open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaoth Dobhair

[300px|bawd|Mynydd [An Earagail o Gaoth Dobhair]]

Ardal yn Swydd Donegal yng ngogledd orllewin Iwerddon yw **Gaoth Dobhair** (Saesneg: **Gweedore**). Mae hi'n 30 milltir i'r gorllewin o Letterkenny/*Leitir Ceanainn*, ar lan y môr. Mae 4,356 o bobl yn byw yn ardal Gaoth Dobhair (2006). Mae'n un o anneddfeydd Gaeltacht Dún na nGall. Lleolir stiwdios rhanbarthol RTÉ Raidió na Gaeltachta. Mae wedi cynhyrchu cerddorion traddodiadol adnabyddus, gan gynnwys y bandiau Altan a Clannad, yn ogystal â’r artist Enya. Mae'r tri wedi recordio cerddoriaeth Wyddeleg.

Mae "Gaoth" yn cyfeirio at gilfach o'r môr wrth geg Afon Crolly, a elwir yn *An Ghaoth*. Dyma'r ffin rhwng Gweedore i'r gogledd a Na Rosa (The Rosses) i'r de. Mae *Dobhar* yn hen air Gwyddeleg am ddŵr ac yn gytras â'r gair Cymraeg "dŵr". Felly, mae *Gaoth Dobhair* yn cael ei gyfieithu fel "yr aber dyfrllyd".

## Trefi a phentrefi Gaoth Dobhair
* Arduns (*An tArd Donn*)
* Ardnagappery (*Ard na gCeapairí*)
* Ballindrait (*Baile an Droichid*)
* Bloody Foreland (*Cnoc Fola*)
* Brinaleck (*Bun an Leaca*)
* Bunaninver (*Bun an Inbhear*)
* Bunbeg (*An Bun Beag*)
* Carrick (*An Charraic*)
* Carrickataskin (*Carraig an tSeascain*)
* Cotteen (*Coitín* **neu** *An Choiteann*)
* Crolly (*Croithshlí* **neu** *Croithlí*)
* Curransport (*Port Uí Chuireáin*)
* Derrybeg (*Na Doirí Beaga* **neu** *Doire Beag*)
* Dore (*Dobhar*)
* Dunlewey (*Dún Lúiche*)
* Glassagh (*Glaiseach* **neu** *An Ghlaisigh*)
* Glasserchoo (*Glaisear Chú* **neu** *Glas Dobhar Chú*)
* Glentornan (*Gleann Tornáin*)
* Knockastolar (*Cnoc an Stolaire*)
* Lunniagh (*Luinneach*)
* Magheraclogher (*Machaire Chlochair*)
* Magheragallon **or** Magheragallen (*Machaire Gathlán*)
* Meenaclady (*Mín an Chladaigh*)
* Meenacuing (*Mín na Cuinge*)
* Meenaniller (*Mín an Iolair*)
* Middletown (*Baile Lár*)
* Sheskinbeg (*Seascann Beag*)
* Stranacorkra (*Srath na Corcra*)

## Enwogion
*Clannad, band
*Enya, cantores
*Moya Brennan, cantores

Categori:Swydd Donegal
Rhanbarthau Ffrainc

Rhennir Ffrainc yn 18 *région* (**rhanbarth gweinyddol**), sy'n cynnwys 13 *région* yn y Ffrainc ddinesig a 5 rhanbarth tramor. Mae un o'r rhanbarthau dinesig, Corsica (*Corse*), yn cael ei ddiffinio fel "cymuned diriogaethol". Y rhanbarthau yw'r lefel uchaf yn israniadau tiriogaethol a gweinyddol Gweriniaeth Ffrainc; rhennir y rhanbarthau hyn yn eu tro yn départements.

Daeth y 18 rhanbarth i fodolaeth ar 1 Ionawr 2016; cyn hynny roedd 27 rhanbarth. Bathwyd y term *région* yn swyddogol yn Neddf Datganoli 2 Mawrth 1982.

Mae rhanbarthau Ffrainc yn ardaloedd daearyddol diffiniedig yn ogystal, i gryn raddau, a gysylltir â hunaniaeth ddiwyllianol a hanesyddol sy'n aml yn rhagddyddio Ffrainc ei hun fel uned wleidyddol.

## Swyddogaeth 
Gan fod Ffrainc yn wladwriaeth ganolog, nid oes gan y rhanbarthau rym i greu deddfau na chodi trethi. Ond maent yn derbyn cyfran o'r arian a gofir gan drethi cenedlaethol gan y llywodraeth ganolog ac felly mae ganddynt gyllid sylweddol ac mae ganddynt ryddid i'w gwario yn ôl yr angen.

O bryd i'w gilydd, mae dadl yn codi dros gael mwy o ymreolaeth ar lefel ranbarthol, ond mae hyn yn arwain at anghytundeb yn aml. Mae rhai pobl wedi galw yn ogystal am gael gwared â'r cynghorau yn y *départements* a rhoi ei grym a'u swyddogaeth i'r rhanbarthau, gan gadw'r départements fel israniadau gweinyddol yn unig, ond hyd yn hyn nid oes symudiad i'r cyfeiriad hwnnw.

## Diwygio ac uno'r rhanbarthau
Yn 2014, pasiodd Senedd Ffrainc (y Cynulliad Cenedlaethol a'r Senedd) cyfraith i leihau nifer y rhanbarthau ar dir mawr Ffrainc a Chorsica o 22 i 13. Daeth y rhanbarthau newydd i rym ar 1 Ionawr 2016.

Rhoddwyd enwau dros dro i'r rhan fwyaf o ranbarthau newydd drwy gyfuno enwau'r hen ranbarthau, e.e. enw dros dro'r rhanbarth newydd oedd yn cynnwys Aquitaine, Poitou Charentes a Limousin oedd *Aquitaine-Limousin-Poitou Charentes*. Cafodd enwau parhaol eu cynnig gan y cynghorau rhanbarthol newydd a'u gadarnhau gan y Conseil d'etat erbyn 1 Gorffennaf 2016. Dewisodd dau ranbarth – Auvergne-Rhône-Alpes a Bourgogne-Franche-Comté – gadw eu henwau interim.

## Y rhanbarthau ers 2016
440px|bawd|Map o 13 rhanbarth dinesig Ffrainc ers 2016, gan ddangos eu rhaniad yn *départements*

Rhanbarthau a arhosodd yr un fath:

Rhanbarthau a gafodd eu cyfuno:

## Rhestr o'r hen ranbarthau 
22 *région* y Ffrainc ddinesig (*métropolitaine*) cyn 2016:
:
Sylwer fod gan Corsica statws gyfansoddiadol o fewn Ffrainc fel cymuned diriogaethol (*collectivité territoriale*) sy'n wahanol i'r 21 rhanbarth arall.

## Rhanbarthau tramor
Mapiau o ranbarthau tramor Ffrainc, pob un ohonynt hefyd yn *département* tramor

Delwedd:Guadeloupe map.png|Guadeloupe
Delwedd:Martinique-Map.pngMartinique
Delwedd:French Guiana-CIA WFB Map.png|Guyane
Delwedd:Reunion-CIA WFB Map.png|Réunion
Delwedd:Karte von Mayotte.png|Mayotte

## Gweler hefyd
* *Départements* Ffrainc
* *Arrondissements* Ffrainc
* *Cantons* Ffrainc
* *Communes* Ffrainc

Categori:Daearyddiaeth Ffrainc
*
Daearyddiaeth Albania

200px|bawd|Map o Albania
Mae Albania yn un o wledydd y Balcanau. Gorwedd y wlad ar Môr Adria yn y gorllewin, gydag arfordir hir. I'r de mae Albania'n ffinio â Gwlad Groeg (rhanbarth Epiros), i'r dwyrain â Gweriniaeth Macedonia ac i'r gogledd â thalaith Kosovo yn Serbia a gweriniaeth Montenegro.

Mae hi'n wlad fynyddig iawn a elwir weithiau yn "Wlad yr Eryr". Cyfyd y mynyddoedd i uchder o hyd at 2700m (9000 troedfedd) yn nwyrain y wlad. Ceir coedwigoedd sylweddol.

Mae'r tir arfordirol yn ffrwythlon iawn. Rhed gwastadedd sylweddol i lawr ochr orllewinol y wlad ar lan Môr Adria, ac yma y ceir y tir amaeth gorau a'r prif ganolfannau poblogaeth, fel y brifddinas Tirana. Yr unig eithriad yw talaith Vlora yn y de lle ceir bryniau canolig eu maint cyferbyn ag ynys Corfu, Groeg.

Ceir tri llyn mawr sy'n gorwedd yn rhannol yn Albania. Yn y gogledd-orllewin ceir llyn Skadarsko Jezero, ar y ffin â Montenegro. Yn y dwyrain, yn agos iawn i'w gilydd, ceir llynnoedd uchel Llyn Ohrid (sy'n Safle Treftadaeth y Byd) a Llyn Prepansko, a rennir rhwng Albania a Macedonia.

Mae'r prif ddinasoedd a threfi yn cynnwys Tirana, Durrës (y prif borthladd), Shkodër, Shëngjin, Elbasan, Vlorë a Sarandë.

Categori:Albania
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** (Catalaneg; Ffrangeg: **Andorre-la-Vieille**) yw prifddinas Andorra a dinas fwyaf y wlad fechan honno. Mae'n gorwedd yn ne-orllewin y wlad mewn dyffryn uchel.

Categori:Andorra
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Sierra Nevada

Gall **Sierra Nevada** (Sbaeneg: "Mynyddoedd Eiraog") gyfeirio at un o nifer o gadwyni o fynyddoedd:

* Sierra Nevada, mynyddoedd yn Andalucía, Sbaen
* Sierra Nevada, mynyddoedd yn nhaleithiau Califfornia a Nevada yn yr Unol Daleithiau
* Sierra Nevada, mynyddoedd ym Mecsico
----
Sierra Nevada (Sbaen)

Mynyddoedd yn Andalucía, Sbaen, yw'r **Sierra Nevada** (Sbaeneg:"Mynyddoedd Eiraog"). Y copa uchaf yw Mulhacén, 3,479 medr, y copa uchaf yn Sbaen gyfandirol.

Er eu bod mor bell tua'r de, mae uchder y mynyddoedd yn golygu fod canolfannau sgïo poblogaidd yma. Dywed yr awdurdod twristiaeth lleol fod modd sgïo yn y mynyddoedd yn y bore ac ymdrochi ym Môr y Canoldir yn y prynhawn. Y ddinas agosaf yw Granada, gyda Málaga ac Almería ychydig pellach. Mae rhan o'r tiriogaeth yma wedi ei ddynodi fel Parc Cenedlaethol y Sierra Nevada.

Categori:Mynyddoedd Sbaen
Categori:Andalucía
Noël Coward

Actor, dramodydd a chyfansoddwr Seisnig oedd **Noel Coward** (16 Rhagfyr 1899 - 26 Mawrth 1973).

Fe'i ganwyd yn Teddington, Llundain, yn fab Arthur Sabin Coward (1856–1937) a Violet Agnes Coward (1863–1954).

## Ffilmiau 
* *Hearts of the World* (1918)
* *The Scoundrel* (1935)
* *In Which We Serve* (1942)
* *Blithe Spirit* (1945)
* *The Astonished Heart* (1949)
* *Around the World in Eighty Days* (1956)
* *Our Man in Havana* (1959)
* *Surprise Package* (1960)
* *Paris, When It Sizzles* (1964)
* *Present Laughter* (1964, TV)
* *The Vortex* (1964)
* *Bunny Lake Is Missing* (1965)
* *Androcles and the Lion* (1967)
* *Boom!* (1968)
* *The Italian Job* (1969)

## Llyfryddiaeth 
### Dramau 
* *The Last Chapter (Ida Collaborates)* (1917), gyda Esmé Wynne
* *Woman and Whisky* (1918), gyda Esmé Wynne
* *The Rat Trap* (1918)
* ''I'll Leave It To You* (1919)
* *The Young Idea* (1921)
* *The Sirocco* (1921)
* *The Better Half* (1921)
* *The Queen Was in the Parlour* (1922)
* *Mild Oats* (1922)
* *Weatherwise* (1923)
* *Fallen Angels* (1923)
* *The Vortex* (1923)
* *Hay Fever* (1924)
* *Easy Virtue* (1924)
* *Semi-Monde* (1926)
* *This Was a Man* (1926)
* *The Marquise* (1926)
* *Home Chat* (1927)
* *Private Lives* (1929)
* *Post-Mortem* (1932)
* *Cavalcade* (1931)
* *Design for Living* (1932)
* *Point Valaine* (1934)
* *Tonight at 8.30* (1935, 1936):
** *We Were Dancing*, *The Astonished Heart*, *Red Peppers*;
** *Hands Across the Sea*, *Fumed Oak*, *Shadow Play*;
** *Ways and Means*, *Still Life*, *Family Album*;
** *Star Chamber* (1936)
* *Present Laughter* (1939)
* *This Happy Breed* (1939)
* *Blithe Spirit* (1941)
* *Peace In Our Time* (1946)
* *Long Island Sound* (1947)
* *South Sea Bubble*
* *Relative Values* (1951)
* *Quadrille* (1952)
* *Nude With Violin* (1954)
* *Look After Lulu!* (1959)
* *Volcano* (1957)
* *Waiting in the Wings* (1960)
* *Suite in Three Keys: A Song at Twilight; Shadows of the Evening; Come into the Garden, Maud* (1965)
* *Star Quality* (1967)
### Hunangofiant
**Present Indicative'' (1937)

Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Hanes Albania

Mae **hanes Albania** yn hir a diddorol. Mae'r wlad ei hun yn perthyn i ddiwylliant y Balcanau ond mae Groeg a'r Eidal, ynghyd â Thwrci, wedi dylanwadu'n fawr arni hefyd a chwarae rhan bwysig yn ei hanes.

[200px|bawd|chwith|[Amffitheatr Rufeinig Durrës]]Un o'r digwyddiadau hanesyddol cyntaf yn y wlad yw sefydlu Durrës gan y Groegiaid mor bell yn ôl â'r 7fed ganrif CC.
bawd|Albania
Daeth y Rhufeiniaid i Albania a chodi dinasoedd yno. Rhedai un o'r ffyrdd Rhufeinig bwysicaf, y Via Egnatia, rhwng Durrës a Bysantiwm (Istanbul heddiw). Roedd de Albania yn rhan o dalaith Rufeinig Macedonia a'r gogledd yn rhan o dalaith Illyricum.

Rhwng diwedd y 15fed a dechrau'r 20g bu Albania'n rhan o'r Ymerodraeth Ottoman. Yn y cyfnod hwn y troes y mwyafrif o'r Albaniaid yn Fwslemiaid a chwaraeoedd Islam ran bwysig yn hanes a bywyd diwylliannol y wlad ar ôl hynn. Cafodd y Tyrciaid ddylanwad mawr ar bensaernïaeth draddodiadol y wlad yn ogystal.

[100px|bawd|de|[Enver Hoxha]]Yn 1912 enillodd Albania ei hannibyniaeth ar yr Ottomoniaid. Yn 1925, yn sgîl rhyfel cartref y cymerodd yr Eidal ran ynddo, aeth y wlad yn weriniaeth. Fodd bynnag troes yn fonarchiaeth unwaith yn rhagor yn 1928 pan gafodd ei harlywydd Ahmed Beg Zogu ei wneud yn frenin ar y wlad dan yr enw cofiadwy Brenin Zog. Cafodd y wlad ei meddiannu gan luoedd arfog yr Eidal a'r Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar ôl yr Ail Ryfel Byd troes Albania'n wlad gomiwnyddol yn 1946 dan arweinyddiaeth yr unben Enver Hoxha. Ar ôl cyfnod o fod yn gynghrair triw i Stalin, troes Albania i'r Tsieina Faoaidd o 1961 ymlaen. Erbyn heddiw mae hi'n wlad ddemocrataidd sy'n ceisio agoshau at weddill Ewrop gyda golwg tymor hir o ymuno yn yr Undeb Ewropeaidd.

## Gweler hefyd
* Balcanau


Albania
Gruffudd ap Rhydderch

Roedd **Gruffydd ap Rhydderch** (bu farw 1055) yn frenin Gwent a rhan o Forgannwg, ac yn ddiweddarach yn frenin Deheubarth.

Roedd Gruffudd yn fab i Rhydderch ap Iestyn, oedd wedi meddiannu teyrnas Deheubarth o 1023 hyd 1033. Daeth Gruffudd ei hun yn frenin rhan o Forgannwg. Pan feddiannwyd Deheubarth, gan Gruffudd ap Llywelyn o Wynedd yn 1044, wedi iddo yrru Hywel ab Edwin, brenin Deheubarth ar ffo, gwrthwynebwyd ef gan Gruffydd ap Rhydderch. Yn 1045 gallodd Gruffudd ap Rhydderch yrru Gruffydd ap Llywelyn o Ddeheubarth a meddiannu'r deyrnas ei hun. Dywedir ei fod yn frenin nerthol, a orchfygodd ymosodiadau'r Daniaid ac ymderchion Gruffudd ap Llywelyn i adfeddiannu'r deyrnas. Fodd bynnag, yn 1055 lladdwyd ef mewn brwydr gan Gruffudd ap Llywelyn, a gipiodd Deheubarth eto.

Yn ddiweddarach, ceisiodd ei fab Caradog ap Gruffudd, ddilyn esiampl ei dad a'i daid trwy gael meddiant ar Ddeheubarth, ond lladdwyd ef ym Mrwydr Mynydd Carn.

## Llyfryddiaeth 
John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Marwolaethau 1055
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Categori:Teyrnoedd Gwent
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Zabrinski

Band cerddoriaeth trydanol Gymreig o Gaerfyrddin oedd **Zabrinski**. Roedd y band, a ymddangosodd yn gyntaf yn 2000, yn cyfuno seicadelia a cherddoriaeth electronig. Enillodd *Executive Decision* y wobr am sengl y flwyddyn yng nghylchgrawn enwog *Record Collector* yn 2003.

Cafodd y band ei enwi oherwydd camsillafiad ffilm o 1970, sef Zabriskie Point.

Eu halbwm cyntaf oedd *Screen Memories*, a hawliodd sylw'r beirniaid yn syth. Mae'r record yn gyfuniad o bop seicadelig law yn llaw ag elfennau o'r llawr ddawns a'r byd electro-arbrofol.

Roedd Zabrinksi yn rhan o genhedlaeth newydd a ysbrydolwyd gan grwpiau fel Super Furry Animals, Gorky's Zygotic Mynci a Topper. Ymhlith eu halbyms mwya poblogaidd y mae: *Yeti* (2001), *Koala Ko-ordination* (2002) a *Ill Gotten Game* (2005) ac fe'u disgrifiwyd gan y BBC fel albymau 'llawn dyfeisgarwch, melodi a chynhyrchu beiddgar'. Dros y blynyddoedd, cymharwyd y grŵp i grwpiau ac unigolion fel Flaming Lips, Aphex Twin, Primal Scream a'r Beach Boys.

Er iddynt deithio drwy wledydd Prydain gyda'r Super Furry Animals a recordio sesiynau ar gyfer Huw Stephens a John Peel ar Radio 1, daeth y grŵp i ben yn 2007.

## Aelodaeth
Yr aelodau a sefydlodd y grwp yn wreiddiol oedd Mathew Durbridge, llais a guitar; Gareth *Burger* Richardson, gitar ac Iwan Morgan: samplyrs byw, recordio a chynhyrchu. Cychwynwyd y grwp tra roeddent yn yr ysgol. Gadawodd Iwan yn ddiweddarach ac ymunodd Kris Jenkins ar yr allweddelau ac offerynnau taro. Cyn hir ymunodd Rhun Lenny, Gitar Fâs; Owain Jones, drymiau a Pwyll ap Stifyn, recordio a chynhyrchu.

## Disgograffi 
### Albymau 
* *Screen Memories*, Rhagfyr 2000, (Microgram - label eu hunain)
* *Yeti*, Tachwedd 2001, (Ankstmusik)
* *Koala Ko-ordination*, 25 Medi 2002
* *Ill Gotten Game*, 16 Mehefin 2005

### Senglau/EP 
* *Freedom Of The Hiway/Rattlesnake On Ice*, Mawrth 2001, (Boobytrap)
* *Executive Decision*, 16 Mehefin 2003

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* https://web.archive.org/web/20041210114406/http://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/zabrinski/ Zabrinski ar wefan y BBC
* http://www.drownedinsound.com/bands/408.html  Cyfweliad 'Drowned in Sound'

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2000
Categori:Dadsefydliadau 2007
David Lewis Prosser

**David Lewis Prosser** (10 Mehefin 1868 - 28 Chwefror 1950) oedd trydydd Archesgob Cymru.
Ganed ef yn Llangynnor, Sir Gaerfyrddin, yn fab i David ac Elizabeth Prosser. Addysgwyd ef yng Ngholeg Llanymddyfri a Coleg Keble, Rhydychen.  Ordeiniwyd ef yn 1892, a daeth yn gurad yn Aberystwyth. Yn 1896, daeth yn gurad yn Abertawe, yna yn 1909 yn ficer Doc Penfro. Apwyntiwyd ef yn Archddiacon Tyddewi yn 1920, yna yn 1927 cysegrwyd ef yn Esgob Tyddewi.

Yn 1944, etholwyd ef fel trydydd Archesgob Cymru. Ymddeolodd yn 1949.

Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Ichiro Mizuki

Cerddor a chanwr, cyfansoddwr ac actor yw **Toshio Hayakawa** (Japaneg: 早川 俊夫 *Hayakawa Toshio*) neu **Ichiro Mizuki** (Japaneg: 水木一郎 *Mizuki Ichirou*) (7 Ionawr 1948 – 6 Rhagfyr 2022).

Cafodd ei eni yn Tokyo. Dechreuodd ei yrfa trwy ganu gyda'r grŵp JAM Project, ar gyfer cwmni recordiau Anison, yn ystod y 1960au.

## Disgograffi
### Unigol
**OTAKEBI Sanjou! Hoeru Otoko Ichiro Mizuki Best* (OTAKEBI参上!吠える男 水木一郎ベスト) (21 Mehefin 1989)
**Ichiro Mizuki OTAKEBI 2* (水木一郎 OTAKEBI2) (1 Mai 1990)
**Ichiro Mizuki All Hits Vol.1* (水木一郎 大全集Vol.1) (1 Medi 1990)
**Ichiro Mizuki All Hits Vol.2* (水木一郎 大全集Vol.2) (21 Chwefror 1991)
**Ichiro Mizuki Ballade Collection ~SASAYAKI~ Vol.1* (水木一郎バラード・コレクション～SASAYAKI～Vol.1) (21 Ebrill 1991)
**Ichiro Mizuki All Hits Vol.3* (水木一郎 大全集Vol.3) (21 Awst 1991)
**Ichiro Mizuki All Hits Vol.4* (水木一郎 大全集Vol.4) (21 Chwefror 1992)
**Ichiro Mizuki All Hits Vol.5* (水木一郎 大全集Vol.5) (21 Awst 1992)
**Ichiro Mizuki no Tanoshii Asobi Uta* (水木一郎のたのしいあそびうた) (21 Ionawr 1994)
**Ichiro Mizuki Best & Best* (水木一郎 ベスト&ベスト) (19 Awst 1995)
**ROBONATION Ichiro Mizuki Super Robot Complete* (ROBONATION 水木一郎スーパーロボットコンプリート) (19 Gorffennaf 1997)
**Neppuu Densetsu* (熱風伝説) (21 Mawrth 1998)
**Neppuu Gaiden -Romantic Master Pieces* (熱風外伝-Romantic Master Pieces) (30 Ionawr 1999)
**Aniki Jishin ~30th Anniversary BEST* (アニキ自身~30th Anniversary BEST) (21 Tachwedd 2001)
**Ichiro Mizuki Best of Aniking -Red Spirits-* (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -赤の魂-) (4 Awst 2004)
**Ichiro Mizuki Best of Aniking -Blue Spirits-* (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -青の魂-) (6 Hydref 2004)

## Teledu
**Koraru no Tanken* (1979) (llais)
**Uchū Kūbo Burū Noa* (1979) (llais)
**Jikū Senshi Supiruban* (1986)
**Haja Taisei Dangaiō* (1987) (llais)
**Voicelugger* (1999)
**Happy Lucky Bikkuriman* (2007) (llais)
**Chou Ninja Tai Inazuma!! Supāku* (2007)

## Bywgraffiad
*Hitoshi Hasebe, *Anison - Kashu Ichiro Mizuki Sanjuu Shuunen Kinen Nekketsu Shashinshuu* (兄尊(アニソン)―歌手水木一郎三十周年記念熱血写真集) (1999)
*Ichiro Mizuki & Project Ichiro, *Aniki Damashii ~Anime Song no Teiou / Mizuki Ichirou no Sho~* (アニキ魂~アニメソングの帝王・水木一郎の書~) (2000)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cantorion o Japan
Categori:Cerddorion o Japan
Categori:Pobl o Tokyo
Bardd-dywysog

Yn y traddodiad Cymreig, tywysog a oedd yn fardd cydnabyddedig yn ogystal oedd **bardd-dywysog**.

Yr enghreifftiau amlycaf o feirdd-dywysogion yw Hywel ab Owain Gwynedd o Wynedd ac Owain Cyfeiliog (Owain ap Gruffudd ap Maredudd) o Bowys.

Mae bodolaeth tywysogion a fedrai farddoni cystal â'r beirdd proffesiynol eu hun yn brawf arall fod rhai o'r beirdd llys Cymraeg yn hyfforddi aelodau o'r teuluoedd brenhinol Cymreig. Dim ond rhywun a oedd wedi derbyn ei addysg yn y grefft gan fardd cydnabyddedig oedd yn gymwys i fod yn fardd cyflawn ei hun.

### Gweler hefyd
* Bardd
* Beirdd y Tywysogion
* Cyfundrefn y Beirdd

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Teyrnoedd Cymru
Hanes Andorra

Mae **hanes Andorra** yn cychwyn gyda'r traddodiad fod Charlemagne (Siarlymaen), brenin Ffrainc, wedi cyflwyno siartr i bobl Andorra yn gyfnewid am eu cymorth yn ei ryfeloedd yn erbyn y Mwslemiaid yn Sbaen. Yn nes ymlaen pasiodd arglwyddiaeth y wlad i Gownt Urgell ac yna i esgob esgobaeth Urgell.

Yn yr 11g cododd ymrafael am arglwyddiaeth Andorra a gafodd ei datrys yn 1278 trwy arwyddo paréage, a olygai fod sofraniaeth Andorra yn cael ei rhannu rhwng cownt Foix (yn ddiweddarach, gan frenin Ffrainc ac wedyn pennaeth Gweriniaeth Ffrainc) ac esgob La Seu d'Urgell, yng Nghatalonia. Roedd hyn yn fodd i ddiffinio tiriogaeth a statws Andorra.

Cafodd Andorra ei chymryd drosodd ddwywaith gan Aragon, yn 1396 a 1512. Gyda'r blynyddoedd, pasiodd arglwyddiaeth Andorra i frenhinoedd Navarre, Sbaen. Pan ddaeth Harri o Navarre yn frenin Ffrainc fel Harri IV o Ffrainc, cyhoeddodd edict yn 1607 yn cadarnhau Esgob Urgell a phennaeth Ffrainc yn gyd-dywysogion Andorra.

200px|bawd|Baner Andorra ar falcon tŷ: mae'r Andoriaid yn hoff o'u hannibyniaeth
Yn y cyfnod 1812–13, cymerodd Ymerodraeth Gyntaf Ffrainc drosodd Catalonia a'i rhannu yn bedair département. Cipiwyd Andorra hefyd a'i gwneud yn rhan o Puigcerdà (département Sègre).

Er i Andorra gyhoeddi rhyfel ar yr Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf, ddaru hi ddim cymryd rhan yn yr ymladd. Yn 1933 meddiannodd Ffrainc Andorra oherwydd ansefydlogrwydd y wlad. O 1936 hyd 1940, bu corfflu o filwyr Ffrengig yn y wlad oherwydd ofnau am Rhyfel Cartref Sbaen a dylanwad Franco.

Yn yr Ail Ryfel Byd, arosodd Andorra yn niwtral a daeth yn llwybr smyglo pwysig rhwng y Ffrainc Vichy a Sbaen.

Moderneiddwyd cyfansoddiad Andorra yn llwyr yn 1993, pan ddaeth yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig.


Andorra
Daearyddiaeth Affganistan

200px|bawd|Map o Affganistan
Gwlad fynyddig yng Nghanolbarth Asia yw Affganistan. Yn nhermau daearyddiaeth wleidyddol, mae'n gorwedd rhwng Iran i'r gorllewin, Pacistan i'r de a'r dwyrain a gwledydd cyn-Sofietaidd Canolbarth Asia i'r gogledd (Tyrcmenistan, Wsbecistan a Tajicistan). Yn y gornel ogledd-ddwyrain eithaf mae Coridor Wakhan yn ymestyn i ffin Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Mae Affganistan yn wlad o wastadeddau uchel a mynyddoedd. Mae cadwyn fawr yr Hindu Kush yn cyrraedd dros 7,000 m o uchder yn Tirich Mir, ar y ffin â Phacistan yn y gogledd-ddwyrain. Ceir amrywiadau mawr mewn hinsawdd mewn lle cymharol gyfyngedig, yn amrywio o hinsoddau sych ac isdrofannol i hinsawdd alpaidd eithafol yn y mynyddoedd.

Mae'r dinasoedd a threfi pwysig yn cynnwys y brifddinas Kabul a thref hanesyddol Ghazni yn y canolbarth, Herat a Kandahar yn y gorllewin, Faizabad, Konduz, Mazar-i-Sharif a Maimana yn y gogledd, a Jalalabad yn y dwyrain.

[150px|bawd|chwith|[Afon Hari Rud]]
Mae dŵr yn gymharol brin yn y wlad, yn arbennig yn y de. Yr unig afonydd o bwys yw Afon Oxus, sy'n rhedeg ar hyd y ffin ogleddol; afon Hari Rud yn y canolbarth a'r gorllewin, Afon Helmand (*Rud-e Helmand*) yn y de-orllewin, sy'n rhedeg dros y ffin i Iran i gael ei llyncu yng nghorstir hallt Daryacheh-ye Sistan; ac Afon Kabul (*Darya-ye Kabul*) sy'n rhedeg o ardal Bwlch Khyber i gyfeiriad Kabul. Ond ym mynyddoedd y canolbarth a'r gogledd ceir nifer o ffrydiau ac afonydd llai.

## Gweler hefyd
* Hanes Affganistan
* Hindu Kush
* Taleithiau Affganistan
Morgeneu

Roedd **Morgeneu** (bu farw 999) yn Esgob Tyddewi. Dywedir mai ef oedd y cyntaf i dorri ar y traddodiad nad oedd Esgobion Tyddewi yn bwyta cig. Lladdwyd ef mewn ymosodiad gan y Llychlynwyr.

Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Marwolaethau 999
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Esgob Tyddewi

250px|bawd|Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
bawd|170px|Arfbais Esgobaeth Tyddewi.
Llywodraethwr eglwysig Esgobaeth Tyddewi yng ngorllewin Cymru yw **Esgob Tyddewi**. Yn draddodiadol ystyrir Dewi Sant fel Esgob cyntaf Tyddewi. Mae cofnodion am y cyfnod cynnar yn gyfyngedig i ambell gofnod yn yr *Annales Cambriae* a *Brut y Tywysogion*. Er enghraifft, cofnodir i'r Daniaid anrheithio Tyddewi yn 999, a lladd yr esgob Morgeneu; y cyntaf o Esgobion Tyddewi, meddir, i dorri ar draddodiad Dewi o ymwrthod a bwyta cig.

Yn yr 11g roedd yr esgobion Sulien a'i fab Rhygyfarch ap Sulien yn ysgolheigion nodedig. I Rhygyfarch y priodolir y *Vita Davidiis* ("Buchedd Dewi"), a gyfansoddwyd i amddiffyn annibyniaeth yr esgobaeth oddi wrth Archesgob Caergaint. Yn 1176, enwebwyd Gerallt Gymro yn esgob, ond gwrthododd y brenin Harri II o Loegr ei dderbyn, yn ôl pob tebyg oherwydd ei ymgyrch dros annibyniaeth yr esgobaeth, ymgyrch a gafodd gefnogaeth Llywelyn Fawr.

Yn ystod ymrysonau crefyddol yr 16g, carcharwyd yr esgob Robert Ferrar am heresi gan Mari Tudur, ac, ar ôl gwrthod datgyffesu, fe'i llosgwyd wrth y stanc ar sgwâr y farchnad yng Nghaerfyrddin ar 30 Mawrth 1555.

Yr esgob presennol yw'r Gwir Barchedig Dorrien Davies a benodwyd , ym mis Hydref 2023.

## Rhestr o Esgobion Tyddewi

Categori:Yr Eglwys yng Nghymru
Categori:Esgobaeth Tyddewi
Categori:Galwedigaethau crefyddol yng Nghymru
Am Cyfan Dy Pethau Prydferth

Albym gan Jakokoyak ydy ***Am Cyfan Dy Pethau Prydferth***, cafodd ei rhyddhau yn Awst 2003. Cymerwyd y teitl oddi ar boster a gyfieithwyd yn wael ar furiau Undeb Prifysgol Caerdydd yn 2003 ac fe gafodd ei ail-ryddhau yn Siapan yn 2004.

## Traciau 
# Eiddil - 4:26
# Dim Syniad - 1:31
# Sach Cysgu - 4:49
# Paid A Gadael Nhw Dynnu Fi Lawr - 3:16
# Caramella - 1:03
# Lovella - 5:43
# Murmur - 3:56
# Ar Dy Gefn Bounce - 4:09
# Shipwreck - 3:39
# Home - 4:44
# Egres - 3:02

Categori:Albymau 2003
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
El Goodo

Band o Resolfen, ger Castell-nedd, ydy **El Goodo**.

Ei aelodau yw Pixy Jones, llais a gitar; Jason, llais a gitar; Elliot, drymiau; Lewie, gitar fâs a Matty, llais ac allweddellau.

## Disgograffi 
* *El Goodo*, 3 Hydref 2005, (Placid Casual)
* *El Goodo*, Rhyddhau yn yr Unol Daleithiau 10 Hydref 2006, (Empyrean)

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
* Safle MySpace El Goodo

Categori:Bandiau Cymreig
Daearyddiaeth Asia

300px|bawd|Asia o'r gofod
Cyfandir mwyaf hemissfer y gogledd yw Asia. Mae hi'n cynnwys tua thraean o dir y byd (44.4 miliwn km²). Mae ei hyd eithaf o'r gorllewin i'r dwyrain yn 11,000&nbsp;km, ac yn 8,500&nbsp;km o'r gogledd i'r de. Mae'r rhan fwyaf o Asia, o bell ffordd, yn gorwedd yn uwch na'r Cyhydedd yn hemisffer y gogledd. Dim ond rhai rhannau o Dde-ddwyrain Asia ac isgyfandir India sydd i'r de o'r Cyhydedd. Gellid dadlau fod Ewrop yn estyniad o gyfandir Asia i gyfeiriad y gorllewin. Gelwir Asia ac Ewrop gyda'i gilydd yn Ewrasia.

Mae'r cyfandir yn cyffwrdd â'r Môr Arctig yn y gogledd, y Cefnfor Tawel yn y dwyrain a Chefnfor India yn y de. Yn y gorllewin mae Asia yn ffinio ag Ewrop, y Môr Canoldir, rhan ddwyreiniol Gogledd Affrica a'r Môr Coch. Mae Môr Bering, sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel, yn gwahanu Siberia yng ngogledd-ddwyrain Asia a Gogledd America. Gorynys Arabia, India, Gorynys Malaya, Corea a Kamchatka yw'r mwyaf a'r pwysicaf o'r gorynysoedd niferus ar y cyfandir. Oddi ar arfordir y gogledd-ddwyrain ceir ynys Sakhalin, ynysoedd Japan a Taiwan.

Yn is i lawr mae De-ddwyrain Asia yn cynnwys nifer fawr iawn o ynysoedd; y pwysicaf ohonynt yw ynysoedd Luzon a Mindanao yn y Y Philipinau, Borneo, yr ynysoedd Indonesaidd Sumatra, Java a Sulawesi, Timor a Gini Newydd. Yr ynysoedd pwysicaf oddi ar arfordir de Asia yw Ceylon (Sri Lanca), Maldives ac Ynysoedd Andaman.

Mae'r moroedd llai sy'n perthyn i Asia yn cynnwys y Môr Coch rhwng Arabia a gogledd-ddwyrain Affrica, Môr Arabia rhwng dwyrain Arabia a gorllewin India, Bae Bengal rhwng dwyrain India a Myanmar, Môr De Tsieina, Môr Dwyrain Tsieina rhwng Taiwan a Japan, y Môr Melyn rhwng gogledd-ddwyrain Tsieina a Corea, Môr Japan rhwng Japan a Manchuria, a Môr Okhotsk rhwng Siberia a Kamchatka.

Mae cadwyni mynydd pwysicaf Asia yn cynnwys Mynyddoedd y Cawcasws, yr Ural, yr Hindu Kush, y Karakoram, Mynyddoedd Pamir, y Tien Shan, y Kunlun Shan a'r Himalaya mawr ei hun sy'n cynnwys Mynydd Everest, mynydd uchaf y byd.
Sulien

:*Gweler hefyd Sulien (sant) (a adnabyddir hefyd fel Silian).*

Roedd **Sulien** (c. 1010 - 1091) yn ysgolhaig Cymreig ac yn Esgob Tyddewi.

## Bywgraffiad
Roedd Sulien, sy'n gysylltiedig yn bennaf a chlas Llanbadarn Fawr, yn enwog am ei ysgolheictod. Bu ganddo bedwar mab, sef Rhygyfarch, Daniel, Ieuan ac Arthan, a pharhawyd traddodiad Llanbadarn o ysgolheictod ganddynt hwy a chan ei meibion hwythau.

Mae'r wybodaeth am Sulien yn dod o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab Ieuan iddo. Dywed fod Sulien o dras bonheddig, a'i fod wedi treulio tair blynedd ar ddeg yn astudio yn Iwerddon. Bu'n Esgob Tyddewi ddwywaith, o 1073 hyd 1078 ac yna o 1080 hyd 1085. Mae'n ymddangos fod y pentref Tresillian yng Nghernyw wedi'i enwi ar ei ôl, neu ar ôl y sant o'r un enw.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1010au
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Marwolaethau'r 1090au
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Ceredigion
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Jean Drapeau

bawd|200px|Cerflun o Jean Drapeau ger Place Jacques Cartier yn yr hen dref, Montréal

Cyfreithiwr a gwleidydd o Ganada oedd **Jean Drapeau** (18 Chwefror 1916 – 12 Awst 1999). Maer Montréal oedd ef am ddwy ysbaid, o 1954 hyd 1957 ac o 1960 hyd 1986.

Gwelwyd adfywio'r ddinas o dan ei weinyddiaeth, gan gynnwys prosiectau mawr megis y metro, neuadd gyngerdd y Place des Arts, ac arddangosfa'r Expo (1967). Cyflwynodd loteri gyhoeddus gyntaf Canada ym 1968 fel ffordd i gylludo'r ddinas, syniad a ddilynwyd yn ddiweddarach ar lefel daleithiol. Cynhaliwyd y Gemau Olympaidd ym Montréal dan ei arweinyddiaeth ym 1976. Er gwaethaf llwyddiant y gemau, parhaodd baich y dyledion a achosasant am blynyddoedd maith. Ar ôl iddo ymddeol o fywyd gwleidyddol ym 1986, fe'i penodwyd fel cenhadwr Canada i UNESCO ym Mharis, swydd a gyflawnodd am bedair blynedd o 1987 hyd 1991. Bu farw ym 1999.

Categori:Cyfreithwyr o Ganada
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Gwleidyddion o Ganada
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Montréal
Blithe Spirit

[bawd|*Blithe Spirit* gan Noël Coward, a berfformiwyd yn Wem, Hydref 1948. Ffotograffydd [Geoff Charles]]

Drama gomedi 1941 gan Noël Coward yw ***Blithe Spirit***, mae'n cymryd ei deitl o gerdd Percy Bysshe Shelley *To a Skylark*. Mae'r ddrama'r canoli ar gyniweirfa Charles Condomine gan ysbryd ei wraig cyntaf Elvira, yn dilyn séance, ac ymdrechion Elvira i aflonyddu priodas presennol Charles. Mae'r ddrama'n nodweddiadol am y cymeriad digri, Madame Arcati, y canolwr ecsentrig.

## Cynhyrchiadau Llundain
Cyfarwyddwyd y cynhyrchiad cyntaf Coward ei hun yn 1941 yn Theatr Savoy, Llundain, y prif aelodau cast oedd:

*Elvira: Kay Hammond
*Madame Arcati: Margaret Rutherford
*Charles: Cecil Parker
*Ruth: Fay Compton

Adfywyd y ddrama sawl gwaith gan gwmnïau amatur, ond mae llai o gynhyrchiadau yn y West End na'r disgwyl ers rhediad cyntaf record dorrol. Mae adfywiadau cyfoes y West End yn cynnwys:

**Theatr Globe (Theatr Gielgud erbyn hyn) (1970)**
*Elvira: Amanda Reiss
*Madame Arcati: Beryl Reid
*Charles: Patrick Cargill
*Ruth: Phyllis Calvert

**National Theatre (1976)**
*Cyfarwyddwr: Harold Pinter
*Elvira: Maria Aitken
*Madame Arcati: Elizabeth Spriggs
*Charles: Richard Johnson
*Ruth: Rowena Cooper

**Vaudeville Theatre (1986)**
*Cyfarwyddwr: Peter Farago
*Elvira: Joanna Lumley
*Madame Arcati: Marcia Warren
*Charles: Simon Cadell
*Ruth: Jane Asher

**Savoy Theatre (2004)**
*Cyfarwyddwr: Thea Sharrock
*Elvira: Amanda Drew
*Madame Arcati: Penelope Keith (Stephanie Cole yn ddiweddarach)
*Charles: Aden Gillett
*Ruth: Joanna Riding

Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1941
Rhygyfarch ap Sulien

Roedd **Rhygyfarch ap Sulien** (1056? - 1099) (weithiau **Ricemarchus** neu **Ricemarch**; weithiau *Rhigyfarch* mewn ffynonellau Saesneg) yn ysgolhaig ac yn Esgob Tyddewi.

## Bywgraffiad
Roedd yn fab i Sulien, a oedd hefyd yn ysgolhaig nodedig, yn Esgob Tyddewi ac yn gysylltiedig â chlas Llanbadarn Fawr. Roedd yn frawd i Ieuan ap Sulien.

Ysgrifennodd Rhygyfarch y llawysgrif Ladin "Sallwyr Rhygyfarch", sy'n cynnwys cyfieithiad o'r Sallwyr Hebraeg a deunydd arall, yn cynnwys penillion gan Rhygyfarch ei hun. Lluniwyd y llawysgrif yn Llanbadarn Fawr tua'r flwyddyn 1079; gwnaethpwyd y llythrennau lliw gan ei frawd Ieuan. Cedwir y llawysgrif yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn.

Cyfansoddodd gerdd arall yn galaru oherwydd anrheithiau'r Normaniaid yng Ngheredigion. I Rhygyfarch y priodolir y *Vita Davidis* (*Buchedd Dewi*), a gyfansoddwyd tua'r flwyddyn 1094 i amddiffyn annibyniaeth yr esgobaeth oddi wrth Archesgob Caergaint. Dilynodd ei dad fel Esgob Tyddewi yn 1088.

## Llyfryddiaeth
*D. Simon Evans, *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959). Rhagymadrodd.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Lladin o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau'r 1050au
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1099
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Makran

Ardal anial yn ne-orllewin Pacistan a de-ddwyrain Iran yw **Makran** (Urdu/Perseg: مکران). Er nad yn anialwch go iawn, mae'n un o'r lleoedd poethaf a sychaf ar gyfandir Asia. Mae'n gorwedd yn bennaf yng ngwaelod nhalaith Balochistan ym Mhacistan, gyda'r rhan arall dros y ffin yn Iran, ar lan Môr Arabia a Gwlff Oman. 

Mae'r arfordir yn cynnwys nifer o faeau ond mae'n dywodlyd a chreigiog ac ychydig iawn o afonydd sydd yno. Mae bryniau Makran yn cael eu cyfrif fel estyniad olaf cadwyn hir yr Hindu Kush.

Mae'r gwastadedd arfordirol cyfyng yn codi'n gyflym i'r bryniau. O'r 1,000&nbsp;km o arfordir, mae tua 750&nbsp;km yn gorwedd ym Mhacistan. Ychydig iawn o bobl sy'n byw ym Makran, gyda'r mwyafrif yn byw mewn cyfres o borthladdoedd bychain fel Chah Bahar, Gwatar, Jiwani, a Gwadar, Pasni a Ormara.

Yr ymadrodd Perseg *Mahi khoran*, "bwytawyr pysgod" (*Mahi* = pysgod + *khor* = bwyta) yw tarddiad yr enw Makran, yn ôl pob tebyg. Wrth adrodd hanes Alecsander Fawr (gweler isod), cyfeiria haneswyr Groeg at y ffaith fod pobol y Makran yn byw ar bysgod ac yn eu bwyta'n amrwd.

Mae Makran yn adnabyddus yn bennaf i haneswyr am fod Alecsander Fawr, brenin Macedon a goregynwyr Ymerodraeth Persia, wedi ei groesi ar ddiwedd ei daith trwy Iran ac Affganistan a ddaeth ag ef i ogledd-orllewin isgyfandir India. Ar ôl anfon rhan o'r fyddin yn ôl trwy Affganistan i warchod y taleithiau a goncweriwyd ganddo yno, dychwelodd Alecsander a rhan arall ei fyddin i'r Dwyrain Canol trwy ddilyn arfordir de Pacistan ac Iran. Ar y daith beryglus ac anodd collwyd nifer o filwyr, yn arbennig wrth groesi anialdiroedd Makran. Ceisiodd y llynges dan arweiniad Perdiccas, a adeiladwyd gan filwyr Alecsander ar Afon Indus, gysgodi'r fyddin, ond yn aflwyddiannus. Pan gyrhaeddodd y fyddin Susa, dim ond rhai miloedd o'r milwyr oedd ar ôl.

Categori:Balochistan
Categori:Daearyddiaeth Iran
Categori:Daearyddiaeth Pacistan
Balochistan

Gallai **Balochistan** neu **Baluchistan** gyfeirio at un o sawl lle:

* Balochistan (rhanbarth), rhanbarth mawr sy'n cynnwys rhannau o dde-orllewin Pacistan, de-orllewin Affganistan a de-ddwyrain Iran 
* Balochistan (Iran), rhan o dalaith Sistan a Baluchestan yn Iran 
* Balochistan (Pacistan), un o daleithiau Pacistan 
* Balochistan (Affganistan), de canolbarth a de-orllewin Affganistan
George Noakes

Roedd **George Noakes** (13 Medi 1924 – 14 Gorffennaf 2008) yn Esgob Tyddewi rhwng 1982 a 1991 ac yn Archesgob Cymru o 1987 hyd 1991.

Ganed ef ym Mwlchllan, Ceredigion. Graddiodd o Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth cyn mynd i Neuadd Wycliffe, Rhydychen. Daeth yn giwrad cynorthwyol yn Llanbedr Pont Steffan, yna'n ficer yn Eglwyswrw a Meline ac wedyn yn Nhregaron cyn dod yn ficer Eglwys Dewi Sant yng Nghaerdydd.

Apwyntiwyd ef yn Archddiacon Aberteifi, yna daeth yn Esgob Tyddewi yn 1982. Ymddeolodd yn  1991.

Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
John Morgan

Gall **John Morgan** gyfeirio at:

*John Morgan (bu farw 1504), Esgob Tyddewi
*John Morgan (1662-1701), clerigwr ac awdur
*John Morgan (1688 - 1733), ysgolhaig, bardd a llenor
*John Morgan (1827-1903), clerigwr a bardd
*John Morgan (1949-1957), Esgob Llandaf ac Archesgob Cymru

;Gweler hefyd
*John James Morgan (1870-1954), bywgraffydd
*John Vyrnwy Morgan (1861-1925), cofiannydd
Abraham, Esgob Tyddewi

Roedd **Abraham** (bu farw 1080) yn Esgob Tyddewi.

Olynodd Sulien fel esgob pan ymddiswyddodd ef yn 1078. Ddwy flynedd yn ddiweddarch mae cofnod yn yr *Annales Cambriae* iddo gael ei lofruddio gan y "cenedl-ddynion" (Llychlynwyr) a anrheithiodd Tyddewi. Dychwelodd Sulien fel esgob ar ei ôl.

Roedd ganddo o leiaf ddau fab, Hedd ac Isaac; darganfuwyd croes goffa iddynt yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn 1891.

## Gweler hefyd
Abraham, Esgob Tyddewi, yng Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru, Josiah Thomas Jones, ar Wicidestun

Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Marwolaethau 1080
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
John Morgan (esgob)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Morgan.''

Roedd **John Morgan** (bu farw 1504) yn Esgob Tyddewi. Weithiau gelwir ef yn **John  Yong** neu **Young**, i'w wahaniaethu oddi wrth ei frawd, oedd hefyd yn dwyn yr enw 'John Morgan'.

Mae ansicrwydd ynghylch ei dras; efallai ei fod yn fab i Morgan ap Siencyn ac yn frawd i'r cyfreithiwr Trahaearn Morgan, ac yn un deulu dylanwadol Morganiaid Machen a Thredegar, Sir Fynwy (Blaenau Gwent bellach).

Bu ym Mhrifysgol Rhydychen, lle graddiodd fel doethur yn y gyfraith. Roedd yn gefnogwr i Harri Tudur, ac efallai iddo fod mewn alltudiaeth gydag ef cyn 1485. Roedd yn sicr yn un o gynhorwyr Syr Rhys ap Thomas ac awgrymir ym mywgraffiad Syr Rhys mai John Morgan a'i frawd Trahaiarn Morgan o Gydweli, twrnai cyffredinol Rhisiart III oedd yn gyfrifol am berswadio Syr Rhys i gefnogi cais Harri Tudur am yr orsedd.

Wedi i Harri ddod yn frenin ar ôl Brwydr Bosworth, dyrchafwyd John Morgan i swyddi eglwysig. Derbyniodd nifer o fywiolaethau yn Lloegr, a gwnaed ef yn feistr yn y Siawnsri; cafodd ddeoniaethau Windsor a Leicester. Yn 1499 daeth yn Archddiacon Caerfyrddin, ac yn 1496 yn Esgob Tyddewi. Rhoddodd y gorau i'w swyddi eraill i gyd pan benodwyd ef yn esgob. Bu farw ddiwedd Ebrill neu Fai 1504, a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Marwolaethau 1504
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Derrick Greenslade Childs

Roedd **Derrick Greenslade Childs** (1918 – 1987) yn Esgob Mynwy o 1972 hyd 1986 ac yn Archesgob Cymru o 1983 hyd 1986.

Bu Derrick Childs yn Brifathro Coleg y Drindod, Caerfyrddin cyn dod yn Esgob Mynwy. Dyfarnodd Prifysgol Cymru radd D.D. er anrhydedd iddo yn 1986. Ymddeolodd yn haf 1986, a bu farw o ganlyniad i ddamwain fodur yn 1987.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Mynwy
Roland Mathias

Bardd ac awdur o Gymru oedd **Roland Glyn Mathias** (4 Medi 1915 - 16 Awst 2007).

Cafodd ei eni yn Nhalybont-ar-Wysg, ger Aberhonddu

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Days Enduring* (1942)
**Break in Harvest* (1946)
**The Roses of Tretower* (1952)
**The Flooded Valley* (1960)
**Absalom in the Tree* (1971)
*''Snipe's Castle* (1979)

### Arall
**The Eleven Men of Eppynt* (1956)
**The Hollowed-out Elder talk: John Cowper Powys as Poet* (1979)
**Anglo-Welsh Literature: An Illustrated History'' (1995)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*The Independent: Roland Mathias Obituary 

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Frycheiniog
Meicrolith

Offeryn bychan o garreg, callestr fel rheol, yw **meicrolith** (neu **microlith**: "carreg fechan"). Cysylltir meicrolithau â chyfnod Oes Ganol y Cerrig (y Mesolithig) yn Ewrop, tua 9000-4000 CC.

Yn y cyfnod hwnnw oedd pobl yn dal i fyw mewn grwpiau bychain, yn hela anifeiliaid gwyllt a hel bwydydd y môr, cnau a llysiau er mwyn cynnal eu hunain. Nodweddir eu diwylliant gan yr arfer o wneud meicrolithiau, a fyddai fel rheol yn cael eu gosod mewn handlau pren neu asgwrn neu ym mhennau gwaywffyn.

Er eu bod yn offer bychain ymddangosiadol syml, roedd meicrolithiau yn gam pwysig ymlaen yn natblygiad technoleg. Roedd eu cynhyrchu yn gofyn am waith gofalus a llygad manwl ac maent yn wrthrychau syml ond cain sy'n dangos amgyffred o batrymau geometrig.

Roedd pobl yn dal i ddefnyddio meicrolithiau yng nghyfnod y Neolithig, yn arbennig yng ngogledd Ewrop, ond yn raddol cawsant eu disodli gan offer newydd mewn ymateb i newidiadau amgylcheddol a chymdeithasol.

## Gweler hefyd
* Oes Ganol y Cerrig
* Megalith

Categori:Cerrig
Categori:Offer
Categori:Oes y Cerrig
Categori:Oes Ganol y Cerrig
Teri Hatcher

Actores o'r Unol Daleithiau sy'n adnabyddus am ei rhan yn y gyfres deledu *Desperate Housewives* yw **Teri Lynn Hatcher** (ganwyd 8 Rhagfyr 1964).

## Teledu
**Desperate Housewives * (2004 - )
**Lois & Clark: The New Adventures of Superman* (1993 - 1997)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Chalcolithig

Mae cyfnod y **Chalcolithig** (Groeg: *khalkos* + *lithos* 'carreg gopr') neu **Oes y Copr** (a elwir hefyd yn **Eneolithig** (**Aeneolithig**)), yn gam yn natblygiad diwylliant y ddynolryw a welodd ymddangosiad graddol yr offer metel cyntaf a ddefnyddid ochr yn ochr ag offer carreg. Mae'r term(au) a'i ddefnydd gan archaeolegwyr yn amrywio'n fawr.

Yn draddodiadol mae llenyddiaeth archaeoleg Ewropeaidd yn osgoi defnyddio'r term 'chalcolithig' (gan ddefnyddio'r term 'Oes y Copr' yn ei le), tra bod archaeolegwyr yn y Dwyrain Canol ar y llaw arall yn ei ddefnyddio'n rheolaidd. Y rheswm am hynny yw bod y chalcolithig wedi dechrau'n gynharach o lawer yn yr ardal honno, tra bod y newid o'r cyfnod chalcolithig byr a gafwyd yn Ewrop i Oes yr Efydd yn llawer mwy sydyn (am fod y dechnoleg newydd wedi dod i Ewrop o'r Dwyrain Canol).

Mae'r cyfnod yn un o drawsnewid rhwng y Neolithig (Oes y Cerrig) ac Oes yr Efydd, sy'n gorwedd y tu allan i'r hen system tair oes ar gyfer Cynhanes. Ymddengys fod pobl yn araf i ddefnyddio copr, efallai'n bennaf am ei bod yn fetel gymharol brin a meddal, a'i bod wedi cael ei chymysgu gyda thun a metelau eraill yn gynnar iawn; ffaith sy'n ei gwneud hi'n anodd i wahaniaethu rhwng y gwahanol diwylliannau Chalcolithig a'u dosbarthu'n drefnus.

Y canlyniad yw bod y term yn tueddu i gael ei ddefnyddio mewn rhai lleoedd yn unig, yn bennaf yn ne-ddwyrain Ewrop a gorllewin a chanolbarth Asia (o tua'r 4ydd milenniwm CC ymlaen). Fe'i defnyddir weithiau i ddisgrifio rhai o wareiddiaid yr Amerig yn y cyfnod yn union cyn dyfodiad yr Ewropeiaid yn ogystal.

O 4300 i 3200 CC yn y cyfnod Chalcolithig, mae Gwareiddiad Dyffryn Indus yn dangos cyfatebiaethau ceramig gyda diwylliannau cynnar de Tyrcmenistan a gogledd Iran, sy'n awgrymu teithio a masnachu ar raddfa sylweddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhanes
John Morgan (archesgob)

Roedd **John Morgan** (6 Mehefin 1886 – 26 Mehefin 1957) yn Esgob Llandaf o 1939 hyd 1957 ac yn Archesgob Cymru o 1949 hyd 1957.

Ganed ef yn Llandudno, yn fab i John Morgan, yn ddiweddarach yn Archddiacon Bangor. Addysgwyd ef yn ysgol y gadeirlan, Llandaf, yng Ngholeg Llanymddyfri, Coleg Hertford, Rhydychen a Choleg Cuddesdon. Bu'n gurad Llanaber ac Abermaw o 1910 hyd 1912, yna'n gaplan i Esgob Truro. Rhwng 1916-19 roedd yn gaplan i'r lluoedd arfog. Daeth yn ficer Llanelwy yn 1917, yna'n offeiriad yn gyfrifol am blwyf Llanbeblig a Chaernarfon, ac yn 1920 yn ficer y plwyf. Tra'r oedd yno bu'n Ddeon Gwledig Arfon o 1928 hyd 1931. Yn 1931 daeth yn Ganon Eglwys Gadeiriol Bangor, ac yn 1933 yn rheithor Llandudno. Y flwyddyn wedyn etholwyd ef yn Esgob Abertawe ac Aberhonddu, cyn symud i fod yn Esgob Llandaf yn 1939.  Etholwyd ef yn Archesgob Cymru yn  1949. Bu farw yn Llundain, a chladdwyd ef yn Llanelwy.

Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Gadeirlan, Llandaf
Edwin Morris

Roedd **Alfred Edwin Morris** (8 Mai 1894 – 19 Hydref 1971) yn Archesgob Cymru o 1957 hyd 1967.

Ganed ef yn Lye yng nghanolbarth Lloegr yn fab i Alfred Morris a Maria Lickert. Gadawodd yr ysgol yn ddeuddeg oed i fynd i weithio yng musnes genwaith ei dad. Pan benderfynodd yn ddiweddarach fod arno eisiau bod yn offeiriad, awgrymodd y ficer lleol, oedd yn Gymro, ei fod yn astudio yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr.

Wedi graddio o Lanbedr bu'n astudio ymhellach yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen. Dychwelodd i Lanbedr fel Athro Hebraeg a Diwinyddiaeth, ac yn 1942 bu'n faer y dref.

Yn 1945 etholwyd ef yn Esgob Mynwy, yna yn 1957 yn Archesgob Cymru. Yn ystod ei gyfnod fel Archesgob bu rhywfaint o ddadlau ynglŷn â'r iaith Gymraeg; ni ddysgodd Gymraeg ac roedd teimlad nad oedd ganddo lawer o gydymdeimlad a'r iaith. Ymddeolodd yn 1967, a bu farw yn Llanbedr yn 1971.

## Llyfrau 
* *The Church in Wales and Nonconformity* (1949)
* *The Problem of Life and Death* (1950)
* *The Catholicity of the Book of Common Prayer* (1952)
* *The Christian Use of Alcoholic Beverages* (1961)

## Cyfeiriadau
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1971
City Lights

Ffilm gomedi gan Charlie Chaplin ac sy'n serennu Chaplin, Virginia Cherrill a Harry Myers  ydy ***City Lights*** ("*Goleuadau y Ddinas*").

## Prif actorion 
*Virginia Cherrill - Merch ddall
*Florence Lee - Nain y ferch ddall
*Harry Myers - Miliwnydd Ecsentrig
*Al Ernest Garcia - Bwtler y miliwnydd Ecsentrig
*Hank Mann - Paffiwr
*Charles Chaplin - Trempyn

Categori:Ffilmiau 1931
Categori:Ffilmiau mud
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin
Barry Morgan

Archesgob Cymru rhwng 2002 a 2017 yw'r Gwir Barchedig Athro **Barry Cennydd Morgan** MA, DPhil, DCL, DD, FBA (ganed 31 Ionawr 1947). Cyn hynny bu'n Esgob Llandaf.

Yn enedigol o Waun-Cae-Gurwen, Castell-nedd, de Cymru fe ddarllenodd hanes yn Llundain a diwinyddiaeth yng Ngholeg Selwyn, Caergrawnt; fe'i hyfforddodd ar gyfer y weinidogaeth yn Westcott House, Caergrawnt ac astudiodd am ddoethuriaeth pan oedd yn ddarlithydd prifysgol. Mae'n awdur toreithiog ac mae wedi lleisio'i farn yn gryf dros fwy o rym i'r Cynulliad yn ogystal ag yn erbyn datblygu arfau niwclear.

Bu’n gweithio mewn ystod o gyd-destunau gweinidogaethol - mewn gweinidogaeth plwyf, fel darlithydd prifysgol a choleg diwinyddol a chaplan prifysgol, ac fel archddiacon, cyfarwyddwr ordinandiaid a swyddog addysg weinidogaethol barhaus. Mae wedi gwasanaethu ar Bwyllgor Canolog Cyngor Eglwysi’r Byd, ac yn gwasanaethu ar Bwyllgor Sefydlog Archesgobion y Cymundeb Anglicanaidd. Roedd yn aelod o Gomisiwn Lambeth a gynhyrchodd Adroddiad Windsor 2004.

Mae wedi cyhoeddi nifer o erthyglau a llyfrau; y diweddaraf o’r rheini oedd astudiaeth o waith y bardd R. S. Thomas, *Strangely Orthodox*.  Mae hefyd ar hyn o bryd yn Ddirprwy-Ganghellor Prifysgol Cymru, cymrawd  Prifysgolion Caerdydd, UWIC, Bangor a Llanbedr Pont Steffan a Llywydd y Ganolfan Gymreig Materion Rhyngwladol, ac mae newydd gadeirio ymchwiliad ar ran Shelter Cymru ar ddigartrefedd yng Nghymru. Mae’n mwynhau chwarae golff a darllen nofelau yn ei oriau hamdden.

Cafodd ei ordeinio yn 1973 a phenodwyd ef yn rheithor Cricieth ac Archddiacon Meirionnydd yn 1986, yna etholwyd ef yn Esgob Bangor yn 1993, cyn symud i fod yn Esgob Llandaf yn 1999. Etholwyd ef yn Archesgob Cymru fel olynydd i Rowan Williams yn 2003.

Ers 2004 mae'n aelod o Weithgor y grŵp dylanwadu traws-bleidiol Cymru Yfory, sy'n gweithio i ennill cefnogaeth i argymhellion Comisiwn Richard ar ddataganoli a chael grym deddfwriaethol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Bu'n gyson o blaid ordeinio merched i'r eglwys, a phenododd ferch yn archddeacon yn Llandaf yn y 2010au.

Yn Ebrill 2013 cafodd ei wneud yn un o ddau Noddwr y Wicipedia Cymraeg.

Cyhoeddwyd yn Awst 2016 y byddai'n ymddeol fel Archesgob Cymru ar 31 Ionawr 2017 wedi 14 mlynedd o wasanaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Llandaf
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Gymru
Ymgarthion

bawd|Ymgarthion eliffant yn y gwyllt
Y gwastraff corfforol o system dreulio anifail yw **ymgarthion** neu **ysgarthion** (Saesneg: *faeces*). Defnyddir y geiriau *carthion* a *baw tail* ar lafar gwlad gan amaethwyr wrth sôn am lanhau'r beudy. Defnyddir y gair *dom* yn y Beibl yn ei le. Gelwir y weithred o gael gwared â'r gwastraff hwn o'r corff yn ysgarthu.

Wedi i anifail fwyta a thrulio bwyd, mae'r hyn sydd'n weddill ohono'n cael ei yrru allan o'r corff drwy'r anws. Mae'r ymgarthion yma'n cynnwys hyd at 50% o'r maeth oedd ynddo cyn ei dreulio. Mae llawer o organebau fel bacteria, ffyngau neu chwilen y dom, felly'n bwyta'r ymgarthion hyn a gallent ganfod y bwyd drwy ei ogla o hirbell. Mae rhai'n arbenigo ar ei fwyta tra bod eraill hefyd yn bwyta bwydydd eraill. Mae rhai rhywogaethau'n ei fwyta fel atodiad i'w prif ddeiet ee llo eliffant yn bwyta ymgarthion ei fam a gelwir hyn yn *garthysydd* neu yn *domysydd*. Drwy hyn, mae'r llo'n derbyn bacteria da sydd yn eu tro'n helpu i dreulio bwyd. Anifeiliaid eraill sy'n gwneud hyn yw cŵn, cwningod a mwnciod.

Gall adar ysglyfaethus weld rhai ymgarthion neu biso anifail o bell, yn enwedig y rheiny sy'n adlewyrchu golau uwchfioled, ac mae hyn yn eu harwain at eu hysglyfaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg