open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pwynt sefydlog

gyda thri pwynt sefydlog]]

Mewn mathemateg, **pwynt sefydlog** yw'r rhan honno o barth y ffwythiant sy'n cael ei fapio iddo'i hun gan y ffwythiant. Hynny yw, *c* yw pwynt sefydlog y ffwythiant *f*(*x*) os yw *f*(*c*) = *c*. Golyga hyn fod *f*(*f*(...*f*(*c*)...)) = *fn*(*c*) = *c* yn ystyriaeth bwysig wrth gyfrifo'n ailadroddus *f*. Gelwir, weithiau, set o bwyntiau sefydlog yn "set sefydlog".

Er enghraifft, os diffinnir *f* ar y rhif real gan

: f(x) = x^2 - 3 x + 4,

yna, 2 yw'r pwynt sefydlog 'f', oherwydd *f*(2) = 2.

Nid oes gan bob ffwythiant bwynt sefydlog; er enghraifft, os diffinnir y ffwythiant *f* ar y rhif real yn *f*(*x*) = *x* + 1, yna nid oes iddo unrhyw bwynt sefydlog, gan na all *x* fyth fod yn hafal i *x* + 1, am unrhyw rif real.

Yn weledol, golyga'r pwynt sefydlog *x* fod y pwynt (*x*, *f*(*x*)) ar y linell *y* = *x*. Hynny yw, mae gan y graff o *f* bwynt sy'n gyffredin i'r linell honno.

Gelwir pwyntiau sy'n dychwelyd i'w gwerth gwreiddiol wedi hyn-a-hyn o iteriadau o'r ffwythiant yn "bwyntiau cyfnodol". O fewn theorem Galois, ceir set o bwyntiau sefydlog o fewn set o feysydd otomorphig yn faes a elwir yn "faes sefydlog".

## Pwynt sefydlog atyniadol 
Mae pwynt sefydlog atyniadol y ffwythiant *f* yn bwynt sefydlog *x*0 o *f* fel bod unrhyw werth sydd i *x* yn y parth sy'n ddigon agos at *x*0, mae'r dilyniant iteriad y ffwythiant

:x,\ f(x),\ f(f(x)),\ f(f(f(x))), \dots

yn cydgyfeirio i *x*0. Rhoddir prawf o hyn yn theorem pwynt sefydlog Banach.

## Gweler hefyd 
* Theorem pwynt sefydlog

## Cyfeiriadau
Categori:Dadansoddi
Categori:Pwyntiau sefydlog
Sondra Locke

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Sandra Louise Anderson** (née Smith), neu **Sondra Locke** (28 Mai 1944 – 3 Tachwedd 2018). Gweithiodd gyda'r actor Clint Eastwood yn 1975 a bu'r ddau mewn perthynas hyd at 1989.

## Ffilmiau
**The Heart Is a Lonely Hunter* (1968)
**Willard*
**The Outlaw Josey Wales*
**The Gauntlet*
**Every Which Way But Loose*
**Bronco Billy*
**Any Which Way You Can*
**Sudden Impact*

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2018
Christmas (albwm Michael Bublé)

bawd|Michael Bublé

***Christmas*** yw'r seithfed albwm stiwdio gan y canwr o Ganada Michael Bublé.
Cafodd yr albwm ei rhyddhau ar 21 Hydref 2011 yn Iwerddon, 24 Hydref 2011 yn y Deyrnas Unedig a 25 Hydref 2011 yn Unol Daleithiau America. Ar yr wythnos yn gorffen ar 10 Rhagfyr 2011, daeth yr albwm i Rhif 1 ar y siart gwerthiannau albwm 200 Billboard, dyma'r drydedd albwm gan Bublé i fod yn Rhif 1, yn dilyn Call Me Irresponsible yn 2007 a Crazy Love yn 2009. Roedd yr albwm yn Rhif 1 am bump wythnos.

## Cefndir
Dyma ail albwm Nadoligaidd Bublé, ar ôl iddo cyhoeddi albwm pum trac *Let It Snow* yn 2003. Roedd rhai o'r caneon o *Let It Snow* wedi cael eu hail-recordio ar gyfer *Christmas*, yn gwneud *Christmas* yn albwm llawn o ganeuon Nadoligaidd. Ar gyfer yr albwm, roedd Bublé wedi gweithio gydag artistiad eraill er mwyn recordio deuawdau. Mae ei ddeuawd o *White Christmas* gyda'r canwr gwledig Shania Twain yn seiliedig ar drefniant blaenoral gan fand y *Drifters*.

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau gan artistiaid o Ganada
Categori:Prosiect Wici Môn
TikTok

Ap cyfryngau cymdeithasol ar gyfer creu a gwylio fideos byr a darlledu byw yw **TikTok**.  

## Manylion 
Ap cyfryngau cymdeithasol yw TikTok sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer fideos byr. Mae hefyd yn cael ei adnabod fel **Douyin** yn Tsieina. Mae TikTok yn caniatáu i ddefnyddwyr greu fideos byr 15 eiliad o hyd, ac maent yn cynnwys amrywiaeth eang o ffurfiau a thechnegau, gan gynnwys cerddoriaeth, dawns, comedi a meim (neu 'lip-sync'). 

## Hanes 
Cafodd TikTok ei lawnsio ym Medi 2016 gan ByteDance, cwmni a aeth yn ei flaen yn Nhachwedd 2017 i brynu'r llwyfan musical.ly a'i gyfuno â TikTok yn Awst 2018.

Mae TikTok yn un o'r prif lwyfannau yn Asia ar gyfer creu a rhannu fideos byrion, ac mae wedi ymledu i rannau eraill o'r byd. Mae'n gymuned enfawr sy'n ymestyn ar draws nifer o wledydd ac yn un o'r apiau sy'n tyfu gyflymaf yn y byd. Yn 2018, roedd gan yr ap dros 500 miliwn o ddefnyddwyr mewn 150 o wledydd o amgylch y byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni ar ddyfeisiau symudol
Ffocws (geometreg)

bawd|Mae pwynt *F* yn "bwynt ffocws" ar gyfer yr elíps coch, y parabola gwyrdd a'r hyperbola glas.

Mewn geometreg mae **ffocws** (lluosog: "ffocysau") yn bwynt pwrpasol ar gromlinau. Er enghraifft, gellir defnyddio un neu ddau o ffocysau er mwyn diffinio trychiadau conig. Ceir pedwar math: cylch, elíps, parabola a hyperbola. Yn ychwanegol, defnyddir dau ffocws i ddiffino'r ofal Cassini a'r ofal Cartesaidd, a mwy na dau i ddiffinio'r *n*-elíps.

## Trychiadau conig 
### Diffinio conigau o ran dau ffocws 
Gellir diffinio elíps fel y locws (neu set o bwyntiau) lle mae cyfanswm y pellter rhwng unrhyw ddau ffocws penodol yn gyson.

Gellir ystyried y cylch fel pe bai'n fath arbennig o elíps, lle mae'r ddau ffocws yn cyd-daro. felly, gellir ei ddiffinio mewn modd syml: y locws o bwyntiau lle mae pob un o fewn pellter sefydlog o unrhyw ffocws. Gellir hefyd ei ddiffinio fel 'cylch Apollonius', yn nhermau dau ffocws gwahanol, fel set o bwyntiau sydd a phellter cymharebol sefydlog i'r ddau ffocws.

Mae'r parabola hefyd yn achos arbennig o'r elíps, lle mae un o'r ffocysau'n bwynt yn yr anfeidredd.

Gellir diffinio'r hyperbola fel locws y pwyntiau gyda phob un y mae gwerth absoliwt y gwahaniaeth rhwng y pellteroedd i unrhyw ddau ffocws yn sefydlog.

### Diffinio conigau o ran ffocws a chyfeirlin 
Mae hefyd yn bosibl disgrifio pob trychiad conig yn nhermau ffocws unigol ac un cyfeirlin (*directrix*) sengl, sef llinell benodol nad yw'n cynnwys y ffocws. Diffinnir conic fel y locws o bwyntiau lle mae'r pellter i'r ffocws o unrhyw bwynt wedi'i rannu gan y pellter i'r cyfeirlin yn gyson sefydlog positif, o'r enw echreiddiad (*eccentricity*) *e*. Os yw *e* rhwng sero ac un, yna mae'r conic yn elíps; os yw *e*=1 mae'r conic yn barabola; ac os yw *e*>1 mae'r conic yn hyperbola. Os yw'r pellter i'r ffocws yn sefydlog a bod y cyfeirlin yn llinell mewn anfeidredd, fel bod y cyfeirlin yn sero, yna mae'r conig yn gylch.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymesuredd
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Trychiadau conig
Ohad Knoller

Mae **Ohad Knoller** (Hebraeg:אוהד קנולר; ganed 28 Medi 1976) actor Iddewig o Israel.

Mae'n fab i newyddiadurwraig, Judith Knoller ac hyd nes 2011 roedd yn briod gyda'r actores, Noa Raban, ac yn dad i'w phlentyn.

Mynychodd Ysgol Uwchradd Celf Berfformio Thelma Yellin yn Tel Aviv gan ymddangos yn ei ran gyntaf ar y teledu yn 1990 pan oedd yn 14 oed. Yn ogystal â gwaith teledu a ffilm, mae Knoller hefyd yn perfformio'n fynych mewn theatrau Israelaidd ac wedi ymddangos mewn ffilmiau a chyfresi Saesneg ei hiaith, megis McMafia a Munich. Mae Knoller fwyaf adnabyddus am ei rannau yn ffilmiau Eytan Fox, *Yossi & Jagger* (sydd am berthynas hoyw yn Llu Amddiffyn Israel) a *The Bubble*. Bu hefyd yn actio yn ffilm Steven Spielberg, *Munich* am gyrch dirgel gwasanaeth cudd Israel i lofruddio'r bobl oedd yn gyfrifol am gyflafan yng Gemau Olymapidd 1972 yn y ddinas honno.

Bydd gwylwyr yng Nghymru hefyd yn gyfarwydd gyda'i wyneb yn dilyn ei ymddangosiad ar gyfres ddrama *McMafia* ar BBC a'r gyfres am Iddewon Uniongred yn eu 20au hwyr yn chwilio am gariad, Srugim sydd ar ffrwd ffilmiau, Amazon Prime.

## Ffilmograffi
bawd|Ohad Knoller ac Efrat Ben Yaacov yn y ffilm, *Anachnu Lo Levad*
* 2018: *Operation Finale*
* 2017: *McMafia*
* 2012: *Urban Tale*
* 2012: *Yossi*
* 2011: *Barefoot (TV miniseries)|Barefoot* (cyfres deledu fer)
* 2011: *Anachnu Lo Levad* 
* 2010: *Who do you think you are?* (cyfres deledu fer)
* 2008: *Halakeh*
* 2008: ''Ha'yom Shel Adam*
* 2008: *Srugim* 
* 2008: *Til the Wedding* (cyfres deledu)
* 2007: *Redacted* - ffilm
* 2007: *Beaufort*
* 2006: *The Bubble*
* 2005: *Munich* - ffilm
* 2005: *Bruno's in Love* (ffilm deledu)
* 2004: *Love Hurts* - cyfres deledu
* 2004: *Delusions* - ffilm
* 2004: *Year Zero*
* 2003: *Knafayim* (cyfres deledu fer)
* 2002: *Yossi & Jagger*
* 1995: *Under the Domim Tree*

## Gwobrau
Yn 2003, enillodd Knoller Wobr Tribeca am yr actor gwrywaidd orau am ei ran yn y ffilm, *Yossi & Jagger''.

## Dolenni
*Ohad Knoller ar wefan IMDb

## Cyfeiriadau
Categori:Israel
Band-Maid

Grŵp roc caled yw **Band-Maid**. Sefydlwyd y band yn Tokyo yn 2013. Mae Band-Maid wedi cyhoeddi cerddoriaeth ar label recordio Gump Records.

## Aelodau
*Miku Kobato
*Kanami Tōno
*Akane Hirose
*Misa
*Saiki Atsumi

## Disgyddiaeth
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  VALUES ?releaseTypes { wd:Q169930 wd:Q134556 wd:Q482994 }
  ?item wdt:P31 ?releaseTypes .
  ?item wdt:P175 wd:Q17222593 .
}
|sort=P577
|columns=label:enw,P577,P264
|thumb=50
|links=all
|section=31
|min_section=2
}}

## albwm 
## record hir 
## sengl 
## Dolen allanol
Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Bandiau Japanaidd
Categori:Bandiau metel trwm
Categori:Bandiau roc caled
Categori:Sefydliadau 2013
Tinsel

bawd|Tinsel ar goeden Nadolig

Math o ddeunydd addurniadol, wedi'i wneud o stribedi tenau o ddeunydd pefriog a'i gysylltu i edefyn, yw **tinsel** (neu **eurwe**). Pan y mae mewn stirbedi hir sydd heb eu cysylltu i'r edefyn, mae'n cael ei alw'n "**lametta**". Yn wreiddiol roedd yn fath o goronbleth fetelaidd oedd yn cael ei ddefnyddio fel addurn Nadolig. Cafodd tinsel modern ei ddyfeisio yn Nürnberg, yr Almaen, yn 1610, ac roedd wedi'i wneud o arian siwrwd yn wreiddiol.

Mae tinsel modern wedi'i wneud o blastig ac yn cael ei ddefnyddio yn arbennig i addurno coed Nadolig. Gall gael ei hongian o'r nenfwd neu osod ar gelfi a nodweddion yn y cartref neu ei glymu o amgylch cerfluniau, polion lamp, ac yn y blaen, yn yr awyr agored.

Daw'r gair 'tinsel' o'r gair *estincele* yn yr Hen Ffrangeg ac mae'n golygu 'pefriad'.

Categori:Addurniadau'r Nadolig
Chris Farley

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Christopher Crosby** "**Chris**" **Farley** (15 Chwefror 1964 – 18 Rhagfyr 1997), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi poblogaidd fel *Tommy Boy*.

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr **Testun trwm**
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Sorela

Triawd o chwiorydd o Gymru sy'n canu caneuon yn Gymraeg yw **Sorela**. Maent yn perfformio caneuon gwerin, cyfoes Cymraeg a chyfieithiadau a chaneuon poblogaidd Saesneg yn ddi-gyfeiliant.

## Cefndir
*Sorella* (gyda dwy 'l') yw'r gair Eidaleg am "chwaer"  sy'n esbonio enw'r grŵp yma o dair chwaer, Lisa Angharad, Gwenno Elan, Mari Gwenllian. Sefydlwyd y grŵp yn 2014. Maent yn ferched i'r gantores werin adnabyddus, Linda Griffiths bu'n canu gyda'r grŵp gwerin Plethyn. Mae Lisa Angharad hefyd yn un o gyfwynwyr BBC Radio Cymru 2.

Mae'r merched yn hanu o Aberystwyth a buont yn mynychu Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig.

## Cabarela
Mae Sorela yn un o drefnwyr, prif perfformwyr a chyflwynwyr cyngherddau cabaret, Cabarela. Mae'r digwyddiadau yn cynnwys amrywiaeth o ganeuon a hiwmor oedolion. Ymysg y perfformwyr eraill mae Hywel Pitts a'r Welsh Whisperer. Cafwyd Taith Nadolig Cabarela yn 2018. Bu iddynt drefnu daith genedlaethol adeg Nadolig 2022 a hefyd 2023 gan berfformio yn; Pontio Bangor; Neuadd William Aston, Wrecsam; Theatr Derek Williams, Y Bala, Glee Club, Caerdydd, Y Ffwrnes, Llanelli; a Canolfan y Celfyddydau Aberystwyth. gyda thriawd Sorela a'r perfformwyr: Miriam Isaac, Meilyr Rhys Williams, Hywel Pitts, Iestyn Arwel, ac Elain Llwyd.

## Disgograffi
* *Sorela* (Recordiau Sain, 2014, rhif catalog Sain SCD2755 

### Detholiad o Ganeuon
* Ceir Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Sorela gan gwmni Recordiau Sain
* Rhai o ganeuon Sorela a chwareir ar y BBC.
* Sorela yn canu Medli o ganeuon Nadolig ar raglen 'Sioe Frecwast Caryl a Daf' ar BBC Radio Cymru2, Rhagfyr 2018.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Sorela ar Facebook
*Sorela ar Twitter
*Gwefan Lisa Angharad, Sorela
* @CabarelaCymru tudalen Facebook y grŵp
* @CabarelaCymru tudalen Instagram y grŵp

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau gwerin o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Categori:Pobl o Aberystwyth
Eleri Llwyd

Mae **Eleri Llwyd** (ganwyd tua 1951) yn gantores boblogaidd Gymraeg, a fu'n fwyaf toreithiog yn y 1970au.

## Bywgraffiad
Ganwyd Eleri yn ferch i'r dramodydd Huw Lloyd Edwards. Cyfarfu a'i gŵr, Elfyn Llwyd pan oedd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Aberystwyth a priododd y ddau ar 27 Gorffennaf 1974. Mae ganddynt ddau blentyn, Catrin Mara a Rhodri Llwyd. Mae Catrin Mara yn actores a bu'n actio yn y gyfres *Pobol y Cwm*.

Cymhwysodd fel athrawes a cyn ymddeol roedd yn athrawes Saesneg yn Ysgol y Berwyn, Y Bala.

## Gyrfa
Rhyddhaodd Eleri Llwyd ei sengl cyntaf, "Merch fel Fi" ar label Sain yn 1971 a'r un flwyddyn enillodd gystadleuaeth Cân i Gymru gyda chân boblogaidd Dewi 'Pws' Morris, "Nwy yn y Nen".

Bu'n aelod o'r grwpiau 'Y Nhw' ac 'Y Chwyldro' ond fel cantores unigol y mae'n fwyaf adnabyddus. Yn 1977 rhyddhaodd ei record hir, ''Am heddiw mae 'nghân''. Disgrifiodd y canwr Gruff Rhys ei harddull fel 'prog gwerin-opera-disgo'. Ail-ryddhawyd yr albwm gan Sain yn Awst 2018. Mae copïau gwreiddiol o'r albwm yn gwerthu am dros £100.

Yn ogystal â "Nwy yn y Nen" cân adnabyddus arall a ganwyd gan Eleri Llwyd oedd "O Gymru" gan Rhys Jones, sydd, hefyd yn cael ei chanu gan gorau. Cafwyd fersiwn gyfoes o'r gân, gyda llais Eleri Llwyd arni, gan Gai Toms.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clipiau o ddetholiad o ganeuon Eleri Llwyd ar BBC Cymru
*Ffilm archif o Eleri Llwyd yn canu *Nwy yn y Nen*, 1970au cynnar
*Eleri Llwyd yn canu *O Gymru*

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1950au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Hirgrwn

[bawd|Hirgrwn, gydag un llinell [cymesuredd]]

Mae **hirgrwn** yn gromlin caeedig mewn plân geometraidd sydd yn edrych yn debyg i amlinelliad o wy neu elíps. Defnyddir y term o fewn meysydd megis geometreg tafluniol, lluniadau technegol, ac ati. Gelwir y fersiwn tri dimensiwn yn ofoid.

Nid yw'r term 'hirgrwn', pan gaiff ei ddefnyddio i ddisgrifio cromlin, mewn geometreg, wedi'i diffinio'n dda, ac eithrio yng nghyd-destun geometreg. Dyma rai o'r nodweddion sy'n gyffredin i siapau hirgrwn:

* mae'r ymyl yn llyfn
* mae'r siâp yn eithaf tebyg i'r elíps
* mae ganddynt, fel arfer, linell cymesuredd, er nad yw hyn yn angenrheidiol
* hirgrwn Cassini
* rhannau o gromlin eliptig
* wy Moss
* uwch-elíps
* hirgrwn Cartesaidd
* stadiwm (term mewn geometreg)

## Term
Mae'r term 'hirsgwar' wedi diflannu o'r Gymraeg ers yr 1980au, gan i fathemategwyr nodi nad yw'r siâp yn sgwâr, a defnyddir y term 'petryal' heddiw. Yn yr un modd, gellir dadlau nad oes y fath beth a chylch ymestynedig, gan ei fod, wrth ei ymestyn, yn peidio a bod yn gylch.

## Cyfeiriadau
Categori:Cromlinau
Categori:Siapau elfennol
Afon Ffyddion

bawd|250px|Yr afon uwchben Rhaeadr Diserth

Llednant Afon Clwyd yn Sir Ddinbych yw **Afon Ffyddion**. Mae’n tarddu i’r dwyrain o Diserth ac yn llifo trwy’r pentref, yn syrthio dros Raeadr Diserth, ac wedyn yn mynd ymlaen yn orllewinol, yn ymuno ag Afon Clwyd ger Rhuddlan.

## Cyfeiriadau
Ffyddion
Ffyddion
Categori:Dyffryn Clwyd
Geometreg dafluniol

[bawd|Dyluniad mewn [3-D o dafluniad stereograffig o begwn y gogledd i'r Plân o dan y sffêr.]]

Mae **geometreg dafluniol** yn bwnc o fewn mathemateg lle astudir nodweddion geometrig sefydlog, o ran trawsffurfio tafluniadau. Felly, yn wahanol i geometreg elfennol, ceir lleoliad a gofod gwahanol, a set o gysyniadau geometrig gwahanol. Yn gyffredinol, mae gan geometreg dafluniol fwy o bwyntiau nac a geir yn y gofod Ewclidaidd, o fewn un dimensiwn arbennig; caniateir hefyd i'r trawsffurfiadau geometrig hynny drawsffurfio'r pwyntiau ychwanegol (a elwir yn "bwyntiau anfeidredd") i bwyntiau Ewclidaidd, a'r ffordd arall.

Nid yw'n bosibl cyfeirio at onglau mewn geometreg dafluniol fel a wneir o fewn geometreg Ewclidaidd, oherwydd mae ongl yn enghraifft o gysyniad nad yw'n sefydlog, o ran trawsffurfiadau tafluniol, fel y gwelir mewn lluniadau o bersbectif. Un ffynhonnell ar gyfer geometreg tafluniol, yn wir, oedd theori persbectif. Gwahaniaeth arall rhwng geometreg dafluniol a geometreg elfennol yw'r ffordd y gellir dweud bod llinellau cyfochrog yn cwrdd mewn pwynt anfeidredd, unwaith y bydd y cysyniad yn cael ei drawsffurfio i dermau geometreg dafluniol. Unwaith eto, mae gan y cysyniad hwn gymhwysiadau ymarferol, megis traciau rheilffordd yn cyfarfod ar y gorwel mewn lluniad persbectif.

Darganfyddwyd nodweddion elefnnol iawn o geometreg dafluniol yn y 3g gan Pappus o Alexandria. Ond er fod cysyniadau elfennol wedi datblygu, dim ond yn y 19g y datblygodd i'w llawn dwf. Ymhlith y datblygiadau hynny roedd:

* gofod dafluniol cymhlyg, gyda'r cyfesurynnau yn rhifau cymhlyg,
* elfennau o fathemateg haniaethol, gan gynnwys y theori sefydlog (*invariant theory*), geometreg algebraidd yr Eidal, a rhaglen Erlangen y mathemategydd Felix Klein lle gwelwyd datblygu'r syniad o 'grŵp clasurol',
* geometreg bur (neu 'synthetig')
* geometreg feidraidd, a ddatblygodd o astudiaethau gwirebol.

Erbyn heddiw, mae'r pwnc geometreg tafluniol wedi'i rannu'n sawl maes ymchwil. Dwy enghraifft ohonynt yw:
* 'geometreg algebraidd tafluniol' (astudiaeth o wahanol fathau o dafluniadau) a 
* 'geometreg tafluniol gwahaniaethol' (yr astudiaeth o'r sefydlog gwahaniaethol ('differential invariants'') o'r trawsffurfiadau tafluniol).

## Cyfeiriadau
Tail

250px|bawd|Amaethwr yn hel tail i wrteithio'r tir, Yr Almaen, 1953
Cyfeirir at **tail** fel arfer i gyfeirio at garthion anifail dof (gwartheg, ceffylau, ieir, defaid fel rheol) gyda gweddillion ei gweliau gwellt mewn beudy neu stabl sydd wedi dadelfennu gan eplesiad a'i ddefnyddio drachefn fel gwrtaith i wella'r tir a'r cnwd a dyfir. Gall tail fod yn hylifog neu mwy solet, ond fel arfer meddylir am tail fel deunydd sydd ag ansawdd mwy solet. Cyfeirir at dail hylifog fel *slyri*.

## Gwahanol fathau o dail
Defnyddir y term "guano" ar gyfer tail sy'n dod o adar gwylltion neu ystlum mewn ogof.

Gellir defnyddio carthion dynol ac ar ôl ei drin caiff ei alw'n "dŵr du" gan ei ddefnuddio fel dyfrhad ar gyfer cnydau neu i wella ansawdd tir.

Defnyddir y term 'tail gwyrdd' ("green manure") ar gyfer planhigion sy'n tyfu'n sydyn ac yn ychwanegu maeth i'r pridd. Mae'r rhain yn cynnwys planhigion sy'n perthyn i deulu codlys (legumes) fel ffa a pys sy'n tyfu'n sydyn gan amlynci nitrogen o'r awyr i mewn i'w gwreiddiau ac yna'n ddwfn i'r pridd.

## Defnydd
bawd|Tomen tail, Awstria 2009
* **Gwrtaith** - defnyddir tail fel gwrtaith ar gyfer cynorthwyo tyfu cnydau ac ar gyfer gwella ansawdd tir. Ymysg y tail mwyaf cyfoethog mae tail dyfednod (ieir, colomennod) sy'n cynnwys elfennau maethlon fel nitrogen. Gall tail gynyddu bywiogrwydd meicro-organau'r pridd a safon y pridd gan ei wella ar gyfer storio dŵr a gwella ansawdd priddoedd tywodlyd a lleidiog.
* **Bionwy** - gellir defnyddio tail ar gyfer creu ynni bionwy ar gyfer gwresogi neu drydan.

## Cymraeg
bawd|Tomeni tail gyda phibellau trin
Ceir yr enghraifft cofnodedig cynharaf o'r gair "tail" o'r 13g lle caiff ei ddefnyddio wrth gyfeirio ar arfer amaethu. Y gair Llydaweg yw "teil". Defnyddir y gair "buarthdail" hefyd, er anfynych y clywir y term yma, bellach.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tail anifail - gwybodlen

Categori:Amaeth
Categori:Ecoleg
Categori:Peramaeth
Ofoid

Mewn geometreg dafluniol, mae'r **ofoid** yn wrthrych solid 3-dimensiwn (neu ) tebyg i wy. Enghraifft arall yw'r cwadrigau. Gelwir y fersiwn 2-ddimensiwn yn "hirgrwn". Mae'r ofoid yn fath arbennig o'r set cwadratig (h.y. set o bwyntiau mewn gofod tafluniol sydd a'r un nodweddion a'r trychiad conig).

Nodweddion hanfodol yr ofoid \mathcal O yw:

# fod pob llinell yn croestorri \mathcal O mewn [hyd at] dau le; h.y. croestoriadau  bwynt.
# fod tangiad pob pwynt ar y gor-blân yn unig (ar wahân i achosion dirywiedig), a
# nad yw \mathcal O yn cynnwys unrhyw linell (ar wahân i arwynebau llinellog).

Mae'r ofiod yn chwarae rhan allweddol  wrth lunio enghreifftiau o'r plân Möbius a geometregau Möbius uwch-ddimensiwn.

## Diffiniad o'r ofoid 
* Mewn gofod tafluniol o ddimensiwn , gelwir y set o bwyntiau \mathcal O yn **ofoid**, os:

: (1) yw pob llinell  yn cyfarfod (neu 'groestorri') \mathcal O mewn hyd at 2 bwynt. Yn yr achos lle mae |g\cap\mathcal O|=0, gelwir y llinell yn "llinell allanol", os yw |g\cap\mathcal O|=1 y llinell yn 'llinell dangiad', ac os yw |g\cap\mathcal O|=2 y llinell yn llinell secant.
: (2) ar unrhyw bwynt P \in \mathcal O, fod y llinell dangiad drwy  yn gorchuddio'r gor-blân, a elwir yn "gor-blân (*hyperplane*) y tangiad" (sef is-blân tafluniol o ddimensiwn ).
: (3) nad yw \mathcal O yn cynnwys unrhyw linell.

Ar gyfer gofod tafluniol meidraidd o ddimensiwn ), mae'r canlyniad canlynol yn gywir:

* Os yw \mathcal O yn ofoid mewn gofod tafluniol meidraidd , yna .
:Ac yn yr achos 'medraidd' hwn, dim ond mewn gofod 3-dimensiwn y gall yr ofoid fodoli.
* Mewn gofod tafluniol meidraidd yn nhrefn  (h.y. lle mae pob llinell yn cynnwys yn union  o bwyntiau) a  dimensiwn), yna mae pob *pointset* \mathcal O yn ofoid os a dim ond os yw  |\mathcal O|=n^2+1 ac ni cheir unrhyw 3 pwynt sy'n unllin (ar linell sy'n gyffredin).

## Cyfeiriad
Categori:Geometreg dafluniol
Categori:Cyfuniadeg
Tomwellt

250px|right|Tomwellt wrth wraidd coeden

Mae **tomwellt** (Saesneg: *mulch*) yn enw ar ddeunydd organig a roir ar bridd ac wrth wraidd neu foncyff planhigion er mwyn gwella a diogelu'r pridd oddi tano a gwella a hirhau bywyd tyfu a ffrywthnlon y planhigyn sy'n ganolbwynt i'r tomwellt. Mae'n hen arfer amaethyddol a geir sawl gwahanol ffurf arni gyda thechnoleg a hefyd mewn modd paramaethyddol.

## Pwrpas tomwellt
* Arbed y pridd rhag ei erydu gan wynt neu ormod o ddŵr neu ddiffyg dŵr/sychder
* Rheoli a chymhedroli tymheredd y ddaear - cynyddu pan fydd tymheredd yn oer, lleihau pan fydd yr haul yn gras
* Rheoli ac arbed y planhigyn targed rhag tŵf a lledaeniad chwyn a nacáu gallu y chwyn i egino
* Arbed y planhigyn targed rhag mynd yn frwnt wrth gyffwrdd â phridd
* Lleihau anweddiad ac amddiffyn dad-hydriad
* Cynyddu ffrwythlondeb y pridd

## Denydd a ddefnyddir fel tomwellt
Gellir defnyddio amrywiaeth o ddeunydd **organig** neu fwy neu lai unrhyw beth. Y deunydd mwyaf defnyddiol yw: 
: dail, gwellt, blawd llif, gwlân, tail, gwrtaith/compost, sglodion pren, plisgyn coed, mawn, papur, cardbord etc.

Gellir hefyd ddefnyddio deunydd **diwydiannol** a ddefnyddir ar ffermydd amaethyddol ffrwythau a llysiau maint masnachol yn aml: 
: plastig (polywrethan, finyl polychlorid, mathau eraill o blastig), blancedi thermal.

## Tomwellt ar gyfer adferiad tir crin
Bydd lladmeryddion dulliau amaethu paramaethu a defnyddio dŵr yn ddarbodus, fel Geoff Lawton a Neal Spackman yn tanlinellu rhan greiddiol tomwelltu ar gyfer gwella tir (a thir heli yn arbennig) sydd wedi dirywio o ganlyniad i or-bori, sychder a cham-reoli. Nodant ei fod yn ffordd rhad, ecolegol a hunangynhaliol o wella cnwd yr amaethwr a hynny heb ddefnyddio chwynladdwyr na defnyddio cemegion. Byddant yn gwneud defnydd o domwellt wedi eidaenu mewn swêl.

Gwneir defnydd o lenyddiaeth yr Almaenes, Gertrud Franck a'i llyfr *Companion Planting: Successful Gardening the Organig Way*

## Cyfeiriadau
## Oriel

Mulching coconut 02.jpg|Tomwellt wrth wraidd coeden gnau coco
Mulch2.jpg|Tomwellt o ddail pinwydd o gylch coed
Mulch J1.jpg|Tomwellt o bren mâl
Cyperus rotundus growing through plastic mulching.jpg|Cyperus rotundus yn tyfu drwy domwellt plastig
Plastic mulched chilli field.jpg|plastig yn cael ei ddefnyddio fel tomwellt i dyfu xili
Fecon PTO-driven mulching attachment on tractor.jpg|Tractor gydag offer creu a gwasgaru tomwellt
Heli-mulching Slide Fire BAER Work B2 (14329433750).jpg|Tomwellta, gollwng tomwellt dros dir llosg

## Dolenni allanol
* Fideo Benefits of Mulching

Categori:Ecoleg
Categori:Peramaeth
Categori:Amaeth
Lloc

Pentref yng nghymuned Chwitffordd, Sir y Fflint, Cymru, yw **Lloc**. I'r de, gwelir Bryniau Clwyd ac i'r gorllewin, ceir y ffin rhwng Sir y Fflint a Sir Ddinbych.

Tarddiad enw'r pentref yw "corlan" i gadw anifeiliaid. Yn y pentref mae capel Sïon, sy'n adnabyddus am gynnal gwasanaeth y Plygain, ar fore dydd Nadolig. Mae'r capel yn perthyn i enwad y Wesleiaid ac fe'i codwyd ym 1810 a'i addasu ym 1829. Caewyd y capel yn 2021.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Chwitffordd
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Orient Express

bawd|300x300px|Yr Orient Express wreiddiol yn 1883
bawd|WL Orient Express
Gwasanaeth trên hirbell a grëwyd yn 1883 gan Compagnie Internationale des Wagons-Lits (CIWL) oedd yr **Orient Express**.

Newidiodd llwybr a cherbydau'r Orient Express  lawer gwaith. Roedd nifer o lwybrau yn y defnyddio enw'r Orient Express yr un pryd, gyda man amrywiadau. Er mai gwasanaeth rheilffordd cyffredin oedd yr Orient Express yn wreiddiol, daeth yr enw i gyfleu moethusrwydd a chwilfrydedd. Enwau'r ddwy ddinas sy'n cael eu gysylltu'n bennaf â'r Orient Express yw Paris a Chaergystennin (Istanbul), sef dau ben y gwasanaeth gwreiddiol. Roedd yr Orient Express yn fodel o deithio moethus a chyfforddus mewn dyddiau pan oedd teithio yn dal i fod yn arw a pheryglus.

Teithiodd yr Orient Express i Istanbul am y tro olaf yn  1977. Teithiai ei olynydd fel gwasanaeth tros-nos o Paris i Bwcarést, i Budapest yn unig o 1991 ymlaen, a dim pellach na Fienna ar ôl 2001. Gwnaeth y daith am y tro olaf o Baris ddydd Gwener, Mehefin 8, 2007. Wedi hyn, cafodd y llwybr, a oedd yn dal i gael ei alw'n "Orient Express", ei fyrhau fel ei fod yn dechrau o Strasbwrg yn lle, gan gyd-fynd â chyflwyno'r LGV Est a oedd yn cynnig amseroedd teithio llawer byrrach o Baris i Strasbwrg. Roedd y gwasanaeth newydd yn gadael Strasbwrg am 22:20 bob dydd, yn fuan ar ôl i'r TGV gyrraedd o Baris, a'i chysylltu i'r gwasanaeth tros-nos o Amsterdam i Fienna yn Karlsruhe.

Daeth gwasanaeth yr Orient Express i ben ar 14 Rhagfyr 2009 a diflannodd y llwybr o amserlenni trenau Ewropeaidd. Yn 2019, roedd trên y Venice-Simplon Orient Express, menter breifat gan Belmond yn defnyddio cerbydau gwreiddiol CIWL o'r 1920au a 1930au, yn parhau i redeg o Lundain i Fenis ac i gyrchfannau eraill yn Ewrop, gan gynnwys y llwybr gwreiddiol o Baris i Istanbul.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant rheilffordd
Persbectif

[bawd|Ffordd ger [Llynnau Cregennen yn culhau gyda'r perspectif yn gwneud iddo ymddangos fel pe bai'n uno ac yn dod i ben]]

Mewn celfyddyd graffig, mae **persbectif** (o'r Lladin: *perspicere*, "i weld trwy") yn gynrychiolaeth fras, fel arfer ar wyneb fflat (fel papur), o wrthrych fel ffordd, adeilad neu draciau rheilffordd, fel y gwelir ef gan y llygad. Ceir dwy nodwedd amlwg: yn gyntaf mae gwrthrychau sy'n bell i ffwrdd o'r llygad yn ymddangos yn llai; yn ail, mae dwy linell cyflin (cyfochrog) yn ymddangos fel pe taent yn dod fwyfwy at ei gilydd, y pellaf y maent o'r llygad.

[bawd|dim|Llun olew ffresco yn y [Cappella Sistina, gan Pietro Perugino  (1448–1523), lle mae'r perspectif i'w weld yn y llawr.]]

Astudiwyd perspectif mewn celf yn gyntaf gan arlunwyr a phensaeri Eidalaidd e.e. Filippo Brunelleschi, Masaccio, Paolo Uccello, Pietro Perugino, Piero della Francesca a Luca Pacioli.

O fewn perspectif lle ceir dau neu ragor o linellau syth, ceir un neu ragor o bwyntaiu lle daw'r llinellau cyflin at ei gilydd (yn ymddangosiadol felly), a elwir yn "ddiflanbwyntiau". Ceir hefyd "llinell orwel" Ar adegau, fe'i ceir yn y llun, dro arall, fe'i cymrir yn ganiataol h.y. mae'r linell yn bodoli ym meddwl yr arlunydd ac yn ganllaw iddo wrth greu'r llun neu'r cynllun. Ar y linell hon, sydd ym mhellter eithaf y darlun, mae popeth yn eithriadol fach, bron nes ffurfio llinell neu orwel; fel y dywedodd y bardd Dewi Emrys (1881 – 1952) mewn englyn:

:''Hen linell bell nad yw'n bod,*
:*Hen derfyn nad yw'n darfod''.

## Mathau o ddiflanbwyntiau
### Un-diflanbwynt
Mewn llun lle ceir un-difanbwynt, fe'i lleolir yn aml, ond nid o hyd, gyferbyn a llygad y person sy'n edrych ar y llun.

Eglwys Sant Bartholomew, Sealand, Sir y Fflint St Bartholomew's Church, Sealand zx 49.jpg
Perspectivephoto.jpg
One point perspective.jpg
HK Hung Hum Station Corridor.jpg
Railroad-Tracks-Perspective.jpg
Tuileries Rivoli Perspective.jpg

### Dau-ddiflanbwynt
Yma, ceir dau mae'r llinellau yn gyflin i dau ongl wahanol. Mae unrhyw nifer o bwyntiau'n bosibl.

Perspective-2point.svg
Perspective1.jpg
St Michael A Grade II* Listed Building in Y Ferwig, Ceredigion 17.jpg

Yma, ceir dau-ddyflanbwynt wedi'u lleoli ar y linell-orwel e.e. dwy ffordd yn 'diflannu' i'r pellter neu adeilad wedi'i weld o'r gornel, gyda llinellau un ochr yn diflannu i ochr chwith y llun a llinellau'r wal arall yn 'diflannu' i ochr dde'r llun.

### Tri-diflanbwynt

Perspective-3point.svg
Rome Palace of Labor.jpg
St Matthew's Church, Buckley - inside 36.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Arluniaeth
Categori:Geometreg dafluniol
Categori:Gwrthrychau mathemategol
Eglwys Sant Mihangel, Llanfihangel Glyn Myfyr

Mae **Eglwys Sant Mihangel** yn eglwys ym mhentref Llanfihangel Glyn Myfyr, Sir Conwy, ac yn sefyll ar lan Afon Alwen.

Roedd sôn am yr eglwys yn nogfen Trethiant Norwich ym 1254. Roedd llifogydd ym 1781, a chododd lefel y dŵr i uchder o 8 trodfedd tu mewn yr eglwys.  Ail-adeiladwyd yr eglwys yn rhannol ym 1853 ac fe'i hatgyweiriwyd ym 1901/2.

Symudwyd bedd Owain Myfyr i’r fynwent ym 1951, yn ôl i fro ei febyd.

## Oriel luniau

Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 09.JPG|Bedd Owain Myfyr
Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 13.JPG|Y tu fewn i'r eglwys
Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 20.JPG|Y galeri yng nghefn yr eglwys
Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 24.JPG|Llun o'r allor i'r cefn
Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 28.JPG|Hen ddistiau'r nenfwd
Eglwys Llanfihangel Glyn Myfyr Sir Ddinbych 21.JPG|Yr allor

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwysi Conwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Sibled

[de|bawd|260x260px|Sibled cyw iâr wedi'i ddefnyddio mewn gulai (cyri o fath Nusantara) yn null coginio Minangkabau, [Indonesia ]]

**Sibled** yw'r term ar ddefnyddir ar gyfer y rhan gyfer syrth ffowlyn, fel arfer yn cynnwys y galon, glasog, afu, ac organau eraill.

Mae'r aderyn sy'n cael ei becynnu gan gigydd fel arfer yn cynnwys y sibled, weithiau mewn bag wedi'i selio yng ngheudod y corff. Mae'r gwddf yn aml yn cael ei gynnwys gyda'r sibled, gan ei fod yn aml yn cael ei wahanu oddi wrth y corff wrth ei gigydda.

Mae nifer o ryseitiau sy'n defnyddio sibled. Os yw'r aderyn yn cael ei stwffio, mae'r sibled fel arfer yn cael eu torri yn fân a'u hychwanegu i'r stwffin, er bod rhai yn cynghori bod y sibled a'r aderyn yn cael eu coginio ar wahân. Os nad, gellir eu defnyddo at ddibenion eraill, fel pastai sibled neu grefi sibled. Ar wahân i grefi sibled, dydy'r afu ddim fel arfer yn cael ei gynnwys mewn ryseitiau am fod ei flas mor gryf. Er hynny, mae'n bosib ei ddefnyddio mewn rhai ryseitiau penodol ar ei gyfer, fel pâté neu yakitori. Gellir defnyddio sibled hefyd i wneud alicot, math o stiw Ffrengig.

Mewn bwyd Twrcaidd, mae iç pilav, pryd pilaf traddodiadol, yn cael ei wneud gyda reis, afu cyw iar, cnau, a pherlysiau. Mae gril cymysg Jerusalem yn bryd o Israel sy'n cynnwys sibled ac fel arfer yn cael ei fwyta gyda bara pita.

Mewn Tsieinieg, mae'n cael ei alw'n 鸡胗 (jī zhēn) neu 鸡内金 (jī nèi jīn), ac fel arfer yn cael ei fwyta trwy dro-ffrio gyda finegr.

Mae'r rhan fwyaf o ddofednod, yn arbennig y rhai sy'n cael eu gwerthu mewn archfarchnadoedd, yn cael ei chwarteru ac felly nid yw'r sibled yn cael eu cynnwys. Gellir prynu sibled ar wahân gan gigydd, ond mae'r galw amdano yn isel mewn gwledydd Gorllewinol, felly maen nhw fel arfer yn cael eu gwerthu i weithgynhyrchwyr bwyd i anifeiliaid anwes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offal
Ffynnon ofuned

bawd|Ffynnon ofuned yn yr Eidal.
Ffynnon neu bydew lle y credid y câi gofuned ei gywiro yw **ffynnon ofuned**. Ymddengys y cysyniad hwn drwy gydol llên gwerin Ewrop, gan gynnwys Cymru. Deilliodd y syniad hwn o'r gred bod duw(iau) yn y dŵr, neu fod y dŵr o darddiad dwyfol ac yn rhodd, am ei fod yn cynnal bywyd.

Categori:Addurniadau'r ardd
Categori:Crefydd a dŵr
Categori:Llên gwerin
Categori:Ofergoelion
Season's Greetings

Peintiad gan Banksy yw '''''Season's Greetings''''' (Cyfarchion yr Ŵyl). Mae'n bosib fod y darn celf wedi ei ysbrydoli gan y llwch o weithfeydd dur Port Talbot a ddisgynnodd yn yr ardal yng Ngorffennaf 2018. Roedd hyn yn dilyn cyfnod sych hir lle roedd y llwch yn aros yn yr awyr.

Mae'r actor Michael Sheen wedi talu costau gwarchod murlun.

## Cyfeiriadau
Categori:Graffiti
Categori:Peintiadau o Gymru
Categori:Peintiadau o Loegr
Indianapolis 500

Ras geir flynyddol yw'r **Indianapolis 500**, sy'n cael ei chynnal yn yr Indianapolis Motor Speedway (IMS) yn nhref Speedway, Indiana, un o faestrefi dinas Indianapolis yn nhalaith Indiana yn Unol Daleithiau America. Mae'r trac yn hirsgwar crwn 2.5 milltir o hyd. Mae'r gyrwyr yn mynd rownd y trac 200 o weithiau yn wrth-glocwedd am bellter o . Mae'r digwyddiad yn cael ei gynnal ar benwythnos Dydd y Cofio yn yr Unol Daleithiau ddiwedd mis Mai. Mae ymarferion a threialon amser yn cael eu cynnal yn y pythefnos sy'n arwain at y ras.

Mae'r ras yn rhan o gyfres Verizon INDYCAR, lefel uchaf Pencampwriaeth Rasio Ceir Americanaidd, sy'n cael ei adnabod ar lafar fel "Rasio Indy Car".

Mae'r ras yn cael ei hystyried yn rhan o Goron Driphlyg Rasio Ceir, sydd hefyd yn cynnwys Grand Prix Monaco a ras 24 Awr Le Mans. Nid yw maint y dorf yn cael ei gyhoeddi'n swyddogol, ond mae seddi yno ar gyfer dros 250,000 o bobl.

Mae enw'r ras, sy'n cyfuno ei lleoliad a'i phellter, yn cael ei fyrhau i **Indy 500**, ac mae'r trac ei hun yn cael ei alw'n "the Brickyard" am fod ei arwyneb wedi'i wneud o fric pan gafodd ei osod yn hydref 1909.

Cynhaliwyd y ras gyntaf yn 1911 a Ray Harroun oedd yr enillydd. Dathlodd y digwyddiad ei ben-blwydd yn 100 yn 2011, a chynhaliwyd y 100fed ras yn 2016. Y gyrwyr mwyaf llwyddiannus dros y blynyddoedd  oedd A. J. Foyt, Al Unser Sr., a Rick Mears, pob un ohonynt wedi ennill y ras bedair gwaith. Y perchennog mwyaf llwyddiannus yw Roger Penske, perchennog Team Penske, sydd wedi ennill 17 o weithiau ac 17 ar flaen y grid.

Mae yna lawer o draddodiadau yn gysylltiedig â'r ras, yn y seremonïau cyn y ras, y dathliadau sy'n dilyn, a threfn y ras.  Y mwyaf nodedig a'r mwyaf poblogaidd yw'r maes o 33 car, canu "Back Home Again in Indiana," a'r botel o laeth yn y lôn fuddugol.

bawd|dim|300px|Indianapolis Motor Speedway, lleoliad ras yr Indianapolis 500

## Cyfeiriadau 
Categori:Rasio ceir
Hosan Nadolig

bawd|Hosan Nadolig ar gornel y gwely.
Hosan neu sach siâp hosan wag yw **hosan Nadolig** sy'n cael ei rhoi allan ar Noswyl Nadolig, neu Ddydd Sant Nicolas mewn rhai rhannau o'r byd, fel bod Sant Nicolas (neu Siôn Corn) yn gallu ei llenwi â theganau, melysion, ffrwythau, ceiniogau neu roddion bychain eraill pan fydd yn cyrraedd.

Credir bod y traddodiad yr hosan Nadolig yn tarddu o un o wledydd Ewrop ac yn gallu cael ei olrhain yn ôl i gyfnod Sant Nicolas ei hun. Nid oes cofnod hanesyddol o'r hosan Nadolig o'r cyfnod hwnnw, ond mae hanesion neu chwedlau sy'n ceisio esbonio tarddiad yr arferiad. Ar Ddydd Sant Nicolas (5/6 Rhagfyr yn niwylliannau Cristnogol y gorllewin ac 19 Rhagfyr yn niwylliannau Cristnogol y dwyrain) y byddai rhain yn cael rhoi allan, ond dechreuwyd eu gosod allan ar Noswyl Nadolig yn y 19g.

Mewn rhai straeon Nadolig, cynnwys yr hosan yw'r unig deganau y bydd plentyn yn eu derbyn gan Siôn Corn; mewn straeon eraill (ac yn draddodiadol), mae rhai anrhegion hefyd yn cael eu lapio mewn papur lapio a'u gosod o dan coeden Nadolig. Yn ôl y traddodiad yn niwylliant y Gorllewin, bydd plentyn sydd wedi cambihafio yn derbyn dim mwy na darn neu bentwr o lo. Mae rhai pobl yn rhoi'r hosan ar gornel y gwely fel bod Siôn Corn yn ei llenwi wrth iddynt gysgu.

Hosanau cyffredin fyddai plant yn eu defnyddio yn wreiddiol - rhai eu tadau fel arfer - ond dechreuwyd creu hosanau yn arbennig ar gyfer yr arfer hwn. Heddiw, mae siopau yn gwerthu amrywiaeth o hosanau Nadolig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nadolig
Harmoni pedwar llais

[bawd|Enghreifftiau o gerddoriaeth pedwar llais baróc a gyfansoddwyd gan [Johann Sebastian Bach (BWV 269 a BWV 347)]]
Mae'r term "**harmoni pedwar llais**" neu "**harmoni pedair rhan**" yn cyfeirio at gerddoriaeth sydd wedi'i hysgrifennu i bedwar llais neu gyfrwng cerddorol arall—pedwar offeryn cerdd neu allweddell unigol, er enghraifft—ble mae'r gwahanol rannau neu leisiau cerddorol yn rhoi gwahanol nodyn i bob cord o'r gerddoriaeth.

Mae'r pedwar prif lais fel arfer yn cael eu galw yn: soprano, alto (contralto neu uwchdenor), tenor, a bas. Gan fod gan y llais dynol gwmpas lleisiol cyfyngedig, nid yw gwahanol fathau o leisiau yn gallu canu traw sydd y tu hwnt i'w cwmpas penodol.

Mae'r hyn sydd ei angen i berfformio harmoni pedair rhan yn gallu amrywio'n fawr. Gall darn sydd wedi'i ysgrifennu yn y dull hwn fel arfer gael ei berfformio gan un person ar allweddell, grwp o 4 offeryn (neu 4 o gantorion), neu hyd yn oed gôr mawr sy'n cynnwys nifer o gantorion yn canu pob un o'r pedwar llais.

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Categori:Cerddoriaeth
Rhestr o warchodfeydd Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gorllewin a De-orllewin Gymru

Allt Crug Garn

Allt Pencnwc

Allt Rhongyr

Blaenant y Gwyddyl

Broad Pool

Bryn Llanrhidian

Caeau Llety Cybi

Cae Bryntywarch

Cae Eglwys

Cae Lynden

Cae Pwll y Bo

Carmel, ger Llandeilo

Clogwyni Penderi

Clogwyn Overton a Chornel Roydon

Clogwyn Redley, Bae Caswell

Coed a Dôl Prior

Coed Berry

Coed Brynna a Chors Llanharan

Coed Cwm Ivy a Gwarchodfa Betty Church

Coed Drostre

Coed Dyrysiog

Coed Garnllwyd

Coed Gawdir

Coed Gelli-Hir, Comyn Fairwood

Coed Hambury

Coed Llandefaelog

Coed Llwyn Rhyddid

Coed Maidie B Goddard

Coed Peel, Ystum Llwynarth

Coedpenglanowen

Coed Simdde Lwyd

Coed Wern Du, Llanerch

Coedwig Plas Kilvrough a Bryn Redden

Coed y Bedw,Pentyrch

Coed y Bwl

Comyn Dowrog

Cors Goch, Llanllwch

Cors Lan

Cors Pum Heol

Cors Siaced Goch

Cors Killay

Cors Teifi
bawd|250px|Y bwyty, Cors Teifi
bawd|250px|Afon Teifi'n pasio gwarchodfa Cors Teifi

Craig Cilhendre

Craig y Rhywarch

Cwm Cletwr

Cwm Colhuw

Chwarel Bolgoed

Darren Fawr

Dôl Trewalkyn

Dolydd y Ficerdy

Dynefwr

Fforest Pengelli

Ffrwd Farm Mire

Gallt y Tlodion, Llanymddyfri

Glasbury Cutting

Gorllewin Williamston

Gwarchodfa Lucas

Llannerch Alder Carr

Llanglofan Fen

Llethr Sedger, Porth Eynon

Llyn Eiddwen

Llyn Fach, Heol Rhigos

Llyn Fanod

Llynnau Talley

Llyn Overton

Nant Melin

Pant Da

Parc Slip

Pen Cemaes

Penrhyn Larnog

Penrhyn Porth Eynon

Pen y Waun

Pwll Melin Uchaf, Penfro

Pwll Waun Cynon

Pwll-y-Wrach

Rhaeadr Melincwrt

Rhos Cefn Bryn, Llannon

Rhos Fullbrook

Rhos Glandenys

Rhos Glyn-yr-Helyg Gorsgoch

Rhos Pil-Bach a Pennar Fawr

Taf Fechan

Twll Deborah

Twll Hir Clogwyn Overton

Wern Plemys

Westfield Pill

Y Byddwn

Y Gweira

Ynys Aberteifi

Ynys Santes Marged

Ynys Sgogwm

Ynys Sgomer
bawd|250px|Pâl ar Ynys Sgomer

Ystradfawr

## Dolen allanol
* Gwefan Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gorllewin a De-orllewin Gymru

Categori:Gwarchodfeydd natur yng Nghymru
Torra di Nonza

Mae **Tŵr Nonza** (Corseg:*Torra di Nonza*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Nonza (Haute-Corse) ar arfordir Corsica. Mae'r tŵr yn eistedd ar uchder o 155 metr (509 troedfedd) ym mhentref Nonza ar arfordir gorllewinol ynys Capicorsu.

Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari Mae union ddyddiad y gwaith adeiladu yn anhysbys ond mae'r tŵr wedi'i gynnwys mewn rhestr a luniwyd gan awdurdodau Genoa ym 1617 lle cofnodir ei fod ond yn cael ei warchod yn ystod y nos.

## Hanes
Mae Tŵr Nonza yn nodedig am ei gwarchae ym 1768, yn ystod y rhyfel rhwng Corsica annibynnol Pasquale Paoli a Ffrainc. Cafodd y milwyr a oedd yn amddiffyn pentref Nonza eu carcharu gan luoedd Ffrainc i'r gogledd o'r pentref, ond roedd cadlywydd y milwyr wedi aros yn y tŵr. Dywedir ei fod wedi llwyddo i greu ffug argraff a oedd yn gwneud i'r milwyr Ffrengig credu eu bod yn gwrthsefyll llu mawr a ffyrnig yn ystod y gwarchae ar y tŵr. O herwydd y ffug bu'n rhaid i luoedd Ffrainc cytuno i amodau ildio'r Cadlywydd. Roedd yr amodau yn cynnwys caniatáu i'r amddiffynwyr ymuno â gweddill milwyr Paoli, ac i roi iddynt anrhydeddau rhyfel. Pan ddaeth y Cadlywydd allan o'r tŵr, ar ei ben ei hun, gofynnodd y gwarchaewyr Ffrengig, yn syfrdanol, "ble mae gweddill y milwyr". Atebwyd "Gweler y Cadlywydd a'i luoedd".

Ym 1926 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.

## Oriel

Tour de Nonza.jpg
Nonza-panneau Vincentello II.jpg
La Tour de Nonza.jpg
Nonza-tour-4.jpg
Nonza-tour-3.jpg
Nonza-tour-2.jpg
Tour (Nonza).jpg
Village - Tour (Nonza) (2).jpg
Village - Tour (Nonza) (1).jpg
Village - Tour (Nonza) (4).jpg

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*

Categori:Henebion yng Nghorsica
Cyfathiant

Mewn geometreg, mae dau siâp neu wrthrych yn **gyfath** os oes ganddynt yr un siâp a maint, neu os oes gan y naill yr un siâp a maint â drychddelwedd y llall. Yn ymarferol, mae'r gair 'hafal' yn perthyn yn agos iawn i 'gyfathiant' ac yn aml yn cael ei ddefnyddio yn ei le. Mae'n air cyfansawdd sy'n dod o'r geiriau 'cyf' (hafal) + 'math', h.y. "yr un fath".

Yn fwy ffurfiol, fe ddywedir fod dau set o bwyntiau'n 'gyfath' os a dim ond os y gellir trawsnewid y naill gan isometreg h.y. drwy symudiadau anhyblyg trosiad (*translation*), tro (*rotation*) ac adlewyrchiad. Ni chaniateir chwyddo / ailfeintio. Yn ymarferol, gellir ystyried dau siâp wedi eu torri allan o bapur; mae'r ddau siâp yn gyfath os ydynt yn cyfateb yn union, y naill uwchben y llall, gyda'u pwyntiau yn yr union yr un lle. Caniateir troi'r papur drosodd.

Mewn geometreg sylfaenol, defnyddir y gair 'cyfath' fel a ganlyn.

* llinellau cyfath - llinell o'r un hyd
* onglau cyfath - dwy ongl o'r un maint (hy o'r un gradd)
* cylchoedd cyfath - dau gylch gyda'r diametrau o'r un hyd.

## Trionglau cyfath
Dywedir fod dau driongl yn "gyfath" os yw eu hochrau cyfatebol o'r un hyd, a bod eu honglau cyfatebol yn hafal.

Os yw triongl ABC yn gyfath i driongl DEF, yna gellir nodi eu perthynas fel:

:\triangle \mathrm{ABC} \cong \triangle \mathrm{DEF}.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Mary Poppins Returns

bawd|Mary Poppins Returns

Mae ***Mary Poppins Returns*** yn ffilm Americanaidd cerddorol 2018, a gyfarwyddwyd gan Rob Marshall, gyda sgript gan David Magee a stori gan Magee, Marshall a John DeLuca. Cafodd ei seilio ar gyfres lyfrau o'r un enw gan P. L. Travers a mae'n ddilyniant i'r ffilm Mary Poppins o 1964. Mae'r ffilm yn cynnwys Emily Blunt, Lin-Manuel Miranda, Ben Whishaw, Emily Mortimer, Julie Walters, Dick Van Dyke, Angela Lansbury, Colin Firth a Meryl Streep.

Cyhoeddodd Walt Disney Pictures ei fod am greu'r ffilm ym Medi 2015; comisiynwyd Marshall ar ddiwedd y mis hwnnw a phenodwyd Blunt a Miranda yn Chwefror 2016. Yn Stiwdios Shepperton, Surrey y ffilmiwyd y gwaith ac fe'i lansiwyd yn Theatr Dolby yn Los Angeles ar 29 Tachwedd 2018. Roedd cyfnod o 54 mlynedd rhwng y ddau lansiad - y gwreiddiol a'r dilyniant - sef y cyfnod hiraf yn hanes ffilmio.

## Actorion
* Emily Blunt fel Mary Poppins. 
* Lin-Manuel Miranda fel Jack
* Ben Whishaw fel George Banks
* Emily Mortimer fel Jane Banks
* Pixie Davies fel Annabel Banks
* Nathanael Saleh fel John Banks
* Joel Dawson fel Georgie Banks
* Julie Walters fel Ellen
* Dick Van Dyke fel Mr. Dawes Jr
* Angela Lansbury fel The Balloon Lady
* Colin Firth fel William "Weatherall" Wilkins
* Meryl Streep fel Topsy
* David Warner fel Admiral Boom

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2018
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau antur
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Ffilmiau am blant
Categori:Ffilmiau Disney
Malia Tate

[bawd|[Shelley Hennig, yr actores sy'n bortreadu Malia Tate)]]
Mae **Malia Tate** yn gymeriad ar y rhaglen deledu MTV Teen Wolf. Mae'n cael ei phortreadu gan Shelley Hennig ac ymddangosodd yn nhrydydd cyfres y rhaglen.

Mae Tate yn ferch i Peter Hale (Ian Bohen) ac felly yn gefnder i Derek Hale (Tyler Hoechlin), Cora Hale a Laura Hale. Yn ystod y cyfresi, mae'n cael perthynasau rhamantus gyda Stiles Stilinski (Dylan O'Brien) a Scott McCall (Tyler Posey).

Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Prosiect Wici Môn
Cyflin

[bawd|Dwy [llinell|linell gyflin]]
[bawd|Dau [Geometreg Ewclidaidd|blân cyflin]]

Mewn geometreg, mae **llinellau cyfochrog** neu **gyflin** (weithiau: 'paralel') yn llinellau mewn plân nad ydynt yn cwrdd. Mewn geiriau eraill, mae unrhyw ddwy linell mewn plân nad ydynt yn croesi neu'n cyfarfod â'i gilydd ar unrhyw bwynt yn **gyfochrog**. Gallwn ymestyn hyn i ddweud fod unrhyw ddau blân (neu linell a phlân) mewn Geometreg Ewclidaidd tri-dimensiwn nad ydynt yn rhannu pwynt, hefyd yn gyfochrog. Fodd bynnag, mae'n rhaid i ddwy linell mewn gofod tri-dimensiwn nad ydynt yn cyfarfod fod mewn plân gyffredin i'w hystyried yn gyfochrog; fel arall, fe'u gelwir yn "llinellau cromlin". Mae planau cyfochrog yn blanau yn yr un gofod tri-dimensiwn sydd byth yn cwrdd.

Mae llinellau cyflin yn ddarostyngedig i gynosodiad cyflin Euclid a elwir hefyd yn "bumed cynosodiad Euclid". Mae **cyflinedd** yn perthyn i geometreg affin ac mae geometreg Euclidaidd yn enghraifft arbennig o'r math hwn o geometreg. Mewn rhai mathau eraill o geometreg (e.e. geometreg hyperbolig) ceir nodweddion cydweddol a elwir hefyd yn "gyflinedd".

## Symbol 
Y symbol am gyflinedd yw \parallel. Er enghraifft, mae AB \parallel CD yn dynodi fod llinell *AB* yn gyflin i linell *CD*.

Mewn Unicode y symbolau am "yn gyflin" a "ddim yn gyflin" yw: U+2225 (∥) a U+2226 (∦), yn y drefn honno. Yn ogystal â hyn, mae U+22D5 (⋕) yn cynrychioli "yn hafal ac yn gyflin i".

## Termau Cymraeg 
Cofnodwyd y gair 'cyflin' am y tro cyntaf yn 1584 gan Gruffydd Robert, a dyma'r cyfieithiad Cymraeg yn ôl *Geiriadur y Brifysgol* (GPC). Mae *Geiriadur yr Academi* yn rhoi 'cyfochrog' yn gyntaf a 'chyflin' yn ail nid oes yr un o'r ddau eiriadur yma'n nodi 'paralel fel gair Cymraeg. Fodd bynnag, yr unig derm a awgrymir yn *Y Termiadur Addysg - Celf a Dylunio, Ffiseg a Mathemateg* (Prifysgol Bangor) yw **paralel**. Yn yr erthygl hon, penderfynwyd defnyddio'r gair 'cyflin' gan ei fod yn derm hynafol ond eto mewn defnydd ac oherwydd bod dau allan o'r tri geiriadur yma'n ei ddefnyddio.

## Cyflinedd Euclidaidd 
O osod llinellau syth *l* ac *m* mewn Gofod Ewclidaidd, mae'r nodweddion canlynol yn gyffredin:

# Mae pob pwynt ar linell *m* wedi'u lleoli yr un pellter o linell *l* ('llinellau cytbell').
# Mae llinell *m* ar yr un plân a llinell *l*, ond nid yw'n croestorri *l*.
# Pan fo llinellau *m* ac *l* ill dau'n cael eu croestorri gan drydedd llinell (sef yr ardrawslin) yn yr un lle, yna mae onglau'r croestorriad cyfatebol gyda'r ardrawslin yn gyfath.

Gan fod y rhain yn nodweddion cyfwerth, gellir cymryd unrhyw un ohonynt fel y diffiniad cywir o linellau cyfochrog mewn gofod Ewclideidd, ond mae'r nodwedd gyntaf a'r drydedd yn cynnwys elfen o fesur, ac felly'n fwy cymhleth na'r ail. Oherwydd hyn, yr ail nodwedd yw'r un a ddewisir fel arfer i ddiffinio linellau cyfochrog o fewn geometreg Euclidaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg clasurol
Categori:Geometreg Euclidaidd