open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
R. Murray Schafer

Cyfansoddwr, awdur, cerddor ac amgylcheddwr o Ganada oedd **Raymond Murray Schafer** (18 Gorffennaf 1933 – 14 Awst 2021). Ei waith enwocaf oedd y World Soundscape Project a gyflwynodd y cysyniad o "ecoleg acwstig".

## Llyfryddiaeth
* L. Brett Scott, *R. Murray Schafer: a Creative Life* (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2019)

Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Pobl o Ganada o dras Albanaidd
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir y Fflint 2016

]]
]]
Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir y Fflint 2016** rhwng 30 Mai a'r 4 Mehefin 2016. Cynhaliwyd yr ŵyl gyhoeddi gyda gorymdaith drwy dref y Fflint a arweiniwyd gan fand Samba Ysgol Uwchradd y Fflint. Ymwelwyd a llongyfarchwyd yr Eisteddfod gan y Gweinidog yn Swyddfa Cymru yr Aelod Seneddol, Guto Bebb.

Daeth dros 13,000 o ymwelwyr i faes Eisteddfod yr Urdd 2016 ar bedwerydd diwrnod yr ŵyl, rhyw 500 yn llai na’r ffigwr yn Eisteddfod Caerffili a'r Cylch, 2015.

Yr union ffigwr oedd 13,144, sy’n gynnydd o ryw 3,000 ers Eisteddfod Meirionnydd yn 2014.

## Enillwyr
* **Y Goron** - Iestyn Tyne a aned ar Ynys Enlli ac oedd o gartref di-Gymraeg ond yn fyfyriwr Prifysgol Aberystwyth ar y pryd.  
* **Y Gadair** - Gwynfor Dafydd o Donyrefail a disgybl yn Ysgol Gyfun Llanhari
* **Y Fedal Ddrama** - 
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - Iestyn Tyne
* **Tlws y Cyfansoddwr** -
* **Enillydd y Fedal Gelf** - 
* **Medal y Dysgwr** - Megan Elias, cyn-ddisgybl yn Ysgol Uwchradd Eirias, Llandudno a myfyriwr ym Mhrifysgol Bangor ar y pryd.

## Gweler hefyd
* Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*O'r Maes ffotos o'r Eisteddfod, gwefan BBC Radio Cymru
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Sir y Fflint
2016
Sir y Fflint
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Meirionnydd 2014

(2016)]]
Roedd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Meirionnydd 2014** yn ddigwyddiad a gynhaliwyd ar dir  rhwng 26 a 31 Mai 2014. Roedd cyfanswm mynychwyr y digwyddiad yn 2015 drwy'r wythnos yn sefyll ar 86,294 o'i chymharu â 81,795 y flwyddyn flaenorol yn Sir Benfro. Dewiswyd y Bala o restr fer o dri safle - yn Nhywyn, Harlech a'r Bala gan bod "digon o dir gwastad yn y safle i leoli'r Maes, Maes Carafannau a'r Meysydd Parcio ac mae'n agos at y dref," ôl Aled Siôn, Cyfarwyddwr yr Eisteddfod.

Bu i blant Derec Williams, Branwen, Osian, a Meilir, ill tri yn cydweithio i ysgrifennu, cyfansoddi a chyfarwyddo sioe ieuenctid *Dyma Fi* i'w berfformio yn yr Eisteddfod ond gohiriwyd y perfformiad oherwydd marwolaeth eu tad. 

## Enillwyr
* **Y Goron** - Llio Maddocks, yn wreiddiol o Lan Ffestiniog 
* **Y Gadair** - Gruffudd Antur
* **Y Fedal Ddrama** - Heledd Gwyn Lewis o Gaernarfon ond yn byw yng Nghaerdydd
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - 
* **Tlws y Cyfansoddwr** -
* **Enillydd y Fedal Gelf** - Luned Bedwyr
* **Medal y Dysgwr** - Jennifer Haley o Gwndy a disgybl Lefel A yn Ysgol Cil-y-Coed, Sir Fynwy 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Lleoliadau Eisteddfod yr Urdd gwefan BBC Cymru Fyw
*Rhaglenni'r Eisteddfodau]
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Meirionnydd
2014
Meirionnydd
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Pen-y-bont, Taf, ac Elai 2017

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Pen-y-bont, Taf ac Elai 2017** rhwng 29 Mai a 3 Mehefin 2017 ym Mhencoed.

Cynheliwyd gorymdaith Gŵyl Gyhoeddi yr Eisteddfod ar ddydd Sadwrn 8 Hydref 2016 yn nhref Pen-y-bont ar Ogwr gydag adloniant i ddilyn ar gaeau Pontnewydd. Cafwyd perfformiadau gan Syrcas Circus, cyflwynwyr rhaglen blant Stwnsh ar S4C, cymeriadau rhaglen Cyw, stondinau nwyddau, Band Mawr Pen-y-bont, y gantores Danielle Lewis, Cpt Smith a pherfformiadau gan ysgolion, adrannau a grwpiau lleol.

Cynhaliwyd Cyngerdd Agoriadol ym mhefiliwn y Maes ar 28 Mai gyda'r gyflwynwraig Sian Lloyd yn arwain a cherddoriaeth gan Sophie Evans, Only Boys Aloud (fersiwn iau o Only Men Aloud!), Dawnswyr Bro Taf,  Steffan Rhys Hughes, Rhydian Jenkins, Côr Bro Taf ac eraill.

Bu i bron 90,000 ymweld â'r Maes yn ystod yr wythnos a dros 15,000 yn cystadlu yn ystod yr wythnos.

## Enillwyr
* **Y Goron** -  Elen Gwenllian Hughes, Aelwyd Chwilog
* **Medal y Dysgwr** - Rebecca Jones o Gwmdâr, Cwm Cynon oedd yn fyfyrwraig Cymraeg ail-iaith ym Mhrifysgol Abertawe

## Oriel

File:Urdd Eisteddfod 2017 - 29 May - Entrance interior.jpg|Derbynfa'r Prif Fynedfa ar gyfer Eisteddfod 2017
File:Urdd Eisteddfod 2017 - 29 May - Ensemble Competition - brass band.jpg|Cystadleuaeth Ensemble Band Pres
File:Urdd Eisteddfod 2017 - 29 May - Winners receiving medals.jpg|Enillwyd canu unigol blwyddyn 5-6 yn derbyn eu medalau
File:Urdd Eisteddfod 2017 - 29 May - Ensemble competition - Harpists.jpg|Cystadleuaeth Ensemble
File:Urdd Eisteddfod 2017 - 29 May - Solo piano competition.jpg|Cystadleuydd yn canu'r piano
File:Urdd Eisteddfod 2017 - 29 May - Performance stage.jpg|Llwyfan berfformio ar y Maes
File:Urdd Eisteddfod 2017 - 29 May - Garry Owen interviewing Esiteddfod judges for Radio Cymru.jpg|Garry Owen y holi beirniaid ar gyfer rhaglen BBC Radio Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Crynodeb o'r wythnos gwefan BBC Cymru Fyw
*Broliant rhaglenni S4C o'r Eisteddfod fideo hyrwyddo
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Pen-y-bont, Taf ac Elai
2017
Pen-y-bont, Taf ac Elai
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Brycheiniog a Maesyfed 2018

]]

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Brycheiniog a Maesyfed 2018** rhwng 28 Mai a 2 Mehefin 2018 ar faes Sioe Frenhinol Cymru yn Llanelwedd. Dyna oedd y tro cyntaf i Eisteddfod yr Urdd ymweld â'r ardal mewn 40 mlynedd a teimlwyd iddi fod yn "llwyddiannus iawn". 

Cynhaliwyd y Gyngerdd Agoriadol ym Mhafiliwn y Sioe. Y perfformwyr oedd; Swnami, Al Lewis, Greta Isaac, Welsh Whisperer, Cedron Siôn, Sophie Jones a'r cyflwynydd oedd Ifan Jones Evans. Bu'r actores, Lowri Roberts, a fagwyd yn ardal Aberhonddu yn Lywydd y Dydd ar ddydd Iau yr Eisteddfod. a'r actor Richard Lynch ar ddydd Gwener. Dywedodd Lynch bod "angen i'r Urdd estyn mas at leiafrifoedd ethnig".

## Enillwyr
* **Y Goron** - Erin Hughes o Ben Llŷn ond myfyrwraig ym Mhrifysgol Bangor ond ni allodd fynychu'r seremoni oherwydd salwch Enillodd hefyd, maes o law yn Eisteddfod T,  2020 - yr eisteddfod oedd ar-lein ac ar y cyfryngau yn unig oherwydd gwaharaddiadau teithio a chymysgu cymdeithasol yn sgîl haint Covid-19.
* **Y Fedal Ddrama** - Mirain Alaw Jones o Gapel Seion yng Nghwm Gwendraeth bu'n astudio ym Mhrifysgol Caerdydd.
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - 
* **Tlws y Cyfansoddwr** - 
* **Enillydd y Fedal Gelf** - Luke MacBride o Abertawe 
* **Medal y Dysgwr** -  Rebecca Morgan, cyn-fyfyrwraig Adran y Gymraeg Prifysgol Abertawe, oedd yn athrawes yn yn Ysgol Uwchradd Esgob Llandaf

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Ffotos o'r Ŵyl ar wefan FfotoCymru
*Edrych ymlaen at Eisteddfod 2018 Golwg 360
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Brycheiniog a Maesyfed
2018
Brycheiniog a Maesyfed
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Immanuel Feyi-Waboso

Chwaraewr rygbi o Gymru yw **Immanuel Feyi-Waboso** (ganwyd 20 Rhagfyr 2002) sy'n chwarae dros Exeter Chiefs. 

## Gyrfa 
Ganwyd Immanuel yn un o chwech o blant i rieni o Nigeria ac fe aeth i ysgol Corpus Christi. Yn ei yrfa athletau roedd yn arbenigo yn ras y clwdi a'r naid uchel. Dechreuodd Immanuel chwarae gyda chlwb rygbi Rhymni ac yna Ysgolion Caerdydd dan 11 a 15 yn ogystal â'r thîmau oedran ac academi Rygbi Caerdydd. Chwaraeodd ei gêm broffesiynnol gyntaf i Gaerdydd yn 18 oed yn erbyn Y Gweilch. Arwyddodd i academi y Wasps yn Chwefror 2022 a dechreuodd astudio meddygaeth ym mhrifysgol Aston (roedd yn gobeithio cael lle yng Nghaerdydd). Pan aeth y Wasps dan weinyddiaeth yn Hydref 2022, arwyddyd ef gan yr Exeter Chiefs.

Ym mis Tachwedd 2023, derbyniodd bas dadlwytho gan Dafydd Jenkins i sgorio cais o 60m yn erbyn tîm Newcastle Falcons.

## Uchelgais chwarae dros Gymru
Ar y posibilirwydd o chwarae rygbi i dîm cenedlaethol dywedodd Immanuel, "Cefais fy ngeni yng Nghymru, Cymru yw fy mamwlad. Rwy'n siarad ychydig o Gymraeg". Ei uchelgais, felly, yw chware i Gymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 2002
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerdydd a'r Fro 2019

oedd yng nghanol Maes yr Eisteddfod yn 2019]]

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerdydd a'r Fro 2019''' ym Mae Caerdydd rhwng 27 Mai a 1 Mehefin 2019.

Cynhaliwyd digwyddiadau yn adeiladau Senedd Cymru gyda'r Senedd yn gartref i'r arddangosfa Celf, Dylunio a Thechnoleg, tra bu Adeilad y Pierhead yn Bafiliwn y Dysgwyr. Bu rhai o aelodau'r Senedd Ieuenctid Cymru yn weithgar ar eu stondin yn y Senedd.Roedd y trefniant yn debyg, ond llai o faint ag Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.

## Enillwyr
* **Y Goron** - Brennig Davies, o Gwenfo, cyn-ddisgybl Ysgol Gyfun Bro Morgannwg myfyfyriwr blwyddyn gyntaf ym Mhrifysgol Rhydychen
* **Y Gadair** - Iestyn Tyne, Cylch Arfon, cerddor a bardd ac enillydd coron Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir y Fflint 2016 
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - 
* **Tlws y Cyfansoddwr** - Siriol Jenkins o Wiseman's Bridge yn Sir Benfro yn astudio cerddoriaeth ym Mhrifysgol Rhydychen Methodd Siriol ymddangos yn y seremoni yng Nghaerdydd gan bod arholiadau prifysgol ganddi.
* **Enillydd y Fedal Gelf** - Seren Wyn Jenkins, o Benrhyn-coch a disgybl yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig 
* **Medal y Dysgwr** - Elena Sciarrillo o'r Wyddgrug, o dras Eidalaidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*is-wefan Eisteddfod Caerdydd a'r Fro 2019  gwefan yr Urdd
*Rhestr Testunau Eisteddfod Caerdydd a'r Fro
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Caerdydd a'r Fro
2019
Urdd 2019
Ffilm ddrama ramantus

Is-genre o ffilm sy'n cyfuno stori ramantus â nodweddion ffuglen ddrama yw **ffilm ddrama ramantus** neu **ffilm ddrama ramant**. Mae'n adrodd stori ddifrif, gyda chymeriadaeth ddofn, o gariad rhwng y prif gymeriadau, ac yn archwilio agweddau emosiynol a chymhleth ar ramant, perthnasau personol, a serch. Fe'i gwrthgyferbynnir â'r gomedi ramantus, sy'n canolbwyntio ar ddigrifwch a sefyllfaoedd ysgafn.

Nodweddir y ffilm ddrama ramantus gan angerdd a dyfnder emosiynol, ac archwiliad o themâu megis traserch, tor-calon, aberth, a chymhlethdodau teimladol. Er y gall drama ramantus gynnwys elfennau anarferol, yn gyffredinol mae'n anelu at bortread realistig o berthnasau rhamantus, gan ganolbwyntio ar yr heriau a'r adfyd a wynebai cyplau, a'r sefyllfaoedd dramatig sy'n deillio o'r fath drafferthion. Mae datblygiad y cymeriadau yn rhan dyngedfennol o'r ddrama, a'r nod yw i gadw diddordeb y gwyliwr mewn siwrnai emosiynol y cymeriadau wrth iddynt brofi uchafbwyntiau ac isafbwyntiau eu perthynas.

## Cyfeiriadau 

Rhamantus
Drama
Drama rhamantus
Categori:Gweithiau drama ramantus
Ffilm ramantus

Genre o ffilm draethiadol yw **ffilm ramantus** neu **ffilm ramant** sy'n ymwneud â thema cariad, ac yn adrodd stori o nwydau, emosiynau, a pherthnasau rhwng y prif gymeriadau. Cyfrwng poblogaidd o ffuglen ramant ydyw. Mae plot y ffilm ramantus nodweddiadol yn dilyn stori'r berthynas rhwng y cymeriadau drwy oedau, carwriaeth, dyweddïad, neu briodas, ac yn canolbwyntio'n bennaf ar y chwilfa am gariad rhamantus. Weithiau, mae'r cymeriadau yn wynebu rhwystrau megis diffyg ariannol, afiechyd, gwahaniaethu neu ragfarn, cyfyngiadau seicolegol, neu wrthwynebiad teuluol. Beth bynnag yw is-genre'r ffilm ramantus—drama, comedi, neu ddamcaniaethol—mae elfennau'r stori yn ceisio efelychu troeon realistig perthnasau rhamantus dynol, gan gynnwys tensiynau bywyd bob dydd, temtasiwn, a gwahaniaethau o ran cyfaddasrwydd y cwpl.

Mae ffilmiau rhamantus yn aml yn archwilio themâu a motiffau megis cariad ar yr olwg gynta], cariad cyntaf, cariad yr henoed, cariad annychweledig, obsesiwn, sentimentaliaeth, ysbrydolrwydd, cariad gwaharddedig, cariad platonig, traserch a rhyw, aberth, llathrudd, anffyddlondeb, y triongl serch, distryw, a thrasiedi. Mae'r ffilm ramantus yn darparu dihangdod neu ddychymyg i'r gynulleidfa, yn enwedig os yw'r cymeriadau yn goresgyn eu trafferthion, yn cyfaddef neu'n ailgyhoeddi eu cariad, ac yn byw'n ddedwydd byth wedyn.

Mae'r sgriptiwr ac ysgolhaig ffilm Eric R. Williams yn disgrifio'r ffilm ramantus fel un o'r 11 o uwch-genres ym myd y sinema, ynghyd â'r ffilm lawn cyffro, y ffilm drosedd, ffantasi, arswyd, gwyddonias, comedi, y ffilm chwaraeon, y ffilm gyffro, y ffilm ryfel, a'r *Western*.

## Cyfeiriadau 

Rhamantus
Categori:Gweithiau rhamantus
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Conwy 2008

ger Llandudno lle roedd maes yr Eisteddfod]]
Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Conwy2008** ym  rhwng 26-31 Mai 2008. ar dir fferm Gloddaeth Isaf, Glanwydden ger Llandudno.

Roedd gorymdaith Gyhoeddi'r Eisteddgod ar ddydd Sadwrn 28 Ebrill 2007 drwy Landudno. Gorymdeithiodd oddeutu mil o bobl i ddathlu cyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd a gynhelir ar gyrion y dref yn 2008.

Am y tro cyntaf roedd gweithgareddau'r Urdd o dan un to ym *Mhentref Mistar Urdd* sydd mewn darn arbennig o'r maes ac yn cynnwys pob math o weithgareddau i ddiddanu pawb o bob oed. Yma y bydd siop Mistar Urdd, arddangosfa Lego, Clwb Podledu, soffa S4C, tipi a'r maes chwaraeon.

## Enillwyr
* **Y Goron** - Huw Owen, fyfyriwr ymchwil ym Mhrifysgol Aberystwyth
* **Y Gadair** - Iwan Rhys o Mhorth-y- rhyd, Sir Gâr, cyn fyfyriwr mathemateg ym Mhrifysgol Aberystwyth ac oedd yn gweithio ym Manceinion ar y pryd.
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - 
* **Tlws y Cyfansoddwr** - Arwel Rhys Williams 21 oed o Lanelli, cyn fyfyriwr ym Mhrifysgol Bangor ond oedd yn astudio gradd Meistr ym Mhrifysgol Kingston, Llundain ar y pryd .
* **Medal Ddrama** - Huw Alun Foulkes Bethel ger Caernarfon ac yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd
* **Y Fedal Gelf** - 
* **Medal y Dysgwr** - Rachel Perry, disgybl yn Ysgol Uwchradd Caerdydd fe'i hysbyrdolwyd yn rannol gan Siôn Ifan Evans o Goleg Ieuenctid y Presbyteriad yn Y Bala bu farw mewn damwain yn y Coleg y flwyddyn honno. Roedd Siôn yn ei hannog i siarad Cymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Eisteddfod yr Urdd, Sir Conwy ar wefan BBC Cymru
*Detholiad o newyddion yr wythnos ar BBC Cymru
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Sir Conwy
2008
Sir Conwy
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Stryd Lydan, y Drenewydd

bawd|Stryd Lydan, tuag at adeiladau'r Cross, ar y gyffordd rhwng Stryd Hafren a'r Stryd Fawr

Stryd hanesyddol yng nghanol y Drenewydd, Powys, Cymru, un o'r prif strydoedd masnachol yng nghanol y dref, gyda nifer o adeiladau rhestredig, yw **Stryd Lydan** (Saesneg: *Broad Street*).

## Lleoliad 
Mae Stryd Lydan yn rhedeg o'r de i'r gogledd yng nghanol y Drenewydd, o'r groesffordd gyda'r Stryd Fawr, Stryd Hafren a Stryd y Bont Fer i'r bont hir dros Afon Hafren.

## Hanes 
Mae Stryd Lydan wedi bod yn safle marchnad y dref ers yr Oesoedd Canol. Tan ganol y 19eg ganrif fe oedd neuadd farchnad yng nghanol y stryd  (mae neuadd farchnad yn sefyll bellach ar y Stryd Fawr). 

Yn 1832, adeiladwyd yr hen Gyfnewidfa Wlanen ac Ystafelloedd Cynulliad (Saesneg: *Flannel Exchange and Assembly Rooms*) ar ôl cynllun gan Thomas Penson, mewn ymgais i gipio'r farchnad wlanen oddi ar y Trallwng.  Yn 1920, cafodd yr adeilad ei drawsnewid yn sinema. 

## Disgrifiad 
Yn ogystal â'r Stryd Fawr, mae Stryd Lydan yn un o brif strydoedd masnachol y dref, gyda nifer o siopau, tafarnau a bwytai. Mae'r rhan fwyaf o'i hadeiladau yn dyddio'n ôl i'r 19eg ganrif o leiaf, gyda rhai ohonyn nhw (er enghraifft gwesty'r Black Boy) hyd yn oed yn hyn na hyn. Mae adeiladau hanesyddol o bwys yn cynnwys:

* yr hen Gyfnewidfa Wlanen (heddiw Sinema'r Regent) ger y bont hir dros Afon Hafren
* gwesty'r Elephant & Castle gyferbyn â'r Sinema
* tafarndai'r Black Boy a Castle Vaults ar ochr orllewinol y stryd
* amgueddfa Robert Owen, ar y groesffordd gyda Stryd Hafren

Mae llawer o'r adeiladau hyn yn adeiladau rhestredig.

Mae mynedfa i ganolfan siopa 'Bear Lanes' ar Stryd Lydan hefyd. Mae'r ganolfan siopa wedi cael ei ymgorffori'n effeithiol i'r tirlun trefol, gyda ffasâd du a gwyn neo-Duduraidd.

Mae golygfa i'r gogledd, tuag at y faestref dros yr afon a'r bryniau o gwmpas y dref. Mae'r olygfa i'r de yn cael ei dominyddu gan adeiladau'r Cross (*Saesneg: the Cross Buildings*) ar gornel stryd Hafren a Stryd y Bont Fer.

Delwedd:Elephant & Castle Hotel, Broad Street, Newtown.jpg|link=|Gwesty'r Elephant & Castle, Stryd Lydan, ger y bont hir dros
Delwedd:Robert Owen Museum, The Cross, Broad Street, Newtown, Powys.jpg|link=|Amgueddfa Robert Owen, Y Groes, Stryd Lydan (gyffordd gyda Stryd Hafren)
Delwedd:Broad Street, Newtown, Powys.jpg|link=|Stryd Lydan, plac glas sy'n nodi man geni Robert Owen

## Cyfeiriadau
Categori:Y Drenewydd
Shane MacGowan

Roedd **Shane Patrick Lysaght MacGowan** (25 Rhagfyr 1957 – 30 Tachwedd 2023) yn gerddor a chanwr Gwyddelig. Roedd yn fwyaf adnabyddus fel arweinydd band  The Pogues. Daeth ei ddeuawd gyda Kirsty MacColl, "The Fairytale of New York" (1987), yn llwyddiant mawr.

Bu farw yn ei cartref, yn 65 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Cantorion Saesneg o Iwerddon
Categori:Cantorion gwerin o Iwerddon
Categori:Cantorion pync-roc o Iwerddon
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl a aned yng Nghaint
Categori:Pobl fu farw yn Nulyn
Categori:Pobl fu farw o enseffalitis
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanbedr Pont Steffan 1959

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanbedr Pont Steffan 1959** ar faes yr ysgol uwchradd lleol - Ysgol Uwchradd Bro Pedr bellach, yn nhref Llanbedr Pont Steffan ar lan yr Teifi.

Ceir ffilm lliw mud cartref o'r Maes yn Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru sy'n rhan o'r Llyfrgell Genedlaethol. Yn y ffilm gwelir teuluoedd yn mwynhau eu hunain, pobl yn symud telynau, oedolion yn gwthio pram babi, y stondinau a criwiau sy'n amlwg yn perthyn neu'n gyfeillgar â'r ffilmiwr. Ceir hefyd glip anneglur o Dic Jones yn y Pafiliwn wrth gyhoeddi iddo ennill y Gadair.

## Enillwyr
* **Y Goron** - 
* **Y Gadair** - Dic Jones, ei 6ed gwaith a'r flwyddyn iddo briodi â Siân Jones
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - 
* **Tlws y Cyfansoddwr** - 
* **Medal Ddrama** - 
* **Y Fedal Gelf** - 
* **Medal y Dysgwr** - nid oedd y cystadleuaeth yn bodoli

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Rhai ffotos o'r Eisteddfod ar wefan Casgliad y Werin o gasgliad Geoff Charles
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Llanbedr Pont Steffan 1059
1959
Llanbedr Pont Steffan
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Bae Caerdydd 2009

lle bu'r Eisteddfod dau fis yn hwyrach]]
Roedd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Bae Caerdydd 2009** yng Nghanolfan y Mileniwm yng Nghaerdydd rhwng Mai 25 a Mai 30 2009.

Dyma oedd yr eildro yn hanes y mudiad i Ganolfan y Mileniwm fod yn ganolbwynt i weithgareddau gyda stondinau ag arddangosfeydd gerllaw a'r arddangosfa Gelf, Dylunio a Thechnoleg yn adeilad y Senedd - nad oedd wedi ei adeiladu pan ymwelodd yr Eisteddfod a Chaerdydd ddiwethaf yn 2005.

Cynhaliwyd Gŵyl Gyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Bae Caerdydd ar 11 Ebrill 2008.	

Roedd y dathlu yn dechrau am 11 y bore yng nghaffi 'Hufen' yng Nghanolfan Mileniwm Cymru gyda derbyniad i wahoddedigion a ddymunir croesawu'r Eisteddfod i'r brifddinas. I ddilyn, bu ysgolion Cymraeg cynradd Caerdydd yn cymryd rhan mewn perfformiad i groesawu'r Ŵyl yn y Lanfa ym Mae Caerdydd. 

Roedd y niferoedd ar gyfer yr wythnos gyfan yn uwch nag Eisteddfod Sir Conwy 2008 - 96,013 o gymharu â 91,785 yn Llandudno.

Ond, o drwch blewyn, methodd Eisteddfod 2009 yng Nghanolfan y Mileniwm a churo Eisteddfod 2005 (yng Nghaerdydd) - ymwelodd 572 yn fwy â honno, 96,585.

## Enillwyr
* **Y Goron** - Lleucu Fflur Hughes o Bencaenewydd ger Pwllheli oedd yn ohebydd gyda'r Cymro yn ei swyddfa ym Mhorthmadog.
* **Y Gadair** - Neb yn deilwng
* **Y Fedal Ddrama** - Gruffudd Eifion Owen o Bwllheli
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - 
* **Tlws y Cyfansoddwr** - Manon Hughes, yn wreiddiol o Babell ger Treffynnon, Sir Y Fflint. Bu'n astudio Cerdd yng Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, a'r Delyn yn y Guildhall, Llundain.
* **Y Fedal Gelf** - Léa Sautin, gwneuthurwr print ac yn animeiddiwr o Ben Llŷn, sy’n byw yng Nghaerdydd 
* **Medal y Dysgwr** - Caroline Hagg, Ysgol Gyfun Trefynwy yn Sir Fynwy. Roedd yn astudio Lefel A ac yn byw ym mhentref bychan Penallt ger Trefynwy.

## Gweler hefyd
* Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen BBC Cymru
*Canlyniadau Llwyfan i gyd gwefan yr Urdd
*Cân Actol Iau Ysgol Gyfun Gŵyr yn perfformio ar Youtube
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Bae Caerdydd
2009
Urdd 2009
Dashiell Hammett

Llenor o'r Unol Daleithiau yn yr iaith Saesneg oedd **Dashiell Hammett** (27 Mai 1894 – 10 Ionawr 1961) a arloesodd ffuglen drosedd *hardboiled*.

Ganed ef yn St. Mary's County yn nhalaith Maryland, Unol Daleithiau America. Gadwodd yr ysgol yn 13 oed a gweithiodd mewn sawl swydd cyn ymuno ag asiantaeth dditectif Pinkerton am wyth mlynedd. Gwasanaethodd yn y fyddin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a dioddefai'r ffliw Sbaenaidd a thwbercwlosis wedi diwedd y rhyfel.

Wedi i'w iechyd wella, dechreuodd Hammett ysgrifennu ffuglen dditectif ar sail ei brofiadau gyda'r Pinkertons. Ymddangosodd ei straeon a nofeligau cynnar mewn cylchgronau pwlp, yn bennaf *Black Mask*, ac ym 1929 cyhoeddodd ei ddwy nofel gyntaf, *Red Harvest* a *The Dain Curse*. Adroddir y nifer fwyaf o'i weithiau yn y cyfnod o 1923 i 1930 gan "The Continental Op", ymchwilydd preifat yn San Francisco. Ei gampwaith ydy'r nofel ddirgelwch *The Maltese Falcon* (1930), a gyflwynodd y ditectif Sam Spade. Ei ddwy nofel olaf oedd *The Glass Key* (1931) a *The Thin Man* (1934).

Wedi 1934, treuliodd Hammett ei amser yn ymwneud â gwleidyddiaeth yr adain chwith ac yn ymgyrchu dros ryddid sifil. Ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol ym 1937. Ymunodd â'r fyddin unwaith eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd a gwasanaethodd yn Ynysoedd yr Alewt. Un o brif aelodau'r Civil Rights Congress, ydoedd ac aeth i'r carchar am chwe mis ym 1951 am iddo beidio â datgelu enwau'r rhai a gyfrannodd yn ariannol i'r sefydliad hwnnw. Bu farw Dashiell Hammett yn Ninas Efrog Newydd yn 66 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Comiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion ditectif Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr ditectif Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Maryland
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Brigit Forsyth

Actores o Albanes oedd **Brigit Dorothea Connell** (28 Gorffennaf 1940 &ndash; 1 Rhagfyr 2023), sy'n fwy adnabyddus wrth ei henw llwyfan **Brigit Forsyth**. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rolau fel Thelma Ferris yn y sitcom BBC *Whatever Happened to the Likely Lads?* (1973-74).. Rhwng 2013 a 2019, ymddangosodd hi yng nghyfres BBC *Still Open All Hours*.

Cafodd Forsyth ei geni ym Malton, Gogledd Swydd Efrog, Lloegr,  yn ferch i'r pensaer Frank James Connell a'i wraig, a oedd yn arlunydd. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Merched San Siôr,Caeredin. Bu'n gweithio fel ysgrifenyddes cyn astudio yn yr Academi Frenhinol Celf Ddramatig yn Llundain, lle enillodd Wobr Emile Littler. 

Priododd Forsyth â'r cyfarwyddwr teledu Brian Mills (m. 2006) ym 1975.  Bu iddynt ddau o blant, un ohonynt yw'r actores Zoe Mills.  

Bu farw Forsyth yn 83 oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Actorion benywaidd o'r Alban
Categori:Pobl o Gaeredin
Ffilm drosedd

Genre o ffilm draethiadol yw **ffilm drosedd** sy'n ymwneud â thor-cyfraith a byd trosedd, gan bortreadu bywydau a gweithgareddau troseddwyr, ymdrechion y rhai sy'n ceisio gorfodi'r gyfraith, a chanlyniadau troseddu ar unigolion a chymdeithas. Fel rheol, mae ffilm drosedd yn cyfeirio at waith ffuglennol neu ddramateiddiad o ddigwyddiadau go iawn, ac nid ffilm ddogfen sy'n ymwneud â phwnc trosedd. Genre eang ydyw sy'n cynnwys nifer o is-genres ac arddulliau, gan amrywio o bortreadau di-gêl a realistig, i ddehongliadau arddulliedig neu gyffrogarol, a gweithiau cymysg sy'n croesi'r ffin â chomedi, ffuglen gyffro, a genres eraill. Mae ffilmiau trosedd yn archwilio themâu megis moesoldeb, cyfiawnder, grym, ac effeithiau trosedd ar bobl. Mae motiffau cyffredin y genre a dyfeisiau o adrodd y stori drosedd yn cynnwys ysbeiliadau ac ymosodiadau gan droseddwyr, ymchwiliadau gan yr heddlu neu dditectif preifat, golygfeydd o dreialon, dirgelwch a datguddiad, brad, dial, a dihangfa. Gall yr elfennau hyn gyfrannu at ddrama, tensiwn, ing, cynnwrf, neu ias y stori.

Mae'r sgriptiwr ac ysgolhaig ffilm Eric R. Williams yn disgrifio'r ffilm drosedd fel un o'r 11 o uwch-genres ym myd y sinema, ynghyd â'r ffilm lawn cyffro, y ffilm ramantus, ffantasi, arswyd, gwyddonias, comedi, y ffilm chwaraeon, y ffilm gyffro, y ffilm ryfel, a'r *Western*.

## Esiamplau yn ôl is-genre 
### Y ddrama drosedd 
* *In the Heat of the Night* (1967)
* *Bonnie and Clyde* (1967)
* *Mean Streets* (1973)
* *Chinatown* (1974)
* *Boyz n the Hood* (1991)
* *Cidade de Deus* (2002)

### Ffilm gyffro drosedd 
* *Rope* (1948)
* *Strangers on a Train* (1951)
* *Dial M for Murder* (1954)
* *Rear Window* (1954)
* *The French Connection* (1971)

### Comedi drosedd 
* *Some Like It Hot* (1959)

### Comedi ddu a drama gomedi 
* *Pulp Fiction* (1994)
* *The Wolf of Wall Street* (2013)

### Ffilm gangster 
* *Little Caesar* (1931)
* *The Public Enemy* (1931)
* *Scarface* (1932)
* *Get Carter* (1971)
* *The Godfather* (1972)
* *The Godfather Part II* (1974)
* *The Long Good Friday* (1980)
* *Scarface* (1983)
* *Once Upon a Time in America* (1984)
* *Goodfellas* (1990)
* *The Godfather Part III* (1990)

### Ffilm ladrad 
* ''Ocean's 11* (1960)
* *Dog Day Afternoon* (1975)
* *Reservoir Dogs* (1992)

### Ffilm garchar 
* *Cool Hand Luke* (1967)
* *Midnight Express* (1978)
* *Escape from Alcatraz* (1979)
* *The Shawshank Redemption* (1994)

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Barry Forshaw, *British Crime Film: Subverting the Social Order* (Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan, 2012).
* Nathan Holmes, *Welcome to Fear City: Crime Film, Crisis, and the Urban Imagination'' (Albany, Efrog Newydd: State University of New York Press, 2018).


Trosedd
Categori:Gweithiau ffuglen drosedd
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Canolfan y Mileniwm 2005

, prif leoload cystadlaethau'r Ŵyl]]

Roedd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Canolfan y Mileniwm 2005** rhwng 30 Mai - 3 Mehefin 2005. Cynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mae Caerdydd o gylch Canolfan Mileniwm Cymru fel "arbrawf" ac yn sgil ei llwyddiant penderfynwyd ei chynnal eto mewn egwyddor yn yr un lle ar gyfer Eisteddfod Bae Caerdydd, 2009.

## Ildio Coron
Efallai mai pwynt trafod fwyaf yr Eisteddfod oedd y bu rhaid i enillydd y Goron, Llinos Dafydd o Landysul, ddychwelyd y Goron, a dderbyniodd yn ystod wythnos yr Eisteddfod wedi cwyn swyddogol am ei gwaith. Y gwyn oedd bod dyfyniad o waith awdur arall wedi'i ddefnyddio a heb gydnabod mai dyfyniad ydoedd a heb gydnabod yr awdur. Gan fod cystadleuaeth y Goron o safon uchel iawn a nifer o'r gweithiau yn deilwng o'r wobr, cynnigiwyd y Goron i Gwenno Mair Davies o Aelwyd Llansannan, Cylch Bro Aled, Sir Conwy, ddaeth yn ail. Yn anhygoel, bu i Gwenno Mair Davies ennill y Goron yn Eisteddfod y flwyddyn ganlynol, a gynhaliwyd yn Rhuthun - Eisteddfod Sir Ddinbych, 2006.

## *Les Misérables*
Perfformiwyd cyfieithiad Tudur Dylan Jones o'r sioe gerdd Les Misérables yng Nghanolfan y Mileniwm ar 31 Mai, fel rhan o'r Eisteddfod.

## Enillwyr
* **Y Goron** -  Gwenno Mair Davies, Llansannan wedi ildio gan Llinos Dafydd.
* **Y Gadair** - Aneirin Karadog, Pontypridd, disgrifiwyd fel "Rapiwr pumieithog", roedd yn ymchwilydd gyda chwmni teledu, Tinopolis ar y pryd.
* **Y Fedal Ddrama** - Bethan Williams, gynt o Ysgol Uwchradd Brynrefail, Coleg Webber Douglas yn Llundain cyn gweithio i gwmnïau drama a theledu Sianco, Ffilmiau'r Nant, Y Frân Wen a Tonfedd Eryri. 
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - Catrin Dafydd, Caerdydd am  grddi yn canu clodydd y ddinas honno.
* **Tlws Cyfansoddwr** - Owain Llwyd, o Lyndyfrdwy, ger Corwen, Sir Ddinbych, myfyriwr Cerdd ym Mangor a enillodd am y trydydd tro. Bu iddo ennill yn Eisteddfod yr Urdd, Caerdydd a'r Fro yn 2002 ac yna Eisteddfod yr Urdd, Ynys Môn, 2004.
* **Y Fedal Gelf** - Helen Morgan (?) Aelod Unigol C. Dwyrain Caerdydd, Rhanbarth Caerdydd a'r Fro. 
* **Medal y Dysgwr** - Harriet Petty, 17 oed ac yn byw yng Nghaerwys ger Treffynnon. Roedd ei chwaer 12 oed, Kate, wedi dysgu Cymraeg, a'i Mam a'i thad, oedd yn gweithio yng nghanolfan ganser Ysbyty Glan Clwyd. 

## Gweler hefyd
* Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd - rhestr enillwyr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen BBC Cymru
*Dawns Seremoni y Goron Eisteddfod 2005
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Canolfan y Mileniwm
2005
Urdd 2005
Natural England

Corff cynghori a chynllunio cadwraeth cyhoeddus yn y Deyrnas Unedig yw **Natural England**. Mae'n gyfrifol am ddiogelu a datblygu amgylchedd Lloegr: tirweddau, fflora a ffawna, dŵr yfed ac amgylcheddau morol, daeareg a chadwraeth pridd .

Nod y sefydliad yw datblygu'r dirwedd naturiol genedlaethol yn gynaliadwy er budd cenedlaethau'r dyfodol. Mae'r asiantaeth yn gweithio gyda ffermwyr, rheoli tir, masnach a diwydiant, yn ogystal â chynllunwyr a llywodraethau lleol a chenedlaethol.

## Cyfrifoldebau
 a ddynodwyd gan Natural England]]
* Cadwraeth Natur: Gwarchod tirweddau, bioamrywiaeth, daeareg, priddoedd, adnoddau naturiol, henebion diwylliannol ac elfennau naturiol eraill.
* Rheoli tirwedd (ffermio a stiwardiaeth tir)
* Rheoleiddio a thrwyddedu
* Cynllunio gofodol a chyngor polisi meysydd gwaith eraill

Fel corff cyhoeddus anadrannol (NDPB, non-departmental public body), mae Natural England yn annibynnol ar y llywodraeth. Fodd bynnag, mae gan yr Ysgrifennydd Gwladol dros yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig y pŵer cyfreithiol i gyhoeddi canllawiau i Natural England ar faterion amrywiol, cyfyngiad na roddwyd ar yr NDPB a ragflaenodd Natural England.

## Hanes
Sefydlwyd Natural England ar 1 Hydref 2006 gan Ddeddf yr Amgylchedd Naturiol a Chymunedau Gwledig 2006, (Natural Environment and Rural Communities Act 2006), a roddodd argymhellion adolygiad gwledig gan y Baron Haskins o Skidby ar waith. Fe'i ffurfiwyd trwy gyfuno tri chorff sefydlu:

* Countryside Agency, yr elfennau tirwedd, mynediad a hamdden
* English Nature
* Rural Development Service, swyddogaethau rheoli tir amgylcheddol Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig (Defra)

Derbyniodd bwerau'r cyrff sefydlu yma.

## Gweler hefyd
* Cyfoeth Naturiol Cymru
* Cyngor Cefn Gwlad Cymru
* NatureScot (Scottish Natural Heritage, gynt)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol Natural England

Categori:Natur
Categori:Sefydliadau Lloegr
Categori:Sefydliadau 2006
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
NatureScot

Mae **NatureScot** (tan fis Awst 2020 *Scottish Natural Heritage*; Gaeleg: *Buidheann Nàdair na h-Alba*) yn awdurdod sy'n gyfrifol am warchod treftadaeth naturiol yr Alban. Fe'i sefydlwyd o dan ei enw blaenorol **Scottish Natural Heritage** (SNH) o dan Ddeddf Treftadaeth Naturiol (Yr Alban) 1991 a daeth yr asiantaeth yn weithredol yn 1992.. Ym mis Tachwedd 2019, cyhoeddwyd y byddai SNH yn cael ei ail-frandio fel *NatureScot*, fodd bynnag byddai ei bersona cyfreithiol a’i swyddogaethau statudol yn aros heb eu newid. Daeth y newid i rym ar 24 Awst 2020.

Mae ffocws NatureScot ar warchod amrywiaeth amgylchedd naturiol yr Alban. Mae'r awdurdod yn cynghori llywodraeth yr Alban ac yn comisiynu mesurau i hyrwyddo cadwraeth natur ar ei rhan. Mae hyn yn cynnwys, ymhlith pethau eraill, rheoli gwarchodfeydd natur (Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) a Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol (GNG). Mae gan NatureScot 800 o weithwyr ac mae ganddo swyddfeydd mewn sawl rhanbarth yn yr Alban. Symudwyd y pencadlys o Gaeredin i Inverness yn 2003/2004. Yn dod i rym ar 24 Awst 2020, newidiwyd enw'r awdurdod i NatureScot.

## Cyfrifoldebau
, a weinyddir gan NatureScot]]
Nodau cyffredinol NatureScot fel y’u sefydlwyd yn Neddf Treftadaeth Naturiol (Yr Alban) 1991 yw: 

* Sicrhau cadwraeth a chyfoethogi treftadaeth naturiol yr Alban
* Meithrin dealltwriaeth a hwyluso mwynhad o dreftadaeth naturiol yr Alban

At ddibenion y Ddeddf, diffinnir treftadaeth naturiol yr Alban fel fflora a ffawna'r Alban, ei nodweddion daearegol a ffisiograffigol a'i harddwch naturiol a'i hamwynder. Mae cyfrifoldebau penodol NatureScot yn cynnwys:

* Rhoi cyngor i lywodraeth yr Alban ar ddatblygu a gweithredu polisïau sy’n berthnasol i dreftadaeth naturiol yr Alban
* Lledaenu gwybodaeth a chyngor yn ymwneud â threftadaeth naturiol yr Alban i'r cyhoedd
* Cynnal a chomisiynu ymchwil yn ymwneud â threftadaeth naturiol yr Alban
* Sefydlu, cynnal a rheoli ardaloedd cadwraeth dynodedig yn yr Alban

## Enghreiffiau o waith NatureScot
Mae NatureScot bellach yn berchen ar ynysoedd fel Gogledd Rona, sydd â phoblogaethau sylweddol o forloi llwyd a'r morloi cyffredin. Bu hefyd yn ymwneud â chael gwared ar y poblogaethau o'r draenog a gyflwynwyd i Ynysoedd Heledd, gan ei fod yn cael effaith negyddol iawn ar boblogaethau magu pibydd y mawn, cwtiad torchog a'r pibyddion coesgoch yno.

## Gweler hefyd
* Cyfoeth Naturiol Cymru
* Natural England

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol NatureScot

Categori:Natur
Categori:Sefydliadau'r Alban
Categori:Sefydliadau 1991
Categori:Daearyddiaeth yr Alban
Juanita Castro

Roedd **Juana de la Caridad "Juanita" Castro Ruz** (6 Mai 1933 &ndash; 4 Rhagfyr 2023) yn actifydd ac awdur Ciwbaidd-Americanaidd Chwaer Fidel a Raúl Castro, y ddau yn gyn-lywyddion Ciwba, a'u brawd Ramón, ffigwr allweddol y Chwyldro Ciwba. 

Cafodd Juana de la Caridad Castro ei geni yn Birán, fel pedwerydd plentyn Ángel Castro yr Argiz a'i cogydd Lina Ruz González ac roedd ganddi dri brawd - Ramón, Fidel, a Raúl - a thair chwaer - Angelita, Emma, ac Agustina.  Ym 1958, teithiodd i'r Unol Daleithiau i godi arian i gefnogi mudiad y gwrthryfelwyr. Ar ôl cydweithio â'r Asiantaeth Cudd-wybodaeth Ganolog yng Nghiwba yn 1964, bu'n byw yn yr Unol Daleithiau hyd at ei marwolaeth.

Daeth yn ddinesydd naturiol yr Unol Daleithiau ym 1984. Bu farw Castro mewn ysbyty yn Miami, Florida, yn 90 oed. 

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 

Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Ymfudwyr o Giwba i'r Unol Daleithiau
Wici'r Holl Ddaear 2023, Cymru

Cystadleuaeth ffotograffiaeth rhyngwladol a gynhelir gan brosiectau Wicimedia yw Wici'r Holl Ddaear (*Wiki Loves Earth*), gyda 50 o wledydd yn cystadlu. Daeth Cymru'n ail i'r Almaen yn y gystadleuaeth, gyda 52 o ddefnyddwyr yn uwchlwytho'u lluniau i Gomin Wicimedia. Mae'n rhaid i'r lluniau cael eu cymryd mewn mannau cadwraethol megis Parciau Cenedlaethol, Ardaloedd Harddwch Naturiol a Safle Gwyddonol Arbennig.

Yn 2023 am yr ail dro, ymunodd Llywodraeth Cymru fel un o gefnogwyr yr ymgyrch ac unwaith eto, trefnwyd yr ymgyrch gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru a Wikimedia UK.

Daeth Cymru'n ail yn y gystadleuaeth, allan o 50 o wledydd. Cyfrannwyd 5,026 o ffotograffau gyda llawer ohonynt yn awyrluniau a hynny gan 52 o gyfrannwyr - 22 yn fwy nag yn 2022. Mae ystadegau Cymru a gweddill y byd i'w gweld ar wikiloves.toolforge.org. 

### Enillwyr o Gymru, 2023 
* **Cyntaf:** Defnyddiwr:RufusDavies

The Crazy Fighting Goats of the Ogwen Valley.jpg |  Dau afr benben a'i gilydd ger Llyn Idwal.

* **Ail:** Defnyddiwr:Dwalad

Cwm Idwal, Dyffryn Ogwen.jpg |  Cwm Idwal. Parc Cenedlaethol Eryri.

* **Trydydd:** Defnyddiwr:WelshCarebear

Grey Heron in Llandegla.jpg |  Creyr glas yn Llandegla, Sir ddinbych.

;Rhai ffotograffau eraill o Gymru

## Gweler hefyd
* Wici'r Holl Ddaear 2021, Cymru
* Wici'r Holl Ddaear 2022, Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Ffotograffiaeth
Categori:Wici'r Holl Ddaear
Cyngor Gofal Cymru

**Cyngor Gofal Cymru** oedd y corff rheoleiddio ar gyfer gwaith cymdeithasol, y gweithlu gofal cymdeithasol a hyfforddiant gwaith cymdeithasol yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd yn 2001 gan Ddeddf Safonau Gofal 2000, deddfwriaeth yn San Steffan oedd yn sefydlu corff cyfatebol yn Lloegr hefyd.

Prif Weithredwr Cyngor Gofal Cymru oedd Rhian Huws Williams. Daeth y Cyngor Gofal i ben yn dilyn pasio *Deddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016*, deddf gan Senedd Cymru oedd yn diddymu'r Cyngor Gofal ac yn sefydlu corff newydd yn ei le, sef Gofal Cymdeithasol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwaith cymdeithasol
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Gofal Cymdeithasol Cymru

Corff rheoleiddio'r sector gwaith cymdeithasol yw **Gofal Cymdeithasol Cymru**. Fe'i sefydlwyd yn 2017 gan Senedd Cymru drwy *Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016*. Ei ragflaenydd oedd Cyngor Gofal Cymru.

Categori:Gwaith cymdeithasol
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Haydn E. Edwards

Gweinyddwr ym myd addysg yw'r **Dr Haydn E. Edwards**, a fu'n bennaeth Coleg Menai rhwng 1994 a 2009. Mae o'n frodor o'r Groeslon.

Cafodd ddoethuriaeth ym maes biocemeg ac ymbelydredd o Brifysgol Salford, a threuliodd dair blynedd fel cymrawd ymchwil ym Mhrifysgol Notre Dame, Indiana yn y saithdegau, cyn cael ei benodi'n Uwch Wyddonydd Ymchwil yn Athrofa Gogledd-ddwyrain Cymru. Bu'n Bennaeth ar Goleg Pencraig ac yna Coleg Technegol Gwynedd cyn cael swydd Pennaeth Coleg Menai ym 1994.

Bu'n weithgar ym mywyd cyhoeddus Cymru ers ymddeol, yn enwedig ym maes addysg. Fe'i penodwyd yn is-lywydd Amgueddfa Cymru yn 2011. Ef oedd awdur *Codi Golygon*, yr arolwg ar ran Llywodraeth Cymru a arweiniodd at sefydlu’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol yn 2016. Bu'n gadeirydd Bwrdd Cyfarwyddwyr y Coleg Cymraeg Cenedlaethol rhwng 2017 a 2020. Yn y cyfnod hwnnw, ehangwyd cyfrifoldebau’r Coleg i gynnwys addysg bellach a phrentisiaethau, a chwblhawyd adolygiad llawn o gyfansoddiad a llywodraethiant y Coleg.

Yn 2023, cyhoeddodd Gwasg Prifysgol Cymru lyfr ganddo ar hanes y mathemategydd Griffith Davies.

Mae'n dad i'r cerddor Rhys Edwards, Jakokoyak. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg
Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Sefydliadau Cymru
Steeltown Murders

Cyfres deledu ddrama ffeithiol bedair rhan yw  ***Steeltown Murders*** (2023) a ysgrifennwyd gan Ed Whitmore a'i chyfarwyddo gan Marc Evans . Fe'i cynhyrchwyd ar gyfer y BBC gan Severn Screen, cwmni sydd wedi'i lleoli yng Nghymru. Mae’n serennu Philip Glenister a Steffan Rhodri fel ditectifs go iawn sy’n ymchwilio i lofruddiaethau bywyd a gyflawnwyd gan Joseph Kappen ym Mhort Talbot yn yr 1970au. Fe'i dangoswyd am y tro cyntaf o 15 Mai hyd at 5 Mehefin 2023 ar BBC One, gyda phob pennod ar gael ar unwaith ar BBC iPlayer.

## Cymeriadau 
* Philip Glenister fel DCI Paul Bethell
** Scott Arthur fel Bethell ifanc
* Steffan Rhodri fel DC Phil 'Bach' Rees
** Siôn Alun Davies fel Rees ifanc
* Keith Allen fel Dai Williams
** Rhys Rusbatch fel Williams ifanc
* Sharon Morgan fel Pat Williams
* Karen Paullada fel DSI Jackie Roberts
* Richard Harrington fel Dr Colin Dark
* Nia Roberts fel Karina Bethell
** Elinor Crawley fel Karina Bethell ifanc
* Priyanga Burford fel Sita Anwar
** Natasha Vasandani fel Sita Anwar ifanc
* Kriss Dosanjh fel Rohan Anwar
* Calista Davies fel Geraldine Hughes
* Jade Croot fel Pauline Floyd
* Steve Nicolson fel DI Tony Warren
* Oliver Ryan fel DCS Ray Allen
* Richard Corgan fel DS Chris Wynne
* Rhodri Miles fel John Dilwyn Morgan
** Ben McGregor fel John Dilwyn Morgan ifanc
* Caroline Berry fel Mrs Morgan
** Rosie Sheehy fel Mrs Morgan ifanc
* Matthew Gravelle fel Seb
* Richard Elfyn fel DS Vic Jenkins
** Dyfan Dwyfor fel Jenkins ifanc
* Gareth John Bale fel DC Geraint Bale
* Maria Pride fel Christine Kappen
** Remy Beasley fel Christine ifanc
* Aneurin Barnard fel Joseph Kappen
* Arwyn Davies fel Rhys Webber

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu 2023
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Tawe, Nedd ac Afan 2003

yn rhan o Parc Gwledig Margam ger Port Talbot, lleoliad yr Eisteddfod]]
Roedd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Tawe, Nedd ac Afan 2003** rhwng 26 - 31 Mai 2003 a chynhaliwyd hi ym Mharc Gwledig Margam ger Port Talbot.

## Gweithgareddau a rhagbrofion o fewn maes yr Eisteddfod
Carreg filltir bwysig yn hanes yr Eisteddfod oedd cynnal y rhagbrofion ar y maes ei hun mewn lleoliadau fel yr Orendy, y Pafiliwn a Phafiliwn S4C. Bydd Castell Margam hefyd yn gartref ysblennydd i'r arddangosfa Gelf, Dylunio a Thechnoleg.

Meddai Siân Eirian, Cyfarwyddwr yr Eisteddfod ar Celfyddydau, "Mae'r ffaith fod y cyfan o'r gweithgareddau bron yn digwydd ar yr un lleoliad eleni yn ddatblygiad pwysig yn hanes yr Eisteddfod."

## Enillwyr
* **Y Goron** - Debbie Anne Williams o Borthmadog oedd yn astudio gradd ymchwil MPhil yn rhan amser ar y pwnc 'Rhyddiaith i Ennill' ym Mhrifysgol Aberystwyth ac yn ysgrifennu "i'r darllenydd cyffredin". Roedd newydd ddechrau swydd gyda Menter Iaith Gwynedd fel Swyddog Ieuenctid a'r Gymraeg.
* **Y Gadair** - Ifan Prys o Landwrog yn ennill am y 3ydd tro gyda cherdd am Ryfel Irac. Graddiodd yn Aberystwyth ac roedd yn dilyn cwrs Ymarfer Dysgu ym Mhrifysgol Bangor ar y pryd.
* **Y Fedal Ddrama** - Luned Emyr o Gaerdydd Enillodd y Fedal yn Eisteddfod Llanbedr Pont Steffan ym 1999, ac yn Ngŵyl yr Urdd 2001 (ni bu Eisteddfod gyffredin oherwydd Clwy'r Traed a'r Genau y flwyddyn honno). Cafodd ei hysbrydoli i ysgrifennu drama fuddugol eleni, monolog o'r enw Ystafell Dywyll, pan oedd ar gwrs wyth mis yn y Coleg Ffilm Ewropeaidd yn Ebeltoft, yn Nenmarc.
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - Nia Peris o Ddyffryn Nantlle oedd byw yng Nghaerdydd ers pedair blynedd, am ei chyfrol *Cyfarwydd*, oedd yn gasgliad o farddoniaeth a straeon byrion.
* **Tlws Cyfansoddwr** - Angharad Lewis o Bontarddulais ger Abertawe byw ym Mangor ers pedair blynedd gan ddilyn cwrs gradd B.Mus Cerddoriaeth yn y Brifysgol ac wedi dilyn gwrs ymarfer dysgu uwchradd.
* **Y Fedal Gelf** - 
* **Medal y Dysgwr** - Jack Price, aelod o Adran Coleg Iâl, Cylch Maelor. Roedd yn astudio'r Gymraeg i Lefel A ac am fynd i Brifysgol Aberystwyth a mynd yn gyfieithydd.

## Gweler hefyd
* Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd - rhestr enillwyr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen BBC Cymru
*Rhestr cyn eisteddfodau (hyd 2023) tudalen 6
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Tawe, Nedd ac Afan
2003
Tawe, Nedd ac Afan
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerdydd a'r Fro 2002

yn edrych i'r de a Stadiwm y Mileniwm, lleoliad Maes yr Eisteddfod yn 2002. Pan ymwelodd yr Eisteddfod â'r Brifddinas nesa', ar gyfer Eisteddfod 2005, cynhaliwyd hi yn adeilad a gerllaw Canolfan y Mileniwm]]
Roedd '''Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerdydd a'r Fro 2002''' rhwng 3 - 8 Mehefin 2002 a chynhaliwyd hi yng ngerddi Soffia tu ôl Castell Caerdydd. Roedd yr Eisteddfod i'w chynnal yn 2001 ond fe'i gohiriwyd oherwydd Clwy'r Traed a'r Genau a olygwyd y bu'n rhaid i'r Urdd gynnal Gŵyl yr Urdd, 2001 yn ei lle.

Roedd y niferoedd yn arbennig o lwyddiannus gyda mwy o bobl nag erioed o'r blaen yn ymweld â'r Ŵyl gyda 29,351 yn dod i'r maes ar y dydd Mawrth - y nifer fwyaf erioed i ymweld a Phrifwyl yr Urdd a'r mudiad. Roedd hyn, efallai'n rannol gan bod dathliadau Jiwbili y Frenhines Elisabeth II y golygu bod deuddydd o wyliau banc.

### Mwy o Chwaraeon
Mewn datganiad i'r wasg o'r Maes, dywedodd Prif Weithredwr yr Urdd, Jim O'Rourke fod yr Urdd am fuddsoddi rhagor mewn chwaraeon. Daeth hyn yn sgîl arolwg gynhwysfawr o'r aelodau a ddangosodd dyheuad am fwy o weithgareddau chwaraeon gan y mudiad.

## Enillwyr
* **Y Goron** - Angharad Elen Blythe o Landwrog, Arfon, cerdd am fywyd merched y stryd mewn rhan amheus o ddinas Vancouver yng Nghanada. Roedd yn astudio yng Nghaerdydd.
* **Y Gadair** - Ifan Prys yn ennill am yr ail dro wedi cipio'r Gadair yn Eisteddfod Bro Conwy yn 2000. Roedd yn ail ac yn drydydd am y gadair yng Ngŵyl yr Urdd a drefnwyd yn lle'r eisteddfod arferol. Roedd yn gyn-fyfyriwr yn Aberystwyth ac ar fin myn i weithio yng Ngwersyll yr Urdd Glan-llyn.
* **Y Fedal Ddrama** - Lowri Huws. Wedi cwyn gan un o'r beirniaid, Jeremy Turner nad oedd modd i'r bobl weld a mwynhau y dramâu buddugol yn yr Urdd, cynigiodd BBC Radio Cymru ei ddarlledu.
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - Meinir Eluned Jones, gyda'i chyfrol *Sylfeini Llithrig*.
* **Tlws Cyfansoddwr** - 
* **Y Fedal Gelf** - Enillydd y Fedal Gelf a Dylunio Technoleg eleni yw Alex Kennedy o Ysgol y Creuddyn, ei obaith yw dilyn cwrs gradd mewn dylunio cynnyrch yn Lerpwl. Yn un o chwech o blant cynlluniodd storfa cylchgronau yn y cartref, gosod cwpanau a lle i blant chwarae a thynnu llun am hynny am gost o lai na £60.
* **Medal y Dysgwr** - Louise Brown o Ysgol Uwchradd Caerdydd enillodd gyda llythyr at Hedd Wyn oddi wrth ei chwaer a sgwrs rhwng Siwan a Llywelyn Fawr. Roedd yn edrych ymlaen at fynd i astudio'r gyfraith yn Rhydychen.

## Gweler hefyd
* Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd - rhestr enillwyr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen BBC Cymru
*Rhestr cyn eisteddfodau (hyd 2023) tudalen 6
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Caerdydd a'r Fro
2002
Urdd 2002
Keith Baxter

Actor a chyfarwyddwr theatr, ffilm a theledu o Gymru oedd **Keith Stanley Baxter-Wright** (29 Ebrill 1933 – 24 Medi 2023), yn fwyaf adnabyddus fel **Keith Baxter**.

Cafodd Baxter ei eni yng Nghasnewydd, Sir Fynwy, yn fab i Stanley Baxter-Wright, capten môr y Llynges Fasnachol, a'i wraig Emily Baxter (née Howell).  Buont yn byw am gyfnod yn Romilly Road, y Barri, Morgannwg . Addysgwyd Baxter yn Ysgol Uwchradd Casnewydd ac Ysgol Ramadeg y Barri. Astudiodd yn Academi Frenhinol Celfyddydau Dramatig , Llundain, lle daeth yn ffrind ei chyd-ddisgybl, Alan Bates.

Ym 1965, chwaraeodd Baxter Tywysog Hal mewn ffilm *Chimes at Midnight*, gan Orson Welles. Mae credydau ffilm ychwanegol yn cynnwys *Ash Wednesday* (1973; gydag Elizabeth Taylor ), *Golden Rendezvous* (1977), a *Killing Time* (1998).

Priododd Baxter â Brian Holden yn 2016. 

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Gasnewydd
Paris-Saclay

**Paris-Saclay** yn barc technolegol a gwyddonol ger Saclay yn yr Île-de-France. Mae'n cynnwys sefydliadau ymchwil, dwy brifysgol fawr yn Ffrainc gyda sefydliadau addysg uwch (grandes écoles) a hefyd canolfannau ymchwil cwmnïau preifat. Yn 2013, gosododd Technology Review Paris-Saclay ymhlith yr 8 clwstwr ymchwil gorau yn y byd. Yn 2014, roedd yn cynrychioli bron i 15% o gapasiti ymchwil wyddonol Ffrainc.

Mae'r aneddiadau cyntaf yn dyddio'n ôl i'r 1950au, ac ehangodd yr ardal sawl gwaith yn ystod y 1970au a'r 2000au.Mae nifer o brosiectau datblygu campws ar y gweill ar hyn o bryd, gan gynnwys adleoli rhai cyfleusterau.

Mae'r ardal bellach yn gartref i lawer o gwmnïau uwch-dechnoleg mwyaf Ewrop, yn ogystal â'r ddwy brifysgol orau yn Ffrainc, yr Prifysgol Paris-Saclay (CentraleSupélec, ENS Paris-Saclay, ...) a'r Institut polytechnique de Paris (École polytechnique, Télécom ParisTech, HEC Paris, ...). Yn safle ARWU 2020, mae Prifysgol Paris-Saclay yn safle 14 yn y byd ar gyfer mathemateg ac yn 9fed yn y byd ar gyfer ffiseg (1af yn Ewrop).

Y nod oedd cryfhau'r clwstwr i greu canolfan wyddoniaeth a thechnoleg ryngwladol a allai gystadlu ag ardaloedd uwch-dechnoleg eraill fel Dyffryn Silicon neu Cambridge, MA.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Paris-Saclay

Categori:Île-de-France