Ffordd y Baltig

Roedd **Ffordd y Baltig** neu'r **Gadwyn Baltig** (hefyd **Cadwyn Rhyddid**; Estoneg: *Balti kett*; Latfieg: *Baltijas ceļš*; ;  *Baltiysky put*) yn brotest wleidyddol heddychlon a ddigwyddodd ar 23 Awst 1989. Ymunodd oddeutu dwy filiwn o bobl â'u dwylo i ffurfio cadwyn ddynol a rhychwantai 675 km ar draws y tair gwlad Baltig - Estonia, Latfia a Lithwania, a oedd ar y pryd ymhlith gweriniaethau cyfansoddol yr Undeb Sofietaidd.

Deilliodd y protest mewn protestiadau "Diwrnod Rhuban Du" a gynhaliwyd yn ninasoedd y gorllewin yn yr 1980au. Roedd yn nodi hanner canmlwyddiant Cytundeb Molotov-Ribbentrop rhwng yr Undeb Sofietaidd a'r Almaen Natsïaidd. Rhannodd y cytundeb a'i brotocolau cyfrinachol Ddwyrain Ewrop yn gylchoedd dylanwad ac arweiniodd at feddiannu'r gwledydd Baltig ym 1940. Trefnwyd y digwyddiad gan fudiadau o blaid annibyniaeth: Rahvarinne o Estonia, ffrynt Tautas yn Latfia, a Sąjūdis o Lithwania. Dyluniwyd y brotest i dynnu sylw byd-eang trwy ddangos awydd poblogaidd am annibyniaeth a dangos undod ymhlith y tair gwlad. Fe’i disgrifiwyd fel ymgyrch gyhoeddusrwydd effeithiol, ac yn olygfa gyfareddol a syfrdanol yn emosiynol. Roedd y digwyddiad yn gyfle i'r gweithredwyr Baltig roi cyhoeddusrwydd i'r deyrnasiad Sofietaidd a gosod cwestiwn annibyniaeth Baltig nid yn unig fel mater gwleidyddol, ond hefyd fel mater moesol. Ymatebodd yr awdurdodau Sofietaidd i'r digwyddiad gyda rhethreg ddwys, ond methwyd â chymryd unrhyw gamau adeiladol a allai bontio'r bwlch a oedd yn gwaethygu rhwng y gweriniaethau Baltig a gweddill yr Undeb Sofietaidd. Ar ôl saith mis o'r brotest, Lithwania oedd y weriniaeth Sofietaidd gyntaf i ddatgan annibyniaeth.

Ar ôl Chwyldroadau 1989, mae 23 Awst wedi dod yn ddiwrnod coffa swyddogol yng ngwledydd y Baltig, yn yr Undeb Ewropeaidd ac mewn gwledydd eraill, a elwir yn Ddiwrnod y Rhuban Du neu fel Diwrnod Coffa Ewropeaidd i Ddioddefwyr Staliniaeth a Natsïaeth.

## Cefndir 
### Safbwynt Baltig 
chwith|bawd| Poster yn gwadu Cytundeb Molotov-Ribbentrop
Gwadodd yr Undeb Sofietaidd fodolaeth y protocolau cyfrinachol i Gytundeb Molotov-Ribbentrop, er iddynt gael eu cyhoeddi’n eang gan ysgolheigion y gorllewin ar ôl dod i'r amlwg yn ystod Treialon Nuremberg. Roedd propaganda Sofietaidd hefyd yn honni nad oedd unrhyw orfodaeth a bod y tair gwlad wedi ymuno â'r Undeb o'u gwirfodd - mynegodd Seneddau'r Bobl ewyllys pobl pan ddeisebon nhw'r Goruchaf Sofietaidd yr Undeb Sofietaidd i gael eu derbyn i'r Undeb. Honnodd gwledydd y Baltig eu bod wedi'u hymgorffori'n rymus ac yn anghyfreithlon yn yr Undeb Sofietaidd. Barn boblogaidd oedd bod y protocolau cyfrinachol yn profi bod y feddiannaeth yn anghyfreithlon. Roedd gan ddehongliad o'r fath o'r Cytundeb oblygiadau mawr ym mholisi cyhoeddus y Baltig. Pe gallai diplomyddion Baltig gysylltu’r Cytundeb a’r feddiannaeth, gallent honni nad oedd gan y rheol Sofietaidd yn y gweriniaethau unrhyw sail gyfreithiol ac felly roedd yr holl ddeddfau Sofietaidd yn ddi-rym er 1940. Byddai hyn yn agor y posibilrwydd o adfer parhad cyfreithiol y taleithiau annibynnol a oedd yn bodoli yn y cyfnod rhwng y ddau ryfel. Byddai honni nad oedd gan unrhyw ddeddf Sofietaidd bŵer cyfreithiol yn y Baltig hefyd yn canslo'r angen i ddilyn Cyfansoddiad yr Undeb Sofietaidd a gweithdrefnau gwahanu ffurfiol eraill.

Gan ragweld hanner canmlwyddiant Cytundeb Molotov-Ribbentrop, roedd tensiynau'n codi rhwng y Baltig a Moscow. Cychwynnodd Romualdas Ozolas o Lithwania gasgliad o 2 filiwn o lofnodion yn mynnu bod y Fyddin Goch yn cael ei thynnu o Lithwania. Roedd Plaid Gomiwnyddol Lithwania yn trafod y posibilrwydd o wahanu oddi wrth Blaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd. Ar 8 Awst 1989, ceisiodd Estoniaid ddiwygio deddfau etholiadol i gyfyngu ar hawliau pleidleisio mewnfudwyr newydd (gweithwyr Rwsiaidd yn bennaf). Fe wnaeth hyn ysgogi streiciau torfol a phrotestiadau gweithwyr Rwseg. Enillodd Moscow gyfle i gyflwyno'r digwyddiadau fel "gwrthdaro rhyng-ethnig"  - gallai wedyn osod ei hun fel "heddychwr" yn adfer trefn mewn gweriniaeth gythryblus. Sbardunodd y tensiynau cynyddol wrth ragweld y brotest obeithion y byddai Moscow yn ymateb trwy gyhoeddi diwygiadau adeiladol i fynd i’r afael â gofynion pobl y Baltig. Ar yr un pryd tyfodd ofnau o wrthdaro treisgar. Cynigiodd Erich Honecker o Ddwyrain yr Almaen a Nicolae Ceaușescu o Rwmania gymorth milwrol i'r Undeb Sofietaidd rhag ofn iddo benderfynu defnyddio grym a chwalu'r gwrthdystiad.

### Ymateb Sofietaidd 
[bawd| Protest Ffordd Baltig yn [Šiauliai. Mae'r eirch wedi'u haddurno â baneri cenedlaethol Estonia, Latfia a Lithwania ac wedi'u gosod o dan faneri Sofietaidd a Natsïaidd.]]
Ar 15 Awst 1989, cyhoeddodd papur newydd dyddiol swyddogol *Pravda*, mewn ymateb i streiciau gweithwyr yn Estonia, feirniadaeth lem o "hysteria" wedi'i yrru gan "elfennau eithafol" a ddilynnai "safbwynt cenedlaetholgar cul" hunanol yn erbyn lles yr Undeb Sofietaidd gyfan. a’r hawl i hyrwyddo eu hieithoedd cenedlaethol i lefel iaith swyddogol y wladwriaeth (ar yr un pryd pwysleisiodd y prosiect rôl arweiniol yr iaith Rwsieg). Roedd y prosiect hefyd yn cynnwys y gyfraith yn gwahardd "sefydliadau cenedlaetholgar a chauvinaidd," y gellid eu defnyddio i erlid grwpiau o blaid annibyniaeth yn y tair gwlad, a chynnig i ddisodli'r Cytundeb ar Greu Undeb Sofietaidd 1922 â chytundeb uno newydd, a fyddai’n rhan o’r cyfansoddiad Sofietaidd. 

Ar 18 Awst, cyhoeddodd *Pravda* gyfweliad helaeth ag Alexander Nikolaevich Yakovlev, cadeirydd comisiwn 26 aelod a sefydlwyd gan Gyngres Dirprwyon y Bobl i ymchwilio i Gytundeb Molotov-Ribbentrop a'i brotocolau cyfrinachol. Felly gwrth-drodd Moscow ei hen honiad nad oedd y protocolau cyfrinachol yn bodoli neu eu bod yn ffugiadau, ond nid oeddent yn cyfaddef bod digwyddiadau 1940 yn gyfystyr â meddiannaeth. Roedd yn amlwg nad oedd yn ddigon i fodloni'r Baltig ac ar 22 Awst, cyhoeddodd comisiwn Goruchaf Sofietaidd SSR Lithwania fod yr alwedigaeth ym 1940 yn ganlyniad uniongyrchol i Gytundeb Molotov-Ribbentrop ac felly'n anghyfreithlon. Dyma'r tro cyntaf i gorff swyddogol Sofietaidd herio dilysrwydd rheolaeth Sofietaidd. 

## Protest 
### Paratoi 
Yng ngoleuni *glasnost* a *perestroika*, roedd protestiadau stryd wedi bod yn cynyddu o ran poblogrwydd a chefnogaeth. Ar 23 Awst 1986, cynhaliwyd gwrthdystiadau Diwrnod Rhuban Du mewn 21 o ddinasoedd y gorllewin gan gynnwys Efrog Newydd, Ottawa, Llundain, Stockholm, Seattle, Los Angeles, Perth, a Washington, DC i ddwyn sylw ledled y byd i droseddau hawliau dynol gan yr Undeb Sofietaidd. Ym 1987, cynhaliwyd protestiadau Diwrnod y Rhuban Du mewn 36 o ddinasoedd gan gynnwys Vilnius, Lithwania. Cynhaliwyd protestiadau yn erbyn Cytundeb Ribbentrop Molotov hefyd yn Tallinn a Riga ym 1987. Ym 1988, am y tro cyntaf, cymeradwywyd protestiadau o'r fath gan yr awdurdodau Sofietaidd ac ni wnaethant ddod i ben gydag arestiadau. Cynlluniodd yr ymgyrchwyr brotest arbennig o fawr ar gyfer hanner canmlwyddiant Cytundeb Molotov-Ribbentrop ym 1989. Nid yw'n eglur pryd a chan bwy y datblygwyd y syniad o gadwyn ddynol. Mae'n ymddangos bod y syniad wedi'i gynnig yn ystod cyfarfod tairochrog yn Pärnu ar 15 Gorffennaf. Llofnodwyd cytundeb swyddogol rhwng gweithredwyr y Baltig yn Cēsis ar 12 Awst. Cymeradwyodd awdurdodau’r Blaid Gomiwnyddol leol y brotest. Ar yr un pryd roedd sawl deiseb wahanol, oedd yn gwadu meddiannaeth Sofietaidd, yn casglu cannoedd ar filoedd o lofnodion.

Mapiodd y trefnwyr y gadwyn, gan ddynodi lleoliadau penodol i ddinasoedd a threfi penodol i sicrhau y byddai'r gadwyn yn ddi-dor. Darparwyd teithiau bws am ddim i'r rheini nad oedd ganddynt gludiant arall. Ymledodd y paratoadau ledled y wlad, gan fywiogi'r boblogaeth wledig a oedd heb ei datgelu o'r blaen. Ni chaniataodd rhai cyflogwyr i weithwyr gymryd y diwrnod i ffwrdd o'r gwaith (cwympodd 23 Awst ar ddydd Mercher), tra bod eraill yn noddi'r teithiau bws. Ar ddiwrnod y digwyddiad, fe wnaeth darllediadau radio arbennig helpu i gydlynu'r ymdrech.

Cyhoeddodd y mudiadau o blaid annibyniaeth ddatganiad ar y cyd i'r byd a'r gymuned Ewropeaidd yn enw'r brotest. Condemniodd y datganiad Gytundeb Molotov-Ribbentrop, gan ei alw’n weithred droseddol, ac anogodd ddatganiad bod y cytundeb yn “ddi-rym o’r eiliad o arwyddo." Dywedodd y datganiad fod cwestiwn y Baltig yn "broblem hawliau dynol anymarferol" gan gyhuddo'r gymuned Ewropeaidd o "safonau dwbl" a throi llygad dall at "gytrefi olaf oes Hitler-Stalin." Ar ddiwrnod y brotest, cyhoeddodd *Pravda* olygyddol o'r enw "Only the Facts." Roedd yn gasgliad o ddyfyniadau gan weithredwyr o blaid annibyniaeth gyda'r bwriad o ddangos natur gwrth-Sofietaidd annerbyniol eu gwaith.
Delwedd:Coverage diagram of the Baltic Way.jpeg|Diagram yn dynodi darn o'r ffordd i bob dinas a thref i'w gorchuddio
Delwedd:Portable radio and badge for the Baltic unity from 1989, Latvia.JPG|Roedd pobl yn cario radios cludadwy i gydlynu'r ymdrechion a'r bathodynnau i ddangos undod y tair gwlad
Delwedd:Traffic during the Baltic Way.jpeg|Jam traffig ar briffordd yr A2 

### Cadwyn ddynol 
bawd| Awyren yn hedfan dros y gadwyn ddynol
Cysylltodd y gadwyn y tair prifddinas Baltig - Vilnius, Riga, a Tallinn. Roedd yn rhedeg o Vilnius ar hyd priffordd yr A2 trwy Širvintos ac Ukmergė i Panevėžys, yna ar hyd y Via Baltica trwy Pasvalys i Bauska yn Latfia a thrwy Iecava a Ķekava i Riga (priffordd Bauska, stryd Ziepniekkalna, stryd Mūkusalas, pont Stone, Kaļķuas, stryd Brļķī, stryd) ac yna ar hyd ffordd A2, trwy Vangaži, Sigulda, Līgatne, Mūrnieki a Drabeši, i Cēsis, oddi yno, trwy Lode, i Valmiera ac yna trwy Jēči, Lizdēni, Rencēni, Oleri, Rūjiena ac Ķoņi i dref Estoneg Karksi-Nuia ac oddi yno trwy Viljandi, Türi a Rapla i Tallinn. Cysylltodd y protestwyr ddwylo'n heddychlon am 15 munud am 19:00 amser lleol (16:00 GMT). Mewn man arall, roedd offeiriaid yn cynnal offerennau neu'n canu clychau eglwys. Ymgasglodd arweinwyr Ffryntiau Poblogaidd Estonia a Latfia ar y ffin rhwng eu dwy weriniaeth ar gyfer seremoni angladd symbolaidd, lle cafodd croes ddu anferth ei rhoi ar dân. Daliodd y protestwyr ganhwyllau a baneri cenedlaethol cyn y rhyfel wedi'u haddurno â rhubanau du er cof am ddioddefwyr y terfysgaeth Sofietaidd: Brodyr y Goedwig, alltudion i Siberia, carcharorion gwleidyddol, a "gelynion y bobl." 

Yn Sgwâr Pushkin, Moscow, defnyddiwyd rhengoedd o heddlu terfysg arbennig pan geisiodd ychydig gannoedd o bobl lwyfannu gwrthdystiad cydymdeimlad. Dywedodd TASS fod 75 yn cael eu cadw yn y ddalfa am dorri heddwch, mân fandaliaeth, a throseddau eraill. Protestiodd tua 13,000 yng Ngweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Moldafia a gafodd ei effeithio hefyd gan y protocol cudd. Cynhaliwyd gwrthdystiad gan émigrés o'r Baltig a chefnogwyr o'r Almaen o flaen llysgenhadaeth y Sofietiaid yn Bonn, Gorllewin yr Almaen ar y pryd.

Mae mwyafrif amcangyfrifon nifer y cyfranogwyr yn amrywio rhwng miliwn a dwy filiwn. Adroddodd Reuters News y diwrnod canlynol bod tua 700,000 o Estoniaid a 1,000,000 o Lithwaniaid wedi ymuno â'r protestiadau. Cyn y digwyddiad, roedd y trefnwyr yn disgwyl presenoldeb o 1,500,000 allan o'r tua 8,000,000 o drigolion y tair gwlad. Roedd disgwyliadau o'r fath yn rhagweld y byddai 25-30% yn pleidleisio ymhlith y boblogaeth frodorol. Yn ôl y niferoedd swyddogol Sofietaidd, a ddarparwyd gan TASS, roedd 300,000 o gyfranogwyr yn Estonia a bron i 500,000 yn Lithwania. Dangosodd lluniau fideo a gymerwyd o awyrennau a hofrenyddion linell bron yn barhaus o bobl ledled cefn gwlad. Roedd yn rybudd wedi'i eirio'n chwyrn am dyfu "grwpiau cenedlaetholgar, eithafol" a ddatblygodd agendâu "gwrth-sosialaidd a gwrth-Sofietaidd". Roedd y cyhoeddiad yn honni bod y grwpiau hyn yn gwahaniaethu yn erbyn lleiafrifoedd ethnig ac yn dychryn y rhai a oedd yn dal yn deyrngar i ddelfrydau Sofietaidd. Beirniadwyd awdurdodau lleol yn agored am eu methiant i atal yr actifyddion hyn. Cyfeiriwyd at y Ffordd Baltig fel "hysteria cenedlaetholgar." Yn ôl yr ynganiad, byddai datblygiadau o'r fath yn arwain at ganlyniadau "affwysol" a "thrychinebus". Dehonglwyd beirniadaeth lem o Bartïon Comiwnyddol Baltig fel arwydd y byddai Moscow yn ceisio disodli eu harweinyddiaeth. Fodd bynnag, bron yn syth ar ôl y darllediad, dechreuodd y naws ym Moscow feddalu a methodd yr awdurdodau Sofietaidd â mynd ar drywydd unrhyw un o'u bygythiadau. Yn y pen draw, yn ôl yr hanesydd Alfred Erich Senn, daeth yr ynganiad yn destun cywilydd.

Anogodd Arlywydd yr Unol Daleithiau George HW Bush a changhellor Gorllewin yr Almaen Helmut Kohl ddiwygiadau heddychlon a beirniadwyd Gytundeb Molotov-Ribbentrop. Ar 31 Awst, cyhoeddodd gweithredwyr y Baltig ddatganiad ar y cyd i Javier Pérez de Cuéllar, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig. Roeddent yn honni eu bod dan fygythiad ymddygiad ymosodol a gofynnwyd iddynt gael comisiwn rhyngwladol i fonitro'r sefyllfa. Ar 19–20 Medi, ymgynnullodd Pwyllgor Canolog y Blaid Gomiwnyddol i drafod cwestiwn cenedligrwydd - rhywbeth yr oedd Mikhail Gorbachev wedi bod yn ei ohirio ers dechrau 1988. Nid oedd y plenwm yn mynd i’r afael yn benodol â’r sefyllfa yn nhaleithiau’r Baltig a bu'n ailddatgan hen egwyddorion ynglŷn â’r Undeb Sofietaidd canolog a rôl ddominyddol yr iaith Rwsieg. Roedd yn addo rhywfaint o gynnydd mewn ymreolaeth, ond roedd yn gwrthgyferbyniol ac wedi methu â mynd i'r afael â'r rhesymau sylfaenol dros y gwrthdaro.

## Gwerthuso 
[chwith|bawd|250x250px| Heneb Ffordd Baltig yn [Vilnius]]
bawd| Darn arian coffa Litas wedi'i gysegru i'r Ffordd Baltig
Helpodd y gadwyn ddynol i roi cyhoeddusrwydd i achos y Baltig ledled y byd ac roedd yn symbol o undod ymhlith pobloedd y Baltig. Ymledodd delwedd gadarnhaol y Chwyldro Canu di-drais ymhlith y cyfryngau gorllewinol. Defnyddiodd yr ymgyrchwyr, gan gynnwys Vytautas Landsbergis, yr amlygiad cynyddol i leoli'r ddadl dros annibyniaeth Baltig fel cwestiwn moesol, ac nid gwleidyddol yn unig: byddai adennill annibyniaeth yn adfer cyfiawnder hanesyddol a datodiad Staliniaeth. Roedd yn ddigwyddiad emosiynol, gan gryfhau'r penderfyniad i geisio annibyniaeth. Amlygodd y brotest fod y symudiadau o blaid annibyniaeth, a sefydlwyd union flwyddyn o’r blaen, yn dod yn fwy pendant a radical: fe wnaethant symud o fynnu mwy o ryddid o Moscow i annibyniaeth lawn. Ym mis Chwefror 1990, cynhaliwyd yr etholiadau democrataidd rhydd cyntaf i'r Goruchaf Sofiet ym mhob un o'r tair gwlad ac enillodd ymgeiswyr o blaid annibyniaeth fwyafrifoedd. Ar 11 Mawrth 1990, o fewn saith mis i Ffordd y Baltig, daeth Lithwania y wladwriaeth Sofietaidd gyntaf i ddatgan annibyniaeth. Cydnabuwyd annibyniaeth y tair gwlad gan y mwyafrif o wledydd y gorllewin erbyn diwedd 1991.

Roedd y brotest hon yn un o'r cadwyni dynol di-dor cynharaf a hiraf mewn hanes. Yn ddiweddarach, trefnwyd cadwyni dynol tebyg mewn llawer o wledydd a rhanbarthau Dwyrain Ewrop yr Undeb Sofietaidd ac, yn fwy diweddar, yn Taiwan (228 Rali Law yn Llaw) a Chatalwnia (Ffordd Catalwnia). 30 mlynedd wedi'r Ffordd Baltig, ffurfiwyd cadwyn ddynol o'r enw Ffordd Hong Kong yn ystod protestiadau 2019–20 Hong Kong, 30 milltir o hyd. Ychwanegwyd dogfennau'n cofnodi hanes Ffordd y Baltig at Gofrestr Cof y Byd gan UNESCO yn 2009 i gydnabod eu gwerth yn dogfennu hanes.

## Gweler hefyd 
* Mae Baltics yn Deffro
* Dwylo ar draws America (1986)
* Pen-blwydd yn 71 oed o uno Wcrain (1990)
* 228 rali law-mewn-llaw yn Taiwan (2004)
* Ffordd Catalwnia (2013)
* Ffordd Hong Kong (2019)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* [Testun llawn datganiad Baltig ar y cyd i'r byd](https://web.archive.org/web/20110723022811/http://www.balticway.net/uploads/LV_written_docs/BalticWayfax%20(3).pdf)
* Lluniau o'r Ffordd Baltig gyda thrac sain y gân annibyniaeth Baltig dairieithog
* Ffilm o Ffordd y Baltig gyda thrac sain y gân annibyniaeth Lithwanaidd *Pabudome ir kelkimės*
* Dogfen *Baltijos kelias* gan Deledu Lithwania
* Albwm lluniau, oriel rithwir dan ofal Llywodraeth Lithwania
* Stampiau Swyddfeydd Post y Taleithiau Baltig, i goffáu'r Ffordd Baltig
* The Baltic Way - Human Chain Linking Three States in Their Drive for Freedom unesco.org
Categori:1989
Categori:Estonia
Categori:Latfia
Categori:Lithwania