open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eurgain

Un o'r seintiau cynharaf oedd **Eurgain** (hefyd **Eigen**, **Eurgen** ac **Eurgan**) - er bod llawer o'i hanes wedi'i gymylu gan Iolo Morganwg ac eraill.

Ceir hefyd lawysgrifau o eiddo Iestyn ab Gwrgant sy'n nodi: "y bu'n byw yn agos at y ganrif gyntaf, roedd yn ferch i Garadog, arweinydd yr amddifyniad yn erbyn y Rhufeiniad yn y canrif cyntaf. Priododd Eurgain â Sallog; preswyliodd y ddau yng Nghaer Sallog. Ar ôl cael eu cipio a'u cymryd i Rhufain mewn cadwyni gyda'i thad a'i chwaer Gwladus, dywedir fod Eurgain wedi dychwelyd o Rufain gyda Charadog,  i ffurfio coleg o ddeuddeg disgybl a alwyd yn *Gôr Eurgain*. Arhosodd Gwladus yn Rhufain ac aeth yn disgybl i St Paul. Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys: Rice Rees, Jane Williams, Sabine Baring-Gould a John Williams (Ab Ithel) yn mynnu mai Eurgain oedd y santes gyntaf.

Ni ddylid cymysgu hi gyda Eurgain ach Maelgwn Gwynedd, santes o'r 6g

### Edward Elgar
Defnyddiodd Elgar yr enw Eigen mewn cantata a ysgrifennodd rhwng 1897 a 1898, a soniai am y Brenin Eigen a drechwyd gan y Rhufeiniaid. Ond mae posibilrwydd iddo ddefnyddio'r enw gan fod ganddo gymydog o'r un enw: 'Eigen Stone', pan oedd yn byw yn Malvern.

## Gweler hefyd
*Rhestr Seintiau Cymru
*Santesau Celtaidd 388-680
*Eurgain ach Maelgwn Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Llaneurgain
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Caian

bawd|Eglwys Llangaian

Sant o'r 5ed neu'r 6g oedd **Caian**. Yn ôl un llawysgrif (Iolo MSS tud 117) ei dad oedd Caw, sant ac un o frenhinoedd yr Hen Ogledd a ddihangodd i Ynys Môn, ble rhoddodd Maelgwn Gwynedd dir iddo yng ngogledd-ddwyrain yr ynys: ardal o'r enw Twrcelyn. Ei ddydd gŵyl yw 25 Medi.

Ond yn ôl llawysgrifau eraill, gan gynnwys Peniarth 75 ac 178, roedd Caian yn byw yn y 5g ac yn fab i Frychan Brycheiniog, un o frenhinoedd De Cymru.

Mae'n bosib iddo roi ei enw i Langaian ger Tregaian ym Môn (neu 'Tregaean'; 'Tregaearn' yn ôl yr Eglwys yng Nghymru), oddeutu 2.5 milltir (4.0&nbsp;km) i'r gogledd o Langefni (Cyfeirnod grid: SH45127970).

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2016

**Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2016** oedd y 17fed yng nghyfres Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, sef prif gystadleuaeth rygbi'r undeb yn Hemisffer y Gogledd. Chwaraewyd pymtheg gêm dros gyfnod o bum penwythnos rhwng 1 Chwefror a 15 Mawrth 2016. Caiff ei galw, hefyd, yn **"Gystadleuaeth RBS y Chwe Gwlad"** oherwydd cyfraniad y noddwyr: Banc Cenedlaethol yr Alban.

Y chwe gwlad oedd Iwerddon, Lloegr, Cymru, Ffrainc, Yr Alban a'r Eidal. Os cyfrifir cyn-gystadleuthau (y Cystadleuthau Cartref a'r Pencampwriaeth y Pum Gwlad) yna dyma 122fed cystadleuaeth.

## Tabl
## Cyfeiriadau 
Categori:2016
2016
Meg Whitman

Gweithredwraig busnes ac ymgeisydd gwleidyddol o'r Unol Daleithiau yw **Margaret Cushing "Meg" Whitman** (ganwyd 4 Awst 1956). Ar hyn o bryd, hi ydy'r llywydd a phrif swyddog gweithredol Hewlett Packard Enterprise; mae hi hefyd yn gadeiryddes HP Inc.

Yn Chwefror 2009, cyhoeddodd Whitman ei bwriad i fod yn Llywodraethwr Talaith California, dim ond y 3edd ferch mewn ugain mlynedd i ymgeisio am y swydd. Hi yw'r 4ydd ferch cyfoethocaf yn y dalaith; roedd hi yn werth $1.3&nbsp;biliwn yn 2010. Gwariodd gyfanswm o $144&nbsp;miliwn i ymladd yr etholiad, heb fawr o lwc.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Biliwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Diplomyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Diplomyddion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Gweithredwyr busnes o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysgenhadon i Genia
Categori:Llysgenhadon o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl o Long Island
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ganadaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Iseldiraidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Santes Cain

Santes o'r 5g oedd **Cain**,  neu **Ceindrych** a alwyd Cain Wyry  gan fynaich yr Oesoedd Canol. Roedd hi'n un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

Ymhlith ei chwiorydd roedd Ceinwen a Cynheiddon enwau sydd hefyd yn cael ei talfyrru i Cain neu Geinor neu Ciwa (a'r Saesneg Keyne) Bu hefyd santes a elwid Canna ac mae'r pedair yn cael eu cymysgu yn aml.
bawd|chwith|Cain, Cadeirlan Aberhonddu

### Cain a'r Nadroedd 
Bu cynifer o ddynion yn dymuno priodi Cain fel iddi geisio dianc rhagddynt at lan yr Hafren. Gofynnodd am ganiatâd pennaeth yr ardal i ymgartrefu mewn coedwig. Rhoddodd ei ganiatâd ond esboniodd nad oedd yn bosibl i unrhyw un drigo yn yr ardal oherwydd y pla o nadroedd oedd yno. Gweddïodd Cain, gan ofyn am i'r nadroedd gael eu gwaredu o'r ardal. Ni chafodd unrhyw un eu trafferthu fyth eto, ond mae llawer o ffosilau tebyg i nadroedd yn yr ardal. Tyfodd traddodiad bod ganddi'r gallu i droi'r diafol (ar ffurf neidr) yn gylch o gerrig. Mae ffenestr liw yng Nghapel Cain yng Nghadeirlan Aberhonddu sy'n ei dangos yn sefyll ar ffosilau nadroedd.

### Ffynnon yng Nghernyw 
Aeth Cain (neu un o'i chwiorydd) i Gernyw ac adeiladodd gell yn ymyl ffynnon tua haner milltir o bentref Sant Keyne. Yn ôl cred leol, y person cyntaf o gwpl sydd newydd briodi i yfed o'r ffynnon fydd yn rheoli'r aelwyd am oes. Adroddir hanes am un pâr priod lle rhedodd y gŵr at y ffynnon yn syth ar ôl y gwasanaeth tra'r yfodd y wraig botel o ddŵr y ffynnon yr oedd wedi cuddio yn ei gwisg priodas.

### Dychwelyd i Gymru 
Dywedir bod ei nai Cadog wedi ei hannog i ddychwelyd i Gymru o Gernyw. Symudodd yn ôl i Langenni ac arhosodd yno i weddïo. Yn y fan ble bu hi'n penlinio, tarddodd ffynnon, a sefydlodd lan yn agos at y man. Rhybuddiwyd Cadog gan Cain y buasai ei llan yn syrthio i feddiant pobl ddrygionus ond buasai eraill yn eu disodli. Buasai rhain yn dod o hyd i'w bedd trwy nerth ei gweddïau hi ac a buasai y fan yn gysegredig ar gyfer addoliad am byth.

### Eglwysi 
Mae nifer o lefydd ac eglwysi ar draws de Cymru sy'n cael eu cysylltu, naill gyda Cain neu un o'i chwiorydd

Maent yn cynnwys Llangenni, ger Crughywel a Llangeinon, Gwent ac efallai Treganna a Pontcanna yng Nghaerdydd (er mae rhai yn cysylltu rhain efo Canna)

## Gweler hefyd
*Rhestr Seintiau Cymru
*Ceinwen
*Cynheiddon
*Canna
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Cain
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Cain
Aston Martin

Gwneuthurwr ceir moethus o wledydd Prydain ydy **Aston Martin Lagonda Limited** a sefydlwyd yn 1913 gan Lionel Martin a Robert Bamford. Er fod y cwmni'n cynhyrchu ceir ers dros can mlynedd, dim ond 70,000 o geir a gynhyrchwyd. Yn 2013 gwnaeth y cwmni golled o £25.4m. Ymhlith y modelau mwyaf cyfoes mae'r DB11 a'r car heibrid newydd, yr Aston Martin Valkyrie; yn 2018, dorchuddiwyd cynlluniau car trydan a all gystadlu gyda Rolls Royce a Bentley: sef y Lagonda.

Daeth y cwmni'n adnabyddus am geir moethus mawr yn y 1950au a'r 1960au yn dilyn ffilmio *Goldfinger* yn 1964 a chysylltiad James Bond gyda'r DB5.
bawd|chwith|Aston Martin Virage coupé (2011–2012)

Yn ariannol bu'r cwmni mewn trafferthion ariannol am flynyddoedd, ac aeth yr hwch drwy'r siop yn y 1970au; ond cafwyd dyddiau da hefyd, yn enwedig pan roedd David Brown yn berchennog (rhwng 1947 a 2007).

Ym Mawrth 2007, prynnwyd 92% o'r cwmni Aston Martin gan gonsortiwm o fuddsoddwyr, dan arweiniad David Richards, am 
£479&nbsp;miliwn, gyda Ford yn dal eu gafael mewn gwerth £40&nbsp;miliwn o'r cwmni. Daeth David Richards yn gadeirydd. Yn Rhagfyr 2012 arwyddodd y cwmni Eidalaidd *Investindustrial*
gytundeb i brynnu 37.5% o Aston Martin, gan fuddsoddi £150 miliwn.
bawd|chwith|Aston Martin DBR9 (2007)

## Sain Tathan
Yn Chwefror 2016 cyhoeddodd Aston Martin eu bwriad i greu ffatri cynhyrchu ceir yn Sain Tathan, ym Mro Morgannwg a fyddai'n cyflogi oddeutu mil o swyddi. Dywedodd Prif Weithredwr Aston Martin Andy Palmer mewn cyfarfod i'r wasg yng Nghaerdydd fod hwn yn "ddiwrnod anrhaethol fawr i Gymru". Disgwylir y bydd y ceir yn dechrau rowlio allan o'r ffatri yn 2020. Ar y dechrau, petrol fydd y tanwydd, yna heibrid cyn troi'n gyfangwbwl yn gar trydan. Dadorchuddiwyd y car a fydd yn cael ei greu yn Sain Tathan, y DBX  yn Sioe Gerbydau Geneva yn 2015 ac yna y flwyddyn dilynol cyflwynwyd yr Aston Martin cyntaf i gynnwys technoleg Mercedes, sef y DB11; bydd yn ddau gar yma'n costio oddeutu £160,000 y car.

Bydd y cwmni'n defnyddio hangar a fwriadwyd ar gyfer trwsio awyrennau rhyfel ac a foderneiddiwyd yn 2006 ar gost o £113m gyda'r enw *Red Dragon Super Hanger*, ond bu'n wag ers hynny.

## Ceir James Bond
Defnyddiwyd nifer o geir Aston Martin fel ceir y cymeriad James Bond. Defnyddiwyd y DB5 yn fwy na'r un arall ac yn 2015 crewyd can arbennig ar ei gyfer - y DB10, a gwerthwyd un o'r rhain, ar ôl y ffilmio am £2.5 miliwn.

**Goldfinger* - DB5
**Thunderball* - DB5
*''On Her Majesty's Secret Service* - DBS
**The Living Daylights* - V8 Vantage a Volante
**GoldenEye* - DB5
**Tomorrow Never Dies* - DB5
**The World Is Not Enough* - DB5
**Die Another Day* - V12 a Vanquish
**Casino Royale* - DB5, Aston Martin DBS a V12
**Quantum of Solace* - DBS a V12
**Skyfall* - DB5
**Spectre'' - DB10 a DB5

## Cyfeiriadau

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1913
Categori:Cwmnïau Ffrainc
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Lorin Morgan-Richards

Americanes Cymreig, awdur, bardd, a chyhoeddwr y Celtic Family Magazine ydy **Lorin Morgan-Richards** (ganwyd 16 Chwefror 1975, Beebetown, Ohio).

Fe'i haddysgwyd yn California State University, Los Angeles. Sefydlodd a gwasanaethodd fel Cyfarwyddwraig Gweithredol Gŵyl Dydd Los Angeles Dewi Sant. Mae Morgan-Richards wedi olrhain ei achau i ardal Dredegar, yn y 19feg ganrif.

## Llyfryddiaeth
* *Simon Snootle and Other small stories* (2009)
* *13 Disturbing Postcards to Send to Your Grandparents* (2010)
* *A Boy Born from Mold and Other Delectable Morsels* (2010) 
* *A Little Hard to Swallow* (2010)
* *A Welsh Alphabet* (2010), with notes by Peter Anthony Freeman 
* *The Terribly Mini Monster Book & a Lesser Known Story About a Rare Benign Belbow* (2011) 
* ''Me'ma and the Great Mountain* (2012), with foreword by Corine Fairbanks 
* *Welsh in the Old West* (2015), with foreword by Jude Johnson
* *Dark Letter Days: Collected Works* (2016) 
* *The Night Speaks to Me: A Posthumous Account of Jim Morrison* (2016) 
* *The People of Turtle Island: Book One in the Series* (2016) 
* *Memento Mori: The Goodbye Family Album* (2017) 
* *The Dreaded Summons and Other Misplaced Bills* (2017) 
* *Wanted: Dead or Alive...but not stinkin'* (2017)
* *The Goodbye Family Unveiled* (2017)
* *Down West* (2018)
* *Nicklesworth: Featuring the Goodbye Family* (2018)
* *Gallows Humor: Hangin' with the Goodbye Family* (2018)
* *Dead Man's Hand-kerchief: Dealing with the Goodbye Family* (2019)
* *The Importance of Being Otis: Undertaking with the Goodbye Family* (2019) 
* *Yippee Ki-Yayenne Mother Pepper: Getting Saucy with the Goodbye Family* (2019)
* *The Goodbye Family and the Great Mountain'' (2020), with foreword by Richard-Lael Lillard

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  lorinrichards.com

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Windsor Davies

Actor o Gymro oedd  **Windsor Davies** (28 Awst 1930 – 17 Ionawr 2019) oedd yn fwyaf enwog am chwarae rhan Battery Sergeant Major Williams yn y comedi sefyllfa Brydeinig ''It Ain't Half Hot Mum* (1974–81) a Mog yn y ffilm *Grand Slam''.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Davies yn Canning Town, West Ham, Essex, i rieni Cymreig. Pan oedd yn naw mlwydd oed dychwelodd y teulu i'w ardal brodorol yn Nant-y-Moel pan dorrodd yr Yr Ail Ryfel Byd allan yn 1939. Astudiodd Davies yn Ysgol Ramadeg Cwm Ogwr ac yna Ysgol Hyfforddi Athrawon, Bangor. gyda Chatrawd Dwyrain Surrey rhwng 1950-1952 cyn penderfynu dod yn actor.

## Gyrfa
Rhan fwyaf adnabyddus Davies oedd fel Battery Sergeant Major Williams yn y comedi sefyllfa ''It Ain't Half Hot Mum'' a ddarlledwyd ar y BBC rhwng 1974 a 1981. Ymadrodd arall oedd "Oh dear, how sad, never mind", wedi ei ddweud mewn ffordd sych, eironig, a ddefnyddiwyd pan oedd eraill o'i gwmpas mewn trafferthion. Cafodd Davies a seren arall y sioe Don Estelle record rhif un yn siartiau'r DU gyda'i fersiwn lled-ddigrif o "Whispering Grass" yn 1975. Yn y 1970au, darllenodd Davies bennod o raglen *Morning Story* ar Radio Four. Chwaraeodd siarsiant yng Nghatrawd yr Ucheldir yn *Adolf Hitler: My Part in His Downfall* (1972) gyda Jim Dale a Spike Milligan. Cafodd glyweliad i fod yn llais Cloc Siarad y DU yn 1984.

## Ffilmyddiaeth 
* *The Pot Carriers* (1962)
* *Murder Most Foul* (1964)
* *The Alphabet Murders* (1965)
* *Arabesque* (1966)
* *The Family Way* (1966)
* *Drop Dead Darling* (1966)
* *Hammerhead* (1968)
* *Frankenstein Must Be Destroyed* (1969)
* * UFO* (1970)
* *Clinic Exclusive* (1971)
* *Endless Night* (1972)
* *Adolf Hitler: My Part in His Downfall* (1972)
* *Soft Beds, Hard Battles* (1974)
* ''It Ain't Half Hot Mum* (TV, 1974–81)
* *Mister Quilp* (1975)
* *Carry On Behind* (1975)
* *Confessions of a Driving Instructor* (1976)
* *Not Now, Comrade* (1976)
* *Carry On England* (1976)
* *The Playbirds* (1978)
* *Grand Slam* (1978)
* *Terrahawks* (1983–86)
* *Gabrielle and the Doodleman* (1984)
* *Rupert and the Frog Song* (1984)
* *Old Scores* (1991)
* *The Princess and the Cobbler* (1993)
* *Mosley* (1997)
* *Gormenghast* (1999)
* *2point4 Children* (1999)
* *Casualty* (2000)
* *My Family*, yn y bennod "Going Dental" (2004)

## Disgyddiaeth
### Albymau 
* 1975: *Sing Lofty* (gyda Don Estelle)
* 1978: *Bless You for Being an Angel* (gyda Don Estelle)

### Senglau 
* 1975: *Whispering Grass*
* 1975: *Paper Doll*
* 1976: *I Don’t Want to Set the World on Fire*
* 1976: *Nagasaki*
* 1978: *Java Jive*
* 1979: *Cool Water''

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Queen Mary, Prifysgol Llundain

Prifysgol gyda'i phrif gampws yn Tower Hamlets, Llundain, yw **Queen Mary, Prifysgol Llundain** (). Mae'n rhan o Brifysgol Llundain ac yn aelod o Grŵp Russell. Gellir olrhain ei hanes yn ôl i 1785, pan sefydlwyd Coleg Meddygol Prifysgol Llundain. Ym 1915, daeth y coleg yn rhan o Brifysgol Llundain ac fe'i ailenwyd ar ôl Mair o Teck, gwraig Siôr V.

## Dolenni allanol
*  

Categori:Queen Mary, Prifysgol Llundain
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Llundain
Frank Kelly

Actor o Iwerddon oedd **Frank Kelly** (né Francis O'Kelly; 28 Rhagfyr 1938 – 28 Chwefror 2016) ac yn fwyaf adnabyddus am y gyfres deledu *Father Ted*.

Fe'i ganed yn Iwerddon, yn fab i'r arlunydd Charles E. Kelly.

## Ffilmiau
**The Italian Job* (1969)
**Taffin* (1988)
**The Boys from County Clare* (2003)
*''Mrs. Brown's Boys D'Movie* (2014)

## Teledu
**Wanderly Wagon* (1968)
**The Irish R.M.* (1984)
**Father Ted* (1995-98)
**Aristocrats* (1999)
**The Deal'' (2003)

Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2016
Pwdin Eryri

Pwdin marmalêd wedi ei stemio o Gymru yw **pwdin Eryri**. Dodir haen o resins mewn basn pwdin. Cymysgir siwed, briwsion bara, siwgr brown, blawd reis neu flawd corn, croen lemwn, a phinsiaid o halen mewn powlen gydag wyau wedi eu curo a marmalêd lemwn. Rhoddir y cymysgedd hwn ar ben y rhesins yn y basn pwdin a'i stemio am awr a hanner. Fe'i weinir gyda chwstard. Pan ddodir y pwdin allan mae'r copa o resins ar ei ben yn rhoi iddo olwg sy'n debyg i fynydd, ac felly'n rhoi iddo ei enw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coginiaeth Cymru
Eryri
Carranog

Sant o ddiwedd y 5ed i ddechrau'r 6g oedd **Carranog** (ganwyd c. 470; Gwyddeleg: Cairnech; Llydaweg: Karanteg; Lladin: Carantocus; Saesneg: Carantoc; Cernyweg: Crantoc) . Yn ôl y llawysgrif *Progenies Keredic Regis de Keredigan*, a sgwennwyd ar ddechrau'r 13g, roedd yn fab i'r  Brenin Ceredig, ond yn ôl Peniarth 12 ac 16 (a Iolo tud. 110 a 125) roedd yn fab i Corun ac felly'n ŵyr i Ceredig. Ceir felly peth dryswch yn ei gylch.

Dywed y *Progenies* i Garannod wrthod etifeddu gorsedd Deheubarth Cymjru ar ôl ei dad, gan fynd yn feudwy. Trigodd mewn ogof syml ychydig yn uwch na phentref Llangrannog heddiw. Ymwelid ag ef yn aml gan golomen, a chredodd Carranog mai negesydd Duw ydoedd. Un diwrnod, tra roedd Carranog yn naddu ffon gyda chyllell, ymwelodd y golomen gan ddwyn rhai o'r naddion pren yn ei big a hedfan i ffwrdd. Credodd Carranog mai Duw oedd yn anfon nesges iddo, ac felly dilynodd y golomen, ac islaw'r ogof, gollyngwyd y naddion. Denghonglwyd hyn gan Garannog fel neges gan Dduw, a oedd yn nodi'r fan lle y dylai godi eglwys, a dyna a wnaeth: codwyd eglwys yno o blethwaith a chlai yn y fan lle mae'r eglwys presennol.

Ychydig wedyn, aeth Carannog ar daith, gan ymweld â Llydaw, Gwlad yr Haf, Cernyw ac Iwerddon. Ceir pentref yn Carhampton, Gwlad yr Haf a Crantock yng Nghernyw, sy'n dwyn ei enw. Credir iddo farw yn Iwerddon ar yr 16eg o Fai.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Ceredigion
Les Morrison

Cynhyrchydd cerddoriaeth, cerddor a chyfansoddwr oedd **Les Morrison** (1956 – 29 Ebrill 2011). Roedd yn hanu o Fethesda a daeth yn rhan bwysig o sîn gerddorol yr ardal yn y 1970 a'r 1980au.

## Gyrfa
Daeth i amlygrwydd yn chwarae gyda'r grŵp Maffia Mr Huws. Yn yr 1980au sefydlodd 'Stiwdio Les' ar Stryd Fawr, Bethesda. Bu'n recordio a chynhyrchu caneuon ar gyfer nifer fawr o artistiaid yn cynnwys Celt, Meic Stevens, Ffa Coffi Pawb, Hefin Huws, Jecsyn Ffeif, Mwg, Jina, Y Fflaps, Ust. Les a gynhyrchodd clasur Y Cyrff, *Llawenydd Heb Ddiwedd*. Fe weithiodd yn Stiwdio Sain yn Llandwrog hefyd lle cynhyrchodd gampwaith Siân James, *Distaw*, yn ogystal ag albwm Iwcs a Doyle.

Roedd yna gysylltiad agos rhwng Les a Gruff Rhys. Gyda llwyddiant rhyngwladol y Super Furry Animals yn y 1990au, cafodd Les gyfnod yn teithio'r byd gyda nhw, yn gweithio fel technegydd a rheolwr llwyfan. Ar ddiwrnod marwolaeth Les fe dalodd Gruff Rhys deyrnged arbennig iddo ar ei flog.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Jenny ac roedd ganddynt bump o blant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Cofeb y Cymry yn Fflandrys

Cofeb ryfel sy'n coffáu'r Cymry a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf yw **Cofeb y Cymry yn Fflandrys**. Fe'i lleolir yn Langemark, ger Ieper, yn Fflandrys, Gwlad Belg. 

Dardorchuddiwyd y cofeb ar 16 Awst 2014 gan Carwyn Jones, Prif Weinidog Cymru, er mwyn coffáu canmlwyddiant cychwyn y Rhyfel yn 2017. Saif ar safle Brwydr Cefn Pilkem a ymladdwyd rhwng 31 Gorffennaf a 2 Awst 1917, yn y fan lle lladdwyd Hedd Wyn; claddwyd ei gorff tua milltir a hanner i lawr y briffordd ym Mynwent Artillery Wood.

Y cerflunydd Lee Odishaw a gynlluniodd y gofeb, sydd ar ffurf draig goch yn sefyll ar ben cromlech. Daw'r meini o chwarel Craig yr Hesg ym Mhontypridd.

## Gweler hefyd
* Y Rhyfel Byd Cyntaf yng Nghymru
* Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru
* Clwyd Menin
* Cofeb Thiepval i Golledigion y Somme

## Oriel
### Y Parc Coffa

Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 06.jpg
Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Welsh Dragon Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 09.jpg
Welsh Dragon at Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 10.jpg
Welsh Dragon at Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 11.jpg
Welsh Dragon at Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 15.jpg
Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 12.jpg

### Man coffa Hedd Wyn

Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 28.jpg
Hedd Wyn Plaque Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 22.jpg
Hedd Wyn Plaque Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 21.jpg
Hedd Wyn Plaque Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 20.jpg
Hedd Wyn Plaque Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 03.jpg|Tŷ yn y pentref cyfagos yn arddangos Draig goch
Pub opposit the Welsh Memorial Park Ieper (Ypres) Parc Coffa'r Cymry, Gwlad Belg 27.jpg|Tafarn y pentref gyda'r gair Cymraeg 'Croeso'

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwlad Belg
Categori:Cymru yn y Rhyfeloedd Byd
Categori:Cofebion rhyfel Cymru
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Yr Hwrdd (sêr-ddewiniaeth)

[bawd|Llun a wnaed yn [Limoges rhwng 1000 a 1150; cedwir y gwreiddiol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.]]
[bawd|Yr Hwrdd; [15g]]

:''Mae'r erthygl hon am yr arwydd astrolegol. Am y cytser seryddol, gweler Aries (cytser).''

Arwydd cyntaf y Sidydd yw'r **Hwrdd** neu **Aries**. Mae'n rhychwantu un rhan allan o 12, sef 30° ar hyd yr ecliptig, sef y llwybr ymddangosiadol y mae'r haul yn ei ddilyn dros gyfnod o flwyddyn. Yn fras, mae'r Haul yn teithio'r rhan yma rhwng 21 Mawrth a 15 Ebrill pob blwyddyn. Mae'r Hwrdd wedi'i seilio ar chwedloniaeth Roeg, am yr hwrdd gyda chnu aur.

## Cyfeiriadau
Hwrdd
Frances Elizabeth Wynne

bawd|Y llun cyfan

Arlunydd toreithiog o Sir Ddinbych oedd **Frances Elizabeth Wynne** (1836–1907) a deithiodd ledled Ewrop o'r 1850au ymlaen; roedd yn ferch i Charles Griffith-Wynne A.S. (a oedd hefyd yn cael ei adnabod gyda'i enw llawn: Charles Wynn Griffith-Wynne)

Hi oedd merch ieuengaf Charles Griffith-Wynne, perchennog ystadoedd y Foelas a Chefn Amlwch yn Sir Ddinbych. Roedd yn chwaer i'r AS a thirfeddiannwr Charles Wynne-Finch. Bu farw'n di-briod.

## Llyfrau sgetsio
Mae casgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru o waith Francis Elizabeth Wynne yn cynnwys 1850 o luniau a dynnodd rhwng 1854-1901. Ceir cryn amrywiaeth yn ei harddull, sy'n amrywio o garactur (neu gartwnau) i bortreadau clasurol. Yn eu plith ceir sgetsis o'r Frenhines Victoria gyda Loepold I, brenin Gwlad Belg, mewn opera yn 1857.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1907
Pan Fyddo'r Nos yn Hir

Cân gan Ryan Davies yw '''"Pan Fyddo'r Nos yn Hir"** (neu **"Pan Fo'r Nos yn Hir"'*).

## Recordiau
*Bryn Terfel & Rhys Meirion, *Benedictus* (2005)
*Rhydian Roberts, *Caneuon Cymraeg'' (2011)

## Dolenni allanol
Youtube

Categori:Caneuon yr 1970au
Nid Madagascar

Grŵp pop electronic a dawns Cymraeg oedd **Nid Madagascar** a gychwynwyd gan David Wrench pan oedd yn yr ysgol yng Nghaergybi. Wrench oedd cyfansoddwr a prif leisydd y band. Yr unig record i'r grŵp ryddhau oedd *Lledrith Lliw* sy'n cael ei ddisgrifio fel y record *acid house* cyntaf yn y Gymraeg.

Gwnaed fideos o rai o ganeuon y grŵp ar gyfer rhaglenni cerddoriaeth *Fideo 9* a *Y Bocs*.

## Disgyddiaeth
* *Lledrith Lliw* - Feinyl 12" (OFN 011, 1990)
** A "Rhywbeth Cryfach"
** B1 "Lledrith Lliw"
** B2 "Psychotic"
* Sesiwn Ian Gill (4 Chwefror 1990)
** "Trac 8"
** "Psychotic"
** "Manique"
* Fideo 9 (1992)
** "Byr"

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
### Fideos ar YouTube
*Nid Madagascar - Byr
*Nid Madagascar - Trac 8
*Nid Madagascar - Psychotic

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Dadsefydliadau 1992
Harry Greene

Cyflwynydd teledu ac awdur o Gymro oedd ** Harry Greene** (21 Tachwedd 1923 – 4 Mawrth 2013), oedd yn adnabyddus am fod yr arbenigwr DIY cyntaf ar deledu. Yn ystod ei fywyd, ysgrifennodd Greene dros 23 llyfr, cyflwynodd dros 2,000 o raglenni DIY, a trwy ei gwmni adeiladu darparodd wasanaethau adeiladu i dros 32 sêr llwyfan a theledu.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd **Henry Howard Greenhouse** gyda blwyddyn derfynol ym Mhrifysgol Caerdydd.

Bu farw Greene ychydig ddyddiau ar ôl dychwelyd o wyliau yn Mawrth 2013 gyda'i ferch Sarah a'i gŵr, y cyflwynydd Mike Smith.

## Cyhoeddiadau 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2013
Arnau de Vilanova

Ffisegwr a diwygiwr crefyddol o Gatalwnia oedd **Arnau de Vilanova** (Sbaeneg: *Arnaldus de Villa Nova* hefyd *Arnaldus Villanovanus* c. 1240–1311). Credwyd (yn anghywir) ar un cyfnod ei fod hefyd yn seryddwr ac yn alcemegydd.

Fe'i ganed yn *Villanueva de Jiloca* (neu o bosibl yn ninas Valencia), Aragon. Astudiodd meddygaeth a diwynyddiaeth. Preswyliodd yn y Llys Brenhinol (neu 'Goron Aragon') gan ddysgu myfyrwyr am rai blynyddoedd yn Ysgol Meddygol Montpellier cyn teithio i Baris. Bu farw yn 1311 ar ei ffordd i Avignon i gyfarfod y Pab Clement V ger arfordir Genova.

Cyfieithodd weithiau meddygol o'r Arabeg, gan gynnwys gwaith gan Ibn Sina (Avicenna), Abu-l-Salt, a Galen. Mae hefyd yn awdur gweithiau sylweddol e.e. *Speculum medicinae* a *Regimen sanitatis ad regem Aragonum*, ond ni ddylid ystyried *Breviarium Practicae* iddo, bellach. Ysgrifennodd hefyd yn Lladin ac mewn Catalaneg am ddiwygio Cristnogaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gatalwnia
Trystan Llŷr Griffiths

Canwr o Glunderwen, Sir Benfro, yw **Trystan Llŷr Griffiths** (ganwyd c.1987). 
Mae'n gyn-fyfyrwr yn y Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

Enillodd Wobr Osborne Roberts yn Eisteddfod Genedlaethol 2009.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Gwawr Edwards

Cantores soprano o Gymru yw **Gwawr Edwards** (ganwyd 1984).

Mae Gwawr Edwards yn wyneb ac yn llais cyfarwydd fel unawdydd proffesiynol ac fel aelod o'r grŵp Athena. Yn 2025, roedd hi'n byw ym Methania, Ceredigion. Mae ganddi ddau o blant.

Enillodd Wobr Goffa Osborne Roberts yn 2004. Yn 2019 cyhoeddodd lyfr i blant efo'r Lolfa o'r enw *Mali - Storiau am Gi Bach ar y Fferm*.

## Albymau
**Tu Hwnt* ''i'r Sêr* (2006)
**Gwawr Edwards* (2010)
**Alleluia'' (2015)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1984

Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Amy Parry-Williams

Cantores, awdures a merch o Bontyberem, Caerfyrddin oedd **Amy Parry-Williams** (**Emiah Jane Thomas** cyn priodi; 18 Rhagfyr 1910 – 28 Ionawr 1988).

Hi oedd yr hynaf o dri phlentyn Lewis Thomas a Mary Emiah (née Jones). Roedd yn wraig i'r bardd T. H. Parry-Williams; ni chawsant blant. Fe'i hadnabyddwyd drwy ei hoes fel 'Amy'.

Wedi cyfnod yn Ysgol Ramadeg y Merched yn Llanelli aeth i Brifysgol Aberystwyth ble cafodd radd dosbarth cyntaf mewn Cymraeg yn 1932. Wedi cyfnod byr yn dysgu yn ei hen ysgol yn Llanelli, bu'n darlithio yng Ngholeg Hyfforddi'r Barri. Yn Awst 1942 priododd yr Athro T. H. Parry-Williams a oedd yn bennaeth yr Adran Gymraeg yn Aberystwyth.

Bu'n canu penillion ers oedd yn blentyn ifanc, diolch i'w thad, a chystadleuoedd droen mewn eisteddfodau, gan gynnwys y Genedlaethol, gyda'i thad yn eu gosod ar gerdd dant. Chwaraeodd ran amlwg mewn perfformiad coleg o'r opera *Rhosyn y Coleg*.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin

Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Angharad Llwyd

Hynafiaethydd o Gymru oedd **Angharad Llwyd** (15 Ebrill 1780 – 16 Hydref 1866) ac awdur arobryn Cymreig.

Fe'i ganed yng Nghaerwys yn Sir y Fflint, yn ferch i'r Parch John Lloyd a'i wraig Martha. Rheithor Caerwys oedd ei thad, a oedd hefyd yn hynafieithydd. Bu farw pan oedd yn 13 mlwydd oed ond etifeddodd ei gariad at astudio: hynafiaethau, hen hanesion ac achau teuluoedd blaengar Cymru.

Enillodd ei hysgrif ar *Gatalog o Lawysgrifau Cymreig ayb yng Ngogledd Cymru* yr ail wobr yn Eisteddfod Genedlaethol 1824. Cyhoeddodd hefyd *Genealogy and Antiquities of Wales* a *The Castles of Flintshire*. Roedd yn aelod o Gymdeithas Cymmrodorion Llundain a golygodd a chyhoeddodd argraffiad o *History of the Gwydir Family (Syr John Wynn)*. Efallai mai ei phrif waith cyhoeddedig oedd *History of the Island of Mona* a dderbyniodd y brif wobr yn eisteddfod Biwmares yn 1832.

Treuliodd lawer o'i hoes yn copïo llawysgrifau mewn llyfrgelloedd preifat trwy'r wlad ee casgliadau Kinmel a gedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Bu farw ar 16 Hydref 1866 yn ei chartref, "Ty'n y Rhyl".

## Llyfryddiaeth
**Notable Welshmen (1700–1900)*, 1908 
**Dictionary of Welsh Biography* 27 cyf., N.L.W. MSS. 9251–77 
*T. Pennant, *A Tour (Tours) in [North] Wales, 1773*. 1778, etc, I, vi-vii
**Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion*, 1828, 36-58
*NLW MSS 781, 1551 - 1616
**Archaeologia Cambrensis*, 1867, 69
*Cofrestr plwyf Caerwys
*Mary Ellis, *Flintshire Historical Society publications*, Cyf 26 a 27.

## Cyfeiriadau
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1780
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Fanny Winifred Edwards

Athrawes, awdures llyfrau plant ac ysgrifennwr dramau oedd **Fanny Winifred Edwards** (21 Chwefror 1876 – 16 Tachwedd 1959). Roedd yn chwaer i'r bardd William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth) a'r ieuengaf o 12 o blant William Edwards, morwr a'i wraig Jane (née Roberts).

Ganwyd ym Mhenrhyndeudraeth, Meirionnydd a fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gynradd Penrhyndeudraeth ac yno hefyd y bu'n athrawes cyn ymddeol yn Rhagfyr 1944. Ni phriododd, a bu farw yn Ffestiniog ar 16 Tachwedd 1959.

## Ffynonellau 
* Meic Stephens (gol.) (1986) *Cydymaith i lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru)

Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Pobl o Feirionnydd
Thereza Dillwyn Llewelyn

Roedd **Thereza Dillwyn Llewelyn** (bedyddiwyd 28 Gorffennaf 1834 – Chwefror 1926) yn ffotograffydd cynnar.

Fe'i ganed ym Mhenlle'r-gaer ym Morgannwg, merch hynaf John Dillwyn Llewelyn ac Emma Thomasina Talbot. Datblygodd ei diddordeb mewn ffotograffiaeth a seryddiaeth yn gynnar iawn, a oedd yn anarferol iawn i ferch yr adeg honno..

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Ffotograffwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr benywaidd o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1830au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Seryddwyr benywaidd y 19eg ganrif o Gymru
Margaret Jones

:''Am yr arlunydd o'r un enw, gweler Margaret Jones (arlunydd).''

Awdur teithio o Gymru oedd **Margaret Jones** (Mawrth 1842 – 18 Hydref 1902). Daeth yn adnabyddus am ysgrifennu am ei theithiau mewn gwledydd dramor a gyhoeddwyd o dan y ffugenw **Y Gymraes o Ganaan.**

Roedd yn hanu o Rhosllannerchrugog, Sir Ddinbych. Cychwynnodd ei gyrfa fel llawforwyn i deulu yn Lloegr, cyn treulio blynyddoedd lawer yn teithio a gweithio ym Mhalesteina  a Libanus yn gyntaf, Moroco yn ddiweddarach, ac yna Unol Daleithiau America ac Awstralia, cyn setlo i briodi yn Awstralia yn hwyrach yn ei bywyd.  Cyhoeddwyd llawer o'i llythyron o Balesteina, at ei theulu yn ôl yng Nghymru, yn 1869 dan y teitl, *Llythyrau Cymraes o Wlad Canaan* , ac yna wedi treulio peth amser ym Moroco ar daith wahanol, cyhoeddwyd disgrifiad o'u profiadau yno yn 1883 dan y teitl, ''Moroco a'r Hyn a Welais Yno''.

Aeth wedyn ar daith drwy'r Unol Daleithiau gan fynd ymhellach eto i gyfandir Awstralia ble priododd ffarmwr o'r enw Josey.  Bu farw ar 18 Hydref 1902 yn Redbank Plains, Queensland, Awstralia.
bawd|chwith|Ffoto o Margaret Jones a gymerwyd tua 1875 gan John Thomas

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Margaret Jones ar Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Awstralia o dras Gymreig
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Eleri Mills

Arlunydd o Gymru yw **Eleri Mills** (ganwyd 1955). Ganed hi yn Llangadfan yn yr hen Sir Drefaldwyn.

Magwyd hi ar fferm ac mae'r tir wedi cael dylanwad mawr ar ei gwaith: *"Mae’r tir wedi bod yn rhan annatod ohonof, byth oddi ar yr adeg pan oeddwn yn blentyn ac yn helpu o gwmpas y fferm."*

Astudiodd Celf a Dylunio ym Manceinion rhwng 1974 a 1977.

Mae hi wedi dychwelyd i weithio yn yr un ardal wledig Gymraeg a chafodd hi ei magu ynddi. Mae hi'n feistr ar ddarnau a bwythwyd â llaw a lluniau cyfryngau cymysg.

''"Mae'n bwysig bod arlunwyr yn edrych yn ôl dros y canrifoedd, ond hefyd ymlaen - gan gario enw da Cymru ar y daith."''

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Lein Arfordir y De

bawd|260px|Cerbydau Chicago, South Shore a South Bend
bawd|260px|Gary, Indiana

Mae ** Lein Arfordir y De** (Saesneg:*South Shore Line*) yn rheilffordd gymudwyr rhwng South Bend (Indiana) a Chicago (Illinois).

## Hanes
Ffurfiwyd cwmni Rheilffordd 'Chicago & Indiana Air Line' ar 2 Rhagfyr 1901, a dechreuodd y gwasanaeth rhwng Dwyrain Chicago a Harbwr Indiana ym Medi 1903.

Newidiwyd yr enw i "Reilffordd Chicago, Arfordir Llyn a South Bend" ym 1904 a dechreuodd gwaith adeiladu at South Bend ym 1906. Dechreuodd y gwasanaeth rhwng Dinas Michigan a South Bend ar 1 Gorffennaf 1908. Estynnwyd y lein i Hammond erbyn 8 Medi 1906 ac at Gary ym 1910. Dechreuodd y gwasanaeth i orsaf reilffordd Stryd Randolph ar 2 Mehefin 1912.

Ffurfiwyd Cwmni Rheilffordd Chicago, South Shore a South Bend ar 23 Mehefin 1925, a phrynodd y cwmni'r lein ar 29 Mehefin am $6,474,843. Cwbwlhawyd adeiladu'r lein ym mis Hydref. Newidiwyd foltedd y leini 1500 folt DC yng Ngorffennaf 1926.

Prynwyd y lein gan Reilffordd Chesapeake ac Ohio ar 3 Ionawr 1967.

Ffurfiwyd NICTD (Ardal Cluidiant Cymudwr Gogledd Indiana) ym 1977 er mwyn derbyn arian o'r llywodraeth, a derbynwyd grantiau ar gyfer cerbydau a chledrau erbyn 1979.

Ym 1989, aeth y cwmni  Chicago, South Shore a South Bend yn fethdalwr. Prynwyd gwasanaethau nwyddau'r rheilffordd gan Reilffordd Anacosta a Pacific; mae NICTD yn berchennog y gwasanaethau i deithwyr, a phrynodd y cwmni'r lein ym 1990. Ym 1992, symudwyd Gorsaf reilffordd South Bend i Faes awyr South Bend.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan NICTD

Categori:Cludiant yn yr Unol Daleithiau
Categori:Illinois
Categori:Indiana
Categori:Cwmnïau Gweithredu Trenau
Categori:Rheilffyrdd yr Unol Daleithiau
Bobby Atherton

Pêl-droediwr o Gymru oedd '''Robert 'Bobby' Atherton''' (29 Gorffennaf 1876 – 19 Hydref 1917). Llwyddodd i ennill 9 cap dros Gymru rhwng 1899 a 1905 ac roedd yn gapten ar dîm Hibernian pan enillon nhw Gwpan FA Yr Alban ym 1902.

## Gyrfa clwb
### Hibernian
Er cael ei eni ym Methesda, gogledd Cymru, cafodd Atherton ei fagu yn Yr Alban. Ar ôl cyfnod gyda tîm ieuenctid Dalry Primrose a chyfnod byr gyda Hearts, ymunodd Atherton gyda Hibs ar ddechrau tymor 1897–98.

### Middlesbrough
Symudodd Atherton i Middlesbrough ym 1903 lle chwaraeodd 66 o gemau a dod yn gapten ar y clwb dros gyfnod o dri thymor. Symudodd i Chelsea ym 1905 ond ar ôl cyfnod byr yn Llundain cyhoeddodd ei ymddeoliad o bêl-droed.

## Gyrfa ryngwladol
Llwuddodd Atherton i ennill 9 cap a sgorio dwy gôl dros Gymru rhwng 1899 a 1905. Daeth ei ddwy gôl yn erbyn  Yr Alban ym 1904 ac yn ei gêm olaf dros Gymru yn erbyn  Iwerddon ym 1905.

Atherton oedd y chwaraewr cyntaf yn hanes Hibs i ennill cap rhyngwladol i unrhyw wlad heb law am Yr Alban pan enillodd ei gap cyntaf yn erbyn Iwerddon yn Belfast ym 1899 ac roedd hefyd y chwaraewr cyntaf yn hanes clwb Middlesbrough i ennill cap rhyngwladol dros unrhyw wlad.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Ymerawdwr bach

Gwas neidr ydy'r **Ymerawdwr bach** (Lladin: ***Anax parthenope***; Saesneg:*lesser emperor*), yn nheulu'r  *Aeshnidae*. Mae'n frodorol o Dde Ewrop, gogledd Affrica ac Asia. Mae i'w gael yng Nghymru.

## Adnabod
Mae'r rhywogaeth hwn yn llai ac yn llai lliwgar na'r Ymerawdwr. Pan fo'n hedfan mae'n eitha tebyg i *A. imperator*  ond fod yr *A. parthenope* yn dueddol o ddal ei abdomen yn sythach na'r *A. imperator*. Pan welir gwas neidr eitha mawr yn hedfan - gydag abdomen crwm, mae'n debygol mai *A. imperator* ydyw yn hytrach na'r *A. parthenope*. Ceir cyfrwy gals ar S2 ac S3 ar yr *A. parthenope* a gellir eu gweld hyd yn oed tra'n hedfan. Brwon ydy gweddill yr abdomen. Ceir ychydig o felyn ar waeld S2. Gwyrdd yw lliw'r llygad. Weithiau, mae'n ymddangos yn debyg i *A. ephippiger* ond fod hwnnw ychydig yn llai o ran hyd ac yn deneuach, a llygad brown nid gwyrdd.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Aeshnidae
Gwas neidr gwyrdd

Rhywogaeth o weision neidr ydy'r **Gwas neidr gwyrdd** (Lladin: *Anax junius*; Saesneg: *green darner*) sy'n perthyn i deulu'r *Aeshnidae*. Mae i'w weld yng Nghymru a gwledydd Prydain ac mae'n un o weision neidr mwyaf cyffredin Gogledd America ac yn y de, hyd at Panama. Mae'n fudwr da, a gall deithio cryn bellter - o ogledd UDA i lawr i Fecsico. Mae hefyd i'w gael yn y Caribî, Tahiti, ac Asia o Japan hyd at Tsieina.

Mae'n un o'r gweision neidr mwyaf: gall yr oedolyn gwryw dyfu hyd at  gyda lled adenydd o .

Mae'r fenyw yn dodwy mewn tyfiant ar lan llyn neu bwll - o dan wyneb y dŵr.

File:Anax_junius-Laying_eggs-2.jpg|Dodwy
File:Dragonfly_Common_Green_Darner_Female_Anax_junius_2010-04-18.jpg|Y fenyw
File:Common Green Darner, female.jpg|Benyw, Ottawa, Canada

## Cyfeiriadau
*

## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Aeshnidae
Categori:Gweision neidr Cymru
Rhestr gwledydd yn nhrefn dyddiad eu annibyniaeth

## Rhestr
canol|850px

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Rhinweddau
Categori:Theorïau gwleidyddol
Tramffordd Rye a Camber

bawd|'Victoria' yn croesi Pont Broadwater(1914)
bawd|260px

Pwrpas wreiddiol **Tramffordd Rye a Camber** oedd cludo golwyr o Rye, Dwyrain Sussex i'r cwrs golff. Ym 1908, ychwanegwyd estyniad i'r twyni tywod gerllaw ar gyfer pobl ar wyliau. Cludwyd tywod o'r traeth i'r dref ar gyfer adeiladwyr.
Roedd Cyrnol Fred Holman Stephens Peiriannydd a Goruwchwilwr i'r tramffordd. Roedd yn lein led 3 troedfedd, a milltir a thri chwarter o hyd. Adeiladwyd y tramffordd rhwng Ionawr a Gorffennaf ym 1895, a  chaewyd y lein ym 1939. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddiwyd y lein i gario darnau P.L.U.T.O (PipeLine Under The Ocean) at yr arfordir. Adeiladwyd seidyn gan filwyr o Ganada. Ar ôl y rhyfel, roedd y lein mewn cyflwr gwael, a gwerthwyd popeth ym 1947. Daeth y cwmni i ben yn Chwefror 1949.

### Locomotifau
Oedd 2 locomotif Bagnall, "Camber" a "Victoria" ond yn ddiweddarach, defnyddiwyd locomotif petrol bron pob tro.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Nwyrain Sussex
Categori:Rheilffyrdd Lloegr
Categori:Rheilffyrdd cledrau cul
Maud, brenhines Norwy

Merch Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig, a'i wraig Alexandra o Ddenmarc oedd **Maud, brenhines Norwy** (**Tywysoges Maud Charlotte Mary Victoria o Gymru**) (26 Tachwedd 1869 – 20 Tachwedd 1938).

Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Tŷ Sachsen-Coburg a Gotha
Picellwr wynebwyn

Gwas neidr bychan yw'r **Picellwr wynebwyn** (Lladin: *Leucorrhinia dubia*; Saesneg: *white-faced darter*) sy'n perthyn i'r genws *Leucorrhinia* o fewn y teulu *Libellulidae*. Ei gynefin yw tiroedd mawnog gogledd Ewrop hyd at Siberia. Fe'i ceir hefyd ar fynydd-dir rhai rhannau o'r Alpau a'r Pyreneau. Ychydig sydd i'w cael yng ngwledydd Prydain, ond mae'r boblogaeth fwyaf o Bicellwr wynebwyn yn Ucheldir yr Alban.

Mae ar ein adain rhwng Mai ac Awst.

## Disgrifiad
Maint abdomen y Picellwr wynebwyn yw 21–27&nbsp;mm ac mae'r adain ôl yn 23–28&nbsp;mm o hyd. Mae gan yr oedolyn gwryw gorff du gyda marciau coch ac oren ar yr abdomen a'r thoracs, sy'n tywyllu wrth iddo fynd yn hŷn. Marciau melyn-golau sydd gan y gweision ieuanc. Mae gan yr hen a'r ifanc, fodd bynnag, rannau gwyn ar flaen y pen a cheir clwt o frown ar fonyn yr adenydd.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Libellulidae
Eglwys Sant Sannan, Llansannan

Dywedir fod **Eglwys Sant Sannan**, sydd wedi'i lleoli yng nghanol pentref Llansannan, Conwy wedi ei chodi yn y 13g; cyfeirnod grid OS: SH93406590. Saif Llansannan tua saith milltir i'r de o Abergele. Bu eglwys cynharach, tua chanllath i ffwrdd, ac mae ei holion i'w gweld hyd heddiw. Oherwydd fod ynddi lawer o rannau canoloesol, gwreiddiol, cafodd ei chofrestru gan Cadw yn Gradd II*. Mae'r to hefyd yn un hynod, er mai o'r 19g mae'n dyddio, gan i'r hen do gael ei dynnu a'i ddefnyddio i godi tai lleol yr adeg honno. Ceir nifer o gofebau i uchelwyr lleol, sy'n dyddio o'r 17eg i'r 19g. Mae'r pulpud yn nodedig iawn ac yn mynd yn ôl i'r 17g. Saif ym mhlwyf Petrual, ynghyd â Llanfair Talhaearn, Llangernyw a Gwytherin. Cysegrwyd yr eglwys i Sant Sannan, sant o'r 6ed neu'r 7g a ddaeth o Iwerddon.

Gwyddom i'r hen eglwys gael ei hadnewyddu yn 1778-9, yn fwy na thebyg gan R. Lloyd Williams.  Costiodd fil o bunnoedd, a chyfrannodd teulu lleol y Wynniaid hanner hynny. Codwyd y ports hefyd yr adeg yma yn ogystal â tho newydd. Yn rhan orllewinol yr eglwys ceir dwy drochfa bedydd, sydd bellach wedi'u gorchuddio a cheir dau fedyddfaen.

Dywedir fod Sannan yn gyfaill i Ddewi Sant a Teuyth, tad Gwenffrewi a'i fod wedi cael ei gladdu yng Ngwytherin. Ei ddydd gŵyl yw 8 Mawrth.

Mae yma gist a elwir yn "Gist yr Eglwys" gyda'r dyddiad 1683 arni a mainc gyda'r dyddiad 1634 sydd â llun o babi wedi'i cherfio arni.

Cofnodir yr eglwys yn gyntaf yn y Norwich Taxation yn 1254 fel: ''Ecc'a de Llannssannan* ac yna yn Taxatio y Pab nicolas fel  *Ecclesia de Llansaman''.

Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 09.JPG|Un o'r nifer o goed yw
Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 11.JPG|Cefn yr eglwys, a'r gloch
Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 17.JPG|Y nenfwd pren, hynod
Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 25.png|Y tu fewn - tua'r allor a'r prif ddrws ar y dde
Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 34.JPG|Cefn yr eglwys

## Henebion a chofebau

Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 29.JPG|Cofeb Pierce Wynne Yorke o Ddyffryn Aled (1784-1837), Uwch-Siryf Sir Ddinbych
Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 30.JPG|Cofeb Diana Yorke, m. 1805, gweddw Philip Yorke o Erddig
Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 45.JPG|Y Weddi Apostolaidd, yn Gymraeg
File:Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 50.JPG|Rhan o'r Deg Gorchymyn
Sant Sannan Eglwys Llansannan Church Conwy Cymru Wales 44.JPG|Gweddi'r arglwydd ar y chwith i'r allor

## Gweler hefyd
* Eglwys Bedwellte ger pentref Argoed, Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Hen Eglwys y Seintiau Afran, Ieuan a Sannan, Llantrisant

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Coflein; 17 o luniau du a gwyn ac ychydig o fanylion pellach

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Llansannan
Categori:Llansannan
Categori:Teyrnas Gwynedd
Picellwr cribog

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr cribog** (Lladin: *Orthetrum coerulescens*; Saesneg: *keeled skimmer*; lluosog: **picellwyr cribog**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod, gan fwyaf, yng ngogledd Ewrop, gan gynnwys: yr Alban, Iwerddon, Cymru a Lloegr.

Ceir tebygrwydd rhyngddo a'r Picellwr tinddu; nid yw pen cynffon y gwryw mor dywyll. Mae'r Picellwr cribog hefyd ychydig yn deneuach na'r Picellwr tinddu. Hyd ei adenydd yw 44mm ac mae'r oedolyn i'w weld yn hedfan rhwng Mehefin a Medi ger llwyni o goed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr. Mae'n hoff iawn o dir mawnog, lle mae'n paru ac yn dodwy; ac fe'i gwelir yn aml mewn mawnogydd gyda Gweision neidr eurdorchog.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016
Picellwr praff

Yn Ewrop a chanol Asia, y **Picellwr praff** (Lladin: *Libellula depressa* yw un o'r gweision neidr mwyaf cyffredin. I deulu'r *Libellulidae* mae'n perthyn. Mae'n hawdd ei adnabod oherwydd ei abdomen glas, fflat a llydan, a phedwar clwtyn o liw ar adain y gwryw.

Mae gan y gwryw a'r fenyw abdomen fflat a llydan, sy'n frown gyda chlytiau melyn i lawr yr ochrau. Mae abdomen y gwryw yn troi'n wawr o las sy'n gorchuddio'r brown ymhen amser. Hyd yr adenydd yw 70&nbsp;mm.

Cynefin y *L. depressa* yw llynnoedd llonydd a phyllau, ble ceir digon o bryfaid i'w bwyta. Mae'n un o'r gweision neidr cyntaf i gynefino â phyllau dŵr newydd. Fe'u gwelir yn aml ymhell o ddŵr ac maent yn ymfudol.

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.
*www.british-dragonflies.org.uk/

Categori:Libellulidae
Picellwr tinddu

Gwas neidr o deulu'r Libellulidae ('Y Picellwyr') yw'r **Picellwr tinddu** (Lladin: *Orthetrum cancellatum*; lluosog: **picellwyr tinddu**). Dyma'r teulu mwyaf o weision neidr drwy'r byd, gyda dros 1,000 o rywogaethau gwahanol. Mae i'w ganfod yn Asia (mor bell â Kashmir a Mongolia) ac Ewrop - gan gynnwys rhannau o wledydd Prydain ar wahân i'r Alban a gwledydd Sagndinafaidd. Ceir y cofnod cyntaf ohono yng ngwledydd Prydain yn Essex yn 1934.

Mae gan yr oedolyn abdomen glas gyda'r pen ôl yn ddu ac adenydd tryloyw. Melyn yw lliw'r fenyw, gyda streipiau duon. Mae hyd adenydd *O. cancellatum* yn 49mm a gwelir ef ar ei adain rhwng Mai ac Awst fel arfer ger llwyni o goed, llysdyfiant a phlanhigion eraill ar lanau llynnoedd llonydd a phyllau dŵr.

Black-tailed skimmer dragonfly (Orthetrum cancellatum) young male.jpg|gwryw ifanc
Black-tailed skimmer dragonfly (Orthetrum cancellatum) adult male.jpg|oedolyn gwryw
Orthetrum cancellatum top.jpg|benyw ifanc
Orthetrum cancellatum side.jpg|oedolyn benywaidd
Dragonfly-orthetrum-cancellatum.jpg|benyw

## Gweler hefyd
*Odonata - yr Urdd o bryfaid sy'n cynnwys y gweision neidr a'r mursennod.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Geiriadur enwau a thermau, Llên Natur, Cymdeithas Edward Llwyd.

Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:Libellulidae
Categori:WMUK 2016