open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ceugrwm

bawd|Chwith: siâp amgrwm lens cydgyfeirio golauDde: siâp ceugrwm lens dargyfeirio.
Mewn mathemateg, siâp, amlinell neu wyneb sy'n crymu tuag i mewn, yw **ceugrwm** (neu 'ceugrwn'; Saesneg *concave*) e.e. amlinell fewnol cylch pan edrychir arno o du mewn i'r cylch. Ei wrthwyneb yw amgrwm.

Yma, ystyr 'cau' yw 'gwacter', neu le gwag a daw ail ran y gair o 'crwn'; felly ffurf gwag, crwn yw tarddiad y gair cyfansawdd yma. Cyhoeddwyd y defnydd cyntaf o'r gair yng Ngeiriadur Saesneg-Cymraeg John Walters yn 1772.

Fe'i defnyddir yn aml gyda lens gwydr neu blastig tryloyw.

## Mathau
### Polygon ceugrwm
Mae gan y polygon ceugrwm o leiaf un ongl fewnol sydd rhwng 180 a 360 gradd.

Nodweddion:
# Mae rhai llinellau sy'n cynnwys pwyntiau y tu mewn i'r polygon yn croestori ei ffin mewn mwy na dau bwynt.
# Mae rhai croeslinau'r polygon ceugrwm yn gorwedd yn rhannol neu'n gyfan gwbl y tu allan i'r polygon.
# Mae rhai rhannau o polygon ceugrwm  nad ydynt yn rhannu'r plân yn ddau hanner lle mae un ohonynt yn cynnwys y polygon cyfan.

Nid oes unrhyw un o'r tri datganiad hyn yn gywir o ran y polygon amgrwm, fodd bynnag.

### Y set ceugrwm
bawd|Set ceugrwm
Cydnabyddir, bellach, na ddylid galw set ceugrwm yn "siâp nad yw'n amgrwm" (*a non-convex set*). Mae'r set amgrwm yn arwyneb (neu'n ofod) caeedig, lle y gellir cysylltu unrhyw ddau bwynt gyda llinell syth heb adael yr arwyneb neu ofod. Mae'r gwrthwyneb yn wir am set ceugrwm, fel y gwelir gyda'r siâp gwyrdd ar y dde.

### Y ffwythiant ceugrwm
Yn Saesneg gelwir y cromlinau hyn yn *concave downwards* neu *concave down*; bathiad Cymraeg fyddai 'lawrlinell'.

Dywedir bod ffwythiant o werth real f ar gyfwng (*interval*) (neu fel arfer, set ceugrwm mewn gofod fector) yn "geugrwm" os yw'r canlynol yn gywir, ar gyfer x ac y yn y cyfwng ac ar gyfer \alpha \in [0,1],

:f((1-\alpha )x+\alpha y)\geq (1-\alpha ) f(x)+\alpha f(y).

Dywedir fod y ffwythiant yn "hollol geugrwm" (*strictly concave*) os

:f((1-\alpha )x + \alpha y) > (1-\alpha) f(x) + \alpha f(y)\,

ar gyfer \alpha \in (0,1) ac x \neq y.

Ar gyfer ffwythiant f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}, mae'r ail ddiffiniad yn mynegi: ar gyfer pob z yn union rhwng x a y, yna mae'r pwynt (z, f(z)) ar graff f uwch ben y linell syth sy'n cysylltu'r pwyntiau (x, f(x)) a (y, f(y)).

Mae ffwythiant f yn ffug-geugrwm (*quasiconcave*) os yw amlinell uchaf setiau'r ffwythiant S(a)=\{x: f(x)\geq a\} yn setiau amgrwm.

## Ceir hefyd
* Cromlin ddisgynnol - *downward sloping curve*

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthrychau mathemategol
Tristan und Isolde - Disgyddiaeth

Dyma restr o '*ddisgyddiaeth sain a fideo *Tristan und Isolde''''', opera gan Richard Wagner a berfformiwyd gyntaf ar 10 Mehefin 1865 yn Munchen.

## Recordiadau Sain
## Recordiadau fideo
* Arweinydd: Pierre Boulez. Soloists: Wolfgang Windgassen; Birgit Nilsson; Hans Hotter; Corws a Cherddorfa Gŵyl Osaka. Ffilm du a gwyn, Osaka, 10 April 1967. Wieland Wagner directed the production.
* Arweinydd: Karl Böhm. Unawdwyr: Jon Vickers; Birgit Nilsson. Chorws New Philharmonia Chorus; Cerddorfa ORTF. Théâtre Antique, Orange, Ffrainc, 7 Gorffennaf 1973. DVD: Hardy Classic Video HCD 40009 (2 DVDs) (2003)
* Arweinydd: Daniel Barenboim, Orchester der Bayreuther Festspiele, Wedi'i lwyfannu a'i gyfarwyddo gan: Jean-Pierre Ponnelle, Unawdwyr: René Kollo, Johanna Meier, Matti Salminen, Hermann Becht, Hanna Schwarz, Unitel 1983, Laserdisc Philips 070-509-1
* Arweinydd: Jiří Kout, Cerddorfa a chorws Deutsche Oper Berlin, Wedi'i lwyfannu a'i gyfarwyddo gan: Götz Friedrich, Unawdwyr: René Kollo, Dame Gwyneth Jones, Robert Lloyd, Gerd Feldhoff, Hanna Schwarz. TDK 1993 DVD
* Arweinydd: Zubin Mehta; Chorus of the Bayerische Staatsoper, Bayerisches Staatsorchester; Stage Director: Peter Konwitschny; Unawdwyr: Jon Frederic West, Waltraud Meier, Kurt Moll, Bernd Weikl, Marjana Lipovšek. Opus Arte DVD 1998.
* Arweinydd: Peter Schneider. Unawdwyr: Robert Dean Smith, Iréne Theorin, Michelle Breedt, Robert Holl, Jukka Rasilainen; Cerddorfa a chorws Gŵyl Bayreuth. Wedi'i lwyfannu a'i gyfarwyddo gan Christoph Marthaler. 3-DVD set: Opus Arte, ASIN: B002QEXC6W 2009.

## Cyfeiriadau
; ffynonellau
* Brown, Jonathan (2000). ''Tristan und Isolde on record: a comprehensive discography of Wagner's music drama with a critical introduction to the recordings*. Westport, Conn.: Greenwood Press. .

## Dolenni allanol
*Recordings of *Tristan und Isolde'', wagnerdisco.net
*Jonathan Brown's discography

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Cerddoriaeth yr Almaen
Categori:Cylch Arthur
Goetre (Port Talbot)

bawd|Eglwys San Pedr, Goetre, Port Talbot
bawd|Arwyddbost Eglwys San Pedr, Goetre, Port Talbot 
Pentref yw **Goetre** ger tref Port Talbot. Gan fod sawl Goetre i gael yng Nghymru gan gynnwys Goetre Sir Fynwy, ger Merthyr Tudful, Ceredigion, Maldwyn, mae'n hawdd cymysgu rhwng y pentrefi. Lleoliad grid y pentref yw SS7889.

## Etymoleg
Daw'r enw "Goetre" o'r geiriau *coed* + *tref*. O'r herwydd, y sillafiad cywir yw Goetre a dyma mae Rhestr o Enwau Lleoedd Safonol Cymru Comisynydd y Gymraeg yn arddel.

## Nodweddion
Rhed y nant Ffrwd Wyllt drwy'r pentref ac ymlaen at Tai-bach.

## Pêl-droed
Ceir C.P.D. Goytre United yn y pentref. Mae'r tîm yn chwarae yn gyson yn Cynghrair Cymru (Y De) (y *Welsh League*) sef ail-reng system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

Unwaith eto, ni ddylid drysu'r tîm yma gyda thîm pêl-droed Goytre Athletic yn Sir Fynwy.

## Dolenni
*Clwb Pêl-droed Goytre United 

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Y Gynghrair Gymreig

Y **Gynghrair Gymreig** (Saesneg: **Welsh League**) yw'r gynghrair ail reng yn system Pyramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru ar gyfer timau de Cymru. Gweinir timau'r gogledd gan *Cynghrair Undebol* (Cymru Alliance). Bydd enillydd y Gynghrair Gymreig yn esgyn i Uwch Gynghrair Cymru, ond dim ond os yw'r maes a'r ddarparaeth bêl-droed at safon yr Uwch Gynghrair. *Gweler hefyd Cynghrair Cymru (Y De) fel y brif dudalen*.

Enw'r Gyngrair yn swyddogol ar gyfer 2018-19 yw *Nathaniel Car Sales Welsh Football League*.

## Tiriogaeth a Threfniadaeth
Mae'r Gynghrair ar gyfer timay Gwent, Morgannwg, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro, Ceredigion a Brycheiniog (er, ceir amwysedd petai Aberystwyth yn disgyn o Uwch Gynghrair Cymru). Mae'n rhan 
o system byramid Cymdeithas Bêl-droed Cymru gan ddilyn system esgyn a disgyn. Mae cyfamswm o 105 tîm yn chwarae ei gilydd bob wythnos fel rhan o'r Gynghrair Gymreig.

### Cynghrair Gymreig (prif, dynion)
: Lîg 1 - yn cynnwys 16 clwb (Lîg 1 Cynghrair Gymreig)
: Lîg 2 - yn cynnwys 16 clwb
: Lîg 3 - yn cynnwys 18 clwb

### Cynghrair Timau Eilyddwyr
: Lîg Dwyrain
: Lîg Gorllewin

### Cynghrair Ieuenctid
: Lîg Dwyrain
: Lîg Gorllewin

## Hanes
Sefydlwyd y gynghrair yn 1904. Gelwyd hi yn *Rhymney Valley League and Glamorgan League* hyd nes 1912.

Mae'r gynghrair wedi newid ei henw sawl gwaith gan gynnwys y *Premier Division* a *National Division*.

Yn 1992, yn dilyn sefydlu Cynghrair Bêl-droed Cymru, daeth y gynghrair yn swyddogol yn ail legel i'r gynghrair genedlaethol yn system byramid CBD Cymru. Dim ond un lîg genedlaethol sydd gan Gymru mewn pêl-droed.

## Enillwyr Lîg 1 Cynghrair Gymreig (1992 hyd y presennol)
Yn 1992 daeth yn swyddogol  yn lefel dau o system gynghrair bêl-droed Cymru.

## Dolenni
*Gwefan y Gynghrair Gymreig 
*Cymdeithas Bêl-droed Cymru Gwefan CBD Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Dathlu'r Gymraeg

Grŵp ymbarél o fudiadau sy’n hybu’r Gymraeg yw Dathlu’r Gymraeg. Fe'i sefydlwyd yn 2007 i gydlynu ymdrechion i hybu'r iaith ac i roi llais i siaradwyr Cymraeg. Rhwng ei holl aelodau mae Dathlu'r Gymraeg yn cynrychioli degau o filoedd o siaradwyr Cymraeg. Dathlu'r Gymraeg sy'n trefnu Diwrnod Shwmae ar 15 Hydref bob blwyddyn.

Fe'i seiliwyd yn fras ar fudiad llwyddiannus ar gyfer yr iaith Fasgeg, Euskalgintzaren Kontseilua.

## Aelodaeth 
Dyma'r mudiadau sy'n aelodau o fudiad Dathlu'r Gymraeg:

* Cymdeithas Addysg Ewrop y Rhanbarthau
* Cronfa Glyndŵr
* Cwlwm Cyhoeddwyr Cymru
* CYDAG
* Cyfeillion y Ddaear
* Coleg Cymraeg Cenedlaethol
* Cymdeithas Alawon Gwerin
* Cymdeithas Bob Owen
* Cymdeithas Cerdd Dant Cymru
* Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru 
* Cymdeithas y Cymod
* Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
* Eglwys Bresbyteraidd Cymru
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru
* Merched y Wawr
* Mentrau Iaith Cymru
* Mudiad Meithrin
* RhAG
* Undeb Amaethwyr Cymru
* UCAC
* UMCA
* UMCB
* Urdd Gobaith Cymru

Categori:Mudiadau iaith
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2007
Categori:Polisi iaith
Aida - Disgyddiaeth

Dyma ddisgyddiaeth rannol o Opera Giuseppe Verdi, *Aida*. Perfformiwyd am y tro cyntaf yn y Tŷ Opera Khedivial, Cairo ar Ragfyr24, 1871.
bawd|300px|Poster
## Recordiadau sain
## Recordiadau fideo
[bawd|[Luciano Pavarotti]]

## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynonellau**
* 

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Verdi
Le nozze di Figaro - disgyddiaeth

Dyma ddisgyddiaeth rannol o Opera Wolfgang Amadeus Mozart *Le nozze di Figaro*. Perfformiwyd yr Opera am y tro cyntaf yn y Burgtheater Fienna 1 Mai 1786.

## Cyfeiriadau
Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Wolfgang Amadeus Mozart
Diwrnod Shwmae Sumae

bawd|Logo Diwrnod Shwmae Su’Mae
Digwyddiad sy’n cael ei ddathlu ledled Cymru a’r byd yw **Diwrnod Shwmae**, hefyd **Diwrnod Sumae**. Mae’n cael ei gynnal bob blwyddyn ar 15 Hydref er mwyn hybu’r Gymraeg a'i defnydd yn gymunedol.

## Hanes 
Cynhaliwyd y Diwrnod Shwmae cyntaf yn 2013, ac mae wedi’i gynnal bob blwyddyn ers hynny. Mae digwyddiadau Diwrnod Shwmae yn cael eu trefnu gan unigolion a mudiadau amrywiol ar lawr gwlad a'u cydlynu gan Dathlu'r Gymraeg.

## Syniadaeth 
Amcan Diwrnod Shwmae yw annog siaradwyr Cymraeg i gychwyn pob sgwrs yn Gymraeg drwy ddweud *Shwmae*, *Sumae*, neu ymadrodd lleol tebyg. Os bydd siaradwyr Cymraeg yn cychwyn pob sgwrs yn Gymraeg, gan ddechrau ar 15 Hydref ond parhau wedyn drwy’r flwyddyn, awgrymir y bydd mwy o sgyrsiau'n cael eu cynnal yn Gymraeg yn gyffredinol. Mae hefyd yn fodd o godi ymwybyddiaeth y di-Gymraeg am fodolaeth yr iaith a’u hannog i roi cynnig ar ddysgu'r iaith. Un o’r egwyddorion sylfaenol y tu ôl i’r diwrnod yw bod y Gymraeg yn perthyn i bawb yng Nghymru a bod gan bawb gyfraniad i'w wneud i'w dyfodol.

## Cyfeiriadau
Categori:Mudiadau Cymraeg‎
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2013
Der Rosenkavalier - Disgyddiaeth

Dyma ddetholiad o recordiadau o *Der Rosenkavalier*, opera 3 Act gan Richard Strauss gyda libreto Almaeneg gan Hugo von Hofmannsthal. Perfformiwyd y gwaith am y tro cyntaf yn Königliches Opernhaus, Dresden ar 26 Ionawr 1911 o dan gyfarwyddyd Max Reinhardt.

## Sain
## Fideo
## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynhonnell**
* 
*Disgyddiaeth, Schott Music, adalwyd 2 Chwefror 2010

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Operâu gan Richard Strauss
Madama Butterfly - Disgyddiaeth

Dyma ddisgyddiaeth rannol o *Madama Butterfly* opera gan Giacomo Puccini. Perfformiwyd am y tro cyntaf 17 Chwefror, 1904 yn La Scala, Milan.

## Sain
## Fideo
## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynonellau**
*Alan Blyth, gol. *Opera on Record*. Hutchinson & Co., Llundain. 1979.
*Gruber, Paul, ed. *The Metropolitan Opera Guide to Recorded Opera*. W.W. Norton & Co., Efrog Newydd. 1993.

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Puccini
Parsifal - Disgyddiaeth

Dyma **ddisgyddiaeth** rannol o Opera *Parsifal*,  opera mewn 3 act gan Richard Wagner.

Cafodd *Parsifal* ei gyhoeddi yn arbennig ar gyfer y Bayreuth Festspielhaus. Mae nifer o'r recordiadau gorau o'r opera yn rhai a recordiwyd yn fyw yno.

## Recordiadau sain
## Recordiadau fideo
## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynonellau**
* Brown, Jonathan (1992). *Parsifal on Record* : a disgyddiaeth of complete recordings, selections, a excerpts of Wagner's music drama (Westport, Conn.: Greenwood Press). 
*Recordings of *Parsifal*, wagnerdisco.net

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Richard Wagner
Tonic sol-ffa

de|bawd|267x267px|Tabl sol-ffa mewn ystafell ddosbarth
Techneg addysgu ar gyfer canu ar yr olwg gyntaf yw **tonic sol-ffa**. Cafodd y tonic ei ddyfeisio gan Sarah Ann Glover (1785–1867) o Norwich yn Lloegr, a'i boblogeiddio gan John Curwen drwy ei addasu o nifer o systemau cerddorol blaenorol. Yng Nghymru, roedd yn cael ei ddefnyddio'n helaeth yn yr ysgolion Sul tan o leiaf ganol yr ugeinfed ganrif er mwyn dysgu plant i ganu ar yr olwg gyntaf. Mae cefnogwyr y dechneg yn dadlau bod sol-ffa yn ffordd haws o ddarllen cerddoriaeth i ganu, ac mae galwadau wedi bod i ailddechrau dysgu'r dechneg i blant.

Mae'r tonic sol-ffa yn defnyddio system o nodau cerddorol sy'n seiliedig ar Do symudol, lle mae pob tôn yn cael enw yn ôl ei berthynas â'r tonau eraill yn y cywair: mae nodau cerddorol hen nodiant yn cael eu cyfnewid am sillafau sol-ffa (e.e. *do, re, mi, ffa, sol, la, ti, do*) neu eu byrfoddau (*d, r, m, f, s, l, t, d*). Mae "*do*" yn cael ei ddewis fel tonic beth bynnag fo'r cywair; dyna pam y dywedir bod Do yn symudol. 

Mae arwyddion llaw hefyd i'w cael sy'n cynrychioli'r nodau yn y tonic sol-ffa.

bawd|Arwyddion llaw ar gyfer y Tonic Sol-ffa.

## Sol-ffa yng Nghymru
Roedd y dechneg yn boblogaidd mewn canu cynulleidfaol yng Nghymru am y rhan fwyaf o'r 20g. Mae hen nodiant yn fwy cyffredin erbyn hyn, ond mae capeli yn dal i gadw copïau o lyfrau emynau mewn sol-ffa yn ogystal â hen nodiant, gan fod rhai pobl yn ei chael yn haws darllen cerddoriaeth mewn sol-ffa. Roedd ysgolion Sul yn arfer dysgu plant i ddarllen cerddoriaeth fel hyn drwy ddefnyddio'r tonic sol-ffa. Mae rhai wedi galw am adfer yr arfer o ddysgu plant i ddarllen sol-ffa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nodiant cerddorol
La bohème - Disgyddiaeth

bawd|Poster

Dyma **ddisgyddiaeth** rannol o opera Giacomo Puccini *La bohème*, a gafodd ei berfformio am y tro cyntaf ar 1 Chwefror 1896, yn y Teatro Regio, Torino, o dan arweinyddiaeth Arturo Toscanini.

## Recordiadau sain
## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynonellau**
**American Record Guide*, September/October 2000, Vol.63 No.5 pp.&nbsp;73–83
*Budden, Julian, *Puccini: His Life a Works*, Oxford University Press, 2002, p.&nbsp;494. .

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Puccini
La Scala

Mae **La Scala**, yr enw byr Eidaleg ar gyfer *Teatro alla Scala*, yn Dŷ Opera ym Milan, yr Eidal. Cafodd y theatr ei agor ar gyfer perfformiadau ar 3 Awst 1778. Ei enw gwreiddiol oedd  y *Nuovo Regio Ducale Teatro alla Scala* (Theatr Newydd Brenhinol a Dugaidd alla Scala). Y perfformiad cyntaf oedd perfformiad o opera Antonio Salieri *Europa riconosciuta*.

Mae'r rhan fwyaf o artistiaid operatig mwyaf yr Eidal a llawer o gantorion gorau o bob cwr o'r byd, wedi ymddangos yn La Scala. Mae'r theatr yn cael ei ystyried fel un o brif theatrau opera a bale yn y byd. Mae'n gartref i Gorws Theatr La Scala, Bale Theatr La Scala  a Cherddorfa Theatr La Scala. Mae'r gan y theatr hefyd  ysgol, *Accademia Teatro alla Scala*, (Academi Theatr La  Scala). Mae'r ysgol yn cynnig hyfforddiant proffesiynol mewn cerddoriaeth, dawnsio, crefft llwyfan a rheoli llwyfan.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Milan
Categori:Opera
Categori:Tai opera
Categori:Theatrau'r Eidal
Amlinell

Gall **amlinell** olygu mwy nag un peth; mewn mathemateg, gall gyfeirio at y linell o amgylch gofod, gan greu siâp e.e. llinellau triongl. Mewn celf, gall 'amlinell' olygu drafft, sgets neu fraslun, neu hyd yn oed silwét; defnyddir y term 'tynnu amlinell' yn aml am *to draw*.

O ddydd i ddydd, defnyddir y term yn fwy llac i gyfleu'r pwyntiau pwysig, gynllun, neu ddisgrifiad cyffredinol o rywbeth e.e. "Ceir amlinelliad o'r llyfr yn yr adolygiad."

Defnyddiwyd y gair mewn soned adnabyddus a phoblogaidd gan T. H. Parry-Williams, sef 'Moelni'. Yn y gerdd mae'r bardd yn disgrifio'i ardal enedigol, gan nodi mor 'llwm', 'anial' a 'moel' yw mynyddoedd Eryri. Disgrifia fel y mae'r rhain wedi gadael cryn effaith arno ef a'i waith. Yn chwechawd ola'r soned, mae'n ddisgrifio'r hyn fydd ar ôl ohono, wedi iddo farw e.e. ei waith, ac gorffena gyda'r gwpled:
:Ni welir arno lun na chynllun chwaith,
:Dim ond **amlinell** lom y moelni maith.

## Defnydd o'r term
*Cyllideb ddrafft amlinellol - *outline draft budget* (gweler TermCymru )
*Rhaglen Amlinell Strategol - *Strategic Guideline Programme* 
*Tynnu amlinell - *Draw*
*Amlinell testun - *text contour* (gweler TermCymru  a'r Termiadur Addsyg)

Categori:Gwahaniaethu
Marmite

Mae **Marmite** yn bast lliw tywyll a gynhyrchir gan y cwmni Seisnig, Marmite Food Extract Company. Sail y past yw rhin burum o'r broses bragu. Mae blas ac arogl cryf Marmite yn enwog ac wedi dod yn idiom a slogan *love it or hate it*. Mae'r dywediad fod rhywbeth yn *Marmite* yn ffordd o ddweud fod barn neu wrthrych yn denu barn cryf o blaid ac yn erbyn rhywbeth.

Fe'i fytir gan fwyaf ar ffurf brechdan.

## Hanes 
bawd|Darlun o'r llestr *marmite* Ffrengig
Ar ddiwedd 19g, darganfu'r gwyddonydd Almaenig, Justus von Liebig, drwy hap y gellid crynodi, ac yna poteli a bwyta'r sgil-gynhyrchion burum wrth fragu.

Yn 1902 sefydlwyd y cwmni Marmite Food Extract Company, sy'n defnyddio burum cwmni cwrw Bass, yn Burton upon Trent (Swydd Stafford, Lloegr) - bragwyr oedd wedi bod yn y dref ers 1777.

bawd|150px|"Our Mate" sydd ar werth yn Awstralia
Gwerthir Marmite yn Awstralia dan yr enw "Our Mate". Yn Seland Newydd defnyddir yr enw "NZ-Mite".

## Dolenni
*Gwefan Marmite

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Otello

Mae ***Otello***  yn opera a gyfansoddwyd gan Giuseppe Verdi  rhwng 1884 a 1886 gyda libreto Eidaleg gan Arrigo Boito. Mae'r opera yn seiliedig ar ddrama Shakespeare *Othello*.

## Perfformiad cyntaf 
Perfformiwyd *Otello* am y tro cyntaf yn La Scala ar 5 Chwefror 1887 o dan arweiniad Franco Faccio. Chwaraewyd rhan Otelo gan Francesco Tamagno a rhan Desdemona,  ei wraig,  gan Romilda Pantaleoni yn y perfformiad cyntaf.

## Cymeriadau 
## Plot 
Crynodeb fer o *Otello*

### Act 1 
Ar ddiwedd y 15g, ar ynys Ciprys yn y Môr Canoldir, mae Otello, yn gadfridog yn y fyddin Fenisaidd, yn dinistrio llynges Twrci. Mae Otello yn ddyn du Affricanaidd ac yn  Fŵr.

Mae Iago, un o is swyddogion Otello, yn dal dig yn erbyn Otello, oherwydd bod Otello wedi codi Cassio yn ddirprwy iddo. Mae Iago yn gweld Cassio fel ei brif gystadleuydd iddo wrth geisio dringo rhengoedd y fyddin. Mae Iago yn wneud i Cassio meddwi a gwneud ffŵl ohono'i hun. Mae Otello yn diswyddo Cassio.

### Act 2 
Mae Iago yn awgrymu wrth Cassio y dylai ofyn i wraig Otello, Desdemona, am ei adferiad i swydd y dirprwy, gan fod gan Desdemona dylanwad mawr ar ei gŵr. Ychydig wedyn mae Iago'n ddweud wrth Otello y dylai cadw golwg ar y berthynas agos sy'n cael ei ffurfio rhwng Desdemona a Cassio.

### Act 3 
Mae Emilia, gwraig Iago yn gweithio fel morwyn i Desdemona. Mae Iago'n gorfodi ei wraig i ddwyn un o hancesi Desdemona ar ei gyfer. Wedi cael gafael ar yr hances mae Iago yn ei roi yng nghartref Cassio

Mae Otello yn gweld Cassio ym meddiant hances Desdemona. Mae'r ffaith bod yr hances ym meddiant Cassio yn brawf bod Desdemona wedi rhoi arwydd o serch i Cassio. Mewn ffit o genfigen mae'n penderfynu ei lladd hi.

### Act 4 
Mae Desdemona yn gweddïo cyn clwydo. Wrth iddi weddïo mae hi'n cael teimlad argoelus bod rhywbeth ofnadwy ar fin digwydd. Mae Otello ym mynd i mewn i'w llofft ond cyn iddi gael cyfle i egluro mae Otello yn ei thagu i farwolaeth

Mae Emilia yn rhuthro i mewn i'r ystafell, ac yn dweud wrth Otello bod Iago wedi gorfodi iddi fod yn rhan o'i gynllwyn ffiaidd, a bod popeth yn rhan o dwyll Iago. Ond mae hi'n rhy hwyr.

Mae Otello yn anobeithio am weld ei wraig ffyddlon eto, ac mae'n lladd ei hun gyda dagr.

## Detholiad
## Gweler hefyd
**Otello* - Disgyddiaeth
*Rhestr o gyfansoddiadau gan Giuseppe Verdi

## Cyfeiriadau
Categori:Operâu
Categori:Verdi
Otello - Disgyddiaeth

[bawd|Recordiad gan [Rosa Ponselle o'r *Ave Maria* yn *Otello*]]
Dyma **ddisgyddiaeth** opera Giuseppe Verdi *Otello*. Fe'i perfformiwyd am y tro cyntaf yn La Scala, Milan ar 5 Chwefror 1887.

## Recordiadau Sain
## Recordiadau fideo
[bawd|[Mario Lanza fel Otello yn y ffilm gan Anthony Mann *Serenade*.]]

## Cyfeiriadau 
** Nodiadau **

** Ffynhonnell **

## Dolenni allanol
*Disgyddiaeth gyflawn Otello ar operadis  – operadis-opera-discography.org.uk

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Verdi
Desolation Radio

Rhaglen podlediad yw **Desolation Radio** sy'n trafod gwleidyddiaeth Cymru a'r byd o safbwynt asgell chwith genedlaetholgar. Mae'r rhaglenni yn y Saesneg.

## Cyflwynwyr
Sefydlwyd Desolation Radio yn 2016. Cyflwynir a sefydlwyr y rhaglen gan Dr Dan Evans o Borthcawl a Nathan Cush.

## Fformat
Mae'r ddau yn cyflwyno rhaglen, ar gyfartaledd, unwaith y mis. Caiff amrywiaeth eang o bynciau eu trafod mewn rhaglen sydd yn para oddeutu awr. Mae'r pynciau wedi cynnwys Brexit, comwinyddiaeth a Mudiad Sosialaidd Weriniaethol Cymru (Welsh Socialist Republican Movement) gyda Rob Griffiths, ôl-wladychu gyda Kirsti Bohata, Merched Beca gyda Rhian E. Jones, ymgyrch y Cwrdiaid dros annibyniaeth.

## Dolenni
*Tudalen Soundcloud Desolation Radio

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd radio‎
Geoffrey Hayes

Cyflwynydd teledu ac actor o Sais oedd** Geoffrey Hayes** (13 Mawrth 1942 – 30 Medi 2018) Ei rôl mwyaf enwog oedd fel cyflwynydd y rhaglen deledu i blant *Rainbow* rhwng 1973 a 1992, yn dilyn y cyflwynydd gwreiddiol David Cook. Cyn hynny, bu'n gweithio fel actor, gan gynnwys rôl ar ddrama heddlu *Z-Cars* (BBC1). Roedd gan Hayes gredydau ysgrifennu ar gyfer *Rainbow* a *The Great Pony Raid* yn 1967.

## Gyrfa 
Wedi i *Rainbow* ddod i ben yn y 1990au roedd Hayes yn ei chael yn anodd i ddod o hyd i waith. Cymerodd swydd stacio silffoedd yn ei siop Sainsbury's lleol am bedwar mis gan nad oedd wedi dod o hyd i swydd actio a roedd ei wraig eisiau iddo ennill incwm. Treuliodd rhywfaint o amser fel gyrrwr tacsi ac ymddeolodd beth amser yn ddiweddarach. Nododd y byddai wedi hoffi gwneud gwaith actio difrifol ar ôl *Rainbow*, ond roedd cyfarwyddwyr yn ei weld fel Geoffrey o *Rainbow *yn unig. Serennodd mewn hysbyseb teledu doniol am fuddsoddi arian, yn gwneud hwyl am ei gwymp o'r brig.

Yn 1996, ymddangosodd Hayes yn fideo'r gân "I'd Like To Teach the World to Sing" gan y band teyrnged Oasis, No Way Sis. Roedd yn chwarae gyrrwr tacsi, yn union fel y gwnaeth Patrick Macnee yn fideo Oasis ar gyfer "Don't Look Back in Anger". Ymddangosodd hefyd yn y fideo llawn enwogion ar gyfer y sengl elusennol "Is This the Way to Amarillo" gyda Tony Christie a Peter Kay.

Yn 2002, roedd yn banelydd gwadd ar bennod o *Never Mind the Buzzcocks*.

Yn 2008, roedd Hayes yn rhan o ymgyrch Walkers Crisips ar gyfer Monster Munch. Amcan datganedig yr ymgyrch oedd dod o hyd i'r pypedau anghenfil coll o'r hysbysebion teledu gwreiddiol o'r 1980au ar gyfer y byrbryd poblogaidd. Yn y clip ffilm, mae'n sôn ei fod wedi clywed gan Bungle yn ddiweddar.

Ar 12 Medi 2015, roedd yn gystadleuydd gwadd ar gwis *Pointless Celebrities* (BBC1) . Aeth i'r rownd derfynol ond ni chafodd ateb 'dibwynt'.

Roedd Hayes yn gefnogwr o'r tîm pêl-droed Albanaidd Dundee Unedig, wedi byw yn y ddinas yn y 1960au. Dywedodd Hayes ei fod wedi gofyn i gynhyrchwyr *Rainbow* i wneud pyped Zipp yn lliw tanjerîn, i gyd-fynd â lliwiau Dundee United yn hytrach na lliw glas eu gelynion lleol Dundee.

## Marwolaeth 
Bu farw Hayes o niwmonia ar 30 Medi 2018, yn 76 oed, gan adael ei wraig Sarah a mab Tom.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Geoffrey Hayes yn y Sefydliad Ffilm Prydeinig
* 

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Actorion teledu Seisnig
Tramshed, Caerdydd

Canolfan ar gyfer cerddoriaeth a'r celfyddydau yw'r **Tramshed** yng Nghaerdydd., wedi'i lleoli mewn adeilad Rhestredig Gradd II. Hwn oedd y depot tramiau ar gyfer gorllewin Caerdydd ar un adeg. Agorodd yr adeilad ar ei newydd wedd i'r cyhoedd ym mis Hydref 2015. Mae'n dal 1,000 o bobl, ond dim ond ryw chwe gwaith y flwyddyn mae'n llenwi i'r lefel honno.

Mae'r datblygiad yn cynnwys 30 o unedau byw/gweithio a gafodd eu cwblhau yn ystod 2016.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Adloniant yng Nghymru
Categori:Grangetown
Y Merched Peintiedig, San Francisco

bawd|250px|Y tai ar Heol Steiner
Mae’r **Merched Peintiedig, San Francisco** yn enghraifft enwog o dai peintiedig, mewn lliwiau llachar, yn yr Unol Daleithiau. Mae’r fath tai yn dyddio o’r cyfnodau Fictoriaidd ac Edwardiaidd. Defnyddiwyd y term ‘Merched Peintiedig’ yn gyntaf gan Elizabeth Pomada a Michael Larsen yn eu llyfr ‘Painted  Ladies: San Francisco's Resplendent Victorians’ ym 1978. Peintiwyd yr un cyntaf gan Butch Kardum, artist o San Francisco ym 1963. Llydaenodd y fasiwn dros y ddinas, ac wedyn i lefydd eraill yn yr Unol Daleithiau, megis Baltimore, New Orleans a Cincinatti. Mae’r enghraifftiau enwocaf ar Heol Steiner yn ardal Haight Ashbury, San Francisco.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaliffornia
Categori:San Francisco
Categori:Tai'r Unol Daleithiau
Tangiad

[220px|bawd|Plân tangiad i [sffêr.]]
Mewn geometreg, **llinell y tangiad** (neu'n syml: **tangiad**) i blân cromlin mewn man benodol yw'r linell syth sy'n "prin-gyffwrdd" y gromlin ar y pwynt hwnnw. Mae'r cysyniad o dangiad yn hanfodol, yn greiddiol i geometreg gwahaniaethol ac mae wedi'i ddatblygu'n helaeth. Daw'r gair "tangent" o'r gair Lladin *tangere*, sef 'cyffwrdd'.

Diffiniodd yr Almaenwr Gottfried Wilhelm Leibniz (1646 - 1716) y tangiad fel y linell trwy bâr o bwyntiau anfeidraidd o agos at ei gilydd, ar gromlin. 
[bawd|chwith|Ar bob pwynt, mae'r linell symudol bob amser yn dangiad i'r gromlin. Ei oledd yw'r deilliad; marciau gwyrdd yn deilliad positif, marciau coch yn deilliad negatif a marciau du yn ddeilliad [sero. Nid yw'r pwynt (x, y) = (0,1) lle mae'r tangiad yn croestori'r gromlin, yn uchafswm, nac yn isafswm, ond mae'n bwynt y ffurfdro (*point of inflection*).]]

Dywedir bod y linell syth yn dangiad o gromlin  ar bwynt  ar y gromlin os yw'r linell yn pasio drwy'r pwynt   ar y gromlin a bod ganddi oledd  ble mae *f*  yn ddeilliad o *f*. Ceir diffiniad tebyg i gromlinau gofod (*space curves*) a chromlinau oddi mewn i ofod Ewclidaidd *n*-dimensiwn.

Wrth i'r linell dangiad basio drwy'r pwynt lle mae'n cyfarfod y gromlin (a elwir yn "pwynt tangiadaeth") mae'r linell dangiad yn mynd i'r un cyfeiriad â'r gromlin.

Yn yr un modd, y plân sy'n dangiad i arwyneb mewn man benodol yw'r plân sy'n "prin-gyffwrdd" yr wyneb ar y pwynt hwnnw.

## Hanes
Disgrifiodd Euclid (fl. 300 CC) dangiad i gylch, yn Rhan III o'i *Elfennau*  (c. 300 BC). gan ddefnyddio'r gair Groeg  (*ephaptoménē*). Dilynwyd ef ychydig wedyn gan  Apollonius o Berga a ddiffiniodd y tangiad fel 'llinell, lle na all unrhyw linell arall fynd rhngddo a'r gromlin, a disgrifiwyd y tangiad hefyd gan Archimedes (c.  287 – c.  212 BC).

## Hafaliad
Pan ddynodir y gromlin gan *y* = *f*(*x*) yna, mae goledd y tangiad yn \frac{dy}{dx},
ac felly, drwy'r fformiwla pwynt-goledd hafaliad llinell y tangiad ar (*X*,&nbsp;*Y*) yw
:y-Y=\frac{dy}{dx}(X) \cdot (x-X)
lle mae (*x*,&nbsp;*y*) yn gyfesurynnau unrhyw bwynt ar linell y tangiad, a lle mae'r deilliad yn cael ei werthuso ar x=X.

Pan ddynodir y gromlin gan *y* = *f*(*x*), gellir canfod hafaliad llinell y tangiad hefyd drwy dynnu polynomial, i rannu  f \, (x) by (x-X)^2; os nodir y gweddill gan g(x), yna hafaliad llinell y tangiad yw

:y=g(x).

## Termau tebyg
*plân tangiad - *tangent plane*
*tynnu tangiad - *draw a tangent*
*pwynt tangiadaeth - *point of tangency*

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg ddadansoddol
Categori:Geometreg gwahaniaethol
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Topoleg
Igam-ogam

bawd|Llun o linell igam-ogam.
Patrwm o gorneli bychain ar onglau amrywiol ond rhai cyson yn olrhain llwybr rhwng dwy linell gyfochrog yw **igam-ogam** (hefyd **igamoga **yng ngogledd Cymru. **wicam-wocam **yn y de-ddwyrain,  a **miga-moga** yn y de-orllewin). Fe'i defnyddir hefyd i ddisgrifio cerddediad person ac mae'n bur debyg fod yma gyfuniad o bedwar gair: !i gam o gam'.

O safbwynt cymesuredd, gall igam-ogam cyffredin gael ei gynhyrchu o motiff syml, megis cylchran llinell, trwy ailadrodd adlewyrchiad llithriad. Mae mellt a pheryglon trydanol eraill yn aml yn cael eu cynrychioli gan ddyluniad igam-ogam.

Daw'r enghreifftiau cynharaf o'r gair 'igam-ogam' o'r 18g ond arferid defnyddio 'ar gam' fel mesur o gyflymder cerddediad person; yn achlysurol, ceir hefyd 'ogam igam'.

## Cyfeiriadau 
Categori:Patrymau
Cromlin

[bawd|Carreg o Dún Fhearghusa (*Newgrange*), [Iwerddon ac arni nifer o gerfiadau amrywiol a naddwyd ynddi o Oes y Celtiaid. Mae'n dangos diddordeb cynnar mewn cromlinau.]]

Mewn mathemateg, mae **cromlin** (hen enw: 'llinell grom'), yn gyffredinol, yn wrthrych tebyg i linell nad yw'n syth. Mae 'crom' yn enw benywaidd y gair 'crwm', neu 'crwn'. Gofod topolegol yw'r gromlin, sy'n homomorffig, yn lleol, i linell. Mewn iaith bob dydd: mae cromlin yn set o bwyntiau sydd, yn agos at bob un o'i bwyntiau, yn debyg i linell. Enghraifft syml o gromlin yw'r parabola. Astudir nifer fawr o gromliniau eraill mewn gwahanol feysydd mathemategol.

Un math o gromlin yw'r gromlin gaeedig, lle mae'r dechrau yn un a'i diwedd, fel llwyb cylchog, sy'n ffurfio arwyneb o'i mewn. Astuydir cromlinau mewn graffiau ee cromlin Phillips a 'r graff dau ddimensiwn.

Conic sections with plane.svg||Drwy sleisio drwy côn, ceir gwahanol fathau o gromlinau diddorol. Gwnaed hyn yng Ngwlad Groeg, pan oedd mathemateg yn ei ddyddiau cynnar.
Parabola.svg||Parabola syml
Folium Of Descartes.svg|Roedd Geometreg ddadansoddol yn caniatáu i gromliniau, megis *Foliwm Descartes*, i gael eu diffinio gan ddefnyddio hafaliadau yn lle adeiladu geometrig.

## Diffiniad
Yn gyffredinol, gellir diffinio'r gromlin fel ffwythiant di-dor \gamma \colon I \rightarrow X o gyfwng  rhif real i ofod topolegol  . Yn ddibynol ar y cyd-destun, mae naill ai'n \gamma neu ei ddelwedd \gamma(I) a elwir yn 'gromlin'.

## Ceir hefyd
* cromlin amgrwm - *conves curve*
*cromlin Bezier - *Bezier curve*

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Cromlinau
Categori:Topoleg
Cathaoirleach

bawd|Logo'r Oireachtas
**Cathaoirleach** (; Gwyddeleg am "Cadeirydd"; lluosog: *Cathaoirligh*) yw teitl swyddogol a arddelir yn y Wyddeleg a'r Saesneg, i ddisgrifio cadeirydd, neu lywydd Seanad Éireann, sef ail dŷ chwedeg sedd yr Oireachtas, deddfwrfa Gweriniaeth Iwerddon. Mae'r Seanad yn cyfateb yn fras i Dŷ'r Arglwyddi ym Mhrydain. Mae'r gair Wyddeleg 'cathaoir' yn gytras i'r Gymraeg 'cadair' ac yn fenthyciad o'r Ladin *cathedra* (megis mewn eglwys gadeiriol).

## Grymoedd a Gwaith
Y Cathaoirleach yw'r unig farnwr ar drefn y siambr ac mae ganddo/i amrywiaeth o rymoedd a weithredoedd:

*Galw ar aelodau i siarad ac i bob araith cael ei chyfeirio at y Gadair
*Cyflwyno cwestiynau i'r Tŷ, goruchwilio rhannu a datgan canlyniadau
*Gan yr hawl i reoli anhrefn, awdurdodu ufudd-dod uniongyrchol i Rheolau Sefydliadol a gall orchymun aelodau i ymadael â'r Tŷ neu eu henwi i'w gwahardd o'r Tŷ am gyfnod
*Mewn achos o anghydfod fawr gall atal y Tŷ

Mae'r Cathaoirleach hefyd yn aelod ex-officio o Gomisiwn Arlywyddol Iwerddon, sef is-Arlywyddiaeth ar y cyd Iwerddon.

### Leas-Chathaoirleach
Dirprwy y Cathaoirleach yw'r *Leas-Chathaoirleach*.

## Defnydd arall o'r Term Cathaoirleach
Dydy'r term *Cathaoirleach* yn ei hun ddim yn unigryw i swydd llywydd Seanad Éireann (yn fwy ag y byddai defnyddio 'Cadeirydd' yn y Gymraeg). Fe'i ddefnyddir yn swyddogol i ddisgfirio swyddi cadeirio tebyg ar draws llywodraeth leol Gweriniaeth Iwerddon ac yn anffurfiol hefyd. Mae nifer o fudiadau a chlybiau gwirfoddol hefyd yn arddel y term, gan gynnwys y Cymdeithas Athletau Campau Gwyddelig, y GAA, (Gaelic Athletic Association).

## Dolenni
*

## Cyfeiriadau
Categori:Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Homeomorffedd

, sy'n dangos eu bod yn homeomorffig.]]
O fewn un o feysydd mathemateg, sef topoleg, mae **homeomorffedd** neu **isomorffedd topolegol** yn ffwythiant di-dor rhwng gofod topolegol sydd a ffwythiant gwrthdro di-dor. Mae homeomorffedd yn isomorffiadau sy'n ymwneud â gofod, h.y. maent yn fap mathemategol (math o ffwythiant) o ofod.

Mae unrhyw ddau ofod gyda homeomorffedd rhyngddynt yn cael eu galw'r homeomorffig, ac o berspectif topoleg, maen nhw yr un fath. Gair cyfansawdd, groegaidd yw homeomorffedd: ''* (*homoios'') = "tebyg neu'r un fath" a ''* (*morphē'') = "siâp neu ffurf" ac fe'i bathwyd gan Henri Poincaré yn 1895.

Yn gyffredinol, mae gofod topolegol yn wrthrych geometrig, ac mae'r homeomorffedd yn ymestyn neu'n blygiad di-dor y gwrthrych nes ei fod yn siâp newydd. Felly, mae sgwâr a chylch yn homeomorffig i'w gilydd, ond nid yw sffêr a torsws (sef gwrthrych tebyg i doesen). Fodd bynnag, gall y disgrifiad hwn fod yn gamarweiniol; nid yw rhai anffurfiadau di-dor yn homeomorffig, megis anffurfiad llinell i mewn i bwynt. Nid yw rhai homeomorffeddau yn anffurfiadau di-dor ychwaith, e.e. yr homeomorffedd rhwng cwlwm treffoil a chylch.
[bawd|Mae'r cwlwm treffoil yn homeomorffig i'r [torws, ond nid isotopig yn **R**3.]]

## Diffiniad
Gelwir y ffwythiant f : X \to Y rhwng dau ofod topolegol (X,\mathcal{T}_X) a (Y, \mathcal{T}_Y) yn **homeomorffedd** os oes ganddo'r nodweddion hyn:

* mae f yn *bijection* (yn ffwythiant mewnsaethol ac yn ffwythiant arsaethol),
* mae f yn barhaus,
* mae'r ffwythiant gwrthdro (*inverse function*) f^{-1} yn barhaus (lle mae f yn fap agored).

Gelwir y ffwythiant lle ceir y tair nodwedd yma yn *bicontinuous*. Os yw'r ffwythiant yn bodoli dywedir bod (X,\mathcal{T}_X) a (Y,\mathcal{T}_Y) yn "homeomorffig".

## Enghreifftiau
*Mae'r cyfwng (a,b) yn homeomorffig i'r rhifau real \mathbf{R} am unrhyw a . Yn yr achos hwn, mae'r mapio di-dor yn cael ei roi gan f(x) = \frac{1}{a-x} + \frac{1}{b-x} , a rhoddir mapiau gwahanol drwy newid graddfa a thrawsfudo fersiynau o'r ffwythiannau  neu .
*Mae'r uned 2-ddisg D^2 a'r uned sgwâr yn **R**2 yn homeomorffig; gan y gellir i anffurfio yn uned sgwâr. Enghraifft o fapio di-dor o'r sgwâr i'r ddisg yw (mewn cyfesutynnau polar) (\rho, \theta) \mapsto \left( \rho \max(|\cos \theta|, |\sin \theta|), \theta\right).

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthrychau mathemategol
Categori:Cysyniadau mathemategol
Categori:Topoleg
John Cunliffe (awdur)

Awdur llyfrau plant a chyflwynydd teledu o Loegr oedd **John Arthur Cunliffe** (16 Mehefin 1933 – 20 Medi 2018) a greodd y cymeriadau *Postman Pat* a *Rosie a Jim*.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Cunliffe yn Colne, swydd Gaerhirfryn, yn unig blentyn i Nelly ac Arthur Cunliffe. Cerddodd ei dad allan ar y teulu pan oedd John yn fabi; ddim i'w weld na'i glywed fyth eto. Cyflwynodd ei hen-ewythr Herbert ef i weithiau llenyddol Charles Dickens a William Shakespeare, a gadawodd John i ddefnyddio'r microsgop roedd yn cadw yn ei ystafell ffrynt. Roedd John yn blentyn tal am ei oedran, a chafodd ei fwlio yn yr ysgol oherwydd hyn. Mynychodd Ysgol Ramadeg Colne, ac aeth i fyw yn ddiweddarach yn Kendal, Westmorland; trefi a phentrefi bach yr ardal honno fyddai'n ysbrydoliaeth ar gyfer ei gymeriad mwyaf enwog, Postman Pat. Seiliwyd 'Greendale', lle mae'r cymeriad a'r gyfres wedi ei gosod, ar ddyffryn Longsleddale, ger Kendal. Gweithiodd Cunliffe am flynyddoedd lawer fel llyfrgellydd, a hefyd fel athro yn Ysgol Gynradd Castle Park. Rhoddodd y gorau i addysgu ym 1988 er mwyn ysgrifennu penodau ar gyfer cyfres newydd o Postman Pat.

Comisiynwyd Cunliffe gan y BBC i ysgrifennu *Postman Pat*, a gafodd ei gynhyrchu gan Ivor Wood, a ddarlledwyd gyntaf ym 1981. Creodd Pat a Greendale fel pentref delfrydol  lle'r oedd pawb yn neis i'w gilydd, yn wahanol i'r bwlio roedd wedi dioddef wrth dyfu fyny. Yn dilyn llwyddiant *Postman Pat*, daeth Cunliffe yn adnabyddus iawn yn lleol, gydag ystafell wedi ei neilltuo iddo yn Amgueddfa Lakeland Life yn Kendal.

Cyfieithwyd nifer o lyfrau *Postman Pat* i'r Gymraeg gan Wasg y Dref Wen a chynhyrchwyd fideos wedi ei trosleisio i'r Gymraeg gan gwmni Sain.

Yn y 1990au, creodd Cunliffe gyfres teledu adnabyddus arall, *Rosie a Jim*. Sgriptiodd a chyflwynodd y 50 pennod gyntaf, yna troi rhai ohonynt mewn llyfrau. Roedd Cunliffe wedi ei siomi gan ychydig o'r nwyddau a llyfrau cysylltiedig ar gyfer *Postman Pat*, a doedd ganddo ddim rheolaeth drosto. Felly ei fwriad wrth greu cyfres *Rosie a Jim* oedd glynu yn agosach i'w ddelfryd.

Yn 2010, rhyddhaodd "Ghosts", stori i blant ar gyfer yr iPad. Roedd yn noddwr Gŵyl Lenyddiaeth Ilkley.Bu farw Cunliffe o fethiant y galon ar 20 Medi 2018 a chyhoeddwyd ei farwolaeth ei gyhoeddi gyntaf yn y papur newydd lleol, yr *Ilkley Gazette*, a ddywedodd ei fod "wedi gadael ei gartref yn Ilkley mewn llifeiriant o law [...] byth i ddychwelyd".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Gaerhirfryn
Categori:Pobl fu farw yng Ngorllewin Swydd Efrog
Topoleg

Mewn mathemateg, mae **topoleg** yn ymwneud â nodweddion gofod sy'n cael eu cadw dan anffurfiadau parhaus (*continuous deformations*), megis ymestyn a phlygu, ond nid torri na gludo. Gellir astudio'r maes hwn trwy ystyried casgliad o is-setiau, a elwir yn "setiau agored", sy'n bodloni rhai nodweddion, gan droi'r set i'r hyn a elwir yn "ofod topolegol". Mae nodweddion topolegol pwysig yn cynnwys cysylltedd a chrynhoi (*connectedness and compactness*),. Gelwir y ffwythiant parhaol rhwng gofod topolegol sydd a ffwythiant gwrthdro yn "homeomorffedd".

Daw'r gair 'yopoleg' o'r Groeg τόπος, "lle", a λόγος, "astudiaeth" - "yr astudiaeth o le".

Datblygwyd topoleg fel maes astudio allan o geometreg a theori set, trwy ddadansoddi cysyniadau megis gofod topolegol, dimensiwn a thrawsnewid. Mae syniadau o'r fath yn mynd yn ôl i Gottfried Leibniz, a oedd yn y 17g yn ystyried y *"geometria situs"* (Groeg-Lladin ar gyfer "geometreg lle") ac *"analysis situs"* sef dadansoddiad o safle (Groeg-Lladin am "datgymalu lle"). Gellir dadlau mai theoremau cyntaf y maes hwn yw'r broblem Saith Pont Königsberg a Theorem y Polyhedron. Cyflwynwyd y term 'topoleg' gan Johann Benedict Listing yn y 19g, er nad oedd y syniad o 'ofod topolegol' wedi'i ddatblygu hyd at ddegawdau cyntaf yr 20g. Erbyn canol yr 20g, roedd topoleg wedi dod yn gangen fawr o fathemateg.

## Yn fras
Mae topoleg, fel disgyblaeth fathemategol sydd wedi'i diffinio'n dda, yn tarddu o ddechrau'r 20g, ond gellir olrhain rhai nodweddion yn ôl sawl canrif. Ymhlith y rhain mae rhai cwestiynau geometreg a ymchwiliwyd gan Leonhard Euler. Ystyrir ei bapur 1736 ar Saith Pont Königsberg yn un o'r gweithiau topolegol ymarferol cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Topoleg
Categori:Strwythurau mathemategol
Samuel a Nathaniel Buck

bawd|400px|Cadeirlan a phalas Bangor, Sir Gaernarfon, o'r de orllewin
Ysgythrwyr a gwneuthurwyr printiau oedd **Samuel Buck** (1696 – 17 Awst 1779) a'i frawd **Nathaniel Buck** (a fu farw 1759/1774). Maen nhw'n cael eu hadnabod yn arbennig am ''Buck's Antiquities'', darluniau o hen gestyll a mynachlogydd. Bu Samuel yn gynhyrchiol iawn ar ei ben ei hun, ond pan oedden nhw'n cydweithio, roedden nhw'n cael eu hadnabod fel y **Brodyr Buck**.

## Gyrfaoedd 
Ganwyd Samuel Buck yn Swydd Efrog yn 1696. Ar ôl cyhoeddi rhai printiau yn y sir honno, symudodd i Lundain. Dechreuodd Nathaniel ac yntau weithio ar yr "antiquities", a oedd yn cynnwys darluniau o hen gestyll ac adeiladau crefyddol yn Lloegr a Chymru. Gan ddechrau yn 1724, teithiodd y brodyr trwy'r ddwy wlad, a chwblhau setiau o brintiau ar gyfer rhanbarthau Lloegr erbyn 1738 a Chymru rhwng 1739 ac 1742. Mae rhain yn cael eu hadnabod fel ''Buck's Antiquities*. Yn ystod y cyfnod hwn buont yn gweithio hefyd ar gyfres o drefluniau yn Lloegr a Chymru o dan y pennawd *Cities, Sea-ports and Capital Towns''.

## Marwolaethau a chladdedigaethau 
Nathaniel oedd y cyntaf i farw, rhywbryd rhwng 1759 a 1774. Bu farw Samuel ar 17 Awst 1779 yn Llundain ac fe'i claddwyd ym mynwent eglwys St. Clement Danes. Treuliodd Samuel flynyddoedd diweddar ei oes mewn tlodi.

## Oriel

File:The North East View of Aberconway Castle in the County of Caernar.jpeg|bawd|Castell Conwy
File:Perspective view of Caernarvon Castle, in the county of Caernarvon.jpeg|bawd|Castell Caernarfon
File:Tretwr Castle, Brecknockshire.jpeg|bawd|Castell Tretwr
File:The south west view of Rhuddlan Castle, in the county of Flint.jpeg|bawd|Castell Rhuddlan
File:The north east view of Llansrephan Castle in the county of Caermarthen.jpeg|bawd|Castell Llansteffan
File:The North West View of Caergwrley Castle, in the County of Flint.jpeg|bawd|Castell Caergwrle

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1696
Categori:Marwolaethau 1779
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Ysgol Cybi

bawd|Hen adeilad Ysgol Cybi

Ysgol gynradd yng Nghaergybi, Môn, yw **Ysgol Cybi** yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Caergybi.
Mae na 70 o staff yn yr ysgol. Agorodd yr ysgol yn Medi, 2017. Mae na lle ar gyfer hyd at 615 o blant.

Mae yna 750 plant yn yr Ysgol Cybi.

## Staff
Tristan Roberts yw ei phrifathro presennol.

Rhian Grieves yw ei dirpwy bennaeth presennol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol 
* 

Categori:Caergybi
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Y Talmwd

[bawd|Yr enw '[Moses' mewn Hebraeg, priodolir pum llyfr iddo yn y Talmwnd]]
Casgliad awdurdodol o gyfreithiau sifil a chrefyddol yr Iddewon yw'r **Talmwd**.

## Hanes 
Ceir gwreiddiau'r Talmwd yn natblygiad y Tora deuol a dechreuad traddodiad Iddewiaeth rabinaidd. Yn ogystal â'r Tora ysgrifenedig, y pumllyfr a briodolir i Foses, honnir i'r Tora llafar gael ei drosglwyddo o un genhedlaeth i'r llall ers oes Moses. Tua'r 2g, penderfynai'r rabïaid Yohanan ben Zakkai, Hillel, ac Akiva i ysgrifennu'r Tora llafar a gelwir y corff o destunau hyn yn y Mishnah.

### Y Talmwd Palesteinaidd 
Ffurfiwyd y Talmwd Palesteinaidd, neu Dalmwd Caersalem (*Yerushalmi*), tua 400&nbsp;OC pan gyfunwyd y Mishnah a'r Gemara.

### Y Talmwd Babilonaidd 
Datblygwyd y Talmwd Babilonaidd (*Bavli*) tua 500&nbsp;OC.

## Strwythur 
Datblygodd lunwedd nodweddiadol ar y Talmwd yn yr ail fileniwm OC. Rhoddir teitl y bennod ar frig y dudalen a'r Mishnah a'r Gemara yng nghanol y dudalen. Ar y chwith mae sylwadau Rashi, y Rabi Shelomo ben Yitzhak o Ffrainc (1040–1105), ac ar y dde mae'r Tosafot, sef atodiadau i esboniadau Rashi. Ar ymylon chwith y dudalen argraffir croesgyfeiriadau at ffynonellau a thestunau cyffelyb, ac yn yr ymylon ar y dde rhestrir cyfeiriadau at gyfreithiau'r Oesoedd Canol, er enghraifft Maimonides.

### Mishnah 
Rhennir y Mishnah yn chwech adran: Zeraim ("hadau"), yn ymwneud â chnydau; Moed ("amserau penodol"), yn ymwneud â gwyliau crefyddol; Nashim ("merched"), yn ymwneud â'r teulu, y gartref a safle'r unigolyn; Nezikin ("iawndal"), y cyfreithiau sifil a throseddol; Kodashim ("pethau sanctaidd"), yn ymwneud â'r Deml ac aberth; a Tohorot ("purdebau"), yn ymwneud ag halogiad a phuredigaeth.

### Gemara 
Estyniadau ac esboniadau ar y Mishnah ydy'r Gemara.

### Halakah 
Yr enw ar y traddodiad cyfreithiol yn y Talmwd ydy'r Halakah. Mae'n cynnwys cyfreitheg ddisgrifiadol a chyfarwyddol ynghylch ymddygiad cymdeithasol.

### Haggada 
Yr enw ar draddodiad traethiadol y Talmwd ydy'r Haggada. Mae'n cynnwys chwedlau, straeon gwerin, ac hanes traddodiadol yr Iddewon, yn ogystal â llên ddoethineb, dealltwriaeth gynnar o wyddoniaeth, diwinyddiaeth, a moeseg.

## Argraffiadau a chyfieithiadau 
Argraffwyd y Talmwd Babilonaidd a'r Talmwd Palesteinaidd am y tro cyntaf yn 1520–23 yn Fenis gan Daniel Bomberg. Ceir ugain o draethodau'r Talmwd Palesteinaidd wedi eu cyfieithu i Ladin yn *Thesaurus Antiquitatum Sacrarum* (1744–69) gan Blasio Ugolino.

## Cyfeiriadau 

Categori:Testunau Iddewig
Napcyn

bawd|Napcyn wedi'i roli mewn modrwy napcyn
Darn o ddefnydd hirsgwar sy'n cael ei ddefnyddio wrth y bwrdd er mwyn sychu'r geg a'r bysedd tra'n bwyta yw **napcyn**. Mae fel arfer yn fychan ac wedi'i blygu, weithiau mewn dyluniadau a siapiau cymhleth. Daw'r gair Cymraeg o Saesneg Canol, a oedd wedi benthyg y gair Ffrangeg ''''&mdash;sef deunydd ar gyfer gorchuddio bwrdd&mdash;gyda&#x27;r -kin wedi&#x27;i ychwaengu fel olddodiad bachigol.

Defnyddiwyd napcynnau yn nyddiau'r Rhufeiniaid, ac mae'n debyg mai bara oedd yn cael ei ddefnyddio gan y Groegiaid i sychu eu dwylo.

Mae cofnod o'r Tsieiniaid yn defnyddio napcynnau papur, wedi i bapur gael ei ddyfeisio yno yn yr ail ganrif CC. Roedd napcynnau papur yn cael eu hadnabod fel *chih pha*, wedi'u plygu mewn sgwariau, ac yn cael eu defnyddio i weini te.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynnyrch papur
Donna Strickland

Ffisegydd optegol o Ganada ac enillydd Nobel ydy **Donna Theo Strickland** (ganwyd 27 Mai 1959).

Mae hi'n athro cysylltiol yn Adran Ffiseg a Seryddiaeth ym Mhrifysgol Waterloo. Fel arloeswraig ym maes laserau pwls cafodd hi'r Wobr Nobel am Ffiseg yn 2018 ar y cyd â Gérard Mourou a Arthur Ashkin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Ffisegwyr o Ganada
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ganada
Cyfwng

bawd|480|Yma, mae **a** yn set o rifau ar linell-gyfres o rifau; mae'r cyfwng agored hwn (y set) yn gorwedd rhwng *x* ac *x* + *a*.
Mewn mathemateg, mae **cyfwng** (real) yn set o rifau real  sy'n gorwedd rhwng dau rif yn y set, ac sydd hefyd wedi'i gynnwys yn y set. Er enghraifft, mae'r set o bob rhif  sy'n bodloni  yn gyfwng sy'n cynnwys  a , yn ogystal â'r holl rifau rhyngddynt. Enghreifftiau eraill o **gyfyngau** yw'r set o bob rhif real \R, sef y set o'r holl rifau real negyddol, a'r set wag.

Mae cyfyngau real yn holl bwysig o fewn 'damcaniaeth integriadau' (*theory of integration*), oherwydd y rhain yw'r setiau lleiaf y gellir diffinio eu "maint", eu "mesuriadau" a'u "hyd" yn hawdd. Gellir, wedyn, ymestyn y cysyniad o 'fesur' i fannau mwy cymhleth gan arwain i fesuriadau Borel a hyd yn oed i fesuriadau Lebesgue.

Maent hefyd yn bwysig, yn wir yn gwbwl ganolog i'r 'cyfwng rhifyddol' (*interval arithmetic*) sef techneg rhifiadol o gyfrifiannu fformiwlâu mympwyol hyd yn oed pan yn delio gydag ansicrwydd, brasamcanion a thalgrynnu.

Cânt eu diffinio mewn set trefnus o gyfanrifau a rhifau cymarebol.

## Terminoleg
* **cyfwng agored** - nid yw cyfwng agored yn cynnwys ei ddiweddbwynt, ac fe'i dynodir gyda chromfachau
:e.e. mae (0,1) yn golygu mwy na 0 a llai nag 1.
* **cyfwng caeedig** - mae cyfwng caeedig yn cynnwys ei holl bwyntiau terfyn (dechreubwynt a diweddbwynt), ac fe'i dynodir gyda cromfachau sgwâr
: e.e. mae [0,1] yn golygu mwy na, neu'n hafal i 0 ac yn llai na, neu'n hafal i 1. 
***cyfwng hanner-agored** -  mae'n cynnwys dim ond un o'i bwyntiau terfyn, ac fe'i dynodir trwy gymysgu'r dynodiadau uchod (agored a chaeedig). 
: e.e. mae (0,1] yn golygu mwy na 0, ac yn llai nag 1 (neu'n hafal i) 1, tra mae [0,1] yn golygu mwy na, neu'n hafal i 0 ac yn llai nag 1.
***cyfwng dirywiedig** - set o un rhif real. Weithiau, ychwaanegir y set wag at y set hwn. Os nad yw'r cyfwng real yn wag neu'n ddirywiedig, yna dywedir ei fod yn 'briodol' (*proper*) ac mae ganddo nifer anfeidraidd o elfennau.

Disgrifir y dynodiadau hyn o fewn y Safon rhynwladol ISO 31-11:
:  \begin{align}
{\color{RedOrange}(} a,b{\color{RedOrange})}  = \mathopen{\color{RedOrange}]}a,b\mathclose{\color{RedOrange}[} &= \{x\in\R\mid a{\color{RedOrange}
Sylwer fod , , a  yn cynrychioli'r set wag, ond mae  yn dynodi set&nbsp;{{math|{*a*}}}.

Pan fo , yna, fel arfer, mae'r pedwar nodiant yn cynrychioli set wag.

;Sylwer
:anffurfiad - *deformation*
:dirywiedig - *degenerate*

## Defnydd cynnar
nid bathiad mo'r gair 'cyfwng'. Fe'i ceir mewn cofnod o'r 12g. Yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru, caiff ei ddiffinio fel: *Pellter (mewn lle neu amser) rhwng y naill beth a’r llall, adwy, bwlch (mewn lle neu amser), agendor, gwagle; ennyd, ysbaid, ystod; gwahaniad; man lle y cyferfydd dau neu ragor o bethau.* Fe'i ceir yn y gair 'argyfwng'.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifau real
Categori:Damcaniaeth setiau