open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dún Aengus

Bryngaer ar Inis Mór yn Ynysoedd Arann, Iwerddon yw **Dún Aengus** (hefyd: **Dún Oengus**). Saif ar ben clogwyn calchfaen yn uchel uwch y môr ar ochr ogleddol Inis Mór, oddi ar arfordir Swydd Galway. Mae'n safle archaeolegol pwysig sydd yng ngofal Oidhreacht Éireann ac mae'n atyniad twristaidd sy'n denu ymwelwyr i Ynysoedd Arann.
250px|bawd|chwith|Dún Aengus uwch tonnau'r Iwerydd.
250px|bawd|chwith|Rhan o furiau trwchus Dún Aengus.

## Traddodiad
Ystyr yr enw Gwyddeleg *Dún Aengus* yw 'Caer Aengus'. Arwr neu dduw ym mytholeg Iwerddon yw Oengus (neu Aengus). Mae'r gair *dún* yn gytras â'r gair Cymraeg 'din[as]' (hen ystyr: 'caer'). Yn ôl traddodiad a gofnodir yn y *Lebor Gabála*, gyrrwyd goroeswyr y Fir Bolg ar ffo ar ôl iddynt gael eu trechu gan y Tuatha Dé Danann ym mrwydr Mag Tuired. Ymsefydlodd eu brenin, Oengus mac Úmoír, ar ynys Aran yn yr Alban. Ond ceir amrywiad ar y traddodiad mewn cerdd gan y bardd Mac Liac sy'n dweud mai i ynysoedd *Arann* ac arfordir Connacht yr aeth y Fir Bolg. Yna codwyd dwy gaer fawr gan ddau o feibion Úmoír: cododd Oengus gaer Dún Aengus ar Inis Mór a chododd ei frawd Conchuirn gaer Dún Conchuirn (neu Dún Chonchúir) ar yr ynys lai, Inis Maan.

## Archaeoleg
Oherwydd bod y gaer yn sefyll ar graig galchfaen heb fawr o bridd nid yw'n debyg y bydd archaeolegwyr byth yn medru darganfod tystiolaeth fel crochenwaith i'w cynorthwyo i ddyddio'r gaer, ond mae'n debyg y cafodd ei chodi yn Oes yr Haearn.

Amddiffynir y gaer drawiadol hon gan dri mur amddiffynnol consentrig o gerrig mawr. Nid oes mur ar ochr y môr am fod y creigiau mor uchel a syrth, gan godi dros 100 metr yn syth o'r Môr Iwerydd. Ceir cylch o *chevaux de frise* (cerrig miniog wedi eu gosod yn y tir) hefyd.

Cafwyd sawl cynnig i esbonio'r dewis o le mor anhygrych fel safle'r gaer fawr hon, yn cynnwys "safle Derwyddol", ond mae'n debyg na fydd yn bosibl i ni wybod byth oherwydd natur y safle. Cynigir ei bod yn rheoli'r arfordir rhwng Ynysoedd Arann a'r tir mawr, tua 10 milltir i ffwrdd ar ei bwynt agosaf, a'r mynediad i Fae Galway. Ceir tair caer gynhanesyddol arall, llai eu maint, ar yr ynys yn ogystal.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Iwerddon
Categori:Oes yr Haearn yn Iwerddon
Categori:Swydd Galway
Cree (pobl)

[bawd|250px|Gwersyll Cree ger [Vermillion, Alberta|Vermillion, Alberta yn 1871]]
Pobl frodorol yng Ngogledd America yw'r **Cree**. Yn yr iaith Cree, maent yn eu galw eu hunain yn **Nēhilawē**. Mae tua 200,000 o bobl Cree erbyn hyn, sy'n byw yn bennaf yng Nghanada ond â nifer sylweddol hefyd ym Montana, UDA.

## Cree enwog 
* Jonathan Cheechoo, chwaraewyr hoci iâ
* Shania Twain, cantores

Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Grwpiau ethnig yng Nghanada
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Montana
Beltany

Lleolir cylch cerrig **Beltany** ger pentref Raphoe yn Swydd Donegal, Iwerddon. Mae'n dyddio o ddiwedd Oes y Cerrig neu Oes yr Efydd.

Codwyd y cylch tua 1400-800CC ac mae'n cynnwys 64 carreg wedi'u trefnu mewn cylch o gwmpas twmpath isel (*tumulus*) ar gopa bryn Tops Hill. Arddurnir un o'r cerrig gyda "marciau cwpan" - addurn a welir ar sawl maen hir megalithig. Credir y bu tua 80 o gerrig yn y cylch yn wreiddiol ond aflonyddwyd y safle tua chan mlynedd yn ôl.
250px|bawd|chwith|Rhan o gylch cerrig Beltany.

Mae'n debyg fod yr enw *Beltany* yn amrywiad ar *Beltane*, yr hen ŵyl Geltaidd a ddethlid ar Galan Mai.

Categori:Cylchoedd cerrig Iwerddon
Categori:Swydd Donegal
Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr

[250px|bawd|Stamp [Rwsiaidd i ddathlu canmlynedd Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr.]]
[250px|bawd|Gorymdaith 1 Mai yn [Chicago, UDA (2006).]]
Dethlir **Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr** ar y 1af o Fai. Mae'n achlysur i ddathlu cyrhaeddiadau'r dosbarth gweithiol a mudiadau llafur neu i brotestio. Sefydlwyd yr ŵyl fodern yn 1889, ond mae Calan Mai, fel y gwyddom yng Nghymru, yn hen ŵyl Geltaidd, Baganaidd.

Yn yr hen Undeb Sofietaidd a gwledydd eraill y Bloc Dwyreiniol cynhelid gorymdeithiau mawr ar achlysur Diwrnod Rhyngwladol y Gweithwyr. Mae'r traddodiad yn parhau mewn sawl gwlad o gwmpas y byd. Dewisiwyd y dyddiad i gofio 'Digwyddiadau Haymarket', Chicago ar 4 Mai 1886.  pan laddwyd dau weithiwr mewn protest dawel dros diwrnod 8-awr.

## Gweler hefyd
*Calan Mai

## Cyfeiriadau
Categori:Comiwnyddiaeth
Categori:Gwyliau
Categori:Sosialaeth
Giovanni Boccaccio

Bardd ac awdur o'r Eidal oedd **Giovanni Boccaccio** (Mehefin neu Gorffennaf 1313 – 21 Rhagfyr 1375). Daeth yn un o ffigyrau amlwg y Dadeni Dysg yn yr Eidal. Mae'n fwyaf enwog fel awdur y *Decamerone*.
Ganed Boccaccio yn fab llwyn a pherth i'r marsiandïwr Boccaccio di Chellino, yn Certaldo neu Fflorens. Aeth i Napoli yn 1327 i weithio fel marsiandïwr. Tua 1340 roedd yn Fflorens, lle daeth yn gyfeillgar â Francesco Petrarca, a'i rhoes mewn cysylltiad a byd y dyneiddwyr. Ysgrifennodd fywgraffiad Dante, (*Trattatello in laude di Dante*, neu *Vita di Dante*) tua 1360.

## Gweithiau
### Barddoniaeth 
#### Eidaleg 
* *Filocolo*, addasiad o *Floris ende Blancefloer*
* *Elegia di Madonna Fiammetta*
* *Filostrato*
* *Teseida*
* *Commedia delle Ninfe fiorentine* (''Ninfale d'Ameto*)
* *Ninfale fiesolano*
### Rhyddiaith 
#### Eidaleg 
* *Decamerone*
* *Trattatello in laude di Dante* (*Vita di Dante*)
* *Della geneologia de gli Dei* (*Gwyddoniadur o Fytholeg Groeg*)
#### Lladin 
* *De casibus virorum illustrium* (*Dynion enwog*)
* *De claris mulieribus* (*Merched enwog*)
* *De genealogiis deorum gentilium* (*Gwyddoniadur o Fytholeg Groeg'')

Categori:Genedigaethau 1313
Categori:Marwolaethau 1375
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Llenorion straeon byrion y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion straeon byrion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Pobl a aned yn Toscana
Categori:Pobl o Weriniaeth Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Toscana
Categori:Pobl fu farw o oedema
Categori:Ysgolheigion y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
Brwydr y Grysmwnt

Brwydr rhwng un o gapteiniaid Owain Glyn Dŵr, sef Rhys Gethin, a milwyr Harri V, brenin Lloegr oedd **Brwydr y Grysmwnt**, a ymladdwyd ar 11 Mawrth 1405. Saif Castell y Grysmwnt ger pentref o'r un enw (Cyfeirnod OS: SO4024)  yng ngogledd eithaf Sir Fynwy, 10 milltir i'r gogledd o Drefynwy, o fewn tafliad carreg â'r ffin rhwng Sir Fynwy a Swydd Henffordd yn Lloegr.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yn yr *Annales Henrici Quarti* gan Thomas Walsingham, mae mynach o Sant Albans a flodeuodd rhwng 1360-1420), lle mae'n datgan: "yn y flwyddyn honno (1405), ar Ddydd Mercher y Lludw (4ydd Mawrth), y gwnaed lladdfa fawr o’r Cymry". Mae llythyr Henry at ei dad, Henry IV, fodd bynnag yn nodi 11 Mawrth. 

Cododd Rhys Gethin fyddin o tua 10,000 o filwyr a llwyddodd i losgi'r dref - y tryddydd mwyaf yn ne Cymru ar y pryd.

Danfonodd brenin Lloegr, sef Harri V fyddin gan gynnwys John Talbot, John Talbot, Iarll 1af Amwythig, Syr William Newport a Syr John Greynder a fartsiodd o Henffordd gan drechu'r Cymry. Lladdwyd rhwng 800 a 1,000 ohonyn nhw. Cymerwyd Owain ap Gruffydd ap Rhisiart, Ysgrifennydd Owain Glyn Dŵr a'i frawd-yng-nghyfraith John Hanmer yn garcharorion ac aethpwyd a nhw i Dŵr Llundain.

## Gweler hefyd
* Brwydr Mynydd Camstwn a gynhaliwyd 10 Mehefin 1404
* Castell y Grysmwnt

## Cyfeiriadau
Categori:1405
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Grysmwnt
Grysmwnt
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Owain Glyn Dŵr
Rhanbarthau a thaleithiau Gwlad Belg

bawd|250px|Rhanbarthau a thaleithiau Gwlad Belg

Rhennir Gwlad Belg yn dair rhanbarth, Rhanbarth Fflandrys, Walonia a Rhanbarth Brwsel-Prifddinas. Mae Fflandrys a Walonia yn cynnwys pum talaith yr un, tra nad yw  Rhanbarth y Brifddinas yn rhan o'r system daleithiol.

### Fflandrys
* Antwerp, prifddinas Antwerp
* Dwyrain Fflandrys, prifddinas Gent
* Brabant Fflandrysaidd, prifddinas Leuven
* Limburg, prifddinas Hasselt
* Gorllewin Fflandrys, prifddinas Brugge

### Walonia
*Brabant Walonaidd, prifddinas Wavre 
*Hainaut, prifddinas Mons
*Liège (talaith), prifddinas Liège 
*Luxembourg, prifddinas Arlon 
*Namur, prifddinas Namur

Categori:Gwlad Belg
San Carlos de Bariloche

Dinas yn nhalaith Río Negro, yr Ariannin, yw **San Carlos de Bariloche**, sy'n cael ei adnabod fel **Bariloche** fel arfer. Fe'i lleolir wrth droed mynyddoedd yr Andes, ac fe'i hamgylchynnir gan lynoedd (Nahuel Huapi, Gutiérrez Lake, Moreno Lake a Mascardi Lake) a mynyddoedd (Tronador, Cerro Catedral, Cerro López). Mae'n enwog am sgïo a thwristiaeth, chwaraeon dŵr, mynydda a dringo. Mae Cerro Catedral yn un o'r canolfannau sgïo pwysicaf yn Ne America.

## Hanes
Daw'r enw *Bariloche* o'r gair Mapudungun *Vuriloche* sy'n golygu "pobl o du ôl y mynydd" (furi = tu ôl, che = pobl). Defnyddiwyd y llwybr Vuriloche gan y Poyas i groesi'r Andes ac fe'i gadwyd yn gyfrinach wrth yr offeiriaid Ewropeaidd am gyfnod hir.

## Twristiaeth
Twristiaeth cenedlaethol a rhyngwladol yw prif weithgarwch economaidd Bariloche, a hynny trwy gydol y flwyddyn. Ceir y prif ganolfan sgïo yn Cerro Catedral. Yn ystod yr Haf, gwelir torheulwyr ar draethau fel Playa Bonita a Villa Tacul ac ambell unigolyn yn nofio yn y llynoedd (sydd â dŵr oer trywy gydol y flwyddyn oherwydd yr eira toddedig.) Mae'r diwydiant pysgota hefyd yn atyniad poblogaidd. Bariloche yw'r ddinas fwyaf yn Ardal y Llynoedd Mawrion, ac fe'i ddefnyddir gan nifer o dwristiaid fel man cychwyn ar gyfer tieithiau i nifer o lefydd eraill. Mae dringo yn y mynyddoedd hefyd yn weithgaredd poblogaidd. Mae'r ddinas yn enwog am ei siocledi hefyd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Bariloche 
* Tywydd ar gyfer Bariloche gan Yahoo! .

## Oriel

Catedral de San Carlos de Bariloche.JPG|Eglwys Gadeiriol Dinas San Carlos de Bariloche
Club Andino Bariloche Stevage.jpg|Club Andino Bariloche
Bariloche- Argentina.jpg|Gwesty Llao Llao
Basecat.JPG|Cyrchfan sgïo Cerro Catedral
Base del Cerro Catedral en Bariloche. (Patagonia Argentina) 20.JPG|Cerro Catedral
Centro Cívico y Puerto San Carlos en Bariloche.jpg|Canolfan ddinesig

Categori:Aneddiadau Talaith Río Negro
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Castell y Grysmwnt

Castell Normanaidd ydy **Castell y Grysmwnt** (Saesneg: *Grosmont Castle*) a saif ger pentref y Grysmwnt  yng ngogledd eithaf y sir, 10 milltir i'r gogledd o Drefynwy, o fewn tafliad carreg â'r ffin rhwng Sir Fynwy a Swydd Henffordd yn Lloegr.

Un o Dri Chastell Gwent (ynghyd â’r Castell Gwyn a Chastell Ynysgynwraidd) a sylfaenwyd gan y Normaniaid tua dechrau’r 12g yw'r castell hwn. Yn 1201 fe'i roddwyd yn rhodd i'r marchog Normanaidd Hubert de Burgh (y sonir amdano yn y ddrama-glasur Siwan) gan ei gryfhau gryn dipyn rhwng 1224 a 1226.

bawd|dim|360px|Castell y Grysmwnt yn 1838; John Skinner Prout, 1806–1876

## Gweler hefyd
* Brwydr y Grysmwnt
* Castell Ynysgynwraidd
* Y Castell Gwyn

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Grysmwnt
Grysmwnt
Categori:Y Grysmwnt
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Rhanbarth Brwsel-Prifddinas

Rhanbarth o Wlad Belg yw **Rhanbarth Brwsel-Prifddinas** (Ffrangeg: *Région de Bruxelles-Capitale*, Iseldireg: *Brussels Hoofdstedelijk Gewest*). Mae'n llawer llai na'r ddau ranbarth arall, Fflandrys a Walonia, gydag arwynebedd o 161&nbsp;km², sef yr ardal o amgylch dinas Brwsel. Roedd y boblogaeth yn 1,104,346 yn 2010.

bawd|canol|240px|Lleoliad Rhanbarth Brwsel-Prifddinas

Mae Rhanbarth Brwsel-Prifddinas yn cael ei hamgylchynu gan dalaith Brabant Fflandrysaidd, un o daleithiau Fflandrys. Mae'r rhanbarth yn swyddogol ddwyieithog, Ffrangeg ac Iseldireg. Amcangyfrir fod 60 - 65% o'r boblogaeth yn siarad Ffrangeg fel iaith gyntaf a  10 - 15% yn siarad Iseldireg fel iaith gyntaf; gyda'r gweddill yn dramorwyr sydd fel rheol yn medru Ffrangeg.

## Dolen allanol
www.brussels.irisnet.be


Categori:Gwlad Belg
Cyflafan Makombo

Dros y dyddiau 14–17 Rhagfyr 2009 cafodd 321 o sifiliaid eu lladd gan Fyddin Gwrthsafiad yr Arglwydd (LRA) yn ardal Makombo, Haute Uele, gogledd-ddwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, yng **nghyflafan Makombo**. Yn ogystal cafodd 250 o bobl, gan gynnwys tua 80 o blant, eu herwgipio gan yr LRA. Ni ddaeth y gyflafan i'r amlwg tan i'r Cenhedloedd Unedig a Human Rights Watch ei datgelu ym Mawrth 2010.

## Ffynonellau
* 
* 

## Dolenni allanol
*  Adroddiad "*Trail of Death*", rhan V: *Massacre in the Makombo Area*, gan Human Rights Watch

Makombo
Categori:2009 yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo
Dwyrain Fflandrys

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw talaith **Dwyrain Fflandrys** (Iseldireg: *Oost-Vlaanderen*). Saif yn rhanbarth Fflandrys yng ngogledd y wlad, ac mae'n ffinio ar yr Iseldiroedd yn y gogledd. Y brifddinas yw Ghent, sydd ar Afon Schelde.

bawd|canol|240px|Lleoliad talaith Dwyrain Fflandrys yng Ngwlad Belg

Mae gan y dalaith arwynebedd o 2,991&nbsp;km² a phoblogaeth o 1,389,199. Fel yn holl daleithiau Fflandrys, Iseldireg yw'r unig iaith swyddogol.


Categori:Fflandrys
Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Gorllewin Fflandrys

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw talaith **Gorllewin Fflandrys** (Iseldireg: *West-Vlaanderen*). Hi yw'r dalaith fwyaf gorllewinol yn rhanbarth Fflandrys yng ngogledd y wlad, a'r unig dalaith yng Ngwlad Belg sydd ar yr arfordir. Mae'n ffinio â Ffrainc yn y gorllewin, ac â'r Iseldiroedd yn y dwyrain. Y brifddinas yw Brugge, ac ymhlith y dinasoedd eraill mae Kortrijk, Oostende, a Roeselare; mae Oostende a Zeebrugge yn borthladdoedd pwysig.

bawd|canol|240px|Lleoliad talaith Gorllewin Fflandrys yng Ngwlad Belg

Mae gan y dalaith arwynebedd o 3,144&nbsp;km², y fwyaf o daleithiau Fflandrys, a phoblogaeth o 1,130,040. Fel pob taleith Fflandrys, Iseldireg yw'r unig iaith swyddogol; siaredir y dafodiaith Fflemeg Orllewinol yn bur gyffredin.


Categori:Fflandrys
Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Zeitschrift für celtische Philologie

Cyfnodolyn astudiaethau Celtaidd yw'r ***Zeitschrift für celtische Philologie*** (Almaeneg, yn golygu *Cylchgrawn ieitheg Geltaidd*), yr hynaf o'i fath yn y byd. Almaeneg a Saesneg yw prif gyfryngau'r erthyglau; yn achlysurol ceir erthyglau mewn Ffrangeg, Sbaeneg ac Eidaleg yn ogystal.

Sefydlwyd y *Zeitschrift für celtische Philologie* yn yr Almaen gan Kuno Meyer a Ludwig Christian Stern yn 1896. Am gyfnod fe'i ystyrid y pwysicaf o'r cyfnodolion astudiaethau Celtaidd ac mae ganddo le blaenllaw o hyd, yn enwedig ym maes ieitheg Geltaidd. O'r cychwyn mae pwyslais y cylchgrawn ar yr Hen Wyddeleg a'i llenyddiaeth a Chelteg y Cyfandir, ond ceir erthyglau ar yr iaith Gymraeg a'i llenyddiaeth a phynciau eraill hefyd. Mae nifer o ysgolheigion enwog wedi cyfrannu dros y blynyddoedd yn cynnwys rhai Cymry: cyhoeddwyd erthygl arloesol ar y gynghanedd gan John Morris-Jones ynddo yn 1913.

Rhedodd y gyfres gyntaf o 1896 hyd 1943. Dechreuodd yr ail gyfres yn 1954. Fe'i cyhoeddir erbyn heddiw gan Brifysgol Bonn.

## Golygyddion
Mae'r rhestr o ysgolheigion a fu'n olygwyr y cylchgrawn yn cynnwys:
*Ludwig Christian Stern (hyd 1911)
*Kuno Meyer (hyd 1913)
*Julius Pokorny
*Rudolf Thurneysen
*Heinrich Wagner

Y golygyddion presennol (2010) yw
*Y Dr Stefan Zimmer (Bonn)
*Y Dr Jürgen Uhlich (Coleg y Drindod, Dulyn)
*Y Dr Gisbert Hemprich (Bonn)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   *Zeitschrift für celtische Philologie* , gwefan swyddogol.

Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Cyfnodolion academaidd yr Almaen
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Sefydliadau 1896
Rhosymedre

Pentref bychan yng nghymuned Cefn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Rhosymedre**. Fe'i lleolir ger pentref Rhiwabon.

Gwasanaethodd y bardd Cymraeg Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai) fel ficer Rhosymedre o 1863 hyd 1866.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Cefn, Wrecsam
Ludwig Christian Stern

Ysgolhaig Almaenig oedd **Ludwig Christian Stern** (1846 – 1911). Eifftolegydd ac ysgolhaig Celtaidd ydoedd.

Sefydlwyd y *Zeitschrift für celtische Philologie* yn yr Almaen gan Stern a'i gymrawd Kuno Meyer yn 1896. Parhaodd yn y swydd hyd ei farwolaeth yn 1911 ac fe'i olynwyd gan Meyer.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Eifftolegwyr
Categori:Ieithyddion o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o'r Almaen
Cronfa Dolwen

Cronfa ddŵr yn Sir Conwy yw **Cronfa Dolwen** a leolir yn y bryniau isel hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llanefydd.

Mae'n llyn artiffisial a greuwyd trwy godi argae ar nant sy'n llifo o'r cwm bychan i gyfeiriad y gogledd i ymuno yn afon Elwy tua thair milltir i'r dwyrain o bentref Llanfair Talhaearn. Mae'r ffrwd yn llifo trwy gronfa arall o faint llai, sef Cronfa Plas-uchaf, hanner milltir i'r gogledd.

Dolwen
Categori:Llanefydd
Dolwen
Ffrwydradau Metro Moscfa, 2010

bawd|250px|Lleoliadau'r ffrwydradau ar fap o Fetro Moscfa
Ymosodiadau terfysgol gan ddwy hunan-fomiwr fenywol ar system fetro Moscfa yn ystod awr frys bore 29 Mawrth 2010 oedd **ffrwydradau Metro Moscfa, 2010**. Digwyddodd y ffrwydrad cyntaf yng nghorsaf Lubyanka a'r ail yng nghorsaf Park Kultury 42 munud yn hwyrach. Bu farw 39 o bobl. Mae'n debyg taw ymwahanwyr Tsietsniaidd a gyflawnodd yr ymosodiadau.

Categori:2010
Categori:Hanes Moscfa
Categori:Terfysgaeth yn Rwsia
Categori:Tsietsnia
Jena

250px|bawd|Sgwar farchnad Jena.
Dinas hanesyddol yn yr Almaen yw **Jena**. Mae'n gorwedd ar lan afon Saale yn nhalaith ffederal Thüringen. Gyda phoblogaeth o 103,000 dyma dinas ail fwyaf Thüringen, ar ôl y brifddinas, Erfurt.

Mae'n adnabyddus ym myd ysgolheictod fel cartref Prifysgol Jena (Almaeneg: *Friedrich-Schiller-Universität Jena*), a sefydlwyd yn 1558. Mae ei chyn-fyfyrwyr yn cynnwys Gottfried Leibniz a Karl Marx.

## Oriel luniau 

Jena-St Michael-02-Turm-2023-gje.jpg
Jena-St Michael-14-zur Empore-2023-gje.jpg
Jena-St Michael-28-Kreuzigung-2023-gje.jpg
Jena-02-Johannisstr-2023-gje.jpg
Jena-20-Johannistor-2023-gje.jpg
Jena-26-Wagnergasse-JenTower-2023-gje.jpg
Jena-34-Marktplatz-2023-gje.jpg
Jena-48-Marktplatz-2023-gje.jpg
Jena-66-JenTower-2023-gje.jpg
Jena-72-Baeckerei Hunger-2023-gje.jpg

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Jena

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Thüringen
John Strachan

Ysgolhaig o'r Alban oedd **John Strachan** (1862–1907). Fel ieithydd ymddiddorai yn yr ieithoedd Celtaidd, Sansgrit a Hen Roeg.

Ganed Strachan yn nhref fechan Keith yn Ucheldiroedd yr Alban. Astudiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt a Jena. Daeth yn athro yng Ngholeg Owens ac ym Mhrifysgol Manceinion.

Sefydlodd y cofnodolyn *Ériu* ar y cyd â'r athro Kuno Meyer. Ym maes astudiaethau Cymraeg Canol, roedd ei *An Introduction to Early Welsh* yn gyfrol arloesol am y cyfnod; fe'i cyhoeddwyd yn 1909, dwy flynedd ar ôl ei farwolaeth.

## Cyhoeddiadau
* (golygwyd gyda Whitley Stokes) *Thesaurus Palaeohibernicus*. Detholiad o destunau Hen Wyddeleg
**Old Irish Paradigms and Selections from the Old Irish Glosses* (1904–05). Cafwyd argraffiad newydd wedi'i olygu gan Osborn Bergin.
**An Introduction to Early Welsh* (Gwasg Prifysgol Manceinion, 1909). Astudiaeth arloesol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Papurau Strachan , Prifysgol Manceinion.

Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Ieithyddion o'r Alban
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o'r Alban
Limburg (Gwlad Belg)

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw talaith **Limburg** (Iseldireg: *Limburg*). Hi yw'r fwyaf dwyreiniol o daleithiau Fflandrys, ac mae'n ffinio ar daleithiau Noord-Brabant a Limburg yn yr Iseldiroedd. Y brifddinas yw Hasselt.

bawd|canol|240px|Lleoliad talaith Limburg yng Ngwlad Belg

Mae gan y dalaith arwynebedd o 2,422&nbsp;km², a phoblogaeth o 805,786. Fel yn holl daleithiau Fflandrys, Iseldireg yw'r unig iaith swyddogol.


Categori:Fflandrys
Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Hainaut

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw **Hainaut** (Iseldireg: *Henegouwen*). Hi yw'r fwyaf gorllewinol o daleithiau Walonia, ac mae'n ffinio ar Ffrainc yn y gorllewin. Mae ganddi arwynebedd o 3,786&nbsp;km² a phoblogaeth o 1,294,844  yn 2007. Y brifddinas yw Mons.

bawd|canol|260px|Lleoliad talaith Hainaut yng Ngwlad Belg

Fel yn y rhan fwyaf o ranbarth Walonia, Ffrangeg yw'r unig iaith swyddogol.


Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Categori:Walonia
Liège (talaith)

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw **Liège** (Iseldireg: *Luik*, Almaeneg: *Lüttich*). Saif yn nwyrain rhanbarth Walonia, ac mae'n ffinio ar yr Almaen, yr Iseldiroedd a Luxembourg. Mae ganddi arwynebedd o 3,862&nbsp;km² a phoblogaeth o 1,053,722 yn 2008. Y brifddinas yw dinas Liège.

bawd|canol|260px|Lleoliad talaith Liège yng Ngwlad Belg

Fel yn y rhan fwyaf o ranbarth Walonia, Ffrangeg yw'r unig iaith swyddogol yn y rhan fwyaf i'r dalaith, ond yn y dwyrain ger y ffin â'r Almaen ceir rhai ardaloedd lle mae mwyafrif y boblogaeth yn siaradwyr Almaeneg fel iaith gyntaf, ac sydd a hawliau ieithyddol arbennig.


Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Categori:Walonia
Thebes, Yr Aifft

Mae **Thebes** neu **Thebai** yn Safle Treftadaeth y Byd yn yr Aifft. Thebai (Θῆβαι) *Thēbai*, (Arabeg: طيبة) yw'r enw Groeg am y ddinas hon, un o'r rhai pwysicaf yn yr Hen Aifft, a saif ar ochr ddwyreiniol Afon Nîl. Sefydlwyd hi tua 3200 CC.  Daeth yn brifddinas yr Hen Aifft yn y 11ed frenhinlin ac wedyn yn y 18fed frenhinlin pan adeiladwyd llynges a phorthladd gerllaw gan y Frenhines Hatshepsut yn Elim.  Roedd Thebai yn enwog drwy'r Henfyd a chyfeiria Homer ati yn yr *Iliad* (Llyfr IX).

Saif Luxor ar yr un safle heddiw.

O'r enw Copteg *Ta-Opet* ("teml") daeth yr enw *Thebai* i'r Roeg ond *niwt-imn* ("Dinas Amun") oedd hi yn yr Eiffteg a dyma'r enw Beiblaidd yn Hebraeg, sef נא אמון *nōˀ ˀāmôn* (Nahum 3:8), neu  נא ("No") (Eseciel 30:14).  Troswyd hyn yn llythrennol i'r Roeg fel Διόσπολις *Diospolis* ("Dinas Zews") neu weithiau Διόσπολις μεγάλη *Diospolis megale* ("Dinas Fawr Zews") rhag drysu rhwng y gwahanol Diospolisau eraill.  Y fersiwn Lladin a arferid gan y Rhufeiniaid oedd *Diospolis Magna*.

Erbyn heddiw mae dwy dref ar safle Thebai sef Luxor (Arabeg: الأقصر, *Al-Uqṣur*, "Y Palasau") ac al-Karnak (الكرنك).

## Ffynonellau
* Henri Gauthier, *Dictionnaire des noms géographiques contenus dans les textes hieroglyphiques* (Cairo, 1925–31; R/Osnabrück: Otto Zeller Verlag, 1975), cyf.3, tt.75–6.

* Donald Bruce Redford, "Thebes", yn *The Anchor Bible Dictionary*, gol. David Noel Freedman (Efrog Newydd: Doubleday, 1992), cyf.6, tt.442–3

*Nigel C. Strudwick a Helen Strudwick, *Thebes in Egypt: A Guide to the Tombs and Temples of Ancient Luxor* (Llundain: British Museum Press, 1999)

*Daniel C. Polz, "Thebes". Yn *The Oxford Encyclopedia of ancient Egypt*, gol. Donald Bruce Redford (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001), cyf.3, tt. 384–8

## Dolenni allanol
*  Theban Mapping Project
*  Ramesseum/Ancient Thebes Digital Media Archive 
*  ICOMOS Heritage at Risk 2001/2002

Egypt.LuxorTemple.02.jpg|Cerflun Pharaonaidd yn Nheml Luxor
Egypt.LuxorTemple.06.jpg|Teml Luxor
Luxor Temple at night, Luxor, Egypt.jpg|bawd|Teml Luxor
Luxor Temple at night, Sanctuary, Luxor, Egypt.jpg

Categori:Dinasoedd yr Aifft
Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Aifft
Categori:Yr Hen Aifft
Luxembourg (talaith)

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw **Luxembourg** (Iseldireg: *Luxemburg*). Saif yn ne-ddwyrain rhanbarth Walonia, ac mae'n ffinio ar wlad Luxembourg yn y dwyrain ac ar Ffrainc yn y de. Gydag arwynebedd o 4,440&nbsp;km², hi yw'r fwyaf o daleithiau Gwlad Belg, ond mae'n un o'r lleiaf o ran poblogaeth, gyda phoblogaeth o 264,000 yn 2008. Y brifddinas yw Arlon.

bawd|canol|260px|Lleoliad talaith Luxembourg yng Ngwlad Belg

Fel yn y rhan fwyaf o ranbarth Walonia, Ffrangeg yw'r unig iaith swyddogol yn y rhan fwyaf o'r dalaith, ond yn yr ardal o gwmpas Arlon ceir siaradwyr Luxembourgeg.


Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Categori:Walonia
Arlon

bawd|240px|Eglwys Sant Donat, Arlon

Dinas yng Ngwlad Belg a phrifddinas talaith Luxembourg yw **Arlon** (Lwcsembwrgeg ac Almaeneg: *Arel*, Iseldireg: *Aarlen*). Saif 185&nbsp;km i'r de-ddwyrain o ddinas Brwsel. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 26,367.

Gyda Tournai a Tongres, Arlon yw tref hynaf Gwlad Belg. Fe'i sefydlwyd gan y Celtiaid, a gelwid hi yn *Orolaunum Vicus* gan y Rhufeiniaid. Yn y Canol Oesoedd, hi oedd canolfan llinach Dugiaid Arlon.

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Luxembourg (talaith)
Categori:Walonia
Waterdeep

Dinas fawr ym myd ffantasi Y Teyrnasoedd Angof yw **Waterdeep** neu "Dyfrdwfn" . Mae'n rhan o'r gêm chware-rôl boblogaidd *Dungeons & Dragons*. Fe'i lleolir ar Arfordir y Cleddyfau, yng Ngorllewin yr îs-gyfandir Faerûn. Mae Dyfrdwfn yn sefyll ar ddaeardy enfawr sy'n cael ei enwi Undermountain, neu "Danfynydd". Caiff y ddinas ei hadnabod hefyd fel **City of Splendors** a Waterdeep yw un o'r dinasoedd fwyaf a phrysuraf. Bodau dynol yw'r mwyafrif o'i phoblogaeth, er bod hiliau eraill yn byw yno hefyd.

Categori:Dungeons & Dragons
Namur (talaith)

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw **Namur ** (Iseldireg: *Namen*). Saif yn Walonia ac roedd ganddi boblogaeth o 465,380 yn 2008. Y brifddinas yw dinas Namur.

bawd|canol|260px|Lleoliad talaith Namur yng Ngwlad Belg

Ceir 38 cymuned yn y dalaith:

|}

Fel yn y rhan fwyaf o ranbarth Walonia, Ffrangeg yw'r unig iaith swyddogol.


Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Categori:Walonia
Franz Bopp

Ieithegwr Almaenig oedd **Franz Bopp** (14 Medi 1791 - 23 Hydref 1867), a ystyrir yn un o sefydlwyr ieitheg gymharol.

## Gyrfa
Ganed Bopp ym Mainz yn 1791. Astudiodd ym Mharis am bedair blynedd dan nawdd llywodraeth Bafaria. Yn 1816 cyhoeddodd ei astudiaeth gyntaf o ramadeg yr Indo-Ewropeg, yr *Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache*, sy'n cymharu gramadeg y ferf yn y Sansgrit gyda berfau'r ieithoedd Groeg, Lladin, Perseg ac Almaeneg ac yn dangos fod ganddynt gwreiddiau cyffredin.

Yn 1821 fe'i apwyntwyd i'r gadair yn y Sansgrit a gramadeg cymharol ym mhrifysgol Berlin. Dyma'r cyfnod a welodd gyhoeddi ei ramadeg cymharol o'r ieithoedd Sansgrit, Zend, Groeg, Lladin, Lithwaneg, Hen Slafoneg, Gotheg ac Almaeneg.

Bu farw ym Merlin yn 1867.

## Llyfryddiaeth ddethol
Prif waith:
* *Über das Konjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache* (Frankfurt am Main 1816)
* *Vergleichende Grammatik des Sanskrit, Zend, Griechischen, Lateinischen, Litauischen, Gotischen und Deutschen* (6 cyfrol, Berlin 1833–52)

Traethodau ac astudiaethau eraill:
* *Vocalismus, oder sprachvergleichende Kritiken* (Berlin 1836)
* *Über die keltischen Sprachen* (Berlin 1839)
* *Über die Verwandtschaft der malaiisch-polynesischen Sprachen mit dem Indogermanischen* (Berlin 1841)
* *Über die kaukasischen Glieder des indo-europäischen Sprachstammes* (Berlin 1847)
* *Über die Sprache der alten Preußen* (Berlin 1853)
* *Vergleichendes Accentuationssystem* (Berlin 1854)
* *Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen* (Berlin 1855)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1791
Categori:Marwolaethau 1867
Categori:Gramadegwyr
Categori:Ieithyddion o'r Almaen
Diod feddwol

dde|bawd|Rhai diodydd alcoholig traddodiadol

Diod sy'n cynnwys ethanol (a adwaenir yn fwy cyffredin fel **alcohol**) yw **diod feddwol**. Weithiau caiff diod feddwol ei galw'n **ddiod alcoholaidd** neu'n **ddiod gadarn**. Rhennir diodydd meddwol i mewn i dri prif gategori: cwrw, gwinoedd a gwirodydd.

Yfir diodydd meddwol yn y mwyafrif o wledydd y byd. Mae gan bob cenedl ddeddfau sy'n rheoli'r modd y cânt eu cynhyrchu, gwerthu a'u hyfed. Mae'r cyfreithiau hyn yn nodi'r oed y gall person yfed neu brynu'r diodydd hyn yn gyfreithlon. Amrywia'r oed hyn rhwng 16 a 25 mlwydd oed, yn dibynnu ar y genedl ac ar y math o ddiod. Gyda'r mwyafrif o wledydd, yr oed cyfreithiol i brynu ac yfed alcohol yw 18 mlwydd oed.

Gwelir alcohol yn cael ei gynhyrchu a'i yfed yn y mwyafrif o ddiwylliannau'r byd, o bobloedd hela a chasglu i genhedloedd-wladwriaeth. Yn aml, mae diodydd meddwol yn chwarae rhan bwysig mewn digwyddiadau cymdeithasol y diwylliannau hyn. Mewn nifer o ddiwylliannau, mae yfed yn chwarae rôl allweddol mewn rhyngweithio cymdeithasol - oherwydd effeithiau niwrolegol alcohol yn bennaf.

## Hanes 
Cynhyrchwyd diodydd alcoholaidd yn yr Henfyd am resymau ymarferol ac nid, i gychwyn, er mwyn meddwi arnynt. Mae alcohol yn atal bacteria rhag tyfu mewn diod, ac felly yn eu cadw rhag mynd yn ddrwg. Cafodd y diodydd meddwol hynaf eu heplesu, ac mae'n debyg mae'r Babiloniaid hynafol oedd y bobl gyntaf i wneud hynny. Darganfu llechi Babilonaidd sydd yn disgrifio'r broses o fragu cwrw o haidd. Yr hen Eifftiaid oedd y cyntaf i wneud gwin, wedi iddynt ganfod bod eplesu sudd y grawnwin yn ei gadw rhag difetha. Mewn rhai llefydd, roedd yfed diodydd eplesedig yn fwy diogel na llyncu dŵr y ffynhonnau amhur.

Yn sgil cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, cedwid cyfrinachau eplesu gan y mynachlogydd er mwyn cynhyrchu gwin ar gyfer y cymun. Ymledodd bragdai a gwinllannoedd ar draws Ewrop yn yr Oesoedd Canol, ac erbyn oes y Dadeni roedd urddau crefft yn rheoli'r fasnach gwrw a'r fasnach win.

## Cyfeiriadau 

Categori:Alcohol
Categori:Cyffuriau
Meddwol
Javier Mascherano

Pêl-droediwr o'r Ariannin ydy **Javier Alejandro Mascherano** (ganed 8 Mehefin 1984). Mae o'n chwarae presennol i FC Barcelona. Mae`n cyn chwaraewr i West Ham yn ystod y "Great Escape" yn 2006

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Pêl-droedwyr o'r Ariannin
Mons

bawd|240px|Neuadd y Ddinas

Dinas yn Walonia, Gwlad Belg a phrifddinas talaith Hainaut yw **Mons** (Iseldireg: *Bergen*), Mae ganddi boblogaeth o tua 92,000.

Saif Mons i'r dwyrain o ardal ddiwydiannol y Borinage, a tua 50&nbsp;km o'r de o ddinas Brwsel. Yma y lleolir SHAPE, pencadlys milwrol NATO. Dyddia'r ddinas o tua'r 2g CC, a gelwid hi yn *Castri locus* yn y cyfnod Rhufeinig. Tyfodd yn y Canol Oesoedd, wedi i Sant Waltrudis adeiladu mynachlog yma tua 650.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ymladdwyd Brwydr Mons yn yr ardal yma ym mis Awst 1914.

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Walonia
Wavre

Dinas yn Walonia, Gwlad Belg a phrifddinas talaith Brabant Walonaidd yw **Wavre** (Iseldireg: *Waver*), Mae ganddi boblogaeth o tua 32,000.

## Hanes
Dyddia Eglwys Ioan Fedyddiwr o tua 1475; ceir 49 o glociau ar ei thŵr.

Ymladdwyd Brwydr Wavre ar 18-19 Mehefin, 1815.

Yma hefyd mae tŷ unigryw a adeiladwyd yn y 1950au; gall droi trwy 360° fel bod yr haul bob amser yn twynnu i mewn iddo. Gerllaw, mae parc atyniadau Walibi Belgium.

## Enwogion
*Maurice Carême (1899–1978), bardd
*Sœur Sourire ("Y Lleian sy'n canu") (1933–1985), cantores

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Brabant Walonaidd
Categori:Walonia
Hasselt

bawd|240px|Neuadd y Ddinas, Hasselt

Dinas yn Fflandrys, Gwlad Belg a phrifddinas talaith Limburg yw **Hasselt**. Mae'r boblogaeth tua 73,000.

Saif Hasselt ar yr Albertkanaal ac afon Demer. Mae cymuned Hasselt hefyd yn cynnwys maesdrefi Kermt, Kuringen, Sint-Lambrechts-Herk, Spalbeek, Stevoort, Stokrooie a Wimmertingen.

## Atyniadau Hasselt 
* Eglwys Gadeiriol Sant Quintinus.
* Yr Ardd Siapaneaidd, yr ardd Siapaneaidd fwyaf yn Ewrop.

Ceir hefyd nifer o amgueddfeydd.

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Fflandrys
Categori:Limburg (Gwlad Belg)
Nefoedd

[bawd|dde|270 px|[Dante Alighieri|Dante a Beatrice yn syllu ar rannau uchaf y Nefoedd; llun gan Gustave Doré ar gyfer y  *Divina Commedia*.]]

Enw a ddefnyddir mewn nifer o grefyddau am fan lle mae eneidiau'r meirwon yn mwynhau bywyd ar ôl marwolaeth yw **Nefoedd** neu **Nef**. Fel rheol mae'n fan lle mae enedidiau'r sawl sydd wedi byw bywyd da yn cael eu gwobrwyo, mewn gwrthgyferbyniad ag Uffern lle4 mae eneidiau drygionus yn cael eu cosbi. Gall "nefoedd" heb briflythyren fod yn air arall am yr wybren. Enw arall a ddefnyddir am y Nefoedd yn aml yw Paradwys, er fod ystyr wreiddiol y gair hwnnw yn wahanol.

## Y crefyddau Abrahamig
### Iddewiaeth
### Cristnogaeth
Syniad a gysylltir yn arbennig a'r Eglwys Gatholig yw fod rhai eneidiau yn mynd yn syth i'r Nefoedd tra mae eraill yn gorfod mwynd trwy'r broses o buredigaeth yn y Purdan yn gyntaf. Cred rhai enwadau Cristnogol eraill yn y posibilrwydd o ryw fath o broses o buro eneidiau ar ôl marwolaeth.

### Islam
Disgrifir y Nefoedd yn Islam (Ar.:جنة, al-janna, djanna (yr ardd)) fel gardd. Yn y swra "Y Credinwyr", dywedir fod saith lefel i'r Nefoedd, ac mewn rhannau eraill o'r Coran sonir am afonydd o wîn, llaeth, mêl a dŵr.

Categori:Crefydd
Bwrdd Cymdeithas Bêl-droed Rhyngwladol

Y **Bwrdd Cymdeithas Bêl-droed Rhyngwladol** (Saesneg: *International Football Association Board (IFAB)*) ydi'r corff sydd yn gyfrifol am bennu a chadw rheolau pêl-droed. Fe'i ffurfiwyd ym 1886 er mwyn cysoni'r rheolau ar gyfer cystadlaethau rhyngwladol. Ers ffurfio FIFA ym 1904 mae'r corff llywodraethol wedi cydnabod yr IFAB fel yr unig awdurdod ar reolau'r gamp. O dan arweiniad Cymdeithas Bêl-droed Lloegr (FA), daeth dau gynrychiolydd o'r pedair cymdeithas - Cymdeithas Bêl-droed Lloegr, Cymdeithas Bêl-droed Yr Alban, Cymdeithas Bêl-droed Cymru a Chymdeithas Bêl-droed Iwerddon at ei gilydd ar 2 Mehefin 1886 yn swyddfeydd yr FA yn Holborn Viaduct, Llundain er mwyn cysoni'r rheolau a ffurfio'r IFAB.

Ffurfiwyd Fédération Internationale de Football Association (FIFA) ym 1904 gyda'r corff llywodraethol yn cydnabod mai'r IFAB ydi'r unig awdurdod ar reolau'r gamp. Dyma'r system sydd yn bodoli hyd heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:FIFA
Categori:Pêl-droed
Categori:Sefydliadau 1886
Categori:Sefydliadau chwaraeon
Afon Weser

Afon yn yr Almaen yw **afon Weser**. Dechreua'r afon yn  Hann. Münden, lle mae   afon Werra ac afon Fulda yn ymuno. Mae'n llifo tua'r gogledd, trwy daleithiau Hessen, Nordrhein-Westfalen, Niedersachsen a Bremen i gyrraedd Môr y Gogledd. Mae'n 440&nbsp;km o hyd.

Ymhlith y dinasoedd a threfi ar afon Weser mae:

bawd|dim|240px|Dalgylch Afon Weser

Weser
Weser
Weser
Weser
Weser
Chares o Lindos

Cerflunydd Groegaidd a anwyd ar ynys Rhodos oedd **Chares o Lindos** (ganed 280 CC). Bu'n un o fyfyrwyr Lysippos. Adeiladodd Chares Colosws Rhodos yn 282 CC, a oedd yn gerflun efydd enfawr i dduw yr haul a duw nawdd Rhodos, Helios. Adeiladwyd y cerflun i gofio am fuddugoliaeth Rhodos dros y Macedoniaid a ymosododd arnynt yn 305 CC, o dan arweiniad Demetrius I, mab Antigonus, cadfridog i Alecsander Fawr.

Priodolir pen anferthol a ddaethpwyd i Rufain ac a gysegrwyd gan P. Lentulus Spinther i Chares ar Fryn y Capitol, yn 57 CC (Plinius yr Hynaf, *Naturalis Historia* XXXIV.18).

Roedd Colosws Rhodos yn un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd, ac fe'i ystyriwyd yn un o weithiau gorau Chares tan iddo gael ei ddinistrio gan ddaeargryn yn 226 CC.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerflunwyr
Categori:Groegiaid
Efydd

[bawd|300px|Cerflun efydd o *[Nataraja* yn yr Amgueddfa Gelf Fetropolitan, Dinas Efrog Newydd]]
Aloi wedi ei wneud o gopr, gyda thun fel y prif ychwanegiad arall yw **efydd**. Weithiau gall gynnwys elfennau cemegol eraill fel ffosfforws, manganîs, alwminiwm, neu silicon. Mae'n galed ac yn fregus, ac roedd yn hynod arwyddocaol yng nghyfnod y cynfyd, gan arwain at yr enw 'Oes yr Efydd' i ddisgrifio'r cyfnod archaeolegol sy'n dilyn Oes Newydd y Cerrig ac yn rhagflaenu Oes yr Haearn.

Mae'r gair Cymraeg *efydd* yn gytras â'r gair Hen Wyddeleg *umae* ac mae'r ddau yn deillio o'r gair Celteg tybiedig **omijom* ‘metel coch’ o'r gwreiddyn **h₂eh₃-mo-* ‘amrwd, coch (am groen)’.

## Cyfeiriadau
Categori:Aloion
André Previn

Cyfansoddwr, pianydd ac arweinydd cerddorfeydd oedd **André George Previn** KBE (ganed **Andreas Ludwig Priwin**; 6 Ebrill 1929 – 28 Chwefror 2019). Cafodd ei eni ym Merlin, yr Almaen ond cafodd ei fagu yn yr Unol Daleithiau. Enillodd bedwar o Wobrau'r Academi am ei waith mewn ffilmiau a deg Gwobr Grammy am ei recordiadau.

Priododd Previn bum gwaith.
#Priododd y cantores Betty Bennett ym 1952; Claudia Previn Stasny ac Alicia Previn oedd ei merched. (ysgaru 1957)
#Priododd y cantores Dory Langan ym 1959. (ysgaru 1969)
#Priododd yr actores Mia Farrow ym 1970; Matthew, Sascha, a Fletcher oedd ei meibion. (ysgaru 1979)
#Priododd Heather Sneddon ym 1982. (ysgaru 2002)
#Priododd y fiolynydd Anne-Sophie Mutter yn 2002. (ysgaru 2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Arweinyddion o'r Almaen
Categori:Arweinyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion clasurol
Categori:Pianyddion o'r Almaen
Categori:Pianyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Almaen
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr Iddewig
Categori:Pobl o Ferlin
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Pont Rialto

Un o bedair pont droed sy'n croesi'r Gamlas Grand yn Fenis, yr Eidal, yw **Pont Rialto** (Eidaleg: *Ponte di Rialto*). Dyma'r bont hynaf sy'n croesi'r gamlas. Adeiladwyd pont ysgraffau yma yn 1173. Dilynodd sawl pont arall ar y safle cyn y bont garreg bresennol. Diluniwyd y bont hon gan Antonio da Ponte. Dechreuwyd yr adeiladu ym 1588 a chwblhawyd hi ym 1591. Mae'n debyg i'r bont bren a ddilynodd. Mae dau ramp yn arwain at bortico canolog. Ar y naill ochr a'r llall i'r portico, mae rhesi o siopau.

## Oriel

Vittore Carpaccio - The Miracle of the Relic of the Cross at the Ponte di Rialto - Gallerie dell'Accademia Venice.jpg|*Miracolo della Reliquia della Croce al Ponte di Rialto* gan Vittore Carpaccio (1465–1526). Mae'r darlun hwn o 1494 yn dangos pont bren ar safle'r bont garreg bresennol.
Rialto Gondoliers.jpg|Y bont bresennol o'r dŵr
Ponte di Rialto Aug 2020 2.jpg|Y bont bresennol o'r awyr
Riallto veduta aerea.jpg|Golygfa arall o'r awyr, sy'n dangos y ddwy res o siopau, y llwybr cerdded canolog, a'r llwybrau ar y naill ochr a'r llall.
Venice - The Rialto Bridge early in the morning -.jpg|Y llwybr cerdded canolog

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fenis
Rialto
Pont yr Ochneidiau

Mae **Pont yr Ochneidiau** (Eidaleg: *Ponte dei Sospiri*) yn un o amryw o bontydd yn Fenis. Adeiladwyd y bont caëdig hwn o galchfaen gwyn ac mae ganddo ffenestri gyda bariau carreg. Mae'r bont yn croesi'r Rio di Palazzo a chysyllta'r  hen garchardai i'r ystafelloedd arteithio ym Mhalas Doge. Cynlluniwyd y bont gan Antoni Contino (a oedd yn nai i Antonio da Ponte a gynlluniodd Pont Rialto), a chafodd ei adeiladu yn 1602.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fenis
Ochneidiau
Bremen (talaith)

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Bremen** (Almaeneg yn llawn **Freie Hansestadt Bremen**). Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad. Hi yw'r leiaf o daleithiau'r Almaen, gydag arwynebedd o 419&nbsp;km², gyda'r cyfan ohoni yn rhan o Ardal Ddinesig Bremen/Oldenburg.

Dinas Bremen yw prifddinas y dalaith, ac mae trefi eraill yn cynnwys Bremerhaven. Mae'r enw llawn yn cyfeirio at bwysigrwydd Bremen fel aelod o'r Cynghrair Hanseataidd.

Categori:Taleithiau'r Almaen
Brwydr Pont Llechryd

Brwydr yn 1087 (neu o bosibl yn 1088) rhwng Bleddyn ap Cynan a Rhys ap Tewdwr oedd **Brwydr Pont Llechryd** gyda Rhys yn fuddugol. Ei gynghreiriaid yn y frwydr oedd y Llychlynwyr a gwŷr Iwerddon. Hen enw pentref Llechryd, Ceredigion, oedd 'Llech-y-crau'.

## Cyfeiriadau
Categori:1087
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Pont Llechryd
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Deheubarth
Piemonteg

Iaith Romáwns a siaredir yn ardal Piemonte yn yr Eidal ydy **Piemonteg** (Piemonteg: *Piemontèis*).

## Geiriau 
* ciàu!: *shwmâi! / hwyl!*
* piemontèis : *Piemonteg*
* galèisa : *Cymraeg*

200px|bawd|Map ieithyddol Piemonteg


Categori:Ieithoedd yr Eidal
Categori:Ieithoedd Galo-Italig
Categori:Piemonte
Stereophonics

Band roc Cymreig a ffurfiwyd ym 1992 yng Nghwmaman, Cymru yw'r **Stereophonics**. Ar hyn o bryd, mae aelodau'r band yn cynnwys y prif leisydd a'r gitarydd Kelly Jones, chwaraewr y gitâr bâs a'r lleisydd cefndirol Richard Jones, y drymiwr Jamie Morrsion, gitarydd a lleisydd cefndirol Adam Zindani a'r aelod teithiol Tony Kirkham (allweddellau). Yn wreiddiol roedd y grŵp yn cynnwys y drymiwr Stuart Cable hefyd. Mae'r Stereophonics wedi rhyddhau wyth albwm stiwdio, gyda phump ohonynt yn cyrraedd brig Siart Albymau'r DU. Rhyddhawyd ei seithfed albwm, *Keep Calm and Carry On* ym mis Tachwedd 2009 ond ni gyrhaeddodd y Deg Uchaf. Rhyddhawyd albwm lwyddiannus o'u caneuon enwocaf ym mis Tachwedd 2008 – *Decade in the Sun* a gyrhaeddodd rif 2 ar siart y Deyrnas Unedig. Mae'r band yn rhan o sîn gerddorol Caerdydd.

## Aelodau'r band
;Aelodau presennol
[bawd|dde|[Kelly Jones yn perfformio set, yn ystod cyngerdd Cymorth Tsunami yng Nghaerdydd ym mis Ionawr 2005]]
*Kelly Jones – prif leisydd, gitâr, allweddellau (1992–presennol)
*Richard Jones – gitâr fâs, lleisydd cefndirol, piano, harmonica (1992–presennol)
*Adam Zindani – prif gitâr, lleisydd cefndirol (2007–presennol)
*Jamie Morrison - drymiau (2012-presennol)
;Aelodau blaenorol
*Stuart Cable – drymiau, offerynnau traw, lleisydd cefndirol (1992–2003)
*Javier Weyler – drymiau, offerynnau traw (2004–2012)
;Cerddorion ar daith
*Tony Kirkham – allweddellau (1992–presennol)
*Scott James – gitâr (2001–2004)
*Aileen McLaughlin – lleisydd cefndirol (2002–2003)
*Michale Johnson Pailing III – lleisydd cefndirol (2002–2003)
*Steve Gorman – drymiau, offerynnau traw (2003–2004) (aelod llawn amser o'r The Black Crowes)

## Disgograffiaeth 
**Word Gets Around* (1992-1997/98)
**Performance and Cocktails* (1998/99-1999/00)
**Just Enough Education to Perform* (2001/02/03)
**You Gotta Go There to Come Back* (2003/04)
**Language. Sex. Violence. Other?* (2005/06)
**Pull the Pin* (2007/08)
**Keep Calm and Carry On* (2009/10)
**Graffiti on the Train* (2013)
**Keep the Village Alive* (2015)
**Scream Above the Sounds* (2017)
**Kind* (2019)
**Oochya!* (2022)
*''Make 'em Laugh, Make 'em Cry, Make 'em Wait'' (2025)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 
* Bywgraffiad y Stereophonics o Word Gets Around
* Cyfweliad gyda'r Stereophonics – cylchgrawn Kool Chwefror 1998

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau roc
Brwydr Llandudoch

Brwydr a ymladdwyd yn 1091 oedd **Brwydr Llandudoch**, ger Llandudoch (Sir Benfro) lle lladdodd Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth Gruffudd ap Maredudd.

## Cyfeiriadau
Categori:1075
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Llandudoch
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Deheubarth
Antwerp (talaith)

Un o ddeg talaith Gwlad Belg yw talaith **Antwerp** (Iseldireg: *Antwerpen*). Hi yw'r fwyaf gogleddol o daleithiau Fflandrys, ac mae'n ffinio ar yr Iseldiroedd yn y gogledd.

bawd|canol|240px|Lleoliad talaith Antwerp yng Ngwlad Belg

Mae gan y dalaith arwynebedd o 2867&nbsp;km². Hi yw'r fwyaf poblog o daleithiau Gwlad Belg, gyda phoblogaeth o tua 1.7 miliwn. Y brifddinas yw Antwerp. Fel yn holl daleithiau Fflandrys, Iseldireg yw'r unig iaith swyddogol.


Categori:Fflandrys
Categori:Taleithiau Gwlad Belg
Brwydr Gelli Carnant

Brwydr ym Mhenfro oedd **Brwydr Gelli Carnant** (neu **Brwydr Celli Carnant**) a ymladdwyd yn 1096 yn erbyn y Normaniaid. Sonir am y frwydr ym Mrud y Tywysogion a dywedir i'r Cymry orchfygu'r Ffrancwyr yma ger fferm a adwaenir heddiw fel 'Celli Carnant'.

## Gweler hefyd
*Y Normaniaid yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:1096
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Gelli Carnant
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Luxor

[bawd|dde|Cerflun Pharaonaidd yn [Teml Luxor|Nheml Luxor.]]
Prif ddinas De'r Aifft a phrifddinas yr ardal o'r un enw yw **Luxor** (Arabeg: **الأقصر** *al-Uqṣur*), gyda phoblogaeth o 451.318  (cyfrifiad 2006), mewn ardal o 416km2.  Mae Luxor yn sefyll ar safle dinas hynafol Thebes. Mae cymaint o olion archaeolegol yno fel bod rhai wedi cyferio at Luxor fel "amgueddfa awyr agored fwyaf y byd"; mae olion teml Karnak a Teml Luxor o fewn y ddinas fodern. Dros yr afon, sef Afon Nîl, mae rhagor o demlau a beddau'r Lan Orllewinol sef Necropolis Thebes, yn cynnwys Dyffryn y Brenhinoedd a Dyffryn y Breninesau. Prif ddiwydiant Luxor erbyn heddiw yw twristiaeth.

bawd|dim|Balwnio Awyr Poeth dros y Nîl
bawd|dim|Golygfa Panoramaidd dros Luxor

## Hanes
:*Gweler hefyd: Thebes.*
O dan y Deyrnas Newydd daeth Luxor, neu Thebes, yn brifddinas yr Aifft, roedd hefyd yn ddinas grefydd y duw Amon-Ra.  Ar y pryd  fe'i gelwid yn "Waset".  Dan oruchafiaeth y Groegwyr daeth yn Thebai neu Thebes. *Dinas y gan porth* oedd Thebes (Yr Aifft).

O dan y 11ed Brenhinllin, tyfodd i fod yn ddinas grefydd, gyfoeth, bwer a masnach.  Dan Montuhotep II unwyd yr Aifft. Concrodd Kush, yng ngogledd Swdan, a thiroedd Canaan, Ffenicia, a Syria. Parhaodd ei phwysigrwydd o gyfnod y 18fed Frenhinllin hyd at yr 20fed Frenhinllin.

Erbyn amser y Groegwyr disodlwyd Thebes gan Alexandria yn cyfnod Ptolemi. Ond roedd Thebes yn ddinas y duw Amon-Ra, ac arhosodd fel prif ddinas crefydd yr Aifft.  Y tri duw pwysicaf oedd Amon, ei wraig, y duwies Mut, a'u mab Khonsu, duw y lleuad. Teml i frenin y duwiau Amon-Ra yw Karnak i'r gogledd o Thebes. Daeth, Alexander Fawr i addoli yn Nheml Amun, ac yn y canrifodd cyntaf OC daeth mynachod Cristnogol dan yr Ymerodraeth Rufeinig i Luxor i ymsefydlu ymhlith y temlau paganaidd fel un Hatshepsut, erbyn heddiw Deir el-Bahri ("mynachlog y gogledd").

bawd|dim|Teml Luxor

## Hinsawdd
Mae llai na 3mm o law bob blwyddyn ac y tymheredd ar adegau yn mynd dros 50c.

## Hynafiaethau ardal Luxor
*Teml Luxor
*Teml Karnak
*Amgueddfa Luxor
*Amgueddfa Mumiffeiddio
*Dyffryn y Brenhinoedd
*Dyffryn y Breninesau
*Medinet Habu (teml Ramesses III)
*Ramesseum (teml goffa Ramesses II)
*Deir el-Medina (pentre'r gweithwyr)
*Deir el-Bahri (Teml y Meirw Hatshepsut)
*Malkata (palas  Amenophis III)
*Colossi Memnon (teml goffa Amenophis III)

bawd|dim|Strydoedd Luxor yn 2004

## Trafnidiaeth
dim|bawd|175px|Maes Awyr Luxor

## Dolenni allanol
* www.luxor.gov.eg Gwefan Luxor 
* Theban Mapping Project
* Safle Treftadaeth y Byd Luxor 
* Map hinsawdd
* Teml Luxor: oriel 

Categori:Dinasoedd yr Aifft
Categori:Yr Hen Aifft
Y dwymyn

Cynnydd yn nhymeredd y corff yw'r **dwymyn** (neu 'gorboethi'r corff') (Saesneg: *fever*) pan fo'r tymheredd yn uwch na'r norm 36.5–37.5&nbsp;°C (98–100&nbsp;°F). Gall hyn achosi i'r corff grynnu. Yn baradocsaidd, wrth i dymheredd y corff godi, gall y berson deimlo'n oerach.

Yn aml iawn, fe ddigwydd pan fo corff y person wedi'i heintio gan feirws neu facteria. Mae'r dwymyn mewn plant yn digwydd yn aml, ac fel arfer nid oes rhaid poeni amdano.

Ers o leiaf 1,700 C.C. fe ddefnyddir yr helygen i wella'r dwymyn, poenau a chur pen.

## Gweler hefyd
* Afon Twymyn
* Twymyn y gwair
* y dwymyn felen
* Dwymyn doben (yr hen enw am glwy'r pennau)
* Rhiwmatoleg

Categori:Afiechydon
Categori:Symptomau
Llyn Craigypistyll

Lleolir **Llyn Craigypistyll** ym mryniau gogledd Ceredigion tua 3.5 milltir i'r gorllewin o gopa Pumlumon. Mae'n llyn artiffisial a greuwyd trwy godi argae ar ran uchaf Afon Leri ac a ddefnyddir fel cronfa dŵr.

Gorwedd y llyn 350 metr uwch lefel y môr mewn cwm un filltir i'r de-orllewin o ben gorllewinol cronfa dŵr Nant-y-moch. Fe'i bwydir gan sawl nant fechan. Mae afon Leri yn llifo o'i ben gorllewinol, trwy'r argae, ac yn disgyn i wlybtiroedd Cors Fochno a'i haber yn Afon Dyfi.

Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Craigypistyll
Afon Leri

Afon yng ngogledd Ceredigion yw **Afon Leri**. Mae'n tarddu yn y bryniau ger Pumlumon ac yn aberu yn Afon Dyfi gyferbyn ag Aberdyfi. Ei hyd yw tua 10 milltir.

## Llwybr yr afon
Tarddle'r afon yw Llyn Craigypistyll. Gorwedd y llyn hwnnw 350 metr uwch lefel y môr mewn cwm un filltir i'r de-orllewin o ben gorllewinol cronfa dŵr Nant-y-moch. Llyn artiffisial ydyw a grëwyd trwy godi argae ar afon Leri. Fe'i bwydir gan sawl nant fechan. Mae afon Leri yn llifo o'i ben gorllewinol, trwy'r argae, ac yn disgyn ar gwrs gorllewinol trwy Gwm Leri heibio i bentref bychan Bontgoch. Ar ymyl Tal-y-bont fe'i croesir gan y briffordd A487. Ceir iard cychod yn Ynys Tachwedd, ger ei haber.

250px|bawd|dim|Afon Leri ger Y Borth
[250px|bawd|dim|Aber Leri, [Ynys Tachwedd, gyda'r Dyfi ac Aberdyfi yn y cefndir]]

## Cyfeiriadau
Leri
Leri
Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Y Borth
Cylch Cerrig Treleddyd Fawr

Yn Sir Benfro mae **cylch cerrig Treleddyd Fawr** (Cyfeirnod OS: SM 727282), sef cylch o gerrig wedi eu gosod gan ddyn. Credir eu bod yn dyddio yn ôl i Oes Newydd y Cerrig. Fe'i lleolir tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o Dyddewi, ar Benrhyn Dewi.

## Gweler hefyd
* Cylch cerrig

Treleddyd Fawr
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro