open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Demòcrates de Catalunya

Plaid democrataidd, Crstnogol sydd dros annibyniaeth i Gatalwnia yw ***Demòcrates de Catalunya*** (neu'n fyr: **DC**; . Fe'i ffurfiwyd yng Ngorffennaf 2015 gan Antoni Castellà i Clavé, Núria de Gispert i Català a Joan Rigol i Roig - cyn-aelodau o'r ''d'Unió Democràtica de Catalunya'' oherwydd eu bod yn dymuno polisiau ac ymlyniad cryfach tuag at Annibyniaeth i Gatalwnia. Mae'r blaid newydd hon wedi ymuno gyda chlymblaid y Junts pel Sí ('Annibyniaeth Gyda'n Gilydd') sydd hefyd yn credu mewn annibyniaeth oddi wrth Sbaen.

Un o'r ffactorau wrth wraidd ei ffurfio oedd pleidlais o tua 80% annibyniaeth yn Refferendwm Catalwnia 2014 ac y bydd canlyniad Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015 yn cael ei ystyried yn bleidlais *de facto* dros neu yn erbyn annibyniaeth i'r wlad.

## Gweler hefyd
*Junts pel Sí
*Convergència Democràtica de Catalunya
*Convergència i Unió
*Esquerra Republicana de Catalunya
*Partit dels Socialistes de Catalunya

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalonia
Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia

bawd|300px|Gwrthydystiad cyhoeddus o 8,000 o ganhwyllau - a drefnwyd gan y Cynulliad Cenedlaethol

Mudiad cenedlaethol yng Nghatalwnia ydy ***Assemblea Nacional Catalana*** (talfyriad: **ANC**; ); roedd ganddo dros 80,000 o aelodau (40,000 ohonynt yn talu) yn 2015. Rhwng ei ffurfio yn 2011 a Mai 2015 ei Lywydd oedd Carmen Forcadell cyn trosglwyddo'r awenau i Jordi Sànchez. Mae'r ANC yn diffinio'i hun fel mudiad democrataidd, poblogaidd ac unol.

Un o'i ymgyrchoedd cyntaf oedd gwrthdystiad enfawr ar 11 Medi 2012 yn Barcelona, pan ddaeth 1.5 miliwn o bobl at ei gilydd i alw am annibyniaeth i Gatalwnia. Dyma'r brotest fwyaf a welwyd yng Nghatalwnia (hyd 2015). Ar 8 Mehefin y flwyddyn dilynol ail-etholwyd Carme Forcadell yn Llywydd. Rhennir gwaith y mudiad rhwng deg siaptr neu ranbarth, er mwyn ysgogi gweithgareddau lleol.

;Rhai gwrthdystiadau a drefnwyd gan yr ANC

Fanals-Banc P1150941.JPG|Medi 2012 ar ffordd y *Passeig de Gracia*
Mosaic del Concert per la Llibertat.jpg|*Concert per la Llibertat*, 2013
Els diputats de CiU a la Via Catalana al Parlament.jpg|Llwybr y Catalwniaid; rhes o bobl: dros 300,000 o bobl; 480-cilometr; Medi 2013

## Gweler hefyd
*Junts pel Sí
*Convergència Democràtica de Catalunya
*Convergència i Unió
*Esquerra Republicana de Catalunya
*Partit dels Socialistes de Catalunya

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghatalonia
Choristhemis olivei

Gwas neidr o deulu'r *Synthemistidae* (neu'r 'Cynffonau teigrod') yw'r **Choristhemis olivei**. Fel llawer o weision neidr, ei gynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Synthemistidae
Macromiidae

Dyma restr o weision neidr yn y teulu ***Macromiidae***:

**Didymops floridensis*
**Didymops transversa*
**Epophthalmia australis*
**Epophthalmia elegans*
**Epophthalmia frontalis*
**Epophthalmia kuani*
**Epophthalmia vittata*
**Epophthalmia vittigera*
**Macromia aculeata*
**Macromia alleghaniensis*
**Macromia amphigena*
**Macromia amymone*
**Macromia annulata*
**Macromia arachnomima*
**Macromia astarte*
**Macromia bartenevi*
**Macromia berlandi*
**Macromia calliope*
**Macromia callisto*
**Macromia celaeno*
**Macromia celebia*
**Macromia chaiyaphumensis*
**Macromia chalciope*
**Macromia chui*
**Macromia cincta*
**Macromia cingulata*
**Macromia clio*
**Macromia corycia*
**Macromia cupricincta*
**Macromia cydippe*
**Macromia daimoji*
**Macromia dione*
**Macromia ellisoni*
**Macromia erato*
**Macromia euphrosyne*
**Macromia eurynome*
**Macromia euterpe*
**Macromia flavicincta*
**Macromia flavocolorata*
**Macromia flavovittata*
**Macromia flinti*
**Macromia fulgidifrons*
**Macromia gerstaeckeri*
**Macromia hamata*
**Macromia hermione*
**Macromia holthuisi*
**Macromia icterica*
**Macromia ida*
**Macromia illinoiensis*
**Macromia indica*
**Macromia irata*
**Macromia irina*
**Macromia jucunda*
**Macromia katae*
**Macromia kiautai*
**Macromia kubokaiya*
**Macromia lachesis*
**Macromia macula*
**Macromia magnifica*
**Macromia malleifera*
**Macromia manchurica*
**Macromia margarita*
**Macromia melpomene*
**Macromia miniata*
**Macromia mnemosyne*
**Macromia moorei*
**Macromia negrito*
**Macromia pacifica*
**Macromia pallida*
**Macromia pinratani*
**Macromia polyhymnia*
**Macromia pyramidalis*
**Macromia septima*
**Macromia sombui*
**Macromia sophrosyne*
**Macromia splendens*
**Macromia taeniolata*
**Macromia terpsichore*
**Macromia tillyardi*
**Macromia urania*
**Macromia viridescens*
**Macromia westwoodii*
**Macromia whitei*
**Macromia yunnanensis*
**Macromia zeylanica*
**Phyllomacromia aeneothorax*
**Phyllomacromia aequatorialis*
**Phyllomacromia amicorum*
**Phyllomacromia aureozona*
**Phyllomacromia bicristulata*
**Phyllomacromia bifasciata*
**Phyllomacromia bispina*
**Phyllomacromia caneri*
**Phyllomacromia congolica*
**Phyllomacromia flavimitella*
**Phyllomacromia funicularia*
**Phyllomacromia funicularioides*
**Phyllomacromia gamblesi*
**Phyllomacromia girardi*
**Phyllomacromia hervei*
**Phyllomacromia kimminsi*
**Phyllomacromia lamottei*
**Phyllomacromia legrandi*
**Phyllomacromia maesi*
**Phyllomacromia melania*
**Phyllomacromia monoceros*
**Phyllomacromia nigeriensis*
**Phyllomacromia nyanzana*
**Phyllomacromia occidentalis*
**Phyllomacromia onerata*
**Phyllomacromia overlaeti*
**Phyllomacromia pallidinervis*
**Phyllomacromia paludosa*
**Phyllomacromia paula*
**Phyllomacromia picta*
**Phyllomacromia pseudafricana*
**Phyllomacromia royi*
**Phyllomacromia seydeli*
**Phyllomacromia sophia*
**Phyllomacromia subtropicalis*
**Phyllomacromia sylvatica*
**Phyllomacromia trifasciata*
**Phyllomacromia unifasciata*
**Phyllomacromia villiersi*

Macromiidae*
Chlorocyphidae

Teulu o fursennod ydy **Chlorocyphidae** a gaiff eu hadnabod yn Saesneg fel *jewels*. Eu tiriogaeth yw Affrica c Asia.

Image:Stream Ruby male.jpg|*Rhinocypha bisignata*, gwryw
Image:Stream Ruby female.jpg|*Rhinocypha bisignata*, benyw
File:Libellago lineata by kadavoor.JPG|*Libellago lineata*, gwryw
File:Libellago lineata female 2 by kadavoor.jpg|*Libellago lineata*, benyw

## Cyfeiriadau
Categori:Mursennod
Acanthagrion aepiolum

Mursen yn nheulu'r *Coenagrionidae* yw'r **Acanthagrion aepiolum** sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn *Acanthagrion*.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Coenagrionidae
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Coenagrionidae
Cwpan Sbaen

Cystadleuaeth cwpan bêl-droed a gynhelir yn flynyddol rhwng timau pêl-droed yn Sbaen yw'r **Copa del Rey** (). Enw llawn y gwpan yw *Campeonato de España – Copa de Su Majestad el Rey* *(Penampwriaeth Sbaen – Cwpan Ei Fawrhydi y Brenin)*.

Sefydlwyd y gystadleuaeth yn 1903. Y clwb mwyaf llwyddiannus yn y gystadleuaeth yw F.C. Barcelona, sydd wedi ennill y gwpan 27 gwaith.

Categori:Pêl-droed yn Sbaen
Ystaden

Mesur o bellter mewn unedau imperial yn hafal i un-wythfed milltir yw **ystaden** (ll. 'ystadenni' neu 'ystadennau'; Saesneg: *furlong*). Mae un ystaden yn gyfwerth a 660 troedfedd, 220 llath, 40 rhoden, neu ddeg cadwynfedd. Ar wahân i yn rhai o daleithiau Unol Daleithiau America, derbynnir yn rhyngwladol fod un Ystaden yn cyfateb i 201.168 metr. Yn fras, mae pump ystaden yn un cilometr - 1.00584&nbsp;km a bod yn fanwl gywir.

## Gweler hefyd
*System Ryngwladol o Unedau

## Cyfeiriadau
Categori:System Imperial
Categori:Unedau mesur
Neuadd Cyfronydd

Adeiladwyd **Neuadd Cyfronydd** neu **Neuadd Cyfronnydd** ger pentrefan Cyfronydd, Llanfair Caereinion tua 1865 ar gyfer teulu Pryce Jones, wedi i neuadd gynharach ar y safle losgi'n ulw. Saif Neuadd Cyfronydd ar yr  A458  rhwng Y Trallwng a Llanfair Caereinion ac mae'n eiddo i William a Ffion Hague. Ceir golygfeydd o Ddyffryn Banwy o'r ffenestri mawr a osodwyd yn nhu blaen y Neuadd. Am ryw reswm, nid yw'n ymddangos fod yr adeilad wedi'i gofrestru gan Cadw.

Pan werthwyd yr adeilad gan Maj Hamilton Pryce yn 1927 roedd ynddo 19 llofft a dim ond un lle chwech. Yn 1938 fe'i prynwyd am £7,250 gan Gyngor Sir Drefaldwyn er mwyn ei ddefnyddio fel ysgol i ferched. Addaswyd yr adeilad ar eu cyfer gan leihau nifer yr ystafelloedd gwely i 14 a rhoddwyd ynddo 4 ystafell folchi; roedd 44 erw o dir. Rhwng y 1990au a 2014, atgyweiriwyd yr adeilad gan ddau Sais: Jeff a Jean Bowskill, a hynny dros gyfnod o ddeg mlynedd; mae ganddo bellach 12.7 erw o dir a phwll nofio mewnol gyda sba moethus.

Yn Ionawr 2015 prynwyd yr adeilad 10-llofft gan William a Ffion Hague. Un o Fachynlleth oedd tad Ffion, Emyr, a arferai fod yn Drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol.

bawd|dim|Neuadd Cyfronydd

## Adeiladwaith
Codwyd y Neuadd o frics golau, ar ffurf sgwâr, a hynny mewn arddull Victorianaidd. Mae'r ffenestri pren sash wedi'i hamgylchu gan garreg. Y nodwedd hynotaf, mae'n debyg, yw'r fynedfa tair llawr ar ffurf tŵr.

## Y Neuadd yn y 19eg ganrif

Cyfronnydd, Llanfair Caereinion NLW3364559.jpg
Cyfronnydd, Castle Caereinion NLW3361689.jpg
Cyfronydd, Montgomeryshire. The Seat of Pryce Jones Esqr.jpeg

## Y teulu Pryse-Jones
Roeddd y Prysiaid yn ddisgynyddion i Bleddyn ap Cynfyn ac erbyn y 17g roedd Cyfronydd yn nwylo William, mab Oliver Pryce. Priododd William Pryce ferch o'r enw Margaret, a chawsant fab a alwyd yn Thomas (m. 1699?)  ac a briododd Lydia (nee Lewis) o Arwystli. Yn 1733 perchennog Neuadd Cyfronydd oedd John Pryce ac yna Pryce Jones (1767-1858) gŵr a briododd deirgwaith. Gyda'i ail briodas i Jane Davies ehangwyd yr ystâd a daeth tiroedd a chwareli yn Aberllefenni ger Tal-y-llyn yn eiddo i'r teulu. John Davies o Fachynlleth oedd tad Jane. Cawsant fab o'r enw Robert Davies Jones, a newidiodd ei enw i gynnwys "Pryce" yn 1858 ac a briododd Jane Charlton o Apley, Swydd Lincoln a ganwyd iddynt fab o'r enw Athelstan Robert Pryce yn 1849.

## Cyfeiriadau
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Categori:Plasdai Powys
Isostictidae

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Isostictidae** (Saesneg: 'gossamerwings') sy'n fath o fursen. Eu tiriogaeth yw Awstralia, Caledonia Newydd, a Gini Newydd. Geir 12 genera a 40 o rywogaethau:

**Austrosticta fieldi*
**Austrosticta frater*
**Austrosticta soror*
**Cnemisticta angustilobata*
**Cnemisticta latilobata*
**Eurysticta coolawanyah*
**Eurysticta coomalie*
**Eurysticta kununurra*
**Isosticta banksi*
**Isosticta gracilior*
**Isosticta handschini*
**Isosticta humilior*
**Isosticta robustior*
**Isosticta spinipes*
**Isosticta tillyardi*
**Labidiosticta vallisi*
**Lithosticta macra*
**Neosticta canescens*
**Neosticta fraseri*
**Neosticta silvarum*
**Oristicta filicicola*
**Rhadinosticta simplex*
**Selysioneura aglaia*
**Selysioneura arboricola*
**Selysioneura bacillus*
**Selysioneura capreola*
**Selysioneura cervicornu*
**Selysioneura cornelia*
**Selysioneura drymobia*
**Selysioneura phasma*
**Selysioneura ranatra*
**Selysioneura rangifera*
**Selysioneura rhaphia*
**Selysioneura stenomantis*
**Selysioneura thalia*
**Selysioneura umbratilis*
**Selysioneura venilia*
**Selysioneura virgula*
**Tanymecosticta capillaris*
**Tanymecosticta filiformis*
**Tanymecosticta fissicollis*
**Tanymecosticta jejuna*
**Tanymecosticta leptalea*
**Tanymecosticta simonae*
**Titanosticta macrogaster*

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
***Australian Faunal Directory*

Categori:Mursennod
Euphaeidae

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Euphaeidae** (Saesneg: 'gossamerwings') sy'n fath o fursen. Mae eu lliwiau'n fetalig  a cheir oddutu 70 o rywogaethau:

**Anisopleura comes*
**Anisopleura furcata*
**Anisopleura lestoides*
**Anisopleura lieftincki*
**Anisopleura qingyuanensis*
**Anisopleura subplatystyla*
**Anisopleura trulla*
**Anisopleura vallei*
**Anisopleura yunnanensis*
**Anisopleura zhengi*
**Bayadera bidentata*
**Bayadera brevicauda*
**Bayadera fasciata*
**Bayadera forcipata*
**Bayadera hyalina*
**Bayadera indica*
**Bayadera kali*
**Bayadera kirbyi*
**Bayadera lonicauda*
**Bayadera melania*
**Bayadera melanopteryx*
**Bayadera nephelopennis*
**Bayadera serrata*
**Bayadera strigata*
**Cryptophaea saukra*
**Crytophaea vietnamenis*
**Crytophaea yunnanensis*
**Cyclophaea cyanifrons*
**Dysphaea basitincta*
**Dysphaea dimidiata*
**Dysphaea ethela*
**Dysphaea gloriosa*
**Dysphaea lugens*
**Dysphaea walli*
**Epallage fatime*
**Euphaea ameeka*
**Euphaea amphicyana*
**Euphaea aspasia*
**Euphaea basalis*
**Euphaea bocki*
**Euphaea cardinalis*
**Euphaea compar*
**Euphaea cora*
**Euphaea decorata*
**Euphaea dispar*
**Euphaea formosa*
**Euphaea fraseri*
**Euphaea guerini*
**Euphaea hirta*
**Euphaea impar*
**Euphaea laidlowi*
**Euphaea lara*
**Euphaea masoni*
**Euphaea modigliani*
**Euphaea ochracea*
**Euphaea opaca*
**Euphaea ornata*
**Euphaea pahyapi*
**Euphaea refulgens*
**Euphaea splendens*
**Euphaea subcostalis*
**Euphaea subnodalis*
**Euphaea superba*
**Euphaea tricolor*
**Euphaea variegata*
**Euphaea yayeyamana*
**Heterophaea barbata*
**Heterophaea ruficollis*
**Schmidtiphaea schmidi*

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
Categori:Gweision neidr
Perilestidae

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Perilestidae** (Saesneg: 'shortwings') sy'n fath o fursen. Mae'n deulu bychan gyda dim ond 20 rhywogaeth:

**Nubiolestes diotima*
**Perilestes attenuatus*
**Perilestes bispinus*
**Perilestes fragilis*
**Perilestes gracillimus*
**Perilestes kahli*
**Perilestes minor*
**Perilestes solutus*
**Perissolestes aculeatus*
**Perissolestes castor*
**Perissolestes cornutus*
**Perissolestes flinti*
**Perissolestes guianensis*
**Perissolestes klugi*
**Perissolestes magdalenae*
**Perissolestes paprzyckii*
**Perissolestes pollux*
**Perissolestes remotus*
**Perissolestes remus*
**Perissolestes romulus*

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
***Australian Faunal Directory*

Categori:Mursennod
Platystictidae

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Platystictidae** (Saesneg: 'shadowdamsels') sy'n fath o fursen. Maen nhw'n edrych yn eitha tebyg i deulu arall o fursennodm, sef yteulu'r *Protoneuridae*. Mae eu hadenydd a'u habdomen yn hir ac yn fain.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Platystictidae

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
***Australian Faunal Directory*

Categori:Mursennod
Megapodagrionidaer

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Megapodagrionidaer** (Saesneg: 'flatwings') sy'n fath o fursen.

Ceir 4 isdeulu:

* Argiolestinae
* Hypolestinae
* Megapodagrioninae
* Philosininae
* Pseudolestinae

## Gwelerhefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Megapodagrionidae

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
Categori:Mursennod
Tramffordd Pumlumon a Hafan

Adeiladwyd y lein reilffordd **Tramffordd Pumlumon a Hafan** (Saesneg: *Plynlimon and Hafan Tramway*) 7 milltir o hyd ym 1897 i wasanaethu pyllau plwm Bwlch Glas a chwareli yn ymyl Hafan. Caewyd y lein ar ôl 3 blynedd. Gobeithiwyd adeiladu rheilffordd o'r pyllau a chwareli at y môr yn ymyl Ynyslas, ond gwrthodwyd caniatád gan Reilffordd y Cambrian rhag croesi eu lein rhwng Machynlleth ac Aberystwyth. Roedd yn rhaid i'r tramffordd fynd i Lanfihangel a throsglwyddo nwyddau i Reilffordd y Cambrian. Roedd seidins i'r gogledd o orsaf reilffordd Llandre

## Locomotifau
Roedd gan y gwmni 3 locomotif:-

### Victoria
Locomotif 0-4-0 efo boeler unionsyth a adeiladwyd gan John Slee a Chwmni yn Warrington. Daeth i'r tramffordd ar 12 Mai, 1897. Disodlwyd hwn gan 'Talybont'.

### Talybont
Locomotif 2-4-0T a adeiladwyd gan Gwmni Bagnall yn wreiddiol ar gyfer cwsmer ym Mrasil ond canslwyd ei archeb, felly aeth y locomotif i Dramffordd Pumlumon a Hafan. Gweithiodd o Lanfihangel i waelod yr inclein yn Hafan.

### Hafan
Locomotif 0-4-0ST Bagnall a weithiodd yn y chwarel uwchben yr inclein. Ailbrynwyd gan Bagnall ym 1901 a gweithiodd ar waith adeiladu Cronfa Ddŵr Walshaw Dene, Halifax, ac erbyn 1920 roedd ym meddiant Cwmni Coed Bedley yn Nairn, Yr Alban.

## Cerbydau
Roedd gan y dramffordd un cerbyd. Mae  copi ohono ar Reilffordd Ager Launceston erbyn hyn. Aeth rhai o'r wageni i Reilffordd Dyffryn Rheidol ac maent wedi goroesi hyd at heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Pumlumon a Hafan
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Regan Poole

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Regan Leslie Poole** (ganwyd 18 Mehefin 1998).  Ymunodd gyda thîm Manchester United o glwb Newport County ym mis Medi 2015.  Mae'n chwarae fel amddiffynnwr canolog.

Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Charles Edwin Spooner

Peiriannydd oedd **Charles Edwin Spooner** (22 Tachwedd 1853 – 14 Mai 1908) yn Hafod Tanycraig, Cymru. Roedd yn drydydd mab i Charles Easton Spooner.

Cwblhaodd addysg fel peiriannydd yng Ngholeg y Drindod, Dulyn ym 1874, ac wedyn gweithiodd o dan reolaith ei dad yng ngogledd Cymru.

Dechreuodd waith yn Adran Arolygu Ceilón ar 6 Medi 1876, yn Arolygwr Talaith y Gogledd, ac arolygodd Penrhyn  Jaffnapatam ac ardal  Patabilapullai. Trosglwyddwyd i Adran Gwaith Cyhoeddus ar 24 Awst 1877 ac adeiladodd ffordd trwy Bwlch  Bulototta a Ffordd Laxapathy ym Maskeliya. Daeth o'n brif swyddog i'r ardaloedd  Dikoya, Bojawantalawa, Maskeliya ac Ambagamawa yn Dhalaith Canolog. Symudodd i Wladfeydd y Culfor ac roedd yn Brif Beirianydd i Selangor rhwng 1892 a 1901 a threfnodd rwydwaith trydan Kuala Lumpur cyn iddo ddod yn Rheolwr Cyffredinol i reilffordd y Daleithiau Ffederal Maleia ym 1901.

Bu farw Spooner yn Kuala Lumpur yn 1909.

Roedd o'n gerddor ac arlunydd da.

## Cyfeiriadau
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1909
Polythoridae

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Polythoridae** sy'n fath o fursen.

Dyma'r gwahanol rywogaethau:

**Chalcopteryx machadoi*
**Chalcopteryx radians*
**Chalcopteryx rutilans*
**Chalcopteryx scintillans*
**Chalcopteryx seabrai*
**Chalcothore montgomeryi*
**Cora chiribiquete*
**Cora chirripa*
**Cora confusa*
**Cora cyane*
**Cora dorata*
**Cora dualis*
**Cora inca*
**Cora irene*
**Cora jocosa*
**Cora klenri*
**Cora lugubris*
**Cora marina*
**Cora modesta*
**Cora munda*
**Cora notoxantha*
**Cora obscura*
**Cora parda*
**Cora semiopaca*
**Cora skinneri*
**Cora subfumat*'
**Cora terminalis*
**Cora xanthostoma*
**Euthore fasciata*
**Euthore fassli*
**Euthore hyalina*
**Euthore inlactea*
**Euthore leroii*
**Euthore mirabilis*
**Miocora pellucida*
**Miocora peraltica*
**Polythore aurora*
**Polythore batesi*
**Polythore beata*
**Polythore boliviana*
**Polythore concinna*
**Polythore derivata*
**Polythore gigantea*
**Polythore lamerceda*
**Polythore manua*
**Polythore mutata*
**Polythore neopicta*
**Polythore ornata*
**Polythore picta*
**Polythore procera*
**Polythore spaeteri*
**Polythore terminata*
**Polythore victoria*
**Polythore vittata*
**Polythore williamsoni*
**Stenocora percornuta*

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
***Australian Faunal Directory*

Categori:Mursennod
Protoneuridae

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Protoneuridae** (Saesneg: *threadtails* neu *bambootails*) sy'n fath o fursen. Mae eu habdomen a'u hadennydd yn fain ac yn hir, a'u hadennydd fel arfer yn dryloyw.

## Genera
Mae'r telu hwn yn cynnwys y genera canlynol&nbsp;:

**Amazoneura* Machado, 2004
**Arabineura* Schneider and Dumont, 1995 
**Caconeura* Kirby, 1890 
**Chlorocnemis* Selys, 1863
**Drepanoneura* von Ellenrieder & Garrison, 2008 
**Disparoneura* Selys, 1860
**Elattoneura* Cowley, 1935
**Epipleoneura* Williamson, 1915
**Epipotoneura* Williamson, 1915
**Esme* Fraser, 1922
**Forcepsioneura* Lencioni, 1999
**Idioneura* Selys, 1860
**Isomecocnemis*Cowley, 1936
**Junix* Rácenis, 1968
**Lamproneura* De Marmels, 2003
**Melanoneura*Fraser, 1922
**Microneura* Hagen *in* Selys, 1886
**Neoneura* Selys, 1860
**Nososticta* Selys, 1860
**Peristicta* Hagen *in* Selys, 1860
**Phasmoneura* Williamson, 1916
**Phylloneura* Fraser, 1922 
**Prodasineura* Cowley, 1934
**Proneura* Selys, 1889
**Protoneura* Selys *in* Sagra, 1857
**Psaironeura* Williamson, 1915
**Roppaneura* Santos, 1966

## Gweler hefyd
*Rhestr o fursennod yn y teulu Protoneuridae

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
***Australian Faunal Directory*

Categori:Mursennod
Pseudostigmatidae

Teulu bychan o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Pseudostigmatidae** (Saesneg: *helicopter damselflies*, *giant damselflies*, neu *forest giants*) sy'n fath o fursen.

Mae nhw'n arbenigo mewn hela pryfaid cop sy'n creu rhwydi o we; eu cynefin fel arfer yw pyllau bach o ddŵr o fewn planhigion fel y bromeliads. maent i gyd yn Neodrofannol.

## Rhywogaethau
Mae'r teulu'n cynnwys y rhywogaethau canlynol:
**Anomisma abnorme* 
**Coryphagrion grandis* 
**Mecistogaster amalia*  
**Mecistogaster amazonica* 
**Mecistogaster asticta* 
**Mecistogaster buckleyi*  
**Mecistogaster jocaste* 
**Mecistogaster linearis* 
**Mecistogaster lucretia* 
**Mecistogaster martinezi* 
**Mecistogaster modesta* 
**Mecistogaster ornata*  
**Mecistogaster pronoti*  
**Megaloprepus caerulatus* 
**Microstigma anomalum* 
**Microstigma maculatum* 
**Microstigma rotundatum* 
**Pseudostigma aberrans* 
**Pseudostigma accedens* 

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
***Australian Faunal Directory*

Categori:Gweision neidr
Anisopleura furcata

Mursen yn nheulu'r *Euphaeidae* yw'r **Anisopleura furcata** sydd o fewn y grŵp (neu'r 'genws') a elwir yn *Anisopleura*.

Fel llawer o fursennod (a elwir yn gyffredinol hefyd yn 'weision neidr') eu cynefin yw pyllau o ddŵr, llynnoedd, nentydd neu afonydd glân.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Euphaeidae
Synlestidae

Teulu o bryfaid tebyg i was neidr ydy **Synlestidae** (Saesneg: *sylphs* neu *malachites*) sy'n fath o fursen. eu tiriogaeth yw: Affrica, Asia, Awstralia a Haiti.

Mae cylchran 2 yn hirach na chylchran 3, ac mae eu habdomen yn fain. Maen nhw oddeutu 21.0–36.0&nbsp;mm.

## Rhywogaethau
Mae'r teulu Synlestidae yn cynnwys y rhywogaethau canlynol:
**Chlorolestes apricans*
**Chlorolestes assegaii*
**Chlorolestes conspicuus*
**Chlorolestes draconicus*
**Chlorolestes elegans*
**Chlorolestes fasciatus*
**Chlorolestes tessellatus*
**Chlorolestes umbratus*
**Ecchlorolestes nylephtha*
**Ecchlorolestes peringueyi*
**Episynlestes albicaudus*
**Episynlestes cristatus*
**Episynlestes intermedius*
**Megalestes chengi*
**Megalestes distans*
**Megalestes haui*
**Megalestes heros*
**Megalestes irma*
**Megalestes kurahashii*
**Megalestes lieftincki*
**Megalestes maai*
**Megalestes major*
**Megalestes micans*
**Megalestes raychoudhurii*
**Megalestes riccii*
**Megalestes suensoni*
**Megalestes tuska*
**Phylolestes ethelae* 
**Sinolestes edita*
**Sinolestes ornatus*
**Synlestes selysi*
**Synlestes tropicus*
**Synlestes weyersii*
## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.
*http://www.mdfrc.org.au/bugguide/display.asp?type=5&class=17&subclass=&Order=5&family=96&couplet=0
*http://www.publish.csiro.au/web_cds_demo/dragonflies/html/1idguide.htm 

## Dolennau allanol
***Australian Faunal Directory*

Categori:Mursennod
Golff-droed

Mae** golff-droed** yn gêm ble mae chwaraewyr yn cicio pêl-droed mewn i gwpan mewn cyn lleied â phosib o giciau. Mae'r enw, fel y gêm, yn gyfuniad o "golff" a "phêl-droed", er bod y gêm ei hun yn llawer tebycach i golff.

Mae'n bosib chwarae golff-droed mewn un o bedwar lleoliad yng Nghymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon
Giya Kancheli

Cyfansoddwr cerddoriaeth ar gyfer ffilm yw **Giya Kancheli** (გია ყანჩელი; ganwyd 10 Awst 1935, Georgia; m. 2 Hydref 2019).

## Ei weithiau cerddorol 
### Ffilmiau 
* 1964 — Suns of see
* 1965 — Gold (Animeiddiad)
* 1967 — Melancholy romance
* 1968 — Extraordinary Exhibition
* 1968 — Don't Grieve
* 1970 — Competition
* 1970 — Feola (Short)
* 1970 — The Jug (Short)
* 1971 — Neighbour
* 1972 — When almonds blossomed
* 1972 — White stones(Short)
* 1972 — Gladiator (Short)
* 1973 — Record
* 1974 — The Eccentrics (with Jansug Kakhidze)
* 1974 — Capitans
* 1974 — Night visit (with Revaz Lagidze)
* 1974 — Magic egg (Animeiddiad)
* 1975 — Caucasian prisoner
* 1975 — Caucasian romance
* 1977 — Stepmother of Samanishvili (with Jansug Kakhidze)
* 1977 — Mimino
* 1977 — Cinema
* 1978 — Some interviews on personal matters
* 1978 — Khanuma 
* 1978 — Caucasian story
* 1979 — Dumas in Caucasia
* 1979 — Ground of ancestors
* 1980 — Earth, This Is Your Son
* 1983 — Blue Mountains
* 1984 — Day Is Longer Than Night 
* 1986 — Kin-dza-dza!
* 1987 — King Lear
* 1988 — Life of Don Quixote and Sancho Pancho
* 1990 — Oh, this horrible TV
* 1990 — Passport
* 2004 — National Bomb
* 2009 — Happyness
* 2010 — Felichita
* 2010 — After the mountains
* 2012 — Ku! Kin-dza-dza (Animeiddiad)

### Arall 
* Symffoni Rhif 2 “Songs” (1970)
* Symffoni Rhif 3 (1973)
* Symffoni Rhif 4 "To the Memory of Michelangelo" (1974)
* Symffoni Rhif 5 "To the Memory of My Parents" (1977)
* Symffoni Rhif 6 (1978–1980)
* Symffoni Rhif 7 "Epilogue" (1986)
* Mourned by the Wind (Vom Winde beweint),  (1989)
* Evening Prayers (Abendgebete)  (1991)
* Abii ne viderem ("I turned away so as not to see") (1992–1994)
* Another Step... (Noch Einen Schritt...) (1992)
* Wingless (1993)
* Magnum Ignotum (1994)
* Trauerfarbenes Land (1994)
* Lament, Music of Mourning in Memory of Luigi Nono (1994)
* ...à la Duduki (1995)
* Simi, “Joyless Thoughts”, (1995)
* ...à la Duduki (1995)
* V & V (1995)
* Valse Boston (1996)
* Diplipito (1997)
* Childhood Revisited (Besuch In Der Kindheit) (1998)
* Sio (1998)
* Rokwa (1999)
* And Farewell Goes Out Sighing... (1999)
* A Little Daneliade (2000)
* ...al Niente (2000)
* Ergo (2000)
* Don’t Grieve (2001)
* Fingerprints (2002)
* Lonesome (2002)
* Warzone (2002)
* Twilight (2004)
* Ex Contrario (2006)
* Kapote (2006)
* Silent Prayer (2007)
* Broken Chant (2007)

Categori:Cyfansoddwyr
Kancheli, Giya
Kancheli, Giya
Categori:Georgia
Meugan

[bawd|[Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd]]

Credir fod **Meugan** (hefyd **Mawgan**; Lladin: *Maucannus*) yn ŵr Cristnogol a oedd yn byw rywdro rhwng y 6ed a'r 7g. Cyfeiriodd Iolo Morganwg at Meugan ap Goronw a astudiodd gyda Beuno yng Nghlynnog Fawr. Yn ôl eraill roedd yn ddisgybl i Sant Briog. Dywedir a'i fod fel Cristoffer yn nawddsant teithwyr. Mae ei ddydd Gŵyl ar 24 Ebrill a 25 Medi.

Credir iddo fod yn bennaeth ar gymuned Cristnogol, ond ni wyddys ym mhle mae hwnnw:  Mae ei eglwysi'n cynnwys Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd, sef mam-eglwys tref Rhuthun, Sir Ddinbych,  a Chapel Meugan a chwalwyd er mwyn codi Castell Biwmares ar y safle. Ger ffermdy Pistyll Meugan ger Cemais bu capel a dinistrwyd yn 1592  dan orchymyn awdurdodau eglwysig i atal pererindota ofergoelus a llenwyd y ffynnon i rhwystro'r werin rhag gwneud offrymau yno.

Ni wyddom yn union pa bryd y trigodd, dywed Sieffre o Fynwy ei fod yn gyfoeswr i Fyrddin a Gwrtheyrn, ac iddo fod yn Esgob ar 'Fudi' (o bosibl Woodchester heddiw) ond mae'n ymddangos fod sant arall oedd yn cael ei chyfeirio ato.

{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q4304989 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
*Eglwyswen, Eglwys a phlwyf yng ngogledd Sir Benfro yw 'Eglwyswen'; yr hen enw i'r eglwys oedd Sant Meugan.
*Croes Sant Meugan
*Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Charlie Pritchard

Roedd **Charles Meyrick Pritchard** (30 Medi 1882 – 14 Awst 1916) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol dros Gymru. Roedd yn aelod o'r tim a drechodd y Crysau Duon yn 1905. Roedd yn chwaare i Glwb Rygbi Casnewydd a thros Sir Fynwy ar y lefel sirol.

## Gyrfa rygbi 
Ymunodd Pritchard a Chasnewydd yn 1901 gan chwarae ei gem gyntaf ar 25 Ionawr a hynny yn erbyn Abertawe. Treuliodd ei yrfa rygbi gyfan gyda Chasnewydd a chafodd ei benodi'n is-gapten yn ystod tymor 1905/06. Daeth yn gapten dros dro pan fethodd y capten Wyatt Gould a chyflawni ei ddyletswyddau o ganlyniad i anaf. Rhoddwyd y gapteniaeth iddo y tymor canlynol, a chyflawnodd y rol honno am dri thymor yn olynol.

### Gyrfa ryngwladol 
Chwaraeodd Pritchard dros Gymru am y tro cyntaf yn y gem yn erbyn Iwerddon yn 1904. Byddai Pritchard yn chwarae 13 gem arall dros y tîm cenedlaethol, yn cynnwys y gem enwog yn erbyn y Crysau Duon yn 1905. Er bod holl chwaraewyr Cymru wedi cyfrannu at y fuddugoliaeth yn erbyn Seland Newydd, cafodd Pritchard ei ganmol am ei waith amddiffynnol a'i daclo caled. Ef oedd seren blaenwyr Cymru ac roedd "bob amser yn ei chanol hi". "He knocked 'em down like nine pins" meddai ei gyd-chwaraewr George Travers am chwarae ffyrnig Pritchard yn y gem.

Sgoriodd Pritchard ei unig gais ryngwladol yn y fuddugoliaeth yn erbyn Lloegr mewn gornest y gwledydd cartref ar 13 Ionawr 1906 (16-3 oedd y sgor terfynol). Cafodd anaf difrifol yn 1908 ac ni ddychwelodd i'r tim cenedlaethol tan dymor 1909/10 a chwaraeodd ei gem olaf yn erbyn Lloegr yn 1910.

chwith|bawd|Carfan Cymru yn 1905. Charlie Pritchard, rhes ganol, y pellaf ar y chwith

### Gemau rhyngwladol a chwaraeodd 
**Cymru**

*  1905, 1906, 1907, 1908, 1910
*  1910
*  1904, 1906, 1907
*  1905
*  1905, 1906, 1907
*  1906

## Gwasanaeth milwrol a marwolaeth
Cafodd Pritchard ei gomisiynu'n ail is-gapten yn 12fed Batalin Cyffinwyr De Cymru. Yn Nhachwedd 2015 cafodd ei ddyrchafu'n gapten ac aeth gyda'i Fataliwn i'r Ffrynt Orllewinol ym Mehefin 1916. Ar noson 12 Awst 1916 arweiniodd gyrch ar ffos ger Loos er mwyn cipio carcharor Almaenig. Bu'r cyrch yn llwyddiannus yn ei amcan, ond anafwyd Pritchard yn ddifrifol ac fe'i cariwyd i orsaf feddygol rai milltiroedd o'r ffrynt yn Chocques. Yn ôl yr hanes, ei eiriau olaf oedd holi a oedden nhw wedi dal yr 'Hun', a phan glywodd eu bod wedi llwyddo, atebodd 'Wel, rwyf wedi gwneud fy rhan'. Bu farw Pritchard o'i anafiadau yn yr orsaf feddygol ar 14 Awst 1916 ac mae wedi'i gladdu ym Mynwent Filwrol Chocques.

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
*

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1916
Cwpan Webb Ellis

bawd|Cwpan Webb Ellis
Cwpan Webb Ellis yw'r tlws a wobrwyir i'r tîm buddugol yng Nghwpan Rygbi'r Byd, prif gystadleuaeth rhyngwladol rygbi'r undeb. Enwir y cwpan ar ôl William Webb Ellis, a ystyrir yn aml yn ddyfeisiwr y gêm. Dyfarnwyd y tlws i enillydd Cwpan Rygbi'r Byd ers y twrnamaint cyntaf ym 1987. Fe'i enillwyd dwywaith gan Seland Newydd (ym 1987 a 2011), Awstralia (1991 a 1999) a De Affrica (1995 a 2007), ac unwaith gan Loegr yn 2003. Mae'r tlws, sydd 38&nbsp;cm o uchder, yn pwyso 4.5&nbsp;kg; mae wedi'i wneud o arian wedi'i euro ac mae ganddo ddwy ddolen ar ffurf sgrôl. Ar un ddolen mae pen gafrddyn ac ar y llall mae pen nymff. Ar wyneb y tlws mae'r geiriau *International Rugby Football Board *ac o dan hynny *The Webb Ellis Cup *wedi'u harysgrifennu.

## Hanes 
Ceir dau Gwpan Webb Ellis swyddogol, a defnyddir y naill yn gyfnewidiol a'r llall. Gwnaed un ohonynt ym 1906 gan y cwmni o Lundain, Carrington & Co., yn seiliedig ar gynllun cwpan gan Paul de Lamerie yn dyddio'n ôl i 1740; mae'r llall yn gopi a wnaed ym 1986. I benderfynu ar gynllun y cwpan, ymwelodd John Kendall-Carpenter, trefnydd Cwpan Rygbi cynta'r Byd, a Bob Weighill, ysgrifennydd y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol (ill dau yn gyn-flaenwyr dros Loegr), a gemydd y Goron, sef Garrard & Co., yn Stryd y Rhaglaw, Llundain. Dangosodd Richard Jarvis, cyfarwyddwr y cwmni, y cwpan i'r ddau o ddaeargell y cwmni.

Dewiswyd y tlws ym mis Chwefror 1987, ac fe gymeradwywyd y dewis gan Ronnie Dawson o Iwerddon, Keith Rowlands o Gymru, Bob Stuart a Dick Littlejohn o Seland Newydd a'r Awstraliaid Nick Shehadie a Ross Turnbull. Seland Newydd oedd y wlad gyntaf i ennill y tlws ym 1987; ers hynny mae pedair gwlad wedi ei ennill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwpan Rygbi'r Byd
Billy Geen

Roedd **William "Billy" Purdon Geen** (14 Mawrth 1891 – 31 Gorffennaf 1915) yn asgellwr a chanolwr rygbi'r undeb a gynrychiolodd Gymru ac a oedd yn chwarae gyda chlybiau Prifysgol Rhydychen a Chasnewydd ac i Sir Fynwy. Derbyniodd wahoddiadau i chwarae i'r Barbariaid lawer gwaith hefyd. Bu'n aflwyddiannus mewn rhagbrofion i chwarae i Loegr yn 1910, ond cafodd ei ddewis i chwarae dros Gymru ar dri achlysur yn ystod tymor 1912-13. Cafodd ei rwystro rhag chwarae mewn rhagor o gemau rhyngwladol gan anaf, a daeth ei yrfa i ben yn ddisymwth pan lladdwyd ef ar faes y gad yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Disgleiriodd Geen fel athletwr yn Rhydychen, gan ennill dair "Blue" rhwng 1910 ac 1912. Ond, mewn tair gem brifysgol yn olynol, methodd sgorio oherwydd iddo ollwng y bell dros y llinell gais. Yn ystod y gwyliau, byddai'n chwarae i Gasnewydd, ac roedd yn aelod o'r tim a drechodd Dde Affrig oedd ar daith yn 1912-13. Roedd hefyd yn gricedwr abl ac yn cadw'r wiced i 'Authentics' Prifysgol Rhydychen a Sir Fynwy.

Cafodd Geen ei gomisiynu'n ail is-gapten gyda 9fed Corfflu Reiffl Brenhinol yn Awst 1914 a'i anfon i'r Ffrynt Orllewino ym Mai 1915. Cafodd ei ladd ar faes y gad yn Hooge, Gwlad Belg. Mae wedi ei goffau ar beneli 51 a 53 ar gofeb Gat Menin yn Ypres, Gwlad Belg.

## Ymddangosiadau rhyngwladol dros Gymru
## Darllen pellach
* 
*
*
*

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1915
Thelwall (teulu)

Roedd teulu'r **Thelwall** yn hanu o Thelwall, Lloegr ond a sefydlodd yn Nyffyn Clwyd a chawsant gryn ddylanwad ar fywyd y dyffryn a thu hwnt. Gelwir Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd ar lafar yn 'Eglwys y Thelwalliaid' gan fod cynifer o gobeau i aelodau'r teulu yn yr eglwys.

Ymhlith aelodau enwoca'r teulu y mae: Syr Eubule Thelwall (c.1562 – 8 Hydref 1630), Prifathro a noddwr Coleg yr Iesu, Rhydychen a thirfeddiannwr o'r un enw (Eubule) a oedd yn berchennog ar nantclwyd y Dre a Phlas Nantclwyd, sef Eubule Thelwall (g. 1622). Am y rhesymau cnghywir, efallai, y cofir Simon Thelwall (1526 - 1586), y gŵr a ddyfarnodd Rhisiart Gwyn (y merthyr Catholig) i'w farwolaeth.

Roedd nifer o'r teulu dros y blynyddoedd yn gyfreithwyr. Cysylltir y teulu gyda: Plas y Ward, Bathafarn a Phlas Coch, Sir Ddinbych. Daeth John Thelwall i ardal Rhuthun o ardal Thelwall yn Sir Gaer, tua'r flwyddyn 1380 a hynny gyda Reginald de Grey. Priododd ei fab John Ffelis, merch ac etifeddes Walter Cooke neu Ward, o Blas y Ward, a  dyna gysylltu'r ffermdy hwnnw gyda'r teulu. Gor-ŵyr i John a Ffelis oedd Richard Thelwall a fu farw yn Eisteddfod Caerwys ym 1568 tra'n eistedd ar y comisiwn. Etifedd Richard Thelwall oedd Simon Thelwall (1526 - 1586), a wnaed yn fargyfreithiwr ar 8 Chwefror 1568, ac yn aelod seneddol dros Sir Ddinbych. Yn ddirprwy-farnwr Caer yn 1584 dyfarnodd ef Rhisiart Gwyn y merthyr Catholig o Lanidloes i'w farwolaeth.

Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward Thelwall (m. 1610) a briododd (yn drydedd wraig iddo) Catrin o Ferain a phriododd Simon, ei fab o'r ail briodas Gaenor, merch Elis Prys (Y Doctor Coch) o Blas Iolyn, ac o'r briodas hon y disgynnodd Thelwaliaid Rhuthun.

John Thelwall (1533–1630) by Gilbert Jackson; kept at NLW.jpg|John Thelwall (1533–1630)
Sir Eubule Thelwall 1562-1630 Principal of Jesus College Oxford TIF.tif|Syr Eubule Thelwall (c.1562 – 8 Hydref 1630)
Eubule Thelwall (1562–1630) by Gilbert Jackson; kept at NLW.jpg|Eubule Thelwall (1562–1630)
File:Ambrose Thelwall (1570–1652) by Gilbert Jackson; kept at NLW.jpg|Peintiad olew o Ambrose Thelwall (1570-1653)
Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd, Rhuthun, Sir Ddinbych 2015 13.JPG|Ambrose Thelwall (1570-1653)
Simon Thelwall.jpg|Simon Thelwal, Plas-y-Ward; Siryf Sir Ddinbych yn 1612
Thomas Thelwall.jpg|Thomas Thelwall, Parc Bathafarn; Siryf Sir Ddinbych yn 1643

## Cyfeiriadau

Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Thelwall
Brinley Richard Lewis

Roedd yr uwchgapten **Brinley "Bryn" Richard Lewis** (4 Ionawr 1891 – 2 Ebrill 1917) yn chwaraewr rygbi rhyngwladol i Gymru, a fu hefyd yn chwarae rygbi i dimoedd Casnewydd a Phrifysgol Rhydychen.  Mae’n un o’r deuddeg chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru a fu farw ar wasanaeth milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ganwyd Bryn Lewis ym Mhontardawe, Cymru ar y 4ydd o Ionawr 1891. Roedd ei rieni'n berchen gwaith haearn Glantawe, Pontardawe. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Abertawe, lle bu'n gapten y tîm rygbi, gan chwarae i dîm bechgyn ysgol Cymru ym 1905. Aeth ymlaen i ddarllen y gyfraith yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt, gan ennill ei le yn nhîm rygbi'r coleg, lle’r enillodd 3 ‘blue’ wrth gael ei ddewis ar gyfer tair gêm ‘Varsity’ yn olynol i’r brifysgol rhwng 1909-11. Byddai hefyd yn chwarae i dîm rygbi Pontardawe yn ystod y gwyliau, ac ymunodd â thîm Abertawe yn ystod tymor 1909-10.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon fel rhan o Bencampwriaeth y Pum Gwlad yn ystod tymor 1911-12.

Roedd tîm Cymru’n ddibrofiad a collwyd y gêm o 12-5, ac fe gafodd Bryn Lewis ei feirniadu'n hallt gan y wasg. Llwyddodd i ad-ennill ei enw da yn ystod y tymor canlynol yn chwarae i dîmoedd Abertawe, Morgannwg a Chaergrawnt. O ganlyniad, cafodd gyfle arall i chwarae i Gymru yn erbyn Iwerddon ym 1912-13. Sgoriodd Lewis ddwy gais yn y gêm a welodd Cymru'n ennill o drwch blewyn. Cafodd gyfle i chwarae dros y Barbariaid yn ystod y Pasg yr un flwyddyn. Chwaraeodd eto dros y Barbariaid ym mis Ebrill 1914, ond cafodd ei hepgor o dîm Cymru yn nhymor 1913-14.

Cychwynodd ar swydd fel clerc erthyglog yn Abertawe ym 1914, ac ymunodd â Iwmyn Morgannwg ym mis Hydref 1914. Fel rhan o gynllun recriwtio'r fyddin, trefnwyd gêm arbennig ar Barc yr Arfau ym mis Ebrill 1915, a dyma'r tro olaf i Bryn Lewis chwarae gêm fawr o rygbi dros Gymru. Er mwyn cynyddu'r diddordeb yn y gêm, gwerthwyd y gêm fel gêm ryngwladol answyddogol yn erbyn Lloegr. Collodd Cymru'r gêm o 26-10, ond sgoriodd Bryn Lewis gais.

Ymunodd ag adran arfog y 38th Welsh Division yn fuan wedi hyn, a chyrraedd Ffrainc ar ddydd Nadolig, 1915. Brwydrodd ym mrwydr Mametz Wood, cyn i'r gatrawd symud ymlaen o'r Somme i Ypres. Penodwyd Bryn Lewis yn brif swyddog ac uwchgapten y "B Battery 122 Brigade RFA". Yn ystod daib yn y frwydr, a thra'n ymlacio'n bwyta ei frecwast gyda chyd swyddog, trawyd y ddau gan siel strae.  Lladdwyd y ddau, ac fe'u claddwyd ym mynwent 'Frme-Olivier, Elverdinge, ger Boeshinge.

## Llyfryddiaeth 
Gwyn Prescott, *Call them to Rememberance: the Welsh rugby internationals who died in the Great War* (Caerdydd, 2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Clwb Rygbi Abertawe
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Categori:Pobl o Bontardawe
Huw Arwystli

Roedd **Huw Arwystli** (fl. 1542-1578) yn fardd canol oesol o blwyf Trefeglwys yng nghantref Arwystli, Sir Drefaldwyn. Mae tua chant a hanner o'i gerddi ar gadw yn Y Llyfrgell Genedlaethol, Archif Prifysgol Bangor a'r Amgueddfa Brydeinig.

Yn ôl y traddodiad roedd Huw yn ddyn cloff tlawd digartref, rhyw noson aeth i gysgu yn Eglwys Llandinam; wrth gysgu teimlodd bod rhywun wedi dod ato ac wedi gosod rhywbeth yn ei ben. Y bore wedyn derbyniodd cardod gan fenyw ac fe ddiolchodd iddi efo englyn cywrain, er na chanodd llinell o gan gynt; yr hyn oedd wedi ei brofi yn y nos oedd Duw yn rhoi dawn y bardd yn ei ben. Wedi hynny bu'n un o feirdd gorau a mwyaf toreithiog ei oes ac yn cael ei dderbyn i neuaddau'r uchelwyr  i ganu iddynt a derbyn eu nawdd.

Er ei fod wedi derbyn ei ddawn i ganu trwy wyrth mewn eglwys, doedd hynny ddim yn rhwystr iddo ddefnyddio ei ddawn i ganu maswedd, gan gynnwys, o bosib, y gerdd hoyw cyntaf yn y Gymraeg *Mab wedi ymwisgo mewn Dillad Merch*  (er bod rhai yn awgrymu mae gwawdio actor yn chware rôl merch ydyw yn hytrach na dyn yn draws wisgo am resymau nwydus).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Pobl o Bowys
John Edwards, Barwnig 1af Garth

Roedd **Syr John Edwards, Barwnig cyntaf Garth** (15 Ionawr 1770 - 15 Ebrill 1850) yn wleidydd Chwig / Rhyddfrydol o Gymru ac yn Aelod Seneddol Bwrdeistref Trefaldwyn

## Bywyd personol
Ganwyd Edwards ym 1770 yn fab i John Edwards, cyfreithiwr y Plas, Machynlleth a Cornelia unig blentyn byw ac aeres Richard Owen, Garth, Llanidloes. Roedd y teulu yn honni disgyniad o Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg y Frenhines, Rhydychen.

Ym 1792 priododd Catherine ferch hynaf a chyd etifedd Col. T Browne, Neuadd Mellington, yr Ystog, ni fu iddynt blant. Ym 1825 priododd Harriet ferch y Parch Charles Johnson a gweddw John Herbert Owen, ystâd Dolforgan. Bu iddynt un ferch Mary Cornelia a briododd Ardalydd Londonderry.

## Gyrfa
Ar farwolaeth ei dad ym 1789 daeth Edwards yn etifedd Ystadau'r Plas a'r Garth gan ychwanegu at faint ei ystâd trwy ei briodasau, ei brif yrfa, gan hynny oedd un y sgweier, y tirfeddiannwr a'r landlord.

Bu hefyd yn gwasanaethu fel Is Gyrnol Milisia Gorllewin Sir Drefaldwyn

## Gyrfa wleidyddol
Cyn Deddf Diwygio'r Senedd 1832, dim ond pobl tref Trefaldwyn oedd yn cael pleidleisio yn etholaeth y fwrdeistref, roedd y dref, a gan hynny'r sedd, ym mhoced teulu Herbert Castell Powys. O dan delerau'r ddeddf caniatawyd pleidleisiau i wŷr cymwys o drefi  Machynlleth, Llanidloes , y Trallwng , Llanfyllin a'r Drenewydd. Gwelodd Edwards gyfle i dorri grym yr Herbertiaid a'r Torïaid gan ganfasio a thretio'r darpar etholwyr newydd wrth i'r Bil ymlwybro trwy'r Senedd a dyfod yn Ddeddf, gan wario ffortiwn o £20,000 ar y dasg (tua £76 miliwn yn 2014 yn ôl gwerth grym economaidd cymharol y bunt), er hynny collodd yr etholiad i David Pugh, yr ymgeisydd Torïaidd a noddwyd gan Gastell Powys:

Heriodd Edwards y canlyniad ger bron Llys Etholiadol y Senedd, enillodd yr achos a gorchymynnwyd etholiad newydd, gan wahardd Pugh rhag ail ymgeisio. Canlyniad yr etholiad newydd oedd bod Edwards wedi ennill o 10 bleidlais:

Heriwyd y canlyniad gan yr ymgeisydd Torïaidd, Panton Corbett, yn y Llys Etholiadol ond dyfarnwyd o blaid Edwards. Llwyddodd i gadw ei sedd hyd etholiad 1841 pan gafodd ei drechu gan Hugh Cholmondeley.

Bu'n gwasanaethu fel Uchel Siryf Sir Feirionnydd ym 1805 ac fel Uchel Siryf Sir Drefaldwyn ym 1818.

Cafodd ei greu'n Farwnig ym 1838

## Marwolaeth
Bu farw yn y Plas, Machynlleth ym 1850 yn 80 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys San Pedr, Machynlleth.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1850
Categori:Rhyddfrydiaeth
Philip Dudley Waller

Chwaraewr rygbi o Loegr a chwaraeodd dros Gymru oedd **Philip Dudley Waller** (28 Ionawr 1889 – 14 Rhagfyr 1917).

Ganwyd **Phil Waller** fel y caiff ei alw yn Odd Down, Caerfaddon ar yr 28 Ionawr 1889, ond erbyn troad y ganrif roedd ef a'i deulu wedi symud i Gaerfyrddin, a chychwynodd ei yrfa rygbi gan chwarae i glwb rygbi'r ysgol (Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth). Dechreuodd weithio fel prentis beiriannydd i'r *Alexandra Docks and Railway Company* yng Nghasnewydd pan oedd yn 17 oed, gan weithio dan y cyn-chwaraewr rygbi Tom Pearson. Ni fu Pearson yn hir cyn ei recriwtio i dîm rygbi Casnewydd, a chafodd ei ddyrchafu i'r tîm cyntaf yn ystod tymor 1906-7. Enillodd ei gap cyntaf i Gymru yn ystod tymor 1908-9, gan chwarae ymhob un o'r 5 gêm ryngwladol. Enillodd y tîm cenedlaethol y gamp lawn. Bu'r tîm hefyd yn fuddugol mewn gêm glos iawn yn erbyn tîm cenedlaethol Awstralia.

Chwaraeodd i'r tîm cenedlaethol yn nhymor 1909-1910 hefyd, ond collodd ei le yn y tîm wedi gêm Cymru yn erbyn Ffrainc ar Ddydd Calan 1910.  Roedd y dewiswyr am ganolbwyntio ar y sgrym, a rhoddwyd ei le i Joe Pugsley a oedd yn well sgrymiwr.

Cafodd ei ddewis i fod yn rhan o dim Prydain i deithio i hemisffer y de, gan chwarae ymron pob un o'r pedair gêm ar hugain, gan gynnwys y tair gêm brawf.

Penderfynodd Phil Waller aros yn Johannesburg wedi'r daith, gan derbyn swydd peiriannydd yn y fwrdeistref, a bu'n gweithio yno am y pum mlynedd nesaf, gan chwarae i'r Wanderers, y tîm rygbi lleol.  munodd a Magnelwyr De Affrica [South African Heavy Artillery] ym mis Awst 1915, gan hyfforddi ym Mhrydain gyda'r Magnelwyr ym Mexhill-on-Sea, dwyrain Sussex.  Tra ym Mhrydain, chwaraeodd ddwy gêm rygbi bwysig i'r Fagnelwyr yn erbyn pymtheg Milwrol Seland Newydd.

O fewn pythefnos i'r ail gêm, gadawodd y Magnelwyr am y ffrynt gorllewinol, ac yn ystod yr ugain mis y bu yno, cymerodd ran mewn brwydrau'r Somme, Arras, Ypres a Cambrai. Cafodd ei ddyrchafu'n is-gapten ym 1917.  Cafodd ei ladd gan sielio strae wrth iddo deithio adref ar seibiant ar ôl Brwydr Cambrai.  Fe'i claddwyd ym Mynwent Gornel y Groes Goch ym Meugny, ar y ffordd rhwng Cambrai a Bapaume.

## Llyfryddiaeth 
* Gwyn Prescott, *Call them to Rememberance: the Welsh rugby internationals who died in the Great War* (Caerdydd, 2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Loegr
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog

Eglwys ym mhentref Maentwrog, ym mhlwyf Bro Moelwyn yw **Eglwys Sant Twrog** sydd yn Nyffryn Ffestiniog, ym Mharc Cenedlaethol Eryri (Cyfeirnod grid: SH6641440544). Bu yma eglwys ers y 6g, a honno wedi'i sefydlu gan Twrog a oedd yn fab i Ithel Hael o Lydaw. Cofrestrwyd yr adeilad gan Cadw yn Chwefror 2005 fel Gradd II. Fe'i codwyd yn 1896, fel y tystia'r dyddiad ar ran o'r fondo ar seiliau eglwys cynharach, a godwyd yn 1814; bu yma eglwys cyn hynny a godwyd yn yr Oesoedd Canol. Defnyddiwyd cerrig yr eglwys wreiddiol yn yr eglwysi a'i dilynnodd.
bawd|chwith|Eglwys Sant Twrog

Mae enw’r pentre'n cyfeirio at 'garreg' (neu 'faen') Twrog. Dywed hanes lleol i gawr o'r enw Twrog daflu conglfaen o gopa'r Moelwyn, gan ddinistrio allor baganaidd a safai yma. Me'r maen yn dal i fod yno, ger cornel yr eglwys, a dywedir bod ôl dwylo Twrog arni. Cyfeirir at y maen hwn yn y Mabinogi fel 'Maen Tyriawg uwch y Felenrhyd', sef man claddu Pryderi.

Credir bod y tair ywen yn y fynwent dros 1300 oed. Mae'r gwaith coed yn y to a'r nenfwd yn hynod o gain, a cheir sawl colofn bren wedi'i chrefio'n gywrain. Ceir rhai cofebau nodedig sy'n dyddio i ddechrau'r 18g. Roedd gan yr eglwys hon gysylltiad cryf gyda Phlas Tan y Bwlch.

## Twrog
Credir ei fod yn fab i Ithel Hael ac yn frawd i Tanwg o Landanwg, Tegai o Landegai a Baglan o Lanfaglan. Ceir dwy eglwys arall wedi'u cysegru i Twrog: Bodwrog ar ynys Môn a Llandwrog ger Caernarfon.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Eglwys Sant Twrog, Maentwrog St Twrog's church, Maentwrog, Gwynedd, Cymru, Wales 07.JPG|Yr eglwys o'r pentref
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog St Twrog's church, Maentwrog, Gwynedd, Cymru, Wales 67.JPG|Tu fewn yr eglwys i gyfeiriad y cefn.
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog St Twrog's church, Maentwrog, Gwynedd, Cymru, Wales 48.JPG|Hen ywen yn y fynwent
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog St Twrog's church, Maentwrog, Gwynedd, Cymru, Wales 15.JPG|Maen neu garreg Twrog
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog St Twrog's church, Maentwrog, Gwynedd, Cymru, Wales 73.JPG|Y gofer o'r fondo, gyda'r dyddiad 1896

## Dolenni allanol
*www.coflein.gov.uk

Eglwys Sant Twrog
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd