open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sawyl Ben Uchel

Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Sawyl Ben Uchel** (fl. 6g). Roedd yn un o feibion Pabo Post Prydain - pennaeth arall o'r Hen Ogledd a gysylltir â Llanbabo, Môn, yn ôl traddodiad - ac felly'n un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen. Ar sail yr achau Cymreig traddodiadol, mae'n debyg ei fod yn byw yn yr un cyfnod â Urien Rheged a Taliesin.

Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Pabo Post Prydain ac enwau ei feibion:

:Dunod a Cherwydd a Sawyl Ben Uchel meibion Pabo Post Prydain mab Arthwys mab Mar mab Cenau mab Coel.

Mae disgynyddion eraill Coel Hen, sef y *Coelwys*, yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Elidir Lydanwyn, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir 'Sawyl Ben Uchel mab Pabo Post Prydein' yn un o 'Dri Thrahawg Ynys Prydain', gyda Pasgen fab Urien a *Rhun fab Einion*. Mae'r enw 'Sawyl' yn deillio o'r enw Lladin *Samuelis* (Hebraeg: *Samuel*). Er mai fel 'Sawyl Ben Uchel' y cyfeirir ato yn gyffredinol, mae testun achau cynnar yn ei alw yn 'Sawyl Ben Isel' (*Samuil Pennissel*) ac mae'n bosibl mai 'Pen Isel' oedd yr *epithet* gwreiddiol.

Yn ôl *Bonedd y Saint* roedd Sawyl yn dad i Sant Asaph (*Assa*) a gafodd gan ei wraig Gwenasedd ferch Rhain. Yn ei *Gronicl* mae'r hynafiaethydd Elis Gruffydd yn cofnodi fod merch Sawyl wedi priodi Maelgwn Gwynedd, brenin grymusaf Prydain yn hanner cyntaf y 6g. Cyfeiria testun achyddol Gwyddelig at un *Samuel Chend-isel* (*Chend-isel* = 'Pen Isel') a briododd Deichter, merch Muiredach Muinderg, brenin Wlster, a dywedir iddynt gael dau fab, sef Sanctan, a ddaeth yn esgob Cil-dá-les a sefydlydd Kilnasantan yn Swydd Ddulyn, a Matóc Ailithir. Mae'r *Liber Hymnorum* Gwyddelig yn cofnodi fod Sanctan a Matóc wedi dod i Iwerddon o Ynys Prydain.

Ym *Mrut y Brenhinedd*, cyfeiria Sieffre o Fynwy at *Samuil Penissel*, sy'n awgrymu ei fod yn dilyn ffynhonnell achyddol gynnar (cf. uchod). Ond mae Sieffre yn lleoli teyrnasiad Sawyl yn y cyfnod cyn-Rufeinig.

Ym *Muchedd* Sant Cadog mae Sawyl yn frenin trahaus a lyncir mewn cors am wrthwynebu'r sant. Lleolir y Sawyl hwnnw yn ardal Cydweli ac mae'n bosibl mai at frenin arall y cyfeirir neu fod traddodiadau am y Sawyl o'r Hen Ogledd a rheolwr lleol wedi cymysgu dros y canrifoedd. Yn ôl y *Fuchedd* roedd ganddo lys yn Allt Cunedda, yn Sir Gaerfyrddin a chafodd ei gladdu mewn tomen o'r enw 'Banc Benuchel'.

Ceir cyfeiriad arall at Sawyl mewn cerdd gan Yr Ustus Llwyd (14g).

## Cyfeiriadau
## Prif ffynhonnell 
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 23, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 506.

Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Peter Shaffer

Dramodydd ac awdur o Loegr oedd **Syr Peter Levin Shaffer** (15 Mai 1926 – 6 Mehefin 2016). Enillodd nifer o wobrau am ei waith, a ffilmiwyd nifer o'i ddramâu.

Fe'i ganwyd yn Lerpwl, yn fab i Reka (née Fredman) a Jack Shaffer. Ei frawd gefell oedd y dramodydd Anthony Shaffer.

Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Sant Pawl.

## Detholiad o'i waith
**The Salt Land* (1954), ei ddrama gyntaf, a gyflwynwyd ar deledu'r BBC.
**Balance Of Terror* (1957)
**The Prodigal Father* (1957)
**Five Finger Exercise* (1958)
**The Private Ear* a *The Public Eye* (1962)
**The Establishment* (1963)
**The Merry Roosters Panto*  (1963)
**The Royal Hunt of the Sun* (1964) sy'n edrych ar oresgyniad Periw gan y Sbaenwyr. Cafodd ei wneud yn ffilm ym 1969.
**Black Comedy/White Lies* (1967)
**The Battle of Shrivings* (1970)
**Equus* (1973), yn seiliedig ar hanes bachgen go iawn a ddallodd nifer o geffylau. Enillodd Wobr Tony ym 1975 am y Ddrama Orau a chafodd ei wneud yn ffilm ym 1977.
**Amadeus* (1979) sy'n adrodd hanes ffuglennol am sut y ceisiodd cyfansoddwr y llys Antonio Salieri ddinistrio Wolfgang Amadeus Mozart am ei fod yn genfigennus ohono. Enillodd Wobr Tony am y Ddrama Orau ym 1981, a chafodd ei throsi'n ffilm ym 1984, Amadeus. Enillodd y ffilm wyth o Wobrau'r Academi gan gynnwys y Ffilm Orau.
**Black Mischief* (1983)
**Yonadab* (1985)
**Lettice and Lovage* (1987)
**This Savage Parade* (1987)
**Whom Do I Have The Honour Of Addressing?* (1990)
**The Gift of the Gorgon* (1992)

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion Iddewig o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Lerpwl
Categori:Pobl fu farw yn Iwerddon
Pasgen fab Urien

Yn ôl traddodiad, un o feibion Urien Rheged oedd **Pasgen fab Urien** (fl. ail hanner y 6g). Fel mab Urien, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, roedd Pasgen yn un o ddisgynyddion y brenin Coel Hen ac yn perthyn i linach y *Coelwys*.

Ceir sawl enghraifft o'r enw personol 'Pasgen' (Cymraeg Canol *Pascen*; Hen Gymraeg *Pascent* < Lladin *Pascentius*). Ceir enghraifft o'r enw Lladin ar garreg yn eglwys Tywyn sy'n dyddio o'r 5ed neu'r 6g a cheir enw Pasgen fab Gwrtheyrn ar biler yng Nglyn Egwestl (9g).

Ni chofnodir enw Pasgen yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ond ceir llinach ei dad Urien Rheged yno. Dangosir yr achau hyn ei fod yn perthyn i Llywarch Hen. Yn y cylch o gerddi a adnabyddir fel Canu Llywarch Hen, cyfeirir at bennaeth o'r enw Pasgen mewn cyd-destun sy'n awgrymu mai un o feibion Urien Rheged ydyw: gyda'i frodyr Owain ac Elffin brwydrodd yn y Gogledd yn erbyn Dunod fab Pabo Post Prydain a Gwallog fab Llëenog.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir 'Pasgen fab Urien' fel un o 'Dri Thrahawg Ynys Prydain', gyda Sawyl Ben Uchel a *Rhun fab Einion*. Mae triawd arall yn cofnodi ei farch Arfwl Felyn fel un o 'Dri Thom Edystr Ynys Prydain' (*tom edystr*='pwn-farch' neu *pack-horse*). Enwir Arfwl Felyn yng Nghanu Llywarch Hen mewn deialog sy'n cyfeirio at Owain, brawd Pasgen.

Yn yr achau cofnodir Gwrfyw a Menrudd fel meibion Pasgen.

## Ffynhonnell 
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler trioedd 23 a 43 a'r nodyn ar dud. 487.

Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Pasgen

Gallai **Pasgen** (Cymreigiad o'r enw personol Lladin *Pascentius*) gyfeirio at:

*Pasgen ap Cyngen (fl. hanner cyntaf y 6g?), un o frenhinoedd cynnar Powys
*Pasgen fab Urien (fl. ail hanner y 6g), un o feibion Urien Rheged
Harbin

Prifddinas talaith Heilongjiang, Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Harbin** ().

Sefydlwyd dinas **Harbin** fel cyffordd ar reilffordd a adeiladwyd gan Ymerodraeth Rwsia. Trwy fynd ar draws Tsieina medrid lleihau y daith i Vladivostok.  Adeiladwyd rheilffordd arall o Harbin trwy Changchun i Dalian a'i harbwr di-rew.  Er i ddylanwad y Rwsiaid ballu rywfaint ers 1949 mae dinas Harbin yn parhau i gaei ei dalanwadu ganddynt.

Yn ystod y gaeaf codir adeiladau a cherfluniau gan ddefnyddio blociau mawr o rew.

Categori:Dinasoedd Heilongjiang
Morfydd Llwyn Owen

Cantores, pianydd a chyfansoddwraig o Gymru oedd **Morfydd Llwyn Owen** (1 Hydref 1891 – 7 Medi 1918). Cafodd ei geni yn Nhrefforest, Sir Forgannwg.

## Dyddiau cynnar
Roedd yn ferch gerddorol yn gynnar iawn yn ei hoes a phan oedd yn 16 oed dechreuodd astudio'r piano a chyfansoddi gyda David Evans. Mynychodd Ysgol Ganolradd Pontypridd cyn cael ei derbyn i Brifysgol Caerdydd, gan ennill ysgoloriaeth gerddorol "Caradog" 1909-12 a graddio mewn cerddoriaeth yn 1912.

Symudodd i Lundain i astudio dan Frederick Corder yn yr Academi Frenhinol ar ennill ysgoloriaeth Goring Thomas, 1913-7 gan ennill clod a nifer o wobrwyon am ganu a chyfansoddi.

Priododd y seiciatrydd Ernest Jones ar 6 Chwefror 1917, sef bywgraffydd swyddogol a chyfaill Sigmund Freud.

## Cerddoriaeth
Ymysg ei chyfansoddiadau ceir gweithiau i gerddorfau, corau, unawdau piano a cheir ymdeimlad personol drwy lawer o'i gwaith.

Seiliodd lawer o'i gwaith ar ganeuon gwerin a llenyddiaeth Cymru. Ymhlith ei chyfansoddiadau mwyaf nodedig y mae *Gweddi Pechadur*, *To our Lady of Sorrows* a *Slumber Song of the Madonna* ac yn enghreifftiau o'i hathrylith; mae'r tair, a'r dôn gynulleidfaol 'William' wedi ennill eu plwyf yng Nghymru ers blynyddoedd.

## Teledu
Bu pennod ar hanes bywyd Morfydd Llwyn Owen ar S4C wedi ei chyflwyno gan Ffion Hague fel rhan o'r gyfres, *Mamwlad* ar ddarlledwyd yn 2016. Gwnaed rhaglen drama ddogfen arni yn 2003. Cafwyd rhaglen arall arni yn 2018.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Tŷ Cerdd 

Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Cynfarch

Gallai **Cynfarch** gyfeirio at un o sawl person:

*Cynfarch fab Meirchion (bl. hanner cyntaf y 6g) neu 'Cynfarch Gul', tad y brenin Urien Rheged o'r Hen Ogledd
*Cynfarch Oer, sant Cymreig o dde Cymru, un o ddisgyblion Dyfrig
*Cynfarch, enw sawl sant arall yng Nghymru
*Cynfarch, sant (efallai) y cyfeirir ato yn *Englynion y Clyweit*

;Gweler hefyd
*March ap Meirchion (March Amheirchion), ffigwr chwedlonol seiliedig ar frenin cynnar o Forgannwg efallai. Cymysgir y March hwn a Chynfarch ap Meirchion yn nhraddodiadau cynnar Cymru.
The Hundred and One Dalmatians

Nofel plant gan Dodie Smith yw ***The Hundred and One Dalmatians*** ("*Y Cant ac Un Dalmation*") (cyhoeddwyd 1956).

## Fersiynau ffilm
* One Hundred and One Dalmatians (ffilm 1961)
* 101 Dalmatians (ffilm 1996)

## Gweler Hefyd
* *The Starlight Barking*, y ddilyniant i'r nofel

Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg Lloegr
Categori:Llenyddiaeth yn ymwneud â chŵn
Categori:Llyfrau 1956
Cynfarch fab Meirchion

Brenin o'r Hen Ogledd oedd **Cynfarch fab Meirchion** (bl. hanner cyntaf y 6g) neu **Cynfarch Gul**. Roedd yn ddisgynnydd i'r brenin Coel Hen ac yn dad i Urien Rheged, brenin Rheged. Mae'r ychydig a wyddys amdano yn seiliedig ar dystiolaeth yr achau Cymreig yn bennaf. Yn y traddodiad Cymreig fe'i cymysgir yn aml â'r arwr chwedlonol March ap Meirchion a rhai o seintiau cynnar Cymru (gweler Cynfarch).

Yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd, roedd Cynfarch yn fab i'r brenin Meirchion (Meirchiawn) fab Gorwst Ledlwm fab Cenau fab Coel. Roedd yn frawd i Elidir Lydanwyn ac felly'n ewythr i Llywarch Hen. Trwy amyfusedd, yn ôl pob tebyg, priodolwyd mab o'r enw Llew fab Cynfarch iddo pan addaswyd *Brut y Brenhinedd* i'r Gymraeg yn yr Oesoedd Canol.

Nid enillodd Cynfarch fab Meirchion le yn nhraddodiadau cynnar Cymru ac mae ei enw yn digwydd gan amlaf fel tad Urien Rheged yn unig. Mae'n debyg ei fod yn frenin Rheged ar ddiwedd y 5g a dechrau'r ganrif olynol ac felly wedi cymryd rhan yn y brwydro cynnar yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid (Deifr, Brynaich) yn yr Hen Ogledd. Ymddengys fod Urien wedi etifeddu teyrnas Rheged ar ei farwolaeth.

Cyfeirir ato weithiau fel Cynfarch Gul, ar ôl ei dad Meirchion Gul. Yn ôl *De situ Brecheiniauc*, sy'n ymwneud â hanes teyrnas Brycheiniog, priododd Cynfarch (*Kenuarch Gul*) Nifain (*Nyvein*), un o ferched niferus Brychan Brycheiniog, ond credir nad oes sail i'r traddodiad diweddarach hwnnw.

Ceir sawl Cynfarch arall yn hanes a thraddodiad Cymru ac yn naturiol ddigon mae Cynfarch fab Meirchion yn cael ei gymysgu â nhw. Yr enghraifft bennaf o hyn yw'r chwedl enwog am Farch ap Meirchion, sy'n rhan o chwedl Trystan ac Esyllt, y ceir chwedl werin amdano wedi'i lleoli yn Llŷn hefyd. Mae'n bosibl fod Meirchion, tad March, yn frenin cynnar ym Morgannwg. Cyfeirir at 'Gynfarch' yn *Englynion y Clyweit*, ond gan fod Cynfarch yn enw ar sawl sant yng Nghymru does dim modd ei uniaethu â'r Cynfarch o'r Hen Ogledd. Cysylltir sant o'r enw Cynfarch â Llanfair Dyffryn Clwyd hefyd, ond unwaith eto does dim modd profi cysylltiad rhyngddo a brenin Rheged. Yn ôl traddodiad, sefydlodd Cynfarch arall, un o ddisgyblion Dyfrig Sant, gell yn Llangynfarch (Cas-gwent).

## Ffynhonnell 
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 322.

Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Ynys Alexander I

bawd|250px|Lleoliad Ynys Alexander I (mewn coch)

Ynys yn Antarctica yw **Ynys Alexander I**. Saif i'r de-ddwyrain o Fôr Bellingshausen ac i'r de-orllewin o Benrhyn Antarctica. Mae'n 435&nbsp;km o hyd a 200&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 43250&nbsp;km2.

Credai darganfyddwyr yr ynys, fforwyr Rwsaidd dan Fabian Gottlieb von Bellingshausen ym 1821, ei bod yn rhan o dir mawr yr Antarctic, a rhoddwyd yr enw *Tir  Alexander I* i'r tir newydd ar ôl Alexander I, ymerawdwr Rwsia. Yn 1940-41, profodd fforwyr o'r Unol Daleithiau dan Finne Ronne ei bod yn ynys.

Hawlir yr ynys gan yr Ariannin, Tsile a'r Deyrnas Unedig, ond ni dderbynir yr un o'r hawliau hyn yn rhyngwladol.

Alexander I
Seram

Ynys yn rhan ddeheuol ynysoedd Maluku yn nwyrain Indonesia yw **Seram** (gynt **Ceram**). Mae ganddi arwynebedd o 17,100&nbsp;km².  Roedd y boblogaeth yn 2003 yn 218,993. Y dref fwyaf yw Masohi.

bawd|dim|240px|Lleoliad Seram yn Indonesia

Categori:Ynysoedd Indonesia
Ynys Vancouver

Ynys oddi ar arfordir gorllewinol Canada yw **Ynys Vancouver** (Saesneg: *Vancouver Island*, yn flaenorol *Island of Quadra and Vancouver*). Mae'n rhan o dalaith British Columbia, ac mae'r boblogaeth tua 750,000.

Mae'r ynys yn 454&nbsp;km o hyd a 100&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 32,134 km2; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Hi yw'r ynys fwyaf ar arfordir gorllewinol Gogledd America. Mynydd Golden Hinde ydy mynydd uchaf yr ynys, 2,200m o uchder. Gwahenir yr ynys o'r tir mawr gan Gulfor Georgia, Gulfor Queen Charlotte, Gulfor Johnstone a Chulfor Juan de Fuca. Mae sawl llyn ar yr ynys, gan gynnwys Llyn Nimpkish, Llyn Cowichan, Llyn Buttle, Llyn Sproat,, Llyn Great Central a Llyn Campbell. Dinas fwyaf yr ynys yw Victoria, sydd hefyd yn brifddinas British Columbia.

Mae 5 y cant o boblogaeth yr ynys yn bobl brodorol, a siaredir ieithoedd Salishan a Wakashan o hyd.

Mae BC Transit yn cynnig gwasanaethau bws dros Columbia Brydeinig, gan gynnwys Ynys Vancouver.

Mae Maes Awyr Rhyngwladol Victoria yn ymyl Sidney, ar Benrhyn Saanich. Mae meysydd awyr eraill yn Nanaimo , Campbell River, Porth Hardy a Comox. Yn ogystal, mae gwasanaethau awyrennau mor yn ddefnyddio'r porthladdoedd a llynnau.

## Cyfeiriadau

Vancouver
The Pianist (cofiant)

Cofiant yw ***The Pianist*** a ysgrifennwyd gan Władysław Szpilman, cerddor Pwylaidd o dras Iddewig. Mae'n sôn am sut y llwyddodd i oroesi alltudiaeth yr Iddewon gan yr Almaenwyr, dinistr Ghetto Warsaw yn 1943 a Gwrthryfel Warsaw yn 1944 yn Yr Ail Ryfel Byd.

Categori:Cofiannau
Categori:Llyfrau Saesneg
Vanua Levu

Yr ail ynys o ran maint o ynysoedd Ffiji yw **Vanua Levu**. Ystyr yr enw yw "Tir Mawr".

Saif 64&nbsp;km o'r ynys fwyaf. Viti Levu. Mae'n 180&nbsp;km o hyd a rhwng 30 a 50&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 5.587&nbsp;km². Mae'r boblogaeth tua 130,000, a'r brif dref yw Labasa. Y copa uchaf yw  Nasorolevu (1,032 medr). Prif gynnyrch yr ynys yw copra a siwgwr.

Credir fod yr ynys wedi ei phoblogi yn gynharach nag ynys Viti Levu. Yr Ewropead cyntaf i gyrraedd yr ynys oedd y fforiwr Abel Tasman o'r Iseldiroedd.

## Gweler hefyd
*Bulu

Categori:Ynysoedd Ffiji
Viti Levu

Ynys fwyaf Ffiji yn y Cefnfor Tawel yw **Viti Levu**. Mae'r boblogaeth tua 600,000, dwy ran o dair o holl boblogaeth Ffiji. Y brifddinas yw Suva, sydd hefyd yn brifddinas y wlad. Mae'r trefi eraill yn cynnwys Nadi, Lautoka, Ba a Sigatoka.

Saif 64&nbsp;km o'r ynys ail-fwyaf, Vanua Levu. Mae'n 146&nbsp;km o hyd a 106&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 10,338&nbsp;km². Rhennir yr ynys yn ddwy gan gadwyn o fynyddoedd sy'n ymestyn o'r gogledd i'r de. Y copa uchaf yw Tomanivi (1,324 medr). Prif gynnyrch yr ynys yw siwgwr, tybaco a chotwm.

Categori:Ynysoedd Ffiji
Bochdew Syriaidd

Math o fochdew yw'r **bochdew Syriaidd** neu'r **bochdew aur**.

Darganfuwyd y bochdew Syriaidd cyntaf yn yr oes fodern ym 1839 yn Syria gan y sŵolegydd George Robert Waterhouse o Brydain. Arddangosir ffwr y sbesimen oedrannus, benywol a ddarganfu Waterhouse yn yr Amgueddfa Brydeinig. Ni rhoddwyd unrhyw sylw i astudiaeth y rhywogaeth am ganrif arall.

Yn hwyr y 1920au darganfuodd yr Athro Israel Aharoni, ysgolhaig Iddewig o Balesteina oedd yn arbenigo mewn hen destunau Hebraeg ac Aramaeg, ddarn mewn un o'r testunau hynafol yr oedd yn astudio a dywed unwaith "yn ardal Chaleb bu fath arbennig o lygoden Syriaidd, a ddyfodwyd i Assyria a gwlad yr Hethiaid", ac oedd yn disgrifio natur ddof y creaduriaid a'r ffordd bu plant yn hen Assyria ac Anatolia yn eu cadw mewn cewyll. Er roedd y testun yn ei wneud yn glir nad llygod arferol oedd y creaduriaid, nid oedd Aharoni yn ymwybodol o unrhyw anifail cyfoes oedd yn bodloni'r disgrifiad. Ym 1930 fe aeth Aharoni i ddinas Aleppo, safle Chaleb, yn Syria i geisio chwilio am yr anifail. Ni ddaeth ar draws unrhyw un oedd yn ymwybodol o anifail o'r fath, ond yn y cefn gwlad fe ddarganfuodd tri ar ddeg o fochdewion coch-frown eu lliw, oedd yn llai o faint nag unrhyw rywogaeth hysbys, mewn tyrchfa ddaear. Am amser credai  mae'r rhain oedd yr unig fochdewion Syriaidd oedd ar ôl yn y byd, gan nad oedd ymchwil maes pellach wedi darganfod unrhyw aelodau eraill o'r rhywogaeth yn y gwyllt. Llwyddodd ddwy alldaith ym 1997 a 1999 i ddarganfod tri bochdew Syriaidd ar ddeg, chwe benyw a saith gwryw, ger Aleppo, nid yr un ohonynt mewn tyrchfa oedd ag mwy nag un oedolyn.

Erbyn 1931 roedd gan y bochdewion a ddarganfu Aharoni wyrion, ac roeddent yn bridio ar gyfradd gyflym iawn. O fewn ychydig o flynyddoedd roeddent yn agos at gymryd lle'r mochyn cwta fel anifail ymchwil mewn labordai ac fel anifail anwes yn yr Unol Daleithiau. Cyflwynodd gwyddonwyr Americanaidd y bochdew Syriaidd i wyddonwyr Seisnig yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac ym 1946 fe gyflwynwyd yr anifail i'r Almaen gan filwyr y Cynghreiriaid. O fewn ychydig yn fwy na deng mlynedd roedd dros 10&nbsp;miliwn o fochdewion Syriaidd yn Ewrop.
canol|bawd|Bochdew Syriaidd

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* May, John & Marten, Michael. *Animal Oddities*. 1982, argraffiad 1983.

Syriaidd
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Sjælland

**Sjælland** (Almaeneg: *Seeland*, Saesneg: *Zealand*) neu **Seland** yw ynys fwyaf Denmarc. Gydag arwynebedd o 7.031&nbsp;km², hi yw'r ynys fwyaf yn y Môr Baltig. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn  2,115,317. Ystyr wreiddiol yr enw oedd "lle'r morloi".

Ar Sjælland y mae prifddinas Denmarc, Copenhagen, a hen brifddinas y wlad, Roskilde.  Mae pontydd yn ei chysylltu a thir mawr Denmarc, ac ers 2000 mae Pont Öresund yn ei chysylltu a thalaith Schonen yn Sweden.

bawd|dim|240px|Lleoliad Sjælland yn Denmarc


Categori:Ynysoedd Denmarc
Categori:Ynysoedd y Môr Baltig
Buru

Ynys yn nwyrain Indonesia yw **Buru**. Mae'n un o ynysoedd deheuol Maluku.

Mae gan yr ynys arwynebedd o  8,473&nbsp;km² a phoblogaeth o tua 61,000. Prifddinas yr ynys yw Namlea. Yng nghyfnod Suharto fel Arlywydd Indonesia, daeth yr ynys yn adnabyddus fel y man lle cedwid carcharorion gwleidyddol. Ymhlith y carcharorion hyn roedd Pramoedya Ananta Toer, a ysgrifennodd bedair nofel adnabyddus tra'r oedd yma.

bawd|dim|Lleoliad Buru yn Indonesia

Categori:Ynysoedd Indonesia
Clun lidus

{{Gwybodlen Clefyd
 | enw           = Clun lidus
 | delwedd          = Hip.jpg
 | testun        = Cymal y glun rhwng asgwrn y forddwyd ac asetabwlwm y pelfis
 | DiseasesDB     = 
 | ICD10          = 
 | ICD9           = 
 | ICDO           = 
 | OMIM           = 
 | MedlinePlus    = 000981
 | eMedicineSubj  = ped
 | eMedicineTopic = 1676
 | eMedicine_mult = }
 | MeshID         = 
}}
Llid ym mhilen synofaidd cymal y glun sy'n ei gwneud yn anodd sefyll a cherdded yw **clun lidus**.

Mae clun lidus yn eithaf cyffredin mewn plant, yn enwedig bechgyn, ac yn gyffredinol bydd yn effeithio ar blant rhwng 3 a 10 mlwydd oed. Yn aml cyflwr byrdymor yw clun lidus ac nid oes cymhlethdodau pellach.

## Achosion
Aneglur yw achos clun lidus, ond yn y rhan fwyaf o achosion bydd plentyn wedi dioddef haint firaol, megis annwyd neu wddf tost, yn ystod yr wythnos cyn datblygu clun lidus neu cyn hynny.

Gall clun lidus ddigwydd fel cymhlethdod hefyd os yw'r claf yn dioddef cyflwr mwy difrifol, megis clefyd Perthe neu fathau amrywiol o arthritis ieuenctid.

## Diagnosis
Yn aml, mae tystiolaeth y claf o'r symptomau yn ddigon i feddyg gwneud diagnosis o glun lidus. Ond o bryd i'w gilydd bydd meddyg am gyfeirio'r claf i gael pelydr-X, sgan uwchsain, neu brofion gwaed yn yr ysbyty i gadarnháu'r diagnosis a diystyru achosion eraill posib, mwy difrifol. Gellir cynnal prawf cyfradd gwaddodi erythrosytau (ESR) i fesur pa mor gyflym mae celloedd coch y gwaed yn disgyn i waelod tiwb profi; yn gyffredinol, byddant yn disgyn yn gyflymach pan fydd rhan o'r corff yn llidus. Yn ogystal cynhelir prawf protein C-adweithiol (CRP) i fesur faint o CRP—protein a gynhyrchir gan yr afu—sydd yng ngwaed y claf. Bydd lefel uchel neu gynyddol o CRP yn awgrymu llid yn y corff.

## Triniaeth
Trinnir llawer o achosion o glun lidus yn yr ysbyty, lle rhoddir triniaeth hydynnu, a ystyrir fel y driniaeth orau. Rhoddir rhwymyn gludiog o amgylch coes y claf a fydd yn cyrraedd y forddwyd, a atodir wedi hynny at bwysau sy'n hongian dros y gwely wrth gortyn a phwli. Yn aml dim ond am dri neu bedwar diwrnod bydd y claf yn aros yn yr ysbyty.

Os na fydd angen aros yn yr ysbyty, bydd yn hanfodol i'r claf orffwyso. Y safle mwyaf cyfforddus a di-boen yw gorwedd ar y cefn gyda'r pen-glin wedi'i blygu allan rhyw ychydig ar yr ochr boenus, a'r droed yn pwyntio ymaith o'r corff.

Gall cyffuriau lladd poen neu gyffuriau wrthlidiol (NSAID) helpu i leddfu'r poen a lleihau'r llid.

## Cyfeiriadau
Categori:Llidau
Categori:Paediatreg
Englynion y Clywaid

Casgliad o englynion diarhebol yw ***Englynion y Clywaid*** (Cymraeg Canol: ***Englynion y Clyweit***), a gyfansoddwyd tua diwedd y 12g neu ddechrau'r 13eg, yn ôl Ifor Williams. Canu gwirebol a geir yn y gerdd, gyda phob englyn yn dechrau gyda'r fformiwla agoriadol "A glyweist ti a gant...?" gan ychwanegu enw cymeriad o draddodiad Cymru neu un o'r seintiau. Ceir yr ateb ar ffurf dihareb draddodiadol.

Ceir y testunau cynharaf yn *Llawysgrif Coleg yr Iesu 3* (tua 1350) ac yn *Llyfr Coch Talgarth* (tua 1400). Ceir y testun gorau yn *Llyfr Coch Talgarth* ac yn y llawysgrif gynharach ceir y teitl *Llyma e[n]glynyon y clyweit ar diarhebyon*. Mae'r testunau hyn yn deillio o destun[au] cynharach.

Mae'r gerdd yn cynnwys 73 o englynion gyda'r diarhebion yn cael eu priodoli i gymeriadau o'r traddodiad Cymreig neu seintiau Cymreig a thramor ac eithrio ambell un a roddir yng ngenau anifeiliaid. Mae'r dewis o gymeriadau Cymreig yn cynnwys nifer o gymeriadau o *Culhwch ac Olwen*, sy'n dangos fod yr awdur yn gyfarwydd â'r chwedl honno. Mae'r cyfuniad o arwyr chwedlonol, hanesyddol neu led-hanesyddol a seintiau Cristnogol yn dyst i ddiddordebau hynafiaethol yr awdur, sy'n anhysbys. Mae'r gerdd yn ddrych hefyd i ddiddordeb hynafiaethol y 13g a'r 14eg pryd cafwyd cryn dipyn o gasglu, cyfansoddi a chofnodi deunydd diharebol a gnomig gan Gymry dysgedig mewn ysbryd a gymherir gan Kenneth H. Jackson â'r meddylfryd hynafiaethol a ysbrodylodd olygwyr y *Myvyrian Archaiology of Wales* ar ddechrau'r 19g.

Dyma enghraifft lle priodolir y ddihareb i Cynfarch fab Meirchion o'r Hen Ogledd:

A glyweist-di a gant Cynfarch?
'Bid dy ysgwydd ar dy farch;
A'r ni'th barcho di na pharch'.

Mae'r arwyr eraill yn cynnwys Llywarch Hen, Heledd, Urien Rheged, Gwenddolau a Geraint fab Erbin. O fyd y chwedlau ceir cymeriadau fel Culhwch, Drystan a Cadriaith mab Seidi. Mae gan yr awdur hoffder arbennig o seintiau De Cymru, yn cynnwys Idloes, Dewi Sant, Padarn, Gwynllyw a Teilo, sy'n awgrymu ei fod yn frodor o'r De.

## Nodiadau
## Llyfryddiaeth
Ceir y testun Cymraeg Canol gyda aralleiriad Cymraeg Diweddar, rhagymadrodd a nodiadau yn: 
*Marged Haycock (gol.), 'Englynion y Clywaid', *Blodeugerdd Barddas o Ganu Crefyddol Cynnar* (Cyhoeddiadau Barddas, 1994), tt. 313-37.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Casgliadau o englynion
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Enseffalitis arbofirws

Enseffalitis a achosir gan haint arbofirws yw **enseffalitis arbofirws**. Caiff ei achosi gan grŵp o firysau sy'n cael eu cario a'u trosglwyddo drwy bigiadau gan rai arthropodau, yn cynnwys mosgitos a throgod.

Mae'r pryfed sy'n trosglwyddo enseffalitis arbofirws yn dal y firysau drwy bigo mamaliaid bychain, anifeiliaid domestig, ac adar. Mae enghreifftiau o enseffalitis arbofirws yn cynnwys:

* Enseffalitis Gorllewin Nîl/Twymyn Gorllewin Nîl)
* Enseffalitis Japaneaidd
* Enseffalitis sy'n cael ei gludo gan drogod
* Enseffalitis Dyffryn Murray
* Enseffalitis Califfornia
* Enseffalitis St Louis
* Enseffalitis ceffylaidd gorllewinol
* Enseffalitis ceffylaidd dwyreiniol
* Twymyn trogod Colorado

## Cyfeiriadau
Arbofirws
Shikoku

**Ynys Shikoku** (四国) yw'r lleiaf o bedair ynys fawr Japan. Saif yn ne y wlad, i'r de o'r ynys fwyaf, Honshū, ac i'r gogledd-ddwyrain o Kyūshū. Gyda rhai o'r ynysoedd llai o'u chwmpas, mae'n ffurfio **Rhanbarth Shikoku** (四国地方, *Shikoku-chihō*). Y brifddinas yw porthladd Matsuyama yng ngogledd yr ynys.

Mae gan yr ynys arwynebedd o 18.292&nbsp;km², ac roedd y boblogaeth yn 2006 tua 4.2 miliwn. Y copa uchaf yw *Ishizuchi* (1,982 medr).

Mae pedair talaith ar ynys Shikoku: Ehime i'r gorllewin, Kagawa i'r gogledd, Tokushima i'r dwyrain a Kōchi yn y de.


Categori:Ynysoedd Japan
Categori:Rhanbarthau Japan
Rhodri Owen

Cyflwynydd radio a theledu o Gymru yw **Rhodri Owen** (ganed 21 Medi 1972).

## Bywgraffiad
Cafodd Rhodri Thomas Owen ei eni yn y Crwys, a'i fagu ar Benrhyn Gŵyr i deulu Cymraeg eu hiaith. Mynychodd Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhregwyr, Abertawe cyn symud i'r chweched dosbarth yn Ysgol Gyfun Ystylafera. Roedd Owen hefyd yn aelod o Theatr Ieuenctid Cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa yn darlledu yn y Gymraeg ar gyfer Radio Cymru. Parhaodd i weithio ar raglen frecwast fore Sadwrn, cyn iddo symud i sioe frecwast Red Dragon FM. Wedi iddo gyflwyno ar BBC Radio 5 Live, daeth Owen yn llais cyfarwydd ar BBC Radio Wales hefyd.

Dechreuodd Owen weithio ar y teledu ar S4C ym 1993 fel cyflwynydd parhad yn ystod rhaglenni i blant, cyn iddo ymddangos ar amryw o raglenni gan gynnwys y rhaglenni cylchgrawn i blant *Noc Noc* ac *Uned 5*. Ar ôl gweithio am chwe mlynedd ar y sianel Gymraeg, symudodd Owen i Lundain ac ymunodd â CBBC, yn cyflwyno'r rhaglen i blant *Short Change*. Aeth ymlaen i weithio ar raglen ymchwilio ar ran cwsmeriaid BBC Wales, *X-Ray* ac ef oedd cyflwynydd *4x4*, *Liquid Assets* ar BBC Three, a'r rhaglen deithio *Holiday* ar BBC1. Yna treuliodd dair blynedd yn gweithio ar raglen deithio ITV *Wish You Were Here...?*, *Holiday in Style* ar gyfer UK Style a *Hard Cash* ar BBC1.

Roedd Owen yn bresennol yn westai ar rhaglen ''Derek Acorah's Ghost Towns* ar Living TV. Yn 2006, cyd-gyflwynodd *Britain's Dream Homes* gyda Melissa Porter ar BBC Two.

Cyhoeddwyd llyfr cyntaf Owen, *Bwyd bwyd bwyd (food food food)*, am fwyd iach wedi ei anelu at blant. Yn 2009, daeth yn gyflwynydd rhaglen S4C *Wedi 3'' (a'i olynydd *Prynhawn Da*) ac yn gyfarwyddwr stiwdio *Planed Plant*.. Ers 2011 mae'n un o brif gyflwynwyr *Heno* ar S4C.

## Bywyd personol
Priododd Owen y cyflwynydd teledu Lucy Cohen ym mis Mehefin 2004, yn Eglwys Saint Andras, Saint Andras ger Dinas Powys, ac mae ganddynt un mab, Gabriel. Bu farw brawd Owen, Geraint Owen yn sydyn ar 11 Gorffennaf 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gŵyr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Olaf I, brenin Denmarc

Brenin Denmarc ers 1086 oedd **Olaf I** (Daneg, **Oluf I Hunger**) (c. 1050 – 18 Awst 1095).

Categori:Brenhinoedd a breninesau Denmarc
Categori:Marwolaethau 1095
Diagnosis meddygol

Ym meddygaeth, y broses o adnabod cyflwr meddygol neu glefyd o'i arwyddion meddygol, symptomau, a chanlyniadau dulliau diagnostig yw **diagnosis meddygol**. Yn aml wrth wneud diagnosis fe fydd meddyg yn cynnal profion meddygol ar y claf megis mesur pwysedd gwaed, prawf gwaed, prawf wrin, pelydr-x, pigiad meingefnol, sgan CT, neu fiopsi. Ar ôl i'r meddyg gwneud diagnosis o gyflwr y claf bydd triniaeth yn dechrau os oes angen, ond weithiau caiff ail farn ei hystyried cyn mynd ymhellach.

Daw'r gair diagnosis o'r Roeg διάγιγνῶσκειν (*diagignoskein*), sy'n golygu canfod, sydd yn tarddu o διά (*dia*), sef ar wahân, a γιγνῶσκειν (*gignoskein*), sef dysgu.

## Cyfeiriadau

Categori:Dadansoddiad
Categori:Meddygaeth
Ynys Bananal

Ynys yn nhalaith Tocantins, Brasil, yw **Ynys Bananal**, hefyd **Ynys Bookash**. Fe'i ffurfir gan afonydd Araguaia a Javaés. Gydag arwynebedd o tua ugain mil km², hi yw ynys afon fwyaf y byd.

Saif yn agos i'r ffin â thaleithiau Goiás, Mato Grosso a Pará. Yng ngogledd yr ynys, ceir Parc Cenedlaethol Araguaia, ac yn y de warchodfeydd brodorol (*terra indígena*) Carajás a Javaés. Cyrhaeddodd yr Ewropeaud cyntaf, dan José Pinto Fonseca, yma yn 1773, a rhoi'r enw Santana ar yr ynys. Ceir tua pymtheg pentref brodorol ar yr ynys.

Rio araguaia.jpg|Ynys Bananal
Statuette Karajà MHNT.ETH.2010.24.01.jpg| cerflun ceramig       

Bananal
The Pianist (ffilm)

Ffilm a gyfarwyddwyd gan Roman Polanski a'i rhyddhau yn 2002 yw ***The Pianist***. Addasiad ydyw o hunangofiant o'r un enw gan Władysław Szpilman cerddor Pwylaidd o dras Idddewig. Roedd yn gyd-gynhyrchiad rhwng cwmnïau Pwylaidd, Ffrengig, Almaenig a Phrydeinig.

Enillodd Wobrau'r Academi am y Cyfarwyddwr Gorau a'r Actor Gorau. Enillodd y ''Palme d'Or'' yng Ngŵyl Ffilm Cannes 2002.

## Cast
* Adrien Brody fel Władysław Szpilman
* Thomas Kretschmann fel Captain Wilm Hosenfeld
* Frank Finlay fel Father Szpilman
* Maureen Lipman fel Mother Szpilman
* Emilia Fox fel Dorota
* Ed Stoppard fel Henryk
* David Singer fel Hansell
* Julia Rayner fel Regina
* Jessica Kate Meyer fel Halina
* Michał Żebrowski fel Jurek
* Richard Ridings fel Mr. Lipa
* Daniel Caltagirone fel Majorek

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 
* Amgueddfa Coffau'r Holocost yr Unol Daleithiau - Szpilman's Warsaw: The History behind *The Pianist* 

Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Ffilmiau Focus Features
Categori:Ffilmiau Saesneg
Pianist

Gall **Pianist** gyfeirio at fwy nag un peth:

*The Pianist (cofiant), Hunangofiant gan Władysław Szpilman 
*The Pianist (ffilm), Ffilm wedi ei gyfarwyddo gan Roman Polanski
Ynys Bathurst

bawd|250px|Lleoliad Ynys Bathurst

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Bathurst**. Mae'n un o Ynysoedd Queen Elizabeth, yn ne-ddwyrain yr ynysoedd hyn. Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut.

Mae'n ynys fawr, gydag arwynebedd o 16,042&nbsp;km², ond nid oes poblogaeth barhaol arni. Roedd pobl Thule yn byw yma am gyfnod o tua 1000&nbsp;OC ymlaen, yn ystod cyfnod o hinsawdd gynhesach. Yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd yr ynys oedd gwŷr Syr William Edward Parry yn 1819. Enwodd hi ar ôl Robert Dundas, 2il feicownt Bathurst.

Categori:Nunavut
Bathurst
Chiloé

Ynys yn y Cefnfor Tawel ger arfordir Tsile yw **Chiloé**. Hi yw'r ynys fwyaf sy'n perthyn yn gyfangwbl i Tsile. Ystyrir yr ynys yn rhan o'r Región de los Lagos.

Saif yr ynys o fewn 2&nbsp;km i'r tir mawr yn y gogledd, a thua 50&nbsp;km i'r dwyrain. Mae'n 180&nbsp;km o hyd a 50&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 9,322&nbsp;km² a phoblogaeth o tua 150,000. Y prif drefi yw Castro, gyda phoblogaeth o 29,148 ac Ancud (27,292). Perthyna llawer o'r trigolion i grŵp ethnig yr Huilliche.

bawd|canol|240px|Lleoliad Chiloé yn Tsile

Categori:Ynysoedd Tsile
Afon Swale

Afon yn Swydd Efrog, Lloegr ydy **Afon Swale** sy'n llifo o Swaledale yn Dyffrynnoedd Swydd Efrog trwy Froydd Mowbray ac Efrog i mewn i Afon Ure, sydd yntai'n newid enw i "Afon Ouse" rhai millitoedd i'r de, gan lifo i Fôr y Gogledd trwy foryd yr Humber. Mae'r enw "Swale" yn enw Eingl-Sacsonaidd, ac yn golygu afon "cyflym ei llif".

Ystyrir Afon Swale fel un o'r afonydd cyflymaf yn Lloegr, ac o dro i dro gorlifa'n sydyn ac mae nifer o nofwyr wedi boddi dros y blynyddoedd diwethaf o ganlyniad i law trwm yn rhan uchaf Swaledale.

[bawd|dim|Afon Swale ger [Richmond, Gogledd Swydd Efrog|Richmond]]

Swale
Swale
Cyflwr meddygol

Defnyddir y term **cyflwr meddygol** i gyfeirio at unrhyw salwch, anaf neu afiechyd sy'n effeithio ar iechyd unigolyn neu sydd angen rhyw fath o sylw meddygol. Teimla rhai awduron fod yn well ganddynt y term mwy niwtral hwn o'i gymharu â "salwch" neu "afiechyd", sydd â chysylltiadau mwy negyddol. Er fod y term 'cyflwr meddygol' yn cynnwys salwch meddyliol fel arfer, mewn rhai achosion defnyddir y term i ddisgrifio unrhyw salwch, anaf neu afiechyd heblaw am afiechydon meddyliol. Defnyddia'r "Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM)", y llawlyfr seiciatrig a ddefnyddir i ddiffinio pob salwch meddwl, y term "cyflwr meddygol" i gyfeirio at bob afiechyd, salwch ac anaf heblaw am salwch meddyliol. Gwelir y defnydd hwn hefyd mewn llenyddiaeth seiciatrig. Hefyd, yn aml diffinia polisïau yswiriant meddygol gyflwr meddygol fel unrhyw salwch, anaf neu afiechyd ac eithrio salwch seiciatrig.

Gellir defnyddio'r term cyflwr meddygol hefyd i gyfeirio at gyflwr meddygol cyffredinol unigolyn, yn enwedig pan fônt yn yr ysbyty, e.e. "cyflwr sefydlog" neu "gyflwr difrifol".

Categori:Termau meddygol
Joanna Cole

Awdures plant o'r Unol Daleithiau oedd **Joanna Cole** (11 Awst 1944 &ndash; 12 Gorffennaf 2020), bu hefyd yn ysgrifennu o dan y ffugenw **B. J. Barnet**. Roedd yn hefyd athrawes gwyddoniaeth. Roedd yn fwyaf adnabyddus fel awdures y gyfres llyfrau i blant The Magic School Bus. Ysgrifennodd Joanna Cole dros 250 o lyfrau yn amrywio o'i llyfr cyntaf "Cockroach" i'w chyfres enwocaf Magic School Bus.

Ganwyd yn Newark, New Jersey a magwyd yn East Orange gerllaw. Roedd yn hoff o wyddoniaeth pan oedd yn blentyn, ac yn dweud y bu ganddi athrawes a oedd yn debyg i Ms. Frizzle. Mynychodd Prifysgol Massachusetts a Phrifysgol Indiana cyn graddio o Goleg Dinas Efrog Newydd gyda gradd B.A. mewn seicoleg. Wedi cwblhau rhai cyrsiau i raddedigion, treuliodd flwyddyn yn gweithio fel llyfrgellydd mewn ysgol elfennol yn Brooklyn. Yn ddiweddarach, daeth Cole yn gohebydd llythyron Newsweek, ac yn uwch-olygydd Darllenwyr Ifanc ar gyfer Doubleday Books.

Bu farw yn Sioux City, Iowa yn 75 mlwydd oed.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Magic School Bus
* Bywgraffiad yr Educational Paperback Association o Joanna Cole 

## Gweler hefyd
*The Magic School Bus (teledu)

## Cyfeiiadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Addysgwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Marajó

bawd|250px|Llun lloeren o aber Amazonas ac ynys Marajó

Ynys yn aber afon Amazonas ar arfordir Brasil yw **Marajó**. Gydag arwynebedd o 40,100&nbsp;km², hi yw'r ynys fwyaf yn y byd sydd a dŵr croyw o'i hamgylch. Mae'r boblogaeth tua 250,000. Saif dinas Belém ar lan ddeheuol afon Amazonas gyferbyn a'r ynys.

Yn ystod yr epidemig mawr o'r ffliw Sbaenig yn 1918-1919, Marajó oedd yr unig ardal boblog lle na chofnodwyd unrhyw achos o'r afiechyd.

Categori:Ynysoedd Brasil
Newark, New Jersey

**Newark** yw'r ddinas fwyaf yn nhalaith New Jersey, a'r ganolfan weinyddol ar gyfer Essex County. Mae gan Newark boblogaeth o 281,402, gan ei gwneud y bwrdeisdref fwyaf yn New Jersey a'r 65fed ddinas fwyaf yn yr Unol Daleithiau. Mae Newark hefyd yn gartref i nifer o gorfforaethau mawrion, megis Prudential Financial.

Fe'i lleolir tua 8 milltir (13&nbsp;km) i'r gorllewin o Manhattan a 2 filltir (3.2&nbsp;km) i'r gogledd o Ynys Staten. Oherwydd ei lleoliad ger Cefnfor yr Iwerydd ym Mae Newark mae Porthladd Newark wedi datblygu i fod yn brif borthladd mewnforio ym Mae Newark ac yn Harbwr Efrog Newydd. Ynghyd ag Elizabeth, mae Newark yn gartref i Maes Awyr Rhyngwladol Newark Liberty, sef y prif faes awyr cyntaf i wasanaethu ardal fetropolitaidd Efrog Newydd.

## Enwogion
*Allen Ginsberg (1926-1997), bardd
*Jerry Lewis (1926-2017), actor a chomediwr
*Whitney Houston (1963-2012), cantores
*Paul Simon (g. 1941), cerddor a chyfansoddwr

## Gefeilldrefi Newark 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Newark 


Categori:Dinasoedd Essex County, New Jersey
Llyfr Coch Talgarth

Ysgrifennwyd **Llyfr Coch Talgarth** tua'r flwyddyn 1400. Mae'n cynnwys casgliad o destunau rhyddiaith a barddoniaeth grefyddol Cymraeg Canol a gopîwyd gan ysgrifenwyr **Llyfr Coch Hergest**.

Mae'n bosibl y bu Llyfr Coch Talgarth yn eiddo Hopcyn ap Tomas (fl. tua 1337 - tua 1408) o Ynysdawe. Mewn cerdd gan Dafydd y Coed dywed y bardd iddo weld casgliad llawysgrifau Hopcyn ap Tomas ac yn eu plith roedd copi o'r *Elucidarium*; gwyddys mai ysgrifenwyr Llyfr Coch Hergest, a noddwyd gan Hopcyn, a ysgrifennodd y testun o'r *Elucidarium* sydd yn Llyfr Coch Talgarth, felly mae'n bosibl mai Llyfr Coch Talgarth a welodd y bardd ym mhlasdy ei noddwr. Gwelwyd y llawysgrif gan y bardd Ieuan Llwyd ab y Gargam yn nes ymlaen hefyd.

Bu'r llawysgrif ar gadw yn Nhalgarth, Brycheiniog am ganrifoedd wedi'i rhwymo mewn cloriau lledr coch a dyna sut y cafodd y llyfr ei enw. Daeth yn eiddo y casglwr llawysgrifau enwog John Williams ac fe'i trosglwyddwyd ganddo, gyda gweddill Llawysgrifau Llansteffan, i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1909. Diogelir Llyfr Coch Talgarth heddiw yn Adran Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru lle mae'n cael ei hadnabod fel *Llawysgrif Llanstephan 27*.

Mae'r testunau rhyddiaith a geir yn y Llyfr Coch yn cynnwys yr *Elucidarium* a chopi o *Y Gysegrlan Fuchedd*. Ymhlith y cerddi ceir *Mab Mair*, rhan o *Cyssul Addaon* ac *Englynion y Clywaid*.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Llawysgrifau Cymreig
*Llawysgrifau Llansteffan

Coch Talgarth
Categori:Llawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Categori:Llyfrau'r 15fed ganrif
Categori:Talgarth
Idloes

Sant Cymreig oedd **Idloes** (fl. 6g neu'r 7fed?). Yn ôl traddodiad, ef a sefydlodd eglwys Llanidloes ym Maldwyn, Powys.

## Hanes a thraddodiad
Yn ôl yr achau ym ''Mucheddau'r Saint*, roedd Idloes yn fab i *Gwydnabi'' (Gwyddnau), mab Llawfrodedd Farfog (Llawfrodedd Farchog). Mae'n bosibl fod Llawfrodedd yn un o Wŷr y Gogledd, ond ychydig a wyddys amdano.

Sefydlodd gell neu llan yn Llanidloes, a enwir ar ei ôl. Dyma'r unig le yng Nghymru a gysylltir ag ef. Ceir Ffynnon Idloes yn Stryd Hafren, Llanidloes.

Dywedir y bu gan Idloes ferch o'r enw Meddwid.

Dethlir gŵyl Idloes ar 6 Medi.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Llanidloes
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Teyrnas Powys
Roppongi

[bawd|dde|[Bryniau Roppongi.]]

Ardal ym Minato, Tokyo, Japan, yw **Roppongi**. Mae'n ardal gefnog ac yn gartref i sîn bywyd nos bywiog. Lleolir nifer o lysgenadaethau tramor yn Roppongi ac mae'r bywyd nos a geir yno yn boblogaidd gyda gorllewinwyr; serch hynny mae'r mwyafrif llethol o drigolion Roppongi a'r ymwelwyr a'r ardal yn Japaneaidd neu'n bobl eraill o  Asia. Lleolir Roppongi yn  ardal ddeheuol y cylch a ddisgrifio gan y Yamanote Line, i'r de o Akasaka ac i'r gogledd o Azabu.

## Cwmnïau wedi'u lleoli yn Roppongi 
* Ferrari Japan
* Anderson Mori & Tomotsune
* Genco
* Livedoor
* Rakuten
* TV Asahi
* Yahoo! Japan
* MTV Japan
* Cisco

Mae gan nifer o gwmnïau gorllewinol eu swyddfeydd Japaneaidd yn Roppongi, yn cynnwys banciau fel Credit Suisse, Goldman Sachs, State Street a Lehman Brothers, a chwmnïau cyfreithiol fel Allen & Overy, Davis Polk & Wardwell, Orrick, Herrington & Sutcliffe, Corning Incorporated a Skadden, Arps, Slate, Meagher & Flom.

## Dolenni allanol 
* Mapiau Roppongi-Azabu 
* Wikivoyage: Roppongi
* Roppongi Travel Guide @ Picturetokyo.com  Gwybodaeth, oriel, bywyd nos a chlybiau
* Bywyd nos yn Roppongi 

Categori:Tokyo
Llawfrodedd Farfog

Arwr Brythonig oedd **Llawfrodedd Farfog** neu **Llawfrodedd Farchog**. Ychydig iawn a wyddys amdano ond ceir sawl cyfeiriad ato yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.

Yn ôl yr achau ym ''Mucheddau'r Saint*, roedd Sant Idloes yn fab i *Gwydnabi'' (Gwyddnau), mab Llawfrodedd Farfog. Sefydlodd Idloes eglwys Llanidloes, Powys. Mae ystyr yr enw 'Llawfrodedd' yn ansicr. Ar sail enghraifft - fel enw cyffredin efallai - yn nhestun *Y Gododdin*, cynigia Ifor Williams mai *llaw* yn yr hen ystyr 'bychan' yw'r elfen gyntaf tra bod ystyr yr ail elfen *brodedd* yn llai sicr; bachigyn o'r gair *brawd* ('barn') efallai.

Yn y testun Cymraeg Canol wrth y teitl *Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain*, nodir:

:Cyllell Llawfrodedd Farchog, yr hon a wasanaethai i bedwar gŵr ar hugain i fwyta ar fwrdd.

Gan fod yr arwyr eraill a restrir yno i gyd yn cael eu cysylltu â'r Hen Ogledd, mae'n debyg mai un o 'Wŷr y Gogledd' oedd Llawfrodedd hefyd, ond does dim sicrwydd am hynny. Dyma'r unig ffynhonnell sy'n ei alw yn 'Llawfrodedd *Farchog*' hefyd.

Rhestrir Llawfrodedd mewn un o Drioedd Ynys Prydain fel perchennog un o 'Dair Prif Fuwch Ynys Prydain', sef 'Cornillo'. Maelgwn Gwynedd ac Eliffer Gosgorddfawr piau'r buchod eraill. Dylid cofio pwysigrwydd gwartheg yn niwylliant y Celtiaid, fel arwydd o statws a chyfoeth, er enghraifft.

Cyfeirir at Lawfrodedd yn y chwedl gynnar *Culhwch ac Olwen* fel un o arwyr llys y Brenin Arthur ac yn y chwedl fwrlesg ddiweddarach *Breuddwyd Rhonabwy*, eto mewn cyd-destun Arthuraidd. Ceir enghreifftiau o'r gair *llawfrodedd* mewn cerddi gan ddau o'r Gogynfeirdd diweddar, Gruffudd ap Maredudd a Gwilym Ddu, ond mae'n bosibl mai ansoddair ydyw yma yn hytrach nag enw personol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Yr Hen Ogledd
Edward Norton

Actor, sgriptiwr a chyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau yw **Edward Harrison Norton** (ganed 18 Awst 1969). Ym 1996, derbyniodd enwebiad am Wobr yr Academi am yr Actor Gorau mewn Rôl Gefnogol am ei ran yn y ddrama *Primal Fear*. Flwyddyn yn ddiweddarach, fe'i enwebwyd am Wobr yr Academi am yr Actor Gorau am ei ran yn *American History X*. Mae ei ffilmiau eraill yn cynnwys dramâu cyfnod fel *Kingdom of Heaven* (2005), *The Illusionist* (2006), a *The Painted Veil* (2006); mae ei ffilmiau nodedig eraill yn cynnwys *Rounders (1998), *Fight Club* (1999), 25th Hour (2002), Red Dragon* (2002), a *The Incredible Hulk* (2008).

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Pete Postlethwaite

Actor Seisnig a enwebwyd am Wobr yr Academi oedd **Peter William "Pete" Postlethwaite** OBE (7 Chwefror 1945 - 2 Ionawr 2011).

## Ei fywyd cynnar
Ganwyd Postlethwaite yn Warrington, Swydd Gaer. Ef oedd mab ieuengaf William a Mary Postlethwaite. Hyfforddodd i fod yn athro yn St Mary's College, Strawberry Hill a dysgodd ddrama yng Ngholeg Loreto, Manceinion, cyn hyfforddi i fod yn athro yn Ysgol Ddrama yr Old Vic, Bryste.

Dechreuodd Postlethwaite ei yrfa yn Theatr Everyman, Lerpwl lle cydweithiodd â Bill Nighy, Jonathan Pryce, Antony Sher a Julie Walters. Cafodd Postlethwaite a Walters berthynas â'i gilydd yn ail hanner y 1970au. Gweithiodd Postlethwaite gyda'r Royal Shakespeare Company a chwmnïau actio eraill hefyd.

## Ffilmograffiaeth 
* *Afternoon Off* (1979) (TV)
* *A Private Function* (1984)
* *Coast To Coast* (1987)
* *Distant Voices, Still Lives* (1988)
* *Treasure Island* (1990) (TV)
* *Hamlet* (1990)
* *Zorro* (1990) (Rhaglen o'r enw "The Marked Man").
* *The Grass Arena* (1991)
* *Alien 3* (1992)
* *Split Second* (1992)
* *The Last of the Mohicans* (1992)
* *In the Name of the Father* (1993)
* *Anchoress* (1993)
* ''Sharpe's Company* (1994) (Teledu)
* *Suite 16* (1994)
* *Sharpe's Enemy* (1994) (Teledu)
* *Martin Chuzzlewit* (1994) (Teledu)
* *The Usual Suspects* (1995)
* *When Saturday Comes* (1996)
* *Brassed Off* (1996)
* *Dragonheart* (1996)
* *James and the Giant Peach* (1996)
* *William Shakespeare's Romeo + Juliet* (1996)
* *Amistad* (1997)
* *Bastard (Bandyta)* (1997)
* *Crimetime* (1997)
* *The Lost World: Jurassic Park* (1997)
* *Among Giants* (1998)
* *Lost for Words* (1999)
* *Wayward Son * (1999)
* *Animal Farm* (1999)
* *The Divine Ryans* (1999)
* *Rat* (2000)
* *The Shipping News* (2001)
* *Strange Bedfellows* (2004)
* *Dark Water (2005)
* *Æon Flux (2005)
* *The Constant Gardener (2005)
* *The Omen (2006)
* *Closing the Ring* (2007)
* *Liyarn Ngarn* (2007)
* *Solomon Kane* (2008)
* *Criminal Justice* (2008) (Teledu)
* *The Age of Stupid* (2009)
* * Ironclad'' (2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Categori:Pobl o Swydd Gaer
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Llangeinwyr

Pentref yng yng nghymuned Cwm Garw, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Llangeinwyr** (Seisnigiad: *Llangeinor*). Saif yn y Cymoedd tua 5 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr ei hun.

Rhed ffordd yr A4064 trwy'r pentref; i'r de mae'n arwain i gyfeiriad Ton-du, ac i'r gogledd i gyfeiriad Pontycymer. Mae'r A4093 yn cychwyn yn Llangeinwyr ac yn dringo dros y mynydd i Gwmogwr.

Cyhoeddwyd y pentref cyfan yn ardal gadwraeth yn ddiweddar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl enwog
Roedd y bardd ac achyddwr Dafydd Benwyn (bl. ail hanner yr 16g) yn frodor o Langeinwyr, yn ôl pob tebyg. Roedd Llangeinwyr hefyd yn fan geni Richard Price, yr athronydd Cymreig a roddodd lwyfan i waith mathemategol Thomas Bayes ac a osododd sylfaen marchnad rydd yr Unol daleithiau yn ei le.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Garw
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Brynmenyn

Pentref yng nghymuned Ynysawdre, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Brynmenyn**. Saif wrth gymer Afon Garw ac Afon Ogwr yn y Cymoedd tua 4 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr ei hun.

Rhed ffordd yr A4065 trwy'r pentref; i'r gorllewin mae'n arwain i gyfeiriad Ton-du, ac i'r dwyrain i gyfeiriad Abergarw a Bryncethin. Mae'r A4064 yn cychwyn o'r pentref ac yn dringo dros y mynydd i Llangeinor.

[200px|bawd|dim|Canŵio ar [Afon Ogwr, Brynmelyn.]]

Ceir Ysgol Gynradd Brymenyn i wasanaeth'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Ynysawdre
Caerau, Pen-y-bont ar Ogwr

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Caerau.''

Pentref yng nghymuned Maesteg, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Caerau**. Saif ar lan Afon Llynfi ar ffordd yr A4063 i'r de o Groeserw a thua 2 filltir i'r gogledd o dref Maesteg.

Datblygodd y pentref yn gyflym pan agorwyd Glofa Caerau yn 1890. Roedd tri phwll yn cyflogi 2,400 o lowyr erbyn y 1920au. Caewyd y pyllau yn 1977.

250px|bawd|dim|Yr hen orsaf heddlu, Caerau.

## Cyfeiriadau
Categori:Maesteg
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Negros

Un o ynysoedd y Philipinau yw **Negros**. Saif i'r gogledd-orllewin o ynys fwy  Mindanao, ac mae ganddi arwynebedd o 12,073&nbsp;km². Roedd y boblogaeth yn 2000 tua 3,700,000. Y prif ddinasoedd ye Bac&#243;lod a Dumaguete.

Y copa uchaf ar yr ynys yw'r llosgfynydd Canlaón, 2,460 medr, ac mae afonydd yr ynys yn cynnwys Binalbagan, Ilog, Tolong a Tanjay. Ardal amaethyddol ysyw yn bennaf, ac mae'n cynhyrchu tua hanner siwgwr y Philipinau, ynghyd â reis a ffrwythau megis bananas a mango.

bawd|canol|220px|Lleoliad Negros yn y Philipinau

Categori:Ynysoedd y Philipinau
Palawan

Un o ynysoedd y Philipinau yw **Palawan**. Mae hefyd yn enw'r dalaith sydd hefyd yn cynnwys rhai o'r ynysoedd llai o'i chwmpas. Saif i'r gorllewin o ynys eraill y Philipinau. Y brifddinas yw Puerto Princesa.

bawd|canol|220px|Lleoliad Palawan yn y Philipinau

Y dalaith yw'r fwyaf o ran arwynebedd ymhlith taleithiau'r Philipinau. Mae twristiaeth yn bwysig yma, gan fod yma draethau da a dwy Safle Treftadaeth y Byd, Parc Cenedlaethol afon danddaearol Puerto Princesa a Parc Môr Arrecife de Tubbataha. Siaredir nifer o ieithoedd yma, yn cynnwys Tagalog, Ilongo, Tausug, Batak, Tagbanua, Palahueño a Cuyunon. Dilynwyr Islam yw'r mwyafrif o'r boblogaeth, er bod nifer sylweddol o Gristnogion hefyd.

Categori:Ynysoedd y Philipinau