open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sacco a Vanzetti

Dau Eidalwr a ymfudodd i'r Unol Daleithiau ym 1908 oedd **Nicola Sacco** (22 Ebrill 1891 – 23 Awst 1927) a **Bartolomeo Vanzetti** (11 Mehefin 1888 – 23 Awst 1927). Cawsant eu harestio a'u profi am lofruddio'r tâl-feistr Frederick Parmenter a'r gwarchodwr Alessandro Berardelli yn ystod lladrad ffatri esgidiau Slater and Morrill ar 15 Ebrill 1920 yn Ne Braintree, Massachusetts; cawsant eu hanfon i'r gadair drydanol yng Ngharchar Taleithiol Charlestown ar 23 Awst 1927. Anarchwyr oedd y ddau ohonynt, ac yn ymlynu wrth fudiad a alwodd am ryfel diarbed yn erbyn y llywodraeth Americanaidd, a honnir ei bod yn dresigar a gormesol. Serch hynny, mynegwyd amheuaeth ar y pryd am eu heuogrwydd.

Cawsant yn euog o lofruddiaeth yn y radd gyntaf ar 14 Gorffennaf 1921 ar ôl i'r rheithgor drafod yr achos am ychydig oriau. Cafwyd sawl apêl, a noddir yn bennaf gan garfan breifat o enw'r Pwyllgor Amddiffyn Sacco a Vanzetti. Seiliai'r apeliadau ar dystiolaeth a dynnwyd yn ôl, canlyniadau profion balistig oedd yn anghyson â'i gilydd, datganiad rhagfarnllyd gan y pen-rheithiwr, a chyfaddefiad gan leidr tybiedig. Gwrthododd y barnwr Webster Thayer pob un apêl, a'r un ymateb oedd gan Oruchaf Lys Massachusetts. Wrth i fanylion y treial gael eu hysbysu i'r cyhoedd, daeth Sacco a Vanzetti yn un o achosion enwocaf yr 20g. Yn y flwyddyn 1927, bu gwrthdystiadau o'u plaid ym mhob dinas fawr yng Ngogledd America, Ewrop, a hefyd yn Tokyo, Sydney, São Paulo, Rio de Janeiro, Buenos Aires, a Johannesburg.

Ymgyrchodd llenorion, arlunwyr, ac academyddion dros bardwn neu aildreal. Cyhoeddodd yr *Atlantic Monthly* erthygl gan Felix Frankfurter, athro yn y gyfraith ym Mhrifysgol Harvard ac yn ddiweddarach ustus y Goruchaf Lys, yn dadlau bod y ddau ddyn yn ddieuog. Cafodd Sacco a Vanzetti eu dedfrydu i farwolaeth yn Ebrill 1927, a chynyddodd y banllef o brotest. O ganlyniad i nifer enfawr o delegramau yn galw am eu pardynu, penododd Alvan T. Fuller, Llywodraethwr Massachusetts, gomisiwn o dri dyn i archwilio'r achos. Wedi iddynt drafod ac ystyried am ychydig wythnosau, a chyfweld â'r barnwr, cyfreithwyr, a nifer o dystion, penderfynant i gadarnhau'r rheithfarn. Dienyddiwyd Sacco a Vanzetti yn y gadair drydanol ar 23 Awst 1927. O ganlyniad bu terfysgoedd mewn sawl dinas, gan gynnwys Paris a Llundain.

Ceisiodd sawl ymchwiliad ganfod gwir yr achos yn y 1930au a'r 1940au. Cyhoeddwyd llythyron huawdl y dynion o'r carchar, a gryfhaodd y cred cawsant eu dienyddio ar gam. Tywyllai'r achos gan arbrofion balistig a datganiadau gan gyfeillion Sacco a Vanzetti sy'n taflu bai arnynt. Ym 1977, datganodd Michael Dukakis, Llywodraethwr Massachusetts, na chafodd Sacco a Vanzetti achos llys cyfiawn ac y "ddylai unrhyw waradwydd gael ei dynnu o'u henwau am byth". Ysgrifennodd Bruce Watson, yn ei gyflwyniad i argraffiad 2007 o lythyron y ddau ddyn, "bod Sacco a Vanzetti ar brawf eto ac mae'n debyg y byddent byth a beunydd".

## Cyfeiriadau 
Categori:Achosion llys
Categori:Anarchiaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Anarchwyr o'r Eidal
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Ymfudwyr o'r Eidal i'r Unol Daleithiau
I Fyd Sy Well

Nofel gan Sian Eirian Rees Davies yw ***I Fyd Sy Well*** a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005.

## Cefndir
Bu'n nofel ddadleuol. Gwnaeth Elvey MacDonald gyhuddo'r awdur o lên ladrad gan ddefnyddio brawddegau air am air neu gyda ond ychydig o newidiadau o'i lyfr *Yr Hirdaith*. Trefnodd yr Eisteddfod Genedlaethol banel i ymchwilio i'r mater gan ddod i'r casgliad nad oedd gan Sian Eirian Rees Davies achos i'w ateb.

## Disgrifiad
Nofel hanesyddol yw hi am y Cymry yn ymfudo i Wladfa Patagonia. Mae'n darlunio cymeriadau go iawn yr ymfudo megis Lewis Jones, ei wraig Ellen, ac Edwyn Cynrig Roberts. Mae'r awdur yn nodi yn ei chyflwyniad i'r nofel mai dychmygol yw'r holl gymeriadau ac mae wedi priodoli i'r cymeriadau nodweddion a digwyddiadau nad oes unrhyw sail hanesyddol iddynt ac mae rhai beirniaid wedi codi'r cwestiwn i ba raddau mae hawl gan awdur i wneud hyn. (Adolygiad ar wefan y BBC)

## Cyfeiriadau
* Adolygiad ar wefan y BBC  http://www.bbc.co.uk/cymru/adloniant/llyfrau/adolygiadau/534-daniel.shtml

Categori:Llyfrau am yr Ariannin
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Nofelau 2005
Categori:Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Categori:Y Wladfa
Terry Davies

Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Terence John "Terry" Davies** (24 Medi 1933 – 5 Awst 2021). Magwyd Terry yn mhentref Bynea ger Llanelli. Chwaraeodd gyntaf i'w glwb lleol yn Bynea, ac yna i Abertawe ac yna i Lanelli, gan ennill 21 o gapiau am chwarae dros Gymru. Chwaraeodd dwy gem brawf yn erbyn y Crysau Duon ar daith y Llewod Prydeinig a Gwyddelig i Awstralia ym 1959.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Gareth Davies

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb o'r Tymbl, Sir Gaerfyrddin yw **Gareth Davies** (ganed 29 Medi 1955). Chwaraeodd i'w glwb lleol, Clwb Rygbi'r Tymbl, cyn ymuno â Llanelli ac wedyn Caerdydd. Cafodd 21 cap am chwarae dros Gymru, a chwaraeodd i'r Barbariaid ac i'r Llewod Prydeinig.

Wedyn, bu yn Bennaeth Chwaraeon BBC Cymru, Prif Weithredwr Clwb Athletig Caerdydd, ac yn brif weithredwr Cyngor Chwaraeon Cymru. Penodwyd yn Gadeirydd Undeb Rygbi Cymru yn Hydref 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Clwb Rygbi Caerdydd
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Y Barbariaid
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
John Gwyn Jeffreys

Yn enedigol o Abertawe roedd **John Gwyn Jeffreys** (18 Ionawr 1809 – 24 Ionawr 1885) yn naturiaethwr ac fe'i cydnabyddwyd yn rhyngwladol fel arloeswr glanhau dwfn y môr (*Deep Sea Dredging*). Ei arbenigedd oedd malacoleg a chregynneg, sef bioleg molwsgiaid a chregyn.

Yn Llundain cafodd ei dderbyn i'r bar, fel bargyfreithiwr. Ond trodd tuag at fioleg gan wneud llawer o waith ger Ynysoedd Shetland ac arfordir yr Alban. Bu farw yn Llundain yn 1885.

Mae ei gasgliad gwerthfawr o gregyn wedi eu prynu bellach gan William Healey Dall (1845-1927) ar gyfer y 'National Museum of Natural History', Llundain.
Sgwennodd nifer o lyfrau gan gynnwys: *British Conchology, or an account of the Mollusca which now inhabit the British Isles and the surrounding seas* (cyfres o 5 llyfr, 1862–1865).

Ei ŵyr ydy'r ffisegwr enwog Henry Gwyn Jeffreys Moseley.

Categori:Biolegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
William Robert Grove

Dyfeisydd a ffisegydd o Gymru oedd **William Robert Grove** (11 Gorffennaf 1811 – 1 Awst 1896). Yn enedigol o Abertawe, ef oedd dyfeisiwr y gell danwydd a gwnaeth lawer o waith ar gadwraeth egni. Roedd hefyd yn gyfreithiwr ac yn farnwr Uchel Lys.

Astudiodd y clasuron yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen 1829–32, cyn iddo ddod yn gyfreithiwr. Fe'i galwyd i'r bar yn Lincoln's Inn, Llundain, yn 1835. Yn y flwyddyn honno daeth yn aelod o Sefydliad Brenhinol (*Royal Institution*) yn Llundain, sefydliad ar gyfer addysg wyddonol ac ymchwil, a hefyd daeth yn aelod sefydlu'r Swansea Philosophical and Literary Society (Cymdeithas Athronyddol a Llenyddol Abertawe).

Ym 1839 dyfeisiodd ffurf newydd o gell drydan, y Gell Grove, a ddefnyddiodd electrodau sinc a phlatinwm a oedd yn agored i ddau asid ac a wahanwyd gan lestr ceramig hydraidd.

bawd|150px|dim|Cell Grove

Ym 1840 dyfeisiodd un o'r lampiau trydan cyntaf a ddefnyddiodd fỳlb gwynias.

Yn 1842 lluniodd berthynas rhwng egni mecanyddol, gwres, golau, trydan a magneteg trwy eu trin fel amlygiadau o un "grym" (egni yn nhermau modern). Yn 1846 cyhoeddodd ei ddamcaniaethau yn ei lyfr *On the Correlation of Physical Forces*. Mae'r cysyniad hwn yn sail i egwyddor cadwraeth egni.

Yn 1842 creodd y gell danwydd gyntaf, sef batri a gynhyrchodd drydan trwy gyfuno hydrogen ac ocsigen.

Yn y 1840au chwaraeodd ran bwysig wrth foderneiddio a diwygio'r Gymdeithas Frenhinol.

Yn ddiweddarach yn y 1840au gwnaeth lai o ymchwil wyddonol a chanolbwyntiodd ar ei yrfa fel bargyfreithiwr. Fe'i penodwyd yn farnwr ym 1871.

## Llyfryddiaeth
* William Robert Grove, *On the Correlation of Physical Forces* (Llundain, 1846) 
* Iwan Rhys Morus, ''William Robert Grove: Victorian Gentleman of Science (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2017)

Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Categori:Pobl o Abertawe
Caffein

200px|de|bawd|Adeiledd cemegol caffein.
Mae **caffein** (C8H10O2N4.H2O) i'w gael mewn coffi, te, coco a chola. Darganfuwyd caffein mewn coffi yn 1820. Darganfuwyd thein mewn te yn 1827 ac fe sefydlwyd yn 1838 mae'r un peth oedd thein a caffein.

## Effaith Caffein ar y Corff. 
* **Yr ymennydd.** Mae gan gaffein yr effaith o ddarwasgu gweithiennau'r ymennydd. Fe fydd caffein yn hirhau amser gwyliadwraeth ac wrth wneud gwaith meddyliol fe fydd e'n dal teimlad blinedig yn ôl. Mae e'n atal neu gwella cur pen ac yn gwneud asbirin yn fwy effeithiol.
* **Y galon.** Gall gormod o gaffein (mwy na 5 cwpanaid o goffi cryf) achosi crychguriadau afreolaidd ar y galon.
* **Yr ysgyfaint.** Mae caffein yn ymledu'r bronci ac yn helpu rhwystro'r fogfa. Ar y llaw arall, gall lwch coffi gwyrdd (ffa coffi heb eu rhostio) achosi'r fogfa ac allergedd y croen hefyd.
* **Y pancreas.** Mae caffein yn cynyddu secretiad y pancreas. Dydy yfed te neu coffi yn gymhedrol, ddim yn ddrwg i'r ddiabetig, heblaw os oes cyflwr o bryder neu nerfusrwydd yn achosi newid rheolaeth glycogen.
* **Yr arennau.** Mae gan gaffein effaith ddiuretig ond ar y llaw arall fe ddylai rhai sy'n cwyno gyda'u arennau osgoi coffi.
* **Y cyhyrau.** Mae effaith caffein ar y cyhyrau yn wahanol o un person i'r llall. Mae caffein yn cyffroi'r system nerfol canolog. Fe fydd e'n parhau'r dygnedd wrth gadw'r teimlad blinedig yn ôl. Dydy caffein ddim yn gwella perfformiad corfforol. Mae caffein yn esmwytho gwaith sy'n angen cydweithrediad y corff, fel gweithio peiriant neu gyrru car. Gall gormod o gaffein achosi'r dwylo i grynu.

Categori:Cemeg organig
Categori:Symbylyddion
Categori:Coffi
Dewi Bebb

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Dewi Iorwerth Ellis Bebb** (7 Awst 1938 – 14 Mawrth 1996), a enillodd tri deg pedwar o gapiau dros Gymru fel asgellwr.

Ganed Dewi Bebb ym Mangor yn fab i'r hanesydd Ambrose Bebb. Addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, ac yn ddiweddarach yn Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin a Choleg Hyfforddi Athrawon Caerdydd. Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Glwb Rygbi Abertawe yn erbyn  Llanelli yn 1958. Bu gydag Abertawe trwy gydol ei yrfa fel chwaraewr, gan chwarae iddynt 221 o weithiau, sgorio 87 cais a bod yn gapten ar y tîm yn 1963-4 a 1964-5.

## Gyrfa ryngwladol
Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf yn erbyn Lloegr yn 1959, gan fynd ymlaen i ennill tri deg pedwar o gapiau rhwng 1959 a 1967 a sgorio unarddeg cais. Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig i Dde Affrica yn 1962, gan chwarae yn y ddwy gem brawf, ac i Awstralia, Seland Newydd a Chanada yn 1966, unwaith eto'n chwarae ymhob un o'r gemau prawf.

Athro oedd Bebb wrth ei alwedigaeth yn wreiddiol, ond yn nes ymlaen daeth yn ddarlledydd a newyddiadurwr.

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Clwb Rygbi Abertawe
Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Bleddyn ap Cynfyn

Roedd **Bleddyn ap Cynfyn** (m. 1075) yn frenin Gwynedd a Powys.

## Bywgraffiad
Roedd Bleddyn yn fab i Cynfyn ap Gwerstan o hil brenhinol Powys. Pan laddwyd Gruffydd ap Llywelyn gan ei wyr ei hun ar ôl ei orchfygu gan Harold Godwinson yn 1063, rhannwyd ei deyrnas rhwng nifer o dywysogion. Talodd Bleddyn a'i frawd Rhiwallon wrogaeth i Harold a derbyniasant deyrnasoedd Gwynedd a Phowys. Yn 1067 ymunodd Bleddyn a Rhiwallon ag Eadric o Fercia i ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd, yna yn 1068 gwnaethant gynghrair a'r Iarll Edwin o Mersia a'r Iarll Morcar o Northumbria i ymosod ar y Normaniaid eto.

Ceisiodd dau fab Gruffydd ap Llywelyn gipio'r deyrnas o ddwylo Bleddyn, ond gallodd eu gorchfygu ym mrwydr Mechain yn 1070. Lladdwyd un o'r ddau yn y frwydr a bu farw'r llall o oerni ar ôl y frwydr. Lladdwyd Rhiwallon, brawd Bleddyn, yn y frwydr hon hefyd, ac o hynny ymlaen bu Bleddyn yn teyrnasu ar Wynedd a Phowys ei hun tan ei farwolaeth. Fe'i lladdwyd yn 1075 gan Rhys ab Owain ag uchelwyr Ystrad Tywi, llofruddiaeth a barodd fraw trwy Gymru. Yn ôl Brut y Tywysogion yr oedd Bleddyn yn frenin daionus ac yn gyfrifol am ddiweddaru cyfraith Hywel Dda.

Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1075
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnoedd Powys
Iago ab Idwal

**Iago ab Idwal** (teyrnasodd 950 - 979), Brenin Gwynedd ac efallai Powys.

## Bywgraffiad
Roedd Iago yn fab i Idwal Foel, ac ar farwolaeth ei dad mewn brwydr yn 942 gellid disgwyl y byddai wedi etifeddu teyrnas Gwynedd gyda'i frawd Ieuaf ab Idwal. Fodd bynnag achubodd Hywel Dda Brenin Deheubarth y cyfle i ymosod ar Wynedd a gyrru'r tywysogion ieuanc ar ffo.

Ar farwolaeth Hywel yn 950 llwyddodd Iago ac Ieuaf i ennill gorsedd Gwynedd, gan yrru meibion Hywel yn ôl i Ddeheubarth. Parhaodd yr ymladd rhwng meibion Idwal a meibion Hywel, gyda Iago ac Ieuaf yn ymgyrchu cyn belled a Dyfed yn 952 a meibion Hywel yn cyrchu hyd at Ddyffryn Conwy yn 954 cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ffoi yn ôl i Geredigion.

Bu cweryl rhwng meibion Idwal, a charcharwyd Ieuaf gan Iago yn 969. Er iddo golli brwydr yn 974, teyrnasodd Iago ar Wynedd hyd 979 pan gymerwyd yntau yn ei dro yn garcharor gan fab Ieuaf, Hywel ab Ieuaf, a ddaeth yn frenin yn ei le. Ymddengys nad oes cofnod o dynged Iago.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 979
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnoedd Powys
Cadfan ap Iago

Roedd **Cadfan ap Iago** (*c.* 580–625)  (Lladin: Catamanus) yn frenin Gwynedd o tua 615 hyd ei farwolaeth yn 625.

## Hanes
Roedd Cadfan yn fab i Iago ap Beli, ac mae'n debygol iddo ddod yn frenin Gwynedd ar farwolaeth ei dad tua 615, yn fuan ar ôl Brwydr Caer pan orchfygwyd byddin Powys a Gwynedd gan y brenin Aethelfrith o deyrnas Northumbria.

Ystyrid Cadfan yn frenin doeth a chyfiawn, yn nodedig am ei allu i gynnal cyfraith a heddwch mewn cyfnod cythryblus. Mae ei garreg fedd i'w gweld yn eglwys Llangadwaladr ar Ynys Môn, nepell o safle'r llys brenhinol yn Aberffraw. Mae'r arysgrif ar y garreg yn cyfeirio ato fel "*Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum*" (="Y Brenin Cadfan, y doethaf a'r enwocaf o'r holl frenhinoedd"). Dilynwyd ef gan ei fab Cadwallon.
]]

bawd|Delwedd o'r feddargraff|canol|438x438px

## Ffynonellau 
Cyfeirir at Cadfan yn Brut y Tywysogion wrth enwi ei wyr, 'Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid'.

## Cyfeiriadau
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau 615
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Llangristiolus

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng nghanol Ynys Môn, ger Llangefni, yw **Llangristiolus** (). Enwir y pentref ar ôl eglwys y plwyf, a gysegrir i Sant Cristiolus.

Yn Oes y Tywysogion roedd yn rhan o gwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw. Ceir clwstwr cytiau Tyddyn Sadler gerllaw.

I'r gogledd o'r pentref ceir Rhostrehwfa. Mae yna ysgol yn yr ardal sef Ysgol Henblas.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Langristiolus 
* Ifan Gruffydd (1896-1971), awdur *Gŵr o Baradwys* a *Tân yn y Siambr*
* Rhun ap Iorwerth(g. 1972) aelod Cynulliad Plaid Cymru a chyn newyddiadurwr
* Meinir Gwilym (g. 1983), cantores a chyflwynwraig

## Eglwys yr Ardal
bawd|Eglwys Cristiolus, Llangristiolus|dim

## Gweler hefyd
* Capel Horeb, Llangristiolus
* Ysgol Henblas

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Anarawd ap Rhodri

**Anarawd ap Rhodri** (bu farw 916), oedd brenin Gwynedd rhwng 878 a 916.

## Bywgraffiad
Roedd tad Anarawd, Rhodri Mawr wedi dod yn frenin y rhan fwyaf o Gymru erbyn diwedd ei oes, ond pan fu farw yn 878 rhannwyd ei deyrnas rhwng ei feibion. Etifeddodd Anarawd orsedd Gwynedd. Cofnodir i Anarawd a'i frodyr Cadell a Merfyn gydweithredu'n glos yn erbyn brenhinoedd llai Cymru. Ymosododd yr Iarll Aethelred o Fercia ar Wynedd yn 881, ond llwyddodd Anarawd i ennill buddugoliaeth waedlyd dosto mewn brwydr ger ceg Afon Conwy (Brwydr Dial Duw), a glodforir gan y croniclydd fel "Dial Duw am Rodri", gan fod Rhodri wedi ei ladd mewn brwydr yn erbyn y Mersiaid.

Gwnaeth Anarawd gytundeb a brenin Danaidd Efrog i geisio gwarchod rhag ymosodiadau eraill gan Mersia. Pan brofodd y cytundeb yma'n anfoddhaol, daeth i gytundeb ag Alffred Fawr o Wessex, gan ymweld a llys Alffred. Yn gyfnewid am amddiffyniad Alffred, derbyniodd Anarawd flaenoriaeth Alffred. Dyma'r tro cyntaf i frenin Gwynedd dderbyn blaenoriaeth brenin Seisnig, a daeth yn gynsail i'r goron Seisnig hawlio gwarogaeth o hynny ymlaen.

Yn 894 gallodd Anarawd amddiffyn ei deyrnas rhag ymosodiad gan lu Danaidd ar Ogledd Cymru, a'r flwyddyn ddilynol ymosododd ar Geredigion ac Ystrad Tywi yn y de. Adroddir fod ganddo filwyr Seisnig yn ei fyddin ar gyfer yr ymosodiadau hyn. Yn 902 cafodd fuddugoliaeth arall pan ymosodwyd ar Ynys Môn gan rai o Ddaniaid Dulyn dan arweiniad Ingimund. Bu farw Anarawd yn 916 a dilynwyd ef gan ei fab Idwal Foel.

## Gweler hefyd
Erthygl Anrawd yng Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 916
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Merfyn Frych

Roedd **Merfyn Frych**, neu **Merfyn Frych ap Gwriad** (bu farw 844), yn frenin Gwynedd ar ddechrau'r 9g.

## Bywgraffiad
Daeth Merfyn Frych yn frenin Gwynedd yn 825 ar farwolaeth Hywel Farf-fehinog ap Caradog, er ei fod efallai wedi ennill grym ym Môn ers 818. Yn ôl y traddodiad barddol, daeth Merfyn o "Fanaw", ond mae'n ansicr a yw hyn yn cyfeirio at Ynys Manaw neu at hen deyrnas Manaw Gododdin (yn Yr Alban heddiw). Ar groes ar Ynys Manaw mae arysgrif *Crux Guriat*. Credir fod y groes yn dyddio o'r wythfed neu'r 9g, felly mae'n bosibl mai tad Merfyn oedd y "Guriat" yma. Efallai fod ei hawl ar orsedd Gwynedd trwy ei fam Esyllt, merch Cynan ap Rhodri Molwynog.

Gwnaeth Merfyn gynghrair â theulu brenhinol Powys trwy briodi'r Dywysoges Nest, merch Cadell ap Brochfael a chwaer Cyngen, brenin Powys. Er gwaethaf ymosodiadau gan y Daniaid, llwyddodd Merfyn i ddal ei afael ar ei deyrnas ac ar ei farwolaeth yn 844 daeth ei fab Rhodri Mawr yn frenin yn ei le.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 844
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Mawrisiws

Gwlad ynysol yng Nghefnfor India yw **Gweriniaeth Mawrisiws**. Mae'r wlad yn cynnwys Rodrigues (560&nbsp;km i'r dwyrain o'r brif ynys), Cargados Carajos (300&nbsp;km i'r gogledd) ac Ynysoedd Agalega (1,100&nbsp;km i'r gogledd).

Saesneg yw iaith swyddogol Mawrisiws ond mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn siarad Creol Mawrisiws (*Morisyen*). Siaredir Ffrangeg, ieithoedd India fel Bhojpuri ac ieithoedd Tsieina hefyd.

250px|dim|bawd|Map o Fawrisiws

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Llywodraeth Mawrisiws 


Categori:Gwledydd Affrica
Jeff Young

Chwaraewr Rygbi'r undeb o Gymru oedd **Jeffrey "Jeff" Young** OBE (16 Medi 1942 - 3 Hydref 2005). Enillodd 23 o gapiau dros Gymru fel bachwr rhwng 1968 a 1973.

Ganed Young ym Mlaengarw ac addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Garw a Choleg San Luc, Caerwysg. Chwaraeodd bum gwaith dros Ysgolion Uwchradd Cymru. Athro oedd wrth ei alwedigaeth. Chwaraeodd rygbi dros glybiau Blaengarw, Harrogate, Penybont-ar-Ogwr a Chymry Llundain.  Chwaraeodd i dîm Dwyrain Cymru a gafodd gêm gyfartal gyda'r Crysau Duon yn 1967.

Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf yn erbyn yr Alban yng Nghaerdydd yn 1968, a daeth yn ddewis cyntaf fel bachwr i Gymru, gan chwarae mewn 22 o'r 26 gêm ryngwladol nesaf. Chwaraeodd yn y tîm a enillodd Y Gamp Lawn yn 1971 ac ymddangosodd am y tro olaf yng nghryd Cymru yn erbyn Ffrainc ym Mharis yn 1973. Wedi hynny enillodd Bobby Windsor y gystadleuaeth am safle'r bachwr. Dewiswyd Young i fynd ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1968 a chwaraeodd yn y gêm brawf gyntaf.

Yn 1971 rhoes y gorau i fod yn athro ac ymunodd â'r RAF. Yn 1991 daeth yn rheolwr technegol cyntaf Undeb Rygbi Cymru ac yn ddiweddarach bu'n Rheolwr Rygbi yn Harrogate. Derbyniodd yr OBE am ei wasanaeth i rygbi a'r RAF. Bu farw Jeff Young yn Harrogate, Swydd Efrog, yn Hydref 2005.

## Dolenni allanol
* Teyrnged i Jeff Young 

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cola

bawd|200px|Cola

Mae 125 rhywogaethau o goeden **cola**; yr un teulu a'r coco. Mae'r hadau (neu'r cnau) yn cynnwys caffein. Mae cnau'r "abata cola" *(Cola acuminata)* o Affrica yn cael eu ddefnyddio i wneud diodydd cola.

## Gweler hefyd 
* Breizh Cola
* Coca-Cola
* Pepsi

Categori:Diodydd meddal
Categori:Planhigion
Barry John

Cyn-chwaraewr rygbi o Gymru oedd **Barry John** (6 Ionawr 1945 – 4 Chwefror 2024). Ef oedd y maswr gorau yn hanes Rygbi'r undeb ym marn llawer o feirniaid. Cafodd y llysenw "The King" ar ôl taith y Llewod Prydeinig yn Seland Newydd ym 1971. Daeth ei bartneriaeth gyda Gareth Edwards yn chwedlonol.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Barry yng Nghefneithin, Sir Gaerfyrddin. Aeth i Ysgol Ramadeg y Gwendraeth ac aeth ymlaen i Goleg y Drindod, Caerfyrddin er mwyn hyfforddi fel athro. Astudiodd addysg gorfforol, gwyddoniaeth a garddwriaeth. Yn 1967 cymerod swydd fel athro addysg gorfforol yn Ysgol Monkton yng Nghaerdydd, ysgol breifat ar gyfer bechgyn rhwng 8 ac 16 oed. 
## Gyrfa 
Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros glwb rygbi Llanelli pan oedd dal yn yr ysgol. Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Gymru ym 1967, pan oedd yn fyfyriwr yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin, gan gymeryd lle David Watkins. Ffurfiodd bartneriaeth gyda'r mwyaf effeithiol yn hanes y gêm gyda'r mewnwr Gareth Edwards yn y tîm cenedlaethol.

Ymhen blwyddyn yr oedd wedi ei ddewis i deithio gyda'r Llewod Prydeinig i Dde Affrica, ond gorfodwyd ef i ddychwelyd adref ar ôl y gém brawf gyntaf oherwydd anaf. Ym 1971 aeth ar daith eto gyda'r Llewod, y tro hwn i Seland Newydd gyda Carwyn James, yntau yn frodor o Gefneithin, fel hyfforddwr. Enillodd y Llewod y gyfres o gemau prawf 2 - 1, gydag un prawf yn diweddu'n gyfartal, yr unig dro yn eu hanes i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd. O'r 48 pwynt a sgoriwyd gan y Llewod dros y pedair gêm,  Barry John a sgoriodd 30, a rhoddwyd yr enw "Y Brenin John" iddo gan gyfryngau a chefnogwyr Seland Newydd.

Flwyddyn yn ddiweddarach, cyhoeddodd ei ymddeoliad yn 27 oed ac ar ôl ennill 25 o gapiau i Gymru. Cipiwyd ei le yn nhîm Cymru gan Phil Bennett. Daeth John yn golofnydd a darlledwr, cyn penderfynu tynnu'n ôl yn llwyr o rygbi.

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2024
Cynan ap Hywel

**Cynan ap Hywel** (teyrnasodd 999 - 1005), oedd Brenin Gwynedd ac efallai Deheubarth.

## Bywgraffiad
Ar ôl marwolaeth Maredudd ab Owain, oedd wedi cipio gorsedd Gwynedd oddi ar linach Idwal Foel, yn 999, dychwelwyd Gwynedd i ddwylo disgynyddion Idwal yn ffurf ei or-wyr Cynan ap Hywel. Teyrnasodd Cynan hyd 1005 ond ychydig iawn a gofnodir amdano. Mae'n ymddangos iddo hefyd lwyddo i gipio teyrnas Deheubarth. Nid oes gwybodaeth am y modd y collodd ei orsedd i Aeddan ap Blegywryd, nad oedd o linach Idwal Foel i bob golwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Marwolaethau 1005
Teyrnas Deheubarth

[bawd|unionsyth|[Arfbais Teyrnas Deheubarth]]

Roedd **Deheubarth** yn deyrnas yn ne-orllewin Cymru, yn cynnwys Ceredigion, Dyfed ac Ystrad Tywi. Crëwyd y deyrnas hon gan Hywel Dda pan ddaeth y rhannau yma o'r wlad, oedd gynt yn deyrnasoedd annibynnol, i'w feddiant. Canolfan y deyrnas oedd Dinefwr yn y Cantref Mawr.

## Brenhinoedd a Thywysogion Deheubarth 
*Hywel Dda ap Cadell 909-950
*Rhodri ap Hywel 950-953
*Edwin ap Hywel 950-954
*Owain ap Hywel 950-987
*Maredudd ab Owain 987-999
*Cynan ap Hywel (Brenin Gwynedd) 999-1005
*Edwin ab Einion 1005-1018
*Cadell ab Einion 1005-1018
*Llywelyn ap Seisyll (Brenin Gwynedd) 1018-1023
*Rhydderch ab Iestyn (Tywysog Gwent) 1023-1033
*Maredudd ab Edwin 1033-1035
*Hywel ab Edwin 1033-1044
*Gruffudd ap Rhydderch 1047-1055
*Gruffydd ap Llywelyn  1055-1063
*Maredudd ab Owain ab Edwin 1063-1072
*Rhys ab Owain 1072-1078
*Rhys ap Tewdwr 1078-1093
*Gruffudd ap Rhys 1135-1137 (rhan, y gweddill yn nwylo'r Normaniaid)
*Anarawd ap Gruffudd 1137-1143
*Cadell ap Gruffudd 1143-1153
*Maredudd ap Gruffudd 1153-1155
*Rhys ap Gruffudd (**Yr Arglwydd Rhys**) 1155-1197
*Gruffudd ap Rhys II 1197-1201
*Maelgwn ap Rhys (1199-1230)
*Rhys Gryg (1216-1234)

## Cantrefi a chymydau Deheubarth
250px|bawd|Deheubarth a'i chantrefi (mae 'Pembroke' ar y map yn dynodi'r rhan o Sir Penfro a fu dan reolaeth y Normaniaid yn y 12fed ganrif)

### Dyfed
*Cantref Cemais
**Uwch Nyfer
**Is Nyfer
*Cantref Pebidiog
**Pen Caer
**Mynyw
*Cantref Rhos
**Hwlffordd
**Cwmwd Castell Gwalchmai
*Cantref Daugleddau
**Cwmwd Llanhuadain
**Cwmwd Castell Hu
*Cantref Penfro
**Coed Raff
**Maenorbŷr
**Penfro
*Cantref Gwarthaf
**Efelffre
**Peuliniog
**Talacharn
**Amgoed (Henllan Amgoed)
**Ystlwyf
**Penrhyn
**Derllys
**Elfed
*Emlyn
**Emlyn Is Cuch (Cilgerran)
**Emlyn Uwch Cuch

### Ceredigion
*Cantref Penweddig
**Genau'r Glyn
**Y Creuddyn
**Perfedd
*Cantref Uwch Aeron (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml)
**Mefenydd
**Anhuniog
**Penardd
*Cantref Is Aeron
**Caerwedros
**Mabwnion
**Is Coed
**Gwinionydd

### Ystrad Tywi
*Y Cantref Mawr
**Mabelfyw
**Mabudryd
**Gwidigada (Widigada)
**Catheiniog
**Maenor Deilo (Maenordeilo)
**Mallaen
**Caeo (Caio)
*Y Cantref Bychan
**Hirfryn
**Cwmwd Perfedd
**Is Cennen
*Cantref Eginog
**Cydweli
**Carnwyllion
**Gŵyr

## Gweler hefyd
110px|chwith
*Cestyll ac Abatai Deheubarth
*Cestyll Tywysogion Deheubarth
*Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru


Categori:Rhestrau teyrnoedd Cymru
Rhys Gabe

Chwaraewr Rygbi'r undeb o Gymru oedd **Rhys Thomas Gabe** (22 Mehefin 1880 – 15 Medi 1967). Enillodd 24 o gapiau i Cymru, yn bennaf fel canolwr.

Ganed Gabe yn Llangennech, a chwaraeodd ei gêm gyntaf i Lanelli yn ddwy ar bymtheg oed. Yn 1901 symudodd i Lundain i astudio yng Ngholeg Hyfforddi Borough Road ac ymunodd â chlwb rygbi Cymry Llundain, lle dechreuodd chwarae fel canolwr. Wedi gadael y coleg aeth yn athro mathemateg i Gaerdydd ac ymunodd â Chlwb Rygbi Caerdydd. Ffurfiai ef a'r canolwr arall Gwyn Nicholls gyfuniad nodedig iawn i'r clwb ac i Gymru. Bu'n gapten Caerdydd yn y tymor 1907-08 a sgoriodd 51 cais i'r clwb mewn 115  o gemau.

Enillodd Gabe ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn 1901 fel asgellwr chwith. Roedd ei 24 gêm dros Gymru yn cynnwys y fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1905, ac yr oedd yn gapten Cymru yn y gêm yn erbyn Iwerddon yn 1907. Bu ar daith i Awstralasia gyda'r Llewod Prydeinig yn 1904.

Ei gais rhyfeddaf mae'n debyg oedd un a sgoriodd yn erbyn Lloegr ym Mryste yn 1908. Chwaraewyd y gêm mewn niwl tew, a chafodd Gabe a Percy Bush hyd i'r bêl tu allan i linell 25 Lloegr heb i unrhyw un o chwaraewyr Lloegr sylweddoli hynny. Gafaelodd Gabe yn y bêl ac aeth i gyfeiriad y llinell tra rhedai Bush i'r cyfeiriad arall i ddrysu chwaraewyr Lloegr ymhellach. Ymhen tipyn cyrhaeddodd y dyfarnwr a'r chwaraewyr eraill at y llinell i ddarganfod Gabe yn eu haros gyda'r bêl.

Ymddeolodd Gabe o rygbi yn 1908, ond parhaodd i chwarae ambell gêm i Gaerdydd. Bu farw yng Nghaerdydd yn 1967.

## Cyfeiriadau 
* Gareth Hughes, *One hundred years of scarlet* (Clwb Rygbi Llanelli, 1983)

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1967
Bleddyn Williams

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru oedd **Bleddyn Llewellyn Williams**, MBE (22 Chwefror 1923 - 6 Gorffennaf 2009). Enillodd 22 o gapiau dros Gymru, fel canolwr yn bennaf, ac a adnabyddid fel "Tywysog y Canolwyr".

Ganed ef yn Ffynnon Taf ger Caerdydd. Roedd yn un o chwaraewyr mwyaf nodedig Clwb Rygbi Caerdydd. Ef oedd capten tim Caerdydd pan gawsant fuddugoliaeth dros y Crysau Duon yn 1953 a ffurfiai bartneriaeth effeithiol dros ben i Gaerdydd ac i Gymru gyda’r canolwr arall, Jack Matthews. Chwaraeodd pob un o’i saith brawd i Gaerdydd hefyd.

Chwaraeodd nifer o weithiau drost dîm Cymru mewn gemau answyddogol yn ystod yr Ail Ryfel Byd cyn ennill ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr ym Mharc yr Arfau yn 1947. Yn 1953 yr oedd yn gapten tîm Cymru pan gurwyd y Crysau Duon. Chwaraeodd ei gêm olaf dros Gymru yn erbyn Lloegr yn 1955. Sgoriodd saith cais dros Gymru a bu’n gapten y tîm bum gwaith i gyd, gyda Chymru’n ennill pob un o’r gemau hyn.

Aeth ar daith i Seland Newydd ac Awstralia gyda’r Llewod Prydeinig yn 1950, ac fe’i dewiswyd yn is-gapten. Chwaraeodd mewn pedair gêm brawf yn erbyn y Crysau Duon a dwy yn erbyn Awstralia, un o’r ddwy fel capten.  Derbyniodd yr MBE am ei wasanaethau i rygbi.

## Dolenni allanol
* BBC Cymru: Cyn-gapten Cymru Williams yn marw

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl addysgwyd yn Rydal Penrhos
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Seland Newydd

Y **Crysau Duon** yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Seland Newydd.

Defnyddiwyd y term am y tro cyntaf yn ystod taith 1905-06 i Ynysoedd Prydain gan y tîm cenedlaethol cyntaf o Seland Newydd. Maent yn gwisgo yn gyfangwbl mewn du ar y maes chwarae, gyda rhedynnen arian ar y crys. Cyn dechrau'r gêm mae'n draddodiad fod y tîm yn perfformio'r *haka*, sef dawns ryfel draddodiadol y Maori. Mae'n medru bod yn brofiad i ddychryn gwrthwynebwyr.

Mae'r Crysau Duon bob amser ymhlith y timau cryfaf yn y byd, a maen nhw wedi ennill Cwpan Rygbi'r Byd tair waith, yn 1987, 2011 a 2015, y rhif fwyaf o deitlau yn hanes y gystadleuaeth. Maent yn cystadlu bob blwyddyn yn erbyn Awstralia a De Affrica ym Mhencampwriaeth y Tair Gwlad, a'r Crysau Duon enillodd y gystadleuaeth hon yn 2005.

## Canylyniadau
:(cywir ar 26 Tachwedd 2016):

## Rhai chwaraewyr enwog 

* Zinzan Brooke
* Daniel Carter
* Don Clarke
* Jerry Collins
* Grant Fox
* Doug Howlett
* Brian Lochore
* Jonah Lomu
* Richie McCaw
* Colin Meads
* Andrew Mehrtens
* Mils Muliaina
* Joe Rokocoko
* Tana Umaga
* Wilson Whineray

## Cyfeiriadau
Seland Newydd
Categori:Rygbi'r undeb yn Seland Newydd
Rhestr o dimau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru

Rheolir rygbi'r undeb yng Nghymru gan Undeb Rygbi Cymru. Yr haen uchaf o rygbi Cymru yw'r pedwar tim rhanbarthol a ffurfiwyd yn 2003, sy'n chwarae yn y Gynghrair Geltaidd.

O dan y rhain mae'r Principality Premiership, yna Adran Un Asda. Rhennir Adran 2 Asda yn ddaearyddol i Adran 2 Dwyrain ac Adran 2 Gorllewin. Rhennir Adran 3 yn bedwar: Dwyrain, De-ddwyrain, De-orllewin a Gorllewin tra mae Adran 4 a 5 ill dau yn cael eu rhannu yn bump, Dwyrain, De-ddwyrain, De-orllewin, Gorllewin a Gogledd. Dyma'r sefyllfa ar gyfer y tymor  2005-06 ond disgwylir y bydd newidiadau ar gyfer 2006-07.

## Guinness Pro12
* Scarlets Llanelli
* Y Gweilch
* Dreigiau Casnewydd Gwent
* Gleision Caerdydd

## Principality Premiership
* Aberafan
* Abertawe
* Bedwas
* Caerdydd
* Casnewydd
* Castell Nedd
* Cigfrain Penybont-ar-Ogwr
* Cross Keys
* Glyn Ebwy
* Llanymddyfri
* Llanelli
* Maesteg
* Crwydriaid Morgannwg
* Pontypridd

## Adran Un Asda 
* Beddau
* Blackwood
* Bonymaen
* Builth Wells
* Caerffili
* Caerfyrddin
* Cwmllynfell
* Fleur De Lys
* Llangennech
* Llanharan
* Merthyr
* Narberth
* Newbridge
* Pontypŵl
* UWIC
* Waunarlwydd
* Hen Dy Gwyn ar Daf
* Ystrad Rhondda


Timau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
Timau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
Idwal Foel

**Idwal Foel ab Anarawd** (bu farw 942), Brenin Gwynedd o 916 hyd ei farwolaeth.

## Bywgraffiad
Etifeddodd Idwal orsedd Gwynedd ar farwolaeth ei dad, Anarawd ap Rhodri, yn 916. Bu'n rhaid iddo dalu teyrnged i Aethelstan Brenin Lloegr. Yn dilyn marwolaeth Athelstan, cododd Idwal a'i frawd Elisedd mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson, ond lladdwyd y ddau mewn brwydr yn 942.

Gellid disgwyl y byddai teyrnas Gwynedd yn awr yn cael ei rhannu rhwng meibion Idwal, Iago ab Idwal ac Idwal, a elwir yn y croniclau yn Ieuaf ab Idwal. Fodd bynnag ymosododd Hywel Dda, Brenin Deheubarth ar Wynedd a gyrru meibion Idwal ar ffo. Ar ôl marw Hywel yn 950, llwyddodd meibion Idwal i gael y deyrnas yn ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 942
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Linux

[250px|bawd|dde|Sgrînlun o [Ubuntu, system weithredu mwyaf poblogaidd Linux.]]
[de|250px|bawd|Tux y [pengwin, logo Linux]]

Mae **Linux** yn system gweithredu cyfrifiadurol a gafodd ei greu gan Linus Torvalds yn 1991. Mae Linux wedi gwasgaru ar draws y byd, ac mae canran uchel o weinyddion gwe'r byd yn rhedeg arno.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Alan Cox — Dyddiadur un o brif gyfranwyr tuag at brosiect Linux (archifwyd o'r gwreiddiol ).
* Prosiect Agored Kyfieithu  Penbwrdd Cymraeg
* CymruX  Fersiwn Gymraeg Linux
* Ubuntu Cymraeg  - Blog am wahanol raglenni Linux a rhai sydd ar gael yn Gymraeg


Categori:Systemau gweithredu
Trevelin

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Trevelin** (weithiau **Trefelín**). Mae ganddi boblogaeth o tua 5,000  Mae'r enw yn deillio o'r felin gyntaf o'r enw "Los Andes" a sefydlwyd gan John Daniel Evans yn 1889.

Trevelin oedd canolbwynt y gwladychiad Cymreig yng Nghwm Hyfryd. Enw Sbaeneg yr ardal yw **Valle 16 de Octubre**, gan iddo gael ei sefydlu ar 16 Hydref 1888. Yn 1902, yn dilyn anghydfod rhwng Ariannin a Tsile ynghylch perchenogaeth yr ardal, pleidleisiodd disgynyddion y Cymry i fod yn rhan o'r Ariannin.

Mae Trevelín yn y rhan gwlyb o Batagonia. Ymhlith y mannau o ddiddordeb mae'r *Museo Histórico Regional* yn hen felin John Evans, a *Museo Cartref Taid* lle gellir gweld nifer o gelfi oedd yn perthyn i John Daniel Evans. Gerllaw, mae bedd ceffyl John Evans, Malacara, a achubodd ei fywyd trwy neidio i lawr dibyn serth pan ymosodwyd arno gan Indiaid.

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Porth Madryn

bawd|Traeth Porth Madryn
[220px|de|bawd|Edrych ar y [morfilod yn y Golfo Nuevo]]

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Porth Madryn** (Sbaeneg: *Puerto Madryn*). Roedd ganddi boblogaeth o 45,047 yn 1991 a oedd wedi tyfu i 57,571 yn 2001. Mae'r dref wedi'i gefeillio gyda Nefyn.

## Daearyddiaeth
Saif Puerto Madryn ar lan y môr ar y Golfo Nuevo, y bae rhwng Gorynys Valdés a Punta Ninfas. I dwristiaid, mae'n bwysig fel y dref fwyaf cyfleus ar gyfer ymweliad a Gorynys Valdés, sy'n nodedig am ei adar a bywyd gwyllt arall. Mae'r hinsawdd yn sych ac yn oer, gyda rhwng 150 a 200&nbsp;mm o wlybaniaeth y flwyddyn.

## Hanes
Gwelwyd yr Ewropeaid cyntaf yn y cylch yn 1779 pan laniodd Juan de la Piedra. Sefydlwyd y dref ar y 28 Gorffennaf 1865 pan gyrhaeddodd 150 o Gymry yn y llong Mimosa. Hwy a roes yr enw "Porth Madryn" i anrhydeddu Love Jones-Parry o Fadryn a oedd wedi bod o gymorth mawr iddynt. Tyfodd y dref o ganlyniad i fewnfudwyr Cymreig, Sbaeneg ac Eidaleg adeiladu rheilffordd i'w chysylltu â Threlew.

## Economi
Mae'r dref yn dibynnu yn bennnaf ar dri diwydiant, cynhyrchu alwminiwm, pysgota a thwristiaeth. Cyflogir tua 1,700 o weithwyr yn y gwaith *ALUAR Aluminio Argentino*. Yn yr haf mae llawer o dwristiaid yn dod i fwynhau'r traethau, tra yn y gaeaf trefnir teithiau o'r dref i weld morfilod, pengwiniaid a bywyd gwyllt arall.
bawd|220px|center|Baner Porth Madryn

## Gefeilldrefi
*  Puerto Montt, Tsile
*  Pisco, Periw
*  Paula (yr Eidal), yr Eidal
*  Nefyn, Cymru

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Planhigyn blodeuol

Grŵp mawr o blanhigion hadog yw'r **planhigion blodeuol** (hefyd **cibhadogion** neu **angiosbermau**), sy'n dwyn blodau a ffrwythau. Maent yn cynnwys tua 254,000 o rywogaethau ledled y byd, mwy nag unrhyw grŵp arall o blanhigion tir. Maent yn dwyn blodau sy'n cael eu peillio gan bryfed (pryfbeilliedig) neu'r gwynt (gwyntbeilliedig) gan amlaf. Mae hadau planhigion blodeuol yn eu ffrwythau, a'u hofwlau mewn carpelau. Ymddangosodd y planhigion blodeuol cyntaf tua 140 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn ystod y cyfnod Cretasaidd.

Rhennir y planhigion blodeuol yn ddau grŵp yn draddodiadol: y deugotyledonau a'r monocotyledonau. Mae astudiaethau diweddar yn awgrymu hollti'r deugotyledonau yn sawl grŵp megis yr ewdicotau a'r magnoliidau.

600px|chwith|bawd|Cylchred bywyd planhigion blodeuol

## Gweler hefyd 
* Rhestr blodau

## Cyfeiriadau 
Categori:Planhigion
*
Esquel

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Esquel**. Saif 
yn agos i'r ffin a Tsile. Yn ôl cyfrifiad 2001 roedd y boblogaeth yn 30,000.

Sefydlwyd y dref ar y 25 Chwefror 1906, fel estyniad i'r gorllewin o'r sefydliad Cymreig **Colonia 16 de Octubre** o gwmpas Trevelín 25 km i'r de. Mae'r llethrau oddi amgylch yn cynnig sgio da, yn enwedig La Hoya. Rhyw ddeng milltir i'r gorllewin mae'r brif fynedfa i Barc Cenedlaethol Los Alerces. Mae dau Dy Tê Cymreig yn y dref, a chapel o'r enw Capel Seion.

Mae'r tren bach *La Trochita* yn atyniad mawr i ymwelwyr, ac fe'i disgrifir gan Paul Theroux yn ei lyfr *The Old Patagonian Express*.

250px|bawd|dim|Llyn ger Esquel

## Meteoryn
Yn dilyn ei ddarganfyddiad wrth gloddio ffynnon yn yr ardal yn 1951, mae hefyd meteoryn o'r enw Esquel. Mae darn ohono ar ddangos yng nghasgliad meteorynnau Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Dolavon

Tref fechan yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Dolavon**, sy'n 
rhan o'r Wladfa.

Saif Dolavon tua 18&nbsp;km o Gaiman ar y ffordd i Esquel. Mae dylanwad Cymreig yn gryf yma, ac ymhlith yr adeiladau o ddiddordeb mae'r capel Cymraeg, Capel Carmel, a'r Hen Felin. Mae nifer o enwogion y Wladfa megis y bardd Glan Caeron, wedi eu claddu yn y fynwent.

## Dolenni allanol 
*Gwefan Dolavon 

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Gaiman

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Gaiman**. Mae ganddi boblogaeth o tua 6,000. Gaiman yw'r man lle gwelir y dylanwad Cymreig cryfaf yn Y Wladfa.

Sefydlwyd Gaiman yn 1874 ar lannau Afon Camwy tua 17 kilomedr o Drelew. Mae'r enw yn dod o'r iaith Tehuelche, a'r ystyr yw "maen hogi". Mae'n boblogaidd iawn gyda thwristiad, yn arbennig y Tai Tê Cymreig sydd yn bur niferus ymo. Yn yr amgueddfa, y Museo Histórico Regional, gellir gweld dogfennau yn Gymraeg a Sbaeneg yn cofnodi sefydlu'r Wladfa. Gellir gweld nifer o gapeli Cymreig hefyd; Capel Bethel yw'r mwyaf ohonynt.

Rhyw 10&nbsp;km i'r de o Gaiman mae Bryn Gwyn, lle gellir gweld nifer fawr o ffosilau.

bawd|dim|Stryd Fawr, Gaiman
200px|bawd|dim|Bwyty yn nhref Gaiman â'r enw Cymraeg "Tŷ Nain"

## Dolenni allanol
* Video: Wales in Patagonia - Welsh Tea Room in Gaiman

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Sefydliadau 1874
Categori:Y Wladfa
Lewis Jones, Patagonia

Roedd **Lewis Jones** (30 Ionawr 1836 - 24 Tachwedd 1904) yn un o brif sylfaenwyr Y Wladfa ym Mhatagonia.

Ganed Lewis Jones yng Nghaernarfon a bu'n gweithio fel argraffydd yng Nghaergybi lle bu'n cyd-olygu *Y Punch Cymraeg* (1858-60). Yn ddiweddarach symudodd i Lerpwl. Daeth yn un o brif arweinwyr y Mudiad Gwladfaol, ac yn 1862 aeth ef a'r Capten Love Jones-Parry i Batagonia i weld a oedd yr ardal yn addas ar gyfer sefydlwyr Cymreig. Dychwelodd gyda adroddiad ffarfriol dros ben - rhy ffafriol fel y gwelwyd yn nes ymlaen.

Aeth Lewis Jones ac Edwin Cynrig Roberts i Batagonia i baratoi ar gyfer y sefydlwyr, ac roedd yno i'w croesawu pan laniodd y Mimosa. Bu cweryl pan gwynodd rhai o'r fintai nad oedd y wlad mor addas ag roedd Lewis Jones wedi ei adrodd, a symudodd yntau i Buenos Aires i weithio fel argraffydd am gyfnod. Pan oedd rhai o'r Cymry yn bwriadu gadael Patagonia yn 1867 dychwelodd i'w perswadio i aros. Dechreuodd wasg argraffu yn y Wladfa, a chyhoeddodd ddau bapur newydd yno, *Ein Breiniad* ac *Y Drafod*. Bu yn rhaglaw dros lywodraeth Ariannin am gyfnod, ond bu hefyd yng ngharchar am amddiffyn hawliau'r Cymry.

Rhoddodd Lewis Jones ei enw i un o sefydliadau cyntaf y Cymry ym Mhatagonia, sef Trelew. Daeth ei ferch, Eluned Morgan, yn un o lenorion amlycaf y Wladfa.

## Y person

Lewis Jones (3).jpg|Lewis Jones tua 1860
Lewis Jones (4).jpg|Lewis Jones tua 1870
Lewis Jones (2).jpg|Lewis Jones tua 1880
Monumento a Lewis Jones en Trelew.JPG|Cofgolofn Lewis Jones
Lewis Jones con aborígenes ca.1867.jpg|Lewis gyda'r brodorion yn 1867

## Lluniau eraill

Plas Hedd, hogar de Lewis Jones en los años 1890.jpg|"Plas Hedd" cartref Lewis Jones tua ca.1890, a leolwyd ger Rawson, Chubut, ac a adeiladwyd tua 1891; dymchwelwyd yn 1899.
Casa de Lewis Jones en Trelew.jpg|Tŷ Lewis Jones yn Nhrelew, rhwng 1900 a 1920.
FCCC Trelew.jpg|Gorsaf reilffordd Trelew tua 1915
Casa de Lewis Jones.JPG|Murlun a godwyd ar dŷ Lewis Jones gan y gymuned leol
'Ymfudiaeth y Cymry' by Lewis Jones.jpg|Clawr papur a sgwennwyd gan Lewis: *Ymfudiaeth y Cymry*
Written by Lewis Jones on land deeds in Patagonia (1891).jpg|Llythyr gan Lewis at ei gydwladwyr ynghylch Gweithredoedd Tir; 19 Mawrth 1881
Ceremony at Capel Moriah 53.JPG|Bedd Lewis yn dilyn seremoni coffa yn 2015

## Gweler hefyd
*Lewis Jones a'r Wladfa Gymreig; Cymdeithas Cymru Ariannin, 2005.

## Cyfeiriadau
*Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

## Dolenni allanol
*Bywgraffiad Lewis Jones ar safle we swyddogol Trelew (Sbaeneg)

Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Pobl o'r Ariannin o dras Cymreig
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Y Wladfa
Mathemateg bur

[thumbnail|dde|350px|Darlun o 'baradocs Banach-Tarski', darganfyddiad enwog mewn mathemateg pur. Er ei bod wedi'i brofi ei bod hi'n bosib trosi un [sffêr yn ddau gan ddefnyddio dim ond toriadau a'u cylchdroi, mae'r trawsnewid yn cynnwys gwrthrychau na all fodoli yn y byd ffisegol, real.]]
Y rhan honno o Fathemateg sy'n studiaeth o gysyniadau hollol haniaethol, heb ystyried sut i'w cymhwyso nhw, yw **mathemateg bur**. Fe'i hadnabyddir fel un o ddwy gangen o fewn mathemateg ers y 19g, pan sylweddolwyd ei bod yn wahanol i fathemateg gymhwysol a oedd yn datblygu i gyrraedd dibenion ymarferol yn ymwneud â hyd, arwynebedd a chyfaint mewn fforio, seryddiaeth, ffiseg a pheirianneg.

Cred eraill nad yw mathemateg bur o reidrwydd yn fathemateg gymhwysol: mae'n bosibl astudio endidau haniaethol mewn perthynas â'u natur gynhenid heb boeni sut maen nhw'n amlygu yn y byd go iawn. Er bod y safbwyntiau pur a chymhwysol yn safleoedd athronyddol gwahanol, yn ymarferol mae llawer o orgyffwrdd rhyngddynt.

Hyd y 19g, ni wahaniaethwyd rhyw lawer rhwng y gwahanol fathau o fathemateg, ond fe ddatblygodd mathemateg bur fel maes annibynnol yng ngwaith Karl Weierstrass ar ddadansoddi a Bertrand Russell yn yr 20g. Cyn y 19g gelwid y ddisgyblaeth hon yn "fathemateg rhagfynegiol" (*speculative mathematics*).

I ddatblygu modelau cywir ar gyfer disgrifio'r byd go iawn, mae llawer o fathemategwyr cymwys yn tynnu ar offer a thechnegau sy'n aml yn cael eu hystyried yn fathemateg "bur". Ar y llaw arall, mae llawer o fathemategwyr pur yn tynnu ar ffenomenau naturiol a chymdeithasol fel ysbrydoliaeth ar gyfer eu hymchwil haniaethol.

## Hanes 
Roedd mathemategwyr hynafol Groeg ymhlith y cynharaf i wneud gwahaniaeth rhwng mathemateg pur a chymhwysol. Helpodd Plato i greu'r bwlch rhwng "rhifyddeg", a elwir bellach yn "theori rhif", a "logisteg", a elwir heddiw yn "rhifyddeg".

Ar ddechrau'r 20g, fe fabwysiadodd mathemategwyr y dull gwirebol (*Axiomatic method*), dan ddylanwad David Hilbert (1862–1943) ac eraill. Edrychodd y damcaniaethau hyn yn fwyfwy rhesymol, wrth i waith Bertrand Russell ac Alfred North Whitehead osod llawer o fathemateg ar y sylfaen hwn.

## Israniadau o fewn y ddisgyblaeth 
*Dadansoddi
*Algebra haniaethol
*Geometreg
*Damcaniaeth rhifau
*Topoleg 
*Cyfuniadeg (*combinatorics*)

## Cyfeiriadau

Categori:Haniaethau
Pur
Llwyd y Gwrych

Mae **Llwyd y Gwrych**, *Prunella modularis*, yn gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a rhan o Asia. Hwn yw'r unig aelod o'r teulu Prunellidae sydd i'w gael ar dir isel - mae'r gweddill yn adar mynydd. Mae tua'r un faint a Robin Goch, 13.5–14&nbsp;cm o hyd.

Mae bywyd rhywiol yr aderyn hwn yn gymhleth a diddorol. Gall yr iar baru gyda dau geiliog neu hyd yn oed fwy na dau, ac mae'r un peth yn wir am y ceiliogod. Gall fod yn aderyn mudol mewn rhai gwledydd lle ceir gaeafau oer, ond yng Nghymru mae'n aros trwy'r flwyddyn.

Categori:Passeriformes
Llyn Coron

Mae **Llyn Coron** yn llyn ar Ynys Môn tua milltir a hanner o Aberffraw. Diddorol yw'r enw ac ystyried mor agos yw'r llyn i lys brenhinol Aberffraw, cartref tywysogion Gwynedd.

Mae Afon Ffraw yn llifo trwy'r llyn ac yn rhedeg allan ohoni yn y de-orllewin.

Llyn gweddol fâs yw Llyn Coron, ac mae'n boblogaidd gan bysgotwyr. Mae hefyd gryn nifer o adar yn gaeafu arno.

Coron
Llyn Ogwen

Mae **Llyn Ogwen** (**Llyn Ogwan** ar lafar yn lleol) yn llyn yn Eryri. Mae'n bwydo Nant y Benglog (a hefyd fwydir gan Lyn Idwal) sydd yn ei thro bwydo Nant Ffrancon i'r gogledd ac yna Afon Ogwen. Mae'r Llyn rhyw bedair milltir i'r de-ddwyrain o bentref Bethesda, Gwynedd a thair milltir a hanner o bentref Capel Curig i'r dwyrain. Mae'n gorwedd mewn dyffryn mynyddig agored rhwng mynyddoedd y Carneddau i'r gogledd a'r Glyderau i'r de. Mae'n darddle i Afon Ogwen, sy'n rhedeg allan o ben gorllewinol y llyn.

## Disgrifiad
Mae'n llyn tua 78 erw o faint ond nid yw'n ddwfn iawn, rhyw ychydig dros ddeg troedfedd yn y man dyfnaf. Codwyd argae isel ym mhen gorllewinol y llyn ar ddechrau'r ugeinfed ganrif ar gyfer cyflewni dŵr i waith Chwarel Penrhyn. Ceir golygfeydd gwych o fynyddoedd y Carneddau a'r Glyderau o Lyn Ogwen, gan ei fod yn gorwedd rhwng y ddau. Ar un ochr i'r llyn mae Pen yr Ole Wen a'r ochr arall Tryfan. Ceir llwybrau i ddringo'r mynyddoedd hynny o lan y llyn. Mae'r ffordd A5 yn mynd heibio glan ddeheuol y llyn, ac mae llwybr cyhoeddus tu arall, sy'n golygu ei bod hi'n bosib cerdded o gwmpas y llyn.

Mae Llyn Ogwen yn lle poblogaidd gan ymwelwyr. Mae'r llyn hefyd yn weddol boblogaidd gyda physgotwyr, sy'n dal brithyll yno.

Yn nhermau daearyddiaeth llywodraeth leol, mae Llyn Ogwen mewn sefyllfa anghyffredin. Amgylchynir y llyn yn gyfangwbl bron gan dir sy'n gorwedd yn Sir Conwy, ond mae'r llyn ei hun a mymryn o dir o gwmpas ceg Afon Ogwen yn gorwedd yng Ngwynedd.

## Llafar, llên a llyfr
bawd|314x314px|Llyn Ogwen
Ogwan yw ffurf wreiddiol yr enw Ogwen a dyna'r ffurf ar geir ar lafar hyd heddiw. Ystyr yr enw, yn ôl pob tebyg, yw "banw neu borchell buan" (gweler yma am esboniad).

Ceir nifer o gyfeiriadau at Lyn Ogwen yn y nofel seicolegol *Un Nos Ola Leuad* gan Caradog Prichard.

Cofnododd Richard Llewelyn Headley am sglefrio ar y llyn ar yr 8 Chwefror 1895, blwyddyn Yr Heth Fawr: *Went up to the lake with Dunlop [Dunlop Morgan] Skating going on there*.. Mae Llyn Ogwen yn fas iawn (10m. heb ddim *thermocline*) ac yn uchel, sydd yn ei ragdueddu i rewi'n gynt na llynnoedd mawr eraill yr ardal. Ei bellter o Bethesda oedd efallai yn milwrio yn erbyn y math hwn o hamddena ond absenoldeb llyn mwy cyfleus agosach fyddai wedi ei ffafrio.

## Cyfeiriadau
Ogwen
Categori:Bethesda
Categori:Capel Curig
Categori:Eryri