open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seicig

[bawd|222px|dde|Ffenest siop person dweud ffortiwn ym [Boston|Moston]]

Person sydd yn honni fod ganddynt ddarweliad allsynhwryol sy'n eu galluogi i ganfod gwybodaeth sydd tu hwnt i'r synhwyrau cyffresin ydy **seicig**. Yn aml dywedir y gallant fanipiwleiddio gwrthrychau gan ddefnyddio grym eu meddwl yn unig mewn proses a elwir seicocinesis. Defnyddir y term "seicig" hefyd i ddisgrifio medrau o'r math hwn. Mae'n bosib fod seicigau'n berfformwyr theatraidd mewn gwirionedd, yn debyg i gonsurwyr sy'n defnyddio technegau megis hutgastiau, darllen oer a darllen poeth er mwyn rhoi'r argraff o sgiliau goruwchnaturiol. Ymddangosa seicigau'n rheolaidd mewn ffuglen ffantasi, fel a geir yn nofel Stephen King, 
*The Dead Zone*.

Ceir diwydiant a rhwydwaith eang o seicigau'n bodoli, lle mae seicigau'n cynnig cyngor i gwsmeriaid. Mae rhai o'r seicigau enwocaf yn cynnwys Edgar Cayce, Ingo Swann, Peter Hurkos, Jose Ortiz El Samaritano, Miss Cleo, John Edward, a Sylvia Browne.

## Cyfeiriadau
Categori:Goruwchnaturiol
Categori:Paranormal
Ci sbits

bawd|Samoiedau, enghraifft o gi sbits.
Math o gi sy'n tarddu o hemisffer y gogledd yw **ci sbits** a nodweddir gan gôt hir a thrwchus o flew, clustiau pigfain sy'n sefyll i fyny, a chynffon sy'n troi'n ôl dros ei gefn. Mae'r grŵp hon yn cynnwys y Tsiow Tsiow, y Ci Pomeranaidd, y Samoied, y Sbits Ffinnaidd, y Ci Esgimo Americanaidd, Ci'r Lasynys, a Sbits y Lapdir.

## Cyfeiriadau
Ci sled

bawd|Cŵn sled wrth eu gwaith.
Ci a ddefnyddir yn yr Arctig i dynnu sled dros rew ac eira yw **ci sled**. Maent yn tueddu i fod yn gŵn mawr, cryf a dygn gyda chotiau trwchus o flew. Maent yn cynnwys yr Hysgi Siberaidd, y Ci Esgimo Alasgaidd, y Samoied, a'r Laika.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cŵn gwaith
Keeshond

bawd|Cenau Keeshond

Ci cymar a gwarchotgi a chi cenedlaethol yr Iseldiroedd yw'r **Keeshond**. Yn hanesyddol fe'i gedwir gan y dosbarth gweithiol ac yr oedd yn symbol Plaid Gwladgarwyr yr Iseldiroedd yn y 18g. Daw'r enw o gi, Kees, a gedwir gan Kees de Gyselaer, arweinydd y blaid honno. Hyd heddiw fe'i gedwir ar gychod camlas Iseldiraidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o'r Iseldiroedd
Categori:Cŵn cymar
Afon Dvina Ogleddol

Afon yng ngogledd Rwsia yw **Afon Dvina Ogleddol** (Rwseg: Се́верная Двина́, *Severnaya Dvina* IPA: [ˈsʲevʲɪrnəjə dvʲɪˈna]; Comeg: Вы́нва / *Výnva*, Ffineg: *Vienanjoki*) sy'n llifo drwy Oblast Vologda ac Oblast Arkhangelsk i mewn i Fae Dvina yn y Môr Gwyn. Gyda Afon Pechora i'r dwyrain, mae'n cymryd y rhan fwyaf o ddŵr gogledd-orllewin Rwsia i Gefnfor yr Arctig. Ei hyd yw 744&nbsp;km (462 milltir).

Prif isafonydd Afon Dvina Ogleddol yw Afon Vychegda (dde), Afon Vaga (chwith), ac Afon Pinega (dde).

Ffurfir yr afon yn y man lle cyfuna Afon Yug ac Afon Sukhona ger Velikiy Ustyug.

[250px|bawd|dim|Ffurfir Afon Dvina Ogleddol fel cyflifiad [Afon Yug (chwith) ac Afon Sukhona (top) ger Velikiy Ustyug]]

## Gweler hefyd
* Afon Dvina Orllewinol

## Dolenni allanol
*Afon Dvina Ogleddol, *Y Gwyddoniadur Sofietaidd Mawr* 

Dvina Ogleddol
Dvina Ogleddol
Hemisffer y Gogledd

bawd|Hemisffer y Gogledd, mewn glas
[bawd|Llun o Hemissfer y Gogledd a gymerwyd uwch ben [Pegwn y Gogledd]]

**Hemisffer y Gogledd** yw'r hanner hwnnw o'r blaned sydd i'r gogledd o'r cyhydedd. Ystyr llythrenol y gair 'hemisffer' ydyw "hanner sffêr"; gall hefyd olygu'r hanner hwnnw o'r sffêr wybrennol sydd i'r gogledd o'r cyhydedd wybrennol.

Oherwydd gogwydd echelinol y Ddaear, mae'r gaeaf yn Hemisffer y Gogledd yn para o heuldro'r gaeaf (neu Alban Arthan; 21 Rhagfyr fel arfer) hyd at Gyhydnos Mawrth (neu Alban Eilir; 23 Mawrth). Yr Arctic yw'r ardal hwnnw sydd i'r gogledd o Gylch yr Artic. Elfen nodweddiadol o'i hinsawdd yw gaeafau oerion a hafau claear. Ceir dyodiad hefyd ar ffurf eira. Nodwedd arall o Hemisffer y Gogledd yw nad yw'r haul yn machlud ar adegau yn y gaeaf nac yn codi'n yr haf. Mae nifer y dyddiau yma'n ddibynol ar eich lleoliad: maent yn para am ychydig ddyddiau ar Gylch yr Arctig, ond am fisoedd cyfan ym Mhegwn y Gogledd.

Rhwng Cylch yr Arctig a Throfan Cancr, gorwedd Cylchfa Tymherus y Gogledd (*Northern Temperate Zone*). Mae'r gwahaniaeth yma rhwng gaeaf a haf, yn gyffredinol, yn fychan, a cheir tywydd mwyn, yn hytrach nag eithafiol. Fodd bynnag, gall hinsawdd dymherus olygu tywydd na ellir ei ddarogan. Mae'r rhanbarthau trofannol (rhwng Trofan Cancr a'r Cyhydedd) fel arfer yn boeth drwy gydol y flwyddyn, gyda llawer o law ym misoedd yr haf a thymor sych yn y gaeaf.

## Geirdarddiad
Ymddengys y gair "*hemysperie*" am y tro cyntaf ar ddiwedd y 14g; Lladin yw ei darddiad: *hemisphaerium* sydd yn ei dro'n tarddu o'r gair Groeg *hemisphairion*: "*hemi*"- "hanner" a "*sphaira*" neu "*sffere*". "Llaw chwith" (go + cledd) yw ystyr llythrennol y gair "gogledd", gan y byddai'r gogledd ar y chwith i'r person sy'n wynebu'r dwyrain, a chofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn y 12g yn Llyfr Llawysgrifau Consistori Llandaf.

## Yr effaith clocwedd
Yn Hamisffer y Gogledd, mae gwrthrychau sy'n symud ar draws neu uwch ben wyneb y Ddaear yn dueddol o droi i'r dde oherwydd yr 'effaith coriolis'. O ganlyniad mae llifoedd o aer neu ddŵr, yn aml yn dueddol o droi'n glocwedd. Gwelir hyn ar ei orau ym mhatrymau llif cefnforoedd rhannau gogleddol o Gefnfor yr Iwerydd a'r Cefnfor Tawel.

Am yr union yr un rheswm, mae llif aer hefyd yn dilyn yr un patrwm, gan lifo mewn cylch clocwedd. Mae llif clocwedd yn aml yn golygu pwysedd uchel yn Hemisffer y Gogledd. I'r gwrthwyneb, mae aer sy'n codi yng ngogledd y Ddaear (ac sy'n creu gwasgedd isel) yn dueddol o ddenu aer ato mewn patrwm gwrth-glocwedd. Mae seiclonau trofannol a stormydd trofannol (ill dau'n systemau pwysedd isel) yn troelli'n wrth-glocwedd yn Hemisffer y De.

Clocwedd hefyd yw symudiad y cysgod ar gloc haul sydd wedi'i leoli yn Hemisffer y Gogledd.

## Gweler hefyd
*Hemisffer y De

## Cyfeiriadau
Gogledd
Ci defaid

[bawd|Ci Defaid y Goror yn corlannu defaid mewn [ymryson cŵn defaid.]]
Ci sodli neu warchotgi a ddefnyddir wrth fugeilio defaid yw **ci defaid**, **defeitgi**, **bugeilgi**, **preiddgi**, neu yn Ne Ddwyrain Cymru '''ci 'rhafod'''. Mae bridiau o gŵn defaid yn tueddu i fod tua 60&nbsp;cm (2 droedfedd) o daldra ac yn pwyso dros 23&nbsp;kg (50 o bwysau).

Fel rheol mae'r ci defaid yn gi o faint canolig gyda thrwyn pigfain. Mae rhan fwyaf o gŵn defaid wedi cael eu geni yn dda ar gyfer bugeilio, am mai nhw yw rhai o'r cŵn mwyaf ufudd yn y byd. Cŵn bywiog a chyfeillgar ydynt, ac mae llawer ohonynt bellach yn anifeiliad anwes. Mae'r gwahanol fridiau wedi tarddu yn Ewrop yn bennaf ac wedi lledaenu drwy sawl rhan o'r byd, yn enwedig yn Awstralia a Gogledd America. Ymhlith y bridiau mae'r Ci Defaid Cymreig (Bugeilgi Cymreig), y Ci Defaid Barfog (Coli Barfog), Ci Defaid Shetland, Ci Defaid y Goror (Coli'r Goror), y Ci Defaid Almaenig (Ci Alsás), y Ci Defaid Awstralaidd, a'r Ci Defaid Catalwnaidd.

Gwerthwyd y ci defaid drutaf yn y byd am £14,805 yn 2016.

## Cŵn defaid yng Nghymru 
Defnyddid y bugeilgi i amddiffyn yn ogystal â rheoli'r preiddiau yn yr Oesoedd Canol yng Nghymru. Yn Chwedl Culhwch ac Olwen dywedir: "bugail a'i afaelgi blewog, oedd yn fwy na cheffyl nawmlwydd… na chollodd oen erioed heb sôn am (ddafad)". Cyn amgau tiroedd arweiniai'r cŵn y preiddiau yn y bore a'u gyrru'n ôl i gorlannau yn y prynhawn a'u gwarchod dros nos.

Ceid sawl math o fugeilgwn Cymreig: y ci llwyd â'i gôt hirflew galed ddaeth yn boblogaidd ymysg porthmyn i yrru defaid a gwartheg i Loegr; y torgoch, yng Nghanolbarth Cymru yn bennaf; a'r bugeilgi mawr coch neu las. I yrru gwartheg defnyddiai'r porthmyn gŵn mawr cryfion allasai gerdded ymhell ac amddiffyn eu meistr rhag lladron. Datblygwyd corgwn i sodli gwartheg i'w symud yn lleol: corgi Ceredigion yn frowngoch a gwyn, neu las a gwyn, â chynffon hir, a chorgi Penfro â chynffon fer.

Gyda dyfodiad y rheilffyrdd o'r 1840au, pan ddaeth agen gwell rheolaeth i drycio anifeiliaid, a chau tiroedd mynydd yn yr 1850au–70au pan leihaodd yr angen am fugeilio, graddol ddisodlwyd y bugeilgwn gan y Ci Defaid Albanaidd (Coli Sgotaidd). Arweiniodd treialon cŵn defaid, a gychwynnwyd yng ngwledydd Prydain gan Stad Rhiwlas, Y Bala, ym 1873, at boblogeiddio'r Coli Sgotaidd ymhellach ac o ganlyniad aeth y bugeilgi Cymreig yn brin erbyn hanner ola'r 20g. Adferwyd diddordeb ynddynt er pan sefydlwyd y Gymdeithas Cŵn Defaid Cymreig ym 1997. Mae'r brîd yn amrywiol iawn o ran lliw a maint, a'r blewyn yn hir neu fyr. Maent yn gŵn mawr cryfion a nodweddir gan ddull o weithio sy'n wahanol i'r coli: nid ydynt yn setio ond yn gwasgu ar y defaid gan gyfarth a dal y gynffon yn uchel. 
        
Aethpwyd â chŵn llwydion hirflew Cymreig i Batagonia ddiwedd y 19g, lle'u hadnabyddir heddiw fel y *barboucho* a cheir gwaed y bugeilgi Cymreig yng nghŵn defaid Awstralia, y *kelpie*.

## Cyfeiriadau 

Defaid
Categori:Defaid
Afon Daugava

Afon yng ngogledd-ddwyrain Ewrop yw **Afon Daugava** neu **Afon Dvina Orllewinol** sy'n tarddu ym Mryniau Valdai, Rwsia, ac sy'n llifo trwy Rwsia (Oblast Smolensk ac Oblast Tver), Belarws, a Latfia, i orffen ei thaith yng Ngwlff Riga yn Latfia, sy'n fraich o'r Môr Baltig. Cyfanswm hyd yr afon yw 1,020&nbsp;km (630 milltir): 325&nbsp;km (202 milltir) yn Rwsia, 338&nbsp;km (210 milltir) ym Melarws, a 352&nbsp;km (219 milltir) yn Latfia. Yn y 19eg ganrif roedd camlas yn ei chysylltu ag afonydd Berezina a Dnieper (nid yw'n cael ei defnyddio heddiw). Ffurfia Afon Daugava ran o'r ffin ryngwladol rhwng Latfia a Belarws.

## Isafonydd 
*Afon Aiviekste
*Afon Pałata
*Afon Kasplya
*Afon Mezha
*Afon Dysna
*Afon Pērse

## Dinasoedd a threfi ar ei glan
### Rwsia 
Andreapol, Zapadnaya Dvina a Velizh.

### Belarws 
Ruba, Vitebsk, Beshankovichy, Polatsk, Navapolatsk, Dzisna, Verkhnedvinsk, a Druya.

### Latfia 
Krāslava, Daugavpils, Līvāni, Jēkabpils, Pļaviņas, Aizkraukle, Jaunjelgava, Lielvārde, Kegums, Ogre, Ikšķile, Salaspils a Riga.

## Gweler hefyd
*Afon Dvina Ogleddol

Categori:Afonydd Belarws
Categori:Afonydd Latfia
Categori:Afonydd Oblast Smolensk
Categori:Afonydd Oblast Tver
Clwb Valdai

250px|bawd|Logo Clwb Valdai

Fforwm drafod wleidyddol yw **Clwb Valdai** (Rwseg: Клуб Валдай) sy'n cynnig fframwaith i arbenigwyr o Rwsia ac o sawl gwlad o gwmpas y byd gwrdd a thrafod Rwsia a'i rhan yn y byd a gwleidyddiaeth ryngwladol yn gyffredinol. Fe'i sefydlwyd yn 2004 gan yr asiantaeth newyddion Rwsiaidd RIA Novosti, y Cyngor ar Bolisi Tramor ac Amddiffyn, y papur newydd Saesneg Rwsiaidd *The Moscow Times* a'r cylchgrawn *Russia Profile*. Enwir y clwb ar ôl y Gwesty Valdai ar lan Llyn Valdayskoye yn ardal Bryniau Valdai lle cynhaliwyd y cyfarfod cyntaf ar yr 2ail o Fedi 2004.

## Dolennni allanol
* ValdaiClub.com, gwefan swyddogol 
* Rhagor o wybodaeth  ar wefan RIA Novisti 
* Valdai ar Twitter

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Rwsia
Categori:Gwleidyddiaeth Rwsia yn yr 20fed ganrif
Categori:Melinau trafod
Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Sefydliadau a leolir ym Moscfa
Valdai

Gallai **Valdai** neu **Valday** gyfeirio at:

*Bryniau Valdai, yng ngogledd-orllewin Rwsia
*Clwb Valdai, fforwm drafod wleidyddol
*Llyn Valdayskoye (neu Llyn Valdai), yn Oblast Novgorod, Rwsia
*Valdai, Oblast Novgorod, tref
*Valdai (llong), dosbarth o longau Rwsiaidd
Bulawayo

Ail ddinas fwyaf Simbabwe (ar ôl y brifddinas Harare) a dinas fwyaf rhanbarth Matabeleland yw **Bulawayo**. Saif y ddinas ger Afon Matsheumlope yn ne-orllewin y wlad. Bulawayo yw prif ganolfan ddiwydiannol Simbabwe, ac yma lleolir pencadlys rheilffyrdd y wlad. Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 676,787.

350px|bawd|dim|Oriel Gelfyddyd Genedlaethol, Bulawayo

## Enwogion
*Yvonne Vera (1964-2005), nofelydd
*Graham Johnson (g. 1950), pianydd
*Charlene, Tywysoges Monaco (g. 1978)
## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Simbabwe
Vitebsk

Dinas ym Melarws yw **Vitebsk** neu **Vitsebsk** (Belarwseg: Ві́цебск, Łacinka: *Viciebsk*; Rwseg: Ви́тебск; Pwyleg: *Witebsk*, Iddew-Almaeneg: וויטעבסק). Mae'n brifddinas Rhanbarth Vitebsk. Yn 2004 roedd ganddi 342,381 o drigolion, gan ei gwneud yn ddinas bedweredd fwyaf y wlad. Fe'i gwasanaethir gan Faes Awyr Vitebsk Vostochny. Saif ger y man lle llifa Afon Vitba i Afon Daugava.

## Pobl o Vitebsk
* Marc Chagall, artist
* El Lissitzky, artist (bu'n gweithio yn y ddinas)

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol y Ddinas  

Categori:Dinasoedd Belarws‎
Enwau lleoedd a strydoedd Caerdydd

**Enwau lleoedd a strydoedd Caerdydd**.

## Ardaloedd a lleoedd 
## Strydoedd
## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Rhestrau Caerdydd
Poznań

Dinas yng ngorllewin Gwlad Pwyl yw **Poznań**  (Almaeneg: *Posen*,  Lladin: *Posnania*, Iddew-Almaeneg: פּויזן *Pojzn*). Fe'i lleolir yn is-ranbarth *Pojezierzu Wielkopolskim*, ar Afon Warta, lle mae Afon Cybina yn aberu. Yn brifddinas draddodiadol *Wielkopolska* (Gwlad Pwyl Fwyaf) ers 1999, mae'n brifddinas rhanbarth Wielkopolska. Mae'r ddinas yn gyffordd ffyrdd a rheilffyrdd bwysig, yn ogystal ag yn leoliad maes awyr rhyngwladol.

Hi yw'r bumed ddinas fwyaf poblog yng Ngwlad Pwyl (550,700 o drigolion) a'r seithfed o ran arwynebedd (262&nbsp;km²). Mae Poznan yn gysylltiedig yn economaidd ac yn ddaearyddol gyda'r bwrdeistrefi cyfagos. Mae gan ardal fetropolitan Poznań dros 1 miliwn o bobl yn byw ynddi.

Mae'r ddinas yn ganolfan diwydiant, masnach, logisteg a thwristiaeth. Yma ceir Ffair Ryngwladol Poznań - y ganolfan arddangos fwyaf a hynaf yng Ngwlad Pwyl. Mae Poznań yn ganolfan academaidd, gwyddonol a diwylliannol. Mae 28 o sefydliadau addysg uwch yno, gyda 128,900 yn eu mynychu. O ran diwylliant, ceir cwmni opera, cerddorfa ffilharmonig, bale, theatrau, sinemâu, amgueddfeydd, orielau celf, cerddorfeydd ac ensembles gwerin.

Roedd Poznań yn un o ganolfannau cyfalafol a chrefyddol y wladwriaeth Piast yn y ddegfed a'r 11g; yn y gorffennol hi oedd canolfan brenhinoedd Gwlad Pwyl. Cafodd Poznan siarter trefol ym 1253. Roedd gan y dref rhan weithredol wrth ddewis y brenin. Yn eglwys gadeiriol Poznań y mae arweinwyr cyntaf gwlad Pwyl wedi eu claddu - Mieszko'r Cyntaf a Bolesław Ddewr. Ar Ynys yr Eglwys Gadeiriol hefyd mae pencadlys gweinyddol (Curia) Archesgobaeth Poznan. Yn ogystal â phrifddinas Wielkopolska, roedd yn un o ddinasoedd brenhinol Teyrnas Gwlad Pwyl. Yn 2008 dderbyniodd nifer o gymdogaethau hynaf y ddinas statws heneb hanesyddol.

Nawddsaint dinas Poznan yw: Sant Pedr a Sant Paul, a dethlir gŵyl y ddinas ar 29 Mehefin  .

## Lleoliad 
bawd|chwith|240px|Panorama o'r Ddinas
bawd|chwith|240px|Yr Hen Dref gyda aderyn
Lleolir Poznan yng nghanol-orllewin Gwlad Pwyl, yn y rhan ganolog o dalaith Wielkopolska. O safbwynt daearyddiaeth ffisegol, lleolir y ddinas mewn rhannau o dri ardal: y rhan orllewinol yn Ardal Llynnoedd Poznan, y dwyrain ar Wastatir Wrzesinska, a lleolir rhan hynaf y ddinas yng Ngheunant Warta Poznań. Mae'r tair ardal yn rhan o ranbarth ddaearyddol ehangach Ardal Llynnoedd Wielkopolskie.

Lleolir Poznan yn nyffryn Afon Warta ac yn nyffrynnoedd ei llednentydd: Bogdanka Cybina a Głowna.

Ers 1 Ionawr 2012, arwynebedd y ddinas yw 261.91&nbsp;km². O ran ei ffiniau gweinyddol, mae Poznan yn mesur oddeutu 23&nbsp;km o'r gogledd i'r de, ac oddeutu 24&nbsp;km o'r dwyrain i'r gorllewin.

Ceir cytref o amgylch Poznan. Mae 11 bwrdeistref yn ffinio â Poznań, gan gynnwys y ddwy ddinas - Luboń a Swarzędz.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
John Buchan

Llenor a gwleidydd o'r Alban oedd **John Buchan, Barwn 1af Tweedsmuir** (26 Awst 1875 – 11 Chwefror 1940). Ei nofel enwocaf yw *The Thirty-Nine Steps*. Roedd yn Llywodraethwr Cyffredinol Canada o 1935 hyd 1940.

Ganwyd yn Perth, er fod gan ei deulu gysylltiadau gyda Peebles a Broughton. Mab i weinidog o'r un enw, John Buchan, a'i wraig Helen oedd ef.  Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Glasgow a Choleg y Trwyn Pres, Rhydychen.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Sir Quixote of the Moors* (1895)
**Prester John* (1910)
**The Thirty-Nine Steps* (1915)
**Greenmantle* (1916)
**Mr Standfast* (1918)
**Huntingtower* (1922)
**Midwinter* (1923)
**The Three Hostages* (1924)

### Hunangofiant
**Memory Hold-the-Door* (1940)

### Eraill
**Scholar-Gipsies* (1896)
**A History of Brasenose College* (1898)
**The African Colony* (1903)
**A History of the Great War* (1922)
**Andrew Lang and the Borders* (1932)
**The Massacre of Glencoe* (1933)
**Naval Episodes Of The Great War* (1938)

## Dolenni allanol 
*  The John Buchan Story

Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Glasgow
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Hanesyddion Saesneg o'r Alban
Categori:Llywodraethwyr Cyffredinol Canada
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr antur Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl a aned yn yr Alban
Categori:Pobl fu farw ym Montréal
Categori:Swyddogion y Fyddin Brydeinig
Capel Santa Ágata

Capel wedi'i leoli yn Barcelona, Catalwnia ydy **Capel Santa Ágata** (Sbaeneg: *Capilla de Santa Ágata*). Cafodd ei gyhoeddi'n *Bien de Interés Cultural* yn 1866.

Cafodd y capel i greu yn ystod teyrnasiad y Brenin Iago o Aragon a'i wraig Blanche o Napoli.

Riquer Bertrand oedd y pensaer gwreiddiol ac roedd y capel yn dal i gael ei adeiladu yn ystod teyrnasiad yn 1316 dan deyrnasiad Y Brenin Iago ac yna gan Pedro de Oliveira a Phedro o Aragon.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
*Santa Ana
*Monestir de Sant Llorenç del Munt
*Sant Miquel del Fai
*Santa Maria de Serrateix
*Sant Pere de Casserres

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatalwnia
Capel Santa Ana

Eglwys wedi'i lleoli yng Nghatalwnia ydy **Eglwys Santa Ana** (Sbaeneg: *Iglesia de Santa Ana*). Fe'i cofrestrwyd yn *Bien de Interés Cultural* yn 1881.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatalwnia
Nissan

Cwmni rhyngwladol sy'n arbenigo mewn gwneud ceir ydy , a dalfyrir fel arfer i **Nissan** ( neu ; Japanese: ), sydd a'i bencadlys yn Nishi-ku, Yokohama, Japan.

Ers 1999, mae Nissan wedi bod yn bartner o fewn y *Renault–Nissan Alliance*, ar y cyd gyda'r cwmni Renault o Ffrainc. Yn 2013 roedd gan Renault 43.4% o'r cyfranddaliadau / bleidlais ac roedd gan Nissan 15% o hawliau dibleidlais yn Renault. Carlos Ghosn yw Prif Weithredwr y ddau gwmni.

Mae *Nissan Motor Corporation* yn gwerthu ceir o dan yr enwau Nissan, Infiniti, Datsun, a NISMO.
bawd|chwith|Nissan Altima, 2013

Yn 2013 Nissan oedd y chweched gwneuthurwr ceir mwya'n y byd, ar ôl Toyota, General Motors, Volkswagen Group, Hyundai Motor Group, a Ford. Gyda Renault, y gynghrair Renault–Nissan ydy'r pedwerydd mwyaf. Nissan yw'r cwmni ceir mwyaf yn tsieina, Rwsia a Mecsico.

Yn 2020, Nissan oedd gwneuthurwr cerbydau trydan (EV) mwyaf y byd, gyda gwerthiant byd-eang o fwy na 320,000 o gerbydau trydan cyfan ym mis Ebrill 2018. Nissan, hefyd sy'n gyfrifol am wneud y car trydan Nissan Leaf a lawnsiwyd yn 2000, sef y car trydan a oedd wedi gwerthu mwyaf hyd at 2014.

## Hanes
### Sefydlu Datsun yn 1914
bawd|dde|Nissan Model 70 Phaeton, 1938
[bawd|Pencadlys Nissan yn [Nishi-ku, Yokohama]]
Sefydlodd Masujiro Hashimoto y **Kwaishinsha Motor Car Works** - yn 1911. Yn 1914, cynhyrchwyd y car cyntaf gan y cwmni, a galwyd ef yn DAT.

Acxronym oedd yr enw o enwau tri teulu a oedd wedi buddsoddi yn y cwmni:
* 
* 
* 

Ail-fedyddiwyd y car yn **Kwaishinsha Motorcar Co., Ltd.** yn 1918, ac eilwaith yn 1925 i **DAT Jidosha & Co., Ltd.** (DAT Motorcar Co.).

## Ceir trydan Nissan
Ymddangosodd car trydan cyntaf Nissan yn 1947; yn 2020 roedd y cwmni'n dathlu 20 mlynedd o lwyddiant y Nissan LEAF. Eu car diweddaraf, a ymddangosodd yn 2021 yw'r Nissan Ariya, sy'n 87kWh ac yn medru teithio 320 milltir ar un llond batri. 
* 1947 - y Tama: 21 milltir; car dwy sedd; pellter o 40 milltir
* 1970 - 315X: brecio atgynhyrchiol (taro'r brec yn cynhyrchu trydan - mae'r dechnoleg yma'n dal i gael ei ddefnyddio heddiw)
* 1983 - Mawrth EV: y car cyntaf i ddefnyddiwyd modur anwythiad (*induction motor*) i'w yrru
* 1995 - FEV II: talfyriad o 'Future Electric Vehicles' a'r car Nissan cyntaf i ddefnyddio batri lithiwm-ion
* 2005 - NUVU: car bychan, a rhagflas o'r Nissan LEAF; 77 milltir ar un gwefriad
* 2010 - Nissan LEAF: car cyntaf Nissan i ddibynnu'n gyfangwbwl ar drydan, gyda phellter o 109 milltir (ffigwr gan NEDC)
* 2020 - Nissan LEAF E+: 239 milltir (WLTP); 90 munud i wefru hyd at 80% o'r batri; > 340 trorym (*torque*)
* 2021 - Nissan Ariya; 310 milltir; gyrriant 4 olwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1914
Categori:Cwmnïau Ffrainc
Categori:Cwmnïau Japan
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Bryniau Valdai

Cadwyn o fryniau yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **Bryniau Valdai** (Rwseg: Валда́йская возвы́шенность neu Валда́й) a leolir tua hanner ffordd rhwng St Petersburg a Moscfa gan ymestyn dros rannau o oblastau Novgorod, Tver, Pskov a Smolensk.

## Daearyddiaeth
Mae Bryniau Valdaï yn estyniad i'r gogledd o lwyfandir canol Rwsia. Mae olion rhewlifoedd yn rhan amlwg o'r tirwedd yn ffurf *moraines* a gwaddodiau eraill. Mae'r bryniau yn cyrraedd eu man uchaf ger Vychni Volotchek lle ceir copa 346.9 metr. Bryniau Valdai yw tarddle sawl afon yn cynnwys Afon Volga, Afon Daugava, Afon Dnieper ac eraill. Yma hefyd ceir sawl llyn, er enghraifft Llyn Seliger, Llyn Brosno a Llyn Valdai.

Mae'r bryniau yn gyrchfan sy'n boblogaidd gan dwristiaid ac mae'r afonydd a llynnoedd yn denu nifer o bysgotwyr. Y prif drefi hanesyddol yw Ostachkov a Valdai. Mae rhan ogleddol Bryniau Valdai yn perthyn i warchodfa biosffer Parc Cenedlaethol Valdai.

## Gweler hefyd
*Clwb Valdai, fforwm i drafod gwleidyddiaeth Rwsia a'r byd

Valdai
Categori:Daearyddiaeth Oblast Novgorod
Categori:Daearyddiaeth Oblast Pskov
Categori:Daearyddiaeth Oblast Smolensk
Categori:Daearyddiaeth Oblast Tver
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Prifysgol fawr yn Belo Horizonte, Brasil, yw **Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (**PUC-MG**). Mae ganddi tua 63,528 o fyfyrwyr.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Prifysgolion Brasil
Categori:Minas Gerais
Siwed

bawd|250px|Lampau gwêr mewn amgueddfa
Math o fraster a ddefnyddir wrth goginio yw **siwed** - fe ddaw yn bennaf o wêr gwartheg, ac, i raddau llai, o wêr defaid. Mae'n wyn, heb arogl penodol iddo. Mae ganddo ymdoddbwynt oeddutu 40-48&nbsp;°C, gwerth seboneiddio oddeutu 190-200, a gwerth ïodin oddeutu 30-50. Prif gyfansoddion siwed yw glyseridau palmitig, stearig ac olëig. Fe'i geir wrth wresogi braster gyda stêm. Gall siwed gael ei ddefnyddio gyda brasterau eraill, olew pysgod yn bennaf, er mwyn iro lledr. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer gwneud pwdinau, marjarîn a weithiau teisennau.

Yn y gorffennol, defnyddiwyd gwêr yn helaeth ar gyfer gwneud canhwyllau (gydag ansawdd salach na canhwyllau cwyr, ond llawer yn rhatach), ac i lenwi lampau olew. Caiff ei ddefnyddio hefyd ar gyfer trwytho lledr a ffibr ac i iro rhannau symudol peiriannau ac offer. Yn y peiriannau stêm cyntaf defnyddiwyd rhaffau cywarch wedi eu trwytho â gwêr er mwyn cau'r pistonau.

Categori:Cynhwysion bwyd
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Chinoiserie

[bawd|Jwg porslen [Fiennaidd o 1799 a ddyluniwyd i ddynwared lacrwaith Tsieineaidd.]]
Arddull gelfyddydol Ewropeaidd yn yr 17g a'r 18g oedd ***chinoiserie***. Dyluniwyd dodrefn a chelfi tŷ, crochenwaith, tecstilau, a gerddi i ddangos argraff ffansïol yr Ewropeaid o gelfyddyd Tsieina. Cafodd porslen, sidan a lacrwaith ei fewnforio o Tsieina a Japan yn ystod y cyfnod hwn, gan annog dylunwyr a chrefftwyr Ewrop. Roedd y mudiad ar ei anterth rhwng 1750 a 1765. Roedd yn boblogaidd iawn ymhlith yr aristocratiaid a'r llysoedd brenhinol, yn enwedig yn Ffrainc dan y Brenin Louis XIV, ac ymddangosodd hefyd ym mhensaernïaeth, y theatr, a darluniadau llyfrau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y celfyddydau gweledol yn Tsieina
Categori:Dwyreinioldeb
Categori:Hanes y celfyddydau gweledol yn Ewrop
Categori:Rococo
Peipen fwg

bawd|Y beipen fwg ar gar, gyda thawelydd i leihau'r sŵn a ddaw ohoni.
**Peipen fwg** (Saesneg: *Exhaust*) ydy'r beipen honno sy'n gwacáu nwyon a gynhyrchir fel arfer gan beiriant gyrru e.e. car, beic modur neu hyd yn oed stof i ffwrdd o'r defnyddiwr. Mewn llawer o beipiau mwg, ceir nwyon gwenwynig, chwilboeth. Gall y nwyon deithio drwy un o'r rhain: y pen silindr  a'r beipen fwg ei hun, uwchwefrydd (*turbocharger*), newidydd catalytig, athawelydd lleihau sŵn.

## Y cynllun
Ceir sawl cynllun, yn ddibynnol ar y peiriant ei hun a'i ddefnydd. Pan fo'r peiriant hwnnw o fewn lle caeedig, ee generadur neu ffwrnes, gall nwyon tocsig lenwi'r ystafell mewn chwinciad. Gall y rhain gynnwys: hydrocarbonau, carbon monocsid a nitrogen ocsidau, a gallant fod yn angheuol, pe na baent yn cael eu gyrru allan o'r ystafell neu'r adeilad. Gan eu bod fel arfer yn boeth iawn mae'n rhaid i'r beipen fwg (neu'r system cyfan) fod yn addas h.y. yn wrthiannol i wres. Mae simne mewn tŷ yn fath o beipen fwg sefydlog, o ran ei waith. O ran y peiriant tanio mewnol, mae'n rhaid i'r system fwg gael ei "diwnio", er mwyn cyrraedd y gofynion statudol. O fewn y gwledydd Ewropeaidd y gofynion yw EURO 5, India BS-4 ayb.

### Beiciau modur
[bawd|dde|Tawelydd peipen fwg beic modur 'Monster' gan [Ducati]]
Mae'r beipen fwg (a'r system eanghach) i'w weld yn glir ar foto beic ac mae wedi'i wneud allan o blat crôm fel arfer gan ei fod yn nodwedd ffasiynol. Ymhlith y deunyddiau eraill a ddefnyddir y mae dur, alwminiwm, titaniwm a charbon ffibr.

Mae'r math o beipen a ddefnyddir yn ddibynnol ar y math o beiriant (neu injan) a phwrpas y beic - sioe, antur, cyflymder ayb. Mewn rhai systemau (fel yn y Kawasaki EX250) ceir silinder ddwbwl sy'n gyrru'r nwyon i sawl peipen. Dro arall, gallant gael eu gyrru i un peipen a elwir yn "ddau-mewn-un" (2-1). Mae gan beiriannau mawr 4 sylindr swpyr-sport neu swpy-feic o Japan system fwg ddeublyg e.e. y gyfres ZX Kawasaki, cyfres GSX Suzuki neu gyfres YZF Yamaha. Gellir prynu pecynau ar ôl prynu'r beic, fel pecynau ategol, ffasiynol. Mae'r 4-2-1 a'r 4-1 yn esiamplau o becynau ategol peipiau mwg ond mae sawl gwlad, bellach, wedi dechrau gwahardd y rhain er mwyn rheoli a lleihau halogi'r amgylchedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir
Categori:Systemau
Jâd

[bawd|180px|Jadit o [Byrma|Fyrma sy'n dyddio o'r cyfnod Jwrasig.]]
[bawd|180px|Arenfaen o [Gwlad Pwyl|Wlad Pwyl.]]

Carreg led-werthfawr gan amlaf o liw gwyrdd neu wyn yw **jâd** neu **jad**. Defnyddir i wneud gemwaith, celfyddyd, ac yn hanesyddol blaenau arfau. ac **arenfaen**. Mae'r ddau fwyn yn wahanol yn nhermau eu cyfansoddiad cemegol a strwythur grisialaidd, ond mae ganddynt grisialau cydgloëdig sy'n ffurfio cydgasgliad cywasgedig. Gall jadit ac arenfaen ill dau fod yn wyn neu'n ddi-liw, ond gallent droi'n goch, gwyrdd, fioled neu'n llwyd o ganlyniad i bresenoldeb haearn, cromiwm, neu fanganîs. Defnyddiodd y Tsieineaid arenfaen i greu gwrthrychau defodol ers y trydydd filflwyddiant CC. Yn yr Hen Tsieina credir bod jâd yn gallu cadw celanedd, a chanfuwyd y meirw mewn gwisgoedd jâd mewn beddau o'r 2il ganrif CC.

### Seland Newydd 
Hyd at ddyfodiad yr Ewropeaid i Seland Newydd yn y 18g, roedd y Maorïaid yn anghyfarwydd â metelau a defnyddiant cerrig i wneud arfau ac offer. O'r rhain, arenfaen oedd eu hoff garreg, a ddefnyddiwyd i wneud bwyelli, cyllyll, geingion, a neddyfau. Gwnaed hefyd cleddyfau byrion y penaethiaid Maorïaidd o arenfaen, ac roedd rhain yn symbolau o awdurdod yn ogystal ag arfau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gleiniau
Categori:Silicadau
Glain (gwahaniaethu)

Gall **glain** gyfeirio at:

* Glain, gem neu dlysfaen, mwyn a ddefnyddir i wneud gemwaith
* Glain (mwclis)
** Gleinwaith neu waith mwclis
* Glain (gwyfyn), rhywogaeth o wyfyn
* Glain y gogledd, rhywogaeth o wyfyn
* Glain (y) cefn neu lain asgwrn cefn, fertebra
Gem

Gall **gem** gyfeirio at:

* Glain neu dlysfaen, mwyn a ddefnyddir i wneud gemwaith
** Gemwaith, gemyddiaeth neu dlyswaith
* Aeronen neu flaguryn
* Cen neu groen
* Gêm
Eglwys Sant Pedr, Rhuthun

Eglwys Anglicanaidd yn nhref farchnad Rhuthun, Sir Ddinbych ydy **Eglwys Sant Pedr, Rhuthun** (Saesneg: *Collegiate and Parochial Church of St Peter*). Fe'i lleolir yng nghalon y dref. Saif o fewn esgobaeth Llanelwy. Mae'n dyddio'n ôl i 1310.

## Hanes
Ceir tystiolaeth fod Cristnogaeth wedi cyrraedd Dyffryn Clwyd erbyn y 7g pan sefydlwyd sawl eglwys neu gell - llawer ohonynt ar union leoliad yr eglwysi Celtaidd cynharach. Un o'r cyntaf yn yr ardal oedd Sant Meugan a sefydlodd gell yn yr ardal a elwir heddiw'n 'Llanrhudd', a hynny cyn Rhuthun ei hun, a dyma mewn gwirionedd gnewyllun yr achos a sefydlwyd yn ddiweddarach yn nhref Rhuthun. Sonir amdano yn *Taxatio Norwich* yn 1254 ble ceir cofnod o iawndal yn cael ei dalu am y difrod milwrol a wnaed gan Coron Lloegr i'r eglwys.

Erbyn 1282, gwelir cychwyn y symudiad o drosglwyddo pwer yr eglwys o Lanrhudd i Ruthun; trosglwyddodd Edward I holl eglwysi Cantref Dyffryn Clwyd i'w ffrind Reginald de Grey, Barwn Wilton, ac ar ei farwolaeth trosglwyddwyd ei eiddo i'w fab John.

Yn 1310 sefydlodd John fan addoli o'r enw *Capella St. Petri* i ddinasyddion Seisnig y fwrdeistref newydd. Sefydlodd hefyd goleg *collegiate*, sef eglwys gyda chymuned o offeiriaid; yn yr achos yma, cyflogwyd saith.

Yn 1589-90 prynnwyd yr eglwys gan y Deon Gabriel Goodman, bachgen a anwyd yn y dref, ynghŷd a'r coleg a'r tiroedd; ailsefydlodd Wardeiniaeth gydag Ysbyty Crist a'r elusendai i 12 o bobl. Oherwydd Goodman, daeth Rhuthun yn lle o bwys, o ran Cristnogaeth eglwysig ac o ran addysg.

bawd|dim|Eglwys Sant Pedr: y gangell

## Cyfeiriadau
Categori:Rhuthun
Categori:Eglwysi colegol
Categori:Eglwysi Sir Ddinbych
Glain (mwclis)

bawd|Mwclis o leiniau sy'n dyddio o'r 3edd neu'r 4edd ganrif.
Peled neu gronnell fechan a wneir o wydr, pren, metel, cneuen, cregyn, asgwrn, hedyn, ac yn y blaen ac wedi ei thyllu er mwyn ei ddodi ar linyn yw **glain**  neu **mwclen** (ffurf luosog: mwclis). Gwisgir ar y corff, yn enwedig y gwddf a'r arddyrnau, fel tlws neu swyndlws, weithiau am resymau crefyddol neu hudol. Yn hanesyddol defnyddir hefyd fel arian.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemwaith
Manorhaus, Rhuthun

Adeilad rhestredig yn Rhuthun, Sir Ddinbych ydy'r ** Manorhaus**  (neu Rhif 10 a 12, Stryd y Ffynnon). Cafodd ei godi'n wreiddiol yn niwedd y 18g. Fe'i rhestrwyd gan Cadw ar y gofrestr adeiladau hynafol ar gyfeirnod 941. Cafodd ei restru oherwydd ei nodweddion o ddiwedd Siorsaidd, gan eu bod o ddiddordeb pensaernïol arbennig. Credir fod peth carreg o Gastell Rhuthun wedi'i ddefnyddio ar ei gyfer, a gwaith pren Tuduraidd, felly fe all rhannau o'r adeilad fod yn hŷn na'r Oes Siorsaidd.

Cyn ei symud yn 1893, arferai fod yn ysgol breswyl ar gyfer Ysgol Rhuthun. Yna daeth yn gartref i feddyg lleol, cyn ei addasu'n dŷ bwyta gan Cynthia Lennon, gwraig cyntaf John Lennon, ac arferai eu mab fynychu'r ysgol fonedd.

Ceir ynddo 8 ystafell, pob un wedi'u haddurno'n gain, sawna, campfa a llyfrgell.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Rhuthun
Briweg wyrddloyw

Planhigyn suddlon gyda blodau bychain o liw pinc neu wyn yw'r **friweg wyrddloyw** (*Crassula ovata*). Mae'n frodorol i Dde Affrica, ac yn blanhigyn tŷ poblogaidd ar draws y byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Biota De Affrica
Categori:Ewdicotau
Categori:Planhigion suddlon
Y celfyddydau gweledol yn Tsieina

[300px|bawd|Un o'r *Wyth Golygfa o Xiaoxiang* gan [Li Shi (12fed ganrif)]]

Manteisiodd celfyddyd draddodiadol Tsieina ar ddatblygiadau technolegol y wlad honno: gwneuthuro sidan a phorslen, a phapur ac argraffu. Ymhlith gweithiau addurnol yr Hen Tsieina mae llestri efydd a cherfwaith arenfaen (jâd) sy'n dyddio o 1000 CC. Datblygodd paentio a cheinlythrennu yn yr oes Han (206 CC–220 OC), a phorslen yn yr oes Tang (618–906). Ymgododd celf y tirluniwr yn yr oes Song (960–1279), a chynhyrchwyd porslen, lacrwaith a *cloisonné* coeth yn yr oes Ming (1368–1644). Yn yr oes Qing (1644–1912) datblygodd paentio Argraffiadol yn Tsieina.

## Gweler hefyd 
* *Chinoiserie*

## Cyfeiriadau 

Gweledol
Tsieina
Tsieina
Gwesty'r Castell, Rhuthun

''Dyma erthygl am yr adeilad o'r 18fed ganrif; ceir erthygl arall am Gastell Rhuthun, y gwesty Canoloesol.*

Adeilad yn Sgwâr Sant Pedr, Rhuthun, Sir Ddinbych ydy *'Gwesty'r Castell'''. Mae'n dyddio o'r 18g, ac mae wedi'i gofrestru'n adeilad hynafol Gradd II*. Caiff ei warchod gan Cadw; rhif cyfeirnod: 917. Dyma ganol y dref, ac ar draws y ffordd saif yr adeilad lle, ar 16 Medi 2014, taniwyd y wreichionen gyntaf yn chwyldro Owain Glyndŵr pan losgodd Owain a'i fyddin yr hen Lys).

Mae'n adeilad tair llawr wedi'i wneud o fric coch lleol, ac mae'n dyddio'n ôl i'r 18g. Arferai'r goets fawr aros yma ar ei daith o Gaer i Gaergybi. Y pryd hynny, ei enw oedd 'Y Llew Gwyn'. Yn 2011, fe'i prynnwyd a'i addasu cryn dipyn gan y gadwen westai honno: J D Wetherspoon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Castell, Rhuthun
Categori:Rhuthun
Carchar Rhuthun

Hen garchar sydd bellach yn amgueddfa ydy **Carchar Rhuthun**, ac sy'n adeilad hanesyddol pwysig, Gradd II* (rhif cyfeirnod Cadw: 870). Mae wedi'i leoli yn nhref farchnad Rhuthun, Sir Ddinbych. Rhwng 1654 a 1916 bu'n garchar; rhwng 1926 a 2005 bu'n archifdy, llyfrgell a swyddfeydd y Cyngor Sir lleol ac yn 2005 fe'i trowyd yn amgueddfa ganddynt. Cychwynnwyd adeiladu'r carchar hwn yn 1775, ond bu carchar trefol yn Rhuthun, bron yn yr un lleoliad yn Stryd Clwyd, ers 1654.

Seiliwyd y cynllun ar Garchar Pentonville, Llundain. Pan geuwyd y carchar yn 1916 trosglwyddwyd y carcharorion i'r Amwythig. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiwyd yr adeilad i drin ffrwydron, cyn ei drosglwyddo'n ôl i'r Cyngor Sir.
bawd|Y prif goridor
bawd|Un o'r celloedd

Yn 1802 roedd yma bedair cell i garcharorion a naw chell i ddyledwyr. Erbyn 1837 roedd yn dal cyfanswm o 37 carcharor.

## Carcharorion enwog
Dyma'r carchar a enwogwyd yn y gerdd:

:Mae Wil yng ngharchar Rhuthyn,
:A'i wedd yn ddigon trist...

Yma hefyd y bu Coch Bach y Bala. Lleidr a photsiwr oedd John Jones (1854 - 1913), ei lysenw oedd 'Coch Bach Y Bala'. Gelwid ef hefyd *The Little Welsh Terror* a *The Little Turpin*. Roedd yn adnabyddus oherwydd ei ddawn i ddianc o garchardai, a daeth yn fath o arwr gwerin.

Yn 1913, dihangodd o garchar Rhuthun, ond yn fuan wedyn cafodd ei saethu gan dirfeddiannwr (sgweier Euarth) ger Llanfair Dyffryn Clwyd, a gwaedodd i farwolaeth. Cafwyd ymateb cyhoeddus ffyrnig i hyn gan Gymry lleol. Bu farw o'i glwyfau a chladdwyd ef yn Llanelidan.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Rhuthun
Categori:Rhuthun
Plas Coch, Rhuthun

Tŷ canoloesol yn Rhuthun, Sir Ddinbych ydyw **Plas Coch** (neu 24 a 26 Stryd y Ffynnon); mae'n adeilad cofrestredig sydd wedi'i gofrestru fel Gradd II; gwnaed hynny ar 24 Hydref 1950 gan Cadw. Credir iddo gael ei adeiladu'n wreiddiol yn 1613, gan ddefnyddio hen gerrig tywodfaen coch Castell Rhuthun, ar gyfer Cwnstabl y Castell. Ceir dau lawr, gydag atic a cheir pedwar ffenestr fawr ar bob llawr. Yn 1963 fe'i trowyd yn neuadd giniawa gan y perchennog Rees Jones a arferai farchnata yn neuadd bentref Llanfair Dyffryn Clwyd.

Yn 1977 fe'i trowyd yn Glwb Ceidwadol Rhuthun ac fe'i addaswyd gryn dipyn ar gyfer eu dibenion.

Cafodd ei roi ar y gofrestr gan ei fod yn 'dŷ-trefol o'r C17 gyda gwaith carreg anghyffredin'.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17eg ganrif
Categori:Rhuthun
Batri lithiwm-ion

[bawd|Batri lithiwm-ion mewn [Nissan Leaf]]
[bawd|Batri ar gyfer Ffôn clyfar [Nokia 3310]]
Math arbennig o fatri y gellir ei ailwefru ydy **batri lithiwm-ion** (a enwir hefyd yn **Li-ion battery** neu **LIB**).  Ynddo, mae'r ionau'n symud o'r electrod negatif i'r electrod positif wrth ddadlwytho'i bwer ac wrth iddo gael ei drydanu. Mae'r ionau hyn yn medru mynd a dod o fewn yr haenau, yn wahanol iawn i'r lithiwm a ddefnyddir mewn batris na ellir eu haildrydanu. Mae'r electrolyt, sy'n caniatáu symudiadau ionig, a'r ddau electrod yn gyfansoddion cyson, yn ddigyfnewid.

Mae'r batri Lithiwm-ion yn eithaf cyffredin mewn dyfeisiau electronig yn y cartref. Dyma un o'r mathau mwyaf poblogaidd ar gyfer offer y gellir eu cludo gan nad ydynt yn colli eu gwefr yn hawdd, pan nad ydynt yn cael eu defnyddio. Cânt hefyd eu defnyddio mewn ceir trydan fel y Nissan Leaf a Tesla. Mae Lithiwm-ion yn prysur ddisodli'r hen fath cyffredin, sef y batri asid, a ddefnyddid mewn cerbydau golff, y lori laeth ayb. A thrwy ddefnyddio'r math newydd hwn, nid oes raid addasu'r cerbyd (na'r offer trydanol) mewn unrhyw fodd.

## Hanes
[bawd|Batri lithiwm-ion, Amgueddfa Autovision, [Altlussheim, Germany]]
Awgrymwyd y syniad o ddefnyddio lithiwm ar ei ben ei hun, fel batri, gan M Stanley Whittingham, darlithydd ym Mhrifysgol Birmingham, tra roedd yn gweithio i gwmni Exxon yn y 1970au.Defnyddiodd Whittingham  y metal titanium(IV) swlffid a lithiwm fel electrodau. Ond roedd perygl o'u defnyddio, gan fod lithiwm yn elfen hynod o adweithiol. Mewn amgylchedd o ddydd i ddydd, mae'n llosgi yn yr aer, oherwydd presenoldeb ocsigen a hydrogen. O ganlyniad, symudodd ffocws yr ymchwil oddi wrth lithiwm metalig i lithiwm ar ei ben ei hun.

## Datblygiadau
Un o'r datblygiadau mwyaf o ran effeithiolrwydd y batri yw hwnnw a ddaeth o ffatri enfawr Tesla (mewn partneriaeth gyda Panasonic), sef y *Gigafactory* yn Nevada, ffatri 3,200 o erwau a gostiodd y cwmni $5 biliwn. Agorwyd y ffatri'n swyddogol yng Ngorffennaf 2016 er mwyn cynhyrchu batris 30% yn is eu pris na chynt. Datblygwyd y ffatri hefyd ar gyfer cyflenwi batris i'r car Model X a hefyd ar gyfer y pecynau storio trydan cartref (celloedd solar): Powerwall.

## Gweler hefyd
**Powerwall* - uned i'w osod ar wal y garej i wefru car trydan ayb
*Cell danwydd - dyfais sy'n trawsnewid yr egni cemegol o danwydd i drydan; dyfeisiwyd gan y Cymro, William Robert Grove o Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Trydan
Paris 1919

***Paris 1919*** yw albwm stiwdio trydydd y cerddor Cymreig, John Cale.

## Traciau
Ysgrifennwyd pob cân gan John Cale.
#"Child's Christmas in Wales" – 3:21
#"Hanky Panky Nohow" – 2:46
#"The Endless Plain of Fortune" – 4:13
#"Andalucia" – 3:54
#"Macbeth" – 3:08
#"Paris 1919" – 4:07
#"Graham Greene" – 3:00
#"Half Past France" – 4:20
#"Antarctica Starts Here" – 2:47

## Perfformwyr
* John Cale – llais, gitâr, allweddellau, bas, fiola
* Lowell George – gitâr
* Wilton Felder – bas
* Richie Hayward – drymiau
* Bill Payne – allweddellau
* Chris Thomas – tambwrîn
* UCLA Symphony Orchestra – offerynnau llinynnol

Categori:Albymau 1973
Categori:Albymau Saesneg
Crefft ysgrifennu

bawd|Enghraifft o lawysgrifen Spenceraidd o 1884.
Y dechneg o ysgrifennu â llaw, gan ddefnyddio offeryn ysgrifennu, yw **crefft ysgrifennu**. Gelwir ysgrifennu'r unigolyn yn llawysgrifen. Mae llawysgrifen pob person yn unigryw, ond gall fod o arddull ffurfiol, megis teip i'r llaw. Gelwir celfyddyd ysgrifennu yn geinlythrennu neu'n galigraffeg.

Cychwynnodd arddulliau ysgrifennu yn Ewrop gyda'r Hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid. Mae'n bosib taw yn y 4g CC datblygodd ysgrifen redeg. Tua 300 CC dechreuodd pobl yr henfyd dorri priflythrennau Lladin a Groeg â gaing. Defnyddiwyd wnsial mewn llawysgrifau Lladin a Groeg o'r 4g ymlaen, a datblygodd yr ysgrifen fân-lythrennog yng Ngwlad Groeg yn yr 8g. Datblygodd yr Eidalwyr ysgrifen italaidd yn ystod y Dadeni.

Ar draws Asia, yn enwedig gwledydd y Dwyrain Pell a'r Byd Arabaidd, mae perthynas glos rhwng dulliau llawysgrifen pob dydd a cheinlythrennu. Hyd heddiw addysgir y grefft hon mewn ysgolion ar draws Asia.

Yn y cyfnod modern diweddar, lluniwyd arddulliau ffurfiol o lawysgrifen ar gyfer ieithoedd y Byd Gorllewinol. Ar y cyfan defnyddiwyd llawysgrifen redeg fel copor-plât yn y Saesneg, a llawysgrifen Gothig fel Fraktur yn yr Almaeneg. Datblygodd Platt Rogers Spencer y llawysgrifen Spenceraidd yn y 19eg ganrif ar gyfer dogfennau busnes yn yr Unol Daleithiau, a chafodd ei dysgu i genedlaethau o ddisgyblion Americanaidd. Bellach, ystyrir y fath arddulliau yn hen ffasiwn mewn nifer o wledydd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Hanes Llawysgrifennu ar wefan vLetter
*  Hanes Llawysgrifennu ar wefan History World
*  Canllaw elfennol i'r arddull italig ar wefan *The New York Times*


Ysgrifennu
Categori:Ysgrifennu
Gorsaf Reilffordd Rhuthun

Arferai **Gorsaf Reilffordd Rhuthun** wasanaethu tref farchnad Rhuthun, Sir Ddinbych rhwng 1862 a 1962. Dyma oedd prif ganolfan y rhan yma o'r lein (Dinbych i Gorwen).

Roedd ganddo ddwy blatfform, fel y gwelir o'r llun, bae seidin a sied nwyddau a ddefnyddid weithiau fel bae platfform.

Cyn gynted ag y dymchwelwyd yr hen orsaf, codwyd Canolfan Grefft Rhuthun yn ei le; gwelir un o'r craeniau ger y Ganolfan Grefft heddiw - yr unig ôl yr orsaf - ar wahân i leoliad 'Rhes y Rheilffordd'.

Roedd Gorsaf Rhuthun rhwng gorsafoedd Rhewl ac Euarth, ar y daith rhwng Dinbych a Chorwen. Gelwid y rhan yma o'r rheilffordd yn *London and North Western Railway*. Codwyd Gwersty'r Park Place ar gyfer teithwyr y rheilffordd ar ochr orllewinol y dref, ond newidiwyd cyfeiriad y lein, gan fynd drwy ochr arall y dref, yr ochr ddwyreiniol!

Ruthin Railway Station 3.jpg|Gorsaf Rhuthun yn y c. 1910au
Ruthin Station 1963 Bevan Price.jpg|1963
Railway crane at Ruthin Craft centre - geograph.org.uk - 1671513.jpg|Y craen ger y Ganolfan Grefft, 2010
Park Place - The Station Hotel that never was - geograph.org.uk - 631321.jpg|Gwesty'r Park Place
Garden and walkway, Railway Terrace - geograph.org.uk - 981990.jpg|Rhes y Rheilffordd
Ruthin Railway Station.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ruthin station on navigable 1952 O. S. map
* http://www.subbrit.org.uk/sb-sites/stations/r/ruthin/index.shtml

Categori:Rhuthun
Rhuthun
Ceinlythrennu

[bawd|Ceinlythrennu Arabeg ar wal Mosg Wazir Khan yn [Lahore, Pacistan.]]
Crefft ysgrifennu ar lefel gelfyddydol yw **ceinlythrennu**, **caligraffeg** neu **galigraffi**. Mae'n agwedd bwysig o gelf gwledydd Dwyrain Asia a'r Byd Arabaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Celf
Categori:Ysgrifennu
Siop Nain

Tŷ, siop a chyn weithdy argraffu ydy **Siop Nain** a leolir yn 6 Stryd y Ffynnon, Rhuthun, Sir Ddinbych. Mae'n adeilad Gradd II sy'n dyddio'n ôl i 1490.

Yn 1850 defnyddiwyd yr adeilad gan Isaac Clarke, cyhoeddwr, a argraffodd y copiau cyntaf o Hen Wlad fy Nhadau yn yr adeiladau yng nghefn y siop.
bawd|chwith|170px|Mae'r siop ar y dde; tua 1890au

Cafodd yr adeilad ei gofrestru am ei fod yn adeilad pren o'r canoloesoedd sydd wedi cadw llawer o fanylion a chymeriad y cyfnod, gyda nodweddion diddorol hefyd o'r 17eg a'r 19g. Yr ail reswm dros ei gofrestru yw'r cysylltiad gyda'r anthem genedlaethol.''

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 15fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
Categori:Rhuthun
Llawysgrifen

[bawd|Llythyr gan [Galileo yn ei law.]]
Arddull ysgrifennu yr unigolyn yn ei law ei hun yw **llawysgrifen**. Mae llawysgrifen pob person yn unigryw, ond gall fod o arddull ffurfiol, megis teip i'r llaw.

Mae llawysgrifennu yn sgil motor gymhleth sydd yn cyfuno ysgogiadau synhwyrol, niwrolegol, a ffisiolegol. Mae'r gallu i ysgrifennu â'r llaw yn galw ar ganfyddiad a chraffter gweledol, y gallu i ddarllen a deall yr hyn a ysgrifennir sef llythrennedd, y system nerfol ganolog, ac anatomeg a ffisioleg yr esgyrn a'r cyhyrau yn y llaw a'r fraich.

Mae rhai yn honni y gellir dadansoddi llawysgrifen i ganfod gwybodaeth am bersonoliaeth yr awdur, a gelwir hyn yn graffoleg. Er bod y syniad yn boblogaidd, nid oes tystiolaeth wyddonol ei bod yn wir ac felly ffug-wyddoniaeth yw graffoleg.

## Gweler hefyd 
* Llofnod

## Cyfeiriadau 
Categori:Bywyd personol
Categori:Crefft ysgrifennu
Ysgrifen ysgrifenyddol

[bawd|Ewyllys [William Shakespeare wedi ei hysgrifennu mewn llaw ysgrifenyddol.]]
Arddull o lawysgrifen a ddatblygodd yng Ngorllewin Ewrop ar ddechrau'r 16g ac roedd yn gyffredin hyd y 18g yw **ysgrifen ysgrifenyddol**. Defnyddiwyd yn y Gymraeg, y Saesneg, yr Almaeneg, y Sgoteg a Gaeleg yr Alban.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Tiwtorial ysgrifen ysgrifenyddol

Ysgrifenyddol
Cŷn

Erfyn torri â llafn metel miniog yw **cŷn** (yng Ngogledd Cymru; lluosog: cynion, cynau) neu **gaing** (yn Ne Cymru; a ddefnyddir mewn gwaith pren a gwaith maen. Caiff ei ddal yn y llaw a'i daro â morthwyl i drin neu dorri defnydd.

[bawd|Cynion o [Oes Newydd y Cerrig (tua 4100–2700 CC) a ddarganfuwyd yng ngogledd yr Almaen.]]
Gwneid y cynion cyntaf o garreg fflint tua 8000 CC. Defnyddiodd yr hen Eifftiaid gynion copr ac efydd i weithio pren a charreg feddal. Gwneir y mwyafrif o gynion heddiw o ddur.

## Cynion coed 
bawd|120px|chwith|Cŷn haearn ar gyfer gwaith pren.
Dwy ffurf sydd i'r mwyafrif o o gŷn coed: y cŷn ffyrf, a'r cŷn pefel. Croestoriad petryalog syml sydd gan lafn y cŷn ffyrf, ac felly mae'n addas ar gyfer gwaith trwm. Ffurf gryfach o'r cŷn ffyrf yw'r cŷn mortais, gyda llafn dwfn, sgwâr sy'n addas wrth dorri uniadau mortais. Erfyn amlbwrpas yw'r cŷn pefel sy'n addas am waith manwl a thorri pob math o uniadau. Wyneb gydag ymylon sy'n meinháu sydd i un ochr y llafn. Mae'r cŷn hir yn debyg iawn i'r cŷn pefel, ond yn llawer hirach. Er y gellir naddu pren gydag unrhyw fath o gŷn coed, mae hyd y llafn hwn yn ei wneud yn haws i'w reoli gan law.

## Cynion maen 
bawd|Dyn yn torri carreg balmant gyda chŷn bras.
Oherwydd natur ei waith, mae'n rhaid i gŷn y saer maen fod yn fwy o faint ac yn drymach na chŷn y saer coed. Caiff ei daro gan forthwyl cnap yn erbyn cerrig, briciau, a defnyddiau caled megis teils. Dau brif fath o gŷn sydd mewn gwaith maen: y cŷn bras neu'r brasholltwr, a'r cŷn caled. Llafn byr, llydan sydd gan y cŷn bras, ac yn aml mae ganddo giard plastig i amddiffyn y llaw rhag ergydiau sy'n methu'r pen. Defnyddir i daro rendrad oddi ar wal ac i dorri briciau a darnau maen yn hanner. Mae lled y holltwr yn ei alluogi i dorri briciau heb eu malu'n ddarnau mân. Ffurf gul o'r cŷn bras yw'r cŷn caled. Mae siâp main y llafn yn addas wrth dynnu morter oddi ar wal gerrig, ac i mynd i mewn i'r bylchau rhwng friciau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offer gwaith maen
Categori:Offer gwaith pren
Odyn

, Surrey, Lloegr yn dyddio o tua 1913.]]

Siambr sydd wedi'i hynysu o ran tymheredd yw **odyn**, sy'n fath o "bopty" a gafwyd fel rheol yn yr awyr agored. Mae'r "odyn" yn cynhyrchu gwres uchel, digonol i galedu neu sychu deunydd a gall hefyd achosi newid cemegol e.e. i galedu clai wneud briciau neu grochenwaith.

Oherwydd tir mynyddig, asidig Cymru, ceir llawer ohonynt er mwyn troi carreg galch yn galch a ellid ei wasgaru ar y tiroedd gan ffermwyr er mwyn gwella ansawdd y pridd, drwy ei niwtraleiddio.

Yn yr Gymraeg Oesoedd Tywyll, gair am odyn oedd 'Cylyn' a fenthycwyd o'r air Lladin: '*culīna*' (Cegin, stôf-coginio, lle dân), O'r air Gymraeg yma ddôth yr air Saesneg 'Kiln'.

Hop kiln.png|Odyn Hopys yn yr Almaen; 1859
Odyn Galch - Lime Kiln on the Braint Estuary - geograph.org.uk - 520225.jpg|Odyn galch ger Abermenai
Delwedd:Shire Album 236. Limekilns and Limeburning.jpg|Cyfrol Saesneg (gweler: Limekilns and Limeburning)
Charcoal Kilns, California.JPG| Odyn galch golosg, California

## Gweler hefyd
* Bryn yr Odyn (SH397735)

## Cyfeiriadau
Categori:Mwynyddiaeth
Slofeniaid

Pobl Slafonig sy'n byw yng ngogledd orllewin y Balcanau yw'r **Slofeniaid**. Cyn 1918 roedd y mwyafrif ohonynt yn byw yn yr Ymerodraeth Habsbwrgaidd. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf daethant yn un o genhedloedd Iwgoslafia hyd at annibyniaeth Slofenia ym 1991. Mae'r mwyafrif helaeth o Slofeniaid yn Babyddion. Maent yn siarad yr iaith Slofeneg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cenhedloedd y Balcanau
Categori:Grwpiau ethnig yn Slofenia
Categori:Pobloedd Slafig
Swcros

Deusacarid gwyn crisialog melys a geir mewn planhigion yw **swcros**. Hwn yw'r siwgr a geir mewn siwgr bord, siwgr mân, a siwgr eisin.

bawd|dim|Strwythur folecwlaidd swcros

## Cyfeiriadau 
Categori:Deusacaridau
Categori:Siwgr