Rosaceae

Y **Rosaceae** / / roʊˈzeɪsiːˌiː / ), [ 1  '''teulu'r rhosyn''', mae'n deulu canolig o blanhigion blodeuol sy'n cynnwys 4,828 o rywogaethau hysbys mewn 91 genera.

Daw'r enw o'r math genws *Rosa*. Ymhlith y genera mwyaf cyfoethog o rywogaethau mae *Alchemilla* (270), *Sorbus* (260), *Crataegus* (260), *Creigafal* (260), *Rubus* (250), Fodd bynnag, dylid ystyried yr holl niferoedd hyn fel amcangyfrifon—mae llawer o waith tacsonomaidd yn parhau.

Mae'r teulu Rosaceae yn cynnwys perlysiau, llwyni a choed. Collddail yw'r rhan fwyaf o rywogaethau, ond mae rhai yn fythwyrdd. Mae ganddynt amrediad byd-eang ond maent yn fwyaf amrywiol yn Hemisffer y Gogledd.

Daw llawer o gynhyrchion economaidd bwysig o'r Rosaceae, gan gynnwys ffrwythau bwytadwy amrywiol, megis afalau, gellyg, cwins, bricyll, eirin, ceirios, eirin gwlanog, mafon, mwyar duon, ceri Japan, mefus, egroes, eirin y moch, ac almonau. Mae'r teulu hefyd yn cynnwys coed a llwyni addurniadol poblogaidd, megis rhosod, erwain, criafolen, drain tân, a photinias. Mae'r perlysiau yn blanhigion lluosflwydd yn bennaf, ond mae rhai planhigion unflwydd hefyd yn bodoli.

### Dail 
Yn gyffredinol mae'r dail wedi'u trefnu'n droellog, ond mae ganddynt drefniant cyferbyniol mewn rhai rhywogaethau. Gallant fod yn syml neu'n gyfansawdd mewn pinnau (naill ai od- neu eilrif). Mae dail cyfansawdd yn ymddangos mewn tua 30 genera. Mae ymyl y ddeilen yn ddanhenog gan amlaf. Mae stipylau pâr yn bresennol yn gyffredinol, ac maent yn nodwedd gyntefig o fewn y teulu, a gollwyd yn annibynnol mewn llawer o grwpiau o Amygdaloideae (a elwid gynt yn Spiraeoideae). Mae'r stipylau weithiau'n ymlynol (wyneb ynghlwm wrth wyneb) i'r deilgoesau. Gall chwarennau neu neithdarïau allflodeuol fod yn bresennol ar ymylon dail neu deilgoesau. Gall pigau fod yn bresennol ar ganol y deilios a echelinau dail cyfansawdd.

### Blodau 
Yn gyffredinol, disgrifir blodau planhigion yn y teulu rhosyn fel rhai "arddagos". Maent yn reiddiol gymesurol, a bron bob amser hermaphroditig. Yn gyffredinol mae gan Rosaceae bum sepal, pum petal, a llawer o frigerau wedi'u trefnu'n droellog. Mae gwaelodion y sepalau, y petalau a'r brigerau yn cael eu hasio gyda'i gilydd i ffurfio strwythur nodweddiadol tebyg i gwpan o'r enw hypanthium. Gellir eu trefnu mewn pigau, neu bennau. Mae blodau unigol yn brin. Mae gan Rosaceae amrywiaeth o betalau lliw, ond mae glas bron yn gwbl absennol.

## Tacsonomeg 
### Hanes tacsonomaidd 
Yn draddodiadol rhannwyd y teulu yn chwe is-deulu: Rosoideae, Spiraeoideae, Maloideae (Pomoideae), Amygdaloideae (Prunoideae), Neuradoideae, a Chrysobalanoideae, a chafodd y rhan fwyaf o'r rhain eu trin fel teuluoedd gan awduron amrywiol. Yn fwy diweddar (1971), gosodwyd Chrysobalanoideae yn Malpighiales mewn dadansoddiadau moleciwlaidd ac mae Neuradoideae wedi'i neilltuo i Malvales. Roedd Schulze-Menz, yn 'Engler's Syllabus' a olygwyd gan Melchior (1964) yn cydnabod Rosoideae, Dryadoideae, Lyonothamnoideae, Spireoideae, Amygdaloideae, a Maloideae. Cawsant eu diagnosio'n bennaf gan strwythur y ffrwythau. Mae gwaith mwy diweddar wedi nodi nad oedd pob un o'r grwpiau hyn yn fonoffilig. Roedd Hutchinson (1964) a Kalkman (2004) yn cydnabod llwythau yn unig (17 a 21, yn y drefn honno). Amffiniodd Takhtajan (1997) 21 o lwythau mewn 10 is-deulu:  Filipenduloideae, Rosoideae, Ruboideae, Potentilloideae, Coleogynoideae, Kerroideae, Amygdaloideae (Prunoideae), Spireoideae, Maloideae (Pyroideae), Dichotomanthoideae. Mae model mwy modern yn cynnwys tri is-deulu, ac mae un ohonynt (Rosoideae) wedi aros yr un peth i raddau helaeth.

Er nad oes dadl ynghylch ffiniau'r Rosaceae, nid oes cytundeb cyffredinol ynghylch faint o genera sydd ynddo. Mae meysydd lle ceir gwahaniaeth barn yn cynnwys trin *Potentilla sl* a *Sorbus sl*. Yn ategu'r broblem yw bod apomicsis yn gyffredin mewn sawl genera. Mae hyn yn arwain at ansicrwydd yn nifer y rhywogaethau sydd ym mhob un o'r genera hyn, oherwydd yr anhawster o rannu cyfadeiladau apomicsig yn rywogaethau. Er enghraifft, mae'r *Creigafal* yn cynnwys rhwng 70 a 300 o rywogaethau, *Rosa* tua 100 (gan gynnwys y rhosod cŵn sy'n dacsonomaidd gymhleth), *Sorbus* 100 i 200 o rywogaethau, *Crataegus* rhwng 200 a 1,000, *Alchemilla* tua 300 o rywogaethau, *Potentilla* tua 500, a *Rubus* cannoedd, neu o bosibl hyd yn oed miloedd o rywogaethau.

### Genera 
Mae cladinau a nodwyd yn cynnwys:

* Is-deulu Rosoideae: Yn draddodiadol yn cynnwys y genera hynny sy'n dwyn ffrwythau cyfanredol sy'n cynnwys achenau bach neu aeron, ac yn aml rhan noddlawn y ffrwyth (ee mefus ) yw'r cynhwysydd neu'r coesyn sy'n dwyn y carpelau. Mae'r amgylchiad bellach wedi culhau (ac eithrio, er enghraifft, y Dryadoideae), ond mae'n parhau i fod yn grŵp amrywiol sy'n cynnwys pump neu chwe llwyth a 20 neu fwy o genera, gan gynnwys rhosyn, *Rubus* (mwyar duon, mafon), *Fragaria* (mefus), *Potentilla*, a *Geum*.
* Is-deulu Amygdaloideae: O fewn y grŵp hwn erys cytras a nodwyd gyda afal, a elwir yn draddodiadol fel is-deulu Maloideae (neu Pyroideae) a oedd yn cynnwys genera fel afal, *Creigafal*, a *Crataegus* (draenen wen). Byddai ei wahanu ar lefel is-deulu yn gadael y genera sy'n weddill fel grŵp paraffyletig, felly mae wedi'i ehangu i gynnwys yr hen Spiraeoideae ac Amygdaloideae. Li *et al.* (2015), Li *et al.* (2016), a Sun *et al.* (2016). Yn fwyaf diweddar Zhang *et al.* (2017) adennillwyd y perthnasoedd hyn gan ddefnyddio genomau plastid cyfan:
 
Cefnogir y chwaer-berthynas rhwng Dryadoideae a Rosoideae gan y cymeriadau morffolegol a rennir ganddynt nad ydynt i'w cael yn Amygdaloideae: presenoldeb stipylau, gwahanu'r hypanthium oddi wrth yr ofari, ac mae'r ffrwythau fel arfer yn achennog. Yn fwyaf diweddar Xiang *et al.* (2017) adennillwyd y perthnasoedd hyn gan ddefnyddio trawsgrifiadau niwclear:
 

#### Rosoideae gwaelodol 
Nodwyd Rosoideae fel yr is-deulu canghennog cynharaf gan Morgan *et al.* (1994), Evans (1999), Potter *et al.* (2002), Potter *et al.* (2007), a Chen *et al.* (2016). Daw'r canlynol o Potter *et al.* (2007): ac mae'n cynnwys afalau, gellyg, cwins, afalau agored, ceri Japan, almonau, eirin gwlanog, bricyll, eirin, ceirios, mefus, mwyar duon, mafon, eirin tagu, a rhosod.

Mae llawer o genera hefyd yn blanhigion addurnol gwerthfawr iawn. Mae'r rhain yn cynnwys coed a llwyni (*Creigafal*, *Chaenomeles*, *Crataegus*, *Dasiphora*, *Exochorda*, *Kerria*, *Photinia*, *Physocarpus*, *Prunus*, *Pyracantha*, *Rhodotypos*, *Rosa*, *Sorbus*, *Spiraea*), planhigion lluosflwydd llysieuol (Alchemilla, *Arunus*, Filipendula. Geum, Potentilla, Sanguisorba), planhigion alpaidd (*Dryas*, *Geum*, *Potentilla*) a dringwyr (*Rosa*).

Fodd bynnag, mae sawl genera hefyd wedi cael eu cyflwyno a bellach maent yn chwyn niweidiol mewn rhai rhannau o'r byd, gan gostio arian i'w reoli. Gall y planhigion ymledol hyn gael effeithiau negyddol ar amrywiaeth yr ecosystemau lleol unwaith y byddant wedi'u sefydlu. Mae plâu naturiol o'r fath yn cynnwys *Acaena*, *Creigafal*, *Crataegus*, *Pyracantha*, a *Rosa*.

Ym Mwlgaria a rhannau o orllewin Asia, mae cynhyrchu olew rhosyn o flodau ffres fel *Rosa damascena*, *Rosa gallica*, a rhywogaethau eraill yn ddiwydiant economaidd pwysig.

## Oriel 
Mae'r teulu Rosaceae yn cynnwys ystod eang o goed, llwyni a phlanhigion.

Delwedd:Acaena magellanica magellanica 1.jpg|*Acaena magellanica* 
Delwedd:Alchemilla vulgaris.jpg|mantell Fair gyffredin (*Alchemilla vulgaris*)
Delwedd:Aruncus dioicus 15105.JPG|Barf y bwch (*Aruncus dioicus*)
Delwedd:Chaenomeles japonica a1.jpg|Coeden gwins Japan (*Chaenomeles japonica*)
Delwedd:Cercocarpus betuloides blancheae.JPG|*Cercocarpus betuloides* 
Delwedd:Crataegus monogyna 004.JPG|Draenen wen (*Crataegus monogyna*)
Delwedd:Cotoneaster adpressus GotBot 2015 001.jpg|Creigafal ymlusgol (*Cotoneaster adpressus*)
Delwedd:Dasiphora fruticosa 5698.jpg|*Dasiphora fruticosa* 
Delwedd:Mountainavens2.jpg|Derig (*Dryas octopetala*)
Delwedd:Eriobotrya japonica B.jpg|Cerien Japan (*Eriobotrya japonica*), coeden ffrwythau sy'n nodweddiadol o flodeuo yn yr hydref
Delwedd:Exochorda racemosa1.jpg|Perl-lwyn (*Exochorda racemosa*)
Delwedd:(MHNT) Filipendula vulgaris - Inflorescence.jpg|y grogedau (*Filipendula vulgaris*)
Delwedd:FragariaMoschata.JPG|Mae'r llwyn mefus mawr (*Fragaria moschata*) yn cael ei werthfawrogi am ei arogl dwys
Delwedd:Geum triflorum 4881.JPG|*Geum triflorum* 
Delwedd:Kerria japonica 2.JPG|*Kerria japonica*
Delwedd:Apple blossoms.jpg|Coed afalau yn blodeuo (*Malus pumila*)
Delwedd:Mispel-Crataegus-germanica-001.jpg|Merysbren (*Mespilus germanica*)
Delwedd:Photinia fraseri B.JPG|*Photinia x fraseri*  sy'n boblogaidd oherwydd lliw coch ei dyfiannau newydd
Delwedd:Physocarpus opulifolius USFWS.jpg|rhisgl naw rhisgl (*Physocarpus opulifolius*)
Delwedd:Potentilla reptans sl8.jpg|pumnalen ymlusgol (*Potentilla reptans*)
Delwedd:PikiWiki Israel 7025 Amond blossom.jpg|Ffrwyth aeddfed coeden almon (*Prunus dulcis*)
Delwedd:PRUNUS SPINOSA - SANT JUST - IB-481 (Aranyoner).JPG|drain duon ac eirin tagu (*Prunus spinosa*)
Delwedd:Purshia stansburiana 2.jpg|clogrosyn Stansbury (*Purshia stansburyana*)
Delwedd:Brosen pyracantha coccinea1.jpg|Llosgddraenen (*Pyracantha Coccinea*)
Delwedd:Pear-tree,katori-city,japan.JPG|*Pyrus pyrifolia*  sy'n nodweddiadol o wledydd Asia
Delwedd:Rhodotypos-scandens-fruit.JPG|*Rhodotypos scandens*, llwyn Japaneaidd gyda ffrwythau uchel mewn amygdalin gwenwynig
Delwedd:Rosa sericea jd plt 1.jpg|*Rosa sericea* sy'n adnabyddus am ei bigau addurniadol
Delwedd:Rubus spectabilis 39139.JPG|Miaren oren (*Rubus spectabilis*)
Delwedd:Toten 2.jpg|bwrned mawr (*Sanguisorba officinalis*)
Delwedd:Sorbus alnifolia 'Submollis' JPG1La.jpg|Deiliach yr hydref o ludw mynydd Corea (*Sorbus alnifolia*)
Delwedd:Spiraea splendens 21648.JPG|*Spiraea splendens* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Rosales
Categori:Rosaceae
Categori:Pages with unreviewed translations