open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Angkor Wat

bawd|Prif fynedfa Angkor Wat
Teml yn Angkor, ger dinas Siem Reap, Cambodia, yw **Angkor Wat** (neu **Angkor Vat**). Cafodd ei chodi ar orchymyn y Brenin Suryavarman II yn gynnar yn y 12g fel ei deml wladol ym mhrifddinas newydd y wlad. Dim ond un o sawl teml ar safle Angkor yw Angkor War, ond dyma'r unig un ohonynt sy'n aros yn ganolfan grefyddol, wedi'i sefydlu yn wreiddiol fel teml Hindŵaidd, wedi'i chysegru i'r duw Vishnu, ac wedyn yn deml Bwdhaidd. Mae'n cynrychioli uchafbwynt arddull clasurol pensaernïaeth Khmer. Mae wedi tyfu yn symbol o Cambodia ei hun, gan ymddangos ar ei baner genedlaethol, ac mae'n brif atyniad twristaidd y wlad hefyd.

Cynlluniwyd Angkor Wat i gynrychioli Mynydd Meru, cartref y devas ym mytholeg Hindŵaidd. Edmygir y deml am fawredd ei chynllwyn a chydbwysedd ei elfennau pensaernïol a'i cherfluniau *bas-relief* niferus o dduwiau a duwiesau.

Mae'n ganolfan pererindod.

## Dolenni allanol 
* 94 o luniau o Angkor Wat a rhai o'r 600 o demlau eraill 

Categori:Temlau
Categori:Archaeoleg Cambodia
Categori:Bwdhaeth
Categori:Hindŵaeth
Categori:Pererindodau
Iceni

Llwyth Celtaidd yn byw yn ne Lloegr oedd yr **Iceni**, weithiau **Eceni**. Roeddynt yn byw yn yr ardal sy'n awr yn Norfolk. Efallai fod y **Cenimagni**, a ildiodd i Iŵl Cesar yn 54 CC yn gangen o'r Iceni.

Ymddengys i'r Iceni ildio i Rufain heb lawer o drafferth. Fodd bynnag, pan fu farw eu brenin Prasutagas, yn 61, dechreuodd y procurator Rhufeinig Catus anrheithio yr Iceni a'u tiroedd. Cipiodd Buddug (Boudica), gwraig Prasutagus, a'i ddwy ferch ifanc a'u fflangellu yn gyhoeddus ac yna eu treisio. Mewn canlyniad cododd yr Iceni mewn gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid. Dan arweiniad Buddug, gorchfygodd yr Iceni y nawfed lleng, Legio IX Hispana. Aethant yn eu blaenau i gipio Verulamium (St Albans), y brifddinas Rufeinig ar y pryd Camelodunum (Colchester), ynghyd â porthladd Londinium (Llundain).

Brysiodd y rhaglaw Suetonius Paulinus a'i fyddin yn ôl o Fôn. Roedd ganddo fyddin o tua deng mil o wŷr: Legio XIV Gemina, rhan o Legio XX Valeria Victrix a rhai milwyr cynorthwyol. Cyfarfu â Buddug a'i llu ger High Cross ar Stryd Watling a bu brwydr enfawr. Ymladdodd yr Iceni yn ffyrnig ond, er bod ganndynt fantais sylweddol o ran eu nifer roedd y llengwyr Rhufeinig yn rhy ddisgybliedig iddynt. Ffoes Buddug a gweddillion ei byddin adref. Ymddengys ei bod wedi lladd ei hun yno yn hytrach na dioddef y gwarth o weld ei llwyth a'i theyrnas yn cael eu hanreithio.

Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Xena: Warrior Princess

Cyfres deledu a wnaed mewn partneriaeth rhwng Unol Daleithiau America a Seland Newydd oedd ***Xena: Warrior Princess*** (1995–2001). Sgriptiwr a chyfarwyddwr y ffilm ydy Robert Tapert, o dan enw ei gwmni *Renaissance Pictures*. Mae'n stori am yr arwres-dywysoges Xena (sef Lucy Lawless) sy'n ceisio gwneud daioni er mwyn iddi dderbyn maddeuant am bechodau a wnaeth yn y gorffennol. Ei phartner yn y ffilm ydy Gabrielle (sy'n cael ei chwarae gan Renée O'Connor).

Mae gan y ffilm ddilyniant cwlt ac mae wedi cael cryn ddylanwad ar gyfresi eraill a'i dilynodd.

## Cymeriadau 
* *Xena* - Lucy Lawless
* *Gabrielle* - Renee O'Connor
* *Joxer* - Ted Raimi
* *Borias* - Marton Csokas
* *Callisto* - Hudson Leick
* *Ares* - Kevin Tod Smith

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1995
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Afon Chao Phraya

Afon fawr yng nghanolbarth Gwlad Tai yw **Afon Chao Phraya** (Thai: แม่น้ำเจ้าพระยา), sy'n aberu yng Ngwlff Gwlad Tai. Saif Bangkok, prifddinas y wlad, ar ei glannau. Ei hyd yw 372&nbsp;km (231 milltir).

Teitl ffiwdal am gadfridog neu arglwydd yw *chao phraya*; ond cyfieithiad arferol yr enw yw "Afon y Brenin".

Oherwydd ei phwysigrwydd fel llwybr masnach mae gan yr afon le canolog yn hanes datblygiad economaidd Gwlad Tai a'i hanes yn gyffredinol.

## Trefi a dinasoedd
Y prif drefi a dinasoedd ar lannau'r Chao Phraya, o'r gogledd i'r de, yw:
* Nakhon Sawan
* Uthai Thani
* Chainat
* Singburi
* Ang Thong
* Ayutthaya
* Pathum Thani
* Nonthaburi
* Bangkok
* Samut Prakan

Chao Phraya
Categori:Camlesi
August Heinrich Hoffmann von Fallersleben

Bardd ac ysgolhaig o'r Almaen oedd **August Heinrich Hoffmann von Fallersleben** (2 Ebrill 1798 - 19 Ionawr 1874). Ysgrifennai hefyd dan yr enw **Hoffmann von Fallersleben**. Fe'i cofir heddiw yn bennaf fel awdur geiriau "*Das Lied der Deutschen*", a ddaeth yn anthem genedlaethol yr Almaen. Ysgrifennodd sawl cerdd i blant hefyd.

Cyfansoddodd von Fallersleben "Das Lied der Deutschen" ar 26 Awst 1841 gan ar ynys Helgoland i gydfynd ag alaw gan Joseph Haydn. Cynhaliwyd perfformiad cyhoeddus cynta'r gân ar 5 Hydref 1841 yn Hamburg.

Roedd von Fallersleben yn awdurdod mawr yn ei ddydd ar yr iaith Almaeneg a hanes llenyddiaeth Almaeneg.

## Dolenni allanol
*  Project Gutenberg Detholiad o gerddi yn yr Almaeneg wreiddiol.

Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Beirdd Almaeneg
Categori:Ysgolheigion Almaenig
Categori:Llenorion plant
Nervii

bawd|Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC

Llwyth Belgaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd y **Nervii**. Roedd eu tiriogaethau i'r dwyrain o Afon Scheldt. Yn ôl Iŵl Cesar, hysbysodd y Remi ef mai'r Nervii oedd y pellaf o lwythau y Belgii. Yn ôl Strabo, fodd bynnag, llwyth o darddiad Amlaenig oeddynt. Eu prifddinas oedd Bagacum (Bavay heddiw).

Ystyriai Iŵl Cesar mai hwy oedd y mwyaf rhyfelgar o lwythau Gâl. Roeddynt yn rhan o'r cynghrair Belgaidd a'i gwrthwynebodd. Wedi i'r cynghrair yma ddod i ben, parhaodd y Nervii i ymladd dan eu pennaeth Boduognatus, a chyda'r Atrebates a'r Viromandui, daethant yn agos ar orchfygu Cesar ym Mrwydr Afon Sabis yn 57 CC, er iddynt ddioddef colledion trwm yn y diwedd. Ymunodd y Nervii a gwrthryfel Ambiorix a'r Eburones yn 53 CC.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Dumnonii

Llwyth Celtaidd yn byw yng Nghernyw, Dyfnaint a mannau gorllewinol Gwlad yr Haf oedd y **Dumnonii**, weithiau **Dumnones**.

Awgryma darganfyddiadau o grochenwaith yn yr ardaloedd hyn fod ganddynt gysylltiadau mwy clos â Llydaw nag a de-ddwyrain Lloegr. Mae'r patrwm o fryngaerau cymharol fychain a ffermydd unigol gydag amddiffynfeydd yn awgrymu unedau llai mewn rhyw fath o gynghrair yn hytrach na grym canolog. Prin yw darnau arian, ac nid ymddengys fod yr un ohonynt wedi eu bathu yn lleol.

Enwir pedair canolfan yn nhiriogaeth y Dumnonii gan Ptolemi yn yr 2g: eu prifddinas Isca Dumnoniorum (Caerwysg heddiw), Tamara (ar Afon Tamar mae'n debyg, efallai yn ardal Plymouth), Uxella a Voliba. Enwir dwy ganolfan arall yng  Nghosmograffi Ravenna, Nemetostatio a Durocornavium. Yn ddiweddarach, datblygodd teyrnas Frythonig Dyfnaint yn ar ardal yma.

Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Categori:Hanes Cernyw
Categori:Hanes Dyfnaint
Categori:Hanes Gwlad yr Haf
Treveri

bawd|Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC

Llwyth Belgaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd y **Treveri**, weithiau **Treviri**. Roedd eu tiriogaethau o gwmpas rhan isaf dyffryn Afon Moselle, yn yr ardal sy'n awr yn Lwcsembwrg, de-ddwyrain Gwlad Belg a rhan o orllewin yr Almaen. Mae rhywfaint o ansicrwydd a ddylent gael eu hystyried yn llwyth Celtaidd ynteu Almaenig, ond mae Sierôm yn y 4g yn dweud fod eu hiaith yn debyg i eiddo'r Galatiaid, ac felly, gellir casglu, yn iaith Gelteg.

Yng ngyfnod Iŵl Cesar, roedd eu tiriogaethau yn ymestyn hyd at Afon Rhein, i'r gogledd o diroedd y Triboci. Prifddinas eu *civitas* yn y cyfnod Rhufeinig oedd *Colonia Augusta Treverorum* (Trier yn yr Almaen heddiw).

Rhoddasant gymorth i Iŵl Cesar yn ei ymgyrchoedd yng Ngâl ar y cychwyn, dan ei harweinydd Cingetorix, ond yn 54 CC dan Indutiomarus ymunasant a gwrthryfel yr Eburones dan Ambiorix. Gorchfygwyd hwy gan fyddin Rufeinig dan Titus Labienus, a lladdwyd Indutiomarus. Yn 70 OC, ymunodd y Treveri dan Julius Classicus a Julius Tutor â Gwrthryfel y Batafiaid.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Remi

bawd|Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC

Llwyth Belgaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd y **Remi**. Roedd eu tiriogaethau rhwng Afon Meuse ac Afon Marne ac yn nyffrynoedd Afon Aisne a'r afonydd sy'n llifo iddi. Eu prifddinas oedd Durocortum (Reims heddiw).

Roedd y Remi yn enwog am eu gwŷr meirch, a chofnodir iddynt ymuno a'r llwythau Almaenaidd yn erbyn y Parisii a'r Senones. Dan Iccius ac Andecombogius, gwnaethant gynghrair a Iŵl Cesar yn ystod ei ymgyrchoedd yn Ngâl, a hwy fu fwyaf cefnogol i'r Rhufeiniaid o holl lwythau Gâl.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Boii

[bawd|300px|[Biatec gwreiddiol ar y chwith, a chopi modern ar ddarn 5-koruna arian tebyg i'r rhai a grewyd gan y Boii]]

Llwyth Celtaidd oedd y **Boii** (Lladin lluosog, yr unigol oedd *Boius*; Groeg: *Βοιοι*). Ceir cyfeiriadau atynt ar wahanol adegau yng Ngâl, yn cynnwys gogledd yr Eidal, Pannonia (gorllewin Hwngari heddiw), Bohemia, Morafia a gorllewin Slofacia. Cadwyd eu henw yn yr enw "Bohemia".

Dywedir gan awduron clasurol iddynt groesi o Gallia Transalpina ac ymsefydlu ar y gwastadeddau o amgylch Afon Po, ar ôl gorchfygu'r Etrwsciaid lleol. Yn ystod ail hanner y 3 CC ffurfiodd y Boii a llwythau Celtaidd eraill gogledd yr Eidal gynghrair â'r Etrwsciaid yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Ymladdasant yn erbyn y Rhufeiniaid mewn cynghrair a Hannibal hefyd, gan ladd y cadfridog Rhufeinig Lucius yn 224 CC, ac wedyn yn 193 CC ger Mutina (Modena heddiw). Wedi hyn, gadawodd llawer o'r Boii yr Eidal.

Roedd cangen arall o'r llwyth wedi ymsefydlu yn Pannonia. Dywed Strabo iddynt orchfygu ymosodiadau gan y Cimbri a'r Teutones yn yr 2 CC. Ymunodd carfan ohonynt a'r Helvetii pan geisiodd y llwyth hwnnw ymfudo i orllewin Gâl, a chael eu gorchfygu gan Iŵl Cesar. Caniataodd llwyth yr Aedui i weddillion y rhain ymsefydlu yn eu tiriogathau hwy, yn cynnwys *oppidum* Gorgobina.

Roedd cangen arall o'r Boii ar wastadeddau Hwngari o gwmpas Afon Donaw. Cofnodir iddynt gael eu gorchfygu gan y Daciaid tua 40 CC.

Mae olion ohonynt i'w gweld mewn enwau lleoedd megis Bohemia (*Boio-haemum* = "cartref y Boii"), Bafaria (*Bai-ovarii* = "Baio-ymladdwr") a *Bononia* (yr hen enw ar ddinas Bologna).

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Minsk

250px|bawd|Sgwar y Fuddugoliaeth, Minsk
Prifddinas a dinas fwyaf Belarws, ar lannau afonydd Svislach a Niamiha, yw **Minsk** (Belarwseg: Мінск, Менск; Rwseg: Минск). Minsk hefyd yw pencadlys Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol (CIS). Fel prifddinas y wlad, mae gan Minsk statws weinyddol arbennig ym Melarws a hi hefyd yw canolfan weinyddol *voblast* (talaith) Minsk a *raion* (dosbarth) Minsk. Mae ganddi boblogaeth o 1,814,700 (2007).

Mae'r cyfeiriadau cynharaf at Minsk yn dyddio o'r 11g (1067). Yn 1242, daeth Minsk yn rhan o Ddugiaeth Fawr Lithwania, a derbyniodd ei breintiau trefol yn 1499. Yn 1569 daeth yn brifddinas Voivodaeth Minsk yng Nghymanwlad Gwlad Pwyl a Lithwania. Cafodd ei chipio gan Rwsia yn 1793, mewn canlyniad i Ail Raniad Gwlad Pwyl. O 1919 hyd 1991, Minsk oedd prifddinas SSR Byelorws.

## Dolenni allanol 
*  Pwyllgor Gweithredol Dinas Minsk


Categori:Dinasoedd Belarws
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Afon Svislach

[250px|bawd|Afon Svislach yn llifo trwy [Minsk]]
Afon yn Belarws yw **Afon Svislach** (Belarwseg: Свíслач, Сьвíслач *Svislach*; Rwseg: Сви́слочь, *Svisloch*). Mae'n un o ledneintiau afon Biarezina. Ei hyd yw 327&nbsp;km (203 milltir).

Mae afon Svislach yn llifo trwy ddinas Minsk, prifddinas Belarws.

Svislach
.by

Côd ISO swyddogol Belarws yw **.by** (talfyriad o **By***elorus*).

Categori:Belarws
Categori:Parthau lefel uchaf
Helvetii

bawd|Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC

Llwyth Celtaidd yn byw yn yr ardal sy'n awr yn ffurfio'r Swistir oedd yr **Helvetii**. Daw enw swyddogol Lladin y Swistir, *Confoederatio Helvetica* neu *Helvetia*, o enw'r llwyth.

Ceir manylion amdanynt gan Iŵl Cesar yn ei *Commentarii de Bello Gallico*. Dywed Cesar fod un o uchelwyr yr Helvetii, Orgetorix, wedi cynllunio i'r holl lwyth ymfudo o ardal yr Alpau i orllewin Gâl. Gadawodd yr Helvetii eu cartrefi yn 58 CC. Erbyn iddynt gyrraedd ffîn tiriogaeth yr Allobroges, roedd Cesar wedi malurio'r bont yn Genefa i'w hatal rhag croesi. Gyrrodd yr Helvetii lysgenhadon i ofyn am ganiatad i fynd trwy'r tiriogaethau hyn, ond wedi i Cesar gasglu ei fyddin ynghyd, gwrthododd roi hawl iddynt basio. Dilynodd yr Helvetii lwybr arall, trwy diriogaethau'r Sequani, ac anrheithio tiroedd yr Aedui, a ofynnodd i Cesar am gymorth. Ymosododd Cesar arnynt wrth iddynt groesi Afon Saône, a'u gorchfygu. Gorchfygwyd hwy eto ger Bibracte, a bu raid iddynt ildio i fyddin Cesar yn fuan wedyn. Gorchmynodd iddynt ddychwelyd i'w hen diriogaethau.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Categori:Hanes y Swistir
Harry Potter and the Order of the Phoenix (ffilm)

Ffilm ffantasi o 2007 yw ***Harry Potter and the Order of the Phoenix***.

## Cymeriadau 
* *Harry Potter* - Daniel Radcliffe
* *Ron Weasley* - Rupert Grint
* *Hermione Granger* - Emma Watson
* *Neville Longbottom* - Matthew Lewis
* *Ginny Weasley* - Bonnie Wright
* *Luna Lovegood* - Evanna Lynch
* *Albus Dumbledore* - Michael Gambon
* *Minerva McGonagall* - Maggie Smith
* *Severus Snape* - Alan Rickman
* *Rubeus Hagrid* - Robbie Coltrane
* *Draco Malfoy* - Tom Felton
* *Lucius Malfoy* - Jason Isaacs
* *Voldemort* - Ralph Fiennes
* *Sirius Black* - Gary Oldman
* *Dolores Umbridge* - Imelda Staunton
* *Cornelius Fudge* - Robert Hardy
* *Argus Filch* - David Bradley
* *Molly Weasley* - Julie Walters
* *Arthur Weasley* - Mark Williams
* *Fred Weasley* - James Phelps
* *George Weasley* - Oliver Phelps
* *Percy Weasley* - Chris Rankin
* *Seamus Finnigan* - Devon Murray
* *Cho Chang* - Katie Leung
* *Sybil Trelawney* - Emma Thompson
* *Filius Flitwick* - Warwick Davis
* *Remus Lupin* - David Thewlis
* *Alastor "Mad Eye" Moody* - Brendan Gleeson
* *Tonks* - Natalia Tena
* *Kingsley Shacklebolt* - George Harris
* *Kreacher* - Timothy Bateson
* *Bellatrix Lestrange* - Helena Bonham Carter
* *Grawp* - Tony Maudsley
* *Cedric Diggory* - Robert Pattinson
* *Dudley Dursley* - Harry Melling
* *Vernon Dursley* - Richard Griffiths
* *Petunia Dursley* - Fiona Shaw
* *Mrs. Arabella Figg* - Kathryn Hunter

Categori:Ffilmiau 2007
Order of the Phoenix
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Loir-et-Cher

*Département* yn *région* Centre-Val de Loire, Ffrainc, yw **Loir-et-Cher**. Ei phrifddinas weinyddol yw Blois. Mae Loir-et-Cher yn ffinio â *départements* Loiret, Eure-et-Loir, Cher, Indre, Indre-et-Loire, a Sarthe. Fe'i enwir ar ôl afonydd Loir a Cher. Mae'n cynnwys rhai o *châteaux* mwyaf adnabyddus Dyffryn Loire.

250px|bawd|canol|Lleoliad Loir-et-Cher yn Ffrainc

Mae'r prif drefi yn cynnwys:
* Blois
* Romorantin-Lanthenay
* Vendôme

## Gweler hefyd
* Cymunedau Loir-et-Cher

## Cyfeiriadau
Categori:Centre-Val de Loire

Categori:Départements Ffrainc
Eburones

bawd|Ambiorix
Llwyth Belgaidd yn byw yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd yr **Eburones** (Groeg: , Strabo). Yn ôl Iŵl Cesar, roeddynt yn bobl o dras Almaenig oedd a'u prif diriogaethau rhwng Afon Rhein ac Afon Maas, i'r dwyrain o'r Menapii. Yn ddiweddarach daeth yr ardal yn rhan o dalaith Rufeinig Germania Inferior.

Yn 54 CC, gadawodd Iŵl Cesat leng a phum cohort i aeafu yn nhiriogaeth yr Eburones, dan y legad Quintus Titurius Sabinus a Lucius Aurunculeius Cotta. Ymosododd yr Eburones arnynt, dan eu dau frenin Ambiorix a Cativolcus, gyda chymorth eu cyngheiriaid, y  Nervii. Persiawiwyd y Rhufeiniaid i adael eu gwersyll, ar yr addewid y byddent yn cael mynd yn rhydd i ymuno â byddin Cesar, ond wedi iddynt ddechrau ar eu taith, ymosododd yr Eburones arnynt a lladd bron y cyfan, tua 6,000 o filwyr. Methodd ymosodiad ar wersyll Rhufeinig arall, dan Quintus Tullius Cicero, brawd Cicero.

Y flwyddyn wedyn, ymososodd Cesar ar yr Eburones. Lladdodd Cativolcus ei hun, a ffôdd Ambiorix. Rhoddodd Cesar wahoddiad i'r bobloedd o'u cylch ddod i anrheithio tiroedd yr Eburones.

## Dolen allanol
*Safle we am yr Eburones (mewn Almaeneg yn bennaf) 

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Coleg Caerwrangon, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Caerwrangon** (Saesneg: *Worcester College*).

## Cynfyfyrwyr
* Thomas de Quincey (1785–1859), ysgrifwr
* James Bevan Bowen (1828–1905), gwleidydd
* Samuel Moss (1858-1918), gwleidydd a barnwr
* Richard Adams (1920–2016), nofelydd
* Rupert Murdoch (g. 1931), dyn busnes o Awstralia
* Russell T. Davies (g. 1963), ysgrifennwr a chynhyrchydd teledu

## Cyfeiriadau

Caerwrangon
Categori:Sefydliadau 1714
Selgovae

Llwyth Celtaidd yn byw yn ne-orllewin yr Alban oedd y **Selgovae**, yn ôl pob tebyg yn rhan ddwyreiniol Galloway. Er nad oes sicrwydd, mae'n debyg mai llwyth Brythoneg eu hiaith oedd y Selgovae, ac yn un o'r bobloedd a ffurfiai Yr Hen Ogledd yn ddiweddarach. Awgrymwyd gan rai y gallent fod yn llwyth Pictaidd neu'n siarad Gaeleg.

Nid oes lawer o wybodaeth ar gael amdanynt. Ceir yr unig gyfeiriad yn *Geographia* Ptolemi, lle lleolir hwy i'r dwyrain o'r Novantae. Mae'n enwi trefi Selgovae: Carbantorigum, Uxellum a Trimontium. Tybir i'w tiriogaethau ddod yn rhan o deyrnas Rheged yn ddiweddarach.

## Gweler hefyd
* Novantae

Categori:Llwythau Celtaidd yr Alban
Morini

bawd|Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC

Llwyth Belgaidd yn byw yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd y **Morini**. Un o'u dinasoedd oedd *Bononia*, Boulogne-sur-Mer heddiw. Eu civitas yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig oedd Terouanne (Terwaan).

Concrodd Iŵl Cesar ran o'u tiriogaethau o amgylch Calais yn ystod ei ymgyrchoedd yng Ngâl. Concrwyd y gweddill dan yr ymerawdwr Augustus rhwng 33 a 23 CC, a daeth yn rhan o dalaith Gallia Belgica.

Yn ystod gwrthryfel Vercingetorix, gyrrodd y Morini fyddin o tua 5,000 o wŷr i gynorthwyo'r ymgais i godi'r gwarchae Rhufeinig ar Alesia.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Durotriges

Llwyth Celtaidd yn byw yn ne-orllewin Lloegr oedd y **Durotriges**. Roedd eu tiriogaethau yn yr hyn sy'n awr yn Dorset, de Wiltshire a de Gwlad yr Haf. Eu prif ddinasoedd oedd Durnovaria (Dorchester heddiw) a Lindinis (Ilchester heddiw).

Ymddengys eu bod yn cynghrair o lwythau llai yn hytrach na llwyth unedig. Roeddynt yn bathu arian, ond nid oedd ysgrifen ar y darnau arian, felly nid oes modd darganfod enwau rheolwyr. Eu safle enwocaf yw bryngaer Maiden Castle.

Ymladdasant yn erbyn y Rhufeiniaid yn 43 OC, a bu'r lleng Legio II Augusta, dan eu legad Vespasian a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarch, yn ymgyrchu yn eu tiriogaeth.

Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Categori:Hanes Dorset
Categori:Hanes Gwlad yr Haf
Categori:Hanes Wiltshire
Jo Stafford

Cantores Americanaidd oedd **Jo Elizabeth Stafford** (12 Tachwedd 1917 – 16 Gorffennaf 2008).

Cafodd ei geni yn Coalinga, California.

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Y Cylch-grawn Cynmraeg neu Drysorfa Gwybodaeth

Cylchgrawn a gyhoeddwyd am gyfnod byr yn 1793-1794 oedd ***Y Cylch-grawn Cynmraeg neu Drysorfa Gwybodaeth***. Er mai dim ond pum rhifyn o'r chwarterolyn a ddaeth allan, mae'n garreg filltir bwysig yn hanes y wasg Gymraeg. Ei olygydd oedd y radicalydd Morgan John Rhys.

Cofnodir y gair "cylchgrawn" (*cylch-grawn*) ei hun am y tro cyntaf yng ngeiriadur Saesneg-Cymraeg John Walters, yr *English-Welsh Dictionary* (1770-1794). Mae'n un o'r lluos-eiriau newydd a fathwyd gan yr ieithydd hynod William Owen Pughe. Cyfranodd Pughe ei hun sawl erthygl i'r cylchgrawn newydd, gan arbrofi a'i orgraff arbrofol newydd; cwynai llawer o ddarllenwyr eu bod yn methu ei deall (ffurf "Puwaidd" yw *Cynmraeg* y teitl hefyd). Roedd y cyfranwyr eraill yn cynnwys Edward Charles.

Cyhoeddwyf yn *Cylch-grawn Cynmraeg* gan Morgan John Rhys yn Nhrefeca, Brycheiniog. Dan ddylanwad Iolo Morganwg, ei arwyddair oedd "Y Gwir yn Erbyn y Byd".

Amlygodd y cylchgrawn gydymdeimlad ag achos y Chwyldro Ffrengig a chyhoeddwyd erthyglau am gyflwr carchardai Prydain ac yn erbyn caethwasiaeth.

Bu hefyd erthyglau am Chwedl Madog ab Owain Gwynedd a'r llwyth Cymreig tybiedig o "Fadogwys" yng ngogledd America a thaith John Evans o'r Waunfawr i'w darganfod.

## Cyfeiriadau
* Glenda Carr, *William Owen Pughe* (Caerdydd, 1983), tud. 29 *et seq.*.
* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd).

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Gweriniaetholdeb yng Nghymru
Categori:Llyfrau'r 1790au
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg y 18fed ganrif
Greenwich Village

Mae **Greenwich Village** (a gyfeirir ato'n aml fel "y Village") yn ardal lle trig nifer o bobl ar yr ochr orllewinol o Manhattan yn Ninas Efrog Newydd, UDA. Cafodd ei henwi ar ôl Greenwich, Llundain, yn Lloegr. Mae rhan helaeth o'r ardal hon yn gartref i deuluoedd dosbarth canol uwch. Yn hanesyddol, ystyriwyd Greenwich fel canolbwynt bohemaidd rhyngwladol ac yma y dechreuodd Mudiad y Bitniciaid. Mae'n eironig fod yr hyn a grëodd cymeriad atyniadol yr ardal yn wreiddiol yn y pen draw wedi achosi'r ardal i fod yn llawer mwy masnachol a chyffredin.

bawd|dim|300px|Stryd yn Greenwich Village

## Hanes 
Lleolir Greenwich Village ar dir a oedd unwaith yn gorsdir. Yn yr 16g, arferai'r Indiaid Brodorol gyfeirio ato fel *Sapokanikan* (sef "cae tobaco"). Cliriwyd y tir a chafodd ei droi'n dir pori gan Iseldirwyr yn y 1630au a alwodd eu cartref newydd yn 'Noortwyck'. Concrodd y Saeson yr Iseldirwyr ym 1664 gan ddatblygu ardal newydd ar wahân i Ddinas Efrog Newydd, sef Greenwich Village yn y De. Cafodd ei wneud yn bentref swyddogol ym 1712 ac yn ôl cofnodion y Cyngor Cyffredinol cafodd ei enwi'n Grin'wich ym 1713.

Yn gyffredinol, caiff Greenwich Village ei ystyried fel man pwysig o ran diwylliant bohemaidd. Mae'r ardal yn adnabyddus oherwydd ei thrigolion lliwgar ac artistig a'r diwylliant amgen maent yn ei hyrwyddo. Yn draddodiadol, mae Greenwich Village wedi bod yn ganolbwynt ar gyfer mudiadau a syniadau newydd, boed yn wleidyddol, yn artistig, neu'n ddiwylliannol. Mae'n bosib fod hyn o ganlyniad i agweddau a safbwyntiau blaengar trigolion yr ardal. Erbyn dechrau'r 20g, ystyriwyd yr ardal fel man a oedd yn draddodiadol unigryw a gwelwyd twf yn y nifer o argraffwyr, orielau celf a theatrau arbrofol a oedd yno.

Yn ystod Oes Aur Bohemia, daeth Greenwich Village yn enwog am gymeriadau ecsentrig megis Joe Gould a Maxwell Bodenheim yn ogystal a'r dawnsiwr Isadora Duncan.

Mae Theatr Cherry Lane hefyd wedi'i leoli yn Greenwich Village. Daeth Greenwich Village i'r amlwg unwaith eto yn ystod y 1950au fel canolbwynt y byd bohemaidd, wrth i'r genhedlaeth Beat ymgynnull yno. Wrth iddynt ffoi o'r hyn a welsant fel cydymffurfio cymdeithasol, symudodd amrywiaeth o awduron, beirdd, artistiaid a myfyrwyr (a gafodd eu hadnabod fel y Beats yn ddiweddarach)i Greenwich Village. Yn y blynyddoedd a oedd i ddod, byddai Greenwich Village (a Dinas Efrog Newydd) yn ganolog i weithiau Jack Kerouac, Allen Ginsberg, William S. Burroughs a Dylan Thomas ymysg eraill. Yn Nhafarn y White Horse y cafodd Dylan Thomas dro gwael tra'n yfed ar Dachwedd y 9fed, 1953.

Categori:Cymdogaethau Dinas Efrog Newydd
Categori:LHDT yn yr Unol Daleithiau
Categori:Manhattan
Categori:Pentrefi hoyw
Tro Breizh

Pererindod Gatholig sy'n dilyn llwybr trwy saith tref a gysylltir â Saith Sant-sefydlydd Llydaw yw **Tro Breizh** (Llydaweg am "Tro [yn] Llydaw"). Mae'n cofio gwaith cenhadol y mynachod Celtaidd a aeth drosodd o Gernyw a Chymru i Lydaw tua troad y 6g i gyflwyno'r Gristnogaeth i Lydaw a sefydlu'r esgobaethau cyntaf yno.

Taith gerdded 600&nbsp;km (370 milltir) yn para am fis oedd y Tro Breizh yn wreiddiol. Pan gafodd ei hadfer yn 1994 gan gymdeithas *Les Chemins du Tro Breizh* ("Llwybrau'r Tro Breizh"), cwtogwyd y siwrnai i gylch wythnos gan ymweld a'r trefi canlynol yn eu tro:

*Kemper, tref Sant Corentin
*Saint-Pol-de-Léon, tref Sant Pol
*Tréguier, tref Sant Tudwal
*Sant-Brieg, tref Sant Briog
*Sant-Maloù, tref Sant Malo
*Dol, tref Sant Samson o Ddol
*Vannes, tref Sant Padarn (Patern)

Yn 2002, ar ôl cwblhau'r bererindod saith rhan, symudodd y Tro i Gymru i ddathlu cysylltiadau Cymreig y seintiau hyn.

## Dolenni allanol
*  Safle swyddogol y Tro Breiz
*  "*Sur les chemins du Tro Breizh*"  Arweiniad i'r daith.

Categori:Pererindodau
Categori:Diwylliant Llydaw
Categori:Hanes Llydaw
Categori:Cristnogaeth yn Llydaw
Máirtín Ó Cadhain

Ysgrifennwr yn yr iaith Wyddeleg oedd **Máirtín Ó Cadhain** (1906 – 18 Hydref 1970; IPA: ˈmɑːrtʲiːnʲ oː ˈkainʲ).

Ganwyd Máirtín Ó Cadhain yn *Cnocán Glas*, ger pentre An Spidéal yn Sir Gaillimh. Roedd yn aelod yr IRA (Byddin Weriniaethol Iwerddon). Roedd e'n weithgar iawn dros y Wyddeleg ac yn aelod y gymdeithas  Muintir na Gaeltachta a helpodd sefydlu Gaeltacht newydd Ráth Chairn yn Swydd Meath ym 1935.

Cafodd ei garcharu yng ngwersyll y Currach yn Cill Dara drwy'r Ail Ryfel Byd am ei fod yn aelod yr IRA. Yno fe astudiodd ieithoedd megis Rwseg,  Cymraeg a Llydaweg.  Ac yno yr ysgrifennodd ei waith enwocaf, y nofel *Cré na Cille* (tir y mynwent).  Aeth ymlaen i addysgu cannoedd o'i gyd-carcharwyr y Wyddeleg. Ysgrifennwyd dau lyfr arall tra yn y carchar *Athnuachan* a *Barbed Wire*.

Ar sail ei lyfrau apwyntwyd e yn ddarlithydd Gwyddeleg yng Ngholeg y Drindod, Dulyn Ystirir Ó Cadhain fel un o brif awduron Gwyddeleg yr 20g. Roedd e'n rhugl ym mhob un o'r tafodieithoedd a Gaeleg yr Alban yn ogystal ar Hen Wyddeleg a Gwyddeleg Ganol.

Roedd yn un o sylfaenwyr y mudiad hawliau iaith Wyddeleg, Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta, mudiad a ysbrydolwyd gan ddulliau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

## Cyhoeddiadau
. O'i gyfieithu: ''"Yr arf llenyddol gorau a gefais gan fy ngwerinwyr yw'r iaith - iaith gartrefol, ddaearol, raenus a all ar adegau fy nghychwyn i ddawnsio ac ar adegau fy nghychwyn i wylo, weithiau er gwaethaf fy hun"*]]
Ysgrifennodd Máirtín Ó Cadhain yn yr Irish Times (27 Chwefror, 1970), "Os na fydd y Llywodraeth yn sefydlu radio cyfreithlon efallai y bydd radio anghyfreithlon."
**Cré na Cille*, 1949/1965
**Athnuachan*, 1995
**Barbed Wire*, 2002
**Idir Shúgradh agus Dáiríre*, 1975
**An Braon Broghach* (y diod tywyll), 1991
**Cois Caoláire*, 2004 
**An tSraith dhá Tógáil*, 1970/1981
**An tSraith Tógtha*, 1977
**An tSraith ar Lár*, 1986 
**Ó Cadhain i bhFeasta* (yn y cylchgrawn *Feasta*), 1990 
**Caiscín* (yn yr *Irish Times*), 1998 
**Caithfear Éisteacht* (yn y cylchgrawn *Comhar*), 1999
**As an nGéibheann'' (o'r carchar), llythyrau rhyngddo a Tomás Bairéad

## Erthyglau amdano yn y Lydaweg
* Al Liamm, niv. 16, *Skarzherezh Nevez-hañv*, brezhoneg gant G. Dourgwenn
* Al Liamm, niv. 120, un tamm eus *Cré na Cille* (*Douar ar vered*)

Categori:Llenorion Gwyddeleg
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1970
Dobunni

Llywyth Celtaidd yn byw yng ngorllewin Lloegr oedd y **Dobunni**. Roedd eu tiriogaethau'n cynnwys yr hyn sy'n awr yn Avon, Swydd Gaerloyw a gogledd Gwlad yr Haf.  Eu prifddinas yn y cyfnod Rhufeinig oedd *Corinium Dobunnorum*, heddiw Cirencester.

Roeddynt yn bathu darnau arian, a gellir casglu oddi wrth y rhain fod eu tiriogaeth wedi ei rhannu yn rhan ogleddol a rhan ddeheuol, weithiau wedi eu huno fan un brenin. Ymddengys nad oedd y Dobunni yn bobl ryfelgar, ac ymostyngasant i'r Rhufeiniaid heb ymladd.

Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Insubres

bawd|400px|Map o ieithoedd yr Eidal yn 6g CC, gyda lleoliad yr Insubres.Ymhlith yr ieithoedd Celtaidd, mae:Galeg, Leponteg, Insubreg, Rhaetieg, Feneteg (rhywfaint) ac Ilyreg (rhywfaint)

Llwyth Celtaidd yn byw yng ngogledd yr Eidal oedd yr **Insubres** neu **Insubri**. Roedd eu tiriogaethau yn yr hyn a ddaeth yn ddiweddarach yn Lombardi, a'u prifddinas oedd *Mediolanum*, Milan heddiw. Mae'n debyg eu bod yn gyfuniad o'r borodion, Ligwriaid ac Eidalwyr, â'r Celtiaid a symudodd i'r ardal o'r hyn sy'n awr yn dde Ffrainc.

Gorchfygwyd hwy a llwythau Celtaidd eraill, y Boii, Lingones, Taurini, Gesati ac eraill, gan y Rhufeiniaid dan y conswl Lucius Aemilius Papus ym Mrwydr Telamon yn 224 neu 225 CC. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, cipiodd y Rhufeiniaid, a'u cyngheiriaid y Cenomani, gaer yr Insubres yn Acerrae, a'u gorchfygu eto ym Mrwydr Clastidium. Meddianwyd Milan gan y Rhufeiniaid yn 221 CC.

Pan ddaeth Hannibal a byddin i'r Eidal yn 218-217 CC, gwrthryfelodd yr  Insubres yn erbyn Rhufain. Rhoddasant gefnofaeth i'r Carthaginiaid eto yn 200 CC, y tro hwn dan Hamilcar. Gwnaethant gynghrair a'r Rhufeiniaid yn 194. Rhoddwyd dinasyddiaeth Ladin iddynt yn 89 CC, a dinasyddiaeth Rufeinig yn 49 CC.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Categori:Lombardia
Categori:Milan
Boulogne-sur-Mer

Porthladd, dinas a *commune* yng ngogledd Ffrainc, *sous-préfecture* yn département Pas-de-Calais yw **Boulogne-sur-Mer**, a dalfyrrir yn aml i **Boulogne** (neu **Bwlaen** mewn Hen Gymraeg). Mae llongau fferi yn hwylio'n rheolaidd rhwng Boulogne a phorthladd Dover yn Lloegr.

Roedd y dref yn wreiddiol yn ganolfan llwyth y Morini. Yma yr adeiladodd Iŵl Cesar ei lynges ar gyfer ei ymgyrch ym Mhrydain; gelwid y dref yn **Gesoriacum** yn y cyfnod Rhufeinig. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 43,700.

## Enwogion
*Godefroid o Fouillon
*Jean-Pierre Papin, pêl-droedwr
*Charles Augustin Sainte-Beuve, awdur

## Adeiladau
*Castell Boulogne-sur-Mer 
*Clochdy (gweler ffoto)
*Notre-Dame de Boulogne (Eglwys gadeiriol)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymunedau Pas-de-Calais
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Yr Efengyl yn ôl Ioan

**Yr Efengyl yn ôl Ioan** (talfyriad: In.), neu **Y Bedwaredd Efengyl** yw pedwerydd lyfr y Testament Newydd yn y Beibl, a'r olaf o'r pedwar efengyl. Mae mwyafrif yr ysgolheigion yn ei hamseru rhwng 90 ac 100 OC.

## Awdur 
Yn ôl y traddodiad Beiblaidd, ei awdur yw'r efengylwr Ioan, un o ddisgyblion Iesu, ond dydy enw'r awdur byth yn ymddangos. Weithiau mae'r awdur yn ysgrifennu am "y disgybl oedd Iesu’n ei garu’n fawr", ac mae pobl yn tybio oedd yr awdur yn cyfeirio at ei hun.

## Pwnc a phwrpas 
Pynciau'r testun yw bywyd, marwolaeth ac atgyfodiad Iesu Grist, a saith "arwydd" amdano fe. Dyma bwrpas y testun, yn ôl yr awdur:

:Gwelodd y disgyblion Iesu yn gwneud llawer o arwyddion gwyrthiol eraill, ond dw i ddim wedi ysgrifennu amdanyn nhw yma. Ond mae’r cwbl sydd yma wedi ei ysgrifennu er mwyn i chi gredu mai Iesu ydy’r Meseia, mab Duw. Pan fyddwch chi'n credu byddwch chi'n cael bywyd tragwyddol trwyddo. (Ioan 20:30-31)

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Y Garn (Rhyd-Ddu)

:''Am fryniau eraill o'r un enw gweler Y Garn (gwahaniaethu).''

Mynydd 633m ger Rhyd-Ddu yn Eryri, Gwynedd, yw **Y Garn**. Mae'n rhan o gadwyn Crib Nantlle, cyfres o fryniau sy'n ymestyn i'r gorllewin-de-orllewin o bentref Rhyd-Ddu am tua 9&nbsp;km gan orffen uwchben  Talysarn a Nebo: y grib yma sy'n ffurfio ffin deheuol Dyffryn Nantlle, tra mae Cwm Pennant i'r de ohoni.

Y Garn yw'r bryn cyntaf a ddringir wrth gerdded Crib Nantlle gan gychwyn o Ryd-Ddu. Y copa nesaf ar y grib yw Mynydd Drws-y-Coed (695m) uwchben bwlch Drws-y-Coed.

Ceir golygfa eang o'r copa, gan gynnwys clogwynni trawiadol Craig y Bera ar lethrau deheuol Mynydd Mawr, Dyffryn Nantlle ei hun, a'r Wyddfa.

## Llyfryddiaeth
*Terry Marsh (1993) *The summits of Snowdonia* (Robert Hale) ISBN 0-7090-5248
*W.A.Poucher (1962) *The Welsh Peaks* (Constable) ISBN 0-09-461750-3

Garn (Rhyd-Ddu), Y
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Hen enwau Cymraeg am yr elfennau

Dyma'r rhestr o'r hen enwau am yr elfennau.
Daw'r enwau hyn o Eiradur Caerfallwch.


Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Hugh Bevan

Ysgolhaig Cymraeg a beirniad llenyddol oedd **Hugh Bevan** (1911 - 1979). Ganed ym mhentref bychan Saron, Sir Gaerfyrddin.

Treuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa academaidd yn uwch-ddarlithydd Cymraeg yng Ngholeg y Brifysgol Abertawe.

Ymhlith ei ddiddordebau academaidd oedd bywyd a gwaith Morgan Llwyd o Wynedd. Roedd yn hanesydd llên medrus a beirniad llenyddol craff. Yn ogystal â chyfrol sylweddol am Forgan Llwyd cyhoeddodd astudiaeth feirniadol o farddoniaeth Islwyn a hunangofiant.

## Llyfryddiaeth
Beirniadaeth:
* *Morgan Llwyd y Llenor* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1954).
* *Dychymyg Islwyn* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1965).
* *Beirniadaeth Lenyddol*, gol. Brynley F. Roberts (1982).
Hunangofiant:
* *Morwr Cefn Gwlad* (1971)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Bellovaci

bawd|Llwythau Celtaidd Gâl yn y ganrif 1af CC

Llwyth Belgaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd y **Bellovaci**. Eu prifddinas yn y cyfnod Rhufeinig oedd Caesaromagus, Beauvais yn Ffrainc heddiw. Roedd eu tiriogaethau yn ymestyn ar hyd yr arfordir o Beauvais ar hyd yr arfordir hyd Afon Oise.

Bu ymladd rhwng y Bellovaci a Iŵl Cesar yn ystod ymgyrchoedd Cesar yng Ngâl. Roedd y Bellovaci yn ceisio meddiannu tiriogaethau'r Suessiones, ac arweiniodd Cesar fyddin sylweddol yn eu herbyn, yn cynnwys pedair lleng. Gorchfygwyd y Bellovaci, a lladdwyd eu cadfridog, Correus.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Hydwedd Boyer

Llenor Cymraeg o'r Allt-wen, ger Pontardawe, Castell-nedd Port Talbot, oedd **William Hydwedd Boyer** (31 Hydref 1912 - 3 Ionawr 1970).

Cyhoeddodd dair nofel, *Ym Mhoethder y Tywod*, *Pryfed ar Wydr* a ''Ffarwel Ha' *. Cyhoeddodd lyfrau i blant hefyd.

## Llyfryddiaeth
Nofelau:
* *Ym Mhoethder y Tywod* (1960)
* *Pryfed ar Wydr* (1965)
* *Ffarwel Ha' * (1974)
Llyfrau plant:
* *Anturiaethwyr y ganrif hon* (1963)
* *I'r Ynysoedd'' (1967)

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Bayeux

bawd|220px|Eglwys Gadeiriol Bayeux

Dinas a *commune* yn *département* Calvados yn Normandi, gogledd-orllewin Ffrainc yw **Bayeux**. Mae'n enwog fel cartref Brodwaith Bayeux.

Saif Bayeux heb fod ymhell o'r arfordir, ychydig i'r gorllewin o ddinas Caen. Llifa Afon Aure trwy Bayeux.

Yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd, roedd yn un o'r dinasoedd olaf i bargau ym meddiant y Saeson yn Ffrainc. Bu Mathau Goch yn gapten ar y garsiwn yn y cyfnof yma. Ar 16 Mai, 1450, bu rhaid i Mathau ildio Bayeux. Cafodd ef a'i wŷr, ynghyd â channoedd o ferched a phlant, ganiatâd gan y Ffrancod i ymadael, ond heb eu harfau.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd Bayeux yn un o'r rhannau cyntaf o Ffrainc i'w ryddhau o afael yr Almaen, ac ar 16 Mehefin 1944, yna y traddododd Charles de Gaulle ei araith bwysig gyntaf ar dir Ffrainc.

Categori:Cymunedau Calvados
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Siôn Bradford

Bardd o ardal Tir Iarll ym Morgannwg yn y 18g oedd **Siôn Bradford**, a adnabyddir hefyd fel **John Bradford** (1706 - 1785). Mae'n adnabyddus yn bennaf heddiw am iddo fod yn athro barddol i Iolo Morganwg.

## Bywgraffiad
A'i wreiddiau yn Nhir Iarll, ardal sy'n enwog am ei draddodiad llenyddol, roedd Siôn Bradford yn aelod o gylch o feirdd a gwŷr llên ym mlaenau Bro Morgannwg. Bu'n astudio'r traddodiad barddol Cymraeg yn ei ieuenctid a ddaeth yn athro i feirdd eraill yn y cylch. Ymddiddorai yn hanes a thraddodiadau Cymru hefyd ac roedd yn gasglwr llawysgrifau Cymreig er ei mai gwëydd a phannwr digon distadl oedd o ran ei alwedigaeth.

Fe'i cofir yn bennaf am iddo ddod yn athro barddol i'r Iolo Morganwg ifanc. Ar ôl marwolaeth Siôn, honnai Iolo fod ei athro barddol yn perthyn i olyniad o feirdd "derwyddol" a'i fod wedi dysgu rhai o gyfrinachau Gorsedd y Beirdd ganddo, ond gwyddys bellach mai rhan o ffugiadau niferus Iolo ei hun yw hyn. Dyrchafodd Iolo alluoedd barddol ei athro hefyd, ond nid ystyrir fod llawer o werth llenyddol i'w cerddi erbyn heddiw, er eu bod o ddiddordeb hanesyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1706
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1785
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Y Traddodiad Barddol
John Thomas

Gallai **John Thomas** gyfeirio at un o sawl person:

* John Thomas (clerigwr) (1646–1695)
* John Thomas (emynydd) (1730–1804?)
* John Thomas (hynafiaethydd) (1736–69)
* John Thomas (Pentrefoelas) (1742-1814), bardd
* John Thomas, Penfforddwen (1757–1835), bardd
* John Thomas (Siôn Wyn o Eifion) (1786–1859), bardd
* John Thomas (Ieuan Ddu) (1795-1871)
* John Thomas (Ifor Cwmgwys) (1813–1866), bardd
* John Thomas (llenor) (1821-1892)
* John Thomas (Pencerdd Gwalia) (1826–1913), cyfansoddwr
* John Thomas (ffotograffydd) (1838–1905)
* John Thomas (golygydd) (1848–1922)
* John Thomas (gweinidog) (1857–1944)
* John Thomas (cemegydd) (1886–1933)
* John Thomas, Barwn Thomas Cwmgiedd (g. 1947), barnwr

Gweler hefyd:
* John Evan Thomas (1810–1873), cerflunydd
* John Evan Thomas (athro) (1884–1941)
* John Meurig Thomas (1942–2020), cemegydd
* John Rogers Thomas (1829–1896), cyfansoddwr
* John Rowland Thomas (1881–1965), masnachwr
* William Thelwall Thomas (1865–1927), llawfeddyg
* John William Thomas (1805–1840), mathemategydd
* Owen John Thomas (1939–2024), gwleidydd

----
George Niven

Pêl-droediwr o'r Alban oedd **George Niven** (11 Mehefin 1929 - 18 Gorffennaf 2008).

Chwaraeodd Niven dros dîm Rangers 327 gwaith rhwng 1951 a 1962 a hefyd chwaraeodd Partick Thistle rhwng 1962-1969.

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Menapii

bawd|300px|Tŷ o gyfnod y Menapii wedi ei ail-greu yn Destelbergen

Llwyth Belgaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl oedd **Menapii**. Yn ôl Strabo a Ptolemi, roedd eu tiriogaethau o gwmpas aber Afon Rhein ac yn ymestyn tua'r de ar hyd  Afon Schelde. Eu *civitas* oedd Cassel, yn awr yn Ffrainc, gerllaw Terouanne.

Ymladdodd y Menapii yn erbyn Iŵl Cesar yn ystod ei ymgyrchoedd yn Ngâl. Roeddynt yn rhan o'r cynghrair Belgaidd a orchfygwyd gan Cesar yn 57 CC, a'r flwyddyn wedyn gwnaethant gynghrair â'r Veneti yn erbyn Cesar. Er i Gesar eu gorchfygu eto, gwrthododd y Menapii a'r  Morini ildio.

Yn 54 CC ymunasant a gwrthryfel Ambiorix, ac arweiniodd Cesar bum lleng yn eu herbyn. Y tro hwn, gorfodwyd y Menapii i ildio, a gosododd Cesar  Commius o lwyth yr Atrebates yn frenin arnynt.

Roedd Carausius, a'i cyhoeddodd ei hun ym ymerawdwr Prydain a gogledd Gâl yn y 3g yn perthyn i'r Menapii, ac yn enedigol o Batavia.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Sequani

[bawd|Map o [Gâl yn y ganrif gyntaf CC sy'n dangos tiriogaethau'r Sequani]]

Llwyth Celtaidd yng nghanolbarth Gâl oedd y **Sequani**. Roedd eu tiriogaethau o gwmpas rhan uchaf dalfyrch yr Arar (Afon Saone heddiw), yn cyfateb i  Franche-Comté a rhan o Fwrgwyn. Eu prifddinas oedd Vesontio, Besançon heddiw.

Ychydig cyn i Iŵl Cesar ddechrau ei ymgyrchoedd yng Ngâl, roedd y Sequani wedi ochri gyda'r Arverni yn erbyn yr Aedui, ac wedi llogi'r Suebi dan Ariovistus i groesi Afon Rhein i'w cynorthwyo yn 71 CC. Gorchfygwyd yr Aedui, ond yna gwrthododd Ariovistus ymadael, gan gipio traean o diriogaeth y Sequani a bygwth cymryd traean arall.

Apeliodd y Sequani at Cesar, a yrrodd y Suebi o'u tiriogaethau yn 58 CC. Fodd bynnag, gorfododd Cesar y Sequani i ddychwelyd popeth yr oeddynt wedi ei ennill oddi wrth yr Aedui. Ymunodd y Sequani â gwrthryfel Vercingetorix yn 52 CC. Wedi marwolaeth Vitellius yn 69 OC, gwrthodasant ymuno â gwrthryfel Gaius Julius Civilis a Julius Sabinus yn erbyn Rhufain, a chodwyd Vesontio i statws *colonia* fel gwobr.

Categori:Llwythau Celtaidd Gâl
Rouen

bawd|Rouen
bawd|Calon hanesyddol Rouen: yr afon a'r eglwys gadeiriol

Dinas a *commune* yn Normandi yng ngogledd-orllewin Ffrainc yw **Rouen**. Hi oedd prifddinas hanesyddol Normandi, ac mae'n brifddinas *région* Normandie a *département* Seine-Maritime. Saif ar Afon Seine. Yn 2007, roedd poblogaeth yr ardal ddinesig yn 541,410, ac amcangyfrifwyd fod poblogaeth y ddinas ei hun yn 109,000.

Dwedodd J. R. R. Tolkien, yn ei ddarlith 'Saesneg a Chymraeg' bod yr enw Cymraeg damcaniaethol ddylai fod "Rhodfa".

Sefydlwyd Rouen fel Ratumacos gan lwyth Celtaidd y Veliocassi. Galwai'r Rhufeiniaid y ddinas yn *Rotomagus*. Wedi i dalaith Gallia Lugdunensis gael ei rhannu'n ddau dan yr ymerawdwr Diocletian, daeth Rouen yn brifddinas Gallia Lugdunensis II.

O 912, Rouen oedd prifddinas Dugiaeth Normandi ac yno yr oedd Dugaid Normandi yn byw hyd nes i Gwilym Goncwerwr adeiladu castell yn Caen. Yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd, ildiwyd y ddinas i'r Saeson yn 1419. Yma y llosgwyd Jeanne d'Arc ar 30 Mai, 1431.  Cipiodd y Ffrancod y ddinas yn ôl yn 1449.

Adeg y Rhyfel Byd Cyntaf roedd Rouen yn ganolfan cyflenwadau bwysig, ac yr oedd yno nifer o ysbytai milwrol.

## Adeiladau
*Eglwys Gadeiriol Rouen
*Pont Gustave-Flaubert

## Pobl o Rouen
* Edward IV (1442–1483), brenin Lloegr
* Pierre Corneille (1606–1684), dramodydd
* Nicolas Lemery (1645–1715), cemegydd
* Jean Jouvenet (1647–1717), arlunydd
* Gustave Flaubert (1821–1880), nofelydd, awdur *Madame Bovary*
* Marcel Dupré (1886–1971), organydd a chyfansoddwr
* François Hollande (ganed 1954), gwleidydd ac Arlywydd Ffrainc
* David Trezeguet (ganed 1977), pêl-droediwr

## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Rouen


Categori:Cymunedau Seine-Maritime
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Normandi
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Prifysgol Wrecsam

Prifysgol yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Prifysgol Wrecsam** (Saesneg: *Wrexham University*). Yn cael ei hadnabod cynt fel *Prifysgol Glyndŵr Wrecsam* a chyn hynny *Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru* neu NEWI (*North East Wales Institute of Higher Education*). 

Derbyniodd statws prifysgol gyda'r enw Prifysgol Glyndŵr Wrecsam ar 3 Gorffennaf 2008 ar ôl bod yn aelod o Brifysgol Cymru ers 2003. Cafwyd seremoni i gyhoeddi'r brifysgol newydd yn swyddogol ar 18 Gorffennaf 2008 gyda Rhodri Morgan, Prif Weinidog Cymru, yn ei llywio ac yn derbyn gradd er anrhydedd gyntaf y brifysgol. Enwyd y brifysgol ar ôl Owain Glyndŵr, Tywysog Cymru, a fwriadai sefydlu dwy brifysgol yng Nghymru, un yn y Gogledd a'r llall yn y De, ar ddechrau'r 15g. Yn 2023 newidiodd yr enw i Brifysgol Wrecsam yn rhannol oherwydd "proffil uwch" y ddinas erbyn hynny.

Mae Prifysgol Wrecsam bellach wedi gadael Prifysgol Cymru ac yn dyfarnu ei graddau ei hun. Mae'r Brifysgol yn cynnig cyrsiau gradd ac ôl-radd. Yr Is-Ganghellor yw Joe Yates. Mae gan y brifysgol tua 8,000 o fyfyrwyr llawn-amser gyda 350 ohonyn nhw yn dod o wledydd tramor.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Glyndŵr
* "Enw Glyndŵr ar brifysgol newydd", Newyddion BBC Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Glyndwr
Glyndwr
Categori:Addysg yn Wrecsam
Categori:Sefydliadau 2008
Poitiers

bawd|270px|Poitiers o *Les Dunes*

Dinas a *commune* ar Afon Clain yng ngorllewin canolbarth Ffrainc yw **Poitiers**. Hi yw prif ddinas *département* Vienne yn *région* Nouvelle-Aquitaine.

Saif Poitiers ar y Seuil du Poitou, tir isel rhwng Massif Armorica a'r Massif Central. Sefydlwyd y dref gan lwyth y Pictones dan yr enw Limonum. Ar ôl y cyfnod Rhufeinig, daeth yn eiddo'r Fisigothiaid, yna'r Ffranciaid.

Ymladdwyd Brwydr Tours, a elwir hefyd yn Frwydr Poitiers, gerllaw Poitiers ar 10 Hydref, 732. Gorchfygodd Siarl Martel fyddin Islamaidd. Yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd, ymladdwyd Brwydr Poitiers yma yn 1356. Sefydlwyd Prifysgol Poitiers yn 1431.

Roedd yn boblogaeth yn 2006 yn 90,000.

## Enwogion 
*Diane de Poitiers, Duges Valentinois (1499-1566) 
*Michel Foucault (1926-1984)
*Joël Robuchon (1945-2018)
*Jean-Pierre Thiollet (1956-)
*Brian Joubert (1984-)

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Vienne
Dodecahedron

200px|bawd|Dodecahedron rheolaidd
Polyhedron gyda deuddeg (Groeg: *dodeca*) wyneb, gan amlaf mewn ffurf reolaidd, sef solet Platonaidd o ddeuddeg wyneb pentagonaidd rheolaidd gyda thri ohonyn nhw yn cwrdd ym mhob *vertex*, yw **dodecahedron**. Mae ganddo ugain (20) fertig a thrideg (30) ymyl. Ei polyhedron dwbl yw'r icosahedron. I'r Groegiaid hynafol, roedd y dodecahedron yn symbol o'r bydysawd ac yn cael ei ystyried fel y perffeithiaf o'r pum solet Platonaidd.

## Arwynebedd a chyfaint 
Arwynebedd (*A*) a chyfaint (*V*) dodecahedron rheolaidd o hyd ymyl *a* yw:
:A = 3\sqrt{25+10\sqrt{5}} a^2 \approx 20.64572a^2

:V = \frac{1}{4} (15+7\sqrt{5}) a^3 \approx 7.66311896a^3

Categori:Geometreg Euclidaidd
La Grange, Kentucky

:*Gweler hefyd La Grange (tudalen gwahaniaethu)*.
Dinas yn Swydd Oldham, Kentucky, UDA, yw **La Grange**. Fe'i sefydlwyd yn 1827 a chafodd ei henwi ar ôl cartref Ffrengig y Cadfridog Lafayette. Mae ganddi boblogaeth o 8,082 (cyfrifiad 2010). Mae'n dref sirol Swydd Oldham.
Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1840.

## Enwogion
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm D. W. Griffith yn La Grange yn 1875.

* Gwefan Dinas La Grange 

Categori:Dinasoedd Kentucky
Bologna

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Bologna** (Lladin *Bononia*), sy'n brifddinas rhanbarth Emilia-Romagna. Saif rhwng Afon Po a mynyddoedd yr Appenninau.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 371,337.

Sefydlwyd y ddinas gan yr Etrwsciaid fel *Felsina* oddeutu'r flwyddyn 534 CC. Yn y 4g CC, concrwyd y ddinas gan lwyth Celtaidd y Boii, a chafodd yr enw *Bononia*. Daeth yn *colonia* Rhufeinig tua 189 CC, ac ychwanegwyd at bwysigrwydd y ddinas pan adeiladwyd y Via Aemilia yn 187 CC. Daeth yn *municipium* yn 88 CC, ac am gyfnod fe'i hystyrid yn ail ddinas yr Eidal.

Yn 728, cipiwyd y ddinas gan Liutprand, brenin y Lombardiaid. Yn 1088, sefydlwyd Prifysgol Bologna, *Alma Mater Studiorum*, y brifysgol hynaf yn y byd gorllewinol.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Arca di San Domenico
* Basilica San Petronio
* Collegio di Spagna
* Palazzo d'Accursio
* Porta Saragozza
* Stadio Renato Dall'Ara
* Teatro Comunale di Bologna

## Pobl o Bologna 
* Domenichino (1581–1641), arlunydd
* Maria Gaetana Agnesi (1718–1799), mathemategydd
* Guglielmo Marconi (1874–1937), peiriannydd
* Ottorino Respighi (1879–1936), cyfansoddwr
* Giorgio Morandi (1890–1964), arlunydd
* Rossano Brazzi (1916–1994), actor

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinas Fetropolitan Bologna
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Metro Moscfa

Rhwydwaith rheilffordd danddaear yn ninas Moscfa, Rwsia, yw **Metro Moscfa** (Rwseg: Московское метро). Mae'r rhwydwaith, sy'n ail yn y byd o ran nifer ei theithwyr, yn cysylltu bron bob rhan o'r brifddinas. Wedi ei agor yn 1935, mae'n adnabyddus am gynllun marweddog nifer o'i orsafoedd trena, sy'n cynnwys enghreifftiau ardderchog o gelf realaidd sosialaidd.

Mae gan Metro Moscow gyfanswm o 298.2&nbsp;km (181.6 milltir) o lwybrau, 12 llinell a 180 gorsaf; ar ddiwrnod normal mae'n cludo 7 miliwn o deithwyr. Mae'n cael ei redeg fel menter wladol gan gwmni Moskovsky metropoliten (Московский метрополитен).

Dechreuwyd ar y gwaith adeiladu ym Mehefin 1931 ac agorwyd y llinellau cyntaf yn 1935. Bu cynlluniau i gael rheilffordd danddaear ym Moscow ers y 19g, ond bu rhaid eu gohirio oherwydd y sefyllfa gwladol. Bwriad Stalin wrth ei greu oedd cael ffenestr siop i'r byd gael gweld rhagoriaethau'r system Sofietaidd, gyda'r gorsafoedd gorwych yn fath o balasau i'r werin bobl eu mwynhau.

## Leiniau'r Metro 
## Gweler hefyd 
* Ffrwydradau Metro Moscfa, 2010

## Dolenni allanol 
*   Gwefan swyddogol 
*  Metro.ru  — Gwybodaeth, hanes, mapiau, celf
*  MetroWalks Moscow  Lluniau o bob gorsaf ar y metro

Categori:Moscfa
Categori:Rheilffyrdd Rwsia
Categori:Sefydliadau 1935
Categori:Rheilffyrdd tanddaearol
Amiens

bawd|220px|Ardal Saint Leu yn Amiens

Dinas a chymuned yng ngogledd Ffrainc yw **Amiens**. Saif ar afAn Somme tua 120&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Paris. Amiens yw prifddinas département Somme. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 136,000.

Yn ystod y cyfnod Rhufeinig, enw'r ddinas oedd ***Samarobriva*** (pont ar Afon Samara, sef **Hamarfrif** yn Gymraeg), a hi oedd canolfan llwyth yr Ambiani.

Eglwys Gadeiriol Amiens yw'r talaf o'r holl eglwysi cadeiriol Gothig o'r 13g, a'r mwyaf o'i bath yn Ffrainc. Mae'n Safle Treftadaeth y Byd.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Gare d'Amiens (gorsaf)
* Musée de Picardie (amgueddfa)
* Stade de la Licorne (stadiwm)

## Enwogion 
* Vincent Voiture (1597-1648), bardd
* Pierre Choderlos de Laclos (1741-1803), milwr a nofelydd
* Paul Bourget (1852-1935), nofelydd
* Emmanuel Macron (g. 1977), gwleidydd


Categori:Cymunedau Somme
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Somme (département)

*Département* yn *région* Hauts-de-France, Ffrainc, yw **Somme**. Caiff ei enw o Afon Somme sy'n llifo trwyddo. Prifddinas  y *département* yw Amiens. 

250px|bawd|canol|Lleoliad Somme yn Ffrainc

Roedd yr ardal yma yn safle nifer o frwydrau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, yn enwedig Brwydr y Somme yn 1916.

Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 555,551.

## Gweler hefyd
* Cymunedau Somme

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Hauts-de-France