open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwyn Erfyl

Darlledwr a phregethwr o Gymru oedd **Gwyn Erfyl** (9 Mehefin 1924 – 4 Mai 2007). Cynhyrchodd gyfoeth o raglenni gan greu archif o fywyd a phersonoliaethau Cymru yn ystod rhan olaf y ganrif ddiwethaf.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Gwyn Erfyl Jones yn fab i Miriam a William Tomley Jones. Fe'i magwyd ar Fferm Aberdeunant, ger Llanerfyl, yn Sir Drefaldwyn. Brawd iddo oedd y cerddor Gwilym Gwalchmai Jones. Mynychodd ysgol y pentref cyn mynd i Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion. Ei gredoau crefyddol dwfn a rwystrodd, fel dyn ifanc, rhag iddo ymuno â'r Fyddin ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd. Treuliodd dair blynedd adeg y rhyfel ar staff gwersylloedd carcharorion, yn bennaf yng Ngwersyll y Fenni.

Aeth ymlaen i'r brifysgol yn Aberystwyth lle dewisodd astudio athroniaeth o dan yr athronydd a'r cenedlaetholwr J. R. Jones. Gorfododd y pwnc a ddewisodd iddo ailasesu ei nod o ddod yn bregethwr, gan chwalu ei ffydd. Ar ôl graddio derbyniodd swydd darlithydd athroniaeth yng Ngholeg Harlech.

## Gyrfa
Ar ôl blwyddyn o waith ymchwil i'r Bwrdd Glo yn Llundain cafodd ei ordeinio ym 1954. Bu'n weinidog gyda'r Annibynwyr yn Nhrawsfynydd, Glanaman a Chaerdydd. Cychwynnodd yn y byd darlledu gan weithio yn rhan-amser ar gyfres *Y Dydd* cyn ymuno â'r staff llawn amser yn ddiweddarach. Gweithiodd hefyd ar raglen *Dan Sylw* - mwy na 40 rhifyn awr o hyd bob blwyddyn. Bu'n cyflwyno a chynhyrchu cyn dod yn is-bennaeth rhaglenni TWW ac HTV Cymru.

Enillodd enw da yn gyflym fel cyflwynydd treiddgar a diwylliedig ac fel cynhyrchydd y daeth ei raglenni yn gronicl heb ei ail o fywyd yng Nghymru a thu hwnt. Cafodd ei benodi'n Bennaeth Rhaglenni Dogfen a Chrefydd HTV Cymru'n 1980 ac ymddeol o'r swydd yn 1985.

Ef oedd golygydd *Barn* o 1975 tan 1979.

Derbyniodd radd er anrhydedd gan Brifysgol Cymru yn 1992.

## Bywyd personol
Roedd yn briod â Lisa ac roedd ganddynt pedair o ferched, yn cynnwys yr awdur a chomisiynydd teledu Angharad Jones a fu farw yn 2010. Merch arall yw Eleri Løvgreen, cyfieithydd a chynghorydd tref yng Nghaernarfon, sydd yn wraig i'r bardd, yr adlonwr a'r cyfieithydd Geraint Løvgreen.

Wedi ymddeol, bu'n weinidog lleyg. Bu farw yn 82 oed yn Ysbyty Gwynedd, Bangor, ar ôl byw am sawl blwyddyn yng Nghaernarfon.

## Detholiad cyhoeddiadau
* *Cerddi Gwyn Erfyl* (1970)
* *Dan Sylw* (1971)
* *Credaf* (1985)
* *Trwy Ddirgel Ffyrdd* (1997)
* *Cyfrol Deyrnged Jennie Eirian* (Gee, 1985).
* ''Cerddi y Tad a'r Mab (-yng-Nghyfraith)'', gyda Geraint Løvgreen (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Cân i Gymru 1981

Cynhaliwyd cystadleuaeth **Cân i Gymru 1981** ar Ddydd Gŵyl Dewi. Enillydd y gystadleuaeth oedd Beca gyda'r gân 'Dechrau'r Dyfodol'. Cyflwynwyd y rhaglen gan Gwyn Erfyl. Rhoddwyd yr enw 'Cân Cymru' i'r gystadleuaeth. Roedd yn gynhyrchiad HTV.

Eirlys Parri a Robin James Jones oedd y beirniaid.

## Cystadleuwyr 
1981
Categori:1981 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1980au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Cân i Gymru 1979

Cynhaliwyd cystadleuaeth **Cân i Gymru 1979** ar Ddydd Gwyl Dewi. 

Enillydd y gystadleuaeth oedd Pererin gyda'r gân 'Ni Welaf yr Haul'.

1979
Categori:1979 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1970au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Cân i Gymru 1971

Cynhaliwyd gystadleuaeth **Cân i Gymru 1971** ar 31 Gorffennaf 1971 dan yr enw 'Cân Disg a Dawn'.  

Enillydd y gystadleuaeth oedd Eleri Llwyd gyda'r gân 'Breuddwyd', a gafodd ei rhyddhau yn ddiweddarach dan yr enw 'Nwy yn y Nen'. Dyma'r gystadleuaeth gyntaf i'w darlledu mewn lliw.  

## Cystadleuwyr 
1971
Categori:1971 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1970au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Cân i Gymru 1969

Cynhaliwyd **Cân i Gymru 1969** o dan yr enw *Cân Disg a Dawn*, cyfres yn deillio o'r rhaglen *Disc a Dawn*. Darlledwyd wyth rhaglen yn y gyfres i ddewis "Cân i Gymru" gyda saith cân ymhob un, rhwng Ebrill a Mehefin 1969. Cyflwynydd y rhaglenni oedd Ronnie Williams.

Enillydd y gyfres gyntaf oedd 'Y Cwilt Cymreig' a ganwyd gan Margaret Williams. Cyfansoddwyr y gân oedd Llifon Hughes-Jones, Megan Lloyd Ellis. Gweler yr erthygl Cân i Gymru am mwy o'r hanes.

## Cyfeiriadau 
1969
Categori:1969 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1960au
Categori:Diwylliant poblogaidd
Llyfr y Pregethwr

Un o lyfrau'r Beibl Hebraeg a'r Hen Destament yn y Beibl Cristnogol yw **Llyfr y Pregethwr** (Hebraeg: *Qohelet*, Groeg: *Ekklēsiastēs*). Fe'i cynhwysir yn adran y Ketuvim yn y Beibl Hebraeg ac yn un o bum testun y Megillot ("sgroliau"). Esiampl o lên ddoethineb ydyw.

Priodolir y llyfr gan uwchnodiad y testun (1:1) i "bregethwr" neu "athro": "Geiriau yr Athro, mab Dafydd; brenin yn Jerwsalem." Yn ôl y traddodiad Iddewig, y Brenin Solomon (10g CC) ydy'r awdur felly. Er hynny, ymddengys ffurfiau Aramaeg yn aml yn y testun ac mae'n debyg iddo gael ei ysgrifennu tua ail hanner y 3g CC.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth doethineb
Pregethwr
Pregethwr
Flushed Away

Mae ***Flushed Away*** yn ffilm gomedi Americanaidd wedi'i hanimeiddio ar gyfrifiadur. Cynhyrchwyd y ffilm gan Aardman Animations a'i dosbarthu gan Paramount Pictures. Rhyddhawyd y ffilm mewn sinemau ar 3 Tachwedd 2006.

## Cyfeiriadau
Donington

Gallai **Donington** gyfeirio at un o sawl lle yn Lloegr:

*Donington, pentrefan a phlwyf sifil yn Swydd Amwythig
*Donington, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln
*Donington le Heath, pentref yn Swydd Gaerlŷr
*Donington on Bain, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Lincoln
*Castle Donington, tref yn Swydd Gaerlŷr

## Gweler hefyd 
*Donnington

----
Verismo

[bawd|[Giacomo Puccini, un o'r cyfansoddwyr sydd â'r cysylltiad *agosaf* â *verismo*.]]
Mewn opera, ***verismo*** (Eidaleg o ***Vero*** "y gwirionedd") oedd traddodiad operatig ôl rhamantaidd a oedd yn gysylltiedig â chyfansoddwyr Eidalaidd fel Pietro Mascagni, Ruggero Leoncavallo, Umberto Giordano, Francesco Cilea a Giacomo Puccini. 

Mae gwreiddiau *Verismo* fel genre operatig mewn mudiad llenyddol Eidalaidd o'r un enw. Roedd hyn yn ei dro yn gysylltiedig â mudiad llenyddol rhyngwladol naturiaeth fel y'i hymarferwyd gan Émile Zola ac eraill.  Fel naturiaeth, ceisiodd y mudiad llenyddol *verismo* bortreadu'r byd gyda mwy o realaeth. Wrth wneud hynny, ysgrifennodd awduron *verismo* Eidalaidd fel Giovanni Verga am destunau, megis bywydau’r tlodion, nad oedd yn gyffredinol yn cael ei ystyried yn bwnc addas ar gyfer llenyddiaeth. 

Stori fer gan Verga o'r enw *Cavalleria rusticana* (boneddigeiddrwydd gwerinol), a ddatblygwyd wedyn yn ddrama gan yr un awdur. Defnyddiwyd y ddrama yn ffynhonnell ar gyfer yr hyn a ystyrir fel arfer fel yr opera *verismo* gyntaf: *Cavalleria rusticana* gan Mascagni, a berfformiwyd am y tro cyntaf ar 17 Mai 1890 yn y Teatro Costanzi yn Rhufain. Gan ddechrau felly, cynhyrchodd y genre operatig o *verismo* lond llaw o weithiau nodedig fel *Pagliacci*, a berfformiodd am y tro cyntaf yn Teatro Dal Verme ym Milan ar 21 Mai 1892, a *Tosca* Puccini (a berfformiwyd am y tro cyntaf yn y Teatro Costanzi yn Rhufain ar 14 Ionawr 1900.) Cyrhaeddodd y genre uchafbwynt yn gynnar yn y 1900au, ac i mewn i'r 1920au. 

O ran pwnc, yn gyffredinol "roedd operâu verisimo yn canolbwyntio nid ar dduwiau, ffigurau mytholegol, neu frenhinoedd a breninesau, ond ar y dyn a dynes gyffredin gyfoes a'u problemau, fel arfer problemau o natur rywiol, ramantus neu dreisgar."  Fodd bynnag, mae tri o'r llond llaw fach o operâu ''verismo sy'n* dal i gael eu perfformio heddiw yn trafod pynciau hanesyddol: *Tosca* Puccini, *Andrea Chénier* gan Giordano ac *Adriana Lecouvreur'' gan Cilea. "Yn gerddorol, fe wnaeth cyfansoddwyr verismo ymdrechu'n ymwybodol i integreiddio drama sylfaenol yr opera gyda'i cherddoriaeth." Gadawodd y cyfansoddwyr hyn "strwythur adrodd set" opera gynharach yr Eidal. Yn lle, roedd yr operâu wedi'u "cyfansoddi drwodd," heb lawer o seibiannau mewn testun canu a oedd wedi'i integreiddio'n ddi-dor.  Er y gall operâu *verismo* gynnwys ariâu y gellir eu canu fel darnau annibynnol, fe'u hysgrifennir yn gyffredinol i godi'n naturiol o'u hamgylchedd dramatig, ac mae eu strwythur yn amrywiol, gan ei fod yn seiliedig ar destun nad yw fel arfer yn dilyn fformat stroffig rheolaidd.

Y cyfansoddwyr enwocaf a greodd weithiau yn yr arddull *verismo* oedd Giacomo Puccini, Pietro Mascagni, Ruggero Leoncavallo, Umberto Giordano a Francesco Cilea. Fodd bynnag, roedd yna lawer o *veristi* eraill: Franco Alfano, Alfredo Catalani, Gustave Charpentier (*Louise*), Eugen d'Albert (*Tiefland*), Ignatz Waghalter (*Der Teufelsweg* a *Jugend*), Alberto Franchetti, Franco Leoni, Jules Massenet (*La Navarraise*), Licinio Refice, Spyridon Samaras, Ermanno Wolf-Ferrari (*I gioielli della Madonna*), a Riccardo Zandonai. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Opera
Teitlau Llysoedd Cymru

Teitlau amrywiol a ddefnyddiwyd yng Nghymru yn ystod yr Oesoedd Canol i ddisgrifio nifer gwahanol o swyddogion cyhoeddus llysoedd y teyrnasoedd yw **Teitlau Llysoedd Cymru**. Roedd rolau gwahanol y swyddogion amrywiol wedi datblygu dros gyfnod o amser ac roedd y newidiadau yma'n adlewyrchu'r newidiadau gwleidyddol a fu dros y canrifoedd, cyfnod Llywelyn ap Gruffudd, sef diwedd 13g.

## Y teulu brenhinol 
* ***Brenin*** yn golygu rheolwr gwladwriaeth neu deyrnas.
* ***Tywysog*** yn golygu ‘Pennaeth’. Roedd y brenin yn rhinwedd ei statws yn bennaeth hefyd. Roedd y teitl ‘Tywysog’ â gwreiddiau cyffredin gyda’r term Gwyddelig *Taoiseach*.
* ***Edling*** oedd yr ‘etifedd i’r orsedd’. Benthycwyd y teitl o’r Hen Saesneg, sef *Æþeling* sy’n golygu ‘mab brenhinol’.

## Deuddeg Prif Swyddogion y Llys 
* **Penteulu**: Ei ystyr llythrennol oedd ‘pennaeth y tŷ’, sef teitl a roddwyd i gapten y gosgordd neu’r gwarchodwyr. Roedd hwn yn swydd oedd yn cael ei roi fel arfer i aelod o’r teulu brenhinol. Roedd yn swydd oedd â chyfrifoldebau pwysig i amddiffyn y brenin, tywysog neu rheolwr; math o Weinidog Amddiffyn ffiwdal.
* **Offeiriad Teulu**: Ei ystyr yn llythrennol oedd ‘offeiriad y tŷ’, un o’r prif ymgynghorwyr ar faterion crefyddol.
* **Distain**: Yn golygu ‘stiward’ â’i wreiddiau yn y term o’r Hen Saesneg a olygai ‘arglwydd llestr’. Yn ddiweddarach disodlwyd y term yma gyda’r teitl ’Seneschal’ a olygai prif wleidydd a phrif weithredwr y llys; math o Brif Weinidog a Gweinidog Dramor yn y cyd-destun ffiwdal. Roedd Ednyfed Fychan yn ‘ddistain’ i Llywelyn Fawr, sef prif gynghorwr i’r tywysog, ac roedd ei ddyletswyddau yn cymharu gyda chyfrifoldebau Prif Weinidog.
* **Brawdwr Llys**: Yn golygu ’barnwr y llys’. Un o’r prif swyddogion cyfreithiol a oedd yn penderfynu a dyfarnu ar faterion y deyrnas; math o Weinidog Cyfiawnder y byd ffiwdal.
* **Penhebogydd**: Yn golygu y prif hebogwr. Unigolyn oedd â’r sgiliau i drin a thrafod hebog, aderyn ysgylyfaethus, a oedd wedi ei hyfforddi i hela anifeiliaid gwyllt yn eu cynefin.
* **Pencynydd**: Y prif heliwr (yn llythrennol yn golygu ‘meistr y cŵn hela’)
* **Gwas Ystafell**: Y Siambrlen, sef swyddog a oedd yn rheoli rhediad a staff tŷ/llys y rheolwr neu'r arglwydd
* **Bardd Teulu**: Bardd y llys. Roedd yn cyfansoddi a chanu cerddi I fawrygu a moli y llys a’r brenin neu roedd hefyd yn cyfansoddi a chanu marwnadau. Roedd yn rhydd hefyd i ganu i frenhinoedd a thywysogion eraill yn ogystal. Gweler   hefyd Pencerdd.
* **Drysor Neuadd**: Y dryswr oedd yn gwarchod y drws i’r prif neuadd. Teitl anrhydeddus milwrol.
* **Drysor Ystafell**: Y dryswr i’r siambr/prif ystafell frenhinol. Teitl anrhydeddus milwrol.
* **Gwastrawd Afwyn**: Gwas y ffrwyn.
* **Meddyg**: Ffisigwr y llys.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Cymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Categori:Oes y Tywysogion
Despicable Me 2

bawd|Logo ffilm.
Ffilm Illumination Entertainment yw ***Despicable Me 2*** (2013). Mae'n ddilyniant i'r ffilm *Despicable Me*. Rhyddhawyd y ffilm ar y Mehefin 5, 2013. Clywir lleisiau'r actorion Steve Carell, Russell Brand, Miranda Cosgrove, Elsie Fisher, a Dana Gaier yn y ffilm.

Categori:Ffilmiau 2013
Categori:Ffilmiau Saesneg
Cracking the Cryptic

Sianel YouTube yw **Cracking the Cryptic** sy'n canolbwyntio ar bosau papur-a-phensil; swdocw yn bennaf, ond hefyd croeseiriau cryptig a mathau eraill o bosau rhif a gair.

Sefydlwyd y sianel yn 2017 gan ddau ffrind o Loegr, Simon Anthony, cyn fanciwr buddsoddi, a Mark Goodliffe, cyfarwyddwr ariannol. Mae pob fideo'n dangos un o'r cyfwynwyr yn datrys pos mewn amser real, gyda'u sylwebaeth fyw.

Yn ystod y pandemig COVID-19 tyfodd poblogrwydd y sianel, ac ers 29 Medi 2020 roedd ganddo 263,000 o danysgrifwyr, ac mae fe wyliwyd y fideo mwyaf poblogaidd dros 4 miliwn o weithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:YouTube
Charlie Newman

Roedd **Charlie Newman** (28 Chwefror 1857 – 28 Medi 1922) yn chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymreig a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd. Dyfarnwyd deg cap iddo i Gymru a bu'n gapten ar y tîm chwe gwaith. Yn aelod gwreiddiol o garfan Casnewydd bu’n gapten ar y tîm yn nhymor 1882/83.

## Bywyd personol 
Ganwyd Newman yng Nghasnewydd ym 1857 i Edwin Newman, clustogwr, a Susannah ei wraig. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Trefynwy, a Choleg Sant Ioan, Caergrawnt. Dyfarnwyd gradd BA iddo ym 1884 ac MA ym 1887. Ym 1883 ordeiniwyd ef yn ddiacon yn Eglwys Gadeiriol Durham, ac ym 1885 cymerodd urddau  offeiriad. Cafodd ei benodi'n Gurad Tanfield yn Swydd Durham gan wasanaethu yno rhwng 1883 a 1887 cyn dod yn Gurad y Low Fell rhwng 1887 a 1893. Ym 1893 gadawodd Low Fell i gymryd swydd rheithor  Hetton-le-Hole, cyn cael ei benodi yn ficer Millfield, lle fu'n gwasanaethu hyd ei farwolaeth ym 1922.

Ym 1891 Priododd âg Emily Pearson, bu iddynt tri o blant.

## Gyrfa rygbi 
chwith|bawd|250x250px|Newman yn y rheng flaen, yr ail o'r chwith, gyda thîm rhyngwladol cyntaf Cymru, 1881.
Chwaraeodd Newman mewn gemau a drefnwyd gan Glwb Pêl-droed De Cymru, cyn creu Undeb Rygbi Cymru. Ym 1876 roedd yn rhan o dîm a oedd yn cynnwys chwaraewr o Gymru a wynebodd Clifton, ac ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn a gurodd Henffordd.

Dewiswyd Newman i chwarae yn gêm ryngwladol gyntaf Cymru, yn erbyn Lloegr ym 1881. Roedd tîm Cymru yn cynnwys chwaraewyr wedi'u dewis fwy ar enw da a chefndir na dawn a chafodd crasfa gan y gwrthwynebwyr. Chwaraeodd Newman yr ornest yn safle’r cefnwr, am y tro cyntaf, a’r olaf, yn ei fywyd, er nad ef oedd yr unig chwaraewr o Gymru yn y safle anghywir ar y diwrnod hwnnw. Enillodd Newman gyfanswm o ddeg cap i Gymru, ac ar 5 Ionawr 1884, cafodd gapteiniaeth Cymru mewn gêm yn erbyn Lloegr. Byddai Newman yn gapten ar ei dîm chwe gwaith, gan golli pedwar a bod yn gyfartal mewn dau. Ar ôl ymddeol o rygbi daeth yn glerigwr Anglicanaidd, fel byddai James Bevan ac Edward Peake, y ddau yn gyd chwaraewyr â Newman yn gêm ryngwladol gyntaf Cymru.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

* **Wales**
**  1881, 1882, 1884, 1885, 1886, 1887
**  1882
**  1883, 1884, 1885

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1922
Helen Reddy

Roedd **Helen Maxine Reddy** (25 Hydref 1941 – 29 Medi 2020) yn gantores o Awstralia a ddaeth yn enwog yn Unol Daleithiau America.

Cafodd ei geni ym Melbourne. Priododd y cerddor Kenneth Claude Weate ym 1961. Fe wnaethant ysgaru ar ôl cael merch. Enillodd gystadleuaeth dalent ar y deledu ym 1966; y wobr oedd mynd i America. Yn y 1970au, cafodd ei arwyddo i Capitol Records.

## Disgyddiaeth
*"One Way Ticket" (1968)
*"I Believe in Music" (1970)
*"I Am Woman" (1972)
*"Peaceful"(1973)
*"Leave Me Alone (Ruby Red Dress)" (1973)
*"Angie Baby" (1974)
*"Ain't No Way to Treat a Lady" (1974)
*"Somewhere in the Night" (1975)
*"I Can't Say Goodbye to You" (1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Melbourne
Longford, Swydd Gaerloyw

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Longford**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Tewkesbury. Saif tua 2 filltir i'r gogledd o ddinas Caerloyw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,218.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Neuadd y pentref
*Parc Longford
*Tafarn y Queen's Head

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Tewkesbury
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Mari Ellis

Awdur ac ymgyrchydd dros hawliau menywod o Gymru oedd **Mari Gwendoline Ellis** (ganwyd **Mary Gwendoline Headley**, 21 Gorffennaf 1913 – 25 Ionawr 2015).

## Bywgraffiad 
Fe'i ganed yn Dylife, Sir Drefaldwyn, yn ferch i'r Parchedig Richard Llewelyn Headley. Ym 1936 graddiodd gyda BA Anrh yn y Gymraeg o Goleg Prifysgol Gogledd Cymru, a gwnaeth radd MA ym 1938. Ar ôl gweithio mewn amryw lyfrgelloedd cyhoeddus yng Nghymru a Lloegr, ym 1944 fe’i penodwyd i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth. Priododd â Thomas Iorwerth Ellis ym 1949. Eu merch yw'r awdur Meg Elis. Bu'n golygu 'Tŷ Ni', adran *merched* yn *Y Cymro* am 9 mlynedd a chyhoeddodd *Ffenest y Gegin* ym 1965. Roedd ganddi golofn hefyd yn *Y Llan* am nifer o flynyddoedd.

## Gweithiau 
* *Ffenest y Gegin* 1965
* *Y Golau Gwan* - llythyrau caru TE Ellis

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion o Gymru
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Baner Mecsico Newydd

alt=|de|frameless
Mae baner Mecsico Newydd, talaith yr Unol Daleithiau, yn cynnwys symbol haul coch y bobl Zia, ar gae o felyn, a chafodd ei gyflwyno'n swyddogol yn 1925. Cafodd ei gynllunio yn 1920, i dynnu sylw at wreiddiau'r dalaith o ran Pobl Frodorol America (y Pueblo) a phobl o dras Sbaenaidd. Mae'r lliwiau'n cofio yn ôl i faneri Sbaen dan deulu'r Habsburg (Croes Bwrgwyn), Sbaen, a Choron Aragon, a ddaethpwyd i'r ardal gan y concwistadoriaid.

Mae'n un o bedair baner talaith yn yr Unol Daleithiau nad yw'n cynnwys y lliw glas (y tair arall yw Alabama, Califfornia, a Maryland). Dyma'r unig un o'r pedwar hyn sydd ddim yn cynnwys y lliw gwyn. Nid oes gan faner Ardal Columbia glas chwaith, ond mae'n rhannol wyn, sy'n golygu taw baner Mecsico Newydd yw'r unig faner yn yr Unol Daleithiau heb las na gwyn.

## Hanes 
[bawd|Baner coronela o adran y Tercios Morados Viejos Tercios Sbaeneg (oedd yn borffor) yn ystod [Sbaen Newydd.]]
bawd|Ailwneuthuriad baner answyddogol talaith Mecsico Newydd, a ddefnyddiwyd yn Ffair y Byd San Diego yn 1915.
Ym 1920 gwthiodd Merched y Chwyldro Americanaidd (Daughters of the American Revolution) i Fecsico Newydd i ddylunio baner gyfoes ac unigryw. Cynhaliwyd cystadleuaeth i ddylunio'r faner newydd, a gwnaeth Harry Mera o Santa Fe ennill. Archeolegydd oedd Mera a oedd yn gyfarwydd â symbol haul Zia a ddarganfuwyd yn Pueblo Zia ar bot o'r 19eg ganrif. Mae gan y symbol ystyr gysegredig i bobl Zia: mae pedwar yn rhif cysegredig sy'n symbol o'r gylch bywyd, y pedwar cyfeiriad, pedwar cyfnod y dydd, pedwar cam fywyd, a'r pedwar tymor. Mae'r cylch yn clymu'r pedair elfen o bedair gyda'i gilydd. Ei ddyluniad buddugol yw'r faner y mae'r dalaith yn ei defnyddio heddiw. Mae'r cyfarchiad, "Rwy'n cyfarch baner Talaith Mecsico Newydd a'r symbol Zia o gyfeillgarwch perffaith ymhlith diwylliannau unedig", yn cael ei adrodd yn rheolaidd yn ysgolion cyhoeddus Mecsico Newydd ar ôl adrodd addewid teyrngarwch yr Unol Daleithiau.

Yn 2001 ystyriwyd baner Mecsico Newydd yn faner orau'r Unol Daleithiau a Chanada mewn arolwg o 72 baner a gynhaliwyd gan Gymdeithas Banereg Gogledd America.

### Baner flaenorol 
Yn ystod 14 mlynedd gyntaf y dalaith, nid oedd gan Fecsico Newydd faner swyddogol. Yn ystod Ffair y Byd San Diego ym 1915, roedd y ffair yn cynnwys neuadd arddangos lle arddangoswyd holl faneri’r taleithiau. Gan nad oedd gan Fecsico Newydd faner swyddogol, arddangoswyd baner answyddogol, yn cynnwys cae glas gyda baner yr Unol Daleithiau yn y gornel chwith uchaf, y geiriau "New Mexico" a "47" (oherwydd Mecsico Newydd yw'r 47fed talaith) mewn llythrennau arian yng nghanol y faner, a sêl y dalaith yn y gornel dde isaf. Mae rhai cyfeiriadau hanesyddol (gan gynnwys *Atlas Digymar y Byd Cram*) hefyd yn dangos y geiriau "The Sunshine State" wedi'u lapio o amgylch y sêl yn y gornel dde isaf.

Dyluniwyd y faner gynnar honno gan Ralph Emerson Twitchell, Gelwid y dyluniad hwn yn "faner Twitchell". Yn 2005, arddangoswyd yr unig faner Twitchell hysbys mewn bodolaeth mewn arddangosfa ym Mhalas y Llywodraethwyr (Palace of the Governers) yn Santa Fe.

## Cyfeiriadau
Gwales (Gwynn ap Gwilym)

Cyfrol o gerddi gan Gwynn ap Gwilym yw ***Gwales***. Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1983. Yn 2013 roedd y gyfrol ar gael i'w harchebu.

## Rhai llyfrau eraill
* *Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif* (gol. gydag Alan Llwyd; Gwasg Gomer, 1987)
* *Yr Ymyl Aur* (Gwasg Gwynedd, 1997)
* *Dydd oedd a Diwedd Iddo* (Gwasg Gomer, 2002)

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1983
Koppelpoort

bawd|300x300px|Ffasâd gogledd-orllewinol
bawd|300x300px|Ffasâd de-ddwyreiniol
Mae'r **Koppelpoort** yn giât ganoloesol yn ninas Amersfoort yn yr Iseldiroedd, talaith Utrecht. Cafodd ei gwblhau tua 1425, mae'n cyfuno gatiau tir a dŵr, ac mae'n rhan o ail wal ddinas Amersfoort a adeiladwyd rhwng 1380 a 1450.

## Hanes 
Adeiladwyd y giât rhwng 1380 a 1425 fel rhan o ail wal y ddinas. Cafodd y wal gyfan ei gwblhau tua 1450. Ym 1427, yn ystod gwarchae'r ddinas, ymosodwyd ar y giât, ond yn y pen draw gwrthyrrwyd yr ymosodiad hwn.

Er mwyn agor y giât roedd angen i nifer o bobl cerdded ar hyd melin-draed. Roedd y giât yn cael ei hagor a'i chau bob dydd, a gelwir y bobl a cherddir ar hyd y melin-draed yn *"raddraaiers"* neu "trowyr-olwyn". Pob bore a phob nos dewisir o leiaf deuddeg o garcharorion i fod yn drowyr-olwyn. Roedd yn dasg hynod beryglus; os na fyddant yn dechrau cerdded ar yr un pryd gallai rhywun gwympo a llusgo'r gweddill, yn achosi canlyniadau marwol. Wrth gau'r giât roedd cerdded ar y melin-draed yn haws o lawer ac yn gyflymach, felly roedd nifer yn baglu llawer o bobl a thorri eu coesau.

Ym 1885 i 1886 adferwyd y Koppelpoort gan Pierre Cuypers, yn rhoi'r giât ei ymddangosiad presennol. Ymhlith pethau eraill, fe wnaeth Cuypers cael gwared â grisiau rhwng y ddwy giât a gosod llethr yn ei le.

Rhwng 1969 a 1993 roedd y giât yn gartref i theatr bypedau.

Cwblhawyd yr adferiad diweddaraf ym 1996. Cafodd hwn ei wnaed yn ofalus iawn, gyda pharch at yr hen ddeunyddiau adeiladu. Oherwydd hwn derbyniodd tref Amersfoort Wobr Europa Nostra.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn yr Iseldiroedd
Categori:Utrecht
Rinaldo - Disgyddiaeth

bawd|300px
Dyma **ddisgyddiaeth** rannol o Opera George Frideric Handel ***Rinaldo***. Perfformiwyd am y tro cyntaf 24 Chwefror 1711 yn Theatr y Frenhines Llundain.

## Cefndir
Ronaldo oedd yr opera Eidaleg gyntaf a ysgrifennwyd yn benodol ar gyfer llwyfan Llundain. Roedd yn llwyddiant mawr gyda'r cyhoedd, er gwaethaf ymateb negyddol gan feirniaid llenyddol a oedd yn elyniaethus i'r duedd gyfredol tuag at adloniant Eidalaidd mewn theatrau yn Lloegr.

## Sain
## Fideo
## Cyfeiriadau
Categori:Operâu
Categori:Georg Friedrich Handel
Categori:Gweithiau 1711
Categori:Disgyddiaeth operâu
Albatros ffroenfelyn India

{{Blwch tacson
| enw = {}*Thalassarche carteri*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = EN
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Procellariformes
| familia = Diomedeidae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}} Thalassarche
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Aderyn a rhywogaeth o adar yw **Albatros ffroenfelyn India** (enw gwrywaidd). Yr enw lluosog yw 'albatrosiaid ffroenfelyn India' a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol ***Thalassarche carteri***; yr enw Saesneg arno yw *Indian Yellow-nosed Albatross*. Mae'n perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*) sydd yn urdd y *Procellariformes*. Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn *T. carteri*, sef enw'r rhywogaeth.

Enw'r aderyn hwn mewn Llydaweg yw 'Albatroz Indez'.

Yn 2020 roedd yr aderyn hwn 'dan fygythiad' ar restr IUCN ar Restr Goch yr IUCN

## Teulu
Mae'r albatros ffroenfelyn yn perthyn i deulu'r Albatrosiaid (Lladin: *Diomedeidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q55805 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Diomedeidae
David Gwynn

Roedd **David "Dai" Gwynn** (28 Rhagfyr 1861 – 8 Mawrth 1910) yn asgellwr rhyngwladol rygbi'r undeb Cymreig a chwaraeodd rygbi'r clwb ar gyfer Clwb Rygbi Abertawe a rygbi sirol i Swydd Gaerhirfryn. Chwaraeodd Gwynn dros dîm rygbi cenedlaethol Cymru ar chwe achlysur.

## Cefndir
Ganed Gwynn yn Abertawe, yn fab i Thomas Gwynn, saer llongau a Mary ei wraig. Roedd yn frawd i William Gwynn, a chwaraeodd rygbi rhyngwladol i Gymru hefyd.. Mewn cyfnod pan nad oedd chwaraewyr rygbi yn cael eu talu i chwarae'r gêm, enillodd ei gyflog trwy weithio fel clerc i gwmni brocer llongau. Ni fu'n briod.

## Gyrfa rygbi 
Gwnaeth Gwynn ei ymddangosiad clwb cyntaf ar gyfer Abertawe ym 1878 ac ym 1882 roedd yn rhan o drydydd tîm cenedlaethol Cymru. O dan gapteniaeth Charles Lewis, hon oedd y gêm gartref gyntaf a chwaraewyd gan Gymru, a daeth y gêm ar faes St. Helen i ben mewn colled arall gan Gymru i'r Saeson. Dyma oedd gêm ryngwladol olaf Gwynn am ychydig dros bedair blynedd. Yn ystod y cyfnod hwn, chwaraeodd ei frawd dros Gymru bum gwaith ac ni chwaraeodd y brodyr erioed yn yr un tîm cenedlaethol gyda'i gilydd. Pan ddewiswyd Gwynn eto, roedd ar gyfer Pencampwriaeth Rygbi'r Pedair Gwlad 1887 mewn gêm yn erbyn yr Alban. Cafodd Gwynn ei hun ar yr ochr wnaeth colli am yr eildro a bu'n rhaid iddo aros tair blynedd arall cyn iddo gael ei ddewis i chwarae dros ei wlad eto. Pan ail ddewiswyd Gwynn fe'i dewiswyd i wynebu Lloegr fel rhan o Bencampwriaeth 1890, a welodd Cymru'n curo'r Saeson am y tro cyntaf erioed, diolch i gais gan William Stadden. Olynwyd hyn gan gêm gyfartal yn erbyn yr Iwerddon fel rhan o'r un twrnamaint.

Chwaraeodd Gwynn ddwy gêm arall i Gymru, gemau'r Alban ac Iwerddon o Bencampwriaeth  1891. Symudodd Gwynn i ogledd Lloegr a chwaraeodd Rygbi i glwb Oldham. Yn ystod y cyfnod hwn, parhaodd i droi allan ar gyfer tîm Abertawe pan allai. Ymunodd William McCutcheon ag ef a oedd hefyd yn chwarae dros Abertawe a fu hefyd yn cynrychioli Swydd Gaerhirfryn gyda Gwynn ar lefel sirol. Pan adawodd Gwynn y gamp rygbi, daeth yn gysylltiedig â Chlwb Criced Abertawe gan wasanaethu fel dyfarnwr i'r clwb.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**
* 1882, 1890, 1891
* 1887, 1891
* 1890

## Newid Cod
Pan newidiodd Oldham o chwarae rygbi'r undeb i'r chwarae rygbi'r gynghrair ar 29 Awst 1895, byddai David Gwynn tua 34 mlwydd oed. O ganlyniad, mae'n bosib ei fod wedi bod yn chwarae rygbi'r undeb a rygbi'r gynghrair i Oldham.

## Marwolaeth
Bu farw o ganser yr ymennydd yn nhloty Abertawe yn 48 mlwydd oed. Rhoddwyd ei weddillion i orffwys gyda'i rieni a William ei frawd ym mynwent Cheriton, Penrhyn Gŵyr.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1910
Iawn.Cymru

Mae **iawn.cymru** yn brosiect cyhoeddi nid er elw wedi'i sefydlu yn bennaf yn ardal Bangor yn 2020.

Mae cefnogwyr gwirfoddol y prosiect yn cynnwys tiwtoriaid iaith Ysgol Ieithoedd, Llenyddiaethau ac Ieithyddiaeth Prifysgol Bangor, dylunydd graffig, pobl sydd wedi dysgu Cymraeg yn rhugl (yn cynnwys cyn enillydd y wobr *Dysgwr y flwyddyn)* a dysgwyr Cymraeg presennol.

Bwriad y fenter yw cyhoeddi llyfrau a deunydd creadigol amrywiol i ddysgwyr Cymraeg. 

Y llyfr cyntaf yn y gyfres oedd cyfieithiad o stori fer Metamorffosis gan Franz Kafka gyda geirfa a phatrymau berfau wedi'u symleiddio. Cyhoeddwyd ail lyfr yn y gyfres yn 2026 sef addasiad o waith Herman Melville - Bartleby yr Ysgrifennwr.

## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2020
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Llyfrau dysgwyr
Lee Min-ho

Mae **Lee Min-ho** (Coreeg: **이민호**; Hanja: 李敏鎬), ganwyd 22 Mehefin, 1987) yn actor, model a chanwr o Dde Corea, sydd a chefnogwyr ledled y byd, yn enwedig yn UDA, Ffrainc, Awstralia, Canada, Sbaen a'r Eidal. Mae wedi ymddangos mewn sawl cyfres deledu, gan gynnwys *Boys Over Flowers* (fel Gu Jun-pyo yn 2009), *The Heirs* (2013), *City Hunter* (2011) a *The King: Eternal Monarch*.

Ar wahân i'w yrfa deledu, ymddangosodd Lee yn y brif ran gyntaf yn y ffilm *Gangnam Blues* (2015), ac yna ei ffilm gyntaf a gynhyrchwyd yn Tsieina, *Bounty Hunters* (2016), a wnaeth incwm o US $31 miliwn a'r gyfres mini-ramant-we-gyfres *Line Romance* (2014), a wnaeth UD $20 miliwn.

## Ffilmiau
## Dramâu teledu
* 2003: Sharp
* 2004: Nonstop 5
* 2005: Rysáit Cariad
* 2006: Campws Cyfrinachol
* 2007: Rhedeg Mackarel
* 2007: I Sam
* 2008: Codwch
* 2009: Bechgyn dros Flodau
* 2010: Blas Personol
* 2011: Heliwr y Ddinas
* 2012: Ffydd
* 2013: Yr Etifeddion
* 2016: Chwedl y Môr Glas
* 2020: Y Brenin: Brenin Tragwyddol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Official Korean Website
* Official Japanese Website 

Categori:Actorion o Dde Corea
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pobl o Seoul
Muriel Barbery

Mae **Muriel Barbery** (ganwyd 28 Mai 1969) yn nofelydd o Ffrainc. Athrawes athroniaeth yw hi.

Cafodd Barbery ei geni yn Casablanca, Moroco. Cafodd ei addysg yn y Lycée Lakanal, Sceaux, a'r École Normale Supérieure de Fontenay-Saint-Cloud.

Gwerthodd ei nofel ''L'Élégance du hérisson'' (2006) dros filiwn o gopïau o fewn blwyddyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Nofelwyr o Ffrainc
Locomotif Dosbarth 'Manor' GWR

ar Reilffordd Llangollen ]]
Mae '''Dosbarth 'Manor' GWR** (neu **Ddosbarth 7800''') yn fath o locomotif 4-6-0 a grewyd ar gyfer Rheilffordd y Great Western. Roedd y locomotifau'n ysgafnach, ac wedi'u cynllunio gan Charles Collett gan ddatblygu Dosbarth GWR ‘Grange’, a oedd a boeler ysgafnach, i gael argaeledd ehangach dros rwydwaith y rheilffordd. Adeiladwyd 20 ohonynt rhwng 1938 a 1939, ac fe'u henwyd ar ôl maenordai yn ardaloedd lein y Great Western. Adeiladwyd 10 arall ym 1950 gan BR. Ar ran pŵer, dosbarth 5MT oedd y ‘Manor’,dosbarth D yn nhermae’r GWR.  Aeth y locomotifau cyntaf i Wolverhampton, Bryste, Caerloyw, Amwythig, Westbury a Neyland. Ar ôl 1938, defnyddiwyd locomotifau ar brif lein Rheilffordd y Cambrian. Dyfnyddiwyd y dosbarth hefyd yn Nyfnaint a Chernyw.

## Cadwraeth
Mae 9 ohonynt mewn cadwraeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Locomotifau stêm
Categori:Rheilffordd y Great Western
Boy Story

Mae **Boy Story** (男孩的故事, Nánhái de Gùshì) yn fand bechgyn a lansiwyd gan JYP Entertainment a Tencent Music Entertainment Group (TME). Mae'r grŵp yn cynnwys chwe aelod: Hanyu, Zihao, Xinlong, Zeyu, Ming Rui, a Shuyang, a mae eu hoedran gyfartalog yn 13. Ar 1 Medi 2017 rhyddhaodd Boy Story eu sengl gyntaf "How Old R U". Ym mis 21 Medi 2018, gwnaeth Boy Story ymddangosiad cyntaf swyddogol gyda’u halbwm bach cyntaf *Enough*.
## Aelodau 
* Jia Han Yu (贾涵予) 
* Li Zi Hao (李梓豪) 
* He Xin Long (贺鑫隆) 
* Yu Ze Yu (于泽宇) 
* Gou Ming Rui (苟明睿) 
* Ren Shu Yang (任书漾)

## Record hir
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Bandiau o Dde Corea
Donnington, Telford

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Donnington.''

Pentref yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Donnington**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Donnington and Muxton yn awdurdod unedol Telford a Wrekin.

## Cyfeiriadau
Categori:Telford a Wrekin
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Ardal Ryedale

Ardal an-fetropolitan yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Ardal Ryedale** (Saesneg: *Ryedale District*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 1,507&nbsp;km², gyda 55,380 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio ar Fwrdeistref Scarborough i’r dwyrain, y Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i’r de-ddwyrain, Dinas Efrog i’r de-orllewin, ac Ardal Hambleton i’r gorllewin.

bawd|dim|Ardal Ryedale yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.  Ar 1 Ebrill 1996, trosglwyddwyd plwyfi Clifton Allanol, Earswick, Haxby, Heworth Allanol, Holtby, Huntington, Earswick Newydd, Osbaldwick, Skelton, Stockton-on-the-Forest, Strensall, Towthorpe a Wiggington i awdurdod unedol newydd Dinas Efrog.

Mae pencadlys cyngor yr ardal yn nhref Malton.  Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Helmsley, Kirkbymoorside, Norton-on-Derwent, a Pickering.  Mae rhannau o’r ardal ym Mro Pickering a’r Parc Cenedlaethol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog.

Mae enw yr ardal yn dod o ddyffryn Afon Rye, yng ngorllewin y Gweunydd Gogledd Swydd Efrog.  Gair sy’n golygu "dyffryn" yng Ngogledd Lloegr yw *dale*, felly mae *Ryedale* yn golygu "Cwm Rye".

## Cyfeiriadau 

Categori:Ardaloedd An-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog
Richmondshire

Ardal an-fetropolitan yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Richmondshire**.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 1,319&nbsp;km², gyda 53,730 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio Ardal Hambleton i’r dwyrain, Bwrdeistref Harrogate i’r de-ddwyrain, Ardal Craven i’r de-orllewin, Cumbria i’r gorllewin, a Swydd Durham i’r gogledd.

bawd|dim|Richmondshire yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. 

Mae pencadlys cyngor yr ardal yn nhref Richmond.  Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Catterick, Colburn, Leyburn a Middleham, yn ogystal â Gariswn Catterick.  Mae’r ardal yn cynnwys y dyffrynnoedd Wensleydale a Swaledale, rhan o Barc Cenedlaethol Dyffrynnoedd Swydd Efrog; mae Teesdale i’r gogledd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd An-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog
Ardal Hambleton

Ardal an-fetropolitan yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Ardal Hambleton** (Saesneg: *Hambleton District*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 1,311&nbsp;km², gyda 91,594 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio ar Fwrdeistref Scarborough ac Ardal Ryedale i’r dwyrain, Dinas Efrog i’r de, Bwrdeistref Harrogate i’r de-orllewin, Richmondshire i’r gorllewin, a Bwrdeistrefi Stockton-on-Tees, Middlesbrough, a Redcar a Cleveland i’r gogledd.

bawd|dim|Ardal Hambleton yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. 

Mae pencadlys cyngor yr ardal yn nhref Northallerton.  Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Bedale, Easingwold, Stokesley a Thirsk.  Mae tua 75% o’r ardal ym Mroydd Mowbray ac Efrog, a 16% ym Mharc Cenedlaethol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog.

Mae enw yr ardal yn dod o’r Bryniau Hambleton, rhan o’r Parc Cenedlaethol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog, sy i’r dwyrain o’r ardal.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ardaloedd An-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog
Bwrdeistref Scarborough

Ardal an-fetropolitan a bwrdeistref yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Bwrdeistref Scarborough** (Saesneg: *Borough of Scarborough*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 816.5&nbsp;km², gyda 108,757 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio ar Fwrdeistref Redcar a Cleveland i’r gogledd, Ardal Hambleton i’r gorllewin, Ardal Ryedale i’r de-orllewin, a’r Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i’r de.  Mae ei harfordir dwyreiniol yn gorwedd ar Fôr y Gogledd.

bawd|dim|Bwrdeistref Scarborough yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. 

Mae pencadlys cyngor yr ardal yn nhref Scarborough, ond mae’r ardal hefyd yn cynnwys trefi Whitby a Filey, yn ogystal â rhan fawr o arfordir Môr y Gogledd, y rhan isaf o Fro Pickering, a’r dyffryn Eskdale ym Mharc Cenedlaethol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ardaloedd An-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog
Casi Wyn

Cantores, cyfansoddwraig, bardd ac awdures o ardal Bangor yw **Casi Wyn**. 

Mae hi wedi rhyddhau recordiau gyda labeli I Ka Ching ac yn fwy diweddar dan yr enw **Casi** a **Casi & The Blind Harpist** gyda Chess Club Records a Roc Nation. Perfformiodd yng ngŵyl SXSW a BBC Proms Abertawe gyda cherddorfa genedlaethol y BBC. Yn 2019, sefydlodd y cylchgrawn Codi Pais gyda Manon Dafydd a Lowri Ifor.

Ymddangosodd yn y gyfres deledu Porthpenwaig. 

Hi oedd Bardd Plant Cymru 2021-2023, cyn trosglwyddo'r awenau i Nia Morais. 

Yn 2022, cyfarwyddodd ffilm ddogfen o'r enw Hunan Hyder gyda Carys Huws yn dilyn stori'r artist Marged Sion o grŵp Self Esteem.

Mae Casi Wyn yn gyn-ddisgybl Ysgol Tryfan. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cerddorion benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Categori:Pobl o Arfon
Bwrdeistref Harrogate

Ardal an-fetropolitan a bwrdeistref yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Bwrdeistref Harrogate**.

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 1,308&nbsp;km², gyda 160,831 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio Ardal Hambleton i’r gogledd-ddwyrain, Dinas Efrog i’r dwyrain, Ardal Selby i’r de-ddwyrain, Gorllewin Swydd Efrog i’r de, Ardal Craven i’r gorllewin, a Richmondshire i’r gogledd-orllewin.

bawd|dim|Bwrdeistref Harrogate yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.  Roedd yn gyfuniad o ardaloedd gwledig Masham a Wath, a rhan o Ardal Gwledig Thirsk, a oedd yn Riding Gogleddol Swydd Efrog, ynghyd â bwrdeistrefi Harrogate a dinas Ripon, ardal trefol Knaresborough, Ardal Gwledig Nidderdale, Ardal Gwledig Ripon a Pateley Bridge, rhannau o Ardal Gwledig Wetherby ac Ardal Gwledig Wharfedale, a oedd i gyd yn Riding Gorllewinol Swydd Efrog.  Ar 1 Ebrill 1996, trosglwyddwyd y pedwar plwyf Nether Poppleton, Upper Poppleton, Hessay a Rufforth i awdurdod unedol newydd Dinas Efrog.

Mae pencadlys cyngor y fwrdeistref yn nhref Harrogate.  Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys dinas Ripon a threfi Knaresborough, Boroughbridge, Pateley Bridge a Masham.  Mae’r fwrdeistref yn cynnwys dyffryn Nidderdale, yn ogystal â rhannau o Froydd Mowbray ac Efrog.

## Safleoedd hanesyddol
*Amgueddfa Rufeinig Aldborough
*Abaty Fountains
*Prifeglwys Ripon
*Castell Knaresborough
*Castell Ripley
*Castell Spofforth
*Gwaun Marston
*Devil's Arrows

## Cyfeiriadau

Harrogate
Paëla

bawd|Paëla valenciana
bawd|Paëla de marisco

**Paëla** (*paella* yn Sbaeneg ac yn Saesneg) yn bryd o fwyd reis Sbaenaidd sy'n dod yn wreiddiol o Valencia.

Paëla yw un o'r prydau mwyaf adnabyddus bwyd Sbaenaidd. Am y rheswm hwn, mae llawer o bobl nad ydynt yn Sbaenwyr yn ei ystyried yn fwyd cenedlaethol Sbaen, ond mae Sbaenwyr bron yn unfrydol yn ei ystyried yn ddysgl o ranbarth Valencia. Mae Valenciaid, yn eu tro, yn ystyried *paella* fel un o'r symbolau caiff eu hadnabod amdano.

Mae *paëla yn* cymryd ei enw o'r badell draddodiadol lydan, fas a ddefnyddir i goginio'r ddysgl ar dân agored. Ystyr *paella* yw "padell ffrio" yn iaith Valenciaidd.

Efallai fod gan y pryd o fwyd hwn wreiddiau hynafol, ond y ei ffurf fodern mae'n cael ei olrhain yn ôl i ganol y 19eg ganrif, yn yr ardal wledig o amgylch morlyn Albufera ger dinas Valencia, ar arfordir dwyreiniol Sbaen.

***Paëla valenciana*** yw paëla traddodiadol rhanbarth Valencia, y credir ei fod yn rysáit wreiddiol. Mae'n cynnwys reis grawn crwn, *bajoqueta* a *tavella* (mathau o ffa gwyrdd), cig cwningen, cig cyw iâr, weithiau cig hwyaden, a *garrofó* (amrywiaeth o ffa wen). Weithiau defnyddir artisiog fel cynhwysion tymhorol. Defnyddir olew olewydd fel sylfaen, a defnyddir saffrwm ac (weithiau) rhosmari am, flas. ***Paëlla de marisco*** (*paëla* bwyd môr) yw paëla sy'n cyfnewid y cig am fwyd môr, ac yn hepgor ffa a llysiau gwyrdd. *Mae **paëla mixta*** (*paëla* cymysg) yn cyfuno cig a ffermir, bwyd môr, llysiau, ac weithiau ffa, gyda'r reis traddodiadol. Mae amrywiadau lleol poblogaidd eraill o *baëla* yn cael eu coginio ledled ardal Môr y Canoldir, gweddill Sbaen ac yn rhyngwladol.

## Hanes 
Dechreuodd Mwriaid ffermio reis yn Sbaen Fwslimaidd tua'r 10fed ganrif. O ganlyniad, roedd pobl leol dwyreiniol yr Penrhyn Iberia yn aml yn gwneud caserolau o reis, pysgod a sbeisys ar gyfer y teulu ac ar gyfer gwleddoedd crefyddol. Felly sefydlwyd arfer o fwyta reis yn Sbaen. Arweiniodd hyn at reis yn dod yn fwyd pob-dydd erbyn y 15fed ganrif. Wedi hynny, daeth yn arferiad i gogyddion yn cyfuno reis â llysiau, ffa a phenfras sych, yn creu pryd derbyniol ar gyfer y Grawys. Ar hyd arfordir dwyreiniol Sbaen caiff reis ei fwyta gyda physgod yn bennaf.

Mae'r hanesydd bwyd Sbaenaidd Lourdes March yn nodi bod paëla yn symbol o undeb a threftadaeth dau ddiwylliant pwysig, y diwylliant Rhufeinig lle ddaw'r offer, a'r diwylliant Arabaidd lle ddaw'r bwyd sylfaenol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coginiaeth Sbaen
Ardal Craven

Ardal an-fetropolitan yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Ardal Craven** (Saesneg: *Craven District*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 1,177&nbsp;km², gyda 57,142 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio Richmondshire i’r gogledd-ddwyrain, Bwrdeistref Harrogate i’r dwyrain, Gorllewin Swydd Efrog i’r de-ddwyrain, Swydd Gaerhirfryn i’r gorllewin, a Cumbria i’r gogledd-orllewin.

bawd|dim|Ardal Craven yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. 

Rhennir yr ardal yn 70 o blwyfi sifil. Mae pencadlys cyngor yr ardal yn nhref Skipton.  Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Bentham, Grassington a Settle.  Mae Craven yn cynnwys y rhannau uchaf y dyffrynnoedd Airedale, Wharfedale, a Ribblesdale ym Mharc Cenedlaethol Dyffrynnoedd Swydd Efrog.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ardaloedd An-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog

---
Dinas Efrog

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Dinas Efrog** (Saesneg: *City of York*).  Mae'r awdurdod unedol yn cynnwys dinas gadeiriol Efrog a phentrefi cyfagos.

Mae gan yr awdurdod unedol arwynebedd o 272&nbsp;km², gyda 210,618 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio Ardaloedd Hambleton a Ryedale i'r gogledd, Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i'r dwyrain, Ardal Selby i'r de, a Bwrdeistref Harrogate i'r gorllewin.

bawd|canol|Awdurdol unedol Dinas Efrog yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr awdurdod unedol ar 1 Ebrill 1996.  Roedd yn gyfuniad o ddinas Efrog, a oedd yn ardal an-fetropolitan yn sir Gogledd Swydd Efrog, yn ogystal â phlwyfi o Fwrdeistref Harrogate ac Ardaloedd Ryedale a Selby.  Ar y dyddiad hwnnw peidiodd dinas Efrog â bod yn rhan o sir an-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog.

## Cyfeiriadau 
Efrog
Ardal Selby

Ardal an-fetropolitan yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Ardal Selby** (Saesneg: *Selby District*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 599&nbsp;km², gyda 90,620 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae’n ffinio ar Fwrdeistref Harrogate a Dinas Efrog i'r gogledd, Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i'r dwyrain, De Swydd Efrog i'r de, a Gorllewin Swydd Efrog i'r gorllewin.

bawd|dim|Ardal Selby yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.  Ar 1 Ebrill 1996, trosglwyddwyd plwyfi Acaster Malbis, Askham Bryan, Askham Richard, Bishopthorpe, Copmanthorpe, Deighton, Dunnington, Elvington, Fulford, Heslington, Kexby, Naburn a Wheldrake i awdurdod unedol newydd Dinas Efrog.

Mae pencadlys cyngor yr ardal yn nhref Selby, ond mae tref Tadcaster hefyd yn yr ardal, yn ogystal â phentrefi mawr Cawood a Sherburn in Elmet.  Mae rhan fawr yr ardal yn gorwedd yn Lefelau Penhwmbr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ardaloedd An-fetropolitan Gogledd Swydd Efrog
Bwrdeistref Gorllewin Swydd Gaerhirfryn

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Gorllewin Swydd Gaerhirfryn** (Saesneg: *Borough of West Lancashire*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 347&nbsp;km², gyda 114,306 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar dair ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Fylde i'r gogledd, a Bwrdeistref De Ribble a Bwrdeistref Chorley i'r dwyrain. Mae hefyd yn ffinio ar Fanceinion Fwyaf i'r dwyrain a Glannau Merswy i'r de a'r gorllewin.

bawd|dim|Bwrdeistref Gorllewin Swydd Gaerhirfryn yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 21 o blwyfi sifil, gyda dwy ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys trefi Ormskirk a Skelmersdale, sef y prif aneddiadau.

## Cyfeiriadau 
Gorllewin Swydd Gaerhirfryn
Bwrdeistref Chorley

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Chorley** (Saesneg: *Borough of Chorley*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 203&nbsp;km², gyda 118,216 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar dair ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Gorllewin Swydd Gaerhirfryn i'r gorllewin, Bwrdeistref De Ribble i'r gogledd, a Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen i'r dwyrain. Mae'n ffinio ar Fanceinion Fwyaf i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref Chorley yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 23 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Chorley, lle mae'r pencadlys yr ardal. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys tref Adlington.

## Cyfeiriadau 
Chorley
Y Goedwal Fawr, Maeshafn

Coedwig ar ben bryn ger Maeshafn, Sir Ddinbych, yw'r **Goedwal Fawr** (Saesneg: *Big Covert*). Yn y bôn, coed ffawydd yw’r goedwal, er bod yno coed eraill, megis coed pinwydd, llarwydd, sycamor, ynn, bedw a chriafol. Mae’r coedwig yn sefyll ar Galchfaen, ac mae hen chwarel calchfaen ar ochr ddwyreiniol y bryn.

Mae ogof yn y goedwal, sydd yn estyn dros 15 medr dan ddaear. Cloddiwyd yr ogof ym 1949. Darganfuwyd 6 safle claddu a nifer o arteffactau o Oes yr Efydd.

bawd|dim|250px|Yr ogof

Gwelir gwyfynnod yn y goedwal, gan gynnwys Brith y llwyf, Crych Blomer a Seffyr y ffyrch ymysg eraill. Gwelir hefyd Blodau'r Gwynt, Clychau'r Gog, Mintys a Suran y Coed.

Mae haen o blwm yn rhedeg trwy’r bryniau calchfaen rhwng Prestatyn a’r Mwynglawdd, yn pasio dros Mynydd Helygain a heibio Maeshafn ac roedd pyllau plwm yn y Goedwal Fawr, yn ogystal ag Aberduna a’r holl ardal leol. Gwelir ambell siafft yn y Goedwal Fawr hyd at heddiw.

## Oriel

Delwedd:BigCovert02LB.jpg|Blodau'r gwynt
Delwedd:BigCovert04.jpg
Delwedd:BigCovert05LB.jpg
Delwedd:BigCovert06LB.jpg
Delwedd:Big Covert07LB.jpg|Clychau'r gog
Delwedd:Big Covert08LB.jpg
Delwedd:BigCovert09LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Coedwigoedd Sir Ddinbych
Categori:Sir Ddinbych
Johnny Nash

Roedd **John Lester Nash Jr.** (19 Awst 1940 – 6 Hydref 2020) yn ganwr ac actor o Unol Daleithiau America, sy'n fwyaf adnabyddus yno am ei sengl "I Can See Clearly Now" a ryddhawyd yn 1972. 
Cyrhaeddodd rif 1 yn siartiau'r Deyrnas Unedig gyda *Tears on my Pillow* (1975).

## Bywyd
Cafodd ei eni yn Houston, Texas, yn fab i Eliza (Armstrong) a John Lester Nash. Roedd yn aelod o gôr yr eglwys. 
Dechreuodd ei yrfa ar y radio ym 1953.

Rhyddhawyd ei record cyntaf, "A Teenager Sings the Blues", ym 1957. Dechreuodd label recordio yn Kingston, Jamaica, ym 1967.

Roedd ganddo ddau o blant gyda'i wraig Carli.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2020