open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1951** yn Llanrwst, Sir Ddinbych (Conwy bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanrwst

Categori:1951 yng Nghymru
Llanrwst 1951
Llanrwst
1951
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llanrwst
Morys Bruce, 4ydd Barwn Aberdâr

Roedd **Morys George Lyndhurst Bruce, 4ydd Barwn Aberdâr KBE PC DL** (16 Mehefin 1919  - 23 Ionawr 2005) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig. O 1999 hyd ei farwolaeth bu'n un o naw deg dau o arglwyddi etifeddol yn Nhŷ'r Arglwyddi.

## Cefndir
Roedd yn fab hynaf Clarence Bruce, 3ydd Barwn Aberdâr, a Margaret Bethune Black. Olynodd i deitl ei dad ym 1957.

Addysgwyd Bruce yng Ngholeg Winchester a Choleg Newydd, Rhydychen, lle bu'n darllen Gwleidyddiaeth, Athroniaeth ac Economeg.

## Gyrfa
Wrth i'w cyfnod yn y coleg tynnu at ei derfyn dechreuodd yr Ail Ryfel Byd. Ymrestrodd Bruce gyda'r Gwarchodlu Cymreig. Wedi'r Rhyfel bu'n gweithio ym maes darlledu gyda chwmni J Arthur Rank ac wedyn gyda'r BBC.

Ym 1970, daeth yn Weinidog Gwladol dros yr Adran Iechyd a Nawdd Cymdeithasol; ym 1974, cafodd ei benodi i'r Cyfrin Gyngor a daeth yn Weinidog heb Bortffolio. Rhwng 1976 a 1992, bu'n Cadeirydd Pwyllgorau Tŷ'r Arglwyddi, (Dirprwy Llefarydd Tŷ'r Arglwyddi). Yn 1984, cafodd ei greu yn Farchog Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig.

Ar ôl i Ddeddf Tŷ'r Arglwyddi 1999 atal arglwyddi etifeddol rhag eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi yn rhinwedd eu hachau, daeth Arglwydd Aberdâr yn un o'r naw deg dau o bendefigion etifeddol a etholwyd i aros yn Nhŷ'r Arglwyddi.

## Diddordebau
Roedd yr Arglwydd Aberdâr yn hoff iawn o denis brenhinol. Enillodd pencampwriaeth sengl amatur Prydain yn y gamp bedair gwaith rhwng 1953 a 1957, a bu'n bencampwr amatur dwbl bedair gwaith rhwng 1954 a 1961. Bu'n llywydd y Gymdeithas Tenis a Raced o 1972 hyd 2004.

Arglwydd Aberdâr oedd Llywydd Ymddiriedolaeth Gymreig Llundain, sy'n rhedeg Canolfan Gymreig Llundain, o 1959 hyd 1962, ac o 1969 i 1970.

## Teulu
Ym 1946 priododd Maud Helen Sarah Dashwood, merch Syr John Lindsay Dashwood, 10fed Barwnig, a Helen Moira Eaton. Bu iddynt bedwar o blant:

* Alastair John Lyndhurst Bruce, 5ed Barwn Aberdâr (2 Mai 1947)
*Yr Anrhydeddus James Henry Morys Bruce (tua 28 Rhagfyr 1948)
*Yr Anrhydeddus Henry Adam Francis Bruce (5 Chwefror 1962)
*Yr Anrhydeddus Charles Benjamin Bruce (29 Mai 1965)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Gwleidyddion y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Prosiect Wicipobl
Rhaglaw

Cynrychiolydd neu ddirprwy brenin neu frenhines yw **Rhaglaw** (Ffrangeg: *Viceroy*), person sy'n rheoli darn o dir ar ran rhywun o awdurdod uwch. Defnyddiwyd y term yn gyntaf yn Nhiriogaethau Aragón yn 14g a chyfeiriai at lywodraethwyr y Sbaenwyr yn Sardinia a Chorsica.

Mae'r enw 'Castell Rhaglan' yn sir Fynwy, yn deillio o'r hen enw *Castell y Rhaglaw*, gan ei fod yn gartref i un o uwch-swyddogion Brenin Lloegr yng Nghymru. Cofnodwyd y term yn gyntaf yn Gymraeg yn Llyfr Iorwerth yn y 13g: *Ac odyna doet er effeyryat ar e **raglau** a dywedet rygaffael y kubyl.*

## Gweler hefyd
* Arglwydd Raglaw

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhiniaeth
Categori:Llywodraeth
Harri Webb

Bardd Eingl-Gymreig, gweriniaethwr, a chenedlaetholwr oedd **Harri Webb** (7 Medi 1920 – 31 Rhagfyr 1994).

Ganwyd Harri ar y 7fed o Fedi 1920 yn Abertawe, yn 45 Heol Ty Coch ar gyrion y dref. Yn 1938 enillodd ysgoloriaeth yr awdurdod addysg lleol, ac aeth i brifysgol Rhydychen i astudio ieithoedd, gan arbenigo mewn Ffrangeg, Sbaeneg a Phortiwgaleg.

Bu yn aelod o Fudiad Gweriniaethwyr Cymru, ac yna o'r Blaid Lafur. Ond gadawodd y blaid  wedi ei siomi gan ei hymateb i hunanlywodraeth i Gymru a'i gwrth-Gymreigrwydd ac ymunodd â Phlaid Cymru yn 1958.

Ni welai Harri Webb ddim gwahanaieth rhwng swyddogaeth gwleidyddiaeth a llenyddiaeth. Ysgrifennai yn bennaf yn Saesneg ond daeth ei gerdd Colli Iaith a ganwyd gyntaf gan Heather Jones yn rhan o'r gynhysgaeth Gymraeg.

## Llyfryddiaeth
* *The Stone Face and other poems*, gol. M. Stephens (2005)
* ''Looking Up England's Arsehole: Patriotic Poems and Boozy Ballads*, gol. M. Stephens (2000)
* *A Militant Muse: Selected Literary Journalism* (1998)
* *No Halfway House: selected political journalism 1950-1977*, gol. M. Stephens (1997)
* *Collected Poems*, gol. M. Stephens (1995)
* *Tales from Wales* (1984)
* *Poems and Points* (1983)
* *Rampage and Revel* (1977)
* *A Crown for Branwen* (1974)
* *The Green Desert: collected poems 1950-1969* (1969; repr. 1976)
* *Our National Anthem* (1964)
* *Triad* (gyda M. Stephens, P. Griffith)  (1963)
* *Dic Penderyn and the Merthyr Upsrising of 1831'' (1956)

Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Pobl o Abertawe
Llyn y Fan Fach

Lleolir **Llyn y Fan Fach** yng ngodre ddwyreiniol y Mynydd Du (Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog), yn Sir Gaerfyrddin. Yn agos iddo ceir Llyn y Fan Fawr.

## Chwedl Llyn y Fan Fach
Cysylltir chwedl llên gwerin â'r llyn. Yn y chwedl cytunodd llanc lleol, mab gweddw o Flaen Sawdde (ger Llanddeusant) i briodi merch brydferth a godai o'r llyn ar yr amod na fyddai yn ei tharo dair gwaith. Gwnaeth hynny'n hawdd gan mor brydferth oedd y ferch, a buon nhw'n hapus iawn am flynyddoedd gan godi tŷ yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai, a magu teulu yno. Roedd gan y ferch wartheg arbennig iawn ac anifeiliad eraill. Ond dros amser fe wnaeth y gŵr daro ei wraig dair gwaith, a bu rhaid iddi fynd yn ôl i'r llyn yn ôl yr addewid gan ddwyn y gwartheg gyda hi. Ond daeth y fam yn ôl o bryd i'w gilydd i helpu a hyfforddi ei meibion, ac yn neilltuol un o'r enw Rhiwallon (mewn rhai fersiynau Rhiwallon yw enw'r llanc sy'n priodi'r ferch hud a lledrith). Ymhen y rhawd aeth Rhiwallon a'r meibion eraill i lys Rhys Gryg o Ddeheubarth lle daethant yn feddygon enwog a adwaenir heddiw fel Meddygon Myddfai. Erys nifer o'i fformiwlau meddygol yn y llawysgrifau.

Diau mai duwies Geltaidd oedd 'Merch Llyn y Fan Fach' yn wreiddiol. Mae sawl elfen yn y stori yn perthyn i draddodiadau'r Tylwyth Teg yn ogystal.

## Darllen pellach
Ceir sawl fersiwn o'r chwedl adnabyddus hon yn Gymraeg a Saesneg.
* T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; arg, newydd 1979), tt. 61-4. Cefndir a llawer o fanylion difyr.

## Oriel

Llyn y Fan Fach from Waun Lefrith.jpg|Yr olygfa o Waun Lefrith
Delwedd:Llyn y Fan Fach.jpg|Llyn y Fan Fach oddi ar grib Picws Du
PlasMeddygRhuthun.jpg|Murlyn ar wal meddygfa yn Rhuthun yn darlunio rhan o'r chwedl.

Categori:Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin
Categori:Llên gwerin Cymru
Fan Fach
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Llyn Llech Owain

Mae **Llyn Llech Owain** yn llyn rhwng pentrefi Gors-las a Maes-y-bont, yn ne-ddwyrain Sir Gaerfyrddin.

Yn ôl traddodiad bu i Owain fab Urien Rheged, un o farchogion Arthur, ddod yma ac yfed o ffynnon gyda llechen fawr drosti. Yfodd ei wala ond anghofiodd roi'r llechen yn ôl yn ei lle. Gorlifodd y ffynnon gan ffurfio llyn. Wrth adael ar ei geffyl ar ymyl y llyn, peidiodd  y dŵr a llifo ac yn ôl traddodiad mae ôl carnau'r ceffyl yn dal i'w gweld yno heddiw.
250px|bawd|chwith|Llyn Llech Owain

Ceir adlais o'r Tair Rhamant canoloesol ynghyd â motifau llên gwerin cyfarwydd yn y traddodiad hwn.

## Natur
Mae'r neidr wair i'w chael yng Nghwm Gwendraeth. Tynnwyd y llun hwn yn yr ardd gefn a chae go wyllt drws nesa - a digon o wair! neidr wair yw enw arall arno. Mae'r ardd lle tynnwyd y llun yn agos i Lyn Llech Owain a cheir digon o fywyd gwyllt yno.

## Cyfeiriadau
Llech Owain
Categori:Llên gwerin Cymru
Arthur Miller

Dramodydd o'r Unol Daleithiau oedd **Arthur Asher Miller** (17 Hydref 1915 – 10 Chwefror 2005). Cafodd ei eni yn Efrog Newydd.

Ei wraig gyntaf oedd Mary Slattery a'i ail wraig oedd Marilyn Monroe (1956–1961).

Roedd yn un o lenorion Americanaidd mwyaf arwyddocaol yr 20g. Cafodd ei ddrama *The Crucible* (1953) ei hysbrydoli gan yr erlid yn erbyn comiwnyddiaeth gan McCarthy yn y 1950au. Mae'r ddrama wedi ei seilio gan achosion llys Salem yn y 1690au a arweiniodd at lofruddio gwrachod honedig.  Dramau eraill: *All My Sons* (1947), *Death of a Salesman* (1949),  a *A View from the Bridge* (1955, a 1956). Sgwennodd hefyd eiriau ffil o'r enw *The Misfits* (1961).

Pan oedd Miller o flaen pwyllgor o'r Gyngres yn 1956 gwrthododd enwi aelodau o gylch llenyddol ac fe'i cafwyd yn euog o ddirmyg llys.

Roedd yn annibynnol ei farn hyd at y diwedd. Roedd yn hyglyw ei lais yn erbyn penderfyniad George W. Bush i fynd i ryfel yn Iraq yn 2003.

## Llyfryddiaeth 
### Dramau 
*(1936) *Honors at Dawn*
*(1944) *The Man Who Had All the Luck*
*(1947) *All My Sons*
*(1949) *Death of a Salesman*; addasiad Cymraeg gan Ann a John Owen: *Diwedd Dyn Bach*
*(1953) *The Crucible*
*(1955) *A Memory of Two Mondays*
*(1955) *A View from the Bridge*
*(1964) *After the Fall*
*(1965) *Incident at Vichy*
*(1968) *The Price*
*(1972) *The Creation of the World and Other Business*
*(1977) ''The Archbishop's Ceiling*
*(1981) *The American Clock*
*(1982) *Elegy For a Lady*
*(1982) *Some Kind of Love Story*
*(1986) *Danger: Memory!: Two Plays* (*I Can't Remember Anything* and *Clara*)
*(1991) *The Ride Down Mt. Morgan*
*(1993) *The Last Yankee*
*(1994) *Broken Glass*
*(1998) *Mr. Peters' Connections*
*(2004) *Resurrection Blues*
*(2004) *Finishing the Picture*

### Sgriptiau ffilm â dolenni allanol
*(1961) *The Misfits* IMDB
*(1966) *An Enemy of the People* IMDB
*(1980) *Playing for Time* IMDB (TV)
*(1989) *Everybody Wins* IMDB

### Arall 
**Focus*
**Situation Hopeless (but Not Serious)*
**The Ryan Interview*
**The Golden Years*
**Fame*
**The Reason Why*
**Homely Girl, a Life: And Other Stories*
**The Theater Essays of Arthur Miller*
**Timebends: A Life''

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991** yn yr Wyddgrug, Clwyd (Sir y Fflint bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn yr Wyddgrug

Bro Delyn
1991
Bro Delyn 1991
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Yr Wyddgrug
Categori:1991 yng Nghymru
Heinrich Heine

Bardd Almaenig oedd **Christian Johann Heinrich Heine** (13 Rhagfyr 1797 – 17 Chwefror 1856).

## Detholiad o'i waith 
bawd|*Reisebilder*, 1831
**Auf Flügeln des Gesanges*
**Gedichte*, 1821
**Tragödien, nebst einem lyrischen Intermezzo*, 1823
**Reisebilder*, 1826-31
**Die Harzreise*, 1826
**Ideen, das Buch le Grand*, 1827
**Englische Fragmente*, 1827
**Buch der Lieder*, 1827
**Französische Zustände*, 1833
**Zur Geschichte der neueren schönen Literatur in Deutschland*, 1833
**Die romantische Schule*, 1836
**Der Salon*, 1836-40
**Über Ludwig Börne*, 1840
**Neue Gedichte*, 1844 - Cerddi newydd
**Deutschland. Ein Wintermärchen*, 1844 - Yr Almaen
**Atta Troll. Ein Sommernachtstraum*, 1847
**Romanzero*, 1851
**Der Doktor Faust*, 1851
**Les Dieux en Exil*, 1853
**Die Harzreise*, 1853
**Lutezia*, 1854
**Vermischte Schriften*, 1854
**Letzte Gedichte und Gedanken*, 1869
**Sämtliche Werke*, 1887-90 (7 Cyf.)
**Sämtliche Werke*, 1910-20
**Sämtliche Werke*, 1925-30
**Werke und Briefe*, 1961-64
**Sämtliche Schriften*, 1968

Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1856
Categori:Beirdd Almaeneg
Categori:Llenorion Almaenig
Mari Tudur

Merch Harri VII, brenin Lloegr, a brenhines Louis XII, brenin Ffrainc, oedd **Mari Tudur** (18 Mawrth 1496 – 25 Mehefin 1533).

Wedi marwolaeth Louis yn 1515, priododd Mari â Charles Brandon, Dug 1af Suffolk, ffrind ei brawd Harri VIII, brenin Lloegr.

## Plant
*Henry Brandon (11 Mawrth 1516 – 1522)
*Frances Brandon (16 Gorffennaf 1517 – 20 Tachwedd 1559), gwraig Henry Grey, Dug Suffolk, a mam Boneddiges Jane Grey
*Eleanor Brandon (1519 – 27 Medi 1547), gwraig Henry Clifford, 2ail Iarll Cumberland.
*Henry Brandon, 1af Iarll Lincoln (c.1523 - Mawrth 1534).

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1496
Categori:Marwolaethau 1533
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Tuduriaid
Categori:Tywysogesau Lloegr
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1910** yn nhref Bae Colwyn, Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mae Colwyn

Categori:Bae Colwyn
Bae Colwyn 1910
1910, Bae Colwyn
Bae Colwyn
Categori:Hanes Conwy
Categori:1910 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd

bawd|Plant yn yr eisteddfod
[bawd|Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, [y Bala 1954]]
bawd|Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerfyrddin, 1967

**Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd** yw gŵyl ieuenctid fwyaf Ewrop. Fe'i trefnir gan Urdd Gobaith Cymru a hynny yn ystod yr wythnos sydd yn dechrau gyda Gŵyl y Banc ddiwedd Mai neu ddechrau Mehefin, a hynny yn y Gogledd ac yn y De am yn ail. Mae'n ŵyl uniaith Gymraeg.

Cystadlaethau ym maes canu, llefaru, dawnsio a chanu offerynnau yw canolbwynt yr Eisteddfod, ond mae llawer o bobl ifanc nad ydynt yn cystadlu yn mynd i'r Eisteddfod bob blwyddyn hefyd. Rhaid bod yn aelod o'r Urdd i gystadlu. Rhennir Cymru i nifer o ardaloedd. Goreuon eisteddfodau yr ardaloedd hynny sef eisteddfodau cylch sy'n mynd ymlaen i gystadlu yn yr eisteddfodau sir, ac enillwyr y rheini yn eu tro fydd yn cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd.

Yn ystod yr Ŵyl, cyflwynir nifer o ddefodau ar brif lwyfan yr Eisteddfod i anrhydeddu enillwyr gan gynnwys enillwyr Y Gadair, Y Goron, Tlws y Cerddor, Medal y Dysgwyr, Y Fedal Gelf a Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd. Hyd 2007, fe gyflwynwyd Y Fedal Lenyddiaeth yn ogystal, ond dilëwyd y gystadleuaeth y flwyddyn honno.

## Lleoliadau Eisteddfodau'r Gorffennol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol cyntaf yr Urdd ym Mhafiliwn Corwen yn 1929. Cynhelir yr Eisteddfod yn y Gogledd a'r De bob yn ail, ond ym Mae Caerdydd bob pedair mlynedd ers agor Canolfan y Mileniwm.

### 1930au
### 1940au
### 1950au
### 1960au
### 1970au
### 1980au
### 1990au
### 2000
### 2010au
### 2020au 
## Gweler hefyd
* Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru

## Dolenni allanol
* Urdd Gobaith Cymru

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Urdd

Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000'* ym Mharc Arfordir y Mileniwm yn Llanelli rhwng 5 a 12 Awst 2000.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

## Ffynhonnell
bawd|135px|Clawr *Cyfansoddiadau a Beirniadaethau* 2000
**Cyfansoddiadau a Beirniadaethau'', Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000,  ISBN 0-9538554-0-6

Llanelli 2000
2000
2000
Categori:2000 yng Nghymru
Y Cyrff

Roedd **Y Cyrff** yn fand poblogaidd yn yr 1980au, ac yn un o fandiau mwyaf dylanwadol ac arloesol Cymru. Maen nhw'n dod o Lanrwst, Sir Conwy. Yr aelodau oedd Mark Roberts (llais a gitar), Barry Cawley (gitar), Paul Jones (gitar fas) a Dylan Hughes (drymiau). Pan adawodd Dylan cymerodd Mark Kendall ei le. Mae eu ymddangosiadau teledu yn cynnwys *Stîd*, ''Roc 'Rol Te*, *Heno Heno Heno''. Maen nhw wedi perfformio yn 'Steddfod Llanrwst.

Ar ôl i'r Cyrff chwalu ym 1992, aeth Roberts a Jones ymlaen i chwarae gyda Catatonia.

## Gyrfa
Ffurfiwyd y band 'indie' Cymraeg poblogaidd yn Ysgol Dyffryn Conwy, Llanrwst yn ystod yr 80au cynnar.

Bu'r band yn gigio'n gyson ar draws gogledd Cymru a phan ryddhawyd 'Pum Munud' ac 'Yr Haint' yn senglau, tyfodd poblogrwydd y grŵp - a sylw'r cyfryngau Cymraeg. Yna, o dan oruchwyliaeth a chymorth eu hathro Tony Schiavone, llwyddodd yr hogiau i ryddhau casét o'r enw *Dan y Cownter* a werthodd fel tân. Roedd eu poblogrwydd yn amlwg ac yn ystod 1987 ymunodd y grŵp â label Sain gan ryddhau EP chwe thrac o'r enw *Y Testament Newydd*.

Yn 1988 gadawodd y drymiwr Dylan Hughes y band er mwyn ymuno â grŵp Yr Anhrefn, ac yn ei le daeth Mark Kendall. Yn ystod yr un flwyddyn rhannodd y band lwyfan gyda The Alarm gan berfformio o flaen 1,500 o bobl ym Mae Colwyn. Penderfynodd y grŵp ryddhau EP arall o'r enw Y Cyrff, ond y tro hwn o dan eu label eu hunain. Yr EP hwn oedd yn cynnwys y trac 'Cymru, Lloegr a Llanrwst' sydd bellach yn cael ei ystyried yn glasur o anthem.

Daeth y label Ankst yn gartref recordio i'r band yn 1989 a llwyddwyd i boblogeiddio enw'r band y tu allan i ffiniau Cymru. Yn 1991 rhyddhaodd y band eu LP gyntaf *Llawenydd Heb Ddiwedd* a dderbyniodd ganmoliaeth fawr yng Nghymru a thu hwnt.

Marc Roberts, Y Cyrff - 4493163462.jpg|Marc Roberts, Y Cyrff
Marc Roberts, Y Cyrff - 4492530503.jpg
Marc Roberts, Y Cyrff.jpg
Y Cyrff - Clang Clwyd, Awst 1985.jpg|Clang Clwyd concert, 1985

Er holl lwyddiant Y Cyrff, gwahanodd y band yn 1992. Rhyddhawyd *Mae Ddoe yn Ddoe*, sy'n cynnwys goreuon y band o'r 80au hyd nes iddynt wahanu. Wedi hynny, aeth dau aelod o'r Cyrff - Mark Roberts a Paul Jones - ymlaen i brofi enwogrwydd byd-eang gyda Catatonia.

Yn 2005, rhyddhawyd cyfrol adolygol o waith Y Cyrff, sef *Atalnod Llawn 1983-9*. Cynhaliwyd tair gig i ddathlu'r achlysur yng Nghaerdydd, Llundain ac yn Llanrwst gydag artistiaid megis Kentucky AFC, Alun Tan Lan, Dan Amor a Jen Jeniro yn chwarae caneuon Y Cyrff. Roedd yn ddigwyddiad melys ac eto'n chwerw, gan fod y digwyddiad wedi ei gynnal bron pum mlynedd ers marwolaeth gitarydd Y Cyrff, Barry Cawley.

## Disgyddiaeth
* *Y Cyrff*, 1989
* *Llawenydd Heb Ddiwedd*, 1991 (Ankst)
* *Mae Ddoe Yn Ddoe*, 1991

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*ycyrff.co.uk 
*Y Cyrff Groupie 
*Y Cyrff: 'Dan y cownter
*Proffil y band gan BBC Cymru

Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Dadsefydliadau 1992
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Pobl o Lanrwst
Categori:Prosiect Wicipop
David Garrick

[bawd|Portread o David Garrick (1770) gan [Thomas Gainsborough]]

Actor, dramodydd a chynhyrchydd dramâu o Loegr a ffrind i Dr Samuel Johnson oedd **David Garrick** (19 Chwefror 1717 – 20 Ionawr 1779). Cafodd ei eni yn Henffordd.

## Prif weithiau
* *Lethe: or, Aesop in the Shades* (1740)
* *The Lying Valet* (1741)
* *Miss in Her Teens; or, The Medley of Lovers* (1747) 
* *Lilliput* (1756)
* *The Male Coquette; or, Seventeen Fifty Seven* (1757)
* *The Guardian* (1759) 
* ''Harlequin's Invasion* (1759)
* *The Enchanter; or, Love and Magic* (1760)
* *The Farmer's Return from London* (1762)
* *The Clandestine Marriage* (1766)
* *Neck or Nothing* (1766) 
* *Cymon* (1767)
* *Linco's Travels* (1767) 
* *A Peep Behind the Curtain, or The New Rehearsal* (1767)
* *The Jubilee* (1769)
* *The Irish Widow* (1772)
* *A Christmas Tale* (1773) 
* *The Meeting of the Company; or, Bayes's Art of Acting* (1774) 
* *Bon Ton; or, High Life Above Stairs* (1775) 
* *The Theatrical Candidates* (1775) 
* *May-Day; or, The Little Gypsy'' (1775)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg
Categori:Dramodwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1717
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1779
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Dafydd ap Gwilym

Un o feirdd enwocaf Cymru a ystyrir yn feistr mawr y cywydd a'r canu serch oedd **Dafydd ap Gwilym** (tua 1320 - tua 1380).  Fe'i cydnabyddir fel un o feirdd pwysicaf Ewrop gyfan yn ei gyfnod. Roedd yn canu yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr; credir iddo gael ei eni rhywbryd rhwng 1320 - a 1330 ym mhlwyf Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Meistrolodd y mesur caeth newydd a ddaeth i fri yn y cyfnod hwn sef y cywydd. Credir iddo farw tua 1380 ac iddo gael ei gladdu yn Abaty Ystrad Fflur.

## Hanes
Roedd Dafydd o dras uchelwrol. Ei dad oedd Gwilym Gam ap Gwilym ab Einion: ni wyddom ddim amdano, heblaw am y ffaith i'w ewythr, Llywelyn ap Gwilym ab Einion, fod yn gwnstabl yng Nghastell Newydd Emlyn. Bu ei ewythr Eynon, yn swyddog pwysig a thirfeddianwr yng Nghemais yng ngogledd Sir Benfro a chododd fyddin i'r goron Seisnig.

## Ei gerddi
Prif destunau ei gerddi oedd natur a serch, a fuasai'n bynciau dieithr i farddoniaeth Gymraeg cyn hynny. Un o'i brif themâu yw'r hyn sy'n rhwystro ei garwriaeth; afon, ffenestr, person arall neu hyd yn oed frân yn crawcian uwch ei ben. Y rhwystr mwyaf oll, yn aml, yw anwadalrwydd ei gariad.

## Marwnadau i Ddafydd gan y beirdd
Mae sawl marwnad i Ddafydd ap Gwilym gan ei gyfoeswyr ar glawr. Canodd Iolo Goch farwnad i Ddafydd.

## Llyfryddiaeth
### Testunau
*Thomas Parry (gol.), *Gwaith Dafydd ap Gwilym* (Caerdydd, 1952). Y casgliad safonol o'i waith. Adargraffiad diweddaraf (2013) 1996: ISBN 9780708313565
*Alan Llwyd (gol.), *50 o Gywyddau Dafydd ap Gwilym* (Barddas, 1980). Gyda chyflwyniadau a nodiadau.
*Dafydd Johnston (gol.), *Canu Maswedd yr Oesoedd Canol/Medieval Welsh Erotic Poetry* (Caerdydd, 1991). Cyfrol sy'n cynnwys testun 'Cywydd y Gal'.
*Gwaith Dafydd ap Gwilym (Cyfres y Fil), blodeugerdd o weithiau (tybiedig) o ganu DapG (gol O. M. Edwards)

### Astudiaethau
Ceir nifer o lyfrau ac erthyglau mewn sawl iaith ar waith Dafydd ap Gwilym. Detholiad yn unig a roddir yma.
*Rachel Bromwich, *Aspects of the poetry of Dafydd ap Gwilym* (Caerdydd, 1986)
*R. Geraint Gruffydd, *Dafydd ap Gwilym* (Cyfres Llên y Llenor, 1987)
*Helen Fulton, *Dafydd ap Gwilym and the European Context* (Caerdydd, 1989)
*John Rowlands, *Dafydd ap Gwilym a Chanu Serch yr Oesau Canol* (Caerdydd, 1975)

## Gweler hefyd 
* *Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym* (1789)
* Cymdeithas Dafydd ap Gwilym

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan sy'n cynnwys casgliad o'i gerddi 


Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1320au
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1380au
Categori:Pobl o Geredigion
Anthropoleg

Astudiaeth dyn yw **Anthropoleg**. Daw'r gair o'r iaith Roeg: *ænθrɵˈpɒlədʒi*, (*anthrōpos*), sef 'dyn' (Sa:human) a -λογία, (logia), sef 'astudiaeth' ac a fathwyd gan François Péron pan ddaeth i gysylltiad gyda brodorion Tasmania.

Mae pedair adran i'r wyddoniaeth: anthropoleg diwylliannol, anthropoleg biolegol, anthropoleg ieithyddol, a weithiau cynhwysir archaeoleg. Anthropoleg diwylliannol yw'r astudiaeth o ddiwylliant cymdeithasol cyfoes, anthropoleg biolegol yw'r astudiaeth o esblygiad dyn, anthropoleg ieithyddol yw hanes a datblygiad ieithoedd, ac archaeoleg sef olion materol dyn. Mae'r mwyafrif o'r anthropolegwyr yn cytuno taw dynion yw'r unig rywogaeth i gael diwylliant, tra bod rhai anthropolegwyr yn dweud bod diwylliant elfennol gyda epaod eraill fel tsimpansïaid.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwyddorau cymdeithas
Glanmor Williams

Hanesydd o Gymru oedd **Syr Glanmor Williams** (5 Mai 1920 – 24 Chwefror 2005), a arbenigodd ar hanes Cymru yn y cyfnod modern cynnar.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni a'i fagu yn Nowlais, yn unig blentyn Daniel a Ceinwen Williams. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa ac wedyn ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu yn athro hanes am 25 mlynedd ym Mhrifysgol Abertawe.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a Margaret Fay ac roedd ganddynt ddau o blant. Bu farw yn 84 mlwydd oed, wedi gwaeledd byr. Cynhaliwyd ei angladd ar ddydd Mawrth, 8 Mawrth 2005 am 3.30 p.m., yn Amlosgfa Treforys, Abertawe.

## Llyfryddiaeth
* *Wales and the Reformation* (Gwasg Prifysgol Cymru)
* *Grym Tafodau*
* *Owen Glendower*
* *The Welsh Church from Conquest to Reformation*
* *Religion, Language and Nationality*
* *Glanmor Williams: A Life*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Dewi Sant

**Dewi Sant** (bl. 6g; bu farw yn 589 yn ôl Rhigyfarch) yw nawddsant Cymru. Ni wyddom lawer amdano ond mae'n eitha sicr iddo fyw yng Nghymru a'i fod yn chwarter Cymro o leiaf; yn ôl Rhigyfarch, Non oedd ei fam, a dreisiwyd gan Sant - mab pennaeth Ceredigion. Dethlir Dydd Gŵyl Dewi ar 1 Mawrth. Nodir yn y Fuchedd Gymraeg Llyfr Ancr Llanddewibrefi (Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen) ei bregeth olaf, lle dywedodd, ''"Arglwyddi, frodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a'ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i."''

## Hanes a thraddodiad
bawd|chwith|unionsyth|Baner Dewi Sant
Yn ôl un traddodiad, cafodd ei eni yn Henfynyw ger Aberaeron, ond mae traddodiad arall yn cyfeirio at Gapel Non, gerllaw Eglwys Gadeiriol Tyddewi heddiw. Ei fam oedd y santes Non a'i dad oedd Sant (neu Sandde), brenin Ceredigion.

Mae'n eithaf sicr iddo sefydlu ei abaty yn Nhyddewi (yr hen enw oedd Mynyw: Menevia) ac mae cyfeiriad at fynachlog yno mewn llawysgrif Wyddelig o tua'r flwyddyn 800. Enw arall ar y lle yw Glyn Rhosyn, sy'n gamgyfieithiad o'r Lladin *vallis rosina* sydd, o'i gyfieithu'n gywir, yn golygu *cwm corsiog*. Mae'n demtasiwn i feddwl am y llecyn fel lle tawel, ond allai hynny ddim fod ymhellach oddi wrth y gwir. Roedd yn groesffordd i deithiau i Iwerddon, Cernyw, Llydaw gan arwain i Rufain a'r dwyrain a'r gogledd. Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi ei hun mewn pant ac yn agos i adfeilion Plas yr Esgob.

Mae bron pob peth a wyddom am Dewi Sant yn tarddu o'r fuchedd a ysgrifennodd Rhigyfarch tua'r flwyddyn 1100. Gelwir y cyfieithiad Cymraeg Canol o'r Lladin wreiddiol *Buchedd Dewi Sant*.

Gosododd Dewi gyfundrefn lem iawn yn ei fynachlog. Roedd yr oriau gweddïo'n hir, bara a dŵr oedd y bwyd arferol, a'r gwaith yn galed. Rhaid oedd ymrwymo i dlodi hefyd, ond yr oedd pregethu'r efengyl i'r paganiaid yn holl bwysig. Oherwydd ei ffordd o fyw adwaenir Dewi fel "Dewi Ddyfrwr" (Aquaticus), yn ôl un awdur o'r 9g.

Ymhlith y traddodiadau niferus am y sant, dywedir iddo gwrdd â Sant Padrig ar Ynys Dewi, ar arfordir Sir Benfro ger Tyddewi. Traddodiad arall yw i'r tir godi pan yn pregethu i dyrfa enfawr yn Llanddewi Brefi gan nad oedd y dorf yn gallu ei weld na'i glywed ac i golomen eistedd ar ei ysgwydd. Yn ôl Rhigyfarch a llawysgrifau Gwyddelig o'r 9g, bu farw Dewi ar y cyntaf o Fawrth - yn y flwyddyn 589 - a dyma'r dyddiad y dethlir Gŵyl Ddewi bob blwyddyn.

## Llyfryddiaeth 
* Gerald Morgan, *Ar Drywydd Dewi Sant* (Y Lolfa, 2016)

## Gweler hefyd
* Baner Dewi Sant
* Capel Dewi (sawl lle)
* Llanddewi (sawl lle)

## Cyfeiriadau

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Dill Jones

Pianydd jazz o Gymro oedd **Dillwyn Owen Paton Jones** (19 Awst 1923 - 22 Mehefin 1984).

Yn fab i reolwr banc fe'i ganwyd yn Sunnyhill, Castellnewydd Emlyn, ac fe wnaeth y teulu symud i Dalgarth a Llanymddyfri. Roedd ei dad wedi ei fagu yng Nghei Newydd.  Fe'i ganwyd yng Nghastell Newydd Emlyn a'i fagu yng Nghei Newydd, Ceredigion.

Ei athrawes biano gyntaf oedd ei fam Lavinia Bevan ac wedyn yn Llandeilo, Emlyn Evans. Dywedir ei fod yn chwarae gwaith Robinstein yn saith oed. Mynychodd Goleg Llanymddyfri fel disgybl dydd yn 1935. Gadawodd yn 1940, ac ar ôl ychydig o amser yn gweithio mewn banc ymunodd â'r llynges yn 1945. Daeth allan o'r llynges yn Mehefin 1946. Ar ôl gweithio mewn banc yn Llundain am ychydig cyn mynd i Goleg Cerdd y Drindod, Llundain. (Trinity College of Music).

Ar ôl ymfudo i America yn 1961 bu yn cyd-chwarae gyda pobl fel Gene Krupa, Jimmy McPartland a  Yank Lawson.

Dechreuodd ei yrfa jaz gyda Carlo Krahmer a Humphrey Lyttelton.

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Pianyddion jazz o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl o Gastellnewydd Emlyn
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
The Crucible

Drama gan Arthur Miller yw ***The Crucible*** (1953).

Er ei bod yn cael ei chyfrif yn un o ddramâu gorau Miller, nid yw cystal â *Death of a Salesman* yn ôl y rhan fwyaf o'r beirniaid.

Mae'r ddrama yn seiliedig ar ddigwyddiadau a fu yn Salem, Massachusetts ym 1692. Yn y flwyddyn honno dedfrydwyd i farwolaeth a chrogwyd pedwar ar bymtheg o ddynion a menywod a oedd wedi eu cael yn euog o ymarfer gwrachyddiaeth.

Gwnaethpwyd ffilm o'r ddrama gyda Miller yn ysgrifennu'r sgript ugain mlynedd ar ôl cyhoeddi'r ddrama.

Mae John Gwilym Jones wedi gwneud addasiad Cymraeg o'r ddrama, a'i alw yn *Y Crochan*. Yn fwy diweddar, ysgrifennodd Gareth Miles addasiad Cymraeg ar gais y Theatr Genedlaethol a'i alw *Y Pair*. Bu'r *Pair* yn teithio Cymru yn ystod mis Chwefror a Mawrth 2008.

## Themâu 
Un o brif themâu *The Crucible* ydy anoddefiad. Gosodir y ddrama mewn cymuned theocrataidd, lle mae'r eglwys a'r awdurdod gwleidyddol yn un a'r drefn grefyddol ydy'r ffurf lem ar Brotestaniaeth a elwir Piwritaniaeth. O ganlyniad i natur theocrataidd y gymdeithas, mae'r gyfraith foesol a'r gyfraith wladol yn un: materion o ddiddordeb cyhoeddus ydy pechod a statws enaid yr unigolyn. Nid oes lle i gyfeiliorni oddi ar normau cymdeithasol, gan fod unrhyw unigolyn a chanddo fywyd preifat nad yw'n cydymffurfio â'r cyfreithiau moesol sefydledig yn cynrychioli bygythiad, nid yn unig i'r lles cyffredin ond hefyd i reol Duw a'r wir ffydd. Yn Salem, mae popeth a phobun yn eiddo naill ai i Dduw neu i'r Diafol. Nid anghyfreithlon yn unig ydy anghydffurfiaeth, ond gweithgaredd Satanaidd o bosib. Fel y dywed Danforth yn Act III: "*A person is either with this court or he must be counted against it.*" Y ffordd eithaf o orfodi anoddefiad ydy treialon y gwrachod: mae'r llys yn gwarthnodi holl wyredigion cymdeithasol gyda'r cyhuddiad o addoli'r Diafol, ac felly yn dyfarnu eu carthu trwy grogi'n farw i adfer purdeb y gymuned.

Mae camddefnydd grym hefyd yn thema gyffredin yn *The Crucible*. Mae plot cyfan y ddrama yn dibynnu ar unigolion yn camddefnyddio'u grym: Abigail yn bygythio'r merched i geisio profi bod Mary yn wrach; yr ynadon Danforth a'r Parchedig Parris yn defnyddio tystiolaeth wallus a rhesymu anghyfiawn yn y llys; trigolion Salem yn cyhuddo'u cymdogion o fân bechodau ac ymddygiad anarferol i haeru eu bod yn wrachod, yn aml yn ddial am rywbeth, gan fanteisio ar "ddychryn y Diafol" i setlo hen anghytundebau.

Categori:Dramâu 1953
Categori:Dramâu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramâu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Peter Benenson

Gweithredwr dros hawliau dynol o Loegr oedd **Peter Benenson** (31 Gorffennaf 1921 – 25 Chwefror 2005). Sefydlodd Amnest Rhyngwladol yn 1961 ar ôl darllen erthygl am garcharu dau fyfyriwr ym Mhortiwgal a oedd wedi cynnig llwncdestun i "Ryddid".

Ymgyrch blwyddyn oedd ganddo mewn golwg i ddechrau ond fe dyfodd yn fudiad gyda mwy na 1.8 miliwn o aelodau erbyn heddiw

Roedd yn ŵyr i Grigori Benenson, bancwr Rwsieg-Iddewig ac yn fab i Flora a John Solomon.

Ar ôl cael gwersi preifat gan W. H. Auden cafodd ei addysg yn Eton a Phrifysgol Rhydychen. Mor ifanc a 16 mlwydd oed bu'n ymgyrchu yn ei ysgol am gefnogaeth i helpu plant amddifad gweriniaethwyr Rhyfel Cartref Sbaen.

Peidiodd Benenson a bod yn arweinydd Amnest ar ôl i ymchwiliad annibynnol fethu a chadarnhau ei gred fod heddlu cudd Prydeinig yn dod yn aelodau o'r mudiad.

Categori:Amnest Rhyngwladol
Categori:Cyfreithwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 2005
Rhestr digwyddiadau Cymru, 18g

Dyma **restr o ddigwyddiadau yng Nghymru yn yr 18g.**
## Rhestr
* 1714 - Cymdeithas yr Hen Frythoniaid, y gymdeithas gyntaf i gael ei sefydlu gan y Cymry yn Llundain.
* 1718 - Isaac Carter yn sefydlu argraffdy yn Atpar, Ceredigion, y cyntaf yng Nghymru.
* 1731 - Griffith Jones, Llanddowror, yn sefydlu'r gyntaf o'r Ysgolion Cylchynol Cymreig.
* 1733 - Pasio'r Ddeddf Cau Tiroedd Comin gyntaf; ystadau mawr ar gynnydd ar draul y ffermwyr bychain.
* 1735 - Howel Harris yn dechrau ei waith.
* 1742 - Cyfarfod cyntaf y Gymdeithasfa Fethodistaidd yng Nghymru.
* 1744 - Casgliad emynau cyntaf William Williams (Pantycelyn).
* 1752 - Sefydlu cymuned Trefeca gan Howel Harris.
* 1759 - John Guest yn dechrau datblygu'r gwaith haearn ym Merthyr Tudful a'r dref honno'n tyfu'n gyflym mewn canlyniad.
* 1770 - Sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion.
* 1776 - Llyfr cyntaf Richard Price yn ymddangos.
* 1782 - Yr Arglwydd Penrhyn yn sefydlu'r diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru.
* 1789 - Ysgol Sul gyntaf Thomas Charles o'r Bala yn agor.
* 1792 - Sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain gan Iolo Morganwg
* 1797 - Glanio'r Ffrancod yn Abergwaun.


Categori:Hanes Cymru yn ôl canrif
Anthropoleg fiolegol

Cangen o anthropoleg yw **anthropoleg fiolegol** sy'n ymwneud â materion corfforol neu fiolegol dyn, epaod, a'u hynafiaid cyffredin. Mae anthropolegwyr biolegol yn astudio arweddion biolegol ymddygiad dynol, clefydau, esblygiad dyn, a phethau eraill sy'n effeithio ar ddyn yn fiolegol.

## Anthropolegwyr
Mae rhai anthropolegwyr biolegol enwog yn cynnwys:
* Raymond Dart, a astudiodd y 'Babi Taung' a enwwyd ganddo yn *Australopithecus africanus*: roedd yn un o'r anthropolegwyr cyntaf i roi trefn ar ddamcaniaeth esblygiad dyn.
* Donald Johnson, a ddarganfu 'Lucy', un o'r ffosilau hominidol enwocaf, yn 1974. *Australopithecus afarensis* oedd Lucy.

Biolegol
Rhestr digwyddiadau Cymru, 19g

Dyma **restr o ddigwyddiadau yng Nghymru yn yr 19g.**

## Rhestr
* 1801 - Roedd 587,000 o bobl yn byw yng Nghymru, yn ôl y Cyfrifiad cyntaf erioed yn hanes y wlad. Merthyr Tudful oedd y dref fwyaf gyda 7,705 o drigolion.
* 1805 - Cyhoeddwyd emynau Ann Griffiths a ddaeth yn boblogaidd iawn.
* 1811 - Ar ôl blynyddoedd o ddadleuo yn ei gylch, ymwahanodd y Methodistiaid Calfinaidd oddi wrth Eglwys Loegr
* *Seren Cymru* yn cael ei lansio fel y papur newydd misol cyntaf yn Gymraeg
* 1822 - Y coleg Cymreig cyntaf, Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, yn cael ei lansio.
* 1826 - Pont Telford, ar Afon Menai, yn cael ei agor.
* 1830 - Diddymu Llys y Sesiwn Fawr yng Nghymru.
* 1831 - Helyntion mawr ym Merthyr Tudful wrth i'r gweithwyr hawlio cyflogau ac amodau gwell
* 1832-40 - Y Tarw Scotch yn weithgar yn ne-ddwyrain Cymru.
* 1838-49 - Y Fonesig Charlotte Guest yn cyhoeddi ei chyfieithiad Saesneg dylanwadol o'r Mabinogion, mewn tair cyfrol.
* 1839 - Y Siartwyr yn weithgar yn y de ac yn gorymdeithio i Gasnewydd.
* 1839-49 - Helyntion Beca yn ne-orlelwin Cymru mewn protest yn erbyn y tollffyrdd.
* 1841 - John Elias yn marw. Agor Rheilffordd Cwm Taf yn y de.
* 1847 - Brad y Llyfrau Gleision
* 1851 - Yn ôl y Cyfrifiad Crefydd, roedd y mwyafrif o'r Cymry'n Anghydffurfwyr
* 1854 - Dechrau cyhoeddi *Y Gwyddoniadur Cymreig*.
* 1855 - Dechrau'r diwydiant glo yng Nghwm Rhondda.
* 1856 - Cyfansoddi *Hen Wlad fy Nhadau* gan Evan James a James James.
* Y Rhyddfrydwyr yn ennill nifer o seddi yn yr Etholiad Cyffredinol; cyhoeddi *Baner ac Amserau Cymru* gan Thomas Gee; diwygiad crefyddol.
* 1862 - Sefydlu Coleg y Normal, Bangor.
* 1865 - Y Wladfa ym Mhatagonia.
* 1868 - "Yr Etholiad Mawr": buddugoliaethau mawr i'r Rhyddfrydwyr ar draul y Torïaid.
* 1872 - Agor Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
* 1874 - Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.
* 1881 - Sefydlu Undeb Rygbi Cymru; Pasio Deddf Cau Tafarnau ar y Sul (Cymru) 1881.
* 1884 - Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor.
* 1886 - Rhyfel y Degwm yn dechrau yn y gogledd a'r canolbarth; Cymru Fydd; Cymdeithas Dafydd ap Gwilym.
* 1889 - Dociau'r Barri yn agor yn y de.
* 1890 - Radicaliaeth ar gynnydd gyda ethol Lloyd George yn AS Caernarfon a Thomas Edward Ellis yn galw am hunanlywodraeth i Gymru.
* 1891 - Lansio'r cylchgrawn *Cymru* gan Owen Morgan Edwards.
* 1896 - Diwedd Cymru Fydd. Streic fawr yn Chwarel y Penrhyn, Bethesda.
* 1898 - Sefydlu Ffederasiwn Glowyr De Cymru ("Y Ffeds").


Cymru
Categori:Hanes Cymru yn ôl canrif
Griffith Jones, Llanddowror

::*Gweler hefyd Griffith Jones (actor)*

**Griffith Jones** (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel **Griffith Jones, Llanddowror**, oedd sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig. O fewn 25 mlynedd gwelwyd agor 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen.

Roedd yn frodor o Ben-Boyr, Sir Gaerfyrddin, a chafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Caerfyrddin a'i ordeinio ym 1708. Ym 1716 cafodd reithoriaeth ym mhentref Llanddowror. Bu'n aelod brwdfrydig o'r Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol.

Ym 1731 dechreuodd sefydlu ei ysgolion cylchynol enwog. Addysgid trigolion un ardal am dri mis cyn i'r gwaith symud ymlaen i ardal arall. Fel arfer yn y gaeaf y cynhaliwyd y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a'u teuluoedd amser i'w mynychu. Dysgai'r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio'r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism Eglwys Loegr. Noddwyd yr ysgolion cylchynol gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr, John Vaughan (1633-1772), a'i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon. Ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol ar gyfer ei noddwyr o dan y teitl *Welsh Piety*; ynddynt byddai'r awdur yn adrodd ar gynnydd yr ysgolion ac yn ymbil â'r noddwyr am ragor o arian. Erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi'u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd.

Mae'n werth nodi na fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu'r mynachlogydd.

## Llyfryddiaeth 
*Gwyn Davies, *Griffith Jones, Llanddowror, Athro Cenedl* (1984)
*Geraint H. Jenkins, *Hen filwr dros Grist* (1983)
*R. T. Jenkins, *Griffith Jones, Llanddowror* (1930)
*D. Ambrose Jones, *Griffith Jones, Llanddowror* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1923). 'Cyfres Arweinwyr Cymru' I. Arolwg cynhwysfawr o'i waith a'i fywyd.
*E. Wyn James, ‘Griffith Jones (1684–1761) of Llanddowror and His “Striking Experiment in Mass Religious Education” in Wales in the Eighteenth Century’, yn *Volksbildung durch Lesestoffe im 18. und 19. Jahrhundert / Educating the People through Reading Material in the 18th and 19th Centuries*, gol. Reinhart Siegert (Bremen, Yr Almaen: Edition Lumière, 2012), 275-92. ISBN 978-3-943245-03-5; adargraffwyd yn *The Carmarthenshire Antiquary*, 56 (2020), 63-73. ISBN 0142-1867. http://orca.cf.ac.uk/137515/

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1683
Categori:Marwolaethau 1761
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Victor Hugo

Bardd a nofelydd o Ffrainc oedd **Victor-Marie Hugo** (26 Chwefror 1802 – 22 Mai 1885) a anwyd yn Besançon, Doubs.

Mae'n un o brif lenorion Ffrainc, ac yn awdur toreithiog iawn.

Yn ddyn ifanc roedd Hugo yn edmygydd mawr o waith yr epigramydd o Gymro John Owen. Cyfansoddodd epigram byr sy'n aralleirio un o gerddi John Owen (''Imitation d'Owen*), a gyhoeddwyd yn y cylchgrawn llenyddol *Conservateur littéraire'' (Ebrill, 1820).

## Llyfryddiaeth ddethol 
### Barddoniaeth 
Un o'r argraffiadau gorau o waith barddonol Hugo yw'r ddwy gyfrol yn y gyfres *Bibliothèque de la Pléiade*, sy'n cynnwys pob dim a gyhoeddodd, gyda nodiadau helaeth.

**Nouvelles Odes* (1824)
**Odes et Ballades* (1826)
**Les Orientales* (1829)
*''Les Feuilles d'Automne* (1831)
**Les Chants du Crépuscule* (1835)
**Les Voix Intérieures* (1837)
**Les Rayons et les Ombres* (1840)
**Les Châtiments* (1853)
**Les Contemplations* (1856)
**La Légende des siècles* (1859-1883)

### Nofelau 
**Han d'Islande* (1823)
**Notre-Dame de Paris* (1831)
**Les Misérables* (1862)
**Les Travailleurs de la mer* (1866)
**Quatre-vingt-treize* (1873)

### Dramâu 
**Cromwell* (1827)
**Hernani* (1830)
**Le roi s'amuse* (1832)
**Lucrèce Borgia* (1833)
**Marie Tudor* (1833)
**Ruy Blas'' (1838)

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Marwolaethau 1885
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Besançon
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Cristian VII, brenin Denmarc

Roedd **Cristian VII** (29 Ionawr 1749 – 13 Mawrth 1808) yn Frenin Denmarc a Norwy rhwng 14 Ionawr 1766 a 13 Mawrth 1808.

Ei wraig oedd y Dywysoges Caroline Matilda, merch Frederic, Tywysog Cymru a chwaer y brenin Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig.

bawd|dim|250px|Y Brenin Cristian VII

## Plant 
Y brenin Frederic VI, Brenin Denmarc.

Categori:Brenhinoedd Norwy
Categori:Brenhinoedd a breninesau Denmarc
Christian VII
Christian VII
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Alice Thomas Ellis

Nofelydd o Loegr oedd **Alice Thomas Ellis** neu **Anna Haycraft** (9 Medi 1932 – 8 Mawrth 2005).

## Llyfryddiaeth
**The Sin Eater* (1997)
**The Birds of the Air* (1980)
**Unexplained Laughter* (1985)
**The Clothes in the Wardrobe* (1987)
**A Welsh Childhood* (1990)
* *Home Life* (1990)
* *Fairy Tale* (1996)

Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Golygyddion llyfrau o Loegr
Categori:Llenorion Catholig
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Lerpwl
Categori:Pobl o dras Gymreig
Categori:Pobl o dras Ffinnaidd
Categori:Pobl o Chelsea
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Charlotte Brontë

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd **Charlotte Brontë** (21 Ebrill 1816 – 31 Mawrth 1855).

Chwaer Emily Brontë ac Anne Brontë oedd Charlotte.

## Llyfryddiaeth 
* *Jane Eyre* (1847)
* *Shirley* (1849)
* *Villette* (1853)
* *The Professor* (1857)

Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Beirdd benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1810au
Categori:Llenorion Anglicanaidd o Loegr
Categori:Llenorion ffuglen Gothig
Categori:Nofelwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Efrog
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Efrog
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Teulu Brontë
Camp Lawn

Ym myd chwaraeon, mae'r **Gamp Lawn** yn gyffredinol yn cyfeirio at achlysur pan fydd tîm neu chwaraewr yn ennill pob cystadleuaeth ar lefel penodedig. Gallai gyfeirio at:

* Camp Lawn (rygbi) - ennill pob gêm ym mhencampwriaeth y Chwe Gwlad.

* Camp Lawn (tenis) - ennill Pencampwriaeth Agored Awstralia, Pencampwriaeth Agored Ffrainc, Wimbledon a'r U.S. Open mewn un blwyddyn.

* Camp Lawn (golff) - ennill Pencampwriaeth y Meistri, Pencampwriaeth Agored UDA, Pencampwriaeth Agored Prydain a'r Pencampwriaeth PGA.

* Camp Lawn (snŵcer) - ennill y Grand Prix, Pencampwriaeth Agored Prydain, Pencampwriaeth y DU, Pencampwriaeth Meistri Iwerddon, Pencampwriaeth Agored Cymru, Pencampwriaeth Agored Ewrop, y Pencampwriaeth Chwaraewyr a Pencampwriaeth Snŵcer y Byd.

* Camp Lawn (pel-fâs) - Home-run gyda cydchwaraewr ar bob bâs.

* Camp Lawn (reslo) - ennill pob pencampwriaeth mewn rheng reslo.

Gweler hefyd:
* Camp (gwahaniaethu)
Y Gamp Lawn (rygbi)

Ystyr **Y Gamp Lawn** ym myd rygbi'r undeb, yw'r gamp o ennill yn erbyn pob tîm arall, mewn un tymor, ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad neu Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1999 a chynt.

## Enillwyr y Gamp Lawn - Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1883–1909 
## Enillwyr y Gamp Lawn - Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1910–1999 
## Enillwyr y Gamp Lawn - Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2000–Heddiw 
## Gweler hefyd
System pwyntiau bonws rygbi'r undeb

* Camp Lawn
* Camp Lawn
Categori:Termau rygbi
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad

Pencampwriaeth flynyddol rhwng timau rygbi'r undeb yr Alban, Cymru, yr Eidal, Ffrainc, Iwerddon a Lloegr yw **Pencampwriaeth y Chwe Gwlad** (Saesneg: *Six Nations Championship*, Ffrangeg: *Tournoi des six nations*, Gwyddeleg: *Comórtas na Sé Náisiún*, Eidaleg: *Torneo delle sei nazioni*, Gaeleg: *Na Sia Nàiseanan*).

Y Chwe Gwlad yw olynydd '''Pencampwriaeth Rygbi'r Pedair Gwlad** (1883-1909 a 1932-39) rhwng yr Alban, Cymru, Iwerddon a Lloegr ddaeth yn **Bencampwriaeth y Pum Gwlad''' wedi i Ffrainc ymuno (1910–31 a 1947–99). Ychwanegiad Yr Eidal yn 2000 arweiniodd at ffurfio'r Chwe Gwlad.

Lloegr a Chymru sydd â'r record am y nifer fwyaf o Bencampwriaethau y Pedair, Pum a Chwe Gwlad gyda 39 teitl yr un. Erbyn 2024 roedd Lloegr wedi ennill 29 pencampwriaeth yn llwyr (a rhannu 10) tra bod Cymru wedi ennill 28 pencampwriaeth yn llwyr (a rhannu 11).

Ers cychwyn cyfnod y Chwe Gwlad yn 2000, dim ond yr Eidal a'r Alban sydd heb ennill teitl.

## Canlyniadau 
### (1883-1909)
### (1910–1931) 
### Pedair Gwlad (1932–1939) 
### Pum Gwlad (1940–1999) 
## Gweler hefyd
* Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
* Pencampwriaethau Rhyngwladol Rugby Europe
* Pencampwriaeth Rygbi yr Americas
*System pwyntiau bonws rygbi'r undeb

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* /  /  Gwefan swyddogol 


Categori:Pencampwriaethau rygbi'r undeb
Categori:Sefydliadau 1883
Prifysgol Cymru, Casnewydd

Prifysgol yng Nghasnewydd, Cymru oedd **Prifysgol Cymru, Casnewydd** (Saesneg: **University of Wales, Newport**). Fe unodd y Brifysgol gyda Phrifysgol Morgannwg yn 2013 i greu Prifysgol De Cymru.

## Hanes
Bu'r brifysgol yn rhan o fyd addysg uwch ers dros 80 mlynydd, ac mae ei wreiddiau yn mynd ymhellach yn ôl na hynny; i’r Athrofa Mecaneg cyntaf a agorwyd yn y dref ym 1841. Ffurfiwyd y sefydliad fel Coleg Addysg Uwch Gwent (Gwent College of Higher Education) gan uniad Coleg Addysg Caerleon (Caerleon College of Education; Coleg Hyfforddiant Sir Fynwy / Monmouthshire Training College gynt), Coleg Celf a Dylunio Casnewydd (Newport College of Art and Design) a Coleg Technoleg Gwent (Gwent College of Technology) ym 1975. Daeth y coleg yn gysylltiedig â athrofa Prifysgol Cymru ym 1992, gan chael ei derbyn fel coleg prifysgol ym 1996. Mabwysiadodd yr enw Coleg Prifysgol Cymru, Casnewydd (Univertisy of Wales College, Newport/UWCN) yn fuan wedi hyn, cyn newid i'r enw Prifysgol Cymru, Casnewydd yn 2002, wedi iddi ennill statws lawn prifysgol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol Cymru, Casnewydd 

Casnewydd
Casnewydd
Categori:Addysg yng Nghasnewydd
Categori:Sefydliadau 1975
John Wyndham

Nofelydd Saesneg oedd **John Wyndham** (10 Gorffennaf 1903 – 11 Mawrth 1969). Fe'i ganwyd yn Knowle ger Birmingham, Lloegr.

Cafodd ei addysg mewn nifer o ysgolion preswyl.

Ffuglen wyddonol yw y rhan fwyaf o'i waith, ac mae i'w waith erbyn heddiw arlliw 
o awyrgylch dosbarth canol Seisnig hen ffasiwn.

## Llyfryddiaeth
* *Planet Plane* (1935)
* *The Secret People* (1950)
* *The Day of the Triffids* (1951)
* *The Kraken Wakes* (1953)
* *The Chrysalids* (1955)
* *The Outward Urge* (1959)
* *The Midwich Cuckoos* (1957)
* *Trouble with Lichen* (1960)
* *Chocky* (1968)

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Awduron llyfrau ffuglen am blanhigion
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr gwyddonias Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Birmingham
Timothy Dalton

Actor o Loegr yw **Timothy Peter Dalton** (ganwyd 21 Mawrth 1946). Cafodd ei eni ym Mae Colwyn. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan James Bond yn *The Living Daylights* (1987) a *Licence to Kill* (1989), yn ogystal â Rhett Butler yn y gyfres deledu llwyddiannus "Scarlett" (1994), dilyniant gwreiddiol i *Gone with the Wind*. Mae hefyd wedi actio mewn addasiad ffilm o nofel Emily Bronte "Wuthering Heights" (1970), Charlotte Bronte "Jane Eyre" (1983) a dramâu Shakespearaidd, gan chwarae rhai o'r prif gymeriadau yn "Romeo and Juliet", "King Lear", "Henry V", "Love's Labours Lost” a "Henry IV."

## Ffilmiau 
* *Last Action Hero* (1993)
* *The Rocketeer* (1991)
* *Licence to Kill* (1989)
* *The Living Daylights* (1987)
* *Flash Gordon* (1980)
* *Mary Queen of Scots* (1971)
* *Cromwell* (1970)
* *The Lion in Winter* (1968)

## Teledu 
* *Jane Eyre* (1983)
* *Scarlett* (1994)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1946