Sputnik I

bawd|Sputnik I
Lloeren Ddaearol artiffisial gyntaf dynoliaeth oedd **Sputnik I** (a gyfieithir o'r Rwsieg fel 'Lloeren 1') . Fe'i lansiwyd i gylchdro isel o'r Ddaear mewn taith eliptig gan yr Undeb Sofietaidd ar 4 Hydref 1957 fel rhan o'r rhaglen ofod Sofietaidd. Anfonodd signal radio yn ôl i'r Ddaear am dair wythnos cyn i'r tri batri arian-sinc ddod i ben. Disgynnodd yn ôl i'r atmosffer yn naturiol ar 4 Ionawr 1958. Gwnaed yr arsylwad cyntaf ohoni, o'r Ddaear, yn arsyllfa seryddol Rodewisch (Sacsoni).

Roedd y lloeren yn sffêr metal caboledig 58 cm (23 modfedd) mewn diamedr gyda phedwar antena radio allanol i ddarlledu dros y radio. Roedd yn hawdd i weithredwyr radio amatur ganfod ei signal radio,  a gwnaeth y gogwydd orbitol 65° i'w lwybr hedfan orchuddio bron yr holl Ddaear.

Ni ragwelwyd llwyddiant y lloeren gan yr Unol Daleithiau. Achosodd hyn argyfwng Sputnik America a sbarduno'r Ras Ofod, rhan o'r Rhyfel Oer. Roedd y lansiad yn ddechrau cyfnod newydd o ddatblygiadau gwleidyddol, milwrol, technolegol a gwyddonol. 

Gair Rwsieg yw *sputnik* am *loeren* o'i ddehongli mewn cyd-destun seryddol; ei ystyron eraill, o ran tarddiad y gair yw c*ydymaith teithio*.

Roedd tracio ac astudio Sputnik 1 o'r Ddaear yn rhoi gwybodaeth werthfawr i seryddwyrr. Gellid cyfrifo dwysedd yr atmosffer uchaf o sut a faint yr oedd y lloeren yn llusgo, yn arafu ar yr orbit, a rhoddodd lledaeniad ei signalau radio ddata gwerthfawr am yr ionosffer.

Lansiwyd Sputnik 1 o Safle Rhif 1/5, yn 5ed amrediad Tyuratam, yn Kazakh SSR (a elwir bellach yn Gosmodrome Baikonur). Teithiodd y lloeren ar gyflymder uchaf o tua 8 km/eiliad (18,000 milltir yr awr), gan gymryd 96.20 munud i gwblhau un cylchdro o'r Ddaear. Roedd yn trawsyrru ar donfedd o 20.005 a 40.002 MHz, a gafodd eu monitro gan weithredwyr radio ledled y byd. Parhaodd y signalau am 22 diwrnod nes disbyddu batris y trosglwyddydd ar 26 Hydref 1957. Ar 4 Ionawr 1958, ar ôl tri mis mewn orbit, llosgodd Sputnik 1 wrth ddychwelyd i atmosffer y Ddaear, ar ôl cwblhau 1,440 cylchdro o'r Ddaear, a theithio pellter o tua .

## Geirdarddiad 
Ystyr , (Orgraff Orllewinol:  yw 'Lloeren-Un'. Bathwyd y gair Rwsieg am Loeren (spwtnic), yn y 18g drwy gyfuno'r rhagddodiad s- ('cyd') gyda pwtnic ('teithiwr'), i greu 'cyd-deithiwr'. Mae'r gair Cymraeg, fodd bynnag, yn cysylltu gyda'r 'lloer' (nid y Lloer daearol), sydd hefyd yn lloeren. 
 
bawd| Un o'r adroddiadau rîl newyddion Americanaidd cyntaf am Sputnik yn 1957

## Dyluniad 
alt=Sputnik's internal components|bawd| Sputnik 1
Cynlluniwyd Sputnik 1 i fodloni set o ganllawiau ac amcanion megis:

* symlrwydd a dibynadwyedd y gellid eu haddasu i brosiectau yn y dyfodol
* corff sfferig i helpu i bennu dwysedd atmosfferig o'i gyfnod mewn orbit
* offer radio i hwyluso tracio ac i gael data ar ymlediad tonnau radio trwy'r atmosffer
* dilysu cynllun gwasgedd y lloeren
chwith|bawd| Argraff arlunydd o *Sputnik 1* mewn orbit

Prif adeiladwr Sputnik 1 yn OKB-1 oedd Mikhail S. Khomyakov. Roedd y lloeren sfferig yn  o ddiamedr, wedi'i gynhyrchu o ddwy ran (dau hanergylch) a'u cysylltu gan 36 bollt. Roedd ganddo fàs o . Trwch y ddwy ran hanergylch oedd 2&nbsp;mm, ac un &nbsp;tarian wres 1 mm o drwch wedi'i wneud o aloi alwminiwm - magnesiwm - titaniwm, AMG6T. Roedd gan y lloeren ddau bâr o antena a ddyluniwyd gan Labordy Antena OKB-1, dan arweiniad Mikhail V. Krayushkin. Roedd pob antena yn cynnwys dwy ran tebyg i chwip, 2.4 a 2.9 metr o hyd, ac roedd ganddo batrwm ymbelydredd bron yn sfferig.

## Dolennau allanol 
* Lloeren Un: Hanes y ddyfais gyntaf o waith dyn yn y gofod gan Asiantaeth Newyddion Rwsia TASS
* Dogfennau'n ymwneud â Sputnik 1 a'r Ras Ofod yn Llyfrgell Arlywyddol Dwight D. Eisenhower
* Dathlu 50 mlynedd ers Oes y Gofod a Sputnik – cyfrwng rhyngweithiol gan NASA
* Cofio *Sputnik* : Syr Arthur C. Clarke – cyfweliad ar gyfer *IEEE Spectrum*
* Rhaglen Sputnik Tudalen gan NASA's Solar System Archwilio....
* NASA ar Sputnik 1
* Prosiect ar y cyd yn Rwsia o systemau gwybodaeth microbrosesu Tir SRC "PLANETA" a labordy Cymorth Gwybodaeth Monitro Gofod (IKI RAN) sy'n ymroddedig i ben-blwydd Sputnik 1 yn 40 oed

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Geirfa'r Rhyfel Oer