open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boeremuziek

[bawd|250px|Mae'r [consertina yn offeryn boblogaidd i gerddoriaeth Boeremuziek]]

Mae **Boeremuziek** yn ffurf unigryw o gerddoriaeth werin offerynnol sy'n cael ei hymarfer yn bennaf yn Ne Affrica a Namibia gan siaradwyr Afrikaans. Mae'n dyddio o'r cyfnod pan oedd y bobl yn cael eu hadnabod fel *boer* ("ffermwyr" ond hefyd gellid cymharu â'r term 'gwerin' yn y Gymraeg). Mae'n gerddoriaeth anffurfiol sy'n cael ei chwarae mewn ffordd nodedig ac fe'i bwriedir yn bennaf fel cyfeiliant i ddawnsiau cymdeithasol. Daw o'r traddodiad cerddorol Ewropeaidd. Mae cysylltiad agos rhyngddo a ffurf ddawns y Boer o ddawnsio Sokkie.

## Hanes
[bawd|250px|[Consertina draddodiadol sy'n rhan annatod o sain y Boeremuziek]]
 arall sy'n offeryn poblogaidd gyda Boeremuziek]]
Yn ystod y 19g byddai bandiau milwrol Prydeinig yng Ngwladfa'r Penrhyn (Cape Colony) yn chwarae ochr yn ochr â dawnsiau. Cafodd y gerddoriaeth ei recordio a'i haddasu gan Boeriaid De Affrica. Yn y 1930au, cofnodwyd cofnodion gyda Boeremusiek am y tro cyntaf, gan gynnwys gan y Vyf Vastrappers ("Pum Vastrapers"), y Vier Transvaalers ("Pedwar Transvaalers") a'r Ses Hartbrekers ("Chwe Torwyr Calonnau"). Yn y 1970au, collodd Boeremusiek boblogrwydd. Fel gwrthfesur, sefydlwyd y *Konsertinaklub van Suid-Afrika*, *Tradisionele Boeremusiekklub van Suid-Afrika* yn ddiweddarach. Mae'n cynrychioli ffurf draddodiadol Boeremusiek. Y gwir reswm dros ei sefydlu oedd yr awydd i ddarparu carreg fedd i gofnodi'r cerddor Faan Harris. Ym 1989, sefydlwyd y Boeremusiekgilde van Suid-Afrika ("Urdd Boeremusiek De Affrica"), sy'n cynrychioli Boeremusiek yn *al sy forme* ("ym mhob amrywiad"), gan gynnwys y defnydd o offerynnau trydan.

## Gweler hefyd
* Mathau o gerddoriaeth

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Die Boeremusiekgilde van Suid-Afrika ar Facebook 
* Die Tradisionele Boeremusiekklub van Suid-Afrika gwefan swyddogol
* Die Boeremusiek Kanaal sianel Boeremuziek bersonol ar Youtube
* Y Grŵp Klipwerf Orkes yn canu 'Stofskop' (cic llwch) ar Youtube

Categori:Cerddoriaeth werin
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Categori:Affricaneg
Categori:Cerddoriaeth De Affrica
Categori:Namibia
Boeremuziek
John Paul Jones

Gallai **John Paul Jones** gyfeirio at un o'r canlynol:

## Pobl
* John Paul Jones (1747–1792), morwr o Americanwr
* John Paul Jones (g. 1946), cerddor o Sais

## Eraill
* *John Paul Jones*, ffilm ddrama am y morwr o Americanwr

----
La Monte Young

Cyfansoddwr, cerddor ac artist perfformio  o Unol Daleithiau America yw **La Monte Thornton Young** (ganwyd 14 Hydref 1935). Mae'n ffigwr canolog mewn cerddoriaeth avant-garde ac yn arloeswr ym maes minimaliaeth. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei archwiliad o donau parhaus, digyfnewid. Mae llawer o'i waith wedi cynnwys creu amgylcheddau sain yn hytrach na darnau arwahanol o gerddoriaeth. Mae ei waith wedi herio syniadau confensiynol am natur cerddoriaeth a wedi ysbrydoli cerddorion amlwg ar draws gwahanol genres, gan gynnwys avant-garde, roc, a cherddoriaeth amgylchynol.

Fe'i ganwyd yn Bear Lake County, Idaho, a magwyd yn Los Angeles, Califfornia. Trwy'r 1950au astudiodd gerddoriaeth yn John Marshall High School, Los Angeles Conservatory, Prifysgol Califfornia, Los Angeles a Phrifysgol Califfornia, Berkeley. Roedd yn bwriadu dilyn gyrfa fel cerddor jazz, ond trodd yn raddol tuag at gyfansoddi. 

Yn 1959 mynychodd seminar cyfansoddi Karlheinz Stockhausen yng Nghwrs Haf Darmstadt, yr Almaen, lle cafodd ei gyflwyno i dechnegau a cherddoriaeth John Cage. Yn 1960 symudodd i Efrog Newydd yn 1960, lle roedd yn aelod o'r mudiad celf arbrofol Fluxus. Daeth yn adnabyddus wedyn am ei waith ym maes yn creu cerddoriaeth drôn (a elwid yn *dream music*) gyda’r Theatre of Eternal Music, ynghyd â chydweithwyr fel Tony Conrad, John Cale, a’i wraig, yr arlunydd Marian Zazeela.

Yn 1970 dechreuodd Young a Zazeela astudio cerddoriaeth India, gan ddod yn ddisgyblion i'r meistr lleisiol Pandith Pran Nath. Byddai Young a Zazeela ymlaen i berfformio cyngherddau o gerddoriaeth Indiaidd gyda'u grŵp y Just Alap Raga Ensemble.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* La Monte Young a Marian Zazeela, "LaMonte Young and Marian Zazeela at the Dream House", *New Music USA* (cyhoeddwyd 1 Hydref 2003)

Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Pobl o Idaho
Gwenallt Llwyd Ifan

Bardd ac addysgwr o Gymru yw **Gwenallt Llwyd Ifan**. Enillodd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999 ac Eisteddfod AmGen 2021.

Mynychodd Ysgol Gynradd Tregaron, ac Ysgol Uwchradd Tregaron, ac astudiodd yng Ngholeg Trefforest (Prifysgol De Cymru bellach). Mynychodd ddosbarthiadau cynganeddu John Glyn Jones.

Gweithiodd i'r Weinyddiaeth Amaeth ym mhlasty Trawscoed, Ceredigion, yn yr 1980au.

## Gyrfa
Bu'n athro a phennaeth Bioleg mewn ysgolion yn y gogledd am rai blynyddoedd. Penodwyd ef yn Ddirprwy Bennaeth Ysgol Bro Ddyfi, Machynlleth, yn 2000. Yn 2003, penodwyd ef yn bennaeth Ysgol Uwchradd Tregaron. Yn 2009, penodwyd ef yn bennaeth Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig, Aberystwyth. Yn 2018, daeth yn hyfforddwr athrawon Gwyddoniaeth, Cemeg a Bioleg ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Enillodd Dlws Coffa John Glyn Jones yn 2019 am yr englyn gorau yng nghystadlaethau englyn y dydd yn ystod wythnos Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019. Gwenallt oedd Bardd y Mis Radio Cymru yn Ebrill 2021. Mae hefyd yn aelod o dîm Talwrn y Beirdd Tal-y-bont a thîm Ymryson y Beirdd Ceredigion.

Agorodd fragdy newydd sbon yn Nhregaron o'r enw Bragdy Torri Syched yn 2025. Dywedodd ei fod wedi "Bragu ers bo' fi'n fachgen ifanc", a cafodd ei ysbrydoli pan ddaeth yn ffrindiau gyda chriw oedd wedi sefydlu cwmni tebyg sef Cwrw Llŷn.

## Bywyd personol
Yn 2024, roedd e'n byw yn Nhal-y-Bont gyda'i wraig Delyth. Mae ganddynt ddau blentyn. Mae hefyd wedi ennill gwobrau pysgota.

## Llyfryddiaeth
* *DNA* (Cyhoeddiadau Barddas, 2021, ISBN 978-1911584384)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1960au
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
La Sainte Famille

Gallai **La Sainte Famille** gyfeirio at:

* *La Sainte Famille*, ffilm 1973
* *La Sainte Famille*, ffilm 2019

----
Gŵyl Agor Drysau

Gŵyl theatr ryngwladol ar gyfer cynulleidfaoedd ifanc yw'r ffordd y disgrifia gwefan **Gŵyl Agor Drysau** ei hun. Caiff ei threfnu gan Gwmni Theatr Arad Goch a sefydlwyd fel cwmni theatr mewn addysg.

Cynhelir perfformiadau, gweithdai a sgyrsiau yn nhref Aberystwyth, sef cartref yr ŵyl, ac mewn theatrau eraill yng Nghymru.

Nod yr ŵyl yw rhoi’r cyfle i blant, pobl ifanc a theuluoedd weld cynyrchiadau theatr tramor, a rhoi cyfle i raglenwyr a chynhyrchwyr rhyngwladol brofi cyfoeth celfyddydau perfformio Cymru. Mae hefyd yn darparu gofod ar gyfer deialog ac yn annog cydweithio a rhannu syniadau.

## Sefydlu
Sefydlwyd yr ŵyl yn 1996. Cynhaliwyd y degfed ŵyl rhwng 12-16 Mawrth 2024.

Yn ôl y sylfaenydd, Jeremy Turner, "Mae'r Ŵyl Agor Drysau, sy'n digwydd eto cyn hir, yn faner bwysig i ni lle ni'n gwahodd cwmni o dramor i ddod i Gymru i weithio gyda ni."

## Hanes
Cynhelir yr ŵyl oddeutu bob 3 mlynedd. Mae Gŵyl Agor Drysau wedi ei chynnal yn: 1996, 2000, 2003, 2005, 2008, 2010, 2012, 2014, 2019, a 2024.

Roedd gŵyl 2024 yn cynnwys cwmnïau threatr a pherfformiadau o Gymru, Yr Eidal, Gwlad Belg, Awstralia, Iwerddon, Lloegr, a'r Ffindir. Yn y 10fed Gŵyl Agor Drysau rhwng 12-16 Mawrth 2024, cynhaliwyd cyfanswm o 53 perfformiad theatrig, gan 19 cwmni o Gymru a thramor. Daeth 5,705 o gyfranogwyr neu aelodau'r gynulleidfa i’r gwahanol berfformiadau yn ystod yr ŵyl. Roedd y perfformiadau ar draws tref Aberystwyth a Cheredigion.

## Cennad
Nododd Cyfarwyddwr yr Ŵyl a Chwmni Theatr Arad Goch, Jeremy Turner amcanion yr Ŵyl yn rhaglen yr digwyddiad gyntaf yn 1996 fel a ganlyn: 
* Cyfle i ymarferwyr a chynulleidfaoedd o Gymru weld gwaith o dramor
* Creu llwyfan a ffenest-siop i waith o Gymru
* Rhoi cyfle i ni ystyried ein gwaith o fewn cyd-destun ryngwladol a rhyng-ddiwylliannol
* Datblygu ar y gynhadledd Theatr-Mewn-Addysg a gynhaliwyd yn flynyddol ers 14 mlynedd; trefnir trafodaethau yn ystod yr Ŵyl gan ddefnyddio'r perfformiadau a'u hamrwyiaethau fel testunau trafod; ceir trafodaeth ar 'THEATR, RHYFEL A PHOBL IFANC', ac ar 'MYTHOLEG, LLÊN WERIN A THEATR I BOBL IFANC'
* Creu cyfle i drafod perthnasedd a phwysigrwydd theatr i bobl ifainc mewn diwylliannol ac ieithoedd lleiafrifol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Gŵyl Agor Drysau

Categori:Theatr yng Nghymru
Gŵyl Agor Drysau
Categori:Aberystwyth
Categori:Drama
Categori:Theatr Gymraeg
Glynog Davies

Darlledwr a chynhyrchydd teledu o Gymro yw **Glynog Davies** (ganwyd 2 Tachwedd 1950).

## Bywgraffiad
Magwyd John Glynog Davies ym Mrynaman, lle mae'n parhau i fyw. Aeth i'r brifysgol ym Mhrifysgol Cymru, Caerdydd lle graddiodd yn y gwyddorau.

Cychwynodd ei yrfa fel aelod o'r tîm bychan a sefydlodd Sain Abertawe yn 1974. Symudodd i weithio gyda HTV Cymru yn 1977 pan benodwyd ef yn gynhyrchydd y gorllewin. Roedd yn newyddiadurwr ar raglen newyddion *Y Dydd* ac *Y Byd ar Bedwar*. Bu'n rhan o'r ffilm ''Steddfod! 'Steddfod!'' (1989).

Yn 1988 roedd yn un o'r bobol a sefydlodd Gwmni Teledu Agenda (Tinopolis yn ddiweddarach), a enillodd gytundeb i ddarparu rhaglen gylchgrawn *Heno* i S4C. Yn 1999, daeth yn uwch gynhyrchydd y rhaglen gylchgrawn *Prynhawn Da*. Roedd hwn yn raglen newydd i lenwi oriau y prynhawn ar sianel newydd S4C Digidol. Bu hefyd yn gyflwynydd a gohebydd ar *Heno* a *Prynhawn Da*. Ymddeolodd o'i swydd gyda Tinopolis ar ddiwedd Chwefror 2024. 

Mae’n organydd ym Moriah, Brynaman, yn ogystal â bod yn flaenor ac yn ysgrifennydd gohebol yno. Cafodd ei dderbyn i'r Orsedd fel Urdd Derwydd Er Anrhydedd yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd a’r Cylch 2004. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Annie Gwen Jones

Athrawes ac ymgyrchydd dros hawliau merched oedd **Annie Gwen Jones** (1868 &ndash; 1965), neu **Annie Gwen Vaughan Jones**. Graddiodd yn Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Priododd Edgar Jones, athro o'r Barri. Roedd eu merch, Gwyneth Vaughan Jones (1897-1997), yn bennaeth Gramadeg Sir y Barri Ysgol i Ferched.

Ysgrifennodd hi *Impressions of Life on the Steppes of Russia* ym 1900, yn cofnodi ei phrofiadau fel athrawes preifat yn nhref ddiwydiannol Hughesovka (rhwng 1889 a 1892). Yn ddiweddarach daeth yn ynad.

Claddwyd hi yn y fynwent Merthyr Dylan yn y Barri.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o'r Barri
An Drom/Drom, Sir Thiobraid Arann/Tipperary

**An Drom**( Irish   pentref yn Swydd Tipperary, Iwerddon yw     ).  Fe'i lleolir ychydig oddi ar y brif ffordd rhwng Borrisoleigh a Templemore . Roedd ei phoblogaeth yn ôl cyfrifiad swyddogol yn 2006 yn 129. 

Mae'r pentref, a weinyddir bellach at ddibenion llywodraeth leol fel rhan o Sir Tipperary/Contae Thiobraid Árran, yn hanner plwyf eglwysig "Drom and Inch" sydd yn Archesgobaeth Babyddol Cashel ac Emly . Mae'r plwyf hefyd yn cynnwys Barnane . Mae An Drom hefyd yn blwyf sifil ym marwniaeth hanesyddol Eliogarty .

## Amwynderau a chyfleusterau 
Mae cadwyn o fynyddoedd Bearnán Éile/Devil's Bit gerllaw yn cynnig cyfleoedd i ferlota a marchogaeth. Mae gan bentref An Drom nifer o gyfleusterau, gan gynnwys yr Eglwys Gatholig, Canolfan Gymunedol, tafarndai a thiroedd GAA.

Adeiladwyd Eglwys Gatholig y Santes Fair yn An Drom y 1829 ar gyfer y Tad Thomas Mullaney, y mae ei enw wedi'i arysgrifio tros y fynedfa. Roedd y galchfaen a ddefnyddwyd i adeiladu'r eglwys yn cael ei gloddio'n lleol ar safle tua hanner milltir i'r dwyrain o'r eglwys.Cafwyd y pren o Luimneach/Limerick a gwnaed llawer o'r gwaith gan lafur gwirfoddol. Codwyd clochdy pentagon y tu ôl i’r eglwys ym 1859. Mae'r fynwent yn cynnwys deial haul a gerfiwyd gan Dan Ryan o Kilvilcorris.  Mae arni delyn a meillionen tair dalen (shamrock) a lledred a hydred yr eglwys. Mae Thomas O’Dwyer o Bouladuff, a saethwyd tra’n gorwedd yn ei wely gan Luoedd Prydain ar 20 Mawrth 1920 yn ystod Rhyfel Annibyniaeth, wedi’i gladdu ym mynwent yr eglwys.  Cafodd yr eglwys ei hadnewyddu'n sylweddol yn 1988 dan arweiniad y Tad Patrick Flynn. 

Mae'r maes chwaraeon yn y pentref yn cael ei ddefnyddio gan glwb GAA Drom &amp;amp; Inch . Yn mesur tua 100 metr wrth 60 metr, nid yw'n gae GAA maint llawn ac o'r herwydd fe'i defnyddir yn bennaf ar gyfer gemau ieuenctid a sesiynau hyfforddi. &#x5B; '''' &#x5D;

## Gweld hefyd 
* Rhestr o blwyfi sifil Sir Tipperary

## Cyfeiriadau 
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Gwyddeleg
Milarepa

Iogi, bardd a sant Bwdhaidd o Dibet oedd **Milarepa** (tua 1052 — tua 1135). Mae *Can Mil o Ganeuon Milarepa*, sef casgliad o'i ddysgeidiaeth ar ffurf cerddi, a *Buchedd Milarepa* ymhlith y llyfrau mwyaf poblogaidd yn Nhibet.

Categori:Bwdhaeth Tibet
Categori:Genedigaethau'r 1050au
Categori:Llenorion Tibeteg
Categori:Marwolaethau'r 1030au
Categori:Tibetiaid
Mynydd Islwyn

Roedd **Mynydd Islwyn** yn blwyf hynafol yn Esgobaeth Llandaf a Sir Fynwy. Canolfan y plwyf oedd Eglwys Sant Tudur sydd yn sefyll 300medr / 1,000 troedfedd uwchben lefel y môr yn agos i gopa'r mynydd a rhoddodd ei enw i'r plwyf. Roedd yr eglwys yn gwasanaethu ardal eang o tua 6,500 hectar / 16,000 acer. Roedd yn ardal wledig, prin o boblogaeth, gydag amaethyddiaeth a choedwigaeth yn brif ddiwydiannau. Roedd plwyf hynafol Mynyddislwyn yn gorchuddio rhan fawr o ddyffrynnoedd isaf Ebwy a Sirhywi.

Roedd pedwar pentrefan o fewn y plwyf Gelligroes, Penllwyn, Pontllan-fraith ac Ynys-ddu.

Yn y 18 a 19C bu diwydiannu helaeth yn yr ardal a daeth a newidiadau mawr i sefyllfa demograffeg, cymdeithasol ac economaidd y plwyf. Tyfodd y pentrefannau bach gwledig yn bentrefi diwydiannol o bwys a chodwyd pentrefi a threfi newydd yn yr hen blwyf. Ymysg yr aneddleoedd newydd mae Aber-carn, Cefn Fforest, Cwm Carn, Cwmfelinfach, Crymlyn, Gwrhey, Oakdale, Penmaen, Trecelyn, Trinant, Wattsville.

I wasanaethu'r aneddleoedd newydd bu raid i'r Eglwys Anglicanaidd codi eglwysi newydd a ffurfio nifer o blwyfi newydd gan chwalu'r plwyf hynafol. Er hyn y mae 12 o'r plwyfi a grëwyd allan o Fynyddislwyn yn parhau i ffurfio Ardal Weinidogaeth Islwyn, yr Eglwys yng Nghymru. Mae Eglwys Sant Tudur bellach yng Nghymuned y Coed-duon.

Ym 1903 ffurfiwyd ardal cymuned ddinesig o'r enw Mynydd Islwyn, a oedd yn cynnwys rhan fawr o'r hen blwyf eglwysig. Daeth y cyngor dinesig i ben o dan ad-drefniant llywodraeth leol 1974 pan ddaeth yn rhan o Fwrdeistref Islwyn o fewn Cyngor Sir Gwent. Ar ôl ad-drefniant llywodraeth leol 1996, daeth y rhan fwyaf o'r hen blwyf yn rhan o Fwrdeistref Sirol Caerffili.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi Cymru
Twyn-y-Gaer, Llandyfalle

Mae **Twyn-y-Gaer** (hefyd **Twyn y Gaer Llanfihangel Fechan**) yn fryngaer Geltaidd siâp hirgrwn sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli i'r gorllewin o Landyfalle, tua dwy filltir i'r Gogledd o Aberhonddu, Powys, Cymru; cyfeirnod OS: SO05443526. Mae'n 70 metr o ddiametr o'r Gorllewin i'r Dwyrain, ac yn 75m o'r Gogledd i'r De, gyda chlawdd a ffos o'i chwmpas.

Mae yma olion sarnfa ac mae'r mynediad i'r gaer i'r dwyrain, gyda bwlch modern yn y gorllewin. Ceir tystiolaeth o ragfur carreg ar yr ochr De-Orllewin.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol pwrpas caerau o'r Oes Haearn, ac fe'u codwyd cyn y goresgyniad Rhufeinig; cafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yn y Gogledd. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Powys
Categori:Trallong
Caer Bentir y Penrhyn Du

Caer bentir o Oes yr Haearn yw **Caer Bentir y Penrhyn Du** (Saesneg: *Black Point Rath*), Sir Benfro, sydd wedi'i amddiffyn yn rhannol gan glogwyni serth i'r Gorllewin a'r De. Rhwng 1889 a 1970 nid oedd llawer o erydu ond ers y 1970au, mae'r safle'n fregus iawn a llawer o'r gaer wedi diflannu i'r môr. Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif NPRN unigryw: 
305331 a chyfeirnod grid OS: SM8597015270. 

Mae map Arolwg Ordnans 1889 yn dangos fod y gaer wedi'i hamddiffyn gan glawdd crwm tua 120m o hyd gyda ffos allanol i'r gogledd a'r dwyrain. Roedd y fynedfa rhwng terfyn y banc yn y pen deheuol ac ymyl y clogwyni. Roedd yn mesur tua 120m o'r Gorllewin i'r Dwyrain a 35m o'r Gogledd i'r De; mae'n debygol hefyd, erbyn 1889 fod rhan sylweddol eisoes wedi'i golli i'r môr.

Erbyn y 2000au roedd y difrod yn gwaethygu o ddydd i ddydd. Mae'n debyg bod y gaer heddiw rhwng 5m a 10m yn is nag yr oedd 100 mlynedd yn ôl, gyda chraciau enfawr wedi agor dros ei harwyneb sy'n gwneud ymweld â'r safle'n beryglus iawn. Yn eironig, oherwydd yr hollti a'r suddo hyn, mae tu fewn y cloddiau i'w gweld, a daeth yn amlwg sut y crewyd y clawdd amddiffynnol. Saif y clawdd dros 3m o uchder yn fewnol a thros 5m uwchben gwaelod y ffos. 

## Cyd-destun
Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd y bryngaerau pentir hyn, a hynny llawer cyn y goresgyniad Rhufeinig; cafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio yng nghyfnod y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Dolenni allanol
* Sgan 3-D a wnaed yn y 1920au cynnar o'r safle.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Caerau pentir Cymru
Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Bugail Geifr Lorraine

Nofelig gan yr awdur o Lydaw Émile Souvestre yw ***Bugail Geifr Lorraine*** a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1927, yn Ffrangeg dan y teitl ***Le Chevrier de Lorraine.***

## Crynodeb
Nofel ramantaidd wedi'i osod yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Lloegr a Ffrainc yw hon. Mae'n dilyn hynt a helynt Remy, Bugail Geifr y teitl, sy'n darganfod ei fod yn etifedd i ffortiwn yn dilyn marwolaeth y dyn y mae'n credu yw ei Dad.

## Cyfieithiad Cymraeg
Cyfieithwyd y nofel i'r Gymraeg a'i chyhoeddi yn 1927 gan R. Silyn Roberts. Ail-gyhoeddwyd y gyfrol yn 2024 gan Melin Bapur.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Nofelau 1927
Categori:Nofelau Cymraeg i oedolion‎
Categori:Nofelau Llydaweg
Corsen (offeryn)

Mae **corsen** (lluosog: **cyrs**) a ddefnyddir mewn offerynnau gwynt yn llafnau wedi'u gwneud o fetel, plastig neu gansen planhigyn, sy'n dirgrynu wrth i aer symud i gynhyrchu sain yr offeryn.

Defnyddir cyrs yn y rhan fwyaf o offerynnau chwythbren (ac eithrio ffliwtiau) ac offerynnau cyrs rhydd. Caiff cyrs naturiol eu medi o wahanol blanhigion ond gyda'r mwyaf poblogaidd ar gyfer offeryn fel y Pibgod mae; Pragmites australis (corsen cyrs); Arundo donax (Cawrgorsen) a'r Alliaud Roseaux. 

## Mathau o gyrs
Mae dau fath sylfaenol o gyrs ar gyfer offerynnau: *cyrs stop* (a all fod yn sengl neu ddwbl) a *cyrs rhydd*. Gelwir cyrs stop hefyd yn gyrs heterophonic oherwydd nid ydynt yn cynhyrchu'r sain: dim ond fel organ actifadu ar gyfer y golofn aer y maent yn gweithredu, ac nid yw uchder y nodau yn dibynnu ar ddimensiynau'r cyrs. Gelwir cyrs rhydd hefyd yn gyrs idoffonig oherwydd dyma sy'n cynhyrchu'r sain: dirgryniad y cyrs hyn fydd yn cynhyrchu'r sain ac yn pennu traw y nodyn.

### Corsen sengl
Mae hwn yn llafn o gansen siwgr, wedi'i dorri a'i eillio yn ôl dimensiynau'r offeryn. Mae gan y gorsen syml siâp petryal yn fras, gydag un o'r pennau'n grwn ac yn deneuach. Mae'r cyrs ynghlwm wrth ddarn o'r enw darn ceg sy'n gweithredu fel sgrin, y mae'r gorsen yn dirgrynu yn ei herbyn i gynhyrchu'r sain. Gellir gwneud y cyrs rhydd o ddeunyddiau synthetig mwy gwydn, ond mae'n well gan y mwyafrif o gerddorion y fersiwn naturiol, gan ei fod yn cynhyrchu sain well.

Wrth chwarae, cedwir y cyrs yn llaith i ddarparu dirgryniad perffaith. Gall y cerddor reoli'r amlder a gynhyrchir trwy bwysau gwefus.

Offerynnau sy'n defnyddio'r cyrs syml yn bennaf yw'r sacsoffon, a'r clarinét a rhai pibgodau.

### Cors dwbl
Wedi'u gwneud o ddau lafn o ddeunydd bambŵ neu synthetig, cânt eu clymu at ei gilydd trwy diwb metel a chorc, sydd ynghlwm wrth yr offeryn, nid oes angen darn ceg, gan fod un cyrs mewn cysylltiad â'r llall. Mae'r cerddor yn pwyso'r cyrs rhwng ei wefusau wrth chwythu i gynhyrchu'r sain. Cynhyrchir y sain trwy ddirgryniad y llafnau gyda'r aer sy'n pasio rhyngddynt.

Offerynnau sy'n defnyddio cyrs dwbl yw'r obo, y basŵn a'r pibgod, a'r phibau Cymreig fel y pibgorn. (corsen pwyntydd yr olaf).

### Cyrs rhydd
Llafn o ddeunydd metel neu synthetig yw cyrs rhydd, sy'n dirgrynu'n rhydd o fewn rhigol, gyda threigl aer. Mae offerynnau o'r math hwn yn defnyddio cyrs wedi'u tiwnio, pob un i gynhyrchu amledd penodol.

Y prif offerynnau yn y categori hwn yw harmonicas a gwahanol fathau o acordionau.

## Defnyddiau
Mae'r rhan fwyaf o gyrs offer chwythbrennau wedi'u gwneud o gansen, ond mae cyrs synthetig ar gyfer clarinet, sacsoffon, offerynnau cyrs dwbl, pibau cod. Mae cyrs synthetig yn fwy gwydn ac nid oes angen eu gwlychu cyn chwarae.

Yn ddiweddar, mae cyrs synthetig wedi'u gwneud o gyfansoddion polymer synthetig, ac o gyfuniad o gansen a synthetig.

Mae gan y dizi, ffliwt ardraws Tsieineaidd, fath nodedig o gorsen (a di mo), sydd wedi'i gwneud o bilen bambŵ tebyg i bapur.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Reed Making gwefan Swedish Bagpipes

Categori:Aeroffonau â chorsennau
Categori:Cydrannau offerynnau chwythbren
Alexandria Riley

Actores o Gymru yw **Alexandria Riley** (a anwyd oddeutu 1980), sy'n adnabyddus am ei rolau yn *Death Valley* (BBC),  *In My Skin* (BBC Three) a *The Pembrokeshire Murders* (ITV).

Mae hi'n dod o Gasnewydd. Cafodd ei henwebu am wobr y brif actores yng Ngwobrau BAFTA Cymru 2021. 
Mae hi wedi cymryd rhan yn y prosiectau *GALWAD* ac *Unboxed*.

## Teledu
**Torchwood* (2017)
**The End of the F*cking World* (2017)
**Bang* (2017)
**The Tuckers* (2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Gasnewydd
Etholiadau lleol Cymru 2022

Cynhaliwyd yr Etholiad ar hyd yr Etholiadau Lleol eraill a gynhaliwyd ar draws y Deyrnas Unedig. Yn flaenorol, cynhaliwyd yr etholiadau diwethaf yn 2017.

## Canlyniadau 
Llafur oedd y Blaid fwyaf o hyd yn nifer y seddi a chyfran y bleidlais, gan ennill 66 sedd. Fe wnaethon nhw ennill 2 gynghor, ond collon nhw 1. Parhaodd yr annibynwyr i fod yn yr ail safle, gan ennill 8 sedd. Collodd pob un o'u cynghorau. Collodd Plaid Cymru 6 sedd, ond enillodd 3 cyngor, a cholli 0. Cafodd y Ceidwadwyr ganlyniad eithaf gwael, gan golli 86 sedd. Fe gollon nhw eu hunig gyngor yn Sir Fynwy, ac ni enillon nhw ddim. Parhaodd y Democratiaid Rhyddfrydol i beidio â rheoli unrhyw gyngor, ond ennill 10 sedd. Gwnaeth y Gwyrddion yn dda, gan ennill 7 sedd a dal eu hunig gynghorydd ym Mhowys. 

## Prif gynghorau 
de|bawd|441x441px
Cynhaliwyd etholiadau ar gyfer yr holl gynghorwyr ym mhob un o'r 22 awdurdod lleol, a chynhaliwyd pob un ohonynt o dan ffiniau newydd. Mae’r newidiadau hyn i ffiniau yn golygu bod nifer o seddi wedi’u hail-dynnu a bydd cyfanswm nifer y cynghorwyr yng Nghymru yn disgyn o 1,254 i 1,233, gostyngiad o 21

#

## Gweld mwy 
* Rhestr o bleidiau gwleidyddol yng Nghymru
* Gwleidyddiaeth Cymru

## Cyfeiriadau 
# https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/60769738 *BBC Cymru Fyw. 18 Mawrth 2022.*
Categori:Etholiadau cyngor yng Nghymru
Y Diliau

::*Gellir darllen erthygl lawnach ar Wici Porth ar Y Diliau* 
Grŵp pop-gwerin ysgafn a oedd yn boblogaidd yn yr 1960au a’r 1970au oedd **Y Diliau**. Ffurfiwyd y grŵp yn 1964. Roedd yr aelodau gwreiddiol, sef Meleri Evans (llais a gitâr), Mair Robbins (née Davies, llais) a Lynwen Jones (llais a gitâr), yn gyn-ddisgyblion yn Ysgol Pantycelyn, Llanymddyfri, gyda Meleri Evans yn ferch i’r gwleidydd a’r cenedlaetholwr Gwynfor Evans.

Darlledwyd rhaglen ar y grŵp ar raglen Rhys Mwyn ar BBC Radio Cymru ar Llun 31 Mai 2021.

## Gyrfa
Rhyddhawyd record gyntaf Y Diliau dan yr enw syml ‘Caneuon Y Diliau’ ar label Cymreig enwog Qualiton ym 1965.

EP pump trac oedd y record gyntaf, ac fe ryddhawyd cyfres o EPs eraill ganddynt dros y degawd canlynol ar labeli Qualiton, Dryw, Cambrian a Sain. Yna, ym 1978 daeth unig albwm y grŵp, sef Tân neu Haf, ar label Gwerin.

Llwyddodd Y Diliau i recriwtio rhai o fawrion y genedl fel ffans, ac ar glawr eu pedwaredd record, i label Dryw yn 1970, dywedodd Ryan Davies iddo gael ei swyno mewn cyngerdd yn Llundain gan grŵp y Womenfolk, ac na “chlywodd leisiau yn asio mor berffaith i’w gilydd” a chredai na chlywai hynny fyth chwaith, ond yna clywodd Y Diliau." 

Roedd seren byd rygbi’r 70au, Barry John, hefyd yn hoff iawn o’r Diliau ac ef fu’n eu canmol ar glawr eu record yn 1972, gan ddweud mai “un o bleserau mawr bywyd yw eistedd, ymlacio ac ymollwng i swyn a chyfaredd eu cynghanedd…”

Bu iddynt ymddangos ar raglenni cerddoriaeth boblogaidd Gymraeg fel Hob y Deri Dando, a Disc a Dawn yn yr 1960au ac eraill yn yr 1970au.

## Casgliad Goreuon y Diliau
Ar 21 Mai 2021 rhyddhau casgliad cyflawn Y Diliau ar ffurf digidol gan Recordiau Sain o'r enw 'Y Diliau y Casgliad Cyflawn The Complete Collection'. 

## Disgyddiaeth
* Caneuon y Diliau [EP] (Recordiau Qualiton QEP4043, [1966])
* Dwli ar y Diliau [EP] (Qualiton QEP4051, [1966])
* Ambell Dro [EP] (Recordiau Cambrian CEP436, 1969)
* Rho Dy Law [EP] (Recordiau'r Dryw WRE1081, 1970)
* Daeth Dei yn ôl [EP] (Dryw WRE1096, 1970)
* Rebel [EP] (Dryw WSP2007, 1971)
* ’72 [EP] (Dryw WRE1121, 1972)
* Blas ar y Diliau [EP] (Sain 35, 1973)
* Tân Neu Haf (Gwerin SYWM216, 1979)

## Gweler hefyd
* Pop Cymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Diliau ar Wici Porth y Coleg Cymraeg Cenedlaethol oddi ar erthygl gan Pwyll ap Siôn oddi ar lyfr Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru
* Rheswm i Gredu' ar raglen Disc a Dawn
* Y Diliau ar ffrwd gerddoriaeth Spotify

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Sefydliadau 1964

Categori:Prosiect Wicipop
In My Skin (cyfres deledu)

Cyfres deledu yw ***In My Skin***, â Gabrielle Creevy a Rhodri Meilir yn chwarae'r brif rannau. Kayleigh Llewellyn ysgrifennodd y gyfres, ac fe'i dangoswyd ar BBC Three. Enillodd Creevy gwobr BAFTA Cymru am yr Actores Gorau yn 2019 am y gyfres.

Dangoswyd y gyfres gyntaf yn 2018 a'r ail yn 2021.

## Cymeriadau
*Gabrielle Creevy fel Bethan 
*James Wilbraham fel Travis, ffrind Bethan
*Poppy Lee Friar fel Lydia, ffrind Bethan
*Jo Hartley fel Katrina, mam Bethan
*Aled ap Steffan fel Stan Priest, disgybl yr ysgol
*Di Botcher fel Nana Margie, mamgu Bethan 
*Rhodri Meilir fel Dilwyn, tad Bethan 
*Alexandria Riley fel Miss Morgan, athrawes Bethan
*Suzanne Packer fel Nyrs Digby

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfresi teledu
Lu Corfield

Actores o Gymru yw **Lucy "Lu" Corfield** (ganwyd 1979 neu 1980), sy'n adnabyddus am ei rolau teledu, fel Freya Wilson yn *Doctors*, Ruth yn *Last Tango yn Halifax* a Joyce Edevan yn *Clink*. Ymddangosodd yng nghyfres poblogaidd BBC Three *In My Skin*. 

Cafodd Corfield ei magu yn Four Crosses ger Llanfair Caereinion, Powys. Cafodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd y Trallwng, lle daeth yn brif ferch. Ymunodd Theatr Ieuenctid Sir Drefaldwyn. Ar ôl ei harholiadau Safon Uwch, cysylltodd ag Amnest Rhyngwladol i sefydlu cwmni theatr y bu ar daith gydag ef am ddwy flynedd.  Wedyn, symudodd hi i Lundain ac astudiodd actio yn RADA am dair blynedd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Pafiliwn Pontrhydfendigaid

lle lleolir y Pafiliwn enfawr enwog]]
Mae **Pafiliwn Pontrhydfendigaid**, a elwir hefyd yn **Pafiliwn Pantyfedwen** yn neuadd gyngerdd fawr yn mhentref bychan Pontrhydfendigaid ger Tregaron yng Ngheredigion. Gelwir hi hefyd yn **Pafiliwn Bont** ar lafar, gyda thalfyriad enw Pontrhydfendigaid i "Bont".

## Hanes
Rhodd oedd y Pafiliwn gwreiddiol gan Syr David James Pantyfedwen yn y 1960au. Ganwyd Syr David James yn Llundain yn 1887 lle’r oedd y teulu yn cynnal busnes llaeth yn ardal Westminster. Bu’r blynyddoedd cynnar i'w frawd ac yntau yn gyfnod o iechyd bregus ac, o ganlyniad, penderfynodd y teulu symud yn ôl i Geredigion i’r lle yr oeddent wedi ymfudo ohono rai blynyddoedd ynghynt. Sefydlwyd cartref newydd ym Mhantyfedwen, tŷ ar gyrion pentref Pontrhydfendigaid. Dyna'r rheswm dros enw'r Pafiliwn. Roedd David James yn ŵr busnes llwyddiannus iawn gan agor y 'super cinema' gyntaf yn Llundain (y Palmadium yn ardal Palmers Green) gyda lle i fwy na 2,000 o bobl eistedd. Roedd yn Gristion cadarn a bu'n cefnogi'r iaith a'r diwylliant Gymraeg yn frwd ac yn hael, gan sefydlu Ymddiriedolaeth James Pantyfedwen yn 1957. Bu farw yn 1967 ychydig fisoedd cyn agoriad swyddogol swyddfeydd yr Ymddiriedolaeth ar Stryd y Farchnad, Aberystwyth yn 1968, sy'n dal i sefyll ac yn swyddfa i'r Ymddiriedolaeth.

### Pinaclau Pop 1968
Mewn erthygl yn *y Selar* yn 2020, meddai'r canwr Huw Jones iddo gredu mai yng nghyngerdd fawr *Pinaclau Pop* ym Mhafiliwn Pontrhydfendigaid ar 29 Mehefin 1968 y clywyd y term "y byd pop Cymraeg" am y tro cyntaf. Mae'r erthygl yn cynnwys tameidiau o'i hunangofiant, 'Dwi Isio Bod yn Sais ...'. Ymysg y grwpiau oedd yno i godi arian i Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Aberystwyth 1969 oedd; Dafydd Iwan, Heather Jones, Y Diliau, Hogia Llandegai, Y Derwyddon ac eraill.

## Addasu ac Ail-agor
Wedi cyfnod hesb bu i'r Pafiliwn ail-agor yn 2006-07. Agorwyd y Pafiliwn ar ei newydd wedd ar ôl i Gyngor Ceredigion a Llywodraeth Cymru gefnogi gwaith adnewyddu.

Fe gafodd grantiau o £2.3m, yn benna' oherwydd arian Amcan Un. Cynhaliwyd Eisteddfodau Sir yr Urdd, gweithgareddau Ffermwyr Ifanc, cystadleuaeth Cân i Gymru, Gŵyl Ddathlu 50 Cymdeithas yr Iaith, yr Ŵyl Gerdd Dant ac arddangosfeydd yno.

Bu i'r pafiliwn gau dros dro yn 2013 wedi i'r cwmni oedd yn rhedeg y Pafiliwn, Pafiliwn Cyf., ddod i ben yn wirfoddol yn 2013 oherwydd nad oeddynt yn gallu talu dyledion o £80,000 i'r banc.

## Heddiw
Mae'r Pafiliwn yn dal ar agor heddiw ac yn cynnal cynadleddau, gweithgareddau a chyngherddau mawr a bach a gan gynnwys 'Sioe Bont'.

## Defnydd
Pafiliwn Bont yw lleoliad Eisteddfodau Pantyfedwen Pontrhydfendigaid yn flynyddol ym mis Mai. Mae Pafiliwn Bont yn lleoliad amlbwrpas, sydd wedi'i leoli yng nghanol Cymru, a gellir ei ddefnyddio ar gyfer pob math o ddigwyddiadau a gweithgareddau, o logi cynadleddau i gynhyrchu teledu a gigs. Y prif ystafell yw'r awditoriwm gyda lle i dros 2000 o bobl. Gall y neuadd ddal 2,200 o bobl a cheir 3 ystafell gyfarfod, gyda digon o le parcio i hyd at 300 o geir, ac 20 bws.
## Dolenni allanol
* *Pafiliwn Bont* tudalen Facebook

## Cyfeiriadau
Categori:Ceredigion
Y Derwyddon (band)

::''peidied drysu gyda'r grŵp o'r 2000au ''Derwyddon Dr Gonzo

Grŵp pop a gwerin ysgafn yn yr 1960au oedd **Y Derwyddon**.

Bu iddynt ymddangos ar raglen gerddoriaeth Gymraeg Hob y Deri Dando yn 1969, a gellid tybio, sawl tro arall. Roeddynt yn weithgar yn perfformio mewn cyngherddau ar draws Cymr gan gynnwys cyngerdd fawr enwog 'Pinaclau Pop' a gynhadliwyd ym Mhafiliwn Pontrhydfendigaid ar 29 Mehefin 1968 i godi arian i Eisteddfod Genedlaeth yr Urdd, Aberystwyth 1969 ynghŷd a pherfformiwyr adnabyddus eraill bu'n perffordmio fel Dafydd Iwan, Heather Jones, Hogia Llandegai, Aled a Reg, Y Pelydrau, Tony ac Aloma, Mari Griffith, Y Diliau a mwy gyda Ryan Davies yn cyflwyno i gynulleidfa o 3,000 o bobl. 

## Aelodau
* Dafydd Idris Edwards (bu'n weithgar wedyn gyda Chymdeithas Alawon Gwerin Cymru
* Huw T Williams
* Meredydd Owen 
* Bob Cater

Gwelir i Nick Carter ganu'r gitâr fâs a Derek Boote ar y gitâr wrth recordio record ''Dyma 'Nhw''.

Ymddengys y cyfansoddwyd y caneuon gan gan Dafydd Idris Edwards a'r geiriau gan Meredydd W. Owen.

## Disgyddiaeth
* '''Y Derwyddon - Dyma 'Nhw'* [EP 7"] (Qualiton, QEP 4049; 1967). 
*Caneuon'': Anghofia'th Yfory; Awel Fain Y Gwynt; Hwiangerdd i Blentyn Lliw; Machlud Yr Haul; Gwynfyd Yr Haf; Y Bai
* **Y Derwyddon** - [EP 7"] (Cambrian – CEP 417; 1968). 
*Caneuon*: Jac O Dŷ Coch; Cyrchu Gwraig; Heulwen Haf; Llanw Serch

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Derwyddon - Jac o Dŷ Coch ar raglen gerddoriaeth Hob y Deri Dando yn 1968
* Y Derwyddon ar wefan Discogs

Categori:Bandiau Cymreig
Y Derwyddon (band)|Y Derwyddon
Categori:Bandiau Cymraeg
Y Derwyddon (band)|Y Derwyddon
Categori:Sefydliadau 1969
Maryse Condé

Nofelydd a dramodydd o Guadeloupe yn yr iaith Ffrangeg oedd **Maryse Condé** (11 Chwefror 1934 – 2 Ebrill 2024) sydd yn nodedig am ei ffuglen hanesyddol epig, gydag Affrica yn gefndir i nifer o'i straeon.

Ganed hi yn Pointe-à-Pitre, Guadeloupe, yn y Caribî, pan oedd yr ynys yn un o drefedigaethau Ymerodraeth Ffrainc ond nid eto yn rhan hanfodol o Ffrainc. Symudodd i *la Métropole* yn ei harddegau i astudio. Aeth i Orllewin Affrica yn ystod ei hugeiniau a gweithiodd yn athrawes yng Ngini, Ghana, a Senegal o 1960 i 1968.

Mae ei ddwy nofel gyntaf, *Hérémakhonon* (1976) ac *Une Saison à Rihata* (1981), yn seiliedig ar ei phrofiadau yn Ghana a'i hymdrechion i uniaethu ag Affrica. Ni chafodd fawr o lwyddiant gyda'r rheiny, ond daeth i'r amlwg gyda'i champwaith *Ségou* (1984) a'r dilyniant *Ségou II* (1985), a osodir yn Ymerodraeth Ségou yn y cyfnod 1797–1860 o hanes Mali.

Mae'r nofel *Moi, Tituba, sorcière—: noire de Salem* (1986) yn ymwneud â chaethwas a gafodd ei chyhuddo o fod yn wrach yn nhreialon Salem, Massachusetts, yn yr 17g. Dychwelodd Condé i Guadeloupe ym 1986, a gosodir ei nofel *La Vie scélérate* (1987) yno. Mae ei nofelau diweddarach yn cynnwys *La Colonie du nouveau monde* (1993), *La Migration des coeurs* (1995; addasiad Caribïaidd o *Wuthering Heights* gan Emily Brontë), *Desirada* (1997), *Historie de la femme cannibale* (2003), a *Victoire, les saveurs et les mots* (2006).

Yn ogystal â'i nofelau, ysgrifennodd Condé wyth o ddramâu, llyfrau i blant, dau hunangofiant, ac ysgrifau ar bynciau llenyddol a gwleidyddol. Yn 2018, wedi i Wobr Lenyddol Nobel gael ei gohirio oherwydd sgandal, dyfarnwyd Condé yn enillydd Gwobr Lenyddol Newydd yr Academi, a sefydlwyd dros dro fel gwobr amgen. Yn ei henaint, ymsefydlodd Maryse Condé ym Mhrofens, a bu farw yng nghymuned Apt, yn Vaucluse, yn 90 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Hunangofianwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion ffuglen hanesyddol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion o Guadeloupe
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl a aned yn Guadeloupe
Categori:Pobl o Pointe-à-Pitre
Categori:Pobl fu farw yn Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Siambr Gladdu Trellyffaint

Beddrod porth Cymreig clasurol yw **Dolmen Trellyffaint** a cheir maen hir gerllaw. Saif i'r gogledd o Nanhyfer (Sir Benfro) ac i'r gorllewin i bentrefan Gethsemane, ar ochr ddeheuol bryncyn bychan yn Nyffryn Nanhyfer rhwng dwy nant sy'n llifo i Afon Nyfer. Beddrod dwbl, gyda phrif siambr a siambr fach, eilaidd yw Trellyffaint. Mae ganddo faen capan uwch y brif siambr, tua 35 o farciau crwn a elwir yn 'farciau cwpan' a cheir dadl a ydynt yn naturiol ai peidio. Roedd y siambr yn arfer bod tipyn uwch, ond llithrodd a thorrodd y capfaen.

Mae disgrifiad Coflein o'r gromlech yn fyr iawn: 'Ceir yma chwe charreg fertigol wedi'u hangori yn y ddaear: mae tri ohonynt yn cynnal maen capan, tra bod dau arall, i'r gogledd-orllewin, yn ffurfio rhan o ail siambr. Ceir marciau cwpan posibl ar y maen capan: adroddwyd fod yma 'ôl twmpath' ond nid oedd yn amlwg erbyn 1966.'

Dim ond tair carreg ochr sydd yn y siambr lai i'r gogledd-orllewin. Gall fod y siambr hon wedi'i hychwanegu'n ddiweddarach ac mae'n bosibl bod carnedd o bridd wedi gorchuddio'r ddwy siambr ar un adeg.

Ceir maen hir tua 200 metr i'r de a thua 1.0 km i ffwrdd mae Coeten Llech-y-Tripedd.

Delwedd:TrellyffaintH2b.jpg|Y gromlech o'r gogledd
Delwedd:TrellyffaintH6b.jpg|link=Datei:TrellyffaintH6b.jpg|alt=von Süden|o'r de
Delwedd:Trellyffaint_Standing_Stone_H1b.jpg|link=Datei:Trellyffaint_Standing_Stone_H1b.jpg|alt=Trellyffaint Standing Stone|Maen Hir Trellyffaint
Delwedd:TrellyffaintH10b.jpg|link=Datei:TrellyffaintH10b.jpg|alt=von Westen|o'r gorllewin

Mae'r gromlech wedi'i lleoli islaw'r ffordd y tu ôl i gwrt fferm amlwg, gyda seilo mawr. Oddi yno dylid cerdded i'r gorllewin i'r ffordd fach nesaf i fferm Trellyffaint. Gellir parcio yno a cheir mynediad wedi'i ffensio trwy gaeau a llwybrau pridd at y gromlech.

Saif Carreg Vitalianus wrth ymyl mynedfa Eglwys Sant Brynach yn Nanhyfer.

## Llenyddiaeth 
* Vicki Cummings, Alasdair Whittle: *Places of Special Virtue: Megaliths in the Neolithic landscapes of Wales* (Lleoedd o rinwedd arbennig. Megalithau yn nhirweddau Neolithig Cymru)*.* Oxbow, Rhydychen 2004, ISBN 1-84217-108-9 .

## Cyfeiriadau
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Lynne Reid Banks

Awdur llyfrau o Loegr oedd **Lynne Reid Banks** (31 Gorffennaf 1929 &ndash; 4 Ebrill 2024), gan gynnwys *The L-Shaped Room*, a gyhoeddwyd yn 1960;  roedd y llyfr yn werthwr gorau ar unwaith a pharhaol. Yn ddiweddarach fe'i gwnaed yn ffilm ac arweiniodd at ddau ddilyniant, *The Backward Shadow* a *Two is Lonely* . Ysgrifennodd Banks hefyd nofel i plant *The Indian in the Cupboard*, sydd wedi gwerthu dros 15 miliwn o gopïau ac wedi'i haddasu'n llwyddiannus i ffilm a gofiant i'r teulu Brontë, dan y teitl *Dark Quartet*.

Cafodd Banks ei geni yn Barnes, Llundain, unig blentyn y meddyg James a'r actores Muriel Reid Banks. Symudwyd hi i Saskatoon, Saskatchewan, Canada yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a dychwelodd ar ôl i'r rhyfel ddod i ben.    

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Nofelwyr benywaidd o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Trwyth

[de|bawd|Trwyth a wnaed gyda rhisgl yr [Salix alba|helygen wen ac ethanol, sy'n cynnwys salicin (ffynhonnell moddion a seilir ar asid salicylig megis asbirin)]]
Fel arfer, echdynnyn sylwedd planhigyn neu anifail a hydoddir mewn ethanol (alcohol ethyl) ydyw **trwyth** (neu **tintur**). Mae crynodiadau hydoddydd o 25–60% yn gyffredin i drwythau, ond maent yn gallu bod mor grynodedig â 90%. Mewn cemeg, mae trwyth yn doddiad sy'n cynnwys ethanol yn fel ei doddydd. Mewn llysieuaeth feddygol, gwneir trwythau alcoholig gyda gwahanol grynodiadau o ethanol, a ddylai gynnwys o leiaf 20% alcohol er mwyn eu cadw yn hirdymor.

Yn y Gymraeg, y mae'r 'trwyth' Cymraeg hefyd yn gallu cyfeirio at *infusion* a *decoction* Saesneg. Fel arfer, mae *infusions* a *decoctions* yn defnyddio dŵr neu olew yn lle alcohol fel yr hydoddydd.

## Gweler hefyd 
* Nalewka, math o drwyth Pwylaidd alcoholig traddodiadol.
* Elicsir, paratoad fferyllol sy'n cynnwys cynhwysyn gweithredol a doddir mewn toddiant sy'n cynnwys rhyw ganran o alcohol ethyl.
* Echdynnyn
*Klosterfrau Melissengeist
* Spajyrig, eplesu, distyllu, ac echdynnu elfennau mwynol allan o blanhigion a galchynwyd.

## Cyfeiriadau
Chris Williams

* Chris Williams (seiclwr) (fl. 1998), seiclwr o Gymru
* Chris Williams (academydd) (1963-2024), athro a hanesydd Cymreig
* Chris Williams (actor) (ganwyd 1967), actor a digrifwr Americanaidd
Llysieuaeth feddygol

bawd|230px|Detholiad hynafol o foddion llysieuaeth feddygol

Mae **llysieuaeth feddygol** (hefyd a elwir yn **ffytofeddygaeth** neu **ffytotherapi**) yn cynnwys astudio ffarmacognoseg a'r defnydd o blanhigion meddyginiaethol, sy'n sail i feddygaeth draddodiadol.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddygaeth lysieuol
Categori:Meddygaeth amgen
Paraselsiaeth

, a seiliwyd ar nodiadau darlith gan yr Henuriad Basilius Amerbach (1488-1535) o ddarlithoedd gan Paracelsus yn ystod ei wyliau ym Masel (1527).]]
Mudiad meddygol modern cynnar a seiliwyd ar ddamcaniaethau a therapïau Paracelsus ydyw **Paraselsiaeth**; Almaeneg: '**). 

## Spajyrig
Mae **spajyrig**, neu **spajyria''', yn ddull a ddatblygwyd gan Paracelsus a'i fyfyrwyr i wella, yn eu holau hwy, effeithiolrwydd meddyginiaethau drwy wahanu planhigion y moddion i mewn i'w helfennau bas, sef y : sylffwr, mercwri, a halen. Ar ôl eu gwahanu, ail-gyfunir hwy. Yr oedd ffisigwyr Paraselsiaeth yn credu bod y dull hwn yn gwahanu cynhwysion buddiol meddygol planhigyn (y  pur) o elfennau niweidiol, gwenwynol y planhigyn, drwy, felly, rhai gwenwynau yn foddion hyd yn feddyginiaethau.

Mae'r broses hon yn cynnwys eplesu, distyllu, ac echdynnu cyfansoddion mwynol o ludw'r planhigyn. Fel arfer, defnyddiwyd y prosesau hyn mewn alcemi canoloesol er mwyn gwahanu a phuro metelau oddi wrth fwynau (gweler Calchynnu), a halenau oddi wrth helïon a toddiannau dyfrllyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes meddygaeth
Girolamo Savonarola

Brawd Dominicaidd a diwygiwr eglwysig o'r Eidal oedd **Girolamo Savonarola** (21 Medi 1452 – 23 Mai 1498). Ganwyd ef yn Ferrara ac astudiodd yn Bologna. Bu'n weithgar fel pregethwr yn Fflorens yn ystod y 1480au a'r 1490au a denodd dyrfaoedd mawr. Daeth yn adnabyddus am ei arddull broffwydol. Galwodd am adnewyddiad Cristnogol a gwadu llygredd yn yr eglwys a'r wladwriaeth. Ysgogodd ddinistrio celf a diwylliant seciwlar gan gynnwys llyfrau, yr hyn a elwir yn "goelcerth y gwageddau". Arweiniodd ei weithrediaeth at wrthdaro â'r Pab Alecsander VI. Cafodd ei ysgymuno ac yn ddiweddarach fe'i cafwyd yn euog o heresi a'i losgi wrth y stanc.

bawd|dim|500px|Savonarola a dau o'i gydweithwyr yn cael eu llosgi wrth y stanc yn Piazza della Signoria, Fflorens, 23 Mai 1498

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1452
Categori:Marwolaethau 1498
Categori:Offeiriaid Catholig o'r Eidal
Categori:Pobl a ddienyddiwyd am heresi
Categori:Pobl o Ferrara
Categori:Urdd y Dominiciaid
Aled a Reg

Deuawd canu pop Cymraeg a chaneuon gwerin ysgafn o ardal Bangor yn yr 1960au canol a dechrau'r 1970au oedd **Aled a Reg**. Eu henwau oedd Aled Hughes a Reg Edwards.

Bu iddyn rhyddhau sawl record ac ymddangos ar raglenni cerddoriaeth Gymraeg fel Hob y Deri Dando yn 1968. Yn hwyrach yn eu gyrfa ymunodd Nia â nhw. 

## Hanes
Roedd Aled Hughes a Reg Edwards wedi bod yn canu gyda grŵp *Hogia Bangor* cyn canu fel deuawd.

Cynhwysir eu cân, *Llwybr y Plwy*, a ymddangosodd gyntaf ar record LP "Yn Canu'n Llon" yn 1968 ar albwm amlgyfrannog gan Recordiau Sain o'r enw 'Y Bois a'r Hogia'. Mae'r albwm a gyhoeddwyd yn 2010 yn cynnwys detholiad o ganeuon gan grwpiau a deuawau canu ysgafn Cymraeg o'r 1960au a'r 70au cynnar fel Aled a Reg; Y Derwyddon, Hogia Llandegai, Hogiau'r Deulyn, Y Pelydrau, Y Cwiltiaid, Y Diliau, a Bois y Blacbord.

Mewn sgwrs o'i gartref yn Neiniolen ger Caernarfon atgofiai Reg Edwards am ei yrfa. Bu iddo ddechrau canu yn 15 oed gan gael i sylwi gan Wilbert Lloyd Roberts oedd yn gynhyrchydd gyda'r BBC. Byddai'n mynd i Neuadd y Penrhyn ym Mangor oedd yn stiwtio dros dro i gymryd rhan mewn rhaglenni gan gynnwys canu gyda band cefndir, 'Hebogiad y Nos', o Gaergybi. 

Roedd Aled a Reg yn gweithio ar y rheilffyrdd gydag Aled yn yrrwr pan ddechreuasant ganu fel deuawd. Gwahoddwyd nhw fel deuawd ar raglen Hob y Deri Dando gan y gynhyrchydd, Meredydd Evans oedd yn cael ei recordio yn Neuadd y Penrhyn. Bu iddynt ymddangos sawl gwaith ar y gyfres.

Wedi cyfnod yn canu gydag Aled aeth Reg yn ei flaen i ganu'n unigol gan newid ei enw llwyfan i Greg Edwards.

* **Aled a Reg Rhif 2** EP Recordiau'r Dryw (Wren Record) WRE 1017 1966	
*caneuon*: Ochr A: San Miguel; Aur Y Bryniau; Annabella. Ochr B: Byth Yn Anghof, Cusan Fach Anwylid, Merched Cymru.

* **Pum Cân Newydd** EP Recordiau'r Dryw WRE 1020 mis Mai 1967
''Caneuon: Ochr A: Ynys Môn; Dyddiau Difyr; Rhen Ganwyll Ar Y Bwrdd. Ochr B: Chwyfio'r Cadach Gwyn; Câr Fi'n Dyner (cyfieithiad o 'Love Me Tender')
		 	 
* '''Yn Canu'n Llon''' EP Recordiau'r Dryw WRE 1031 mis Chwefror 1968
*Caneuon*: Ochr A: John Bee; Gwenllian Fach; Oer Yw Fy Serch. Ochr B: Os Ydym Fwy; Hiraeth Am Bethesda; Llwybr Y Plwy

* **Aled A Reg** EP Recordiau'r Dryw WRE 1069 mis	Gorffennaf 1969
*Caneuon*: Ochr A: Anna Marie; Dowch I America; Gwrando Ar Fy Nhgri Ochr B: Dacw'r Bwthyn Gwyn 	 
	
* **Rhagor O Aled, Reg A Nia** EP Recordiau'r Dryw WRE 1100	1971
*Caneuon*: Ochr A: Tyrd Adre Gyda Mi; Ar Lan Y Môr. Ochr B: R'wyf Ond Yn Byw; Fe Rown Yr Hyn Oll
	
* **Singing Delightful Welsh Songs**(Aled a Reg) EP Recordiau'r Dryw WRE 1007	
*Caneuon*: Ochr A: Yr Annwyl Eneth Hon; Yr Hen Simdda Fawr. Ochr B: Cariad Y Bardd; Morfydd; Hogyn Gyrru'r Wedd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* caneuon Aled a Reg ar Apple Music - *Llwybr y Plwy* a 'Yr Hen Simdda Fawr*
* Cân *Rwyf ond yn Byw'' Aled a Reg a Nia, recordiad o'r gân a chlawr y record ar Youtube

Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Bandiau Cymraeg

Categori:Prosiect Wicipop
Bois y Blacbord

:*Gellir darllen erthygl lawnach ar Wici Porth ar: Bois y Blacbord*
Grŵp canu harmoni clòs o ysgolfeistri a ffurfiwyd yn 1958 yn Ysgol Haf flynyddol awdurdod addysg Sir Gaerfyrddin oedd **Bois y Blacbord**. Yn ogystal â chanu penillion Cerdd Dant mewn cystadlaethau cenedlaethol roedd Bois y Blacbord yn ymroi i adloniant ysgafn y cyfnod, gan gynnwys caneuon gwerin wedi’u haddasu at ddant cynulleidfa eang.

Bu’r Bois yn brysur am flynyddoedd yn canu mewn cyngherddau elusennol ac ar raglenni teledu a radio. Cawsant ran hefyd yn seremoni agoriadol Eisteddfod Genedlaethol Llanelli yn 1962. Yn 1964 aethant ar daith i Iwerddon lle cawsant gryn sylw mewn cyngherddau yn Limerick ac ar y cyfryngau.

## Disgyddiaeth
* **Hen Fenyw Fach Cydweli** [sengl] (Welsh Teldisc SPWD909, 1963)
* **Caneuon Difyrrus Bois y Blacbord … Jovial Songs of the Blackboard Boys** [EP] (Welsh Teldisc TEP841, 1964)
:*Caneuon*: Ochr A: Moliannwn (In Joyful Praise); Fflat Huw Puw (Huw Puw's Boat). Ochr B: Llanfair P.G.; Twll Bach Y Clo (The Keyhole). Mae *Llanfair P.G.* yn addasiad o'r gân Saesneg 'Gilly Gilly Ossenfeffer Katzenellenbogen By The Sea'.
* **Noson Lawen** [EP] (Wren WRE1001, 1964)
:*Caneuon*: Ymbil am dy Gymorth Di; Ffair Henfeddau; Elen' Gŵyl y Diolch; Y Bröydd Hyn.
* **Nadolig yng Nghwmni Bois y Blacbord** [EP] (Recordiau'r Dryw WRE1010, 1965)
:*Caneuon*: Ochr 1 - a) Bethlehem b) Ar Gyfer Heddiw'r Bore. Ochr 2 - a) O Dan yr Ymbarel b) Adre'n Ôl.
* **Beti Wyn o Batagonia** Recordiau'r Dryw, WRE 1019, 1966
:*Caneuon*: Ochr 1 - a) Beti Wyn o Batagonia b)Bro Annwyl i Mi. Ochr 2 - a) Hwiangerdd y Dail b) Menna Lân.

### Casgliadau amrywiol
* **Y Bois a’r Hogia** (Recordiau Sain SCD2578, 2010)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Bois y Blacbord erthygl gan Sarah Hill ar Wici Esboniadur Cerddoriaeth Porth y Coleg Cymraeg Cenedlaethol
* Caneuon Bois y Blacbord ar wefan Apple Music yn cynnwys y caneuon: *Dros y Mynydd Du; Yr Hen Bess; Dros y Mynydd Du o Frynaman*
* Bois y Blacbord ar wefan ffyrdio Spotify

Categori:Bandiau Cymreig
Bois y Blacbord
Categori:Bandiau Cymraeg
Bois y Blacbord
Categori:Sefydliadau 1958
Categori:Prosiect Wicipop