Arglwyddes Godiva

[320px|bawd|Dde|Paentiad olew o'r Arglwyddes Godifa gan [John Cole, tua 1898.]]

Uchelwraig Sacsonaidd o'r 11g oedd yr **Arglwyddes Godiva** (neu **Godifa**) (Hen Saesneg: *Godiva*, sef "Anrheg gan Dduw"); Saesneg Diweddar: *Lady Godiva*), yn ôl y chwedl. Mae'r chwedl amdani'n tarddu'n ôl i'r 13g ac yn ei disgrifio'n marchogaeth ceffyl drwy strydoedd Coventry yn noethlymun, er mwyn derbyn pardwn gan denantiaid ei gŵr am godi rhent a threthi mor aruchel. Dywed chwedl arall i'w gŵr ei hateb gan ddweud y byddai'n rhoi gostyngiad yn y trethi "y diwrnod y byddai hi'n marchogaeth drwy'r dref yn noeth". Cymherodd hi ef yn llythrennol, a gwnaeth hynny ond gorchmynodd i drigolion y dref gadw i'w tai a chau'r ffenestri rhag ei gweld yn noeth.

Mewn fersiwn diweddarach o'r chwedl hon y defnyddiwyd y gair "*peeping Tom*" (neu *voyer*) am deiliwr lleol o'r enw "Tom" a ddallwyd pan edrychodd arni'n noeth. Yn ei lyfr *The Journey from Chester to London* (*Y Siwrnai o Gaer i Lundain*) ysgrifennodd y naturiaethwr Cymreig Thomas Pennant (1726-1798) am y digwyddiad hwn: *"...ac o ran cywreinrwydd, cymerodd y teiliwr gip sydyn arni, gan drechu ei ofnau."* Roedd yn disgrifio'r prosesiwn, blynyddol, a dywedodd fod yr actores a gymerai ran Arglwyddes Godifa wedi'i dilladu mewn *"sidan tynn, o liw croen"*.

## Ffigwr hanesyddol
[bawd|chwith|Cerflun o *Lady Godiva* gan Syr [William Reid Dick a ddadorchuddiwyd yn Hydref 1949.]]
Gwraig i Leofric, Iarll Mersia oedd Godiva, ac roedd ganddynt un mab o'r enw Aelfgar.

Ceir yr enw (mewn sawl sillafiad gwahanol) yn *Llyfr Dydd y Farn* (*Domesday Book*): *Godgifu* neu *Godgyfu* ydy'r fersiynnau mwyaf cyffredin; *Godiva* yw'r ffurf Ladin. Ceir llawer o bobl gyda'r enwau hyn yn *Llyfr Dydd y Farn*.

Er mwyn y chwedl, mae llawer yn ei chysylltu gyda pherson o'r un enw a ysgrifennwyd amdani yn *Liber Eliensis* sef hanes Abaty Ely a sgwennwyd yn y 12g. Dywed y llawysgrif honno iddi briodi Leofric pan oedd yn wraig weddw. Roedd y ddau'n hael eu rhoddion ar gyfer sefydlu abatai. Yn 1043 sefydlodd Leofric Abaty Benedictaidd yn Coventry. ar dir hen leiandy a ddinistrwyd gan y Daniaid. Dywed awdur y llawysgrif (sef Roger o Wendover) mae Godiva oedd y tu ôl i hyn.

Yn 1656 ysgrifennodd William Dugdale y ceid ffenestr liw wedi'i chysegru i'r Arglwyddes Godiva yn Eglwys y Drindod, Coventry a oedd yn dyddio'n ôl i oes Rhisiart II, brenin Lloegr, sef diwedd y 14g. Tynnwyd y gwydr lliw'n ddarnau yn 1775. Dywed Dugdale ei bod yn marchogaeth ceffyl gwyn mewn gwisg felen a bod yn ei llaw dusw o flodau'r ddraenen ddu neu'r ddraenen wen. Cysylltir y ddraenen gyda defodau paganaidd.

## Cysylltiad paganaidd
Yn ôl rhai haneswyr ceir elfenau o ddefodau cyn-Gristnogol yn y chwedl hon sy'n ymdebygu i'r ddefod Geltaidd o anrhydeddu un o forynion Calan Mai; defod yn ymwneud â frwythlondeb a dyfodiad y gwanwyn fyddai hon. Mae'n bosib fod cysylltiad yma â Rhiannon (neu Epona) sef duwies y ceffylau yn y Mabinogi. Epona oedd un o'r ychydig dduwiau Celtaidd roedd y Rhufeiniaid, hefyd, yn ei haddoli; ceir hefyd Macha yn ffigwr tebyg mewn chwedloniaeth Gwyddelig. Roedd llun ohoni ar ffenestr liw Eglwys y Drindod, Coventry (gweler uchod) hyd at 1775 ac roedd yn atgyfnerthu'r cysylltiad hwn. Am o leiaf tri chan mlynedd, yn ddi-dor, hyd at 1575, ceid prosesiwn i'w choffháu drwy Coventry; atgyfodwyd y prosesiwn hwn a pharheir i ethol 'Brenhines Fai' i gynrychioli Godiva o blith merched glasoed y dref. Yn ôl rhai (megis Janet a Stewart Farrar) mae geiriau'r rhigwm hynafol Saesneg *Ride a cock horse to Banburry Cross / To see a fine Lady on a white horse...* yn deillio'n ôl i'r un traddodiad Celtaidd. Mae ceffyl pren (neu'r *“hobby horse”* / *“cock horse”*) yn hen degan: sef ffon hir i'w osod rhwng y cluniau a phen ceffyl allan o bren; fe'i defnyddir hyd heddiw gan rai grwpiau o ddawnswyr gwerin e.e. dawnswyr Morris a gwisgir clychau ar y coesau fel yr arferwyd ei wneud gyda'r Fari Lwyd.

## Oriel 

Delwedd:Leighton-Lady Godiva.jpg|Paentiad olew gan Edmund Blair Leighton, 1892
Delwedd:Maidstone 018.jpg|Arglwyddes  Godiva: cerflun gan John Thomas (1813–1862; o Chalford, Swydd Gaerloyw) a gedwir yn Amgueddfa Maidstone, Caint, Lloegr.
Delwedd:Maidstone 019.jpg|Golwg arall o'r cerflun yn Amgueddfa Maidstone.
Delwedd:Claxton - Lady Godiva 1850.jpg|Paentiad olew gan Marshall Claxton: *Lady Godiva* (1850), Amgueddfa Herbert, Coventry
Delwedd:Herbert Backstage Pass cmglee 46.jpg|*Lady Godiva* gan P. Pargetter, Amgueddfa Herbert
Delwedd:Lady Godiva clock -Broadgate -Coventry-21July2008.jpg|Cloc Mawr Broadgate, Coventry a wnaed yn y 1950au

## Mewn diwylliant
*Ysgrifennodd Alfred Tennyson gerdd amdani.
*Caiff ei henwi yn un o ganeuon y grŵp Queen: "Don't Stop Me Now" (1979), o'u halbwm *Jazz* a gyhoeddwyd ym 1978: ''"I'm a racing car / Passing by like Lady Godiva / I'm gonna go go go / There's no stopping me."*

## Gweler hefyd
* Rhiannon
* Y Fari Lwyd
* Llygadu: neu *voyeriaeth''
* Godiva (siocledi)
* Ceffyl Gwyn Uffington

## Cyfeiriadau
Categori:Coventry
Categori:Diwygwyr cymdeithasol
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Categori:Llên gwerin Lloegr
Categori:Noethni
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Loegr