open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jules Laforgue

Bardd o Ffrainc a anwyd yn Wrwgwái oedd **Jules Laforgue** (16 Awst 1860 – 20 Awst 1887). Roedd yn rhan o'r mudiad Symbolaidd, ac yn un o ddyfeiswyr *vers libre*. Cafodd ddylanwad pwysig ar farddoniaeth Ffrangeg yn niwedd y 19g ac ar feirdd diweddarach o wledydd eraill, gan gynnwys T. S. Eliot ac Ezra Pound. Ysgrifennodd hefyd ysgrifau beirniadol o nod am gelf yr Argraffiadwyr.

Ganwyd ym Montevideo, Wrwgwái, a chafodd ei fagu yn Tarbes yn ne orllewin Ffrainc o 1886 i 1876. Symudodd i Baris yn 1876 a mynychodd y Lycée Fontanes. Aeth i wrando ar ddarlithoedd yr hanesydd a beirniad llenyddol Hippolyte Taine yn yr École des Beaux-Arts.

Penodwyd Laforgue yn ddarllenydd Ffrangeg i Augusta, Ymerodres yr Almaen, yn 1881, ac aeth i'r Almaen am ryw pum mlynedd. Yno ysgrifennodd y mwyafrif o'i gyfansoddiadau, sy'n cynnwys *Les Complaintes* (1885), ''L'Imitation de Notre-Dame la Lune* (1886), a *Le Concile féerique* (1886). Nodir ei delynegion gan eironi. Cyhoeddwyd ei feirniadaeth celf mewn cylchgronau Symbolaidd, a chesglid y rheiny yn y gyfrol *Mélanges posthumes'' (1923).

Priododd Saesnes o'r enw Leah Lee yn Llundain ar 31 Rhagfyr 1886, a symudasant i fyw ym Mharis. Yno bu farw Laforgue mewn tlodi o dwbercwlosis yn 27 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Michael Collie, *Jules Laforgue* (Llundain: Athlone Press, 1977).
* Warren Ramsey, *Jules Laforgue and the Ironic Inheritance* (1953).

Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Wrwgwái
Categori:Beirniaid celf Ffrangeg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Pobl o Baris
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Don Carlos - disgyddiaeth

bawd|Poster i berfformiad o'r fersiwn Eidaleg ym 1869

Dyma '*restr o recordiadau o *Don Carlos***, opera gan Giuseppe Verdi, sydd hefyd yn cael ei hadnabod fel **Don Carlo*' yn ei fersiwn Eidaleg. Perfformiwyd Don Carlos am y tro cyntaf fel opera fawreddog Ffrangeg pum act yn y Théâtre Impérial de l'Opéra ym Mharis ar 11 Mawrth 1867.

## Recordiadau sain 
### Fersiwn Ffrangeg Gwreiddiol 5 Act 1867 
### 1884- yn ogystal â fersiwn Eidaleg wedi'i chyfieithu a'i diwygio 
## Recordiadau fideo
### Fersiwn Ffrangeg Gwreiddiol 5 Act 1867 
### 1884- yn ogystal â fersiwn Eidaleg wedi'i chyfieithu a'i diwygio 
## Cyfeiriadau
;Nodiadau

;Ffynonellau
*Amazon *Verdi Don Carlos Discography*, adalwyd 3 Mawrth 2009
*Sylwebaeth gan Geoffrey Riggs ar rai recordiadau o 'Don Carlos' ar operacast.com adalwyd 27 Ionawr 2010
*Recordings of *Don Carlos* / *Don Carlo* ar operadis-opera-discography.org.uk adalwyd 27 Ionawr 2010

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Verdi
Bas (ystod leisiol)

Mae bas yn fath o lais canu gwrywaidd ac yn meddu ar yr ystod leisiol isaf o bob math o lais. Yn ôl Geiriadur Opera New Grove, fel arfer caiff bas ei ddosbarthu fel un sydd ag amrediad sy'n ymestyn o amgylch yr ail E islaw canol C i'r E uwchlaw C canol (e.e., E2 - E4). Fel arfer, diffinnir ei tessitura, neu ei amrediad cyfforddus, gan linellau allanol y cleff bas.

Mae gan y bas yr ystod leisiol isaf o bob math o lais, gyda'r tessitura isaf. Yn gyffredinol, mae'r eithafol isel ar gyfer basau yn C2 (dwy C islaw canol C). Fodd bynnag, mae rhai cantorion bas eithafol, y cyfeirir atynt fel basso profondo, yn gallu cyrraedd yn llawer is na hyn.

Mae baswyr Cymreig amlwg yn cynnwys:
*Arthur Fear
*Howell Glynne
*Gwynne Howell

## Cyfeiriadau
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Ystod leisiol
Verónica Villarroel

Mae **Verónica Villarroel González** (geni 2 Hydref 1965) yn soprano o Tsile. Yn 1989 enillodd Clyweliadau Cyngor Cenedlaethol y Metropolitan Opera. Astudiodd ganu gydag Ellen Faull yn Ysgol Juilliard.

Ganwyd Villarroel yn Santiago, Tsile yn ferch i Gueraldo Villarroel a Luisa González. Aeth i'r ysgol yn 'Instituto Anglo Chileno' ('Colegio Anglo Maipu' bellach) ac yna astudiodd gyhoeddusrwydd yn y brifysgol, ond dilynodd yrfa mewn cerddoriaeth yn Santiago ac yna yn Efrog Newydd. Cafodd ei phrentisio i Renata Scotto, y diva opera, wrth astudio yn Rhaglen Artist Ifanc Ysgol Juilliard. Mae gan Villarroel chwaer iau, Maria Isabel (Maribel) Villarroel-Contador sydd hefyd yn gantores gerddoriaeth glasurol. Ar hyn o bryd mae'n dysgu myfyrwyr llais yn Santiago. Yn 2009 canodd yn y "Festival de Viña del Mar" lle enillodd holl wobrau'r ŵyl (tortsh arian, tortsh aur ac wylan arian)

Dechreuodd ei yrfa yn y Metropolitan Opera, Efrog Newydd, yn rôl Mimì yn *La Bohème* yn 1991 a chanodd y rôl honno ugain gwaith. Canodd yno rôl Violetta yn *La Traviata* yn 1993 (19 gwaith), rolau Liù yn *Turandot* a *Micaela yn *Carmen* yn 1996, Marguerite yn *Faust* yn 1997, Lina yn *Stiffelio* yn 1998, Nedda yn *I Pagliacci* a Margherita / Elena yn *Mefistofele* yn 1999, Cio-Cio-San yn *Madama Butterfly* yn 2001, Elizabeth o Valois yn *Don Carlo* yn 2002 a Luisa yn *Luisa Miller'' yn 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera
Categori:Genedigaethau 1965
Afon Grannell

bawd|Golygfa ar yr afon oddi ar bont ger Llanwnnen

Afon fer yng Ngheredigion yw **Afon Grannell**. Mae hi'n tarddu ym mhlwyf Dihewyd ger fferm Ynys-felen ger Castell Moeddyn ac yn llifo sawl milltir i'r de-ddwyrain, yn pasio agos at Gribyn, i ymuno ag Afon Teifi ger Llanwnnen. Cyfeirnod grid y tarddiad yw SN521511. Lleoliad ei haber ar Afon Teifi yw SN534462, rhwng 7 ac 8 milltir o'i tharddiad (ar hyd llinell syth, heb gyfrif troadau'r afon).

Mae sawl isafon gyda'r afon, ac mae'r dalgylch cyfan ym ymestyn o fryn ger Rhos Ymryson yn y gorllewin i fryn ger Dihewyd yn y gogledd, yn ogystal â Llanwnnen yn y de-ddwyrain.

Mae'r pentrefi bychain ar ei glannau yn cynnwys Capel Sant Silin, Cribyn a Llanwnen.

Ganwyd y bardd Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) yn ffermdy Maes Mynach, ger Cribyn, ar lan yr afon ym 1792. Ceir cyfeiriadau at yr afon mewn rhai o'i gerddi.

Mae'r afon yn rhoi ei henw i Egni Cymunedol Grannell, prosiect i godi twrbein gwynt ar fryn rhwng Llanwnnen a Chribyn, er mwyn darparu egni at dua 280 o gartrefi. Mae'r caniatadau a'r ariannu wedi cael eu sicrhau, a bwriedir cychwyn ym mis Awst 2019.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Egni Cymunedol Grannell 

Grannell
Grannell
Clara Campoamor

Ffeminist a gwleidydd o Sbaen oedd **Clara Campoamor** (12 Chwefror 1888 - 30 Ebrill 1972) a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei eiriolaeth dros hawliau ac etholfraint menywod yn y cyfnod a oedd yn arwain at ysgrifennu cyfansoddiad Sbaen ym 1931.

Fe'i ganed yn Madrid ar 12 Chwefror 1888; bu farw yn Lausanne, y Swistir ac fe'i claddwyd ym Mynwent Polloe, Donostia, Gwlad y Basg. 

## Crynodeb o'i gwaith
Yn 13 oed, dechreuodd Campoamor weithio i deulu dosbarth gweithiol fel gwniadwraig. Yn ddiweddarach gweithiodd mewn nifer o swyddi i lywodraeth y wlad, cyn sicrhau mynediad i ysgol y gyfraith ym Mhrifysgol Madrid. Daeth yn weithgar mewn nifer o sefydliadau menywod cyn sefyll i gael ei hethol yn aelod o Gynulliad Cyfansoddiadol 1931, lle cafodd hi a dwy fenyw arall eu hethol er na allai menywod Sbaen bleidleisio ar y pryd.

Bu Campoamor yn llwyddiannus yn 1927 yn argymell gwelliannau i'r cyfreithiau llafur plant a newidiadau mewn cyfraith etholiadol. Hi oedd y fenyw gyntaf i annerch cynulliad cyfansoddol Sbaen, yn Hydref, mewn araith yn rhybuddio aelodau gwrywaidd y cynulliad bod eu gwaharddiad parhaus o fenywod rhag pleidleisio yn groes i gyfraith natur.

Pan benderfynodd ei phlaid ei hun wrthwynebu rhoi'r bleidlais i fenywod; gadawodd y blaid a pharhaodd i eirioli dros etholfraint fel aelod annibynnol.
, Gwlad y Basg]]

Arweiniodd ei gwaith at warantu cydraddoldeb rhwng dynion a merched. Yn ddiweddarach collodd ei sedd seneddol a gwasanaethodd yn fyr fel gweinidog y llywodraeth cyn ffoi o'r wlad yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen. Bu farw Campoamor yn alltud yn y Swistir ac fe'i claddwyd ym Mynwent Polloe yn Donostia (San Sebastian).

Yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Radical Gweriniaethol.

## Dyfyniad 
## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Lyceum Club Femenino am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Fadrid
Isabel Oyarzábal Smith

Ffeminist a newyddiadurwr o Sbaen oedd **Isabel Oyarzábal Smith** (12 Mehefin 1878 - 28 Mai 1974) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel diplomydd, actores a chyfieithydd.

Fe'i ganed yn Málaga, Andalucía, Sbaen yn 1878 a bu farw yn Ninas Mecsico. 

## Gwaith
Swydd gyntaf Oyarzábal oedd fel athrawes Sbaeneg yn Sussex, Lloegr. Ar ôl marwolaeth ei thad, cyfarfu â Ceferino Palencia, mab yr actores María Tubau. Dywedodd Oyarzábal wrth Palencia am ei dymuniad i ddod yn actores a threfnodd Palencia iddi gymryd rhan yn y ddrama *Pepita Tudó*. Ysgrifennai lawer, a chyda'i ffrind Raimunda Avecilla a'i chwaer Ana Oyarzábal golygodd y cylchgrawn *La Dama y la Vida Ilustrada*. Roedd hefyd yn ohebydd ar gyfer Biwro Newyddion *Laffan* a'r papur newydd *The Standard*.

Yn 1909 priododd â Palencia a gweithiodd i'r cylchgronau Sbaeneg *Blanco y Negro*, *El Heraldo*, *Nuevo Mundo* a *La Esfera*.

## Yr awdures
Yn 1926, ysgrifennodd lyfr llên gwerin Sbaeneg o'r enw *El traje regional de España* (Gwisgoedd Rhanbarthol Sbaen). Ym 1930 hi oedd yr unig fenyw yn y Comisiwn Caethwasiaeth Parhaol yng Nghynghrair y Cenhedloedd. Yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen roedd yn llefarydd dros y Weriniaeth a galwodd am ddiddymu'r Cytundeb yn Erbyn Ymyrraeth Rhyngwladol yng nghyfarfod y Blaid Lafur ym mis Hydref 1936 yn yr Alban. Fe'i penodwyd yn Llysgennad i Sweden ar gyfer Gweriniaeth Sbaen tua diwedd 1936. Yn 1939, adleolodd gyda'i theulu i Fecsico lle bu'n ysgrifennu tan ei marwolaeth ym 1974.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Genedlaethol Menywod Sbaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Málaga
Alice Stone Blackwell

Ffeminist a swffragét sosialaidd o'r Unol Daleithiau oedd **Alice Stone Blackwell** (14 Medi 1857 - 15 Mawrth 1950) sy'n nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, bardd, cofiannydd, ac  awdur yn ogystal ag am ei gwaith dros hawliau menywod a hawliau dynol.

Cyflwynodd ei mam Susan B Anthony i fudiad hawliau menywod America, a'i mam hefyd oedd y fenyw gyntaf i ennill gradd prifysgol yn Massachusetts, y cyntaf i gadw ei henw ar ôl priodi, a'r cyntaf i siarad am hawliau menywod yn llawn amser.

Addysgwyd Alice Stone Blackwell yn Ysgol Ramadeg Harris yn Dorchester, Ysgol Chauncy yn Boston a'r Abbot Academy yn Andover. Ym Mhrifysgol Boston University, hi oedd llywydd ei dosbarth, a graddiodd yno yn 1881, yn 24 oed.

## Gwaith
Ar ôl graddio o Brifysgol Boston, dechreuodd Alice weithio i ''Woman's Journal'', papur a ddechreuwyd gan ei rhieni. Erbyn 1884, roedd ei henw hi ochr yn ochr â'i rhieni fel perchnogion y papur. Ar ôl marwolaeth ei mam yn 1893, cymerodd Alice y cyfrifoldeb llwyr am ei olygu.
 & Alice Stone Blackwell y siec hwn gan NAWSA; ysgrifennwyd gan y trysorydd Harriet Taylor Upton.]]

Ym 1890, helpodd i gymodi dwy gymdeithas, gan eu huno: Cymdeithas Merched Menywod America (*the American Woman Suffrage Association*) a'r Gymdeithas Genedlaethol Etholfraint y Menywod (*National Woman Suffrage Association*), dau sefydliad a oedd yn cystadlu am aelodau. Bedyddiwyd y corff newydd yn "Gymdeithas Genedlaethol Menywod America" (*National American Woman Suffrage Association*; NAWSA). Asgwrn y gynnen rhwng y ddau fudiad, cyn hynny, oedd: y graddau y dylai etholfraint merched gael ei chlymu i etholfraint dynion Affro-Americanaidd.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Phi Beta Kappa am rai blynyddoedd.

## Cyhoeddiadau
* ''Growing Up in Boston's Gilded Age: The Journal of Alice Stone Blackwell, 1872–1874*
* *Lucy Stone: Pioneer of Woman's Rights* (cyhoeddwyd 1930, ailgyhoeddwyd 1971)
* *Some Spanish-American Poets* cyfieithwyd gan Alice Stone Blackwell (cyhoeddwyd  1929 gan D. Appleton & Co.)
* *Armenian Poems* translated by Alice Stone Blackwell (cyfrol 1., 1896; ail gyfrol., 1917). .
* *Songs of Russia* (1906)
* *Songs of Grief and Joy'' (1908)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o New Jersey
Naruhito, Ymerawdwr Japan

**Naruhito** (Siapanëeg: 徳仁?) / Na'ɺ̠ɯçito / Tôcio, 23 Chwefror 1960), yw **Ymerawdwr Siapan**. Ei llawn yn Hiro-no-miya Naruhito Shinnō (浩 宮 徳 仁 親王?), Ef yw mab hynaf yr cyn-Ymerawdwr Akihito a'r Ymerodres Michiko. Naruhito yw'r cyntaf mewn olyniaeth i ddod yn 126fed ymerawdwr *Gorsedd yr Eurflodyn* (neu Gorsedd Chrysanthemum) a'r cyntaf i'w enw wedi'r Ail Ryfel Byd. Mae'n briod â Masako Owada, merch cyn-Weinidog Materion Tramor Siapan ac wyres i'r dyn busnes Yutaka Egashira.

Gorseddwyd Naruhito ar 1 Mai 2019 wedi i'w dad, yr Ymeradwr Akihito ymddeol o'r cyfrifoldeb o'i wirfodd. Cyferchir ef bellach fel 'Ei Fawrhydi Imperialaidd'.

## Bywgraffiad
Ganwyd Naruhito yn Ysbyty Asiantaeth y Tŷ Ymerodrol yn y Palas Ymerodrol yn y brifddinas, Tokyo. O'i enedigaeth cafodd ei ddysgu beth fyddai ei rôl yn y dyfodol. Ef yw'r unig etifedd i orsedd Siapan sydd wedi derbyn addysg mor ofalus a byd-eang. Addysgwyd ef ym Mhalas Tsugo dan archebion llym. Gyda'i oed yn cyrraedd, anfonodd yr ymerawdwyr ef i astudio Hanes yng Coleg Merton, Rhydychen, Lloegr, lle bu'n amddiffyn ei draethawd ymchwil ar longau ar Afon Tafwys yn y 18g. Ar ôl dychwelyd i Siapan, ymrestrodd ym Mhrifysgol Gakushūin, gan ennill gradd Hanes ac arbenigo mewn Hanes Canoloesol Siapan. Yn ogystal, â siarad Siapanëeg a Saesneg mae'n siarad Tsieinëeg, Almaeneg a pheth Sbaeneg. Yn ogystal, mae Naruhito yn canu'r fiola a'r ffidil.

Ers oed ifanc bu Naruhito yn cynrychioli ei dad sawl gwaith. Yn ei ddyddiau myfyrwyr, teithiodd yn eang ond dywedir ei fod yn cadw'n ffyddlon at draddodiadol cynhenid Siapan.

Etifeddodd yr orsedd ar 1 Mai 2019 a hynny wedi dwy flynedd o rybudd wedi i'w dad, Ymerawdwr Akihito, gyhoeddi yn 2017 y byddai'n ymddiswyddo ar 30 Ebrill 2019 oherwydd ei broblemau oedran a gwendid iechyd.

## Priodas ac etifedd
Priododd Naruhito ei wraig, Masako Owada, 9 Mehefin 1993 mewn ddefod Shinto; parhaodd y dathliadau ar gyfer yr uniad priodasol am dri diwrnod. Er iddo ddewis ei wraig o blith nifer o fenywod ar restr, mae wedi datgan ei fod mewn cariad llwyr â hi. Ar 31 Rhagfyr 1999, cafodd y Dywysygoes (fel oedd hi ar y pryd) Masako erthyliad.

### Aiko, a aned ar 1 Rhagfyr 2001
Yn 2001 ganed Aiko, merch i'r pâr brenhinol. Roedd y ffaith bod merch wedi ei geni yn codi dadl genedlaethol gref dros newid Cyfraith Olyniaeth i'r Orsedd, gan na all menywod deyrnasu teyrnas Siapan. Ond penderfynwyd peidio newid rheol llinach y teulu brenhinol wedi igenedigaeth Hisahito, wyr gyntaf y cyn-Ymeradwr Akihito a chefnder i Aiko.

## Teyrnasiad
Ar adeg ei orseddi gelwir ei gyfnod fel Ymeradwr yn swyddogol fel 'Oes *Reiwa*' gan y Prif Weinidog Shinzo Abe. Ystyr Reiwa yw "harmoni prydferth"..

## Nawdd
* Llywydd Anrhydeddus Bwrdd Cynghori Ysgrifenyddiaeth Gyffredinol y Cenhedloedd Unedig dros Ddŵr a Glanweithdra.
* Is-lywydd Anrhydedd y Groes Goch Siapan

## Cyfeiriadau
Categori:Ymerodron Siapan
Categori:Genedigaethau 1959
Penbwl

bawd|Penbyliaid deg diwrnod oed

Larfa amffibiad, yn enwedig llyffant, broga, neu madfall ddŵr, yw **penbwl**; lluosog: **penbyliaid**. Mae'n byw yn y dŵr ac yn anadlu drwy dagellau allanol.

Wrth iddynt dyfu maen nhw'n cael eu trawsffurfio (metamorffosis), ac yn ystod y broses hon maen nhw'n tyfu coesau, yn datblygu ysgyfaint ac yn adamsugno'r gynffon. Mae'r rhan fwyaf o benbyliaid yn llysysol ond yn ystod metamorffosis mae'r geg a'r organau mewnol yn cael eu haildrefnu i baratoi ar gyfer ffordd o fyw cigysol oedolyn.

## Gweler hefyd
* Bioleg datblygiad
* Penbwl môr

Categori:Amffibiaid
Categori:Larfâu
Cloe Elmo

Roedd **Cloë Elmo** (9 Ebrill, 1910 - 24 Mai, 1962) yn fezzo-soprano operatig o'r Eidal, oedd yn cael ei chysylltu yn arbennig â repertoire'r Eidal.

Cafodd ei geni yn Lecce a dechreuodd ganu yn ifanc. Erbyn iddi fod yn ddwy ar bymtheg oed, roedd wedi dechrau ei hastudiaethau yn Accademia di Santa Cecilia yn Rhufain gyda Edwige Chibaudo, ac yn ddiweddarach gyda Rinolfi a Pedreni. Oherwydd ei hystod leisiol eang, tybiwyd i ddechrau ei bod yn soprano.

Fe wnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Cagliari fel Santuzza yn *Cavalleria rusticana* yn 1934. Ymhen blwyddyn, ymunodd â Teatro alla Scala ym Milan fel Meg Page yn *Falstaff* Verdi. Yn fuan cafodd y rhan o Azucena yn Il trovatore, a ddaeth yn brif rôl iddi yn fuan. Azucena, hefyd, oedd ei rôl gyntaf yn y Metropolitan Opera ym 1947. Roedd rolau eraill yno yn cynnwys Santuzza, Ulrica yn *Un ballo in maschera*, Mrs Quickly yn *Falstaff* — recordiodd yr olaf yn 1950, gyferbyn â Giuseppe Valdengo — a Herva Nelli, gyda Arturo Toscanini yn arwain.

Canodd rolau Wagneraidd mewn Eidaleg, yn ôl arfer y cyfnod hwn, gan gynnwys Brangaene yn La Scala gyferbyn â Isolde gan Giuseppina Cobelli. Gwnaeth recordiad nodedig (yn canu yn Eidaleg) o wyliadwriaeth Brangaene o Act 2 yr opera. Gwnaeth hefyd recordiadau (hefyd yn Eidaleg) o lieder gan Brahms a Strauss.

Dychwelodd i'r Eidal, a chanodd yn La Scala tan 1954 pan adawodd ei gyrfa llwyfan. Derbyniodd swydd addysgu yn Ankara, lle arhosodd hyd ei marwolaeth ym 1962.

Roedd hi'n adnabyddus am ei llais cynnes a naturiol, gyda'i digon o gofrestr is a nodiadau uchel llawn, yn ogystal ag am ei ardymer ac angerdd mawr.

## Cyfeiriadau 
* *The Metropolitan Opera Encyclopedia*, edited by David Hamilton, (Simon & Schuster, 1987), 

Categori:Cantorion opera
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1962
Maria Carena

Soprano operatig o'r Eidal oedd **Maria Carena** (8 Awst 1891 – 9 Hydref 1966).

## Cefndir
Cafodd ei geni yn Turin yn ferch i Giovanni and Felicina Melano. Derbyniodd ei addysg gerddorol yn ysgol a sefydlwyd gan Virginia Ferni Germano yn Turin tua 1896.

Gwnaeth ei début yn theatr Chiarella yn ei ddinas enedigol ym 1917 yn chware rhan Leonara yn Il trovatore, Verdi. Wedi ymddangosiadau yn Rhufain, Napoli, Buenos Aires a Lisbon ymddangosodd yn La Scala yn chware yn * Suor Angelica* Puccini ym 1922.

Canodd ym Milan hyd 1932, yn enwedig fel Asteria ym mherfformiad cyntaf opera Arrigo Boito *Nerone* ac fel Amelia *Un Ballo in Maschera* gan Verdi. Cafodd ei natur ddramatig ei hedmygu yn rôl Julia yn *La vestale* gan Spontini (1932, Rhufain). Ymddeolodd ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd.

## Detholiad o berfformiadau 
* 1917 Torin Teatro Chiarella *Trovatore* (Leonora)
* 1918 Roma Teatro Costanzi *Mosè* (Anaide)
* 1918 Milano Teatro Lirico *Aida* (Aida)
* 1918 Genova Politeama Genovese *Trovatore* (Leonora)
* 1919 Buenos Aires Teatro Coliseo *Aida* (Aida)
* 1919 Buenos Aires Teatro Coliseo *Tabarro* (Giorgetta)
* 1920 Roma Teatro Costanzi *Uomo che ride* gan Arrigo Pedrollo (perfformiad cyntaf o'r gwaith)
* 1921 Bologna Teatro Comunale *Nemici* gan Guido Guerrini (perfformiad cyntaf o'r gwaith)
* 1922 Milano La Scala
* 1926 Bologna Teatro Comunale
* 1927 Roma Teatro Argentina *Lohengrin* (Elsa)
* 1931 Genova Teatro Carlo Felice
* 1931 Napoli Teatro San Carlo
* 1931 Milano La Scala *Huguenots* (Valentina)
* 1932 Milano La Scala *Un ballo in maschera* (Amelia)
* 1940 Roma Teatro dell'Opera Trovatore (Leonora)

## Marwolaeth 
Bu farw yn Milan ym 1966

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1966
Marwolaethau babanod

bawd| Cyfraddau marwolaethau babanod, o dan 1 oed, yn 2013
**Marwolaethau babanod** yw marwolaeth plant ifanc o dan 1 oed. Mesurir y doll marwolaeth hon gan y **gyfradd marwolaethau babanod** ( **IMR,** Wedi'i grynhoi o "Infant mortality rate" yn Saesneg ), sef nifer y marwolaethau plant o dan flwydd oed fesul 1000 o enedigaethau byw. Mae'r gyfradd marwolaethau o dan bump oed, y cyfeirir ati fel y *gyfradd marwolaethau plant*, hefyd yn ystadegyn pwysig, gan ystyried mai dim ond ar blant o dan flwydd oed y mae'r gyfradd marwolaethau babanod.  

Genedigaeth gynamserol yw'r cyfrannwr mwyaf i'r IMR.  Achosion arweiniol eraill o farwolaethau babanod yw asphyxia genedigaeth, niwmonia, camffurfiadau cynhenid, cymhlethdodau genedigaeth tymor fel llosgiad llinyn bogail y ffetws yn anarferol, neu lafur hir,  haint newydd-anedig, dolur rhydd, malaria, y frech goch a diffyg maeth.  Un o achosion mwyaf cyffredin marwolaethau babanod y gellir eu hatal yw ysmygu yn ystod beichiogrwydd.  Mae llawer o ffactorau'n cyfrannu at farwolaethau babanod, fel lefel addysg y fam, amodau amgylcheddol, a seilwaith gwleidyddol a meddygol.  Gall gwella glanweithdra, mynediad i ddŵr yfed glân, imiwneiddio yn erbyn clefydau heintus, a mesurau iechyd y cyhoedd eraill helpu i leihau cyfraddau marwolaethau babanod uchel. 

Ym 1990 bu farw 9 miliwn o fabanod yn llai na blwyddyn ar ôl eu geni  yn fyd-eang. Tan 2015 mae'r nifer hwn bron wedi haneru i 4.6 miliwn o farwolaethau babanod.  Dros yr un cyfnod, gostyngodd y *gyfradd* marwolaethau babanod o 65 o farwolaethau fesul 1,000 o enedigaethau byw i 29 o farwolaethau fesul 1,000.  

Ledled y byd, mae cyfradd marwolaethau babanod (IMR) yn amrywio'n sylweddol, ac yn ôl Gwyddorau Biotechnoleg ac Iechyd, addysg a disgwyliad oes yn y wlad yw prif ddangosydd IMR.  Cynhaliwyd yr astudiaeth hon ar draws 135 o wledydd dros gyfnod o 11 mlynedd, gyda chyfandir Affrica â'r gyfradd marwolaethau babanod uchaf o unrhyw ranbarth arall a astudiwyd gyda 68 o farwolaethau i bob 1,000 o enedigaethau byw.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd cyhoeddus
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Plant
Minnie Fisher Cunningham

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Minnie Fisher Cunningham** (19 Mawrth 1882 - 9 Rhagfyr 1964) sy'n nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Fe'i ganed yn New Waverly, Texas. Minnie Cunningham oedd y myfyriwr benywaidd cyntaf i gael ei derbyn i Gangen Feddygol Prifysgol Texas yn Galveston, lle enillodd radd mewn Fferyllaeth.

Minnie Fisher Cunningham (19 Mawrth 1882 - 9 Rhagfyr 1964) oedd ysgrifennydd gweithredol cyntaf Cynghrair y Pleidleiswyr Benywaidd, a gwleidydd dros etholfraint a weithiodd i basio Diwygiad y 19g i Gyfansoddiad yr Unol Daleithiau pan welwyd menywod yn cael yr hawl i bleidleisio. Yn weithiwr gwleidyddol gyda barn ryddfrydol, daeth yn un o'r aelodau a sefydlodd Glwb Democrataidd Cenedlaethol y Merched. Yn ei swydd yn goruchwylio cyllid y clwb, cynorthwyodd y sefydliad i brynu ei bencadlys yn Washington, D.C., adeilad sy'n dal i gael ei ddefnyddio heddiw (2019). 

Roedd rhai o deulu Cunningham yn berchnogion caethweision planhigfeydd, cyfoethog a oedd wedi symud i Texas o Alabama. Erbyn iddi gael ei geni ym 1882, roedd y Rhyfel Cartref (1861–1865) wedi godro arian y teulu, gan orfodi ei mam i werthu llysiau mewn marchnad i gael dau ben llinyn ynghyd.

## Hawliau menywod
bawd|chwith|Cunningham tra'n canfasio am sedd ar Senedd UDA
Fel aelod o Gymdeithas Genedlaethol Etholfraint Menywod America, helpodd Cunningham ddarbwyllo'r Seneddwr Andrieus Aristieus Jones o Fecsico Newydd, cadeirydd Pwyllgor Etholfraint Menywod y Senedd, i gyflwyno gwelliant a fyddai'n caniatau rhoi'r bleidlais i ferched. Roedd Cunningham, hefyd, yn rhan o dîm a gyfarfu â'r Arlywydd Woodrow Wilson yn y Swyddfa Oval, gan lwyddo i ddarbwyllo'r Arlywydd i ryddhau datganiad yn mynegi gogwydd tuag at rhoi'r bleidlais i fenywod.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd.

Bu'n weithgar am ddegawdau mewn gwleidyddiaeth talaith Texas, ac yn genedlaethol. Yn 1928, Cunningham oedd y fenyw gyntaf o Texas i fod yn ymgeisydd ar gyfer Senedd yr Unol Daleithiau. Cefnogodd bolisïau a rhaglenni'r "Fargen Newydd" Franklin D. Roosevelt, a cheisiodd godi statws y difreintiedig yn y wlad. Gwelodd Cunningham y cysylltiad rhwng tlodi a diffyg maeth, a gweithiodd dros ddeddfwriaeth y llywodraeth a fynnai bod blawd a bara'n cael eu cyfoethogi gan faetholion. 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Urdd Merched y Bleidlais am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o New Waverly
Addie Waites Hunton

Ffeminist a swffragét o'r Unol Daleithiau oedd **Addie Waites Hunton** (11 Mehefin 1866 - 22 Mehefin 1943) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros hawliau cyfartal merched ac Affro-Americanwyr. Roedd hefyd yn addysgwraig ac yn awdur.

Yn 1889, Hunton oedd y fenyw ddu gyntaf i raddio o'r *Spencerian College of Trade*. Bu'n gweithio i'r Gymdeithas Gristnogol Menywod Ifanc (YWCA), gwasanaethodd fel trefnydd cenedlaethol Cymdeithas Genedlaethol y Menywod Lliw (*the National Association of Colored Women*; NACW) rhwng 1906 a 1910, a bu'n gwasanaethu yn y Fyddin U.S yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd llawer o'i gwaith yn ymwneud ag etholfraint, sef yr hawl i fenywod gael pleidleisio mewn etholiad.

## Magwraeth
Ganwyd Addie D. Waites yn Norfolk, Virginia ar Fehefin 11, 1866 i Jesse ac Adeline Waites. Bu farw ei mam pan oedd Addie yn ifanc iawn, a symudodd Addie i Boston i gael ei magu gan ei modryb, o ochr ei mam. Yn Boston, aeth Hunton i Ysgol Ladin, Boston lle graddiodd gyda diploma ysgol uwchradd. Yna, aeth i Goleg Masnach Spencerian a hi oedd y fenyw ddu gyntaf i raddio yn 1889.

Ar ôl graddio, symudodd Hunton i Normal, Alabama, i addysgu yn y *State Normal and Agricultural College*, a elwir bellach yn Brifysgol Amaethyddol a Mecanyddol Alabama.

## Gyrfa
Yn Efrog Newydd, penodwyd Hunton gan Fwrdd Cenedlaethol yr YWCA ym 1907 yn ysgrifennydd. Roedd yn gyfrifol am drefnu prosiectau ymhlith myfyrwyr croenddu. Yn ogystal, teithiodd drwy'r De a'r Canolbarth i gynnal arolwg ar gyfer YWCA. Mae Hunton yn adnabyddus am ei hymdrechion lles cymdeithasol ymhlith y gymuned ddu. At hynny, recriwtiodd nifer o fenywod du eraill i weithio i'r YWCA, menywod fel Eva del Vakia Bowles ac Elizabeth Ross Haynes.

O 1909 i 1910, symudodd Hunton gyda'i phlant i Ewrop. Roedd ei gŵr yn dioddef o broblemau iechyd ac arhosodd gartref yn yr UD. Tra yn Ewrop, bu'r teulu'n byw yn y Swistir ac yna symudodd i Strasbourg, yr Almaen, lle bu'n astudio yn rhan-amser ym Mhrifysgol Kaiser.

Pan symudodd Hunton a'i phlant yn ôl i America, parhaodd i weithio gyda'r YWCA a dechreuodd ddilyn cyrsiau yng Ngholeg Dinas Efrog Newydd. Ar yr adeg hon, roedd ei gŵr William mewn cyflwr difrifol gyda'r diciâu. Yna symudodd teulu Hunton i Saranac Lake, Efrog Newydd, lle buont tan ei farwolaeth yn 1916.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Alpha Kappa Alpha am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Norfolk, Virginia
Julian Hopkin

Meddyg, ymchwilydd ac athro prifysgol yw **Julian Hopkin**. Yn 2004, daeth yn Bennaeth ar Ysgol Feddygaeth newydd Prifysgol Abertawe. Mae bellach yn Athro Meddygaeth Arbrofol yn Ysgol Feddygol Prifysgol Abertawe ac yn Feddyg Anrhydeddus o Fwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg.

## Gyrfa
Ganed Hopkin yn Ystradgynlais, ac aeth i Ysgol Maesydderwen, Ystradgynlais cyn mynd ymlaen i Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd, gan raddio MB ym 1972. Canolbwyntiodd ar hyfforddiant clinigol ôl-raddedig yng Nghaerdydd ac yna yn Rhydychen a Chaeredin, gan gynnwys cyfnod lle dylanwadwyd arno gan John Crofton. Cychwynnydd ar brofion cemotherapi llwyddiannus ar gyfer diciâu. Ymgymerodd Hopkin â hyfforddiant gwyddonol (Meistr a Doethuriaeth) yn Uned Geneteg Ddynol MRC ym Mhrifysgol a Chyngor Ymchwil Meddygol Caeredin.

## Anrhydeddau 
* Cymrawd, Academi Gwyddorau Meddygol
* Cymrawd, Cymdeithas Ddysgiedig Cymru (2011)
* Cadlynydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) - cyfraniad i feddygaeth (2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl o Ystradgynlais
Ardal Lywodraethol Ajlwn

]]
Mae **Ardal Lywodraethol Ajlwn** (Arabeg: محافظة عجلون; hefyd **Ardal Lywodraethol Ajloun** neu **Gofernad Ajlwn**) yn dalaith o Jordan, wedi'i lleoli i'r gogledd o'r prifddinas,  Amman. Gofernad Ajlwn yw pedwerydd ardal lywodraethol dwysaf teyrnas Gwlad Iorddonen (ar ôl Ardaloedd Llywodraethol Irbid, Jerash a Balqa), gyda dwysedd o 313,3 person i bob cilometr sgwâr. Mae'r Gofernad yn ffinio â Jerash i'r de-ddwyrain a chyda dalaith Irbid i'r gogledd a'r gorllewin. Gellir meddwl am Ardal Lywodraethol Ajlwn fel rhyw fath o dalaith neu sir ond yn wahanol i'r mathau yno o lywodraethu, lle etholir arweinydd yr endid, gydag Gofernad mae'r pennaeth wedi ei apwyntio'n ganolog, yn sylfaenol gan Abdullah II, brenin Iorddonen.

## Adrannau gweinyddol
Mae Erthygl 14 o System Is-adrannau Gweinyddol y Weinyddiaeth Gartref yn rhannu Gofernad Ajlun yn ddau 'dosbarth' neu *ilwa* yn Arabeg:

:1. Dosbarth Dinas Ajlwn: yn cynnwys 50 dinas a thref, gyda'i chanolfan weinyddol yn Ajlun
:2. Dosbarth Kofranjah: yn cynnwys 19 tref a phentref, gyda'i ganolfan weinyddol yn Cofranja.

### Demograffeg
Poblogaeth y is-ddosbarthiadau yn ôl y cyfrifiad:

## Y Gofernad
Mae gan Ajlwn un o'r coedwigoedd harddaf yn yr Iorddonen, ac mae'n adnabyddus am ei gaeafau hir. Mae hefyd yn enwog am ei chastell (Castell Ajlwn), a'i enw blaenorol oedd "Alcalá Salá Aldim" (Qal'at Salah Ad-Dein). Adeiladwyd y castell fel garsiwn i amddiffyn Ajlwn, mewn daearyddiaeth strategol rhag y Croesgadwyr.

Mae'r dalaith yn uchel uwchben lefel y môr mae tymheredd cyfartalog uchaf yn ystod mis Ionawr yn 8.2C a lleiafrif cyfartalog yn 2.8. Ceir eira yn fynych yn yr ardal.

## Economi
Mae Talaith Ajlwn yn dibynnu'n bennaf ar amaethyddiaeth. Yn ôl Gweinyddiaeth Amaeth yr Iorddonen (yn ôl ystadegau 2008) mae llwyni olewydd, gwinllannoedd a pherllannau ffrwythau yn ffurfio ardal o 141.4 km2, sef 34% o ardal y dalaith.

Trefi a dinasoedd mwyaf nodedig a phwysig Ajlwn (ac eithrio dinas Ajlwn ei hun) yw: Ain Jana, Kufranji, Anjara, Sacra, Ibbeen "Ebeen" a Hashmieh.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Gweinyddiaeth Cartref yr Iorddonen

Ajlwn
Edith Rigby

Ffeminist a swffragét o Loegr ac a fu farw yng Nghymru oedd **Edith Rigby** (née Rayner; ganwyd 1872) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd milwriaethus a llosgwr. Fe'i carcharwyd 7 gwaith.

Ganed **Edith Rayner** yn Preston yn 1872 a bu farw yn Llandudno.

Sefydlodd ysgol yn Preston o'r enw "Ysgol Sant Pedr", gyda'r nod o addysgu merched ifanc a hŷn. Yn ddiweddarach daeth yn actifydd amlwg, a chafodd ei charcharu saith gwaith am sawl achos o losgi bwriadol. Roedd yn gyfoeswr i Christabel a Sylvia Pankhurst.

## Magwraeth
Ganed Edith Rayner ar Ddiwrnod Sant Luc (18 Hydref) yn 1872 yn Preston, Swydd Gaerhirfryn, yn un o saith o blant Dr Alexander Clement Rayner. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Penrhos (Rydal Penrhos bellach) yng Nghonwy.

## Ymgyrchydd milwriaethus
Cymerodd Rigby ran mewn gorymdaith i Balas San Steffan yn Llundain gyda Christabel a Sylvia Pankhurst yn 1908. Arestiwyd 27 o fenywod, gan gynnwys Rigby, a'u dedfrydu i fis o garchar.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Preston
Marcsiaeth–Leniniaeth

Term gwleidyddol a fathwyd yn ystod y dadleuon ideolegol yn yr Undeb Sofietaidd yn sgil marwolaeth Vladimir Lenin yw **Marcsiaeth–Leniniaeth**. Y ffurf hon ar gomiwnyddiaeth oedd ideoleg wladwriaethol yr Undeb Sofietaidd ac yn ideoleg swyddogol pleidiau'r Comintern a phleidiau Stalinaidd.

[chwith|bawd|[Y faner goch gydag wynebau Karl Marx, Friedrich Engels, a Vladimir Lenin.]]
Mae'r enw yn ailddiffinio Marcsiaeth yn nhermau Leniniaeth, yn ôl dehongliad Joseff Stalin o syniadaeth ei ragflaenydd. Dyrchafwyd y diweddar Lenin yn destun cwlt, a manteisiodd Stalin ar ei enw er mwyn cyfiawnhâu ei bolisïau ac i atgyfnerthu ei awdurdod gwleidyddol ac ideolegol. Mewn gwirionedd, roedd Staliniaeth yn groes i Leniniaeth mewn sawl ffordd.

Hyd yn oed wedi marwolaeth Stalin a chwymp ei gwlt personol, defnyddiwyd y term Marcsiaeth–Leniniaeth gan yr awdurdodau Sofietaidd i gyfreithloni polisi, drwy awgrymu perthynas uniongyrchol rhwng yr ideoleg wladwriaethol a syniadaeth wreiddiol Karl Marx, a amlygwyd gan chwyldro Lenin. Defnyddiwyd i gondemnio ffurfiau ar Farcsiaeth yn heresïau ac i ladd ar lywodraethau comiwnyddol eraill oedd yn cynnig cyfundrefnau gwahanoli'r model Sofietaidd. Yn yr hollt rhwng yr Undeb Sofietaidd a Gweriniaeth Pobl Tsieina, cyhuddwyd Beijing gan y Cremlin o wyro oddi ar wirionedd ideolegol Marcsiaeth–Leniniaeth, tra'r oedd y Tsieineaid yn mynnu bod Maoaeth yn olynydd cyfreithlon i syniadaeth Marx a Lenin.

Categori:Gwleidyddiaeth yr Undeb Sofietaidd
Categori:Ideolegau gwladwriaethol
Categori:Marcsiaeth
Clarice Phelps

Cemegydd niwclear Americanaidd ydy **Clarice E. Phelps** (née Salone) sy'n gweithio yn Labordy Cenedlaethol Oak Ridge. Roedd hi'n aelod o'r tîm rhyngwladol fu'n puro berkelium-249, gan greu Elfen 117, (tenesin). Credir mai Phelps yw'r Affro-Americanwraig gyntaf i ganfod  elfen gemegol.

Yn yr Labordy Cenedlaethol Oak Ridge mae Phelps yn gweithio fel rheolydd prosiect ar gyfer defnydd diwydiannol o isotopau. Mae hi'n ymchwilio i brosesu elfennau ymbelydrol gyda rhifau atomig dros 92 megis plwtoniwm-238 sy'n cael ei ddefnyddio fel tanwydd ar gyfer teithiau gofod-dwfn NASA, a califforniwm-252 sydd o ddefnydd i astudiaethau darnau ymholltiad niwclear. Sefydlwyd Labordy Cenedlaethol Oak Ridge ym 1943 fel rhan o Brosiect Manhattan a dyma'r labordy gwyddoniaeth ac ynni mwyaf yn Adran Ynni yr Unol Daleithiau, gyda chyllideb flynyddol o $ 1.4 biliwn.

## Ysgol a choleg
Dechreuodd diddordeb Phelps mewn gwyddoniaeth fel plentyn pan roddodd ei mam set microsgop a phecyn gwyddoniadurol iddi; cafodd y diddordeb hwn ei feithrin gan thrawon gwyddoniaeth ei hysgolion uwchradd. Mynychodd sefydliad ieuenctid o'r enw "Grŵp Prosiect a Datblygiad Dŵr Dyfrol Tennessee" (sef *Tennessee Aquatic Project and Development Group*; TAP), sefydliad ieuenctid di-elw. Enillodd Phelps radd Baglor mewn cemeg, o Brifysgol Talaith Tennessee yn 2003.

## Cyhoeddiadau 
*Bradley D Patton, Sharon M Robinson, Dennis E Benker, Clarice E Phelps. "Lessons Learned from Processing Mark-18a Targets at Oak Ridge National Laboratory"
*Jamie L Warburton, Clarice E Phelps, Dennis E Benker, Bradley D Patton, Robert M Wham. "Uv-visible Spectroscopic Process Monitor for Hot Cell Mixer-settler Separations at Ornl’s Radiochemical Engineering Development Center"

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Fedora Barbieri

Mezzo-soprano operatig o'r Eidal oedd **Fedora Barbieri** (4 Mehefin 1920 – 4 Mawrth 2003).

## Cefndir 
Ganwyd Barbieri yn Trieste, Yr Eidal yn blentyn i Rafaele Barbieri a Ida (née Bolelli) , roedd ei rhieni yn cadw siop.

## Addysg gerddorol 
Dechreuodd Barbieri astudio cerddoriaeth yn ffurfiol pan oedd yn ddeunaw. Wrth weithio yn siop ei rhieni, roedd yn aml yn canu i basio'r amser. Un diwrnod, clywodd cwsmer gwybodus hi a mynnodd ei bod yn dechrau gwersi llais. Am ddwy flynedd, bu'n gweithio gyda Federico Bugamelli yn ei dinas enedigol, ac yna derbyniodd naw mis o astudio gyda Luigi Toffolo. Ar gyfer astudiaeth uwch, symudodd i Fflorens lle daeth yn ddisgybl i'r soprano ddramatig enwog Giulia Tess.

Ym 1956, ffilmiodd y fezzo-soprano Mistress Quickly, yn *Falstaff*, ar gyfer RAI, dan arweiniad Tullio Serafin a'i gyfarwyddo gan Herbert Graf, gyda Giuseppe Taddei a Scipio Colombo.

Er nad wnaeth hi erioed ymddeol yn swyddogol, rhoddodd gorau i berfformio'n fyw yn y 1990au, gan wneud ei gyrfa yn un o'r hiraf yn hanes opera. Canodd y tro diwethaf ar y llwyfan yn 2000 (Mamma Lucia yn *Cavalleria Rusticana*).

Er ei bod yn cael ei hystyried yn actor a chantores aruthrol yn ei rhinwedd ei hun, yn gyffredinol, mae hi bellach yn cael ei chofio'n bennaf am ei phartneriaethau rheolaidd â Maria Callas ar y llwyfan ac oddi ar y llwyfan yn ystod y 1950au. Recordiwyd llawer o'u cydweithrediadau gan Fonit Cetra ac EMI.

Roedd ei phortreadau enwocaf yn cynnwys Amneris yn *Aida*, gyda Jussi Björling, Azucena yn *Il trovatore*, Quickly yn *Falstaff*, Eboli yn *Don Carlos*, a Ulrica yn *Un ballo in maschera*. Cyhoeddwyd ei pherfformiad 1951 o'r offeren dros y meirw gan Verdi, gyda Herva Nelli, Giuseppe di Stefano a Cesare Siepi, o dan arweiniad Arturo Toscanini, gan RCA.

Gellir gweld a chlywed Barbieri mewn sawl opera a gyhoeddwyd ar DVD, e.e. yn rôl Madelon yn *Andrea Chénier*, gyda Plácido Domingo yn serennu ac yn cael ei arwain gan Nello Santi. Hefyd fel Giovanna yn *Rigoletto* a gyfarwyddwyd gan Jean-Pierre Ponnelle, gyda Luciano Pavarotti dan arweiniad Riccardo Chailly. Fel Mamma Lucia yn *Cavalleria rusticana* Franco Zeffirelli, eto gyda Domingo a dan arweiniad Georges Prêtre (recordiodd y tri fideo mewn oedran aeddfed iawn). Ym 1996, canodd a siaradodd yn ffilm Jan Fanmid-Garre, *Opera Fanatic*

## Teulu 
Priododd Luigi Barlozzetti ym 1943 (bu ef farw ym1986) cawsant dau fab 

## Marwolaeth 
Bu farw yn Fflorens yn 82 mlwydd oed a chladdwyd ei gweddillion yn Cimitero Sant'Anna, Trieste.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2003
Peiriant torri gwair

bawd|300px|Peiriant torri gwair masnachol yn cael ei ddefnyddio yn Berlin yn Ebrill 1930

Peiriant sy'n defnyddio un neu ragor o lafnau sy'n troi i dorri arwyneb glaswelltog yw **peiriant torri gwair**. Gall uchder y glaswellt sy'n cael ei dorri gael ei osod gan ddyluniad y peiriant torri gwair, ond fel arfer gellir ei addasu gan y person sy'n ei ddefnyddio, fel arfer gan ddefnyddio un prif lifer, neu gyda lifer neu nyten a bollt ar bob un o olwynion y peiriant. Gall y llafnau yn gael ei pweru gan rym llaw, gydag olwynion sydd wedi'u cysylltu'n fecanyddol i'r llafnau torri; pan fydd y peiriant yn cael ei wthio ymlaen a bydd y llafnau'n troelli. Gall peiriant hefyd gael ei bweru gan fatri neu fodur trydan. Y ffynhonnell bŵer hunangynhwysol fwyaf cyffredin ar gyfer peiriannau torri gwair yw peiriant tanio mewnol bach (un silindr fel arfer). Yn aml, nid oes gan beiriannau torri gwair llai unrhyw fath o wthiad, sy'n golygu bod angen bŵer dynol er mwyn ei symud dros wyneb; mae peiriannau torri gwair “cerdded y tu ôl” yn hunan-yrru, ac angen person i gerdded y tu ôl iddo a'i arwain. Mae peiriannau torri gwair mwy o faint fel arfer naill ai'n fathau hunan-yrru “cerdded y tu ôl” , neu'n amlach na pheidio, yn beiriannau y gall defnyddiwr reidio arno a'i reoli. Mae peiriant torri gwair robotig ("bot torri gwair", "mowbot", ac ati) wedi'i gynllunio i weithredu naill ai'n gyfan gwbl ar ei ben ei hun, neu'n llai cyffredin gan ddefnyddiwr sy'n ei reoli o bell .

Dyfeisiwyd y peiriant torri gwair cyntaf gan Edwin Budding yn 1830 yn Thrupp, ychydig y tu allan i Stroud, yn Swydd Gaerloyw, Lloegr. Roedd peiriant torri gwair Budding wedi ei gynllunio yn bennaf i dorri gwair meysydd chwaraeon a gerddi mawr, fel dewis a fyddai'n rhagori ar y pladur, a rhoddwyd patent Prydeinig iddo ar 31 Awst 1830.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Loegr
Categori:Dyfeisiadau'r cartref
Categori:Offer garddio
Charlotte Anita Whitney

Ffeminist a swffragét o'r Unol Daleithiau oedd **Charlotte Anita Whitney** (7 Gorffennaf 1867 – 4 Chwefror 1955) a oedd yn ymgyrchydd hawliau menywod, yn ymgyrchydd gwleidyddol, ac yn Blaid Lafur Gomiwnyddol cynnar America ac yn drefnydd UDA y Blaid Gomiwnyddol yng Nghaliffornia. 

Mae'n cael ei chofio orau fel y diffynnydd mewn achos llys yn 1920, sef Whitney v. California, a oedd yn cynnwys datganiad gan Oruchaf Lys yr Unol Daleithiau a oedd yn cyd-fynd â'r farn gan yr Ustus Louis Brandeis, mai dim ond mewn achlysur o "berygl clir a chyfredol" y dylid atal yr hawl i lefaru'n rhydd (*free speech*). Yn ddiweddarach, byddai'r safon hon yn cael ei defnyddio yn erbyn y Comiwnyddion yn ystod  y 1950au.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn San Francisco ar 7 Gorffennaf 1867, yn ferch i deulu blaenllaw a oedd yn cynnwys Ustus o Oruchaf Lys America,  Stephen Johnson Field, a'r aml-filiwnydd Cyrus W. Field. Roedd ei thad yn gyfreithiwr.

Mynychodd Whitney ysgol breifat ac ysgol cyhoeddus yn Oakland, Califfornia, ar draws y bae o San Francisco. Yn 1901 fe'i cyflogwyd fel Ysgrifennydd Gweithredol *United Charities of Oakland, California* lle bu hyd at 1908.

Trodd yr ymgyrchu at etholfraint, neu'r hawl i bleidlais, i ferched. Rhwng 1911 ac 1913 bu'n drefnydd y *National College Equal Suffrage League* ac yna'n is-Lywydd y *National American Woman Suffrage Association*.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Sosialaidd America, Plaid Lafur Gomiwnyddol  America a Phlaid Gomiwnyddol UDA.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas America dros yr Hawl i Ferched Bleidleisio am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Categori:Swffragetiaid
Rosamund Jacob

Ffeminist a swffragét o Iwerddon oedd **Rosamund Jacob** (13 Hydref 1888 - 11 Hydref 1960) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, awdur plant ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Ei henw-awdur oedd **F. Winthrop**, a'i henw Gwyddelig oedd **Róisín Nic Sheamuis**.

Crynwyr oedd ei rhieni, Lewis Jacob a Henrietta Harvey, ac fe'i ganed yn South Parade, Waterford lle bu'n byw tan 1920. 

Roedd yn ymgyrchydd gydol oes dros achos a hawliau merched, achosion gweriniaethol a sosialaidd ac roedd yn awdur ffuglen. Enw ei nofel gyntaf oedd *Callaghan* ac fe'i cyhoeddwyd ym 1920.

## Y gweriniaethwr
Ynghyd â'i brawd Tom, roedd Rosamund Jacob yn aelod o Sinn Féin o 1905 ymlaen, ac yn ddiweddarach Fianna Fáil. Roedd hefyd yn aelod o Gymdeithas *Cumann na mBan*, y Gynghrair Aeleg a Chynghrair Etholfraint Menywod Iwerddon (''the Irish Women's Franchise League''). Gwrthwynebai Cytundeb Eingl-Wyddelig 1921 ac roedd yn ymwneud yn arbennig â sefydliadau asgell chwith a gweriniaethol yn y 1920au a'r 1930au. Cafodd ei charcharu yng Ngharchar Mountjoy yn ystod Rhyfel Cartref Iwerddon, sef y *Cogadh Cathartha na hÉireann*.

Yn 1931 teithiodd i Rwsia fel cynrychiolydd Cyfeillion Gwyddelig Rwsia Sofietaidd. Bu'n rhan o Gynghrair Ryngwladol y Merched dros Heddwch a Rhyddid ac yn ddiweddarach a bu'n aelod o Gymdeithas Gwragedd Iwerddon.

Yn y 1920au a'r 1930au bu mewn perthynas â chyd-weriniaethwr, Frank Ryan. Chwaraeodd ran flaenllaw yn yr ymgyrch wleidyddol i sicrhau rhyddid Ryan rhag Sbaenwr Cenedlaetholgar, ac yn ddiweddarach gweithiodd i amddiffyn ei enw da, wedi i'r newyddion am ei farwolaeth yn yr Almaen Natsïaidd ddod yn hysbys.

Bu'n byw yn ardal Belgrave Square, yn ardal Rathmines yn Nulyn o 1942. O 1950, rhannodd dŷ gyda'i ffrind Lucy Kingston yn 17 Charleville Road. Cadwodd Rosamond Jacob ddyddiadur bron bob diwrnod o'i bywyd, ac mae 171 o'r dyddiaduron hyn ymhlith ei phapurau llenyddol a gwleidyddol a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Iwerddon.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Merched y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Waterford
Codlys Wilson

{{Blwch tacson
| enw = {}*Acrobolbus wilsonii*

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Acrobolbaceae
| genus = Acrobolbus
| species = *A. wilsonii*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Codlys wilson** (enw gwyddonol: *Acrobolbus wilsonii*; enw Saesneg: ''Wilson's pouchwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Nghymru, ond mae i'w chanfod yng ngogled yr Alban ac yng Ngweriniaeth Iwerddon.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Gorsaf reilffordd Inverkeithing

Mae **Gorsaf reilffordd Inverkeithing** yn gwasanaethu'r dref Inverkeithing, Fife, Yr Alban. Agorwyd yr orsaf ym 1877, yn rhan o Reilffordd Dunfermline a Queensferry cyn agoriad y Rheilffordd Pont Forth ym 1890, yn cysylltu Caeredin a Fife. Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y North British.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Scotrail

Inverkeithing
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fife
Elisabeth Dmitrieff

Ffeminist o Rwsia oedd **Elisabeth Dmitrieff** (ganwyd 1 Tachwedd 1851) sy'n nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd a communard.

Ganed **Elizabeta Luknichna Kusheleva** (Rwsieg: Елизавета Лукинична Томановская (née Кушелева)) yn Raïon de Toropets a leolir heddiw yn Toropetsky, Tver Oblast ar 1 Tachwedd 1851 a bu farw yn Moscfa. Roedd yn aelod o'r hyn a elwir yn "Gymuned Paris 1871" (neu'r *Commune*). Ar 11 Ebrill 1871, cyd-sefydlodd Undeb y Merched, gyda Nathalie Lemel, mewn caffi ar Stryd y Deml. 

Roedd Elisabeth Dmitrieff yn ferch i un o swyddogion y Tsar. Bu'n yn weithgar yn ei hieuenctid yng nghylchoedd Sosialaidd St Petersburg, ail ddinas fwyaf Rwsia. Yn 1868, teithiodd i'r Swistir, a chyd-sefydlodd adran Rwsia o'r *First International* (1864–1876), sef mudiad a geisiai uno holl fudiadau sosialaidd y byd, gan gytnnwys pleidiau, undebau a charfannau milwriaethus. Fe'i danfonwyd i Lundain, ac yno, cyfarfu â Karl Marx, a'i hanfonodd ym mis Mawrth 1871, 20 oed, i gwmpasu digwyddiadau'r Commune.

Cyn hir a hwyr, daeth Dmitrieff yn gyfranogwr yn y digwyddiadau hyn, gan sefydlu gyda Nathalie Lemel, "Undeb y Merched dros Amddiffyn Paris" a *Care of the Wounded* ar 11 Ebrill 1871. Ymroddodd yn arbennig i gwestiynau gwleidyddol a threfnu gweithdai cydweithredol.

Cyfrannodd Elisabeth Dmitrieff at y papur newydd Sosialaidd *La Cause du peuple*. Ar ôl brwydro ar y barricades yn ystod "Wythnos y Gwaed", ffodd i Rwsia. Ar ôl cyrraedd ei gwlad enedigol, priododd ddyn a gafodd ei ddyfarnu'n euog o dwyll yn ddiweddarach ac yn 1878 dilynodd ef mewn alltudiaeth yn Siberia, lle bu'n byw tan 1902.

## Gwaddol
Ar 27 Mawrth 2006 penderfynodd cyngor lleol y 3ydd Arrondissement ym Mharis roi ei henw i sgwâr baychan, rhwng y *Rue du Temple* a'r *Rue de Turbigo*, yn agos at y Place de la République. Ailenwyd Sgwâr Elisabeth Dmitrieff ar 8 Mawrth 2007, sef Diwrnod Rhyngwladol y Menywod, ynghyd â'r sgwariau sy'n coffáu Nathalie Lemel a Renée Vivien (yn yr un arrondissement).

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr, Undeb Menywod Amddiffyn Paris a Gofalu am y Clwyfedig am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Merched y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Raïon de Toropets