open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alfred Lyttelton

Gwleidydd, cricedwr a phêl-droediwr o Loegr oedd **Alfred Lyttelton** (7 Chwefror 1857 - 5 Gorffennaf 1913), y dyn cyntaf i gynyrchioli Lloegr ym mhêldroed a criced.

Roedd yn un o ddeuddeg o blant George Lyttelton, 4ydd Barwn Lyttelton, a nai i William Ewart Gladstone, astudiodd Lyttelton yng Ngholeg Eton - ble roedd yn Lywydd Pop - a Coleg y Drindod, Caergrawnt.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Cricedwyr o Loegr
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Awenydd

Yng Nghymru'r Oesoedd Canol, term am feirdd ysbrydoledig oedd **awenydd**. Daw o'r gair *awen* ("ysbrydoliaeth [dwyfol neu farddonol]") a'i ystyr lythrennol yw "un a feddianir gan yr Awen".

Cyfeiria Gerallt Gymro at yr awenyddion ar ddiwedd y 12g yn ei lyfr *Descriptio Kambriae* ("Y Disgrifiad o Gymru"). Roeddynt yn ddosbarth unigryw yn y gymdeithas, meddai:

:Pan ymgynghorir â hwy ynghylch rhyw bwnc amwys, gan ruo ar unwaith cipir hwy oddi arnynt eu hunain, fel petai, gan ysbrydoliaeth, a gwneir hwynt yn wŷr wedi eu meddiannu gan ryw bŵer. Ac er hynny, ni roddant ateb i'r cwestiwn yn uniongyrchol: ond ar ôl llawer o eiriau amwys, ymhlith amrywiol frawddegau o ffiloreg a gwegi yn hytrach nag o synnwyr, ond i gyd, er hynny, yn goeth a chabol, a lifa ohonynt, o'r diwedd caiff y sawl a sylwo'n graff ar yr ateb, yr hyn a geisia wedi ei esbonio. Ac felly o'r diwedd, dihunir hwy gan eraill o'r perlewyg hwn, fel petai o gwsg trwm, a gorfodir iddynt, trwy ryw gymaint o rym, ddychwelyd atynt eu hunain.

Ond roedd Beirdd y Tywysogion yn arfer galw eu hunain yn awenyddion hefyd, ac efallai nad oedd y term yn gyfyngedig i ddosbarth y brudwyr neu ddaroganwyr hyn yn unig. Disgrifia'r bardd Iorwerth Fychan ei hun yn canu'n orffwyll "fel awenydd", er enghraifft.

Mae rhai yn dadlau fod yr awenyddion hyn, fel dosbarth, yn ddisgynyddion i'r *vates* Celtaidd, a gysylltir â rhagweld y dyfodol a barddoniaeth. Er bod Gerallt, sy'n dyst unllygeidiog braidd, yn rhoi'r pwyslais ar berlewyg ac ystumiau dramatig yr awenyddion, dywed er hynny fod eu geiriau'n "goeth a chabol", sy'n awgrymu mae darogan ar gân a lefarent.

Cyfeirir at y broffwydoles neu ddaroganwraig Tangwystl (fl. tua chwarter olaf y 11g) yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*. Roedd hi'n perthyn i dylwyth Gruffudd ap Cynan ac yn enwog am ddarogan ei ddyfodol, er nad oes sicrwydd y gellir ei galw yn "awenydd" fel y cyfryw.

### Cyfeiriadau
### Llyfryddiaeth
*Y Chwaer Bosco, 'Awen y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd', yn Morfydd E. Owen a Brynley F. Roberts (gol.), *Beirdd a Thywysogion* (Caerdydd, 1996).

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Canu Darogan
Categori:Dewiniaeth
Categori:Y Celtiaid
Charles Lyttelton, 10fed Is-iarll Cobham

Aelod o bendefigaeth Lloegr a chricedwr oedd **Charles John Lyttelton, 10fed Is-iarll Cobham**, KG, GCMG, GCVO, TD, PC (8 Awst 1909 – 20 Mawrth 1977). Ganed yn Kensington, Llundain, ac addysgwyd yng Ngholeg Eton. Bu farw yn Marylebone, Llundain. 

Gwasanaethodd fel Llywodraethwr Cyffredinol Seland Newydd rhwng 1957 a 1962. Yn ystod y cyfnod hwnnw, enillodd Samoa ei annibyniaeth.

Roedd hefyd yn gefnder i'r cerddor Humphrey Lyttelton.

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Cricedwyr o Loegr
Categori:Llywodraethwyr-Cyffredin Seland Newydd
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Is-ieirll ym Mhendefigaeth Prydain Fawr
Categori:Is-ieirll Cobham
Llywodraethwr Cyffredinol Seland Newydd

Cynrychiolydd teyrn Seland Newydd (Y Frenhines Elisabeth II ar hyd o bryd) ydy **Llywodraethwr Cyffredinol Seland Newydd** (Māori: *Te Kawana Tianara o Aotearoa*). Mae'n gweithredu fel cynrychiolydd is-frenhinol yn Seland Newydd a cysidrir fel pennaeth *de facto* y wladwriaeth honno.

## Cyfeiriadau
Categori:Llywodraeth Seland Newydd
G. W. Lyttelton

Athro Seisnig a llenor oedd **George William Lyttelton** (6 Ionawr 1883 – 1 Mai 1962).

Roedd y Bonheddig Hon George William Lyttelton yn ail fab i Charles Lyttelton, pumed Arglwydd Lyttelton ac Is-iarll Cobham yn ddiweddarach, a'r bonheddig Mary Susan Caroline Cavendish. Addysgwyd o yn Eton a Coleg y Drindod, Caergrawnt.

Er y cofir ef am ei waith llenyddol, roedd hefyd yn chwaraewr criced a shot put. Enillodd gystadleuaeth shot put Coleg y Drindod mewn tair blynedd canlynol (1904, 37'7; 1905, 37'11 and 1906, 38'3 ¾). Roedd hefyd yn gerddor amatur, ond yn ôl cylchgrawn cyfoes y brifysgol, 'pan mae George Lyttelton yn ymarfer y sielo, mae holl gathod yr ardal yn casglu i'w ystafelloedd gan gredu fod un o'u aelodau mewn cyfyngder.'

Wedi graddio, dychwelodd i Eton fel meistr. Priododd Pamela Marie Adeane, merch Charles Robert Whorwood Adeane a Madeline Pamela Constance Blanche Wyndham, ar 3 Ebrill 1919. Cawsont bedair merch ac un mab, sef y trwmpedwr a'r cyflwynwr radio Humphrey Lyttelton.

Gwariodd George Lyttelton ei holl yrfa yn Eton, gan ymddeol yn 1945, wedi iddo ddysgu ymysg eraill, Aldous Huxley, George Orwell, Cyril Connolly, J. B. S. Haldane a John Bayley.

Ni fuasai ei fywyd wedi dod i sylw'r cyhoedd oni bai am ei ohebiaeth gyda cyn-fyfyriwr, Rupert Hart-Davis, a barhaodd o 1955 hyd ei farwolaeth yn 1962. Cyhoeddwyr yr ohebiaeth wedi ei farwolaeth o dan y teitl *The Lyttelton/Hart-Davis Letters*, roedd yn llwyddiant llenorol yn syth bin, a rhedodd i chwech cyfrol yn y diwedd. Roedd adolygwyr yn cymharu adroddiadau wythnosol Hart-Davis o fywyd prysur trefol gyda arsylwadau datgysylltiedig, ac yn aml, doniol, Lyttelton o'i ymddeoliad yn Suffolk.

Yn 2002 golygwyd a cyhoeddwyd 'commonplace book' Lyttelton, gan gadarnhau faint mor eang ac anghonfensiynol oedd ei ddiddordebau llenyddol, gan ymestyn o glasuron Groegaidd a Lladin i hysbysebion od a thoriadau o'r wasg – nid oedd yr holl ohonynt yn addas ar gyfer eu cyhoeddi, fel y gwneir yn glir gan ei fab Humphrey yn rhagair y llyfr.

## Ffynonellau
**The Lyttelton/Hart-Davis Letters*, cyhoeddwyd gan John Murray, 1978 – 1984.
**George Lyttelton’s Commonplace Book*, golygwyd gan James Ramsden, cyhoeddwyd gan Stone Trough Books, 2002.

Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Hen Etoniaid
76ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cynhaliwyd '''76ain seremoni Gwobrau'r Academi''' ar 29 Chwefror 2004 yn y Kodak Theatre yn Hollywood, Los Angeles, Califfornia.

## Gwobrau mawr
### Ffilm
### Actio
### Ysgrifennu
### Cyfarwyddo
Categori:2004 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Seremonïau Gwobrau'r Academi
George Grenville

Gwladweinydd Chwig Prydeinig oedd **George Grenville** (14 Hydref 1712 – 13 Tachwedd 1770), a weinyddodd yn y senedd am gyfnod gymharol fyr o saith mlynedd, gan ddodd yn Brif Weinidog yn yr amser hwnnw. Bu'n un o'r prif weinidogion prin ar y pryd, na olynodd i'r bendefigaeth (mae eraill yn cynnwys William Pitt yr Ieuengaf, Syr Winston Churchill, George Canning, Spencer Percival, a William Gladstone).

Roedd Grenville yn ail fab i Richard Grenville a Hester Temple (Iarlles 1af Temple yn ddiweddarach). Daeth ei frawd hynaf, Richard Grenville-Temple, yn ail Iarll Temple. Addysgwyd Grenville yng Ngholeg Eton ac Eglwys Crist, Rhydychen, a gelwyd ef i'r bar yn 1736. Aeth i mewn i'r Senedd yn 1741 fel aelod yn cynyrchioli Buckingham, gan gario'n mlaen i gynyrchioli'r etholaeth honno hyd ei farwolaeth.

## Dolenni allanol 
*George Grenville ar Wefan 10 Stryd Downing 

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor Prydain Fawr
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi'r Morlys
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Genedigaethau 1712
Categori:Marwolaethau 1770
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Stourbridge

Tref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Stourbridge**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dudley. Yn hanesyddol bu'n rhan o Swydd Gaerwrangon, roedd Stourbridge yn ganolfan gwydr, erbyn heddiw mae'n cynnwys maestrefi Amblecote, Lye, Norton, Oldswinford, Pedmore, Wollaston a Wollescote. Lleolir ger cyffordd yr A449, yr A458 a'r A451. Mae Caerdydd 127.8 km i ffwrdd o Stourbridge ac mae Llundain yn 175.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Wolverhampton sy'n 15.2&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Stourbridge boblogaeth o 63,298. Mae rhan fawr o'r boblogaeth yn gymudwyr i Birmingham a'r Black Country. Mae Stourbridge yn rhan o etholaeth Stourbridge.

Ychwanegwyd y gromfan a sgrîn y gangell ogleddol yn Eglwys Sant Thomas gan W. H. William Bidlake.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Dudley
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Edwyn Cynrig Roberts

Un o arloeswyr Y Wladfa ym Mhatagonia oedd **Edwyn Cynrig Roberts**, weithiau **Edwin Cynrig Roberts**  (1837 – 17 Medi 1893).

Roedd Edwyn Roberts yn enedigol o bentref Cilcain yn Sir Fflint, mab John a Mary Kendrick, ond ymfudodd gyda'i deulu i Wisconsin yn 1847. Tua 1856 dechreuodd Mudiad Gwladfaol yn yr Unol Daleithiau, lle roedd rhai o'r Cymry yn gweld bod eu cydwladwyr yn colli eu hiaith a'i diwylliant ac yn troi'n Americanwyr. Daeth Roberts yn amlwg yn y mudiad yma, a phan fethwyd trefnu i garfan o Gymry o America deithio i Batagonia, bwriadai ef ymfudo yno ar ei ben ei hun.

Fe'i perswadiwyd i deithio i Gymru i chwilio am eraill oedd yn barod i ymfudo i Batagonia, a daeth i gysylltiad a Michael D. Jones. Teithiodd trwy Gymru yn siarad ar y pwnc, a daeth yn rhan o gymdeithas a ffurfiwyd yn Lerpwl yn 1861 i drefnu'r fenter. Ym mis Mai 1865 gadawodd tua 160 o Gymry eu gwlad gan hwylio o Lerpwl i Borth Madryn, (heddiw Puerto Madryn) ym Mhatagonia ar long y *Mimosa*. Cyrhaeddon nhw Borth Madryn ar 28 Gorffennaf ac roedd Lewis Jones ac Edwin Roberts yno yn barod i'w cyfarfod.

Yn 1866, priododd Anne Jones, un o'r teithwyr ar y *Mimosa*. Yn ddiweddarach, bu ef a nifer o gymdeithion yn chwilio am aur yn yr Andes. Cawsant hyd i rywfaint, a daeth Edwyn Roberts ar ymweliad a Chymru i geisio codi arian i ffurfio cwmni i'w weithio. Bu farw o drawiad y galon ym Methesda ychydig ddyddiau cyn cychwyn yn ôl i Batagonia.

Edwyn Roberts yw arwr *Yr Hirdaith* (Gwasg Gomer, 1999) gan Elvey MacDonald, sy'n ddisgynnydd iddo.

## Llyfryddiaeth
* Elvey MacDonald, *Yr Hirdaith* (Llandysul: Gwasg Gomer, 1999)

Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Y Wladfa
Windsor

Tref yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Windsor**.  Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Frenhinol Windsor a Maidenhead. Mae'n fwyaf adnabyddus fel lleoliad Castell Windsor.

Lleolir y dref 21 milltir (34&nbsp;km) i'r gorllewin o Charing Cross. Mae ar lan de'r Afon Tafwys gyferbyn a Eton. Mae Caerdydd 178 km i ffwrdd o Windsor ac mae Llundain yn 35&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 33&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Windsor boblogaeth o 31,225.

Mae pentref Old Windsor ("Hen Windsor"), tua dwy filltir i'r de-ddwyrain ac yn cyn-ddyddio beth elwir yn Windsor heddiw o tua 300 blynedd; yn y gorffennol cyfeirwyd at Windsor yn ffurfiol fel **Windsor Newydd** i wahaniaethu'r ddau.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Frenhinol Windsor a Maidenhead
Categori:Trefi Berkshire
Castell Windsor

Lleolir **Castell Windsor** yn nhref Windsor, Berkshire, De-ddwyrain Lloegr; dyma'r castell cyfannedd mwyaf yn y byd. Mae'n dyddio'n ôl i oes Gwilym Gwncwerwr, a hwn yw'r castell hynaf i gael ei gyfanheddu'n barhaol. Mae'n un o gestyll enwocaf y byd. Mae arwynebedd llawr y castell yn mesur tua 484,000 troedfedd sgwar (tua 45,000 medr sgwar).
bawd|dim|Llun o'r castell o'r awyr

Ynghyd â Phalas Buckingham yn Llundain a Phalas Holyrood yng Nghaeredin, mae'n un o gartrefi swyddogol teulu brenhinol Prydain. Mae'r Frenhines Elizabeth II yn treulio nifer o benwythnosau yn y castell, gan ei ddefnyddio ar gyfer adloniant brenhinol a phreifat. Ei chartrefi eraill, Tŷ Sandringham a Chastell Balmoral, yw cartrefi preifat y teulu brenhinol Prydeinig.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1070au
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Windsor
Categori:Tai Lloegr
Windsor
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd
Castell Balmoral

Tŷ ystâd fawr yw **Castell Balmoral**, sydd wedi'i leoli yn ardal Royal Deeside, Swydd Aberdeen, Yr Alban. Prynwyd yr ystâd gan gydweddog y Frenhines Victoria, y Tywysog Albert, mae'n dal i fod yn hoff gartref brenhinol yn yr haf.

Etifeddwyd ystâd Balmoral gan nifer o genhedloedd, ac mae wedi tyfu'n araf i fwy na 260 cilomedr sgwâr (65,000 acer). Mae'r ystâd yn un sy'n gweithio heddiw, gan gyflogi 50 o staff llawn amser a rhwng 50 a 100 rhan amser.

[bawd|dim|200px|Castell Balmoral, peintiwyd gan y [Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig|Frenhines Victoria yn 1854 tra'r oedd yn cael ei adeiladu.]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1856
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Aberdeen
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Balmoral
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Balmoral
Categori:Tai'r Alban
Woolworths

Cwmni yn y DU oedd yn masnachu dan yr enw **Woolworths** oedd y **Grŵp Woolworth**. Lleolwyd pencadlys y cwmni yn Llundain.

Cafodd y siop Woolworths gyntaf yng ngwledydd Prydain ei sefydlu yn Lerpwl, Lloegr, yn 1909, fel cangen o'r cwmni Americanaidd F.W. Woolworths & Co a sefydlwyd gan Franklin Winfield Woolworth. Am flynyddoedd roedd siopau Woolworths yn olygfa gyfarwydd ar y Stryd Fawr mewn nifer o drefi ledled Prydain.

Ar 26 Tachwedd 2008, gwaharddwyd masnachu cyfranddaliadau Woolworths Group ccc, ac aeth ei is-gwmnïau Woolworths ac Entertainment UK i weinyddiaeth. Caeodd Deloitte y cyfan o siopau Woolworths rhwng 27 Rhagfyr 2008 a 6 Ionawr 2009, gan arwain at golli 27,000 o swyddi. Aeth Woolworths Group ccc i weinyddiaeth ar 27 Ionawr 2009,  a diddymwyd y cwmni yn swyddogol ar 13 Hydref 2015.

Ym mis Chwefror 2009, prynodd Shop Direct nod masnach a chyfeiriad rhyngrwyd Woolworth, a barhaodd fel gwefan adwerthu nes y cafodd ei gau ym Mehefin 2015.

## Agweddau daearegol
Mae gwenithfaen du y larvikite sydd o dan ffenestri'r hen Woolworths yng Nghaernarfon i'w weld yn yr un lle, fel rhan o “frand” y cwmni mae’n siwr, o dan ffenestri Woolworths ymhobman.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau
Categori:Siopau
Categori:Adwerthu
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1909
Categori:Economi'r Deyrnas Unedig
Humphrey Lyttelton

Cerddor jazz o Loegr oedd **Humphrey Richard Adeane Lyttelton** (23 Mai 1921 - 25 Ebrill 2008). Bu'n gadeirydd y gêm panel radio BBC ''I'm Sorry I Haven't a Clue'' ers 1972. Roedd yn gefnder i'r 10fed Is-iarll Cobham ac yn nai i'r gwleidydd a'r chwaraewr, Alfred Lyttelton, a oedd y dyn cyntaf i gynyrchioli Lloegr ym mhêldroed a criced.

## Dyddiau cynnar a gyrfa
Ganed Lyttelton yn Eton, ble roedd ei dad, G. W. Lyttelton (ail fab yr 8fed Is-iarll Cobham), yn feistr tŷ yn y coleg. (Fel disgynydd yn y linell gwrywaidd o Charles Lyttelton, roedd Lyttelton was yn rhelyw i Is-iarllaeth Cobham a Barwniaeth Lyttelton.) O Ysgol Paratoadol Sunningdale, aeth Lyttelton ymlaen i Goleg Eton. Yn Eton, datblygodd ei ddidordeb mewn jazz. Ysbrydolwyd ef gan y trwmpedwyr Louis Armstrong a Nat Gonella, a dysgodd ei hun sut i chwarae'r offeryn cyn ffurfio pedwarawd yn yr ysgol yn 1936 a oedd hefyd yn cynnwys y newyddiadurwr i ddod, Ludovic Kennedy, ar y drymiau.

Wedi gadael yr ysgol, gwariodd Lyttelton amser yn y gwithfeydd plât dur ym Mhort Talbot, profiad a arweiniodd ato'n dod yn "socialwr rhamantus" fel y gelwodd ei hun. Gelwyd ef i fyny ar gyfer gwasanaeth yn y fyddin, gwasanaethodd yn y Gardiau Grenadier, a cafodd ei gomisiynu'n is-gapten ar 29 Tachwedd 1941, gwelodd arwaith yn Salerno yn ystod Operation Avalanche pan ddaeth i'r lan gyda'i bistol yn un llaw, a'i drumped yn y llall. Ar ddiwrnod VE, 8 Mai 1945, ymunodd Lyttelton yn y dathliadau gan chwarae ei drwmped o ferfa, gan gael ei berfformiad wedi ei ddarlledu am y tro cyntaf ar hap; mae recordiad y BBC yn dal i oroesi. Yn dilyn dadfyddiniad ar ôl yr Ail Ryfel Byd, mynychodd Coleg Celf Camberwell am ddwy flynedd.

Ymunodd â'r *Daily Mail* fel cartwnydd yn 1949, lle bu hyd 1956. Mae sawl o'i gartŵniau wedi cael eu arddangos ym Manc yr Abbey yn ddiweddar, fel ran o'r ymgyrch hysbysebu.

## Discograffi
**Hook Line and Sinker*
**Blues in the Night*
**Blues in Bolero*
**Beano Boogie*
*''Movin' and Groovin' *
**The Parlophone Sessions*, cyf. 1-4
**Delving Back and Forth with Humph*
**Take it from the Top*
**Swinging Scorpio*
**Hear Me Talkin' To Ya*
**The Jazz Club*
**Yours and Mine*
**It Seems Like Yesterday*
**Scatterbrains*
**Dixie Gold*

## Llyfryddiaeth
**I Play as I Please: The memoirs of an Old Etonian trumpeter* (1954)
**Second Chorus* (1958)
**Take it from the Top: An Autobiographical Scrapbook* (1975)
**Best of Jazz* (1978)
**Why No Beethoven?: Diary of a Vagrant Musician* (1984)
**It Just Occurred to Me...: An Autobiographical Scrapbook'' (2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Cartwnyddion o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1921 
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Trympedwyr o Loegr
Talaith Santa Cruz

Talaith yr Ariannin yw **Santa Cruz** (Sbaeneg am "Groes Sanctaidd"). Dyma'r dalaith fwyaf deheuol ar y tir mawr yn y rhan o Batagonia sy'n eiddo i'r Ariannin. Yn y gogledd, mae'n ffinio â Talaith Chubut, ac yn y de a'r gorllewin â Tsile. Y brifddinas yw Río Gallegos.

bawd|canol|280px|Talaith Santa Cruz yn yr Ariannin

## Rhaniadau gweinyddol 
Rhennir y dalaith yn 7 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda'u prif drefi):

# Corpen Aike (Puerto Santa Cruz)
# Deseado (Puerto Deseado)
# Güer Aike (Río Gallegos)
# Lago Argentino (El Calafate)
# Lago Buenos Aires (Perito Moreno)
# Magallanes (Puerto San Julián)
# Río Chico (Gobernador Gregores)

## Cyfeiriadau
Categori:Patagonia

Santa Cruz
Chicago (ffilm 2002)

Ffilm gerdd gyda Catherine Zeta-Jones, Renée Zellweger a Richard Gere ydy ***Chicago*** (2002). Mae'n addasiad o sioe Broadway *Chicago*.

Enillodd Catherine Zeta-Jones Wobr yr Academi, Gwobr BAFTA a Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrîn ac fe'i henwebwyd am Wobr Golden Globe am ei phortread o Velma Kelly.

## Actorion 
*Renée Zellweger - Roxie Hart
*Catherine Zeta-Jones - Velma Kelly
*Richard Gere - Billy Flynn
*John C. Reilly - Amos Hart
*Queen Latifah - Matron Mama Morton
*Taye Diggs - Band Leader
*Dominic West - Fred Casely
*Jayne Eastwood - Mrs Borusewicz
*Colm Feore - Harrison
*Christine Baranski - Mary Sunshine
*Mýa - Mona
*Lucy Liu - Kitty Baxter

## Caneuon 
*"All That Jazz"
*"Funny Honey"
*"When You're Good to Mama"
*"Cell Block Tango"
*"All I Care About"
*"We Both Reached for the Gun"
*"Roxie"
*"I Can't Do It Alone"
*"Mister Cellophane"
*"Razzle Dazzle"
*"Nowadays"
*"Nowadays / Hot Honey Rag"
*"I Move On"

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Teth (corff)

[bawd|
1:Mur y [brest|frest
2:Cyhyrau *pectoralis*
3:Llabedynnau
4:Teth
5:Areola
6:Dwythell
7:Meinwe floneg
8:Croen]]
bawd|200px|Teth dyn

Y darn hwnnw o o'r chwarren laeth mewn mamaliaid benyw a sugnir gan rai ieuainc, e.e. gan blentyn, a'r darn cyfatebol ar fron mamaliaid gwryw, yw **teth** (hefyd **diden**, **didi**).

Dwy fron sydd gan ddynes, a orchuddir gan groen. Mae **teth** ar ben pob un, a amgylchynir gan areola. Amrywia lliw yr areola hwnnw o binc i frown tywyll, a lleolir sawl chwarren sebwm ynddi. Y chwarrenau llaeth mwyaf sy'n cynhyrchu llefrith. Fe'u dosbarthir trwy'r fron, gyda dau draean o'u meinwëoedd o fewn 30&nbsp;mm o waelod y diden. Maent yn diferu i'r teth trwy nifer (rhwng 4 a 18) o ddwythellau llaeth, ac mae agoriad unigol gan bob un.

Categori:Anatomeg
Categori:Rhyw
Areola

bawd|
1:Mur y frest
2:Cyhyrau *pectoralis*
3:Llabedynnau
4:Teth
5:**Areola**
6:Dwythell
7:Meinwe floneg
8:Croen

Cylch ar y groen o gwmpas y teth mewn mamaliaid benyw a gwryw, yw'r **areola**.

Dwy fron sydd gan ddynes, a orchuddir gan groen. Mae teth ar ben pob un, a amgylchynir gan areola. Amrywia lliw yr areola hwnnw o binc i frown tywyll, a lleolir sawl chwarren sebwm ynddi.

Categori:Anatomeg
Gweinlyfu

300px|bawd|Darlun o ferch yn gweinlyfu merch arall, gan Édouard Henri-Avril.
Defnyddio'r geg, y gwefusau a'r tafod i gynhyrfu'r organau rhywiol benywaidd, yn arbennig y clitoris, yw **gweinlyfu** gan mai dyma'r rhan mwyaf sensitif, fel arfer. Ar adegau mae hyn yn arwain at orgasm. Yn aml, mae gweinlyfu yn digwydd cyn cael rhyw go iawn er mwyn ei chyffroi. Gall y partner sy'n ei llyfu fod yn ferch neu'n fachgen.

Pan ddefnyddir y ceg ar bidlen dyn, caiff ei alw'n calsugno.

*Cunnilingus* (gair Lladin) yw'r gair mewn sawl iaith, a defnyddir y gair **blowjob** ar lafar, er y gall y gair yma gyfeirio hefyd at galsugno.

## Gweler hefyd
*Calsugno

## Cyfeiriadau
Categori:Rhyw
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Gorsaf reilffordd New Street Birmingham

Mae **gorsaf reilffordd New Street Birmingham** wedi ei leoli yng nghanol Birmingham, Lloegr. Mae'n rhan o ddolen Birmingham o Brif Linell Arfordir y Gorllewin.

New Street yw prif orsaf Birmingham, ac yn gyffordd bwysig yn rhwydwaith rheilffordd Prydain. Oherwydd ei leoiad canolig, mae rheilffyrdd o ar draws Prydain Fawr yn rhedeg drwyddi gan gynnwys Llundain, Lerpwl, Manceinion, Yr Alban, Caerdydd, Gogledd Cymru, Bryste, Penzance, Nottingham, Caerlŷr, Amwythig a Newcastle upon Tyne.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1967
Birmingham New Street
Birmingham New Street
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Birmingham
Gorsaf reilffordd St Pancras Llundain

Mae **gorsaf reilffordd St Pancras** (a elwir hefyd yn **St Pancras Rhyngwladol**) yn orsaf bwysig a agorwyd yn 1868; canmolir ef am ei bensaernïaeth gan Syr George Gilbert Scott. Lleolir yr orsaf yn ardal St Pancras, Llundain rhwng y Llyfrgell Brydeinig a Gorsaf King's Cross.

Yn ystod y 2000au, adnewyddwyd ac ymestynwyd yr orsaf ac fe'i hailagorwyd dan yr enw newydd **St&nbsp;Pancras Rhyngwladol**, gyda therminal newydd wedi ei ddiogelu ar gyfer trenau Eurostar i gyfandir Ewrop. Gwasanaethir yr orsaf gan orsaf tiwb King's Cross St. Pancras ar rwydwaith Underground Llundain.

Adeiladwyd yr orsaf gan Rheilffordd y Midland. Cyrhaeddodd y trên cyntaf ar 1 Hydref, 1868, er doedd yr orsaf ddim yn gyflawn.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1868
St Pancras
St Pancras
St Pancras
Breinlen

[bawd|dde|Plat metal yn disgrifio patent 'ejector seat' awyren filwrol, a hwnnw'n disgrifio hawliau rhyngwladol gwledydd megis [Gwledydd Prydain, De Affrica a Canada. Daw'r ddelwedd o Amgueddfa Hedfan Dübendorf.]]

Set o hawliau unigryw yw **breinlen** neu hefyd **patent**, a roddir gan wladwriaeth am gyfnod o amser i ddyfeisiwr pan mae'n cyflwyno disgrifiad o ddyfais. Dyfais yw'r ateb i broblem dechnegol a gall fod mewn ffurf cynnyrch masnachol neu broses. Mae'n ffurf o eiddo neu gynnyrch deallusol.

Mae gan wledydd y byd gytundebau ynglŷn â phatentau a gwarchod hawliau'r dyfeisiwr. Fel arfer mae'n ofynol i'r ffurflen gais i gael patent ddisgrifio dyfais:

* newydd
* dyfeisgar
* defnyddiol
* y gellir ei chymwyso ar gyfer diwydiant

Ni ellir rhoi patent am syniad na 'methodau' busnes. Mae fel arfer, yn gwahardd unrhyw berson arall rhag gwneud, defnyddio, gwerthu, cynnig gwerthu neu fewnforio'r ddyfais.

## Cyfeiradau

Categori:Masnach
Categori:Cyfraith
Llyfrgell Brydeinig

Llyfrgell genedlaethol y Deyrnas Unedig ydy'r **Llyfrgell Brydeinig** (Saesneg: *British Library*). Lleolir y llyfrgell yn St. Pancras, Llundain. Mae'n un o lyfrgelloedd ymchwil pwysica'r byd; yn dal dro 150 miliwn o eitemau ym mhob iaith a fformat; llyfrau, newyddiaduron, papurau newydd, cylchgronau, recordiau sain a cherddoriaeth, breinleni, cronfa ddata, mapiau, stampiau, argraffiadau, darluniau a llawer mwy, gan ei wneud yn gasgliad mwya'r byd. Mae casgliadau'r llyfrgell yn cynnwys tua 14 miliwn o lyfrau, ynghyd â casgliad ychwanegol o lawysgrifau sylweddol ac eitemau hanesyddol yn dyddio'n ôl i 2000 CC.

[bawd|dim|300px|Y Llyfrgell Brydeinig, gyda cherflun gan [Eduardo Paolozzi]]

## Llawysgrifau Cymraeg  
Cedwir sawl llawysgrif Gymraeg yn y Llyfrgell Brydeinig. Gwaddolwyd y rhan fwyaf ohonynt i'r llyfrgell gan y Gwyneddigion yn hanner cyntaf y 19g, yn y dyddiau cyn sefydlu Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Maent yn cynnwys casgliadau'r Morysiaid, yn cynnwys rhai yn llaw Lewis Morris ei hun, ac eraill a gasglwyd gan Owain Myfyr ac aelodau eraill o'r gymdeithas, sy'n cynnwys sawl llawysgrif ganoloesol hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1997
Prydain
Brydeinig
Categori:Stampiau
Categori:Sefydliadau 1973
Palas Holyrood

bawd|275px|Llun o'r palas Calton Hill yn y 19fed ganrif
bawd|275px|Adfeilion yr abaty gyferbyn a'r palas

Sefydlwyd **Palas Holyrood**, neu'n swyddogol **Palas Tŷ Holyrood**, fel mynachlog gan David I, brenin yr Alban yn 1128, ac mae wedi gwasanaethu fel prif gartref brenhnoedd a brenhinesau'r Alban ers yr 15g. Safai'r palas ar ben y Filltir Frenhinol yng Nghaeredin. Palas Holyrood yw cartref swyddogol Elizabeth II yn yr Alban; mae hi'n treulio amser yn y palas ar ddechrau'r haf.

Daw'r enw Holyrood o Seisnigeiddio'r gair Sgoteg *Haly Ruid* (Croes Sanctaidd).

## Abaty
Mae adfeilion abaty Awgwstinaidd ar dir y palas, adeiladwyd hi yn 1128 yn ôl gorchymyn Brenin David I yr Alban. Bu'n safle nifer o goroniadau a phriodasau brenhinol. Disgynodd tô'r abaty yn ystod yr 18g, gan ei adael yn y cyflwr y mae heddiw.

Addaswyd yr Abaty'n gapel ar gyfer Urdd yr Ysgallen gan y brenin Iago VII, ond dinistrwyd hi gan y dorf. Yn 1691 cymerodd Kirk of the Canongate le'r Abaty fel yr eglwys plwyf leol; dyma lle mynycha'r frenhines wasanaethau pan fydd yn aros yn y palas.

## Palas
Cartref Mari I, brenhines yr Alban, oedd y palas yn y 16g.  Yn y palas, yn 1565, bu farw David Rizzio, ysgrifennydd y brenhines, wedi llofruddio gan yr Arglwydd Darnley, priod Mari, a'i ffrindiau.

dim|bawd|Ystafell wely Mary, Palas Holyrood

## Ceidwad Tŷ Holyrood
## Dolenni allanol
*  "The Royal Residences: The Palace of Holyroodhouse" 
*  "Holyrood Sanctuary" 
*  Channel4.com - "Big Royal Dig"
*  "Edinburgh Architecture - The Royal Mile" 
*  "An historical timeline of The Palace of Holyroodhouse"

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1679
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Holyrood
Dè a-nis

Rhaglen teledu plant iaith Gaeleg yr Alban ar BBC Scotland yw ***Dè a-nis*** (*Beth Nawr*), mae'n darlledu pob nos Iau ar BBC Two Scotland.

Mae'n cyflyno gan Calum 'Caxy' Macaulay a Sarah Cruikshank.

Categori:Rhaglenni teledu Albanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Gaeleg yr Alban
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Gwyneddigion

Cymdeithas lenyddol a diwylliannol a sefydlwyd gan Gymry alltud gwladgarol yn Llundain yn 1770 gyda'r amcan o ddiogelu a hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg a diwylliant Cymru oedd **Y Gwyneddigion** (weithiau **Cymdeithas y Gwyneddigion**). Mae'n cael ei hystyried yn aml yn ymateb gwerinol i Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

Dechreuodd y Gwyneddigion fel math o glwb bychan preifat i Gymry Llundain. Fel mae ei henw'n awgrymu, Gogleddwyr oedd y mwyafrif o'r aelodau. Roedd ei haelodau pwysicaf yn cynnwys y ffilanthropydd Owain Myfyr, y bardd Jac Glan y Gors, y geiriadurwr William Owen Pughe, a'r llenor a'r ffugiwr unigryw Iolo Morganwg. Ymhlith yr aelodau eraill yr oedd Siôn Ceiriog (John Edwards), Edward Jones (Bardd y Brenin), Twm o'r Nant (Thomas Edwards) a Davydd Hael o Dowyn (David Jones).

Cyhoeddodd y Gymdeithas sawl cyfrol sydd a lle pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg a datblygiad ysgolheictod Cymraeg, yn enwedig *Barddoniaeth Dafydd ap Gwilym* (1789), y *Myvyrian Archaiology of Wales* (1801-07, 3 cyfrol), a'r cylchgrawn hynafiaethol *Y Greal* (1805-7).

Cynhaliwyd sawl eisteddfod dan nawdd ac arweiniad y Gwyneddigion hefyd, yn cynnwys Eisteddfod y Bala 1793 ac Eisteddfod Caerwys 1798, sy'n gerrig milltir yn hanes yr eisteddfod fodern.

Dirwynodd gweithgareddau'r Gwyneddigion i ben yn ail chwarter y 19g, ac ni chlywir amdani ar ôl 1837. Ymunodd nifer o'r aelodau â'r Cymmrodorion ar ei newydd wedd. Yn 1976 ffurfiwyd cymdeithas lenyddol newydd gan Gymry Llundain dan yr enw 'Cymdeithas y Gwyneddigion'.

## Llyfryddiaeth
* R. T. Jenkins a Helen Ramage, *A History of the Honourable Society of Cymmrodorion and of the Gwyneddigion and Cymreigyddion Societies* (Llundain, 1951)
* Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Abertawe, 1981)

## Gweler hefyd
*Cymry Llundain

Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Cymry Llundain
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Mudiadau llenyddol
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Sefydliadau 1770
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
The Lion King

Ffilm Disney yw ***The Lion King*** (Cyfieithiad swyddogol Cymraeg: "*Llew Frenin*") (1994). Cafodd y ffilm ddilyniant, ''The Lion King II: Simba's Pride*, a *The Lion King 1½'', a gafodd ei rhyddhau'n syth ar fformat fideo ym mis 1998 a 2004.

## Cymeriadau 
* **Simba (llew)** - Matthew Broderick (oedolyn), Jonathan Taylor Thomas (cenau)
* **Scar (llew)** - Jeremy Irons
* **Mufasa (llew)** - James Earl Jones
* **Timon ** - Nathan Lane
* **Pumbaa** - Ernie Sabella
* **Shenzi (udfil)** - Whoopi Goldberg
* **Banzai (udfil)** - Cheech Marin
* **Ed (udfil)** - Jim Cummings
* **Nala (llewes)** - Moira Kelly (oedolyn), Niketa Calame (cenau)
* **Rafiki (babwn)** - Robert Guillaume
* **Zazu (aderyn)** - Rowan Atkinson
* **Sarabi (llewes)** - Madge Sinclair
* **Sarafina (llewes)** - Zoe Leader

## Caneuon 
* "Circle of Life"
* "I Just Can't Wait to Be King"
* "Be Prepared"
* "Hakuna Matata"
* "Can You Feel the Love Tonight?"
* "The Bait Song" (Timon a Pumbaas Hula)

## Ieithoedd Eraill 
*Almaeneg - *Der König der Löwen*
*Arabeg - *الأسد الملك*
*Catalaneg - *El Rei Lleó*
*Cymraeg - *Llew Frenin*
*Daneg - *Løvernes Konge*
*Divehi - *ދަ ލަޔަން ކިންގ*
*Eidaleg - *Il Re Leone*
*Ffrangeg - *Le Roi Lion*
*Groeg - *Ο Βασιλιάς των Λιονταριών*
*Hebraeg - *מלך האריות* (*Melech Ha-Arayot*)
*Iseldireg - *Konungur Ljónanna
*Japaneg - *ライオンキング*
*Norwyeg - *Løvenes Konge*
*Pwyleg - *Król Lew*
*Portiwgaleg - *O Rei Leão*
*Rwsieg - *Король-Лев*
*Saesneg - *The Lion King*
*Sbaeneg - *El rey León*
*Tsieneg - *獅子王''

## Gweler hefyd 
*Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1994
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Neuquén

Gallai **Neuquén** gyfeirio at:

*Talaith Neuquén - talaith o'r Ariannin yng ngogledd-orllewin Patagonia
*Neuquén - prifddinas y dalaith
*Afon Neuquén - afon yn y dalaith o'r un enw
Julio Argentino Roca

Milwr a gwleidydd a fy'n Arlywydd yr Ariannin oedd **Alejo Julio Argentino Roca** (17 Gorffennaf 1843 – 19 Hydref 1914).

Yn 1877, enwyd Roca yn Weinidog dros Ryfel, a daeth i'r casgliad mai'r unig ddull o ddeilio a'r brodorion oedd eu lladd neu eu gyrru o'u tiroedd. Pasiwyd deddf i ymestyn y ffin hyd afonydd Negro, Neuquén ac Agrio. Dechreuodd y gyfres gyntaf o ymgyrchoedd, rhan o'r hyn sy'n cael yr enw Concwest yr Anialwch, yn niwedd 1878. Yn Ebrill 1879 dechreuodd yr ail gyfres o ymgyrchoedd, gyda 6,000 o filwyr, gan gyrraedd Choele Choel ac yna ymlaen at y Río Negro a'r Afon Neuquén. Pan ddaeth Roca yn Arlywydd, aeth yr ymgyrchoedd yn eu blaenau dan y cadfridog Villegas.

Roedd perthynas dda rhyngddo a'r Cymry yn y Wladfa. Bu anghydfod rhwng y Cymry a'r llywodraeth, oedd yn mynnu bod pob dyn o oed milwrol yn drilio bob dydd Sul. Nid oedd y Cymry yn gwrthod drilio fel y cyfryw, ond yr oeddynt yn amharod i wneud ar y Sul. Carcharwyd rhai ohonynt, ond yn y diwedd cafwyd cyfaddawd wedi i Roca ei hun gymeryd diddordeb yn y mater.

Categori:Arlywyddion yr Ariannin
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Gwleidyddion o'r Ariannin
Categori:Y Wladfa
Talaith Neuquén

Talaith yr Ariannin yng ngogledd-orllewin Patagonia yw **Talaith Neuquén**. Y brifddinas yw dinas Neuquén. Roedd y boblogaeth yn 538,952 yn 2007.

Yn y gogledd, mae'n ffinio â Talaith Mendoza, yn y dwyrain â La Pampa a Río Negro, yn y de â Río Negro ac yn y gorllewin â Tsile, gyda'r Andes yn ei gwahanu oddi wrth y wlad honno. Daw'r enw o Afon Neuquén.

bawd|canol|280px|Talaith Neuquén yn yr Ariannin

## Rhaniadau gweinyddol 
Rhennir y dalaith yn 16 sir (Sbaeneg: *departamentos*), fel a ganlyn (gyda'u prif drefi):

# Aluminé (Aluminé)
# Añelo (Añelo)
# Catán Lil (Las Coloradas)
# Chos Malal (Chos Malal)
# Collón Curá (Piedra del Águila)
# Confluencia (Neuquén)
# Huiliches (Junín de los Andes)
# Lácar (San Martín de Los Andes)
# Loncopué (Loncopué)
# Los Lagos (Villa La Angostura)
# Minas (Andacollo)
# Ñorquín (El Huecú)
# Pehuenches (Rincón de los Sauces)
# Picún Leufú (Picún Leufú)
# Picunches (Las Lajas)
# Zapala (Zapala)

## Cyfeiriadau
Categori:Patagonia

Neuquén
Iwan Roberts (pêl-droediwr)

Cyn-chwaraewr pêl-droed proffesiynol ydy **Iwan Wyn Roberts** (ganed 26 Mehefin 1968 ym Mangor). Chwaraeodd drost nifer o glybiau pêl-droed yng nghyngrhair Lloegr, gan gynnwys Norwich City F.C., Watford, Huddersfield, Dinas Leicester, Wolverhampton Wanderers, Gillingham, a Chaergrawnt Unedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Map

bawd|Map cerfwedd gwleidyddol a ffisegol
[bawd|Map cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun: *[Cambriae Typus* gan Humphrey Lhuyd (1573)]]
bawd|Mappa Mundi (tua 1290) yn eglwys gadeiriol Henffordd
Cynrychiolaeth weledol o ardal ddaearyddol yw **map**, hynny yw, dadansoddiad symbolaidd sy'n tynnu sylw at y berthynas rhwng yr elfennau yn y lle megis gwrthrych, ardaloedd a themâu. Crewyd y map cyntaf o Gymru gan Humphrey Lhuyd yn 1573 a chyhoeddwyd ef yn Antwerp.

Mae llawer o fapiau ar ffurf modelau geometrig 3D a chaesian gynrychioli geometreg yn fanwl gywir ond yn statig, tra bod eraill yn ddeinamig a rhyngweithiol. Yn aml maent hefyd yn ddarnau o gelfyddyd.

Ymddangosodd nifer o fapiau bras iawn o Gymru yn yr Oesoedd Canol gan bobl megis Mathew Paris (tua 1250) a'r murfap Mappa Mundi (tua 1290) a welir heddiw yn eglwys gadeiriol Henffordd. Yn 1694 llosgwyd map a wnaed gan Gerallt Gymro yn 1194, a dim ond disgrifiad ohono sydd bellach i'w gael. Carreg filltir arall yn hanes mapiau o Gymru yw'r atlas honno  a luniwyd yn 1579 gan Christopher Saxton - casliad o fapiau o'r 13 sir yng Nghymru. Lluniodd George Owen fap o Sir Benfro a chyhoeddwyd hwnnw yn y *Britannia* gan William Camden yn 1602. Dylanwadodd mapiau Humphrey Lhuyd a Christopher Saxton ar waith John Speed yn enwedig ar ei waith *Theatre of the Empire of Great Britain* (1611), sy'n cynnwys mapiau o Gymru a'i siroedd, a chynlluniau trefi ar bob un - elfen newydd ar fap. Atlas cyntaf Cymru oedd ''The Principality of Wales Exactly Described yn 1718 gan Thomas Taylor. Lluniodd Morris arolwg o arfordir Cymru yn 1748 ac yn llawnach yn 1801.

## Mathau gwahanol o fapiau 
Mae yna sawl gwahanol fath o fap ar gael. Mae pwrpas arbennig i bob arddull ac mae pob un yn cynrychioli gwybodaeth mewn ffordd benodol.

### Map Topograffig 
Mae mapiau topograffig yn arddangos prif nodweddion y tirwedd ffisegol megis bryniau, afonydd a dyffrynoedd. Maent hefyd yn arddangos nodweddion dynol megis aneddiadau a chyfarthrebau.

### Cartogram 
Mae cartogramau yn eithaf cymhleth i'w llunio. Mae maint ac arwynebedd yn cyfateb i faint y data sy'n cael ei gynrychioli.

### Map Coropleth 
Mae mapiau cloropleth yn arddangos data rhanbarthol trwy liw.

### Map Dot 
Mae mapiau dot yn arddangos gwerth rhif ar fap trwy gylchoedd yn ôl ei maint. Maent yn arddangos ffactorau megis poblogaeth yn effeithiol.

### Map Isopleth 
Mae'r llinellau ar fap isopleth yn uno pob lle sydd a'r un gwerth. Maent yn arddangos ffactorau megis tymheredd yn effeithiol.

### Map Symbol 
Mae mapiau symbolau pwynt yn dangos ble yn union mae modd gweld nodwedd neilltuol.

Image:Topographic map example.png|Map Topograffig
Image:EU net budget 2007-2013 per capita cartogram.png|Cartogram
Image:Countries by population density.svg|Map Coropleth
Image:MonthlyMeanT.gif|Map Isopleth

## Cyfeiriadau

Categori:Cartograffeg
Tŷ Tredegar

Mae **Tŷ Tredegar** yng Nghasnewydd yn un o'r enghreifftiau gorau o blasdy Siarl II o'r 17g ym Mhrydain. Mae'r tŷ wedi ei osod yng ngerddi 90 acer (360,000&nbsp;m²) Parc Tredegar.

Mae'r rhan hynaf o'r adeilad sydd wedi goroesi yn dyddio'n ôl i'r 1500au cynnar. Bu'n gartref i'r teulu Morgans (yr un teulu a Chapten Morgan) am dros pum can mlynedd, cyn newid dwylo i berchnogaeth yr Arglwyddi Tredegar hyd iddynt ei wacau yn 1951.

Bu'r tŷ'n gartref i Ysgol Ferched Gatholig Rhufeinig Sant Joseph tan iddo gael ei brynnu gan y cyngor yn 1974, gan ddod ag ef i'w statws presennol fel y "tŷ cyngor crandaf ym Mhrydain"!

Mae'r cyngor yn arwain teithiau o gwmpas rhan fwyaf o'r tŷ, y prif ystafelloedd, y geginau mawr, sy'n esbonio ei hanes a'r personoliaethau y tu ôl iddi.

## Dolenni allanol
*Blog Tŷ Tredegar
*Ffrindiau Tŷ Tredegar
*Newyddion Dinas Casnewydd 
*Golygfa panoramic o Dŷ Tredegar, BBC

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghasnewydd
Categori:Tai Cymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Casnewydd
Caer Belan

Amddiffynfa arfordirol sy'n gorwedd ger Caernarfon ym mhlwyf Llanwnda, Gwynedd, yw **Caer Belan**. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I. Lleolir ar ben de-orllewinol Afon Menai gyferbyn a Pwynt Abermenai.

Adeiladwyd y gaer yn 1775 gan Thomas Wynn, yr AS ar gyfer Sir Gaernarfon ar y pryd, a ddaeth yn ddiweddarach yn Arglwydd Niwbwrch. Fe'i hadeiladwyd gan Thomas Wynn pan oedd yn poeni am wendidau pe bai ymosodiad ar arfordir Cymru, yn arbennig yn sgil Rhyfel Annibyniaeth America.

Mae Caer Belan wedi'i gofrestru fel adeilad rhestredig Gradd I. Ynddo, ceir crochendy ac amgueddfa forwrol. Mae hefyd yn cynnwys adeiladau gwyliau mewn arddull ffermdai gyda thân glo i'w cynhesu.

## Llyfryddiaeth
*Michael Stammers, *A Maritime Fortress - The Collections of the Wynn Family at Belan Fort, c.1750-1950*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Caer Belan
*  Llun a Manylion

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Categori:Afon Menai
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llandwrog
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Las Plumas

Tref fechan yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Las Plumas**. Yr hen enw Cymraeg ar y lle oedd **Dôl y Plu**. Mae'n brif dref *departamento* Mártires. Roedd ganddi boblogaeth o 605 yn 2001.

Saif ar Afon Camwy, yng nghanol Dyffryn Camwy mewn man o'r enw Dyffryn y Merthyron neu weithiau "Dyffryn y Plu", tua 210&nbsp;km i'r gorllewin o Rawson. Cafodd y pentref (a'r dyffryn) ei enw gan i lwyth o frodrion *Tehuelches* ladd Davies, Parry a Hughes (sef "y Merthyron"). Un yn unig a oroesodd y gwaywffyn pluog, sef John Evans wedi i'w geffyl, Malacara, neidio'r dibyn i fewn i'r afon, gan lwyddo i ddianc rhag yr Indiaid.

Sefydlwyd y pentref yn 1887, pan adeiladwyd y rheilffordd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Las Plumas (Sbaeneg)

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Thomas Wynn, Barwn 1af Newborough

Aelod Seneddol o Gymru oedd **Thomas Wynn, Barwn 1af Newborough** (1736 – 12 Hydref 1807), adnabyddwyd fel **Syr Thomas Wynn, 3ydd Barwnig**, o 1773 hyd 1776.

Roedd Wynn yn fab i Syr John Wynn, 2il Farwnig. Roedd yn Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon rhwng 1761 a 1774, a thros St Ives rhwng 1775 a 1780 a thros Biwmares rhwng 1796 a 1807 a gwasanaethodd fel Arglwydd Raglaw Sir Gaernarfon rhwng 1761 a 1781. Dilynodd Wynn i Farwnigaeth ei dad yn 1773 ac yn 1776 codwyd i Bendefigaeth Iwerddon fel **Barwn Newborough**, o Newborough, a elwir heddiw'n Gorey, yn Swydd Loch Garman, Iwerddon. Sylwer felly ei fod yn anghywir cyfeirio at y farwniaeth fel "Baron Niwbwrch". Er bod gan y teulu beth tir ym mhlwyf Niwbwrch, 'does a wnelo dim byd yn Sir Fôn â tharddiad y teitl.

Priododd Arglwydd Newborough Catherine, merch John Perceval, 2il Iarll Egmont, yn 1766. Ail-briododd yn dilyn ei marwolaeth  1782, i Maria Stella Petronilla, merch Lorenzo Chiappini yn 1786. Roedd plant o'r ddwy briodas. Bu farw'r Arglwydd Newborough ym mis Hydref 1807 ac fe'i olynwyd gan ei fab hynaf o'i ail briodas, Thomas. Ail-briododd y Fonesig Newborough ym 1809, â'r Barwn Ungerg Sternberg o Estonia, cyn marw yn 1843 ym Mharis. Ychydig o gysylltiad oedd rhyngddi â'i phlant wedi 1809.

## Ffynonellau
*Kidd, Charles, Williamson, David (gol.). ''Debrett's Peerage and Baronetage'' (rhifyn 1990). New York: St Martin's Press, 1990.
*Tudalen Pendefigaeth Leigh Rayment 
*www.thepeerage.com

Categori:Genedigaethau 1736
Categori:Marwolaethau 1807
Categori:Barwniaid Niwbwrch
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Theatr Newydd

Mae'r **Theatr Newydd** (; yr enw Saesneg a ddefnyddir gan amlaf) yn un o brif theatrau Caerdydd. Dathlwyd ei ganmlwyddiant yn 2006. Fe'i lleolir yng nghanol y ddinas ar Blas y Parc, ger Parc Cathays.

Gall y theatr ddal 1,144 o bobl. Cynhelir nifer o gynhyrchiadau sy'n teithio ynddi, gan gynnwys dramâu a dramâu cerddorol, dramâu plant a phantomeim Nadolig.

Mae'r theatr yn gyn-bencadlys i Opera Cenedlaethol Cymru, cwmni sydd erbyn hyn wedi ei seilio yn Nghanolfan Mileniwm Cymru.

   
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1906
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Newydd
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Y Gyfnewidfa Lo

Adeilad ar gyfer masnachu glo yng Nghaerdydd ydy'r **Gyfnewidfa Lo** (Saesneg: ***Coal Exchange***), yn ogystal â bod yn lleoliad i nifer o swyddfeydd erbyn heddiw. Fe'i lleolir ym Mae Caerdydd, ger *The Point*, ac fe'i defnyddir ar gyfer cynnal cyngherddau cerddoriaeth byw a nifer o ddigwyddiadau eraill hefyd.

Cynllunwyd yr adeilad gan y pensaer Edwin Seward. Fe'i adeiladwyd rhwng 1883 a 1886 fel canolfan ar gyfer cynnal trafodaethau masnach ynglŷn â phyllau glo Cymoedd De Cymru – cludid y rhan fwyaf o'r glo hwnnw i Gaerdydd i gael ei ddosbarthu. Chwaraeodd yr adeilad rôl arbennig o bwysig yng Nghaerdydd ddiwydianol yr 19g. Dywedir mai yn y Gyfnewidfa Lo yr ysgrifennwyd y siec cyntaf am £1,000,000, yn ystod cyfnewid ar droad yr 20g, er mwyn allforio 2500 tunnell o lo i Ffrainc.

## Dolenni allanol
*  *The Coal Exchange* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1880au
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Tre-biwt
Parc Tredegar

Parc gwledig maestrefol mawr yw **Parc Tredegar** sydd wedi ei leoli ger ystadau Dyffryn, Maesglas, a'r Gaer yn ninas Casnewydd. Mae'r parc tua 90 o aceri ac yn cynnwys llyn mawr.

## Hanes 
Gynt bu'n ran o ystad y Morgans, Arglwyddi Tredegar a lleolir Tŷ Tredegar o fewn y parc.

## Cyfeiriadau
Categori:Casnewydd (sir)
Tredegar
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Cwmni Masnachol Camwy

bawd|Cwmni Masnachol Camwy, Trelew.
Cwmni cydweithredol a sefydlwyd gan yr ymfudwyr Cymreig i'r Wladfa oedd  **Cwmni Masnachol Camwy** (Sbaeneg: **Compañía Mercantil de Chubut**), cyfeirir ato'n aml fel y CMC. Bu a rhan bwysig yn natblygiad y Wladfa.

Sefydlwyd y cwmni yn 1885; hwn yn ôl pob tebyg oedd y cwmni cydweithredol cyntaf o'i fath yn yr Ariannin. Yn 1888 sefydlwyd pencadlys y cwmni yn nhref newydd Trelew. Roedd y cwmni yn gyfrifol am werthu cynnyrch y Wladfa yn Buenos Aires a thu draw.

Tua dechrau'r 20g roedd Llwyd ap Iwan, mab Michael D. Jones, yn gyfrifol am gangen Rhyd y Pysgod (Arroyo Pescado) o'r  *Compañía Mercantil  del Chubut*, tua 30&nbsp;km o Esquel. Ar 29 Rhagfyr 1909, daeth dau fandit Americanaidd o'r enw Wilson ac Evans, a saethwyd Llwyd ap Iwan yn farw wrth iddynt geisio dwyn arian oddi yno.

Torrodd y cwmni yn ystod y Dirwasgiad Mawr, a chollodd llawer o'r gwladfawyr symiau sylweddol o arian.

Categori:Y Wladfa
Somaliland

Gweriniaeth yng ngogledd-ddwyrain Affrica yw **Somaliland**. Cyhoeddodd ei hannibyniaeth ar Somalia ym 1991 ond ni chydnabyddir Somaliland gan unrhyw wlad arall. Mae'n hawlio tiriogaeth gyfan Somaliland Brydeinig, protectoriaeth y Deyrnas Unedig tan 1960.

Mae Somaliland yn ffinio ag Ethiopia i'r de a gorllewin, Jibwti i'r gogledd-orllewin, Gwlff Aden i'r gogledd a Puntland, rhanbarth hunan-lywodraethol Somalia, i'r dwyrain. Hargeisa yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Mae'r mwyafrif o'r tua 10,000 o Somaliaid yng Nghymru (8,000 ohonynt yn byw yng Nghaerdydd) yn tarddu o Somaliland ac mae cysylltiadau rhwng Cynulliad Cenedlaethol Cymru a llywodraeth Somaliland.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Llywodraeth Somaliland 
*  Wales Strikes Out On Its Own In Its Recognition of Somaliland 

250px|chwith|bawd|Tiriogaeth a lywodraethir gan Somaliland.


Categori:Somalia
Categori:Gwledydd Affrica
Comodoro Rivadavia

Dinas yn ne-ddwyrain Talaith Chubut, yr Ariannin, yw **Comodoro Rivadavia** (weithiau **Comodoro**). Hi yw'r ddinas fwyaf yn y dalaith a'r fwyaf yn rhan ddeheuol Patagonia, er mai Rawson yw prifddinas y dalaith. Roedd ganddi boblogaeth o 135,632  yn 2001.

Sefydlwyd y ddinas yn 1901, a'i henwi ar ôl Comodoro Martín Rivadavia. Tyfodd Comodoro Rivadavia yn gyflym wedi i olew a nwy gael eu dargangod ym Mae San Jorge gerllaw. Ers 1949, mae pibell nwy yn arwain oddi yma i Buenos Aires, ac un arall yn cael ei hadeiladu ar hyn o bryd. Tyfodd poblogaeth y ddinas yn gyflym oherwydd hyn. Ceir cymuned Gymreig yma, gan fod nifer o deuluoedd wedi symud yma o'r Wladfa.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Categori:Sefydliadau 1901
Fred Dibnah

Simneiwr a peirianwr o Loegr oedd **Fred Dibnah** MBE (28 Ebrill 1938 – 6 Tachwedd 2004), ganwyd yn Bolton, Swydd Gaerlŷr. Daeth yn bersonoliaeth ar y teledu tra'n cyflwyno rhaglenni am beirianneg, beiriannau stêm a simneau; ac yn ddiweddarach daeth yn 'sefydliad cenedlaethol'.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Peirianwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerlŷr
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Paso de Indios

Tref fechan yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Paso de Indios**. Yr enw Cymraeg yn nyddiau cynnar y Wladfa oedd **Rhyd yr Indiaid**. Mae'n brif dref yn *departmento* o'r un enw. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,087.

Cysylltir Paso de Indios a dinasoedd Trelew ac Esquel gan y briffordd RN 25. Y sefydliad cyntaf yn yr ardal oedd Manantiales. Rhoddwyd yr enw "Paso de Indios" i fan ar Afon Camwy rhyw 12&nbsp;km o Manantiales gan y criw fu'n fforio'r ardal dan Luis Jorge Fontana, a groesodd yr afon yma ar 4 Tachwedd 1885. Ceir disgrifiad o'r fan gan Eluned Morgan yn 1899.

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Tir Halen

Ardal yn Nyffryn Camwy yn nhalaith Chubut yn yr Ariannin yw **Tir Halen** neu **Tyr Halen**. Ystyrir Tir Halen fel ffin orllewinol rhan isaf Dyffryn Camwy, ac yma yr oedd ffin orllewinol y Wladfa yn y cyfnod cynnar.

Ceir argae yma sy'n cyflenwi dŵr i'r ffosydd sy'n dyfrhau tiroedd amaethyddol rhan isaf y dyffryn.

Categori:Y Wladfa