open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anturiaethau Tintin

[bawd|unionsyth=1.5|Murlun yng ngorsaf metro Stockel (neu Stokkel) ym [Brwsel|Mrwsel gyda chymeriadau o'r gyfres.]]
Cyfres o stribedi comig yw ***Anturiaethau Tintin*** (Ffrangeg: *Les Aventures de Tintin*), a grewyd gan y darlunydd Belgaidd Hergé, neu Georges Remi i roi iddo'i enw cywir (1907–1983). Ymddangosodd y rhifyn cyntaf mewn Ffrangeg yn atodiad plant papur newydd Belgaidd *Le Vingtième Siècle* ar 10 Ionawr 1929. Roedd wedi ei osod mewn byd a ymchwilwyd yn fanwl, yn adlewyrchiad cywir o'n byd ni, ac mae'r gyfres wedi parhau i fod yn ffefryn ymhlith darllenwyr am 80 mlynedd.

Arwr y gyfres yw Tintin, gohebydd Belgaidd ifanc. Yn y cyfieithiadau Cymraeg diweddar, mae'n cael ei gynorthwyo o'r cychwyn gan ei gi ffyddlon, Milyn (*Milou* yn Ffrangeg). Mae ychwanegiadau poblogaidd i'r cymeriadau yn ddiweddarach yn cynnwys Capten Hadog, capten sarrug, bras a choeglyd, a'r Athro Ephraim R. Efflwfia (*Professeur Tournesol*), sy'n glyfar ond yn drwm ei glyw, a chymeriadau eraill lliwgar megis y ddau dditectif analluog Parry-Williams a Williams-Parry (*Dupond et Dupont*).

Cyfieithwyd 5 o'r cyfrolau i'r Gymraeg rhwng 1978 a 1982 gan Roger Boore a'u cyhoeddi gan Wasg y Dref Wen; *Teyrnwialen Ottokar*, ''Y Cranc â'r Crafangau Aur*, *Cyfrinach yr Uncorn*, *Trysor Rackham Goch* a *Tintin a'r Dyn Eira Dychrynllyd'' oedd y rhain. Cyfieithwyd rhagor o'r cyfrolau ers 2008 gan Dafydd Jones, gyda'r mwyafrif bellach ar gael yn Gymraeg, wedi'u cyhoeddi gan Dalen. Mae yna wahaniaethau arddull sylweddol rhwng y ddau grŵp o gyfieithiadau, gyda chyfieithiadau Boore mewn Ieithwedd safonol Cymraeg Byw ar y cyfan, tra bod cyfieithiadau Jones yn llawer mwy tafodieithol, gyda Chapten Hadog yn siarad mewn Cymraeg Sir Gaerfyrddin a'r ddau ditectif yn nhafodiaith gogleddol. Ag eithrio Tintin ei hun, Capten Hadog, a rhai cymeriadau llai, mae enwau'r cymeriadau yn wahanol yng nghyfieithiadau'r ddau; er enghraifft, y ddau ditectif yng nghyfieithiadau Boore yw Jones a Johnes, ond Williams-Parry a Parry-Williams yng nghyfieithiadau Dafydd Jones.

## Llyfrau
## Ffilmiau 

Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Comics
Poole

Tref fawr yn  sir seremonïol Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Poole**. Saif y dref ar lan Harbwr Poole ac mae'n ffinio â Bournemouth i'r dwyrain. Mae'n rhan o Gytref De-ddwyrain Dorset.

Porthladd pwysig yw Poole ac mae ganddi wasanaethau fferi i Ffrainc ac Ynysoedd y Sianel.

Mae Caerdydd 118.8 km i ffwrdd o Poole ac mae Llundain yn 158.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caersallog sy'n 41.1&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Poole boblogaeth o 140,977.

250px|dim|bawd|Cei Poole

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Bournemouth, Christchurch a Poole
Categori:Trefi Dorset
Etterbeek

bawd|150px|Arfbais Etterbeek
bawd|150px|Baner Etterbeek

Un o'r 19 bwrdeistref sydd wedi eu lleoli yn Rhanbarth Brwsel-Prifddinas, Gwlad Belg yw **Etterbeek**. Y bwrdeistrefi gerllaw yw Dinas Brwsel, Ixelles (Elsene), Auderghem (Oudergem), Woluwe-Saint-Pierre (Sint-Pieters-Woluwe), Woluwe-Saint-Lambert (Sint-Lambrechts-Woluwe) a Schaerbeek (Schaarbeek).

## Cyfeilldrefi 
* : Fontenay-sous-Bois
* : Forte dei Marmi
* : Beauport, Quebec

## Dolenni allanol 
*  neu  Gwefan swyddogol Etterbeek

bawd|200px|Neuadd y dref Etterbeek

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Rhanbarth Brwsel-Prifddinas
Albert Uderzo

Darlunydd llyfrau comig ac ysgrifennwr sgript o Ffrainc oedd **Albert Uderzo** (25 Ebrill 1927 – 24 Mawrth 2020). Adnabyddir ef orau am ei waith ar gyfres comics *Astérix*, ond darluniodd gomics eraill yn ogystal, megis *Oumpah-pah*, a oedd hefyd yn waith ar y cyd gyda René Goscinny.

## Bywyd cynnar
Ganwyd **Alberto Aleandro Uderzo** yn Fismes (Marne, Ffrainc), yn fab i Silvio ac Iria, a oedd wedi ymfudo o'r Eidal yn ddiweddar cyn ei eni. Daw ei enw o bentref Eidaleg, Oderzo (Uderzo gynt), ble gellir dilyn ei goeden deulu. Fel plentyn, ei uchelgais oedd i ddod yn beiriannydd awyrennau, er roedd ei allu ym maes celf yn amlwg o oedran cynnar.

Cafodd Uderzo ddinasyddiaeth Ffrengig yn 1934, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gadawodd Paris am Lydaw tra'n ei arddegau, yno gweithiodd ar fferm a helpu ym musnes dodrefn ei dad. Flynyddoedd yn ddiweddarach, pan oedd yn bryd dewis lleoliad ar gyfer pentref Asterix, fe adawodd Goscinny y penderfyniad i Uderzo, a oedodd dim cyn dewis Llydaw.

Cychwynnodd Uderzo yrfa llwyddiannus fel arlunydd ym Mharis ar ôl y rhyfel yn 1945, gan greu gweithiau megis *Flamberge* a *Clopinard*, hen ddyn bychain â un coes a oedd yn ennill dros pob anhawster. Yn 1947-48 fe creodd gomics eraill, megis *Belloy* ac *Arys Buck*.

## Gweithio gyda Goscinny
Yn ystod gweithio a theithio dros y blynyddoedd canlynol, cyfarfodd â René Goscinny yn 1951. Daeth y pâr yn ffrindiau da'n fuan, a penderfynont gweithio â'u gilydd yn 1952 yn swyddfa newydd y cwmni Belgaidd, World Press, ym Mharis. Eu creadigaethau cyntaf oedd Oumpah-pah, Jehan Pistolet a Luc Junior. Yn 1958, fe addasont *Oumpah-pah* ar gyfer ei gyhoeddi ar ffurf cyfres o stribedi comig yng nghylchgrawn *Tintin*, er, rhedwyd ond hyd 1962. Yn 1959, daeth Goscinny yn olygydd ac Uderzo yn gyfarwyddwr celfydd *Pilote*, menter newydd wedi ei anelu at blant hŷn. Fe gyflwynodd rhifyn cyntaf y cylchgrawn gymeriad Astérix i'r byd Ffrengig, ac roedd yn llwyddiant o'r cychwyn. Yn ystod y cyfnod hwn, fe gydweithiodd Uderzo yn ogystal gyda Jean-Michel Charlier ar gyfres realistig *Michel Tanguy*, a ail-enwyd yn ddiweddarach yn *Les Aventures de Tanguy et Laverdure*.

## Gwobrau
* 1985: Anrhydeddwyd fel Marchog y Légion d'honneur.
* 2005: Sefydlwyd yn Wal Enwogion Gwobr Eisner, yr Unol Daleithiau
* 2007: Anrhydeddwyd fel Marchog yn Urdd Llew yr Iseldiroedd

Yn ôl y wybodaeth sydd ar gael yn Index Translationum UNESCO, Uderzo yw'r 10fed awdur i gael ei gyfieithu amlaf o'r Ffrangeg, a'r trydydd amlaf yng nghomigion ffrangeg tu ôl i René Goscinny a Hergé.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Astérix
* Bywgraffiad Albert Uderzo ar Lambiek Comiclopedia
* Bywgraffiad byr o Uderzo, cyn-1977 

Categori:Asterix
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cartwnyddion o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Marne
Eglwys Llangar

Saif **Eglwys Llangar** yn Llangar, rhwng Corwen a Chynwyd, ar lwybyr cyhoeddus sy'n arwain i lawr at yr Afon Ddyfrdwy.

Defnyddiwyd yr eglwys o tua 1291 hyd i eglwys newydd cael ei chodi yn ei lle yng Nghynwyd yn 1874. Ei henw gwreiddol oedd 'Llan Garw Gwyn' ac yna 'Llan Garw'. Ceir hen chwedl am sefydlu'r eglwys, sef "chwedl y carw gwyn".

Mae nifer o nodweddion y tu mewn yn goroesi o'r oesoedd canol, gan gynnwys murlun gyda'i lun dychrynllyd o "Angau", sy'n deillio o'r 18ed ganrif, sef ysgerbwd gyda phicell, awrwydr ac offer torri beddau. Ceir hefyd  "oriel ganu" a'i stondin gerdd bedrochrog.

Heddiw, mae’r tu allan i’r eglwys wedi cael ei pheintio’n wyn, fel mwyafrif yr eglwysi lleol hyd at y cyfnod Fictoraidd.

Mae'r gwaith adfer wedi cadw addurniadau Sioraidd Llangar: y pulpud trillawr uchel; y corau bocs ar gyfer bonedd a’r meinciau garw ar gyfer meidrolion y llawr; yr oriel ganu (y galeri) a’i stondin gerdd bedair-ochrog. Darganfuwyd nifer o nodweddion cynharach yn ogystal, megis y to coed canoloesol a’i ‘ganopi anrhydedd’ ar ffurf crymdo uwchben yr allor. Ail-ddarganfuwyd ac adferwyd wyth haen o furluniau, yn amrywio o seintiau canoloesol a ‘Phechodau Marwol’ mewn fframiau o goed peintiedig i lun Angau o’r 18g, gyda’i bicell, awrwydr ac offer torrwr beddau. Dyma, felly bum canrif o hanes yn cael eu dadlennu heb amharu arawyrgylch grymus y man unig, hudolus hwn.

Mae'r egwlys yng ngofal Cadw ac cheir teithiau tywys o'i chwmpas.

## Oriel

Awyrlun o Eglwys a phlwyf eglwysig Llangar (Eglwys y Carw Gwyn), Edeyrnion, Sir Ddinbych 2023 49.jpg|Awyrlun (2023)
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 24.JPG|Symbol cyfrin ar ddrws yr eglwys, i gadw'r 'gŵr drwg y tu allan 
Delwedd:Llangar Church. - geograph.org.uk - 559314.jpg|Eglwys Llangar
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 38.JPG|Yr olygfa o'r allor, tuag at gefn yr eglwys
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 47.JPG
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd.JPG|Yr olygfa o'r groglofft
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 2.JPG|Murlun 'Angau'; 18g
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 43.JPG|Cerrig penlinio yn y fynwent
Delwedd:Llangar galeri.jpg|Yr oriel ganu pedrochrog
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 5.JPG|Ysgrifen ar y mur
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 14.JPG|y corau bocs ar gyfer bonedd a’r meinciau garw ar gyfer y werin
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 9.JPG|Y nenfwd ganoloesol
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 23.JPG|Y fedyddfaen garreg

## Gweler hefyd
*Eglwys Sant Saeran: ceir llun lliw anferthol gyferbyn a'r porth yma hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1291
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Llangar
Categori:Cadw
Llangar
Afon Saar

Afon yng ngorllewin Ewrop sy'n llifo trwy rannau o Ffrainc a'r Almaen yw **Afon Saar** (Ffrangeg: **Sarre**).  Ei hyd yw 240&nbsp;km (149 milltir).

Gorwedd tarddle Afon Saar ym mryniau y Vosges yng ngogledd-ddwyrain Ffainc.  Oddi yno mae hi'n llifo ar gwrs i gyfeiriad y gogledd yn gyffredinol i'r Almaen ac yna i gyfeiriad y gogledd-orllewin trwy dalaith Saarland i'w chymer ar Afon Moselle ger Trier.

Mae glannau'r afon yn Saarland yn enwog am ei gwinllanoedd sy'n cynhyrchu gwin gwyn o safon uchel.

[250px|bawd|dim|Afon Saar: y tro yn ei chwrs yn [Saarland a elwir yn Saarschleife]]

Saar
Saar
Saar
Categori:Afonydd Saarland
Categori:Daearyddiaeth Grand Est
Categori:Vosges
Deiniol Morris

Cyfarwyddwr a cherddor o Gymru yw **Deiniol Morris** (ganwyd Mai 1963). Roedd yn aelod o'r grwp Maffia Mr Huws.

Astudiodd animeiddio ym Mhrifysgol Cymru, Casnewydd ac yno cyfarfodd â Mike Mort yn 1989. Sefydlodd y ddau eu cwmni cynhyrchu Aaargh Animation ar eu liwt eu hunain.

Enillodd BAFTA Cymru am yr animeiddio gorau ynghyd â Mike Mort, ar gyfer *Gogs* yn 1995, 1997 ac 1998.

## Gwaith
**Gogs*, 1994, cyfres deledu (cyfarwyddwyr a chynhyrchydd gweithredol
**Gogs Ogof*, 1995 (cynhyrchydd)
**Gogwana*, 1998, teledu (cynhyrchydd)
**The Canterbury Tales: The Journey Back* pennod teledu 2.1, 2000 (cyd-gynhyrchydd)
*Animated Tales of the World: *A Story from Taiwan: Aunt Tiger*, 2001 (cyfarwyddwyr gweithredol)
**Covered*, 2004, teledu (cyfarwyddwyr)

## Cyfeiriadau
Categori:Animeiddwyr o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Genedigaethau 1963
Uncorn

[200px|bawd|Yr Uncorn a'r forwyn ; darlun mewn llawysgrif o ddechrau'r 16eg ganrif, yn yr *Historisches Museum*, [Basel]]
Anifail mytholegol a bortreadir gan amlaf fel ceffyl gwyn ac iddo gorn hir sy'n tyfu o'i dalcen yw'r **uncorn** (hefyd **ungorn** ac **unicorn**, o'r gair Ffrangeg *unicorne*, o'r geiriau Lladin *unus* "un" + *cornus* "corn"). Mae'n symbol o ffrwythlonedd wrywaidd, fel y mae ei gorn hir yn awgrymu.

Ceir sawl cyfeiriad at y creadur yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol. Mae'n un o greaduriad amlycaf y bwystorïau canoloesol. Deillia'r cyfeiriadau ato yn y Gymraeg o gyfieithiadau o lyfr y Ffrancwr Richart de Fornival (1201 - c.1260), sef y ''Bestiaire d'Amour'' ("Bwystori Serch"). Dyma'r disgrifiad o'r uncorn a geir yng nghyfieithiad Llywelyn Siôn o waith Fornival:

Ac am hynny y delaist di fi drwy aroglau, megis y delir yr uncorn drwy aroglau morwyn ieuanc, am nad oes yn y byd un anifail mor anodd i ddala ag ef, ac un corn sydd iddo ynghanol ei dalcen, ac nid oes na dyn nac anifail a feiddo ei aros ond morwyn ieuanc lân wyry. Cans pan glywo ef aroglau y forwyn a'u mwyn serchogrwydd, ef a ddaw ati, ac ef a ry[dd] ei ben yn ei harffed hi, ac yna y cwsg ef, a'r helwr call a edwyn hynny, a phan êl ef i hela y gosod ef forwyn ar ei ffordd ef.

Mae rhai haneswyr yn meddwl bod chwedl yr uncorn yn deillio o ddisgrifiadau teithwyr cynnar o'r rhinoseros. Yn y bwystorïau fe'i darlunir fel gelyn yr eliffant, sy'n ofni ei gorn hir. Fel yr adroddir uchod, gall helwyr ei ddal drwy dwyll, gan ddefnyddio morwyn i'w ddal.

## Symbolaeth Gristnogol 
Ymgorfforwyd yr uncorn yn chwedloniaeth yr Eglwys Gristnogol yn symbol alegorïaidd o Grist gan fod yr apostol Luc yn sôn am Grist fel "corn iachawdwriaeth" (Luc 1:69). Mae'r forwyn yn cael ei huniaethu â Mair Forwyn, sydd hefyd yn symbol o'r Eglwys ei hun. Aeth rhai diwinyddion i uniaethu corn yr uncorn â'r Groes ei hun. Roedd powdr o ddarnau tybiedig o'r gorn yn gwrthweithio gwenwyn. Yn groes i'w darddiad paganaidd, daeth yr uncorn yn symbol o ddiweirdeb hefyd ac mae'n cael ei gysylltu â ddwy santes cynnar o'r enw Justina.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Chris Lavers. *The Natural History of Unicorns* (Granta, 2010).

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Creaduriaid herodrol
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Symbolau cenedlaethol yr Alban
Chwedl

Gallai **chwedl** gyfeirio at un o sawl peth, yn ôl y cyd-destun:

* Hanesyn mytholegol (myth)
* Chwedl werin
* Stori (ffuglen)
** Stori fer
* Chwedl drefol

Gweler hefyd:
* :Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Noson Lawen

[bawd|Noson Lawen yn Lleweni Uchaf, [Bodfari, ffotograffydd: Geoff Charles (13 Chwefror 1953)]]
Traddodiad gwerin Cymreig o adloniant anffurfiol a gysylltir â hirnosau'r gaeaf yw'r **Noson Lawen**. Ceir arfer cyffelyb yn yr Alban ac Iwerddon, sef y *ceilidh*.

Hyd at y 19g, arferai trigolion ardaloedd mynyddig Cymru gyfarfod ar aelwydydd ei gilydd - i wau hosanau er enghraifft - a difyrru ei gilydd. Roedd yn arfer arbennig o boblogaidd yn ardal Meirionnydd a rhannau eraill o ogledd Cymru.

Byddent yn adrodd chwedlau ac yn canu penillion telyn. Byddai tyddynwyr yn cynnal y Noson Lawen yn eu tro a'r telynor yn cyrraedd ddiwedd y prynhawn. Canai bawb bennill yn ei dro, "pawb a'i bennill yn ei gwrs".

Erbyn canol yr 20g daeth yn enw ar noson o adloniant ysgafn mewn neuaddau, yn cynnwys amrywiaeth o gerddoriaeth, hiwmor ac adrodd straeon. Roedd yna raglen radio boblogaidd o'r enw *Noson Lawen* yn y 1940au a'r 1950au ac erbyn heddiw mae'n deitl ar y gyfres hir-sefydlog *Noson Lawen* ar S4C hefyd.

## Gweler hefyd
* Noson Wau

## Cyfeiriadau
* R. W. Jones, *Bywyd Cymdeithasol Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif* (Llundain, 1931), tud. 86.
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Justina

Gallai **Justina** neu **Santes Justina** gyfeirio at un o sawl ferch:

**Santes Justina**:
* Justina o Antiochia (4g), santes o ddinas Antiochia, Asia Leiaf
* Justina o Padova (4g), nawddsantes Padova yn yr Eidal
* Y Santesau Justina a Rufina (fl. 1504), nawddsantesau Sevilla, Sbaen
Hugh Hughes (Y Bardd Coch o Fôn)

Bardd, golygydd a chyfieithydd o Gymru a gysylltir â chylch llenyddol Morysiaid Môn oedd **Hugh Hughes** neu **Y Bardd Coch o Fôn** (weithiau hefyd **Huw ap Huw** neu **Huw Huws** neu **Y Bardd Coch**) (22 Mawrth 1693 – 6 Ebrill 1776).

## Bywgraffiad
Ganed Hugh Hughes yn Llwydiarth Esgob ym mhlwyf Llandyfrydog, ger Llannerch-y-medd, Môn yn 1693.

Dechreuodd farddoni yn ifanc a daeth i sylw Lewis Morris a'i frodyr. Daeth yn aelod gohebol o Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

## Gwaith llenyddol
Ceir detholiad o rai o'i gerddi yn y cyfrolau *Dewisol Ganiadau yr Oes Hon* (1759), *Diddanwch Teuluaidd* (1763) a ''Diddanwch i'w Feddianydd'' (1773).  Mae'n enwog am ei gywydd annerch i Goronwy Owen a symbylodd y bardd hwnnw i gyfansoddi un o'i gerddi mwyaf adnabyddus, 'Cywydd yn ateb Huw'r Bardd Coch', sy'n folawd i Ynys Môn.

Cyfieithodd y Bardd Coch ddau lyfr i'r Gymraeg, ar bynciau moesol.

## Llyfryddiaeth
### Blodeugerddi'r 18fed ganrif
Cyhoeddwyd peth o waith y bardd yn:
**Dewisol Ganiadau yr Oes Hon* (1759). Golygwyd gan Hugh Hughes.
**Diddanwch Teuluaidd* (1763). Golygwyd gan Hugh Hughes.
*''Diddanwch i'w Feddianydd'' (1773)

### Llawysgrifau
Mae eraill o'i gerddi yn aros yn y llawysgrifau neu ar gael yma ac acw yn almanaciau'r cyfnod.

Mae llyfr yn llawysgrifen Y Bardd Coch ei hun sef 'Llyfr Melyn Tyfrydog' nawr yn nwylo Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Cafodd ei atgyweiro gan y llyfrgell ac mae bellach ar gael i'w ddarllen ac ystudio yno; mae'n cynnwys cerddi, nodiadau, carolau plygain ac ymchwiliaeth helaeth i deuluoedd yr ardal yn ogystal â theulu'r Bardd Coch ei hun.

### Detholiadau diweddar
* D. Gwenallt Jones (gol.), ''Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif'' (Caerdydd, 1938). 'Cywydd yn ateb Huw'r Bardd Coch'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1693
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1776
Categori:Pobl o Ynys Môn
Rhiwbryfdir

Ardal ar begwn gogleddol tref Blaenau Ffestiniog, wrth droed Bwlch Gorddinan ydy **Rhiwbryfdir** (). Dyma leoliad Clwb Rygbi Bro Ffestiniog, Stad Ddiwydiannol Llwyn y Gell a Thafarn y King's Head. Roedd yr ardal hon yn arfer cael ei gwasanaethu gan Ysgol Glan-y-Pwll.

bawd|chwith|Rhiwbryfdir o Llechwedd; 1878.

Categori:Pentrefi Gwynedd
Clwb Rygbi Bro Ffestiniog

Clwb rygbi'r undeb sy'n cynrychioli tref Blaenau Ffestiniog a'r cylch yw **Clwb Rygbi Bro Ffestiniog**. Maent yn chwarae ar hyn o bryd yn Adran 1 y Gogledd.

Symudodd y clwb yn ddiweddar i gae Dolawel yn Rhiwbryfdir, ar ôl bod yn chwarae am flynyddoedd yn Y Ddôl yn Nhanygrisiau. Codwyd Adeilad Clwb newydd yn y 1990au hwyr yn dilyn cytundeb rhwng perchnogion ffatri leol Blaenau Plastics i brynu maes rygbi Y Ddôl a symud Clwb Rygbi Bro Ffestiniog i Ddolawel.

Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Bro Ffestiniog
Justina o Antiochia

Santes Gristnogol o ddinas Antiochia (Antioch) yn Asia Leiaf oedd y Santes **Justina o Antiochia** (bu farw 304 OC).

Yn ferch Gristnogol ifanc hardd, ceisiodd uchelwr o'r enw Aglaïdes ennill cariad Justina ond roedd hi'n ei wrthod.  Er mwyn ei chael, cyflogodd Aglaïdes swyngyfareddwr o'r enw Cyprian, ond pan welodd hwnnw y ferch penderfynodd ei chael iddo ef ei hun.  Trwy rym ei negromansi, llenwodd feddwl Justina â gweledigaethau trachwantus er mwyn gwneud iddi ildio, ond llwyddodd y ferch i wrthsefyll temtasiwn.  Cododd Cyprian y Diafol ei hun i'w gynorthwyo, ond doedd dim yn tycio.  Pan welodd hynny, edifarhaodd Cyprian, cyffesodd i Justina a gofyn ei maddeuant ac wedyn cafodd ei fedyddio yn Gristion.

Yn nes ymlaen, pan fu cyfnod o erledigaeth grefyddol ar Gristnogion Antiochia yn nheyrnasiad yr Ymerodr Diocletian, taflwyd Justina a Cyprian i bair o olew tanllyd, ond goroesodd y ddau ohonynt oherwydd eu rhinweddau.  Yna cawsant eu hanfon i ddinas Nicomedia yn y flwyddyn 304 ar orchymyn yr ymerodr a thorwyd eu pennau.

Yn ôl fersiwn arall o'r hanes, ynad lleol oedd Cyprian a werthodd ei enaid i'r Diafol er mwyn cael ei ffordd gyda Justina.  Ond mae'r stori yn gorffen yr un fath, gyda'r ddau yn cael eu dienyddio.  Gyrrwyd creiriau Justina a Cyprian i ddinas Rhufain lle cawsant eu cadw yn Eglwys Sant Ioan Lateran.

Symbol Justina yw'r uncorn, sy'n arwyddo diweirdeb.  Mae hi a Cyprian yn cael eu cyfrif fel merthyron cynnar a seintiau.

O'r 13eg - 1969 ganrif ymddangosodd Gŵyl o'r un enw yn y Calendr Rhufeinig o Ddathlaidau, ond cafodd ei ddiddymu oherwydd diffyg tystiolaeth hanesyddol.

## Cyfeiriadau 
*J. C. J. Metford, *Dictionary of Christian lore and legend* (Thames & Hudson, 1983).

Categori:Marwolaethau 304
Categori:Merthyron Cristnogol
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Blaenau Plastics

Ffatri sy'n cynhyrchu plastig uPVC yw **Blaenau Plastics**. Defnyddir y platigion a gynhyrchir yno ar gyfer ffenestri gwydr dwbl yn bennaf. Mae cwmni Blaenau Plastics Ltd yn rhan o'r grŵp Almaenig **Rehau** sydd hefyd yn berchen ar ffatri yn Amlwch, Ynys Môn. Mae'r ffatri wedi'i lleoli ar ochr yr A496 ar gyrion tref Blaenau Ffestiniog wrth ymyl pentref Tanygrisiau.

Ers ei hagor yn 1979 mae'r ffatri wedi cael ei hehangu sawl gwaith. Mae tua 300 o bobl yn gweithio ar y safle ar hyn o bryd, sy'n golygu mai dyma gyflogwr mwyaf y dref a'r ardal ehangach. Er fod nifer fach o ddiswyddiadau wedi'u gwneud ym mis Hydref 2008 oherwydd y dirwasgiad yn y farchnad adeiladu, mae'r perchnogion yn hyderus ynglŷn â dyfodol tymor-hir y safle.

## Ffynonellau
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1979
Categori:Economi Gwynedd
Categori:Meirionnydd
C.P.D. Amaturiaid y Blaenau

Clwb pêl-droed ym Mlaenau Ffestiniog yw **Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau**, sydd chwarae yng Nghynghrair Undebol Arfordir y Gogledd yn dilyn dyrchafiad o Gyngrair Gwynedd ar ddiwedd tymor 2008/09. Mae'r clwb yn chwarae ar Cae Clyd ym Manod, Blaenau Ffestiniog. Cafodd y clwb ei sefydlu yn 1980 fel clwb amatur.

## Hanes
Sefydlwyd y clwb gwreiddiol ym Mlaenau Ffestiniog yn 1885 dan yr enw Blaenau Ffestiniog FC. Aeth y clwb allan o fodolaeth a chael ei ailffurfio sawl gwaith dros y blynyddoedd. Symudodd y clwb i faes presennol yr Amaturiaid - Cae Clyd, sy'n hen domen sbwriel, am y tro cyntaf yn 1956. Un o gyfnodau mwyaf llwyddiannus y Blaenau oedd yr 1970au, yn enwedig tymor 1971/72 pan enillwyd y Gamp Lawn, sef pob un o dlysau Gogledd Cymru - Cwpan Her Arfordir y Gogledd, Cynghrair Cymru (y Gogledd) a chwpanau Alves a Cookson. Enillodd y clwb y Bencampwriaeth am dri tymor yn olynol rhwng 1971/72 ac 1973/74. Ar ddiwedd y 70au, dechreuodd y Blaenau arwyddo mwy a mwy o chwaraewyr o'r tu allan i'r cylch. Arweiniodd hyn yn uniongyrchol at ffurfio Amaturiaid y Blaenau yn 1980 i roi cyfle i chwaraewyr lleol. Ar ddiwedd tymor 1986/87 aeth clwb Blaenau Ffestiniog FC allan o fodolaeth yn sgîl diffyg arian, a diffyg diddordeb yn lleol mewn rheoli'r clwb. Ers hynny felly, Amaturiaid y Blaenau yw'r unig glwb sy'n cynrychioli'r dref. Ers ei sefydlu, mae'r clwb wedi treulio'r rhan fwyaf o'i amser yng Nghyngrair Gwynedd, Cynghrair Dyffryn Conwy a Chynghrair Caernarfon a'r Cylch. Ond yn 2008/09 yn dilyn tymor ardderchog, sicrhaodd yr Amatuiaid clwb ddyrchafiad i Gynghrair Undebol Arfordir y Gogledd, sef 3ydd haen pyramid Pêl-droed Cymru a'r enw newydd am y Gynghrair Cymru (y Gogledd) lle disgleiriodd yr hen Blaenau Ffestiniog FC yn y 70au.

## Tymor 2009/10
Rheolwr Amaturiaid y Blaenau ar gyfer tymor 2009/2010 yw Ian 'Mel' Roberts. Ymddiswyddodd Brian Vaughan fel rheolwr ddyddiau cyn dechrau'r tymor er iddo sicrhau dyrchafiad i'r clwb o Gynghrair Gwynedd yn nhymor 2008/09.

Mae gan y clwb ail-dîm sy'n chwarae yn adran gyntaf Cynghrair Caernarfon a'r Cylch ac yn cael eu rheoli gan Keith Cunnington.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Amaturiaid y Blaenau
Manod

Ardal tua hanner milltir i'r de o ganol tref Blaenau Ffestiniog, Gwynedd wrth droed mynydd y Manod Bach yw'r **Manod**. Mae'r ardal yn rhan o ward Teigl. Fel gweddill y Blaenau, codwyd Manod yn bennaf i gartrefu Chwarelwyr Llechi yn ystod y chwildro diwydiannol. Diwydiant arall o bwys yma oedd y Chwarel Ithfaen, neu'r Gwaith Sets, reit yng nghanol y Manod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Daearyddiaeth
Er bod nifer yn credu mai'r ffin rhwng Canol Tref Blaenau Ffestiniog a'r Manod yw'r toriad yn yr ardal drefol wrth ymyl Garej y Cambrian, y ffin mewn gwirionedd yw'r bont dros Afon Du-bâch, tua 50 metr i'r gogledd o Westy'r Manod. Dyma'r ffin hanesyddol rhwng dalgylchoedd Ysgol Manod ac Ysgol Maenofferen. Nid oes arwyddion ffordd i ddynodi eich bod yn cyrraedd y Manod, a dim ond un arwydd ffordd sy'n cynnwys yr enw 'Manod', ar ffordd osgoi yr A496. Nid yw Manod yn ymddangos ar nifer o fapiau chwaith, gan gynnwys map yr AA. Mae'n cael ei ddangos, yn hytrach, fel dau bentref bach o'r enw Bethania a Congl-y-wal. Dyma'r enwau sy'n cael eu defnyddio ar gyfer wardiau Cyngor Ffestiniog. Nid yw'r enwau hyn yn cael eu defnyddio gan nifer o drigolion lleol, sy'n fwy tebygol o sôn am 'Top Manod' (o'r ffin gogleddol tan Gapel Bethesda / yr hen Waith Sets) a 'Gwaelod Manod' (o Gapel Bethesda i'r ffin ddeheuol). Mae'n debyg mai datblygiad mwy diweddar yw'r enw Manod yn sgil enw'r ysgol leol a'r brif ffordd sy'n rhedeg drwy'r ardal (Heol Manod). Ceir hefyd nifer o gymdogaethau llai fel Tyddyn Gwyn, Cae Clyd, Congl y Wal, Peniel, Penygwndwn ac Isfryn.

Mae cefnffordd de-gogledd yr A470 yn rhedeg ar hyd Heol Manod drwy ganol y rhan hon o Flaenau Ffestiniog.

## Gwasanaethau
Mae'r ardal yn cael ei wasanaethu gan Ysgol Manod, sydd â bron i 100 o ddisgyblion. Mae un tafarn yma sef 'Gwesty'r Manod'. Dim ond un siop sydd yn y Manod ar hyn o bryd sef 'Debbie's Cake 'Ole'. Mae nifer o siopau yn yr ardal wedi cau dros y blynyddoedd diwethaf, ac roedd yr ardal yn cael ei gwasanaethu gan saith o siopau tan ddiwedd yr 80au gan gynnwys, Swyddfa'r Post, Siop Bapur a Garej.

Manod yw cartref Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau, sy'n chwarae yn Cae Clyd.

Mae dau gapel yn y Manod sef Capel Bethesda (Methodistiaid) a Chapel Hyfrydfa (Annibynwyr). Yma hefyd y mae Eglwys Uniongred Holl Saint Cymru, sy'n rhan o'r Eglwys Uniongred Rwsiaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Ysgol Manod

Ysgol gynradd Gymraeg sy'n gwasanaethu ardal y Manod ym Mlaenau Ffestiniog, Gwynedd yw **Ysgol Manod**. Mae 101 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ôl ffigyrau diweddaraf Cyngor Gwynedd (Medi 2017). Mae'n un o 6 ysgol gynradd yn nalgylch Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog.

Pennaeth yr ysgol ar hyn o bryd yw Mrs Carys Jones.

Ar ddiwedd yr 1970au symudodd yr ysgol i'w safle presennol ar fryn uwchlaw ardal y Manod. Mae safle'r hen ysgol ar Heol Manod wedi cael ei ddatblygu'n stad dai fechan, bellach, gyda'r gwaith yn cael ei gwblhau yn 2007.

Yn 2008 cyhoeddodd Cyngor Gwynedd eu bwriad i uno'r ysgol gydag Ysgol Maenofferen, gan greu un ysgol newydd ar gyfer Blaenau Ffestiniog. Yn dilyn yr ymateb negyddol i fwriadau'r Cyngor mae'r holl gynlluniau wedi eu rhoi ar y naill ochr.

## Ffynonellau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Dolawel

Cae chwaraeon amlbwrpas yn ardal Rhiwbryfdir, Blaenau Ffestiniog ydy **Dolawel**, sy'n cael ei adnabod yn lleol fel **Cae Joni**. Mae'n cael ei ddefnyddio ar hyn o bryd gan Glwb Rygbi Bro Ffestiniog. Roedd yr ysgol uwchradd leol Ysgol y Moelwyn yn berchen ar y cae tan y 90au hwyr, nes symud i gae cyfagos yn dilyn cytundeb rhwng perchnogion ffatri leol Blaenau Plastics i brynu maes rygbi **Y Ddôl** a symud Clwb Rygbi Bro Ffestiniog i Ddolawel. Yn ystod cyfnod Ysgol y Moelwyn fel tenantiaid, defnyddiwyd y cae hwn gan dimau pêl-droed ieuenctid y dref. Mae'r cae hefyd wedi cael ei ddefnyddio gan Glwb Criced Blaenau Ffestiniog.

Pan adawodd Glyn Wise gyfres Big Brother defnyddiwyd Dolawel gan S4C ar gyfer darllediad byw i ddathlu llwyddiant yr hogyn lleol.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Pyridocsin

Un o'r mathau o fitamin B6 yw **pyridocsin**, un o aelodau symlaf teulu fitamin B. Fe'i ceir yn gyffredin mewn bwyd ac fe'i defnyddir fel atodiad dietegol. Mae'n arbennig o dda am gynorthwyo'r corff i gadw lefelau potasiwm a sodiwm yn rheolaidd yn ogystal â hyrwyddo chynhyrchu celloedd coch y gwaed. Mae'n cynorthwyo'r galon hefyd drwy leihau *homocysteine*. Ceir peth tystiolaeth y gall pyridocsin gynorthwyo plant araf, yn ogystal ag atal dandryff, y clewri (ecsema) a'r cengroen (*psoriasis*). Ar ben hyn i gyd, gall gadw balans yr hormonau mewn merched yn ogystal â chryfhau'r system imiwnedd.

Mae ei ddiffyg yn gallu achosi anemia, difrod i'r nerfau, strôc (*seizure*), problemau croen a briwiau yn y ceg.

Categori:Fitaminau
Arddegau

[bawd|dde|200px|Pobl yn eu arddegau yn [Fukushima Prefecture|Fukushima, Japan]]
Cyfnod o drawsnewid corfforol a meddyliol yn natblygaeth dyn yw'r **arddegau**, sy'n digwydd rhwng plentyndon ac oedolaeth. Mae'r trawsnewid ynghlwm â newidiadau biolegol (h.y. glasoed), cymdeithasol, a ffisiolegol, ond y biolegol a'r  ffisiolegol yw'r hawsaf i'w mesur yn wrthrychol. Yn hanesyddol, cysylltwyd y glasoed gyda phobl yn eu arddegau a chychwyd datblygiad arddegau. Ond yn ystod y blynyddoedd diweddar, mae dechrau arddegau, wedi cynyddu yn y cyn-arddegau ac yn ymestyn ar ôl yr arddegu, gan wneud arddegau yn anoddach i'w ddiffinio.

Mae diwedd yr arddegau a dechrau oedolaeth yn amrywio o wlad i wlad yn ogystal â swyddogaeth, hyd yn oed o fewn yr un wlad bydd gwahanol oedrananu lle cysidrir unigolyn i fod yn ddigon aeddfed i dderbyn cyfrifoldeb am wahanol dasgau, megis gyrru car, cael rhyw, gwasanaethu yn y lluoedd arfog, pleidleisio neu phriodi.

## Llenyddiaeth 
* Tennessee Williams: mae disgrifiad o effaith emosiynol glasoed a arddegau i'w gael yn *The Resemblance Between a Violin and a Coffin*
* Jon Savage: (cyn)hanes datblygiad yr arddegau i'w gael yn *Teenage* (Chatto and Windus, 2007)

## Gweler hefyd 
* Glasoed

## Ffynonellau 
## Dolenni allanol 
* *The 6th Las Vegas Conference on Adolescents - USJT.com* 
* *Connecting with teens*

Categori:Datblygiad corfforol
Llywelyn ap Gwilym Lygliw

Bardd o Gymro oedd **Llywelyn ap Gwilym Lygliw** (fl. diwedd y 14g - dechrau'r 15g), a oedd yn perthyn i'r Llygliwiaid, teulu o feirdd y cysylltir eu henwau ag ardaloedd Powys a Meirionnydd.

## Bywgraffiad
Ni wyddys dim o gwbl am hanes y bardd.  Roedd yn perthyn i'r Llygliwiaid ond ni cheir ei enw ef nac eiddo ei dad yn yr achau.

## Llyfryddiaeth 
* ''Gwaith Gruffudd Llwyd a'r Llygliwiaid eraill'', gol. Rhiannon Ifans (Aberystwyth, 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Ôl troed carbon

"Mesur effaith gweithgareddau dynol ar yr amgylchedd, yn nhermau faint o nwyon tŷ gwydr a gynhyrchir, wedi ei fesur mewn unedau o garbon deuocsid" yw **ôl troed carbon**. Mae wedi ei ddylunio i fod yn gymorth i unigolion, gwledydd a sefydliadau allu cael cysyniad o'u effaith ersonol (neu effaith eu sefydliad) i gyfrannu at gynhesu byd-eang. Mae'r ymateb i'r broblem o ôl troed carbon yn cynnwys cynlluniau gosod yn erbyn carbon, neu leihau'r carbon drwy ddatblygu cunlluniau amgen megis ynni solar, wynt neu coedwigaeth cynaladwy. Mae'r ôl troed carbon yn is-set o ôlion troed ecolegol, sy'n cynnwys yr holl alw a roddir ar y biosffer gan ddyn.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Parliamentary Office of Science and Technology POST (2006). *Carbon footprint of electricity generation*. Hydref 2006, Rhif 268
* Wiedmann, T. a J. Minx (2008). ''A Definition of 'Carbon Footprint'. Ecological Economics Research Trends.'' C. C. Pertsova: Chapter 1, pp. 1-11. Nova Science Publishers, Inc, Hauppauge, Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau , hefyd ar gael yma .
* Adroddiad Cyngor Egni'r Byd (2004). *Comparison of energy systems using life cycle assessment*.
* Energetics (2007). *The reality of carbon neutrality*.

## Dolenni allanol 
* *A Definition of Carbon Footprint: ISA-UK research report 07-01*  Adolygiad cyflawn o'r diffiniadau.
* Taflen gwybodaeth ôl troed carbon ar gyfer cyrff cyhoeddus a phreifat 
* *Life Cycle Assessment* - Cyflwyniad 
* Cyfeiriadur annibynnol o gyflenwyr gwasnaethau, basau data, ac offer yn ymwneud â ôl troed carbon 
* Cyfrifiannell ôl troed carbon 
* *Zerofootprint* Mesur, rheoli a gosod yn erbyn ôl troed carbon''

Categori:Amgylchedd
Categori:Carbon
Effaith tŷ gwydr

Mae'r **effaith tŷ gwydr** yn cyfeirio at newid yn nhymheredd ecwilibriwm thermol planed neu leuad gan bresenoldeb atmosffer sy'n cynnwys nwy sy'n amsugno ymbelydredd is-goch. Mae nwyon tŷ gwydr yn cynhesu'r atmosffer drwy amsugno'n effeithlon yr ymbelydredd is-goch sy'n cael ei allyrru gan wyneb y ddaear, gan yr atmosffer ei hunan, a gan gymylau. Yn 2014 disgynodd y ganran o garbon deuocsid a oedd yn cael ei allyru i'r atmosffer 9% yng ngwledydd Prydain - gan y defnyddiwyd 20% yn llai o lo. Dyma'r defnydd lleiaf o lo ers y 1850au.

O ganlyniad i'r gwres mae'r atmosffer hefyd yn pelydru is-goch thermol i bob cyfeiriad, gan gynnwys i lawr at wyneb y ddaear. Ac felly, mae'n dal gwres rhwng y system troposffer-arwynebol..Mae'r mecanwaith yn elfennol, yn wahanol i fecanwaith tŷ gwydr go iawn, sydd yn hytrach yn arunigo'r awyr tu mewn i'r strwythur fel nad yw gwres yn cael ei golli trwy ddarfudiad na dargludiad.

Dyma ddiagram yr **effaith tŷ gwydr**.

500px|centre

Darganfyddwyd yr effaith tŷ gwydr gan Joseph Fourier yn 1824, a gwnaed arbrofion dibynadwy am y tro cyntaf gan John Tyndall yn 1858; adroddwyd yn feintiol am y tro cyntaf gan Svante Arrhenius yn ei bapur yn 1896.

## Gweler hefyd 
* Cynhesu byd eang
* Newid hinsawdd
* Hinsawdd

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgylchedd
Categori:Atmosffer
Categori:Hinsawdd
Categori:Ymbelydredd
Rhestr baneri De America

Dyma **restr baneri De America**.

## Sefydliadau rhyngwladol

Delwedd:Flag of UNASUR.svg|Baner Undeb Cenhedloedd De America
Delwedd:Flag of the Andean Community of Nations.svg|Baner Cymuned Cenhedloedd yr Andes
Delwedd:Flag of Mercosur.svg|Baner Mercosur

## De America

Delwedd:Flag of Argentina.svg|Baner yr Ariannin
Delwedd:Flag of Bolivia.svg|Baner Bolifia
Delwedd:Flag of Brazil.svg|Baner Brasil
Delwedd:Flag of Chile.svg|Baner Chile
Delwedd:Flag of Colombia.svg|Baner Colombia
Delwedd:Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg|Baner De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of Ecuador.svg|Baner Ecwador
Delwedd:Flag of Guyana.svg|Baner Gaiana
Delwedd:Flag of France.svg|Baner Guyane (Ffrainc)
Delwedd:Flag of Paraguay.svg|Baner Paragwái
Delwedd:Flag of Peru.svg|Baner Periw
Delwedd:Flag of Suriname.svg|Baner Swriname
Delwedd:Flag of Uruguay.svg|Baner Wrwgwái
Delwedd:Flag of Venezuela.svg|Baner Feneswela
Delwedd:Flag of the Falkland Islands.svg|Baner Ynysoedd y Falklands (Y Deyrnas Unedig)

## Y Caribî

Delwedd:Flag of Anguilla.svg|Baner Anguilla (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of Antigua and Barbuda.svg|Baner Antigwa a Barbiwda
Delwedd:Flag of the Netherlands Antilles.svg|Baner Antilles yr Iseldiroedd (Yr Iseldiroedd)
Delwedd:Flag of Aruba.svg|Baner Arwba (Yr Iseldiroedd)
Delwedd:Flag of the Bahamas.svg|Baner y Bahamas
Delwedd:Flag of Barbados.svg|Baner Barbados
Delwedd:Flag of Cuba.svg|Baner Ciwba
Delwedd:Flag of Dominica.svg|Baner Dominica
Delwedd:Flag of the Dominican Republic.svg|Baner Gweriniaeth Dominica
Delwedd:Flag of Grenada.svg|Baner Grenada
Delwedd:Flag of Guadeloupe (local).svg|Baner Guadeloupe (France)
Delwedd:Flag of Haiti.svg|Baner Haiti
Delwedd:Flag of Jamaica.svg|Baner Jamaica
Delwedd:Snake Flag of Martinique.svg|Baner Martinique (France)
Delwedd:Flag of Montserrat.svg|Baner Montserrat (United Kingdom)
Delwedd:Flag of Puerto Rico.svg|Baner Puerto Rico (Unol Daleithiau America)
Delwedd:Flag of Saint Barthelemy.svg|Baner Saint Barthélemy (Ffrainc)
Delwedd:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|Baner Sant Kitts-Nevis
Delwedd:Flag of Saint Lucia.svg|Baner Sant Lwsia
Delwedd:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|Baner Saint Martin (Ffrainc)
Delwedd:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|Baner Sant Vincent a'r Grenadines
Delwedd:Flag of Trinidad and Tobago.svg|Baner Trinidad a Thobago
|Baner Ynysoedd Caiman (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|Baner Ynysoedd Turks a Caicos (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of the British Virgin Islands.svg|Baner Prydeinig Ynysoedd y Wyryf (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of the United States Virgin Islands.svg|Baner Ynysoedd Americanaidd y Wyryf (Unol Daleithiau America)

## Canolbarth America

Flag of Belize.svg|Baner Belîs
Flag of Costa Rica.svg|Baner Costa Rica
Flag of El Salvador.svg|Baner El Salvador
Flag of Guatemala.svg|Baner Gwatemala
Flag of Nicaragua.svg|Baner Nicaragwa
Flag of Panama.svg|Baner Panama

## Gweler hefyd
* Baneri Gogledd America

Categori:De America
De America
Affrica-Ewrasia

250px|bawd|Lleoliad Affrica-Ewrasia
Uwch-gyfandir mwyaf y byd yw **Affrica-Ewrasia**. Mae'n cynnwys tri chyfandir, sef Affrica, Asia ac Ewrop (ystyrir y ddau olaf yn eu tro yn un cyfandir mawr gan rai daearyddwyr, sef Ewrasia). Enw arall ar Affrica-Ewrasia a ddefnyddir yn aml, yn enwedig mewn cyd-destunau hanesyddol a diwylliannol, yw "Yr Hen Fyd", mewn cyferbyniaeth â'r Amerig, sef "Y Byd Newydd". Y rheswm am hynny yw bod hanes y ddynolryw yn cychwyn yn yr Hen Fyd, yn nyffrynnoedd Dwyrain Affrica.

Categori:Cyfandiroedd
Categori:Daearyddiaeth
Hanes Mali

[150px|bawd|de|Mosg Djingareiber yn [Tombouctou, yn un o'r hynaf ym Mali]]
Mae **hanes Mali** yn cychwyn tua'r 4g OC.  O'r amser yna ymlaen bu Mali yn rhan o sawl ymerodraeth yn olynol, yn cynnwys Ymerodraeth Ghana, Ymerodraeth Mali (Mansu Musa oedd ei hymerodr galluocaf) ac Ymerodraeth Gao.

O'r 11g ymlaen roedd Tombouctou (Timbuktu) yn ganolfan masnach a dysg bwysig.  Erbyn y 14g roedd ei phrifysgol yn atynu ysgolheigion o bob cwrdd o'r byd Islamaidd, o'r Maghreb dros y Sahara yn y gogledd i'r Dwyrain Canol.

Yn ystod y 19g cafodd Mali ei meddiannu gan Ffrainc a'i hymgorffori yng Ngorllewin Affrica Ffrengig, oedd yn cael ei rheoli o'r brifddinas wladfaol yn Saint-Louis (ar arfordir Senegal).  Llwyddodd y Maliaid i ennill hunanlywodraeth fewnol yn 1958 fel aelod o'r Gymuned Ffrengig.  Ffurfiwyd gwladwriaeth newydd gyda Senegal yn 1959 dan yr enw Ffederasiwn Mali, ond aeth Mali ei ffordd ei hun ar 22 Medi 1960 fel gwladwriaeth annibynnol.

## Gweler hefyd 
* Hanes Affrica


Categori:Mali
Welsh

Yn ogystal â bod yn air Saesneg sy'n golygu naill ai "Cymraeg", "Cymry" neu "Cymreig" ac ati, gallai **Welsh** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd 
Ceir sawl aneddle o'r enw yn yr Unol Daleithiau:
* Welsh, Louisiana
* Welsh, Arkansas
* Welsh, Ohio

## Cyfenw Gwyddelig 
Mae 'Welsh' yn gyfenw sy'n amrywiad ar 'Walsh' (hefyd 'Walshe'), sy'n golygu "Wales", neu "o Gymru/Cymreig", a gyflwynwyd i Iwerddon gan y Normaniaid.  Mae i'w cael yn bennaf yn Swydd Mayo a Swydd Kilkenny a hefyd gan bobl o dras Wyddelig y tu allan i Iwerddon. Mae pobl gyda'r cyfenw yn cynnwys:

* David Welsh, arweinwyr crefyddol o'r Alban
* Freddie Welsh, pencampwr paffio o Gymru
* Irvine Welsh, awdur Albanaidd
* John Welsh, pêl-droediwr
* Matt Welsh, nofiwr o Awstralia
* Matthew E. Welsh, gwleidydd Americanaidd, llywodraethwr Indiana

## Gweler hefyd 
* Welch (gwahaniaethu)
* Wales (gwahaniaethu)
Snowdon

Gallai **Snowdon** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd 
* *Snowdon*, yr enw Saesneg ar Yr Wyddfa yn Eryri
* Snowdon, Montreal, rhan o ddinas Montreal, Canada

## Pobl 
* Richard Llwyd (1752-1835), "The Bard of Snowdon".
* Antony Armstrong-Jones, Iarll Iaf Snowdon, neu'r "Arglwydd Snowdon"
* Lisa Snowdon, model
* Warren Snowdon, gwleidydd o Awstralia

## Gweler hefyd 
* Snowden (gwahaniaethu)
Coleg Robinson, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Robinson** (Saesneg: *Robinson College*).

## Cynfyfyrwyr 
*Nick Clegg (g. 1967), gwleidydd
*Rebecca John (g. 1970), cyflwynydd a gohebydd teledu
*Robert Webb (g. 1972), comediwr ac actor

Robinson
Categori:Sefydliadau 1977
Biotin

Fitamin o deulu fitamin B yw **biotin** neu **fitamin B7**. Fel pob fitamin, mae ei angen ar y corff er mwyn gweithio'n iawn. Fel gweddill teulu fitamin B gall biotin hydoddi mewn dŵr. Mae'n cynnwys cylch iwreido (sef *tetrahydroimidizalone*) wedi ei uno gyda chylch *tetrahydrothiophene*. Mae asid falerig yn sownd wrth un o atomau carbon y cylch hwn.

## Ei bwrpas
Mae biotin yn angenrheidiol ar gyfer twf celloedd, creu asid brasterog (*fatty acids*) a metaboledd brasder ac asidau amino. Mae'n cynorthwyo gyda nifer o adweithiau metaboledd ac yn cynorthwyo i symud carbon deuocsid. Cynorthwya hefyd gyda'r broses o gadwraeth lefelau siwgwr. Mae'n dda ar gyfer greu ewinedd a gwallt cryf ac o'r herwydd fe ddown ar ei draws mewn llawer o gosmetics masnachol ar gyfer y gwallt a'r croen.

Anamal iawn y down ar draws rhywun â diffyg biotin, gan fod bacteria yn y bol fel arfer yn creu digonedd ohono.

Categori:Fitaminau
Coleg Sant Edmwnd, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Sant Edmwnd** (Saesneg: ''St Edmund's College* neu yn anffurfiol *Eddie's'').  Mae'n cael ei enwi ar ôl y sant canoloesol Seisnig Edmwnd o Abingdon (tua 1175–1240).

## Cynfyfyrwyr 
Sant Edmwnd
Categori:Sefydliadau 1896
Cynghrair Gwynedd

Cynghrair bêl-droed ar gyfer timau o hen sir Gwynedd yw **Cynghrair Gwynedd**. Mae'r gynghrair yn gyfystur â phumed lefel pyramid bêl-droed Cymru ac yn cael ei rhedeg gan Gymdeithas Bêl-droed Arfordir y Gogledd. Mae Cynghrair Gwynedd yn un o ddwy gynghrair sy'n bwydo Cynghrair Undebol y Gogledd ond ers diddymiad Cynghrair Caernarfon a'r Cylch a Chynghrair Dyffryn Conwy, Cynghrair Ynys Môn yw'r unig gynghrair sy'n bwydo Cynghrair Gwynedd.

## Hanes
Ffurfiwyd y gynghrair ym 1983 er mwyn pontio'r bwlch rhwng cynghreiriau lleol Ynys Môn, Caernarfon a'r cylch a Dyffryn Conwy a chynghrair Chynghrair Cymru (Y Gogledd). Cafodd Amaturiaid Llandudno, Benllech a'r Cylch, Bethesda, Conwy, Llanfairpwll, Porthmadog, Teigrod Porthaethwy ac Y Felinheli eu hethol yn aelodau cyntaf y gynghrair newydd, ond tynnodd Porthmadog yn ôl cyn dechrau'r tymor gyda Prifysgol Bangor yn cymryd eu lle.

Y Felinheli oedd y pencampwyr cyntaf gan ennill y gynghrair ar wahanaiaeth goliau gyda Llanfairpwll yn ail.

Cafwyd problemau denu timau i ymaelodi â'r Gynghrair yn yr ail dymor wedi i Teigrod Porthaethwy dynnu yn ôl oherwydd problemau ariannol ac wedi i'r Felinheli a Llanfairpwll ymaelodi â chynghrair newydd Cynghrair Undebol Arfordir y Gogledd. Penderfynodd Prifysgol Bangor, Bethesda a Chonwy ymuno â'r Gynghrair Undebol hefyd ar ôl sylweddoli nad oedd digon o glybiau am ymuno â Chynghrair Gwynedd ar gyfer 1984-85, ond cafwyd chwaraewyd gemau rhwng y pum tîm er mwyn cadw enw'r gynghrair yn fyw.

## Pencampwyr
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Chwaraeon yng Nghonwy
Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Categori:Chwaraeon yn Ynys Môn
Gwynedd
Ysgol Tanygrisiau

Ysgol gynradd Gymraeg gyda yn Nhanygrisiau, Blaenau Ffestiniog yn nalgylch ysgol uwchradd Ysgol y Moelwyn yw **Ysgol Tanygrisiau**. Mae 71 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ôl ffigyrau diweddaraf Cyngor Gwynedd (Medi 2008). Roedd niferoedd y disgyblion yn llawer is tan 1988 pan gaewyd drysau ysgol gyfagos Glanypwll yn Rhiwbryfdir.

Yng nghynllun adolygu addysg gynradd Cyngor Gwynedd yn 2008 cyhoeddwyd y bwriad i glystyrru Ysgol Tanygrisiau gydag ysgolion Gellilydan a Llan Ffestiniog i greu ysgol ffederal. Mae'r cynlluniau hyn wedi eu rhoi o'r neilltu ar hyn o bryd.

## Ffynonellau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Gwynedd
Llywarch

Gallai'r enw personol gwrywaidd Cymraeg **Llywarch** gyfeirio at un o sawl person:

* Llywarch Hen (fl. diwedd y 6g?)
** Canu Llywarch Hen, corff o gerddi a gysylltir ag ef
* Llywarch ap Hyfaidd (m. 904/5), brenin Dyfed
* Llywarch y Nam (fl. 1150-1160), bardd
* Llywarch Llaety (fl. 1160), bardd
* Llywarch Bentwrch (fl. tua 1350), bardd
----

Categori:Enwau personol Cymraeg
W. E. Oakeley

Perchennog Chwarel yr Oakeley ym Mlaenau Ffestiniog oedd **William Edward Oakeley** (1 Awst 1828 – 1 Chwefror 1912).

Roedd yn fab i William Oakeley (1798–1834) a Mary Maria Miles, ac yn ŵyr i Syr Charles Oakeley, Barwnig 1af Amwythig. Etifeddodd ystad Tanybwlch yn 1868 gan gweddw cefnder ei dad gan y bu farw'n ddi blant.

Addysgwyd ef yn Eton a Rhydychen, cyn priodi Mary Russell ym 1860. Cliffe House, Twycross Swydd Gaerlŷr, ger Atherstone Swydd Warwick oedd ei prif gartref. Yn ystod cyfrifiad 1881, roedd yn byw yno gyda'i wraig a'i ferch ac athrawes a 12 gwas/morwyn, disgrifwyd ei alwedigaeth ar y pryd fel perchennog tiriog.

Bu farw ar 1 Chwefror 1912, a claddwyd ar 6 Chwefror. Datganwyd ei farwolaeth yn *The Times*, a chwe diwrnod yn ddiweddarach, cyhoeddwyd disgrifiad o'r orymdaith. Cludwyd ei arch o'i gartref yn Cliffe House i Flaenau Ffestiniog ar y rheilffordd ac yna ar lori i fynwent eglwys Sant Twrog ym Maentwrog. Dilynwyd y lori gan ganoedd o weithwyr o Chwarel yr Oakeley.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl o Swydd Gaerlŷr
Barwnigiaid Oakeley

Teitl ym Marwnigiaeth Prydain Fawr yw  **Barwnigieth Oakeley**, o Amwythig. Crewyd ar 5 Mehefin 1790 ar gyfer y gweinyddwr Indiaidd, Syr Charles Oakeley, Barwnig 1af. Gwasanaethodd fel Llywodraethwr Madras o 1790 hyd 1794. Roedd Frederick Oakeley yn ail fab i'r Barwnig cyntaf, ac roedd perchennog Chwarel yr Oakeley, sef W.E. Oakeley, yn wyr iddo.

## Barwnigiaid Oakeley, o'r Amwythig (1790–)
*Syr Charles Oakeley, Barwnig 1af (1751–1826)
*Syr Charles Oakeley, 2il Farwnig (1778–1829)
*Syr Herbert Oakeley, 3ydd Barwnig (1791–1845)
*Syr Charles William Atholl Oakeley, 4ydd Barwnig (1828–1915)
*Syr Charles John Oakeley, 5ed Barwnig (1862–1938)
*Syr Charles Richard Andrew Oakeley, 6ed Barwnig (1900–1959)
*Syr (Edward) Atholl Oakeley, 7fed Barwnig (1900–1987) 
*Syr John Digby Atholl Oakeley, 8fed Barwnig (1932–)

## Ffynonellau
*Kidd, Charles, Williamson, David (gol.). ''Debrett's Peerage and Baronetage'' (rhifyn 1990). New York: St Martin's Press, 1990.
*Tudalen Penefigaeth Leigh Rayment 

Oakeley
Welsh, Louisiana

Tref yn Jefferson Davis Parish, Louisiana, yr Unol Daleithiau (UDA) yw **Welsh**.  Roedd ganddi boblogaeth o 3,380 yn ôl cyfrifiad 2000.  Mae'n gorwedd yn ne-orllewin y dalaith.

Ceir sawl ysgol yn Welsh, yn cynnwys Welsh Elementary School , Welsh-Roanoke Junior High School  (6-8), a Welsh High School (8-12).

Categori:Trefi Jefferson Davis Parish, Louisiana
Gogledd Maluku

250px|bawd|Lleoliad Gogledd Maluku yn Indonesia
Un o daleithiau Indonesia yw **Gogledd Maluku**. Mae'n rhan o Ynysoedd Maluku (y Moluccas), i'r dwyrain o Sulawesi, i'r gorllewin o Gini Newydd ac i'r gogledd o Timor. Mae tua 870,000 o bobl yn byw yno (2004). Ternate yw prifddinas *de facto* y dalaith.

O 1950 hyd 1999 roedd ynysoedd Maluku yn ffurfio un dalaith o Indonesia, ond yn y flwyddyn honno gwahanwyd hwy yn ddwy dalaith, sef Maluku a Gogledd Maluku. Rhwng 1999 a 2002 bu llawer o ymladd rhwng Cristionogion a dilynwyr Islam ar yr ynysoedd hyn, ond mae pethau wedi tawelu ers hynny.

## Ynysoedd 
* Ternate
* Bacan
* Halmahera
* Morotai
* Ynysoedd Obi
* Ynysoedd Sula
* Tidore

## Dinasoedd 
* Ternate
* Tidore

Categori:Taleithiau Indonesia
Old Compton Street

Mae **Old Compton Street** yn stryd sy'n mynd o ddwyrain i orllewin Soho, yn Ninas Westminster, canol Llundain. Erbyn heddiw, mae'n cael ei hadnabod fel canolbwynt cymuned hoyw Llundain, ac mae ganddi nifer o glybiau a bariau hoyw, tai bwyta yn ogystal â theatr boblogaidd y Tywysog Edward.

## Hanes 
Enwyd y stryd ar ôl Henry Compton, a gododd arian ar gyfer eglwys leol y plwyf.  Enwyd yr eglwys yn Eglwys y Santes Anne ym 1686. Ar ôl i Siarl II o Loegr gynnig gwarchod y Protestaniaid ym 1681, poblogwyd yr ardal yn gyffredinol a'r stryd hon yn benodol gan ffoaduriaid o Ffrainc.

Erbyn diwedd y 18g, roedd gan lai na deg o dai ffenest siop ar eu tu blaen. Yng nghanol yr 19g, defnyddiwyd y mwyafrif o'r tai fel siopau, er bod gweithdai yn ogystal â thafarndai a thai bwyta yno hefyd. Parhaodd y nifer o mewnfudwyr i gynyddu a daeth y stryd yn enwog fel man cyfarfod ar gyfer pobl alltud, yn enwedig ar gyfer y Ffrancod; wedi iddynt gael eu herlid ym Mharis, arferai Rimbaud a Verlaine yfed yma hefyd.

Rhwng 1956 a 1970, lleolwyd Bar Coffi 2 I fan yma. Arferai nifer o gerddorion pop y 1960au chwarae yn y ganolfan gyfyng hon.

Categori:LHDT yn Lloegr
Categori:Pentrefi hoyw
Categori:Strydoedd Dinas Westminster
Y Cae Ras

Stadiwm pêl-droed yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru sy'n gartref i C.P.D. Wrecsam yw'r **Cae Ras**.  Ers 1 Gorffennaf 2023, am resymau nawdd, adnabyddir y stadiwm hefyd fel **Cae Ras STōK** (Saesneg: **STōK Cae Ras** neu ***STōK Racecourse***). Mae gan y stadiwm le i tua 15,500 o wylwyr.

Mae'n gartref i Wrecsam er 1872. Chwaraewyd y gêm ryngwladol gyntaf yng Nghymru yn y Cae Ras ar 5 Mawrth 1877, yn erbyn yr Alban, gyda'r Alban yn ennill o ddwy gôl i ddim. Yn 1952 gosodwyd terasau concrid yn y Kop End, rhan hynaf y stadiwm presennol erbyn hyn. Cafwyd y dorf fwyaf yn 1957, pan ddaeth 34,445 i wylio gêm 4ydd rownd y Cwpan FA yn erbyn Manchester United.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Y Cae Ras ar wefan C.P.D. Wrecsam

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Chwaraeon yn Wrecsam
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru