open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Wyrm of Bwlch Pen Barras

Ffilm arswyd fer gan Craig Williams yw ***The Wyrm of Bwlch Pen Barras***, gyda Bryn Fôn yn chwarae'r brif ran.

## Plot 
Yn gynnar un fore o aeaf yn nhref Rhuthun, mae tri dyn yn cael eu galw unwaith eto i gyflawni aseiniad ofnadwy ar Fwlch Pen Barras.

## Cast 
* Gwyn - Bryn Fôn
* Emlyn - Morgan Hopkins
* Dai - Seán Carlsen
* Dafydd - Morgan Llewelyn-Jones
* Anwen - Victoria Pugh a derbyniwyd enwebiad gwobr Méliès d'argent yng Ngŵyl Ffilmiau Ramaskrik.

Mae'r ffilm bellach ar gael i'w gwylio ar yr Arrow Player. Mae hi hefyd wedi'i chynnwys yn y bocs-set *All The Haunts Be Ours, Vol. 2*.

## Gweler hefyd
* Bwlch Pen Barras

## Dolenni Allanol 
Two Draig Films - cwmni cynhyrchu'r ffilm ar Instagram

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau
Categori:Prosiect Wicifflics
Categori:Ffilm arswyd
Seiclon Ditwah

Seiclon trofannol yng Nghefnfor India yw **Seiclon Ditwah** a ddatblygodd ger arfordir dwyreiniol Sri Lanca yn niwedd Tachwedd 2025. Hwn ydy'r trydydd seiclon i ffurfio ym Mae Bengal yn sgil tymor monsŵn Hydref-Tachwedd 2025,

Mae disgwyl i'r seiclon daro tir India, ger dinas Puducherry, ar 30 Tachwedd. Cyhoeddodd Adran Feteorolegol India rybuddion o lawogydd trymion a stormydd o fellt a tharanau ar gyfer taleithiau Tamil Nadu, Andhra Pradesh, a Kerala.

Digwyddodd y seiclon ar yr un pryd â llifogydd difethol yn Indonesia, Maleisia, a Gwlad Tai.

## Cyfeiriadau 
Categori:2025 yn India
Categori:2025 yn Sri Lanca
Ditwah
Categori:Trychinebau'r 21ain ganrif yn Sri Lanca
Categori:Trychinebau naturiol y 2020au
Categori:Trychinebau naturiol yn Sri Lanca
Justin Kerrigan

Awdur o Gaerdydd yw **Justin Kerrigan** (ganwyd 1973) Mae'n fwyaf adnabyddus am gyfarwyddo ac ysgrifennu'r ffilm *Human Traffic* ym 1999.  

## Bywyd 
Ganwyd Kerrigan yng Nghaerdydd, mynychodd Ysgol Uwchradd Cantonian ac yna Ysgol Ffilm Casnewydd (a fu gynt yn rhan o Brifysgol Cymru, Casnewydd, sydd bellach yn Brifysgol De Cymru ) Mae ei ffilmiau'n cynnwys *I Know You Know* a *Human Traffic*.

## Filmograffi 
* Party Politics (1995)
* Life in a Buslane (1996)

* Pubroom Paranoia (1996)
* Human Traffic (1999)
* I know you know (2008)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Sgriptwyr ffilm o Gymru

Categori:Prosiect Wicifflics
Ysgol Ffilm Casnewydd

Roedd **Ysgol Ffilm Casnewydd**, a elwir hefyd yn *Ysgol Ffilm Ryngwladol Cymru*, yn rhan o Ysgol Gelf, Cyfryngau a Dylunio  ym Mhrifysgol Cymru, Casnewydd . Fe'i hystyriwyd yn brif sefydliad ar gyfer hyrwyddo a datblygu diwylliant clyweledol Cymru trwy addysg lefel uwch. Ar un adeg roedd ganddi tua 500 o fyfyrwyr israddedig ac ôl-raddedig yn astudio amrywiaeth o gyrsiau yn y maes ffilm.

Sefydlwyd yr ysgol ym 1966 gan John Wright. Wahoddodd y gwneuthurwr ffilmiau dogfen enwog John Grierson i fod yn noddwr iddi. Darlithydd cyntaf yr ysgol oedd Harley Jones a roedd phump o fyfyrwyr yn mynychu'r cwrs cyntaf.

Gan weithio gyda ffilm 16mm, gwnaeth myfyrwyr gymysgedd o ffilmiau personol a noddedig ag aeth llawer ymlaen i weithio yn y BBC neu ITV fel golygyddion a chriw camera neu daethant yn gynhyrchwyr annibynnol (e.e. Geoffrey Wynne Thomas, Richard Oliver Watkins). Yn fwy diweddar, arweiniodd cyfarwyddwr rhaglenni dogfen y BBC, Christopher Morris y cwrs gradd BA Ffilm Ddogfen ac arweiniodd y cyfarwyddwr arobryn Florence Ayisi y cwrs BA Ffilm a Fideo. Cefnogwyd y cwrs gan HTV ac roedd myfyrwyr yn gallu cael ymlyniadau i'r uned ffilm.

Roedd llawr isaf yr adeilad yn gartref i'r adran animeiddio a oedd yn cael ei rhedeg gan Henry Lutman a aeth ymlaen i ddatblygu technegau animeiddio ffrâm stopio. 

Yn 2004, penodwyd y cyfarwyddwr a enwebwyd am Oscar , Ken Russell, yn athro gwadd i'r brifysgol. Roedd yn mynychu'r noson gyflwyno ffilmiau graddio yn flynyddol o fis Mehefin 2004 ymlaen, sef 'Finest Films', lle byddai graddedigion BA yn eu trydedd flwyddyn yn arddangos eu darnau ymarferol terfynol ac yn derbyn gwobrau yn null gwobrau ffilm traddodiadol fel 'Y Cyfarwyddwr Gorau'.

Yn 2011 symudodd yr ysgol o Gampws Caerllion i Gampws Dinas pwrpasol gwerth £40 miliwn yng nghanol Casnewydd, fodd bynnag, caeodd Ysgol Ffilm Casnewydd yn dilyn uno Prifysgol Morganwg a Phrifysgol Cymru, Casnewydd yn 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Casnewydd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghasnewydd
Categori:Prosiect Wicifflics
Iaith Pawnee

Mae Pawnee yn iaith Caddoan sydd yn trafodiadol yn cael ei siarad can y popol Pawnee sydd yn grwp o Americanwyr Brodorol, sydd ar hyn o bryd yn fyw yn Oklahoma. Yn hanesyddol, oedd y Pawnee yn fyw ar hyd a Afon Platte yn beth sydd rwan yn Nebraska.

## Tafodieuthau 
Mae yna ddwy adranau o tafodiaeth syn amlwg yn Pawnee: Band Dde a Skiri. Mae'r wahaniaeth rhwng y ddwy tafodieuthau yn ddod i lawr ir wahanieuthau yn ei rhestr ffonetig ac ei lecsicon. Wnaeth y tafodiaeth Skiri fynd yn diflanedig yn 2001 gydar marwolaeth o Lula Nora Pratt.

## Statws 
Ers 2007, mae yna llai na 10 siaradwyr brodorol, gyda i gyd ohonynt yn hen. Maer Cenedl Pawnee yn datblygu defynydd ddysgu ir ysgol uwchradd lleol ac amdan gwersi ieuthoedd i oedolion. Mae yna hefyd helaeth o deunydd yn y iaith ar rhagleni ddogfen sydd wedi cael ei archifio gan y American Indian Studies Research Institute. Maer iaith Pawnee hefyd yn gallu cael ei clywed yn cael ei defnyddio yn y ffilm The Revenant. Yn 2019 a 2020, wnaeth y Cenedl Pawnee postio fideos ar lein oedd yn dysgu y iaith Pawnee.

## Ffonoleg 
Mae'r canlynol yn disgrifio tafodiaith y Band Dde.

### Cytseiniaid 
Mae gan Pawnee wyth ffonem cytsain, ac yn ôl un dadansoddiad o stopiau glottal safle canolig a therfynol, gellir rhagdybio nawfed ffonem cytsain.

*  yn gallu rhagweld pryd mae'n ddigwydd yn canol geiriau. Er hynny, oherwydd fod   ddim yn hollol rhagfynegolar diwedd geiriau, efallai fydd rhaid hefyd ystyried hyn felffenom.

### Llafariaid 
Mae gan Pawnee bedwar ffonem llafariad byr a phedair cymar hir (hefyd yn ffonemig).

### Ffonotacteg 
Mae clwsterau cytsain yn cyffredin yn Pawnee, yn cychwynol, canolig a safleuoedd terfynol. Mae y clwsteri yma yn syrthio i fewn i rhif isel o fathau, sydd i gweld yn y tabl isod. Mae'r dilyniant /ks/ patrymau fel uned sengl yn clwsterau cychwynol a canolig, ac felly nid ywn cael ei ystyried fel clwster ei hyn.

## Morffoleg 
Mae Pawnee yn iaith polysynthetig ergative-absoliwtig .

## Wyddor 
Mae gan y wyddor Pawnee naw cytsain ac wyth llafariad. Mae'r llythrennau'n eithaf tebyg o ran ynganiad i'w cymheiriaid Saesneg.

### Cytseiniaid 
### Llafariaid 
### Wyddorau eraill 
Dyma wyddorau eraill a ddefnyddir weithiau mewn testunau Pawnee.
Dies irae

Segwens (math o emyn Lladin) sydd i'w gael yn Offeren dros y Meirw yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig yw'r ***Dies irae*** (Lladin am "Dydd Digofaint"). Priodolir geiriau'r gerdd naill ai i Thomas o Celano (m. 1260), aelod o Urdd Sant Ffransis, neu Latino Malabranca Orsini (m. 1294), aelod o'r Dominiciaid. Fodd bynnag, mae rhai ffynonellau'n priodoli'r testun i gyfnod cynharach.

Nodweddir y gerdd gan ei mesur trochäig a llinellau sy'n odli. Mae'n disgrifio Dydd y Farn, pan fydd yr utgorn yn galw eneidiau i ymddangos gerbron gorsedd Duw, lle caiff y rhai a achubir eu gwaredu a'r gweddill eu bwrw i fflamau tragwyddol.

## Cerddoriaeth
Mae'r alaw plaengan a ddefnyddiwyd yn yr Offeren yn dyddio o'r 13g.

bawd|400px|canol|Dechrae alaw plaengan *Dies irae* mewn nodiant siant yn y *Liber Usualis*
canol

Enillodd yr alaw Gregoraidd  gydnabyddiaeth eang drwy ei defnydd yn y *Symphonie fantastique* (1830) gan Hector Berlioz. Ers hynny, mae wedi dod yn gysylltiedig â themâu marwolaeth ac arswyd, ac wedi cael ei defnyddio fel thema neu ddyfyniad cerddorol mewn llawer o gyfansoddiadau clasurol, ac mewn llawer o sgoriau ffilm a gweithiau poblogaidd.

Mae'r geiriau'r *Dies irae* wedi cael eu gosod i gerddoriaeth gannoedd o weithiau gan lawer o gyfansoddwyr gwahanol fel rhan o gyfansoddiadau Requiem. Mae pobl yn ystyried rhai o'r cyfansoddiadau hyn, fel y *Messa da Requiem* Verdi, yn ysblennydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Ladin
Categori:Cerddi'r Oesoedd Canol
Categori:Emynau
Categori:Cerddoriaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Requiem
Moch bach clyd

bawd|de|Moch bach clyd gyda chyw iâr rhost 
**Moch bach clyd** neu **soch mewn sach** yw'r enw i ddisgrifio selsig bach wedi'u lapio mewn cig moch. Mae'n saig sy'n cael ei bwyta'n gyffredin fel rhan o ginio Nadolig; yn wir, ar ôl twrci, mae'n un o'r elfennau mwyaf cyffredin mewn cinio Nadolig erbyn hyn. Er y gellir eu bwyta drwy'r flwyddyn, dim ond dros gyfnod y Nadolig mae modd prynu moch bach clyd wedi'u paratoi'n barod i'w coginio. Fel arfer defnyddir selsig tshipolata, wedi'u lapio mewn cig moch rhesog, a'u rhostio mewn ffwrn fel arfer yn hytrach na'u ffrio.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Categori:Cig mochyn
Categori:Nadolig
Llofruddiaethau Penmaenmawr

Llofruddiaeth dorfol yng Ngwesty Red Gables ym Mhenmaenmawr, Bwrdeistref Sirol Conwy, Cymru, a ddigwyddodd ar 24 Tachwedd 1976, oedd **Llofruddiaethau Penmaenmawr**. Cafodd 5 person eu lladd gan Neil Rutherford cyn iddo roi'r gwesty ar dân a lladd ei hun. Credir nad oedd yr un ohonyn nhw o Gymru ac mai hon oedd llofruddiaeth dorfol waethaf Cymru.

## Y drosedd 
Gyda llawddryll awtomatig, a laddwyd yn y gegin.

Ar ôl i Rutherford eu lladd, cyneuodd dân yn y gwesty; yna lladdodd ei hun.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llofruddiaeth dorfol
Categori:Marwolaethau 1976
Iaith Bayot

Bayot yw iaith o dde Senegal, mae on dde-orllewin o Ziguinchor o fewn grwp o pentrefi wrth ymyl Nyassia, ac yn y gogledd orllewin o Guinea-Bissau, ar hyd y ffin Senegal, ac yn y Gambia.

Mae'r tafodieuthau Kugere a Kuxinge o Senegalar ar tafodiadau Arame a Gubaare o Guinea-Bissau yn ddigon nodiedig i weithiau cael ei ystyried fel ieuthoedd wahanol.

Mae Bayot yn un or ieuthoedd fwyaf dargyfeiriol yn y gangen Senegambian or taulu iaith Niger-Congo.

Mae Bayot yn gramadegol yn Jolo heblaw am system rhagwenol sydd ddim yn Jolo. Er hyn efallai fod hanner oi gairfa ddim yn dod o Jolo ac evallai ddim hyd yn oed yn Atlantic. Gallai fod yn iaith ynysig gyda benthyciad fawr o Jola. Mewn unrhyw achos Mae Bayot yn wahanol i ieuthoedd erill Jola.
Categori:Ieithoedd Senegal
Dydd y Farn

**Dydd y Farn** yw'r gred Gristnogol y bydd pawb yn codi o'r meirw ar ddiwedd y byd i gael eu barnu gan Dduw. Gellir ei alw hefyd wrth enwau eraill fel **Y Farn Olaf**, **Y Farn Ddiwethaf**, **Y Farn Fawr** a **Dydd Brawd**. Mae'r cysyniad yn bwysig yn y ffydd Islamaidd ac Iddewig hefyd. Yn y ffydd Gristnogol, credir y bydd Iesu Grist yn barnu pob person yn unigol.

## Gwreiddiau Beiblaidd
Mae athrawiaeth Dydd y Farn a'r ffordd y mae'n cael ei phortreadu mewn llenyddiaeth a chelf wedi'u tynnu o lawer o ddarnau o adrannau apocalyptaidd y Beibl, ond yn fwyaf nodedig o ddysgeidiaeth Iesu yn  Efengyl Mathew ac yn Efengyl Luc.

Mae Efengyl Mathew yn sôn am y farn derfynol:

Yn wir, rwy'n dweud wrthych y caiff tir Sodom a Gomorra lai i'w ddioddef yn Nydd y Farn na'r dref honno. (Mathew 10:15)

Pan ddaw Mab y Dyn yn ei ogoniant, a'r holl angylion gydag ef, yna bydd yn eistedd ar orsedd ei ogoniant. Fe gesglir yr holl genhedloedd ger ei fron, a bydd ef yn eu didoli oddi wrth ei gilydd, fel y mae bugail yn didoli'r defaid oddi wrth y geifr,  ac fe esyd y defaid ar ei law dde a'r geifr ar y chwith. Yna fe ddywed y Brenin wrth y rhai ar y dde iddo, "Dewch, chwi sydd dan fendith fy Nhad, i etifeddu'r deyrnas a baratowyd ichwi er seiliad y byd." ... Yna fe ddywed wrth y rhai ar y chwith, ‘Ewch oddi wrthyf, chwi sydd dan felltith, i'r tân tragwyddol a baratowyd i'r diafol a'i angylion. ... Ac fe â'r rhain ymaith i gosb dragwyddol, ond y rhai cyfiawn i fywyd tragwyddol. (Mathew 25:31–4, 41, 46)

## Darluniau o Ddydd y Farn
Roedd Dydd y Farn yn thema gyffredin mewn eiconograffeg grefyddol yr Oesoedd Canol a'r Dadeni Dysg. Roedd darluniadiau (wedi'u peintio neu wedi'u cerfio) o Iesu yn barnu'r meirw yn gyffredin mewn eglwysi, naill ai y tu allan ar dympanwm dros y fynedfa neu y tu mewn ar y wal orllewinol.

[bawd|canol|600px| Allorlun gan [Fra Angelico (1387–1395)  yn darlunio Dydd y Farn. Ar y brig mae Iesu yn eistedd ar yr orsedd farn, wedi'i amgylchynu gan seintiau. Yn y canol oddi tano mae rhesi o feddau agored y mae'r meirw wedi codi ohonynt. Islaw llaw dde Iesu mae'r eneidiau a achubwyd yn cael eu harwain tuag at baradwys gan angylion. Islaw ei law chwith mae'r eneidiau condemniedig yn cael eu gyrru tuag at uffern gan gythreuliaid.]]

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Thomas Vincent, *Dydd y farn Fawr, neu Sain yr Udgorn Diweddaf*, cyf. Jencin Jones (Caerfyrddin, 1727)
* T. J. Morgan, *Dydd y Farn ac Ysgrifau Eraill* (Llandybïe: Llyfrau'r Dryw, 1969)

Categori:Diwethafiaeth
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Geirfa Cristnogaeth
Barry Welsh Is Coming

Sioe sgets ar gyfer HTV Cymru oedd ***Barry Welsh is Coming***. Darlledwyd y rhaglen gyntaf am 10:40yh ddydd Gwener 6 Medi 1996.  Parhaoedd y sioe am chwe chyfres. Darlledwyd rhai penodau'n ddiweddarach ar Sianel Gomedi Paramount. Fe'i cynhyrchwyd gan Pete Baikie. Chwaraeodd John Sparkes bron pob un o'r prif gymeriadau, gan gynnwys y cyflwynydd analluog Barry Welsh. 

Yn ei chyfres olaf, ailenwyd y sioe yn *Barry Welsh is Going*, gan gynnwys tair rhaglen arbennig. Disodlwyd y gyfres gan ''Jeff Global's Global Probe'', ond daeth honno i ben ar ôl chwe phennod.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan yr archif

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1990au
Categori:Rhaglenni teledu o Gymru
Categori:Comedi ITV
Categori:Prosiect Wicifflics
Ffliwt draws

Math o ffliwt sy'n cael ei chwarae trwy chwythu ar draws twll yng nghorff yr offeryn yw **ffliwt draws**. Mae'r dull chwarae hwn yn gwahaniaethu ffliwtiau traws oddi wrth fathau eraill o ffliwtiau sy'n cael eu chwarae trwy chwythu i mewn i'r pen (er enghraifft y recorder neu'r shakuhachi) neu ar draws y pen (er enghraifft y pibau Pan). Yn y dosbarthiad Hornbostel–Sachs, mae'r maen prawf hwn yn diffinio'r grŵp offerynnol byd-eang o "ffliwtiau traws" (421.12) o fewn y categori "ffliwtiau" (421) yn y categori aeroffonau.

Mae'r ffliwt a'r picolo sydd i'w cael yn y gerddorfa symffoni yn fathau cyfarwydd o ffliwtiau traws, ond mae'r math hwn o offeryn wedi bodoli ers y cyfnod cynhanesyddol, ac mae ganddo ddosbarthiad byd-eang trwy lawer o ddiwylliannau gwahanol.

## Oriel

Kathrin Lemke Unterfahrt 2012-03-23-001s.jpg|Ffliwt o gerddorfa fodern
Manet, Edouard - Young Flautist, or The Fifer, 1866 (2).jpg|Milwr bach yn chwarae ffeiff: *Le Fifre*, paentiad (1886) gan Édouard Manet: 
Central panel of a mosaic floor from a Roman villa at Corinth, depicting a pastoral scene, ca. 150 - 200 AD, Archaeological Museum of Ancient Corinth, Greece (14102818894).jpg|Bugail yn chwarae ffliwt: llawr mosäig o fila Rufeinig yng Nghorinth, tua 150-200 OC
Oulan-Bator .- Théâtre National Musique chants et danses mongoles (6).jpg|Dau gerddor o Fongolia: mae'r chwaraewr sy'n sefyll yn chwarae *limbe*
Suzuki Haruo fue.jpg|Cerddor o Japan yn chwarae *fue*
A bansuri player Stephanie Bosch, flute side blown wind instrument India.jpg|Cerddor yn chwarae *bansuri* o India
COLLECTIE TROPENMUSEUM Twee Samo muzikanten bespelen de dwarsfluit TMnr 20010307.jpg|Dau gerddor o bobl Samo yng Ngorllewin Affrica (tua 1970)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffliwtiau traws
Judith English

Mae **Judith Frances English** (ganwyd Milne, 1 Mawrth  1940)  yn cyn weithiwr meddygol proffesiynol ac yn weinyddwraig academaidd Brydeinig; roedd hi'n pennaeth Coleg Santes Hilda, Rhydychen, rhwng 2001 a 2007. 

Cafodd Judith English ei addysg yng Ngholeg Girton, Caergrawnt, lle mae hi bellach yn Gymrawd er anrhydedd.  Graddiodd gyda graddau MB a BChir.  Yn ddiweddarach, cymhwysodd i ymuno â Choleg Brenhinol y Meddygon (MRCP) a Choleg Brenhinol y Seiciatryddion (MRCPsych). Gweithiodd mewn sefydliadau meddygol ac academaidd yn y DU a'r Unol Daleithiau  Symudodd o'i swydd mewn seiciatreg glinigol ym Mhrifysgol Boston i ddod yn brifathro Coleg Santes Hilda, Rhydychen yn 2001. 

Yn 2002, priododd â'r llawfeddyg cardiaidd, Syr Terence English (bu farw 2025). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Prifysgol Rhydychen
Segwens

Math o emyn Lladin a genid yn ystod dathliad litwrgaidd yr Offeren yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig yw **segwens** (Lladin: *sequentia*). Ei le traddodiadol yn yr Offeren oedd cyn cyhoeddi'r Efengyl. Cyn Cyngor Trent (1543–1563) roedd segwensiau ar gyfer llawer o wyliau ym mlwyddyn yr Eglwys. Ar ôl y Cyngor lleihawyd eu nifer ar gyfer y Ddefod Rufeinig i bedwar yn unig:

* *Victimae paschali laudes* (11g) ar gyfer y Pasg
* *Veni Sancte Spiritus* ar gyfer y Sulgwyn (12g)
* *Lauda Sion Salvatorem* (tua 1264) ar gyfer Gŵyl Corff Crist
* *Dies irae* (13g) ar gyfer Gŵyl yr Holl Eneidiau ac yr Offeren dros y Meirw

Yn 1727, ychwanegwyd *Stabat Mater* (13g) ar gyfer Gŵyl Mair y Gofidiau at y rhestr hon.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Ladin
Categori:Cerddi'r Oesoedd Canol
Categori:Emynau
Categori:Cerddoriaeth yr Oesoedd Canol
Astudiaethau natur

Astudiaeth ddisgrifiadol organebau, amgylcheddau, a ffenomenau naturiol eraill, a wneir yn bennaf drwy arsylwi'n uniongyrchol yn hytrach nag arbrofi dan reolaeth, yw **astudiaethau natur** neu **naturiaetheg**, maes y **naturiaethydd**. Mae'n cwmpasu'r arfer draddodiadol o gofnodi planhigion, anifeiliaid, ffyngau, a microbau yn eu cynefinoedd a'u hecosystemau mewn modd systematig, gan nodi eu nodweddion corfforol, dosbarthiad, ymddygiad, a rhyngweithiadau. Dibynna'r naturiaethydd yn aml ar waith maes, gan gynhyrchu nodiadau manwl, darluniadau, a chasgliadau i gofnodi, dogfennu, a chadw pethau byw fel y maent yn ymddangos ac ymddwyn yn eu byd. Mae **byd natur** neu **hanes naturiol** yn cyfeirio at y natur a astudir mewn ardal neu gyfnod penodol, er enghraifft byd natur Cymru.

Yn hanesyddol, astudiaethau natur oedd sylfaen y gwyddorau biolegol. Cyn datblygiad dulliau arbrofol modern, bu ysgolheigion megis Aristoteles, Pliniws yr Hynaf, a naturiaethwyr modern cynnar yn catalogio rhywogaethau, disgrifio ymddygiadau, ac ymdrechu i ddosbarthu amrywiaeth bywyd. Yn yr Oesoedd Canol Diweddar a'r cyfnod modern cynnar, cafodd yr hanesydd naturiol ei gyferbynnu â'r athronydd naturiol, a oedd yn astudio ffenomenau ffisegol a chemegol yn hytrach na biolegol. Cyrhaeddodd y traddodiad disgrifiadol ei anterth mewn gwaith Carolus Linnaeus, a arloesoedd y system dacsonomaidd sydd o hyd yn strwythuro'r dull enwi biolegol. Ymddangosodd amgueddfeydd, gerddi botanegol, a chymdeithasau gwyddonol cynnar mewn rhan i drefnu, diogelu, a lledaenu gwybodaeth am fyd natur.

## Gweler hefyd 
* Darlunio botanegol
* Llenyddiaeth natur
* Tacsidermi

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Gerald Durrell a Lee Durrell, *The Amateur Naturalist* (1983).


Categori:Gwyddorau naturiol
Iaith Ga

bawd| Samuel Okpoti yn siarad Ga yn Ghana.
Mae'r iaith Ga yn iaith Kwa syn cael y siarad yn Ghana, ty fewn ac o gwmpas y prif ddinas Accra, gan y pobol Ga. Mae yna hefyd rhai siaradwyr yn Togo, Benin a gorllewin Nigeria. Mae ganddo gwahaniaeth seinegol rhwng tair hyd llafariad.

## Dosbarthiad 
Mae Ga yn iaith Kwa, syn rhan or teulu Niger-congo. Maen on perthyn yn agos ir iaith Adangme, ac gydai gilydd maent yn creur cangen Ga-Dangme o fewn Kwa 

Ga yr prif iaith or pobol Ga, grwp ethnig o Ghana. Mae cyfenwau teuluol Ga yn cynwys Owoo, Lartley, Lomo, Nortey, Aryee, Lamptey, Tetteh, Ankrah, Tetteyfio a Laryea.

## Dosbarthiad daearyddol 
Mae Ga yn cael ei siarad yn dde-ddwyrain Ghana, ty fewn ac o gwmpas y prif ddinas, Accra. Mae ganddo faint cymharol is o amrywiad tafodiadol. Er fod Saesneg yn y iaith swyddogol o Ghana, mae Ga yn un or 16 iaith mae'r Bureau of Ghana Languages yn cyhoeddi defynydd ynddo.

## Ffonoleg 
### Cytseiniaid 
Mae gan Ga 31 ffonem cytsain.

*  yw aloffon syn  digwydd occurs before nasals and is represented with its own digraph in writing.
*  may be realised as  when between a consonant and vowel
*  has an allophone  before nasal vowels

### Llafariaid 
### Tonau 
Mae gan Ga ddau tôn, uchel ac isel. Fel llawer o ieithoedd Gorllewin Affrica, mae ganddi derasu tôn .

### Ffonotacteg 
Strwythur sillafau Ga yw , lle dim ond  all ail ffonem clwstwr cytseiniaid cychwynnol fod. a gall cytsain derfynol fod yn gytsain drwynol (byr neu hir) yn unig, e.e. *ekome*, "un", V-CV-CV; *kakadaŋŋ*, "hir", CV-CV-CVC; *mli*, "y tu mewn", CCV. Gall sillafau Ga hefyd gynnwys trwynol sillafog yn unig, er enghraifft yn sillaf gyntaf *ŋshɔ*, "môr".

## System ysgrifennu 
bawd|Wyddor Ga 1828
Wyddor yr iaith Ga yw:

Aa, Bb, Dd, Ee, Ɛɛ, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Ŋŋ, Oo, Ɔɔ, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ww, Yy, Zz

Mae'r llythrenau canlynol yn cynrychioli y swniau sydd ddim yn gohebu gydar un llythyren ar symbol IPA.

* J j - 
* Y y - 

Deugraffau a thrigraffau:

* Gb gb - 
* Gw gw - 
* Hw hw - 
* Jw jw - 
* Kp kp - 
* Kw kw - 
* Ny ny - 
* Ŋm ŋm - 
* Ŋw ŋw -  (aloffon yn hytrach na ffonem)
* Sh sh - 
* Ts ts - 
* Shw shw - 
* Tsw tsw - 

## Gweler hefyd 
* Pobl Ga
* Ieithoedd Ghana
* Cristnogol Jacob Protten
* Carl Christian Reindorf
* Johannes Zimmermann
Categori:Ieithoedd Ghana
Guadalupe, Nuevo León

:''Am leoedd eraill o'r enw Guadalupe, gweler Guadalupe (gwahaniaethu).*

Dinas a bwrdeistref (*municipio'') yn nhalaith Nuevo León yng ngogledd Mecsico yw **Guadalupe**. Mae'n rhan o ardal fetropolitaidd Monterrey (*Area Metropolitana de la Ciudad de Monterrey*) .

Yng nghyfrifiad 2020, roedd poblogaeth *municipio* Guadalupe yn 643,143.

Mae dinas Guadalupe yn gartref i lawer o atyniadau, gan gynnwys Amgueddfa Dinas Guadalupe a *Cerro de la Silla*, sy'n heneb naturiol. Mae hefyd yn gartref i Stadiwm BBVA, stadiwm cartref clwb pêl-droed Liga MX C.F. Monterrey.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Mecsico
Categori:Nuevo León
David Jones (Druisyn)

Roedd **David Jones (Druisyn)** (3 Mawrth 1840 – 26 Ionawr 1902) yn fardd, llenor a gweinidog Wesleaidd Cymreig.

## Cefndir
Ganwyd Druisyn yng Ngherrigydrudion, yn blentyn i David Jones a Mary ei wraig. Derbyniodd ei addysg yn ysgol Cerrigydrudion, o dan yr athro Hugh Hughes, ar yr aelwyd ac yn yr ysgol Sul.

Ffurfiwyd yr achos Wesleaidd Gymraeg gyntaf yn "stafell fawr" John Edwards Rhuthun ym 1800, gan Edward Jones, Bathafarn. Roedd nain dadol Druisyn, yn bresennol yn y cyfarfodydd cyntaf. Cafodd David Jones, Cefn-brith, ei daid tadol, dröedigaeth o dan weinidogaeth John Bryan, ym 1801, a dechreuodd bregethu ym 1802. Cafodd ei alw i'r weinidogaeth ym 1803, a phenodwyd ef yng Nghyfarfod Taleithiol Abertawe i gydlafurio ag eraill ar Gylchdaith Merthyr Tydfil. Bu tad Druisyn yn bregethwr cynorthwyol gyda'r enwad ac ef oedd awdur *Cofiant Mr. David Jones, Cefnbrith. Gan ei fab D. Jones*. (Llanidloes 1849)

## Gyrfa
Bu Druisyn yn gwasanaethu fel athro ysgol Sul yn 15 oed, ac yn godwr canu yng Ngherrigydrudion yn 18 oed. Ym 1859 dechreuodd bregethu fel pregethwr cynorthwyol yng nghylchdaith Corwen. Derbyniwyd ef yn weinidog ar brawf ym 1861 ym Methesda, Cylchdaith Tregarth, o dan arolygiaeth y Parch. John Jones (Vulcan). Fel oedd arfer y Wesleaid ar y pryd, bu Druisyn yn newid cylchdaith (ardal o weinidogaeth) pob tair blynedd. Cylchdaith Llanfair oedd ei daith gyntaf, a Chylchdaith Mynydd Seion, Lerpwl oedd ei olaf. Rhwng y ddau bu'n gwasanaeth yn y rhan fwyaf o gylchdeithiau Talaith Gogledd Cymru.

## Bardd a llenor
Roedd David Jones, tad Druisyn, yn llenor a bardd, a'r tad ddysgodd y cynganeddion i'r mab. Caeth oedd bron y cyfan o'i ganu, a chrefydd oedd ei brif destun, ac eithrio dyletswydd y bardd gwlad i ganu i eni, priodi a marw pobl yn ei gylch. Cyhoeddwyd nifer o'i gerddi yn y cylchgronau a phapurau Cymraeg. Ei gerdd gyntaf i dderbyn gwobr eisteddfodol oedd cadwyn o englynion i'r Parch Thomas Aubury. Bu'n aelod o orsedd Arwest Glan Geirionnydd a Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, gan wasanaethu fel derwydd gweinyddol (dirprwy archdderwydd) am gyfnod.

Ysgrifennodd erthyglau lawer i'r cylchgronau, yn arbennig i'r Eurgrawn Wesleyaidd, y Winllan ac Y Genhinen. Ef oedd golygydd Y Cenadydd, cylchgrawn chwarterol cylchdaith Methodistiaid Wesleaidd Coedpoeth. Roedd yn olygydd colofn farddol Yr Athronydd Cymreig

Dyma englyn nodweddiadol o'i waith:

## Teulu
Ym 1867 priododd Druisyn ag Elizabeth Mary Bryan (wyres i John Bryan). Bu iddynt 5 merch a 3 mab. Bu un o'i feibion, Y Parch William Arthur Jones, hefyd yn weinidog Wesla.

## Marwolaeth
Bu farw o niwmonia yn Lerpwl yn 62 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Anfield yn Lerpwl. Rhoddwyd carreg coffa ar ei fedd trwy danysgrifiad cyhoeddus

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Gweinidogion Wesleaidd Cymreig
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Giorgio De Simone

Awdur o'r Eidal oedd **Giorgio de Simone** (1932 - Ionawr 2024). Roedd yn ohebydd ac yn awdur straeon byrion a nofelau. Enillodd Wobr Stresa ym 1984.

Graddiodd mewn llenyddiaeth fodern gan ddechrau yn ifanc iawn gyda straeon byrion mewn cyfnodolion. Gweithiodd mewn diwydiant, yn bennaf ar newyddiaduraeth a chyfathrebu.

Ef yw awdur erthyglau a cholofnau-wythnosol a gyhoeddwyd yn y papurau newydd dyddiol *Il Giorno* (yn yr 1980au) ac *Avvenire*. Cyhoeddodd *Mondo Prossimo* (2004) gydag Edizioni Ares.

## Nofelau
### Journalism
* 1976 - *Il lettore arrabbiato*, ed. Pola, cover by Armando Testa

### Novels
* 1977 - La gabbia di carta, Edizioni Paoline, Milan
* 1980 - L'escluso, Mondadori, Milan (Endine Prize 1980)
* 1981 - L'incisione, Rizzoli, Milan (Città di Penne Prize 1981)
* 1984 - L'Armonista, Rizzoli, Milan (Stresa Prize; sel. Viareggio Prize 1985; Premio Europa 1985; Annese Prize 1986)
* 1988 - Il caso Anima, Rizzoli, Milan (Maria Cristina di Savoia Literary Prize 1990)
* 1998 - L'isola dei pantèi, Sellerio editore, Palermo 1998 (Latina Prize 1999), translated in Romenian as *Isola fermecatâ*, Ed. Meronia, Bucarest, 2008
* 2004 - Mondo prossimo, Ed. Ares, Milan
* 2006 - Era un giorno di 32 ore, Sellerio editore, Palermo
* 2012 - Michele tiene all'Inter ma crede in Dio, Ed. Medusa, Milan

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Nofelwyr Eidaleg o'r Eidal
Afon Guadalupe

Afon yn ne-orllewin Sbaen yw **Afon Guadalupe**, sy'n llednant dde i Afon Guadiana, sy'n llifo i'r Cefnfor Iwerydd. Mae'n rhedeg trwy daleithiau Cáceres a Badajoz.

Mae'r afon yn rhoi ei henw i dref Guadalupe, ac felly i fynachlog Santa María de Guadalupe, sy'n Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

Guadalupe
Terry Gilliam

Cyfarwyddwr ffilm, animeiddiwr, digrifwr, ac actor o'r Deyrnas Unedig a ganwyd yn yr Unol Daleithiau yw **Terry Gilliam** (ganwyd **Terrence Vance Gilliam**, 22 Tachwedd 1940). 

Fe'i ganwyd ar 22 Tachwedd 1940 ym Minneapolis, Minnesota, Unol Daleithiau America. Yn 1952, symudodd ei deulu i Los Angeles, Califfornia. Aeth Gilliam i'r ysgol uwchradd a choleg yno. Ar ôl iddo raddio yn 1972 dechreuodd yrfa yn Ninas Efrog Newydd yn  darlunio stribedi cartŵn. Yn 1967 symudodd i Llundain a dechrau gweithio fel animeiddiwr. Daeth yn ddinesydd Prydeinig ym 1968, a daliodd ddinasyddiaeth ddeuol Americanaidd a Phrydeinig am y 38 mlynedd nesaf, nes iddo ymwrthod â'i ddinasyddiaeth Americanaidd yn 2006.

Daeth yn enwog fel aelod o'r grŵp comedi Monty Python gyda John Cleese, Eric Idle, Michael Palin, Terry Jones a Graham Chapman. Gyda'i gilydd fe wnaethant gydweithio ar y gyfres sgets ''Monty Python's Flying Circus'' (1969–1974) a'r ffilmiau *Monty Python and the Holy Grail* (1975, a gyd-gyfarwyddwyd hefyd), *Life of Brian* (1979) a *The Meaning of Life* (1983).  Dechreuodd Gilliam ei yrfa fel cyfarwyddwr ffilm yn 1975 trwy gyfarwyddo *Monty Python and the Holy Grail* gyda Terry Jones. Y ffilm fawr gyntaf iddo gyfarwyddo ar ei ben ei hun oedd *Jabberwocky* (1977), y cyntaf o gyfres estynedig o ffilmiau a oedd yn cynnwys elfennau ffantastig.

## Ffilmyddiaeth
* (gyda Terry Jones) *Monty Python and the Holy Grail* (1975)
* *Jabberwocky* (1977)
* *Time Bandits* (1981)
* *Brazil* (1985)
* *The Adventures of Baron Munchausen* (1988)
* *The Fisher King* (1991)
* *12 Monkeys* (1995)
* *Fear and Loathing in Las Vegas* (1998)
* *The Brothers Grimm* (2005)
* *Tideland* (2005)
* *The Imaginarium of Doctor Parnassus* (2009)
* *The Zero Theorem* (2013)
* *The Man Who Killed Don Quixote* (2018)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Dreams: The Terry Gilliam Fanzine

Categori:Animeiddwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Pobl a aned ym Minneapolis
Iaith Ulch

Maae'r iaith Ulch neu Olcha yn iaith twngstig syn cael ei siarad gan y popol Ulch yn y Ddwyrain Pell Rwsiaidd. Mae'r iaith mewn perygl, gyda ddim ond tua 150 o siaradwyr.

## Ffonoleg 
### Llafariaid 
* Mae hyd y llafariaid hefyd wedi'i ddosbarthu.

### Cytseiniaid 
* Mae [f] yn sain brin mewn geiriau brodorol.
* Mae gan /β ɡ/ alofonau o [w ɣ].
* Gall /kx/ gael ei uvulareiddio fel [q χ] cyn llafariaid /ao/. 

## Wyddor 
Mewn cromfachau mae llythrennau a ddefnyddir wrth ysgrifennu, er nad ydynt wedi'u cynnwys yn swyddogol yn yr wyddor.
Categori:Ieithoedd Rwsia
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio
Taleithiau Sbaen

Ardaloedd gweinyddol Sbaen yw **taleithiau Sbaen** (Sbaeneg: *provincias*). Fe'u dyfeisiwyd yn rhaniad tiriogaethol Sbaen yn 1833. Heddiw mae 50 talaith. Mae'r rhain, ynghyd â dinasoedd ymreolaethol Ceuta a Melilla a'r pedair tiriogaeth sofran (*plazas de soberanía*) yng Ngogledd Affrica, yn ffurfio tiriogaeth gyfan Sbaen. Mae pob talaith wedi'i rhannu'n fwrdeistrefi (*municipios*).

thumb|750px|center|Taleithiau Sbaen

## Rhestr y taleithiau
Guadalupe

Gallai **Guadalupe** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Mecsico
* Guadalupe, Chihuahua, dinas yn nhalaith Chihuahua
* Guadalupe, Nuevo León, dinas yn nhalaith Nuevo León

### Periw
* Guadalupe, Periw, dinas

### Sbaen
* Guadalupe, Cáceres, tref yn nhalaith Cáceres
* Afon Guadalupe, afon yn ne-orllewin y wlad

### Unol Daleithiau America
* Guadalupe, Arizona, tref yn nhalaith Arizona
* Guadalupe, Califfornia, dinas yn nhalaith Califfornia
* Guadalupe County, Mecsico Newydd, sir yn nhalaith Mecsico Newydd
* Guadalupe County, Texas, sir yn nhalaith Texas

## Y celfyddydau
* *Guadalupe*, ffilm ffantasi 2006

## Gweler hefyd
* Guadeloupe, *département* tramor Ffrainc ym Môr y Caribî

----
Llywelyn ein Llyw Olaf (pryddest)

:''Mae'r erthygl hon am y gerdd gan Elfed. Ar gyfer y ffigwr hanesyddol, gweler Llywelyn ap Gruffudd.''

alt=|bawd|Marwolaeth Llywelyn; llun anhysbys mewn llyfr i blant o'r 1900au

Pryddest yw ***Llywelyn ein Llyw Olaf*** (yn wreiddiol: ***Llewelyn ein Llyw Olaf***) gan y bardd Cymraeg Elfed. Cyfansoddwyd y gerdd ar gyfer cystadleuaeth y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Aberhonddu yn 1889, a'r gerdd hon enillodd y gystadleuaeth. Testun y gerdd yw diwedd teyrnasiad Llywelyn ap Gruffudd fel Tywysog Cymru yn 1282, a'i farwolaeth.

## Cynnwys y gerdd
Cerdd naratif sy'n disgrifio blynyddoedd olaf y Tywysog gerdd yn dechrau gyda Llywelyn yn glanio ar Ynys Môn ac yn gorffen gyda'i farwolaeth wrth law milwyr Seisnig. Yn y gerdd hon pwysleisir rôl brad gan Gymry eraill yn nhranc Llywelyn.

### Mesur
Mae'r gerdd yn bryddest ar ffurf cwpledau odledig hir - pedair ar ddeg neu bymtheg sill - ar ei hyd. Mae'r gerdd yn gwneud defnydd cymharol helaeth am y cyfnod o oferu sef bod brawddegau'n parhau'n o un llinell i'r nesaf heb oedi:

     Nid ydyw cenedl yn genedl cyn dysgu cenhadaeth
     Ei hysbryd a'i theithi, ynghanol ymdrech dynoliaeth.

### Cyhoeddiadau
Yn ogystal ag yng *Nghyfansoddiadau* Eisteddfod 1889, cynhwyswyd y gerdd yn y fersiynau o *Ganiadau* Elfed a gyhoeddwyd yn 1901, 1909 a 1954.

## Beirniadaeth
Yn unol â ffasiwn ei gyfnod ymddiddorai Elfed yn yr arwrgerdd ac roedd ei bryddest ar Llywelyn yn un o nifer fawr o bryddestau arwrol a gyfansoddwyd gan feirdd y 19g ar gyfer Coron yr Eisteddfod Genedlaethol neu gystadlaethau eraill llai uchel eu parch. Ychydig o ddarllen sydd ar y cerddi hyn erbyn heddiw - nid oedd yr un ohonynt o unrhyw werth barddonol ym marn Thomas Parry.

Fodd bynnag, ac er nad yw beirniaid sy'n amddiffynol o waith Elfed ar y cyfan wedi gweld llawer o werth yn 'Llywelyn' chwaith, y gerdd hon oedd ei "gampwaith" o blith ei gerddi hir chwedl un beirniad o gyfoeswr. Mewn o leiaf dwy drafodaeth diweddarach ar yr arwrgerdd Gymraeg sonir am 'Llywelyn ein Llyw Olaf' fel y gorau o blith holl bryddestau arobyn y Goron yn y 19g: hithau'n unig ohonynt sy'n meddu ar unrhyw wir rinwedd lenyddol ym marn Derwyn Jones ac mae'n "llawer mwy darllenadwy na'r rhan fwyaf o'i gyfoeswyr" chwedl E. G. Millward.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Pryddestau
Talaith Sevilla

Talaith (*provincia*) yn ne Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, yw **Talaith Sevilla**. Mae'n ffinio â thaleithiau Córdoba i'r dwyrain, Málaga i'r de-ddwyrain, Cádiz i'r de, Huelva i'r gorllewin, a Badajoz i'r gogledd. Sevilla yw ei phrifddinas.

bawd|300px|canol|Talaith Sevilla yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 14,042 km². Mae'n cynnwys 105 o fwrdeistrefi (*municipios*).

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 1,950,056.

## Cyfeiriadau

Sevilla
Skyrora

Cwmni gofod Prydeinig yw **Skyrora**. Mae wedi'i leoli yng Nglasgow, yr Alban.  Mae'r ffatri yn Cumbernauld. Y sylfaenydd a'r Prif Weithredwr yw Volodymyr Levykin.

Fel y rocedau y rhaglen Black Arrow, yr danwydd y rocedau Skyrora yw cerosin a hydrogen perocsid.

bawd|dim|Skyrora roced Skylark L

Rocedau Skyrora:

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Cwmnïau'r Alban
Talaith Jaén

Talaith (*provincia*) yn ne Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, yw **Talaith Jaén**. Mae'n ffinio â thaleithiau Albacete i'r dwyrain, Granada i'r de, Córdoba i'r gorllewin, a Ciudad Real i'r gogledd. Jaén yw ei phrifddinas.

bawd|300px|canol|Talaith Jaén yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 13,484 km². Mae'n cynnwys 97 o fwrdeistrefi (*municipios*). Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 627,568.

Mae gand y dalaith bedwar parc cenedlaethol a llawer o ardaloedd naturiol gwarchodedig eraill. Mae'n cynnwys dwy ddinas o gyfnod y Dadeni, Úbeda a Baeza, sy'n Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO. 

## Cyfeiriadau

Jaén
Talaith Almería

Talaith (*provincia*) yn ne Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, yw **Talaith Almería**. Mae'n ffinio â Môr y Canoldir i'r de a thaleithiau Granada i'r gorllewin a Murcia i'r dwyrain. Almería yw ei phrifddinas.

bawd|300px|canol|Talaith Almería yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 8,773 km². Mae'n cynnwys 102 o fwrdeistrefi (*municipios*). Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 730,430.

## Cyfeiriadau

Almería
Talaith Córdoba

Gall **Talaith Córdoba** gyfeirio at:

* Talaith Córdoba, talaith yn yr Ariannin
* Talaith Córdoba, talaith yn Sbaen

----
Papiamenteg

Iaith creol a siaredir yn y Caribî Iseldiraidd (yr hen Antilau yr Iseldiroedd) yw **Papiamenteg** ( yn Arwba,  yn Bonaire a Curaçao). Dyma'r iaith a siaredir fwyaf eang yn yr Ynysoedd ABC (Arwba, Bonaire a Curaçao).

Mae Papiamenteg yn iaith creol gymysg gyda dylanwadau o Iseldireg, Portiwgaleg, Saesneg a Sbaeneg. Credir ei fod yn seiliedig ar greolau sy'n seiliedig ar Bortiwgaleg a siaredir ar arfordir Gorllewin Affrica, gan ei fod yn rhannu llawer o debygrwydd â Chreol Cabo Ferde a Chreol Gini Bisaw.

## Nodynau
## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Gogledd America
A55 (cyfres deledu)

Cyfres ddrama deledu Gymraeg ar gyfer S4C gan Geraint Jones ac a gynhyrchwyd gan Ffilmiau Eryri yw ***A55***. Seiliwyd y gyfres ar y wibffordd newydd yn Ngogledd Cymru, yr A55, gyda'r syniad cychwynol mai dihangfa sydyn i Lerpwl a dinasoedd Lloegr oedd y ffordd newydd hon, a ddisgrifwyd fel "coridor cyfle". Roedd y gyfres yn dilyn hanes cwmni lorïau GMJ. Ffilmiwyd y gyfes yn ardal Penmaenmawr a Llanfairfechan ac ymysg yr actorion roedd Iwan Roberts, Robin Griffith a Nerys Lloyd. Cafwyd 3 cyfres ar S4C o 1994 ymlaen. Enillodd y gyfres wobr BAFTA Cymru ym 1998 am y ddrama gyfres orau, a sawl enwebiad yn y blynyddoedd cynt.

## Cast 
* Robin Griffith - Gethin
* Gwyn Vaughan-Jones - Alan
* Sioned Mair - Diane
* Nerys Lloyd (cyfres 1) / Liz Armon-Lloyd (cyfres 2 a 3) - Marian
* Iwan Roberts - Barry
* Iwan Tudor - Dylan
* Betsan Jones - Ruth
* Hefin Wyn - Ned
* Rhys Richards - Eurwyn
* Mari Rowland Hughes - Carol
* Sian Naiomi - Lucille
* Emyr John - Steve Mul
* Ianto McKenzie - Cemlyn
* Arthur Kelly - McArdle
* Hedd Carden - Robert
* Geraint Wyn - Ronnie
* Catrin Roberts - Carys
* Kirk Smith - Robbo
* Joe Taylor - Wheels
* Ioan Evans - Martin
* Connor McIntyre - Keith
* Nia Williams - Judith
* Gerwyn Jones - Dyn y Job Centre
* Dafydd Wyn Roberts - Rheolwr
* Lowri Steffan - Cheryl
* Ioan Hefin - Rex
* Nicholas McGaughey - Shean Kieran
* Beth Robert - D.S. Griffiths
* Gruffydd Aled - D.C. Haines
* Ailish Connelly - Barbara

## Cynhyrchu 
* Sain - Tim Walker / Richard Ingman
* Coluro - Bethan Jones / Carole Griffiths (cyfres 1), Magi Vaughan (cyfres 2 a 3)
* Gwisgoedd - Ffion Elinor / Maria Hycz (cyfres 1), Bet Huws (cyfres 2 a 3) 
* Cynllunydd - Martin Morley (cyfres 1 a 3), Alan Jones a Huw Roberts (cyfres 2).

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Jaén

Dinas a bwrdeistref (*municipio*) yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, Sbaen, yw **Jaén**. Mae'n brifddinas talaith Jaén. 

Yn 2023 roedd poblogaeth y fwrdeistref yn 111,945.

## Cyfeiriadau

Categori:Andalucía
Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Talaith Jaén
Badajoz

Dinas a bwrdeistref (*municipio*) yng nghymuned ymreolaethol Extremadura, de-orllewin Sbaen, yw **Badajoz**. Mae'n brifddinas  Talaith Badajoz. Fe'i lleolir yn agos at y ffin â Phortiwgal, ar lan Afon Guadiana.

Yn 2023 roedd poblogaeth y fwrdeistref yn 151,146.

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Extremadura
Categori:Talaith Badajoz
Tîm pêl-droed cenedlaethol Curaçao

Mae **tîm pêl-droed cenedlaethol Curaçao** (, , ) yn cynrychioli Curaçao mewn pêl-droed rhyngwladol.

Mae'r wlad wedi cymhwyso ar gyfer Cwpan Aur CONCACAF deirgwaith ac ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed unwaith, ar ôl cymhwyso ar gyfer Cwpan y Byd Pêl-droed 2026. Curaçao yw'r wlad leiaf i erioed gymhwyso ar gyfer Cwpan y Byd.

Mae'r tîm yn cael ei hyfforddi gan y pêl-droediwr Iseldiraidd Dick Advocaat. Leandro Bacuna yw capten y tîm, tra bod Rangelo Janga yw'r sgoriwr goliau gorau'r tîm. Bacuna ac Eloy Room sydd wedi gwneud y mwyaf o ymddangosiadau i'r tîm. Ganwyd mwyafrif chwaraewyr y tîm (gan gynnwys y tri chwaraewr a grybwyllwyd uchod) yn yr Iseldiroedd.

Stadiwm cartref y tîm yw Stadiwm Ergilio Hato ym mhrifddinas Curaçao, Willemstad.

## Gweler hefyd
* Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Curaçao

## Cyfeiriadau
*
Curaçao
Talaith Córdoba, Sbaen

Talaith (*provincia*) yn ne Sbaen, yn rhan ogleddol cymuned ymreolaethol Andalucía, yw **Talaith Córdoba** (ynganiad Sbaeneg: [ˈkoɾðoβa]). Mae'n ffinio â thaleithiau Ciudad Real i'r gogledd, Jaén i'r dwyrain, Granada i'r de-ddwyrain, Málaga i'r de, Sevilla i'r gorllewin, a Badajoz i'r gogledd-orllewin. Ei phrifddinas yw Córdoba.

bawd|300px|canol|Talaith Córdoba yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 13,769 km². Mae'n cynnwys 75 o fwrdeistrefi (*municipios*). Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 777,622.

## Cyfeiriadau

Córdoba
Willemstad

Prifddinas a dinas fwyaf ynys Curaçao, tiriogaeth yr Iseldiroedd yn y Caribî, yw **Kingston**. Roedd gynt yn brifddinas Antilles yr Iseldiroedd nes i'r endid hwnnw gael ei ddiddymu yn 2010. Mae gan y ddinas tua 90% o gyfanswm poblogaeth y wlad, gyda phoblogaeth o 136,660 yng nghyfrifiad 2011.

Mae canol y ddinas a'r harbwr, wedi'u restru fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO. Mae canol hanesyddol y ddinas yn cynnwys pedair ardal: Otrobanda, Pietermaai Smal, Punda a Scharloo.

## Cyfeiriadau
Categori:Curaçao
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Caribî
John John Roberts (Iolo Caernarfon)

Bardd Cymraeg a Gweinidog Methodistaidd oedd **John John Roberts** (1840- 5 Tachwedd 1914), a adnabudwyd gan ei enw barddol, **Iolo Caernarfon**. Roedd yn enghraifft o'r Bardd Newydd, ac mae'n un o'r enwau y cysylltir amlaf gyda'r mudiad hwnnw.

## Bywgraffiad
Ganwyd ef yn Tir-bach, Llanllyfni, i deulu o Amlwch ym Môn a ddaethai yno yn 1824 i chwilio am waith. Derbyniodd bron dim addysg ffurfiol fel plentyn ac roedd yn gweithio gyda'i dad yn chwarelau Dyffryn Nantlle yn gymharol ifanc. a gan fod barddoniaeth Iolo Caernarfon yn nodweddiadol o gynnyrch y mudiad hwnnw tueddir i'w thrafod yng ngyd-destun y mudiad ehangach ar y cyfan. Defnyddir dyfyniad o un o bryddestau Iolo, 'Ardderchog Lu y Merthyri', gan Robert Rhys er mwyn dangos nodweddion y Bardd Newydd ac er mwyn i'r darllenydd "deall yn union beth oedd Morris-Jones yn adweithio yn ei erbyn." Yng ngeiriau diplomataidd R. T. Jenkins roedd Iolo Caernarfon "efallai'n dangos mwy o grebwyll a meddylgarwch nag o awen", gan awgrymu mai fel pregethwr ac areithiwr yr oedd ar ei orau.

## Cyhoeddiadau
**Oriau yng Ngwlad Hud a Lledrith* (1891) 
**Ymsonau* (1895) 
**Myfyrion* (1901) 
**Breuddwydion y Dydd* (1904) 
**Cofiannau Cyfiawnion* (1906) 
**Crefydd a Chymeriad* (1910)
**Cofiant Dr. Owen Thomas* (1912)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Prifeirdd
Fflint Wrecsam (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Fflint Wrecsam**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Alun a Glannau Dyfrdwy ar y naill law a  Wrecsam ar y llall. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys rhannau o siroedd Fflint a Wrecsam. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
Monsŵn

Prifwynt tymhorol yn y trofannau a'r isdrofannau yw **monsŵn** sy'n gysylltiedig â newidiadau mewn tymheredd a dyddodiad ar y tir a'r môr. Gall y term monsŵn, sy'n deillio o'r gair Arabeg am dymor (*mausim*), gyfeirio naill ai at y gwynt ei hun neu at y cyfnod o batrymau hinsoddol a ddygir ganddo. Achosir y gwrthdroad yn y prifwynt gan gyfuniad o'r system wasgedd, patrymau gwyntoedd yr aer uchaf, a'r jetlif, sy'n arwain at wrthgyferbyniad llwyr rhwng y tymor sych a'r tymor gwlyb. Wrth i'r tir wresogi yn ystod yr haf, mae'r aer cynnes yn codi ac yn creu haen o wasgedd isel sy'n sugno aer llaith oerach o'r môr, gan ffurfio cymylau glaw.

Mae sawl system monsŵn o gwmpas y byd, gan gynnwys De Asia, De-ddwyrain Asia, Gorllewin Affrica, a gogledd Awstralia. Nodweddir hinsawdd isgyfandir India yn enwedig gan y monsŵn, sy'n achosi glawogydd trymion sy'n hollbwysig ar gyfer amaeth, ecosystemau, a chyflenwadau dŵr, ond sydd hefyd yn gallu achosi llifogydd. Mewn rhannau o India, mae hyd at 90% o holl lawiad y flwyddyn yn digwydd yn ystod monsŵn yr haf. O'r herwydd, mae nifer o bobl yn meddwl am y monsŵn fel cyfnod o dywydd gwlyb, ond mewn gwirionedd mae hefyd yn cynnwys tymor sych.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgylchedd Affrica
Categori:Amgylchedd Asia
Categori:Amgylchedd Awstralia
Categori:Gwynt
Categori:Tymhorau
Geiriadur Cymraeg–Gwyddeleg Joe Mitchell

Mae e ***Geiriadur Cymraeg–Gwyddeleg*** Joe Mitchell yr geiriadur Cymraeg–Gwyddeleg cynhwysfawr cyntaf erioed i gael ei argraffu. Fe'i lluniwyd gan yr awdur yn Aberystwyth a Dr Diarmuid Johnson  oedd y olygyddiaeth ymgynghorol. Mae gwraig Mitchell yw'r "golygydd answyddogol".

[bawd|[Aberystwyth]]

Mae gan i yr geiriadur 12,500 o eiriau Cymraeg, yn ogystal â chanllaw yn y Wyddeleg i newidiadau cynnar y Gymraeg, a chanllaw yn y Gymraeg i ramadeg Wyddeleg. Mae'r nodiant yn seiliedig ar yr hyn a ddefnyddir yng ngeiriadur Saesneg-Gwyddeleg de Bhaldraithe [GA]. Ymgynghorwyd â geiriadur Geraint Lewis, geiriadur Néill Uí Dhónaill [GA], a llawer o ffynonellau eraill.

## Gweler hefyd 
* Lexicelt
* Geiriaduron Cymraeg

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol: geiriadurgwyddeleg.com (wedi'i harchifo)
* Lexicelt

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau 2017
Categori:2017
Categori:Cymraeg
Categori:Geiriaduron
Categori:Addysg Wyddeleg
Categori:Gwyddeleg
Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Geiriaduron yn ôl iaith
Categori:Cyfeiriaduron
Short n' Sweet

'''''Short n' Sweet''''' ydy'r chweched albwm stiwdio gan gantores Americanaidd, Sabrina Carpenter. Cafodd ei ryddhau ar 23 Awst, 2024.

## Cefndir 
Ar ôl arwyddo gydag Island Records a rhyddhau ei phumed albwm stiwdio ''Emails I Can't Send* (2022), aeth Carpenter ymlaen i berfformio yn ei thaith ar gyfer yr albwm, yr *Emails I Can't Send Tour.'' Cychwynnodd y daith ar 29 Medi, 2022. Rhwng 24 Awst, 2023, a 9 Mawrth, 2024, fe'i perfformiwyd fel act agoriadol ar gyfer Taylor Swift yn ystod y goes De America, Awstralia ac Asia o'i thaith, The Eras Tour.

Mewn cyfweliad ym mis Chwefror 2024, mynegodd ei chyffro am ei cherddoriaeth newydd, a rhannodd ei bod hi'n bwriadu arbrofi gyda mathau newydd o gerddoriaeth. Y mis nesaf, cadarnhaodd ei bod hi'n brysur yn gweithio ar ei halbwm nesaf a nododd ei bod hi, wedi tyfu allan o'r gerddoriaeth roedd hi'n ei berfformio [ar y Daith Eras]. Dywedodd bod hynny'n deimlad cyffrous, gan ei bod hi'n gwybod bod y bennod nesaf ar y ffordd.

## Rhestr traciau
The History Press

Cwmni cyhoeddi annibynnol gyda'i bencadlys yn Cheltenham, Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **The History Press**. Mae'n arbenigo mewn cyhoeddi llyfrau sy'n ymroddedig i hanes lleol a meysydd hanes arbenigol eraill. Mae'n cyhoeddi tua 300 o lyfrau bob blwyddyn ac mae ganddo ôl-restr o dros 12,000 o deitlau. Crëwyd y cwmni yn Rhagfyr 2007 i ymgorffori amryw o hen wasgnodau, gan gynnwys Phillimore, Sutton, Tempus Publishing and Spellmount.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Cwmnïau cyhoeddi Lloegr
Categori:Sefydliadau 2007