open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nobusuke Kishi

Gwleidydd Japaneaidd oedd **Nobusuke Kishi** (13 Tachwedd 1896 – 7 Awst 1987) a wasanaethodd yn Brif Weinidog Japan o 1957 i 1960, fel aelod o'r Blaid Ddemocrataidd Ryddfrydol (Jimintō).

## Bywyd cynnar, teulu, ac addysg (1896–1920) 
Ganed Satō Nobusuke ar 13 Tachwedd 1896 yn Nhalaith Yamaguchi yn ne-orllewin ynys Honshū, yn ystod oes Ymerodraeth Japan. Roedd yn ail fab i Hidesuke a Moyo Satō; ganed Hidesuke i rieni o'r enw Kishi, ond cafodd ei fabwysiadu gan y teulu Sato er mwyn iddynt gadw enw'r teulu yn fyw. Yn ei dro, cafodd Nobusuke ei fabwysiadu gan frawd hŷn ei dad, a chymerodd yr enw teuluol Kishi. Disgynnai'r ddau deulu o linachau'r samwrai yn arglwyddiaeth hanesyddol Chōshū, a hen daid Nobusuke oedd un o arweinwyr adferiad y Meiji ym 1868. Cafodd ei fagu mewn amgylchedd hynod o wleidyddol; esgynnai ei frawd hŷn, Ichiro Satō, yn ôl-lyngesydd yn Llynges Ymerodraeth Japan, a gwasanaethai ei frawd iau, Eisaku Satō, yn Brif Weinidog Japan o 1964 i 1972.

Derbyniodd ei addysg mewn ysgolion o fri, er mwyn ei hyfforddi ar gyfer swydd biwrocrataidd, yn rhan o'r elît. Wedi iddo raddio o'r Uwch Ysgol Gyntaf yn Tokyo, aeth i Brifysgol Ymerodrol Tokyo ym 1917 i astudio'r gyfraith. Yno fe astudiodd dan yr Athro Shinkichi Uesugi, isddarlithydd y gyfraith gyhoeddus, a oedd yn adnabyddus am ei ddehongliad cenedlaetholgar a cheidwadol o'r gyfraith gyfansoddiadol.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Dan Kurzman, *Kishi and Japan: The Search for the Sun* (1960).
* George R. Packard, III, *Protest in Tokyo: The Security Treaty Crisis of 1960* (1960).

Categori:Cenedlaetholwyr Japaneaidd
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Japan
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Pobl yr Ail Ryfel Byd
Categori:Pobl o Dalaith Yamaguchi
Categori:Prif Weinidogion Japan
Ban wedy i dynny

bawd|Wynebddalen

Mae ***Ban wedy i dynny air yngair allan o hen gyfreith Howel ða, vap Cadell brenhin Kymbry, ynghylch chwechant mylneð aeth heibio, wrth yr hwn van y gellir deall bot yr offeiriait y pryd hynny yn priodi gwrageð yn dichwith ac yn kyttal ar wynt in gyfreithlawn*** yn bamffled pedwar plyg ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) a gyhoeddwyd ym 1550. Er nad oes enw awdur ar y ddogfen, mae bron yn sicr mae William Salesbury oedd yr awdur.

## Cefndir 
Ym 1534 ymwrthododd yr eglwys Seisnig ag awdurdod y Pab pan fethodd Harri VIII â sicrhau dirymiad Pab o'i briodas â Catherine o Aragón. Cyflymodd y Diwygiad Seisnig dan lywodraeth Edward VI

Ym mis Tachwedd, 1548, pasiwyd mesur yn y Senedd i gyfreithloni priodasau offeiriaid Eglwys Loegr. Ei enw oedd:* An acte to take awaye all posityve Lawes against Marriage of Priestes.* 

Roedd y ddeddf newydd yn achosi cryn gyffro cymdeithasol. Roedd y mesur newydd yn torri ar draws un o'r hen draddodiadau crefyddol mwyaf sylfaenol, sef bod offeiriaid yn ŵyr di-briod. Ysgrifennwyd llyfrau a thraethodau o blaid ac yn erbyn y gyfraith newydd. Mae *Ban wedy i dynny* yn dadlau o blaid hawl offeiriaid i briodi.

*Ban wedy i dynny* oedd y pamffled cyntaf a argraffwyd yn y Gymraeg a’r traethawd gwleidyddol cyntaf a argraffwyd yn yr iaith hefyd.

## Awduraeth 
Er nad oes enw awdur ar y ddogfen, mae'n debygol iawn mai William Salesbury oedd yn gyfrifol amdano. Cyhoeddwyd y llyfr gan wasg Robert Crowley. Cyhoeddodd Crowley llyfrau eraill gan Salesbury yn yr un cyfnod

*"The Baterie of the Popes Botereulx, commonlye called the high Altare."* (1550)

*"Briefe and playne Introduction, teachyng how to pronounce the letters in the British tong," 1550**, a *

*"Kynniver Llith a Ban"* (1551)

## Cynnwys 
Roedd tueddiadau Catholig yn parhau yn gryf yng Nghymru, er gwaethaf y diwygiad Protestannaidd. Roedd rhai yn aros yn driw i awdurdod y Pab, ond roedd nifer o'r rhai oedd yn derbyn y drefn newydd o awdurdod y Brenin dros Eglwys Loegr yn parhau i ddilyn yr hen arferion crefyddol. Bwriad Salesbury oedd perswadio y naill garfan a'r llall, bod yna traddodiad Cymreig o offeiriaid yn priodi.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau 1550
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:William Salesbury
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Paul Brand

Mae **Paul Brand** (ganwyd 1985) yn newyddiadurwr o Gymru ac yn olygydd Newyddion ITV yn y Deyrnas Unedig. Mae wedi bod yn gyflwynydd rhaglen materion cyfoes *Tonight* ers 2022. Bu gynt yn ohebydd gwleidyddol i ITV News. Mae wedi bod yn ganolog i’r adrodd ar gyfres o gynulliadau yr honnir iddynt ddigwydd ar draws adeiladau’r llywodraeth yn ystod y pandemig COVID-19 2020-21.

Cafodd Brand ei eni yn yr Ysbyty Tywysoges Cymru, Pen-y-bont ar Ogwr. Cafodd ei fagu yn Nhregolwyn Mynychodd ei ysgol gyfun leol,  lle daeth yn brif fachgen, a dywed ei fod am fod yn newyddiadurwr o "tua 17 neu 18 oed". Derbyniodd fwrsariaeth gan ITV i astudio newyddiaduraeth yn City, Prifysgol Llundain, ar ôl graddio o Goleg yr Iesu, Rhydychen.

Ers Ebrill 2022 mae Brand yn gyflwynydd y rhaglen newyddion *Tonight*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Gorsaf fysiau Sant Antoni de Portmany

Mae **Gorsaf fysiau Sant Antoni de Portmany** yn orsaf fysiau ger Jardinera a  maes pêl-droed C.P.D. Portmany, tua 100 medr o harbwr Sant Antoni de Portmany, ar Ynys Eivissa (Ibiza), Sbaen.

Mae bysiau’n mynd i Eivissa, Santa Eularia, Sant Miquel a Maes Awyr Eivissa, yn ogystal â gwasanaethau lleol. Mae hefyd rhwydwaith eang o fysiau disgo ar gael gyda’r nos i ymweld â’r clybiau nos yn ystod yr haf.

260px|dim|bawd
260px|dim|bawd

## Cyfeiriadau
Sant Antoni
Categori:Ibiza
Jess Phillips

Mae **Jessica Rose Phillips** (née Trainor; ganwyd 9 Hydref 1981) yn wleidydd Prydeinig sy'n gwasanaethu fel Aelod Seneddol (AS) Birmingham Yardley ers 2015. Mae hi wedi bod yn Weinidog yr Wrthblaid dros Drais Domestig a Diogelu ar fainc flaen yr Wrthblaid Keir Starmer ers 2020.  Mae hi'n aelod o’r Blaid Lafur.

Cafodd Jess Phillips ei geni yn Birmingham, Gorllewin Canolbarth Lloegr,   yn ferch i Stewart Trainor, athro, a Jean Trainor (née Mackay), gweinyddwr GIG a chadeirydd Ymddiriedolaeth Iechyd Meddwl De Birmingham.   Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Camp Hill i Ferched y Brenin Edward VI, ysgol ramadeg leol.  Uchelgais ei phlentyndod oedd bod yn Brif Weinidog.  Astudiodd hanes economaidd a chymdeithasol a pholisi cymdeithasol ym Mhrifysgol Leeds rhwng 2000 a 2003. Rhwng 2011 a 2013, astudiodd am ddiploma ôl-raddedig mewn rheolaeth sector cyhoeddus ym Mhrifysgol Birmingham. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Birmingham
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl o Birmingham
Eisaku Satō

Gwleidydd Japaneaidd oedd **Eisaku Satō** (27 Mawrth 1901 – 3 Mehefin 1975) a wasanaethodd yn Brif Weinidog Japan o 1964 i 1972, fel aelod o'r Blaid Ddemocrataidd Ryddfrydol (Jimintō). Enillodd Wobr Heddwch Nobel ym 1974 "am ei gyfraniad at sefydlogi amodau yn ardal y Cefnfor Tawel ac am arwyddo'r Cytundeb Atal Amlhau Niwclear".

Ganed ef yn Tabuse yn Nhalaith Yamaguchi yn ne-orllewin ynys Honshū, yn ystod oes Ymerodraeth Japan. Wedi iddo raddio yn y gyfraith o Brifysgol Ymerodrol Tokyo ym 1924, gweithiodd Satō i Weinyddiaeth y Rheilffyrdd. Penodwyd yn bennaeth ar swyddfa reoli'r weinyddiaeth ym 1941, ac yn is-weinidog cludiant ym 1948. Ymaelododd â'r Blaid Ryddfrydol ym 1948, a fe'i etholwyd i siambr isaf y Cynulliad Cenedlaethol ym 1949. Penodwyd yn weinidog dros adeiladu ym 1952, ac ym 1953 ymddiswyddodd o'r weinyddiaeth honno er mwyn dod yn brif ysgrifennydd y Blaid Ryddfrydol. Yn sgil uno'r honno â Phlaid Ddemocrataidd Japan ym 1955, Satō oedd un o'r aelodau blaenllaw yn y Blaid Ryddfrydol Ddemocrataidd (Jimintō) newydd. Gwasanaethodd yn weinidog ariannol dan ei frawd hŷn, y Prif Weinidog Nobusuke Kishi, o 1958 i 1960, ac yn weinidog masnach ryngwladol a diwydiant yng nghabinet Hayato Ikeda o 1961 i 1962.

Yn sgil ymddiswyddo Ikeda oherwydd afiechyd, etholwyd Satō i'w olynu yn Nhachwedd 1964. Yn ystod ei brifweinidogaeth, cryfhaodd economi Japan a cheisiodd Satō wella cysylltiadau rhwng ei wlad a gwledydd eraill yn Asia—gan gynnwys adfer cysylltiadau diplomyddol â De Corea ym 1964—er i Weriniaeth Pobl Tsieina ei amau. Sicrhaodd gytundeb ym 1969 â Richard Nixon, Arlywydd Unol Daleithiau America, i ddychwelyd Ynysoedd Ryukyu i Japan ac i wahardd arfau niwclear o'r ardal honno. Derbyniodd ymateb chwyrn, fodd bynnag, achos byddai lluoedd Americanaidd yn parhau ar ynys Okinawa. Bu ei boblogrwydd ar drai yn nechrau'r 1970au, yn enwedig wedi taith Nixon i Tsieina yn Chwefror 1972 a wnaeth achub y blaen ar ei ymdrechion diplomyddol i adfer cysylltiadau rhwng Japan a Tsieina.

Ychydig amser wedi i Ynysoedd Ryukyu gael eu dychwelyd i Japan, ymddiswyddodd Satō ym Mehefin 1972. Ym 1974, dyfarnwyd iddo dderbyn Gwobr Heddwch Nobel, i gydnabod ei waith dros atal amlhau niwclear yn y Cefnfor Tawel. Satō oedd un o ddau gyd-enillydd y flwyddyn honno; rhoddwyd y wobr hefyd i Seán MacBride. Bu farw Eisaku Satō yn Tokyo yn 74 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Japan
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Prif Weinidogion Japan
CentraleSupélec

Prifysgol yn Paris, Ffrainc, ydy **CentraleSupélec**, elitaidd yw un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles* ac mae'n aelod o UPS (*Université Paris-Saclay*). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei hyfforddiant o beirianwyr, y mae eu myfyrwyr a'u cyn-fyfyrwyr yn cael eu galw'n "*centraliens*".

Ers mis Hydref 2023, mae'r ysgol wedi bod yn bartner i IPSA ar gyfer graddau dwbl mewn awyrofod.

## Cynfyfyrwyr
* Henri Ernest Baillon
* Pierre Boulle
* Gustave Eiffel
* Valérie Masson-Delmotte

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol CentraleSupélec

CentraleSupelec
Categori:Sefydliadau 2015
Elena Rybakina

Mae **Elena Andreyevna Rybakina** (ganwyd 17 Mehefin 1999) yn chwaraewr tennis proffesiynol. o Gasachstan Roedd hi'n arfer cynrychioli Rwsia tan 2018. Daeth yn bencampwr teyrnasol Wimbledon 2022 a'r chwaraewr Casachstani cyntaf i ennill teitl mawr. 

Cafodd Rybakina ei geni ym Moscfa i rieni Rwsaidd.  Dechreuodd chwarae chwaraeon gyda'i chwaer hŷn o oedran ifanc iawn. Cymerodd ran mewn gymnasteg a sglefrio iâ. Dechreuodd Rybakina chwarae tennis yn chwech oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Foscfa
Categori:Chwaraewyr tenis
Suella Braverman

Gwleidydd a bargyfreithiwr o Loegr yw **Sue-Ellen Cassiana "Suella" Braverman** QC AS (ganed Fernandes; ganwyd 3 Ebrill 1980). Bu'n Ysgrifennydd Cartref o 6 Medi 2022 i 19 Hydref 2022, ac eto o 25 Hydref 2022 i 13 Tachwedd 2023. Roedd hefyd yn Dwrnai Cyffredinol Cymru a Lloegr rhwng 2020 a March 2021 ac o Fedi 2021 i 2022. Mae hi wedi bod yn Aelod Seneddol (AS) dros Fareham ers 2015.  

Mae Braverman yn aelod o’r Blaid Geidwadol. Bu’n gadeirydd y Grŵp Ymchwil Ewropeaidd rhwng 19 Mehefin 2017 a 9 Ionawr 2018. Rhoddwyd "QC" iddi ar ôl ei phenodiad fel Twrnai Cyffredinol Cymru a Lloegr ac Adfocad Cyffredinol Gogledd Iwerddon ym mis Chwefror 2020, ar ôl peidio â “chymeryd sidan” ymlaen llaw .

Cafodd Braverman ei geni yn Harrow, Llundain Fwyaf, a'i magu yn Wembley yn ferch i Christie ac Uma Fernandes, o dras Indiaidd,  a oedd wedi ymfudo i Brydain yn y 1960au o Kenya a Mauritius .  

Cafodd Braverman ei addysg yn Ysgol Gynradd Uxendon Manor yn Brent a'r Ysgol preifat Heathfield, Pinner  Darllenodd y gyfraith yng Ngholeg y Breninesau, Caergrawnt. 

Yn 2022 bu'n ymgeisydd aflwyddiannus yn yr etholiad ar gyfer arweinydd newydd y blaid Geidwadol. 
Penodwyd Braverman yn Ysgrifennydd Cartref gan Liz Truss ond ymddiswyddodd ar ôl chwe wythnos.

Ar 13 Tachwedd 2023 diswyddwyd Braverman o'i swydd fel Ysgrifennydd Cartref gan y prif weinidog Rishi Sunak ar ôl iddi ysgrifennu erthygl papur newydd oedd i'w gweld yn tanseilio'r heddlu.

### Yn Wrthblaid
Ym mis Ionawr 2026, pan nad oedd y Blaid Geidwadol mewn llywodraeth mwyach, ymunodd Braverman â Reform UK. Dywedodd llefarydd ar ran y Blaid Geidwadol: "Yn 2024, methodd â chasglu digon o gefnogaeth i gyrraedd y balot. Mae hi bellach wedi penderfynu rhoi cynnig arni gyda Nigel Farage, a ddywedodd y llynedd nad oedd am iddi fod yn rhan o'r Diwygiad."

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Twrneiod Cyffredinol Lloegr a Chymru
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
École nationale supérieure des mines de Paris

Prifysgol yn Paris, Ffrainc, ydy **Mines Paris** (Ffrengig: *École nationale supérieure des mines de Paris*), elitaidd yw un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles* ac mae'n aelod o PSL (*Université Paris Sciences & Lettres*). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei hyfforddiant o beirianwyr, y mae eu myfyrwyr a'u cyn-fyfyrwyr yn cael eu galw'n "*ingénieurs des mines*".

## Cynfyfyrwyr
* Albert Lebrun
* Léon Walras

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Mines Paris

Mines Paris
Categori:Sefydliadau 1783
Ynysfor Maleia

Grŵp o ynysoedd trofannol yn Ne Ddwyrain Asia ac ynysfor mwyaf y byd yw **Ynysfor Maleia** a leolir ar hyd ororau Cefnfor India â'r Cefnfor Tawel, rhwng gorynys Indo-Tsieina ac Awstralia. Mae'n cynnwys y 17,000 o ynysoedd yn Indonesia a'r 7,000 o ynysoedd yn y Philipinau, yn ogystal ag ynysoedd a rhannau o ynysoedd sydd yn eiddo i Frwnei, Dwyrain Timor, Maleisia, Papwa Gini Newydd, a Singapôr. Adwaenir yr ynysfor gan sawl term arall, gan gynnwys yr enw Indoneseg Nusantara a'r hen enw Ewropeaidd India'r Dwyrain.

Estynnir am ryw 6,000&nbsp;km ar hyd y cyhydedd, gydag hyd o 3,500&nbsp;km o'r gogledd i'r de ar ei fwyaf. Mae'r amryw ynysoedd yn amgylchynu moroedd Sulu, Celebes, Manda, Molucca, Jawa, Flores, a Savu. Gwahanir yr ynysoedd oddi ar dir mawr Asia i'r gogledd-orllewin gan Gulfor Malacca a Môr De Tsieina, oddi ar ynys Taiwan i'r gogledd gan Sianel Bashi, ac oddi ar Awstralia i'r de gan Gulfor Torres.

Yn nhermau strwythur y Ddaear, rhennir Ynysfor Maleia yn dair rhan: Ysgafell Sunda, sydd yn rhan o ysgafell gyfandirol Indo-Tsieina ac yn cynnwys Sumatra, Jawa, a Borneo; Ysgafell Sahul, sydd yn cysylltu cyfandir Awstralia â Gini Newydd; a'r ardal rhyngddynt, sydd yn cynnwys nifer o ynysoedd llai o faint. Fel arfer, cynhwysir Gini Newydd—a rheolir gan Indonesia yn y gorllewin a Phapwa Gini Newydd yn y dwyrain—yn rhan o'r ynysfor, er nad yw'n rhan o'r un plât tectonig â'r holl ynysoedd eraill; ni fyth cynhwysir Ynysoedd Andaman a Nicobar i'r gorllewin, nac Ynysfor Bismarck i'r dwyrain, na Thaiwan i'r gogledd.

## Cyfeiriadau 
Maleia
École normale supérieure

Prifysgol elitaidd yn Ffrainc, ydy **l’ENS** (Ffrengig: *École normale supérieure*). Mae pedwar Écoles normales supérieures yn Ffrainc:

École normale supérieure, Paris
École normale supérieure de Lyon
École normale supérieure Paris-Saclay, Gif-sur-Yvette, ger Paris
École normale supérieure de Rennes 

Mae'r term fel arfer yn cyfeirio at y brifysgol ym Mharis, a sefydlwyd yn 1794, sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o'r PSL (Prifysgol Paris Science a Llenyddiaeth). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei hyfforddiant o beirianwyr, y mae eu myfyrwyr a'u cyn-fyfyrwyr yn cael eu galw'n "*normaliens*".

## Cynfyfyrwyr
* Émile Durkheim
* Laurent Fabius
* Louis Pasteur
* Charles Péguy

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Normale Sup

Normale
Categori:Sefydliadau 1794
Collège de France

Prifysgol yn Paris, Ffrainc, ydy **Collège de France**, elitaidd yw un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles* ac mae'n aelod o PSL (*PSL Research University*).

## Cynfyfyrwyr
* Ferdinand-Jean Darier
* Justin Marie Jolly
* Charles Richet

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Collège de France

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
College de France
Categori:Sefydliadau 1530
Chris Stuart

Roedd **Christopher Elliot Stuart** (Chwefror 1949 &ndash; 13 Gorffennaf 2022) yn newyddiadurwr, cyfansoddwr caneuon, cyflwynydd a chynhyrchydd radio a theledu o Loegr.

Roedd yn adnabyddus fel un o gyflwynwyr cyntaf BBC Radio Wales. Roedd e'n gynhyrchydd gweithredol cyfres gwis BBC Two *Only Connect*. Fel cyflwynydd bu’n arwain y rhaglen frecwast cynnar ar BBC Radio 2 rhwng 1988 a 1991.

Cafodd Stuart ei eni yn Ninas Durham Cafodd ei fagu yn Swydd Nottingham a Swydd Gaerlŷr. Darllenodd wleidyddiaeth, athroniaeth ac economeg yn New College, Rhydychen, ac wedi graddio symudodd i Gymru lle y dechreuodd weithio fel newyddiadurwr i'r *Western Mail*. Roedd yn aelod o'r band comedi "Baby Grand", a gafod dwy gyfres deledu ar BBC Two a rhyddhaodd albwm ar label Decca. Gyda'i wraig Megan, sefydlodd y cwmni cynhyrchu Presentable.  Bu farw Stuart yn 73 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newydd, Rhydychen
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2022
Caudillismo

, unben Sbaen]]
Ffurf llywodraeth yw ***caudillismo*** ar sail arweinyddiaeth unigol y *caudillo*—unben sydd yn meddu ar dra-arglwyddiaeth wleidyddol a chymdeithasol drwy awdurdod milwrol a grym carismatig—a fodolai mewn gwledydd Sbaeneg yr Amerig yn y 19g.

Datblygodd *caudillismo* o'r hen drefn gymdeithasol yng ngwladfeydd Ymerodraeth Sbaen yn y Byd Newydd, gwleidyddiaeth sydd yn seiliedig ar agweddau tadol yr *hacienda* ("ystâd"): gwelid y *caudillo* yn cyfateb, ar lefel genedlaethol, i bennaeth yr *hacienda*, a'r dinasyddion yn cyfateb i'r gweithwyr. Defnyddiwyd yr enw Sbaeneg *caudillo* ("arweinydd") i ddisgrifio cadlywydd a oedd yn bennaeth ar lu o filwyr afreolaidd ac yn rheoli tiriogaeth benodol, gyda'i awdurdod anffurfiol yn seiliedig ar ffyddlondeb ei gefnogwyr a'i bersonoliaeth garismatig. Yn sgil y rhyfeloedd annibyniaeth ar draws America Ladin yn nechrau'r 19g, heriwyd awdurdod y llywodraethau newydd gan y *caudillos*.

Prif ladmerydd *cauillismo*, mae'n debyg, oedd yr Archentwr Domingo Faustino Sarmiento, sydd yn nodedig am ei ysgrif hir *Facundo, o Civilización i barbarie* (1845), neu yn fyr *Facundo*. Mewn enw, bywgraffiad o'r *caudillo* Juan Facundo Quiroga ydyw, ac mae'r gwaith yn ymhelaethu ar holl agweddau *caudillismo* ac arweinyddiaeth wleidyddol gan yr unigolyn. Cafodd *Facundo* effaith bwysig ar syniadaeth wleidyddol yr Ariannin, ac yn fynegiant o'r hollt rhwng gwareiddiad ac anwaredd sy'n diffinio diwylliant a chymdeithas America Ladin yn y 19g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Geirfa hanes
Categori:Geiriau ac ymadroddion Sbaeneg
Categori:Gwleidyddiaeth yr Ariannin yn y 19eg ganrif
Categori:Gwleidyddiaeth Bolifia yn y 19eg ganrif
Categori:Gwleidyddiaeth Colombia yn y 19eg ganrif
Categori:Gwleidyddiaeth Ecwador yn y 19eg ganrif
Categori:Gwleidyddiaeth Mecsico yn y 19eg ganrif
Categori:Unbenaethau
Clifford the Big Red Dog (cyfres deledu)

Cyfres deledu animeiddiedig Prydeinig ac Americanaidd sy'n seiliedig ar lyfrau *Clifford the Big Red Dog*, a ddarlunwyd ac ysgrifennwyd gan Norman Bridwell, yw ***Clifford the Big Red Dog***.

## Lleisiau Saesneg 
* John Ritter fel Clifford
* Grey DeLisle Griffin fel Emily Elizabeth Howard a Caroline Howard
* Cree Summer fel Cleo
* Kel Mitchell fel T-Bone
* Cam Clarke fel Mac, Mark Howard a K.C.
* Gary LeRoi Gray fel Charley
* Terrence C. Carson fel Samuel
* Kath Soucie fel Jetta Handover

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2000
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Institut d'études politiques de Paris

Prifysgol elitaidd yn Paris, Ffrainc, ydy '''l'Institut d'études politiques de Paris''', sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o UP Cité (*Université Paris-Cité*).

## Cynfyfyrwyr
* Raymond Barre
* Boutros Boutros-Ghali
* Hissène Habré
* Dominique de Villepin

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Sciences Po Paris

Institut d'etudes politiques de Paris
Categori:Sefydliadau 1872
École pratique des hautes études

Prifysgol elitaidd yn Paris, Ffrainc, ydy '''l'École pratique des hautes études''', sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o PSL (*PSL Research University*).

## Cynfyfyrwyr
* Edouard Bachellery
* Katia Buffetrille
* Jeanne Hersch
* Joseph Vendryes

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol École pratique des hautes études

Ecole pratique des hautes etudes
Categori:Sefydliadau 1868
Cystadleuaeth Cân Eurovision 2023

**Cystadleuaeth Cân Eurovision 2023** oedd y 67fed Cystadleuaeth Cân Eurovision, gyda dau rownd cyn-derfynol a rownd terfynol ym Mai 2023. Enillodd Wcráin y gystadleuaeth yn 2022 gyda'r gân "Stefania" a pherfformiwyd gan Kalush Orchestra. Enillodd Sweden y gystadleuaeth yn 2023 gyda'r gân "Tattoo" a pherfformiwyd gan Loreen. Hwn oedd y tro cyntaf i gantores fenyw ennill y gystadleuaeth ddwywaith.

Fel arfer, cynhelir y gystadleuaeth ganlynol yn y wlad a enillodd y gystadleuaeth flaenorol, ond o ganlyniad i Goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022, rhyddhaodd yr Undeb Darlledu Ewropeaidd (EBU) ddatganiad gan ddweud na fyddai'r gystadleuaeth yn cael ei chynnal yn Wcráin yn 2023. Bydd y gystadleuaeth yn cael ei chynnal yn y Deyrnas Unedig am y nawfed tro. Roedd galwadau i'r gystadleuaeth cael ei chynnal yng Nghymru,, ond ar 3 Awst 2022 mae Cyngor Caerdydd wedi cyhoeddi na fydd y gystadleuaeth yn cael ei chynnal yng Nghaerdydd, oherwydd trefnir digwyddiadau eraill yn barod.

## Lleoliad
Ar ôl y cyhoeddiad gan yr Undeb Darlledu Ewropeaidd a ddywedodd na fydd y gystadleuaeth yn cael ei chynnal yn Wcráin, mynegodd sawl dinas y Deyrnas Unedig ddiddordeb mewn cynnal y gystadleuaeth, gan gynnwys Caerdydd. 

Y llynedd, roedd meini prawf yr EBU am leoliad addas yn cynnwys digon o le am 10,000 o wylwyr a chanolfan i'r wasg, ac yn agos at faes awyr rhyngwladol a digon o lety.

## Canlyniadau 
### Rownd cyn-derfynol un 
### Rownd cyn-derfynol dau 
### Rownd derfynol
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

2023
Categori:2023 yn Ewrop
Melissa Courtney-Bryant

Rhedwr pellter canol o Loegr sydd wedi cynrychioli Cymru mewn cystadlaethau yw **Melissa Courtney-Bryant** (ganwyd 30 Awst 1993). Mae hi'n cystadlu yn y 1500 metr a 5000m. Mae ganddi oreuon personol o 4:01.81 munud ar gyfer y 1500m a 14:53.82 ar gyfer y 5000m.

Cafodd Courtney-Bryant ei geni yn Poole, Dorset, fel Melissa Courtney, ac ymunodd â Chlwb Athletau Poole (Poole AC). Mae'n canmol ei phartner a'i chyd-athletwr, Ashley Bryant, sy'n ei hannog i wella ei pherfformiad. Ar ôl graddio o Brifysgol Brunel Llundain gyda gradd mewn seicoleg chwaraeon, symudodd i hyfforddi yn Loughborough yn 2017 i weithio gyda Rob Denmark.

Ar ôl ennill y 1500&nbsp;m teitl Prifysgolion Prydain, cynrychiolodd Brydain Fawr yn y digwyddiad Universiadel 2017 a dod yn bumed yn y rownd derfynol.  Y gaeaf hwnnw, teithiodd i hyfforddi yn Iten yn Cenia.  Dewiswyd hi i gynrychioli Cymru yng Ngemau’r Gymanwlad 2018 lle enillodd y fedal efydd mewn amser gorau personol o 4:03.44 munud,

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhedwyr o Gymru
Tân The Station

Tân a ddinistriodd glwb nos The Station yn West Warwick, Rhode Island, Unol Daleithiau America, ar 20 Chwefror 2003 oedd **tân The Station**. O'r 462 o bobl a oedd yn y clwb ar y pryd, bu farw 100 ac anafwyd 230 ohonynt.

Achoswyd y tân gan effeithiau pyrotechnegol yn ystod perfformiad gan y band roc Great White, ychydig wedi 11 o'r gloch yn y nos. Wedi i reolwr taith y grŵp, Daniel Biechele, danio'r tân gwyllt yn ystod y gân gyntaf, cafodd sbwng acwstig yn nenfwd a waliau'r clwb ei gynnau gan wreichion. Amgylchynwyd y llwyfan gan fflamau, ac ymhen un munud cynnyddodd y gwres ddigon i danio'r holl ddefnyddiau fflamadwy gerllaw. Ar y cychwyn, tybiodd y gynulleidfa taw rhan o'r sioe oedd y fflamau. Wrth i fwg du lenwi'r ystafell, ffoes y band drwy allanfa y tu ôl i'r llwyfan, a dechreuodd y dorf adael yr ystafell. Er yr oedd pedair ffordd allan i gyd, ceisiodd y mwyafrif o bobl ddianc drwy'r coridor cul a arweiniai at brif fynedfa'r clwb. Yn fuan iawn, llenwodd y cyntedd gyda phobl, ac achoswyd gwasgfa wrth iddynt wthio a rhuthro i ddianc o'r tân a'r mwg.

Naw mis wedi'r tân, cafodd perchnogion y clwb, y brodyr Jeff a Michael Derderian, a Daniel Biechele eu herlyn ar 200 o gyhuddiadau o ddynladdiad anfwriadol—dau gyhuddiad yr un am bob un a laddwyd, un am ddynladdiad drwy esgeulustod troseddol ac un am ddynladdiad drwy gamymddygiad. Cytunodd Biechele i bledio'n euog i 100 cyhuddiad o ddynladdiad drwy gamymddygiad, a'r brodyr Derderian i beidio â gwrthod y cyhuddiadau. Carcharwyd Biechele am ddwy flynedd, a Michael Derderian am dair blynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:2003 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes Rhode Island
Categori:Kent County, Rhode Island
Station, The
Station, The
Categori:Trychinebau 2003
Categori:Trychinebau yn yr Unol Daleithiau
Iglesia de Sant Francesc de s’Estany

Mae **Iglesia de Sant Francesc de s’Estany** yn eglwys Catholig ar Ynys Eivissa (Ibiza). Adeiladwyd yr eglwys, rhwng Sant Jordi a Ses Salines, yn ystod y 18fed ganrif ar gyfer gweithwyr yn y dywidiant halen yn ôl gorchymun Brenin Carlos III; yn gynharach, roedd rhaid i’r gweithwyr cynnal eu gwasanaethau yn y meysydd. Mae cerflun o’r cerflynydd Pedro Hormigo gerllaw. Mae hefyd cuddfan ar gyfer gwylwyr adar; mae’r eglwys yn sefyll ar ffordd trwy Parc natural de ses Salines d'Eivissa i Formentera. Mae’r eglwys yn ganolfan wybodaeth i’r parc natural, ac yn agor rhwng 10yb i 2yp rhwng Mercher a Sul yn ystod y gaeaf, a bob dydd yn ystod yr haf.

260px|dim|bawd
260px|bawd|dim|Y cerflun o Pedro Hormigo

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatalwnia
Categori:Eglwysi Catholig
Categori:Ibiza
INSEAD

Ysgol busnes elitaidd ym Mharis, Ffrainc, ydy **INSEAD** ("**Ins**titut **E**uropéen d'**Ad**ministration des Affaires"), sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o *Sorbonne Universités*.

## Cynfyfyrwyr
* William Hague

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol INSEAD

INSEAD
Categori:Sefydliadau 1957
Jake Wightman

Rhedwr pellter canol o'r Alban yw **Jake Wightman** (ganwyd 11 Gorffennaf 1994),  sy'n cystadlu'n bennaf yn y 1500 metr.  Enillodd y fedal aur ym Mhencampwriaethau Athletau'r Byd 2022.  

Cafodd Wightman ei eni yn Nottingham, Lloegr, yn fab i'r athletwr, Geoff Wightman, a'i wraig, Susan Tooby, yn rhedwyr marathon.  Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Loughborough. Mae ei dad hefyd yn hyfforddwr iddo fe. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Athletwyr o'r Alban
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pobl o Nottingham
Categori:Rhedwyr
Gorsaf reilffordd Bewdley

260px|chwith|bawd
260px|bawd
Mae **Gorsaf reilffordd Bewdley** yn orsaf ar Reilffordd Dyffryn Hafren yng  Nghaerwrangon.

## Hanes
Agorwyd yr orsaf ym 1862 ar reilffordd rhwng  Hartlebury ac Amwythig ar Rheilffordd y Canolbarth Gorllewin, cyn dod yn rhan  o Reilffordd y Great Western (GWR). Daeth yr orsaf yn gyffordd pan agorwyd Rheilffordd Tenbury & Bewdley Railway trwy Gorsaf reilffordd Wyre Forest ym 1864. Agorwyd rheilffordd rhwng Bewdley a Kidderminster gan y Great Western ym 1878.

Caewyd y cangen i Wyre Forest ym 1962 ac hefyd y llinell Dyffryn Hafren ym 1963. Caewyd Gorsaf reilffordd Sturport-on-Severn, Arhosfa Burlish, Bewdley, Arhosfa Parc Foley a Gorsaf reilffordd Kidderminster ym mis Ionawr 1970.

## Rheilffordd Dyffryn Hafren
Prynwyd y tir, cledrau ac adeiladau gan ymddiriedolaeth Rheilffordd Dyffryn Hafren ym 1974, ac agorwyd y rheilffordd o Bridgnorth i Hampton Loade, Highley a Bewdley yn ystod yr un flwyddyn.

O 1980 ymlaen, roedd trenau achlysurol i Bewdley o Kidderminster, ac yn hwyrach o Birmingham. Dechreuodd gwasanaethau’r Rheilffordd Dyffryn Hafren o Kidderminster ar ôl gorffen trenau Betys melys i Parc Foley (ym 1982) ac agoriad Gorsaf Rheilffordd Dyffryn Hafren Kidderminster ym 1984.

## Y dyfodol
Mae galwadau i ddod â’r orsaf yn ôl i rwydwaith genedlaethol y rheilffyrdd, a thrafodaethau gyda Threnau Canolog, Rheilffordd Llundain a’r Canolbarth a Threnau’r Canolbarth Gorllewinol.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Rheilffordd Dyffryn Hafren
* Gwefan yr orsaf

Categori:Gorsafoedd rheilffordd Lloegr
Josh Griffiths

Rhedwr marathon o Gymru o Orslas yw **Joshua "Josh" Griffiths** (ganwyd 3 Tachwedd 1993). 

Gorffennodd yn 13eg ym Marathon Llundain 2017 pan oedd yn fyfyriwr. Hwn oedd ei marathon cyntaf. Roedd y Prydeiniwr cyntaf i orffen, mewn amser o 2:14:49. Enillodd ei berfformiad annisgwyl le iddo ym Mhencampwriaethau'r Byd 2017, lle gorffennodd yn safle 39, gydag amser o 2:20:06. Cystadlodd Griffiths ym Mhencampwriaethau'r Byd 2022. Gorffennodd yn safle 49, gydag amser o 2:17:37.	

Mae Griffiths yn byw yng nghartref ei deulu yng nghefn gwlad Gorllewin Cymru. Astudiodd ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, a graddiodd gyda gradd meistr mewn hyfforddi chwaraeon ym mis Gorffennaf 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1993
Nafissatou Thiam

Athletwr o Wlad Belg Belg sy'n arbenigo mewn cystadleuaeth aml-ddigwyddiad yw **Nafissatou "Nafi" Thiam** (Ffrangeg: ​ tʃam] ; ganwyd 19 Awst 1994). Mae Thiam wedi ennill y Heptathlon ym Mhencampwriaeth Athletau'r Byd 2022. Mae hi wedi ennill dwy fedal aur Olympaidd, gan ennill y digwyddiad heptathlon yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016 a 2020. Hi yw'r unig athletwr o Wlad Belg, gwryw neu fenyw, i amddiffyn teitl Olympaidd yn llwyddiannus a dim ond yr ail fenyw ar ôl Jackie Joyner-Kersee i ennill teitlau Olympaidd gefn wrth gefn yn y digwyddiad. 

Cafodd Thiam ei geni ym Mrwsel i fam o Wlad Belg a thad o Senegal.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Wlad Belg
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wlad Belg
Víkingur Reykjavík

Mae **Knattspyrnufélagið Víkingur**, y cyfeirir ato'n gyffredin fel **Víkingur** neu **Víkingur Reykjavík** (i'w gwahaniaethu oddi wrth Víkingur Ólafsvík) ac a elwir yn rhyngwladol fel Vikingur FC, yn glwb chwaraeon yng Ngwlad yr Iâ sydd wedi'i leoli yng nghymdogaeth Fossvogur yn Reykjavík. Mae'n un o'r clybiau chwaraeon hynaf yng Ngwlad yr Iâ, a sefydlwyd ar 21 Ebrill 1908.

Mae'r clwb pêl-droed wedi ennill chwe theitl Pencampwriaeth, pum teitl Adran Gyntaf a thri theitl Cwpan. Mae Víkingur yn gweithredu adrannau chwaraeon eraill gan gynnwys pêl-law, tennis, tennis bwrdd, karate a sgïo. Mae pob camp yn cynnwys timau gwrywaidd a benywaidd.

## Arfbais a lliwiau
### Arfbais y clwb
Þorbjörn Þórðarson, a oedd yn gadeirydd y Llychlynwyr yn y cyfnod 1943–44, ddyluniodd y bathodyn Víkingur gwreiddiol.  Ym mlaendir arfbais wreiddiol Vikingur mae pêl ledr frown o'r 19g wedi'i fframio â bathodynnau gwyn ac mae ganddi streipiau coch a du yn y cefndir.

### Cit y tîm
Mae'r Llychlynwyr wedi chwarae mewn gwisgoedd streipiog coch a du ers blynyddoedd cynnar y clwb.

## Maes cartref
Víkin - Mae cyfleusterau a thir cartref wedi'u lleoli yn Víkin ers 1984 pan osodwyd cae pêl-droed yno gyntaf. Dilynodd preswylfa'r clwb ym 1988 ac adeiladwyd cyfleusterau dan do ym 1991, gan wella'r cyfleusterau cyffredinol yn sylweddol. Lleolir Víkin yn ardal Fossvogur (Háaleiti a Bústaðir), ar ochr ddwyreiniol Reykjavík.
Vikingsvöllur - Adeiladwyd y lleoliad chwaraeon yn 2004 a'i gwblhau yn 2005. Mae tua 2000 o wylwyr yn Víkingsvöllur.

## Hyfforddiant ieuenctid
Mae'r rhaglen hyfforddi ieuenctid yn Víkin yn nodedig am ei chyfraniad i dimau hŷn ac ieuenctid cenedlaethol Gwlad yr Iâ, gan ddarparu chwaraewyr fel:
Kári Árnason, Sölvi Ottesen, Kolbeinn Sigþórsson, Aron Elís Þrándarson, Óttar Magnús Karlsson

## Hanes y clwb
Sefydlwyd Víkingur Reykjavík ar 21 Ebrill 1908 gyda'r pwrpas o ariannu pryniant pêl i grŵp o fechgyn mewn cymdogaeth yn Reykjavík chwarae pêl-droed.
Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y clwb, gyda 32 o fechgyn yn bresennol, yn islawr Túngata 12 yn Reykjavík.

### Symud
Nid tan y flwyddyn 1976 y neilltuwyd darn o dir i Víkingur yn Fossvogur a dechreuodd adeiladu ei gyfleusterau preswyl a chwaraeon. Yn gyffredinol, mae prif faes gwasanaeth y clwb wedi'i ddiffinio gan Fossvogsdalur, Kringlumýrarbraut, Miklabraut a Reykjanesbraut.

## Anrhydeddau
### Cynghrair
***Uwch Gynghrair Gwlad yr Iâ (8):** 1920, 1924, 1981, 1982, 1991, 2021, 2023, 2025
***Adran 1. deild karla (5) (lefel 2):** |1969, 1971, 1973, 1987, 2010

#### Cwpan
***Cwpan pêl-droed Gwlad yr Iâ (5):** 1971, 2019, 2021, 2022, 2023
***Super Cup Gwlad yr Iâ (3):** 1982, 1983, 2022

## European record
### Men's football - European Clashes
**Nodiadau:**
* **1R**: Rownd gyntaf
* **1Q**: ROwnd cymhwyso gyntaf
* **PR**: Rownd rhagbrofol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*Clwb cefnogwyr Vikingur
*Tudalen Facebook swyddogol
*Cymdeithas Bêl-droed Gwlad yr Iâ
*Stadiwm Vikingsvöllur

Categori:Timau pêl-droed Gwlad yr Iâ
Categori:Reykjavík
Joan Lingard

Nofelydd o'r Alban ar gyfer oedolion a phlant oedd **Joan Lingard** MBE (8 Ebrill 1932 – 12 Gorffennaf 2022). Roedd hi'n adnabyddus am y gyfres oedolion ifanc *Kevin a Sadie*, sydd wedi gwerthu dros filiwn o gopïau. 

Cafodd Lingard ei geni mewn tacsi yng Nghaeredin, yn ferch Lingard i Elizabeth (Beattie gynt) a Henry Lingard   Mynychodd Ysgol Gynradd Strandtown ac yna dyfarnwyd ysgoloriaeth i Ysgol Golegol Bloomfield. 

Roedd gan Lingard dair merch o briodas gyntaf fyrhoedlog. Hyd at ei marwolaeth, bu'n byw yng Nghaeredin gyda'i gŵr, y pensaer Latfiaidd-Canadaidd Martin Birkhans.  

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf ''Liam's Daughter* ym 1963. Ei nofel gyntaf i blant oedd *The Twelfth Day of July* (y cyntaf yn y gyfres Kevin a Sadie) ym 1970.Bu farw Lingard ar 12 Gorffennaf 2022 yn 90 oed.

## Nofelau i oedolion 
* *Liam's Daughter* (1963)
* *The Prevailing Wind* (1960)
* *The Tide Comes In* (1966)
* *The Headmaster* (1967)
* *A Sort of Freedom* (1968)
* *The Lord On Our Side* (1970)
* *The Second Flowering of Emily Mountjoy* (1979)
* *Greenyards* (1981)
* *Sisters by Rite* (1984)
* *Reasonable Doubts* (1986)
* *The Women's House* (1989)
* *After Colette* (1993)
* *Dreams of Love and Modest Glory * (1995)
* *The Kiss* (2002)
* *Encarnita's Journey* (2005)
* *After You've Gone* (2007)

## Nofelau i blant
* *The Twelfth Day of July* (1970)
* *Frying as Usual* (1971)
* *Across the Barricades* (1972)
* *The Clearance* (1973)
* *Into Exile* (1973)
* *A Proper Place* (1974)
* *The Resettling* (1975)
* *The Pilgrimage* (1976)
* *Hostages to Fortune* (1976)
* *The Reunion* (1977)
* *Snake Among the Sunflowers* (1977)
* *The Gooseberry* (1978) aka *Odd Girl Out* (2000)
* *The File on Fraulein Berg* (1980)
* *Strangers in the House* (1981)
* *The Winter Visitor* (1983)
* *The Freedom Machine* (1986)
* *The Guilty Party* (1987)
* *Rags and Riches* (1988)
* *Tug of War* (1989)
* *Glad Rags* (1990)
* *Can You Find Sammy the Hamster?* (1990)
* *Between Two Worlds* (1991)
* *Morag and the Lamb* (1991)
* *Secrets and Surprises* (1991)
* *Hands Off Our School* (1992)
* *Night Fires* (1993)
* *Clever Clive and Loopy Lucy* (1993)
* *Slow Flo and Boomerang Bill* (1994)
* *Sulky Suzy and Jittery Jack* (1995)
* *Lizzie's Leaving* (1995)
* *Dark Shadows* (1998)
* *Tom and the Tree House* (1998)
* *A Secret Place* (1998)
* *The Egg Thieves* (1999)
* *Natasha's Will* (2000)
* *River Eyes* (2000)
* *Me and My Shadow* (2001)
* *Tortoise Trouble* (2002)
* *Tell the Moon to Come Out* (2003)
* *The Sign of the Black Dagger* (2005)
* *The Eleventh Orphan* (2006)
* *What to Do About Holly* (2009)
* *What Holly Did* (2012)
* *Trouble on Cable Street'' (2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr benywaidd o'r Alban
Categori:Pobl o Gaeredin
August Bebel

Gwleidydd ac awdur sosialaidd o'r Almaen oedd **August Bebel** (22 Chwefror 1840 – 13 Awst 1913) sydd yn nodedig fel un o sefydlwyr Plaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen ac am arwain yr honno am 44 mlynedd, ers ei sefydlu hyd at ei farwolaeth.

Ganed ef yn Deutz, ger Cwlen, yn Nheyrnas Prwsia. Turnio oedd ei grefft. Ymunodd â Chymdeithas Addysg Gweithwyr Leipzig ym 1861 a phenodwyd yn gadeirydd yr honno ym 1865. Dylanwadwyd arno gan syniadau ei gyfaill Wilhelm Liebknecht, ac ym 1869 cyd-sefydlasant y Blaid Lafur Ddemocrataidd Gymdeithasol (yn ddiweddarach y Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol). Gwasnaethodd yn y Reichstag ym 1867, 1871–81, a 1883–1913. Fe'i carcharwyd am bum mlynedd i gyd, gan gynnwys am enllibio'r Canghellor Otto von Bismarck. Ysgrifennodd sawl traethawd a gwaith propaganda, gan gynnwys *Die Frau und der Sozialismus* (1879).

## Bywyd cynnar 
Ganed August Bebel ar 22 Chwefror 1840 yn Deutz—tref sydd bellach yn rhan o ganol dinas Cwlen—ar lan Afon Rhein, yn Nhalaith y Rheindir, Prwsia. Swyddog digomisiwn ym Myddin Frenhinol Prwsia oedd ei dad. Cafodd August ei fagu mewn tlodi yn Wetzlar—a oedd yn allglofan i Dalaith y Rheindir—ac yno dysgodd grefft y turniwr. Teithiodd ar draws de'r Almaen ac Awstria yn cynnig ei waith, ac yng ngwanwyn 1860 ymsefydlodd yn Leipzig, Teyrnas Sachsen. Ymaelododd â Chymdeithas Addysg Gweithwyr Leipzig ym 1861, a daeth yn gadeirydd ym 1865.

## Gyrfa wleidyddol 
Ymsefydlodd William Liebknecht yn Leipzig ym 1865, wedi iddo gael ei ddiarddel o Ferlin am ei wrthwynebiad i lywodraeth Bismarck. Daeth y ddau ohonynt yn gyfeillion agos, a dylanwadodd syniadaeth sosialaidd Liebknecht yn gryf ar feddwl Bebel. Sefydlasant Blaid y Bobl Sacsonaidd (SVP) yn sgil Rhyfel Awstria a Phrwsia (1866), ac ym 1867 etholwyd Bebel i Reichstag Cydffederasiwn Gogledd yr Almaen fel aelod o'r blaid. Ym 1869 unodd yr SVP gyda phleidiau eraill i ffurfio'r Blaid Lafur Ddemocrataidd Gymdeithasol (SDAP), a fyddai'n newid ei enw i Blaid Lafur Sosialaidd yr Almaen (SAPD) ym 1875 ac i Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen (SDP) ym 1890.

## Diwedd ei oes 
Bu farw August Bebel yn Passugg yn y Grisons, y Swistir, yn 73 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Francis L. Carsten, *August Bebel und die Organisation der Massen* (Berlin: Siedler, 1991).
* William Harvey Maehl, *August Bebel: Shadow Emperor of the German Workers* (Philadelphia: American Philosophical Society, 1980).

Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Gwleidyddion o Brwsia
Categori:Llenorion ffeithiol y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Llenorion o Brwsia
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Pobl o Gwlen
Categori:Sosialwyr o'r Almaen
Rhanbarthau Seland Newydd

Rhennir Seland Newydd yn 16 o **ranbarthau** sy'n gweithredu fel y lefel uchaf o lywodraeth leol. Gweinyddir 11 o'r rhanbarthau gan gynghorau rhanbarthol (haen uchaf llywodraeth leol), a 5 yn cael eu gweinyddu gan awdurdodau unedol, sef awdurdodau tiriogaethol (ail haen llywodraeth leol) sydd hefyd yn cyflawni swyddogaethau cynghorau rhanbarthol. Yn ogystal â'r rhanbarthau, mae Cyngor Ynysoedd Chatham, er nad yw'n rhanbarth,  yn gweithredu yn debyg i awdurdod unedol, wedi'i awdurdodi o dan ei ddeddfwriaeth ei hun.

Daeth y rhanbarthau a'r rhan fwyaf o'u cynghorau i fodolaeth yn 1989 fel rhan o ddiwygio llywodraeth leol. Disodlodd y cynghorau rhanbarthol fwy na 700 o gyrff gweinyddol a ffurfiwyd yn y ganrif flaenorol. Yn ogystal, ymgymerasant â rhai cyfrifoldebau a gyflawnasid cynt gan gynghorau sir.

300px

## Cyfeiriadau
Y Darlunydd

bawd|Rhifyn cyntaf
Roedd ***Y Darlunydd***  yn gylchgrawn Cymraeg a gyhoeddwyd rhwng 1876 a 1879. Golygwyd y cyhoeddiad gan John Evans Jones (Y Cwilsyn Gwyn, 1839-1893) ac fe argraffwyd gan John Evans, Highstreet, Caernarfon. Prif nodwedd y cylchgrawn oedd nifer y darluniau oedd ynddo. Roedd yn cyhoeddi bywgraffiadau gyda darlun o'r un enwog a cherddi ac  erthyglau llenyddol a hanesyddol darluniedig. Yn wreiddiol roedd y cylchgrawn yn ymddangos pob mis, daeth allan pob pythefnos ym mis medi 1879 ac yn wythnosol yn Hydref 1879. Bu'r ymgais i gyhoeddi'r *Darlunydd* yn amlach yn fethiant, dychwelodd i fod yn gylchgrawn misol yn Nhachwedd 1879 a rhifyn mis Rhagfyr 1879 oedd ei rhifyn olaf.

Mae copïau o bob rhifyn o'r cyntaf i'r olaf ar gael ar safwe Llyfrgell Genedlaethol Cymru *Cylchgronau Cymru*

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1876
Categori:Dadsefydliadau 1879
Tŵr Wardenclyffe

Gorsaf drawsyrru diwifr arbrofol ym mhentref Shoreham, Long Island, yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, oedd **Tŵr Wardenclyffe**. Cafodd y tŵr ei ddylunio a'i adeiladu yn 1901–2 gan Nikola Tesla, y peiriannydd trydanol, yn sgil arbrofion a oedd wedi gwneud yn y 1890au cynnar. Roedd gan Tesla nod o ddatblygu system trawsyrru pŵer diwifr a oedd yn defnyddio'r Ddaear ei hun i ddargludo signalau trydanol er mwyn cystadlu â system radio-telegraffi a ddyfeisiwyd gan Guglielmo Marconi. Nid yw manylion llawn ei ddeunyddiau a'i adeiladwaith yn hysbys bellach, ond roedd ganddo 187 troedfedd o daldra. Ei bwrpas oedd trosglwyddo negeseuon ar draws Cefnfor yr Iwerydd ac i longau ar y môr.

Fodd bynnag, nid oedd Tesla yn gallu codi digon o gefnogaeth ar gyfer y prosiect, a rhoddwyd y gorau iddo ym 1906, ac ni ddaeth byth i weithrediad. Mewn ymgais i gwrdd â dyledion Tesla, cafodd y tŵr ei ddymchwel ar gyfer metel sgrap ym 1917 a chymerodd ei ddyledwyr feddiant o weddill y safle, a oedd yn ymestyn i 200 erw (81&nbsp;ha), ym 1922. Am y 50 mlynedd dilynol, roedd Wardenclyffe yn sefydliad yn cynhyrchu cyflenwadau ffotograffiaeth.

bawd|dim|400px|Tŵr Wardenclyffe ym 1904

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Tesla Science Center at Wardenclyffe

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Efrog Newydd
Categori:Peirianneg gyfathrebol
Categori:Tyrau
Parc Natural de Ses Salines d’Eivissa i Formentera

Mae **Parc Natural de Ses Salines d’Eivissa i Formentera** yn warchodfa natur ar yr Ynysoedd Balearig, sy'n cynnwys nifer fawr o bantiau heli ar Ynys Eivissa (Ibiza) ac Ynys Formentera ac mae hefyd yn cynnwys y môr rhwng yr ynysoedd. Mae’r parc yn cynnwys 2752.5 hectar o dir a 14028 hectar o fôr.

260px|dim|bawd|Ses Salines, Eivissa

## Y môr
Gwelir y planhigyn Posidonia yn y môr rhwng Eivissa a Formentera. Mae Posidonia yn gyfrifol am glirdeb y dŵr, mae'n gwarchod y traethau rhag erydiad ac yn rhoi lloches i greaduriaid y môr. Mae’r parc yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1999.

## Y tir
260px|bawd|Es Penjats
260px|bawd
260px|bawd
Mae mwyafrif planhigion yr ynysoedd yn bresennol yn y parc natural. Mae llwyni o binwydd a meryw yn gyffredin ar Formentera, a hefyd Fenigl y môr a phlanhigion twyni tywod symudol.

## Anifeiliaid ac adar
Gwelir tua 210 rhywogaeth o adar yn y parc, yn arbennig adar y dŵr, megis Fflamingo, Storc, Cwtyn hirgoes adeinddu, Chwibanogl ddu, Gwylan Audouin, Hwyaden ye eithin, Cambig, Cwtiad Caint ac Aderyn drycin Balearig. Mae gan Estany Pudent ar Formentera y Gwyach yddfddu. Mae’r Madfall Pityusig yn gyffredin dros yr ynysoedd. Gwelir hefyd Pathew’r ardd. Mae 178 math o blanhigion ar tirwedd y parc, gan gynnwys pinwydd, llwyn eithin, planhigion y twyni tywod a’r rhai ar ben clogwyni. Mae gan Estany Pudent de Formentera un o’r gomunedau mwy o wyachod gwddw ddu yn Ewrop. Mae hefyd madfallod 

Mae’r ardal yn warchodfa, Es Freus d’Eivissa i Formentera, ers 28 Mai 1999. Mae’n rhan o’r rhwydwaith Natura 2000, yn Safle o Ddiddordeb Gomunedol ac yn ardal Gwarchodfa Arbennig i Adar. Mae pyllau heli Ses Salines ar restr Ramsar o wlyptiroedd o bwysicrwydd rhwngwladol.

## Canolfan ddehongli Sant Francesc de Ses Salines
Mae’r eglwys yn ganolfan wybodaeth i’r parc natural, ac ar agor rhwng 10yb a 2yp o ddydd Mercher i ddydd Sul yn ystod y gaeaf, a bob dydd yn ystod yr haf.

## Hanes y Parc Natural
Pasiwyd nifer o ddeddfau ers y 170au er mwyn amddiffyn Ses Salines. Daeth yr ardal yn ardal a ddiddordeb ym 1991, yn cynnwys mwyafrif o’r parc, ac ym 1995 daeth Ses Sales yn warchodfa natur. Ac ar 19 Rhagfyr daeth yr ardal i gyd yn barc natural, o dan reolaeth Llywodraeth yr Ynysoedd Balearig.

## Treftadaeth Ddywilliannol ac Ethnolegol y Parc
Gwelir olion gwareiddiadau hynafol ac olion traed hanes yn y parc natural.
Mae safle UNESCO Ffoneciaidd Sa Caleta, pum tŵr amddiffynnol a phresenoldeb y diwydiant halen dros ran helaeth o'r tirlun.

## Oriel

Delwedd:SesSalines01LB.jpg|Fflamingod
Delwedd:SesSalines02LB.jpg|Chwibanogl ddu
Delwedd:SesSalines03LB.jpg|Y cerflun o Pedro Hormigo
Delwedd:SesSalines05LB.jpg|Madfall Pityusig
Delwedd:SesSalines06LB.jpg|Cambig
Delwedd:SesSalines07LB.jpg|
Delwedd:SesSalines08LB.jpg|Cwtyn hirgoes adeinddu
Delwedd:Blackcap01LB.jpg|Penlôyn
Delwedd:SesSalines10LB.jpg
Delwedd:SesSalines13LB.jpg
Delwedd:SesSalines14LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Formentera
Categori:Gwarchodfeydd natur
Categori:Ibiza
Categori:Ynysoedd Balearig
The Loud House

Mae ***The Loud House*** yn cyfres deledu animeiddiedig Americanaidd. Fe'i crëwyd gan Chris Savino yn ôl yn 2016 ac fe'i gynhyrchwyd gan Nickelodeon Animation Studio. Yn y Deyrnas Unedig (gan gynnwys Cymru ond nid yn Cymraeg) fe ddarlledodd ar Nickelodeon.

## Lleisiau Saesneg 
* Grant Palmer fel Lincoln Albert Loud
* Catherine Taber fel Lori L. Loud
* Liliana Mumy fel Leni L. Loud
* Nika Futterman fel Lisa Loud
* Brian Stepanek fel Lynn Loud Sr.
* Jill Talley fel Rita Loud
* Rick Zieff fel Leonard "Gramps" Loud
* Fred Willard fel Albert "Pop Pop"
* Jennifer Coolidge fel Myrtle

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2016
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon
Porthladd Ros Láir

:''Gweler hefyd Ros Láir, sy'n gyrchfan lan môr gerllaw.*

Porthladd a phentref yn Swydd Wexford (Gaeleg: *Contae Loch Garman*), Gweriniaeth Iwerddon, yw **Porthladd Ros Láir** (Gaeleg: *Calafort Ros Láir*; Saesneg: *Rosslare Harbour*). Yn ddiweddar, ail-enwyd y porthladd yn *Rosslare Europort'' yn Saesneg. Saif i'r de o gyrchfan lan môr Ros Láir (Saesneg: *Rosslare Strand*).

Ceir gwasanaethau fferi yn cysylltu'r porthladd ag Wdig (Abergwaun) a Doc Penfro yng Nghymru ac â Cherbourg a Roscoff yn Ffrainc. Mae hefyd gysylltiad cludo nwyddau i Le Havre. Agorwyd yr orsaf rheilffordd ym 1906.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Wexford
Anwen Butten

Cystadleuydd bowlio lawnt rhyngwladol dros Gymru yw **Margaret Anwen Butten** (ganwyd 29 Awst 1972). Mae hi'n gapten dîm Cymru yng Gemau'r Gymanwlad 2022. 

Cafodd Butten ei geni yng Nghaerfyrddin. Dechreuodd ei hangerdd am fowlio yn 13 oed ar ôl gwylio ei mam, Alis Butten, yn chwarae i dîm Rhyngwladol Cymru. Roedd gweld ei mam yn chwarae yn ei hysbrydoli i chwarae. Mae hi'n gweithio fel nyrs.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bowlwyr benywaidd o Gymru
Categori:Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Cerdyn chwarae

bawd| o gardiau (o'r chwith i'r dde): âs y rhawiau, dau'r diemyntau, tri'r rhawiau, pedwar y calonnau, a phump y clybiau.
Cerdyn a wneir o bapur trwchus neu gardbord tenau, neu ddefnydd tebyg, gyda lluniau, symbolau, neu ddyluniadau arno yw **cerdyn chwarae** a ddefnyddir i chwarae gemau, darogan, neu gonsurio.

Ar un wyneb o'r cerdyn ceir y symbolau neu luniau sydd yn dynodi ei siwt a'i reng, a phob cerdyn mewn pecyn yn unigryw; ar y wyneb arall, ceir dyluniad sydd yn unffurf i bob cerdyn yn y pecyn. Yn ôl y drefn gyffredin yn y Gorllewin, rhennir pecyn o gardiau chwarae—52 i gyd—yn bedair siwt (rhawiau, clybiau, calonnau, a diemyntau) gyda 13 o gardiau yr un o 13 o wahanol rengoedd, sef deg cerdyn rhif (yr âs, a'r rhifau o ddau i ddeg) a thri cerdyn llys (y brenin, y frenhines, a'r jac). Siwtiau duon yw'r rhawiau a'r clybiau, a choch yw lliw'r calonnau a'r diemyntau. Yn aml, cynhwysir hefyd dau gerdyn ychwanegol o'r enw jocer, gyda llun o groesan.

Mae'n debyg i gardiau chwarae ymddangos yn gyntaf yn yr Hen Tsieina neu'r Hen India. Sonir am gardiau yn yr Eidal ym 1299, a datblygodd sawl ffurf wahanol ar draws Ewrop gyda siwtiau, niferoedd, a dyluniadau amrywiol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cynnyrch papur
Categori:Teganau