open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Omid Alishah

bawd
Chwaraewr pêl-droed Irani yw **Omid Alishah** (ganwyd 10 Ionawr 1992). Mae'n chwarae i glwb Persepolis yn Iran.

## Clwb 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pêl-droedwyr
Bamboo Airways

Mae **Bambo Airways** yn gwmni hedfan yn Fietnam. Bydd y cwmni hedfan yn dechrau hedfan ym mis Hydref 2018. Ar y dechrau, bydd y cwmni hedfan yn defnyddio awyrennau prydlesu gan Airbus.

Llofnododd y cwmni gytundeb gydag Airbus ar gyfer 24 Airbus A321neo. Ar 26 Mehefin 2018, llofnododd y cwmni gytundeb gyda Boeing ar gyfer 20 Boeing 787 Dreamliner. Bydd yr awyren yn cael ei chyflwyno yn 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Fietnam
Categori:Cwmnïau hedfan
Categori:Economi Fietnam
Anna Maria Bennett

Roedd **Anna Maria Bennett** (tua 1750 - 12 Chwefror 1808) yn nofelydd o Loegr. Mae rhai ffynonellau yn rhoi ei henw fel **Agnes Maria Bennett**.

Ei gwaith mwyaf adnabyddus yw'r nofel epistolari *Agnes de-Courci* (1789).

## Teulu 
Mae'n debyg y cafodd Anna ei geni ym Merthyr Tudful, Sir Forgannwg, Cymru, yn ferch i David Evans, a ddisgrifir yn amrywiol fel swyddog tollau neu groser. Bu'n briod am gyfnod byr â'r swyddog tollau Thomas Bennett, ond tra'n gweithio mewn siop siandler ar ôl symud i Lundain, cwrddodd â'r Is-Lyngesydd Thomas Pye. Daeth yn ofalwr y ty ac yn feistres iddo yn Tooting, Surrey. Roedd gan y cwpl o leiaf ddau o blant anghyfreithlon gyda'i gilydd, Thomas Pye Bennett a Harriet Pye Bennett. Daeth yr olaf yn actores enwog o dan yr enw Harriet Pye Esten (tua 1765-1865), gyda'i mam yn helpu i lansio ei gyrfa.

## Gweithiau 
* *Anna: or Memoirs of a Welch Heiress*, 1785
* *Juvenile Indiscretions*, 1786
* *Agnes de-Courci: a Domestic Tale*, 1789
* *Ellen, Countess of Castle Howel*, 1794
* *The Beggar Girl and he Benefactors*, 1797
* *De Valcourt*, 1800
* *Vicissitudes Abroad*, 1806

## Cyfeiriadau 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Ian Johnstone, Author Biography
* Online version of *Agnes De-Courci*

Categori:Genedigaethau'r 1750au
Categori:Marwolaethau 1808
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr o Loegr
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Iwan Griffiths

**Iwan Griffiths** (ganwyd 4 Rhagfyr 1985) yw drymiwr y band roc Cymraeg The Automatic. Mae Iwan yn dod yn wreiddiol o'r Bont-faen yng Nghymru, ac yn byw yng Nghaerdydd ar hyn o bryd. Mae ganddo radd yn y gyfraith o Brifysgol Caerdydd.

## Gyrfa gerddorol 
Ynghyd â Rob a Frost, cyd-aelodau'r band, roedd yn aelod gwreiddiol y band pan oeddent yn cael eu hadnabod fel White Rabbit, gan newid yr enw yn ddiweddarach i The Automatic, syniad Iwan, a recriwtio Alex Pennie, chwaraewr synth, a'r gitarydd Paul Mullen yn ddiweddarach.

Mae Iwan yn hoff o'r gyfres deledu LOST, a chyfres ffilmiau Star Wars. Ar 15 Awst 2008, cafodd Iwan ei gyfweld ar Starwars.com yn sôn am ei gariad tuag at y  drioleg wreiddiol (Star Wars, Empire Strikes Back and Return of the Jedi) ac am ei hoffter o gêm Lego Star Wars.

### Cyfarpar 
**Byw**

* DW Drum Kits

**Stiwdio** (Yn ystod recordiad o Not Accepted Anywhere)

* Premier drums

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Drymwyr roc o Gymru
Gwarchodfa Natur Cors Teifi

Mae **Gwarchodfa natur Cors Teifi** un o warchodfeydd yr Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gorllewin a De-orllewin Gymru yn Sir Benfro ac yn cynnwys y Ganolfan Bywyd Gwyllt Cymru. Maint y warchodfa yw 264 erw.
bawd|chwith|250px|Afon Teifi

Saif y warchodfa ar hen gwrs Afon Teifi. Erbyn hyn mae Afon Piliau’n llifo trwodd.  Mae gwrychoedd, dolydd a choetir gyda phyllau. Mae llwybr trwy ganol y safle, yn dilyn cwrs hen reilffordd rhwng Hendy Gwyn ac Aberteifi, a gaewyd ym 1962. Mae’r afon yn gorlifo gyda’r gaeaf ac yn denu Meilart, Corhwyaden, Chwiwell, Rhegen y dŵr, Gïach, Cornchwiglen, Gylfinir a Hebog tramor. Mae Telor y Cyrs, Telor yr hesg, Telor Cetti, Hwyaden yr eithin, Llwydfron a Iâr ddŵr yn bridio yma hefyd. Gwelir y canlynol hefyd: Dwrgi, Carw Sika, Carw coch, Chwistlen dŵr, Minc, gwiber a Neidr y glaswellt.

Mae Ychen yr afon yn pori’r warchodfa o dro i dro.

Mae’r warchodfa yn rhan o un fwy, sef Gwarchodfa Natur Genedlaethol Coedmor.

## Oriel

File:CorsTeifi01LB.jpg|Y ganolfan a chaffi
File:CorsTeifi03LB.jpg|Llinos werdd
File:CorsTeifi04LB.jpg|Corhwyaden
File:CorsTeifi05LB.jpg|Rhostog Gynffonfrith
File:CorsTeifi06LB.jpg|Robin goch

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Tudalen y warchodfa  ar wefan yr Ymddiriodolaeth
* Tudalen y Ganolfan Bywyd gwyllt Cymreig ar wefan yr Ymddiriodolaeth

Categori:Corsydd Sir Benfro
Cors Teifi
Drew Henry

Mae **Drew Henry** (ganwyd 24 Tachwedd 1968) yn chwaraewr snwcer proffesiynol o'r Alban, a dreuliodd bum tymor o'i yrfa yn y 32 uchaf o'r safleoedd, gan gyrraedd # 18. Fe'i ganwyd yn Cambuslang, De Swydd Lanark, yr Alban.

## Gyrfa 
Trodd Henry'n broffesiynol ym 1991. Cymhwysodd am y tro cyntaf am Bencampwriaeth Snwcer y Byd ym 1994, gan golli o 10-9 yn y rownd gyntaf i John Parrott. Yn 1996 cyrhaeddodd Henry rownd gyntaf y twrnament unwaith eto, gan golli i Darren Morgan, gan gyrraedd rownd y cwarteri olaf ym Mhencampwriaeth Agored Cymru, am y tro cyntaf.

Cyrhaeddodd ail rownd Pencampwriaethau'r Byd ddwywaith, yn 2000 a 2003, gan guro Mark King yn y rownd gyntaf ar y ddau achlysur; daeth yr ail fuddugoliaeth yng nghystadleuaeth Pencampwriaeth y Byd, a gafodd ei dyfarnu am y tro cyntaf gan fenyw, Michaela Tabb.

Mae wedi cyrraedd rowndiau cyn-derfynol mewn tair pencampwriaeth o bwys, y mwyaf ohonynt ym Mhencampwriaeth y DU 2002, lle y trechodd Ronnie O'Sullivan o 9-6 yn y rowndiau cwarteri-olaf. Gwnaeth ei ymddangosiad yn y rownd gyn-derfynol am y tro cyntaf y flwyddyn cynt ym Mhencampwriaeth Agored Tseina, perfformiad a welodd ei safle yn y byd yn cynyddu i'w safle uchaf o # 18.

Gadawodd Henry y daith broffesiynol ar ôl colli o 5-1 i Ian McCulloch yn rownd gyntaf Pencampwriaeth Agored Cymru 2008.

## Enillion Twrnamentau 
### Enillion Di-Radd: (1) 
* WPBSA Minor Tour, Event 6 - 1995

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Chwaraewyr snwcer o'r Alban
Mark Burns

Roedd **Mark Burns** (30 Mawrth 1936 – 8 Mai 2007) yn actor ffilm a theledu o Loegr.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Burns yn Bromsgrove, Swydd Gaerwrangon ac fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Ampleforth, Gogledd Swydd Efrog. Yn wreiddiol, roedd yn bwriadu mynd i mewn i'r offeiriadaeth, ond ar ôl comisiwn gwasanaeth-byr gyda'r 15fed / 19eg, King's Royal Hussars (1955-57), lle'r oedd yn gwasanaethu yn Malaya a Gogledd Iwerddon, daeth yn actor. Dechreuodd ei yrfa yn 1960 gyda'r ffilm *Tunes of Glory* ac yna'r cyfresi teledu *Lorna Doone* (1963) a *Rupert of Hentzau* (1964). Un o'i rhannau mwyaf amlwg oedd y brif rhan gwrywaidd yn y ffilm ddirgel 1966 *Death Is a Woman*. Ymddangosodd Burns hefyd yn y bennod "The Scales of Justice" o*The Saint*, a pennod "It's Your Funeral" o ''The Prisoner' *fel cynorthwyydd Rhif Dau.

Chwaraeodd rhan William Morris yn *The Charge of the Light Brigade* (1968), Bernie yn *A Day at the Beach* (1970), y pianydd Alfred in *Death in Venice* (1971) a Hans von Bülow yn *Ludwig *(1972). Chwaraeodd Mark Burns ei rôl fawr gyntaf yn *House of the Living Dead* gan *Ray Austin* ym 1974 ac enillodd y wobr am yr actor gorau ym 1974 yng Ngŵyl Ffilmiau Sitges. Ym 1975, ynghyd â Lynne Frederick, cymerodd ran yn *A Long Return* gan *Pedro Lazaga*. Ymddangosodd hefyd yn *Count Dracula* (1977) a *The Bitch'' (1979). Arafodd ei waith yn yr 1980au a'r 1990au, gan ymddangos yn y ffilm *Stardust* (2007) am y tro olaf. Bu farw o ganser yr ysgyfaint.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Ffinlandia

bawd|Finlandia première édition
Mae ***Ffinlandia***, Op. 26, yn gerdd dôn gan y cyfansoddwr o'r Ffindir, Jean Sibelius. Cafodd ei gyfansoddi yn wreiddiol ym 1899 a'i diwygio ym 1900. Cafodd y darn ei chyfansoddi ar gyfer Dathliadau'r Wasg, 1899, protest cudd yn erbyn sensoriaeth gynyddol Ymerodraeth Rwsia. Ffinlandia oedd yr olaf o saith darn i'w perfformio fel cyfeiliant i dablo yn darlunio penodau o hanes y Ffindir. Roedd y perfformiad cyntaf ar 2 Gorffennaf 1900 yn Helsinki gan Gymdeithas Ffilharmonig Helsinki dan arweiniad Robert Kajanus. Fel arfer bydd perfformiad yn cymryd rhwng 7½ a 9 munud.

Er mwyn osgoi sensoriaeth Rwsia, roedd *Ffinlandia* yn cael ei berfformio o dan enwau eraill mewn gwahanol gyngherddau. Ymysg y ffug deitlau niferus defnyddiwyd i berfformio'r darn bu *Teimladau Hapus yn neffroad y Gwanwyn yn y Ffindir* ac *Ymdeithgan Gorawl Sgandinafaidd.*

Mae'r rhan fwyaf o'r darn yn llawn cerddoriaeth fywiog a chythryblus, i greu naws brwydr genedlaethol pobl y Ffindir. Tua diwedd y darn mae'r gerddorfa yn tawelu i gyflwyno, melodi araul *Emyn Ffinlandia*. Er ei fod yn cael ei ddisgrifio'n anghywir fel alaw werin draddodiadol, mae'r Emyn yn gyfansoddiad gwreiddiol gan Sibelius ei hun.

Er ei fod yn wreiddiol wedi ei gyfansoddi ar gyfer cerddorfa, ym 1900 trefnodd Sibelius y gwaith ar gyfer unawd piano.

Ail-weithiodd Sibelius *Emyn Ffinlandia* fel darn i sefyll ar ei ben ei hun. Yr emyn hwn, gyda'r geiriau a ysgrifennwyd ym 1941 gan Veikko Antero Koskenniemi, yw un o ganeuon cenedlaethol pwysicaf y Ffindir.

Yn y Gymraeg defnyddir yr emyn dôn *Ffinlandia* fel cyfeiliant i emyn gwladgarol Lewis Valentine ''Gweddi Dros Gymru (Dros Gymru'n Gwlad)*. Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer yr emyn Saesneg *Be Still, My Soul*, ar emyn Eidaleg *Veglia al mattino''. Fe'i defnyddiwyd hefyd fel anthem genedlaethol y wladwriaeth Affricanaidd fyrhoedlog Biafra.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Emynau
Categori:Cerddoriaeth glasurol
Categori:Cerddoriaeth y Ffindir
Categori:Cerddoriaeth yr 20fed ganrif
Diana Montague

Mae **Diana Montague** (a anwyd ar 8 Ebrill 1953) yn mezzo-soprano Prydeinig sy'n adnabyddus am ei pherfformiadau mewn opera ac fel cantores cyngerdd.

## Bywgraffiad 
Fe'i ganwyd yn Winchester ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Testwood, Ysgol Gelf Winchester a Choleg Cerdd Brenhinol y Gogledd. Fe berfformiodd am y tro cyntaf fely Zerlina yn Don Giovanni gyda'r Glyndebourne Touring Opera ym 1977 ac aeth ymlaen i ganu rolau mezzo-soprano blaenllaw mewn tai opera ledled Ewrop yn ogystal ag yn yr Unol Daleithiau. Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf gyda'r Opera Metropolitan fel Annio yn La Clemenza di Tito ar 22 Ionawr 1987 ac fe ymddangosodd yn ddiweddarach gyda'r cwmni fel Sesto yn La clemenza di Tito (1987), Dorabella yn Così fan tutte (1988), Cherubino in Le nozze di Figaro ( 1988), Nicklausse yn Les contes d'Hoffmann (1989) ac yn 2016 dychwelodd ar ôl absenoldeb o 27 mlynedd i ganu Gertrude yn Roméo et Juliette. Yn 2013, canodd yn Opera Holland Park fel Carmela yn I gioielli della Madonna gan Wolf-Ferrari.

Mae Montague yn briod â'r tenor Prydeining, David Rendall.

## Recordiau 
Mae Montague yn ymddangos mewn nifer o recordiau operau hir, yn cynnwys rhai prin megis ''Rosmonda d'Inghilterra*, *Zoraida di Granata*, ac *Il crociato in Egitto*, y cyfan i Opera Rara. Mae ei recordiau opera eraill yn cynnwys:

* *Le Comte Ory* – Count Ory: John Aler; tenor, Isolier: Diana Montague, mezzo-soprano; Countess Adèle: Sumi Jo, soprano; Dame Ragonde: Raquel Pierotti, mezzo-soprano; Alice: Maryse Castets, soprano; Orchestra and Chorus of the Opéra de Lyon conducted by Sir John Eliot Gardiner. Label: Philips
* *Iphigénie en Tauride'' – Iphigenie: Diana Montague, mezzo-soprano; Oreste: Thomas Allen, baritone; Pylade: John Aler, tenor; Monteverdi Choir; Orchestras of the Opéra de Lyon conducted by Sir John Eliot Gardiner. Label: Philips

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Diana Montague  - Peter Moores Foundation
* Artist's biography  - Intermusica Artists' Management

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cantorion opera
Categori:Pobl o Gaerwynt
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Doug Phillips

Roedd **Douglas Versailles Phillips** (28 Mehefin 1919 – 28 Ebrill 2000) yn chwaraewr pêl-droed rygbi'r gynghrair o Gymru a phêl-droed proffesiynol yn y 1940au a'r 1950au. Chwaraeodd rygbi'r gynghrair cynrychioliadol ar gyfer Morgannwg (dwywaith), ac ar lefel clwb ar gyfer Clwb Rygbi Abertawe. Wedi newid codau i rygbi'r gynghrair, chwaraeodd rygbi ar lefel cynrychioliadol i Brydain Fawr a Chymru; ac ar lefel clwb i Oldham, a Belle Vue Rangers, yn yr ail reng.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Phillips yng Nghastell-nedd, Cymru ar y diwrnod y llofnodwyd Cytundeb Versailles ac o ganlyniad rhoddwyd yr enw canol Versailles iddo. Fel bachgen ysgol bu'n chwarae rygbi'r undeb i Ysgol y Bechgyn Castell-nedd ac roedd yn chwarae ar gyfer tîm cyntaf Clwb Rygbi Abertawe pan oedd yn 18 oed yn unig. Gwnaeth ddau ymddangosiad ar gyfer Morgannwg yn dilyn hyn yn ogystal â dau dreial ar gyfer tim cenedlaethol Cymru cyn i'r Ail Ryfel Byd ymyrryd pan ymunodd Phillips â'r fyddin. Yn ystod y rhyfel chwaraeodd Phillips i'r XV Gwasanaethau Cyfunol ac fe ymddangosodd mewn gêm rygbi'r undeb yn Stadiwm Odsal, Bradford ym mis Ebrill 1944 yn erbyn y XV rygbi cynghrair y Gwasanaethau Cyfunol. Sgoriodd Phillips gais agoriadol y gêm er mai XV y gynghrair enillodd o 15-10. Yn wrthwynebwyr i Phillips yn gynghrair rygbi XV oedd tri chwaraewr a fyddai'n gyd-deithwyr iddo wedyn yn Awstralia a Seland Newydd; Ernest Ward, Ike Owens, a Trevor Foster. Daeth perfformiad Phillips yn y gêm hon i sylw clybiau rygbi niferus y gynghrair ac ymunodd ag Oldham tua diwedd 1944.

## Gyrfa gyda rygbi'r gyngrair 
### Gyrfa clwb 
Chwaraeodd Phillips am y tro cyntaf i Oldham, ar 17 Chwefror 1945 mewn buddugoliaeth o 16-0 dros Batley. Roedd ei wasanaeth gyda'r fyddin wedi atal Phillips o chwarae'n rheolaidd ac erbyn diwedd tymor 1945-46, roedd wedi chwarae wyth gwaith yn unig i Oldham ond roedd wedi gwneud digon i gael ei alw i chwarae i Gymru a Phrydain Fawr.

Ar ol iddo ddychwelyd o Awstralia a Seland Newydd ym mis Medi 1946, chwaraeodd Phillips 10 gem arall  i Oldham cyn iddo drosglwyddo i Belle Vue Rangers ym mis Ionawr 1947 am ffi drosglwyddo o £ 1,000.

Gan barhau gyda Belle Vue Rangers tan 1953, gwnaeth Phillips 253 o ymddangosiadau i'r tîm gan sgorio 28 o geisiadau. Gwnaeth un ymddangosiad yn rownd derfynol Cwpan Sir Gaerhirfryn pan gollodd Rangers 7-10 yn erbyn Wigan yn rownd derfynol 1947-48 yn Stadiwm Wilderspool, Warrington ar 1 Tachwedd 1947.

Ymddeolodd o rygbi'r gynghrair ym mis Ebrill 1953 gan ddychwelyd i Gastell-nedd.

### Gyrfa ryngwladol 
Cafodd Phillips ei ddewis i chwarae i Gymru am y tro cyntaf ym 1945 ac aeth ymlaen i ennill 10 cap rhwng 1945 a 1951 gan sgorio cais mewn gêm yn erbyn Lloegr yn 1949. Cafodd Phillips ei ddewis hefyd i chwarae i Brydain Fawr ac roedd yn aelod o'r timau teithiol yn 1946, a 1950 i Awstralia a Seland Newydd gan ennill pedwar cap (tri yn 1946, un yn 1950) yn erbyn Awstralia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2000
Ieuan Gwynedd Jones

Hanesydd o Gymru oedd yr Athro Emeritws **Ieuan Gwynedd Jones** (7 Gorffennaf 1920 – 29 Mehefin 2018) 

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr yn fab i löwr. Roedd ei fam yn hanu o Wynedd gan roi ei enw canol iddo a roedd ganddo un brawd, Simeon. Mynychodd Ysgol Ramadeg Pen-y-bont ar Ogwr ac er ei fod yn fachgen disglair, roedd rhaid iddo adael yr ysgol yn 14 oed i ennill cyflog. Bu'n forwr am flynyddoedd cyn i'w iechyd dorri a gweithiodd hefyd fel dyn signal ar y rheilffordd ym Mhontardawe.

Ar ôl Yr Ail Ryfel Byd ail-gydiodd yn ei addysg a chafodd radd cyntaf mewn Saesneg ym Mhrifysgol Abertawe yna MA a chymrodoriaeth ymchwil yn Peterhouse, Caergrawnt.

## Gyrfa
Cafodd swydd yn Adran Hanes Prifysgol Cymru Abertawe, gan weithio gyda rhai o haneswyr pwysig eraill yn cynnwys Glanmor Williams, K.O. Morgan, Gwyn Alf Williams, John Davies a Ralph Griffiths.

Ar ddiwedd yn 1960au fe'i benodwyd i Gadair Syr John Williams fel Athro Hanes Cymru ym Mhrifysgol Aberystwyth. Cafodd ei urddo'n Gymrawd Prifysgol Aber yn Ngorffennaf 2010.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Maisie, oedd yn enedigol o Gwm Tawe. Roedd ganddynt un mab, Alun. Treuliodd rhan fwyaf o'i fywyd yn Aberystwyth. Bu farw yn Ysbyty Bronglais ar ddydd Gwener 29 Mehefin 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Ethnogenesis

Y broses o ffurfio grŵp ethnig neu genedl, ei chyfnod genedigol, yw **ethnogenesis**. Mae'n anodd olrhain pobloedd hynafol i'w tarddiad, ac yn aml mae gan grwpiau ethnig fytholeg eu hunain ynghylch eu gwreiddiau. Gall hanesyddion ac anthropolegwyr ddibynnu rhywfaint ar hanes traddodiadol a chwedloniaeth led-hanesyddol wrth geisio llunio cofnod ffeithiol o ethnogenesis.

Categori:Ethnoleg
Bob Evans (rygbi'r undeb)

Roedd **Bob Evans** (16 Chwefror 1921 – 14 Ebrill 2003) yn faswr gydag undeb rygbi Cymru a chwaraeodd rygbi i glwb Gasnewydd a rygbi sirol i Sir Fynwy. Chwaraeodd mewn deg gem rhyngwladol i Gymru, a chafodd ei ddewis ar gyfer y Llewod Prydeinig gan chwarae ym mhob un o'r chwe gem ar y daith i Awstralia a Seland Newydd yn 1950.

Roedd Evans yn daclwr blaengar, ond gwelwyd ei sgil yn ei leoliad amddiffynnol deallus. Byddai'n aml yn eistedd y tu ôl i'r tri chwaraewr canol cae i sicrhau, pe bai symudiadau wrth iddynt fynd heibio yn torri i lawr, na allai'r gwrthwynebwyr gwrthweithio. Roedd yn arbenigo mewn diddymu chwarae'r maswyr  a byddai'n aml yn amharu ar driawdau canol-cae'r gwrthwynebwyr gan achosi iddynt wneud camgymeriadau yn eu chwarae heb hyd yn oed weithio'n agos gyda hwy.

## Gyrfa rygbi 
Enillodd Evans gap ysgolion uwchradd Cymraeg tra'n Ysgol Uwchradd Rhymni, ac ar ôl gadael yr ysgol ymunodd â Heddlu Sir Fynwy. Ym 1943, ymunodd â'r Llu Awyr Brenhinol a chwaraeodd rygbi ar gyfer nifer o dimau unedau. Yn dilyn hynny, ymunodd â'r heddlu a chafodd ei ethol yn gapten o'r clwb rygbi lleol yn Rhymni. Fe'i gwahoddwyd i chwarae i Gasnewydd yn erbyn Abertawe yn 1945 mewn gêm yn St Helens, ac ymunodd â'r 'black and ambers' y tymor hwnnw.

Ar 22 Mawrth 1947, dewiswyd Evans i i chwarae i Gymru yn erbyn Ffrainc yn Stade Colombes. Roedd Evans yn eilydd hwyr, gan ddisodli Ossie Williams a gafodd ei anafu, a chynrychiolodd Cymru ar ddeg achlysur, gan sgorio ei unig gais yn ystod ei ail gêm, yn erbyn Iwerddon.

## Gemau rhyngwladol a chwareuwyd 
**Cymru**

* link=|alt=|border|23x23px 1950, 1951
* link=|alt=|border|23x23px 1947, 1950, 1951
* link=|alt=|border|23x23px  1947, 1950, 1951
* link=|alt=|border|23x23px 1950, 1951

## Bywgraffiad 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Heddweision o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Aberystwyth (emyn-dôn)

Mae ***Aberystwyth*** yn un o emyn-donau mwyaf poblogaidd Cymru. Fe'i cyfansoddwyd gan Dr Joseph Parry ym 1876.

## Hanes 
Cyfansoddwyd y dôn gan Joseph Parry ym 1876 ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf 1879 yn llyfr Edward Stephen *Ail Lyfr Tonau ac Emynau* . Roedd Parry, ar y pryd, yn athro cyntaf, a phennaeth yr adran gerdd ym Mhrifysgol Cymru, a oedd newydd ei sefydlu yn Aberystwyth, (Prifysgol Aberystwyth bellach). Roedd hefyd yn gwasanaethu fel organydd Capel yr Annibynwyr Saesneg yn Stryd Portland, Aberystwyth. Perfformiwyd y dôn am y tro cyntaf ar organ y capel gan Parry ei hun ym 1879.

## Defnydd 
Yn y Gymraeg defnyddi'r dôn, fel arfer yn gyfeiliant i'r emyn Iesu, cyfaill f'enaid cu:

Sef Cyfieithiad o emyn Charles Wesley Jesus, Lover of My Soul.

ac emyn Morgan Rhys

Ym 1897 cyfansoddodd Enoch Sontonga yr emyn Xhosa Nkosi Sikelel' iAfrika (Arglwydd a'ch Bendithio Affrica), a'i osod i Aberystwyth. Daeth y gân yn anthem i'r achos ryddid pan-Affricanaidd. Ond erbyn iddi ddod yn anthem genedlaethol Tansanïa a Sambia, ac, ers 1994, yn rhan o anthem genedlaethol De Affrica; dim ond adlais gwan o dôn gwreiddiol Parry oedd ar ôl.

## Oriel 

Delwedd:Dr Joseph Parry (Pencerdd America, 1841-1903) NLW3364255.jpg|Dr Joseph Parry
Delwedd:Capel Anibynnwyr Saesneg Aberystwyth-2.jpg|Capel yr Annibynwyr Saesneg
Delwedd:Plac-Aberystwyth-Joseph-Parry.jpg|Plac i nodi perfformiad cyntaf yr emyn-dôn Aberystwyth ar organ gyn gapel gynulleidfaol Saesneg tref Aberystwyth

## Cyfeiriadau 
Categori:Emyn-donau Cymreig
Categori:Aberystwyth
Categori:Joseph Parry
Ernie George

Chwaraewr rygbi'r undeb i dim cenedlaethol Cymru oedd **Ernest "Ernie" Edward George** (1871 – 28 Tachwedd 1952). Chwaraeodd dros nifer o glybiau yn ystod ei yrfa, ond mae'n cael ei gysylltu'n bennaf a Phontypridd a Chaerdydd. Cafodd dri chap dros Gymru rhwng 1895 a 1896.

## Gyrfa rygbi 
Dechreuodd George, a oedd yn saer maen o ran ei alwedigaeth, ei yrfa rygbi gyda chlwb Llanilltud Fawr, ond aeth oddi yno i chwarae i Bontypridd. Yn ystod ei gyfnod gyda Phontypridd y cafodd ei ddewis gyntaf i chwarae dros dim cenedlaethol Gymru. Chwaraeodd yn y pac yn y gem yn erbyn yr Alban fel rhan o Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1895. Roedd George yn un o ddau flaenwr oedd yn chwarae dros Gymru am y tro cyntaf yn y gem honno; Tom Pook o Gasnewydd oedd y llall. Bu'n gem agos a orffennodd gyda Chymru yn colli o 4-5, ac yn wynebu gem olaf yn erbyn Iwerddon i benderfynu pa un ohonynt fyddai'n cael y llwy bren. Cafodd George ei ddewis eto ar gyfer y gem yn erbyn Iwerddon ym Mharc yr Arfau. Roedd honno'n gem agos hefyd, gyda Chymru yn ennill am iddyn nhw lwyddo i drosi eu hunig gais. Chwaraeodd George un gem ryngwladol arall, sef gem agoriadol Pencampwriaeth 1896 oddi cartref yn erbyn Lloegr. Cafodd Cymru grasfa, gyda Lloegr yn sgorio saith cais a Chymru'n methu a chroesi'r llinell o gwbl. Canlyniad hynny oedd newid chwech o'r wyth blaenwr ar gyfer y gem nesaf. Roedd George ymhlith y chwech, ac felly y daeth ei yrfa ryngwladol i ben. 

### Gemau rhyngwladol a chwaraewyd 
*  1896
*  1895
*  1895

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Masnachfraint Cymru a'r Gororau

Mae Masnachfraint '''Cymru a'r Gororau''' yn fasnachfraint rheilffordd ar gyfer gwasanaethau i deithwyr yng Nghymru ac rhwng Cymru a Lloegr.

## Hanes 
### Cymru a'r Gororau (Wales & Borders) 
Ym mis Mawrth 2000 cyhoeddodd yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol Cysgodol gynllun i greu masnachfraint ar wahân i Gymru a'r Gororau. Ym mis Hydref 2001 ail-drefnwyd masnachfreintiau y Valley Lines a Wales & West fel Wales & Borders a Wessex Trains, gyda'r cwmni blaenorol yn cymryd y cyfrifoldeb am rhan fwyaf o'r gwasanaethau yng Nghymru gan gynnwys gwasanaethau'r Cambrian oddi wrth Central trains. Gweithredwyd yr holl fasnachfreintiau gan National Express.

Ym mis Medi 2003 trosglwyddwyd y gwasanaethau canlynol i Wales & Borders: Birmingham New Street, Crewe a Piccadilly Manceinion i Landudno a Chaergybi, yn ogystal a'r rhai rhwng Bidston a Wrecsam Canolog a Llandudno a Blaenau Ffestiniog, a weithredwyd gan First North Western.

### Trenau Arriva Cymru 
Ym mis Hydref 2002 lluniwyd rhestr fer o Arriva, Connex/GB Railways, National Express a Serco-Abellio a'u gwahodd i gynnig am y fasnachfraint nesaf. Yn Rhagfyr 2003 cychwynnodd Arriva ar gontract 15 mlynedd i weithredu'r fasnachfraint tan 2018, yn masnachu fel Trenau Arriva Cymru.

### Trafnidiaeth Cymru 
Ym mis Hydref 2016 lluniwyd rhestr fer o gwmnïau i gynnig am y fasnachfraint nesaf, sef Abellio, Arriva, Keolis / Amey (menter ar y cyd) a Chorfforaeth MTR. Bydd y fasnachfraint yn cael ei weithredu o dan y brand Trafnidiaeth Cymru (*Transport for Wales*). Ym mis Hydref 2017, tynnodd Arriva allan o'r broses. Yna tynnodd Abellio allan ym mis Chwefror 2018 yn dilyn cwymp ei bartner Carillion ym mis Ionawr. Ym mis Mai 2018 dyfarnwyd y contract i KeolisAmey Cymru bydd yn gweithredu o dan yr enw Trafnidiaeth Cymru am gyfnod o 15 mlynedd o 14 Hydref 2018 ymlaen mewn contract gwerth £5bn. Bydd y contract yn gwneud buddsoddiad hir-ddisgwyledig i'r rhwydwaith, gan gynnwys:

* £800m o fuddsoddiad mewn trenau
* £194m i foderneiddio 247 o orsafoedd ac adeiladu pedair gorsaf Metro
* 285 gwasanaeth ychwanegol o ddydd Llun i ddydd Gwener
* 294 gwasanaeth ychwanegol ar ddydd Sul

## Cyfeiriadau 
Categori:Masnachfreintiau rheilffyrdd yn y Deyrnas Unedig
Fitiligo

bawd|Enghraifft o fitiligo

Mae **Fitiligo** yn gyflwr hir-dymor sy'n effeithio ar y croen ac sy'n cael ei nodweddu gan ddarnau o'r croen yn colli eu pigment. Mae'r darnau o groen sy'n cael eu heffeithio yn troi'n wyn ac mae ganddyn nhw fel arfer ymylon pendant. Gall y gwallt o'r croen hefyd droi'n wyn, ac mae'n bosib iddo effeithio ar y fewn y tu fewn i'r ceg a'r trwyn hefyd. Fel arfer mae dwy ochr y corff yn cael eu heffeithio gan y cyflwr, ac i'w weld yn gyntaf ar ddarnau o groen sydd yn agored i'r haul. Mae'n fwy amlwg i'w weld pan fo'r lliw croen yn dywyll. Gall fitiligo arwain at straen seicolegol a gall rhai pobl sy'n cael eu heffeithio yn cael eu trin yn israddol.

Nid yw union achos fitiligo yn hysbys. Credir ei fod o ganlyniad i ragdueddiad genetig sy'n cael ei achosi gan ffactor amgylcheddol fel bod clefyd hunanimíwn yn digwydd. Canlyniad hyn yw dinistr celloedd pigment y croen. Mae ffadtorau risg yn cynnwys hanes o'r cyflwr yn y teulu, neu hanes o glefydau hunanimíwn eraill, fel hyperthyroidedd, clwy'r llwynog, ac anemia dinistriol. Nid yw'n heintus. Mae fitiligo yn cael ei ddosbarthu yn ddau brif fath: cylchrannol ac an-gylchrannol. Mae'r rhan fwyaf o achosion yn an-gylchrannol, sy'n golygu eu bod yn effeithio ar y ddwy ochr; ac yn yr achosion hyn, mae'r rhannau o'r croen sydd wedi'u heffeithio yn tyfu gydag amser. Mae tua 10% o achosion yn gylchrannol, sy'n golygu bod y cyflwr yn effeithio ar un ochr o'r corff yn unig; ac yn yr achosion hyn, nid yw'r ardal sydd wedi'i heffeithio yn ymestyn gydag amser. Mae diagnosis fel arfer yn cael ei gadarnhau gyda biopsi o'r meinwe.

bawd|Enghraifft o fitiligo

Nid oes triniaeth sy'n arwain at iachâd llwyr o fitiligo. I'r rhai hynny sydd a chroen lliw golau, yr unig argymhellion yw eu bod yn defnyddio eli haul a chosmetigau. Gall triniaethau eraill gynnwys hufenau steroid neu fffototherapi i dywyllu'r darnau golau. Ceir hefyd enghreifftiau o ymgeisiau i oleuo'r croen nad yw wedi'i effeithio gyda hydroquinone er mwyn rhoi cysondeb lliw. Mae nifer o opsiynau meddygol ar gael os nad yw'r mesurau uchod yn cael eu defnyddio neu eu bod yn aneffeithiol, ac mae'r canyniadau gorau fel arfer i'w gweld pan defnyddir cyfuniad o driniaethau. Gall cwnsela i ddarparu cefnogaeth emosiynol hefyd fod o gymorth.

Mae tua 1% o bobl yn cael eu heffeithio gan fitiligo. Mae gan rai poblogaethau gyfraddau mor uchel a 2–3%. Nid yw'r cyfraddau yn wahanol rhwng dynion a menywod. Mae tua hanner o'r bobl sy'n cael eu heffeithio gan y cyflwr yn dangos arwyddion cyntaf ohono cyn eu bod yn 20 oed ac mae'n datblygu cyn iddynt gyrraedd 40 oed. Mae enghreifftiau o fitiligo yn mynd yn ôl i ddyddiau'r henfyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau genetig
Pareidolia

[bawd|300px|[Mynyddfor (Eryri) a elwir hefyd yn 'Fynydd yr Eliffant', o'r gogledd.]]
de|bawd|Ffotograff lloeren o mesa yn rhanbarth Cydonia o Mawrth, sy'n aml yn cael ei alw'n "Wyneb Mawrth" ac yn cael ei gyfeirio ato fel tystiolaeth o breswyliad allfydol. Mae lluniau cydraniad uchel mwy diweddar o nifer o safbwyntiau gwahanol wedi dangos bod y 'wyneb' mewn gwirionedd wedi'i ffurfio'n naturiol o garreg.
[bawd|[Salem (y llun)|*Salem*, darluniad gan Sydney Curnow Vosper, y diafol yn y clogyn a'r ellyll yn sipio drwy'r ffenestr yw'r enghreifftiau mwyaf amlwg o pareidolia Cymreig]]

Mae **pareidolia** () yn ffenomen seicolegol ble mae'r meddwl yn ymateb i stimulus, delwedd neu sain fel arfer, trwy ganfod patrwm cyfarwydd er nad yw'n bodoli mewn gwirionedd. 

Enghreifftiau cyffredin yw delweddau ymddangosiadol o anifeiliaid, wynebau, neu wrthrychau mewn ffurfiannau cwmwl, y Dyn yn y Lleuad, tybiedig, Hen Wr y Lleuad, Cwningen y Lleuad, negeseuon cudd o fewn i gerddoriaeth sydd wedi'i recordio ac yn cael ei chwarae am yn ôl neu a gyflymder cynt neu arafach nag arfer, a chlywed lleisiau mewn synau annisgwyl fel sŵn tymherwr neu ffan.

## Etymoleg 
Mae'r gair yn tarddu o'r geiriau Groeg '''' (παρά, "ger, wrth ymyl, yn lle [rhywbeth]"&nbsp;— sy'n golygu rhywbeth gwallus neu anghywir yn yr achos hwn - a'r enw  (εἴδωλον "delwedd, ffurf, siâp"&nbsp;— bachigol *eidos*).

## Ffenomena perthnasol 
Mae amryw o hen arferion darogan Ewropeaidd yn cynnwys elfennau o ddehongli cysgodion sy'n cael eu taflu gan wrthrychau. Er enghraifft, mewn molybdomanaeth, mae siâp yn cael ei greu ar hap trwy arllwys tin toddedig i ddŵr oer a'i ddehongli ar sail y cysgod mae'n ei daflu mewn golau cannwyll.

Mae [//en.wikipedia.org/wiki/Shadow_person person cysgod] (hefyd yn cael ei adnabod fel ffigwr cysgod, bod cysgodol neu fas du)  yn aml yn cael ei weld fel pareidolia. Mae darn o gysgod yn cael ei weld fel ffigwr byw, yn arbennig os ydynt wedi'u dehongli gan gredwyr yn y [//en.wikipedia.org/wiki/Paranormal goruwchnaturiol] fel presenoldeb ysbryd neu endid arall.

Pareidolia yw'r hyn sydd, yn ôl rhai amheuwyr, yn achosi i bobl gredu eu bod wedi gweld [//en.wikipedia.org/wiki/Ghost%23Scientific_view ysbrydion].

## Cyfeiriadau
Categori:Canfyddiad
Categori:Gwybyddiaeth
Categori:Seicoleg
Categori:Tuedd
Ghil'ad Zuckermann

Ieithydd yw '''Ghil'ad Zuckermann'* (ganwyd 1 Mehefin 1971 yn Tel Aviv, Israel) (D.Phil., Prifysgol Rhydychen; Ph.D., Prifysgol Caergrawnt) athro ieithyddiaeth ym Prifysgol Adelaide, Awstralia,
 ysgrifennwr ac amlieithydd.

## Llyfryddiaeth 
*  
*  (*Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'') (ISBN 9781403938695)
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 

## Ffilmiau 
* Fry's Planet Word, Stephen Fry
* SBS: Living Black: S18 Ep9 - Linguicide
* Babbel: Why Revive A Dead Language? - Interview with Prof. Ghil'ad Zuckermann
* *Language Revival: Securing the Future of Endangered Languages*, edX MOOC

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Ghil'ad Zuckermann, D.Phil. (Oxon.)
* University Staff Directory: Professor Ghil'ad Zuckermann 
* Ghil'ad Zuckermann, Academia 
* Jewish Language Research Website: Ghil'ad Zuckermann 
* Professor Ghil'ad Zuckermann's website
* Australian of the Day: Ghil'ad Zuckermann
* Voices of the land, Anna Goldsworthy, The Monthly, September 2014.
* BBC World Service: Reawakening Language

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Huw, Rhydychen
Categori:Ieithyddion
Categori:Genedigaethau 1971
Georges Bernanos

Llenor o Ffrainc oedd **Louis Émile Clément Georges Bernanos** (20 Chwefror 1888 – 5 Gorffennaf 1948).

Fe'i ganed ym Mharis, yn fab i deulu o grefftwyr. Roedd yn filwr yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Sous le soleil de Satan* (1926)
** Un crime* (1935)
*''Journal d'un curé de campagne'' (1936; Grand Prix du roman de l'Académie française)
**Nouvelle histoire de Mouchette* (1937)
**Monsieur Ouine* (1943)

### Drama
**Dialogues des Carmélites* (1949)

### Eraill
**La Grande Peur des bien-pensants* (1931)
**Les Grands Cimetières sous la lune* (1938)
**Lettre aux Anglais* (1942)
**La France contre les robots* (1944)

Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Nofelwyr o Ffrainc
Ethan Ampadu

Mae **Ethan Kwame Colm Raymond Ampadu** (ganed 14 Medi 2000) yn chwaraewr pêl-droed rhyngwladol dros Gymru. Mae'n chwarae gan amlaf mewn safle canol cae amddiffynnol, ond gall hefyd chwarae fel amddiffynnwr canol.

Mae'n fab i'r cyn-chwaraewr pêl-droed proffesiynol Kwame Ampadu. Chwaraeodd ei gem gyntaf dros Gymru ym mis Tachwedd 2017.

## Gyrfa glwb 
### Dinas Caerwysg 
Yn enedigol o Gaerwysg, Dyfnaint, roedd Ampadu yn perthyn i academi ieuenctid Dinas Caerwysg. Ar 9 Awst 2016, pan oedd yn 15 blwydd 10 mis a 26 diwrnod, chwaraeodd gyntaf yn rownd agoriadol cystadleuaeth Cwpan Cynghrair Lloegr yn erbyn Brentford ym  Mharc St James, gan chwarae 120 munud llawn yn y fuddugoliaeth o 1–0. Cafodd ei enwi'n seren y gem, ac ef oedd chwaraewr ieuengaf y clwb erioed, yn torri record Cliff Bastin a oedd wedi sefyll ers 87 o flynyddoedd. Wythnos yn ddiweddarach, chwaraeodd ei gem gynghrair gyntaf, pan drechwyd Caerwysg adref o 1-0 yn erbyn Tref Crawley yng Ail Adran Cyngrair Bel-droed Lloegr.

### Chelsea 
Ar 1 Gorffennaf 2017, arwyddodd Ampadu gytundeb gyda Chelsea, clwb yn Uwch-Gynghrair Lloegr.

Ar 20 Medi, chwaraeodd Ampadu ei gem gyntaf i Chelsea mewn gem drydedd rownd yng Nghwpan Cynghrair Lloegr yn erbyn Nottingham Forest, gan ddod ymlaen ar ôl 55 munud yn lle Cesc Fàbregas. Gyda hynny, daeth Ampadu yn y cyntaf a oedd wedi'i eni yn y 2000au i chwarae i Chelsea. Yn 17 blwydd a 6 diwrnod, ef hefyd oedd yr ieuengaf i chwarae i'r clwb er dros ddegawd. Ar 12 Rhagfyr, chwaraeodd ei gem gyntaf i Chelsea yn yr Uwch-Gynghrair, pan ddaeth ymlaen fel eilydd yn erbyn Huddersfield Town ar ôl 80 munud.

## Gyrfa ryngwladol 
Mae Ampadu yn chwarae pêl-droed rhyngwladol i dim cenedlaethol Cymru. Gallai hefyd fod wedi chwarae i Loegr, Gweriniaeth Iwerddon neu Ghana.

Ar 26 Mai 2017, pan oedd yn 16 oed, cafodd Ampadu ei alw i garfan Cymru wrth iddynt baratoi ar gyfer gem ragbrofol ar gyfer Cwpan y Byd 2018, a hynny yn erbyn Serbia. Cafodd ei alw eto ar 1 Tachwedd ar gyfer gemau cyfeillgar yn erbyn Ffrainc a Panama, a chwaraeodd am y tro cyntaf ar 10 Tachwedd yn Stade de France, pan ddaeth i'r cae fel eilydd i Joe Ledley ar ôl 63 o funudau. Enillodd y Ffrancwyr o 2–0.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Cymry Du
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Gwyddelig
Categori:Pobl o Loegr o dras  Cymreig
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gymru o dras Wyddelig
Gwyn Vaughan Jones

Actor, canwr, awdur a chyfarwyddwr yw **Gwyn Vaughan Jones** (ganwyd 8 Gorffennaf 1958).

Mae'n hanu o Flaenau Ffestiniog ac aeth i'r ysgol gynradd yno ac yna Ysgol y Moelwyn.

## Gyrfa
Graddiodd o Coleg Cerdd a Drama Caerdydd a cychwynnodd weithio i Cwmni Theatr Cymru. Mae wedi bod yn gweithio'n broffesiynol ers 1980.

Yn yr 1980au cynnar bu'n aelod o'r grŵp actio, canu a chomedi *Hapnod* gyda Ann Llwyd, Cefin Roberts a Rhian Roberts. Cafodd y grŵp sawl cyfres ar S4C gan ryddhau record o'i cerddoriaeth. Bu hefyd yn yn cynhyrchiad o *Oidipos Frenin* (1980) gyda Cwmni Theatr Cymru.

Mae wedi ymddangos mewn sawl ffilm, yn cynnwys *Hedd Wyn* a *Solomon a Gaenor*. Mae wedi chwarae rhan 'Arthur' ar y gyfres *Rownd a Rownd* ers 2007. Bu hefyd yn portreadu nifer o gymeriadau mewn cyfresi a ffilmiau fel *Glan Hafren, A55, Yr Alwad,*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Oliver Knussen

Cyfansoddwr o'r Alban oedd **(Stuart) Oliver Knussen, CBE** (12 Mehefin 1952 – 8 Gorffennaf 2018).

Fe'i ganwyd yn Glasgow, yn fab i'r cerddor Stuart Knussen.

Priododd Sue Knussen o Unol Daleithiau America. Bu Oliver Knussen farw yn 66 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2018
Hwdi (nofel)

Nofel ar gyfer disgyblion blwyddyn 7-9 oed (Cyfnod Allweddol 3) gan Gareth F. Williams yw ***Hwdi***.
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar y 5ed o Awst 2013 .

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Prosiect Wici Môn
Gwedros Gawr

Cawr oedd **Gwedros Gawr** (hefyd, Gwedraws neu Gwaedros) a oedd, yn ôl chwedloniaeth, yn byw yng Nghaerwedros yng Ngheredigion. Mae Gwedros yn cael ei enwi yn llyfr yr hynafiaethydd o'r 17g Siôn Dafydd Rhys, sy'n cynnwys dros hanner cant o enwau cewri Cymru. Mae'r llyfr yn rhan o gasgliad Llawysgrifau Peniarth (Peniarth 118) yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cewri
Categori:Llên gwerin Cymru
Peter Carington, 6ed Barwn Carrington

Gwleidydd o Loegr o'r Blaid Geidwadol oedd **Peter Carington, 6ed Barwn Carrington** (6 Mehefin 1919 – 9 Gorffennaf 2018). Roedd yn Ysgrifennydd Gwladol dros Amddiffyn o 1970 i 1974, Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig o 1979 i 1982, ac Ysgrifennydd Cyffredinol NATO o 1984 i 1988.

Fe'i ganwyd yn Chelsea, Llundain, yn fab i Rupert Victor John Carington, 5ed Barwn Carrington, a'i wraig Sybil Marion Colville. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Eton ac yn Sandhurst. Gwasanaethodd yn swyddog yng Ngwarchodlu'r Grenadwyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Bu farw yn 99 oed, ar yr un diwrnod yr ymddiswyddodd Boris Johnson fel Ysgrifennydd Tramor.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Swyddogion y Fyddin Brydeinig
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol dros Amddiffyn
Categori:Ysgrifenyddion Cyffredinol NATO
Categori:Ysgrifenyddion Tramor y Deyrnas Unedig
Rhestr Awstraliaid Cymreig

Dyma restr (anghyflawn) o **Awstraliaid o dras Gymreig**

*Henry Bracy (1846 -1917) Tenor operatig, cyfarwyddwr llwyfan a chynhyrchydd operâu
*Cadel Evans (ganed 14 Chwefror 1977) Seiclwr proffesiynol 
*William Meirion Evans 1826 – 1883 golygydd cylchgrawn Cymraeg Awstralia yr Awstralydd
*Julia Gillard (ganed 29 Medi 1961) Prif Weinidog Awstralia rhwng 2010 a 2013 
*Lillie Goodisson 1859 - 1947 arloeswr ym maes iechyd gwenerol a chynllunio teulu yn Ne Cymru Newydd. 
*Y Fonesig Margaret Gordon (1880 - 1962) Cantores a dyngarwr. 
*Rolf Harris (1930 - 2023) Canwr, cyfansoddwr ac arlunydd a garcharwyd yn 2013 am ymosod yn anweddus ar ferched ifanc 
*William Morris Hughes (1862 – 1952) Prif Weinidog Awstralia o 1915 hyd 1923
*John Basson Humffray (1824 – 1891) Gwleidydd  a Siartwr 
*Morgan Bevan John (1841 – 1921) Dyn busnes 
*Margaret Jones (bu farw 1902) *Y Gymraes o Ganaan*, teithiwr ac awdur
*Timothy Jones (ganed 1962) Darlunydd, cerflunydd a darlithydd celf
*Dannii Minogue (ganed 20 Hydref 1971) cantores; chwaer Kylie, isod
*Kylie Minogue (ganed 28 Mai 1968) cantores ac actor
*Alfred Edward Morgans 1850 - 1933 Prif Weinidog Gorllewin Awstralia
*Bryn Newton-John 1914 - 1992 academydd a ieithydd; tad Olivia isod.
*Olivia Newton-John (1948-2022) Cantores bop, cyfansoddwraig ac actor
*Rhys Maengwyn Jones (1941-2001) archeolegydd ac anthropolegydd a oedd yn arbenigo yng nghyn hanes brodorion cynhenid Awstralia
*Robert Owen (Bardd y Môr) (1858-1885), athro a bardd 
*Tom Price (1852 - 1909) Prif weinidog De Awstralia
*Thomas Richards (1800 - 1877) Meddyg, newyddiadurwr, llenor

## Galeri

HenryBracyAustralia.jpg|HenryBracy
Cadel Evans Tour 2010 team presentation.jpg|Cadel Evans
Portrait of Rev. William Meirion Evans (4670715).jpg|William Meirion Evans
Margaret Thomas.jpg|Margaret Gordon
Julia Gillard at Faulconbridge (36190455175) (cropped).jpg|Julia Gillard
Lillie Goodisson.png|Lillie Goodisson
Rolf Harris.jpg|Rolf Harris
Hughes16-23.jpg|William Morris Hughes
Danniiclose.jpg|Dannii Minogue
250px-KylieMinogueIShouldBeSoLuckyVideo.jpg|Kylie Minogue
Alf Morgans (1850-1933).jpg|Alfred Edward Morgans
Olivia Newton John 2012.jpg|Olivia Newton-John
Rhys Maengwyn Jones.jpg|Rhys Maengwyn Jones
Robert Owen (Bardd y Môr).jpg|Robert Owen (Bardd y Môr)
Thomas Price (Australian politician).jpg|Tom Price


Awstraliad Cymreig
Camlas Grand Union

[dde|bawd|250px|Y gamlas yn ymyl [Long Itchington ]]
[bawd|250px|Y gamlas yn [Swydd Buckinghan ]]

Camlas sy'n cysylltu Llundain a Birmingham yw **Camlas Grand Union**. Mae’n 137 milltir o hyd ac mae 166 o lociau. Mae canghennau’n mynd i Gaerlŷr, Slough, Aylesbury, Wendover a Northampton. Crewyd y Grand Union gan uno  Camlas Grand Junction a Chamlas Regent

Mae’r gamlas yn cysylltu ag Afon Tafwys yn Brentford, ac mae dros 50 o lociau rhwng Afon Tafwys a chopa Bryniau Chiltern. Mae’r gamlas yn mynd trwy Stoke Bruerne, lle mae Amgueddfa’r Camlesi, a Braunston. Mae twneli ger Braunston a Blisworth. Mae’r gamlas yn mynd trwy Leamington Spa a Warwick ar ei ffordd i Birmingham. Mae 21 o lociau yn Hatton sydd erbyn hyn wedi cael y llysenw ‘Stairway to Heaven’. Ailadeiladwyd y lociau gyda choncrit gan 1,000 o ddynion dros gyfnod o 2 flynedd.

## Cangen Paddington a Chamlas Regent
Mae’n mynd heibio Parc Regent Sw Llundain a Camden Town cyn ymuno ag Afon Tafwys ym Masn Limehouse.

## Cangen Aylesbury
Mae’n disgyn drwy 16 o lociau i Aylesbury.

## Cangen Northampton
Mae’n mynd o Gyffordd Gayton ac yn cysylltu ag Afon Nene.

## Cangen Saltisford
Wedi'i hadnewyddu gan Ymddiriodolaeth Camlas Saltisford, mae’n gangen fer yn mynd i ganol Warwick.

## Cyfeiriadau
Grand Union
Mared Lewis

Awdures a dramodydd o Gymru yw **Mared Lewis** (ganwyd 1964) yn wreiddiol o Falltraeth, Ynys Môn ac ar hyn o bryd mae hi'n byw yn Llanddaniel Fab, Sir Fôn. Ei hoff awduron hi yw Geraint V. Jones a Jane Edwards.

Graddiodd yn y Saesneg ym Mhrifysgol Aberystwyth ac yna treuliodd gyfnod byr yn Nghaliffornia. Wedi gweithio fel athrawes Saesneg ac ym myd addysg a busnes, mae hi bellach yn gweithio ar ei liwt ei hun. Mae hi wedi cyfrannu nifer o sgriptiau i gyfresi fel Pobol y Cwm a Rownd a Rownd ac i'r gyfres ddrama radio Rhydeglwys. Darlledwyd saith drama wreiddiol ganddi ar Radio Cymru.

Mae Mared wedi cyhoeddi nifer o nofelau i oedolion ac i bobl ifanc. Mae ei llyfrau hi yn cynnwys *Fi a Mr Huws*, *Rhwng Dau Fyd* ac *Alffi*.. Cyrhaeddodd *Maison du Soleil* restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2009. Mae wedi ennill sawl coron a chadair mewn eisteddfodau lleol, a choron yr Eisteddfod Ryng-golegol.

## Llyfryddiaeth
* *Esgid Wag* (Dref Wen, 2004)
* *Ffair Sborion* (Dref Wen, 2007)
* *Y Maison du Soleil* (Gwasg Gwynedd, 2010) 
* *Min y Môr* (Gwasg Gwynedd, 2012)
* *Alffi*, Cyfres Pen Dafad (Y Lolfa, 2012)
* *Fi a Mr Huws* (Y Lolfa, 2017)
* *Llwybrau Cul*, Cyfres Amdani (Gwasg Gomer, 2018)
* *Rhwng Dau Fyd* (Y Lolfa, 2015)
* *Treheli* (Y Lolfa, 2019)
* *Gemau* (Y Lolfa, 2020)
* *Rob* (Y Lolfa, 2021)
* *Croesi Llinell* (Y Lolfa, 2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Bywgraffyddion o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prosiect WiciLlên
Tyler Rees

Mae **Tyler Rees** (ganed 6 Chwefror 1999) yn chwaraewr snwcer o Gymru. Mae'n hanu o Lanelli, Sir Gaerfyrddin. Ef oedd Pencampwr Snwcer Ewropeaidd Dan-18 yn 2016.

## Gyrfa 
Ym mis Chwefror 2016, fe ymunodd Rees â Phencampwriaeth Snwcer Ewropeaidd Dan-18 EBSA 2016 fel y 15fed hedyn, gan lwyddo i gyrraedd y rownd derfynol lle y maeddodd ei gyd-wladwr Jackson Page o 5-2 yn y rownd derfynol i ennill ei bencampwriaeth gyntaf. O ganlyniad, dyfarnwyd lle i Rees yn y rowndiau cymhwyso ar gyfer Pencampwriaeth Snwcer y Byd 2016. Collodd o 10-0 yno yn erbyn Jimmy Robertson. Y tymor canlynol, dyfarnwyd y cerdyn gwyllt i Rees ym Mhencampwriaeth Agored Cymru 2017.  Fodd bynnag, cafodd ei drechu yn y rownd gyntaf o 4-1 gan Jamie Jones. Dyfarnwyd lle i Rees eto yn y rowndiau cymhwyso ar gyfer Pencampwriaeth y Byd, lle y cafodd ei orchfygu unwaith eto yn y rownd gyntaf, gan golli o 10-2 yn erbyn Xiao Guodong o Tsieina

## Rowndiau Terfynol ei yrfa 
### Rownd derfynol amatur: 2 (1 teitl, 1 ail safle) 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Undeb tollau

bawd|270px|
Bloc masnach yw **undeb tollau** sydd yn cyfuno ardal masnach rydd a tholl allanol gyffredin. Trwy ffurfio undeb tollau, mae gwladwriaethau yn cytuno i gael gwared ar dariffau ar nwyddau ei gilydd ac i godi tariffau cyffredin ar bob un o economïau eraill y byd. Gellir ei ystyried yn ffurf ar integreiddio economaidd sydd yn fwy nag ardal masnach rydd arferol, ond heb y mudiad rhydd i gyfalaf a llafur sydd yn nodi marchnad gyffredin.

Prif fantais undeb tollau yw'r ffaith bod y doll allanol gyffredin yn atal mewnforion rhag symud i gyd i'r aelod-wladwriaethau a chanddynt y tollau isaf, sefyllfa sy'n tueddu i danseilio'r ardal masnach rydd gyffredinol. Er bod yr undeb tollau a'r ardal masnach rydd ill dau yn groes i'r egwyddor o anffafriaeth yn y gyfundrefn masnach ryngwladol, caniateir y ddwy system gan y GATT, rhagflaenydd Sefydliad Masnach y Byd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Integreiddio economaidd
Categori:Polisi masnach
Bryn Evans

Roedd '''Daniel Brinley 'Bryn' Evans''' (16 Ionawr 1902 – 29 Ebrill 1970) yn fewnwr i rygbi undeb rhyngwladol Cymru a chwaraeodd i Gymru ac i Abertawe.

## Gyrfa Rygbi 
Yn wreiddiol, chwaraeodd Evans rygbi ar gyfer clwb is Penclawdd, a bu'n gapten i'r tim uwch yn ystod tymor 1929/30, cyn iddo symud ac ymuno â thîm arbennig Abertawe.

Chwaraeodd Evans un gêm yn unig i Gymru, sef yn erbyn yr Alban fel rhan o Bencampwriaeth y Gwledydd Cartref 1933. Roedd Cymru newydd ddychwelyd ar ôl buddugoliaeth hanesyddol dros Loegr yng  ngêm agoriadol y gystadleuaeth, pan enillodd y tîm yn Twickenham am y tro cyntaf. Roedd gobeithion Cymreig yn uchel ar gyfer yr ail gêm a oedd yn erbyn yr Alban yn St Helens, cae cartref Abertawe. Roedd y detholwyr am gadw'r un tîm a oedd wedi curo'r Saeson, ond roedd Maurice Turnbull wedi ei anafu. Felly penderfynodd y detholwyr ollwng ei bartner, y dibynadwy Harry Bowcott i ganiatáu i bartneriaeth Abertawe o Evans a Ron Morris gymryd eu lle. Er fod y gem ar dir cartref ac yn erbyn tîm dibrofiad yr Alban, collodd Cymru o 11-3, a gollyngwyd Evans ar gyfer y gêm nesaf ac ni wnaeth gynrychioli ei wlad eto.

### Gemau Rhyngwladol 
**Cymru**

*  1933

## Llyfryddiaeth
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Pobl o Abertawe
Gŵyl Pontardawe

Mae **Gŵyl Pontardawe** yn ŵyl flynyddol o gerddoriaeth byd eang, gwerin a dawns, sy'n cael ei gynnal pob mis Awst.

Trefnir yr ŵyl gan wirfoddolwyr ar sail dim-elw. Cynhelir yr ŵyl yn flynyddol ers 1978, oni bai am blwyddyn traed a genau, 2001. Yn y flwyddyn honno cynhaliwyd gŵyl bychan yn nhafarnau Pontardawe. Pan cychwynnwyd yr ŵyl yn 1978 roedd tua 70 gŵyl cerddoriaeth pob blwyddyn ar draws y byd. Erbyn 2000 roedd dros 700 o wyliau cerddoriaeth ym Mhrydain yn unig pob blwyddyn.

Bu Gŵyl Pontardawe yn ŵyl pwysig iawn yn cael ei gyfrif yn y pum gŵyl orau ym Mhrydain yn ystod yr 80au. Collodd yr ŵyl ei cyllid Cyngor Celfyddydau yn ystod cyfnod y Gemau Olympaidd yn Llundain 2012 - fe aeth yr ŵyl yn ei flaen gan golli cryn dipyn o arian. Fe aeth cwmni yr ŵyl i'r wal yn fethdalwr. Ers hynny mae yr ŵyl wedi bod yn ŵyl stryd yn unig gyda bandiau yn y tafarnau ac yn y Ganolfan Celfyddydau yn unig.

Categori:Sefydliadau 1978
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Undeb Tollau'r Undeb Ewropeaidd

Undeb tollau yw '''Undeb Tollau'r Undeb Ewropeaidd''' sydd yn cynnwys holl aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd, Monaco, a phedair o diriogaethau'r Deyrnas Unedig nad ydynt yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd, sef Akrotiri a Dhekelia, Beilïaeth Jersey, Beilïaeth Ynys y Garn, ac Ynys Manaw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Undeb Ewropeaidd
Glyn Stephens

Roedd **Glyn Stephens** (29 Tachwedd 1891 – 22 Ebrill 1965) yn brop i rygbi undeb rhyngwladol Cymru a chwaraeodd rygbi clwb i Gastell-nedd. Enillodd 10 cap ar gyfer Cymru a bu'n gapten ar ei wlad. Roedd yn dad i Rees Stephens, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru, a ddaeth yn ddiweddarach yn lywydd Undeb Rygbi Cymru.

## Gyrfa mewn Rygbi 
Enillodd Stephens ei gap gyntaf i Gymru yn erbyn Lloegr ar 20 Ionawr 1912 mewn gêm yn Twickenham.  Collodd Cymru'r gêm, ond roedd Stephens yn ôl am y tair gêm nesaf ym Mhencampwriaeth y Pum Gwlad. Chwaraeodd Stephens nid yn unig yng ngemau y cenhedloedd cartref ond hefyd yn wynebu De Affrica ar y daith yn 1912. Ar ôl y rhyfel, chwaraeodd ei gêm ryngwladol ddiwethaf pan oedd yn gapten ar dim Cymru yn erbyn Byddin Seland Newydd. Wedi iddo ymddeol o'r gêm, daeth yn rhan o reolaeth rygbi ac ym 1956 daeth yn lywydd Undeb Rygbi Cymru.

### Ei Gemau Rhyngwladol 
**Cymru**

*  1912, 1913
*  1912, 1913
*  1912, 1913
* New Zealand Army XV 1919
*  1912, 1913
* De Affrica 1912

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1965