open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
George Monbiot

Llenor o Loegr ydy **George Joshua Richard Monbiot** (ganwyd 27 Ionawr 1963), sy'n adnabyddus am ei acifyddiaeth gwleidyddol ac amgylcheddol. Mae'n ysgrifennu colofn wythnosol ar gyfer *The Guardian*, ac awdur nifer o lyfrau gan gynnwys *Captive State: The Corporate Takeover of Britain* (2000) a *Bring on the Apocalypse: Six Arguments for Global Justice* (2008). Monbiot yw sefydlydd ymgyrch The Land is Ours, sy'm ymgyrchu'n heddychlon ar gyfer y hawl i gyrchu cefn gwlad a'i adnoddau yn y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol George Monbiot
* Colofn George Monbiot yn *The Guardian* 
* ZNet - George Monbiot
*Nerve, cyfweliad gyda George Monbiot 
*Cyfweliad George Monbiot gyda The Third Estate 
*The Land Is Ours

Categori:Academyddion o Loegr
Categori:Amgylcheddwyr o Loegr
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Ysgol Gyfun Radur

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg yn ardal Radur, Caerdydd ydy **Ysgol Gyfun Radur** (Saesneg: **Radyr Comprehensive School**).

## Cyn-ddisgyblion o nôd 
* Timothy Benjamin - rhedwr
* Jimi Mistry - actor, sy'n adnabyddus am ymddangos ar *EastEnders*, *The Guru* ac *East Is East*.
* Paul Duddridge - llenor, cyfarwyddwr a chynhyrchydd. Creawdwr Director's Commentary, Annually Retentive a The Keith Barret Show
* Lucie Jones - cantores a ymddangosodd ar raglen X Factor 2009
* Carole Cadwalladr - awdur a newyddiadurwr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gyfun Radur 

Radur
Radur
Categori:Sefydliadau 1973
Coleg y Barri

Coleg addysg bellach yn y Barri, Bro Morgannwg, Cymru yw **Coleg y Barri** (Saesneg: **Barry College**).

## Dolenni allanol 
*Gwefan Coleg y Barri 

Barri
Categori:Addysg ym Mro Morgannwg
Twrci yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010

Mae **Twrci** wedi cadarnhau y byddant yn cystadlu yng **Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010**, a gynhelir yn Oslo, Norwy. Y Gorfforaeth Deledu a Radio Twrceg fydd yn gyfrifol am gân y wlad yn y gystadleuaeth. Cyhoeddodd y Gorfforaeth y byddant yn dewis 8 artist yn fewnol ac yn penderfynu ar y cystadleuydd ym mis Ionawr 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Ysgol Bryn Elian

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg ym Mae Colwyn, Sir Conwy ydy **Ysgol Bryn Elian**. Mae'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 18 oed yn yr ardal i'r dwyrain o Fae Colwyn, yn cynnwys Hen Golwyn, Llanddulas a Llysfaen.

Y brifathrawes bresennol yw Eithne Hughes. Sefydlwyd yr ysgol yn y 1970au a daeth yn ysgol gyfun yn 1988. Cyflwynir Bagloriaeth Cymru yn y Chweched Ddosbarth.

Mae'r ysgolion cynradd canlynol yn nhalgylch yr ysgol: Ysgol Cynfran (Llysfaen); Ysgol Hen Golwyn (Hen Golwyn), Ysgol Llanddulas (Llanddulas) ac Ysgol Tan Y Marian (Llysfaen).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan yr ysgol
* Adroddiadau Estyn 

Categori:Bae Colwyn
Bryn Elian
Bryn Elian
Plentyn newid

on gyda'r plentyn newid maent wedi magu, John Bauer, 1913.]]
Plentyn o dras y Tylwyth Teg a adewir yn y crud wedi i'r Tylwyth Teg ddwyn y plentyn dynol yw **plentyn newid**. Mae'n draddodiad a geir yn llên gwerin sawl gwlad a diwylliant, yn cynnwys llên gwerin Cymru.

Roedd arferiad i gadw teclyn metel fel siswrn wrth grud baban dynol i gadw'r tylwyth teg, a'r plentyn newid yn eu sgil, i ffwrdd. Mae'n debyg bod rhai pobl yn credu mai plentyn newid oedd unrhyw blentyn â nam meddyliol neu gorfforol yn yr hen ddyddiau.

## Dolenni allanol
* Tudalen Plentyn newid D. L. Ashliman ym Mhrifysgol Pittsburgh

Categori:Llên gwerin
Categori:Llên gwerin Cymru
Ysgol Kings Monkton

Ysgol breifat yng Nghaerdydd ydy **Ysgol Kings Monkton** (Saesneg: **Kings Monkton School**). Mae'n gwasanaethu plant o oedran meithrin hyd 18 oed.

Ffurfiwyd Ysgol Kings Monkton ym 1994, yn dilyn uniad *Kings College* a *Monkton House* a'u sefydlwyd yn ystod yr 1870au. Wrth ddilyn ei gwreiddiau gellir dweud mai hon yw un o'r ysgolion cyd-addysgol hynaf yn ne Cymru.

## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Kings Monkton

Kings Monkton
Kings Monkton
Kings Monkton
Categori:Sefydliadau 1994
Gwlypdiroedd y Fali

bawd|chwith|Llyn Penrhyn
bawd|chwith|Llyn Treflesg
Gwarchodfa natur yng ngogledd-orllewin Ynys Môn yn perthyn i'r RSPB yw **Gwlypdiroedd y Fali** (Saesneg: *Valley Wetlands*). Saif i'r de-ddwyrain o bentref Y Fali, yng nghymuned Llanfair-yn-neubwll a gerllaw gorsaf RAF y Fali. Mae'n cynnwys nifer o lynnoedd: Llyn Traffwll, Llyn Penrhyn, Llyn Treflesg a rhan o Llyn Dinam, ynghyd a'r corsydd o gwmpas y llynnoedd ac ar hyd Afon Crigyll. Mae'r rhan fwyaf o'r warchodfa yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Ceir amrywiaeth o blanhigion dŵr ar yr warchodfa, megis  Elatine hydropiper, Butomus umbellatus Thelypteris thelypteroides a Carex pseudocyperus, ac mae'r rhwogaethau o adar sy'n nythu yma yn cynnwys nifer o hwyaid. Yn y gaeaf, ceir Aderyn y bwn ar brydiau. Ymhlith y mamaliaid, ceir y Dyfrgi.

Categori:Amgylchedd Ynys Môn
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Gwenfaen

Santes o'r 6g oedd **Gwenfaen**.

## Hanes a thraddodiad
Dywedir bod Gwenfaen yn ferch i Pawl Hen a (Peulin) ac iddi sefydlu cymuned Gristnogol yn Rhoscolyn yn y 6g. Gŵr 'o Fanaw' oedd ei thad, a dywedir iddo symud o Reged (Cumbria) i Ynys Manaw ac mai yno y ganed Gwenfaen.

## Chwedl
Ceir chwedl sy'n adrodd fel y cafodd Gwenfaen ei hymlid o'i chell gan y derwyddon ac iddi ddianc o'u gafael trwy ddringo craig ar yr arfordir ger Rhoscolyn. Daeth y llanw i mewn i rwystro'r derwyddon a chafodd Gwenfaen ei dwyn ymaith gan angylion.

## Cysegriadau
Yr unig eglwys a gysylltir â'r santes hon yw eglwys plwyf Rhoscolyn ar Ynys Gybi, Ynys Môn. Ceir Ffynnon Wenfaen ger yr eglwys. Roedd ganddi enw am iacháu pobl yn dioddef o salwch meddwl. Cysgodir y ffynnon sanctaidd gan adeilad bychan gyda dwy sedd o garreg wrth y ffynnon ei hun. Arferai pobl daflu dwy garreg wen i'r ffynnon i gael eu gwella; arfer sy'n adlewyrchu ystyr amlwg yr enw 'Gwenfaen' (ond sylwer bod *gwen* yn gallu golygu 'sanctaidd' hefyd. Ar un adeg roedd Eglwys Wenfaen yn lle o bwys ym mywyd crefyddol yr ynys. Roedd ganddi gapeli perthynol yn Llanfair-yn-Neubwll a Llanfihangel-yn-Nhywyn. Cofnodir 'Llanwenfaen' fel hen enw Rhoscolyn.

Mae ei henw anghyffredin yn awgrymu tarddiad yng nghrefydd y Celtiaid efallai. Mae ei Gwylmabsant ar y 4ydd a'r 5ed o Dachwedd.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"
* Rhestr o seintiau Cymru
* Ysgol Gwenfaen, Rhoscolyn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Eglwys Gwenfaen Sant 

Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Rhoscolyn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Llanfihangel-yn-Nhywyn

Pentref bychan a phlwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llanfihangel-yn-Nhywyn** (). Fe'i lleolir fymryn i'r de o'r briffordd A5 yng ngogledd-orllewin yr ynys, tua 5 milltir i'r de-ddwyrain o dref Caergybi. Mae'n rhan o gymuned Llanfair-yn-Neubwll.

## Hanes a hynafiaethau
Yn yr Oesoedd Canol roedd eglwys Llanfihangel-yn-Nhywyn yn un o gapeli eglwys Gwenfaen (Rhoscolyn). Mae'n un o sawl eglwys yng Nghymru a enwir ar ôl Sant Mihangel.

## Natur
Ceir pedwar llyn bychan ger y pentref, sef Llyn Traffwll, Llyn Penrhyn, Llyn Treflesg a Llyn Dinam, sy'n ffurfio gwarchodfa natur Gwlyptiroedd y Fali. Llyn Traffwll yw'r un agosaf i'r pentref gyda'r lan orllewinol yn dod o fewn canllath iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llanfihangel Dinsilwy

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn oedd **Llanfihangel Dinsilwy** (weithiau **Llanfihangel Din Silwy** neu **Llanfihangel Tyn Sylwy**). Mae'n gorwedd ar yr arfordir yn ne-ddwyrain yr ynys yng nghymuned Llanddona, i'r gogledd o bentref Llanddona.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr. Cyfeiria 'Dinsilwy' at dreflan ganoloesol Dinsilwy a enwyd ar ôl yr hen  gaer o'r un enw, a adnabyddir heddiw fel 'Bwrdd Arthur'. Ystyr yr enw yw "caer llwyth Sylwy".

bawd|dim|Eglwys Sant Mihangel, Llanfihangel Dinsilwy

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Llanddona
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Afon Crigyll

Afon fechan yng ngogledd-orllewin Ynys Môn yw **afon Crigyll**. Mae'n tarddu fel nifer o nentydd bychain i'r gogledd o bentref Bryngwran ac yn llifo tua'r de a'r de-orllewin.

Mae'n llifo i'r dwyrain o bentref Llanfihangel-yn-Nhowyn a Llyn Traffwll, lle mae nant yn llifo allan o'r llyn yn ymuno â hi. Yna, mae'n llifo heibio ochr ogleddol Rhosneigr i gyrraedd y môr yn Nhraeth Crigyll.

Ceir corsydd ar hyd afon Crigyll sy'n ffurfio rhan o warchodfa RSPB Gwlyptiroedd y Fali.

Crigyll
Crigyll
Gwiwer goch

Anifail o drefn y cnofilod (*Rodentia*) yw'r **wiwer goch** (*Sciurus vulgaris*). Mae'n byw ar draws rhannau helaeth o Ewrop a gogledd Asia.
bawd|chwith|Fideo o'r wiwer goch yn cael ei hail-gyflwyno yng Nghoedwig Clocaenog, Sir ddinbych.

Mae'r Wiwer goch tua 19 – 23&nbsp;cm i hyd heb y gynffon, sydd tua 15 – 20&nbsp;cm o hyd; ychydig yn llai na'r Wiwer lwyd. Ar ynysoedd Prydain ac Iwerddon, mae niferoedd y Wiwer goch wedi gostwng yn fawr ers i'r Wiwer lwyd (*Sciurus carolinensis*) gyrraedd o Ogledd America.

Yng Nghymru, mae Ynys Môn yn parhau i fod yn un o gadarnleoedd y Wiwer goch, ac yn y blynyddoedd diwethaf bu ymgyrch i ddifa'r Wiwer lwyd o'r ynys i roi cyfle i niferoedd y Wiwer goch gynyddu. Ceir hefyd boblogaeth yng Nghoedwig Clocaenog.

## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

Coch
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Llandysilio, Ynys Môn

:''Am lleoedd eraill o'r enw "Llandysilio", gweler Llandysilio (gwahaniaethu).''

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llandysilio**. Mae'n gorwedd ar lan Afon Menai yn ne'r ynys. Mae'r plwyf, sy'n rhan o Esgobaeth Bangor, yn cynnwys Porthaethwy.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr. Enwir yr y plwyf ar ôl Sant Tysilio. Ymgorfforir enw'r plwyf yn enw gwneud Llanfair Pwllgwyngyll, sef "Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwll***llantysilio***gogogoch" (sylwer fod yr enw yn anghywir yma, heb y treiglad meddal).

## Cyfeiriadau
Categori:Afon Menai
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Llanffinan

250px|bawd|Eglwys Sant Ffinan, Llanffinan

Plwyf eglwysig bychan ar Ynys Môn yw **Llanffinan**. Fe'i lleolir yn rhan uchaf dyffryn afon Cefni yn ne'r ynys, rhai milltiroedd i'r dwyrain o dref Llangefni. Heddiw mae'r plwyf yn rhan o Fywoliaeth Llanfihangel Ysgeifiog, Llanffinan, Llangristiolus a Llangaffo yn Esgobaeth Bangor.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Rhosyr. Enwir y plwyf ar ôl Sant Ffinan.

Hirdre-faig (enw ffermdy heddiw) oedd y brif ganolfan; yn y dreflan honno roedd yr eglwys. Cofnodir mai Diacon Bangor oedd piau rheithoriaeth Llanffinan, gyda Llanfihangel Ysgeifiog, yn 1535.

Mae Eglwys Sant Ffinan yn dal ar agor a chynhelir gwasanaethau yno ar y Sul.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Eglwys Sant Ffinan ar wefan Yr Eglwys yng Nghymru.

Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Ffinan

:*Erthygl am y sant yw hon. Am y bardd canoloesol gweler Crach Ffinant.*

Sant Celtaidd oedd **Ffinan** (hefyd **Ffinnan Wynin** a ffurfiau tebyg: *Finan* a *Finnian of Clonard* mewn rhai llyfrau Saesneg) (6g). Gwyddel oedd ef, ond mae ein gwybodaeth amdano yn ei gysylltu â gogledd Cymru a de'r Alban. Mae ganddo ddwy wylmabsant: 14 Medi a 18 Mawrth.

Dywedir mai Ffinan a sefydlodd eglwys Llanffinan, ar lannau afon Cefni ym Môn. Daeth yn un o ddisgyblion Sant Cyndeyrn ac ymddengys ei fod wedi astudio neu wasanaethu gyda'r sant yn Llanelwy. Yn y flwyddyn 573 gadawodd Lanelwy am yr Alban gyda'i feistr i wneud gwaith cenhadol yn nhir y Pictiaid.

Yn ogystal â Llanffinan yng Nghymru, fe'i cysylltir â Lumphanan yn Swydd Aberdeen, yr Alban.

## Ffynonellau 
* T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)

## Dolenni allanol
* Eglwys Sant Ffinan

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o'r Alban
Categori:Seintiau o Iwerddon
Coleg Llandrillo Cymru

Coleg addysg bellach yng ngogledd Cymru yw **Coleg Llandrillo**. Agorwyd y coleg yn swyddogol ar 23 Mehefin 1965 gan y Tywysog Philip, Dug Caeredin gyda'r enw "Coleg Dechnegol Llandrillo" (Saesneg: *Llandrillo Technical College*), newidiwyd yr enw i "Goleg Llandrillo" yn 2002 mewn ymateb i'r newid yn y math o addysg a ddarparwyd. Dyma'r coleg mwyaf yng ngogledd Cymru yn 2009, gyda thua 19,000 o fyfyrwyr yn cael eu haddysgu yn y coleg, yn y gweithle neu o bell. Mae'n aelod o gorff ColegauCymru.

## Campysiau 
Lleolir prif gampws y coleg ar Ffordd Llandudno rhwng Llandrillo-yn-Rhos a Bae Penrhyn yn sir Conwy. Mae gan y coleg sawl campws arall, yn y Rhyl, Abergele, a hwb yn Llyfrgell Bae Colwyn.

Datblygwyd rhwydwaith dysgu estynedig gan y coleg, sy'n darparu gwasanaethau drwy ardal eang o ganol gogledd Cymru, mewn dros 200 o ganolfannu gan gynnwys Conwy, Llanrwst, Cyffordd Llandudno, Llandudno, Llanfairfechan, Llysfaen, Bae Colwyn, Penmaenmawr, Llandrillo-yn-Rhos, Dyserth, Meliden, Prestatyn a Llanelwy,, yn ogystal ag yng ngholegau cymunedol y Rhyl, Dinbych ac Abergele ac uned gynhaliaeth fasnachol yn Llanelwy. Cefnogir hefyd gan bartneriaethau amrywiol megis prosiect Rhwydwaith Pobl Llyfrgelloedd Conwy a Sir Ddinbych, gydag adnoddau’r rhwydwaith ar gael ar gyfer hyfforddi yn y gwaith.

Yn y prif gampws yn Llandrillo-yn-Rhos, mae llyfrgell, theatr, theatr ddarlithio, ystafell gyfrifiaduron, undeb myfyrwyr, siop, bwyty a chanolfan *Aled* sy'n darparu cyfleustera cyfrifiadureg ac ystafell gyffredin ar gyfer myfyrwyr addysg bellach llawn amser.

## Addysg 
Roedd tua 24,000 o fyfyrwyr wedi cofrestru yn y coleg yn 2002/2003,

## Uno
Ar 1 Ebrill 2010 unwyd Coleg Meirion-Dwyfor a Choleg Llandrillo Cymru, er bod y colegau wedi uno o ran rheolaeth a gweinyddiad cadwyd yr enwau annibynnol ar gyfer y ddau gampws.

Ar 2 Ebrill 2012 unwyd Coleg Meirion-Dwyfor, Coleg Llandrillo Cymru a Choleg Menai i greu Grŵp Llandrillo Menai, un o golegau addysg bellach mwyaf yng Ngwledydd Prydain, ond mae'r Colegau  yn parhau i gadw eu henwau fel unedau o'r grŵp fwy.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwefan Coleg Llandrillo Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghonwy
Categori:Addysg yng Nghonwy
Categori:Addysg yn Sir Ddinbych
Llandrillo
Categori:Llandrillo-yn-Rhos
Categori:Sefydliadau 1965
Cors Erddreiniog

250px|bawd|Cors Erddreiniog
Gwarchodfa Natur Genedlaethol yng nghanolbarth Ynys Môn yw **Cors Erddreiniog**. Fel y gweddill o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol Cymru, mae dan ofal Cyngor Cefn Gwlad Cymru.

Saif y gors fymryn i'r dwyrain o bentref Capel Coch. Mae'n un o gorsydd mwyaf Môn, gydag amrywiaeth o blanhigion dŵr. Ceir hefyd lyn bychan, Llyn yr Wyth Eidion. Ceir amrywiaeth o bryfed yma hefyd; mae'n un o'r ychydig leoedd yng ngogledd Cymru lle gellir gweld gloyn byw Britheg y gors. Defnyddir Cobiau Cymreig a Gwartheg Duon Cymreig i bori'r warchodfa.

Erddreiniog
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Capel Coch

Pentref bychan yng nghymuned Llanddyfnan Ynys Môn yw **Capel Coch** (). Saif yng nghanolbarth yr ynys ar ffordd gefn, i'r gogledd o dref Llangefni ac i'r gorllewin o Benllech, ym mhlwyf eglwysig Llanfihangel Tre'r Beirdd.

Ceir ysgol gynradd yno, Ysgol Tŷ Mawr, yr ysgol leiaf ym Môn. Fymryn i'r dwyrain o'r pentref mae Cors Erddreiniog, sy'n Warchodfa Natur Genedlaethol.

## Hanes a hynafiaethau
Ar gwr Capel Coch, wedi ei ymgorffori mewn wal ar ymyl y ffordd ar ôl i'r lôn gael ei lledu rhai blynyddoedd yn ôl, ceir maen hir Maen Addwyn. Ceir hefyd weddillion hen felin wynt, Melin Llidiart.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddyfnan
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Dawns y Blodau

Perfformir **Dawns y Blodau** mewn seremonïau eisteddfodol. Mae merched ifainc o 7 i 12 oed yn dawnsio o gwmpas y bardd buddugol. Dyfeisiwyd y ddawns gan Albert Evans-Jones (Cynan) pan oedd yn Archdderwydd, fel elfen o seremonïau modern a greodd ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol. Fe'i gwelwyd am y tro cyntaf ym 1936 wrth gyhoeddi 
Eisteddfod Machynlleth 1937 ac ar y llwyfan ym 1954 yn ystod Eisteddfod Ystradgynlais.

## Cyfeiriadau
Blodau
Categori:Eisteddfodau
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Maenaddwyn

Pentref yng nghymuned Llanddyfnan, Ynys Môn, Cymru, yw **Maen-Addwyn** (). Mae  136.6 milltir (219.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 216.7 milltir (348.8&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Melin wynt

melin sy'n cael ei phŵer o'r gwynt yw **melin wynt**. Mae'r gwynt yn troi hwyliau'r felin, a gellir defnyddio'r egni i wahanol bethau, er enghraifft malu grawn, cynhyrchu trydan neu bwmpio dŵr. Defnyddir y term "melin wynt" fel rheol am y math traddodiadol ar felin. Cyfeirir at y math modern a ddefnyddir i gynhyrchu trydan fel tyrbin gwynt fel rheol, er bod yr egwyddor yr un fath.

Nid oes sicrwydd pa bryd nag ymhle y dyfeisiwyd y felin wynt gyntaf, ond gwyddys ei bod yn cael ei defnyddio yn yr hen Bersia yn nechrau'r cyfnod hanesyddol. Yn Ewrop, mae'r felin wynt yn ymddangos yng ngogledd-orllewin Ffrainc, Fflandrys a de-ddwyrain Lloegr tua'r flwyddyn 1000.

Mewn ardaloedd gwastad lle nad oes dim o dorri ar rym y gwynt y mae'r felin wynt fwyaf llwyddiannus. Yn Ewrop, mae'r Iseldiroedd yn arbennig o enwog am ei melinau gwynt. Ceir nifer fawr yn La Mancha yng nghanolbarth Sbaen hefyd. Yng Nghymru, roedd nifer fawr ohonynt ar Ynys Môn (g. Rhestr o felinau gwynt yn Ynys Môn). Dim ond un o felinau gwynt traddodiadol Cymru, Melin Llynnon ger Llanddeusant, Ynys Môn, sy'n dal i weithio.

Melin Llynon.JPG|Melin Llynnon ar Ynys Môn
Campo de Criptana Molinos de Viento 1.jpg|Melinau gwynt yn La Mancha, Sbaen
Kuremaa mõisa tuuleveski.jpg|Melin wynt yn Kuremaa, Estonia
Stroczycy Mlyn 2008MV04.jpg|Stroczycy, Belarws
Eigenzan Park Windmill 01.JPG|Melin y Breuddwydion ("Yume-Fusha"), Yamaguchi, Japan
DK Fanoe Windmill01.JPG|Melin yn Sønderho, Denmarc

## Cymdeithas Melinau Cymru
Sefydlwyd Cymdeithas Melinau Cymru yn 1984 er mwyn cofnodi, cadw, hybu a gwarchod melinau gwynt, melinyau dŵr ac agweddau eraill o'r diwydiant. Maent yn cyhoeddi cylchlythyr o'r enw *Melin*. Cadeirydd y Gymdeithas yw Gerallt D. Nash sy'n wreiddio o Sir Benfro a bu'n staff ar Amgueddfa Werin Cymru wrth sefydlu'r Gymdeithas.

## Gweler hefyd
* Melin Lanw Caeriw
* Melin ddŵr
* Melinfaen

## Dolenni allanol
* Cymdeithas Melinau Cymru
* Treftadaeth Môn: Melin Llynnon 

Categori:Adeiladau diwydiannol
Categori:Peiriannau
Categori:Ynni adnewyddadwy
Richard James Thomas

Geiriadurwr o Gymro oedd **Richard James Thomas** (1908–1976), a adnabyddir gan amlaf fel **R. J. Thomas**.

Ganed R. J. Thomas yng Nghaerdydd yn 1908 a chafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Caerdydd. Ar ôl blynyddoedd o brofiad fel darllenydd (rhywun sy'n hel enghreifftiau o eiriau), ymunodd â staff *Geiriadur Prifysgol Cymru* yn Aberystwyth ac yn y flwyddyn 1947 fe'i apwyntiwyd yn olygydd. Daliodd y swydd honno hyd ei ymddeoliad yn 1975. Bu farw flwyddyn ar ôl hynny, yn 1976.

Roedd yn un o'r prif arbenigwyr ar enwau lleoedd Cymraeg. Ffrwyth ei ymchwil yn y maes yw'r gyfrol *Enwau afonydd a nentydd Cymru* (1938). Erys y gyfrol hon - sy'n cynnwys astudiaethau manwl o eirdarddiad rhai cannoedd o afonydd a nentydd Cymreig - y prif waith safonol ar y pwnc hyd heddiw.

## Llyfryddiaeth
* *Enwau afonydd a nentydd Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938). Ceir argraffiad diweddarach hefyd.

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Gymru
Lôn Las Ogwen

Llwybr beicio yn sir Gwynedd yw **Lôn Las Ogwen**. Mae'n llwybr 10 milltir o hyd sy'n cysylltu Porth Penrhyn, ger Bangor, a Llyn Ogwen yn Eryri. Mae'n rhan o rwydwaith Sustrans. Gellir ei cherdded hefyd, yn enwedig ar y rhan ddidraffig.

Gan ddilyn y Lôn o Lyn Ogwen i Borth Penrhyn, mae ei llwybr yn rhedeg fel a ganlyn:

Mae'n gychwyn ger Llyn Ogwen a dilyn rhan o'r A5 hyd Fwthyn Ogwen ac yna disgyn yn syrth i lawr i Nant Ffrancon ar hyd ffordd un lôn - llwybr yr hen ffordd trwy Nant Ffrancon cyn adeiladu'r A5 - hyd at gyrion Bethesda ar ôl croesi Afon Ogwen. Yna mae'r lôn yn croesi'r afon eto ac yn dringo i bentref Tregarth ar ochr orllewinol Dyffryn Ogwen.

O Dregarth ymlaen mae'r lôn yn ddi-draffig ac yn dilyn hen draciau Rheilffordd Chwarel y Penrhyn drwy goedwigoedd llydanddeiliog, heibio i bentref Glasinfryn ac Ystad Ddiwydiannol Llandygái, dros Afon Cegin ac ymlaen i orffen ym Mhorth Penrhyn.

Bydd y llwybr yn cael ei gwblhau yn 2017 gyda agoriad llwybr drwy hen dwnnel trên rhwng Bethesda a Thregarth. Llysenw lleol y twnnel oedd 'Tynal Tywyll' a daeth hyn yn enw ar y band o Dregarth, Tynal Tywyll.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Lôn Las Ogwen  ar wefan Sustrans, gyda map o'r llwybr.
* Lôn Las Ogwen  ar wefan Cyngor Gwynedd.

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Eryri
Categori:Llwybrau beiciau Cymru
Categori:Bangor
Categori:Bethesda
Bryn Gwyn

Mae **Bryn Gwyn** neu **Bryngwyn** yn enw ar sawl llecyn. Gallai gyfeirio at:

;Archaeoleg
*Castell Bryn Gwyn, safle archeolegol ym Môn
*Coed Bryngwyn, bryngaer Geltaidd ger Meifod, Powys
*Meini hirion Bryn Gwyn, cylch cerrig ym Môn
*Parc Paleontolegol Bryn Gwyn, yn ardal Gaiman yn y Wladfa, Yr Ariannin, lle ceir nifer fawr o ffosilau

;Copa mynydd
*Bryn Gwyn (mynydd); Y Berwyn

;Safle o Ddiddordeb Gwynddonol
*Neuadd Bryngwyn, Powys

;Pentrefi
Cymru:
*Bryngwyn, Ceredigion
*Bryngwyn, Powys
*Bryngwyn, Sir Fynwy
Yr Ariannin:
*Bryn Gwyn, Chubut

;Ysgol
*Ysgol Gyfun Bryngwyn, Llanelli

;Gweler hefyd
* Gwynfryn (gwahaniaethu)
Meini hirion Bryn Gwyn

Cylch cerrig ar Ynys Môn yw meini hirion **Bryn Gwyn** neu **Gastell Bryn-gwyn**, sy'n dyddio o Oes yr Efydd.  

## Lleoliad 
Mae'r meini hirion yn ne-orllewin Ynys Môn ger safle archaeolegol arall, Castell Bryn Gwyn, tua 3 milltir i'r dwyrain o Niwbwrch a thua milltir a hanner i'r gorllewin o Frynsiencyn. Cyfeirnod OS: 462669. 
300px|bawd|chwith|Y ddwy garreg sy'n weddill o feini hirion Bryn Gwyn.

Llifa Afon Braint heibio ychydig i'r gorllewin o'r safle, sy'n un o sawl safle cynhanesyddol yn yr ardal, gan gynnwys Caer Leb a siambr gladdu Bodowyr.

## Hanes 
Yn ôl disgrifiadau cynnar, bu naw carreg yn y cylch ar un adeg, ond dim ond dwy sy'n aros heddiw, yn mesur 4 a 3 medr o uchder. Roeddent yn sefyll mewn cylch gyda diametr o tua 12 metr, a hwnnw y tu mewn i ffos gyda chlawdd allanol, adeiladwaith sy'n awgrymu eu bod yn yr un traddodiad cylchoedd *henge* â chylch diflanedig ger Llandygái, dros y Fenai ger Bangor.

## Oriel

Delwedd:Bryn Gwyn slab stone with large adult 11102009.JPG|Un o'r meini
Delwedd:Bryn Gwyn slab stone with small adult 11102009.JPG|Maen mwyaf
Delwedd:Bryn Gwyn stones, large adult in front of slab stone, 11102009.JPG|Y ddwy garreg o'r ochr
Delwedd:Bryn Gwyn stones, small adult leaning on slab stone, 11102009.JPG|Y ddau faen

## Cyfeiriadau
Bryn Gwyn
Categori:Llanidan
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Arteffactau Cymru
Capel Gwyn, Ynys Môn

Pentref bychan yng nghymuned Bryngwran ar Ynys Môn yw **Capel Gwyn**. Fe'i lleolir yng ngorllewin yr ynys tua milltir i'r de o'r A5 tua hanner ffordd rhwng Caergybi a Llangefni. Mae  134.1 milltir (215.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 219.4 milltir (353.1&nbsp;km) o Lundain.

Tua 2 filltir i'r gorllewin ceir Gwlyptiroedd y Fali.

## Hanes a hynafiaethau
250px|bawd|Yr hen gapel, Capel Gwyn
Mae'r capel yn y pentref, a godwyd yn 1794, yn wag ac yn mynd yn adfail.

Ceir siambr gladdu Tŷ Newydd i'r de, ar y ffordd i Llanfaelog.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngwran
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
William David Owen

Nofelydd Cymraeg oedd **William David Owen** (21 Hydref 1874 – 4 Tachwedd 1925), a ysgrifennai wrth yr enw **W. D. Owen**. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y rhamant hanesyddol *Madam Wen*.

## Bywgraffiad
200px|bawd|Tŷ Franan, Bryngwran; man geni a magu W. D. Owen

Ganed W. D. Owen yn "Nhŷ Franan", ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Bryngwran, ond ym mhlwyf Bodedern, Ynys Môn yn 1874. Astudiodd yng Ngholeg y Normal, Bangor, ac aeth ymlaen i astudio'r gyfraith a daeth yn fargyfreithiwr. Aeth i weithio i Lundain ond bu'n wael iawn a bu'n rhaid iddo ddychwelyd adref i Fôn lle gweithiodd fel cyfreithiwr yn Rhosneigr am rai blynyddoedd. Dyma'r cyfnod pan aeth ati i lenydda. Bu farw ar 4 Tachwedd 1925, yn 50 oed.

## Gwaith llenyddol
Cyhoeddodd ddwy nofel fel cyfres yn *Y Genedl Gymreig*, newyddiadur Cymraeg a gyhoeddid yng Nghaernarfon. Ni roddir llawer o sylw gan feirniaid heddiw i'r gyntaf, sef *Elin Cadwaladr* (1914), ond mae'r ail, *Madam Wen* (1914-1917) yn llyfr poblogaidd o hyd ac wedi ysbrydoli ffilm teledu a ddangoswyd ar S4C. Ymddengys fod yr awdur wedi tynnu ar draddodiadau lleol i lunio'r rhamant gyffrous a leolir ar yr ynys ganol y 18g. Yn ôl traddodiad yn ardal Bodedern, roedd ogof Madam Wen mewn hafn ar ochr Llyn Traffwll, ger Bodedern.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau W. D. Owen
**Elin Cadwaladr* (1914)
**Madam Wen* (1914-17) yn *Y Genedl Gymreig*; cyhoeddwyd fel llyfr gan Hughes a'i Fab (1925)

### Erthyglau amdano
*Mairwen Gwynn Jones, "W. D. Owen", yn *Dewiniaid Difyr* (Gwasg Gomer, 1983)
*R. Maldwyn Thomas, "W. D. Owen", yn *Gwŷr Môn*, gol. Bedwyr Lewis Jones (Y Bala, 1979)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Ynys Môn
Meilyr Emrys

Prif leisydd y band Cymraeg Vanta ydy **Meilyr Emrys** (ganed 1980). Bu'n Llywydd Undeb Cymraeg Prifysgol Aberystwyth am gyfnod. Actiodd rhan fechan yn y ffilm, *The History Boys*.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y band 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Cantorion o Gymru
Pengorffwysfa

Pentrefan yng nghymuned Llaneilian, Ynys Môn, Cymru, yw **Pengorffwysfa** (). Mae  141.1 milltir (227.1&nbsp;km) o Gaerdydd a 219.3 milltir (352.9&nbsp;km) o Lundain. Saif Mynydd Eilian fymryn i'r dwyrain o'r pentref. Mae'n gorwedd i'r de o bentref Llaneilian ac i'r gogledd o bentref Penysarn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llaneilian
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Mynydd Eilian

Bryn ar Ynys Môn yw **Mynydd Eilian**. Copa Mynydd Eilian yw'r bryn ail uchaf ar yr ynys, 177 medr o uchder (ar ôl Mynydd Bodafon, 178 medr) a'r trydydd uchaf yn y sir (Mynydd Twr ar Ynys Gybi, 220 medr, yw'r uchaf); . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 59metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Saif y bryn yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, i'r de o bentref Llaneilian ac i'r de-ddwyrain o bentref Pengorffwysfa.

## Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 177m (581tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Eilian
Categori:Copaon Hump
Ysgol Gyfun y Barri

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg ar gyfer bechgyn yn y Barri, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gyfun y Barri** (Saesneg: **Barry Comprehensive School**). Lleolir yr ysgol gyferbyn a Highlight Park yng ngogledd y dref. Mae ysgol ferched Ysgol Gyfun Bryn Hafren yn bartner i'r ysgol, ac yno darparir chweched dosbarth cyd-addysgol ar gyfer y ddwy ysgol.

Mae'r ysgol wedi'i lleoli ar un safle ers 2000, ond ymestynwyd a datblygwyd hi gryn dipyn.

## Addysg 
Derbyniodd yr ysgol asesiad gyffredinol Gradd 1 gan Estyn yn 2007, sef y raddfa uchaf. Disgrifiwyd hi fel "ysgol dda gyda nodweddion rhagorol sy'n mynd o nerth i nerth dan arweinyddiaeth ei phennaeth, David Swallow". Yng ngwanwyn 2006 enwyd Ysgol Gyfun y Barri, am y trydydd blwyddyn yn ganlynol, fel yr ysgol oedd wedi gwella fwyaf yng Nghymru.

Derbyniodd y prifathro, David Swallow, OBE ym mis Mehefin 2003, am ei gyfraniad i addysg. Mae'r ysgol wedi cyflwyno cynllun mentora rhifyddeg, ar gyfer bechgyn blwyddyn 8, gyda staff gwaith cemegon Dow Corning gerllaw.

Mae Ysgol Gyfun y Barri wedi ei efeillio gyda De Soysa Vidyalaya Moratuwa yn Sri Lanca.

Sefydlwyd partneriaeth datblygu rhwng yr ysgol a C.P.D. Tref y Barri yn 2004.

Barry Comprehensive suffered damage to kitchen and dining areas and some classrooms during a fire caused by an arson attack on 4 August 2006. The attack took place during the school holiday period and the school was able to re-open for pupils at the beginning of the next term.

## Cyn-ddisgyblion nodedig 
* Derek Brockway - dyn tywydd a cyflwynydd teledu
* Gerran Howell - actor
* Kayne McLaggon - chwaraewr pêl-droed

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gyfun y Barri 

Barri
Barri
Categori:Sefydliadau 1958
Rhestr ysgolion cynradd Sir Ddinbych

Ni drefnir **Rhestr ysgolion cynradd Sir Ddinbych** yn gyfyng yn ôl dalgylchoedd yr ysgolion uwchradd.

## Cyfeiriadau 
*Cyngor Sir Ddinbych 

*
Ysgolion cynradd Sir Ddinbych
Ysgol Gyfun Bro Morgannwg

Ysgol Uwchradd gyfun cyfrwng Cymraeg yn y Barri, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gymraeg Bro Morgannwg** (**Ysgol Gyfun Bro Morgannwg** gynt).

Sefydlwyd yr ysgol ym mis Medi 2000, yn un o hen adeiladau Ysgol Gyfun y Barri ar Heol Colcott. Erbyn 2002, roedd 24 o athrawon a 369 o ddisgyblion yn yr ysgol ym mlynyddoedd 7 i 9. Daeth chwarter y disgyblion o gartrefi lle gallai un rhiant siarad Cymraeg, a 6% o gartrefi lle gall y ddau riant siarad Cymraeg.

Wrth sefydlu'r ysgol, lleihaodd talgylch Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr wrth i ddisgyblion o'r Barri, a oedd gynt yn teithio i Gaerdydd ar gyfer addysg Gymraeg pob dydd, symyd i'r ysgol newydd hon.
bawd|Hen logo yr ysgol
Yn Medi 2015, cyfunwyd Ysgol Gymraeg Nant Talwg ac Ysgol Gyfun Bro Morgannwg ar yr un safle i greu Ysgol Gymraeg Bro Morgannwg yn darparu addysg o 3 i 19 oed.

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol 
*Ysgol Gynradd Iolo Morganwg
*Ysgol Gynradd Pen y Garth
*Ysgol Gynradd Sant Baruc
*Ysgol Gynradd Sant Curig
*Ysgol Gynradd Gwaun y Nant

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gymraeg Bro Morgannwg

Bro Morgannwg
Bro Morgannwg
Categori:Sefydliadau 2000
Aberbrân

Pentref bychan  yng nghymuned Trallong, Powys, Cymru, yw **Aberbrân**. Mae'n gorwedd yn ardal Brycheiniog ychydig o filltiroedd i'r gorllewin o Aberhonddu.

Enwir y pentref ar ôl aber afon fechan Nant Brân sy'n aberu yn Afon Wysg ger y pentref. Ceir pont gerllaw sy'n dwyn y ffordd wledig, sy'n dringo i gyfeiriad Mynydd Epynt i'r gogledd, dros yr afon. Ymuna'r ffordd honno â'r briffordd A40 fymryn i'r de o Aberbrân.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Trallong
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Trillo

Sant o Gymru o dras Lydewig oedd **Trillo** (fl. 6g).

## Hanes a thraddodiad
Ni wyddys nemor ddim amdano ond yn ôl un achrestr, roedd yn fab i Ithel Hael, pendefig o Lydaw a ddaeth drosodd o Lydaw i Gymru gyda llwyth Emyr Llydaw i ddianc rhag y Ffranciaid. Yn ôl yr achrestr yma, roedd ei frodyr a'i chwiorydd yn cynnwys Fflewyn, Tegai, Twrog, Llechid, a Baglan. Ei athro oedd Sant Cadfan.

Cysegrwyd eglwysi iddo yn Llandrillo-yn-Rhos (Sir Conwy) a Llandrillo-yn-Edeirnion (Meirionnydd).

Dethlir ei wylmabsant ar 15 Mehefin.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Cymdeithas Edward Llwyd

Cymdeithas i naturiaethwyr Cymraeg yw **Cymdeithas Edward Llwyd**. Sefydlwyd gan Dafydd Davies, Rhandirmwyn, yn 1978. Mae'r gymdeithas wedi'i henwi ar ôl y naturiaethwr Edward Llwyd (Edward Lhuyd). Mae'n gweithredu'n gyfangwbl trwy gyfrwng y Gymraeg. O ran trefniadau rhennir Cymru'n dair rhan: Gogledd Orllewin, Gogledd Ddwyrain a'r De. Maent yn cyhoeddi cylchgrawn achlysurol o'r enw *Y Naturiaethwr*.

## Gweler hefyd

Planhigion Blodeuol, Conwydd a Rhedyn (llyfr).jpg|Planhigion Blodeuol, Conwydd a Rhedyn
Teithiau Edward Llwyd Cyfrol 1 Gogledd Cymru (llyfr).jpg|Teithiau Edward Llwyd: Gogledd Cymru

* Llên Natur

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Gymdeithas
* Gwefan Llen Natur - Adnodd amgylcheddol Cymraeg

*
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Byd natur Cymru
Edward Llwyd
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1978
Tremeirchion, Cwm a'r Waun

Cymuned yn Sir Ddinbych yw '''Tremeirchion, Cwm a'r Waun'''. Mae'n cynnwys pentrefi bychain Tremeirchion, Cwm a'r Waun.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Brychdyn a Bretton

Cymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Brychdyn a Bretton**. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y sir. Mae'n cynnwys pentrefi Brychdyn a Bretton.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Bretton, Sir y Fflint

Pentref yng nghymuned Brychdyn a Bretton, Sir y Fflint, Cymru, yw **Bretton** () (Saesneg; does dim enw Cymraeg am y pentref.). Mae'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain y sir, ger y ffin rhwng Sir y Fflint â Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Bretton

## Cyfeiriadau
Categori:Brychdyn a Bretton
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Bretton

Gallai **Bretton** gyfeirio at un o sawl lle:

;Cymru
*Bretton, Sir y Fflint

;Lloegr
*Bretton, Swydd Derby
*Bretton, un o faesdrefi Peterborough, Swydd Gaergrawnt
*West Bretton, Gorllewin Swydd Efrog
*Bretton Hall, plasdy yng Ngorllewin Swydd Efrog

;Gweler hefyd
*Bretton Woods
Coed-talon

Pentre bychan yng nghymuned Treuddyn, Sir y Fflint, Cymru, yw **Coed-talon** (). Saif i'r de o'r Wyddgrug.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Treuddyn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Pentredŵr

Pentref bychan yng nghymuned Rhosllannerchrugog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Pentredŵr**, lleolir rhyw hanner milltir i'r gogledd o bentref Rhosllannerchrugog.

Yma lleolir ysgol gynradd ddwyieithog Ysgol I.D. Hooson.

Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Rhosllannerchrugog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Pentre-dŵr

Gallai **Pentre-dŵr** (ffurfiau amgen **Pentredŵr**, **Pentredwr**; weithiau **Pentre Dŵr**) gyfeirio at un o ddau bentref yng Nghymru:

*Pentre-dŵr, yn Sir Ddinbych
*Pentredŵr, ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam

----
Ysgol Gynradd Bronington

Ysgol gynradd ym mhentref Bronington, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Ysgol Gynradd Bronington** (Saesneg: **Bronington Church in Wales Voluntay Aided Primary School**). Mae hi'n ysgol gynorthwyedig yr Eglwys yng Nghymru.

## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Bronington 

Bronington
Bronington
Ysgol I.D. Hooson

Ysgol gynradd ddwyieithog ddynodedig ym mhentref Pentredŵr ger Rhosllannerchrugog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, ydy **Ysgol I.D. Hooson**. Enwyd yr ysgol ar ôl y bardd o Rosllannerchrugog, Isaac Daniel Hooson.

Roedd 201 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arlogiad Estyn 2005, yn ogytsal a 32 o blant rhan amser yn y dosbarth meithrin.Dim ond 15% o'r disgyblion ddaeth o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith.

Symudodd yr ysgol i adeiladau newydd sbon ar hen safle gweithfeydd brics ym mis Medi 2007.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhosllannerchrugog
I.D. Hooson
I.D. Hooson
Ysgol Sant Curig

Ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg yn y Barri, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gynradd Sant Curig**. Sefydlwyd yn 1992 mewn ymateb i'r galw am addysg Gymraeg pan oedd ysgol Gymraeg Sant Ffransis yn orlawn. Symudodd nifer o'r athrawon i'r ysgol newydd pan gaewyd Ysgol Sant Ffransis yn fuan wedyn. Agorodd yr ysgol yn un o hen adeiladau ysgol ramadeg merched y Barri a adeiladwyd ym 1991, trodd yr ysgol yn ysgol gyfun, sef Ysgol Gyfun Glan Hafren heddiw.

Roedd 192 o ddisgyblion yn 1992, erbyn 2009 mae tua 400.

Mae'r ysgol yn nalgylch Ysgol Gyfun Bro Morgannwg ers 2000. Cyn hynny bu'n rhaid i'r plant deithio i Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr, Caerdydd ar gyfer derbyn addysg uwchradd cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Sant Curig

Sant Curig
Sant Curig
Categori:Sefydliadau 1992
Llandysul, Powys

:''Am y dref yng Ngheredigion o'r un enw, gweler Llandysul.*

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llandysul** (Saesneg: *Llandyssil''). Saif yn ardal Maldwyn yng ngogledd-ddwyrain y sir, ar lôn wledig tua hanner ffordd rhwng Y Trallwng, i'r gogledd, a'r Drenewydd i'r de-orllewin, tua 2 filltir i'r gorllewin o Drefaldwyn.

Mae cymuned Llandysul yn cynnwys pentref Aber-miwl.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Llandysul (1971)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys
Categori:Llandysul, Powys
Categori:Pentrefi Powys
Llandyssil

Llygriad o'r enw lle Cymraeg Llandysul yw ***Llandyssil***. Gallai gyfeirio at:

*Llandysul, tref yn Sir Gaerfyrddin (prin y defnyddir y ffurf Seisnigaidd heddiw, ond fe'i gwelir mewn rhai hen lyfrau Saesneg)
*Llandysul, Powys, pentref a chymuned ym Mhowys
Moelfre

Gallai **Moelfre** gyfeirio at:

## Llefydd 
* Moelfre, pentref a chymuned ar Ynys Môn
* Moelfre, pentref yng Nghonwy
* Moelfre, pentref ym Mhowys
* Ynys Moelfre, ynys oddi ar arfordir Ynys Môn

## Mynyddoedd 
* Moelfre, bryn yn y Rhinogau, Gwynedd
* Moelfre Isaf, bryn 319m i'r de o Abergele, Sir Conwy
* Moelfre Uchaf, bryn 396m tair milltir i'r de-orllewin o Abergele, Sir Conwy
* Mynydd Moelfre: bryn 335m i'r de-orllewin o Felindre
* Moelfre (Llanidloes): 429m tair milltir i'r dwyrain o Lanidloes
* Mynydd Moelfre (pumlumon): 469m i'r dwyrain o Aberhosan, Machynlleth.
* Moelfre (Llanfair-ym-Muallt): dwy filltir i'r de-orllewin o Lanfair-ym-Muallt.
* Gyrn Moelfre ger Llansilin (Mynyddoedd Y Berwyn) 523m
* Moelfre, bryn 5 milltir i'r de o Gastell Newydd Emlyn
* Pen y Moelfre 166m tua milltir i'r dwyrain o Langynog, Sir Gaerfyrddin
----
Glauberg

300px|bawd|"Tywysog Glauberg"

*Oppidum* Celtaidd yn Hessen, yr Almaen yw **Glauberg**.  Mae'r safle archaeolegol yn cynnwys anheddiad caerog a sawl tomen gladdu, dywysogol sy'n perthyn i'r diwylliant Hallstatt hwyr a'r diwylliant La Tène cynnar.

Denodd y safle llawer o sylw rhyngwladol pan dod o hyd cerflun neu stele yn ddangos yn rhyfelwr ddynion arfog, yn dyddio o'r 5ed ganrif CC, a ddarganfuwyd allan y garnedd mwy.

## Delweddau

Image:Gold_torque_2.jpg|Darganfod aur Geltaidd torch yn y garnedd mwy yng Nghlauberg, 400 CC
Image: Keltenfürst Glauberg.jpg|Y gerflun dod o hyd 
Image: Grabhugel Glauberg.JPG|y garnedd mwy

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Glauberg
* Parc Archeolegol Glauberg 

Categori:Safleoedd archaeolegol yr Almaen
Categori:Y Celtiaid
Categori:Hessen
Ifor Wyn Williams

Athro ac awdur o Gymru oedd **Ifor Wyn Williams** (31 Awst 1923 – 1999).

Magwyd Ifor ym Mangor a mynychodd ysgolion Hirael a Friars cyn hyfforddi yn Y Coleg Normal. Roedd yn filwr am gyfnod yn yr Ail Ryfel Byd.

Bu yn brifathro yn Rhosgadfan, Conwy a Llanfairpwll, cyn troi'n ddarlithydd ffilm yn Y Coleg Normal yn y 1990au. 

Enillodd wobr Nofel Antur yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1966.  Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1971 gyda'r nofel ''Gwres o'r Gorllewin*. Ysgrifennodd ddramâu, pantomeim a chyfresi ar gyfer radio a theledu yn cynnwys *Lleifior* (1991-1994), *Cysgodion Gdansk* a *Barbarossa*, a 14 o nofelau. Fo hefyd oedd awdur y ffilm *Owain Glyndŵr.*

Bu farw o ganser yn 1999. Cyhoeddwyd ei nofel hunangofiannol olaf, wedi ei farwolaeth, dan yr enw *Lôn Gweunydd*.

## Llyfryddiaeth
**Yr Arwr Main'' (Hughes A'i Fab, 1962)
**Mwg Melys* (Hughes A'i Fab, 1964)
*''Gwres o'r Gorllewin* (Gwasg Gomer ar ran Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1971)
**Lôn Gweunydd'' (1999) 

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Casgob

Pentref bychan yng nghymuned Llanddewi yn Hwytyn, Powys, Cymru, yw **Casgob** (Saesneg: *Cascob* weithiau). Fe'i lleolir mewn cwm tua 5 milltir i'r de-orllewin o Drefyclawdd yn ardal Maesyfed. Yno y saif eglwys Llanfihangel Casgob. Mae'n rhan o gymuned .

[250px|bawd|dim|Cwm Casgob o [Fforest Faesyfed]]

Ceir Fforest Clud i'r de a'r gorllewin. Tua dwy filltir i'r gogledd ceir safle Brwydr Bryn Glas, lle cafodd Owain Glyndŵr fuddugoliaeth fawr dros y Saeson.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Chwedl Draig Fforest Clud
Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn Fforest Clud ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefn-llys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nant Melan a Llanfihangel Casgob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanddewi yn Hwytyn
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Trelawnyd a Gwaenysgor

Cymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Trelawnyd a Gwaenysgor**. Mae'n cynnwys pentrefi Trelawnyd a Gwaenysgor, yng ngogledd-orllewin y sir.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Merlen Gymreig

Ceir pedwar brîd o **ferlod Cymreig** (Adran A - D) ac mae eu pedigri wedi'i gofnodi'n eitha manwl gan Gymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig sef cymdeithas bridiau cynhenid mwyaf gwledydd Prydain. Sefydlwyd y gymdeithas yn 1901 a chyhoeddodd gyfrol *Welsh Stud Book* flwyddyn yn ddiweddarach sy'n cynnwys y manylion bridio hyn mewn pedair Adran o ferlen neu gob Cymreig. Gall y merlod a'r cobiau fod o unrhyw liw ar wahân i frithliw, coch neu wyn.

## Y pedair adran
## Hanes
Bu'r ferlen fynydd Cymreig yn byw yng Nghymru ers o leiaf 1600 CC a bu'r Cob Cymreig yma ers yr Oesoedd Canol. Credir fod y ferlen fynydd yn ddisgynnydd i'r ferlen Geltaidd gydag ychydig o waed y ferlen Arabaidd yn ddiweddarach gyda dyfodiad y Rhufeiniaid. Dros y canrifoedd maent wedi'u defnyddio el ceffyl rhyfel, mewn gwaith glo ac ar ffermydd.

Sonia Hywel Dda mewn dogfen o 930 am dair math o ferlod a cheffylau:
1. y crynfarch (*palfrey*)
2. ystrodur (*pack horse* neu *sumpter*)
3. yr *Equus Operarius* neu'r ceffyl cob tynnu gwedd neu, drol neu gar llysg

Mae'r Mabinogi'n llawn o gyfeiriadaeth i geffylau gan gynnwys y dduwies geffylau ei hun: Rhiannon a cheir cyfeiriadau lu i ferlod Cymreig mewn llenyddiaeth Gymraeg o'r15g ac wedyn. Gorchmynodd Harri VIII, brenin Lloegr ddifa pob stalwyni o dan 15 llaw a chesyg llai nag 13 llaw, gan nad oeddent yn dda i ddim mewn rhyfel. Yn ffodus, dihangoss y merlod Cymreig rhag eu difa oherwydd lleoliad eu cynefin.

## Tarddiad yr enw 
Yn 1740 fe basiwyd Deddf yn gwahardd ceffylau bychain rhag cymryd rhan mewn rasys ceffylau – oedd yn boblogaidd iawn ymysg byddigion y cyfnod. Prynodd un o deulu Williams-Wynn un o’r ceffylau bach ’ma a’i ollwng o allan ar fryniau Rhiwabon i redeg efo’r ‘ponies’ bach lleol. Roedd hwn yn dipyn o stalwyn ac fe fu’n gyfrifol am wella cymaint ar ansawdd y ceffylau mynydd nes bod ei ddisgynyddion i gyd yn cael eu henwi ar ei ôl. A’i enw? "Merlin". A dyna sut ddaeth ceffylau mynydd i gael ei galw yn ferlynod, merliwns neu merlod.

## Dolen allanol 
* Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Categori:Bridiau o geffylau
Rhestr ysgolion cynradd Bro Morgannwg

Ni drefnir **Rhestr ysgolion cynradd Bro Morgannwg** yn gyfyng yn ôl dalgylchoedd yr ysgolion uwchradd.

## Ysgolion cynradd
## Ysgolion babanod 
## Ysgolion iau 
## Cyfeiriadau 
*Cyngor Bro Morgannwg 

*
Ysgolion cynradd Bro Morgannwg
Harri Williams

Awdur Cymraeg a enillodd y Fedal Ryddiaith ym 1978 oedd **Harri Williams** (1913 – 1983).

Fe'i ganed yn Anfield, Lerpwl. Roedd yn faban pan gollwyd ei dad, y Capten Richard Williams, ar y môr yn Half Assini, Ghana. Derbyniodd ei addysg gynnar yn Ysgol Anfield Road yna Ysgol Llanallgo wedi symud i Farian Glas, Ynys Mon i fyw gyda'i nain. Wedi dychwelyd i Lerpwl parhaodd gyda'i addysg yn y 'Collegiate School'. Gadawodd yr ysgol ym 1929 a mynd i weithio fel clerc yn swyddfa Silcocks yn ardal y dociau. Yn 1934 fe'i derbyniwyd i Goleg Santes Catherine Rhydychen i baratoi ar gyfer y Weinidogaeth. Oddi yno aeth i Goleg y Bala i ddilyn y cwrs bugeiliol.

Bu'n weinidog yn Nhywyn, Meirionnydd o 1939 nes 1948. Yn y cyfnod hwn treuliodd ddwy flynedd yn ysbytai Machynlleth a Thalgarth yn dioddef o'r diciau a ffrwyth ei brofiad yno yw ei gyfrol *Ward 8* a ddaeth yn agos at gipio'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol, Llanelli, 1962. Ym 1948 symudodd i fod yn weinidog yn Waunfawr, Sir Gaernarfon cyn symud i ofalu am y Tabernacl a Hirael Bangor ym 1955. Bu hefyd yn gofalu am yr adran fugeiliol yn y Coleg Diwinyddol yn Aberystwyth.
## Diddordebau
Magodd ddiddordeb mewn gwylio adar am gyfnod gan gadw dyddiadur adarydda am y flwyddyn 1958. Ysgrifennodd yn helaeth ac yn ddiddorol am y broses o ddysgu.

## Llyfryddiaeth
* *Chwech o gewri cerdd* (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion Cyf, 1962)
* *Ward 8* (Gwasg Gomer, 1963)
* *Rhagor o gewri cerdd* (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1967)
* *Y Crist cyfoes* (Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1967)
* ''Crwydro'r Ynys Hir'' (Llyfrau'r Dryw, 1968)
* *Crwydro Cernyw* (Llyfrau'r Dryw, 1971)
* *Rhyfel yn Syria* (Christopher Davies, 1972)
* *Ein ffydd heddiw* (Argraffty'r Methodistaid Calfinaidd, 1976)
* *Y Ddaeargryn fawr* (Gwasg Gomer, 1978) (Medal Ryddiaith)
* *Bonhoeffer*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1981)
**Deunydd Dwbl* (Gwasg Gomer, 1982)
* *Mam a fi* (Gwasg Gomer, 1983)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Prifysgol Dwyrain Llundain

Prifysgol ym Mwrdeistref Llundain Newham, Lloegr, ydy **Prifysgol Dwyrain Llundain** (Saesneg: **University of East London** neu **UEL**). Mae tua 20,000 o fyfyrwyr wedi eu rhannu rhwng dau gampws yn Stratford, y Docklands a Barking.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Prifysgol Dwyrain Llundain
* UEL 2012 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Newham
Dwyrain Llundain
Categori:Sefydliadau 1970