open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harri I, brenin yr Almaen

[bawd|dde|200px|Harri'n cael y newydd ei fod wedi ei ethol yn frenin tra'n gosod ei rwydi. Llun gan [Hermann Vogel, 1900]]

Dug Sacsoni o 912 a Brenin yr Almaen o 919 hyd ei farwolaeth oedd **Harri I yr Adarwr** (Almaeneg: *Heinrich der Finkler* neu *Heinrich der Vogler*; Lladin: *Henricius Auceps*, 876 – 2 Gorffennaf 936). Ef oedd y cyntaf o frenhinoedd ac ymerodron yr Almaen i ddod o'r frenhinllin Ottonaidd.

Ystyrir mai ef oedd sefydlydd a brenin cyntaf teyrnas yr Almaen, oedd yn cael ei galw yn  Ffrancia Ddwyreinol cyn hynny. Roedd yn heliwr brwd, a chafodd yr enw "yr Adarwr" oherwydd y stori ei fod wrthi'n gosod rhwydi i ddal adar pan gyrhaeddodd negeswyr i'w hysbysu ei fod wedi ei ethol yn frenin.

Categori:Genedigaethau 876
Categori:Marwolaethau 936
Categori:Brenhinoedd yr Almaen
Categori:Dugiaid Sacsoni
919

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
914 915 916 917 918 - **919** - 920 921 922 923 924

----

## Digwyddiadau 
* Tatadim yn dod yn rheolwr Ethiopia
* Brwydr Kilmashoge (ger Rothfarham; lladd Niall Glúndub, Uchel Frenin Iwerddon
* Ethol Henri y Ffowliwr yn Frenin yr Almaenwyr
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Cystennin VII, Ymerawdwr yr Ymerodraeth Fysantaidd
* Mara Takla Haymanot, brenin Ethiopia
* Zaka Al-A'war, rheolwr Abbasid Yr Aifft
* Hydref - Niall Glúndub, Uchel Frenin Iwerddon

Categori:919
Ystrad Tywi

Roedd **Ystrad Tywi** yn diriogaeth yn ne-orllewin Cymru, yn cyfateb yn fras i ran helaeth o Sir Gaerfyrddin heddiw.

Rhannwyd Ystrad Tywi yn dri chantref, gyda'u cymydau eu hunain, sef y Cantref Mawr a'r Cantref Bychan ac Eginog.

Collwyd y cantref olaf i'r Normaniaid yn yr 11g ac am weddill yr Oesoedd Canol Cantref Mawr a Chantref Bychan yn unig a ffurfiai Ystrad Tywi.

Ar ddechrau'r 8g yr oedd Ystrad Tywi yn rhan o Deyrnas Dyfed. Tua'r flwyddyn 730 cipiodd Seisyll ap Clydog, brenin Ceredigion, Ystrad Tywi oddi wrth Rhain ap Cadwgan, brenin Dyfed, a'i ychwanegu at ei deyrnas ei hun. Rhoddwyd yr enw Seisyllwg ar y deyrnas estynedig newydd. Yn 920 unodd Hywel Dda Seisyllwg a Dyfed i greu Teyrnas Deheubarth.

Yn y gainc gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl *Pwyll Pendefig Dyfed* dywedir i fab Pwyll, Pryderi, ddilyn ei dad ar orsedd Dyfed ac ychwanegu tri chantref Ystrad Tywi a phedwar cantref Ceredigion at ei deyrnas.

## Cantrefi a chymydau
230px|bawd|Lleoliad Ystrad Tywi yn Neheubarth 
*Y Cantref Mawr
**Mabelfyw
**Mabudryd
**Gwidigada (Widigada)
**Catheiniog
**Maenor Deilo (Maenordeilo)
**Mallaen
**Caeo
*Y Cantref Bychan
**Hirfryn
**Cwmwd Perfedd
**Is Cennen
*Cantref Eginog
**Cydweli
**Carnwyllion
**Gŵyr

## Llyfryddiaeth
* John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co)

Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Teyrnas Deheubarth
Rhyddfrydiaeth

Ideoleg ac athroniaeth wleidyddol a'i gwreiddiau yn yr Oleuedigaeth yw **rhyddfrydiaeth**, a rhyddid personol a gwelliant cymdeithasol yn greiddiol iddi. Mewn gwleidyddiaeth fodern, ystyrir fod amcanion tebyg i ryddfrydiaeth a democratiaeth, sef newid y gyfundrefn gymdeithasol â chefnogaeth y bobl. Yn wahanol i radicaliaeth, lle caiff newid cymdeithasol ei ystyried yn nod sylfaenol, a seilir yr athroniaeth ar egwyddorion newid awdurdod, mae rhyddfrydiaeth yn anelu at newid cymdeithasol yn raddol, ystwyth ac addasol.

## Rhyddfrydiaeth ddiwylliannol 
Canolbwyntia rhyddfrydiaeth ddiwylliannol ar hawliau'r unigolyn yn nhermau cydwybod a dull o fyw, gan gynnwys rhyddid rhywiol, crefyddol a gwybyddol, a diogelwch rhag ymyrraeth lywodraethol yn y bywyd personol. Cafwyd gan John Stuart Mill driniaeth arloesol o'r cysyniad o ryddfrydiaeth ddiwylliannol yn ei draethawd *On Liberty*. Yn gyffredinol, mae rhyddfrydiaeth ddiwylliannol yn gwrthwynebu rheolaeth neu sensoriaeth lywodraethol yng nghyd-destun llenyddiaeth, celf, gamblo, rhyw, puteindra, rheoli cenhedlu, erthylu, ewthanasia, alcohol, a rhai cyffuriau eraill. Mae'r mwyafrif o ryddfrydiaid yn gwrthwynebu ymyrraeth mewn o leiaf rai o'r materion hyn, a weithiau'r cyfan.

## Gweler hefyd 
* Rhyddfrydiaeth glasurol
* Rhyddfrydiaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)


Categori:Ideolegau gwleidyddol
Categori:Unigolyddiaeth
912

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
907 908 909 910 911 - **912** - 913 914 915 916 917 

----

## Digwyddiadau 
* Patriarch Nicholas I Mysticus yn dod yn batriarch Caergystennin
* Harri yr Adarwr yn dod yn Ddug Sacsoni

## Genedigaethau 
* 23 Tachwedd - Otto I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig
* Nicephorus II, Ymerawdwr Bysantaidd
* Abd-ar-Rahman III, Emir a Caliph Córdoba
* Xue Juzheng, hanesydd o Tsieina

## Marwolaethau 
* 11 Mai - Leo VI, Ymerawdwr Bysantaidd
* Rudolph I o Fwrgwyn
* Notker o St Gall, cerddor a bardd Benedictaidd
* Abdallah ibn Muhammad, o frenhinllin yr Umayyad
* Oleg o Novgorod
* Ahmed ibn Yusuf, mathemategydd o'r Aifft

Categori:912
Beriah Gwynfe Evans

Llenor yn y Gymraeg a'r Saesneg, dramodydd, newyddiadurwr a gwleidydd Cymreig oedd **Beriah Gwynfe Evans** (12 Chwefror 1848 – 4 Tachwedd 1927).

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Nant-y-glo, Sir Fynwy (Blaenau Gwent bellach), yn fab i'r Parch. Evan Evans o Nant-y-glo a Mary Valentine. Yn bedwar ar bymtheg oed, ymfudodd ei rieni i'r Unol Daleithiau, ond symudodd Beriah i fyw i bentref Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, gan fabwysiadu Gwynfe fel ei enw canol. Gweithiodd fel ysgolfeistr brifathro yng Ngwynfe ac yna yn Llangadog, Sir Gaerfyrddin; tra'r oedd yn athro mae'n hysbys iddo ddefnyddio y Welsh Not er mwyn annog ei ddisgyblion i ddysgu Saesneg, er iddo edifarhau hyn yn daer yn ddiweddarach.

Ymddenygs iddo ysgrifennu ei stori gyntaf yn bymtheg oed ac iddo ysgrifennu nifer o ddramâu i'w ddisgyblion eu perfformio yn yr ysgol. Fodd bynnag, daeth i amlygrwydd cenedlaethol yn 1878 pan enillodd wobr am ei nofel Saesneg *Bronwen* mewn Eisteddfod leol; y flwyddyn ganlynol enillodd wobr arall am ddrama ar yr un pwnc sef *Owain Glyndŵr*. a John Gwilym Jones yn *Swyddogaeth Beirniadaeth* (1977).

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Gododdin

Gall **Gododdin** gyfeirio at:

* Llwyth a theyrnas y Gododdin yn y diriogaeth sydd nawr yn ne'r Alban
* *Y Gododdin*, cerdd a briodolir i Aneirin yn clodfori'r "gwŷr a aeth i Gatraeth gynt", i ymladd.
Penrhyn Sounion

Pwynt mwyaf deheuol gorynys Attica yn ne-ddwyrain Gwlad Groeg yw **Penrhyn Sounion**. Mae'n enwog am ei deml hynafol gysegredig i'r duw Poseidon a'r golygfeydd rhamantus dros Gwlff Saronica ac ynysoedd y Cyclades i'r de. Mae trwyn y penrhyn yn codi 200 troedfedd uwchben y môr. Mae gwddw o dir cul yn cysylltu'r penrhyn a'r tir mawr. Ceir adfeilion gwasgaredig y dref glasurol 'Sounion' gerllaw ar lan Bae Sounion.

Saif adfeilion trawiadol 'Teml Poseidon' ar ben eithaf y penrhyn, gan roi iddo ei enw amgen yn yr iaith Roeg, *Capo Kolones* 'Penrhyn y Colofnau'. Mae'n rhan o'r hen acropolis (dinas gaerog). Roedd mur amdiffynnol yn rhedeg dros yr isthmws ac oddi fewn i hynny y codwyd dinas fechan. Ei phrif addurn oedd Teml Poseidon, a godwyd tua 444 CC. Yma hefyd y cafwyd hyd i ddau gerflun *kouros* anferth (sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Gwlad Groeg yn Athen). Ceir olion nifer o adeiladau llai ac mae'r ardal gyfan yn barc archaeolegol yng ngofal y llywodraeth.

300px|bawd|dim|Penrhyn Sounion a Theml Posiedon

Categori:Arfordiroedd Gwlad Groeg
Categori:Attica
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Pentiroedd
Categori:Temlau Groegaidd
Cyclades

bawd|Y Cyclades

Grŵp o ynysoedd yng Ngwlad Groeg yw'r **Cyclades** (Groeg: Κυκλάδες) neu **Ynysoedd Cyclades**. Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o Attica ar dir mawr Groeg ac ynys Euboea ym Môr Aegea yn nwyrain y Môr Canoldir. Maen nhw hanner ffordd fwy neu lai rhwng tir mawr Gwlad Groeg, ynys Crete ac arfordir de-orllewin Twrci. Mae'r ynysoedd yn ffurfio cylch bron o gwmpas ynys Delos. Ceir tua 30 o ynysoedd o faint amrywiol yn y grŵp (heb gyfrif y mân ynysoedd niferus). Y ganolfan weinyddol yw Ermoupolis ar ynys Siros. Mae rhai o ynysoedd deheuol y Sporades yn cael eu cyfrif yn rhan o *nome* (uned weinyddol) y Cyclades hefyd. Mae tua 100,000 o bobl yn byw yn y *nome*.

### Ynysoedd y Cyclades
200px|bawd|Lleoliad y Cyclades
*Amorgos (Αμοργός)
*Anafi (Ανάφη)
*Andros (Άνδρος)
*Antiparos (Αντίπαρος)
*Delos (Dilos) (Δήλος)
*Folegandros (Φολέγανδρος)
*Gyaros (Γυάρος)
*Ios (Ίος)
*Kea (Κέα)
*Kimolos (Κίμωλος)
*Kithnos (Κύθνος)
*Mikonos (Μύκονος)
*Milos (Μήλος)
*Naxos (Νάξος)
*Paros (Πάρος)
*Santorini (Thera) (Σαντορίνη)
*Serifos (Σέριφος)
*Sifnos (Siphnos) (Σίφνος)
*Sikinos (Σίκινος)
*Siros (Σύρος)
*Tinos (Τήνος)


Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Y Môr Aegeaidd
Sifnos

250px|bawd|Golygfa ar Fae Kamares, ynys **Sifnos**
Ynys ffrwythlon yn ne-orllewin ynysoedd Cyclades, Gwlad Groeg, yw **Sifnos**. Mae'n gorwedd rhwng Serifos i'r gogledd, Milos i'r de ac Andiparos i'r dwyrain. Yn wahanol i nifer o ynysoedd eraill ym Môr Aegea mae yna ddigonedd o ddŵr croyw ar yr ynys. Mae'n ynys fynyddig sy'n codi i 2936 troedfedd gyda chopa 'Profitis Ilias', un o sawl bryn yng Ngwlad Groeg a enwir ar ôl y proffwyd Elias. Ceir adfeilion tua deuddeg o dyrau o'r cyfnod clasurol ar yr ynys a nifer o fynachlogydd Uniongred.

Yn Ngroeg yr Henfyd roedd yr ynys yn ewnog am ei aur. Daeth natur dwyllodrus y mwyngloddwyr yn ddihareb. Yn ôl un chwedl dinistrwyd y mwyngloddiau gan Apollo am i'r ynyswyr gynnig ŵy euraidd 'gilt' i deml y duw ar ynys Delos yn lle un wedi'i wneud o aur.

Tref 'Apollonia' yw prifddinas yr ynys. Mae'n gorwedd yn uchel yn y mynyddoedd ar dri bryn terasog.

Ger pentref Kastro ceir adfeilion dinas fechan Siphnos sy'n dyddio o'r cyfnod Clasurol. Does dim llawer yn sefyll heddiw ond mae'r safle'n ddeniadol. Codwyd caer gan y Fenisiaid yno yn y 14g i amddiffyn y llwybr morol i ynys Rhodes.

Categori:Cyclades
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Y Môr Aegeaidd
Nâzım Hikmet

Bardd a dramodydd comiwnyddol o Dwrci oedd **Nazım Hikmet Ran** (IPA:nɑːˌzɯm hikˈmɛt) (20 Rhagfyr 1901 – 3 Mehefin 1963). Cyfieithwyd ei waith i sawl iaith.

## Bywyd
Fe'i ganwyd yn Selânik yn Ymerodraeth yr Otomaniaid (Thessaloniki, Gwlad Groeg erbyn hyn).  Daeth yn aelod o'r blaid gomiwnyddol TKP, a chafodd ei alltudio a'i garcharu sawl gwaith achos o'i egwyddorion gwleidyddol.

Wedi gyfnod o fyw yn Moskva, fe ddychwelodd i Dwrci ym 1928 ar ôl ymweld â chynhadledd yn Wien, a chafodd ei garcharu am dri mis. Fe'i carcharwyd eto ym 1933, a chafodd ei ryddhau mewn amnest yn 1934. Ym  1938, fe'i cafwyd yn euog o annog gwrthryfel ymysg myfyrwyr y byddin (am iddynt ddarllen ei farddoniaeth), ac fe'i dedfrydiwd i wyth mlynedd ar hugain a phedwar mis o garchariad gyda llafur caled. Cafodd ei ryddhau o'r diwedd ym 1950 (eto fel rhan o amnest gyffredinol), wedi iddo fynd ar streic ympryd ac i lawer ymgyrchu drosdo. Roedd yn sal erbyn hynny, gyda phroblemau gyda'i iau a'i galon. Derbyniodd yr Wobr Heddwch Rhyngwladol a ddyfarnwyd gan Gyngor Heddwch y Byd ym 1950, ynghyd â Pablo Picasso, Paul Robeson, Wanda Jakubowska a Pablo Neruda. Bu'n rhaid iddo adael Twrci ym 1951, ac ni ddychwelodd wedi hynny. Treuliodd rhan fwyaf o gyfnod olaf ei fywyd yn Yr Undeb Sofietaidd, er iddo ymweld â Tsieina a Paris. Bu farw ym Moskva ym 1963.

Bu iddo briodi tair gwaith, yn gyntaf i Pirayé İçin, yna i Münevver Andaç (cawsant fab, Mehmet), ac yna i Vera Tulyakova.

## Ei farddoniaeth 
Er i'w gerddi cynnar defnyddio mesurau sillafog, roedd cysyniadau ei farddoniaeth yn anghonfensiynol o'r dechrau. Weithiau ysgrifennodd mewn gwers rhydd, weithiau fe gymerodd ffurf traddodiadol fel y rubaiyat a'i addasu i'w anghenion. Manteisiau'n gyson ar sain gyfoethog y Tyrceg. Fe'i dylanwadwyd gan Mayakovski a'r beirdd Sofietaidd hynny a hyrwyddodd dyfodoliaeth. Gosododd Zülfü Livaneli llawer o'i gerddi i gerddoriaeth.

## Dolenni allanol 
* **Nâzım Hikmet Ran Poet du monde ** ;
* N.Hikmet yn darllen ei gerdd *Kerem Gibi*
* Nâzım Hikmet ; casgliad o gerddi, hanesion, lluniau ac yn y blaen, yn Dyrceg a Saesneg.
* Zülfü Livaneli.
*  Artistiaid yn gwynebu'r gwaharddiad ar waith Nazım .
*http://nazimusta.com/ 

Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Beirdd Tyrceg
Isthmws Corinth

**Isthmws Corinth** yw'r gwddw o dir sy'n gorwedd rhwng y Peloponnese ac Attica yng Ngwlad Groeg. Mae Camlas Corinth yn torri trwyddo i gysylltu Gwlff Corinth a Gwlff Saronica.

Roedd amddiffyn yr isthmws yn bwysig yng ngwleidyddiaeth a strategaeth filwrol Groeg yr Henfyd. Codwyd y 'Mur Isthmiaidd' gan ddinas Corinth dros rhan gulaf yr isthmws yn y cyfnod Clasurol, efallai tua 270 CC; rhedai o Isthmia yn y dwyrain i lan Gwlff Corinth yn y gogledd-orllewin. Roedd yn dilyn llinell o greigiau isel. Gwelir olion o'r mur yma ac acw hyd heddiw.

Categori:Corinth
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Haen osôn

Haen yn atmosffêr y Ddaear sy'n cynnwys crynodiadau gymharol uchel o osôn (O3) yw'r **haen osôn**. Golyga "cymharol uchel" ychydig o rannau y miliwn – llawer yn uwch na chrynodiadau'r is-atmosffer ond dal yn fach o'i gymharu â phrif gyfansoddion yr atmosffêr.

Categori:Amgylchedd
Categori:Atmosffer
Categori:Ocsigen
911

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
906 907 908 909 910 - **911** - 912 913 914 915 916 

----

## Digwyddiadau 
*Ebrill - Pab Anastasius III yn olynu Pab Sergius III fel y 120fed pab
*Sefydlu tref Drogheda yn Iwerddon gan y Daniaid
*Oleg, Tywysog Novgorod yn ymosod ar yr Ymerodraeth Fysantaidd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Wilfred II Borrel, cownt Barcelona
* Pab Sergius III
* Aethelred. Iarll Mersia
* Hugh Hallman, Dug Tempe

Categori:911
909

9g - **10g** - 11g
850au860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
904 905 906 907 908 - **909** - 910 911 912 913 914 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 9 Mai - Adalgar, archbesgob Hamburg-Bremen
* Gerald o Aurillac, sant Ffrengig
* Cerball mac Muirecáin, brenin Leinster
* Cadell ap Rhodri, brenin Seisyllwg
* Fujiwara no Tokihira, uchelwr Siapaneaidd
* Luo Yin, gwleidydd a bardd o Tsieina

Categori:909
908

9g - **10g** - 11g
850au860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
903 904 905 906 907 - **908** - 909 910 911 912 913 

----

## Digwyddiadau 
*Brwydr Belach Mugna

## Genedigaethau 
**Yn ystod y flwyddyn* - Al-Muttaqi, caliph Baghdad

## Marwolaethau 
3 Awst 
**Burchard, Dug Thuringia
**Rudolf I, esgob Würzburg
*13 Awst - Al-Muktafi, caliph y frenhinllin Abbasid
**Yn ystod y flwyddyn*
**Abdullah ibn al-Mu'tazz, bardd, ac am un diwrnod, caliph y frenhinllin Abbasid yn dilyn marwolaeth Al-Muktafi
**Aidi (Zhaoxuan), ymerawdwr olaf Brenhinllin Tang
**Asser, mynach ac ysgolhaig Cymreig (neu 909)

Categori:908
906

9g - **10g** - 11g
850au860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
901 902 903 904 905 - **906** - 907 908 909 910 911

----

## Digwyddiadau 
* Synod Scone yn yr Alban
* Brwydr Fritzlar; y Conradiaid yn sefydlu eu hunain fel dugaid Ffranconia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Dae Wihae, brenin Balhae (Corea - Manchuria)

Categori:906
910

9g - **10g** - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - **910au** - 920au 930au 940au 950au 960au
905 906 907 908 909 - **910** - 911 912 913 914 915 

----

## Digwyddiadau 
*Sefydlu abaty Benedictaidd Cluny

## Genedigaethau 
*Hedwig o Sacsoni, mam Huw Capet, brenin Ffrainc

## Marwolaethau 
*23 Rhagfyr - Naum o Preslav, ysgolhaig Bwlgaraidd
*Alfonso III, brenin Leon

Categori:910
905

9g - **10g** - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
900 901 902 903 904 - **905** - 906 907 908 909 910 

----

## Digwyddiadau 
* Y Califfat Abbasid yn ad-ennill Yr Aifft oddi wrth y Tulunid
* Yr Ymerawdwr Daigo yn gorchymyn i bedwar bardd baratoi y Kokin Wakashū, antholeg o farddoniaeth
*Berengar o Friuli yn olynu Louis Ddall fel Brenin yr Eidal
*Sancho I yn olynu Fortun I fel Brenin Pamplona ac yn creu teyrnas Fasgaidd yn Navarre
*Cadell ap Rhodri, brenin Seisyllwg, yn concro Teyrnas Dyfed a'i rhoi i'w fab Hywel Dda i'w rheoli

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Ealhswith, gwraig Alffred Fawr o Loegr

Categori:905
Baner De Affrica

[bawd|250px|Baner De Affrica [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]
Mabwysiadwyd **baner De Affrica** ar 27 Ebrill, 1994 yn dilyn diwedd apartheid a chynnal etholiadau rhydd cyntaf y wlad. Daw'r lliwiau du, gwyrdd a melyn o faner Cyngres Genedlaethol Affrica (ANC) (du am y bobl, gwyrdd am y tir a melyn am gyfoeth) a'r coch, gwyn a glas o liwiau gweriniaethau'r Boeriaid. Mae'r siâp-Y yn cynrychioli cydgyfeiriant hen draddodiadau gyda'r newydd a gwelliant y wladwriaeth unedig yn y dyfodol.

## ffynonellau 
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

De Affrica
Categori:De Affrica
Dafydd Dafis (nofel)

Nofel gan Beriah Gwynfe Evans, cyhoeddwyd yn 1898, yw ***Dafydd Dafis***. Mae'n nofel ddychanol am wleidyddiaeth y dydd trwy lygaid gwleidydd ifanc diniwed yn Llundain.

Categori:Llyfrau Cymreig 1898
Categori:Nofelau 1898
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Nofelau dychanol Cymraeg o Gymru
Thessaloníci

Dinas ail fwyaf Gwlad Groeg, a phrif ddinas rhanbarth Macedonia yw **Thessaloníci** neu **Thesalonica** (Groeg: Θεσσαλονίκη; ceir hefyd y ffurf **Salonika**; **Thessalonica** y Testament Newydd). Mae'n brifddinas y *nome* llywodraeth leol o'r un enw. Mae'n sedd esgobaeth fetropolitaidd yn Eglwys Uniongred Roeg ac esgobaeth Gatholig.

## Hanes
Mae'r ddinas yn gorwedd ar Fae Salonica ar ffurf ammffitheatr ar lethrau Mynydd Khortiatis. Dioddefodd dân mawr dinistriol ar 5 Awst, 1917. Yn yr hen ddinas, ar lethrau isaf y mynydd, ceir nifer o henebion pwysig o gyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd yn y ddinas sydd yn cael ei rhestri fel Safle Treftadaeth y Byd oherwydd hynny.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Arc Galerius
*Eglwys Panayia Halkeion
*Eglwys Sant Grigor Palamas
*Tŵr Gwyn
*Tŵr OTE

bawd|dim|Tŵr gwyn Thessaloníci

## Enwogion
*Sant Mitre (433-455), merthyr
*Stavros Damianides (1941-2001), cerddor
*Katia Dandoulaki (g. 1948), actores
*Nikolas Asimos (1949-1988), cerddor a chyfansoddwr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Lluniau o Thessaloníci 


Categori:Dinasoedd Gwlad Groeg
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Groeg
903

9g - **10g** - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
898 899 900 901 902 - **903** - 904 905 906 907 908 

----

## Digwyddiadau 
*Llychlynwyr yn ymosod ar Loegr
*Gorffennaf/Awst - Leo V yn olynu Benedict IV fel yr 118fed pab

## Genedigaethau 
*7 Rhagfyr - Abd-al-Rahman Al Sufi, seryddwr Persaidd

## Marwolaethau 
26 Mawrth - Sugawara no Michizane, bardd Siapaneaidd

Categori:903
902

9g - **10g** - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
897 898 899 900 901 - **902** - 903 904 905 906 907 

----

## Digwyddiadau 
* Caliph Córdoba yn goresgyn ynys Mallorca
* Poblogaeth y byd tua 240 miliwn
* Daniaid Dulyn dan arweiniad Ingimund yn ymosod ar Ynys Môn ond yn cael eu gorchfygu gan Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Al-Mu'tadid, Caliph Baghdad

Categori:902
904

9g - **10g** - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
899 900 901 902 903 - **904** - 905 906 907 908 909 

----

## Digwyddiadau 
* Distrywio Chang'an, prifddinas Brenhinllin Tang a'r ddinas fwyaf yn y byd
* 29 Ionawr - Pab Sergius III yn olynu Pab Leo V fel y 119fed pab
* Thessalonica yn cael ei chipio gan y Saraseniaid

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Ionawr - Christoffer, y Gwrth-bab
* Zhaozong, 19eg ymerawdwr y frenhinllin Tang

Categori:904
870

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au
865 866 867 868 869 - **870** - 871 872 873 874 875

----

## Digwyddiadau 
*Sefydlu castell Prâg
*Byddin Ddaniaidd yn ymosod ar Loegr ac yn cipio Anglia Ddwyreiniol
*31 Rhagfyr - Y Daniaid yn cael eu gorchfygu fan fyddin Sacsonaidd Wessex yn Englefield.

## Genedigaethau 
*Al-Farabi, athronydd a gwyddonydd Persaidd
*Zwentibold, brenin Lotharingia

## Marwolaethau 
*20 Tachwedd - Edmund, brenin Anglia Ddwyreiniol
*al-Bukhari, casglwr Hadith Persaidd

Categori:870
900

9g - **10g** - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
895 896 897 898 899 - **900** - 901 902 903 904 905 

----

## Digwyddiadau 
* Chwefror - Pab Benedict IV yn olynu Pab Ioan IX fel y 117fed pab
* Llywelyn ap Merfyn yn dod yn frenin Powys

## Genedigaethau 
*Abu Jafar Khazeni, seryddwr a mathemategydd Persaidd

## Marwolaethau 
*13 Awst - Zwentibold, brenin olaf Lotharingia (g. 870)
*Domnall II, brenin y Pictiaid

Categori:900
901

9g - **10g** - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
896 897 898 899 900 - **901** - 902 903 904 905 906 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*18 Chwefror - Thabit ibn Qurra, seryddwr a mathemategydd Arabaidd

Categori:901
898

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
893 894 895 896 897 - **898** - 899 900 901 902 903 

----

## Digwyddiadau 
* Ionawr - Pab Ioan IX yn olynu Theodore II fel y 116ed pab.
* Kasyapa IV yn dod yn frenin Sri Lanca
* Bologna yn ymuno â Theyrnas yr Eidal
* Diwedd cyfnod Yodit yn Ethiopia
* Sefydlu Bhaktapur yn Nepal

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:898
897

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
892 893 894 895 896 - **897** - 898 899 900 901 902 

----

## Digwyddiadau 
* Awst- Pab Romanus yn olynu Pab Steffan VI fel y 114ydd pab.
* Tachwedd - diorseddu Pab Romanus.
* Rhagfyr - Pope Theodore II yn olynu Pope Romanus fel y 115ed pab, ond yn marw ugain diwrnod wedyn.
* Diwedd teyrnasiad yr Ymeradwr Uda, ymerawdwr Siapan. Dilynir ef gan yr Ymerawdwr Daigo.

## Genedigaethau 
* Abu al-Faraj al-Isfahani, bardd a hanesydd

## Marwolaethau 
* Pab Steffan VI
* Pab Theodore II
* Zhaozhou, meistr Zen Tsineaidd

Categori:897
899

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au
894 895 896 897 898 - **899** - 900 901 902 903 904

----

## Digwyddiadau 
* Edward yr Hynaf yn dod yn frenin Lloegr
* Gorm Hen yn dod yn frenin Denmarc

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 26 Hydref - Alffred Fawr, brenin Lloegr
* 9 Rhagfyr - Arnulf o Karantania, brenin y Ffranciaid Dwyreiniol

Categori:899
896

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
891 892 893 894 895 - **896** - 897 898 899 900 901 

----

## Digwyddiadau 
* Y Bwlgariaid, dan Simeon I, yn gorchfygu'r Ymerodraeth Fysantaidd yn Bulgarophygon.
* Y Ffranciaid Dwyreiniol yn cipio'r Eidal dan Arnulf o Carinthia.
* Ebrill - Pab Boniface VI yn olynu Pab Fformosws fel y 112fed pab.
* Mai - Pab Steffan VI yn olynu Pab Boniface VI fel y 113fed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 4 Ebrill - Pab Fformosws
* Pab Boniface VI

Categori:896
Never Mind the Buzzcocks

Rhaglen deledu ar ffurf gêm banel gomig gyda'r thema cerddoriaeth boblogaidd a roc yw ***Never Mind the Buzzcocks***, a gynhyrchir gan talkbackTHAMES ar gyfer BBC Two. Daw'r enw o gyfuniad o'r albwm *Never Mind the Bollocks* gan Sex Pistols a'r band Buzzcocks. Dechreuodd y rhaglen yn 1996 gyda Mark Lamarr yn ei chyflwyno, a daeth Simon Amstell yn gyflwynydd yn 2006. Ers dechrau'r sioe mae Phill Jupitus wedi bod yn gapten un o'r timau; o 1996 i 2002 Sean Hughes oedd capten y tîm arall, Bill Bailey o 2002 i 2008, ac yna capteiniaid gwadd wedi i Bailey adael.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Comedi teledu'r BBC
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1996
Categori:Gemau panel
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
895

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
890 891 892 893 894 - **895** - 896 897 898 899 900 

----

## Digwyddiadau 
* Bohemia yn torri'n rhydd oddi wrth Morafia Fawr
* Arnulf o Carinthia yn ymosod ar yr Eidal
* Tua'r dyddiad yma y cyfansoddwyd y *Musica enchiriadis*, dechrau'r traddodiad poliffonig gorllewinol

## Genedigaethau 
* Athelstan, brenin Lloegr
* Eric I, brenin Norwy

## Marwolaethau 
Categori:895
894

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
889 890 891 892 893 - **894** - 895 896 897 898 899 

----

## Digwyddiadau 
*Mojmír II yn dod yn frenin Morafia Fawr
* Anrheithio Ceredigion ac Ystrad Tywi gan Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd, a llu o Eingl.

## Genedigaethau 
*Emma o Ffrainc, brenhines Ffrainc (bu farw 934)

## Marwolaethau 
*Svatopluk I, brenin Morafia Fawr

Categori:894
893

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
888 889 890 891 892 - **893** - 894 895 896 897 898 

----

## Digwyddiadau 
* Brwydr Tal-y-bont
* Simeon I yn olynu Vladimir fel brenin Bwlgaria.
* Galindo II Aznárez yn olynu Aznar II Galíndez fel Cownt Aragon.
* Nicholas Mysticus yn dod yn Batriarch Caergystennin
* Asser yn ysgrifennu *Buchedd y Brenin Alffred*.

## Genedigaethau 
* Louis y Plentyn, teyrn Carolingaidd olaf y Ffranciaid Dwyreiniol

## Marwolaethau 
*Aznar II Galíndez brenin Aragon
*Stephen I, Patriarch Cargystennin

Categori:893
907

9g - **10g** - 11g
850au860au 870au 880au 890au - **900au** - 910au 920au 930au 940au 950au
902 903 904 905 906 - **907** - 908 909 910 911 912

----

## Digwyddiadau 
* Oleg yn arwain Rus Kiev yn erbyn Caergystennin
* Abaoji yn cael ei gyhoeddi'n Khan Mawr y Khitan
* Diwedd Brenhinllin Tang yn Tsieina
* Sefydlu Brenhinllin Liang Ddiweddar gan Zhu Wen, y gyntaf o Bum Brenhinllin gogledd Tsieina

## Genedigaethau 
*26 Tachwedd - Sant Rudesind, esgob Mondoñedo (m. 977)

## Marwolaethau 
*2 Mai - Boris I, Tsar Bwlgaria
**yn ystod y flwyddyn* - Alan I, brenin Llydaw

## Events 
Categori:907
892

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
887 888 889 890 891 - **892** - 893 894 895 896 897 

----

## Digwyddiadau 
*Arnulf o Carinthia yn ymosod ar Morafia Fawr

## Genedigaethau 
*Matilda o Ringelheim, gwraig Harri I, brenin yr Almaen
*Saadia Gaon, rabbi o'r Aifft

## Marwolaethau 
*al-Tirmidhi, casglwr hadith

Categori:892
Gododdin (teyrnas)

bawd|300px|Y Gododdin a'u cymdogion

Roedd y **Gododdin** yn llwyth ac yn deyrnas Frythonig yn Yr Hen Ogledd, sy'n awr yn ne-ddwyrain Yr Alban a gogledd-ddwyrain Lloegr. Maent yn fwyaf adnabyddus fel pwnc y gerdd *Y Gododdin*, a briodolir i Aneirin.

Mae'r gair *Gododdin* (Hen Gymraeg *Guotodin*) yn tarddu o'r gair Brythoneg *Votadini*. Roedd canolfan y deyrnas yn *Din Eidyn* (Caeredin heddiw). I'r gogledd roedd yn ffinio ar diroedd y Pictiaid ac i'r gorllewin ar deyrnas Frythonig arall, Ystrad Clud. Yn y de, roedd yn ffinio ar Bryneich.

Yn 638 ymosodwyd ar Din Eidyn gan yr Angliaid, ac ymddengys i'r Gododdin ddod dan reolaeth yr Angliaid tua'r adeg yma.

## Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion Gododdin 
* Tegid
* Padarn Beisrudd
* Edern ap Padarn
* Cunedda
* Typiawn/Tybion ap Cunedda
* Meridawn
* Ysgyran
* Mynyddog Mwynfawr
* Coleddog ap Morgan Bryneich
* Dyfnwal ap Mynyddog
* Morgan ap Coleddog

Categori:Hanes yr Alban
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Llwythau Celtaidd yr Alban
Rhestr baneri Cymru

Dyma **restr baneri Cymru**. Am faneri eraill a ddefnyddir yng Nghymru yn ogystal â gweddill y Deyrnas Unedig, gweler Rhestr baneri y Deyrnas Unedig. Ceir hefyd: Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru a baneri'r Eglwys yng Nghymru.

## Y faner genedlaethol
## Baner Tywysogion Cymru
## Baneri rhyfel
## Baneri'r tywysogaethau
## Siroedd (traddodiadol)
## Baneri eraill
## Baneri'r draddodiad Seisnig 
## Gweler hefyd
* Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru
* Rhestr baneri'r Alban
* Baneri bro Llydaw

Categori:Banereg

Cymru
Baneri
Gogledd-orllewin Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw **Gogledd-orllewin Lloegr** (Saesneg: *North West England*). 

bawd|dim|200px|Lleoliad Gogledd-orllewin Lloegr yn Lloegr

Mae'n cynnwys pum sir seremonïol: 
*Cumbria
*Swydd Gaerhirfryn
*Manceinion Fwyaf
*Glannau Merswy
*Swydd Gaer

Mae Gogledd-orllewin Lloegr yn ffinio â Môr Iwerddon i'r gorllewin a'r Pennines i'r dwyrain, ac mae'n ymestyn o Ororau'r Alban yn y gogledd i fynyddoedd Cymru yn y de. Scafell Pike yn Cumbria, sef copa uchaf Lloegr (978m), yw'r pwynt uchaf yn y rhanbarth.

Mae dwy ardal drefol fawr, wedi eu canoli ar ddinasoedd Lerpwl a Manceinion, yn llenwi de'r rhanbarth – dyma'r ardal fwyaf poblog. Mae gogledd y rhanbarth, gan gynnwys gogledd Swydd Gaerhirfryn a Cumbria, yn wledig gan mwyaf.

Yng Nghyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011 roedd gan Gogledd-orllewin Lloegr boblogaeth o 7,052,177.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer Gogledd-orllewin Lloegr 

Categori:Rhanbarthau Lloegr
890

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
885 886 887 888 889 - **890** - 891 892 893 894 895 

----

## Digwyddiadau 
* Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd yn ymweld a llys Alffred Fawr, brenin Wessex.
* Lusatia yn dod yn rhan o Morafia Fawr.

## Genedigaethau 
* Sant Ulrich o Augsburg, esgob Almaenig

## Marwolaethau 
Categori:890
879

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
874 875 876 877 878 - **879** - 880 881 882 883 884 

----

## Digwyddiadau 
*Wilfred Flewog, Cownt Barcelona, yn sefydlu abaty yn Ripoll.
*Pab Ioan VIII yn cydnabod annibyniaeth Dugiaeth Croatia.

## Genedigaethau 
*Olga o Kiev

## Marwolaethau 
*Rurik, rheolwr Novgorod
*Aed Finliath, Uchel Frenin Iwerddon

Categori:879
878

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
873 874 875 876 877 - **878** - 879 880 881 882 883 

----

## Digwyddiadau 
* Anarawd ap Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd
* Merfyn ap Rhodri yn dod yn frenin Powys
* Cadell ap Rhodri yn dod yn frenin Seisyllwg
* Cytundeb Wedmore yn rhannu Lloegr rhwng yr Eingl-Sacsoniaid a'r Daniaid
* Eochu MacRunn a Girig MacDungal yn olynu Aed I, brenin yr Alban.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Rhodri Mawr, brenin rhan helaeth o Gymru
* Aedh MacRunn, brenin y Sgotiaid a'r Pictiaid

Categori:878
John Lennon

Cerddor, canwr, cyfansoddwr, awdur ac ymgyrchydd heddwch Seisnig oedd **John Winston Ono Lennon**, MBE (ganwyd **John Winston Lennon**) (9 Hydref, 1940 – 8 Rhagfyr, 1980). Daeth i ymlygrwydd fel un o aelodau'r band "The Beatles". Gyda Paul McCartney, ffurfiodd Lennon un o bartneriaethau cyfansoddi caneuon mwyaf llwyddiannus a dylanwadol yr 20g gan "ysgrifennu peth o'r gerddoriaeth mwyaf poblogaidd yn hanes roc a rol". Caiff ei ystyried fel yr ail gyfansoddwr mwyaf llwyddiannus yn hanes siart sengl y Deyrnas Unedig ar ôl McCartney. Cafodd ei eni yn Lerpwl. Roedd ef o dras Wyddelig (Lennon, o Mac Leannain efallai). Cafodd ei ladd yn Efrog Newydd.

Arddangosodd Lennon ei natur wrthryfelgar a'i ffraethineb yn ei gerddoriaeth, ei ffilmiau, ei lyfrau ac mewn cyfweliadau a chynhadleddau i'r wasg. Roedd yn ddadleuol fel ymgyrchydd heddwch ac artist gweledol. Ar ôl *The Beatles*, cafodd Lennon yrfa unigol lewyrchus gydag albymau clodwiw megis "John Lennon/Plastic Ono Band" ac *Imagine* a'i ganeuon eiconig fel "Give Peace a Chance" ac "Imagine". Pan "ymddeolodd" er mwyn magu ei fab Sean, dychwelodd Lennon gydag albwm newydd, Double Fantasy, ond cafodd Lennon ei lofruddio llai na mis wedi i'r albwm gael ei rhyddhau. Aeth yr albwm i ymlaen i ennill Gwobr Grammy am Albwm y Flwyddyn ym 1981.

Yn 2002, mewn arolwg barn y BBC o'r 100 o Brydeinwyr Gorau, rhoddwyd Lennon yn yr wythfed safle. Yn 2004, rhoddodd cylchgrawn *Rolling Stone* Lennon ar rif 38 ar eu rhestr "The Immortals: The Fifty Greatest Artists of All Time" (Rhoddwyd The Beatles ar rif un). Yn yr un cylchgrawn yn 2008, cafodd ei ystyried y pumed canwr gorau erioed. Ar ôl ei farwolaeth, cafodd ei gyflwyno i'r "Songwriters Hall of Fame" ym 1987 ac i'r Rock and Roll Hall of Fame ym 1994.

## Gwragedd 
# Cynthia Powell (rhwng 1962 a 1968)
# Yoko Ono (ers 1969)

## Plant 
* Julian Lennon (ganwyd 8 Ebrill 1963)
* Sean Lennon (ganwyd 9 Hydref 1975)

## Disgograffiaeth 
### Gyda'r Beatles 
* *Please Please Me* (1963)
* *With the Beatles* (1963)
* *Beatles for Sale* (1964)
* *Rubber Soul* (1965)
* *Revolver* (1966)
* ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* (1967)
* *The Beatles* (1968)
* *Abbey Road* (1969)
* *Let it be* (1970)

### Gwaith Unigol 
* *Imagine*
* *Mind Games*
* *Walls and Bridges* (1974)

### Gyda Yoko Ono 
* *Double Fantasy*

## Llyfryddiaeth 
* *In His Own Write* (1964)
* *A Spaniard in the Works'' (1965)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
877

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
872 873 874 875 876 - **877** - 878 879 880 881 882 

----

## Digwyddiadau 
* Rhodri Mawr yn cael ei orchfygu mewn brwydr yn erbyn y Daniaid a'i orfodi i ffoi i Iwerddon.
* Y Daniaid yn cipio Caerwysg.
* Indravarman II yn olynu Jayavarman III fel rheolwr Ymerodraeth y Khmer.

## Genedigaethau 
*Wang Kon, ymerawdwr Coreaidd

## Marwolaethau 
*6 Hydref: Siarl Foel, brenin y Ffranciaid Gorllewinol
*Cystennin I, brenin y Sgotiaid a'r Pictiaid
*Halfdan Ragnarsson

Categori:877
876

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
871 872 873 874 875 - **876** - 877 878 879 880 881 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Harri yr Adarwr, brenin yr Almaen

## Marwolaethau 
*Louis yr Almaenwr, brenin Ffrancia Ddwyreiniol

Categori:876
875

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
870 871 872 873 874 - **875** - 876 877 878 879 880 

----

## Digwyddiadau 
* 29 Rhagfyr - Siarl Foel, brenin Ffrancia Orllewinol, yn cael ei goroni'n ymerawdwr
* Y Daniaid yn cipio Lindisfarne a chyrraedd Caergrawnt.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 12 Awst - Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Categori:875
874

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
869 870 871 872 873 - **874** - 875 876 877 878 879 

----

## Digwyddiadau 
* 13 Mawrth - Esgyrn Sant Nicephorus yn cael eu claddu yn Eglwys yr Apostolion, Caergystennin.
* Ingólfur Arnarson, y gwladychwyr Llychlynnaidd cyntaf yng Ngwlad yr Ia, yn ymsefydlu yn Reykjavík.
* Y Daniaid yn ymosod ar Mersia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 1 Ionawr - Hasan al-Askari, 11eg Imam y Shia

Categori:874
891

8g - **9g** - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - **890au** - 900au 910au 920au 930au 940au 
886 887 888 889 890 - **891** - 892 893 894 895 896 

----

## Digwyddiadau 
*6 Hydref - Pab Fformosws yn olynu Pab Steffan V fel y 111eg pab.
*Arnulf o Carinthia yn gorchfygu'r Normaniaid ym Mrwydr Leuven

## Genedigaethau 
* Abd ar-Rahman III, emir a Chaliph cyntaf Córdoba

## Marwolaethau 
*6 Chwefror - Photius, Patriarch Caergystennin
*Fujiwara no Mototsune, rheolwr Siapan
*Pab Steffan V

Categori:891
Dodecanese

bawd|Y Dodecanese

Grŵp o ynysoedd yn nwyrain Gwlad Groeg yw'r **Dodecanese** (Groeg: *Δωδεκάνησα*) neu **Y Deuddeng Ynys**. Ystyr yr enw Groeg yw "Y Deuddeg Ynys" ond mae'n enw camarweiniol braidd. Ceir 15 prif ynys yn y grŵp heddiw a cheir trigfannau ar ambell ynys lai yn ogystal. Yn ddiwylliannol ac yn wleidyddol maent yn perthyn i Wlad Groeg ond yn ddaearyddol maen nhw'n perthyn i Asia Leiaf am eu bod yn gorwedd yn agos iawn i'w harfordir de-orllewinol. Mae'r enw 'Dodecanese' yn deillio o 1908 pan unodd deuddeg ynys mewn protest yn erbyn colli eu breintiau traddodiadol dan lywodraeth yr Otomaniaid, a roddwyd iddynt yn y 16g gan Suleiman y Mawreddog. Ystyrir ynys Rhodes, nad oedd yn un o'r deuddeg ynys gwreiddiol, fel y pennaf o'r Dodecanese heddiw gyda dinas Rhodes yn brifddinas y grŵp. Twristiaeth sy'n dominyddu'r economi lleol erbyn heddiw.

## Y prif ynysoedd
[250px|bawd|Tref [Pigadia ar ynys Karpathos]]
*Agathonisi (Αγαθονήσι)
*Astypalaia (Αστυπάλαια)
*Kalymnos (Κάλυμνος)
*Karpathos (Κάρπαθος)
*Kastellorizo (Καστελλόριζο)
*Kasos (Κάσος)
*Kos (Κως)
*Khalki (Χάλκη)
*Leros (Λέρος)
*Lipsos (Λειψοί)
*Nisiros (Νίσυρος)
*Patmos (Πάτμος)
*Rhodes (Rodos) (Ρόδος)
*Simi (Σύμη)
*Tilos (Τήλος)

## Cyfeiriadau 
Dodecanese
Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Patmos

[250px|bawd|Porthladd [Skala ar ynys Patmos]]

**Patmos** (Groeg: *Πάτμος*; Eidaleg: *Patmo*) yw'r fwyaf gogleddol o ynysoedd y Dodecanese, Gwlad Groeg. Mae'n gorwedd ym Môr Aegea oddi ar arfordir de-orllewin Twrci. Ynys fechan ydyw (15 milltir sgwâr) ond mae'r baeau niferus a'i siâp afreolaidd yn ffurfio arfordir hir. Mae'r pridd yn folcanig. Fe'i rhennir yn dair rhan gyda dau isthmws o dir yn eu cysylltu yn y canol. Ar un o'r gyddfau o dir hyn saif y brif ddinas a phorthladd Skala, safle dinas hynafol. I'r de mae tref Patmos a gysylltir â Sant Ioan, awdur traddodiadol *Llyfr y Datguddiad* yn y Beibl.

Cyfeirir at Batmos yng ngwaith Thucydides, Strabo a Plinius yr Hynaf. Doriaid oedd y trigolion cynharaf ac yna daeth Ioniaid i ymsefydlu yno. Arferai'r Rhufeiniaid alltudio carcharorion gwleidyddol iddi. Un o'r rhain oedd Sant Ioan, a alltudiwyd i'r ynys yn 95 yn ystod teyrnasiad Domitian. Am ganrifoedd bu'n ganolfan i fôr-ladron. Yn 1088 sefydlwyd mynachlog er anrhydedd Sant Ioan yn nhref Patmos; mae'n un o'r prif atyniadau twristaidd heddiw. Yn 1207 cipiwyd yr ynys o ddwylo'r Ymerodraeth Fysantaidd gan Fenis. Daeth yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1537. Fel yn achos gweddill y Dodecanese, ni ddaeth yn rhan o'r Wlad Groeg fodern tan ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

## Ffynhonnell 
* Stuart A. Rossiter (gol.), *Greece* (Llundain: Blue Guides)

Categori:Dodecanese
Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Categori:Y Môr Aegeaidd
William Wallace

Roedd Syr **William Wallace** (tua 1270 – 23 Awst 1305; ) yn ffigwr allweddol yn y gwrthwynebiad Albanaidd i ymgais brenin Lloegr, Edward I, i goncro'r Alban.

Mae ansicrwydd lle ganed Wallace; yn ôl y traddodiad fe'i ganed yn Elderslie, gerllaw Paisley. Ymddengys ei fod o deulu o'r boneddigion llai; yn ôl traddodiad roedd yn fab i Syr Malcolm Wallace o Elderslie, ond enwir ei dad fel Alan Wallace hefyd. Awgrymwyd fod y cyfenw "Wallace" yn dynodi fod y teulu yn ddisgynyddion aelodau o un o deyrnasoedd Brythonaidd yr Hen Ogledd.

Pan fu farw Alexander III, brenin yr Alban yn 1286, dechreuodd cyfnod o ansicrwydd yn yr Alban. Ei aeres oedd ei wyres Margaret, nad oedd ond pedair oed ac yn byw yn Norwy. Bu Margaret farw yn 1290 ar ei ffordd i'r Alban o Norwy. Roedd nifer o bobl yn hawlio'r orsedd ar farwolaeth Margaret, a gofynnwyd i Edward I, brenin Loegr, farnu rhyngddynt. Dewisodd ef John Balliol, a choronwyd ef yn frenin. Fodd bynnag manteisiodd Edward ar y cyfle i ymosod ar yr Alban. Erbyn Gorffennaf 1296 yr oedd wedi goresgyn y wlad, a gorfododd Balliol i ildio'r goron.

Rywbryd tua'r adeg yma, dechreuodd Wallace ei ymgyrchoedd. Lladdodd ef a'i deulu William Heselrig, Siryf Seisnig Lanark, ym mis Mai 1297, ac enillodd nifer o fuddugoliaethau yn ystod y flwyddyn. Ar 11 Medi 1297, enillodd Wallace fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mrwydr Pont Stirling, pan geisiodd y cadfridog Seisnig, Iarll Surrey, groesi pont gul. Ymosododd Wallace pan oedd y fyddin Seisnig ar hanner croesi, a bu lladdfa fawr.

250px|thumbnail|chwith|Cofgolofn William Wallace yn Stirling

Yn 1298 gorchfygwyd Wallace gan y Saeson ym Mrwydr Falkirk. Llwyddodd Wallace ei hun i ddianc, ond penderfynodd ymddiswyddo fel Gwarcheidwad yr Alban. Ymddengys iddo fynd i Ffrainc tua diwedd 1298 i geisio cefnogaeth gan frenin Ffrainc. Dychwelodd i'r Alban yn 1303. Roedd yr Alban yn llwyr ym meddiant Edward I, a bu'r Saeson yn ymdrechu'n ddyfal i ddal Wallace. Ar 5 Awst 1305 daliwyd ef trwy frad, a throsglwyddodd John de Menteith ef i ddwylo Edward. Aed ag ef i Lundain a'i roi ar brawf am deyrnfradwriaeth. Ateb Wallace oedd na allai fod yn fradwr i Edward, gan na fu Edward erioed yn frenin arno. Cafwyd ef yn euog, ac ar 22 Awst 1305, dienyddiwyd ef yn Smithfield. Chwarterwyd ei gorff a gyrru'r rhannau i'w harddangos yn Newcastle, Berwick, Stirling, ac Aberdeen, tra gosodwyd ei ben ar bicell ar Bont Llundain.

Hanes yr Alban
Categori:Marwolaethau 1305
Categori:Pobl y 13eg ganrif o'r Alban
Categori:Pobl y 14eg ganrif o'r Alban
Thomas Richards

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Thomas Richards**:

*Thomas Richards, gramadegydd yn y 18g
*Thomas Richards  (1800 - 1877) Meddyg, newyddiadurwr a llenor yn Hobart, Tasmania
*Thomas Richards, hanesydd (m. 1962)
*Thomas Richards, bardd (m. 1958) 
*Thomas Richards, dramodydd
*Thomas Richards Aelod Seneddol Gorllewin Sir Fynwy 1904-1918 a Glyn Ebbwy 1918-1920
871

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
868 867 868 869 870 - **871** - 872 873 874 875 876 

----

## Digwyddiadau 
* Cyfres o naw o frwydrau rhwng Wessex a'r Daniaid
* Alffred Fawr yn dod yn frenin Wessex

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Gwgon ap Meurig, brenin Seisyllwg (boddwyd)
*8 Ionawr - Bagsecg, brenin Llychlynnaidd (lladdwyd mewn brwydr)
*23 Ebrill - Ethelred, brenin Wessex (lladdwyd mewn brwydr)

Categori:871
Datguddiad Ioan

**Datguddiad Ioan** neu **Llyfr y Datguddiad** (talfyriad: Dat.) yw'r llyfr olaf yn y Testament Newydd a'r Beibl Cristnogol awdurdodedig. Mae ar ffurf proffwydoliaeth a briodolir i Sant Ioan, un o apostolion Crist yn y Beibl (nid yw pawb yn derbyn hyn). Mae'n llyfr apocalyptaidd sy'n cynnwys saith weledigaeth symbolaidd iawn sy'n olrhain hanes yr eglwys Gristnogol o'i dechreuad hyd at Ddydd y Farn ar ddiwedd y byd. Mae'n bosibl i'r llyfr gael ei ysgrifennu fel ymateb i'r erledigaeth ar Gristnogion yn nheyrnasiad yr ymerodr Domitian. Credir iddo gael ei gyfansoddi gan Ioan ar ynys Patmos ar ôl iddo gael ei alltudio yno yn 95. Yn y llyfr mae'n ysgrifennu i saith eglwys gwahanol i'w hannog.

250px|bawd|chwith|'Putain Babilon' a'r 'Anghenfil', darlun yn nhestun llawysgrif Bamber (Yr Almaen, tua 1000 OC) o lyfr *Ddatguddiad Ioan*.

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Agora

[250px|bawd|Rhan o'r agora yn [Athen, o'r cyfnod Rhufeinig]]
Yr **agora** (yn llythrennol 'lle agored') oedd canolbwynt bywyd cyhoeddus yn y dinas-wladwriaethau Groeg, yn arbennig yn achos y rhai gyda llywodraethau oligarchiaidd neu ddemocrataidd. Llecyn agored o dir gwastad, o ffurf sgwâr fel rheol, yng nghanol y ddinas oedd yr agora ac yno y trafodid pob mater o bwys gwleidyddol neu fasnachol. Yno hefyd gallai gwŷr ymgynnull i hamddena a sgwrsio.

O gwmpas yr agora ceid rhai o brif adeiladau'r ddinas (ac eithrio'r acropolis). Roedd y 'stoa', math o bortico neu gysgodfa agored rhag gwres yr haul neu gawodydd o law, yn rhan hanfodol o bensaernïaeth yr agora. Y tu ôl i golonadau'r stoas arferai athronwyr y ddinas ddysgu. Yma hefyd y ceid siopau o bob math, swyddfeydd, banciau a stondinau amrywiol.

Yr agora enwocaf oedd honno yn Athen. Roedd wedi datblygu'n fympwyol, fel bron pob agora arall tan y cyfnod Helenistaidd, ac wedi ei amgylchu â stoas, rhai ohonyn wedi eu cyflwyno i'r ddinas gan reolwyr neu fasnachwyr (e.e. gan Attalos II o ddinas Pergamon yn yr 2g CC). O blith yr adeiladau eraill yr oedd y Bouleuterion yn gartref i Gyngor y Pum Cant. Ar un adeg roedd Cynulliad Athen yn arfer ymgynnull yn yr agora ei hyn cyn iddo symud i adeilad pwrpasol ar y Pnyx. Arferid cynnal sioeau cyhoeddus o bob math yno hefyd yn y dyddiau cynnar cyn i'r Groegiaid ddechrau codi theatrâu, 'gymnasiau' a stadiwmau ('stadia').

Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
872

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
867 868 869 870 871 - **872** - 873 874 875 876 877 

----

## Digwyddiadau 
*Rhodri Mawr yn ychwanegu Seisyllwg at ei deyrnas, ac yn dod yn frenin rhan helaeth o Gymru
*Brwydr Parciau
*Brwydr Hafrsfjord yn Norwy
*Gascwyn yn dod yn deyrnas annibynnol gyda Sancho I Mitarra fel y brenin cyntaf.
*14 Rhagfyr - Pab Ioan VIII yn olynu Pab Adrian II fel y 107fed pab.
*Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn cael ei goroni am yr ail dro.

## Genedigaethau 
*Abaoji, sylfaenydd ymerodraeth y Khitan

## Marwolaethau 
*Fujiwara no Yoshifusa, rheolwr Siapan
*Pab Adrian II
*Ivar Ddiasgwrn, pennaeth Llychlynnaidd

Categori:872
Oligarchiaeth

**Oligarchiaeth** neu **Oligarchi** (Groeg: *oligarches*, *olig-* 'ychydig' + *-arches* 'rheolw(y)r, arweinydd(ion)') yw llywodraethu gwlad neu wladwriaeth gan grŵp bychan o bobl. Daw'r gair o'r cyfnod yn hanes Groeg yr Henfyd pan welid grwpiau bychain o ddinasyddion pwerus yn cymryd awenau'r llywodraeth i'w dwylo eu hunain, e.e. yn Athen yn nyddiau Aristophanes ac Ewripedes.

O'r un gwraidd daw'r gair i ddisgrifio reolaeth ar farchnad gan grŵp bychan o fusnesau, sef oligopoli.

Categori:Anghydraddoldeb
Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Groeg yr Henfyd
873

8g - **9g** - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - **870au** - 880au 890au 900au 910au 920au 
868 869 870 871 872 - **873** - 874 875 876 877 878 

----

## Digwyddiadau 
* Y Llychlynwyr yn ymosod ar Dorestad.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* abu al-Kindi, gwyddonydd Arabaidd

Categori:873
Richard Jones

Ceir sawl **Richard Jones**, yn cynnwys:

* Richard Jones (AS Sir Gaerfyrddin 1555) (tua 1534 - tua 1577) bonheddwr ac Aelod Seneddol
* Richard Jones (Cymro Gwyllt) (1772-1833), emynydd
* Richard Jones (Gwyndaf Eryri) (1786-1848), bardd
* Richard Lewis Jones (Dic Jones), bardd
* Richard Robert Jones ("Dic Aberdaron") (1780 - 1843), ieithydd 
* Richard Jones, actor
* Richard Jones (cerddor) (1955-2021), cerddor a chyfansoddwr o Aberteifi, aelod o Ail Symudiad
* F. Richard Jones, cyfarwyddwr ffilm
Oligopoli

Rheolaeth ar farchnad economaidd gan grŵp bychan o fusnesau yw **oligopoli**. Mae'n gorwedd hanner ffordd rhwng monopoli a marchnad rydd berffaith. Mae'r rhan fwyaf o farchnadoedd rhydd y byd yn oligopolïau mewn ffaith os nad gair. Yng ngwledydd Prydain er enghraifft mae llond dwrn o gwmnïau mawr yn rheoli'r sector archfarchnadau. Y term cyfatebol mewn gwleidyddiaeth yw oligarchiaeth.

## Gweler hefyd
*Marchnad rydd
*Monopoli
*Cyfalafiaeth

Categori:Geirfa economeg
Categori:Strwythur y farchnad a phrisio
Priapus

Un o dduwiau'r maes a ffrwythlondeb planhigion a diadellau ym mytholeg Glasurol oedd **Priapus**. Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Aphrodite (Gwener y Rhufeiniaid) a Dionysos (neu Mercher). Fe'i portreadir fel rheol fel ffigwr lled-gomig a chanddo bidyn anferth. Roedd garddio, gwinllanoedd, bugeilio defaid a geifr, cadw gwenyn a hefyd pysgota (yn ôl rhai ffynonellau) i gyd dan ei nawdd.

Duw lleol yn Asia Leiaf oedd Priapus ar y dechrau, a addolid yn ninasoedd Groeg yr Hellespont, yn arbennig Lampsacus, ei dref enedigol yn ôl mytholeg Roeg. Cafodd ei gymhathu â'r duwiau Olympaidd ac ymledodd ei gwlt drwy Roeg a de'r Eidal. Fel rheol codid cerfluniau ohono mewn gerddi, yn arbennig ar ffurf hermau cyntefig o bren neu garreg yn dangos ei ffalws, pastwn a chryman. Offrymid iddo blaenffrwythau'r ardd a'r maes. Ceir tystiolaeth fod asynod yn cael eu hoffrymu iddo weithiau yn ogystal. Roedd y llawryf yn gysegredig iddo.

Yn ôl y chwedl ffrwyth cyfathrach rhwng Aphrodite a Bacchus/Dionysos pan ddychwelodd y duw hwnn o India oedd Priapus. Roedd yn edrych mor hyll, am fod Hera wedi difetha ei goesau wrth ei dynnu i'r byd, fel bod ei fam wedi rhoi'r baban allan ar y mynydd i gael gwared ohono. Cafodd ei achub gan fugeiliaid. Cafodd ei alltudio o Lampsacus am fod yn rhy rydd efo gwragedd y ddinas ond dychwelodd i achub y trigolion o bla a chodwyd nifer o demlau iddo yno.

Roedd "Priapus" yn enw ar dref ger Lampsachus hefyd, yn ôl Strabo, yn ogystal â bod yn enw ar ynys fechan ger Ephesus.

[250px|bawd|dim|Addoli Priapus: darlun seiliedig ar *bas-relief* o [Pompeii]]

## Ffynonellau 
*J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Mytholeg Rufeinig