open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cristnogaeth y Gothiaid

Crefydd llwyth Germanaidd y Gothiaid yn sgil eu tröedigaeth yn Gristnogion oedd **Cristnogaeth y Gothiaid**. Ymddengys enwau'r Gothiaid ar faes hanesyddiaeth drwy y canrifoedd boreuaf o'r cyfnod Cristnogol. Yr oeddynt yn preswylio ar y cyntaf ar lannau'r Môr Baltig, ond wedi hynny ymfudasant i lannau'r Môr Du. Paganiaeth oedd eu crefydd. Yr oeddynt wedi eu rhannu i ddau ddosbarth, sef, y dosbarth dwyreiniol, neu Ostrogothiaid, a'r dosbarth gorllewinol, neu Fisigothiaid. Yn ystod y 3g, yr oeddynt hwy, ynghyd â llwythau eraill, yn arfer gwneud ymosodiadau dinistriol ar diriogaethau'r Ymerodraeth Rufeinig. Ymhlith y carcharorion a gymerwyd ganddynt yn yr ymosodiadau hyn, yr oedd lliaws o Gristnogion, gan gynnwys offeiriaid. Yn raddol fe lwyddodd yr offeiriaid i ennill parch a hoffter eu cathgludwyr, ac i'w hargyhoeddi o athrawiaethau crefydd y Testament Newydd.

Ymhen amser gofynnwyd am chwaneg o ddysgawdwyr, a thrwy ymdrechiadau'r dynion hynny fe sefydlwyd llawer o eglwysi Cristnogol ymysg y Gothiaid. Dilynwyd llafur y cenhadon â llwyddiant mawr, fel yr ymddengys oddi wrth y ffaith fod Theophilus, esgob y Gothiaid, ymhlith y rhai a arwyddnodasant i benderfyniadau Cyngor Cyntaf Nicaea (325). Ffurf ar Ariaeth oedd y Gristnogaeth a fabwysiadodd y Gothiaid.

Un o ddisgynyddion y carcharorion a fuont yn fodlon i ddwyn Cristnogaeth i sylw'r Gothiaid oedd Wulfila, yr hwn a gyfenwyd "Apostol y Gothiaid". Dywedir ei fod wedi dyfeisio gwyddor i'r Gothiaid, ac oddeutu canol y 4g fe gyfieithodd y Beibl o'r Roeg i'r Gotheg. Yr unig weddillion o'r cyfieithiad hwn sydd yn awr ar gael ydynt y *Codex Argenteus*, y *Codex Carolinus*, a'r *Ambrosian Manuscripts*. Mae'r rhai hyn, yn enwedig y blaenaf, o werth mawr i efrydydd beirniadaeth ysgrythurol. Apwyntiwyd Wulfila i fod yn esgob, a pharhaodd i lenwi'r swydd am amser hirfaith. Bu o wasanaeth amhrisiadwy, yn ystod ei esgobaeth, fel cyfryngwr rhwng y Gothiaid a'r Rhufeiniaid.

Tua diwedd y 4g, fe wnaeth yr enwog Ioan Aurenau, pan yn dal swydd patriarch Caergystennin, ymdrechiadau llafurus o blaid tröedigaeth y Gothiaid. Yn y 5g, yr oedd Cristnogaeth wedi cynyddu yn rhyfeddol yn eu plith, ac yn y cyfnod hwnnw fe ddechreuodd eu clerigrwyr astudio diwinyddiaeth fel gwyddor.

Gothiaid
Categori:Gothiaid
Gormesdeyrn

Brenin, tywysog, neu lywodraethwr anghyfiawn, brwnt, creulawn, a didrugaredd yw **gormesdeyrn**, **gormesteyrn** neu weithiau **deirant**. Defnyddir ei awdurdod, gan amlaf mewn unbennaeth neu lywodraeth awtocrataidd, i orthrymu ei ddeiliaid. Gall fod yn arfer awdurdod anghyfreithlon, neu yn arfer awdurdod cyfreithlon mewn modd anghyfreithlon, hynny yw mae'n bosib iddo wedi esgyn i rym drwy frenhinllin, etholiad, chwyldro, trawsfeddiannu, neu unrhyw ffordd arall. Yn aml, rhoddir yr enw ar deyrn sy'n gormesu ei bobl trwy ordrethiad, anghyfiawnder, cosbedigaeth greulon, neu hawlio gwasanaethau afresymol "nid yw deddf na dynoliaeth yn eu cyfreithloni, na dibenion llywodraeth chwaith yn eu gofyn". Arferai'r gair i ddisgrifio arweinwyr i'w beirniadu, megis Ifan IV, tsar Rwsia ("Ifan Arswydus"), Joseff Stalin, a Robert Mugabe.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Daniel Chirot. *Modern Tyrants: The Power and Prevalence of Evil in Our Age* (Princeton University Press, 1996).

Categori:Llywodraeth
Taleithiau'r Babaeth

Gwladwriaeth yng nghanolbarth yr Eidal yn y cyfnod 756–1870 o dan sofraniaeth y Pab, arweinydd yr Eglwys Gatholig Rufeinig, oedd '''Taleithiau'r Babaeth** (hefyd **Taleithiau'r Pab**, **Taleithiau'r Eglwys**, neu **Weriniaeth Sant Pedr'*;  neu *Stati della Chiesa''). Roedd y diriogaeth yn cyfateb i'r rhanbarthau Lazio, Umbria, Marche, a rhan o Emilia-Romagna.

## Gweler hefyd 
* Dinas y Fatican
* Esgobaeth y Pab


Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn y 750au
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1870
Categori:Hanes crefydd yn yr Eidal
Categori:Hanes Cristnogaeth
Categori:Hanes gwleidyddol yr Eidal
Categori:Hanes y Pabaeth
Felinwnda

Ardal fechan ym mhlwyf Llanwnda, Gwynedd yw **Felinwnda**, sydd ar y ffordd yn arwain o Dinas, Llanwnda i Saron. Ceir ond rhyw ychydig o dai, canolfan gwerthu offer amaethyddol, Ysgol a Chanolfan Gymunedol sef Canolfan Bro Llanwnda a agorwyd yn 2006.

Mae Ysgol Felinwnda yn bodoli ers yr 1890au, a'r prifathro cyntaf oedd yr haneswr o Rostryfan, Gilbert Williams. Ef oedd un o sefydlwyr Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon.

Agorwyd yr ganolfan, Canolfan Bro Llanwnda yn 2006 ar safle cwt y Ffermwyr Ifanc a oedd wedi cau rhai blynyddoedd ynghynt. www.canolfanbrollanwnda.com.
Mae'r ganolfan yn ganolfan gymunedol i ardal gwledig eithaf eang, yn cynnwys Llanfaglan, Bontnewydd, Ffrwd Cae Du, Dinas, Dolydd, Tai Lon, Bethesda Bach, Rhos Isaf, Llandwrog, Dinas Dinlle, Chatham a Saron

## Yr enw
Gyferbyn a'r ysgol oedd y Felin, neu Melin Pengwern ar y cychwyn. Daw Wnda o Sant Gwyndaf, ble mae eglwys Sant Gwyndaf tua milltir i ffwrdd ger stesion Dinas.

Categori:Gwynedd
Jingdezhen

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jingdezhen** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangxi.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangxi
Afon Avon (Swydd Warwick)

:*Erthygl am yr afon yng nghanolbarth Lloegr yw hon. Gweler hefyd Afon Avon.*

Afon yng nghanolbarth Lloegr yw **Afon Avon** ( neu *Warwickshire Avon*).

Categori:Afonydd Swydd Gaerloyw
Categori:Afonydd Swydd Gaerlŷr
Categori:Afonydd Swydd Gaerwrangon
Categori:Afonydd Swydd Northampton
Categori:Afonydd Swydd Warwick
Lanhydrock

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Lanhydrock** (Cernyweg: *Lannhedrek*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 195.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Hydroc
*Tŷ Lanhydrock

## Cyfeiriadau 
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Oren bergamot

Ffrwyth sitrws peraroglus yw **oren bergamot**. Mae hanfod o groen aromatig y ffrwyth yn cael ei ddefnyddio i roi blas ar De Earl Grey a melysfwyd (yn cynnwys melysyn Twrci). Hefyd, mae'r croen yn cael ei ddefnyddio yn aml mewn peraroglau.

Categori:Ffrwythau
Categori:Coed
Categori:Rutaceae
Emmanuel Macron

Gwleidydd o Ffrainc yw **Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron**; ganwyd 21 Rhagfyr 1977). Ar 7 Mai 2017 cafodd ei ethol yn Arlywydd Ffrainc.

Fe'i ganed yn Amiens, yn fab i'r meddyg Françoise (Noguès), a Jean-Michel Macron, athro ym Mhrifysgol Picardie. Cafodd ei addysg yn y Lycée Henri-IV, Paris, ac ym Mhrifysgol Paris-Ouest Nanterre La Défense. Priododd Brigitte Auzière.

Rhwng 2006 a 2009 roedd Macron yn aelod o'r Blaid Sosialaidd *En Marche!* a sefydlwyd ganddo ar 6 Ebrill 2016.

Yn 2022, enillodd Macron ei ail fuddugoliaeth yn yr etholiad dros yr ymgeisydd asgell dde eithafol Marine Le Pen.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Antonio Canova

Cerflunydd o'r Eidal oedd **Antonio Canova** (1 Tachwedd 1757 – 13 Hydref 1822), sy'n nodedig am ei gerfluniau marmor yn yr arddull Neo-glasurol. Fe'i ganwyd yn Possagno, Gweriniaeth Fenis. Ar ôl astudio ei grefft yn Fenis, sefydlodd stiwdio yn Rhufain. Erbyn 1800 roedd Canova yr arlunydd enwocaf yn Ewrop a derbyniodd lawer o gomisiynau pwysig.

## Oriel

Delwedd:Tre Grazie, Canova.jpg|*Y Tair Grasys*
Delwedd:Paolina Borghese, Canova.jpg|*Pauline Bonaparte fel Venus Victrix* 
Delwedd:Amore e Psiche, Canova.jpg|*Ciwpid a Psyche*
Delwedd:Teseo e Minotauro, Canova.jpg|''Theseus a'r Minotaur*
Delwedd:Canova-Hebe 30 degree view.jpg|*Hebe*
Delwedd:Canova-Magdalene 45 degree view.jpg|*Mair Fagdalen yn Edifar'' 

Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Cerflunwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1822
Nanchang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Nanchang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangxi.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Cyllid ac Economeg Jiangxi
* Prifysgol Nanchang
* Prifysgol Normal Jiangxi
* Prifysgol Hangkong Nanchang
* Prifysgol Amaethyddol Jiangxi
* Prifysgol Jiaotong Dwyrain Tsieina
* Prifysgol Feddyginiaeth Draddodiadol Tseiniaidd Jiangxi
* Sefydliad Thechnoleg Nanchang
* Prifysgol Normal Gyddoniaeth a Thechnoleg Jiangxi
* Pafiliwn Tengwang
* Seren Nanchang

## Oriel

Delwedd:StarOfNanchang20070718.jpg|Olwyn Fawr Seren Nanchang
Delwedd:Pavillion of Prince Teng frontview.JPG|Pafiliwn Tengwang
Delwedd:Nanchang Railway Station.JPG|Gorsaf Reilffordd Nanchang
Delwedd:南昌胜利路.JPG
Delwedd:NanChang International Airport2.jpg|Maes Awyr Rhyngwladol Nanchang
Delwedd:D206通过莲塘站.JPG|Trên yn agos at Gorsaf Liantang yn Nanchang

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangxi
Mycoleg

Astudiaeth ffyngau yw **mycoleg** (weithiau **meicoleg**). O ganlyniad i ymchwil yn y maes hwn, datblygwyd meddyginiaethau megis gwrthfiotigau (er enghraifft penisilin a streptomysin) a statinau sy'n gostwng colesterol. Mae mycoleg hefyd o bwys yn y diwydiannau cynnyrch llaeth, gwin, bwydydd pob, a lliwurau ac inciau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Is-feysydd bioleg
Hieronymus Bock

Offeiriad, meddyg, a botanegwr o Almaenwr oedd **Hieronymus Tragus Bock** (1498 – 21 Chwefror 1554).  Arloesodd maes modern botaneg, gan ddefnyddio arsylwadau a disgrifiadau gwyddonol yn lle dulliau ieithegol yr hen ysgolwyr.

Ni wyddys llawer am ei fywyd. Ganwyd yn Heidersbach, a bu'n gweithio yn Zweibrücken o 1523 i 1533. Symudodd i ganoniaeth Hornbach, ond bu'n rhaid iddo adael ym 1550 am iddo gefnogi Martin Luther. Gweithiodd am gyfnod byr yn feddyg personol i Ddug Nassau, a dychwelodd i Hornbach ym 1551.

[bawd|dim|Esiampl o dudalennau *New Kreuterbuch* yn argraffiad Johan Rihel, [Strasbwrg (1577 neu 1580)]]

Yn ei gampwaith *New Kreuterbuch* ("Llysieulyfr Newydd"; 1539), ysgrifennodd disgrifiadau manwl o ryw 700 o blanhigion, ac yn argraffiad 1546 cynhwysodd darluniadau manwl ohonynt, yn nhrefn ar sail tebygrwydd eu strwythur.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1498
Categori:Marwolaethau 1554
Categori:Awduron llyfrau am blanhigion
Categori:Botanegwyr yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Meddygon yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Offeiriaid o'r Almaen
Michael Williams

Gall **Michael Williams** gyfeirio at:

* Michael Williams, Barwn Baglan, diplomydd o Gymru
* Michael K. Williams, actor Americanaidd
Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent

**Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent** yw'r corff llywodraethu lleol ar gyfer Blaenau Gwent.

## Cefndir 
Cyn mis Mai 2017 roedd gan y Blaid Lafur reolaeth gadarn ar gyngor Blaenau Gwent, gyda 30 sedd. Fodd bynnag, yn etholiadau lleol Mai 2017 gostyngwyd nifer y cynghorwyr Llafur yn fawr, gyda’r Annibynwyr yn ennill rheolaeth fwyafrifol. Methodd y Ceidwadwyr a'r Blaid Werdd ag ennill unrhyw seddi. 

## Cyfansoddiad cyfredol 
## Canlyniadau hanesyddol 
Crynodeb o gyfansoddiad y cyngor ar ôl etholiadau cyngor, cliciwch ar y flwyddyn i gael manylion llawn pob etholiad.

* Ym 1995, etholwyd dau ymgeisydd Cymdeithas y Trethdalwyr ac un ymgeisydd Llafur Annibynnol.
* Ym 1999, etholwyd pedwar ymgeisydd Cymdeithas y Trethdalwyr ac un ymgeisydd Llafur Annibynnol.
* Yn 2008, etholwyd pum ymgeisydd i gynrychioli Llais Pobl Blaenau Gwent.

### Rheolaeth flaenorol gan y cyngor 
* 1991: Llafur yn dal
* 1995: Llafur yn dal
* 1999: Llafur yn dal
* 2004: Llafur yn dal
* 2008: Cynghrair Annibynnol / Llais y Bobl / Democratiaid Rhyddfrydol CIPIO o Lafur
* 2012 : Llafur CIPIO o'r Glymblaid Annibynnol
* 2017 : Annibynnol CIPIO o Lafur

## Wardiau etholiadol 
de|bawd|332x332px| Wardiau etholiadol yn Blaenau Gwent
Mae'r fwrdeistref sirol wedi'i rhannu'n 16 ward etholiadol sy'n dychwelyd 42 cynghorydd. Mae rhai o'r wardiau hyn yn cyd-fynd â chymunedau (plwyfi) o'r un enw. Gall pob cymuned gael cyngor etholedig. Mae yna 4 cyngor Bwrdeistref, Cymuned a Thref sef Cyngor Tref Tredegar, Cyngor Tref Nant-y-glo a Blaenau, Cyngor Cymuned Abertyleri a Llanhiledd, a Chyngor Tref Bryn-mawr:

## Maeriaeth 
Daeth Cyngor Blaenau Gwent i ben â rôl maer yn 2017. Maer olaf Blaenau Gwent oedd y Cynghorydd Barrie Sutton.

Mae'r holl swyddogaethau seremonïol a dinesig a gyflawnwyd yn flaenorol gan y Maer bellach wedi'u dyrannu i'r Arweinyddiaeth, y Weithrediaeth ac aelodau eraill o'r Cyngor. Crëwyd rôl Cadeirydd y Cyngor hefyd ar gyfer cadeirio cyfarfodydd.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Gwfan Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent

Blaenau Gwent
Suqian

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Suqian** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Enwogion
* Xiang Yu (232 BC–202 BC)
* Consort Yu (?-202 BC)
* Lu Su (172-217)

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Swnt Milford

Mae **Swnt Milford** yn fjord ar Ynys y De, Seland Newydd, yn ardal Fjordland.

Darganfuwyd y swnt gan y bobl Maori dros 1,000 o flynyddoedd yn ôl. Enw Maori y swnt yw Piopiotahi. Daeth yr enw Saesneg, Milford Sound, o’r enw Saesneg – Milford Haven – am Aberdaugleddau. Mae mwy o law yn disgyn yn y swnt - cyfartaledd o 6,813 milimedr yn flynyddol – nac unrhyw le arall yn Seland Newydd.

bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan milford-sound

Categori:Daearyddiaeth Seland Newydd
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Qidong

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Qidong** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Huai'an

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw '''Huai'an''' (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Enwogion
* Han Xin (?-196 BC)
* Wu Cheng'en (1500-1582)
* Guan Tianpei (1780-1841)
* Zhou Enlai (1898-1976)
* Ruth Bell Graham (1920-2007)
* Qiu Jian (1975-)
* Zhao Shaolin
* Bu Lianshi (?-238)

## Oriel

Delwedd:文通塔.JPG|Pagoda Wentong

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Wujiang (Suzhou)

Dosbarth o ddinas Suzhou yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Wujiang** (Tsieineeg: 吴江区, *Wújiāng Qū*). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Cyfeiriadau
Categori:Suzhou
Yangzhou

Dinas yn nwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Yangzhou** ().

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Yangzhou

## Oriel

Delwedd:Yangzhou five pavilion bridge.JPG
Delwedd:Yangzhou Railway Station - P1070063.JPG|Gorsaf Reilffordd Yangzhou
Delwedd:Yangzhou-Modern-Grand-Canal-barge-caravan-3342.JPG|Camlas yn Yangzhou
Delwedd:Yangzhou-childrens-library-scooter-parking-3411.jpg|Llyfrgell Plant Yangzhou
Delwedd:Qiling pagoda Yangzhou.jpg|Teml Qiling
Delwedd:Yangzhou-Double-Museum-2869.jpg|Amgueddfa Yangzhou

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Jiangsu
Tangshan

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Tangshan** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Hebei.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Gogledd Tsieina o Gwyddiniaeth a Thechnoleg
* Prifysgol Normal Tangshan
* Coleg Tangshan
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Hebei

## Enwogion
* Li Dazhao
* Jiang Wen
* Cao Xueqin
* Liu Wenjin

## Oriel

Delwedd:Eastern Qing Tombs.jpg|Beddau Qing Dwyrain
Delwedd:唐山抗震纪念碑.jpg
Delwedd:天宫寺塔.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Hebei
Ailfedyddiaeth

Mudiad Cristnogol a darddai o'r Diwygiad Radicalaidd yn Ewrop yn yr 16g yw **Ailfedyddiaeth** sy'n arddel athrawiaeth ailfedydd, hynny yw bedyddio oedolion sy'n datgan eu ffydd yn hytrach na bedyddio babanod. Gan amlaf disgrifir yr enwad yn ffurf ar Brotestaniaeth, ond ni derbynir hyn gan bob Ailfedyddiwr. Mae sawl grŵp sy'n olrhain eu llinach i Ailfedyddwyr yr 16g wedi goroesi, gan gynnwys yr Amisch, yr Hutteriaid, a'r Mennoniaid. Datblygodd y Bedyddwyr Almaenaidd, y Bruderhof, a'r Eglwys Apostolaidd Gristnogol yn ddiweddarach. Ymhlith yr enwadau modern eraill a flagurai o Ailfedyddiaeth mae'r Bedyddwyr a'r Crynwyr.

Seiliodd yr Ailfedyddwyr cynnar eu hathrawiaeth ar ddysgeidiaeth Huldrych Zwingli, a ddadleuodd nad oedd plant i'w cosbi am bechod nes iddynt ddysgu'r wahaniaeth rhwng da a drwg a chaffael ewyllys rydd a'r gallu i edifarhau. Cyflwynant eu hunain i dderbyn bedydd credinwr fel oedolion ac i gyhoeddi eu ffydd. Yn y cyfnod hwn, roedd ailfedyddio yn drosedd a dderbynai'r gosb eithaf. Cafodd yr Ailfedyddwyr eu herlid droeon yn yr 16g a'r 17g gan Brotestaniaid a Phabyddion fel ei gilydd, yn bennaf oherwydd dehongliadau'r enwad o'r ysgrythur a oedd yn groes i ddysgeidiaeth swyddogol yr eglwys a'r wladwriaeth. Dehonglai'r bregeth ar y mynydd yn llythrennol gan y mwyafrif o Ailfedyddwyr ac felly gwrthodant tyngu llwon, ymuno â'r fyddin, a gwasanaethu yn y llywodraeth wladol.

Nid oedd "Ailfedyddwyr" yn enw arddeledig gan un dosbarth nac enwad yn hanesyddol. Enw ydoedd a roddwyd gan eu gwrthwynebwyr. Gwrthodai'r enw oherwydd roeddynt yn ystyried bedydd y baban yn gabledd. Nad oeddynt, yn ôl eu barn eu hunain, ond yn gweinyddu y bedydd Cristnogol yn gywir am y tro cyntaf.

## Cyfeiriadau 

Categori:Enwadau Cristnogol
Categori:Protestaniaeth
Rugao

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Rugao** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangsu.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Amgueddfa Coffa Y Fyddin Coch

## Enwogion
* Henry Lee, troseddegwr
* Zhou Lingmei, athletwr
* Zhu Qianhua, awdur
* Huang Beija, awdur

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Cabledd

Difenwi neu sarhau duw, crefydd, neu wrthrych sanctaidd yw **cabledd**. Yn 2012 roedd cyfreithiau yn erbyn cabledd gan 32 o wledydd y byd, a difenwi crefydd (gan gynnwys iaith atgas) yn drosedd mewn 87 o wledydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa crefydd
Categori:Troseddau
Trawswch

bawd|Dyn gyda thrawswch.
Blew ar y wyneb yw **trawswch** - neu **fwstás** - a dyf uwch y gwefus uchaf.

Gellir olrhain y term trawswch i'r 14g; fe'i ceir mewn cerdd gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen:
:'Dy farf a’th wnaeth gaeth gythrudd
:A’th *drawswch* rawn morwch rhudd'
yn ogystal â cherdd gan Iolo Goch:
:'Mefl fflwch i'm *trawswch* trasyth
:O chelaf i ei chael fyth'.

## Gweler hefyd 
* Movember

## Cyfeiriadau 
Categori:Blew
Categori:Ffasiwn
Salvador Sobral

Canwr jazz o Bortiwgal yw **Salvador Vilar Braamcamp Sobral** (ganwyd 28 Rhagfyr 1989). Enillodd y Cystadleuaeth Cân Eurovision 2017 gyda'r gân "Amar Pelos Dois".

Fe'i ganwyd yn Lisboa. Brawd y cantores Luísa Sobral yw ef. Cafodd ei addysg yn yr Instituto Superior de Psicologia Aplicada ac yn y Taller de Músics, Barcelona.

## Albymau
**Excuse Me* (2016)

## Teledu
**Bravo Bravíssimo* (1999)
**Ídolos* (2009)

Categori:Cantorion o Bortiwgal
Categori:Genedigaethau 1989
Hoobastank

Grŵp roc yw **Hoobastank**. Sefydlwyd y band yn Agoura Hills, California yn 1994. Mae Hoobastank wedi cyhoeddi cerddoriaeth ar label recordio Island Records.

## Disgyddiaeth
* *Hoobastank* (2001)
* *The Reason* (2003)
* *Every Man for Himself* (2006)
* *For(n)ever* (2009)
* *Fight or Flight* (2012)
* *Push Pull* (2018)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Bandiau o Galiffornia
Categori:Bandiau roc o'r Unol Daleithiau
Meistr Cerddoriaeth y Brenin

Swyddog y teulu brenhinol y Deyrnas Unedig yw **Meistr Cerddoriaeth y Brenin** (Saesneg: '''Master of the King's Music**) neu **Meistr Cerddoriaeth y Frenhines** (Saesneg: **Master of the Queen's Music''').

Crewyd y swydd yn ystod teyrnasiad Siarl I. Yn wreiddiol, roedd y swyddog yn gyfrifol am y gerddoriaeth seciwlar y llys brenhinol, ond ers 1893 mae'r swydd wedi cael ei rhoi i gyfansoddwr amlwg, a fydd yn ysgrifennu gweithiau ar gyfer achlysuron brenhinol. Cyn 2004 roedd y swydd yn benodiad am oes; ers hynny mae wedi bod am gyfnod penodol o ddeng mlynedd.

Mae'r swydd yn cyfateb yn y byd cerddorol i'r Bardd Llawryfog (*Poet Laureate*) yn y byd llenyddol.

## Deiliaid y swydd
* Nicholas Lanier – 1625–1666
* Louis Grabu – 1666–1674
* Nicholas Staggins – 1674–1700
* John Eccles – 1700–1735
* Maurice Greene – 1735–1755
* William Boyce – 1755–1779
* John Stanley – 1779–1786
* Syr William Parsons – 1786–1817
* William Shield – 1817–1829
* Christian Kramer – 1829–1834
* Franz Cramer – 1829–1834
* George Frederick Anderson – 1848–1870
* Syr William Cusins – 1870–1893
* Syr Walter Parratt – 1893–1924
* Syr Edward Elgar – 1924–1934
* Syr Walford Davies – 1934–1941
* Syr Arnold Bax – 1942–1953
* Syr Arthur Bliss – 1953–1975
* Malcolm Williamson – 1975–2003
* Syr Peter Maxwell Davies – 2004–2014
* Judith Weir – 2014–2024
* Errollyn Wallen - 2024–

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Seize the Day (nofel)

Nofel fer Saesneg gan Saul Bellow yw ***Seize the Day*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1956. Hon oedd ei bedwaredd nofel neu nofela, a chafodd ei chyhoeddi pan oedd newydd droi'n 40 oed. Mae dylanwad Tolstoy, Dostoyevsky a Chekhov i'w weld yn gryf yn y gwaith hwn: dywedodd y beirniad James Wood taw *Seize the Day* yw'r "nofela fwyaf Rwsiaidd" efallai yn llên yr Unol Daleithiau. Yn debyg i'r mwyafrif o'i waith, ymdrinia'r nofel hon â themâu'r breuddwyd Americanaidd, llwyddiant y dyn cyffredin a'r fyth genedlaethol.

Cafodd ei haddasu'n ffilm yn 1986 a Robin Williams yn portreadu'r prif gymeriad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1956
Categori:Nofelau gan Saul Bellow
Categori:Nofelau Saesneg
Qinyang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Qinyang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Henan.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Henan
Ffynnon Oer

bawd|Traeth-coch

Mae **Ffynnon Oer** wedi ei lleoli ym mhentref Llanddona ar Ynys Môn.

## Lleoliad
Nid oes lleoliad pendant i’r ffynnon ond yn ôl hanesion lleol yn fan hyn roedd gwrachod Llanddona yn defnyddio'r ffynnon pan fyddent yn rheibio. 
Dyma rigwm roedden nhw yn ei siantio ger y ffynnon pan oedden nhw'n ymgasglu ac yn melltithio’u gelynion:

Crwydro y byddo am oesoedd lawer.

Ac ym mhob cam, camfa,
Ym mhob camfa, codwm;
Ym mhob codwm torri asgwrn
Nid yr asgwrn mwyaf na’r lleiaf 
Ond asgwrn chwil corn ei wddw.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Oer
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llanddona
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Llên gwerin Cymru
Dangling Man

Nofel Saesneg gan Saul Bellow yw ***Dangling Man*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1944. Hwn oedd ei waith cyntaf i'w gyhoeddi, yn niwedd ei ddauddegau. Ymdrina'r nofel hon â dyn ifanc sydd wedi ymuno â'r fyddin. Cyhoeddwyd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan fu wasanaethu Bellow yn Llynges Fasnachol yr Unol Daleithiau. Hwn yw'r unig waith ganddo ar bwnc rhyfel.

Ysgrifennir y nofel fer hon ar ffurf dyddiadur y prif gymeriad, dyn ifanc o'r enw Joseph sy'n treulio oddeutu pedwar mis yn ddiwaith yn Chicago wrth iddi aros i gael ei alw i'r fyddin. Gellir ystyried Joseph yn enghraifft o'r "dyn diangen", thema boblogaidd yn llenyddiaeth Rwseg y 19g, er enghraifft *Dnevnik Lishnego Cheloveka* ("Dyddiadur Dyn Diangen") gan Ifan Twrgenef. Yn ei gyflwyniad i'r argraffiad Penguin Modern Classics, cymharodd J. M. Coetzee adroddwr *Dangling Man* â chymeriadau Gogol a Dostoyevsky, Jean-Paul Sartre (Roquentin yn *Nausea*), a Rainer Maria Rilke (*Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1944
Categori:Nofelau gan Saul Bellow
Categori:Nofelau Saesneg
Taicang

Dinas yn nwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Taicang** ().

## Enwogion
* Chien-Shuing Wu

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangsu
Ffynnon Badrig, Llanbadrig

bawd|chwith|Eglwys Llanbadrig

Mae **Ffynnon Badrig** wedi ei lleoli ym mhentref Llanbadrig ar Ynys Môn.

Mae yna ddwy ffynnon yn perthyn i Badrig yn y pentref. Mae un ger yr eglwys ac mae’r llall yn nwyrain y pentref wrth ymyl Borthwen.
Roedd y ffynnon wedi ei hesgeuluso ar ddechrau’r 20ed ganrif ond gellir dilyn lwybr cul i lawr y graig i gyrraedd y ffynnon.

## Hanes
Roedd galw mawr am y dŵr er mwyn trin anhwylderau plant a phobol ifanc. Roedd y dŵr yn cael ei gario o Lanbadrig mewn poteli a’i werthu fel meddyginiaeth mewn ffeiriau a marchnadoedd o gwmpas Ynys Môn. 
Yn ôl hanesion lleol roedd blas da ar y dŵr a’i fod yn effeithiol at wella cri cymalau, gwella’r droedwst, cornwydon a’r ddannoedd. 
Dyma hen bennill gwerinol oedd yn rhoi clod i’r ffynnon.

Mae’r dwfr yn ffynnon Badrig
Heb ei fath, heb ei fath
Am wella pob anhwylder
Heb ei fath, heb ei fath.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Badrig
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llanbadrig
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Bryn Bendigaid, Aberffraw

bawd|chwith|Ffynnon Bryn Bendigaid

Mae **ffynnon Bryn Bendigaid** wedi ei lleoli ym mhlwyf Aberffraw ar Ynys Môn.

Mae’r ffynnon rhyw hanner milltir i’r dwyrain o’r pentref ar y ffordd sydd yn croesi’r twyni i’r pentref nesaf, sef Llangadwaladr.

## Hanes
Roedd y dŵr yn ddŵr gwerthfawr iawn am ei bod yn llesol at iachau nifer o anhwylderau ac felly yn y 18g penderfynodd Syr Arthur Owen, Bodeon, adeiladu wal o’i chwmpas i rwystro’r anifeiliaid rhag yfed allan ohoni. Hesgeuluswyd y ffynnon ar ôl hyn ond fe’i hail-agorwyd yn y flwyddyn 1861.

Rhyw bedwar can llath o’r ffynnon hon roedd ffynhonnau iachusol eraill. Roedd y rhain wedi eu lleoli ger Croes Ladys. Merthyrwyd dynes o’r enw Gladys yn y pentref ac felly dyna sut cafwyd yr enw.

## Cyfeiriadau
Bryn Bendigaid
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Aberffraw
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Allgo

bawd|Eglwys St Gallgo

Mae **Ffynnon Allgo** wedi’i lleoli ym mhentref Llanallgo ar Ynys Môn.

## Hanes
Mae’r ffynnon tua chwarter milltir i’r dde o Eglwys St. Gallgo.  Mae’r ffynnon yn un o ffynhonnau hynaf Môn ac wedi ei lleoli ar safle carafanau yn y pentref.
Roedd y lleoliad yma yn gysegredig i’r duwiau Celtaidd ac yn le delfrydol i’r Derwyddon addoli eu duwiau. Ger y ffynnon mae yna gerflun o ben dynol ar ddarn o dywodfaen. Darganfuwyd y cerflun yn 1982. Mae’n awgrym o wreiddiau paganaidd. Mae’r ffynnon mewn dyffryn bychan cuddiedig a choed o’i gwmpas. 
Yn y llyfr *Inventory of Ancient Monumentes of Anglesey* mae’r ffynnon yn cael ei disgrifio fel *...a small pool on a rectangular chamber ten and a half feet by seven  with low walls of limestone blocks*...

## Dŵr y ffynnon
Roedd dŵr y ffynnon llawn swllfat leim ac yn ôl traddodiad roedd y dŵr yn iachau cleifion. Nid oes gofnod o ba anhwylderau a gai eu gwella gan ddŵr ffynnon Allgo.

Erbyn hyn mae coed yn tyfu drwyddi ac yn amlwg wedi ei hesgeuluso.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Allgo
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Powers Boothe

Actor Americanaidd oedd **Powers Allen Boothe** (1 Mehefin 1948 – 14 Mai 2017). 
Fe'i ganwyd yn Snyder, Texas. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Talaith Texas. Priododd ei wraig Pam ym 1969. Bu farw yn Los Angeles.

## Teledu
**Guyana Tragedy: The Story of Jim Jones* (1980;fel Jim Jones) 
**Philip Marlowe, Private Eye* (1983-86)
**Joan of Arc* (1999)
**Deadwood* (2004-2006)
**24* (2007)
**Hatfields & McCoys* (2012)
**Nashville* (2012-2014)
**Agents of S.H.I.E.L.D.* (2015-2016)

## Ffilmiau
**The Goodbye Girl* (1977)
**Southern Comfort* (1981)
**The Emerald Forest* (1985)
**Stalingrad* (1989)
**Tombstone* (1993)
**Blue Sky* (1994)
**Sudden Death* (1995)
**Men of Honor* (2000)
**MacGruber* (2010)
**The Avengers* (2012)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2017
Pêl-droed yng Nghymru 2017-18

Tymor 2017-18 fydd y 133ain tymor i dîm cenedlaethol Cymru, 26ain tymor yn hanes Uwch Gynghrair Cymru a'r 131fed tymor o Gwpan Cymru.

## Uwchgynghrair Cymru
Bydd tymor Uwch Gynghrair Cymru yn cychwyn ar 12 Awst 2016 gyda  a   yn cymryd eu lle ymysg y 12 Disglair ar ôl sicrhau dyrchafiad o Gynghrair Undebol Huws Gray a Chynghrair Cymru'r De. Cwympodd  ac  i'r Gynghrair Undebol ar ôl gorffen yn y ddau safle isaf ar ddiwedd tymor 2016-17.

## Clybiau Cymru yn Ewrop
Bydd  yn chwarae mewn cystadleuaeth Ewropeaidd am y 18fed tymor o'r bron wrth ymddangos yng Nghynghrair y Pencampwyr 2016-17. Yn Nghynghrair Europa bydd  yn ymddangos am yr ail dro yn unig yn eu hanes gyda  yn gwneud eu 16eg ymddangosiad yn Ewrop ac  yn chwarae yn Ewrop am y trydydd tymor o'r bron a'r pedwerydd tymor yn eu hanes.

### Cynghrair Y Pencampwyr
#### Rownd Rhagbrofol Gyntaf
**Y Seintiau Newydd yn ennill 4-3 dros ddwy gymal**

### Cynghrair Europa
#### Rownd Rhagbrofol Gyntaf
**Vaduz yn ennill 5-1 dros ddwy gymal**
----

**HJK yn ennill 3-1 dros ddwy gymal**
----

**Lyngby yn ennill 4-0 dros ddwy gymal**

## Uwch Gynghrair Cymru
Cychwynodd tymor Uwch Gynghrair Cymru ar 10 Awst 2017 gyda  a   yn cymryd eu lle ymysg y 12 Disglair ar ôl sicrhau dyrchafiad o Gynghrair Cymru'r De a Chynghrair Undebol Huws Gray. Cwympodd  ac  i Gynghrair Undebol Huws Gray ar ôl gorffen ar waelod tabl 2016-17.

Llwyddodd  i gipio'r Bencampwriaeth am yr 12eg tro yn eu hanes ac am y seithfed tymor o'r bron wedi i'r Bala drechu Cei Connah ar 23 Mawrth, 2018.

|-
|colspan="11" style="background-color:#CCCCCC;"|

## Cwpan Cymru
#### Rownd Derfynol
## Cyfeiriadau
2017–18
Categori:2017 yng Nghymru
Categori:2018 yng Nghymru
Winterbourne Monkton

:*Erthygl am y pentref yn Wiltshire yw hon. Am y pentref o enw tebyg yn Dorset gweler Winterborne Monkton.*

Pentref a phlwyf sifil yn Wiltshire, De-orllewin Lloegr, ydy **Winterbourne Monkton**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 203.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Pentrefi Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Ian Brady

Llofruddwr gyfresol o Albanwr oedd **Ian Brady** (2 Ionawr 1938 – 15 Mai 2017). Cafodd ei dyfarnu'n euog, ynghyd â'i chariad Myra Hindley, o lofruddio pedwar plentyn rhwng 1963 a 1964 yn y "*Moors Murders*".

Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Llofruddiaeth
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Trosedd yn Lloegr
Liupanshui

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Liupanshui** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guizhou.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guizhou
Guiyang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Guiyang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guizhou.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Guizhou
* Prifysgol Normal Guizhou
* Prifysgol Meddygol Guizhou
* Prifysgol Cyllid ac Economeg Guizhou
* Prifysgol Cenedligrwydd Guizhou
* Sefydliad Thechnoleg Guizhou
* Coleg Guiyang
* Coleg Guiyang o Meddygaeth Traddodiadol Tsieineaidd
* Coleg Masnachol Guizhou

## Oriel

Delwedd:Guiyang Station.jpg|Gorsaf Reilffordd Guiyang
Delwedd:Guiyang Longdongpu International Airport.jpg|Maes Awyr Rhyngwladol Guiyang Longdongpu

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guizhou
Zunyi

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Zunyi** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guizhou.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Coleg Meddygol Zunyi

## Oriel

|Yr Afon
Delwedd:Zunyi Bridges.jpg
Delwedd:Zunyi Riverwalk.jpg
Delwedd:Zunyi Stairs.jpg
Delwedd:Red Army Memorial Zunyi.jpg|Cofeb y Fyddin Coch

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guizhou
Ailfedydd

Bedydd credinwr mewn oed, wedi iddo gael ei fedyddio'n blentyn, yw **ailfedydd**. Mae sawl enwad Cristnogol, megis yr Ailfedyddwyr a'r Bedyddwyr, yn gwrthod dilysrwydd bedydd plant gan ddadlau nad yw babanod yn ymwybodol o'u ffydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bedydd
Geraint Stanley Jones

Darlledwr o Gymro oedd **Geraint Stanley Jones**, CBE (26 Ebrill 1936 – 26 Awst 2015). Rhwng 1981 a 1989, roedd Jones yn Reolwr BBC Cymru, lle bu'n goruchwylio lansio sianel deledu Gymraeg S4C yn 1982. Bu Jones hefyd yn gwasanaethu fel prif weithredwr S4C rhwng 1989 a 1994.

## Gyrfa 
Wedi astudio ym Mhrifysgol Bangor cychwynodd Jones ei yrfa ddarlledu yn 1960 fel rheolwr stiwdio deledu ar gyfer BBC Cymru. Cafodd ei ddyrchafu i fod yn gynhyrchydd teledu gan weithio ar y rhaglen gylchgrawn *Heddiw*. Gweithiodd ar raglenni nodwedd a dogfen cyn cael ei benodi fel Dirprwy Pennaeth Rhaglenni BBC Cymru yn 1974 a Pennaeth Rhaglenni BBC Cymru yn 1974. Bu'n gyfrifol am oruwchwylio sawl cyfres deledu nodedig yn ystod ei gyfnod gan gynnwys *Ryan a Ronnie*, *The Life and Times of David Lloyd George* (1981), a *Grand Slam*. Cefnogodd *Pobol y Cwm*, yr opera sebon Cymraeg hirhoedlog, a gychwynnodd ddarlledu ar BBC Cymru ym mis Hydref 1974 (ac yna ei drosglwyddo i S4C ym 1982 ar greadigaeth y sianel). Bu hefyd yn goruchwylio lansio BBC Radio Cymru ym 1977 a BBC Radio Wales yn 1978.

Yn 1981, gadawodd Rheolwr BBC Cymru, Owen Edwards, ei swydd i weithio ar lansiad y darlledwr cyhoeddus Cymraeg newydd, S4C a'i olynydd oedd Geraint Stanley Jones. Fe wnaeth Jones helpu i sefydlu S4C, gan ddechrau cyfnod newydd cyffrous ym myd teledu Cymraeg.

Goruchwyliodd Jones y gwaith o greu cystadleuaeth BBC Canwr y Byd Caerdydd, a gychwynodd yn 1983, yn ystod ei gyfnod fel Rheolwr BBC Cymru.

Yn ddiweddarach daeth Jones yn brif weithredwr S4C rhwng 1989 a 1994. Cafodd ei enwi yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) am ei wasanaeth i ddarlledu, yn enwedig am deledu a radio yn yr iaith Gymraeg, yn 1993. Ymddeolodd o S4C ym 1994.

Yn ogystal, gwasanaethodd Jones fel aelod o Gyngor Celfyddydau Cymru, ac fel is-lywydd Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Bu hefyd yn aelod o fwrdd cyfarwyddwyr ar gyfer nifer o sefydliadau, gan gynnwys Canolfan Mileniwm Cymru, canolfan  gelfyddydau yng Nghaerdydd, ac Opera Cenedlaethol Cymru.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod â Rhiannon ac roedd ganddynt ddau o blant, Sioned a Siwan.

Bu farw ar 26 Awst 2015 yn 79 oed. Cafodd ei angladd ei gynnal yng nghapel y Wenallt, Amlosgfa Thornhill, Caerdydd ar ddydd Mercher, 9 Medi am 1.15pm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Ian Jones

Gweithredwr ym myd teledu yw **Ian Jones** (ganwyd 14 Ionawr 1959) a oedd yn Brif Weithredwr S4C rhwng 2012 a 2017. Mae ganddo brofiad o weithio yn y Deyrnas Unedig ac yn Unol Daleithiau America, gan ddal swyddi uchel yn National Geographic TV ac A&E Networks cyn ymuno ag S4C. 

## Bywyd personol ac addysg 
Ganwyd Jones yn Nhreforys, Abertawe yn 1959 i Margaret Jones a Lyle Jones. Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera, ac astudiodd economeg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Roedd yn aelod cynnar o'r Trwynau Coch gan chwarae drymiau i'r band pan oedd yn 18 mlwydd oed.

## Gyrfa 
Roedd Jones yn weithredwr comisiynu ac yn rhan o'r tîm gwreiddiol wrth lansio S4C yn 1982, gan aros hyd 1985 pan ymunodd â ITV fel rheolwr uned yn ei is-adran adloniant.

O 1987-1989 roedd Jones yn gynhyrchydd teledu annibynnol, cyn dychwelyd i S4C fel cyfarwyddwr Rhyngwladol a Chydgynhyrchu yn 1992.

Gadawodd S4C eto yn 1996 i ddod yn gyfarwyddwr o adran ryngwladol STV, ac am gyfnod byr yn 2000 roedd yn brif swyddog gweithredol STV. Gadawodd STV yn hwyrach yn 2000 i fod yn ddirprwy rheolwr gyfarwyddwr o adran ryngwladol Granada hyd 2004.

Rhwng 2004 a 2007 roedd Jones yn lywydd National Geographic TV International, ac wedi hynny roedd yn dal swyddi yn Target Entertainment Group a A&E Networks. Cafodd ei benodi yn brif weithredwr S4C ym mis Hydref 2011 ond ni gychwynnodd y swydd tan Ebrill 2012. Penderfynodd adael ei swydd gyda S4C yn 2017 ac ei olynydd oedd Owen Evans.

## Swyddi arall 
Mae Ian Jones yn Ymddiriedolwr, Cymru, o elusen Cymorth i Ddioddefwyr, Cyfarwyddwr CDN, aelod o Rhwydwaith Amrywiaeth Creadigol, yn aelod o Fwrdd Ymgynghorol Croeso Cymru, yn gyn-Gadeirydd Bafta Cymru ac yn Gymrawd Anrhydeddus o Brifysgol Aberystwyth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Ffynnon Gaffo, Llangaffo

bawd|Eglwys Llangaffo

Mae **ffynnon Gaffo** wedi ei lleoli ym mhentref Llangaffo ar Ynys Môn. Enw arall ar y ffynnon oedd Crochan Gaffo. 
Mae’r ffynnon rhyw hanner milltir i’r gogledd o eglwys Llangaffo wrth ymyl y rheilffordd sydd ar ymyl Cors Malltraeth.

## Hanes
bawd|Cors Malltraeth

Roedd dŵr y ffynnon yn afieithus ac yn amlwg yn ffynnon gref. Yn ôl traddodiad roedd dŵr y ffynnon yn helpu plant rhag bod yn ddrwg. Roedd rhaid aberthu ceiliog ifanc i’r sant er mwyn sicrhau bod yr ymdriniaeth yn gweithio. Roedd hyn yn awgrym o ddefod baganaid. Mae’r ffynnon wedi diflannu erbyn hyn. Mae rhai yn meddwl bod y ffynnon wedi cael ei difetha wrth iddyn nhw adeiladu’r rheilffordd o Gaer i Gaergybi. Mae’r rheilffordd yn croesi Cors Malltraeth.

## Ffynnon Pechod
Mae yna ffynnon arall sydd yn agos i Eglwys Llangaffo.  Ym mhentref Llangaffo (yn ôl traddodiad) roedd y rhai oedd yn cael eu hystyried yn bechaduriaid yn cael eu chwipio o’r eglwys at groesffordd a elwid yn Chwipin. Y cyrchfan nesaf oedd Ffynnon Pechod lle golchid eu pechodau yn ei dŵr.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Gaffo

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Tros-yr-Afon

Mae ffynnon **Tros-yr-Afon** wedi ei lleoli ar fferm (o’r un enw) ym  mhentref Penmon ar Ynys Môn.

Disgrifiwyd y ffynnon gan yr hynafiaethydd Cymreig Angharad Llwyd fel tarddle yn 1833 ond roedd ei dŵr yn boblogaidd gan ymwelwyr oherwydd bod sylffat leim yn y dŵr.  
Roedd dŵr y ffynnon yn effeithiol at iachau cleifion a sawl cyflwr meddygol.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Tros yr Afon
Categori:Llangoed
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Seiriol, Clorach

bawd|chwith|Ffynnon Seiriol, Clorach.

Mae **ffynnon Seiriol** wedi'i lleoli ar dir fferm Clorach, ar ochr y ffordd sy'n mynd o Faenaddwyn i Llannerch-y-medd yn Ynys Môn

## Hanes
Yn y 19eg ganrif roedd y ffynnon yn cael ei defnyddio ar gyfer iachau cleifion. 
Roedd pobol yn dod at y ffynnon yn hwyr gyda’r nos i gario dŵr ohoni am nad oedd y cleifion digon da i ddod ati.
Yn 1833 ysgrifennodd yr hynafiaethydd Cymreig Angharad Llwyd  fod y dŵr yn

Roedd y ffynnon hefyd yn cael ei defnyddio gan gariadon a pharau priod oedd wedi ffraeo ac yn dod ati i gymodi. Mae llawer yn dweud bod yna bodlonrwydd i’w deimlo wrth ddod at y ffynnon hon. Mae rhai yn credu bod yna lefel o ymbelydredd naturiol uwch na’r cyffredin sydd yn y ffynnon.

Roedd trigolion yr ardal yn defnyddio’r ffynnon tan bumdegau’r 20ed ganrif. Daeth dŵr tap i’r ardal a chodwyd caead drosti rhag i anifeiliaid fynd iddi.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Seirol, Clorach
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Prosiect Wici Môn
Fuquan, Guizhou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Fuquan** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guizhou.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guizhou
Gof

Gweithiwr neu grefftwr metel, yn enwedig haearn a dur, yw **gof**. Rhoddir enwau manwl ar ofaint sy'n trin metelau eraill, megis gof aur, gof arian, gof gwyn (tun), a gof copr, neu sy'n gweithio gyda dyfeisiau metel megis gof cleddyfau, gof gynnau, gof cloeon, a gof angorau.

Byddai gofaint ers yr henfyd yn toddi metel o'r mwyn mewn ffwrnais, fel ei fod yn hydrin ac yn haws ei weithio. Câi'r metel ei ofannu, hynny yw ei ddal yn erbyn eingion gyda gefeiliau a'i daro a'i siapio gyda morthwyl, cŷn, ac offer eraill.

Byddai cenhedloedd gynt yn rhwystro i'r bobl a ddarostyngid ganddynt ddysgu ac arfer crefft y gof, fel na byddai ganddynt arfau i wrthryfela â hwynt. Yn ôl y Beibl, fe wnaed hyn mor fanwl â'r Israeliaid gan y Philistiaid fel "doedd dim gof i'w gael yn holl wlad Israel" (1 Samuel 10:19). Cyfrifid y gof, yn y Cyfreithiau Cymreig, yn un o dri phroffeswyr y celfyddydau breiniol. O'r Oes Haearn hyd y Chwyldro Diwydiannol, gwnaed y mwyafrif o wrthrychau haearn gyr yn y byd wrth law yng ngweithdy'r gof.

## Cyfeiriadau 

Categori:Crefftwyr
Categori:Haearn
Categori:Metelwaith
Gwarchodfa natur Slimbridge

Mae **Gwarchodfa natur Slimbridge** yn warchodfa natur, agorwyd ar 10 Tachwedd 1946 gan Ymddiriodolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion (Saesneg: Wildfowl and Wetlands Trust; WWT) yn Swydd Gaerloyw, yn ymyl pentref Slimbridge.
Sefydlwyd yr ymddiriodolaeth gan Syr Peter Scott, ac oedd Slimbridge ei gwarchodfa gyntaf. Gwelir adar cynhenid, adar mudol ac adar mwy egsotig ar warchodfeydd y WWT. Mae’r WWT yn ofalu am rywogaethau o dramor sydd o dan fygythiad. Dechreuwyd y polisi hwn yn Slimbridge efo gŵyddau nene.

Maint y warchodfa yw 3 cilomedr sgwâr, ac mae 500,000 medr sgwâr yn agor i’r cyhoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Tudalen Slimbridge ar wefan WWT

## Oriel
Rhai o rywogaethau'r warchodfa

Delwedd:Slimbridge02LB.jpg
Delwedd:Slimbridge03LB.jpg
Delwedd:Slimbridge04LB.jpg
Delwedd:Slimbridge05LB.jpg
Delwedd:Slimbridge06LB.jpg|cotiar
Delwedd:Slimbridge07LB.jpg
Delwedd:Slimbridge08LB.jpg
Delwedd:Slimbridge09LB.jpg|iâr dŵr
Delwedd:Slimbridge10LB.jpg
Delwedd:Slimbridge11LB.jpg|fflamingo
Delwedd:Slimbridge12LB.jpg
Delwedd:Slimbridge13LB.jpg
Delwedd:Slimbridge14LB.jpg
Delwedd:Slimbridge15LB.jpg
Delwedd:Slimbridge16LB.jpg

Categori:Ardal Stroud
Slimbridge
Categori:Swydd Gaerloyw
Adran y Gwarchodluoedd

Uned weinyddol o'r Fyddin Brydeinig yw **Adran y Gwarchodluoedd** sy'n cynnwys Gwarchodluoedd y Troedfilwyr a hefyd Catrawd Llundain (sy'n rhan o'r Fyddin Wrth Gefn). Gwarchodluoedd y Troedfilwyr yw:
* Gwarchodlu'r Grenadwyr
* Gwarchodlu Coldstream
* Y Gwarchodlu Albanaidd
* Y Gwarchodlu Gwyddelig
* Y Gwarchodlu Cymreig

Categori:Y Fyddin Brydeinig
Gwacâd Dunkerque

bawd|Milwyr o Brydain yn cilio o Dunkerque, 1940

Ymgiliad y Fyddin Alldeithiol Brydeinig (BEF) a lluoedd eraill y Cynghreiriaid o borth Dunkerque i Loegr yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Gwacâd Dunkerque** neu **Ymgyrch Dynamo**. Yn ystod Brwydr Ffrainc, achubwyd tua 198,000 o Brydeinwyr a 140,000 o Ffrancod a Belgiaid yn y cyfnod 26 Mai–4 Mehefin 1940.

Categori:1940 yn Ffrainc
Categori:1940 yn y Deyrnas Unedig
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Categori:Brwydrau Ffrainc
Dunkerque
Ymgyrch Gogledd Affrica

Rhan o'r Ail Ryfel Byd oedd **Ymgyrch Gogledd Affrica** a ddigwydd yng Ngogledd Affrica o 10 Mehefin 1940 hyd 13 Mai 1943. Roedd yn cynnwys brwydrau yn anialwch Libia, anialwch yr Aifft, Moroco ac Algeria, a Thiwnisia.

Ar 13 Medi 1940, ymosododd mwy na 200,000 o filwyr yr Eidal ar yr Aifft, gyda'r bwriad o gael rheolaeth tros Gamlas Suez a meysydd olew'r Dwyrain Canol. Gorchfygwyd hwy mewn nifer o frwydrau gan y fyddin Brydeinig, a bu raid i Mussolini alw ar Hitler am gymorth. Gyrrwyd yr Afrikakorps i Ogledd Affrica, a than Erwin Rommel gyrrodd y Prydeinwyr yn ôl am gyfnod. Ni allai'r Almaen ei atgyfnerthu, fodd bynnag, ac roedd yn brin o olew. Yn 1942, gorchfygwyd yr Afrikakorps gan y Prydeinwyr dan Bernard Montgomery ym mrwydr El Alamein. Glaniodd yr Americanwyr yn Algeria a Moroco, ac yn raddol gyrrwyd yr Almaenwyr o Ogledd Affrica. Ym mis Mai 1943, ildiodd yr Almaenwyr ac Eidalwyr olaf yn Tiwnisia. Gwnaeth hyn ymosodiad ar yr Eidal yn bosibl.

Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Categori:Hanes Affrica
Argyfwng Suez

Gwrthdaro milwrol ac argyfwng rhyngwladol oedd **Argyfwng Suez**. Penderfynodd y Deyrnas Unedig, Ffrainc, ac Israel oresgynu'r Aifft yn sgil gwladoli Camlas Suez gan yr Arlywydd Gamal Abdel Nasser. Cafodd yr ymosodiad ei wrthwynebu gan y Cenhedloedd Unedig, yr Unol Daleithiau, a'r Undeb Sofietaidd, ac o ganlyniad enciliodd y tri ymosodwr o'r Aifft. Ystyrir y digwyddiad yn aml yn arwydd o ddarostyngiad y Prydeinwyr a'r Ffrancod wrth iddynt golli grym a dylanwad ar y llwyfan ryngwladol i'r Americanwyr.

Categori:1956 yn yr Aifft
Categori:Rhyfeloedd yr Aifft
Categori:Rhyfeloedd Ffrainc
Categori:Rhyfeloedd Israel
Categori:Rhyfeloedd y Deyrnas Unedig
Ffynnon Redifael

Mae **ffynnon Redifael** wedi ei lleoli ym mhentref Penmynydd yn Ynys Môn.

Sefydlwyd Eglwys ym Mhenmynydd gan Gredifael ac mae’r ffynnon mewn cae o’r enw Cae Gredifael wrth ymyl yr Eglwys. Galwyd Penmynydd unwaith yn Llangredifael.
Roedd dŵr y ffynnon yn cael ei ddefnyddio i wella defaid ar groen. Yr arferiad oedd rhoi pin yn y ddafaden ac ymlaen i olchi’r briw yn y ffynnon.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Redifael
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Penmynydd a Star
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Faelog

bawd|chwith|Eglwys Llanfaelog

Mae **Ffynnon Faelog** wedi ei lleoli ym mhentref Llanfaelog yn Ynys Môn.

Mae tair ffynnon i’w gweld wrth eglwys Llanfaelog. Barn rhai arbenigwyr yw bod ffynnon Faelog yn agos i Lyn Maelog. Mae’r llyn o gwmpas 59 acer a gyda dyfnder o saith troedfedd.

Roedd dŵr y ffynnon yn cael ei ddefnyddio i wella poenau esgyrn a chymalau.
Anfonwyd sampl o’r dŵr i’w ddadansoddi yn Lloegr ac yr adborth yn ôl oedd mai hwn oedd dwr puraf yng Ngogledd Cymru.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Llanfaelog
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llanfaelog
Categori:Prosiect Wici Môn
Owen Evans

Gwas sifil a gweithredwr busnes yw **Gwyn Owen Evans** (ganwyd Tachwedd 1968). Bu'n Brif Weithredwr S4C rhwng 2017 a 2021.

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd yn Aberystwyth ac aeth i Ysgol Penweddig, Aberystwyth cyn graddio mewn economeg ym Mhrifysgol Abertawe.

## Gyrfa
Bu'n gweithio am 10 mlynedd gyda BT, a chododd i fod yn Bennaeth Cysylltiadau â'r Llywodraeth, Llywodraeth Ddatganoledig a Llywodraeth Leol yng Ngwasanaethau Byd-eang BT. Rhwng 2008 a 2010 roedd yn gyfarwyddwr elusen Busnes yn y Gymuned yng Nghymru.

Ymunodd â Llywodraeth Cymru yn 2010 fel Cyfarwyddwr Sgiliau, Addysg Uwch a Dysgu Gydol Oes. Yn 2012 daeth yn Gyfarwyddwr Cyffredinol yr Adran Addysg a Sgiliau ac ar 1 Gorffennaf 2015, daeth yn Ddirprwy Ysgrifennydd Parhaol ar gyfer Addysg a Gwasanaethau Cyhoeddus.

Mae’n gyn-aelod o Fwrdd yr Iaith, Prifysgol Cymru, Casnewydd a Bwrdd Cynghorol Datblygu Diwydiannol Cymru. Mae'n aelod o fwrdd ymgynghorol elusen Marie Curie yng Nghymru.

Ar 15 Mai 2017 cyhoeddwyd ei fod wedi ei benodi fel olynyd Ian Jones yn Brif Weithredwr S4C a cychwynodd ei swydd ar 1 Hydref 2017. Yng Ngorffennaf 2021 cyhoeddodd y byddai'n gadael y sianel i ddechrau ar rôl fel Prif Arolygydd Estyn. Penodwyd ei olynydd, Siân Doyle, yn Nhachwedd 2021 a cymerodd hi'r awenau o 1 Ionawr 2022.

Yn Ionawr 2022 cychwynodd ei waith gyda Estyn. Dilynodd Meilyr Rowlands a ymddeolodd ym mis Awst 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Ffynnon y Wrach, Caergybi

bawd|Ffynnon y Wrach

Mae **ffynnon y Wrach** wedi ei lleoli yng Nghaergybi yn Ynys Môn.
Ar lethrau Mynydd Twr mae’r ffynnon yn sefyll. Yn ôl George Borrow a bu’n ymweld â’r ffynnon yn 1845 roedd y dŵr yn *delicious*. Galwodd rhywun y ffynnon yn *Fairies Well* wrth iddo geisio cyfieithu’r enw i *Borrow*.

Yn ystod y 19g roedd yna ddefnydd mawr o’r ffynnon ac mae Nant y Wrach yn tarddu ohoni.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Wrach
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Caergybi
Categori:Prosiect Wici Môn
Madame de Pompadour

[200px|bawd|Portread Madame de Pompadour, 1756, gan [François Boucher]]
Cariad Louis XV, brenin Ffrainc, oedd **Jeanne Antoinette Poisson, Marquise de Pompadour**, neu **Madame de Pompadour** (29 Rhagfyr 1721 – 15 Ebrill 1764).

Cafodd ei geni ym Mharis, yn ferch i François Poisson (1684–1754) a'i wraig Madeleine de La Motte (1699–1745). Cafodd ei haddysg yn Lleiandy Urdd y Santes Wrswla yn Poissy. Priododd Charles Guillaume Le Normant d'Étiolles (m. 1799).

Bu farw Pompadour o'r diciâu.

Categori:Genedigaethau 1721
Categori:Marwolaethau 1764
Categori:Merched y 18fed ganrif
Ffynnon Lugwy, Penrhosllugwy

Mae **ffynnon Lugwy** wedi ei lleoli ym Mhenrhosllugwy wrth ymyl Amlwch yn Ynys Mon.

Roedd hi'n cael ei adnabod fel ffynnon oedd yn cael ei defnyddio ar gyfer gwella afiechydon.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Lugwy
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Amlwch
Categori:Prosiect Wici Môn
Catherine Glynne

Gwraig y Prif Weinidog William Ewart Gladstone hyd ei farwolaeth ym 1898 oedd **Catherine Gladstone** (née **Glynne**; 6 Ionawr 1812 – 14 Mehefin 1900).

Merch Syr Stephen Glynne o'r Gastell Penarlâg (Newydd) oedd Catherine. Bu farw ei thad ym 1815.

Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Merched y 19eg ganrif
Greenhill, Caint

Pentref ger Herne Bay yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Greenhill**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Caergaint.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Caergaint
Categori:Pentrefi Caint
Gao'an

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw '''Gao'an''' (). Fe'i lleolir yn nhalaith Jiangxi.

## Oriel

Delwedd:Da Guanlou,Gao'an.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Jiangxi
Qujing

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Kunming** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Yunnan.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Yunnan
Ffynnon Iestyn, Llaniestyn

Mae **ffynnon Iestyn** wedi ei lleoli ym mhentref Llaniestyn yn Ynys Môn.

Mae’r ffynnon ar dir Tyddyn Isaf wrth ymyl eglwys Llaniestyn. Cyngar oedd brawd Iestyn ac felly roedd yn ewythr i Sant Cybi. 
Roedd pobol yn cario dŵr i’r eglwys ar gyfer bedyddio plant ond mae rheswm da dros beidio ag yfed dŵr y ffynnon. Yn ôl yr hanesion roedd hi’n ffynnon felltithio.

Roedd pobol yn taflu ceiniogau a ddefnyddiwyd i gau llygaid y meirw i’r ffynnon a *cheiniogau corff* roedden nhw yn cael eu galw.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Llanisetyn
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn