Dinas Emrys

Mae **Dinas Emrys** yn safle hen gastell a bryngaer yn ne Eryri, Gwynedd. Mae'n un o'r cynharaf o'r cestyll Cymreig. Saif i'r gorllewin o'r A498 rhwng Capel Curig a Beddgelert, tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref olaf.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN018. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

bawd|dim|250px|Dinas Emrys
de|bawd|dim|250px|Y mur allanol

## Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Dinlle, Dinas Cerdin, Dinas Powys; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw). Ystyr yr enw felly yw "Caer Emrys" (gweler isod am yr hanes).

## Lleoliad
Mae'r hen amddiffynfa ar ben bryn syrth a choediog, sy'n mwynhau golygfa eang i lawr i gyfeiriad Beddgelert ac i fyny i Lyn Dinas a Nant Gwynant. I'r dwyrain mae ucheldir creigiog y Moelwynion, rhwng Croesor a Blaenau Ffestiniog, ac yn gefn iddi dros gwm unig Afon y Cwm mae llethrau gwyllt yr Aran (2451'), sy'n rhan o gadwyn yr Wyddfa.

## Y tŵr
Ar y bryn mae gweddillion tŵr cerrig hirsgwar i'w gweld. Credir ei fod wedi ei godi naill ai gan Llywelyn Fawr yn gynnar yn y 13g neu, yn fwy tebygol, gan Owain Gwynedd tua diwedd y 12g. Mae'n nodweddiadol o'r adeiladwaith castell a welir mewn llefydd eraill yn y gogledd yn yr un cyfnod, fel Castell Deudraeth. Mae adfeilion mur amddiffynnol i'w gweld hefyd.

Llyn Dinas from inside Dinas Emrys; Snowdonia National Park, Gwynedd, Wales. 08.jpg|Yr olygfa o'r tŵr: Llyn Dinas
Castell Dinas Emrys tower; Snowdonia National Park, Gwynedd, Wales. 44.jpg
Y tu fewn i Gastell Dinas Emrys - inside Dinas Emrys; Snowdonia National Park, Gwynedd, Wales. 33.jpg
Y tu fewn i Gastell Dinas Emrys - inside Dinas Emrys; Snowdonia National Park, Gwynedd, Wales. 73.jpg
Y tu fewn i Gastell Dinas Emrys - inside Dinas Emrys; Snowdonia National Park, Gwynedd, Wales. 26.jpg
Remains of the tower, inside Dinas Emrys; Snowdonia National Park, Gwynedd, Wales. 69.jpg

## Y dreigiau
Mae gwaith yr archaeolegwyr yn dangos fod amddiffynfa ar Ddinas Emrys yn y cyfnod Rhufeinig a'r Oesoedd Canol cynnar. Yr amddiffynfa honno yw lleoliad yr ymladd dan seiliau'r castell rhwng y ddwy ddraig, un yn goch a'r llall yn wyn, yn chwedl Lludd a Llefelys. Mae Sieffre o Fynwy yn adrodd sut y bu i Fyrddin eu dangos i'r brenin Gwrtheyrn gan esbonio eu bod yn cynrychioli y Brythoniaid a'r Saeson yn eu gornest am sofraniaeth Ynys Prydain. Am unwaith mae Sieffre, sy'n ffugiwr heb ei ail, yn dilyn traddodiad Cymreig dilys a geir am y tro cyntaf yng ngwaith Nennius, yr *Historia Brittonum* (9g). Mae Nennius a Sieffre yn dweud bod y dreigiau'n cwffio dan bwll tanddaearol ac felly'n peri i'r castell roedd y brenin yn ceisio codi gwympo bob tro. Heddiw mae'r pwll yno o hyd.

DinasEmrys1.JPG|250px|bawd|chwith|Safle Dinas Emrys o Afon Glaslyn
Dinas Emrys, Parc Cenedlaethol Eryri, Gwynedd, Cymru (Wales) 22.jpg
Castell Dinas Emrys, Parc Cenedlaethol Eryri, Gwynedd, Cymru (Wales) 09.jpg
Y tu fewn i Gastell Dinas Emrys - inside Dinas Emrys; Snowdonia National Park, Gwynedd, Wales. 105.jpg|Y fynedfa i fewn i'r castell

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru
* Gŵr Blewog, un o chwedlau gwerin yr ardal.
* Owain fab Macsen Wledig
* Y Ddraig Goch

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983)
*Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Beddgelert
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Cestyll Gwynedd
Categori:Cestyll Tywysogion Gwynedd
Categori:Eryri
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Teyrnas Gwynedd