open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jurassic World

Ffilm antur ffuglen wyddonol Americanaidd yw ***Jurassic World*** (2015), y bedwaredd yng nghyfres ffilmiau *Jurassic Park* a'r ffilm gyntaf mewn trioleg arfaethedig.

Fe'i cyfarwyddwyd gan Colin Trevorrow, ac ysgrifennwyd y sgript gan Derek Connolly a Trevorrow. Fe'i cynhyrchwyd gan Frank Marshall a Patrick Crowley, a roedd yn serennu Chris Pratt, Bryce Dallas Howard, Vincent D'Onofrio, Ty Simpkins, Nick Robinson, Omar Sy, BD Wong, ac Irrfan Khan. Creuwyd ffilm o'r enw Jurassic World: Fallen Kingdom fel dilyniant i Jurassic World a ryddhawyd ym Mehefin 2018.
Brodyr yn eu harddegau Zach a Gray Mitchell yn ymweld â'r byd Jurassic.

## Cast
*Chris Pratt - Owen Grady
*Bryce Dallas Howard - Claire
*Irrfan Khan - Simon Masrani

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2015
Gî

Mae **gî** (Saesneg: **ghee** neu *gee*; Hindi: घी, घृत, trawslythrenni: Ghṛta, "ysgeitiwyd" "sprinkled) yn fath o fenyn wedi'i glirio (clarify), a ddefnyddir yn eang mewn bwyd Indiaidd. Fe'i gwneid â llaeth buwch neu byfflo. Fe'i hystyrir yn fraster iachach na menyn, gyda sawl budd iechyd. Mae'n debyg iawn i *Manteiga-da-terra*/*Manteiga-de-garrafa* ("menyn y wlad/potel") Brasil. Defnyddir gî fel saim ar gyfer cogino - ffrio bwydydd fel rheol - mewn modd tebyg i goginio wrth ffrio olew olewydd neu fenyn mewn padell.

## Creu Gî
]]
Cynhyrchir Gî, fel rheol, trwy fudferwi menyn, gan rannu'r darn hylif oddi ar y gwaddol mwy solet hufennog. Caiff amhureddau eu sgimio oddi ar y wyneb a'i arllwys gan gadw'r braster hylir clear. Dileuir y gwaddol solet sydd wedi setlo i waelod y badell neu sosban wrth fudferwi. Gellir ychwanegu sbeisys ar gyfer blas. Mae gwead, lliw a blas y gî yn dibynnu ar ansawdd y menyn, y ffynhonnell laeth a ddefnyddir yn y broses a hyd yr amser a dreulir yn berwi.

## Manteision Gî
Ystyrir bod sawl mantais iachus i goginio gyda gî:

* Creu balans gwell mewn asidedd gastrig
* Dosbarthu ac yn darparu maetholion yn fwy effeithiol i holl feinweoedd y corff
* Ysgogi'r metaboledd. Mae bwyd yn cael ei dreulio a'i amsugno'n well, gan osgoi ffurfio tocsinau o fylchau bwyd, yn ogystal â helpu i'w losgi;
* Gwella haenau mwy mireinio'r system nerfol, gan ehangu cof a gallu dysgu
* Cyfrannu at ddatrys problemau ffrwythlondeb;
* Lleddfu a chryfhau'r afu a'r arennau.

## Dolenni
* Fideo sut mae cynhyrchu Gî
* Sut mae gwneud Gî a manteision iechyd - gwefan

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Categori:Iechyd
Theorem Olaf Fermat

bawd|Rhifyn 1670 edition o *Arithmetica* gan Diophantus, sy'n cynnwys includes testun gan Fermat a adnabyddir heddiw fel 'Theorem Olaf Fermat' (*Observatio Domini Petri de Fermat*).

Mewn theori rhif, dywed **Theorem Olaf Fermat** na all unrhyw dri cyfanrif positif , , ac  fyth fodloni yr hafaliad  ar gyfer unrhyw werth y cyfanrif  sy'n fwy na 2. Mae gan  a  nifer anfeidraidd o ddatrusiadau ac atebion, ac fe wyddys hynny ers dros dwy fil o flynyddoedd.

Cyflwynwyd y theorem am y tro cyntaf gan Pierre de Fermat yn 1637, ar ymyl copi o *Arithmetica* a oedd yn ei feddiant. Yno, mewn nodiadau, mynnodd fod ganddo brawf a oedd yn rhy hir i'w gynnwys ar ymyl y ddalen. Cyhoeddwyd *Prawf Wiles o Theorem Olaf Fermat* yn 1994 gan Andrew Wiles, a'i gyhoeddi'n ffurfiol yn 1995, wedi 258 mlynedd o waith caled gan nifer o fathemategwyr. Disgrifiwyd y prawf hwn fel 'datblygiad aruthrol' pan gyflwynwyd Gwobr Nobel i Wiles yn 2016.

## Pythagoras
Mae gan yr hafaliad Pythagoraidd  nifer anfeidraidd o gyfanrifau positif ar gyfer *x*, *y*, a *z*; gelwir y datrusiadau hyn yn "driawdau Pythagoraidd" (neu "driongl Pythagoras"). Tua 1637 sgwennodd Fermat nad oedd gan yr hafaliad mwy cyffredinol  ddim un datrusiad mewn cyfanrifau positif, pan fo *n* yn gyfanrif sy'n fwy na 2. Er iddo hawlio fod ganddo brawf cyffredinol, nid adawodd unrhyw dystiolaeth o hynny. 30 mlynedd wedi ei farwolaeth y daeth hyn yn wybyddus i'r byd mathemategol, a galwyd y broblem yn "Theorem Olaf Fermat".

## Datganiadau 
Ceir sawl datganiad gwahanol o'r theorem, sy'n hafal i'r datganiad gwreiddiol.

Er mwyn eu nodi, byddwn yn defnyddio'r nodiant mathemategol: boed  yn set o rifau naturiol 1, 2, 3, ...; boed  yn set o gyfanrifau 0, ±1, ±2, ..., a boed  yn set o rifau cymarebol  lle mae  a  yn  gyda ≠0.

Yn y canlynol, bydd y datrusiad i  lle mae un neu ragor o , , neu  yn sero yn cael ei alw'n "ddatrysiad distadl". Bydd datrusiad lle mae pob un o'r tri yn 'ddi-sero' yn cael ei alw'n "ddatrusiad annistadl".

***Y datganiad gwreiddiol.** Gyda , , ,  ∈  (h.y. mae *n*, *x*, *y*, *z* i gyd yn gyfanrifau positif) a  > 2 nid oes gan yr hafaliad  unrhyw ddatrusiad.

Mae bron pob llawlyfr poblogaidd ar y pwnc yn ei osod fel hyn, eithr mae pob llawlyfr arbenigol, mathemategol yn 
ei ddatgan dro :

* **Datganiad hafal 1:** nid oes gan , lle mae'r cyfanrif  ≥ 3, ddatrusiad annistadl , ,  ∈ .
* **Datganiad hafal 2:** , lle nad oes gan y cyfanrif  ≥ 3, unrhyw ddatrysiad annistadl , ,  ∈ .
* **Datganiad hafal 3:** , lle nad oes gan y cyfanrif  ≥ 3, unrhyw ddatrysiad annistadl ,  ∈ .
* **Datganiad hafal 4:** (y cysylltiad i'r gromlin eliptig): Os yw , ,  yn ddatrysiad annistadl i'r eilrif cysefin   , , yna bydd  ('cromlin Frey') yn gromlin eliptig.

## Cyfeiriadau
Categori:Theoremau mewn mathemateg
Categori:Damcaniaethau rhif
Categori:Gweithiau'r 1630au
Categori:Gweithiau 1995
Categori:Pythagoras
Parc Goodison

Stadiwm bêl-droed yn ninas Lerpwl, Lloegr yw **Parc Goodison**. Ers ei agor yn 1892 mae'n gartref i'r tim glas, Everton ac yn dal 39,572 o wylwyr. 

Mae'n stadiwm petryal dyda phob ochr yn ffurfio 'stand', sef eisteddle: y mwyaf, a'r cyntaf i'w godi yw stand Goodison Road, yr ail yw'r stand Park End, a cheir hefyd stand Ffordd Gwladys a stand Bullens Road, lle mae cefnogwyr y tîm y gwrthwynebwyr yn eistedd.

Cynhaliwyd yn Stadiwm Parc Goodison rhai o gemau Cwpan y Byd 1966, lle perfformiodd chwaraewyr fel Pelé ac Eusebio i dimau fel Brasil a Phortiwgal.

## Hanes 
Yn wreiddiol, chwaraeodd Everton ar gae agored yng nghornel de-ddwyreiniol cae Parc Stanley (ar safle lle bu cystadleuwyr C.P.D. Lerpwl yn ei ystyried dros ganrif yn ddiweddarach). Roedd y gêm swyddogol gyntaf ar ôl cael ei ailenwi'n "Everton o St. Domingo's" ym Mharc Stanley, ar 20 Rhagfyr 1879 gyda thîm o'r enw San Peter's yn eu herbyn, ac roedd y mynediad am ddim. Ym 1882, rhoddodd dyn o'r enw J. Cruit dir yn Ffordd y Priordy (Priory Road) gyda'r cyfleusterau angenrheidiol ar gyfer clybiau proffesiynol, ond gofynnodd i'r clwb adael ei dir ar ôl dwy flynedd oherwydd bod y torfeydd yn mynd yn rhy fawr a swnllyd.

Symudodd Everton i Anfield Road gerllaw, a chodwyd to dros y mannau gwylio. Chwaraeodd Everton ar faes Anfield o 1884 tan 1892.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yn Lerpwl
Categori:Everton F.C.
Andy Samberg

Actor, digrifwr, ysgrifennydd, cynhyrchydd a cherddor o'r Unol Daleithiau yw **Andy Samberg** (ganwyd 18 Awst 1978) Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel y prif cymeriad, Jake Peralta, yn y gomedi sefyllfa *Brooklyn Nine-Nine*. Mae hefyd yn aelod o'r grwp cerddoriaeth comedi The Lonely Island a roedd yn aelod o'r cast ar ''Saturday Night Live.

## Bywyd personol
Fe wnaeth Samberg gwrdd a'r cerddores Joana Newsom am y tro cyntaf yn un o'i gyngherddau. Ar ôl bod mewn perthynas am 5 mlynedd, priododd y ddau ar 23 Medi 2013 yn Big Sur, California. Yn Awst 2017, cyhoeddodd y cwpl enedigaeth eu merch.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Iddewig

Categori:Prosiect Wici Môn
Brooklyn Nine-Nine

Cyfres gomedi heddlu o'r Unol Daleithiau yw ***Brooklyn Nine-Nine***, a ddechreuodd ar 17 Medi 2013 ar Fox. Mae wedi ei leoli yn Brooklyn, Efrog Newydd ac mae'n dilyn Jake Peralta (Andy Samberg), detectif NYPD anaeddfed ond talentog yng nghanolfan heddlu 99fed Brooklyn.

## Cymeriadau
* Andy Samberg fel Jake Peralta
* Stephanie Beatriz fel Rosa Diaz
* Terry Crews fel Terry Jeffords
* Melissa Fumero fel Amy Santiago
* Joe Lo Truglio fel Charles Boyle
* Chelsea Peretti fel Gina Linetti
* Andre Braugher fel Raymond Holt
* Dirk Blocker fel Michael Hitchcock 
* Joel McKinnon Miller fel Norm Scully

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Rhaglenni teledu Fox
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect Wici Môn
BTS

bawd|BTS

Mae **BTS** (adwaenir hefyd fel y **Bangtan Boys**) yn grwp saith aelod o De Corea. Ar 12 Mehefin 2013, ymddangosodd yn gyntaf yn perfformio'r can "No More Dream" o'i albwm *2 Cool 4 Skool*.

## Aelodau
RM (Kim Namjoon), Jin (Kim Seokjin), Suga (Min Yoongi), J-Hope (Jung Hoseok) Jimin (Park Jimin), V (Kim Taehyung) a Jungkook (Jeon Jungkook). Rhyddhawyd BTS albwm newydd o'r enw *Map Of The Soul: Persona* ar 12 Ebrill 2019, gyda'r trac teitl "Boy with Luv" gyda'r canwr Americanaidd Halsey.

* Jin (진), ganed Kim Seok-jin (김석진) - canwr
* Suga (슈가), ganed Min Yoon-gi (민윤기) - rapiwr
* J-Hope (제이홉), ganed Jung Ho-seok (정호석) - rapiwr
* RM, ganed Kim Nam-joon (김남준) - arweinydd, rapiwr
* Jimin (지민), ganed Park Ji-min (박지민) - canwr
* V (뷔), ganed Kim Tae-hyung (김태형) - canwr
* Jungkook (정국), ganed Jeon Jung-kook (전정국) - canwr

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Bandiau o Dde Corea
Eglwys Anglicanaidd Canada

bawd|Arfbais Eglwys Anglicanaidd Canada
Eglwys Anglicanaidd ymreolus yng Nghanada yw **Eglwys Anglicanaidd Canada** (, ) sydd yn aelod o'r Cymundeb Anglicanaidd.

## Hanes 
[bawd|chwith|Eglwys Crist yn nhalaith [Ontario.]]
Codwyd yr eglwys Anglicanaidd cyntaf yng Nghanada yn Halifax, Nova Scotia, yn 1750. Yr esgob Anglicanaidd cyntaf a gysegrwyd i weithio'r tu allan i Brydain ac Iwerddon oedd Charles Inglis, Esgob Nova Scotia, a hynny yn 1787. Yn 1832 daeth yr Eglwys Anglicanaidd yn eglwys wladol Canada. Sefydlwyd y Synod Cyffredinol yn 1893 i uno a llywodraethu'r amryw esgobaethau.

## Strwythur ac aelodaeth 
bawd|Cyfarfod y Synod Cyffredinol yn Halifax yn 2010.
Mae gan Eglwys Anglicanaidd Canada 30 o esgobaethau, ac esgob yn bennaeth ar bob un. Mae hefyd dau esgob ychwanegol sydd yn gweithio tu hwnt i ffiniau unrhyw ardal benodol: yr Esgob Ordinari i Luoedd Arfog Canada, a'r Esgob Anglicanaidd Brodorol Cenedlaethol. Trefnir yr esgobaethau yn bedair talaith eglwysig, a phob un dan arweiniad archesgob. Cynhelir synodau lleol a rhanbarthol gan yr esgobaethau a'r taleithiau yn ogystal â'r Synod Cyffredinol sydd yn ymgynnull pob tair mlynedd i lywodraethu'r eglwys ar lefel genedlaethol. Llywydd y Synod Cyffredinol ydy'r primas, sydd yn bennaeth ar Eglwys Anglicanaidd Canada. Lleolir pencadlys yr Eglwys yn Toronto, dinas fwyaf Canada. Ar ddechrau'r 21g roedd rhyw 2,900 o eglwysi a 680,000 o aelodau gan Eglwys Anglicanaidd Canada.

## Pynciau llosg 
### Ysgolion preswyl 
O'r 19g hyd at 1969, rheolwyd system o ysgolion preswyl gan yr Eglwys Anglicanaidd i gymhathu plant brodorol i'r gymdeithas wen. Roedd camdriniaeth gorfforol a rhywiol yn gyffredin yn yr ysgolion, yn ogystal â'r hiliaeth yn erbyn diwylliant cynhenid y plant. Yn 1993 ymddiheuriodd yr Eglwys yn swyddogol am yr ysgolion, ac yn 2003 cytunodd i dalu $24&nbsp;miliwn yn iawndal i 80,000 o gyn-ddisgyblion.

### Uniadau cyfunryw 
Ers 2002, bu cryn dadlau yn yr Eglwys ynghylch uniadau cyfunryw.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Anglicaniaeth yng Nghanada
Categori:Y Cymundeb Anglicanaidd
Anglicanaidd
Luigi Alamanni

Bardd a gwleidydd Eidalaidd oedd **Luigi Alamanni** (28 Hydref 1495 – 18 Ebrill 1556).

## Bywgraffiad 
Ganwyd yn Fflorens i deulu nodedig. Ymddisgleiriodd yn ei astudiaethau athroniaeth a llenyddiaeth Roeg hynafol, a daeth yn gysylltiedig yn gynnar â'r teulu Medici. Bu'n rhaid iddo ffoi i Fenis yn 1522 am gynllwynio yn erbyn y Cardinal Giulio de' Medici (yn ddiweddarach y Pab Clement VII). Fe'i carcharwyd am gyfnod yn Brescia, ac wedi iddo gael ei ryddhau fe dreuliodd gyfnod alltud yn crwydro Ffrainc a Genoa. Dychwelodd i Fflorens yn 1527 yn sgil cwymp y Medici yn y ddinas honno, ond bu'n rhaid i adael unwaith eto pan ail-sefydlwyd llywodraeth y Medici yn 1532.

Penderfynodd Alamanni ymsefydlu yn Ffrainc ac yno bu'n ymwneud â nifer o gystadlaethau barddoni. Fe'i galwyd i lys y Brenin Ffransis I, a chafodd ei ddanfon ar sawl taith swyddogol i Rufain ac i Napoli. Derbyniodd Urdd Sant Mihangel am ei wasanaeth i'r goron, ac er ei hanes â'r Medici fe'i penodwyd i swydd o bwys yng ngosgordd Catrin de Medici. Cafodd ei ddanfon yn llysgennad i'r Ymerawdwr Siarl V yn 1544

Bu farw yn Amboise yn 1556. Roedd yn dad i ddau fab, a daeth un ohonynt yn Esgob Maçon.

## Barddoniaeth 
Cyhoeddwyd y casgliad cyntaf o'i farddoniaeth yn Lyons yn 1532–33, gan gynnwys galarganeuon, bugeilgerddi, dychangerddi, sonedau, emynau, salmau, a chyfieithiad o *Antigone* Soffocles. Cyfansoddodd gerdd ddidactig ddiodl ar bwnc amaeth, *Della Coltivatione*, a gyhoeddwyd ym Mharis yn 1546. Cyhoeddodd hefyd gerdd hir o'r enw *Girone il Cortefe* (1548), ar sail rhamant Ffrangeg. Ymhlith ei weithiau eraill, sydd yn llai enwog, mae'r arwrgerdd ''l'Avarchide'' a'r comedi *La Flora*. Mae'n debyg taw cyfraniad mwyaf Alamanni at lenyddiaeth Eidaleg yw cyfansoddi'r epigramau cyntaf yn nhafodiaith Tysgani. Roedd hefyd yn llythyrwr amlwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1495
Categori:Marwolaethau 1556
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Cyfieithwyr o'r Eidal
Categori:Cyfieithwyr o'r Roeg i'r Eidaleg
Categori:Emynwyr o'r Eidal
Categori:Epigramwyr o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Pobl o Weriniaeth Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Ffrainc
Categori:Sonedwyr Eidaleg
Bill English (actor)

Actor, cynhyrchydd, sgriptiwr a seren deledu o'r Unol Daleithiau yw **William Andrew** "**Bill**" **English** (ganwyd 8 Ebrill 1980).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
William Ormsby-Gore

Roedd **William Ormsby-Gore** (14 Mawrth 1779 - 4 Mai 1860), a oedd yn defnyddio'r enw **William Gore** tan 1815, yn filwr ac yn Aelod Seneddol Prydeinig a chynrychiolodd etholaethau yn yr Iwerddon, Cymru a Lloegr.

## Bywyd personol
Ganwyd William Gore yng Nghaerfaddon yn fab William Gore, AS Swydd Lentrim. Roedd teulu Gore yn deulu Eingl-Wyddelig bonheddig. Roedd yn ddisgynnydd i Syr Arthur Gore Barwnig 1af Newtown a  Syr Paul Gore Barwn 1af Magharabag. Roedd George Gore Twrnai cyffredinol yr Iwerddon ac Arthur Gore, Iarll 1af Arran  hefyd yn perthyn iddo.  Ei fam oedd Frances Jane Gorges, merch ac etifedd Ralph Gore, AS o Barrow Mount, Swydd Kilkenny, gweddw Syr Haydocke Evans Morres, ail farwnig.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton, y Deml Ganol (1796) a Choleg Merton, Rhydychen (1797)

Priododd  Mary Jane Ormsby ym 1815. Roedd Mary Jane Ormsby yn etifedd ystadau Glyn Cywarch, Clenennau a Brogyntyn. Wrth ei phriodi hi newidiodd William Gore enw'r teulu i Ormsby-Gore. Bu iddynt 3 mab a 2 ferch. Daeth eu mab hynaf, John Ralph Ormsby-Gore yn Farwn 1af Harlech ym 1876 ac ar ei farwolaeth ef daeth eu hail fab William Richard Ormsby-Gore yn 2il Farwn Harlech.

## Gyrfa
bawd|chwith|Neuadd Brogyntyn
Ymunodd Ormsby-Gore â'r Fyddin Brydeinig a fel cornet ym 1798 bu'n is-gapten yn gatrawd 1af Gwarchodwyr y Dragŵn ym 1800. Fe'i dyrchafwyd yn gapten ym 1802, yn uwchgapten ym 1802 ac yn uwchgapten breiniol ym 1813. Aeth ar hanner cyflog gyda'r 86fed gatrawd y Troedfilwyr ym 1815. Ymadawodd y Fyddin ym 1829.

Ei brif yrfa oedd rhedeg ei ystadau enfawr. Roedd ystâd Brogyntyn yn 4,000 erw ac yn rhoi dylanwad iddo yng Nghroesoswallt a diddordebau yn Swydd Amwythig a Sir Drefaldwyn. Clenennau, ystâd 3,997 erw yn Eifionydd, oedd hen sedd Owens Brogyntyn, a oedd wedi rheoli Cricieth, bwrdeistref gyfrannol Caernarfon, a hwy oedd y tirfeddianwyr mwyaf yn Llanfihangel-y-Pennant a Phenmorfa yn Sir Gaernarfon a Llanfihangel-y-Traethau yn Sir Feirionnydd

## Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Ormsby-Gore i Dŷ'r Cyffredin dros Swydd Leitrim ym 1806, sedd a gadwodd hyd 1807. Rhwng 1830 a 1831 bu'n Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Caernarfon a bu'n cynrychioli Gogledd Swydd Amwythig yn y Senedd o 1835 i 1857.

Fe'i penodwyd yn Uchel Siryf Swydd Amwythig am dymor 1817-18 ac Uchel Siryf Sir Gaernarfon am 1820-21.

Gwasanaethodd fel Maer Croesoswallt o 1823 i 1824 a fu'n maer etifeddol Criceth o 1827.

## Marwolaeth
bawd|Eglwys Sylatyn
Bu farw ym Mrogyntyn yn 81 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yn Sylatyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1779
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl
Data cysylltiedig

bawd|Deiagram yn dangos pa setiau Data Agored Cysylltiedig oedd wedi'u cysylltu â'i gilydd yn Chwefror 2017. Cafodd hwn ei gynhyrchu gan brosiect Linked Open Data Cloud.
Ym maes cyfrifiadureg, mae **data cysylltiedig** (Saesneg: *linked data*, yn aml yn cael ei ysgrifennu â phrif lythrennau) yn ddull o gyhoeddi data strwythuredig fel y gellir ei gysylltu a'i wneud yn fwy defnyddiol trwy ymholiadau semantaidd. Mae'n adeiladu ar safonau technolegau'r We fel HTTP, RDF a URIs, ond yn hytrach na'u defnyddio i weini tudalennau gwe i ddarllenwyr dynol yn unig, mae'n eu hymestyn i rannu gwybodaeth mewn ffordd y gellir ei ddarllen yn awtomatig gan gyfrifiaduron. Rhan o weledigaeth data cysylltiedig yw bod y rhyngrwyd yn dod yn gronfa ddata byd-eang.

Tim Berners-Lee, cyfarwyddwr Consortiwm y We Fyd-eang (W3C), wnaeth fathu'r term yn 2006, a hynny mewn nodyn dylunio am brosiect y We Semantaidd.

Gall data cysylltiedig hefyd fod yn ddata agored, fel arfer yn cael ei ddisgrifio fel **data agored cysylltiedig** (Saesneg: *linked open data*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Y We Fyd-Eang
Categori:Cyflwyniadau 2007
William Richard Ormsby-Gore, 2il Farwn Harlech

Roedd **William Richard Ormsby-Gore, 2il Barwn Harlech** (3 Mawrth 1819 – 26 Mehefin 1904), yn filwr ac Aelod Seneddol Prydeinig.

## Cefndir 
Roedd William yn fab i William Ormsby-Gore a Mary Jane Ormsby. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Eton.

Yn ugain oed ymunodd â 53 Catrawd y Troedfilwyr ym 1839 fe'i codwyd yn is-gapten ym 1841. Trosglwyddodd i gatrawd y Light Dragoons fel capten ym 1846 a chafodd ei ddyrchafu'n uwchgapten ym 1852.

## Gyrfa wleidyddol 
Yn etholiad cyffredinol 1841, etholwyd Ormsby-Gore yn ddiwrthwynebiad fel yr AS Geidwadol dros Swydd Sligo. Yn  etholiad cyffredinol 1852 cafwyd cystadleuaeth ar gyfer y sedd a chafodd ei orchfygu gan ymgeisydd Rhyddfrydol a oedd yn tueddu at genedlaetholdeb. Dychwelodd i'r Senedd mewn isetholiad ar 17 Mai 1858 fel yr AS dros Swydd Leitrim, sedd a gadwodd hyd 1876.

Prynodd Ormsby-Gore ystâd yn Derrycarne ger Dromod yn Swydd Leitrim. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Leitrim am dymor 1857. Fe'i penodwyd yn Arglwydd Raglaw Swydd Leitrim ym 1878, gan gadw'r swydd hyd ei farwolaeth.

## Arglwydd Harlech 
Ar 14 Ionawr 1876, codwyd John ei frawd i'r bendefigaeth fel y Barwn 1af Harlech. Gan nad oedd gan John etifedd gwrywaidd rhoddwyd y Barwniaeth iddo gyda hawl gweddilliad statudol yn enwi ei frawd William yn etifedd tybiedig. Fel mae'n digwydd bu farw'r Barwn gyntaf o fewn 6 mis i'w ddyrchafiad, ac ar 15 Mehefin 1876 daeth William Ormsby-Gore yn ail Farwn Harlech.

Penodwyd Harlech yn Ddirprwy Raglaw Swydd Amwythig ar 22 Chwefror 1882.

## Priodas a phlant 
Priododd yr Arglwydd Harlech y Fonesig Emily Charlotte Seymour, merch yr Admiral Syr George Francis Seymour a chwaer Francis Hugh George Seymour, 5ed Ardalydd Hertford ym 1850. Bu iddynt chwech o blant. Rhoddwyd ei gorff i orwedd yng nghladdgell y teulu yn Eglwys Sylatyn . Fe'i holynwyd i'r farwniaeth gan George, ei fab hynaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Barwniaid Harlech
Categori:Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Categori:Prosiect Wicipobl
Ademola Lookman

Pêl-droediwr proffesiynol Seisnig yw **Ademola Lookman Olajade Alade Aylola Lookman** (ganwyd 20 Hydref 1997 yn Wandsworth).

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn chwarae fel blaenwr gyda Charlton yn 2015 lle sgoriodd 10 gôl mewn 45 gêm.

## Gyrfa Clwb
Symudodd Lookman i Everton yn 2017 am ffi o tua £11 miliwn sef y ffi mwyaf a dalwyd am chwaraewr o'r drydydd gynghrair. Sgoriodd Lookman yn ei gêm cyntaf i Everton yn erbyn Manceinion mewn gem 4-0 i Everton. Sgoriodd Lookman y pedwerydd gôl.

Yn Ionawr 2018 trefnodd rheolwr Everton Sam Allardyce ei roi ar fenthyg i Derby County ond mynnodd Lookman ar drywydd gwahanol ac aeth ar fenthyg i dîm Almaenig RasenBallsport Leipzig, lle sgoriodd pum gôl mewn 11 gêm - a gwnaeth argraff dda iawn allan yn yr Almaen. Daeth y cytundeb i ben yn Mai 2018.

Erbyn hyn mae Lookman dal yn chwarae i Everton ac yn dangos potensial, ond yn chael hi'n anodd torri i'r tîm cyntaf.

## Gyrfa Genedlaethol
Mae Ademola'n chwarae i dîm dan-21 Lloegr; roedd yn rhan allweddol o'r tîm a enillodd y twrnamaint dan-21 yn Japan yn 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Iard sgrap Dai Woodham

Roedd **Iard sgrap Dai Woodham** yn iard sgrap yn y Barri, Bro Morgannwg, ac oedd yn allweddol yn hanes Rheilffyrdd treftadaeth Prydain. Daeth dros 80% o’r locomotifau sydd yn rhedeg arnynt heddiw o Iard sgrap Dai Woodham. Aeth 297 locomotifau i’r iard a chafodd 213 eu hachub a throsglwyddo i reilffyrdd treftadaeth..

## Hanes
Sefydlwyd y cwmni gan Albert Woodham yn 1892 gyda iard yn Heol Thomson, Y Barri. Prynwyd ac ailwerthwyd pren, raffau a metal o’r cymniau yn ardal Dociau’r Barri. Gadawodd un o’i feibion, Dai, y fyddin ym 1947, a chymerodd y cwmni drosodd, yn ei ailenwi'r Brodir Woodham..

Yn y 1960au, penderfynwyd cael gwared o locomotifau stêm Rheilffyrdd Prydeinig; sgrapiwyd llawer gan weithdai y rheilffyrdd, ond aeth rhai i gwmnïau sgrap dros Brydain. Cymerodd y Brodir Woodham llawer ohonynt, a miloedd o wagenni hefyd. Roedd sgrapio wagenni’n broses cyflymach ac yn rhatach, felly cadwyd y locomotifau wrth gefn. Sylweddolwyd yn gyflym gan reilffyrdd treftadaeth, a gan unigolion hefyd, bod nifer fawr o locomotifau stêm ar gael i brynu. Roedd Dai Woodham yn ddyn busnes, ond datblygwyd perthynas rhyngddo a’r rheilffyrdd treftadaeth. Arhosodd locomotifau yn y iard sgrap tra chodwyd digon o arian i’w prynu. Erbyn 1987, roedd y locomotifau i gyd wedi gadael yr iard. Prynwyd y 10 olaf gan y cyngor lleol; rhai o’r deg wedi cael eu hatgyweirio, a’r gweddill wedi defnyddio i drwsio locomotifau eraill..

6023 King Edward II train at scrapyard.jpg|Locomotif GWR 6023 *King Edward II* yn y iard sgrap, 1982
Woodhamsscrapyeard.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Y Barri
Categori:Rheilffyrdd treftadaeth Cymru
Cinio Dydd Sul

[bawd|300x300px|Cinio dydd Sul yn cynnwys cig eidion rhost, [Taten|tatws rhost, llysiau eraill a phwdin Efrog.]]
Pryd o fwyd traddodiadol i wledydd Prydain yw **cinio dydd Sul** sydd fel arfer yn cael ei weini ar ddydd Sul ac yn cynnwys cig rhost, tatws rhost, ac ychwanegiadau fel llysiau, grefi, pwdin Efrog a stwffin. Gall hefyd gynnwys llysiau eraill fel panas rhost, pys, moron, ffa, ysgewyll, blodfresych (yn aml gyda chaws) a brocoli. Mae cinio dydd Sul hefyd yn boblogaidd mewn rhannau o Iwerddon, yn arbennig yn Ulster.

Daeth y cinio dydd Sul yn bryd a oedd yn cael ei fwyta ar ôl gwasanaethau Cristnogol yn y bore. Mae'r arferiad o gael pryd mawr o fwyd yn dilyn gwasanaethau i'w weld mewn diwylliannau Ewropeaidd eraill ac mewn gwledydd Cristnogol o amgylch y byd.

Categori:Prydau o fwyd
Categori:Bwyd a diod yng Nghanada
Categori:Coginiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Bwydydd pob
Triawdau Pythagoraidd

Set o rifau yw'r **triawdau Pythagoraidd**, sef tri cyfanrif positif , , ac , lle mae . Yn aml, caiff y rhifau triphlyg hyn eu sgwennu fel , a'r enghraifft fwyaf adnabyddus yw . Os yw  yn driawd Pythagoraidd, yna
mae  hefyd, ar gyfer unrhyw cyfanrif positif .

**Triawd cysefin Pythagoraidd** yw'r set  lle mae ,  ac  yn 'gyd-gysefin' (*coprime*), hynny yw, nid oes ganddynt rannydd cyffredin mwy nag 1. Mae'r triongl a gaiff ei ffurfio gyda rhifau triphlyg Pythagoras yn driongl ongl sgwâr, a gelwir ef yn **"driongl Pythagoras"**.

O fewn Theorem Olaf Fermat, mae gan yr hafaliad Pythagoraidd  nifer anfeidraidd o gyfanrifau positif ar gyfer *x*, *y*, a *z*; sef y triawdau Pythagoraidd hyn.

Daw'r enw o theorem Pythagoras, ac mae'n nodi fod hyd holl ochrau triongl yn bodloni'r fformiwla . Felly, y triawd yw'r dair ochr hyn, y tri cyfanrif yma o'r triongl ongl sgwâr. Sylwer fod yn rhaid i'r ochrau fod yn gyfanrifau. Er enghraifft, er bod triongl gyda'i hochrau yn  and  yn driongl ongl sgwâr, nid yw  yn driawdau Pythagoraidd gan nad yw  yn gyfanrif. Ar ben hyn, nid oes gan 
 a  rannydd cyffredin sy'n gyfanrif, gan nad yw  yn anghymarebol.

Gŵyr mathemategwyr am driawdau Pythagoraidd ers canrifoedd ac mae'r enghraifft gynharaf ohonynt i'w weld ar lechen o glai a elwir yn "Plimpton 322" ac a ganfuwyd ym Mabilon ac a ysgythrwy i mewn i'r clai tua 1800 CC. Fe'i canfuwyd gan Edgar James Banks ychydig wedi 1900.

## Enghreifftiau
Ceir 16 triawd cysefin Pythagoraidd, gyda :

Noder, fodd bynnag, nad yw (6, 8, 10) yn driawd cysefin Pythagoraidd, gan ei fod yn lluoswm o (3, 4, 5).

Yn ychwanegol at y rhain, mae'r canlynol yn driawdau cysefin Pythagoraidd gyda :

## Cynhyrchu triawdau
Mae 'fformiwla Euclid' yn fformiwla ffwndamental ar gyfer cynhyrchu triawdau Pythagoraidd, o dderbyn parau o gyfanrifau *m* ac *n* gyda . Noda'r fformiwla fod y cyfanrifau

: a = m^2 - n^2 ,\ \, b = 2mn ,\ \, c = m^2 + n^2 

yn ffurfio triawd Pythagoraidd.

Mae'r triawd a gynhyrchir o fformiwla Euclid yn gysefin os a dim ond os yw *m* ac *n* yn gyd-gysefin ac nad yw'r ddau yn odrifau.

## Gweler hefyd 
* Rhannydd cyffredin mwyaf

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Hafaliadau
Categori:Pythagoras
Categori:Damcaniaethau rhif
Categori:Geometreg trionglau
Ffriganiaeth

bawd|Ffriganiaid yn chwilota am fwyd gwyllt mewn parc yn Efrog Newydd.
Arfer ac ideoleg o gyfranogiad cyfyngiedig yn yr economi gonfensiynol a'r treuliant lleiaf o adnoddau, yn arbennig trwy adfer nwyddau gwastraff fel bwyd, yw **ffriganiaeth**. Mae'r gair 'ffrigan' yn dod o'r Saesneg, "freegan" sy'n gyfansoddair o'r geiriau "free" a "vegan".

Tra bod figaniaid yn osgoi prynu cynnyrch anifeiliaid fel gwrthdystiad yn erbyn egsploetio anifeiliaid, mae ffriganiaid - mewn theori, o leiaf - yn osgoi prynu *unrhywbeth* fel gweithred o wrthdystiad yn erbyn y system fwyd yn gyffredinol.

Mae ffriganiaeth yn aml yn cael ei ystytried yn gyfystyr â chwilio trwy fwyd gwastraff, ond mae ffriganiaid yn cael eu hadnabod am eu hymlyniad ag ideoleg gwrth-brynwriaethol a gwrth-gyfalafol ac am gofleidio strategaethau byw amgen, sgwatio mewn adeiladau gwag, a "garddio guerrilla" mewn parciau dinesig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dietau
Camlas Trent a Merswy

[250px|bawd|[Lifft cychod Anderton ]]
[bawd|250px|Y gamlas ger [Sandbach ]]

Mae **Camlas Trent a Merswy** yn gamlas 93 milltir o hyd rhwng Camlas Bridgewater yn Preston Brook, Swydd Gaer a Dyfrffordd Trent yn Shardlow, Swydd Derby. Mae’r gamlas yn mynd trwy Barnton, Anderton, Middlewich, Wheelock, Kidsgrove, Stoke on Trent, Etruria, Stone a Burton upon Trent. Gan ddefnyddio ei chysylltiadau gyda chamlesi eraill, mae’n bosibl cyrraedd Manceinion, Birmingham, Llundain a Hull.

Mae’r gamlas yn un gul, heblaw am y darn rhwng Shardlow a Burton upon Trent (ar gyfer cychod mwy Afon Trent). Ehangwyd y gamlas yn ystod tr 1890au rhwng Anderton a Dyfrffordd Weaver ar gyfer cychod mwy Afon Weaver. Mae nodweddion y gamlas yn cynnwys Lifft Cychod Anderton, Twnnel Harecastle, Dyfrbont Afon Dove a Lociau Swydd Gaer.

## Hanes
Pasiwyd deddf i adeiladu’r gamlas (gyda enw’r Gamlas Grand Trunk), a hefyd camlas arall yn ei chysylltu ag Afon Hafren ym 1766. Torrwyd y tir cyntaf gan Josiah Wedgwood yn ystod yr un flwyddyn. Peiriannydd i’r 2 gamlas oedd James Brindley. Un o noddwyr y gamlas oedd Josiah Wedgwood. Mae’r gamlas yn mynd trwy Stoke-on-Trent ac roedd hi’n ffordd dda o gludo crochenwaith. Adeiladwyd Twnnel Harecastle dros cyfnod o 11 mlynedd. Prynwyd y gamlas gan Reilffordd Gogledd Swydd Stafford ar 15 Ionawr 1847 oherwydd gwrthwynebiad cwmni’r gamlas i’r rheilffordd. Bu farw Brindley cyn cwblhâd y gwaith adeiladu. Roedd y gamlas yn holl-bwysig yn natblygiad yr ardal o gwmpas Stoke-on-Trent a hefyd Burton upon Trent. Cariwyd nwyddau, gan gynnwys glo, halen, crochenwaith a chwrw, hyd at y 1950au.

## Canghennau
Gwelir y gangen Wardle yn rhan o gangen Middlewich Camlas y Grand Union erbyn hyn. Gwelir y gangen Hall Green yn rhan o Gamlas Macclesfield. Mae cangen Caldon wedi dod yn Gamlas Caldon erbyn hyn. Mae’r Gamlas Trent  a Merswy yn cysylltu â Dyfrffordd Weaver trwy’r Lifft Cychod Anderton. Mae’n cysylltu hefyd â Gamlas Swydd Stafford a Swydd Gaerwrangon a Gamlas Coventry. Atgyfodir Camlas Derby a Sandiacre.

## Cyfeiriadau
Trent a Merswy
Categori:Cludiant yn Swydd Gaer
Categori:Cludiant yn Swydd Stafford
Categori:Cludiant yn Swydd Derby
Fantastic Beasts and Where to Find Them (ffilm)

Mae ***Fantastic Beasts and Where to Find Them*** yn ffilm ffantasi a lansiwyd yn 2016 ac a gyfarwyddwyd gan David Yates. Cynhyrchiad ar y cyd rhwng gwledydd Prydain ac America ydyw ac mae'n 'spin-off' o gyfres ffilm Harry Potter, a sgrifennu gan J.K. Rowling. Ysbrydolwyd gan y ffilm o'r un enw.

Mae cast y ffilm yn cynnwys, Eddie Redmayne, Katherine Waterston, Dan Fogler, Alison Sudol, Ezra Miller, Samantha Morton, Jon Voight, Carmen Ejogo, ac Colin Farrell. Hon oedd y ffilm cyntaf yn y gyfres ffilm *Fantastic Beasts*.

Ymddangosodd **Fantastic Beasts and Where to Find Them** am y tro cyntaf yn Efrog Newydd ar 10 Tachwedd 2016 a chafodd ei rhyddhau ledled y byd ar 18 Tachwedd 2016. Derbyniodd agolygiad positif, yn gyfredinol, a chynhyrchodd $814 miliwn ledled y byd. Enwebwyd y ffilm ar gyfer pum BAFTA, gan ennill wobr Dylunio Cynhyrchiad Gorau, ac fe'i enwebwyd ar gyfer dwy Wobr yr Academi, gan ennill y Dylunio Gwisgoedd Gorau. Cafodd dilyniant ei rhyddhau ar 16 Tachwedd or enw *Fantastic Beasts: The Crimes of Grindelwald*.

## Actorion
* Eddie Redmayne fel Newt Scamander.
* Katherine Waterston fel Tina Goldstein.
* Dan Fogler fel Jacob Kowalski.
* Alison Sudol fel Queenie Golstein.
* Ezra Miller fel Credence Barebone.
* Samantha Morton fel Mary Lou Barebone.
* Jon Voight fel Henry Shaw Sr.
* Carmen Ejogo fel Seraphina Picquery.
* Colin Farrell fel Percival Graves
* Ron Perlman fel y llais o Gnarlack
* Ronan Raftery fel Langdon Shaw
* Josh Cowdery fel Henry Shaw Jr
* Faith Wood-Blagrove fel Modesty Barebone
* Jenn Murray fel Chastity Barebone
* Kevin Guthrie fel Mr. Abernathy
* Johnny Depp fel Gellert Grindelwald
* Zoë Kravitz fel Leta Lestrange

## Dilyniannau
Yn Hydref 2014, cyhoeddodd y stiwdio fod y ffilm yma'n dechra o drioleg. Yng Ngorfennaf 2016, cadanhaodd David Yates fod J.K. Rowling wedi ysgrifennu'r sgript ffilm ar gyfer yr ail ffilm ac fod ganddi syniad ar gyfer y trydydd. Yn Hyfdref 2016, cyhoeddodd J.K. Rowling fod fydd y gyfres yn cynnwys pump ffilm.

Mae'r dilyniant cyntaf dan y teitl *Fantastic Beasts: The Crimes of Grindelwald*, wedi cael ei rhyddhau nol ar y 16 Tachwedd 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2016
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Prosiect Wici Môn
Blasiales

Urdd o lysiau'r afu yw **Blasiales**, gyda dim ond un teulu a dwy rywogaeth.

Arferid dosbarthu'r urdd hon ymhlith y Metzgeriales, ond mae astudiaeth foleciwlar diweddar wedi awgrymu ei rhoi yn nosbarth y Marchantiopsida.

## Tacsonomeg
* **Blasiales** Stotler & Crandall-Stotler 2000
** †Treubiitaceae Schuster 1980
*** †*Treubiites* Schuster 1966
**** †*Treubiites kidstonii* (Walton 1925) Schuster 1966
** Blasiaceae von Klinggräff 1858
*** *Blasia* Linnaeus 1753
**** *Blasia pusilla* Linnaeus 1753
*** *Cavicularia* Stephani 1897 non Pavesi 1881
**** *Cavicularia densa* Stephani 1897

## Cyfeiriadau
Categori:Blasiales
Categori:Llysiau'r afu
O. P. Huws

Dyn busnes a chynghorydd sir o Gymru oedd **Owen Pennant Huws** (25 Mawrth 1943 – 3 Mehefin 2025) neu **O. P. Huws** fel yr oedd yn cael ei adnabod.

Yn enedigol o Ddyffryn Ceiriog, aeth O.P. i fyw i Ddyffryn Nantlle yn ŵr ifanc. 

## Gyrfa 
### Gwleidyddiaeth 
Dechreuodd ymgyrchu dros Blaid Cymru ar ôl cael ei ysbrydoli gan un o gynghorwyr Dyffryn Nantlle, Wmffra Roberts.

Roedd yn gynghorydd Plaid Cymru dros ward Llanllyfni a Nantlle ar Gyngor Sir Gwynedd hyd at 2012. Yn Hydref 2023, derbyniodd Wobr Cyfraniad Arbennig yng Nghynhadledd Plaid Cymru yn Aberystwyth. Cyflwynwyd y wobr gan ei gyfaill Alun Ffred, ac fe'i derbyniwyd gan ei fab, Bleddyn Owen Huws.

### Busnes 
Un o'i fusnesau cyntaf oedd Cywion Ieir Cartref lle'r oedd magu cyw ieir a thyrcwns yn eu miloedd ar ei fferm yn Nebo, Gwynedd.

Yn yr 1980au roedd yn gynhyrchydd teledu gyda chwmni Na-Nog, a gynhyrchodd y rhaglen boblogaidd *Reslo* ar gyfer S4C.

Ar ddechrau'r 1990au sefydlodd Fideo Sain fel adran annibynnol o fewn Cwmni Recordiau Sain yn y 1990au. Bu Sain yn dosbarthu fideos o raglenni S4C ers canol yr 80au, ond gyda'r fenter newydd ychwanegwyd fideos gwreiddiol. Yn Fideo Sain y dechreuodd Wil Cwac Cwac a Guto Gwningen siarad Cymraeg ar fideo a DVD. Ym 1997, newidiwyd yr adran fideo'n adran aml-gyfryngol, gydag O.P. yn bennaeth arni. Yn 2007, fe ymddeolodd fel Pennaeth yr Adran Amlgyfrwng. Ymddiswyddodd fel cyfarwyddwr o Sain yn 2019.

Roedd yn un o sefydlwyr Antur Nantlle yn 1992 ac ymddeolodd o'r bwrdd yn 2016. Roedd yn un o gyfarwyddwyr Bragdy Lleu ym Mhenygroes rhwng 2013 a 2017. Mewn teyrnged iddo, dywedodd Dafydd Iwan ei fod yn ddyn “llawn syniadau” oedd yn “awyddus iawn i ddatblygu unrhyw fath o fenter neu fusnes yn y gymuned.”

Cynhaliwyd ei angladd ar ddydd Iau, 10 Gorffennaf 2025. Roedd gwasanaeth i'r teulu'n unig yn Amlosgfa Bangor wedi ei ddilyn gan wasanaeth coffa cyhoeddus yng Nghapel y Groes, Pen-y-groes, am 1:00 o'r gloch.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
John Roberts (cerddor)

Cerddor oedd **John Roberts** (1806 – 18 Tachwedd 1879).

## Cefndir
Ganwyd Roberts yn y Bala. Yn fachgen, roedd yn gwneud gwaith llafur ar y ffermydd o gwmpas ei gartref. Yn ddyn ifanc, symudodd i Aberystwyth a dysgodd y grefft o gerfio.

## Cerddoriaeth
Aeth ymlaen i astudio cerddoriaeth ac roedd yn rhan fawr o fywyd cerddorol y dref a'r ardal lleol. Cyfansoddodd y diwn 'Alexander' pan oedd yn 18 oed ac ym 1853 roedd y diwn ym mysg cant o donau yn Perorydd y Cysegr. Dan olygiaeth yr organydd o Aberystwyth, J. Wilks, cyhoeddodd Serff Cymru oedd yn cynnwys anthemau a chorganau.

## Blynyddoedd olaf
Am flynyddoedd, bu'n arwain y canu yng nghapel Bedyddwyr Penpound wedi iddo symud i Aberdar ym 1855. Ym 1873, dychwelodd i Aberystwyth a bu farw yno ar 18 Tachwedd 1879. Yng nghladdfa Aberystwyth mae ei fedd.

## Ffynonellau
*M. O. Jones, Bywgraffiaeth Cerddorion Cymreig (1890);
*Y Cerddor, Mehefin 1893 a Mehefin 1918;
*Cymru (O.M.E.), 1899.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Marwolaethau 1879
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Bala

Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
William Roberts (awdur)

Gweinidog o Gymru oedd **William Roberts** (25 Medi 1809 – 1887).

## Cefndir
Ganwyd yn Llanerchymedd. Offeiriad o'r enw John Richards a addysgwyd William Roberts. Mynychodd a ysgol William Griffith, gweinidog gyda'r Annibynwyr, Caergybi. Yn 1829 dechreuodd Roberts bregethu yng nghapel Hyfrydle, Caergybi. Aeth ymlaen i Ddulyn am ychwaneg o addysg. Daeth rai o Gymry Dulyn at ei gilydd, gan ffurfio eglwys Gymraeg yn y ddinas. Creda llawer mai ef yw un o bregethwyr mwyaf poblogaidd Sir Fon erioed.

Cafodd ei ordeinio yn 1848. Yn 1855, aeth i fugeilio eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn Efrog Newydd, ble ddaru arolygu argraffiad y Beibl Cymraeg cyntaf a gyhoeddwyd yn 1858.

## Blynyddoedd olaf
Yn 1877 symudodd o Efrog Newydd i fugeilio eglwys Mariah, Utica, ac arhosodd yno am 10 mlynedd, tan bu farw yn 1887.

## Ffynonellau
*Moriah, Utica, N.Y., U.S.A., 1830-1930, 1830-1930, 16-7;
*T. S. Griffiths, Hanes y Methodistiaid Calfinaidd yn Utica, N.Y. (Utica 1896), 1936, 92-104.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
Richard Owen (Y Diwygiwr)

Diwygiwr a gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd oedd **Richard Owen** (1839 – 16 Chwefror 1887).  Cafodd ei fagu yn Ystum Werddon, Llangristiolus, Ynys Mon. Ei fam oedd Mary Owen a'i dâd John Owen.  Bu farw ei dad pan oedd yn 11 mlwydd oed a fe gollodd ei frawd hynnaf ar ôl tua blwyddyn.

Ei briod oedd Ellen Owen (née Evans) yn 1867.  Am bedair blynedd roeddent yn byw yn Rhos-cefn-hir. Pentraeth — Ellen yn masnachu, ac Richard yn efengylu. Roedddent wedyn yn byw am dymor yn Llundain, ac ar ei ddychweliad yn ôl yn 1873 fe'i hordeiniwyd.  Ar ôl dod yn ôl ac ymsefydlu roedd yn amlwg ei fod wedi cael dylanwad dros Gymru gyfan. Am dymor byr roedd ei gartref yn Ninbych ac wedyn yn Aberystwyth, a bu farw yn Nhycroes, Pentraeth, Môn.

## Gyrfa
Pan ddaeth yr amser iddo ymuno a'r weinidogaeth roedd gwrthdaro ymysg yr arweinwyr. Fe ymunodd a Goleg y Bala yn 1863, roedd yn anodd iawn, hyd yn oed amhosib, iddo i wneud cynnydd enfawr yn ei waith gan ei fod yn efengylydd wneuthur.

## Ffynonellau
*W. Pritchard, Cofiant a Phregethau y Parch. Richard Owen, y 'Diwygiwr' (Amlwch 1889), 1889;
*Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen... from the earliest times to the present (1908);
*Y Traethodydd, 1888, 296-310.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
John Prichard (awdur)

Gweinidog ac awdur o Gymru oedd **John Prichard** (1821 – 18 Hydref 1889).

## Cefndir
Fe'i ganwyd yn Amlwch. Gweithiodd ar Fynydd Parys am gyfnod. Pe bynnag yn 1844 dechreuodd bregethu, ac yn 1845 aeth i Goleg y Bala. Treuliodd chwe mlynedd yn cenhadu a chadw ysgol ym Mancot, Sir y Fflint. Yn 1853 dychwelodd i Amlwch, ble cadwai ei wraig siop hyd 1863. Cafodd ei ordeinio yn 1857, ac yn 1864 penderfynodd bugeilio eglwys Porth Amlwch. Ymddeolodd yn 1884. Caiff ei ddisgrifio fel 'pregethwr poblogaidd anghyffredin' trwy Gymru gyfan.

## Ffynonellau
**Y Gwyddoniadur Cymreig* (1889–96) (ail arg.), viii, 468o-468p
*R. Hughes, *Robert Owen* (Jena, 1905)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
Eleazar Roberts

Cerddor, cyfieithydd a seryddwr amatur oedd **Eleazar Roberts** ( 15 Ionawr 1825 – 6 Ebrill 1912). Roedd yn fab i John a Margaret Roberts. Pan yn ddeufis oed fe symudon nhw i Lerpwl. Cafodd ei addysg yn ysgol Owen Brown, Rose Place, a'r Liverpool Institute. Fe aeth i weithio i swyddfa gyfieithwyr yn 13 mlwydd oed.

## Cefndir
Ganwyd ym Mhwllheli, Sir Gaernarfon. Yn 1853 aeth i swyddfa clerc yr ustusiaid, a dringodd i'r safle o brif gynorthwywr i glerc ynad cyflog y ddinas; daliodd y swydd hyd ei ymddiswyddiad yn 1894. Gwnaed ef yn ustus heddwch yn 1895. Ysgrifennodd i'r cylchgronau *Y Drysorfa*, *Y Traethodydd*, a'r *Geninen*, ac yn wythnosol i'r *Amserau* dan yr enw "Meddyliwr". Astudiodd seryddiaeth a chyfieithodd ddwy gyfrol Dr. Dick ar y gyfundrefn heulog yn Gymraeg, ac âi o gwmpas i ddarlithio ar seryddiaeth. Ef a ysgrifennodd gofiant Henry Richard ("Apostol Heddwch") a'r nofel Gymraeg *Owen Rees*, sydd yn darlunio bywyd Cymreig yn Lerpwl. Ef oedd arloeswr cyfundrefn y tonic sol-ffa yng Nghymru, a theithiodd ar hyd a lled Cymru i'w hegluro ac i sefydlu dosbarthiadau cerddorol. Cyhoeddodd *Bywyd a Gwaith Henry Richard AS*, *Llawlyfr Caniadaeth*, *Llawlyfr y Tonic Solffa*, *Llawlyfr i ddarllen yr Hen Nodiant*, a *Hymnau a Thonau*. Bu'n flaenor ac yn arweinydd y canu yng nghapel Netherfield Road, ac ef (gyda John Edwards) a arweiniodd y gymanfa ganu gyntaf yn Lerpwl yn 1880. Ef a gyfansoddodd yr emyn poblogaidd "O na bawn yn fwy tebyg i Iesu Grist yn byw". Bu farw 6 Ebrill 1912, a chladdwyd ef ym mynwent Anfield, Lerpwl.

## Ffynonellau
**Y Cerddor*, Awst 1896 a Mai 1912
*J. Hughes Morris, *Hanes Methodistiaeth Liverpool* (Lerpwl, 1929-1932)
*J. Thickens, ''Emynau a'u Hawduriaid'' (1945)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Cerddorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Seryddwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
Robert Herbert Williams

Cerddor o Gymro oedd **Robert Herbert Williams** (1805 – 20 Tachwedd 1876).

## Cefndir
Ganwyd ym mhlwyf Bangor, Sir Gaernarfon. Pan oedd yn fachgen, symudodd ei deulu i Lerpwl. Cafodd ei fagu fel dilledydd ac roedd ei deulu yn cadw siop ar Basnett Street ar gongl Williamson Square, Lerpwl.

## Cerddoriaeth
Yn 17 oed, cyfansoddodd yr emyn 'dymuniad' a chafodd ei weld gyntaf yn Y Drysarfa yn Ionawr 1835. Cafodd ei chyhoeddi wedyn yng Nghasgliad o Ddarnau ym 1843. Mae o wedi cyfansoddi sawl emyn arall ac wedi cyhoeddi casgliad bach ohonynt ym 1848 o dan yr enw Alawydd Trefriw.

## Blynyddoedd olaf
Am rai flynyddoedd, roedd yn byw yn Drogheda, Iwerddon. Dychwelodd i Lerpwl am gyfnod cyn mynd i fyw i Corfandy, Porthaethwy pan oedd yn wael nes iddo farw ar yr 20fed o Dachwedd 1876. Mae ei fedd ym mynwent Llantysilio.

## Ffynonellau
* *Y Cerddor Cymreig* (1861-1873), 1866 a 1868
* *Y Cerddor*, Mai 1893
*M. O. Jones, *Bywgraffiaeth Cerddorion Cymreig* (1890)

Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
Afuad crymbigog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Lunularia cruciata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Marchantiopsida
| classis = Marchantiopsida
| ordo = Lunulariales
| familia = Lunulariaceae
| genus = Lunularia
| species = *L. cruciata*
| binomial = *Lunularia cruciata*
| binomial_authority = (Linnaeus 1753) Dumortier 1822 ex Lindberg 1868
| synonyms = 
* *Selenia* Hill 1773 non Nutt. 1825
* *Staurophora* Willdenow 1809
* *Dichominum* Neck. ex Trevisan 1877
* *Marsilia* Kuntze 1891 non Linnaeus 1753
* *Sedgwickia* Bowdich 1835 non Wall. & Griff.  1836
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw '''llysiau'r afu palmwyddog'* (enw gwyddonol: *Lunularia cruciata''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Lunulariales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida. Dim ond y rhywogaeth hon a geir yn y genws Lunularia.

Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yng Nghymru.

Mae Lunularia cruciata yn gyffredin yng ngorllewin Ewrop, lle mae'n frodorol i'r ardal o gwmpas Môr y Canoldir. Mae hefyd yn gyffredin yng Nghaliffornia (UDA), lle mae bellach yn tyfu'n wyllt, ac fe'i gelwir yn chwyn mewn gerddi a thai gwydr yn Awstralia. Cred y gwyddonydd Ella Orr Campbell fod yr Afuad crymbigog wedi'i chyflwyno i Seland Newydd rywbryd ar ôl 1867.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Lunulariales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Delyth Jewell

Gwleidydd o Gymru ac aelod o Blaid Cymru yw **Delyth Jewell** (ganwyd 1987). Mae'n Aelod o'r Senedd dros ranbarth Dwyrain De Cymru ers 2019.

Roedd yn ail ar rhestr Etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru ac felly yn dilyn marwolaeth Steffan Lewis cafodd ei dewis i gymryd y sedd. Tyngodd ei llw ar 8 Chwefror 2019.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Delyth Non Jewell yng Nghaerffili a fe'i magwyd yn Ystrad Mynach. Mynychodd Ysgol Bro Allta ac yna Ysgol Gyfun Cwm Rhymni lle gwnaeth ei lefelau A yn Saesneg, Cymraeg, Hanes a Ffrangeg. Gwnaeth radd Llenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg Sant Huw, Rhydychen gan raddio yn 2008. Yn 2009 cwblhaodd ôl-radd Meistri mewn Astudiaeth Celtaidd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen am ei thraethawd ymchwil ar y gynghanedd yng ngwaith beirdd Eingl-Gymreig. Yn ystod ei chyfnod yn y brifysgol roedd hi'n Llywydd y Gymdeithas Gymreig (Cymdeithas Dafydd ap Gwilym).

## Gyrfa
Wedi gadael Rhydychen, aeth i weithio yn San Steffan, lle'r oedd hi'n ysgrifennydd areithiau ac yn ymchwilydd ar gyfer grŵp Plaid Cymru am bum mlynedd a hanner. Cododd i swydd Pennaeth Ymchwilio a chwaraeodd rôl flaengar mewn ymgyrchoedd wnaeth arwain at gyflwyno cyfreithiau newydd ar stelcian (2012) a thrais domestig (2015). Yn 2014 derbyniodd Gwobr Ymchwilydd Seneddol y Flwyddyn yng ngwobrau DODS tra’r oedd yn gweithio i’r Aelod Seneddol Elfyn Llwyd. Symudodd yn ôl i Gymru yn 2015 i weithio fel Rheolwr Polisi gyda Cyngor ar Bopeth rhwng Mawrth 2015 ac Ebrill 2018. Wedi hynny cychwynnodd weithio i ActionAid fel arbenigwr ar ymgyrchoedd hawliau merched.

## Bywyd personol
Mae'n byw ym Mynwent y Crynwyr. Mae hi'n chwaer i'r academydd ac awdur Rhianedd Jewell.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Proffil Aelod ar wefan y Cynulliad 
* 

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Huw, Rhydychen
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Cwm Rhymni
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Pobl o Gaerffili
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Morgi rhesog

{{Blwch tacson
| name = Morgi rhesog
| amrediad_amseryddol = Mïosen uwch i'r presennol
| status = VU
| trend = down
| status_system = iucn3.1
| status_ref =

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Chondrichthyes

| ordo = Carcharhiniformes
| familia = Carcharhinidae
| familia_authority = Péron & Lesueur, 1822
| genus = Galeocerdo
| genus_authority = 
| species = ***G. cuvier***
| binomial = *Galeocerdo cuvier*
| binomial_authority = Péron & Lesueur, 1822
| range_map = Cypron-Range Galeocerdo cuvier.svg
| range_map_caption = Dosbarthiad
| synonyms = 
*Squalus cuvier* François Péron a Charles Alexandre Lesueur, 1822*Galeocerdo tigrinus* Johannes Peter Müller and Friedrich Gustav Jakob Henle, 1837
}}

Rhywogaeth o'r morgi requiem yw'r **morgi rhesog** (*Galeocerdo cuvier*) a'r unig aelod o'r genws ***Galeocerdo***. Mae'n facroysglyfaethwr, ac yn gallu tyfu i dros  o hyd. Maent i'w canfod mewn nifer o ddyfroedd trofannol ac mewn hinsoddau tymherus, yn arbennig o gwmpas ynysoedd canol y Cefnfor Tawel. Mae ei enw yn cyfeirio at y rhesi tywyll ar ei gorff, sy'n pylu wrth i'r morgi aeddfedu.
[alt=Profile photo of shark, accompanied by remora, swimming just above a sandy seafloor|chwith|bawd|250x250px|Morgi rhesog ifanc yn y [Bahamas.]]

Mae'r morgi rhesog yn hela ar ei ben ei hun ac yn ystod y nos yn bennaf. Mae'n cael ei adnabod am fod â'r ystod ehangaf o fwyd o'r holl forgwn, gydag ysglyfaeth yn cynnwys creaduriaid cramennog, pysgod, morloi, adar, môr-lewys, crwbanod y môr, nadroedd y môr, dolffiniaid, a hyd yn oed morgwn llai eu maint. Mae ganddo hefyd enw fel "bwytwr ysbwriel", yn llyncu amrywiaeth o wrthrychau anfwytadwy a wnaed gan bobl sy'n aros yn ei ystumog. Er eu bod yn ben ysglyfaethwyr, mae morgwn rhesog weithiau yn cael eu cipio gan leiddiaid. Mae'n cael ei ystyried yn rhywogaeth mewn perygl o ganlyniad i hela a physgota gan bobl.

Mae'r morgi rhesog yn ail yn unig i'r morgi mawr gwyn am y nifer o ymosodiadau marwol ar bobl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Morgwn
Categori:Pysgod trofannol