open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr planhigion bwytadwy

bawd|300px|Gellygen ac eirinen wlanog

## Ffrwythau
* Afal, Ceiriosen, Cwinsen, Eirinen, Eirinen wlanog, Grawnwinen, Gellygen
* **Mwywar**: Cyrensen goch, Cyrensen ddu, Mafonen, Mefusen, Mwyaren (Mwyar duon), Mwyaren goch
* **Ffrwythau sitrws**: Grawnffrwyth, Leim, Lemwn, Oren, Oren bergamot, Oren Mandarin
* **Ffrwythau trofannol**: Pinafal, Banana, Ciwi, Ffigysen, Grawnafal (pomgranad)

## Llysiau
* Cenhinen, Cenhinen wyllt, Ffenigl, Nionyn
* **Dail yn cael eu bwyta:** Bresychen (Cabetsien), Endif (Sicori, Ysgallen y meirch), Letysen, Sbigoglys, Sbrowts
* **Coesyn yn cael ei bwyta:** Asbaragws, Riwbob, Seleri
* **Blodau yn cael eu bwyta:** Blodfresychen, Brocoli
* **Ffrwythau yn cael ei bwyta:** Ciwcymbr (Cucumer), Ffa dringo, Ffa Ffrengig, Ffa llydain, Melon, Planhigyn ŵy, Pupur coch, Pupur melys, Pysen, Pysen felen, Pwmpen, Tomato
* **Gwreiddiau yn cael eu bwyta:** Betysen, Meipen, Moronen, Radis, Swêd

## Planhigion sydd yn cynnwys siwgr neu starts
* betysen siwgr, gwialen siwgr, palmwydden siwgr
* Arorwt, Taten

## Perlysiau
* Basil, Mintys, Persli, Rhosmari, Teim, Garlleg, Hopys, Mintys ysbigog, Camri, Cenhinen, Craf y Geifr, Dail troed yr ebol, Danadl poethion, Dant y llew, Erfinen, Erwain, Greulys, Llysiau'r cwlwm, Meillionen goch,  Persli, Wermod wen

Gweler hefyd: 
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Sbeisiau
* Carwe, Clof, Coriander, Fanila, Garlleg, Mwstard, Nytmeg, Pupur, Saffrwm, Sinamon, Sinsir

## Cnau
* Cneuen almon (Almon, Cneuen Roegaidd), Cneuen gyll, Cneuen Ffrengig, Macadamia
* Cneuen ddaear
* Cneuen goco

## Grawnau
* Gwenith, Haidd, Rhyg, Ceirchen
* Indrawn
* Reis
* Gwenith yr Hydd

Gweler hefyd: Grawnfwyd

## Gwymon
* Lafwr

## Planhigion a defnyddir i wneud diodydd
* Coco, Coffi, Te, Amryw o berlysiau megis Camri, Danadl poethion

## Planhigion a defnyddir i gynhyrchu olew
* Blodyn yr haul, Olewydden (Olif), Rêp

## Gweler hefyd
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol


Planhigion
Bwytadwy
Gwlad Belg

Gwlad yng ngorllewin Ewrop yw **Teyrnas Gwlad Belg** neu **Gwlad Belg** (Iseldireg: *België*; Ffrangeg: *Belgique*; Almaeneg: *Belgien*). Mae hi'n ffinio â'r Iseldiroedd, yr Almaen, Lwcsembwrg, Ffrainc a Môr y Gogledd.

Mae'r wlad yn fan cyfarfod rhwng y diwylliant Tiwtonaidd a'r diwylliant Ffrengig. Siaredir Iseldireg yng ngogledd y wlad, Ffrangeg yn y de, ac Almaeneg mewn rhannau o'r de-ddwyrain. Ar adegau, mae cryn dyndra wedi datblygu rhwng y ddwy brif garfan ieithyddol. Ceisiwyd delio a'r sefyllfa yma trwy sefydlu rhanbarthau ac ardaloedd ieithyddol o fewn gwladwriaeth ffederal Gwlad Belg.

Rhoddir yr enw "Talwrn Ewrop" ar Wlad Belg am fod nifer o frwydrau pwysig yn hanes Ewrop wedi eu hymladd yno.

bawd|chwith|Cymru a Gwlad Belg o ran lleoliad a maint.
## Rhanbarthau a thaleithiau 
Rhennir y wlad yn dair rhanbarth, Rhanbarth Fflandrys, Walonia a Rhanbarth Brwsel-Prifddinas. Mae Fflandrys a Walonia yn cynnwys pum talaith yr un, tra nad yw Rhanbarth y Brifddinas yn rhan o'r system daleithiol.

### Fflandrys 
* Antwerp (prifddinas: Antwerp)
* Brabant Fflandrysaidd (prifddinas: Leuven)
* Dwyrain Fflandrys (prifddinas: Gent)
* Gorllewin Fflandrys (prifddinas: Brugge)
* Limburg (prifddinas: Hasselt)

### Walonia 
* Brabant Walonaidd (prifddinas: Wavre)
* Hainaut (prifddinas: Mons)
* Liège (prifddinas: Liège)
* Luxembourg (prifddinas: Arlon)
* Namur (prifddinas: Namur)

## Ardaloedd ieithyddol 
Sefydlwyd yr ardaloedd ieithyddol (Iseldireg: *taalgebieden*, Ffrangeg: *régions linguistiques*) yn 1963, a daethant yn rhan o'r Cyfansoddiad yn 1970. Ceir pedair o'r rhain:
* ardal ieithyddol yr Iseldireg
* ardal ddwyieithog Prifddinas-Brwsel
* ardal ieithyddol Ffrangeg
* ardal ieithyddol Almaeneg

Dynodir hefyd dair cymuned o fewn Gwlad Belg; mae'r rhain yn cyfeirio at y bobl ac nid ydynt yn raniadau daearyddol:
* y Gymuned Iseldireg ei hiaith (*Vlaamse Gemeenschap*)
* y Gymuned Ffrangeg ei hiaith (*Communauté Française*)
* y Gymuned Almaeneg ei hiaith (*Deutschsprachige Gemeinschaft*)

## Gweler hefyd
* Rhestr Belgiaid enwog
* PuntVL - ymgyrch y gymuned Fflemaidd i ennill statws Parth Lefel Uchaf gwlad i Fflandrys
* Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad Belg

## Cyfeiriadau 

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Aelod-wladwriaethau NATO
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Categori:Gorllewin Ewrop
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Iseldireg
Categori:Teyrnasoedd
Pab Pïws XI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 6 Chwefror 1922 hyd 1939 oedd **Pïws XI** (Lladin: *Pius*) (ganwyd **Ambrogio Damiano Achille Ratti**) (31 Mai 1857 – 10 Chwefror 1939).

Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Clerigwyr y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Lombardia
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Latfia

Gwlad yng ngogledd-ddwyrain Ewrop yw **Gweriniaeth Latfia** neu **Latfia** (Latfieg: *Latvija*). Mae Latfia yn ffinio ag Estonia i'r gogledd, â Lithwania i'r de, ac â Rwsia a Belarws i'r dwyrain. Gwahanir Latfia oddi wrth Sweden yn y gorllewin gan y Môr Baltig. Un o'r Gwledydd Baltig yw Latfia, ynghyd ag Estonia a Lithwania. Riga yw prifddinas y wlad. Daeth Latfia yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Mai 2004.

bawd|canol|Latfia a Chymru o ran lleoliad a maint

Yn y cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth y wlad yn , tua miliwn a hanner yn llai na Chymru. Mae mwyafrif y boblogaeth yn siarad Latfieg, yr iaith frodorol.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Malta

Ynys a gweriniaeth yn y Môr Canoldir ger yr Eidal yw **Gweriniaeth Malta** neu **Malta** (hefyd **Melita**) (Malteg: ''Repubblika ta' Malta''), gyda'r ynysoedd llai o'i hamgylch. Fe'i hystyrir yn rhan o dde Ewrop.

Mae Malta yn cynnwys saith ynys, **Malta**, Gozo, Comino, Cominetto, y ddwy St Paul a Filfla.

Valletta (poblogaeth: dinas 14,000; cyfdrefydd 214,000) ydyw prifddinas Malta. Mae cyfdrefydd Valletta yn cynnwys y ddinas fwyaf Sliema (20,000), Birkirkara (18,000) a Qormi (17,000).
[bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Malta a [Cymru|Chymru]]

## Sant Paul 
Llongddrylliad Sant Paul ar yr ynys, 10 Mawrth 60 OC, oedd y digwyddiad mwyaf pwysig yn hanes Malta efallai. Ceir disgrifiad manwl iawn o'r llongddrylliad yn y Testament Newydd (Actau 27 a 28).

## Oriel luniau 

Valletta-28-East Street-1989-gje.jpg|Valletta
Malta-104-Floriana-Kirche St. Publius-1989-gje.jpg|Floriana
Hagar Qim-16-Tische-1989-gje.jpg|Hagar Qim
Mdina-08-Kirche bei Hotel-Droschke-1989-gje.jpg|Mdina
Rabat-12-Parteizentrale-Karikaturen-1989-gje.jpg|Rabat
Victoria-06-fruehmorgens-1989-gje.jpg|Victoria
Ggantija-08-Orakelloch-1989-gje.jpg|Ggantija
Xlendi-08-'Santa Maria'-1989-gje.jpg|Xlendi
Dwejra-08-Bay-Felsentor-1989-gje.jpg|Dwejra
Malta-154-Wied Hazira-Meer-Turm-1989-gje.jpg|Wied Hazira

## Gweler hefyd 
* Mdina
* Gozo

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y Llywodraeth Malta


Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Slofacia

Gweriniaeth yng nghanolbarth Ewrop yw **Gweriniaeth Slofacia** (***Slovenská republika***, ) neu **Slofacia** (***Slovensko***), rhan ddwyreinol yr hen Tsiecoslofacia. Y gwledydd gyfagos yw Gweriniaeth Tsiec, Gwlad Pwyl, Wcrain, Hwngari ac Awstria. Y brifddinas yw Bratislava sydd a thros 5.4 miliwn o boblogaeth, gyda'r rhan fwyaf Slofaciaid. Arwynebedd y wlad yw . Yr unig iaith swyddogol yw'r Slofaceg, er ceir lleiafrif Hwngareg eu hiaith ar hyd y ffin a Hwngari.

Cyrhaeddodd y Slafiaid y darn hwn o dir, a elwir yn Slofacia heddiw, yn y 5ed a'r 6g. Yn y 7g, chwaraeodd y Slafiaid ran allweddol yn y gwaith o greu Ymerodraeth y Samo, ac eilwaith yn 9g gan sefydlu a ffurfio Tywysogaeth Nitra. Concrwyd Nitra'n ddiweddarach gan Dywysogaeth Moravia a'i galw'n "Moreafia Fawr". Yn y 10g, pan ddaeth Morafia fawr i ben unwyd hi â Thywysogaeth Hwngari i ffurfio Brenhiniaeth Hwngari yn 1000.

Yn 1241-2, difethwyd llawer o'r trefi a'r pentrefi gan y Mongolwyr, wrth iddynt geisio goresgyn Canol a Dwyrain Ewrop. Adferwyd llawer o'r wlad gan Béla IV o Hwngari, a daeth llawer o bobl a siarai Almaeneg-Cipszer, gan sefydlogi ychydig ar y wlad, yn enwedig yng Nghanol a Dwyrain Slofacia.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Slofacia a Chymru

Mae Slofacia'n gowedd rhwng lledred 47° a 50° Gogledd, a hydred 16° a 23° Dwyrain. Yn gyffredinol, gellwir dweud mai ardal fynyddig yw'r tirwedd, gyda Mynyddoedd y Carpatiau (2,655 m (8,711 tr)) yn ymestyn ar draws hanner gogleddol y wlad. Ymhlith y copaon uchaf mae Fatra-Tatra sy'n cynnwys Mynyddoedd y Tatra, y Veľká Fatra a'r Slovenské rudohorie. Yr iseldir mwyaf yw Iseldir y Danube yn y de-orllewin, gydag Iseldir Dwyrain Slofacia'n dynn wrth ei sodlau. Mae 41% o Slofacia'n goedwigoedd.

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Chwaraeon 
Mae Cymdeithas Bêl-droed Slofacia yn gyfrifol am strwythur y gêm yn y weriniaeth gan gynnwys yr Uwch Gynghrair.

## Economi 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Llywodraeth Slofacia 


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Aelod-wladwriaethau NATO
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Categori:Canolbarth Ewrop
Categori:Gwledydd Ewrop
ISO 4217

Safon ar gyfer codau tair llythyren rhyngwladol yw **ISO 4217** i gyfleu ariannau cyfredol gwahanol wledydd y byd.

## Rhestr codau ISO 4217 (anghyflawn)
Categori:Arian
Categori:Codau gwledydd
Rhestrau codau gwledydd
Categori:Safonau ISO
Punt sterling

bawd|280px|Darn punt gyda'r Ddraig Goch
[bawd|280px|Gwerth y bunt yn erbyn y ddoler, gyda chwymp amlwg ar 23 Mehefin 2016, yn dilyn [Refferendwm y Deyrnas Unedig ar aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, 2016|Brexit. Mae'r golofn ar y chwith yn nodi gwerth y bunt Sterling mewn Doleri (UDA).]]

Arian breiniol y Deyrnas Unedig a dibyn-wledydd y Goron yw'r **bunt sterling**. Ei chôd ISO 4217 yw GBP (nid "UKP").

Mae symbol y bunt, £/₤, yn deillio o'r Lladin libra, pwys (o arian). Mae cant o geiniogau yn gyfwerth ag un bunt.

Wedi'r Ddoler Americanaidd a'r Ewro, y bunt yw'r arian sy'n cael ei ddefnyddio mwyaf mewn masnach.

## Gweler hefyd
* Swllt
* Arian breiniol
* Llantrisant, safle'r Bathdy Brenhinol

## Dolenni allanol 
* Punt sterling  

Categori:Arian
Categori:Y Deyrnas Unedig
Pen-y-bont ar Ogwr (prif ardal)

bawd|200px|Logo y Cyngor

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr** yn fwrdeistref sirol yn ne Cymru. Mae'r sir bresennol yn debyg iawn i'r hen fwrdeistref Ogwr. Mae'n ffinio ar fwrdeistrefi sirol Castell-nedd Port Talbot yn y Gorllewin, Rhondda Cynon Taf yn y Dwyrain a Bro Morgannwg yn y De. Yng ngogledd yr ardal mae cymoedd Llynfi, Garw ac Ogwr. Yn ne'r ardal ceir Dyffryn Ewenni a threfi Pen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl.  Mae oddeutu 130,000 o bobl yn byw yn y sir yn ôl cyfrifiad 2001 - y rhan fwyaf ohonynt ym Mhen-y-bont a Maesteg.

bawd|canol|Bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yng Nghymru

## Cymunedau
## Trefi
*Maesteg
*Pen-coed
*Pen-y-bont ar Ogwr
*Pontycymer
*Porthcawl

## Cestyll
*Castell Coity
*Castell Newydd

## Afonydd
*Afon Cynffig
*Afon Ewenni
*Afon Garw
*Afon Llynfi
*Afon Ogwr

## Bryniau
*Y Werfa, 568m
*Mynydd Caerau, 555m
*Mynydd y Gaer, 295m
*Mynydd Baedan, 251m

## Carchar
*Carchar y Parc carchar masnachol i ddynion a Throseddwyr Ifanc

## Gweler hefyd
*Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1996
Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yn  Rhanbarth Gorllewin De Cymru yw etholaeth **Pen-y-bont ar Ogwr**. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

## Aelodau Cynulliad/ o'r Senedd 
* 1999 – 2021: Carwyn Jones (Llafur)
*2021: Sarah Murphy

## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Pen-y-bont ar Ogwr—y dref
*Bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr
*Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Maesteg

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Maesteg**. Mae Caerdydd 36.2 km i ffwrdd o Faesteg ac mae Llundain yn 246.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 21.2&nbsp;km i'r gorllewin. Yn 2011 roedd ei phoblogaeth yn 17,580, o'i gymharu â 17,859 yn 2001. Mae ganddi arwynebedd o 2,721 ha ac yn cwmpasu rhan uchaf Afon Llyfni. Gellir olrhain twf Maesteg i'r gwaith haearn a thunplat treflannau fel Porth-cawl, Llynfi a Llwydarth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Diwydiant
Agorodd gwaith haearn ym Maesteg yn 1826 a chysylltwyd hi gyda Phorth-cawl drwy dramffordd geffylau.  Yn 1837 agorwyd gwaith haearn Llynfi a gellir gweld olion y gwaith yno o hyd: adilad y chwyth-beiriant (neu fegin-beiriant), ffwrnais chwyth a rhesi tai'r gweithwyr haearn.

Yn Llwydarth, yn 1889, sefydlwyd gwaith tunplat. Cynrychiolchi Undeb Glowyr Maesteg wnaeth Vernon Hartshorn, a ddaeth yn aelod o gabinet y Blaid Lafur - y Cymro cyntaf i'w ethol i Cabinet Llafur. Rhwng y ddau ryfel; byd, daeth y Dirwasgiad Mawr - a effeithiodd yn sylweddol ar Faesteg a'r cyffiniau; gwelwyd gostyngiad yn y boblogaeth rhwng 1921 a 1931 o 24%.

## Hamdden
Ceir Coetir Ysbryd Llynfi ar gyrion y dref sy'n ardal o goedwig ac hamdden gyda llwybrau cerdded, rhedeg a seiclo. Planwyd y coetir ar safle hen bwll glo Coegnant a Golchfa Maesteg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

bawd|dim|Golygfa o'r dref

## Pobl o'r ardal
*W. Beddoe Rees, pensaer

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan

Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Trefi Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Pen-coed

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, yw **Pen-coed** (hefyd **Pencoed**).

Mae Pencoed wedi ei hefeillio â threfi Waldsassen yn Bayern (*Bavaria*) yn Yr Almaen, a Plouzane yn Llydaw yn Ffrainc. Saiff Pencoed ar lannau Afon Ewenni Fawr o dan lethrau deheuol Mynydd y Gaer. Mae Nant Hendre hefyd yn llifo trwy'r dref i gyrraedd Afon Ewenni Fawr. Datblygodd y dref yn y 19g ar lethrau Cefn Hirgoed.

Bu Sony Electronics yn un o brif ddiwydiannau'r ardal hyd at 2005.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Stan Stennett (m. 2013), comediwr

## Eisteddfod Genedlaethol 
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhencoed ym 1998. Am wybodaeth bellach gweler:

* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Trefi Pen-y-bont ar Ogwr
Tsiecia

Gwlad ddirgaeëdig yng nghanolbarth Ewrop yw **Tsiecia**, **Tsiechia** neu **Wlad Tsiec**, yn llawn **y Weriniaeth Tsiec** (Tsieceg: ). Y gwledydd cyfagos yw Gwlad Pwyl i'r gogledd, yr Almaen i'r gorllewin, Awstria i'r de a Slofacia i'r dwyrain. Prag ydyw'r brifddinas.

Ar 16 Mawrth 1939 yn ystod yr Ail Ryfel Byd: meddiannodd lluoedd Adolf Hitler Tsiecoslofacia; ar 5 Ionawr 1968 dechreuodd cyfnod o wleidyddiaeth gynyddol ryddfrydol a phrotestio torfol yng Ngweriniaeth Sosialaidd Tsiecoslofacia yn yr hyn a elwir yn Wwanwyn Prag, a pharhaodd tan 21 Awst 1968, pan oresgynnodd yr Undeb Sofietaidd (a'r mwyafrif o aelodau Cytundeb Warsaw) y wlad i atal y diwygiadau hyn. Aelodau Cytundeb Warsaw yr adeg honno oedd Gwlad Pwyl, Hwngari, Dwyrain yr Almaen a Bwlgaria. Aeth y myfyriwr Jan Palach ati i losgi ei hunan i farwolaeth ar 16 Ionawr 1969 mewn brotest yn erbyn y goresgyniad.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Cymru a Tsiecia

Gwlad ddirgaeëdig yw Tsiecia, felly nid oes ganddi arfordir. Mae ei harwynebedd yn 78,866 km2 (30,450 milltir sg).

## Hanes 
chwith|bawd|300px|Praha

## Gwleidyddiaeth 
Bu Mirek Topolánek yn Brif Weinidog o 16 Awst 2006 tan 26 Mawrth 2009. Ymddiswyddodd yn dilyn pleidlais o ddiffyg hyder yn y llywodraeth; roedd 101 pleidlais dros y cynnig gan y CSSD a 96 pleidlais yn erbyn. Roedd pedwar cynnig tebyg wedi methu yn ystod yr wythnosau a oedd yn arwain at hyn.

## Diwylliant 
## Economi 
## Gweler hefyd 
* Bohemia
* Tsiecoslofacia
* Rhestr Prif Weinidogion Tsiecia
* Gwyliau cyhoeddus yn Tsiecia

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Aelod-wladwriaethau NATO
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Categori:Canolbarth Ewrop
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd tirgaeedig
Pontycymer

Tref yng nghymuned Cwm Garw, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Pontycymer**. Mae Caerdydd 31.7 km i ffwrdd o Pontycymer ac mae Llundain yn 241.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 26.1&nbsp;km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Garw
Categori:Trefi Pen-y-bont ar Ogwr
Porthcawl

Tref glan-môr a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Porthcawl**. Saif ar arfordir deheuol Cymru. Mae Caerdydd 36 km i ffwrdd o Borthcawl ac mae Llundain yn 249&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe, sy'n 24.7&nbsp;km i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Porthcawl  wedi'i gefeillio â:
* Sant-Sebastian-an-Enk, Llydaw

## Enwogion
*Brian Huggett (g. 1936), chwaraewr golff
*Clive Williams (g. 1948), chwaraewr rygbi
*Matthew Gravelle (g. 1976), actor
*Rhys Lloyd (g. 1989), seiclwr

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Traethau Cymru
Categori:Trefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Bwlgaria

Gweriniaeth yn ne-ddwyrain Ewrop yw **Gweriniaeth Bwlgaria** neu **Bwlgaria** (Bwlgareg *България* / *Balgaria*). Saif ar lan y Môr Du a'r gwledydd cyfagos yw Gwlad Groeg a Twrci tua'r de, Serbia a Montenegro a Gogledd Macedonia tua'r gorllewin a Rwmania tua'r gogledd, yr ochr draw i Afon Donaw. Mae'n aelod o NATO, ac ymunodd â'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Ionawr 2007.
bawd|chwith|Lleoliad a maint Cymru a Bwlgaria

## Hanes 
### Ymerodraeth Gyntaf Bwlgaria 
### Ail Ymerodraeth Bwlgaria 
### Yr 'Iau Otomanaidd' 
### Y Diwygiad Cenedlaethol 
### Y frwydr dros annibyniaeth 
Yn y 1870au gwelwyd nifer o wrthryfeloedd yn erbyn rheolaeth yr Ottomaniaid dros tiroedd y Balcanau. Gostegwyd y gwrthryfelodd i gyd gan fyddin yr ymerodraeth â chreulonder a denodd sylw y pwerau mawr, yn enwedig Rwsia a Phrydain. Ymateb Rwsia oedd cyhoeddi rhyfel yn erbyn yr Ymerodraeth Ottoman ym 1877.

### Y Rhyfel Byd Cyntaf 
### Yr Ail Ryfel Byd 
### Bwlgaria Gomiwnyddol 
### Bwlgaria ar ôl Comiwnyddiaeth 
## Gweler hefyd 
* Gwyliau cyhoeddus Bwlgaria


Categori:Gwledydd Ewrop
Sefydliad Diogelwch a Chydweithrediad Ewrop

Sefydliad rhyngwladol yw **Sefydliad Diogelwch a Chydweithrediad Ewrop** (**OSCE**; Saesneg: *Organization for Security and Co-operation in Europe*). Ei waith yw rhybydd cynnar, atal gwrthdaro, goruchwyliaeth argyfwng ac ailsefydlu ar ôl gwrthdaro yn Ewrop.

Lleolir pencadlys y sefydliad yn Fienna, Awstria, a cheir swyddfeydd ganddo yn ninasoedd Copenhagen, Genefa, Den Haag, Prag a Warszawa (Warsaw).

## Aelodau 
Mae 56 o wledydd Ewrop, Gogledd America, y Cawcasws a Chanolbarth Asia yn aelodau o'r OSCE:

Albania, Yr Almaen, Andorra, Armenia, Awstria, Aserbaijan, Belarws, Bosnia a Hertsegofina, Bwlgaria, Canada, Casachstan, Cirgistan, Croatia, Cyprus, Denmarc, y Deyrnas Unedig, Yr Eidal, Estonia, Dinas y Fatican, Y Ffindir, Ffrainc, Georgia, Gwlad Belg, Gwlad Groeg, Gwlad Pwyl, Gwlad yr Iâ, Hwngari, Yr Iseldiroedd, Iwerddon, Latfia, Liechtenstein, Lithwania, Lwcsembwrg, Gogledd Macedonia, Malta, Moldofa, Monaco, Montenegro, Norwy, Portiwgal, Rwmania, Rwsia, San Marino, Sbaen, Serbia, Slofacia, Slofenia, Sweden, Y Swistir, Tajicistan, Tsiecia, Twrci, Tyrcmenistan, Unol Daleithiau America, Wcráin, ac Wsbecistan.

bawd|canol|400px|Gwledydd OSCE

## Hanes 
Sefydlwyd yr OSCE ym 1973 fel Cynhadledd ar gyfer Diogelwch a Chydweithrediad yn Ewrop (CSCE). Roedd dadl am gael sefydliad diogelwch yn Ewrop wedi cychwyn yn y 1950au, ond roedd hi'n anodd dod i benderfyniad oherwydd y Rhyfel Oer.

Er hynny, dechreuwyd y CSCE yn Helsinki, y Ffindir ar 3 Gorffennaf, 1973 ac anfonodd 35 o wledydd gynrychiolwyr. Yn ystod y gynhadledd, a barhaodd am 5 diwrnod, cytunodd pawb i ddilyn y "Llyfr Glas", adroddiad yn cymeradwyo proses y dadl. Cafwyd yr ail gynhadledd yng Ngenefa. Dechreuodd ar 18 Medi, 1973 a goffen ar 21 Gorffennaf 1975. Yn ystod y drydedd gynhadledd, o 30 Gorffennaf hyd 1 Awst 1975, arwyddodd y gwledydd a fu'n bresennol Cytundeb Terfynol Helsinki (Helsinki Final Act).

Cafwyd sawl cynhadledd ar ôl hynny. Y pwysicaf oedd cynadleddau Beograd (4 Hydref 1977 - 8 Mawrth 1978), Madrid (11 Tachwedd, 1980 - 9 Medi, 1983), a Vienna (4 Tachwedd 1986 - 19 Ionawr 1989).

Golygodd cwymp comiwnyddiaeth yn nwyrain Ewrop a'r USSR rôl newydd i'r CSCE. O ganlyniad, arwyddwyd Siarter Paris dros Ewrop Newydd (*Paris Charter for a New Europe*) ar 21 Tachwedd, 1990, a newidiwyd enw'r sefydliad i OSCE ar 1 Ionawr, 1995.

Cafwyd cynhadledd OSCE yn Istanbwl ar 19 Tachwedd, 1999 er mwyn datrys problemau'r anghydfod yn Chechnya a derbyn Siarter Diogelwch Ewrop (*Charter for European Security*).

## Gweler hefyd 
*Ewrop
*Undeb Ewropeaidd
*Cyngor Ewrop
*NATO
*WEU

Categori:Ewrop
Categori:Sefydliadau 1975
Categori:Sefydliadau a leolir yn Fienna
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Y Bont-faen

:*Erthygl am y dref ym Mro Morgannwg yw hon. Am y pentref ym Mhowys, gweler Y Bont-faen, Powys. Gweler hefyd Pont-faen (Powys), Pontfaen (Sir Benfro).*

Tref farchnad ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Y Bont-faen** (weithiau **Y Bont faen** a **Bont-faen** yn ogystal heb y cysylltnod; ). Enwyd y Bont-faen ar ôl yr hen bont ar Afon Ddawan, sy'n llifo trwy'r dref. Fe'i lleolir yng nghymuned Y Bont-faen a Llanfleiddan.

Ar un adeg bu gan yr hynafiaethydd a'r ffugiwr llenyddol enwog Iolo Morganwg siop lyfrau yn y Bont-faen. Fe'i gwelir o hyd yn y Stryd Fawr ac arni lechen gyda'r arwyddair 'Y Gwir yn erbyn y Byd' arno, yn yr wyddor Gymraeg arferol a gwyddor Coelbren y Beirdd. Ym 1795 cynhaliodd Iolo gwrdd cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain fymryn y tu allan i'r dref.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Capel Ramoth
*Castell Llanfleiddan
*Cofeb ryfel
*Eglwys y Groes Sanctaidd
*Gardd feddyginiaeth
*Mur y dref
*Neuadd y dref
*Ysgol Ramadeg

## Enwogion
*Syr Leoline Jenkins (1625-1685), cyfreithiwr a diplomydd
*Trevor Preece (1882-1965), chwaraewr criced
*Anneka Rice (g. 1958), cyflwynydd teledu
*The Automatic, band roc

## Gefeilldref
## Cyfeiriadau

Categori:Y Bont-faen a Llanfleiddan
Categori:Trefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Penarth

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Penarth**. Saif ar yr arfordir ger dinas Caerdydd. Mae Caerdydd 5 km i ffwrdd o Penarth ac mae Llundain yn 213.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerdydd sy'n 5&nbsp;km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Hen ffotograff c. 1890-1900

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Benarth
*Ted Vizard (1889-1973), pêl-droedwr
*Mary Glynne (1895-1954), actores ffilm
*Eric Linklater (1899-1974), awdur
*Jem (g. 1975), cantores
*Erin Richards (g. 1986), actor

## Gweler hefyd
*Croes Penarth: croes eglwysig o'r canol oesoedd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Trefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth De Caerdydd a Phenarth (y DU)
Tre-gŵyr

Tref a chymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw **Tre-gŵyr** neu **Tregŵyr** (Saesneg: *Gowerton*). Saif ar lan ogleddol penrhyn Gŵyr, i'r de o Orseinon. 

Lleolir safle Ysgol Gyfun Gŵyr yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Nhregwyr ym 1980 (Dyffryn Lliw). Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Trefi Abertawe

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
Y Pîl

Pentref a  chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Y Pîl** (Saesneg: *Pyle*). Gwasanaethir y pentref mawr hwn gan ffordd yr A48, a gorwedda llai nag un filltir o Gyffordd 37 Traffordd yr M4, ac felly taith o hanner awr yn unig sydd i brifddinas Cymru, Caerdydd; mewn gwirionedd gorwedda bron yn gytbell rhwng y brifddinas (Caerdydd) a'r ail ddinas (Abertawe). Y gylchfan glan-môr Porthcawl yw'r dref agosaf. O fewn y gymuned, i ogledd-ddwyrain y Pîl, y mae'r pentref cyfagos Mynyddcynffig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enw 
Mae'n debyg bod yr enw "Y Pîl" yn deillio o'r gair Cymraeg *pil* a olyga cilfach, term a geir ar hyd arfordir Môr Hafren ym Morgannwg a Sir Fynwy. Yn yr achos hwn, mae'n debyg y cyfeiria at aber Afon Cynffig sy'n llanw am ei filltir gyntaf o'r môr.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Ynys Manaw

Gwlad Geltaidd ac ynys fwyaf Môr Iwerddon yw **Ynys Manaw** (Manaweg: *Ellan Vannin*) a chanddi statws tiriogaeth ddibynnol y Goron. Mae iddi arwynebedd o 572&nbsp;km² (221 milltir sgwâr) a phoblogaeth o 84,497 (yn 2011). Bu farw Ned Maddrell, siaradwr cynhenid olaf y Fanaweg, yn 1974, ond mae'r iaith wedi cael ychydig o adfywiad yn ddiweddar. Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 1,823 yn gallu siarad, darllen neu ysgrifennu'r iaith.

## Iaith a diwylliant 
:bawd|Esiampl o arian Llywodraeth Ynys Manaw.*Gweler hefyd: Llenyddiaeth Fanaweg.*
:*Gweler hefyd: Manaweg.*

## Trefi a phentrefi 
Trefi swyddogol yr ynys yw:

*Castletown *Balley Chashtal*
*Douglas (prifddinas) *Doolish*
*Peel *Purt ny hInshey*
*Ramsey *Rhumsaa*
 
Ardaloedd swyddogol yr ynys yw:

*Onchan *Kione Droghad*
*Michael *Mael*
 
Y pentrefi swyddogol yw:

*Laxey *Laksaa*
*Port St. Mary *Purt le Moirrey*
*Port Erin *Purt Çhiarn*

## Poblogaeth 
Mae poblogaeth yr ynys wedi tyfu'n weddol gyson, mae hyn i'w weld o'r ffigyrau ar y cyfrifiad. Mae'r poblogaeth wedi dwblu rhwng 1821 a 2006.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd Celtaidd
Categori:Tiriogaethau dibynnol y Goron
Manaw
Manaw
Y Barri

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw'r **Barri** (Saesneg: Barry). Mae Ynys y Barri gerllaw yn gyrchfan wyliau boblogaidd, ond cafodd y gwersyllt wyliau cynt ei gau yn 1996. Ceir adfeilion castell yma hefyd. Mae Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd  () o boblogaeth (3 oed a hŷn) Cymuned **y Barri** yn gallu siarad Cymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Ysgolion
Yr ysgol Gymraeg leol yw Ysgol Gyfun Bro Morgannwg.

## Pobl o'r Barri 
* Julia Gillard, Prif Weinidog Awstralia
* Gwynfor Evans, Llywydd Plaid Cymru 1945-81 a chyn-AS dros Gaerfyrddin
* Derek Brockway, meteorolegydd Cymraeg
* Rhodri Williams, cyflwynydd teledu Cymraeg

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn y Barri ym 1920 a 1968. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968

250px|bawd|dim|dim|Parc Porthceri, Y Barri

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Trefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Llys Cyfiawnder Ewrop

**Llys Cyfiawnder** yr Undeb Ewropeaidd (UE) â'i bencadlys yn Lwcsembwrg yw **Llys Cyfiawnder Ewrop** (LICE). Mae'n hollol wahanol i Lys Hawliau Dynol Ewrop. Fel Llys Goruchaf yr UE, mae'i swyddogaethau yn cynnwys:

* Ymchwil ar ôl cwyn y Comisiwn Ewropeaidd fod rhai aelod-wladwriaethau heb weithredu Cyfarwyddyd yr Undeb Ewropeaidd
* Ymchwilio i gwynion bod y Comisiwn Ewropeaidd wedi mynd y tu hwnt i derfynau ei awdurdod
* Rhoi barn ar ôl fod llys cyfiawnder unrhyw aelod-wladwriaeth yr UE yn gofyn beth yw rhai Cyfraith yr Undeb Ewropeaidd yn golygu. Mae llawer o ieithoedd a buddion wahanol yn yr UE a felly mae'n anodd i llysoedd leol deall beth yw cyfraith yr UE yn golygu mewn achos. Bydd y Llys Cyfiawnder Ewrop yn rhoi barn ar gyfer achos fel hyn, ond gall e ddim rhoi penderfyniad ei hyn ar gyfer yr achos dan sylw.

Gall unigolion ddim dwyn achos at LICE.

## Gweler hefyd
*Llys Cyfiawnder Rhyngwladol
*Llys Hawliau Dynol Ewrop

Categori:Lwcsembwrg
Cyfiawnder Ewrop
Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Cyngor yr Undeb Ewropeaidd

Un o ddau sefydliad deddfwriaethol yr Undeb Ewropeaidd yw **Cyngor yr Undeb Ewropeaidd** (yn anffurfiol: **Cyngor Gweinidogion Ewrop**); Senedd Ewrop yw'r llall. Dylid gwahaniaethu rhwng y Cyngor hwn, y Cyngor Ewropeaidd a Chyngor Ewrop. Lleolir Cyngor yr Undeb Ewropeaidd ym Mrwsel.

Gyda'i gilydd, mae'r Cyngor a'r Senedd yn llunio corff deddfwriaethol uchaf yr Undeb, ond tu mewn i gymwyseddau'r Gymuned Ewropeaidd yn unig. Mae'r Cyngor yn cynnwys 27 o weinidogion cenedlaethol (un o bob aelod-wladwriaeth), a dewis y gweinidog yn dibynnu ar y maes sy'n cael ei drafod: er enghraifft, mae gweinidogion amaethyddiaeth yn cyfarfod i drafod materion yn ymwneud ag amaethyddiaeth. Mae'r gweinidogion yn atebol i'w hetholaethau cenedlaethol, a gyda'i gilydd maent yn gwasanaethu'r etholaeth ddemocrataidd ail fwyaf yn y byd (492 miliwn o etholwyr). Cyfyngir cyfraith yr Undeb i feysydd polisi penodol, ond mae'n gwrthwneud y gyfraith genedlaethol. Am fod yr Undeb yn gweithredu ar blatfformau uwchgenedlaethol a rhynglywodraethol, mae'r Cyngor yn uwchraddol i'r Senedd mewn rhai meysydd; yma mae rhaid iddo ymgynghori yn unig â'r Senedd er mwyn cael ei chydsyniad. Er hynny, y weithdrefn gydbenderfynu yw'r broses ddeddfwriaethol a ddefnyddir mewn llawer o feysydd bellach, sef gweithdrefn lle mae'r ddau corff â grym cyfartal.

Nid oes gan y Cyngor un Lywydd yn yr ystyr draddodiadol, ond mae'r rôl yn symud rhwng y gwahanol aelod-wladwriaethau bob chwe mis (gelwir hyn yn Llywyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd), a chaiff y gweinidog o'r wladwriaeth honno benderfynu'r agenda. Swydd ddylanwadol arall yw'r Ysgrifennydd Cyffredinol, sydd hefyd yn gynrychiolydd polisi tramor yr Undeb.

Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Categori:Brwsel
Andorra

Gwlad fechan yn ne-orllewin Ewrop yw **Tywysogaeth Andorra** neu **Andorra** sy'n ffinio â Ffrainc a Sbaen. Wedi'i chuddio bron ym mynyddoedd y Pyreneau, mae tywysogaeth Andorra'n dibynnu ar y diwydiant twristiaeth yn bennaf. Gwlad yn llawn dyffrynnoedd cul a thirwedd fynyddig ydyw a'i phrifddinas yw Andorra la Vella, sef y brifddinas uchaf yn Ewrop o lefel y môr: 1023 m. Yn y cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth y wlad yn , sydd tua hanner maint Casnewydd.

Mae dros ddeng miliwn o dwristiaid yn heidio i'r wlad hon bob blwyddyn, fe'u denir gan sgïo, y tywydd braf a'r ystod eang o nwyddau rhad o gymharu â'r gwledydd sy'n ffinio â hi. 
bawd|200px|chwith|Delwedd lloeren o Andorra
Ers dros saith gan mlynedd bellach, rheolir y wlad ar y cyd gan arweinydd Ffrainc ac Esgob Urgell o Sbaen. Pasiwyd y cyfansoddiad seneddol cyntaf ym 1993 gan sefydlu cyd-dywysogaeth seneddol yno. Er bod y cyd-dywysogion yn dal i fod yn arweinwyr y wlad, rôl anrhydeddus sydd ganddynt mewn gwirionedd.

Ceir poblogaeth o 64,000 yn y wlad, er bod llawer o'r rheiny'n hanu o Sbaen yn wreiddiol. Yr iaith swyddogol yw'r Gatalaneg er bod Sbaeneg ac, i raddau llai, Ffrangeg hefyd yn cael eu siarad. Prif grefydd y wlad yw Cristnogaeth ac mae Andorra'n un o'r gwledydd sy'n defnyddio'r Ewro. Mae'n cynhyrchu ei fersiynau eu hunan o'r darnau Ewro, fel pob un arall o'r gwledydd sy'n rhan o'r Ewro.

## Hanes 
Mae cofnodion am fodolaeth Andorra fel gwladwriaeth yn dyddio i 1278 pan gafodd y wlad ei rhoi dan gyd-arglwyddiaeth Esgob Urgell, yn Sbaen, a'r Cownt de Foix yn Ffrainc (ac yn ddiweddarach Coron Ffrainc). Heddiw mae'r drefn yn dal i fodoli, er bod arlywydd Ffrainc wedi cymryd lle'r Goron ffiwdal. Pasiwyd y cyfansoddiad seneddol cyntaf ym 1993, gan sefydlu cyd-dywysogaeth seneddol.
bawd|chwith|Andorra a Chymru o ran lleoliad a maint.
272px|bawd|Map Andorra

## Daearyddiaeth 
Mae Andorra yn un o wledydd lleiaf Ewrop a'r byd. Mae'n gorwedd yn ne-orllewin Ewrop rhwng Ffrainc a Sbaen. Amgylchynir y wlad yn gyfangwbl bron gan fynyddoedd y Pyreneau, ac eithrio yn y de-orllewin lle mae Dyffryn Andorra yn ymagor i dalaith Lerida yn Sbaen.

## Diwylliant 
Mae diwylliant Andorra wedi ei dylanwadu gan ei dau gymydog mawr, Ffrainc a Sbaen. Yr iaith swyddogol yw'r Gatalaneg, ond yn ogystal mae Sbaeneg ac, i raddau llai, Ffrangeg yn cael eu siarad.

Prif grefydd y wlad yw Cristnogaeth Gatholig.

## Economi 
Twristiaeth yw'r sector pwysicaf o lawer yn economi Andorra. Mae awyr braf y mynyddoedd, y cyfe i sgïo, a'r ffaith fod prisiau'n llai yn Andorra nag yn Ffrainc a Sbaen, yn denu miloedd o bobl yno ar eu gwyliau. Mae'r wlad yn yr ardal Ewro.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Tywysogaethau
Armenia

Gweriniaeth yn ne Mynyddoedd y Cawcasws yw **Gweriniaeth Armenia** neu **Armenia**. Y gwledydd cyfagos yw Twrci i'r gorllewin, Georgia i'r gogledd, Aserbaijan i'r dwyrain ac Iran i'r de-ddwyrain. Yerevan yw'r brifddinas. Yn y cyfrifiad diwethaf, roedd ei phoblogaeth yn , sy'n llai na phoblogaeth Cymru.

## Hanes 
bawd|chwith|Armenia a Chymru o ran lleoliad a maint.

Yn y cyfnod clasurol rhennid tiriogaeth Armenia yn ddwy dalaith gan y Rhufeiniaid, sef Armenia Inferior (neu *Armenia Minor*) ar arfordir y Môr Du ac Armenia Superior (neu *Armenia Major*) yn y dwyrain. Bu ymgiprys sawl gwaith am reolaeth ar yr olaf rhwng Rhufain a phŵerau eraill yn y rhanbarth.

O'r 1550au ymlaen, roedd Armenia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid a Phersia. Cymerodd Rwsia reolaeth dros Ddwyrain Armenia yn 1813 a 1828. Fel cenhedloedd Cristonogol eraill Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd yr Armeniaid yn ddinesyddion eilradd, gan ddioddef gwahaniaethu hiliol. Arweiniai galwadau am hawliau cydraddol o'r 1880au ymlaen at ymateb llym gan yr ymerodraeth a bu mwy nag un cyflafan yn erbyn y boblogaeth Armenaidd yn yr 1890au ac eto yn 1915. Mae Armeniaid a'r rhan fwyaf o haneswyr y tu allan i Dwrci yn tueddu i weld digwyddiadau 1915, pryd bu farw rhwng 650,000 a 1.5 miliwn o bobl, fel ymgais fwriadiol at hil-laddiad. Dehongliad swyddogol y digwyddiadau yn Nhwrci yw bod miloedd o bobl ar y ddwy ochr wedi marw mewn rhyfel cartref, o glefyd ac o newyn.

[200px|bawd|chwith|Golygfa ar y brifddinas [Yerevan gyda Mynydd Ararat yn y cefndir]]Gyda Chwyldro Rwsia yn 1917, daeth Dwyrain Armenia yn annibynnol o Rwsia fel rhan o wladwriaeth ynghyd â Georgia ac Aserbaijan. Ni pharodd y ffederasiwn ond am hanner flwyddyn, a daeth Dwyrain Armenia yn wladwriaeth annibynnol ar 28 Mai 1918. Pan chwalwyd Ymerodraeth yr Otomaniaid ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymunodd y tiriogaethau Armenaidd o fewn yr ymerodraeth â Gweriniaeth Ddemocrataidd Armenia dan un o delerau Cytundeb Sèvres a lofnodwyd ar 10 Awst 1920. Serch hynny, roedd Armenia yn gorfod wynebu rhagor o ryfeloedd. Collodd ryfel â Thwrci yn 1920 (y Rhyfel Dwrco-Armenaidd) ac o dan telerau Cytundeb Alexandropol gorfu iddi ildio'r rhan fwyaf o'i harfau a'i thir i Dwrci. Ar yr un pryd, ymosodwyd arni gan y Fyddin Goch, a arweiniodd at reolaeth Sofietaidd yn rhelyw'r wlad o fis Rhagfyr 1920 ymlaen. Yn 1922, ymgorfforwyd Armenia yn yr Undeb Sofietaidd fel rhan o Weriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Transcausasia (SFSR Transcaucasia), gweriniaeth a barodd tan 1936, pryd daeth Armenia yn weriniaeth ar wahân o fewn yr Undeb Sofietaidd.

Ailenillodd Armenia ei hannibyniaeth gyda chwymp yr Undeb Sofietaidd yn 1991.

## Enwogion 
Henrikh Mkhitaryan chwareuwr pêl-droed I manchester united yn chwarae i'r Tim pêl-droed yr gwlad .

Hefyd Mae Canwr pop Armenchik yn dod o Armenia .

Mae seren youtube Hikethegamer yn dod o Armenia .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Armenica.org


Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd Asia
Bosnia a Hertsegofina

Gwlad yn y Balcanau yn ne-ddwyrain Ewrop yw **Bosnia-Hertsegofina** neu'n anffurfiol **Bosnia** (hefyd **Bosnia a Hercegovina**, **Bosna a Hertsegofina** a **Bosnia-Hercegovina**). Arferai fod yn rhan o Iwgoslafia. Y brifddinas yw 
Sarajevo. Yn y cyfrifiad diwethaf, roedd gan Bosnia-Hertsegofina boblogaeth o , sydd ychydig yn fwy na phoblogaeth Cymru.
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Cymru a Bosnia

Dim ond 20 km (12 milltir) o'i ffin sy'n ffinio â'r arfordir, y Môr Adria. Mae Croatia i'r gogledd, i'r gorllewin ac i'r de, Serbia i'r gorllewin a Montenegro i'r de-ddwyrain.


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Balcanau
Categori:Gweriniaethau ffederal
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Bosneg
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Croateg
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Serbeg
Hirwaun

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Hirwaun**. Saif ger Aberdâr ym mhen gogleddol Cwm Cynon.

Yn ôl y cyfrifiad diwethaf yn 2001, mae rhyw 4,000 o drigolion yn byw yn y pentref a hynny'n tyfu o hyd wrth i fwy o ystadau tai newydd gael eu codi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

200px|bawd|dim|Capel Ramoth, Hirwaun

## Hanes 
Mae ganddo hanes diwydiannol cryf sydd wedi'i seilio ar weithgarwch mwyngloddio a gweithfeydd haearn, sydd â'u holion i'w gweld ger canol y pentref. Wedi'i lleoli ar gyrion y pentref mae Glofa'r Tŵr, sef pwll glo dwfn olaf Cymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eglwysi a Chapeli Hirwaun
Agorwyd Eglwys St Lleurwg (Eglwys yng Nghymru) yn y pentref ym mis Mehefin 1858.

## Enwogion
*Morgan Bevan John (1841 - 1921), dyn busnes yn Awstralia
*Lewis Davies (1863 – 1951), awdur
* Siôn Eirian  (1954-2020), llenor, bardd a dramodydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Aberpennar

Tref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Aberpennar** (Saesneg: *Mountain Ash*). Yn wreiddiol **Aberpennarth** oedd enw'r dref. Fe'i lleolir yng Nghwm Cynon. Llifa Afon Cynon heibio'r dref.

Rhennir y dref yn ddwy gymuned: Dwyrain Aberpennar a Gorllewin Aberpennar.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Aberpennar boblogaeth o 13,005.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Cefnpennar, Cwmpennar, Darranlas, Glenboi a'r Drenewydd. Yn hanesyddol, mae'n rhan o Forgannwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Tarddiad yr enw 
Yn hanesyddol, cyfeiriodd yr enw Aberpennar at y fan lle rhed nant Pennar (neu Penarth yn y ffurfiau cynharaf) i Afon Cynon ar ddiwedd ei chwrs i lawr o dir uchel Cefnpennar, ac ar ochr ogleddol tro yn y afon honno. Ceir y ffurf "aber pennarthe" yn 1570, "Aberpennarth" ymn 1600, a "Tir Aber Penarth" yn 1638. Yn ôl Gwynedd O. Pierce mae'n bosib taw ffurf amrywiol yw enw'r nant ar "pennardd", sef pentir neu gefnen i dir, yn yr achos hon tir uchel Cefnpennar, lle mae ei tharddiad. Ger y tir a elwid Aberpennar safai plasty'r teulu Bruce (o 1750) a âi dan yr enw Dyffryn, ac ar un adeg ceid Aberpennar fel enw amgen i'r plasty hefyd: Aberpennar alias Dyffryn ym 1691, a Dyffrin alias Aberpennar ym 1717.

## Hanes
Yn wahanol i'r rhan fwyaf o lefydd yng Nghymoedd De Cymru, ni ddatblygwyd y dref ryw lawer gan ddiwydiant; eithriad i hyn yw Camlas Aberdâr yn 1818 ond a lenwyd a'i addasu'n ffordd (sef Ffordd Newydd Caerdydd) yn gynnar yn 1933.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Pennar Davies, llenor a bardd

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Aberpennar ym 1905 a 1946. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946

## Cyfeiriadau
Categori:Aberpennar
Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Y Maerdy

:''Am leoedd eraill o'r un ewn, gweler Maerdy (gwahaniaethu).''

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru,  yw **Maerdy** neu **Y Maerdy**. Saif ar lan afon Rhondda Fach.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Aserbaijan

Gweriniaeth yn y Cawcasws ar y groesffordd rhwng Ewrop a gogledd orllewin Asia yw **Gweriniaeth Aserbaijan** neu **Aserbaijan**. Mae ei harfordir dwyreiniol ar lannau Môr Caspia. Y gwledydd cyfagos yw Rwsia i'r gogledd, Georgia ac Armenia i'r gorllewin ac Iran i'r de. Mae'r allglofan Gweriniaeth Rydd Nakhichevan yn ffinio ag Armenia i'r gogledd a'r gorllewin, Iran i'r de a'r gorllewin a Thwrci i'r gogledd orllewin. Y brifddinas yw Baku.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|Tirlun y wlad yn 2011

## Hanes 
## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn Fwslimiaid Shia.
### Chwaraeon
Ceir tîm pêl-droed cenedlaethol sydd yn cael ei gweinyddu gan Gymdeithas Ffederasiynau Pêl-droed Aserbaijan a enillodd statws ryngwladol swyddogol yn 1992.

## Economi 
## Cyfeiriadau

Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd Asia
Y Porth

:*Erthygl am dref ydy hon; am y llwyfan e-ddysgu, gweler yma.*

Tref a chymuned yng Nghwm Rhondda, ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw'r **Porth**.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Casachstan

Gwlad yng nghanolbarth Asia ar lannau Môr Caspia yw **Casachstan**, yn swyddogol **Gweriniaeth Casachstan**. Roedd hi'n rhan o'r Undeb Sofietaidd hyd ei hannibyniaeth yn 1991. Mae hi'n ffinio â Rwsia i'r gogledd, Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r dwyrain, a Cirgistan, Wsbecistan a Tyrcmenistan i'r de.

Casachstan yw 9fed wlad fwyaf y byd o ran arwynebedd, a gwlad dirgaeedig fwyaf y byd.

bawd|dim|Llyn Kaindy yn ne-ddwyrain Casachstan. Coed *Picea schrenkiana* marw yw'r bonion a welir.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd Canolbarth Asia
Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Treorci

Tref a chymuned yng Nghwm Rhondda, ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, De Cymru, yw **Treorci**. Mae'n enwog am ei gôr meibion, Côr Meibion Treorci. Roedd sawl gwaith glo yn y cwm ar un amser ond caewyd nhw i gyd yn y 1980au ar ôl y Streic Fawr.

## Enwogion
*Peter Bryan George (1924-1966), nofelydd.

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Nhreorci ym 1928. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

250px|bawd|Cymuned Treorci.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Hordeum

Genws o tua 30 rhywogaeth o weiriau o'r teulu  Poaceae yw ***Hordeum***. Y rhywogaeth o fwyaf o bwysigrwydd economaidd yw Haidd (*H. vulgare*). Dyma'r cnwd grawnfwyd pumed mwyaf a amaethir yn y byd (530,000&nbsp;km²). Defnyddir haidd hefyd i wneud cwrw.

250px|chwith|bawd|Maes haidd

Categori:Poaceae
Categori:Grawnfwyd
Cwrw

200px|bawd|Cwrw
[bawd|Hen fragdy tua 1900au yn [Rhuthun: yr 'Hand Brewery', Stryd Clwyd]]

Diod alcoholaidd yw **cwrw**. Fe'i gwneir o rawnfwyd wedi'i eplesu. Cynhyrchir cwrw drwy ei fragu (e.e. mewn bragdy).

## Hanes 
Mae pobl wedi bod yn bragu cwrw am o leiaf 9 mil o flynyddoedd. Yn Ewrop roedd cwrw'n boblogaidd am iddo fod yn fwy diogel i'w yfed na dŵr oherwydd fod dŵr yr afonydd yn llawn o feicrobau. Roedd mynachod yn aml yn gynhyrchwyr mawr o gwrw.

Mae yfed cwrw yn rhan o fywyd modern Prydain, a chaiff ei werthu mewn tafarnau sydd yn aml yn rhan ganolog o fywyd cymdeithasol.

## Cwrw Cymreig 
Mae sawl bragdy yng Nghymru, gan gynnwys Brains yng Nghaerdydd.

## Hen benillion
Ceir nifer o hen benillion am gwrw gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn ddirmygus ohono:

:Rwyf yn ofer, rwyf yn yfed,
:Rwyf yn g’wilydd gwlad i’m gweled,
:Rwyf yn gwario fel dyn gwirion;
:Ffei o feddwi, ffiaidd foddion.

## Dolenni allanol 
*  Ymgyrch Dros Gwrw Go Iawn


Categori:Diodydd alcoholaidd
Llantrisant, Rhondda Cynon Taf

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llantrisant (gwahaniaethu).''

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Llantrisant**. Mae'n enwog yn bennaf gan fod y Bathdy Brenhinol wedi'i leoli yno. Roedd hefyd yn enwog am ganolfan gwneud ymchwil ar arfau niwclar a bu llawer o brotestio yno gan CND ar un amser.

Mae Llantrisant - "eglwys y tri sant" - yn cael ei alw felly ar ôl tri o seintiau Cymreig: Illtud, Gwynno a Dyfodwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Gweler hefyd
*Comin Llantrisant

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf
Undeb Gorllewin Ewrop

Undeb amddiffyn yn Ewrop sy'n canolbwyntio ar bolisïau tramor a diogelwch cyffredin yw **Undeb Gorllewin Ewrop** (**WEU**; *Western European Union*). Cafodd ei ffurfio yn ôl termau Cytundeb Helsinki ym 1999. Ar hyn o bryd mae gan NATO y cyfrifoldeb i weithredu ei benderfyniadau.

Aelod-wladwriaethau'r Undeb yw'r Almaen (ers 1954), Gwlad Belg (ers 1954), y Deyrnas Unedig (ers 1954) yr Eidal (ers 1954), Ffrainc (ers 1954), Gwlad Groeg (ers 1995), yr Iseldiroedd (ers 1954), Lwcsembwrg (ers 1954), Portiwgal (ers 1990) a Sbaen (ers 1990).

Categori:Ewrop
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Belarws

Gweriniaeth dirgaeedig yn nwyrain Ewrop yw **Belarws** (hefyd **Belarus**, **Belarŵs**, **Belorwsia**, neu **Rwsia Wen**; Belarwseg a Rwseg: *Беларусь*). Mae'n ffinio â Rwsia i'r dwyrain, ag Wcráin i'r de, â Gwlad Pwyl i'r gorllewin, ac â Lithwania a Latfia i'r gogledd. Minsk yw ei phrifddinas – mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys Brest, Grodno, Gomel, Mogilev, Vitebsk a Bobruisk. Coedwigir un traean o'r wlad, ac mae amaethyddiaeth a gweithgynhyrchu yn ganolog i'r economi. Belarws yw un o’r gwledydd yr effeithwyd yn fwyaf difrifol arni gan ymbelydredd niwclear o ddamwain atomfa Chernobyl o 1986 yn Wcráin.

Yn ystod ei hanes, bu rhannau Belarws dan reolaeth sawl gwlad, gan gynnwys Dugiaeth Polatsk, Archddugiaeth Llethaw, Cymanwlad Gwlad Pwyl-Llethaw, ac Ymerodraeth Rwsia. Daeth Belarws yn weriniaeth Sofietaidd ym 1922. Datganodd y weriniaeth ei sofraniaeth ar 27 Gorffennaf 1990. Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd, datganodd Belarws ei hannibyniaeth yn swyddogol ar 25 Awst 1991. Alexander Lukashenko yw arlywydd y wlad ers 1994. Yn ystod ei reolaeth, mae Lukashenko wedi gweithredu polisïau y cyfnod Sofietaidd, er gwaethaf gwrthwynebiadau oddi wrth bwerau gorllewinol. Mae Belarws yn trafod gyda Rwsia i uno'r ddwy wlad yn un wladwriaeth a elwir yn Undeb Rwsia a Belarws, er bod y trafodaethau yn stolio ers sawl blwyddyn.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Cymru a Belarws

## Hanes 
Rhanbarth y dalaith mawr Rws Ciefaidd oedd **Belarws**, tan y farwolaeth y Brenin Yaroslav I "y Doeth" ym 1054.

## Gwleidyddiaeth 
## Diwylliant 
## Economi 
## Cyfeiriadau

Categori:Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwledydd Ewrop
Bedwas

Tref fechan yng nghymuned Bedwas, Tretomos a Machen, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Bedwas**. Saif ar ororau tref Caerffili, ar ffordd yr A468. Arferid ei alw'n "Bedwas Isaf" gan mai enw arall ar Faesycwmwr oedd Bedwas; unwyd y ddau bentref yn y 19eg ganrif dan yr enw "Bedwas" a dyfodd yn bennaf oherwydd y diwydiant glo.

bawd|dim|Sant Barrwg, Bedwas

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Croes Bedwas

## Cyfeiriadau
Categori:Bedwas, Tretomos a Machen
Categori:Trefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)