open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Webb

Roedd **James Edward "Jim" Webb** (15 Ionawr 1863 &ndash; 8 Chwefror 1913) yn Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol a oedd  yn chwarae rygbi clwb i Gasnewydd a rygbi rhyngwladol i Gymru.

## Cefndir
Ganwyd Webb yn Broughton Gifford, Wiltshire yn blentyn i Jesse Webb, llafurwr, a Mary Anne ei wraig. Symudodd y teulu i Gasnewydd yn ystod ei blentyndod a chafodd ei addysgu yn ysgol elfennol y Maendy. O ran ei waith pob dydd roedd Webb yn beintiwr ac addurnwr tai.

## Gyrfa rygbi 
Tîm cyntaf Webb oedd y Newport Crusaders. Pan ddaeth y Crusaders i ben ymunodd â chlwb Maendy. Ymunodd ag ail dim Casnewydd ym 1883 gan gael ei alw i chware i'r tîm cyntaf yn erbyn Castell Nedd ar gyfer gêm Dydd Gŵyl San Steffan 1884. Fe’i dewiswyd gyntaf i chwarae i Gymru yn erbyn tîm teithiol cyntaf Hemisffer y De, y Maorïaid Seland Newydd. O dan gapteiniaeth Frank Hill, roedd Cymru yn fuddugol dros y twristiaid ar faes Sant Helen, Abertawe ond adroddwyd bod y chwaraewyr cefn Cymreig i gyd yn amlwg nerfus wrth wynebu'r twristiaid, heblaw am Webb a 'Buller' Stadden. Cafodd Webb gêm ragorol, gan gwblhau trosiad ar ôl cais gan William Towers o Abertawe. Ymgeisiodd Webb sgorio gôl gosb o'r llinell hanner ffordd, gan fethu o drwch blewyn; ac roedd yn ddi-fai yn rôl y cefnwr, rôl nad oedd yn gyfarwydd â hi. Bedwar diwrnod yn ddiweddarach ar 26 Rhagfyr, wynebodd Webb yr un tîm teithiol, y tro hwn fel rhan o dîm ei glwb, Casnewydd. Yn wynebu torf lawer mwy nag a oedd yn bresennol yng ngem Cymru, collodd Casnewydd 3 chais i ddim yn erbyn tîm llawer mwy corfforol Māori.

Roedd ail gêm a gêm olaf Webb dros Gymru yn erbyn yr Alban fel rhan o Bencampwriaeth y Cenhedloedd Cartref 1889. Collodd Cymru'r ornest ac ni chafodd Webb ei ail-ddewis ar gyfer gemau rhyngwladol Cymreig eto. Parhaodd i chware i dîm cyntaf Casnewydd hyd dymor 1891-1892 gan ymddeol ar ôl y chwe gêm gyntaf. Ym 1892 ail ymunodd â'r ail dîm gan gael ei ddyrchafu'n gapten y tîm ym 1893.

Ar ôl rhoi'r gorau i chware, bu Webb yn hyfforddwr tîm Ysgolion Casnewydd  ac fe fu'n dyfarnwr hyd ei farwolaeth.

### Gemau rhyngwladol 
* **Wales (rugby union)**
**  1888
**  1889

## Teulu
Ym 1890 priododd Webb â Mary Anne Morgan yng Nghasnewydd iddynt 4 o blant.

## Llyfryddiaeth 
** 
** 
** 

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Dyfarnwyr rygbi'r undeb
William Jones (Gwilym Myrddin)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Roedd **William Jones (Gwilym Myrddin)** (12 Ebrill 1863 – 10 Ionawr 1946) yn brifardd Cymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Gwilym Myrddin ar fferm Pen y Banc, Cil-y-cwm, Sir Gaerfyrddin  yn blentyn i Evan Jones, amaethwr ag Anne (née Adams) ei wraig. Pan oedd yn blentyn unwyd Pen y Banc a Llwyndinawed, y fferm drws nesaf. Cafodd ychydig addysg mewn ysgol cefn gwlad a'r ysgol Sul.

## Gyrfa 
Bu Gwilym Myrddin yn cynorthwyo ei dad ar y ffarm. Bu farw ei dad rhywbryd rhwng cyfrifiad 1881 a chyfrifiad 1891 a bu Gwilym wedyn yn ffarmio Llwyndinawed ei hun hyd 1898. Symudodd o Llwyndinawed i fod yn feili ar fferm yn ardal y Betws, Rhydaman am ychydig flynyddoedd cyn cael swydd fel ceidwad y lampau mewn glofa yng Nghwmaman. Ymddeolodd o'r lofa ym 1924 wedi i'w iechyd torri.

## Bardd 
Mae enw Gwilym Myrddin yn dechrau ymddangos yn y papurau a'r cylchgronau fel awdur cerddi ac ymgeisydd eisteddfodol o ganol y 1890au. Ym 1894 enillodd Mr W Jones, Llwyndinawed y brif wobr am farddoni yn Eisteddfod Siloh, Llanymddyfri am ''Farwnad i'r diweddar Barch Rees Philips, Aberafan''. Safodd arholiad yr Orsedd ar gyfer Urdd Bardd ym 1895 ac wedi ei urddo dechreuodd defnyddio'r enw barddol Gwilym Myrddin. (Enw barddol wedi ei ail bobi, gan y bu Gwilym Davies, bu farw 1846, yn ei ddefnyddio  a bu prydydd oedd yn cyfrannu i'r Haul yn y 1860au a'r 1870au yn ysgrifennu o dan yr enw Gwilym Myrddin, Caerfyrddin.)

Mae gwefan Casglu'r Cadeiriau yn nodi bod Gwilym Myrddin wedi ennill cadeiriau yn eisteddfodau:

* 1900 Cil-y-cwm – Pryddest *Unigedd*
* 1903 Queen's Hall, Llundain – Pryddest *Ehediaid y Nefoedd*
* 1903 Felin-foel - Pryddest *Dirgelwch*
* 1907 Cadair Gwent, Rhymni - Pryddest *Einioes*
* 1911 Ysbyty Ystwyth - Pryddest *Y Mynydd*
* 1911 Llandybïe - Pryddest, *Gogoniant yr Haf*
* 1917 Y Crwys - Pryddest *Y Byd Newydd (Ar ôl y Rhyfel)*
* 1919 Maesteg - Pryddest *Aberth*

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli, 1930, am bryddest i Ben Bowen. Yn ei sylwadau ar gyfer cyfres *Canrif o Brifwyl* y BBC meddai Alan Llwyd:

## Teulu 
Ym 1886 priododd Gwilym Myrddin ag Elizabeth Jones (née Jones) o Bumsaint cawsant tri mab a merch.

## Marwolaeth 
Bu farw yn y Betws, Rhydaman yn 82 mlwydd oed.

## Cyhoeddiadau 
* *Pryddest a Chan* (1902)
* ''Y Ferch o'r Scer* a *Peniel* (1938)
* *Cerddi Gwilym Myrddin'' Casgliad o gerddi a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Prifeirdd
Rhestr ffilmiau o'r 19eg ganrif

Mae'r canlynol yn rhestr o ffilmiau cynnar a wnaed o gychwyn hanes ffilm hyd at ddiwedd y 19g. Bron yn ddieithriad maen nhw'n ddi-sain ac yn ddi-iaith ac yn fawr mwy nag arbrofion cynnar, byr o ychydig eiliadau neu funudau.

{{Wikidata list
|sparql=  SELECT *
WITH
{
  SELECT ?item (COUNT(*) as ?films)
  {           VALUES ?filmtype {wd:Q11424 wd:Q24862 wd:Q20667187 wd:Q226730} .   ?f wdt:P31 ?filmtype .   # ?f wdt:P577 ?released .   ?f wdt:P57 ?item .   # FILTER (?released < "1900-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime) }
  GROUP BY ?item
} as %filmcount
WHERE
{
    hint:Query hint:optimizer "None".
    INCLUDE %filmcount
    # select directors without label in cy
    FILTER NOT EXISTS { ?item rdfs:label ?cylabel . FILTER( lang(?cylabel) = "cy" ) }
    SERVICE wikibase:label {     bd:serviceParam wikibase:language "[AUTO_LANGUAGE],en,nl,es,de,pt,nn,fr".
      ?item rdfs:label ?l .
    }
} 
ORDER BY (?released) ?item 
LIMIT 1000

|columns=number:#,label:Film,P1476,P2047,P344,P57,P577:released,P495,P10
|autolist=fallback
|short=true
|thumb=100
}}

Categori:Ffilmiau'r 19eg ganrif
Y Dydd (rhaglen newyddion)

Rhaglen newyddion Cymraeg oedd ***Y Dydd*** a ddarlledwyd ar deledu annibynnol rhwng 1964 ac 1982.

## Hanes darlledu
Cychwynnodd wasanaeth TWW ar rwydwaith ITV ym mis Ionawr 1958 ac roedd yr amserlen yn cynnwys rhaglen newyddion wythnosol o'r enw *Newyddion y dydd*. Bwletin o ryw 5 munud oedd y rhaglen i ddechrau wedi ei ddarllen gan Eirwen Davies. Hwn oedd y rhaglen newyddion cyntaf ar deledu yn Gymraeg. Darlledwyd y rhaglen o stiwdios TWW ym Mhontcanna.

Erbyn 1960 roedd y bwletin wedi ymestyn i 20 munud. Wedi methiant Teledu Cymru ar ddechrau 1964, daeth TWW yn wasanaeth i Gymru gyfan. Yn y de, roedd y trosglwyddydd yn gwasanaethu de-orllewin Lloegr a de Cymru felly roedd y rhaglenni newyddion Cymraeg a Saesneg yn plethu gyda'i gilydd.

Erbyn 1968 trosglwyddwyd masnachfraint Sianel 3 i deledu Harlech (HTV) ac ymestynwyd *Y Dydd* i 30 munud, wedi ei ddilyn gan raglen 10 munud o newyddion yn Saesneg.

Daeth y rhaglen i ben gyda sefydlu S4C pan enillodd BBC Cymru y cytundeb i ddarparu gwasanaeth newyddion y sianel newydd. Darlledwyd y rhaglen olaf ar 29 Hydref 1982.

## Cynhyrchu a chyflwyno
Bu'r rhaglen yn feithrinfa i nifer fawr o newyddiadurwyr, cyflwynwyr a chynhyrchwyr. Bu Eirwen Davies yn gyflwynydd a gohebydd newyddion ar TWW ac HTV rhwng 1958 a chanol yr 1970au lle'r oedd yn cyd-gyflwyno gyda Vaughan Hughes, Huw Llywelyn Davies ac Elinor Jones. Daeth Gwyn Llewelyn yn ohebydd ar y rhaglen yn 1964 ac yn brif gyflwynydd rhwng 1968 ac 1976. Roedd gohebwyr eraill yn cynnwys Tweli Griffiths a Sulwyn Thomas a Wil Morgan. Gweithiodd Jenny Ogwen fel ysgrifenyddes ar y rhaglen.

Roedd Gwilym Owen yn gynhyrchydd y rhaglen yn 1970. Roedd rhai o olygyddion y rhaglen yn cynnwys Eleanor Mathias, Ioan Roberts, Owen Roberts a Deryk Williams.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Teitlau agoriadol *Y Dydd* tua 1981 ar YouTube

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1964
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1982
Amser Te

Rhaglen deledu Cymraeg oedd ***Amser Te*** a ddarlledwyd ar TWW am ddeng mlynedd, rhwng 1958 ac 1968.

## Cynnwys 
Roedd y fformat yn rhaglen gylchgrawn diddordeb cyffredinol, a oedd yn cynnwys eitem goginio rheolaidd ar ei ddiwedd, dan ofal Myfanwy Howell. Un o'r cynhyrchwyr gwreiddiol oedd Wyn Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1958
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1968
Johann Gottfried von Herder

Athronydd, diwinydd, a beirniad o'r Almaen oedd **Johann Gottfried von Herder** (25 Awst 1744 – 18 Rhagfyr 1803) a oedd yn brif feddyliwr y mudiad *Sturm und Drang* ac yn ffigur blaenllaw yn yr Oleuedigaeth yn y gwledydd Almaeneg. Cafodd ddylanwad pwysig ar ddechrau'r cyfnod Rhamantaidd, a fe'i ystyrir yn gyfrifol am hebrwng damcaniaethau esthetaidd a llenyddol Johann Wolfgang von Goethe, y brodyr Schlegel, a'r brodyr Grimm, athroniaeth iaith Wilhelm von Humboldt, athroniaeth hanes G. W. F. Hegel, epistemoleg Wilhelm Dilthey, anthropoleg Arnold Gehlen, a syniadaeth wleidyddol y cenedlaetholwyr Slafaidd.

## Bywyd cynnar ac addysg (1744–64) 
Ganed Johann Gottfried Herder ar 25 Awst 1744 ym Mohrungen, Dwyrain Prwsia (bellach Morąg, Gwlad Pwyl), i deulu tlawd. Mynychodd yr ysgolion lleol cyn iddo gychwyn astudio diwinyddiaeth, athroniaeth, a llenyddiaeth ym Mhrifysgol Königsberg yn haf 1762. Yno, bu'n gyfeillgar ag Immanuel Kant, yr un a sefydlai athroniaeth feirniadol, a'r afresymolwr Johann Georg Hamann, un o brif feirniaid yr Oleuedigaeth.

Teithiodd i Strasbwrg ym Medi 1770 yng nghwmni 'r Tywysog Peter Friedrich Ludwig von Holstein, ac yno cyfarfu â sgolor ifanc o'r enw Johann Wolfgang Goethe, a gafodd ei ysbrydoli i astudio llenyddiaeth gan sylwadau Herder ar waith Homeros, Pindar, Shakespeare, a barddoniaeth y werin.

## Bückeburg (1771–76) 
Ymsefydlodd Herder yn Bückeburg yn Ebrill 1771, yn bregethwr y llys yng ngwasanaeth Iarllaeth Schaumburg-Lippe.

## Weimar (1776–1803) 
Penodwyd Herder ym 1776 yn Uwcharolygydd Cyffredinol yr Eglwys Lwtheraidd yn Weimar, Saxe-Weimar, a bu'n dal y swydd honno am weddill ei oes.

Rhoddwyd y teitl von iddo ym 1802. Bu farw Johann Gottfried von Herder ar 18 Rhagfyr 1803 yn 59 oed yn Weimar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Beirniaid Almaeneg o'r Almaen
Categori:Diwinyddion y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1744
Categori:Marwolaethau 1803
Categori:Llenorion o Brwsia
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Llenyddiaeth Ecwador

Prif lenor Ecwador yn ystod y cyfnod trefedigaethol oedd Eugenio Espejo (1747–95), a oedd hefyd yn feddyg, cyfreithiwr, ac ymgyrchydd dros annibyniaeth. Fe'i ystyrir yn arloeswr newyddiaduraeth yn Ecwador ac yn ddychanwr ac ysgrifwr testunau dadleuol o fri. Un o'r rhyddieithwyr gwychaf yn holl lenyddiaeth America Ladin yn y 19g oedd Juan Montalvo (1832–89), sydd yn nodedig am ei erthyglau a phamffledi rhyddfrydol tanbaid. Gelwir San Juan de Ambato, yng nghanolbarth Ecwador, yn ddinas y tri Juan (*La Tierra de los Tres Juanes*) am iddi genhedlu Montalvo; Juan León Mera (1832–94), awdur geiriau'r anthem genedlaethol "¡Salve, Oh Patria!" a'r nofel *Indianista* *Cumandá* (1879); a'r gwleidydd a newyddiadurwr o ryddfrydwr Juan Benigno Vela (1843–1920). Cyflwynwyd realaeth i lenyddiaeth Ecwador gan Luis A. Martínez (1869–1909) gyda'i nofel *A la Costa* (1904).

bawd|Grŵp Guayaquil
Prif gyfraniad Ecwador at y mudiad *indigenismo* yn hanner cyntaf yr 20g oedd y nofel *Huasipungo* (1934) gan Jorge Icaza (1906–78), sydd yn ymwneud â brwydr y bobloedd frodorol yn erbyn y tirfeddianwyr yn yr Andes. Yn y 1930au a'r 1940au daeth criw o lenorion ifainc o'r enw Grŵp Guayaquil i'r amlwg. Bu'r pump awdur hwn – Joaquín Gallegos Lara (1909–47), Enrique Gil Gilbert (1912–73), Demetrio Aguilera Malta (1909–81), José de la Cuadra (1903–41), ac Alfredo Pareja Diezcanseco (1908–93) – yn ysgrifennu am fywydau'r *montuvio* (y bobl o dras gymysg frodorol, Affricanaidd, ac Ewropeaidd) o ranbarth yr arfordir, a hynny gydag agweddau o realaeth gymdeithasol. Un arall o'r cyfnod hwn oedd y nofelydd, bardd, ac awdur straeon byrion Horacio Hidrovo Velásquez (1902–62).

Mae sawl bardd o nod yn hanu o ddinas Cuenca, gan gynnwys Jorge Carrera Andrade (1903–78) a César Dávila Andrade (1918–67).


Categori:Y celfyddydau yn Ecwador
Ecwador
Ecwador
Ecwador
Billy Douglas

Roedd **William Matthew Douglas** (2 Gorffennaf 1863 – 24 Medi 1943) yn olwr rygbi 'r undeb Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Glwb Rygbi Treganna, Caerdydd a rygbi rhyngwladol i Gymru. Roedd Douglas hefyd yn ddyfarnwr rygbi, bu'n dyfarnu ar bedair gêm ryngwladol.
## Cefndir
Ganwyd Douglas yng Nghaerdydd yn blentyn i John Douglas, brocer llongau, a Mary (née Donovan) ei wraig. Roedd ei dad yn dod o'r Alban a'r fam o'r Iwerddon.

Mewn cyfnod pan oedd rygbi yn gêm amatur ac nid oedd hawl dderbyn tal am chwarae bu Douglas yn gweithio fel clerc i gwmni allforio glo cyn cael ei ddyrchafu i reolwr y cwmni ac yna'n berchennog pwll glo.

## Gyrfa rygbi
Chwaraeodd Douglas rygbi clwb i Glwb Rygbi Treganna a Chlwb Rygbi Caerdydd, ac yn nhymor 1885-86 olynodd Frank Hancock fel capten y tîm cyntaf. Dewiswyd Douglas i chwarae ei gêm gyntaf i dîm cenedlaethol Cymru fel rhan o Bencampwriaeth Rygbi'r Pedair Gwlad 1886 yn y gêm agoriadol yn erbyn Lloegr. Capten y tîm oedd Charlie Newman o Gasnewydd ac roedd Douglas yn un o dri chwaraewr o Gaerdydd a enillodd eu cap cyntaf yn y gêm. Er i Gymru golli'r gêm, roedd yn gêm agos ac ail-ddewiswyd Douglas ar gyfer gêm ryngwladol nesaf Cymru, y tro hwn yn erbyn yr Alban. Collodd Cymru'r gêm hon, ond oherwydd anghydfod ag Iwerddon methwyd â chwblhau'r holl gemau yn y twrnamaint. Yn nhwrnamaint y flwyddyn nesaf dewiswyd Douglas ar gyfer y ddwy gêm gyntaf. Y cyntaf oedd gêm gyfartal yn erbyn Lloegr yn Llanelli, canlyniad gorau'r wlad hyd yma yn erbyn y Saeson. Ei bedwaredd gêm a'r olaf oedd ail gêm Pencampwriaeth 1887 y tîm, oddi cartref i'r Alban, pan gollodd Cymru eto.

Bedair blynedd ar ôl diwedd ei yrfa chwarae ryngwladol, cychwynnodd Douglas ei yrfa dyfarnu ryngwladol. Dewiswyd Douglas i ddyfarnu gêm Pencampwriaeth Pedwar Gwlad 1891 rhwng Iwerddon a Lloegr yn Lansdowne Road. Roedd ei ail gêm fel dyfarnwr ym 1894, mewn gêm rhwng Lloegr ac Iwerddon a chwaraewyd y tro hwn ar y Rectory Field, Blackheath, Llundain. Roedd ei ddwy gêm ryngwladol olaf fel dyfarnwr rhwng Lloegr a'r Alban, ym 1896 a 1903. Roedd gêm 1903 yn nodedig, gan iddi weld unig ymddangosiad John Dallas o'r Alban, a sgoriodd gais yn y gêm hefyd. Byddai Dallas ei hun yn mynd ymlaen i ddyfarnwr ar lefel ryngwladol, yn y gêm enwog ym 1905 rhwng Cymru a Seland Newydd.

### Gemau Rhyngwladol
**Cymru**
*  1886, 1887
*  1886, 1887

Yn ogystal â chwarae rygbi bu hefyd yn chwarae criced i dîm y Barri.
## Teulu
Ym 1887 priododd Douglas ag Emma Rees ym Mhenarth fu iddynt dau fab a merch.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Dyfarnwyr rygbi'r undeb
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1943
Rhyfeloedd yr Esgobion

Dau gyfnod byr o frwydro rhwng Siarl I, brenin Lloegr a’r Cyfamodwyr yn yr Alban oedd **Rhyfeloedd yr Esgobion** (1639–40). Achoswyd y gwrthdaro gan ymgais y Brenin Siarl i orfodi Anglicaniaeth ar Deyrnas yr Alban ac i gymryd hen diroedd eglwysig oddi ar bendefigion Albanaidd. Cyflwynwyd addasiad o’r Llyfr Gweddi Cyffredin Saesneg yn yr Alban ym 1637, a sbardunai terfysg yng Nghaeredin. Yn Nhachwedd 1638 pleidleisiodd Cynulliad Cyffredinol Eglwys yr Alban yn Glasgow i ddiddymu’r esgobyddiaeth, ac yn Awst 1639 pasiwyd sawl deddf gan Senedd yr Alban yn groes i orchmynion y brenin. Anfonwyd byddin i'r ffin gan y Brenin Siarl, ond aeth yn fethdalwr cyn i'w filwyr ymladd yr un frwydr. Bu'r Cyfamodwyr yn drech na'r Brenhinwyr Albanaidd mewn sawl ysgarmes, ac arwyddwyd Cytundeb Heddwch Berwick ar 19 Mehefin 1639. Bu’n rhaid i Siarl alw’r Senedd Fer yn Ebrill 1640 i wneud cais am arian, a daeth ei 'reolaeth bersonol' (1629–40) i ddiwedd felly. Yn yr ail ryfel, cipiwyd holl diriogaeth Northumberland a Durham gan y Cyfamodwyr. Gyrrwyd y lluoedd brenhinol ar ffo gan y Cyfamodwyr yn Newburn ar lannau Afon Tyne yn Awst 1640 a bu’n rhaid i Siarl ymbil am heddwch. Heb arian, galwyd y Senedd Hir ganddo yn Nhachwedd 1640.

Rhyfeloedd yr Esgobion oedd y cyntaf o Ryfeloedd y Tair Teyrnas, ac yn un o Ryfeloedd Crefydd Ewrop.

## Cyfeiriadau 
Categori:1639
Categori:1640
Categori:17eg ganrif yn yr Alban
Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Hanes crefydd yn yr Alban
Categori:Hanes milwrol yr Alban
Categori:Hanes milwrol Lloegr
Esgobion
Y Milwyr Du a Melyn

Aelodau ychwanegol Cwnstablaeth Frenhinol Iwerddon (RIC) oedd **y Milwyr Du a Melyn** (, ) a recriwtiwyd gan lywodraeth y Deyrnas Unedig yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon (1919–21). O ganlyniad i brinder y wisg arferol, derbyniodd y recriwtiaid siacedi a throwsus caci a chapiau gwyrdd tywyll. Bu nifer ohonynt yn gyn-filwyr y Rhyfel Byd Cyntaf neu yn gyn-garcharorion. Ymatebasent i dactegau herwfilwrol yr y Fyddin Weriniaethol (IRA) dan arweiniad Michael Collins drwy dalu’r pwyth yn ôl yn aml yn erbyn y boblogaeth sifil. Ar Sul y Gwaed, 21 Tachwedd 1920, lladdwyd nifer o gudd-swyddogion y Fyddin Brydeinig gan yr IRA yn Nulyn, ac yn ddial aeth carfan o’r Filwyr Du a Melyn i gêm pêl-droed Wyddelig ym Mharc Croke a saethu ar y dorf, gan ladd 14 o bobl. Cafodd trefi cyfan eu brawychu, gan gynnwys Anrheithiad Balbriggan, Gwarchae Tralee, a Thân Corc. Bu’r fath gamdriniaethau ond yn cryfhau achos y Gweriniaethwyr yn Iwerddon, ac yn codi banllef o brotest ym Mhrydain ac yn Unol Daleithiau America. Enciliwyd y Milwyr Du a Melyn yn sgil arwyddo’r Cytundeb Eingl-Wyddelig ym 1921.

## Cyfeiriadau 
Categori:20fed ganrif yn Iwerddon
Categori:Heddluoedd
Categori:Sefydliadau 1919
Y Frawdlys Waedlyd

Enw a roddir ar frawdlysoedd y gylchdaith orllewinol yn ystod haf 1685, dan lywyddiaeth yr Arglwydd Brif Ustus George Jeffreys, yn sgil trechu Dug Trefynwy ym Mrwydr Sedgemoor, yw **y Frawdlys Waedlyd**. Dienyddiwyd rhyw 150 o gefnogwyr Dug Trefynwy, y mwyafrif ohonynt yn ffermwyr a brethynwyr tlawd, ac alltudiwyd rhyw 800 ohonynt i India'r Gorllewin. O ganlyniad i’r dedfrydau llymion, cynyddodd cefnogaeth dros hawl Wiliam o Oren i orsedd Lloegr yn ne-orllewin y wlad.

## Cyfeiriadau
Categori:1685
Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Hanes cyfreithiol Lloegr
Rhonda Fleming

Roedd **Rhonda Fleming** (ganwyd **Marilyn Louis**; 10 Awst 1923 – 14 Hydref 2020) yn actores a chantores o'r Unol Daleithiau. Cafodd y llysenw "Brenhines Technicolor".

Cafodd ei geni yn Hollywood, Los Angeles, yn ferch i'r actores Effie Graham a'i gŵr Harold Cheverton Louis. Cafodd ei addysg yn Ysgol Beverly Hills.

Priododd hi chwe gwaith:

* Thomas Wade Lane (1940–1942; wedi ysgaru), 1 mab
* Dr. Lewis V. Morrill, meddyg, (1952–1954; wedi ysgaru)
* Lang Jeffries, actor, (1960–1962; wedi ysgaru)
* Hall Bartlett, cyfarwyddwr ffilm (1966–1972; wedi ysgaru)
* Ted Mann, cyfarwyddwr ffilm (1977–2001; marwolaeth Mann)
* Darol Wayne Carlson (2003–2017; marwolaeth Carlson)

Bu farw yn Nghanolfan Sant Ioan, Santa Monica, Califfornia, yn 97 oed.

## Ffilmiau
**In Old Oklahoma* (1943) 
**Since You Went Away* (1944)
**When Strangers Marry* (1944)
**Spellbound* (1945)
*''A Connecticut Yankee in King Arthur's Court* (1949)
**The Golden Hawk* (1952)
**Pony Express* (1953)
**Those Redheads From Seattle* (1953)
**The Buster Keaton Story* (1957)
**Gunfight at the O.K. Corral* (1957)
**The Crowded Sky* (1960)
**The Patsy'' (1964)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Y Wialen Ddu

bawd|Sarah Clarke yng ngwisg y Wialen Ddu (2019).
Swydd yn Senedd y Deyrnas Unedig, a chyn hynny Senedd Prydain Fawr a Senedd Teyrnas Lloegr ers 1552, yw **y Wialen Ddu** (). Dyma’r prif dywysydd yn adran yr Arglwydd Siambrlen yn y Gwasanaeth Brenhinol, ac hefyd yn un o swyddogion Tŷ'r Arglwyddi. Un o’i brif ddyletswyddau seremonïol ydy’r negesydd swyddogol o Dŷ’r Arglwyddi i Dŷ’r Cyffredin. Yn ôl y traddodiad a arferir ers 1643, caeir y drws i Dŷ’r Cyffredin wrth iddo gyrraedd i alw ar yr Aelodau Seneddol i ymgynnull yn Nhŷ’r Arglwyddi i wrando ar araith y teyrn. Er mwyn cael mynd i mewn i’r siambr, mae’n rhaid iddo gnocio ei wialen eboni teirgwaith ar y drws. Mae’r traddodiad hwn yn cynrychioli annibyniaeth Tŷ’r Cyffredin ers Rhyfeloedd Cartref Lloegr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Swyddi seremonïol Lloegr
Hypnerotomachia Poliphili

Stori alegorïaidd o'r traddodiad dyneiddiol y Dadeni yw ***Hypnerotomachia Poliphili*** ("Breuddwyd Poliphilo am frwydr cariad") a argraffwyd yn Fenis gan Aldus Manutius ym mis Rhagfyr 1499. Mae'r llyfr, sy'n enghraifft enwog o incwnabwlwm (llyfr printiedig cynnar), wedi cael ei ganmol yn aml am harddwch ei ddyluniad, a'r modd y mae'n cyfuno teip symudol gyda'i ddarluniau torlun pren niferus.

Mae'r testun, a ysgrifennwyd mewn ffurf anarferol o Eidaleg sy'n llawn geiriau sy'n deillio o Ladin a Groeg, wedi'i briodoli i awduron amrywiol. Fodd bynnag, mae llythrennau cyntaf y 38 pennod yn ffurfio acrostig "POLIAM FRATER FRANCISCVS COLVMNA PERAMAVI"  ("Mae'r Brawd Francisco Colonna wedi dyfalbarhau â charu Polia"), sy'n dangos mai Francesco Colonna, mynach Dominicaidd, oedd yr awdur.

Mae'r stori'n alegori ddirgel lle mae'r prif gymeriad Poliphilo yn dilyn ei gariad, Polia, trwy dirwedd freuddwydiol. Mae'n dilyn llawer o gonfensiynau arferol serch llys.

## Y Plot
Mae Poliphilo, sydd wedi cael ei wrthod gan ei gariad, Polia, yn treulio noson aflonydd yn llawn breuddwydion. Mae'n cael ei hun mewn coedwig wyllt, lle mae'n mynd ar goll, yn dod ar draws dreigiau, bleiddiaid, morwynion a llawer o ffurfiau pensaernïol hynod. Mae'n dianc, ac yn syrthio i gysgu unwaith eto.

Mewn breuddwyd o fewn breuddwyd mae nymffau yn mynd ag ef i gwrdd â Eleuterylida, eu brenhines, ac yno gofynnir iddo ddatgan ei gariad at Polia. Mae dwy nymff yn gofyn iddo ddewis rhwng tri llidiart. Mae'n dewis y trydydd, ac yno mae'n darganfod ei gariad. Fe'u cymerir gan nymffau eraill i deml er mwyn iddynt gael eu dyweddïo i'w gilydd. Ar y ffordd maen nhw'n dod ar draws pum gorymdaith orfoleddus i ddathlu eu huniad. Fe'u cludir i ynys Cythera mewn cwch wedi'i lywio gan Ciwpid. Ar yr ynys maen nhw'n gweld gorymdaith orfoleddus arall. Torrir ar draws yr adroddiant, ac mae Polia yn disgrifio cariad Poliphilo tuag ati o'i safbwynt ei hun.

Mae Poliphilo yn ailafael yn ei adroddiant. Mae Polia yn gwrthod ei garwriaeth, ond mae Ciwpid yn ymddangos iddi mewn gweledigaeth ac yn ei gorfodi i ddychwelyd a chusanu Poliphilo, sydd wedi llewygu wrth ei thraed. Mae ei chusan yn ei adfywio. Mae Gwener yn bendithio eu cariad, ac mae'r pâr yn cael eu huno o'r diwedd. A Poliphilo ar fin cymryd Polia yn ei freichiau, mae hi'n diflannu ac mae ef yn deffro.

bawd|dim|600px|Dwy dudalen o *Hypnerotomachia* sy'n dangos gorymdaith orfoleddus

## Dolenni allanol
**Hypnerotomachia Poliphili*, copi yn Llyfrgell Gyhoeddus Boston
**Hypnerotomachia Poliphili*, copi yn Llyfrgell Herzog August, Wolfenbüttel

Categori:Llenyddiaeth yr Eidal yn y 15fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Eidaleg y Dadeni
Categori:Llyfrau'r 1490au
Categori:Llyfrau Eidaleg o'r Eidal
Categori:Torluniau pren
Protectoriaeth

Gwladwriaeth led-annibynnol sydd yn dibynnu ar wladwriaeth arall yw **protectoriaeth** neu **ddiffynwlad**. Yn ôl y gyfraith ryngwladol gyfoes, mae'n dynodi sefyllfa o benarglwyddiaeth ac ymreolaeth: tiriogaeth ddibynnol ydy'r brotectoriaeth sydd yn meddu ar rywfaint o hunanlywodraeth, fel arfer dros faterion mewnwladol, tra bo'r ben-wladwriaeth yn rheoli cysylltiadau tramor y wlad ac yn ei hamddiffyn yn filwrol.

Weithiau, câi'r gair protectoriaeth ei neilltuo i ddisgrifio'r berthynas hon yn hytrach na'r wladwriaeth ei hun, gan gyfeirio at y wlad ddibynnol fel gwladwriaeth amddiffynedig a'r wlad oruchaf fel gwladwriaeth amddiffynnol.

Gellir rhannu protectoriaethau yn bedwar math:
# Mân-wladwriaethau Ewropeaidd sy'n derbyn cydnabyddiaeth ryngwladol ac sydd dan warchodaeth un o'u cymdogion, er enghraifft Liechtenstein (Y Swistir), Monaco (Ffrainc), a San Marino (Yr Eidal);
# Gwladwriaethau y tu allan i Ewrop dan warchodaeth gwladwriaethau eraill, er enghraifft protectoriaethau Ffrainc ym Moroco (1912–56) a Thiwnisia (1881–1956);
# Gwladwriaethau amddiffynedig y tu allan i Ewrop a chanddynt berthynas arbennig â gwladwriaethau amddiffynnol yn Ewrop, gan amlaf ar sail lled-gytundeb, a chydnabyddir yn sofran i raddau, er enghraifft, Taleithiau Tywysogion India, Taleithiau Maleia, Brwnei, Tonga, a Sansibar (dan warchodaeth y Deyrnas Unedig); Gorllewin Sahara (dan warchodaeth Sbaen); ac India'r Iseldiroedd (dan warchodaeth yr Iseldiroedd);
# "Protectoriaethau trefedigaethol", fel arfer mewn tiriogaeth heb drefn wleidyddol, ac weithiau ar sail lled-gytundeb (er enghraifft, cytundebau rhwng Teyrnas Buganda a Phrotectoriaeth Wganda, dan warchodaeth y Deyrnas Unedig). Roedd y mwyafrif o brotectoriaethau o'r fath hon yn Affrica, ac eithrio ambell un (er enghraifft, Protectoriaeth Brydeinig Ynysoedd Solomon).

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfraith ryngwladol
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Tiriogaethau dibynnol
Rajnath Singh

**Rajnath Singh** (ganwyd 10 Gorffennaf 1951) yn wleidydd Indiaidd sy'n Weinidog Amddiffyn cyfredol India. Roedd hefyd yn Weinidog Cartref India rhwng 2014 a 2019 o dan Narendra Modi.

Cafodd ei eni yn Bhabhaura, Uttar Pradesh, yn fab i Ram Badan Singh a Gujarati Devi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Awstro-Farcsiaeth

Ysgol feddwl neo-Farcsaidd yw **Awstro-Farcsiaeth** a fu ar ei hanterth yn Awstria o 1904 hyd at ganol y 1930au. Dyma un o'r ffurfiau neilltuol cynharaf ar Farcsiaeth, a datblygodd ar sail gwaith cylch o wleidyddion a deallusion yn Fienna yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, yn eu plith Max Adler (1873–1937), Otto Bauer (1881–1938), Rudolf Hilferding (1877–1941), a Karl Renner (1870–1950). Dylanwadwyd arnynt gan neo-Kantiaeth a phositifiaeth, a dadl y Marcswyr Almaenig ynglŷn ag adolygiadaeth, a ffurfiasant eu syniadaeth mewn ymateb i ddatblygiadau mewn damcaniaeth economaidd, yn bennaf syniadau'r ffiniolwyr (*marginalists*), a chwerylon yr amryw genhedloedd yn Awstria-Hwngari. Daeth y mudiad i sylw'r cyhoedd yn sgil cyhoeddi'r *Marx-Studien*, casgliad o draethodau a gyhoeddwyd dan olygyddiaeth Adler a Hilferding o 1904 i 1923.

## Darllen pellach 
* T. Bottomore a P. Goode (goln), *Austro-Marxism* (1978).

Categori:Gwleidyddiaeth Awstria yn yr 20fed ganrif
Categori:Marcsiaeth
Despicable Me 3

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Pierre Coffin a Kyle Balda yw ***Despicable Me 3**.* Cynhyrchwyd y ffilm gan Illumination Entertainment a'i dosbarthu gan Universal Pictures. Mae'n ddilyniant i'r ffilmiau *Despicable Me* ac *Despicable Me 2.* Clywir lleisiau'r actorion Steve Carell, Kristen Wiig, Trey Parker, Coffin, Miranda Cosgrove, Steve Coogan, Jenny Slate, Dana Gaier, Nev Scharrel a Julie Andrews yn y ffilm. Rhyddhawyd y ffilm ar y 30 Mehefin 2017.

## Lleisiau Saesneg 
* Steve Carell fel Gru a Dru Gru
* Kristen Wiig fel Lucy Wilde
* Trey Parker fel Balthazar Bratt
* Pierre Coffin fel Mel
* Miranda Cosgrove fel Margo
* Steve Coogan fel Silas Ramsbottom
* Jenny Slate fel Valerie Da Vinci
* Dana Gaier fel Edith
* Nev Scharrel fel Agnes

## Rhyddhad 
### Derbyniad beirniadol 
Yn ôl y cydgrynhöwr adolygiadau Rotten Tomatoes, rhoddwyd adolygiad positif o'r ffilm gan 59% o 193 o adolygwyr proffesiynol, gyda marc cyfartalog o 5.7 allan o 10.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Ffilmiau animeiddiedig o'r Unol Daleithiau
Mo Omar

Digrifwr Somaliaidd o Gymro yw **Mo Omar**.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Mohamed Omar yn Somalia ar 1 Mawrth a symudodd i Gaerdydd fel ffoadur pan oedd yn 8 mlwydd oed. Yn 16 mlwydd oed, aeth ar brofiad gwaith gyda Plaid Cymru.

## Gyrfa comedi
Cychwynnodd wneud comedi pan oedd yn 19 oed. Er ei fod yn gwybod am noson gomedi yng nghanolfan Chapter yng Nghaerdydd, ni fentrodd wneud gig yno. Er ei fod wedi symud i Lundain, roedd ei gig comedi cyntaf ar 18 Mai 2016 yn Abertawe. Ers hynny mae wedi perfformio yn The Glee Club a Bloc Café.

Yn 2017 enillodd gystadleuaeth Digrifwr Newydd y Flwyddyn Leicester Square ac aeth i rownd gynderfynol cystadlaethau '''So You Think You’re Funny'* ac *'Amused Moose'* yn 2017. Yn 2019 cyrhaeddodd rownd derfynol Gwobr Gomedi BBC Introducing Radio 4. Wedi hynny gwnaeth ei berfformiad cyntaf ar deledu ar raglen *Harry Hill's Clubnite* (Channel 4, 2019)

Mae wedi creu fideos byr ar gyfer llwyfan BBC Cymru *'Sesh'* ac ymddangosodd mewn pennod o *The Joy of Missing Out* ar All4.

Soniodd am ei hunaniaeth Cymreig mewn rhaglen ar BBC Radio Wales *Mo Omar: Becoming Welsh'' (Hydref 2020).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Digrifwyr o Somalia
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Cymry Du
Cerddorion Bremen

"**Cerddorion Bremen**" () yw stori dylwyth teg Almaeneg poblogaidd a gasglwyd gan y Brodyr Grimm a gyhoeddwyd yn ''Grimms' Fairy Tales'' ym 1819. Mae'r stori yn adrodd hanes pedwar anifail domestig hen. Maent wedi treulio oes yn gweithio'n galed yn cael eu hesgeuluso a'u cam-drin gan eu cyn-berchnogion. Yn y pen draw, maen nhw'n penderfynu rhedeg i ffwrdd a dod yn gerddorion yn ninas Bremen.

Cyhoeddodd y Brodyr Grimm y stori hon gyntaf yn ail argraffiad *Kinder- und Hausmärchen* ym 1819, yn seiliedig ar gyfrif y storïwr Almaeneg Dorothea Viehmann (1755-1815).

## Crynodeb 
[bawd|Cerflun o'r stori yn Fujikawaguchiko, [Japan|Siapan.]]
Yn y stori, mae asyn, ci, cath, a cheiliog (neu iâr), pob un yn rhy hen i fod yn ddefnyddiol rhagor ar eu ffermydd. Maent ar fun cael eu taflu allan neu eu cam-drin gan eu perchnogion. Fesul un, maen nhw'n gadael eu cartrefi ac yn ymadael gyda'i gilydd. Maen nhw'n penderfynu mynd i Bremen, sy'n adnabyddus am ei ryddid, i fyw heb berchnogion a dod yn gerddorion yno ("Rhywbeth gwell na marwolaeth y gallwn ni ddod o hyd iddo yn unrhyw le").

Ar y ffordd i Bremen, maen nhw'n gweld bwthyn gyda golau ynddo. Maen nhw'n edrych y tu mewn ac yn gweld pedwar lladron yn mwynhau'r pethau gwnaeth eu dwyn. Maen nhw'n penderfynu dychryn y lladron i ffwrdd trwy sefyll ar gefnau ei gilydd ac achosi stŵr - mae'r dynion yn rhedeg am eu bywydau, heb wybod beth yw'r sain ryfedd. Mae'r anifeiliaid yn cymryd y tŷ, yn symud mewn, bwyta pryd bwyd da, ac yn ymgartrefu am y noson.

Yn ddiweddarach y noson honno, mae'r lladron yn dychwelyd ac yn anfon un o'u haelodau i mewn i ymchwilio. Mae'n gweld llygaid y gath yn tywynnu yn y tywyllwch ac mae'r lleidr yn meddwl ei fod yn gweld glo'r tân. Mae'r lleidr yn estyn i gynnau ei gannwyll. Yna mae pethau'n digwydd yn olynol ac yn gyflym; mae'r gath yn crafu ei wyneb gyda'i chrafangau, mae'r ci yn ei frathu ar ei goes, mae'r asyn yn ei gicio gyda'i garnau, ac mae'r ceiliog yn clochdar ac yn ei erlid allan o'r drws, yn sgrechian. Mae'n dweud wrth y lladron eraill iddo gael ei syfrdanu gan wrach erchyll a oedd wedi ei grafu gyda'i ewinedd hir (y gath), dyn sydd â chyllell (y ci), anghenfil du a oedd wedi ei daro â ffon (yr asyn), a gwaethaf oll, barnwr a oedd wedi sgrechian o'r to (y ceiliog). Mae'r lladron yn ymadael ac yn gadael y bwthyn i'r creaduriaid rhyfedd. Felly mae'r anifeiliaid yn byw yn y bwthyn yn hapus am weddill eu hoesau.

## Amrywiadau 
Mae'r stori Cerddorion Bremen yn stori o fath 130 yn nosbarthiad Aarne-Thompson ("Mae crwydriaid anifail yn canfod cartref newydd").

Mae Joseph Jacobs yn dyfynnu'r stori hwn fel fersiwn gyfatebol i'r stori Wyddeleg *"Jack and His Comrades"*, a'r stori Saesneg *"How Jack went to seek his fortune"*. Mae'r stori hefyd yn ymddangos yng nghasgliadau chwedlau Americanaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwedlau'r brodyr Grimm
Categori:Llên gwerin yr Almaen
Jalisa Andrews

Actores a chantores o Gymraes yw **Jalisa Andrews** (ganwyd 1994).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd a magwyd Jalisa Eiluned Catherine Andrews ym Mhort Talbot. Mae ei mamgu yn hanu o Jamaica ac fe symudodd i Gymru yn 1959/1960.

Aeth Jalisa i Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur ac fe'i magwyd yn siarad Cymraeg gyda'i mamgu a dadcu.

Aeth i Ysgol Lwyfan Mark Jermin lle'r oedd yn canu a dawnsio. Enillodd ysgoloriaeth i astudio theatr gerdd yng ngholeg Laine Theatre Arts, Epsom, gan raddio yn 2016.

## Gyrfa
Ers gadael y coleg bu'n perfformio mewn nifer o sioeau cerdd a phantomeimau. Cymerodd ran yng nghyfres 'camera cudd' *Wyt Ti’n Gêm* ar S4C yn 2017.

Yn 2019, perfformiodd yn y ddrama deledu *The Left Behind* a gynhyrchwyd ar gyfer BBC Three a'i ddangos ar BBC One.

Yn Hydref 2020 i ddathlu Mis Hanes Pobl Dduon, ymddangosodd yng nghyfres *Chwedloni* yn adrodd stori ei theulu a sut maen nhw wedi rhoi cyfleoedd bywyd iddi.

## Bywyd personol
Priododd Ebony Roberts ym mis Mawrth 2020, yn Abertawe. Mae'r cwpl yn rhedeg gwersi drama 'Academy Arts' ym Mhort Talbot.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Bort Talbot
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cymry Du
Categori:Actorion LHDT o Gymru
Pensaernïaeth Neo-Andeaidd

bawd|*Cholet* yn El Alto, Bolifia.
Mudiad pensaernïol cyfoes yw **pensaernïaeth Neo-Andeaidd**  wedi'i leoli'n bennaf yn El Alto, Bolifia. Mae'n ymddangos yn nifer o *chotel*, neu blastai bach, a neuaddau dawns y ddinas. Y pensaer Bolifiaidd Freddy Mamani yw gweithredwr mwyaf adnabyddus yr arddull. Mae Mamani yn beiriannydd sifil a ddechreuodd fel llafurwr syml ddau ddegawd yn ôl, ac mae wedi adeiladu dros 60 o strwythurau neo-Andeaidd yn El Alto er 2005.

Disgrifiodd yr hanesydd pensaernïol Elisabetta Andreoli yr arddull, a chaiff ei gynrychioli mewn dros 100 o strwythurau ar draws El Alto, fel neo-Andeaidd. Nododd Paola Flores y cafodd y mwyafrif o’r strwythurau neo-Andeaidd wedi’u hadeiladu ers i’r Arlywydd Evo Morales, o dras Aymara, ddod yn ei swydd yn 2006. Ef yw arweinydd brodorol cyntaf y wlad. Mae ymddangosiad yr arddull yn cyd-fynd â chynnydd economaidd, ynghyd â chynnydd yn falchder Aymara.

Defnyddiwyd y term gyntaf mewn cyfnodolyn pensaernïol i gyfeirio at arddull adeilad Llysgenhadaeth yr Unol Daleithiau yn Lima, Peru gan *Arquitectonica* ym 1996. Nododd ei fod yn llythrennol wedi cymryd ysbrydoliaeth o hanes Periw, gan fodelu sylfaen yr adeilad ar strwythurau dinasoedd hynafol Cuzco a Machu Picchu.

## Derbyniad 
Yn gyffredinol derbyniwyd pensaernïaeth Neo-Andeaidd gyda chanmoliaeth gan drigolion El Alto. Mae Paola Flores yn nodi bod *Altenos*, neu drigolion El Alto, ar y cyfan yn falch o'u cyfraniad at bensaernïaeth fodern. Mae hi'n adrodd fod un preswylydd wedi nodi iddi: "I mi, mae fel bloedd sy'n dweud, Dyma ni! Dyma beth ydyn ni!", a nododd un arall "Rwy'n fenyw Aymara, yn falch o'm diwylliant, yn hapus ac yn llawn lliw. Felly pam na ddylai fy nghartref ddangos beth ydw i?" Cafodd yr adeiladau sylw yn *Shine Heroes* gan Frederico Estol, ffilm am y miloedd o lanhawyr esgidiau yn La Paz ac El Alto.

Disgrifiwyd yr adeiladau fel rhai "dyfodolol" a "ffynci" gan bobl o'r tu allan i ddiwylliant yr Andes.

## Oriel 

Delwedd:Cholet1.jpg|
Delwedd:Cholet El Alto.jpg|
Delwedd:Detalle candelabro cholet.jpg|

## Cyfeiriadau
SaySomethinginWelsh

Cwrs ar gyfer dysgu Cymraeg yw **SaySomethinginWelsh**.

## Cyrsiau
Mae'r cwrs yn cynnwys podlediadau MP3, ac yn seiliedig ar athroniaeth HILT (Hyfforddiant Ieithyddol Dwys Iawn). Mae'r cwmni bellach yn cynnig cyrsiau Sbaeneg, Manaweg, Lladin, Cernyweg, ac Iseldireg.

## Hanes
Lansiwyd SaySomethinginWelsh oddeutu 2008. Ymysg sylfaenwyr y cwmni mae Aran Jones, Catrin Lliar Jones. a Iestyn Dafydd. Yn 2020, dechreuodd y cwmni, ar y cyd gyda Chymdeithas yr Iaith a Chyngor Ffoaduriaid Cymru, gyflwyno gwersi am ddim ar gyfer ffoaduriaid a cheiswyr lloches.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Cyrsiau Cymraeg
Amgueddfa Hanes Mecsico Newydd

Mae **Amgueddfa Hanes Mecsico Newydd** yn amgueddfa hanes yn Santa Fe, Mecsico Newydd. Mae'n rhan o system amgueddfeydd Mecsico Newydd sy'n cael ei rhedeg gan y dalaith a weithredir gan Adran Materion Diwylliannol Mecsico Newydd. Agorodd yn 2009. Mae'r amgueddfa'n gartref i 96,000 troedfedd sgwâr (8,900m2) o arddangosion parhaol ac arddangosion dros dro sy'n ymdrin â hanes Mecsico Newydd, o ddiwylliannau hynafol Americanaidd brodorol hyd heddiw.

Adeiladwyd yr amgueddfa ar ôl i gasgliad arteffactau hanesyddol Amgueddfa Mecsico Newydd dyfu'n rhy fawr i'w gartref blaenorol ym Mhalas y Llywodraethwyr. Agorodd yr amgueddfa newydd gwerth, $44 miliwn, i'r cyhoedd ar 24 Mai 2009, a dderbyniodd mwy na 10,000 o ymwelwyr ar ei diwrnod cyntaf. Mae ganddo tua 20,000 o arteffactau.

## Cyfleusterau 
Yn ogystal â'r prif adeilad, mae campws yr amgueddfa'n cynnwys y cyfleusterau canlynol:

* Palas y Llywodraethwyr
* Llyfrgell Hanes Angélico Chávez
* Gwasg y Palas
* Archifau ffotograffau

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Karl Renner

Gwleidydd o Awstria oedd **Karl Renner** (14 Rhagfyr 1870 – 31 Rhagfyr 1950) a fu'n Ganghellor Awstria o 1918 i 1920 ac ym 1945, ac yn Arlywydd Awstria o 1945 i 1950.

Ganed yn Unter-Tannowitz (bellach Dolní Dunajovice, y Weriniaeth Tsiec), Teyrnas Bohemia, Awstria-Hwngari, i deulu o werinwyr. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Fienna ac ymunodd ag adain gymedrol Plaid Ddemocrataidd Sosialaidd Awstria (SPÖ). Etholwyd yn ddirprwy i'r Reichsrat (deddfwrfa Cisleithania) ym 1907.

## Llyfryddiaeth 
* *Staat und Nation* (Fienna: Josef Dietl, 1899).
* *Österreichs Erneuerung: politisch-programmatische Aufsätze*, 3 cyfrol (Fienna: Brand, 1916–17.)
* *An der Wende zweier Zeiten: Lebenserinnerungen* (Fienna: Danubia Verlag, 1946).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Arlywyddion Awstria
Categori:Cangellorion Awstria
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Fienna
Categori:Gweinidogion tramor Awstria
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Hunangofianwyr Almaeneg o Awstria
Categori:Llenorion ffeithiol y 19eg ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Awstria-Hwngari
Categori:Pobl fu farw yn Fienna
Siôn ap Siôn

Roedd **Siôn ap Siôn** neu **John ap John** (tua 1625 - 16 Tachwedd 1697) yn gennad dros y Crynwyr yng Nghymru. Mae John Gwilym Jones yn ei gynnwys fel cymeriad yn ei ddrama *Hanes Rhyw Gymro*.

## Cefndir 
Ganwyd Siôn ym Mhen-y-cefn, Rhiwabon, Sir Ddinbych, mae'n bosib mae Siôn ap Siôn oedd enw ei dad hefyd. Mae'n debyg ei fod wedi ei addysgu yn ysgol ramadeg Wrecsam a'i fod wedi dod o dan ddylanwad y piwritan Walter Cradock, oedd yn gwasanaethu fel ciwrad Wrecsam ym 1635.

## Gyrfa 
Yn ystod cyfnod Cromwell fel Arglwydd Amddiffynnwr Lloegr, roedd Siôn yn gefnogol i blaid y Piwritaniaid a fu yn aelod o gynulleidfa Morgan Llwyd yn Wrecsam. Mae'n debyg ei fod wedi bod yn bregethwr Piwritanaidd a'i fod wedi e ddanfon gan Lwyd i Fiwmares yn y 1640au i fod yn bregethwr i'r garsiwn o filwyr seneddol oedd yno. Wedi clywed am Gymdeithas y Cyfeillion oedd yn cael ei arwain gan George Fox danfonodd Morgan Llwyd Siôn i Swydd Gaerhirfryn i gyfarfod a Fox ac i adrodd yn ôl am ei fudiad. O ganlyniad i'r cyfarfod hwn cafodd Siôn ei argyhoeddi gan neges y Crynwyr. Trodd ei gefn ar Lwyd a Phiwritaniaeth a daeth yn bregethwr a chenhadwr nodedig i'r Crynwyr yng Nghymru.

Sefydlodd Siôn ei gynulleidfa gyntaf o Grynwyr ym Mhen-y-cefn ym 1653. O 1654 ymlaen aeth ar nifer o deithiau pregethu ledled Cymru a'r gororau. Weithiau ar ei ben ei hun ac weithiau ar y cyd â Fox fel ei gyfieithydd. Cafodd ei garcharu ar sawl achlysur yn ystod y teithiau hyn. Cafodd lwyddiant mawr fel cennad gan sefydlu cymunedau sylweddol o Grynwyr yn Siroedd Morgannwg, Penfro, Trefaldwyn, Meirionnydd, Dinbych a'r Fflint.

O 1667 bu'n allweddol wrth drefnu cyfarfodydd misol, chwarterol a blynyddol Cymreig a alluogodd y gymdeithas i oroesi a ffynnu, yn enwedig ar adegau o erledigaeth neu pan geisiodd llawer o Grynwyr y wlad loches yn America. Ym 1681 prynodd Siôn ap Siôn a Thomas Wynne, barbwr-llawfeddyg y Crynwyr o Gaerwys, 5000 erw yn Pennsylvania am swm cychwynnol o £ 100 gyda'r bwriad o gynorthwyo Cyfeillion a oedd yn barod i ymfudo. Ef, felly, oedd 'tad y "Parth Cymreig" yn Pennsylvania.

Ym 1683 cyhoeddodd John * Tystiolaeth o Gariad ac Ewyllys Da* - cyfieithiad o *Testimony of Love and Good Will (1680)* gan John Songhurst  oedd yn galw ar Grynwyr i fod yn deyrngar i'r gwirionedd a'r goleuni. Mynychodd hefyd lawer o gyfarfodydd blynyddol Cymru a chynhaliodd gyfarfod blynyddol 1693 yn ei gartref ei hun.

## Teulu 
Ym 1663 priododd Siôn â Catherine Edwards, gweddw Dafydd ab Edward, Plas Efa, Trefor a bu'n ariannu ei genhadaeth o incwm yr ystâd a rhyddfreiniau eraill oedd ganddo yn Llangollen a Rhyddallt.

## Marwolaeth 
Wedi marwolaeth ei wraig ym 1695 aeth Siôn i fyw gyda Pheobe ei ferch a John Mellor ei fab yng nghyfraith yn Whitehough Manor, Ipstones, Swydd Stafford. Yno bu farw ym 1697, claddwyd ei weddillion ym mynwent blwyf Basford gerllaw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1625
Categori:Marwolaethau 1695
Categori:Crynwyr
Jill Paton Walsh

Roedd **Jill Paton Walsh**, CBE, FRSL (ganwyd **Gillian Bliss**; 29 Ebrill 1937 – Hydref 2020) yn nofelydd Seisnig.

Cafodd ei geni yn Llundain a derbyniodd ei haddysg yng Ngholeg y Santes Ann, Rhydychen. Priododd Antony Paton Walsh ym 1961.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Knowledge of Angels* (1993) 
* *Farewell, Great King* (1972)
* *Lapsing* (1986)
* *A School for Lovers* (1989)
* *The Serpentine Cave* (1997)
* *A Desert in Bohemia* (2000)

### Imogen Quy
* *The Wyndham Case* (1993)
* *A Piece of Justice* (1995)
* *Debts of Dishonour* (2006)
* *The Bad Quarto* (2007)

### Peter Wimsey/Harriet Vane
**Thrones, Dominations* (gyda Dorothy L. Sayers)
**A Presumption of Death* (2002)
**The Attenbury Emeralds* (2010)   
**The Late Scholar* (2013)

### Llyfrau plant
* ''Hengest's Tale'' (St Martin's Press, 1966)
* *The Dolphin Crossing* (1967) 
* *Word Hoard: Anglo-Saxon stories* (1969?), gyda Kevin Crossley-Holland 
* *Fireweed* (1969)
* *Goldengrove* (1972)
* *Toolmaker* (1973) 
* ''The Emperor's Winding Sheet* — Gwobr Whitbread, 1974
* *The Butty Boy* (1975) 
* *The Huffler* (1975) 
* *The Island Sunrise: prehistoric Britain* (1975) 
* *Unleaving* (1976) 
* *Crossing to Salamis* (1977) 
* *The Walls of Athens* (1977) 
* *A Chance Child* (1978)
* *Children of the Fox* (1978) 
* *The Green Book* (1981) 
* *Babylon* (1982)
* *A Parcel of Patterns* (1983)
* *Gaffer Samson's Luck* (1984) — Gwobr Smarties, 1985 
* *Birdy and the Ghosties* (1989)
* *Grace* (1991)
* *When Grandma Came* (1992)
* *Thomas and the Tinners'' (1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Santes Ann, Rhydychen
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Harri Parri (Harri Bach o Graig-y-gath)

Roedd **Harri Parri (Harri Bach o Graig-y-gath)** (1709 – 1800) yn fardd gwlad a chlerwr Cymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Harri Bach yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa, Sir Drefaldwyn. Gan ei fod yn brolio iddo gael ei eni yn y flwyddyn y bu farw Huw Morus (Eos Ceiriog 1622 - 1709), a gan hynny wedi etifeddu ei enaid prydyddol, gellir bod yn weddol hyderus mae 1709 oedd blwyddyn ei enedigaeth. Yr unig Harri ap Harri i gael ei fedyddio yn Llanfihangel-yng-ngwynfa yn ystod y cyfnod oedd Harri fab Harri Tomos o Ddolwar a bedyddiwyd ar 9 Mai 1709 . Mae'n bosib, ond nid oes sicrwydd, mae hwn oedd Harri Bach.

## Gyrfa 
Llifiwr coed oedd Harri bach wrth ei alwedigaeth. Llifo ar dir Llwydiarth ydoedd pan aeth Gwallter Mechain ato i ymofyn cyngor am reolau canu caeth. Cyhoeddwyd ychydig o'i englynion mewn almanaciau. Mae'r cyntaf i'w gweld yn Almanac Siôn Prys ym 1744 , lle ceir englyn o'i eiddo a defnyddiwyd i agor eisteddfod yn Llanfair Caereinion. Yn Almanac Howell, Llanidloes ceir cyfres o 19 o englynion lle mae'n dwrdio anghydffurfwyr a Methodistiaid o dan y pennawd ''Ceryddiad difrifol i'r Methodistiaid'' sy'n cynnwys ei englyn enwocaf: *

Yn ystod blynyddoedd olaf ei oes, pan oedd wedi mynd rhy hen i lifo lawer, byddai Harri Bach yn ennill tamaid trwy glera. Cyfansoddai *Carolau'' pob mis Mai yn adrodd newyddion y flwyddyn ddiwethaf, gan eu canu mewn ffeiriau, a byddai'n talu am fwyd a llety trwy ganu englynion o glod i'w lletywyr.

## Marwolaeth 
Bu farw Harri Bach tua 90 / 91 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanfihangel-yng-Ngwynfa ar 15 Tachwedd 1800.

## Nodiadau 
### Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1709
Categori:Marwolaethau 1800
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Pobl o Lanfihangel-yng-Ngwynfa
Theorem gwerth-cymedrig

[[Delwedd:Mvt2.svg|de|bawd|260x260px|Ar gyfer unrhyw ffwythiant sy'n ddi-dor ar [a,b] ac yn ddifferadwy ar (a,b) mae yna ryw c yn y cyfwng (a,b) fel bod y secant sy'n ymuno pwyntiau terfyn y cyfwng [a,b] yn baralel i'r tangiad yn c.]]
Mewn mathemateg, mae'r **theorem gwerth-cymedrig** yn nodi, yn fras, os rhoddir arc blanar rhwng dau bwynt terfyn, bodolir o leiaf un pwynt lle mae'r tangiad i'r arc yn baralel i'r secant trwy ei bwyntiau terfyn.
Yn fanwl gywir, os yw f yn ffwythiant di-dor ar gyfwng caeedig[a,b], ac yn ddifferadwy ar y cyfwng agored (a,b), yna mae pwynt c yn bodoli o fewn (a,b) fel bod y tangiad yn *c* yn baralel i'r llinell secant trwy'r pwyntiau terfyn (a,f(a)) ac (b,f(b)), hynny yw,{{Canol|f'(c)=\frac{f(b)-f(a)}{b-a}.}}Mae'n un o'r canlyniadau pwysicaf mewn dadansoddiad real.

## Hanes 
Disgrifiwyd achos arbennig o’r theorem hon yn gyntaf gan Parameshvara (1370–1460), o Ysgol Seryddiaeth a Mathemateg Kerala yn India, yn ei sylwebaethau ar Govindasvāmi a Bhāskara II. Profwyd ffurf gyfyngedig o'r theorem gan Michel Rolle ym 1691; y canlyniad oedd yr hyn a elwir bellach yn theorem Rolle, ac fe'i profwyd ar gyfer polynomialau yn unig, heb dechnegau calcwlws. Cafodd y theorem gwerth-cymedrig yn ei ffurf fodern ei nodi a'i brofi gan Augustin Louis Cauchy ym 1823.

## Datganiad ffurfiol 
bawd|Mae'r ffwythiant f yn cyflawni graddiant y secant rhwng a a b fel ei deilliad ar y pwynt \xi\in(a,b).
bawd|Mae hefyd yn bosibl bod mwy nag un tangiad yn baralel i'r secant.
Gadewch if:[a,b]\to\R bod yn ffwythiant di-dor ar y cyfwng caeedig [a,b], ac yn ddifferadwy ar y cyfwng agored (a,b), llea. Yna bodolir rhyw c o fewn (a,b) fel bod

: f'(c)=\frac{f(b)-f(a)}{b-a}.

Mae'r theorem gwerth-cymedrig yn cyffredinoli theorem Rolle, sydd â'r dybiaeth bod f(a)=f(b), hynny yw bod ochr dde'r mynegiant uchod yn sero.

Mae'r theorem gwerth-cymedrig yn dal i fod yn ddilys mewn lleoliad ychydig yn fwy cyffredinol. Nid oes ond angen tybio hynnyf:[a,b]\to\R yn barhaus ar[a,b], a hynny am bob x yn(a,b) y terfyn

Mae'r mynegiant \frac{f(b)-f(a)}{(b-a)} yn rhoi graddiant y llinell sy'n ymuno'r pwyntiau (a,f(a)) ac (b,f(b)), sy'n gord i graff f. Maef'(x) yn rhoi graddiant y tangiad i'r gromlin yn y pwynt (x,f(

x)). Felly mae'r theorem gwerth-cymedrig yn dweud, o ystyried unrhyw gord cromlin esmwyth, y gallwn ddod o hyd i bwynt sy'n gorwedd rhwng diweddbwyntiau'r cord fel bod y tangiad ar y pwynt hwnnw yn baralel i'r cord.

## Prawf 
Diffiniwch g(x)=f(x)-rx, lle mae r yn gysonyn. Gan fod f yn ddi-dor ar [a,b] ac yn ddifferadwy ar (a,b), mae'r un peth yn wir am g. Rydyn ni nawr eisiau dewis r fel bod g yn bodloni amodau theorem Rolle, sef

O theorem Rolle, gan fod g yn ddifferadwy ac mae g(a)=g(b), mae yna bodoler rhyw c o fewn (a,b) lle mae g'(c)=0. Mae'n dilyn o'r hafaliad g(x)=f(x)-rx bod,

: \begin{align}&g'(x) = f'(x) -r \\& g'(c) = 0\\&g'(c) = f'(c) - r = 0 \\&\Rightarrow f'(c) = r = \frac{f(b)-f(a)}{b-a} \end{align}

## Cyfeiriadau