonynt fel arfer)
* set gyferbyniol o gytseiniaid taflodedig a didaflodi
*acen gref ar sillaf gyntaf gair a lleihau llafariaid mewn sillafau diacen
*rhaganadlu ffrwydrolion mewn rhai cyd-destunau
* goslef ddisgynnol yn y mwyafrif o frawddegau, gan gynnwys cwestiynau
*treiglad meddal a ffenomena sandhi eithafol

Oherwydd bod cymaint o siaradwyr Gaeleg ar hyd arfordir y gorllewin a'i ynysoedd niferus, mae tafodieithegwyr Gaeleg yn tueddu i ddweud bod gan bob ynys ei thafodiaith ei hun. Ar y tir mawr, nid ydynt wedi penderfynu ar ffiniau tafodieithol eglur hyd yn hyn ond, yn gyffredinol, y prif ardaloedd yw Argyllshire, Perthshire, Moidart/Ardnamurchan, Wester Ross a Sutherland.

## Hanes y pwnc
Mae disgrifiadau o'r iaith wedi canolbwyntio ar ei ffonoleg yn bennaf. Cyhoeddodd y naturiaethwr o Gymru, Edward Lhuyd, y gwaith pwysig cyntaf ar Aeleg yr Alban ar ôl casglu data yn Ucheldiroedd yr Alban rhwng 1699 a 1700, yn enwedig data am Gaeleg Argyll a thafodieithoedd gogledd-ddwyrain Inverness, sydd erbyn hyn wedi darfod.

Ar ôl bwlch sylweddol, gwelwyd nifer helaeth o astudiaethau tafodieithol ynghanol ac ar ddiwedd yr 20g, yn enwedig gan ysgolheigion o Lychlyn, a oedd yn canolbwyntio ar ffonoleg yn bennaf: 
*1938 Nils Holmer *Studies on Argyllshire Gaelic* cyhoeddwyd gan Brifysgol Uppsala
*1937 Carl Borgstrøm *The Dialect of Barra* cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
*1940 Carl Borgstrøm *The Dialects of the Outer Hebrides* cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
*1941 Carl Borgstrøm *The Dialects of Skye and Ross-shire* cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Norwy
*1956 Magne Oftedal *The Gaelic of Leurbost, Isle of Lewis* cyhoeddwyd gan Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap
*1957 Nils Holmer *The Gaelic of Kintyre* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
*1962 Nils Holmer *The Gaelic of Arran* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
*1966 Gordon MacGillFhinnein *Gàidhlig Uibhist a Deas* ("Gaeleg De Uist") cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
*1973 Elmar Ternes *The Phonemic Analysis of Scottish Gaelic* (focussing on Applecross Gaelic) cyhoeddwyd gan Helmut Buske Verlag
*1978 Nancy Dorian *East Sutherland Gaelic* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn
*1989 Máirtín Ó Murchú *East Perthshire Gaelic* cyhoeddwyd gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn

Yn y cyfnod rhwng 1950 a 1963, gwnaethpwyd gwaith maes er mwyn dogfennu pob tafodiaith Aeleg a oedd yn bodoli, a arweiniodd at gyhoeddi pum cyfrol *Survey of the Gaelic Dialects of Scotland* gan Athrofa Uwchefrydiau Dulyn ym 1997. Roedd yr arolwg wedi casglu data gan bobl cyn belled ag Arran, Cowal, Brig o' Turk i'r de, Blairgowrie, Braemar a Grantown-on-Spey i'r dwyrain, Dunbeath a Portskerra i'r gogledd-ddwyrain a phob ardal i'r gorllewin o'r ardaloedd hyn, gan gynnwys St Kilda.

## Llafariaid
Dyma dabl o ffonemau lafarog unsain Gaeleg yr Alban:

Gall pob ffonem lafarog heblaw am  ac  fod yn hir () ac yn fyr.

## Deuseiniaid
## Cytseiniaid
Fel ei chwaer-ieithoedd, Gwyddeleg Modern a Manaweg, mae Gaeleg yr Alban yn cynnwys cytseiniaid "llydain" a "chulion", i ddefnyddio'r termau traddodiadol. Yn hanesyddol, datblygodd cytseiniaid Gwyddeleg Cyntefig o flaen y llafariaid blaen /e/ ac /i/ gydynganiad fel [j], sy'n debyg i gytseiniaid taflodedig Rwseg, tra bod y cytseiniaid o flaen llafariaid anflaen /a/, /o/ ac /u/ wedi datblygu cydynganiad felar. Mae Gwyddeleg yn dal i wahaniaethu rhwng cytsain "lydan" (yn ffonelegol, cytsain felar neu felaredig) a "chul" (cytsain daflodol neu daflodedig), ond dim ond gyda  mae felareiddio yng Ngaeleg yr Alban. Mae hyn yn golygu bod cytseiniaid "llydain" eu horgraff yn rhai plaen, ond bod rhai "culion" yn daflodol neu'n daflodedig. Y cyseiniaid gwefusol () yw'r prif eithriadau i hyn gan eu bod wedi colli eu ffurfiau taflodedig. Yr unig awgrym erbyn hyn fod ganddynt daflodi ar un adeg yw llithriad o flaen neu ar ôl llafariaid ôl, e.e. *beul*  ('ceg') yn erbyn *beò*  ('byw'). Mae'r taflodoli wedi datblygu dros amser hefyd yn achosion rhai seiniau, e.e. mae "s gul" wedi'i thaflodoli gymaint nes ei bod yn  ôl-orfannol. Bydd ieithyddion Celtaidd yn trawsgrifio cytseiniaid culion â chollnod ar ôl y gytsain (e.e. m′) a gadael cytseiniaid llydain heb nod.

:

Mae rhai cytseiniaid, yn enwedig y ffritholion  a'r corunolion lenis , yn brin ar ddechrau gair onibai eu bod wedi'u treiglo.

### Amrywio seinegol
Gall fod gan ffonemau'r Aeleg wahanol aloffonau yn ogystal ag amrywiadau tafodieithol mewn ynganu nad ydynt yn y tabl uchod. Dyma'r rhain mwyaf cyffredin:
* fel  neu 
* fel  yn nhafodieithodd Ynysoedd Heledd Yn debyg i ymddangosiad anadlu, mae gan gystain gul ôl-lithriad taflodol pan ddaw ar ddechrau gair a rhaglithriad taflodol ynghanol neu ar ddiwedd gair.

#### Rhaganadlu
bawd|Dosbarthiad bras rhaganadlu yn nhafodieithoedd Gaeleg yr Alban
Mae cryfder rhaganadlu'n amrywio yn ôl y dafodiaith. Gellir cael ei ynganu fel  neu  lotol neu gall amrywio gan ddibynnu ar fan ynganu'r gytsain raganadlog, hynny yw  o flaen segmentau "culion" a  o flaen rhai "llydain". Mae ymddangosiad rhaganadlu'n dilyn hierarchiaeth o c > t > p, sef, os bydd rhaganadlu ar  gan dafodiaith, bydd ef ganddi yn y mannau ynganu eraill hefyd. Yngenir rhaganadlu fel a ganlyn: a Sutherland mae gan eiriau donau, sef yng ngogledd pellaf yr ardal Aeleg ei hiaith. Yn seinegol ac yn hanesyddol, mae'r tonau hyn yn debyg i rai ieithoedd Norwy, Sweden a gorllewin Denmarc, â phatrymau tonyddol penodol mewn geiriau unsill a deusill. Yng Ngaeleg Lewis, mae'n anodd cael hyd i barau cyferbyniol ond ymhlith yr enghreifftiau prin mae *bodh(a) *('craig dan ddŵr') yn erbyn *bò* ('buwch') , a *fitheach *('cigfran')  yn erbyn *fiach *('dyled') . Enghraifft arall yw'r gwahaniaeth tonyddol rhwng *ainm *('enw')  ac *anam* ('enaid') , lle mae gan yr ail un batrwm tonyddol sy'n briodol i ddeusill. Ni cheir y gwahaniaethau tonyddol hyn yn Iwerddon nac yn unman arall yn y *Gàidhealtachd*.

## Nodiadau
## Cyfeiriadau
*
*
*
*
*
*

## Dolenni allanol
*Canllaw bron yn gyflawn i ynganu Gaeleg yr Alban (IPA)
*Canllaw bras i ynganu Gaeleg

## Gweler hefyd
Ffonoleg
Categori:Ffonoleg