open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Spinetti

Cerddor o Gymro yw **Henry Anthony George Spinetti** (g. 31 Mawrth 1951). Mae'n ddrymiwr sesiwn sydd wedi cyfrannu'n gerddorol i nifer fawr o albymau roc a phop amlwg.

## Cefndir 
Ganwyd Spinetti yn y Cwm, ger Glynebwy, i dad o dras Eidalaidd a mam Cymreig. Honnir bod ei daid tadol wedi cerdded yr holl ffordd o'r Eidal er mwyn chwilio am waith fel glöwr .  Roedd ei rienni, Giuseppe a Lily (née Watson), yn cadw siop chips yn y Cwm. Mae'n frawd iau i'r actor Victor Spinetti (1929–2012). Dechreuodd chwarae drymiau yn ddeuddeg mlwydd oed, ar ôl clywed The Beatles a phenderfynu mai dyna'r hyn yr oedd am ei wneud . Aeth yn broffesiynol yn 16 mlwydd oed.

## Gyrfa 
Dechreuodd Spinetti ei yrfa recordio gyda'r band Scrugg, oedd yn recordio ar label Pye. Roedd aelodau'r band yn cynnwys y Cymro Jack Russell, Chris Dee a'r canwr-gyfansoddwr o De Affrica, John Kongos. Yn y 1970au cynnar, ymddangosodd Spinetti gyda Kongos ar raglen Top The Pops y BBC yn perfformio sengl siart Kongos, ''"He's Gonna Step on You Again"*.  Ar ôl gadael Scrugg, roedd gwaith cynnar Spinetti yn cynnwys cyfnodau gyda *The Herd* a *Judas Jump'', y grŵp agoriadol yng Ngŵyl Ynys Wyth 1970.

Chwaraeodd Spinetti ar wyth o'r deg trac ar albwm Gerry Rafferty *City to City* (gan gynnwys y llwyddiant ysgubol *"Baker Street"*). Bu hefyd yn chwarae yng nghyngerdd coffa 2002 George Harrison, *"The Concert For George"*.

## Recordiau 
Mae credydau recordio Spinetti yn cynnwys:

*Joan Armatrading
**''Whatever's for Us*
***Show Some Emotion*
***To the Limit*
*Andy Bown
***Unfinished Business*
*Eric Clapton
***Just One Night*
***Another Ticket*
***August*
***The Blues*
***Old Sock*
***I Still Do*
*Roger Daltrey
***Ride a Rock Horse*
*Bob Dylan
***Down in the Groove*
*Joe Egan
***Out of Nowhere*
*Andy Fairweather Low
***Mega Shebang*
*George Harrison
***Gone Troppo*
*Bryn Haworth
***Keep the Ball Rolling*
***Slide Don't Fret*
*Alexis Korner
***Just Easy*
*Paul McCartney
***All the Best!* ("Once Upon a Long Ago")
***CHOBA B CCCP*
*Katie Melua
***Call off the Search*
***Piece by Piece*
***Pictures*
***The House*
*Procol Harum
***The Prodigal Stranger*
*Gerry Rafferty
***City to City*
*Cliff Richard
*Dick Rivers
***authendick*
*Justin Sandercoe
***Small Town Eyes*
*Leo Sayer
***Silverbird*
*Chris Spedding
***Gesundheit!*
*Pete Townshend a Ronnie Lane
***Rough Mix*
*Willie and the Poor Boys
***Willie and the Poor Boys''

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr pop o Gymru
Categori:Drymwyr roc o Gymru
Categori:Pobl o Flaenau Gwent
Categori:Pobl o Gymru o dras Eidalaidd
Wyau wedi'u sgramblo

Pryd o fwyd wedi'i wneud o wyau (wyau ieir, fel arfer) yw '''wyau wedi'u sgramblo**, **cymysgwyau** neu **wyau wedi'u rwdlan'''. 

Mae'n cael ei wneud trwy droi neu guro'r wyau gyda'i gilydd mewn padell tra'n eu gwresogi'n araf. Wyau yw'r unig gynhwysyn hanfodol, ond mae'r pryd fel arfer yn cynnwys halen, menyn ac weithiau cynhwysion eraill fel dŵr, llaeth, cennin, hufen, crème fraîche neu gaws.

## Cyfeiriadau 
Categori:Seigiau wyau
Echelin y cymesuredd

, ac mae'n enghraifft o gymesuredd cylchdro. Mae traean tro llawn yn ei osod yn yr un lle, yn yr un siâp ac yr oedd.]]
Mewn mathemateg (a bioleg) math o gymesuredd yw **cymesuredd cylchdro**; sef nodwedd lle mae siâp yn parhau i edrych yn union yr un peth, wedi iddo gael ei droi, neu ei gylchdroi. Mae graddfa'r cymesuredd yn fesur o'r cylchdro hwnnw.

Mewn gofod dau ddimensiwn fe'i gelwir yn defnyddir y term 'echelin', ond mewn 3D, fe'i gelwir yn "blân y cymesuredd".

Ceir mathau gwahanol o gymesuredd hefyd mewn cerddoriaeth, iaith, gwrthrychau haniaethol, modelu mathemategol theori a hyd yn oed gwybodaeth. Gellir ei ganfod o fewn gwrthrychau pob dydd megis person, crisialau, cwilt ar wely, teils ar lawr, adeiladau, moleciwlau neu o fewn y byd natur ac o fewn gwrthrychau haniaethol megis fformiwlâu mathemategol.

## Termau perthynasol
* tarddiad (neu darddbwynt)- y pwynt canol, llonydd; o'i gwmpas y cylchdroir y siâp
* cyfeiriadedd: lleoliad, *orientation*
* isometreg - *Isometry*

## Cyfeiriadau
Categori:Mecaneg
Categori:Cymesuredd
Hariclea Darclée

Roedd **Hariclea Darclée** (10 Mehefin 1860 – 12 Ionawr 1939) yn Prima donna soprano o Rwmania. Cafodd hi yrfa operatig wnaeth para 30 mlynedd..

## Cefndir 
Ganwyd Darclée gyda'r enw bedydd Hariclea Haricli yn Brăila, Rwmania i deulu o dras Roegaidd.  Roedd ei thad,  Ion Haricli, yn landlord yng nghwmwd Teleorman o Rwmania. Roedd ei mam, Maria Aslan, yn perthyn i'r teulu pendefig Mavrocordatosy.

Dechreuodd ei addysg gerddorol yng Nghonservatoire cerddorol Iaşi, cyn symud i Baris i barhau ei addysg o dan Jean-Baptiste Faure.

Priododd swyddog ym myddin Ffrainc, Iorgu Hartulari, roedd eu mab Ion Hartulari Darclée (1886–1969), yn awdur operatâu.

Darclée oedd y ffugenw neu *nom de théâtre* dechreuodd ei ddefnyddio o'i ymddangosiad cyntaf yn y Paris Opéra ym 1888 fel Marguerite yn yr opera *Faust* gan Charles Gounod.

## Gyrfa 
Dechreuodd Darclée ar ei yrfa broffesiynol fel cantores gyngerdd ym 1884.  Roedd ystod ei llais yn cwmpasu repertoire o soprano goloratwra i'r gallu i ganu'n gryf o dan y staff yn ystod isaf y llais soprano mewn rhannau trwm yn operâu Verdi.

Rhwng 1893 a 1910, ymddangosodd yn aml ym Moscow, St Petersburg, Lisbon, Barcelona, Madrid a Buenos Aires. Roedd hi'n boblogaidd iawn yn Sbaen a De America, lle bu'n cymryd rhan mewn nifer o premières lleol o operâu newydd gan Puccini, Mascagni a Massenet.

Ymhlith y nifer o rannau y mae hi wedi'u portreadu, mae Gilda yn *Rigoletto*, Ophélie yn *Hamlet*, Valentine yn *Les Huguenots, *Violetta yn *La traviata, *Desdemona yn *Otello, *Mimì yn *La bohème, *Santuzza yn *Cavalleria Rusticana, *a'r rolau teitl yn *Manon, Manon Lescaut, Aida , a Carmen. *Bu perfformiad olaf ei gyrfa fel Juliette yn *Roméo et Juliette* yn y Teatro Lirico ym Milan ym 1918*.*

## Marwolaeth 
bawd|Bedd Hariclea Darclée
Bu farw mewn tlodi yn Bucharest Rwmania a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Bellu yn yr un ddinas. Gan nad oedd gan awdurdodau Rwmania diddordeb yn ei choffa, talwyd am ei chladdedigaeth gan llysgenhadaeth yr Eidal i'r wlad.

## Gwaddol 
Ers 1995, cynhelir Gŵyl a Chystadleuaeth Llais Rhyngwladol Hariclea Darclée pob yn ail flwyddyn Brăila, Rwmania . Mae Antonia Emanuela Maria Palazzo (soprano) & Paolo Scibilia (piano) yn creu cyngherddau blas ar opera o dan yr enw *Duo Darcalee* er clod i'w henw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Cantorion opera
Yr iaith Aeleg yn Nova Scotia

Cafodd Gaeleg yr Alban ei defnyddio yn iaith yr aelwyd, y gymuned, a'r gweithle am fwy na dwy ganrif yn nhalaith Nova Scotia (Lladin am "Yr Alban Newydd") yng Nghanada, a fe'i cedwir yn fyw yn yr 21g gan nifer fach o siaradwyr.

Siaredir yr iaith Aeleg yn Nova Scotia ers i'r Gaeliaid ddechrau ymfudo i'r ardal yng nghanol y 18g. Am gyfnod bu'r iaith yn fyw mewn mannau eraill yng Nghanada, ac yn iaith gymunedol am sawl cenhedlaeth yn Ontario, Quebec, New Brunswick, ac Ynys Prince Edward. Yn sgil alltudiaeth yr Acadiaid i Louisiana a Gogledd a De Carolina, ymfudodd niferoedd mawr o Albanwyr, Saeson, Gwyddelod, ac Almaenwyr i ddwyrain Canada, gan drawsnewid demograffeg ieithyddol y wlad. Yn 1867, yr Aeleg oedd yr iaith a chanddi'r nifer trydydd mwyaf o siaradwyr (200,000) yn yr holl wlad, ar ôl Saesneg a Ffrangeg.

Wrth i'r iaith Saesneg dra-arglwyddiaethu ym mheuoedd llywodraethol Canada, a'r iaith Ffrangeg ddod yn rhan bwysig o hunaniaeth unigryw Quebec, gostyngodd y defnydd o'r Aeleg a nifer ei siaradwyr. Yn niwedd y 19g, traean o boblogaeth Nova Scotia oedd yn medru'r iaith, rhyw 80,000 i 100,000 o bobl. Gostyngodd y nifer i 25,000 yn 1931, 7000 yn 1951, 542 yn 1991, a 415 yn 2001. Goroesodd yr Aeleg yn brif iaith y gweithwyr yn y diwydiannau pysgota a thorri coed yn Nova Scotia hyd at y 1950au. Trigasant y mwyafrif o siaradwyr diweddar ar Ynys Cape Breton.

Yn yr 21g mae ymdrechion i achub yr iaith yn Nova Scotia wedi tyfu. Cyhoeddwyd adroddiad ar statws yr iaith yn 2002, a datganwyd cynllun datblygu 20-mlynedd yn 2004. Bwriadwyd sefydlu Uned yr Iaith Aeleg a swyddog neu weinidog dros yr iaith, ac ehangu'r ddarpariaeth Aeleg mewn ysgolion y dalaith. Addysgir yr iaith yn bwnc mewn sawl prifysgol yn Nova Scotia, ac yn brif iaith y Coleg Gaeleg yn St Anne's, Ynys Cape Breton. Cynhelir Feisean gan gymunedau Nova Scotia i ddathlu diwylliant Gaeleg ac Albanaidd y dalaith.

## Gweler hefyd 
* Yr iaith Aeleg yng Nghanada
* Yr iaith Wyddeleg yn Newfoundland

Nova Scotia
Categori:Nova Scotia
Y Chwilys Rhufeinig

Cyfundrefn o dribiwnlysoedd yn yr Eglwys Babyddol oedd **y Chwilys Rhufeinig** a ddatblygwyd gan yr Esgobaeth Sanctaidd yn ail hanner yr 16g. Roedd yn rhan bwysig o'r Gwrth-Ddiwygiad yn Ewrop.

Sefydlwyd yn 1542 gan y Pab Pawl III, a phrif arweinydd y Chwilys oedd y Cardinal Giovanni Pietro Carafa, a ddaeth yn Bab Pawl IV yn 1555. Yn ystod ei deyrnasiad byr yn bennaeth ar yr Eglwys Gatholig, fe greodd Pawl IV yr Index Librorum Prohibitorum neu'r rhestr o lyfrau a waherddir, fe wrthododd i Iddewon Rhufain rhag mynd i unrhyw fan o'r ddinas y tu allan i'r geto, a fe orchmynai Il Braghettone i beintio dillad ar ffigurau noeth Michelangelo yn y Capel Sistinaidd.

Achos enwocaf y Chwilys Rhufeinig oedd rhoi'r seryddwr Galileo ar brawf yn 1633. Yn holl hanes y Chwilys, cafodd mwy na 50,000 o unigolion eu rhoi ar brawf. Yn 1858, y Chwilys oedd yn cyfrifol am gipio Edgardo Mortara, bachgen Iddewig o Bologna a gafodd ei fedyddio heb ganiatâd ei rieni.

## Gweler hefyd 
* Y Chwilys Sbaenaidd
* Y Chwilys Portiwgalaidd

Categori:Hanes yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Esbonydd

(gwyrdd), bôn&nbsp;*e* (coch), bôn&nbsp;2 (glas), a bôn&nbsp; (gwyrddlas). Mae pob cromlin yn pasio drwy'r pwynt  gan fod pob rhif (di-sero) a godir i bwer 0 yn 1. Ar , mae gwerth *y* yn hafal i'r bâs oherwydd fod pob rhif a godir i bwer 1 yn hafal i'r rhif ei hun.]]
Mae'r **esbonydd** (*exponent*) yn dweud wrthom ni sawl tro y dylem ddefnyddio'r rhif mewn lluosi.

Yn fwy manwl: mae'r esbonydd yn weithrediad mathemategol, wedi'i ysgrifennu fel , sy'n ymwneud â dau rif, y sylfaen (neu'r bôn)  a'r esbonydd . Tarddiad y gair yw 'esboniad' gan fod yma elfen o hynny. Pan mae  yn gyfanrif positif, mae'r esbonydd yn cyfateb i luosi ailadroddus o'r sylfaen: hynny yw,  yw'r lluoswm a geir o luosi  sylfaen (bôn):

:b^n = \underbrace{b \times \cdots \times b}_n.

Dangosir yr esbonydd, fel arfer, ar ffurf is-sgript, i'r dde o'r bôn. Fel hyn, gelwir  yn "b wedi'i godi i bwer n" (*"b raised to the n-th power"* ayb).

Pan fo  yn gyfanrif positif a  ddim yn sero, diffinnir  fel , sy'n cadw'r nodwedd . Gyda'r esbonydd , mae  yn hafal i  , sef cilydd .

Gellir ymestyn y diffiniad o esbonyddion i ganiatáu unrhyw esbonydd real neu gymhleth ar gyfer amrywiaeth eang o strwythurau algebraidd, gan gynnwys matricsau.

Defnyddir esbonyddion mewn llawer o feysydd, gan gynnwys economeg, bioleg, cemeg, ffiseg a gwyddor gyfrifiadurol, gyda chymwysiadau fel diddordeb cyfansawdd, twf poblogaeth, adwaith cemegol cineteg, ymddygiad tonnau, a chryptograffeg.

## Hanes y nodiant 
Defnyddiwyd y term "pwer" yn gyntaf gan y mathemategydd Groegaidd Euclid am sgwâr llinell (*the square of a line*). Canfuwyd a phrofwyd cyfraith yr esbonydd gan Archimedes ychydig wedyn, , a oedd yn hanfodol er mwyn trin pwerau . Yn y 9g defnyddiodd y mathemategydd Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī o Bersia *mal* am sgwario (hy lluosi rhif gydag ef ei hun) a ciwb (neu bwer 3; lluosi rhif gydag ef ei hun ddwywaith). Cynhrychiolwyd hyn yn ddiweddarach, mewn mathemateg Islamaidd, fel *m* a *k* fel y gwelir yng ngwaith Abū al-Hasan ibn Alī al-Qalasādī.

## Terminoleg
Gelwir y mynegiant  yn "sgwâr *b*" neu "*b* wedi'i sgwario" gan mai arwynebedd sgwâr gyda hyd pob ochr  yw .

Gelwir y mynegiant   yn "ciwb *b*" neu "*b* wedi'i giwbio" gan mai cyfaint ciwb gyda'i ochrau yn  yw .

Gyda chyfanrif positif, mae'r esbonydd yn dangos sawl copi o'r bâs sy'n cael ei luosi gyda'i gilydd. Er enghraifft, . Mae'r bâs  yn ymddangos  gwaith yn y lluosi ailadroddus, gan fod yr esbonydd yn . Yma,  yw'r *bâs*,   yw'r *esbonydd* a  yw'r *pwer* neu mewn geiriau eraill, ''3 wedi'i godi i bwer 5''.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffwythiannau elfennol
Categori:Algebra haniaethol
Guess Who? (gêm fwrdd)

Gêm ddyfalu cymeriad i ddau chwaraewr yw* **Guess Who?***. Cafodd ei chreu gan Ora a Theo Coster, hefyd yn cael eu hadnabod fel Theora Design, a'i chynhyrchu gyntaf yn 1979 gan Milton Bradley, sydd bellach dan berchnogaeth Hasbro. Jack Barr Sr ddaeth a'r gem i Gymru gyntaf, a hynny yn 1982.

Mae'r ddau chwaraewr yn dechrau'r gêm gyda byrddau ac arnynt ddelweddau cartwn o 24 person; mae gan bob un enw cyntaf ac mae'r cyfan yn sefyll. Mae'r chwaraewyr yn dewis cerdyn yr un ar hap o bentwr arall o gardiau sy'n cynnwys yr un 24 cyneriad wedi'u cymysgu. Nod y gem yw bod y cyntaf i benderfynu yn gywir pa gerdyn oedd wedi'i ddewis gan y chwaraewr arall. Mae'r chwaraewyr yn cymryd eu tro i ofyn cwestiynau oes a nag oes er mwyn lleihau'r cymeriadau posibl (e.e. 'Oes gan y person sbectol?'). Yna bydd y chwaraewr yn cael gwared ag unrhyw gymeriadau nad ydynt yn cyfateb i'r disgrifiad tan y bydd dim ond un yn dal i sefyll. Mae cwestiynau sydd wedi'u dewis yn dda yn galluogi chwaraewyr i gael gwared ag un neu fwy o'r cymeriadau posibl. Gall cwestiynau gynnwys:

* "A yw'r person yn gwisgo het?"
* "A oes gan y person wallt du?"
* "A oes gan y person flew ar ei wyneb?"

Mae'r gêm wedi dod o dan feirniadaeth oherwydd y duedd oedd i'w gweld tuag at gymeriadau oedd yn wyn ac yn ddynion. Mae Hasbro wedi ailddylunio'r bwrdd i gynnwys mwy o amrywiaeth yn y cymeriadau. Mae fersiynau hefyd i'w cael sy'n seiliedig ar gymeriadau Star Wars, Marvel Comics a Disney, ac un hefyd yn cynnwys anifeiliaid yn hytrach na phobl.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon dyfalu
Categori:Gemau bwrdd
Yr iaith Aeleg yng Nghanada

bawd|Map o siaradwyr yr Aeleg yn Nhaleithiau'r Arfordir ac ynys Newfoundland.
Daeth iaith Gaeleg yr Alban i Ganada gan ymfudwyr o Ucheldiroedd yr Alban ac Ynysoedd Heledd, a chafodd ei defnyddio'n iaith gymunedol yng Nghanada'r Iwerydd am ryw dwy ganrif. Yn yr 21g, mae'r iaith ar ei chryfaf yng ngogledd Nova Scotia, ar Ynys Cape Breton yn enwedig, a cheir siaradwyr hefyd yn Ynys Prince Edward, yn ne-orllewin ynys Newfoundland, ac yn ardal Miramichi, New Brunswick. Yn hanesyddol cafodd ei siarad hefyd gan gymunedau yn Ontario a Québec.

Siaredir yr iaith Aeleg yn nwyrain Canada ers i'r Gaeliaid ddechrau ymfudo i'r ardal yng nghanol y 18g. Yn sgil alltudiaeth yr Acadiaid i Louisiana a Gogledd a De Carolina, ymfudodd niferoedd mawr o Albanwyr, Saeson, Gwyddelod, ac Almaenwyr i ddwyrain Canada, gan drawsnewid demograffeg ieithyddol y wlad. Yn 1867, yr Aeleg oedd yr iaith a chanddi'r nifer trydydd mwyaf o siaradwyr (200,000) yn yr holl wlad, ar ôl Saesneg a Ffrangeg. Yn niwedd y 19g, traean o boblogaeth Nova Scotia oedd yn medru'r iaith, a fe'i siaredir yn gyffredin yn nwyrain Ynys Prince Edward.

Yn yr 21g mae ymdrechion i achub yr iaith Aeleg yng Nghanada wedi tyfu, yn bennaf yn Nova Scotia. Er hynny, mae sefyllfa'r iaith yn fregus, hyd yn oed yn ei chadarnleoedd ar Ynys Cape Breton. Amcangyfrifir bod rhyw 2000 o siaradwyr Gaeleg yng Nghanada'r Iwerydd, yn bennaf yn Nova Scotia, a mwy na 7000 o siaradwyr yr ieithoedd Gaeleg yng Nghanada gyfan. Yn ôl cyfrifiad 2011, mae dros 300 o drigolion Nova Scotia ac Ynys Prince Edward yn ystyried Gaeleg yr Alban neu'r Wyddeleg yn famiaith.

## Nova Scotia 
[bawd|[Arwyddion dwyieithog|Arwydd ffordd ddwyieithog yn Antigonish/Am Baile Mór, Nova Scotia.]]
Cafodd Gaeleg yr Alban ei defnyddio yn iaith yr aelwyd, y gymuned, a'r gweithle am fwy na dwy ganrif yn nhalaith Nova Scotia (Lladin am "Yr Alban Newydd"), a fe'i cedwir yn fyw yn yr 21g gan nifer fach o siaradwyr. Addysgir yr iaith yn bwnc mewn sawl prifysgol yn Nova Scotia, ac yn brif iaith y Coleg Gaeleg yn St Anne's, Ynys Cape Breton.

## Gweler hefyd 
* Yr iaith Wyddeleg yng Nghanada

## Cyfeiriadau 

Canada
Canada
Categori:Ieithoedd Canada
Tyler Posey

Mae **Tyler Garcia Posey** (ganed 18 Hydref 1991) yn actor Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Scott McCall ar y rhaglen deledu MTV *Teen Wolf*.

## Bywgraffiad
Ganwyd Tyler yn Santa Monica, California, ac mae'n byw yn ardal Los Angeles gyda'i ddau gŵn. Ef yw mab Cyndi Garcia (1959-2014) a'r actor/ ysgrifennwr John Posey. Mae o dras Mecsicanaidd (ar ochr ei fam) a Seisnig (ochr ei dad). Datblygodd Tyler ddiddordeb cynnar yn y celfyddydau, a dechreuodd ei yrfa actio yn perfformio ar y llwyfan gyda'i dad actor / athro, yn chwech oed. Yn ddiweddarach, buont yn gweithio mewn teledu a ffilm gyda'i gilydd. Mae hefyd yn ganwr/cyfansoddwr caneuon. Mae ganddo ddau frawd, brawd hynaf, Derek, a brawd iau, Jesse Posey (sydd hefyd yn actor).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Nghaliffornia
Jean Monnet

Economydd gwleidyddol a diplomydd Ffrengig oedd **Jean Omer Marie Gabriel Monnet** (; 9 Tachwedd 1888 – 16 Mawrth 1979).
Un o sefydlwyr yr Undeb Ewropeaidd, ef oedd yn gyfrifol am lunio'r cynllun ar gyfer y Gymuned Economaidd Ewropeaidd ym 1950.

Bu'n briod i'r arlunydd Silvia de Bondini (1907–1982).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1977.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Diplomyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Economegwyr o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Sgwario

Yn ogystal â bod yn siâp geometrig pedair ochr, mae'r term '''wedi'i sgwario''' o fewn algebra yn ddull o luosi rhif gydag ef ei hun. Mae sgwario'n gyfystyr â chodi i bŵer&nbsp;2, ac fe'i nodir gydag uwch-nod e.e. 3 wedi'i sgwario yw 32, sef 9. Fel y gwelir yn y diagram ar y dde, daw'r term o'r dull o gyfrifo arwynebedd sgwâr pan rydym yn gwybod hyd ei ochrau.

Mewn cod cyfrifiadurol, ceir dull arall o nodi hyn, sef drwy ddefnyddio testun plaen; mae *x*2 mewn cyfrifiadureg, felly'n cael ei nodi fel y nodiant *x*^2 neu *x***2.

Yr ansoddair am sgwario rhif yw 'cwadratig'.

;Enghraifft
I gyfrifo 5 wedi ei sgwario, gellir meddwl am sgwâr, gyda hyd ei ochrau'n 5 metr, yna

5 m x 5 m = 25 m2
felly, 5 wedi ei sgwario yw 25.

Mae'r weithredo sgwario yn aml yn cael ei gyffredinoli i bolynominalau, mynegiannau eraill neu werthoedd mewn systemau mathemategol sydd y tu hwnt i rifau. Er enghraifft, sgwâr y polynoliminal llinol  yw'r polynominal cwadratig .

## Indecsau ac ail isradd
Mewn algebra, indecs yw'r nodiant a ddefnyddir i fynegi rhifau mewn dull hwylus. Yma, gellir galw'r indecs, hefyd yn bŵer, sef yr uwch-nod, wedi'i osod wrth ochr rhif normal neu lythyren. Mae'n gyfystyr â'r nifer o weithiau mae'r rhif (neu'r lythyren) yn cael ei luosi gydag ef ei hun.

Yn z2, ceir dwy ran: *z* yw'r "rhif sylfaen" a *2* yw'r "indecs".

I sgwario rhifau sy'n cynnwys indecsau, dyblir y pŵer. Enghreifftiau:

(X4)2 = X8

(z6)2 = z12

Mae ail isradd yn weithred croes i sgwario rhif. Pan fo arwynebedd sgwâr yn hysbys, gallwn gyfrifo'i ochrau drwy ganfod ei ail isradd. Er enghraifft, os yw arwynebedd sgwâr yn 100 m, yna ail isradd 100 yw 10. I ganfod ail isradd rhifau sy'n cynnwys indecsau yw dy fod yn haneru’r pŵer.

\sqrt{x^8} = {x^4}

\sqrt{x^9} = {x^4.5}

## Cyfeiriadau
Categori:Algebra
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Categori:Ffwythiannau elfennol
Categori:Damcaniaethau rhif
Yr iaith Sgoteg yng Ngweriniaeth Iwerddon

Presenoldeb bychan ond pwysig sydd gan yr iaith Sgoteg yng Ngweriniaeth Iwerddon. Fe'i siaredir yn bennaf yn ardal y Laggan ger tref Raphoe, yn nwyrain Swydd Donegal yn nhalaith Ulster. Er bod y mwyafrif helaeth o siaradwyr Sgoteg ynys Iwerddon yn byw dros y ffin wleidyddol yng Ngogledd Iwerddon, sydd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, mae Donegal yn un o gadarnleoedd cryfaf yr iaith.

Yn 1999, amcangyfrifiwyd bod 10,000 o drigolion Swydd Donegal yn medru'r iaith. Un o dafodieithoedd Sgoteg Ulster a siaredir ganddynt, ac maent yn ei alw'n *Scots* neu *Braid Scots* tra bo siaradwyr tafodieithoedd eraill yng Ulster fel arfer yn galw eu hiaith eu hunain yn *Ullans* neu *Ulstèr-Scotch*. Gellir ystyried ardal y Laggan yn Donegal a gogledd-orllewin Swydd Tyrone yn un ardal ieithyddol, ac yn un o'r pedair ardal ar wahân o dafodieithoedd Sgoteg Ulster ar ynys Iwerddon, ynghyd â gogledd Swydd Down, dwyrain a chanolbarth Swydd Antrim, a gogledd Antrim a gogledd-ddwyrain Swydd Derry.

Cefnogir yr iaith yng Ngweriniaeth Iwerddon gan yr Asiantaeth Sgoteg Ulster, corff trawsffiniol sydd hefyd yn hyrwyddo'r Sgoteg yng Ngogledd Iwerddon.

## Gweler hefyd 
* Yr iaith Sgoteg yn yr Alban
* Yr iaith Sgoteg yng Ngogledd Iwerddon

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Gweriniaeth Iwerddon
Iwerddon, Gweriniaeth
Gweriniaeth Iwerddon
Iwerddon, Gweriniaeth
Sicl newydd Israel

bawd|Y sicl newydd, arian cyfred Israel|alt=Money IL WV.JPG
Arian cyfred Israel yw **sicl newydd Israel** neu **sicl Israel** (Hebraeg: שֶׁקֶל חָדָשׁ‎  Sheqel H̱adash; Arabeg: شيكل جديد‎ šēkal jadīd; arwydd: ₪; cod: **ILS**), ac mae'n cael ei ddefnyddio hefyd fel arian cyfreithlon yn nhiriogaethau Palesteinaidd Y Lan Orllewinol a Llain Gaza. Mae'r sicl newydd yn cael ei rhannu'n 100 agora. Mae'r sicl newydd wedi'i defnyddio ers 1 Ionawr 1986, pan cymerodd le'r hen sicl ar gyfradd o 1000ː1.

Mae'r arwydd arian cyfred ar gyfer y sicl newydd yn gyfuniad o lythrennau cyntaf Hebraeg o'r geiriau *shekel* (ש) a *ẖadash* () (newydd). Ochr yn ochr a'r arwydd sicl, mae'r talfyriadau ***NIS***, **ש"ח** a **ش.ج** hefyd yn cael eu defnyddio i gyfleu prisiau.

Categori:Arian cyfred
Ada Adini

Roedd **Ada Adini** (1855 - Chwefror 1924) yn gantores opera soprano o'r Unol Daleithiau.

Ganwyd Adini yn Boston.  Astudiodd canu ym Mharis o dan hyfforddiant Pauline Viardot a Giovanni Sbrigalia.

Fe wnaeth ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf mewn opera yn Varese ym 1876 yn chware rôl y teitl yn opera comique Giacomo Meyerbeer *Dinorah*. Bu ar daith gyda chwmni Mapleson yn Efrog Newydd ac wedi dychwelyd i Ewrop bu'n canu'n rheolaidd yn yr Opéra Paris o 1887. Un o'i chyfraniadau mwyaf nodedig i'r Opéra Paris oedd ym mherfformiad cyntaf o'r opera *Ascanio* gan Saint-Saëns ym 1890. Chwaraeodd rhan Donna Anna yn opera Motzart *Don Giovanni* yn y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ym 1894 ac eto ym 1897. Bu'n llwyddiannus yn perfformio operâu Wagner gan ganu rhan Brünnhilde yn y première Eidalaidd o *Die Walküre* yn La Scala ym 1893

Ymysg y rhannau eraill bu Adini yn perfformio bu Anita yn *La Navarraise*, Brunehild yn Sigurd, Catherine d'Aragon yn *Henry VIII*, Charlotte yn *Werther*, Chimène yn *Le Cid*, Ardalyddes Almaviva yn *Le nozze di Figaro*, Desdemona yn *Otello*, Isolde yn *Tristan und Isolde*, Rachel yn *La Juive*, Sélika yn ''L'Africaine*, Simonetta yn *I Medici*, Valentine yn *Les Huguenots* a Fenws yn *Tannhäuser*.*

Bu'n briod ddwywaith. Ei gŵr cyntaf oedd y tenor Antonio Aramburo a'i ail ŵr oedd Paul Milliet, awdur y libreto i opera Jules Massenet *Hérodiade* yn yr hon bu'n perfformio rhan Salomé ym Monte-Carlo ym 1903 gydag Emma Calvé yn rôl y teitl.

Bu farw yn Dieppe, Seine-Maritime ym 1924

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* [Fideo YouTube o Ada Adini yn canu ''D'amor sull'ali rosee'' o Il trovatore(https://cy.wikipedia.org/wiki/Il_trovatore) Verdi 1905]

Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Cantorion benywaidd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion opera o'r Unol Daleithiau
Gino Bechi

Bariton operatig o'r Eidal oedd **Gino Bechi** (16 Hydref 1913 - 2 Chwefror 1993). Ganwyd Bechi yn Fflorens.  Astudiodd canu yn Fflorens o dan hyfforddiant Raul Frazzi a Di Giorgi. Fe wnaeth ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf yn Empoli, Toscana ym 1936 yn chware rhan Germont yn *La traviata*, Verdi.

Bu'n canu'n rheolaidd yn Rhufain rhwng 1938 a 1952 ac yn La Scala rhwng 1939 a 1953, gan gynnwys canu cymeriad y teitl yn Nabucco wrth i La Scala ail agor ym 1946 wedi'r Ail Ryfel Byd. Sefydlodd ei hun fel y bariton dramatig mwyaf flaenllaw yn yr Eidaleg, yn enwedig yn operâu Verdi. Roedd ei rolau hefyd yn cynnwys Gérard, Scarpia, Jack Rance, Tonio a Hamlet. Yn Llundain, fe ymddangosodd gyda chwmni La Scala yn y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ym 1950 fel Iago a Falstaff, ac yn Drury Lane fel William Tell ym 1958. Roedd yn canu yn y premières o *Rocca* gan Monte Ivnor ym 1939 yn Rhufain a *Don Juan de Manara* gan Franco Alfano yn Fflorens ym 1941. Parhaodd Bechi i ganu hyd 1961, pan ymddangosodd fel Falstaff yn Siena ac yn *Barbwr Sevilla* yn Adria.

Bu farw yn Fflorens yn 79 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* [Fideo YouTube o Gino Bechi yn canu Can y Toreador o *Carmen(https://cy.wikipedia.org/wiki/Carmen)*]

Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl o Fflorens
Eidyl

[bawd|Peintiad newydd-glasurol o eidyl, *Idylle: famille antique* gan [William-Adolphe Bouguereau.]]
Canig seml neu gerdd fer sydd yn ymdrin â golygfeydd gwledig a bywyd y werin yw **eidyl**. Darlun delfrydol ydy'r eidyl nodweddiadol: gwerinwyr hapus, bywyd heddychlon, a thirwedd hardd.

Daw'r enw yn y bôn o'r Hen Roeg εἰδύλλιον (*eidullion*, "cerdd fer" neu "lun bach"). Defnyddir yr enw yn gyntaf yn y byd Groeg-Rufeinig i ddisgrifio cerddi byrion, syml ar bynciau natur. Daeth bywyd y werin, yn enwedig y bugail, yn elfen gyffredin o'r eidyl dan ddylanwad beirdd Alecsandria yn yr oes Helenistaidd, yn enwedig Theocritus, Moschus, a Bion. Cafodd y fath farddoniaeth ei llunio ar arddulliau cerddi hirach megis yr alargan a'r arwrgerdd. Daeth yr enw yn boblogaidd unwaith eto yn llenyddiaeth y Dadeni.

Defnyddir yr enw hefyd ar weithiau celf a cherddoriaeth sydd yn portreadu golygfeydd a themâu tebyg, er enghraifft y peintiad *A Welsh Family Idyll* gan Vincent Evans a'r gerdd symffonig *Siegfried-Idyll* gan Richard Wagner.

## Gweler hefyd 
* Bugeilgerdd
* Eclog

## Cyfeiriadau 
Categori:Delfrydau
Categori:Genres barddonol
C. E. Wynn-Williams

Ffisegydd o Gymru oedd **Charles Eryl Wynn-Williams** (5 Mawrth 1903 – 30 Awst 1979), sy'n cael ei ystyried yn rhyngwladol fel tad cyfrifiadura. Roedd hefyd yn ymchwilydd ym maes ffiseg niwclear, gan greu offer mesur pwrpasol, gan gynnwys y "Cyfrifiadur Graddfa Dau" (*the scale-of-two counter*) a ystyrir gan rai fel y cyfrifiadur modern cyntaf. Roedd yn Gymro Cymraeg ac fe'i ganed yn Abertawe.

Ceir y disgrifiad cyntaf o "electroneg ddigidol" mewn papur a gyhoeddodd yn 1931, ''"Y Defnydd o 'Thyratrons' ar gyfer Cyfrifo Otomatig ar Gyflymder Uchel Cyfatebol y Ffenomenau Ffisegol"* (*"The Use of Thyratrons for High Speed Automatic Counting of Physical Phenomena"'').

bawd|"Cyfrifiadur Graddfa Dau", a gynlluniwyd gan Wynn-Williams

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed yn "Glasfryn", Abertawe ar 5 Mawrth 1903, a chyn hir, symudodd y teulu i Wrecsam a derbyniodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Grove Park. Charles Eryl oedd plentyn hynaf William Williams (1863–1945), athro ffiseg ac yna arolygydd ysgolion yng ngogledd Cymru, a Mary Ellen Wynn (1907–1935), (neu "Nel") a oedd yn ferch siopwr o Lanrwst.

Graddiodd mewn ffiseg ym Mhrifysgol Bangor yn 1923 gan weithio ym maes offer electronig a derbyniodd radd Meistr y flwyddyn wedyn. Copiwyd ei waith drwy'r byd, ac agorwyd nifer o ddrysau ym maes cyfifiaduro o'i herwydd. O'r cyfnod hwn ym Mhrifysgol Bangor y dechreuwyd ei alw'n 'C. E. Wynn-Williams'.

Roedd yn Rhyddfrydwr, mewn gwleidyddiaeth ac yn rhugl ei Gymraeg. Ar 12 Awst 1943 priododd Gymraes o'r enw Annie Eiluned James (ganwyd 1907/8), athrawes ysgol; cawsant ddau o feibion.

## Ymchwil a darganfyddiadau pwysig
Yn Hydref 1925 dechreuodd ar waith ymchwil mewn electromagneteg yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt. Yno, gweithiodd yn Labordy Cavendish dan oruchwyliaeth Syr Ernest Rutherford, a derbyniodd ddoethuriaeth am ei waith yn 1929. Gwaith pwysicaf Wynn-Williams yn y cyfnod hwn oedd ei waith o ddatblygu offeryn electronig i'w ddefnyddio gydag ymbelydredd a ffiseg niwclear. Fel llawer o wyddonwyr ar y pryd roedd hefyd yn frwdfrydig ym maes electroneg di-wifr.

Gwnaeth sawl darganfyddiad, y naill ar ôl y llall a gaiff eu hystyried yn enfawr, mewn ffiseg niwclear. Gyda H. M. Cave a F. A. Ward, dyluniodd ac adeiladodd *binary prescaler* ar gyfer cyfrifydd electro-mecanyddol gan ddefnyddio thyratronau. ac a oedd yn caniatáu i ronynnau gael eu cyfrif ar gyfraddau llawer uwch nag o'r blaen. Daeth ei ddyfeisiau yn elfennau hanfodol yn y caledwedd ar ddisgyblaeth ddatblygol ffiseg niwclear, wrth iddynt agor ffyrdd ymchwil newydd. Fe'u copļwyd yn eang mewn labordai ledled Ewrop ac yn Unol Daleithiau America, yn aml gyda Wynn-Williams yn cynghori gwyddonwyr y gwledydd hyn.

Yn 1935 fe'i gwnaed yn ddarlithydd yng Ngholeg Imperial Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Parc Bletchley
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1979
Tarantwla

Mae **tarantwlaod** yn grwp o arachnidau blewog sy'n perthyn i deulu pryfaid cop **Theraphosidae**, sy'n cynnwys tua 900 o rywogaethau hyd yma. Mae rhai rhywogaethau wedi dod yn boblogaidd yn y fasnach anifeiliaid anwes  ecsotig. Mae gan rai rhywogaethau Byd Newydd sy'n cael eu cadw fel anifeiliaid anwes flew sy'n pigo sy'n gallu achosi llid ar y croen ac, mewn achosion eithafol, achosi difrod i'r llygaid. Mae gan y taratula frathiad gwenwynig sy'n tynnu ei ysglyfaeth i lawr llai ac yna'i hun.

Mae meintiau tarantwlaod yn amrywio o rai sydd mor fach ag ewin bys i rai mor fawr a phlat bwyd pan mae eu coesau wedi'u hymestyn. Gan ddibynnu ar y rhywogaeth, mae hyd corff taratwlaod yn ymestyn o 2.5 i 10 cm (1 - 4 modfedd), gyda lled coesau o 8-30cm (3-12 modfedd). Mae lled y coesau yn cael ei benderfynu trwy fesur o ben y goes ôl i flaen y goes flaen ar yr ochr arall. Gall rhai o'r rhywogaethau mwyaf o taratwla bwyso dros 85 gram (3 owns), ac mae adroddiadau bod y mwyaf o'r cyfan, y *Theraphosa blondi *o Feneswela a Brasil, yn gallu cyrraedd pwysau o 170 gram (12 modfedd) a lled coesau o 30 cm (12 modfedd).  

Y pryf copyn cyntaf i gael yr enw "tarantwla" oedd *Lycosa tarantula*, rhywogaeth o fleiddgopyn oedd yn dod yn wreiddiol o Ewrop Ganoldirol. Mae'r enw yn deillio o "Taranto", tref yn ne yr Eidal. Defnyddiwyd y term "tarantwla" wedi hynny i bron unrhyw rywogaeth o bryf copyn oedd yn fawr ac anghyfarwydd, yn enwedig y Mygalomorphae ac yn arbennig Theraphosidae y Byd Newydd.

Lycosa tarantula.png|*Lycosa tarantula*, y tarantwla gwreiddiol
Brachypelma smithi 2009 G03.jpg|*Brachypelma smithi*, "tarantwla" fel y'i gelwir

## Cyfeiriadau
Categori:Arachnidau
Cyfrifiadura

bawd|Cyfrifiadur cynnar (1967) mewn archifdy yng Nghaliffornia
bawd|Llond ystafell o gyfrifiaduron ym Mhrifysgol Abertawe, 2015

**Cyfrifiadura** yw unrhyw weithgaredd sy'n defnyddio cyfrifiaduron. Mae'n cynnwys datblygu caledwedd a meddalwedd, a defnyddio cyfrifiaduron i reoli a phrosesu gwybodaeth, cyfathrebu a difyrru. Mae cyfrifiadureg yn elfen hanfodol bwysig o fewn y byd technolegol, ddiwydiannol modern. Mae'r prif ddisgyblaethau cyfrifiadurol yn cynnwys peirianneg gyfrifiadurol, peirianneg meddalwedd, gwyddoniaeth gyfrifiadurol, systemau gwybodaeth a thechnoleg gwybodaeth.

## Diffiniad
Yn 2005, diffiniwyd 'cyfrifiadura' gan Gymdeithas Peiriannau Cyfrifiadura (*Association for Computing Machinery*) fel hyn:

"Yn gyffredinol, gallwn ddiffinio 'cyfrifiadura' i olygu unrhyw weithgaredd sy'n canolbwyntio, gofyn, elwa neu'n creu cyfrifiaduron. Felly, mae cyfrifiadureg yn cynnwys dylunio ac adeiladu systemau caledwedd a meddalwedd ar gyfer ystod eang o ddibenion; prosesu, strwythuro a rheoli gwahanol fathau o wybodaeth; gwneud astudiaethau gwyddonol gan ddefnyddio cyfrifiaduron; gwneud i systemau cyfrifiadurol ymddwyn yn ddeallus; creu a defnyddio cyfryngau cyfathrebu ac adloniant; dod o hyd i wybodaeth a chasglu gwybodaeth sy'n berthnasol i unrhyw bwrpas penodol, ac yn y blaen. Mae'r rhestr bron yn ddiddiwedd, ac mae'r posibiliadau'n enfawr."

Disgrifiodd y gymdeithas y maes hwn ymhellach, gan nodi pum disgyblaeth o fewn 'maes' cyfrifiadura: gwyddoniaeth gyfrifiadurol, peirianneg cyfrifiadurol, systemau gwybodaeth, technoleg gwybodaeth a pheirianneg meddalwedd.

## Hanes
Mae'r gair 'cyfirifiadura' yn dod o 'gyfri' rhifau, a gellir olrhain hanes y cyfrifiadur a chyfri i'r abacws cyntaf y gwyddom amdano, a wnaed ym Mabilon yn 2400 CC. Cafwyd sawl peiriant mecanyddol yn ail hanner yr 20g, oedd yn hwyluso ac yn cyflymu'r broses o gyfrifo. 
[bawd|chwith|"Cyfrifiadur Graddfa Dau", a gynlluniwyd gan y Cymro [C. E. Wynn-Williams.]]

Y disgrifiad cyntaf o  ddefnyddio electroneg ddigidol ar gyfer cyfrifiadura oedd mewn papur a gyhoeddwyd yn 1931, ''"Y Defnydd o 'Thyratrons' ar gyfer Cyfrifo Otomatig ar Gyflymder Uchel Cyfatebol y Ffenomenau Ffisegol"* (*"The Use of Thyratrons for High Speed Automatic Counting of Physical Phenomena"'') gan C. E. Wynn-Williams, Cymro Cymraeg a aned yn Abertawe, symudodd i Wrecsam a graddiodd ym Mhrifysgol Bangor. Copiwyd ei waith drwy'r byd, ac agorwyd nifer o ddrysau ym maes cyfifiaduro o'i herwydd.

## Y cyfrifiadur
Peiriant yw cyfrifiadur sy'n trin data yn ôl set o gyfarwyddiadau a elwir yn "rhaglen gyfrifiadurol". Mae gan y rhaglen ddull o weithredu y gall y cyfrifiadur ei 'ddeal' hy ei ddefnyddio'n uniongyrchol i weithredu'r cyfarwyddiadau. Mae'r un rhaglen, ar ffurf cod sy'n ddarllenadwy gan ddyn, yn galluogi rhaglenydd i astudio a datblygu dilyniant o gamau a elwir yn algorithm. Oherwydd y gellir cyflawni'r cyfarwyddiadau mewn gwahanol fathau o gyfrifiaduron, mae set sengl o gyfarwyddiadau yn cael eu trosi'n gyfarwyddiadau peiriant mewn uned prosesu canolog.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiaduro
Jac Lantar

bawd|Jac Lantar traddodiadol o Iwerddon.
Llusern wed'i gwneud o erfinen, pwmpen neu wreiddlysieuyn arall sy'n cael ei gysylltu â Gŵyl Calan Gaeaf yw **jac (y) lantar(n)**. Mae'n cael ei greu trwy grafu'r tu fewn i'r gwreiddlysieuyn nes ei fod yn gau, gwneud tyllau ynddo ar ffurf wyneb, a gosod cannwyll yn ei ganol er mwyn ei oleuo. Mae'r tyllau sy'n ffurfio'r wyneb fel petaent yn cael eu goleuo gan y gannwyll. Mae'r Jac Lantar wedi'i enwi ar ôl y ffenomen ryfedd o oleuadau yn crynu dros gorsydd mawn, hefyd yn cael ei adnabod fel cannwyll y gors, hydlewyn, tân ellyll, ellyll-dân neu dân annwn. 

O Iwerddon y daw'r Jac Lantar yn wreiddiol, yn ôl pob tebyg, ac mae ei enw hefyd yn gysylliedig â chwedl Wyddelig 'Stingy Jack', meddwyn sy'n taro bargen gyda Satan ac sydd wedi'i gondemnio i grwydro'r Ddaear gyda dim ond erfinen gau i oleuo'i ffordd.

Roedd yn cael ei ddweud bod y llusernau yn cynrychioli ysbrydion neu fodau goruwchnaturiol, neu'n cael eu defnyddio i gadw ysbrydion drwg i ffwrdd. Er enghraifft, roedden nhw weithau yn cael eu defnyddio ar noson Calan Gaeaf i godi ofn ar bobl, ac weithiau yn cael eu rhoi ar silffoedd ffenestri i gadw ysbrydion niweidiol allan o'r cartref. Mae hefyd wedi'i awgrymu bod y Jac Lantar yn cynrychioli eneidiau Cristnogion ym mhurdan, gan fod Calan Gaeaf yn noswyl Dygwyl yr Holl Saint (1 Tachwedd) / Dygwyl Eneidiau (2 Tachwedd).

## Cyfeiriadau 
Categori:Gŵyl Calan Gaeaf
Gŵyl (yr) Hollsaint

bawd|300px|Yr Holl Saint
bawd|250x250px|Gŵyl (yr) Hollsaint mewn mynwent yn  Gniezno, Pwlad Pwyl – mae blodau a chanhwyllau yn cael eu gosod i anrhydeddu perthnasau (2017)

Gŵyl Gristnogol sy'n cael ei dathlu i anrhydeddu yr holl saint, hysbys ac anhysbys, yw** Gŵyl (yr) Hollsaint **(neu **Gŵyl (yr) Holl Saint**). Mewn Cristnogaeth Orllewinol, mae'n cael ei ddathlu ar Dachwedd 1 gan yr Eglwys Gatholig, y Cymuned Anglicanaidd, yr Eglwys Fethodistaidd, yr Eglwys Lutheraidd, yr Eglwys Ddiwygiedig, ac eglwysi Protestannaidd eraill. Mae'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol ac Eglwysi Catholig y Dwyrain a'r Eglwysi Lutheraidd Bysantaidd yn ei ddathlu ar y Sul cyntaf ar ôl y Pentecost. Mae Eglwysi'r Tri Cyngor Caldea ac eglwysi Catholig Dwyreinol yn dathlu Gŵyl (yr) Hollsaint ar y dydd Gwener cyntaf ar ôl Pasg.

Mae dathlu Gŵyl (yr) Hollsaint yn tarddu o'r gred bod cyswllt grymus rhwng y rhai sydd yn y nefoedd (yr "Eglwys Fuddugoliaethus") a'r byw (yr "Eglwys Filwriaethus"). Yn ôl diwinyddiaeth Gatholig, mae'r diwrnod yn coffau pob un sydd wedi cael y Weledigaeth Wynfydedig yn y Nefoedd. Yn ôl diwinyddiaeth Fethodistaidd, mae Gŵyl (yr) Hollsaint  yn achlysur i roi diolch i Dduw am fywydau a marwolaethau ei saint, yr enwog a'r anhysbys. Felly, mae unigolion trwy'r Eglwys Gyffredinol yn cael eu hanrhydeddu, yn cynnwys yr Apostol Paul, Awstin o Hippo a John Wesley, yn ogystal ag unigolion sydd wedi arwain at ffydd yr unigolyn yn Iesu, fel mam-gu neu gyfaill, er enghraifft.

Yn Ynysoedd Prydain, mae'n hysbys bod eglwysi yn dathlu Gŵyl (yr) Hollsaint ar 1 Tachwedd ar ddechrau'r 8g i gyd-fynd neu gymryd lle yr ŵyl Geltaidd Samhain. Mae James Frazer yn awgrymu bod 1 Tachwedd wedi'i ddewis am mai hwnnw oedd dyddiad gŵyl Geltaidd y meirw (Samhain). Mae Ronald Hutton, fodd bynnag, yn nodi bod yr eglwys yn Iwerddon yn y 7g a'r 8g, yn ôl Óengus o Tallaght (bu farw tua 824), yn dathlu Gŵyl (yr) Hollsaint ar 20 Ebrill. Mae'n awgrymu mai syniad Germanig yn hytrach na Cheltaidd oedd y dyddiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyliau Cristnogol
Polygon rheolaidd

[bawd|470px|Polygonau rheolaidd, gyda'u [symbol Schläfli|symbolau Schläfli.]]
Mewn geometreg Ewclidaidd, mae **polygon rheolaidd** yn bolygon sy'n hafalonglog (mae pob un o'r onglau yn gyfartal) ac yn hafalochrog (mae pob ochr ochr yr un hyd). Gall polygonau rheolaidd fod naill ai'n amgrwm neu'n serennog. Gellir rhannu'r gwahanol fathau o bolygonau'n ddau: rheolaidd ac afreolaidd. Ceir hefyd polyhedronnau rheolaidd.

Y mwyaf o ochrau sydd gan y polygon, y tebycaf i gylch mae'n edrych.

## Nodweddion
Mae'r nodweddion canlynol yn gymwys am bolygonau amgrwm a pholygonau serennog.

* Mae gan y polygon gydag ochrau-*n* echelin cymesuredd yn nhrefn *n*
* Mae holl fertigau polygon rheolaidd yn gorwedd ar gylch cyffredin (yr amgylch); hynny yw, maent yn bwyntiau 'cydgylchol' (*concyclic*). Mae polygon rheolaidd yn bolygon cylchol.
* Oherwydd fod gan y polygon rheolaidd ochrau o hyd cyfartal, mae gan bob polygon rheolaidd fewngylch sy'n dangiad i ganol pob ochr. Felly mae polygon rheolaidd yn bolygon tangiadol.
* Gellir adeiladu polygon *n*-ochrog rheolaidd gyda chwmpawd a llinell syth, "os a dim ond os" yw ffactorau cysefin odrif *n* yn rhifau cysefin Fermat, amlwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Polygonau
Promenâd Tel Aviv

Mae '''Promenâd Tel Aviv 
(Hebraeg: ), sy'n aml yn  sael ei gyfeirio ato fel y Tayelet (), yn ymestyn ar hyd arfordir glan y Môr Canoldir yn Tel Aviv, Israel.

Ar ddiwedd y 1930au, penderfynodd cyngor y ddinas adeiladu promenâd i wahanu'r ardaloedd nofio a heicio.  Roedd y cynlluniau yn ymestyn o Draeth Bograshov i ble mae Traeth Jerusalem (Geula, cyn hyn) wedi'i leoli nawr. Roedd cyflwyno'r promenâd yn drobwynt mewn barn gyhoeddus am arforidir y ddinas. 

bawd|dim|300x300px|Promenâd Tel Aviv

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Tel Aviv
Dinamo Tirana

Mae **Futboll Klub Dinamo Tirana** neu. fel arfer, **Dinamo Tirana** yn glwb pêl-droed yn Tirana, prifddinas Albania. Buont yn un o'r clybiau mwyaf llwyddiannus y wlad, ond maent bellach (2018-19) ac mae'n chwarae yn y Kategoria e Parë, 'Adran Gyntaf' ond ail-reng system pyramid Ffederasiwn Pêl-droed Albania. Mae Dinamo yn chwarae eu gemau cartref yn Stadioni Selman Stërmasi, sy'n dal o 10,000 o wylwyr.

Mae Dinamo wedi ennill 18 o gynghrair a thri ar ddeg o gwpanau cenedlaethol ac mae'n un o'r timau pwysicaf ym myd pêl-droed Albania. Mae'n cynnal cystadleuaeth ffyrnig gyda'r KF Tirana a'r FK Partizani Tirana. Lliwiau traddodiadol y clwb yn las a gwyn. Gelwir eu ffans pennaf, yr 'Ultras' yn *Blue Boys*.

## Hanes
bawd|Dinamo Tirana, 1981
Ceir peth amheuaeth dros ddyddiad sefydlu'r clwb. Yn ôl wicipedia yr iaith Albaneg, sefydlwyd Dinamo ar 19 Gorffennaf 1950.https://sq.wikipedia.org/wiki/KS_Dinamo Roedd hyn adeg rheolaeth gomiwnyddol ac unbeniaethol y wlad. Sefydlwyd Dinamo, fel sawl clwb 'Dinamo' arall yn yr hen floc Sofietaidd, fel clwb y Weinyddiaeth Gartref ac yn rhan o'r rhwydaith o gymdeithasau chwaraeon Dinamo a sefydlwyd gan sylfaenydd gwasanaeth gudd yr Undeb Sofietaidd yn 1923.

Mae'n un o glybiau mwyaf llwyddiannus y wlad. rhwng 18 Ebrill 1951 - 1 Mehefin 1952 enillont 25 gêm o'r bron. Yn 1971 chwaraeodd y tîm ei gêm gyntaf yn Ewrop gan gystadlu yn hen dwrnament Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop.

O 1995 i 1997 fe'i gelwir yn *KS Olimpik Tirana* er mwyn ei dadgysylltu gydag hanes comiwnyddol y Clwb.

## Cit
: **Cartref**: Crys glas; trwsus a sanau gwyn
: **Oddi Cartref**: Crys a trwsus gwyn; sanau glas.

## Anrhydeddau
20px **Kategoria Superiore (Uwch Adran)**
* **Enillwyr (18):** 1950, 1951, 1952, 1953, 1955, 1956, 1960, 1966–67, 1972–73, 1974–75, 1975–76, 1976–77, 1979–80, 1985–86, 1989–90, 2001–02, 2007–08, 2009–10
* Ail (9): 1954, 1957, 1961, 1962–63, 1963–64, 1970–71, 1980–81, 1984–85, 2003–04

20px **Cwpan Albania**
* **Enillwyr (13):** 1950, 1951, 1952, 1953, 1954, 1960, 1970–71, 1973–74, 1977–78, 1981–82, 1988–89, 1989–90, 2002–03
* Ail (6): 1972–73, 1976–77, 1978–79, 1981–82, 2001–02, 2003–04

**Supercup Albania**
* **Enillwyr (2):** 1989, 2008
* Ail (4): 1990, 2002, 2003, 2010

## Gweler hefyd
* FC Dynamo Kyiv
* Dinamo Zagreb
* Cymdeithas Chwraeon Dinamo

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Facebook Dinamo Tirana
* KF Tirana v Dinamo, Ionawr 2010
* Anthem Dinamo Tirana

Categori:Pêl-droed yn Albania
Otto Bayer

Gwyddonydd o'r Almaen oedd **Otto Bayer** (4 Tachwedd 1902 – 1 Awst 1982) Roedd yn gemegydd diwydiannol yng nghwmni enwog IG Farben. Ef oedd pennaeth y uned ymchwil a ddarganfyddodd y polyaddition yn 1937 ar gyfer synthesis polywrethannau allan o poly-isocyanate a polyol.

Ganwyd Bayer yn Frankfurt. Derbyniodd ddoethuriaeth mewn Gemeg ym Mhrifysgol Frankfurt-am-Main yn 1924. O 1933 bu'n gweithio mewn amrywiol swyddogaethau rheoli mewn sefydliadau'r IG Farbenindustrie. Doedd dim perthynas thwng Dr Bayer a'r teulu a sefydlodd y Bayer Corp.

Roedd yn aelod o Fwrdd Cyfarwyddwyr cwmni Bayer a hefyd yn is-gadeirydd bwrdd goruchwiliol cwmni Cassella yn yr 1950au.

## Polywrethan
Otto Bayer oedd arweinydd yr Uned a ddyfeiriodd polywrethan. Mae polywrethanau bellach yn hollbresennol ym mhob rhan o fywyd beunyddiol er enghraifft, o rhannau o'r car i rhewgell i adeiladwaith tŷ, gwisg gofodwr i gondom.

Wedi datblygu polywrethan, nododd ei gydweithwyr yn goeglyd yn 1941 am y ddyfais newydd , "Polywrethan - ar ei orau, defnydd at greu ffug gaws Emmental".

## Gwobrau
: 1960 - **Werner-von-Siemens Ring** (Modrwy Werner von Siemens) sef un o worbau uchaf yn yr Almaen am waith yn y gwyddorau naturiol, am ei waith ym maes synthesis polymerau technegol ac ar gyfer datblygu deunyddiau technegol newydd (polyurethaniaid). Derbyniodd y wobr ynghyd â Walter Reppe a Karl Ziegler.
: 1960 - **Carl-Duisberg Plakette** tystygrif Carl Duisberg a ddyfernir gan y  Gesellschaft Deutscher Chemiker, Cymdeithas Cemegwyr yr Almaen. 
: 1975 - **Charles Goodyear Medal** Dyfernir y fedal yma gan yr American Chemical Society, Rubber Division. Sefydlwyd hi yn 1941 ac fe'i henwir ar ôl Charles Goodyear, darganfyddydd *vulcanization*.

## Gwobr Otto Bayer
Yn ei ewyllys, cymunroddodd Bayer i sefydlu'r *Otto-Bayer-Preis*, sydd ers 1984 yn dyfarnu gwobr i wyddonwyr gwledydd Almaeneg eu hiaith, am gyflawniadau ymchwil eithriadol ym meysydd cemeg a biocemeg. Dyfarnwyd y wobr yn flynyddol, ond, ers 1996 bob yn ail flwyddyn. Yn 2018 roedd y wobr gwerth €75,000.

## Dolenni allanol
*Gwobr Otto Bayer 
*Otto Beyer yn y Deutsches Kunsthoff Museum 

## Cyfeiriadau
Categori:Cemegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Pobl o Frankfurt am Main
Fformiwla

Yn y byd gwyddonol, dull o gyfrifo a chyfleu gwybodaeth (yn aml drwy nodiant mathemategol) yw **fformiwla** e.e. fformiwla cemegol. Mae'n enw benywaidd; y lluosog yw **fformiwlâu**. "Ffurf bychan" (Lladin: *fōrma + -ulus.*) yw tarddiad y gair a thrwy ddefnyddio symbolau, neu nodiant fathemategol, mae'r fformiwla yn ddull, neu'n iaith, llawer mwy cynnil na phe ddefnyddid testun.

Er enghraifft, er mwyn canfod cyfaint sffêr, defnyddir calcwlws integrol neu geometreg a'i ddulliau disbyddu (*method of exhaustion*); ond, wedi gwneud hyn uwaith yn nhermau'r pararmdrau (e.e. y radiws), gellir disgrifio'r cyfaint mewn modd cynnil a ellir ei gymhwyso i ganfod cyfaint unrhyw sffêr, cyn belled a bod y radiws yn wybyddus:

: V = \frac{4}{3} \pi r^3.

Yma, y cyfaint yw *V* a'r radiws yw *r*, sef byrfoddau o *volume* a 'radiws', dull mwy cynnil na phe sgwennid y geiriau llawn. Mae'r dull yma o gywasgu ystyron i symbolau'n caniatau i fathemategwyr drin a thrafod fformiwlâu llawer mwy cymhleth yn gynt o lawer. Mae fformiwlâu mathemategol, felly, yn aml yn fynegiadau algebraidd caeedig ac/neu yn 
ddadansoddol.

Mewn cemeg fodern, mae fformiwla gemegol yn ffordd o fynegi gwybodaeth am gyfrannau atomau mewn cyfansoddyn cemegol penodol. Gwneir hyn drwy ddefnyddio llinell sengl o symbolau yr elfennau cemegol, rhifau, ac weithiau symbolau eraill, megis cromfachau, adio (+) a thynnu (-) neu '*** (pi). Er enghraifft,

:**H2O*'

yw'r fformiwla am ddŵr. Yma, mae'r dynodir fod gan y moleciwl ddwy atom o hydrogen (H) ac un atom o ocsigen (O). Enghraifft arall yw

:**O**

sy'n dynodi un moleciwl o osôn, sef tair atom o ocsigen, gyda gwefr negatif.

Yn y cyd-destun ehangach, mwy cyffredinol, mae rhai fformiwlâu'n cynnig atebion i broblemau mwy ymarefrol, mwy real e.e.

: 

yw'r mynegiant o ail ddeddf Newton, a gellir ei gymhwyso i ystod eang iawn o sefyllfaoedd gwahanol.

## Gweler hefyd
*Fformiwla cwadratig
*Fformiwla Un

## Cyfeiriadau
Categori:Nodiant mathemategol
Doddie Weir

Cyn-chwaraewr rygbi o'r Alban, yn safle'r ail reng, oedd **George** "**Doddie**" **Weir** (4 Gorffennaf 1970 – 26 Tachwedd 2022). Chwaraeodd mewn 61 o gemau rhyngwladol i dîm rygbi cenedlaethol yr Alban.

Ganwyd Weir yng Nghaeredin, a chafodd ei addysgu yn Ngholeg Daniel Stewart a Melville. Astudiodd yng Ngholeg Amaethyddol yr Alban rhwng 1988 a 1991, gan ennill Diploma Cenedlaethol Uwch.

Chwaraeodd Weir ei gêm gyntaf dros yr Alban ar 10 Tachwedd 1990 yn erbyn Yr Ariannin yn Stadiwm Murrayfield. Fel un o hoelion wyth y tîm trwy gydol y 1990au roedd yn ffigwr hawdd i'w adnabod ar y cae ac yn dipyn o ffefryn gan y cefnogwyr.

Gyda'i arbenigedd yn y llinell, cafodd ei ddewis yn aelod o garfan y Llewod ar eu taith i Dde Affrica yn 1997. Cafodd anaf cas i'w ben-glin yn ystod y daith, tra'n chwarae yn erbyn Tiriogaeth Mpumalanga.

Sgoriodd 19 o bwyntiau mewn 61 ymddangosiad i'r Alban, a hynny o bedair cais (y gyntaf yn y cyfnod pan oedd cais werth 4 pwynt). Enillodd wobr ''Chwaraewr Pencampwriaeth y Pum Gwlad i'r Alban Famous Grouse ''yn 1997, ac, yn gofiadwy iawn, cafodd ei ddisgrifio gan y sylwebydd Bill McLaren fel 'jiraff gwyllt ar ruthr'.

Aeth Weir i weithio i Hutchinson Environmental Solutions, cwmni rheoli gwastraff a gychwynnwyd gan ei dad-yng-nghyfraith. Mae hefyd yn teithio fel siaradwr gwadd yn dilyn ciniawau ac wedi ymddangos fel sylwebydd hanner amser i'r BBC yn ystod gemau'r Alban. 

Ym Mehefin 2017, cyhoeddodd Weir fod ganddo glefyd motor neurone, a hynny ar ddiwrnod byd-eang i godi ymwybyddiaeth o'r clefyd. Yn Awst, rhannodd ei gynlluniau i gychwyn sefydliad o'r enw 'My Name's Doddie' er mwyn codi arian tuag at ymchwil i'r clefyd a rhoi grantiau i bobl sydd yn byw gyda'r cyflwr. Erbyn diwedd Hydref 2018, roedd yr elusen wedi codi dros filiwn o bunnoedd.

Sefydlwyd Cwpan Doddie Weir fel gwobr i'r tîm buddugol mewn gêm flynyddol, yn ystod yr hydref, rhwng Yr Alban a Chymru. Chwaraewyd y gyntaf yn Stadiwm Principality ar 3 Tachwedd 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Gaeredin
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o'r Alban
3 Lle

Rhaglen deledu Cymraeg yw **3 Lle**. Ym mhob pennod y mae person Cymreig adnabyddus gwahanol yn cyflwyno tri lle sydd yn bwysig iddo neu iddi. Darlledwyd y gyfres cyntaf yn y gwanwyn 2010 gyda Tudur Owen. Mae pob pennod tua 23 munud o hyd ac yn cymryd slot hanner awr yn amserlen S4C gyda'r hysbysebion.

## Penodau
### Cyfres 1
### Cyfres 2
### Cyfres 3
### Cyfres 4
### Cyfres 5
## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg