open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Richards (Tasmania)

Roedd ** Thomas Richards ** (1800 – 18 Gorffennaf, 1877) yn feddyg o Gymru a ymfudodd i Tasmania lle fu yn un o sylfaenwyr newyddiaduraeth yn y wlad.

## Cefndir 
Ganwyd Richards yn Nolgellau yn blentyn i Thomas Richards, cyfreithiwr ac Elizabeth (neé Highway) ei wraig. Nid oes cofnod o union ddyddiad ei eni ond fe'i bedyddiwyd yn Eglwys St Mair, Dolgellau ar 10 Gorffennaf 1800.

## Teulu 
Priododd Hannah Elsemere (née Adams) ar 26 Tachwedd 1828 yn St Pancras, Llundain; cawsant fab a thair merch.

## Gyrfa 
Cafodd Richards ei addysgu yn Christ's Hospital, Llundain rhwng 1809 a 1815. Bu wedyn yn brentis i feddyg ac yn mynychu clinigau yn Ysbyty St Bartholomew. Graddiodd gyda Thrwydded Cymdeithas yr Apothecariaid ym 1823. Am y naw mlynedd gyntaf wedi iddo dderbyn ei drwydded bu'n gweithio fel meddyg yn Llundain. Bu hefyd yn cyfrannu yn achlysurol i'r cylchgronau hynafiaethol a llenyddol fel *The Cambro-Briton*,*The Monthly Magazine* a'r *British Register*. Bu Richards yn olygydd a chyfrannwr rheolaidd i'r cylchgrawn yn ystod ei oes fer rhwng Mawrth 1833 ac 1834.

Parhaodd i fod yn feddyg hyd 1836, er ei fod wedi bod yn gweithio fel clerc i Adran Syrfëwr Tref Hobart rhwng 1834 a 1837. Rhwng 1837 a 1847 bu'n gweithio fel prif ohebydd y papur *The Colonial Times*. Wedi ymweliad a Phrydain rhwng 1847 a 1848 dychwelodd i Tasmania gan weithio eto fel meddyg am gyfnod. Yn hwyrach yn ei oes aeth yn ôl i newyddiadura fel gohebydd a phrawf ddarllenydd i'r Hobart Mercury, gan barhau yn y swydd hyd ei farwolaeth.

## Llenor 
bawd|Clawr *Rob the Red Hand*
Roedd Richards yn feirniad drama gyntaf Awstralia ac yn arloeswr y stori fer.

Cyhoeddwyd y rhan helaethaf o waith llenyddol adnabyddadwy Richards yn y *Hobart Town Magazine*. Roedd o leiaf hanner ei gynnwys yn gerddi, traethodau, adolygiadau, brasluniau a straeon byrion ganddo ef. Mae'n anodd gwneud rhestr gyflawn o'i weithiau lenyddol gan ei fod yn aml yn ysgrifennu o dan ffugenwau, er mwyn cuddio faint o gynnwys y papurau oedd wedi dod o'i ysgrifbin ef. Roedd 'Mervinius', 'Edward Trevor Anwyl' a 'Peregrine' ymysg yr enwau byddai'n defnyddio. Roedd cefndir Cymreig i fwyafrif o'i straeon byrion ac wedi gosod ym Meirionnydd ei blentyndod.

Yn 2017 casglodd a golygodd Rita Singer nifer o'i straeon Cymreig am y tro cyntaf a'u cyhoeddi fel* Rob the Red-Hand and Other Stories of Welsh Society and Scenery*. 

## Marwolaeth 
Bu farw yn Portsea Place, Hobart yn 77 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Awstralia o dras Gymreig
Categori:Pobl o Ddolgellau

Categori:Prosiect WiciLlên
Diners, Drive-Ins and Dives

Cyfres deledu realiti bwyd Americanaidd yw ***Diners, Drive-Ins and Dives*** (sydd â'r llysenw ***Triple D*** ac wedi'i steilio fel ***Diners, Drive-Ins, Dives***) a ddangoswyd am y tro cyntaf ar 23 Ebrill 2007, ar Food Network. Y cyflwynydd yw Guy Fieri. Dechreuodd y sioe yn wreiddiol fel un rhaglen arbennig unwaith ac am byth, a ddarlledwyd ar 6 Dachwedd 2006. Cysyniad y sioe yw "road trip", yn debyg i *Road Tasted*, ''Giada's Weekend Getaways*, a *$40 a Day''. Mae Fieri yn teithio o amgylch yr Unol Daleithiau (er ei fod hefyd wedi cynnwys rhai bwytai yn ninasoedd Ewrop, gan gynnwys Llundain, Lloegr a Fflorens, yr Eidal, ac yng Nghanada. Mae hefyd wedi cynnwys bwytai yng Nghiwba, yn edrych ar amryw o bwytai, bwytai gyrru i mewn, a bariau plymio.

## Syniad 
Yn gyffredinol mae gan bob pennod thema (fel byrgyrs, asennau, neu fwyd môr) a mae Fieri yn ymweld â nifer o fwytai o fewn un ddinas i flasu'r bwyd sy'n cyfateb i'r thema hon. Mae'r rhaglen yn canolbwyntio ar fwytai bach annibynnol sy'n cynnwys bwydydd cysur traddodiadol (fel barbeciw, cig mwg, hambyrwyrs, bwyd wedi'i ffrio'n ddwfn, pizza, stêc, a brecwast bacwn ac wy), arddulliau rhanbarthol, neu arbenigeddau ethnig. Yn aml, bydd y bwytai a ddewisir yn defnyddio cynhwysion ffres, ryseitiau steil cartref, a dulliau coginio gourmet tuag at yr hyn nad yw fel arfer yn cael ei ystyried yn fwyd gourmet. Mae'r Fieri yn siarad i'r cwsmeriaid i gael eu barn ar y bwyd, ac i staff y gegin i dangos sut i baratoi un neu fwy o'u prydiau.

## Gwesteion 
Mae'r sioe wedi cael amryw o sêr i ymddangos yn y gegin ochr yn ochr â Guy Fieri, gan gynnwys cyd-gogyddion Robert Irvine, Andrew Zimmern, Michael Symon, Emeril Lagasse, a Geoffrey Zakarian, yn ogystal ag enwogion fel Matthew McConaughey, Gene Hackman, Rosie O'Donnell, Joe Theismann, Kid Rock, Chris Rock, Adam Sandler, Kevin James, Clint Bowyer, Gene Simmons o KISS, Steve Harwell o Smash Mouth, a Mick Fleetwood o Fleetwood Mac.

## Achos cyfreithiol 
Ym mis Mai 2011, fe wnaeth Page Productions, cynhyrchwyr gwreiddiol y sioe, ffeilio achos cyfreithiol yn erbyn Food Network. Mae'r achos cyfreithiol yn honni bod y rhwydwaith wedi methu â thalu costau cynhyrchu gofynnol, ac wedi methu â sicrhau bod gwesteiwr y sioe, Guy Fieri, ar gael i'w recordio. Mae'r cynhyrchydd hefyd yn honni bod Guy Fieri wedi aflonyddu ar aelodau'r criw ac yn "ysbeilio eu oergelloedd". Wythnos ar ôl i Food Network wrth-siwio’r cynhyrchydd, daethpwyd i setliad ym mis Awst 2011, gan ganiatáu i 12fed tymor y sioe ailddechrau, gyda chwmni cynhyrchu newydd, Citizen Pictures.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
William Ouseley

Roedd **Syr William Ouseley** HFRSE FSAScot (1767 - Medi, 1842), yn arbenigwr ar ddiwylliant gwledydd y dwyrain.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Ouseley yn Sir Fynwy, yn fab hynaf y Capten Ralph Ouseley a'i wraig Elizabeth (née Holland). Cafodd ei addysgu gartref yng nghwmni ei frawd, Gore a'i gefnder, Gideon Ouseley. Cafodd y tri ohonynt yrfaoedd nodedig.

## Gyrfa 
Ym 1787 aeth i Baris i ddysgu Ffrangeg, ac yno gosododd sylfaen ei ddiddordeb mewn llenyddiaeth Persia. Yn 1788 daeth yn gorned, (swyddog iau gyda'r marchfilwyr), yn 8fed gatrawd y dragŵn. Ar ddiwedd 1794 gwerthodd ei gomisiwn ac aeth i Leiden i astudio Perseg. Wedi dychwelyd i Ynysoedd Prydain dychwelodd i wasanaeth milwrol fel uwchgapten yng nghatrawd ddragŵn Arglwydd Ayr wedi'i leoli yng Nghaerliwelydd.

Ym 1798 roedd yn byw yng Nghrucywel lle byddai, yn y pen draw, yn cyhoeddi ei gyfres o lyfrau *Travels in Various Countries of Middle East* a chafodd eu hargraffu'n lleol hefyd.

Pan anfonwyd ei frawd iau, Syr Gore Ouseley, ym 1810, i wasanaethu fel Llysgennad i'r hyn a elwid ar y pryd yn Persia (Iran bellach), aeth Syr William gydag ef fel ei ysgrifennydd. Arhosodd yno hyd 1812 cyn dychwelyd i Grucywel ym 1813.

## Teulu 
Priododd Julia Frances Irving ym 1796 bu iddynt tri mab a chwe merch. Yr hynaf oedd Syr William Gore Ouseley  a oedd yn ddiplomydd yn Ne America ac yn arlunydd enwog.

## Anrhydeddau 
Derbyniodd gradd LL.D. er anrhydedd o Brifysgol Dulyn ym 1797 a PhD o Brifysgol Rostock. Ym 1800 cafodd ei urddo'n farchog gan Charles yr Arglwydd Cornwallis (1738-1805), a oedd rhwng 1786 a 1793 wedi bod yn Llywodraethwr Cyffredinol India. Cafodd ei urddo fel cydnabyddiaeth am ei waith yn hyrwyddo astudiaethau dwyreiniol.

Roedd yn gymrawd anrhydeddus o gymdeithasau brenhinol Caeredin, Göttingen, ac Amsterdam, ac yn aelod o Gymdeithas Asiatig Bengal.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Boulogne-sur-Mer

## Gweithiau cyhoeddedig 
bawd|Wynebddalen Travels in Various Countries of the Middle East Cyfrol 3
* *Persian Miscellanies* (1795)
* *Oriental Collections* rhwng 1797 a1799
* Epitome of the Ancient History of Persia (1799); ym 1800,
* *The Oriental Geography of Ebn Haukal* (1800)
* Cyfieithiad o'r *Bakhtiyar Nama* (*Bakhtiyar Nama and Observations on Some Medals and Gems*) (1801).
* *Travels in Various Countries of the Middle East* 3 cyfrol (1810, 1811 a 1823)

Bu hefyd yn gyfrifol am gyhoeddi llyfr John Lewis Burckhardt *Travels in Arabia, Arabian Proverbs and Notes on the Bedouins and Wahbys* 

Cyfrannodd nifer o bapurau pwysig i Drafodion y Gymdeithas Lenyddol Frenhinol

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1842
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Llenorion taith y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Pobl fu farw yn Ffrainc
Categori:Ysgolheigion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Cymru'r Gyfraith

Term am drefn gyfreithiol ydy '''Cymru'r Gyfraith'''.

Fe grëwyd Cymru'r Gyfraith fel trefn gyfreithiol newydd i Gymru ar 1 Ebrill 2007. Dileuwyd yr hen uned gyfreithiol ddaearyddol a elwyd yn 'Gylchdro Cymru a Chaer' (*Wales and Chester Circuit*) - a oedd wedi bodoli ers cyfnod Y Deddfau Uno - ac o hyn allan defnyddir yr enw 'Cylchdro Cymru'.

I ddiffinio'r sefyllfa bathodd Roderick Evans ac eraill y term Cymru'r Gyfraith (Saesneg: *Legal Wales*).

Categori:Cyfraith Cymru
Sallie Baxendale

Ymgynghorydd mewn niwroseicoleg glinigol ac awdur yw Dr **Sallie Baxendale**.

Mae wedi gweithio yn y Gwasanaeth Iechyd Gwladol gyda phobl ag anawsterau cofio ers dros ugain mlynedd. Mae wedi ysgrifennu dros hanner cant o gyhoeddiadau academaidd ar sut mae'r cof yn gweithio. Mae ei gwaith yn y maes hwn yn amrywio o ddatblygu strategaethau adfer i astudio sut mae'r cyfryngau yn camliwio problemau cofio. Yn 2019 bu'n gweithio i'r Sefydliad Niwroleg, Coleg Prifysgol Llundain.

Cyhoeddwyd Baxendale y gyfrol *Ymdopi â Phroblemau*r Cof'' efo Y Lolfa yn 2019

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Juliet Bebbington

Awdur llyfrau plant yw **Jilly (Juliet) Bebbington**.

Mae'n  byw yng Nghaerdydd ac mae wedi bod yn wirfoddolwr yn Nhŷ Hafan ers blynyddoedd.

Cyhoeddwyd Bebbington y gyfrol *Draig o*r Enw Môr'' efo Y Lolfa yn 2019

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Jo Cox (arlunydd)

Athrawes, arlunydd ac awdur o Swydd Nottingham yw **Jo Cox**.

Yn dilyn gyrfa brwdfrydig o greadigol fel athrawes, mae hi bellach yn gweithio fel artist yn stiwdio ei chartref yn ngefn gwlad Swydd Nottingham. Mae hi'n defnyddio amrywiaeth o dechnegau, gan gynnwys creu printiau, peintio, gwnïo a chreu gludluniau. Mae ei phrintiau yn portreadu nifer o'r pethau mae hi'n eu caru. Mae Jo yn byw gyda'i gŵr Michael, awdur llyfrau plant.

Cyhoeddwyd Cox y gyfrol *Jo Cox Poster: Cats in Cahoots* efo Graffeg yn 2017

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Lowri Cynan

Athrawes ac awdur o Betws, Rhydaman yw **Lowri Cynan**.

Mynychodd yr ysgol gynradd Gymraeg leol, ac ysgol Gyfun Dyffryn Aman. Aeth i Brifysgol Bangor lle astudiodd am radd gyfun mewn Drama a Chymraeg, ac yna i Brifysgol Cymru Caerdydd i ddilyn cwrs ymarfer dysgu. Cafodd ei swydd gyntaf fel pennaeth Adran Ddrama Ysgol Gyfun Cwm Rhymni, ac yna symudodd i Ysgol Llanhari fel pennaeth adran, cyn symud i Ysgol Ysgol Gyfun Bro Morgannwg. Mae hi'n cyfarwyddo sioeau a chydweithio gydag athrawon ar gynyrchiadau amrywiol.

Cyhoeddwyd y gyfrol ''Cyfres Codi'r Llenni: Mewn Limbo - Sgript a Gweithgareddau'' gan Y Lolfa yn 2007.

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Beryl Hughes Griffiths

Cyfieithydd ac awdur o Gymru yw **Beryl Hughes Griffiths**.

Mae'n byw ar fferm yng Nghwm Cynllwyd, Llanuwchllyn. Ar ôl hyfforddi yn archifydd treuliodd gyfnod yn gweithio yn y Llyfrgell Genedlaethol cyn dychwelyd adref a magu tair o ferched.

Cyhoeddwyd ei chyfrol gyntaf, *Merched Gwyllt Cymru* yn 2007.

Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Dana Edwards

Ymchwilydd ac awdur yw **Dana Edwards**.

Mae'n adnabyddus yn ei hardal ac yn gweithio ar raglenni dogfennol fel ymchwilydd i Gwmni *Unigryw*. Mae hefyd yn gyfarwydd â'r byd marchnata wedi gweithio fel Swyddog Marchnata Cwmni Theatr Arad Goch a Swyddog Marchnata Ffagl Gobaith.

## Cyhoeddiadau
Mae Dana wedi cyhoeddi nifer o gyfrolau gan gynnwys y canlynol;

* *Pam?* (2016)
* *Am Newid* (2018)

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Eirlys Wyn Jones

Nofelydd o Gymru oedd **Eirlys Wyn Jones** (1943 – Rhagfyr 2025).

## Bywgraffiad 
Cafodd Eirlys ei magu yn Rhos-fawr a'r Ffôr ar y ffin rhwng Llŷn ac Eifionydd. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Y Ffôr ac yna Ysgol Ramadeg Pwllheli cyn gadael yr ysgol yn 16 oed. Bu'n gweithio fel swyddog treth ym Mhorthmadog ac mewn swyddfa cyfrifydd ym Mhwllheli. 

Bu hi a'i gŵr yn ffermio yng nghartref y teulu yn Chwilog nes iddynt ymddeol yn 2017 a dim ond bryd hynny y bu iddi droi at ysgrifennu.

Mentrodd anfon ei nofel gyntaf ''Pwy Ti'n Feddwl Wyt Ti?''  i gystadleuaeth Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018. Derbyniodd ei hymgais feirniadaeth gadarnhaol gan y beirniaid eisteddfodol, gan hynny cyflwynodd y gwaith i Wasg Carreg Gwalch i'w gyhoeddi yn 2019.

Cyhoeddodd ddwy nofel arall, ''Tu Ôl I'r Llenni* yn 2021 a *Tua'r Gorwel'' yn 2023. 

## Bywyd personol 
Roed hi a Griff ei gŵr yn rhieni i dri o blant ac yn Nain a Thaid i wyth. 

Bu farw yn 82 mlwydd oed. Mewn teyrnged iddi, dywedodd Nia Roberts, Golygydd Gwasg Carreg Gwalch: "Roedd yn fraint cael cydweithio ag Eirlys Wyn Jones ar ei thair nofel – roedd hi’n awdur naturiol, er na ddechreuodd sgwennu nes iddi ymddeol, a’i harddull gynnil yn cyffwrdd y galon."

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Hiclys toredig mawr

{{Blwch tacson
| enw = {}*Tritomaria exsectiformis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Scapaniaceae
| genus = Tritomaria
| species = *T. exsectiformis*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys toredig mawr** (enw gwyddonol: *Tritomaria exsectiformis*; enw Saesneg: *larger cut notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.
bawd|chwith

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Hazel Walford Davies

Uwch-ddarlithydd ac awdur o Gymru oedd **Hazel Walford Davies** (11 Ionawr 1940 – 21 Tachwedd 2025).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Cafodd ei geni yn ardal Bancffosfelen, Sir Gaerfyrddin. Ar ôl cyfnod yn Ysgol y Gwendraeth, fe aeth ymlaen i dderbyn addysg bellach ym Mhrifysgolion Caerdydd a Rhydychen.

## Gyrfa 
Bu'n Uwch-ddarlithydd ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn Athro ym Mhrifysgol Morgannwg, gan arbenigo ar fyd y ddrama yng Nghymru. Treuliodd gyfnodau fel Athro Ymweliadol mewn nifer o brifysgolion yn yr Unol Daleithiau.

O 2006 hyd at 2011, bu’n gadeirydd Bwrdd Rheoli’r Ganolfan Addysg Uwch Cyfrwng Cymraeg sydd bellach wedi’i ymgorffori yn y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Cyflawnodd, gyda hynny, waith pwysig ar adeg sefydlu’r Coleg Cymraeg. Yn 2014 fe'i hetholwyd yn gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru . Yn 2017 cyflwynodd ddarlith flynyddol Anrhydeddus Cymdeithas y Cymrodorion ar yr Arglwydd Howard de Walden.

Hi yw awdur *Saunders Lewis a Theatr Garthewin* (1995) a golygydd *State of Play* (1998), *One Woman, One Voice* (2000, 2005), *Llwyfannau Lleol* (2000) a ''Now You're Talking'' (2005). Cyhoeddodd hefyd gyfrolau yn ymwneud â bywyd a gwaith Syr O. M. Edwards. Bu'n aelod o Gyngor Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac yn Gadeirydd Canolfan Datblygu Addysg Cyfrwng Cymraeg Prifysgol Cymru.

Fe'i hurddwyd yn aelod wisg wen o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2008.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a Walford Davies (ganwyd 1940) ac yn fam i Jason a Damian.

Bu farw yn sydyn yn 85 mlwydd oed, yn ei chartref yn Aberystwyth.

## Llyfryddiaeth
**Bro a Bywyd: Syr O. M. Edwards 1858-1920* (Cyhoeddiadau Barddas, 1988)
**Saunders Lewis a Theatr Garthewin* (Gwasg Gomer, 1995)
**State of Play - Four Playwrights of Wales* (Gwasg Gomer, 1998)
**Llwyfannau Lleol* (Gwasg Gomer, 2000)
*''Now You're Talking: Drama in Conversation* (Parthian Books, 2005)
**One Woman, One Voice* (Parthian Books, 2005)
**Y Theatr Genedlaethol yng Nghymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2007)
* *O.M.: Cofiant Syr Owen Morgan Edwards'' (Gwasg Gomer, 2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Trawst (gymnasteg)

Mae'r **trawst** neu'r **trawst cydbwysedd** yn gamp ac offer chwaraeon menywod mewn gymnasteg. Mae'n rhan o is-gategori gymnasteg artistig. Mae'n cynnwys trawst pren 5m o hyd a 10&nbsp;cm o led (mae rhai deunyddiau eraill hefyd yn bresennol), sydd wedi'i leoli ar gynheiliaid hyd at 1.2m uwchben y ddaear. Mae gymnasteg ar y trawst wedi bod yn ddisgyblaeth Gemau Olympaidd er 1936.

Ymarferion gymnasteg nodweddiadol ar y trawst cydbwysedd yw neidiau, dal rhannau, trosglwyddo a throi ymlaen a throi. Yn enwedig somickault flickflack, ymlaen ac yn ôl, mae rondat yn ogystal â throadau stand llaw yn perthyn i'r repertoire o ymarferion modern ar y trawst cydbwysedd.

## Deunyddiau
Mae'r corff o offer cystadlu modern yn cynnwys proffil metel ysgafn heb dirdro??, sydd wedi'i orchuddio â gorchudd cnu a'i badio. Mae pennau'r bar hefyd wedi'u llenwi ag ewyn i atal anaf wrth adael.

Gwneir dyfeisiau hyfforddi llai costus o bren meddal a'u gorchuddio â ffabrig gwrth-slip heb ei wehyddu.

### Rwtîn Safon Rhyngwladol 
Rhoddir canllawiau a rheolau y gamp gymnasteg ar y traws yn y *Code of Points*

Rhaid i rwtîn ar y trawst gynnwys:
*Cyswllt o ddau elfen ddawns, un yn lamiad, naid, neu sbonciad (hop) gyda ymlediad (sblit) coesau 180 gradd
*Troad llawn ar un droed
*Un cyfres o ddau sgil acrobataidd
*Elfennau acrobataidd mewn gwahanol gyfeiriadau (ymlaen/i'r ochr ac am nôl)
*Dadfowntio

The gymnast may mount the beam using a springboard or from the mat; however the mount must come from the Code of Points. The routines can last up to 90 seconds.

## Marcio a rheolau
Mae sgôr derfynol yr athletwr yn cael ei bennu gan amrywiol ffactorau y perfformiad. Mae pob elfen o'r sioe a'r camgymeriadau wedi'u cynnwys yn y marciau gan y beirniaid.

Mae didyniadau ar gael ar gyfer yr holl wallau a wneir yn ystod yr arddangosiad ar y trawst cydbwysedd, megis: Gwendidau wrth weithredu a rheoli'r corff, cywiriadau cydbwysedd (ysgwyd, baglu, ysgwyd, ac ati), arddangos technegau syml a gweithredu gwan.

## Gweler hefyd
* Bar llorweddol
* Barrau cyflin
* Barrau anghyflin
* Llofnaid
* Ceffyl pwmel
* Y Cylchoedd
* Trampolîn
* Tumbling

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 'Top 10 Meam routines' (Youtube)
* Llwyddiant merched Cymru, 2018 
* Gwefan Swyddogol Gymasteg Cymru
* Ffeinal Tumblo Pencamperiaeth y Byd, 2018 (Youtube)

Gemau Olympaidd
Gemau'r Gymanwlad

Categori:Gymnasteg
Zwelonke Sigcawu

Roedd **Mpendulo Zwelonke Sigcawu** (4 Ebrill 1968 – 14 Tachwedd 2019) yn frenin y pobl Xhosa o De Affrica ers 2006 o hyd ei farwolaeth.

Cafodd ei eni yn Willowvale Gatyane, yn fab i'r frenin Xolilizwe Sigcawu.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Xhosa
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Sholem Asch

Llenor Iddewig a ymfudodd o Wlad Pwyl i'r Unol Daleithiau oedd **Sholem Asch** (1 Tachwedd 1880 – 10 Gorffennaf 1957) sy'n nodedig am ei nofelau, dramâu, a straeon byrion yn yr iaith Iddew-Almaeneg.

Ganed i deulu mawr o Iddewon tlawd yn Kutno yng nghanolbarth Gwlad Pwyl, Ymerodraeth Rwsia. Mynychodd yr ysgol Hebraeg yn Kutno. Symudodd i Warsaw yn 1899 a chyhoeddodd ei stori gyntaf, yn Hebraeg, yn 1900. Ar gyngor yr awdur I. L. Peretz, penderfynodd Sholem ysgrifennu drwy gyfrwng yr Iddew-Almaeneg yn unig. Ei waith cyntaf i'w gyhoeddi yn yr iaith honno oedd y nofel *Dos Shtetl* (1905). Mae ei straeon a dramâu o'r cyfnod hwn yn ymwneud â bywyd trasicomig y shtetl a'r gwrthdaro rhwng y traddodiadau Iddewiaeth a'r mudiad i ryddfreinio'r Iddewon.

Ymwelodd Asch â'r Unol Daleithiau yn 1910, a symudodd yno i fyw yn 1914. Derbyniodd ddinasyddiaeth Americanaidd yn 1920. Fel aelod newydd o gymuned Iddew-Almaeneg yr Unol Daleithiau, ysgrifennodd sawl nofel am brofiadau diwylliannol ac economaidd mewnfudwyr Iddewig o Ddwyrain Ewrop. Dychwelodd yn aml i Ewrop ac aeth ar sawl taith i Balesteina. Yng nghyfnod olaf ei yrfa, ceisiodd uno themâu a syniadau Iddewig a Christnogol yn ei ffuglen. Cafodd ei gondemnio gan rai o'i gyfoedion am ei ymdriniaeth o grefydd yn ei waith. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn Bat Yam, Tel Aviv, Israel. Bu farw yn Llundain yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Hebraeg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Hebraeg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Nofelwyr Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i Israel
Categori:Prosiect WiciLlên
Gorsaf reilffordd Scunthorpe

Mae **Scunthorpe railway station**  yn gwasanaethu’r dref Scunthorpe, Gogledd Swydd Lincoln.
chwith|bawd|260px

## Hanes
Agorwyd Gorsaf reilffordd Frodingham ym 1864, hanner milltir i’r dwyrain o’r orsaf presennol. Disodlwyd yr orsaf yna gan orsaf arall, 200 llath i ffwrdd, ym 1887. Caewyd yr ail orsaf pan agorwyd yr un presennol ar 11 Mawrth 1928, yn wreiddiol gyda’r enw “Scunthorpe a Frodingham”.

Scunthorpe
Scunthorpe
Môr-forwyn

Creadures chwedlonol sydd yn byw yn y môr ac iddi gorff dynes a chynffon pysgodyn yw **môr-forwyn**. Ymddengys y fôr-forwyn ym mytholeg a llên gwerin sawl diwylliant, ac fel arfer maent yn swyno morwyr a dynion eraill ac yn eu hud-ddenu i ddyfnderau'r môr. Mewn straeon cyfatebol, mae'r fôr-forwyn yn troi ei chefn ar ei chartref yn y môr ac yn ymrithio ar ffurf merch gyfan er mwyn cyplu â dyn y tir, ac yn y diwedd dyna dranc y pâr. Gelwir creadur tebyg a chanddo ffurf wrywaidd a chynffon pysgod yn forwas, morfab, neu forddyn.

Portreadir y fôr-forwyn mewn herodraeth fel arfer gyda gwallt melyn hir ac yn dal crib yn ei llaw dde a drych yn ei llaw chwith.

## Gweler hefyd 
* Cei'r Fôr-Forwyn
* Porth Gwynedd, a elwir ''Mermaid's Cove* yn Saesneg
* cwpan y fôr-forwyn, enw ar thalws yr alga *Acetabularia*
* esgid y fôr-forwyn, math o wymon
* maneg y fôr-forwyn (*Halichondria palmata*), sbwng
* pen y fôr-forwyn (*Spatangus cordatus''), môr-ddraenog
* pwrs y fôr-forwyn, enw ar goden wyau y pysgod cartilagaidd (siarcod, cathod môr, ac ati)

## Cyfeiriadau 

Categori:Creaduriaid herodrol
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Llên y môr
Categori:Prosiect WiciLlên
Orendy

bawd|Y tu mewn i'r orendy yn yr Orangerieschloss, Potsdam, yr Almaen, yn dangos y coed ffrwythau yn eu cynwysyddion
Ystafell neu adeilad lle gellid cadw coed oren a choed ffrwythau eraill yn ystod y gaeaf oedd **orendy**. Roeddent yn ychwanegiadau ffasiynol i blastai gwledig o'r 17g, 18g a 19g. Yn nodweddiadol roeddent ar ffurf tŷ gwydr neu ystafell wydr fawr iawn. Byddai coed yn cael eu cadw mewn cynwysyddion a fyddai'n cael eu symud allan i'r awyr agored yn ystod misoedd yr haf. Roedd orendy  yn symbol o fri a chyfoeth. Byddai perchnogion yn tywys eu gwesteion yno ar deithiau o amgylch yr ardd i edmygu nid yn unig y ffrwythau ond hefyd bensaernïaeth y lle.

## Orendai yng Nghymru
* Mae orendy (tua 1700) yn rhan o adeilad y stablau yn Nhŷ Tredegar, Coedcernyw, Casnewydd.
* Mae orendy (1668–1705) yn rhan o derasau Castell Powys, ger y Trallwng.
* Roedd orendy gan y pensaer Anthony Keck yn Castell Pen-rhys ar Benrhyn Gŵyr (1775–80). 
* Cwblhawyd enghraifft odidog arall gan Keck ym Mharc Gwledig Margam, Castell-nedd Port Talbot (1787–93). 
* Adeiladwyd enghraifft neo-Gothig hanner-wythonglog yn Neuadd Nercwys, Sir y Fflint, gan Benjamin Gummow.
* Roedd orendy yn rhan o Abaty Singleton, plasty neo-Gothig o'r 19g sy'n bellach rhan o Brifysgol Abertawe.
* Adeladwyd orendy bach yng ngardd Plas Brondanw, Gwynedd, tŷ pensaer Clough Williams-Ellis, tua 1910.

Orangery Paths.jpg|Orendy yn Nhŷ Tredegar
PowisCastle.jpg|Castell Powys o'r de, gydag orendy ar y teras gwaelod 

Margam Park Orangery terrace, Port Talbot.JPG|Orendy ym Mharc Gweldig Margam
Plas Brondanw Orangery - geograph.org.uk - 43312.jpg|Orendy yng ngardd Plas Brondanw, Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Gerddi
Rhith-awdur

Un sydd yn ysgrifennu gwaith a gyhoeddir dan enw rhywun arall yw **rhith-awdur** neu **rith-ysgrifennwr**. Yn aml defnyddir rhith-awduron i ysgrifennu, neu gyd-ysgrifennu, hunangofiannau enwogion.

Categori:Ysgrifennu
Categori:Prosiect WiciLlên
Loch Shuaineart

Mae **Loch Shuaineart**  ar arfordir gorllewinol Yr Alban yn Lochaber, gyda chysylltiad â’r môr. Saif  Penrhyn Ardnamurchan i’r gogledd a Morvern i’r De. Mae’r loch 31 cilomedr o hyd gyda dyfnder o 124 medr. Mae sawl ynys, gan gynnwys Càrna, Oronsay, Risga, ac Eilean Mòr. Ffermir pysgod yno ers yr 1980au. Strontian yw’r pentref mwyaf ar lannau’r loch.

dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Gororau'r Alban
Shuaineart
Categori:Lochaber
Hiclys toredig

{{Blwch tacson
| enw = {}*Tritomaria exsecta*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Scapaniaceae
| genus = Tritomaria
| species = *T. exsecta*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys toredig** (enw gwyddonol: *Tritomaria exsecta*; enw Saesneg: *cut notchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.
bawd|chwith

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
John Luxmoore

Roedd **John Luxmoore** (1756 - 31 Ionawr, 1830) yn glerigwr o Sais a wasanaethodd fel Esgob Llanelwy.

## Cefndir 
Does dim sicrwydd o'i ddyddiad geni ond fe'i bedyddiwyd yn Eglwys blwyf Okehampton, Swydd Dyfnaint ar 5 Ionawr, 1757.  Roedd yn blentyn i John Luxmoore, tirfeddiannwr a Mary (née Cunningham) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn ysgol Ottery St Mary a Choleg Eton. Yn Eton enillodd ysgoloriaeth i fynd ymlaen i Goleg y Brenin, Caergrawnt lle graddiodd BA ym 1780 ac MA ym 1783. Derbyniodd gradd Doethur mewn Diwinyddiaeth gan Archesgob Caergaint ym 1795.

Ac eithrio cyhoeddi tri o'i bregethau, prin oedd cyfraniad Luxmoore i fywyd crefyddol Lloegr na Chymru. Mae o'n cael ei ystyried fel enghraifft bur o'r fath o ddyn oedd yn derbyn uchel swyddi eglwysig er mwyn ennill safle a chyfoeth personol a theuluol. Er bod ganddo swydd esgob parhaodd i dderbyn cyflog o swyddi eglwysig eraill nad oedd yn fodlon eu hildio. Yn ogystal â chasglu swyddi eglwysig iddo'i hun roedd hefyd yn eu rhan ag aelodau eraill ei deulu. Fel Esgob Henffordd, penododd ei fab hynaf, Charles Scott Luxmoore yn rheithor Cradley, ficer Bromyard, a Phrebendari Henffordd; ac, fel Esgob Llanelwy, ychwanegodd Darowen, Ddeon Llanelwy a Changhellor Llanelwy. Penododd mab arall iddo, John Henry Montague, yn rheithor Chwitffordd a churad parhaol Moreton on Lugg, rheithor Marchwiail, rheithor Llanarmon-yn-iâl, Prebendari Meifod a Phrebendari Llanelwy. Penododd, ei nai John Lukmoore (arall) yn rheithor Llanymynech.

## Teulu 
Ym 1786 priododd Luxmoore ag Elizabeth Barnard, merch Y Parchedig Thomas Barnard  a nith Edward Barnard, profost Eton. Bu i'r cwpl deulu mawr. Ar un adeg roedd yr adain ogleddol yn cael ei ddominyddu gan gofeb enfawr i’r Esgob a’i feibion. Cafodd y gofeb ei ddatgymalu a'i ddisodli gan gofeb garreg syml i'r Esgob.

## Cyfeiriadau 
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Genedigaethau 1756
Categori:Marwolaethau 1830
Categori:Prosiect WiciLlên
Y Clwb, Llansanffraid Glan Conwy

Mae **Y Clwb** yn dafarn cymunedol yn Llansanffraid Glan Conwy sy'n sefyll ar dir Cae Ffwt, maes chwarae, Clwb Pêl Droed Glan Conwy.
bawd|chwith

## Hanes 
Yn 2017 cynigwyd adeilad, nad oedd ei angen mwyach, gan Glwb pêl-droed Rhuthun , i'r sawl oedd yn fodlon ei dderbyn. Wedi arolwg gan swyddogion clwb Llansanffraid Glan Conwy, penderfynwyd bod modd symud yr adeilad a'i droi yn far ar gyfer y maes pêl-droed leol. Symudwyd yr adeilad trwy garedigrwydd cwmni lleol Buckleys , heb iddynt godi tal am y gwaith

Rhoddodd y cwmni adeiladu lleol Cwmni *Brenig* llawer o wasanaeth rhad i'r prosiect  o droi'r adeilad yn dafarn.

Agorwyd y Clwb yn swyddogol ar 9 Mai, 2019 gan yr AC leol Janet Finch-Saunders. Mae'r Clwb yn cael ei reoli gan Gwmni Budd Cymdeithasol  er mwyn cefnogi chwaraeon, adloniant a gweithgareddau cymdeithasol eraill yn y fro .

## Cyfeiriadau
Categori:Tafarnau Cymru
Categori:Llansanffraid Glan Conwy
Gwesty'r Arth, y Bont-Faen

'''Gwesty'r Arth''' ("The Bear Hotel") yw hen dafarn yn y Bont-faen, Bro Morgannwg. Roedd yn fan lle stopiodd hyfforddwyr â cheffyl ar y ffwrdd i Lundain neu o Gaerdydd i Abertawe. Roedd y ceffylau'n stopio yno i gael eu newid ar daith y goets fawr.

Mae'r gwesty fodern yn perthyn i'r cwmni "Town and Country Hotels".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr Arch (Saesneg)

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Bro Morgannwg
Categori:Tafarnau Cymru
Y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol

bawd|Hen arwyddlun y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol.
Cymdeithas ddysgedig a chorff proffesiynol i ddaearyddwyr yn y Deyrnas Unedig yw'r **Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol** (, yn llawn *Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)*). Sefydlwyd yn Llundain dan yr enw *Geographical Society of London* yn 1830, ar sail y ''Raleigh Travellers' Club* a ffurfiwyd yn 1827. Ymgorfforwyd dan nawddogaeth frenhinol yn 1859, ac yn 1995 meddiannodd yr *Institute of British Geographers''. Lleolir ei phencadlys yn Ninas Westminster, ger Neuadd Frenhinol Albert. Gwobrwyir Cymrodoriaeth y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol (FRGS) i aelodau o nod.

Yn y 19g hyrwyddwyd sawl alldaith gan y Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol i fforio'r byd, yn enwedig yn Affrica a'r Arctig. Aeth nifer o fforwyr enwocaf Gwledydd Prydain i'r "Cyfandir Tywyll" gyda chymorth y Gymdeithas, yn eu plith David Livingstone, Syr Richard Francis Burton, John Hanning Speke, James Augustus Grant, a Joseph Thomson. Yn yr 20g hyrwyddodd y Gymdeithas deithiau i'r Antarctig a chyrchoedd ar Fynydd Everest.

Yn ogystal â chynrychioli daearyddwyr proffesiynol a threfnu ymchwil ac alldeithiau, mae'r Gymdeithas Ddaearyddol Frenhinol yn hybu addysg ddaearyddol i'r cyhoedd. Cyhoeddir sawl cyfnodolyn gan y Gymdeithas, gan gynnwys *Geographical Journal*, *Geographical Magazine*, ac *Area*, cynhelir a chedwir llyfrgelloedd ac ystafelloedd mapiau, a darperir gwersi tirfesureg a dulliau eraill. Trefnir rhyw 150 o ddarlithoedd gan y Gymdeithas pob blwyddyn, a thrwy'r *Expedition Advisory Centre* hyfforddir pobl ifanc ar gyfer gyrfaoedd yn naearyddiaeth a meysydd tebyg.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Daearyddol Brenhinol
Daearyddol Brenhinol
Categori:Sefydliadau 1830
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Tramffordd Bryn Oer

Roedd **Tramffordd Bryn Oer** yn rheilffordd lled cul a weithiwyd gan geffylau a adeiladwyd yn Ne Cymru ym 1814.

## Hanes 
Adeiladwyd Camlas Aberhonddu a'r Fenni o dan Ddeddf Seneddol ym 1793. Caniataodd y Ddeddf i gwmni'r gamlas adeiladu rheilffyrdd bwydo hyd at 8 milltir (13&nbsp;km) o hyd i draws gludo nwyddau i'r gamlas. Adeiladwyd Tramffordd Bryn Oer o dan y ddeddf hon ym 1814, gan agor ym 1815. Llwyfandir a weithiwyd gan droliau ceffyl ydoedd a wasanaethodd glofeydd Bryn Oer a'r chwareli calchfaen yn Nhrefil, gan ddisgyn 330 m neu 1,080 troedfedd ar hyd ei lwybr i'r gamlas yn Nhal-y-bont ar Wysg. Adeiladwyd estyniad i wasanaethu gwaith haearn Rhymni yng Nghwm Rhymni.

Erbyn y 1830au roedd twf y rheilffyrdd lleol wedi dechrau cystadlu a'r dramffordd, yn enwedig gyda chyflwyniad locomotifau stêm a oedd yn rhy drwm i weithio ar y llwyfandir bregus. Erbyn 1860 roedd y rhan fwyaf o draffig y dramffordd yn cael ei hanfon ar reilffyrdd a chaeodd y dramffordd ym 1865.

## Y dramffordd heddiw 
Erbyn 2006 roedd llawer o lwybr y dramffordd wedi cael eu newid i'w ddefnyddio fel llwybr ceffylau cyhoeddus ar gyfer cerddwyr, marchogion a beicwyr mynydd, ac mae llawer o'r cerrig sylfaen i'w gweld o hyd mewn sawl man.

Mae Fforwm Cadwraeth Tramffordd Bryn Oer wedi'i sefydlu i amddiffyn a gwarchod gweddillion y darn pwysig hwn o archeoleg ddiwydiannol Cymru. Mae'r Fforwm yn cynnwys Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, y Comisiwn Coedwigaeth, Cyngor Tref Tredegar, cynghorau cymunedol Talybont a Llangynidr ynghyd â Chymdeithas Hanesyddol Llangynidr ac unigolion.

## Oriel

BrinoreTramwayTram.jpg|Un o'r tramiau ger llwybr y dramffordd
Gate on the Brinore Tramroad (geograph 2952870).jpg|Giât ar Dramffordd Bryn Oer
Old lime kilns at Overtons Wharf - geograph.org.uk - 1149773.jpg|Hen odynau calch yng Nglanfa Owrtyn
Road near Trefil Quarries - geograph.org.uk - 83873.jpg|Ffordd ger Chwareli Trefil
Trackbed of the Bryn Oer Tramroad - geograph.org.uk - 83872.jpg|Rhan o lwybr y tramffordd
The Brinore Tramroad - geograph.org.uk - 1379886.jpg|Rhan o lwybr y tramffordd
Trackbed of the Bryn Oer Tramroad - geograph.org.uk - 83872.jpg|Rhan o lwybr y tramffordd
LimestoneKilnsTalybont.jpg|Odynau calchfaen ar ddiwedd y llinell

## Cyfeiriadau 
Categori:Tramffyrdd Cymru
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Categori:Sefydliadau 1814
William Collins

Roedd **William Edmund Wood Collins** (16 Mehefin 1848 - 7 Ionawr 1932) yn gricedwr dosbarth gyntaf o Gymru ac yn awdur nofelau.

## Cefndir
Cafodd Collins ei eni ym mhentref Cheriton, Bro Gŵyr. Roedd yn fab i'r traethodydd, llenor ac offeiriad William Lucas Collins,  ac Anna Frances, (née Wood) ei wraig. Roedd yn frawd i'r awdur Clifton Wilbraham Collins  Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Radley, a Choleg yr Iesu, Rhydychen  

## Teulu
Priododd Margaret Elizabeth Stopford-Sackville yn eglwys St George, Hanover Square, Llundain ym 1882, bu iddynt un ferch.

## Gyrfa
Bu Collins yn gweithio fel athro ac wedyn prifathro ysgolion breifat ac ysgolion paratoi.

## Gyrfa griced
Ni chafodd Collins gyfle i chware criced dosbarth cyntaf i Brifysgol Rhydychen, gan fod chwaraewyr o Goleg y Trwyn Pres yn dominyddu'r ochr yn ystod ei gyfnod fel myfyriwr. Chwaraeodd griced dosbarth cyntaf am y tro cyntaf ym 1884, pan ymddangosodd yn nhîm Boneddigion Lloegr yn erbyn Prifysgol Rhydychen yn ninas Rhydychen. Chwaraeodd eto i Foneddigion Lloegr ym 1886, y tro hwn yn erbyn *I Zingari* (gair Eidaleg am y sipsiwn, tîm cymysg o Awstraliaid a Saeson) yng Ngŵyl Scarborough ym 1886. Roedd yn cael ei barchu’n fawr gan C I Thornton a gwahoddwyd Collins ganddo i chwarae i XI yr Arglwydd Londesborough yn erbyn Tîm criced cenedlaethol Awstralia yn yr ŵyl. Yn y gêm daeth Collins i fatio yn rhif un ar ddeg, gan sgorio 56 o rediadau allan o gyfanswm innings cyntaf XI yr Arglwydd Londesborough o 558. Chwaraeodd eto yng Ngŵyl Scarborough ym 1887 mewn dwy gêm dosbarth cyntaf, i Foneddigion Lloegr yn erbyn *I Zingari* ac i'r De yn y gêm rhwng Gogledd a De Lloegr. Gwahoddwyd ef i chwarae i dîm criced Prifysgol Rhydychen Ddoe a Heddiw yn erbyn yr Awstraliaid teithiol yn Leyton ym 1888, gan lwyddo i sgorio 6 am 35 yn y gystadleuaeth gyntaf yn erbyn Awstralia.  Daeth ei ymddangosiad olaf o'r dosbarth cyntaf dair blynedd yn ddiweddarach ar gyfer XI H. Philipson yn erbyn Prifysgol Rhydychen. Ar draws saith gêm dosbarth cyntaf, fe sgoriodd Collins 157 o rediadau ar gyfartaledd o 19.62, ac wrth fowlio cymerodd 19 wiced ar gyfartaledd bowlio o 23.57.

## Gyrfa lenyddol
Yn ogystal â chwarae criced, roedd Collins yn cyfrannu'n rheolaidd at y cylchgrawn ''Blackwood's Magazine'' a chyhoeddodd ddwy nofel wedi'u gosod ym Mhrifysgol Rhydychen: *The Don and the Undergraduate* (1899) ac *A Scholar of his College* (1900).

## Marwolaeth
Bu farw Collins ym mis Ionawr 1932 yn Heacham, Norfolk Swydd Norfolk.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Genedigaethau 1848

Categori:Prosiect WiciLlên
William Lucas Collins

Offeiriad Eglwys Loegr ac awdur o Gymru oedd **William Lucas Collins** (23 Mai 1815 – 24 Mawrth 1887).

## Cefndir 
Ganwyd Collins yn Oxwich, Bro Gŵyr yn blentyn i John Collins, rheithor Llanilltud Gŵyr, ac Elizabeth (née Lucas) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn ysgol Rugby a Choleg yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd gyda gradd BA yn y clasuron ym 1838 a gydag MA ym 1840.

## Gyrfa 
Cafodd ei ordeinio'n offeiriad ym 1840 a rhoddwyd iddo fywoliaeth Cheriton, Abertawe yn yr un flwyddyn gan ddal y fywoliaeth hyd 1867. Gwasanaethodd Collins fel curad Great Houghton, Swydd Northampton (1853-1862), lle bu yn gwasanaethu fel yr arolygydd addysg esgobaethol. Ym 1867 rhoddwyd bywoliaeth Kilsby, Swydd Northampton iddo. Cyfnewidiodd bywoliaeth Kilsby am reithoriaeth Lowick, ger Thrapston, Swydd Northampton ym 1873, a ddaliodd ar y cyd â bod yn ficer Slipton o 1876 ymlaen. O 1870 roedd hefyd yn ganon anrhydeddus yn Eglwys Gadeiriol Peterborough. a'r awdur a chricedwr William Collins  yn feibion iddynt.

## Gyrfa lenyddol 
Yn ogystal â bod yn glerigwr gwledig cafodd Collins yrfa lenyddol, a ddechreuodd yn fuan ar ôl ei ordeinio pan ddaeth yn gyfrannwr rheolaidd i'r '' Blackwood's Magazine*. Roedd ei erthyglau cynnar yn son am fywyd yn y brifysgol, ond daeth i wneud arbenigedd o erthyglau ar yr ysgolion bonedd hynafol. Anogodd John Blackwood, perchennog y cylchgrawn, ef i ddechrau adolygu; ei adolygiadau craff o nofelau George Eliot oedd ei waith mwyaf arwyddocaol.  a Thucydides (1878).

## Marwolaeth 
Bu farw yn rheithordy Lowick yn 71 mlwydd oed.

## Cyhoeddiadau 
bawd|Wynebddalen Virgil gan W Lucas Collins
*  (1867)
*  Ancient Classics for English Readers (1870)
*  Ancient Classics for English Readers (1870)
*  Ancient Classics for English Readers (1870)
* *'' Ancient Classics for English Readers (1871)
*  Ancient Classics for English Readers (1872)
*  Ancient Classics for English Readers (1873)
*  Ancient Classics for English Readers (1875)
*  Ancient Classics for English Readers (1878)
*  Foreign Classics for English Readers  (1879)
*  Philosophical Classics for English Readers (1881)
*  Foreign Classics for English Readers (1882)
*  Ancient Classics for English Readers (1882)

## Cyfeiriadau 
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Prosiect WiciLlên
James Wedderburn

Bardd o'r Alban oedd **James Wedderburn** (tua 1500 – tua 1564) sy'n nodedig am gyfansoddi salmau a baledi yn yr iaith Sgoteg.

Ganed yn Dundee, Teyrnas yr Alban, ac astudiodd ym Mhrifysgol St Andrews. Dylanwadwyd arno gan y Diwygiad Protestannaidd, a ffoes i Ffrainc i osgoi gael ei erlid am heresi. Gyda'i frodyr Robert a John, fe olygydd y prif lyfr canu Protestannaidd a ddefnyddid am oesoedd yn yr Alban: *Ane Compendius Buike of Godly and Spirituall Sangs, Collectit Out of Sundrie Partes of the Scripture, wyth Sundrie of Uther Ballates Changed out of Prophane Sangs, for Avoyding of Sinne and Harlotrie* (tua 1548). Priodolir hefyd iddo ysgrifennu'r rhyddiaith *The Complaynt of Scotland* (1548).

Bu farw yn Lloegr tua 64 oed.

## Darllen pellach 
* Mitchell, *The Wedderburns and Their Work* (1898).

Categori:Genedigaethau'r 1500au
Categori:Marwolaethau'r 1560au
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Cristnogol o'r Alban
Categori:Beirdd Sgoteg o'r Alban
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol St Andrews
Categori:Pobl o Dundee
Categori:Protestaniaid o'r Alban
Categori:Salmyddwyr
Categori:Prosiect WiciLlên
Dafydd Hedd

Canwr-gyfansoddwr yw **Dafydd Hedd** (ganwyd **Dafydd Hedd Herbert-Pritchard**; 9 Mai 2003). Mae'n enedigol o Fethesda, Gwynedd.

Mae wedi perfformio ers ei fod yn ifanc iawn ac mae'n hoff o fandiau fel The 1975, Panic at the Disco a Twenty One Pilots.

Rhyddhaodd ei albwm cyntaf, *Y Cyhuddiadau* ar 31 Awst 2019. O ganlyniad, cafodd Dafydd ei henwebu ar gyfer y categori: “Record Hir Orau’r Flwyddyn” am Wobrau Selar 2019/20. Cafodd hon ei bleidleisio 10fed albwm orau Cymraeg yn 2019.

Ar ôl rhyddhad yr albwm *Y Cyhuddiadau*, cafodd Dafydd syniad am albym newydd o'r enw *Hunanladdiad Atlas*. Cafodd y syniad hon ar set yn ffilmio cyfres S4C: *Bethesda - Pobol Y Chwarel*. Ar yr adeg roedd hyn yn cael ei ffilmio, roedd yna lawer o son yn y newyddion am y crisis hinsawdd. Drwy 'gyfansoddi' wrth ymyl y tân yn yr ardd, cafodd y sbardun o greu'r gân "Fflamdy" sydd bellach allan ar YouTube. Cafodd fideo "Fflamdy" ei gynhyrchu gan cwmni Trac 42 o Benygroes.

Cafodd *Hunanladdiad Atlas* ei ryddhau ar 4 Ebrill 2020. Cafodd hon ei henwebu am Wobr Selar yn nghategori Record Hir Orau a daeth yn 7fed.

Ar ôl rhyddhau yr albwm hon, ddaru Dafydd Hedd rhyddhau sengl o’r enw "Anghofiai Ddim". Mae’n gân cafodd ei ysgrifennu i hybu gobaith ac hel prês at yr Gwasanaeth Iechyd Genedlaethol drwy ddweud fod 50% o bres sy’n dod o brynu’r sengl yn mynd i’r wasanaeth. Roedd hyn yn ffordd iddo ddiolch i bawb sydd wedi gweithio mor galed yn ystod COVID-19.

Ar ôl yr albym hon, aeth Dafydd i Stiwdio Un i recordio'r EP Yr Ifanc Sy'n Gwneud Dim Byd.

Erbyn yr adeg yma, cafodd Dafydd ei hadnabod fel artist indie rock Cymraeg ond roedd newid yn dod gyda ei sengl newydd. Roedd Dafydd Hedd yn hoff iawn o'r artistiaid yn y sin electro fel Endaf, Calvin Harris a Disclosure. Yn rhan o'r Prosiect Sbardun Talent gan y label High Grade Grooves, daeth y gan 'Niwl' allan. Cafodd Niwl ei henwebu yng nghategori Can Orau 2021 ac wedi cyrraedd yr 4 uchaf. Ar ôl cael llwyddiant gyda'r gan hon, dewisia Dafydd i geisio creu can electronic yn unigol o'r enw Atgyfodi. Cafodd y trac ei ryddhau ar 14 Ionawr 2022 ar ei label newydd Bryn Rock Records.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Dafydd Hedd ar Soundcloud
*Dafydd Hedd ar Instagram
*Dafydd Hedd ar Spotify

Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Pobl o Fethesda
Eurgain Haf

Awdur o Gymraes yw **Eurgain Haf**.  

Cafodd Eurgain Haf ei geni a'i magu ym Mhenisarwaun yn Arfon a mynychodd Ysgol Uwchradd Brynrefail, Llanrug cyn mynd ymlaen i Brifysgol Cymru Aberystwyth i astudio Cymraeg a Drama. Yna dilynodd gwrs ymchwil MPhil ar y pwnc ''Addasu'r Nofel ar gyfer y Sgrîn''. Ymgartrefodd ym Mhontypridd gyda'i gŵr Ioan ac mae ganddynt dau o blant, Cian Harri a Lois.

Bu'n gweithio yng Nghaerdydd fel Swyddog y Wasg i S4C. Mae'n gweithio fel Uwch Reolwr y Wasg a’r Cyfryngau i elusen Achub y Plant Cymru.

Mae wedi cyhoeddi deuddeg o lyfrau ar gyfer plant. Cyhoeddodd sawl nofel i blant am y cymeriad Siencyn (Dref Wen).

Enillodd Y Fedal Ryddiaith yn EIsteddfod Genedlaethol 2024 am ei nofel *Y Morfarch Arian*.

## Cyhoeddiadau
Mae Eurgain wedi cyhoeddi nifer o gyfrolau gan gynnwys y canlynol;

* *Cyfres Strach: Yr Allwedd Aur* (2010)
* *Cyfres Strach: Gedonia* (2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Lisa Jones

Arbenigwraig iaith ac awdur yw **Lisa Jones**.

Mae Lisa wedi dysgu Cymraeg er mwyn rhoi'r iaith yn ôl i'w theulu. Astudiodd Lisa Almaeneg, Sbaeneg a Ffrangeg yn y coleg ac roedd hi'n byw yn yr Eidal am flwyddyn cyn dechrau dysgu Cymraeg. Ar ôl dysgu Cymraeg i Oedolion yng Ngholeg Gwent am dair blynedd dechreuodd hi redeg gwersi teilwredig i rieni. Mae Lisa nawr yn cyfuno gwaith achlysurol yn Llundain fel Hyffordwraig Cyswllt i Canning (yn dysgu Saesneg i bobl fusnes) â gwaith gwirfoddol i'w chymuned yn Aberhonddu, ble mae hi'n cynllunio a darparu gwersi Cymraeg sy'n cael eu teilwra ar gyfer rhieni ar y cyd gydag Ysgol y Bannau.  
Mae Lisa hefyd wedi defynuddio ei phrofiad o ddysgu ieithoedd gwahanol ei hun dros y blynyddoedd i ysgrifennu gwerslyfrau.

## Cyhoeddiadau
Mae Jones wedi cyhoeddi nifer o gyfrolau gan gynnwys y canlynol;

* ''Welsh for Parents - A Learner's Handbook* (2015)
* *Welsh for Parents'' (2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Ifana Savill

Awdur a perchennog busnes o Geredigion yw **Ifana Savill**.

Mae Savill yn awdures doreithiog sy' wedi ysgrifennu nifer o lyfrau am anturiaethau a bywyd Sali Mali, Jac-y-jwc a'r criw. Hi cafodd y syniad i greu Canolfan Pentre Bach ym Mlaenpennal, Ceredigion. Ysgrifennodd Savill gyfres yn seiliedig ar straeon Sali Mali ar gyfer **S4C** o'r enw *Slot Syniadau Sali*. Ffilmiwyd cyfres ddilynol, *Pentre Bach*, a oedd yn cynnwys 52 o benodau  a ddarlledwyd ar 6 Medi 2004, gan ddefnyddio'r pentref pwrpasol, a redir gan Ifana ac Adrian Savill.

## Cyhoeddiadau
Mae Ifana wedi cyhoeddi nifer o gyfrolau gan gynnwys y canlynol;

* *Pobl Pentre Bach: Coblyn o Broblem!* (2011)
* *Ble Mae Sali Mali?* (2017)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên