open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cestyll y Tywysogion Cymreig

Roedd uchelwyr a thywysogion Cymru wedi dechrau codi cestyll cyn i'r Normaniaid ddod i Gymru. Roedd y cestyll cynnar yn eithaf syml ond o'r 11g ymlaen, dan bwys yr ymosodiadau Normanaidd, dechreuodd y tywysogion godi cestyll mwy sylweddol a chwaraeai ran bwysig ym mywyd Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol.

## Cestyll Tywysogion Gwynedd
Cafodd y rhan fwyaf o'r cestyll hyn eu codi gan Dywysogion Gwynedd. Mae'r rhestr yn cynnwys ambell gastell o darddiad Normanaidd a feddianwyd ac a addaswyd gan y tywysogion. Nid yw'n cynnwys cestyll yn y canolbarth a'r de a feddiannid o bryd i'w gilydd gan Llywelyn Fawr neu Llywelyn ap Gruffudd.

*Castell Bryn Amlwg
*Castell Caergwrle
*Castell Carndochan
*Castell Carn Fadryn
*Castell Prysor
*Castell y Bere
*Castell Carndochan
*Castell Cricieth
*Castell Cynfael
*Castell Cwm Prysor
*Castell Degannwy
*Castell Deudraeth
*Castell Dinas Brân (hefyd ym meddiant Powys)
*Castell Dinbych
*Castell Deudraeth
*Castell Dinas Emrys
*Castell Dolbadarn
*Castell Dolforwyn
*Castell Dolwyddelan
*Castell Ewlo
*Castell Garth Grugyn
*Tomen y Rhodwydd

Mae lleoliad, a bodolaeth, castell Llywelyn ap Gruffudd yn Abergwyngregin yn destun dadlau.

Yn ogystal ceir sawl castell nad oes sicrwydd am ei leoliad heddiw, e.e. y castell a godwyd gan Owain Gwynedd yng Nghorwen yn 1165 a Plas Crug, sef, efallai, y castell a godwyd gan Llywelyn Fawr yn Aberystwyth yn 1208.

## Cestyll Tywysogion Deheubarth
*Castell Aberdyfi
*Castell Aberteifi
*Castell Caereinion
*Castell Carreg Cennen
*Castell Dinefwr
*Castell y Dryslwyn
*Castell Machen
*Castell Nanhyfer
*Castell Newydd Emlyn
*Castell Rhaeadr Gwy
*Castell Trefilan
*Castell Ystrad Meurig
*Hen Gastell,

## Cestyll Tywysogion Powys
*Castell Bodyddon
*Castell Caereinion
*Castell Crogen
*Castell Cymer
*Castell Dinas Brân (hefyd ym meddiant Gwynedd)
*Castell Mathrafal
*Castell Tafolwern
*Castell y Trallwng

## Cestyll tywysogion llai
*Cae Castell
*Castell Aberafan
*Castell Baglan
*Castell Bolan
*Castell Du
*Castell Gelligaer
*Castell Meredydd
*Castell Morgraig
*Castell Nos
*Hen Gastell, Llansawel

## Gweler hefyd
*Rhestr cestyll Cymru
*Rhestr brwydrau Cymru

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983). ISBN 0116711345
*Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988). ISBN 071540699X
*RCAHMW, Glamorgan Early Castles (HMSO  1991) ISBN 0113000359

* Tywysogion Cymreig
Categori:Hanes Cymru
Categori:Teyrnasoedd Cymru
Natsïaeth

Y wedd fwyaf eithafol ar Ffasgaeth, "Sosialaeth Genedlaethol" oedd yr enw swyddogol ar **Natsïaeth**, oedd wedi'i seilio ar oruchafiaeth honedig yr hil Ariaidd, ac yn benodol y pobloedd Almaenig, dros bob hil arall, yn enwedig Slafiaid ac Iddewon. Ystyrid yr Almaenwyr yn *Herrenvolk*: "meistr-hil".

O fod yn griw bach di-nod, fe dyfodd y Blaid Natsïaidd yn y blynyddoedd anodd wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf i fod yn brif blaid yr Almaen. Manteisiodd y blaid ar drybini economaidd y wlad, gan wneud bwch dihangol o'r Iddewon.

Yn 1920 fe gyhoeddodd y Blaid Natsïaidd rhaglen 25-Pwynt (Rhaglen Sosialaeth Cenedlaethol) a oedd yn cynnwys syniadau: gwrth-lywodraeth, syniadau Almaen gyfan, hiliaeth, gwrth-semitiaeth, Darwiniaeth Cymdeithasol, eugenics, gwrth-gomiwnyddiaeth, totalitariaeth a'u gwrthwynebiad i economeg a rhyddfrydiaeth gwleidyddol.

Roedd militariaeth hefyd yn elfen gref mewn Natsïaeth, ac roedd pwyslais mawr ar ehangu'r diriogaeth Almaenig trwy rym arfog er mwyn creu *Lebensraum*: "lle i fyw" i Almaenwyr. Dadleuodd Hitler os nad oedd pobl yn medru amddiffyn ffiniau eu gwlad, nad oeddynt felly'n haeddu eu gwlad. Yn ei farn o roedd rhai gwledydd Slafaidd yn "gaethweision-hil" (*slave-races*) a fod gan yr *Herrenvolk*, felly, yr hawl i'w tiroedd.

Pen draw Natsïaeth oedd *Die Endlösung*, neu'r Ateb Terfynol, sef ymgais i ddileu'r Iddewon ac eraill oddi ar gyfandir Ewrop. Dadleuodd Hitler nad oedd gan bobl di-wlad yr hawl i fyw ac y gall y meistr-hil gryfhau ei gilydd drwy ddifa'r 'paraseits' hyn, pobl megis: y Romani (neu Sipsiwn), Tsieciaid, Pwyliaid, pobl gydag afiechyd meddwl, yr anabl, hoywon ac eraill.

## Gweler hefyd 
* Ffasgaeth
* Neo-Natsïaeth
* Yr Holocost

## Cyfeiriadau

Categori:Cenedlaetholdeb Almaenig
Categori:Ffasgaeth
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Hebraeg

bawd|chwith|Yr wyddor Hebraeg
Mae **Hebraeg** yn iaith Semitig a siaredir gan ychydig dros 7 miliwn o bobl yn Israel a thros y byd.  Iaith wreiddiol yr ysgrythurau Iddewig (Hen Destament y Beibl Cristnogol) yw *Hebraeg Beiblaidd* (neu *Glasurol*).  Diflannodd Hebraeg fel iaith lafar yn yr 2g OC, ond parhaodd fel iaith ysgrifenedig ac iaith oedd yn cael ei darllen yn uchel mewn synagogau ac ysgolion Iddewig.  Cafodd Hebraeg ei hadfywio fel iaith lafar yn niwedd y 19g a daeth yn iaith swyddogol gwladwriaeth fodern Israel yn yr 20g. Y person a briodolir, neu gysylltir fwyaf gydag adfywiad yr iaith yw Eliezer Ben-Yehuda.

Er mai'r mwyaf amlwg ydyw hi, un o blith nifer o ieithoedd Iddewig yw'r Hebraeg. Ymhlith y lleill y mae Iddew-Almaeneg neu Yiddish-Daitsch, Ladino (Sbaeneg Iddewig) ac Arabeg Iddewig. Cafodd y rhain eu defnyddio gan wahanol gymunedau Iddewig tra bu Hebraeg llafar yn farw, ond crebachu fu eu hanes yn sgil yr adfywiad yn nefnydd yr Hebraeg, gan adael lleiafrifoedd bychain iawn o siaradwyr yr ieithoedd hyn, os o gwbl.

Un o wyrthiau ieithyddol yr 20g oedd adfywiad yr Hebraeg, na fu'n iaith gyntaf i neb ers canrifoedd. Mae mewnfudwyr i Israel, o Ewrop, Unol Daleithiau America, yr hen Undeb Sofietaidd ac Affrica, er enghraifft yn cael eu trochi yn yr Hebraeg trwy gyrsiau Wlpan. Mae llyfr gan Norman Berdichevsky, 'Modern hebrew: The Past Present and Future of a Revitalized Language' yn cyfeirio'n fyr at ddylanwad y mudiad Hebraeg ar y Gymraeg.

Ysgrifennir Hebraeg yn ei gwyddor ei hun, o'r dde i'r chwith.  Mae 22 llythyren yn yr wyddor, pob un yn gytsain gyda rhai yn gweithio hefyd fel llafariaid. Mae modd dynodi llafariaid drwy system o nodau, ond fel arfer dim ond mewn barddoniaeth, cyhoeddiadau i blant a dysgwyr y'u defnyddir.

Ymhlith cyfieithiadau i'r Gymraeg o'r Hebraeg fodern y mae;
* 'Atgofion Haganah' (bywgraffiad o Israel) gan Judith Maro, cyfieithwyd gan William Williams, Wytherin Gwasg y Brython, Lerpwl. 1972
* 'Hanes Teulu fy Nhad' gan Judith Maro, cyfieithwyd gan William Williams, Wytherin *Taliesin* cyf 29, t36-46 . Rhagfyr 1974
* "Cael y Llun yn Iawn". Cerdd gan Amir Or, troswyd drwy'r Saesneg, gan Chris Meredith. *Taliesin* cyf 131. Haf 2007.
* 'Pedair Cerdd gan Iehwda Amichai', cyfieithwyd gan Richard Crowe, *Barn*, 312 (Ionawr 1989), t.47
* "Does dim blodau i'r señorita". (stori fer ) gan Iotam Rewfeni, y cyfieithu gan Richard Crowe ac Amnon Shapiro. *Tu Chwith*, cyfrol 2. Haf 1994

## Cyfeiriadau

Categori:Ieithoedd Semitaidd
Enoc Huws

Nofel gan Daniel Owen yw ***Profedigaethau Enoc Huws***. Cyhoeddwyd y nofel gyntaf ym 1891, ac yn ddiweddar addaswyd hi ar gyfer y teledu.

Mae'n rhoi hanes Enoc Huws, a fagwyd yn blentyn amddifad ond sydd, trwy waith caled, gonestrwydd a charedigrwydd, yn dod yn fasnachwr llwyddiannus. Mewn gwrthgyferbyniad, y prif gymeriad arall yw Capten Trefor, twyllwr di-egwyddor sydd yn ymddangos wedi ennill cyfoeth mawr yn y diwydiant mwyngloddio plwm, ac sydd yn denu eraill i 'fuddsoddi' yn ei fenter. Ofnwn y bydd Enoc Huws, sydd â golwg ar Susan, merch y Capten, yn cael ei ddifetha yn yr un ffordd.

## Themâu
Er yn thema ddifrifol, adroddir ambell i ddigwyddiad doniol, yn enwedig gyda pherthynas Enoc a'i forwyn, Marged. Tu ôl i'r hiwmor fodd bynnag, gwelir elfennau gwir a thywyll. Gellir ystyried ymddygiad Marged yng nghyd-destun safle menywod yn y gymdeithas Fictoraidd. Gwelir ofn merched y cyfnod o'r tloty. Mae ymddygiad y Plismon (er hefyd yn ddoniol) yn dangos llwfrdra a strwythur dosbarth y gymuned: cawn fechgyn o deuluoedd "da" yn meddwi ac yn cael eu hebrwng adref er mwyn i'w teuluoedd roi "anrheg" i'r plismon tra bod bechgyn o deuluoedd llai parchus yn meddwi ac yn cael eu hebrwng i'r ddalfa. Gellir dadlau mai llun go gymhleth sydd i'w weld yn y nofel.

Brwydr rhwng y da a'r drwg yw thema'r llyfr ond mae tro annisgwyl tuag at ddiwedd yr hanes sy'n creu amheuaeth a yw'r da am orchfygu.

## Llyfryddiaeth
* Dafydd Glyn Jones, "*Enoc Huws* a Hunan-dwyll", yn *Ysgrifau Beirniadol III*, gol. J. E. C. Caerwyn Williams (Dinbych: Gwasg Gee, 1967)

* T. Robin Chapman, "Enoc Huws a Masnach", *Taliesin* 50 (1984): 56–69

* Gwyn Thomas, "Profedigaethau Enoc Huws", yn *Gair am Air: Ystyriaethau am Faterion Llenyddol* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2000), tt.58–80

Categori:Gweithiau Daniel Owen
Categori:Llyfrau Cymreig 1891
Categori:Nofelau 1891
Categori:Nofelau Cymraeg
Iddewon

Cenedl a grŵp ethnogrefyddol yw'r **Iddewon** sy'n gysylltiedig â chrefydd Iddewiaeth. Mae'r Iddewon yn ddisgynyddion i'r hen Hebreaid neu Israeliaid a ddisgrifir yn llyfrau Hebraeg yr Hen Destament a'r Talmud.

## Gweler hefyd 
* Iddewiaeth
* Israeliaid
* Iddewiaeth yng Nghymru


Categori:Grwpiau ethnogrefyddol
Categori:Pobloedd hynafol
Canolfan Mileniwm Cymru

chwith|bawd|190px|Fin nos, "o fewn y cerrig hyn..."
bawd|190px|chwith
bawd|190px|chwith
bawd|190px|chwith
Lle ar gyfer y celfyddydau perfformiadol yw **Canolfan Mileniwm Cymru** a leolir yng Nghaerdydd. 

Cynlluniodd rhan cyntaf y ganolfan gan  Jonathan Adams, a'r ail rhan gan Tim Green a Keith Vince. Dechreuodd gwaith adeiladu yn Chwefror 2002. Agorwyd rhan cyntaf yr adaeilad yn swyddogol yn Nhachwedd 2004 ac ail ddarn y prosiect  - yn cynnwys Neuadd Hoddinott (gyda 350 o seddi) - ar 22 Ionawr 2009. Cynlluniwyd Neuadd Hoddinott yn fewnol fel capel.

Yn ogystal y mae saith sefydliad celfyddydol wedi eu lleoli yno, gan gynnwys Urdd Gobaith Cymru, yr Academi Gymreig Opera Cenedlaethol Cymru, Tŷ Cerdd, Diversions - Cwmni Dawns Cymru, Touch Trust a Hijinx. Mae canolfan Urdd Gobaith Cymru yno yn cynnwys canolfan o 150 gwely i blant Cymru allu aros yno. Mae 2 theatr, un gyda 1,900 o seddi ac y llall gyda 250. Mae stiwdio dawns, neuaddau ymarfer, stiwdios recordio, siopau, bars a chaffis.
Maint y ganolfan yw 37,000 medr sgwâr. Adeiladwyd gwaliau'r ganolfan gyda llechfaen o lywiau gwahanol o chwareli ar draws Cymru; porffor o Benrhyn, glas o Chwarl Cwt-y-Bugail, gwyrdd o Chwarel Nantlle, llwyd o Chwarel Llechwedd a du o Chwarel Corris. Defnyddiwyd 3,600 o dunnellau o lechu. Defnyddiwyd breuan ddu rhwng y llechu i roi argraff bod y waliau heb freuan. Defnyddiwyd dur ar do'r adeilad i gynrychioli diwydiant arall Cymru.

Ymwelodd dros 14.75 milwn o bobl â'r ganolfan yn ystod ei degawd cyntaf.

Llysenw'r adeilad yw'r "Armellog".

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Canolfan Mileniwm Cymru 
* *Doctor Who*

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 2004
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Theatrau Cymru
Categori:Tre-biwt
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Gwyneth Lewis

, Caerdydd, "Creu gwir fel gwydr o ffwrnais awen; In these stones horizons sing"]]

Un o'r ychydig feirdd sy'n ysgrifennu yn Gymraeg a Saesneg yw **Gwyneth Lewis**. Yn 2005 cafodd ei gwneud yn Fardd Cenedlaethol Cymru, y bardd cyntaf i ddal yr apwyntiad hwnnw. Ei geiriau hi sydd ar fur Canolfan Mileniwm Cymru.

Roedd yn fuddugol yng nghystadleuaeth y Goron, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012.

## Gwaith
### Barddoniaeth Gymraeg
**Sonedau Resda a Cherddi Eraill* (Gomer, 1990)
**Cyfrif Un ac Un yn Dri* (Cyhoeddiadau Barddas, 1996)
**Y Llofrudd Iaith* (Cyhoeddiadau Barddas, 1999)

### Yn Saesneg
#### Barddoniaeth
**Parables and Faxes* (Bloodaxe Books, 1995)
**Zero Gravity* (Bloodaxe Books, 1998)
**Keeping Mum* (Bloodaxe Books, 2003)

#### Rhyddiaith
**Sunbathing in the Rain: A Cheerful Book about Depression* (Flamingo, 2002)
**Stardust: A Love Story* - drama radio a ddarlledwyd ar BBC4 ar 21 Tachwedd 2007

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Beirdd Cenedlaethol Cymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Categori:Prifeirdd
Cristin ferch Gronw

Ail wraig Owain Gwynedd oedd **Cristin ferch Gronw**, merch Gronw ab Owain ab Edwin.

Cafodd Owain Gwynedd ddau fab ganddi, Dafydd a Rhodri.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Merched y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Gwyddor gwleidyddiaeth

Yr astudiaeth o wleidyddiaeth yw **gwyddor gwleidyddiaeth**. Mae'n cynnwys ystrwythur llywodraeth, ynghyd â'r dull o lywodraethu, neu rhyw ddull arall sy'n ceisio sicrhau diogelwch a thegwch. Gall gwyddonwyr gwleidyddiaeth felly astudio yn ogystal sefydliadau cymdeithasol, megis corfforaethau, undebau, eglwysi. Astudir trosglwyddiad grym er mwyn gallu gwneud penderfyniadau.

Mesurir llwyddiant llywodraeth a pholisiau mewn termau o sefydlogrwydd, heddwch, cyfiawnder, a chyfoeth materol.


Categori:Gwleidyddiaeth
Gwleidyddiaeth
Jonah Jones

Cerflunydd, arlunydd a nofelydd oedd **Jonah Jones** (17 Chwefror 1919 - 29 Tachwedd 2004). Cafodd ei eni yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr ond roedd yn byw yng Nghymru ers 1948 pan agorodd ei weithdy yn Nhremadog, Gwynedd. Roedd yn briod â’r awdures Judith Maro.

Roedd Jonah Jones yn gweithio mewn sawl cyfrwng.  Torrodd llythrennau mewn llechen, cerfiodd mewn maen a chreodd penddelwau mewn efydd.  Roedd hefyd yn artist gwydr lliw ac yn arlunydd mewn dyfrlliw.  Dylanwadwyd ei waith gan ddelweddaeth Gristnogol, chwedlau y Mabinogi a thirwedd Cymru.  Yn ogystal, ysgrifennodd ddwy nofel, arweinlyfr am lynnoedd gogledd Cymru, casgliad o ysgrifau a bywgraffiad y pensaer enwog Syr Clough Williams- Ellis.

Mae’n enwog am ei benddelwau efydd o Syr Clough, Bertrand Russell a John Cowper Powys, ei gofebion i Dylan Thomas a Lloyd George yn Abaty Westminster, a hefyd ei gerfluniau ar adeilad Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

## Llyfryddiaeth
* *A Tree Mai Fall* (1980) - nofel
* *Zorn* (1986) - nofel
* *The Lakes of North Wales* (1983) - arweinlyfr
* *The Gallipoli Diary* (1989) - ysgrifau
* *Clough Williams-Ellis: Architect of Portmeirion* Seren Publishing, (1997) – bwygraffiad

## Dolenni allanol
* Cofio Jonah Jones - Prosiect i gofnodi a dathlu bywyd a gyrfa Jonah Jones
*Cofysgrif Jonah Jones , The Guardian
*Cofysgrif Jonah Jones, The Independent
*Jonah Jones plaque recordiwyd ar openplaques.org

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Molly Weir

Actores ac awdur o'r Alban oedd **Molly Weir** (17 Mawrth 1910 – 28 Tachwedd 2004).

### Rhaglenni
**Rentaghost*
**Life with the Lyons*

### Llyfryddiaeth
**Shoes Were For Sunday*
**Stepping into the Spotlight*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Actorion benywaidd o'r Alban
Categori:Llenorion benywaidd o'r Alban
Categori:Llenorion Saesneg o'r Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Huw Gwyn

Y dyn sy'n gyfrifol am ffurfio'r grŵp roc Neu Unrhyw Declyn Arall yw **Huw Gwyn**, ynghyd ag un o'r senglau i gael ei recordio yn y Gymraeg, *Trip Dewi Emlyn*.

Categori:Cerddoriaeth Cymru
Claudio Monteverdi

bawd|dde|220px|Claudio Monteverdi

Cyfansoddwr ac offeiriad o'r Eidal oedd **Claudio Monteverdi** (bedyddiwyd 15 Mai 1567 - 29 Tachwedd 1643). Mae ei waith fel cyfansoddwr yn garreg filltir bwysig sy'n nodi'r trawsnewid o gerddoriaeth y Dadeni i gerddoriaeth Faróc.

## Bywyd personol
[bawd|220px|Penddelw o Claudio Monteverdi yng 'Ngerddi [Pab Ioan Pawl II|Ioan Pawl II', yn Cremona, yr Eidal.]]

Fe'i ganwyd yn Cremona'n fab i'r meddyg Baldassare Monteverdi. Yn 1599 priododd y gantores llys Claudia Cattaneo, a fu farw ym Medi 1607. Roedd ganddynt ddau fab (Francesco a Massimilino) a merch (Leonora). Bu farw merch arall yn union wedi' enedigaeth.

Yn 1632 fe'i ordeiniwyd yn offeiriad Pabyddol.

Bu farw Monteverdi yn Fenis ar 29 Tachwedd 1643, ar ôl cystudd byr, a chladdwyd ef yn y Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari.

## Ei waith fel cyfansoddwr
Roedd yn un o arloeswyr mwyaf blaenllaw dwy arddull gerddorol: 'Deulais y Dadeni' (*Renaissance polyphony*) a'r *basso continuo*, dau o dechnegau pwysicaf y Baróc. Cyfrifir y ''L'incoronazione* yn hynod bwysig, ei *fagnum opus'', ac mae'n cynnwys golygfeydd sy'n gymysgedd o drasiedi, rhamant a hwyl - yn union fel bywyd ei hun. Caiff hefyd ei gyfri fel llafn y swch Faróc, a dorrodd dir newydd, gyda'i gymeriadau real a'i gynghanedd cerddorol cynnes. Hyd at y 1960 ystyriwyd ei weithiau drwy lygad yr hanesydd yn hytrach na'r cerddor, ond ers hynny fe'i gosodir ar lwyfan llawer uwch, yn enwedig *The Coronation of Poppea*, sy'n cael ei chanu heddiw ledled y byd.

bawd|dde|220px|Mae'r beddrod yn y *Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari*

### Y madrigalau 
Ar fadrigalau y gweithiodd hyd nes oedd yn ei bedwar-degau, a chyfansoddodd naw llyfr. Cymerodd bedair blynedd i orffen ei lyfr cyntaf o 21 madrigal, ar gyfer 5 llais. Fel cyfanwaith, gellir olrhain yr esblygiad o gerddoriaeth y Dadeni i arddull 'fonodig' cerddoriaeth Faróc yn y gweithiau hyn.

## Yn dilyn ei farwolaeth 
Yn ogystal â nifer o enwau ffyrdd, neilltuwyd hefyd asteroid i'w goffáu: *5063 Monteverdi*. Ceir nifer o gorau a llefydd hefyd sy'n dwyn ei enw: Grŵp Polyffonig Claudio Monteverdi, Crema di Claudio Monteverdi Coro a Chôr Monteverdi.

## Cyfansoddiadau
### Operâu
Cyfansoddodd Monteverdi o leiaf deunaw opera. Dim ond y rhai a restrir isod sydd wedi goroesi.
*''L'Arianna* (yr aria *Lamento d'Arianna'' yn unig sy'n goroesi)
*''L'Orfeo*
**Il ritorno d'Ulisse in patria*
**L'incoronazione di Poppea*

### Gweithiau seciwlar a chrefyddol
**Il Combattimento di Tancredi e Clorinda*
**Vespro della Beata Vergine*
**Selva Morale e Spirituale* (1640)
**Scherzi Musicali*
**Madrigali Guirreri et Amorosi*
*Naw llyfr o fadrigalau

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
* *The New Monteverdi Companion*, gol. Denis Arnold a Nigel Fortune (Llundain: Faber and Faber, 1985)
* *The Cambridge Companion to Monteverdi'', gol. John Whenham a Richard Wistreich (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2007)

## Dolenni allanol 
*  Fondazione Claudio Monteverdi
*  Sgorau gan Claudio Monteverdi

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1567
Categori:Marwolaethau 1643
George Harrison

Cerddor o Lerpwl oedd **George Harrison** (25 Chwefror 1943 - 29 Tachwedd 2001). Roedd yn brif gitarydd i'r grŵp roc holl-boblogaidd, 'The Beatles', ac ar ôl i'r grŵp wahanu bu'n aelod o grwp o'r enw Traveling Wilburys; a chafodd ei adnabod fel cerddor llwyddiannus. Roedd yn ymddiddori mewn cyfriniaeth o India a chyflwynodd hwn i'r gyfeillion ac eraill. Cafodd ei enwi fel yr 11eg gitarydd gorau erioed yng nghylchgrawn y Rolling Stones: "100 Greatest Guitarists of All Time".

Ei wraig gyntaf oedd y fodel enwog Patti Boyd (rhwng 1966 a 1974) a'i ail oedd Olivia Trinidad Arias a chawsant fab o'r enw Dhani Harrison. Roedd yn gyfaill mynwesol i'r cerddor Eric Clapton.

### Caneuon
*"My Sweet Lord"
*"If Not For You"
*"While My Guitar Gently Weeps"
*"Here Comes the Sun"
*"Something"

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Llysieuwyr
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Treasure Island

Nofel antur gan Robert Louis Stevenson a gyhoeddwyd yn 1883 yw  ***Treasure Island***. Adrodda'r stori hanesion am fôr-ladron yn chwilio am aur cuddiedig. Yn wreiddiol, cyhoeddwyd y llyfr rhwng 1881-82 yn y cylchgrawn i blant, *Young Folks*  o dan yr enw *The Sea Cook, or Treasure Island*.

Gwelir ddylanwad *Treasure Island* ar y ddelwedd draddodiadol o fôr-ladron, gyda mapiau trysor sydd â X arnynt a morwyr un-goes gyda pharotiaid ar eu hysgwyddau.

Addaswyd y nofel i'r Gymraeg gan T. Llew Jones fel *Ynys y Trysor* (Gwasg Mynydd Mawr, 1986).

bawd|dim|Map o'r ynys o argraffiad 1883 o *Treasure Island*

Categori:Nofelau 1883
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Nofelau Saesneg y 19eg ganrif
Categori:Nofelau antur Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelau am fôr-ladron
Wiliam I, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 1165 hyd ei farw oedd **Wiliam I** (1142/1143 – 4 Rhagfyr 1214).

Llysenwau: "Wiliam Lew", "Leo", "Dunkeld", "Canmore".

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau'r 1140au
Categori:Marwolaethau 1214
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979

Cynhaliwyd **Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979**  ar 3 Mai 1979 er mwyn ethol 635 Aelod Seneddol i Dŷ'r Arglwyddi.

Yn y senedd flaenorol roedd James Callaghan a'r Blaid Lafur wedi colli ei mwyafrif seneddol. Gwnaeth Callaghan gytundeb gyda'r Rhyddfrydwyr ac Unoliaethwyr Wlster ynghyd â Phlaid Genedlaethol yr Alban a Phlaid Cymru fel y gall barhau mewn grym. Erbyn Mawrth 1979 roedd wedi colli cefnogaeth a chafwyd pleidlais o ddiffyg hyder. Collodd o un bleidlais er i dri aelod Plaid Cymru: Gwynfor Evans, Dafydd Elis Thomas a Dafydd Wigley ei gefnogi.

Daeth Margaret Thatcher yn Brif Weinidog ar ôl ennill yr etholiad. Roedd gan y Ceidwadwyr 339 o seddi yn Nhŷ'r Cyffredin a chafodd Llafur 269. Cafwyd gogwydd o 5.2% i'r Ceidwadwyr, y mwyaf ers Etholiad Cyffredinol 1945. Yng Nghymru collodd y Rhyddfrydwyr ddwy sedd a chollodd Gwynfor Evans ei sedd yng Nghaerfyrddin; yn yr Alban collodd Plaid Genedlaethol yr Alban naw sedd.

1979
Categori:1979
Chwarel y Glog

Chwarel yng ngogledd Sir Benfro, rhwng Llanfyrnach a Chrymych oedd **Chwarel y Glog**. Roedd yn cynhyrchu llechi, lloriau cerrig, cerrig beddau ac mae sôn ei bod hyd yn oed yn cynhyrchu coffinau cerrig.

Un o'r perchnogion cyntaf oedd John Owen, fferm y Glog. Mab iddo, y John Owen oedd yn gyfrifol am ddod â'r rheilffordd i'r ardal, rheilffordd a adwaenwyd fel y Cardi Bach. Mae cofgolofn iddo ym mynwent Capel Llwyn-yr-hwrdd, sydd i'r dwyrain o'r chwarel.

Yn ugeiniau'r 20g daeth E Lloyd Humphreys yn reolwr ar y chwarel. Roedd wedi bod yn reolwr ar Chwarel yr Oakeley yn y gogledd. Bu yn ddylanwadol iawn ar fywyd diwylliannol yr ardal. Ef fu yn gyfrfol am ddechrau Cymdeithas Ddiwylliannol Llwyn-yr-hwrdd.

Glog
Pensaer

200px|de|bawd|Pensaer

Cynllunio adeiladau yw prif waith **pensaer**. Mae penseiri yn creu cynlluniau manwl o holl rannau adeilad cyn ei adeiladu, a bydd adeiladwyr yn dilyn y cynlluniau hyn yn fanwl.

## Gweler hefyd 
* Rhestr penseiri
* Saer

## Cyfeiriadau
Yr Arctig

200px|bawd|de|Ffin yr Arctig

Yr ardal o gwmpas Pegwn y Gogledd yw'r **Arctig**. Mae'r rhan fwyaf ohoni yn fôr wedi rhewi. Mae'r gaeaf yn oer a thywyll yno. Mae ceirw Llychlyn ac eirth gwynion yn byw yno, a hefyd yr Esgimo a phobl Lap.
Lluoedd arfog

Gelwir y fyddin, y llynges a'r awyrlu gyda'i gilydd yn **Lluoedd Arfog** (yn achos gwledydd heb lynges nac awyrlu fawr y fyddin yw lluoedd arfog y wlad). Eu hamcan fel arfer yw amddiffyn gwlad rhag ymosodiad, er y gallant ymosod ar wlad arall hefyd wrth gwrs. Mae'r fyddin yn amddiffyn neu ymosod ar dir, yr awyrlu yn yr awyr ac i ollwng bomiau, a'r llynges ar y môr.

Mae'r milwyr, y llongwyr, a'r awyrlu yn gwisgo iwnifform fel y gellir eu gwahaniaethu oddi wrth y gelyn.

Categori:Lluoedd milwrol
Byddin

bawd|Milwyr Byddin India ar orymdaith yn 2014

Llu arfog sy'n ymladd yn bennaf ar dir **yw** **byddin**, a hwnnw dan orchymun brenin, cadfridog neu rywun arall o awdurdod, gyda'r bwriad o ladd milwyr mewn byddin arall. Gwneir hyn gyda'r bwriad o amddiffyn gwlad neu dir neu er mwyn ennill awdurdod neu dir mewn gwlad arall. Gall hefyd gynnwys llu hedfan.

Mewn byddin fodern ymleddir gyda drylliau, rocedi, dronau a thanciau, ond mae byddinoedd wedi bodoli ers miloedd o flynyddoedd. Ceir disgrifiadau o fyddinoedd Celtaidd enfawr cyn Crist.

Mewn rhai gwledydd, megis Ffrainc a Tsieina, mae gan y term "byddin", yn enwedig yn ei ffurf luosog "byddinoedd" gyfeirio at ystyr ehangach, sef y lluoedd arfog yn eu cyfanrwydd. Er mwyn gwahaniaethu, mae'r term yn amodol, er enghraifft yn Ffrainc gelwir y llu tir yn *Armée de terre*, sy'n golygu **Byddin y Tir**, y llu awyr a gofod yw ''Armée de l'Air et de l’Espace,'' sy'n golygu **Byddin Awyr a Gofod**. Mae'r llynges, er nad yw'n defnyddio'r term "byddin", hefyd wedi'i gynnwys yn ystyr eang y term "byddinoedd" - felly mae Llynges Ffrainc yn rhan annatod o'r Byddinoedd Ffrengig ar y cyd (sef Lluoedd Arfog Ffrainc) o dan Weinyddiaeth y Byddinoedd (y Weinyddiaeth Amddiffyn yn y DU). Gwelir patrwm tebyg yn Tsieina, gyda Byddin Rhyddhau'r Bobl (PLA, neu ''People's Liberation Army'') yn fyddin gyffredinol, y llu tir yw'r *PLA Ground Force*, ac yn y blaen ar gyfer Llu Awyr y PLA, Llynges y PLA, a changhennau eraill.

Mae nifer o lyfrau mewn ysgolion dwyieithog yn Llydaw yn dwyn yr enw *Plouz-foenn* (gwellt-gwair). Cyfeiria’r teitl at amser rhyfeloedd gwahanol yn Ffrainc pan nad oedd milwyr Llydewig, ffermwyr y rhan fwyaf, nad oedd yn medru fawr o Ffrangeg, ac wrth fartsio roedd y sarjant yn gweiddi arnynt *plouz-foenn* yn lle un-dau neu *droit-gauche*.

## Gweler hefyd 
* Lluoedd arfog
* Lluoedd milwrol

## Cyfeiriadau

Categori:Lluoedd milwrol
J. Brynach Davies

Bardd a llenor a aned yn Llanfyrnach, Sir Benfro, oedd **John Brynach Davies (Brynach)** (22 Mai 1873 – 4 Mai 1923). Er mai clerc mewn swyddfa cyfreithiwr oedd ei alwedigaeth,  roedd hefyd bregethwr cynorthwyol ac yn arweinydd eisteddfodol. Roedd ganddo dudalen Gymraeg yn y Tivy Side Advertiser.

Cyhoeddwyd *Awelon Oes* sef cofiant a detholiad o'i waith yn 1925, cyfrol a olygwyd gan E. Curig Davies.

Mae ei fedd ym mynwent Capel Llwyn-yr-hwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Capel Llwyn-yr-hwrdd

Capel sy'n perthyn i'r Annibynwyr, ger Tegryn yng ngogledd Sir Benfro yw **Capel Llwyn-yr-hwrdd**.

Mae bedd Morgan Jones, Trelech yma, perchennog y tir yr adeiladwyd y capel arno. Fe rodd y tir er mwyn codi'r capel am brydles o 999 o flynyddoedd am  swllt y flwyddyn ar yr amod fod yr aelodau i gredu yn athrawiaeth y Drindod a phum pwnc Calfiniaeth.

Llwyn-yr-hwrdd
Categori:Hanes Sir Benfro
Tivy Side Advertiser

Papur newydd wythnosol yn yr iaith Saesneg sy'n cylchredeg yn ne Ceredigion a gogledd Sir Benfro yw'r ***Tivy Side Advertiser***. Mae'n cael ei argraffu yn Aberteifi.

Roedd gan y bardd Brynach golofn Gymraeg yn y papur am flynyddoedd.

Categori:Y cyfryngau yng Ngheredigion
Categori:Y cyfryngau yn Sir Benfro
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Gillian Clarke

Bardd o Gaerdydd sy'n ysgrifennu yn Saesneg yw **Gillian Clarke**  (8 Mehefin 1937), sydd wedi dysgu Cymraeg. Cafodd Clarke ei geni yng Nghaerdydd.

Ym 1999 enilloddd hi Wobr Glyndŵr.

## Llyfryddiaeth
**Snow on the Mountain*. (Christopher Davies, 1971)
**The Sundial* (Gwasg Gomer, 1978)
**Selected Poems* (Carcanet Press, 1985)
**Letter from a Far Country* (Carcanet Press, 1988)
**Letting in the Rumour* (Carcanet Press, 1989)
*''The King of Britain's Daughter* (Carcanet Press, 1993)
**Collected Poems* (Carcanet Press, 1997)
**Five Fields* (Carcanet Press, 1998)
**The Animal Wall* (Gwasg Gomer, 1999)
**Nine Green Gardens* (Gwasg Gomer, 2000)
**Making the Beds for the Dead* (Carcanet Press, 2004)
**At the Source: A Writer's Year* (Carcanet Press, 2008)
**A Recipe for Water* (Carcanet Press, 2009)
**Ice* (Carcanet Press, 2012)
**Zoology* (Carcanet Press, 2019)
**Roots Home: Essays and a Journal* (Carcanet Press, 2021)
**The Hours* (Broken Sleep Books, 2021)
**The Gododdin: Lament for the Fallen'' (Faber, 2021) 

Categori:Beirdd Cenedlaethol Cymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Cynffon

**Cynffon** yw'r gair a ddefnyddir i ddisgrifio y rhan olaf o gorff anifail, yn arbennig rhan ystwyth sydd wedi ei gysylltu i ben ôl corff yr anifail.

Mae gan y rhan fwyaf o adar a physgod gynffon, er enghraifft. Mae cynffon bluog (a elwir colen) gan adar sydd yn eu cynorthwyo i hedfan, ar y llaw arall mae cynffon pysgodyn (h.y. yr asgell gynffonnol) yn ei helpu i nofio. Mae gwartheg a cheffylau yn ysgwyd eu cynffon i fwrw pryfed oddi ar eu cyrff. Pan fo ci yn ysgwyd yn siglo ei gynffon mae'n arwydd ei fod yn hapus, ond mae cath yn siglo ei chynffon pan mae hi mewn tymer ddrwg. Bydd y wiwer er enghraifft yn cyrlio ei chynffon amdani er mwyn ei chadw yn gynnes. Mae cathod yn gwneud hyn hefyd. Mae rhai mathau o fwnciod yn hongian wrth eu cynffonnau.

## Oriel delweddau

Delwedd:Cub Stalks Tail.jpg|Llew (*Panthera leo*)
Delwedd:Scorpion tail.jpg|Sgorpion
Delwedd:Pig tail DSC03974.jpg|Mochyn (*Sus domestica*)
Delwedd:Queue glyptodon museum dijo.jpg|Glyptodon (*Glyptodon asper*)
Delwedd:Lactoria cornuta (cola).006 - Aquarium Finisterrae.JPG|Pysgodyn corniog (*Lactoria cornuta*)
Delwedd:La Palmyre 041-crop.jpg|Sebra Grévy (*Equus grevyi*)
Delwedd:Alligator Tail.jpg|Aligator America (*Alligator mississipiensis*)
Delwedd:Flusspferd Backstage.JPG|Afonfarch (*Hippopotamus amphibius*)

Categori:Anatomeg
Trwydded Gyhoeddus Gyffredinol GNU

Mae'r **Trwydded Gyhoeddus Gyffredinol GNU** (**TGG GNU**) (*GNU General Public License* neu *GNU GPL* yn y Saesneg cysefin) yn trwydded hawlfraint Saesneg cyffredin oblegid meddalwedd rydd.

## Dolenni allanol 
*Trwydded Gyhoeddus Gyffredinol GNU (cyfieithiad Cymraeg answyddogol o fersiwn 2)
*GNU General Public License (fersiwn 2 yn Saesneg)
*GNU General Public License version 1 (fersiwn 1 yn Saesneg)
Agatha Christie

Nofelydd o Loegr oedd **Agatha Mary Clarissa Christie** (15 Medi 1890 – 12 Ionawr 1976). Mae'n adnabyddus am eu 66 nofel dditectif a 14 casgliad o straeon byrion, yn enwedig am ei chymeriadau ditectif Hercule Poirot a Miss Marple. Yn ogystal, ysgrifennodd y ddrama llofruddiaeth ddirgelwch *The Mousetrap* a chwe nofel ramantaidd dan yr enw **Mary Westmacott**.

Fe'i ganed yn Torquay. Priododd Archibald Christie ym 1914. Ar ôl ysgaru ei gŵr cyntaf ym 1928, priododd yr archeolegydd Max Mallowan (wedyn Syr Max).

Priododd ei merch Rosalind Gymro o'r enw Hubert Prichard.. Mae ŵyr Agatha Christie, Matthew Prichard, yn byw yn Nhregolwyn, Bro Morgannwg.

## Llyfryddiaeth 
* 1920 *The Mysterious Affair at Styles*
* 1922 *The Secret Adversary*
* 1923 *Murder on the Links*
* 1924 *The Man in the Brown Suit*
* 1925 *The Secret of Chimneys*
* 1926 *The Murder of Roger Ackroyd*
* 1927 *The Big Four*
* 1928 *The Mystery of the Blue Train*
* 1929 *Partners in Crime*
* 1929 *The Seven Dials Mystery*
* 1930 *The Murder at the Vicarage*
* 1930 *The Mysterious Mr Quin*
* 1931 *The Sittaford Mystery*
* 1932 *Peril at End House*
* 1933 *The Hound of Death*
* 1933 *Lord Edgware Dies*
* 1934 *Murder on the Orient Express*
* 1934 *Parker Pyne investigates*
* 1934 *The Listerdale mystery*
* 1935 *Three Act Tragedy*
* 1935 ''Why Didn't They Ask Evans?*
* 1935 *Death in the Clouds*
* 1936 *The A.B.C. Murders*
* 1936 *Murder in Mesopotamia*
* 1936 *Cards on the Table*
* 1937 *Death on the Nile*
* 1937 *Dumb Witness*
* 1938 *Appointment with Death*
* 1939 *Ten Little Niggers*
* 1939 *Murder is Easy*
* 1939 *Hercule Poirot's Christmas*
* 1941 *Evil Under the Sun*
* 1941 *N or M?*
* 1941 *One, Two, Buckle My Shoe*
* 1942 *The Body in the Library*
* 1942 *Five Little Pigs*
* 1942 *The Moving Finger*
* 1944 *Towards Zero*
* 1944 *Sparkling Cyanide*
* 1945 *Death Comes as the End*
* 1946 *The Hollow*
* 1947 *The Labours of Hercules*
* 1948 *There is a Tide*
* 1949 *Crooked House*
* 1950 *A Murder is Announced*
* 1951 *They Came to Baghdad*
* 1952 *Mrs McGinty's Dead*
* 1953 *A Pocket Full of Rye*
* 1953 *After the Funeral*
* 1955 *Hickory Dickory Dock*
* 1955 *Destination Unknown*
* 1956 *Dead Man's Folly*
* 1957 *4.50 from Paddington*
* 1957 *Ordeal by Innocence*
* 1959 *Cat Among the Pigeons*
* 1961 *The Pale Horse*
* 1962 *The Mirror Crack'd from Side to Side*
* 1963 *The Clocks*
* 1964 *A Caribbean Mystery*
* 1965 *At Bertram's Hotel*
* 1966 *Third Girl*
* 1967 *Endless Night*
* 1968 *By the Pricking of my Thumbs*
* 1969 *Hallowe'en Party*
* 1970 *Passenger to Frankfurt*
* 1971 *Nemesis*
* 1972 *Elephants Can Remember*
* 1973 *Postern of Fate*
* 1974 *Poirot's Early Cases*
* 1975 *Curtain*
* 1976 *Sleeping Murder''

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Nofelwyr o Loegr
Hector Berlioz

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd **Louis Hector Berlioz** (11 Rhagfyr 1803 – 8 Mawrth 1869).

Roedd yn ffrind i'r awduron Alexandre Dumas, Victor Hugo, Honoré de Balzac a Théophile Gautier. Saesnes oedd Harriet Smithson, ei wraig gyntaf.

## Gweithiau cerddorol 
* *Messe solenelle* (1824)
* *Les Francs-juges*, opera (1826; heb ei berfformio)
* *La Mort d’Orphée*, cantata (1827)
* *Herminie*, cantata (1828)
* *Waverley*, agorawd (1828)
* *Huit scènes de Faust* (1828/29)
* *La Mort de Cléopâtre*, cantata (1829)
* *Sardanapale*, cantata (1830)
* *Symphonie fantastique* (1830)
* *Le Roi Lear*, agorawd (1831)
* *Rob Roy*, agorawd (1831)
* *Lélio, ou le retour à la vie* (1831; 1832)
* *Tristia*, corws a cherddorfa (1831–1844)
* *La Captive* (1833; 1849)
* *Harold en Italie* (1834)
* *Le Cinq mai* (1835)
* *Les Francs-juges*, agorawd (1836)
* *Benvenuto Cellini*, opera (1836–38; 1838)
* *Requiem* (1837)
* *Roméo et Juliette*, *symphonie dramatique* (1839)
* *Grande symphonie funèbre et triomphale* (1840)
* ''Les Nuits d'été'', cylch o ganeauon (i'r llais a'r piano yn wreiddiol, i gyfeiliant symffonaidd yn ddiweddarach) (1841)
* *Romance: Rêverie et caprice*, feiolin a cherddorfa (1841; 1842)
* *La Nonne sanglante*, opera (1841–47, anorffenedig)
* *Le Carnaval romain*, agorawd (1844)
* *Le Corsaire*, agorawd (1844)
* *La Damnation de Faust*, drama cyngerdd (1845–46; 1846)
* *Te Deum* (1849)
* *Vox populi* (1849)
* ''Feuillets d'album* (1850)
* *Sara la baigneuse* (1850)
* *Fleurs des landes* (1850)
* *La Fuite en Egypte* (1852)
* *L'Enfance du Christ*, oratorio (1854)
* *L'Impériale* (1856)
* *Les Troyens*, opera (1856–58)
* *Béatrice et Bénédict*, opera (1860–62; 1862)
* *Le Temple universel* (1861)

## Llyfryddiaeth 
* *Grand Traité d’instrumentation et d’orchestration modernes* (1844)
* *Les Soirées de l'orchestre* (1852)
* *Memoirs'' (1870)

## Dolenni allanol 
*  a http://www.hberlioz.com/.

Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Isère
Eglwys Loegr

[de|250px|bawd|Eglwys gadeiriol [Caergaint.]]
Yr eglwys wladol a sefydlodd Harri VIII yng Nghymru a Lloegr pan dorrodd y cysylltiad â'r Eglwys Gatholig er mwyn iddo allu cael ysgariad yw **Eglwys Loegr**. Archesgob Caergaint yw pennaeth Eglwys Loegr a'r Eglwys Anglicanaidd yn ogystal. Datgysylltwyd Yr Eglwys yng Nghymru oddi wrth Eglwys Loegr ym 1920.

Mae Eglwys Loegr yn cynnwys elfennau Protestannaidd amlwg yn ei chyfansoddiad, ond ar yr un pryd mae'n hawlio fod yn olynydd, fel eglwys sefydlog y wladwriaeth neu eglwys wladol, i'r drefn eglwysig yn Lloegr a sefydlwyd gan Sant Awstin, esgob cyntaf Caergaint, ddiwedd y 6g. Roedd Cristnogaeth Cymru a'r gwledydd Celtaidd eraill yn annibynnol, a dim ond yn raddol, o gyfnod y Normaniaid ymlaen, y daeth y drefn eglwysig yng Nghymru dan awdurdod archesgobion Caergaint.

Sylfaen athrawiaeth Eglwys Loegr yw'r *Llyfr Gweddi Gyffredin* a 39 Erthygl y Ffydd.

## Gweler hefyd
*Anglicaniaeth
*Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1927** yng Nghaergybi, Ynys Môn.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ynys Môn

Categori:Caergybi
Caergybi 1927
Caergybi
1927
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:1927 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Treorci

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1928** yn Nhreorci, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

**Cystadlaethau eraill**

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Treorci 1928
Treorci
1928
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:1928 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1929** yn Lerpwl. Hon oedd yr Eisteddfod Genedlaethol olaf i'w chynnal tu allan i Gymru.

Hwn oedd y trydydd tro yn olynol i Caradog Prichard ennill y goron.

**Cystadlaethau eraill**

* Ni chyhoeddwyd enw'r buddudol yn y gyfrol

Enillodd Dewi Emrys hefyd ar gystadleuaeth "Darn o Farddoniaeth Mewn Tafodaeth" darn o'r enw *Pwllderi*. Daeth hwn yn ddarn enwog.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Lerpwl

## Cyfeiriadau
Lerpwl 1929
1929, Lerpwl
Lerpwl 1929
Categori:Lerpwl
Categori:1929 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1962** yn  Llanelli, Sir Gaerfyrddin.

Eisteddfod Genedlaethol 1962, Llanelli (1501929).jpg|Bardd y Goron
Eisteddfod Genedlaethol 1962, Llanelli (1473894).jpg|Bardd y Gadair

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

Llanelli 1962
1962, Llanelli
1962
Categori:1962 yng Nghymru
Cantref

bawd|400px

Roedd **cantref** yn ardal ddaearyddol ac uned weinyddol yng Nghymru'r Oesoedd Canol, gyda'i chanolfan lys a'i maerdref gysylltiedig. Ystyr yr enw yn llythrennol yw "Cant o drefi" neu "gan trefgordd"; ond nid tref yn yr ystyr ddiweddar a olygir ond 'trefi' Cymreig canoloesol; unedau tebyg i'r plwyf eglwysig a sifil neu i gymunedau Cymru heddiw. Mae'r ffin rhwng rhai cantrefi hefyd yn ffin dafodiaethol, sy'n cadarnhau eu hynafiaeth.

## Hanes
Fel rheol yr oedd cantref yn cynnwys dau neu ragor o gymydau. Rhennid Cantref Aberffraw ym Môn yn ddau gwmwd, sef Llifon a Malltraeth, ond roedd ambell gantref mawr yn cynnwys hanner dwsin neu ragor o gymydau, e. e. Cantref Gwarthaf yn Nyfed gyda wyth cwmwd, sef Efelffre, Peuliniog, Talacharn, Amgoed, Ystlwyf, Penrhyn, Derllys ac Elfed. Roedd rhai o'r cantrefi, yn wir, yn deyrnasoedd a lyncwyd gan unedau mwy ac eraill yn unedau gwneud a grewyd yn ddiweddarach. Disodlwyd y rhan fwyaf o gantrefi gan y cwmwd, ond goroesodd llawer hyd at ddiwedd yr Oesoedd Canol.

Credid ar un adeg bod y cymydau hyn yn ddatblygiad diweddarach na'r cantrefi ond y tuedd erbyn hyn ydy ystyried mai'r cymydau yw'r unedau hynaf yn hytrach na'r cantrefi; yn sicr y cymydau oedd yr unedau gweinyddol sylfaenol yn yr Oesoedd Canol. Er hynny, mae rhai o'r cantrefi yn cyfateb i diriogaethau rhai o deyrnasoedd cynnar Cymru, e. e. Rhos yng ngogledd Cymru, neu yn coffau enwau llwythau Celtaidd, e. e. Tegeingl (y *Deceangli*).

Parhaodd nifer o'r hen gantrefi ar ôl cwymp Cymru annibynnol yn 1282-3. Dan y drefn Seisnig roeddent yn *hundreds* ("hwndrwd" ar lafar). Ni ddiflanodd yr *hundreds* hynny fel unedau lleol — yn enwedig ar gyfer ystadegau — tan y 19g.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru; rhestr lawn o gantrefi Cymru, ynghyd â'r cymydau.
* Cwmwd
* Teyrnasoedd Cymru

Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig

102px|bawd|dde|Logo'r gymdeithas.

Sefydlwyd '''Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig'* (Saesneg: *The Welsh Pony and Cob Society'') yn 1901. Mae ei swyddfa yn Aberystwyth.

Rhennir merlod Cymreig yn bedair adran gan y gymdeithas. Y pedair adran yw:
* Adran A Merlyn mynydd Cymreig
* Adran B Merlyn Cymreig
* Adran C Merlyn Cymreig - Teip Cob
* Adran D Cob Cymreig

Math o geffyl bach ysgafn yw merlyn. Defnyddir y ffurf wrywaidd 'merlyn' a'r ffurf fenywaidd 'merlen' i'w disgrifio.

## Dolenni allanol 
* Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig

Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Ceffylau
Categori:Aberystwyth
Categori:Sefydliadau 1901
Ysgol Gyfun Gŵyr

Ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Nhre-gŵyr, sir Abertawe, De Cymru, yw **Ysgol Gyfun Gŵyr**.

## Hanes 
Agorwyd yr ysgol ym mis Medi 1984. Cyn hynny, bu'n rhaid i blant Abertawe deithio i Ysgol Gyfun Ystalyfera er mwyn derbyn eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg.

Y Pennaeth cyntaf oedd Mr. Vivian Thomas, ac fe'i olynwyd gan Dr T. Neville Daniel. Ar ymddeoliad Dr. Daniel yn 2002, penodwyd Mrs. Katherine J. Davies yn Bennaeth ar yr ysgol. Yn dilyn secondiad o ddwy flynedd iddi i Lywodraeth Cymru, penodwyd Mr Dafydd Jenkins yn Bennaeth Gweithredol ar yr Ysgol. Gwnaed y penodiad hwn yn barhaol ym mis Ebrill 2019.

Bellach y mae'n un o ddwy ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Ninas a Sir Abertawe. Sefydlwyd ei chwaer ysgol, sef Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe, yn 2003 er mwyn ymateb i'r cynnydd aruthrol a fu yn y sector cyfrwng Gymraeg. Yr ysgolion cynradd sy'n bwydo Ysgol Gyfun Gŵyr yw Ysgol Gymraeg Bryniago, Ysgol Gymraeg Pontybrenin, Ysgol y Login Fach, Ysgol Gynradd Gymraeg Llwynderw, ac Ysgol Gynradd Bryn-y-mor.

Ym mis Mawrth 2009, cyhoeddodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru y bydd gan yr ysgol Ganolfan Addysgu Arbenigol er mwyn diwallu anghenion arbennig disgyblion rhwng 11 a 18 oed. Agorwyd hon ym mis Medi 2009.

Ym mis Mai 2011, cyhoeddodd Llywodraeth y Cynulliad data a ddangosai sut y gwnaeth disgyblion yr ysgol yn eu arholiadau TGAU o'u gymharu â'r targedau a osodwyd i'r disgyblion pan oeddent yn 11 oed. Daeth yr ysgol yn ail yng Nghymru gyda gwerth atodol o 17.48.

## Canlyniadau Arolwg Estyn 2011
Yn Adroddiad Arolygaeth Estyn ym mis Ionawr 2011, dywedwyd bod yr ysgol yn "rhagorol" gyda disgyblion yng Nghyfnod Allweddol 3 a 4 yn cyflawni'n eithriadol.

## Cyn-ddisgyblion nodedig 
*Gwyn Jones - cyn chwaraewr rygbi
*John Hartson - cyn bêl-droediwr
*Elin Manahan Thomas - cantores glasurol
*Ceri Phillips - actor a digrifwr
*Emily Tucker - actores
*Rhys Bidder - actor
*Lowri Morgan - cyflwynydd teledu
*Rhodri Owen - cyflwynydd teledu a radio
*Georgia Davies - nofwraig
*David Cornell -  pêl-droediwr
*Hannah Stone - telynores
*Dan Thomas - comedïwr
*Jac Davies - Aelod Yr Angen
*Jamie Price - Aelod Yr Angen
*Gareth Jones - Aelod Yr Angen
*Dai Williams - Aelod Yr Angen

## Cyfeiriadau 
## Cyfeiriadau 
Gŵyr
Gŵyr
Categori:Sefydliadau 1984
James Callaghan

:***James Callaghan** arall oedd yr AS am sedd Heywood a Middleton.*

**Leonard James Callaghan, Arglwydd Callaghan o Gaerdydd**, KG, PC (27 Mawrth 1912 – 26 Mawrth 2005), oedd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig mewn llywodraeth Lafur rhwng 1976 a 1979.  Adnabyddid ef wrth ei ail enw, James, wedi'i fyrhau i Jim yn aml.  Llysenw arno yn aml oedd "Sunny Jim" neu "Big Jim".  Ef yw'r unig berson sydd wedi llenwi pedair swydd bwysicaf y llywodraeth, sef Canghellor y Trysorlys, Ysgrifennydd Cartref, Ysgrifennydd Tramor a Phrif Weinidog; yn wir, efe yw'r unig berson sydd wedi llenwi y tair swydd gyntaf ar y rhestr yna.  Ar 14 Chwefror 2005, rhagorodd ef Harold Macmillan fel Prif Weinidog y Deyrnas Unedig ag oedd wedi byw yn hiraf, sef i'r oedran o 92 mlynedd, 10 mis ac 18 dydd.

Canghellor y Trysorlys oedd Callaghan rhwng 1964 a 1967 – cyfnod cythryblus i economi y Deyrnas Unedig.  Roedd diffyg balans taliadau enfawr ac roedd yr ariannwyr stoc yn ymosos ar y bunt sterling. Yn Nhachwedd 1967, gorfodwyd y Llywodraeth i ddibrisio'r bunt.  Cynigodd Callaghan ymddiswyddo, ond darbwyllwyd ef i gyfnewid swydd â Roy Jenkins, ac Ysgrifennydd Cartref fu Callaghan rhwng 1967 a 1970. Yn y swydd honno ef anfonodd y Fyddin Brydeinig i Ogledd Iwerddon ar ôl  derbyn cais oddi wrth Llywodraeth Gogledd Iwerddon.

Yn dilyn buddugoliaeth Llafur yn yr etholiad Cyffredinol ym Mawrth 1974 daeth Callaghan yn ôl i'r Cabinet fel Ysgrifennydd Tramor, gan gynnwys y cyfrifoldeb o ailgytundebu aelodaeth Prydain yn y Farchnad Gyffredin. Cefnogodd y bleidlais "Ie" yn refferendwm 1975 dros gadw Prydain yn y Gymuned Economaidd Ewropeaidd (EEC).  Pan ymddiswyddodd Harold Wilson ym 1976, etholwyd Callaghan fel arweinydd Llafur gan yr aelodau seneddol.  

Roedd ei unig dymor fel Brif Weinidog yn anodd gan nad oedd gan Lafur fwyafrif yn Nhŷ'r Cyffredin.  Roedd rhaid iddo drafod gyda'r pleidiau bach megis yr Unoliaethwyr yng Ngogledd Iwerddon a Phlaid Genedlaethol yr Alban a Phlaid Cymru.  Canlyniad hyn oedd cytundeb rhwng Llafur a'r Blaid Ryddfrydol. Er fod Callaghan wedi bod yn gefnogwr i'r undebau, roeddent yn gwneud pethau anodd iddo ac roedd y cytundeb gyda'r Rhyddfrydwyr yn fregus. Yn ystod gaeaf 1978 a dechrau 1979, cafwyd nifer o streiciau difrifol. Ar 28 Mawrth 1979 cafwyd pleidlais o ddiffyg hyder yn y senedd. Fe gollwyd y bleidlais, a bu rhaid iddo alw etholiad cyffredinol. Yn yr etholiad hwnnw, trechwyd Llywodraeth Callaghan yn drwm gan y Blaid Geidwadol a daeth Margaret Thatcher yn brif weinidog.

## Dolenni allanol 
*James Callaghan ar Wefan 10 Stryd Downing

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pobl o Hampshire
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Spencer Perceval

Unig Brif Weinidog Prydain i gael ei lofruddio wrth ddal y swydd oedd **Spencer Perceval** (1 Tachwedd 1762 - 11 Mai 1812). Cafodd ei saethu gan wallgofddyn a roddai'r bai ar Perceval am arian a gollodd mewn menter fusnes yn Rwsia.

Roedd yn seithfed fab Iarll Egmont. Roedd ganddo gysylltiad â Chymru trwy ei frawd-yng-nghyfraith, Thomas Wynn, Barwn 1af Newborough.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1762
Categori:Marwolaethau 1812
Pierre Corneille

Dramodydd  o Ffrainc yn yr iaith Ffrangeg oedd **Pierre Corneille** (6 Mehefin 1606 - 1 Hydref 1684), a aned yn Rouen. Bu farw ym Mharis. Roedd ei frawd Thomas Corneille yn ddramodydd hefyd. Cydymgeisydd mawr Jean Racine oedd Corneille yn ei gyfnod. Roedd Corneille yn ddramodydd clasurol a dynnai ar etifeddiaeth lenyddol Groeg yr Henfyd a Rhufain.

## Llyfryddiaeth
**Mélite* (1630)
**Clitandre* neu ''l'Innocence persécutée* (1631)
**La veuve* (1632)
**La galerie du Palais* (1633)
**La suivante* (1634)
**Médée* (1635)
**L'illusion comique* (1636)
**Le Cid* (1636)
**Horace* (1640)
**Cinna* neu *la Clémence d'Auguste* (1641)
**Polyeucte* (1643)
**La mort de Pompée* (1644)
**Le menteur* (1644)
**Rodogune* (1644)
**Théodore* (1646)
**Héraclius* (1647)
**Andromède* (1650)
**Don Sanche d'Aragon* (1650)
**Nicomède* (1651)
**Pertharite* (1652)
**Œdipe* (1659)
**Sertorius* (1662)
**Othon* (1664)
**Agésilas* (1666)
**Attila* (1667)
**Tite et Bérénice* (1670)
**Psyché* (1671)
**Pulchérie* (1672)
**Suréna'' (1674)

## Cyfeiriadau

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1606
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1684
Categori:Pobl o Rouen
Ann Boleyn

chwith|bawd|267x267px
Brenhines Lloegr rhwng 1533 a 1536 oedd **Ann Boleyn** (1501/1507? - 19 Mai 1536). Gwraig Harri VIII a mam y frenhines Elisabeth I oedd hi.

Priododd Harri â Ann ar 25 Ionawr 1533, yn y dirgel, wedi ysgaru ei wraig cyntaf Catrin o Aragón. Gwraig-yn-aros i Catrin oedd Ann ers y 1520au. Cafodd y seremoni coroniad Ann fel brenhines Lloegr eu perfformio ar 1 Mehefin 1533.

Merch Thomas Boleyn, 1af Iarll Wiltshire, a'i wraig Elisabeth, o'r Castell Hever, oedd Ann. Cafodd ei addysg yn Ffrainc; morwyn y frenhines Claude o Ffrainc oedd hi. Ei chwaer Mari oedd cariad y frenin Harri rhwng 1521 a 1526.

Categori:Genedigaethau 1507
Categori:Marwolaethau 1536
Categori:Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Cristin, brenhines Sweden

Brenhines Sweden o 6 Tachwedd 1632 hyd 5 Mehefin 1654 oedd **Cristin** (Swedeg: *Kristina*) (18 Rhagfyr 1626 – 19 Ebrill 1689).

Fe'i ganwyd yn Stockholm yn ferch i'r brenin Gustaf Adolff a'i wraig, Maria Eleonora o Brandenburg.

Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Brenhinoedd Sweden
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif