open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr cronfeydd dŵr Cymru

Dyma restr o ugain o gronfeydd dŵr mwyaf Cymru.

## Rhestr o gronfeydd dŵr 
Dyma restr o'r 20 cronfa ddŵr fwyaf yng Nghymru a ddiffinnir gan Cyfoeth Naturiol Cymru.

## Cronfeydd llai 
220px|bawd|Llyn Arenig Fawr
Dyma restr o gronfeydd dŵr eraill Cymru, yn llynnoedd naturiol ac artiffisial, yn nhrefn yr wyddor:

* Cronfa Aled Isaf (Sir Conwy)
* Llyn Anafon (Gwynedd)
* Llyn Arenig Fawr (Gwynedd)
* Cronfa'r Bannau (Powys)
* Cronfa Cantref (Powys)
* Llyn Cefni (Ynys Môn)
* Llyn Conwy (Sir Conwy)
* Llyn Crafnant (Sir Conwy)
* Cronfa Crai (Powys)
* Llyn Craigypistyll (Ceredigion)
* Llyn Cwellyn (Gwynedd)
* Cronfa Dinas (Ceredigion)
* Cronfa Dolwen (Sir Conwy)
* Llyn Dulyn (Sir Conwy)
* Llyn Dwfn (Ceredigion)
* Eglwys Nunydd (Castell Nedd Port Talbot)
* Llyn Frongoch (Ceredigion)
* Ffynnon Llugwy (Sir Conwy)
* Cronfa Llwyn-onn (Powys/Merthyr Tudful)
* Llyn Llygad Rheidol (Ceredigion)
* Llyn Shotwick (Sir y Fflint)
* Llyn Teifi (Ceredigion)
* Cronfa Ystradfellte (Powys)

## Gweler hefyd 
* Cronfeydd dŵr Cymru
* Rhestr o lynnoedd Cymru
* Adnoddau naturiol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Wigginton

Gallai **Wigginton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Wigginton, pentref yng Ngogledd Swydd Efrog
* Wigginton, pentref yn Swydd Hertford
* Wigginton, pentref yn Swydd Rydychen
* Wigginton, pentref yn Swydd Stafford

----
Wigginton, Gogledd Swydd Efrog

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Wigginton.''

Pentref a phlwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Wigginton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dinas Efrog. Saif tua 4 milltir (6.5&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Efrog. 

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,430.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Efrog
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Pentrefi Gogledd Swydd Efrog
Wigginton, Swydd Rydychen

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Wigginton.''

Pentref  a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Wigginton**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cherwell. Saif tua 6 milltir (10&nbsp;km) i'r de-orllewin o dref Banbury.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 198.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cherwell
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Wigginton, Swydd Stafford

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Wigginton.''

Pentref yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Wigginton**. Fe'i lleolir mhlwyf sifil Wigginton and Hopwas yn ardal an-fetropolitan Lichfield.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Lichfield
Categori:Pentrefi Swydd Stafford
As Aventuras de Gui & Estopa

Rhaglen deledu Brasiliaid wedi ei animeiddio ar gyfer plant yw ***As Aventuras de Gui & Estopa***. Grëwyd ac a cyfarwyddwyd gan Mariana Caltabiano ar gyfer Cartoon Network yn 2009.

## Cymeriadau 
* **Gui "Iguinho"** (lleisio gan Mariana Caltabiano): prif gymeriad y gyfres, Daeargi Gwyn Gorllewin yr Ucheldiroedd ifanc.
* **Estopa** (lleisio gan Eduardo Jardim): ci llwyd tew.
* **Cróquete Spaniel** (lleisio gan Mariana Caltabiano): Sbaengi adara Seisnig brown.
* **Pitiburro** (lleisio gan Eduardo Jardim): Pit bull llwydfelyn.
* **Dona Iguilda** (lleisio gan Mariana Caltabiano): mam Gui.
* **Fifivelinha** (lleisio gan Mariana Caltabiano): merch gyda gwallt porffor.
* **Ribaldo "Riba"** (lleisio gan Arly Cardoso): llygoden llwyd.
* **Róquete Spaniel** (lleisio gan Mariana Caltabiano): Sbaengi llwydfelyn Ffrengig.
* **Professora Jararaca**: neidr gwyrdd.
* **Pitibela**: cariad Pitiburro.
* **Pitbalinha**: brawd iau Pitiburro.
* **Jaiminho**: mochyn.
* **Nerdson**: cymydog Gui.
* **Irmãozão**: ci llwydfelyn mawr a chryf.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2009
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu Cartoon Network
Eesti Keele Instituut

bawd|250px|Ail gyfarwyddwr EKI, Urmas Sutrop

Yr **Eesti Keele Instituut** ('Sefydliad yr iaith Estoneg') yw awdurdod swyddogol yr iaith Estoneg sy'n rheoleiddio iaith. Fe'i lleolir ym mhrifddinas Estonia, Tallinn. Ei nod ffurfiol yw cyfrannu at barhad yr iaith Estoneg yn y tymor hir. Mae'r Sefydliad yn ymchwilio i Estoneg fodern, hanes yr iaith Estoneg, tafodieithoedd Estoneg ac ieithoedd cytras Finno-Ugric. 

Nod cyffredinol yr Institiwt yw cyfrannu at barhad yr iaith Estoneg ar hyd yr oesoedd gyda'i gweithgareddau.

Peidied drysu â'r Eesti Instituut sy'n sefydliad er hyrwyddo diwylliant, iaith a gwerthoedd Estonia dramor, yn debyg i'r Goethe-Institut neu Cyngor Prydeinig.

## Sylfaen a hanes
Rhagflaenydd yr Institiwt oedd y *Keele ja Kirjanduse Instituut*, KKI ('Sefydliad Iaith a Llenyddiaeth'), a sefydlwyd ym 1947 gan Academi Gwyddorau'r ESSR (Estonia yr Undeb Sofietaidd) yn Tartu, a symudodd i'r brifddinas, Tallinn yn 1952. Mae hyn roedd sefydliad ymchwil pur yn cynnwys tri maes gwyddonol: yn y sector ieithyddol, roedd un yn ymwneud â chreu geiriaduron ac astudio'r ieithoedd Estoneg a Finno-Ugric. Yn y sector astudiaethau llenyddol, ymchwiliwyd i lenyddiaeth Estoneg, a chysegrwyd y trydydd sector i lên gwerin y wlad.

Fe sefydlwyd Eesti Keele Instituut yn 1993 wrth i'r Sefydliad Iaith a Llenyddiaeth gael ei ad-drefnu.

## Gwasanaethau
Mae'r sefydliad yn cynnal llinell gymorth ffôn y gallwch gysylltu â hi gyda chwestiynau iaith. Mae nifer o eiriaduron hefyd ar gael yn rhad ac am ddim ar wefan y Sefydliad.

## Cyfarwyddwyr
:1993-2000: Asta Õim
:2000-2015: Urmas Sutrop
:2015-2020: Tendr Tõnu
:ers 2020: Arvi Tavas

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
* Sianel Youtube EKI @EestiKeeleInstituut
* Lühidalt ajaloost Canolfan Adnoddau Iaith Estoneg
* Osakonnad Hanes byr y Sefydliad Iaith Estoneg

Categori:Estonia
Categori:Estoneg
Categori:Diwylliant Estonia
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau 1993
Categori:Cyrff rheoli iaith
Adwaith (ffiseg)

:''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â mecaneg glasurol. Am ystyron eraill gweler Adwaith.''

Fel y disgrifir gan y drydedd o ddeddfau mudiant Newton o fecaneg glasurol, mae'r holl rymoedd yn digwydd mewn parau: os bydd un gwrthrych yn rhoi grym ar wrthrych arall, yna mae'r ail wrthrych yn rhoi grym  cyfartal ar y cyntaf, a hynny yn y cyfeiriad gwrthwynebol. Dywedir bod yr ail rym yn cael ei gynhyrchu mewn **adwaith** i'r cyntaf. Fodd bynnag, pa un o'r ddau rym yr ydym yn ei alw'n "weithred" a pha un yw'r "adwaith" yn ddim ond mater o gonfensiwn. Gellir ystyried y naill neu'r llall o'r ddau yn weithred, a'r llall yw ei adwaith cysylltiedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Mecaneg glasurol
Livesey

Plwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr ydy **Livesey**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 6,651.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerhirfryn
Elle Fanning

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Mary Elle Fanning** (ganwyd 9 Ebrill 1998). Chwaer yr actores Dakota Fanning  yw hi. Fel actores blentyn, ymddangosodd mewn sawl ffilm, gan gynnwys *Babel* (2006) a *The Curious Case of Benjamin Button* (2008). Bu’n serennu yn *Somewhere* (2010) gan Sofia Coppola ; enillodd Gwobr Ffilm Dewis y Critics iddi am enwebiad y Perfformiwr Ifanc Gorau. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei rolau yn y gyfres teledu *The Great* a'r ffilm *Maleficent: Mistress of Evil* (2019).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Uchel Ddugiaeth y Ffindir

Gwladwriaeth led-hunanlywodraethol oedd **Uchel Ddugiaeth y Ffindir** (Ffinneg: *Suomen suuriruhtinaskunta*) a fodolai dan dra-arglwyddiaeth Ymerodraeth Rwsia o 1809 i 1917.

Sefydlwyd yr uchel ddugiaeth yn sgil Cytundeb Frederikshamn ar derfyniad Rhyfel y Ffindir (1808–09) a orfododd Teyrnas Sweden i ildio'r Ffindir i Rwsia. Er yr oedd mewn undeb real anffurfiol ag Ymerodraeth Rwsia, a'r Tsar yn dwyn teitl Uchel Ddug y Ffindir, cafodd gradd uchel o ymreolaeth, gan gynnwys cyfansoddiad, llywodraeth, ac arian cyfred ei hun.

Bu'r 19g yn oes euraid i'r Ffindir ar y cyfan, a chafwyd adfywiad diwylliannol a thwf economaidd sylweddol. Dyrchafwyd y Ffinneg yn iaith genedlaethol, a blodeuai llenyddiaeth, cerddoriaeth, a'r celfyddydau.

Ym 1906 sefydlwyd senedd ddemocrataidd yr Eduskunta, a'r Ffindir oedd y wlad gyntaf yn Ewrop i roi i ferched yr hawl i bleidleisio. Er gwaethaf y datblygiadau gwleidyddol hyn, daeth yr uchel ddugiaeth dan bwysau i integreiddio â'r ymerodraeth yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Datganodd y Ffindir ei hannibyniaeth oddi ar Rwsia ym 1917.

## Cyfeiriadau 
Categori:19eg ganrif yn y Ffindir
Categori:20fed ganrif yn y Ffindir
Ffindir
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1809
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1917
Categori:Hanes gwleidyddol y Ffindir
Categori:Ymerodraeth Rwsia
Scranton, Pennsylvania

Dinas yn , yn nhalaith Pennsylvania,  yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|, }}  

  

Mae Scranton yn lleoliad y cwmni ffuglenol Dunder Mifflin Paper Company o gomedi sefyllfa  NBC The Office.

## Poblogaeth ac arwynebedd
{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o| }} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||ac ar ei huchaf mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw:|; mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

## Enwogion
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Scranton, gan gynnwys:
*Michael Patrick King (g. 1954), gyfarwyddwr, cynhyrchydd ac ysgrifennwr rhaglenni teledu

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Lackawanna County, Pennsylvania
Great Offley

Pentref yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **Great Offley**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Offley yn ardal an-fetropolitan Gogledd Swydd Hertford.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Gogledd Swydd Hertford
Categori:Pentrefi Swydd Hertford
Prifysgol Alabama yn Huntsville

Prifysgol gyhoeddus yn Huntsville, Alabama, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Alabama yn Huntsville** (Saesneg: *University of Alabama in Huntsville*). Mae ganddi tua 10,000 o fyfyrwyr wedi'u rhannu rhwng naw coleg: y celfyddydau, y dyniaethau a'r gwyddorau cymdeithasol, busnes, addysg, peirianneg, anrhydeddau, nyrsio, astudiaethau proffesiynol a pharhaus, gwyddoniaeth, a graddedigion.

## Gweler hefyd
* Prifysgol Alabama

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Addysg yn Alabama
Categori:Huntsville, Alabama
Alabama
Categori:Sefydliadau 1950
Undeb personol

Perthynas rhwng dwy wladwriaeth yw **undeb personol** sydd yn rhannu'r un brenin neu frenhines, ond heb gyfuno llywodraeth, cyfreithiau na chyfansoddiad ac heb ddiddymu'r ffiniau rhyngddynt. Câi'r ddwy wladwriaeth eu cysylltu drwy berson y teyrn yn unig, a ni châi unrhyw undeb gwleidyddol, cyfreithiol, nac economaidd ffurfiol.

Fel arfer, defnyddir y term mewn cyd-destun hanesyddol. Yn y byd heddiw, gellir ystyried teyrnasoedd y Gymanwlad mewn undeb personol â'r Deyrnas Unedig, am eu bod i gyd yn wledydd sydd yn annibynnol ar ei gilydd ond yn rhannu'r un brenin, Siarl III.

## Enghreifftiau hanesyddol 
* Tywysogaeth Cymru mewn undeb personol â Theyrnas Lloegr o 1284 i 1542
* Teyrnas Iwerddon mewn undeb personol â Lloegr o 1542 i 1707, ac â Phrydain Fawr o 1707 i 1800
* Undeb y Coronau: undeb personol rhwng teyrnasoedd Lloegr a'r Alban (1603–49, 1660–1707)
* Teyrnas Croatia mewn undeb personol â Theyrnas Hwngari o 1102 i 1918
* Y Frenhiniaeth Ddeuol (Awstria-Hwngari): undeb personol rhwng Cisleithania a Transleithania (1867–1918)
* Undeb Kalmar (1397–1523)
* Denmarc–Norwy (1524–1814)
* Teyrnas Gwlad yr Iâ mewn undeb personol â Theyrnas Denmarc o 1918 i 1944
* Andorra a Ffrainc: undeb rannol gyda Ffrainc ers 1607 (Arlywydd Ffrainc yw un o benaethiaid y Dywysogaeth).
* Gwlad Belg a Gwladwriaeth Rydd y Congo: undeb bersonol rhwng Leopold II rhwng 1877 a 1908.
* Undeg Saith Talaith yr Iseldiroedd: undeb bersonol rhwng Dugoedd Bwrgwyn a Siarl V.
* Lwcsembwrg a'r Iseldiroedd: rhwng 1815 a 1890
* Portiwgal a Sbaen: rhwng 1580 a 1640
* Catalonia ac Aragon: rhwng 1135 a 1716 
* Coron Aragon a Choron Castile: priodas y breninoedd Catholig

## Cyfeiriadau 

Categori:Breniniaethau
Personol
Anatole France

Llenor o Ffrainc yn yr iaith Ffrangeg oedd **Anatole France** (Jacques-Anatole-François Thibault; 16 Ebrill 1844 – 12 Hydref 1924) sydd yn nodedig am ei nofelau, dramâu, a beirniadaeth lenyddol sydd yn mynegi sgeptigiaeth, eironi, ac hynawsedd deallusol. Dyfarnwyd iddo Wobr Lenyddol Nobel ym 1921 "i gydnabod ei orchestion llenyddol penigamp, a nodweddir gan urddas eu harddull, cydymdeimlad dwfn o'r ddynolryw, graslonrwydd, ac anian wir Ffrengig".

Ganed ef ym Mharis yn fab i werthwr llyfrau. Yn ei ieuenctid ymroddai ei hun i lenydda, a dylanwadwyd ar ei farddoniaeth gynnar gan y Parnasiaid. Trodd at ryddiaith ffuglennol, gan fynegi sgeptigiaeth ideolegol yn ei nofelau cynnar, gan gynnwys *Le Crime de Sylvestre Bonnard* (1881), *La Rôtisserie de la Reine Pédauque* (1893), a *Les Opinions de Jérome Coignard* (1893). Arbrofodd hefyd â nofelau rhamantus, *Thaïs* (1890) a *Le Lys rouge* (1894). Mae'r cylch ''L'Histoire contemporaine'' (1897–1901) yn ymwneud â gwleidyddiaeth ac achos Dreyfus. Mae ei nofelau diweddarach yn ymdrin â phynciau cymdeithasol. Cofleidiodd gomiwnyddiaeth tuag at ddiwedd ei oes. Bu farw yn Saint-Cyr-sur-Loire, ger Tours, yn 80 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Beirniaid llenyddol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Hunangofianwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Hunangofianwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl a aned ym Mharis
Capel Celyn

Pentref ger y Bala yn Sir Feirionnydd yng Nghymru a gafodd ei foddi ym 1965 i greu cronfa ddŵr (Llyn Celyn) ar gyfer trigolion Lerpwl oedd **Capel Celyn** (). 

Cyn ei foddi roedd yno gymdeithas ddiwylliedig Gymraeg, gan gynnwys capel, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd a thir a oedd yn perthyn i bedair fferm arall. Roedd 67 o bobl yn byw yno ac roedd yn un o’r cymunedau uniaith Gymraeg olaf yn yr ardal.

## Oriel 

Tryweryn - hen bentref Capel Celyn yn dod i'r golwg; submersed road and graveyard at village appears during drought Aug 2022 37.jpg|Y ffordd i'r fynwent
Tryweryn - hen bentref Capel Celyn yn dod i'r golwg; submersed village appears during drought Aug 2022 36.jpg|Y fynwent yn Awst 2022
Tryweryn - hen bentref Capel Celyn yn dod i'r golwg; submersed village appears during drought Aug 2022 02.jpg|Hen wal sych yn arwain at y fynwent
Tryweryn - hen bentref Capel Celyn yn dod i'r golwg; submersed village appears during drought Aug 2022 27.jpg|Y brif ffordd i'r pentref; Awst 2022
File:Tryweryn - hen bentref Capel Celyn yn dod i'r golwg; submersed village appears during drought Aug 2022 09.jpg|Hen waliau ac adeiladau'n dod i'r golwg yn Awst 2022. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Gwynedd

Categori:Cymunedau Cymreig a ddinistriwyd
David Ivon Jones

Ymgyrchwyr gwrth-apartheid o Gymru ac un o sylfaenwyr Plaid Gomiwnyddol De Affrica oedd **David Ivon Jones** (18 Hydref 1883 – 13 Ebrill 1924). 

Fe'i ganwyd yn Aberystwyth. Fe'i magwyd fel Methodist Calfinaidd ond yn ei arddegau fe ddaeth yn Undodwr dan ddylanwad syniadau George Eyre Evans. Yn ystod ei 20au, cafodd Jones y diciâu ac yn 1907 ymfudodd i Seland Newydd gan obeithio elwa o'r hinsawdd yno.

Ym mis Tachwedd 1910 symudodd i Gweriniaeth Rydd yr Oren yn Ne Affrica lle gweithiodd mewn siop ei ddau frawd. Yn 1911 ymunodd â Phlaid Lafur De Affrica (SALP) ac yn 1914 daeth yn ysgrifennydd cyffredinol iddi. Fe'i gwthiwyd ymhellach i gyfeiriad Marcsiaeth gan weithredoedd gormesol yr awdurdodau a throdd ei gefn ar Gristionogaeth. Yn 1915 gadawodd y Blaid Lafur ac ymunodd â'r gynghrair Sosialaidd Rhyngwladol (1915) a threuliodd weddill ei oes yn hybu cydraddoldeb hiliol ac yn ymladd yn erbyn gwladychiaeth a chyfalafiaeth. Daeth Jones yn olygydd papur newydd wythnosol yr ISL *The International* a ddefnyddiodd i gefnogi Lenin a'r Bolsieficiaid. Yn 1917 chwaraeodd ran flaenllaw yn ffurfio undeb llafur holl-ddu cyntaf De Affrica, yr Industrial Workers of Africa (IWA).  Dechreuodd rai o'r dosbarthiadau nos cyntaf i weithwyr Affricanaidd. 

Oherwydd ei afiechyd, ymddiswyddodd Jones o'r ISL yn 1919. Gweithiodd am gyfnod byr ym Mosambic lle cafodd falaria. Yn 1920 dychwelodd i Ewrop. Fe'i gwahoddwyd i gyngres y Comintern ym Moscfa yn 1921. Sefydlwyd Plaid Gomiwnyddol De Affrica yn y flwyddyn honno. Er nad oedd Jones yn gallu dychwelyd i Dde Affrica y cafodd ei gydnabod fel un o sylfaenwyr y blaid. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn yr Undeb Sofietaidd. Dysgodd Rwsieg a daeth yn un o'r bobl gyntaf i gyfieithu gweithiau Lenin i'r Saesneg.

## Plac coffa
bawd|chwith|250px|Y Capel Bach, Aberystwyth, a'r plac i goffáu Jones
Ar wal y Capel Bach, Y Stryd Newydd, Aberystwyth (a oedd yn gapel Undodaidd yn gynnar yn yr 20g), mae plac coffa wedi'i gysegru i Jones:

"Yma addolodd David Ivon Jones 1883–1924 ffigwr allweddol yn hanes hawliau sifil a'r A.N.C. yn De Affrica"

## Llyfryddiaeth
* Baruch Hirson a Gwyn A. Williams, *The Delegate for Africa: David Ivon Jones, 1883–1924* (Llundain, 1995)

Categori:Comiwnyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol
Cumberland (awdurdod unedol)

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Cumberland**. 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 3,010&nbsp;km², gyda 274,622 o boblogaeth yn ôl cyfrifiad 2021. Mae'n ffinio i'r de-ddwyrain ar un ardal arall yn Cumbria, sef Westmorland a Furness.

bawd|canol|Cumberland yn Cumbria

Ffurfiwyd yr awdurdod unedol ar 1 Ebrill 2023 ar ôl i gyngor sir Cumbria gael ei ddiddymu. Mae'r awdurdod yn cwmpasu'r ardaloedd a wasanaethwyd gynt gan ardaloedd an-fetropolitan Bwrdeistref Allerdale, Bwrdeistref Copeland a Dinas Caerliwelydd.

## Cyfeiriadau 
Cumberland

Categori:Sefydliadau 2023
Jak Jones

Chwaraewr snwcer o Gymru yw **Jak Jones** (ganwyd 29 Gorffennaf 1993). Cafodd ei eni yng Nghwmbran.

## Gyrfa 
Daeth Jones yn chwaraewr proffesiynol yn 2010 yn 16 oed, trwy ennill Pencampwriaeth Snwcer Ewropeaidd 2010 dan 19 ym Malta. Yn ei flwyddyn gyntaf ar y daith proffesiynol, enillodd Jones un gêm yn unig. Gorffennodd ei dymor cyntaf yn safle rhif 94 y byd. Cafodd ei ddiswyddo o'r daith gan na orffennodd yn y 64 uchaf.

### Pencampwriaeth Snwcer y Byd 
Yn 2024 cyrhaeddodd rownd derfynol Pencampwriaeth Snwcer y Byd, a gynhaliwyd yn y Crucible yn Sheffield ar 5 a 6 Mai 2024. Ar y pryd roedd yn safle 44 yn rhestr detholion y byd. Er mwyn cyrraedd y ffeinal curodd Zhang Anda, Si Jiahui, Judd Trump a Stuart Bingham.

Chwaraeodd Jones yn erbyn Kyren Wilson yn y ffeinal. Er yr oedd Jones yn colli 7-1 ar ôl y sesiwn gyntaf, brwydrodd yn ôl i 15-10 erbyn prynhawn Llun. Yn y pendraw enillodd Wilson o 18-14 ffrâm. Cafodd Jones ail wobr o £200,000 a dringodd o safle 44 i 14.

Beirniadodd dau o wrthwynebwyr coll Jones, Judd Trump a Stuart Bingham, ei arddull chwarae, gan gwyno am ei agwedd dactegol. Atebodd Jones fod y sylwadau yn esgus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pobl o Gwmbrân
Clasuriaeth

Arddull neu fudiad yn y celfyddydau yw **clasuriaeth** sydd yn arddel egwyddorion a gwerthoedd yr oes glasurol—hynny yw, diwylliant Groeg a Rhufain hynafol—gan gynnwys trefn, cydbwysedd, eglurder, symlrwydd, a chynildeb. Cysylltir clasuriaeth yn aml â delfrydau rheswm, rhesymeg, a rhesymoledd, a chyda phwyslais ar draddodiad, hanes, a doethineb y gorffennol.

Nodweddir clasuriaeth yng nghelf a phensaernïaeth gan gymesuredd, cyfranoldeb, a chytgord, ar sail celf yr hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid. Mae clasuriaeth lenyddol yn pwysleisio eglurder, rhesymoledd, a strwythur ffurfiol, ar batrwm llenyddiaeth Hen Roeg a llenyddiaeth Ladin Rhufain.

Câi clasuriaeth ddylanwad enfawr ar ddiwylliant y Gorllewin, yn enwedig yn ystod cyfnodau'r Dadeni Dysg a'r Oleuedigaeth. Yn y 18g daeth newydd-glasuriaeth yn boblogaidd ar draws Ewrop, a chafodd ei chyferbynnu â Rhamantiaeth.


Categori:Estheteg
Categori:Mudiadau celf
Categori:Mudiadau llenyddol
Pencampwyr bocsio y byd o Gymru

Dyma restr o bencapwyr bocsio y byd o Gymru. Mae 14 cyn belled.

## Rhestr o bencampwyr bocsio y byd o Gymru 
## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Tristwch y Fenywod

[alt=Tristwch y Fenywod, Bangor, Mawrth 2023|bawd|Tristwch y Fenywod, [Bryn Celli Ddu, Rhagfyr 2022]]
Mae **Tristwch y Fenywod** yn grŵp Cymraeg o Leeds, Swydd Efrog, ffurfiwyd yn 2022.

Maen nhw'n disgrifio eu hun fel ‘tair o fenywod yn gwneud cerddoriaeth Cymraeg gothic’.

Yr aelodau ydy: Gwretsien Ferch Lisbeth (Gretchen Aury) - llais  a dwydelyn, Sidni Sarffwraig (Sydney Koke) - gitar bas a llais ychwenegol a Leila Lygad (Layla Legard) - drymiau.

Mae aelodau hefyd wedi bod yn rhan o nifer fawr o grwpiau eraill - Gretchen yn aelod o *Guttersnipe, La Brea Pulpit* a'i prosiectiau unawdol *The Ephemeron Loop* a *Petronn Sphene,* Sidni (yn wreiddiol o Alberta) roedd yn aelod o’r grŵp indie Canadaidd *The Courtneys* cyn ffurfio ei prosiect unawdol *Slaylor Moon* a Leila yn aelod o grŵp Goth *Hawthonn* ac yn mwy diweddar *Hexham Heads.*

Mae’r band wedi chwarae eu gigs cyntaf yn Leeds, Manceinion a Lerpwl ac eu cyntaf yng Nghymru gydag *Anxiolytics* ym Mangor ym Mawrth 2023. Chwaraeodd y band ar nifer o deithiau yn 2024 a 2025 gydag ymddangosiadau yn y cynnwys: Brwsel, Zurich, Lyon, Lausanne, Leipzig, Utrecht a Llundain.

Recordwyd eu LP cyntaf yn Stiwdio Hohm, Bradford yn 2023 (cynhyrchwyd gan Ross Halden) ac rhyddhawyd yn Awst 2024 ar Recordiau Night School. 

*Y traciau ydy:*
#  Blodyn Gwyrdd 
# Ferch Gyda'r Llygaid Du   
# Y Trawsnewidiad 
# Llwydwyrdd 
# Byd Mewn Cysgod 
# Gelain Gors 
# Awen 
# 'Nes I Ddawnsio Efo'r Lleuad 

## Dolen allanol
* Tristwch y Fenywod ar Bandcamp

Categori:Bandiau Cymraeg
Rinoseros

**Rinoseros** (/raɪˈnɒsərəs/; o'r Hen Roeg ῥῑνόκερως (*rhīnókerōs*) 'corniog trwyn'; o ῥῑνός (*rhīnós*) 'trwyn'), ac κραπ, yn gyffredin, mae **rhinoseros** o **rhinocw** (*rhīnós*), a κς κρας κρας αρας, ac aelod wedi'i gornio'n gyffredin [rhīnókerōs]; o unrhyw un o'r pum rhywogaeth sy'n bodoli (neu nifer o rywogaethau diflanedig) o garnolion odr yn y teulu **Rhinocerotidae**. 
Rhinoserosaid yw rhai o'r megaffawna mwyaf sy'n weddill: mae pob un ohonynt yn pwyso o leiaf un dunnell pan fyddant yn oedolion. Mae ganddyn nhw ddeiet llysysol, ymennydd bach 400-600 g (14-21 owns) ar gyfer mamaliaid o'u maint, un neu ddau gorn, a 1.5-5 cm trwchus (0.59-1.97 in), croen amddiffynnol wedi'i ffurfio o haenau o golagen wedi'i leoli mewn strwythur dellt. Yn gyffredinol, maent yn bwyta deunydd deiliog, er bod eu gallu i eplesu bwyd yn eu coluddion yn caniatáu iddynt fodoli ar fwy o ddeunydd planhigion ffibrog pan fo angen.

Categori:Mamaliaid
Llewpard

Mae'r **llewpard** (*Panthera pardus*) yn un o'r pum rhywogaeth sy'n bodoli yn y genws *Panthera*, aelod o deulu'r cathod (*Felidae*). Mae'n digwydd mewn ystod eang yn Affrica Is-Sahara, mewn rhai rhannau o Orllewin a Chanolbarth Asia, De Rwsia, ac ar is-gyfandir India i Dde-ddwyrain a Dwyrain Asia.

Categori:Cathod
Categori:Mamaliaid Affrica
Team Fortress 2

Mae ***Team Fortress 2*** yn gêm fideo antur actio. Fe'i datblygwyd a'i gyhoeddi gan y cwnni Americanaidd *Valve Corporation*. Fe'i rhyddhawyd ar gyfer Windows, a'r Xbox 360 ar Hydref 2007 gan PlayStation 3 ar Rhagfyr 2007.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Gemau fideo
Zenvo

Mae **Zenvo** yn wneuthurwr sbortsceir wedi'i leoli yn Præstø, Sjælland, Denmarc. Mae'r cwmni'n cynhyrchu hypercars. Fe’i sefydlwyd y cwmni yn 2007 gan Jesper Jensen a Troels Vollertsen, ac mae enw’r cwmni’n deillio o’r tair llythyren olaf a dwy lythyren gyntaf "Vollertsen", sef cyfenw y prif sylfaenydd.

Dechreuodd ei linell gynhyrchu model yn 2009 gyda'i fodel ST1. Yna yn 2016, dechreuodd gynhyrchu cyfres TS, gan ddechrau gyda TS1 yn 2016, TSR yn 2016, TSR-S yn 2018 a TSR -GT yn 2022. Y diweddaraf model yw Zenvo Aurora, sy'n disodli'r gyfres TS.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau Denmarc
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Màrtainn Mac an t-Saoir

Mae **Màrtainn Mac an t-Saoir** (***Martin MacIntyre***); ganwyd 1965) yn un o brif feirdd Gaeleg yr Alban.

Magwyd yn siarad Gaeleg yn Lenzie, tref ar gyrion Glasgow, ei deulu yn wreiddiol o Dde Uist yn Ynysoedd Heledd.

Astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Aberdeen, lle graddiodd yn 1988. Yn 1992 graddiodd o Sabhal Mòr Ostaig, y coleg Gaeleg ar Ynys Skye, ar ôl astudio Darlledu a Gaeleg. Yn yr un flwyddyn enillodd Wobr William Ross gyntaf am Ysgrifennu Gaeleg. Darlledwyd un o'i straeon byrion, *Love Games/Pemau-Gaoil*, yn 2000 ar BBC Radio nan Gaidheal. Yn 2003 enillodd MacIntyre Wobr Llyfr Cyntaf y Flwyddyn Cymdeithas Saltire am ei lyfr, *Ath-Aithne*. 

Mae yn dilyn esiampl Sorley Maclean yn y 1940au o ddod â llenyddiaeth Aeleg i lwyfan y byd. 

Dyfarnwyd bwrsariaeth i awduron gan Gyngor Celfyddydau'r Alban iddo er mwyn ysgrifennu'r dilyniant i *Ath-Aithn*. O’r enw *Gymnippers Diciadain*, cyrhaeddodd y nofel, sydd wedi’i gosod yng Nghaeredin, restr fer Llyfr y Flwyddyn Cymdeithas Saltire yn 2005.

Teithiodd i Gatalunya a thrwy Gymru yn 2022, gan ysgrifennu cerddi Gaeleg ar ei sylwadau  o’r bobl, tirwedd a defnydd helaeth o’r Catalaneg a'r Gymraeg wrth gymharu’r a Gaeleg. Mae’r rhai o’r cerddi bellach wedi’i gyfieithu i’r Gymraeg gan Ifor ap Glyn a’r Catalaneg gan Helena Miguélez Carballeira.

Mae hefyd wedi ysgrifennu straeon byrion ac wedi perfformio ei waith ei hun a gwaith eraill. Mae'n byw yng Nghaeredin gyda'i wraig a dau o blant ac yn gweithio fel Meddyg.

Mae wedi mynd ati i ddysgu Cymraeg ac wedi gwneud cyflwyniad yn Gymraeg mewn noson farddoniaeth yng Nghaernarfon yn 2023.

## Gweler hefyd 
* Scottish Poetry Library: Màrtainn Mac an t-Saoir
* Scottish Book Trust: Màrtainn Mac an t-Saoir
* Sorley Maclean https://en.wikipedia.org/wiki/Sorley_MacLean

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Gaeleg o'r Alban
Teyrnas Aksum

Teyrnas a fodolai yng ngogledd-ddwyrain Affrica o'r 1g i'r 10g oedd **Teyrnas Aksum**. Fe'i lleolwyd yn y tir sydd heddiw yn Ethiopia ac Eritrea, yn ogystal ag ehangu i gynnwys arfordir Iemen ar ochr draw'r Môr Coch. Ar ei hanterth, o'r 3g i'r 6g, Aksum oedd y brif bŵer yn ardal y Môr Coch, a chanddi'r farchnad fwyaf yng ngogledd-ddwyrain Affrica.

Yn hanesyddol, tybiai ysgolheigion i Aksum darddu o un o deyrnasoedd y Sabeaid, pobl Semitaidd yn ne-orllewin Arabia. Bellach, cydnabyddir iddi ddatblygu'n gyntaf yn Affrica cyn ymestyn dros y môr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth yn Affrica
Aksum
Categori:Cyn-wladwriaethau Affrica
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn y ganrif 1af
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd yn y 10fed ganrif
Categori:Hanes Eritrea
Categori:Hanes Ethiopia
Categori:Hanes Iemen
Ffair Lyfrau Leipzig

**Ffair Lyfrau Leipzig** (Almaeneg: *Leipziger Buchmesse*) yw'r ail ffair gyhoeddi fwyaf yn yr Almaen ar ôl Ffair Lyfrau Frankfurt. Cynhelir yn ninas Leipzig yn nhalaith Sachsen. Fe'i cynhelir am bedwar diwrnod ar safle Ffair Fasnach Leipzig yn rhan ogleddol y ddinas sydd yng ngogledd yr Almaen. Dyma ddigwyddiad cyhoeddi mawr cyntaf y flwyddyn ac felly mae’n chwarae rhan bwysig yn y farchnad lyfrau ac yn aml yn gyfle i gyflwyno llyfrau newydd. Dyma'r ffair lyfrau fawr gyntaf y flwyddynac mae'n chwarae rhan bwysig fel lle i arddangos cyhoeddiadau newydd.

## Hanes
Daeth y Leipzig Buchmesse yn ffair lyfrau bwysicaf yr Almaen ym 1632, pan ragorodd ar ffair Frankfurt o ran nifer y llyfrau a gyflwynwyd. Ffair Leipzig oedd y pwysicaf o hyd tan 1945, pan gafodd ei oddiweddyd eto gan Frankfurt. Yn oes Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen (yr hen Ddwrain yr Almaen gomiwnyddol) parhaodd Ffair Leipzig yn apwyntiad pwysig i gariadon llyfrau o'r ddwy Almaen. Ar ôl ailuno'r Almaen yn 1989, symudodd y Buchmesse Leipzig o'r hen ffair fasnach ar sgwâr y farchnad ganolog i dir y ffair fasnach newydd ar y cyrion.

Mae gwreiddiau Ffair Leipzig yn y 15g. Daeth Ffair Lyfrau Leipzig yn ffair lyfrau fwyaf yr Almaen yn 1632 pan ddaeth ar frig y ffair yn Frankfurt am Main o ran nifer y llyfrau a gyflwynwyd; Roedd Frankfurt yn cynnwys 100 o lyfrau, o gymharu â 700 Leipzig y flwyddyn honno. Mae llwyddiant a phwysigrwydd y ffair yn gysylltiedig ag ymddangosiad diwydiant cyhoeddi bywiog yn y ddinas. Erbyn yr 16eg ganrif, roedd Leipzig yn gartref i'r papur dyddiol gyntaf yn y byd, *Einkommende Zeitungen* (1650), yn ogystal â llyfrell y cyhoeddwyr, 'Reclam'. Cynhyrchwyd catalogau o'r llyfrau a gynhwyswyd yn yr arwerthiant rhwng 1594 a 1860.

Yn 2010, cofnododd y Buchmesse 156,000 o ymwelwyr a 2,071 o gyhoeddwyr o 39 o wledydd. Yn 2012, roedd nifer yr ymwelwyr wedi codi i 163,000. 

Ffair Leipzig oedd un o'r rhai cyntaf i gydnabod y farchnad gynyddol ar gyfer llyfrau llafar ac ymgorffori'r duedd hon yn ei chysyniad.

## Ffair Leipzig a Chymru
Yn wahanol i Ffair Lyfrau Frankfurt does dim traddodiad o gyhoeddwyr Cymreig yn mynd i'r Ffair Lyfrau yn Leipzig. Gellid tybied mae'r cyfnod Comiwnyddol wedi'r Ail Ryfel Byd pan nad oedd teithio i Ddwyrain yr Almaen mor rhwydd na chwaith diwydiant cyhoeddu Cymreig yn ddigon cyfoethog, yw'r rheswm am hyn.

## Gweler hefyd
* Ffair Lyfrau Frankfurt

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Ffair Lyfrau Leipzig
* Catalogau Ffeiriau Llyfrau Frankfurt a Leipzig

Categori:Leipzig
Categori:Cyhoeddi
Categori:Llyfrau
Colegau addysg bellach Cymru

Dyma restr o golegau addysg bellach a cholegau chweched dosbarth Cymru. Gweler hefyd ColegauCymru - rhwydwaith i'r sector.

## Rhestr o golegau addysg bellach Cymru 
## Gweler hefyd 
* Addysg yng Nghymru
* Rhestr o brifysgolion Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Colegau addysg bellach Cymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Maria Neira

Meddyg o Asturias, gwas sifil rhyngwladol a diplomydd yw **María P. Neira** (ganwyd 1962), sydd ers 2005 wedi gwasanaethu fel Cyfarwyddwr Adran Iechyd y Cyhoedd, yr Amgylchedd a Phenderfynyddion Cymdeithasol Iechyd (PHE) Sefydliad Iechyd y Byd (WHO).

## Bywgraffiad 
Astudiodd María P. Neira feddygaeth a llawfeddygaeth ym Mhrifysgol Oviedo yn Asturias.

## Anrhydeddau a gwobrau 
* Médaille de l'Ordre du Mérite National gan Lywodraeth Ffrainc
* Gwobr Strategaeth Maeth Genedlaethol Sbaen
* Gwobr Mujer Extraordinaria gan Frenhines Letizia o Sbaen,
* Aelod o Academi Feddygaeth Frenhinol Asturias
* *“Merched ysbrydoledig yn gweithio tuag at warchod yr amgylchedd,”* Dathliad Diwrnod Rhyngwladol y Menywod yng Ngenefa, gan UNEP (2016) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddygon benywaidd o Sbaen
Categori:Diplomyddion o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Meddygon o Asturias
Categori:Diplomyddion o Asturias
Rhwydwaith Rhyngwladol Dileu Llygryddion

Mae'r **Rhwydwaith Rhyngwladol Dileu Llygryddion** (**IPEN**) (Saesneg: *The International Pollutants Elimination Network*) yn rhwydwaith byd-eang o gyrff anllywodraethol sy'n ymroddedig i ddileu llygryddion, megis plwm mewn paent, mercwri a phlwm yn yr amgylchedd, llygryddion organig parhaus (POPs), cemegau sy'n tarfu ar endocrin, a gwenwynau eraill.

Mae IPEN yn cynnwys sefydliadau anllywodraethol er budd y cyhoedd sy'n cefnogi dileu POPs yn fyd-eang trwy Gonfensiwn Stockholm, ac sy'n ceisio dylanwadu ar waith yn dilyn confensiynau Rotterdam a Basel, yn ogystal â Chonfensiwn Minimata ar Fercwri.

Mae gan IPEN mwy na 550 o sefydliadau anllywodraethol er budd y cyhoedd  mewn dros 120 o wledydd sy'n cydweithio i ddileu llygryddion gwenwynig, cyn gynted a phosibl, ond mewn modd cymdeithasol gyfiawn. Mae'r genhadaeth hon yn cynnwys cyflawni byd lle mae pob cemegyn yn cael ei gynhyrchu a'i ddefnyddio mewn ffordd sy'n dileu effeithiau andwyol sylweddol ar iechyd dynol a'r amgylchedd, a lle nad yw llygryddion organig parhaus (POPs) a chemegau o bryder cyfatebol bellach yn llygru amgylcheddau lleol a byd-eang.

## Gweler hefyd 
* Canolfan Cyfraith Amgylcheddol Ryngwladol (CIEL)
* Protocol Llygredd Aer POP
* Confensiwn Stockholm
* Confensiwn Minamata ar Fercwri
* Confensiwn Basel
* Confensiwn Rotterdam

## Nodiadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol IPEN

Categori:Sefydliadau anllywodraethol
Categori:Llygredd
Categori:Cemegolion
Categori:Monitro amgylcheddol
ICarly

Comedi sefyllfa Americanaidd yw ***iCarly***. Fe'i crëwyd gan Dan Schneider ar gyfer Nickelodeon yn 8 Medi 2007 tan 23 Tachwedd 2012.

Mae'r gyfres yn serennu Miranda Cosgrove, Jennette McCurdy, Nathan Kress, Jerry Trainor a Noah Munck.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Comedïau sefyllfa Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon
Scriblerus Club

Cymdeithas anffurfiol o lenorion ffraeth Llundeinig oedd y **Scriblerus Club** a gysylltir ag oes Awgwstaidd llenyddiaeth Lloegr. Gelwir aelodau'r clwb yn *Scriblerians*. Fe'i sefydlwyd ym 1714 gan Alexander Pope, Jonathan Swift, Henry St John, Arglwydd Bolingbroke, Robert Harley, Iarll Rhydychen, John Gay, Thomas Parnell, Matthew Prior, a John Arbuthnot. Cyfarfu'r aelodau ym Mhalas Sant Iago, ac ysgrifenasant weithiau dychanol dan y ffugenw Martinus Scriblerus i ddilorni llenorion eraill y cyfnod. O ran gwleidyddiaeth, Torïaid oeddynt, a chyfranasent yn fynych at ryfel y pamffledi yn erbyn y Chwigiaid yn yr oes gynhyrfus hon.

Dechreuodd Pope, Swift, Gay, Parnell, ac Arbuthnot gydweithio ar y *Memoirs of Martinus Scriblerus* ym 1713, ac o'r cyfarfodydd bywiog hynny datblygodd y gymdeithas anffurfiol. Crachlenor gwneud oedd Martinus Scriblerus, a grewyd i watwar yr ysgrifennwr am dâl a fu mor gyffredin yn Grub Street a rhannau eraill o'r brifddinas. Deilliodd ei enw o Syr Martin Mar-all, cymeriad o un o gomedïau John Dryden, a'r term cyfoes "sgriblwr" a ddefnyddid i ddirmygu llenorion di-ddawn. Priodolir i Pope ddyfeisio'r cymeriad, ac Arbuthnot oedd yr awdur mwyaf gweithgar wrth gyfrannai at waith Martinus Scriblerus. Ymwelodd Swift â Lloegr am y tro olaf ym 1727, a bu farw'r rhan fwyaf o aelodau eraill erbyn canol y 1730au. Bu farw Pope ym 1744 a Swift ym 1745, gan ddod â'r Scriblerus Club i ben. Ym 1751 ysgrifennodd Richard Owen Cambridge ei ffug-arwrgerdd *The Scribleriad* ar sail Martinus Scriblerus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdeithasau llenyddol
Categori:Hanes Llundain
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn y 18fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth ddychanol Lloegr
Categori:Sefydliadau 1714
Categori:Dadsefydliadau 1745
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
David Richard Boyd

Cyfreithiwr amgylcheddol, actifydd a diplomydd o Ganada yw **David Richard Boyd**. Yn 2023 ef oedd Rapporteur (neu 'Gofnodwr') Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar hawliau dynol a'r amgylchedd.

## Gweithredu 
Roedd yn cefnogi cytundeb Escazu ac achos llys Jakarta Clean Air. Galwodd ar wledydd i roi'r gorau i ariannu eu seilwaith glo. Mae'n gefnogwr i'r ymgyrch #1Planet1Right a chondemniodd ladd Nacilio Macario sef Mayangna brodorol yn Nicaragwa, a ymgyrchodd yn erbyn cloddio am aur a thorri coed anghyfreithlon  yn ei gymuned. Cyflwynodd Boyd adroddiad am brinder dŵr i Gyngor Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig.

## Addysg 
Graddiodd o Brifysgol Alberta yn Edmonton, Alberta, Canada ac yna ym Mhrifysgol Toronto. Ef oedd cyfarwyddwr gweithredol Ecojustice Canada

## Gweithiau a gyhoeddodd 
* Pam mae holl hawliau dynol yn dibynnu ar amgylchedd iach, The Conversation, Hydref 27, 2020
* *Hawliau Natur* (Gwasg ECW, 2017)
* *Yr Amgylcheddwr Optimistaidd* (Gwasg ECW, 2015)
* *Glanach, Gwyrddach, Iachach: Presgripsiwn ar gyfer Cyfreithiau a Pholisïau Amgylcheddol Cryfach Canada* (Gwasg UBC, 2015)
* ''Y Chwyldro Hawliau Amgylcheddol: Astudiaeth Fyd-eang o Gyfansoddiadau, Hawliau Dynol, a'r Amgylchedd'' (Gwasg UBC, 2012).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Cofnodwyr y Cenhedloedd Unedig
Categori:Diplomyddion o Ganada
Stop Ecocide International

Mae **Stop Ecocide International** (Sefydliad Atal Ecoladdiad y Ddaear) a dalfyrir fel Sei, yn sefydliad rhyngwladol sy'n ceisio cydnabod fod ecoladdiad (*ecocide*) yn drosedd ryngwladol. O dderbyn ei fod, yna caiff arferion dinistriol eu dileu, ac amddiffynir ecosystemau sylfaenol mewn ffyrdd cadarnhaol. Difrod difrifol a achosir gan fodau dynol i'r amgylchedd neu mewn ecosystem yw ecoladdiad, difrod sy'n peryglu bodau byw, a'u goroesiad ar y Ddaear, difrod sy'n yn prysur ddinistrio'r amgylchedd yn llwyr. Mae'r mudiad yn lobio pob sector o gyfreithwyr, diplomyddion a chymdeithas sifil er mwyn i'r cysyniad o ecoladdiad gael ei gydnabod a'i dderbyn fel trosedd ryngwladol. Prif waith y grwp yw codi arian.

## Hanes 
Crëwyd Stop Ecocidio International 2017 gan Polly Higgins (1968-2019), bargyfreithiwr o'r Alban. Jojo Mehta oedd y cyfarwyddwr gweithredol yn 2023. Cyflwynodd Polly ddiffiniad o Ecoladdiad i Gomisiwn Cyfreithiol y Cenhedloedd Unedig yn 2010 gan ddweud bod "Ecoladdiad yn golled, yn ddifrod neu'n ddinistr yn erbyn ecosystemau mewn tiriogaeth benodol, felly mae mwynhad heddychlon y boblogaeth wedi darfod neu'n fach iawn". Cyfeirir at y diffiniad hwn yn yr alwad am greu troseddau ecoladdiad.

Pan dyfodd yr ymgyrch yn un rhyngwladol, yn fwy poblogaidd, trawyd Polly gan ganser a bu'n sâl iawn a methodd a hybu'r ymgyrch a ysbrydolodd ychydig ynghynt. Bu farw ar 21 Ebrill 2019. Dywedir iddi gadw'n bositif i'r diwedd, a bu'n byw i weld sut roedd symudiadau cynyddol o weithredwyr hinsawdd yn galw am y gyfraith eco-laddiad.

SEI yw pencadlys gwaith byd-eang y mudiad, a'r ysbrydoliaeth cynyddol i wneud eco-laddiad yn drosedd ryngwladol. I'r perwyl hwn, maen nhw'n gweithio gyda diplomyddion, gwleidyddion, cyfreithwyr, arweinwyr busnes, NGOs, grwpiau brodorol a chrefyddol, pobl ddylanwadol, arbenigwyr academaidd, mudiadau cymdeithasol ac unigolion. Mae’r prif dîm rhyngwladol wedi’i leoli mewn sawl rhan o’r byd ac yn cael ei reoli o’r DU gan **Stop Ecocidio International Ltd**.

## Amcanion 
Y prif dair amcan yw:

# Cydnabod fod Ecoladdiad yn drosedd ryngwladol, gyda'r gwrandawiad yn Llys Troseddol Rhyngwladol yr Hâg. 
# Ystyried Ecoladdiad fel trosedd cenedlaethol a rhanbarthol ac arsylwi ar weithrediad effeithiol yr holl ddeddfwriaeth sy'n ei sancsiynu, a'u rheoli. 
# Perfformio pob cam neu weithred gysylltiedig a all fod yn briodol i gyflawni'r ddau amcan uchod.

## Gweler hefyd
* Cyfiawnder amgylcheddol
* Gwrthdaro ethnig
* Datganiad ar Hawliau Pobl Gynhenid
* Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar Wenwyn a Hawliau Dynol
* Effaith mwyngloddio ar yr amgylchedd

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
* :Erakundearen webgune ofiziala.
* :Erakundearen manifestua.
* :Erakundearen Facebookeko orria.
* :Erakundearen Instagrameko orria.
* :Erakundearen Youtubeko orria.

Categori:Sefydliadau 2017
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Categori:Amgylcheddaeth
Categori:Cyfiawnder
Categori:Hawliau dynol
Categori:Cyrff hawliau dynol‎
Categori:Hawliau dynol a newid hinsawdd
Categori:Cyrff hawliau dynol
Categori:Llygredd aer
Categori:Amgylchedd
Categori:Llygredd
Categori:Gwastraff
Oes yr Echelin

Cyfnod o'r 8g i'r 3g CC oedd **Oes yr Echelin** () pan oedd crefyddau ac athroniaethau newydd yn ymddangos ar draws Ewrasia, gan gael effeithiau mawr ar hanes y byd a datblygiad gwareiddiadau'r Gorllewin a'r Dwyrain. Bathwyd y term gan yr athronydd Almaenig Karl Jaspers yn ei gyfrol *Vom Ursprung und Ziel der Geschichte* ("Tarddiad ac Amcan Hanes", 1949), i dynnu sylw at yr amryw arweinwyr, traddodiadau, a thestunau crefyddol ac athronyddol a gyd-ddigwyddai yn y cyfnod hwn o'r Henfyd, gan gynnwys Zoroaster, yr Upanishadau, y Bwda, Mahavira, Conffiwsiws, prifiant Daoaeth, yr athronwyr Athenaidd, metaffisegwyr a rhesymegwyr Indiaidd a'r Proffwydi Hebraeg. Yn ôl Jaspers, tro oddi ar feddylfryd lleol a thuag at drosgynoldeb oedd Oes yr Echelin, a osodai sail ysbrydol a deallusol i wareiddiadau Ewrop, yr India, a Tsieina, a fyddai'n parhau am ddwy i dair mil o flynyddoedd, nes i'r Oleuedigaeth, masnach fyd-eang ac imperialaeth darfu ar y patrymau hyn yn sylfaenol.

Tynnai Jaspers sylw at y ffordd i'r moddion newydd ar feddwl ddatblygu'n gyfochrog, gyda nifer o agweddau tebyg, er nad oedd cysylltiadau na chymysgu amlwg rhwng y gwahanol ddiwylliannau hyn. Yn ôl Jaspers, yr oedd y ffigurau crefyddol ac athronyddol yn ymateb i argyfyngau diwylliannol ac ysbrydol tebyg yn eu cymdeithasau priodol, a nodweddir eu hamryw ddysgeidiaethau gan bwyslais newydd ar annibyniaeth a chyfrifoldeb yr unigolyn, egwyddorion moesegol, a'r chwilfa am drosgynoldeb ac ystyr i fywyd. Dadleuai Jaspers taw trobwynt syfrdanol yn hanes y ddynolryw ydy Oes yr Echelin, am iddi nodi trawsnewidiad tuag at yr ymwybyddiaeth hunanystyriol sydd wedi diffinio gwareiddiad y Gorllewin yn enwedig.

Daeth syniad Jaspers yn hynod o ddylanwadol yn y dyniaethau a gwyddorau cymdeithas, ac mae'r term wedi ennill ei phlwyf mewn sawl maes, gan gynnwys cymdeithaseg hanesyddol, cymdeithaseg ddiwylliannol, ac athroniaeth crefydd. Fodd bynnag, mae nifer o hanesyddion wedi beirniadu dilysrwydd a gwerth yr enghraifft hon o gyfnodoli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth yr Henfyd
Categori:Crefydd yn yr Henfyd
Echelin, Oes
Categori:Geirfa crefydd
Categori:Geirfa hanes
Royal National Institute of Blind People

Mae'r **Royal National Institute of Blind People** a adwaenir hefyd yn Gymraeg fel **Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall** (yn fwy cyffredin ar lafar wrth y talfyriad Saesneg wreiddiol, **RNIB**) gyda'i phencadlys yn Llundain ac yn elusen ar gyfer pobl ddall, rhannol ddall a nam ar y golwg.

Mae'r sefydliad hwn yn darparu gwybodaeth a chymorth yn ogystal ag offer materol neu anfaterol ym maes hygyrchedd i'r rhai â nam ar eu golwg. Mae'r sefydliad wedi bod drwy sawl man newid i'w henw ers ei sefydlu yn 1868.

## Hanes
Sefydlwyd yr RNIB ei sefydlu gan Thomas Rhodes Armitage, meddyg oedd â phroblemau golwg.

Ym 1868, sefydlodd Armitage fudiad o'r enw y *British and Foreign Society for Improving Embossed Literature for the Blind*. Daeth hon yn ddiweddarach yn British and Foreign Blind Association.

Cefnogir gwaith RNIB gan fwy na 3,000 o wirfoddolwyr ledled y DU.

## RNIB Cymru
]]
Ceir strwthur Gymreig o fewn y corff Brydeinig (fel sydd i'r Alban a Gogledd Iwerddon) gyda swyddfa yng Nghaerdydd. Yn ôl y wefan mae oddeutu 110,000 o bobl yng Nghymru sy'n diodded o ddallineb neu anhawster gweld. Mae dros 4,000 o bobl sydd wedi eu cofrestru'n ddall neu rhanol dall Cymru yn mewn gwaith cyflogedig.

Ceir hefyd gynllun iaith Gymraeg gan y sefydliad sy'n cydnabod bod yna bobl ddall sy'n siarad Cymraeg yn naturiol ac sy'n anelu i ddiwallu eu anghenion.

Yr RNIB yw'r prif fudiad ar gyfer pobl ag anabledd gweledol yng Nghymru, ond ceir rhai eraill. Yn eu mysg mae Cymdeithas y Deillion Gogledd Cymru sydd â phencadlys ym Mangor ac sydd wedi gwneud gwaith pwysig mewn sawl maes gan gynnwys darparu llyfrau llafar i bobl eu mwynhau. Mae Llyfrau Llafar Cymru a leolir yng Nghaerfyrddin hefyd yn gefn i'r gymuned ddall.

## Gweithgareddau
Rhoddir yr RNIB fel gweithgareddau: Atal colli golwg y gellir ei osgoi, cefnogaeth a gwybodaeth i bobl â nam ar eu golwg, gofal mewn cartrefi arbenigol neu mewn ysgolion, darparu cynhyrchion sy'n hyrwyddo hygyrchedd.

## Codi arian
Am bob punt a roddir, mae RNIB yn gwario 87c yn uniongyrchol ar helpu pobl ddall a rhannol ddall, 11c ar godi mwy o arian, a 2c ar weinyddu. Mae RNIB yn trefnu digwyddiadau codi arian yn y DU a thramor, yn ogystal â rafflau, cynlluniau ailgylchu, rhoddion cymynroddion, codi arian ar-lein a phartneriaethau corfforaethol.

## Gweler hefyd
* Llyfrau Llafar Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* RNIB website
* Tudalen Cymru o'r RNIB
* Insight Radio - The Radio Station of RNIB

Categori:Elusennau
Categori:Dallineb
Categori:Sefydliadau 1868
Gorsaf reilffordd Tre-biwt

(Ebrill 2023)]]

Mae **Tre-Biwt** yn orsaf drên arfaethedig yng Nghaerdydd ar linell gangen Trebiwt yn ardal Bae Caerdydd, neu'r enw hanesyddol Tiger Bay. Mae'r orsaf yn rhan o fasnachfraint Cymru a’r Gororau a bydd yn rhan o Fetro De Cymru.

Yn wreiddiol, cynllinwyd y byddai'r orsaf ger Sgwâr Loudoun (un o gymunedau amlddiwylliannol hynaf y Deyrnas Unedig), gan agor erbyn Rhagfyr 2023. Ym mis Awst 2022, cyhoeddwyd y byddai’r orsaf wedi’i lleoli ymhellach i’r gogledd, y byddai’n cynnwys dau blatfform, ac y byddai nawr yn agor yng ngwanwyn 2024. Byddai'n cael ei wasanaethu gan drenau tram.

Dechreuodd y gwaith dechreuol gan gynnwys clirio llystyfiant ym mis Ionawr 2023 gyda mwyafrif y prif waith i'w ddechrau yn Haf 2023. Ar yr un pryd, mae gorsaf reilffordd Bae Caerdydd yn dechrau ailddatblygu. Mae angen clirio'r gwaith llystyfiant ar gyfer ailddyblu Llinell Bae Caerdydd a gosod offer trydanol uwchben ar gyfer cyflwyno trenau tram.

## Gweler hefyd 
* Metro De Cymru
* Y wlad a'i Chaledi - Sgwâr Loudoun, Tiger Bay'  erthygl am ddalgylch yr osraf

## Cyfeiriadau 
Tre-biwt
Categori:Tre-biwt
Llewpart hela

Mae'r **llewpart hela** (*Acinonyx jubatus*; Saesneg: *cheetah*) yn gath fawr sy'n frodorol i Affrica a de-orllewin Asia (sydd wedi'i chyfyngu heddiw i ganol Iran). Dyma'r anifail tir cyflymaf, sy'n gallu rhedeg ar 80 i 98 km/h (50 i 61 mya), ac felly mae wedi datblygu addasiadau arbenigol ar gyfer cyflymder, gan gynnwys maint ysgafn, coesau hir a thenau a chynffon hir. Yn nodweddiadol mae'n cyrraedd 67-94 cm (26-37 modfedd) wrth yr ysgwydd, ac mae hyd y pen a'r corff rhwng 1.1 a 1.5 m (3 tr 7 i mewn a 4 tr 11 i mewn). Mae oedolion yn pwyso rhwng 21 a 72 kg (46 a 159 pwys). Mae ei ben yn fach ac yn grwn, gyda thrwyn byr a rhediadau wyneb du tebyg i ddagrau. Mae'r gôt fel arfer yn frech neu'n llwydfelyn gwyn hufennog neu welw ac wedi'i gorchuddio'n bennaf â smotiau du solet wedi'u gwasgaru'n gyfartal. Mae pedwar isrywogaeth yn cael eu cydnabod.

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Cathfilod
Impala

Antelop canolig ei faint a geir yn nwyrain a de Affrica yw'r **impala** neu'r **rooibok** ( *Aepyceros melampus* ). Yr unig aelod sy'n bodoli o'r genws ***Aepyceros***, a'r llwyth **Aepycerotini**, fe'i disgrifiwyd gyntaf i Ewropeaid gan y swolegydd Almaenig Hinrich Lichtenstein ym 1812. Mae dwy isrywogaeth yn cael eu cydnabod—yr impalaid cyffredin sy'n byw mewn glaswelltir, a'r impala wyneb du mwy a thywyllach, sy'n byw mewn amgylcheddau ychydig yn fwy sych, prysglog. Mae'r impala yn cyrraedd 70-92 cm (28-36 modfedd) wrth yr ysgwydd ac yn pwyso 40-76 kg (88-168 lb). Mae'n cynnwys cot brown sgleiniog, cochlyd. Mae cyrn main, siâp telyn, yn 45–92 cm (18–36 modfedd) o hyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Affrica
Deddf Cwricwlwm ac Asesu (Cymru) 2021

Deddf Senedd Cymru yw **Deddf Cwricwlwm ac Asesu (Cymru) 2021** sy'n creu gofynion newydd ar gyfer cwricwlwm addysg plant oedran 3-16 yng Nghymru.

## Pwrpas 
Mae'r deddf yn creu gofynion cwricwlwm ar gyfer disgyblion rhwng 3 ac 16 oed yng Nghymru mewn feithrin heb ei chynnal neu wedi'i chynnal.

Mae’r Bil yn cymryd lle Rhan 7 o Ddeddf Addysg Act 2002, a oedd yn amlinellu trefniadau cwricwlwm yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Deddfau Senedd Cymru 2021
Bwa Cymreig

bawd|218x218px| Darlun o ddyn yn dal bwa Cymreig, 13eg ganrif.
Roedd y **bwa Cymreig** neu'r **bwa hir Cymreig** yn arf canoloesol a ddefnyddwyd gan filwyr Cymreig. Dogfennwyd y bwa gan Gerallt Gymro tua 1188, wrth sôn am filwyr Cymreig Gwent: "Nid ydynt wedi'u gwneud o gorn, ynn nac yw, ond o lwyfen. 

Dywedodd Gerallt fod bwâu Gwent yn "anystwyth a chryf, nid yn unig i saethu taflegrau o bellter, ond hefyd i gynnal ergydion trwm yn agos." 

Rhoddodd enghreifftiau o berfformiad y bwâu hyn (cyfieithiad):

Mae'n bosibl bod y bwa Cymreig pwerus wedi ysbrydoli creu'r bwa hir Seisnig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru