Txalaparta

bawd|250px|Fideo o ddau gerddor yn perfformio ar y *txalaparta*
Offeryn taro Basgaidd traddodiadol yw'r **txalaparta** (ynganiad:  [tʃaˈlapaɾta] neu [tʃalaˈpaɾta] - mae'r tx fel 'tsh' neu 'tsi-' yn Gymraeg). Mae'n debyg i'r *semantron* (Groeg) neu *toacă* (Rwmania) yr Eglwys Uniongred. Mae'n bosibl mai'r txalaparta yw'r unig enghraifft ymhlith Cristnogaeth Orllewinol o alwad ddefodol i'r litwrgi cyn y Sgism Dwyreiniol. I'r gwyliwr lleyg, mae'n edrych yn debyg i seiloffon cyntefig. Gelwir y ffyn, tua 50 cm o hyd, yn *makilak* yn Fasgeg.

Mae chwarae Txalaparta yn aml yn cyd-fynd ag offerynnau eraill mewn cerddoriaeth werin Fasgaidd, megis y trikitixa, acordion diatonig.

## Yr enw
Mewn rhai rhannau o Wlad y Basg, mae *zalaparta* (gydag [s̻]) yn golygu "twrw", tra mewn eraill (yn Nafarroa) mae *txalaparta* wedi'i dystio i olygu trot y ceffyl, sain sy'n debyg i sain yr offeryn.

## Disgrifiad o'r offeryn
Yn gyffredinol, mae'r txalaparta clasurol yn cynnwys dwy gynhalydd (basgedi, cadeiriau, banquettes, ac ati), rhywfaint o ddeunydd inswleiddio ar y rhain (deilen ŷd, hen sachau rholio, glaswellt sych, ac ati) ac ar ben hynny planc sy'n cael ei guro â pedwar polyn (dau yr un i bob cerddor). Y coedydd a ddefnyddiwyd fwyaf ar gyfer y planc yw gwernen, onnen, castanwydden neu eraill o'r wlad. Er bod pob txalaparta yn draddodiadol yn arfer bod â dau neu dri bwrdd pren, yn ddiweddar mae'n gyffredin dod o hyd i txalapartas sy'n cynnwys dwsin o fyrddau.

Mae traddodiad cerddorol sydd â chysylltiad agos â'r offeryn yn ymwneud â chynhyrchu seidr. Defnyddiwyd planciau gwasg seidr Gwlad y Basg neu sagardotegi fel offeryn taro trwy daro'r wasg â ffyn silindrog. Ar ôl i'r gwneud seidr ddod i ben, i alw'r cymdogion i ddod i ddathlu ac yfed seidr, bydd pobl yn curo ar y pren. 

## Cerddorion
bawd|250px|Txalaparta gyda dwy astell ar groen ŵyn
Roedd Juan Mari Beltran yn un o'r rhai a adfywiodd y txalaparta diolch i drosglwyddiad y brodyr Zuaznabar a Goikoetxea, a oedd ar fin diflannu. Mae'r ddeuawd o efeilliaid Ttukunak ac Oreka TX wedi dod yn feincnodau sy'n gwneud yr offeryn hwn yn hysbys. Mae Ttukunak wedi mynd â'r txalaparta ledled y byd, o'r Royal Festival Hall yn Llundain i ŵyl offerynnau taro Bahian PercPan - a gyfarwyddwyd ar y pryd gan Gilberto Gil - gan fynd trwy wahanol rannau o Asia, America, Affrica ac Ewrop. Mae'r grŵp aml-gymuned TTAK AT! hefyd yn sefyll allan mewn ffordd hynod, gan gymryd rhan mewn gwyliau poblogaidd a chyngherddau amrywiol, yn ogystal â gwyliau torfol fel San Fermines.

Mae ysgol Hernani wedi bod yn grud txalapartaris (cerddorion y txalparta), lle mae Harkaitz (Kepa Junkera , Oreka Tx), Felipe (brodyr Ugarte), Sergio (Zuratean, Luis de Pablo, Edu Muruamendiaraz) wedi graddio ... lle mae'n cael ei ddathlu bob blwyddyn. TXALAPARTA FESTA sy’n dwyn ynghyd txalapartaris o bob rhan o Wlad y Basg a rhannau eraill o’r byd. Mae yna rannau eraill o Wlad y Basg lle mae txalapartaris talentog wedi dod i'r amlwg ac yn parhau i ddod i'r amlwg, fel Hondarribia ac ardaloedd eraill yn Bizkaia.

## Curiadau
Defnyddir dau fath arbennig o guriad ar y txalaparta traddodiadol: y ttakuna a'r herrena. Mae'r cyntaf yn cynrychioli'r cydbwysedd (dau guriad un o'r chwaraewyr), tra bod yr olaf yn enwi'r person sy'n rhoi cynnig ar gyfuniadau eraill sy'n ei dorri neu'n ei droelli (mae herrena yn golygu llipa). Fodd bynnag, gall y person sy'n chwarae'r rheoleidd-dra y dyddiau hyn ddod yn dorrwr cydbwysedd, gan sbarduno dadl rhwng dwy ochr y perfformiad sy'n brwydro i adfer y cydbwysedd.

Mae hanfodion txalaparta yn eithaf syml o ran y rhythm. O fewn cynllun deuaidd dewis y chwaraewr yn wreiddiol oedd chwarae dau guriad yr un gyda ffon wahanol, un curiad neu ddim un. Pan na chaiff curiad ei chwarae ar y byrddau, fe'i gelwir yn hutsunea (gorffwys), neu gellir ei chwarae unwaith, ac os yw'r perfformiwr yn dewis taro pob un o'r ddau guriad posibl, yna mae'n ttakuna, a enwir ar ôl y ddau sain onomatopoeig a allyrrir. Mae'r dewisiadau hyn yn berthnasol i'r ddau chwaraewr ar hyn o bryd.

Ac eto mae’r patrwm deuaidd yn perthyn i’r txalaparta traddodiadol (er gwaethaf sylwadau amodol sy’n pwyntio at ystod rhythmig ehangach, gweler isod), felly pan gludwyd yr offeryn o’r cwpl o ffermdai fe’i cyfyngwyd i drosodd i gylchoedd diwylliannol Basgaidd ehangach, esblygodd y txalaparta i rythmau a chyfuniadau mwy soffistigedig, megis y patrwm teiran. Yn y patrwm hwnnw, gall pob chwaraewr ddefnyddio ei dreigl amser ei hun i chwarae tair ergyd hyd yn oed ar y byrddau (*ttukuttuna*), neu unrhyw gyfuniad arall sydd ar gael, e.e. streic - gorffwys - streic, streic - gorffwys, ac ati (math o amser 6/8). O ran trefn y dwylo, gellir taro'r curiad cyntaf a'r trydydd curiad â'r un ffon fel arfer, gan greu symudiad tebyg i pendil gyda'r breichiau.

Gan ddechrau o’r ddau gynllun hynny, datblygodd pob dull arall, e.e. pedwar (pedwar curiad hyd yn oed posibl i bob chwaraewr, y gellir eu disgrifio fel pedwar hanner cwafer mewn 2/4 amser) neu'r hyn a elwir yn batrwm Papua, ymhlith eraill, lle tra'n glynu at batrwm teiran mae'r chwaraewyr yn ychwanegu pedwerydd trawiad ar y darfodiad. o amser yn perthyn i'w ffrind trwy orgyffwrdd â'u streic gyntaf, gan arwain at guriad dan straen sy'n cael ei ailadrodd bob tro o chwaraewr sy'n creu symudiad tebyg i lwyth.

## Cyffyrddiadau y txalaparta
Mae yna sawl cyffyrddiad sydd wedi esblygu i rai mwy modern.

* *Tradizonala* (traddodiadol)
* *Laukitua* (cyffyrddiad modern)
* *Hirukoa* (o dri)
* *Papua* (er anrhydedd i lwyth y Papwa Affricanaidd)
* *Bostekoa* (o bump)
* *Basa* (waltz)
* *Ezpata Dantza* (dawns cleddyf)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Euskal Musika - Cerddoriaeth Basg Safle NABO
*Esboniad byr ar wreiddiau'r txalaparta (Ffrangeg)
*Papur PhD ar y Txalaparta (Prifysgol Limeric, Iwerddon)

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Idioffonau
Categori:Offerynnau taro
Categori:Offerynnau cerdd o Wlad y Basg
Categori:Cerddoriaeth werin