Wsbecistan

Mae **Wsbecistan**, yn swyddogol **Gweriniaeth Wsbecistan**, yn wlad dirgaeedig yng Nghanolbarth Asia. Mae wedi'i hamgylchynu gan bum gwlad: Casachstan i'r gogledd, Cirgistan i'r gogledd-ddwyrain, Tajicistan i'r de-ddwyrain, Affganistan i'r de, a Tyrcmenistan i'r de-orllewin, sy'n ei gwneud yn un o ddim ond dwy wlad sydd wedi'u cloi ddwywaith ar y Ddaear, a'r llall yw Liechtenstein. Mae Wsbecistan yn rhan o'r byd Tyrcig, yn ogystal ag yn aelod o Sefydliad Gwladwriaethau Tyrcig. Wsbeceg sy'n cael ei siarad gan fwyaf gan yr Wsbeceg, a hi yw'r iaith swyddogol, tra bod Rwsieg a Tajiceg yn ieithoedd lleiafrifol arwyddocaol. Islam yw'r brif grefydd, ac mae'r mwyafrif o Wsbeciaid yn Fwslimiaid Sunni.

Yr ymsefydlwyr cyntaf a gofnodwyd yn yr Wsbecistan fodern oedd nomadiaid Dwyrain Iran, a elwir yn Scythiaid, a sefydlodd deyrnasoedd yn Khwarazm, Bactria, a Sogdia yn yr 8-6g CC, yn ogystal â Fergana a Margiana yn y 3g CC – 6g OC. Ymgorfforwyd yr ardal yn yr Ymerodraeth Achaemenaidd ac, a chafwyd cyfnod o gael ei rheoli gan Deyrnas Greco-Bactria ac yn ddiweddarach gan yr Ymerodraeth Sasanaidd, hyd at goncwest Mwslimaidd Persia yn y 7g. Trodd y rhan fwyaf o'r bobl at Islam. Yn ystod y cyfnod hwn, dechreuodd dinasoedd dyfu'n gyfoethog o Ffordd y Sidan, a daeth yn ganolfan i'r Oes Aur Islamaidd. 

Dinistriwyd y llinach Khwarazmaidd leol gan oresgyniad Mongol yn y 13g a dilynwyd hyn gan Ymerodraeth Timurid yn y 14g. Ei phrifddinas oedd Samarcand, a ddaeth yn ganolfan wyddoniaeth o dan reolaeth Ulugh Beg a sefydlu'r Dadeni Timurid. Gorchfygwyd tiriogaethau y llinach Timurid gan Wsbeciaid Shaybanid yn y 16g. 

Ymgorfforwyd Canol Asia yn raddol i Ymerodraeth Rwsia yn ystod y 19g, gyda Tashkent yn dod yn ganolfan wleidyddol Twrcistan Rwsia. Ym 1924, daeth Gweriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Wsbecistan yn un o weriniaethau'r Undeb Sofietaidd. Datganodd annibyniaeth fel 'Gweriniaeth Wsbecistan' yn 1991.

Mae Wsbecistan yn dalaith seciwlar, gyda llywodraeth gyfansoddiadol lled-arlywyddol. Mae Wsbecistan yn cynnwys 12 rhanbarth (vilayat), Dinas Tashkent, ac un weriniaeth ymreolaethol, Karakalpakstan. Disgrifiwyd y wlad gan sawl sefydliad anllywodraethol fel "gwladwriaeth awdurdodaidd gyda hawliau sifil cyfyngedig". Er hyn, cafwyd diwygiadau cymdeithasol a rheolaethol sylweddol o dan ail arlywydd Wsbecistan, sef Shavkat Mirziyoyev, yn dilyn marwolaeth yr arlywydd cyntaf, Islam Karimov. Oherwydd y diwygiadau hyn, mae'r berthynas â gwledydd cyfagos Cirgistan, Tajikistan, ac Affganistan wedi gwella'n sylweddol. Canfu adroddiad gan y Cenhedloedd Unedig yn 2020 lawer o gynnydd tuag at gyflawni Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig.

### Hawliau dynol 
Mae sefydliadau hawliau dynol anllywodraethol, megis IHF, Human Rights Watch, Amnest Rhyngwladol, yn ogystal ag Adran Wladwriaeth yr Unol Daleithiau a Chyngor yr Undeb Ewropeaidd, yn diffinio Wsbecistan fel "gwladwriaeth awdurdodaidd gyda hawliau sifil cyfyngedig" (*"an authoritarian state with limited civil rights"*) a mynegwyd pryder mawr eu bod "yn torri bron pob hawl dynol sylfaenol" ar raddfa eang. Yn ôl yr adroddiadau, y troseddau mwyaf cyffredin yw artitehio, arestio mympwyol, a chyfyngiadau ar ryddid yr unigolyn a grwpiau i ymwneud â chrefydd, lleferu a rhyddid y wasg, cysylltiad rhydd ac ymgynull yn grwpiau. 

Adroddwyd hefyd bod sterileiddio menywod gwledig yn orfodol, a hyn wedi cael ei sancsiynu gan y llywodraeth. Mae'r adroddiadau'n honni bod y troseddau'n cael eu cyflawni gan amlaf yn erbyn aelodau o sefydliadau crefyddol, newyddiadurwyr annibynnol, gweithredwyr hawliau dynol ac actifyddion gwleidyddol, gan gynnwys aelodau o'r gwrthbleidiau gwaharddedig. O 2015 ymlaen, roedd adroddiadau ar droseddau ar hawliau dynol yn Wsbecistan yn nodi bod troseddau'n dal i fynd rhagddynt heb unrhyw dystiolaeth o wella. Mae'r *Freedom House* (sefydliad dielw wedi'i leoli yn Washington, D.C.) wedi gosod Uzbekistan yn gyson ger gwaelod ei safle Rhyddid yn y Byd ers sefydlu'r wlad yn 1991. Yn adroddiad 2018, roedd Wsbecistan yn un o'r 11 gwlad waethaf am Hawliau Gwleidyddol a Rhyddid Sifil.

Mae aflonyddwch sifil 2005 yn Uzbekistan, a arweiniodd at ladd cannoedd o bobl, yn cael ei ystyried gan lawer fel digwyddiad o bwys yn hanes cam-drin hawliau dynol yn Wsbecistan. Mynegwyd pryder a gwnaed ceisiadau am ymchwiliad annibynnol i'r digwyddiadau gan yr Unol Daleithiau, yr Undeb Ewropeaidd, a'r Cenhedloedd Unedig.

Amcangyfrifir bod 1.2 miliwn o gaethweision modern yn Wsbecistan, y rhan fwyaf ohonyn nhw'n gweithio yn y diwydiant cotwm. Honnir bod y llywodraeth yn gorfodi gweithwyr y wladwriaeth i ddewis cotwm yn ystod misoedd yr hydref. Deellir fod benthyciadau Banc y Byd wedi’u cysylltu â phrosiectau sy’n defnyddio llafur plant ac arferion llafur gorfodol yn y diwydiant cotwm.

## Demograffeg 
O 2022 ymlaen, roedd gan Wsbecistan y boblogaeth fwyaf allan o holl wledydd Canolbarth Asia. Mae ganddi 36 miliwn o ddinasyddion, sef bron i hanner cyfanswm poblogaeth y rhanbarth. Mae poblogaeth Wsbecistan ar gyfartaledd yn ifanc iawn ac mae 23.1% o'i phobl dan 16 oed (amcangyfrif o 2020). Yn ôl ffynonellau swyddogol, mae'r Wsbeciaid yn 84.5% o gyfanswm y boblogaeth. Yn 2021 roedd y grwpiau ethnig eraill yn cynnwys Rwsiaid 2.1%, Tajikiaid 4.8%, Kazakhiaid 2.4%, Karakalpakiaid 2.2% a Tatariaid 0.5%.[4]

Mae'r genedl yn 96% Mwslemaidd (Sunni yn bennaf, gyda lleiafrif yn Shi'a), 2.3% yn  Uniongred Dwyreiniol ac 1.7% o grefyddau eraill. Mae Adroddiad Rhyddid Crefyddol Rhyngwladol Adran Talaith yr Unol Daleithiau, 2004 yn datgan bod 0.2% o'r boblogaeth yn Fwdhaidd (Coreaiaid ethnig). Roedd 94,900 o Iddewon yn Wsbecistan yn 1989 (tua 0.5 % o'r boblogaeth yn ôl cyfrifiad 1989), ond nawr, ers diddymu'r Undeb Sofietaidd, gadawodd y rhan fwyaf o Iddewon Canolbarth Asia y rhanbarth am yr Unol Daleithiau, yr Almaen, neu Israel. Arhosodd llai na 5,000 o Iddewon yn Uzbekistan yn 2007.
alt=Uzbek children|chwith|bawd| Plant Wsbeceg
Mae gan Uzbekistan gyfradd llythrennedd o 100% ymhlith oedolion hŷn na 15 oed (amcangyfrif 2019).

Y disgwyliad oes yn Wsbecistan yw 75 mlynedd ar gyfartaledd. 72 mlynedd ymhlith dynion a 78 mlynedd ymhlith merched.

### Bwyd a choginio 
de|bawd| *Palov*
Mae amaethyddiaeth leol yn dylanwadu ar fwyd Wsbecaidd; gan fod llawer iawn o ffermio grawn yn Wsbecistan; mae bara a nwdls yn bwysig ac mae bwyd Wsbecaidd wedi'i nodweddu gan "gyfoeth o nwdls". Mae cig oen yn boblogaidd oherwydd y digonedd o ddefaid yn y wlad ac mae'n rhan o nifer o brydau Wsbecaidd.

Y Palov (neu'r *plov*) yw pryd unigryw a chenedlaethol Wsbecistan, prif gwrs a wneir fel arfer gyda reis, cig, moron a nionod, er nad oedd ar gael i bobl gyffredin tan y 1930au. Mae yna lawer o amrywiadau rhanbarthol o'r pryd hwn. Yn aml defnyddir y braster a geir ger cynffon y ddafad, y *qurdiuq*. Yn y gorffennol, roedd coginio *palov* yn bryd ar gyfer dynion, ond roedd y Sofietiaid yn caniatáu i fenywod ei goginio hefyd.

Mae seigiau cenedlaethol nodedig eraill yn cynnwys shorpa, sef cawl wedi'i wneud o ddarnau mawr o gig brasterog (cig dafad fel arfer), a llysiau ffres; norin a *laghman*, seigiau nwdls y gellir eu gweini yn y cawl neu fel prif gwrs; manti, chuchvara, a *somsa*, pocedi o does wedi'u stwffio yn fwyd neu'n brif gwrs; dimlama, stiw cig a llysiau; a chebabs amrywiol, a wasanaethir fel arfer fel prif gwrs.

Te gwyrdd yw'r diod poeth cenedlaethol a yfir trwy gydol y dydd; mae caffis te (y *chaikhanas*) o bwysigrwydd diwylliannol a chymdeithasol, ond mae te du yn cael ei ffafrio yn Tashkent. Mae te bob amser yn cyd-fynd â phryd o fwyd, ond mae hefyd yn ddiod a gynigir yn awtomatig i bob gwestai. Mae Ayran, diod iogwrt oer, yn boblogaidd yn yr haf.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd Canolbarth Asia
Categori:Gwledydd Asia
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd
Categori:Aelod-wladwriaethau Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol
Categori:Gwledydd tirgaeedig