open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mhairi Black

Gwleidydd o'r Alban yw **Mhairi Black** (ganwyd 12 Medi 1994) a etholwyd yn Aelod Seneddol yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 dros Paisley a De Swydd Renfrew; mae'r etholaeth yn Swydd Renfrew, yr Alban. Roedd Black yn cynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban yn Nhŷ'r Cyffredin hyd at 2024.

Fe'i ganed yn Paisley, Swydd Renfrew yn 1994 a mynychodd Ysgol Uwchradd Lourdes, ac yna Prifysgol Glasgow ble derbyniodd Radd Dosbarth dosbarth cyntaf mewn Gwleidyddiaeth a Pholisi Cyhoeddus ym Mehefin 2015. Pan enillodd ei sedd fel AS roedd yn dal i astudio ar gyfer y Radd hon a hi oedd yr Aelod Seneddol ieuengaf ers y 18g.

Disgrifiai ei hun fel 'sosialydd traddodiadol' ac mae wedi dyfynnu Tony Benn un o'i harwyr, ambell dro. Ymhlith ei harwyr eraill mae Keir Hardie a Margo MacDonald. Mae'n ffan mawr o Dîm Pêl-droed Partick Thistle.

## Etholiad 2015
Yn Etholiad Cyffredinol 2015 enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban 56 allan o 59 sedd yn yr Alban. Yn yr etholiad hon, derbyniodd Mhairi Black 23,548 o bleidleisiau, sef 50.9% o'r holl bleidleisiau a fwriwyd, sef gogwydd o +32.9 ers etholiad 2015 a mwyafrif o 5,684 pleidlais.

## Gweler hefyd
*Alex Salmond
*Margo MacDonald
*Margaret Ewing
*Nicola Sturgeon

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sarah Hyland

Mae **Sarah Jane Hyland** (ganed 24 Tachwedd 1990) yn actores o'r Unol Daleithiau.

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ariel Winter

Mae **Ariel Winter** (ganed 28 Ionawr, 1998) yn actores, cantores, model ac actores lais o'r Unol Daleithiau.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1998
Nolan Gould

Mae **Nolan Gould** (ganed 28 Hydref 1998) yn actor o'r Unol Daleithiau. Mae'n adnabyddus am chwarae y plentyn ifancaf Luke Dunphy ar y gomedi sefyllfa Americanaidd *Modern Family*.

## Ffilmyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Aubrey Anderson-Emmons

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Aubrey Frances Anderson-Emmons** (ganed 6 Mehefin 2007).

Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 2007
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rico Rodriguez

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Rico Rodriguez** (ganed 31 Gorffennaf 1998). Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae Manny Delgado yn y sitcom Americanaidd Modern Family ar ABC. Ysgrifennodd lyfr a gyhoeddwyd yn 2012.

## Bywyd cynnar
Ganed Rodriguez yn Bryan Texas, yn fab i Diane a Roy Rodriguez, sy'n berchen siop deiars o'r enw Rodriguez Tire. Mae ganddo frody Ray a Roy Jr., a a chwaer Raini Rodriguez, sydd yn actores. Mae o dras Mecsicanaidd Americanaidd.

## Gyrfa
bawd|dde|upright|Rodriguez yn Mehefin 2010.
Nid oedd Rodriguez wedi ystyried dod yn actor nes oedd yn 8 mlwydd oedd, pan ddechreuodd ei chwaer yn y busnes, gan ddweud yn 2010 ei fod yn meddwl y byddai'n "gogydd NASCAR yn mynd i'r lleuad". Yn Medi 2009, dechreuodd chwarae Manny Delgado yn *Modern Family*. Cyd-enillodd Wobr y Screen Actors Guild am Berfformiad Neilltuol gan Ensemble mewn Cyfres Gomedi ar ddau achlysur (2011 a 2012), ynghyd â gweddill y cast, gyda enwebiad am yr un wobr yn 2010. Ysgrifennodd lyfr a gyhoeddwyd yn 2012 o'r enw *Reel Life Lessons... So Far*.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm
### Teledu
### Gwobrau ac enwebiadau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1998
Hot Pursuit

Mae ***Hot Pursuit*** yn ffilm gomedi Americanaidd a gyfarwyddwyd gan Anne Fletcher ac ysgrifennwyd gan David Feeney a John Quaintance. Sêr y ffilm yw Reese Witherspoon a Sofía Vergara a rhyddhawyd ar 8 Mai 2015 gan Warner Bros., New Line Cinema, a Metro-Goldwyn-Mayer.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2015
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Egin ffilmiau comedi
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Darth Vader

Cymeriad ffuglennol ym mydysawd *Star Wars* yw **Darth Vader**, a elwid hefyd yn **Anakin Skywalker**.. Mae Vader yn ymddangos yn y drioleg Star Wars wreiddiol fel ffigwr canolog gyda'i weithredoedd yn gyrru plot y tri ffilm cyntaf tra fod ei orffennol fel Anakin Skywalker, a stori ei lygriad, yn ganolog i'r drioleg rhaghanes.

Creuwyd y cymeriad gan George Lucas a mae wedi ei bortreadu gan sawl actor. Mae'n ymddangos ar draws y chwe ffilm *Star Wars* a mae'r cymeriad yn cael ei grybwyll nifer o weithiau yn *Star Wars: The Force Awakens*. Mae e hefyd yn gymeriad pwysig ym mydysawd estynedig *Star Wars* mewn cyfresi teledu, gemau fideo, nofelau, llenyddiaeth a llyfrau comics. Yn wreiddiol roedd yn Jedi oedd wedi ei broffwydo i ddod a chydbwysedd i'r 'Force', mae'n syrthio i ochr dywyll y 'Force' ac yn gwasanaethu yr Ymerodraeth Galaethol ddieflig yn llaw dde i'w feistr Sith, Ymerodwr Palpatine (hefyd adwaenid fel Darth Sidious). Fe hefyd yw tad Luke Skywalker a Princess Leia, tad-cu Kylo Ren a gŵr cyfrinachol Padmé Amidala.

## Cyfeiriadau
Categori:Star Wars
Sofía Vergara

Mae **Sofía Margarita Vergara Vergara** (ganed 10 Gorffennaf 1972) yn actores, comediwraig, cyfarwyddwraig, cyflwynwraig deledu, model a gwraig fusnes Golombiaidd-Americanaidd.

Roedd hi'n adnabyddus am gyd-gyflwyno dwy raglen deledu Sbaeneg ar rhwydwaith Univisión yn y 1990au hwyr. Ffilm o'r enw *Chasing Papi* (2003) oedd ei hymddangosiad sylweddol cyntaf yn y Saesneg. Aeth yn ei blaen i ymddangos mewn ffilmiau eraill, gan gynnwys *Four Brothers* (2005) a dwy ffilm Tyler Perry—*Meet the Browns* (2008) a *Madea Goes to Jail* (2009), yn derbyn enwebiad gwobr ALMA ar gyfer yr olaf. Trwy ei llwyddiant ar deledu, mae Vergara wedi ennill rolau mewn ffilmiau diwethaf megis *The Smurf*s (2011), ''New Year's Eve* (2011), *Happy Feet Two* (2011), *The Three Stooges* (2012), *Escape from Plant Earth* (2013), *Machete Kills* (2013), *Chef* (2014), a *Hot Pursuit* (2015).

Serenna Vergara yng ngyfres ABC *Modern Family* fel Gloria Delgado-Pritchett, a derbyniodd enwebiadau am bedair gwobr Golden Globe, pedair gwobr Primetime Emmy, a saith gwobr Screen Actors Guild am ei pherfformiad. Yn 2014, rhestrwyd fel y 32ain merch fwyaf grymus yn y byd gan *Forbes''.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
James Szlumper

Peiriannydd sifil o Loegr oedd ** Syr James Szlumper** (29 Ionawr 1834 – 26 Hydref 1926). Ganwyd yn Soho, Llundain. Gweithiodd ar sawl rheilffordd, gan gynnwys y Rheilffordd danddaearol Llundain, Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru, Rheilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau, Rheilffordd Lynton a Barnstaple, Rheilffordd Y Barri a Rheilffordd Dyffryn Rheidol. Gweithiodd ar reilffyrdd eraill yn Ne Cymru, Sir Drefaldwyn a Dyfnaint

Daeth y teulu Szlumper o'r Wlad Pwyl yn wreiddiol. Roedd Alfred Weeks Szlumper a Gilbert Savill Szlumper yn beirianwyr hefyd.

Daeth yn faer Richmond ym 1894 ac Uchel-Syrif Sir Geredigion ym 1898. Bu farw yn Kew.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Barnwyr o Loegr
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr rheilffyrdd o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Categori:Pobl o dras Bwylaidd
Courteney Cox

Mae **Courteney Bass Cox** (ganed 15 Mehefin 1964) yn actores, cynhyrchwraig a chyfarwyddwraig o'r Unol Daleithiau. Fe'i hadnabyddir yn bennaf am ei rolau fel Monica Geller yng nghomedi sefyllfa NBC, *Friends*, Gale Weathers yn y ffilmiau arswyd *Scream*, a fel Jules Cobb yn y comedi sefyllfa ABC/TBS *Cougar Town*. Enillodd ei henwebiad Golden Globe cyntaf am ei pherfformiad yn y gyfres hon. Serennodd Cox hefyd yng nghyfres *Dirt* ar FX. Mae'n berchen ar gwmni cynhyrchu o'r enw Coquette Productions a grëwyd ganddi a'i chyn-ŵr David Arquette. Gweithiodd fel cyfarwyddwraig ar *Cougar Town* a'r ffilm deledu *Talhotblond*.

Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Genedigaethau 1964
Lisa Kudrow

Mae **Lisa Valerie Kudrow** (ganed 30 Gorffennaf 1963) yn actores, comediwraig, ysgrifenwraig a chynhyrchwraig o'r Unol Daleithiau. Daeth i amlygrwydd byd-eang am chwarae'r rhan Phoebe Buffay yn y comedi sefyllfa teledu *Friends*, a derbyniodd sawl gwobr am ei pherfformiad, gan gynnwys Gwobr Emmy a dwy Wobr Screen Actors Guild.

Aeth yn ei blaen i gynyrchu, ysgrifennu a serennu yng ngyfres *The Comeback* ar HBO yn 2005. Adfywiwyd y rhaglen naw mlynedd yn ddiweddarach a dechreuodd yr ail gyfres ddarlledu yn Nhachwedd 2014. Mae hi hefyd yn serennu yn *Web Therapy* sydd yn ei phedwaredd gyfres ar Showtime, ac enwebwyd Kudrow am Wobr Emmy ar gyfer ei rhan yn y gyfres yn 2012. Mae'n un o'r uwch gynhyrchwyr ar raglen realiti TLC, *Who Do You Think You Are*, ac enwebwyd hi am Wobr Emmy dros Rhaglen-Realiti Rhagorol ar gyfer y gyfres yn 2012.

Mae Kudrow hefyd wedi ymddangos mewn sawl ffilm, gan gynnwys ''Romy and Michele's High School Reunion* (1997), *The Opposite of Sex* (1998), *Analyze This'' (1999) a'i dilyniant *Analyze That* (2002), *Dr. Dolittle 2* (2001), *Wonderland* (2003), *Happy Endings* (2005), *P.S. I Love You* (2007), *Bandslam* (2008), *Hotel for Dogs* (2009), *Easy A* (2010) a *Bad Neighbours* (2014).

Trwy gydol ei gyrfa mae wedi derbyn deg enwebiad Gwobr Emmy, un-deg-dau enwebiad Gwobr Screen Actors Guild ac enwebiad Gwobr Golden Globe.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Rhaglen ffug-ddogfen

Math o raglen sy'n defnyddio technegau traddodiadol rhaglen ddogfen er mwyn cyfleu digwyddiadau ffuglennol yw **rhaglen ffug-ddogfen** neu **ffilm ffug ddogfen**.

Enghraifft dda o hwn yw addasiad radio Orson Welles o waith H. G. Wells *War of the Worlds*. Fe'i ddarlledwyd yn 1938 mewn arddull adrodd newyddion, gan dwyllo gwrandawyr Americanaidd, a gredai fod estroniaid o blaned Mawrth wedi glanio yn New Jersey. Mae *This Is Spınal Tap* (1984) a *The Blair Witch Project* (1999) yn enghreifftiau eraill o hyn. Gwelir y cysyniad sydd y tu ôl i ffilmiau ffug-ddogfen yn llawer cynt mewn cyfryngau eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilm
Categori:Rhaglenni radio
Categori:Ffuglen
Categori:Prosiect Wici Môn
Ras i'r gwaelod

Term economaidd yw'r '''ras i'r gwaelod''' sy'n disgrifio'r tueddiad gan gwmnïau a gwledydd i gystadlu a'i gilydd a chynyddu elw trwy dorri eu costau gan leihau cyflogau a rheoliadau. Yn aml, symudir y gwaith cynhyrchu nwyddau i rannau o'r byd gyda chyflogau is a llai o hawliau a rheoliadau amgylcheddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa economeg
Categori:Globaleiddio
Morwyn dywyll

Gwas y neidr ewropeaidd ydy **Morwyn dywyll** (lluosog: **morwynion tywyll**) (Lladin: *Calopteryx virgo*; Saesneg: *Beautiful demoiselle*), sy'n bryfyn sy'n perthyn i Urdd y Odonata (sef Urdd y Gweision neidr). Fe'i canfyddir ger nentydd byrlymus, sydyn eu llif, sydd yn aml ger coedwig neu glwstwr o goed. Mae i'w ganfod ar hyd a lled Ewrop a mannau eraill ac mae ar gael yng Nghymru. n o ddwy rywogaeth o fursennod hynod ddeniadol, y llall yw'r forwyn wych (C. splendens). De Lloegr a Chymru yw cadarnleoedd C. virgo, sy'n hoff o afonydd glan ac eitha chwim gyda phorfa drwchus gerllaw. 
thumb

## Cynefin
Yn ystod y dydd cynefin yr oedolyn yw glannau afonydd tawel
. Mae'r gwryw yn eitha tiriogaethol, gan sefyll ar frigau a dail ger yr afon neu'r nant ac yn hedfan ar ôl pryfaid sy'n pasio; yn aml, dont yn ôl i'r un hen le. Mae'r fenyw, fodd bynnag, yn treulio'i hamser i ffwrdd o'r dŵr, oni bai ei bod am ddodwy neu chwilio am gymar.

## Ymddygiad
Mae lluniau gwych Alun Williams http://www.llennatur.com/oneadmin/photogallery/gallery.php?photo=Morwyn-dywyll&category_id=97&parent_id=97&photo_id=9416&start=0&countdisplay= yn dangos y blew ar y coesau - fel ymhob rhywogaeth yn urdd yr Odonata (mursennod a gweision neidr) mae'r blew yma yn ddefnyddiol gan fod y creaduriaid yma yn ffurfio 'basged' gyda'u coesau wrth hela pryfed man ar yr aden. Mae C. virgo yn hedfan rhwng Mai a Medi.

## Wyau a'r cynrhonyn
Mae'r fenyw yn dodwy hyd at 300 o wyau ar y tro ar blanhigion ar wyneb y dŵr e.e. crafnc y dŵr a gallant fynd o dan wyneb y dŵr i wneud hynny gan ddodwy ar ddail o dan yr wyneb. Mae'r wyau'n deor ymhen tua 14 diwrnod. Wedi deor, mae gan y cynrhonyn (neu'r 'larfa') goesau hirion fel priciau mân a chymerant ddwy flynedd i ddatblygu'n llawn, fel arfer o dan y dŵr mewn planhigion sy'n pydru, hen wreiddiau - ac yn yr haf treuliant lawer o amser o dan y mwd a'r slyfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Calopterygidae
Categori:Gweision neidr yng Nghymru
Cougar Town

Comedi sefyllfa deledu Americanaidd yw ***Cougar Town*** a redodd am 102 o benodau dros chwe chyfres, o 23 Medi 2009 tan 31 Mawrth 2015. Darlledwyd y tair cyfres gyntaf ar ABC gyda'r rhaglen yn symud i TBS ar gyfer ei chyfresi olaf. Lleolwyd y gyfres mewn tref ffuglennol o'r enw *Gulfhaven* yn Fflorida, ond fe'i hadnabuwyd yn aml gan ei ffug enw *"Cougar Town"*. Rhannodd dimoedd chwaraeon ysgol uwchradd y dref yr enw hwn, ac fe'u hadnabuwyd hwythau fel "y Cougars". Canolbwynt y gyfres yw merch yn ei 40au sydd newydd ysgaru.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2009
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2015
Categori:Comedïau sefyllfa
Ysgoloriaeth Goffa Wilbert Lloyd Roberts

Gwobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol yw **Ysgoloriaeth Goffa Wilbert Lloyd Roberts** er cof am Wilbert Lloyd Roberts. Rhoddir gwobr ariannol (£600 yn 2016) i un o gystadleuwyr yr Unawd o Sioe Gerdd a Gwobr Richard Burton. Fe'i dyfernir i'r cystadleuydd mwyaf addawol er mwyn iddo/iddi ddatblygu gyrfa fel perfformiwr theatrig broffesiynol.

## Rhestr enillwyr 
* 1999 – Tara Bethan
* 2000 – Mirain Haf
* 2001 – Catrin Evans
* 2002 – Elin Llwyd
* 2003 – Connie Fisher
* 2004 – Elain Llwyd
* 2005 – Rhian Lois
* 2006 – Enfys Gwawr Loader
* 2007 – Owain Llŷr Williams
* 2008 – Elfed Morgan Morris
* 2009 – Gwydion Rhys
* 2010 – Dyfed Cynan
* 2011 – Ffion Emyr
* 2012 – Steffan Harri
* 2013 – James Owen Morgan
* 2014 – Sioned Haf Wyn Llewelyn
* 2015 – Gareth Elis
* 2016 – John Ieuan Jones
* 2017 - Sara Anest Jones
* 2018 - Huw Blainey
* 2019 - Myfanwy Grace Tranmer
* 2022 - Fflur Davies
* 2023 - Lili Mohammad
* 2024 - Elis Myers-Sleight

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Chris Marustik

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Christopher Marustik** (10 Awst 1961 – 12 Awst 2015).

Fe'i ganwyd yn Abertawe, yn fab i deulu o'r Weriniaeth Tsiec.

Chwaraewr C.P.D. Dinas Abertawe oedd Marustik.  Chwaraeodd ei gêm cyntaf yn Awst 1978 pan oedd yn 17 oed, gyda sgôr cyfartalo 2-2 draw yn erbyn Tottenham Hotspur.

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Lestidae

Teulu bychan o fursennod - bychan o ran nifer ond mawr o ran maint corfforol - yw '''Teulu'r Mursennod** neu yn Lladin: ***Lestidae*'''. Mae'r teulu'n rhan o Urdd yr Odonata (sydd hefyd yn cynnwys y gwas neidr) a chant eu galw yn Saesneg yn *spreadwings*. Y ddau isdeulu yw: Lestinae a Sympecmatinae. Un o'u nodweddion pennaf yw eu bod yn gorffwys gyda'u hadenydd yn gilagored. Ceir anghytundeb am eu tacsonomeg gyda rhai awdurdodau'n mynnu y ceir 12 genera ac eraill yn mynnu bod 8.

## Paru
Mae nhw'n paru mewn llif nant neu afon, rhostir, gwlyptiroedd neu byllau o ddŵr. Ceir un cenhedlaeth pob blwyddyn, fel rheol.

Mae'r genera'n cynnwys:
**Archilestes* Selys 1862
**Austrolestes*
**Chalcolestes*
**Indolestes*
**Lestes* Leach 1815
**Orolestes*
**Platylestes*
**Sinhalestes*
**Sympecma*

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
Categori:Mursennod
Categori:Lestidae
Yr Ymerawdwyr (teulu)

Teulu o bryfaid yw **Aeshnidae**, sy'n cynnwys nifer o wahanol fathau o weision neidr, a'r mathau mwyaf ohonynt yng ngogledd America a thrwy Ewrop. Yn y teulu hwn hefyd y ceir y gweision neidr (a'r mursennod) cyflymaf ar wyneb y ddaear.

## Disgrifiad
Mae'r ddau genera Aeshna ac Anax i'w canfod ledled y ddaear, bron. Y mwyaf o'r cwbwl yw'r *Anax tristis Affricanaidd*, sydd a lled adenydd o 125&nbsp;mm.

## Paru
bawd|chwith|Aeshna sp., llyn ger Stanley, Idaho.
Mae'r gweision neidr hyn yn paru wrth hedfan. Yn y dŵr mae'r fenyw yn dodwy ei hwyau, neu'n eithaf agos at ddŵr. Mae'r oedolion ifanc yn deneuach na'r rhelyw o weision o deuluoedd eraill, gyda is-wefus hirach na'r cyffredin. Oddi fewn i'r dŵr maen nhw'n byw ac yn bod, yn tyfu ac yn bwyta pryfaid eraill ac ambell bysgodyn bychan iawn.

Treulia'r oedolyn y rhan fwyaf o amser yn yr awyr gyda'u pedair asgell cryf - a hynny'n ddiflino ac amser hir. Gallant hedfan ymlaen ac yn ôl, neu hofran fel hofrenydd yn yr un lle. Mae'r adenydd yn ymestyn yn llorweddol ar bob achlysur.

## Genera 
## Cyfeiriadau
Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World*.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
*Rhestr o Anisoptera'r Ddaear 

Categori:Gweision neidr
Y Mursennod coch a glas-ddu

[bawd|*[Austroagrion watsoni*, benyw]]
[bawd|upright|*[Ceriagrion coromandelianum*]]
[bawd|upright|*[Coenagrion puella*]]
[bawd|*[Ischnura elegans*]]
[bawd|*[Pseudagrion rubriceps*]]

Teulu o bryfaid yw **Coenagrionidae** (neu yn Gymraeg: y **Mursennod coch a glas-ddu**) sydd wedi'i osod oddi fewn i urdd yr Odonata ac is-urdd Zygoptera. Mae'r Zygoptera yn fath o fursennod sy'n llai adnabyddus na gweision y neidr, ond yr un mor niferus a'r un mor llachar eu lliw. Mae gan y teulu hwn dros fil o rywogaethau gwahanol, sy'n ei gwneud y teulu mwyaf o fursennod. Mae 6 isdeulu oddi fewn i deulu'r Coenagrionidae: Agriocnemidinae, Argiinae, Coenagrioninae, Ischnurinae, Leptobasinae, a Pseudagrioninae.

Cyfeirir at y teulu hwn fel 'y mursennod meinaf eu hadenydd' neu weithiau fel 'mursennod y pyllau dŵr. Maent i'w canfod ledled y byd, ac maent ymhlith y teulu o fursennod mwyaf niferus. Ceir dros 90 genera yn nheulu'r Coenagrionidae.

## Geirdarddiad
Daw'r gair Lladin (gwyddonol) o'r gair Groeg *coen* sef 'rhybeth cyffredin, wedi'i rannu' ac *agrio* sef 'mannau gwyllt neu gaeau agored.

## Genera
Rhestr gyflawn o'r genera:

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* [Geiriadur enwau a thermau Cymdeithas Edward Llwyd(https://cy.wikipedia.org/wiki/Cymdeithas_Edward_Llwyd)]
* BugGuide
* Delweddau o Georgia, UD 

Categori:Mursennod
Morwynion (teulu o bryfaid)

Mae **Morwynion** (Lladin: *Calopterygidae*; Ffrangeg: *demoiselles*; Saesneg: *jewelwings*) yn deulu o  'fursennod' sy'n aml yn cael eu galw ar lafar yn weision y neidr, gan eu bod yn eitha tebyg. Dyma'r grŵp mwyaf oddi fewn i Is-Urdd y mursennod ac maen nhw'n mesur rhwng 50–80&nbsp;mm o un pen yr adenydd i'r llall, sy'n eu gwneud yr un faint a gweision y neidr. Dim ond 44&nbsp;mm yw lled adenydd y fursen gynffon las, er nghraifft. Mae eu lliw'n aml yn fetalig ac mae'r teulu'n cynnwys oddeutu 150 o rywogaethau gwahanol.

Eu cynefin yw glannau nentydd araf, parhaol gyda thyfiant ar fin y dŵr.

## Etymoleg
O'r Groeg y daw'r enw 'Calopterygidae': *kalos* sy'n golygu 'hardd' a *ptery* ('gydag adenydd').

## Disgrifiad
Ar wahân i'w lliw metalig a'u hadenydd hirion yr hyn sy'n eu gwneud yn wahanol i'r rhan fwyaf o fursennod yw eu cyrff, sy'n fwy llydan na'r arfer. Maen nhw hefyd yn cadw eu hadenydd yn glos wrth eu cyrff pan maent yn gorffwys. Glas yw lliw adenydd y gwryw, fel arfer, heb pterostigma, ac mae adenydd y fenyw yn frown. Ceir cryn dipyn o wythiennau drwy'r adenydd: dros 18 yn aml. Maen nhw'n sgipio hedfan, a hynny bron fel igian, hopian ar adegau. Y lle gorau i'w canfod yw ar frigau llorweddol wrth ochr nant fechan.

## Dosbarthiad
Isdeulu **Caliphaeinae** :
* *Caliphaea* 
* *Noguchiphaea* 
Subfamily **Calopteryginae** :
* *Archineura* 
* *Atrocalopteryx* 
* *Calopteryx* 
* *Echo* 
* *Iridictyon* 
* *Matrona* 
* *Mnais* 
* *Neurobasis* 
* *Phaon* 
* *Psolodesmus* 
* *Sapho* 
* *Umma* 
* *Vestalis* 
Subfamily **Hetaerininae** :
* *Hetaerina* 
* *Mnesarete* 

## Dolen allanol
*[Geiriadur Enwau a Thermau Cymdeithas Edward Llwyd(https://cy.wikipedia.org/wiki/Cymdeithas_Edward_Llwyd)]

## Cyfeiriadau

Categori:Mursennod
Gweision gwyrdd (teulu)

Mae'r teulu hwn y bryfaid, sef '''teulu'r Gweision gwyrdd''' neu'r **Corduliidae** (Saesneg: *Emerald dragonflies*) yn weision neidr eithaf tywyll (du neu frown) gyda rhannau o wyrdd neu felyn llachar. Mae gan y rhan fwyaf ohonyn nhw lygaid cyfansawdd gwyrddion eithriadol o fawr. Mae'r oedolion ifanc yn ddu, yn flewog ac yn byw'r rhan fwyaf o'r amser o dan y dŵr.

Mae aelodau'r teulu hwn yn cynnwys: *baskettails*, *emeralds*, *river cruisers*, *sundragons*, *shadowdragons*, a *boghaunters*. Maent i'w canfod fwy neu lai ledled y byd ond mae ambell rywogaeth yn brin e.e. *Somatochlora hineana* yn yr Unol Daleithiau.

Rhai genera:
* *Archaeophya*
* *Cordulia* – *American emeralds*
* *Dorocordulia* – *little emeralds*
* *Epitheca* – *baskettails*
* *Helocordulia* – *sundragons*
* *Idionyx*
* *Neurocordulia* – *shadowdragons*
* *Somatochlora* – *striped emeralds*
* *Williamsonia* – *boghaunters*

## Dolennau allanol
*Nifer o ffotograffau
*''Hine's Emerald Dragonfly'' 

Categori:Gweision neidr
Y Mursennod coeswen

Teulu o fursennod ydy'r **Mursennod coeswen** neu yn Lladin: **Platycnemididae**, sy'n fath o bryfaid a elwir weithiau'n gamarweiniol yn Weision neidr.

The genera include:

**Allocnemis* — dau rywogaeth
**Arabicnemis* — un rhywogaeth
**Asthenocnemis* — un rhywogaeth
**Calicnemia* — 16 rhywogaeth
**Coeliccia* — 59 rhywogaeth
**Copera* — 9 rhywogaeth
**Cyanocnemis* — un rhywogaeth
**Denticnemis* — un rhywogaeth
**Idiocnemis* — 19 rhywogaeth
**Indocnemis* — un rhywogaeth
**Leptocnemis* — un rhywogaeth
**Lieftinckia* — 6 rhywogaeth
**Lochmaeocnemis* — un rhywogaeth
**Mesocnemis* — 5 rhywogaeth
**Metacnemis* — tri rhywogaeth
**Oreocnemis* — un rhywogaeth
**Paracnemis* — un rhywogaeth
**Paramecocnemis* — dau rywogaeth
**Platycnemis* — 32 rhywogaeth
**Rhyacocnemis* — dau rywogaeth
**Risiocnemis* — 36 rhywogaeth
**Salomoncnemis* — un rhywogaeth
**Sinocnemis* — dau rywogaeth
**Stenocnemis* — un rhywogaeth
**Thaumatagrion* — un rhywogaeth
**Torrenticnemis* — un rhywogaeth

## Gweler hefyd
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd 

Categori:Mursennod
Picellwyr (teulu)

Mae'n fwy na phosibl mai'r teulu yma o bryfaid, y **Libellulidae** (Cymraeg: '''teulu'r Picellwyr''') ydy'r teulu mwyaf o weision neidr ar wyneb y Ddaear. Mae'n cynnwys yr isdeuluoedd: Corduliidae a'r Macromiidae yn ôl rhai, er bod cryn ddadlau am hyn gan naturiaethwyr. Hyd yn oed heb y ddau isdeulu hyn, mae'r teulu Libellulidae'n dal i gynnwys dros 1,000 o rywogaethau.

Mae eu tiriogaeth yn ymestyn dros wyneb y Ddaear, fwy neu lai, ond ceir ambell un, fel *Libellula angelina* sy'n hynod o brin. Mae llawer o aelodau'r teulu hwn yn lliwgar eithriadol, neu gyda bandiau ar eu hadenydd. Mae'r genws cysylltiedig, *Plathemis* yn cynnwys y 'cynffonau gwynion'. Mae'r genws *Celithemis* yn cynnwys sawl rhywogaeth hynod o liwgar, a welir yn yr Unol Daleithiau. Lliwgar hefyd ydy'r rhywogaethau yn y genera *Trithemis* a *Zenithoptera*  ac ymhlith y rhai mwyaf cyffredin y mae: *Tramea* a *Pantala*.

Mae'r picellwyr canlynol i'w cael yng ngwledydd Prydain:

## Genera
Mae *Libelluidae* yn cynnwys y genera canlynol:

## Galeri

File:Ruddy Marsh Skimmer (Crocothemis servilia)- male W IMG 0512.jpg|*Crocothemis servilia*
File:Libellula luctuosa male.jpg|*Libellula luctuosa*
File:Green Marsh Hawk (Orthetrum sabina) W IMG 1681.jpg|*Orthetrum sabina*
File:Platetrum_depressum_1_Luc_Viatour.JPG|*Libellula depressa*
File:Darter August 2007-20.jpg|*Sympetrum fonscolombii*
File:Sympetrum_sanguineum_(male).jpg|*Sympetrum sanguineum*
File:Crimson Marsh Glider (Trithemis aurora) - Male.jpg|*Trithemis aurora*
File:Trithemis kirbyi.jpg|*Trithemis kirbyi*
File:Neurothemis terminata.jpg|*Neurothemis terminata*
File:Common darter sympetrum striolatum.jpg|*Sympetrum striolatum*
File:Monard's dropwing trithemis monardi female.jpg|*Trithemis monardi’’
File:Scarlet Dragonfly.jpg|*Crocothemis erythraea*

## Cyfeiriadau
* Silsby, Jill. 2001.  *Dragonflies of the World''.  Smithsonian Institution Press, Washington D.C.

## Dolennau allanol
Categori:Gweision neidr
Rhestr penodau Modern Family

Dyma restr o benodau *Modern Family*, rhaglen deledu o Unol Daleithiau America.
## Cyfres 1 (2009 - 2010)

## Cyfres 2 (2010 - 2011)

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Mursen

Is-Urdd o bryfaid yw'r **Fursen** sy'n enw benywaidd (sef Is-Urdd y **Zygoptera**; lluosog: **Mursennod**), a chyda Gweision y neidr maent yn gwneud yr Urdd Odonata. Caiff ambell fursen ei gamgymeryd yn aml am was y neidr gan eu bod mor debyg, ond mae rhai nodweddion tra gwahanol gan gynnwys y ffaith eu bod yn fyrrach, yn deneuach ac mae'r rhan fwyaf o'u rhywogaethau'n swatio'u hadenydd yn agos i'w corff tra maen nhw'n gorffwyso.

Mae pob mursen yn gigysol (neu'n 'rheibus') - yr oedolyn a'r pryf ifanc Mae'r rhai ifanc yn byw mewn dŵr, gyda'r rhan fwyaf o'u rhywogaethau'n byw mewn cynefin dŵr croyw, gan gynnwys mawnog asidig hyd yn oed, llynnoedd, pyllau ac afonydd. Mae'r mursennod ifanc hefyd yn bwrw'u crwyn yn rheolaidd, gyda'r bwriad-croen olaf maen nhw'n dringo allan o'r dŵr ac yn morffio. Mae'r croen ar eu cefnau'n rhwygo ac agorant eu hadenydd, datblygu eu habdomen a thrawsnewid i ffurf oedolyn. Mae eu presenoldeb ar bwll o ddŵr yn arwydd bod y pwll yn eitha glân, heb ei halogi.

## Grŵp hynafol
Mae'r fursen yn grŵp hynafol iawn, ac wedi bodoli ers y cyfnod Permaidd, pan oedd tir y Ddaear yn un cyfandir (Pangaea); bellach fe'u ceir ar bob cyfandir, namyn Antartig. Mae'r ffosiliau cynharaf ohonynt yn dyddio'n ôl o leiaf 250 miliwn CP, ond gan mai oedolion yw pob un o'r ffosiliau hyn ni wyddys a oedd y mursennod ifainc, yr adeg honno, yn byw mewn dŵr, ai peidio.

## Dosbarthiad
Ceir cryn newid gan y gwyddonwyr ar rywogaethau o'r fursen, ac ar hyn o bryd (2015) ystyrir fod deunaw teulu ohonynt:

Mae llinellau toredig yn nodi perthynas sydd heb hyd yma ei phrofi'n llawn.

## Disgrifiad
Yn wahanol i was y neidr, mae llygaid cyfansawdd y fursen yn bellach oddi wrth ei gilydd ac yn llai hefyd. Uwch ben y llygaid ceir talcen ac ychydig oddi tano ceir y 'tarian' (neu'r *clypeus*). Ar frig y pen ceir tri llygad syml (neu *ocelli*), sydd o bosib yn mesur cryfder golau a cheir pâr o deimlyddion i'w chynorthwyo i fesur cryfder yr aer a'r gwynt.

## Mursennod Cymru
## Gweler hefyd
*Gwas y neidr Is-Urdd *Anisoptera*

## Cyfeiriadau
Categori:Mursennod
Morwyn wych

Mursen yw **Morwyn wych** (ll. **Morynion gwych**; Lladin: *Calopteryx splendens*; Saesneg: *Banded Demoiselle*) sy'n bryfyn sy'n perthyn i deulu'r *Calopterygidae* yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr).

## Y cynefin naturiol
Rhywogaeth o Ewroasia ydy'r Forwyn wych, yn frodorol ac mae'n parhau i fyw yno ac yng ngogledd-orllewin Tsieina, Taganay ac ym Mharc Cenedlaethol Zyuratkul, Russia. Fe'u ceir hefyd ym Mharciau Cenedlaethol Fruška Gora yn Serbia. Maent hefyd i'w canfod yng ngwledydd Prydain, ar wahân Ucheldir yr Alban.

## Disgrifiadau
Mae'r Forwyn wych yn gymharol fawr, gyda chyfanswm ei hyd (o un pen yr adenydd agored i'r pen arall) yn 48mm gyda'r ôl adain yn 36mm.

Mae adenydd yr oedolyn gwryw yn dryloyw gyda smotyn llydan, glas tywyll arnynt neu linell weithiau ar y rhan allanol. Ar yr oedolyn ifanc mae'r smotyn yn frown golau. Gall y corff fod yn las metalig neu'n wyrddlas, neu cyfuniad o'r ddau liw.

Tryleu yw adenydd y fenyw a'r rheiny'n symudliw o wyrdd golau  gyda smotyn gwyn ger eu brig (sef pseudopterostigma), a chorff gwyrdd / gwyrdd-efydd metalig.

## Amrywiaeth y lliwiau

Banded Demoiselle (Calopteryx splendens) male juvenile.jpg|llygaid cochion y gwryw
Banded demoiselle damselfly (Calopteryx splendens) male adult bluish green.jpg|gwryw gwyrddlas
Banded demoiselle (Calopteryx splendens) female.jpg|benyw efydd/gwyrdd
Banded demoiselle damselfly (Calopteryx splendens) female metallic bronze.jpg|benyw o liw efydd metalig
Banded demoiselle damselfly (Calopteryx splendens) female no pseudostigmata.jpg|benyw heb pseudostigmata

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 
* Hämäläinen, Matti (2008) *Calopteryx splendens* (Harris, 1780) *Journal of the British Dragonfly Society* 24(1):&nbsp;19-23

Categori:Calopterygidae
Eli Walker

Chwaraewr rygbi Cymreig yw **Eli Walker** (ganwyd 28 Mawrth 1992).  Mae'n chwarae fel asgellwr i'r Gweilch. Enillodd ei gap cyntaf yn chwarae dros Gymru ar 8 Awst 2015.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pobl o Abertawe
Dan Biggar

Chwaraewr rygbi Cymreig yw **Daniel "Dan" Biggar** (ganwyd 16 Hydref 1989, yn Nhreforys, Abertawe).  Mae'n chwarae fel maswr i'r Gweilch ac i Cymru.  Ef yw'r chwaraewr ieuengaf erioed i gyrraedd 100 o gapiau i'r Gweilch.

Enillodd Biggar Wobr Personoliaeth Chwaraeon Cymru 2015.

Ar 7 Ebrill 2025 cyhoeddodd y byddai'n ymddeol o o rygbi ar ddiwedd tymor 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tre-gŵyr
Racing 92

Tîm rygbi'r undeb Ffrengig yw **Racing 92**.  Lleolir y clwb yn un o faestrefi Paris.  Fe'i ffurfiwyd yn wreiddiol yn 1890, pan elwid y clwb yn *Racing Club de France* ac yna, yn 2001, cyd-weithredodd y clwb *Racing Club de France* gyda chlwb *US Métro*, a galwodd y tîm eu hunain yn 'Racing Métro 92' rhwng 2001 a 2015. Yn 2015 fe newidion nhw eu henwau i 'Racing 92'. Mae'r rhif "92" yn cyfeirio at rif département Hauts-de-Seine, yn Île-de-France sydd i'r dwyrain o Baris.

Categori:Timau rygbi'r undeb yn Ffrainc
Categori:Rygbi'r undeb yn Ffrainc
Categori:Chwaraeon yn Ffrainc
American Broadcasting Company

Rhwydwaith teledu darlledu masnachol  o'r Unol Daleithiau yw'r **American Broadcasting Company** (**ABC**).


Categori:Rhwydweithiau teledu Americanaidd
Categori:Sefydliadau 1943
Rowan Atkinson

Actor a chomediwr Seisnig yw **Rowan Sebastian Atkinson, CBE** (ganwyd 6 Ionawr 1955).

## Teledu
*''Not the Nine O'Clock News* (1979–82)
**Blackadder* (1983-89)
**Mr. Bean* (1990–2012)
**The Thin Blue Line* (1995–1996)

## Ffilmiau
**Maybe Baby*
**Johnny English''

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1955
Gwas neidr dindrom

Gwas neidr o deulu'r *Gomphidae* yw **Gwas neidr dindrom** (enw gwrywaidd; llu. **gweision neidr tindrom**; Lladin: *Gomphus vulgatissimus*; Saesneg: *Common club-tail*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod).

Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop ac erbyn hyn yn ne Ffrainc. Ei gynefin arferol yw afonydd a nentydd glân, gyda phridd tywodlyd yn wely iddynt. Mae'r oedolyn i'w weld rhwng canol Ebrill ac Awst. Cyn gynted ag y maen nhw'n deor, byr yw eu hoes. Fel yr awgryma'r enw, mae eu habdomen yn dew - yn siâp gwahanol iawn i rywogaethau eraill o was neidr.

File:Gomphus-Vulg01 Noushka.jpg|*Gomphus vulgatissimus*, benyw, De Ffrainc
File:Gomphus-vulg Noushka02.jpg|Organau cenhedlu benyw
File:GomphusVulg P076704 Noushka03.jpg|Benyw

## Cyfeiriadau
*

## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Gomphidae
Gwas neidr y De

Gwas neidr o deulu'r *Aeshnidae* yw **Gwas neidr y De** (lluosog: **Gweision neidr y De**; Lladin: *Aeshna cyanea*; Saesneg: *Southern Hawker*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod). Dyma un o'r rhywogaethau mwyaf niferus drwy Ewrop.

Eu tiriogaeth yw gorllewin y Palearctig a llawer o Ewrop gan gynnwys yr Alban a de Sgandinafia yn y gogledd a chanol yr Eidal a gogledd y Balcanau yn y de. Eu tiriogaeth pellaf yn y dwyrain yw Mynyddoedd yr Wral ac i'r gorllewin: Iwerddon. Fe'i ceir hefyd yng ngogledd Affrica. Ar adegau maent i'w gweld yng Nghymru.

## Nodweddion
Mae'n was neidr eithaf hir, ac mae o faint mwy na'r cyffredin. Mae ganddo farciau gwyrdd ar gefndir du, ac mae gan y gwryw farciau gwyrdd hefyd ar ei abdomen. Mae Gwas neidr y De yn paru mewn dŵr sy'n llifo'n araf, ond mae'n hoff o fynd a dod allan o'i filltir sgwâr, ei gynefin, a gwelir ef yn aml mewn gerddi ac mewn coedlannnau agored. Mae ei gywreinrwydd yn ei ddenu allan o'i gynefin ac weithiau daw at bobl.

Wrth hedfan mae'n dal ei fwyd - pryfaid eraill fel arfer, ond mae'r oedolyn ifanc yn bwyta pryfaid y dŵr, penbyliaid a physgod bychan. Yng ngorffennaf ac Awst, dair blynedd wedi iddynt ddeor, maent wedi datblygu digon i ddod allan o'r dŵr a dechrau hedfan.

Aeshna cyanea-mo.jpg|Dyn
Aeshna cyanea-fo.jpg|Benyw
Aeshna cyanea-fs.jpg|Benyw yn dodwy wyau
Aeshna cyanea Small.jpg|Larfa
Aeshna cyanea.webm|Menyw yn bwyta cacwn

## Cyfeiriadau
*

## Dolenni allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Mursennod
Categori:WMUK 2016
Gwas neidr brown

Gwas y neidr mwy na'r cyffredin ac sy'n perthyn i deulu'r Aeshnidae yw **Gwas neidr brown** (ll. **Gweision neidr brown**; Lladin: *Aeshna grandis*; Saesneg: *Brown hawker*) sy'n bryfyn sy'n perthyn i Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod). Mae i'w ganfod yng Nghymru.

Mae'n 73&nbsp;mm (2.9 mod) o hyd ac yn rhywgogaeth unigryw a hawdd ei hadnabod, hyd yn oed pan fo'n hedfan. Mae'n frown ei liw a'i enw, ac mae ganddo adenydd efydd. Mae gan y gwryw smotiau glas ar gylchrannau 2 a 3 o'i abdomen.

Rhwng Gorffennaf a Medi mae'n hedfan. Mae gan yr oedolyn ifanc resi ar ochr ei thoracs a rhesi hefyd ar ei goesau, sy'n ei wneud yntau'n hawdd ei adnabod.

## Tiriogaethau
Mae'r *Aeshna grandis* yn gyffredin yng nghanol a dwyrain Ewrop. Gellir ei ganfod rhwng Iwerddon a Mynyddoedd yr Wral ac ar adegau yn yr Alban a gogledd Sgandinafia a'r Balcanau. Mae hefyd i'w weld yng Nghymru ac mae'n gyffredin drwy Loegr yn enwedig yn y De Ddwyrain.

Pyllau, llynnoedd a chamlesi yw ei gynefin ac mae'n gwarchod ei diriogaeth i'r carn.

## Gweler hefyd
## Cyfeiriadau
*

## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Aeshnidae
Gweision neidr torchog

Teulu o Weision neidr ydy ***Cordulegastridae***, a adnabyddir yn gyffredin gyda'r enw **Gwas neidr torchog** (lluosog: **Gweision neidr torchog**) (Saesneg: *spiketails*). Mae'r hen enw Saesneg ar y teulu hwn ("*flying adder*") yn ddigon tebyg i'r hen enw Cymraeg (gwas y "neidr"). Gyda'i gilydd, mae'r gweision neidr a'r Mursennod yn ffurfio Urdd a elwir yn *Odonata*.

Fe'i ceir ledled y byd; mae pob un o'r wyth rhywogaeth i'w cael yng Ngogledd America ac yn perthyn i'r genws *Cordulegaster*.

Mae eu cyrff yn gymharol fawr, gyda marciau oren ar gefndir brown neu ddu.  Eu cynefin yw nentydd glân ger llwyn o goed; mae'n ddigon hawdd ei hadnabod yno gan eu bod yn hedfan yn araf tua 30 i 7070&nbsp;cm uwch wyneb y dŵr. Os cânt eu dychryn, fodd bynnag, gallant hedfan ar gryn gyflymder.

Yn nhywod gwely'r nant mae'r Cordulegastridae'n dodwy ei wyau, a hynny yn y rhan bâs, fel arfer; i wneud hyn mae'r fenyw yn hofran yn fertig ac yn trochi yn awr ac yn y man i mewn i'r dŵr.

## Geirdarddiad
Daw'r enw Lladin, gwyddonol, *"Cordulegastridae"* o'r Groeg *kordylinus* sef 'siâp pastwn' a *gaster* - bol. Ystyr y gair Cymraeg 'torch' yw 'coron' neu 'goler gron'.

Cordulegaster boltonii Harriehausen crop43.png|Gwas neidr eurdorchog (*Cordulegaster boltonii Harriehausen*)
Brown Spiketail.jpg|Gwas neidr torchog brown (*Cordulegaster bilineata*)
Cordulegaster bidentata 01.JPG|*Cordulegaster bidentata*
Pacific Spiketail Dragonfly.jpg|Gwas neidr y Cefnfor Tawel

## Gweler hefyd
*Rhestr o weision neidr torchog (Cordulegastridae)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Cordulegastridae
Categori:Gweision neidr
Teledu yng Nghymru

Y prif ddarlledwyr teledu yng Nghymru yw BBC Cymru, S4C, ac ITV Wales.

Cymru oedd y cyntaf o wledydd y Deyrnas Unedig i droi'n ddigidol pan ddiffoddodd y trosglwyddydd analog olaf yn Ebrill 2010.

## Gweler hefyd 
* Radio yng Nghymru


Categori:Adloniant yng Nghymru
Categori:Darlledu yng Nghymru
Cymru
+Cymru
Cymru
T. E. Lawrence y llenor

Llenor toreithiog oedd T. E. Lawrence.

## Dylanwadau 
Tra'n blentyn, darllenodd Lawrence gweithiau rhamantaidd yr Oesoedd Canol ac epigau megis y *Kalevala*.

## Seven Pillars of Wisdom 
## Revolt in the Desert 
Cyhoeddwyd *Revolt in the Desert*, crynhoad o *Seven Pillars of Wisdom*, gan Jonathan Cape ym 1927.

Prif reswm Lawrence dros gyhoeddi'r llyfr hwn oedd i ad-dalu benthyciadau i'w fanc.

## The Odyssey of Homer 
Cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg Lawrence o'r *Odyseia* yn Lloegr a'r Unol Daleithiau ym 1932. Dyluniodd y teipograffydd Americanaidd Bruce Rogers y ddau argraffiad.

## Llythyron 
## The Mint 
Cofiant o fywyd Lawrence yn yr Awyrlu Brenhinol yw *The Mint*.

## Arall 
Ysgrifennodd Lawrence erthygl ar "guerrilla" ar gyfer y 14eg argraffiad o'r *Encyclopædia Britannica*.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Storrs, Ronald. *Lawrence of Arabia, Zionism and Palestine* (Harmondsworth, Penguin, 1940).
* Wilson, Jeremy. "Foreword" yn *Revolt in the Desert* gan T. E. Lawrence (Llundain, Tauris Parke, 2011 [1927]).

## Dolen allanol 
* *The Evolution of a Revolt*  gan T. E. Lawrence

Llenor
George Cholmondeley, 3ydd Iarll Cholmondeley

Roedd **George Cholmondeley**, 3ydd Iarll Cholmondeley KB, PC (2 Ionawr, 1703 - 10 Mehefin, 1770)  a adwaenid fel Is-iarll Malpas rhwng 1725 a 1733, yn uchelwr o Loegr ac yn wleidydd Chwigaidd 

## Cefndir 
Roedd Cholmondeley yn fab i George Cholmondeley, 2il Iarll Cholmondeley, ac Elizabeth van Ruyterburgh (neu Ruttenburg) ei wraig. Cafodd ei ethol i Dŷ'r Cyffredin fel Aelod Seneddol  Dwyrain Looe ym 1724, sedd a ddaliodd hyd 1727, wedi hynny bu'n cynrychioli etholaeth Windsor rhwng 1727 a 1733, pan olynodd ei dad i'r bendefigaeth fel y trydydd Iarll Cholmondeley a derbyn sedd yn Nhŷ'r Arglwyddi. 

## Gyrfa wleidyddol 
Cafodd ei benodi gan ei dad-yng-nghyfraith Syr Robert Walpole yn Arglwydd y Morlys 1727-1729, fel Arglwydd y Trysorlys 1735-1736 ac fel Canghellor Dugiaeth Caerhirfryn 1736-1743 (o 1742 i 1743 o dan brif weinidogaeth Iarll Wilmington). O 1743-1744 gwasanaethodd hefyd fel Arglwydd y Sêl Gyfrin dan brif weinidogaeth Henry Pelham ac yn gyd Is-Drysorydd yr Iwerddon rhwng 1744 a 1757. Ym 1736 fe dderbyniwyd ef i'r Cyfrin Gyngor.

Gwasanaethodd  yr Arglwydd Cholmondeley fel Arglwydd Raglaw Swydd Gaer a holl siroedd Gogledd Cymru (ac eithrio Sir Ddinbych) o 1733 i 1760.

Roedd  yn weithgar  yn yr ymdrech elusennol i greu cartref ar gyfer *plant cae*l (Saes: foundling) - yn Llundain, a gobeithiwyd byddai'n lliniaru'r broblem o adael plant mewn llefydd cyhoeddus yn yr obaith y byddai rhywun yn eu canfod a gofalu amdanynt. O ganlyniad i'w ymdrechion sefydlwyd y *Foundling Hospital* a bu Cholmondeley yn un o'r aelodau cyntaf o'i ffwrdd reoli.

## Teulu 
Priododd Arglwydd Cholmondeley a'r Ledi Mary Walpole, merch y Brif Weinidog Robert Walpole, Iarll 1af Orford, ym 1723. 

## Marwolaeth 
Bu farw ym mis Mehefin 1770, yn 67 mlwydd. Bu ei fab hynaf George Cholmondeley, Is-iarll Malpas, marw o'i flaen ac olynwyd ef yn y teitlau gan ei wŷr George, a grëwyd yn Ardalydd Cholmondeley ym 1815.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor Prydain Fawr
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Arglwyddi Rhaglaw Môn
Categori:Arglwyddi Rhaglaw Sir Drefaldwyn
Categori:Arglwyddi Rhaglaw Sir Feirionnydd
Categori:Arglwyddi Rhaglaw Sir Gaernarfon
Categori:Arglwyddi'r Morlys
Categori:Cadfridogion y Fyddin Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1703
Hanes pensaernïaeth

## Pensaernïaeth Baleolithig 
## Pensaernïaeth Neolithig 
## Pensaernïaeth Gorllewin Asia 
## Pensaernïaeth yr Hen Aifft 
## Pensaernïaeth Roeg 
## Pensaernïaeth Rufeinig 
## Pensaernïaeth Fysantaidd a Christnogaidd Gynnar 
## Pensaernïaeth Romanésg 
Mae pensaernïaeth Romanésg yn arddull a flodeuai yn Ewrop o'r 11g hyd at gychwyn pensaernïaeth Gothig tua chanol y 12g. Gelwir enghreifftiau o'r arddull yng Nghymru a Lloegr hefyd yn bensaernïaeth Normannaidd. Mae ei gwreiddiau'n gymysg. Mae'n cyfuno arddulliau Carolingiaidd, Rhufeinaidd a Bysantaidd ac ar ben hynny dylanwadwyd arni gan sawl arddull lleol. Arddull pensaernïol eglwysig ydyw yn bennaf. Un o'r enghreifftiau mwyaf trawiadol o'r arddull ar y cyfandir yw eglwys gadeiriol Pisa yn yr Eidal.

## Pensaernïaeth Gothig 
Datblygodd yr arddull Gothig yn Ffrainc yn y 12g o'r arddull Romanésg ac yna lledodd drwy Ewrop gyfan. Tra'r oedd pensaernïaeth Romanésg yn seiliedig ar ddulliau adeiladu'r Rhufeiniaid, roedd Gothig yn seiliedig ar dechnegau newydd, yn bennaf y bwa pwyntiog. Drwy ddefnyddio bwâu pwyntiog roedd yn bosib adeiladu ffenestri llawer mwy nag o'r blaen ac mae ffenestri lliw trawiadol yn nodweddiadol o eglwysi'r cyfnod.

## Pensaernïaeth y Dadeni 
Yn ystod y Dadeni Dysg, ailddarganfuwyd celfyddydau'r hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid gan yr Ewropeaid, ac efelychwyd hyn yn arddulliau pensaernïol yr oes. Bellach, cafodd y pensaer ei ystyried yn greawdwr yr adeilad, yn hytrach na'r adeiladwyr. Yn aml, dywed taw cromen Eglwys Gadeiriol Fflorens, a ddyluniwyd gan Filippo Brunelleschi, sy'n nodi dechreuad pensaernïaeth y Dadeni.

## Pensaernïaeth Faróc 
## Pensaernïaeth y 18g a'r 19g 
## Pensaernïaeth Fodern 
[bawd|chwith|100px|[Adeilad Chrysler, nendwr yn y dull Art Deco.]]

Yn unol ag egwyddorion moderniaeth, ymateb oedd pensaernïaeth fodern yn erbyn dulliau adeiladu mwy traddodiadol. Er bod rhai arddulliau pensaernïol modernaidd, megis Art Deco, yn gallu bod yn addurdnedig, yn gyffredinol mewn pensaernïaeth fodern bydd pwyslais ar bwrpas a defnydd adeilad yn hytrach nag addurniadau. Mewn rhai arddulliau, megis pensaernïaeth minimalaidd, yr Arddull ryngwladol a phensaernïaeth Friwtalaidd ceir ymdrech arbennig i osgoi addurniadau yn fwriadol. Er y gellir adeiladu adeiladau modern gydag unrhyw ddeunyddiau, roedd tueddiad i fanteisio ar bosibiliadau deunyddiau a dulliau adeiladu newydd, megis gwydr, concrit a dur.

Rhai arloeswyr pwysig yn y dulliau modern oedd Frank Lloyd Wright, Le Corbusier, Mies van der Rohe ac Walter Gropius.


Pensaerniaeth
Fflora Cymru

Y planhigion sy'n byw yng Nghymru yw **fflora Cymru**, **fflurdyfiant Cymru**, **blodeueg Cymru** neu'n syml **planhigion Cymru**. O ganlyniad i dirwedd y wlad a hanes y bodau dynol sy'n byw ynddi, glaswelltiroedd yw'r tir yn bennaf, gan gynnwys glaswellt mynydd a grug yn yr ucheldiroedd a maeswellt a rhygwellt yn y porfaoedd isel. Cyffredin hefyd yw coetiroedd wedi eu plannu, gan gynnwys parcdiroedd, coedwigoedd sy'n nodi ffiniau, a phlanhigfeydd masnachol.

## Gweler hefyd 
* Ffawna Cymru


Categori:Biota Cymru
Cymru
Cymru
Cymru
Tîm pêl-rwyd cenedlaethol Cymru

**Tîm pêl-rwyd cenedlaethol Cymru** yw'r tîm sy'n cynrychioli Cymru mewn cystadlaethau pêl-rwyd rhyngwladol.

Ers eu sefydliad ym 1945, Cymdeithas Bêl-Rwyd Cymru sydd yn gyfrifol am hyfforddi chwaraewyr tîm pêl-rwyd cenedlaethol Cymru, ac am ddewis y garfan ar gyfer gemau rhyngwladol.

Ym mis Mehefin 2015, gosodwyd tîm pêl-rwyd cenedlaethol Cymru fel yr 8fed tîm pêl-rwyd gorau yn y Byd gan Ffederasiwn Rhyngwladol Cymdeithasau Pêl-rwyd

## Chwaraewyr
### Tîm Cymru ym Mhencampwriaeth Pêl-Rwyd y Byd 2015
## Canlyniadau ym Mhencampwriaeth Pêl-Rwyd y Byd
## Gweler hefyd
* Chwaraeon yng Nghymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cymdeithas Bêl-Rwyd Cymru 

Categori:Pêl-rwyd yng Nghymru
Ffawna Cymru

Yr anifeiliaid sy'n byw yng Nghymru yw **ffawna Cymru**, **milod Cymru**, **milfodeg Cymru** neu'n syml **anifeiliaid Cymru**. Dyma amlinilliad o uchafbwyntiau bywyd gwyllt Cymru a lle gellir ei weld.

Mae rhannau anghysbell o'r wlad yn gartref i rai mamaliaid ac adar sydd wedi darfod yng ngweddill Prydain , neu'n brin mewn mannau eraill o'r ynys, gan gynnwys y ffwlbart, y bele, y barcud coch a'r frân goesgoch. Ceir niferoedd mawr o adar y môr a'r glannau, ac mae'r dolffin trwynbwl yn byw ym Mae Ceredigion.

## Adar 
### Barcud Coch a'r Gwalch 
chwith|bawd|Gwalch benywaidd, Cors Dyfi
Mae ymdrechion wedi bod i ailgyflwyno'r barcud coch yng Nghymru. Erbyn hynmae'r barcud coch i'w weld yn y canolbarth ac mae ei gynffon fforchog yn eiconig yma. Bwydir y barcudiaid ar Fferm Gigrin ger Rhaeadr Gwy, ac hefyd Canolfan Goedwig Bwlch Nant yr Arian. Mae math arall o aderyn ysglyfaethus hefyd yn byw yng Ngwarchodfa Natur Genedlaethol Dyfi ger Machynlleth. Yno mae gweilch yn nythu ar guddfan adar uchel.

### Adar morol 
[chwith|bawd|[Pâl yn rhedeg, Ynys Sgomer]]

Ar warchodfa RSPB Clogwyni Ynys Lawd ar Ynys Môn mae amrywiath o adar morol yn byw gan gynnwys palod, gwylogod, llursod, gwylanod coesddu, adar drycin y graig, yn ogystal a chigfrain, brain coesgoch a hebogiaid tramor. Mae pâliaid hefyd yn nythu ar ynysoedd o amgylch Cymru gan gynnwys Ynys Sgomer ger arfordir Penfro. Hefyd ar Ynys Sgomer yn ogystal a Ynys Sgogwm mae Aderyn drycin Manaw ac amcagyfrifir fod tua 350,000 o barau yn ythu yno ac maent hefyd i'w gweld ar Ynys Enlli.

### Adar coed 
[bawd|183x183px|Grugiar ddu, [Llangollen]]
Yng Nghoed Llandegla fe ellir gweld grugiar ddu gwryw yn ystod yr hâf yn gwneud campiau gan fflachio'u plu ac ymladd ei gilydd i ddenu benywod.

Yng nghoetir Withybeds wrth Afon Llugwy mae dros 30 o rywogaethau o adar yn paru gan gynnwys gwybedogion, conocellod a thylluanod bach.

### Adar tir agored 
Gwarchodfa RSPB Ynys-hir yw un o gadarenleoedd y cornchwiglod, lle mae cynefin amrywiol iddynt gan gynnwys cors, coedwigoedd a dolydd.

## Mamaliaid 
[chwith|bawd|261x261px|[Ysgyfarnog, Mynydd Hiraethog]]

Mae mamaliaid amrywiol yn byw yng Nghyrmu gan gynnwys yr ysgyfarnog.

## Ymlysgiaid 
[bawd|[Gwiber, Mynydd Hiraethog|chwith]]Mae gwiberod yn byw yng Nghymru hefyd.

## Pryfed 
[chwith|bawd|Glesyn serennog, [Mynydd Marian|262x262px]]Mae pryfed amrywiol i'w gweld yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Fflora Cymru

## Cyfeiriadau

Categori:Biota Cymru
Cymru
Cymru
Cymru
Pysgota yng Nghymru

Nid un o brif ddiwydiannau Cymru yw pysgota, ond mae gan y wlad nifer o borthladdoedd pysgota bychain, yn ogystal â'r prif borthladd yn Aberdaugleddau, a channoedd o gychod pysgota. Y prif ddalfaoedd yw cregyn bylchog, penfras, cimychiaid, a chathod môr.

## Dylliau pysgota cartref
*Tryfera
Dull o bysgota ar droed neu drwy nofio mewn basddwr am ledod yn bennaf, gyda phicell triphig a elwir yn 'tryfar', oedd hyn. Dyma hanes leol am y dull gan Celt Roberts o Dalsarnau, heb fod nepell o'r Traeth Bach, Morfa Harlech lle'r arferid y traddodiad tan yn ddiweddar.
:"Thomas ac Evan Jones – tad a mab [llun ym Mwletin Llên Natur rhifyn 38 (tud. 2)https://www.llennatur.cymru/Content/Upload/Cylchgrawn39.pdf. Roedd Evan Jones yn hynod am ddal lledod ar y traeth. Nofiai gydag un fraich a thryfar yn y llall ac nid peth anarferol oedd cael helfa dda. Pryd tynnwyd y llun? Dim gwybodaeth, ond dyma ddyddiadau’r ddau – Thomas Jones 1814-1900 ac Evan Jones 1859 – 1928. Hen daid i Derwyn Evans oedd Evan Jones. Derwyn yw’r gŵr fu’n gweithio am rai blynyddoedd ar draeth Talsarnau yn y 50au yn torri tywyrch i’w gyrru ar hyd ac ar led i wneud lawntiau bowlio a thenis, ac i fannau megis planhigfa ar gyfer Wembley. Mae wedi trosglwyddo’r offer oedd yn eu defnyddio i Neuadd Gymuned Talsarnau”.

## Gweler hefyd 
* Amaeth yng Nghymru
* Coedwigaeth yng Nghymru

Categori:Arfordiroedd Cymru
Categori:Economi Cymru
Cymru
Coedwigaeth yng Nghymru

Rheoli coed a choedwigoedd Cymru er budd economaidd yw **coedwigaeth yng Nghymru**. Cyfoeth Naturiol Cymru (yr hen Comisiwn Coedwigaeth Cymru) sy'n rheoli diwydiant coedwigaeth y wlad. Mae'r comisiwn llywodraethol hwn yn berchen ar ystadau mawr er mwyn elwa ar bren a chyfloedd masnachol eraill coetiroedd, megis gweithgareddau awyr agored a gwarchod coed hynafol a'r bywyd gwyllt a geir ynddynt.

Ceffylau Gweithio.webmhd.webm|Yr hen ddull o glirio coed - gyda cheffylau
Gwaith Cyfoeth Naturiol Cymru yng Nghoedwig Cwmcarn.webm|Torri coed yng Nglynebwy
Natura 2000 - Coetiroedd Hynafol.webmhd.webm|Coetiroedd hynafol Cymru - 20 ohonynt sy'n cael eu gwarchod gan Gyfoeth Naturiol Cymru
File:Fy Nghariad at Goetiroedd - gyda Dafydd Davies-Hughes.webm|Sgwrs ar lansiad Coedwig Cenedlaethol Cymru

Mae Cymru yn gartref i 20 Ardal Cadwraeth Arbennig o goetir, rhan o rwydwaith safleoedd bywyd gwyllt sy'n cael eu gwarchod


Cymru
Cymru
Categori:Economi Cymru