open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayande

Mae **Ayande** (Sbaeneg: **Allande**; Astwreg: *Ayande*) yn ardal weinyddol yng Nghymuned Awtomanaidd Asturias, yng ngwladwriaeth Sbaen. Ei phrifddinas yw La Puela (Pola de Allande yn Sbaeneg).

Ffinir Ayande i'r gorllewin gan ardaloedd gweinyddol yng Ngalisia.

Mae mwyafrif y tir yn yr ardal yn 'Gofeb Genedaethol' ac ymysg ei fforestydd cyfoethog ceir coed yw mil oed ym mhlwyfi Santa Colma a Lago, ac yn fforest coed corc yn Boxu.

## Demograffeg
Ayande yw un o'r bwrdeistrefi lleiaf poblog yn Astwrias. Fel gweddill ardaloedd gwledig Astwrias mae wedi colli ei phoblogaeth. Cafwyd dau don o ddi-boblogi yn ystod 20g. Roedd y cyntaf rhwng 1900 ac 1930, pan ymfudodd nifer fawr o bobl i'r Americas, yn arbennig, Ciwba, Puerto Rico, Yr Ariannin a Gweriniaeth Dominica. Cafwyd yr ail don ers 1960 yn sgil dad-ddiwydiannu'r cefn gwlad, gan weld y fwrdeistref yn colli bron i ddau draean o'i phoblogaeth.

## Gwyliau Lleol
Dethlir nifer o wyliau lleol yn y Ayande. Ceir Nuestra Señora de Avellano (Our Lady of Avellano) yn Pola de Allande o 7 -10 mis Medi; Nuestra Señora de Belderaman (Our Lady of Belderaman) o 15 Awst. Ceir ffynnon mewn noddfa o'r un enwsydd, yn ôl yr hanes, yn gwella'r goiter.

Ceir hefyd wyliau San Jorge de Monon ar 29 Mehefin; San Pedro de Valbona ar 29 Mehefin; Santa Isabel yn Berducedo ar Sul cyntaf ym mis Gorffennaf; San Cristóbal in Campo el Río ar ail Sul Gorffennaf a San Roque in Fonteta ar 16,17 ac 18 Awst.

Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Ardaloedd awdurdod lleol yn Lloegr

Lefel o lywodraeth leol yn Lloegr yw'r **ardal** (Saesneg: *district*), a elwir hefyd yn **ardal awdurdod lleol** neu **ardal llywodraeth leol**.

Mae strwythur llywodraeth leol yn Lloegr yn gyfuniad o systemau, ac mae pedair prif fath israniadau ar lefel yr ardal, ac mae cyfanswm o 315 o ardaloedd yn cynnwys:
* 184 o ardaloedd an-fetropolitan
* 58 o awdurdodau unedol
* 36 o fwrdeistrefi metropolitan
* 32 o fwrdeistrefi Llundain
* Dinas Llundain ac Ynysoedd Syllan, gyda'u systemau arbennig eu hunain

Gelwir rhai ardaloedd "bwrdeistrefi", "dinasoedd", neu "fwrdeistrefi brenhinol"; mae'r rhain yn enwau ffurfiol yn unig, ac nid ydynt yn newid statws yr ardal.

Mae pob bwrdeistref a dinas, ac ychydig o ardaloedd, yn cael eu harwain gan faer sydd fel arfer yn ffigur seremonïol a etholir gan y cyngor dosbarth; fodd bynnag, mae gan rai ardaloedd faer etholedig uniongyrchol sy'n gwneud y rhan fwyaf o'r penderfyniadau polisi yn lle'r cyngor.

## Ardaloedd an-fetropolitan
Mae ardaloedd an-fetropolitan yn israniadau siroedd an-fetropolitan. Maent yn cael eu llywodraethu gan cynghorau dosbarth, sy'n rhannu pŵer gyda chynghorau sir. Mae cynghorau sir yn gyfrifol am wasanaethau megis addysg, gwasanaethau cymdeithasol a ffyrdd, tra bod cynghorau dosbarth yn rhedeg gwasanaethau megis casglu gwastraff, cynllunio lleol a thai cyngor.

## Awdurdodau unedol
Mae awdurdodau unedol yn cyfuno pwerau ardaloedd an-fetropolitan a chynghorau sir, ac maent yn gyfrifol am weithredu'r holl wasanaethau yn eu hardaloedd. Fe'u crëwyd gyntaf yng nghanol y 1990au (sefydlwyd eraill yn 2009 a 2019–21) o ardaloedd an-fetropolitan. Yn aml maent yn llywodraethu mewn mannau fel trefi mawr a dinasoedd lle byddai'r trefniant hwn yn fwy effeithlon na strwythur dwy haen. Mae rhai o'r siroedd llai poblog hefyd yn gweithredu fel awdurdodau unedol.

## Bwrdeistrefi metropolitan
Mae bwrdeistrefi metropolitan yn israniadau siroedd metropolitan ac yn gweithredu mewn ffordd debyg i awdurdodau unedol, gan ddarparu'r holl wasanaethau yn eu hardaloedd.

## Bwrdeistrefi Llundain
Mae bwrdeistrefi Llundain yn israniadau Llundain Fawr a grëwyd yn 1965, ac yn rhannu pŵer gyda Chyngor Llundain Fwyaf (GLC). Wedi i'r GLC gael ei ddiddymu yn 1986 cawsant bwerau tebyg i'r awdurdodau unedol. Yn 2000, crëwyd Awdurdod Llundain Fwyaf, i ddychwelyd i strwythur dwy haen o lywodraeth leol.

## Rhestr ardaloedd awdurdod lleol
Dyma'r ardaloedd awdurdodau lleol sy'n bodoli ar hyn o bryd.

## Map
500px|center

## Cyfeiriadau 
Categori:Llywodraeth leol yn Lloegr
Comarques d'Asturies

Israniad o fewn Asturias ydy'r **comarques** d'Asturies. Nid yw'r rhain yn rhanau gweinyddol ond cânt eu defnyddio fel system i ddosbarthu data ystadegol a wneir gan Asturias. Y gair Sbaeneg yw *Comarca* sy'n debyg i'n defnydd ni o 'Sir'.

*Avilés
*Caudal
*Navia-Eo
*Nalón
*Narcea
*Oriente
*Uviéu
*Xixón

canol|bawd|820px|Comarques d'Asturies

Mae'r comarcas yn ddosbarthiad Sbaenig sy'n grwpio bwrdeistrefi a sy'n cael eu hannog (yn hytrach na'u deddfu) i gydweithio i gyflawni rhai amcanion arbennig.
Hennock

Pentref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Hennock**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Teignbridge.

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys y pentrefi Hennock, Chudleigh Knighton a Teign.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Teignbridge
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Llanera

Mae **Llanera** yn ardal weinyddol yng nghymuned ymreolaethol Asturias. Mae'n ffinio gyda Xixón (Sbaeneg: Gijón) a Corvera yn y gogledd, Uviéu yn y de, Xixón a Siero yn y dwyrain ac Illas a Les Regueres yn y gorllewin.

320px|bawd|canol|Lleoliad Cuaña yn Asturias

Mae ei brif ddinas gweinyddol, Posada, yn 11&nbsp;km o Uviéu (Sbaeneg: Oviedo), 20&nbsp;km o Avilés (Avilés) a 22&nbsp;km o Xixón.

Mae gan Renfe Operadora, y sefydliad rheilffyrdd cenedlaethol, orsafoedd yn Lugo, Villabona y Ferroñes. Mae gan y fwrdeistref sector ddiwydiannol bwysig. Mae yna barciau diwydiannol yn Silvota ac Asipo a cheir carchar yn Villabona.

Sefydlwyd Lugo fel anheddiad Rhufeinig, o'r enw *Lucus Asturum*. Fe'i lleolir ar fforc y ffyrdd Rhufeinig i Estorga a Cantabria.

Ganwyd y pêl-droediwr Santi Cazorla, sy'n chwarae i Sbaen yno.

bawd|320px|dim|Palas Villanueva yn San Cucao, Llanera, Asturias.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Y Criw Canol Nos

Mae ***Y Criw Canol Nos*** yn llyfr ffuglen i blant. Ysgrifennwyd y llyfr Saesneg gwreiddiol, *The Midnight Gang* (2016), gan David Walliams gyda darluniadau gan Tony Ross. Cyfieithwyd y llyfr i'r Gymraeg gan Mared Llwyd a fe'i gyhoeddwyd gan Atebol yn 2018. Hon yw degfed nofel Walliams a'r degfed i'w chael ei throsi i'r Gymraeg ar ôl *Cyfrinach Nana Crwca* (2014), *Deintydd Dieflig* (2015), *Mr Ffiaidd* (2016), *Anti Afiach* (2017), *Y Biliwnydd Bach* (2017), *Y Bachgen Mewn Ffrog* (2017), *Dihangfa Fawr Taid* (2017), ''Plant Gwaetha'r Byd* (2018) a *Rhyw Ddrwg yn y Caws'' (2018).

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 2018
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Cabranes

Mae **Cabranes** yn ardal weinyddol yn Asturias. Mae’r fwrdeistref yn cynnwys  Santolaya, Torazu, Fresnéu, Graméu, Pandenes, Viñón, Niao ac  Arboleya.

Mae Cabranes yn un o 6 o drefi yn ardal seidr Asturias; y lleill yw Bimenes, Villavicosa, Nava, Colunga a Sariego.

## Adeiladau nodedig
* Ysgol f Viñón
* Ysgol Santolaya
* Amgueddfa’r Ysgol Wledig
* Eglwys San Julián de Viñon
* Eglwys Santa Eulalia
* Eglwys San Martín el Real

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Dinasoedd Sbaen
Muros

bawd|320px|Lleoliad Muros yn Asturia
Mae **Muros** (Sbaeneg: *Muros de Nalón*) yn ardal weinyddol arfordirol yn nhalaith Asturias, gydag arwynebedd o 8.09 km sgwâr. Ei ffin ogleddol yw Bae Bizkaia, i'r dwyrain mae afon Nalón, i'r de San Esteban (Sbaeneg: Pravia)  a'i ffin gorllewinol yw Cuideiru. Ceir dau blwyf dinesig (adrannau gweinyddol): Muros de Nalón (sydd wedi'i rannu i bum pentref: Ea, Pumariega, Muros, Reborio a Villar) a San Esteban.

Y goeden ewcalyptws yw coeden y dref ac mae'n tyfu dros y llethrau yng nghyffiniau'r dref ac i lawr i'r arfordir.
bawd|chwith|Neuadd y Cyngor

Ceir dau adeilad hanesyddol o bwys: Plasty Valdecarzana a Vallehermoso ac Eglwys Santa María. Ceir golygfa banoramicaidd o arfordir Asturian o'r Mirador del Espíritu Santo.

## Poblogaeth 
## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Winnie Madikizela-Mandela

Roedd **Winnie Madikizela Mandela** (ganed **Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela**; 26 Medi 1936 – 2 Ebrill 2018) a adnabyddwyd yn gyffredinol fel **Winnie Mandela** yn actifydd a gwelidydd gwrth-apartheid De Affricanaidd. Daliodd nifer o rolau mewn llywodraeth, gan gynnwys swydd fel Dirprwy Weinidog y Celfyddydau, Diwylliant, Gwyddoniaeth a Thechnoleg. Fel aelod o blaid y Gyngres Genedlaethol Affricanaidd, gwasanaethodd ar ei Phwyllgor Gweithredol Cenedlaethol yn ogystal â bod yn bennaeth ar ei Chynghrair i Ferched.

Ganwyd i deulu Xhosa yn Bizana yn, fel a elwir ar y pryd, Undeb De Affrica ac aeth yn ei blaen i astudio gwaith cymdeithasol yn Ysgol Jan Hofmeyr. Yn 1958, priododd yr actifydd gwrth-apartheid Nelson Mandela yn Johannesburg; parodd eu priodas am 38 mlynedd a chawsant ddau o blant gyda'i gilydd. Yn 1963, carcharwyd Mandela yn dilyn y Treial Rivonia a daeth Madikizela-Mandela yn wyneb i'w gŵr tra'r oedd dan glo am 27 mlynedd. Yn ystod y cyfnod hwnnw, daeth i amlygrwydd o fewn y mudiad gwrth-apartheid yn ei gwlad. Fe'i harestiwyd a fe'i chadwyd gan wasanaethau diogelwch y wladwriaeth nifer o weithiau a threuliodd rhai misoedd mewn carchariad unigol.

Yn y 1980au, pan oedd yn byw yn Soweto, cefnogodd Madikizela-Mandela ymddygiad treisgar; gan gynnwys gyddfgadwynu yn erbyn hysbyswyr i'r heddlu honedig a chydweithredwyr gyda llywodraeth y Blaid Genedlaethol. Cynhaliodd ei gwasanaeth diogelwch, Clwb Pêl-droed Mandela Unedig, nifer o weithredoedd, gan gynnwys herwgipio, arteithio a llofruddiaeth ac yn fwyaf enwog, lladd Stompie Moeketski, bachgen oedd yn ei arddegau.

Rhyddhawyd Nelson Mandela o'r carchar ar 11 Chwefror 1990 a gwahanodd y cwpl yn 1992; yn ysgaru'n ffurfiol ym mis Mawrth 1996. Cadwasant mewn cysylltiad, ac ymwelodd ag ef pan oedd yn sâl y nes ymlaen yn ei fywyd. Fel uwch-ffigwr yn y Gyngres Genedlaethol Affricanaidd, chwareodd rhan yn llywodraeth ôl-apartheid y blaid, ond fe'i diswyddwyd yn dilyn honiadau o lygredd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Gwleidyddion Cyngres Genedlaethol Affrica
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Categori:Ymgyrchwyr o Dde Affrica
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Avilés (comarca)

Mae **Avilés** yn un o 8 prif ranbarth (neu *comarcas*) Asturias, Sbaen,  sef adrannau ystadegol yn hytrach nag ardaloedd gweinyddol.

Ceir 10 ardal weinyddol o fewn Avilés:
* Gozón
* Avilés
* Corvera
* Illas
* Castrillón
* Candamu
* Sotu'l Barcu
* Muros de Nalón
* Pravia
* Cuideiru

## Dolen allanol 
* Pal Camín 

Categori:Rhanbarthau Asturias
Comarca del Nalón

Mae **Comarca del Nalón** yn un o 8 prif ranbarth (neu *comarcas*) Asturias, Sbaen, sef adrannau ystadegol yn hytrach nag ardaloedd gweinyddol.

Ceir 5 ardal weinyddol o fewn Nalón:
* Casu
* Sobrescobiu
* Llaviana
* Samartín del Rei Aurelio
* Llangréu

## Dolen allanol 
* Pal Camín 

Nalon
Sibylla Priess-Crampe

Mathemategydd  o'r Almaen yw **Sibylla Prieß-Crampe** neu **Sibylla Crampe** (ganed 13 Awst 1934), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel arbenigwr mewn geometreg ac algebra.

## Gyrfa
Derbyniodd ei doethuriaeth yn 1958 gan Günter Pickert ym Mhrifyagol Eberhard-Karls, Tübingen ac yn 1967 cafodd swydd ym Mhrifysgol Giessen. O 1972 roedd hi ym Mhrifysgol Ludwig Maximilian, Munich, lle bu'n athro mathemateg.

Ar hyd ei gyrfa bu'n ymdrin â strwythurau geometrig ac algebraidd. Gyda Paulo Ribenboim, ymchwiliodd i theori gyffredinol o wrthrychau uwch-fetrig.

## Manylion personol
Ganed Sibylla Prieß-Crampe ar 13 Awst 1934 yn Halle.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemategwyr benywaidd o'r Almaen
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1934
Comarca d'Oriente

Mae '''Comarca d'Oriente'* yn un o 8 prif ranbarth (neu *comarcas'') Asturias, Sbaen, sef adrannau ystadegol yn hytrach nag ardaloedd gweinyddol.

Ceir 14 ardal weinyddol o fewn Oriente:
*Ribedeva
*Peñamellera Baxa
*Peñamellera Alta
*Cabrales
*Llanes
*Onís
*Cangues d'Onís
*Ribeseya
*Amieva
*Parres
*Caravia
*Colunga
*Piloña
*Ponga

## Dolen allanol 
* Pal Camín 

Oriente
Comarca d'Uviéu

Mae '''Comarca d'Uviéu'* yn un o 8 prif ranbarth (neu *comarcas'') Asturias, Sbaen, sef adrannau ystadegol yn hytrach nag ardaloedd gweinyddol. Ceir hefyd dinas o'r un enw, sef Uviéu a roddodd ei henw i'r comarca yma.

Ceir 21 ardal weinyddol o fewn Uviéu:

## Dolen allanol 
* Pal Camín 

Uvieu
Copar ladis

Merched o Amlwch a'r trefi agos yn Ynys Môn oedd y **Copar Ladis** (neu **Copr Ladis** neu **Copar Ledis).** Eu gwaith oedd i dorri creigiau oedd wedi eu cloddio gan y mwynwyr yn ystod cyfnod y diwydiant copr yng Nghymru yn yr 19g.

## Hanes
Plant mor ifanc â saith oedd yn cario'r creigiau atynt. Roedd tâl y gwaith yma yn rhoi fwy o arian na gweithio ar fferm, fel godro neu ladd gwair. Mi roedd gwaith y mwynfeydd yn waith caled, gydag oriau gweithio o hyd at 12 awr.

Daeth y merched a weithiai yno yn enwog yn hanes Amlwch ar Ynys Môn. Weithiau caent eu hadnabod fel y Copar Ledis, mae'r enw yn cyfeirio at y Copr ond hefyd efallai at y gair "cobber". Hollti'r mwyn ydi ystyr "cobio", y term Awstraliaidd ydi "cobber" (sy'n golygu "ffrind" a "cyfaill") yn deillio o'r diwydiant cloddio.

Gweithiai'r merched yn lard Charlotte yn yr awyr agored. Roeddent yn gweithio mewn rhesi o fewn siediau pren, neu bebyll. Roeddent yn gwisgo hetiau ffelt (a gafodd y llysenw "Jim Cro" yn y 1800au), gyda sgarff wedi ei chlymu o amgylch eu pen oddi tani. Mi wnaethon nhw hyn i warchod eu cegau rhag y llwch, ac i arbed eu clustiau rhag y sŵn taro byddarol y morthwylion. Er y sŵn roeddent yn dal i fedru sgwrsio ac weithiau canu wrth weithio.

Roedd y Copar Ladis yn defnyddio morthwyl ac roedd yn pwyso pedair phwys, i hollti'r mwyn a oedd yn cael ei osod ar garreg drom a oedd yn cael ei alw yn 'carreg ddyrnu'. Wrth weithio gyda'r morthwyl yn un llaw, roedd y llaw arall yn cael ei warchod gan faneg drom, gyda'r bawd ar fysedd wedi eu cylchu a haearn.

## Gweler hefyd
*Amlwch
*Diwydiant copr Cymru
*Mynydd Parys
*Thomas Williams, Llanidan
*Porth Amlwch

## Cyfeiriadau
Categori:Amlwch
Categori:Diwydiant copr Cymru
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Ynys Môn
Kevin Schon

Actor llais o'r Unol Daleithiau yw **Kevin Schon** (ganwyd 7 Chwefror 1958).

Ganwyd Schon yn San Diego County, California.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Ymddiorseddu

bawd|Yr Offeryn Ymddiorseddu, a arwyddwyd gan Edward VIII, brenin Lloegr (ym mhresenoldeb ei frodyr).
Y weithred gan frenin neu frenhines sydd yn teyrnasu o ildio'i hawl i'r goron yw **ymddiorseddu**.

Yn hanesyddol, gwelid y fath weithred yn bryderus, gan iddi fwrw amheuaeth ar y syniad o frenhiniaeth. Mewn brenhiniaeth gyfansoddiadol, y teyrn yw'r pennaeth ar y wladwriaeth ac mae ganddo freintiau seremonïol ond pwysig i'r broses wleidyddol. Gall ymddiorseddiad felly taflu cysgod ar gyfreithlondeb y llywodraeth a'r wladwriaeth oll. Darfu i benderfyniad Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig i ildio'r goron ym 1936 achosi argyfwng a elwir yn Helynt yr Ymddiorseddiad gan i'r llywodraeth, y teulu brenhinol, ac Eglwys Loegr i gyd ei wrthwynebu.

Ers diwedd yr Ail Ryfel Byd, mae ymddiorseddu wedi dod yn fwy dderbyniol am reswm henaint, yn enwedig yn Ewrop. Penderfynodd Wilhelmina, brenhines yr Iseldiroedd ymddiorseddu ym 1948, a gwnaed yr un peth gan ei holynwyr, Juliana ym 1980 a Beatrix yn 2013. Yn y flwyddyn 2013, ymddiorseddai hefyd y Pab Bened XVI (a oedd yn deyrn ar Ddinas y Fatican), Hamad, Emir Qatar, ac Albert II, brenin Gwlad Belg, ac yn 2014 Juan Carlos I, brenin Sbaen. Ildiodd Akihito, Ymerawdwr Japan, Orsedd y Blodyn Mihangel i'w fab Naruhito yn 2019.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhiniaeth
Camlas Abertawe

bawd|Y Gamlas ym Mhontardawe
Yn dilyn gwaith 4 mlynedd gan y *Swansea Canal Navigation Company*, agorodd **Camlas Abertawe** ym 1798. Mae'r gamlas yn llifo o 'Hen Neuadd' (Abercraf), drwy Gwm Tawe hyd at ddociau Abertawe, siwrne o 16.5 milltir (26.6&nbsp;km). Caewyd y gamlas ym 1931.

Rhedodd o ddociau Abertawe am 16.5 milltir lan Cwm Tawe at Abercraf. Oedd eisiau 10 loc i gyrraedd Pontardawe a 26 pellach i ddringo i Hen Neuadd Abercraf (cyfanswm uchter o 373 troedfedd, 114 m); cyfanswm o 36 lloc. Gwasanaethodd gweithfeydd alcam, dur a glofeydd De Cymru. Roedd i'r gamlas bedair cangen fer ee cangen Waun Coed rhwng Pontardawe ac Ynysmeudwy. Rhedodd ar draws llawr y cwm i wasanaethau glofeydd uwchben ardal Gelli Nudd.

Dros y blynyddoedd, collwyd darnau  i heolydd a datblygiadau ac erbyn 2018, rhedodd y gamlas o Glydach i Drebannws, ac o Bontardawe i Odre’r Graig.

## Atgyweirio
Mae’r Ymddiriedolaeth Afonydd a Chamlesi (sy’n perchen y rhan fwyaf o afonydd a chamlesi trwy’r DU), yn perchen y gamlas, ac mae’n dal i gyflenwi dŵr i waith nicel Y Mond.

Sefydlwyd Cymdeithas Gamlas Abertawe ym 1981. Yn 2018 roedd gwirfyddolwyr y Gymdeithas yn cynorthwyo’r Ymddiriedolaeth gyda gwaith cynnal a chadw. Mae gweithgareddau’r Gymdeithas i atgyweirio’r gamlas yn canolbwyntio ar lociau Trebannws, loc Clydach y Mond ac ar brosiect mawr i ailagor y gamlas trwy hen iard y Cyngor yng Nghlydach.

Abertawe
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Steven Bochco

Cynhyrchydd ac awdur teledu o'r Unol Daleithiau oedd **Steven Ronald Bochco** (16 Rhagfyr 1943 – 1 Ebrill 2018). Datblygodd nifer o gyfresi teledu adnabyddus yn yr 1980au a'r 1990au, yn cynnwys *Hill Street Blues*, *L.A. Law*, *Doogie Howser, M.D.*, ac *NYPD Blue*.

Cychwynnodd ei yrfa fel awdur ar gyfer nifer o gyfresi drama drosedd ar deledu yn cynnwys *Ironside* a *Columbo*. Ei brif swydd gyntaf fel cynhyrchydd oedd ar y gyfres heddlu *Paris*. Yn 1981, cychwynnodd cyfres o raglenni drama lwyddiannus gan ddechrau gyda *Hill Street Blues* a pharhaodd hyn am y ddau ddegawd nesaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Manhattan
Categori:Pobl fu farw o liwcemia
Swrcod

Mae'r **swrcod** (Lladin: *Scoliopteryx libatrix*) yn wyfyn yn y teulu Noctuidae. Mae'r teulu'n cynnwys tua 35,000 o rywogaethau, mwy nag unrhyw deulu arall yn y Lepidoptera, sef Urdd o bryfetach sy'n cynnwys gloynnod byw a gwyfyn]]od. Ar gyfartaledd, mae ei adennydd agored tua 44&nbsp;mm.

Mae cyfnod hedfan y swrcodyn rhwng Mehefin a Tachwedd. Yn ystod y gaeaf, bydd y gwyfyn yn gaeafgysgu mewn man tywyll, oer (ee  ysguboriau ac ogofâu), gan ddychwelyd i hedfan eto o fis Mawrth i fis Mehefin. Ei gynefin yw parciau a gerddi coetiroedd, ac efallai o ganlyniad, mae'r adain pan fo'n gorffwys yn debyg i ddeilen wyw wedi crebachu.

Mae lindys yr herald yn wyrdd llachar sy'n gyffredin i lawer o lindys. Maent yn cael eu adnabod gan y llinellau melyn tenau ac amlwg sy'n rhedeg ar draws y corff rhwng segmentau. Pan fo'n oedolyn, maen'n clymu ei hun rhwng dwy ddeilen ac yn troi'n chwiler (cocwn) gwyn.

]]
 *Die Schmetterlinge Deutschlands* (ffigyrau 12a, b and c)]]

Categori:Noctuidae
Categori:Erebidae
Reykjanes

**Reykjanes** yw'r pentir bychan ar begwn de-orllewinnol penrhyn hir Reykjanesskagi, sy'n ymestyn fel bys o ynys lled-grwn Gwlad yr Iâ. Ystyr 'Reykjanes' yw "penrhyn y mwg" yn Islandeg.

Mae Reykjanes yn ardal a gofrestrwyd gan UNESCO ac sy'n rhan o'r rhwydwaith Ewropeaidd a Byd-eang a adnabyddir fel 'Geoparciau'. Mae'r penrhyn, gyda'i amrywiaeth o weithgarwch folcanig a geothermol, yn addas i fod yn Geoparc gan mai dyma'r unig le yn y byd lle mae Crib Canolbarth yr Iwerydd yn weladwy uwchben lefel y môr.

Saif Maes Awyr Keflavík ar Benrhyn Reykjanes, y brif fynedfa i Wlad yr Iâ. Yma hefyd mae'r Lagŵn Glas,  sy'n denu oddeutu 600,000 o ymwelwyr y flwyddyn. Yma, gwelir tirwedd lafa garw, caeau geothermol sy'n mygu, a llawer o strwythurau hanesyddol eiconig.

bawd|dim|220px|Gorsaf ynni Svartsengi ar Reykjanes
bawd|dim|Goleudy Reykjanes
bawd|canol|upright=4|Golygfa o Reykjanes a Reykjanestá gyda goleudy Reykjanes ar y dde

Categori:Arfordir Gwlad yr Iâ
Njarðvík

bawd|Lleoliad o fewn Reykjanesbaer

Mae **Njarðvík** yn dref yn ne orllewin Gwlad yr Iâ ar benrhyn Reykjanes. Yn 2009, ei phoblogaeth oedd 4,400.

## Hanes
Yn 1995 ymunodd gyda thref Keflavík a phentref Hafnir i greu bwrdeistref newydd Reykjanesbær.

## Daearyddiaeth
Lleolir Njarðvík yn ardal Reykjanes ger Keflavík. Ceir iddi ddwy ran: Innri Njarðvík ac Ytri Njarðvík (Njarðvík mewnol ac allanol). Yn yr hen dref gwelir y Njarðvíkurkirkja Innri, eglwys o garreg a adeiladwyd yn 1886.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Reykjanesskagi

**Penrhyn y De** (Islandeg: Suðurnes) **Reykjanesskagi** (ynganner IPA: ˈreiːcanɛsˌskaiːjɪ) neu 'Penrhyn Reykjanes' yw'r enw ar ranbarth yn ne-orllewin Gwlad yr Iâ. Fe'i henwir ar ôl Reykjanes, pegwn dde orllewinnol penrhyn fawr Reykjanesskagi.

Mae gan y rhanbarth boblogaeth o rhyw 22,000 ac mae'n un o ardaloedd dwysaf ei phoblogaeth ar yr ynys. Y ganolfan weinyddol yw Keflavík, oedd â phoblogaeth o 7,000 cyn iddi ymuno gyda thref Njarðvík gyfagos rhai blynyddoedd yn ôl i greu Reykjanesbær. Dyma bellach yw'r ail anneddle fwyaf ar yr ynys y tu allan i ardal Reykjavík Fawr. Ar 1 Ionawr 2013 ei phoblogaeth oedd 14,231. Tref arall o bwys yw Grindavík.

Mae'r rhanbarth yn cynnwys prif fynedfa tramorwyr i'r ynys, Maes Awyr Keflavík a hefyd canoflan iechyd ac ymdrochi dŵr mwynol, Lagŵn Glas.

Ceir sawl llosgfynydd sy'n fyw o ran y wyneb a meysydd lafa sylweddol, gan achosi prinder o dir glas. Mae **Llosgfynydd Reykjanes** yn ymestyn ar draws penrhyn Reykjanes, lle mae Crib Canol yr Iwerydd (Mid-Atlantic Ridge) yn codi uwch ben lefel y môr. Mae'r system llosgfynyddol yn cynnwys meysydd lafa, rhesi crateri ôl-rhewlifol basalt, a llosgfynyddoedd bychain. Lleolir hefyd sawl ffynnon boeth a swlffwr ar ochr ddheuol y penrhyn o gwmpas llyn Kleifarvatn ac ardal geothermal Krýsuvík.

Lleolir Gorsaf Ynni Svartsengi ar y penrhyn - gorsaf ynni geothermal. Ger yr orsaf, a gan ddefnyddio dŵr 'gwastaff' ohono, ceir y *Bláa Lónið*, y Lagŵn Glas, (Blue Lagoon yn Saesneg).

Mae'r 'Bont sy'n cysylltu Cyfandiroedd' yn pontio dyffryn hollt yr Álfagjá sydd (20 metr o led a 6.1m dwfn) ger Grindavík, ac sy'n nodi'r ffin rhwng platiau tectonaidd Ewrasia a Gogledd America. Fe'i hadeiladwyd yn 2002 a'r enw flaenorol oedd 'Pont Leif Lwcus' ar ôl y danganfyddwr, Leif Eriksson, a wladychodd Gogledd America ganrifoedd cyn Columbus.

Ceir rhai trefi pysgota megis Grindavík a Njarðvík ar y penrhyn yn ogystal â'r prif dref Keflavík, a safle'r Maes Awyr ryngwladol. a safle filwrol UDA. 

## Oriel

Image:Bridge across continents iceland.jpg|Pont Leifur Eiríksson, Leif Lwcus, sy'n pontio dyffryn hollt Álfagjá 
Image:Reykjanesvirkjun.JPG|Gorsaf Ynni Geothermal Reykjanesvirkjun
File:Iceland (1), Grindavík.JPG|Grindavík
Image:Krisuvik.jpg|Krýsuvík
Image:Salt lake at Reykjanesskagi.jpg|Llyn heli
File:2006-05-27-082806 Iceland Keflavík.jpg|Maes Awyr Keflavík
Valahnukur, Suðurnes, Islandia, 2014-08-13, DD 037.JPG|Valahnukur
Faro de Holmbergs, Suðurnes, Islandia, 2014-08-15, DD 117.JPG|Goleudy Holmbergs
Ève Chiapello

Gwyddonydd Ffrengig mewn rheolaeth a chymdeithaseg  yw **Ève Chiapello** (ganed 2 Ebrill 1965), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel economegydd, awdur ac academydd.

Mae hi'n gyd-sylfaenydd ac yn gyd-arweinydd y prif Reoli Amgen yn HEC Paris.

Daeth yn adnabyddus pan gyhoeddodd *Nouvel esprit du capitalisme* (1999) a gyd-ysgrifennwyd gyda'r socilegydd Luc Boltanski. Mae'n awdur nifer o astudiaethau gyda'r Grŵp HEC, ac mae hi hefyd yn cyhoeddi yn Saesneg. Mae ei hymchwil yn canolbwyntio ar reoli sefydliadau diwylliannol, rheoli gweithredol a thrawsnewid cyfalafiaeth, cymdeithaseg ffurflenni cyfrifyddu ac astudiaeth o ideolegau mwyaf blaenllaw y maes economaidd.

## Manylion personol
Ganed Ève Chiapello ar 2 Ebrill 1965.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr benywaidd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif‎
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Gwyddonwyr Ffrengig
Anne Wibble

Roedd **Anne Marie Wibble** (ganwyd **Anne Ohlin**; 13 Hydref 1943 – 14 Mawrth 2000) yn wleidydd o Sweden ac yn aelod o Blaid *Liberalerna* (Rhyddfrydol). O 1991 i 1994, fe wasanaethodd fel y fenyw gyntaf a fu'n Weinidog dros Gyllid yn Sweden. Roedd hi'n ferch i Bertil Ohlin, enillydd Gwobr Nobel 1977.

## Manylion personol
Ganed Anne Wibble yn Stockholm.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Sweden
Carlota Perez

Gwyddonydd o Feneswela yw **Carlota Perez** (ganed 20 Medi 1939), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel economegydd ac academydd. Mae hi'n adnabyddus am ei chysyniad o sifftiau paradigm techno-economaidd a'i theori o "ymlediadau gwych," datblygiad cylchoedd Kondratiev.

## Manylion personol
Ganed Carlota Perez ar 20 Hydref 1939 yn Caracas.

## Gyrfa
Yn 2012, enillodd Fedal gan Sefydliad Rhyngwladol N. D. Kondratieff.

Yn 2018 roedd Perez yn Athro yn Ysgol Economeg Llundain, ac ers 2006 yn Athro Technoleg a Datblygiad Economaidd-Gymdeithasol ym Mhrifysgol Tallinn, Estonia. Yn 2003-2005, roedd hi'n Uwch Gymrawd Ymchwil yn y Ganolfan Dadansoddi Ariannol a Pholisi (CFAP), yn rhan o Ysgol Frenhinol y Barnwr ym Mhrifysgol Caergrawnt, lle mae'n parhau i fod fel Gymrawd Ymchwil.Mae hi hefyd yn Athro Anrhydeddus yn SPRU, Prifysgol Sussex ac yn arbennig o weithgar fel ymgynghorydd rhyngwladol.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr benywaidd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Gwyddonwyr o Feneswela
Amieva

Ardal weinyddol yn Astwrias yw **Amieva**. Mae hefyd yn enw un o is-adrannau'r fwrdeistref (neu blwyf).

bawd|canol|300px|Lleoliad Amieva yn Astwrias

Ychydig iawn o bobl sy'n byw yno, gyda phoblogaeth breswyl o ddim ond 868 yn 2005 a dwysedd poblogaeth o lai nag 8 o bobl fesul cilometr sgwâr. Mae cyfanswm arwynebedd Amieva tua 114&nbsp;km².

Ceir 5 is-raniad (neu 'blwyfi') o fewn Amieva:
*Plwyf Amieva
*Argolibio
*Mian
*San Román
*Sebarga

Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Siv Jensen

Gwyddonydd Norwyaidd yw **Siv Jensen** (ganed 1 Mehefin 1969), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel gwleidydd, economegydd a gweinidog. Bu'n Weinidog Cyllid ers 2013, yn arweinydd y Blaid Cynnydd ers 2006 ac yn aelod o'r senedd Norwy yn Oslo ers 1997.

## Manylion personol
Ganed Siv Jensen ar 1 Mehefin 1969 yn Oslo ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Ysgol Fasnach ac Oslo lle bu'n astudio Mathemateg.

Ganwyd Siv Jensen yn Oslo i Tore Jensen (1926-1989) a Monica Kjelsberg (a aned 1939) a oedd yn berchenogion siop esgidiau yn ystod plentyndod Jensen. Ysgarwyd ei rhieni tua 1980, a symudodd ei thad yn fuan i Sweden. Roedd ei mam am gyfnod byr yn weithgar yn y Blaid Cynnydd Ullern.

## Gyrfa
Ar 16 Hydref 2013, penodwyd Jensen yn Weinidog Cyllid pan ymunodd Plaid Cynnydd â llywodraeth glymbleidiol, leiafrifol dan arweiniad y Blaid Geidwadol. Roedd cyllideb genedlaethol gyntaf Jensen yn cynnwys cynigion i dorri trethi a gwario mwy o gyfoeth olew Norwy, a phenododd hefyd bwyllgor i ystyried newidiadau i reoli 4% o wariant y gronfa olew.

Dywedodd Jensen ym mis Rhagfyr 2008 "y gallwn weld bod newidiadau yn yr hinsawdd yn digwydd, ond maent wedi bod yn digwydd cyhyd â bod y byd wedi bodoli.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr benywaidd
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Gwyddonwyr o Norwy
Ardal weinyddol (Asturias)

Ceir 78 **ardal weinyddol** o fewn Asturias, sy'n gweithredu fel cyngor ac a elwir yn Astwrieg yn ***conceyos*** ac yn Sbaeneg yn *comarcas* (*municipality* yn Saesneg).
650px


Categori:Asturias
Siero

Mae **Siero** yn ardal weinyddol (tebyg i gynghor) yn rhanbarth Oviedo, Asturias. Mae'n un o 78 ardal debyg a elwir yn Astwrieg yn *conceyos* ac yn Sbaeneg yn 'comarcas'.

300px|bawd|canol|Lleoliad Siero yn Astwrias

Caiff ei hamgylchynu gan gynghorau eraill ac o fewn ei diriogaeth mae bwrdeistref Noreña. Mae'n ffinio i'r gogledd â Gijón, i'r dwyrain gyda Villaviciosa, Sariego, Nava, a Bimenes, i'r de gyda chynghorau Langreo a San Martín del Rey Aurelio, ac i'r gorllewin gydag Oviedo a Llanera. Mae ei arwynebedd yn 209,32&nbsp;km ², ac mae ei phoblogaeth bresennol ym 49,376 o drigolion, gan mwyaf yn  La Pola, Lugones a'r Berrón.

La Pola Siero yw prif ddinas weinyddol Siero.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Emily Nasrallah

Llenores o Libanus yn yr iaith Arabeg oedd **Emily Daoud Nasrallah** (ganwyd **Emily Daoud Abi Rached**; 6 Gorffennaf 1931 – 14 Mawrth 2018).

Ganwyd yn nhref Kfeir, ar droed Mynydd Hermon, i deulu o ffermwyr Cristnogol. Cyhoeddodd ei darnau cyntaf mewn cylchgronau. Gweithiodd rhan-amser mewn ysgol ferched i ennill arian i fynychu'r Brifysgol Americanaidd yn Beirut, ac enillodd ei gradd yn addysg a llenyddiaeth ym 1958. Priododd Philip Nasrallah ym 1957, a chawsant pedwar o blant.

Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Tuyur Aylul* ("Adar Medi"), ym 1962. Yn ystod ei hoes, ysgrifennodd chwe nofel arall, a sawl casgliad o straeon byrion a thraethodau. Gwrthododd i adael y wlad yn ystod Rhyfel Cartref Libanus, er i gartref ei theulu gael ei dinistrio ar un adeg. Daeth yn rhan o garfan o lenorion benywaidd Libanaidd, gan gynnwys Hanan Al-Sheikh, a ysgrifennai ffuglen ar bwnc y rhyfel.

Enillodd Fedal Goethe yn 2017. Bu farw yn 86 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cristnogion o Libanus
Categori:Llenorion Arabeg o Libanus
Categori:Llenorion straeon byrion Arabeg
Categori:Nofelwyr Arabeg
Gamal El-Ghitani

Nofelydd a golygydd yn yr iaith Arabeg o'r o'r Aifft oedd **Gamal El-Ghitani** (9 Mai 1945 – 18 Hydref 2015). Roedd yn adnabyddus am feirniadu'r Frawdoliaeth Fwslimaidd a'r arlywyddion Nasser a Morsi.

Ganwyd yn nhref Guhayna yn ardal Sohag, ar lannau Afon Nîl. Astudiodd yng Ngholeg Celf a Chrefft Cairo, a gweithiodd fel dylunydd carpedi. Cafodd ei garcharu am chwe mis ym 1966–67 am wrthwynebu'r llywodraeth.

Cyhoeddodd ei nofel gyntaf ac enwocaf, *Al-Zaynī Barakāt*, ym 1974. Ymhlith ei weithiau eraill mae *Waqāʾiʿ ḥārat al-Zaʿfarānī* (1976), *Khiṭaṭ al-Ghīṭānī* (1980), *Khitāb al-tajalliyāt* (tair chyfrol; 1983–86), *Al-majālis al-Maḥfūẓīyah* (2006), a *Dafātir al-tadwīn* (chwe chyfrol; 1996–2008). Daeth yn olygydd diwylliant y papur newydd *Al-Akhbar* ym 1985. Sefydlodd y cylchgrawn llenyddol *Akhbar Al-Adāb* ym 1993, ac ef oedd y prif olygydd nes 2011. Derbyniodd Wobr y Nîl, anrhydedd uchaf yr Aifft, yn 2015.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gohebyddion rhyfel
Categori:Golygyddion o'r Aifft
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Nofelwyr Arabeg o'r Aifft
Y Fforest Betraidd, Arizona

bawd|250px
Anialwch s'yn rhan o Barc Cenedlaethol y Fforest Petraidd yn Arizona, Unol Daleithiau America, yw'r **Fforest Petraidd**.

Mae’r bocyffion petraidd yn silica. Roedd rhwydwaith o afonydd yn yr ardal, a llawer o goed. Ar ôl iddynt farw, aeth rhai i’r afonydd i ffurfio tagfeydd coed. Roedd y mwyafrif ohonynt yn goed bytholwerdd. Mae’r fforest rhwng 211 a 218 miliwn o flynyddoedd oed. Disodlwyd eu pren gan silica ffurfiwyd o ludw folcanig o losgfynyddoedd i’d De a’r Gorllewin. Crewyd lliwiau gan haearn, carbon a manganis.

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg hanesyddol
Categori:Daeareg Arizona
Categori:Anialwch Arizona
Kópavogur

Bwrdeistref ail fwyaf Gwlad yr Iâ yn ôl poblogaeth yw **Kópavogur** (IPA:ˈkʰoːupavɔɣʏr̥). Saif i'r de o'r brifddinas, Reykjavík, ac mae'n rhan o Reykjavík Fawr. Ystyr yr enw yw *cilfach llo morlo*. Mae arfbais y dref yn cynnwys proffil eglwys Kópavogskirkja a llo morlo oddi tano.

Preswyldref yw Kópavogur gan mwyaf ond mae ganddi ardal fasnachol a diwydiant hefyd. Mae adeilad uchaf Gwlad yr Iâ, Tŵr Smáratorg, wedi ei lleoli yng nghanol Kópavogur.

## Hanes 
Mae'r dref yn bwysig yn hanes y genedl gan mai dyma oedd safle cyfarfod Kópavogur 1662. Dyma oedd y digwyddiad a welodd ymgorffori Gwlad yr Iâ yn llawn i mewn i wladwriaeth Denmarc-Norwy pan wnaeth yr Esgob Brynjólfur Sveinsson a'r cyfreithiwr, Árni Oddsson, arwyddo dogfen ar ran pobl yr Ynys yn cadarnhau rheolaeth monarchiaeth absoliwt Brenhinoedd Denmarc dros y wlad. Roedd hyn yn ystod cyfnod Monopoli Masnach Denmarc 1602 to 1787 a roddodd i Ddenmarc sofraniaeth lwyr dros Wlad yr Iâ.

Hyd at yr 1930au, prin iawn oedd poblogaeth Kópavogur, ond daeth y tir i'w defnyddio ar gyfer tai haf i boblogaeth Reykjavík. Gyda mudo poblo o'r cefn gwlad i Ranbarth y Brifddinas, tyfodd y dref ac ardal pentref wreiddiol Kópavogur.

Mae Kópavogur hefyd yn safle un o chwedloniaeth gyfoes Gwlad yr Iâ am yr *huldufólk* (corachod); ac mae'n ymddangos yn y ffilm *Sumarlandið* (2010), lle caiff y garreg Grásteinn ei phortreadu fel tŷ corachod yn Kópavogur.

bawd|dim|Digranesháls tua 1960

## Chwaraeon 
Prif glybiau chwaraeon Kópavogur yw Gerpla, Breiðablik UBK a Handknattleiksfélag Kópavogs (HK). Yn 2010 cipiodd Breiðablik y bencampwriaeth bêl-droed wrth ennill Cynghrair y wlad am y tro cyntaf ac yn 2012 enillodd HK ei pencampwriaeth pêl-law (handball) cyntaf.

## Economi 
Kópavogur yw canolfan siopa fwyaf Gwlad yr Iâ, sef y Smáralind. Mae campws y maelfa yma yn cynnwys adeilad uchef Gwlad yr Iâ, Tŵr Smáratorg, a'r pumed adeilad talaf a'r adeilad talaf yn wlad. Mae Kópavogur hefyd yn bencadlys i nifer o gwmnïau, gan gynnwys Promens.

bawd|Adeiladur Tŵr Smáratorg

## Enwogion
* Sverrir Ingi Ingason (geni 1993), pêl-droediwr

## Gefeilldrefi 
*  Ammassalik, Yr Ynys Las
*  Klaksvík, Ynysoedd Ffaro
*  Mariehamn, Åland
*  Norrköping, Sweden
*  Odense, Denmarc
*  Riverton, Canada
*  Tampere, Ffindir
*  Trondheim, Norwy
*  Wuhan, Gweriniaeth Pobl Tsieina

bawd|center|1000px|Panorama o Kópavogsbær a gymerwyd yn Arnarnes. O'r chwith i'r dde: Kársnes, Kópavogskirkja a Stryd Hamraborg. Yng nghanol y llun mae Suðurhlíð Kópavogur. Ar ochr dde'r llun mae blociau Engihjalla, Kopavogsdalur, Neuadd Chwaraeon Fifa a Smáratorg 3. Yn y blaendir ceir Kopavogur.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan y Bwrdeisdref

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Garðabær

Un o'r saith bwrdeistref yn Rhanbarth y Brifddinas a adnabir ar lafar fel Reykjavík Fawr, Gwlad yr Iâ, yw **Garðabær** (IPA:ˈkarðapair̥).

## Hanes
bawd|Panorama Gardabaer
Fel pob dref o fewn Rhanbarth y Brifddinas, mae Garðabær yn dref sy'n tyfu. Hi bellach yw chweched dref fwyaf Gwlad yr Iâ gyda phoblogaeth o 13,872 ar 1 mis Medi 2013.

Unwyd Álftanes gyda Garðabær yn Ionawr 2013 Poblogaeth Álftanes oedd 2,484 ym mis Ionawr 2011.

Gwladychwyd safle tref Garðabær ers y 9g. Dywed Landnámabók, (Llyfr y Gwladychu) am ddau ffarm ar safle bresenol Garðabær: Vífilsstaðir a Skúlastaðir. Enwyd yr un gyntaf ar ôl Vífill, caethwas Ingólfr Arnarson, gwladychwr cyntaf Gwlad yr Iâ. Rhoddod Ingólfur ryddid i Vífill a gwnaeth hwnnw ei gartref yn Vífilsstaðir.

## Bessastaðir - Tŷ'r Arlywydd
Lleolir y Bessastaðir, cartref swyddogol Arlywydd Gwlad yr Iâ, yn Álftanes sydd oddi fewn i fwrdeistref Garðabær. Unwyd bwrdeisdref Álftanes gyda'i chymydog, Garðabær, ym mis Ionawr 2013.

Lleolir '380 studios', stiwdio deledu ar gyfer rhaglenni plant *Lazy Town* a *LazyTown Extra* a phencadlys Lazytown Entertainment, yn y dref.

## Chwaraeon 
Prif glwb chwaraeon y dref yw Stjarnan, sydd fwyaf adnabyddus am dîm pêl-droed dynion sy'n chwarae yn yr Úrvalsdeild (Uwch Gynghrair Bêl-droed Gwlad yr Iâ) ac a enillodd y bencampwriaeth am y tro cyntaf yn 2014. Mae'r tîm merched wedi bod yn fwy llwyddiannus gan ennill y gynghrair o leiaf pedair gwaith.

Sefydlwyd Clwb Golff Oddur yn 1990 a croesawyd Pencampwriaeth Golff Gwlad yr Iâ yn 2006 a Phencampwriaeth Menywod Amatur Ewrop yno yn 2016. Mae'r ddawnswraig adnabyddus, Hanna Rún Óladóttir, yn byw yn Garðabær.

## Gefeilldrefi
* – Asker, Norwy 
* – Jakobstad, Ffindir
* – Bwrdeisdref Eslöv, Sweden
* – Tórshavn, Ynysoedd Ffaro
* – Birkerød, Denmarc
* – BWrdeisdref Rudersdal, Denmark

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Llangréu

Ardal weinyddol a dinas yn Asturias ydyw **Llangréu** (Sbaeneg: Langreo). Dyma'r 4ydd dinas fwyaf yn Asturias gyda dros 43,000 o drigolion. Mae Llangréu yng nghanol Asturias, tua 20 cilomedr (12 milltir) i'r de-ddwyrain o Oviedo. Arferai fod yn ganolfan mwyngloddio a metelegol bwysig.

bawd|canol|300px|Lleoliad Llangréu yn Astwrias

Yn y gymdogaeth mae ffrwythau a seidr yn cael eu cynhyrchu, ac mae yno hefyd glofeydd, ffowndri a ffatrïoedd pwysig ar gyfer cynhyrchu brethyn.

bawd|dim|300px|Neuadd y ddinas

## Plwyfi
Ceir 8 israniad pellach, a elwir yn 'blwyfi':

*Barros
*Ciañu
*Lada
*La Felguera
*La Venta
*Riañu
*Sama
*Tiuya

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Bessastaðir

bawd|Bessastaðir 2009
bawd|Bessastaðir

Cartref swyddogol Arlywydd Gwlad yr Iâ yw **Bessastaðir** (IPA: ˈpɛsaˌstaːðɪr̥). Fe'i lleolir yn Álftanes, sy'n rhan o fwrdeistref Garðabær sydd ei hun yn rhan o Ranbarth y Brifddinas, neu Reykjavík Fawr.

## Hanes 
bawd|Elwys Bessastaðir, Álptanes tua 1900

Sefydlwyd Bessastaðir yn y flwyddyn 1000. Daeth yn un o ffermydd Snorri Sturluson yn ye 13g. Wedi llofruddieth Snorri yn 1241, hawliwyd Bessastaðir gan Frenin Norwy. O ganlyniad fe ddaeth yn gadarnle i'r frenhiniaeth ac  yn llety ar gyfer swyddogion uchaf y Brenin yng Ngwlad yr Iâ.

Llwyddodd i wrthsefyll cyrch gan fôr-ladron Twrceg oedd ar gyrch i ddal caethwasion ym mis Gorffennaf 1627. Ar ddiwedd y 18g newidiwyd Bessastaðir i fod yn ysgol ac yna, am gyfnod, yn fferm. Yn 1867 prynwyd y fferm gan y bardd a'r gwladweinydd, Grímur Thomsen, a fu fyw yno am bron i ugain mlynedd. Ymysg y perchnogion diwethaf oedd y golygydd a'r seneddwr, Skúli Thoroddsen, a'i wraig, Theodóra Thoroddsen, oedd yn adnabyddus ei hun am ei gwaith llenyddol.

Yn 1940 prynodd Sigurður Jónasson y Bessastaðir a'i chyflwyno i'r wladwriaeth yn 1941 fel preswylfa i Rhaglaw, ac yna, Arlywydd Gwlad yr Iâ.

## Oriel

Image:Bessastaðir_1834.jpg
Image:OB090126c-3053 Bessastadir.JPG
bawd|Bessastaðir

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Bessastaðir — Preswylfa'r Arlywydd

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwlad yr Iâ
Meddwl.org

Sefydlwyd gwefan **meddwl.org** fis Tachwedd 2016, a chaiff ei redeg gan grŵp bach o wirfoddolwyr er mwyn ceisio mynd i'r afael â'r diffyg gwybodaeth cyfrwng Cymraeg sydd ar gael i helpu pobol sy'n byw gyda salwch neu gyflwr iechyd meddwl, a'u teuluoedd a'u ffrindiau. Dyma'r wefan gyntaf o'i math sy'n cynnwys gwybodaeth ar faterion iechyd meddwl drwy gyfrwng y Gymraeg.

Mae'r wefan yn lle i gael cefnogaeth, dysgu am anhwylderau iechyd meddwl gwahanol, darllen am brofiadau eraill a chael gwybodaeth am ble i gael cymorth – i gyd drwy gyfrwng y Gymraeg.

Roedd ychydig o ddeunydd Cymraeg eisoes yn bodoli, ond roedd yn anodd dod o hyd iddo. Bwriad y wefan, felly, yw gwneud y wybodaeth Gymraeg yn fwy hygyrch drwy ddod â'r holl wybodaeth Gymraeg ynghyd i un lle. Mae'r wefan yn cynnwys gwybodaeth a oedd ar gael eisoes mewn llefydd gwahanol ar-lein, yn ogystal â gwybodaeth Gymraeg newydd a gyfieithwyd gan ein cefnogwyr.

Mae meddwl.org hefyd yn darparu cyfle i unigolion rannu a darllen am brofiadau eraill ar y dudalen blogiau. Dyma adran fwyaf boblogaidd y wefan.

Yn ôl meddwl.org mae prinder gwasanaethau a deunyddiau iechyd meddwl yn Gymraeg yn broblem enfawr. Nid yw enwau Cymraeg llawer o'r cyflyrau yn gyffredin hyd yn oed, gobeithiant y bydd y wefan yn ffordd o fynd i'r afael â'r broblem hon.

Mae ymchwil a phrofiadau personol  wedi dangos bod mynegi a thrafod materion sensitif, emosiynol a chymhleth, fel materion iechyd meddwl, yn brofiad llawer haws, yn fwy naturiol ac yn llai rhwystredig wrth allu gwneud hynny yn y famiaith. I lawer o siaradwyr Cymraeg, gall gwneud hynny yn Saesneg, waeth beth yw eu rhuglder, fod yn eithriadol o anodd. Mae cleifion iechyd meddwl yn aml yn cael mwy o fudd o wasanaethau a ddarperir drwy gyfrwng eu hiaith gyntaf gan nad oes unrhyw rwystrau ieithyddol i'w mynegiant, i'w hyder, i'w gallu i ddatgelu nac i'w gallu i adeiladu perthynas gyda'r ymarferydd.

Cred meddwl.org ei bod yn bwysig fod pobl sy'n byw gyda salwch neu gyflwr iechyd meddwl yn cael mynediad at wasanaethau iechyd meddwl yn yr iaith sydd fwyaf cyfforddus iddyn nhw, yn enwedig gan fod siarad a chyfathrebu yn rhan mor ganolog o'r driniaeth ac o'r broses o wella. Y gobaith yn yr hirdymor yw helpu i sicrhau bod elusennau a mudiadau iechyd meddwl yn darparu mwy o ddeunyddiau iechyd meddwl yn Gymraeg.

Bu meddwl.org yn cyd-weithio â phrosiect Wici Iechyd er mwyn gwneud rhai o'u tudalennau gwybodaeth yn gyhoeddus a'u cyhoeddi ar Wicipedia. Gweler erthyglau meddwl.org ar wicipedia yma.

## Dolennau allanol
*Gwefan swyddogol meddwl.org
*
*
*meddwl.org ar Instagram
*Cyfweliad meddwl.org ar wefan y Stamp
*Cyflwyno meddwl.org - gwefan parallel.cymru
*Diffyg gweithwyr iechyd meddwl Cymraeg - ymchwil Cymdeithas yr Iaith
*Lansio gwefan Gymraeg am iechyd meddwl (17 Tachwedd 2016)

Categori:Iechyd meddwl
Categori:Sefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau Cymru‎
Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Iechyd
Reykjavík Fawr

**Reykjavík Fawr** neu **Metropol Reykjavik** (Islandeg: *Höfuðborgarsvæðið*, ystyr "Rhanbarth y Brifddinas") yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer y brifddinas, Reykjavik a'r chwech bwrdeistref sydd o'i chylch. Dyma'r rhanbarth mwyaf trefol ar yr ynys Gwlad yr Iâ.

Mae gan bob bwrdeistref ei chyngor etholedig ei hun. Poblogaeth Metropol Reykjavik yw 216,940 sef, dros 60% o boblogaeth Gwlad yr Iâ a hynny mewn ardal sydd ond ychydig dros 1% o diriogaeth y wlad. Amcangyfrifir maint Reykjavík Fawr gan yr ardal sy'n rhan o diriogaeth y bwrdeistrefi gan gynnwys darnau mawr o dir gwag, ac nid yr ardal craidd drefol ei hun sydd hyd yn oed yn llai. Mae'r bwrdeistrefi'n cyd-weithio'n dda, er enghraifft, ar bolisi casglu sbwriel, trafnidiaeth gyhoeddus a brigâd dân cyfun.

[bawd|dim|350px|O'r chwith top: Reykjavík o'r [Perlan, toiau Hallgrímskirkja, Reykjavík o'r Hallgrímskirkja, Fríkirkjan, panorama o'r Perlan]]
]

## Poblogaeth a Maint
O'r saith bwrdeistref sy'n creu Metropol Reykjavík, Reykjavík yw'r fwyaf o bell ffordd gyda phoblogaeth o 122,460; Kjósarhreppur yw'r lleiaf poblog gyda dim ond 217 preswylydd, ond sydd â'r tiriogaeth fwyaf: . Seltjarnarnes yw'r bwrdeistref lleiaf o ran tirwedd .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Nine Ipekchyan

Gwyddonydd o Armenia yw **Nine Ipekchyan** (ganed 21 Awst 1935), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel niwrolegydd.

## Manylion personol
Ganed Nine Ipekchyan ar 21 Awst 1935 yn Yerevan ac wedi gadael yr ysgol leol mynychodd Brifysgol Feddygol y Wladwriaeth a Yerevan lle bu'n astudio bioleg.

## Gyrfa
Enillodd sawl gradd academaidd gan gynnwys: Doethur Nauk mewn Bioleg a'i chyflogwr oedd Sefydliad Ffisioleg L. A. Orbeli NAS RA.

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Gwyddonwyr o Armenia
Categori:Gwyddonwyr benywaidd
Categori:Marwolaethau 1992
Mihangel Jones

Arlunydd o Gymru oedd **Mihangel Jones** (1940 – 22 Mawrth 2018).

Fe'i ganwyd ar y ffin rhwng Ceredigion a Sir Drefaldwyn a magwyd ef ar fferm. Yn ddiweddarach symudodd y teulu i Loegr, ac astudiodd yng Ngholeg Celf Twickenham am 6 mlynedd.

Rhwng 1961 a 1982 gweithiodd fel darlunydd llawrydd. Datblygodd enw da yn rhynwgladol ym maes darlunio llyfrau a cylchgronau, posteri a hysbysfyrddau.

Wedi ymddeol, dychwelodd i Gymru ac aeth ati i adnewyddu hen ffermdy 16G yn Nolgellau i greu cartref a stiwdio ar gyfer ef a'i gathod. Bu farw ym Mawrth 2018 wedi cyfnod hir o waeledd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2018
Freestyle Script

Teip yw **Freestyle Script** a ddyluniwyd gan Martin Wait yn 1981. Daeth yn adnabyddus am ei ddefnydd mewn hysbysebion yn yr 1980au, ac ar gyfer logos. Dyluniwyd y fersiwn trwm yn 1986.
Cyhoeddwyr y ffont yw Adobe, ITC a Letraset. Mae gan y ffont bedwar math: Regular, Bold, SH Reg Alt, a SB Reg Alt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Teipiau
Mieres

Mae **Mieres** yn ddinas ac yn un o ardaloedd gweinyddol Asturias, gyda thua 45,000 o drigolion yn byw ynddi. Mae o fewn rhanbarth Caudal (comarca), un o wyth prif raniad Asturias.

bawd|300px|canol|Lleoliad Mieres yn Astwrias

Mieres yw calon y diwydiant cloddio glo yn Sbaen a chyrhaeddwyd poblogaeth y ddinas ei anterth yn y 1960au (gweler y graff isod). Mae topograffeg Mieres yn fynyddig gyda'r canolfannau poblogaeth mwyaf yn y dyffryn ar lannau dyffryn Afon Caudal (Ríu Caudal) yng nghanol Asturias.

Mieres oedd canolbwynt Chwyldro Asturies 1934. Daeth glowyr a gweithwyr eraill at ei gilydd i ffurfio llywodraeth sosialaidd, gyda chyd-weithrediad anarferol o dda rhwng y Sosialwyr, Comiwnyddion ac Anarchwyr. Eto parhaodd ond pythefnos oherwydd grym milwrol Sbaen. Lladdwyd oddeutu 2000, a charcharu miloedd mwy.

## Isrannau
Ceir 15 plwyf (neu *Parroquies*) gan gynnwys:

* Baíña
* Cuna
* Figareo
* Gaḷḷegos
* Lloreo
* Mieres
* Mieres Extrarradio
* La Peña
* La Rebollá
* Santacruz de Mieres
* Santa Rosa
* Santuyano
* Siana
* Turón
* Urbiés
* Uxo

## Poblogaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
Edith de Leeuw

Ystadegydd ac athro prifysgol o'r Iseldiroedd yw **Edith Desiree de Leeuw** (ganed 12 Ebrill 1962), a gaiff ei hadnabod yn bennaf fel ystadegydd, seicolegydd, cymdeithasegydd ac academydd.

## Manylion personol
Ganed Edith de Leeuw ar 12 Ebrill 1962 yn Amsterdam.

## Gyrfa
Wedi gadael yr ysgol uwchradd, mynychodd Brifysgol Lely Lyceum yn Amsterdam. Cafodd ei BA mewn seicoleg ym 1975 ac ym 1982 fe gafodd ei MA mewn seicoleg. Yn 1992 derbyniodd PhD yn y gwyddorau cymdeithasol a diwylliannol ym Mhrifysgol VU Amsterdam dan ofal ei darlithwyr Hans van der Zouwen a Don Mellenbergh gyda'r traethawd ymchwil, o'r enw "Arolygon ansawdd data mewn arolygon post, ffôn ac wyneb yn wyneb".

### Aelodaeth o sefydliadau addysgol

### Aelodaeth o grwpiau a chymdeithasau

## Gweler hefyd
*Bioleg
*Cemeg
*Ffiseg
*Mathemateg bur
*Ystadegaeth
*Geometreg
*Rhestr o wyddonwyr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Mathemategwyr benywaidd o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Kjósarhreppur

bawd|Map lleoliad bwrdeistref Kjosarhreppur mewn coch
bawd|Laxá yn Hvalfirði
Bwrdeistref yng Ngwlad yr Iâ yw **Kjósarhreppur**, a elwir hefyd yn **Kjós**. Dyma ran fwyaf gogleddol Reykjavík Fawr neu'r Höfuðborgarsvæðið (Ranbarth y Brifddinas) fel y'i gelwir yn swyddogol.

Poblogaeth y fwrdeistref yw 221 a'i hardal yw 284&nbsp;km sgwâr.

## Gorolwg 
Ffinir Kjós i'r de-orllewin gan brifddinas Reykjavíkurborg ac i'r de gan Hvalfjörður. Yn y gogledd-ddwyrain mae'n ffinio â bwrdeistref Hvalfjarðarsveit ac yn y dwyrain ar gymuned Bláskógabyggð. Yn y dwyrain pell yw'r mynydd Botnssúlur, i'r de ohoni y llynnoedd Sandvatn a Myrkavatn, sy'n llifo i'r Öxará.

Lleolir llyn Meðafellsvatn yn gymharol ganolog yn y fwrdeistref.

Tu fewn i'r bwrdeistref mae cymoedd Miðdalur, Eilífsdalur, Flekkudalur, Eyjadalur, Laxárdalur, Svínadalur, Fossárdalur a Brynjudalur.

## Traffig 
Mae'r ardal wedi'i gysylltu â'r Hringvegur (cylchffordd genedlaethol Gwlad yr Iâ) gan Ffordd rhif 47, sy'n rhedeg ar hyd Hvalfjörður. Mae Ffordd 48 yn cysylltu â Þingvallavegur, ffordd 36, o ran ogleddol yr ardal i'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ