Owen Morris Roberts

Roedd **O. M. Roberts** (28 Mawrth 1906 – 25 Chwefror 1999) yn athro, un o sylfaenwyr Plaid Cymru ac un a chwaraeodd ran, wrth gefn, yn achos Tân yn Llŷn.

## Cefndir 
Ganwyd "OM" yn Llanddeiniolen yn bedwerydd plentyn ac unig fab i John Jeffrey Roberts, chwarelwr, ac Elizabeth (née Morris) ei wraig. Pan oedd yn wyth mlwydd oed symudodd y teulu o Landdeiniolen i ymgartrefu yn Llanrug.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol yr Eglwys, Glanmoelyn, Llanrug; Ysgol Sir Brynrefail; Ysgol Ramadeg Caernarfon a Choleg Prifysgol Cymru, Bangor lle graddiodd gyda gradd BSc ym 1928 a chymhwyster athro ym 1929.

## Gyrfa 
Wedi cymhwyso fel athro symudodd OM i Lundain i weithio fel athro gwyddoniaeth mewn ysgolion, yn  Bethnal Green, Bow a Bromley cyn derbyn swydd barhaol yn Ysgol Oldfield Road, Stoke Newington. Ym 1930 dychwelodd i Gymru fel athro mathemateg a gwyddoniaeth yn Ysgol y Cefnfaes, Bethesda sef ysgol Eilradd Modern oedd yn darparu addysg i blant a oedd wedi methu arholiad yr 11+ a'r cyfle i fynychu ysgol ramadeg. Ym 1930 symudodd i Ysgol Eilradd Modern Trinity Avenue Llandudno.

## Gyrfa Wleidyddol 
Ar gychwyn ei gyfnod fel myfyriwr ym Mhrifysgol Bangor ymunodd OM a'r Gymdeithas Genedlaethol Gymreig, cymdeithas o fyfyrwyr a oedd yn cefnogi ymreolaeth i Gymru ac un o'r grwpiau a daeth ynghyd ym Mhwllheli ym 1925 i drafod ffurfio Plaid Genedlaethol Cymru; ymunodd OM a'r Blaid ym 1926, gan ddod yn Gadeirydd cyntaf Cangen y Brifysgol o'r Blaid ac yn gynrychiolydd y gangen ar Bwyllgor Sir Gaernarfon ar gyfer trefnu ymgyrch Lewis Valentine fel ymgeisydd y Blaid yn Etholiad Cyffredinol 1929.

dde|bawd| Lewis Valentine
Yn ei hunangofiant ''Oddeutu'r Tân'', a gyhoeddwyd ym 1994 datgelodd OM mai ef, J. E. Jones, Victor Hampson Jones a Robin Richards oedd yn cynorthwyo D. J. Williams, Lewis Valentine, a Saunders Lewis yn y weithred o losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, ffermdy hynafol ger Penrhos, Pwllheli, ar 8 Medi 1936. Penderfynwyd mai dim ond y tri gŵr amlwg oedd i gymryd y cyfrifoldeb am y weithred; wedi gosod y deunydd cynnau'r tan, rhoddwyd 20 munud i'r gwŷr iau ffoi o'r safle cyn cynnau'r fflam.

Gwasanaethodd fel is-Lywydd Plaid Cymru o  1947 i 1950 ac fel Cadeirydd etholaeth Conwy o'r Blaid o 1945 hyd ei farwolaeth.

Ym 1952 etholwyd OM i Gyngor Cymuned Bwrdeistref Conwy (Cymuned sy'n cynnwys Deganwy a Chyffordd Llandudno), gan wasanaethu fel Maer y Fwrdeistref ym 1959; bu'n aelod o'r Cyngor hyd 1967. Ym 1967 cafodd ei ethol fel Cynghorydd Henryd a'r Ro-wen ar Gyngor Sir Gaernarfon, gan wasanaethu hyd diddymu'r Cyngor ym 1974 pan gafodd ei ethol yn aelod o Gyngor Sir Gwynedd a bu'n gadeirydd y cyngor ym 1985-6. Ymddeolodd o Gyngor Gwynedd ym 1989. Er ei fod yn aelod blaenllaw o Blaid Cymru, fel ymgeisydd annibynnol y safodd ym mhob etholiad..

Roedd nifer o gynghorwyr Sir Gaernarfon ac wedyn Gwynedd yn gwrthwynebu’r syniad, gan fynnu nad oedd digon o ddarpar ddisgyblion i gyfiawnhau ysgol Gymraeg penodedig, ac eraill yn poeni y byddai cydnabod yr angen am ysgol benodedig Cymraeg yn glastwreiddio polisi Gwynedd bod pob ysgol yn y sir yn *naturiol ddwyieithog*. Cafwyd ymwared o'r pryderon pan ddanfonwyd llythyr gan Gyfarwyddwr Addysg Clwyd i Gyfarwyddwr Addysg Gwynedd yn awgrymu agor ysgol ar y cyd yn agos i ffin y ddwy sir. Ym 1981 fe agorodd OM Roberts yr ysgol newydd, Ysgol y Creuddyn a bu'n gwasanaethu fel cadeirydd bwrdd rheolwyr yr ysgol am ei wyth mlynedd gyntaf.

Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar Fainc Ynadon Llandudno a bu'n Gadeirydd y Fainc am nifer o flynyddoedd.

Bu'n ysgrifennydd y Pwyllgor Drama ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Bae Colwyn 1947 ac yn gadeirydd y pwyllgor yn Eisteddfod Genedlaethol Llandudno 1963 a Chadeirydd Pwyllgor Gwaith Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst 1989.Fe fu wythnos yr Eisteddfod Genedlaethol yn un cofiadwy i O. M. Roberts, Coed y Waun, Llanbedr y Cennin. Nid yn unig ef oedd Cadeirydd y Pwyllgor Gwaith a Llywydd y Dydd ar y Sadwrn, ond hefyd fe ddathlodd hanner can mlynedd o fywyd priodasol ar y 12fed o Awst — diwrnod olaf yr eisteddfod. Priodwyd ef a Mrs Eluned Roberts ar 12fed o Awst 1939 —amser Eisteddfod Dinbych yng Nghapel Waunfawr, ger Caernarfon.

bawd|dim|500px|Pwyllgor Gwaith Eisteddfod Llandudno 1963 gydag O M Roberts y pumed o'r dde yn yr ail res
bawd|O M Roberts ar ddiwrnod olaf yr Eisteddfod ac yn dathlu ei Briodas Aur

## Cyfeiriadau
Categori:Plaid Cymru
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen