open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mark Tami

Gwleidydd yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Mark Richard Tami** (ganed 3 Hydref, 1962). Mae'n Aelod Seneddol Llafur Alun a Glannau Dyfrdwy yn senedd San Steffan, a etholwyd am y tro cyntaf yn 2001. Bu'n swyddog i'r undeb Amicus (AEEU). Cafodd ei ail ethol yn 2005, 2010 a 2015.

Gyda'i gyd-aelodau seneddol o Gymry Ian Lucas a Wayne David, safodd i lawr fel Ysgrifennydd Seneddol Preifat (PPS) i Dawn Primarolo ar 6 Medi 2006, am fod Tony Blair yn gwrthod rhoi dyddiad ei ymddeolaeth fel prif weinidog.

Ar fwy nag un achlysur yn y gorffennol, roedd Mark Tami yn feirniadol iawn o Richard Brunstrom, cyn-Brif Gwnstabl Heddlu Gogledd Cymru.

## Dolen Allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Screaming Lord Sutch

Cerddorwr roc, gwleidydd a maferic o Loegr oedd **David Edward Sutch** neu **Screaming Lord Sutch** (Cymraeg: "*Yr Arglwydd Sgrechlyd Sutch*") (10 Tachwedd 1940 – 16 Mehefin 1999). Cafodd yrfa hir fel cerddor dan ei lysenw "Screaming Lord Sutch" a daeth yn adnabyddus i gynulleidfa ehangach fel sylfaenydd yr Official Monster Raving Loony Party a safai mewn nifer o etholiadau ac is-etholiadau yn y 1980au a'r 1990au, yn aml yn erbyn gwleidyddion amlwg.

## Gyrfa wleidyddol
Sefydlodd yr Official Monster Raving Loony Party yn 1983 ac ymladdodd yn is-etholiad Bermondsey. Yn ystod ei yrfa safodd mewn dros 40 etholiad. Roedd yn ffigwr hawdd i'w adnabod yn y cownt etholiadol oherwydd ei ddillad lliwgar. Yn fuan ar ôl iddo ennill rhai cannoedd o bleidleisiau yn etholiad Finchley yn 1983, gan achosi cryn embaras i Margaret Thatcher ar y noson, y codwyd y deposit a delir gan ymgeisgwyr etholiad o £150 i £500. Parhaodd Sutch i sefyll, fodd bynnag, gan ddefnyddio ei enillion o'i gyngherddau roc i dalu am ei ymgyrchoedd tafod-mewn-boch. Bu ar raglen gyntaf y gyfres deledu ddychanol *The New Statesman* ar ITV - fel ef ei hun - gan ddod yn ail yn ffug etholiad 1987 (o flaen ymgeiswyr Llafur a'r SDP) a welodd Alan B'Stard (cymeriad Rick Mayall) yn cael ei ethol i San Steffan.

Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Rhestr enwau lleoedd gyda rhif yn yr enw

Dyma **restr o enwau lleoedd gyda rhif yn yr enw**:

## 1
* Dolarddun (Powys)
* Undy (Sir Fynwy)

## 2
* Aberdaugleddau
* Baladeulyn
* Bwlch y Ddeufaen
* Cefnddwysarn
* Chwarel Croes y Ddwy Afon, Ffestiniog
* Dwyran
* Y Ddwyryd
* Llanddeusant (Sir Gaerfyrddin)
* Llanddeusant (Ynys Môn)
* Llansanffraid Cwmdeuddwr (Powys)
* Llanystumdwy
* Penrhyndeudraeth

## 3
* Abertridwr (Caerffili)
* Abertridwr (Powys)
* Crug y Tri Arglwydd
* Llantrisant (Morgannwg)
* Llantrisant (Môn)
* Tair Carn Isaf
* Tripoli
* Trisant

## 4
* Bod Petrual (Sir Ddinbych)
* Pedair Heol
* Pedair-Ffordd (Powys)
* Penpedairheol

## 5
* Pum Heol
* Pumsaint
* Llanpumsaint
* Pumlumon

## 6
* Chwe Chloch

## 7
* Bryn Saith Marchog
* Seven Sisters (Blaendulais)
* Tresaith

## 12
*

## 18
* Tirdeunaw

## 20
* Carnedd Ugain

## 100
* Cantref Bychan
* Cantre'r Gwaelod...

Categori:Enwau lleoedd
Categori:Rhifau
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Gorllewin Canolbarth Lloegr (sir)

:''Peidiwch â chymysgu y sir hon â Gorllewin Canolbarth Lloegr (rhanbarth), sy'un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr.*

Sir fetropolitan a sir seremonïol yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr yw **Gorllewin Canolbarth Lloegr** (Saesneg: *West Midlands''). Ei chanolfan weinyddol yw Birmingham.

bawd|dim|200px|Lleoliad Gorllewin Canolbarth Lloegr yn Lloegr

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn saith bwrdeistref fetropolitan:

250px|dim

# Dinas Wolverhampton
# Bwrdeistref Fetropolitan Dudley
# Bwrdeistref Fetropolitan Walsall
# Bwrdeistref Fetropolitan Sandwell
# Dinas Birmingham
# Bwrdeistref Fetropolitan Solihull
# Dinas Coventry

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 28 etholaeth seneddol yn San Steffan:

* Aldridge-Brownhills
* Birmingham Edgbaston
* Birmingham Erdington
* Birmingham Hall Green
* Birmingham Hodge Hill
* Birmingham Ladywood
* Birmingham Northfield
* Birmingham Perry Barr
* Birmingham Selly Oak
* Birmingham Yardley
* De Coventry
* De Dudley
* De Walsall
* De-ddwyrain Wolverhampton
* De-orllewin Wolverhampton
* Dwyrain West Bromwich
* Gogledd Dudley
* Gogledd Walsall
* Gogledd-ddwyrain Coventry
* Gogledd-ddwyrain Wolverhampton
* Gogledd-orllewin Coventry
* Gorllewin West Bromwich
* Halesowen a Rowley Regis
* Meriden
* Solihull
* Stourbridge
* Sutton Coldfield
* Warley


Categori:Siroedd metropolitan Lloegr
Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Heddlu Gwent

Un o bedwar heddlu Cymru yw **Heddlu Gwent** (Saesneg: *Gwent Police*). Mae'n gwasanaethu awdurdodau unedol Blaenau Gwent, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Sir Fynwy, Casnewydd a Thorfaen. Mae ei bencadlys yng Nghwmbrân. 

200px|bawd|dim|Lleoliad ardal Heddlu Gwent (lliw tywyll ar y map)

Fe'i sefydlwyd yn 1967 pan unwyd heddluoedd Sir Fynwy a Chasnewydd. Ar ôl i lywodraeth leol gael ei diwygio yn Ebrill 1974 ehangodd ei ardal i gynnwys sir newydd Gwent i gyd. Ac ar ôl i'r diwygiad diweddarach yn Ebrill 1996, ychwanegodd Cwm Rhymni i'w ardal.

## Dolenni allanol
Gwent
Categori:Gwent
Categori:Sefydliadau 1967
Heddlu De Cymru

Un o bedwar heddlu Cymru yw **Heddlu De Cymru** (Saesneg: *South Wales Police*). Mae'n gwasanaethu awdurdodau unedol Pen-y-bont ar Ogwr, Caerdydd, Merthyr Tudful, Castell-nedd Port Talbot, Rhondda Cynon Taf, Abertawe a Bro Morgannwg. Mae ei bencadlys ym Mhen-y-bont ar Ogwr. 

Fe'i sefydlwyd dan yr enw *South Wales Constabulary* ar 1 Mehefin 1969 pan unwyd heddluoedd Sir Forgannwg, Caerdydd, Abertawe a Merthyr Tudful. Ar ôl i lywodraeth leol gael ei diwygio yn Ebrill 1974 ehangodd ei ardal i gynnwys  tair sir newydd Morgannwg Ganol, De Morgannwg a Gorllewin Morgannwg. Ar ôl i'r diwygiad diweddarach yn Ebrill 1996, collodd y llu Gwm Rhymni i Heddlu Gwent a mabwysiadodd ei enw presennol.

## Dolen allanol
*

De Cymru
Categori:De Cymru
Categori:Sefydliadau 1969
Louis X, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1314 a brenin Navarre o 1305 ymlaen oedd **Louis X** (4 Hydref 1289 – 5 Mehefin 1316).
*Llysenw:* "le Hutin"

Mab y brenin Philippe IV a'i wraig Jeanne, Brenhines Navarra oedd ef. Cafodd ei eni ym Mharis.

## Teulu
### Gwragedd 
* Marged o Fwrgwyn (1290–1314)
* Clémence d'Anjou (1293–1328)

### Plant 
* Jeanne II, brenhines Navarra (1312–1349)
* Jean I

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Brenhinoedd Navarra
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1289
Categori:Marwolaethau 1316
Categori:Pobl o Baris
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Llyn Maracaibo

**Llyn Maracaibo** yn Feneswela yw'r unig "lyn" yn Ne America sy'n fwy na Llyn Titicaca, ond nid oes consensws fod Maracaibo yn wir llyn, gan fod y dŵr yn rhannol hallt oherwydd cysylltiad i Gwlff Feneswela ger y môr Caribî.

Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y wlad. Ei arwynebedd yw tua 13,000&nbsp;km² (5,000 milltir sgwar). Mae llawer o ffynhonnau olew ar lan y llyn, sy'n cynhyrchu tua 70% o olew y wlad ac felly'n un o'r meysydd olew pwysicaf yn yr Amerig. Mae sianel cul artiffisiail yn cysylltu'r llyn â'r môr ers 1956.

Maracaibo
Venedocia, Ohio

180px|bawd|Lleoliad Venedocia yn Ohio

Pentref yn Van Wert County, Ohio, Unol Daleithiau America, yw **Venedocia**. Fe'i lleolir ar briffordd daleithiol 116 yng ngogledd-orllewin Ohio, tua 10 milltir i'r de-ddwyrain o ddinas Van Wert, canolfan weinyddol y sir. Mae gan y pentref arwynebedd o tua 1/4 milltir sgwar a phoblogaeth o 160 (2000). 'Venedocia' yw'r ffurf Ladin ar yr enw Gwynedd ac mae'n adlewyrchu gwreiddiau Cymreig y pentref. Mae trigolion Venedocia yn hynod o falch o fod yn Americanwyr Cymreig.

Daeth yr ymsefydlwyr cyntaf yno tua'r flwyddyn 1848 ac fe'i ymgorfforwyd fel pentref yn 1897. Ymfudwyr o Gymru, ac yn arbennig o Wynedd, oedd yr ymsefydlwyr cyntaf. Mae rhai o drigolion presennol y pentref yn dal i gofio'r adeg pan siaredid Cymraeg yn y pentref.

Eglwys Bresbyteraidd Salem oedd canolfan y gymdeithas, a godwyd dros gan mlynedd yn ôl. Sefydlwyd y gynulleidfa yn 1848. Hyd at 1895 cynhelid pob gwasanaeth yn y Gymraeg. Mae Venedocia yn dal i gynnal Cymanfa Ganu flynyddol yn y Gymraeg, traddodiad a sefydlwyd yn 1915.

## Ffuglen
* Bartie Jones, *Call to Cambria*. Nofel am fywyd yn y pentref yn y 1970au.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol y pentref 
* Fideo am gysylltiadau Cymraeg y pentref (2 funud, 4mb, fformat .wmv) 

Categori:Daearyddiaeth Ohio
Categori:Enwau lleoedd o darddiad Cymreig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Pentrefi Van Wert County, Ohio
Thomas Malthus

Economegydd a chlerigwr o Sais oedd **Thomas Robert Malthus** (14 Chwefror 1766 - 23 Rhagfyr 1834), a aned ger Dorking, Surrey, yn ne Lloegr. Mae'n adnabyddus am ei waith dylanwadol *An Essay on the Principle of Population* (1798 a 1807), llyfr a gadarnheuodd ddamcaniaeth detholiad naturiol ym meddwl Charles Darwin.

Galwodd Malthus am fesurau i reoli tyfiant poblogaeth trwy ddulliau atalgenhedlu neu lwyrymwrthod â chyfathrach rhywiol. Cododd ei waith wrychyn nifer o wrthwynebwyr ceidwadol.

Mae ei lyfrau eraill yn cynnwys *An Inquiry into the Nature and Progress of Rent* (1815) a *Priciples of Political Economy* (1820), llyfr a fraenarodd y tir ar gyfer gwaith David Ricardo.

Categori:Genedigaethau 1766
Categori:Marwolaethau 1834
Categori:Economegwyr clasurol
Categori:Economegwyr o Loegr
Categori:Pobl o Surrey
Buhez Santez Nonn

bawd|330px|Fersiwn 1837 o'r ddrama
Drama firagl yn yr iaith Lydaweg yw **Buhez Santes Nonn** (Cymraeg: *Buchedd Santes Non*). Mae'n destun Llydaweg Canol sy'n adrodd hanes bywyd (buchedd) Non, y santes o Gymraes sy'n fam i Ddewi Sant.

Roedd yn cael ei pherfformio yn gyhoeddus am ganrifoedd yn *pardon* Non ym nhref Dirinon, Finisterre, Llydaw, lle credid fod Non wedi'i chladdu.

## Gweler hefyd
*Y Tri Brenin o Gwlen; un o'r ddwy ddrama gynharaf yn y Gymraeg
*Y Dioddefaint a'r Atgyfodiad; un o'r ddwy ddrama gynharaf yn y Gymraeg
*Pascon agan Arluth; drama firagl Gernyweg o'r 14g

### Llyfryddiaeth
Ceir y testun gwreiddiol gyda chyfieithiad Ffrangeg a nodiadau yn:
*E. Ernault (gol. a chyf.), 'La Vie de Sainte Nonne', *Revue celtique* 8 (1887), tt. 230-301, 405-491.

Categori:Llenyddiaeth Llydaweg Canol
Humphry Davy

Cemegydd  o Gernyw oedd Syr **Humphry Davy**  (17 Rhagfyr 1778 – 29 Mai 1829).

Categori:Genedigaethau 1778
Categori:Marwolaethau 1829
Categori:Cemegwyr o Loegr
Categori:Pobl o Gernyw
C.P.D. Y Trallwng

Mae **Clwb Pêl-droed Y Trallwng** (Saesneg: *Welshpool Town Football Club*) yn glwb pêl-droed sy'n chwarae ar Faes-y-dre yn Y Trallwng.

## Hanes 
Roedd y clwb yn aelod gwreiddiol y Cynghrair Undebol yn 1990, gorffenodd y clwb yn ail yn 1993 a 1996. Gan nad oedd Croesoswallt yn gymwys ar gyfer dyrchafiad y tymor hwnnw, cafodd y Trallwng gymryd eu lle yn Uwch Gynghrair Cymru ar gyfer tymor 1996/97. Byr oedd eu hymddangosiad ac roedden nhw'n nôl yn y Cynghrair Undebol ar ôl dau dymor. Enillon nhw'r gynghrair ac ennill eu lle yn ôl yn yr Uwchgynghrair yn 2002. Goffenodd y clwb yn y 6ed safle yn yr Uwch Gynghrair yn 2005/2006, sef eu safle uchaf erioed. Yn dilyn ailstrywtho'r gynghrair, gwrthodwyd trwydded i'r clwb, a bu'n rhaid iddynt disgyn i gynghrair îs.

Categori:Chwaraeon ym Mhowys
Trallwng
Categori:Sefydliadau 1878
Categori:Y Trallwng
Llyn Lluncaws

Llyn yn Y Berwyn, Powys, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Llyn Lluncaws**. Mae'n gorwedd wrth droed Cadair Berwyn a'i gymydog Moel Sych, tua 670m i fyny ac felly'n un o'r llynnoedd uchaf yng Nghymru.

Rhed ffrwd Nant-y-llyn allan o'r llyn gan ddisgyn i'r de i ymuno ag Afon Rhaeadr.

Lluncaws
Nintendo DS

Teclyn gemau cyfrifiadurol cludadwy a gynhyrchir gan Nintendo yw **Nintendo DS**. Cafodd y Nintendo DS ei ryddhau yn Chwefror 2005. Mae'r **DS** yn sefyll am 'Dual Screen' (Sgrîn Ddeuol) ac mae'r teclyn gemau yn enwog am ei ddwy sgrîn, un ohonyn nhw'n sgrîn cyffwrdd.

Categori:Consolau gemau
Edith Pargeter

Nofelydd ac awdur Saesneg oedd **Edith Mary Pargeter**, BEM (28 Medi 1913 – 14 Hydref 1995). Cafodd ei geni yn Horsehay, Swydd Amwythig. Ysgrifennodd Pargeter nifer o'i llyfrau o dan nifer o ffugenwau wahanol.

Bu farw yn 82 oed.

## Edith Pargeter
### Heaven Tree
* *The Heaven Tree* (1960)
* *The Green Branch* (1962)
* *The Scarlet Seed* (1963)

### Brothers of Gwynedd
* *Sunrise in the West* (1974)
* *The Dragon at Noonday* (1975)
* *The Hounds of Sunset* (1976)
* *Afterglow and Nightfall* (1977)

### Nofelau eraill
* *Hortensius, Friend of Nero* (1936)
* *Iron-Bound* (1936)
* *The City Lies Four-Square* (1939)
* *Ordinary People* (1941)
* *She Goes to War* (1942)
* *The Eighth Champion of Christendom* (1945)
* *The Fair Young Phoenix* (1948)
* *By Firelight* (1948)
* *Lost Children* (1951)
* *Holiday With Violence* (1952)
* *Most Loving Mere Folly* (1953)
* *The Rough Magic* (1953)
* *The Soldier at the Door* (1954)
* *A Means of Grace* (1956)
* *A Bloody Field by Shrewsbury* (1972)
* *The Marriage of Meggotta* (1979)

### Arall
**The Coast of Bohemia* (1950)
**The Assize of the Dying* (1958) (storiau)

## Ellis Peters
### Nofelau George Felse
* *Fallen into the Pit* (1951)
* *Death and the Joyful Woman* (1961) (Enillodd Wobr 'Nofel Orau' Edgar yn 1963)
* *Flight of a Witch* (1964)
* *A Nice Derangement of Epitaphs* (1965) (Teitl yn UDA: *Who Lies Here?*)
* *The Piper on the Mountain* (1966)
* ''Black is the Colour of my True Love's Heart* (1967)
* *The Grass-Widow's Tale* (1968)
* *The House of Green Turf* (1969)
* *Mourning Raga* (1969)
* *The Knocker on Death's Door* (1970)
* *Death to the Landlords!* (1972)
* *City of Gold and Shadows* (1973)
* *Rainbow's End* (1978)

### Nofelau Cadfael
#*A Morbid Taste for Bones* (1977)
#*One Corpse Too Many* (1979)
#*Monk's Hood* (1980)
#*Saint Peter's Fair* (1981)
#*The Leper of Saint Giles* (1981)
#*The Virgin in the Ice* (1982)
#*The Sanctuary Sparrow* (1983)
#*The Devil's Novice* (1983)
#*Dead Man's Ransom* (1984)
#*The Pilgrim of Hate* (1984)
#*An Excellent Mystery* (1985)
#*The Raven in the Foregate* (1986)
#*The Rose Rent* (1986)
#*The Hermit of Eyton Forest* (1988)
#*The Confession of Brother Haluin* (1988)
#*The Heretic's Apprentice* (1990)
#*The Potter's Field* (1990)
#*The Summer of the Danes* (1991)
#*The Holy Thief* (1992)
#*Brother Cadfael's Penance* (1994)

### Nofelau arall
* *Death Mask* (1959)
* *The Will and the Deed* (1960)
* *Funeral of Figaro* (1962)
* *The Horn of Roland* (1974)
* *Never Pick Up Hitchhikers!* (1976)

## John Redfern
**The Victim Needs a Nurse* (c.1940)

## Jolyon Carr
**Murder in the Dispensary* (1938)
**Freedom for Two* (1939)
**Masters of the Parachute Mail* (1940)
**Death Comes by Post* (1940)

## Peter Benedict
**Day Star'' (1937)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (1885)

bawd|Sôn am Gymdeithas yr Iaith Gymraeg mewn erthygl o bapur newydd Y Tyst a'r Dydd, 18 mis Medi 1885

:*Am y mudiad cyfoes, gweler Cymdeithas yr Iaith.*
Mudiad gwladgarol a sefydlwyd ym 1885 oedd **Cymdeithas yr Iaith Gymraeg** (Saesneg: *The Society for Utilizing the Welsh Language*). Fe'i sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr 1885 gyda'r nod o gael i'r iaith Gymraeg ei phriod le yn system addysg Cymru.

Ysgrifennydd cyntaf y Gymdeithas oedd yr awdur o genedlaetholwr Beriah Gwynfe Evans, awdur y nofel ddychanol *Dafydd Dafis*. Roedd arweinyddion eraill yn cynnwys Dan Isaac Davies, Isambard Owen a Henry Richard ("Yr Apostol Heddwch").

Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau 1885
Gwerthefyr

**Gwerthefyr** neu **Gwerthefyr Fendigaid** (Lladin: *Vortimer*) (fl. 5g) oedd fab Gwrtheyrn brenin y Brythoniaid yn hanes traddodiadol Cymru. Dywedir ei fod yn rhyfelwr cadarn a enillodd sawl brwydr yn erbyn y Sacsoniaid oedd yn ceisio meddiannu Ynys Prydain.

## Hanes a thraddodiad
Cyfeirir at Werthefyr gan Nennius yn yr *Historia Brittonum*. Ar ôl blynyddoedd o ryfela yn erbyn y goresgynwyr gorchmynodd i'w deulu i'w gladdu ar arfordir de Lloegr i amddiffyn y wlad, ond anwybyddwyd hynny gyda chanlyniadau trychinebus. Ceir yr un hanes, i bob pwrpas, yng ngwaith Sieffre o Fynwy, ond gyda'r gwahaniaeth fod ei lysfam yn ei wenwynu. Mae un o Drioedd Ynys Prydain yn gwrthddweud Nennius a Sieffre, fodd bynnag, ac yn dweud bod esgyrn y brenin marw wedi'u claddu ym mhrif borthladdoedd yr ynys a bod hynny wedi atal ymosodiadau'r Sacsoniaid am gyfnod.

Yn ôl traddodiad arall roedd Gwerthefyr, trwy ei ferch Anna, yn daid i Non, mam Dewi Sant.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Dafydd Davis

:*Gweler hefyd Dafydd Dafis (gwahaniaethu).*
Adeiladwr llwybrau beicio mynydd yw **Dafydd Caradog Davis** MBE, sy'n adnabyddus am ei waith yn adeiladau llwybrau mewn canolfannau megis Coed-y-Brenin, Gwynedd.

Mae Davis yn athletwr mynydd mewn amryw o ddisgyblaethau. Mae wedi cynyrchioli ei wlad fel rhedwr cwymp ac mae'n ddringwr craig medrus ac alpinwr. Cafodd ei gyfla cyntaf i ddablygu llwybrau beicio mynydd yng Nghoed-y-Brenin yng nghanol yr 1990au, pryd cyflogwyd o gefndir cyfarwyddyd addysgol chwaraeon yr awyr agored, gan y Fenter Coedwigaeth i ddatblygu llwybrau ar gyfer y chwaraeon newydd o feicio mynydd. Roedd y gyllid yn gyfyngedig ond roedd Davis yn arloesol gan ddefnyddio gwirfoddolwyr, y lluoedd arfog a chymdeithasau ieuenctid i ddarparu'r gwaith dynol oedd ei angen i adeiladu llwybrau cynnaladwy trwy'r goedwig. Yn fuan, datblygodd y parc a chafodd enw da am ei amgylchiadau reidio gwych. Galluogodd hyn i Davis fynd at y Cynulliad i ennill fwy o arian ar mwyn datblygu llwybrau pellach ar draws Cymru. Fe lwyddodd i wneud hyn ac yn 2002 datganodd IMBA fod Cymru yn un o gyrchfannau gorau'r byd ar gyfer beicio mynydd.

Derbynnodd Davis MBE yn 2004 am 'wasanaethau i goedwigaeth'. Fe adawodd ei swydd gyda'r Fenter Coedwigaeth ac mae'n ddatblygwr llwybrau llawrydd erbyn hyn, yn gweithio yn Iwerddon, Lloegr, Israel, Canada a Siapan, gan ddatblygu dulliau adeiladu cynnaladwy sy'n cyflenwi llwybrau gwydn sy'n rhoi sialens i'r reidwyr ond eto'n hygyrch i reidwyr o pob gallu.

Mae Davis yn byw tua dwy fillti'r o'r pentref lle'i magwyd ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Mae'n rhedeg, dringo neu'n reidio bron pob dydd.

Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Gwladgarwch

**Gwladgarwch** yw cariad un at ei wlad (gan amlaf ei wlad enedigol). Gellid ystyried cenedlaetholdeb yn fynegiant gwleidyddol o wladgarwch, ond nid yw pob gwladgarwr yn genedlaetholwr yn yr ystyr wleidyddol. Ideoleg yw cenedlaetholdeb tra bod gwladgarwch yn ymateb greddfol mewn unigolyn i'r ffaith ei fod yn perthyn i wlad neu genedl neilltuol a'r ymdeimlad ei fod yn ei charu.


Categori:Cenedligrwydd
Categori:Geirfa wleidyddol
Gweriniaeth fanana

bawd|Baner ddychmygol "Gweriniaeth fanana".
**Gweriniaeth fanana** yw'r term gwleidyddol difrïol a ddefnyddir i gyfeirio at wlad dlawd a reolir gan lywodraeth filwrol awdurdodaidd lwgr. Dyfeisiwyd y term Saesneg *banana republic* gan yr awdur Americanaidd O. Henry. Roedd 'gweriniaeth' yn gyfystyr â llywodraeth unbenaethol i'r awdur ac mae'r gair 'banana' yn cyfeirio at or-ddibyniaeth gwledydd difreintiedig o'r math ar economi seiliedig ar dyfu cnydau sylfaenol i'w hallforio i wledydd mwy cyfoethog yn y Gorllewin. Fel rheol cysylltir y term â gwledydd tlawd Canolbarth a De America, ond gall gael ei gymhwyso at unrhyw wladwriaeth sydd â llywodraeth lwgr a gwahaniaethau mawr rhwng safon byw yr ychydig freintiedig a'r mwyafrif tlawd.

Mae'r ffilm *Bananas* gan Woody Allen yn cael ei lleoli mewn gweriniaeth fanana ystrydebol.

Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Geiriau difrïol
Banana
Categori:Llygredigaeth wleidyddol
Nick Griffin

Gwleidydd asgell dde eithafol o Loegr yw **Nicholas John Griffin** (ganwyd 1 Mawrth 1959). Mae wedi bod yn gadeirydd y British National Party (BNP) (*Plaid Genedlaethol Prydain*) er 1999.

## Dyddiau cynnar ac addysg 
Ganwyd Nick Griffin yng ngogledd Llundain, Lloegr, a thyfodd i fyny yn Halesworth, Suffolk. Addysgwyd ef mewn dwy ysgol gyhoeddus yn Suffolk i ddechrau, St Felix School (Southwold) a Woodbridge School; astudiodd Griffin hanes, ac yna'r gyfraith yng Ngholeg Downing, Caergrawnt. Bu Griffin yn paffio tra yng Nghaergrawnt. Graddiodd gyda gradd ail ddosbarth isaf mewn hanes a'r gyfraith (Tripos I Hanes dwy flynedd/ Tripos II Cyfraith un blwyddyn). Ers gadael y brifysgol, mae Griffin wedi gweithio ym meysydd peirianeg amaethyddiaeth, adfer tai, a choedwigaeth. Yn ddiweddar, mae wedi bod yn ysgrifennwr gwleidyddol a threfnwr a chadeirydd y BNP.

## Gwleidyddiaeth 
Mae Nick Griffin yn un o'r rhai sy'n gwadu'r Holocost. Cyfeiriodd ato fel "Twyll yr Ugeinfed Ganrif" (*the Hoax of the Twentieth Century*). Dywedodd hefyd: "Dwi'n ymwybodol iawn o'r ffaith mai'r farn gyffredinol yw y cafodd 6 miliwn o Iddewon eu gasio a'u hamlosgi neu eu troi'n *lampshades*. Y gred gyffredinol ar un adeg oedd fod y Ddaear yn fflat ... Dwi wedi dod i'r casgliad bod chwedl y 'diffodiant' yn gymysgedd o bropaganda rhyfel y Cynghreiriaid, celwydd tra buddiol, a hysteria gwrach diweddar."

## Etholiadau a gystadlwyd 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
### Gwefan Swyddogol 
* Gwefan y BNP

### Erthyglau am Griffin 
* Proffil Griffin gan y BBC
* BBC Adroddiad arbenig ar Griffin
* Proffil o Griffin gan *Searchlight* 
* Newyddion am arestio Nick Griffin

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
C.P.D. Tref Port Talbot

Clwb pêl-droed ym Mhort Talbot ydy **Clwb Pêl-droed Tref Port Talbot** (Saesneg: *Port Talbot Town Football Club*). Mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru, prif adran pêl-droed yng Nghymru.

Ffurfiwyd y clwb ym 1901 ac maent yn chwarae eu gemau cartref ar Faes Ffordd Victoria sy'n cael ei adnabod, am resymau nawdd, fel Stadiwm Genquip. Mae'r maes yn dal uchafswm o 6,000 o dorf gyda 1,000 o seddi.

## Hanes 
Roedd y clwb yn aelodau o Prif Gynghrair Abertawe o 1901 hyd nes 1926 pan ymunodd Port Talbot â chynghrair newydd Port Talbot a'r Cylch. ond wedi dau ddegawd o symud rhwng yr Uwch Adran a'r Adran Gyntaf disgynodd y clwb i'r adran isaf yn nhymor 1970-71.

Ar ôl brwydro yn ôl i'r brif adran erbyn 1984-85 cafwyd dechrau tymhestlog i'r 1990au wrth i Bort Talbot ddisgyn yn ôl i'r adran isaf ym 1993-94 ac maent wedi bod yn yr Uwch Gynghrair byth ers hynny.

## Record yn Ewrop
## Anrhydeddau
***Cwpan Cymru**
** Cyrraedd Rownd Derfynol: 2009-10
***Cwpan Cynghrair Cymru**
** Cyrraedd Rownd Derfynol: 2005-06

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Sefydliadau 1901
Tref Port Talbot
Jersey

Un o Ynysoedd y Sianel yw **Jersey** (Jèrriais: *Jèrri*), ger arfordir Normandi, Ffrainc. Hon yw prif ynys Beilïaeth Jersey.

## Dolenni allanol 
*  States of Jersey – gwefan swyddogol y llywodraeth
*     Jersey Tourism
*  BBC Jersey
*  This Is Jersey
*  ThisJersey JersiaiseMap o Jersey
*  Jersey Web


Categori:Beilïaeth Jersey
Categori:Ynysoedd y Sianel
Andrew Jackson

**Andrew Jackson** (15 Mawrth 1767 - 8 Mehefin 1845) oedd seithfed arlywydd yr Unol Daleithiau (1829 - 1837). Cafodd ei eni yn nhref Waxhaw, De Carolina.

Ym 1796 cafodd ei ethol yn Aelod o Gynhadledd yr Unol Daleithiau ac ym 1798 cafodd ei wneud yn farnwr. Ond gwnaeth ei enw fel milwr yn y 1810au yn ymladd lluoedd Prydain Fawr a brodorion Americanaidd y De. Cafodd ei lysenwi'n "Gyllell Finiog" gan y brodorion am iddo a'i filwyr ladd rhai miloedd o frodorion o lwythau'r Cherokees, y Chickasaws, y Chocktaws, y Creeks ac yn arbennig y Seminoles; i'r Americanwyr gwyn ei lysenw oedd "Hen Hicori".

O 1821 hyd 1823 roedd yn llywodraethwr Fflorida ac ym 1823 cafodd ei ethol i Senedd yr Unol Daleithiau. Cafodd ei ethol yn arlywydd yn 1828, y Democrat cyntaf i ddal y swydd honno. Rhoddodd heibio'r arlywyddiaeth ym 1837.

Jackson oedd un o'r cyntaf i dderbyn a hyrwyddo'r cysyniad o Dynged Amlwg, sef bod yr Unol Daleithiau ifanc yn wedi ei dynghedu i ymestyn ei ffiniau a rheoli'r rhan fwyaf o Ogledd America.

Bu farw ym 1845 yn 78 oed yn Nashville, Tennessee.

## Llinach Geltaidd 
O Iwerddon y daeth ei rieni, ddwy flynedd cyn ei eni. Ganwyd ei dad yn Carrickfergus, Swydd Antrim sydd yng Ngogledd Iwerddon heddiw cyn priodi a sefydlu gerllaw ym mhentref Boneybefore. Mae'r tŷ hwn wedi'i droi'n amgueddfa fel coffâd am Andrew Jackson.

Categori:Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1845
Tynged Amlwg

**Tynged Amlwg** (Saesneg: *Manifest Destiny*) yw'r dywediad a ddefnyddid yn y 19g i fynegi'r syniad fod yr Unol Daleithiau wedi'i thynghedu i ehangu o arfordir y Cefnfor Iwerydd hyd at y Cefnfor Tawel; o bryd i'w gilydd ers hynny mae wedi cael ei ddefnyddio yn ogystal i gefnogi neu gyfiawnhau ychwanegiadau tiriogaethol eraill.

[300px|bawd|Tynged Amlwg yn rhith ffigwr alegorïaidd "Cynnydd Americanaidd" yn arwain ymsefydlwyr dros y [Gwastatiroedd Mawr i'r Gorllewin; mae'r brodorion a'r anifeiliaid gwyllt yn ffoi rhagddynt mewn ofn a daw'r rheilffordd, amaeth a diwydiant ar eu hôl.]]

Roedd hyrwyddwyr a chefnogwyr Tynged Amlwg yn credu nid yn unig fod ehangiad yr Unol Daleithiau'n beth da ynddo'i hun ond hefyd ei fod yn "amlwg" neu eglur ac yn anorfod, fel "tynged" rhagosodedig. Slogan gan y Democratiaid yn y cyfnod 1845-1855 oedd "Tynged Amlwg", ond ni chafodd ei dderbyn gan y Chwigiaid a'r Gweriniaethwyr yr adeg honno. Yn ogystal â bod yn esboniad neu gyfiawnhad am ymestyn yr Unol Daleithiau i gyfeiriad y gorllewin (a hynny ar draul Sbaen a Mecsico ar y naill law a'r brodorion Americanaidd ar y llall), yr oedd yn ideoleg a dogma a osododd y weithred honno ar lefel rhagluniaeth.

Un o'r cyntaf i ddefnyddio'r ymadrodd oedd Andrew Jackson, arweinydd y Democratiaid ac arlywydd yr Unol Daleithiau, dyn a wnaeth ei enw yn ymladd llwythau brodorol y "Gorllewin Gwyllt" gan ennill iddo'i hun y llysenw "Cyllell Finiog" gan y brodorion. O 1845 ymlaen hyrwyddodd Jackson y rhaglen o feddiannu 	neu gipio yr hyn sydd erbyn heddiw yn hanner gorllewinol yr Unol Daleithiau (Tiriogaeth Oregon, Texas, ac arfordir y gorllewin). Un o ganlyniadau'r polisi oedd y rhyfeloedd ar y llwythau brodorol 1865-1890. Gwelodd y term adfywiad yn yr 1890au, y tro yma gan gefnogwyr Gweriniaethol, fel cyfiawnhad damcaniaethol am ehangu tiriogaeth a rheolaeth UDA y tu allan i Ogledd America (Hawaii a Chanolbarth America, e.e. Puerto Rico). Roedd rhai pobl fel Abraham Lincoln yn gwrthwynebu hyn ac yn galw am ehangu mewnol trwy foderneiddio'r wlad fel yr oedd hi. Ond serch hynny, Lincoln ei hun a basiodd y deddfau a adnabyddir fel yr "Homestead Acts" a chwareodd ran hanfodol yn ymestyniad y Taleithiau i'r gorllewin trwy gynnig tractau mawr o dir yn rhad ac am ddim i ymsefydlwyr o'r dwyrain - a hynny ar dir a oedd yn perthyn i'r brodorion dan gyfres o gytundebau rhyngddynt â llywodraeth yr Unol Daleithiau.

Er i'r term suddo'n dawel i'r cefndir o ran ei ddefnydd gan y wladwriaeth ar ddechrau'r 20g, cred nifer o sylwebyddion gwleidyddol fod sawl agwedd ar Dynged Amlwg i'w gweld yng nghred Americanwyr - ar y de a'r chwith yn gyffredinol - fod gan yr Unol Daleithiau "genhadaeth" i fynd allan a hyrwyddo ac amddiffyn democratiaeth (neu fuddianau America yn ôl eu gwrthwynebwyr) ledled y byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Americanaidd
Categori:Daearwleidyddiaeth
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Geirfa hanes
Categori:Gwleidyddiaeth yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Categori:Hanes tiriogaethol yr Unol Daleithiau
Categori:Hiliaeth
The Broons

Stribyn comig yn y papur newydd Sul Albanaidd *The Sunday Post* yw **The Broons**.

## Cymeriadau
* Maw
* Paw
* Gran'paw
* Hen
* Joe
* Daphne
* Maggie
* Horace
* The Twins
* The Bairn

Categori:Comics Sgoteg
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Stribedi comics
Ian Fleming

Nofelydd o Sais oedd **Ian Lancaster Fleming** (28 Mai 1908 - 12 Awst 1964), a aned yn Llundain yn frawd i'r awdur llyfrau taith Peter Fleming. Mae'n adnabyddus fel awdur y llyfrau poblogaidd am James Bond, Asiant 007. Ysgrifennodd 14 nofel a saith stori fer am Bond ac mae'r rhan fwyaf wedi'u gwneud yn ffilmiau llwyddiannus iawn. Cafodd y rhan fwyaf o'r ffilmiau eu saethu ar ôl marwolaeth Fleming yn 1964.

## Llyfrau James Bond 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr cyffro Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr ysbïo Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Ninas Westminster
Categori:Pobl fu farw yng Nghaergaint
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Rogaland

Ardal (*fylke*) yn Norwy yw **Rogaland**. Fe'i lleolir ar arfordir de-orllewinol y wlad. Canolfan weinyddol yr ardal yw Stavanger.

bawd|dim|200px|Lleoliad Rogaland yn Norwy

Categori:Ardaloedd Norwy
Stavanger

250px|bawd|**Stavanger**
**Stavanger** yw canolfan weinyddol a dinas fwyaf talaith Rogaland yn Norwy. Mae'n borthladd ar arfordir de-orllewin y wlad sy'n adnabyddus am ei eglwys gadeiriol, a godwyd yn y 12g. Mae ganddi boblogaeth o 113,991 (2005).

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Stavanger
* Gamle Stavanger (yr hen dref)
* Stavanger domkirke (eglwys gadeiriol)

## Chwaraeon a diwylliant
Clwb pêl-droed y ddinas y Viking F.K. a sefydlwyd yn 1899. Bu i'r chwaraewr i Gymru, Kieffer Moore chwarae yno am gyfnod byr yn 2015.

## Enwogion 
* Alexander Kielland (1849-1906), awdur
* Per Inge Torkelsen (g. 1953), comediwr

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Dinasoedd Norwy
Hondwras

Gweriniaeth ddemocrataidd yng Nghanolbarth America yw **Gweriniaeth Hondwras** (; Sbaeneg: *República de Honduras*). Mae'n ffinio â Gwatemala i'r gorllewin, El Salfador i'r de-orllewin, i'r de gan y Cefnfor Tawel, ac i'r gogledd gan Fôr y Caribî. Arferid cyfeirio ati fel "Hondwras Sbaenig" er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth "Hondwras Prydeinig" (ers hynny: Belîs). Sefydlwyd sawl diwylliant Mesoamericanaidd yma, ganrifoedd cyn i'r dyn gwyn oresgyn y wlad yn y 16g. Mae'r Sbaeneg yn dal i gael ei siarad, ochr yn ochr a'r ieithoedd brodorol. Sicrhawyd annibyniaeth y wlad oddi wrth Sbaen yn 1821. Mae ganddi boblogaeth o .

Mae Hondwras yn un o'r gwledydd tlotaf yn Hemisffer y Gogledd, ac mae awdurdod y wlad yn ganolog ac oddi fewn i'r gymdeithas yn fregys iawn. Yn 1960, trosglwyddwyd yr hyn a elwid yn "Arfordir y Mostgito" o Nicaragwa i Hondwras gan y Llys Cyfiawnder Rhyngwladol. Yn wleidyddol, roedd y wlad yn eitha sefydlog hyd at ''coup d'état'' 2009 a'r etholiad arlywyddol yn 2017. Yn niwedd y 2010au, roedd y gymhareb llofruddiaethau i bob mil person, yn Hondwras - a'r trais yn erbyn merched yn waeth nag unrhyw wlad arall ar y blaned.

Amaethyddiaeth yw sail economi'r wlad, a cheir trychinebau natur yn aml, megis Corwynt Mitch yn 1998 a ysgydwodd y wlad i'w seiliau. Yn y trefi a'r dinasoedd mae cyfoeth y wlad, fodd bynnag. Mae Mynegai Datblygiad Dynol ar hyn o bryd yn .

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd Canolbarth America
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Mynydd St. Helens

Llosgfynydd yn nhalaith Washington yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau yw **Mynydd St. Helens** (2550m). Fe'i lleolir yn ne-orllewin y dalaith yng nghadwyn y Cascades. Ffrwydrodd ar 18 Mai 1980 gan achosi difrod sylweddol iawn.

## Achosion ei echdoriad
Y ddau  blât tectonig a achosodd greuad St Helens yw Plât Juan de Fuca, y gramen gefnforol a wnaeth symud i'r dwyrain, a gafodd ei ddal i fyny gan Blât Gogledd America, y gramen gyfandirol, a gafodd ei phlygu tuag at i lawr. Creuwyd ffrithiant rhwng y ddau blât yma a chynhyrchwyd daeargrynfeydd, ac oherwydd bod y tymheredd yn codi gafodd y gramen gefnforol ei dinistrio.  Ar hyd y blynyddoedd dechreuodd fwy a mwy o fagma codi o'r gramen, ac, yn y diwedd cafwyd y gadwyn o losgfynyddoedd sy'n cynnwys Mynydd St. Helens.

## Ffrwydriad 1980
Yn y lafa ar ôl ffrwydriad 1980, darganfuwyd olion traed rhywun neu rywbeth, naill ai anifail neu blentyn bach yn ceisio osgoi'r lafa poeth.

250px|bawd|dim|Mynydd St. Helens gyda cholofn o stêm yn codi ohono (1982)

St. Helens
St. Helens
Hirohito

[bawd|dde||Delwedd Hirohito o'r [Ail Ryfel Byd]]

Yr **Ymerawdwr Shōwa** (昭和天皇 *Shōwa Tennō*) (29 Ebrill 1901 – 7 Ionawr 1989) oedd 124fed ymerawdwr Japan. Fe deyrnasodd rhwng 25 Rhagfyr 1926, hyd ei farwolaeth yn 1989. Adnabyddir ef oddi allan i Japan gan yr enw **Hirohito** (裕仁), sef "benthyciadau gorfodol, niferus". Rhoddwyd yr enw *Ymerawdwr Shōwa* iddo ar ôl iddo farw a gelwir yr amser pan deyrnasodd y Cyfnod Shôwa (昭和時代 *Cyfnod Hedd Goleuedig*) yn Siapan. Fe oedd yn rheoli Siapan drwy gydol yr Ail Ryfel Byd. Ei deyrnasiad oedd yr un mwyaf hir o bob ymerawdwr. Ei fab hynaf, a'r ymerawdwr heddiw, yw Akihito.

Ar ddechrau ei deyrnasiad, roedd Japan yn un o bwerau mawr y byd: y 9fed ar ôl yr Eidal o ran economi a'r trydydd o ran llynges arfog.
Roedd hefyd yn aelod o Gynghrair y Cenhedloedd. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ni chafodd mo'i erlyn am droseddau rhyfel. Ceir llawer o ddadlau am ei ran ym mhenderfyniadau milwrol ei wlad, ac osgodd farwolaeth ar ddiwedd y rhyfel. Wedi'r rhyfel daeth yn symbol o'r wlad newydd ac erbyn diwedd ei deyrnasiad, roedd Japan yn ail economi mwyaf y byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Ymerodron Siapan
Jehan Lagadeuc

Offeiriad o Lydaw oedd **Jehan Lagadeuc** (Llydaweg Diweddar: *Yann Lagadeg*), a adnabyddir heddiw yn bennaf am gynhyrchu'r geiriadur Llydaweg cyntaf, y *Catholicon*, a gyhoeddwyd yn Tréguier yn 1464. Geiriadur tairieithog yw'r *Catholicon*, yn Llydaweg, Lladin a Ffrangeg. Dyma'r geiriadur cyntaf nid yn unig yn hanes y Llydaweg ond yn y Ffrangeg hefyd.

## Dolenni allanol
*  *Catholicon* Jehan Lagadeuc ar-lein 

Lagadeuc, Jehan
Lagadeuc, Jehan
Colchester

Tref farchnad yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Colchester** (Hen Gymraeg: **Caer Colun**).  Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Colchester. Saif ar Afon Colne.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Colchester boblogaeth o 138,753.

Yn ôl traddodiad, cafodd ei sefydlu gan Cunobelinus (Cynfelyn yn y traddodiad Cymreig) tua'r flwyddyn OC 10. Tyfodd i fod yn un o ddinasoedd pwysicaf y Brydain Rufeinig, sef Camulodunum. Gellir gweld rhannau o'r muriau Rhufeinig o hyd. Mae ganddi gastell Normanaidd yn ogystal.

Cafodd y gwleidydd o Gymraes Helen Mary Jones ei geni yno yn 1960.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Colchester
Categori:Trefi Essex
Jean-François Le Gonidec

Ieithydd a geiriadurwr Llydaweg oedd **Jean-François Marie Le Gonidec** (4 Medi 1775 – 12 Hydref 1838).

## Llyfryddiaeth
**Grammaire celto-bretonne* (1807)
**Dictionnaire celto-breton* (1821) 
**Katekiz historik* (1821)
**Testamant nevez hon aotrou Jézuz-Krist*. Trôet é Brézounek, gant I.F.M.M.A. Le Gonidec (e ti Trémeau, Angoulem, 1827)

ar ôl ei farwolaeth :
**Dictionnaire français-breton* (1847) 
**Dictionnaire breton-français* (1850)
**Vocabulaire français-breton ; Vocabulaire breton-français* (Prudhomme, Saint-Brieuc, 1860)
**Bibl Santel pe Levr ar Skritur Sakr* (Prudhomme, Saint-Brieuc, 1866)
*''Bizitou d'ar Sakramant Sakr ha d'ar werc'hez santel'', lékéat é Brézonek gant ann aotrou Le Gonnidec (1867)

## Bedd Le Gonidec
Bedd, yn y fynwent Lochrist, yn Le Conquet (Penn-ar-Bed / Finistère, yn Llydaw) – arysgrifau yn Gymraeg, Llydaweg a Ffrangeg :

File:Lochrist 10 Monument Le Gonidec vue d'ensemble.jpg|Bedd Le Gonidec, yn y fynwent Lochrist
File:Lochrist 13 Monument le Gonidec texte en gallois.jpg|arysgrif yn Gymraeg
File:Lochrist 12 Monument Le Gonidec Texte en français.jpg|arysgrif yn Ffrangeg

Categori:Genedigaethau 1775
Categori:Marwolaethau 1838
Categori:Geiriadurwyr
Categori:Llydaweg
Categori:Ieithyddion o Ffrainc
Motherwell F.C.

Clwb pêl-droed Albanaidd yw **Motherwell Football & Athletic Club**.

Sefydlwd y clwb yn 1886. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc Fir ym Motherwell.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Ruth Bidgood

Bardd o Gymru sy'n cyfansoddi yn Saesneg oedd **Ruth Bidgood** (née **Jones**) (20 Gorffennaf 1922 &ndash; 4 Mawrth 2022).

Cafodd Bidgood ei geni ym Mlaendulais, yn ferch i Parch William Herbert Jones. Pan ddaeth yn ficer Eglwys y Santes Fair, Aberafan, symudodd y teulu i'r ardal Port Talbot, lle cafodd ei haddysg.

Priododd David Bidgood; prynasant fyngalo yn Abergwesyn, ger Llanwrtyd ym Mhowys. Yn ddiweddarach symudon nhw i Surrey.  Bu iddynt ddau fab ac un ferch.

## Llyfryddiaeth
**The Given Time* (1972)
**Not Without Homage* (1975)
**The Print of Miracle* (1978)
**Lighting Candles* (1982)
**Kindred* (1986)
**The Fluent Moment* (1996)
**Singing to Wolves* (2000)
**Symbols of Plenty* (2006)
**Hearing Voices* (2008)
**Time Being* (2009)

## Darllen pellach
*Matthew Jarvis, *Ruth Bidgood* (Writers of Wales series). University of Wales Press, 2012

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Huw, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Llanelli (gwahaniaethu)

Gall yr enw **Llanelli** gyfeirio at:

*Llanelli, tref yn Sir Gaerfyrddin
**Llanelli, etholaeth seneddal Senedd San Steffan sy'n cynnwys y dref
** Llanelli, etholaeth seneddol Senedd Cymru
* Llanelli, Sir Fynwy, pentref a chymuned yn Sir Fynwy
----
Ulster

Un o daleithiau traddodiadol Iwerddon yw **Ulster**, **Wlster**, **Wledd**, **Wlaidd**, neu **Wleth** ( neu *Cúige Uladh*; ; Sgoteg Ulster: *Ulstèr* neu *Ulster*). Mae wedi ei leoli yng ngogledd Iwerddon ac yn cynnwys 6 sir Gogledd Iwerddon (sydd yn bresennol yn rhan o'r Deyrnas Unedig) yn ogystal â siroedd *An Cabhán*, *Dún na nGall* a *Muineachán*.

Defnyddir "Ulster" weithiau fel enw ar Ogledd Iwerddon. Mae'r defnydd yma, gan Unoliaethwyr yn bennaf, yn ddadleuol.

200px|bawd|canol|Lleoliad Ulster yn Iwerddon

## Siroedd Ulster
## Cyfeiriadau 
Categori:Taleithiau Iwerddon
Laighin

Talaith yn nwyrain Iwerddon yw **Laighin** (Saesneg: *Leinster*).

200px|bawd|dim|Lleoliad Laighean yn Iwerddon

## Siroedd Laighean
Nodyn: * - Mae'r hen Swydd Dulyn yn awr tri swydd newydd: (i) Contae Átha Cliath Theas / *County of South Dublin*; (ii) Contae Fine Gall / *County of Fingal*; (iii) Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin / *County of Dún Laoghaire-Rathdown*.


Categori:Taleithiau Iwerddon
Abertawe (gwahaniaethu)

Gallai **Abertawe** gyfeirio at:

*Dinas Abertawe
*Sir Abertawe - Prif ardal yn Ne Cymru yn cynnwys dinas Abertawe a Phenrhyn Gŵyr
*Cyngor Dinas Abertawe - Corff llywodraethol Dinas a Sir Abertawe
*Yr etholaethau seneddol:
**Dwyrain Abertawe
**Gorllewin Abertawe
*Yr etholaethau Cynulliad:
**Gorllewin Abertawe
*Prifysgol Abertawe
*Gorsaf radio Sain Abertawe
*Bae Abertawe - bae ym Môr Hafren
*Timau chwareon megis:
**C.P.D. Abertawe

;Gweler hefyd
*Swansea (gwahaniaethu)
Gadames

Tref werddon yng ngorllewin Libia ydyw **Ghadames** (Berber: *ɛadēməs*; Arabeg glasurol: غدامس (Ġadāmis) [ɣaˈdæːmɪs], tafodiaith Arabeg Libia: ġdāməs). Fe'i lleolir oddeutu 540&nbsp;km i'r de-orllewin o Tripoli, yn agos i'r ffin gydag Algeria a Tiwnisia.

Mae poblogaeth o 7000 gan y dref, ac mae'r dinasyddion yn gymysgedd o Tuareg a Berberiaid. Mae'r hen dref yn Safle Treftadaeth y Byd ar restr UNESCO. Ers talwm, roedd rhanbarth neilltuol gan bob un o saith dylwyth y dref, ac roedd man cyhoeddus gan bob un lle cynhelid gwyliau. Yn ystod y 1970au, adeiladwyd tai newydd y tu allan i'r hen dref gan y llywodraeth. Ond mae llawer o bobl yn dychwelyd i'r hen dref yn ystod yr haf, gan fod y pensaernïaeth traddodiadol yn cynnig gwell amddiffyniad rhag y gwres chwilboeth.

Daw'r cofnodion cynharaf o'r dref o'r cyfnod Rhufeinig, ac fe ddaeth luoedd yno o dro i dro. *Cydamus* oedd yr enw Lladin ar y dref. Yn ystod y 6g, fe drigai Esgob yno, wedi i'r dref troi'n Gristnogol yn y cyfnod Bysantaidd. Yn y 7g, rheolwyd y dref gan yr Arabiaid Mwslemaidd, ac fe drodd y boblogaeth at Islam yn fuan iawn. Roedd gan Ghadames swyddogaeth pwysig mewn masnach ar draws y Sahara hyd at y 19g.

Cysylltwyd toeau rhan helaeth o'r dref gyda'i gilydd, fel fod yna ddau system o strydoedd mewn gwirionedd: y strydoedd isaf (wedi'u gorchuddio gan fwyaf), a'r toeau. Hyd at y 1960au, roedd y gyfundrefn gymdeithasol yn mynnu fod y merched yn cerdded ar hyd y toeau, a'r dynion ar hyd y strydoedd islaw, fel mai dim ond o fewn y cartrefi y byddent yn cwrdd.

600px|bawd|canol|Ghadames - panorama

Categori:Dinasoedd Libia
Categori:Gwerddonau
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Libia
Categori:Twareg
Aleut

Pobl frodorol sy'n byw yn Ynysoedd Aleutia oddi ar arfordir gorllewin Canada ac yng ngorllewin eithaf Alaska (Unol Daleithiau) yw'r **Aleut** (neu **Aleutiaid**). Maen nhw'n un o'r mwyaf gogleddol o lwythau brodorol yr Amerig. I raddau mai gan eu diwylliant llawer mewn cyffredin â'r Inuit (Esgimo). Mae'r mwyafrif helaeth o'r Aleut yn byw yn Alaska (tua 17,000). Ceir canran bach yn byw yn nwyrain Siberia yn ogystal (tua 700 o bobl).

Yn y gorffennol arferent hela morloi, morfilod a walrwsau mewn cychod a wnaed o groen anifeiliaid a phren, y *bidarka*, sy'n debyg i kayaks yr Inuit. Yn ogystal arferent pysgota eogiaid ac weithiau hela eirth a caribŵ. Roeddent yn grefftwyr medrus a wnaethai fasgedi a phob math o offer mewn carreg, asgwrn ac ifori'r walrws.

Gostyngodd eu nifer yn sylweddol yn ystod ail hanner y 19g ac ers hynny mae ei ffordd o fyw wedi newid cyn dipyn. Mae eu hiaith, yr Aleuteg, yn ymrannu'n dair tafodiaith.

Categori:Grwpiau ethnig yng Nghanada
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Alaska
Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Inuit

200px|bawd|Merch Inuit, 1907

**Inuit** (unigol: **Inuk**) yw'r enw cyffredinol am grwpiau o bobl brodorol sy'n rhannu nodweddion diwylliant cyffredin ac sy'n byw yn ardaloedd Arctig, Alasga, Yr Ynys Las, Canada (Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin a Nunavut, talaith Quebec a gogledd Labrador). Hyd yn ddiweddar maen nhw wedi rhannu ffordd o fyw hynod agos, sy'n dibynnu'n draddodiadol ar bysgota a hela mamaliaid y môr a'r tir am hanfodion fel bwyd, gwres, golau, dillad, offer a chysgod. Mae'r iaith Inuit yn cael ei dosbarthu gyda'r ieithoedd Esgimo-Aleut. Ceir tua 150,000 o bobl Inuit heddiw. O ran crefydd mae'r mwyafrif yn Gristnogion neu'n Shamaniaid.

Mae Inuit Canada yn byw yn bennaf yn nhiriogaeth Nunavut, Nunavik yng ngogledd Quebec, ac yn ardal breswyl Inuit Nunatsiavut yn Labrador. Mae'r Inuvialuit yn byw yn ardal delta Afon Mackenzie, ar Ynys Banks, ac ar rannau o Ynys Victoria yn Nhiriogaethau'r Gogledd-orllewin. Ar un adeg ceid trigfannau Inuit yn Yukon, yn arbennig ar Ynys Herschel, ond maent wedi darfod erbyn heddiw. Mae Inupiaq Alasga yn byw ar Ogwedd Orllewinol Alasga a Gorynys Seward.

Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Llwythau brodorol Gogledd America
Categori:Grwpiau ethnig yng Nghanada
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Marmor

200px|bawd|Marmor
Craig fetamorffig a ffurfir o ganlyniad i fetamorffeg calchfaen yw **marmor**. Dros y canrifoedd mae wedi cael ei werthfawrogi gan gerflunwyr a phenseiri, o gyfnod Groeg yr Henfyd a'r Rhufeiniaid hyd heddiw.

Categori:Creigiau metamorffig
Iqaluit

**Iqaluit**, **Bae Frobisher** gynt, yw prifddinas diriogaethol a chymuned mwyaf Nunavut, tiriogaeth ieuengaf Canada. Fe'i lleolir ar Ynys Baffin. Yn ôl cyfrifiad 2006 mae ganddi boblogaeth o 6,184. Gelwir trigolion Iqaluit yn Iqalummiut (unigol: Iqalummiuq).

Categori:Aneddiadau Nunavut
Brunswick Newydd

250px|bawd|Lleoliad New Brunswick yng Nghanada
Mae **New Brunswick** (Ffrangeg: **Nouveau-Brunswick**) yn un o dair talaith arfordirol Canada, a'r unig dalaith gyfansoddiadol ddwyieithog (Ffrangeg a Saesneg) yn y wlad. Fe'i lleolir yn nwyrain y wlad ar lan Cefnfor Iwerydd. Fredericton yw prifddinas y dalaith. Mae ganddi boblogaeth o 749,168 (2006), a'r mwyafrif yn siarad Saesneg fel iaith gyntaf, ond gyda lleiafrif sylweddol (35%) yn siaradwyr Ffrangeg.

Daw enw'r dalaith o ffurf hynafol Saesneg ar enw dinas Braunschweig, yn nwyrain yr Almaen.


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Categori:Taleithiau'r Arfordir
Yukon

250px|bawd|Lleoliad Yukon yng Nghanada
Tiriogaeth yng ngogledd-orllewin Canada ar lan Môr Beaufort yw **Yukon**. Mae'n un o dair tiriogaeth y wlad. Mae'n ffinio ag Alaska i'r gorllewin (UDA), Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin i'r dwyrain a British Columbia i'r de. Yn dir Arctig a orchuddir gan *tundra* yn y gogledd, mae'n fynyddig yn y de gyda nifer o fforestydd. Mae'r dalaith yn enwog fel lleoliad Rhuthr Aur Klondike (1897-1899). Ei arwynebedd tir yw 531,844&nbsp;km². Whitehorse yw'r brifddinas.


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin

250px|bawd|Lleoliad y diriogaeth yng Nghanada

'''Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin''' yw un o dair tiriogaeth Canada. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad, rhwng Yukon i'r gorllewin a Nunavut i'r dwyrain. Mae'n diriogaeth anferth sy'n ymestyn o 60° Gogledd i'r Arctig heb fod ymhell o Begwn y Gogledd. Mae llawer o'r boblogaeth, sydd â dwysedd isel iawn, yn frodorion Americanaidd ac Inuit. Yellowknife yw prifddinas y diriogaeth.

Un o'r ardaloedd sydd gydag un o'r dwysedd mwyaf o pingos yn y byd yw Tuktoyaktuk yn Delta Mackenzie, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin, lle ceir tua 1,300 o'r tirffurfiau hynod hyn.

## Cyfeiriadau

Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Whitehorse

bawd|chwith|200px|Gorsaf reilffordd Whitehorse
**Whitehorse** yw prifddinas tiriogaeth Yukon, yng ngogledd-orllewin Canada. Mae gan y ddinas boblogaeth o 24,151 (2006), sy'n cyfrif am dros 75% o boblogaeth Yukon.

Fel pen eithaf trafnidiaeth ar Afon Yukon, roedd y ddinas yn ganolfan bwysig yn Rhuthr Aur Klondike ar ddiwedd y 1880au. Mae'n brifddinas y diriogaeth er 1953, pan gafodd ei symud o Dawson City ar ôl adeiladu Priffordd Klondike. Enwir y ddinas ar ôl ffrydiau (*rapids*) White Horse. Adeiladwyd argae Whitehorse ym 1953, a chrewyd Llyn Chwatka, yn boddi’r ffrydiau. Mae Mynydd Grey, Bryn Haeckel a Mynydd Golden Horn yn ymyl y dref.

Adeiladwyd 2 dramffordd ar lannau Afon Yukon ym 1897 i hwyluso’r daith heibio i’r ffrydiau ar y ffordd i’r Klondike, a datblygodd dref o bebyll yno. Cyrhaeddodd y Rheilffordd White Pass a Yukon ym 1900.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Yukon