open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Fron

:*Am y pentrefan ym Mhowys gweler Y Fron, Powys. Gweler hefyd Fron (gwahaniaethu).*

Mae'r **Fron** () (weithiau **Llandwrog Uchaf** neu **Cesarea**) yn bentref yn Nyffryn Nantlle yng Ngwynedd. Saif ychydig i'r dwyrain o bentref Carmel, ym mhen draw y ffordd sy'n arwain tua'r mynydd o'r briffordd A487 yn y Groeslon. Mae Moel Tryfan i'r gogledd, Mynydd y Cilgwyn i'r gorllewin a Mynydd Mawr (weithiau Mynydd Grug neu Fynydd Eliffant) tua'r dwyrain.

Datblygydd y pentref tua chanol y 19g ger y ffordd wreiddiol i Chwarel Pen yr Orsedd a'r rheilffordd i Chwarel y Fron. Ar y llechweddau i'r dwyrain o'r pentref mae llawer o olion o gyfnod cynharach, olion tai crwn o'r math a elwir yn "gytiau'r Gwyddelod" ac olion hen gaeau.  Yn 2002 defnyddiwyd Chwarel y Fron i ffilmio *Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life*.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Y Fron, o Wefan Dyffryn Nantlle

Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Llandwrog
Categori:Pentrefi Gwynedd
Iowa

Talaith yn Unol Daleithiau America yw **Iowa** (). Enwyd ar ôl yr Iowa, llwyth Americanaidd Brodorol.

canol|bawd|300px|Iowa yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Iowa 
## Dolenni allanol 
*   www.iowa.gov


Categori:Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Ffactorau cysefin

Mewn haniaeth rhifau, **ffactorau cysefin** rhif naturiol (hynny yw, cyfanrif positif) yw rhifau cysefin sy'n ymrannu iddo'n union, heb adael gweddill. **Ffactorio** yw enw'r broses o ganfod ffactorau o'r fath.

Mae dau rhif naturiol yn gyd-gysefin os, a dim ond os, nad oes ganddynt ffactorau cysefin yn gyffredin. Nid oes ffactorau cysefin gan y cyfanrif 1, ac mae'n gyd-gysefin â phob rhif naturiol.

## Enghreifftiau 
* 3 a 2 yw ffactorau cysefin 6. (6 = 3&nbsp;&times;&nbsp;2)
* Dim ond un ffactor cysefin sydd gan 5: ei hun. (rhif cysefin yw 5)
* 2 a 5 yw ffactorau cysefin 100: 2 and 5. (100 = 22&nbsp;&times;&nbsp;52)
* Dim ond un ffactor cysefin sydd gan bob un o 2, 4, 8, ac 16, sef 2. (rhif cysefin yw 2, mae 4 = 22, 8 = 23, ac yn y blaen.)
* Nid oes ffactorau cysefin gan 1. (Lluoswm gwag ydyw)

## Ffactoriad cysefin
Wrth drafod rhif naturiol, rhestr o'i ffactorau cysefin, ynghyd a'r pŵer uchaf ohonynt sy'n ymrannu iddo'n union yw **ffactoriad cysefin**. Mae theorem sylfaenol rhifyddeg yn dweud fod gan pob rhif naturiol ffactoriad cysefin unigryw.

Pan mae'r rhifau dan sylw yn fawr iawn, does neb wedi darganfod algorithm effeithiol ar gyfer eu ffactorio (sef, dod o hyd a'i ffactorau). Mae'r system cryptograffeg RSA yn dibynnu ar y ffaith hon.

## Gweler hefyd 
* Rhif cyfansawdd
* Tabl o ffactorau cysefin

Categori:Haniaeth rhifau
Categori:Mathemateg elfennol
John Evans (Y Bardd Cocos)

Cymeriad hynod a rhigymwr unigryw oedd **John Evans** neu **Y Bardd Cocos** (1826 – 1888), a aned ym Mhorthaethwy ar Ynys Môn. Roedd yn hel cocos o'r traeth i ennill ei damaid a dyna a barwyd iddo gael ei lys enw ar ôl iddo ddod yn adnabyddus am ei gerddi anfwriadol ddigrif ac ysmala. Roedd ganddo feddwl mawr ohoni'i hun fel bardd yn arbennig ar bynciau mawr y dydd fel "Suddo'r Royal Charter" (mewn hyn o beth roedd yn dilyn ffasiwn beirdd eisteddfodol ei ddydd). Roedd y llewod ar y Bont Britannia newydd er enghraifft yn,

Pedwar llew tew
Heb ddim blew,
:Dau ochr yma
A dau ochr drew.

Ymarddelai'r teitl rhwysgfawr "Archfardd Cocysaidd Tywysogol". Yn ei draethawd "Gwaith yr Awen Rydd a Chaeth" mae'n esbonio fod "gwaith yr archfardd yn waith caled, fel gwaith ceffyl, yn yr oes bresennol" gan fod neb llawer yn gwerthfawrogi ei ddoniau. Serch hynny roedd ganddo wir athrylith ddiniwed ac mae rhai o'i rigymau yn haeddianol enwog. Dyma enghraifft arall o'i waith, pennill agoriadol ei "Gân Newydd ar Briodas y Prince of Wales":

Mae Prince of Wales wedi priodi
A miloedd heddyw'n byw mewn tlodi;
Gobeithio y ceiff hir oes,
Heb ddyodde'r un loes,
I fyw yn llawen ac yn llon
Efo'i fenw gron,
A handlo ffon, yn bur llon, o don i don,
Cyn rhoddi ffarwel i'r ddaear hon.

Daeth sawl rhigymwr arall i herio ei deitl, fel Elias Jones (Cocosfardd y De) er enghraifft, ac enillodd y geiriau "cocosfardd", "cocoswaith" a "cocosaidd" eu lle yn y geiriaduron, ond ni all neb gystadlu a'r Archfardd ei hun.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Alaw Ceris (Thomas Roberts), ''"Bardd Cocos": Ei Hanes, Ei Swydd, ynghyd a'i Weithiau Barddonol'' (Porthaethwy, 1923)

Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Aberangell

Pentref ger priffordd yr A470 rhwng Mallwyd a Chemaes yn ne Gwynedd yw **Aberangell** (). Saif lle mae Afon Angell yn llifo i mewn i Afon Dyfi. Cyfeirnod OS: SH 84612 10067.

Ar un adeg roedd gan y pentref orsaf ar Reilffordd Mawddwy. Roedd y diwydiant llechi yn bwysig yn yr ardal, ac yr oedd Tramffordd Hendre Ddu yn dod â llechi o Chwarel Hendre Ddu i'r orsaf yma i'w llwytho.

Roedd poblogaeth o 935 yn 1841, disgynodd y boblogaeth rhwng 1881 ac 1891 o 946 i 729.

## Cyfeiriadau
Categori:Mawddwy
Categori:Pentrefi Gwynedd
An Daingean

250px|bawd|Stryd John, An Daingean

Tref yn ne-orllewin Iwerddon yw **An Daingean** neu **Daingean Uí Chúis** (Saesneg: *Dingle*), yn Swydd Ciarraí (Kerry). Mae e'n 50 cilometr i'r gorllewin o Trá Lí/*Tralee*, ar lan y môr. Mae 1,828 o bobl yn byw yn ardal An Daingean (2002).

### Iaith An Daingean
Er bod An Daingen wedi'i lleoli yn y Gaeltacht Corca Dhuibhne, Saesneg yw prif iaith y dref erbyn hyn.

### Ymrafael Enw An Daingean
Yn 2005, Cyhoeddodd Éamon Ó Cuív, Gweinidog materion y Gaeltacht, na ddefnyddid enwau Saesneeg yn swyddogol yn y Gaeltacht o hynny ymlaen. Stopiwyd, felly, ddefnyddio'r enw Saesneg 'Dingle'. Yn achos An Daingean roedd hwn yn benderfyniad dadleuol iawn, a bu cryn wrthwynebiad iddo, gan gynnwys fandaleiddio arwyddion ffyrdd uniaith Wyddeleg drwy baentio'r enw Saesneg 'Dingle' arnynt. Ymatebodd y Gweinidog drwy awgrymu y gellir adfer yr enw Saesneg drwy ddileu statws Gaeltacht An Daingean - rhywbeth fyddai'n golygu colli grantiau a chymorth canolog a roddir i gynnal yr ardaloedd Gwyddeleg. Penderfynodd Cyngor Swydd Ciaraí drefnu refferendwm ar y cwestiwn a phleidleisodd mwyafrif llethol yr etholwyr o blaid adfer yr enw Saesneg a Gwyddeleg fel enwau Swyddogol. Cyfyngwyd yr etholiad i etholwyr oedd yn byw yn y dref ei hun ac nid i bobl oedd yn byw yn yr ardal gyfagos, lle mae canran uchel o siaradwyr Gwyddeleg. Arweiniodd hyn at gyhuddiadau fod y bleidlais wedi'i threfnu i sicrhau mwyafrif o blaid yr enw Saesneg. Mae'r gweinidog Ó Cuív wedi dweud y byddai'n fodlon rhoi ystyriaeth i newid yr enw os yw'n gallu gwneud hynny o dan y Gyfraith ac os bydd y Cyngor Swydd yn gofyn am hynny.

### Ymrafael Ysgol An Daingean
Yn 2007 cyfunwyd dwy ysgol, Dingle CBS a Meanscoil na Toirbhithe, i ffurfio un ysgol newydd, Pobailscoil Chorca Dhuibhne. Saesneg oedd iaith ysgol Dingle CBS ond ysgol gyfrwng Gwyddeleg yw'r ysgol newydd. Mae hyn wedi arwain at brotestiadau gan ddisgyblion nad ydynt yn fodlon ar gael eu gwersi yn yr Wyddeleg gan ddweud nad ydynt nac yn ei siarad nac yn ei deall. Pwrpas dysgu trwy gyfrwng yr Wyddeleg yw sicrhau na fydd yr Wyddeleg yn dirywio yn y Gaeltacht.

## Cyfeiriadau
Daingean
Lemonêd

bawd|250px|Gwydred o lemonêd cymylog

Mae **Lemonêd** (neu **Lemwnêd**) yn ddiod ysgafn wedi ei gwneud o lemwn. Mae cynhwysion lemonêd yn amrywio ledled y byd, gyda nifer o wahanol fathau o lemonêd ar gael yng Ngogledd America a'r Gymanwlad.

## Hanes 
Lemonêd yn ei ffurf angharbonedig yw un o'r diodydd ysgafn masnachol hynaf yn y byd. Mae'r ddiod yn dyddio o'r 17g o leiaf. Ym Mharis yn 1676, ffurfiwyd busnes o'r enw Compagnie de Limonadiers a rhoddwyd caniatâd monopoli iddynt werthu lemonêd, a oedd yn cael ei ddosbarthu gan werthwyr mewn cwpanau o danciau yr oeddent yn cario ar eu cefnau. Mewn nifer o ieithoedd, mae'r gair Ffrengig *limonade* yn cael ei ddefnyddio fel term cyffredinol am ddiod ysgafn.

## Y Deyrnas Unedig ac Iwerddon 
Yn y Deyrnas Unedig, mae lemonêd fel arfer yn garbonedig, wedi ei wneud o sudd lemwn, siwgr a dŵr carbonedig. Mae'r rhan fwyaf o lemonêd sy'n cael ei werthu yn y DU a Iwerddon yn ddi-liw, ond gellid hefyd prynu Lemonêd 'cymylog' neu 'traddodiadol'. Yn Iwerddon, gellid prynu Lemonêd Coch, sydd a lliw a blas nodedig sy'n wahanol i lemonêd 'gwyn'. Defnyddir lemonêd fel cymysgwr mewn diodydd alcoholig yn aml ym Mhrydain ac Iwerddon.

## Gogledd America 
Yng Ngogledd America (yn enwedig yr Unol Daleithiau a Canada), mae lemonêd yn cyfeirio at gymysgedd angharbonedig o sudd lemwn, dŵr a siwgr. Am y rheswm hon, mae'r rhan fwyaf o'r lemonêd sy'n cael ei greu yng Ngogledd America yn cael ei wneud gartref ac yn cael ei yfed gan fwyaf yn yr haf. Mae'n gymysgedd tenau sy'n medru bod yn grynodedig, gwanedig, sur neu'n felys yn dibynnu ar y maint o sudd lemwnsiwgr sydd yn y diod.

Categori:Diodydd meddal
Gronyn isatomig

**Gronyn isatomig** yw gronyn o sy'n llai nag atom. Mae hyn yn golygu ei fod yn fach iawn ac ni ellir weld. Rhai esiamplau Gronnynau isatomig:-
*Proton
*Electron
*Niwtron
*Cwarc
*Lepton

Cwarciau sy'n gwneud i fynu protonnau a niwtronnau ac leptonau s'yn  gwneud i fynu electron.

Mewn ffiseg gronynnau, mae'r syniad o gronyn yn un o nifer o cynysyniadau a etifeddir o mecaneg glasurol a profiadau ei'n byd, sy'n cael ei defnyddio i disgrifio sut mae mater ac egni yn ymddwyn ar graddfeudd moleciwlaidd o mecaneg cwantwm.

Categori:Ffiseg gronynnau
Gronyn

Ar wahân i'w ddiffiniad cyffredin, gall **gronyn** gyfeirio at:

**Yng Nghemeg**:
* Moleciwl
* Atom
* Niwtron
* Ffoton
* Gronyn coloidaidd, yng Nghemeg coloidaidd, mae'n system un-cam o dwu neu fwy o gydrannau.

**Yn Ffiseg**:
* Ffiseg gronynnau
* Gronyn isatomig, a gall fod yn:
** gronyn elfennol
** gronyn cyfansawdd
** gronyn pwynt
1480au

14g - **15g** - 16g
1430au 1440au 1450au 1460au 1470au - **1480au** - 1490au 1500au 1510au 1520au 1530au 
1480 jdji1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*1482
**25 Awst - Marwolaeth Marged o Anjou, brenhines Harri VI o Loegr
*1483
**13 Mehefin - Dienyddiad Richard Grey, mab Elisabeth Woodville, a William Hastings, 1af Arglwydd Hastings, gan Rhisiart III o Loegr.
**25 Mehefin - Dienyddiad Anthony Woodville, ail iarll Rivers, gan Rhisiart III.
**2 Tachwedd - Dienyddiad Henry Stafford, ail ddug Buckingham, gan Rhisiart III.
*1484
*9 Ebrill - Marwolaeth Edward o Fiddleham, Tywysog Cymru
*1485
**22 Awst - Brwydr Maes Bosworth rhwng Harri Tudur a Rhisiart III.
*1486
**20 Medi - Genedigaeth Arthur Tudur, Tywysog Cymru, mab Harri VII ac Elisabeth o Efrog.
*1487
**16 Mehefin - Brwydr Maes Stoke
*1489
**26 Mawrth - Cytunteb Medina del Campo rhwng Sbaen a Lloegr.

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Innocentius VIII
*Brenin Edward IV o Loegr
*Brenin Edward V o Loegr (1483)
*Brenin Rhisiart III o Loegr (1483-1485)
*Brenin Harri VII o Loegr (ers 1485)
*Brenin Iago III o'r Alban
*Brenin Iago IV o'r Alban (ers 1488)
*Brenin Louis XI o Ffrainc
*Brenin Charles VIII o Ffrainc (ers 1483)
*Brenin Ferdinand II o Aragon
*Brenhines Isabella o Castile
*Brenin Cristian I o Ddenmarc
*Brenin Siôn I o Ddenmarc a Norwy (Denmarc ers 1481, Norwy ers 1483)
*Dug Ifan III o Rwsia
*Ymerawdwr Chenghua (Tsieina)
*Ymerawdwr Hongzhi (ers 1487)

Categori:1480au
Ffwythiant φ Euler

Mewn haniaeth rhifau, **ffwythiant Euler** rhif naturiol n  yw \phi(n) a diffinnir i fod y nifer o rifau naturiol sy'n llai nag n  ac yn gyd-gysefin ag ef.
Er enghraifft, mae \phi(8) = 4, gan fod 1, 3, 5 a 7 yn gyd-gysefin ag 8.

Un o briodweddau pwysig y ffwythiant \phi yw'r ffaith ei fod yn rhoi maint y grŵp o gyfanrifau gyda lluosi modwlo n .

bawd|400px|dim|Graff o fil gwerth cyntaf \phi(n)

## Rhai o werthoedd y ffwythiant 
Categori:Haniaeth rhifau
Categori:Algebra
Eisteddfod y Bala 1738

Mae **Eisteddfod y Bala 1738** yn enghraifft dda o'r eisteddfodau lleol a gynhaliwyd o bryd i'w gilydd yn y 18g yng Nghymru.

Y cadeirydd oedd Edward Wynne, person Gwyddelwern o 1713 hyd 1745. Ymhlith y beirdd oedd Harri Parri o Graig y Gath, Maldwyn, Rowland o'r Pandy, John Jones, Llanfair, Dafydd ab Ifan Hynaf a Dafydd ab Ifan Ieuengaf, Gwilym ab Iorwerth o Lanfor, Elis Cadwaladr o Landrillo, Dafydd Jones o Drefriw ac un ferch, Siân Ifans o Lanfair Caereinion ym Mhowys.

Agorodd Edward Wynne yr eisteddfod trwy annerch ei gyd-feirdd mewn cyfres o englynion. Cafwyd caneuon i Syr Watcyn Williams Wynn ac ysgweiriaid eraill, cerddi i feirdd y fro a cherddi i'r Bala a Llyn Tegid. Enillwyd y Gadair gan Elis Cadwaladr.

## Ffynonellau
*Owen M. Edwards (gol.), *Beirdd y Bala* (Llanuwchllyn, 1911)
*Helen Ramage, 'Eisteddfodau'r 18g', yn Idris Foster (gol.), *Twf yr Eisteddfod* (Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968)

Categori:1738
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
1738
Bala 1738
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Y Bala
Tannatt William Edgeworth David

Fforiwr o Awstralia o dras Gymreig oedd **Tannatt William Edgeworth David** neu **Edgeworth David** (28 Ionawr 1858 - 28 Awst 1934). Roedd ymhlith y fforwyr Antarctig mwyaf blaenllaw yn ei ddydd.

Cafodd ei eni yn Sain Ffagan, ger Caerdydd.

Categori:Fforwyr o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1934
Owain Meirion

Baledwr o Gymru oedd **Owain Meirion** neu **Owen Gruffydd** (1803 – 22 Mehefin 1868), a anwyd yn Y Bala.

## Bywgraffiad
Ni wyddom lawer am ei gefndir na'i flynyddoedd cynnar ond mae'n amlwg wrth ei waith ei fod wedi dysgu darllen ac ysgrifennu yn y Gymraeg. Yn wahanol i nifer o faledwyr y 19g roedd Owain yn canu ar y mesurau caeth yn ogystal â'r mesurau rhydd pbologaidd. Roedd hefyd yn canu gyda'r tannau.

Bywyd digon llwm a gafodd, serch hynny. Treuliodd ddeugain mlynedd yn crwydro'r ffeiriau o Fôn i Fynwy ond pan aeth yn rhy hen bu rhaid iddo fyw 'ar y plwy' mewn tŷ bychan yn Llanbrynmair:

Byw ar dri swllt, bron d'rysu, - am wythnos
::A methu trafaelu;
:Drudaniaeth yn dirdynu
:I'm herbyn er dychryn du.

Canai ar y pynciau poblogaidd oedd yn rhan o stoc y baledwyr, fel 'Suddo'r Royal Charter'. Byddai'n sefyll mewn ffair yn pwyso ar ei bastwn tra'n datgan ei gerddi a chynnig copïau i'w prynu.

Bu farw ar 22 Mehefin 1868, yn 65 mlwydd oed. Er ei fod yn ddyn tlawd cafodd cofeb weddus iddo yn Llanbrynmair, diolch i ymdrechion ffrindiau a beirdd fel Mynyddog, a gyfansoddodd yr englyn coffa sydd ar y gofeb:

Baledwr heb waelodion - i'w ddoniau
::Oedd hwn - mae'i wlad dirion
:Yn weddw'n awr am y ddawn hon,
:Yn marw Owain Meirion.

## Ffynhonnell
*Robert Griffith, traethawd ar y bardd yn *Deuddeg o Feirdd y Berwyn* (Lerpwl, 1910)

Categori:Baledwyr Cymraeg
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Pobl o'r Bala
Amy Winehouse

Cantores a chyfansoddwraig Seisnig oedd **Amy Jade Winehouse** (ganwyd 14 Medi 1983 – 23 Gorffennaf 2011).

Fe'i ganed yn Llundain, yn ferch i Mitchell Winehouse a'i wraig Janis (née Seaton).  Priododd Blake Fielder-Civil yn 2007. Roedd yn adnabyddus nid yn unig am ei cherddoriaeth ond hefyd am ei phroblemau gydag alcohol a chyffuriau.  Bu farw yn ei chartref yn Sgwâr Camden, Llundain.

## Disgograffi 
### Albymau 
* 2003: *Frank*
* 2006: *Back to Black*

### Senglau 
## Gwobrau ac enwebiadau 
Mae'r supermodel Kate Moss yn bwriadu ysgrifennu cam mewn teyrnged iddi.

## Nodiadau a ffynonellau 
## Dolenni Allanol 
* Gwefan swyddogol Amy Winehouse
* Tudalen swyddogol Myspace Amy Winehouse
* Almost Famous: Amy Winehouse - Interview 
Rolling Stone Magazine Cover Story 30 May 2007 Amy Winehouse On Fighting Her Inner Demons and the Just-Married Life ]
* A Guardian Unlimited analysis of her crash and what it means for her career

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Cantorion Iddewig o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr Iddewig o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tabl o ffactorau cysefin

Dengys y tablau canlynol ffactoriad cysefin o bob rhif naturiol o 1 i 1000.

Lle mae *n* yn rhif cysefin, *n* ei hun yw'r ffactoriad cysefin. Dangosir hyn gyda **phrint tew** isod.

Y lluoswm gwag yw ffactoriad cysefin 1: tydi 1 ddim yn rhif cysefin neu'n rhif cyfansawdd.

Defnyddir y symbol **·** i ddynodi lluosi isod, fel yw'r arfer mewn algebra a haniaeth rhifau.

## 1 i 100 
|

|

|

|

|}

## 101 i 200 
|

|

|

|

|}

## 201 i 300 
|

|

|

|

|}

## 301 i 400 
|

|

|

|

|}

## 401 i 500 
|

|

|

|

|}

## 501 i 600 
|

|

|

|

|}

## 601 i 700 
|

|

|

|

|}

## 701 i 800 
|

|

|

|

|}

## 801 i 900 
|

|

|

|

|}

## 901 i 1000 
|

|

|

|

|}

Categori:Haniaeth rhifau
Categori:Mathemateg elfennol
ffactorau cysefin
Rhirid Flaidd

Uchelwr a noddwr beirdd oedd **Rhirid Flaidd** (yn fyw tua 1160). Roedd yn byw yng ngogledd Powys ac yn noddwr i'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr. Roedd yn fab i Gwrgenau a oedd â ach amheus yn mynd nôl at Gunedda Wledig. Priododd Gwenllian, ferch Ednyfed ap Rhiwallon, Brochdyn, a cawsont ddau fab, Einion a Madog Mae'r ychydig a wyddys amdano yn deillio o gyfeiriadau ato gan Gynddelw a gwybodaeth am ei deulu yn yr achau Cymreig.

Madog ap Maredudd oedd brenin Powys yn oes Rhirid. Mae'n debyg i Ririd a'i frawd Arthen gael eu lladd mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth Madog yn 1160.

Mae'r achau yn dangos fod Rhirid yn fab i uchelwr o'r enw Gwrgenau a oedd yn arglwydd lleol gyda thir ym Mochnant, Pennant Melangell ac ardal Croesoswallt. Ei fam oedd Haer ferch Cynfyn Hirdref o Nefyn. Un o gyndeidiau Rhirid oedd Cillin y Blaidd Rhudd o Ddunoding ac ymddengys fod ei enw trawiadol yn deillio o enw ei hendaid. Gwraig Rhirid oedd Gwenllïan ferch Ednyfed ap Cynwrig ap Rhiwallon o Faelor. Brawd ei wraig oedd Einion ab Ednyfed, arglwydd Dinmael.

Mae Rhirid yn adnabyddus heddiw am fod Cynddelw, y mwyaf o'r Gogynfeirdd cynnar, wedi canu iddo a bod tair cerdd iddo ar glawr. Canodd Cynddelw gerdd i ddiolch iddo am anrheg o gleddyf arbennig. Ond ein prif ffynhonnell yw'r ddwy farwnad, un i Ririd ei hun a'r llall iddo a'i frawd Arthen ynghyd. Mae Rhirid yn enghraifft brin a chynnar o noddwr o uchelwr yn Oes y Tywysogion.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
**Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr*, cyfrol I, gol. Nerys Ann Jones ac Ann Parry Owen (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Cysonyn Avogadro

**Cysonyn Avogadro** (symbolau: *L*, *NA*), a elwir hefyd yn **rhif Avogadro**, yw'r nifer o atomau/moleciwlau mewn un môl, sef y nifer o atomau Carbon-12 mewn 12 gram (0.012&nbsp;kg) o Garbon-12 yn ei gyflwr egni gorffwys electronig. Ei faint yw tua 
6 x 1023.

Enwyd y cysonyn ar ôl y gwyddonwr Eidalaidd, Amedeo Avogadro.

Categori:Ffiseg
Brwydr y Boyne

bawd|250px|Brwydr y Boyne (paentiad olew)

Ymladdwyd **Brwydr y Boyne** ar 1 Gorffennaf 1690 ar lan Afon Boyne yn Iwerddon, i'r gogledd o Ddulyn.
Brwydr rhwng dau frenin a hawliai goron Lloegr oedd hi. Gorchfygodd Wiliam III/II o Loegr a'r Alban y cyn-frenin Iago II. Er nad oedd yn frwydr fawr ynddi'i hun - ychydig iawn a laddwyd - roedd yn drobwynt yn hanes Iwerddon am fod Wiliam yn Brotestant ac yn cael ei gefnogi gan ymsefydlwyr Protestannaidd y gogledd. Canlyniad hir-dymor y frwydr oedd Goruchafiaeth y Protestaniaid a darostwng y Catholigion brodorol. Dethlir buddugoliaeth Wiliam hyd heddiw gan Unoliaethwyr Gogledd Iwerddon.
 

 
## Cyfeiriadau
Boyne
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:1690
Taflegryn

Arf hunanyredig sy'n hedfan trwy'r awyr yw **taflegryn**.  Gall taflegryn gael ei lywio'n awtomatig gan raglen a bennwyd ymlaen llaw neu o bell gan weithredwr.

200px|bawd|Taflegryn Exocet yn cal ei saethu


Categori:Arfau
Kabylie

**Kabylie** yw'r enw Berber am diriogaeth y Berberiaid yn y Maghreb, Gogledd Affrica. Mae'r enw'n cael ei ddefnyddio weithiau i olygu tiriogaeth draddodiadol y Berberiaid yn ei chyfanrwydd - ac felly'n cynnwys rhannau mawr o Foroco ac Algeria a darn o Tiwnisia - ond am resymau gwleidyddol mae'n tueddu i gael ei gyfyngu i'r rhan o Algeria sy'n gadarnle i'r Berberiaid heddiw.

Categori:Daearyddiaeth Algeria
Categori:Diwylliant Algeria
Categori:Gogledd Affrica
Categori:Maghreb
C.P.D. Barcelona

bawd|250px|Y Camp Nou
bawd|250px|Dathlu llwyddiant ar strydoedd Barcelona
Mae **Futbol Club Barcelona**, yn glwb chwaraeon yn ninas Barcelona, Catalwnia, Sbaen. Ystyrir y tîm pêl-droed yn un o'r goreuon yn Sbaen ac yn y byd. Ffurfiwyd y tîm pêl-droed yn 1899 gan nifer o ddynion o'r Swistir, Lloegr a Chatalonia ei hun. Arwyddair y clwb yw *Més que un club* (*Mwy na chlwb* mewn Catalaneg). Yr oeddynt yn un o'r timau gwreiddiol ym mhrif adran Sbaen, La Liga yn 1928, ac nid ydynt erioed wedi bod allan o'r adran gyntaf.

Eu stadiwm yw'r Camp Nou, ac adwaenir y cefnogwyr fel y *culés* (penolau) - dywedir fod y sawl oedd yn sefyll tu allan i'w hen stadiwm flynyddoedd yn ôl yn gweld rhes o benolau. Yn y tymor 2005-06 amcangyfrifwyd fod FC Barcelona yr ail glwb cyfoethocaf yn y byd, gydag incwm o €259.1 miliwn. Mae cystadleuaeth ffyrnig rhwng Barcelona a Real Madrid.

Cawsant gyfnod llwyddiannus iawn dan Johan Cruijff fel rheolwr, gan ennill La Liga bedair gwaith rhwng 1991 a 1994 ac ennill Cwpan Ewrop yn 1992. Dan Frank Rijkaard enillwyd La Liga yn 2005 a 2006, a churo Arsenal F.C. yn 2006 i ddod yn bencampwyr Ewrop am yr ail dro. Daeth Josep Guardiola yn rheolwr ar ddechrau tymor 2008-09, ac enillodd y clwb Gwpan Sbaen, La Liga a Chwpan Ewrop.

* '*Pencampwyr *La Liga*** (29)
** 1929, 1937, 1945, 1948, 1949, 1952, 1953, 1959, 1960, 1974, 1985, 1991, 1992, 1993, 1994, 1998, 1999, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2015, 2016, 2018, 2019, 2023, 2025
* **Cwpan y Brenin** (32)
** 1910, 1912, 1913, 1920, 1922, 1925, 1926, 1928, 1942, 1951, 1952, 1953, 1957, 1959, 1963, 1968, 1971, 1978, 1981, 1983, 1988, 1990, 1997, 1998, 2009, 2012, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021, 2025
* **Cwpan Ewrop/Cynghrair Pencampwyr UEFA** (5)
** 1992, 2006, 2009, 2011, 2015
* **Cwpan Enillwyr Cwpan UEFA*' (4)
** 1979, 1982, 1989, 1997

## Chwaraewyr enwog 
* Víctor Valdés
* Carles Puyol
* Xavi Hernández
* Andrés Iniesta
* Samuel Eto'o
* Lionel Messi
* Thierry Henry

## Y tîm presennol
## Dolennau allanol 
*  /   /   /  /  /  /  Gwefan swyddogol y clwb

Barcelona
La Tristesse Durera (Scream to a Sigh)

Sengl gan y Manic Street Preachers yw "**La Tristesse Durera (Scream to a Sigh)**", a ryddhawyd fel ail sengl yr albwm *Gold Against the Soul* (1993).

Dyfyniad o eiriau'r arlunydd Vincent Van Gogh ar ei wely angau yw'r Ffrangeg yn nheitl y gân, ac o gyfieithu'r geiriau yn fras golygant ''"Mae'r tristwch yn parhau"''. Y teitl uchod yw unig eiriau'r gytgan. Mae'r gân yn trafod y modd mae'r gymdeithas yn gyffredinol yn diystyru hen filwyr ac yn anghofio amdanynt o ddydd i ddydd ond yn gwneud pantomeim ohonynt unwaith y flwyddyn.

Cyrhaeddodd y sengl rif 22 yn siart y senglau ar 31 Gorffennaf 1993.

Cadarnhawyd poblogrwydd y gân wrth ymddangosiad *La Tristesse Durera* ar yr albwm *Forever Delayed*, casgliad o ganeuon gorau'r band.

Categori:Caneuon 1993
Categori:Senglau 1993
Categori:Manic Street Preachers
Proton

Yn Ffiseg, mae **proton** yn ronyn isatomig gyda gwefr drydanol o un uned sylfaenol positif (1.602 × 10−19 coulomb). Mae Proton yn cael ei ffeindio o fewm niwclysau atommau ac mae'n hefyd yn sefydlog ar ben ei hyn fel ïon hydrogen H+. Cyfansoddwyd y proton can 3 gronyn isatomig yn cynnwys dau cwarc i fynu a un cwarc i lawr.

## Hanes 
Ernest Rutherford yw'r ffisegydd a darganfyddwyd y proton. Sylwodd Rutherford a'r nodweddion y proton yn 1918.

## Gweler Hefyd 
* Hydrogen
* Hadron
* Ffiseg gronynnau
* Gronyn isatomig
* Cwarc
* Niwtron
* Electron
* Dadfeiliad Proton
* Maes Fermion

Categori:Ffiseg
Diamedr

[bawd|200px|dde|Cylch, gyda'i [cylchedd|gylchedd (C) mewn du, diamedr (D) mewn glas golau, radiws (R) mewn coch, a'i ganolbwynt (neu 'dardd') (O) mewn magenta.]]
Mewn geometreg, **diamedr** cylch yw unrhyw linell segment syth sy'n mynd trwy ganol y cylch a sydd â'i ddiweddbwyntiau yn gorwedd ar ymyl y cylch. Mewn geomtreg modern, mae diamedr hefyd yn cyfeirio at hyd y linell hon.

Diamedr yw cord hiraf cylch, ac mae'n ddwywaith maint radiws y cylch. Gellir ei ddiffinio hefyd fel cord hiraf y cylch. Mae'r ddau ddiffiniad hefyd yn ddilys ar gyfer diamedr sffêr. Ym mhob cylch, mae pob llinell o'i ganol i'r ochr (y diamedr) yr un hyd, sef dwywaith y radiws **r**.

: d = 2r \quad \Rightarrow \quad r = \frac{d}{2}.

Diffinnir diamedr siâp amgrwm yn y plân fel pellter mwyaf y gellir ei ffurfio rhwng dwy linell gyfochrog sydd gyferbyn a'i gilydd; ffurfir y lled gan y pellter lleiaf. Teclyn defnyddiol a hwylus i wneud hyn yw'r caliper tro.

Ar gyfer cromlin o led cyson (e.e. y triongl Reuleaux), mae'r lled a'r diamedr yr un fath oherwydd mae gan bob pâr o'r llinellau tangiad cyfochrog hyn (*parallel tangent lines*) yr un pellter.

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'diamedr' o'r Hen Roeg διάμετρος (*diametros*), "diamedr cylch". Mae'n air cyfansawdd, ac yn gyfuniad o ddau air: διά (*dia*), "ar draws, trwy" a μέτρον (*metron*), "mesur". Caiff ei dalfyrru'n aml i: **DIA**, **dia**, **d**, neu **⌀**.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Cylchoedd
Cylchedd

**Cylchedd** (enw gwrywaidd) yw'r pellter o amgylch cromlin caeedig. Yn hynny o beth, mae'n fath o berimedr ar gyfer cromliniau.

## Cylchedd cylch
Gellir cyfrif cylchedd cylch gan ddefnyddio'r diamedr a'r fformwla:

:c=\pi\cdot{d}.\,\!

Neu, wrth gyfnewid y radiws am y diamedr:

:c=2\pi\cdot{r}=\pi\cdot{2r},\,\!

Categori:Cromlinau
Categori:Geometreg
Llanaelhaearn

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanaelhaearn**(). Saif ar Benrhyn Llŷn yn ardal Eifionydd.

Saif ar y briffordd A499 rhwng Caernarfon a Pwllheli, lle mae ffordd y B4417 yn fforchio o'r briffordd i gyfeiriad Nefyn. Daeth y pentref yn adnabyddus pan oedd Antur Aelhaearn yn ei anterth. Roedd hwn yn gynllun a anelai at adfywio economi'r pentref ac felly warchod ei ddiwylliant. Cynhelir eisteddfod flynyddol, yn awr yn festri Capel y Babell, sydd wedi ei addasu i fod yn ganolfan gymdeithasol. Mae nifer o enwgion yn gyn-enillwyr yma, yn cynnwys Bryn Terfel.

Mae nifer o hynafiaethau diddorol o gwmpas y pentref. Ar gopa dwyreiniol Yr Eifl uwchben y pentref mae Tre'r Ceiri, bryngaer o Oes yr Haearn a ystyrir yn un o'r bryngaerau mwyaf tarawiadol yng Nghymru. Yn Eglwys Sant Aelhaearn mae dwy garreg ac arysgrifau Lladin arnynt. Y mwyaf diddorol yw carreg sy'n dyddio o tua diwedd y 5g, gyda'r arysgrif ALIORTUS ELMETIACO(S) / HIC IACET ("Aliortus, gŵr o Elmet, sy'n gorwedd yma"). Elmet ("Elfed" mewn Cymraeg Diweddar) yw'r hen deyrnas Frythonig yn ardal Leeds heddiw, felly mae'n ymddangos fod Aliortus wedi marw ymhell o gartref. Efallai ei fod ar bererindod i Ynys Enlli. Mae'r ail garreg yn rhoi enw, Melitus, ond dim manylion pellach.

250px|bawd|dim|Rhan o Lanaelhaearn gyda'r Eifl yn y cefndir
250px|bawd|dim|Hen fythynnod yn y pentref

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Llanaelhaearn NLW3361927.jpg|Y pentref tua 1885

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Eifionydd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Theorem pwynt sefydlog Banach

Mae **theorem pwynt sefydlog Banach** (hefyd **theorem mapiadau cyfangiadol** neu **egwyddor mapiadau cyfangiadol**) yn ddyfais bwysig mewn haniaeth gofodau metrig; mae'n sicrhau bodolaeth ac unigrywiaeth pwyntiau sefydlog ffwythiannau arbennig o ofodau metrig, ac yn rhoi dull o ganfod y pwyntiau hynny. Enwyd y theorem ar ôl Stefan Banach (1892-1945), ac fe'i mynegwyd yn gyntaf ganddo ym 1922.

## Y theorem
Gadewch i (*X*, *d*) fod yn ofod metrig cyflawn. Gadewch i *T* : *X* → *X* fod yn *ffwythiant cyfangiadol* ar *X*, hynny yw: mae yna rhif real *q* nad yw'n negatif sy'n bodlonni
:d(Tx,Ty) \le q\cdot d(x,y)
ar gyfer pob *x* ac *y* in *X*.  Yna, mae gan y ffwythiant *T* bwynt sefydlog unigryw *x** mewn *X* (golyga hyn fod *Tx** = *x**). Ymhellach, gellir canfod y pwynt sefydlog fel a ganlyn: cychwynwch gydag elfen mympwyol *x*0 o *X*, a diffiniwch dilyniant iterus gyda *x**n* = *Tx**n*-1 ar gyfer *n* = 1, 2, 3, ... Mae'r dilyniant hwn yn cydgyfeirio, a'i derfan yw *x**.

Mae'r anhafaledd canlynol yn disgrifio cyflymder y cydgyfeiriad:

:d(x^*, x_n) \leq \frac{q^n}{1-q} d(x_1,x_0).

Yn gyfystyr, mae

:d(x^*, x_{n+1}) \leq \frac{q}{1-q} d(x_{n+1},x_n) 
a
:d(x^*, x_{n+1}) \leq q d(x_n,x^*).

Fe gelwir y *q* lleiaf posib o'r fath yn *gysonyn Lipschitz*.

Noder fod y gofyniad fod d(*Tx*, *Ty*) < d(*x*, *y*) ar gyfer *x* ac *y* yn anhafal, yn annigonol i sicrhau bodolaeth pwynt sefydlog, fel ddengys y ffwythiant *T* :  gyda *T*(*x*) = *x* + 1/*x*, sydd heb bwynt sefydlog. Fodd bynnag, os mae'r gofod *X* yn gryno, yna mae'r gofyniad gwanach hwn yn ddigonol ar gyfer canlyniadau'r theorem.

Wrth ddefnyddio'r theorem yn ymarferol, y darn anoddaf yn aml yw i ddiffinio'r ffwythiant *X* fel fod *T* yn mapio elfennau o *X* i *X*, hynny yw, fod *Tx* pob tro'n elfen o *X*.

Categori:Topoleg
Categori:Dadansoddi
Categori:Pwyntiau sefydlog
Cleopatra

:''Mae hon yn erthygl am y frenhines adnabyddus o'r Hen Aifft. Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Cleopatra (gwahaniaethu).''

**Cleopatra Filopator Nea Thea, Cleopatra VII**, mewn Groeg: Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, (69 CC - 30 CC) oedd brenhines olaf yr Aifft o'r olaf o dŷ brenhinol y Ptolemiaid, a sefydlwyd gan Ptolemi I Sóter, un o gadfridogion Alecsander Fawr.

## Bywgraffiad
Roedd yn ferch i Cleopatra V Trifena a Ptolemi XII Auletes, a daeth yn frenhines yn 51 CC, yn 17 oed, ar y cyd a'i brawd (a ddaeth hefyd yn ŵr iddi) Ptolemi XIII, a oedd yn 12 oed ar y pryd. Teulu Groegaidd oedd y Ptolemiaid, a dywedir mai Cleopatra oedd y gyntaf o'i llinach i fedru Eiffteg.

Wedi teyrnasu am dair blynedd, gyrrodd Ptolemi ei chwaer o'r orsedd ar gyngor Pothinus ac Achillas, ac alltudiwyd hi i Syria. Ceisiodd Cleopatra adennill yr orsedd, ond ni lwyddodd nes i Iŵl Cesar gyrraedd dinas Alexandria yn 48 CC. Flwyddyn yn ddiweddarach lladdwyd Ptolemi wrth ymladd yn erbyn milwyr Cesar, a daeth Cleopatra yn frenhines. Priododd a brawd arall, 12 oed ar y pryd, a ddaeth yn Ptolemi XIV. Yn yr ymladd llosgwyd rhan fawr o Alexandria, yn cynnwys y llyfrgell enwog.

Pan ddychwelodd Cesar i Rufain, dilynodd Cleopatra ef yno, a bu'n byw gydag ef yno. Ganwyd mab iddynt, a enwyd yn Cesarion. Yn 44 CC llofruddiwyd Cesar, a dychwelodd Cleopatra a'i mab i'r Aifft. Dilynwyd llofruddiaeth Cesar gan ryfel cartref, gyda Marcus Antonius yn arwain pleidwyr Cesar yn erbyn y gweriniaethwyr oedd wedi bod a rhan yn ei lofruddio. Gofynnodd Antonius am gymorth gan Cleopatra, ond gwrthododd hi ymyrryd. Teithiodd Antonius i'r Aifft i'w chyfarfod yn 41 CC, a syrthiodd y ddau mewn cariad. Penderfynodd Antonius aros yn yr Aifft am gyfnod, nes iddo gael ei orfodi i ddychwelyd i Rufain. Yn fuan wedyn ganwyd dau efaill i Cleopatra, Cleopatra Selene ac Alecsander Helios. Yn 36 CC teithiodd Antonius i'r dwyrain i ymladd yn erbyn y Parthiaid. Aeth Cleopatra gydag ef, a ganwyd eu trydydd plentyn, Ptolemi Filadelfos. Bu'r ymgyrch yn llwyddiant mawr, a dychwelodd y ddau i Alexandria.

Roedd perthynas Marcus Antonius gydag Octavianus (a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach dan yr enw Augustus), ei frawd-yng-nghyfraith, wedi dirywio erbyn hyn, ac yn 32 CC aeth yn rhyfel rhwng Octavianus ac Antonius a Cleopatra. Ym Mrwydr Actium yn 31 CC gorchfygwyd llynges Cleopatra gan Octavianus, a lladdodd hi a Marcus Antonius eu hunain yn hytrach na chael eu cymryd i Rufain fel carcharorion.

## Gweler hefyd
* 216 Kleopatra, asteroid a enwir ar ôl Cleopatra.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Marwolaethau 30 CC
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Nantlle

Pentref yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd yw **Nantlle** (). Saif ar y ffordd B4418 rhwng Talysarn a Rhyd Ddu.

Tyfodd pentref Nantlle fel pentref i'r gweithwyr yn y chwareli llechi cyfagos, ac mae olion y chwareli hynny i'w gweld ymhobman o gwmpas y pentref, yn enwedig i'r gogledd. I'r de o'r pentref mae Llyn Nantlle Uchaf, sydd ag Afon Drws-y-coed yn llifo i mewn iddo ac Afon Llyfni yn tarddu ohono.

Cyfeirir at nifer o leoedd yn ardal Nantlle ym mhedwaredd gainc y Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy*. Dywedir fod y gair "Nantlle" ei hun yn dod o "Nant Lleu".
220px|bawd|chwith|Ysgol Baladeulyn, Nantlle.
bawd|chwith|Rhes o dai yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ar un adeg roedd dau lyn yma, fel y gwelir yn yr enw "Baladeulyn". Gyda datblygiad y chwareli fe wacawyd y dŵr o'r llyn arall, Llyn Nantlle Isaf, a newidiwyd cwrs Afon Llyfni. Yn ffermdy Talymignedd Uchaf gerllaw'r pentref y ganwyd Margaret Evans,  "Marged Fwyn Uch Ifan" (ferch Ifan), sy'n cael ei choffáu yn y pennill:

:Mae gan Marged fwyn Uch Ifan
:Delyn fawr a thelyn fechan;
:Un i ganu'n nhre Caernarfon
:A'r llall i gadw'r gŵr yn fodlon.

Lleolir Ysgol Baladeulyn yn y pentref. Mae papur bro Lleu yn gwasanaethu Nantlle.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
Hanes Nantlle o Wefan Dyffryn Nantlle

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Dyffryn Nantlle
Gwalchmai (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r gair **Gwalchmai**:

*Gwalchmai ap Gwyar - arwr yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* a ffynonellau eraill
*Gwalchmai ap Meilyr - bardd o'r 11g
*Richard Parry (Gwalchmai) - bardd o'r 19g

Gweler hefyd:
*Gwalchmai - pentref ar Ynys Môn
K'NEX

200px|bawd|Car rasio wedi ei wneud o K'NEX

Mae '''K'NEX''' yn fath o degan adeiladu, lle mae modd defnyddio rodiau rhyngysylltiol a cysylltyddion i ffurfio tegannau.

Categori:Teganau
Fairbourne

Pentref yng nghymuned Arthog, Gwynedd, Cymru,  yw **Fairbourne** (). Yn anarferol iawn i bentrefi Gwynedd, nid oes enw Cymraeg arno. Defnyddir **Friog** weithiau fel enw Cymraeg Fairbourne, ond mewn gwirionedd mae'r Friog yn bentref ar wahân. Gelwid yr ardal yn "Morfa Henddol" cyn adeiladu'r pentref, a chredir fod yr enw "**Rowen**" wedi ei ddefnyddio am y pentref ar un adeg. **Ynys Faig** oedd yr enw gwreiddiol ar y ran o'r pentref lle ceir y *Fairbourne Hotel* bellach.

Saif Fairbourne ar bwys priffordd yr A493 rhwng Dolgellau a Thywyn. Mae ar ochr ddeheuol aber Afon Mawddach, gyferbyn a thref Abermaw. Sefydlwyd Fairbourne gan Arthur McDougall, o'r teulu oedd yn cynhyrchu blawd McDougall's, fel pentref gwyliau glan-y-môr.

Ceir olion yr Ail Ryfel Byd yn y tywynni traeth, amddiffyniadau i rwystro tanciau, a elwir "Dannedd y Ddraig" yn lleol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Trafnidiaeth 
Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd Glannau Cymru ac mae Rheilffordd y Friog yn arwain i'r de i gyfeiriad Tywyn. Gellir cael fferi dros yr afon i'r Bermo (Abermaw).

bawd|dim|Rheilffordd y Friog

## Cyfeiriadau
## Oriel

FfriogLB01.JPG
FfriogLB04.JPG

Categori:Arthog
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Gwynedd
Tre-pys-llygod

Bryn coediog yn Sir Conwy yw **Tre-pys-llygod** (1005-1048 troedfedd). Mae'n gorwedd i'r de o Afon Elwy, rhwng Llanfair Talhaearn a Llangernyw.
300px|bawd|chwith|Golygfa ar Dre-pys-llygod o lannau Afon Elwy, ger Llangernyw

Mae'r enw yn anghyffredin. Roedd 'tref' yn Gymraeg Canol yn golygu cymuned, un o unedau weinyddol y cantrefi, gyda chant o drefi ymhob cantref, felly mae'n bosibl mae enw'r gymuned ganoloesol oedd ar wasgar ar y bryn ydyw. Math o blanhigyn yw pys llygod (*vetch*), a fwyteir gan wartheg. Adlewyrchu natur wledig y gymuned gynnar honno y mae'r enw felly. Mae'r ardal yn parhau'n wledig iawn heddiw, gyda chanran uchel o siaradwyr Cymraeg.

I'r dwyrain o Dre-pys-llygod, dros Nant Melai, saif bryn 358 m Moel Unben.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Llangernyw
Meinwe gyswllt

Y **meinwe gyswllt** yw un o'r pedwar meinwe sylfaenol yn anatomeg anifeiliaid (gyda'r epithelia, y cyhyrrau a'r nerfau). Maent yn feinweoedd gyda celloedd wedi'u mewnosod mewn matrics allgellog. Swyddogaeth mecanyddol meinweoedd cyswllt yw i gryfhau a chynnal strywthurau eraill mewn organebau.

Mae tennyn, tendon, a chartilag i gyd yn feinweoedd gyswllt.

Cyswllt
Llangernyw

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llangernyw**. Roedd yn rhan o'r hen Sir Ddinbych a Chlwyd cyn hynny. Mae'n un o gadarnleoedd yr iaith Gymraeg yn y rhan hon o'r sir.

Mae'r pentref yn gorwedd ar bwys cymer yr afonydd Cledwen, Gallen, a Collen (sy'n troi'n Afon Elwy ) ar lôn yr A548, tua 7 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanrwst ac 10 milltir i'r de-orllewin o Abergele ar y lôn honno. Mae'n gorwedd mewn dyffryn deniadol yng nghanol bryniau isel wrth droed bryn Tre-pys-llygod.

250px|bawd|dim|Yr ywen hynafol ym mynwent yr eglwys

## Hynafiaethau
Mae'r eglwys, sy'n gysegredig i Sant Digain, yn hen ond wedi'i hatgyweirio'n sylweddol. Mae'r bedyddfaen yn dyddio o'r 15g. Ym mynwent yr eglwys ceir dau bâr o feini hirion cynhanesyddol; rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol cynnar cerfiwyd croesau arnyn nhw (maen nhw'n debyg i groesau eraill sy'n perthyn i'r seithfed neu'r 8g). Ar ben hynny cawsant eu gosod fel beddfeini i ddau fedd o'r 17g. Ceir coeden ywen yn y fynwent sy'n hen iawn. Saif Hen domen Castell Isaf tua kilometr i'r gogledd o'r pentref, sef tomen amddiffynnol o'r Oesoedd Canol.

Hanner milltir i'r gorllewin, ar bwys yr hen lôn i Eglwysbach, ceir Plas Hafodunos. Bu plasdy ar y safle yn y 16g ond mae'r plasdy Gothig presennol yn dyddio o'r 1860au. Syr George Gilbert Scott oedd y pensaer. Cafodd ei ddifrodi'n sylweddol gan dân yn 2004.

Yn y pentre mae Amgueddfa Syr Henry Jones yn adeilad 'Y Cwm' lle ganwyd Syr Henry Jones "Yr Athro Alltud" a ddaeth yn arloeswr ym myd addysg a rhyddfrydiaeth grefyddol, yn ogystal ag athronydd dylanwadol yng Nghymru a'r Alban.

## Addysg
Ceir ysgol gynradd Gymraeg yn y pentref, sef Ysgol Gynradd Bro Cernyw, a agorwyd yn 1969.

## Bywyd gwyllt
*Gwelwyd walchwyfyn penglog *Acherontia atropos* (mewnfudwr prin o dramor) yn Llangernyw ar 21 Medi 2015

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Langernyw
* Robert Griffith (Robin Telynor) (1847-1909), awdur a cherddor
* Syr Henry Jones (1852-1922), athronydd ac addysgwr
* R. E. Jones (1908-1992), bardd
* Antoinette Sandbach, gwleidydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Deiniolen

Gall **Deiniolen** gyfeirio at:

* Deiniolen, pentref yng ngogledd Gwynedd

* Deiniolen neu "Deiniol Fab", sant, mab Deiniol sant

Gweler hefyd:

*Llanddeiniolen
----
Deiniolen (pentref)

:''Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at y pentref yng Ngwynedd. Ceir sant hefyd o'r un enw, Deiniolen (sant).''

Pentref yng nghymuned Llanddeiniolen, Gwynedd, Cymru, yw **Deiniolen** (). Saif yn ardal Arfon, rhwng Mynydd Llandygái a Llanberis ac wrth droed Elidir Fawr. Gerllaw iddo mae dau bentref llai, Dinorwig a Chlwt-y-Bont.

Tyfodd y pentref o ganlyniad i dwf Chwarel Dinorwig, sydd ychydig i’r de. Agorwyd Capel Ebenezer ym 1823 a Capel Cefn y Waen ym 1825. Symudodd llawer o bobl o Ynys Môn i'r pentref, gyda rhai o ardal Llanbabo yn benodol, gan egluro llysenw'r pentref, sef **Llanbabo** neu **Llanbabs**.

Ym 1857 adeiladwyd Eglwys Llandinorwig ar gyrion y pentref, gydag arian gan deulu Assheton-Smith o’r Faenol, perchenogion Chwarel Dinorwig.

Bu trychineb yn yr ardal yn 1899, pan aeth trip Ysgol Sul Eglwys Llandinorwig i Bwllheli a boddwyd deuddeg o’r aelodau, naw ohonynt yn blant, pan ddymchwelodd cwch yn y bae yno.

Caewyd Chwarel Dinorwig yn 1967, ac effeithiodd hyn yn fawr ar economi’r ardal. Erbyn hyn tair siop sydd yn Neiniolen, Y Post, Crefftau Elidir a'r Co-op. Mae Menter Fachwen yn cynnal caffi yn y pentref, ac mae dau dafarn yno. Rhed wasanaethau bws rheolaidd oddi yno i Gaernarfon a Bangor. Mae ysgol gynradd yn y pentref o hyd, sef Ysgol Gwaun Gynfi.

Mae Seindorf Arian Deiniolen yn adnabyddus iawn yn yr ardal, a chynhelir eisteddfod flynyddol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
* Gwenlyn Parry (1932-1991), dramodydd

## Llyfryddiaeth
*Idris Thomas, *Pel goch ar y dŵr: hanes trychineb Ysgol Sul Dinorwig* (Gwasg Carreg Gwalch, 1999) ISBN 0-86381-586-3

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ein bro: Deiniolen 
* Gwefan Seindorf Arian Deiniolen 

Deiniolen - A Former Slate Quarrying Village - geograph.org.uk - 227047.jpg|Deiniolen
View West Along Deiniolen's Stryd Fawr (High Street) - geograph.org.uk - 246935.jpg|Y Stryd Fawr, Deiniolen

Categori:Llanddeiniolen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Nos

250px|bawd|Nótt, duwies y Nos ym mytholeg Llychlyn

**Nos** yw'r gwrthwyneb i ddydd. Y nos yw'r ysbaid o dywyllwch rhwng diwedd un dydd a dechrau'r un nesaf, yn arbennig ar ôl i'r haul fachlud yn gyfangwbl a chyn iddo ddechrau codi eto yn y bore.

Mae hyd y nos yn amrywio o le i le. Ar y cyhydedd mae hyd nos a dydd yn gyfartal. Yn hemisffer y gogledd mae'r nos yn fyrrach yn yr haf nac yn y gaeaf. Mewn rhai ardaloedd agos i Begwn y Gogledd ni cheir nos o gwbl am gyfnod yn yr haf ond ceir tywyllwch llwyr am gyfnod yn y gaeaf.

## Mytholeg 
Ym mytholeg mae'r nos yn cael ei chynrychioli gan dduw neu dduwies yn aml. Nox oedd duwies y nos i'r hen Roegiaid er enghraifft. Credir fod bodau goruwchnaturiol yn dod allan yn y nos mewn rhai traddodiadau. Lilith yw diafoles y nos yn y traddodiadau Iddewig a Mesopotamiaidd, er enghraifft.

## Gwyliau ac ystyron eraill 
* Nos Galan Ionawr, ar ddiwedd yr hen flwyddyn
* Nos Galan Gaeaf, ''Hallowe'en''
* Nos Galan Mai, neu Nos Gla'mai
* Nos Nadolig
* Nos Basg, cyn y Pasg
* 'Nos Sadwrn Bach', ar lafar yn Arfon am 'Nos Fercher'
* Nos Ystwyll, *Twelfth Night*

## Gweler hefyd 
* Cwsg
* Breuddwyd
* Hunllef


Categori:Rhaniadau'r dydd
Categori:Unedau amser
Llangïan

Pentrefan yng nghymuned Llanengan, Gwynedd, Cymru, yw **Llangïan** () Saif ar Benrhyn Llŷn, gerllaw Afon Soch a fymryn i'r gogledd-orllewin o Abersoch. Enillodd y pentref wobr y pentref taclusaf yng Nghymru nifer o weithiau yn ystod y 1950au a'r 1960au.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Mae'r eglwys yn gysylltiedig â theulu Nanhoron, ac mae cofeb ynddi i'r Capten Timothy Edwards a fu farw o dwymyn ar fwrdd llong yn 1780. Rhoddodd ei weddw, Catherine Edwards dir i godi'r Capel Newydd i'r Piwritaniaid cynnar.

Ym mynwent yr eglwys mae carreg fedd o'r 5ed neu'r 6g, gydag arysgrif Lladin arni: MELI MEDICI / FILI MARTINI / IACIT. Gellir ei gyfieithu fel "(Carreg) Melus y meddyg, mab Martinus. Mae'n gorwedd (yma)". Mae cael cyfeiriad at broffesiwn yr ymadawedig yn brin iawn ar y cerrig beddi cynnar hyn, a dyma'r unig gyfeiriad at feddyg sydd wedi goroesi o'r cyfnod yma yn Ynysoedd Prydain.

Brodor o Langïan oedd y llenor a'r hynafiaethydd John Jones (Myrddin Fardd).

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
* Gruffudd Parry, *Crwydro Llŷn ac Eifionydd* (Llyfrau'r Dryw, 1960)

## Cyfeiriadau

Llangian Church - geograph.org.uk - 276182.jpg|Yr eglwys
Bedd Melus Medicus - Grave of Melus Medicus - geograph.org.uk - 519824.jpg|Bedd Melus y meddyg, Llangian

Categori:Llanengan
Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Clo

:*Gweler hefyd Clo (rygbi).*

**Clo** yw teclyn i gloi neu sicrhau rhywbeth, e.e. drws neu cist. Rhaid wrth allwedd neu gôd i'w hagor.

## Mathau o gloeon 
Mae cloeon yn cael eu rhannu mewn dau gwahanol ffordd

y ffordd o'u cloi a'u hagor:

* Clo pum lifer
* Clo pin silindr
* Clo rhiciog
* Clo digidol
* Clo electronig
* Clo waffer

a'r ffordd y'u defnyddir:

* Clo clap
* Clo gosod
* Clo mortais

Cyfunir y ddau disgrifiad yma i gael math arbennig o glo.

e.e. Clo gosod silindr pin neu glo clap waffer.
Llyn Elsi

Mae **Llyn Elsi** yn llyn uwchben pentref Betws y Coed yn sir Conwy. Fe'i defnyddir fel cronfa i gyflenwi dŵr i'r pentref.

Gellir cyrraedd y llyn trwy ddilyn y trac sy'n cychwyn gerllaw Eglwys y Santes Fair ym Metws y Coed. Mae llwybr yn amgylchynu'r llyn, a gan ei fod yn weddol uchel, tua 700 troedfedd, gellir cael golygfeydd rhagorol o Moel Siabod, y Carneddau a'r Glyderau. Yn wreiddiol roedd dau lyn bach yma, Llyn Rhisgog a Llyn Enoc, ond yn 1914 adeiladwyd argae 20 troedfedd i greu un llyn mwy. Mae cofgolofn ar ochr ogleddol y llyn yn cofnodi fod Arglwydd Ancaster wedi rhoi caniatâd i adeiladu'r argae a defnyddio'r llyn fel cronfa ddŵr. Ceir brithyll yn y llyn, a gall y coed o'i amgylch fod yn lle da am adar, yn enwedig y Gylfin Groes.

Elsi
Categori:Betws-y-Coed
Madog

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw personol **Madog** ar ddechrau enw yng Nghymru'r Oesoedd Canol:

*Madog ab Owain Gwynedd, a ymsefydlodd yn America tua 1170 yn ôl y chwedl.
*Madog ap Gruffudd Maelor (m. 1236), tywysog gogledd teyrnas Powys (Powys Fadog).
*Madog ap Gwallter (fl. ail hanner y 13g), bardd.
*Madog ap Llywelyn (fl. 1294), arweinydd y gwrthryfel Cymreig 1294-1295. 
*Madog ap Maredudd (bu farw 1160), y brenin olaf i deyrnasu dros y cyfan o Deyrnas Powys. 
*Madog ap Selyf - (fl. cyn 1282), llenor o Gymro yn yr iaith Ladin.
*Madog Benfras (fl. 1320-1360), bardd a chyfaill i Ddafydd ap Gwilym.
*Madog Dwygraig (fl. 1370-1380), un o'r olaf o'r Gogynfeirdd.
Bryncir

Pentref yng nghymuned Dolbenmaen, Gwynedd, Cymru, yw **Bryncir**. Saif yn ardal Eifionydd ar briffordd yr A487 rhwng Pant Glas a phentref Dolbenmaen, gyda Garndolbenmaen ychydig i'r de-ddwyrain. Mae gerllaw Afon Dwyfach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gellir gweld nifer o hynafiaethau yn yr ardal, yn cynnwys caer Rufeinig ym Mhen Llystyn, lle mae olion y muriau i'w gweld er bod y chwarel raean yno wedi difetha'r tu mewn. Ym mur yr ardd yn ffermdy Llystyn Gwyn, ychydig i'r gogledd o'r pentref mae carreg o'r 6g gydag arysgrif mewn Lladin ac Ogam. Yn y Lladin mae'n darllen ICORI(X) FILIUS / POTENT / INI (Icorix, mab Potentinus). Mae cerrig dwyieithog, Lladin ac Ogam, yn gyffredin yn ne-orllewin Cymru, ond dyma'r unig un yn y gogledd-orllewin.

Mae Bryncir yn bentref prysur, gyda chanolfan arddio, tafarnau a siopau, ac yn enwedig y farchnad anifeiliad sy'n denu ffermwyr o gryn bellter. Er gwaethaf yr enw, mae Ffatri Wlân Bryncir gryn bellter i'r de-ddwyrain, gerllaw Golan. Daw enw'r pentref o blasty Bryncir, tua dwy filltir i'r de-ddwyrain wrth geg Cwm Pennant. Pan adeiladwyd y rheilffordd, mynnodd Mr Huddart, perchennog ystâd Bryncir ar y pryd, y byddai gorsaf yn cael ei chodi mor agos ag oedd yn bosibl i'w blasty.

Cafwyd damwain ddrwg ar y rheilffordd ger Gorsaf reilffordd Bryncir cyn iddi agor yn swyddogol ym 1866.

Mae llwybr Cenedlaethol Lôn Las Cymru yn rhedeg drwy'r pentre, ac yma dechreuir adran Lôn Eifion, ar lwybr y rheilffordd Caernarfon-Afonwen.

## Enwogion
Magwyd y cyflwynydd teledu a radio Gerallt Pennant (g. 1960, Bangor) yn Nerwyn Fechan ym Mryncir.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995); gweler "Pen Llystyn"

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Cymru: Hanes mart Bryncir

Categori:Dolbenmaen
Categori:Pentrefi Gwynedd
Dudley Moore

Actor, comediwr a cherddor o Loegr oedd **Dudley Moore** (19 Ebrill 1935 - 27 Mawrth 2002). Roedd yn enwog am ei bartneriaeth gyda Peter Cook.

Cafodd ei eni yn yr Ysbyty Charing Cross yn Llundain. Cafodd ei fagu yn Nagenham. Pianydd talentog oedd ef, a enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Gerdd y Guildhall. Yn ddiweddarach enillodd ysgoloriaeth organ i Goleg Magdalen, Rhydychen. Yn dilyn llawer o ymddangosiadau llwyddiannus ar y llwyfan, ffilm a theledu gyda Peter Cook, daeth yn seren ffilm yn yr Unol Daleithiau, gan ymddangos mewn ffilmiau fel *Arthur* (1981).

Bu Moore yn briod bedair gwaith. Bu farw yn Plainfield, New Jersey, UDA. 

## Gwragedd
#Suzy Kendall
#Tuesday Weld
#Brogan Lane
#Nicole Rothschild

### Teledu
**Not Only...But Also..." (gyda Peter Cook) (1965)
**Dudley* (1993)

### Ffilmiau
**Bedazzled* (1967)
**Foul Play* (1978)
**10* (1979)
**Arthur* (1981)
**Micki and Maude* (1984)
**Santa Claus: the Movie* (1985)
**Crazy People* (1990)

### Disgograffi
**Song for Suzy* (1972)
**Derek and Clive (Live)* (1976)
**Derek and Clive Come Again* (1977)
**Derek and Clive Ad Nauseam* (1978)
**Smilin' Through* (gyda Cleo Laine)
**World of Pete and Dud* (2002)
**Live from an Aircraft Hangar* (2002)
**Jazz, Blues and Moore'' (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Pianyddion jazz o Loegr
Categori:Pobl fu farw o niwmonia