open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dosbarth Ffederal Gogledd-orllewinol

Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) ffederal Rwsia yw'r **Dosbarth Ffederal Gogledd-orllewinol** (Rwsieg *Се́веро-За́падный федера́льный о́круг* / ''Severo-Zapadnyy Federaln'nyy okrug''). Mae'n cynnwys rhan ogleddol Rwsia Ewropeaidd. Dyma is-ranbarthau, neu daleithiau'r dosbarth; ceir chwe rhanbarth *oblast*, un ddinas ffederal (St Petersburg) a nifer o ranbarthau a gweriniaethau hunanlywodraethol:

# Oblast Arkhangelsk
#* 1a. Ocrwg Ymreolaethol Nenets*
# Oblast Kaliningrad (heb gysylltiad dros dir i weddill Rwsia)
# Gweriniaeth Karelia*
# Gweriniaeth Komi*
# Oblast Leningrad
# Oblast Murmansk
# Oblast Novgorod
# Oblast Pskov
# Dinas ffederal St Petersburg
# Oblast Vologda

right

Mae * yn dynodi rhanbarthau hunanlywodraethol.
Nyx

Duwies y nos ym mytholeg Roeg, merch Chaos (Anhrefn) yw **Nyx** (Groeg *Νύξ*, Lladin *Nox*). Mae'n debyg ei bod yn hŷn o lawer na'r rhan fwyaf o'r duwiau yn y pantheon Groeg clasurol.

Priododd ei brawd Erebus a ffrwyth yr uniad hwnnw oedd Dydd a Goleuni. Hi hefyd oedd mam y Parcae, yr Hesperides, Breuddwydion, Anghydfod, Marwolaeth, Momus a duwiau a duwiesau eraill. Mae rhai o'r beirdd clasurol yn ei galw "Mam Popeth", sef dyn a'r duwiau gyda'i gilydd. Roedd cerflun ohoni yn nheml enwog y dduwies Artemis (Diana) yn Ephesus, yn Asia Leiaf. Arferid offrymu dafad ddu iddi am ei bod yn fam i'r Eumenides (y Furiae). Offrymid ceiliog iddi hefyd, am fod yr aderyn hwnnw'n cyhoeddi dyfodiad y wawr.

Mae hi'n cael ei phortreadu yn eistedd ar gerbyd, yn gwisgo gorchudd yn frith o sêr. Roedd y Cytserau yn ei rhagflaenu ar ei thaith. Weithiau mae hi'n cael ei dangos yn dwyn dau blentyn yn ei breichiau, un ohonynt yn ddu ac yn cynrychioli'r nos, neu farwolaeth, a'r llall yn wyn ac yn cynrychioli cwsg neu oleuni'r dydd.

[200px|bawd|dim|*La Nuit*, gan [William-Adolphe Bouguereau (1883)]]

## Gweler hefyd 
* Nos

## Ffynonellau 
* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (gyda nodiadau ychwanegol gan F.R. Sowerby) (Llundain, d.d.).
* *Pears Encyclopaedia of Myths and Legends // Ancient Greece and Rome* (London, 1976).

200px|bawd|dim|Darlun canoloesol o'r dduwies Nyx mewn gwisg Roegaidd gyda'r proffwyd Eseia (Sallter Paris)

Categori:Duwiesau
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Nos
Ystên Sioned

200px|bawd|Clawr blaen darluniedig *Ysten Sioned* (3ydd argraffiad, Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1894)
Llyfr hynod a olygwyd gan Daniel Silvan Evans (1818-1903) yw ***Ystên Sioned***. Ei deitl llawn yw Ysten (sic) Sioned: neu Y Gronfa Gymmysg, ac mae'n dwyn yr arwyddair Pob sorod i'r god ag ef (dihareb ar gynghanedd). Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1882 gan wasg John Morgan, Aberystwyth. Mae'r argraffiad cyntaf yn ddienw ac yn awgrymu mae gwrach o'r enw Sioned yw'r awdur sy'n taflu pob math o berlysiau i'w phair i greu cymysgedd hudolus o lên gwerin Cymru. Mae'r ail argraffiad gan Hughes a'i Fab, Wrecsam yn nodi mae Silvan Evans a John Jones (Ivon) yw'r cyd awduron. Cafwyd sawl argraffiad arall yn negawdau olaf y 19g.

## Cynnwys
Ystyr *ystên* yw "piser, bwced, llestr". Mae'r geiriadurwr John Walters (1721-1797)yn nodi enghraifft o'r enw *ystên Sioned* yn ei *Welsh-English Dictionary* 1773 ac yn rhoi'r diffiniad, *Gallimaufry, medley, jumble*. Dipyn bach o bopeth, felly. Fel y mae'r enw yn awgrymu, digon cymysgryw ydyw cynnwys y llyfr ei hun. Ceir ynddo detholiad o chwedlau gwerin a straeon ysbryd o sawl ffynhonnell, rhai ohonynt wedi'u codi o enau gwerinwyr, ynghyd â cherddi a phenillion a darnau eraill.

Roedd *Ystên Sioned* yn llyfr poblogaidd iawn yn ei ddydd ac mae'n nodweddiadol o'i gyfnod fel llyfr ar gyfer y werin sy'n ceiso bod yn ddifyr ac eto ar yr un pryd yn addysgol. Erys yn gyfrol werth ei darllen heddiw, am ei chynnwys ac am ei diddordeb hanesyddol a chymdeithasol.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1882
Categori:Llyfrau'r 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau am lên gwerin Cymru
Caer

:''Mae'r erthygl yma am y ddinas yn Lloegr. Am ystyron eraill, gweler Caer (gwahaniaethu)*.

Dinas yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, a chanolfan weinyddol (tref sirol) y sir yw **Caer** (Saesneg: *Chester''). Mae hi ar lan ddwyreiniol Afon Dyfrdwy, yn agos iawn i ffin Cymru. Mae'r ddinas yn cael ei alw'n ***Caerlleon*** neu ***Caerlleon Gawr***, mewn rhai testunau Cymraeg.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caer boblogaeth o 86,011.

Mae muriau'r ddinas ymysg y gorau ym Mhrydain a cheir nifer o dai hynafol o ddiwedd yr Oesoedd Canol a chyfnod y Tuduriaid yng nghanol y ddinas. Ers blynyddoedd mae Caer yn enwog am ei chae rasys ceffylau, ar gyrion y dref.

[250px|bawd|dim|Y bont ar [Afon Dyfrdwy a rhan o furiau Caer]]

## Hanes
Mae'r ddinas wedi tyfu o gwmpas safle'r hen gaer Rufeinig Deva. Roedd hi'n ganolfan bwysig i lengfilwyr Rhufain, a dangosir hyn yn yr hen enw ar y dre - 'Caerllïon Fawr ar Ddyfrdwy' - a oedd yn gartref am gyfnod hir i'r lleng Legio XX Valeria Victrix. Mae rhai yn credu, oni bai am ddirywiad a chwymp yr ymerodraeth Rufeinig, y gallai Caer fynd yn brifddinas y Brydain Rufeinig ac yn ganolfan i'r Rhufeiniaid fentro dros y môr i Iwerddon.

Ar ôl ymadawiad byddinoedd Rhufain, mae'n debyg i Gaer ddod yn rhan o deyrnas Powys, ond roedd yr Eingl-Sacsoniaid yn dod yn nes. Ymladdwyd Brwydr Caer tua'r flwyddyn 615 rhwng lluoedd y Brythoniaid a lluoedd Æthelfrith, brenin Deira (wedyn Northumbria). Aeth y fuddugoliaeth i'r Saeson, ac o hynny ymlaen hwy oedd yn oruchaf yn yr ardal.

Cipiwyd Caer gan y Normaniaid yn yr 11g a chreuwyd Iarllaeth Caer ganddynt, un o'r bwysicaf o arglwyddiaethau Normanaidd y Mers. Treuliodd Gruffudd ap Cynan, brenin teyrnas Gwynedd, gyfnod o rai blynyddoedd mewn carchar yn y castell Normanaidd. Ymwelodd Gerallt Gymro â Chaer ar ddiwedd ei daith trwy Gymru yn 1188.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol bu Caer yn ganolfan filwrol i'r Saeson yn eu hymosodiadau ar Gymru. Roedd gan y dref hanes hir o wrthgymreictod.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Grosvenor
*Castell
*Eglwys gadeiriol
*Neuadd y dref
*Tafarn y Falcon

## Enwogion
*Syr Adrian Boult (1889–1983), cerddor
*Randolph Caldecott (1846–86), arlunydd
*Leonard Cheshire  (1917–1992), arwr rhyfel
*Hugh Lloyd (1923-2008), actor
*Russ Abbot (g. 1947), comediwr
*Steven Cousins (g. 1972), sglefriwr
*Helen Willetts (g. 1972), cyflwynydd y tywydd

## Galeri

Delwedd:Caer.gif|Afon Dyfrdwy yng Nghaer
Delwedd:Chester Castle - geograph.org.uk - 1022086.jpg|Y Castell
Delwedd:Northgate Street 29-31.jpeg|Stryd Northgate
Delwedd:Canal near Newton.jpg|Y Gamlas

## Gweler hefyd
*Brwydr Caer
*Deva
*Ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm
*Gorsaf reilffordd Caer
*Legio XX Valeria Victrix
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
*Sw Caer

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan y ddinas

Categori:Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer

Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Gaer
Sillaf

Mae’r gair **sillaf** yn dod o’r gair Hen Roeg *sullabḗ* (συλλαβή). Sillaf yw uned o iaith lafar sy’n cynnwys llafariad, deusain neu gytsain sillafog o leiaf. Gan amlaf crëir sillaf o gnewyllyn sydd fel arfer yn llafariad gyda chytseiniaid i gwblhau’r terfyniad/au.

## Enghreifftiau 
* Un sillaf: *cath*, *ci*, *mawr*, ayyb.
* Dwy sillaf: *mantell*, *dinas*, *cryno*, ayyb.
* Tair sillaf: *llythyron*, *ansoddair*, *cythreulig*, ayyb.

## Swyddogaeth y sillaf mewn barddoniaeth Gymraeg 
Mae gan feirdd yn y Gymraeg dasg anodd pan yn ysgrifennu cerddi gan eu bod yn gorfod dilyn rheolau llym y Gynghanedd. Mae’r gair cynghanedd yn golygu “harmoni”, ac mae’n rhaid cael y drefniad gywir o sain a syllafau i bob llinell, drwy ddefnyddio acenion, cyflythreniad ac odl. Mae’r gynghanedd wedi cael ei defnyddio am ganrifoedd gan y Cymry ac mae hi’n dal i gael ei defnyddio gan feirdd cyfoes yn y canu caeth.

Categori:Barddoniaeth
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Termau iaith
Dosbarth Ffederal Deheuol

Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) ffederal Rwsia yw'r **Dobarth Ffederal Deheuol** (Rwseg: Ю́жный федера́льный о́круг, neu ''Yuzhnyy federal'nyy okrug''). Fe'i lleolir yn ne-orllewin Rwsia ar y ffiniau ag Wcráin a Chasachstan. Mae'n cynnwys rhan Rwsiaidd y Cawcasws. Krasnodar yw dinas fwyaf y dosbarth. Cennad arlywyddol y dalaith yw Dmitriy Kozak. 'Y Dobarth Ffederal Cawcasaidd Gogleddol oedd yr enw gwreiddiol pan gafodd ei ffurfio ym MAi 2000, ond newidiwyd yr enw am resymau gwleidyddol, ar 21 Mehefin y flwyddyn honno. Ar 19 Ionawr 2010, rahnnwyd y Dosbarth Ffederal Deheuol yn ddau pan ffurfiwyd Dobarth Ffederal Cawcasaidd Gogleddol unwaith eto yn neau'r Dosbarth.

Ar 28 Gorffennaf 2016 diddymwyd Dobarth Ffederal Crimea (sy'n cynnwys Gweriniaeth Crimea a Dinas Ffederal Sevastopol) ac fe'i unwyd gyda'r Dobarth Ffederal Deheuol er mwyn "datblygu'r weinyddiaeth".

Mae'n cynnyws sawl rhanbarth, gan gynnwys dwy weriniaeth ymlywodraethol:

#Gweriniaeth Adygea*
#Oblast Astrakhan
#Kalmykia*
#Crai Krasnodar
#Oblast Rostov
#Oblast Volgograd

250px|bawd|Map.

Mae * yn dynodi gweriniaethau ymlywodraethol.

## Gweler hefyd
* Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws, sy'n cynnwys rhanbarthau a gweriniaethau a fu'n rhan o'r Dosbarth Ffederal Deheuol cyn 2010.

## Cyfeiriadau
Sêl Hawaii

200px|bawd|Sêl Hawaii
Crëwyd **sêl Hawaii** (neu **Sêl Fawr Talaith Hawaii** fel y'i gelwir weithiau) o dan Ddeddf 272 o Ddeddfwriaeth Diriogaethol 1959. Mae addasiadau i'r sêl diriogaethol yn cynnwys defnyddio'r geiriau "Talaith Hawaii" ar frig y sêl a'r flwyddyn "1959" yn y cylch.

Categori:Hawaii
Categori:Seliau'r Unol Daleithiau
Dinasoedd Bwlgaria

Dyma restr o ddinasoedd ym Mwlgaria sydd â phoblogaeth uwch na 100,000 o drigolion yn ôl maint eu poblogaeth.

## Ffynonellau
Ystadegau Mehefin 2006: Nifer o drigolion parhaol, Cofrestru Dinesig, 28 Awst 2006

## Dolenni allanol
* Cofrestru Dinesig, Gweriniaeth Bwlgaria
*  National Statistical Institute, Republic of Bulgaria


Bwlgaria
Gemau Olympaidd

Tudalen gwahaniaethu rhwng gwahanol **Gemau Olympaidd** yw'r dudalen hon.

*Gemau Olympaidd yr Henfyd
*Gemau Olympaidd Modern
*Gemau Olympaidd y Gaeaf
Dosbarth Ffederal Ural

: ''Mae'r erthygl yma am y dosbarth gweinyddol. Am y mynyddoedd, gweler Mynyddoedd yr Wral*

Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) ffederal Rwsia yw **Dosbarth Ffederal Ural** (Rwseg *Ура́льский федера́льный о́круг* / *Ural'skiy federal'nyy okrug''). Lleolir yn rhan orllewinol Rwsia Asiataidd. Prif ddinasoedd y dalaith yw Ekaterinburg, Chelyabinsk, Tyumen, Magnitogorsk, Kurgan, Surgut, Nizhnevartovsk, Zlatoust a Kamensk-Ural'skiy. Mae wedi'i rhannu'n bedwar oblast a dau ranbarth hunanlywodraethol fel a ganlyn:

#Oblast Kurgan
#Oblast Sverdlovsk
#Oblast Tyumen
#*3a. Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi
#*3b. Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets
#Oblast Chelyabinsk

Delwedd:RuslandOeralfederaaldistrictGenummerd.png

Mae'r rhanbarthau hunanlywodraethol yn gorwedd y tu fewn i Oblast Tymen'.
Siwan

Enw merch yw **Siwan**. Mae angen gwahaniaethu rhwng Siwan hanesyddol a Siwan drama Saunders Lewis

*Siwan, gwraig Llywelyn Fawr
**Siwan*, drama gan Saunders Lewis
Dosbarth Ffederal Siberia

Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) Rwsia yw **Dosbarth Ffederal Siberia** (Rwseg: Сиби́рский федера́льный о́круг, ''Sibirskiy federal'nyy okrug''). Cennad Arlywyddol y dalaith yw Anatoly Kvashnin. Mae'r dalaith yn cynnwys tri *crai* ffederal, pum *oblast* ffederal, a dwy weriniaeth ymlywodraethol fel a ganlyn:

# Gweriniaeth Altai*
# Crai Altai
# Oblast Irkutsk
# Oblast Kemerovo
# Crai Krasnoyarsk
# Oblast Novosibirsk
# Oblast Omsk
# Oblast Tomsk
# Gweriniaeth Tuva*

380px

Mae * yn dynodi gweriniaethau ymlywodraethol.


Categori:Siberia
Pab Honorius II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 21 Rhagfyr 1124 hyd ei farwolaeth yn 1130, oedd **Honorius II** (ganed **Lamberto Scannabecchi**) (c. 1036 - 13 Chwefror 1130).

Categori:Marwolaethau 1130
Categori:Pabau
Dewi Zephaniah Phillips

Athronydd o Gymru oedd **Dewi Zephaniah Phillips** (**D. Z. Phillips**) (24 Tachwedd, 1934 - 25 Gorffennaf, 2006). Bu'n Athro yn Adran Athroniaeth Coleg Prifysgol Cymru, Abertawe, ac yn Athro Athroniaeth Crefydd ym Mhrifysgol Clarement, California.

Bu'n flaenllaw yn natblygiad athroniaeth yn y Gymraeg, a chyfrannodd yn fynych i Efrydiau Athronyddol Adran Athroniaeth Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru. Enillodd enw rhyngwladol iddo'i hun ym meysydd moeseg ac athroniaeth crefydd, ac roedd yn awdurdod ar waith Ludwig Wittgenstein. Yn ogystal, cymerai ddiddordeb yn y berthynas rhwng athroniaeth a llenyddiaeth, ac yng ngwaith Simone Weil, a Søren Kierkegaard. Roedd yn olygydd *Philosophical Investigations* (Blackwells), y *Swansea Series in Philosophy* (Palgrave), a'r cyfresi *Claremont Studies in the Philosophy of Religion* a *Wittgensteinian Studies*.

Fe'i ganwyd yn Nhreforys, Sir Abertawe. Astudiodd yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe (1952-58) ac ym Mhrifysgol Rhydychen (1958-61). Roedd yn weinidog eglwys yr Annibynwyr yn Fabian Way, Abertawe, rhwng 1959 ac 1961. Cychwynodd ei yrfa academaidd yng Ngholeg y Frenhines, Dundee, ym 1961, cyn ymuno â Choleg Prifysgol Gogledd Cymru rwng 1963 a 1965. Cychwynodd ddarlithio Athroniaeth ym Mhrifysgol Abertawe ym 1965, ac fe ddaeth yn athro yno ym 1971.

Priododd Margaret Monica Hanford ym 1959, a chawsant dri mab: Steffan, Rhys, ac Aled. Bu'n ymgyrchu dros Addysg Gymraeg yn ardal Abertawe, a thros ddysgu ac ymchwil cyfrwng Cymraeg yn y Brifysgol.

## Ffynonellau 
*Taliesin,* Cyfrol 129 (Gaeaf 2006), Academi

### Llyfryddiaeth 
**Athronyddu ar Grefydd*
**Dramau Gwenlyn Parry*
**R. S. Thomas: Poet of the Hidden God*
**J. R. Jones (Writers of Wales)*
**Concept of Prayer* (1965)
**Through a Darkening Glass* (1982)
**From Fantasy to Faith* (1991)
**Interventions in Ethics* (1992)
**Wittgenstein and Religion* (1994)
**Faith After Foundationalism: Platinga-Rorty-Lindbeck-Berger - Critiques and Alternatives* (1995)
**Religion and Morality* (1996)
**Religion and the Hermeneutics of Contemplation* (2001)
**Religion and Friendly Fire: Examining Assumptions in Contemporary Philosophy of Religion* (2004)
**The Problem of Evil and the Problem of God* (2004)
**In Dialogue with the Greeks: The Presocratics and Reality* (2004)

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell

Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) ffederal Rwsia yw **Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell** (Rwsieg *Дальневосто́чный федера́льный о́круг* / ''Dal'nevostochnyy federal'nyy okrug''). Hi yw'r dosbarth ffederal fwyaf ei harwynebedd, gan lenwi rhan helaeth Dwyrain Rwsia Asiataidd ond y lleiaf poblog, gyda dim ond 8,240,000  o bobl yn 2018.

Crewyd y dosbarth hwn ar 18 Mai 2000 gan yr Arlywydd Vladimir Putin.

Y dosbarth ffederal (Rwsieg: федеральный округ; Saesneg: *federal subject*) yw'r dull a ddefnyddir o grwpio'r taleithiau ffederal (ee yr oblastau), ac mae 7 dosbarth arall: 
:Canol
:Deheuol
:Gogledd-orllewinol
:Gogledd y Cawcasws
:Siberia
:Ural
:Volga

## Is-ranbarthau (sef taleithiau ffederal)
Mae gan Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell is-ranbarthau y gellir eu cymharu i daleithiau neu siroedd:

# Oblast Amur
# Gweriniaeth Buryatia
# Yr Oblast Ymreolaethol Iddewig
# Crai Zabaykalsky
# Crai Kamchatka
# Oblast Magadan
# Crai Primorsky
# Gweriniaeth Sakha
# Oblast Sakhalin
# Crai Khabarovsk
# Ocrwg Ymreolaethol Chukotka

350px|dde

## Cyfeiriadau
Richard Avent

Archaeolegydd a gwas sifil o Loegr a treiliodd ei oes weithio yng Nghymru oedd **John Richard Avent** (13 Gorffennaf, 1948 – 2 Awst, 2006). Cafodd ei eni yn Cookham a graddiodd yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd yn 1970. Treuliodd gyfnod fel Arolygydd Henebion i'r Swyddfa Gymreig ac yn 1984 daeth yn brif arolygwr Cadw. Bu'n gymrawd o Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn 1979 a daeth yn Llywydd Cymdeithas Archaeolegol Cambria yn 2006.

Bu farw ynghyd â'i fab Rhydian mewn damwain nofio ger ynys Gozo, Malta.

Ymhlith ei gyhoeddiadau mae *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983).

## Cyfeiriadau 
Categori:Archaeolegwyr o Gymru
Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gweision sifil
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Marchogion Tiwtonaidd

Urdd o farchogion Cristnogol o'r Almaen oedd **y Marchogion Tiwtonaidd** neu'r **Urdd Diwtonaidd**. Chwaraeodd ran bwysig yn yr Oesoedd Canol wrth gynorthwyo Cristnogion ar bererindod i'r Tir Sanctaidd ac i wladychu gwledydd dwyrain y Baltig gan yr Almaenwyr.

bawd|dim|400px|Tiroedd a changhennau'r Marchogion Tiwtonaidd yn y flwyddyn 1300

Darfu i ddioddefiadau'r Cristnogion yn adeg y gwarchae ar Acre (1189–91) gyffroi cydymdeimlad y marsiandwyr yn Bremen a Lübeck, y rhai a wnaethant wasanaeth mor ragorol trwy sefydlu clafdai yn ystod y Drydedd Groesgad. Gyda caniatâd y Pab Clement III a'r Ymerawdwr Harri VI ffurfiodd Ffredrig, Dug Swabia yr urdd, Marchogion Tiwtonaidd y Santes Fair o Gaersalem. Nid oedd caniatâd i neb ymuno â'r urdd ond Almaenwyr o waedoliaeth uchel, gan i'r sefydlwyr gwreiddiol gael eu gwneud yn bendefigion, dybygid, cyn eu derbyn i mewn. Ar y cyntaf roedd yr aelodau oll yn lleygwyr, ond yn raddol gollyngwyd offeiriaid i mewn fel caplaniaid. Gwisg yr urdd oedd mantell wen â chroes ddu arni. Cymerai'r marchogion adduned o dlodi a diweirdeb, ond nid oeddid yn gofalu ond ychydig amdanynt mewn amseroedd diweddar.

Y lle cyntaf yr ymsefydlasant ynddo oedd Acre. Ar gwymp Teyrnas Caersalem, symudodd y prif swyddog i Fenis, ac oddi yno, ym 1309, i Marienburg ar lannau'r Vistula. Ymunodd yr urdd â Brodyr y Cleddyf yn Lifonia yn y flwyddyn 1237. Gyda chaniatâd y pab, cariasant ymlaen ryfel gwaedlyd ar lannau deheuol y Môr Baltig, yn y 13g, er cael y cenhedloedd a drigent yno dderbyn Cristnogaeth. Ymunodd rhyfelwyr o bob parth o Ewrop gyda hwynt yn y ganrif ddilynol, ac yn eu plith Harri IV, brenin Lloegr a thri chant o'i farchogion. Dechreuodd yr urdd adfeilio yn y 15g, a chwympodd mewn rhan oherwydd ymraniadau mewnol, ac mewn rhan o ganlyniad ymosodiadau gan y cenhedloedd cylchynol. Cymerwyd gorllewin Prwsia gan Zygmunt I, brenin Gwlad Pwyl, oddi ar y marchogion, a ffurfiwyd tiriogaethau yr urdd yn nwyrain Prwsia yn dalaith dan Albert o Brandenburg, a'i olynwyr. Yna symudodd y prif swyddog i Mergentheim yn Swabia, yr hwn a gydnabyddid fel tywysog o'r ymerodraeth. Pan wnaed Heddwch Presburg, ym 1805, trosglwyddwyd i ymerawdwr Awstria hawliau a chyllid y prif feistr, ond ym 1809 diddymwyd yr urdd gan Napoleon, ac aeth y tiroedd perthynol iddo yn feddiant i benaduriaid y gwledydd lle y digwyddent fod. Mae'r urdd Diwtonaidd, fodd bynnag, yn bod mewn rhyw ffurf yn Awstria eto, ac ers 1929 urdd gwbl grefyddol ydyw.

Categori:Y Croesgadau
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Sefydliadau'r 1190au
Categori:Urddau crefyddol
Categori:Urddau milwrol
Malbork

Tref yng ngogledd Gwlad Pwyl yw **Malbork** (Almaeneg: *Marienburg*, Lladin: *Civitas Beatae Virginis*). Adeiladwyd y dref o gwmpas caer Ordensburg Marienburg, a sefydlwyd ym 1274 ar lan dde'r Afon Nogat gan y Marchogion Tiwtonaidd. Enwyd y gaer a'r dref ill dwy ar ôl eu nawddsant, y Forwyn Fair. Daeth y gaer yn bencadlys i'r Marchogion Tiwtonaidd. Hi oedd caer Gothig fwyaf Ewrop.

Mae'r gaer yn dal i fod yn drawiadol iawn. Rhestrir y gaer a'i hamgueddfa fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Pwyl
Strabo

Daearyddwr Groegaidd oedd **Strabo** (c. 64 CC - c. 19 OC). Roedd yn enedigol o Amaseia, Pontus, yn Asia Leiaf, a flodeuai yn amser yr ymerawdwyr Cesar Awgwstws a Tiberiws

Ganwyd Strabo yn fab i rieni gweddol dda eu byd yn Amaseia, yn Pontus, hen dalaith Roeg yn Asia Leiaf a oedd erbyn hynny'n rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig. Astudiodd yn gyntaf dan diwtoriaeth yr athronydd crwydr (*peripatetig*) Xenarchus (fl. diwedd y 1af ganrif CC). Fel ei athro roedd yn arddel Stoïciaeth, athroniaeth y Stoïciaid. Ar ôl gorffen ei addysg ymroddodd i astudiaethau hanes a daearyddiaeth. Teithiodd yn eang gan ymweld â rhan helaeth o Asia Leiaf, yr Aifft hyd at gyffiniau Ethiopia, sawl ardal yng Ngwlad Groeg, a hefyd yr Eidal, gan gynnwys y brifddinas Rhufain. Gyda'i raglaenydd Ptolemi mae Strabo yn cael ei ystyried yn dad Daearyddiaeth. Ysgrifennodd sawl llyfr, gan gynnwys llyfr hanes pwysig mewn 47 llyfr, a oedd yn parhad o waith Polybius o'r 5ed llyfr ymlaen; darnau a dyfyniadau yn unig sydd wedi goroesi. Dim ond ei *Γεωγραφικά* (*Geographica*, "Daearyddiaeth") sydd wedi goroesi'n destun gweddol gyflawn. Yn ffodus y llyfr hwnnw yw ei gampwaith.

## Ffynonellau 
*F.W. Hall, *A Companion to Classical Texts* (Rhydychen, 1913)
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities*, gyda ychwanegiadau gan H. Nettleship a J.E. Sandys (Llundain, 1902)

Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Marwolaethau'r 10au
Acadeg

Iaith Semitaidd a siaredid ym Mesopotamia oedd **Acadeg** (Acadeg *lišānum akkadītum*). Ceir cyfnodion ysgrifenedig ohoni o tua 2500 CC, a bu farw fel iaith lafar tua 500 CC. Mae ei henw yn tarddu o ddinas Akkad, canolfan bwysig i'r gwareiddiad Mesopotamaidd.

## Cyfnodau'r iaith
*Cyn 2100 CC: 'Hen Acadeg'

## Testunau Acedeg
* Cyfreithiau Hammurabi (tua 1750 CC)

## Gramadeg
Roedd gan yr iaith system o gyflyrau hyd at 1000 CC, pryd dechreuodd ddirwyio.

Categori:Ieithoedd Semitaidd
Categori:Mesopotamia
Turfan

250px|bawd|Minaret yr Emir, Turfan
Dinas *oasis* (hefyd *Turpan*; Uigur تۇرپان "Turpan"; Tsieineeg Ddiweddar 吐魯番 "Tǔlǔfán") yn Rhanbarth Ymreolaethol Xinjiang Uigur, gorllewin Tsieina.

Yn ardal Turfan roedd Tochareg yn cael ei siarad hyd at o gwmpas dechrau'r Oesoedd Canol.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Adfeilion Jiaohe
* Minaret Emin

Categori:Canolbarth Asia
Categori:Dinasoedd Xinjiang
Sven Hedin

Anturiaethwr a llenor o Sweden oedd **Sven Anders Hedin** (19 Chwefror 1865 – 26 Tachwedd 1952), ganwyd a bu farw yn Stockholm, Sweden. Teithiodd yn eang yng Nghanolbarth Asia ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g ac ysgrifennodd nifer o lyfrau taith ac erthyglau. Roedd ganddo syniadau rhamantaidd am orffenol y Sgandinafiaid sy'n ymylu ar Aryaniaeth, ond serch hynny mae ei gyfrolau'n ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes, iaith a thraddodiadau Canolbarth Asia.

## Llyfryddiaeth 
Ceir cyfieithiadau Saesneg o lyfrau pwysicaf Hedin:
*Sven Hedin, *Central Asia and Tibet Towards the Holy City of Lassa*, 2 gyfrol (Llundain, 1903)
*Sven Hedin, *Scientific Results of a Journey in Central Asia, 1899-1902* (Stockholm, 1904-07)
*Sven Hedin, *Through Asia* (Llundain, 1898)

Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Anturiaethwyr
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr yr 20fed ganrif
Categori:Fforwyr o Sweden
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Llenorion taith Swedeg o Sweden
Categori:Pobl a aned yn Stockholm
Categori:Pobl fu farw yn Stockholm
Kashgar

[200px|bawd|Kashgar gyda mynyddoedd [Pamir yn y cefndir (o lyfr Robert Shaw, *Visits to High Tartary*, 1871)]]
Dinas werddon (Tsieineeg ''Ko'shin'') yng ngorllewin pell Tsieina, yn Rhanbarth Xinjiang Uigur, yw **Kashgar**.

## Hanes
*1273-4 - Mae Marco Polo yn ymweld  â Kashgar.
*1389-90 - Mae Timur yn ymosod Kashgar.
*1862 - Y Treigl Tungani
*1933 - Brwydr Gyntaf Kashgar 
*1934 - Ail Frwydr Kashgar

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Bedd Abakh Khoja
*Mosg Id Khar
*Safle Mao Zedong

Categori:Dinasoedd Xinjiang
Categori:Canolbarth Asia
Dosbarth Ffederal Volga

Un o wyth dosbarth ffederal (*okrug*) ffederal Rwsia yw **Dosbarth Ffederal Volga** (Rwseg: Приво́лжский федера́льный о́круг, ''Privolzhskiy federal'nyy okrug''). Mae'n cynnyws rhan dde-ddwyreiniol Rwsia Ewropeaidd. Penodwyd Alexander Konovalov yn Gennad Arlywyddol i'r dalaith ar 14 Tachwedd 2005. Mae'n cynnwys saith rhanbarth (*oblast*), chwe gweriniaeth hunanlywodraethol ac un *crai*:

#Gweriniaeth Bashkortostan*
#Gweriniaeth Chuvashia*
#Oblast Kirov
#Gweriniaeth Mari El*
#Gweriniaeth Mordovia*
#Oblast Nizhny Novgorod‎
#Oblast Orenburg
#Oblast Penza
#Crai Perm
#Oblast Samara
#Oblast Saratov
#Gweriniaeth Tatarstan*
#Gweriniaeth Udmurtia*
#Oblast Ulyanovsk

Delwedd:RussiaVolgaNumbered.png

Mae * yn dynodi rhanbarthau hunanlywodraethol.
Geographica (Strabo)

[200px|bawd|Golygiad [Isaac Casaubon o'r *Geographica* (Paris, 1620)]]

Llyfr daearyddiaeth pwysig gan y daearyddwr Groegaidd Strabo (c. 64 CC – c. 19 OC) yw'r ***Geographica***. Mae rhannau o'r testun yn llwgr. Ceir y testun gorau o lyfrau 1–9 yn llawysgrif Paris 1397 (12g) ond mae llawysgrif Paris 1393 (13g–14g) yn well am ran olaf y testun. Mae'r 7fed llyfr yn fylchog iawn.

## Cynnwys 
Yn y *Geographica* (Groeg: Γεωγραφικά) mae Strabo yn disgrifio gwledydd, pobl, arferion, crefyddau a hanes gwledydd yr Hen Fyd. Mae'n ffynhonnell eithriadol o bwysig am wybodaeth o dopograffi a hanes y cyfnod. Mae Strabo yn amlwg yn tynnu ar ei brofiad personol o rai lleoedd (roedd wedi teithio'n eang) ond mae o'n defnyddio gwaith daearyddwyr a haneswyr eraill hefyd, yn abennig Eratosthenes. Mae ganddo lygad craff am bobl a llefydd ac mae ei arddull yn eglur a deniadol.

Mae'r *Geographica* yn cael ei rannu yn 17 llyfr (*liber*).

***Liber 1–2**: Beirniadaeth o waith yr hen ddaearyddwyr, o Homer ymlaen, a thraethawd ar seiliau mathemategol daearyddiaeth (adran wanaf y gwaith)
***Liber 3**: Sbaen
***Liber 4**: Gâl, Prydain, Iwerddon a'r Alpau
***Liber 5–6**: Yr Eidal a'r ynysoedd o'i chwmpas
***Liber 7**: Gogledd a dwyrain Ewrop hyd Afon Daniwb, yn cynnwys Yr Almaen
***Liber 8–10**: Gwlad Groeg a'r ynysoedd Groegaidd
***Liber 11–14**: Asia i'r gorllewin o fynyddoedd Taurus
***Liber 15–16**: Asia y tu draw i'r Taurus, sef Arabia, Syria, Persia ac India a'i gymdogion
***Liber 17**: Yr Aifft, Carthago a rhannau eraill o Ogledd Affrica

## Dylanwad 
Y *Geographica* yw'r llyfr daearyddiaeth pwysicaf a ysgrifenywd erioed yn y Gorllewin. Am ganrifoedd roedd ysgolheigion o bob rhan o Ewrop a'r Môr Canoldir yn troi ato am wybodaeth ac ysbrydoliaeth ac fe barhaodd i fod y prif lyfr cyfeiriadol ar y bwnc hyd at ddiwedd yr Oesoedd Canol.

## Llyfryddiaeth 
Horace L. Jones (gol.), *Strabo: Geography*, 8 gyfrol (Llundain, 1933). Argraffiad o'r testun Groeg gyda chyfieithiad Saesneg cyferbyn.

Categori:Gwyddoniaeth
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Llyfrau daearyddiaeth
Hu Gadarn

[200px|bawd|"Hu Gadarn yn Arwain y Cymry i Ynys Prydain" (o faner tudalen blaen *Y Celt*, cylchgrawn o'r 1880au) yn llythrennau [Coelbren y Beirdd, un arall o luniadau Iolo Morganwg.]]

Arwr Cymreig chwedlonol, ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg yn bennaf, yw **Hu Gadarn**.

Fe'i portreadir gan Iolo yn ei "Drydedd Gyfres" o Drioedd Ynys Prydain, sef 'Trioedd Beirdd Ynys Prydain' (a gyhoeddwyd yn y Myvyrian Archaiology of Wales), fel math o arwr cenedlaethol a oedd yn ymgorffori pob agwedd ar ddiwylliant y Cymry, yn fath o hynefydd totemaidd, fel petai. Yn ôl Iolo, arweiniodd Hu y Cymry i Ynys Prydain o Ddeffrobani (enw canoloesol ar Sri Lanca a fenthycwyd gan Iolo). Dysgodd Hu y Cymry sut i gyfanheddu'r tir a byw yn heddychlon â'i gilydd yn ogystal â chrefft Cerdd Dafod er mwyn diogelu'r cof am yr hyn a fu.

Ymddengys fod Iolo wedi benthyg cymeriad Hu Gadarn o'r gerdd ganoloesol enwog "Cywydd y Llafurwr", gan Iolo Goch (tua 1320–1398). Yn y cywydd hwnnw mae Iolo Goch yn adrodd sut y bu rhaid i Hu Gadarn, oedd yn ymerawdwr Caergystennin (*Constinobl*), lywio aradr a bwydo ei hun o ffrwyth ei waith yn unig.

:Hu Gadarn, feistr hoyw giwdawd,
:Brenin a roes gwin er gwawd,
:Ymherodr tir a moroedd,
:Cwnstabl aur Constinobl oedd,
:Daliodd ef wedi diliw
:Aradr gwaisg arnoddgadr gwiw.

Mae'r foeswers honno yn deillio o ffynhonnell Ffrangeg a gyfieithwyd i'r Gymraeg yn y 13g dan yr enw *Campau Charlymaen*; trosodd y cyfieithydd enw un o'r arwyr, *Hugun le Fort* fel "Hu Gadarn".

Ffugiodd Iolo Morganwg draddodiad arall am Hu Gadarn yn defnyddio ei ychen bannog i dynnu'r afanc o'r llyn ac felly gwaredu Ynys Prydain o'r dylifiadau a achoswyd gan yr anghenfil chwedlonol honno.

Roedd llawer o bobl yn credu yn chwedl Hu Gadarn, sy'n ddeniadol, a cheir nifer o gyfeiriadau at Hu yn llenyddiaeth y 19g. Er bod rhai ysgolheigion yn amau dilysrwydd y traddodiad cyn hynny, bu rhaid aros tan yr 20g i brofi mai un arall o ffugiadau niferus Iolo Morganwg oedd Hu Gadarn fel un o gyndeidiau chwedlonol y Cymry.

## Neo-dderwyddiaeth
Mewn Neo-dderwyddiaeth cyfeirir at Ddefrobani Iolo Morganwg fel 'Atlantia' ac uniaethir Hu Gadarn â'r duw Celtaidd Esus.  Llyncodd Robert Graves hanes Iolo yn gyfan, ac uniaethodd Hu Gadarn â duw corniog y Cymry yn y cyfnod Celtaidd.  Mae'r Israeliaid Prydeinig, sy'n credu bod hynafiaid pobl Prydain yn dod o Israel, yn uniaethu Hu â'r cymeriad Beiblaidd Joshua, tra bod eraill, gan ddilyn syniad ieithegol Iolo Morganwg a fynegwyd ganddo yn ei lyfr *Barddas*, yn ei uniaethu â Iesu o Nasareth, dan yr enw "Hu-Hesus".

## Gweler hefyd
*Wicca
*Derwyddiaeth
*Dee
*Iolo Morganwg

## Cyfeiriadau
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Mytholeg Gymreig
Phobos

Gall **Phobos** gyfeirio at:

*Phobos, ffigur o fytholeg Roeg (un o feibion y duw Ares)
*Phobos, un o ddwy loeren y blaned Mawrth
Charon

Gall **Charon** gyfeirio at:

*Charon (mytholeg), cymeriad mytholegol ym mytholeg Roeg
*Charon (lloeren), un o dair lloeren y blaned gorrach Plwton
Eratosthenes

Ysgolhaig ac athronydd Groegaidd amryddawn (fl. 275 CC - 195 CC efallai), yn enedigol o ddinas Cyrene, ar arfordir Gwlff Sidra (Syrtes) yn Libya, Gogledd Affrica.

## Bywyd 
Dechreuodd ei addysg yn ei ddinas enedigol cyn symud i Athen i astudio athroniaeth. Rhoddodd ei ddarlith gyntaf ar athroniaeth yno. Yn 247 CC fe'i gwahoddwyd i Alecsandria gan Ptolemi III Euergetes  i gymryd drosodd fel llyfrgellydd yn lle Callimachus yn llyfrgell enwog y ddinas; yr ail yn unig i ddal y swydd honno. Mesurodd gylchedd y Ddaear a gradd yr ecliptig. Dywedir iddo farw o wrthod cymryd bwyd yn 195 CC, gan fod ei lygaid yn dechrau methu ac nid oedd yn medru parhau â'i waith.

## Gwaith 
Roedd yn feistr ar bron pob cangen o wyddoniaeth a dysg yr Hen Fyd, gan gynnwys hanes, daearyddiaeth, geometreg, seryddiaeth, athroniaeth, gramadeg a barddoniaeth. Oherwydd y doniau hyn enillodd iddo ei hun y teitl *Pentathlos* "Meistr ar y Pum Camp" (anrhydedd a roddid fel rheol i athletwyr penigamp). Dywedir hefyd ei fod y cyntaf i ymarddel yr enw *Philologos* "Cyfaill Dysg (neu Wybodaeth)". Gellid dweud mai Eratosthenes yw sefydlwr daearyddiaeth wyddonol (mawr oedd dyled Strabo, yr enwocaf o ddaearyddwyr y byd clasurol, iddo). Ei gyfrolau pwysicaf yw:

*Y *Geographica* (3 llyfr). Ffynhonnell bwysig yng ngwaith Strabo. Nid oes testun ohono wedi goroesi.
*Y *Chronographia*. Llyfr sy'n ceisio defnyddio seryddiaeth a mathemateg i sefydlu cronoleg hanes.
*Llyfr ar Yr Hen Gomedi Roeg.
*Y *Catalogoi*. Cymysgedd o seryddiaeth a chwedloniaeth. Casgliad o'r hen chwedlau yn ymwneud â'r sêr oedd yn cael ei dilyn gan restr o'r sêr unigol yn y cytserau cysylltiedig. Mae'r *Catasterismoi*, sy'n rhestru 44 cytser a 475 o sêr, ynghyd â chwedlau, wedi goroesi ac yn seiliedig ar waith Eratosthenes.
**Hermes*. Arwrgerdd.
**Erigone*. Telyneg (*elegy*) enwog yn ei dydd.

Drylliau yn unig o hynny oll sydd wedi goroesi, y rhan fwyaf mewn dyfyniadau a chyfeiriadau gan ysgrifenwyr clasurol diweddarach.

## Llyfryddiaeth 
*Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities, gyda ychwanegiadau gan H. Nettleship a J.E. Sandys (Llundain, 1902).

## Gweler hefyd
*Geodedd: cangen o fathemateg gymhwysol

Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Pobl fu farw o newyn
Categori:Seryddwyr Groeg yr Henfyd
Deimos

Gall **Deimos** gyfeirio at:

*Deimos, un o feibion Ares ac Aphrodite ym mytholeg Roeg
*Deimos, un o ddwy loeren y blaned Mawrth
Cyflafan Columbine

Llofruddiaeth dorfol yn Ysgol Uwchradd Columbine yn Swydd Jefferson ger Littleton, Colorado, Unol Daleithiau America, ar 20 Ebrill 1999 oedd ** Cyflafan Columbine**. Llofruddiodd dau fyfyriwr, Eric Harris a Dylan Klebold, 12 myfyriwr ac athro cyn iddyn nhw ladd eu hunain. Fe wnaethon nhw osod bomiau yn yr ysgol ac yn ei chyffiniau, a defnyddio drylliau i gyflawni'r llofruddiaethau.

Mae'r ffilm ddogfen *Bowling for Columbine* gan Michael Moore yn adrodd hanes y digwyddiad.

## Cyfeiriadau
Categori:1999 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Colorado
Columbine
Categori:Saethu torfol yn yr Unol Daleithiau
Categori:Trosedd yn yr Unol Daleithiau
Cyrene

200px|bawd|Teml Apollo yn Cyrene
Dinas o'r cyfnod clasurol yw **Cyrene**, yn hen dalaith Cyrenaica, ger arfordir Gwlff Sirta (Sirtes) yn Libia.

Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan y brenin Battus yn 630CC. Mae'r enw, fel enw'r dalaith, yn dod o'r dduwies Cyrene fam Aristæus, ei mab gan Apollo. Roedd yn ddinas enwog yn yr Hen Fyd, wedi'i lleoli yng nghanol gwastadedd atyniadol tua 11 milltir o'r Môr Canoldir. Cyrene oedd prifddinas y Pentapolis ("Y Pum Dinas"), ardal bwysicaf y dalaith. Cafodd nifer o wŷr enwog eu geni yno, yn eu plith y bardd ac ysgolhaig Callimachus (m. c.240CC), y polymath Eratosthenes (275CC-195CC), Anniceris, Carneades ac Aristippus. Daeth dan reolaeth y Rhufeiniaid yn 97CC.

Mae safle Cyrene ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

## ffynonellau 
* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (London, d.d.)
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities*, gyda ychwanegiadau gan H. Nettleship a J.E. Sandys (Llundain, 1902).

Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Hanes Libia
Categori:Safleoedd archaeolegol Libia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Libia
Annibyniaeth

Hunan-lywodraeth cenedl, gwlad neu wladwriaeth yw **annibyniaeth**.

Trwy hanes bu cenhedloedd yn brwydro yn erbyn gwledydd neu ymerodraethau oedd yn rheoli nhw fel tiriogaethau, ac yna'n datgan eu hannibyniaeth os oeddent yn ennill (gweler rhyfel annibyniaeth). Yn ddiweddar, bu refferenda'n cael eu cynnal er mwyn i bobl pleidleisio o blaid neu yn erbyn annibyniaeth, e.e. Dwyrain Timor, Montenegro.

Weithiau, bydd cenedl sydd eisiau ennill annibyniaeth o rym sy'n ei ddominyddu yn cyhoeddi ac yn arwyddo datganiad annibyniaeth. Yr enghraifft cynharaf sydd gennym o un yw Datganiad Arbroath (a ddatganodd annibyniaeth yr Alban).

## Defnyddiau eraill o'r gair "annibyniaeth" 
Ar wahân i'r defnydd gwleidyddol a ddisgrifir uchod, mae "annibyniaeth" hefyd yn golygu y gallu i wneud rhywbeth heb ddibynnu ar rywun neu rywbeth arall. Mae hyn yn cael ei ystyried fel rhinwedd.

## Gweler hefyd 
* Annibyniaeth i Gymru
* Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dyddiad annibyniaeth
* Cymru Annibynnol
* Rhestr datganiadau annibyniaeth
* Rhestr rhyfeloedd annibyniaeth

Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Rhinweddau
Categori:Theorïau gwleidyddol
J. R. R. Tolkien

Ieithydd ac yn academydd o Loegr oedd **John Ronald Reuel Tolkien** (3 Ionawr 1892 – 2 Medi 1973). Roedd yn athro ar lenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Rhydychen rhwng 1925 a 1945, cyn darlithio ar yr iaith Sacsonaidd yno rhwng 1945 a 1959. Roedd hefyd yn Babydd selog. Mae Tolkien fwyaf enwog am ysgrifennu’r llyfrau *The Hobbit*, *The Lord of the Rings* a *The Silmarillion*, sydd wedi eu selio ar fyd ffantasi *Middle-earth*.

Ganed Tolkien yn Bloemfontein, Orange Free State, (De Affrica nawr) ond symudodd y teulu i Loegr pan oedd yn dair oed.

## Tolkien ac iaith 
O oed cynnar, pan welodd enwau Cymraeg ar drelars glo o dde Cymru, fe ymddiddorodd Tolkien mewn ieithoedd. Graddiodd mewn ieitheg Hen Roegaidd, ac ym 1915 graddiodd gyda Hen Islandeg fel pwnc arbennig. Gweithiodd ar Eiriadur Saesneg Rhydychen rhwng 1918 a 1920. Serch hyn, ei brif ddiddordebau ieithyddol oedd Hen Saesneg a'r Gymraeg.

Aeth Tolkien ati i ddyfeisio nifer o ieithoedd gwahanol ar gyfer *The Lord of the Rings*, yn cynnwys Sindarin (a seliwyd ar y Gymraeg) a Quenya (a seliwyd ar Ffinneg). Hen Saesneg, neu Rohirric, oedd iaith gwerin gwlad ffuglennol Rohan.

Yn ei draethawd *English and Welsh*, dywedodd: *Welsh is of this soil, this island, the senior language of the men of Britain; and Welsh is beautiful.*

## Ysgrifau Eraill 
Yn ogystal â'r enwog *The Hobbit* a *The Lord of the Rings* ysgrifennodd Tolkien weithiau yn ymwneud a'i fyd chwedlonol. Ysgrifennodd *The Silmarillon* cyn yr uchod, sy'n trafod hen hanesion *Middle Earth* yn ei hoes gyntaf. Wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd hefyd nifer o ysgrifau gwahanol yn trafod gwahanol agweddau o'i fyd amrywiol.

Ym 1955 traddododd ei ddarlith *English and Welsh* i Brifysgol Rhydychen, yn disgrifio'r Gymraeg fel iaith 'brydferthach na'r Saesneg': *Welsh is of this soil, this island, the senior language of the men of Britain; and Welsh is beautiful.*

Golygwyd rhai o'i weithiau anghyhoeddedig gan ei fab, Christopher Tolkien.

## Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Ieithyddion o Loegr
Categori:Llenorion Catholig o Loegr
Categori:Llenorion ffantasi o Loegr
Categori:Llenorion plant o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Ysgolheigion llenyddol o Loegr
Pab Pawl III

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 13 Hydref 1534 hyd ei farwolaeth oedd **Pawl III** (ganwyd **Alessandro Farnese**) (29 Chwefror 1468 – 10 Tachwedd 1549).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1468
Categori:Marwolaethau 1549
Categori:Clerigwyr y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Lazio
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
1540au

15g - **16g** - 17g
1490au 1500au 1510au 1520au 1530au - **1540au** - 1550au 1560au 1570au 1580au 1590au
1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Pawl III
*Y Brenin Harri VIII (Lloegr)
*Y Brenin Edward VI (Lloegr) (ers 1547)
*Y Frenhines Mari, brenhines yr Alban
*Y Brenin Ffransis I (Ffrainc)
*Y Brenin Harri II (Ffrainc) (ers 1547)
*Yr Ymerawdwr Ifan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
*Y Brenin Siarl I (Sbaen)
*Y Brenin Gustaf I (Sweden)
*Y Brenin Cristian III o Ddenmarc a Norwy
*Yr Ymerawdwr Jiajing (Tsieina)


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
Thomas Ifor Rees

Diplomydd, cyfieithydd ac awdur llyfrau taith o Gymru oedd **Thomas Ifor Rees** (16 Chwefror 1890 – 11 Chwefror 1977), a anwyd yn Rhydypennau, Bow Street, ger Aberystwyth, Ceredigion, yn fab i'r cerddor John Thomas Rees a'i wraig Elizabeth Davies.

Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth gan raddio yn 1910. Roedd yn was sifil a threuliodd nifer o flynyddoedd tramor yn cynnwys cyfnod fel llysgennad Prydain ym Molifia.

## Gyrfa 
Daeth yn aelod o'r llu llysgenhadol yn 1913.

Bu iddo ymddeol yn 1950.

## Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd dri llyfr taith: *In and Around the Valley of Mexico* (1953), yn Saesneg, a *Sajama* (1960) ac *Illimani* (1964) am deithiau yn Ne America yn Gymraeg. Ystyrir y ddau lyfr olaf yn glasuron o lyfrau taith yn y Gymraeg. Maent yn cynnwys nifer o luniau a dynwyd gan yr awdur ei hun hefyd, sy'n eu gwneud yn gyfrolau deniadol.

Cyfieithodd nofelau gan René Bazin, Xavier de Maistre, J.R. Jiminez, C.F. Ramuz a Henri Troyat i'r Gymraeg, ynghyd â'r gerdd *Elegy written in a Country Churchyard* gan Thomas Gray.

Mae'r academydd Helena Miguélez Carballeira wedi ymchwilio ac ysgrifennu hanes hynod gyfieithiad 1939 T Ifor Rhys o *Rubaiyat* Omar Khayyām - mwy na thebyg yr unig llyfr yn yr iaith Gymraeg a gyhoeddwyd yn Mecsico.

## Llyfryddiaeth 
* *In and around the valley of Mexico* (Aberystwyth: 1953)
* *Sajama: teithiau or ddau gyfandir (Mécsico, Nicaragua, Peru, Bolivia)* (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1960)
* *Illimani yn nhiroedd y gorllewin: teithiau ac atgofion* (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1964)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Diplomyddion o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Marguerite de Valois

[200px|bawd|Margot yn ferch ifanc (tua 1600, llun gan [Francois Clonet, Musée Condé, Chantilly)]]

Merch Harri II, brenin Ffrainc a Catrin de Medici, a gwraig Henri de Navarre (Harri IV, brenin Ffrainc) oedd **Marguerite de Valois**, a elwir hefyd yn **"La Reine Margot** (14 Mai 1553 – 27 Mawrth 1615). Daeth yn frenhines Ffrainc ac yn llenores.

## Gwaith llenyddol 
Roedd Margot yn fardd ac yn epistolydd. Ei phrif waith yw ei *Mémoires* (Atgofion) sy'n cynnwys disgrifiadau bywiog a chofiadwy o rai o'r digwyddiadau hanesyddol y bu'n dyst iddynt, fel Cyflafan Gŵyl Sant Bartholomew, ynghyd â brasluniau mewn arddull ffres a thrawiadol o gymeriadau'r llys, yn arbennig y merched. Ei hysgrifennydd personol oedd y bardd François Maynard (1582-1646). Roedd hi ar delerau da â'r llenor Brantôme (c.1540-1614) hefyd, awdur y *Recueil des dames* a'r Dames Gallantes.

## Ffuglen 
Ysgrifennodd Alexandre Dumas (père) y nofel ramantaidd *La Reine Margot* yn seiledig ar brofiadau Margot adeg Cyflafan Gŵyl Sant Bartholomew yn 1846.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Breninesau Ffrainc
Categori:Dramodwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Merched yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1553
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1615
Categori:Pobl o Yvelines
Nedw

200px|bawd|Clawr darluniedig **Nedw** sy'n dangos un o luniau Leslie Illingworth (4ydd argraffiad Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1928)
Llyfr o straeon i blant gan Edward Tegla Davies yw ***Nedw***. Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1922 a chafwyd sawl argarffiad arall yn ystod y 1920au a'r 1930au. Ychwanegir at ei ddiddordeb gan y lluniau inc du a gwyn gan Leslie Illingworth, cartwnydd gwleidyddol ar staff y *Daily Mail*, Cymro a gafodd ei eni a'i fagu ym Mro Morgannwg.

Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1928
Rhys Llwyd Y Lleuad

200px|bawd|Darlun W. Mitford Davies ar glawr *Rhys Llwyd Y Lleuad* (Wrecsam, 1925)
Cyfrol o straeon i blant gan Edward Tegla Davies yw ***Rhys Llwyd Y Lleuad***. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1925 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, gyda chwech llun du a gwyn gan yr arlunydd Wilfred Mitford Davies.

Dyn bach o'r lleuad ydyw Rhys Llwyd, ac yn y llyfr ceir hanes ei anturiaethau rhyfedd yn nghwmni dau hogyn ifanc sy'n byw yng nghefn-gwlad Cymru.

Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1925
Wilfred Mitford Davies

[300px|bawd|Llun gan W. Mitford Davies ar glawr *[Hen Ffrindiau* (1927) gan Edward Tegla Davies]]

Darlunydd  llyfrau plant Cymraeg oedd **Wilfred Mitford Davies** (23 Chwefror 1895 – 19 Mawrth 1966). Fe'i ganwyd ym Mhorthaethwy, Môn.

Mae'n debyg mai W. Mitford Davies yw'r mwyaf adnabyddus o arlunwyr llyfrau plant Cymru. Cafodd wahoddiad gan Ifan ab Owen Edwards i ddarlunio'r gyfres boblogaidd ''Cymru'r Plant'' yn 1922. Darluniodd nifer o lyfrau plant Cymraeg yn ystod ei yrfa hir.

Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Pobl o Ynys Môn
Y Doctor Bach

200px|bawd|Clawr darluniedig **Y Doctor Bach** (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1930)

Llyfr i blant gan Edward Tegla Davies yw ***Y Doctor Bach*** (1930).

Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1930
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1930
Tir y Dyneddon

200px|bawd|Clawr papur prin argraffiad cyntaf *Tir y Dyneddon* (Wrecsam a Chaerdydd, 1921)
Mae ***Tir y Dyneddon: Storïau am Dylwyth Teg*** yn gyfrol o straeon i blant gan Edward Tegla Davies, a gyhoeddwyd yn 1921.

Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1921
Gŵr Pen y Bryn

300px|bawd|Wyneb-ddalen a wyneb-ddarlun o argraffiad cyntaf *Gŵr Pen y Bryn* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1923)

***Gŵr Pen y Bryn*** (teitl llawn: *Gŵr Pen y Bryn: Deffroad Enaid Cyffredin. Stori o gyfnod y Rhyfel Degwm*) yw unig nofel y llenor amryddawn Edward Tegla Davies. Fe'i cyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab yn Wrecsam, 1923.

Lleolir y nofel mewn pentref bach gwledig yng ngogledd-ddwyrain Cymru adeg Rhyfel y Degwm. Er bod iddi gefndir hanesyddol a chymdeithasol pwysig, stori am "ddeffroad enaid cyffredin", sef gŵr (meistr) fferm Pen-y-Bryn ydyw.

Ystyrir *Gŵr Pen-y-Bryn* yn glasur bach gan sawl beirniad; "un o nofelau mwyaf trawiadol ei gyfnod" yw barn Bobi Jones amdano.

## Llyfryddiaeth
**Gŵr Pen y Bryn* (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1923)
**Argraffiad newydd gyda rhagymadrodd gan John Rowlands: *Gŵr Pen y Bryn* (Caerdydd: Hughes a'i Fab, 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1923
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1923
Cosofo

Gwlad yn y Balcanau yn ne-ddwyrain Ewrop yw **Cosofo** (Albaneg *Kosovë*/*Kosova*, Serbeg *Косово и Метохија* / *Kosovo i Metohija*). Yn y cyfrifiad diwethaf roedd gan Cosofo boblogaeth o , sef tua hanner poblogaeth Cymru.

Hyd 17 Chwefror 2008 bu'n dalaith yn ne Serbia ac, fel Serbia ei hun, roedd yn rhan o'r hen Iwgoslafia. Ar ôl gwrthdaro chwerw rhwng Serbiaid ac Albaniaid yn y 1990au a achoswyd gan densiynau ethnig, mae'r dalaith yn cael ei gweinyddu gan y Cenhedloedd Unedig drwy UNMIK (*United Nations Interim Administration Mission in Kosovo*) ers diwedd Rhyfel Cosofo (1999). Ar 17 Chwefror 2008, cyhoeddodd llywodraeth Albanaidd y dalaith annibyniaeth, ond mae Serbiaid lleol (tua 10% o'r boblogaeth) yn gwrthod hynny.

## Y bobl 
Mae mwyafrif y boblogaeth, tua 90%, yn Albaniaid. Mae canran yr Albaniaid wedi codi yn sgil Rhyfel Cosofo. Mae mwyafrif yr Albaniaid yn Fwslemiaid, er bod nifer ohonyn nhw'n Babyddion neu aelodau o'r Eglwys Uniongred. Mae'r Serbiaid yn gyffredinol yn Uniongredwyr.

## Gwleidyddiaeth a statws gwleidyddol 
bawd|chwith|Cymharu maint a lleoliad Cosofo a Chymru

Yn ôl penderfyniad rhif 1244 Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, sefydlwyd gweinyddiaeth dros dro yng Nghosofo o dan arweinyddiaeth y Cenhedloedd Unedig i weinyddu'r dalaith, hybu hunanlywodraeth, cynorthwyo penderfyniad am statws dyfodol Cosofo, cynnal cyfraith a threfn, hybu hawliau dynol a helpu ffoaduriaid i ddychwelyd. Pennaeth yr UNMIK yw Cynrychiolydd Arbennig Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, Joachim Rücker. Y cyn-benaethiaid yw Bernard Kouchner (Gorffennaf 1999 tan Ionawr 2001), Hans Haekkerup (Chwefror 2001 tan Rhagfyr 2001), Michael Steiner (Ionawr 2002 tan Gorffennaf 2003) Harri Holkeri (Awst 2003 tan Mehefin 2004), a Søren Jessen-Petersen (2004 tan Mehefin 2006).

Yn ôl cytundeb Rambouillet (Mawrth 1999), buasai Cosofo wedi hunanlywodraeth er iddi aros yn rhan o Serbia. Buasai Serbia wedi cytuno i gynnal etholiadau rhydd ac i adeiladu llywodraeth a system cyfreithiol teg. Gwrthododd Serbia llofnodi'r cytundeb, gan arwain at ymosodiadau gan awyrennau NATO yn ystod Mawrth-Mehefin 1999. O 2001 ymlaen, mae UNMIK wedi bod yn trosglwyddo pwerau i sefydliadau hunanlywodraethol Cosofo. Cynhaliwyd etholiadau ar gyfer Cynulliad Cosofo ym mis Tachwedd 2001, a enillwyd gan Gynghrair Democrataidd Cosofo (LDK). Daeth Ibrahim Rugova, oedd wedi arwain gwrthwynebiad i reolaeth Serbia yn ystod y 1990au, yn arlywydd, a Bajram Rexhepi (Plaid Ddemocrataidd Cosofo) yn brif weinidog.

Yr arlywydd presennol yw Behgjet Pacolli sy'n Annibynnwr.  Yr arlywydd o 2006 hyd 2010 oedd Fatmir Sejdiu, arweinydd Cynghrair Democrataidd Cosofo. Bu farw ei flaenorydd, Ibrahim Rugova, ym mis Ionawr 2006. Y prif weinidog yw Agim Çeku, cyn-gadlywydd yn y Fyddin dros Ryddhâd Cosofo (KLA). Ar 17 Chwefror 2008, cyhoeddodd yr arlywydd a'r prif weinidog ill dau annibyniaeth lwyr oddi wrth Serbia yn dilyn pleidlais yn senedd Cosofo.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Erthygl gan Gwion Lewis


Categori:Daearyddiaeth Serbia
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Hanes Serbia
Categori:Iwgoslafia
Categori:Tiriogaethau dadleuol