Dyffryn Nantlle

[bawd|chwith|250px|Edrych i lawr Dyffryn Nantlle o gopa'r [Wyddfa. Llyn Nantlle yn y canol]]

Mae **Dyffryn Nantlle** yn ardal yng Ngwynedd sy'n ymestyn o Ryd-Ddu wrth droed Yr Wyddfa tua'r gogledd hyd y môr. Llifa Afon Drws-y-coed trwy ran uchaf y dyffryn ac i mewn i Lyn Nantlle Uchaf lle mae Afon Llyfni yn tarddu ac yn llifo ar hyd y dyffryn tua'r môr. A dilyn dalgylch yr afon, gellid ystyried bod Dyffryn Nantlle yn dechrau ychydig uwchben Drws-y-coed, ond mae pentref Rhyd-Ddu yn cael ei gynnwys yn Nyffryn Nantlle fel rheol, er ei fod ar Afon Gwyrfai. Ar ochr ddeheuol y dyffryn mae Crib Nantlle, cyfres o fynyddoedd o'r Garn ger Rhyd-Ddu hyd Mynydd Graig Goch uwchben Llyn Cwm Dulyn. Ar ochr ogleddol y dyffryn mae Mynydd Mawr a Moel Tryfan. Mae Dyffryn Nantlle yn un o gadarnleoedd yr iaith Gymraeg, gyda tua 80% o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf.

Cyfeirir at nifer o leoedd yn Nyffryn Nantlle ym mhedwaredd gainc y Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy*. Dywedir fod y gair "Nantlle" ei hun yn dod o "Nant Lleu".

Bu chwareli llechi yn yr ardal yn gynnar, ac yn y 18g Chwarel y Cilgwyn oedd y fwyaf yng Nghymru. Tyfodd y boblogaeth yn gyflym gyda datblygiad y diwydiant llechi yn y 19g, ac yr oedd cryn nifer o chwareli yn y dyffryn. Chwarel Dorothea a Chwarel Penyrorsedd oedd y ddwy fwyaf. Erbyn diwedd y 1860au yr oedd Dyffryn Nantlle yn cynhyrchu 40,000 tunnell o lechi y flwyddyn. Roedd Rheilffordd Nantlle, oedd â'r wagenni yn cael eu tynnu gan geffylau, yn cario llechi o'r chwareli o 1865 hyd 1963.

Yn dilyn machlud y diwydiant llechi, daeth diweithdra yn broblem ddifrifol yn y dyffryn. Gwnaed ymdrech i ddenu diwydiannau ysgafn i'r ardal, er enghraifft i Stad Ddiwydiannol Penygroes. Yn 1991 sefydlwyd "Antur Nantlle Cyf" fel prosiect cymunedol i wella bywyd yn y dyffryn.

## Trefi a phentrefi
Prif ganolfan y dyffryn yw Pen-y-groes. Ystyrir fod y pentrefi canlynol yn rhan o Ddyffryn Nantlle:
*Aberdesach
*Carmel
*Clynnog Fawr
*Dinas
*Drws Y Coed
*Gyrn Goch
*Llandwrog
*Llanllyfni
*Nantlle
*Nasareth
*Nebo
*Pant Glas
*Pontllyfni
*Rhosgadfan
*Rhostryfan
*Rhyd-Ddu
*Talysarn
*Tanrallt
*Y Cilgwyn
*Y Fron
*Y Groeslon

## Enwogion o'r Dyffryn
*R. Williams Parry - Talysarn
*T. H. Parry-Williams - Rhyd Ddu
*Kate Roberts - Rhosgadfan
*Mathonwy Hughes - Tanrallt, Llanllyfni
*Gwilym R. Jones - Y Groeslon
*John Gwilym Jones (dramodydd) - Y Groeslon
*Bryn Fôn - Llanllyfni
*Bryn Terfel - Pantglas(/Llanllyfni)
*Cefin Roberts - Llanllyfni
*Angharad Tomos (ymgyrchwraig ac ysgrifenwraig) - Llanwnda
*Robat Arwyn (cyfansoddwr) - Talysarn
*Luned Parri (artist) - Talysarn
*John Jones Talysarn - Talysarn
*Y Brodyr Ffrancis - Talysarn
*Ilid Ann Jones
*Delyth Medi
* Ymgartrefodd yr awdur adnabyddus Eirug Wyn yn Y Groeslon i fagu ei deulu - bu'n byw yno hyd ei farwolaeth yn 2004.
Owain Fon Williams - Penygroes

## Darllen pellach
Darlithoedd Blynyddol Llyfrgell Pen-y-groes (1967- ), yn disgrifio hanes a diwylliant y fro:
*Mathonwy Hughes, *Bywyd yr Ucheldir* (Caernarfon, 1973)
*Gwilym R. Jones, *"Yn Nhal-y-sarn ers talwm..."* (Caernarfon, 1968)

## Gweler hefyd
* Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes

## Dolenni allanol
* Gwefan Dyffryn Nantlle
* Antur Nantlle Cyf

Categori:Daearyddiaeth Gwynedd

Categori:Eryri