open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
463

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
458 459 460 461 462 - **463** - 464 465 466 467 468 

----

## Digwyddiadau 
*Childeric I, brenin y Ffranciaid Saliaidd, yn gwneud cytundeb gyda'r cadfridog Rhufeinig Aegidus yn erbyn y Fisigothiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Frumar - brenin De Galicia
*Richimund - brenin Gogledd Galicia

Categori:463
Pris

Yn economeg, **pris** yw'r swm o arian (neu'r nwyddau mewn cymdeithasau heb arian) a ofynnir am rywbeth wrth ei werthu ar y farchnad, neu'r swm o arian sy'n angenrheidiol i brynu rhwybeth. h.y. ei werth ariannol.

Categori:Geirfa economeg
Categori:Strwythur y farchnad a phrisio
464

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
459 460 461 462 463 - **464** - 465 466 467 468 469 

----

## Digwyddiadau 
*Olybrius yn dod yn gonswl yng Nghaergystennin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Aegidius, cadfridog Rhufeinig

Categori:464
461

4g - **5g** - 6g
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
456 457 458 459 460 - **461** - 462 463 464 465 466 

----

## Digwyddiadau 
* 2 Awst - Majorian yn ymddiswyddo fel Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin; yn fuan wedyn enwir Libius Severus yn ymerawdwr gan Ricimer.
* 19 Tachwedd - Pab Hilarius yn olynu Pab Leo I fel y 46ed pab
* Sant Padrig yn dychwelyd i Iwerddon fel cenhadwr

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 7 Awst - Majorian, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
* 10 Tachwedd - Pab Leo I
* Palladius, esgob Gwyddelig

Categori:461
460

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
455 456 457 458 459 - **460** - 461 462 463 464 465 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Majorian, yn cael ei orchfygu gan y Fisigothiaid
*Yr Eglwys Goptig yn ymwahanu oddi wrth Eglwys Uniongred Alexandria

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*20 Hydref - Aelia Eudocia, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, Theodosius II
*Chlodio, pennaeth y Ffranciaid Salaidd

Categori:460
Elw

Yn economeg, **elw** yw'r swm sy'n aros i'r gwerthwr ar ôl gwerthu nwydd neu wasanaeth a thynnu o'r enillion y gost o'u cynhyrchu a'u gwerthu.

Categori:Geirfa economeg
Categori:Incwm
Cost

Yn economeg, busnes, a chyfrifeg, **cost** yw gwerth y mewnbynnau sydd wedi cael eu dihysbyddu er mwyn cynhyrchu rhywbeth, ac sydd o'r herwydd ddim ar gael bellach.

Yn nhermau busnes, gallai cost fod yr hyn a werir i gael rhywbeth, ac os felly mae cyfanswm yr arian a werir yn cyfrif fel cost; yn yr achos hwn arian yw'r mewnbwn oedd yn rheidiol i gael y peth. Gall y gost hon, a elwir yn 'gost meddiannu', fod y cyfanswm o'r gost cynhyrchu gan y cynhyrchydd gwreiddiol, ynghyd â chostau ychwanegol a ddaw i ran y prynwr/meddiannwr yn ychwanegol i'r pris a delir i'r cynhyrchydd ei hun. Fel rheol, mae'r pris hwnnw yn cynnwys elw farcio i fyny dros ben y gost cynhyrchu.

Categori:Cyfrifeg
Categori:Geirfa economeg
Afon Arth

Afon yn ne Ceredigion yw **Afon Arth**. Mae'n aberu ym Bae Ceredigion ym mhentref Aberarth, tua tair milltir i'r gogledd o Aberaeron. Mae'n codi yn y bryniau rhwng Penuwch a Bethania, i'r gorllewin o bentref Llangeitho. Ei hyd yw tua 7 milltir.

Nid hon yw'r unig afon yng Nghymru sy'n ein hatgoffa o'r ffaith y bu eirth yng Nghymru yn y gorffennol: ceir Afon Eirth ym Mhowys, er enghraifft.

Arth
Arth
Valentinian III

a'i chwaer Justa Grata Honoria (Brescia, Amgueddfa o Santa Giulia)]]

Roedd **Flavius Placidius Valentinianus** (2 Gorffennaf 419 – 16 Mawrth 455), a adnabyddir hefyd fel **Valentinian III**, yn Ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin (425–455).

Ganed Valentinian yn Ravenna, prifddinas yr ymerodraeth yn y gorllewin ar y pryd, yn unig fab i'r ymerawdwr Constantius III a Galla Placidia, merch yr ymerawdwr Theodosius I. Wedi marwolaeth ei dad yn 421, ffraeodd ei fam a'i brawd, yr ymerawdwr Honorius, ac aeth ag ef a'i chwaer i Gaergystennin at Theodosius II.

Bu farw Honorius yn 423, a chipiwyd grym yn Rhufain gan Joannes. Enwyd Valentinian fel *Cesar* gan Theodosius, a threfnodd iddo briodi ei ferch Licinia Eudoxia. Yn   425, wedi i Joannes gael ei orchfygu, sefydlwyd Valentinian yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, yn chwech oed.

Gan ei fod mor ieuanc, roedd yr ymerodraeth yn cael ei rheoli'n gyntaf gan ei fam, yna ar ôl 433, gan y *Magister militum* Flavius Aëtius. Colli tir wnaeth yr ymerodraeth dan Valentinian; cipiwyd talaith Affrica gan y Fandaliaid yn 439; ildiwyd Prydain yn derfynol yn 446 a chollwyd rhannau helaeth o Sbaen a Gâl i'r barbariaid. Ar y llaw arall, enillodd Aëtius fuddugoliaeth fawr dros yr Hyniaid dan Attila ger Chalons yn 451.

Yn 454 llofruddiwyd Aëtius gan Valentinian ei hun. Sylw un o'i gyfoeswyr oedd ei fod fel dyn oedd wedi defnyddio ei law chwith i dorri ei law dde i ffwrdd. Ar 16 Mawrth y flwyddyn wedyn, llofruddiwyd yr ymerawdwr ei hun gan ddau o ŵyr Aëtius.

Categori:Genedigaethau 419
Categori:Marwolaethau 455
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Ymadawiad Arthur

Gall **Ymadawiad Arthur** gyfeirio at:

:*Ymadawiad Arthur*, ffilm Gymraeg (1994)
:*Ymadawiad Arthur*, un o gerddi enwocaf a mwyaf dylanwadol T. Gwynn Jones
Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)

:''Am y pentref arall yng Ngwynedd o'r un enw, gweler Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn).''

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Dolbenmaen, Gwynedd, Cymru, yw **Llanfihangel-y-Pennant**. Fe'i enwir felly am ei fod yng Nghwm Pennant, Eryri, cwm sy'n ymestyn i'r gogledd o bentrefi Dolbenmaen a Golan i gyfeiriad bwlch Drws y Coed, rhwng Moel Hebog a Chrib Nantlle. Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Mihangel. 

## Cyfeiriadau
Categori:Dolbenmaen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Lluman

Baner ar gyfer llong neu uned filwrol yw **lluman**, sydd fel arfer yn wahanol i'r faner genedlaethol.

## Gweler hefyd
*Lluman gwladwriaethol
*Lluman llyngesol
*Lluman sifil


Categori:Baneri
Y Lluman Coch Canadaidd

bawd|250px|Y Lluman Coch Canadaidd, fel y ddefnyddiwyd o 1957 i 1965
Cyn-faner Canada yw'r **Lluman Coch Canadaidd**. Mae'n Lluman Coch Prydeinig – baner goch gyda Baner yr Undeb yn y canton – gyda tharian arfbais Canada yn y lled. Mae gan y darian bedwar rhaniad sy'n cynrychioli Lloegr, yr Alban, Iwerddon a Ffrainc, mamwledydd nifer o Ganadiaid. Mae gan ran waelod y darian dair deilen masarnen, symbol cenedlaethol y wlad ers 150 mlynedd. Er na fabwysiadwyd y faner yn swyddogol erioed gan Senedd Canada, cynyddodd gefnogaeth am faner unigryw yn y 1960au cynnar a mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol ar 15 Chwefror 1965.

Mae dyluniadau baneri Manitoba ac Ontario yn seiliedig ar y Lluman Coch Canadaidd.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Lluman Coch
Canadaidd
Llefarydd

[bawd|240px|Llefarydd [Cyngor Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau, Sean McCormack, yn ateb cwestiynau yng Nghanolfan y Wasg Dramor yn Washington, D.C.]]
Unigolyn sydd yn cael ei gyflogi i siarad ar ran eraill yw **llefarydd**. Mae nifer o sefydliadau yn debygol o gyflogi gweithwyr proffesiynol sydd wedi derbyn hyfforddiant yn newyddiaduriaeth, cyfathrebu, cysylltiadau cyhoeddus a materion cyhoeddus er mwyn sicrhau bod cyhoeddiadau yn cael eu datgan i'r cyhoedd ac i'r cyfryngau yn y ffordd fwyaf addas ac i uchafu effaith negeseuon ffafriol, ac i isafu effaith negeseuon anffafriol.

Categori:Galwedigaethau gwleidyddol
Aelod o'r Senedd

:*Mae AS (Cymru) yn cyfeirio yma. Am ystyron eraill, gweler AS (gwahaniaethu)*

Mae Senedd Cymru yn cynnwys 60 '''Aelod o'r Senedd**, neu **AS''' (). Dewisir 40 aelod i gynrychioli pob etholaeth ac 20 i gynrychioli y pum ardal etholiadol yng Nghymru.

Defnyddiwyd yr un term AS yn y Gymraeg ar gyfer aelodau Tŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig.

Cyn Mai 2020, defnyddiwyd y teitl Aelod Cynulliad, neu AC () ar gyfer aelodau o Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Fel Arweinydd Plaid Cymru adeg Etholiad Senedd Cymru, 2021 llwyddodd Price i gyd-weithio gyda'r plaid fuddugol, y Blaid Lafur a'i harweinydd, Mark Drakeford, i lunio Cytundeb Cydweithio Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru 2021. Rhoddodd hyn ar waith sawl polisi o eiddo Plaid Cymru gan gynnwy Prydau Bwyd am Ddim i holl ddisgyblion ysgolion cynradd Cymru, a chefnogaeth bellach i fenter economaidd ac ieithydd, Arfor.

Aelod Senedd
Categori:Deddfwyr
Deiliad (gwleidyddiaeth)

Yr un sydd yn dal swydd wleidyddol ar hyn o bryd, neu ar adeg benodol dan sylw, yw'r **deiliad**. Mewn achosion swyddi etholedig, pan mae'r deiliad yn cynnig am gael ei ailethol, gellir diffinio'r ymgyrch etholiadol fel ras rhwng y deiliad a'r ymgeisydd neu ymgeiswyr sy'n ei herio.

Mae gan y deiliad sawl mantais dros ei wrthwynebwyr mewn etholiadau, gan gynnwys sylw'r cyfryngau ac enw sy'n gyfarwydd i'r cyhoedd, cefnogwyr a chyllidwyr sefydlog, a phrofiad o ymgyrchu a'r broses etholiadol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa wleidyddol
AC (gwahaniaethu)

{{fmbox
 | type  = editnotice
 | id    = newarticletext
 | image = 
 | textstyle = font-weight:bold
 | text  = Newidodd enw aelod Cynulliad Cenedlaethol Cymru (AC) i aelod o'r Senedd Cymru (AS) ar 6 Mai 2020. Gwelir :{}.
}}
Gall **AC** cyfeirio at:

*Aelod Cynulliad Deddfwriaethol - Aelod etholedig i Cynulliad Gogledd Iwerddon yn Stormont, Belffast.
*Aelod Cynulliad Llundain- Aelod etholedig i Cynulliad Llundain yn Neuadd Dinas Llundain.
*Aelod-wladwriaeth o Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig - Un o'r 193 wladwriaeth sofran sy'n cael hawl i eistedd a chael hawliau cyfartal yn y Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, prif gorff y CU.
*Aelod Cynulliad Cenedlaethol Mawr Twrci - Aelod etholedig i Cynulliad Cenedlaethol Mawr Twrci (Tyrceg: *Türkiye Büyük Millet Meclisi* sef *TBMM)* yn Ankara.
*Aelod Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia - aelod o fudiad cenedlaethol ***Assemblea Nacional Catalana*** talfyriad: **ANC.** Mudiad gyda 80,000 o aelodau sy'n gofyn am annibyniaeth i Gatalwnia.

Gall **Ac** cyfeirio at:

*Actiniwm
459

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
454 455 456 457 458 - **459** - 460 461 462 463 464 

----

## Digwyddiadau 
*Dathusena yn dod yn frenin Sri Lanca

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Hormizd III, brenin Persia
*Simeon Stylites, sant Cristionogol

Categori:459
458

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
453 454 455 456 457 - **458** - 459 460 461 462 463 

----

## Digwyddiadau 
*Childeric I yn olynu Merovech fel brenin y Ffranciaid (neu 457)
*Gennadius I yn olynu Anatolius, fel Patriarch Caergystennin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Anatolius, Patriarch Caergystennin

Categori:458
Stevie Davies

Nofelydd ac ysgolhaig o Gymraes yn yr iaith Saesneg yw **Stevie Davies** (ganwyd 1946). Mae hi'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Boy Blue* — The Women's Press 1987
**Primavera* — The Women's Press 1990
**Arms and the Girl*' — The Women's Press 1992
**Closing the Book* — The Women's Press 1994
**Four Dreamers and Emily*' — The Women's Press 1996
**The Web of Belonging* — The Women's Press 1997
**Impassioned Clay* — The Women's Press 1999
**The Element of Water* — The Women's Press 2001
**Kith & Kin* — Weidenfeld & Nicolson 2004
**The Eyrie* - Weidenfeld & Nicolson 2007

### Arall
**Renaissance Views of Man* — Manchester University Press, 1978
*''Images of Kingship in Paradise Lost: Milton's Politics and Christian Liberty* — University of Missouri Press, 1983
**Emily Brontë: The Artist as a Free Woman* — Carcanet Press 1983
**The Idea of Woman in Renaissance English Literature: The Feminine Reclaimed* — Harvester Press, 1986
**Emily Brontë — Key Women Writers Series*, Harvester Press, 1988
**Virginia Woolf's To the Lighthouse* — Penguin, 1989
**Shakespeare's Twelfth Night* — Penguin, 1993
**John Donne — Writers and their Work'*, Northcote House, 1994
**Emily Brontë: Heretic''' — The Women's Press, 1994
**Henry Vaughan* — Seren, 1995
*''Shakespeare's The Taming of the Shrew* — Penguin, 1995
**Unbridled Spirits: Women of the English Revolution 1640 - 1660''' — The Women's Press, 1998
**A Century of Troubles: England 1600 - 1700* — Channel 4 Books, 2001

## Dolenni allanol
*Gwefan yr awdures

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg
457

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
452 453 454 455 456 - **457** - 458 459 460 461 462 

----

## Digwyddiadau 
*Majorian yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin gan Ricimer
*7 Chwefror - Leo I yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain
*Childeric I yn olynu Merovech fel brein y Ffranciaid (neu 458)
*Yn ôl Brut yr Eingl-Sacsoniaid, lleddir 4,000 o Frythoniaid yn Crayford mewn brwydr yn erbyn Hengist a'i fab Esc.
*Hormizd III yn dod yn frenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Marcian, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain

Categori:457
Petronius Maximus

Roedd **Petronius Maximus** (c. 396 – 22 Ebrill 455) yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin am ran o'r flwyddyn 455.

Roedd Petronius o dras seneddol. Bu'n gweithredu fel *praetor* tua 411; yna fel *tribunus et notarius* tua 415 a *Comes sacrarum largitionum* (Cownt y Rhoddion Sanctaidd) rhwng 416 a 419. Bu'n gonswl yn 433 a 443.

Roedd gelyniaeth rhwng Petronius a Aëtius, cadfridog mwyaf amlwg yr ymerodraeth. Dywed Ioan o Antioch iddo ef a'r eunuch Heraclius berswadio'r ymerawdwr Valentinian III i ladd Aëtius. Yn ôl Ioan, Petronius hefyd oedd yn gyfrifol am berswadio Optila a Thranstila i lofruddio Valentinian III ei hun ar 16 Mawrth, 455.

Yn dilyn y llofruddiaeth, llwyddodd Petronius Maximus i gipio grym a gorfodi'r ymerodres Licinia Eudoxia i'w briodi. Wedi dod yn ymerawdwr, penododd Avitus fel *Magister militum* a'i yrru i Toulouse i geisio cefnogaeth y Fisigothiaid. Fodd bynnag, cyn iddo gyrraedd clyweyd fod Gaiseric, brenin y Fandaliaid, wedi cyrraedd yr Eidal. Creodd hyn ddychryn mawr yn Rhufain, a lladdwyd Maximus, un ai gan y dorf neu gan filwr o'r enw Ursus.

Dri diwrnod ar ôl marwolaeth Maximus, ar 22 Ebrill, cipiwyd dinas Rhufain gan Gaiseric.

Categori:Ymerodron Rhufeinig
456

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
451 452 453 454 455 - **456** - 457 458 459 460 461 

----

## Digwyddiadau 
*Y Fandaliaid yn dinistrio Capua
*Ricimer yn gorchfygu'r Fandaliaid mewn brwydr ar y môr ger ynys Corsica
*17 Hydref - Y magistri militum Ricimer a Majorian yn gorchfygu'r Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Avitus, ac yn ei orfodi i ymddiswyddo a dod yn Esgob Placentia. Ricimer yn dod yn reolwr *de facto* yr ymerodraeth yn y gorllewin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Eutyches, diwinydd Groegaidd

Categori:456
Di-dorredd unffurf

Mewn dadansoddi mathemategol, priodwedd o ffwythiannau yw **di-dorredd unffurf**. Yn fras, dywedwn fod ffwythiant yn ddi-dor unffurf os mae newid bach yn y mewnbwn *x* yn creu newid bach yn unig yn yr allbwn *f(x)*(di-dorredd), ac fod maint y newid yn unffurf, h.y. ei fod yn dibynnu ar y newid mewn *x* yn unig, ac nid ar werth *x* ei hun.

Mae di-dorredd unffurf yn briodwedd eang, yn wahanol i'r cysyniad arferol o ddi-doredd sy'n briodwedd lleol. Os yw ffwythiant yn ddi-dor at bob pwynt mewn cyfyng, yna mae'n ddi-dor ar y cyfwng; ond nid yw o reidrwydd yn ddi-dor unffurf arno.

## Diffiniad
Os yw (X, d_1) ac (Y, d_2) yn ofodau metrig, M \subseteq X, ac N \subseteq Y, yna mae ffwythiant f : M\to N yn **ddi-dor unffurf** os:
:I bob rhif real \epsilon > 0, mae yna \delta >0 sy'n bodloni d_2(f(x),f(y)) ar gyfer pob x,y \in M gyda d_1(x,y).

Os yw X ac Y yn is-setiau o'r rhifau real, gallwn gymryd mai'r norm Ewclidaidd arferol yw d_1 a d_2, gan roi'r diffiniad canlynol o ddi-dorredd unffurf:
: Ar gyfer pob \epsilon > 0, mae yna \delta>0 fel fod |x-y| yn ymhlygu |f(x)-f(y)|.

## Priodweddau
Mae pob ffwythiant di-dor unffurf yn ddi-dor, ond nid yw pob ffwythiant di-dor yn unffurf. Ystyriwch, er enghraifft, y ffwythiant *f*(*x*) = 1/*x* gyda'r rhifau real positif yn barth iddo (h.y., mae *x > 0*). Mae'r ffwythiant hwn yn ddi-dor, ond nid yn ddi-dor unffurf, gan fod y newid mewn *f*(*x*) yn ddi-derfyn wrth i *x* agosau at 0.

Os yw  *M* yn ofod metrig cryno, yna mae pob ffwythiant o *M* i *N* yn ddi-dor unffurf. Yn benodol, os yw ffwythiant yn ddi-dor at bob pwynt mewn cyfyng caëdig, yna mae'n ddi-dor unffurf ar y cyfwng.

Mae pob ffwythiant di-dor Lipschitz yn ddi-dor unffurf.

Os yw (*x**n*) yn ddilyniant Cauchy, ac *f* yn ddi-dor unffurf, yna mae *f*(*x**n*) hefyd yn ddilyniant Cauchy.

Categori:Dadansoddi
Alastair Reynolds

Nofelydd yn yr iaith Saesneg yw **Alastair Reynolds** (ganwyd 13 Mawrth 1966).

Cafodd ei eni yn y Barri, Bro Morgannwg.

## Llyfryddiaeth
### Revelation Space
# *Revelation Space*. London: Gollancz, 2000. ISBN 0-575-06875-2
# *Chasm City*. London: Gollancz, 2001. ISBN 0-575-06877-9
# *Redemption Ark*. London: Gollancz, 2002. ISBN 0-575-06879-5
# *Diamond Dogs, Turquoise Days*. London: Gollancz, 2003. ISBN 0-575-07526-0 # *Absolution Gap*. London: Gollancz, 2003. ISBN 0-575-07434-5
# *Galactic North*. London: Gollancz, 2006. ISBN 0-575-07910-X
# *The Prefect*. London: Gollancz, 2007, ISBN 0-575-07716-6

### Nofelau eraill 
* *Century Rain*. London: Gollancz, 2004. ISBN 0-575-07436-1
* *Pushing Ice*. London: Gollancz, 2005. ISBN 0-575-07438-8
* *Zima Blue and Other Stories*. San Francisco, CA: Night Shade Books, 2006. ISBN 1-59780-058-9

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Newcastle
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol St Andrews
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion gwyddonias Saesneg o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Gymryu
Categori:Nofelwyr gwyddonias Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o'r Barri
Canwriad

bawd|200px|Canwriad o tua 70 OC

Roedd **canwriad** (Lladin: *centuriō*; Groeg: *hekatontarchos*) yn swyddog proffesiynol yn y fyddin Rufeinig. Crewyd y swydd yn ystod newidiadau Marius yn 107 CC. Roedd y rhan fwyaf o ganwriaid yn gyfrifol am ganrif (*centuria*) o 80 o filwyr, ond roedd y prif ganwriaid yn swyddogion pwysig mewn Lleng Rufeinig.

Roedd gwahanol raddfeydd o ganwriaid, yn dibynnu ar raddfa y *cohors* yr oeddynt yn gwasanaethu ynddynt a safle eu canrif hwy o fewn y cohors. Y canwriaid uchaf eu gradd oedd canwriaid y Cohors Gyntaf, a elwid y *Primi Ordines*, pob un yn gyfrifol am ganrif ddwbl o 120 o filwyr. Y prif ganwriad mewn lleng oedd y *Primus Pilus*, oedd yn gyfrifol am y ganrif gyntaf yn y cohors gyntaf, ac a oedd yn un o swyddogion pwysicaf y lleng.

Ystyrid y canwriaid yn asgwrn cefn y fyddin Rufeinig. Disgwylid iddynt arwain o'r tu blaen, ac fel rheol byddai cyfran uwch o'r canwriaid yn cael eu lladd neu eu clwyfo mewn brwydr na'r milwyr cyffredin. Roedd rhai canwriaid yn codi o'r rhengoedd, eraill yn cael eu hapwyntio'n ganwriaid yn uniongyrchol.

Roedd pob canwriad yn cario ffon, fel symbol o'i swydd. Fodd bynnag, nid symbol yn unig oedd, a byddent yn ei defnyddio i gystwyo unrhyw filwr oedd yn eu tŷb hwy yn ei haeddu. Mae'r hanesydd Tacitus yn rhoi hanes am un canwriad a enillodd y llysenw "Dewch ag un arall", gan y byddai'n aml yn torri ei ffon ar gefn milwr, ac yna'n galw am ffon arall.

Categori:Llengoedd Rhufeinig
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Milwyr
SV Austria Salzburg

Tîm pêl-droed o ddinas Salzburg yn Awstria yw **Sportverein Austria Salzburg**. Maen nhw yn chwarae yn UFC-Platz. Y rheolwr cyfredol Didi Emich.

### Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol

Austria Salzburg
455

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
450 451 452 453 454 - **455** - 456 457 458 459 460 

----

## Digwyddiadau 
* 16 Mawrth - Yr ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Valentinian III, yn cael ei lofruddio gan gyn-filwyr Aëtius, yn dial llofruddiaeth Aëtius gan Valentinian y flwydyn cynt
* 17 Mawrth - Petronius Maximus yn dod yn ymerawdwr
* 2 Mehefin - Geiseric, brenin y Fandaliaid yn cipio Rhufain
* 9 Gorffennaf - Avitus yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr yn Tolosa
* Yr Ostrogothiaid yn goresgyn Pannonia a Dalmatia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 16 Mawrth - Valentinian III, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
* 22 Ebrill - Petronius Maximus, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
* Niall Noigiallach, Uchel Frenin Iwerddon

Categori:455
454

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
449 450 451 452 453 - **454** - 455 456 457 458 459 

----

## Digwyddiadau 
*22 Medi - Yn ystod cyfarfod yn Ravenna, mae'r Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Valentinian III yn llofruddio Aëtius.
*Brwydr Nedao rhwng y Gepidiaid a'r Hyniaid.

## Genedigaethau 
*Theodoric Fawr, brenin yr Ostrogothiaid

## Marwolaethau 
*21 Medi - Aëtius

Categori:454
Paraffîn

Cymysgedd o hydrogarbonau a geir trwy ddistyllu olew crai yw **paraffîn** (enw amgen: **cerosîn**). Mae'n berwi ar dymheredd o rwng 150-300 gradd selsiws ac mae ganddo dwysedd cymharol o 0.78-0.83, yn dibynnu ar ei buredd. Defnyddir paraffîn fel tanwydd ar gyfer y cartref ac mewn rhai peiriannau.

### Gwêr baraffîn
Gwêr a geir wrth ddistyllu olew crai yw gwêr baraffîn. Mae'n cael ei defnyddio ar raddau eang i wneud papurau arbennig (*waxed papers*), canhwyllau a pholis.

Categori:Tanwyddau
Hylif

Un o'r pedwar prif gyflwr mater (ynghyd â solid, nwy a phlasma) yw **hylif**. Fel cyflwr mater mae'n gorwedd rhwng y cyflwr solid a nwy. Fel yn achos nwyon, mae hylifau yn cymryd ffurf y llestr sy'n eu cynnwys, ond gan na fedr eu crynhoi ni fedrant ehangu i lenwi'r llestr.

Y ffurf fwyaf cyffredin ar hylifau ar y ddaear yw dŵr.


Categori:Ffiseg
Avitus

Roedd **Marcus Maecilius Flavius Eparchius Avitus** (c. 395 – 456) yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin o'r 9 Gorffennaf 455 hyd 17 Hydref 456.

Roedd o deulu Galaidd-Rufeinig amlwg. Penodwyd ef i'r swydd o *magister militum* gan yr ymerawdwr Petronius Maximus pan ddaeth i'r orsedd, a gyrrwyd ef i Toulouse i geisio cefnogaeth Theodoric II, brenin y Fisigothiaid. Tra'r oedd ar ei ffordd yno, lladdwyd Petronius Maximus gan y dorf yn Rhufain, a chipiwyd Rhufain ei hun gan Geiseric, brenin y Fandaliaid.

Perswadiodd Theodoric II Avitus i hawlio'r ymerodraeth. Derbyniwyd hyn gan Marcian, yr ymerawdwr yn y dwyrain. Er hynny, nid oedd poblogaeth yr Eidal yn ei lwyr dderbyn fel ymerawdwr. Yn 456 dechreuodd ymgyrch i adennill Pannonia a gyda'i *magister militum* Ricimer, enillodd fuddugoliaeth dros y Fandaliaid ar y môr. Er hynny, gallodd y Fandaliaid ddefnyddio eu llynges i gau porthladd Rhufain, gan greu prinder bwyd yn y ddinas. Llwyddodd Ricimer a Majorian i elwa ar anfodlonrwydd y bobl, a gorfodwyd Avitus i ffoi i Arles. Cododd fyddin ac ymosod ar yr Eidal, ond gorchfygwyd ef gerllaw Placentia. Gorfodwyd ef i ymddiswyddo fel ymerawdwr a dod yn Esgob Placentia ar 17 Hydref 456. Yn ofni am ei einioes, ceisiodd ffoi i Gâl, ac yn ôl Gregori o Tours, bu farw yno. Dywed ffynonellau eraill iddo gael ei ladd gan Ricimer.

Roedd y bardd Avitus o Vienne yn berthynas iddo.

Categori:Ymerodron Rhufeinig
Categori:Genedigaethau'r 390au
Categori:Marwolaethau 456
Grŵp Lleol

Y **Grŵp Lleol** yw ein galaeth ni (y Llwybr Llaethog) a'r galaethau a chlystyrau sêr agosaf iddo. Ar wahân i'r Llwybr Llaethog y prif wrthrychau yw'r galaethau Andromeda a Triangulum. Mae'r grŵp yn cynnwys dros 30 galaeth, gyda'i chanol disgyrchiant yn gorwedd rhwng y Llwybr Llaethog a Galaeth Andromeda. Mae ganddo dryfesur o dros 10 miliwn blwyddyn golau a siâp dymbel dwbl. Amcangyfrifir fod ei fás yn (1.29 ± 0.14)×1012M☉. Er mor anferth yw hynny, mae'r grŵp ei hun yn un o nifer o fewn yr Uwch Glwstwr Virgo (ein Uwch Glwstwr Lleol).

Aelodau mwyaf y grŵp yw'r Llwybr Llaethog a Galaeth Andromeda. Galaethau troellog bariedig ydynt, gyda'i galaethau lleol eu hunain yn cylchdroi o'u cwmpas.

Mae system lleol y Llwybr Llaethog yn cynnwys Sag DEG, y Cwmwl Magellanig Mawr, y Cwml Magellanig Bach, Canis Major Corrach, Ursa Minor Corrach, Draco Corrach, Carina Corrach, Sextans Corrach, Sculptor Corrach, Fornax Corrach, Leo I, Leo II, Tucana Corrach, ac Ursa Major Corrach.

Mae system Andromeda yn cynnwys M32, M110, NGC 147, NGC 185, And I, And II, And III, And IV, And V, Pegasus dSph, Cassiopeia Corrach, And VIII, And IX, ac And X.

Gallai Galaeth Triangulum, y trydydd mwyaf a'r unig galaeth troellog rheolaidd yn y Grŵp Lleol, fod yn gydymaith i alaeth Andromeda neu beidio, ond yn ôl pob tebyg mae ganddo Pisces Corrach fel galaeth lloeren. Mae aelodau eraill y grŵp lleol yn bodoli ar wahân mewn termau disgyrchiant i'r tri is-grŵp mawr hyn.

[250px|bawd|dim|Galaeth [Sextans A yn y Grŵp Lleol trwy fater rhyngserol y Llwybr Llaethog]]

600px|bawd|dim|Galaethau'r Grŵp Lleol


Categori:Clystyrau galaethau
Categori:Uwch Glwstwr Virgo
453

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
448 449 450 451 452 - **453** - 454 455 456 457 458 

----

## Digwyddiadau 
* Theodoric II yn olynu ei frawd Thorismund fel brenin y Fisigothiaid

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Attila, brenin yr Hyniaid
* Pulcheria, ymerodres Fysantaidd
* Thorismund, brenin y Fisigothiaid

Categori:453
452

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
447 448 449 450 451 - **452** - 453 454 455 456 457 

----

## Digwyddiadau 
* Attila, brenin yr Hyniaid yn ymosod ar Yr Eidal
* Dinas Fenis yn cael ei sefydlu gan bobl yn ffoi rhag byddin Attila

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:452
Brwydr Mortimer's Cross

Ymladdwyd '''Brwydr Mortimer's Cross''' ar 2 Chwefror 1461 yn Wigmore (rhwng Henffordd a ger Llanllieni, Swydd Henffordd, yn ymyl Afon Lugg). Roedd yn un o gyfres o frwydrau rhwng pleidiau'r Lancastriaid a'r Iorciaid a elwir yn Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Ar ôl marwolaeth Richard, 3ydd dug Efrog, ym Mrwydr Wakefield ddau fis ynghynt, arweinwyd yr Iorciaid gan ei fab deunaw mlwydd oed Edward, Iarll y Mers (y brenin Edward IV yn ddiweddarach). Roedd yn ceisio rhwystro'r lluoedd Lancastraidd a godwyd yng Nghymru gan Owain Tudur a'i fab Siasbar rhag ymuno â'r brif fyddin Lancastraidd. Roedd Edward wedi codi milwyr ar hyd y Mers ac roedd yn ogystal nifer o filwyr Cymreig o dde-ddwyrain Cymru ganddo, dan Syr Wiliam Herbert a'i gefnogwyr. Brwydr rhwng Cymry oedd hon i bob pwrpas, a hynny am feddiant coron Lloegr.

Roedd Siasbar wedi treulio misoedd lawer yn codi ei fyddin o Gymry, Gwyddelod a Llydawyr. Yn nechrau Ionawr arweiniodd y fyddin o Benfro tua'r gogledd-ddwyrain. Ymunodd byddin ei dad, Owain, ar y ffordd wrth iddynt deithio trwy ganolbarth Cymru. Ond heb lwyddo i gyfarfod â'r brif fyddin Lancastraidd yr oedd byddin Siasbar ac Owain yn sylweddol lai na byddin Edward.

Enillodd yr Iorciaid y dydd yn rhwydd, a ffoes Siasbar Tudur yn ôl i Benfro. Roedd Owain Tudur yn llai ffodus; cafodd ei ddal a'i ddienyddio yn Henffordd ar orchymyn Edward. Tybir fod cymaint â 4,000 wedi'u lladd yn y frwydr, a'r rhan fwyaf ohonynt yn Gymry. Agorodd y frwydr y ffordd i goroni Edward yn frenin Lloegr yn nes ymlaen yn y flwyddyn a dechrau cyfnod o erledigaeth ar y Lancastriaid a'u cefnogwyr.

## Cefndir a theyrngarwch
Rhanwyd y Cymry yn Rhyfeloedd y Rhosynnau:
***Iorciaid** – iarllaeth Marcha Morgannwg, eiddo eu prif gefnogwr Richard Neville, 16ed Iarll Warwick. Cefnogwyr William Herbert (a gweddill Herbertiaid Rhaglan), Guto'r Glyn, Rhisiart III, brenin Lloegr (1452–1485), Anne Neville (1456–1485), Harri Gruffudd o’r Cwrtnewydd, Fychaniaid Tretŵr, Ralph de Mortimer (m. 1246), Syr Rosier Cinast ap Gruffudd o'r Cnwcin a'r Plantagenetiaid.
***Lancastriaid** – y Dywysogaeth ac arglwyddiaeth Siasbar Tudur ym Mhenfro; Siasbar oedd prif arweinydd plaid Lancastr yng Nghymru. Cefnogwyr: y Tuduriaid, Syr Rhys ap Tomas o Abermarlais (1449–1525), Rhosier ap Siôn Pilstwn o Emral, Siôn Hanmer ap Siôn Hanmer o Halchdyn a'r Llai, Gruffudd Fychan ap Gruffudd o Gorsygedol a Siôn Eutun ap Siâms Eutun o Barc Eutun, Gruffudd ap Nicolas, Margaret Beaufort, Catrin o Valois, John o Gaunt (1340–1399; mab y brenin Edward III) Thomas Stanley, iarll cyntaf Derby (1435–1504), Teulu'r Beaufort a Harri IV, V a VI.

## Llyfryddiaeth
* H. T. Evans, *Wales and the Wars of the Roses* (1915)
* David Rees, *The Son of Prophecy* (argraffiad newydd, Rhuthun, 1997)

## Cyfeiriadau
Categori:1461
Mortimer's Cross
Mortimer's Cross
Mortimer's Cross
Categori:Hanes Swydd Henffordd
Llumanau'r Deyrnas Unedig

Chwifir '''llumanau'r Deyrnas Unedig''' gan longau ac awyrennau Prydeinig, tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig, a rhai o wledydd y Gymanwlad.
Mae'r tri lluman morwrol Prydeinig yn cynnwys maes naill ai glas, coch neu wyn gyda Baner yr Undeb yn y canton. Tu fas i'r maes morwrol, mae rhai faneri a fodelir ar y llumanau hyn, ond gyda lliwiau gwahanol, e.e. Lluman yr Awyrlu Brenhinol.

Categori:Baneri'r Deyrnas Unedig
Deyrnas Unedig, Y
449

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
444 445 446 447 448 - **449** - 450 451 452 453 454 

----

## Digwyddiadau 
*Dyddiad traddodiadol - Gwrtheyrn yn gwneud cytundeb a Hengist a Hors, sy'n ddiweddarach yn arwain ymosodiad yr Eingl-Sacsoniaid ar Ynys Prydain.

## Genedigaethau 
*Kavadh I, brenin Persia

## Marwolaethau 
Categori:449
Y Lluman Gwyn

[bawd|250px|Y Lluman Gwyn, fel y defnyddir ar hyn o bryd gan [y Llynges Frenhinol 23px]]
Y lluman a chwifir ar longau a chanolfannau tirol y Llynges Frenhinol yw'r **Lluman Gwyn**, yn gywir **Lluman San Siôr**. Mae'r faner yn cynnwys Croes San Siôr (croes goch ar faes gwyn) gyda Baner yr Undeb yn y canton.


Lluman Gwyn, Y
Gwyn, Y Lluman
Triangulum

Gall **Triangulum** gyfeirio at:

* Triangulum, cytser seryddol
* Galaeth Mawr Triangulum, neu Messier 33 (M33), galaeth yn y cytser o'r un enw, rhan o'r Grŵp Lleol

Mae cytser arall o'r enw Triangulum Australe yn hemisffer deheuol y wybren hefyd.
18 (rhif)

Rhif rhwng un deg saith ac un deg naw yw **un deg wyth** neu **ddeunaw** (**18**).

## Oedran 18
Mewn rhai gwledydd, mae person sy'n 18 oed yn "oedolyn" yn ôl y gyfraith. Yn y Deyrnas Unedig, er enghraifft, gall rhywun bleidleisio ac yfed cwrw a diodydd alcoholaidd eraill yn ddeunaw oed.

Categori:Rhifau
Haiti

Gwlad yn Ynysoedd y Caribî yw **Haiti** (Ffrangeg: *Haïti*, Creol Haiti: *Ayiti*). Mae'n cynnyws traean gorllewinol ynys Hispaniola ynghyd â nifer o ynysoedd llai megis La Gonâve a Tortuga. Mae'r gweddill o Hispaniola'n perthyn i Weriniaeth Dominica. Ystyr yr enw (*Ayiti*) ydy "mynydd uchel" yn yr iaith frodorol Taíno.

Cafwyd daeargryn yno ar 12 Ionawr 2010 a oedd yn mesur 7.0 ar y Raddfa a chredir fod oddeutu 220,000 wedi marw.

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cymuned y Caribî
Categori:Antilles Fwyaf
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Ffrainc
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Witney

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Witney**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Swydd Rydychen. Saif ger y ffyrdd A40 ac A415.

Mae Caerdydd 121.5 km i ffwrdd o Witney ac mae Llundain yn 100&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 16.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Gorllewin Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Ysgrifennydd Gwladol yr Alban

**Ysgrifennydd Gwladol yr Alban** yw'r gweinidog Cabinet yn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am faterion yn ymwneud â'r Alban sydd heb eu datganoli i Senedd yr Alban. Mae'n gwneud ei waith trwy Swyddfa'r Alban.

## Ysgrifenyddion Gwladol yr Alban
### ers 1970
*Gordon Campbell (20 Mehefin 1970 -  4 Mawrth 1974)
*William Ross (5 Mawrth 1974 -  8 Ebrill 1976)
*Bruce Millan (8 Ebrill 1976 -  4 Mai 1979)
*George Younger (5 Mai 1979 - 11 Ionawr 1986)
*Malcolm Rifkind (11 Ionawr 1986 - 28 Tachwedd, 1990)
*Ian Lang  (28 Tachwedd 1990 -  5 Gorffennaf 1995)
*Michael Forsyth (5 Gorffennaf 1995 -  2 Mai 1997)
*Donald Dewar (3 Mai 1997 - 17 Mai 1999)
*John Reid (17 Mai 1999 - 25 Ionawr 2001)
*Helen Liddell (25 Ionawr 2001 - 13 Mehefin 2003)
*Alistair Darling (13 Mehefin 2003- 5 Mai 2006)
*Douglas Alexander (5 Mai 2006-27 Mehefin 2007)
*Des Browne (28 Mehefin 2007 - 3 Hydref 2008)
*Jim Murphy (3 Hydref 2008 - 11 Mai 2010)
*Danny Alexander (12 Mai 2010 - 29 Mai 2010)
*Michael Moore (29 Mai 2010 - 7 Hydref 2013)
*Alistair Carmichael (7 Hydref 2013 - 8 Mai 2015)
*David Mundell (8 Mai 2015 - 24 Gorffennaf 2019)
*Alister Jack (24 Gorffennaf 2019 - 5 Gorffennaf 2024)
*Ian Murray (5 Gorffennaf 2024 – presennol)


Categori:Gweinidogion llywodraethol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth yr Alban
451

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
446 447 448 449 450 - **451** - 452 453 454 455 456

----

## Digwyddiadau 
* 7 Ebrill - Yr Hyniaid yn anrheithio Metz.
* 20 Mehefin - Byddin yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Fisigothiaid yn cael y gorau ar fyddin yr Hyniaid a'r Ostrogothiaid ym Mrwydr Chalons.
* Brwydr Vartanantz: gorchfygir byddin Armenia gan y Persiaid, a a lleddir eu harweinydd Sant Vartan.
* 8 Hydref - Cyngor Chalcedon, sy'n arwain at dorri'r cysylltiad rhwng yr eglwysi Uniongred yn y dwyrain a'r Eglwys Gatholig.

## Genedigaethau 
* Brigid o Iwerddon - Santes Wyddelig.

## Marwolaethau 
* Theodoric, brenin y Fisigothiaid (lladdwyd ym Mrwydr Chalons)

Categori:451
Galaeth Triangulum

350px|bawd|Galaeth Fawr Triangulum a recordiwyd gan seryddwr amatur
[350px|bawd|Llun o'r Arsyllfa Deheuol Ewrop yn dangos y breichiau troellog, a gyda lliw pinc [Nifwl|nifylau allyrru]]
[350px|bawd|Llun yn [uwchfioled|olau uwchfioled o Alaeth Fawr Triangulum a recordiwyd gan loeren GALEX (llun NASA). Mae sêr poeth gyda màs uchel yn ymddangos yn y ddelwedd uwchfioled hon.]]

Galaeth troellog yng nghytser Triangulum yw **Galaeth Triangulum** (**Messier 33** yng Nghatalog Messier neu **NGC 598**). Cyfeirir ato weithiau fel y "Galaeth Pin-olwyn" ("*Pinwheel Galaxy*") mewn llyfrau poblogaidd ar seryddiaeth, ond mae hwnnw'n enw poblogaidd am galaeth Messier 101 yn ogystal. Galaeth Triangulum yw'r trydydd mwyaf o safbwynt maint a màs yn y Grŵp Lleol, y grŵp o galaethau sy'n cynnwys Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, a Galaeth Fawr Andromeda, ac mae'n bosibl ei fod yn gydymaith disgyrchiant i galaeth Andromeda. Mae'n bosibl fod y galaeth Corrach Pisces (LGS 3), sy'n rhan o'r Grŵp Lleol hefyd, yn gydymaith i Driangulum.

Ar nosweithiau braf gellir gweld Galaeth Triangulum heb delesgop; dyma'r gwrthrych pellach i ffwrdd o'r ddaear sy'n weladwy i'r llygaid felly. Ond dylid fod yn ofalus i beidio â'i chymysgu â NGC 752, clwstwr agored gerllaw sy'n fwy disglair yn yr awyr na Triangulum ei hun.

Yn sgîl arsyllu gofalus yn 2005, mae ymchilwyr wedi llwyddo am y tro cyntaf i amcangyfrif troellu onglaidd a symudiad cywir Triangulum. Amcangyfrifir cyflymder o 190 ± 60&nbsp;km/s mewn perthynas â'r Llwybr Llaethog sy'n awgrymu hefyd fod Triangulum yn symud i gyfeiriad Galaeth Andromeda.

Categori:Galaethau
Categori:Grŵp Lleol
Categori:Gwrthrychau Messier
Categori:Gwrthrychau NGC
Categori:Triangulum (cytser)
450

4g - **5g** - 6g 
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au 
445 446 447 448 449 - **450** - 451 452 453 454 455 

----

## Digwyddiadau 
* 25 Awst - Marcian yn cael ei gyhoeddi'n proclaimed Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain gan Aspar a Pulcheria.
* Dyddiad traddodiadol ymosodiad y Sacsoniaid, Eingl a Jutiaid ar Ynys Prydain.

## Genedigaethau 
* Thrasamund, brenin y Fandaliaid

## Marwolaethau 
* 28 Gorffennaf - Theodosius II, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain
* 27 Tachwedd - Galla Placidia

Categori:450
Triangulum (cytser)

Cytser bach a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Triangulum**. "Triangulum" yw'r gair Lladin am "driongl". Fe'i helwir felly am fod ei dair seren disgleiriaf yn ffurfio triongl estynedig. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. 

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Triangulum

## Nodweddion 
Does gan Triangulum ddim sêr o'r magnitiwd cyntaf. Ei sêr disgleiriaf yw β Trianguli (magnitiwd 3.00) ac α Trianguli (m 3.41).

## Gwrthrychau pwysig 
Triangulum yw lleoliad Galaeth Triangulum, M33, un o'r galaethau yn y Grŵp Lleol. Mae'n 2.9 miliwn blwyddyn golau i ffwrdd, a gyda magnitiwd o 5.8 mae'n ddigon disglair i'w gweld â'r llygaid yn unig ar nosweithiau clir.

## Hanes a mytholeg 
Un o enwau cynnar y cytser oedd *Sicilia*, am y credid fod Ceres, nawdd-dduwies Sisili, wedi deisyfu'r duw Iau i roi'r ynys honno yn y nefoedd.

## Gweler hefyd
* Triangulum Australe

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Triangulum", Awyr Dywyll Cymru
* "Aries, Triangulum", The Deep Photographic Guide to the Constellations


Categori:Cytserau
447

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
442 443 444 445 446 - **447** - 448 449 450 451 452 

----

## Digwyddiadau 
* Brwydr Utus: Attila. brenin yr Hyniaid yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig. Dim canlyniad pendant, ond mae'r Hyniaid yn meddiannu'r Balcanau cyn belled a Thermopylae.
* Dinas Sofia yn cael ei dinistrio gan yr Hyniaid
* Merovech yn dod yn frenin y Ffranciaid
* Mae'r cofnod cyntaf yn yr *Annales Cambriæ* yn cyfeirio at y flwyddyn yma.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:447
448

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
443 444 445 446 447 - **448** - 449 450 451 452 453 

----

## Digwyddiadau 
*Llysgenhadaeth at Attila, brenin yr Hyniaid, ar ran yr ymerawdwr Theodosius II; mae un o'r cenhadon, Priscus, yn ysgrifennu yr hanes.

## Genedigaethau 
* Sant Cyriacus o Athen

## Marwolaethau 
*Germanus o Auxerre

Categori:448
Arth wen

Arth fawr a geir yn yr Arctig yw'r **arth wen**. Mae'n gigysol ac mae'n bwydo ar forloi yn arbennig.

Mae gan yr arth wen le pwysig ym mytholeg a thraddodiadau yr Inuit, pobloedd brodorol gogledd Canada.

bawd|chwith|Dwy arth wen yn ffug-ymladd.

Categori:Eirth
Categori:Yr Arctig
Mur Mawr (seryddiaeth)

:''Mae'r ethygl hon yn ymwneud â'r Mur Mawr CfA2. Gweler hefyd Mur Mawr Sloan a'r dudalen gwahaniaethu Mur Mawr.''

**Y Mur Mawr**, y cyfeirir ato'n fwy penodol weithiau fel **Mur Mawr CfA2**, yw'r uwch-strwythur ail fwyaf yn y bydysawd y gwyddwn amdano. Edefyn galaethau o galaethau ydyw, tua 200 miliwn blwyddyn golau i ffwrdd ac sydd â hyd o dros 500 miliwn blwyddyn golau a lled o 300 miliwn blwyddyn golau, ac eto nid yw ei drwch ond 15 miliwn blwyddyn golau. Fe'i darganfuwyd yn 1989 gan Margaret Geller a John Huchra yn eu gwaith seiliedig ar ddadansoddi data o arolwg sifft coch gan y *CfA Redshift Survey*.

Ni ellir gwybod ar hyn o bryd i ba raddau mae'r Mur Mawr yn ymestyn ymhellach oherwydd plân Galaeth y Llwybr Llaethog y lleolir y Ddaear arni. Mae mater rhyngseryddol (nwy a llwch) sy'n perthyn i'r Llwybr Llaethog yn amharu ar arsyllu seryddwyr ac felly does dim modd gwybod ei faint terfynol.

Damcaniaethir fod strwythurau fel y Mur Mawr yn ffurfio ar hyd edafedd tebyg i we o fater tywyll ac yn eu dilyn. Damcaniaethir ymhellach fod y mater tywyll hwn yn penderfynu strwythur y bydysawd ar y raddfa fwyaf. Mae disgyrchiant mater tywyll yn atynu mater rheolaidd, a'r mater rheolaidd 'normal' hwn a welir gan seryddwyr yn ymffurfio fel muriau "tenau" syth yn glysterau Uwch-alaethol.

Does dim ond un strwythur yn y bydysawd sy'n fwy na'r Mur Mawr. Mur Mawr Sloan yw hwnnw, a ddarganfuwyd yn 2003 mewn data gan Arolwg Awyr Digidol Sloan; mae'n gorwedd tua biliwn o flynyddoedd golau (1 giga-flwyddyn golau) i ffwrdd, ac mae ganddo hyd o tua 1.4 giga-flwyddyn golau.

## Gweler hefyd
* Strwythur graddfa fawr y cosmos

## Cyfeiriadau
Categori:Edafedd galaethau
Strwythur graddfa fawr y cosmos

[250px|bawd|Map yn dangos dosbarthiad [ymbelydredd cosmig cefndirol y bydysawd]]
Mewn cosmoleg ffisegol, mae'r term **strwythur graddfa fawr y cosmos** yn cyfeirio at y nodweddu o'r dosbarthiadau gweladwy o fater a golau ar y graddfeydd mwyaf posibl (fel rheol yn nhermau pellderau a maintioli a fesurir mewn biliynau o flynyddoedd golau). Mae arolygon o'r awyr a mapio'r amrywiol fandiau tonfeydd ymbelydredd electromagnetig (yn arbennig yn y band 21-cm) wedi ildio llawer o wybodaeth am gynnwys a nodweddion srwythur elfennol y bydysawd. Ymddengys fod trefn strwythur neu adeiladwaith y cosmos yn dilyn model hierarchiaethyddol gyda'r 'unedau' sylfaenol yn cynyddu mewn maint hyd at faint uwchglystyrau ac edafedd galaethau. Y tu hwnt i hynny, ymddengys na cheir strwythuro ar raddfa uwch, ffenomen y cyfeirir ati gan rai fel "Diwedd Maint".

## Gweler hefyd
* Mur Mawr
Ian Watkins (Steps)

Canwr o Gymru yw **Ian Watkins** (a adnabyddir fel **"H"**) (ganwyd 8 Mai 1976). Cafodd ei eni yn Llwynypia.

Daeth i enwogrwydd fel aelod o'r grŵp pop Steps.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Treorci

Categori:Prosiect Wicipop
Singin' in the Rain

bawd|thumbtime=19|upright=1.5|Trailer

Ffilm gerdd gyda Gene Kelly, Debbie Reynolds a Donald O'Connor yw '''''Singin' in the Rain'''* ("*Yn Canu yn y Glaw''") (1952).

## Caniadau
*"Singin' in the Rain" ("*Yn Canu yn y Glaw*") (1929)
*"Fit as a Fiddle (And Ready For Love)"
*"Temptation" (1933)
*"All I Do is Dream of You" (1934)
*"Make 'Em Laugh"
*"Beautiful Girl Montage" yn cynnwys "I Got a Feelin' You're Foolin'" (1935), "The Wedding of the Painted Doll" (1929) a "Should I?" (1930)
*"Beautiful Girl" ("*Merch Lân*") (1933)
*"You Were Meant for Me" (1929)
*"You Are My Lucky Star" (1935)
*"Moses"
*"Good Morning" ("*Bore da*") (1939)
*"Would You?" (1936)
*"Broadway Melody Ballet" yn cynnwys "Broadway Melody" (1929) a "Broadway Rhythm" (1935)

Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1952
Categori:Ffilmiau MGM
Thomas Edison

bawd|thumbtime=1|upright=1.1| *A Day with Thomas Edison* (1922)

Ffisegydd a dyfeisydd o'r Unol Daleithiau oedd **Thomas Alva Edison** (11 Chwefror 1847 – 18 Hydref 1931), a aned ym Milan, Ohio. Cytunir yn gyffredinol ei fod y dyfeisydd mwyaf cynhyrchiol a welwyd erioed. Mae ei mil a rhagor o batentau yn cynnwys y gramoffon (1877), y bylb trydan (1879), y meicroffon a'r falf.

Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ohio
Majorian

.]]

Roedd **Iulius Valerius Maiorianus** (Tachwedd 420 – 7 Awst 461), a adwaenir hefyd fel **Majorian**, yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin (457 - 461).

Roedd Majorian wedi gwneud enw iddo'i hun fel cadfridog, gan ennill buddugoliaethau dros y  Ffranciaid a'r Alemanni. Chwe mis wedi i'r ymerawdwr Avitus gael ei orfodi i ymddiswysddo, cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan y *magister militum* Ricimer. Nid oedd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Leo I, yn barod i dderbyn hyn.

Wedi gorchfygu ymosodiad ar Campania gan y Fandaliaid yn 458, dechreuodd baratoi byddin i ymosod ar Ogledd Affrica. Llwyddodd i orchfygu Theodoric II, brenin y Fisigothiaid yn ne Gâl, yna ar ddechrau 461 croesodd y Pyrenees gyda'r bwriad o ymuno a'i lynges yn  Cartagena. Llwyddodd Geiseric, brenin y Fandaliaid, i ddinistrio llawer o'r llynges yma mewn ymosodiad sydyn, a bu raid i Majorian roi'r gorau i'w fwriad.

Bu gwrthryfel gan ei filwyr yn Lombardi ar 2 Awst, 461, efallai wedi eu perswadio gan Ricimer, a gorfodwyd iddo ymddiswyddo. Bu farw bum diwrnod yn ddiweddarach.

Categori:Ymerodron Rhufeinig
Categori:Genedigaethau 420
Categori:Marwolaethau 461
446

4g - **5g** - 6g
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au
441 442 443 444 445 - **446** - 447 448 449 450 451 

----

## Digwyddiadau 
*Cor Tewdws, Llanilltud Fawr yn cael ei losgi

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Mac Cairthinn mac Coelboth, Brenin Leinster

Categori:446
Mur Mawr

Gall **Mur Mawr** gyfeirio at:

* Mur Mawr Tsieina, un o ryfeddodau'r byd
* Mur Mawr CfA2, gwrthrych seryddol ar orwel y bydysawd
* Mur Mawr Sloane, y gwrthrych mwyaf yn y bydysawd a wyddys
Patrick White

Nofelydd a dramodydd o Awstralia oedd **Patrick Victor Martindale White** (28 Mai 1912 – 30 Medi 1990). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1973.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *Happy Valley* (1939)
* *The Living and the Dead* (1941)
* ''The Aunt's Story* (1948)
* *The Tree of Man* (1955)
* *Voss* (1957)
* *Riders in the Chariot* (1961)
* *The Solid Mandala* (1966)
* *The Vivisector* (1970)
* *The Eye of the Storm* (1973)
* *A Fringe of Leaves* (1976)
* *The Twyborn Affair* (1979)
* *Memoirs of Many in One* (1986)

### Storiau 
* *The Burnt Ones* (1964)
* *The Cockatoos* (1974)

### Drama 
* *Bread and Butter Women* (1935)
* *The School for Friends* (1935)
* *Return to Abyssinia* (1947)
* *The Ham Funeral* (1947)
* *The Season at Sarsaparilla* (1962)
* *Night on Bald Mountain* (1964)
* *A Cheery Soul* (1963)
* *Big Toys* (1977)
* *Signal Driver: A Morality Play for the Times* (1982)
* *Netherwood* (1983)
* *Shepherd on the Rocks* (1987)

### Arall 
* *Flaws in the Glass'' (1981)

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Dramodwyr Saesneg o Awstralia
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Nofelwyr Saesneg o Awstralia
Stevie Wonder

Cerddor o'r Unol Daleithiau yw **Stevie Wonder** (ganwyd **Steveland Hardaway Judkins** 13 Mai 1950).

## Gwragedd 
*Syreeta Wright (1970 - 1972)
*Kai Milla Morris

## Disgyddiaeth 
* 1963: *Recorded Live: The 12 Year Old Genius* (UD #1)
* 1972: *Talking Book* (UD #3)
* 1973: *Innervisions* (UD #4, DU #8)
* 1974: ''Fulfillingness' First Finale* (UD #1, DU #5)
* 1976: *Songs in the Key of Life* (UD #1, DU #2)
* 1979: *Journey through the Secret Life of Plants Soundtrack* (UD #4, DU #8)
* 1980: *Hotter than July* (UD #3, DU #2)
* 1982: *Stevie Wonder's Original Musiquarium* (UD #4, DU #8)
* 1984: *The Woman in Red Soundtrack* (UD #4, DU #2)
* 1985: *In Square Circle* (UD #5, DU #5)
* 1995: *Conversation Peace* (DU #8)
* 2005: *A Time to Love'' (UD #5)

Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl ddall
Blwyddyn

**Blwyddyn** yw'r cyfnod amser y mae'n cymryd i'r Ddaear gylchdroi o amgylch yr Haul unwaith. Mae hyn yn cyfateb i gyfnod symudiad ymddangosiadol yr Haul o gwmpas yr ecliptig.

**Blwyddyn drofannol**, sy'n 365.2422 diwrnod, yw'r amser mae'n cymryd i'r haul fynd dwywaith yn olynol trwy gyhydnos y gwanwyn (Alban Eilir).

**Blwyddyn serol** (*sidereal year*), sy'n 365.2564 diwrnod, yw'r amser mae'n cymryd i'r haul symud dwywaith yn olynol trwy bwynt perthynol i gefndir y sêr yn yr awyr.

## Gweler hefyd 
*Calendr
*Calendr Gregori
*Blwyddyn naid
*Blwyddyn galactig
*Blwyddyn golau
*Blwyddyn gosmig


Categori:Unedau amser
Categori:Calendr
444

4g - **5g** - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au 
439 440 441 442 443 - **444** - 445 446 447 448 449 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*27 Mehefin - Cyril o Alexandria, duwinydd

Categori:444