Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd

**Eglwys Sant Meugan** (neu ar lafar: **Eglwys y Thelwalls**) yw mam-eglwys Rhuthun, Plwyf Llanrhudd, Sir Ddinbych sy'n adeilad rhestredig Gradd I (Cyfeirnod grid:NGR SJ140577). Un siambr yw hi, ac mae'n dyddio i'r 13g gydag ychwanegiadau yn y 15g ac felly tipyn hŷn nag Eglwys Sant Pedr yng nghanol y dref. Roedd eglwys yma o’r 7g ond mae’r adeilad presennol yn dyddio o’r 15g yn unig. Saif ym mhlwyf a chymuned Llanbedr Dyffryn Clwyd. Yn y Llyfrgell Genedlaethol, ceir gweithredoedd tir dyddiedig Hydref 1322 sy'n dangos iddynt gael eu rhoi i William de Thelwalle gan John de Grey o Wilton (*"in campo de Llanrhuth"*). Gwnaed hyn gyda chaniatâd Syr Hugh, Rheithor Llanrhudd, a benodwyd yn Warden cyntaf. Un o deulu Seisnig y 'de Greys' oedd y perchennog, teulu a fu'n allweddol ym mrwydr Lloegr i goncro Cymru. Mae'r amrywiaeth cerrig yn waliau'r eglwys, heddiw'n ymddangos yn frithwaith tameidiog o wyn a choch, yn dwyllodrus felly, gan mai'r arferiad (tan yn ddiweddar) oedd gwyngalchu'r waliau tu allan, fel y gwelir yng nghofnodion taliadau'r eglwys.

Mae’r gofadail i John Thelwall (a fu farw yn 1586) a’i wraig Jane (m. 1585) o ‘Bathafarn House’ gerllaw i'w weld ar y mur ac un arall i'w mab Ambrose. Yma hefyd, ym mynwent yr eglwys, y saif Croes Sant Meugan, Croes Geltaidd o'r Oesoedd Canol. Ceir y cofnod cynta o'r eglwys yn Llyfr Treth Lincoln, yn 1254. Bu'r eglwys o dan gochl Eglwys Gadeiriol Bangor tan 1859 pan gafodd ei drosglwyddo i ofalaeth Eglwys Gadeiriol Llanelwy.

Mae ei chlochdy ar y talcen gorllewinol yn perthyn i'r Oesoedd Canol. Calchfaen golau yw gwneuthuriad y waliau, gyda pheth tywodfaen coch yma ac acw. Y tywodfaen coch hwn a roddodd yr enw i'r pentrefan: yr hen enw am y lliw coch yw 'rhudd'. Erbyn hyn, defnyddir y ffurf 'Llanrhydd' gan fod yma ystyr ehangach - hy yn 'rhydd' o'r fam-eglwys. Yr un 'rhudd' sydd yn y gair 'Rhuthun' (Rhudd + din) sydd tua hanner cilometr i'r gogledd-orllewin. Mae'r to'n perthyn i'r 15g - gyda 7 o drawstiau derw bwaog a cheir sgrîn pren i rannu'r gangell o'r un cyfnod, sy'n debyg iawn i sgriniau o Bowys. Gellir ei chymharu hefyd gydag eglwysi eraill yn yr ardal: Eglwys Derwen, Clocaenog, Llanfair Dyffryn Clwyd ac Eglwys Llanelidan.

Mae'r allor Jacobeiadd derw hefyd yn anghyffredin gan fod y coesau wedi'u naddu'n gain ar ffurf pedwar llew yn dal tarian. Yn 1721 codwyd galeri'r cerddorion yng nghefn yr eglwys a cheir cofnod cerfiedig o'r dyddiad yn y pren. Hyd at 1880 canhwyllau oedd yn goleuo'r capel ac yna lampiau efydd, sydd bellach ar goll.

Ceir dau ddrws i'r eglwys, y drws a ddefnyddir heddiw yw'r un yn ochr y gorllewin (cefn yr eglwys) on yr hen ddrws yw'r un yn yr ochr deheuol. O amgylch y drws hwn ceir ysgrifen Cymraeg, ond sydd bellach wedi'i wyngalchu. Y traddodiad yma yw fod yr elor, mewn cynhebrwng, yn dod i mewn drwy'r drws gorllewinol ac yn mynd allan drwy ddrws y de.

## Sant Meugan
Dywed Wade Evans fod Sant Meugan yn debygol o fod yn ddisgybl i Fartin, am fod Ffair Feugan yn cael ei chynnal ar y Llun ar ôl Gwyn Fartin. Dywedir ei fod yn seryddwr ac yn feddyg i Wrtheyrn, a'i fod fel Cristoffr yn nawddsant teithwyr. Mae ei ddydd Gŵyl ar y 25ain Medi.

## Cofebau
Ceir sawl cofeb i deulu'r Thelwalls ar fur y gogledd, sy'n dyddio i'r 16eg a'r 17g gan gynnwys:

Yn ôl Bywgrafiadur Cymreig Arlein: ''"O linach John Thelwall mab Eubule ap Simon ap Dafydd ap John Thelwall Hen, a'i wraig, Margaret, merch Ieuan ap Dio ap Meredydd o Langar, y disgynnodd cangen Parc Bathafarn o'r teulu. Mab iddynt hwy oedd John Thelwall (1528 - 1586)"''

;Y tu allan

Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 48.JPG|Y brif fynedfa
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 39.JPG
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 47.JPG
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 49.JPG|Clochdy o'r Oesoedd Canol

;Y tu fewn

Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 01.JPG|Yr olygfa tua'r allor
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 30.JPG|Sgrîn pren yn rhannu'r gangell; 15g
Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd, Rhuthun, Sir Ddinbych 2015 35.JPG|Rhan o Groes Geltaidd o'r Oesoedd Canol
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 14.JPG|Cofeb i Ambrose Thelwall, 9fed mab John Thelwall, Parc Bathafarn.

## Gweler hefyd
*Eglwyswen, Eglwys a phlwyf yng ngogledd Sir Benfro yw **Eglwyswen**; yr hen enw i'r eglwys oedd Sant Meugan.
*Pencelli - eglwys arall yn ardal Brycheiniog, de Powys, o'r un enw.

## Cyfeiriadau
Llanrhudd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Llanrhudd