Yan tan tethera

Mae **Yan Tan Tethera** neu **yan-tan-tethera** yn system cyfrif defaid a ddefnyddir yn draddodiadol gan fugeiliaid yng Ngogledd Lloegr a rhai rhannau eraill o wledydd Prydain. Mae’r geiriau’n tarddu o ieithoedd Celtaidd, Brythonaidd megis Cymbreig a oedd wedi marw yn y rhan fwyaf o Ogledd Lloegr erbyn y 6g, ond fe’u defnyddid yn gyffredin ar gyfer cyfrif defaid a chyfrif pwythau wrth weu tan y Chwyldro Diwydiannol, yn enwedig yn Ardal y Llynnoedd. Er na chafodd y rhan fwyaf o'r systemau rhif hyn eu defnyddio erbyn troad yr 20g, mae rhai yn dal i gael eu defnyddio heddiw.

## Tarddiad a datblygiad 
bawd|Enw math o gwrw gan gwmni o Ddwyrain Swydd Efrog

Deillia systemau cyfrif defaid ar draws Lloegr o'r ieithoedd Celtaidd Brythonig, megis Cymbrieg; Ysgrifenna Tim Gay: “Mae systemau cyfrif defaid o bob rhan o Ynysoedd Prydain yn cymharu’n agos iawn â Chernyweg y 18g a Chymraeg modern. Maent yn cynrychioli goroesiad iaith y boblogaeth cyn-Eingl-Sacsonaidd.”

Mae'r systemau cyfrif wedi newid yn sylweddol dros amser. Tueddiad arbennig o gyffredin yw i barau penodol o rifau cyfagos ddod i ymdebygu i'w gilydd trwy odl (yn enwedig y geiriau ar gyfer 1 a 2, 3 a 4, 6 a 7, neu 8 a 9). Er hynny, mae lluosrifau o bump yn tueddu i fod yn weddol geidwadol; cymharu *bumfit* â ''* Cymraeg, mewn cyferbyniad â Saesneg safonol *fifteen''.

## Y defnydd wrth gyfrif defaid 
Fel y rhan fwyaf o systemau rhifo Celtaidd, tueddant i fod yn ugeiniol (fesul ugain, yn seiliedig ar y rhif ugain), ond fel arfer nid oes ganddynt eiriau i ddisgrifio meintiau mwy nag ugain; nid yw hyn yn gyfyngiad ar systemau cyfrif Celtaidd degol modern na'r rhai hŷn. I gyfri nifer fawr o ddefaid, byddai bugail yn cyfrif i ugain dro ar ôl tro, gan osod marc ar y ddaear, neu symud llaw i farc arall ar ffon bugail, neu ollwng carreg i mewn i boced i gynrychioli pob sgôr (e.e. 5 sgôr dafad = 100 o ddefaid).

### Y pwysigrwydd o gadw cyfrif 
Er mwyn cadw cofnodion cywir (ee genedigaeth a marwolaeth) ac i fod yn ymwybodol o achosion o grwydro neu defaid yn marw, rhaid i fugeiliaid gyfrif eu diadelloedd yn aml. Yn dyddio’n ôl o leiaf i’r cyfnod canoloesol, ac yn parhau i’r presennol mewn rhai ardaloedd fel Slaidburn, rhoddwyd hawliau i diroedd i ffermydd, gan ganiatáu mynediad iddynt i bori'r comin. Er mwyn atal gorbori, roedd yn hanfodol fob fferm yn cadw cyfrif o'r niferoedd yn eitha rheolaidd. Mewn amaethyddiaeth fodern,  mewn ardaloedd ucheldirol, mae ffermydd yn aml yn cael nawdd a’u trethu am bob dafad. Oherwydd hyn, mae angen gwybod cyfanswm y defaid o hyd.

Yn gyffredinol, ac mewn llawer o wledydd, mae'r bugail yn cyfrif ei ddefaid yn y bore ar ganiad y ceiliog, ac yna, fel y weithred olaf cyn noswylio. Gwneir cyfrif wrth symud y defaid o un cae i’r llall, ac yn aml cyn ac ar ôl cneifio, tagio, trin traed ac ati, er bod defaid yn llawer llai tebygol o grwydro wrth gael eu symud mewn grŵp yn hytrach nag wrth bori'n helaeth ar dir agored.

## Gwau 
Ategir eu defnydd hefyd mewn "cân weu" y gwyddys ei bod yn cael ei chanu tua chanol yr 19g yn Wensleydale, Swydd Efrog, gan ddechrau: "Yahn, tayhn, tether, mether, mimph".

## Defnydd modern 
Mae'r system gyfrif wedi'i defnyddio ar gyfer cynhyrchion a werthir o fewn Gogledd Lloegr, megis ar bosteri a phrintiadau, cwrw, dŵr pefriog alcoholig (seltzer caled yn UDA), ac edafedd, yn ogystal ag mewn gweithiau artistig megis opera Harrison Birtwistle ym 1986 *Yan Tan Tethera*.

Mae cân Jake Thackray "Old Molly Metcalfe" o'i albwm 1972 Bantam Cock yn defnyddio'r Swaledale "Yan Tan Tether Mether Pip" fel thema delynegol sy'n ailadrodd mewn cytgan.

## *Yan* neu *yen* 
Mae'r gair *yan* neu *yen* am 'un' yn nhafodieithoedd Cumbria, Northumbria, a Swydd Efrog yn gyffredinol yn cynrychioli datblygiad rheolaidd yng Ngogledd Saesneg lle mae'r llafariad hir yr Hen Saesneg   wedi ei dorri'n  ,  ac yn y blaen. Mae hyn yn esbonio'r symudiad i *yan* ac *ane* o'r Hen Saesneg , sydd ei hun yn tarddu o'r Proto-Germanic . Enghraifft arall o'r datblygiad hwn yw'r gair gogleddol Saesneg am 'home', *hame*, sydd â ffurfiau fel *hyem, yem* ac *yam* i gyd yn deillio o'r Hen Saesneg .

## Systemau fesul rhanbarth 
### Swydd Efrog a Swydd Gaerhirfryn 
### Swydd Lincoln, Swydd Derby a Swydd Durham 
### De-orllewin Lloegr 
### Cumberland, a Westmorland 
### Wilts, Scots, Lakes, Dales a Chymry 
''Nodyn: Mae Sgoteg yma'n golygu "Sgoteg" nid "Gaeleg Sgotaidd"''

### Rhifolion yn yr ieithoedd Celtaidd Brythonig 
## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Rawnsley, Hardwicke Drummmond (1987) "Yan tyan tethera: cyfrif defaid". Woolley: Gwasg Fleece

## Dolenni allanol 
* Rhifolion Llydaweg
* Defnydd Carol Justus o'r system rifo hon i egluro systemau cyfrif cyn-degol
* Y Sgôr Cyfrif Defaid - Gan Walter Skeat, 1910
* System ddegol Gymraeg fodern a system ugeiniol hŷn, yn llawn

Categori:Systemau rhifol
Categori:Ieithoedd y Deyrnas Unedig
Categori:Brythoneg
Categori:Ieithoedd Lloegr
Categori:Cymbrieg
Categori:Ieithoedd Celtaidd