Wollemia

Genws o goeden gonwydd yn y teulu Araucariaceae yw'r ***Wollemia***. Roedd *Wollemia* yn hysbys drwy gofnodion ffosil yn unig nes i'r rhywogaethau Awstralaidd ***nobilis Wollemia*** gael eu darganfod yn 1994 mewn ardal coedwig law cynnes ym Mharc Cenedlaethol Wollemi yn nhalaith De Cymru Newydd/New South Wales, mewn cyfres o geunentydd tywodfaen cul, serth ac anghysbell 150 kilomedr i'r gogledd-orllewin o Sydney. Enwir y genws ar ôl y Parc Cenedlaethol.

Mewn llenyddiaeth fotanegol a phoblogaidd, cyfeiriwyd at y goeden bron yn gyffredinol fel **pinwydd Wollemi**, er nad yw'n binwydd go iawn (genws *Pinus*) nac yn aelod o'r teulu pinwydd ( Pinaceae ), ond, yn hytrach, mae'n gysylltiedig ag *Agathis* ac *Araucaria* yn y teulu Araucariaceae. Mae ffosil hynaf y goeden Wollemi wedi ei ddyddio i 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Cofnodir pinwydd Wollemi fel un sydd mewn perygl eithriadol (CR) ar Restr Goch yr IUCN, ac fe'i diogelir yn gyfreithiol yn Awstralia.  Ar ôl darganfod y gallai’r coed gael eu clonio’n llwyddiannus, cafodd coed newydd eu potio yng Ngerddi Botaneg Sydney a Mount Annan. Crewyd Cynllun Adferiad, yn amlinellu strategaethau ar gyfer rheoli'r boblogaeth fregus hon; yr amcan cyffredinol yw sicrhau bod y rhywogaeth hon yn parhau i fod yn hyfyw yn y tymor hir.  Mae pinwyddau Wollemi hefyd wedi cael eu cyflwyno gan brif weinidogion Awstralia a gweinidogion materion tramor i amryw bwysigion ledled y byd. Roedd gan Noble wybodaeth fotanegol dda, ac yn fuan iawn fe wnaethant gydnabod bod y coed yn anarferol oherwydd y rhisgl unigryw ac yn haeddu ymchwiliad pellach. Aeth â sbesimenau i'w waith i'w hadnabod, gan ddisgwyl i rywun allu adnabod y planhigion. Dynodwyd ei sbesimenau gan Wyn Jones, botanegydd gyda Pharciau Cenedlaethol a Jan Allen o'r Gerddi Botaneg. Ar ôl i'r adnabyddiaeth gael ei wneud, aeth Parciau Cenedlaethol o dan gyfrinachedd, gyda'r darganfyddwyr ddim yn dysgu llawn maint eu darganfyddiad am oddeutu chwe mis. Daeth Parciau Cenedlaethol yn agos at ddifrodi'r darganfyddiad pan wnaeth hofrennydd a oedd yn cael ei ddefnyddio i gasglu moch coed docio un o’r pinwydd yn anfwriadol gyda’i rotor. Yn dilyn hynny, enwyd y rhywogaeth ar ôl David (Dave) Noble. Cwestiynodd aelodau eraill y criw darganfod yr enwi ond fe'u hysbyswyd bod *nobilis*  yn cyfeirio at y ffaith fod y coed yn sefyll yn fonheddig eu strwythur ac nid at David Noble.     

Gwnaethpwyd y lluniau cyntaf o Pinwydden Wollemi gan David Mackay, arlunydd botanegol a darlunydd gwyddonol a oedd yn gweithio yng Ngerddi Botaneg Brenhinol yn Sydney pan ddarganfuwyd y rhywogaeth.

Byddai angen astudiaeth pellach i sefydlu ei berthynas â chonwydd eraill. Yr amheuaeth gychwynnol oedd bod ganddo nodweddion penodol y teulu 200 miliwn mlwydd oed yr Araucariaceae, ond nid oedd yn debyg i unrhyw rywogaeth fyw yn y teulu. Mae cymhariaeth gyda rhywogaethau Araucariaceae byw ac wedi'i ffosileiddio yn profi ei fod yn aelod o'r teulu, ac mae wedi cael ei rhoi mewn genws newydd, wrth ymyl y genera *Agathis* ac *Araucaria* .

Credir bod ffosiliau sy'n debyg iawn a chysylltiedig i *Wollemia* yn gyffredin yn Awstralia, Seland Newydd ac Antarctica o waddodion y Cyfnod Cretasaidd, ond *Wollemia nobilis* yw'r unig aelod byw o'i genws. Arhosodd y coed hyn yn gyffredin ledled dwyrain Awstralia tan oddeutu 40 miliwn o flynyddoedd yn ôl ond yna dirywiodd yn raddol o ran ystod a digonedd. Cyn i'r boblogaeth greiriol gael ei ddarganfod ym Mharc Cenedlaethol Wollemi, roedd y ffosiliau mwyaf diweddar o'r genws yn dyddio o oddeutu 2 filiwn o flynyddoedd yn ôl wedi eu darganfod yn Tasmania . Fe'i disgrifir felly fel ffosil byw neu, fel arall, fel tacson Lasarus .

Gwyddys bod llai na chant esiampl o'r coed hyn yn tyfu'n wyllt, mewn tair ardal heb fod ymhell oddi wrth ei gilydd. Mae'n anodd iawn cyfrif unigolion, gan fod y mwyafrif o goed yn aml-foncyffiog ac efallai bod ganddyn nhw system wreiddiau gysylltiedig. Mae profion genetig wedi datgelu bod yr holl esiamplau yn anadnabyddadwy yn enetig, gan awgrymu bod y rhywogaeth wedi bod trwy dagfa genetig lle daeth ei phoblogaeth mor isel (dim ond un neu ddau o unigolion o bosibl) nes i'r holl amrywioldeb genetig gael ei golli.

## Bygythiadau 
Ym mis Tachwedd 2005, canfuwyd bod coed sy'n tyfu'n wyllt wedi'u heintio â *Phytophthora cinnamomi* . Credir ceidwaid parc De Cymru Newydd fod y ffwng dŵr ffyrnig wedi'i gyflwyno gan ymwelwyr anghymwys i'r safle, mae'r union leoliad yn dal i fod heb ei ddatgelu i'r cyhoedd.

Cafodd llwyn o goed Wollemia ei beryglu gan dân yn ystod tymor tanau prysur Awstralia 2019-20 . Fe'u hachubwyd gan ddiffoddwyr tân arbenigol o'r Gwasanaeth Parciau Cenedlaethol a Bywyd Gwyllt, gyda chefnogaeth y Gwasanaeth Tân Gwledig a osododd system ddyfrhau yn ogystal â gollwng arafydd.

## Tyfu a defnyddio 
chwith|bawd|228x228px| ''Wollemia nobilis wedi'i'' drin
Fe wnaeth rhaglen lluosogi sicrhau bod sbesimenau pinwydd Wollemi ar gael i erddi botanegol, yn gyntaf yn Awstralia yn 2006 ac wedi hynny ledled y byd. Efallai y bydd yn goeden werthfawr ar gyfer addurn, naill ai wedi'i phlannu mewn tir agored neu ar gyfer tybiau a phlanwyr. Yn Awstralia, mae pinwydd brodorol Wollemi wedi'u potio wedi cael eu hyrwyddo fel coeden Nadolig. Mae hefyd yn profi i fod yn fwy addasadwy ac oer-galed na'i ddosbarthiad tymherus cyfyngedig, is - drofannol, llaith yn awgrymu, gan oddef tymereddau rhwng     , gydag adroddiadau, o Japan ac UDA, y gall oroesi i lawr i . Mae llwyn o binwydd Wollemi a blannwyd yng Ngardd Inverewe, yr Alban, y credir ei fod y lleoliad mwyaf gogleddol unrhyw blannu llwyddiannus, sydd wedi goroesi tymereddau o , a gofnodwyd ym mis Ionawr 2010. Mae hefyd yn goroesi haul llawn a chysgod llawn. Fel llawer o goed eraill yn Awstralia, mae *Wollemia* yn agored i'r ffwng dŵr pathogenig *Phytophthora cinnamomi*, felly gallai hyn gyfyngu ar ei botensial fel pren masnachol .

Mae Gerddi Botaneg Brenhinol Sydney wedi cyhoeddi gwybodaeth ar sut i dyfu Pinwydd Wollemi o hadau sydd wedi'i cynaeafu o hofrenyddion o goed yn y goedwig. Nid yw'r mwyafrif o'r hadau sy'n disgyn o'r moch coed yn hyfyw felly mae angen eu didoli i gadw'r plwmp a'r rhai tywyll. Yna gellir hau’r rhain ar ben y gymysgedd codi hadau a’u dyfrio. Ar ôl i'r dŵr ddraenio trwy'r gymysgedd, dylid rhoi'r pot mewn bag plastig a'i roi yn yr oergell am bythefnos. Ar ôl hyn, dylid tynnu'r pot o'r bag plastig a'i roi yn rhywle cynnes ond ddim yn heulog iawn nes bod yr had yn egino (gan gofio eu cadw'n llaith ond heb fod yn wlyb). Gallai hyn gymryd sawl mis.

## Ffylogenedd 
Mae'r genws *Wollemia* yn rhannu nodweddion morffolegol gyda'r genera *Araucaria* ac *Agathis* . Mae *Wollemia* ac *Araucaria* ill dau gyda choron deiliog digoes ac amffistomatig, a chennau blodeuleni coliog, tra bod gan *Wollemia* ac *Agathis* flodeuleni ymdoddedig, cen ofwlifol, a hadau asgellog. Nid yw craffu ar gofnod ffosil yn yr un modd yn egluro perthynas *Wollemia* ag *Araucaria* neu *Agathis*, am fod gan y cyntaf gymeriadau deiliog gwahanol yn ei ffurfiau oedolion ac ieuenctid, ac mae gan yr olaf gymeriadau moch coed tebyg. Ymhellach, mae'r disgrifiad diweddar o sawl genera diflanedig yn yr Araucariaceae yn tynnu sylw at berthnasoedd cymhleth o fewn y teulu a cholli amrywiaeth yn sylweddol ers y Cyfnod Cretasaidd. Mae astudiaeth gynnar o ddilyniant genynnau rbcL yn gosod *Wollemia* yn safle gwaelodol yr Araucariaceae ac fel chwaer grŵp i *Agathis* ac *Araucaria* . Mewn cyferbyniad, mae astudiaeth arall o'r dilyniant rbcL yn dangos mai *Wollemia* yw'r chwaer grŵp i *Agathis* ac mae *Araucaria* yn waelodol. Dethol yr all-glwstwr gwahanol a genynnau a ddefnyddiwyd mewn astudiaethau blaenorol yw'r rhesymau y tu ôl i'r anghysondeb tros cyfosod i'r tri genera. Mae astudiaethau genetig diweddarach yn cadarnhau lleoliad *Wollemia* yn yr Araucariaceae fel chwaer i *Agathis* yn seiliedig ar ddata o genyn rRNA yr 28au, cyfuniad o enynnau rbcL a matK, ac astudiaeth gynhwysfawr sy'n cwmpasu rRNA 18S a 26S niwclear ribosomal, cloroplast 16S rRNA, rbcL, matK a rps4, a genynnau coxl mitochondriaidd ac atp1.

Mae ffosiliau yn nodi bod y llinach a arweiniodd at *Agathis* fodern a *Wollemia* wedi esblygu o'r hynafiad cyffredin gydag *Araucaria* yn y Cyfnod Cretasaidd Cynnar yn ne Gondwana  mewn hinsoddau sy'n profi amodau llaith llugoer a threfn ffotogyfnodol gref. Cynigiwyd bod hynafiad cyffredin mwyaf diweddar *Agathis* a *Wollemia* i fod o leiaf 110 miliwn o flynyddoedd oed (Cretasaidd Cynnar) wedi'i dynnu o'r ffosiliau hynaf yr adroddwyd amdanynt o'r genera hyn.  Fodd bynnag, mae tystiolaeth enetig yn awgrymu bod dargyfeiriad *Agathis* a *Wollemia* wedi digwydd 61 ± 15 Ma tua dechrau'r Cyfnod Cainosöig  yn hytrach nag yn y Cyfnod Cretasaidd Cynnar . Mae hyn hefyd yn cyd-fynd â diwygiadau diweddar o'r cofnod ffosil yn Seland Newydd sy'n datgelu nad oes unrhyw enghreifftiau o weddillion tebyg o *Agathis* na *Wollemia* yn parhau'n hŷn na'r Cyfnod Cainosöig. Mae'r amrywiaeth genetig a morffolegol gymharol fach mewn rhywogaethau *Agathis* sy'n bodoli o'i gymharu â'r amrywiad yn *Araucaria* yn dystiolaeth bellach o ddargyfeiriad cynharach *Araucaria* .

Ffylogenedd Araucariaceae.

|-
| class="clade-slabel" | 
|-
| class="clade-label" | 
| class="clade-leaf" rowspan="2" |

|-
| class="clade-slabel last" | 
|}
|-
| class="clade-slabel last" | 
|}

## Cyfeiriadau 
Mae'r erthygl hon yn cynnwys gwaith o ffeil ffeithiau ARKive "Wollemia" o dan y Creative Commons Attibution-ShareAlike 3.0 Unported License a GFDL.

## Dolenni allanol 
* Wollemia nobilis   
* Conifer Specialist Group (1998). " Wollemia nobilis " . Rhestr Goch IUCN o Rywogaethau dan Fygythiad . IUCN . 1998 . Adalwyd 11 Mai 2006 .    Wedi'i restru fel Perygl Beirniadol (CR D v2.3) 
*   (yn cynnwys ffeithiau a ffigurau, ecoleg, bioleg) 
* Gerddi Botaneg Brenhinol ar dudalen we Kew am y "Wollemi Pine" 
* WollemiPine.com 
* Wollemia nobilis yng Nghronfa Ddata Gymnosperm 
* Eitem Newyddion y BBC 10 Mai 2005 
* Newyddion y BBC - 'Coed deinosoriaid' yn cael eu gwarchod yn drwm - 02/12/06 
* Taflen Ffeithiau Garddio ABC-TV 
* Mae Gwyddoniaeth ABC-TV yn ymweld â Wollemi Pines yn y gwyllt 19 Mai 2005 
* Cynllun Adferiad Wollemia nobilis (Wollemi Pine), Ionawr 2007 
*  
* Trawsgrifiad Wollemi Pine o gyfweliad ar *The Science Show* (Ebrill 2007) gyda Tim Entwisle, a oedd ar y pryd yn gyfarwyddwr y Gerddi Botaneg Brenhinol yn Sydney. 
* Delweddau a gwybodaeth am y Pine Wollemi yn Arboretum Westonbirt 
* Wollemi Pine ar gael am y tro cyntaf yng Ngogledd America  o National Geographic.

Categori:Rhywogaethau mewn perygl difrifol yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Pages with unreviewed translations