open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ocsid nitraidd

Mae **ocsid nitraidd** sy’n cael ei alw’n aml yn **nwy chwerthin**, yn gyfansoddyn cemegol, yn ocsid nitrogen. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw N₂O. Ar dymheredd yr ystafell, mae'n nwy di-fflamadwy di-liw, gydag arogl a blas metelig. Ar dymheredd uchel, mae ocsid nitraidd yn ocsidydd pwerus sy'n debyg i ocsigen moleciwlaidd.

Mae gan ocsid nitraidd ddefnyddiau meddygol sylweddol, yn enwedig mewn llawfeddygaeth a deintyddiaeth, am ei effeithiau anaesthetig a lleihau poen. Mae ei enw *nwy chwerthin*, a bathwyd gan Humphry Davy, yn seiliedig ar yr effeithiau perlesmeiriol ceir wrth ei anadlu, eiddo sydd wedi arwain at ei ddefnydd hamddenol fel anesthetig datgysylltiol.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw ocsid nitraidd, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Gwthiant aerosol
Mae'r nwy yn cael ei gymeradwyo i'w ddefnyddio fel ychwanegyn bwyd (E942), yn benodol fel gwthiant chwistrellu aerosol. Ei ddefnydd mwyaf cyffredin yn y cyd-destun hwn yw mewn caniau hufen a chwistrelliad aerosol a chwistrellau coginio. Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio fel nwy anadweithiol i ddisodli ocsigen er mwyn atal twf bacteriol wrth lenwi pecynnau creision tatws, bwydydd byrbryd tebyg a llysiau wedi eu rhagbaratoi.

## Tanwydd
Mae ocsid nitraidd yn cael ei ddefnyddio fel ocsidydd mewn tanwydd roced ac mewn ceir rasio modur i gynyddu allbwn pŵer eu peiriannau.

## Effaith diwylliannol
Mae ocsid nitraidd yn digwydd ar lefelau bychan yn yr atmosffer. Mae'n garthysydd raddfa fawr ar  osôn stratosfferig, gydag effaith sy'n debyg i effaith CFCs. Amcangyfrifir bod 30% o'r ocsid nitraidd yn yr atmosffer yn ganlyniad gweithgarwch dynol, yn bennaf trwy amaethyddiaeth.

Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anesthetig
Categori:Cyfansoddion nitrogen
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Nwyon
Categori:Ocsidiau

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Saffirlwcast

Mae **saffirlwcast** yn wrthweithydd derbynyddion lewcotrien (LTRA) a gymerir drwy’r geg mewn triniaeth cynnal ar gyfer asthma, a ddefnyddir yn aml ar y cyd â Steroid o fewnanadlydd a/neu froncoledydd sy’n effeithiol am gyfnod hir. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₃₁H₃₃N₃O₆S. Mae saffirlwcast yn gynhwysyn actif yn Accolate.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Saffirlwcast, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Naprocsen

Mae **naprocsen** (sydd â’r enwau brand Aleve, Naprosyn, a nifer o rai eraill) yn gyffur gwrthlidiol ansteroidaidd (NSAID) yn nosbarth asid propionig (yr un dosbarth ag ibwproffen) sy’n lliniaru poen, twymyn, chwyddo, a chyffni. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₄H₁₄O₃. Mae naprocsen yn gynhwysyn actif yn Wal-Proxen, Aleve, Naprosyn, Midol Extended Relief, Menstridol a Naprelan .

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Naprocsen, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Gemifflocsacin Mesylad

Mae **gemifflocsacin mesylad** (sy’n cael ei fasnachu dan yr enw Factive gan Oscient Pharmaceuticals) yn gyfrwng gwrthfacteriol cwinolin sbectrwm eang a gymerir drwy’r geg sy’n cael ei ddefnyddio i drin gwaethygiad bacteriol acíwt mewn broncitis cronig a niwmonia ysgafn i gymedrol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₈H₂₀FN₅O₄. Mae gemifflocsacin mesylad yn gynhwysyn actif yn Factive.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Gemifflocsacin Mesylad, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Pramlintid

Mae **pramlintid** (sydd â’r enw masnachol Symlin) yn gyffur analog amylin y gellir ei roi drwy bigiad sy’n cael ei ddefnyddio i drin diabetes (mathau 1 a 2), a ddatblygwyd gan Amylin Pharmaceuticals (sydd bellach yn is-gwmni sy’n eiddo’n gyfan gwbl i AstraZeneca). Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₇₁H₂₆₇N₅₁O₅₃S₂. Mae pramlintid yn gynhwysyn actif yn Symlin.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Pramlintid, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Melffalan

Mae **melffalan** (sydd â’r enw masnachol Alkeran, ac a oedd hefyd yn cael ei alw’n Sarcolysin yn yr hen Undeb Sofietaidd) yn gyffur cemotherapi sy’n perthyn i ddosbarth y cyfryngau alcyleiddio mwstard nitrogen. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₃H₁₈Cl₂N₂O₂. Mae melffalan yn gynhwysyn actif yn Evomela ac Alkeran.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Melffalan, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Gatifflocsacin

Mae **gatifflocsacin**, sy’n cael ei werthu dan yr enwau brand Gatiflo, Tequin a Zymar, yn wrthfiotic yn nheulu’r fflworocwinolonau pedwaredd genhedlaeth sydd, fel gwrthfiotigau eraill yn y teulu hwnnw, yn atal actifedd yr ensymau bacteriol gyras  DNA  a topoisomeras IV. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₉H₂₂FN₃O₄.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Gatifflocsacin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Bromffenac

Mae **bromffenac** yn gyffur gwrthlidiol ansteroidaidd (NSAID) sy’n cael ei farchnata yn UDA fel hydoddiant offthalmig (dan yr enwau brand Prolensa a Bromday, ac o dan enw brand y fformiwleiddiad blaenorol Xibrom, y rhoddwyd y gorau i’w gynhyrchu) gan ISTA Pharmaceuticals i’w ddefnyddio am gyfnodau byr ar fannau lleol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₅H₁₂BrNO₃. Mae bromffenac yn gynhwysyn actif yn Prolensa, Bromsite a Bromday.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Bromffenac, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Alimemasin

Mae **alimemasin**, sydd hefyd yn cael ei alw’n trimeprasin (USAN a’r BAN blaenorol), sydd â’r enwau brand Nedeltran, Panectyl, Repeltin, Therafene, Theraligene, Theralen, Theralene, Vallergan, Vanectyl, a Temaril, ac yn cael ei ddarparu fel arfer ar ffurf halwyn tartrad, yn ddeilliad ffenothiasin a ddefnyddir i drin cosi (mae’n atal cosi a achoswyd gan ecsema neu eiddew gwenwynig, er enghraifft, drwy weithio fel gwrth-histamin). Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₈H₂₂N₂S.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Alimemasin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Demeclocyclin

Mae **demeclocyclin** (INN, BAN, USAN), sydd â’r enwau brand Declomycin, Declostatin, Ledermycin, Bioterciclin, Deganol, Deteclo yn ogystal â Detravis, Meciclin, Mexocine, Clortetrin, yn wrthfiotic tetracyclin lled-synthetig sy’n deillio o rywogaeth o Streptomyces aureofaciens. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₁H₂₁ClN₂O₈. Mae demeclocyclin yn gynhwysyn actif yn Declomycin.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Demeclocyclin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Asid mecloffenamig

Mae **asid mecloffenamig** (mecloffenamad sodiwm, sydd â’r enw brand Meclomen) yn gyffur a ddefnyddir i drin poen yn y cymalau, poen cyhyrol, arthritis a phoen y mislif. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₄H₁₁Cl₂NO₂.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Asid Mecloffenamig, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Asidau bensöig
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Deumatoprost

Mae **deumatoprost** (sy’n cael ei farchnata yn UDA, Canada ac Ewrop gan Allergan dan yr enw masnachol Lumigan) yn analog prostaglandin a ddefnyddir yn lleol (ar ffurf diferion llygad) i reoli cynnydd glawcoma ac i reoli gorbwysedd yn y llygad. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₅H₃₇NO₄. Mae deumatoprost yn gynhwysyn actif yn Latisse a Lumigan.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Deumatoprost, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Prednisolon

Mae **prednisolon** yn feddyginiaeth Steroid a ddefnyddir i drin rhai mathau o alergeddau, anhwylderau llidiol, anhwylderau hunanimíwn, a chanserau. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₁H₂₈O₅. Mae prednisolon yn gynhwysyn actif yn Veripred, MILLIPRED, Econopred Plus, Pred Mild, Pred Forte a Pediapred .

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Prednisolon, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Corbadrin

Mae **corbadrin** (INN), sy’n cael ei farchnata dan yr enw Neo-Cobefrine, a hefyd yn cael ei alw’n lefonordeffrin ac α-methylnorepineffrin, yn gyffur sympathomimetig catecolamin a roddir yn lleol i lacio yn y trwyn a’i ddefnyddio fel fasogyfyngydd mewn deintyddiaeth yn UDA (fel arfer mewn hydoddiant a gymysgwyd ymlaen llaw ag anesthetigau lleol fel mepifacain). Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₉H₁₃NO₃.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Corbadrin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Metfformin

**Metfformin**, sy’n cael ei farchnata dan yr enw masnachol Glucophage ymysg eraill, yw’r feddyginiaeth a ddefnyddir gyntaf i drin diabetes math 2, yn enwedig mewn pobl sydd dros eu pwysau. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₄H₁₁N₅. Mae metfformin yn gynhwysyn actif yn Glumetza, Glucophage, Fortamet a Riomet.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Metfformin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Cloroprocain

Mae **cloroprocain**, sydd â’r enwau masnachol Nesacaine a Nesacaine-MPF ac sy’n cael ei ddarparu’n aml ar ffurf halwyn hydroclorid fel yn achos yr enwau masnachol uchod, yn anesthetig lleol a roddir drwy bigiad yn ystod llawdriniaethau ac esgor a geni. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₃H₁₉ClN₂O₂. Mae cloroprocain yn gynhwysyn actif yn Clorotekal a Nesacaine.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Cloroprocain, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Halothan

Mae **halothan**, sy’n cael ei werthu dan yr enw brand Fluothane ymysg eraill, yn anesthetig cyffredinol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂HBrClF₃.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Sgil effeithiau
Mae sgil effeithiau'n cynnwys curiad calon afreolaidd, lleihad yn yr ymdrech i anadlu (iselder resbiradol), a phroblemau'r afu . Ni ddylid ei ddefnyddio mewn pobl â phorffyria na'r sawl sydd â hanes (neu hanes teuluol) o hyperthermia. Nid yw'n glir a yw defnyddio yn ystod beichiogrwydd yn niweidiol i'r plentyn, ac nid yw fel arfer yn cael ei argymell i'w ddefnyddio yn ystod toriad Cesaraidd.

## Hanes
Darganfuwyd halothan ym 1955. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.  Mae ei ddefnydd mewn gwledydd datblygedig wedi cael ei ddisodli gan asiantau newydd fel sevoflurane.
## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur yw Halothan, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Anesthetig
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Olopatadin

Mae **olopatadin** yn wrth-histamin (a hefyd yn gyffur gwrthgolinergig ac yn sefydlogydd mastgelloedd), sydd ar gael ar bresgripsiwn ar ffurf diferion llygad sy’n cael eu gweithgynhyrchu gan Alcon ar dri chryfder: hydoddiant 0.70% neu Pazeo yn UDA, hydoddiant 0.20% neu Pataday (a hefyd yn cael ei alw’n Patanol S mewn rhai gwledydd), a 0. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₁H₂₃NO₃. Mae olopatadin yn gynhwysyn actif yn Pazeo, Patanol, PATANASE a Pataday.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Olopatadin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Bensffetamin

Mae **bensffetamin** (sydd â’r enw brand Didrex) yn amffetamin ag atomau dirprwyol a ddefnyddir dros y tymor byr ar y cyd â deiet â llai o galorïau a gymeradwywyd gan feddyg, ymarfer, a rhaglen ymddygiadol i golli pwysau. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₇H₂₁N.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Bensffetamin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Categori:Symbylyddion
Ocsiconasol

Mae **ocsiconasol** (sydd â’r enwau masnachol Oxistat yn UDA, ac Oxizole yng Nghanada) yn feddyginiaeth wrthffyngol sy’n cael ei rhoi fel arfer mewn eli neu drwyth i drin heintiau ar y croen, fel tarwden y traed, tinea cruris (jock itch) a tharwdenni. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₈H₁₃Cl₄N₃O. Mae ocsiconasol yn gynhwysyn actif yn Oxistat.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Ocsiconasol, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Treprostinil

Mae **treprostinil** (sy’n cael ei farchnata dan yr enwau brand Remodulin mewn trwyth, Orenitram i’w gymryd drwy’r geg, a Tyvaso i’w fewnanadlu) yn fasoymledydd a ddefnyddir i drin gorbwysedd yn y rhydwelïau ysgyfeiniol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₃H₃₄O₅. Mae treprostinil yn gynhwysyn actif yn Tyvaso ac Orenitram.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Treprostinil, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Cwinestrol

Mae **cwinestrol** (INN, USAN, BAN) (sydd â’r enwau brand Agalacto-Quilea, Basaquines, Eston, Estrovis, Estrovister, Plestrovis, Qui-Lea), sydd hefyd yn cael ei alw’n ether ethinylestradiol 3-cylchopentyl (EE2CPE), yn estrogen Steroidaidd synthetig a ddefnyddir mewn therapi amnewid hormonau ac weithiau i drin canser y fron a chanser y brostad. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₅H₃₂O₂.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Cwinestrol, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Clorotrianisen

Mae **clorotrianisen** (INN, USAN, BAN), sydd â’r enwau brand Tace, Estregur, Anisene, Clorotrisin, Merbentyl, Triagen ymysg nifer o rai eraill, sydd hefyd yn cael ei alw’n CTA, tri-p-anisylcloroethylen, TACE, neu tris(p-methocsiyffenyl)cloroethylen, yn estrogen ansteroidaidd, synthetig yn y grŵp triffenylethylen a oedd yn cael ei ddefnyddio gynt i drin symptomau atal-mislifol, diffyg estrogen, a chanser y brostad cyn terfynu’r defnydd ohono. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₃H₂₁ClO₃.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Clorotrianisen, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Cylchobensaprin

Mae **cylchobensaprin**, sy’n cael ei werthu dan yr enw brand Flexeril ymysg eraill, yn feddyginiaeth llacio cyhyrau a ddefnyddir i liniaru gwingiadau mewn cyhyrau rhesog a phoen cysylltiedig mewn anhwylderau cyhyrysgerbydol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₀H₂₁N. Mae cylchobensaprin yn gynhwysyn actif yn Flexeril, Fexmid, ac Amrix.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Cylchobensaprin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Etynodiol Deuasetad

Mae **etynodiol deuasetad** (sy’n cael ei werthu dan yr enwau Continuin, Femulen, Luteonorm, Luto-Metrodiol, a Metrodiol), neu ethynodiol deuasetad (USAN, BAN, JAN), sydd hefyd yn cael ei alw’n norethindrol deuasetad neu 3β-hydrocsinorethisteron deuasetad, yn progestin Steroidaidd yn y grŵp 19-nortestosteron a ddefnyddir fel dull atal cenhedlu hormonaidd. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₄H₃₂O₄.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Etynodiol Deuasetad, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Ffosffenytoin

Mae **ffosffenytoin** (ffosffenytoin sodiwm, sydd â’r enwau masnachol Cerebyx, Parke-Davis; Prodilantin, Pfizer Holding France) yn rhag-gyffur ffenytoin sy’n hydawdd mewn dŵr a roddir drwy ddull mewnwythiennol i ddarparu ffenytoin, dull a all fod yn fwy diogel na rhoi ffenytoin drwy ddull mewnwythiennol. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₆H₁₅N₂O₆P. Mae ffosffenytoin yn gynhwysyn actif yn Cerebyx.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Ffosffenytoin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Gwanffacin

Mae **gwanffacin** (sydd â’r enwau masnachol Estulic, Tenex, ac ar ffurf sy’n cael ei ryddhau dros gyfnod hir, Intuniv) yn gyffur sympatholytig a ddefnyddir i drin pwysedd gwaed uchel ac anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd (ADHD). Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₉H₉Cl₂N₃O. Mae gwanffacin yn gynhwysyn actif yn Tenex ac Intuniv.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Gwanffacin, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Cylchothiasid

Mae **cylchothiasid** (Anhydron, Acquirel, Doburil, Fluidil, Renazide, Tensodiural, Valmiran) yn ddiwretig bensothiadiasid (thiasid) ac yn gyffur gwrthorbwysol a gyflwynwyd yn wreiddiol yn UDA ym 1963 gan Eli Lilly a’i farchnata hefyd wedyn yn Ewrop a Japan. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₁₄H₁₆ClN₃O₄S₂.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Cylchothiasid, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Medryson

Mae **medryson** (INN, USAN) (sydd â’r enwau brand HMS, Medrocort, ymysg eraill; a oedd â’r cod datblygu blaenorol NSC-63278), sydd hefyd yn cael ei alw’n hydrocsimethylprogesteron, methylhydrocsiprogesteron, neu hydrocsimesteron, yn ogystal â 6α-methyl-11β-hydrocsiprogesteron neu 6α-methyl-11β-hydrocsipregn-4-en-3,20-deuon, yn glwcocorticoid synthetig a ddefnyddir i drin clefydau llidiol y llygad. Y fformiwla cemegol ar gyfer y cyffur hwn yw C₂₂H₃₂O₃.

## Defnydd meddygol 
Fe'i rhoddir fel triniaeth ar gyfer gwahanol gyflyrau meddygol, gan gynnwys:

## Enwau 
Caiff cyffuriau eu hadnabod gan amryw o enwau gwahanol yn aml. Enw cemegol y cyffur hen yw Medryson, ond rhoddir enwau masnachol a brand iddo hefyd, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Sirosis

Cyflwr yw **sirosis** ble nad yw'r afu yn gweithio yn iawn oherwydd difrod tymor hir. Nodweddir y difrod hwn gan feinwe yn cael ei gyfnewid gan feinwe greithiol. Fel arfer, mae'r clefyd yn datblygu yn araf dros fisoedd neu flynyddoedd. Yn aml, nid oes symptomau yn y cyfnod cynnar. Wrth i'r clefyd waethygu, gall person ddod yn flinedig, yn wan, coslyd, gael chwyddo yng ngwaelod y coesau, datblygu clefyd melyn, cleisio'n hawdd, cael hylif yn casglu yn yr abdomen, neu ddatblygu gwaedlestri tebyg i gorynnod ar y croen. Gall y casgliad o hylif yn yr abdomen gael ei heintio'n ddigymell. Mae cymhlethdodau eraill gynnwys enseffalopathi hepatig, gwaedu o gwythiennau lledagroed yn y oesophagus neu wythiennau ystumog lledagored, neu ganser yr afu. Mae enseffalopathi hepatig yn achosi dryswch ac yn gallu arwain at anymwybyddiaeth.

Achosion mwyaf cyffredin sirosis yw alcohol, hepatitis B, hepatitis C, a chlefyd afu brasterog di-alcohol. Fel arfer, mae angen mwy na dau neu dri diod alcoholaidd y dydd dros gyfnod o flynyddoedd i achosi siroris alcoholaidd. Mae nifer o achosion i glefyd afu brasterog di-alcohol, gan gynnwys bod dros bwysau, clefyd y siwgr, brasterau gwaed uchel, a phwysedd gwaed uchel. Mae nifer o achosion llai cyffredin o sirosis i'w cael, gan gynnwys hepatitis hunanimíwn, primary biliary cholangitis bustlaidd cynradd, hemochromatosis, meddyginiaethau penodol, a cherrig bustl. Mae diagnosis yn seiliedig ar brofion gwaed, delweddu meddygol, a biopsi afu.

Mae rhai o achosion sirosis, megis hepatitis B, yn gallu cael eu hatal trwy frechiad. Mae triniaeth yn dibynnu yn rhannol ar yr achos sylfaenol, ond y nod yn aml yw atal gwaethygiad a chymhlethdodau. Argymhellir osgoi alcohol ym mhob achos o sirosis. Gellir trin hepatitis B ac C gyda meddyginiaethau gwrth-feirol. Gellir trin hepatitis hunanimiwn gyda meddyginiaethau steroid. Gall ursodiol fod yn ddefnyddiol os yw'r clefyd o ganlyniad i dwythellau bustl. Gall meddyginiaethau eraill fod yn ddefnyddiol ar gyfer cymhlethdodau megis chwyddo yn yr abdomen neu goesau, enseffalopathi hepatig, a gwythiennau oesophagaeal lledagored. Mewn achosion dwys o sirosis, gall trawsblannu'r afu fod yn opsiwn.

Mae tua 2.8 miliwn o bobl yn dioddef o sirosis ac arweiniodd y cyflwr at 1.3 miliwn o farwolaethau yn 2015. O'r rhain, achoswyd 348,000 gan alcohol, 326,000 gan hepatitis C, a 371,000 gan hepatitis B. Yn yr Unol Daleithiau, mae mwy o ddynion nag o fenywod yn marw o sirosis. Ceir y disgrifiad cyntaf at y cyflwr gan hippocrates yn y 5g CC.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afu
Categori:Afiechydon

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Janelle Monáe

Cantores, cyfansoddwr, rapiwr, cynhyrchydd recordiau, actores, a model o'r Unol Daleithiau ydy **Janelle Monáe Robinson** (; ganwyd 1 Rhagfyr 1985).

Mae gwreiddiau Monáe yn Ninas Kansas, lle cafodd hi ei geni a magu, yn dod i'r amlwg yn ei geiriau ac arddull. Yn ôl yr erthygl nodwedd Pitchfork gan Carrie Battan ar Monáe, mae'r gân "Ghetto Woman" yn cyfeirio yn uniongyrchol at fam dosbarth gweithiol Monáe – yn ogystal â phortread menywod dosbarth gweithiol croenddu yn niwylliant yr Unol Daleithiau – gyda'r llinell "Carry on, ghetto woman, even when the news portrays you less than you could be."

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd Saesneg
Categori:Dawnswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Kansas
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Hepatitis A

Mae **hepatitis A** yn glefyd heintus sy'n effeithio ar yr iau ac sydd wedi'i achosi gan feirws hepatitis A (HAV). Ychydig iawn, os o gwbl, yw'r symptomau mewn nifer o achosion, yn arbennig ymhith yr ifanc. Mae'r amser rhwng heintio a symptomau, i'r rhai sy'n eu harddangos, rhwng pythefnos a chwe wythnos. Pan fydd symptomau yn digwydd, maen nhw fel arfer yn para wyth wythnos ac yn gallu cynnwys cyfog, chwydu, dolur rydd, clefyd melyn, twymyn, a phoen abdomenol. Mae tua 10–15% o bobl yn cael y symptonau eto yn ystod y chwe mis yn dilyn yr heintio cyntaf. Prin iawn y bydd yr iau yn methu o ganlyniad, ond mae i'w weld yn bennaf yn yr henoed.

Mae'r clefyd fel arfer yn cael ei ledu drwy fwyta bwyd neu yfed dwr sydd wedi'i heintio gyda ysgarthion sydd wedi'u heintio. Mae pysgod mor sydd heb eu coginio yn ddigonol yn ffynhonnell cymharol gyffredin. Gall hefyd gael ei ledu trwy gysylltiad agos a pherson sydd wedi'i heintio. Er nad yw plant yn arddangos symptomau pan maen nhw wedi'u heintio, maen nhw'n dal yn gallu heintio eraill. Yn yr heintiad cyntaf, mae person yn imiwn am weddill eu bywyd. Mae diagnosis requires blood testing, as the symptoms are similar to those of a number of other diseases. It is one of five known hepatitis viruses: A, B, C, D, and E.

Mae brechiad hepatitis A yn ddull effeithiol o atal y clefyd. Mae rhai gwledydd yn ei argymell fel mater o drefn i blant a'r rhai sydd â risg uwch o'i ddal sydd heb eu brechu yn barod. Mae'n ymddangos fel petai'n effeithiol am oes. Mae mesurau ataliol eraill yn cynnwys golchi dwylo a choginio bwyd yn drylwyr. Nid oes unrhyw driniaeth benodol ar gael, gyda gorffwys a meddyginiaethau ar gyfer cyfog neu dolur rydd yn cael hargymell yn ôl yr angen. Mae heintiadau fel arfer yn cael eu gwella yn llwyr heb unrhyw glefyd afu pellach. Mae methiant afu aciwt, os yw'n digwydd, yn cael ei drin gyda thrawsblaniad afu.

Yn fyd-eang, mae tua 1.4 miliwn o achosion symptomatig bob blwyddyn a thua 114 miliwn o heintiadau (symptomatig a ansymptomatig). Mae'n fwy cyffredin mewn rhannau o'r byd gyda safon isel o lanweithdra a phrinder dwr diogel. Yn y byd datblygol, mae tua 90% o blant wedi eu heintio erbyn eu bod yn 10 oed, ac felly yn imiwn erbyn eu bod yn oedolion. Mae'n aml i'w weld mewn pyliau mewn gwledydd lled ddatblygol lle nad yw plant yn agored iddo ac nad yw brechiadau yn gyffredin. Yn 2015, arweiniodd hepatitis A aciwt at 11,200 o farwolaethau. Cynhelir Dydd Hepatitis y Byd yn flynyddol ar Orfennaf 28 i godi ymwybyddiaeth o hepatitis firol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Clefydau heintus
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Cefnwyrni

Mae **cefnwyrni**, neu *sgoliosis* yn gyflwr meddygol lle mae asgwrn cefn rhywun efo crymedd i'r ochr. Mae'r cromlin fel arfer y siâp "S"- neu "C". Mewn rhai, mae graddfa'r crymedd yn sefydlog, tra bod eraill yn cynyddu dros amser. Nid yw cefnwyrni ysgafn fel arfer yn achosi problemau, tra gall achosion difrifol ymyrryd ag anadlu. Fel arfer, nid oes unrhyw poen.

Nid yw achos y rhan fwyaf o achosion yn hysbys, ond credir ei fod yn cynnwys cyfuniad o ffactorau geneteg ac amgylcheddol. Mae ffactorau risg yn cynnwys effaith ar eraill o deulu eraill. Gall hefyd ddigwydd o ganlyniad i gyflwr arall fel sbermau cyhyrau, parlys yr ymennydd, syndrom Marfan, a thiwmorau megis niwrofibromatosis. Cadarnheir diagnosis gyda pelydrau-X. Fel arfer, dosbarthir scoliosis fel naill ai strwythurol lle mae'r gromlin yn sefydlog, neu'n weithredol lle mae'r asgwrn cefn yn normal.

Mae triniaeth yn dibynnu ar maint y gromlin, lleoliad, ac achos. Mae'n bosib y bydd mân chromlin yn cael eu gwylio'n achlysurol. Gall triniaethau gynnwys carntroeo neu lawdriniaeth. Rhaid gosod y cantro i'r person a'i ddefnyddio bob dydd nes i'r tyfu ddod i ben. Mae'r dystiolaeth nad yw trin cwcerapracteg, atchwanegiadau dietegol, neu ymarferion yn atal y cyflwr rhag gwaethygu yn ddiffygiol. Fodd bynnag, argymhellir ymarfer corff o hyd oherwydd ei fanteision iechyd eraill.

Mae cefrnwyrni yn ymddangos mewn tua 3% o pobol. Mae'n fwyaf cyffredin yn bobol rhwng 10 ac 20 oed. Mae merched fel arfer yn cael eu heffeithio'n fwy difrifol na bechgyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Asgwrn cefn
Bynion

Anffurfiad y cymal sy'n cysylltu bawd troed â'r droed yw **bynion**. Mae bawd troed yn aml yn gwyro tuag at y bysedd traed eraill ac mae'r cymal yn goch ac yn boenus. Mae'n cychwyn yn raddol.  Gall cymhlethdodau gynnwys bwrsitis neu arthritis.

Mae'r union achos yn aneglur. Mae'r ffactorau arfaethedig yn cynnwys gwisgo esgidiau sy'n rhy dynn, hanes teuluol, ac arthritis gwynegol. Yn gyffredinol, gwneir diagnosis ar sail y symptomau a chanlyniadau profion pelydr-X.  Bynionét yw'r term a ddefnyddir ar gyfer cyflwr tebyg sy'n effeithio ar fys bach troed.

Gall triniaeth gynnwys esgidiau priodol, orthoteg, neu gyffuriau gwrthlid ansteroidol. Os na fydd hyn yn gwella'r symptomau, gellir gwneud llawdriniaeth. Mae'n effeithio ar tua 23% o oedolion. Effeithir menywod yn amlach na dynion. Fel arfer mae'n cychwyn rhwng 20 a 50 mlwydd oed. Mae'r cyflwr hefyd yn dod yn fwy cyffredin wrth i rywun fynd yn hŷn. Fe'i disgrifiwyd yn glir am y tro cyntaf ym 1870.

## Symptomau 
bawd|Llun yn dangos bynion
Mae symptomau bynion yn cynnwys croen llidiog o gwmpas y bynion, poen wrth gerdded, cymal poenus a choch, a bawd troed yn gwyro tuag at y bysedd traed eraill. Mae'n bosib y bydd pothelli yn ffurfio o gwmpas y bynion hefyd. 

Gall presenoldeb bynions arwain at anawsterau wrth geisio cael o hyd i esgidiau addas a gallant orfodi rhywun i brynu esgid maint mwy er mwyn gwneud lle i'r bynion. Os bydd camffurfiad y bynion yn ddigon difrifol, gall y droed frifo mewn gwahanol leoedd hyd yn oed heb gyfyngiad esgidiau. Fe'i hystyrir wedyn yn broblem fecanyddol gyda blaen y droed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anhwylderau ysgerbydol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Tiwmor yr ymennydd

Achosir **tiwmor yr ymennydd** gan bresenoldeb celloedd annormal yn yr ymennydd. Ceir ddau brif fath o diwmor: tiwmor maleisus neu ganseraidd a thiwmor diniwed. Gellir rhannu tiwmorau canseraidd yn ddau grŵp sef tiwmorau sylfaenol sy'n dechrau o fewn yr ymennydd, a thiwmorau eilaidd sydd wedi lledaenu o rywle arall, a elwir yn diwmorau metastasis yr ymennydd. Gall pob math o diwmorau'r ymennydd gynhyrchu symptomau ac maent yn amrywio a'n ddibynnol ar y rhan o'r ymennydd ag effeithiwyd. Ymhlith y symptomau posib y mae cur pen, trawiadau, problemau gweld, chwydu ac effeithiau meddyliol. Mae cur pennau fel arfer ar eu gwaethaf yn y bore ac yn gwella wedi i rywun chwydu. Gall problemau mwy penodol gynnwys anawsterau wrth gerdded, siarad a synhwyro'n gyffredinol. Wrth i'r clefyd ddatblygu mae dioddefwr yn medru colli ymwybyddiaeth.

Mae tiwmorau uwchradd neu fetastatig yr ymennydd yn fwy cyffredin na thiwmorau cynradd yr ymennydd, ac y mae oddeutu hanner o achosion metastasis yn deillio o ganser yr ysgyfaint. Mae tiwmorau cynradd yr ymennydd yn effeithio oddeutu 250,000 o bobl yn flynyddol ar lefel rhyngwladol (2% o ganserau yn gyffredinol). Tiwmor yr ymennydd yw'r ail ganser mwyaf cyffredin ymysg plant iau na 15, lewcemia lymffoblastig acíwt yw'r math mwyaf cyffredin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymennydd

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Botwliaeth

Mae ** Botwliaeth **in salwch prin a allai fod yn angheuol a achosir gan docsin a gynhyrchir gan y bacteriwm *Clostridium botulinum*. Mae'r afiechyd yn dechrau gyda gwendid, methu gweld yn eglur, teimlo'n flinedig, a chael trafferth siarad. Gall hyn wedyn gael ei ddilyn gan wendid y breichiau, y cyhyrau a'r coesau.  Nid yw'r clefyd fel arfer yn effeithio ar ymwybyddiaeth nac yn achosi twymyn.

Gall Botwliaeth ledu mewn sawl ffordd. Mae'r sborau bacteriol sy'n ei achosi yn gyffredin yn y pridd a'r dŵr. Maent yn cynhyrchu'r tocsin botulinwm pan fyddant yn agored i lefelau ocsigen isel a thymereddau penodol. 
Mae botwliaeth a gludir gan fwyd yn digwydd pan fydd bwyd sy'n cynnwys y tocsin yn cael ei fwyta. Mae botwliaeth babanod yn digwydd pan fydd y bacteria'n datblygu yn y coluddyn ac yn rhyddhau'r tocsin. Mae hyn fel arfer yn digwydd yn unig mewn plant llai na chwe mis oed, wrth i fecanweithiau diogelu ddatblygu ar ôl y cyfnod hwnnw. Canfyddir botwliaeth clwyf yn fwyaf aml ymhlith y rhai sy'n chwistrellu cyffuriau stryd. Yn y sefyllfa hon, mae sborau'n mynd i mewn i glwyf, ac yn absenoldeb ocsigen, maent ynryddhau'r tocsin. Nid yw'n cael ei basio yn uniongyrchol rhwng pobl. Cadarnheir y diagnosis trwy ddod o hyd i'r tocsin neu'r bacteria yn yr unigolyn dan sylw.

Gellir atal botwliaeth yn bennaf trwy baratoi bwyd mewn ffordd briodol.  Mae'r tocsin, nid yr organeb er hynny, yn cael ei ddinistrio trwy ei wresogi i fwy na 85&nbsp;°C (185&nbsp;°F) am fwy na 5 munud. Gall mêl gynnwys yr organeb, ac am y rheswm hynny, ni ddylid bwydo mêl i blant dan 12 mis. Gellir trin botwliaeth gydag antitoxin. Mae'r rhai sy'n colli eu gallu i anadlu ar eu pennau eu hunain, efallai y bydd angen awyru mecanyddol am fisoedd. Gellir defnyddio cyffuriau gwrthfiotig i drin botwliaeth clwyf. Mae marwolaeth yn digwydd mewn 5 i 10% o bobl. Mae botwliaeth hefyd yn effeithio ar lawer o anifeiliaid eraill. Mae'r gair yn dod o'r Lladin, *botulus*, sy'n golygu selsig. Mae disgrifiadau cynnar o botwliaeth yn dyddio'n ôl i o leiaf 1793 yn yr Almaen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Clefydau firaol

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Llid y stumog

Mae **llid y stumog (gastritis)** yn llid ar leinin y stumog. Gall ddigwydd am gyfnod byr neu barhau dros gyfnod hir. Mae'n bosib nad oes unrhyw symptomau ond, pan mae symptomau i'w gweld, y mwyaf cyffredin yw poen yn rhan uchaf yr abdomen. Mae symptomau posibl eraill yn cynnwys cyfog a chwydu, bolio, colli archwaeth a llosg cylla. Gall cymhlethdodau gynnwys gwaedu, briw ar y stumog, a thiwmorau stumog. Pan achosir y llid gan broblemau hunanimiwn, gall lefel isel o gelloedd coch y gwaed gael ei achosi gan ddiffyg fitamin B12, cyflwr sy'n cael ei adnabod fel anemia dinistriol.

Mae achosion cyffredin yn cynnwys heintio gyda *Helicobacter pylori* a'r defnydd o gyffuriau gwrthlid ansteroidol. Mae achosion llai cyffredin yn cynnwys alcohol, ymsygu, cocên, afiechyd dwys, problemau hunainimiwn, therapi ymbelydrol a Chlefyd Crohn. Gall endoscopi, math o belydr-X, profion gwaed, a phrofion carthion helpu gyda diagnosis. Gall sympromau llid y stumog fod yn arwydd o doriad myocardaidd. Mae cyflyrau eraill gyda symptomau tebyg yn cynnwys llid y pancreas, problemau coden y bustl, a chlefyd briw peptig.

Gellir atal llid y stumog drwy osgoi pethau sy'n ei achosi. Mae triniaeth yn cynnwys meddyginiaethau megis antasid, blocwyr H2, neu atalydd pwmp proton. Yn ystod trawiad aciwt gall yfed lidocen gludiog helpu. Os yw'r llid wedi'i achosi gan gyffuriau gwrthlid ansteroidol, gallir peidio â chymryd rhain. Os yw *H. pylori* yn bresennol, gall gael ei drin gyda chyfuniad o wrthfiotigau megis amoxicillin a clarithromycin. I'r rhai sy'n dioddef o anemia dinistriol, argymhellir atchwanegiadau fitamin B1 trwy'r ceg neu trwy chwistrelliad . Fel arfer, cynghorir pobl i osgoi bwydydd sy'n achoi trafferthion iddynt.

Credir bod llid y stumog yn effeithio ar tua hanner o boblogaeth y byd. Yn 2013, roedd tua 90 miliwn o achosion newydd o'r cyflwr. Mae'r clefyd yn fwy cyffredin wrth i bobl heneiddio. Achosodd y llid, ynghyd â chlefyd arall yn rhan gyntaf y perfedd sy'n cael ei alw'n duodenitis, tua 50,000 o farwolaethau yn 2015. Darganfyddwyd *H. pylori* gyntaf yn 1981 gan Barry Marshall a Robin Warren.

## Gweler hefyd 
* Gastroenteritis

## Cyfeiriadau 
Categori:Llidau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Anthracs

Mae ** Anthracs** yn haint a achosir gan y bacteriwm *Bacillus anthracis*. Gall ddigwydd mewn pedair ffurf: croen, ysgyfaint, coluddol a chwistrellaid. Mae symptomau'n dechrau rhwng un diwrnod a dau fis wedi dal yr haint. Mae'r ffurf croen yn ymddangos gyda phothell fechan gyda'r croen o'i hamgylch wedi chwyddo sydd yn aml yn troi mewn i wlser ddi-boen gyda chanol du. Mae'r ffurf anadlu yn ymddangos gyda gwres, poen yn y fron a diffyg anadl. Mae'r ffurf coluddol yn ymddangos gyda dolur rhydd a all gynnwys gwaed, poenau abdomenol, cyfog a chwydu. Mae'r ffurf chwistrelliad yn ymddangos gyda thwymyn a chrawniad ar safle chwistrelliad y cyffur.

Lledaenir Anthracs drwy gyffyrddiad a sborau'r bacteria, sydd yn aml o gynnyrch anifeiliad heintus. Mae'r cyffyrddiad yn digwydd drwy anadlu, bwyta, neu drwy ardal o groen toredig. Nid yw'n arferol yn ymledu'n uniongyrchol rhwng pobl. Mae ffactorau risg yn cynnwys pobl sy'n gweithio gydag anifeiliaid neu gynnyrch anifeiliaid, teithwyr, gweithwyr post, a gweithwyr milwrol. Cadarnheir y diagnosis drwy ddarganfod gwrthgyrff neu'r tocsin yn y gwaed neu drwy feithrin sampl o'r safle heintus.

Argymhellir brechiad Anthracs i bobl sydd mewn risg uchel. Mae imiwneiddio anifeiliaid rhag Anthracs yn cael ei argymell mewn ardaloedd sydd wedi dioddef heintiau blaenorol. Mae dau fis o wrthfiotig, megis doxycycline neu ciprofloxacin, yn dilyn datguddiad hefyd yn gallu atal haint. Os yw haint yn digwydd bydd y drinaeth gyda gwrthfiotigau a gwrthwenwyn. Bydd y math a'r nifer o wrthfiotigau a ddefnyddir yn dibynnu ar fath yr heintiad. Argymhellir gwrthwenwyn ar gyfer y rhai hynny sydd a haint wedi ymledu.

Gwelir Anthracs yn fwyaf cyffredin mewn pobl yn Affrica a chanol a de Asia. Mae'n digwydd hefyd yn weddol reolaidd yn Ne Ewrop, ond mae'n angyffredin yng Ngogledd Ewrop a Gogledd America. Yn fyd-eang, mae o leiaf 2,000 o achosion yn digwydd, gyda tua dau achos y flwyddyn yn Yr Unol Daleithiau. Llid y croen yw dros 95% o'r achosion. Heb driniaeth, mae perygl marwolaeth o anthracs y croen yn 24&. Ar gyfer llid coluddol, ma'r perygl marwolaeth yn 25 i 75%, tra fod anthracs anadlol yn lladd tua 50 i 80%, hyd yn oed gyda thriniaeth. Hyd yr 20g, roedd heintiau anthracs yn lladd cannoedd o filoedd o bobl ac anifeiliaid bob blwyddyn. Mae Anthracs wedi ei ddatblygu'n arf milwrol gan nifer o wledydd. Mewn llysysorion bydd haint yn digwydd pan fyddant yn bwyta neu anadlu'r sborau wrth bori. Gall anifeiliaid cigysol gael eu heintio drwy fwyta anifieiliad heintus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Trychinebau iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Iona Banks

Actores o Gymraes oedd **Iona Banks **(20 Rhagfyr 1920 – 20 Mai 2008), yn hanu o Trelogan, Sir y Fflint.

Dechreuodd actio yn Theatr Fach y Rhyl a bu'n aelod blaenllaw o Gwmni Theatr Cymru. Wedyn bu'n actio yn addasiad BBC Cymru o nofel T. Rowland Hughes, *Chwalfa*, yn 1966.

Bu'n gweithio yn Saesneg gyda Willy Russell, gan chwarae Mrs Roberts yn y ddrama *Our Day Out* (1977), a'r un cymeriad yn Rhan 2 o'r gyfres deledu *One Summer* (1983). Roedd hefyd yn y gyfres *Angels*.

Am dros 20 mlynedd chwaraeodd y barforwyn Gwladys Lake ar yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

## Gyrfa 
### Theatr 
(Detholiad)
* *Cilwg Yn Ôl* (1970) Cwmni Theatr Cymru
* *Y Claf Diglefyd* (1971) Cwmni Theatr Cymru
* *Nid Aur Yw Popeth Melyn* (1972) Cwmni Theatr Cymru
* *Tri Chryfion Byd* neu ''Twm O'r Nant* (sioe) (1972) Cwmni Theatr Cymru
* *Gweld Sêr* (1972) Cwmni Theatr Cymru
* *Dan Y Don* (1973) Cwmni Theatr Cymru
* *Dychweledigion* (1974) Cwmni Theatr Cymru
* *Yr Achos* (1974) Cwmni Theatr Cymru
bawd|Iona Banks fel y wrach yn Madog
* *Madog* (1976) Cwmni Theatr Cymru

## Teledu a Ffilm 
bawd|Iona Banks yn Deryn 1990
(Detholiad)

* *Pobol Y Cwm* 
* *Deryn*
* *Lleifior'' (1990-1994)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Anna Fison (Morfudd Eryri)

Ieithydd, bardd ac addysgydd oedd **Anna Fison**, a adnabyddwyd fel **Morfudd Eryri** (14 Chwefror 1839 – 21 Chwefror 1920).

Fe'i ganwyd yn Barningham, Suffolk, yr ieuengaf o ugain o blant Thomas Fison, a'i ail wraig, Charlotte. Derbyniodd ei haddysg yn Llundain, Cheltenham ac ar y cyfandir, ac yna symud i fyw at ei brawd yn Rhydychen. Yn ystod y cyfnod hwnnw y dysgodd ddarllen y Gymraeg, a hynny dan ddylanwad Dr Charles Williams, a oedd yn Brifathro Coleg Iesu ar y pryd. Ymddiddorai yn fawr mewn ieithoedd, ac yn ogystal â Chymraeg, medrai ddarllen Hebraeg, Groeg, Lladin, Eingl-Sacsoneg, Saesneg, Almaeneg, Sbaeneg, Eidaleg a Ffrangeg.

Yn 1871, priododd â David Walter Thomas, a oedd yn Ficer yn Eglwys y Santes Ann, Mynydd Llandygái, ger Bethesda, ar y pryd. Tra'n byw yno y dysgodd i siarad Cymraeg, a llwyddodd i'w llwyr feistroli. Enillodd wobrwyon yn yr Eisteddfod Genedlaethol am ei chyfieithiadau, ei chaneuon a'i thraethodau. Roedd ganddi ddiddordeb arbennig mewn addysg Gymraeg a dywedir bod ganddi ystor o straeon tylwyth teg, ac y gallai eu hadrodd a'u hysgrifennu yn fedrus. Roedd yn cynnal dosbarthiadau nos i chwarelwyr a bu'n rhan o'r ymgais i ddiwygio'r Eisteddfod Genedlaethol yn y 1870au a'r 1880au.

'Cydnabyddir Mrs Thomas yn gyffredinol fel un o brif lenorion ein cenedl,' medd darn amdani yn *Papur Pawb* yn 1895, 'dywedwn ein cenedl, oherwydd, er nad oes ddyferyn o waed Cymreig, fel y cyfryw, yn rhedeg drwy ei gwythienau, eto y mae ei chydnabyddiaeth helaeth a'n hiaith, ein llenyddiaeth, ein defion, &c., yn hawlio iddi safle anrhydeddus yn mysg goreugwyr llenyddol a gwladgarol y genedl.'

'Nid Cymraes o gyff,' meddai, 'ond Cymraes o galon ydwyf'.

## Llyfryddiaeth 
* 'FISON, ANNA ‘Morfudd Eryri’ (1839-1920)' yn Y Bywraffiadur Ar-lein
*'Morfudd Eryri', Perl y plant: Misolyn i blant yr eglwys (Medi 1900)
*'Morfudd Eryri', Papur Pawb (12 Ionawr 1895), 4.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Amlieithyddion
Categori:Beirdd Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Beirdd Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Suffolk
Categori:Pobl fu farw yng Ngwynedd
Categori:Ymfudwyr o Loegr i Gymru
Tonsilitis

Llid y tonsiliau yw **tonsilitis**, cyflwr sydd fel arfer yn datblygu'n gyflym. Math o ffaryngwst ydyw. Gall symptomau gynnwys dolur ynghylch y gwddf, twymyn, tonsiliau chwyddedig, trafferthion wrth lyncu, ac ehangiad yn y nodau lymff o gwmpas y gwddf. Mae modd i'r cyflwr arwain at gymhlethdodau, gan gynnwys crawniad peritonsilaidd.

Achosir tonsilitis fel arfer gan haint firaol ac y mae oddeutu 5% i 40% o achosion yn datblygu oherwydd haint bacteriol. Pan achosir y cyflwr gan y grŵp bacteriwm A streptococws, cyfeirir ato fel gwddf strep. Nid yw bacteria megis *Neisseria gonorrhoeae, Corynebacterium diphtheriae,* neu *Haemophilus influenzae* yn achosi'r cyflwr fel arfer. Lledaenir yr haint fel rheol drwy'r awyr. Gall system sgorio, fel sgôr Centor, gynorthwyo wrth wahanu achosion gwahanol. Gellir cadarnhau diagnosis drwy swab gwddf neu brawf strep cyflym.

Wrth drin y cyflwr gwneir ymdrech i wella symptomau a gostwng cymhlethdodau. Gellir defnyddio parasetamol (asetaminoffen) ac ibuprofen i ostwng poenau. Os mai strep y gwddf sy'n bresennol, caiff y gwrthfiotig penisilin ei argymell fel rheol. Gall rhai dioddefwyr fod ag alergedd tuag at benisilin, ac mewn achosion felly, defnyddir seffalosborin neu macrolidiau i drin tonsilitis. Cynigir tonsilectomi i rai plant sy'n profi cyfnodau rheolaidd o donsilitis. Mae'r driniaeth honno'n lleihau'r risg o donsilitis dychweladwy yn gymedrol.

Mae tua 7.5% o bobl yn dioddef poen ynghylch y gwddf o leiaf unwaith bob tri mis, ac mae oddeutu 2% o'r boblogaeth yn ymweld â meddyg ar gyfer tonsilitis yn flynyddol. Effeithir y cyflwr blant oed ysgol yn bennaf, yn enwedig yn ystod tymhorau'r hydref a'r gaeaf. Gwellir y rhan fwyaf o achosion gyda meddyginiaeth, neu hebddynt hyd yn oed. Mewn oddeutu 40% o achosion, gwellir y symptomau o fewn tridiau, a 80% o achosion o fewn wythnos, hyd yn oed os mae streptococws yn bresennol. Mae gwrthfiotigau yn lleihau hyd symptomau tua 16 awr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llidau

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
British Airways

**British Airways** yw cwmni hedfan mwyaf y Deyrnas Unedig o ran maint y fflyd. Yn dilyn Easyjet, y cwmni yw'r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig o ran teithwyr wedi'u hedfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau hedfan
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1974