Rheilffordd Eryri

Rheilffordd cledrau cul yn Eryri, Gwynedd, yw **Rheilffordd Eryri** neu **Reilffordd Ucheldir Cymru** (Saesneg: *Welsh Highland Railway*). Lled y traciau yw 1'11 1/2". Ailagorwyd y lein yn raddol, gan ddechrau o Gaernarfon. Yn 2010 ailagorwyd y lein hyd at Bont Croesor, ac erbyn 2012 roedd wedi cyrraedd Porthmadog, ble ceir mae'n cysylltu gyda Rheilffordd Ffestiniog.
 2004]]

## Hanes y rheilffyrdd gwreiddiol
### Rheilffordd Nantlle
Agorwyd Rheilffordd Nantlle, sy'n rheilffordd cledrau cul (3 troedfedd a 6 modfedd), ym 1828, gan gysylltu chwareli Nantlle efo porthladd Caernarfon 8 milltir i ffwrdd. Troswyd y lein o Gaernarfon hyd at Ddinas yn rheilffordd led safonol yn ystod y 1860au gan Rheilffordd Sir Gaernarfon, i fod yn rhan o'u lein i Afon Wen.

### Tramffordd Croesor
Adeiladwyd Tramffordd Croesor ym 1864 efo cledrau lled 1 troedfedd a 11 ¾ modfedd iddo, i gario llechi o chwareli Croesor i Borthmadog.

### Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru
Syniad Charles E. Spooner oedd y reilffordd hon. Ysgrifennydd a pheiriannydd Rheilffordd Ffestiniog ydoedd o hyd at 1887; roedd hefyd yn berchennog chwarel ym Mryngwyn. Ei syniad gwreiddiol oedd creu rhwydwaith o reilffyrdd yn cysylltu Betws y Coed, Pwllheli a Chorwen.

Rhwng 1873 ac 1877, adeiladwyd lein 5 milltir (8&nbsp;km) o hyd rhwng Bryngwyn – lle roedd chwarel Charles Spooner – a Dinas, cyffordd ar gyfer Caernarfon. Adeiladwyd lein o Gyffordd Tryfan trwy Waunfawr hyd at Lyn Cwellyn erbyn 1877, efo estyniad i Ryd Ddu erbyn 1881.

### Rheilffordd Porthmadog, Beddgelert a De Wyddfa
Ffurfiwyd cwmni ym 1901 i adeiladu lein o Dramffordd Croesor trwy Feddgelert ac i Nant Gwynant. Awdurdodwyd adeiladu gorsaf bŵer yn Nant Gwynant gan ddefnyddio trenau trydanol. Cyfeiriwyd y geiriau 'De Wyddfa' i chwarel. Cwblhawyd yr orsaf bŵer, ac mae hi'n cynhyrchu trydan hyd heddiw.

Dechreuodd waith ym Mwlch Aberglaslyn ym 1905. Archebwyd locomotif stêm **Russell** gan gwmni Hunslet, ond oherwydd diffyg arian, daeth popeth i ben.

Crëwyd Rheilffordd Eryri ym 1922, gan uno Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru a Rheilffordd Porthmadog, Beddgelert a De Wyddfa, ac wedi derbyn benthyciadau gan Weinidogaeth Trafnidiaeth a gan awdurdodau lleol, cwblhawyd y rheilffordd ym 1923, gan gynnwys lein trwy Borthmadog yn cysylltu'r ddwy reilffordd. Erbyn hyn roedd gan y rheilffordd locomotif Fairlie sengl **Moel Tryfan**, a phrynwyd injan Baldwin oddi wrth yr Adran Rhyfel. Ni enillodd y rheilffordd erioed ddigon i dalu'r llog ar ei benthyciadau.

## Dirywiad
Ar ôl gaeaf 1923/4, daeth y gwasanaeth i deithwyr yn un tymhorol. Penodwyd Cyrnol Stephens – arbenigwr am redeg rheilffyrdd yn gynnil -  yn brif beiriannydd ym 1923, ac yn cyfarwyddwr ym 1925. Ond roedd y diwydiant llechu'n dirywio, a bysiau a loriau'n dod yn fwy gyffredin, ac aeth y rheilffordd i law y derbynnydd ym 1927. Penodwyd Cyrnel Stephens yn dderbynnydd.

Ond goroesodd y rheilffordd, ac ym 1934 cymerodd y Rheilffordd Ffestiniog brydles 42 mlynedd i weithredu'r lein. Ond doedd yno ddim digon o draffig; felly gorffennodd y wasanaeth i deithwyr ar 5 Medi 1936, a chaewyd y lein yn gyfan gwbl o 1 Mehefin 1937. Erbyn 1948, roedd y cledrau wedi mynd.

Caewyd y lein faint safonol rhwng Dinas a Chaernarfon ym 1964, a daeth yn llwybr beicio.

bawd|chwith|87 yng Nghaernarfon

## Ailagor
Ffurfiwyd cymdeithas a ddaeth yn Gwmni Cyfyngedig y Rheilffordd Ysgafn Ucheldir Cymru (1964). Sefydlwyd terminws ar safle hen gulffordd cledrau safonol ym Mhorthmadog, ac adeiladwyd lein fer hyd at Ben-y-Mount. Rhedodd trenau o 1980 ymlaen. Dechreuwyd trafodaeth pellach efo'r derbynnydd swyddogol ac efo awdurdodau lleol, ond cymhlethwyd ymdrechion gan gynlluniau ffordd arfaethedig.

Erbyn 1982 roedd y Rheilffordd Ffestiniog wedi cwblhau eu lein i Flaenau Ffestiniog, ac ym 1989, darganfuwyd bod nhw wedi gwneud cynnig cyfrinachol am lwybr y Rheilffordd Eryri. Eu cynllun oedd dechrau adeiladu o Gaernarfon i Borthmadog, ac yn creu siwrnai 40 milltir o hyd. Ffurfiwyd cwmni ym 1993.

Ar ôl sawl blwyddyn o ddadlau, gwrandawiad yn yr Uchel-lys thri ymchwiliad cyhoeddus ac un apêl, enillodd y Rheilffordd Ffestiniog eu hachos.

Dechreuodd y gwaith adeiladu ym 1997, ac agorwyd y lein rhwng Caernarfon a Dinas ar 13 Hydref yr un flwyddyn. Daeth 3 locomotif NG/G16 2-6-2+2-6-2 Beyer Garratt o Dde Affrica. Prynwyd un arall o'r un dosbarth gan Pete Waterman; atgyweirir yr injan yn ei weithdy yng Nghryw.

Daeth cyllid o sawl ffynhonnell at gost yr estyniad nesaf, hyd at Ryd Ddu, gan gynnwys £4.3 miliwn o Gomisiwn y Mileniwm. Agorwyd y lein o Ddinas i Waunfawr yn Awst 2000, ac o Waunfawr i Ryd Ddu ar 18 Awst 2003.

Cytunwyd y buasai'r Cwmni Cyfyngedig y Rheilffordd Ysgafn Ucheldir Cymru (1964) – erbyn hyn Cwmni Cyfyngedig y Rheilffordd Ucheldir Cymru – yn ail-adeiladu'r lein o Ben-y-Mount i Bont Croesor. Achoswyd problemau yr adeg honno gan glefyd troed a genau, ond erbyn 2008, dechreuodd gwasanaeth o Borthmadog i Draeth Mawr.

Ym Medi 2004, cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog bod cyfanswm o £5 miliwn wedi cael ei awdurdodi gan y Cynulliad ac yr Undeb Ewropeaidd.

Cyflawnwyd gorsaf Rhyd Ddu yn 2006. Estynnwyd y lein i Feddgelert ac wedyn i Hafod y Llyn yn 2009, i Bont Croesor yn 2010, ac yn 2012 agorwyd y darn olaf, ar draws Bont Britannia i orsaf Borthmadog.

## Locomotifau gwreiddiol
Daeth dau locomotif o'r cymnïau cynharach, Moel Tryfan a Russell. Prynwyd Baldwin *590* gan Gyrnol Stephens, a defnyddiwyd sawl injan y Rheilffordd Ffestiniog rhwng 1923 a 1937.
***The Colonel**

## Llyfryddiaeth
* Boyd, James I.C. (1988). Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire - Volume 1. Headington, Rhydychen: Oakwood Press. ISBN 0-8536-1365-6. OCLC 20417464
* Boyd, James I.C. (1989). Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire - Volume 2: The Welsh Highland Railway. Headington, Rhydychen: Oakwood Press. ISBN 0-8536-1383-4. OCLC 145018679.
* Lee, Charles Edward (1974). The Welsh Highland Railway. David & Charles / WHRS. OCLC 59016828.
* Lee, Charles Edward. More about The Welsh Highland Railway. David & Charles / WHRS. OCLC 12152941.
* Carter, Ian (2008). *British Railway Enthusiasm*. Manceinion: Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-6566-8
* 
* Johnson, Peter (2002). An Illustrated History of the Welsh Highland Railway. Hersham: Oxford Publishing Co. ISBN 9780860935650. OCLC 59498388
* 
* 
* Stretton, John. (2004). The Welsh Highland Railway (Volume 2) Halfway to Paradise. Kettering: Past & Present Publishing. ISBN 1-85895-233-6. OCLC 56455575.
* Stretton, John. (2007). The Welsh Highland Railway (Volume 1) A Phoenix Rising. Kettering: Past & Present Publishing. ISBN 1-85895-142-9. OCLC 59423604.
* Stretton, John (2009). The Welsh Highland Railway (Volume 3) Ain't no stoppin' us now!. Great Addington, Kettering: Past & Present Publishing. ISBN 9781858952958. OCLC 301882201.
* Jones, Gwynfor Pierce; Alun John Richards. Cwm Gwyrfai : the quarries of the North Wales Narrow Gauge and the Welsh Highland Railways. Llanrwst, Gogledd Cymru: Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 0863818978. OCLC 56965267.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Rheilffordd Ffestiniog

## Dolenni allanol
* Rheilffordd Treftadaeth Eryri – gwefan swyddogol
* Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri – gwefan swyddogol
* Amserlenni Rheilffordd Eryri 
* Rheilffordd Eryri – gwefan swyddogol ailadeiladu 
* Ailadeiladu Rheilffordd Eryri - gwefan answyddogol
* Hanes Rheilffordd Eryri
* Gwybodaeth hanesyddol a chyfoesol am Reilffordd Eryri 


Categori:Beddgelert
Categori:Betws Garmon
Categori:Caernarfon
Categori:Eryri
Categori:Porthmadog
Eryri
Eryri