open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1995

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1995 gan  Loegr, a gyflawnodd y Gamp Lawn. Collodd  Cymru bob un o'u gemau.

## Tabl Terfynol
1995
Categori:1995
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1994

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1994 gan Gymru, a orffennodd o flaen  Lloegr ar wahaniaeth pwyntiau.

## Tabl Terfynol
1994
Categori:1994
Schumacher

Mae **Schumacher** yn gyfenw galwedigaethol Almaeneg, sy'n meddwl crydd yn y Gymraeg. Mae yna nifer o bobl enwog gyda'r cyfenw hon, ac fe rhestrwyd rhai o'r rhain isod:

## Pobl
### Chwaraeon
*Anton Schumacher (ganwyd 1938), gôl-geidwad pêl-droed Almaeneg
*Günther Schumacher (ganwyd 1949), beiciwr ffordd a thrac Almaeneg
*Harald "Toni" Schumacher (ganwyd 1954), gôl-geidwad pêl-droed Almaeneg, a chyn-gapten tîm gwladol Gorllewin Yr Almaen
*Irma Heijting-Schuhmacher (ganwyd 1925), nofwraig dull rhydd Iseldiraidd
*Kelly Schumacher (ganwyd 1925), chwaraewr pêl-fasged WBNA Canadaidd
*Michael Schumacher (ganwyd 1969), cyn-yrrwr Fformiwla Un Almaeneg ac enillydd pencampwriaeth y byd saith gwaith.
*Ralf Schumacher (ganwyd 1975), cyn-yrrwr Fformiwla Un a brawd ieuangaf Michael
*Sandra Schumacher (ganwyd 1966), beiciwr ffordd a thrac Almaeneg
*Stefan Schumacher (ganwyd 1981), beiciwr ffordd Almaeneg
*Steven Schumacher (ganwyd 1984), chwaraewr pêl-droed o Sais, yn y safle canol cae
*Schumacher (ganwyd 1986), pêl-droediwr Brasilaidd
*Tony Schumacher (ganwyd 1969), rasiwr "drag" Americanaidd
Heterorywiaeth

Term sy'n dynodi'r dybiaeth bod pawb yn heterorywiol ac/neu'r syniad bod heterorywiolion yn naturiol uwchraddol i gyfunrywiolion a deurywiolion yw **heterorywiaeth**. Mae heterorywiaeth hefyd yn cynnwys gwahaniaethu a rhagfarn o blaid pobl heterorywiol dros bobl lesbiaidd, hoyw, deurywiol, a thrawsryweddol.

## Gweler hefyd 
* Heteronormadedd
* Homoffobia

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Categori:Rhagfarnau
John Gwilliam

Cyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 23 o gapiau dros Gymru fel wythwr, 13 ohonynt fel capten, oedd **John Albert Gwilliam** (28 Chwefror 1923 – 22 Rhagfyr 2016).

Ganed ef ym Mhontypridd ac aeth i Goleg y Drindod, Caergrawnt yn 1941. Ymunodd â'r lluoedd arfog fel swyddog mewn catrawd tanciau. Wedi'r rhyfel, dychwelodd i Gaergrawnt ac yna dechreuodd yrfa fel athro. Bu'n dysgu yng Ngholeg Glenalmond i Perth 1949-52, Ysgol Bromsgrove School 1952-56, a Choleg Dulwich 1956-63, cyn dod yn brifathro Ysgol Penbedw o 1963 hyd 1988. Priododd Pegi Lloyd George yn 1949 a chawsant dri mab a merch. Ymddeolodd i Lanfairfechan, Gwynedd.

Chwaraeodd rygbi i Brifysgol Caergrawnt, Caerloyw, Edinburgh Wanderers, Casnewydd, Cymry Llundain, Llanelli a Wasps. Ystyrir ei gyfnod ef fel capten Cymru yn ail "oes aur" i'r tîm cenedlaethol. Enillwyd y Gamp Lawn yn 1950 a 1952.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Trefynwy
Steve Hansen

Hyfforddwr rygbi'r undeb o Seland Newydd yw **Steve Hansen** (ganed 7 Mai 1959). Bu'n hyfforddwr tîm Cymru rhwng 2002 a 2004.

Ganed Hanesen yn Dunedin, a bu'n chwarae i dalaith Canterbury. Dechreuodd hyfforddi gyda Canterbury. Apwyntiwyd ef yn ddirpwy i Graham Henry pan ddaeth ef yn hyfforddwr Cymru. Ymddiswyddodd Henry yn 2002, a phenodwyd Hansen yn hyfforddwr. Ef oedd y nawfed hyfforddwr mewn 13 mlynedd.  Yn ei gêm gyntaf fel hyfforddwr, yn erbyn Ffrainc, roedd perfformiad Cymru yn addawol, ond collwyd y gêm 37-33. Ym mhencampwriaeth 2003, collodd Cymru bob gêm, rhan o ddeg gem yn olynol a gollwyd.

Nid oedd disgwyliadau'n uchel ar gyfer Cwpan y Byd yn 2003. Er hynny, perfformiodd Cymru yn well na'r disgwyl. Er i Gymru golli i Seland Newydd yn eu grŵp, ystyrid y gêm yn un o oreuon y gystadleuaeth. Cyrhaeddodd Cymru y rownd nesaf, lle collasant mewn gêm gyffrous arall i Loegr, a aeth ymlaen i ennill y gystadleuaeth.

Ym mhencampwriaeth 2004, curwyd yr Alban a'r Eidal, ond collwyd y tair gêm arall, a gorffennodd Cymru yn bedwerydd yn y tabl. Ni adnewyddodd Hansen ei gontract fel hyfforddwr, a dewiswyd Mike Ruddock i'w olynu. Mae Hansen yn awr yn hyfforddi'r Crysau Duon yn Seland Newydd, fel cynorthwydd i Graham Henry.

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Categori:Hyfforddwyr o Seland Newydd
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1993

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1993 gan Ffrainc. O hyn ymlaen, dechreuwyd defnyddio gwahaniaeth rhwng y   pwyntiau a sgoriwyd a'r pwyntiau yn erbyn i benderfynu safleoedd yn y tabl.

## Tabl Terfynol
1993
Categori:1993
Ewenni

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ewenni** (Saesneg: *Ewenny)*. Saif  ar lan afon Ewenni. Y dref agosaf yw Pen-y-bont ar Ogwr, sy'n 3.1&nbsp;km (1.9 milltir) i ffwrdd. Mae'r pentref yn enwog am adfeilion yr hen briordy a'i heglwys hynafol.

bawd|dim|Priordy Ewenni

Tyfodd y pentref o gwmpas Priordy Ewenni a'r eglwys ynghlwm wrtho. Codwyd Eglwys Sant Fihangel ar y dull Normanaidd yn y 12g gan yr arglwydd lleol William de Londres.

Bu'r ardal yn enwog am ei diwydiant crochenwaith, sy'n dyddio i 1427 o leiaf. Tyfodd yno oherwydd y cyflenwad lleol o glai i wneud crochenwaith a phriddlestri coch a gwaith ceramig, digon o garreg i wneud yr odynnau a glo i'w tanio. Sefydlwyd Crochendy Ewenni yno yn y flwyddyn 1610 ac mae'n dal i weithio.

Dywedir fod ysbryd yr Arglwyddes Wen yn aflonyddu cae a lôn ger y priordy ers yr Oesoedd Canol.

Ceir gwarchodfa natur Coed-y-Bwl gerllaw, lle ceir hyd at chwarter miliwn cennin pedr "gwyllt" yn tyfu; cawsant eu plannu yno yn y 19g gan Mrs Nicholl, Merthyr Mawr. Ceir pont hynafol ger y gwarchodfa a godwyd gan y Rhufeiniaid yn ôl traddodiad (mae'n fwy tebygol ei bod yn ganoloesol).

Brodor o Ewenni oedd y llenor Edward Mathews, awdur *Hanes Siencyn Penhydd* (1850).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Hanes y pentref 
*  Gwefan y pentre 
* Llun o briordy Ewenni 

Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1992

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1992 gan Loegr, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
1992
Categori:1992
Dwayne Peel

Chwaraewr rygbi'r undeb yw **Dwayne John Peel** (ganed 31 Awst 1981). Yn ystod ei yrfa fe chwaraeodd fel mewnwr i glybiau Scarlets Llanelli, Sale Sharks a Rygbi Bryste yn ogystal â Chymru.

Ganed ef yng Nghaerfyrddin ac astudiodd ym Mhrifysgol Abertawe. Ymunodd â Chlwb Rygbi Llanelli, gan symud i Scarlets Llanelli pan ffurfiwyd y timau rhanbarthol yn 2003. Ar 15 Ionawr 2008, cyhoeddwyd y byddai'n ymuno â Sale Sharks ar ddiwedd tymor 2007–2008.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn Japan yn 2001, pan oedd yn dal yn fyfyriwr. Roedd yn rhan allweddol o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005. Dewiswyd ef ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn 2005; ef oedd y chwaraewr ieuengaf yn y garfan. Ar 9 Medi 2007, Peel oedd capten Cymru yn ei gêm gyntaf yng Nghwpan y Byd 2007, pan gurwyd Canada 42-17.

Roedd yn rhan o'r garfan a gyflawnodd y Gamp Lawn ym mhencampwriaeth 2008, ond erbyn hyn yr oedd yn wynebu cystadleuaeth am safle mewnwr oddi wrth Mike Phillips. Dim ond un gêm a ddechreuodd Peel yn y bencampwriaeth yma, yn erbyn yr Eidal. Yn Ionawr 2009, cyhoeddwyd nad oedd wedi ei ddewis i fod yn aelod o sgwad Cymru ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2009, gyda Mike Phillips a Gareth Cooper yn cael eu dewis fel mewnwyr.  Arwyddodd i dîm Rygbi Bryste ar gyfer tymor 2014-2015, a cafodd ei apwyntio yn gapten y clwb gan chwarae gyda cyd-chwaraewyr rhyngwladol Ryan Jones ac Ian Evans.

Bu'n rhaid iddo ymddeol o chwarae rygbi proffesiynol yn Mawrth 2016 ar ôl dioddef o anaf tymor hir ar ei ysgwydd. Enillodd Peel 76 cap i Gymru rhwng 2001 a 2011, a fe gynrychiolodd Llewod Prydain ac Iwerddon mewn tri gêm brawf.

## Cyfeiriadau
Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Sgarlets Llanelli
Categori:Siarcod Sale
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Parc y Scarlets

Stadiwm rygbi'r undeb yn Llanelli yw **Parc y Scarlets**. Agorwyd yn 2008 a dyma yw cartref newydd Scarlets Llanelli.

## Maint 
*Eisteddle'r Gogledd - 5748
*Eisteddle'r De - 4402 (1780)
*Eisteddle'r Dwyrain - 2095
*Eisteddle'r Gorllewin - 2095
*Cyfanswm = 14340

bawd|dim|400px|Parc y Scarlets

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Chwaraeon yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Categori:Stadia rygbi'r undeb yng Nghymru
Categori:Llanelli
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1990

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1990 gan yr Alban, a gyflawnodd y Gamp Lawn am y trydydd tro yn eu hanes. Collodd  Cymru bob gêm yn y bencampwriaeth, eto am y trydydd tro yn eu hanes, a'r tro cyntaf ers 1892.

## Tabl Terfynol
1990
Categori:1990
Heteronormadedd

Term sy'n dynodi sefyllfaoedd lle ceir amrywiadau ar gyfeiriadedd heterorywiol eu hymyleiddio, anwybyddu neu erlid gan arferion cymdeithasol, credoau neu bolisïau yw **heteronormadedd**. Mae hyn yn cynnwys y syniad taw dim ond dau gategori cyflenwol mae bodau dynol yn cael eu dosbarthu ynddynt: gwrywol a benywol; taw dim ond perthnasoedd rhywiol anghyfunryw sydd yn dderbyniol neu normal; a bod gan y ddau ryw swyddogaethau naturiol penodol mewn bywyd.

## Gweler hefyd
* Heterorywiaeth
* Homoffobia
* Rhywiaeth

Categori:Astudiaethau rhywedd
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Categori:Rhagfarnau
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1988

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1988  gan Gymru a Ffrainc. Nid oedd gwahaniaeth pwyntiau yn cael ei gymeryd i ystyriaeth yn y cyfnod yma. Enillodd Cymru y Goron Driphlyg, ond collwyd y cyfle am y Gamp Lawn pan gollodd Cymru 9-10 i Ffrainc yng Nghaerdydd yn y gêm olaf.

## Tabl Terfynol
1988
Categori:1988
Shaun Edwards

Cyn-chwaraewr rygbi’r gynghrair o Loegr sy’n awr yn hyfforddwr rygbi’r undeb yw **Shaun Edwards** (ganed 18 Hydref 1966). Mae’n hyfforddwr amddiffynnol rhan amser i dîm rygbi'r undeb Cenedlaethol Cymru.

Yn enedigol o Wigan, bu’n chwarae i dîm Wigan rhwng 1983 a 1996. Enillodd wyth pencampwriaeth gyda Wigan, a’r gwpan naw gwaith, y ddau yn record. Chwaraeodd dros Loegr yng Nghwpan y Byd yn 1992 a 1995, ac enillodd 36 cap dros dîm rygbi’r gynghrair Prydain.

Gadawodd Wigan i chwarae am dymor i’r London Broncos, ac am gyfnod byr i Bradford Bulls. Yn 2001, ymunodd â staff tîm rygbi’r undeb London Wasps fel hyfforddwr y cefnwyr, gan ddod yn brif hyfforddwr yn 2005 wedi i Warren Gatland ddychwelyd i Seland Newydd. Enillodd Wasps y bencampwriaeth dair gwaith yn y cyfnod yma.

Pan apwyntiwyd Warren Gatland yn hyfforddwr Cymru cyn dechrau Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, apwyntiwyd Edwards yn hyfforddwr amddiffynnol rhan-amser, gan gadw ei swydd gyda'r Wasps. Iddo ef y rhoddir llawer o’r clod am y gwelliant mawr ym mherfformiad amddiffynnol Cymru yn y bencampwriaeth yn 2008; dim ond dwy gais a sgoriwyd yn eu herbyn yn y pum gêm.

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Loegr
Categori:Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Categori:Hyfforddwyr o Loegr
Jonathan Thomas

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru yw **Jonathan Thomas** (ganed 27 Rhagfyr 1982). Arferai chwarae i'r Gweilch fel blaenasgellwr, ac mae wedi cynrychioli Cymru nifer o weithiau.

Ganed Jonathan Thomas yn nhref Penfro. Bu'n chwarae rygbi i Glwb Rygbi Abertawe cyn trosglwyddo i'r Gweilch pan ddechreuwyd rygbi rhanbarthol yn 2003.

Ar ôl chwarae dros Gymru ar lefel dan-21, enillodd ei gap gyntaf dros Gymru yn erbyn Awstralia yn 2003. Daeth i sylw trwy ei berfformiad yn y gêm yn erbyn y Crysau Duon yng Nghwpan y Byd yr un flwyddyn. Roedd yn rhan allweddol o'r tîm Cymreig a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 2008.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pobl o Sir Benfro
Baner yr Orsedd

Baner a ddefnyddir gan Orsedd y Beirdd yn ei seremonïau yw **Baner yr Orsedd**. Mae'n seiliedig ar gynllun a greuwyd gan T. H. Thomas ar gyfer Gorsedd Llandudno yn 1896.

## Hanes 
Yn ôl Nennius, roedd y ddraig goch yn symbol milwrol ym Mhrydain cyn 800&nbsp;OC. Mae'r gerdd "Gorchan Maelderw" gan Aneirin yn dyddio o tua 600&nbsp;OC ac yn cyfeirio at "rud dhreic" a all ei chyfieithu fel "draig goch" a "pharaon" yn cyfeirio at hen enw Dinas Emrys sydd i'w weld yn Nhrioedd Ynys Prydain a Lludd a Llefelys. Mae'r gerdd yn profi bod draig goch genedlaethol y Brythoniaid yn gyfredol mor gynnar â 600AD (dwy ganrif cyn cael ei hysgrifennu yn Lladin gan Nennius). Mae'n bosib mai dyma'r cyfeiriad cyntaf at ddraig goch yn llenyddiaeth Cymru yn y 6g. Mae'r gair "pharaon" yn enw hynafol ar Ddinas Emrys, ac mae'r cyfeiriad hon dwy ganrif cyn cofnod Nennius yn Historia Brittonum o stori Lludd a Llefelys; arwydd posib o darddiad hyd yn oed hŷn na hyn.

Yn y gerdd, fe sonir am y ddraig goch yn hedfan yn yr awel yn ystod Brwydr Catraeth yn ogystal a'r haul a'r Duw "Hu". Ysgrifenwyd y gerdd gan Taliesin ond mae'n ymddangos yn y Llyfr Aneirin. Crewyd y faner gan "Archimagus" neu archdderwydd ar gyfer Maelderw, arweinydd y lluoedd brodorol ac er mwyn amddiffyn y Brythoniaid. Mae'r faner hon yn cynnwys delwedd o'r arweinydd, yr haul a'r ddraig goch. Roedd y derwyddon Gwyddelig hefyd yn paratoi baneri'r haul i'w harweinwyr, sef y faner "Dal-greine" gyda'r haul arno.
bawd|Baner fodern Wydelig o'r haul
Gwelir y farddoniaeth gwreiddiol o Gwarchan Maeldderw (a chyfieithiad Cymraeg o'r cyfieithiad Saesneg):

Molawt rin rymidhin rymenon.
Dyssyllei trech tra manon.
Disgleiryawr ac archawr tal achon
ar rud dhreic fud pharaon.
Kyueillyawr en awel adawaon.

*Moliant yw rhaniad y rhai a ryfeddant.*
''Syllai'r buddugol tra teg.*
*Disgleiro ac amlwg tal flaen.*
*a'r rhudd-ddraig fydd pharaon.*
*Cyfeilir ar awel ei bobl.''

## Gweler hefyd 
* Y Ddraig Goch
* Draig y Brythoniaid
* Corn Hirlas

## Cyfeiriadau 
Gorsedd
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Adam Jones

Gallai **Adam Jones** gyfeirio at:

*Adam Rhys Jones, chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig
*Adam M. Jones, chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig
*Adam Jones, gitarydd
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol De Affrica

bawd|dde|200px|Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol De Affrica yn dathlu ennill Cwpan Rygbi'r Byd yn 2007.

'''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol De Affrica** (y llysenw **y Springbocs''') sy'n cynrychioli De Affrica mewn gemau rhyngwladol. Maent yn chwarae ym Mhencampwriaeth y Tair Gwlad ac yng Nghwpan Rygbi'r Byd, a gynhelir bob pedair blynedd.

De Affrica a Awstralia yw'r unig wledydd i ennill Cwpan y Byd ddwywaith. Enillodd De Affrica y gystadleuaeth yn 1995 a 2007.

Yn 2007, cyhoeddodd Undeb Rygbi Cymru eu bod am weld cwpan i enillwyr y gemau prawf rhwng timau rygbi Cymru a De Affrica yn cael ei galw'n "Cwpan y Tywysog William".

## Chwaraewyr enwog
## Cyfeiriadau
Categori:Rygbi'r undeb yn Ne Affrica
De Affrica
Consett

Tref yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Consett**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn awdurdod unedol Swydd Durham. Cyn 2009 roedd y dref yn ganolfan weinyddol yr hen ardal an-fetropolitan Derwentside.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Consett boblogaeth o 24,828.

Mae Caerdydd 385.8 km i ffwrdd o Consett ac mae Llundain yn 389.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Durham sy'n 20.1&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Durham
Categori:Trefi Swydd Durham
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1987

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1987  gan  Ffrainc, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
1987
Categori:1987
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1986

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1986  gan  Ffrainc a'r Alban.

## Tabl Terfynol
1986
Categori:1986
Ian Gough

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru yw **Ian Mervyn Gough** (ganed 10 Tachwedd 1976). Mae'n chwarae i'r Gweilch fel clo, ac mae wedi cynrychioli Cymru nifer o weithiau.

Ganed ef ym Mhant-teg, a bu'n chwarae i glybiau Casnewydd a Phontypridd a tîm rhanbarthol Dreigiau Casnewydd Gwent cyn trosglwyddo i'r Gweilch. Enillodd ei gap gyntaf dros Gymru yn erbyn De Affrica yn 1998. Roedd yn rhan allweddol o'r tîm Cymreig a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 2008. Enillodd ei 50fed gap dros Gymru yng ngêm olaf y bencampwriaeth, yn erbyn Ffrainc.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1976
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1985

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1985  gan  Iwerddon, y tro diwethaf iddynt ennill y bencampwriaeth hyd yma.

## Tabl Terfynol
1985
Categori:1985
Michael Owen

Gallai **Michael Owen** gyfeirio at:

* Michael Owen, chwaraewr rygbi Cymreig 
* Michael Owen, pêl-droediwr Seisnig
Wythwr (rygbi)

Yr **wythwr** (rhif 8) mewn rygbi'r undeb yw'r blaenwr cefn mewn sgrym, ac felly y blaenwr sydd mewn sefyllfa i reoli'r bêl gyda'i draed a'i phasio yn ôl i'r mewnwr. Gall yr wythwr hefyd ddewis codi'r bêl ei hun a'i rhedeg.

Mae angen cyfuniad o gryfder a chyflymdra i'r safle. Yn aml, mae wythwyr yn dal, ac yn medru ennill y bêl yng nghefn y llinell. Gall fod yn safle dda i gapten y tîm, er enghraifft yr wythwr Ryan Jones yw capten presennol Cymru.

Ymysg wythwyr enwog y gorffennol mae Mervyn Davies (Cymru), Morne du Plessis (De Affrica), Hennie Muller (De Affrica) a Brian Lochore (Seland Newydd).

Categori:Safleoedd rygbi'r undeb
Trefflemin

Pentref bychan yng nghanol Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Trefflemin** (Saesneg: *Flemingston*).

Gorwedd y pentref ar lan orllewinol Afon Ddawan tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o dref Y Bont-faen.

Mae Trefflemin yn adnabyddus yn hanes llenyddiaeth Gymraeg fel cartref yr hynafiaethydd amryddawn, bardd a ffugiwr llenyddol Iolo Morganwg (1747-1826). Ganed Iolo ym mhentref Pennon, plwyf Llancarfan, ond symudodd ei rieni i fyw mewn bwthyn yn Nhrefflemin yn fuan ar ôl ei eni. Mae gan y pentref a'r wlad o'i gwmpas ran bwysig yn y Forgannwg ramantaidd a greuwyd gan Iolo yn ei farddoniaeth a rhai o'i ffugiadau. Erbyn heddiw dim ond muriau'r bwthyn sy'n aros, yn rhan o fuarth fferm yng nghanol y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pen-marc

Pentref bychan yng nghanol Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Pen-marc** (llurguniad Saesneg: *Penmark*).

Gorwedd y pentref tua 3 milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o'r Barri. Y pentref agosaf yw Pennon, llai na milltir i'r gogledd, lle ganed Iolo Morganwg yn 1747.

250px|bawd|dim|Canol Penmarc

I'r de o Ben-marc ceir safle Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd, prif faes awyr Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Pennon

Pentref bychan ym mhlwyf Llancarfan, ger Llancarfan ym Mro Morgannwg, De Cymru, yw **Pennon** (gwelir y ffurf *Pen-onn* weithiau, ond nid coed *onn* sydd yn yr elfen olaf). Mae'n bosibl mai cyfeiriad at fam Dei (Non) yw elfen olaf yr enw. Gorwedd rhwng Llancarfan i'r gogledd a'r Rhws i'r de, tua 4 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Barri.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd yr hynafiaethydd, y bardd a'r ffugiwr llenyddol Iolo Morganwg (Edward Williams) yn y pentref yng ngwanwyn 1747 (1746 yn ôl yr hen galendr), ond symudodd ei rieni i fyw yn Nhrefflemin o fewn ychydig o flynyddoedd ar ôl hynny (mae'r union ddyddiad yn ansicr).

## Gweler hefyd
*Iolo Morganwg

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Saint Andras

Pentref a phlwyf yn rhan ddwyreiniol Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Saint Andras** (weithiau **Sant Andras**, Saesneg: ''St. Andrew's Major''). Mae'n gorwedd rhwng Y Barri a Chaerdydd.

Mae gan y pentref eglwys a godwyd dros 600 mlynedd yn ôl, tafarn ac ysgol gynradd. Cysegrir yr eglwys i Sant Andras. Rhed ffrwd Dinas Powys trwy'r plwyf.

Ar lawr capel yr eglwys ceir beddfaen sy'n dwyn arysgrif er cof am ŵr a gwraig hirhoedlog iawn:

:*Here lyeth the body of John Gibbon James, buried the 14 of August, 1601. And Margaret Mathew, his wife, buried the 8 of January, 1631. He aged ninety-nine, she aged one hundred and twenty-four.*

Priododd y cyflwynwyr teledu Cymreig Rhodri Owen a Lucy Cohen yn yr eglwys yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Adam Rhys Jones

Cyn-chwaraewr a hyfforddwr rygbi'r undeb o Gymru yw **Adam Rhys Jones** (ganed 8 Mawrth 1981). Bu'n chwarae i nifer o glybiau fel prop pen tyn, a cynrychiolodd Cymru 95 gwaith cyn ei ymddeoliad yn 2018.

Mae'n un o grŵp bychan o chwaraewyr Cymreig i ennill tair Camp Lawn, yn cynnwys Gerald Davies, Gareth Edwards, J. P. R. Williams, Ryan Jones, Gethin Jenkins ac Alun Wyn Jones.

Gelwir ef a'i gyd-brop gyda'r Gweilch, Duncan Jones, yr "Hair Bears" oherwydd eu gwalltiau.

## Gyrfa 
Ganed ef yng Nglynebwy, a bu'n chwarae dros glwb Castell Nedd cyn trosglwyddo i’r Gweilch yn 2003. Aeth ymlaen i chwarae gyda Gleision Caerdydd a chlwb Harlequins.

Chwaraeodd dros Gymru ar lefel dan-23. Enillodd ei gap gyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr yn 2003, a chwaraeodd yng Nghwpan y Byd y flwyddyn honno. Sgoriodd ei gais rhyngwladol cyntaf yn erbyn Awstralia yn y gystadleuaeth honno.

Roedd yn rhan allweddol o'r tîm Cymreig a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 2005, gan chwarae ym mhob gêm, a dechreuodd ym mhedair allan o'r pum gêm pan enillwyd y Gamp Lawn eto yn 2008.

Yn 2025 daeth yn aelod o dim hyfforddi Cymru o dan Warren Gatland, fel ymgynghorwr sgrymiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Lynebwy
Trier

Dinas hanesyddol yng ngorllewin talaith Rheinland-Pfalz yn Yr Almaen yw **Trier** (Lwcsembwrgeg: *Tréier*, Ffrangeg: *Trèves*). Mae Trier yn ganolfan weinyddol *Landkreis* Trier-Saarburg a *Verbandsgemeinde* Trier-Land. Mae gan Trier brifysgol, coleg polytechneg ac eglwys gadeiriol hanesyddol (Esgobaeth Trier).

Sefydlwyd y ddinas mwy na 2000 blynedd yn ôl â'r enw *Augusta Treverorum* (*Treveris* o ail hanner y 3g ymlaen). Trier felly yw dinas hynaf yr Almaen.

Mae'r Trier Rufeinig, yn cynnwys yr Amffitheatr, Baddonau Barbara, Baddonau'r Ymerawdwr, Basilica Cystennin, Colofn Igel, Porta Nigra a'r Bont Rufeinig ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Rheinland-Pfalz
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Almaen
Llancatal

Pentref gwledig yng nghanol Bro Morgannwg yw **Llancatal** (Saesneg: Llancadle). Gorwedd i'r gorllewin o'r Barri tua dwy filltir i'r gogledd-orllewin o'r Rhws.

Lleolir y pentref ar lan ddwyreiniol Afon Ddawan yn agos i safle Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd, prif faes awyr y wlad.
250px|bawd|dim|Llancatal

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Saint-y-brid

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Fynwy, gweler Saint-y-brid, Sir Fynwy.*

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Saint-y-brid** (amrywiad, **Sant-y-brid**, Saesneg: *St Brides Major''). Saif y pentref yng ngorllewin y sir tua 4 milltir i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr.

Ceir Eglwys y Santes Brid, tair tafarn ac ysgol gynradd yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Saint-y-brid
*Iorwerth Fynglwyd (fl. 1485-1525), bardd

## Gweler hefyd
*Croes Saint-y-brid
*Croes Antoni

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y pentref
*  Gwefan yr ysgol

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Llanfihangel-y-pwll

Pentref yng nghymuned Llanfihangel-y-pwll a Lecwydd yn nwyrain Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Llanfihangel-y-pwll** (Saesneg: *Michaelston-le-Pit*). Gorwedd i'r gorllewin o ddinas Caerdydd, gyda Phenarth i'r dwyrain a phentref Dinas Powys i'r de.

Roedd Rhodri Morgan, cyn-Brif Weinidog Cymru, yn byw yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel-y-pwll a Lecwydd
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Llanbedr-y-fro

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).*

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llanbedr-y-fro** (amrywiad, **Llanbedr-ar-fro**, Saesneg: *Peterston-Super-Ely''). Fe'i lleolir tua 8 milltir i'r gorllewin o ganol Caerdydd ar lan Afon Elai.

Cysgegrir yr eglwys leol i Sant Pedr. Ceir adfeilion castell bychan hefyd.

Saethir y rhan fwyaf o olygfeydd awyr agored yr opera sebon boblogaidd *Pobol y Cwm* yn ardal Llanbedr-y-fro. Cynhelir gŵyl gelf flynyddol yn yr hydref. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Llanfleiddan

Pentref yng nghymuned Y Bont-faen a Llanfleiddan, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llanfleiddan** (Saesneg: *Llanblethian*). Gorwedd fymryn i'r de-ddwyrain o'r Bont-faen ar lan Afon Ddawan.

Mewn dogfennau hanesyddol fe'i gelwir weithiau yn **Llanfleiddan Fawr** i wahaniaethu rhyngddo a Llanfleiddan Fawr (enw amgen ar bentref Llwyneliddon). Roedd yr eglwys yn gysegredig i Sant Bleiddan (amrywiad, Bleiddian) yn wreiddiol, ond yn y cyfnod Normanaidd fe ailgysegrwyd i Sant Ioan Fedyddiwr. Roedd yr eglwys yn ganolfan eglwysig leol o bwys yn y rhan yma o'r Fro, gyda chapeli yn perthyn iddo yn Y Bont Faen, Llansanwyr a Llanddunwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Llanfleiddan
*Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr
*Tafarn y Croes
*Ty Mawr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Y Bont-faen a Llanfleiddan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Llandochau Fach

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Llandochau, pentref yng nghanol yr un sir.*

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llandochau Fach** neu **Llandochau** (Saesneg, *Llandough*; weithiau ceir y ffurf hynafol *Llandough-Juxta-Penarth*). Saif yn nwyrain y sir ger Penarth, tua 2 filltir a hanner i'r de o ganol Caerdydd. Fe'i gelwir yn "Llandochau Fach" i wahaniaethu rhyngddo a Llandochau arall yn y Fro, sef Llandochau Fawr, ger Y Bont-faen. 

Yn Eglwys Sant Dochau ceir Croes Eglwys Llandochau Fach, sef croes eglwysig a gerfiwyd o garreg yn y 10ed neu'r 11g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Llandochau

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Llandochau Fach, pentref a chymuned yn yr un sir.*

Pentref yng nghymuned Llan-fair, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llandochau** (weithiau **Llandochau Fawr**, Saesneg: *Llandough*). Saif yng nghanol y sir. Fe'i gelwir yn "Llandochau Fawr" weithiau i wahaniaethu rhyngddo a Llandochau arall yn y Fro, sef Llandochau Fach, ger Penarth. Tarddiad yr enw yw Sant Dochwy o'r 5ed a'r 6g; ym mynwent Eglwys Sant Dochdwy y saif Croes Geltaidd enwog ac unigryw Irbig o'r 10fed a'r 11g.

Mae'r pentref yn gorwedd ar lan orllewinol Afon Ddawan, tua milltir a hanner i'r de o'r Bont-faen. Cysylltir â dinas Caerdydd gan y ffordd A4160.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1984

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1984  gan  yr Alban, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
1984
Categori:1984
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1983

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1983  rhwng  Ffrainc ac Iwerddon.

## Tabl Terfynol
1983
Categori:1983
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1982

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1982 gan Iwerddon.  Roeddynt yn anelu am y Gamp Lawn yng ngem olaf y bencampwriaeth, ond collasant i Ffrainc.

## Tabl Terfynol
1982
Categori:1982
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Ariannin

bawd|300px|Logo
bawd|dde|250px|Yr Ariannin yn erbyn Lloegr, Twickenham, 2006; buddugoliaeth gyntaf yr Ariannin dros Loegr.

bawd|250px|Yr Ariannin yn erbyn Lloegr yng Nghwpan y Byd 2011; enillodd Lloegr 13–9.

Mae '''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Ariannin''', neu'r ***Pwmaod***, yn cynrychioli'r Ariannin mewn gemau rhyngwladol rygbi'r undeb. Trefnir y tîm, sy'n chwarae mewn glas golau a gwyn, gan Undeb Rygbi'r Ariannin (UAR, o'r Sbaeneg: *Unión Argentina de Rugby*).

## Hanes
Chwaraeodd y tîm eu gêm cyntaf yn 1910 yn erbyn tîm Ynysoedd Prydain. Ym mis Ebrill 2013 cafodd eu graddio yn wythfed yn y byd gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol (BRRh), sef y tîm cryfaf ar gyfandir America. Mae'r Ariannin wedi cystadlu ym mhob Cwpan y Byd ers y cwpan cyntaf yn 1987. Mae'r tîm hefyd wedi ennill pob gêm yn eu hanes yn erbyn timau o gyfandir America, heblaw am ddwy golled yn erbyn Canada.

Serch bod pêl-droed yn fwy poblogaidd na rygbi yn yr Ariannin, Mae canlyniadau ardderchog y *Pumas* ers Cwpan Rugbi'r Byd 1999 wedi amlhau poblogrwydd y gêm yn arwyddocaol. Mae'r Ariannin wedi cwblhau nifer o fuddugoliaethau annisgwyl, yn arbennig yn Buenos Aires, ac yn gallu trechu timau Chwe Gwlad yn reolaidd. Cafodd yr Ariannin eu graddio yn bedwerydd gan y BRRh ar ôl buddugoliaeth annisgwyl yn erbyn Ffrainc yng ngêm cyntaf Cwpan Rygbi'r Byd 2007. Enillodd yr Ariannin eu grŵp heb golli gêm, a chyrraeddodd y tîm y rownd gynderfynol am y tro cyntaf, yn ennill 19–13 yn erbyn yr Alban yn y rownd gogynderfynol. Collasant 37–13 i Dde Affrica yn y rownd gynderfynol, ond enillodd y tîm gêm y trydydd safle, yn erbyn Ffrainc eto.

Dechreuodd y *Pumas* Cwpan Rygbi'r Byd 2011 gan golli 13–9 i Loegr, ar ôl arwain y gêm am fwy na 60 munud. Enillodd y tîm yn erbyn Rwmania 43–8. Y gêm nesaf, yn erbyn yr Alban, penderfynodd pa dîm wnaeth cyrraedd y rownd gogynderfynol. Enillodd yr Ariannin y gêm 13–12 ar ôl cais hwyr gan Lucas González Amorosino, Felipe Contepomi wnaeth trosi. Daeth yr Ariannin yn ail yn y grŵp drwy ennill 25–9 yn erbyn Georgia. Chwaraeodd yr Ariannin y Crysau Duon yn y rownd gogynderfynol; sgoriodd Julio Farias Cabello gais ar ôl hanner awr i arwain 7–6, ond goruchafodd y Crysau Duon y gêm, yn arwain i fuddugoliaeth 33–10 i Seland Newydd.

Ers 2012 mae'r Ariannin yn chwarae yn y Pencampwriaeth Rygbi, cystadleuaeth gydag Awstralia, De Affrica a Seland Newydd. Yn 2012 fe wnaeth y *Pumas* gystadlu yn y Pencampwriaeth heb ennill gêm, ond gorffennodd eu gêm yn erbyn De Affrica ym Mendoza yn gyfartal.

## Carfan presennol
Categori:Cwpan Rygbi'r Byd
Ariannin
Categori:Rygbi'r undeb yn yr Ariannin
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1981

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1981 gan Ffrainc, a gyflawnodd  y Gamp Lawn .

## Tabl Terfynol
1981
Categori:1981
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1979

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1979 gan Gymru; pencampwriaeth olaf “y drydedd oes aur” a'r tro diwethaf iddynt ennill y bencampwriaeth ar eu pennau eu hunain hyd 1994.

## Tabl Terfynol
1979
Categori:1979
Llwyneliddon

Pentref a phlwyf yn nwyrain Bro Morgannwg yw **Llwyneliddon** (Saesneg: *St. Lythans*). Ceir y ffurf **Llaneliddon** hefyd weithiau, ond Llwyneliddon yw'r enw Cymraeg swyddogol.

Gorwedd Llwyneliddon rhwng pentrefi Gwenfô a Sain Nicolas, ychydig dros 4 milltir i'r gorllewin o ganol dinas Caerdydd.
[bawd|chwith|250px|Cromlech Llech y Filiast ger [Tinkinswood.]]

Cysylltir y plwyf â Sant Eliddon (amrywiadau, Elidon ac Elidan), ond cysegrir yr eglwys i Sant Bleiddan (amrywiad, Bleiddian). Mewn canlyniad arferid galw'r pentref yn Llanfleiddan Fach i wahaniaethu rhyngddo a Llanfleiddan Fawr ger Y Bont-faen.

Ar gyrion y pentref, ger plasdy'r Dyffryn, ceir cromlech nodedig o'r enw Llech y Filiast sy'n dwyn cymhariaeth â'r enghraifft enwog yn Tinkinswood gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Cromlechi Cymru
Gethin Jenkins

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru yw **Gethin Jenkins** (ganed 17 Tachwedd 1980). Mae'n chwarae i dîm rhanbarthol Gleision Caerdydd, ac mae wedi cynrychioli Cymru nifer o weithiau. Gall chwarae fel prop pen-rhydd neu prop pen-tynn.

Ganed ef yn Llanilltud Faerdre a'i addysgu yn Ysgol Gyfun Bryn Celynnog, Beddau. Bu'n chwarae dros glwb Pontypridd cyn trosglwyddo i'r Rhyfelwyr Celtaidd pan ddechreuodd rygbi rhanbarthol yn 2003. Wedi i'r Rhyfelwyr gael eu dirwyn i ben, aeth i chwarae i'r Gleision.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Rwmania yn 2003. Roedd yn rhan allweddol o'r tîm Cymreig a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 2005, gan chwarae ym mhob gêm, a sgorio cais cofiadwy yn erbyn Iwerddon. Aeth ar daith i Seland Newydd gyda'r Llewod yn 2005, gan chwarae yn y tair gêm brawf yn erbyn y Crysau Duon.

Dewiswyd ef yn gapten Cymru ar gyfer eu gêm yn erbyn De Affrica ym mis Tachwedd, 2007. Dechreuodd yn y tair gêm olaf pan enillwyd y Gamp Lawn eto yn 2008.

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Llansanwyr

Pentref bychan yng nghanol Bro Morgannwg yw **Llansanwyr** (Saesneg: *Llansannor*).

Gorwedd Llansanwyr ar lan ddwyreiniol Afon Ddawan ifanc, rhwng Ystradowen i'r dwyrain a phentref bychan Eglwys Fair y Mynydd i'r gorllewin, tua 3 milltir i'r gogledd o'r Bont-faen.

bawd|dim|Bedd JPR Williams yn y mynwent Eglwys Senwyr

Yn yr Oesoedd Canol roedd yr eglwys yn gapel a berthynnai i eglwys Llanfleiddan.

Roedd y cyn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol i Gymru, JPR Williams, yn byw yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Great Langton

Pentref a phlwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Great Langton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Hambleton. Saif ar ffordd yr B6271 tua 5 milltir i'r gorllewin o Northallerton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 202.

Mae'r enw yn gyfuniad o *lang* sy'n air o Hen Saesneg sy'n golygu "hir", a *tun*, sef "tref". Fe'i gelwir yn Great Langton gan fod yna hefyd Little Langton gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Hambleton
Categori:Pentrefi Gogledd Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1977

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1977 gan Ffrainc, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
1977
Categori:1977
Colin Charvis

Chwaraewr rygbi'r undeb yw **Colin Lloyd Charvis** (ganed 27 Rhagfyr 1972). Er iddo gael ei eni yn Sutton Coldfield, Lloegr, chwaraeodd dros Gymru fel blaenasgellwr neu wythwr.

Chwaraeodd dros Gymry Llundain cyn symud i Glwb Rygbi Abertawe. Pan symudwyd i rygbi rhanbarthol yn 2003, cafodd ei hun heb gontract, ac wedi cyfnod byr yn chwarae i Tarbes yn Ffrainc symudodd i Newcastle Falcons yn Lloegr, lle bu'n gapten y tîm. Ni adnewyddwyd ei gontract gan Newcastle ar ddiwedd tymor 2005-6, a dychwelodd i Gymru i chwarae i dîm rhanbarthol Dreigiau Casnewydd Gwent.

Ef sy'n dal record y byd am y nifer fwyaf o geisiau gan flaenwr mewn gemau rhyngwladol. Sgoriodd ei 22ain cais yn erbyn De Affrica ar 24 Tachwedd 2007.

Categori:Pobl o Gymru o dras Jamaicaidd
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Cymry Du
Jack Matthews

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb yw **Jack Matthews** OBE (21 Awst 1920 – 18 Gorffennaf 2012). Enillodd 17 o gapiau dros Gymru a chwaraeodd i'r Llewod. Roedd yn chwarae fel asgellwr neu ganolwr.

Ganed ef ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Yn feddyg wrth ei alwedigaeth, bu'n chwarae rygbi i Gaerdydd. Yn ystod "ail oes aur" tîm rygbi Cymru yn nechrau'r 1950au, ffurfiai ef a Bleddyn Williams bartneriaeth fel canolwyr a ystyrir yn un o'r rhai gorau yn hanes rygbi Cymru. Enillodd chwe chap dros y Llewod ar eu taith i Seland Newydd ac Awstralia yn 1950.

Ef oedd meddyg tîm y Llewod ar eu taith i Dde Affrica yn 1980.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1978

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1978 gan Gymru; a gyflawnodd y Gamp Lawn am yr ail dro mewn tair blynedd. Yn dilyn gêm olaf y bencampwriaeth, ymddeolodd Gareth Edwards a Phil Bennett.

## Tabl Terfynol
1978
Categori:1978
Paul Scofield

Actor o Loegr oedd **David Paul Scofield** (21 Ionawr 1922 - 19 Mawrth 2008).

## Ffilmiau
**That Lady* (1955)
**Carve Her Name With Pride* (1958)
**The Train* (1964)
**A Man for All Seasons* (1966)
**Bartleby* (1970)
**King Lear* (1971)
**1919* (1985)
**Henry V* (1989) (gyda Kenneth Branagh)
**Hamlet* (1990) (gyda Mel Gibson)
**Quiz Show* (1992)
**The Crucible* (1996)

## Teledu
**Emlyn* (1969)
**BBC2 Playhouse* (1982)
**Anna Karenina* (1985)
*''Mister Corbett's Ghost* (1987)
**Martin Chuzzlewit'' (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2008
Parc Croke

Stadiwm chwaraeon yn ninas Dulyn yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Parc Croke** (Gwyddeleg: *Páirc an Chrócaigh*, Saesneg: *Croke Park*).  Dyma yw prif stadiwm a phencadlys y Gymdeithas Athletau Gwyddelig.

Parc Croke yw'r stadiwm mwyaf yn Iwerddon, yn dal 83,700 o wylwyr. Tra roedd stadiwm Lansdowne Road ar gau i'w ail-adeiladu, defnyddiwyd Parc Croke fel cartref tîm pêl-droed Gweriniaeth Iwerddon a rygbi'r undeb Iwerddon.

Yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon yn erbyn Prydain, ar 21 Tachwedd, 1920, bu digwyddiad enwog ym Mharc Croke yn ystod gêm bêl-droed Wyddelig rhwng Dulyn a Tipperary. Daeth carfan o filwyr cynorthwyol Prydeinig (yr "auxies") i mewn i'r stadiwm a dechrau saethu at y dorf. Roedd hyn yn ddial am ladd nifer o swyddogion cudd Prydeinig gan wŷr Michael Collins yn gynharach y diwrnod hwnnw. Lladdwyd 14; 13 o wylwyr ac un o'r chwaraewyr, Michael Hogan. Enwyd eisteddle yn y stadiwm ar ôl Hogan.

Categori:Meysydd chwaraeon Iwerddon
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Adpar

Hen fwrdeistref ar lan ogleddol afon Teifi yng Ngheredigion sydd bellach yn faesdref i Gastellnewydd Emlyn yw **Adpar**() (ceir y ffurf **Atpar** weithiau hefyd). Mae'n rhan o blwyf a chymuned Llandyfriog, Ceredigion, er bod Castellnewydd Emlyn ei hun, dros yr afon, yn Sir Gaerfyrddin.

Hen enw Adpar oedd Trefhedyn ac roedd yn un o hen fwrdeistrefi Sir Aberteifi.  Mae gan Adpar ei le yn hanes Cymru a llenyddiaeth Gymraeg fel cartref i'r argraffwasg barhaol gyntaf yng Nghymru a sefydlwyd yno yn 1718 gan Isaac Carter (m. 1741). Cyhoeddodd Carter ddau bamffledyn, 'Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco' gan Alban Thomas a 'Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau' gan awdur anhysbys yn 1719. Parhaodd y wasg hyd tua 1725 pan gafodd ei symud i dref Caerfyrddin.

Darfu am Adpar fel bwrdeistref yn 1774 a daeth yn ddiweddarach yn faesdref i Gastellnewydd Emlyn.

Mae Adpar yn gartref i Glwb Rygbi Castell Newydd Emlyn.

## Cyfeiriadau
* T. I. Ellis, *Crywdro Ceredigion* (Cyfres Crwydro Cymru, 1953)

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llandyfrïog
Categori:Castellnewydd Emlyn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Graham Price

Cyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru yw **Graham Price** MBE (ganwyd 24 Tachwedd 1951). Enillodd 41 o gapiau dros Cymru, yn chwarae fel prop.

Ganed ef yn Moascar yn yr Aifft, ac addysgwyd ef yn Ysgol Gorllewin Mynwy, Pontypwl cyn astudio peirianneg sifil yn UWIST. Bu'n chwarae dros glwb Pontypwl fel prop pen-tyn. Gyda Bobby Windsor a Charlie Faulkner, roedd yn ffurfio'r "Rheng flaen Pontypwl" a anfarwolwyd yng nghân Max Boyce, ac a elwid hefyd y "Viet Gwent".

Enillodd ei gap gyntaf dros Gymru yn erbyn Ffrainc yn 1975 ym Mharis, a sgoriodd gais o 70 llath. Roedd yn rhan allweddol o'r tîm Cymreig a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 1976 a 1978. Ymddeolodd o rygbi rhyngwladol yn 1983; roedd ei gêm olaf hefyd yn erbyn Ffrainc ym Mharis.

Aeth ar daith gyda’r Llewod i Seland Newydd yn 1977, i Dde Affrica yn 1980 a Seland Newydd eto yn 1983. Chwaraeodd mewn deuddeg gêm brawf yn olynol i'r Llewod.

## Llyfryddiaeth 
*Graham Price (1984) *Price of Wales* (Willow Books) ISBN 0-00-218066-9

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gorllewin Mynwy
Rhieni Dros Addysg Gymraeg

Cymdeithas sy'n gwarchod buddiannau rhieni sydd â phlant mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg neu sy'n dymuno i'w plant gael addysg Gymraeg yw **Rhieni Dros Addysg Gymraeg** (**RhAG**).

Ar hyn o bryd dim ond tua 20% o blant Cymru sy'n cael eu dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg. Amcan RhAG yw cynyddu'r canran hwnnw a gwneud addysg Gymraeg yn norm yn hytrach nag eithriad. Daw'r aelodau o gefndir amrywiol, rhai yn Gymry Cymraeg, eraill yn deuluoedd dwyieithog neu ddi-Gymraeg. Ceir canghennau ar draws Cymru, o Fôn i Fynwy.

Mae RhAG yn rhoi pwysau ar Awdurdodau Addysg a Llywodraeth Cymru i'w hargyhoeddu fod galw am addysg cyfrwng Cymraeg ac i geisio eu perswadio i'w chyflenwi i'r plant. Yn ôl RhAG, "mae ymchwil wedi dangos y byddai hyd at 50% o rieni yng Nghymru am anfon eu plant i ysgolion Cymraeg pebaent yr un mor hygyrch ag ysgolion Saesneg eu cyfrwng".

## Dolenni allanol
* Gwefan RhAG 

Categori:Addysg Gymraeg yng Nghymru
Categori:Mudiadau iaith
Isaac Carter

Argraffydd a chyhoeddwr llyfrau Cymreig yn hanner cyntaf y 18g oedd **Isaac Carter** (bu farw 1741). Fe'i cofir fel sefydlydd yr argraffwasg barhaol gyntaf yng Nghymru.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys amdano. Mae ei ddyddiad geni yn anhysbys ond ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin. Sefydlodd wasg yn hen fwrdeistref Trefhedyn (Adpar) yn 1718. Cynnyrch cyntaf y wasg oedd dau bamffledyn, *Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco* gan Alban Thomas a *Cân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau* gan awdur anhysbys, a gyhoeddwyd yn 1719. Parhaodd y wasg hyd tua 1725 pan gafodd ei symud i dref Caerfyrddin. Roedd ei gyhoeddiadau eraill yn Adpar yn cynnwys *Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa* (1719), *Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol* (1722) a *Christion Cyffredin* (1724). Parhaodd i gyhoeddi llyfrau tebyg yng Nghaerfyrddin. Bu farw yn 1741.

## Ffynonellau
* James Ifano Jones, *A History of Printing and Printers in Wales to 1810, and of Successive and Related Printers to 1923* (Caerdydd, 1925)
* *Journal of the Welsh Bibliographical Society* 1 (1983/4): 129-32
* J.H. Davies, *A Bibliography of Welsh Ballads Printed in the 18th Century* (Llundain, 1908-11)

Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1741
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Brian Wilde

Actor Seisnig oedd **Brian George Wilde** (13 Mehefin 1927 - 20 Mawrth 2008).

## Teledu
**The Dustbinmen* (1969-1970)
**Porridge* (1973-1977)
**Last of the Summer Wine* (1976-1997)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2008
Parc yr Arfau

Stadiwm chwaraeon yng Nghaerdydd yw **Parc yr Arfau** (Saesneg: *Cardiff Arms Park*).

Ar un adeg roedd y safle yn gae corsiog oedd yn eiddo i Ardalydd Bute. Dywedodd yr Ardalydd mai dim ond ar gyfer chwaraeon yr oedd i'w ddefnyddio, ac erbyn y 1880au roedd maes rygbi a maes criced yno. Dros y blynyddoedd, bu'r safle yn gartref i lawer o chwaraeon eraill hefyd.

Yma yr oedd cartref Clwb Criced Sirol Morgannwg hyd 1966. Dechreuodd adeiladu stadiwm cenedlaethol newydd ar y safle yn 1967, ar gost o £9 miliwn. Roedd yn dal 56,000 o bobl. At y stadiwm yma y cyfeirir pan yn sôn am "Barc yr Arfau" fel rheol.  Yma yr oedd Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru yn chwarae ei gemau cartref, a Chlwb Rygbi Caerdydd yn parhau i ddefnyddio'r hen faes rygbi, Maes Rygbi Caerdydd.

Yn 1999, agorwyd Stadiwm y Mileniwm ar y safle, a dymchwelwyd yr hen stadiwm cenedlaethol. Daeth hwn yn gartref newydd y tîm rygbi cenedlaethol. Ar hyn o bryd mae tîm rygbi rhanbarthol Gleision Caerdydd yn parhau i ddefnyddio Maes Rygbi Caerdydd, ond cyhoeddwyd yn 2007 y byddent yn symud i stadiwm newydd yn 2009.

## Dolenni allanol
*Arolwg ffotograffig o Barc yr Arfau, o "Casglu'r Tlysau"

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Categori:Stadia rygbi'r undeb yng Nghymru
Arthur C. Clarke

Awdur Seisnig oedd **Arthur C. Clarke** (16 Rhagfyr 1917 – 19 Mawrth 2008). Fel awdur ffuglen wyddonol, daeth i'r amlwg am *2001: A Space Odyssey* (1968), a ffilmiwyd gan y cyfarwyddwr ffilm Americanaidd Stanley Kubrick. Adnabyddir hefyd am ei bapurau ar natur y gofod a dulliau fforio'r gofod; bathwyd y term 'Clarke orbit' (sef orbit Ddaear 24 awr sydd yn cadw lloeren yn yr un man yn yr awyr) ar ôl iddo. Wnaeth o dreulio'i flynyddoedd olaf yn Sri Lanca, lle y bu farw.

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *Prelude to Space* (1951)
* *The Sands of Mars* (1951)
* *Islands in the Sky* (1952)
* *Against the Fall of Night* (1953)
* ''Childhood's End* (1953)
* *Earthlight* (1955)
* *The City and the Stars* (1956)
* *The Deep Range* (1957)
* *A Fall of Moondust* (1961)
* *Dolphin Island* (1963)
* *Glide Path* (1963)
* *2001: A Space Odyssey* (1968)
* *Rendezvous with Rama* (1972)
* *Imperial Earth* (1975)
* *The Fountains of Paradise* (1979)
* *2010: Odyssey Two* (1982)
* *The Songs of Distant Earth* (1986)
* *2061: Odyssey Three* (1988)
* *A Meeting with Medusa* (1988)
* *Cradle* (1988) (gyda Gentry Lee)
* *Rama II* (1989) (gyda Gentry Lee)
* *Beyond the Fall of Night* (1990) (gyda Gregory Benford)
* *The Ghost from the Grand Banks* (1990)
* *The Garden of Rama* (1991) (gyda Gentry Lee)
* *Rama Revealed* (1993) (gyda Gentry Lee)
* *The Hammer of God* (1993)
* *Richter 10* (1996) (gyda Mike McQuay)
* *3001: The Final Odyssey* (1997)
* *The Trigger* (1999) (gyda Michael P. Kube-McDowell)
* *The Light of Other Days* (2000) (gyda Stephen Baxter)
* *Time's Eye* (2003) (gyda Stephen Baxter)
* *Sunstorm* (2005) (gyda Stephen Baxter)
* *Firstborn* (2007) (gyda Stephen Baxter)
* *The Last Theorem* (2008) (gyda Frederik Pohl)

### Storiau 
* *Expedition to Earth* (1953)
* *Reach for Tomorrow* (1956)
* *Tales from the White Hart* (1957)
* *The Other Side of the Sky* (1958)
* *Tales of Ten Worlds* (1962)
* *The Nine Billion Names of God* (1967)
* *Of Time and Stars* (1972)
* *The Wind from the Sun* (1972)
* *The Best of Arthur C. Clarke* (1973)
* *The Sentinel* (1983)
* *Tales From Planet Earth* (1990)
* *More Than One Universe'' (1991)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Llundain
Categori:Dyfodolwyr
Categori:Llenorion gwyddonol o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion gwyddonias Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr gwyddonias Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Ngwlad yr Haf
Categori:Pobl fu farw yn Sri Lanca
Categori:Sgriptwyr ffilmiau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i Sri Lanca
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1974

Enillwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1974 gan Iwerddon. Roedd bron pob un o'r gemau yn gystadleuol iawn y tymor yma.

## Tabl Terfynol
1974
Categori:1974
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1972

Ni chyhoeddwyd neb yn enillydd **Pencampwriaeth y Pum Gwlad** yn 1972. Roedd yr helyntion yng Ngogledd Iwerddon ar eu hanterth, a gwrthododd Cymru a'r Alban deithio i Ddulyn ar ôl iddynt dderbyn bygythiadau. Oherwydd hynny, ni enillodd neb y bencampwriaeth y flwyddyn honno, er i Gymru ennill y tair gêm a chwaraewyd ganddynt ac Iwerddon y ddwy gêm a chwaraewyd ganddynt. Cyhoeddodd Barry John ei ymddeoliad, yn ddim ond 27 oed, y flwyddyn honno, ond roedd Cymru'n ffodus fod Phil Bennett ar gael i gymeryd ei le fel maswr.

## Tabl Terfynol
1972
Categori:1972
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1973

Roedd canlyniad  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1973 yn unigryw yn hanes y gystadleuaeth. Enillodd pob tim eu gemau cartref, a chan nad oedd gwahaniaeth pwyntiau a sgoriwyd a phwyntiau yn erbyn yn cael ei gymeryd i ystyriaeth yn y cyfnod yma, rhannwyd y bencampwriaeth rhwng pob un o'r pump.

## Tabl Terfynol
1973
Categori:1973
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1970

Rhannwyd  Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1988  gan Gymru a Ffrainc.

## Tabl Terfynol
1970
Categori:1970