open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Criafolen

Coed a llwyni sy'n perthyn i'r genws *Sorbus* o'r teulu Rosaceae yw'r **criafolennau**. Ceir nifer o rywogaethau yng Ngogledd America, Ewrop a gogledd Asia, gyda'r nifer fwyaf o rywogaethau ym mynyddoedd gorllewin Tsieina a'r Himalaya.
bawd|chwith|Ffrwyth y griafolen.

Maent yn goed cymharol fychan fel rheol, gydag ambell rywogaeth yn llwyn. Mae'r aeron yn nodweddiadol, yn goch neu'n oren yn y rhan fwyaf o rywogaethau. Maent yn fwyd gwerthfawr iawn i adar, sydd a rhan bwysig yng ngwasgaru'r hadau.

Y rhywogaeth fwyaf adnabyddus yw'r Griafolen Ewropeaidd, *Sorbus aucuparia*, sy'n nodweddiadol o ogledd Ewrop a mynyddoedd de Ewrop; mae'n goeden gyffredin iawn ar ucheldiroedd Cymru. Ceir llawer o gredoau gwerin yn gysyllteidig a'r goeden hon; ystyrid ei bod yn amddiffyniad rhag ysbrydion drwg, a byddai'n aml yn cael ei phlannu gerllaw tai.

## Rhywogaethau 
* *Sorbus aucuparia* - Criafolen Ewropeaidd
* *Sorbus americana* - Criafolen America
* *Sorbus cashmiriana* - Criafolen Kashmir
* *Sorbus commixta* - Criafolen Japan
* *Sorbus decora*
* *Sorbus devoniensis* – Cerddinen Dyfnaint
* *Sorbus domestica* – Cerddinen Morgannwg
* *Sorbus eminens* – Cerddinen Mynwy
* *Sorbus glabrescens*
* *Sorbus hupehensis* - Criafolen Hubei
* *Sorbus hybrida* – Cerddinen groesryw
* *Sorbus intermedia* – Cerddinen Sweden
* *Sorbus matsumurana*
* *Sorbus sargentiana* - Criafolen Sargent
* *Sorbus scalaris*
* *Sorbus sitchensis* - Criafolen Sitka
* *Sorbus vilmoriniana* - Criafolen Vilmorin

## Cyfeiriadau
Categori:Coed
Categori:Rosaceae
Trewalchmai

Cymuned yng nghanol Ynys Môn yw **Trewalchmai**. Mae'n cynnwys pentref Gwalchmai.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Daniel ap Llosgwrn Mew

Roedd **Daniel ap Llosgwrn Mew** (fl. 1170 - 1200) yn fardd llys yng Ngwynedd yn chwarter olaf y 12g. Dim ond un o'i gerddi sydd wedi goroesi, ond roedd yn un o gerddi mwyaf poblogaidd o waith Beirdd y Tywysogion yn yr oesoedd canlynol, a barnu wrth nifer y copïau a geir yn y llawysgrifau.

## Bywgraffiad
Ni wyddys odid dim am fywyd y bardd ar wahân i'r ychydig y gellir casglu o dystiolaeth yr unig gerdd o'i waith sydd ar glawr. Mae enw ei dad, Llosgwrn Mew, ymhlith y rhyfeddaf o'r llysenwau Cymraeg sy'n britho hanes Cymru'r Oesoedd Canol (ystyr arferol y gair Cymraeg Canol *llosgwrn* yw "cynffon"; mae ystyr *mew* yn ansicr). Bron y cwbl y gellir dweud am y bardd â sicrwydd yw ei fod yn fardd mewn un o lysoedd Gwynedd a bod y brenin Owain Gwynedd ymhlith ei noddwyr.

## Cerddi
Ceir y testun cynharaf o farnwad Daniel ap Llosgwrn Mew i Owain Gwynedd yn Llawysgrif Hendregadredd yn llaw gŵr o Abaty Ystrad Fflur (tua 1300). Mae'n un o dair marwnad i Owain sydd ar glawr (Cynddelw Brydydd Mawr a Seisyll Bryffwrch piau'r ddwy arall). Mae'n bosibl fod y bardd wedi canu'r farwnad yn angladd Owain Gwynedd yn Eglwys Gadeiriol Bangor ar ddiwedd Tachwedd, 1170. Ynddi mynega'r bardd ei ofid am golli'r brenin dawnus a nerthol hwnnw a'i bryder am y dyfodol ar ei ôl. Ceir nodyn personol iawn yn y mynegiant sy'n gosod y farwnad hon ochr yn ochr â marwnad enwog Gruffudd ab yr Ynad Coch i Lywelyn yn 1282/83. Mae'r gerdd yn cloi ar nodyn beiddgar iawn gyda'r bardd yn datgan y byddai'n barod i geryddu Duw ei hun am ddwyn Owain, pe bai'n bosibl:

:A nu bei gallwn ymgerydd—â Duw
:Ydd oedd imi ddefnydd.

## Llyfryddiaeth
*"Gwaith Daniel ap Llosgwrn Mew", gol. Morfydd E. Owen, yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif*, gol. Kathleen A. Bramley *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1200au
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llanbedr-y-cennin

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Caerhun, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llanbedr-y-cennin** neu **Llanbedrycennin**. Saif ar ochr orllewinol Dyffryn Conwy, ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Tal-y-Bont ar y ffordd B5106. Mae'n agos at ffin ddwyreiniol Parc Cenedlaethol Eryri.

Mae yno eglwys, capel Annibynwyr, siop a thafarn, *Ye Olde Bull Inn*. Gerllaw'r pentref mae bryngaer nodedig Pen-y-gaer o Oes yr Haearn.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerhun
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Pentrefi Eryri
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Saith Rhyfeddod Cymru

Rhigwm Saesneg gan awdur anhysbys yw **Saith Rhyfeddod Cymru** (Saesneg: *The Seven Wonders of Wales*). Credir i'r pennill gael ei llunio ddiwedd y 18g neu'n gynnar yn y ganrif ganlynol. Mae'r awdur yn anhysbys, ond mae'n debyg iddo gael ei lunio naill ai gan ymwelydd ar adeg pan oedd teithio yng Nghymru - yn arbennig yn y gogledd - yn dechrau dod yn boblogaidd neu gan rywun lleol fel ymateb i hynny. Gan fod y "rhyfeddodau" i gyd yn gorwedd yn y gogledd-ddwyrain, ac eithrio'r Wyddfa, gellid tybio mai brodor o'r ardal honno oedd yr awdur. Pwy bynnag ydoedd, ymddengys nad oedd yn hoff o bobl ar yr Wyddfa: cyfeirir at "''Snowdon's mountain* without *its people''" yn yr ail linell.

Dyma'r rhyfeddodau:
*Pistyll Rhaeadr
*Clochdy Wrecsam
*Yr Wyddfa
*Coed ywen Owrtyn
*Ffynhonnau Treffynnon
*Pont Llangollen
*Clychau Gresffordd

Pistyll Rhaiadr.jpeg|Pistyll Rhaeadr
Wrexham Parish Church (27203084507).jpg|Clochdy Wrecsam
View of Snowdon - Plate I.jpeg|Yr Wyddfa
Yew Tree, St Mary's Overton-on-Dee - geograph.org.uk - 566977.jpg|Coed ywen Owrtyn
St. Winifred's Well, Flintshire.jpeg|Ffynnon Wenffrewi
Llangollen bridge 1793.jpeg|Pont Llangollen
Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd (2814048093).jpg|Gresffordd

## Ffynhonnell
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1986)

## Gweler hefyd
*Saith Rhyfeddod yr Henfyd

Categori:Barddoniaeth Saesneg Cymru
Categori:Gogledd Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Llywarch y Nam

Roedd **Llywarch y Nam** (fl. 1150 - 1160) yn fardd llys a gysylltir â theyrnas Powys. Dim ond un o'i gerddi sydd wedi goroesi.

## Cefndir
Ceir peth dryswch ynglŷn â unoliaeth y bardd. Fel yn achos Llywarch Llaety, mae'r unig gerdd o'i waith sydd gennym heddiw yn fawl i Lywelyn ap Madog, mab hynaf ac etifedd Madog ap Maredudd o Bowys, a laddwyd yn fuan ar ôl marwolaeth ei dad yn 1160. Mae'r cyd-ddigwyddiad hyn, a'r ffaith fod ei henwau mor tebyg i'w gilydd, yn codi'r bosiblrwydd fod Llywarch y Nam a Llywarch Llaety yn llysenwau ar yr un bardd, ond does dim modd profi hynny.

## Cerdd
Cerdd i ddiolch i Lywelyn ap Madog am rodd o gŵn hela mewn cyfres o englynion yw'r unig destun a briodolir i Lywarch y Nam yn y llawysgrifau. Ceir y testun cynharaf yn Llawysgrif NLW 4973B. Mae'r gerdd yn anghyflawn gyda dim ond tri englyn.

## Llyfryddiaeth 
*"Gwaith Llywarch y Nam", gol. Nerys Ann Jones, yn  *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif*, gol. Kathleen A. Bramley *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Teyrnas Powys
Llywarch Llaety

Un o Feirdd y Tywysogion oedd **Llywarch Llaety** (fl. 1160). Fe'i cysylltir â Powys.

## Bywgraffiad
Ni wyddys dim am y bardd ond yr hyn y gellir ei gaslgu o'r unig gerdd ganddo sydd wedi goroesi. Mawl i Lywelyn ap Madog, mab hynaf ac etifedd Madog ap Maredudd o Bowys, yw'r gerdd honno. Gan fod Llywelyn wedi cael ei ladd mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth ei dad yn 1160, gellir dweud fod y bardd wedi canu iddo rywbryd cyn hynny. Mae ei gyfenw *llaety* yn ffurf ar y gair *llaethdy*; awgrym efallai nad oedd o dras uchel.

Ceir ansicrwydd pellach yn y ffaith fod y testun o gerdd Llywarch Llaety yn Llawysgrif Hendregadredd (y testun cynharaf) yn digwydd yng nghanol adran o gerddi Llywarch ap Llywelyn (fl. 1173-1220). Arweiniodd hyn i'r ysgolhaig Joseph Loth awgrymu mai ffugenw'r Llywarch ap Llywelyn ifanc ydoedd, ond mae dyddiad gwrthrych y gerdd yn llawer rhy gynnar i hynny. Llawer mwy tebygol yw'r awgrym mai'r un yw Llywarch Llaety â Llywarch y Nam, ond nid oes modd profi hynny.

## Mawl Llywelyn ap Madog
Dyma'r unig gerdd gan Lywarch sydd wedi goroesi. Cyfres o 17 o Englynion Unodl Union a dechrau deunawfed yw'r gerdd, sy'n anghyflawn. Ymddengys fod march yn cael ei anfon fel negesydd. Holi ac ateb, fesul dau englyn, am filwriaeth Llywelyn ap Madog a geir yn rhan gyntaf y gerdd, sy'n dwyn adlais o ffurfiau tebyg yn *Englynion y Beddau*. Dyma enghraifft o un o'r englynion holi sy'n cyfleu naws y canu:

Piau y cadfarch cadflaen a'i gorfaidd,
::A'r gorfod dihafarch,
:A'r gŵr a'r gwŷr am ei barch,
:A'r gwayw a'r gwân anghyfarch?

## Llyfryddiaeth
*"Gwaith Llywarch Llaety", gol. Nerys Ann Jones, yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif*, gol. Kathleen A. Bramley *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Teyrnas Powys
Gruffudd ap Gwrgenau

Roedd **Gruffudd ap Gwrgenau** (fl. tua 1175 - 1210) yn un o Feirdd y Tywysogion, a gysylltir â Gwynedd.

## Cefndir
Ni wyddys llawer o gwbl am fywyd y bardd. Ceir yr unig gyfeiriad cyfoes at ŵr o'r cyfnod yn ach teulu o Frycheiniog, lle nodir fod un o'i hynafiaid, Gruffudd ap Gwrgenau, wedi ei eni tua 1170, ond gan fod y bardd yn cael ei gysylltu â Gwynedd mae'n annhebygol mai'r un un ydoedd, er bod yr enw yn un pur anghyffredin.

## Cerddi
Dim ond dwy gerdd gan Gruffudd ap Gwrgenau sydd wedi goroesi. Mae un ohonynt yn awdl farwnad i Gruffudd ap Cynan ab Owain, arglwydd cantrefi Meirionnydd, Ardudwy a Llŷn (gyda'i frawd Maredudd). Bu farw Gruffudd ap Cynan yn Abaty Aberconwy yn y flwyddyn 1200, yn ôl cofnod ym Mrut y Tywysogion. Mae'n wahanol i farwnadau arferol beirdd y cyfnod am ei fod yn pwysleisio breuder oes dyn ac yn erfyn i Dduw am faddeuant cyn symud i glodfori ei wrhydri a'i haelioni ar nodyn mwy confensiynol.

Mae'r ail gerdd yn gyfres fer o englynion yn cofnodi marwolaeth pedwar neu bump o gyfeillion y bardd - yn eu plith y bardd-ryfelwr Gwilym Rhyfel - sydd ar gywair lleddf a dwys. Mae'r gerdd yn perthyn i *genre* o gerddi i aelodau gosgordd a gyslltir a chanu'r bardd teulu. Unwaith eto ceir pwyslais ar freuder bywyd. Mae oes dyn fel oes drych (yr un mor fregus a diflanedig):

Marw Merwydd hirlwydd, a'm hirwlych—dagrau,
::Digrawn ynt a mynych;
:Nid henaint gŵr a'i gwrthrych,
:Nid hŷn oes dyn nog oes drych.

## Llyfryddiaeth
*Morfudd E. Owen (gol.), "Gwaith Gruffudd ap Gwrgenau", yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif*, gol. Kathleen A. Bramley *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1220au
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Antonio Puerta

Pêl-droediwr canol cae o Sbaen oedd **Antonio Jose Puerta Perez** (26 Tachwedd 1984 – 28 Awst 2007). Roedd Puerta yn chwarae i Sevilla yn La Liga.

Bu farw Puerta ar 28 Awst 2007 wedi yn cwympo ar y maes yn ystod gem Sevilla yn erbyn Getafe tri dydd cyn pryd.

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pêl-droedwyr o Sbaen
Maredudd ap Cynan ab Owain

**Maredudd ap Cynan ab Owain** neu **Maredudd ap Cynan ab Owain Gwynedd** (m. 1212), oedd arglwydd cantrefi Meirionnydd, Ardudwy a Llŷn (gyda'i frawd Gruffudd ap Cynan ab Owain). Roedd yn fab i'r tywysog Cynan ab Owain Gwynedd.

Yn 1175 llwyddodd y ddau frawd i adennill eu tiriogaeth deuluol, sef cyfran eu tad, Cynan, ar ôl gorchfygu eu hewythr Dafydd ab Owain Gwynedd wedi marwolaeth eu tad yn 1174.

Yn y 1170au gwrthsafasant ymosodiadau ar eu tir gan yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth. Ymladdodd y ddau yn erbyn Rhodri ab Owain Gwynedd yn y 1190au cynnar ac erbyn 1194 roeddent yn gynghreiriaid i Lywelyn ab Iorwerth pan drechodd Dafydd ab Owain Gwynedd ym Mrwydr Aberconwy.

Bu farw Maredudd ap Cynan yn y flwyddyn 1212. Gadawodd ddau fab, Llywelyn Fawr (nid i'w gymysgu â'r tywysog o'r un enw) a Llywelyn Fychan.

Categori:Marwolaethau 1212
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Pen-y-gaer, Caerhun

250px|bawd|Safle Pen-y-gaer o'r gogledd
Bryngaer o Oes yr Haearn gerllaw pentref Llanbedr-y-Cennin yng nghymuned Caerhun, Sir Conwy yw **Pen-y-gaer** neu **Pen y Gaer**. Cyfeirnod OS: SH750693.

## Disgrifiad
Saif y fryngaer ar fryn ar lechweddau isaf y Carneddau, uwchben ac i'r gorllewin o'r pentref. Mae ganddi amddiffynfeydd cryfion, yn arbennig ar yr ochrau gorllewinol a deheuol, lle maent yn drifflyg. Nodwedd arbennig y fryngaer hon yw presenoldeb *chevaux de frise*, meini wedi ei gosod o flaen yr amddiffynfeydd yn y fath fodd ag i faglu ymosodwyr sy'n rhedeg tuag atynt.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN023. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Enwau a thraddodiad
Yr hynafiaethydd Thomas Pennant, yn ei *Tour of North Wales* (1773), oedd un o'r cyntaf i dynnu sylw at y fryngaer. Mae'n cofnodi mai 'Pen Caer Helen' oedd enw'r bryn yn ôl pobl lleol ac felly mai 'Caer Helen' oedd yr enw ar y gaer ei hun (cyfeiriad at Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig). Ond mewn llyfr diweddarach cyfeirir ati fel 'Pen Caer Llîn'. 'Pen-y-gaer' yw'r enw gan bawb bron erbyn heddiw, er y gellid dadlau mai enw'r bryn ydyw yn hytrach na'r gaer ei hun. Yn y nodiadau i gyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest o'r *Mabinogion*, cynigir uniaethu Pen-y-gaer â Caer Dathyl y Pedair Cainc, ond nid yw hynny'n cael ei dderbyn bellach.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
*H. Harold Hughes, *The exploration of Pen-y-gaer above Llanbedr-y-Cenin* (allbrint o *Archaeologia Cambrensis*, 1906). Adroddiad ar y gwaith cloddio yn y fryngaer yn 1905.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Caerhun
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Planhigyn Arctig-Alpaidd

bawd|200px|Lili'r Wyddfa (*Lloydia serotina*).

**Planhigyn Arctig-Alpaidd** yw'r term a ddefnyddir am rywogaethau sy'n perthyn i grŵp sydd a lledaeniad nodweddiadol, sef yr Arctig a mynyddoedd mewn ardaloedd mwy deheuol, er enghraifft yr Alpau.

Ceir y math yma o ledaeniad oherwydd bod yr amgylchedd ar y mynyddoedd uchaf yn debyg i'r amgylchedd yn yr Arctig. Y farn gyffredinol yw fod y planhigion yma ar un adeg wedi byw dros ardaloedd ehangach ar adegau pan oedd yr hinsawdd yn oerach, er enghraifft yn ystod Oes yr Iâ.

Yng Nghymru, ceir nifer o blanhigion Arctig-Alpaidd, yn arbennig yn Eryri. Yr enwocaf ohonynt yw Lili'r Wyddfa (*Lloydia serotina*).

Enghreifftiau o blanhigion Arctig-Alpaidd yw:
**Dryas octopetala*
**Linnaea borealis*
**Lloydia serotina*
**Loiseleuria procumbens*
**Saxifraga oppositifolia*
**Saxifraga stellaris*

## Gweler hefyd
*Naturiaethwr Mawr Môr a Mynydd, 2003 gan Dewi Jones

Categori:Planhigion
Pen-y-pass

**Pen-y-pass** neu **Pen-y-pas** yw'r man uchaf (360 m) ar y bwlch rhwng yr Wyddfa a'r Glyder Fawr yn Eryri. Mae'r briffordd A4086 yn croesi'r bwlch, ac yn dirwyn i lawr tua'r gogledd-orllewin trwy Fwlch Llanberis ac i'r de-ddwyrain i lawr i Ben-y-Gwryd.

Adeiladwyd ffordd yma gyntaf yn y 1830au i gario'r mwyn copr o'r cloddfeydd ar lethrau'r Wyddfa. Adeiladwyd Gwesty Gorffwysfa yma, sydd yn awr yn hostel ieuenctid. Ceir canolfan wybodaeth Parc Cenedlaethol Eryri yma, a maes parcio sylweddol o faint, ac mae'n le poblogaidd iawn i ddechrau'r daith i gopa'r Wyddfa, gan mai'r dyma'r man cychwyn uchaf ar gyfer yr Wyddfa. Gellir dewis Llwybr y Mwynwyr, Llwybr Pen-y-Gwryd neu'r llwybr anoddach dros gopa Crib Goch. Gellir hefyd ddringo'r Glyder Fawr oddi yma, ond y llwybrau o ochr arall y mynydd, yn enwedig o Gwm Idwal, yw dewis y rhan fwyaf i gyrraedd copa'r mynydd yma.
[bawd|279x279px|Pen-y-pass o [Craig Fach|chwith]]
chwith|bawd|280x280px|Canolfan Pen-y-pass

Categori:Bylchau Gwynedd
Categori:Llanberis
Categori:Eryri
Gruffudd ab Ednyfed

Roedd **Gruffudd ab Ednyfed** (fl. 1240-1256) yn un o feibion Ednyfed Fychan, distain teyrnas Gwynedd ac yn swyddog uchel yn llys tywysogion Gwynedd. Roedd yn frawd i'r disteiniaid Goronwy ab Ednyfed a Tudur ab Ednyfed.

Yn ôl traddodiad, gorfodwyd Gruffudd i ffoi i Iwerddon yn ystod teyrnasiad Llywelyn Fawr am iddo wneud honiad enllibus yn erbyn y dywysoges Siwan, gwraig Llywelyn, ond mae'm amhosibl cadarnhau hynny.

Ceir awgrym mewn un ffynhonnell, sef *Cronica de Wallia*, fod Gruffudd wedi gwasanaethu fel distain Gwynedd ar ôl marwolaeth ei dad yn 1246, ond nid oes tystiolaeth arall i gadarnhau hynny. Gwyddom fod Gruffudd yn swyddog uchel iawn yn y llys, serch hynny. Yn y flwyddyn 1247, blwyddyn ar ôl marwolaeth ei dad, ceir ei enw fel tyst pennaf i siarter gan Lywelyn ap Gruffudd yn cadarnhau breintiau a daliadau tir Abaty Dinas Basing. Yn nechrau 1256 Gruffudd oedd arweinydd y llysgenhadaeth a anfonwyd gan Lywelyn ap Gruffudd i Loegr i drafod amodau gyda'r brenin Harri III o Loegr. Ymddengys iddo farw yn fuan ar ôl dychwelyd i Wynedd.

Canodd y bardd Dafydd Benfras, pencerdd yn llys Gwynedd, farwnad nodedig i Ruffudd. Yn y gerdd honno disgrifir Gruffudd fel *haelfab Ednyfed* a dywedir iddo gael ei gladdu ym mynwent Eglwys Gadeiriol Bangor ar Galan Mai. Mae'n amlwg o'r gerdd fod Gruffudd yn noddwr i Ddafydd Benfras.

## Llyfryddiaeth
*"Gwaith Dafydd Benfras", gol. N. G. Costigan,  yn *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg*, gol. N. G. Costigan *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion 6 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)
*David Stephenson, *The Governance of Gwynedd* (Caerdydd, 1984), atodiad II

Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1256
Categori:Swyddogion llys Gwynedd
Gwynfardd Brycheiniog

**Gwynfardd Brycheiniog** (fl. 1170au) yw'r cynharaf o Feirdd y Tywysogion o ddeheubarth Cymru y gwyddys ei enw a'r unig un ohonynt a hanfyddai o'r de-ddwyrain. Canodd i'r Arglwydd Rhys o Ddeheubarth ac mae'n debygol ei fod wedi cymryd rhan yn Eisteddfod Aberteifi, 1176.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys amdano ac eithrio ei enw a'r hyn y gellir casglu o dystiolaeth y ddwy gerdd ganddo sydd wedi goroesi. Ymddengys fod ei enw yn efelychiad o enw bardd cynharach o'r De, sef Gwynfardd Dyfed. Roedd y Gwynfardd hwnnw yn dad i Guhelyn Fardd, un o gyndeidiau Dafydd ap Gwilym. Awgrym arall ynglŷn â'r enw yw ei fod yn cyfeirio at degwch (un ystyr *gwyn*) awen y bardd neu at y ffaith ei fod yn perthyn i urdd eglwysig (ystyr arall *gwyn*/*gwen* fel ansoddair Cymraeg Canol yw 'bendigaid'). Mae'r epithet Brycheiniog yn dangos ei fod yn hanu o'r ardal honno; ategir hyn gan y wybodaeth fanwl am eglwysi Brycheiniog a welir yn ei awdl i Ddewi Sant. Mae cyfeiriadau eraill yn yr awdl honno yn dangos ei fod wedi ymweld â Tyddewi a hefyd â Gwynedd, efallai.

## Cerddi
Dwy gerdd yn unig o waith Gwynfardd Brycheiniog sydd wedi goroesi (cyfanswm o 346 o linellau), sef 'Mawl yr Arglwydd Rhys' a 'Canu i Ddewi'. Mae'r awdl i'r Arglwydd Rhys yn gân seciwlar ddigon confensiynol sy'n moli dewrder y noddwr. Mae'r awdl i Ddewi Sant yn fwy diddorol. Mae'n un o dair cerdd i saint o gyfnod y Gogynfeirdd a'r unig un i Ddewi. Lledaenu bri y sant yw bwriad y gerdd a cheir nifer o gyfeiriadau at ddigwyddiadau o fuchedd y sant, fel Senedd Llanddewibrefi, a gwyrthiau. Cyfeirir at nifer o eglwysi gysegredig i Ddewi, ym Mrycheiniog a'r de-orllewin, a'r un sy'n cael y sylw mwyaf yw eglwys Llanddewibrefi. Mae'r gerdd hir 296 llinell yn ffynhonnell hanesyddol bwysig ar gyfer ein gwybodaeth o natur y clasau a'r drefn eglwysig gynnar yng Nghymru.

Ceir testunau'r cerddi hyn yn Llawysgrif Hendregadredd mewn llaw a briodolir i gopïydd o Abaty Ystrad Fflur (tua 1300). Digwydd yr awdl i Ddewi yn Llyfr Coch Hergest yn ogystal.

## Llyfryddiaeth
*"Gwaith Gwynfardd Brycheiniog", yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac Eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif*, gol. K. A. Bramley *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion 2 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994) 

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Gwilym Rhyfel

Roedd **Gwilym Rhyfel** neu **Gwilym Ryfel** (fl. 1170au), yn fardd llys a ganai yng Ngwynedd a Phowys yn hanner olaf y 12g.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglu o'i cerddi. Canai i noddwyr yng Ngwynedd Uwch Conwy ond ceir cyfeiriad at Degeingl hefyd sy'n awgrymu cysylltiad posibl â'r rhan honno o'r Berfeddwlad. Canodd ei gyd-fardd Gruffudd ap Gwrgenau farwnad iddo sy'n dangos ei fod yn frodor o Bowys a'i fod wedi marw mewn brwydr ymhell o'i fro enedigol. Mae hynny yn ei dro yn ategu'r awgrym yn enw'r bardd mai bardd-ryfelwr ydoedd, fel Dafydd Benfras a rhai eraill o'r Gogynfeirdd. Cyfeirir ato gyda pharch gan Iorwerth Beli (14g) fel un o brif feirdd y traddodiad, gyda Cynddelw Brydydd Mawr, Llywarch ap Llywelyn ("Prydydd y Moch") a Dafydd Benfras.

## Cerddi
Dim ond pedair cerdd o waith y bardd sydd wedi goroesi, sef dwy gyfres o englynion i'r tywysog Dafydd ab Owain Gwynedd, ynghyd â dau englyn i farch a ddyfynnir yng Ngramadeg Einion Offeiriad (14g) fel enghraifft o'i waith.

Roedd Dafydd ab Owain yn fab hynaf Owain Gwynedd trwy ei gyfnither Cristin. Mae un o'r cerddi iddo yn gerdd dadolwch (cerdd sy'n erfyn am gymod) ac ymddengys fod y bardd wedi digio'i noddwr. Mae'r ail yn gyfres o dri englyn unodl union a ganwyd, mae'n debyg, tua 1174-1175 yn y flwyddyn brin pan ymestynnai awdurdod Dafydd dros y rhan fwyaf o Wynedd.

Ac eithrio'r ddau englyn yng Ngramadeg Einion Offeiriad, cedwir y testunau yn Llawysgrif Hendregadredd.

## Llyfryddiaeth
*"Gwaith Gwilym Rhyfel", gol. J. E. Caerwyn Williams, yn *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg*, gol. N. G. Costigan *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion 6 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Llywelyn ap Madog

:*Gweler hefyd Llywelyn ap Madog, Esgob Llanelwy.*

**Llywelyn ap Madog** (m. 1160) oedd mab hynaf ac etifedd y tywysog Madog ap Maredudd o Bowys.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amadano. Bu farw mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth ei dad yn 1160.

Ceir dwy gerdd o foliant i Lywelyn ap Madog a briodolir i Llywarch y Nam a Llywarch Llaety (fl. 1160 ill dau). Cerdd i ddiolch i Lywelyn ap Madog am rodd o gŵn hela mewn cyfres o englynion yw'r testun a briodolir i Lywarch y Nam. Mae cerdd Llywarch Llaety yn anfon march i ofyn cyfres o gwestiynau rhethregol am filwriaeth Llywelyn. Yn anffodus nid yw'r cerddi yn ychwanegu llawer at ein gwybodaeth am Lywelyn.

## Llyfryddiaeth
* Nerys Ann Jones (gol.), "Gwaith Llywarch y Nam" a "Gwaith Llywarch Llaety", yn *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif*, gol. Kathleen A. Bramley *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1160
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Dadolwch

**Dadolwch** yw'r term barddol Cymraeg Canol am gerdd sy'n erfyn am gymod rhwng y bardd a'i noddwr. Y rheswm arferol yw fod y noddwr wedi digio wrth y bardd am ryw reswm neu'i gilydd.

Cyfyngir y term bron yn gyfangwbl i waith Beirdd y Tywysogion, lle ceir chwe gyfres o englynion a dwy awdl a ddisgrifir yn y testunau fel dadolwch. Ceir ambell gerdd arall nas gelwir yn ddadolwch ond sy'n gyffelyb.

Gan amlaf, y mae'n amlwg fod y bardd wedi tramgwyddo naill ai trwy ddweud rhywbeth neu drwy fod i ffwrdd o lys y noddwr, efallai'n canu i noddwr arall. Er bod lle i gredu fod rhai o'r cerddi dadolwch yn ddiffuant, ceir awgrym hefyd fod naws ddefodol iddynt. Roedd y beirdd llys yn bobl o bwys yn y gymdeithas - rhai ohonynt yn uchelwyr neu swyddogion llys - ac nid yw'r dadolwch yn golygu fod y beirdd yn "is" na'u noddwyr fel y cyfryw. Roedd y berthynas rhwng y bardd a'i noddwr yn un gymhleth ac mae'r dadolwch yn tasgu goleuni arni. Medrai'r noddwr ymatal ei nawdd ond medrai'r bardd ei ddychanu: bygwth difrifol mewn cymdeithas arwrol.

Ymddengys fod gwreiddiau'r *genre* yn hen. Ceir enghraifft o gerdd ddadolwch yng ngwaith Taliesin yn y 6g (er nad yw'n cael ei galw'n ddadolwch). Yn ogystal ceir canu cyffelyb yn Iwerddon yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r beirdd a ganodd gerddi dadolwch yn cynnwys Gwilym Rhyfel (i Ddafydd ab Owain Gwynedd), Cynddelw Brydydd Mawr (i'r Arglwydd Rhys) a Dafydd Benfras i Lywelyn Fawr).

### Llyfryddiaeth 
*Morfydd E. Owen, 'Noddwyr a beirdd', yn, *Beirdd a Thywysogion* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996).

Categori:Termau llenyddol
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Y Traddodiad Barddol
Gwartheg Duon Cymreig

[250px|bawd|Gwartheg Duon Cymreig: buwch a'i llo ger [Penderyn.]]
Brîd o wartheg Cymreig yw **Gwartheg Duon Cymreig** a gedwir ar gyfer cynhyrchu llaeth a chig yn bennaf. Fel yr awgryma'r enw, datblygwyd hwy yng Nghymru ac maent bron bob amser yn ddu, er bod ychydig o rai cochion ar gael hefyd. Fel rheol mae ganddynt gyrn, ond mae rhai sy'n naturiol heb gyrn yn ogystal.

[bawd|Lloi Duon Cymreig a fridiwyd gan Joseph Evans, Tyndomen, [Tregaron. Ffotograff gan Geoff Charles (1955).|247x247px]]
Un o nodweddion Gwartheg Duon Cymreig yw eu bod yn medru byw ar yr ucheldiroedd ac ar borfa gymharol wael, lle na all y mwyafrif o fridiau o wartheg fyw. Cyfeirid atynt ar un adeg fel "Yr Aur Du".

## Hwsmoniaeth
### Rhwymo
::Bodorgan 27 Hydref 1959: ''Gale. Glaw mawr. Cawodydd trymion o'r gogledd Rhwymo'r buchod*
 
Mae’r ‘rhwymo’r buchod’ yn ddifyr. Cyfeirio y mae Ellen Jones at roi’r gwartheg i mewn yn y beudy (wedi eu rhwymo â chadwyn) dros y gaeaf. Byddai hyn yn digwydd o gwmpas Glangaea (ddechrau mis Tachwedd). Tybed a oedd y storm wedi dylanwadu arni i ddod â’r rhwymo ymlaen rhyw chydig, i arbed yr anifeiliaid rhag rhyferthwy’r ddrycin? E’lla byddai edrych ar ddyddiad y rhwymo mewn blynyddoedd eraill yn rhoi’r ateb...?
A dyma wneud:
::*Rhiw 17 Tachwedd 1931: Diwrnod eto [efo?] rhwymo'r dynewaid [gwartheg deunaw mis oed].*

::*Bodorgan 27 Hydref 1959: Gale. Glaw mawr Cawodydd trymion o'r gogledd Rhwymo'r buchod*
::*Bodorgan 30 Medi 1960: Oer. Llo bach Meg (3pm). Llo bach Peggy (11.30pm). Rhwymo 4 o fuchod''

Difyr bod tywydd yn cael ei grybwyll yn y ddau achos ym Modorgan o fewn diwrnod o'i gilydd mewn gwahanol flynyddoedd, a dim son am y tywydd yn y cofnod o Rhiw sy'n dyddio o hwyrach yn y flwyddyn. Mae hyn yn awgrymu mai Glangaea yw'r dyddiad rhwymo gwartheg onibai bod tywydd drwg yn dod â'r dyddiad ymlaen.

## Dolenni allanol
*Gwefan Cymdeithas y Gwartheg Duon Cymreig 

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Duon Cymreig
Tinwen y garn

Aderyn bychan o deulu'r Muscicapidae yw **Tinwen y garn** (ll. **tinwennod**; enw Lladin:*Oenanthe oenanthe*); yn flaenorol ystyrid ei fod yn aelod o deulu'r bronfreithod, y Turdidae. Mae'n rywogaeth cyffredin iawn yn Ewrop a rhannau o Asia. Mae'n 14½–16&nbsp;cm o hyd, fymryn yn fwy na Robin Goch. Daw'r enw o'r darn gwyn uwchben y gynffon, rhywbeth sy'n amlwg iawn wrth i'r aderyn hedfan i ffwrdd.
, ar Ynys Môn; Mai 2021]]

Mae Tinwen y garn yn aderyn mudol, yn symud tua'r de i Affrica yn y gaeaf. Ar dir agored y mae'n nythu, yn enwedig lle mae cerrig neu greigiau. Yng Nghymru, mae'n aderyn nodweddiadol o'r ucheldiroedd; er enghraifft mae'n nythu bron hyd at gopaon mynyddoedd uchaf Eryri.

## Digwyddiadau
* Un peth a fu’n nodwedd o wanwyn 2013 oedd y fflyd o dinwennod y garn a gyrhaeddodd gogledd Cymru ddiwedd Mawrth ac a arhosodd yn y caeau gydol Ebrill a hyd yn oed hanner cyntaf Mai (cyn un ai ymsefydlu yma a pharu neu symud yn eu blaenau.)

## Aelodau eraill o'r un teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q200989 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label,P225,P18
|row_template=Fformat teuluoedd
|thumb=80
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Muscicapidae
Bwlch Llanberis

**Bwlch Llanberis** neu **Nant Peris** yw'r hafn rhwng Llanberis a Pen-y-pass yn Eryri. Mae afon Nant Peris neu "Afon Nant Peris" yn llifo i lawr yr hafn, ond fel yn Nant Ffrancon crewyd y dyffryn gan rewlif yn Oes yr Iâ yn hytrach na chan yr afon. Mae'r briffordd A4086 hefyd yn mynd ar hyd y bwlch.
bawd|chwith|300px|Golygfu i lawr Bwlch Llanberis.
bawd|chwith|300px|Bwlch Llanberis yn y gaeaf

Ar ochr ddwyreiniol Bwlch Llanberis mae llethrau'r Glyderau, ac ar yr ochr orllewinol mae mynyddoedd yr Wyddfa. Saif pentref Nant Peris yn rhan isaf y bwlch. Mae'n ardal boblogaidd iawn gyda dringwyr, yn arbennig Dinas y Gromlech, Carreg Wastad, Clogwyn y Grochan,  Craig Ddu a Dinas Mot.

## Cerrig siglo
Cynigwyd gwobr gan Gymdeithas Parc Eryri i ddod o hyd i'r "fandaliaid" a symudodd crogfaen o'r enw 'Carreg y Dreiglwyd' o'i le ym Mwlch Llanberis yn 1980. Yn ôl Cymdeithas Parc Eryri: “Safai'r garreg siglo hon ym Mhen Bwlch, Llanberis, ac roedd hi'n pwyso rhwng 15 ac 20 tunnell. Byddai teithwyr lleol yn chwilio amdani wrth agosáu at Ben Gorffwysfa (Pen y Pas) ac yn rhyfeddu ei bod hi'n gorffwys mewn lle mor ansicr. Ar adegau o wynt cryf, yn ôl rhai, byddai'r garreg yn siglo...Os edrychir ar hen luniau o Fwlch Llanberis gwelir amryw o'r cerrig siglo hyn yn britho'r llethrau...Ond erbyn hyn nid oes llawer yn sefyll yn eu safleoedd gwreiddiol ac yn awr mae'r amlycaf ohonynt wedi ei symud yn ddianghenrhaid... Dywed yr hen stori mai arwydd fyddai cwymp y graig o lwyr oruchafiaeth Lloegr dros Gymru”

## Gweler hefyd
*Canthrig Bwt

## Cyfeiriadau
Llanberis
Categori:Eryri
Categori:Llanberis
Luciano Pavarotti

Tenor operatig o'r Eidal oedd **Luciano Pavarotti** (12 Hydref 1935 – 6 Medi 2007).

Ganed Luciano Pavarotti ar gyrion Modena yng ngogledd yr Eidal. Roedd y teulu yn dlawd, ond roedd ei dad yn ganwr dawnus ac yn berchen recordiau o ganu tenoriaid megis Beniamino Gigli, Giovanni Martinelli, Tito Schipa a Enrico Caruso. Bu'n canu yng nghôr yr eglwys leol, ac yn 1954 dechreuodd gymeryd gwersi cerddorol. Yn 1955 roedd yn aelod o gôr lleol o Modena a ddaeth i gystadlu yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Enillodd y côr, a rhoddodd hyn ysgogiad iddo droi yn ganwr proffesiynol. Rhoddodd ei berfformiad opera cyntaf ar 29 Ebrill 1961 fel Rodolfo yn *La bohème*, yn Reggio Emilia.

Aeth ymlaen i ddod yn un o ganwyr mwyaf adnabyddus y byd. Daeth yn enwog ymhell tu hwnt i fyd opera, yn enwedig wedi Cwpan y Byd Pêl-droed 1990 a gynhaliwyd yn yr Eidal. Pavarotti yn canu aria Giacomo Puccini, "Nessun Dorma" o'r opera *Turandot* oedd thema'r gystadleuaeth, a chynhaliodd gyngerdd "Y Tri Tenor" yn Rhufain gyda Plácido Domingo a José Carreras.

Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Categori:Pobl o Modena
Rhododendron ponticum

Mae ***Rhododendron ponticum*** neu'r **Rhododendron Cyffredin** yn rywogaeth o'r genws *Rhododendron* sy'n frodor o dde Ewrop a de-orllewin Asia. Yn Ewrop, fe'i ceir yn Sbaen a gogledd Portiwgal, ac yn ne-ddwyrain Bwlgaria, ac yn Asia mewn ardal eang rhwng Twrci, Libanus a  Georgia ac ardal  Krasnodar yn ne Rwsia.

Mae'n llwyn gweddol o faint, yn tyfu hyd at 5 m. o uchder, weithiau 8 m., gyda blodau porffor. Ceir dau is-rywogaeth:

**R. p. ponticum* - Bwlgaria hyd Georgia.
**R. p. baeticum*  Sbaen a Portiwgal.

Cofnoda'r hanesydd Groegaidd Xenophon i filwyr Groegaidd yn Asia Leiaf gael eu gwenwyno gan fêl wedi ei wneud o flodau *R. ponticum*. Fe'i tyfir yn aml mewn gerddi, weithiau er ei fwyn ei hun ond yn amlach fel stoc ar gyfer rhywogaethau eraill o *Rhododendron*. Trwy hyn mae wedi datblygu yn broblem mewn rhai rhannau o'r byd tu hwnt i'w gynefin naturiol, er enghraifft Seland Newydd a gorllewin Ucheldiroedd yr Alban, a hefyd yng Nghymru. Fe'i hystyrir yn fygythiad i dyfiant naturiol yn Eryri, lle mae wedi ymledaenu'n fawr mewn rhai ardaloedd, er enghraifft ar y llechweddau o gwmpas Beddgelert.

Categori:Ericaceae
Categori:Llwyni
Afon Neva

Afon fer yng ngogledd-ddwyrain Rwsia sy'n cysylltu Llyn Ladoga â Gwlff y Ffindir a Môr y Baltig yw **Afon Neva** (Rwsieg *Невá* / *Neva*). Mae'n llifo allan o Lyn Ladoga ger Shlisselburg, gan lifo i'r de-orllewin drwy ddinas St Petersburg. Ei hyd yw 74&nbsp;km. Mae 28&nbsp;km ohoni yn gorwedd y tu fewn i ddinas St Petersburg. Ei lled yw 400 i 600m ar gyfartaledd, gyda lled mwyaf o 1200m yn ei haber yn St Petersburg. Ei dyfnder ar gyfartaledd yw 8 i 11m.

Mae'r cyfeirad cyntaf at yr afon yn ddyddio i 1240 a Brwydr Afon Neva, ysgarmes rhwng lluoedd Novgorod a Sweden. Bu'r Novogorodiaid yn fuddugol, ac fe gymerodd Tywysog Aleksandr, oedd yn eu harwain, y llysenw *Nevsky* ('o'r Neva') o ganlyniad.

Mae'r afon yn chwarae rôl amlwg mewn llawer o weithiau llenyddiaeth Rwsieg. Mae cerdd Pushkin, *Medny vsadnik* ('Y marchog efydd'), yn digwydd yn ystod llifogydd ar y Neva yn St Petersburg.

Neva
Categori:St Petersburg
Giacomo Puccini

Cyfansoddwr opera o'r Eidal oedd **Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini** (22 Rhagfyr 1858 – 29 Tachwedd 1924).  Cafodd ei eni yn Lucca, yr Eidal, yn fab Michele Puccini a'i wraig Albina Magi. Cafodd ei addysg yn ysgol San Michele ac ysgol yr eglwys gadeiriol Lucca; Michele Puccini oedd *maestro di cappella* yr eglwys gadeiriol. Bu farw yn Brwsel yn 1924.

## Operâu
**Le Villi* (1884)
**Edgar* (1889)
**Manon Lescaut* (1893)
**La bohème* (1896)
**Tosca* (1900)
**Madama Butterfly* (1904)
**La fanciulla del West* (1910)
**La rondine* (1917)
**Il trittico* (1918):
***Il tabarro*
***Suor Angelica*
***Gianni Schicchi*
**Turandot* (1926)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1924
Selyf ap Cynan

Roedd **Selyf ap Cynan** neu **Selyf ap Cynan Garwyn** (m. tua 615), yn dywysog o'r hen Bowys. Roedd yn fab i'r brenin Cynan Garwyn, gwrthrych un o'r cerddi cynharaf yn yr iaith Gymraeg, sef 'Trawsganu Cynan Garwyn,' gwaith y bardd Taliesin. Ei daid oedd Brochfael Ysgithrog, brenin Powys ganol y 6g. Cyfeirir at Selyf weithiau fel 'Selyf Sarffgadau'. Daeth ei fab, Manwgan ap Selyf, yn frenin Powys.

Yr adeg honno yr oedd ffiniau Powys yn ymestyn i'r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, ac yn cynnwys rhannau sylweddol o'r Gororau. Cafodd Selyf ei anfon gan ei dad (mae modd darllen rhai ffynonellau i olygu fod Cynan yn farw a'i fab yn teyrnasu) i geisio amddiffyn Powys rhag yr Eingl-Sacsoniaid. Ymunodd Selyf â'i ryfelwyr â llu y Brythoniaid a syrthiodd ym Mrwydr Caer (615 neu 616) (ceir y cofnod yn yr *Annales Cambriae*) pan ymladdodd yn erbyn Æthelfrith o Northumbria. Dyma'r cysylltiad cyntaf rhwng brenin o  Loegr â Chymry. Mae'n bosibl fod Selyf yn arweinydd lluoedd y Brythoniaid yn y frwydr dyngedfennol honno, a dorrodd y cysylltiad rhwng teyrnasoedd Cymru a'r Hen Ogledd.

Cyfeirir at Arofan fel "bardd Selyf ap Cynan" yn Nhrioedd Ynys Prydain. Mewn triawd arall, mae'n un o 'Dri Aerfeddawg (arweinwyr rhyfel) Ynys Prydain', gyda Urien fab Cynfarch (Urien Rheged) ac Afaon fab Taliesin. Mewn amrywiad ar un o'r Trioedd a geir yn Llyfr Du Caerfyrddin, enwir march Selyf fel Du Hir Derwenydd, sy'n un o 'Dri Thom Edystr Ynys Prydain' (Tri Phynfarch...).

Ceir cyfeiriad ato yn y chwedl *Breuddwyd Rhonabwy* hefyd, fel un o farchogion Arthur.

Parhaodd bri Selyf hyd yr Oesoedd Canol. Cyfeiria'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr at ryfelwyr Powys fel "cenawon Selyf."

## Ffynhonnell
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. newydd, 1991)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 610au
Categori:Teyrnoedd Powys
Gorsaf reilffordd Aberffrwd

Saif **gorsaf reilffordd Aberffrwd** wrth ymyl pentrefan Aber-ffrwd, Ceredigion, Cymru. Mae hi'n gwasanaethu'r pentref gyda thrênau i Lanbadarn Fawr, Pontarfynach ac Aberystwyth. Mae'r orsaf hon yn gyfryngol ar y Rheilffordd Dyffryn Rheidol ac mae hi'n fan pasio i'r trênau ar y rheilffordd un llinell.  Mae tŵr dŵr yn yr orsaf hon lle y gall y locomotifau ager yn ail-lenwi cyn iddynt daclo'r ffordd fynyddig i Bontarfynach.

bawd|dim|300px|Cyrhaedda trên yng ngorsaf Aberffrwd

Fel mesur cynilo, diddymodd British Rail y llinell osgoi rhai o flynyddoedd cyn iddynt ei chau hi, ac anghytbwysodd hyn yr amserlen felly ailosodwyd hi ar ôl preifateiddiad y llinell.  Gellir dod o hyd llinell osgoi arall yng ngorsaf Capel Bangor.

## Dolenni allanol
*Locomotif rhif 7 (Owain Glyndŵr) yn casglu dŵr yng ngorsaf Aberffrwd yn nyddiau BR.
* Rheilffordd Dyffryn Rheidol

Aberffrwd
Categori:Rheilffordd Dyffryn Rheidol
Aber-ffrwd, Ceredigion

:''Am y pentrefan o'r un enw yn Sir Fynwy, gweler Aber-ffrwd, Sir Fynwy.''

Pentrefan yng nghymuned, Melindwr, Ceredigion, Cymru, yw **Aber-ffrwd** neu **Aberffrwd** (). Saif ar ochr ddeheuol Afon Rheidol, tua 6.5 milltir (10&nbsp;km) i'r dwyrain o Aberystwyth. 

Mae gorsaf reilffordd gan y pentref ar y rheilffordd gul sy'n cael ei rhedeg gan Reilffordd Dyffryn Rheidol.

## Cyfeiriadau
Categori:Melindwr
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Chhattisgarhi

**Chnattisgarhi** yw iaith frodorol talaith Chhattisgarh (Hindi छत्तीसगढ़), y dalaith ddiweddaraf yn system ffederal India, sy'n gorwedd yng nghanolbarth y wlad.

Mae Chhattisgarhi yn iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn i uwch-deulu'r ieithoedd Indo-Iranaidd yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Categori:Chhattisgarh
Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Indo-Ariaidd
Dogfeiling

Roedd **Dogfeiling** yn deyrnas fechan yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn yr Oesoedd Canol Cynnar, a fu yn ddiweddarach yn un o ddau gwmwd a ffurfiai cantref Dyffryn Clwyd.

Yn ôl traddodiad, ffurfiwyd teyrnas Dogfeiling gan Ddogfael, un o feibion Cunedda, brenin teyrnas Gwynedd. Bodolodd teyrnas Dogfeiling, a oedd yn fwy sylweddol na'r cwmwd diweddarach gyda thiriogaeth tua'r un maint â chantref Dyffryn Clwyd, o 445 tua o gwmpas y flwyddyn 700 pan gafodd ei hymgorffori yng Ngwynedd fel rhan o Wynedd Is Conwy (Y Berfeddwlad). Er nad yn fawr nid oedd yn ddibwys, ac ymddengys iddi fedru cystadlu â theyrnas Powys, i'r de-ddwyrain, yn y 7g.
 
Yn yr Oesoedd Canol, Dogfeiling oedd y pwysicaf o ddau gwmwd Dyffryn Clwyd ac un o'r cyfoethocaf ei dir yn y gogledd. Ei chanolfan oedd Rhuthun. Roedd llawer o dir y cwmwd yn perthyn i esgobaeth Bangor.

Categori:Teyrnasoedd Cymru
Categori:Cymydau Cymru
Sindhi

**Sindhi** yw'r iaith frodorol a siaredir yn rhanbarth Sindh yn ne-ddwyrain Pacistan, i'r dwyrain o afon Indus, a rhan o ogledd-orllewin talaith Gujarat yn India.

Mae Sindhi yn iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn i uwch-deulu'r ieithoedd Indo-Iranaidd yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Indo-Ariaidd
Categori:Ieithoedd Pacistan
Rajasthani

**Rajasthani** yw iaith swyddogol talaith Rajasthan yng ngogledd-orllewin India, ar y ffin â Phacistan.

Mae Rakasthani yn iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn i uwch-deulu'r ieithoedd Indo-Iranaidd yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Indo-Ariaidd
Categori:Rajasthan
Cyfunrywioldeb

bawd|Logo cyfunrywioldeb, sy'n dangos dau symbol gwryw wedi'u cysylltu ac yn mynd i'r un cyfeiriad.
Gall **cyfunrywioldeb** gyfeirio at ymddygiad neu atyniad rhywiol rhwng pobl o'r un ryw, neu at gyfeiriadedd rhywiol. Yn achos cyfeiriadedd, mae'n disgrifio atyniad rhywiol a rhamantus parhaus tuag at rai o'r un ryw, ond nid yn angenrheidiol ymddygiad rhywiol. Cyferbynnir gyfunrywioldeb â heterorywioldeb, deurywioldeb ac anrhywioldeb.

Mae ymddygiad cyfunrywiol i'w gael ymhlith nifer o anifeiliaid ar wahân i fodau dynol, yn enwedig ymhysg anifeiliaid cymdeithasol.

bawd|dim|Dau ddyn mewn partneriaeth cyfunrywiol

## Terminoleg a geirdarddiad 
Bathiad diweddar wedi'i seilio ar y gair Saesneg *homosexuality* (o'r Roeg *hom* (yr un peth) a'r Lladin *sex* (rhyw) yw "cyfunrywioldeb". Yn yr un modd ceir "anghyfunrywioldeb" i ddisgrifio pen arall y sbectrwm cyfeiriadedd rhywiol, er bod y term "heterorywioldeb" yn fwy cyffredin. Term Cymraeg llawer hŷn yw **gwrywgydiaeth** a chafodd ei ddefnyddio gan yr Esgob William Morgan ym Meibl Cymraeg 1588. Er y rhan "gwryw" o'r gair, mewn nifer o gyd-destunau mae'n cyfeirio at weithredoedd a serchiadau rhywiol rhwng menywod yn ogystal â dynion. Mae nifer yn ffafrio cyfunrywioldeb fel term Cymraeg mwy modern, tra bo eraill yn cysylltu'r fath air ag hen agweddau meddygol tuag at gyfunrywioldeb fel afiechyd meddwl. "Hoyw" yw'r term poblogaidd, anffurfiol i gyfeirio at gyfunrywioldeb, yn enwedig cyfunrywioldeb rhwng dynion, er ei fod yn gamgyfieithad o'r gair Saesneg *gay*: tan yn ddiweddar bu'r gair yn gyfystyr â "sionc" neu "bywiog". Mae'r term "lesbiaidd" pob amser yn dynodi cyfunrywioldeb rhwng menywod. Termau mantell yw LHD (lesbiaidd, hoyw a deurywiol) a LHDT (lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsryweddol). Mae'r gair *queer*, oedd yn arfer cael ei ystyried yn sarhaus, wedi cael ei adfer gan bobl LHDT yn negawdau diweddar fel term positif.

## Gweler hefyd 
* Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
* Balchder hoyw

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  *Answers to Your Questions About Sexual Orientation and Homosexuality*, Yr Asiantaeth Seicoleg Americanaidd


Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Categori:LHDT
Einion Wan

Roedd **Einion Wan** (fl. tua 1210 - 1245) yn un o Feirdd y Tywysogion a gysylltir â theyrnasoedd Gwynedd a Phowys yn ail chwarter y 13g.

## Bywgraffiad
Ni wyddys dim am fywyd y bardd ac eithrio'r hyn y gellir ei gasglu o dystiolaeth y chwe cherdd ganddo sydd wedi goroesi. Mewn canlyniad y cwbl y medrem ddweud â sicrwydd yw ei fod wedi canu i Lywelyn Fawr a'i feibion Dafydd a Gruffudd yng Ngwynedd tua diwedd ei deyrnasiad ac i'r tywysog Madog ap Gruffudd Maelor o Bowys tua'r un adeg. Gan fod cyfran sylweddol o'i waith ar goll ni ellir dweud yn bendant ei fod yn frodor o un o'r teyrnasoedd hynny, er bod hynny'n ymddangos yn dra thebygol. Ar un adeg ceisiai rhai ysgolheigion uniaethu Einion Wan a'i gyfoeswr Einion ap Gwgon, ond ni dderbynnir hynny bellach. Dichon fod yr epithet *(g)wan* yn cyfeirio at eiddilwch ei gorff.

## Cerddi
Chwech o gerddi gan Einion Wan sydd wedi goroesi, a cheir y testunau cynharaf yn Llawysgrif Hendregadredd a Llyfr Coch Hergest. Canodd gerdd o fawl ar ffurf cadwyn o englynion i Lywelyn Fawr, sydd efallai i'w ddyddio i'r cyfnod cyn 1215-1218. Ceir cerddi mawl i Ddafydd ap Llywelyn a'i frawd Gruffudd yn ogystal. Mae'r gerdd i Ddafydd yn enghraifft o gerdd dadolwch, sy'n ceisio cymod rhwng y bardd a'i noddwr. Ym Mhowys, canodd gerdd o foliant i'r tywysog Madog ap Gruffudd, un o ddeiliaid mwyaf ffyddlon Llywelyn Fawr.

Cedwir dwy farwnad nodedig o waith y bardd. Mae un ohonynt yn farwnad i Fadog ap Gruffudd a'r llall yn farnwad i Lywelyn Fawr ei hun. Mae marwnad Llywelyn ar ffurf cadwyn o englynion, ac ar sail hynny mae modd awgrymu iddi gael ei ganu o flaen gosgordd y tywysog, efallai yn ei brif lys yn Aberffraw gan fod pwyslais yn y canu ar gysylltiadau Llywelyn â Môn a'r golled i wŷr yr ynys ar ôl Llywelyn. Dyma un o'r englynion:

Iorferth esillydd! Arfogion — ei hil!
::Hael gynnil gynrheinion!
:Gwae ni, Wynedd orchorddion,
:Gweled llawr ar llyw mawr Môn.

## Llyfryddiaeth
*Peredur I. Lynch (gol.), 'Gwaith Einion Wan', yn *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion', cyfrol VI.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1250au
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Rhestr digwyddiadau Cymru, 17g

Dyma **restr o ddigwyddiadau yng Nghymru yn yr 17g.**
## Cronoleg
* 1610au: Piwritaniaeth yn dechrau ennill tir, ar draul Anglicaniaeth
* 1617-1630 : William Vaughan yn ceisio sefydlu Cambriol, gwladfa Gymreig yn Newfoundland
* 1620 : Mae'r llong *Mayflower* yn hwylio i'r Amerig; ymhlith y *Tadau Pererin*, mae pump o Gymry
* 1621 : John Davies yn cyhoeddi *Antiquae Linguae Britannicae Rudimenta*
* 1630 : Cyhoeddi *Y Beibl Bach* gan yr esgob Richard Parry a'r Dr John Davies o Fallwyd.
* 1632 : John Davies yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg-Lladin yr *Antiquae Linguae Britannicae Dictionarum Duplex*
* 1639 : Yr eglwys ymneilltuol gyntaf yn cael ei sefydlu yn Llanfaches
* 1641 : Dechrau Rhyfel Cartref Lloegr, fydd yn para hyd 1660
* 1644 : Y brenin Charles I yn caslgu milwyr yng Nghymru
* 1648 : Cipio Castell Penfro gan luoedd y Senedd; diwedd y rhyfel cartref cyntaf; yr ail ryfel yn dechrau; Brwydr San Ffagan; Cromwell yng Nghymru
* 1649 : Dienyddio'r brenin Charles I; arglwyddiaeth Oliver Cromwell
* 1650-1653 : ''Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru*

* 1653 : *Llyfr y Tri Aderyn* gan Morgan Llwyd o Wynedd
* 1660 : Adferiad y brenin Charles II; adfer Cyngor Cymru
* 1662-1662 : Erlid gweinidogion Piwritanaidd
* 1670 : Amcangyfrifir fod 370,000 o bobl yn byw yng Nghymru
* 1673 : Y *Test and Corporation Act'' (yn ddeddf hyd 1828) yn gorfodi swyddogion o bob math i dyngu llw o ffydlondeb i Eglwys Loegr
* 1674 : Sefydlu'r Ymddiredolaeth Gymreig gan Thomas Gouge yn arwain at agor 87 'ysgolion elusennol' erbyn y flwyddyn ganlynol
* 1678 : Y Cynllwyn Pabaidd
* 1681 : Gorffen cyhoeddi *Canwyll y Cymry*. Gweithgareddau'r Ymddiredolaeth Gymreig yn gorffen
* 1682 : Crynwyr o Gymru yn ymfudo i Pennsylvania
* 1689 : Diddymu Cyngor Cymru
* 1699 : Sefydlu'r Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol (SPCK)
* Troead y ganrif : 413,000 yw poblogaeth Cymru


Categori:Hanes Cymru yn ôl canrif
Byron Stevenson

Chwaraewr pêl-droed o Gymru oedd **William Byron Stevenson** (7 Medi 1956 – 6 Medi 2007).

## Dolenni allanol
* Byron Stevenson ar Sporting-Heroes.net

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Tal y Fan

**Tal y Fan** neu **Tal-y-fan** yw'r copa mwyaf gogleddol o'r Carneddau, wedi ei wahanu oddi wrth Drum gan Fwlch y Ddeufaen. Saif ychydig i'r de o Benmaenmawr ac ar ffin y gymuned honno ar yr arfordir ac i'r gorllewin o rannau isaf Dyffryn Conwy. Foel Lwyd yw'r copa fymryn yn is i'r gorllewin o'r prif gopa. Rhwng Tal y Fan a'r bryniau îs ger Penmaenmawr ceir rhosdir corslyd eang gyda afon Gyrrach, sy'n tarddu ar Tal y Fan, yn rhedeg drosto.

Ceir nifer o olion cynhanesyddol ar ei lethrau isaf, yn arbennig o gwmpas Bwlch y Ddeufaen, lle roedd y ffordd Rufeinig yn dilyn llwybr ffordd lawer hŷn, o Oes yr Efydd. Yn eu plith y mae cromlech Maen y Bardd, ar lethrau deheuol Tal y Fan.

Islaw llethrau dwyreiniol Tal y Fan ceir eglwys hynafol Llangelynin ("yr Hen Eglwys" ar lafar).

Gellir dringo Tal y Fan o sawl cyfeiriad. Y llwybr hawsaf yw hwnnw sy'n cychwyn o ben y lôn ym Mwlch y Ddeufaen. Gellir cyrraedd y copa o gyfeiriad Bwlch Sychnant, eglwys Llangelynin, Rowen, Penmaenmawr neu Lanfairfechan yn ogystal.

Mae llethrau gogleddol Tal y Fan a'r rhosdir uchel rhyngddo a bryniau Penmaenmawr yn lle da i weld merlod mynydd Cymreig.

Categori:Caerhun
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Penmaenmawr
Aston Villa F.C.

Tîm pêl-droed o Birmingham yw **Aston Villa Football Club**.

Maen nhw'n chwarae yn Parc Villa.

Prif gystadleuwyr Aston Villa yw Birmingham City (yn yr Darbi Ail Ddinas) a West Bromwich Albion (yn y Darbi Gorllewin Canolbarth Lloegr).

## Chwaraewyr
### Chwaraewyr Cymreig
Mae Aston Villa wedi cael nifer o chwaraewyr Cymreig ar hyd y blynyddoedd. Fodd bynnag, nid oes gan Aston Villa unrhyw chwaraewyr Cymreig ar hyn o bryd.

## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed Lloegr