open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Captain Beefheart

Cerddor roc, blues ac avant-garde arloesol Americanaidd oedd **Don Van Vliet** a adwaenid fel **Captain Beefheart** (15 Ionawr 1941 – 17 Rhagfyr 2010).

Perfformiodd gyda'i grŵp y Magic Band a rhyddhawyd nifer o recordiau hir rhwng y 1960au a'r 1980au. Roedd gan ei recordiau ond yn apêl fasnachol gyfyngedig iawn ond yn ddylanwad enfawr ar nifer mawr o gerddorion a 'genres'.

Yn nes ymlaen yn ei fywyd enillodd enw fel peintiwr o fri gan arddangos ei waith ar draws y byd.

## Bywyd cynnar
bawd|Captain Beefheart (Don Van Vliet), Mai 1980

Yn blentyn galluog iawn, fe'i magwyd yn ardal Anialwch Mojave, Califfornia. Dangosodd gryn dalent fel cerflunydd a ddaeth yn ffrindiau gyda Frank Zappa. Dysgodd chwarae harmonica a sacsoffon a ffurfiodd ei *Magic Band* cyntaf yn 1964.

## Bywgraffiad
Cafodd y grŵp (oedd yn cynnwys Ry Cooder am gyfnod) beth llwyddiant gyda'r recordiau hir *Safe as Milk* (1967) and *Strictly Personal* (1968).

Yn 1969 rhyddhawyd ei record enwocaf *Trout Mask Replica*, a gynhyrchwyd gan Zappa. Mae'r record yn ymadawiad syfrdanol o gonfensiynau roc confensiynol, gan gyfuno gitâr sleid, rhythmau anghyfarwydd a geiriau swrreal. Roedd ei ganeuon yn cyfleu anfodlonrwydd dwfn o fywyd modern, awydd am gydbwysedd ecolegol, a'r gred fod anifeiliaid gwyllt yn fwy gwareiddiedig na phobl.

Er iddo ennill clod am ei recordiau canlynol fel *Clear Spot* (1972), *Shiny Beast (Bat Chain Puller)* (1978), *Ice Cream for Crow* (1982), roedd eu poblogrwydd yn gyfyngedig i ddilyniant 'cult' brwd.

Yn adnabyddus am ei bersonoliaeth a pherthynas enigmatig â'r cyhoedd, ychydig iawn o ymddangosiadau cyhoeddus wnaeth Van Vliet ar ôl iddo ymddeol o gerddoriaeth yn 1982.

Yn y 1980au dilynodd yrfa mewn celf, diddordeb a ddechreuodd yn ifanc gyda cherflunio. Mae ei baentiadau a lluniau mynegol wedi'u gwerthu am brisiau uchel, ac maent wedi'u harddangos mewn orielau celf ac amgueddfeydd ar draws y byd.
 
Bu farw Van Vliet yn 2010, ar ôl dioddef o sglerosis ymledol ers sawl blwyddyn.

## Recordiau hir stiwdio
* *Safe as Milk* (1967)
* *Strictly Personal* (1968)
* *Trout Mask Replica* (1969)
* *Lick My Decals Off, Baby* (1970)
* *Mirror Man* (1971)
* *The Spotlight Kid* (1972)
* *Clear Spot* (1972)
* *Unconditionally Guaranteed* (1974)
* *Bluejeans & Moonbeams* (1974)
* *Shiny Beast (Bat Chain Puller)* (1978)
* *Doc at the Radar Station* (1980)
* *Ice Cream for Crow* (1982)
* *Bat Chain Puller* (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Awduron geiriau caneuon Saesneg
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2010
Acathisia

Anhwylder symudol yw **acathisia** ac y mae ei symptomau nodweddiadol yn cynnwys teimlad o aflonyddwch mewnol ac anallu i aros yn llonydd. Fel rheol, effeithia'r coesau'n bennaf. Mae dioddefwyr yn debygol o fod yn aflonydd, maent yn siglo yn ôl ac ymlaen, a chamant hwy ar hyd ystafelloedd. Efallai y bydd dioddefwyr yn magu ymdeimlad mewnol o anesmwythder hefyd. Yn achlysurol, gall y fath gymhlethdodau arwain at hunanladdiad.

Mae gwrthseicotigau, yn enwedig y genhedlaeth gyntaf o wrthseicotigau yn cael eu hystyried yn achosion blaenllaw. Gall achosion eraill gynnwys atalyddion detholedig adfer serotonin, metoclopramid, reserpine, clefyd Parkinson, ac os na thrinnir sgitsoffrenia. Mae'n bosib iddo gael ei achosi wrth atal gwrthseicotigau hefyd. Yn ôl y sôn, y mae ei fecanwaith sylfaenol yn cynnwys dopamin. Gwneir diagnosis yn seiliedig ar symptomau. Ceir gwahaniaethau rhwng y clefyd a'r syndrom 'aflonyddwch y coesau' oblegid nad yw acathisia yn gysylltiedig â chwsg.

Wrth drin y cyflwr gellir newid teip y feddyginiaeth wrthseicotig i fath sy'n cyflwyno llai o risg o ddatblygu'r afiechyd. Mae tystiolaeth bendant wedi ei gyflwyno sy'n cefnogi defnyddioldeb rhai meddyginiaethau wrth drin y cyflwr, er enghraifft diphenhydramine, trazodone, benztropine, mirtazapine, a beta-atalyddion. Yn ôl rhai y mae fitamin B6 neu ddulliau cywiro diffyg haearn yn ddefnyddiol yn ogystal. Datblyga oddeutu hanner y bobl ar feddyginiaeth gwrthseicotig y cyflwr. Defnyddiwyd y term am y tro cyntaf gan Ladislav Haškovec i ddisgrifio'r ffenomen ym 1901. Mae'n deillio o'r Roeg- *a* sef  "dim" a *καθίζειν kathízein* sy'n golygu "eistedd" neu mewn geiriau eraill "anallu i eistedd".

## Cyfeiriadau 
Categori:Anhwylderau niwrolegol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Chwarren bwlbwrethral

Mae'r **chwarren bwlbwrethral**, a elwir hefyd **chwarren Cowper**, yn un  o ddwy chwarren glystyrog yn y gwryw. Maent wedi eu lleoli o dan y chwarren brostad ar ddechrau rhan fewnol y pidyn. Maent yn ychwanegu hylifau mwcaidd i semen yn ystod y broses alldaflu. Mae'r chwarennau yn cynnwys dwythellau sy'n gwagio i'r wrethra, tiwb bydd wrin a semen yn mynd trwyddi. Maent yn cynnwys rhwydwaith o diwbiau a sachau bach. Rhwng y tiwbiau mae ffibrau cyhyr a meinwe elastig sy'n rhoi cynhaliad strwythurol i'r chwarennau. Mae celloedd yn y tiwbiau a'r sachau yn cynnwys defnynnau o fwcws protein trwchus. Mae'r hylif sy'n cael ei ysgarthu gan y chwarennau hyn yn glir ac yn drwchus ac yn gweithredu fel iraid. Credir hefyd ei bod yn gweithredu fel asiant fflysio sy'n glanhau'r wrethra cyn i'r semen gael ei alldaflu. Gall hefyd helpu i wneud y semen yn llai dyfrllyd ac i ddarparu amgylchedd byw addas ar gyfer y sberm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anatomeg
Categori:System atgenhedlu
Trypanosomiasis Affricanaidd

**Trypanosomiasis Affricanaidd,** neu **glefyd cysgu**, yw clefyd parasitig sy'n cael ei gludo gan bryfed ac mae'n effeithio pobl ac anifeiliaid eraill. Fe'i hachosir gan brotosoa o'r rhywogaeth* Trypanosoma brucei. *Ceir ddau fath gwahanol sy'n effeithio pobl, *Trypanosoma brucei gambiense* (TbG) a *Trypanosoma brucei rhodesiense* (TbR). Mae TBG yn achosi dros 98% o achosion hysbys. Trosglwyddir y ddau fel arfer gan frathiadau pryfed tsetse heintus ac maent fwyaf cyffredin mewn ardaloedd gwledig. 

I gychwyn, yng nghyfnodau cynnar yr afiechyd, profa rhywun twymynau, cur pen, teimlad o gosi, a phoenau yn y cymalau. Daw symptomau felly i'r golwg rhwng un i dair wythnos wedi'r brathiad. Wedi i gyfnod o wythnosau i fisoedd fynd heibio dechreua'r ail gyfres o symptomau wrth i'r dioddefwr teimlo'n ddryslyd, cael trafferthion wrth gydsymud, dideimladrwydd a thrafferthion cysgu. Gwneir diagnosis drwy ddarganfod paraseit mewn rhwbiad o waed neu mewn hylif o nôd lymff. Yn aml, mae angen cynnal pigiadau yn y lwynau er mwyn gwahaniaethu rhwng y bennod gyntaf a'r ail bennod o'r clefyd.

Byddai atal clefydau difrifol yn golygu sgrinio'r boblogaeth sydd mewn perygl â phrofion gwaed ar gyfer TbG. Mae'n haws trin y clefyd pan gaiff ei ganfod yn gynnar a chyn y daw symptomau niwrolegol i'r golwg. Gellir trin pennod gyntaf y clefyd gyda'r meddyginiaethau pentamidin neu suramin. Wrth geisio gwella'r ail bennod gellir cymryd eflornithin neu gyfuniad o nifurtimox ac eflornithine ar gyfer TbG. Er bod melarsoprol yn gweithio ar gyfer y ddwy bennod, fe'i defnyddir yn unig ar gyfer TbR, oherwydd gall arwain at sgil effeithiau difrifol. Heb driniaeth y mae dioddefwr yn debygol o farw o'r cyflwr. 

Mae'r afiechyd yn cael ei basio'n rheolaidd mewn rhai rhanbarthau o Affrica Is-Sahara a cheir poblogaeth o oddeutu 70 miliwn mewn peryg mewn 36 o wledydd gwahanol. Ar hyn o bryd y mae 11,000 o bobl wedi'u heintio a daeth 2,800 o heintiau newydd i'r golwg yn 2015. Yn 2015 achosodd y clefyd oddeutu 3,500 o farwolaethau, i lawr o 34,000 yn 1990. Mae dros 80% o'r achosion uchod wedi eu cofrestru yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. O fewn hanes diweddar, gellir adnabod tri ffrwydrad sylweddol o'r clefyd: un o 1896 i 1906 yn bennaf yn Wganda a Basn y Congo a dau yn 1920 a 1970 mewn amryw o wledydd Affricanaidd. Fe'i hystyrir fel clefyd trofannol sydd wedi'i esgeuluso. Gall anifeiliaid megis gwartheg gario'r clefyd a chael eu heintio, ac yn achosion felly, fe'i gelwir yn trypanosomiasis anifeiliaid.

## Cyfieiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Iechyd yn Affrica
Ceg ddynol

bawd|Ceg ar agor
Mewn anatomeg ddynol, ceudod a'r rhan gyntaf o'r llwybr ymborth sy'n amlyncu bwyd ac yn cynhyrchu poer yw'r **geg** (hefyd **genau**). Y mwcosa geneuol yw'r bilen fwcaidd epitheliwm sy'n leinio tu mewn i'r geg.

Yn ogystal â'i rôl sylfaenol fel man cychwyn y system dreulio mewn dynion, mae'r geg hefyd yn chwarae rhan arwyddocaol mewn cyfathrebu. Er bod agweddau sylfaenol y llais yn cael eu cynhyrchu yn y gwddf, mae angen i'r tafod, y gwefusau a'r safnau hefyd i gynhyrchu ystod seiniau'r llais dynol

## Strwythuru
Mae'r geg yn cynnwys dau ranbarth, y cyntedd a cheudod y geg. Mae'r geg, fel arfer, yn llaith wedi'i leinio â philen fwcaidd, ac mae'n cynnwys y dannedd. Mae'r gwefusau yn nodi'r trawsnewidiad o bilen fwcaidd i'r croen sy'n cwmpasu'r rhan fwyaf o'r corff. Mae ei do yn cael ei ffurfio gan daflod galed ar y blaen, a thaflod feddal yn y cefn. Mae'r tafod bach (wfwla) yn mynd i lawr o ganol y daflod feddal ger ei gefn. Mae'r llawr yn cael ei ffurfio gan y cyhyrau mylohyoid sy'n cael ei feddiannu yn bennaf gan y tafod. Mae pilen fwcaidd - y mwcosa geneuol, yn leinio ochr a phen isa’r dafod hyd y deintgig, gan linio wynebwedd fewnol y genogl (mandibl). Mae'n derbyn y chwarenlifau oddi wrth y chwarennau poer isfandiblaidd a'r rhai isdafodol.

Pan fyddo ar gau, mae cyntedd y geg yn ffurfio llinell rhwng y wefus uchaf a'r wefus isaf. Mewn mynegiant wyneb mae llinell y geg yn creu siâp eiconig fel parabola ar ei fynnu mewn gwên, ac fel parabola ar ei lawr mewn gwg. Gwen a gwg yw'r ddau fath o gyfathrebu di-eiriau pwysicaf yn y mynegiant dynol.

## Swyddogaeth
Mae'r geg yn chwarae rhan bwysig wrth fwyta, yfed, anadlu a siarad. Mae babanod yn cael eu geni gydag adwaith sugno, trwy'r hyn y maent yn gwybod yn reddfol i sugno am faeth gan ddefnyddio eu gwefusau a'u safnau. Mae'r geg hefyd yn helpu cnoi a mwydo bwyd. Trwy gusanu, llyfu a rhyw geneuol mae'r geg hefyd yn chware rhan yn y weithred rywiol ddynol.

Gall ceg dynion ddal, ar gyfartaledd, 71.2 ml, tra bod ceg fenywaidd yn dal 55.4 ml

## Gweler hefyd
* Chwarren boer
* Dant
* Deintgig
* Gwefus
* Tafod
* Taflod

## Cyfeiriadau
Categori:Ceg
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:System dreulio
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
ADORA2A

Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn  *ADORA2A* yw **ADORA2A** a elwir hefyd yn *Adenosine receptor A2a ,  Adenosine receptor A2 ac Adenosine A2a receptor * (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn blaen o gromosom dynol 22, band 22q11.23.

## Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mai'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn ADORA2A.

*A2aR
*RDC8
*ADORA2

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genynnau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Ceillgwd

Y **ceillgwd** (ar lafar **cwd(yn)**; yn iaith y feddygaeth **sgrotwm**) yw'r bag sy'n dal y ceilliau mewn rhai mamaliaid gwryw. Fe'i gwneir o groen a chyhyrau ac fe'i darganfyddir rhwng y pidyn a'r anws. Fe'i cwmpesir yn aml mewn cedor.

## Swyddogaeth 
Mae'r ceillgwd yn rheoleiddio tymheredd y ceilliau ac yn eu cadw ar 35 gradd Celsius (95 gradd Fahrenheit), hy dwy radd islaw tymheredd y corff o 37 gradd Celsius (98.6 gradd Fahrenheit). Mae tymheredd uwch yn effeithio ar sbermatogenesis. Mae'r rheoli tymheredd yn cael ei gyflawni gan gyhyrau llyfn y sgrotwm yn symud y ceilliau naill ai'n agosach at neu yn ymhellach i ffwrdd o'r abdomen yn dibynnu ar y tymheredd amgylchynol. Mae hyn yn cael ei gyflawni gan y cyhyrau cremaster yn yr abdomen a'r dartos fascia (meinwe cyhyrol o dan y croen).

Gall cael y ceillgwd a'r ceilliau y tu allan i geudod yr abdomen ddarparu manteision ychwanegol. Nid yw pwysedd yr abdomen yn effeithio ar y ceillgwd allanol. Gall hyn atal gwagio'r ceilliau cyn aeddfedu'r sberm yn ddigonol ar gyfer ffrwythloni. Mantais arall yw ei fod yn diogelu'r ceilliau rhag ysgytiadau a chywasgu sy'n gysylltiedig â ffordd fywiog o fyw. Mae gan anifeiliaid sy'n symud ar gyflymder cyson - fel eliffantod, morfilod a gwahaddod - ceilliau mewnol a dim ceillgwd.

## Cyfeiriadau 
Categori:System atgenhedlu
Categori:Rhyw
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anatomeg
Alcohol (meddyginiaeth)

Defnyddir **alcoholau** mewn gwahanol ffyrdd yn y maes meddygol, fel antiseptig, diheintydd, a gwrthgyffur. Gosodir ar y croen er mwyn ei ddiheintio cyn ei frechu a nodwydd neu cyn llawdriniaeth. Defnyddir i ddiheintio croen y claf ynghyd â dwylo'r darparwyr gofal iechyd. Mae modd glanhau ardaloedd eraill gydag alcohol. Fe'i defnyddir mewn cegolchion. Wrth ei gymryd drwy'r geg neu ei chwistrellu i mewn i wythïen gall drin gwenwyndra methanol neu ethylen glycol pan na fydd fomepizole ar gael. Ac eithrio'r enghreifftiau uchod, ni cheir defnydd meddygol canmoladwy arall i alcohol, o ystyried mai 10:1 yn unig yw mynegai therapiwtig ethanol.

Gall alcohol arwain at ymdeimlad o gosi ar y croen. Dylid cymryd gofal gyda electrocautery gan fod ethanol yn llosgadwy. Defnyddir gwahanol fathau o alcohol gan gynnwys ethanol, ethanol annaturiol, 1-propanol, ac alcohol isopropyl. Gweithia'n effeithiol yn erbyn ystod o ficro-organeddau, serch hynny nid yw'n llonyddu sborau. Rhaid defnyddio crynoadau o 60 i 90% er mwyn cael y canlyniadau gorau.

Defnyddiwyd alcohol fel antiseptig mor gynnar â'r flwyddyn 1363 a cheir  tystiolaeth i gefnogi y gwnaed defnydd agored ohono o ddiwedd y 1800au ymlaen. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Yn y byd datblygol ei gost gyfanwerthol yw oddeutu 1.80 i 9.50 o ddoleri i bob litr o ethanol annaturiol 70%. I'r GIG yn y Deyrnas Unedig mae'n costio oddeutu 3.90 o bunnoedd Prydeinig i bob litr o alcohol annaturiol 99%. Mae fformwleiddiadau masnachol yn cynnwys alcohol a chynhwysion eraill megis *chlorhexidine* ar gyfer defnydd golchi dwylo hefyd ar gael.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Chwarennau dan y tafod

Y par o **chwarennau dan y tafod** yw'r prif chwarennau poer yn y geg. Nhw yw'r lleiaf, mwyaf gwasgaredig, a'r unig brif chwarennau poer sydd heb eu hapgorodi. Maent yn darparu dim ond 3-5% o gyfanswm y poer.

## Strwythur
Maent yn gorwedd o flaen y chwarren isgandibwlaidd o dan y dafod, yn ogystal ag o dan y bilen mwcws o lawr y geg. Gellir teimlo'r chwarennau tu ôl i bob canin mandibwlar. Gan osod un bys mynegai o fewn y geg a blaen bysedd y llaw arall y tu allan iddo, mae'r chwarren cywasgedig wedi'i blygu â llaw rhwng y bysedd mewnol ac allanol.

Draenir y chwarennau is-dafodol gan 8-20 o ddwythau ysgarthle o'r enw dwythau Rivinus. Y mwyaf ohonynt, mae'r ddwythell is-dafodol (o Bartholin) yn ymuno â'r ddwythell submandibiwlaidd i ddraenio trwy'r caryncl is-dafodol.  Papur bychan yw'r garyncl islawol ger llinell ganol llawr y geg ar bob ochr i'r ffrenwm tafodol. Mae'r rhan fwyaf o'r dwythellau is-dafodol bychan sy'n weddill yn agor yn unigol i'r geg ar grest uchel o bilen mwcws, y sublingualis plica, a ffurfiwyd gan y chwarren ac wedi'i leoli ar y naill ochr i'r frenulum linguae.

### Microanatomi 
Mae'r chwarren is-dafodol yn cynnwys acini mwcws yn bennaf gyda demilunes serws ac felly mae'n cael ei gategoreiddio fel chwarren mwcws gymysg ac yn cynhyrchu mwcws yn bennaf. Mae dwythellau rhychedig a rhyngddoledig hefyd yn bresennol.

### Cyflenwad gwaed 
Mae'r chwarren yn derbyn ei gyflenwad gwaed o'r rhydwelïau is-dafodol ac is-ddaliol. Mae lymff o'r chwarren poer is-dafodol yn draenio i'r nodau lymffau submandibular.

### Cyflenwad nerfau 
Mae'r nerf tympani chorda (o nerf yr wyneb trwy'r ganglion is-dafodol) yn secretomotor ac yn darparu cyflenwad parasympathetig i'r chwarennau is-dafodol. Mae llwybr y nerf fel a ganlyn: y gyffordd rhwng pons a medulla, trwy gyfrwng meatus acwstig mewnol a chamlas yr wyneb i tympani chorda, trwy wagle y glust canol, allan o'r petrous temporal i ymuno â'r nerf lingual, yn teithio gyda'r nerf lingual i synapse yn y ganglion is-dafodol, yna mae ffibrau postganglionic yn teithio i'r chwarren is-dafodol.

### Datblygiad 
Mae'r chwarennau poer is-dafodol yn ymddangos yn yr wythfed wythnos o ddatblygiad cyn-geni, pythefnos yn hwyrach na'r ddwy brif chwaren boer eraill. Maent yn datblygu o blaguriaid epithelial yn y swlcus sy'n amgylchynu'r plygiadau is-dafodol ar lawr y geg, ochr yn ochr â'r chwarren isgandibwlaidd sy'n datblygu. Mae'r blaguriau hyn yn canghennu ac yn ffurfio cordiau sy'n camlasu i ffurfio'r dwythellau is-dafodol sy'n gysylltiedig â'r chwarren. Mae terfynau rownd y cordiau yn ffurfio acini.

## Pwysigrwydd clinigol 
Ranulau yw'r lesiad patholegol mwyaf cyffredin sy'n gysylltiedig â'r chwarennau is-dafodol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  - "Oral Cavity: Glands"
*  ()
* 
* Salivary gland infections from Medline Plus
* Salivary gland cancer  from American Cancer Society

Categori:Ceg
Categori:Chwarennau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Gorsaf reilffordd Wellington

Mae **Gorsaf reilffordd Wellington** y brif orsaf reilffordd yn Wellington, Seland Newydd, ac yn derminws i’r rheilffyrdd i Auckland, Johnsonville, Waikenae, Melling a’r Wairarapa. Trefnir trenau i’r maestrefi gan Metlink.

Mae prif adeilad yr orsaf yn 23.5 medr o uchder a 105.5 medr o hyd. Mae ganddo 8 o golofnau dorig, ac mae gan y neuadd tocynnau llawr o derazzo marmor.

## Hanes
Adeiladwyd yr orsaf wreiddiol ym `1874, ond cafodd ei llosgi ym 1878. Wedyn adeiladwyd gorsaf reilffordd Lambton yn 1880 ar gyfer trenau i’r Wairarapa. Adeiladwyd Gorsaf Reilffordd Thorndon yn 1886 gan Reilffordd Wellington a Manawatu ar gyfer ei threnau i Longburn. Roedd galw am un orsaf ar gyfer y rheilffyrdd i gyd, a chynlluniwyd gorsaf ym 1922 . Dechreuodd gwaith adeiladu ym 1933 ac agorwyd yr orsaf ar 19 Mehefin 1937.

dim|bawd|250px
dim|bawd|250px
dim|bawd|250px

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Seland Newydd
Wellington
Categori:Ynys y Gogledd
Can (band)

Roedd **Can** yn grŵp roc arbrofol, arloesol Almaeneg, a ffurfiwyd ym 1968 gan y prif aelodau: Holger Czukay (bas), Irmin Schmidt (allweddellau), Michael Karoli (gitâr), and Jaki Liebezeit (drymau).

Cafodd y grŵp nifer o brif gantorion dros y blynyddoedd yn cynnwys Malcolm Mooney (1968–70) a Damo Suzuki (1970–73) a hefyd nifer o aelodau dros dro.
bawd|350px|Damo Suzuki yn 2008

Cawsant eu dylanwadu gan gerddoriaeth avant-garde a jazz rhydd, gan gynnwys ffurfiau minimalaidd ac electronig i greu rythm pwerus sy'n ailadrodd.

Roedd grwpiau Almaeneg ar ddiwedd y 1960au a dechrau'r 1970au yn chwilio am sut orau i ddatblygu eu steil eu hun. Nid oeddent am gopïo grwpiau Eingl-Americaniad neu gerddoriaeth Affro-Americaniad gan deimlo nad oeddent yn dod o'r un cefndir ac nad oedd rhythmau Soul neu Funk yn dod yn naturiol iddynt.

Nid oeddent chwaith yn gallu troi am ysbrydoliaeth i ddiwylliant na thraddodiadau'r Almaen am iddynt fod a chywilydd am  Natsïaeth. Roedd llawer o bobl ifanc yr Almaen yn credu roeddent ar ddechrau *Stunde Null* (blwyddyn dim) a rhaid iddynt greu diwylliant newydd sbon gan edrych tua'r dyfodol a'r tu allan.

Dechreuodd nifer o grwpiau arbrofol yr Almaen ymddiddori yn ffuglen-wyddonol *(Science Ficiion)* a enwyd eu steil o gerddoriaeth *Kosmische musik* (cerddoriaeth cosmig). Cafodd y dôn newydd o grwpiau Almaenig *Kosmische musik* eu diystyru gan wasg Lloegr gan eu galw'n sarhaus 'Krautrock'.

## Dylanwad
Ar y cyfan roedd poblogrwydd y grŵp yn gyfyngedig i ddilyniant 'cult' brwd, Ond mae Can wedi bod yn ddylanwad mawr ar sŵn nifer o gerddorion diweddarach. Mae sŵn dylanwad Can i'w clywed ar lawer o steil The Fall, a rhyddhawyd The Fall cân o'r enw *I am  Damo Suzuki* ym 1985

Mae cerddorion fel Public Image Ltd, Siouxsie and the Banshees, Joy Division, Suicide, David Bowie, Talking Heads, Pavement, The Stone Roses, Lumerians, Happy Mondays, Talk Talk, Primal Scream a Sonic Youth i gyd wedi cyfeirio at Can fel dylanwad. Mae Brian Eno wedi gwneud ffilm fer fel teyrnged i Can ac wnaeth John Frusciante o'r Red Hot Chili Peppers gyflwyno gwobr Echo mewn seremoni ar gyfer gitarydd Michael Karoli.

Mae recordiau Can wedi cael eu samplo'n aml. Er enghraifft wnaeth Kanye West samplo "Sing Swan Song" ar ei gân "Drunk & Hot Girls”. Dywedir i gan 1971 "Turtles Have Short Legs" cael ei ddefnydio ar gyfer gêm PlayStation.

## Recordiau hir stiwdio
**Monster Movie* (1969)
*''Soundtracks ' (1970)
**Tago Mago* (1971)
**Ege Bamyasi* (1972)
**Future Days* (1973)
**Soon Over Babaluma* (1974)
**Landed* (1975)
**Flow Motion* (1976)
**Saw Delight* (1977)
**Out of Reach* (1978)
**Can* (1979)
**Rite Time* (1989)

## Gweler hefyd
*Kraftwerk
*The Fall

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Almaenig
Categori:Sefydliadau 1968
Cerebrwm

bawd|300px|Llabedi'r ymennydd

Y **cerebrwm** yw'r darn fwyaf o'r ymennydd. Mae yn rhan flaen yr ymennydd. Mae'n cynnwys tua 15 biliwn o gelloedd, a dyma'r strwythur ymennydd diweddaraf i esblygu.

## Swyddogaeth
Mae'r cerebrwm yn derbyn data o organau golwg a synnwyr eraill, ac yn 'gwneud sens' ohono trwy ei ddehongli. Mae'n rheoli ymwybyddiaeth a gweithgaredd y cyhyrau gwirfoddol. Mae'n cynllunio, ystyried, beirniadu, ac yn trefnu lleferydd a gwybodaeth. Dyma'r 'swyddogaethau meddyliol uwch'.

## Strwythur
Rhennir y cerebrwm yn ddau hemisffer cerebrol. Mae'r ddau hemisffer cerebrol wedi'u cysylltu gan dri band o ffibrau nerf, neu gomiswr, sy'n cysylltu'r ddwy hanner. Mae haenau allanol y cerebrwm yn cynnwys y mater llwyd, ac fe'i gelwir y cortecs cerebrol. Mae'r haenau mewnol yn cynnwys y mater gwyn (ffibrau nerf), a'r ganglia sylfaenol.

Yn y cerebrwm, mae rhanbarthau penodol ar gyfer pob math o ysgogiad ac ymateb. Er enghraifft, llabed yr ocsipwt yw'r rhanbarth ar gyfer derbyniad gweledol, llabed yr arlais ar gyfer derbyniad clywedol, a llabed barwydol ar gyfer cyffwrdd, arogl, tymheredd a chydgysylltiad ymwybodol. Mae'r llabed blaen yn gweithredu ar sail fewnbwn synhwyraidd a ffactorau eraill.

## Gweler hefyd 
*Ymennydd dynol
** Hemisffer cerebrol 
** Diencephalon 
** Coesyn yr ymennydd
** Yr ymennydd canol
** Pons
** Medwla oblongata
** Cerebelwm
* System nerfol

## Cyfeiriadau 

Categori:Organau
Categori:Pen
Categori:System nerfol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Hemisffer cerebrol

bawd|200px|Y ddau hemisffer cerebrol
Un o'r ddau hanner (rhan de a rhan chwith) o'r ymennydd yw **hemisffer cerebrol**. Mae'r ddau hemisfferau yn strwythurau lled gymesurol sy'n gysylltiedig â'i gilydd gan ffibrau nerf.

## Strwythur 
Mae gan y ddau hemisffer cerebrol haen allanol o gortecs cerebrol sydd wedi ei wneud o fater llwyd. Tu mewn i'r hemisfferau mae haen fewnol neu graidd o fater gwyn a elwir yn *semiovale centrum*. Mae rhan fewnol y hemisfferau cerebrol yn cynnwys y fentriglau ochrol, y cnewyllyn sylfaenol, a'r mater gwyn.

Mae'r hemisfferau cerebrol yn cael eu gwahanu'n rhannol oddi wrth ei gilydd gan rych ddofn o'r enw'r hollt hydredol. Ar waelod yr hollt hydredol mae band trwchus o fater gwyn o'r enw'r *corpus callosum*. Mae'r corpus callosum yn darparu cyswllt cyfathrebu rhwng rhanbarthau cyfatebol yr hemisfferau cerebrol.

## Swyddogaeth 
Mae'r hemisfferau cerebrol yn cyflenwi swyddogaeth modur i'r ochr cydgyferbyniol  y corff y mae'n derbyn mewnbwn synhwyraidd ohono. Mae'r hemisffer chwith yn rheoli hanner de'r corff, ac mae'r hemisffer de yn rheoli ochr chwith y corff. Mae'r ddau hemisffer hefyd yn cael ysgogiadau sy'n cyfleu synhwyrau cyffwrdd a gweled, yn bennaf o hanner cyfarpar y corff, tra bod mewnbwn clywedol yn dod o'r ddwy ochr. Mae llwybrau sy'n cyfleu synhwyrau arogl a blas i'r cortecs cerebrol eu hunain yn gyfochrog (hynny yw, nid ydynt yn croesi i'r hemisffer arall).

Er gwaethaf y trefniant hwn, nid yw'r hemisfferau cerebrol yn weithredol gyfartal. Ym mhob unigolyn, mae un hemisffer yn flaenllaw. Mae'r hemisffer dominyddol yn rheoli iaith, swyddogaethau mathemategol a dadansoddol, a chyflawnder. Mae'r hemisffer arall yn rheoli cysyniadau gofodol syml, adnabod wynebau, rhai agweddau clywedol, ac emosiwn.

## Arwyddocâd clinigol 
Fel triniaeth ar gyfer epilepsi, gall y corpus callosum gael ei dorri i rwystro'r prif gysylltiad rhwng yr hemisfferau mewn gweithdrefn a elwir yn *ffososotomi corpus*.

Mae *hemisfferctomi* yn cael gwared neu'n analluogi un o'r hemisfferau. Gweithdrefn brin yw hon a ddefnyddir mewn rhai achosion eithafol o atafaeliadau nad ydynt yn ymateb i driniaethau eraill.

## Cyfeiriadau 

Categori:Organau
Categori:Pen
Categori:System nerfol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Afon Rangitikei

Mae **Afon Rangitikei** 185 kilomedr o hyd, un o’r afonydd hiraf y Seland Newydd. Mae’r tarddiad i’r de-ddwyrain o Lyn Taupo yng Nghanoldir Ynys y Gogleddac yn cyrraedd y môr ger Tangimoana, rhwng Wanganui a Wellington. Mae’r afon yn llifo trwy ddyfnant hyd at Marton.

## Cyfeiriadau
Rangitikei
Categori:Ynys y Gogledd
CCNB1

Protein sy'n cael ei godio yn y corff dynol gan y genyn  *CCNB1* yw **CCNB1** a elwir hefyd yn *G2/mitotic-specific cyclin-B1 a Cyclin B1* (Saesneg). Segment o DNA yw'r genyn, sy'n amgodio ffwythiant arbennig. Mae'r genyn yma wedi ei leoli ar yr edefyn blaen o gromosom dynol 5, band 5q13.2.

## Cyfystyron
Yn aml mae gan enynnau lawer o gyfystyron. Mae hyn oherwydd eu bod yn aml yn cael eu darganfod gan nifer o bobl mewn cyd-destunau gwahanol heb wybod mai'r un genynnau oeddyn nhw. Hefyd mae gan wahanol gymunedau gwyddonol safonau gwahanol ar gyfer enwi genynnau. Dyma restr o gyfystyron ar gyfer y genyn CCNB1.

*CCNB

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genynnau
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Orlando Jones

Actor a seren deledu o'r Unol Daleithiau yw **Orlando Jones** (ganwyd 10 Ebrill 1968).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Chwarennau parathyroid

bawd|Y chwarennau parathyroid (gwyrdd)
Mae **chwarennau parathyroid** yn chwarennau endocrin bach yn y gwddf sy'n cynhyrchu hormon parathyroid. Fel rheol mae gan bobl pedair chwarren barathyroid, sydd wedi'u lleoli tu nol i'r chwarren thyroid. Mae gan hormon parathyroid a chalsitonin (un o'r hormonau a wneir gan y chwarren thyroid) rolau allweddol wrth reoleiddio faint o galsiwm sydd yn y gwaed ac o fewn yr esgyrn.

## Strwythur 
Mae'r chwarennau parathyroid yn ddau bar o chwarennau, sydd fel arfer wedi'u lleoli y tu ôl i labedau chwith a de'r thyroid. Mae'r chwarennau yn hirgrwn ac yn edrych yn debyg i bysen felen tua 6mm o hyd a 3 i 4mm o led. Fel arfer mae pedair chwarren barathyroid. Gelwir y ddwy chwarren sydd wedi'u lleoli yn uwch yn  '"chwarennau parathyroid uwchraddol". Gelwir y ddau is yn "chwarennau parathyroid israddol". Yn gyffredinol, mae chwarennau parathyroid iach yn pwyso tua 30&nbsp;mg mewn dynion a 35&nbsp;mg mewn menywod.

## Histoleg 
Mae'r chwarennau parathyroid wedi'u henwi am eu hagosrwydd at y thyroid - ac maent yn gwasanaethu rôl hollol wahanol i'r chwarren thyroid. Mae'r chwarennau parathyroid yn hawdd eu gwahanu o'r thyroid gan fod ganddynt gelloedd wedi'u pacio'n ddwys, yn wahanol i strwythur ffoliglaidd y thyroid.

Mae dau fath unigryw o gelloedd yn bresennol yn y chwarren barathyroid:
* Prif gelloedd, sy'n syntheseiddio a rhyddhau'r hormon parathyroid. Mae'r celloedd hyn yn fach, ac maent yn ymddangos yn dywyll pan fyddent wedi eu llenwi â'r hormon parathyroid, ac yn glir pan fo'r hormon wedi'i ddileu, neu yn eu cyflwr gorffwys. 
* Mae gan y celloedd ocsiffil ymddangosiad ysgafnach ac maent yn gynnydd yn eu nifer wrth i berson heneiddio. Mae eu swyddogaeth yn anhysbys ar hyn o bryd.

## Swyddogaeth 
Prif swyddogaeth y chwarennau parathyroid yw cynnal lefelau calsiwm a ffosffad y corff o fewn ystod gul iawn, fel bod y systemau nerfus a chyhyrol yn gallu gweithredu'n iawn. Mae'r chwarennau parathyroid yn gwneud hyn trwy secretu'r hormon parathyroid.

## Cyfeiriadau 
Categori:System endocrin
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Pen
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anatomeg
Belton, Norfolk

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Belton.''

Pentref yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Belton**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Belton with Browston yn awdurdod unedol Bwrdeistref Great Yarmouth.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Great Yarmouth
Categori:Pentrefi Norfolk
Syndrom gostwng lefelau alcohol

**Syndrom gostwng lefelau alcohol **yw cyfres o symptomau a all daro rhywun wrth iddynt ostwng ei lefelau o mewnlif alcohol yn sylweddol, wedi cyfnod o yfed gormodol. Mae symptomau fel arfer yn cynnwys gor-bryder, siglogrwydd, chwysu, chwydu, curiad calon gyflym, a thwymyn gymedrol. Gall symptomau mwy difrifol gynnwys trawiadau, gweld neu glywed pethau nad yw eraill yn medru, a deliriwm tremens (DTs). Fel arfer y mae'r symptomau'n cychwyn oddeutu chwe awr ar ôl y ddiod olaf, ar ei waethaf o 24 i 72 awr wedi'r ddiod, ac yn gwella ymhen saith diwrnod.

Efallai y bydd symptomau'n taro'r rheini sy'n gaeth i alcohol. Achosir y rhain gan ostyngiad mewnlifiad alcohol cynlluniedig neu anghynlluniedig. Mae'r mecanwaith sylfaenol yn arwain at ostyngiad yn ymatebolrwydd derbynyddion GABA yn yr ymennydd. Yn nodweddiadol, dilynir y broses ostyngol gan Asesiad y Sefydliad Clinigol o Ostyngiad mewn Lefelau Alcohol, diwygiedig (CIWA-Ar).

Ymhlith y triniaethau nodweddiadol ar gyfer syndrom gostwng lefelau alcohol y mae *benzodiazepines* megis *clordiazepoxide* neu *diazepam*. Yn aml, caiff maint y dos ei selio ar natur symptomau'r dioddefwr. Argymhellir *Thiamine* yn bur aml hefyd. Rhaid trin problemau electrolyte a siwgr gwaed isel hefyd. Os rhoddir triniaeth gynnar, ceir canlyniadau llawer gwell. 

Mae tua 15% o boblogaeth y Gorllewin yn cael problemau gydag alcoholiaeth rywbryd yn ystod eu hoes. Bydd tua hanner y canran hynny'n datblygu symptomau syndrom gostwng lefelau alcohol, gyda 4% yn dioddef symptomau difrifol. Ymhlith y rheini â symptomau difrifol mae hyd at 15% yn marw o'r cyflwr. Disgrifiwyd symptomau lleihau lefelau alcohol mor gynnar â 400 CC gan Hippocrates. Ni chredir iddo fod yn broblem eang hyd y 1800au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Alcohol
gostwng lefelau alcohol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Alopwrinol

Mae **aAlopwrinol,** a werthir oddi tan yr enw masnachol **Zyloprim** ac eraill, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i leihau lefelau uchel o asid wrig yn y gwaed.

## Defnydd 
Fe'i defnyddir yn benodol er mwyn atal gowt, mathau penodol o gerrig yn yr arennau, ac ar gyfer lleihau lefelau uchel o asid wrig wedi triniaeth cemotherapi. Gellir ei gymryd drwy'r geg neu ei chwistrellu i mewn i wythïen.

## Sgil effeithiau
Pan gymerir y feddyginiaeth drwy'r geg y mae ei sgileffeithiau cyffredin yn cynnwys brech ac ymdeimlad o gosi. Wrth ei ddefnyddio ar ffurf pigiad, gall arwain at sgil effeithiau megis chwydu a phroblemau ynghylch yr arennau. Er yn hanesyddol na argymhellwyd y feddyginiaeth, mae dechrau rhaglen alopwrinol yn ystod ymosodiad o gowt yn ymddangos yn effeithiol. Dylai'r rheini sydd eisoes ar y feddyginiaeth barhau i'w ddefnyddio. Er ni cheir awgrymiadau bod y fath driniaeth yn niweidiol yn ystod beichiogrwydd, mae'r ymchwil ynghylch y maes yn anfoddhaol. Mae alopwrinol ymhlith y teulu o feddyginiaethau ataliol santhîn ocsidas.

## Hanes
Cymeradwywyd Alopwrinol ar gyfer defnydd meddygol yn yr Unol Daleithiau ym 1966. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, sef cofnod o'r meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Gellir cael mynediad i alopwrinol fel meddyginiaeth generig. Ei gost gyfanwerthol fisol yn y byd datblygol yw oddeutu 0.81 i 3.42 o ddoleri. Yn yr Unol Daleithiau, mae mis o driniaeth wedi'i brisio'n llai na 25 o ddoleri.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd