open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffugwyddoniaeth

**Ffugwyddoniaeth** yw rhywbeth sy’n ymddangos fel gwyddoniaeth heb adlynu at y dull gwyddonol.
[de|frame|Yr [Alcemeg|alcemydd Hennig Brand yn darganfod ffosfforws wrth chwylio am y fformwla i wneud aur o blwm. (manylyn o ddarlun gan Joseph Wright.)]]

## Adnabod ffugwyddoniaeth 
Mae ffygwyddoniaeth yn cael ei nodweddu gan y canlynol;-

### Diffyg cynnydd 
Ni fydd ymarferwyr ffugwyddoniaeth yn gwneud digon o arbrofion i weld a ydy eu syniadau yn ddibynnol ac fyddan nhw ddim yn cadw nodiadau digon manwl. Mae ganddyn nhw gymaint o ffydd yn eu damcaniaethau fel eu bod yn dueddol i beidio sylwi ar unrhyw beth amheus. Fe fyddan nhw'n gwrthod dysgu o’u profiadau, a ddim yn cywiro eu camgymeriadau. Mae yna ddiffyg symud ymlaen.

### Defnyddio iaith gamarweiniol 
Fe fydd ffugwyddonydd yn creu geiriau mawr sy’n swnio’n dechnegol er mwyn twyllo’r rhai sydd ddim yn deall gwyddoniaeth. Galw dŵr yn "hidrogen deuocsid" er enghraifft.

### Personolyddiaeth 
Mae yna glymbleidiaeth rhwng yr ymarferwyr, a maen nhw'n dueddol i gyrraedd at benderfyniadau direswm heb brofi eu syniadau. Fe fyddant yn cyhuddo gwyddonwyr o  gynllwynio yn eu herbyn. Fe fyddant yn ystyried beirniaid fel gelynion ac yn eu sarhau yn bersonol.

## Llinellau terfyn 
[bawd|[Paracelsus|Theophrastus Paracelsus.Gwnaeth Paracelsus chwildroi meddygaeth wrth ddamcanu mai clefyd oedd yn achosi afiechyd, nid anghydbwysedd hylifau'r corff. Er hynny, roedd e'n gwneud y gamgymeriad o geisio trin arwyddion afiechyd, yn hytrach na thrin y clefyd.]]

Mae llawer o ymryson dros y linell derfyn rhwng gwyddoniaeth a ffugwyddoniaeth. Mae ambell i ffugwyddonydd wedi darganfod pethau sy'n ddefnyddiol mewn gwyddoniaeth.

## Gweler hefyd 
* Alcemeg
* Creadaeth
* Cwacyddiaeth
* Cylchoedd cnwd (cylchau cnwd)
* Dadansoddiad seicolegol (seico-analysis)
* Ffrenoleg
* Soser hedegog
* Ofergoeliaeth
* Sêr-ddewiniaeth (astroleg)
* Symudiad parhaol


Categori:Ffug-ysgolheictod
Categori:Gwyddoniaeth
Llangathen

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llangathen**. Saif ychydig i'r gorllewon o dref Llandeilo, ac i'r de o'r briffordd A40 rhwng Llandeilo a Chaerfyrddin. Mae Afon Tywi ychydig i'r de o'r pentref. Bu pobl yn byw yn yr ardal ers o leiaf Oes yr Haearn, ond datblygodd pentref Llangathen ei hun o dan nawdd teulu Phillipse o Aberglasney yn ystod y 19g.

Gerllaw mae gerddi enwog Aberglasney, ac ychydig i'r dwyrain mae Castell Dinefwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eglwys Sant Cathen
Dyddia'r eglwys, sy'n gysegredig i Sant Cathen, o tua 13c ac fe'i ehangwyd ganrif yn ddiweddarach drwy ychwanegu'r croesfâu. Codwyd y tŵr gorllewinol naill ai yn 15c neu'r 16c. Adnewyddwyr yr eglwys hefyd yn 1813-15 (to newydd) ac yn 1868.

Ceir cofeb nodedig i'r Esgob Anthony Rudd o Dyddewi ynddi, sy'n dyddio o ddechrau'r 17g. Arferai'r esgob fyw yn Aberglasney.

Parish church, Llangathen - geograph.org.uk - 1444247.jpg|Eglwys Sant Cathen
Tomb of Bishop Anthony Rudd, St Cathen's Church, Llangathen, Carmarthenshire, Wales 01.jpg|Cofeb i'r Esgob Anthony Rudd a'i wraig
Tomb of Bishop John Rudd and Mrs Rudd, Llangathen Church 07.jpg
Tomb of Bishop John Rudd and Mrs Rudd, Llangathen Church 12.jpg
Tomb of Bishop John Rudd and Mrs Rudd, Llangathen Church 05.jpg

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tirwedd Hanesyddol Llangathen (Cadw) 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Drefach

Gall **Dre-fach** neu **Drefach** gyfeirio at sawl pentref yng Nghymru:

## Ceredigion
* Dre-fach, pentref yng nghymuned Llanwenog

## Sir Gaerfyrddin
* Dre-fach, pentref yng nghymuned Dyffryn Cennen
* Dre-fach, pentref yng nghymuned Gors-las, Cwm Gwendraeth
* Dre-fach, pentref yng nghymuned Meidrim
* Dre-fach Felindre, pentref yng nghymuned Llangeler

----
Felindre

Gallai **Felindre** gyfeirio at sawl lle yng Nghymru:

### Powys
* Felindre, pentref yng nghymuned Bugeildy
* Felindre, pentref yng nghymuned Gwernyfed

### Rhondda Cynon Taf
*Felindre, pentrefan yng nghymuned Llanharan

### Sir Abertawe
*Felindre, pentref yng nghymuned Mawr

### Sir Benfro
* Felindre Farchog, pentref yng nghymuned Nanhyfer

### Sir Gaerfyrddin
* Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangadog
* Felindre, pentref yng nghymuned Llangathen
* Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangyndeyrn
* Felindre, pentrefan yng nghymuned Llansadwrn
* Dre-fach Felindre, pentref yng nghymuned Llangeler
----
Gwrthddeallaeth

Gelyniaeth at addysg, gwyddoniaeth, diwylliant a llenyddiaeth yw **gwrthddeallaeth**.

[bawd|300px|[Gwawdlun gan Thomas Nast yn cymharu'r ysgolhaig gyda'r paffiwr.]]

## Rhesymau 
### Elîtiaeth 
Mae rhai sydd am gadw addysg i’r "cwmni gorau" yn unig, er mwyn arglwyddiaethu dros "y werin".

### Ymdeimlad o israddoldeb 
Mewn ffurf mwyn; fe fydd plant ysgol yn defnyddio geiriau fel “swot” neu “llyfrbryf” i ddisgrifio rhywun gallus. Mewn ffurf cryfach; fe fydd gwrthddeallwyr yn cydymaith ysgolheigaidd gyda "gwallgofrwydd", "anffyddiaeth", neu "gwrywgydiaeth".

### Crefydd ffwndamentalaidd 
Er bod gan pob crefydd draddodiadau dysgedig gyfoethog, mae hi’n gyffredin i esgyll ffwndamentalaidd fod yn wrthddeallus gan eu bod yn casáu unrhyw beth sy’n mynd yn erbyn eu cred. Trwy gydol hanes mae ffwndamentalwyr eithafol wedi erlid hereticiaid.

### Gwleidyddiaeth awdurdodol 
Fe fydd llywodraethau awdurdodol, unbennaeth neu totalitaraidd yn ystyried pobl addysgiadol fel bygwth, gan eu bod yn gofyn cwestiynau. Mae’r deallus wedi cael eu herlid, eu carcharu, eu arteithio a’u dienyddio gan y llywodraethau hyn.

## Y system addysgol 
Mae’r system addysgol ym Mhrydain wedi cael ei feirniadu am geisio gwastatáu addysg wrth gynnig "gwobr i bob plentyn". Cafodd yr ysgoloriaeth (11+) ei ddiddymu ar ddiwedd y 1960au a'r 1970au cynnar, a therfynwyd yr ysgolion ramadeg. Gosodwyd disgyblion eilradd ac uwchradd mewn ysgolion mawr cyfun. Mae rhain wedi cael eu beirniadu am rhoi gormod o bwyslais ar bynciau fel chwaraeon, a dim digon o bwyslais ar wyddoniaeth a phynciau academaidd.

Categori:Academia
Categori:Addysg
Categori:Gwleidyddiaeth
Eats, Shoots and Leaves

Llyfr yn yr iaith Saesneg gan Lynne Truss ar bwnc atalnodi yw ***Eats, Shoots & Leaves: The Zero Tolerance Approach to Punctuation***. Fe'i cyhoeddwyd yn 2003. Mae'r awdur yn hiraethu am adeg well pan allai pobl atalnodi, yn ei barn hi, ac yn taranu yn erbyn troseddwyr atalnodi'r oes hon. Er bod hiwmor yn ganolog i'r gwaith, mae'r awdur o ddifrif yn ei nod wrth ysgrifennu'r llyfr, sef annog pobl i atalnodi'n gywir.

Categori:Arddulliaduron
Categori:Gweithiau am atalnodi
Categori:Llyfrau 2003
Categori:Llyfrau ffeithiol yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o Loegr
Llangeler

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llangeler**. Saif i'r dwyrain o Gastell Newydd Emlyn, rhwng Dre-fach Felindre a Llandysul ac ar lan ddeheuol Afon Teifi. Mae mynwent gron yr eglwys yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol dros ben, a cheir ffynnon sanctaidd gerllaw.

Tua cilometr i'r gogledd-ddwyrain saif Castell Pistog, sef hen domen o'r Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tirwedd Hanesyddol Llangeler (Cadw) 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llan-non, Sir Gaerfyrddin

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llan-non**. Saif ar y briffordd A476 rhwng Llanelli a'r Tymbl.

Yn weinyddol, mae Cymuned Llannon hefyd yn cynnwys pentrefi Cross Hands a'r Tymbl. Fe'i hystyrir yn bentref amaethyddol mewn ardal lofaol. Ceir un eglwys, sef Eglwys Santes Non, ac un capel y Bedyddwyr, sef Hermon. Mae dwy dafarn yn y pentref, Tafarn y Llew Coch a Thafarn y Milgi. Gwasanaethir y pentref gan un ysgol gynradd categori A, sy'n bwydo Ysgol Gyfun Maes-yr-yrfa.

Cysylltir y pentref â Helyntion Beca. Ar gyrion y pentref mae fferm "Gelliwernen" lle y digwyddodd un o derfysgoedd Beca. Erys tollborth yn y pentref ac uwchlaw Llannnon, ar fynydd Sylen y cynhaliwyd un o gyfarfodydd enwocaf Merched Beca. Dyma ardal Jac Tŷ Isha, un o arweinwyr enwocaf y terfysgoedd. Seiliwyd sioe gerdd ar ei fywyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Cefn Sidan

Traeth yng nghymuned Pen-bre a Phorth Tywyn, Sir Gaerfyrddin, yw **Cefn Sidan**. Mae'n ymestyn am saith milltir rhwng aber Afon Gwendraeth ac Afon Llwchwr, ac yn rhan o Barc Gwledig Penbre ger Llanelli.

Yn y 19g roedd y traeth yma yn beryglus iawn i longau hwyliau, a bu llawer o longddrylliadau yma. Ymhilith y rhai a foddwyd yma roedd nith i Napoleon. Erbyn hyn mae'r traeth tywodlyd yn atyniad i ymwelwyr.

Categori:Arfordir Sir Gaerfyrddin
Categori:Traethau Cymru
Pentywyn

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Pentywyn** (Saesneg: *Pendine*). Saif ger y môr i'r de-orllewin o Sanclêr, a heb fod ymhell o'r ffin a Sir Benfro.

Mae dwy ran i'r pentref; yr hen bentref ar fryn o gwmpas yr eglwys a'r tai o gwmpas yr harbwr, sydd wedi tyfu'n ganolfan ymwelwyr ar raddfa fechan. Ar un adeg roedd Traeth Pentywyn yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ymgeisiau i dorri record cyflymdra ar dir y byd. Rhwng 1924 a 1927 torrwyd y record bum gwaith yma gan Malcolm Campbell a'r Cymro J. G. Parry-Thomas. Lladdwyd Parry-Thomas yma yn 1927 wrth geisio torri'r record eto yn ei gar *Babs*. Claddwyd *Babs* yn y tywod ar ôl y ddamwain, ac wedi iddo gael ei adfer mae yn awr i'w weld yn yr amgueddfa yn y pentref.

Ers 2004, ni chaniateir ceir ar y traeth. Ond yn 2010 caniateir ceir i barcio ar y traeth yn ystod gwyliau ysgol ac ar benwythnosau. Mae nawr yn costio £3 i barcio car ar y traeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pendine in 2006.jpg|Rhan o bentref Pentywyn
Babs01LB.jpg|Babs, car Parry Thomas yn Wrecsam

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Safle we Pentywyn 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llan-crwys

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llan-crwys** (hefyd: **Llan-y-crwys**; Saesneg: **Llanycrwys**). Saif tua pedair milltir i'r de-ddwyrain o dref Llanbedr Pont Steffan, ar lannau Afon Twrch.

Yn 1934, cyhoeddodd yr ysgolfeistr lleol, Daniel Jenkins, *Cerddi Ysgol Llanycrwys*, sef casgliad o gerddi a ysgrifennwyd gan feirdd adnabyddus ar gyfer dathliad Dydd Gŵyl Dewi yn Llanycrwys rhwng 1901 a 1920.

Caewyd ysgol gynradd gymunedol Llanycrwys pan agorwyd ysgol ffederal newydd Ysgol Gynradd Carreg Hirfaen ym Medi 2000, wedi cyfuniad ysgolion Coedmor, Ffarmers a Llanycrwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llyfrgell Ganolog Caerdydd

**Llyfrgell Ganolog Caerdydd** (hen enw: **Llyfrgell Dinas Caerdydd**) yw'r brif lyfrgell yng nghanol dinas Caerdydd. Dyma'r pedwerydd adeilad i gario'r enw hwn. Agorwyd yr adeilad presennol ar 14 Mawrth 2009. Cafodd llyfrgell gyntaf Caerdydd ei hagor yn 1861 a galwyd hi yn *Cardiff Free Library*, fe'i hehangwyd maes o law i fod y *Cardiff Free Library, Museum and Schools for Science and Art*.

## Adnoddau
Mae'r llyfrgell yn gartref i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymreig,a oedd yn cynnwys *Llyfr Aneirin*, un o drysorau pennaf llenyddiaeth Gymraeg, nes iddi fynd ar fenthyg parhaol i'r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth. Ymhlith y llawysgrifau eraill ceir *Llyfr Bicar Woking*.

Ceir yno gasgliad mawr o tua 500,000 o lyfrau o bob math a dogfennau hanesyddol am Gymru a Chaerdydd.

## Hanes
Sefydlwyd y Llyfrgell wreiddiol yn 1861 trwy danysgrifiad gwirfoddol, a hynny yn Heol Eglwys Fair.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen y llyfrgell ar wefan Cyngor Caerdydd
* Tudalen Facebook Cymraeg y Llyfrgell Ganolog
* Cyfrif Twitter Cymraeg Llyfrgelleodd Caerdydd

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Caerdydd
Keryer

150px|bawd|Lleoliad Kerrier yng Nghernyw
Ardal (*District*) llywodraeth leol yng Nghernyw oedd **Keryer** (Saesneg: *Kerrier*, Cernyweg: *Keryer*). Hon ydy'r ardal fwyaf deheuol ym Mrhydain Fawr, heb gynnwys Ynysoedd Syllan wrth gwrs.

Lleolir swyddfeydd y cyngor yn Camborne. Mae llefydd arall yn yr ardal yn cynnwys Redruth a Helston. Mae'r ardal yn cynnwys gorynys y Madfall (gorynys Lizard).

Mae'r Ardal wedi ei henwi ar ôl un o "gantrefi" (*hundreds*) hynafol Cernyw. Ar 1 Ebrill 1974, fe ychwanegwyd ardal Helston, ardal dinesig Camborne-Redruth ac Ardal Cyngor Gwledig Keryer i greu Ardal Keryer. Diddymwyd yr ardal ar 1 Ebrill 2009.

Categori:Cernyw
Capel Dewi

Gallai **Capel Dewi** gyfeirio at:

*Capel Dewi, Aberystwyth, pentref ger Aberystwyth, Ceredigion
*Capel Dewi, Llandysul, pentref ger Llandysul, Ceredigion
 
*Capel Dewi, Sir Gaerfyrddin
Robert Lloyd (Llwyd o'r Bryn)

Llenor, beirniad ac eisteddfodwr brwd o Gymru oedd **Robert Lloyd**, sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol '''Llwyd o'r Bryn'* (29 Chwefror 1888 – 28 Rhagfyr 1961). Mae ei lyfr adnabyddus *Y Pethe'' yn llawn o ddisgrifiadau ac atgofion o'i fro enedigol a'i chymdeithas drwyadl Gymraeg.
bawd|130px|Cyfrol ar Llwyd gan ei ferch Dwysan Rowlands; 1983

Ganed Llwyd o'r Bryn ar fferm ei rieni rhwng Cefnddwysarn a Llandderfel, ger Y Bala, Meirionnydd, yn 1888. Gweithiodd ar fferm ei dad a daeth ei brofiad o fyd amaeth a diwylliant anghydffurfiol y fro yn ddylanwad mawr arno. Bathodd y term 'Y Pethe', teitl ei gyfrol enwog, i gynrychioli'r traddodiad gwerinol Cymraeg diwylliedig a'i werthoedd gorau.
bawd|chwith|Angladd Llwyd o'r Bryn
## Llyfryddiaeth
* *Y Pethe* (1955)
* ''Diddordebau Llwyd o'r Bryn'' (1967). Casgliad o'i lythyrau hunangofiannol, golygwyd gan Trebor Lloyd Evans
* ''Adlodd Llwyd o'r Bryn'' (1983). Golygwyd gan ei ferch Dwysan Rowlands.

Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Pobl o Feirionnydd
Capel Dewi, Sir Gaerfyrddin

250px|bawd|chwith|Capel Dewi.
:*Erthygl am le yn Sir Gaerfyrddin yw hon. Gweler hefyd Capel Dewi (gwahaniaethu).*
Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Capel Dewi** (Cyfeirnod OS: SN4720). Saif ar y ffordd B4300 rhyw bedair milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin ger glan ddeheuol Afon Tywi. Ceir bragdy bychan Ffos y Ffin yma.

Cofnodir yr enw yn 1710 fel "*Cappel Dewy*".

## Llyfryddiaeth
* Harvey Thomas *Capel Dewi and Neighbourhood - Its People and Places in the Tywi Valley* (Cyngor Sir Gaerfyrddin, 2000)

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Charles IV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1322 hyd ei farwolaeth oedd **Charles IV**, weithiau **Siarl IV** (c. 1294 – 1 Chwefror 1328). Roedd yn fab i'r brenin Philippe IV, a'i wraig Jeanne I, brenhines Navarre.

## Teulu
### Gwragedd 
* Blanche de Bourgogne (1307–1322)
* Marie de Luxembourg (1322–1324)
* Jeanne d'Évreux (1325–1328)

### Plant 
* Philippe (1314–22)
* Jeanne (1315–21)
* Louis (1324)
* Jeanne (1326–27)
* Marie (1327–41)
* Blanche (1328–1382), gwraig Philippe de Valois, Dug Orléans

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1294
Categori:Marwolaethau 1328
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Trebor Lloyd Evans

Awdur Cymraeg ar bynciau diwinyddol a Christnogol yn bennaf oedd **Trebor Lloyd Evans** (1909 - 1979). Roedd yn frodor o ardal Penllyn.

Ganed Trebor Lloyd Evans ger Y Bala ym 1909. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Bala-Bangor a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru. Daeth yn weinidog gyda'r Annibynwyr ym Mhen-y-groes, Arfon ac yna yn Nhreforus, Morgannwg.

Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar bynciau Cristnogol. Yn ogystal golygodd y gyfrol ''Diddordebau Llwyd o'r Bryn*. Cyfieithodd *Taith y Pererin'' gan John Bunyan i'r Gymraeg a detholiad o ddyddiaduron Francis Kilvert.

## Llyfryddiaeth ddethol
* ''Cymeriadau'r Beibl* (2 gyfrol, 1955 a 1958)
* *Gwerth Gristnogol yr Iaith Gymraeg* (1967)
* *Diddordebau Llwyd o'r Bryn'' (1966)

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Pobl o'r Bala
Dre-fach Felindre

:''Am leoedd eraill o'r enwau "Drefach" a "Felindre", gweler Dre-fach a Felindre.''

Pentref yng nghymuned Llangeler, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Dre-fach Felindre** neu **Felindre**. Saif 4 milltir i'r de-ddwyrain o Gastell Newydd Emlyn.

Ar un adeg roedd yn ganolfan bwysig iawn i'r diwydiant gwlân, a cheir Amgueddfa Wlân Cymru yma.

Yma y ganed y bardd ac awdur Aneirin Talfan Davies.

## Prosiect Hanes Lleol
Yn 2013 penderfynwyd paratoi ‘Prosiect Hanes Cymdeithasol Dre-fach Felindre’ a’i alw yn *Stori Fawr Dre-fach Felindre*.  Casglwyd pob agwedd o hanes yr ardal yn ystod yr 20g a’i gyhoeddi ar y wefan Casgliad y Werin Cymru. Penderfynwyd pwyllgor *Stori Fawr Dre-fach Felindre* i gomisiynu’r artistiaid enwog Meirion ac Aneurin Jones, Aberteifi, i baentio murlun o faint sylweddol, a fyddai’n adlewyrchu hanes y ddau bentref. Mae'r murlun gwreiddiol, yn cael ei arddangos yn barhaol yn yr Amgueddfa Wlân Genedlaethol. Trefnodd y pwyllgor ddigwyddiad yn y pentref ar Sadwrn, 4 Gorffennaf 2015 i gofio am Ellen Jones, Graigwen, Allt-pen-rhiw a ddychwelodd gyda’i thad o Batagonia i fyw yng Nghamwy yng nghanol pentref Felindre yn 1901. Gosodwyd plac glas ar fur Camwy i nodi hynny. Mae holl hanes rhamantus a dirdynnol Nel Fach y Bwcs wedi ei gofnodi yn y llyfr *O Drelew i Dre-fach* ac ar raglenni teledu.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangeler
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Cwrw Cymreig

bawd|Cwrw Cymreig

Ceir cryn nifer o fragdai yn cynhyrchu cwrw yng Nghymru; rhai ohonynt megis Brains a Felinfoel yn fragdai mawr yn gwerthu eu cwrw dros ardal eang ac eraill yn llawer llai, yn gwerthu eu cwrw mewn nifer fychan o dafarnau a siopau.

## Bragdai Cymreig
* Artisan Brewing Co., Caerdydd
* Black Mountain Brewery, Llangadog, Sir Gaerfyrddin
* Breconshire Brewery, Aberhonddu
* Bryncelyn Brewery, Ystalyfera, Abertawe
* Bullmastiff Brewery, Caerdydd
* The Celt Experience, Caerffili
* Bragdy Ceredigion, Cei Newydd
* Bragdy Conwy Cyf., Conwy
* Bragdy Wm Evan Evans, Llandeilo, Sir Gaerfyrddin
* Bragdy Felinfoel Cyf., Felinfoel, Llanelli (y bragdy hynaf yng Nghymru)
* Bragdy Ffos y Ffin, Capel Dewi, Sir Gaerfyrddin
* Bragdy'r Flock Inn, Brechfa, Caerfyrddin
* Bragdy'r Gogarth, Bae Colwyn
* Bragdy Mŵs Piws, Porthmadog
* Bragdy Gwynant, Capel Bangor, Aberystwyth
* Carter's Brewery, Machen, Caerffili
* Cwrw Llŷn Cyf., Nefyn, Penrhyn Llŷn
* Coles Family Brewery, Llanddarog
* Cwmbrân Brewery, Cwmbrân
* Dobbins And Jackson Newport Brewing Company Limited, Donthir, Casnewydd
* Facer's Flintshire Brewery, Y Fflint
* Heavy Industry, Henllan, Sir Ddinbych
* Jacobi Brewery of Caio, Penlanwen, Pumsaint, Llanwrda
* Jolly Brewer, Wrecsam
* Kingstone Brewery, Abergwenffrwd, Sir Fynwy
* Lord Raglan brewery, Merthyr Tudful
* McGiverns Ales, Wrecsam
* Nags Head Brewery, Abercwch, Boncath
* Neuadd Brewing Company, Llanwrtyd, Powys
* Otley Brewing Company Limited, Pontypridd
* Penlon Cottage Brewery, Penlon, Pencae, Llanarth
* Plassey Brewery, Eyton, Wrecsam
* Rhymney Brewery Ltd, Dowlais, Merthyr Tudful
* SA Brain & Company Ltd, Caerdydd
* Bragdy Eryri, Waunfawr, Caernarfon
* Sandstone Brewery, Wrecsam
* Swansea Brewing Company, Bishopston, Abertawe
* Tiny Rebel, Casnewydd
* Tomos Watkin Cyf. (Hurns Brewing Co.), Abertawe
* Tudors brewery, Y Fenni
* Vale Of Glamorgan Brewery, Limited, Y Barri
* Warcop Brewery, Wentloog, Casnewydd
* Zero Degrees, Caerdydd

Categori:Cwrw
*
Penegoes

Pentref bychan yng nghymuned Cadfarch, Powys, Cymru, yw **Penegoes** (). Saif yng ngogledd-orllewin y sir, yn ardal Maldwyn,  ar lan Afon Dyfi ac ar briffordd yr A489 tua 2 filltir i'r dwyrain o dref Machynlleth ar y ffordd i Fallwyd. Caiff y gymuned ei enw o Sant Cadfarch, y cysegrir Eglwys Sant Cadfarch ym Mhenegoes iddo.

Rhed ffordd gul i fyny o'r pentref i Aberhosan a chyfeiriad Pumlumon i'r dwyrain. Ceir nifer o goedwigoedd yn y bryniau o gwmpas y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir hen blasdy o'r enw Dol Cuog ym Mhenegoes, enw sy'n cadw cof am Abercuawg, lleoliad cerdd enwog sy'n rhan o gylch Canu Llywarch Hen.

Ganed yr arlunydd enwog Richard Wilson (1714-1782) yn rheithordy Penegoes. Roedd ei dad John Wilson yn rheithor y plwyf.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadfarch
Categori:Pentrefi Powys
Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd** neu **Robin Ddu ap Siencyn** neu **Robin Ddu Ddewin** (fl. 1440 – 1470). Roedd yn frodor o Ynys Môn (amrywiad arall ar ei enw yw **Robin Ddu o Fôn**).

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ei hun ar wahân i'r ffaith ei fod yn frodor o Fôn ac iddo ganu i rai o brif deuluoedd Gogledd Cymru tua chanol y 15g.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Brudwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Robin Ddu

Gallai **Robin Ddu** gyfeirio at un o sawl person:

*Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd (Robin Ddu Ddewin: fl. ganol y 15g), bardd
*Robert Hughes (Robin Ddu yr Ail) (1744 - 1785), bardd
*Robert Morris (Robin Ddu Eifionydd) (c. 1767 - 1847), bardd
*Robert Parry (Robyn Ddu Eryri) (1804 - 1892), bardd
Llanbedr Dyffryn Clwyd

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).''

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llanbedr Dyffryn Clwyd**(). Saif ger cyffordd y briffordd A494 a'r ffordd B5429, ychydig i'r dwyrain o dref Rhuthun. I'r dwyrain o'r pentref mae bryn Moel Fenlli, gyda Moel Famau i'r gogledd-ddwyrain. Rhwng y ddau fryn yma mae Bwlch Pen Barras (551m); roedd yr hen lôn rhwng Dyffryn Clwyd a'r Wyddgrug cyn i'r A494 gael ei adeiladau yn arwain o Lanbedr Dyffryn Clwyd dros y bwlch yma i Dafarn-y-Gelyn. Yn 1851 roedd 461 o drigolion yma.

250px|dim|bawd|Awyrlun o Eglwys Llanbedr Dyffryn Clwyd

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Dyddia'r eglwys o'r cyfnod Fictoraidd; roedd yr hen eglwys ganoloesol (Eglwys St Pedr) ar safle wahanol gerllaw Neuadd Llanbedr, i'r gogledd o'r pentref presennol.

Ceir plasty o'r enw Neuadd Llanbedr ('Llanbedr Hall') yma yna edrych dros y dyffryn. Arferai Joseph Ablett (1770-1847) fyw yno, sef y gŵr a noddodd Ysbyty Meddwl Dinbych; roedd hefyd yn Uwch Siryff y sir yn 1809 ac yn gyfaill mynwesol i William Owen Pughe (1759-1835).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Awyrlun o'r adfail o Eglwys Sant Pedr - Aerial photograph of the old St Peter's Church, Llanbedr Dyffryn Clwyd, Rhuthun, Cymru (Wales) 01.jpg|Yr hen eglwys a losgwyd
File:Eglwys San Pedr, Llanbedr Dyffryn Clwyd, Rhuthun 16.JPG|Eglwys St Pedr
File:Eglwys San Pedr, Llanbedr Dyffryn Clwyd, Rhuthun 13.JPG|Un o golofnau'r Porth, a chroes fodern
File:Eglwys San Pedr, Llanbedr Dyffryn Clwyd, Rhuthun 15.JPG|Tŵr yr eglwys
File:Eglwys San Pedr, Llanbedr Dyffryn Clwyd, Rhuthun 08.JPG|Un o ffenestri'r eglwys
File:Tafarn y Griffin, Llanbedr Dyffryn Clwyd.jpg|Tafarn y Griffin

## Gweler hefyd
*Croes Sant Meugan
*Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Clenennau

Plasdy hynafol yn Eifionydd, Gwynedd yw'r **Clenennau**. Daeth yn ganolfan Ystâd Clenennau a chwareuodd ran bwysig yn hanes y rhan honno o Ogledd Cymru. Heddiw mae'n ffermdy.

## Lleoliad
Saif Clenennau yn ardal Penmorfa tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o Borthmadog yn rhan isaf Cwm Ystradllyn, Eryri, tua hanner milltir i'r dwyrain o bentref Golan.

## Hanes
Roedd teulu'r Clenennau yn un o bedwar teulu grymus yn Eifionydd - gyda teuluoedd plasdai cyfagos Y Gesail Gyfarch, Ystumcegid a Bryncir - a hawliai eu bod yn ddisgynyddion uniongyrchol i'r brenin Owain Gwynedd. Yn yr 16g, unwyd ystadau Clenennau a Brogyntyn (ger Croesoswallt) pan briododd Syr William Maurice, aer Clenennau, ag aeres Brogyntyn.

Un o breswylwyr enwocaf Clenennau oedd Syr John Owen (1600-1666), a gododd wrthryfel yng Ngogledd Cymru o blaid y brenin Charles I yn erbyn llywodraeth Oliver Cromwell yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

## Cyfeiriadau
*William Rowland, *Gwŷr Eifionydd* (Gwasg Gee, 1953)
*Syr John Wynn o Wydir, *History of the Gwydir Family*, gol. J. Gwynfor Jones (Gwasg Gomer, 1990)

Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Dolbenmaen
Categori:Eifionydd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Moel Famau

Bryn ar y ffin rhwng Sir Ddinbych a Sir y Fflint yw **Moel Famau**. Y bryn yma yw copa uchaf Bryniau Clwyd. Mae'n ganolbwynt Parc Gwledig Moel Famau.

Ar y copa ceir Tŵr y Jiwbili, a adeiladwyd yn 1818 i ddathlu jiwbili y brenin Sior III. Chwalwyd y rhan uchaf o'r tŵr gan storm fawr yn 1862. Ar ddiwrnod clir gellir gweld yr Wyddfa, Ynys Manaw, Cader Idris a rhan helaeth o ogledd-orllewin Lloegr cyn belled a Cumbria o'r copa.

## Galeri 

Delwedd:Moel Famau o Foel y Gaer.JPG|Moel Famau o gyfeiriad Moel y Gaer, Dyffryn Clwyd.
Delwedd:20090410 25.JPG|Moel Famau a'i chywion o Fwlch Gwyn ger Wrecsam
Delwedd:Twr y Jiwbili Moel Famau.jpg|Tŵr y Jiwbili a godwyd i ddathlu 50 mlynedd Sior lll fel brenin Lloegr; ni chafodd y tŵr mo'i orffen
Delwedd:793.JPG|Moel Famau o Fwlchgwyn ger Wrecsam

## Bywyd gwyllt
Dyma gynefin y rugiar ddu brin, adar ysglyfaethus ac adar megis clochdar y cerrig sy'n nodweddiadol o ucheldir o'r math hwn.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Mam Tor (mynydd yn Swydd Derby, Lloegr)

## Dolenni allanol
Golygfeydd panorama o'r copa:
*Moel Famau 
*Mynegai
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map
*Copaon ar yr awyr 

Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Llan-gain

:*Am y pentref yn Swydd Henffordd, gweler Kentchurch.*

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Llan-gain** (hefyd: **Llangain**). Saif ar y ffordd B4312 rhwng Caerfyrddin a Llansteffan.

Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1871 i gymeryd lle yr hen eglwys ganoloesol. Mae wedi ei chysegru i Santes Cain, un o 24 merch Brychan Brycheiniog. Mae yma safle castell canoloesol cynnar, Hengastell, ac adfail o'r 15g a elwir yn Castell Foel neu *Green Castle*, oedd mewn gwirionedd yn blasdy yn perthyn i'r teulu Reed.

Pan yn fachgen, arferai'r bardd Dylan Thomas ddod ar ei wyliau i blasdy *Fernhill* yn y plwyf; yn ddiweddarach ysgrifennodd ei gerdd adnabyddus *Fernhill*.

bawd|250px|dim|Capel Smyrna, Llangain

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Taith gerdded o amgylch Llangain, Cyngor Sir Gaerfyrddin
*  Hanes Llangain ar wefan y BBC 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Daloni Metcalfe

Cyflwynydd teledu a radio yw **Daloni Metcalfe** (ganwyd 9 Chwefror 1968) sydd yn cyflwyno rhaglen *Ffermio* ar S4C.

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd ar fferm fechan ym mhlwyf Llanrhychwyn yn Nyffryn Conwy, ynghanol defaid a gwartheg. Bu hefyd yn cadw merlen cob adran B am flynyddoedd a bu'n aelod o Glwb Ffermwyr Ifanc Llanrwst.

Cafodd ei haddysg uwch ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth.

## Gyrfa
Daeth yn adnabyddus fel cyflwynydd ar *Newyddion* S4C ac yna ar raglenni *Heno* a *Wedi 7*.

Yn Ionawr 2005, daeth Daloni yn un o gyflwynwyr y rhaglen *Ffermio* ar S4C sy'n darlledu bob nos Lun. Cynhyrchir y gyfres gan Teledu Telesgôp. Ei chyd-gyflwynwyr ar gyfnod ail-lansiad y rhaglen oedd Iola Wyn, Alun Elidyr a Mererid Wigley. Wedi ymadawiad Iola Wyn a Mererid Wigley o'r gyfres yn Ionawr 2010, mae Daloni bellach yn cyflwyno'r gyfres gydag Alun Elidyr a'r cyflwynydd newydd, Meinir Jones.

Bu hefyd yn cyflwyno y rhaglen *Fferm Ffactor* rhwng 2009 a 2013.

## Bywyd personol
Mae Daloni bellach yn ffermio gyda'i gŵr Wil a'u pum plentyn, Ifan, Lili, Robin, Nansi a Wil Wmffra yn Nhudweiliog ym Mhenrhyn Llŷn, lle maen nhw'n cadw defaid a gwartheg masnachol. Mae Daloni ei hun newydd ddechrau cadw lloi Aberdeen Angus.

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llangynog, Sir Gaerfyrddin

:''Am y pentref a chymuned o'r un enw ym Mhowys, gweler Llangynog, Powys.''

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llangynog**. Saif i'r dwyrain o Sanclêr ac i'r de o'r briffordd A40 rhwng Sanclêr a Chaerfyrddin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Olion hynafol
Ceir olion amaethu o Oes yr Haearn yn yr ardal, ac mae siambr gladdu Neolithig Twlc-y-Filiast gerllaw. Cysegrir yr eglwys i Sant Cynog, a chredir fod y safle yn dyddio i'r 6g.

Ceir cytiau caeedig Eithin Mân gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llangwyfan

Gallai **Llangwyfan** gyfeirio at:

*Llangwyfan, Sir Ddinbych, pentref yn Sir Ddinbych.
*Llangwyfan, Ynys Môn, pentrefan ar Ynys Môn
*Eglwys Llangwyfan ar Ynys Cribinau, ynys fechan gerllaw Aberffraw ar Ynys Môn
Llandyrnog

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llandyrnog**(). Saif ar y ffordd B5429, tua tair milltir i'r dwyrain o dref Dinbych a milltir i'r dwyrain o Afon Clwyd. Y prif gyflogwr yn y pentref yw Hufenfa Llandyrnog, sy'n cynhyrchu caws. I'r dwyrain o'r pentref mae bryngaer Moel Arthur. Ceir yma ddwy dafarn, y Golden Lion a'r Ceffyl Gwyn, a siop. Ceir yma hefyd ar gyrion y pentref ffatri laeth a chaws enfawr.

Mae'r eglwys leol yn un o bedair eglwys ganoloesol yr ardal. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Teyrnog neu Tyrnog; credir fod yr adeilad presennol yn dyddio o'r 15g, ond mae'r fynwent gron yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol iawn. Adferwyd yr adeilad gan y pensaer Fictoraidd Eden Nesfield rhwng 1876 a 1878. Ar ochr ddwyreniol yr eglwys mae ffenestr liw nodedig.

Bu yma ysgol ers 1840 ac yn 1856 roedd 120 o blant ar y gofrestr. Yn 2009 roedd 27 o blant.

[bawd|dim|300px|Pentref Llandyrnog (canol y llun) o [Moel Arthur|Foel Arthur]]

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Llandyrnog
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Iola Wyn

Newyddiadurwraig a darlledwraig o Gymru yw **Iola Wyn**. Bu'n cyflwyno'r rhaglen *Ffermio* ar S4C rhwng 2005 a 2011. Fe'i magwyd yn Bow Street ger Aberystwyth. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Rhydypennau ac yna Ysgol Gyfun Penweddig.  Mae'n briod gyda Iwan ac yn fam i ddau o blant.

## Gyrfa 
Ar ôl gadael y Brifysgol cafodd swydd yn Adran Gyflwyno BBC Radio Cymru, cyn symud i'r Adran Newyddion lle bu'n ohebydd ar BBC Radio Cymru a Newyddion BBC Cymru ar S4C. Rhwng mis Hydref 2012 a Thachwedd 2013 bu'n cyflwyno rhaglen radio "Rhaglen Iola Wyn". Mae Iola yn berchen ar fusnes llety hunan-ddarpar yn Sanclêr. Mae hefyd yn Gydlynydd Cymdeithas Cerdd Dafod Barddas a Chyoeddiadau Barddas ers Hydref 2016.

Ail ymunodd â thîm gohebu Newyddion S4C tua 2019 gan ohebu dros ardal Orllewin Cymru.

Mae Iola yn byw yn Sanclêr gyda'i gwr Iwan Pryce, gitarydd y band U Thant a'i dau mab.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Iola Wyn ar Twitter

Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Llanrhaeadr

Gall **Llanrhaeadr** gyfeirio at:

*Llanrhaeadr-ym-Mochnant, pentref ym Mhowys
*Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, pentref yn Nyffryn Clwyd, Sir Ddinbych
Llangwyfan, Sir Ddinbych

:''Am y pentrefan o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Llangwyfan, Ynys Môn.''

Pentref yng nghymuned Llandyrnog, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llangwyfan** (). Saif tua pedair milltir i'r dwyrain o dref Dinbych a dwy filltir i'r dwyrain o Afon Clwyd. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cwyfan; ceir y cofnod cyntaf amdani yn 1254 ond gall y safle fod yn hŷn (ceir eglwys arall ar Ynys Môn, gweler Eglwys Llangwyfan). Mae bryngaer Moel Arthur ychydig i'r gogledd-ddwyrain.

Arferai Llangwyfan fod yn adnabyddus fel safle Ysbyty Llangwyfan neu Sanatoriwm Gogledd Cymru. Yn wreiddiol roedd hon yn ysbyty diciâu, ac yn ddiweddarach daeth yn ysbyty cyffredinol i anhwylderau'r frest, ond mae wedi cau erbyn hyn.

bawd|dim|Eirlysiau ym mynwent Eglwys Sant Cwyfan
bawd|dim|Bythynnod ar gwr y pentref

## Eglwys Sant Cwyfan
Un o ddilynwyr Sant Beuno oedd Sant Cwyfan a roddodd ei enw i'r eglwys leol. Mae'r eglwys tua 1.5&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Eglwys Sant Tyrnog, Llandyrnog a sonir amdani'n wreiddiol yn 1254 fel "Langeifin", ond dylid cofio nad oedd y cofnodwr trethi yn deall Cymraeg, heb sôn am ei sillafu. Ceir hefyd eglwys o'r un enw ar Ynys Cribinau ym Môn ac un arall yn Nhudweiliog, Gwynedd. Canfyddwyd olion yr eglwys cynharaf, canoloesol ger wal yn y gogledd, ond perthyn i'r 15C mae'r adeilad presennol.

## Ysbyty Llangwyfan 

Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471052).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471047).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471049).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471044).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471051).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471045).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471053).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471043).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471048).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471041).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471042).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471050).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471039).jpg
Delwedd:Battle for health in Llangwyfan Hospital, vale of Clwyd (1471046).jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ysbyty Llangwyfan o Casglu’r Tlysau

Categori:Llandyrnog
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Ffermio (rhaglen deledu)

Rhaglen deledu yw ***Ffermio*** sy'n cael ei darlledu ar S4C bob nos Lun am 8.25pm.

Lansiwyd y gyfres yn 1997 gyda'r cyflwynwyr Sulwyn Thomas, Gerallt Pennant, Rachael Garside a Haf Meredydd wrth y llyw.

Ffermio yw'r unig gyfres deledu ym Mhrydain sy'n delio'n benodol â materion amaethyddol.

## Ail-lansio 2005 
Yn 2005, ail-lansiwyd y gyfres gyda chyflwynwyr newydd a brand newydd. Roedd yr ail-lansiad yn cynnwys y rhaglen Ffermio wythnosol ar S4C a Bwletin newyddion a thywydd ddwy waith yr wythnos ar S4C Digidol. Y cyflwynwyr newydd oedd Iola Wyn, Daloni Metcalfe, Alun Elidyr a Mererid Wigley. Mae'r gyfres yn cyflwyno gwybodaeth fanwl ar y byd amaethyddol, yn ogystal â phynciau o ddiddordeb ehangach.
bawd|chwith|200px|Cyflwynwyr Ffermio 1997 - 2004
Mae Ffermio'n parhau i ddarparu fforwm cyfoes ar gyfer ffermwyr a materion amaeth ac i gwestiynu gwleidyddion ac arweinwyr yr undebau ynglŷn â newidiadau sy'n effeithio ar y diwydiant. Fodd bynnag, mae hefyd yn trin a thrafod pynciau gwledig mewn ffordd sy'n apelio at y gynulleidfa drefol a gwledig gyffredinol, sy'n ymddiddori ym mywyd cefn gwlad.

Bu'r Bwletin Ffermio yn cynnwys manylion cynhwysfawr ar ddeddfwriaeth a phrisiau'r farchnad er enghraifft, oedd yn caniatáu eitemau hirach yn y rhaglenni hanner-awr ar bynciau o ddiddordeb ehangach fel bwyd organig, trafnidiaeth, iechyd a chartrefi mewn ardaloedd gwledig a phortreadau o gymeriadau cefn gwlad o bob oed a chefndir. Mererid Wigley oedd prif gyflwynydd y rhaglen hon, tan Awst 2008. Ymunodd y darlledwr Terwyn Davies â'r rhaglen fel gohebydd yn Awst 2008, gan ddod yn brif gyflwynydd y rhaglen yn Ionawr 2009 tan ddiwedd y gyfres ym Mai 2009.
bawd|232px|Cyflwynwyr Ffermio 2005 - 2011

## Ail-lansio 2011 
Yn Ionawr 2011, ail-lansiwyd y gyfres eto gydag ymadawiad Iola Wyn a Mererid Wigley fel cyflwynwyr. Ar 24 Ionawr 2011 gwnaeth Meinir Jones ei hymddangosiad cyntaf ar y gyfres fel cyflwynydd newydd y rhaglen.
Daeth i'r amlwg hefyd y byddai'r darlledwr Terwyn Davies yn ymuno â'r gyfres yn ystod cyfnod mamolaeth Daloni Metcalfe yn Chwefror 2011.

Cynhyrchir Ffermio ar gyfer S4C gan gwmni teledu annibynnol Telesgôp.

## Dolen allanol 
* ffermio.tv

Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1997
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
John Wynn (gwahaniaethu)

Gallai **John Wynn** gyfeirio at un o sawl person:

Teulu Gwydir:
*John Wynn ap Maredudd, tad y John Wynn isod
*Syr John Wynn, yr enwocaf o'r ddau Syr John Wynn o Wydir
*Syr John Wynn (5ed Farwnig Gwydir)

## Gweler hefyd 
*John Wynne (gwahaniaethu)
Coleg yr Holl Eneidiau, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg yr Holl Eneidiau** (Saesneg: *All Souls College*).

## Cynfyfyrwyr 
* Syr John Wynn o Wydir (1553–1627)
* Charles Edwards

## Cyfeiriadau

Holl Eneidiau
Categori:Sefydliadau 1438
Coleg y Drindod, Rhydychen

:*Gweler hefyd Coleg y Drindod (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg y Drindod** (Saesneg: *Trinity College*).

## Cynfyfyrwyr
*John Aubrey
*Anthony Crosland
*Henry Ireton
*Terence Rattigan
*Jeremy Thorpe
*Ben Lake

## Cyfeiriadau

Trindod
Categori:Sefydliadau 1555
Llanarmon-yn-Iâl

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych yw **Llanarmon-yn-Iâl**() (**Llanarmon** ar lafar yn lleol). Saif ar y ffordd B5431, gerllaw'r gyffordd a'r B5430, i'r dwyrain o dref Rhuthun a chwe milltir i'r de o'r Wyddgrug. Llifa Afon Alun heibio'r pentref, ac mae Llwybr Clawdd Offa rhyw filltir a hanner i'r gorllewin.

Yn ogystal â Llanarmon ei hun, mae'r gymunedd yn cynnwys pentrefi llai Eryrys a Graeanrhyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes a henebion
250px|bawd|chwith|Eglwys Llanarmon-yn-Iâl
Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o'r 14g, i Sant Garmon; dyma ganolfan eglwysig draddodiadol cwmwd Iâl, yn nheyrnas Powys (Powys Fadog).

Ar gwr y pentref ceir Tomen y Faerdre, amddiffynfa o'r 12g.

Mewn ogof yma ceir un o'r ychydig olion yng Nghymru sy'n dyddio yn ôl tua 10,000 o flynyddoedd i'r cyfnod Mesolithig (sef Oes Ganol y Cerrig).

## Pobl o'r gymuned
* John Parry, arweinydd Rhyfel y Degwm o 1886 ymlaen.
* Robert Bryan (1858–1920), llenor a cherddor.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Eryrys

Pentref a phlwyf yn Sir Ddinbych yw **Eryrys**(). Saif bum milltir i'r de o dref yr Wyddgrug ac ychydig i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanarmon-yn-Iâl ar fryn carreg galch Bryn Alyn (Cyfeirinod grid OS: SJ203578). Mae'r pentref 350m uwch lefel y môr, ac yn un o'r cystadleuwyr am y teitl o fod yn bentref uchaf Cymru, sef 1,123 troedfedd. Y ddau arall yw: Bwlchgwyn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam (335m) a Garn-yr-Erw, Torfaen (390m). Saif ar ffin Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Eglwys Dewi Sant
Canwyd cloch yr eglwys y tro diwethaf yn y 1970au pan drodd yn ganolfan gymdeithasol i'r pentref. Mae'r adeilad yn Radd II a rhoddwyd hi ar y gofrestr ar 29 Mai 1998 (Rhif Cofrest Cadw: 19921).

Crëwyd plwyf Eryrys yn 1861; cyn hynny roedd yr ardal yn rhan o blwyf Llanarmon-yn-Iâl. Dechreuwyd adeiladu'r eglwys a gysegrwyd i Ddewi Sant yn 1862.

## Tarddiad yr enw
Ceir damcaniaeth fod yr enw'n deillio o "Erw Yrys" a gysylltir gydag "Hen Gyrys o Iâl" awdur casgliad o ddiharebion.

## Diwydiant
Ceir sawl chwarel calchfaen yn agos i'r pentref a sawl ogof bwysig o gyfnod y cynfyd. Mae'r rhan fwyaf o'r chwareli wedi hen gau, ond mae un neu ddwy wedi allgyfeirio i ddeilio gyda sment. Caewyd y rhan fwyaf o'r chwareli plwm yn y 19g. Tir pori ydy'r rhan fwyaf o'r tir o amgylch y pentref, defaid a gwartheg.

Eryrys, Sir Ddinbych 08.JPG
Eryrys, Sir Ddinbych 02.JPG
Eryrys, Sir Ddinbych 06.JPG
Eryrys, Sir Ddinbych 12.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Llanarmon-yn-Iâl
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Barwnig

Teitl anrhydedd yn is na barwn yw **barwnig** (talfyriad: 'Bart' neu 'Bt'). Ym Mhrydain mae yn rhodd y Goron fel *baronetcy* ers dyddiau Iago I o Loegr, a ddechreuodd eu gwerthu yn 1611 er mwyn codi arian. Un o'r uchelwyr a fanteisiodd ar y cyfle oedd Syr John Wynn o Wydir.

Ceir teitlau sy'n cyfateb i farwnig yn Ewrop, sef *Nobile* yn yr Eidal ac *Edler von* yn Awstria a De'r Almaen. Mae'r teitlau marchogion Almaenig ac Awstraidd *Ritter* a'r *erfridder* Iseldiraidd yn gyffelyb. 

Bachigyn o'r gair 'barwn' yw 'barwnig'. Mae'n gorwedd hanner ffordd rhwng safle 'barwn' a 'marchog' (sy'n is).

Categori:Llywodraethau bonheddig
Ysgol Rad Llanrwst

250px|bawd|Adeilad yr hen ysgol yn 2006.
Ysgol ramadeg yn Llanrwst, Dyffryn Conwy, oedd **Ysgol Rad Llanrwst**. Fel yr hen 'ysgolion rhad' eraill yng Nghymru, roedd canran o fyfyrwyr Ysgol Rad Llanrwst yn derbyn nawdd o gronfa elusennol yr ysgol er mwyn cael addsyg yno. Lladin oedd iaith yr ysgol. Dysgwyd Saesneg hefyd ond, fel ymhob ysgol arall yn y wlad, dim Cymraeg.

## Hanes
Adeiladwyd yr ysgol gan Syr John Wynn o Wydir yn y flwyddyn 1610. Rhoddodd Syr John waddol sylweddol i'r sefydliad newydd i'w chynnal, yn cynnwys arian i godi tŷ i'r ysgolfeistr ac £20 y flwyddyn o gyflog iddo (cyflog digon derbyniol yn yr 17g).

Bu'n ysgol lewyrchus am gyfnod, ond daeth tro ar fyd. Dywedir fod yr ysgolfeistr ar ddechrau'r 19g yn gas a chreulon a chiliodd y plant a chaewyd yr ysgol. Cafodd yr adeilad ei ddefnyddio ar gyfer ysgol ganolradd newydd yn nes ymlaen yn y ganrif (Ysgol Dyffryn Conwy heddiw). Ers rhai blynyddoedd mae'r adeilad yn wag ar ôl i Ysgol Dyffryn Conwy symud i safle newydd.

## Enwogion
Cafodd y bardd Ieuan Glan Geirionydd ei addysg ganolradd yn yr Ysgol Rad. Ar ôl i'r ysgol fod yn gau ac i'r adeilad ddechrau dadfeilio, cyfansoddodd un o'i gerddi mwyaf adnabyddus yn galaru'r ysgol a'i hen ffrindiau. Dyma un bennill:

:Mae sŵn y gloch yn ddistaw,
:Heb dorf yn dod o'r dre',
:A bolltau'th ddorau cedyrn
:Yn rhydu yn eu lle;
:Ystlum â'u mud ehediad
:Sy'n gwau eu hwyrdrwm hynt
:Lle pyncid cerddi Homer
:A Virgil geinber gynt.

Mae cyn-ddisgyblion enwog eraill yn cynnwys:
*John Jones (Jac Glan-y-gors), llenor
*Robert Williams (Trebor Mai), bardd
*John Edwards (Meiriadog), bardd a llenor

## Llyfryddiaeth
*John Elis Jones, '''Lle Pyncid Cerddi Homer a Virgil Geinber Gynt'*. Darlith. 1996. ISBN 9780000772985
*E. D. Rowland, *Dyffryn Conwy a'r Creuddyn'' (Gwasg y Brython, 1949)

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llanrwst
Rad Llanrwst
Categori:Sefydliadau 1610
Sulwyn Thomas

Newyddiadurwr a darlledwr oedd **Sulwyn Thomas** (13 Mehefin 1943 – 8 Rhagfyr 2025). Roedd yn fwyaf enwog am gyflwyno'r rhaglen radio *Stondin Sulwyn* ar BBC Radio Cymru.

## Bywgraffiad 
Magwyd David Sulwyn Jones Thomas yng Nghaerfyrddin. Aeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Caerfyrddin ac ar ôl gadael yr ysgol fe'i hyfforddwyd fel newyddiadurwr yn swyddfa'r *Evening Post* yn Abertawe. Ymunodd â chwmni teledu TWW fel gohebydd yng ngorllewin Cymru i raglen *Y Dydd*, gan barhau gyda'r un gwaith pan gymerodd HTV le Teledu Cymru.

Yn 1977 ymunodd Sulwyn â'r BBC fel un o gyflwynwyr y rhaglen *Heddiw* cyn troi i fyd radio gan lywio y rhaglen drafod dyddiol *Stondin Sulwyn*. Daeth yn un o raglenni mwyaf poblogaidd BBC Radio Cymru yn ystod y chwarter canrif diwethaf. Bu'r Stondin yn llwyfan i gannoedd o bobl o bob rhan o Gymru i drafod pynciau'r dydd tan ddiwedd y rhaglen yn 2002.

Parhaodd hefyd fel cyflwynydd teledu, gan gyflwyno *Y Sioe Fach*, rhaglenni o Sioe Llanelwedd, a'r rhaglen *Ffermio* rhwng 1997 a 2004. Roedd yn un o sefydlwyr gwasanaeth Radio Glangwili yn 1972 a Papur Llafar y Deillion.

Roedd yn ddiacon yng nghapel y Priordy, Caerfyrddin, ac yn aelod o'r cwmni drama a gyflwynodd *Dan y Wenallt* am y tro cyntaf. Bu ef a'i wraig Glenys ar un adeg yn arwain aelwyd yr Urdd yng Nghaerfyrddin, aelwyd a fu'n grud i o leiaf un grŵp pop Cymraeg, Galwad y Mynydd,

Trwy ei waith fel gohebydd magodd gysylltiadau clos gydag arweinwyr y frwydr i achub Llangyndeyrn a Chwm Gwendraeth Fach rhag y bygythiad i'w boddi. Lluniodd raglenni am y frwydr ac roedd yn rhan o'r pwyllgor a drefnodd ddathliadau 50 mlynedd y fuddugoliaeth yn 2013.

Cafodd ei urddo i'r wisg wen yng Ngorsedd Beirdd Ynys Prydain yn Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau yn 2003.

Ym mis Rhagfyr 2008, cyhoeddodd Sulwyn ei hunangofiant *Sulwyn* fel rhan o Gyfres y Cewri a gyhoeddir gan Wasg Gwynedd.

## Bywyd personol
Roedd yn byw yng Nghaerfyrddin gyda'i wraig Glenys, a ganwyd dau o blant iddynt - Owain a Branwen Thomas, a fu'n ohebydd a chyflwynwyr ar *Y Byd ar Bedwar* a chynhyrchydd gyda *Hacio*.

Bu farw yn Ysbyty Glangwili yn 82 mlwydd oed, wedi cyfnod byr o salwch. Roedd ei angladd yn hollol breifat yn ôl ei ddymuniad.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Gwyddelwern

Pentref, a cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Gwyddelwern**(). Arferai fod yn Edeyrnion ac yn Sir Feirionnydd. Saif y pentref ar y briffordd A494 rhwng Corwen a Bryn Saith Marchog, rhyw ddwy filltir i'r gogledd o Gorwen. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Beuno, a fu'n byw yma am gyfnod, ac mae'r fynwent gron yn awgrymu ei bod yn sefydliad hynafol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

250px|bawd|dim|Tŷ Mawr, Gwyddelwern

## Hanes
Gwyddelwern oedd yr orsaf reilffordd gyntaf yn Nyffryn Edeyrnion pan agorwyd hi yn 1864 gan reilffordd Dinbych, Rhuthun a Chorwen. Caewyd y rheilffordd i deithwyr yn 1953 ac i nwyddau yn 1957.

Roedd Arglwyddiaeth Gwyddelwern yn rhan o Powys Fadog, ac yn 1400 cofnodir bod yr arglwyddiaeth yn cael ei dal gan Tudur ap Gruffudd Fychan, brawd iau Owain Glyndŵr. Roedd sawl chwarel ger y pentref, gan gynnwys chwarel ithfaen Wern Ddu a chwarel tywodfaen Craig Lelo i'r gogledd o'r pentref, yn ogystal â chwareli llechi a phlwm.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Tafarn Ty Mawr.JPG|Tafarn Tŷ Mawr o gyfeiriad Rhuthun
Tafarn Ty Mawr 2.JPG|Tafarn Tŷ Mawr o gyfeiriad Corwen
Tafarn Ty Mawr manwl.JPG|Tafarn Tŷ Mawr - llun manwl
Pandy'r Capel.JPG|Sgubor y Degwm, Pandy'r Capel ger Gwyddelwern
Capal wesla Gwyddel.JPG|Y Capel Wesleaidd yng Nghanol y pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Afon Crafnant

Afon ym mwrdeistref sirol Conwy, gogledd Cymru, yw **Afon Crafnant**. Am fod y ffrwd fechan Afon Geirionydd, sy'n llifo o Llyn Geirionydd, yn ymuno â hi uwchlaw Trefriw fe'i gelwir yn **Afon Geirionydd** weithiau hefyd yn lleol ar ei chwrs isaf.

Mae'r afon yn tarddu ym mhen uchaf Cwm Crafnant, yng ngesail y Creigiau Gleision, ar ochr ddwyreiniol y Carneddau yn Eryri. Mae hi'n llifo i mewn i Lyn Crafnant. O Lyn Crafnant llifa'r afon i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain i ddisgyn yn syrth trwy geunant goediog i Drefriw yn Nyffryn Conwy lle ceir pont drosti sy'n dwyn lôn y B5106 rhwng Conwy a Betws-y-Coed. Hanner milltir i'r gogledd o Drefriw mae hi'n ymuno ag Afon Conwy.

Defnyddir llif yr afon i greu trydan i redeg melin wlân Trefriw.

Cymerodd y bardd Ieuan Glan Geirionydd o enw'r afon, sy'n llifo heibio i'w hen gartref yn Nhrefriw.

Crafnant
Crafnant
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Eryri
Categori:Trefriw