open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Owen Stanley

Tirfeddiannwr, cyfreithiwr, aelod seneddol a hynafiaethydd o Gymru oedd **William Owen Stanley**, sy'n fwy adnabyddus fel **W.O. Stanley** (1802 – 1884).

Bu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Môn o 1837 hyd 1847, tros Gaer rhwng 1850 a 1857, a thros Fwrdeisdrefi Môn o 1857 hyd 1874. Fel hynafiaethydd, bu'n gyfrifol am gloddio nifer o safleoedd pwysig ar Ynys Môn, yn cynnwys Cytiau Tŷ Mawr a Thywyn y Capel. Ceir cofeb iddo ef a'i wraig Elin neu Ellin yn Eglwys Sant Cybi, Caergybi.

[bawd|dim|[Tŵr Elin, Ynys Gybi]]

## Llyfryddiaeth
* Christopher Smith, "William Owen Stanley of Penrhos (1802–84): a centenary biography", *Archaeologia Cambrensis* 133 (1984): 83–90

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Pobl o Ynys Môn
Battersea (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Battersea**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Battersea 2023 Constituency.svg|Etholaeth Battersea yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983.

## Aelodau Seneddol 
ers ail-greu ym 1983

* 1983–1987: Alf Dubs (Llafur)
* 1987–1997: John Bowis (Ceidwadol)
* 1997–2010: Martin Linton (Llafur)
* 2010–2017: Jane Ellison (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Marsha de Cordova (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 1983
Bethnal Green a Bow (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, oedd **Bethnal Green a Bow** (Saesneg: *Bethnal Green and Bow*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

BethnalGreenBow2007Constituency.svg|Etholaeth Bethnal Green a Bow yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Bodolai'r etholaeth yn wreiddiol rhwng 1974-1983. Fe'i hailgrëwyd yn 1997 a diddymwyd unwaith eto yn 2024. 

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1983: Ian Mikardo (Llafur-Cydweithredol)
* 1983: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1997–2005: Oona King (Llafur)
* 2005–2010: George Galloway (Respect) 
* 2010–2024: Rushanara Ali (Llafur)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Dadsefydliadau 2024
Beckenham (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, oedd **Beckenham**. Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Beckenham2007Constituency.svg|Etholaeth Beckenham yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1950. Fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1950–1957: Patrick Buchan-Hepburn (Ceidwadol)
* 1957–1992: Philip Goodhart (Ceidwadol)
* 1992–1997: Piers Merchant (Ceidwadol)
* 1997–2010: Jacqui Lait (Ceidwadol)
* 2010–2024: Bob Stewart (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 1950
Categori:Dadsefydliadau 2024
Hafod Garegog

Plasdy yn Nanmor ger Beddgelert, Gwynedd yw **Hafod Garegog** (hefyd: **Hafodgaregog**). Mae'r safle yn eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Yn wreiddiol, roedd yn gartref i'r bardd Rhys Goch Eryri (fl. 1385 - 1448). Gellir dyddio’r adeilad presennol i 1622 gydag ychwanegiadau yn y 18g ac eto yn 1970. Mae’r nodweddau hanesyddol yn cynnwys lle tân mawr, ffwrn fara, grisiau llechi troellog, a blodionau cerfiedig ar banel derw.

## Safle
Saif Hafod Garegog ar godiad o dir creigiog uwchben pen uchaf y Traeth Mawr. Fel rheol mae hafotai Eryri i'w cael yn y bryniau ar uchder o 600 troedfedd neu fwy, ond isel yw safle Hafod Garegog. Awgrymir iddo gael yr enw am fod bugeiliaid yn arfer mynd â phreiddiau yno ddechrau'r haf i fanteisio ar y tyfiant newydd ar y tir creigiog. Does dim yn weddill o blasdy canoloesol Rhys Goch heddiw, a safai rhwng y tŷ presennol ac Afon Nanmor, yn ôl pob tebyg.

## Traddodiadau
Ceir sawl traddodiad am Hafod Garegog yng nghyfnod Rhys Goch Eryri. Dywedir fod un o ddwy gadair garreg a gysylltir ag ef yn gorwedd ar fryn ger y plasdy. O dan y tŷ mae 'Llwybr Rhys Goch', a enwir felly am iddo gael ei adeiladu gan y bardd, yn ôl traddodiad lleol.

O safle'r tŷ gwelir yr haul yn codi ar gopa y Cnicht ac yn machlud ar gopa Moel Hebog ar hirddydd haf.

## Cadwraeth
Mae'r tir o gwmpas y plasdy yn cael ei ddynodi yn Warchodfa Natur Cenedlaethol ac yn cynnwys safleoedd lle ceir gloÿnnod byw prin.

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Ynys Kotelny

Ynys yn perthyn i Rwsia ger arfordir gogleddol Siberia yw **Ynys Kotelny** (Rwseg: *остров Котельный*). Gerllaw mae *Ynys Faddeyevsky* (о. Фаддеевский), a ystrir weithiau fel rhan o Ynys Kotelny. Rhyngddynt mae *Tir Bunge* (Земля Бунге), yn cysylltu'r ddwy ynys. Ffurfianr ran o ynysoedd Anzhu (острова Анжу).

Mae gan Ynys Kotelny ei hun arwynebedd o 11,665&nbsp;km², tra mae arwynebedd Ynys Faddejewski yn 5,300&nbsp;km². Rhyngddynt, mae tywod wedi ymgasglu i uno'r ddwy ynys, trwy ffurfio Tir Bunge, gydag arwynebedd o 6,200&nbsp;km². Gan nad yw Tir Bunge ond wyth medr o uchder yn ei fan uchaf, fe'i gorchuddir yn gyson gan y llanw, gan wahanu'r ddwy ynys.

Kotelny
Kotelny
Categori:Siberia
Bexleyheath a Crayford (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bexleyheath a Crayford** (Saesneg: *Bexleyheath and Crayford*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Bexleyheath and Crayford 2023 Constituency.svg|Etholaeth Bexleyheath a Crayford yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth ar gyfer etholiad cyffredinol 1997 o'r hen etholaeth Bexleyheath a rhan o'r hen etholaeth Erith a Crayford.

## Ffiniau
* 1997-2010: wardiau Barnehurst, Barnehurst North, Bostall, Brampton, Christchurch, Crayford, North End, St Michael’s, ac Upton
* 2010–presennol: wardiau Barnehurst, Brampton, Christchurch, Colyers, Crayford, Danson Park, North End, a St Michael’s

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2005: Nigel Beard (Llafur)
* 2005–2024: David Evennett (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Daniel Francis (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 1997
De Brent (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf oedd **De Brent**. Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Yn 2010 cafodd De Brent ei diddymu a'i rannu rhwng Gogledd Brent a dwy etholaeth newydd: Canol Brent a Hampstead a Kilburn.

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1987: Laurie Pavitt (Llafur-Cydweithredol)
* 1987–2005: Paul Boateng (Llafur)
* 2005–2010: Dawn Butler (Llafur)
* 2010: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2010
Gogledd Brent (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, oedd **Gogledd Brent** (Saesneg: *Brent North*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

BrentNorthConstituency.svg|Etholaeth Gogledd Brent yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974. Fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1997: Syr Rhodes Boyson (Ceidwadol)
* 1997–2024: Barry Gardiner (Llafur)
* 2010: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2024
Ynys Wrangel

bawd|240px|Lleoliad Ynys Wrangel

Ynys yn perthyn i Rwsia ger arfordir gogleddol Siberia yw **Ynys Wrangel** (Rwseg: Остров Врангеля; *Ostrov Vrangelya*).

Mae'r ynys yn 150&nbsp;km o hyd a 125&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 7,608&nbsp;km². Enwyd yr ynys ar ôl y Barwn Ferdinand von Wrangel (1797-1870). Cyhoeddwyd hi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2004; ystyrir fod Gwarchodfa Ynys Wrangel yn cynnwys y lefel uchaf o fioamrywiaeth yn yr Arctig, yn enwedig adar.

bawd|canol|750px|Twndra Arctig ar Ynys Wrangel

Wrangel
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Rwsia
Cwmtyleri

Pentref bach yng nghymuned Abertyleri, Blaenau Gwent, Cymru, yw **Cwmtyleri** (Saesneg: *Cwmtillery*).

Bu cryn ddadlau yn yr ardal yn ddiweddar ynglŷn â chynllun i godi melinau gwynt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Gwybodaeth arall 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 7.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 334 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 310 o bobl yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 299 o bobl yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 9.6% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Abertyleri
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Brentford ac Isleworth (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Brentford ac Isleworth** (Saesneg: *Brentford and Isleworth*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Brentford and Isleworth 2023 Constituency.svg|Etholaeth Brentford ac Isleworth yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1974.

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1992: Syr Barney Hayhoe (Ceidwadol)
* 1992–1997: Nirj Deva (Ceidwadol)
* 1997–2010: Ann Keen (Llafur)
* 2010–2015: Mary Macleod (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Ruth Cadbury (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 1974
Cyffur gwrthlid ansteroidol

Cyffur meddyginiaethol i drin nifer o wahanol gyflyrau yw **cyffur gwrthlid ansteroidol** neu **NSAID**. Defnyddir NSAIDau i leddfu poen ac anesmwythder, er enghraifft straen y cyhyrau, ysigiad, meigryn, a mislif poenus; i dynnu twymyn i lawr; ac i drin cyflyrau llidus megis arthritis gwynegol. Dangoswyd fod NSAIDau yn effeithiol hefyd wrth drin cyflyrau eraill nad yw'n ffitio i mewn i un o'r categorïau yma, megis mislif trwm.

Gellir cymryd NSAIDau yn eneuol ar ffurf tabledi, capsiwlau, neu hylif; drwy bigiad i'r croen; neu drwy dawddgyffuriau (a roddir i mewn i'r rectwm). Gellir rhoi NSAIDau argroenol, megis diferion llygaid a hufenau a geliau croen, yn uniongyrchol ar yr ardal yr effeithir arni.

## Enghreifftiau 
Yn y Deyrnas Unedig y tri math o gyffur gwrthlid ansteroidol sydd ar gael dros y cownter yw aspirin, ibuprofen, a naproxen, tra bo rhaid i NSAIDau eraill, yn cynnwys asid mefenamig, celecoxib, diclofenac, etodolac, etoricoxib, indometacin, meloxicam, a nabumetone, gael eu rhoi ar bresgripsiwn gan feddyg teulu neu arbenigwr.

## Sgîl-effeithiau 
Anaml yw sgîl-effeithiau cyffuriau gwrthlid ansteroidol, ond caiff adwaith claf i ddefnydd o'r feddyginiaeth am gyfnod estynedig ei fonitro'n fanwl rhag ofn bod sgîl-effeithiau difrifol yn digwydd. Mae'r sgîl-effeithiau mwyaf cyffredin sy'n deillio o ddefnydd hirdymor o NSAIDau yn effeithio ar y llwybr gastroberfeddol, sef y stumog a'r perfedd, ac yn cynnwys diffyg traul ac wlser stumog. Gall wlserau stumog achosi cymhlethdodau mwy difrifol weithiau, megis gwaedu gastroberfeddol, anemia, a thrydylliad gastroberfeddol. Yn llai cyffredin, a gan amlaf dim ond os oes gan y claf cyflwr cardiofasgwlaidd cyfredol, gall NSAIDau effeithio ar y system gylchredol, gan gynnwys y galon, ac achosi methiant y galon, trawiad ar y galon, neu orbwysedd. Mewn achosion prin iawn fe effeithir yr afu neu'r arennau, ond mae'n fwyaf tebygol o effeithio ar y rheiny sydd â chyflyrau'r organau hyn yn barod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Poenliniarwyr
Categori:Sylweddau gwrthlidiol
Simon Dee

Cyflwynwr teledu a radio oedd **Simon Dee** (ganed **Cyril Nicholas Henty-Dodd**, 28 Gorffennaf 1935 – 29 Awst 2009). Cafodd ei eni ym Manceinion.

Milwr yn yr RAF oedd Dee rhwng 1953 a 1958.  DJ ar Radio Caroline rhwng 1964 a 1965 oedd ef.

## Teledu
**Thank Your Lucky Stars* (1965)
**Dee Time* (1967)
**Top of the Pops*
**Juke Box Jury*
**Sounds of the 60s*

## Radio
**Midday Spin*

## Ffilmiau
**The Italian Job* (1969)
**Doctor in Trouble* (1970)

## Dolenni allanol
*  Associated-Rediffusion TV (yn cynnwys clip o *Deeconstruction*)
*  Tudalen am bobl a fu yng Ngholeg Brighton 
*  Radio Rewind on Simon Dee (Clipiau sain prin o'r rhaglen Light Programme's Midday Spin ar 31 Gorffennaf, 1967)
*  Simon Dee - Teyrnged o'r Daily Telegraph

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw o ganser yr esgyrn
Deilen

bawd|dde|220px|Dail glaswellt
Mewn botaneg mae'r **ddeilen** yn organ planhigyn sy'n arbenigo mewn creu ffotosynthesis.

Mae'r ddeilen, hefyd, yn caniatáu i'r planhigyn anadlu carbon deuocsid i mewn a gollwng ocsigen allan (yn y broses a elwir yn respiradu. Mae'n gryn ddadl pam fod dail wedi esblygu i'r siâp fflat, tenau nodwediadol; dywed rhai iddyn nhw wneud hyn er mwyn cael mwy o oleuni'r haul ond cred eraill iddyn nhw esblygu i'r siâp yma er mwyn gollwng mwy o CO2.

Defnyddir dail yn y gegin ac fel meddyginiaeth i wella afiechydon.

## Gweler hefyd 
* Blodau
* Planhigion
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Botaneg
Llyfrgell Chester Beatty

bawd|dde|Mynedfa
bawd|dde|Atriwm
Sefydlwyd **Llyfrgell Chester Beatty** yn Nulyn, Iwerddon ym 1950, yn gartref i gasgliadau un o gewri'r byd mwyngloddio sef: Syr Alfred Chester Beatty. Agorwyd y  llyfrgell presennol (a saif ar dir Castell Dulyn) ar 7 Chwefror 2000 i goffhau 125 mlynedd ers genedigaeth Syr Alfred. Enwyd y llyfrgell yn Amgueddfa Ewropeaidd y Flwyddyn yn 2002.

Rhennir casgliadau'r Llyfrgell yn ddau gasgliad: "Traddodiadau Sanctaidd" a "Thraddodiadau Celfyddydol". Mae'r ddau gasgliad yn arddangos testunau sanctaidd, llawsygrifau, paentiadau bychain a darluniau ar bapur o grefyddau mawr tramorol a gorllewinol y byd, yn ogystal ag eitemau seciwlar.

## Dolenni allanol 
*Gwefan Llyfrgell Chester Beatty 

Categori:Amgueddfeydd Iwerddon
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Chester Beatty
Categori:Sefydliadau 1950
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 2000
Peiriant gwnïo

bawd|280px|Menyw yn defnyddio un o beiriannau Singer (tua 1920au)
Peiriant tecstilau yw **peiriant gwnïo**, a ddefnyddir i bwytho defnydd gydag edau. Dyfeiswyd peiriannau gwnïo yn ystod y Chwyldro Diwydiannol er mwyn lleihau faint o lafur oedd ei angen er mwyn creu dillad. Y Sais Thomas Saint a ddyfeisiodd y peiriant ym 1790, a chofrestrwyd ei phatent ar 17 Gorffennaf y flwyddyn honno (. Mae'r peiriant gwnïo wedi cynyddu cynhyrchiant ac effeithlonrwydd y diwydiant dillad a thecstilau yn aruthol o'i gymharu â gwnïo â llaw.

Cynlluniwyd peiriant gwnïo'r cartref ar gyfer un person i wnïo eitemau unigol, gydag un pwyth ar y tro. Mae peiriannau masnachol yn llawer mwy, yn gynt, ond yn llawer mwy costus - ond mwy cost-effeithiol. Yn sydyn, lleihaodd yr amser a gymerwyd i wneud set o ddillad; gyda llaw, roedd yn cymryd 10 awr i wneud gwisg i ferch. Gyda pheiriant, cymerodd awr yn unig.

Sgil effaith y datblygiad hwn oedd y plannwyd llawer mwy o gotwm, gan fod ei angen ar gyfer gwneud y dillad, ac yn sgil hynny, cododd yr angen am fetal i greu'r peiriannau a'r ffatrioedd, a theithiau llongau i allforio'r cynnyrch.

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Thomas Saint's chain stitch.gif|Peiriant Thomas Saints sy'n defnyddio pwyth gadwen, a ddyfeisiwyd ar gyfer pwytho lledr (1790)
G&bani.gif|Pwyth-gadwen clo-dwbwl (*double locking chain stitch*)
Elias Howe sewing machine.png|Peiriant pwyth-clo Elias Howe, a ddyfeiswyd ym 1845
Jonescs.jpg|Peiriant William Jones a'i deulu a fu'n creu peiriannau yn Ashton-under-Lyne (tua 1935)
Lockani1.gif|Pwyth-clo, gyda'r wennol oddi tano
Lockstitch.gif|Pwyth clo, gyda bachyn-tro; dyfeisiwyd gan Allen B. Wilson

Categori:Gwnïo
Categori:Peiriannau
Ynys Bylot

bawd|250px|Ynys Bylot

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Bylot** (Saesneg: *Bylot Island*). Mae ganddi arwynebedd o 11,067&nbsp;km²; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Nid oes poblogaeth barhaol arni er bod yr Inuit o Pond Inlet a lleoedd eraill yn ymweld a hi yn gyson.

Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut. Mae'r rhan fwyaf ohoni yn ffurfio Parc Cenedlaethol Sirmilik, sy'n nodedig am adar, yn enwedig Gŵydd yr Eira.

Categori:Nunavut
Bylot
Symptom

Arwydd o afiechyd ydy **symptom.** Daw'r gair o'r iaith Roeg *σύμπτωμα* sef "damwain ac aflwydd ar berson". Gall y symptom ymwneud ag unrhyw beth gwahanol i'r arfer: arwydd gweledol neu deimlad gwahanol i'r arfer, gan y claf, sy'n arwydd o afiechyd neu haint. Er enghraifft, un o'r symptomau cynharaf o lid y freithell (meningitis) ydy cur pen.

Tystiolaeth oddrychol o glefyd fel y canfyddir gan glaf yw symptom, ac felly mae'n wahanol i arwydd meddygol sef tystiolaeth wrthrychol a ddarganfyddir gan feddyg.

## Enghreifftiau 
Nid ydy'r rhestr ganlynol yn gynhwysfawr. Mae'r rhifau mewn cromfachau'n cyfeirio at godau ICD-10.

### Cyffredinol 
:colli pwysau (R63.4), colli awch bwyd (R63.0), rhoi pwysau (R63.5), ceg sych (R68.2), blinder (R53), cyhyrau'n gwanhau (M62.8), clefyd melyn (jaundice) (M62.8), poen yn y bol (R10), poen yn y frest (R07), cleisio, anafiadau (R25.1), tyndra’r cyhyrau (cramp) (R25.2), sŵn yn y glust (tinnitus) (H93.1), y bendro (R42), oerfel (ar berson) (hypothermia) (T68), gorboethi (hyperthermia) T670), gwaedu, chwydd, chwysu, cryndod (rigor)

### Niwrolegol a seicolegol 
:acroffobia, gordynydra (anxiety), hunan-anafu (self harm), iselder ysbryd, rhith-weld (hallucinations), cur pen, diffyg cwsg (F51.0, G47.0), y parlys (paralysis), ffobia, tic

### Y golwg 
:golwg dwbwl (H53.2), golwg niwlog (blured vision)

### Y stumog a'r perfedd 
:anorecsia (R63.0), chwydd y boten (neu bola chwyddo) (R63.0), torri gwynt (R14), troeth-waedu (melena) (K92.1), rhwymedd (constipation) (K59.0), dolur rhydd (diarrhea) (A09, K58, K59.1), diffyg traul (K30), gwynt (flatulence) (R14), teimlo fel chwydu (nausea) (R11), dŵr poeth (pyrosis) (R12), chwydu (R11)

### Cardiofasgwlaidd 
:poen yn y frest (R07), gorguro'r galon (palpitations) (R00.2), chwimguro'r galon (tachycardia) (R00.0), tan-guro'r galon (bradycardia) (R00.1)

### Wroleg (urology) 
:tostedd (dysuria) (R30.0)

### Yr ysgyfaint 
:goranadlu (hyperventilation), tananadlu (hypoventilation), peswch

### Pilynnol (Integumentary) 
:crafiadau (abrasions), swigen (meddygol) (T14.0), cosi (meddygol) (L29), brech (R21)

### Obstetreg a gynecolegol 
:anffrwythlondeb, poenau geni

## Cyfeiriadau 

Categori:Afiechydon
Categori:Diagnosis meddygol
Categori:Termau meddygol
János Arany

Llenor o Hwngari oedd **János Arany** (Hwngareg: **Arany János**) (2 Mawrth 1817 – 22 Hydref 1882), a oedd yn adnabyddus fel newyddiadurwr, awdur, bardd, a chyfieithydd. Mae wedi cael ei ddigrifio fel "Shakespeare y faled" – cyfansoddodd dros 40 baled sydd wedi cael eu cyfieithu i dros 50 o ieithoedd. Ef hefyd yw awdur tair cyfrol y *Toldi* a'r gerdd ramantaidd *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru').

## Bywyd
Ganwyd y llenor yn Nagyszalonta, tref Hwngariadd ar y pryd sy'n rhan o Rwmania heddiw. Dysgodd Almaeneg, Ffrangeg a Lladin. Yn 1845, enillodd gystadleuaeth lenyddol y *Kisfaludy Társaság* am ei gerdd "*Az elveszett alkotmány*" ('Y Cyfansoddiad Coll'). Ar ôl cyhoeddi ei waith mawr *Toldi*, daeth yn gyfaill i Sándor Petőfi. Cafodd marwolaeth ei gyfaill yn Chwyldro Hwngaraidd 1848 effaith fawr arno fel gwladgarwr a democrat.

Gweithiodd fel athro yn Nagykőrös, lle enwir yr amgueddfa leol ar ei ôl. Cafodd ei ethol yn aelod o Academi Gwyddoniaeth Hwngari yn 1858 a daeth yn ysgrifennydd cyffredinol yr academi yn 1865. Bu'n gyfarwyddwr etholedig y Gymdeithas Kisfaludy hefyd, cymdeithas lenyddol fwyaf Hwngari.

Bu farw Arany yn Budapest ar 22 Hydref 1882.

## Gwaith llenyddol
Un o'r cerddi enwocaf gan y bardd yw "*A Walesi Bárdok*" ('Beirdd Cymru'), cerdd wladgarol ramantaidd sy'n seiliedig ar yr hanesyn am gyflafan y beirdd yng Nghymru gan Edward I o Loegr. Ysgrifennodd Arany y gerdd pan ymwelodd Franz Joseph, Ymerodr Awstria, â Hwngari ar ôl iddo gorchyfygu Chwyldro Hwngaraidd 1848. Yn wreiddiol, roedd Arany wedi cael ei gomisiynu i gyfansoddi cerdd o fawl i'r ymerodr. Ond yn y gerdd mae Arany yn defnyddio'r hanesyn am feirdd Cymru i ddangos y modd anghyfiawn y trinwyd Hwngari a'r Hwngariaid gan Ymerodraeth Awstria. Daeth yn gerdd adnabyddus iawn yn Hwngari. Mae diolch i'r gerdd hon yn anad dim fod yr Hwngariaid yn gwybod am Gymru.

## Dolenni allanol
*Cerdd wreiddiol Arany János 
*Cyfieithiad i'r Saesneg o gerdd Arany János
**Echo of Dalriada*: rhan o EP fodern gyda geiriau cerdd Arany János wedi'u gosod i gerddoriaeth roc

Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Hwngari
Categori:Beirdd Hwngareg o Hwngari
Categori:Pobl o Budapest
Cyfog

Teimlad o anesmwythder ac anghysur yn y stumog gyda'r symbyliad i chwydu (neu gyfogi) yw **cyfog**. Mae cyfog yn symptom o nifer fawr o gyflyrau meddygol gan gynnwys enseffalitis, anaffylacsis, a salwch symud.

Categori:Gastroenteroleg
Categori:Symptomau
Daearyddiaeth Seland Newydd

bawd|250px|Topograffeg Seland Newydd

Y ddwy ynys fwyaf o'r ynysoedd sy'n ffurfio **Seland Newydd** yw Ynys y Gogledd ac  Ynys y De, gyda Culfor Cook yn eu gwahanu. Ynys y De yw'r fwyaf, ac yma y ceir y mynyddoedd uchaf. Mae Alpau Seland Newydd yn ymestyn o'r gogledd i'r de ar hyd yr ynys. Y copa uchaf yw Aoraki/Mynydd Cook (3,754 medr), ac mae 16 copa arall fros 3,000 medr. Mae Ynys y Gogledd yn llai mynyddig, ond ceir llosgfynyddoedd yma. Copa uchaf Ynys y Gogledd yw Ruapehu, llosgfynydd sy'n 2,797 medr o uchder.

Trydydd ynys Seland Newydd yn ôl arwynebedd yw Ynys Stewart, sydd 30&nbsp;km o'r de o Ynys y De, ar draws Culfor Foveaux. O tan poblogaeth, Ynys Waiheke, 18&nbsp;km o arfordir Auckland  yng Ngwlff Hauraki yw'r drydedd ynys. Ceir hefyd lawer o ynysoedd bychain.

Llyn mwyaf Seland Newydd yw Llyn Taupo, ar Ynys y Gogledd. Y llyn  mwyaf ar Ynys y De yw Llyn Te Anau.
Ysbryd

Diffinnir **ysbryd** fel ysbryd neu enaid person sydd wedi marw, er pan ddefnyddir y term yn gyffredinol cyfeiria at ddrychiolaeth person o'r math. Yn aml, fe'u disgrifir fel creaduriaid tryloyw a dywedir iddynt reibio lleoliadau penodol neu bobl yr oeddent yn gysylltiedig â hwy pan oeddent yn fyw neu pan fuont farw.

Ceir adroddiadau o fyddinoedd o ysbrydion, ysbrydion-anifeiliaid, trenau ysbrydion a llongau ysbrydion hefyd.

Ymddengys ysbrydion neu endidau paranormal tebyg mewn ffilmiau, theatrau, llenyddiaeth, chwedlau, mytholeg ac mewn rhai crefyddau.

[bawd|dim|350px|"Hamlet ac ysbryd ei dad" gan [Henry Fuseli (llun 1780au). Gwisga'r ysbryd arfwisg nodweddiadol o'r 17g, gan gynnwys helmed math morion a tasedau. Roedd darlunio ysbrydion yn gwisgo arfwisg, er mwyn awgrymu naws hynafol, yn gyffredin yn theatr Elizabetheanaidd.]]

## Gweler hefyd 
* Poltergeist

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysbrydion
Hanes Seland Newydd

Poblogwyd **Seland Newydd** yn hwyrach na'r rhan fwyaf o'r byd. Credir i bobl gyrraedd yno gyntaf o ynysoedd Polynesia rhwng 1000 a 1300, we fod peth tystiolaeth yn awgrymu y gallent fod wedi cyrraedd yno ychydig ynghynt. Y bobl yma oedd hynafiaid y Maoriaid.

Mae'n bosibl i fforwyr Sbaenig gyrraedd yr ynysoedd yn 1576, ond nid oes sicrwydd o hyn. Yn mis Rhagfyr 1642, angorodd y fforiwr Abel Janszoon Tasman o'r Iseldiroedd yn ei longau *Heemskerck* a *Zeehaen*, ger gogledd Ynys y De. Yr enw a roddodd Tasman i'r ynys oedd *Staten Landt*. Lladdwyd pedwar o'i wŷr gan nifer o'r Maorïaid, a hwyliodd tua'r gogledd i Tonga. Yn ddiweddarach, archwiliwyd arfordir Seland Newydd gan James Cook yn ei long *Endeavour* yn 1769 a 1770.

O 1790 ymlaen, dechreuodd helwyr morfilod o wahanol wledydd ymweld a'r ynysoedd yn gyson. Daeth yn drefedigaeth Brydeinig yn 1840, pan arwyddwyd Cytundeb Waitangi rhwng Prydain a phenaethiaid y Maori. Dilynwyd hyn gan fewnfudo o Ewrop, yn enwedig o Loegr, yr Alban ac Iwerddon.

Cafodd y wlad fesur o ymreolaeth yn 1852, ac yn 1867 cafodd y Maoriaid hawl i seddau arbennig yn y Senedd.


Seland Newydd
Ynys Komsomolets

Ynys yn perthyn i Rwsia oddi ar arfordir gogleddol Siberia yw **Ynys Komsomolets** (Rwseg: *остров Комсомолец*). Hi yw'r fwyaf gogleddol o ynysoedd Severnaya Zemlya. Mae tua 146&nbsp;km o hyd a 113&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 9,006&nbsp;km². Nid oes poblogaeth barhaol arni. Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhanbarth Crai Krasnoyarsk.

Gorchuddir tua 65% o'r ynys gan rew, gan gynnwys maes rhew mwyaf Rwsia. Enwyd yr ynys gan y fforwyr Rwsaidd Georgy Ushakov a Nikolay Urvantsev yn 1930-32, er anrhydedd i aelodau'r Komsomol, yr "Undeb Comiwnyddol Ieuenctid". Yn ddiweddar, bu ymgyrch i geisio newid yr enw i *Svyataya Mariya* ("Santes Fair").

Categori:Severnaya Zemlya
Tupinambarana

**Ilha Tupinambarana** oedd yr enw a ddefnyddir ar gyfer ynys a ffurfid gan afonydd Amazonas, Madeira, Sucunduri ac Abacaxis yn nhalaith Amazonas, Brasil.

Erbyn heddiw, mae sianeli'r afonydd wedi newid, a'i hollti'n bedair ynys ar wahân. Mae arwynebedd yr ynysoedd yn 11,850&nbsp;km²; Ilha Tupinambarana yw'r ynysoedd afon ail-fwyaf yn y byd ar ôl Ynys Bananal. Nid oes pont yn eu cysylltu a'r tir mawr, a rhaid cyrraedd yno ar gwch neu mewn awyren, Ceir tref Parintins ar yr ynys.

Categori:Ynysoedd Brasil
Severnaya Zemlya

bawd|de|250px|Lleoliad Severnaya Zemlya

Ynysfor yn perthyn i Rwsia oddi ar arfordir gogleddol Siberia yw **Severnaya Zemlya** (Rwseg, yn golygu "Tir Gogleddol"). Mae'n gorwedd rhwng Môr Kara a Môr Laptev yng Nghefnfor yr Arctig. Yn weinyddol, mae'r ynysoedd yn rhanbarth Crai Krasnoyarsk.

Y tair ynys fawr yw Ynys Komsomolets, Ynys Oktyabrskoy Revolyutsii ac Ynys Bolshevik.

bawd|chwith|240px|Ynysoedd Severnaya Zemlya
In The Night Garden...

Rhaglen deledu ar gyfer plant bach yw ***In the Night Garden...***.

## Cymeriadau 
* Igglepiggle
* Makka Pakka
* Tombliboo Eee
* Tombliboo Ooo
* Tombliboo Unn
* Upsy Daisy
* Y Ninky Nonk
* Y Pinky Ponk
* Y Pontipines
* Yr Haahoos
* Y Tittifers
* Y Wottingers

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol (i blant)  
* Gwefan swyddogol (i oedolion)  

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Ieuan Gethin ab Ieuan ap Lleision

Bardd Cymraeg o Forgannwg oedd **Ieuan Gethin ab Ieuan ap Lleision** (bl. 1437–cyn 1490). Mae'n adnabyddus yn bennaf fel awdur dau gywydd i Owain Tudur ac fel awdur cerddi maswedd.

## Bywgraffiad
Brodor o blwyf Baglan, Morgannwg oedd Ieuan. Roedd yn uchelwr a hyfforddodd fel bardd ac a ganai ar ei fwyd ei hun, h.y. er difyrrwch, heb fod yn fardd proffesiynol. Perthynai i lwyth Caradog ab Iestyn ap Gwrgant, Arglwydd Aberafan.

## Cerddi
Cedwir deg cywydd ac un awdl y gellir eu derbyn fel gwaith y bardd. Canodd gywydd i annerch Owain Tudur pan fu yng ngharchar Newgate yn 1437 a chanodd farwnad iddo pan gafodd ei ddienyddio yn 1461. Mae naws brudiol i'r cerddi hyn, ac roedd Ieuan yn un o'r rhai a welodd Owain Tudur fel y Mab Darogan disgwyliedig a fyddai'n ryddhau'r Cymry:

Er clybod darfu â dur
Newid hoedl Owain Tudur,
Gwilio Siasbar a Harri,
Ei ŵyr a'i fab, yr wyf i.

O ddiddordeb fel tystiolaeth hanesyddol ac fel cerddi teimladwy, grymus yw ei farwnadau i'w ferch a'i fab a fu farw o haint y nodau. Roedd wedi gaddo rhodd o aur i'r eglwys pe bai ei fab hynaf, Siôn, yn dianc o afael y pla:

Addewaid ar weddïon
Ei bwys o aur er byw Siôn ;
Ar Dduw er a weddïais
Ni chawn Siôn mwy na chan Sais!

Mae'n bosibl mai ef hefyd yw awdur cywydd marwnad i bedwar plentyn arall a fu farw o'r clefyd ac a ystyrir gan rai yn un o gywyddau gorau'r cyfnod. Disgrifia'r chwarren oedd mor nodweddiadol o'r haint. Mor fychan yw ond mae'n "difa dyn":

Gŵyth llid yw gwaetha lle dêl,
Glain a bair ochain uchel.../
Chwarren bach ni eiriach neb ;
Mawr ei ferw mal marworwyn,
Modfedd a bair diwedd dyn.

Ceir traddodiad am ymryson barddol rhwng Ieuan Gethin a'r Proll. Canwyd marwnad i Ieuan gan Iorwerth Fynglwyd.

## Ffugiadau Iolo Morganwg
Cafodd Ieuan Gethin ei le yn y Forganwg chwedlonol a luniwyd gan Iolo Morganwg. Yn ôl Iolo, bu'n ymladd gyda Owain Glyn Dŵr ym Morgannwg. Ond ganwyd y bardd yn rhy hwyr i gymryd rhan yn y gwrthryfel.

## Llyfryddiaeth
Ceir testun o gerdd faswedd Ieuan, dan y teitl 'Y Chwarae'n Troi'n Chwerw', yn:
**Canu Maswedd yr Oesoedd Canol*, gol. Dafydd Johnston (Tafol, 1991), tt. 94-97.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenyddiaeth erotig
Categori:Marwolaethau'r 1480au
Categori:Pobl o Forgannwg
Arth frown

Arth fawr gyda thrwyn smwt a chrwb yn uwch i fyny'r cefn yw'r **arth frown** (*Ursus arctos*), sy'n byw yn Ewrasia a Gogledd America. Yng Ngogledd America, ceir tair is-rwyogaeth, sef yr arth Godiac, yr arth fraith a'r arth Mecsico. Yn Ewrop, ceir yr arth frown Ewrop. Mae'n hollysydd ac yn bwyta aeron, cnau, gwreiddiau, mêl, pysgod ac anifeiliaid bach.

Ar un adeg, roedd yr arth yma yn anifail cyffredin dros ran helaeth o Ewrop, yn cynnwys Cymru, ond erbyn hyn dim ond gweddillion o'r boblogaeth sydd ar ôl yng ngwledydd Llychlyn, yn Sbaen ac yn nwyrain Ewrop, yn enwedig Rwmania.

## Is-rywogaethau 
* *Ursus arctos arctos*, Arth frown Ewrop. Llychlyn hyd Rwsia, fe'i ceir yn yr Alpau, Pyreneau, Carpatiau a'r Balcanau.
* *Ursus arctos syriacus*, Arth frown Syria. Twrci, Syria, Libanus, Israel, Irac, Iran, gorllewin yr Himalaya, Rwsia hyd yr Altaj, Tyrcmenistan ac Affganistan.
* *Ursus arctos crowtheri*, Arth yr Atlas. Gogledd-orllewin Affrica. (wedi diflannu)
* *Ursus arctos meridionalis*, Arth frown y Cawcasws. Cawcasws.
* *Ursus arctos yenisensis*, Arth frown dwyrain Siberia. Dwyrain Siberia, i'r gorllewin o Afon Yenisei, Gogledd Mongolia.
* *Ursus arctos isabellinus*, Arth Isabel. India, Affganistan, Pacistan, Casachstan, Rwsia.
* *Ursus arctos beringianus*, Arth Kamchatka. Rwsia: Kamchatka, Kwriliaid.
* *Ursus arctos lasiotus*, Arth Wswrri. Rwsia, Tsieina, Corea, Japan: Ardal afon Amur, Sachalin, Kwriliau, Manchuria, Hokkaido.
* *Ursus arctos pruniosus*, Arth frown Tibet. Gogledd-orllewin Tsieina (Tibet, Sichuan), Mongolia, Dwyrain yr Himalaya.
* *Ursus arctos middendorffi*, Arth Godiac. Ynysoedd ger arfordir Alaska.
* *Ursus arctos horribilis*, Arth fraith. Alaska, Canada, Mynyddoedd y Rockies.
* *Ursus arctos nelsoni*, Arth Mecsico. Mecsico. (wedi diflannu)

Categori:Eirth
Cadair (dodrefn)

thumb|Cadair

Dodrefnyn i un person eistedd arno ydy **cadair**: sedd wedi ei godi o'r llawr. "Stôl" ydy'r term am gadair fechan di-gefn. Yn draddodiadol, mae gan y gadair bedair coes a chefn, er bod gan rhai stolion dair coes yn unig ee stôl odro. Pren oedd ei gwneuthuriad hi am flynyddoedd, er bod ambell i orsedd brenhinol wedi'i gwneud allan o ddefnydd crandiach megis carreg neu farmor. Erbyn heddiw, ceir cadeiriau allan o bob defnydd dan haul, gan gynnwys plastig, metel a lledr.

Gall cadair gael breichiau, (cadair freichiau) ond does dim rhaid. Mae uchter cadair o'r llawr tua'r un faint a hŷd coes dyn o'r droed i'r ben-glin. Ond ceir cadeiriau talach, megis cadair fabi, sy'n caniatau i'r babi fod ar yr un lefel â'r oedolyn sy'n ei fwydo. Ceir hefyd stolion tafarn, sy'n caniatau i berson fod cyfuwch â'r bâr, er mwyn yfed ei ddiod. Mae rhai mathau o gadeiriau wedi eu gosod yn barhaol y yr un lle, ac yn aml yn codi er mwyn i rywun basio heibio ee seddi ar awyren neu mewn pictsiws.

Pan fo cadair ar gyfer mwy nag un person, fe'i gelwir hi'n "fainc".

Mae'n draddodiad yng Nghymru fod prif wobr yr eisteddfod, sef cadair, yn cael ei roi am ddarn o farddoniaeth. Mae'r gair cadair yn Gymraeg hefyd yn golygu mynydd ee Cadair Idris.

## Delweddau 

Delwedd:Camping-Chair.gif|Cadair ysgafn, fodern i'w chario ar daith
Delwedd:CollegiateEventer.jpg|Cyfrwy ceffyl
Delwedd:Chaise DSC08796.jpg|Cadair freichiau chaise
Delwedd:Seats 3.jpg|Cadeiriau mewn stadiwm pel-droed
Delwedd:Firenze.Palvecchio.500.chair.JPG|Cadair bren uchelwrol o'r Eidal
Delwedd:Toilet chair.jpg|Cymôd; sef cadair doilet
Delwedd:Barcelona1.jpg|Cadair enwog "Barcelona" gan y pensaer Ludwig Mies van der Rohe 
Delwedd:Chairlift.Tobolow.JPG|Cadair-godi asgïo
Delwedd:Dental Surgery of 1940s and 1950s.jpg|Hen gadair y deintydd

## Gweler hefyd 
* Cadair (dodrefn)
* Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
* Cadair olwyn
* Clustog
* Gorsedd
* Cyfrwy


Categori:Dodrefn
Demograffeg Seland Newydd

Mae gan **Seland Newydd** boblogaeth o tua 4.3 miliwn. O'r rhain, mae tua 78% yn ystyried eu bod o dras Ewropeaidd. Yn aml, defnyddir y term Maori *Pākehā* am bobl o dras Ewropeaidd. Ffurfia'r Maorïaid 14.6% o'r boblogaeth yn ôl cyfrifiad 2006. O'r gweddill, roedd  9.2% o dras Asiaidd (wedi cynyddu o 6.6% yng nghyfrifiad 2001), ac roedd 6.9% o dras Ynysoedd y Cefnfor Tawel.

Mae tua 80% o'r boblogaeth yn byw mewn dinasoedd a threfi. Y dinasoedd mwyaf yw:
* Auckland
* Waitakere
* Manukau
* North Shore
* Hamilton
* Tauranga
* Palmerston North
* Wellington
* Christchurch
* Dunedin
* Invercargill

## Crefydd
*Eglwys Anglicanaidd Aotearoa, Seland Newydd a Polinesia 15,3%
*Eglwys Gatholig 12,5%
*Eglwysi Presbyteraidd 11,3%
*Protestaniaid eraill 16,1%
*Dim crefydd 26,9%
*Bwdiaeth 1,1%
*Hindwaeth 1%
*Eraill 15,8% (yn cynnwys Islam)
Dafydd ap Tomas

Abad Margam, Morgannwg oedd **Dafydd ap Tomas** (bu farw 1517). Roedd yn enwog yn ei ddydd fel un o brif noddwyr y beirdd ym Morgannwg.

## Llinach
Yn ôl yr achau a roddir gan y bardd Dafydd Benwyn, roedd yr Abad Dafydd yn fab i Tomas ap Hywel ap Ieuan ap Siancyn ap Rhys Fychan, un o hynafiaid y bardd Rhys Brydydd, ac felly'n perthyn i benceirddiaid Tir Iarll ac i linach Einion ap Collwyn. Ei fam oedd Madrun, merch Siôn Stradling o'r Merthyr Mawr, yn ôl pob tebyg.

## Noddwr i'r beirdd
Yn ystod abadaeth Dafydd roedd Abaty Margam yn enwog am ei groeso i'r beirdd, parhad o draddodiad o nawdd sydd â'i wreiddiau yn yr Oesoedd Canol. Daeth Dafydd yn abad ym Margam yn 1500 a pharhaodd yn y swydd hyd 1517, pan fu farw, yn ôl pob tebyg. Deuai beirdd o bob rhan o Forgannwg i'w lys. Roedd y beirdd hynny yn cynnwys ei geraint Rhisiart ap Rhys, mab Rhys Brydydd ac athro barddol Iorwerth Fynglwyd, a Siôn ap Hywel Gwyn.

## Ffugiadau Iolo Morganwg
Daeth yr Abad Dafydd yn rhan o Forgannwg chwedlonol Iolo Morganwg. Fe'i gwnaeth yn fardd ganddo ac yn awdur llyfr gramadeg y beirdd a wnaeth "dan olwg Cadair a Gorsedd Beirdd Tir Iarll". Arno ef hefyd y tadogir cyfres o 'Drioedd Prydyddiaeth Beirdd Tir Iarll'. Gwyddys nad oes sail i ffugiadau Iolo.

## Cyfeiriadau
Categori:Abadau o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1517
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Forgannwg
Ynys Bolshevik

bawd|250px|Lleoliad Ynys Bolshevik

Ynys yn perthyn i Rwsia oddi ar arfordir gogleddol Siberia yw **Ynys Bolshevik** (Rwseg: *о́стров Большеви́к*). Hi yw'r fwyaf deheuol o ynysoedd mawr ynysfor Severnaya Zemlya, rhwng Môr Kara a Môr Laptev yng Nghefnfor yr Arctig. Mae tua 180&nbsp;km o hyd a 111&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 11,312&nbsp;km², yr ail-fwyaf o ynysoedd Severnaya Zemlya. Nid oes poblogaeth barhaol arni. Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhanbarth Crai Krasnoyarsk.

Mae'r ynys yn fynyddig, gyda'r copa uchaf yn cyrraedd 935 medr. Ceir gorsaf wyddonol *Prima* ar yr ynys. Gorchuddir tua 30% o'r ynys gan rew, a cheir tri rhewlif yma. Yn ddiweddar, bu ymgyrch i geisio newid yr enw i *Svyataya Olga* ("Santes Olga").

bawd|chwith|250px|Ynysoedd Severnaya Zemlya

Categori:Severnaya Zemlya
Dafydd Benwyn

Bardd Cymraeg proffesiynol o Forgannwg oedd **Dafydd Benwyn** (bl. ail hanner yr 16g). Er nad yw ei waith o safon uchel mae'n bwysig fel ffynhonnell hanesyddol am hynt a helynt y traddodiad barddol yn y rhan honno o Gymru ac am achau beirdd ac uchelwyr yr ardal.

## Bywyd a gwaith
Disgybl barddol Lewys Morgannwg a Rhisiart Iorwerth, mab Iorwerth Fynglwyd oedd Dafydd Benwyn. Yn ôl ei gyfoeswr Sils ap Siôn, roedd yn frodor o blwyf Llangeinwyr, Glyn Ogwr, heb fod nepell o ardal Tir Iarll, cartref ei ddau athro.

Roedd yn fardd toreithiog. Ceir dros 180 o gywyddau ac awdlau ganddo yn y llawysgrifau ynghyd â llu o englynion ar bob math o bynciau. Nid oes fawr o werth i'r rhan fwyaf o'i gerddi fel llenyddiaeth - gwelir ynddynt y dirywiad mawr a fu yn nhraddodiad barddol Morgannwg yn ail hanner yr 16g - ond mae ei waith fel arwyddfardd yn bwysig am iddo ganu i'r rhan fwyaf o uchelwyr mawr a bychain y de-ddwyrain a chadw eu hachau. Mae gwaith Dafydd - neu 'y Benwyn' - yn bwysig hefyd fel cloddfa am wybodaeth am enwau lleoedd a ffurfiau tafodieithiol Cymraeg y De.

## Llyfryddiaeth
*J. Kyle Fletcher (gol.), *The Gwentian Poems of Dafydd Benwyn* (1909). Detholiad bychan.
*G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948). Cefndir a nifer o gyfeiriadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 16eg ganrif
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Cyfrifiadau yn Ffrainc

Cafodd **cyfrifiadau yn Ffrainc** eu cynnal ers 1772, ond dim ond cyfrif y nifer o pobl a oedd yn byw ym mhob aelwyd oeddent fel arfer, ond weithiau cynhwyswyd enw'r pen-teulu. Ers 1836, cymerwyd cyfrifiad yn Ffrainc pob pum mlynedd, sy'n cynnwys enw a chyfenw pob person sy'n byw yn yr aelwyd ynghyd â manylion eraill megis eu dyddiad a'u lleoliad geni (neu eu oedran), cenedligrwydd a'u galwedigaeth. Mae dau eithriad i'r rheol pum mlynedd, sef cyfrifiad 1871 a gymerwyd yn 1872, a chyfrifiad 1916 na gymerwyd oherwydd digwyddiad y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae gan rhai cymunedau gyfrifiadau cynharach ar gyfer 1817.

Nid yw cyfrifiadau Ffrainc mor ddefnyddiol ar gyfer hel achau a rhai Prydain er enghraifft, gan nad oes indecs ar gyfer yr unigolion. Mae'n rhaid gwybod union gyfeiriad yr unigolyn yr ydych yn chwilio amdanynt, neu edrych drwy filoedd o gofnodion er mwyn eu canfod ar hap.

Erbyn hyn, caiff y cyfrifiad yn Ffrainc ei drefnu gan yr Institut National de la Statistique et des Études Économiques.

## 1831–1891 
## 1896–1975 
Caiff tablau'r cyfrifiadau eu rhyddhau wedi 75 mlynedd, yn hytrach na 100 mlynedd fel yw'r arfer ym Mhrydain.

## Cyfeiriadau
Ffrainc
Categori:Demograffeg Ffrainc
Ynys Yuzhny

Ynys yn perthyn i Rwsia yw **Ynys Yuzhny** (Rwseg: Южный; *Ostrov Yuzhny*, sef "Ynys y De"). Hi yw'r ynys fawr ddeheuol o'r ynysoedd sy'n ffurfio Novaya Zemlya, oddi ar arfordir gogleddol Rwsia. Mae Culfor Matochkin yn ei gwahanu oddi wrth Ynys Severny yn y gogledd.

Mae'r ynys tua 320&nbsp;km o hyd a 70–140&nbsp;km o led. gydag arwynebedd o 33 275&nbsp;km2. Hi yw trydedd ynys Rwsia o ran maint, a'r chweched fwyaf yn Ewrop. Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 2,716, y mwyafrif mawr yn byw yn nhref Belushya Guba.

Yuzhny
Cribyn, Ceredigion

:*Erthygl am le yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Cribyn (gwahaniaethu).*

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Cribyn**, a leolir tua 7 milltir i'r gogledd o Lanbedr Pont Steffan i'r de o bentrefi Troed-y-rhiw, Mydroilyn a Dihewyd.

Gorwedd Cribyn ar lan Afon Granell, un o ledneintiau Afon Teifi, yn y bryniau sy'n gorwedd rhwng Dyffryn Aeron i'r gogledd a Dyffryn Teifi i'r de. Mae'r pentrefi bychain cyfagos yn cynnwys Capel Sant Silin a Llanwnen.

Sefydlwyd un o'r ychydig gapeli Undodaidd yng Ngheredigion yn y pentref yn 1790 gan Dafydd Davis Castellhywel ac Evan Davies, Cwmbedw.

Sefydlwyd ysgol gynradd Cribyn gan Gwilym Butler-Wilkins yn 1876. Heddiw mae'n ysgol gynradd gyfrwng Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
Ganwyd y bardd Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) yn ffermdy Maes Mynach, ar lan Afon Granell ger Cribyn, ym 1792. Ceir cyfeiriadau at yr ardal mewn rhai o'i gerddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanfihangel Ystrad
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Ilora Finlay, Barwnes Finlay o Landaf

Meddyg o Gymru ym maes lleddfu poen yw'r Athro **Ilora Gillian Finlay, Barwnes Finlay o Landaf** (ganwyd 23 Chwefror 1949).

Roedd yn ddiweddar yn lywydd Cymdeithas Frenhinol Meddygaeth. Mae'n athro meddygaeth lleddfu poen yn Ysgol Feddygaeth Prifysgol Caerdydd ac yn ymgynghorydd yng nghanolfan cancr Felindre, Caerdydd.

Yn 2001 gwnaethpwyd hi yn aelod o Dŷ'r Arglwyddi ac yn 2003 cynigiodd fesur i atal smygu mewn adeiladau cyhoeddus yng Nghymru, dair blynedd cyn i hynny ddod yn gyfraith.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Baroness Finlay of Llandaff at TheyWorkForYou.com
*Velindre NHS Trust

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Penychen

Cantref ym Morgannwg oedd **Penychen**. Gorweddai rhwng cantrefi Senghenydd a Gwrinydd yn ne Cymru, ardal sy'n cynnwys bwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Bro Morgannwg a gorllewin Caerdydd heddiw.

Mae'n bosibl ei fod wedi dechrau fel teyrnas fechan cyn ddod yn un o gantrefi canoloesol Teyrnas Morgannwg. Cyn hynny, roedd Penychen yn rhan o deyrnas Glywysing, gyda Gwynllŵg a Gorfynydd. Yn ôl traddodiad, ffurfwyd yr unedau hyn ar farwolaeth Glywys (tua 480 OC), brenin cyntaf Glywysing, pan ranwyd y deyrnas rhwng ei dri mab, Pawl, Gwynllyw a Mechwyn. Ond ansicr iawn yw ein gwybodaeth am hanes cynnar y deyrnas, sy'n deillio o ddogfennau canoloesol ac achau traddodiadol yn bennaf.

Ar farwolaeth Gwynllyw dywedir fod y cantref wedi cael ei etifeddu gan ei fab Cadog (Cadwg/*Cadoc*), a gofir hefyd fel sant. Daeth yn rhan o Deyrnas Gwent yn nheyrnasiad Meurig ap Tewdrig ac ar ôl hynny yn rhan o Deyrnas Morgannwg.

Ar ôl goresgyniad de Cymru gan y Normaniaid, bu rhannau deheuol Penychen, ar lan Môr Hafren, dan reolaeth uniongyrchol arglwyddi Normanaidd y Mers a'i ddisgynyddion, ond arosodd y blaenau — sef cymydau Glyn Rhondda a Meisgyn — dan reolaeth arglwyddi Cymreig lleol. Talai'r arglwyddi hyn wrogaeth i'r arglwyddi Normanaidd grymus ond cadwent raddau helaeth o annibyniaeth er hynny a buont yn barod iawn i amddiffyn yr annibyniaeth honno.

Yn yr Oesoedd Canol roedd Penychen yn cynnwys dwy ganolfan eglwysig o bwys, sef Llandaf, sedd esgobion Llandaf, a Llancarfan (*Nant Carfan*), clas a gysylltir â'r awdur cynnar Caradog o Lancarfan.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
Ynys Prince Patrick

bawd|240px|Lleoliad Ynys Prince Patrick

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Prince Patrick** (Saesneg: *Prince Patrick  Island*). Mae'n un o Ynysoedd Queen Elizabeth, gydag arwynebedd o 15,848&nbsp;km². Nid oes poblogaeth barhaol arni. Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin.

Amgylchynir yr ynys gan rew am y rhan fwyaf o'r flwyddyn, ac mae'n un o ardaloedd mwyaf anhygyrch Canada. Yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd yr ynys oedd ymgyrch dan arweiniad Francis Leopold McClintock yn 1853. Enwyd hi, yn ddiweddarach, ar ôl y Tywysog Arthur William Patrick, dug Connaught, fu'n rhaglaw Canada (1911-16).

chwith|dim|250px|Ynys Prince Patrick

Categori:Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin
Prince Patrick
Oakdale, Caerffili

Pentref mawr yng nghymuned Penmaen, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Oakdale**. Mae 9½ milltir i'r gogledd o dref Caerffili, o fewn ffiniau traddodiadol Sir Fynwy, yn Nyffryn Sirhywi, tair milltir i'r dwyrain o'r Coed-duon.

[bawd|canol|400px|Institiwt y Gweithwyr, Oakdale, cyn iddo gael ei symud i [Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan]]

## Cyfeiriadau
Categori:Penmaen, Caerffili
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Radur

: ''Am y pentrefan o'r un enw yn Sir Fynwy, gweler Radur, Sir Fynwy.*

Ardal yng Nghaerdydd yw **Radur** (Seisnigiad: *Radyr''). Mae'n rhan o gymuned Radur a Threforgan.

Er ei bod yn un o faesdrefi Caerdydd heddiw, yn y gorffennol bu'n ardal ar wahân. Yma ar droad yr 16g safai plasdy Syr Wiliam Mathau, un o Fatheuaid Llandaf, fu'n gasglwr llawysgrifau a noddwr i feirdd Morgannwg, yn cynnwys y clerwr Lang Lewys (bl. 1480-1520).

Tua kilometr i'r gogledd saif hen domen o'r Oesoedd Canol, sef Castell Morgan.

## Dolenni allanol
* Tudalen Cyngor Cymunedol Radur ar wefan Cyngor Dinas Caerdydd

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Caerdydd (y DU)
Lang Lewys

Bardd Cymraeg o Forgannwg oedd **Lang Lewys** (bl. tua 1480–1520), y cyfeirir ato hefyd fel "**Lewys Hir**" gan ei gyfoeswr Iorwerth Fynglwyd. Un o'r Glêr oedd Lang Lewys, sef y dosbarth o feirdd 'answyddogol' a grwydrai Gymru yn yr Oesoedd Canol.

## Bywgraffiad
Yn ôl tystiolaeth Iorwerth Fynglwyd, a gai gryn hwyl am ei ben wrth ei ddychanu, roedd gan Lang wraig o'r enw Lliwelydd. Roedd ganddo enw am fod yn glerwr llawen ac er bod Iorwerth, fel bardd proffesiynol trwyddedig, yn ei ddychanu mae'n amlwg ei fod yn adnabyddus i feirdd proffesiynol eraill Morgannwg ac yn well bardd na'r rhan fwyaf o'i ddosbarth.

Cywyddau ymryson yw'r unig rai o gerddi Lang sydd ar gael heddiw. Mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn ymwneud â chael nawdd ym mhlasdy Syr Wiliam Mathau yn Radur ac yn nhŷ Siôn ab Ieuan, trysorwr Eglwys Gadeiriol Llandaf, swydd a sefydliad gyda thraddodiad hir o noddi'r beirdd. Ar sail hyn gellir derbyn mai gŵr o gyffiniau Caerdydd oedd Lang. Dywedir ei fod yn clera ar hyd y 'pyrtwai', sef y ffordd fawr a redai ar draws Morgannwg.

Canodd y bardd Siôn ap Hywel Gwyn gywydd dychan i Lang.

Ymddengys i Lang ennill enw iddo'i hun fel ymrysonwr a dychanwr y tu allan i Forgannwg ac mae'n bosibl ei fod wedi crwydro mor bell â'r Gogledd hefyd. Dyma enghraifft o'i ddawn ddychanol, wrth iddo ddisgrifio clerwr eglwysig tew, anwybodus o'r enw 'Syr' Gruffudd Fychan, un o'r rhai a grwydrai'r priffyrdd i ganu cerddi moesol a phregethu:

Mal llyffan y cân mewn côr,
Mal ŵyll yn ymyl allor;
Baril ydyw, byr Ladin,
Rhuglwr blawd o rigler blin;
Offeiriad blin a phryd blaidd,
A phrydydd anffeiriadaidd;
Difelys mae'n dyfalu
Gan dant, a difoliant fu.

Ni wyddys pryd y bu Lang farw, ond ni cheir tystiolaeth amdano y gellir ei dyddio i'r cyfnod ar ôl tua 1520.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1520au
Categori:Pobl o Forgannwg
Ynys Oktyabrskoy Revolyutsii

Ynys yn perthyn i Rwsia oddi ar arfordir gogleddol Siberia yw **Ynys Oktyabrskoy Revolyutsii** (Rwseg: *Остров Октябрьской Революции*, *Ostrov Oktyabrskoy Revolyutsii*, "Ynys Gwrthfyfel yr Hydref"). Hi yw'r 65ed ynys mwyaf yn y byd a'r fwyaf o ynysoedd ynysfor Severnaya Zemlya. Mae tua 157&nbsp;km o hyd a 146&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 14,170&nbsp;km². Nid oes poblogaeth barhaol arni. Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhanbarth Crai Krasnoyarsk.
bawd|chwith|250px|Lleoliad Ynys Oktyabrskoy Revolyutsii

Mae'r ynys yn fynyddig, gyda'r copa uchaf, Mynydd Karpinsky, yn cyrraedd 965 medr. Gorchuddir canol yr ynys gan rew, gyda rhewlifoedd yn cyrraedd y môr. Yn ddiweddar, bu ymgyrch i geisio newid yr enw i *Svyataya Alexandra* ("Santes Alexandra").
bawd|chwith|250px|Ynysoedd Severnaya Zemlya

## Cyfeiriadau
Categori:Severnaya Zemlya
Categori:Ynysoedd Rwsia
Stormont

Gallai **Stormont** gyfeirio at:

## Strwythurau yng Ngogledd Iwerddon
**Ystâd Stormont** (*Stormont Estate*) yn nwyrain Belffast.
[bawd|dde|[Adeilad y Senedd (Gogledd Iwerddon)|Adeilad Senedd Gogledd Iwerddon, a leolir yn Stormont.]]
* Castell Stormont, a ddefnyddir gan Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon.
* Senedd-dŷ Gogledd Iwerddon, neu "Stormont" ar lafar. Cartref Cynulliad Gogledd Iwerddon. Penderfynwyd ar yr enw niwtral newydd 'Adeilad y Senedd' (*Parliament Buildings*) am fod yr enw 'Stormont' yn wrthun gan rai Gweriniaethwyr.
* Tŷ Stormont, adeilad yn Stormont a ddefnyddir gan y llywodraeth. Ar hyn o bryd mae'n cael ei ddefnyddio gan y Gwasanaeth Sifil a Swyddfa Gogledd Iwerddon.
*Stormont (maes criced), ar Ystâd Stormont.

## Pendefigaeth
* Is-iarll Stormont: teitl ym Mhendefigaeth yr Alban a greuwyd yn 1621.

## Pobl
* Arglwydd Stormont, llysgenad Prydain Fawr yn Ffrainc yn y 18g.

## Daearyddiaeth
;Canada
* Stormont, Nova Scotia
* Swydd Stormont, Ontario, cyn sir yn Ontario.

;Gogledd Iwerddon
* Stormont, maesdref a ward etholiadol yn Nwyrain Belffast.

;Unol Daleithiau
* Stormont, Virginia