open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burgenland

Talaith yn nwyrain Awstria yw **Burgenland** (Hwngareg: *Felsőőrvidék*, *Őrvidék*, *Várvidék* neu *Lajtabánság*, Croateg: *Gradišće*, Bafareg: *Buagnlånd*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 277,569, yn cynnwys lleiafrifoedd ethnig Hwngaraidd a Chroataidd. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Eisenstadt, gyda phoblogaeth o 13,664.

bawd|dim|250px|Lleoliad Burgenland yn Awstria

Mae 87.4% o'r boblogaeth yn siarad Almaeneg fel mamiaith, 5.9% Croateg Burgenland, 2.4% Hwngareg, 1.3% Croateg, 0.1% Roma, 0.1% Slofaceg a 2.8% ieithoedd eraill (1991).

Rhennir y dalaith yn ddwy ddinas annibynnol (*Statutarstädte*) a 7 ardal (*Bezirke*).

### Dinasoedd annibynnol 
* Rust
* Eisenstadt

### Ardaloedd 
* Neusiedl am See
* Eisenstadt-Umgebung
* Mattersburg
* Oberpullendorf
* Oberwart
* Güssing
* Jennersdorf


Categori:Taleithiau Awstria
Paladiwm Llundain

Theatr 2,286 sedd yn West End Llundain yw **Paladiwm Llundain**. Fe'i lleolir yn ardal Soho yn Ninas Westminster.

Perfformiodd Ian Dury a Cass Elliot eu sioeau olaf yn y Paladiwm.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Llundain
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Categori:Sefydliadau 1910
Categori:Theatrau Lloegr
Margaret Mitchell

Roedd **Margaret Munnerlyn Mitchell** (8 Tachwedd 1900 – 16 Awst 1949) yn awdures o'r Unol Daleithiau, a enillodd y Wobr Pulitzer ym 1937  am ei nofel *Gone with the Wind*. Y nofel hon yw un o'r nofelau mwyaf poblogaidd erioed, gan werthu dros 30 miliwn o gopïau. Rhyddhawyd addasiad ffilm Americanaidd o'r nofel ym 1939, a dyma oedd y ffilm a wnaeth fwyaf o arian erioed yn hanes Hollywood a thorrodd pob record gyda deg o Wobrau'r Academi.

Bu farw o anafiadau a gafwyd wedi iddi gael ei tharo gan gar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Pobl o Atlanta, Georgia
Chitty Chitty Bang Bang (gwahaniaethu)

Mae **Chitty Chitty Bang Bang** yn stori i blant a ysgrifennwyd gan Ian Fleming.

Hefyd gallai **Chitty Chitty Bang Bang** gyfeirio at:
* Chitty Chitty Bang Bang (car), y car o'r un enw
* Chitty Chitty Bang Bang (ffilm), ffilm o 1968 
* Chitty Chitty Bang Bang (cân), cân a enwebwyd am Wobr yr Academi
* Chitty Chitty Bang Bang (sioe gerdd), sioe lwyfan o 2002 a 2005
* Cheatty Cheatty Bang Bang, rhifyn o'r sioe deledu Veronica Mars
* Chitty Bang Bang, yr enw anffurfiol am nifer o geir rasio Seisnig nodedig
Chitty Chitty Bang Bang

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am y nofel wreiddiol. Am ddefnydd arall yr enw gweler Chitty Chitty Bang Bang (gwahaniaethu).''

bawd|Clawr y llyfr gwreiddiol
Llyfr i blant gan Ian Fleming (crëwr James Bond) ydy **Chitty Chitty Bang Bang: The Magical Car**. Ysgrifennodd y stori ar gyfer ei fan Caspar, a darluniwyd y llyfr gan John Burningham. Cafodd ei gyhoeddi am y tro cyntaf ym 1964 gan Jonathan Cape yn Llundain a chan Random House yn Ninas Efrog Newydd. Yn ddiweddarach, torswyd y llyfr yn ffilm lwyddiannus.

Categori:Nofelau 1964
Categori:Nofelau gan Ian Fleming
Jeremy Sams

Cyfarwyddwr, ysgrifennwr, cyfieithydd a chyfarwyddwr cerddorol o Loegr ydy **Jeremy Sams** (ganed 12 Ionawr 1957 yn Llundain, Lloegr). Mae'n adnabyddus am ei addasiad llwyfan o'r ffilm *Chitty Chitty Bang Bang*.

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Ysgol Gynradd Llangennech

Ysgol Gymraeg yw **Ysgol Gynradd Llangennech**, a leolir ym mhentref Llangennech ger Llanelli, Sir Gaerfyrddin.

Mae'r ysgol yn rhan o dalgylch Ysgol Gyfun y Strade, Llanelli.

Llangennech
Llangennech
Hairspray (sioe gerdd)

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am y sioe gerdd. Am ddefnydd arall yr enw gweler Hairspray (gwahaniaethu)*

Sioe gerdd ydy ***Hairspray**''. Ysgrifennwyd y gerddoriaeth gan Marc Shaiman, y geiriau gan Scott Wittman a Shaiman yn seiliedig ar ffilm John Waters o'r un enw ym 1988.

## Stori
Yn Baltimore ym 1962, breuddwyd yr arddegwraig dew Tracy Turnblad yw dawnsio ar y *The Corny Collins Show*, rhaglen deledu dawns sy'n seiliedig ar y rhaglen go iawn "Buddy Deane Show". Pan enilla Tracy rhan ar y sioe, daw yn enwog dros nos. Yna dechreua ymgyrch er mwyn integreiddio'r sioe. Mae "Hairspray" yn sylwebaeth cymdeithasol ar anghyfiawnderau'r gymdeithas Americanaidd yn ystod y 1960au.

Categori:Sioeau cerdd 2002
Chitty Chitty Bang Bang (sioe gerdd)

—''Mae'r erthygl hon yn sôn am y sioe gerdd. Am ddefnydd arall yr enw gweler Chitty Chitty Bang Bang (gwahaniaethu)*

Sioe gerdd ydy ***Chitty Chitty Bang Bang**'', a adwaenir hefyd fel **Chitty the Musical**, sy'n seiliedig ar y ffilm o 1968 a gynhyrchwyd gan Cubby Broccoli. Ysgrifennwyd y geiriau a'r gerddoriaeth gan Richard a Robert Sherman gyda'r addasiad llwyfan gan Jeremy Sams. Agorodd yn West End Llundain yn theatr Paladiwm Llundain ar 16 Ebrill 2002 gyda chwech cân newydd gan y Brodyr Sherman a ysgrifennodd y sgôr wreiddiol a enwebwyd am Wobr yr Academi. Daeth y cynhyrchiad yn Llundain, a gyfarwyddwyd gan Adrian Noble a choreograffwyd gan Gillian Lynne i ben ym mis Medi 2005.

## Caneuon
## Cast Cynhyrchiad Llundain  
### Cast gwreiddiol (2002)
*Michael Ball - Caractacus Potts
*Emma Williams - Truly Scrumptious
*Anton Rodgers - Grandpa Potts
*Brian Blessed - Baron Bomburst
*Nichola McAuliffe - Baroness Bomburst
*Richard O'Brien - The Child Catcher
*Edward Petherbridge - Toymaker
*Oliver Golding - Jeremy Potts
*Carrie Fletcher - Jemima Potts

### Cast terfynol (2005)
*Jason Donovan - Caractacus Potts
*Jo Gibb - Truly Scrumptious
*Tony Adams (actor) - Grandpa Potts
*Christopher Biggins - Baron Bomburst
*Louise Gold - Baroness Bomburst
*Alvin Stardust - The Child Catcher
*Freddie Lees - The Toymaker
*Ymddangosodd nifer o actorion yn y Cynhyrchiad yn Llundain yn ystod ei rediad. Mae nifer o'r perfformwyr nodedig yn cynnwys;
Brian Conley & Gary Wilmot fel Caractacus Potts; Caroline Sheen & Scarlett Strallen fel Truly Scrumptious; Sandra Dickinson & Louise Gold fel Baroness Bomburst; Victor Spinetti & Christopher Biggins fel Baron Bomburst; Paul O'Grady, Peter Polycarpou, Lionel Blair, Stephen Gately & Derek Griffiths fel The Childcatcher.

Categori:Sioeau cerdd 2002
Talaith Bolzano

Talaith ymreolaethol  yn rhanbarth Trentino-Alto Adige, yr Eidal, yw **Talaith Bolzano** (Eidaleg: *Provincia autonoma di Bolzano-Alto Adige*, Almaeneg: *Autonome Provinz Bozen-Südtirol*, Ladineg: *Provinzia Autonòma de Balsan-Südtirol*). Ffurfiwyd y dalaith o ran ddeheuol ardal hanesyddol y Tirol, a chyfeirir at yr ardal fel *Alto Adige* mewn Eidaleg a *Südtirol* mewn Almaeneg. Dinas Bolzano yw ei phrifddinas. 

Map of province of Bolzano (region Trentino-Alto Adige-Südtirol, Italy).svg|Talaith Bolzano (coch) yn Trentino-Alto Adige
Bolzano in Italy.svg|Talaith Bolzano yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 533,267.

Mae'r dalaith yn cynnwys 116 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw  
* Bolzano
* Merano
* Bressanone
* Laives
* Brunico
* Appiano sulla Strada del Vino
* Lana

Mae'r dalaith yn ffurfio rhan ogleddol rhanbarth Trentino-Alto Adige ac mae'n ffinio ar y Swistir ac Awstria. Mae'r ardal yn dairieithog: Almaeneg, Eidaleg a Ladineg, gyda siaradwyr Almaeneg fel mamiaith yn y mwyafrif.
Hyd at 1918, roedd yr ardal yn rhan o Ymerodraeth Awstria, ond wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf daeth yn rhan o'r Eidal. Yng nghyfrifiad 1910, roedd llai na 3% o'r boblogaeth yn siarad Eidaleg fel mamiaith, ond dan lywodraeth Mussolini gwnaed ymdrech fawr i Eidaleiddio'r ardal.

Y sefyllfa ieithyddol yn ôl cyfrifiad 2001 oedd:
# 69,15% Almaeneg
# 26,47% Eidaleg
# 4,37% Ladineg

Mae mwyafrif y boblogaeth yn siarad Almaeneg fel mamiaith mewn 103 allan o 116 cymuned y dalaith. Mewn 8 cymuned, siaradwyr Ladineg sydd yn y mwyafrif.

## Cyfeiriadau

Bolzano
Bolzano
Divine (actor)

Roedd **Harris Glenn Milstead** (19 Hydref, 1945 – 7 Mawrth, 1988) yn actor a chanwr Americanaidd, a oedd yn fwy adnabyddus o dan ei enw drag **Divine**. Ymddangosodd mewn nifer o ffilmiau John Waters, gan gynnwys *Mondo Trasho, Multiple Maniacs, Pink Flamingos, Female Trouble, Polyester*, a *Hairspray*. Pan yn sôn am ffilmiau Milstead yn ystod y 1980au, dywedodd The New York Times, "Those who could get past the unremitting weirdness of Divine's performance discovered that the actor/actress had genuine talent, including a natural sense of comic timing and an uncanny gift for slapstick."

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Eisenstadt

250px|bawd|dde|Hen Neuadd y Ddinas, Eisenstadt

**Eisenstadt** (Hwngareg: *Kismarton*, Croateg: *Željezno*, Bafareg: *Eisnstådt*) yw prifddinas talaith Burgenland yn nwyrain Awstria. Mae'r boblogaeth tua 13,700.

Saif y ddinas i'r de-ddwyrain o'r Neusiedler See. Ymhlith y prif atyniadau i dwristiaid mae castell Slot Esterházy, hen gartref tywysogion Esterházy a'r cyfansoddwr Joseph Haydn. Yn y Blaue Haus y bu Joseph Haydn yn byw ac yn cyfansoddi o 1748 hyd 1778.

Categori:Burgenland
Categori:Dinasoedd Awstria
Styria

Talaith yng ne Awstria yw **Styria** (Almaeneg: *Steiermark*, Slofeneg: *Štajerska*). Roedd y boblogaeth yn 2019 yn 1,243,052, y bedwaredd o ran poblogaeth ymhlith taleithiau Awstria. Hi yw'r ail-fwyaf o ran arwynebedd, gydag arwynebedd o 16,401&nbsp;km². Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Graz, gyda phoblogaeth o  288,806 (2019).

bawd|250px|dim|Lleoliad Styria yn Awstria

Rhennir y dalaith yn un ddinas annibynnol (*Statutarstädte*) ac 12 ardal (*Bezirke*).

## Styria yn Slofenia
Noder hefyd bod talaith o'r enw Styria yn ngweriniaeth annibynnol Slofenia i'r de ddwyrain. Dyma oedd rhan ddeuheuol yr hen Dugaeth. Daeth yn ran o Iwgoslafia wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf. Gelwir yn *Štajerska*, hefyd Styria Slofeneg (*Slovenska Štajerska*) neu Styria Isaf (*Spodnja Štajerska*; Almaeneg: *Untersteiermark*). 

### Dinas annibynnol 
`G` Graz

### Ardaloedd 
bawd|dim|400px|Ardaloedd Styria

# `BM` Bruck-Mürzzuschlag
# `DL` Deutschlandsberg
# `GU` Graz-Umgebung
# `HF` Hartberg-Fürstenfeld
# `LB` Leibnitz
# `LE` Leoben
# `LI` Liezen + `GB` *Gröbming*
# `MU` Murau
# `MT` Murtal
# `SO` Südoststeiermark
# `VO` Voitsberg
# `WZ` Weiz


Categori:Taleithiau Awstria
Gerddi Menara

Lleolir **Gerddi Menara** i'r gorllewin o ddinas Marrakech, Moroco, wrth droed mynyddoedd yr Atlas. Cawsant eu creu yn y 12g (tua 1130) gan Abd al-Mu'min, swltan Almohad Moroco.

Tardda'r enw *menara* o'r pafiliwn Mwraidd gyda'i tho gwyrdd bychan o ffurf byramidaidd (*menzeh*). Adeiladwyd yn pafiliwn yn y 16g gan reolwyr y freninllin Saadi a chafodd ei atgyweirio yn 1869 gan y Swltan Abderrahmane, a arferai aros yno yn ystod yr haf.

## Dyfrhau
Amgylchynir y pafiliwn a'r basn neu lyn artiffisial gan berllannau a llwyni olewydd. Yr amcan wrth adeiladu'r basn oedd gally dyfrhau y gerddi a pherllannau o'i gwmpas trwy ddefnyddio system soffistigedig o sianeli tanddaearol a elwir yn *qanats*. Caiff y basn ei ddŵr diolch i hen system hydrolig sy'n cyfleu dŵr o droedfryniau'r Atlas, tua 30&nbsp;km i ffwrdd o Marrakech ei hun.
## Oriel 

MD.BOUALAM Sunset El Menara.jpg|Menara wrth i'r haul fachlud, Ebrill 2013
Pavillon Menaragärten.jpg|Pafiliwn Saadiaidd yn erbyn cefndir mynyddoedd yr Atlas
Menara Garden,Morocco,Marrakech.jpg
MD.BOUALAM sunset The Menara gardens.jpg|Gerddi menara ar fachlud haul

## Gweler hefyd
*Gardd Majorelle

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Moroco
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1130au
Menara
Categori:Marrakech
Gardd Majorelle

Gardd fotanegol ym Marrakech, Moroco yw **Gardd Majorelle** (Arabeg: حديقة ماجوريل, Ffrangeg: *Jardin Majorelle*). Cafodd ei chynllunio gan yr artist Ffrengig alltud Jacques Majorelle (1886-1962), mab yr arlunydd *Art Nouveau* Louis Majorelle o Nancy, yn 1924, yn ystod y cyfnod trefedigaethol pan fu Moroco yn wlad dan awdurdod Ffrainc. Fel arlunydd, mae paentiadau dyfrliw orientalaidd Majorelle wedi mynd yn anghof bron erbyn heddiw (ceir nifer o angreifftiau yn y casgliad yn ei *villa* yn y gerddi), ond ystyrir y gerddi a greodd ym Marrakech fel ei gampwaith creadigol. Enwir y lliw glas cobalt a ddefnyddiodd yn helaeth yn ei ardd a'i adeiladau ar ei ôl, sef *bleu Majorelle* ('Glas Majorelle').

Mae'r ardd wedi bod ar agor i'r cyhoedd er 1947. Yn 1980, prynwyd yr ardd gan y cynllunydd Yves Saint-Laurent a Pierre Bergé. Ar ôl i Yves Saint Laurent farw yn 2008 cafodd ei lwch ei wasgaru yng Ngardd Majorelle.

Mae'r ardd yn gartref i Amgueddfa Celf Islamig Marrakech, sy'n cynnwys casgliad o frethynnau Maghrebaidd traddodiadol o gasgliad personol Yves Saint-Laurent ynghyd â gwaith ceramig, gemwaith, a phaentiadau dull orientalaidd rhamantaidd gan Majorelle.

Ceir mwy na 15 rhywogaeth o adar Gogledd Affrica yn yr ardd.

## Cyfeiriadau
**Oriel**

Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_1.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_2.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_3.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_4.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_5.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_6.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_7.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_8.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_9.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_10.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_11.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_12.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_13.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_14.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_15.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_16.jpg
Image:Maroc_Marrakech_Majorelle_Luc_Viatour_17.jpg

## Dolenni allanol
*  gwefan Jardin Majorelle
* Lluniau o Ardd Majorelle 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Moroco
Majorelle
Categori:Diwylliant Moroco
Categori:Marrakech
Graz

Ail ddinas Awstria o ran maint a phrifddinas talaith Styria yn ne'r wlad yw **Graz**. Roedd poblogaeth y ddinas yn 2016 yn 280,200.

Saif y ddinas ar afon Mur, wrth droed yr Alpau. Yn 2003, roedd Graz yn un o ddwy Brifddinas Ddiwylliannol Ewrop. Ceir nifer fawr o adeiladau o'r Canol Oesoedd yng nghanol y ddinas, a chyhoeddwyd yr ardal yma yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1999. Mae hefyd yn ddinas ddiwydiannol bwysig, a cheir pedair prifysgol yma, gyda 40,000 o fyfyrwyr.

Symbol y ddinas yw'r *Uhrturm am Schlossberg*, tŵr cloc sydd i'w weld o bron bobman yn y ddinas. Caned y cyfansoddwr Robert Stolz a'r canwr Monika Martin yn Graz, a magwyd Arnold Schwarzenegger yn yr ardal.
bawd|chwith|Tŵr y Cloc, Graz
bawd|chwith|Graz, Georg Matthäus Vischer (1670)


Categori:Dinasoedd Awstria
Categori:Styria
Rhestr o wledydd yn nhrefn CMC (PGP) y pen

:*Ceir hefyd:* Rhestr o wledydd gyda CMC y pen llai na Chymru.

bawd|331px|Gwledydd y byd: (PGP) y pen, yn seiliedig ar ddata IMF.
Wele'n dilyn **restr gwledydd yn nhrefn CMC (PGP) y pen**, sef rhestr o wladwriaethau sofran yn ôl eu Cynnyrch mewnwladol crynswth (*Gross Domestic Product*) a'u Paredd gallu prynu y pen. Mae gwerth yr holl nwyddau a gwasanaethau sy'n cael eu cynhyrchu mewn blwyddyn wedi'i rannu gyda nifer gyfartalog y boblogaeth yn yr un flwyddyn.

Mae'r rhestr gyntaf wedi'i llunio gan yr IMF a dylid gofio mai amcangyfrif yw'r ffigurau. Ffynhonnell yr ail golofn yw Banc y Byd (*World Bank*) a daw'r trydydd gan *The World Factbook*.

## Rhestr o wledydd sofran 
|

|

|- valign="top"
|
|
|}

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfoeth
Categori:Economeg
Categori:Rhestrau gwledydd
Tim Vincent

Actor a chyflwynydd teledu o Gymru ydy **Tim Vincent** (ganed 4 Tachwedd, 1972). Bu'n cyflwyno'r rhaglen deledu boblogaidd i blant *Blue Peter* rhwng 1993 a 1997. Ers hynny, mae ei yrfa darlledu wedi ehangu a bu'n cyflwyno cystadlaethau Miss World. Bellach mae'n byw yn yr Unol Daleithiau lle mae'n cyflwyno rhaglenni teledu fel *Access Hollywood* a *Phenomenon*.

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Vincenzo Nibali

Seiclwr proffesiynol o'r Eidal yw **Vincenzo Nibali** (ganwyd 14 Tachwedd 1984).

Ganwyd Nibali yn Messina ger Culfor Messina (*Strait of Messina*), llysenw Nibali yw "shark of the strait" neu "the shark." Cafodd ei fuddugoliaeth cyntaf yn GP Ouest-France 2006, ond mae rhai megis Michele Bartoli wedi dweud y bydd Nibali yn cystadlu'n well mewn rasys sawl cymal.

## Canlyniadau 

;2006
:1af GP Ouest-France
:1af Cymal 1, Settimana internazionale di Coppi e Bartali
:3ydd Eneco Tour of Benelux
::2il Dosbarthiad reidiwr ifanc
;2007
:1af Dosbarthiad reidiwr ifanc, Giro del Trentino
:1af GP Industria e Artigianato di Lanciano
:1af Giro di Toscana
:1af Trofeo Città di Borgomanero (gyda Roman Kreuziger)
:2il Tour of Slovenia
::1af Cymal 3
::1af Cymal 4
::1af Dosbarthiad Pwyntiau
:19fed Giro d'Italia
;2008
:3ydd Settimana internazionale di Coppi e Bartali
:1af Giro del Trentino
::1af Cymal 3
:10fed Liège-Bastogne-Liège
:11fed Giro d'Italia
:20fed Tour de France
;2009
:1af Giro dell'Appennino
:6ed Tour of California
:10fed Tirreno-Adriatico
:6ed GP Miguel Indurain
:9fed Vuelta al País Vasco
:7fed Dauphine Libere
:7fed Tour de France
::2il Dosbarthiad reidiwr ifanc
::3ydd Cymal 15
::4ydd Cymal 17

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil Nibali ar wefan trapfriis

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Seiclwyr o'r Eidal
Hairspray (gwahaniaethu)

Gallai **Hairspray** gyfeirio at:
* Hair spray, chwistrell wallt a ddefnyddio ar gyfer ymbincio
* *Hairspray* (ffilm 1988), ffilm 1988 gan John Waters
** *Hairspray* (trac sain 1988), albwm trac sain y ffilm 
* *Hairspray* (sioe gerdd), sioe lwyfan yn seiliedig ar y ffilm wreiddiol
** *Hairspray* (albwm 2002), albwm gan gast y sioe gerdd
* *Hairspray* (ffilm 2007), ffilm yn seiliedig ar y sioe gerdd
** *Hairspray* (trac sain 2007), albwm trac sain y ffilm
Luigi Ganna

Seiclwr proffesiynol o'r Eidal oedd **Luigi Ganna** (1 Rhagfyr 1883 – 2 Hydref 1957). Uchafbwynt ei yrfa oedd cipio'r fuddugoliaeth yn rhifyn cyntaf y Giro d'Italia yn 1909.

Ganwyd yn Induno Olona, ger Varese, Lombardy.

Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Seiclwyr o'r Eidal
Bosneg

[bawd|200px|Gramadeg Fosneg ([Sarajevo, 1890).]]
Iaith a siaredir ym Mosnia a Hertsegofina a rhai gwledydd cyfagos yw **Bosneg** (*bosanski jezik* / *босански језик*). Mae'n iaith swyddogol ym Mosnia a Hertsegofina, a cheir siaradwyr mewn rhai gwledydd eraill, gyda tua 5,500,000 o siaradwyr i gyd.

Mae Bosneg yn rhan o'r grŵp o ieithoedd De Slafonaidd a elwir wrth yr enw Serbo-Croateg, sydd hefyd yn cynnwys Croateg a Serbeg. Arferid meddwl am Serbo-Croateg fel un iaith, ac mae llawer o ieithyddion yn y gorllewin yn dal i ystyried fod hyn yn wir. Fodd bynnag, gyda diflaniad Iwgoslafia, daethpwyd i feddwl am Serbeg, Bosneg a Chroateg fel ieithoedd ar wahân, er eu bod cywair safonol pob un yn seiliedig ar yr un dafodiaith yn union. Gellid disgrifio Serbeg, Bosneg a Montenegreg fel amrywiaethau ieithyddol, sydd ag enw gwahanol ac wedi eu safoni ar wahân.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Categori:Ieithoedd Bosnia a Hertsegofina
Categori:Ieithoedd Cosofo
Categori:Ieithoedd Montenegro
Categori:Ieithoedd Serbia
Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol

Sefydlwyd **Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol** yn 1880 er mwyn cynnal Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn ŵyl flynyddol. Dan nawdd y gymdeithas hon cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful yn 1881 a chynhaliwyd eisteddfod yn ddifwlch wedyn ar wahân i 1914 a 1940. Daeth gyrfa'r Gymdeithas fel sefydliad i ben yn 1952 pan sefydlwyd Llys yr Eisteddfod Genedlaethol fel corff llywodraethol yr Eisteddfod.

Daeth y sbardun i sefydlu'r Gymdeithas o bapur ar ddiwygio'r Eisteddfod a ddarllenwyd gan Hugh Owen yng Nghaernarfon yn 1880. Fel canlyniad i ddarlith Hugh Owen, penderfynwyd sefydlu corff newydd - Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol - i lywio'r Eisteddfod a gofynnwyd i T. Marchant Williams fod yn ysgrifennydd cyffredinol. Bu cyfarfod pwyllgor yn Amwythig ym Medi 1880 a phendefynwyd trefnu'r cyfarfod cyffredinol cyntaf i baratoi ar gyfer Eisteddfod Merthyr Tudful yn Awst 1881.

Prif waith y Gymdeithas oedd hel arian ar gyfer gwobrau'r Eisteddfod, penderfynu ar leoliad yr Eisteddfod bob blwyddyn a threfnu i gael maes a phabell, cynnal Gorsedd, trefnu rhaglen yr Eisteddfod bob blwyddyn a chyhoeddi Trafodion.

Lluniwyd Rheolau'r Gymdeithas ym Mangor yn 1890. Fel rhan o'r rheolau newydd roedd pob aelod o Orsedd y Beirdd i fod yn aelod llawn o'r Gymdeithas. Ymddengys mai bargen rhwng T. Marchant Williams a Hwfa Môn oedd hyn a bu cryn anfoddlonrwydd ynglŷn â'r cytundeb am flynyddoedd ar ôl hynny.

Dan reolaeth y Gymdeithas, llwyddwyd i gynnal Eisteddfod yn flynyddol, a hynny bob yn ail yn y De a'r Gogledd (ac eithrio 1914 a 1940). Daeth y Gymdeithas i ben yn 1952. Yn 1937 roedd y Gymdeithas a'r Orsedd wedi penderfynu i gyfuno'r ddau gorff i greu Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol. Cyhoeddwyd cyfansoddiad newydd yn 1952 a sefydlodd Lys yr Eisteddfod Genedlaethol fel corff llywodraethol yr Eisteddfod.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Idris Foster (gol.), *Twf yr Eisteddfod: Tair Darlith* (Aberystwyth: Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968). Tair darlith gan Helen Ramage, Melville Richards a Frank Price Jones.

Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Sefydliadau 1880
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful

Gallai **Eisteddfod Genedlaethol Cymru** yfeirio at un o ddwy eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref Merthyr Tudful:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901
----
T. Marchant Williams

Golygydd ac awdur o Gymru oedd **Thomas Marchant Williams** (1845 – 27 Hydref 1914), a oedd yn adnabyddus wrth yr enw **T. Marchant Williams**. Roedd yn Rhyddfrydwr a chwaraeodd ran amlwg ym mywyd diwylliannol a gwleidyddol Cymru yn chwarter olaf y 19g a dechrau'r 20fed. Oherwydd ei ffraethineb ddeifiol a amlygid yn ei feirniadaeth o'r bywyd gwleidyddol, enillodd y llysenw ***The Acid Drop***.

## Bywgraffiad
Brodor o Aberdâr ym Morgannwg oedd T. Marchant Williams. Hyfforddodd i fynd yn athro ysgol yng Ngholeg y Normal, Bangor. Yn ddiweddarach bu ymhlith y myfyrwyr cyntaf i fynychu Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Cafodd yrfa wrth y Bar yn nes ymlaen. Yn 1904 fe'i urddwyd yn farchog.

Fel canlyniad i ddarlith gan Hugh Owen yng Nghaernarfon yn 1880, penderfynwyd sefydlu corff newydd - Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol - i lywio'r Eisteddfod a gofynnwyd i T. Marchant Williams fod yn ysgrifennydd cyffredinol. Roedd yn aelod diwyd o Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion hefyd.

Bu'n olygydd y cylchgrawn cenedlaetholgar dylanwadol *The Nationalist*, a rhoddai hynny llwyfan iddo fynegi ei farn olygyddol ar bynciau mawr y dydd yng Nghymru a'r tu hwnt. Cyhoeddodd sawl ysgrif a llyfr dychanol ar wleidyddiaeth Cymru, yn Saesneg, a chyhoeddod gyfrol o gerddi Cymraeg hefyd.

## Llyfryddiaeth ddethol
**The Land of My Fathers* (1889). Nofel ddychanol.
**The Welsh Members of Parliament* (1894). Cyfres o frasluniau beirniadol.
**Odlau Serch a Bywyd* (1907). Cerddi.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Dychanwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Aberdâr
Categori:Rhyddfrydiaeth
Llys yr Eisteddfod Genedlaethol

**Llys yr Eisteddfod Genedlaethol** yw corff llywodraethol Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Fe'i sefydlwyd yn 1952 i gymryd lle Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Llywyddion y Llys
* 1945–1954 – W. J. Gruffydd
* 1955–1967 – T. H. Parry-Williams
* 1967–1970 – Albert Evans-Jones (Cynan)
* 1970–1973 – David Hughes Parry
* 1973–1977 – Idris Llewelyn Foster
* 1977–1980 – Alun Talfan Davies
* 1980–1983 – Emrys Evans
* 1983–1986 – Emyr Wyn Jones
* 1986–1989 – Bedwyr Lewis Jones
* 1989–1992 – Derec Llwyd Morgan
* 1992–1996 – Alwyn Roberts
* 1996–1999 – Gwilym Esmor Humphreys
* 1999–2002 – Aled Lloyd Davies
* 2002–2005 – R. Alun Evans
* 2005–2008 – D. Hugh Thomas
* 2008–2009 – Dafydd Whittall
* 2010–2013 – Prydwen Elfed Owens
* 2013–2016 – Garry Nicholas
* 2017–2019 – Eifion Lloyd Jones
* 2019–2025 – Ashok Ahir
* 2025–presennol – Nic Parry

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Sefydliadau 1952
Serbeg

Iaith a siaredir yn Serbia a rhai gwledydd cyfagos yw **Serbeg**. Mae'n iaith swyddogol yn Serbia, a cheir cryn nifer o siaradwyr mewn gwledydd fel Bosnia a Montenegro. Credir fod tua 12 miliwn yn siarad yr iaith, 8 miliwn o'r rhain yn ei siarad fel mamiaith.

Mae Serbeg yn rhan o'r grŵp o ieithoedd De Slafonig a elwir wrth yr enw Serbo-Croateg, sydd hefyd yn cynnwys Croateg, Bosnieg a Montenegreg. Arferid meddwl am Serbo-Croateg fel un iaith, ac mae llawer o ieithyddwr yn y gorllewin yn dal i ystyried fod hyn yn wir. Fodd bynnag, gyda diflaniad Iwgoslafia, daethpwyd i feddwl am Serbeg, Bosnieg a Chroateg fel ieithoedd ar wahân, er eu bod cywair safonol pob un yn seiliedig ar yr un dafodiaith yn union. Gellid disgrifio Serbeg, Bosnieg a Montenegreg fel amrywiaethau ieithyddol, sydd ag enw gwahanol ac wedi eu safoni ar wahân.

Un wahaniaeth rhwng Serbeg a ieithoedd eraill y grŵp yw ei bod modd ei hysgrifennu gyda'r wyddor Gyrilig; mae'r mwyafrif o siaradwyr Serbeg yn deall ac yn defnyddio'r ddwy wyddor.

## Y ddwy wyddor 
Mae trefn gwahanol i lythrennau'r wyddor, gan ddibynnu ar ba wyddor a ddefnyddir:

Yr wyddor Gyrilig Serbeg, *ćirilica* (ћирилица) neu *azbuka* (азбука):

* А Б В Г Д Ђ Е Ж З И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш

Yr wyddor Ladin, *latinica* (латиница) neu *abeceda* (абецеда):

* A B C Č Ć D Dž Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š T U V Z Ž

Enghraifft o ddefnydd cyfochrog y ddwy wyddor yw'r Wikipedia Serbeg - dechreuodd y prosiect gan ddefnyddio'r wyddor gyrilig yn unig, ond erbyn hyn, mae meddalwedd yn galluogi dewis pa wyddor i'w ddefnyddio wrth ddarllen.

Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Categori:Ieithoedd Serbia
Categori:Ieithoedd Bosnia a Hertsegofina
Categori:Ieithoedd Hwngari
Categori:Ieithoedd Cosofo
Categori:Ieithoedd Montenegro
Categori:Ieithoedd Rwmania
Gwledig

Gallai **Gwledig** gyfeirio at:
* Ansoddair, rhywbeth yn ymwneud â chefn gwlad
* Gwledig, teitl a roddid i rai arweinwyr yn y cyfnod yn dilyn ymadawiad y Rhufeiniaid o Gymru

----
Gwledig (teitl)

Teitl Cymraeg neu Frythoneg a roddid i rai arweinwyr yn y 4g a'r 5g oedd **Gwledig**. Yr enghreifftiau mwyaf adnabyddus yw Macsen Wledig (Magnus Maximus yn Lladin, tua 335 - 28 Gorffennaf, 388), Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus, tua chanol y 5g) a Cunedda Wledig (teyrnasai efallai yn y 440au neu'r 450au).

Gwraidd y gair *gwledig* yw *gwlad* (*gwlad* + *-ig*) a'r ystyr yw "arglwydd, teyrn, llywodraethwr", h.y. "un sy'n rheoli gwlad". Cymharer y term Hen Lydaweg *guletic ested* sy'n golygu "eisteddle tywysog".

Gan amlaf mae'r enghreifftiau Cymraeg Canol ynghlwm wrth enw personol, fel teitl, ond ceir enghreifftiau fel enw cyffredin yng ngwaith Beirdd y Tywysogion. e.e. gan Meilyr Brydydd yn ei farwnad i'r brenin Gruffudd ap Cynan (1137):

Yfais gan dëyrn o gyrn eurawg
Arfodd faedd feiddiad angad weiniawg;
Yn llys Aberffraw, er ffaw ffodiawg,
Bûm o du ***gwledig*** yn lleithigawg.

Ceir enghreifftiau o'r gair yn *Llyfr Taliesin* hefyd. Yn y 14g, mae Iorwerth Beli yn cyfarch Esgob Bangor fel "Pendefig ***gwledig*** gwlad y Brython".

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhiniaeth Cymru
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Sorbiaid

Grŵp ethnig o Slafiaid Gorllewinol yn byw yn nwyrain yr Almaen yw'r **Sorbiaid**. Mae tua 60,000 ohonynt i gyd, yn byw yn nhaleithiau Sacsoni a Brandenburg, mewn ardal tua 80&nbsp;km i'r de-ddwyrain o ddinas Berlin.

Mae ganddynt ei hiaith eu hunain, Sorbeg, sy'n cael ei rhannu yn ddwy dafodiaith, neu efallai ddwy iaith wahanol, Sorbeg Uchaf a Sorbeg Isaf. Mae tua 30,000 o siaradwyr yr iaith.

Ystyrir fod y Sorbiaid yn weddillion y pobl Slafonig oedd yn byw yn yr ardal rhwng afon Elbe ac afon Oder ganrifoedd yn ôl. Hen enw arnynt oedd y **Wendiaid**, ond ystyrir yr enw yma yn annerbyniol bellach.

## Cyfeiriadau
Categori:Brandenburg
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Almaen
Categori:Sacsoni
Categori:Slafiaid
Ïon swlffoniwm

bawd|Sulfonium ïon
Ïon swlffwr wedi'i wefru'n bositif ydy **ïon sulffoniwm** (neu **ïon swlffoniwm**) sy'n cludo tri grŵp alcyl (*alkyl*) fel (S+R3) dirprwyol. Mae cyfansoddion ïonig sy'n cynnwys catïon swlffoniwm wedi'i wefru'n bositif ac anïon wedi'i wefru'n negyddol yn cael eu galw'n **halenau swlffoniwm**.

Gall cyfansoddion swlffoniwm gael eu syntheseiddio drwy adwaith rhwng dialkylsulfides a alcyl halide:

: Dimethyl sulfide|CH3-S-CH3 + Iodomethane|CH3-I → (CH3)3S+ I− (trimethylsulfonium iodide)

## Dolennau allanol 
*  IUPAC diffiniad (ar ffurf feil pdf) 

## Gweler hefyd 
*Ïon

Categori:Catïonau
Categori:Cemeg
Adwaith cemegol

Mae **adwaith cemegol** yn broses sy'n trawsnewid un grŵp o deunyddiau cemegol i un arall. Gelwir y deunydd (neu ddeunyddiau) cychwynnol hyn yn ymweithredydd (*reactant*). Fel arfer mae'r adwaith cemegol hefyd yn golygu newid cemegol, ac mae'r broses yn cynhyrchu deunydd sydd â nodweddion tra gwahanol i'r ymweithredyddion gwreiddiol.

Fel arfer, mae'r newidiadau cemegol sy'n digwydd mewn adwaith cemegol yn ymwneud â symudiad o ran yr electronau yn ffurfio ac yn torri bondiau cemegol.

Mewn synthesis cemegol, defnyddir sawl adwaith cemegol ar yr un pryd er mwyn creu'r cynnyrch terfynol.

Categori:Cemeg
Categori:Elfennau cemegol
Arolwg Rhuddiad Galaeth Maes-dwy-radd

Arolwg rhuddiad ym maes Seryddiaeth yw'r **Arolwg Rhuddiad Galaeth Maes-dwy-radd** (*Saesneg:Two-degree-Field Galaxy Redshift Survey*). Arweinir yr arolwg gan yr Arsyllfa Eingl-Awstraliaidd (*Saesneg:Anglo-Australian Observatory (AAO)*) efo'r telesgob Eingl-Awstraliaidd 3.9m. Cynhaliwyd yr arolwg rhwng 1997 a 2002. Cafodd y data a gasglwyd ei wneud yn cyhoeddus ar y 30 Mehefin 2003.

Categori:Ffiseg
Categori:Seryddiaeth
Rhuddiad

Mewn ffiseg neu seryddiaeth, mae **rhuddiad** yn digwydd pan mae ymbelydredd electromagnetig- gan amlaf golau gweladwy sy'n cael ei adlewyrchu gan wrthrych yn symud tua'r ochor lai egnïol y sbectrwm, sef yr ochor goch oherwydd yr effaith doppler. Yn fwy cyffredin, mae rhuddiad yn cael ei ddiffinio fel cynnydd yn nhonfedd ymbelydredd electromagnetig i gymharu efo tonfedd y ffynhonnell. Mae'r cynnydd yma yn digwydd oherwydd y gostyngiad yn amledd yr ymbelydredd. I'r gwrthwyneb, mae gostyngiad yn y donfedd yn cael ei alw'n *blue shift*.
bawd|chwith|200px|Rhuddiad a *blue shift*

Mae gwyddonwyr yn gwybod bod y bydysawd yn ehangu oherwydd bod tonfeddau golau'r galaethau pell yn cynyddu, sy'n awgrymu bod nhw'n symud i ffwrdd ar buaneddau uchel iawn.

Categori:Ffiseg
Categori:Seryddiaeth
Sorbeg

bawd|250px|Y rhannau o'r Almaen lle siaredir Sorbeg

Iaith Slafonaidd a siaredir gan y Sorbiaid mewn rhannau o ddwyrain yr Almaen yw **Sorbeg**. Mae'r iaith yn perthyn i ddosbarth yr Ieithoedd Slafonig Gorllewinol, ac mae tua 50,000 o bobl yn ei siarad, yn bennaf yn nwyrain talaith Sacsoni a de-ddwyrain talaith Brandenburg. Arferid cyfeirio at yr iaith fel **Wendeg** hefyd.

Ers yr Ail Ryfel Byd, mae wedi dod yn arferiad gwahanu'r iaith yn Sorbeg Uchaf a Sorbeg Isaf. Sorbeg Uchaf sydd a'r nifer fwyaf o siaradwyr, yn bennaf o gwmpas dinas Bautzen (*Budyšin*). Siaredir Sorbeg Isaf o amgylch Cottbus (*Chośebuz*).

Dyddia'r testunau ysgrifenedig cyntaf o'r 16g. Sorbeg a Slofeg yw'r unig ieithoedd Ewropeaidd sydd a ffurf ddeuol (*dualis*) yn ychwanegol at yr unigol a'r lluosog. Ystyrir bod y ddwy ffurf o'r Sorbeg yn ieithoedd mewn perygl o ddiflannu, oherwydd pwysau'r Almaeneg.


Categori:Ieithoedd yr Almaen
Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Serbo-Croateg

bawd|300px|right

Iaith neu grŵp o ieithoedd De Slafonaidd yw **Serbo-Croateg**, sy'n cynnwys Croateg, Serbeg, Bosnieg a Montenegreg. Yn ddiweddar, defnyddir enwau gwahanol arni, gan gynnwys **BCMS**, sy'n cyfeirio'n glir at y Fosnieg a'r Fontenegreg yn ogystal.

Arferid meddwl am Serbo-Croateg fel un iaith, ac mae llawer o ieithyddwyr yn y gorllewin yn dal i ystyried fod hyn yn wir. Serbo-Croateg oedd iaith swyddogol Iwgoslafia. Fodd bynnag, gyda diflaniad Iwgoslafia, daethpwyd i feddwl am Serbeg, Bosnieg a Chroateg fel ieithoedd ar wahân, er bod cywair safonol pob un yn seiliedig ar yr un dafodiaith yn union. Gellid disgrifio Serbeg, Bosnieg a Montenegreg fel amrywiaethau ieithyddol, sydd ag enw gwahanol ac wedi eu safoni ar wahân.

## Enw 
Yn Serbo-Croateg, weithiau defnyddir yr enw "*naš jezik*" ("ein hiaith") neu "*naški*" ("ni-eg, ein hun ni"). Ond fel arfer, mae enw'r iaith yn Serbo-Croateg yn dibynnu ar hunaniaeth y siaradwr. Mae'r rhan fwyaf o Bosniaciaid yn cyfeirio at eu hiaith fel Bosneg (*bosanski* / босански), y rhan fwyaf o Croatiaid yn cyfeirio at eu hiaith fel Croateg (*hrvatski),* y rhan fwyaf o Serbiaid yn cyfeirio at eu hiaith fel Serbeg (српски / *srpski*), y rhan fwyaf o bobl Montenegro yn cyfeirio at eu hiaith unai fel Montenegreg (*crnogorski*, црногорски) neu Serbeg, a'r rhan fwyaf o Bunjevci yn cyfeirio at eu hiaith fel *bunjevački* neu fel Croateg.

## Gwahaniaethau rhwng amrywiadau o Serbo-Croateg 

Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Categori:Iwgoslafia
Maglia rosa

bawd|Tom Dumoulin yn gwisgo'r maglia rosa yn ystod Giro d'Italia 2017

Crys arweinydd y Giro d'Italia a'r Giro Donne yw'r **maglia rosa** (*crys pinc*). Mae'n galluogi'r reidiwr sy'n arwain ras sawl cymal i allu gael ei adnabod yn hawdd yng nghanol y grŵp.

Mae arweinydd cyffredinol y Giro d'Italia wedi gwisgo crys pinc y *maglia rosa* ers 1931, gan gyd-fynd â'r papur pinc a argraffwyd y *La Gazzetta dello Sport* arni ar y pryd.

Gwisgir y maglia rosa pob dydd gan y reidiwr sydd â'r cyfanswm lleiaf o'r amser a gymerwyd i gyflawni'r cymalau hyd hynny. Gall y reidiwr sy'n gwisgo'r crys newid pob dydd wrth i'r ras fynd yn ei flaen, ond mae'r timau yn tueddu i wneud eu gorau i gadw eu reidwyr yn y crys oherwydd ceir ymddangosiad mwy yn y wasg i'r noddwyr a gwobrau ariannol. Mae pob tîm yn dod a chrysau pinc eu hunain i'r ras, gyda logos eu noddwyr arni rhag ofn bydd un o'u reidwyr hwy yn arwain y ras ar unrhyw adeg. Y reidiwr sydd â'r cyfanswm lleiaf o amser ar ddiwedd y ras yw enillydd cyffredniol y Giro a'r maglia rosa, yn yr un modd ag enillir y Maillot Jaune yn y Tour de France.

Categori:Crysau
Categori:Giro d'Italia
Categori:Gwobrau chwaraeon
Oil for Drugs

Achos amhureddu yn erbyn y meddyg Eidalaidd Carlos Santuccione a nifer o'i gyd-droseddwyr oedd ***Oil for Drugs***. Dechreuodd yr achos yn 2003. Cyhuddwyd  Santuccione o weini cynnyrch amhureddu i chwaraewyr amatur a phroffesiynol, er mwyn gwella eu perfformiad, yn ogystal â bod yn ymwneud gyda rhwydwaith amhureddu ar draws yr Eidal.

## Amserlen
### Marwolaeth seiclwr amatur
Catalydd dechrau'r ymchwiliad oedd marwolaeth amheus seiclwr amatur yn yr Eidal. Bu farw'r seiclwr, sydd heb gael ei enwi, ym mis Rhagfyr 2002 gan arwain at ymchwiliad gan yr awdurdodau Eidalaidd. Dechreuwyd a chydlynwyd yr ymchwiliad gan Erlynydd y Wladwriaeth.

### Gweithrediad yr heddlu
Dechreuodd Grŵp Gwrth-Narcotig yr Eidal (NAS) ymchwiliad a oedd i gynnwys tapio ffonau Santuccione a gosod camera cudd yn ei swyddfa. Ar 3 Mawrth 2004, recordiwyd galwad ffôn rhwng Santuccione a'r seiclwr proffesiynol Danilo Di Luca, a chynghorodd Santuccione ef i roi pigiad o EPO iddo'i hun cyn ras Milan-Sanremo. Dywedodd Di Luca y buasai'n ymweld â'r meddyg y prynhawn hwnnw ynghyd a'i gyd-aelod tîm Alessandro Spezialetti. Yn ddiweddarach y prynhawn hwnnw dangosodd gwyliadwriaeth fideo swyddfa Santuccione ef yn paratoi dau   chwistrell tafladwy cyn gadael ei swyddfa i lle yr oedd Di Luca a Spezialetti yn aros tu allan. Anfonodd cyd-aelod tîm arall Di Luca a Spezialetti, Eddy Mazzoleni, negeseuon SMS i Santuccione ar yr un adeg yn cyfeirio at Di Luca a defnydd hormon.

Yn dilyn y gwyliadwriaeth yma, fe wnaeth sgwad yr NAS gyrchoedd cydamserol yng ngwestai'r timau a chartrefi rhai o'r reidwyr ar noson 24 Mai 2004. Roedd y cyrchoedd yn ymwneud â wyth reidiwr, pob un yn gleient i Santuccione, o chwe tîm gwahanol, sef: 
*Alessio Galletti a Mario Scirea o Domina Vacanze
*Fabio Sacchi o Fassa Bortolo
*Eddy Mazzoleni, Danilo Di Luca ac Alessandro Spezialetti o Saeco
*Ruggero Marzoli o Acqua & Sapone
*Giuseppe Muraglia o Formaggi Pinzolo Fiava
*Simone Masciarelli o Vini Caldirola
Ni ganfyddwyd unrhyw sylweddau anghyfreithlon.

### Gwaharddiadau
Cafodd Danilo Di Luca ei wahardd am dri mis oherwydd ei ymglymiad yn yr achos. Ar 26 Hydref 2007 cafodd y llofnaidwr polyn Giuseppe Gibilisco ei wahardd am ddwy flynedd am ei ymrwymiad ef. Ar 8 Ebrill 2008 cafodd Mazzoleni ei wahardd am ddwy flynedd oherwydd ei ymglymiad yn yr achos.

## Ffynonellau
Categori:Chwaraeon
Categori:Achosion llys
Luzon

Ynys fwyaf y Philipinau yw **Luzon** a'r pwysicaf o ynysoedd y wlad yn nhermau gwleidyddiaeth ac economeg. Yn ogystal, mae'n enw ar un o dri grŵp o ynysoedd yn y Philipinau, gyda Visayas a Mindanao. Mae ynysoedd Luzon yn cynnwys ynys Luzon ei hun, ynghyd â grwpiau'r Batanes a Babuyan i'r gogledd, ac ynysoedd Catanduanes, Marinduque, Masbate, Romblon, a Mindoro i'r de. Yn y gorffennol roedd Luzon yn rhanedig yn dywysogaethau Mwslemaidd a theyrnasoedd bychan paganaidd, a arferent fasnachu gyda Maleisia, India, Japan a Tsieina cyn i reolaeth Sbaen ar y Philipinau gael ei sefydlu. *Luçonia* neu *Luçon* oedd yr enw a ddefnyddwyd gan y fforwyr Ewropeaidd cynnar a *Luçoes* oedd eu henw am y trigolion. Dan reolaeth Sbaen, daeth Luzon i gael ei galw yn *Nueva Castilla* (Castille Newydd). Lleolir Manila, prifddinas y Philipinau, ar ynys Luzon.

250px|bawd|canol|Lleoliad ynys Luzon yn y Philipinau

Gyda arwynebedd o 104,688&nbsp;km sgwâr, Luzon yw'r ynys 17fed fwyaf yn y byd a'r pedwerydd fwyaf o ran poblogaeth gyda 46,228,000 yn byw yno. Yn ogystal â Manila, mae'r dinasoedd yn cynnwys Dinas Quezon, y ddinas fwyaf ar yr ynys. Mae'n ynys fynyddig lle ceir Mynydd Pulag, Mynydd Pinatubo, Mayon, a Llosgfynydd Taal, yr enwocaf o losgfynyddoedd Luzon. I'r gorllewin o ynys Luzon ceir Môr De Tsieina (Môr Luzon yw'r enw am y rhan ohono sydd yn nyfroedd y Philipinau), i'r dwyrain ceir Môr y Philipinau, ac i'r gogledd ceir Culfor Luzon.

Siaredir sawl iaith yn Luzon, yn cynnwys Tagalog, Ilocano, Kapampangan, Bicol, a Pangasinense. Yn ogystal, mae nifer o bobl yn medru'r Saesneg; mae Sbaeneg yn llai cyffredin erbyn heddiw.

## Gweler hefyd 
* Rhanbarthau'r Philipinau
* Taleithiau'r Philipinau
* Visayas
* Mindanao
* Brwydr Luzon


Categori:Ynysoedd y Philipinau
Mindoro

Un o ynysoedd y Philipinau yw **Mindoro**. Fe'i lleolir i'r de-orllewin o Luzon ac i'r gogledd-ddwyrain o ynys Palawan. Poblogaeth: 1,062,000 (2000).

250px|bawd|canol|Lleoliad Mindoro yn y Philipinau

Yn weinyddol, rhennir Mindoro yn ddwy dalaith, sef Occidental Mindoro ac Oriental Mindoro (Gorllewin a Dwyrain Mindoro). Calapan yw'r ddinas fwyaf (105,910).

Amaethyddiaeth yw'r prif ddiwydiant. Mae mwyngloddio copr a chwarelu marmor yn bwysig hefyd.

Siaredir sawl iaith ar yr ynys, yn cynnwys Tagalog, iaith y mwyafrif.

250px|bawd|dim|Traeth yng ngogledd Mindoro

Categori:Ynysoedd y Philipinau
Afon Unk

Afon yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Afon Unk** (Saesneg: *River Unk*). Ei hyd yw tua 15.5&nbsp;km.

Gorwedd tarddle'r afon ger clawdd o Oes yr Efydd a adnabyddir fel Lower Short Ditch ar y ffin rhwng Swydd Amwythig a sir Powys, Cymru, yng ngogledd Fforest Clun. Oddi yno mae'n llifo ar gwrs dwyreiniol am tua 6.5&nbsp;km cyn troi i gyfeiriad y de ger Lower Edenhope a llifo heibio i Mainstone, Cefn Einion, a Bicton am 9&nbsp;km i'w chymer yn Afon Colunwy ('Afon Clun') ger y castell yn nhref Clun.

Unk
John Waters (gwneuthurwr ffilm)

Mae **John Samuel Waters, Jr.** (ganed 22 Ebrill, 1946) yn gynhyrchydd a chyfarwyddwr ffilm, actor, a chasglwr celf o'r Unol Daleithiau. Daeth yn enwog ar ddechrau'r 1970au gyda chyfres o ffilmiau cwlt. Yn ystod y 1970au a'r 1980au, roedd nifer o ffilmiau Waters yn cynnwys criw o actorion rheolaidd a adwaenir fel y *Dreamlanders* - yn eu mysg, Divine, Mary Vivian Pearce, a Edith Massey.

## Actorion sydd wedi ymddangos yng ngweithiau Waters sawl tro 
Yn aml, mae Waters yn castio actorion penodol mwy nag unwaith yn ei ffilmiau.

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Afon Oder

Afon yng nghanolbarth Ewrop yw **afon Oder** (Tsieceg a Pwyleg: *Odra*). Mae'n 854.3&nbsp;km o hyd, ac yn llifo trwy rannau o'r Weriniaeth Tsiec, Gwlad Pwyl a'r Almaen i gyrraedd y Môr Baltig.

Ceir tarddiad yr afon yn y Sudeten, i'r dwyrain o ddinas Olomouc yn rhanbarth Morafia o'r Weriniaeth Tsiec. Mae'n llifo heibio dinas Ostrava i Wlad Pwyl, lle mae'n llifo trwy Silesia. Wedi i afon Neisse (Pwyleg: *Nysa*) ynuno a hi, mae'r afon yn ffurfio'r ffin rhwng Gwlad Pwyl a'r Almaen am 162&nbsp;km. Am y 59&nbsp;km olaf o'i chwrs, mae'r Oder yn dychwelyd i fod o fewn Gwlad Pwyl. Gerllaw dinas Szczecin mae'n llifo i mewn i'r Oderhaf, sy'n arwain i'r môr.

Mae Szczecin, ar lan chwith yr Oderhaf, yn borthladd pwysig. Mae Wrocław hefyd yn borthladd o bwys. Dinasoedd pwysig eraill ar hyd yr Oder yw Ostrava (Gweriniaeth Tsiec), Opole a Racibórz (Gwlad Pwyl) a Frankfurt an der Oder (yr Almaen). Y fwyaf o'r afonydd sy'n llifo i'r Oder yw afon Warta.

bawd|250px|dim|Cwrs afon Oder
400px|dim|bawd|Afon Oder yn Szczecin.

Oder
Oder
Oder
Oder
Hadron Elektron Ring Anlage

Cyflymudd gronnynau a leolwyd yn Hamburg oedd yr **Hadron Elektron Ring Anlage** neu **HERA** yn fyr (Cymraeg: *Cyflymudd Cylch Hadron-Electron*). Dechreuodd weithredu ym 1992. Yn HERA, cafodd electronnau neu bositronnau eu gwrthdaro yn erbyn protonnau mewn mas canol egni o 318 GeV. Hwn oedd yr unig  lepton-proton gwrthdarwr yn y byd ar yr adeg roedd yn gweithredu. Hwn hefyd oedd yr unig goror egni o fewn ardaloedd penodedig o'r amrediad cinetig. Cafodd HERA ei gau lawr ar 30 Mehefin 2007.

## ffynonellau
Categori:Ffiseg
Ossuaire de Douaumont

Cofeb rhyfel sy'n cynnwys gweddillion milwyr a fu farw ar faes Brwydr Verdun yn y Rhyfel Byd Cyntaf yw'r **Ossuaire de Douaumont** (*Esgyrndy Douaumont*). Lleolir yng nghymuned Douaumont, *département* Meuse, Ffrainc, ger Verdun.

## Hanes
Bu farw tua 230,000 o ddynion allan o 700,000 o anafedigion a cholledigion yn ystod 300 diwrnod Brwydr Verdun (21 Chwefror 1916 – 19 Rhagfyr 1916). Daeth y frwydr i'w adnabod fel y *"Verdun mincing machine"* ("Peiriant malu Verdun"), maes a oedd yn llai nac ugain cilometr sgwar.

Mae'r esgyrndy yn gofeb sy'n cynnwys gweddillion y milwyr a fu farw ar faes y frwydr. Gellir gweld esgyrn y milwyr drwy ffenestri cilfach oamgylch waelod yr adeilad. Mae gweddillion tua 130,000 o filwyr Ffrengig ac Almaenig di-enw wedi eu gosod yno. O fewn yr adeilad mae'r waliau a'r nenfwd wedi ei orchuddio gyda enwau rhai o'r milwyr a fu farw ym Mrwydr Verdun. Mae rhai o'r enwau yn rai a fu farw yn yr ardal yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Talwyd am y placiau rhain gan teuluoedd y milwyr sydd wedi eu henwi yno. O flaen y cofeb safai'r fynwent fwyaf yn Ffrainc y tu allan i Baris, sy'n cynnwys 25,000 bedd.

Urddwyd Ossuaire de Douaumont yn swyddogol ar 7 Awst 1932 gan Arlywydd Ffrainc, Albert Lebrun.

## Pensaernïaeth
Penseiri'r esgyrndy oedd Léon Azéma, Max Edrei a Jacques Hardy; dyluniodd Georges Desvallières y gwydr wedi ei staenio. Mae'r tŵr yng nghanol y gofeb yn 46 meter o uchder ac yn berchen ar olygfa panoramig o faes y brwydr. Mae'r tŵr yn cynnwyr cloch *Bourdon de la victoire*, sy'n cael ei ganu yn ystod seremoniau swydogol, a llusern  marw sy'n sgleinio ar faes y brwydr yn ystod y nos. Mae'r clwysty yn 137 meter o hyd ac yn cynnwys 42 o gilfachau. Mae amgueddfa ryfel ar ail lawr yr adeilad sy'n cynnwys gweddillion o'r pentrefi cyfagos a gafodd eu dinistrio, lluniau 3D, ac arfau.

## Gweler hefyd
* Brwydr y Somme 1916
* Cofeb Thiepval i Golledigion y Somme

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Douaumont 
* Twristiaeth Verdun (Saesneg, Almaeneg a Ffrangeg) 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ffrainc
Categori:Meuse
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Douaumont

Cymuned yn *département* Meuse, yn rhanbarth Lorraine yng ngogledd-dwyrain Ffrainc yw **Douaumont**. Dinistrwyd y pentref yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Saif yr Ossuaire de Douaumont uwchben y dyffryn, sy'n cynnwys gweddillion miloed o filwyr a fu farw ym Mrwydr Verdun.

Categori:Cymunedau Meuse
Mirouer de la mort

Gwaith barddonol Llydaweg Canol gan Jehan an Archer yw ***Le Mirouer de la Mort*** ('Drych Angau'). Fe'i cyhoeddwyd ym 1575, ar ôl marwolaeth yr awdur, yn Cuburien, 2&nbsp;km o Morlaix yn Llydaw. Fe'i cyfansoddwyd mwy na hanner canrif ynghynt. Fel y gweddill o lenyddiaeth Llydaweg Canol, mae'r cynnwys yn grefyddol, a'r awdur yn galw ar y darllennydd i fyfyrio ar ei gyflwr dyfodol ar ôl angau. Mae'n debyg ei fod yn addasiad barddonol o gyfieithiad Ffrangeg o waith rhyddiaith Lladin gan Denys van Leeuwen. O ran iaith, mae'r testun yn adlewyrchu ffurf hynafol o Lydaweg Canol.

Categori:Barddoniaeth Lydaweg
Categori:Llenyddiaeth Llydaweg Canol
Szczecin

Dinas yng ngogledd-orllewin Gwlad Pwyl a phrifddinas talaith Gorllewin Pomerania yw **Szczecin** (Almaeneg: *Stettin*). Roedd y boblogaeth yn 2014 yn 408,113. Saif ar afon Oder, gyda chanol y ddinas ar y lan orllewinol. Er fod y môr 65&nbsp;km i'r gogledd, mae llongau yn medru cyrraedd y ddinas, ac mae'n un o borthladdoedd pwysicaf Gwlad Pwyl. Mae hefyd yn ddinas brifysgol.

Szczecin oedd prifddinas tiriogaeth hanesyddol Pomerania. Yn y 5g, roedd caer yma ar gyfer masnach rhwng y Llychlynwyr a chanolbarth Ewrop. Yn 1181 daeth y ddinas yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac yn ddiweddarach yn aelod o'r Cynghrair Hanseataidd.

Daeth y ddinas yn eiddo brenin Sweden yn 1648 wedi'r Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain. Yn 1721, gorfodwyd y Swediaid i ildio'r ddinas i deyrnas Prwsia, ac yn 1870, gyda gweddill Prwsia, daeth yn rhan o Ymerodraeth yr Almaen. Yn 1945, wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, rhoddwyd meddiant ar y ddinas i Wlad Pwyl.

bawd|center|450px|Szczecin

## Pobl enwog o Stettin/Szczecin 
* Catrin Fawr, ymerodres Rwsia
* Karl Heinrich von Bötticher (1833-1907), gwladweinydd Prwsaidd
* Alfred Döblin (1878-1957), awdur Almaeneg


Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Y Cynghrair Hanseataidd

bawd|250px|Prif lwybrau masnach y Cynghrair Hanseataidd.
Cynghrair masnachol o ddinasoedd yng ngogledd yr Almaen a dinasoedd eraill o gwmpas y Môr Baltig, yr Iseldiroedd, Norwy, Sweden, Gwlad Pwyl ac eraill oedd **y Cynghrair Hanseataidd** neu **Gynghrair Hansa** ().

Yn ail hanner y 12g a dechrau'r 13g, datblygodd nifer o ddinasoedd masnachol pwysig yng ngogledd yr Almaen, megis Lübeck, Rostock, Wismar, Stralsund, Greifswald, Stettin, Danzig ac Elbing. Lübeck oedd y ddinas bwysicaf o fewn rhwydwaith o gysylltiadau masnachol, ac ystyrir fel rheol mai yma y dechreuodd y Cynghrair Hanseataidd. Ffurfiodd y ddinas gynghrair masnachol a Hamburg yn 1241. Ceir y term *Hansa* mewn dogfen am y tro cyntaf yn 1267. Tyfodd y cynghrair i gynnwys nifer fawr o ddinasoedd eraill. Sefydlwyd dinasoedd Almaenig eraill yn rhan ddwyreiniol y Môr Baltig, megis Danzig (Gdańsk), Elbing (Elblag), Thorn (Toruń), Reval (Tallinn), Riga a Dorpat (Tartu).

Dechreuodd grym y cynghrair edwino tua diwedd y 15g, a pharhaodd i edwino gyda thŵf gwladwriaethau sofran yn Ewrop, darganfyddiad America a datblygiad grym morwrol yr Iseldiroedd a Lloegr yn y ganrif ddilynol.

Bu i lwyddiant a grym economaidd y Gynghair arwain yn rannol at greu Undeb Kalmar gan y teyrnasoedd Llychlynaidd.


Categori:Gogledd Ewrop
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Yr Oesoedd Canol
Categori:Masnach ryngwladol