open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lewis Byford

Roedd **Lewis Byford** neu **Lewis ab Ieuan** yn Esgob Bangor rhwng 1404 a 1407 ac yn un o gefnogwyr Owain Glyn Dŵr.

## Bywgraffiad
Cafodd addysg prifysgol, a threuliodd gyfnod hir yn Rhufain yng ngwasanaeth y pab cyn iddo gael ei enwebu'n Esgob Bangor gan y pab yn Awst 1404. Yn Ebrill 1405 cofnodir fod Coron Lloegr wedi meddiannu'r elw o blwyf Byford yn Swydd Henffordd, oherwydd fod Lewis wedi ymuno ag Owain Glyn Dŵr. Aeth ar neges i'r Alban dros Owain gyda John Trefor, Esgob Llanelwy, yn 1406.

Cofnodir iddo gael ei gymeryd yn garcharor ym Mrwydr Bramham Moor yn mis Chwefror 1408, pan gafodd Iarll Northumberland, oedd wedi gwrthryfela a gwneud cytundeb ag Owain, ei orchfygu a'i ladd gan fyddin y brenin.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Ros Muc

Pentref yng nghanol Gaeltacht Conamara yn Swydd Galway, gogledd-orllewin Iwerddon, yw **Ros Muc** (Saesneg: ***Rosmuck***).

Credir mai ystyr yr enw Gwyddeleg 'Ros Muc' yw "penrhyn y moelydd" (*ros* 'penrhyn' + *muc* 'moelydd').

Er ei fod yn bentref bach mae gan Ros Muc le arbennig yn hanes llenyddiaeth Wyddeleg a diwylliant Iwerddon. Ganwyd Proinsias Mac Aonghusa, cyn-arlywydd Cynghrair y Wyddeleg, yn y pentref. Arferai'r chwyldroadwr ac ymgyrchydd iaith Wyddeleg Patrick Pearse (Pádraig Mac Piaras) fye mewn tŷ haf yn yno yn y 1900au, ac mae nifer o straeon byrion yn lleoledig yn yr ardal. Magwyd y llenor Pádraic Ó Conaire (1882 - 1928) yn nhŷ ei ewythr yn Ros Muc ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20fed. Lleolir rhai o'i straeon yn yr ardal, gan gynnwys 'M'asal Beag Dubh' ("Fy Asyn Bach Du") a'r nofel *Deoraíocht* ("Ar Wasgar").

Heddiw cydnabyddir yr ardal fel un o gadarnleoedd pwysicaf yr iaith Wyddeleg yn Gaeltacht De Conamara.

## Dolenni allanol
* (Saesneg a Gwyddeleg) Gŵyl Dawnsio Gwyddelig Ros Muc 

Categori:Pentrefi Swydd Galway
Conradh na Gaeilge

Cymdeithas sy'n bodoli "er mwyn cadw'r iaith Wyddeleg yn fyw ar dafod leferydd yn Iwerddon" yw **Conradh na Gaeilge** neu **Connradh na Gaedhilge** (hen enw Saesneg **Gaelic League**: 'Cynghrair y Wyddeleg').

Cafodd y Cynghrair ei sefydlu yn Nulyn ar 31 Gorffennaf, 1893 gan Douglas Hyde, Protestant o Frenchpark, Swydd Roscommon gyda chymorth Eugene O'Growney, Eoin MacNeill, Luke K. Walsh ac eraill. Datblygodd Conradh na Gaeilge o'r Undeb Gwyddeleg cynharach a thyfodd i fod y prif sefydliad yn yr Adfywiad Gwyddeleg yn hanner cyntaf yr 20g. Papur newydd cyntaf y Cynghrair oedd *An Claidheamh Soluis* ("Cleddyf y Goleuni") a'i olygydd pwysicaf oedd Pádraig Pearse.

Yn ddiweddar bu gan Conradh na Gaeilge ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus i gael cydnabyddiaeth o'r Wyddeleg fel un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd.

## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol y Cynghrair
* Government language promotion agency - Foras na Gaeilge  
* The Annual Music Festival (An tOireachtas)
* The Dancing Commission (An Coimisiún le Rincí Gaelacha)
* The Annual Week of Irish, March of each year (Seachtain na Gaeilge)
* Club Chonradh, BAC (Dublin)
* Gaillimh  (Galway) 
* Comharchumann Oileán Árainn Mhóir (Aran)
* Muscraí  (Co. Cork) 
* Beal Feirste (Belfast) 
* Sasana Nua (New England)
* Nua Eabhrac (New York)
* Boston
* New Jersey 
* Milwaukee
* Detroit
* Minnesota 
* Friendship Branch, Dallas/Fort Worth, Texas) 
* Thír na gCnoc, Austin, Texas 
* San Francisco 
* An Astráil (Australia)

Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau 1893
Gaillimh

Prif ddinas Swydd Gaillimh, gorllewin Iwerddon, yw **Gaillimh** (Saesneg: *Galway*), sy'n yr unig ddinas yn nhalaith Connachta. Saif ar lan Bae Gaillimh lle rhed Afon Coirib i'r môr ar ddiwedd ei thaith fer o Loch Coirib, i'r gogledd. Dros y bae i'r gorllewin ceir Oileáin Árann a gysylltir â'r ddinas gan wasanaeth fferi rheolaidd. 

Mae'r iaith Wyddeleg yn gymharol gryf yma, o'i chymharu â rhannau eraill o'r wlad. Mae rhannau o'r ddinas yn rhan o Gaeltacht Swydd Gaillimh ac mae'r ddinas ei hun â statws 'Tref Wasanaethu'r Gaeltacht' ac felly, yn rhoi cefnogaeth arbennig ar gyfer darpariaeth yn yr iaith i'w thrigolion a thrigolion y Gaeltacht gyfagos.

250px|bawd|dim|Ar y cei yn harbwr Galway

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa'r Ddinas Gaillimh
*Eglwys gadeiriol
*Eglwys Sant Niclas
*Prifddinas Genedlaethol Iwerddon, Gaillimh
*Sgwar Eyre
*Taibhdhearc na Gaillimhe (theatr iaith Wyddeleg genedlaethol Iwerddon)

## Enwogion
*Frank Harris (1856-1931), awdur
*Pádraic Ó Conaire (1882-1928), llenor Gwyddeleg
*Siobhán McKenna (1923-1986), actores

## Chwaraeon
Mae'r ddinas yn gartref i dîm rygbi Connacht sy'n chwarae yn y Pro14.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Gaillimh
Gwlff Riga

200px|bawd|Lleoliad Gwlff Riga
Mae **Gwlff Riga** yn gwlff yn nwyrain y Môr Baltig, rhwng Estonia a Latfia. Fe'i enwir ar ôl Riga, prifddinas Latfia, sy'n borthladd pwysig ar ei lan.

Categori:Daearyddiaeth Estonia
Categori:Daearyddiaeth Latfia
Riga
Categori:Y Môr Baltig
Bae Galway

Mae **Bae Galway** yn fraich o'r Cefnfor Iwerydd ar arfordir gorllewinol Iwerddon. Yr unig ddinas ar ei lannau yw Galway. Mae'n gorwedd rhwng Conamara i'r gogledd, gweddill Swydd Galway i'r dwyrain, a rhan ogleddol Swydd Clare i'r de. Yng ngheg y bae ceir Ynysoedd Arainn. Mae'n un o faeau mwyaf prydferth Iwerddon.

500px|bawd|dim|Map Bae Galway a'r cyffiniau

Galway
Categori:Daearyddiaeth Swydd Clare
Categori:Daearyddiaeth Swydd Galway
Riga

250px|bawd|Castell Riga yn y gaeaf
**Riga** yw prifddinas Latfia a dinas fwyaf y wlad. Mae'n borthladd pwysig ar lan Gwlff Riga yn y Môr Baltig.

Sefydlwyd Urdd Marchogion Livonia yn Riga yn 1201. Yn 1282 daeth yn aelod o'r Cynghrair Hanseatig a thyfodd i fod yn ganolfan fasnach fawr. Aeth dan reolaeth Gwlad Pwyl yn 1581, Sweden yn 1621 ac yna Rwsia yn 1710. Am gyfnod roedd yn brifddinas y Latfia annibynnol rhwng y ddau ryfel byd (1918 - 1940) cyn cael ei meddiannu gan yr Almaenwyr yn yr Ail Ryfel Byd ac wedyn gan y Sofietiaid. Heddiw mae'n brifddinas Latfia annibynnol.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Castell Riga
* Eglwys gadeiriol
* Eglwys Sant Pedr
* Pulvertornis (tŵr)
* Rīgas Pils (Castell Riga)
* Theatr Genedlaethol
* Tŵr Radio a Theledu Riga

## Enwogion 
* Sergei Eisenstein (1898-1948), cyfarwyddwr ffilm
* Isaiah Berlin (1909-1997), athronydd
* Gidon Kremer (g. 1947), cerddor
* Mikhail Baryshnikov (g. 1948), dawnswr

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas

Categori:Dinasoedd Latfia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
322

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
317 318 319 320 321 - **322** - 323 324 325 326 327 

----

## Digwyddiadau 
*Y dystiolaeth gyntaf am ddefnyddio gwarthafl ar gyfer marchogaeth (yn hytrach na dim ond ar gyfer neidio ar gefn y ceffyl) mewn bedd yn Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:322
321

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
316 317 318 319 320 - **321** - 322 323 324 325 326 

----

## Digwyddiadau 
*7 Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchymyn cadw *dies Solis Invicti* (dydd Sul) fel diwrnod o orffwys.
*Calcidius yn cyfieithu gwaith Platon i'r Lladin.

## Genedigaethau 
*Valentinian I, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:321
320

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
315 316 317 318 319 - **320** - 321 322 323 324 325

----

## Digwyddiadau 
*Crispus, mab yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I, yn gorchfygu'r Ffranciaid, gan sicrhau ugain mlynedd o heddwch ar ffin Afon Rhein.
*25 Rhagfyr yn cael ei dderbyn yn swyddogol fel dyddiad geni Iesu.

## Genedigaethau 
*Constans (Flavius Julius Constans) Ymerawdwr Rhufeinig
*Sextus Aurelius Victor, gwleidydd ac awdur Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:320
Nicolaus Copernicus

Seryddwr o Bwyliad oedd **Nicolaus Copernicus** (19 Chwefror 1473 – 24 Mai 1543). Yn ei lyfr dylanwadol *De Revolutionibus Orbium Coelestium* ("Ynglŷn â chylchdroadau sfferau'r nef") gwnaeth ddamcaniaeth fod y Ddaear yn cylchdroi o amgylch yr Haul, yn hytrach na bod yr Haul yn cylchdroi o amgylch y Ddaear. Roedd yn ddamcaniaeth chwyldroadol a dadleuol iawn yn ei amser a'r gwrthwyneb i ddysgeidiaeth awdurdedig yr Eglwys Gatholig, ond gosododd sylfeini seryddiaeth fodern. Enwyd crater ar y Lleuad ar ôl iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1473
Categori:Marwolaethau 1543
Categori:Pwyliaid
Categori:Seryddwyr o Wlad Pwyl
Kyoto

[bawd|Tair [geisha yn crwydro ardal Higashiyama, Kyoto ben bore]]
bawd|Kyoto, 1891

Dinas hynafol yng nghanolbarth Japan, yn ne ynys Honshu, yw **Kyoto** (Japaneg: 京都市 *Kyōto-shi*). Mae wedi bod yn ganolfan diwylliant pwysig iawn ers y cyfnod Heian pan fu'n brifddinas y wlad (794–1192). Erys nifer o balasau a themlau hynafol yn y ddinas. Mae'n ddinas bwysig i ddilynwyr Shinto. Fe'i hystyrir yn ganolfan bwysicaf Bwdhaeth Siapanaidd yn ogystal.

Cafodd Cytundeb Kyoto ei arwyddo yno, a oedd yn ceisio arafu effeithiau cynhesu byd eang.

## Adeiladau 
* Amgueddfa Manga
* Castell Nijo
* Daigo-ji
* Hongan-ji
* Jishō-ji (Ginkaku-ji)
* Kiyomizu-dera
* Kōzan-ji
* Kyō-ō-Gokokuji (Tō-ji)
* Ninna-ji
* Palas Ymerodrol Kyoto
* Palas Ymerodrol Sento
* Rokuon-ji (Kinkaku-ji)
* Ryōan-ji
* Saihō-ji (Kokedera)
* Tenryū-ji

## Enwogion 
* Itō Jinsai (1627-1705), athronydd
* Tomioka Tessai (1837-1924), arlunydd
* Nobuo Nakagawa (1905-1984), cyfarwyddwr ffilm
* Joi Ito (g. 1966), dyn busnes

## Gweler hefyd 
* Gion


Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Talaith Kyoto
Cyflymiad

Mewn mecaneg, **cyflymiad** (Saesneg: *Acceleration*) yw cyfradd newid cyflymder (*velocity*) o ran amser. Deilliad o gyflymder neu ail-ddeilliad dadleoliad. Mae cyflymiadau yn feintiau fector (yn yr ystyr bod ganddynt faint a chyfeiriad).

Mae cyflymiad yn un o sawl elfen o sinemateg, sef astudiaeth symudiad: mae rhan gyntaf y gair sine-mateg yn golygu 'symudiad', fel cine-ma, lle dangosir lluniau symudol. Caiff cyfeiriad cyflymiad gwrthrych ei bennu gan gyfeiriad y grym *net* sy’n gweithredu arno. Caiff cyfeiriad cyflymiad gwrthrych ei bennu gan gyfeiriad y grym net sy’n gweithredu arno. Mae maint cyflymiad gwrthrych, fel y disgrifir gan ail gyfraith Newton, yn ganlyniad i ddau achos:
# cydbwysedd net yr holl rymoedd allanol sy’n gweithredu ar y gwrthrych — mae’r maint yn gymesur yn uniongyrchol â’r grym net hwnnw;
# mas y gwrthrych, yn dibynnu ar y deunyddiau y mae wedi’u gwneud ohonynt — mae’r maint mewn cyfrannedd gwrthdro (*inversely proportional*) i fas y gwrthrych.

Yr uned SI (System Ryngwladol o Unedau) ar gyfer cyflymiad yw: un fetr yr eiliad sgwâr (, \mathrm{\tfrac{m}{s^2}}).

## Cyfeiriadau
## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Senon

Un o elfennau Grwp VIII yw **senon** â'r symbol `**Xe**`. Nid yw'n adweithiol.

## Defnydd 
Mae profion wedi dangos fod Senon yn gweithio'n dda fel anasthetig cyffredinol, heb unrhyw nodweddion negyddol yn sgil ei ddefnydd. Yr anfantais yw ei fod yn ddrud.

Defnyddir Senon i wneud bylbiau golau mewn goleudai yn ogsytal. Mae'r golau yn un llachar gwyn gyda mymryn o las.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Nwyon nobl
Gaiana

Gwlad ar arfordir gogleddol De America yw **Gaiana** (), yn swyddogol **Gweriniaeth Gydweithredol Gaiana**. Mae'n ffinio â Feneswela i'r gorllewin, â Brasil i'r de ac â Swrinam i'r dwyrain. Mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r gogledd. Georgetown ar aber Afon Demerara yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

250px|chwith|bawd|Caeau reis yng ngogledd y wlad.

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cymuned y Caribî
Categori:Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America

Categori:Y Gaianas
Categori:Gweriniaethau'r Gymanwlad
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Charles Alfred Howell Green

**Charles Alfred Howell Green** (19 Awst 1864 – 7 Mai 1944) oedd esgob cyntaf esgobaeth Mynwy rhwng 1921 a 1928. Bu wedyn yn Esgob Bangor o 1928 hyd ei farw, ac yn Archesgob Cymru o 1934 ymlaen.

Roedd Green yn Uchel Eglwyswr, gydag enw am fod yn unbenaethol. Ysgrifennodd arweinlyfr i gyfansoddiad Yr Eglwys yng Nghymru.

Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Mynwy
Maldives

Gwlad yng Nghefnfor India i'r de-orllewin o India a Sri Lanca yw **Gweriniaeth Maldives** neu **Maldives**. Mae'n cynnwys cadwyn o 1,196 o ynysoedd sydd wedi'u lleoli tua 750&nbsp;km (470 milltir) o'r tir mawr. Mae'r gadwyn yn ymestyn tua 870&nbsp;km (540 milltir) o'r gogledd i'r de. Saif ei bwynt mwyaf deheuol ychydig i'r de o'r cyhydedd.

Dim ond 220 o ynysoedd y mae pobl yn byw ynddynt. Mae'r rhan fwyaf o'r tir tua 1&nbsp;metr yn uwch na lefel y môr, sy'n golygu bod y trigolion mewn perygl arbennig oherwydd y cynnydd byd-eang yn lefel y môr. Dim ond 5.1&nbsp;m o uchder yw'r pwynt uchaf, sydd ar ynys Vilingilli yn Addu Atoll. Mae riffiau cwrel yn cynnig rhywfaint o amddiffyniad rhag y stormydd monsŵn treisgar aml. Mae'r ynysoedd wedi'u gorchuddio â choed palmwydd a ffrwythau bara ac wedi'u hamgylchynu gan lagynau a thraethau tywodlyd.


Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd De Asia
Macau

Rhanbarth Gweinyddol Arbennig sy'n perthyn i Weriniaeth Pobl Tsieina yw **Macau** (neu **Macao**). Mae'n cynnyws Gorynys Macau a dwy ynys (Taipa a Coloane) a leolir yn nelta Zhu Jiang (Afon Perl) yn ne-ddwyrain y wlad. Mae'n ffinio â thalaith Guangdong ac mae Hong Cong yn gorwedd 17 milltir i'r dwyrain.

Gweinyddwyd Macau gan Bortiwgal o 1557 hyd 1999, gan ei gwneud hi'r wladfa Ewropeaidd olaf yn Asia ar adeg ei throsgwlyddo yn ôl i Tsieina. Ymsefydlodd masnachwyr o Bortiwgal gyntaf ym Macau yn y 1550au. Ym 1557, cafodd Macau ei rhentu i Bortiwgal gan Ymerodraeth Tsieina fel porthladd masnach. Gweinyddodd Portiwgal y ddinas o dan awdurdod a sofraniaeth Tsieiniadd tan 1887, pan ddaeth Macau yn wladfa i'r ymerodraeth Borthiwgalaidd. Cafodd sofraniaeth ei throsglwyddo'n ôl i Tsieina ar Ragfyr 20fed 1999. Mae Cyd-Ddatganiad Tsieina-Portiwgal a Chyfraith Sylfaenol Macau'n mynnu bod Macau'n gweithredu gyda lefel uchel o annibyniaeth tan o leiaf 2049, hanner can mlynedd ar ôl y trosglwyddo.

O dan bolisi "un wlad, dau gyfundrefn", mae Llywodraeth Ganolog y Bobl Gweriniaeth Pobl Tsieina'n gyfrifol am amddiffyn y diriogaeth ac am faterion tramor tra bod Macau'n parhau i gynnal ei chyfundrefn gyfreithiol, heddlu, arian cyfredol, polisi tollau a pholisi mewnfudo. Mae Macau'n cyfrannu i sefydliadau rhyngwladol a digwyddiadau sydd ddim angen i'w haelodau feddiannu sofraniaeth genedlaethol.

250px|dim|Casino Lisboa, Macau.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Camões Grotto
*Casino Lisboa
*Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
*Fortaleza de Mong Há
*Fortaleza do Monte
*Pont Lotws
*Senedd
*Teml Na Tcha

## Enwogion
*Ho Iat Seng
*Fernando Chui
*Edmund Ho (g. 1955), gwleidydd
*Alex Fong Chung-Sun (g. 1963), actor


Categori:Rhanbarthau gweinyddol arbennig Gweriniaeth Pobl Tsieina
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Portiwgal
Ynysoedd Marshall

Gwlad yn Oceania yw **Ynysoedd Marshall**. Lleolir yr ynysoedd ym Micronesia yng ngorllewin y Cefnfor Tawel i'r gogledd o Nawrw a Ciribati, i'r dwyrain o Daleithiau Ffederal Micronesia ac i'r de o Ynys Wake. Mae'r wlad yn cynnwys 29 o atolau a 5 ynys arall.

250px|chwith|bawd|Atol Majuro

Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Almaen
Marshall
Nawrw

Gwlad sofran ac ynys yn Oceania yw **Nawrw** (Nawrŵeg: *Naoero*, ; yn swyddogol: **Gweriniaeth Nawrw**). Fe'i lleolir yng ngorllewin y Cefnfor Tawel ger y Cyhydedd yn rhanbarth Micronesia. Mae ei chymdogion yn cynnwys Ciribati i'r dwyrain, Ynysoedd Marshall i'r gogledd, Taleithiau Ffederal Micronesia i'r gogledd-orllewin ac Ynysoedd Solomon i'r de-orllewin.

Mwyngloddio ffosffad (ffosfforws) oedd prif ddiwydiant yr ynys am gyfnod ond mae'r cyflenwadau masnachol wedi darfod gan adael yr ynys mewn cyflwr truenus.  Am gyfnodau ers 2001 prif "ddiwydiant" y wlad oedd cynnal carchar ceiswyr lloches ar gyfer Llywodraeth Awstralia. 

250px|dim|bawd|Llun lloeren o Nawrw

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Almaen

Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
323

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
318 319 320 321 322 - **323** - 324 325 326 327 328 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchfygu'r Sarmatiaid ac yn cymryd y teitl *Sarmaticus Maximus*.
*Jin Ming Di yn olynu Jin Yuan Di fel Ymerawdwr Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Jin Yuan Di, Ymerawdwr China

Categori:323
Fanwatw

Ynysfor yn ne'r Cefnfor Tawel yw **Gweriniaeth Fanwatw** (neu **Vanuatu**).  Y brifddinas yw Port Vila.

## Hanes
bawd|Arfbais Condominiwm Ynysoedd Heledd Newydd
Cafodd ynysoedd Fanwatw eu coloneiddio gan yr Ymerodraeth Brydeinig a gan Ffrainc. Rhwng 1906 a 1980, enw swyddogol Fanwatw oedd **Condominiwm Ynysoedd Heledd Newydd** (Ffrangeg: Condominium des Nouvelles-Hébrides, Saesneg: New Hebrides Condominium). Roedd gan y Condominiwm strwythur cymhleth er mwyn rhannu grym rhwng y Ffraincwyr a'r Prydeinwyr, gyda dau gymuned at ddibenion addysg ac ati, a thri llywodraeth. Ym 1980, daeth y wlad yn annibynnol, a mabwysiadwyd yr enw Vanuatu yn swyddogol.

## Ieithoedd
Mae Fanwatw yn wlad hynod amrywiol o ran ieithoedd, gyda 108 iaith brodorol, allan o boblogaeth o ddim ond 272 000. Mae'r holl ieithoedd hyn yn perthyn i deulu'r ieithoedd Awstronesaidd, ac yn benodol i is-deulu'r ieithoedd Cefnforol. O'u mewn, mae tair iaith yn y grŵp polyneseg, naw sy'n rhan o grŵp De Fanwatw, a'r gweddill yn perthyn i grŵp Gogledd a Chanol Fanwatw. Nid yw cyd-ddealltwriaeth rhyngddynt yn bosib. Yn ogystal â'r 108 iaith brodorol hyn, daeth nifer o ieithoedd i Fanwatw gyda gwahanol bobl a gyrhaeddodd yn ystod yr 20g: Ffidjïeg, Tahiteg, Tongeg, Gilberteg, Fietnameg, Wallisieg, a ieithoedd o Tsieina gan gynnwys Hakka.

Mae gan weriniaeth Fanwatw dair iaith swyddogol: Ffrangeg a Saesneg, ieithoedd coloneiddiol, a Bislamar. Pijin yw Bislamar, sef iaith gyffredin (Lingua franca) wedi ei symleiddio, ar sail geirfa a gramadeg iaith arall, Saesneg yn yr achos hwn. Mae nifer o eiriau benthyg Bislamar yn dod o'r Ffrangeg a ieithoedd Gogledd Fanwatw yn ogystal. Prin yw defnydd y boblogaeth wledig (79 % o'r boblogaeth gyfan ym 1996) o'r Ffrangeg a'r Saesneg, ond mae Bislamar yn iaith gyffredin ledled yr ynysfor. le bichelamar est la langue véhiculaire commune à tout l'archipel. Ac eithrio yn y trefi, nid yw Bislamar yn cymryd lle'r ieithoedd brodorol, sydd heb eu heffeithio ganddi, heblaw benthyg geiriau o dro i dro.


Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Samoa

Gwlad yn Oceania yn ne'r Cefnfor Tawel yw **Samoa** (**Gorllewin Samoa** o 1914 tan 1997). Mae'n cynnwys hanner gorllewinol Ynysoedd Samoa; mae'r ynysoedd dwyreiniol yn perthyn i Samoa America. Savai'i ac Upolu yw prif ynysoedd y wlad. Lleolir y brifddinas Apia ar Upolu.Pennaeth llywodraeth : Naomi Mataʻafa

250px|chwith|bawd|Pentref ar Ynys Savai'i


Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Sant Vincent a'r Grenadines

Gwlad yn yr Antilles Lleiaf yn nwyrain y Caribî yw '''Saint Vincent a'r Grenadines** (neu **Sant Vincent a'r Grenadinnau'''). Mae'n gorwedd rhwng Grenada i'r de a Sant Lwsia i'r gogledd.

Saint Vincent yw'r brif ynys ac mae tua 90% o'r boblogaeth yn byw yno. Lleolir Ynysoedd y Grenadines i'r de. Bequia, Mustique, Canouan, Mayreau ac Ynys Union yw'r fwyaf o'r ynysoedd sy'n perthyn i Saint Vincent a'r Grenadines. Mae'r ynysoedd mwyaf deheuol yn perthyn i Grenada.

[250px|chwith|bawd|[Kingstown, prifddinas Saint Vincent a'r Grenadines.]]

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Sant Lwsia

Gwlad ynysol yn nwyrain Môr y Caribî yw **Sant Lwsia**, neu *Saint Lucia* yn lleol. Fe'i lleolir yn yr Antilles Lleiaf, i'r gogledd o Saint Vincent a'r Grenadines, i'r gogledd-orllewin o Barbados ac i'r de o Martinique.

Cafodd Sant Lwsia ei gwladychu yn gyntaf gan y Ffrancwyr yn yr 1660au. Rhoddodd y Ffrancwyr yr enw ar yr ynys ar ôl y santes Lucia, neu Lleucu, o Siracusa.

Atyniadau naturiol yn Sant Lwsia ydi’r traethau trofannol a riffiau cwrel, y coedwig law, a’r llosgfynydd La Soufrière; hwn ydi’r unig llosgfynydd yn y byd y gallwch gallu gyrru drwyddo gyda’ch car.

Atyniadau enwog yn Sant Lwsia ydi'r *Jazz Festival*, a'r *Food and Rum Festival*.

Mae gan y genedl faner drawiadol. Baner Sant Lwsia yw'r unig faner yn y byd sydd â thriongl isosceles arni.

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Sant Kitts-Nevis

Gwlad yn yr Antilles Lleiaf yn nwyrain y Caribî yw **Sant Cristoffer a Nefis** (). Mae'n cynnwys dwy ynys: Sant Cristoffer (168&nbsp;km²; 35,000 o drigolion) a Nefis (93&nbsp;km²; 12,000 o drigolion).

250px|chwith|bawd|Golygfa dros Sant Cristoffer gyda Nefis yn y cefndir.

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Paragwái

Gwlad yn Ne America yw **Paragwái** (), yn swyddogol **Gweriniaeth Paragwái**. Mae'n gorwedd ar ddwy lan Afon Paragwái yng nghanol y cyfandir ac mae'n ffinio â'r Ariannin i'r de a de-orllewin, â Brasil i'r dwyrain a gogledd-ddwyrain ac â Bolifia i'r gogledd-orllewin.

250px|chwith|bawd|Map o Baragwái.


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd De America
Categori:Gwledydd tirgaeedig
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Palaw

Gwlad yn Oceania yw **Palaw** (hefyd: **Belau**). Mae'n cynnwys mwy na 350 o ynysoedd a leolir yng ngorllewin y Cefnfor Tawel i'r dwyrain o'r Philipinau ac i'r gogledd o Gini Newydd. Y brifddinas yw Melekeok ar yr ynys fwyaf Babelthuap. Mae ganddi arwynebedd o 466 cilomedr sgwâr (180 milltir sgwâr), sy'n golygu mai hi yw'r bedwaredd wlad leiaf yn y byd: tua hanner maint Ynys Môn.

Rhennir Palaw yn 16 talaith:

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Palau 

Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Almaen

Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
319

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
314 315 316 317 318 - **319** - 320 321 322 323 324 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gwahardd gwahanu teuluoedd wrth werthu caethweision.
* Arius yn teithio i Nicomedia ar wahoddiad Eusebius, wedi iddo gael ei gyhuddo o heresi a'i gondemnio gan Alexander, Patriarch Alexandria. Dechrau'r ymrafael ynglŷn ag Ariadaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:319
Tiriogaethau Palesteinaidd

bawd|Ffiniau Palesteina yn 1922.
bawd|Map o'r Lan Orllewinol.
bawd|Map o Lain Gaza.

Enw ar un o sawl ardal o Balesteina a gafodd eu meddiannu gan Yr Aifft a'r Iorddonen yn 1947 ac yna gan Israel yn y Rhyfel Chwe Diwrnod yn 1967 yw **Tiriogaethau Palesteinaidd**.

Erbyn heddiw defnyddir y term i gyfeirio yn benodol at yr ardaloedd o fewn Palesteina sydd o dan lywodraeth y Palesteiniaid yn bennaf (42% o'r Lan Orllewinol a holl Lain Gaza sy'n cael ei reoli gan Hamas).

Nid yw'n cynnwys Ucheldiroedd Golan (y 'Golan Heights' yn Saesneg) a gipiwyd o ddwylo Syria yn 1967 na Phenrhyn Sinai a gipwyd o ddwylo'r Aifft yn yr un adeg ond a roddwyd yn ôl i'r Aifft gan Israel yn 1979 yn dilyn cytundeb heddwch.

Defnyddir y term hwn fel arfer i gyfeirio at y rhanau hynny o Balesteina mae cryn ffraeo yn eu cylch, neu 'The Israeli-occupied territories'. Y term a ddefnyddir gan y Cenhedloedd Unedig (CU) yw "Tiroedd Palesteina sydd wedi eu Meddiannu" neu " Tiroedd Palesteina dan Feddiant Israel", ers y 1970au (Penderfyniadau 242 a 338 y CU).

Ar wahân i'r CU mae unrhyw drafodaethau ynghylch y tiroedd hyn yn cael eu cynnal rhwng Israel a Mudiad Rhyddid Palesteina. Ers y frwydr dros Llain Gaza yn 2007, mae'r Tiriogaethau wedi cael eu rhannu i ddau endid ar wahân: Hamas sy'n rheoli Llain Gaza a Byddin Rhyddid Palesteina o dan yr enw Awdurdod Cenedlaethol Palesteina yn rheoli'r Llain Orllewinol o dan eu harweinydd Mahmoud Abbas. Mae'r Palesteiniaid, felly, ers hyn, wedi eu hollti'n ddau.

## Gweler hefyd
*Al Nakba
*Awdurdod Cenedlaethol Palesteina
*Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
*Llain Gaza
*Palesteina
*Palesteiniaid
*Y Lan Orllewinol
*Cydnabyddiaeth Ryngwladol o Wladwriaeth Palesteina
*Palestine: Peace Not Apartheid - cyfrol gan Jimmy Carter

Categori:Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Categori:Palesteina
318

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
313 314 315 316 317 - **318** - 319 320 321 322 323 

----

## Digwyddiadau 
*China yn colli'r tiriogaethau i'r gogledd o Afon Yang-tsé-kiang i'r Xiongnu a'r Xianbei
*Nanking (Nanjin) yn dod yn brifddinas Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:318
317

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
312 313 314 315 316 - **317** - 318 319 320 321 322 

----

## Digwyddiadau 
*1 Mawrth — Crispus a Cystennin II, meibion yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I, a Licinius iunior, mab Licinius, yn cael y teitl Caesares

## Genedigaethau 
*7 Awst — Constantius II, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:317
316

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
311 312 313 314 315 - **316** - 317 318 319 320 321 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gwahardd croeshoelio caethweision a'u llosgi ar eu gwynebau.
*Rhagfyr — Cystennin I yn gorchfygu ei gyd-ymerawdwr Licinius ym Mrwydr Mardia, ac yn ennill peth o'i diriogaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:316
315

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
310 311 312 313 314 - **315** - 316 317 318 319 320 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerodron Rhufeinig Cystennin I a Licinius yn brwydro yn erbyn y Sarmatiaid, y Gothiaid a'r Carpiaid ar ffin Afon Donaw.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*
Sarmatiaid

[bawd|260px|"*Sarmatia Europæa*" wedi ei rhannu oddi wrth "*Sarmatia Asiatica*" gan Afon Tanais ([Afon Don yn Rwsia heddiw). Map o tua 1770, yn seiliedg ar yr haneswyr Groegaidd.]]

Roedd y **Sarmatiaid**, **Sarmatae** neu **Sauromatae** (Hen Roeg: ) yn gydffederasiwn enfawr o bobl o dras Iranaidd hynafol a ymfudodd o Ganolbarth Asia i ardal Mynyddoedd yr Wral tua'r 5 CC. Ceir cyfeiriad atynt gan Herodotus yn y cyfnod yma.

Pan oedd eu tiriogaeth ar ei fwyaf, roedd yn ymestyn o Afon Fistula hyd aber Afon Donaw ac o wlad yr Hyperboreaid yn y gogledd hyd at y Môr Du a Môr y Caspian a'r ardal rhyngddynt cyn belled a Mynyddoedd y Cawcasws. Mae'r darganfyddiadau mwyaf nodedig o feddau ac olion eraill wedi eu gwneuf yn Krasnodar Krai yn Rwsia.

Roedd y Sarmatiaid yn perthyn yn agos i'r Scythiaid. Bu cryn lawer o ymladd rhyngddynt hwy a'r Ymerodraeth Rufeinig, ac yn y 4g gwnaethant gynghrair a'r Hyniaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobloedd hynafol
Cyngor Trent

Deunawfed Gyngor Eciwmenaidd yr Eglwys Gatholig, a alwyd gan y Pab Pawl III i wrthsefyll effeithiau'r Diwygiad Protestannaidd, oedd **Cyngor Trent** (1545–1547, 1551–1552, 1562–1563).

Fe'i cynhaliwyd dair gwaith rhwng 13 Rhagfyr 1545 a 4 Rhagfyr 1563 yn ninas Trent (Trento heddiw, yng ngogledd yr Eidal) fel ymateb gan yr Eglwys Gatholig i'r bygythiad i'w hathrawiaeth ddiwinyddol a'i hawdurdod eglwysig gan y Diwygiad Protestannaidd. Fe'i hystyrir yn un o'r cynghorau pwysicaf yn hanes yr Eglwys Gatholig. Ynddo gosodwyd allan yn eglur yr athrawiaeth Gatholig ar iachawdwriaeth, y sagrafen, a'r canon Beiblaidd awdurdodedig. Penderfynwyd cael canllawiau cydnabyddedig am weinyddu'r Offeren, yn bennaf trwy ddileu amrywiadau lleol: gelwir hyn yn "Offeren Trent" (, o *Tridentum*, enw Lladin Trent). Condemniwyd dysgeidiaeth Martin Luther.

Categori:Y Gwrth-Ddiwygiad
Trent
Categori:16eg ganrif
Iachawdwriaeth

:''Mae 'Gwaredigaeth' yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon.''
**Iachawdwriaeth** yw un o'r elfennau sylfaenol yn nysgeidiaeth yr Eglwys Gristnogol, sy'n golygu achubiaeth neu gadwedigaeth enaid. Yn fwy penodol mae'n golygu'r rhyddhad oddi wrth bechod ynghyd â'i ganlyniadau oherwydd aberth Crist dros ddynolryw ar y Groes. Mewn canlyniad mae **Iachawdwr** yn enw a ddefnyddir yn yr Eglwys i gyfeirio at Iesu Grist.

Lluniwyd yr enw Cymraeg gan William Salesbury yn yr 16g.

Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Cristnogaeth
Gruffudd Yonge

Roedd **Gruffudd Yonge** neu **Gruffydd Young** (c. 1370 - c. 1435) yn glerigwr Cymreig oedd yn un o bleidwyr amlycaf Owain Glyn Dŵr ac a fu'n Esgob Bangor yn 1407.

Mae'n debyg fod Gruffudd yn fab gordderch i Morgan Yonge, fu'n Siryf Sir y Fflint. Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Rhydychen. Enillodd ffafr Anne o Bohemia, gwraig Rhisiart II, brenin Lloegr, a rhoddwyd nifer o fywiolaethau yn esgobaethau Bangor a Thyddewi iddo. Daeth yn Archddiacon Meirionnydd cyn ymuno â gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn 1403 a chael ei benodi'n ganghellor iddo. Cofnodir iddo ymweld a Paris yn 1404 yng ngwmni John Trefor, Esgob Llanelwy, i drefnu cytundeb rhwng Owain a Charles VI, brenin Ffrainc. Credir mai ef oedd yn gyfrifol am Bolisi Pennal a'r penderfyniad i gydnabod y pab yn Avignon yn hytrach na'r pab yn Rhufain.

Gwnaed ef yn Esgob Bangor ym mis Chwefror, 1407, yna yn Esgob Tyddewi yn mis Ebrill yr un flwyddyn. Wedi i wrthryfel Glyn Dŵr ddod i ben, derbyniodd Yonge awdurdod Pab Rhufain unwaith eto, ac yn 1418 cafodd ei benodi yn Esgob Ross yn yr Alban. Ni fedrodd gymeryd meddiant ae ei esgobaeth, ac yn 1423 penodwyd ef yn esgob Hippo (*Hippo Regius*) *in partibus infidelium*.

## Llyfryddiaeth
* R. R. Davies,  *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Oxford University Press, 1995)

Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau'r 1370au
Categori:Marwolaethau'r 1430au
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Brychdyn

:''Am y cymuned o'r un enw ym  mwrdeistref sirol Wrecsam, gweler Brychdyn, Wrecsam. Am leoedd eraill sydd â'r enw Saesneg "Broughton", gweler Broughton.*

Pentref yng nghymuned Brychdyn a Bretton, Sir y Fflint, Cymru, yw **Brychdyn** () (Saesneg: *Broughton''). Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug a Chaer, ar briffordd yr A55. Saif bron yn union ar y ffin â Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr. 

Mae'n adnabyddus heddiw yn bennaf fel cartref ffatri Airbus. Mae'r pêl-droediwr Michael Owen yn byw yn y pentref.

bawd|dim|Ystâd tai ym Mrychdyn

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Brychdyn a Bretton
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Derwen, Sir Ddinbych

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Derwen (gwahaniaethu).''

Pentref bach gwledig a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, 
yw **Derwen** (). Saif tua hanner ffordd rhwng Corwen a Rhuthun. Fe'i lleolir yn rhan uchaf Dyffryn Clwyd ar lan ogleddol Afon Clwyd, gyferbyn â phentref Brynsaithmarchog.

Eglwys y Santes Fair yw enw'r eglwys a saif yng ngahnol y pentref. Caewyd yr eglwys yn 1988–99 ac mae wedi'ch chofrestru gan Cadw fel un o eglwysi pwysicaf Cymru: Gradd 1. Ceir hen Croes Geltaidd ger yr eglwys sy'n dyddio o'r 15g, sef Croes Derwen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Croes Derwen
## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion 
* William Jones (Ehedydd Iâl) (1815-1899), bardd ac emynydd.

## Gweler hefyd
* Derwen Gam

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Bryn Saith Marchog

Pentref bach gwledig yng nghymuned Gwyddelwern, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Bryn Saith Marchog** () neu **Brynsaithmarchog**. Saif ar lan ddwyreiniol Afon Clwyd gyferbyn â phentref Derwen, tua 5 milltir i'r gogledd o Gorwen. Mae ar ffordd yr A494.

Cyfeirir at Fryn Saith Marchog yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, chwedl Branwen ferch Llŷr. Cyfeiriad onomastig i esbonio enw lle ydyw. Pan â Bendigeidfran i Iwerddon mae'n gadael saith tywysog a'u saith marchog i warchod Ynys Prydain. Nid enwir y marchogion ond ceir cyfeiriad at y lle:

:Yn Edeirn[i]on yd edewit y gwyr hynny, ac o achaws hynny y dodet Seith Marchawc ar y dref.

Mae Ifor Williams yn nodi, gan ddilyn awgrym yr Athro Joseph Loth, fod 'seith/saith' yn gallu golygu "sant" mewn Cymraeg Canol. Mae'n bosibl felly mai "Bryn Sant Marchog" a olygid yn wreiddiol (ceir enghreifftiau o'r enw 'Sadwrn Farchog' am Sant Sadwrn hefyd).

[bawd|300px|dim|Y pentre dan fantell o eira, a [Moelydd Clwyd yn y cefdir]]

## Pobl o Fryn Saith Marchog
*Eric Jones (g. 1935), dringwr

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddelwern
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Cyffylliog

Pentref bychan gwledig a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Cyffylliog**() neu **Y Gyffylliog**. Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gorllewin o dref Rhuthun ar ffordd wledig sy'n arwain i gyfeiriad Bylchau a Llansannan. Rhed Afon Clywedog trwy'r pentref ar ei ffordd o Fforest Clocaenog i ymuno yn Afon Clwyd, ac mae Afon Corris yn ymuno ag Afon Clywedog yn y pentref.

Lleolir Ysgol Cyffylliog yn y pentref gyda tua 18 o blant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Pandy'r Capel

Pentref bychan yng nghanol Sir Ddinbych yw '''Pandy'r Capel''' (). Fe'i lleolir ar lan Afon Clwyd yn rhan uchaf Dyffryn Clwyd, hanner ffordd rhwng Corwen i'r de a Rhuthun i'r gogledd. Y pentref agosaf yw Brynsaithmarchog, tua milltir i'r de. Saif ar y draffordd A494.

Roedd tafarn yn y pentref ers oleiaf dechrau'r 19g, ymddanosodd y *Blue Bell Inn* fel cyfeiriad ar gofrestr bedyddio yn 1837, rhestrwyd fel *Pandy Tavern*, *Pandy* a *Pandy Public House* ar y cyfrifiad rhwng 1851 ac 1871 cyn dychwelyd i'r *Blue Bell Inn* yn ddiweddarach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Ffordd yr A494

Mae'r **A494** yn draffordd bwysig sy'n rhedeg ar draws Gogledd Cymru, rhwng cyffiniau Dolgellau yn ne Gwynedd, lle mae'n cwrdd â'r A487, a Queensferry yn Sir y Fflint.

Mae'n dilyn glannau Afon Wnion ac yna Afon Dyfrdwy yn y de-orllewin, yn mynd heibio i Lyn Tegid, yn croesi i Ddyffryn Clwyd ar ôl Corwen ac yno'n croesi Bryniau Clwyd i orffen ar Lannau Dyfrdwy.

## Lleoedd ar yr A494
Dyma restr o drefi a phentrefi sydd ar y lôn, wedi'u rhestru o'r de i'r gogledd.

*Bontnewydd
*Rhydymain
*Llanuwchllyn
*Y Bala
*Cefnddwysarn
*Y Sarnau
*Bethel
*Glan-yr-afon
*Four Crosses
*Y Ddwyryd
*Gwyddelwern
*Bryn Saith Marchog
*Pandy'r Capel
*Pwll-glas
*Rhuthun
*Llanbedr Dyffryn Clwyd
*Llanferres
*Tafarn-y-Gelyn
*Yr Wyddgrug
*Bwcle
*Ewloe
*Queensferry

A494
Categori:Gogledd Cymru
Yr Angor (Aberystwyth)

bawd|dde|250px|Clawr *Yr Angor*, Awst 2007
 
:''Am y papur bro o'r un enw a gyhoeddir yng ngogledd-orllewin Lloegr gweler Yr Angor (Glannau Merswy)*

***Yr Angor**'' yw papur bro ardal Aberystwyth. Mae'n cynnwys yn ei gylchrediad ardaloedd Comins Coch, Llanbadarn Fawr, Penparcau a'r Waunfawr. Cyhoeddwyd rhifyn cyntaf y papur ym mis Hydref 1977. Syniad Llywelyn Phillips oedd y papur, ef hefyd oedd y golygydd cyntaf, ar y cyd gyda Menna Lloyd Williams.

## Ffynonellau
## Dolen allanol
* Safle'r papur ar wefan BBC Cymru

Categori:Aberystwyth
Categori:Papurau bro Ceredigion
Categori:Sefydliadau 1977
Penparcau

Pentref bychan hynafol sy'n gorwedd i'r de o Aberystwyth, Ceredigion, yw **Penparcau**. Fe'i ystyrir bellach yn faestref o Aberystwyth. Saif ar lan Afon Rheidol. Mae'r A487 yn mynd trwy Penparcau. Hanner milltir i'r dwyrain ceir Southgate.

Mae cyfleusterau Penparcau yn cynnwys Ysgol Gynradd Llwyn yr Eos, maes chwarae, neuadd a sawl siop.
Mae capel Eglwys Bresbyteraidd Cymru, Capel Ebeneser, yno ers 1848, ac ail-adeiladwyd ym 1939.

Symudwyd hen Dolldy Penparcau i Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, ym 1968, fel rhan o gasgliad yr amgueddfa o adeiladau traddodiadol Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Yr Angor

Gall **Yr Angor** gyfeirio at sawl peth, yn cynnwys:

**Yr Angor* - papur bro Aberystwyth a'r cylch
**Yr Angor* - papur bro Cymry Glannau Merswy
Guto Puw

Cyfansoddwr arloesol o Gymro yw **Guto Pryderi Puw** (ganwyd 1971, yn Y Bala). Mae'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Bangor.

Yn 1995 a 1997, enillodd Dlws Y Cerddor yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

Plant: Cadi Puw, Martha Puw, Marged Puw

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Bangor
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Categori:Pobl o'r Bala
314

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
309 310 311 312 313 - **314** - 315 316 317 318 319 

----

## Digwyddiadau 
* 8 Hydref — Rhyfel rhwng y ddau ymerawdwr Rhufeinig, Cystennin I a Licinius. Gorchfygir Licinius ym Mrwydr Cibalae.
* 31 Ionawr — Pab Sylvester I yn olynu Pab Miltiades fel y 33fel pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 11 Ionawr — Pab Miltiades
* Maximinus, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:314
313

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
308 309 310 311 312 - **313** - 314 315 316 317 318 

----

## Digwyddiadau 
*Chwefror — Cyngor ym Milan. Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchymyn rhoi diwedd ar erlid Cristionogion yn yr ymerodraeth.
*30 Ebrill — Licinius yn dod yn ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain ar ôl gorchfygu Maximinus ym Mrwydr Tzirallum.

## Genedigaethau 
*Shi Hong, ymerawdwr Tsieina (m. 334)

## Marwolaethau 
*Gorffennaf/Awst - Maximinus II, Ymerawdwr Rhufeinig (g. 270)

Categori:313
312

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
307 308 309 310 311 - **312** - 313 314 315 316 317 

----

## Digwyddiadau 
* 28 Hydref — Cystennin I yn gorchfygu Maxentius mewn brwydr ac yn dod yn unig ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin. Dywedir iddo gael gweledigaeth o groes gyda'r geiriau *in hoc signo vinces*. O ganlyniad mae Cystennin yn dechrau ffafrio Cristionogaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 28 Hydref — Maxentius, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:312
311

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
306 307 308 309 310 - **311** - 312 313 314 315 316 

----

## Digwyddiadau 
*5 Mai — Ar ei wely angau, mae'r Ymeradwr Rhufeinig Galerius yn cyhoeddi diwedd ar erlid Cristionogion yn ei ran ef o'r ymerodraeth.
*Yr ymerawdwr Maxentius yn adfeddiannu Gogledd Affrica oddi wrth Domitius Alexander.
*Maximinus a Licinius yn rhannu'r rhan ddwyreiniol o'r ymerodraeth. Mae Maximinus yn ail-ddechrau erlid Cristionogion.
*2 Gorffennaf — Pab Miltiades yn olynu Pab Eusebius fel y 32ed pab.

## Genedigaethau 
*dim*

## Marwolaethau 
*5 Mai — Galerius, Ymerawdwr Rhufeinig, 50?
*25 Tachwedd — Pedr, Patriarch Alexandria (merthyrwyd)
*3 Rhagfyr - Diocletian, cyn-ymerawdwr Rhufeinig, 66

Categori:311
310

3g - **4g** - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au 
305 306 307 308 309 - **310** - 311 312 313 314 315 

----

## Digwyddiadau 
* Tra mae'r ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn ymladd yn erbyn y Bructeri, mae Maximian yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr yn Arles. Mae byddin Cystennin yn dychwelyd, gan orfodi Maximian i ffoi, ac yna i ildio yn Marseille.
* Y Rhufeiniaid dan Cystennin yn gorchfygu'r Ffranciaid
* Pab Miltiades yn olynu Pab Eusebius

## Genedigaethau 
* Ausonius, bardd a rhethregydd Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Maximian, cyn-ymerawdwr Rhufeinig a thad yr ymerawdwr Maxentius (dienyddiwyd)
* Pab Eusebius (mewn alltudiaeth)

Categori:310
308

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
303 304 305 306 307 - **308** - 309 310 311 312 313 

----

## Digwyddiadau 
* 11 Tachwedd — Cyngres Carnuntum: Mewn ymgais i gadw'r heddwch rhwng hawlwyr yr orsedd yn yr Ymerodraeth Rufeinig, cyhoeddir Maxentius a Licinius yn Augusti, gyda Cystennin I yn cael teitl Cesar gyda chyfrifoldeb am Brydain a Gâl.
* Y Rhufeiniaid dan Cystennin I yn gorchfygu'r Almaenwyr ger Afon Rhein.
* 27 Mai neu 26 Mehefin — Pab Marcellus I yn olynu Pab Marcellinus fel y 30fed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:308
Catar

Gwlad yng Ngorllewin Asia yw **Catar** (Arabeg: قطر ; ), yn swyddogol **Gwladwriaeth Catar** ( '''') a leolir ar orynys ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Arabia yn y Dwyrain Canol. Mae'n ffinio â Sawdi Arabia i'r de—ei hunig ffin—ac amgylchynir ei harfordir gan Gwlff Persia. Mae ynys Bahrein yn gorwedd i'r gorllewin, ar ochr draw Gwlff Bahrein. Doha, sy'n gartref i iwch na 80% o drigolion y wlad, ydy'r brifddinas.

Yn 2013 roedd poblogaeth Catar yn 1.8 miliwn; 278,000 o ddinasyddion Qatari ac 1.5 miliwn o alltudion. Yn y cyfrifiad diweddaraf roedd poblogaeth y wlad yn , sy'n llai na phoblogaeth Cymru.

## Hanes
Yn yr 20g, ar ôl iddi gael ei rheoli gan Ymerodraeth yr Otomaniaid, fe'i rheolwyd gan Brydain nes iddi ddod yn annibynnol yn 1971. Chwaraeodd y teulu *Al Thani* le blaenllaw yn ei rheolaeth ers canol y 19g, ac mae Catar heddiw dan reolaeth unbeniaethol ei theulu brenhinol; ei harlywydd yw Emir Tamim bin Hamad Al Thani. Wedi Sawdi Arabia, Qatar yw'r gymdeithas mwyaf ceidwadol o aelodau'r مجلس التعاون لدول الخليج العربية (Cyngor Cydweithredol y Gwlff (neu'r GCC)).

## Crefydd
Mae'r rhan fwyaf o Gatariaid yn cadw'n agos iawn i ddehongliad *Wahhabi* o Islam.< Cyfraith Sharia yw prif ffynhonnell eu cyfreithiau, yn unol â chyfreithiau eu gwlad. Mae ganddi fwy o nwy wrth gefn nag unrhyw wlad arall ar y Ddaear; mae ei chronfa wrth gefn dros 25 biliwn casgen. Oherwydd hyn i gyd, mae dylanwad Catar yn fawr iawn. Yn ystod y Gwanwyn Arabaidd, cefnogodd Catar nifer o grwpiau gwrthryfelgar, yn ariannol a thrwy ei grŵp cyfryngol Al Jazeera. Qatar fydd yn cynnal Cwpan y Byd FIFA yn 2022, y wlad Arabaidd gyntaf i wneud hynny.

## Gweler hefyd
*Al Jazeera

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cynghrair Arabaidd
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd
Categori:Arabia
Categori:Emiradau
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1971
Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd y Dwyrain Canol
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Arabeg
309

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 350au
304 305 306 307 308 - **309** - 310 311 312 313 314

----

## Digwyddiadau 
* Taleithiau yr Ymerodraeth Rufeinig yn Sbaen yn gwrthryfela yn erbyn Maxentius, ac yn cydanabod Cystennin I fel eu hymerawdwr.
*Shapur II yn dod yn frenin Persia.
*18 Ebrill — Pab Eusebius yn olynu Pab Marcellus I fel y 31ain pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Pab Marcellus I
* Sant Alban (tua'r dyddiad yma)
* Hormizd II, brenin Persia

Categori:309
Henri d'Arbois de Jubainville

Ysgolhaig a hanesydd Celtaidd o Ffrainc oedd '''Henri d'Arbois de Jubainville''' (5 Rhagfyr 1827 – 26 Chwefror 1910). Fe'i ganwyd yn Nancy.

## Bywyd
Dechreuodd ei yrfa fel archifydd paleograffig yn 1851. Roedd yn gyfarwyddwr archifau *département* Aube hyd at ei ymddeoliad yn 1880. Loth oedd deiliad cyntaf y Gadair Geltaidd yn y *Collège de France*, Paris yn 1877. Ei olynydd a disgybl oedd yr ysgolhaig Llydaweg Joseph Loth.

## Cyhoeddiadau
* ''Histoire des ducs et comtes de Champagne depuis le VIe siècle jusqu'à la fin du XIe*, 8 cy. (1859-69)
* *Répertoire archéologique du département* (1861)
* *Étude sur la déclinaison des noms propres dans la langue franque à l'époque mérovingienne* (1870)
* *Les Premiers habitants d'Europe* (1877) (hefyd mewn dwy gyfrol 1889; 1894)
* *Les Intendants de Champagne* (1880)
* *Introduction à l'étude de la littérature celtique* (1883)
* *L'Épopée celtique en Irlande* (1892)
* *Études de droit celtique* (1895)
* *Les Principaux auteurs de l'Antiquité à consulter sur l'histoire des Celtes* (1902)
* golygydd y *Cours de littérature celtique* (1908), mewn 12 cyfrol
* *L'Épopée celtique en Irlande* (1892) : cyfieithwyd fel *The Irish Mythological Cycle'' gan R. I. Best a chyoeddwyd gan Arthur Griffith (United Irishman).

Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Hanesyddion o Ffrainc
Categori:Pobl o Meurthe-et-Moselle
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Palaeograffeg

**Paleograffeg** (o'r Saesneg *palaeography*, o'r gair Groeg *παλαιός* 'palaiós', "hen" a *γράφειν* 'graphein', "ysgrifennu") yw gwyddor hen lawysgrifen, llawysgrifau ac arysgrifau, yn annibynnol ar yr iaith ei hun (e.e. Lladin, Cymraeg Canol). Fel rheol mae paleograffeg cyn golygu astudio'r llawysgrifennau a geir mewn llawysgrifau Ewropeaidd a Chlasurol (yn y gwyddorau sy'n tarddu o'r gwyddorau Groeg a Lladin). Fodd bynnag, mae llawysgrifennu o bob oes hyd heddiw yn faes dilys ar gyfer paleograffydd
.

Ar sawl ystyr mae palaeograffeg yn hanfodol ar gyfer ieitheg, ac yn wynebu dau brif anhawster: yn gyntaf, gan fod arddull unrhyw un wyddor yn newid yn gyson o gyfnod i gyfnod (e.e. llythrennau Carolingiaidd, Gothig, etc.), mae'n rhaid gwybod sut i ddehongli'r arwyddion hynny yn iawn. Yn ail, mae'n arferol defnyddio byrfoddau, neu arwyddion byrfoddol, mewn hen lawysgrifau er mwyn arbed lle (roedd y deunydd yn brin a drud): felly rhaid i'r palaeograffydd wybod y byrfoddau hyn.

Mae'r wybodaeth hon yn caniatau i'r palaeograffydd drawslythrennu'r ddogfen a chynhyrchu golygiad modern sy'n arddangos y testun gwreiddiol mewn orgraff reolaidd, ddealladwy.

Y palaeograffydd enwocaf yn hanes llenyddiaeth Gymraeg yw John Gwenogvryn Evans (1852 - 1930).

## Cyfeiriadau

Categori:Ysgrifennu
Nancy

Dinas a *commune*  yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw **Nancy**, prifddinas département Meurthe-et-Moselle, *région* Grand Est. Saif ar lannau Afon Meurthe.

Bu gynt yn brifddinas Dugiaid Lorraine ond daeth dan reolaeth Ffrainc yn 1766. Mae'n adnabyddus am ei hadeiladau coeth niferus o'r 18g. Sefydlwyd prifysgol yno yn 1572.

## Enwogion 
*Edmond de Goncourt (1822-1896), awdur
*Henri d'Arbois de Jubainville (1827-1910), ysgolhaig Celtaidd

Categori:Cymunedau Meurthe-et-Moselle
Morys Clynnog

Roedd **Morys Clynnog**  (neu **Morys ab Ifan**, c. 1525 - 1581) yn offeiriad Catholig ac yn ddiwinydd gyda'r pwysicaf ymhlith y Gwrthddiwygwyr Cymreig.

## Bywgraffiad
Mae'n debyg iddo gael ei eni yn ardal Clynnog Fawr yn Arfon, Gwynedd. Addysgwyd ef yng Ngholeg Eglwys Crist, Rhydychen, gan raddio ym 1548. Bu'n gaplan i'r Cardinal Reginald Pole am gyfnod. Fe'i penodwyd yn Esgob Bangor ar farwolaeth William Glyn ym 1558, ond cyn iddo gael ei gysegru bu farw'r Frenhines Mari I o Loegr. Nid oedd Morys Clynnog yn barod i gydnabod awdurdod y frenhines newydd, Elizabeth I, mewn materion crefyddol; fe aeth i'r cyfandir yng nghwmni ei nai, Gruffydd Robert, ac ymgartrefu yn Rhufain.

Gwnaed Morys Clynnog yn warden yr Ysbyty Seisnig yn Rhufain ym 1577, a phan sefydlwyd Athrofa Gatholig yno y flwyddyn ddilynol gan Owen Lewis a William Allen, dewiswyd Morys Clynnog i fod yn rheithor arno. Bu raid iddo ymddeol o'r swydd hon ym 1579 wedi i'r myfyrwyr Seisnig gwyno ei fod yn ffafrio'r Cymry.

Credir iddo foddi yn gynnar ym 1581 yn ystod mordaith o Ffrainc yn ôl i Brydain.

## Yr *Athravaeth Gristnogavl* a'r *Dosparth Byrr*
bawd|chwith|Clawr *Athravaeth Gristnogavl*l argraffwyd ym Milan (1568).
Ym 1568, ym Milan, fe argraffwyd yr *Athravaeth Gristnogavl* ('Athrawaeth Gristnogawl'), sef catecism byr, gyda'r rhagymadrodd wedi ei ysgrifennu gan Gruffydd Robert. Ni wybuwyd dim o'r llyfr hwn hyd nes i Louis Lucien Bonaparte, nai i Napoleon I, Ymerawdwr Ffrainc, gyhoeddi fod copi yn ei feddiant yr oedd ef wedi ei brynu ym Mharis. Louis Lucien hefyd a drawslythrennodd y gwaith ar gyfer Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion a chaniatáu iddynt ei gyhoeddi ym 1880. Mae'r ddwy ran gyntaf o ramadeg Gruffydd Robert, *Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg* yn arfer ffurf ymgom mewn gwinllan rhwng Gr. (sef Gruffydd Robert ei hun) a Mo. (Morys Clynnog).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1520au
Categori:Marwolaethau 1581
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion Catholig o Gymru
Categori:Clynnog
Categori:Gwrthddiwygwyr o Gymru
Categori:Llenorion Catholig o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol Cymraeg o Gymru
Categori:Offeiriaid Catholig o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl fu farw trwy foddi