open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
347

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
342 343 344 345 346 - **347** - 348 349 350 351 352 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Eglwys Gristnogol yn cynnal Cyngor Sardica i geisio dod i gytundeb ynglŷn ag Ariadaeth.
*Mae'r esgobion yn y dwyrain wedyn yn cynnal Cyngor Philippopolis, lle maent yn esgymuno Pab Iŵl I. Mae'r ddadl ynglŷn ag Ariadaeth yn parhau.

## Genedigaethau 
*Theodosius I, Ymerawdwr Rhufeinig
*Ioan Chrysostom, esgob

## Marwolaethau 
Categori:347
359

3g - **4g** - 5g
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
354 355 356 357 358 - **359** - 360 361 362 363 364 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Amida: Shapur II, brenin Persia yn cipio Amida oddi wrth yr Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
*Godgisel, brenin y Fandaliaid
*Gratianus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Stilicho, cadfridog Rhufeinig

## Marwolaethau 
*Barbatio, cadfridog Rhufeinig

Categori:359
345

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
340 341 342 343 344 - **345** - 346 347 348 349 350 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pachomius, mynach cynnar (tua'r dyddiad yma)
*Yr Esgob Nicholas o Myra, (neu 352)

Categori:345
361

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
356 357 358 359 360 - **361** - 362 363 364 365 366

----

## Digwyddiadau 
*Julian yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig, ac yn ceisio adfer paganiaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*3 Tachwedd - Constantius II, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:361
358

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
353 354 355 356 357 - **358** - 359 360 361 362 363 

----

## Digwyddiadau 
* Daeargryn yn Nicaea.
*Y Ffranciaid yn ildio i fyddin Rufeinig dan Julian ymg ngwlad Belg.
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantius II yn gorchfygu ymosodiad y Quadi a'r Sarmates ar Pannonia.
* Pab Liberius yn dychwelyd i Rufain; y Gwrth-bab Felix II yn encilio i'w stâd gerllaw Porto.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:358
351

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
346 347 348 349 350 - **351** - 352 353 354 355 356 

----

## Digwyddiadau 
* 15 Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantius II yn rhoi'r teitl Cesar i'w gefnder Gallus, a'i wneud yn gyfrifol am ran ddwyreiniol yr ymerodraeth.
* 28 Medi — Brwydr Mursa Major; Constantius yn gorchfygu Magnentius, oedd wedi hawlio'r orsedd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 28 Medi — Marcellinus, *magister officiorum* dan Magnentius, lladdwyd ym Mrwydr Mursa Major

Categori:351
352

3g - **4g** - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au 
347 348 349 350 351 - **352** - 353 354 355 356 357 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Alamanni a'r the Ffranciaid yn gorchfygu byddin Rufeinig a meddiannu 40 tref rhwng Afon Moselle ac Afon Rhein.
*Dechrau rhyfel rhwng yr Hyniaid a'r Alaniaid.
*17 Mai — Pab Liberius yn olynu Pab Julius I fel y 36ed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pab Iŵl I

Categori:352
346

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
341 342 343 344 345 - **346** - 347 348 349 350 351 

----

## Digwyddiadau 
*Y Fisigothiaid yn cael eu troi at Ariadaeth gan Wulfila.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:346
Gwrthblaid

**Gwrthblaid** yw'r term am y blaid wleidyddol ail fwyaf mewn siambr etholedig mewn democratiaethau seneddol. Mae'r wrthblaid yn cynrychioli'r prif wrthwynebiad i lywodraeth y dydd.

Mae Ceidwadwyr yw'r wrthblaid swyddogol yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru; yn Senedd yr Alban yr wrthblaid yw'r Blaid Lafur; yn senedd San Steffan y Ceidwadwyr yw'r wrthblaid.

Pan fo llywodraeth heb fwyafrif sylweddol mae gwrthblaid gref yn medru dylanwadu ar ei pholisïau ac ennill consesiynau.

Categori:Cyrff deddfwriaethol
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Pleidiau gwleidyddol
344

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
339 340 341 342 343 - **344** - 345 346 347 348 349

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Singara: byddin Persia Shapur II yn gorchfygu'r Rhuufeiniaid dan yr ymerawdwr Constantius II

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:344
343

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
338 339 340 341 342 - **343** - 344 345 346 347 348 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constans II yn teithio i Brydain, efallai ar gyfer ymgyrch yn erbyn môrladron

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:343
Afon Busento

Mae **Afon Busento** yn afon yn rhanbarth Calabria, yn ne'r Eidal, sy'n llifo am 95&nbsp;km o'r Apenninau i aberu yng Ngwlff Taranto ym Môr Ionia. Mae'n ymuno ag Afon Crathis yng nghanol tref Cosenza.

Mae Afon Busento yn enwog am ddigwyddiad hanesyddol yn y flwyddyn 412, pan fu farw Alaric I, brenin y Gothiaid, pan oedd Cosenza dan warchae. Yn ôl y traddodiad, fe'i claddwyd dan wely'r afon, ar ôl i'r llif gael ei throi dros dro o'i chwrs arferol er mwyn cloddio'r bedd. Does neb hyd yn hyn wedi llwyddo i ddarganfod bedd y brenin a'i drysor. Cyfansoddodd y bardd Almaeneg August Graf von Platen-Hallermünde y gerdd "Das Grab im Busento" i goffhau'r digwyddiad.

bawd|dim|Afon Busento, golygfa o ganol Cosenza
[bawd|dim|Marwolaeth [Alaric I, a gladdwyd yng ngwely Afon Busento]]

Busento
342

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
337 338 339 340 341 - **342** - 343 344 345 346 347 

----

## Digwyddiadau 
* 15 Chwefror — Cysegru eglwys wreiddiol Hagia Sophia yng Nghaergystennin
* Daeargryn mawr yn Cyprus

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Jin Cheng Di, ymerawdwr Tsieina

Categori:342
Diwygiad

Gall **Diwygiad** gyfeirio at:

* Diwygiad Protestannaidd, a sefydlodd Protestaniaeth
* Diwygiad Methodistaidd
* Diwygiad 1904-1905, diwygiad crefyddol yng Nghymru
* Gwrth-Ddiwygiad
Star Trek

200px|bawd|Dathlu 40 mlynedd o Star Trek yn 2007: Capten James T. Kirk a Mr. Spock
Rhaglen deledu yn y 1960au a'r 1970au oedd ***Star Trek***.  Mae'r cymeriadau yn cynnwys: Capten James T. Kirk (William Shatner), Mr Spock (Leonard Nimoy), Dr McCoy (DeForest Kelley) a Scotty (James Doohan). Mae sawl ffilm sy'n seiliedig ar y gyfres a cheir yn ogystal cyfres o raglenni eraill fel Star Trek Voyager sy'n dilyn hynt a helynt yr USS Enterprise a'i chriw yn y dyfodol.

## Cymeriadau
* *James T. Kirk* - William Shatner
* *Spock* - Leonard Nemoy
* *Montgomery "Scotty" Scott* - James Doohan
* *Hikaru Sulu* - George Takei
* *Leonard H. "Bones" McCoy* - DeForest Kelley
* *Uhura* - Nichelle Nichols
* *Pavel Chekov* - Walter Koenig


Categori:Rhaglenni teledu gwyddonias
Mwnt

Anheddiad bach a phlwyf yng nghymuned Y Ferwig, Ceredigion, Cymru, yw **Mwnt** (yn fwy ffurfiol **Y Mwnt**). Saif ar arfordir de Ceredigion, rhwng Aberteifi ac Aberporth.

Yn y 12g ceisiodd y Ffleminiaid lanio yno, ond methiant fu eu hymgais i oresgyn Ceredigion. Ar ddechrau'r 20g dywedid fod esgyrn y goresgynwyr i'w gweld o hyd dan y tywod ar dywydd garw. Hyd tua diwedd y 18g arferai trigolion y Mwnt ddathlu'r Sul cyntaf ar ôl Calan Ionawr trwy frwydro yn erbyn ei gilydd, efallai mewn coffadwriaeth o'r fuddugoliaeth ar y Ffleminiaid: Y Sul Coch y gelwid y Sul hwnnw.

Nodweddir Mwnt gan ei thirwedd drawiadol, yn arbennig y traeth cysgodlyd a'r hen eglwys gerllaw. Enw'r eglwys fechan wyngalchog yw Eglwys y Grog. Dyma'r eglwys hynaf yng Ngheredigion o ran ei hadeiladwaith, sy'n dyddio o'r 14g fel y saif hi heddiw. Mae'r gwaith pren heb yr un hoelen ac mae'r muriau oddi mewn yn wyngalchog hefyd. Yn anffodus nid yw'r Grog (sgrîn) ganoloesol yno erbyn heddiw. Mae Ffynnon y Grog gerllaw yr eglwys.

Mae'r eglwys a'r traeth fel ei gilydd yn cael eu gwarchod gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Ceir cyfoeth o fywyd gwyllt yn yr ardal ac mae'n gartref yn yr haf i nifer o ddolffinau, morloi a llamhidyddion.

Ers 30 mlynedd mae'r gwleidydd Rhodri Morgan, Prif Weinidog Cymru, yn arfer mynd i Fwnt am ei wyliau: "Mae pawb angen gwyliau", meddai, "a dyma le delfrydol."

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*T. I. Ellis, *Crwydro Ceredigion* (Llandybie, 1952). Tud. 107-8.

## Dolen allanol 
*Gwybodaeth bellach 

Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Eglwysi Ceredigion
Categori:Y Ferwig
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
337

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
332 333 334 335 336 - **337** - 338 339 340 341 342

----

## Digwyddiadau 
* 9 Medi — Yn dilyn marwolaeth yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I, mae ei feibion Constantine II, Constantius II, a Constans yn ei olynu fel cyd-ymerodron.
* Shapur II, brenin Persia, yn dechrau rhyfel yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig
* 6 Chwefror — Pab Iŵl I yn olynu Pab Marc fel y 35ed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* May 22 — Constantinus I, Ymerawdwr Rhufeinig
* Medi — Julius Constantius, mab Constantius Chlorus a thad Gallus a Julian (dienyddiwyd)

Categori:337
336

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
331 332 333 334 335 - **336** - 337 338 339 340 341 

----

## Digwyddiadau 
* Yn dilyn llwyddiannau milwrol yr ymerawdwr Cystennin I, mae'r rhan fwyaf o Dacia yn cael ei ail-ymgorffori yn yr Ymerodraeth Rufeinig.
* 18 Ionawr — Pab Marc yn olynu Pab Sylvester I fel y 34ydd pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 7 Hydref — Pab Marc
* Arius, sylfaenydd Ariadaeth

Categori:336
William Glyn

**William Glyn** neu **William Glynn** (1504 - 21 Mai 1558) oedd Esgob Bangor o 1555 hyd ei farw. Ef oedd yr esgob Catholig olaf ym Mangor.

## Bywgraffiad
Ganed Glyn yn Heneglwys, Ynys Môn, yn fab i John Glyn. Addysgwyd ef yng Ngholeg y Breninesau, Caergrawnt. Mae'n ymddangos iddo gydymffurfio a newidiadau crefyddol y brenin Harri VIII, er iddo ymddiswyddo o gadair ei goleg yn ystod teyrnasiad Edward VI. Pan ddaeth y frenhines Mari i'r orsedd, daeth yn llywydd Coleg y Breninesau yn 1553, ac yr oedd yn un o'r rhai a yrrwyd i ddadlau â Nicholas Ridley a Hugh Latimer yn 1554. Aeth i Rufain yn 1555, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno penodwyd ef yn Esgob Bangor. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Gaernarfon ym 1562

Gadawodd fab o'r enw Gruffydd Glyn, fu hefyd yn Siryf Sir Gaernarfon ym 1564. Penodwyd Morys Clynnog yn Esgob Bangor fel olynydd iddo, ond bu farw'r frenhines Mari a bu raid iddo ffoi i Rufain cyn cael ei gysegru.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau 1504
Categori:Marwolaethau 1558
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Cadwgan o Landyfái

Clerigwr o Gymru oedd **Cadwgan** neu **Cadwgan o Landyfái** (bu farw 11 Ebrill 1241), y cyfeirir ato hefyd fel **Cadwgan o Fangor**. Roedd yn Esgob Bangor o 1215 hyd 1236. Ambell dro cyfeirir ato fel **Martin**, efallai ei enw fel mynach. Fe'i cysylltir â Llandyfai, Sir Benfro.

## Bywgraffiad
Yn ôl Gerallt Gymro, roedd tad Cadwgan yn offeiriad o Wyddel a'i fam yn Gymraes. Dywedir ei fod yn enwog am ei bregethu grymus yn Gymraeg. Daeth yn abad abaty Sistersaidd Ystrad Fflur ac wedyn Hendy-gwyn ar Dâf. Cysegrwyd ef yn Esgob Bangor gan Archesgob Caergaint ar 21 Mehefin 1215 yn Staines. Mae'n debyg fod ei benodiad yn esgob oherwydd dylanwad Llywelyn Fawr, oedd yn awyddus i gael Cymro yn hytrach na Norman neu Sais i'r esgobaeth, ac a oedd erbyn hyn yn ddigon grymus i sicrhau hyn.

Yn 1234 cofnodir iddo ddod a llwyth llong o wenith o Iwerddon i fwydo'r tlodion yn ei esgobaeth. Yn 1236 ymddeolodd i Abaty Dore yn Swydd Henffordd i fyw yno fel mynach. Ysgrifennodd waith diwinyddol dan y teitl *De modo confitendi*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1241
Categori:Abadau o Gymru
Categori:Clerigwyr y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion Cristnogol o Gymru
Categori:Diwinyddion Cristnogol o Gymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Llenorion ffeithiol y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Teyrnas Gwynedd
Rhisiart o Gaer

Peiriannydd milwrol y Brenin Edward I yn y 13g oedd **Rhisiart o Gaer**. Roedd e'n gyfrifol yn rhannol am adeiladu Castell Conwy a'r cwir yn Eglwys Gadeiriol Caer.

## Cyfeiriadau
*Hickey, Julia (2005) *The Hidden Treasures of Chester Cathedral*
*Sullivan, Mary Ann (1999) *Conwy Castle.*

Categori:Peirianwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaer
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Loegr
341

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
336 337 338 339 340 - **341** - 342 343 344 345 346

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constans yn gwaharth aberthau paganaidd.
*Constans yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Ffranciaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Eusebius o Nicomedia, Patriarch Caergystennin

Categori:341
340

3g - **4g** - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
335 336 337 338 339 - **340** - 341 342 343 344 345 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantinus II yn ymosod ar ei frawd a'i gyd-ymerawdwr Constans ger Aquileia, ond yn cael ei orchfygu a'i ladd
*Constans a Constantius II yn rhannu'r ymerodraeth rhyngddynt

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Constantinus II, cyd-ymerawdwr Rhufeinig.

Categori:340
Bodffordd

Pentref bychan a chymuned yn Ynys Môn yw **Bodffordd** () (neu **Botffordd**). Fe'i lleolir  yng nghanol yr ynys ar y lôn gefn B5109 tua dwy filltir a hanner i'r gorllewin o Langefni, ar ben deheuol Llyn Cefni. Tri chwarter milltir i'r de mae Heneglwys ac mae Bodffordd ei hun yn rhan o'r plwyf eglwysig honno.

Fymryn i'r gorllewin o'r pentref ceir Maes Awyr Môn.

## Hanes
Ystyr yr enw Bodffordd yw 'Anedd ar y ffordd', sef yr hen ffordd fawr ar draws Môn, o Borthaethwy i Gaergybi. Roedd Bodffordd yn perthyn i Esgob Bangor gynt; gelwid y "dref" fechan yn Bodffordd Ddeiniol (ar ôl Deiniol Sant, sefydlydd Eglwys Gadeiriol Bangor yn ôl y traddodiad) neu Bodffordd Esgob. Roedd yn rhan o gwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw.

## Eisteddfod
Cafodd Bodffordd ei ddewis fel lleoliad Eisteddfod Môn 2007.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Benjamin Disraeli

Gwleidydd ac awdur o Loegr oedd **Benjamin Disraeli** (21 Rhagfyr 1804 – 19 Ebrill 1881). Fe'i ganed yn Llundain. Prif Weinidog Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon oedd ef, yn 1868 a rhwng 1874 a 1880.

## Bywgraffiad
Mab yr awdur Isaac D'Israeli oedd Disraeli. Priododd Mary Anne Lewis yn 1838.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
335

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
330 331 332 333 334 - **335** - 336 337 338 339 340 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn dechrau adeiladu Eglwys y Bedd Sanctaidd
* 19 Medi — Dalmatius yn cael y teitl Cesar

## Genedigaethau 
*Theon o Alexandria, pennaeth olaf Llyfrgell Alexandria

## Marwolaethau 
* 31 Rhagfyr — Pab Sylvester I

Categori:335
334

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
329 330 331 332 333 - **334** - 335 336 337 338 339 

----

## Digwyddiadau 
*Y Gothiaid yn gorchfygu ymosodiad y Fandaliaid ar yr Ymerodraeth Rufeinig ger Afon Donaw.
*Flavius Dalmatius yn gorchfygu gwrthryfel Calocaerus yn Cyprus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:334
333

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
328 329 330 331 332 - **333** - 334 335 336 337 338 

----

## Digwyddiadau 
*Hai Yang Wang yn olynu Ming Di fel ymerawdwr yr Ymerodraeth Zhao Ddiweddar yn Tsieina.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Ming Di, Ymerawdwr Tsieina.

Categori:333
339

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
334 335 336 337 338 - **339** - 340 341 342 343 344 

----

## Digwyddiadau 
*Athanasius yn cael ei ddiswyddo fel Patriarch Alexandria.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Eusebius, esgob Caesarea a hanesydd cyntaf yr eglwys (tua'r dyddiad yma)

Categori:339
338

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
333 334 335 336 337 - **338** - 339 340 341 342 343 

----

## Digwyddiadau 
*Y Rhufeiniaid yn gwneud cynghrair a'r Gothiaid i amddiffyn ffiniau'r ymerodraeth yn y gogledd.
*Yr ymerawdwr Constantius II yn ymladd yn erbyn Persia yn Armenia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:338
Llyn Maelog

Mae **Llyn Maelog** yn llyn 59 acer o arwynebedd ger arfordir gorllewinol Ynys Môn, rhwng Rhosneigr a Llanfaelog. Nid oes afon o unrhyw faint yn llifo i mewn iddo.

bawd|250px|dim|Llyn Maelog

Mae'r llyn yn agos i'r môr, ac ar un adeg roedd diwydiant adeiladu llongau bychain ar ei lannau; er enghraifft cofnodir adeiladu slŵp 11 tunnell o'r enw *Old Fisher* yma yn  1787. Roedd sianel wedi ei dorri ar ochr orllewinol y llyn i gael y llongau i'r môr, ond erbyn hyn mae'r briffordd i Rosneigr rhwng y llyn a'r môr. Hyd 1968 roedd y llyn yn cyflenwi dŵr i bentref Rhosneigr.

Erbyn hyn defnyddir y llyn yn bennaf gan bysgotwyr, sy'n dal amrywiaeth o rywogaethau yn cynnwys Penhwyad. Mae hefyd yn fan dda i wylio adar. Gellir dilyn llwybr cyhoeddus o'r briffordd o amgylch y llyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfaelog
Maelog
Llyn Cefni

Mae **Llyn Cefni** yn gronfa ddŵr a ffurfiwyd trwy adeiladau argae ar draws Afon Cefni ar Ynys Môn. Saif y llyn tua 1&nbsp;km i'r gogledd o dref Llangefni ac i'r dwyrain o bentref Bodffordd.

## Disgrifiad
Mae'r llyn yn hir a chul, yn rhedeg i'r gogledd-ddwyrain o Bodffordd. Mae tua 2.3&nbsp;km o led ac mae ei arwynebedd yn 0.86&nbsp;km²; Llyn Cefni yw'r llyn mwyaf ar Ynys Môn ar ôl Llyn Alaw. Caiff ei rannu'n ddau gan drac Rheilffordd Canol Môn. Er nad oes defnydd ar y rheilffordd bellach, mae'r cledrau yn parhau yn eu lle.

Mae llwybr beicio yn mynd heibio glan ddeheuol y llyn, ac roedd cuddfan adar yno, ond cafodd hon ei llosgi'n ulw gan fandaliaid yn ystod gaeaf 2006-07.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Llynnoedd Cymru

Categori:Bodffordd
Cefni
Cefni
Categori:Llangefni
Kenneth O. Morgan

Hanesydd o Gymru yw **Kenneth Owen Morgan** (ganwyd 16 Mai 1934).

## Llyfryddiaeth
**Wales in British Politics* (1963, 1992)
**The Age of Lloyd George* (1971)
**Keir Hardie, Radical and Socialist* (1975)
**Consensus and Disunity* (1979)
**Labour People* (1987)
**Callaghan, a Life* (1997)

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Hanesyddion o Gymru
Keir Hardie

Gwleidydd Llafur o'r Alban oedd **James Keir Hardie** (15 Awst 1856 – 26 Medi 1915).

Cafodd ei eni yn Newhouse, Yr Alban, yn 1856.  Priododd Lillie Wilson yn 1879.  Etholwyd Hardie yn aelod seneddol 'Merthyr Tudful ac Aberdâr', de Cymru yn 1900, gan ddod yn aelod seneddol cyntaf y Blaid Llafur yng Ngwledydd Prydain - carreg filltir bwysig yn hanes y Blaid Lafur. Un aelod seneddol arall a etholwyd y flwyddyn honno, ond o'r fesen fach a blanodd Hardy, tyfodd y blaid yn goeden rymus gan gipio'r awenau yn 1924, yn brif blaid drwy Wledydd Prydain.

Yn 1900, galwodd Hardie nifer o undebau a grwpiau sosialaidd at ei gilydd a chytunodd y cyfarfod i ffurfio Labour Representation Committee, a alwyd yn ddiweddarach yn Blaid Lafur.

Fel Albanwr a sosialydd radicalaidd, roedd Hardie yn cefnogi hunanlywodraeth i'r Alban, Cymru ac Iwerddon. Roedd ganddo gydymdeimlad naturiol â'r Cymry ac roedd yn ddiflewyn ar dafod ei farn ar y modd roedd Cymru yn cael ei thrin dan y drefn Brydeinig. Ym 1911, pan arwisgwyd y tywysog Edward yn Dywysog Cymru mewn sioe rwysgfawr yng Nghaernarfon a drefnwyd gan David Lloyd George, barn Hardie oedd:

Wales is to have an "Investiture" as a reminder that an English king and his robber barons strove for ages to destroy the Welsh people and finally succeeded in robbing them of their lands... and then had the insolence to have his son "invested" in their midst. The ceremony ought to make every Welshman who was patriotic blush with shame. Every flunkey in Wales, Liberal and Tory alike was grovelling on his hands and knees to take part in the ceremony.   Funds could be raised for that purpose with ease, but when there was money wanted to gain even a living wage it could only be found with difficulty.

Mab llwyn a pherth ydoedd; Mary Keir, morwyn wrth ei gwaith yn Legbrannock oedd ei fam. Mae'r bwthyn bach lle'i ganwyd yn dal i'w weld hyd heddiw ar y ffordd a elwir yn 'Edinburgh Road' yn Newhouse. Yn ei gân enwog i 'Carlo' (Tywysog Siarl, Lloegr) dywed Dafydd Iwan a'i dafod yn ei foch fod 'Llun Ken Hardie wrth ei wely'.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Gweriniaethwyr o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Sosialwyr o'r Alban
Llyn Traffwll

Mae **Llyn Traffwll** yn llyn gweddol fawr, 91 acer o arwynebedd, yng ngogledd-orllewin Ynys Môn. Saif i'r de-ddwyrain o bentref Llanfihangel yn Nhowyn. Mae nant sy'n rhedeg allan o'r llyn yn ymuno ag Afon Crigyll.

Mae y safle yn awr yn warchodfa natur, ar gyfer adar yn bennaf, yn perthyn i'r RSPB, ac yn rhan o warchodfa fwy Gwlybtiroedd y Fali. Fodd bynnag, mae'r rhan fwyaf o'r tir ar lannau'r llyn yn parhau mewn dwylo preifat.

Yn ôl traddodiad yn ardal Bodedern, roedd ogof Madam Wen, prif gymeriad y nofel *Madam Wen* (1925) gan W. D. Owen, mewn hafn ar ochr Llyn Traffwll.

Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Traffwll
Heneglwys

Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Bodffordd, Ynys Môn, yw **Heneglwys** (). Fe'i lleolir milltir i'r de o bentref Bodffordd, tua hanner ffordd rhwng Gwalchmai i'r gorllewin a Llangefni i'r dwyrain. 

## Hanes a hynafiaethau
Mae'r eglwys yn sefydliad hynafol. Enw arall arni gynt oedd Llan y Saint Llwydion ("llwyd" yn yr ystyr "sanctaidd"). Ymddengys mai Gwyddel o'r enw Corbre a sefydlodd yr eglwys, yn y 6g efallai; ceir llecyn gerllaw a elwir "Mynwent Corbre". Ceir sawl cyfeiriad at y fynwent honno yn y canu brud (daroganau ar gân) canoloesol.

Yn 'Englynion y Beddau' yn Llyfr Du Caerfyrddin ceir englyn sy'n cyfeirio at fedd rhyfelwr o'r enw Ceri Cleddyfhir ym Mynwent Corbre yn Heneglwys:

:Bedd Ceri Cleddyfhir yng ngodir Heneglwys,
:Yn y diffwys graeandde,
:Tarw torment, ym mynwent Corbre.
:(*Llyfr Du Caerfyrddin*, orgraff ddiweddar)

Roedd Heneglwys yn dref yn yr Oesoedd Canol, yng nghwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw.

250px|bawd|dim|Eglwys St Llwydian, Heneglwys

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Heneglwys
* William Glynn (1504-1558), Esgob Bangor o 1555 hyd 1558; ganed yn Heneglwys.
* Geoffrey Glyn, sefydlydd Ysgol Friars, Bangor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bodffordd
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Nenets

200px|bawd|Plentyn Nemets yn ei wisg draddodiadol
Mae'r **Nenets** (ненёця", Rwseg: Ненцы - IPA: [nʲɛntsɨ](lluosog); weithiau, ond yn anghywir, "Nenetses") yn bobl brodorol sy'n byw yng ngogledd-orllewin Rwsia. Yn ôl Cyfrifiad 2002, ceir 41,302 Nenets yn Ffederaliaeth Rwsia. Maen nhw'n siarad yr iaith Nenetseg. (Camgymeriad yw cyfeirio atynt fel y bobl Nenet; nid yw'r llythyren 's' yn dynodi rhif luosog.)

Mae'r Nenets yn bobl "Samoyed", term ethnig-ieithyddol sy'n cynnwys y Nenets, yr Enets, y Selkup a'r Nganasan.

Ceir eu poblogaeth fwyaf gogleddol ar orynynys Novaya Zemlya, yn yr Arctig, lle mae tua 100 ohonyn yn byw.

## Gweler hefyd 
* Ocrwg Ymreolaethol Nenets (Nenetsia)
* Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets

Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Môr Gwyn
Categori:Oblast Arkhangelsk
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Nenets
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets
Categori:Samoyed
Categori:Yr Arctig
Penhwyad

bawd|de|250px|Penhwyad mewn acwariwm yng Ngwlad Belg
Mae'r **Penhwyad** (*Esox lucius*) yn bysgodyn dŵr croyw sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o Ewrop, Rwsia a Gogledd America. Fel rheol maent yn byw mewn llynnoedd lle mae digon o dyfiant yn y dŵr ac mewn afonydd lle mae'r llif yn araf. Gallant dyfu yn bur fawr; roedd y mwyaf a ddaliwyd hyd yn hyn, yn yr Almaen yn 1983, yn 31&nbsp;kg (67 pwys). Benywaidd yw'r penhwyaid mwyaf bob amser; nid oes cofnod o bysgodyn gwrywaidd dros 8&nbsp;kg.

Prif fwyd y Penhwyad fel rheol yw pysgod eraill, er y gall hefyd fwydo ar adar dŵr, yn enwedig y cywion, ar lyffantod ac ar famaliaid bychain. Fel rheol mae'n cuddio mewn tyfiant yn y dŵr i ddisgwyl i bysgodyn llai ddod yn ddigon agos i'w gipio.

## Ym mha byllau neu lynnoedd y cafwyd/ceir penhwyad
Mae Llyn Gelli Gain (*Llugan* ar lafar) ym mhlwy Trawsfynydd yn 1,300' o uchder uwchben y môr. Cafwyd penhwyad ynddo (fel Llyn Peic oeddan i'n nabod y lle fel plant). 

Categori:Pysgod
Llangadwaladr, Ynys Môn

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llangadwaladr, Powys.''

Pentref bychan yng nghymuned Bodorgan, Ynys Môn, yw **Llangadwaladr** (). 
Fe'i lleolir ar arfordir gorllewinol yr ynys. Saif ar briffordd yr A4080, ychydig i'r gorllewin o bentref Hermon ac i'r dwyrain o Aberffraw.

Yr adeilad mwyaf nodedig yn y pentref yw'r eglwys. Mae'r adeilad presennol yn dyddio o tua'r 15g, ond yn y mur tu mewn i'r eglwys mae carreg fedd Cadfan ap Iago, brenin Gwynedd yn y 7g. Dywedir mai dyma beddfaen brenhinol hynaf yng ngwledydd Prydain. Yn ôl pob tebyg, ŵyr Cafan, Cadwaladr Fendigaid, yw'r Cadwaladr sy'n cael ei goffáu yn enw'r eglwys a'r pentref. Credir fod Llangadwaladr wedi bod yn fan claddu i frenhinoedd Gwynedd, gan fod prif lys Gwynedd, Aberffraw, heb fod ymhell o'r eglwys, yr ochr arall i Afon Ffraw.

Mae nifer o nodweddion diddorol eraill yn yr eglwys, yn cynnwys ffenestr liw yn dyddio o ddiwedd y 15g a roddwyd gan Meurig ap Llywelyn a’i wraig fel diolch am i'w mab Owain ddychwelyd yn ddiogel o Frwydr Bosworth. Mae un o'r ddau gapel hefyd yn rhodd teulu Meyrick, Bodorgan.

250pc|bawd|dim|Carreg fedd Cadfan ap Iago yn eglwys Llangadwaladr

## Owen Lewis 
Ganwyd Owen Lewis neu Lewis Owen (Eidaleg: Ludovico Audoeno, Lladin: Audoenus Ludovisi) (28 Rhagfyr 1533 – 14 Hydref 1594) ym mhentrefan Bodeon ger Llangadwaladr. Daeth yn Esgob Cassano all'Jonio, yn yr Eidal. Gwrthwynebai Brotestaniaeth i'r carn. Mynychodd Brifysgol Caerwynt (*Windchester College*), Coleg Newydd, Rhydychen ac yna *Université de Douai* yn Frainc, ac fe'i gwnaed yn offeiriad yn yr Eglwys Babyddol ac yn brifathro prifysgol yn Adran y Gyfraith yn Douai; yna fe'i gwnaed yn ganon yn *Cathédrale Notre-Dame de Grâce de Cambrai* ac yn ddeon yn Hainault. Yn ei rol fel canon ymwelodd sawl tro â Rhufain lle y cyfarfu Pab Sixtus V ac yna Pab Grigor XIII a phenodwyd ef i sawl swydd eglwysig.

Sefydlodd, gyda William Allen, ddwy brifysgol: y naill ai yn Douai a'r llall yn Rhufain a rhoddodd swydd i'w gyfaill Morys Clynnog (c. 1525 - 1581) yn y coleg yn Rhufain. Ym Milan, rhwng 1580 a 1584 gweithredodd fel Gweinyddwr y brifysgol. Croesawyd ef yn gynnes i Milan gan yr Archesgob Carlo Borromeo ac arhosodd Owen gydag ef a'i deulu am gyfnod. Ym mreichiau Owen y bu farw Borromeo. Daeth Cymry eraill ato i'r Eidal, gan gynnwys Gruffydd Robert (cyn 1531 - ar ôl 1598).

Yn Rhufain bu'n gyfrifol am bolisiau'n ymwneud â Mari, brenhines yr Alban a Choleg Reims. Ar 3 Chwefror 1588 penodwyd ef yn Archesgob Cassano ym Mrenhiniaeth Napoli ac ordeiniwyd ef gan Nicolas de Pellevé ar 14 Chwefror.

Bu farw yn Rhufain ar 14 Hydref 1594 a chladdwyd ef yn y brifysgol a sefydlodd, lle codwyd cofeb iddo gydag arysgrif Ladin arno.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Eglwys Llangadwaladr (Treftadaeth Ynys Môn) 

Categori:Bodorgan
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
332

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
327 328 329 330 331 - **332** - 333 334 335 336 337

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchfygu'r Fisigothiaid mewn brwydr.
*Cystennin I a'i fab Cystennin II yn gorchfygu'r Gothiaid ger Afon Donaw.

## Genedigaethau 
*Jovian, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:332
Cofion Ralgex

Grŵp pop o Gaerdydd oedd **Cofion Ralgex** a ffurfiwyd gan ddisgyblion o Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yn yr wythdegau. Roedd gan Alun Boore (llais), Rhys Jones (bas), Gethin Grey (gitar) a Geraint Warrington (drymiau) ddilyniant "cult" cryf a roeddent yn enwog am eiriau eu caneuon megis "Rygbi, rygbi, rygbi - me, me, me".  Chwalwyd y band wedi dadl ar wawr Eisteddfod Cwm Rhymni ym 1990.

Categori:Bandiau Cymreig
Ynys Sgomer

Mae **Ynys Sgomer** (Hen Norseg a Saesneg: *Skomer*) yn ynys tua thri chilometr sgwâr oddi ar arfordir Sir Benfro. Mae'n fwyaf adnabyddus fel man nythu i nifer fawr o adar y môr, ac mae yn warchodfa rheolwyd gan Ymddiriedolaeth Natur De a Gorllewin Cymru, ac yn eiddo i Cyngor Cefn Gwlad Cymru.

## Bywyd gwyllt 
[chwith|bawd|215x215px|[Pâl yn adeiladu nyth, Ynys Sgomer]]
Ymhlith y pwysicaf o'r rhain mae Aderyn drycin Manaw; credir fod tua 250,000 o barau yn nythu ar Ynys Sgomer ac Ynys Sgogwm gerllaw, tua hanner poblogaeth y byd. Ni welwch Adar drycin Manaw yn ystod y dydd; maent yn dychweyd o’r m Môr gyda’r nos ac yn mynd yn ôl cyn y bore er mwyn osgoi’r gwylanod cefnddu. Mae hefyd tua 10,000 o barau o'r Pâl yn nythu ar Sgomer a Sgogwm rhwng Ebrill a Gorffennaf, a niferoedd sylweddol o nifer o rywogaethau eraill, gan gynnwys dolffiniaid, llamhidyddion, morloi llwydion, llursod, mulfrain, Adar drycin y graig, Hwyaid gwylltion, hwyaid llydanbig, hwyaid yr eithin, Adar drycin, ieir ddŵr, Pibyddion y mawn, Pibyddion y coed, gylfinirod, piod y môr, tylluanod clystog, gwylanod coesddu, cogau, telorion y gors, tingochiaid du, creciau’r eithin, gwybedogion brith, llinosod pengoch, brain coesgoch a chwningod. Yn ogystal â glöynod byw, mae gwyfynnod sinabar a gwyfynnod byrned. Mae Clychau’r gog yn ystod y gwanwyn a Gludlys yn yr haf. Mae Clustog Fair yn gyffredin.

Mae hefyd un mamal unigryw ar yr ynys, y llygoden bengron Sgomer (*Myodes glareolus skomerensis*). Mae gwardeiniaid yno yn yr haf, ond nid oes poblogaeth barhaol wedi bod yno ers 1958. Gellir gweld olion hen dai a chylch cerrig ar yr ynys.

## Ymwelwyr 
Mae canolfan ymwelwyr ar yr ynys, gyda llety i’r rhai sydd yn aros dros nos. Mae fferi’n dod o Martin’s Haven sawl gwaith bob dydd, heblaw am dydd Llun, os bydd y tywydd yn ei chaniatáu.

Delwedd:SgomerLB01.jpg|Ynys Sgomer ac arfordir Sir Benfro
Delwedd:Sgomer09LB.jpg|Y Wic
Delwedd:Sgomer03LB.jpg|Dryw
Delwedd:Sgomer07LB.jpg|Bronfraith
Delwedd:Sgomer04LB.jpg|Tylluan glustiog
Delwedd:Sgomer08LB.jpg|Morloi
Delwedd:Sgomer05LB.jpg|Gwybedog brith
Delwedd:Sgomer06LB.jpg|Cwningen
Delwedd:Sgomer10LB.jpg|Gwyfyn Sinabar
Delwedd:Puffin love.jpg|Pâl

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Llychlynnaidd
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Benfro
Sgomer
Novaya Zemlya

200px|bawd|Lleoliad Novaya Zemlya

Gorynys fawr is-Arctig oddi ar arfordir gogleddol Rwsia yw **Novaya Zemlya** (sillafiad Rwseg: Новая Земля; ystyr: *tir newydd*). Mae'n gorwedd rhwng Môr Barents a Môr Kara gydag arwynebedd tir o 83,000&nbsp;km² (32,040 milltir sgwar). Gellir ei hystyried yn barhad gogleddol o gadwyn hir Mynyddoedd Ural. Mae'n cynnwys dwy ynys a wahanir gan gulfor cul. Ceir culfor arall, Culfor Kara, rhwng yr ynys ddeheuol a'r tir mawr. Mae'r ynys ogleddol dan rew trwy'r flwyddyn a than yn ddiweddar doedd neb yn byw yn Novaya Zemlya yn barhaol.

Mae'r ardal yn cael ei gweinyddu gan Oblast Arkhangelsk fel 'Tiriogaeth Ynys Novaya Zemlya'. Poblogaeth: 2,716 (Cyfrifiad 2002), gyda 2,622 yn Belushya Guba, canolfan weinyddol Novaya Zemlya. Yn ogystal ceir poblogaeth fechan o bobloedd brodorol, sef tua 100 o Nenets, sy'n dal i fyw mewn pebyll traddodiadol ac yn symud o le i le i ddal pysgod a hela anifeiliaid fel morloi ac eirth gwyn.

Mae Novaya Zemlya yn fynyddig iawn, ac yn cyrraedd 1,547 m ger Culfor Kara. Ar yr ynys ogleddol ceir nifer o rewlifoedd, tra bod gan yr ynys ddeheuol hinsawdd twndra. Mae adnoddion naturiol yn cynnwys copr, plwm, a sinc.

Ceir tystiolaeth fod masnachwyr o Novgorod wedi ymweld â Novaya Zemlya mor gynnar â'r 11g, efallai i brynu croen anifeiliad gwyllt.

Yn ystod y drydedd fordaith i foroedd y Gogledd, dalwyd llong y fforiwr enwog Willem Barentsz yn y rhew ar arfordir gogleddol Novaya Zemlya, ac fe fu iddo farw yno ar 20 Medi, 1597.

Ers diwedd yr Ail Ryfel Byd mae Novaya Zemlya wedi cael ei defnyddio gan luoedd arfog Rwsia. Bu dros 200 o arbrofion niwclear danddaerol ar yr ynys.

Categori:Daearyddiaeth Oblast Arkhangelsk
Categori:Môr Kara

Categori:Ynysoedd Rwsia
Categori:Ynysoedd Cefnfor yr Arctig
Rhosneigr

Pentref yng nghymuned Llanfaelog, Ynys Môn, yw **Rhosneigr**    (). Saif ar arfordir gorllewinol yr ynys, ar briffordd yr A4080. O'r cloc yng nghanol y pentref gellir gweld RAF Y Fali a Mynydd Twr. Mae prif drefi Caergybi a Llangefni a dinas Bangor i gyd o fewn pellter teithio hawdd. Dyma’r lle drutaf i fyw ym Môn o ran prisiau tai.

Mae traeth bychan gerllaw'r pentref ei hun, a dau draeth mwy, Traeth Cymyran a Thraeth Llydan, gerllaw. Ceir gorsaf reilffordd yno, yn ogystal â nifer o westai a thai bwyta. Twristiaeth yw'r prif ddiwydiant, er fod rhai o'r trigolion yn gweithio ym maes awyr Y Fali gerllaw, i sawl corff arall ac yn hunan-gyflogedig. Mae Llyn Maelog gerllaw a Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn rhedeg heibio'r pentref. Mae Llyn Maelog tua 65 erw i gyd.

Mae Ysgol Gynradd yn Rhosneigr. Mae gweithgareddau hamdden yn cynnwys: nofio, syrffio, hwylfyrddio, sgio dwr, golff, tenis a deifio dan y dwr. Mae'n pentref yn gartref i Glwb Golff Ynys Môn.

## Etymoleg 
Mae'r enw Rhosneigr yn tarddu o'r Gymraeg. Mae Rhos yn rhagddodiad cyffredin mewn enwau lleoedd Cymraeg, sy'n golygu 'rhos' neu 'rhostir'. Mae ail ran yr enw neigr, yn llai eglur, ond mae'n debyg ei fod yn deillio o'r enw personol 'Yneigr'. Roedd Yneigr yn ŵyr i Cunedda Wledig, arweinydd pwysig yn yr ardal yn y bumed ganrif. Ychydig a wyddys am Yneigr, na sut y daeth y pentref i gael ei enwi er anrhydedd iddo. 

Mae ganddo dri phrif draeth:

***Traeth Cymyran** sy'n ymestyn o Bwll Cwch at Ynys Wellt. Traeth tywodlyd gyda gologfeydd o'r Wyddfa. Mae hi'n draeth poblogaidd gyda chwmniau chwareon dwr, yn enwedig morwyr a hwylfyrddwyr.
***Pwll Cwch**  - traeth fechan, creigiog lle mae cychod yn aros dros nos. 
***Traeth Llydan** - i'r de o Rhosneigr mae Traeth Llydan. Mae'r traeth tywodlyd gyda thwyni tywod a nant sydd yn rhedeg o Lyn Maelog i rannu'r traeth.

Mae'r traeth yn berffaith i gerdded, syrffio a chanwio. Mae'r traeth yn enillydd Gwobr Arfordir Gwyrdd yn rheolaidd.

Mae gan Rhosneigir llawer o llefydd bwyta fel Aydin's Cafe & Take Away Pizza, The Surf Cafe, Scarlett’s Fish & Chip Shop a mwy.

Bu'r pentref yn boblogaidd yn ystod yr oes Edwardaidd, ac mae'n dal i fod yn bentref glan môr poblogaidd mewn un o lefydd harddaf Ynys Môn, yng ngogledd Cymru.

## Cadwraeth
Mae Arfordir Rhosneigr wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Mae Llyn Maelog yn cynnwys pysgod fel draenogiaid, merfogiaid, rhufelliaid a phenhwyaid. Mae amrywiaeth eang o adar yn byw yn y gwelyau cyrs. Crehyrod llwyd, gïach, telor y cyrs, cwtieir, hwyaden wyllt, hwyaid yr eithin ac ati. Mae gwylanod penddu yn nythu yno hefyd. Mae llwybr cyhoeddus o amgylch y llyn ac mae'n boblogaidd gyda cherddwyr.  Dyma'r llyn cyntaf yn 2011 yng Nghymru i gael ei ddosbarthu fel *village green*.

## Oriel
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Rhosneigr community website
*Llanfaelog Community Council website
*A description of Rhosneigr during World War II, from “An Anthology of Anglesey” by Ray Renowden, 1997
*Photos of Rhosneigr and surrounding area on geograph.org.uk
*

Categori:Llanfaelog
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Richard Feynman

Ffisegydd o'r Unol Daleithiau oedd **Richard Phillips Feynman** (11 Mai 1918 - 15 Chwefror 1988), a anwyd yn Far Rockaway, Dinas Efrog Newydd. Brawd yr astroffisegwyr Joan Feynman oedd ef.

Ysbrydolwyd y sioe dawns, *The Nature of Why*, a berfformiwyd yng Nghanolfan Mileniwm Cymru, Caerdydd, yn 2019, gan chwilfrydedd anghonfensiynol Richard Feynman.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
James Clerk Maxwell

Mathemategydd a ffisegydd o'r Alban oedd **James Clerk Maxwell** (13 Mehefin 1831 – 5 Tachwedd 1879). Roedd ei waith yn sylfaen darganfyddiadau Albert Einstein.

Categori:Academyddion Coleg y Brenin, Llundain
Categori:Ffisegwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Marwolaethau 1879
Categori:Mathemategwyr o'r Alban
Categori:Pobl fu farw o ganser y stumog
Rhosier Smyth

Offeiriad Pabyddol, Gwrthddiwygiwr blaengar, a chyfieithydd oedd **Rhosier Smyth** neu **Roger Smyth** (1541–1625), a aned yn Llanelwy yn yr hen Sir Ddinbych.

## Bywgraffiad
Roedd yn un o'r Gwrthddiwygwyr Cymreig a geisiai adfer yr hen Ffydd yng Nghymru. Roedd yn wladgarwr Cymreig a gredai nad oedd gan Iago I o Loegr hawl i reoli Lloegr ond gwrthodai yn ogystal hawl unrhyw frenin estron i reoli Cymru. Dymunai weld Cymru dan werin-lywodraeth ymreolaethol, fel taleithiau'r Eidal, ond gan dderbyn awdurdod y Pab ar faterion crefyddol.

Ffoes i'r cyfandir i ddianc yr erledigaeth ar Gatholigion yn 1573 pan ymaelododd yn y Coleg Seisnig yn Douai, Ffrainc. Erbyn 1579 roedd Smyth yn Rhufain. Roedd yn un o'r myfyrwyr cyntaf i ennill lle yn yr Ysbyty Seisnig yn Rhufain ond bu'n rhaid iddo adael wedi'r ddadl ffyrnig a fu rhwng y Cymry a'r Saeson. Mae'n debyg iddo deithio i Rouen yng nghwmni Gruffydd Robert a cheir tystiolaeth iddo gopïo gwaith Gruffydd Robert, *Y Drych Cristianogawl‎*, a'i gludo'n ddirgel o Ffrainc i Gymru.

Ar ôl marwolaeth Rhosier Smyth ym Mharis ym 1625 daeth cyfnod y reciwsantiaid Cymreig i ben.

## Gwaith llenyddol
Y gwaith pwysicaf a gyhoeddwyd ganddo oedd *Gorsedd y Byd* (1615), a gyhoeddwyd ganddo ym Mharis ar ôl iddo symud yno yn 1596. Cyhoeddodd ddau lyfr arall yno yn ogystal, sef *Crynnodeb o addysc Cristnogawl* (1609), crynodeb o'r *Summa Doctrinae Christianae* gan Petrus Canisius, a chyfieithiad llawn o'r gwaith hwnnw (1611).

## Llyfryddiaeth
**Theater du Mond sef ivv. Gorsedd y Byd*, gol. Thomas Parry (Caerdydd, 1930). Gyda rhagymadrodd hir ar fywyd yr awdur.
*W. J. Gruffydd, *Llenyddiaeth Cymru: Rhyddiaith o 1540 i 1660* (Wrecsam, 1926), tt.149-51

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1541
Categori:Gwrthddiwygwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1625
Categori:Pobl o Lanelwy
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Gwydr

[200px|de|bawd|Sffêr gwydr o Verrerie de Bréhat, [Llydaw]]
Solid di-ffurf anghrisialog yw **gwydr** sydd yn aml yn dryloyw a chanddo ddefnyddiau ymarferol, technolegol ac addurnol, er enghraifft cwareli ffenestri, llestri bwrdd ac opto-electroneg.

Y mathau hynaf a mwyaf gyffredin o wydr yw gwydrau silicad sydd ar sail silica (silicon deuocsid neu gwarts), sef prif gynhwysyn tywod. Dyma'r gwydr a ddefnyddir i gynhyrchu ffenestri a photeli, gan amlaf o'r math arbennig a elwir yn wydr soda-calch, sydd yn cynnwys rhyw 75% silicon deuocsid. sodiwm ocsid o sodiwm carbonad, calsiwm ocsid (calch), ac ychwanegion eraill.

## Priodweddau 
## Mathau o wydr 
## Defnyddiau diwydiannol 
## Hanes 
Câi gwydr ei wneud o waith llaw ers dyddiau'r henfyd, at ddibenion ymarferol ac addurnol. Awgryma'r archeoleg i hyn ddigwydd am y tro cyntaf ar arfordir gogledd Syria, Mesopotamia a'r hen Aifft 

## Gweler hefyd 
* Diferion gwydr

## Cyfeiriadau
Categori:Defnyddiau naturiol
Llangadwaladr

Gall **Llangadwaladr** gyfeirio at un o ddau le yng Nghymru:

* Llangadwaladr, pentref ar Ynys Môn.
* Llangadwaladr, pentref ym Mhowys.
Ernest Rutherford

Ffisegydd o Loegr oedd **Ernest Rutherford** (30 Awst 1871 – 19 Hydref 1937).

Ei ddamcaniaeth, a adnabyddir fel Gwasgariad Rutherford, yw sut y dangosir fod cnewyllyn atom yn ddwys gydag electronau mewn plisgynnau allanol. Y gred flaenorol oedd bod yr atom yn fodel o 'bwdin plwm' (neu "Fodel y Pwdin Nadolig"), gyda protonau, niwtronau ac electronau wedi eu gwasgaru'n gyson.

Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Ffisegwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Ffisegwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ffiseg niwclear
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1937
Niels Bohr

Ffisegydd o Ddenmarc oedd **Niels Henrik David Bohr** (7 Hydref 1885 – 18 Tachwedd 1962). Dyfeisiodd model syml sy'n gweithio gyda atomau o faint bach, megis Hydrogen.  Enillodd Bohr y Wobr Ffiseg Nobel yn 1922.

Fe'i ganwyd yn Copenhagen, yn fab y ysgolhaig Christian Bohr a'i wraig Ellen Adler Bohr.  Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Copenhagen.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Ffisegwyr cwantwm
Categori:Ffisegwyr damcaniaethol
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o Ddenmarc
Categori:Pobl a aned yn Copenhagen
Categori:Pobl fu farw yn Copenhagen
330

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
325 326 327 328 329 - **330** - 331 332 333 334 335 

----

## Digwyddiadau 
* 11 Mai — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn ail-sefydlu dinas Byzantium dan yr enw "Rhufain Newydd" (Caergystennin yn ddiweddarach) ac yn ei gwneud yn brifddinas newydd yr ymerodraeth.
*Ezana, brenin Axum yn Ethiopia yn ymestyn ei deyrnas tua'r gorllewin, gan ddinistrio teyrnas Meroë.
*Wulfila yn cyfieithu'r Beibl i'r iaith Gotheg.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:330
Sbectrwm

Enw ar yr amrywiaeth o liwiau sy'n bresennol mewn rhai ffynonellau golau ydy **sbectrwm** (lluosog: sbectra). Mae'r sbectrwm yn dod yn amlwg pan wahanir lliwiau (amleddau)'r golau gan ddyfais megis prism. Mae *golau gwyn* (megis golau'r haul) yn gymysgedd o bob lliw, felly mae ganddo sbectrwm *di-fwlch* neu *gyfan*. Ond mae gan rai ffynonellau golau eraill, megis lampau sodiwm neu LED, sbectrwm rhannol sy'n cynnwys dim ond rhai amleddau o olau gyda bylchau rhyngddynt.
250px|de|bawd|chwith|Sbectrwm gweladwy

Mae *sbectrwm allyriant* rhai sylweddau yn cyfeirio at sbectrwm y golau y byddent yn ei fwrw allan, yn arbennig pan gânt eu poethi, ac mae eu *sbectrwm amsugniad* yn cyfeirio at y lliwiau sy'n gallu cael ei amsugno ganddynt. Oherwydd bod sbectra gwahanol gan sylweddau gwahanol, gellir darganfod pa sylweddau sy'n bresennol mewn sampl cemegol trwy edrych ar ei sbectrwm; mae hyn yn ddefnyddiol ar gyfer pethau pell, megis mewn seryddiaeth, na allent gael eu mesur yn uniongyrchol. *Sbectrosgopeg* ydy enw'r maes cyffredinol hwn o wyddoniaeth.

Yn ogystal â defnydd gwyddonol y gair, fe'i defnyddir yn drosiadol i gyfeirio at rywbeth sy'n amrywio rhwng dau eithaf, megis "sbectrwm" barn gwleidyddol. Roedd hefyd gyfrifiadur cartref cynnar yng Ngwledydd Prydain a enwyd yn "ZX Spectrum", gyda logo o sbectrwm arno.

## Sbectrwm lliwiau 
Mae'r sbectrwm gweladwy yn cynnwys chwech prif liw. Hefyd:
* mae'r gwrthrychau didraidd yn adlewyrchu pob lliw o'r golau sy'n edrych yn **wyn**
* dydy'r gwrthrychau didraidd ddim yn adlewyrchu golau o unrhyw liw sy'n edrych yn **ddu**

Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Ffiseg
328

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
323 324 325 326 327 - **328** - 329 330 331 332 333 

----

## Digwyddiadau 
*Dechreuon ymerodraeth y Maya yng nghanolbarth America.
*9 Mai — Athanasius yn cael ei ethol yn esgob Alexandria.

## Genedigaethau 
*Valens, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:328
331

3g - **4g** - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au 
326 327 328 329 330 - **331** - 332 333 334 335 336

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn cymryd meddiannau nifer o demlau paganaidd trwy'r ymerodraeth.

## Genedigaethau 
*Julian, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:331
327

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
322 323 324 325 326 - **327** - 328 329 330 331 332 

----

## Digwyddiadau 
*Oherwydd prinder llafur, mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchymyn nad oes hawl gwerthu caethweision o ardaloedd gwledig tu allan i'w talaith ei hunain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:327
326

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
321 322 323 324 325 - **326** - 327 328 329 330 331 

----

## Digwyddiadau 
* Adeiladu'r eglwys gyntaf ar safle'r Fatican yn Rhufain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Crispus, mab Cystennin I (dienyddiwyd)
* Fausta, ail wraig Cystennin I (dienyddiwyd)

Categori:326
325

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
320 321 322 323 324 - **325** - 326 327 328 329 330

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchfygu'r Gothiaid, Fandaliaid a Sarmatiaid ar ffin Afon Donaw.
*Gwahardd ymladdfeydd Gladiator yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
*Ammianus Marcellinus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:325
329

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
324 325 326 327 328 - **329** - 330 331 332 333 334

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Gregory Nazianzus, diwinydd

## Marwolaethau 
* Helena o Gaergystennin, mam yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I (tua'r dyddiad yma).

Categori:329
324

3g - **4g** - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au 
319 320 321 322 323 - **324** - 325 326 327 328 329 

----

## Digwyddiadau 
* 3 Gorffennaf — Brwydr Adrianople: Cystennin I yn gorchfygu Licinius, sy'n encilio i Byzantium.
* 18 Medi — Brwydr Chrysopolis: Cystennin yn gorchfygu Licinius eto, ac yn dod yn unig ymerawdwr Rhufain, gan ddiweddu'r Tetrarchiaeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:324
Hervey le Breton

Roedd **Hervey le Breton** (neu **Hervé le Breton**) (bu farw 30 Awst 1131) yn gleriger o Lydaw fu'n Esgob Bangor ac yn ddiweddarach yn Esgob Ely.

Credir i Hervey fod yn gaplan i William II, brenin Lloegr, ac apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor yn 1092 . Ar y pryd roedd y rhan fwyaf o Deyrnas Gwynedd yn nwylo'r Normaniaid, ac mae'n debyg i apwyntiad Hervey fod wedi ei fwriadu i gryfhau eu gafael ar Wynedd. Cysegrwyd ef yn Esgob Bangor gan Archesgob Efrog, gan fod swydd Archesgob Caergaint yn wag ar y pryd.

Ymddengys fod y berthynas rhwng Hervey a'r Cymry yn ei esgobaeth yn ddrwg iawn, a dywedir ei fod yn cadw gwarchodlu arfog i'w amddiffyn ei hun. Yn 1094 dechreuodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, dan arweiniad Gruffudd ap Cynan, ac erbyn diwedd y 1090au roedd Hervey wedi gorfod ffoi o'i esgobaeth, Bu cryn dipyn o lythyru rhwng brenin Lloegr, Archesgob Caergaint a'r pab ynglŷn â chael esgobaeth arall iddo. Parhaodd yn Esgob Bangor mewn enw hyd 1109, pan wnaed ef yn Esgob Ely.

Bu Esgobaeth Bangor yn wag hyd 1120, pan lwyddodd Gruffudd ap Cynan i sicrhau penodiad Dafydd y Sgotyn.

## Llyfryddiaeth
*John Edward Lloyd, *The History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Llundain, 1911)

Breton, Hervey le
Breton, Hervey le
Breton, Hervey le