Blaenau Ffestiniog

Tref yng Ngwynedd, Cymru, yw **Blaenau Ffestiniog**(). Fe'i lleolir gerllaw Parc Cenedlaethol Eryri. Mae ganddi boblogaeth o  4,830 (Cyfrifiad 2001) (Gan gynnwys Llan Ffestiniog ). Mae Caerdydd 175.6 km i ffwrdd o Flaenau Ffestiniog ac mae Llundain yn 308.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sydd 29&nbsp;km i ffwrdd.

Roedd y dref yn ganolfan bwysig iawn yn y diwydiant llechi.

Mae'r wlad o gwmpas y dref yn rhan o Barc Cenedlaethol Eryri, ond dyw'r dref ei hunan ddim - fe'i heithriwyd oherwydd yr olion diwydiannol sy'n amlwg o amgylch y dref. Dywedir ei bod yn bwrw llawer o law yno. Lleolir y Moelwynion yn agos i'r dref, uwchben pentref Tanygrisiau.

Mae'r cylch yn cael ei wasanaethu gan bapur bro o'r enw Llafar Bro sy'n cael ei gyhoeddi unwaith y mis.

Yn hanesyddol, roedd yn rhan o Sir Feirionnydd.

## Hanes
bawd|Traphont yn y Blaenau tua 1875

Tyfodd y Blaenau yn gyflym o gwmpas y chwareli llechi yn ystod y 19g wedi i ŵr o'r enw Methusalem Jones ddarganfod llechfaen yn yr ardal yn yr 1760au. Agorwyd rheilffordd fach (Rheilffordd Ffestiniog heddiw) i gludo llechi o'r Blaenau i Borthmadog, oedd yn borthladd bach prysur yn y 19eg ganrif. Yn anterth y diwydiant llechi ar droad yr 20g, cododd poblogaeth y dref i 11,434 yn ôl cyfrifiad 1901, gan ei gwneud yn ail dref fwyaf gogledd Cymru ar ôl Wrecsam ar y pryd.

## Diwylliant
### Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mlaenau Ffestiniog ym 1898.

### Cerddoriaeth Gyfoes Gymraeg
Mae rhestr faith o fandiau Cymraeg yn dod o Flaenau Ffestiniog, yn eu plith: Anweledig, Llwybr Llaethog, Mim Twm Llai, Frizbee, dau boi o Blaena, Llan Clan a Gwibdaith Hen Fran er enghraifft.

### Corau meibion y Brythoniaid a'r Moelwyn
## Trafnidiaeth
Saif Blaenau ar un pen Rheilffordd Dyffryn Conwy, sy'n ei chysylltu â Chyffordd Llandudno a Llandudno trwy dirlun prydferth Dyffryn Lledr a Dyffryn Conwy. Ceir lein arall sydd ar gyfer twristiaid yn bennaf heddiw ond yn y gorffennol a fu'n dwyn llechi i'r cei ym Mhorthmadog, sef Reilffordd Ffestiniog. Mae'r A470 yn mynd trwy'r dref cyn dringo Bwlch y Gorddinan. Mae gwasanaethau bws cyson T22 i Borthmadog a Chaernarfon sy'n cysylltu â'r gwasanaeth i Fangor ac mae gwasanaethau bysus eraill i Landudno a Dolgellau. Mae gwasanaeth bws lleol hefyd sy'n cysylltu Tanygrisiau a Rhiwbryfdir gyda chanol y dref.

## Ysgolion
Mae'r dref yn cael ei gwasanaethu gan dair ysgol gynradd, sef: Ysgol Manod, Ysgol Maenofferen ac Ysgol Tanygrisiau. Mae'r ysgolion hyn yn bwydo'r ysgol uwchradd leol, Ysgol y Moelwyn.

[250px|bawd|chwith|Golygfa o'r Blaenau, yn edrych i lawr o'r [Moelwyn Bach]]

## Clybiau a Chymdeithasau
*Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau
*Clwb Rygbi Bro Ffestiniog
*Clwb Golff Ffestiniog
*Seindorf yr Oakeley
*Côr y Brythoniaid
*Côr y Moelwyn
*Y Fainc Sglodion - cymdeithas hanesyddol leol
*Sgotwrs 'Stiniog

bawd|Seiclwr mynydd yn ymarfer ar un o draciau Antur Stiniog, Blaenau Ffestiniog
## Cyflogaeth
Er fod y diwydiant chwareli llechi yn parhau i gyflogi nifer o bobl yn y dref, mae'r diwydiant hwn wedi cael ei ddisodli fel prif gyflogwyr gan ffatri Blaenau Plastics sydd â staff o tua 300. Rhai o gyflogwyr mawr eraill y dref yw ffatri Metcalfe, sy'n creu offer arlwyo, a phwerdy trydan-dŵr Tanygrisiau. Mae dau gwmni cludiant ffyrdd mawr wedi eu lleoli yn yr ardal hefyd, sef 'Roberts Ffestiniog' o Lan Ffestiniog a 'E. Hughes' o'r Manod.

## Gwahanol Ardaloedd y Dref
*Tanygrisiau sy'n ystyried ei hun yn bentref ar wahân.
*Rhiwbryfdir
***Canol y Dref**
*Manod

## Tafarnau'r Dref
*Gwesty'r Manod
*Y Meirion
*Gwesty'r Frenhines (y Queens)
*King's Head ('Y Tap')
*Clwb y Ffiwsilwyr Brehninol Cymreig
*Clwb Rygbi Bro Ffestiniog

## Enwogion
*Bruce Griffiths - ysgolhaig a geiriadurwr (golygydd Geiriadur yr Academi).
*Arwel Gruffydd - actor a chyn-gyfarwyddwr artistig Theatr Genedlaethol Cymru.
*Ted Breeze Jones - naturiaethwr, adarydd a ffotograffydd.
*Geraint Vaughan Jones - nofelydd.
*Idwal Jones nofelydd Americanaidd Cymreig
*Rhys Maengwyn Jones (1941-2001) archeolegydd ac anthropolegydd a oedd yn arbenigo yng nghyn hanes brodorion cynhenid Awstralia
*Robert Thomas Jones - ysgrifennydd cyffredinol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru ac Aelod Seneddol.
*Eigra Lewis Roberts - nofelwraig a dramodydd.
*Yr Athro Gwyn Thomas - cafodd y bardd ac ysgolhaig adnabyddus, a aned yn Nhanysgrisiau ei fagu yn y Blaenau.
*R. Bryn Williams - ganed y llenor a hanesydd yn y Blaenau ym 1902 a threuliodd ei blentyndod cynnar yno cyn symud gyda'i rieni i'r Wladfa ym Mhatagonia.
*Glyn Wise - seren teledu realiti, cyn-gyflwynwr ar raglen radio C2, ac offeiriaid yn yr Eglwys yng Nghymru.
*Dewi Prysor - awdur a chyflwynydd teledu.
*Gai Toms - cerddor.
*Ceri Cunnington - cerddor ac actor.
*Gwyn Vaughan Jones - actor.
*David Felgate - cyn-golwr i dîm pêl-droed rhyngwladol Cymru
*Yr Hybarch Archabad, y Tad Deiniol - mynach-offeiriaid yn yr Eglwys Uniongred Rwsiaidd

## Y Glaw
Mae glaw y Blaenau yn ddihareb. Mae’r graff canlynol yn seiliedig ar ddata o Hanes Plwyf Ffestiniog yn dangos nad dihareb go iawn yw heulwen hylifol '*liquid sun*' brolia rhai trigolion y dref!

## Llyfryddiaeth
*amryw awduron, *Chwareli a Chwarelwyr* (Caernarfon, 1974)
*Gwyn Thomas, *Yn Blentyn yn y Blaenau* (1981). Darlith hunangofiannol.
*Gwyn Thomas, *Blaenau Ffestiniog* (2007 Gomer). Casgliad o gerddi a lluniau.

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion y Moelwyn

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y dref 

Categori:Ffestiniog
Categori:Trefi Gwynedd