Cynghanedd

Dull o drefnu geiriau ac odl mewn barddoniaeth er mwyn iddynt swnio'n bersain ac er mwyn i'r farddoniaeth fod yn gofiadwy ydy **cynghanedd**. Mae'n system o roi trefn arbennig ar gytseiniaid ac mae'n unigryw i'r Gymraeg, (er i farddoniaeth Llydaweg Canol hefyd gael system eitha tebyg). Mae'r gynghanedd fel cyfundrefn yn dyddio'n ôl i'r 14g gyda'r twf sydyn ym mhoblogrwydd mesur y cywydd, ond mae trefnu seiniau o fewn llinell a rhwng llinellau yn draddodiad llawer hŷn. Ceir cyseinedd yng ngwaith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd, e.e. *Hi hen eleni ganed*, sy'n llinell o gynghanedd draws allan o  Ganu Llywarch Hen a gyfansoddwyd, fe dybir, tua chanol y 9g, a'r llinell *Gwedi boregad, briwgig* o waith Taliesin (6g).

Pan fo cerdd yn cynnwys cynghanedd, dywedir ei bod yn gerdd gaeth.

## Prif fathau o gynghanedd
Mae 4 prif fath o gynghanedd:
*Cynghanedd groes
*Cynghanedd draws
*Cynghanedd lusg
*Cynghanedd sain

## Is-ddosbarthiadau
Mae'r pedwar prif fath o gynghanedd yn rhannu i mewn i'r is-ddosbarthiadau hyn:

### Cynghanedd Groes 
*Cynghanedd Groes rywiog
*Cynghanedd Groes gytbwys ddiacen
*Cynghanedd Groes gytbwys acennog
*Cynghanedd Groes anghytbwys ddisgynedig
*Cynghanedd Groes anghytbwys ddyrchafedig
*Cynghanedd groes o gyswllt
*Cynghanedd groes o gyswllt gymhleth
*Cynghanedd groes o gyswllt ewinog
*Cynghanedd groes hanner cyswllt

### Cynghanedd Draws 
*Cynghanedd Draws gytbwys acennog
*Cynghanedd Draws gytbwys ddiacen
*Cynghanedd Draws anghytbwys ddisgynedig
*Cynghanedd Draws anghytbwys ddyrchafedig
*Cynghanedd Draws Fantach
*Cynghanedd Draws Gyferbyn
*Cynghanedd Draws Drwsgl Fantach

### Cynghanedd Sain 
*Cynghanedd Sain Alun, hefyd *Sain Gyrch* a *Sain Bengoll*
*Cynghanedd Sain Deirodl
*Cynghanedd Sain Drosgl
*Cynghanedd Sain Ddwbwl
*Cynghanedd Sain gadwynog
*Cynghanedd Sain lafarog
*Cynghanedd Sain odl gudd
*Cynghanedd Sain o gyswllt
*Cynghanedd Sain o gyswllt ewinog

### Cynghanedd Lusg 
*Cynghanedd Lusg lafarog
*Cynghanedd Lusg odl gudd
*Cynghanedd Lusg Wyrdro
*Cynghanedd Lusg Deirodl
*Cynghanedd Lusg Bedeirodl

### Cyfuniadau ac amrywiadau eraill
*Cynghanedd Erin, hefyd *Seinlusg afrosgo*
*Cynghanedd Groeslusg
*Cynghanedd Drawsgroes
*Cynghanedd Drawslusg
*Cynghanedd Seindraws
*Cynghanedd Seingroes
*Cynghanedd Seinlusg
*Cynghanedd Gysylltben
*Cynghanedd Drychben
*Cynghanedd Bengoll

Nid yw *cynghanedd bengoll* yn gynghanedd gywir ond rhwng gair cyrch ac ail linell englyn yn ôl rheolau heddiw.

## Ffurfiau newydd o gynghanedd
*Cynghanedd Erin
*Cynghanedd Sain Alun

## Y Pedwar Mesur ar Hugain
Defnyddir y gynghanedd ym mhob un o'r pedwar mesur ar hugain. Cyfundrefnwyd y mesurau gan Ddafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451, pan geisiodd gyflwyno dau fesur astrus, gorchest beirdd a chadwynfyr i ddisodli'r englyn milwr a'r englyn penfyr.

## Llyfryddiaeth
* John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
* Alan Llwyd, *Anghenion y Gynghanedd* (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
* Myrddin ap Dafydd, *Clywed Cynghanedd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
* Mererid Hopwood, *Cynghanedd i Blant* (Cyhoeddiadau'r Gair, 2010)

## Dolenni allanol
* Clywed Cynghanedd
* Seminar: Mererid Hopwood, Prifysgol Aberystwyth, 9 Chwefror 2021

Categori:Barddoniaeth
*
Categori:Cerdd Dant

Categori:Termau llenyddol