open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Crysbas

Grŵp pop Cymraeg oedd **Crysbas**. Ffurfiwyd y grwp yn 1976 gan Bryn Fôn wedi gadael y coleg. Nhw oedd y band cyntaf i ganu'n fyw ar BBC Radio Cymru pan gychwynnodd y gwasanaeth yn 1977.

## Aelodau
* Bryn Fôn
* Ithel Jones
* Phil Jones
* Alwyn Jones
* Gwyndaf Williams

## Disgyddiaeth
* "Draenog Marw" ‎(Sengl 7", Recordiau Sain, SAIN 66S, 1978)
* "Ond....Mae'Di Bwrw" (EP 7", Recordiau Sain, SAIN 72E, 1979)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo o Crysbas yn canu *Draenog Marw*, 1978 ar YouTube.

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1976
Afon Smith

bawd|250px|Afon Smith
Mae **Afon Smith** yn llifo o Mynyddoedd Klamath i’r Cefnfor Tawel. Mae hi’n 25 milltir o hyd, i gyd yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yn cychwyn o  chyflifiad ei ffyrch gogleddol a chanol. Ei isafonydd eraill yn cynnwys y fforch ddeheuol a’r nentydd Hurdygurdy, Diamond a Baldface.

Dalgylch yr afon yw tua 700 milltir sgwâr, ac yn enwog am frithyll ac eog.

Enwyd yr afon yn ôl y fforiwr Jedediah Smith.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y Smith River Alliance

Smith
Robert Rees (Eos Morlais)

Roedd **Robert Rees** (5 Ebrill 1841 — 5 Mehefin 1892) yn denor a cherddor o Gymro. Roedd yn gystadlwr brwd a llwyddiannus o amgylch yr eisteddfodau lle fabwysiadodd y ffugenw Eos Morlais. 

## Bywyd 
Cafodd Rees ei eni ar 5 Ebrill yn 1841 yn Dowlais, Merthyr Tudful, yn fab i Hugh a Margaret Rees. Bu farw ei dad pan oedd yn wyth mlwydd oed a'i fam yn fuan wedyn. Pan oedd yn naw dechreuodd weithio yn y pyllau glo, ond oherwydd ei dalent canu ac adrodd, cafodd wersi cerddoriaeth gan ei ewythr.

Bu Rees yn canu o amgylch Cymru a Lloegr ac fe berfformiodd ar daith yng Ngogledd America. Bu farw yn ei gartref yn Abertawe ar 5 Mehefin 1892.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1892
Harry Hambley

Arlunydd a chartwnydd o Gymru yw **Harry Hambley** (ganwyd 1999). Mae'n adnabyddus am greu y cymeriad cartŵn "Ketnipz". Roedd ganddo dros 560,000 o ddilynwyr ar Instagram a thros 122,000 ar Twitter yn Mehefin 2018. Mae'n gwerthu nwyddau gyda brand Ketnipz ar ei wefan, yn cynnwys dillad, cerdiau, sticeri a gwaith celf.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Harry yn ardal Llandaf, Caerdydd. Aeth i Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr ac mae'n siarad Cymraeg.

Yn disgrifio ei hun yn fewnblyg, roedd gan Harry ddiddordeb mewn darlunio ers yn ifanc. Penderfynodd beidio â mynd i'r brifysgol yn groes i ddymuniadau ei athrawon. Roedd yn arfer gwneud lluniau a phortreadau realistic ond penderfynodd symleiddio ei waith a chreodd y cymeriad Ketnipz. Mae'r cymeriad sydd mewn siâp ffeuen yn portreadu sefyllfaoedd bob dydd ac yn hoff o odli. Mae Harry yn defnyddio tabled digidol i ddylunio'r cartwnau. Rhannodd ei gartwn cynta drwy Instagram ar 7 Mehefin 2016.

Drwy ei lwyddiant rhyngwladol ar y cyfryngau cymdeithasol, mae wedi cael cyfleoedd i weithio dros y byd mewn llefydd fel Los Angeles, Dinas Efrog Newydd a Mexico. Cafodd ei wahodd gan gwmni Instagram i greu 'sticer' o gymeriad Ketnipz ar gyfer eu ap.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Ketnipz
* Ketnipz ar Instagram
* 

Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cartwnyddion o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr
Cewri (llên gwerin Cymru)

Mae **cewri** yn ymddangos yn rheolaidd yn llên gwerin a mytholeg Cymraeg. Y rhai mwy nodedig yw Bendigeidfran fab Llyr, Brenin mytholegol Ynys Prydain yn ail gainc y Mabinogi, Idris Gawr o Cader Idris, ac Ysbaddaden Bencawr yn un o'r chwedl Arthuraidd cyntaf, Culhwch ac Olwen. Mae Arthur a Gwalchmai fab Gwyar yn ymddangos hefyd fel y rhai sy'n erlid cewri.

Mae Sieffre o Fynwy hefyd yn disgrifio cewri fel trigolion Prydeinig gwreiddiol, a gafodd eu llethu gan ymsefydlwyr dynol.

## Chwedlau 
### Cewri yn y Mabinogion 
Yn chwedl Branwen ferch Llyr, caiff Ynys Prydain ei reoli gan Bendigeidfran, nad yw erioed wedi ffitio mewn annedd. Hefyd yn yr Ail Gainc, dygir y Pair Dadeni i Gymru o Iwerddon gan y cawr Lassar Llaes Gyfnewid a'i wraig, Cymidei Cymeinfoll. 

Yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, cewri yw'r gelynion. Ysbaddaden yw tad Olwen, morwyn brydferth sydd dal llygad Culhwch fab Cilydd, ac yn gefnder i Frenin Arthur. Mae'n cael ei ladd ar ddiwedd y chwedl gan ei nai Goreu fab Custennin, tra bo Wrnach, cawr arall, yn cael ei ladd gan Cei.

## Cewri nodedig eraill 
Honna *Historia Brittonum* fod Benlli Gawr yn frenin cynnar ar Bowys. Cafodd ei losgi i farwolaeth ar ôl ymddwyn yn ymosodol tuag at Garmon.

Canthrig Bwt, oedd cawres a gwrach ddrwg-enwog yn llên gwerin Gwynedd, a oedd yn byw o dan garreg yn Nant Peris a lladdodd a bwytodd nifer o blant yr ardal.

Mae sôn am Gogfran y cawr yn Trioedd Ynys Prydain fel tad Gwenhwyfar, trydedd gwraig Arthur. Mae'r chwedl yn adrodd hanes carcharu nifer o'i feibion gan gewri Bron Wrgan, gan arwain Arthur i ymosod ar eu cartref i rhyddhau ei frodyr-yng-nghyfraith.

## Cyfeiriadau
Categori:Cewri
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Hwmws

Dip o'r Lefant yw **hwmws** (, enw Arabaidd llawn: **hummus bi tahini** ) a wnaed o gwygbys wedi'u malu neu ffa eraill, wedi'u cymysgu â tahini, olew olewydd, sudd lemwn, halen a garlleg. Mae'n boblogaidd yn y Dwyrain Canol a Môr y Canoldir, ac ym mwyd y Dwyrain Canol ar draws y byd. Mae hwmws hefyd ar gael ym mwyafrif o siopau bwyd Gogledd America ac Ewrop.

## Hanes 
bawd|Hwmws gyda ffacbys cyfan ac olew olewydd ar ei ben
Cofnodir y ryseitiau cynharaf ar gyfer bwyd tebyg i *hummus bi tahina *mewn llyfrau coginio a ysgrifennwyd yng Nghairo yn yr 13g. Mae rysáit ar gyfer piwri oer o ffacbys gyda finegr a lemwn wedi'i biclo a pherlysiau, sbeisys ac olew, ond heb tahini na garlleg, i'w weld yn y ''Kanz al-Fawa'id fi Tanwi' al-Mawa'id''; ac mae piwri o ffacbys a tahini o'r enw *hummus kasa* yn ymddangos yn y *Kitab Wasf al-Atima al-Mutada*: piwri ffacbys a tahini sy’n sail iddo, a chaiff ei asideiddio â finegr (ond dim lemwn), ond mae hefyd yn cynnwys llawer sbeisiau, perlysiau a chnau, heb arlleg. Caiff ei weini wedi'i rolio'n fflat a'i adael dros nos, sydd o bosib yn rhoi gwead gwahanol iawn i *hummus bi tahina*. Yn wir, mae ei brif gynhwysion —ffacbys, sesame, lemwn, a garlleg—wedi cael eu bwyta yn yr ardal am filenia. Er y caiff ffacbys eu bwyta'n helaeth yn y rhanbarth, roeddent yn cael eu coginio'n aml mewn prydau a stiwiau poeth, nid yw ffacbys piwri oer gyda tahini yn ymddangos cyn cyfnod yr Abbasiaid yn yr Aifft a'r Lefant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwydydd taenu
Rhestr o artistiaid benywaidd o Gymru

Dyma **restr o artistiaid benywaidd o Gymru yn nhrefn yr wyddor**.

## B 
* Joan Baker (1922–2017), peintiwr

## C 
* Brenda Chamberlain (1912–1971), artist o Gymru, fu'n byw a gweithio yng Nghymru a Gwlad Groeg
* Glenys Cour (ganed yn 1924), peintiwr ac artist gwydr lliw

## D 
* Jen Delyth (ganed yn 1962), yn arbenigo mewn symboliaeth Geltaidd
* Edith Downing (1857-1931), cerflunydd

## F 
* Laura Ford (ganed yn 1961), cerflunydd a aned yng Nghaerdydd

## G 
* Valerie Ganz (1936–2015), peintiwr

## H 
* Nina Hamnett (1890–1956), artist a model i artist a aned yn Ninbych y Pysgod, a fu'n arddangos gwaith yn yr Academi Frenhinol
* Ray Howard-Jones (1903–1996), artist a aned yn Berkshire fu'n byw ym Mhenarth o oedran ifanc 
* Joan Hutt (1913–1985), peintiwr a aned yn HSwydd Hertford a symudodd i'r gogledd i fyw yn 1949

## J 
* Gwen John (1876–1939), peintiwr

## K 
* Christine Kinsey (ganed yn 1942), peintiwr

## L 
* Ruby Levick (tua 1872–1940), cerflunydd
* Mary Lloyd (1819–1896), cerflunydd
* Mary Lloyd Jones (ganed yn 1934), peintiwr

## M 
* Eleri Mills (ganed yn 1955), peintiwr
* Tracey Moberly (ganed yn 1964), artist amlddisgyblaethol

## N 
* Liz Neal (ganed yn 1973), artist sy'n byw yn Llundain

## R 
* Shani Rhys James (ganed yn 1953), peintiwr a aned yn Awstralia, ond a symudodd i Gymru ar ôl graddio

## S 
* Helen Sear (ganed yn 1955), artist ffotograffig
* Alia Syed (ganed yn 1964), artist a gwneuthurwr ffilm a aned yn Abertawe, sydd bellach yn byw ac yn gweithio yn Llundain

## T 
## W 
* Mary White, (1926–2013), artist seramig
* Margaret Lindsay Williams (1888–1960), peintiwr portreadau
* Annie Williams (ganed yn 1942), peintiwr dyfrlliw bywyd llonydd a fagwyd yng Nghymru
* Sue Williams (ganed yn 1956), artist gweledol



Artistiaid
Peter Thomson

Golffiwr proffesiynol o Awstralia oedd **Peter William Thomson** (23 Awst 1929 - 20 Mehefin 2018). Enillodd Thomson y Pencampwriaeth Open ym 1954, 1955, 1956, 1958 a 1965.

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Golffwyr o Awstralia
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Emily Jane Pfeiffer

Bardd a dyngarwraig o Gymru oedd **Emily Jane Pfeiffer** (26 Tachwedd 1827 – 23 Ionawr 1890). Roedd hi'n cefnogi'r ymgyrch dros y bleidlais i fenywod ac addysg uwch i fenywod, ynghyd â chynhyrchu cerddi ffeministaidd.

## Blynyddoedd cynnar ac addysg 
Ganwyd Emily Jane Davis Sir Drefaldwyn, 26 Tachwedd 1827. Treuliodd ei phlentyndod yn y wlad yn Swydd Rydychen, Lloegr. Datblygodd natur ei dychymyg, ynghyd â'r elfen dyngarol sy'n amlwg yn ei gwaith. Dylanwad ei thad oedd ei thueddiadau creadigol, a oedd yn ddyn dawnus iawn. 

Ar ôl cwymp ariannol banc ei thaid in 1831, nid oedd gan deulu Pfeiffer ddigon o arian i'w hanfon i'r ysgol, ond anogodd ei thad, Thomas Richard Davis, hi i baentio ac ysgrifennu cerdd. Yn 1842, cyhoeddodd ei llyfr cyntaf, *The holly branch, an album for 1843*.

## Gyrfa 
Yn 1850, priododd Jurgen Edward Pfeiffer, a oedd yn werthwr te. Cyn ei phriodas, cwympodd Emily i gyfnod o lethdod corfforol, a oedd â pherygl o fod yn barhaol, ac fe barodd yn rhannol am ddeng mlynedd ar ôl hynny. Yn ystod y cyfnod hwn, roedd pob math o ymdrech o'r ymenydd, gan gynnwys darllen, wedi'i wahardd. Pan y daeth i iechyd - diolch i ofal ei gŵr, roedd yn amlwg bod y cyfnod hir hwn o wella wedi cynorthwyo yn natblygu ei phwerau.

Roedd Emily yn awdur toreithiog, a chyhoeddodd nifer o lyfrau a chasgliadau o gerddi. Arweiniodd ''Gerard's Monument'' (1878) at Emily i ddod yn adnabyddus ymhlith beirdd Lloegr. Ar ôl hynny, daeth cyfnod o weithgarwch hapus. Daeth hi'n hyrwyddwraig frwdfrydig dros fenywod. Er ei bod hi'n awdur cydwybodol, roedd hi'n ysgrifennu â rhwyddineb. Roedd hi'n ffurfio mwyafrif ei cherddi yn ei meddwl cyn eu rhoi ar bapus; ac yn aml roedd ei cherddi'n cael eu hanfon ar lawysgrif i'r argraffydd, heb fawr ddim cywiriadau, fel yr ysgrifennwyd nhw'n wreiddiol.

Cyfrol o gerddi y cyhoeddodd hi ar ôl ''Gerard's Monument,* yn cynnwys oddeutu 30 o sonedau, a sefydlodd enw iddi fel bardd sonedau ar un adeg. *Glan Alark* ddaeth nesaf, ac yna *Quarterman's Grace*. Mewn ychydig llai na blwyddyn, daeth *Ender the Aspens*, ac yna *Songs and Sounds *yn fuan wedyn. Yn 1884, cyhoeddodd *The Rhyme of the Lady of the Rock*. Rhwng y cyfrolau hyn o gerddi, ysgrifennodd Pfeiffer y llyfr on *Women and Work*, a oedd yn cynnwys amryw o draethodau ar hyn a phynciau eraill, a gyhoeddwyd yn y *Contemporary Review*, ynghyd â *Flying Leaves from East and West.'' Mae'n bosib mae dyma ei llyfr mwyaf adnabyddus ymhlith darllenwyr America. Ei chyfrol o sonedau, a gyhoeddwyd 1887, ddaeth â'r mwyaf o enwogrwydd iddi.

Roedd *Flowers of the night *casgliad o sonedau a gyhoeddwyd yn 1889, ar ôl marwolaeth ei gŵr, yn ymdrin â galar ynghyd â safle cyfreithiol anfanteisiol menywod. Roedd ganddynt ddiddordeb dwfn a theimladwy. Roedd y cerddi'n gynnyrch nosweithiau o ddiffyg cwsg, o ganlyniad i or-bryder parhaus.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 
*  

Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Castell Helygain

Lleolir **Castell Helygain** () yn Helygain, Sir y Fflint. Mae'n ffug gastell a godwyd yn y 19g ar gyfer y teulu Grosvenor, a oedd yn berchnogion ar weithfeydd plwm yn yr ardal. Fe'i adeiladwyd rhwng 1824 a thua 1827 i gynlluniau John Buckler ar gyfer Robert Grosvenor, Iarll Grosvenor ar y pryd ac Ardalydd 1af Westminster yn hwyrach. Roedd yr adeilad gwreiddiol yn blasty gymharol fychan yn yr arddull Gothig Tuduraidd. Ychwanegwyd estyniad i'r plasty gan y penseiri Douglas a Fordham ar gyfer Dug 1af Westminster ym 1886.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir y Fflint
Helygain
Helygain
Categori:Helygain
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Omaloma

bawd|Omaloma
Prosiect cerddorol George Amor (Sen Segur gynt) a Llŷr Pari (Y Niwl) yw Omaloma. Rhyddhawyd eu sengl gyntaf, “Ha Ha Haf”, ym mis Ebrill 2016. Cyhoeddwyd eu halbwm gyntaf, *Swish*, yn 2020, wedi iddi gael ei chynhyrchu yn Stiwdio Glan Llyn, Melin y Coed, gan Llŷr Pari.

Bu'r band ar daith o amgylch gwledydd Prydain gyda Gwenno Saunders ar ddechrau 2018.

Yn chwarae yn fyw mae George Amor (prif leisydd ac allweddellau), Llŷr Pari (dryms), Gruff ab Arwel (gitâr ac allweddellau), Daf Owain (gitâr fas), Alex Morrison (gitâr ac allweddellau).

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2016
Sera Moore Williams

Dramodydd, perfformwraig a chyfarwyddwr yw **Sera Moore Williams** (ganwyd 1958). Mae'n gweithio fel Uwch Ddarlithydd Theatr a Drama i’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol ym Mhrifysgol De Cymru. Yn y gorffennol bu'n gweithio gyda chwmnïau Arad Goch a Brith Gof. Mae wedi ysgrifennu dros 25 o ddramâu i gyd, gan gynnwys *Crash*, a gyrhaeddodd restr fer Gwobr Brian Way.

Fe'i ganwyd ym Mangor.

## Dramâu 
* *Rownd y Byd Mewn Lori* (1998)
* *Maoysata* (1998)
* *Riff*
* *Mab*, 2001
* *Conffesti*, 2004
* *Crash*, 2009
* *Mwnci ar Dân*, 2013

## Dolenni allanol
*Proffil Sera Moore Williams ar wefan Prifysgol De Cymru

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion o Gymru
Quentin Massys

Arlunydd Ffleminaidd yn oes peintio Iseldiraidd cynnar oedd **Quentin Massys** (tua 1465/66 – 1530). Ef oedd yr arlunydd pwysig cyntaf yn y mudiad a elwir 'Ysgol Antwerp'.

Ganwyd yn Leuven, Brabant, ac yno fe gafodd ei hyfforddi'n of. Dywedir iddo ddewis astudio peintio wedi iddo ymserchu ym merch arlunydd. Aeth i Antwerp yn 1491 ac yno fe ymunodd ag urdd yr arlunwyr. Bu ei ddau fab, Jan a Cornelis, hefyd yn arlunwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr Ffleminaidd
Categori:Genedigaethau'r 1460au
Categori:Marwolaethau 1530
Cynghrair Bêl-droed Legends

Mae **Cynghrair Pêl-droed** **Legends** (Saesneg; *Legends Football League* neu **LFL**) yn gynghrair pêl-droed Americanaidd i fenywod, gyda gemau'n cael eu chwarae yn y gwanwyn a'r haf yn stadia'r NBA, NFL, yr NHL a'r MLS. Sefydlwyd y gynghrair yn 2009 gan y *Lingerie Football League* a chafodd ei ail-frandio fel 'Cynghrair Bêl-droed Legends' yn 2013. Yn Los Angeles mae pencadlys y gynghrair.

## Background 
bawd|300x300px|Dyfarnwyr a chwaraewyr yn Gêm Ffantasi, Sydney, 2012
Daeth y cysyniad o Super Bowl amgen a chwaraewyd  hanner amser ar deledu pay-per-view, o'r enw *Lingerie Bowl*. Cynhaliwyd y tair gêm gyntaf rhwng 2004 a 2006 gan eu galw'n Lingerie Bowls I, II, and III. O 2007 i 2009, canslwyd y gemau am resymau amrywiol. Yn 2009, ehangodd cadeirydd yr LFL, Mitch Mortaza, y cysyniad o un gêm flynyddol  i gynghrair o 10 tim.

## Rheolau 
[de|bawd|300x300px|Gêm Ffantasi yn [Sydney, 2012]]
Mae arddull y chwarae yn un cyswllt llawn ac yn debyg i gynghreiriau pêl-droed eraill yn UDA.Mae'r gwisgoedd yn cynnwys padiau ysgwydd, padiau penelin, padiau pen-glin, helmedau hoci iâ plastig gyda fisorau clir yn lle masgiau wyneb. Cyn 2013 roedd y chwaraewyr yn  gwisgo gardas a dillad isaf.

Mae saith o fenywod ar bob ochr i'r maes 50 llathen, un yn llai nag yr wyth chwaraewyr sydd fel arfer. Mae'r timau'n cynnwys 20 o chwaraewyr, ond dim ond 14 o'r rhain yn weithredol ar  ddiwrnod gêm. Mae hyn yn golygu fod tri neu bedwar o chwaraewyr sy'n chwarae y ddwy ffordd, fel y " menywod haearn". Caniateir i'r hyfforddwyr amnewid eu chwaraewyr fel y mynnont.

## Ehangu
Sefydlwyd yr LFL yn yr Unol Daleithiau, ond yn 2012, lansiwyd cydymaith yng Nghanada ac yna yn  Awstralia ym mis rhagfyr 2013. Cychwynwyd cynghrair hefyd yn Ewopa, sef LFL Europa, yn 2016 gyda thimoedd yn Nulyn, Manceinion, Düsseldorf a Hamburg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon yng Ngogledd America
Categori:Pêl-droed Americanaidd
Gwynionydd

Gall **Gwynionydd** gyfeirio at:

## Enw lle
* Gwynionydd (cwmwd) yng Ngheredigion

## Enw person
* Gwynionydd (bardd)
Pierre de Fermat

Mathemategydd o Ffrainc oedd **Pierre de Fermat** (rhwng 31 Hydref a 6 Rhagfyr 1607 – 12 Ionawr 1665). Fe'i ganwyd yn Beaumont-de-Lomagne,  yn ne-ddwyrain Ffrainc. Roedd yn gyfreithiwr yn Parlement de Toulouse. Cofnododd y rhan fwyaf o'i waith mathemategol mewn llythyrau at ffrindiau, yn aml heb fawr o brawf ffurfiol o'i theoremau. Bu farw yn Castres, de-ddwyrain Ffrainc.

Gwnaeth gyfraniadau pwysig tuag at ddamcaniaeth rhifau ac at greu'r calcwlws gwahaniaethol. Mae'n fwyaf adnabyddus am:

*Egwyddor Fermat: Mae pelydryn golau sy'n teithio rhwng dau bwynt yn cymryd y llwybr y gellir ei drosglwyddo yn yr amser byrraf.
*Theorem Olaf Fermat: Nid oes unrhyw dri chyfanrif positif , , ac  yn bodloni'r hafaliad  ar gyfer werth cyfanrif o  yn fwy na 2. Ysgrifennodd Fermat nodyn yn 1637 i ddweud ei fod wedi cael prawf dyfeisgar o'r theorem; fodd bynnag, nid tan 1995 y cyhoeddwyd prawf llwyddiannus gan Andrew Wiles.

## Gweler hefyd 
*Gwobr Fermat

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1607
Categori:Marwolaethau 1665
Categori:Mathemategwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Tarn-et-Garonne
Andrew Wiles

Mathemategydd o Loegr yw Syr **Andrew John Wiles** (ganwyd 11 Ebrill 1953).

Mae'n fwyafMadnabyddus am ei brawf llwyddiannus o Theorem Olaf Fermat (a gyhoeddwyd ym 1995), ac yn 2017 enillodd Fedal Copley y Gymdeithas Frenhinol am ei waith arno. Penodwyd ef yn Marchog Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (KBE) yn 2000, ac ym 2018 penodwyd ef fel Athro Regius Mathemateg cyntaf ym Mhrifysgol Rhydychen.

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Mathemategwyr o Loegr
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Loegr
Effros

Genws o tua 450 rhywogaeth o blanhigion blodeuol yw **Effros** neu ***Euphrasia***. Mae'n perthyn i deulu'r gorfanadl (Orobanchaceae). Maen nhw'n lled-barasitig ar laswelltau a phlanhigion eraill. Daw'r enw Saesneg, *eyebright*, o'r gred draddodiadol y gallant wella anhwylderau'r llygaid. Mae enwau Cymraeg eraill yn cynnwys torfagl, llygaid Crist a gloywlys. Mae 21 rhywogaeth a llawer o gymysgrywiau i'w canfod ar ynysoedd Prydain ac Iwerddon..

Ceir hyd i lawer o rywogaethau mewn dolydd alpaidd neu is-alpaidd, lle mae eira yn gyffredin. Mae blodau Effros yn tyfu ar ben eithaf y planhigyn, ac mae ganddynt gymesuredd dwyochrog gyda phetal isaf siâp gwefus. Piws, fioled a gwyn yw'r lliwiau mwyaf cyffredin. Mae gan rhai rhywogaethau farciau melyn ar y betal isaf, ac mae'r marciau yma yn fodd o ddenu peillwyr.

## Esblygiad
Mae perthnasau esblygiadol y llwyth Rhinantheae wedi eu hastudio gan ddefnyddio nodweddion moleciwlaidd. Mae *Euphrasia* yn perthyn i'r Rhinantheae craidd ac mae'n chwaer-gytras i'r genera *Odontites*, *Bellardia*, *Tozzia* a *Hedbergia*.

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Orobanchaceae
Cabwci

[bawd|[Nakamura Kanzaburo|Nakamura Kanzaburō XVIII, un o deulu o actorion Cabwci sydd yn mynd yn ôl i'r 17g.]]
Ffurf draddodiadol ar y theatr yn Japan yw **Cabwci** sydd yn cyfuno cân a dawns mewn modd arddulliedig a chyda llwyfannu a gwisg ysblennydd. Er bod geiriau'r dramâu yn hynod o delynegol, gwerthfawrogir Cabwci fel rheol am ei berfformiadau gweledol a lleisiol yn hytrach na'i lenyddiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant Japan
Categori:Theatr
Trakai

Dinas hanesyddol a chanolfan hamdden llynoedd yn Lithwania yw **Trakai** ().

Mae'n gorwedd  i'r gorllewin o Vilnius, prifddinas Lithwania. Oherwydd ei fod mor agos i'r brifddinas, mae Trakai yn atynfa dwristaidd boblogaidd i drigolion y Vilnius.

Trakai yw canolfan weinyddol Cyngor Bwrdeisdref Trakai. Maint daearyddol y dref yw  ac y ôl amcagyfrifon o 2007, y boblogaeth yw 5,357

Nodwedd o'r dref yw ei bod hi, yn hanesyddol, wedi bod yn gartref i bobl o wahanol genhedloedd gan gynnwys Karaims Crimea, Tatars, Lithwaniaid, Rwsiaid, Iddewon a Phwyliaid.

Ym mis Mehefin 2018 bydd tîm y dref, FK Trakai yn chwarae yng nghystadleuaeth cwpan Europa Cup yn erbyn tîm pêl-droed Derwyddon Cefn o Gymru.

## Etymoleg
Ceir cofnod cynharaf o'r drefn mewn cronicl Almaeneg yn 1337 fel *Tracken* (sillefir hefyd yn *Traken*). Daw hyn o'r gair Lithwaneg *trakai* (unigol: *trakas* yn golygu *llannerch").

Ers cyfnod Cymanwlad Pwyl-Lithwania, adwaenir y drefn fel *Troki* yn y Bwyleg. Enwau eraill ar y dref yw *Трака́й (Trakáj*; Belarwseg), *Trok'' (Iddeweg), Troky, and Traki.

## Demograffeg
Mae 66.5% o boblogaeth y dref yn Lithwaniaid. Ceir lleiafrif Pwyleg sylweddol (19%) a hefyd Rwsiaid (8.87%). Ceir hefyd cymuned o Karaites Crimea.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Tref Trakai 
* Parc Cenedlaethol Trakai

Categori:Dinasoedd Lithwania
Ffatri Arfau'r Goron Caerdydd

Un o Ffatrïoedd Arfau'r Goron oedd '''Ffatri Arfau'r Goron Caerdydd** (neu **Ffatri Ordnans Brenhinol Caerdydd**; Saesneg: **ROF Cardiff'''). Fe'i agorwyd yn Llanisien, Caerdydd, ym 1940 ar gyfer adeiladu gynnau mawr ac arfau eraill yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Roedd dros 20,000 o bobl yn gweithio yno. Yn 1960, daeth yn rhan o'r Sefydliad Arfau Atomig (Atomic Weapons Establishment), a gwnaeth y ffatri gydrannau ar gyfer rhaglen arfau niwclear y DU. Daeth yr holl gynhyrchu i ben yn y ffatri ym mis Chwefror 1997. Cafodd y safle ei ddymchwel wedyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffatrïoedd Arfau'r Goron
Adnabyddwr gwrthrychau digidol

Adnabyddwr neu ddolen barhaol ar gyfer dynodi gwrthrychau yw'r **adnabyddwr gwrthrychau digidol** (***digital object identifier*** neu **DOI**). Fe'i safonir gan y corff rhyngwladol ISO. Defnyddir dolenni DOI yn bennaf ar gyfer dynodi gwybodaeth academaidd, proffesiynol a materion y llywodraeth megis erthyglau siwrnal, adroddiadau ymchwil, setiau data a chyhoeddiadau swyddogol.

## Cyfeiriadau
Ma Cipriani

Mae **Ma Cipriani** yn gymeriad mewn dwy o'r gemau fideo yn y gyfres *Grand Theft Auto*. Mae hi'n ymddangos yn *Grand Theft Auto: Liberty City Stories* (a osodwyd ym 1998) ac yn *Grand Theft Auto III* (a osodwyd yn 2001). Mae Ma yn gymeriad llais yn unig, nid oes delwedd ohoni yn ymddangos yn y naill gêm na'r llall, ond clywir ei llais yn y ddwy. Mae llais y cymeriad yn cael ei ddarparu gan yr actor Sondra James.

## Cefndir
Mae Ma yn wraig weddw ac yn fam Antonio (Toni) Cipriani. Mae hi'n berchen ar fwyty ''Momma's Restaurante'' yn ardal Saint Mark's, Portland, Liberty City, sydd hefyd yn gartref iddi.

Mae Ma Cipriani yn dod o Fflorens yn wreiddiol ac roedd ei diweddar ŵr (sy'n ddienw yn y gemau) yn dod o Sisili. Does dim gwybodaeth ar gael i ddweud pa bryd ymfudodd Ma a Mr Cipriani i'r Unol Daleithiau o'r Eidal, ond roedd cyn 1968, adeg geni eu mab.

## Ma yn GTA:Vice City Stories 
Dechreuodd Ma Cipriani a'i gŵr redeg eu bwyty ym 1968, gyda Ma yn gweithio yn y gegin, yn *cynhyrchu campwaith ar ôl campwaith*' yn ôl y gohebydd Papur Newydd Liberty City *the Liberty Tree*, Nicholas Morris. Tra hefyd yn magu eu mab Toni. Bu farw ei gŵr rywbryd cyn 1998. Cafodd hyn effaith fawr arni gan ei bod hi'n cyfeirio ato gyda pharch enfawr wrth ei gymharu ef â'i mab. Mae'n cwyno bod Toni yn rhy ferchetaidd ac ni fydd byth yn gystal dyn a'i dad.

Ym 1994, wrth iddi barhau i redeg y bwyty, collodd gysylltiad â Toni a oedd yn gorfod ffoi o'r ddinas ar ôl lladd aelod blaenllaw o un o deuluoedd maffia eraill y ddinas ar gais Salvatore Leone, Don (pennaeth) Teulu Maffia Leone. Nid yw Toni yn cysylltu â hi yn ystod ei alltudiaeth hyd iddo ddychwelyd i'r ddinas ym 1998. Hyd yn oed wedi dychwelyd, nid yw'n cysylltu â'i mam yn syth gan iddo ddechrau gweithio i Vincenzo Cilli dan orchymyn gan Salvatore Leone. Wrth iddo ail gysylltu â  Ma, mae hi'n dechrau ei gymharu â dynion eraill yn y ddinas fel Cilli a Giovanni Casa, gan honni nad yw'n ei thrin hi cystal ag y maent hwy'n trin eu mamau. Mae Toni yn gorfod gwneud cyfres o dasgau i geisio profi i Ma ei fod o'n well na dynion eraill y ddinas ac yn gystal aelod o'r maffia ag oedd ei dad. Methiant yw pob ymgais i blesio Ma. Mae hi'n rhoi *Hit* ar Toni, yn cyflogi gang i'w saethu; fel y bydd, o leiaf, yn farw fel dyn.

Yn y dasg  *Making Toni*  mae Toni yn cael ei urddo yn *Uomo compiuto* (Dyn o Anrhydedd; *Saesneg: Made Man*); sydd yn rhoi statws o fri iddo yn y syndicâd troseddol. Mae hyn yn plesio Ma ac mae hi'n gorchymyn i'w llofruddwyr i sefyll i lawr.

## Ma yn GTA III 
Erbyn 2001 (amser gosod GTA III) mae Toni wedi mynd yn ôl at y bwyty i fyw gyda'i fam. Mae Ma yn parhau i gwyno am Toni a'i ffordd o fyw ac i'w sarhau am beidio bod hanner y dyn oedd ei dad. Mae o'n cael cymaint o lond bol fel ei bod yn ffonio'r orsaf radio trafod leol, Chatterbox FM, i gwyno am nagio cyson ei fam. Mae Ma yn ymddangos mewn dwy dasg lle mae hi'n cyfeirio Claude at ddau nodyn a adawyd iddo gan Toni er mwyn ei gyfarwyddo i gyflawni tasgau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau Grand Theft Auto
Antirrhinum

Genws o blanhigion blodeuol yw ***Antirrhinum***. Mae tua 20 rhywogaeth i'w canfod yng ngorllewin Ewrop a gogledd Affrica. Yn flaenorol, roedd tair adran i'r genws: *Antirrhinum*, *Orontium* a *Saerorhinum*. Fodd bynnag, mae *Orontium* a *Saerorhinum* wedi eu gwahanu o'r genws ac maent bellach yn y genera *Misopates* a *Sairocarpus*, yn y drefn honno.

## Disgrifiad 
Mae'r genws *Antirrhinum* yn amryfath o ran morffoleg, ac mae llawer o'r rhywogaethau wedi addasu ar gyfer cynefinoedd gwahanol iawn, yn aml gydag amgylcheddau eithafol. Er hyn, gall pob aelod o'r genws groesi â'i gilydd, gan roi cymysgrywiau ffrwythlon. Mae llawer o ymchwil gwyddonol wedi defnyddio'r gallu croesi yma er mwyn dynodi a deall mecanweithiau genetig sy'n tanseilio gwahaniaethau rhwng rhywogaethau.

Er fod maint blodau gwahanol rywogaethau *Antirrhinum* yn amrywiol, gwelir yr un siâp cyffredinol ym mhob un aelod. Mae'r pum petal wedi asio at ei gilydd am ran o'u hyd i ffurfio tiwb. Mae'r tiwb hwn wedi ei gau gan ddwy wefus, gyda'r wefus uchaf (dwy betal) yn pwyntio i fyny a'r wefus isaf (tair petal) wedi plygu i ffurfio platfform glanio ar gyfer peillwyr. Gwenyn gwyllt mawr (*bumblebees*, *Bombus*) sy'n peillio'r rhywogaethau â'r blodau mwyaf (is-adrannau *Antirrhinum* a *Streptosepalum* tra bo gwenyn unig (*solitary bees*) yn peillio rhywogaethau â blodau llai (is-adran *Kickxiella*.

* **Rhywogaeth** *Antirrhinum* L.
** **Adran** *Antirrhinum*
*** **Is-adran** *Antirrhinum*
**** *Antirrhinum australe* Rothm.
**** *Antirrhinum barrelieri* Boreau
**** *Antirrhinum charidemi* Lange
**** *Antirrhinum graniticum* Rothm.
**** *Antirrhinum hispanicum* Chav.
***** *Antirrhinum hispanicum* ssp mollissimum (Pau)
**** *Antirrhinum latifolium* Mill.
**** *Antirrhinum majus* L.
***** *Antirrhinum majus* ssp *majus*
****** *Antirrhinum majus* ssp *majus* var *pseudomajus* (Rouy)
****** *Antirrhinum majus* ssp *majus* var *striatum* (DC.)
***** *Antirrhinum majus* ssp *linkianum* Boiss. & Reut.
**** *Antirrhinum siculum* Mill.
*** **Is-adran** *Streptosepalum*
**** *Antirrhinum braun-blanquetii* Rothm.
**** *Antirrhinum meonanthum* Hoffmanns. & Link
*** **Is-adran** *Kickxiella*
**** *Antirrhinum grosii* Font Quer
**** *Antirrhinum microphyllum* Rothm.
**** *Antirrhinum molle* L.
**** *Antirrhinum pertegasii* Rothm.
**** *Antirrhinum pulverulentum* Lázaro Ibiza
**** *Antirrhinum sempervirens* Lapeyr.
**** *Antirrhinum valentinum* Font Quer

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion amaethyddol a garddwrol
Florence Ayisi

Academydd a gwneuthurwr ffilmiau yw’r **Athro Florence Ayisi** (ganwyd 1962). Fe’i ganed yn Kumba, Camerŵn. Enillodd ei ffilm *Sisters in Law* fwy na 27 o wobrau (gan gynnwys y Prix Art et Essai yng Ngŵyl Ffilmiau Cannes yn 2005 a Gwobr Peabody), ac fe’i rhoddwyd ar restr fer ar gyfer enwebiad am Oscar yn 2006. Mae’n darlithio mewn ffilm yn yr ATRiuM ym Mhrifysgol De Cymru.

## Dolenni allanol
*Erthygl am Florence Ayisi ar wefan Prifysgol De Cymru

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Academyddion o Gamerŵn
Categori:Cymry Du
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Ffatrïoedd Arfau'r Goron

Roedd '''Ffatrïoedd Arfau'r Goron** (neu **Ffatrïoedd Ordnans Brenhinol'''; Saesneg: Royal Ordnance Factories; ROFs) yn rhwydwaith o ffatrïoedd arfau a ffrwydron a grëwyd gan lywodraeth y DU ychydig cyn yr Ail Ryfel Byd. Fe'u gweinyddwyd gyntaf gan y Weinyddiaeth Gyflenwi (Ministry of Supply), ac yn ddiweddarach gan y Weinyddiaeth Amddiffyn (Ministry of Defence), cyn cael eu preifateiddio yn 1987.

Adeiladwyd dros ddeugain o'r ffatrïoedd. Roedd mwyafrif y rhain wedi'i lleoli mewn ardaloedd yng ngorllewin a gogledd y DU, i leihau'r perygl o ymosodiad bombio o dir mawr Ewrop. Roedd saith ffatri ROF yng Nghymru:

* ROF Bridgend (Pen-y-bont ar Ogwr, Sir Forgannwg)
* ROF Cardiff (Llanisien, Caerdydd, Sir Forgannwg)
* ROF Glascoed (Glasgoed, Sir Fynwy)
* ROF Hirwaun (Hirwaun, Sir Forgannwg)
* ROF Newport (Casnewydd, Sir Fynwy)
* ROF Pembrey (Pen-bre, Sir Gaerfyrddin)
* ROF Wrexham (Wrecsam, Sir Ddinbych)
Plantaginaceae

Teulu o blanhigion blodeuol yw'r **Plantaginaceae**, neu'''deulu'r llyriad''', sy'n perthyn i'r urdd Lamiales. Y teipdylwyth yw *Plantago* L., sy'n cynnwys *P. major* a *P. coronopus*.

Tan yn ddiweddar, roedd yn deulu bychan o fewn urdd ei hun &ndash; y **Plantaginales** &ndash; ond mae astudiaethau ffylogenetig, wedi eu crynhoi yn yr Angiosperm Phylogeny Group (APG), wedi dangos y dylai'r teulu gael ei gynnwys yn yr urdd Lamiales.

## Trosolwg 
Yn draddiodiadol, dim on tri genws oedd yn nheulu'r Plantaginaceae: *Bougueria*, *Littorella*a *Plantago*. Fodd bynnag, mae ymchwil ffylogenetig wedi dangos fod y Plantaginaceae yn yr ystyr fanylaf wedi eu hamnythu o fewn y Scrophulariaceae (ond gan ffurfio grwp ac eithrio teipdylwyth y teulu hwnnw, *Scrophularia*).  Er mai Veronicaceae (1782) yw'r enw hynnaf ar gyfer y grwp hwn, mae'r enw Plantaginaceae (1789) wedi ei warchod gan y Gyfundrefn Enwau Botanegol Ryngwladol (ICBN) ac mae ganddo felly flaenoriaeth dros unrhyw enw arall am deulu sy'n cynnwys y genws *Plantago*. Ar ben hynny, dydy enwau wedi eu cyhoeddi cyn 1789 ddim yn gymwys i gael eu gwarchod gan yr ICBN. Mae'r enw **Antirrhinaceae** wedi ei gynnig ar gyfer cael ei warchod yn lle'r enw Plantaginaceae.Yn y cyfamser, mae'r APG wedi derbyn yr enw Plantaginaceae

Yn yr ystyr ehangach, mae'r Plantaginaceae yn deulu amryfath a chosmopolitaidd ac i'w canfod yn bennaf mewn cylchfeydd tymherus. Mae'r grwp yn cynnwys llysiau, llwyni a hefyd rhai planhigion dyfrdrig gyda gwreiddiau (ee y genws *Callitriche*). Oherwydd yr amrywiaeth yma, mae amsgrifiad y teulu yn anodd i'w gadarnhau.

Gall dail planhigion y Plantaginaceae fod yn droellog neu gyferbyn a'i gilydd, yn syml neu'n gyfansawdd.

Gall strwythur a ffurf y blodau amrywio. Mae gan rhai genera bedwar petal a phedwar sepal; mae gan aelodau erai bump i wyth o bob un.

Hadlestr neu gibyn (*capsule*) yw'r ffrwyth, sy'n ymagor trwy raniadau rhwng y celloedd.

## Gaynerayabuelamiabchitobabi 
[bawd|190x190px|*Bacopa monnieri* yn [Hyderabad|Hyderabad, India. ]]
[bawd|*Achetaria azurea* yn [Kerala]]
Mae'r Plantaginaceae wedi iddo gael ei ehangu yn cynnwys 94 genws a tua 1,900 o rywogaethau.*Veronica* yw'r genws mwyaf, gyda tua 450 rhywogaeth. Mae *Veronica* hefyd weithiau'n cynnwys y genera *Hebe*, *Parahebe* and *Synthyris*, oedd gynt yn cael eu trin fel genera ar wahân. Ar wahân i pan ddatganir yn wahanol, roedd pob aelod o'r Plantaginaceae gynt wedi ei gynnwys yn y Scrophulariaceae.

### Genera wedi eu symud 
## Cyfeiriadau 
Categori:Plantaginaceae
John Parry (Rhyfel y Degwm)

**John Parry** (24 Gorffennaf 1835 - 3 Mehefin 1897) oedd arweinydd Rhyfel y Degwm o 1886 ymlaen. Roedd yn aelod o gyngor sir cyntaf Sir Ddinbych. Dywedir ei fod yn areithiwr huawdl ac arweinydd doeth, ac anerchodd lawer o gyfarfodydd yng Nghymru a Lloegr ar y degwm. Bu farw 3 Mehefin 1897.
bawd|285px|chwith|Torriad papur newydd (LlGC) yn nodi y bydd John Parry yn ymddangos o flaen y llys sirol (Sir Ddinbych) gan iddo beidio â thalu 7s 11c o ddegwm i'r eglwys.

Ganed John Parry ar 24 Gorffennaf yn Llanarmon-yn-Iâl, Sir Ddinbych, yn fab i'r Parch. Hugh Parry. Roedd yn saer coed, bugail, goruchwyliwr stad, llenor, a bardd, a chanddo lyfrgell gyfoethog ac amrywiol iawn a gedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Ysgrifennodd atodiad i *Hanes y Merthyron* (Thomas Jones, Dinbych), ysgrif ar *Helynt y Degwm* (*Y Traethodydd*, 1887), ayb.

## Llyfryddiaeth
**Baner ac Amserau Cymru*, 9 Mehefin 1897
**Y Goleuad*, 16 Mehefin 1897
**Notable Welshmen* (1700–1900) (1908), 451
**Y Winllan*, Hydref 1922
**Cofiant Thomas Gee (Dinbych, 1913)* (mynegai); T. Gwynn Jones

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
**Cwm Eithin*
**Joseph Harris (Gomer)*

Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Llanarmon-yn-Iâl
Aubrey Richards

Roedd **Aubrey Richards** (6 Mehefin 1920 – 29 Mai 2000) yn actor a anwyd yng Nghymru ac a ymddangosodd mewn nifer o gynyrchiadau ffilm a theledu dros gyfnod o 40 mlynedd, yn aml yn portreadu athrawon.

Dechreuodd ei yrfa actio mewn theatr repertori. Roedd ei ffilmiau yn cynnwys *The Ipcress File* (1965), *It!* (1967), *The Man Who Haunted Himself* (1970), *Under Milk Wood* (1972), *Night Endless* (1972) a *Savage Messiah* (1972) fel y maer. Ar y teledu roedd ganddo rôl bwysig fel Samuel Evans yn ''Carrie's War* (1974) a rhannau cylchol yn *Emergency-Ward 10*, antur Doctor Who "The Tomb of the Cybermen" (1967) fel yr Athro Parry a *How Green Was My Valley* (1975-76) fel Mr Elias.

Roedd yn briod a Diana Boddington, y rheolwr llwyfan nodedig ac roedd ganddynt ddau o blant, Claudia a David.

## Ffilmyddiaeth 
* *The Last Days of Dolwyn* (1949) - Ellis
* *Time Without Pity* (1957) - Prison Gatekeeper
* *The Ipcress File* (1965) - Dr. Radcliffe
* *It!* (1967) - Prof. Weal
* *The Man Who Haunted Himself* (1970) - Research Scientist
* *Under Milk Wood* (1972) - Rev. Eli Jenkins
* *Savage Messiah* (1972) - Mayor
* *Endless Night* (1972) - Dr. George Philpott
* *Twice Under* (1989) - (uncredited)
* *Heliwr'' (1996)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Valerie Davies

Roedd **Elizabeth Valerie Davies** (29 Mehefin 1912 – Awst 2001), a adwaenwyd yn ddiweddarach gan ei enw priod, Valerie Latham, yn nofwraig cystadleuol o Gymru a gynrychiolodd Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd Haf 1932.

Fe'i ganed yng Nghaerdydd a bu farw yng Nghasnewydd.

Yng Ngemau Olympaidd 1932, enillodd fedalau efydd yn y gystadleuaeth 100m dull cefn ras gyfnewid 4x100m dull rhydd ac roedd yn drydydd yn y rownd gyntaf o'r nofio dull rhydd 100m ond nid aeth ymhellach.

Bu hefyd yn cystadlu dros Gymru yng Ngemau Ymerodraeth Brydeinig 1930 gan ennill tair medal. Dyfarnwyd dwy fedal arian iddi yn y gystadleuaeth nofio 100 llath ar y cefn a'r 400 llath rhydd a medal efydd yn y  ras 100 llath rhydd.

Pedair blynedd yn ddiweddarach enillodd y fedal efydd yn y gystadleuaeth nofio 100 llath ar y cefn.

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Nofwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Cofeb Ryfel Rhosybol

bawd|chwith|Cloc Rhosybol, Sir Fon

Mae **Cofeb Ryfel Rhosybol** wedi'i lleoli yn Rhosybol, Ynys Môn.

Mae'r gofeb ar flaen iard Ysgol Gymuned Rhosybol a cheir wyth enw arni i goffáu dynion o'r plwyf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Enwau ar y gofeb 
*Evan Parry
*William Lewis,
*Evan Griffiths,
*William Edwards,
*Evan Parry,
*Owen Griffiths,
*John Jones,

## Evan Parry, Dafarn Dywyrch
Roedd yn frawd i'r diweddar Amelia Jones Trigfa, Catherine Jones, Annie Hughes, David, a Tomos Parry.
Cafodd Evan Parry ei eni yn 1865 a bu farw yn 1938.

Rhosybol
Categori:Rhosybol
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Scrophulariaceae

Teulu o blanhigion blodeuol yw'r **Scrophulariaceae** neu '''deulu'r gwrnerth'''. Llysiau blynyddol a lluosflwydd yw'r aelodau, ac eithrio un genws o lwyni. Mae gan y blodau gymesuredd dwyochrog (zygomorphic) neu weithiau gymesuredd cylch  (actinomorphic). Mae gan aelodau'r Scrophulariaceae ddosbarthiad cosmopolitaidd, gyda'r rhan fwyaf i'w canfod mewn ardaloedd tymherus, gan gynnwys mynyddoedd trofannol. Daw enw'r teulu o'r genws *Scrophularia* L.

## Tacsonomeg 
Yn y gorffennol, roedd 275 genws a mwy na 5,000 o rywogaethau wedi eu cynnwys fel aelodau o'r Scrophulariaceae, ond mae'r nifer hwn wedi cyfyngu'n aruthrol ers i astudiaethau ffylogenetig moleciwlaidd ddangos fod y dosbarthiad traddodiadol yn lluosdylwythol.  Mae llawer o'r aelodau wedi eu symud i deuluoedd eraill o fewn urdd y Lamiales, yn enwedig y Plantaginaceae a'r Orobanchaceae, ond mae rhai wedi eu symud i deuluoedd newydd. Mae llawer o deuluoedd o fewn y Lamiales felly wedi cynyddu mewn nifer eu haelodau yn dilyn y newidiadau yma.

Ystyriodd Fischer (2004) fod y teulu yn cynnwys tri is-deulu: Antirrhinoideae, Gratioloideae a Digitalidoideae. Roedd gan y Gratiolinae 10 genws (tua 121 rhywogaeth) wedi eu gwasgaru ar hyd rhannau tymherus a throfannol America. Mae llawer o'r rhain bellach yn cael eu cynnwys yn y teulu Plantaginaceae (llwyth Gratioleae).

## Defnydd 
Mae rhai planhigion meddyginiaethol yn y Scrophulariaceae, gan gynnwys:

* *Leptandra*
* *Scrophularia*
* *Verbascum*, dail melfed

## Genera 
Mae dosbarthiad APG IV (2016) y Scrophulariaceae yn cynnwys 62 genws a tua 1830 rhywogaeth gwybyddus.
bawd|240x240px|*Leucophyllum frutescens*

### Genera wedi eu symud 
Mae'r genera canlynol, gynt wedi eu cynnwys yn y Scrophulariaceae, wedi eu symud i deuluoedd eraill:

## Cyfeiriadau 
Categori:Scrophulariaceae
Terry Dyddgen-Jones

Cyfarwyddwr a cynhyrchydd teledu o Gymro oedd **Terry Dyddgen-Jones** (3 Gorffennaf 1950 – 27 Mehefin 2018).

Yn wreiddiol o Sir gaerfyrddin, roedd Terry'n fwyaf adnabyddus fel un o gyfarwyddwyr drama teledu rhwydwaith, ac am gynhyrchu ffilmiau ar gyfer BBC ac ITV. Bu’n gyfrifol am gyfarwyddo dros 200 o benodau o'r opera sebon Coronation Street, ac roedd hefyd yn adnabyddus yng Nghymru am gyfarwyddo cyfresi Parch a Byw Celwydd, ynghyd â’i waith fel uwch-gynhyrchydd Pobol y Cwm. Bu farw Terry Dyddgen Jones ddiwedd Mehefin yn Ysbyty Felindre, Caerdydd wedi salwch byr. Ei fab yw'r canwr a cyfansoddwr Sion Russell Jones. Ei enw bedydd oedd Terry Jones ond pan ymunodd ag Equity yn 1974 roedd rhaid iddo ddewis enw newydd er mwyn osgoi dryswch gyda'r digrifwr Terry Jones o Monty Python. Dewisodd yr enw Dyddgen am fod ei hen-ddad-cu wedi ei ddefnyddio fel enw barddol. Mae yna hefyd Gapel Dyddgen ger Crwbin.

Cychwynnodd ei yrfa fel athro drama yn Ysgol Glan Clwyd a bu'n gweithio gyda Clwyd Theatr Cymru yn y cyfnod hwn.

## Gyrfa teledu
Yn y 1970au roedd yn gyflwynydd a chynhyrchydd rhaglenni Cymraeg gyda HTV Cymru. Bu hefyd yn actor, cynhyrchydd a chyfarwyddwr ar *Pobol y Cwm*. Bu'n cyfarwyddo penodau o'r gyfres ddrama *Pam Fi Duw?* yn y 1990au. Gweithiodd fel cyfarwyddwr ar rai o operâu sebon mwyaf y BBC ac ITV, yn bennaf ar dros 200 benodau ar *Coronation Street* rhwng 1997 a 2014. Gweithiodd am gyfnodau ar *Hollyoaks*, *Eastenders* ac *Emmerdale* hefyd.

Yn fwy diweddar, bu'n cyfarwyddo ar y cyfresi drama Cymraeg *Byw Celwydd* a *Parch*.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Judith ac yn dad i Leah, Jack, Sion, Eilir a Becky. Bu farw yn 67 mlwydd oed yn diyn salwch byr. Cynhaliwyd ei angladd ar 16 Gorffennaf am 2pm yng Nghadeirlan Llandaf ac yna yng Ngapel y Wenallt yn Ymlosgfa Draenen Pen-y-graig .

## Anrhydeddau
Enillodd sawl wobr BAFTA am ei waith ar operâu sebon a dramâu.

Anrhydeddwyd ef, wedi'i farwolaeth, gyda gwisg werdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Harlan Ellison

Awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Harlan Jay Ellison** (27 Mai 1934 – 27 Mehefin 2018), yn adnabyddus am ei waith Ffuglen ddamcaniaethol toreithiog a dylanwadol, ac am ei bersonoliaeth cegog, ymosodol .

Mae ei weithiau cyhoeddedig yn cynnwys dros 1,700 o straeon byrion, nofelay byrion, sgriptiau, sgriptiau llyfr comig, sgriptiau ffilm, traethodau, ac ystod eang o feirniadaeth yn cwmpasu llenyddiaeth, ffilm, teledu a'r cyfryngau print. Mae rhai o'r ei waith mwyaf adnabyddus yn cynnwys y bennod *Star Trek*  "The City on the Edge of Forever", A Boy and His Dog, "I Have No Mouth, and I Must Scream", a "'Repent, Harlequin!' Said the Ticktockman", ac fel golygydd a detholwr ar gyfer  *Dangerous Visions* (1967) ac *Again, Dangerous Visions *(1972). Enillodd Ellison nifer o wobrau, gan gynnwys sawl gwobr Hugo, Nebula, ac Edgar.

## Marwolaeth 
Bu farw Ellison yn ei gartref yn Los Angeles ar brynhawn 27 Mehefin 2018.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Llenorion arswyd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffantasi o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Thomas Jones (cenhadwr)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.''

Cenhadwr Cymreig oedd **Thomas Jones** (24 Ionawr 1810 – 16 Medi 1849). Cenhadwr cyntaf y Methodistiaid Calfinaidd ar fryniau Khasia oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Aberriw, yn fab i Edward a Mary Jones. Roedd yn un o ddisgyblion cyntaf Coleg y Bala. 
Cyrhaeddodd Sohra yn India ar 22 Mehefin 1840. Bu farw o falaria.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1849
Categori:Cenhadon o Gymru
Categori:Pobl fu farw o falaria
Siôn Russell Jones

Canwr a chyfansoddwr o Gymro yw **Siôn Russell Jones** (ganwyd 10 Mai 1986).

## Bywyd a gyrfa 
Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd. Dechreuodd chwarae'r gitâr yn 7 oed ac aeth ymlaen i astudio cerddoriaeth ym Mhrifysgol Morgannwg (bellach Prifysgol De Cymru).

Ym mis Hydref 2010, rhyddhaodd Siôn ei albwm cyntaf *And Suddenly* drwy Still Small Voice Music, a recordiwyd yn ystod ei flwyddyn olaf yn Ysgol Diwydiannau Creadigol A Diwylliannol, Yr Atrium, Caerdydd.

Mae ei gerddoriaeth wedi ei ddefnyddio yn y cefndir ar yr operâu sebon Prydeinig *Coronation Street* ac *EastEnders*. Mae ei ganeuon wedi ymddangos hefyd ar y gyfres comedi *Stella*.

Yn 2011, arwyddodd Siôn gytundeb cyhoeddi gyda BDi music, ac yn ystod haf 2011, bu'n perfformio mewn nifer o wyliau yng Nghymru a Lloegr gan gynnwys The Acoustic Festival of Britain, Festival of the Celts, a Gŵyl y Dyn Gwyrdd.

Ym mis Mawrth 2012, perfformiodd yng ngŵyl gerddorol SXSW yn Austin, Texas.

Ers hynny mae wedi parhau i recordio a pherfformio.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Morgannwg
Categori:Pobl o Gaerdydd
Tîm pêl-droed cenedlaethol Moroco

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Moroco** (Arabeg: منتخب المغرب لكرة القدم) yn cynrychioli Moroco yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Brenhinol Pêl-droed Moroco (Ffrengig: *Fédération royale marocaine de football*) ((FRMF)), corff llywodraethol y gamp yn Moroco. Mae'r FRMF yn aelod o gonffederasiwn pêl-droed Affrica, (CAF).

Mae *Llewod yr Atlas* (Arabeg: أسود الأطلس‎ / Irzem n Atlasi) wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar bump achlysur yn 1970, 1986, 1994, 1998 a 2018 ac wedi ennill Pencampwriaeth Pêl-droed Affrica ar un achlysur yn 1976.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed ym Moroco
Moroco
Tîm pêl-droed cenedlaethol Senegal

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Senegal** (Ffrangeg: Équipe du Sénégal de football) yn cynrychioli Senegal yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Senegal (Ffrengig: *Fédération Sénégalaise de Football*) (FSF), corff llywodraethol y gamp yn Senegal. Mae'r FSF yn aelod o gonffederasiwn pêl-droed Affrica, (CAF).

Mae Llewod Teranga (Ffrangeg: Les Lions de la Teranga) wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar ddau achlysur yn 2002 a 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Senegal
Senegal
Tîm pêl-droed cenedlaethol Yr Aifft

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Aifft** (Arabeg: مُنتخب مَــصـر‎, Montakhab Masr) yn cynrychioli yr Aifft yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Yr Aifft (EFA), corff llywodraethol y gamp yn yr Aifft. Mae'r EFA yn aelod o gonffederasiwn pêl-droed Affrica, (CAF).

Y Pharo (Arabeg: الفراعنة‎ El Phara'ena) oedd y tîm pêl-droed cyntaf o Affrica i chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd yn 1934 gan ymddangos hefyd yn 1990 a 2018. Maent wedi ennill Pencampwriaeth Pêl-droed Affrica ar saith achlysur. Maent hefyd wedi ennill Cwpan Arabaidd FIFA yn 1992.

## Cyfeiriadau

Aifft
Tîm pêl-droed cenedlaethol Tiwnisia

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Tiwnisia** (Arabeg: منتخب تونس لكرة القدم‎) yn cynrychioli Tiwnisia yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Tiwnisia (Arabeg: الجامعة التونسية لكرة القدم‎, Ffrengig *Fédération Tunisienne de Football*) (FTF), corff llywodraethol y gamp yn Tiwnisia. Mae'r FTF yn aelod o gonffederasiwn pêl-droed Affrica, (CAF).

Mae Eryrod Carthago (Arabeg: نسور قرطاج, Ffrengig: *Les Aigles de Carthage*) wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar bump achlysur yn 1978, 1998, 2002, 2006 a 2018 ac wedi ennill Pencampwriaeth Pêl-droed Affrica ar un achlysur yn 2004.

## Cyfeiriadau

Tiwnisia
Joseph Hughes

Roedd **Joseph Tudor Hughes** (27 Hydref 1827 – 12 Mai 1841) (a oedd yn perfformio dan yr enw *Master Hughes*) yn delynor ifanc addawol o Gymru a oedd yn berfformiwr hynod boblogaidd yng ngwledydd Prydain a'r Unol Daleithiau yn y 1830au.

## Cefndir
Ganwyd Joseph yn y Bala ym 1827  yn fab i David Hughes. Yn fuan wedi ei enedigaeth symudodd y teulu i fyw i Lundain.

Mor ifanc a dwyflwydd a hanner oed roedd yn dangos brwdfrydedd mawr dros gerddoriaeth ac yn arbennig cerddoriaeth y delyn. Cafodd hyfforddiant i ganu'r delyn gan delynor o'r enw T ap James. Yn bum mlwydd oed perfformiodd ei gyngerdd cyhoeddus cyntaf yn neuadd gyngerdd Hanover Square, Llundain.  Wedi clywed Joseph yn perfformio ym 1833, cyflwynodd y meistr cynhyrchu telynau, Sabastian Erard, telyn pedolau gwerth 80 gini iddo. Ar ei delyn Erard bu Joseph yn perfformio am weddill ei yrfa. O 1833 bu Joseph ar deithiau perfformio helaeth trwy Loegr, Cymru a'r Iwerddon. Bu nifer fawr o foneddigion ac uchelwyr yn heidio i'w gyngherddau. Roedd ei dad yn cadw llyfr llofnodion o'r pwysigion oedd yn mynychu'r cyngherddau; roedd y llyfr yn cynnwys enwau aelodau o'r teulu brenhinol, arglwyddi ac arglwyddesau, archesgobion ac esgobion, cadfridogion a llawer o arweinwyr cymdeithasol eraill.

Weithiau byddai'n cael ei gefnogi yn ei gyngherddau gan ei ddau frawd. Un o'r brodyr hyn oedd yr Athro David Edward Hughes.

Yn ogystal â chanu'r delyn bu hefyd yn cyfansoddi i'r offeryn. Cyhoeddodd rhai o'i drefniadau a'i cyfansoddiadau yn ei lyfr *British Melodies* ym 1839.

## Yr Eisteddfod
Ym 1835 bu'n canu'r delyn yn eisteddfod Llannerch-y-medd. Cafodd ei urddo i'r Orsedd fel ofydd gan Glwydfardd. Ei Enw yn Orsedd oedd *Blegwryd ab Seisyllt*. Ac yntau dim ond yn 8 mlwydd oed ar y pryd, mae'n bosibl mae ef yw'r person ifancaf erioed i gael ei urddo'n aelod o'r Orsedd. Yn Eisteddfod y Bala, 1836, gwnaed ef yn destun ar gyfer y Gadair! Awdl gan Walchmai fu'n fuddugol.

## Marwolaeth
Ym 1838 ymfudodd y teulu i Unol Daleithiau America lle fu'n parhau i deithio fel cerddor. Ar 12 Mai 1841 aeth y teulu am daith ar gwch ar hyd Llyn Hudson. Trodd y cwch drosodd a boddwyd Joseph ac yntau dim ond yn 13 mlwydd oed.

## Oriel

Delwedd:Gwalchmai-Master-Hughes.jpg|Llinellau agoriadol awdl Gwalchmai i Master Hughes
Master Hughes and the harp (print) NLW3363152.jpg|Joseph
Portrait of Master Hughes and his brothers (4672622).jpg|Joseph a'i frodyr
Portrait of Master Hughes (4670929).jpg|Joseph
Portrait of Masters Joseph & David Hughes performing a duet on one harp ; Master Hughes performing a concerto on two harps (4672623).jpg|Joseph a David ei frawd yn canu deuawd ar un telyn; a Joseph yn canu dwy delyn ar unwaith

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Pobl o'r Bala
Categori:Telynorion o Gymru
Irena Szewińska

Athletwraig o Wlad Pwyl oedd **Irena Szewińska** (ganwyd **Irena Kirszenstein**; 24 Mai 1946 – 29 Mehefin 2018).

Enillodd Szewińska tair fedal aur yng Ngemau Olympaidd yr Haf, ym 1964, 1968 a 1976.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Wlad Pwyl
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1976
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2018