Jelly Roll Morton

Cyfansoddwr, pianydd, a blaenwr band Americanaidd oedd **Jelly Roll Morton** (Ferdinand Joseph La Menthe; 20 Hydref 1890 – 10 Gorffennaf 1941) a fu'n un o brif arloeswyr cerddoriaeth jazz. Cychwynnodd canu'r piano mewn putendai yn New Orleans yn ei ieuenctid, ac arbrofodd yn gynnar â ffurfiau newydd jazz drwy gyfuno *ragtime* â'r felan. Recordiodd yn gyntaf ym 1923, ac o 1926 i 1930 perfformiodd ar rai o'r recordiadau jazz cynharaf gyda'i fand, y Red Hot Peppers. Er nad oedd ei honiad o "ddyfeisio jazz" yn wir, efe oedd y cyntaf i ddefnyddio effeithiau rhagdrefnedig a lled-gerddorfaol mewn perfformiadau gan fandiau jazz.

Oddeutu 1917, symudodd i dalaith Califfornia, a pherfformiodd mewn clybiau nos nes 1922. Bu farw yn Los Angeles, Califfornia.

Ymhlith ei gyfansoddiadau o nod mae "Wolverine Blues", "Black Bottom Stomp", "King Porter Stomp", "Shoe Shiner’s Drag", a "Dead Man Blues".

## Bywyd cynnar a theulu 
Mae nifer o fanylion am fywyd cynnar a theulu Ferdinand Joseph La Menthe, neu Lamothe, yn ansicr. Nid oedd eto yn orfodol i bob baban yn yr Unol Daleithiau dderbyn tystysgrif geni, ond yn ôl y nifer fwyaf o ffynonellau cafodd ei eni ym 1890, naill ai ar 20 Medi neu 20 Hydref. ac mewn cyfweliadau'r â'r ethnogerddolegydd Alan Lomax mynnodd taw 20 Medi 1885 oedd ei ddyddiad geni. Ei dad oedd E. P. Le Menthe, neu LaMothe, saer a oedd wedi dysgu'r trombôn yn ffurfiol. Yn ôl rhai ffynonellau cafodd ei eni naill ai yn Gulfport, Louisiana, neu yn Gulfport, Mississippi, ond bellach gwyddys yn sicr mae New Orleans, Louisiana, oedd ei fan geni, yn nhŷ'r teulu yn Frenchmen Street yn 7fed Ward y ddinas.

Yn ôl yr hanes teuluol a'i draddodai i'r ethnogerddolegydd Alan Lomax, disgynnai Morton o wladychwyr Ffrengig a symudodd i *La Nouvelle-Orléans* pan oedd y diriogaeth yn rhan o Ffrainc Newydd, cyn Pryniant Louisiana (1803) gan yr Unol Daleithiau. Yn ôl ymchwil diweddar, mae'n sicr yr oedd o leiaf dau o orhendeidiau Morton, ar ochr ei fam, wedi eu geni yn Ffrainc. Ymfudasant i Louisiana yn nechrau'r 19g, a phriododd Jean Baptiste Péché (1803–tua 1846) ag Adélaïde Duplessis (1803–ar ôl 1848), merch groenliw rydd, a chyplodd y Ffrancwr arall, Amédée Antoine Baudoin (1806–ar ôl 1870) â chaethes o'r enw Eugénie Sirette. O ran hil ac ethnigrwydd felly, disgynnodd Jelly Roll Morton o dras gymysg, a fe arddelai hunaniaeth fel un o Greoliaid Louisiana.

## Gyrfa gynnar 
Dysgodd y piano yn ifanc iawn, ac ymwelodd â bywyd nos New Orleans i wrando ar y gerddoriaeth yn y clybiau a'r honci-toncs. Cyfarfu â'r pianydd a chyfansoddwr Tony Jackson a cherddorion eraill yn yr ystafelloedd gefn, wedi i'r drysau gau, ac ymunodd wrth ganu a chwarae ar y pryd o oriau mân y bore hyd at y prynhawn. Dylanwadwyd arno'n gryf gan *ragtime* a'r felan-gân, a chlywodd hefyd sain dawns y gacen a cherddoriaeth boblogaidd gynnar America Ladin ac Ewrop yn ogystal â'r Unol Daleithiau. Ym 1902, pan oedd o bosib mor ifanc ag 11 oed, dechreuodd Morton ganu'r piano yn broffesiynol mewn puteindai yn Storyville, ardal golau coch a sefydlwyd gan gyngor New Orleans i reoleiddio puteindra yn y ddinas. Dywed iddo ennill $20 mewn cildyrnau ar ei noson gyntaf, swm sylweddol yn y dyddiau hynny.

Er y byddai'n gorddisgrifio ei rôl mewn hanes jazz, a denu dirmyg oddi wrth arloeswyr eraill y cyfnod ac hanesyddion cerddoriaeth am honni "dyfeisio jazz ym 1902", yn wir Morton oedd un o brif ddatblygwyr y genre, ac yn hanfodol wrth drawsnewid o jazz cynnar i jazz y gerddorfa. Ymwelodd Morton â Dinas Efrog Newydd am y tro cyntaf ym 1911, ac yno perfformiodd ei waith arloesol "Jelly Roll Blues". Yn Chicago ym 1915 cyhoeddwyd cerddoriaeth ddalen a drefnwyd ar gyfer cerddorfa o'r cyfansoddiad hwnnw, ac mae'n debyg taw dyna'r esiampl gyntaf o jazz gerddorfaol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Blaenwyr bandiau jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Creoliaid Louisiana
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion ragtime o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn New Orleans
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles