open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Ambrose (Emrys)

bawd|300x300px|Capel coffa Ambrose, Porthmadog, c.1875

Gweinidog a bardd Cymraeg oedd **William Ambrose**, a ddefnyddiai'r enw barddol **Emrys** (1 Awst 1813 -  31 Hydref 1873).

## Bywgraffiad
Ganed Emrys ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd) yn fab i John ac Elizabeth Ambrose ac addysgwyd ef yn Ysgol Friars yno ac yng Nghaergybi. Bu'n brentis dilledydd yn Lerpwl am gyfnod, gan ymuno a'r Annibynwyr yno. Aeth i Lundain yn 1834. yn 1837 daeth yn weinidog eglwys annibynnol Porthmadog, a bu yno hyd ei farwolaeth.

Bu farw ym Mhorthmadog 31 Hydref 1873 a chladdwyd ef ym mynwent Capel Helyg, Llangybi. Adeiladwyd Capel Coffa iddo ym Mhorthmadog yn 1879.

## Bardd a llenor
Bu'n cystadlu llawer mewn eisteddfodau. Yn Eisteddfod Aberffraw yn 1849, enillodd Morris Williams (Nicander) y Gadair am ei awdl *Y Greadigaeth*, ond bu helynt am fod un o'r beirniaid, Eben Fardd, eisiau rhoi'r wobr i awdl Emrys.

Ysgrifennodd nifer o emynau poblogaidd, mae pedwar enghraifft o'i gwaith i'w gweld yn *Caneuon Ffydd* gan gynnwys ei emyn:

:Arglwydd gad i'm dawel orffwys
:Dan gysgodau'r palmwydd clyd
:Lle yr eistedd pererinion
:Ar eu ffordd i'r nefol fyd,
:Lle'r adroddant dy ffyddlondeb
:Iddynt yn yr anial cras
:Nes anghofio'u cyfyngderau
:Wrth foliannu nerth dy ras 

Bu'n cyd olygydd cylchgrawn *Y Dysgedydd* o 1853 i 1873 

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
**Gweithiau y Parch. W. Ambrose* (1875)
**Gweithiau Rhyddieithol y Parch. William Ambrose, Porthmadog* (1876)
**Ceinion Emrys* (1876). Cerddi.
* William Ambrose yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Porthmadog
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Categori:Prifeirdd
David Owen (Dewi Wyn o Eifion)

250px|bawd|Y Gaerwen, cartref Dewi Wyn
[250px|bawd|Capel y Beirdd ger [Rhoslan, Cricieth; lle mynychodd Dewi Wyn, ddiwedd ei oes]]

Ffermwr a bardd o Gymru oedd **David Owen **, sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Dewi Wyn o Eifion** (Mehefin 1784 – 17 Ionawr 1841). Roedd yn un o Feirdd Eifionydd; ef oedd y mwyaf dylanwadol o'r grŵp yn ystod ei oes ei hun.

## Bywyd a gwaith
Ganed yn ffermdy'r Gaerwen ym mhlwyf Llanystumdwy yn Eifionydd. Addysgwyd mewn ysgolion preifat yn nifer o'r penrefi cyfagos, ac am gyfnod byr ym Mangor Is Coed.

Bu'n ffermio yn y Gaerwen am y rhan fwyaf o'i oes, er iddo symud i fyw i Bwllheli o 1827 hyd 1837, daliodd ei afael yn y fferm. Dyswgwyd ef i farddoni gan Robert ap Gwilym Ddu, o fferm gyfagos y Betws Fawr. Enillodd fedal Cymdeithas y Gwyneddigion am awdl *Molawd Ynys Brydain* ac yn 1811 enillodd wobr eisteddfod Tremadog am *Awdl i Amaethyddiaeth*. Yn 1819 cystadlodd yn eisteddfod Dinbych ar *Awdl Elusengarwch*. Collodd y wobr, ac ni fu'n cystadlu eto. Ystyrir yr awdl yma yn un o'i weithiau gorau, ynghyd a'i englynion i Bont Menai (1832). Cyhoeddwyd ei farddoniaeth a chofiant iddo dan y teitl *Blodau Arfon* yn 1842. Ail-gyhoeddwyd detholiad o'i waith yng Nghyfres y Fil yn 1906.

## Dyfyniadau

Uchelgaer uwch y weilgi — gyr y byd
::Ei gerbydau drosti,
:Chwithau holl longau y lli
:Ewch o dan ei chadwyni.
::::"Pont y Bort", *Blodau Arfon* (1842)

Dwyn ei geiniog dan gwynaw,
Rhoi angen un rhwng y naw.
::::*Blodau Arfon* (1842)

## Llyfryddiaeth
**Blodau Arfon* (1842)
**Gwaith Dewi Wyn o Eifion* (Cyfres y Fil, 1906)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1784
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lanystumdwy
Emrys

Gall **Emrys** gyfeirio at:

*Ffurf Gymraeg ar enw Sant Ambrosius, esgob Milan, (338 – 397)
*Emrys Wledig, arweinydd y Brythoniaid yn y 5ed ganrif 
*William Ambrose (Emrys)
*Robert Ambrose Jones (Emrys ap Iwan)
Afon Tagus

bawd|250px|Afon Tagus o Gastell Almourol

**Afon Tagus** (Lladin *Tagus*, Sbaeneg *Tajo*, Portiwgaleg: *Tejo*) yw'r afon hwyaf ar benrhyn Iberia. Mae'n 1,038&nbsp;km o hyd, gyda 716&nbsp;km yn Sbaen, 47&nbsp;km yn ffurfio'r ffin rhwng Sbaen a Portiwgal a 275&nbsp;km ym Mhortiwgal. Erbyn heddiw, rheolir llif yr afon gan Argae Alcantara.

Tarddle'r Tagus yw'r Fuente de García, ym mynyddoedd yr Albarracín, tra mae ei haber ym Môr Iwerydd gerllaw Lisbon. Y bont hwyaf ar draws yr afon yw Pont Vasco da Gama yn Lisbon, sy'n 17.2&nbsp;km o hyd. Llifa heibio dinasoedd Aranjuez, Toledo a Talavera de la Reina yn Sbaen ac Abrantes, Santarém, Almada a Lisbon ym Mhortiwgal.

Daw enwau rhanbarthau Alentejo a Ribatejo ym Mhortiwgal o enw'r afon.

Tagus
Tagus
Gloywlyn

Llyn yng Ngwynedd yw **Gloywlyn**, weithiau **Gloyw Lyn**. Saif yn y Rhinogydd, uwchben Llyn Cwm Bychan ac i'r de iddo, ac i'r gogledd-orllewin o gopa Rhinog Fawr. Mae ganddo arwynebedd o tua 8 acer.

Llifa Afon Gloywlyn o'r llyn tua'r gorllewin i ymuno ag Afon Artro. Ceir pysgota am frithyll yma.

250px|bawd|dim|Gloywlyn

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Gloywlyn
Afon Guadiana

Afon yn Sbaen a Portiwgal yw **Afon Guadiana**, a'r bedwaredd afon ar Benrhyn Iberia o ran hyd, 818&nbsp;km i gyd. Tardda yn yr Ojos del Guadiana yng nghymuned ymreolaethol Castilla-La Mancha, 608 m uwch lefel y môr, ac mae'n llifo tua'r de-orllewin, yna wedi mynd heibio dinas Badajoz, tua'r de trwy gymunedau ymreolaethol Extremadura ac Andalucía, i gyrraedd Môr Iwerydd yng Ngwlff Cadiz.

Ffurfia'r afon y ffin rhwng Sbaen a Portiwgal yn ei rhan isaf. Heblaw Badajoz, mae'n llifo heibio dinas Mérida.

bawd|dim|250px|Afon Guadiana
[bawd|dim|250px|Rhan isaf Afon Guadiana, gerllaw [Serpa, Portiwgal]]

Guadiana
Guadiana
Georges Pompidou

Gwleidydd a banciwr o Ffrainc oedd **Georges Jean Raymond Pompidou**, a adwaenid fel rheol fel **Georges Pompidou** (5 Gorffennaf 1911 &ndash; 2 Ebrill 1974), a fu'n arlywydd Ffrainc.
Roedd yn erbyn y Llydaweg a dywedodd : "Does dim lle yn Ffrainc (sy'n gwneud argraff ar Ewrop) i  ieithoedd rhanbarthol". Enwir Canolfan Pompidou ar ei ôl.

Fe'i ganed yn Montboudif, yn département Cantal yng nghanol Ffrainc. Bu farw ym Mharis, yn 62 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Arlywyddion Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Cantal
Cadair eisteddfodol

bawd|Cadair Eisteddfod Môn 1959.
Cadair bren a wobrwyir i enillydd eisteddfod yw **cadair eisteddfodol**.

Gellir olrhain traddodiad y gadair farddol yn ôl i amser Cyfraith Hywel, pan oedd y Pencerdd yn ennill yr hawl i sedd arbennig yn neuadd y tywysog drwy fuddugoliaeth yn yr ymryson beirdd. Derbynai Beirdd yr Uchelwyr fedal arian ar ffurf cadair, a'i wisgid ar yr ysgwydd chwith. Cafodd y fath "gadeiriau" eu rhoi'n wobr i feirdd yn eisteddfodau Caerfyrddin yn 1451 a Chaerwys yn 1523 ac yn 1567. Diflannai'r arfer hon yng nghyfnod eisteddfodau'r tafarnau yn y 18g.

bawd|chwith|Portread o Wallter Mechain yn gwisgo'i fedal eisteddfodol a delw'r gadair arni.
[bawd|[John Edwards (Meiriadog) a Chadair Eisteddfod Powys 1892.]]
Cafodd delw'r gadair ei hysgythru ar ambell fedal yn eisteddfodau rhanbarthol yn nechrau'r 19g. Un ohonynt oedd yn wobr i Walter Davies (Gwallter Mechain) am yr awdl yn Eisteddfod Caerfyrddin 1819, ac ar 10 Ionawr 1821 fe dderbyniodd y bardd hwnnw gadair dderw oddi ar y Cyfeillion Amyneddgar er anrhydedd iddo. Fel arall, parhaodd y fedal arian yn wobr eisteddfodol nes Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885, pan sefydlwyd seremoni gadeirio'r bardd am yr awdl orau.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol

Eisteddfodol
Categori:Dodrefn Cymru
Categori:Eisteddfodau
Bamiyan

Safle archaeolegol yng nghanolbarth Affganistan yw **Bamiyan** (hefyd **Bamyan** neu **Bamian**, yn y dyffryn o'r un enw. Bu'n enwog am ganrifoedd am y cerfluniau anferth o'r Bwdha wedi'u torri yn wyneb clogwyn. Yn gysylltiedig â'r cerfluniau hyn ceir rhwydwaith o ogofâu fu'n gartref i fynachod.

Am gyfnod o rai canrifoedd roedd Affganistan yn ganolfan Fwdhaidd bwysig. Mae adfeilion Bamiyan yn dyst i hynny, ac yn cysylltu'r wlad â diwylliant Bwdhaidd Canolbarth Asia (gwerddon Turfan er enghraifft) a Tibet ar un llaw ac â dinasoedd Bwdhaidd Gandhara (gogledd-orllewin Pacistan heddiw) ar y llaw arall. Ymwelodd sawl pererin Bwdhaidd o Tsieina â'r ardal ar eu ffordd i India, fel Hiuen Tsang (7g) er enghraifft, ac mae eu llyfrau topograffig a dyddiaduron taith yn ffynonellau pwysig i'n dealltwriaeth o'r cyfnod, yn Affganistan ei hun ac yn India.

Tyfodd dinas ganoloesol yn y dyffryn, ond cafodd ei dinistrio gan y Mongoliaid yn 1222 pan gipiodd Genghiz Khan y wlad.

Cafodd y cerfluniau mawr eu difetha'n llwyr bron gan elfennau o'r Taleban trwy saethu arnynt gan danciau. Heddiw mae ymgyrch mawr i adfer a diogelu'r safle, sy'n un o'r pwysicaf yn hanes Bwdiaeth ac ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Categori:Safleoedd archaeolegol Affganistan
Categori:Archaeoleg Asia
Categori:Hanes Canolbarth Asia
Categori:Hanes Affganistan
Categori:Bwdhaeth
John Dyfnallt Owen

Gweinidog, llenor a bardd Cymraeg oedd **John Dyfnallt Owen**, enw barddol **Dyfnallt**  (7 Ebrill 1873 – 28 Rhagfyr 1956).

Ganed Dyfnallt yn Llangiwg, Morgannwg, yn fab i Daniel ac Angharad Owen. Collodd ei fam pan oedd yn flwydd oed a magwyd ef gan rieni ei dad. Addysgwyd ef yng Nghwmllynfell a bu'n lowr am gyfnod, cyn mynd i Academi Parcyfelfed, Caerfyrddin, ac wedyn i Goleg Bala-Bangor yn 1894. Daeth yn wedinidog i'r Annibynwyr ym mhentref Trawsfynydd o 1898 hyd 1902, a bu'n ddylanwad ar Hedd Wyn. Symundodd wedyn i  Ddeiniolen, lle bu hyd 1905, gan ddod i adnabod T. Gwynn Jones a W. J. Gruffydd. Yn 1904 priododd Annie Hopkin, a chawsant ddau o blant.

Yn 1905 symudodd i Bontypridd, a thra yno enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe, 1907 am gerdd ar Y Greal Santaidd. Daeth yn aelod o'r Gyngres Geltaidd yn 1908. Yn 1910 symudodd i Gaerfyrddin, lle bu'n byw hyd at ei ymddeoliad. Daeth yn olygydd *Y Tyst* yn 1927. Wedi'r Ail Ryfel Byd, rhoddodd loches yn ei gartref i Roparz Hemon, oedd wedi  gorfod dianc o Lydaw. Etholwyd ef yn Archdderwydd yn 1954 yn Y Rhyl.

## Cyhoeddiadau
* *Y greal a cherddi eraill* (1946)
* *Ar y tŵr* (1953)
* *O ben tir Llydaw* (1934)
* *Min yr hwyr* (1934)
* *Rhamant a rhyddid* (1952)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Archdderwyddon
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Marwolaethau 1956
Gwrth-imperialaeth

**Gwrth-imperialaeth** yw'r enw a rhoddir i'r mudiad cyfoes a hanesyddol sy'n wrthwynebu imperialaeth. Yn draddodiadol mae wrth-imperialaeth wedi dod o ochr chwith y sbectrwm gwleidyddol, yn cynnwys pobl fel Simón Bolívar, Fidel Castro, Che Guevara, Hugo Chávez a nifer o sosialwyr a chomiwnyddion eraill.

Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Imperialaeth
John Owen, Clenennau

Tirfeddiannwr ac arweinydd milwrol dros blaid y Brenhinwyr yn ystod y Rhyfel Cartref oedd Syr John Owen, Clenennau (1600 &ndash; 1666). Ganed ef ar ystad y Clenennau, gerllaw Dolbenmaen, yn fab hynaf i John Owen, Bodsilin.  Priododd Jonet, merch Griffith Vaughan, Corsygedol, ac etifeddodd ystad Clenennau yn 1626. Bu'n Siryf Sir Gaernarfon yn 1630-1.

## Bywgraffiad
Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref yn 1642, rhoddodd y brenin Siarl I gomisiwn iddo i godi tair catrawd o dair sir Gwynedd. Y flwyddyn wedyn, 1643, bu ef a'i gatrodau yn ymladd o amgylch Rhydychen ac wedyn yng ngwarchae Bryste, lle cafodd ef ei glwyfo. Yn 1645 bu'n ymladd yng ngogledd Cymru. Gwnaed ef yn gyfrifol am amddiffyn Conwy, ond nid oedd y berthynas rhyngddo ef a'r Archesgob John Williams yn dda. Yn y diwedd, trodd yr archesgob i gefnogi'r Senedd, a bu raid i Owen ildio Castell Conwy ar 9 Tachwedd.

Yn ystod yr Ail Ryfel Cartref yn 1648, cododd Sir Feirionnydd o blaid y brenin. Bu'n gwarchae ar dref Caernarfon, ond bu raid iddo encilio tua Bangor a gorchfygwyd ef ym mrwydr y Dalar Hir ger Llandygai ar 5 Mehefin. Cymerwyd Owen yn garcharor ac yn 1649 rhoddwyd ef ar ei brawf am deyrnfradwriaeth yn erbyn y Senedd. Condemniwyd ef i farwolaeth, ond ataliwyd y ddedfryd a gollyngwyd ef yn rhydd.

Pan ddychwelodd y brenin Siarl II i gymeryd meddiant o'i deyrnas, apwyntiwyd Owen yn  is-lyngesydd Gogledd Cymru. Bu farw ar ei ystad yng Nghlenennau yn 1666.

## Cyfeiriadau
Categori:Dolbenmaen
Categori:Genedigaethau 1600
Categori:Marwolaethau 1666
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Siryfion Sir Gaernarfon
Blwchfardd

**Blwchfardd** (fl. 6g?) oedd un o'r beirdd cynharaf yn y Traddodiad Barddol Cymraeg. Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a'r Hengerdd. Roedd yn gyfoeswr i Aneirin a Taliesin.

## Tystiolaeth amdano
Ni wyddys dim am y bardd ar wahân i'r ffaith ei fod yn fardd gynnar a ganai yn yr Hen Ogledd, yn ôl pob tebyg. Ceir y cyfeiriad cynharaf ato gan Nennius yn yr *Historia Brittonum* ar ôl nodyn am Ida, brenin Northumbria (547-579):

:'Ar y pryd, yn yr amser hwnnw ymladdai Dutigirn (=*Eudeyrn*) yn wrol yn erbyn cenedl yr Eingl. Yr un adeg bu Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin (=Aneirin) a Thaliesin a **Blwchfardd** a Chian (a elwir Gwenith Gwawd) ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.'

Mae'r enw barddol Blwchfardd (*blwch* + *bardd*) yn ymddangos yn un rhyfedd i ni heddiw, ond ystyr y gair *blwch* yma, yn ôl pob tebyg, yw 'lle caeedig'. Ceir sawl cyfeiriad ym marddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol at ymrysonau barddol, weithiau mewn cysylltiad â bueirth, ac ymddengys yn debygol mae rhyw darn o dir arbennig, efallai'n gysylltiedig ag ysgol farddol, yw'r *blwch* yn enw'r bardd.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Llenorion y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Cwmllynfell

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Cwmllynfell**. Saif ar y briffordd A4068 rhwng Brynaman ac Ystalyfera, heb fod ymhell o Afon Twrch. Mae'r ward etholiadol yn cynnwys Blaen-nant, Bryn-Melyn, Celliwarog, Cwmllynfell a Rhiw-fawr.

Agorwyd Glofa Cwmllynfell rywbryd cyn 1825, pan gofnodir i 59 o weithwyr gael eu lladd mewn ffrwydrad yno. Yn 1947 roedd yn cyflogi 360 o lowyr. Caeodd yn 1959. Hyd nes i'r lofa gau, cynhelid cyfarfodydd lleol Undeb Cenedlaethol y Glowyr yn Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Will Roberts

Arlunydd o Gymru oedd **Will Roberts** RCA (21 Rhagfyr 1907 – 11 Mawrth 2000). 
Mae'n enwog am ei gyfres o luniau mawr siarcol o weithwyr diwydiannol y de.

Ganed Roberts yn Rhiwabon, Sir Ddinbych, mab i weithiwr rheilffordd y Rheilffordd y Great Western. Symudodd y teulu i Gastell-nedd, Morgannwg pan oedd yn blentyn ym 1918. Astudiodd yng Ngholeg Celf Abertawe. Cyfarfodd Roberts â'r arlunydd Pwyleg Josef Herman ym 1945, roedd Herman yn byw yn Ystradgynlais ar y pryd, a buont yn paentio â'u gilydd yn aml. Yn ddiweddarach, cydnabyddodd Roberts ddylanwad Herman ar ei waith. Ym 1962, enillodd Roberts wobr Byng-Stamper am baentio tirlun, a ddyfarnwyd gan Syr Kenneth Clark. Ym 1992 gwobrwywyd ef â chymrodoriaeth anrhydedd gan Goleg Prifysgol Abertawe, ac ym 1994 bu ei waith yn ganolbwynt yn arddangosfa ôl-syllol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Derbyniodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru rodd o 600 o ddarluniau Roberts ym 1998.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl o Forgannwg
Hywel Ystorm

Bardd Cymraeg a gysylltir â de Cymru oedd **Hywel Ystorm** (fl. ail hanner y 14g?).

## Bywgraffiad
Ni wyddys nemor dim amdano. Mae'r Dr John Davies o Fallwyd yn cynnig y dyddiad 1380 yn y rhestr o feirdd a luniwyd ganddo ar gyfer ei eiriadur enwog (*Dictionarum Duplex*, 1632). Ond does dim byd yn yr unig gerdd y gellir ei derbyn fel gwaith y bardd i ategu hynny.

Anodd dweud ai epithed personol yw'r *Ystorm* yn ei enw neu enw lle. Ceir Stormy (Sturmieston) ym mlwyf Llandudwg, gorllewin Morgannwg, ond dyfaliad pur fyddai ei gysylltu â'r bardd.

## Cerdd
Dim ond un testun o waith Hywel Ystorm sydd wedi goroesi, sef dychan i un Addaf Eurych. Ar un adeg credid fod cerddi eraill sy'n ei dilyn yn Llyfr Coch Hergest yn waith y bardd hefyd, ond ni dderbynnir hyn bellach. Ceir darluniau trawiadol o oerni aelwyd Addaf a'i anfoesgarwch yn y gerdd honno. Mae'n bosibl mai bardd isradd - un o'r Glêr - oedd yr Addaf anffodus hwn.

## Llyfryddiaeth
*Huw Meirion Edwards (gol.), *Gwaith Prydydd Breuan a cherddi dychan eraill o Lyfr Coch Hergest* (Aberystwyth, 2000). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Dychanwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Rhys ap Dafydd ab Einion

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Rhys ap Dafydd ab Einion** (fl. 14g).

## Cefndir
Ni wyddys dim o gwbl am y bardd. Ceir tri gŵr a rannai'r un enw yng nghofnodion y 14g, o Bowys a Sir Gaerfyrddin, ond nid oes modd uniaethu'r bardd â'r un ohonynt.

## Cerdd
Un gerdd yn unig gan Rhys sydd wedi goroesi. Cyfres o ddeg englyn dychan i un o'r enw Sawl ydyw. Cedwir y testun cynharaf yn adran farddoniaeth Llyfr Coch Hergest (tua 1400). Dychenir Sawl fel lleidr a dihiryn sy'n haeddu ei grogi: byddai pawb yn falch o glywed ei farwnad. Dyma'r englyn agoriadol (mae Sawl yn y carchar):

Pwy wyd, mab gwrab girad,—corgïan
::Mywn cwr geol gaead?
:Mab i'r butain wain wibiad,
:Ni ŵyr Sawl, faw diawl, ei dad.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Prydydd Breuan a cherddi dychan eraill o Lyfr Coch Hergest*, gol. Huw Meirion Edwards, Cyfres Beirdd yr Uchelwy (Aberystwyth, 2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Dychanwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Yann-Vari Perrot

Offeiriad a chenedlaetholwr Llydewig oedd yr abbé **Yann-Vari Perrot**,  Ffrangeg: **Jean-Marie Perrot** (3 Medi 1877 – 12 Rhagfyr 1943).

Ganed Perrot yn Plouarzhel, Penn-ar-Bed i deulu Llydaweg ei iaith. Astudiodd i fynd yn offeiriad, ac yn 1904 daeth yn ficer Sant-Nouga. Sefydlodd Bleun-Brug ("Blodau'r Grug") yn 1905, i gefnogi'r diwylliant Llydewig a Chatholigiaeth, ac wedi 1911 daeth yn olygydd y cylchgrawn Feiz ha Breiz ("Ffydd a Llydaw"). Daeth yn ficer Saint-Thégonnec yn 1914, yna bu'n ymladd ym myddin Ffrainc yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth yn amlwg yn Emsav, y mudiad cenedlaethol Llydewig.

Yn 1920, daeth yn ficer Plougerne. Yn 1930 symudwyd ef gan yr eglwys, oedd yn anhapus ynghylch ei waith gwleidyddol, i blwyf Skrigneg, lle roedd gwleidyddiaeth adain-chwith yn gryf. Dathlwyd ef gan y gymdeithas ddiwylliannol Bleun-Brug yn 1936, am hybu pethau Llydaweg yn cynnwys theatr, cerddoriaeth, ysgrifennu a'r mudiad ieuenctid, mewn rhifyn arbennig o ‘’Oeuvres Bretonnes’’ 
Pan feddiannwyd Llydaw gan fyddin yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyhuddwyd ef o gydweithio gyda'r Almaenwyr. Ar 12 Rhagfyr 1943, llofruddiwyd ef gan aelod o'r Blaid Gomiwnyddol,

Wedi ei farwolaeth, defnyddiodd Célestin Lainé ei enw ar gyfer Bezen Perrot, a ffurfiwyd i gefnogi'r Almaen.

## Llyfryddiaeth
* R. G. Berry, *Eun nozveziad reo gwenn* Trosiad i'r Llydaweg gan Geraint Dyfnallt Owen ac Yann-Vari Perrot o *Noson o Farrug* , (Plougerne, 1928). [Drama] Perfformwyd yr un flwyddyn gan cwmni theatr Bleun-Brug yn Lesneven 1928. http://bibliotheque.idbe-bzh.org/document.php?id=eun-nozveziad-reo-gwenn-18682&l=fr 
* Rhifyn arbennig 1936 o ‘’Oeuvres Bretonnes’’http://bibliotheque.idbe-bzh.org/data/cle_52/Bulletin_de_lUnion_des_Oeuvres_Bretonnes_1936_nA78_.pdf 

Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Pobl o Penn-ar-Bed
Categori:Hanes Llydaw
Token Racing

Tîm rasio ceir Fformiwla Un o'r Deyrnas Unedig oedd **Token Racing**. Mae'n nodedig oherwydd mai mewn car Token y cymerodd Tom Pryce ran yn ei Grand Prix cyntaf.

Datblygwyd Token yn wreiddiol gan y tîm rasio Fformiwla Dau Rondel Racing, oedd wedi ei sefydlu gan Ron Dennis a Neil Trundle. Y bwriad oedd i Rondel symud i mewn i Fformiwla Un. Ar y pryd roedd Rondel yn cael eu hariannu gan y cwmni olew Ffrengig Motul, ond collasant gefnogaeth Motul yn 1973 a bu raid i Rondel roi'r gorau i ddatblygu'r car Token.

Wedi i Rondel dynnu allan, ariannwyd Token gan Tony Vlassopoulo a Ken Grob. Cymerodd ran mwen Grand Prix am y tro cyntaf yng Ngrand Prix Gwlad Belg yn 1974, yn cael ei yrru gan Tom Pryce, hefyd yn ei Grand Prix gyntaf. Ni lwyddodd i orffen y ras oherwydd problemau mecanyddol.

Yn ddiweddarach, gyrrwyd y car gan gan David Purley ac Ian Ashley. Bu mewn pedair ras Fformiwla Un i gyd, ond ni lwyddodd i sgorio pwyntiau yn y bencampwriaeth. Yn ddiweddarach newidiodd berchenogaeth a newidiodd enw i Safir.

Categori:Fformiwla Un
Billy Idol

Canwr roc poblogaidd yn y 1980au oedd **Billy Idol** (g. **William Michael Albert Broad** 30 Tachwedd 1955). Mae ei ganeuon enwocaf yn cynnwys *Flesh for fantasy* a *Rebel Yell*.

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1955
The Seeds

Band roc a rol o'r 1960au o Los Angeles, Califfornia, yr Unol Daleithiau (UDA), oedd **The Seeds**. Eu sengl enwocaf yw "Pushin' Too Hard".

## Disgyddiaeth
### Albymau
**The Seeds* 1966
**A Web of Sound* 1966
**A Full Spoon of Seedy Blues* (fel y Sky Saxon Blues Band) 1967
**Future* 1967
*''Raw & Alive in Concert at Merlin's Music Box* 1968
**Fallin Off the Edge* 1977
**Travel With Your Mind* 1993
**Evil Hoodoo* 1988
**Red Planet'' 2004

Categori:Bandiau Americanaidd
Howard Winstone

Paffiwr o Gymru fu'n bencampwr pwysau plu y byd oedd **Howard Winstone** (15 Ebrill 1939 - 30 Medi 2000).

Ganed Winstone ym Merthyr Tudful. Wedi iddo ennill medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad yng Nghaerdydd yn 1958, daeth yn baffiwr pwysau plu proffesiynol. Eddie Thomas oedd ei reolwr. Enillodd bob un o'i 34 gornest gyntaf, gan ddod yn bencampwr Prydain yn 1961, ac wedyn yn bencampwr Ewrop. Methodd yn ei dair ymgais gyntaf i ddod yn bencampwr y byd; cafodd ei guro dair gwaith gan y pencampwr Vicente Saldivar, ond ar y pedwaredd cynnig gorchfygodd Mitsunori Seki o Japan ym mis Mehefin  1968. Collodd ei deitl i Jose Legra mewn gornest ym Mhorthcawl ychydig fisoedd wedyn, a chyhoeddodd ei ymddeoliad.

Enwyd ef fel Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru yn 1963. Yn 2005, curodd Owen Money, Richard Trevithick, Joseph Parry a'r Arglwyddes Charlotte Guest am y teitl "Dinesydd Mwyaf Merthyr Tudful" mewn pleidlais gyhoeddus.

## Gweler hefyd 
* Pencampwyr bocsio y byd o Gymru
*Reaching for the Stars gan Brian Hughes; cyhoeddwyd 2009

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Prydydd Breuan

Bardd Cymraeg a ganai yn ne-orllewin Cymru oedd **Prydydd Breuan** (fl. tua chanol y 14g). Mae'n debygol ei fod yn frodor o Sir Benfro ond roedd ganddo gysylltiadau cryf â Sir Gaerfyrddin hefyd.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am y bardd ar wahân i'r hyn a awgrymir gan ei enw a thystiolaeth fewnol y pedair cerdd ganddo sydd wedi goroesi. Ymddengys mai at faenor Dyffryn Breuan yng nghwmwd Emlyn Is Cuch, gogledd Sir Benfro, y cyfeirir yr enw lle *Breuan* yn ei enw. Posiblrwydd arall, llai tebygol, yw lle o'r enw Trefreuan yn Sir Gâr. Ceir sawl cyfeiriad at seintiau a gysylltir â gogledd Penfro a Sir Gaerfyrddin yn ei waith yn ogystal.

## Cerddi
Cedwir pedair cerdd yn unig o waith y bardd. Mae un ohonynt yn fawl traddodiadol i Faredudd o Ynys Derllys (maenor yng nghwmwd Derllys, Cantref Gwarthaf, Sir Gaerfyrddin, a orweddai fymryn i'r de o dref Caerfyrddin).

Mae'r tri destun arall yn gerddi dychan hynod. Ceir awdl ddychan i un Tarre, englyn proest dychanol i delynor o'r enw Coch y Delyn, a cherdd filain a phersonol iawn ei naws i ferch anhysbys o'r enw Siwan Morgan o Aberteifi. Mae'r gerdd olaf ymhlith y cerddi mwyaf syfrdanol o fras a masweddus o blith holl gerddi dychan Beirdd yr Uchelwyr sy'n darlunio Siwan fel putain flonegog aflan, dwyllodrus, sydd wedi cael "saith cant cnych" neu ragor.

Cedwir y testunau cynharaf i gyd yn adran farddoniaeth Llyfr Coch Hergest (tua 1400).

## Llyfryddiaeth
*Huw Meirion Edwards (gol.), *Gwaith Prydydd Breuan a cherddi dychan eraill o Lyfr Coch Hergest* (Aberystwyth, 2000). 'Cyfres Beirdd yr Uchelwyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Dychanwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl o Sir Benfro
Brenhinoedd a dugiaid Llydaw

[200px|bawd|Arfbais y Dugiaid Llydaw rhwng [1316 a 1514]]
Rhestr brenhinoedd a dugoedd Llydaw yn cynnwys gwladwriaeth Dugaeth Llydaw.

## Brenhinoedd
* 845 - 851 Nevenoe
* 851 - 857 Erispoe
* 857 - 874 Salaun
* 874 - 876 Gurwant
* 876 - 888 Yezekael
* 888 - 907 Alan I *Alan Fawr*
* 908?-913? Gourmaelon

## Normaniaid
* 913?-931 Llydaw ym meddiant y Normaniaid dan Rögnvaldr, Felecanus a Inconus)
* 931-937 Gwilym I, brenin Normandi

## Dugiaid
* 937-952 Alan II *Alan al louarn* ("Alun lwynog")
* 952-958 Drogon, dug Llydaw
* 958-981 Hoel Iañ, dug Llydaw
* 981-988 Gereg Breizh

### Llinach Roazhon
* 980 - 992 Konan I
* 992 - 1008 Jakez Beranger
* 1008 - 1040 Alan III a Vreizh
* 1040 - 1066 Konan II a Vreizh

### Llinach Kernev
* 1066 - 1084 Hoel II a Vreizh
* 1084 - 1112 Alan IV a Vreizh *Alan Fergant*
* 1112 - 1148 Konan III a Vreizh

### Llinach Pentevr
* 1148 - 1166 Konan IV, dug Llydaw
** Eozen Porc'hoed
* 1166 - 1201 Konstanza

### Plantagenet
* 1181 - 1186 Jafrez II a Vreizh
* 1196 - 1203 Arzhur I

### Llinach Thouars
* 1203 - 1221 Alis Breizh yn briod a Pierre de Dreux

### Llinach Dreux
* 1213 - 1237 Pêr I (Pierre de Dreux)
* 1267 - 1286 Yann I a Vreizh
* 1286 - 1305 Yann II a Vreizh
* 1305 - 1312 Arzhur II a Vreizh
* 1312 - 1341 Yann III a Vreizh

### Llinach Bleaz-Pentevr
* 1341 - 1364 Charlez Bleaz, anavezet evel dug Breizh gant ar roue gall Fulub VI

### Llinach Montfort
* 1364 - 1399 Yann IV
* 1399 - 1442 Yann V
* 1442 - 1450 Frañsez I
* 1450 - 1457 Pêr II
* 1457 - 1458 Arzhur III
* 1458 - 1488 Frañsez II
* 1488 - 1514 Anna
* 1514 - 1524 Klaoda Vreizh, brenhines Ffrainc
* 1524 - 1532 François III a Vreizh,

## Llyfryddiaeth
* Istor Breizh - *Louis Élégoet* - Ti-embann TES
* Histoire de la Bretagne et des pays celtiques Tome 1 : Des mégalithes aux cathédrales - Ti-embann Skol Vreizh


Llydaw
Llydaw
Categori:Hanes Llydaw
Categori:Llydawyr
Pliny

Ffurf Seisnigaidd o'r enw Lladin "Plinius" yw **Pliny**. Fel arfer mae'r enw'n cyfeirio at un o ddau awdur Rhufeinig:

*Plinius yr Ieuengaf
*Plinius yr Hynaf

----
Erispoe

Brenin Llydaw oedd **Erispoë** (bu farw Tachwedd 857).

Roedd Erispoe yn fab i Nevenoe, brenin Llydaw, ac ar farwolaeth ei dad yn 851 dilynodd ef ar yr orsedd. Yn fuan wedyn, ar 22 Awst 851 ym Mrwydr Jengland gerllaw Vilaine, enillodd fuddugoliaeth fawr dros Siarl Foel, brenin y Ffranciaid Gorllewinol. Yn fuan wedi'r frwydr gwnaeth Siarl gytundeb heddwch ag Erispoe, yn cydnabod annibyniaeth Llydaw a hawl Llydaw ar Roazhon, Naoned a Retz,

Yn 853, anrheithiwyd Naoned gan y Normaniaid, a bu Erispoe yn ymladd yn eu herbyn, gan eu gyrru allan erbyn tua 855.

Ym mis Tachwedd 857, llofruddiwyd ef ger allor eglwys gan ei gefnder Salaun gyda chymorth Alcmar. Roedd yn briod a Marmohec, ac roedd ganddynt o leiaf ddau blentyn, mab o'r enw Cynan a merch. Dilynwyd ef ar yr orsedd gan ei lofrudd, Salaun.

## Gweler
* Dugaeth Llydaw

Categori:Marwolaethau 857
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Categori:Hanes Llydaw
Tomorrow Never Knows

[bawd|200px|Clawr *[Revolver*]]

"**Tomorrow Never Knows**", yw enw cân a gafodd ei recordio gan *The Beatles*, yn 1966, ac sy'n cloi'r albwm *Revolver*. Cafodd y gân yma ei hysgrifennu a'i chanu gan John Lennon, er iddi gael ei chofnodi fel gwaith 'Lennon/McCartney', prif  bartneriaeth ysgrifennu caneuon y grŵp. Mae'r gân yma'n un sy'n sefyll allan, gan ei bod yn un o'r caneuon cyntaf 'seicadelig' a ysgrifennwyd gan y grŵp.

## Technegau recordio 
Y prif reswm fod y gân ymamor gofiadwy yw'r defnydd o dechnegau recordio a oedd heb ei glywed cynt. Er enghraifft, roedd John Lennon wedi gofyn i'r cynhyrchydd, George Martin, am ffordd o wneud ei lais sowndio yn tebyg i'r 'Dalai Llama yn canu ar ben mynydd'. Fe ddaeth Martin a pheiriant 'Leslie Speaker', a llwyddodd i blesio Lennon. Ceir hefyd y defnydd o beiriant 'ADT', a oedd yn cael ei ddefnyddio i dyblu'r llais. Mae'r grŵp hefyd yn defnyddio nifer o lŵpiau tâp, i bwysleisio'r teimlad o seicadelia. Gan fod y grŵp yn defnyddio'r cyffur 'LSD' ar y pryd, roeddent yn gobeithio recordio cân a oedd yn adlewyrchu'r defnydd o'r cyffur. Mae drymio Ringo Starr hefyd yn bwysig dros ben i'r trac, ac ei fod yn ychwanegu at y ddelwedd seicadelig yma.

Categori:The Beatles
Categori:Caneuon 1966
Anna, Duges Llydaw

**Y Dduges Anna** neu **Anna o Lydaw** (Llydaweg: *Anna Vreizh*; 25 Ionawr 1477 – 9 Ionawr 1514) oedd rheolwr olaf Llydaw annibynnol.

Ganed hi yn Naoned, yn ferch i Francis II, Dug Llydaw, ac yn etifedd y ddugiaeth. Yn 1488 gorchfygwyd byddin Llydaw gan fyddin Ffrainc, gyda chymorth 5,000 o filwyr cyflogedig o'r Swistir a'r Eidal. Gorfodwyd Francis II, i arwyddo cytundeb yn rhoi yr hawl i Frenin Ffrainc benderfynu ar briodas Anna. Gorfodwyd hi i briodi Louis XII, brenin Ffrainc, brenin Ffrainc, ac wedi ei marwolaeth ymgorfforwyd Llydaw yn Ffrainc trwy Ddeddf Uno yn 1532.

Trwy briodas, roedd hi hefyd yn dal y teitlau canlynol:

* archdduges Awstria a Brenhines Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig (1490-1491);
* Brenhines Ffrainc (1491-1498) a Brenhines Sisili a Jeriwsalem;
* Brenhines Ffrainc eto (1499-1514) a Duges Milan.

Priododd ei merch Claude (13 Hydref 1499 – 26 Gorffennaf 1524) Ffransis I, brenin Ffrainc.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1477
Categori:Marwolaethau 1514
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Liger-Atlantel

*Département* yn *région* Pays de la Loire, Ffrainc, yw **Liger-Atlantel** (enw Llydaweg; Ffrangeg: **Loire-Atlantique**). Naoned (Ffrangeg: *Nantes*) yw ei phrifddinas.

bawd|canol|250px|Lleoliad Liger-Atlantel yn Ffrainc

Yn hanesyddol, roedd Loire-Atlantique yn rhan o Lydaw, gyda Naoned yn brifddinas Llydaw. Gwahanwyd hi oddi wrth y gweddill o Lydaw ar 30 Mehefin 1941, gan Lywodraeth Vichy. Parhaodd hyn wedi cwymp Vichy, ac yn 1955 gwnaed Loire-Atlantique yn rhan o ranbarth (*région*) Pays de la Loire. Mae'r *département* gyfoes yn cyfateb bron yn union i hen fro Bro-Naoned, un o naw bro draddodiadol Llydaw.

Mae ymyrch yn parhau i ail-uno Loire-Atlantique a Llydaw, a dangosodd arolwg barn yn 2001 fod 75% o'r bobl a holwyd o blaid hynny.

Yn 1999 roedd y boblogaeth yn 1,134,266. Yn hanesyddol, siaredid Llydaweg yn y rhan orllewinol, a hefyd yn Naoned oherwydd pobl yn symud i mewn i'r ddinas o orllewin Llydaw. Mae Gallo, iaith Romawns, hefyd yn cael ei siarad.

## Gweler hefyd
* Cymunedau Liger-Atlantel

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Categori:Départements Ffrainc

Categori:Pays de la Loire
Rubber Soul

bawd|200px| Clawr 'Rubber Soul'

***Rubber Soul*** yw enw chweched albwm The Beatles, a'i gafodd ei ryddhau yn 1965. Cafodd ei gynhyrchu gan George Martin, ac mae'n albwm sydd yn dangos newidiadau yn eu cerddoriaeth. Mae'r albwm yn cael ei hadnabod fel un llwyddiannus dros ben, ac fe ddaeth yn rhif 5 yn rhestr y cylchgrawn *Rolling Stone* o'r 500 albwm gorau erioed.

## Traciau 
Dyma yw rhestr o'r traciau oddi ar yr albwm:

#"Drive My Car" – 2:30
#"Norwegian Wood (This Bird Has Flown)" – 2:05
#"You Won't See Me" – 3:22
#"Nowhere Man" – 2:44
#"Think for Yourself" – 2:19
#"The Word" – 2:43
#"Michelle" – 2:42
#"What Goes On" (Lennon, McCartney, Ringo Starr) – 2:50
#"Girl" – 2:33
#"I'm Looking Through You" – 2:27
#"In My Life" – 2:27
#"Wait" – 2:16
#"If I Needed Someone" – 2:23
#"Run for Your Life" – 2:18
*Cafodd bob can ei hysgrifennu gan partneriaeth John Lennon/Paul McCartney, heb law am 'If I Needed Someone', a gafodd ei hysgrifennu gan George Harrison.

Categori:Albymau The Beatles
Categori:Albymau 1965
Categori:Albymau Saesneg
Indre-et-Loire

:*Gweler hefyd Loire (gwahaniaethu).*

*Département* yn *région* Centre-Val de Loire, Ffrainc, yw **Indre-et-Loire**. Rhed Afon Loire ac Afon Indre trwy'r ardal. Ei phrifddinas yw Tours.

250px|bawd|canol|Lleoliad Indre-et-Loire yn Ffrainc

## Gweler hefyd
* Cymunedau Indre-et-Loire

## Cyfeiriadau
Categori:Centre-Val de Loire
Categori:Départements Ffrainc
Haute-Loire

:*Gweler hefyd Loire (gwahaniaethu).*

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Haute-Loire**. Rhed Afon Loire ifanc trwy'r ardal gan roi iddi ei henw ("Loire Uchaf"). Ei phrifddinas yw Le Puy-en-Velay (neu Le Puy).

250px|bawd|canol|Lleoliad Haute-Loire yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Brioude
* Le Puy
* Yssingeaux

## Gweler hefyd
* Cymunedau Haute-Loire

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Eglwys Gadeiriol Chartres

**Eglwys Gadeiriol Chartres** yw un o'r enghreifftiau gorau yn Ewrop o eglwysi cadeiriol arddull Gothig yn Ewrop. Saif yng nghanol dinas Chartres, prifddinas hanesyddol *département* Eure-et-Loir, yng ngogledd Ffrainc.

Mae prif adeiladwaith yr eglwys gadeiriol yn dyddio i'r 12g a dechrau'r 13g, ond mae'r crypt yn hŷn ac yn dyddio o'r 11g. Mae'r eglwys yn enwog am ei ffenestri gwydr lliw ysblennydd, yn enwedig y ffenestri rhosod anferth. Ceir nifer o gerfluniau canoloesol gwych yn ogystal.

Cofnodir yr eglwys gadeiriol gan UNESCO fel un o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Chartres
Categori:Eure-et-Loir
Chartres
Eure-et-Loir

*Département* yn *région* Centre-Val de Loire, Ffrainc, yw **Eure-et-Loir**. Mae'n cyfuno rhannau o Orléanais, Normandi a'r Île-de-France. Ei phrifddinas yw Chartres.

250px|bawd|canol|Lleoliad Eure-et-Loir yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Brou
* Châteaudun
* Dreux
* Nogent-le-Rotrou

## Gweler hefyd
* Cymunedau Eure-et-Loir

## Cyfeiriadau
Categori:Centre-Val de Loire
Categori:Eure-et-Loir
Categori:Départements Ffrainc
Ain (département)

*Département* yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Ain**. Fe'i lleolir ar y ffin â'r Swistir. Fe'i henwyd ar ôl Afon Ain ac mae afonydd Saône a Rhône hefyd yn creu ffiniau i'r *département*. Yn 2019 roedd ei phoblogaeth yn  652,432, tua'r un maint a Chaerdydd Fwyaf. Prifddinas y *département* yw Bourg-en-Bresse. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Ain yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Bourg-en-Bresse
*Oyonnax

## Gweler hefyd
* Cymunedau Ain

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Alpes-Maritimes

*Département* yn *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur, Ffrainc, yw **Alpes-Maritimes**. Gorwedd ar y ffin â'r Eidal a Monaco ar lan y Môr Canoldir. Prifddinas  y *département*, yw Nice.

Mae Alpes-Maritimes yn cyfuno rhannau o Brofens a hen *comtée* (sir) Nice.

250px|bawd|canol|Lleoliad Alpes-Maritimes yn Ffrainc

Fe'i enwir ar ôl y rhan o'r Alpau — yr Alpau Morol (Ffrangeg: Alpes maritimes) — sy'n rhedeg trwy ddwyrain y *département*.

Mae'r prif drefi'n cynnwys:
*Antibes
*Cannes
*Grasse
*Levens
*Menton
*Nice

## Gweler hefyd
* Cymunedau Alpes-Maritimes

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Aisne

:''Erthygl am y département yw hon. Am yr afon o'r un enw gweler Afon Aisne. Gweler hefyd Ain.*

*Département* yn *région'' Hauts-de-France, Ffrainc, yw **Aisne**. Gorwedd ar y ffin â Gwlad Belg. Mae Afon Aisne yn llifo trwy'r *département*. Prifddinas y *département* yw Laon.

250px|bawd|canol|Lleoliad Aisne yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Château-Thierry
* Laon
* Saint-Quentin
* Soissons

## Gweler hefyd
* Cymunedau Aisne

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Hauts-de-France
John Owen

Gallai **John Owen** gyfeirio at un o nifer o bobl:

*John Owen (The British Martial), epigramydd (1560 - 1622)
*Syr John Owen, Clenennau (1600 - 1660)
*John Owen (diwinydd) (1616 - 1683), diwinydd Piwritanaidd 
*John Owen (pregethwr Methodistaidd) (1733-1776), pregethwr cyntaf y Methodistiaid yn Sir y Fflint
*John Owen (esgob) (1854 - 1926), Esgob Tyddewi 
*John Owen, gweinidog yng nghapel Bethesda, Yr Wyddgrug (1891-1908) a chofiannydd Daniel Owen
*John Dyfnallt Owen (1873-1956), bardd ac Archdderwydd
*John Owen (Owain Alaw), cerddor a chyfansoddwr
*John Owen (awdur), awdur a sgriptiwr

Hefyd
*Johnny Owen (paffiwr) (1956 - 1980)
Ardèche

:''Erthygl am y département yw hon. Am yr afon o'r un enw gweler Afon Ardèche.*

*Département* yn *région'' Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Ardèche**. Ffurfiwyd o'r hen ardal Vivarais, rhan ddeheuol y Massif Central. Rhydd Afon Ardeche, un o ledneintiau Afon Rhône, ei henw i'r *département*. Prifddinas y *département* yw Privas.

250px|bawd|canol|Lleoliad Ardeche yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Annonay
* Aubenas
* Privas

## Gweler hefyd
* Cymunedau Ardèche

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Gironde

:''Erthygl am y département yw hon. Am yr aber o'r un enw gweler Moryd Gironde.*

*Département* yn *région'' Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Gironde**. Rhydd Moryd Gironde, aber fawr afonydd Garonne a Dordogne, ei henw i'r *département*. Gorwedd rhan o'r Landes yn ardal Médoc yng ngorllewin Gironde, ar arfordir Môr Iwerydd. Mae'r ardal yn enwog am ei win ers canrifoedd, e.e. gwinoedd Saint-Émilion. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Bordeaux, un o borthladdoedd mawr Ffrainc.

250px|bawd|canol|Lleoliad Gironde yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Blaye
* Bordeaux
* Libourne
* Lesparre-Médoc

## Gweler hefyd
* Cymunedau Gironde

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Aquitaine
Aude

250px|bawd|Lleoliad Aude yn Ffrainc
:''Erthygl am y département yw hon. Am yr afon o'r un enw gweler Afon Aude.*

*Département* yn *région'' Ocsitania, Ffrainc, yw **Aude**. Gorwedd ar arfordir y Môr Canoldir.  Rhydd Afon Aude ei henw i'r *département*. Prifddinas y *département* yw dinas hanesyddol Carcassonne. 

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Carcassonne
*Limoux
*Narbonne

## Gweler hefyd
* Cymunedau Aude

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Ocsitania (rhanbarth)
Bouches-du-Rhône

*Département* yn *région* Provence-Alpes-Côte d'Azur, Ffrainc, yw **Bouches-du-Rhône**. Rhydd y delta a ffurfir gan aberoedd Afon Rhône ei enw i'r *département*. Gorwedd ar arfordir y Môr Canoldir lle ceir ardal enwog y Camargue. Prifddinas  y *département* yw dinas Marseille, un o borthladdoedd mwyaf Ffrainc.

250px|bawd|canol|Lleoliad Bouches-du-Rhône yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Aix-en-Provence
*Arles
*Marseille

## Gweler hefyd
* Cymunedau Bouches-du-Rhône

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Provence-Alpes-Côte d'Azur
Plaid Ryddfrydol (DU, 1989)

Plaid wleidyddol ryddfrydol gymdeithasol sy'n gweithredu yn y Deyrnas Unedig yw'r **Blaid Ryddfrydol**.

Karl-James Langford yw arweinydd y Blaid Ryddfrydol yng Nghymru.

## Dolenni allanol
*  Plaid Rhyddfrydol Cymru 
*  Plaid Rhyddfrydol y DU

Plaid Ryddfrydol (DU, 1989)
Rhyddfrydol (DU, 1989)
Plaid Ryddfrydol (DU, 1989)
Ymgyrch Senedd i Gymru

Mudiad amhleidiol gyda'r nod o ennill senedd lawn i Gymru yw **Ymgyrch Senedd i Gymru**. Lawnsiwyd yr ymgyrch yn 1951 dan gadeiryddiaeth Megan Lloyd George (AS Rhyddfrydol Ynys Môn ar y pryd).

Yn 1957 cyflwynwyd deiseb yn galw am senedd ddeddfwriaethol etholedig wedi'i harwyddo gan tua 250,000 o bobl—canran sylweddol iawn o boblogaeth Cymru—i senedd San Steffan gan Goronwy Roberts (AS Llafur Caernarfon).

Daeth yr Ymgyrch i'r amlwg eto gyda'r refferendwm yn 1979. Ailsefydlwyd yr ymgyrch ar 26 Tachwedd 1988 a bu'n weithgar iawn yn y 1990au. Newidiwyd yr enw Saesneg o *Campaign for a Welsh Assembly* i *Campaign for a Welsh Parliament* yn 1993.

Cynhaliwyd 'Cynhadledd Democratiaeth' yn Llandrindod yn 1994 gyda tua 250 o bobl yn cynrychioli sawl mudiad, eglwys, undeb ac awdurdod lleol yn cymryd rhan a rhoddwyd cyfres o hysbysebion yn y papurau newydd yn galw am senedd ddatganoliedig i Gymru.

Ar ôl i Cynulliad Cenedlaethol Cymru gael ei sefydlu, mae'r Ymgyrch yn galw am ehangu grym y Cynulliad i'w droi'n senedd lawn gyda grym deddfwriaethol fel Senedd yr Alban a Cynulliad Gogledd Iwerddon.

## Llyfryddiaeth
*John Davies, *Hanes Cymru* (Penguin, 1990), tt. 634-5.

* Alan Burt Philip, *The Welsh Question: Nationalism in Welsh Politics 1943-70* (1975)

Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:21ain ganrif yng Nghymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1951
Alain Robbe-Grillet

Nofelydd Ffrangeg a chyfarwyddwr ffilm o Lydaw oedd **Alain Robbe-Grillet** (18 Awst 1922 – 18 Chwefror 2008).

Cafodd ei eni yn Brest, Finistère.  Fe'i ysytyrir yn un o sylfaenwyr y nofel Ffrangeg fodern. Cafodd ei ethol i'r *Académie française* ar 25 Mawrth 2004. Ei wraig weddw yw'r nofelydd Catherine Robbe-Grillet.  Bu farw yn Caen, Calvados.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau 
**Un régicide* (1949)
**Les Gommes* (1953)
**Le Voyeur* (1955)
**La Jalousie* (1957)
**Dans le labyrinthe* (1959)
**La Maison de rendez-vous* (1965)
**Projet pour une révolution à New-York* (1970)
*''Topologie d'une cité fantôme* (1976)
**Souvenirs du Triangle d'Or* (1978)
**Djinn* (1981)
**La reprise* (2001)
**Un Roman Sentimental* (2007)

#### Storiau
**Instantanés* (1962)

#### Arall
**Pour un Nouveau Roman* (1963)
**Le Miroir qui revient* (1985)
**Angélique ou l'enchantement* (1988)
**Les derniers jours de Corinthe* (1994)
**Le voyageur, essais et entretiens* (2001)

### Ffilmiau
#### "Cine-nofelau"
**L'Année dernière à Marienbad* (1961)
**L'Immortelle* (1963)
**Glissements progressifs du plaisir* (1974)
**C'est Gradiva qui vous appelle* (2002)

#### Arall
**Trans-Europ-Express* (1966)
**L'homme qui ment/Muž, ktorý luže* (1968)
**L'Eden et après/Eden a potom* (1970)
**Glissements progressifs du plaisir* (1974)
**La belle captive* (1983)
**C'est Gradiva qui vous appelle'' (2006)

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Llenorion Ffrangeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Lydaw
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Nofelwyr Ffrangeg
Douarnenez

Mae **Douarnenez** (Ffrangeg: *Douarnenez*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. Porthladd  yw **Douarnenez**. Saif ar Fae Douarnenez, 25&nbsp;km (15 milltir) i'r gogledd-orllewin o ddinas Kemper.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29046

## Diwidiant
Pysgota yw'r prif ddiwydiant, ac mae ffatrioedd i roi pysgod mewn caniau yma, ond erbyn hyn mae twristiaeth wedi dod yn bwysig hefyd.

## Chwedloniaeth
Yn ôl y chwedl, safai dinas Kêr-Ys yn yr hyn sy'n awr yn Fae Douarnenez, chwedl debyg i chwedl Cantre'r Gwaelod. Enwyd yr ynys yn y bae yn wreiddiol yn Ynys Sant Tutuarn, ond yn ddiweddarach cafodd ei henwi ar ôl Trystan o chwedl Trystan ac Esyllt. Adeiladwyd priordy ar yr ynys yn gynnar yn y 12g.

## Iaith Llydaweg
Ymunodd Douarnenez a chynllun ieithyddol Ya d'ar Brezhoneg ar 22 Rhagfyr, 2004. Yn 2008 bu 7.97% o blant ysgol gynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Douarnenez wedi'i gefeillio â:

*  Aberfal, Cernyw
*  Murmansk, Rwsia

## Diwilliant
Canodd Meic Stevens y gitarydd o Solfa gân am y dref.

Ers diwedd y 20g, bu-bu adfywiad yn y diwylliant Llydewig. Mae gan y gymuned Bagad llwyddiannus. Mae Gŵyl Ffilm Douarnenez wedi ei ysbrydoli gan y diwygiad Llydewig, ac yn arbenigo mewn ffilm ieithoedd llai

## Gweler hefyd
* Cymunedau Penn-ar-Bed
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Microbioleg

Y gangen o fioleg sy'n ymwneud â'r astudiaeth o ficro-organebau yw **microbioleg** (hefyd **mân-fywydeg**).

[200px|chwith|bawd|Cytrefi o ficro-organebau ar blât [agar.]]

## Cyfeiriadau 

Categori:Is-feysydd bioleg
Categori:Microsgopeg
Galaweg

]]
**Galaweg** (Llydaweg, *Gallaoueg*; Ffrangeg, *Gallo*) yw iaith Romáwns dwyrain Llydaw. Mae'n perthyn i'r ieithoedd Oïl.

Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Llydaw
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Siôn Blewyn Coch

Llwynog dychmygol yw **Siôn Blewyn Coch**. Fe ymddangosodd gyntaf mewn llyfrau Cymraeg i blant yn ystod tridegau'r ganrif ddiwethaf, sef *Llyfr Mawr y Plant* gan Jennie Thomas a J. O. Williams a'r cyfrolau eraill a'i dilynodd. Siân Slei Bach oedd enw ei wraig, ac roedd ganddynt saith o genawon bach, i gyd yn byw yn Twll Daear ar fferm Eban Jones a'i wraig Leusa. Byddai teulu llwglyd Siôn Blewyn Coch yn mentro yn aml er mwyn cael tamaid o fwyd o fferm Eban, a byddai Leusa ac yntau yn gwneud eu gorau i'w rhwystro ac yn wir i saethu Siôn a'i deulu, ond heb lwyddiant fel arfer.

Adeg Nadolig 1986 darlledodd S4C ffilm wedi'i hanimeiddio o'r enw ***Siôn Blewyn Coch***, a oedd wedi'i seilio ar y straeon yn *Llyfr Mawr y Plant*. Bu'r ffilm yn llwyddiant ysgubol yn ieuenctid y sianel ac fe'i hailddarlledwyd droeon ers hynny ar adeg y Nadolig.

Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Llwynogod ffuglennol
Fforest Paimpont

Coedwig yn nwyrain Llydaw yw **Fforest Paimpont**. Dan ei hen enw, **Fforest Broseliawnd** (Llydaweg: *Breselien*, Ffrangeg: *Forêt de Brocéliande*) mae ganddi le pwysig yn y chwedlau o'r Canol Oesoedd am Arthur a'i gylch.

Saif y goedwig, sydd tua 7,000 hectar o faint, tua 30&nbsp;km i'r de-orllewin o ddinas Roazhon, o gwmpas pentref Paimpont. Yn y Canol Oesodd roedd yn llawer mwy. Mae'r rhan fwyaf ohoni yn eiddo preifat, er bod un rhan yn y gogledd-ddwyrain yn eiddo'r Swyddfa Goedwigaeth Genedlaethol.

Ceir llawer o gyfeiriadau at Fforest Broseliawnd yn y chwedlau Arthuraidd. Yma y lleolodd Chrétien de Troyes ei chwedl *Yvain*, a dywedir i'r dewin Myrddin gael ei garcharu yma, a'i fod wedi ei gladdu yn y fforest. Yn chwedl Trystan ac Esyllt, i Fforest Broseliawnd y mae'r cariadon yn ffoi. Y fforest yw testun cerdd T. Gwynn Jones, *Broseliawnd*.

Categori:Coedwigoedd Llydaw
Categori:Cylch Arthur
Allier

:''Erthygl am y département yw hon. Am yr afon o'r un enw gweler Afon Allier.*

*Département* yn *région'' Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Allier**. Gorwedd ym mryniau'r Massif central. Llifa Afon Allier trwy'r *département*. Prifddinas  y *département* yw Moulins. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Allier yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
*Hérisson
*Montluçon
*Moulins
*Vichy

## Gweler hefyd
* Cymunedau Allier

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Auvergne-Rhône-Alpes
Erich Honecker

Roedd **Erich Honecker** (25 Awst 1912 – 29 Mai 1994) yn wleidydd Comiwnyddol o'r Almaen a arweiniodd Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen o 1971 hyd at 1989.

Cychwynodd yrfa wleidyddol Erich Honecker yn y tridegau pan ddaeth yn swyddog o Plaid Gomiwnyddol yr Almaen.

Wedi i'r Almaen ail ffurfio yn 1990, dihangodd i'r Undeb Sofietaidd. Yn fuan wedi hyn, cafodd ei hel yn ôl i'r Almaen newydd, lle cafodd ei garcharu am frad. Er hyn, roedd yn marw o gancr, felly, cafodd ei ryddhau yn fuan a bu iddo dreulio ei ddyddiau olaf yn Tsile.

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Gwleidyddion o'r Almaen
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu