open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maggie Smith

Actores o Loegr oedd y **Fonesig Margaret Natalie Smith**, CH DBE (28 Rhagfyr 1934 – 27 Medi 2024). Cafodd yrfa hir ac amrywiol ar lwyfan ac ar ffilm a theledu dros chwe deg mlynedd. Ymddangosodd mewn dros 50 ffilm ac roedd yn un o actoresau mwyaf adnabyddus gwledydd Prydain. Fe'i gwnaed yn Gadlywydd o Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) yn 1970 ac yn DBE yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 1990 am wasanaethau i'r celfyddydau perfformiadol, ac yn Aelod o Urdd Cydymaith Anrhydedd (CH) yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2014 am wasanaethau i ddrama.

Ym 1969, enillodd ei Gwobr Academi gyntaf am y ffilm, *The Prime of Miss Jean Brodie*. Yn ddiweddarach yn ei bywyd, daeth yn fwyaf adnabyddus am ei phortread o Violet yn y gyfres deledu *Downton Abbey*. ond symudodd gyda'i theulu i Rydychen pan oedd yn bedair blwydd oed. Mae'n ferch i Nathaniel Smith, patholegydd a anwyd yn Newcastle oedd yn gweithio ym Mhrifysgol Rhydychen, a Margaret (née Hutton), ysgrifenyddes a anwyd yng Nglasgow.

Fel plentyn, roedd ei rhieni yn arfer dweud stori ramantaidd i Smith am sut y gwnaeth y cwpl gyfarfod ar drên o Glasgow i Lundain drwy Newcastle. Mae ganddi ddau frawd gefell hŷn, Alastair ac Ian, a aeth i ysgol bensaernïaeth. Mynychodd Ysgol Uwchradd Rhydychen hyd nes oedd yn un 16 oed, pan aeth i astudio actio yn yr Oxford Playhouse.

Priododd â'r actor Robert Stephens ym 1967. Roedd ganddyn nhw dau fab: Chris Larkin (g. 1967) a Toby Stephens (g. 1969). Ysgaron nhw ym 1975. Priododd Maggie Smith y dramodydd Beverley Cross ym 1998. Bu farw Smith yn Llundain yn 89 oed. 

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

**Theatr**

*The Lady in the Van* (1999) 

### Ffilm
### Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Patrick Warburton

Actor Americanaidd yw **Patrick John Warburton** (ganwyd 14 Tachwedd 1964).

## Ffilmiau / Teledu
* *Buzz Lightyear of Star Command:The Adventure Begins*
* *Buzz Lightyear of Star Command*
* ''The Emperor's New Groove*
* *Big Trouble*
* *8 Simple Rules... for Dating My Teenage Daughter*
* *Home on the Range*
* *Hoodwinked!*
* *The Civilization of Maxwell Bright*
* *Kronk's New Groove*
* *Happily N'Ever After*
* *Open Season*
* *Bee Movie*
* *The Emperor's New School*
* *Hoodwinked Too! Hood vs. Evil''

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Pobl o New Jersey
De Maelor

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **De Maelor** (Saesneg: *Maelor South*). Saif ger y ffin â Lloegr i'r de-ddwyrain o ddinas Wrecsam. Mae'n cynnwys pentrefi Llannerch Banna, Hanmer a Llys Bedydd. Arferai ffurfio rhan ddeheuol Maelor Saesneg.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,137.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Taleithiau'r Iseldiroedd

Rhennir yr Iseldiroedd yn ddeuddeg o daleithiau fel a ganlyn (gyda'i prifddinasoedd):

Rhennir pob talaith y gymunedau neu *gemeenten*; mae 443 ohonynt i gyd.
Meg Ryan

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Meg Ryan** (19 Tachwedd 1961).

## Gwaith ffilm a theledu 
### Ffilmiau 1981-2000 
* *Rich and Famous* (1981)
* *Amityville 3-D* (1983)
* *Top Gun* (1986)
* *Armed and Dangerous* (1986)
* *Promised Land* (1987)
* *Innerspace* (1987)
* *D.O.A.* (1988)
* *The Presidio* (1988)
* *When Harry Met Sally...* (1989)
* *Joe Versus the Volcano* (1990)
* *The Doors* (1991)
* *Prelude to a Kiss* (1992)
* *Sleepless in Seattle* (1993)
* *Flesh and Bone* (1993)
* *A Century of Cinema* (1994) (documentary)
* *When a Man Loves a Woman* (1994)
* *I.Q.* (1994)
* *French Kiss* (1995)
* *Restoration* (1995)
* *Courage Under Fire* (1996)
* *Addicted to Love* (1997)
* *Anastasia* (1997) (llais)
* *City of Angels* (1998)
* *Hurlyburly* (1998)
* ''You've Got Mail* (1998)
* *Hanging Up* (2000)
* *Proof of Life* (2000)

### Ffilmiau 2001 - presennol 
* *Kate & Leopold* (2001)
* *Searching for Debra Winger* (2002) (documentary)
* *In the Cut* (2003)
* *Against the Ropes* (2004)
* *In the Land of Women* (2007)
* *My Mom's New Boyfriend* (2008)
* *The Deal* (2008)
* *The Women* (2008)
* *Serious Moonlight* (2009)

### Teledu 
* *One of the Boys* (1982) (diddymwyd ar ôl 13 pennod)
* *As the World Turns* (played Betsy Stewart, 1982-1984)
* *Charles in Charge* (recurring role as Meagan Parker 1984 and 1985)
* *Wildside* (1985) (diddymwyd ar ôl 6 pennod)
* *Captain Planet and the Planeteers* (aelod cast rhwng 1990-1991) (llais)
* *The Simpsons'' (llais Stacy Swanson)

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Fairfield County, Connecticut
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Hugo Weaving

Actor o Awstralia yw **Hugo Wallace Weaving** (ganwyd 4 Ebrill 1960). Ganwyd yn Nigeria i rieni o Loegr.

## Ffilmiau (detholiad)
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion o Awstralia
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring

Ffilm ffantasi o 2001 sy'n seiliedig ar y llyfr gan J. R. R. Tolkien yw ***The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring***. Cychwynnwyd ar y gwaith o addasu'r trioleg yn Awst 1997 gan Jackson a Christian Reeves.

## Cymeriadau 
* *Frodo Baggins* - Elijah Wood
* *Sam* - Sean Astin
* *Aragorn* - Viggo Mortensen
* *Gandalf* - Ian McKellen
* *Legolas* - Orlando Bloom
* *Merry* - Dominic Monaghan
* *Pippin* - Billy Boyd
* *Gimli* - John Rhys-Davies
* *Boromir* - Sean Bean
* *Arwen* - Liv Tyler
* *Elrond* - Hugo Weaving
* *Galadriel* - Cate Blanchett
* *Celeborn* - Marton Csokas
* *Saruman* - Christopher Lee
* *Bilbo Baggins* - Ian Holm
* *Haldir* - Craig Parker
* *Sauron* - Sala Baker
* *Lurtz* - Lawrence Makoare
* *Rosie Cotton* - Sarah McLeod
* *Gollum* - Andy Serkis

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Marton Csokas

Actor o Seland Newydd yw **Marton Csokas** (ganwyd 30 Mehefin 1966).

## Ffilm/teledu
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion o Seland Newydd
Christopher Lee

Actor o Loegr oedd **Christopher Lee** (27 Mai 1922 - 7 Mehefin 2015).

## Ffilmiau
**Penny and the Pownall Case* (1948)
**Scott of the Antarctic* (1948)
**Trottie True* (1949)
**Captain Horatio Hornblower R.N.* (1951)
**Paul Temple Returns* (1952)
**Moulin Rouge* (1952)
**The Dark Avenger* (1955)
**The Cockleshell Heroes* (1955)
**Port Afrique* (1956)
**The Curse of Frankenstein* (1957)
**A Tale of Two Cities* (1958)
**The Hound of the Baskervilles* (1959)
**The Mummy* (1959)
**The Two Faces of Dr. Jekyll* (1960)
**The Terror of the Tongs* (1961)
**The Puzzle of the Red Orchid* (1962)
*''The Devil's Agent* (1962)
**Sherlock Holmes and the Deadly Necklace* (1962)
**Dr. Terror's House of Horrors* (1965)
**The Face of Fu Manchu* (1965)
**Dracula: Prince of Darkness* (1966)
**The Devil Rides Out* (1968)
**The Blood of Fu Manchu* (1968)
**Dracula Has Risen from the Grave* (1968)
**The Private Life of Sherlock Holmes* (1970)
**The House That Dripped Blood* (1971)
**Dracula A.D. 1972* (1972)
**The Three Musketeers* (1973)
**The Man with the Golden Gun* (1974)
**To the Devil, A Daughter* (1976)
**Return from Witch Mountain* (1978)
**The Salamander* (1981)
**House of the Long Shadows* (1983)
**Mask of Murder* (1985)
**The Return of the Musketeers* (1989)
**Welcome to the Discworld* (1996)
**The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring* (2001)
**The Golden Compass* (2007)
**Star Wars: The Clone Wars'' (2008)

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl o Lundain
Centimetr

Uned fesur hyd yn y system fetrig yw **centimetr** neu **gentimedr** (cm). Mae can centimetr mewn metr, a deg milimetr mewn centimetr. Er nad yw'n cydymffurfio â'r arfer o ddefnyddio pwerau o 1000 ar gyfer unedau yn y system SI, mae'n ymarferol iawn ar gyfer mesuriadau pob dydd.

Mae centimetr yn gywerth â tua 0.3937 modfedd.

Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau SI
Atgenhedlu

bawd|200px|Planhigyn *Kalanchoë pinnata* yn magu epil blanhigion ar hyd ymylon ei ddail: enghraifft o atgenhedlu an-rhywiol
[bawd|200px|Llewod yn [Cenia yn atgenhedlu]]
Y broses fiolegol sy'n creu organebau unigol newydd yw **atgenhedlu** (Saesneg: *reproduction*). Mae atgenhedlu yn rhinwedd greiddiol o fywyd; mae pob organeb (hyd y gwyddom) yn ganlyniad i atgenhedlu. Mae dau fath: atgenhedliad rhywiol (gweler cyfathrach rywiol) neu'n an-rhywiol ac weithiau gall un rhywogaeth fel yr affid newid o'r naill i'r llall.

Trwy 'atgenhedlu'n an-rhywiol', gall unigolyn atgenhedlu heb angen aelod arall o'r un rhywogaeth. Mae ymraniad cell facteriol yn ddwy epil gell yn enghraifft o atgenhedlu an-rhywiol. Ond mae organebau amlgellog yn atgenhedlu'n an-rhywiol hefyd; gall y rhan fwyaf o blanhigion atgenhedlu'n an-rhywiol.

Mae'n rhaid i ddau unigolyn gymryd rhan mewn 'atgenhedlu rhywiol', un o bob rhyw gan amlaf. Mae atgenhedlu dynol yn rhywiol.
Lilo & Stitch

Ffilm animeiddiedig yw **Lilo & Stitch** (2002)

## Cymeriadau 
* *Lilo* - Daveigh Chase
* *Stitch* - Chris Sanders
* *Nani* - Tia Carrere
* *Dr. Jumba Jookiba* - David Ogden Stiers
* *Agent Pleakley* - Kevin McDonald
* *David Kawena* - Jason Scott Lee
* *Cobra Bubbles* -  Ving Rhames
* *Grand Councilwoman* - Zoe Caldwell
* *David Kawena* - Jason Scott Lee
* *Captain Gantu* -  Kevin Michael
* *Rescue Lady* Susan Hegarty

## Gweler hefyd 
* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Fryslân

[bawd|220px|[Baner Fryslân]]

Un o daleithiau yr Iseldiroedd yw **Fryslân** (Iseldireg: **Friesland**). Mae'n rhan o'r ardal fwy a adwaenir fel Ffrisia. Fryslân yw'r enw yn iaith gynhenhid y dalaith, Ffriseg Gorllewinol. Ers 1997, hwn yw'r enw swyddogol, ac fe'i defnyddir mewn cyhoeddiadau swyddogol Iseldireg hefyd.

bawd|250px|canol|Talaith Fryslân yn yr Iseldiroedd

Roedd poblogaeth y dalaith yn 643,000 yn 2005. Prifddinas y dalaith yw Ljouwert (Iseldireg: *Leeuwarden*), gyda poblogaeth o 91,817.

Yn 2004 roedd 440,000 o bobl yn siarad Ffriseg Gorllewinol yn Fryslân, tua 350,000 o'r rhain yn ei siarad fel mamiaith. Rhoddir pecyn i bob newydd-ddyfodiad i'r dalaith yn egluro'r sefyllfa ieithyddol ac yn cyfeirio at gyfleusterau i ddysgu Ffriseg.

Cynrychiolir Fryslân gan faner trawiadol sy'n cynnwys 7 *pompeblêden* (dail lili'r dŵr felen) a bandiau glas a gwyn croesliniol.

## Dinasoedd 
* Leeuwarden (Ljouwert)
* Sneek (*Snits*)
* IJlst (*Drylts*)
* Sloten (*Sleat*)
* Stavoren (*Starum*)
* Hindeloopen (*Hylpen*)
* Workum (*Warkum*)
* Bolsward (*Boalsert*)
* Harlingen (*Harns*)
* Franeker (*Frjentsjer*)
* Dokkum (*Dokkum*)

[bawd|dim|Mae'r [Elfstedentocht, râs sglefrio iâ yn mynd heibio un ar ddeg dinas Fryslân pob tro bydd y rhew yn y camlesi o leiaf 15cm o drwch]]

## Gweler hefyd 
* Ried fan de Fryske Beweging (Cyngor y Mudiad Ffriseg)


Categori:Taleithiau'r Iseldiroedd
Rhiwallon

Gallai'r enw personol Cymraeg **Rhiwallon** gyfeirio at un o sawl person:

* Rhiwallon fab Urien (6g), pendefig o'r Hen Ogledd
* Rhiwallon ap Cynfyn (11g), brenin Gwynedd
* Rhiwallon Feddyg, tad Meddygon Myddfai
Rhun

Gallai'r enw personol Cymraeg **Rhun** gyfeirio at un o sawl person yn hanes Cymru:

* *Rhun*, mab i'r brenin Brychan, 
* Rhun fab Urien, un o feibion Urien Rheged, o'r Hen Ogledd
* Rhun ap Maelgwn Gwynedd, mab y brenin Maelgwn Gwynedd
* Rhun ab Owain Gwynedd, un o feibion y brenin Owain Gwynedd

Gweler hefyd:
* Caerhun, Dyffryn Conwy
Orlando Bloom

Actor yw **Orlando Bloom** (ganed 13 Ionawr 1977). Daeth i'r amlwg am y tro cyntaf yn 2001, fel tywysog y coblynnod, Legolas yn y ffilmiau *The Lord of the Rings* ac fel y gof Will Turner yn y ffilmiau *Pirates of the Caribbean*. Yn ddiweddarach, ymddangosodd fel y prif gymeriad mewn nifer o ffilmiau Hollywood fel Troy, Elizabethtown a Kingdom of Heaven. Yn fwy diweddar, ymddangosodd yn

''Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest* a *Pirates of the Caribbean: At World's End*. Mae ef hefyd yn serennu yn y ffilm *New York, I Love You* a *Sympathy for Delicious''. Perfformiodd Bloom yn broffesiynol ar lwyfan yn "In Celebration" yn Theatr Dug Caerefrog, Lon San Martin, tan ddiwedd y cynhyrchiad ar y 15fed o Fedi 2007.

## Ei fywyd cynnar 
Ganwyd Orlando Bloom yng Nghaergaint, Swydd Gaint, Lloegr. Ganwyd ei fam, Sonia Constance Josephine (née Copeland), yn yr adran Brydeinig o Kolkata, India, yn ferch i Betty Constance Josephine Walker a Francis John Copeland, a oedd yn feddyg ac yn llawfeddyg. Ar ochr ei fam, mae Bloom yn gefnder i'r ffotograffydd Sebastian Copeland. Trigai teulu mamgu Bloom ar ochr ei fam yn Tasmania, Awstralia a'r India, ac roeddent o dras Seisnig, gyda rhai ohonynt yn dod o Swydd Gaint yn wreiddiol. bawd|chwith|150px|Orlando Bloom yn 2005Yn ystod ei blentyndod, dywedwyd wrth Bloom mai ei dad oedd gwr ei fam, y nofelydd gwrth-apartheid Iddewig a anwyd yn Ne Affrica Harry Saul Bloom; fodd bynnag, pan oedd yn dair ar ddeg (naw mlynedd ar ôl marwolaeth Harry), esboniodd mam Bloom wrtho mai ei dad biolegol oedd Colin Stone, partner ei fam a ffrind i'r teulu. Gwnaed Stone, pennaeth ysgol iaith Concorde International, yn warcheidwad cyfreithiol ar Bloom pan fu farw Harry Bloom. Mae gan Bloom, a enwyd ar ôl y cyfansoddwr o'r 16g Orlando Gibbons, un chwaer, Samantha Bloom, a anwyd ym 1975.

Magwyd Bloom yn Eglwys Lloegr. Fel plentyn llwyddodd Orlando i oroesi yn Ysgol y Brenin Caergaint ac Ysgol San Edmund yng Nghaergaint er gwaethaf ei ddyslecsia. Cafodd ei annog gan ei fam i gymryd rhan mewn dosbarthiadau celf a drama. Ym 1993, symudodd i Lundain er mwyn dilyn cwrs dwy flynedd Lefel A yn Nrama, Ffotograffiaeth a Cherflunio yng Ngholeg y Celfyddydau Cain, Hampstead. Yna, ymunodd â'r Theatr Ieuenctid  Isa, gan dreulio dau dymor yno, gan ennill ysgoloriaeth i hyfforddi yn yr Academi Ddrama Americanaidd Brydeinig. Dechreuodd Bloom actio'n broffesiynol gyda rôlau mewn cyfresi teledu fel *Casualty* a *Midsomer Murders*, cyn iddo fentro i fyd ffilmiau lle serennod yn ei ffilm gyntaf *Wilde* (1997), gyda Stephen Fry. Yn ddiweddarach, aeth ymlaen i Ysgol Gerdd a Drama Guildhall yn Llundain, lle astudiodd actio.

## Ffilmiau 
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Bwdhyddion
Categori:Modelau o Loegr
Categori:Pobl o Gaint
Flevoland

Un o daleithiau yr Iseldiroedd yw **Flevoland**. Hi yw'r ieuengaf o ddeuddeg talaith yr Iseldiroedd, oherwydd crewyd y dalaith o'r tir a enillwyd trwy sychu rhan o'r Zuiderzee, gan gynnwys y cyn-ynysoedd Urk a Schokland.

bawd|canol|250px|Lleoliad Flevoland yn yr Iseldiroedd

Yn y gogledd mae'n ffinio ar Fryslân, ac yn y gogledd-ddwyrain ar Overijssel. Yn y gogledd-orllewin mae'n ffinio ar y Markermeer a'r Ijsselmeer. Yn y de-ddwyrain mae'n ffinio ar dalaith Gelderland, ac yn y de ar Utrecht a Noord-Holland.

Ceir dwy ran i'r dalaith: y Noordoostpolder, sy'n barhad o'r tir mawr, a'r Flevopolder, ynys wneuthuriedig fwyaf y byd. Cysylltir y Flevopolder a'r tir mawr gan bontydd a chob, yr Houtribdijk. Ar gyfartaledd, mae'r dalaith bum medr islaw lefel y môr. Y brifddinas yw Lelystad, ac ymhlith y dinasoedd eraill mae Almere a Dronten.


Categori:Taleithiau'r Iseldiroedd
Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg

Cyflwyniad i hanes llenyddiaeth Gymraeg hyd at gyfnod y Dadeni gan Saunders Lewis yw ***Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg***. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1932 yn Nghyfres y Brifysgol a'r Werin gan Wasg Prifysgol Cymru, lle mae'n dwyn yr is-deitl "Cyfrol 1: Hyd at 1535": ni chyhoeddwyd cyfrol 2 erioed. Ystyrir y llyfr yn garreg filltir yn hanes datblygiad ysgolheictod Cymraeg. Mae'r gyfrol yn ymdrin â hanes llenyddiaeth Gymraeg o'r 6g hyd tua'r flwyddyn 1535, sef cyfnod yr Hengerdd, Beirdd y Tywysogion, Rhyddiaith Cymraeg Canol, a Beirdd yr Uchelwyr.

## Cynnwys
Ceir penodau ar waith Aneirin a Taliesin, gwaith Beirdd y Tywysogion (neu'r Gogynfeirdd), arolwg treiddgar o ryddiaith Cymraeg Canol, yn cynnwys Pedair Cainc y Mabinogi a'r Tair Rhamant. Ond mae'r llyfr yn canolbwyntio ar waith y beirdd Cymraeg rhwng tua 1300 a 1535, gyda phennod gyfan ar waith Dafydd ap Gwilym.

Ystyriai Saunders Lewis fod Beirdd yr Uchelwyr (neu'r Cywyddwyr) a'u noddwyr yn cynrychioli'r diwylliant Cymraeg ar ei berffeithiaf. Mae ei feirniadaeth o'r canu hwnnw a'r dadansoddiad o'i gyd-destun cymdeithasol ymhlith y mwyaf dylanwadol o'r gwaith ysgolheigaidd ar ganu Beirdd yr Uchelwyr. Pwysleisia'r beirniad natur gymdeithasol y farddoniaeth a'r modd y cynhaliai seiliau cymdeithas yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Cymdeithas bendefigaidd ydoedd yn ei hanfod, ac mae'r awdur yn pwysleisio'r berthynas organaidd rhwng y bardd a'i noddwr uchelwrol. Mae'n cymharu twf Cyfundrefn y Beirdd neu'r Traddodiad Barddol i eglwys gadeiriol ganolesol, gyda chapeli newydd ac addurniadau eraill yn cael ei hychwanegu i gorff yr eglwys honno gyda threiglad amser, ond mae'r ychwanegiadau hyn yn tyfu o gorff gwreiddiol yr eglwys ac yn cydweddu iddi. Nodwedd arall ar y gwaith yw bod Saunders Lewis yn pwysleisio'r ffaith fod Cymru yn wlad drwyadl Gatholig yn y cyfnod hwnnw a bod hynny i'w weld yn ei llenyddiaeth a'i chrefydd, nodwedd a gawsai ei hesgeuluso gan ysgolheigion Cymreig cyn hynny, gan fod Cymru wedyn yn troi'n wlad Brotestannaidd.

Nodwedd arloesol arall o'r gyfrol yw'r modd y mae'r awdur yn pwysleisio'r cyd-destun Ewropeaidd.

## Llyfryddiaeth
*Saunders Lewis, *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1932; argraffiad newydd, 1986)

Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1932
Castell Dumbarton

Castell yn yr Alban sy'n dyddio yn ôl i'r Oesoedd Canol Cynnar yw **Castell Dumbarton**. Mae'r safle 240 troedfedd i fyny ar Graig Dumbarton uwchben tref Dumbarton, ger Glasgow, ar lan Afon Clud. Daw'r enw o'r enw Gaeleg: *Dùn Breatainn,*, "Caer y Brythoniaid").  Yma yn y cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid o Brydain yr oedd caer *Alt Clut* neu *Alclut* (**Allt Clud** mewn Cymraeg Diweddar), prif lys teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd. Codwyd castell arall yno yn yr Oesoedd Canol a ddaeth yn un o ganolfannau brenhinoedd yr Alban. Ychydig iawn o olion o'r cestyll hyn sy'n aros yno erbyn heddiw.
bawd|chwith|250px|Craig Dumbarton o'r de. Roedd caer Alt Clut ar y copa ar y dde.

## Hanes
Credir fod bryngaer ar y safle yn Oes yr Haearn, a gwyddys fod trigolion y safle strategol hon yn masnachu efo'r Rhufeiniad. Cyfeirir Sant Padrig at y safle mewn llythyr at y brenin Ceredig o Allt Clud ar ddiwedd y 5g (ond does dim sicrwydd fod y ddogfen yn ddilys).

250px|bawd|chwith|Llun o'r castell tua 1800
O'r 5g hyd ganol y 9g roedd Allt Clud yn brifddinas teyrnas Ystrad Clud. Tua 570, Rhydderch Hael oedd brenin Ystrad Clud. Ceir traddodiad fod Myrddin wedi arod yno yn ystod ei deyrnasiad. Yn 756 syrthiodd Allt Clud i lu o Bictiaid mewn cynghrair â gwŷr Northumbria, ond byr fu eu gafael arni. Erbyn y flwyddyn 870 roedd Llychlynwyr Dulyn yn ymosod ar y gaer; syrthiodd ar ôl pedwar mis o warchae pan dorrwyd y cyflenwad dŵr. Dychwelodd y brenin Olaf i Ddulyn yn 871 gyda 200 o longau yn dwyn caethweision a thrysor. Ymddengys fod annibyniaeth Allt Clud, a'r deyrnas, wedi dod i ben ar farwolaeth Owain Foel, pan gymerodd brenhinllin Kenneth mac Alpin reolaeth ar yr ardal.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n gastell brenhinol pwysig. Bu'n noddfa i  Dafydd II (mab Robert Bruce) a'i wraig ifanc, Joan, ar ô; i'r Albanwyr golli Brwydr Allt Halidon ger Berwick-upon-Tweed yn 1333. Patrick Hepburn, Iarll 1af Bothwell, oedd Capten y castell ar Ebrill 1, 1495. Yn 1548, ar ôl trychineb Brwydr Pinkie, ger Caeredin, daeth y castell yn noddfa i Mari I, brenhines yr Alban cyn iddi lwyddo i ddianc i Ffrainc. Dirywio fu hanes y castell ar ôl hynny, ond roedd yn dal i gael ei ddefnyddio fel cartref garsiwn yn y 18g a bu presenoldeb milwrol yno yn yr Ail Ryfel Byd hefyd.

Erbyn heddiw mae'r strwythurau cynnar i gyd wedi diflannu bron ac mae'r rhan fwyaf o'r adeiladwaith yn dyddio i amser Cromwell a'r 18g.

## Dolenni allanol
*  Undiscovered Scotland, Castell Dumbarton
*  www.rampantscotland.com Castell Dumbarton 
*  Castell Dumbarton - oriel ffotograffau 

Dumbarton
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngorllewin Swydd Dunbarton
Zuid-Holland

Un o daleithiau yr Iseldiroedd yw **Zuid-Holland** ("De Holland"). Saif yng ngorllewin y wlad, ger yr arfordir. Mae'r dalaith yn un o'r tiriogaethau mwyaf diwydiannol yn y byd, a'r dwysder poblogaeth ymhlith yr uchaf. Roedd y boblogaeth yn 3.46 miliwn yn 2006, gan wneud Zuid-Holland y fwyaf o daleithiau'r Iseldiroedd o ran poblogaeth.

bawd|canol|250px|Lleoliad talaith Zuid-Holland yn yr Iseldiroedd

Mae'n ffinio ar Zeeland yn y de, Noord-Brabant yn y de-ddwyrain a Gelderland ac Utrecht yn y dwyrain. Yn y gogledd mae'n ffinio ar Noord-Holland, tra mae'r môr ar yr ochr orllewinol. Hyd 1840 roedd Zuid-Holland a Noord-Holland yn un dalaith, Holland.

## Dinasoedd 
Y ddinas fwyaf yn y dalaith yw Rotterdam, sy'n un o bothladdoedd pwysicaf Ewrop; tra mae prifddinas y dalaith, Den Haag, hefyd yn brifddinas llywodraeth yr Iseldiroedd ac yn gartref i'r llys cyfiawnder rhyngwladol. Dinasoedd pwysig eraill yw Dordrecht, Delft, Leiden, Alphen aan den Rijn a Gouda.

Categori:Taleithiau'r Iseldiroedd
Cindy Pieters

Seiclwraig proffesiynol o Wlad Belg yw **Cindy Pieters** (ganed 24 Ionawr 1976 yn Veurne, Gwlad Belg).

## Palmarés
;1999
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Gwlad Belg
:3ydd La Flèche Wallonne Féminine

;2001
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Gwlad Belg

;2002
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Gwlad Belg

;2006
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Gwlad Belg

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Seiclwyr o Wlad Belg
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wlad Belg
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wlad Belg
Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Gwlad Belg

Rhestrir isod enillwyr **Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Gwlad Belg**. Cynhalir y pencampwriaethau yn flynyddol.

## Dynion
### Elite
### Odan 23
### Iau (Odan 18)
## Merched
### Elite
### Iau (Odan 18)
## Cyfeiriadau
*Cyn enillwyr (dynion) - Cycling WebSite 
*Canlyniadau 2007 - cyclingnews.com
*Canlyniadau 2005 - cyclingnews.com
*Canlyniadau 2001 - cyclingnews.com

Treial Amser Belg
Treial Amser
Ithel

Gallai **Ithel** gyfeirio at un o sawl person:

* Ithel, sant ac un o feibion tybiedig Ceredig, sefydlydd Ceredigion: ni wyddys dim arall amdano
* Ithel Hael (6g?), tad nifer o seintiau, yn ôl traddodiad
* Ithel ap Hywel (fl. 843), brenin Morgannwg a Gwent
* Ithel Ddu (14g), bardd

Gweler hefyd:
* Ab Ithel (1811-62), hynafiaethydd
Ithel Hael

:''Erthygl am Lydawr o'r 6ed ganrif yw hon. Am enghreifftiau o bobl eraill o'r enw Ithel, gweler Ithel.''

Pendefig o Lydaw, o dras Frythonig, oedd **Ithel Hael** (fl. 6g), neu **Ithael Hael** mewn rhai ffynonellau.

Ni wyddys nemor ddim amdano ond mae ganddo le yn hanes Cymru fel tad nifer o seintiau. Dywedir iddo ddod drosodd o Lydaw i Gymru gyda llwyth Emyr Llydaw i ddianc rhag y Ffranciaid.

Ceir dwy achrestr sy'n ymwneud ag Ithel yn y llawysgrifau. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg,  Gredifael, Tecwyn a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir y rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Fflewyn, Tegai, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan. Dywedir fod Fflewyn wedi dod i Gymru gydag Emyr Llydaw a Sant Cadfan.

## Cyfeiriadau 
*T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2001)

Categori:Hanes Llydaw
Categori:Llydawyr
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Fantasia 2000

Ffilm animeiddiedig Disney yw **Fantasia 2000**

## Cerddoriaeth
* *5. Sinfonie in c. Moll* - Ludwig van Beethoven
* *Pini di Roma* - Ottorino Respighi
* *Rhapsody in Blue* - George Gershwin
* ''L'Apprenti sorcier* - Paul Dukas
* *Le Carnaval des Animaux* - Camille Saint-Saëns
* *Pomp and Circumstance* - Edward Elgar
* *L'Oiseau de feu'' - Igor Stravinsky

## Gweler hefyd
* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Disney
Atlantis: The Lost Empire

Ffilm animeiddiedig Disney yw **Atlantis: The Lost Empire** (2001)

## Cymeriadau
* *Milo* - Michael J. Fox
* *Rourke* - James Garner
* *Y Dywysoges Kida* - Cree Summer
* *Y Brenin Kashekim Nedakh* - Leonard Nemoy
* *Gaetan "Mole" Molière* - Corey Burton
* *Audrey* - Jacqueline Obradors
* *Vinny* - Don Novello
* *Cookie* - Jim Varney
* *Sweet* - Phil Morris
* *Mrs. Packard* - Florence Stanley
* *Helga* - Claudia Christian
* *Preston B. Whitmore* - John Mahoney
* *Fenton Q. Harcourt* - David Ogden Stiers

## Gweler Hefyd
* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau Disney
Rhun fab Urien

Un o feibion Urien Rheged (fl. 550-90), brenin teyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd, oedd **Rhun fab Urien**, a elwir hefyd yn **Rhun Ryfeddfawr** (fl. ail hanner y 6g - dechrau'r 7g).

Roedd ganddo dri frawd, sef Owain, Rhiwallon a Pasgen. Ei frawd Owain a etifeddodd y deyrnas pan laddwyd Urien Rheged: canodd y bardd Taliesin iddo, ac i Urien hefyd, ond ni cheir canu ar glawr i Rhun ei hun.

Ychydig o wybodaeth sydd gennym amdano. Mae ei enw yn digwydd yn yr achau traddodiadol fel un o feibion Urien. Mae'n debygol ei fod i'w uniaethu â'r *Run map Urbag(h)en* y cyeirir ato yn yr *Annales Cambriae* a'r *Historia Brittonum* (pennod 63), yn cymryd rhan yng ngwasanaeth bedyddio y brenin Edwin o Northumbria yn y flwyddyn 627, pan dderbyniodd y brenin hwnnw a'i ddilynwyr y ffydd Gristnogol. Ond does dim sicrwydd am hynny. Mae'r hanesydd Eingl-Sacsonaidd Beda yn uniaethu'r Rhun hwnnw â'r esgob Paulinus. Mae cofnod arall yn yr *Historia Brittonum* yn cyfeirio at rywun o'r enw *Rhun* fel taid Rieinmelth, brenhines Oswy o Northumbria.

Mae ganddo le yn hanes traddodiadol Cymru. Cyfeirir ato yn y Trioedd fel **Rhun Ryfeddfawr**: dywedir fod ei ferch Perwyr yn un o "Dri Gohoywriain Ynys Brydain". Cyfeirir at Run Ryfeddfawr mewn englyn sy'n perthyn i gylch Canu Llywarch Hen hefyd, fel noddwr hael o ryfelwr.

## Llyfryddiaeth
**Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961; argraffiad newydd, 1991), triawd 78

Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Marwolaethau'r 7fed ganrif
Categori:Rheged
Categori:Yr Hen Ogledd
Michael J. Fox

Actor ffilm, teledu a lleisiol Canadaidd-Americanaidd yw **Michael J. Fox** (ganwyd **Michael Andrew Fox** 9 Mehefin 1961).

Mae ei rôlau wedi cynnwys Alex P. Keaton yn *Family Ties* (1982–1989), lle'r enillodd dair Gwobr Emmy a Wobr Golden Globe; Marty McFly yn *Back to the Future* (1985–1990); a Mike Flaherty ar *Spin City* (1996–2000), lle'r enillodd Wobr Emmy, tair Golden Globes, a dwy Wobr Cymdeithas yr Actorion Sgrîn gorau.

Darganfu Fox fod ganddo glefyd Parkinson yn 1991 a chyhoeddodd wybodaeth am ei gyflwr ym 1998. Yn 2000, ymddeolodd Fox o fyd actio yn rhannol am fod symptomau ei glefyd yn gwaethygu. Ers hynny, mae wedi ymgyrchu dros fwy o waith ymchwil er mwyn dod o hyd i driniaeth ar gyfer y cyflwr.

## Ffilmiau
* *Midnight Madness* (1980)
* *Class of 1984* (1982)
* *Back to the Future* (1985)
* *Teen Wolf* (1985)
* *Back to the Future Part II* (1989)
* *Back to the Future Part III* (1990)
* *Doc Hollywood* (1991)
* *Homeward Bound: The Incredible Journey* (1993)
* *Life with Mikey*
* *For Love or Money*
* *Greedy*
* *The American President*
* *Homeward Bound II: Lost in San Francisco*
* *Mars Attacks!*
* *Stuart Little*
* *Atlantis: The Lost Empire*
* *Stuart Little 2*
* *Stuart Little 3: Call of the Wild*

## Teledu
* *Family Ties* (1982-1989)
* *Spin City* (1996-2000)

Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Pobl o Edmonton
Categori:Pobl gyda clefyd Parkinson
Owain ap Cadwgan

Tywysog rhan o deyrnas Powys oedd **Owain ap Cadwgan** (bu farw 1116). Mae'n fwyaf adnabyddus am gipio Nest ferch Rhys ap Tewdwr o gastell Cenarth Bychan.

Owain oedd mab hynaf Cadwgan ap Bleddyn (1051-1111), tywysog rhan o Bowys. Ceir y cofnod cyntaf amdano yn 1106, pan laddodd Meurig a Griffri, meibion Trahaearn ap Caradog, oedd yn dal tiroedd yn Arwystli.

Yn 1109, syrthiodd Owain, mewn cariad a Nest ferch Rhys ap Tewdwr, gwraig Gerallt o Benfro (Gerald de Windsor), a thorrodd i mewn i gastell (Cenarth Bychan neu Cilgerran) a'i chipio. Ceisiodd Cadwgan berswadio ei fab i ddychwelyd Nest i'r gŵr, ond methodd. Addawodd *justiciar* Swydd Amwythig, Richard de Beaumais, diroedd eang yn rhodd i aelodau eraill o dŷ brenhinol Powys petaent yn ymuno mewn ymosodiad ar  Gadwgan ac Owain. Meddiannwyd Ceredigion, a ffôdd Owain i Iwerddon; tra gwnaeth Cadwgan gytundeb heddwch a'r brenin na adawodd ond ychydig o diriogaeth yn weddill iddo. Yn ddiweddarach, caniataodd y brenin iddo gael Ceredigion yn ôl ar yr amod ei fod yn talu dirwy o £100 ac yn torri pob cysylltiad ag Owain.

Yn ddiweddarach, dychwelwyd Nest i'w gŵr, wedi iddi gael dau fab, Llywelyn ac Einion, gydag Owain. Yn 1114 ymosododd y brenin ar Gymru, ymosodiad wedi ei anelu yn erbyn brenin Gwynedd, Gruffudd ap Cynan, yn bennaf. Gwnaeth Owain gynghrair a Gruffudd, ac enciliodd i Wynedd gydag ef. Wedi gwneud cytundeb heddwch, aeth y brenin ag Owain gydag ef i Normandi yn ddiweddarach y flwyddyn honno, a gwnaeth ef yn farchog. Dychwelodd gyda'r brenin o Normandi yn 1115 ac yn 1116 cynorthwyodd y brenin i ymladd yn erbyn  Gruffydd ap Rhys o Ddeheubarth. Roedd Gerald de Windsor, gŵr Nest, a'i ŵyr ym myddin y brenin hefyd, a chymerodd erf y cyfle i ddial, gan ymosod ar Owain pan nad oedd ond 90 gŵr gydag ef a'i ladd. Daeth y rhan fwyaf o Bowys yn  awr i feddiant ei ewythr, Maredudd ap Bleddyn.

## Llyfryddiaeth
* John Edward Lloyd *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co, 1911)

Ceir dwy nofel ramantaidd am hanes Nest ac Owain gan Geraint Dyfnallt Owen:
**Nest* (1949)
*''Dyddiau'r Gofid'' (1950)

Categori:Marwolaethau 1116
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Rhestr penodau Tomos a'i Ffrindiau

Dyma restr penodau o'r gyfres deledu ''Tomos a'i Ffrindiau''.

## Cyfres 1 (1984)
## Cyfres 2 (1986)
## Cyfres 3 (1991-1992)
## Cyfres 4 (1994-1995)
## Cyfres 5 (1998)
## Cyfres 6 (2002) 
## Cyfres 7 (2003)
## Cyfres 8 (2004)
## Cyfres 9 (2005)
## Cyfres 10 (2006)
## Cyfres 11 (2007)
## Cyfres 12 (2008)
## Cyfres 13 (2010)
## Cyfres 14 (2010)
## Cyfres 15 (2011)
## Cyfres 16 (2012)
## Cyfres 17 (2013-2014)
## Cyfres 18 (2014-2015)
## Cyfres 19 (2015-2017)
## Cyfres 20 (2016-2017)
## Cyfres 21 (2017)
## Cyfres 22 (2018-2019)
## Cyfres 23 (2019-2020)
= Cyfres 24 (2020-2021) =

Categori:Tomos a'i Ffrindiau
Tomos a'i Ffrindiau
Maredudd ap Bleddyn

Tywysog rhan o deyrnas Powys oedd **Maredudd ap Bleddyn** (bu farw  1132).

## Bywgraffiad
Roedd Maredudd yn fab i frenin Powys a Teyrnas Gwynedd, Bleddyn ap Cynfyn. Pan laddwyd Bleddyn yn 1075, rhannwyd Powys rhwng tri o'i feibion, Iorwerth, Cadwgan a Maredudd.

Yr adeg honno, ymddengys mai Maredudd oedd y lleiaf pwerus o'r brodyr, a'r un y ceir leiaf o sôn amdano yn  y brutiau. Daliai'r tri brawd eu tiroedd oddi wrth Robert de Bellême, 3ydd Iarll Amwythig. Yn 1102, gwysiwyd yr Iarll i ateb cyhuddiadau yn ei erbyn yn llys  Harri I, brenin Lloegr, ac ymatebodd trwy wrthryfela yn erbyn y brenin. Ar y dechrau roedd pob un o'r tri brawd yn cefnogi Robert, a buont yn ymadd ar ei ran, gan anrheithio Swydd Stafford. Rhoddodd y brenin y dasg i William Pantulf o geisio cael Iorwerth, a ystyrid y mwyaf pwerus o'r tri, i newid ei ochr trwy gynnig rhoddion o dir iddo. Llwyddodd William, ac arweinodd Iorwerth fyddin Gymreig i gynorthwo'r brenin i orchfygu ac alltudio'r Iarll. Yn yr ymgyrch yma, cymerodd ei frawd Maredudd yn garcharor a'i drosglwyddo i'r brenin.

Dihangodd Maredudd o'i garchar yn 1107, ond ni allodd adennill grym. Yn 1113 ef oedd penteulu ei nai, Owain ap Cadwgan, oedd wedi dod yn dywysog Powys. Fel penteulu, gallodd Maredudd gymeryd Madog ap Rhiryd, oedd wedi lladd dau o'i frodyr, yn garcharor, a'i yrru i Owain, a'i dallodd fel dial am ladd ei dad.

Yn 1114, ymosododd y brenin Harri I ar Gymru. Ceisiodd Maredudd delerau heddwch ag ef, tra cyngheiriodd Owain a Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd. Pan laddwyd Owain yn 1116, dechreuodd Maredudd ennill grym; a'r flwyddyn honno cofnodir iddo yrru 400 o wŷr i gynorthwyo Hywel ab Ithel, arglwydd Rhos a Rhufoniog dan nawdd Powys, yn erbyn ei gymdogion, meibion Owain ab Edwin o Ddyffryn Clwyd. Enillodd Hywel fuddugoliaeth ym Mrwydr Maes Maen Cymro, ger Rhuthun, yn 1118 ond clwyfwyd ef, a bu farw chwech wythnos yn ddiweddarach. Cipiwyd ei diroedd i Wynedd gan feibion Gruffudd ap Cynan, ac ni allai Maredudd eu hatal.

Yn 1121 ymosododd Maredudd ar Swydd Gaer, ac ymosododd y brenin ar Bowys. Enciliodd Maredudd i Eryri a gofynnodd am gymorth Gruffudd ap Cynan. Nid oedd Gruffudd yn barod i fynd i ryfel a'r brenin er mwyn Maredudd, a bu raid i Maredudd dalu dirwy o 10,000 o wartheg. Roedd Gwynedd yn parhau i fygwth Powys, gyda meibion Gruffudd ap Cynan, Cadwallon ac Owain Gwynedd yn cipio rhannau o'r deyrnas yn 1124. Lladdwyd Cadwallon mewn brwydr ger Llangollen yn 1132, a bu llai o fygythiad o du Gwynedd am gyfnod. Ni chymerodd Maredudd ei hun ran yn y frwydr yma, a bu farw yr un flwyddyn. Olynwyd ef gan ei fab Madog ap Maredudd.

Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1132
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Cadell Ddyrnllwg

Yn ôl traddodiad, roedd **Cadell Ddyrnllwg** yn frenin Teyrnas Powys tua chanol y 5g.

Dywedir ei fod yn fab i Cadeyrn Fendigaid. Dywedir iddo gael ei yrru o deyrnas ei dad gan ymosodwyr Gwyddelig, ac iddo ymguddio ymhlith y werin. Daeth yn was i bennaeth Gwyddelig o'r enw Benlli.

Dywedir i Sant Garmon, ar ei ymweliad a Phrydain, godi byddin i ymosod ar brifddinas Benlli, oedd yn bagan. Roedd gan Cadell dŷ bychan tu allan i'r muriau, a dangosodd letygarwch i Garmon. Dywedodd Garmon wrtho am adael y ddinas, a'r noson honno tarawyd plas Benlli gan fellten, a lledaenodd y tân i losgi'r ddinas. O ganlyniad, daeth Cadell yn frenin Powys.

Categori:Teyrnoedd Powys
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Lewys ab Owain

Uchelwr o ardal Dolgellau, Meirionnydd, oedd **Lewys ab Owain** (bu farw 11 Hydref 1555), a adwaenir hefyd fel **Y Barwn Lewys ab Owain** neu (Barwn) **Lewis Owen**.

## Bywgraffiad
Roedd yn fab i Owain ap Hywel ap Llywelyn o Gwrt Plas-yn-dre, Dolgellau, ac yn ŵr o dras barchus iawn. Priododd Fargred ferch Robert Pilstwn, rheithor Chwitffordd a Gresffordd. Daeth yn Is-Siamberlen Gogledd Cymru a Barwn y Dysorlys i'r ardal. Yn ogystal gwasnaethodd fel Siryf Sir Feirionnydd (1546, 1555) ac fel Aelod Seneddol dros etholaeth y sir yn seneddau 1547, 1552 a 1554.

Yr adeg honno roedd ardal Mawddwy, rhwng Dolgellau a Machynlleth, yn ddrwgenwog iawn fel cartref Gwylliaid Cochion Mawddwy — criw o herwyr a ddaeth yn enwog yn llên gwerin Cymru. Fel siryf ac AS a thirfeddianwr lleol, roedd Lewys eisoes yn un o elynion pennaf y Gwylliaid. Ond pan gafodd ef a John Wyn ap Maredudd (m. 1559) o Wydir eu gwysio i heddychu'r ardal, daliwyd tua 80 o'r herwyr a'u crogi. Roedd gweddill y Gwyllion am eu dial.

Ymosodwyd ar y Barwn gan griw o’r Gwylliad yn Nugoed Mawddwy, ger Dinas Mawddwy, ar 11 Hydref, 1555. Er i'w fab-yng-nghyfraith John Lloyd o'r Ceiswyn, wneud ei orau i'w amddiffyn, saethwyd y Barwn a'i ladd, gyda tua 30 o anafiadau ar ei gorff. Adnabyddir y llecyn byth ers hynny fel 'Llidiart y Barwn'.

Crogwyd amryw o’r gwylliaid am y llofruddiaeth, ac mae marwnadau i Lewys ab Owen gan nifer o feirdd, yn cynnwys Gruffudd Hiraethog. Yn yr achos llys a ddilynodd y llofruddiaeth dywedwyd mai John Goch, neu John Goch ap Gruffudd ap Huw, oedd y gŵr a darawodd yr ergyd farwol.

Cofnodir yr hanes gan Thomas Pennant yn ei gyfrolau *Tours in Wales*.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llofruddiaeth
Categori:Marwolaethau 1555
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Dolgellau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Meirionnydd
Categori:Siryfion Meirionnydd
Categori:Pobl o Ddolgellau
Gwalia (gwahaniaethu)

Gallai **Gwalia** gyfeirio at un o sawl peth:

*Gwalia, enw am Gymru
*Gwalia, tref yng Ngorllewin Awstralia
*Gwalia, cwmni recordiau
**Gwalia*, papur newydd (1883 ac eto rhwng 1897-1910)
**Gwalia*, stori ar gyfer plant gan Llŷr Titus (2015)

## Gweler hefyd
**Gwalia Deserta*, llyfr dychanol gan Idris Davies
**Pura Wallia*
*Pencerdd Gwalia
**Wild Wales* (*Gwyllt Walia*), llyfr gan George Borrow
Noord-Holland

Un o daleithiau yr Iseldiroedd yw **Noord-Holland** ("Gogledd Holland"). Saif yng ngogledd-orllewin y wlad, ger yr arfordir, ac mae'n cynnwys ynys Texel. Roedd poblogaeth y dalaith yn 2006 yn 2.61 miliwn. Haarlem yw prifddinas y dalaith, ond Amsterdam yw'r ddinas fwyaf. Ceir maes awyr mwyaf yr Iseldiroedd, Schiphol yma hefyd.

bawd|250px|canol|Lleoliad talaith Noord-Holland yn yr Iseldiroedd

Holland oedd y dalaith bwysicaf o Weriniaeth y Saith Iseldir Unedig. Ar ddechrau'r 19eg rhannwyd y dalaith yma yn Zuid-Holland a Noord-Holland.

Ffurfia'r rhan fwyaf o Noord-Holland benthyn rhwng y môr yn y gorllewin a'r Waddenzee a'r IJsselmeer yn y dwyrain.Yn y de, mae'n ddinio ar Zuid-Holland ac Utrecht, yn y dwyrain mae'r Houtribdijk a'r bont Hollandse Brug yn ei chysylltu a thalaith Flevoland tra yn y gogledd mae'r Afsluitdijk yn ei chysylltu a thalaith Fryslân


Categori:Taleithiau'r Iseldiroedd
Gwalia

:*Erthygl am yr enw am Gymru yw hon. Gweler hefyd Gwalia (gwahaniaethu).*

Enw arall am Gymru a ymddangosodd am y tro cyntaf yn yr Oesoedd Canol yw **Gwalia**. Cymreigiad ydyw o'r gair Lladin Canoloesol *Wallia*, sydd yn ei dro yn ffurf Ladin ar y gair Saesneg *Wales*. Erbyn heddiw anaml y mae'r enw yn cael ei ddefnyddio, ond bu'n boblogaidd iawn yn y 19g.

Ceir sawl enghraifft o'r enw ym marddoniaeth Gymraeg cyfnod Beirdd yr Uchelwyr. Ceir yr enghraifft fwyaf adnabyddus, efallai, yn y gân darogan a adweinir fel 'Yr Awdl Fraith'. Roedd y gerdd honno, a dadogir ar y bardd Taliesin, ymhlith y mwyaf poblogaidd o'r brudiau yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Yn ail ran y gerdd sonnir am y Saeson yn meddiannu'r tir a'r Brythoniaid yn ffoi i'r gorllewin:

:Sarffes gadwynog, falch anhrugarog, a'i hesgyll yn eurog, o Sermania.
:Honno a oresgyn Lloegr a Ffrydyn o lan môr Llychlyn hyd Sabrina.
:Yna y bydd Brython fal carcharorion mewn braint alldudion i'r Sacsonia.
:Eu Ner a folant, eu hiaith a gadwant, a'u tir a gollant onid **gwyllt Walia**.

Dyma ffynhonnell enw'r llyfr taith enwog *Wild Wales* ('Gwyllt Walia') gan George Borrow. Llai adnabyddus yw diwedd y gerdd, sy'n darogan buddugoliaeth y Cymry a gyrru'r Saeson yn eu holau allan o Ynys Brydain.

Yn y 19g, gyda Rhamantiaeth mewn bri, daeth 'Gwalia' yn hynod boblogaidd fel enw am Gymru a cheir enghreifftiau niferus yng ngwaith llenorion y cyfnod. Erbyn heddiw mae'r enw wedi syrthio allan o fri oherwydd y naws Fictorianaidd sy'n perthyn iddo. Ond ceiff ei ddefnyddio weithiau mew ffordd ddychanol, e.e. yn y llyfr *Gwalia Deserta* gan Idris Davies.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Pura Wallia

Categori:Hanes Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Rhiwallon fab Urien

Un o feibion Urien Rheged (fl. 550-90), brenin teyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd, oedd **Rhiwallon fab Urien**, a elwir hefyd yn **Rhiwallon Wallt Banhadlen** (fl. ail hanner y 6g - dechrau'r 7g?).

Roedd ganddo dri frawd, sef Owain, Rhun a Pasgen. Ei frawd Owain a etifeddodd y deyrnas pan laddwyd Urien Rheged: canodd y bardd Taliesin iddo, ac i Urien hefyd, ond ni cheir canu ar glawr i Riwallon ei hun.

Ychydig o wybodaeth sydd gennym amdano, ond mae ganddo le yn hanes traddodiadol Cymru. Cyfeirir ato yn y Trioedd fel arweinydd un o 'Dri Hualogion Deulu Ynys Brydain', gyda theulu (gosgordd neu fintai o ryfelwyr) Cadwallon Llawhir a theulu Belyn o Lŷn. Cyfeiriad digon moel ydyw, sy'n cyfeirio at fintai Rhiwallon "yn ymladd â['r] Saeson". Cynigir Rachel Bromwich fod y term "hualogion" yn cyfeirio at ryw fath o *insignia* brenhinol.

Mae'r ddau gyfeiriad arall yn llai sicr, ond credir mai'r un yw "Rhiwallon Wallt Banhadlen" (a'i wallt yn felyn, yr un lliw â banadl) a Rhiwallon fab Urien. Roedd yn un o "Dri Deifniog" Ynys Brydain, gyda Gwalchmai fab Gwyar a Llachau fab Arthur; mae'r gair *deifniog* yn golygu "pwysig, sylweddol, cyfoethog" ac yn awgrymu statws brenhinol eto. Cyfeirir ato fel un o "Dri Hualog Ynys Brydain" hefyd, gyda Cadwaladr Fendigaid a Rhun ap Maelgwn Gwynedd.

## Cyfeiriadau
**Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961; argraffiad newydd, 1991), trioedd 4, 17, 62

Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Rheged
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Bardd Teulu

Aelod o ddosbarth arbennig o feirdd o fewn Cyfundrefn y Beirdd yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd y **Bardd Teulu**. Roedd ganddo fraint a dyletswyddau neilltuol yn ôl Cyfraith Hywel fel aelod o lys y brenin ac fel bardd 'teulu' (gosgordd filwrol) y brenin hwnnw.

## Beirdd teulu cynnar a chanoloesol
Roedd y bardd teulu yn un o'r Pedwar Swyddog ar Ugain yn llys y brenin ac yn cael ei gyfrif yn wythfed yn rheng y swyddogion hynny. Roedd yn eistedd gyda'r Penteulu ym mhen isaf y neuadd gydag aelodau dethol o'r osgordd o gwmpas drws y neuadd. Dalai ei dir yn rhydd a rhoddid iddo farch a dillad brethyn gan y brenin a dillad llian gan y frenhines. Roedd y Penteulu yn fod i roi iddo ei delyn yn ei law yn y Tair Gŵyl Arbennig (uchelwyliau'r Nadolig, y Pasg a'r Sulgwyn), a byddai'n cael dillad gan y Distain ar yr achlysuron hynny hefyd. Canai ar ôl y pencerdd, ar destun llai ffurfiol. Pe bai'r frenhines yn dymuno gwrando cerdd, byddai'r bardd teulu yn mynd ati ac yn canu iddi yn ddistaw o'r neilltu. Dylai gael talbwrdd o ifori morfil gan y brenin a modrwy aur gan y frenhines. Cysgai yn stafell y Penteulu yn y neuadd. Gwerth ei sarhad oedd chwe buwch a chweugain darn o arian.

Ei ddyletswydd oedd canu i'r 'Teulu' a'i ddiddanu. Roedd ganddo hawl i gael buwch neu ych o anrhaith y Teulu, ar ôl i'r brenin gael ei draean: disgwylid iddo ganu cerdd arbennig 'Unbennaeth Prydain' mewn diolch. Roedd dan nawdd (amddiffyn) y Penteulu. Fe'i cysylltir â'r englyn yn draddodiadol.

Credir fod Aneirin yn fath o Fardd Teulu i osgordd Mynyddog Mwynfawr. Erbyn yr Oesoedd Canol mae'n debygol nad oedd y rhaniad pendant yn y llyfrau Cyfraith mor amlwg. Canai Cynddelw Brydydd Mawr fel pencerdd a bardd teulu, er enghraifft. Ar un adeg roedd ysgolheigion yn dadlau fod yr awdl yn perthyn i'r pencerdd tra bod yr englyn yn fwy priodol i ganu'r Bardd Teulu.

## "Beirdd teulu" diweddarach
Weithiau defnyddir y term 'bardd teulu' i gyfeirio at rai o Feirdd yr Uchelwyr, yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern, a oedd yn perthyn i aelwyd arbennig hefyd, ond tenau yw'r cysylltiad â'r Bardd Teulu hynafol. Ystyrir Siôn Dafydd Las (m. 1694), "bardd teulu" plas Nannau ym Meirionnydd, yn un o'r olaf o'r beirdd hyn. Y gŵr olaf i gael ei gyflogi fel "bardd teulu" yn yr ystyr yma oedd Dafydd Nicolas (1705-1774). Am dros 50 mlynedd bu'n fardd teulu Aberpergwm ym Morgannwg (Castell-nedd Port Talbot).

## Cyfeiriadau
* Teulu
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Categori:Swyddogion llys
Categori:Termau llenyddol
Y Cymoedd

Nifer o gymoedd diwydiannol yn Ne Cymru yw'r **Cymoedd**. Maen nhw wedi'u lleoli rhwng dwyrain Sir Gaerfyrddin yn y gorllewin a gorllewin Sir Fynwy yn y dwyrain. Mae nifer o'r dyffrynoedd hyn wedi'u gosod yn gyfochrog a'i gilydd o'r gogledd i'r de a lleolir Cwm Rhondda a Chwm Cynon tua chanol y clwstwr cymoedd. Mae llai o bobl yng nghymoedd y de yn siarad Cymraeg nag yng nglogledd Cymru ond mae dal yno falchder gwladgarol cryf.

## Rhestr o'r cymoedd
* Cwm Gwendraeth
* Cwm Afan
* Cwm Llwchwr
* Cwm Llyfni
* Cwm Rhondda
* Cwm Cynon

## Gweler hefyd
* A465, Ffordd Blaenau'r Cymoedd

## Dolenni allanol
*  Diwydiannaeth Cymoedd De Cymru 
*  Hanes mwyngloddio'r Cymoedd
*  Delweddau o'r Cymoedd 

Categori:De Cymru
Categori:Dyffrynnoedd Cymru
Pierre Trudeau

Pymthegfed Prif Weinidog Canada o 20 Ebrill 1968 i 4 Mehefin 1979 ac o 3 Mawrth, 1980 i 30 Mehefin, 1984 oedd **Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau** (a elwir gan amlaf yn **Pierre Trudeau** neu **Pierre Elliott Trudeau**) (18 Hydref 1919 – 28 Medi 2000).

Fe'i ganwyd yn Outremont, Montreal, yn fab y cyfreithwr Charles-Émile "Charley" Trudeau, a'i wraig Grace Elliott.  Cafodd ei addysg yn y Collège Jean-de-Brébeuf.

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Prif Weinidogion Canada
Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Categori:Academyddion o Ganada
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Pobl o Québec
Categori:Gwleidyddion o Ganada
Siôn Dafydd Las

Un o'r olaf un o'r beirdd proffesiynol yng Nghymru oedd **Siôn Dafydd Las** neu **John Davies** (bu farw 1694).

## Bywyd a gwaith
Yn ôl traddodiad, ganwyd y bardd ym mhlwyf Llanuwchllyn, Sir Feirionnydd, rywbryd cyn canol yr 16g. Gwyddys y bu'n byw yn ardal Penllyn am gyfnod cyn mynd yn fardd i deulu plas Nannau. Am hynny fe'i gelwir weithiau y bardd teulu olaf yng Nghymru, ond mewn gwirionedd tenau iawn yw'r cysylltiad rhyngddo â'r beirdd hynny, a ganai i osgorddion brenhinol yn yr Oesoedd Canol.

Ychydig iawn o'i waith sydd wedi goroesi. Cerddi ar y mesurau carolaidd poblogaidd yw'r unig enghreifftiau o'i waith sydd ar glawr. Ond roedd yn fardd proffesiynol, serch hynny, a fu un o'r rhai olaf i dderbyn nawdd am ei ganu gan deuluoedd uchelwrol. Ond am na chanodd ar y mesurau caeth, nid yw'n arfer ei gyfrif fel un o Feirdd yr Uchelwyr fel y cyfryw.

Mae lle i gredu mai ef yw awdur y gainc boblogaidd 'Pant Corlan yr Ŵyn'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 17eg ganrif
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1694
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Mefenydd

Cwmwd canoloesol yng nghanolbarth Teyrnas Ceredigion oedd **Mefenydd**. Gyda Anhuniog a Pennardd roedd yn un o dri chwmwd cantref Uwch Aeron.

Cwmwd o siâp hirgul oedd Mefenydd, yn gorwedd i'r de o Afon Ystwyth rhwng Bae Ceredigion a bryniau Elenydd. Fffiniai â chwmwd Creuddyn yng nghantref Penweddig i'r gogledd, Cwmwd Deuddwr yn ardal Rhwng Gwy a Hafren i'r dwyrain, dros fryniau Elenydd, a chymydau Pennardd ac Anhuniog, yn yr un cantref, i'r de.

Roedd ei brif ganolfannau yn cynnwys Ysbyty Ystwyth a Llangwyryfon.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Ceredigion
*Uwch Aeron

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Merfyn ap Rhodri

Brenin Powys, yn ôl pob tebyg, yn ystod rhan olaf y 9g oedd **Merfyn ap Rhodri** (bu farw 904).

Roedd Merfyn yn un o feibion Rhodri Mawr, oedd yn frenin rhan helaeth o Gymru. Ar farwolaeth Rhodri yn 878, rhannwyd ei deyrnas rhwng tri o'i feibion. Cafodd  Anarawd ap Rhodri, yr hynaf o'r brodyr yn ôl pob tebyg, Wynedd a daeth Cadell ap Rhodri yn rheolwr Seisyllwg. Nid oes cofnod pa ran a gafodd Merfyn, ond credir mai Powys ydoedd.

## Llyfryddiaeth  
*John Edward Lloyd, *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co, 1911)

Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 904
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Powys
Groningen (talaith)

**Groningen** yw talaith fwyaf gogleddol yr Iseldiroedd. Mae poblogaeth y dalaith tua 575,000, gyda bron draean o'r rhain yn byw ym mhrifddinas y dalaith, dinas Groningen. Gyda dwysder poblogaeth o 246 y km², Groningen yw'r bedwaredd isaf ymhlith taleithiau'r Iseldiroedd; dim ond Drenthe, Fryslân a Zeeland sy'n is.

bawd|250px|canol|Lleoliad talaith Groningen yn yr Iseldiroedd

Yn y gogledd mae Groningen yn ffinio ar y Waddenzee, yn y dwyrain ar yr Almaen, yn y de ar dalaith Drenthe ac yn y gorllewin ar dalaith Fryslân. Mae'r dalaith yn cynnwys tair ynys fechan yn y Waddenzee, Rottumeroog, Rottumerplaat a Zuiderduintjes.

## Pobl enwog o Groningen 
* Abel Tasman, fforiwr, enwyd Tasmania ar ei ôl.


Categori:Taleithiau'r Iseldiroedd