open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pupur tsili

bawd|300px| Puprau tsili coch Cubanelle

Ffrwyth planhigion o'r genws *Capsicum* sy'n aelodau o deulu'r codwarth, Solanaceae, yw'r **pupur tsili.** Daw'r gair tsili o'r iaith Nahuatleg. Defnyddir puprau tsili yn eang mewn llawer o fwydydd fel sbeis i ychwanegu gwres i brydau. Y sylweddau sy'n rhoi grym i buprau tsili pan fyddant yn cael eu llyncu neu'n cyffwrdd â'r croen yw capsaicin a chyfansoddion cysylltiedig a elwir yn capsaicinoidau.

Daeth pupur tsili o Fecsico. Ar ôl y Gyfnewidfa Columbiaidd, lledaenodd llawer o gyltifarau pupur tsili ar draws y byd, a byddai'n cael ei ddefnyddio ar gyfer bwyd a meddygaeth draddodiadol.

Mae cyltifarau sy'n tyfu yng Ngogledd America ac Ewrop yn deillio o *Capsicum annuum*, ac mae ganddynt ffrwythau gwyn, melyn, coch neu borffor i ddu. Yn 2016, roedd cynhyrchiad byd-eang puprynnau tsili gwyrdd amrwd yn 34.5 miliwn tunnell, gyda Tsieina yn cynhyrchu hanner cyfanswm y byd.

Pan gyrhaeddodd Christopher Columbus a'i griw y Caribî, hwy oedd yr Ewropeaid cyntaf i ddod ar draws *Capsicum*, gan eu galw'n “puprau” oherwydd bod ganddynt, fel pupur du o'r genws *Piper* sy'n hysbys yn Ewrop, flas sbeislyd, poeth yn wahanol i fwydydd eraill.

Lledaenodd puprau tsili i Asia wedi i fasnachwyr Portiwgaleg, a oedd yn ymwybodol o'i werth masnach a'i debygrwydd i sbeisrwydd pupur du, hyrwyddo ei fasnach yn llwybrau masnach sbeis Asiaidd. Fe'i cyflwynwyd i India gan y Portiwgaliaid tua diwedd y 15g. Defnyddir puprau tsili yn gyffredin ar draws rhanbarthau amrywiol mewn bwyd Asiaidd yr 21g.

Cynhyrchwyd 34.5 miliwn tunnell o bupur coch a 3.9 miliwn tunnell o bupur wedi ei sychu yn fyd-eang yn 2016. Mae maint y capsaicin yn dibynnu ar y fath o bupur tsili ac ar yr amodau tyfu. Fel arfer mae puprau sy'n mynd heb ddŵr yn cynhyrchu codennau cryfach. Pan roir straen dŵr ar blanhigyn habanero, trwy amsugno dŵr isel er enghraifft, mae crynodiad y capsaicin yn cynyddu mewn rhai rhannau o'r ffrwyth. Mae capsaicin yn cael ei gynhyrchu gan y planhigyn i'w amddiffyn rhag ysglyfaethwyr mamalaidd a microbau, yn enwedig ffwng fusariwm sy'n cael ei gario gan bryfed hemipteraidd sy'n ymosod ar rywogaethau arbennig o bupur tsili, yn ôl un astudiaeth.

Mae dwysedd "sbeis" puprau tsili yn cael ei fesur mewn unedau gwres Scoville (SHU).

Mae'n annhebygol iawn fod perthynas rhwng enw'r planhigyn ac enw Chile, sydd ag etymoleg ansicr ac o bosib yn deillio o enwau lleoedd lleol. Yn Sbaeneg fel i'y siaredir yn Chile, Colombia, Ecuador, Panama, Periw, Gweriniaeth Dominica a Puerto Rico, defnyddir y gair *ají*, sydd o darddiad Taíno i gyfieirio at bupur tisili. Mae'r gair *pupur*, oedd yn cyfeirio'n wreiddiol at y genws *Piper*, yn hytrach *Capsicum*, bellach yn gyfeirio at y ddau blanhigyn, ac mae'r un peth yn wir yn y Saesneg, gyda geiriaduron gan gynnwys *Geiriadur Prifysgol Rhydychen* (*pepper,* ystyr 2b) a geiriadur Merriam-Webster. Defnyddir y gair *pupur* yn gyffredin hefyd yn y meysydd botanegol a choginio yn enwau gwahanol fathau o blanhigion tsili a'u ffrwythau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cnydau
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Categori:Pages with unreviewed translations
Broadstairs

Tref arfordirol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Broadstairs**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Broadstairs and St Peter's yn ardal an-fetropolitan Thanet.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Broadstairs poblogaeth o 23,632.

## Enwogion
*Edward Heath (1916-2005), gwleidydd
*Jennifer Vyvyan (1925-1974), cantores soprano
*Richard Rodney Bennett (1936-2012), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Thanet
Categori:Trefi Caint
Whitstable

Tref arfordirol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Whitstable**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Caergaint. Saif 5&nbsp;milltir (8&nbsp;km) i'r gogledd o Gaergaint a 4&nbsp;milltir (7&nbsp;km) i'r gorllewin o Herne Bay.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Whitstable poblogaeth o 32,100.

Roedd Whitstable yn enwog am y wystrys a gasglwyd o welyau y tu hwnt i'r marc distyll o gyfnod y Rhufeiniaid hyd at ganol yr 20g. Mae hyn yn dal i gael ei ddathlu yng Ngŵyl Wystrys Whitstable flynyddol, a gynhelir yn ystod yr haf.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Caergaint
Categori:Trefi Caint
Herne Bay

Tref arfordirol yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Herne Bay**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Caergaint. Saif ar arfordir deheuol aber Afon Tafwys, 6&nbsp;milltir (10&nbsp;km) i'r gogledd o Gaergaint a 4&nbsp;milltir (7&nbsp;km) i'r dwyrain o Whitstable.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Herne Bay boblogaeth o 38,385.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Caergaint
Categori:Trefi Caint
Mechtilde Lichnowsky

Awdures o'r Almaen oedd y Dywysoges **Mechtilde Lichnowsky** (8 Mawrth 1879 - 4 Mehefin 1958) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd ac awdur. Yn ddiweddarach yn ei hoes defnyddiai'r enw **Mechtilde Peto**. 

Ganed **Mechtilde Christiane Marie Gräfin von und zu Arco-Zinneberg** yn Schönburg, Pocking, Is-Bafaria a bu farw yn Llundain. Lleolir Pocking 30&nbsp;km i'r de-orllewin o Passau, yn agos i'r ffin gydag Awstria. Ei mam oedd y Fonesig Olga von Werther a'i thad oedd yr iarll Maximilian von a zu Arco-Zinneberg.

Yn 1904 priododd a'r tirfeddiannwr a'r diplomydd Karl Max, Fürst von Lichnowsky, 6ed tywysog ac 8fed iarll Lichnowsky (1860–1928) a ddilynodd ei dad yn 1901, ac a wasanaethodd fel Llysgennad Imperial yr Almaen yn Llys St Iago rhwng 1912 a 1914. Deuai'n wreiddiol o deulu'r Von Arco-Zinneberg, sef cangen o Deulu Tyrol yr Arco. 

Bu'r ddau yn byw gyda'u tri plentyn yn Grätz cyn symud yn 1911 i'r Aifft.

## Enw ar wahanol gyfnodau o'i bywyd 
* 1879–1904 Mechtilde Christiane Marie Gräfin von und zu Arco-Zinneberg
* 1904–1937 Mechtilde Christiane Marie Fürstin Lichnowsky
* 1937–1958 Mechtilde Christiane Marie Peto

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfryddiaeth
* *Götter, Könige und Tiere in Ägypten*, Leipzig: Rowohlt 1913, 255 S.
* *Ein Spiel vom Tod*, Leipzig 1915.
* *Gott betet*, Leipzig 1918.
* *Der Kinderfreund*, Berlin 1919.
* *Geburt. Liebe, Wahnsinn, Einzelhaft*, Berlin: Riess 1921, 533 S.
* *Der Kampf mit dem Fachmann*, Wien/Leipzig: Jahoda & Siegel 1924, 308 S.
* *Halb & Halb*, Wien 1927.
* ''Das Rendezvous im Zoo (Querelles d'amoureux)*, Wien/Leipzig: Jahoda & Siegel 1928, 71 S.
* *An der Leine. Roman*, Berlin: S. Fischer Verlag 1930, 320 S.
* *Kindheit*, Berlin 1934.
* *Deläide*, Berlin 1935.
* *Das rosa Haus*, Hamburg 1936.
* *Der Lauf der Asdur*, Wien 1936.
* *Gespräche in Sybaris. Tragödie einer Stadt in 21 Dialogen*, Wien 1946.
* *Worte über Wörter*, Wien: Bergland 1949, 320 S.
* *Zum Schauen bestellt*, Esslingen 1953.
* *Heute und Vorgestern*, Wien 1958.

** Llythyrau **
* Mechtilde Lichnowsky und Karl Kraus, *Verehrte Fürstin! Briefe und Dokumente. 1916–1958'', gol. F. Pfäfflin, E. Dambacher (Göttingen, 2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Schönburg
Lajos Kossuth

bawd|300px| Un o'r portreadau cynharaf o Lajos Kossuth (1838)
Bonheddwr, cyfreithiwr, newyddiadurwr, gwleidydd, gwladweinydd Hwngaraidd a Llywodraethwr-Lywydd Teyrnas Hwngari yn ystod chwyldro 1848-49 oedd **Lajos Kossuth de Udvard et Kossuthfalva** (19 Medi 1802 - 20 Mawrth 1894).

Trwy ei ddawn o annerch mewn dadleuon gwleidyddol ac areithiau cyhoeddus, daeth Kossuth o deulu bonedd tlawd i fod yn Llywodraethwr-Lywydd Teyrnas Hwngari. Fel y dywedodd y newyddiadurwr Americanaidd cyfoes dylanwadol, Horace Greeley amdano: "O'r holl areithwyr, gwladgarwyr, gwladweinwyr, alltudion, nid oes gwell, yn fyw nac yn farw." 

Gwnaeth areithiau pwerus o Kossuth gymaint o argraff yn Lloegr ac America fel bod yr awdur a chyfoeswr, yr Americanwr Daniel Webster, wedi ysgrifennu llyfr am fywyd Kossuth. Cafodd ei anrhydeddu yn eang yn ystod ei oes, gan gynnwys yng ngwledydd Prydain a'r Unol Daleithiau, fel un a frwydrai dros ryddid ac fel lladmerydd dros ddemocratiaeth yn Ewrop. Gellir gweld penddelw efydd o Kossuth yng Nghapitol yr Unol Daleithiau gyda'r arysgrif (Saesneg): *Father of Hungarian Democracy, Hunman Statesman, Freedom Fighter, 1848–1849* .

Bu Kossuth yn ddylanwad ar Michael D. Jones, y cenedlaetholwr Cymreig. Fel hyn ysgrifennodd Jones amdano ym mhapur *Y Celt* ar 7 Mawrth 1890:

"Yr oedd y gwladgarwr Hungaraidd bydenwog Kossuth fel seren oleu yn ffurfafen Ewrop wedi tanio llawer enaid â'r athrawiaeth anfarwol o 'hawl pob cenedl i lywodraethu ei hunan', a rhwng dylanwadau mawrion, ac addysg Kossuth, nid yw cenhedloedd goresgynedig Ewrop wedi ymdawelu hyd heddyw, ond edrychant yn obeithiol yn mlaen at jiwbili pobloedd a chenhedloedd gorthrymedig."

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Gwleidyddion o Hwngari
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Newyddiadurwyr o Hwngari
Abdon and Heath

Plwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Abdon and Heath**. Mae'n cynnwys yr aneddiadau Abdon, Heath, Holdgate, Tugford, Balaam's Heath, Baucott, a Brookhampton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 181.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Etholiadau cyffredinol Denmarc 2019

bydd Prif Weinidog nesaf Denmarc]]
Cynhaliwyd **etholiadau cyffredinol** yn Nenmarc ar 5 Mehefin 2019 i ethol pob un o'r 179 aelod o Llyodraeth Denmarc (Y Folketing)   175 yn Nenmarc, dau yn Ynysoedd Ffaro a dau yn yr Ynys Las. Cynhaliwyd yr etholiadau ddeng niwrnod ar ôl etholiadau Senedd Ewrop .  

Arweiniodd yr etholiadau at fuddugoliaeth i'r "bloc coch", sydd yn cynnwys partïon sydd yn cefnogi Mette Frederiksen arweinydd y Democratiaid Cymdeithasol fel ymgeisydd ar gyfer y Prif Weinidog. Enillodd y "bloc coch" 93 o'r 179 sedd, gan sicrhau mwyafrif seneddol. Yn y cyfamser, gostyngwyd y glymblaid lywodraethol bresennol i 76 sedd. 

Ar 6 Mehefin 2019, cyflwynodd y Prif Weinidog Lars Løkke Rasmussen ei ymddiswyddiad i'r Frenhines Margrethe II, gan ganiatáu iddi benodi Frederiksen i ffurfio llywodraeth newydd.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Denmarc
Categori:Etholiadau 2019
Sara Stridsberg

Awdures a chyfieithydd o Sweden yw **Sara Brita Stridsberg** (ganwyd 29 Awst 1972). Llyfr am Sally Bauer oedd *Happy Sally* (Albert Bonniers förlag, 2004), sef y wraig gyntaf o Sweden a nofiodd y Sianel rhwng Ffrainc a Lloegr, a hynny yn 1939.

Fe'i ganed yn Solna, Stockholm ar 29 Awst 1972. 

Yn 2007, derbyniodd Wobr y Cyngor Llenyddiaeth (Sweden) am ei nofel *Drömfakulteten* (Adran y Breuddwydion), sef ei hail nofel. Stori ddychmygol yw hon am Valerie Solanas, a ysgrifennodd *Maniffesto SCUM*.

Galwodd Svenska Dagbladet hi yn "un o'n hawduron natur gorau" a'i bod yn un o lenorion cyfoes mwyaf Sweden.

Yn 2016, penodwyd Stridsberg y 13eg ceirydd yr Academi, gan olynu Gunnel Vallquist. Ar 27 Ebrill 2018, ymddiswyddodd mewn cydymdeimlad â Sara Danius, a ymddiswyddwyd oherwydd sgandal Jean-Claude Arnault.

## Llyfryddiaeth
* *Juristutbildningen ur ett genusperspektiv* (ffeithiol, 1999)
* *Det är bara vi som är ute och åker* (ffeithiol, 2002)
* *Happy Sally* (nofel, 2004)
* *Drömfakulteten* (nofel, 2006; cyfieith. *Valerie*, 2019)
* *Darling River* (nofel, 2010)
* *Beckomberga: Ode till min familj* (nofel, 2014)
* *American hotel* (stori fer, 2016)

### Dramâu
*2006 – *Valerie Jean Solanas ska bli president i Amerika*
*2009 – *Medealand*
*2012 – *Dissekering av ett snöfall*
*2015 – *Beckomberga*
*2015 – *Konsten att falla*
*2016 – *American Hotel*

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Swedeg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Stockholm
Gorsaf reilffordd Cei Tywyn

Terminws gorllewinol Rheilffordd Talyllyn yw **Gorsaf reilffordd Cei Tywyn**.

## Hanes
Enw gwreiddiol y safle oedd Gorsaf reilffordd King's. Agorwyd y cei ym 1865, a throsglwydwyd llechi i reilffordd lled safonol y Cambrian. Roedd swyddfa a iard glo. Estynnwyd gwasanaeth i deithwyr ar Reilffordd Talyllyn tuag at ddiwedd y 19eg ganrif, ond deechreuodd trenau i deithwyr o Bendre. Agorwyd Cei Tywyn i deithwyr ym 1911, ond doedd yno ddim platfform. Cymerwyd y rheilffordd drosodd gan gymdeithas warchodaeth y reilffordd ym 1951. Crewyd amgueddfa rheilffordd cledrau cul ar safle’r iard glo, ac estynnwyd y swyddfa wreiddiol. Agorwyd swyddfa estynedig ar 13 Gorffennaf 2005. Mae siop a chaffi yn y brif adeilad ers 2005.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan rheilffordd Talyllyn

Categori:Tywyn
Cei Tywyn
Jess Wade

Ffisegydd o Loegr yn Labordy Blackett yng Ngholeg Imperial Llundain yw **Jessica Alice Feinmann Wade** BEM. Mae ei hymchwil yn canolbwyntio ar sail-polymer allyrru golau deuodau (LEDs). Mae ei gwaith ymgysylltu â'r cyhoedd mewn gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg, a mathemateg (STEM), yn hyrwyddo menywod mewn ffiseg  ac yn mynd i'r afael â gogwydd rhyw ar Wicipedia .

## Addysg 
Addysgwyd Wade yn Ysgol Uwchradd South Hampstead, gan raddio yn 2007. ac yn 2012 cwblhaodd radd Meistr mewn Gwyddoniaeth mewn Ffiseg yng Ngholeg Imperial Llundain . Parhaodd yng Ngholeg Imperial, gan gwblhau ei PhD mewn ffiseg yn 2016, lle goruchwyliwyd ei traethawd ar nanometroneg mewn lled - ddargludyddion organig o dan arweiniad Ji-Seon Kim . gan weithio gydag Alasdair Campbell a Matt Fuchter.

Cydlynodd Wade dîm ar gyfer y 6ed Cynhadledd Ryngwladol Menywod mewn Ffiseg, a arweiniodd at wahoddiad i drafod gwaith y Sefydliad Ffiseg ar gydbwysedd rhyw yn yr Almaen. Mae hi hefyd yn cefnogi ymgysylltiad myfyrwyr ysgol trwy weithgareddau a gwyliau ysgol, a threfnu cyfres o ddigwyddiadau i ferched yng Ngholeg Imperial Llundain. Yn 2015 enillodd Wade y gweithgaredd ymgysylltu â gwyddoniaeth ''I'm a Scientist, Get me out of here!* gan derbynio;r gwobr o £500,  i gynnal diwrnod *greenlight4girls'' yn yr adran ffiseg yng Ngholeg Imperial Llundain.

Mae Wade yn gwasanaethu ar Bwyllgor IOP Llundain a'r De Ddwyrain, Pwyllgor Menywod IOP mewn Ffiseg  a phwyllgor tryloywder a chyfle Juno yn Imperial.

Cafodd Wade ei gyfweld fel rhan o TEDx London Women, a gynhaliwyd ar 1 Rhagfyr 2018.

### Gwobrau ac anrhydeddau 
Mae Wade wedi derbyn sawl gwobr am gyfraniadau i wyddoniaeth, cyfathrebu mewn gwyddoniaeth, amrywiaeth a chynhwysiant. Yn 2015, dyfarnwyd Gwobr Cyfathrebwr Ffiseg Gyrfa Cynnar y Sefydliad Ffiseg 2015  a gwobr Undeb y Imperial College am ei gyfraniad i fywyd coleg yn 2015. Y flwyddyn nesaf, derbyniodd Wade Wobr Jocelyn Bell-Burnell y Sefydliad Ffiseg i Fenywod mewn Ffiseg 2016. a derbyniodd “grybwyll anrhydeddus” yng ngwobr Wicimediwr y Flwyddyn gan gyd-sylfaenydd Wikipedia, Jimmy Wales.

Dyfarnwyd Medal yr Ymerodraeth Brydeinig (BEM) i Wade yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2019 am wasanaethau i amrywiaeth rhyw mewn gwyddoniaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1988
Foy, Swydd Henffordd

Pentrefan a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Foy**. Mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiadau Hole-in-the-Wall ac Old Gore.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo poblogaeth o 158.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Blokus

Gem fwrdd strategol ar gyfer dau i bedwar chwaraewr yw **Blokus**. Cafodd ei dyfeisio gan **Bernard Tavitian**  a'i chyhoeddi gyntaf yn 2000 gan y cwmni Ffrengig Sekkoïa. Mae wedi ennill sawl gwobr, gan gynnwys gwobr Mensa Select a'r Teacher's Choice Award yn 2004. Gwerthwyd y gêm i Mattel yn 2009.

bawd|dim|Blwch y gêm fwrdd 'Blokus'

Mae'r gêm yn cael ei chwarae ar fwrdd sgwâr sydd wedi'i rannu'n 20 rhes a 20 colofn, gan roi cyfanswm o 400 o sgwariau. Mae cyfanswm o 84 darn yn y gêm, wedi'u trefnu yn 21 siâp i bob un o bedwar lliw: glas, melyn, coch a gwyrdd. Mae'r 21 o siapiau wedi'u seilio ar bolyominos rhydd o un i bum sgwâr (un monomino, un domino, dau tromino/triomino, pum tetromino, a 12 pentomino). 
bawd|chwith|Siapiau'r 21 darn Blokus

Mae'r rheolau fel a ganlyn:

* Mae trefn chwarae wedi'i seilio ar liw y darnau: glas, melyn, coch, gwyrdd. 
* Gosodir y darn cyntaf o bob lliw yn un o bedair cornel y bwrdd. Rhaid gosod pob darn newydd fel ei fod yn cyffwrdd ag o leiaf un darn o'r un lliw, gyda dim ond cyswllt o un cornel i'r llall — ni all ymylon gyffwrdd. Fodd bynnag, caniateir i ymylon dau ddarn o liw gwahanol gyffwrdd. 
* Pan na all chwaraewr roi darn ar y bwrdd, mae'n ymatal, ac mae chwarae'n parhau fel arfer. Mae'r gêm yn dod i ben pan na all unrhyw un o'r chwaraewyr roi darn arall ar y bwrdd.

Pan fydd gêm yn dod i ben, mae'r sgôr yn seiliedig ar nifer y sgwariau sydd gan bob chwaraewr ar y bwrdd (ee mae tetromino werth 4 pwynt). Os bydd chwaraewr yn llwyddo i chwarae ei holl ddarnau, bydd yn cael sgôr bonws o 20 pwynt. Os mai monomino oedd y darn olaf a chwaraewyd, rhoir 15 pwynt.

Mae rheolau blokus yn caniatáu ar gyfer gemau chwaraewr dau neu dri chwaraewr hefyd. Mewn gemau dau chwaraewr, mae pob chwaraewr yn cymryd dau liw. Mewn gemau tri chwaraewr, naill ai mae un o'r chwaraewyr yn cymryd dau liw neu fel arall "mae'r darnau o'r pedwerydd lliw yn cael eu rhoi ar y bwrdd mewn ffordd nad yw'n strategol."

Mae amrywiadau o'r gêm yn cynnwys:

*  Blokus Duo/Travel Blokus 
*  Blokus Trigon 
*  Blokus Giant 
*  Blokus Junior 
*  Rumis/Blokus 3D

Mae fersiynau cyfrifiadurol wedi'u creu hefyd, yn cynnwys *Blokus World Tour* (PC) a *Blokus Portable: Steambot Championship* (Playstation Portable).

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemau bwrdd
Kristina Lugn

Awdures o Sweden yw **Gunhild Bricken Kristina Lugn** (ganwyd 14 Tachwedd 1948; m. 9 Mai 2020) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel dramodydd a bardd. Mae'n aelod o Academi Sweden (Swedeg: *Svenska Akademien*) a sefydlwyd yn 1786.

Fe'i ganed yn Tierp, Sir Uppsala, ar arfordir gorllewinol Sweden, a'i magu yn Skövde yng nghanol de Sweden ar 14 Tachwedd 1948. Mae Martina Montelius yn blentyn iddi.

## Gwaith
Ar ôl gorffen ei haddysg academaidd, neilltuodd ei hamser i farddoniaeth, beirniadaeth lenyddol a'r byd drama. Ers 1972 mae hi wedi cyhoeddi saith cyfrol o farddoniaeth. Llwyfanwyd ei dramâu yn Dramaten (Theatr Ddramatig Frenhinol Sweden), Theatr Dinas Stockholm, ac yn *Teater Brunnsgatan Fyra*, hefyd yn Stockholm. Mae'n boblogaidd iawn yn Sweden, ac yn cyffwrdd â phynciau fel unigrwydd, marwolaeth a chanol oed, a hynny gydag eironi, sinigiaeth a hiwmor du. Mae rhywfaint o'i barddoniaeth wedi'i chyfieithu i'r Serbeg gan Eleonora Luthander. 

Rhwng 1997 a 2011, hi oedd cyfarwyddwr y *Teater Brunnsgatan Fyra*, sy'n theatr fechan, preifat yn Stockholm, ac a sefydlwyd gan yr actor Allan Edwall. Wedi 2011 cymerodd ei mherch Martina Montelius gyfarwyddiaeth y theatr.

## Llyfryddiaeth
* *Om jag inte* (Os NAd Fi) 1972
* *Till min man, om han kunde läsa* (I Fy Mhriod, Pe Bai Ond yn Medru Darllen) 1976
* *Döda honom!* (Lladda fo!)  1978
* *Om ni hör ett skott* (Pe Clywch Swn y Gwn) 1979
* *Percy Wennerfors* 1982
* *Bekantskap önskas med äldre bildad herre* (Chwilio Am Hen Ddyn Deallus) 1983
* *Lugn bara Lugn* (Tawel, Tawel) 1984
* *Hundstunden* (Awr y Ci) 1989
* *Samlat lugn* (Casgliad o Dawelwch) 1997
* *Nattorienterarna* (Cyfeiriadu'r Nos) 1999
* *Hej då, ha det så bra* (Hwyl Fawr, a Mwynhewch!) 2003

## Dramâu
* *När det utbröt panik i det kollektiva omedvetna*  1986
* *Titta det blöder*  1987
* *Det vackra blir liksom över* 1989
* *Tant Blomma*  1993
* *Idlaflickorna* 1993
* *Silver Star* 1995
* *De tröstlösa* 1997 
* *Titta en älg* 1999
* *Stulna juveler* 2000
* *Eskil Johnassons flyttfirma* 2000
* *Begåvningsreserven* 2002
* *Kvinnorna vid Svansjön* 2003
* *Två solstrålar på nya äventyr* 2003
* *Var är Holger, Harald och Herrman?* 2004
* *Vera* 2005
* *Det finns ett liv därborta i Vällingby* 2005
* *Gråt inte mer, Cecilia. Och inte du heller, Ursula* 2005
* *Katarina den stora* 2006
* *Hjälp sökes* 2013
* *Hej, det är jag igen* 2014

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Skövde
Sach cysgu

bawd|400x400px| Sach mymi, math o sach cysgu a chanddo gwfl i gadw'r pen yn gynnes.
Gorchudd sydd wedi'i insiwleiddio, fel math o gwilt ysgafn a chanddi sip y gelir ei gau, er mwyn i berson gysgu ynddo yw **sach cysgu,** **sach gysgu** neu **cwdyn cysgu**. Mae'n cael ei ddefnyddio fel arfer ar gyfer trefniadau cysgu dros dro neu wrth gysgu yn yr awyr agored (ee wrth wersylla, cerdded, cerdded bryniau neu ddringo).

## Gwneithuriad
Ei brif bwrpas yw cadw gwres ar ffurf inswleiddio thermol trwy ei inswleiddiad synthetig neu blu. Mae'n defnyddio'r un dull o gadw gwres â'r dwfe (Carthen blu) sy'n draddoiadol yn defnyddio plu hwyaden fwythblu.

Mae hefyd fel arfer yn cynnwys gorchudd sy'n gwrthsefyll dŵr sy'n ei amddiffyn, i ryw raddau, yn erbyn oerfel gwynt a dyddodiad golau, ond fel arfer defnyddir pabell yn ychwanegol at fag cysgu, gan ei fod yn cyflawni'r swyddogaethau hynny yn well. Mae'r wyneb gwaelod hefyd yn darparu rhywfaint o glustog, ond fel arfer defnyddir pad cysgu neu got gwersyll yn ychwanegol at y diben hwnnw. Gall arwyneb gwaelod sach gysgu fod yn gymharol wrth-ddŵr, ond defnyddir tarp neu daenlen blastig yn aml i amddiffyn yn erbyn tir llaith.

## Amrywiaeth
Mae amrywiaeth o fathau o sachau cysgu wedi'u cynllunio at ddibenion gwahanol. Mae sachau cysgu sydd wedi'u hinswleiddio'n ysgafn iawn wedi'u cynllunio ar gyfer defnydd gwersylla yn yr haf neu ar gyfer defnydd dan do gan blant yn ystod partïon nos. Mae'r sachau sydd wedi'u hinswleiddio'n dda wedi'u cynllunio ar gyfer defnydd tywydd oer. Y bagiau sydd wedi'u hinswleiddio'n dda ac yn ysgafn yw'r rhai drutaf ac sydd wedi'u dylunio ar gyfer cerddwyr ac anturwyr difrifol. Mae un is-gategori o sach cysgu tywydd oer, y sach mymi, wedi'i enwi felly oherwydd bod ganddo gwfl wedi'i inswleiddio ar gyfer y pen. Mae sach *bououac* (*bifi*) yn orchudd gwrth-ddŵr ar gyfer sach cysgu y gellir ei ddefnyddio yn lle pabell gan gerddwyr profiadol, minimalaidd. Mae cerddwyr dydd hefyd yn cludo bag bifi fel cysgod wrth gefn neu i'w ddefnyddio mewn argyfwng, rhag ofn na fyddant wedi llwyddo i ddychwelyd i'w man cychwyn yn y nos oherwydd tywydd garw neu am eu bod wedi mynd ar goll.

Hwyrach mai rhagflaenydd cyntaf y sach gysgu modern oedd y "Garthen Euklisia", o'r Hen Roeg εὖ (ffynnon) a κλισία (crud, lle cysgu), a gafodd ei batentu gan yr arloeswr archebu post Pryce Pryce-Jones, un o entrepreneuriaid y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, ym 1876. Datblygodd Pryce-Jones y sach a'i allforio ledled y byd ar ddiwedd y 19g. Mae dogfennau'n dangos ei fod wedi cael archeb i ddarparu 60,000 o'r carthenni hyn i fyddin Rwsia. Daeth rhyfel Plevna i ben cyn iddo lwyddo i'w hanfon i gyd, ac felly fe'u gwerthodd i gwsmeriaid eraill gan ddweud eu bod yn cael eu cymeradwyo gan fyddin Rwsia. Mae'n debyg bod byddin Prydain wedi prynu carthenni ganddo yn ogystal. Mae cofnodion ohonynt yn cael eu defnyddio gan sifiliaid hefyd - ymhlith cenhadon yn Affrica ac arloeswyr ym mherfeddwlad Awstralia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dillad gwely
Categori:Offer gwersylla
Categori:Pages with unreviewed translations
Deviock

Pentrefan a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Deviock** (Cernyweg: *Devyek*).

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys aneddiadau Hessenford, Seaton, Downderry a Trerulefoot. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,420.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Sheviock

Pentrefan a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Sheviock** (Cernyweg: *Seviek*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 646.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Ashton, Cernyw

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Ashton.*

Pentref yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Ashton** (Cernyweg: *Trevonnen''). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Breage.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Carleen, Cernyw

Pentref yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Carleen**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Breage.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Lillian Gish

Awdures Americanaidd oedd **Lillian Diana Gish** (14 Hydref 1893 - 27 Chwefror 1993) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel actor ffilm, cyfarwyddwr ffilm, hunangofiannydd, sgriptiwr ac actor llwyfan.

Fe'i ganed yn Springfield, Ohio a bu farw yn  Ninas Efrog Newydd o fethiant y galon ac afiechyd y system cardiofasgwlaidd. Fe'i claddwyd yn *Church of the Heavenly Rest*.  

Roedd ei gyrfa actio mewn ffilmiau'n rhychwantu 75 mlynedd, o 1912, mewn ffilmiau-tawel, byrion, hyd at 1987. Gelwid Gish yn *First Lady of American Cinema*, ac mae'n cael ei chofio am dechnegau perfformio arloesol.

Roedd Gish yn seren-ffilm poblogaidd o 1912 i'r 1920au, ac yn gysylltiedig â ffilmiau'r cyfarwyddwr D. W. Griffith, gan gynnwys ei rôl arweiniol yn y ffilm gros uchaf o'r cyfnod tawel, *The Birth of a Nation* (Griffiths; 1915). Ar ddechrau'r cyfnod ffilm-sain, dychwelodd i'r llwyfan, ac anaml iawn yr ymddangosodd mewn ffilm. ond gwnaeth hynny yn *Duel in the Sun* a oedd yn ffilm eitha dadleuol (1946) a'r ffilm gyffrous *The Night of the Hunter* (1955).

Gwnaeth hefyd lawer o waith teledu o ddechrau'r 1950au i'r 1980au a diweddodd ei gyrfa'n chwarae gyferbyn â Bette Davis yn y ffilm *The Whales of August* (1987).

## Magwraeth
Ganed Gish yn Springfield, Ohio, y plentyn cyntaf i Mary Robinson McConnell (1876–1948) a James Leigh Gish (1873 [6] –1912) (a oedd o dras Lutheraidd yr Almaen). Roedd gan Lillian chwaer iau, Dorothy, a ddaeth hefyd yn seren ffilm boblogaidd.

Roedd tad Gish yn alcoholig a gadawodd y teulu. Dechreuodd mam Gish actio i'w cefnogi. Symudodd y teulu i East St. Louis, Illinois, lle buont yn byw am sawl blwyddyn gyda modryb ac ewythr Lillian, Henry a Rose McConnell. Agorodd eu mam *Majestic Candy Kitchen*, a helpodd y merched i werthu popcorn a da-da i fynychwyr yr hen Theatr Majestic, a leolwyd y drws nesaf i'r siop. Mynychodd y merched Ysgol Sant Henry, lle buont yn actio mewn dramâu ysgol.
bawd|chwith|Gish yn *Broken Blossoms* (1919)

Pan losgodd y theatr wrth ymyl y siop candi, symudodd y teulu i Efrog Newydd, lle daeth y merched yn ffrindiau da gyda chymydog drws nesaf, Gladys Smith. Roedd Gladys yn blentyn-actores a wnaeth ychydig o waith i'r cyfarwyddwr D. W. Griffith ac yn ddiweddarach cymerodd yr enw llwyfan Mary Pickford. Pan oedd Lillian a Dorothy yn ddigon hen, fe ymunon nhw â'r theatr, yn aml yn teithio ar wahân mewn gwahanol gynyrchiadau. Buont hefyd yn cymryd swyddi modelu, gyda Lillian yn modelu i'r artist Victor Maurel, yn gyfnewid am wersi llais.

Gladys Smith a gyflwynodd y chwiorydd i'r cynhyrchydd D. W. Griffith. Roedd Gish yn 19 oed ar y pryd ond dywedodd ei bod yn 16.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Ferched y Chwyldro Americanaidd am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Efrog Newydd
Crychddail mewndro

{{Blwch tacson
| enw = {}*Fossombronia incurva*
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Fossombroniales
| familia = Fossombroniaceae
| genus = Fossombronia
| species = *F. incurva*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Crychddail mewndro** (enw gwyddonol: *Fossombronia incurva*; enw Saesneg: *weedy frillwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Fossombroniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn eitha prin ond mae i’w chanfod yng Nghymru ac yng ngweddill Prudain ac yn Iwerddon  nifer o wledydd eraill.

Mae'r rhywogaeth ym yn y genws *Fossombronia* yn fach, yn werdd-felyn neu wyrdd-golau ac fel arfer yn llai na 5&nbsp;mm o hyd. Mae'n digwydd naill ai fel coesyn yn codi ar ei ben ei hun, neu fel coesynnau mwy canghennog a all ffurfio matiau bach.

## Cynefin
Fe'i ceir ar bridd llaith neu dywodlyd neu ar raean ar ochr y ffordd, traciau, llwybrau a lloriau chwarel yn ogystal ag mewn safleoedd mwy naturiol fel ymylon llynnoedd a nentydd ac mewn twyni o dywod.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Fossombroniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Gorsaf reilffordd Penllyn

bawd|chwith|260px
Terminws gogleddol Rheilffordd Llyn Padarn yw **Gorsaf reilffordd Penllyn** ar lan Llyn Padarn yn ymyl Llanberis, Gwynedd.

## Hanes
Agorwyd y rheilffordd yn rhannol ar 28 Mai 1971 rhwng Gorsaf reilffordd Gilfach Ddu|Gilfach Ddu]] a Cei Llydan, ac estynnwyd y lein i’r gogledd i Benllyn ym 1972 ac estynnwyd y lein o Gilfach Ddu i Lanberis yn 2003.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Penllyn
Categori:Llanberis
Helmlys cyffredin

{{Blwch tacson
| enw = {}*Frullania dilatata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Porellales
| familia = Frullaniaceae
| genus = Frullania
| species = *F. dilatata*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Helmlys cyffredin** (enw gwyddonol: *Frullania dilatata*; enw Saesneg: *dilated scalewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon yn gyffredin iawn yng Nghymruac yng ngwledydd eraill Prydain, ac Iwerddon.

## Disgrifiad
Mae gan y llysieuyn afu gwyrddlas neu frown, canghennog hwn goesynnau sy'n 0.7–1.5&nbsp;mm o led, gyda dail hyd at 1&nbsp;mm o led a 1.2&nbsp;mm o hyd; mae llabedau crwn i'r dail.

Mae'n tyfu ar amrywiaeth o goed, yn enwedig coed ynn (*Fraxinus excelsior*), helyg (*Salix*), poplys (*Populus*) ac ati, mewn amgylchoedd gyda digon o haul.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Is-rywogaethau
**Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) (L.) Dumortier, 1835
**Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) f. *fuscovirens* Jorgensen, 1934
**Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) var. *anomala* Corbiere, 1889
**Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) var. *macrotus* Nees, 1838
**Frullania dilatata* subsp. (*dilatata* 1982) var. *subtilissima* Nees, 1838
**Frullania dilatata* subsp. *asiatica* Hattori, 1982

## Cyfeiriadau
Categori:Porellales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Goresgyniad Teyrnas Navarra gan y Sbaenwyr

bawd|360px|Teyrnas Navarra rhwng 1463–1530, gyda Uwch Navarra mewn coch ac Is Navarra mewn pinc. Mae'r teuluoedd Fois (Foix) mewn gwyrdd ac Albret mewn piws.
Cychwynnodd **Sbaen goncro rhan Iberaidd o Navarra** pan ymosododd Ferdinand II o Aragon a chwblhawyd y gwaith gan ei ŵyr, ei olynydd Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig mewn cyfres o ymgyrchoedd milwrol a barhaodd rhwng 1512 a 1524. Ferdinand oedd brenin Aragon a Rhaglyw Teyrnas Castilla yn 1512. Pan alwodd y Pab Iŵl II am "Gynghrair Sanctaidd" yn erbyn Ffrainc ddiwedd 1511, ceisiodd Navarra aros yn niwtral. Defnyddiodd Ferdinand hyn fel esgus i ymosod ar Navarra, gan ei orchfygu, tra bod Lloegr, Fenis, a byddinoedd Eidalaidd Ferdinand, yn ymosod ar Ffrainc.

Gwnaed sawl ymdrech i gymerwyd y Navarra Iberaidd yn ôl, yn syth wedi'r goresgyniad Castilaidd. Cafwyd hanner ymgais yn 1516 ac ymgyrch Franco-Navarrase lawn ym 1521. Cafodd pob ymgais ei threchu gan y Sbaenwyr a daeth y gwrthdaro i ben ym 1528, pan dynnodd milwyr Sbaen o Navarra Isaf i'r gogledd o'r Pyrenees. Roedd Cytundeb Cambrai rhwng Sbaen a Ffrainc yn 1529 yn rhoi sêl ei fendith ar ranu Navarra ar hyd y Pyreneau. Cymerwyd Navarra Uchaf gan Castilla, ond parhaodd teyrnas annibynnol Navarra (sef Navarra Uchaf), a reolwyd gan Dŷ'r Albrets ac a unodd â'u tywysogaeth yn Béarn. Roedd yn cynnal cysylltiadau agos â Ffrainc ac erbyn 1620 cafodd y deyrnas ei hamsugno'n rhan o Ffrainc (ac mewn enw yn 1790).

## Cefndir
Roedd cryn ansicrwydd ynghylch coron Navarra, gyda dau deulu benben a'i gilydd: y Beaumontiaid a'r Agramontiaid. Roedd yn hawdd i rymoedd o'r tu allan fanteisio ar y ffraeo mewnol hwn.

Yn 1474 sefydlodd Brenin Castilla, Ferdinand II o Aragon, gyfuniad o gynghreiriau ac ymdrechion milwrol gyda'r nod o sicrhau rheolaeth teyrnasoedd cyfagos. Roedd hyn yn cynnwys ceisio troi Navarra yn amddiffyniad *de facto* o Castilla yn 1476. Fodd bynnag, yn ystod y degawd canlynol, canolbwyntiodd brenin a brenhines Aragon, Ferdinand II a'r Frenhines Isabella I o Castilla eu hymdrechion milwrol ar ddarostwng Emiriaeth Granada yn ystod rhyfel a barhaodd am dros 10 mlynedd. Daeth hyn i ben yn 1492 gyda Castilla yn trechu Granada ac yn dod a'r *Reconquista* i ben. Ar ôl cwymp Granada, dwysodd y pwysau ar Navarre.

## Gweler hefyd
* Rhyfel Iberia (1808–14)

## Cyfeiriadau
Categori:Rhyfeloedd Sbaen
Categori:Rhyfeloedd Ffrainc
Categori:Navarra
Categori:Hanes Gwlad y Basg
Al-Karak

Mae **al-Karak** ( ), a elwir hefyd yn **Karak** neu **Kerak**, yn ddinas yng Ngwlad Iorddonen sy'n adnabyddus am ei chastell y Croesgadau, sef Castell Kerak. Mae'r castell yn un o'r tri chastell mwyaf yn y rhanbarth, gyda'r ddau arall yn Syria. Al-Karak yw prifddinas Ardal Lywodraethol Karak.

Lleolir al-Karak  i'r de o Amman ar Briffordd Hynafol y Brenin. Saif y ddinas ar ben bryn tua  uwchlaw lefel y môr ac mae wedi'i hamgylchynu ar dair ochr gan ddyffryn. Gellir gweld y Môr Marw o al-Karak. Mae dinas o tua 32,216 o bobl (2005 ) wedi datblygu o amgylch y castell ac mae ganddi adeiladau o'r cyfnod Otomanaidd o'r 19eg ganrif. Mae'r ddinas wedi'i hadeiladu ar lwyfandir trionglog, gyda'r castell ar ei ben deheuol gul.

## Demograffeg 
Amcangyfrifwyd mai 68,800 oedd poblogaeth fetropolitan al-Karak yn 2013, sef 31.5% o gyfanswm poblogaeth Ardal Lywodraethol Karak. Mae'r rhan fwyaf o boblogaeth y ddinas yn Fwslimiaid (75%) ac mae yna hefyd boblogaeth Gristnogol sylweddol (25%). Yn gyffredinol, mae canran y Cristnogion yn al-Karak ymhlith yr uchaf yng Ngwlad Iorddonen.

## Oriel 

File:14 Al-Karak 2.JPG|Castell al-Karak
File:20100924 kerak01.JPG|Stryd yn al-Karak
File:Jordanian Police Car.jpg|Cerbyd heddlu dinas al-Karak
File:Z Karak Mosque.jpg|Mosg
File:Z Karak JO 13.JPG|Cerflun o Saladin a mosg tu ôl i ganol y ddinas

## Cyfeilldref 
* Birmingham, Alabama, Unol Daleithiau

## Cyfeiriadau 
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Dinasoedd Gwlad Iorddonen
Launcells

Pentrefan a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Launcells** (Cernyweg: y pentrefan = *Lannseles*; y plwyf sifil = *Pluwseles*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil poblogaeth o 557.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Tipit

Gêm a chwaraeir rhwng dau dîm wrth fwrdd gan ddefnyddio darn bychan yw **tipit**. Honnir ei bod yn dyddio'n ôl gannoedd o flynyddoedd. Mae'r gêm yn dal i gael ei chwarae yn nhafarndai canolbarth Cymru yn enwedig o amgylch Rhaeadr, rhannau o Swydd Henffordd / Swydd Gaerloyw ac mewn rhai grwpiau sgowtiaid Wigan ar benwythnosau jamborî.

Yn 2006, cynhyrchodd S4C sioe deledu yn seiliedig ar y gêm. Galwyd y rhaglen hefyd yn *Tipit*, ac roedd yn cael ei chyflwyno gan Alex Jones a Morgan Jones.

Mae Tipit hefyd yn cael ei chwarae yn Auckland, Seland Newydd gan ddisgynyddion Anne Hopkin o Gymru ac yn Pukekohe, Seland Newydd gan ddisgynyddion llinachau Vincent / Fisher o Loegr. Yn dilyn traddodiadau teuluol, dim ond ar ôl cinio Nadolig y caiff ei chwarae.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arian cyfred
Categori:Gemau
Mawgan-in-Pydar

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Mawgan-in-Pydar** (Cernyweg: *Pluwvaugan*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,307.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Ôl troed

[de|bawd| [Buzz Aldrin|Ôl-troed Buzz Aldrin ar y Lleuad yn 1969]]
**Olion traed** yw'r argraffiadau neu'r delweddau sy'n cael eu gadael ar ôl gan berson neu greadur arall sy'n cerdded neu'n rhedeg. Gellir cyfeirio at olion a adawyd gan anifeiliaid â charnau neu bawennau yn **olion carnau** ac **olion pawennau** ac olion a adawyd gan esgidiau yn benodol fel **"olion esgidiau"**. Gallant naill ai fod yn ddanheddiadau yn y ddaear neu fod wedi'u creu gan rhywbeth a oedd yn sownd i waelod y droed ac a adawyd ar yr wyneb. Mae "llwybr" yn set o olion traed mewn pridd meddal a adawyd gan fod byw; llwybrau anifeiliaid yw olion traed, carnau neu bawennau anifail.

Gellir dilyn olion traed wrth olrhain llwybr yn ystod helfa neu gallant ddarparu tystiolaeth o weithgareddau. Mae rhai olion traed yn dal heb eu hesbonio, ac yn destun i chwedloniaeth mewn nifer o ddiwylliannau. Mae eraill wedi darparu tystiolaeth o fywyd ac ymddygiad cynhanesyddol.

## Olion traed mewn gwaith ditectif 
chwith|bawd| Ôl esgid lle bu trosedd
Gall yr ôl troed a adawyd lle mae trosedd wedi'i gyflawni roi tystiolaeth hanfodol sy'n arwain at y sawl a gyflawnodd y drosedd. Mae gan esgidiau lawer o wahanol olion yn seiliedig ar ddyluniad y wadn a faint y mae wedi gwisgo - gall hyn helpu i adnabod pobl sydd dan amheuaeth. Gellir cymryd ffotograffau neu gastiau o olion traed i gadw'r canfyddiad. Mae dadansoddi olion traed ac esgidiau yn agwedd arbenigol o wyddoniaeth fforensig.

Gall olion traed ganiatáu i'r ditectif gael brasamcan o daldra'r troseddwr. Dangoswyd bod olion traed wedi gallu cael eu defnyddio i bennu uchder a rhyw'r unigolyn. Mae'r droed yn tueddu i fod tua 15% o uchder cyfartalog yr unigolyn. Gall nodweddion unigolyddol yr olion traed helpu'r gwyddonydd fforensig mewn achosion sy'n ymwneud ag adnabod troseddol.

### Patrymau croen 
Mae croen ar wadnau'r traed a'r bysedd traed yr un mor unigryw â'r manylion sydd ar fysedd a chledrau'r dwylo. Pan gânt eu hadfer mewn man lle cyflawnwyd trosedd neu ar ddarnau o dystiolaeth, gellir defnyddio argraffiadau gwadnau a bysedd y traed yn yr un modd ag olion bysedd a chledrau'r dwylio i adnabod yr unigolyn. Mae tystiolaeth olion traed wedi'i derbyn mewn llysoedd yn yr Unol Daleithiau ers 1934.

Mae olion traed yn cael eu defnyddio i adnabod plant mewn ysbytai ac nid yw'n anarferol iddynt gael eu defnyddio yng nghofnodion y lluoedd awyr.

## Olion traed hynafol 
Mae olion traed wedi'u cadw fel ffosilau ac yn rhoi tystiolaeth o fywyd cynhanesyddol. Gelwir y ffosilau hyn yn "olfeini", a gall hyn roi cliwiau i ymddygiad rhywogaethau penodol o ddeinosoriaid.

Mae olion traed dynol a grëwyd 1.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl wedi'u darganfod yn Ileret, Cenia. Dyma'r dystiolaeth uniongyrchol gynharaf o'r dull dynol o gerdded ar i fyny ar y ddwydroed. Mae'r tîm a wnaeth y darganfyddiad yn credu ei bod yn debyg bod yr olion wedi'u ffurfio gan y rhywogaeth Homo erectus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Troed
Claire Keegan

Awdures o Iwerddon sydd a chysylltiadau agos a Chymru yw **Claire Keegan** (ganwyd 1968); mae hi'n adnabyddus am ei straeon byrion arobryn.

Fe'i ganed yn Swydd Wicklow yn 1968. Dros y blynyddoedd, cyhoeddwyd ei straeon yn *The New Yorker*, *Best American Short Stories*, *Granta*, *The Paris Review* ac yn 2019 roeddent wedi'u cyfieithu i 14 o ieithoedd.

## Magwraeth a theithio
Fe'i ganed yn Swydd Wicklow ym 1968, a hi yw'r ieuengaf o deulu Catholig mawr. Teithiodd Keegan i New Orleans, Louisiana pan oedd yn un-ar-bymtheg oed ac astudiodd Saesneg a Gwyddoniaeth Wleidyddol ym Mhrifysgol Loyola. Dychwelodd i Iwerddon yn 1992 ac yn ddiweddarach bu'n byw am flwyddyn yng Nghaerdydd, lle y gwnaeth MA mewn ysgrifennu creadigol a bu'n addysgu israddedigion ym Mhrifysgol Cymru.

## Awdures
Enillodd casgliad cyntaf Keegan o straeon byrion, sef *Antarctica* (1999) lawer o wobrau, gan gynnwys Gwobr Rooney am Lenyddiaeth Wyddelig, ac roedd yn *Los Angeles Times Book of the Year*. Cyhoeddwyd ei hail gasgliad o straeon byrion, *Walk the Blue Fields*, yn 2007. Enillodd stori fer, hir 'Keegan', 'Foster', Wobr Ysgrifennu Gwyddelig Davy Byrnes 2009.

Ysgrifennodd yr awdur Americanaidd Richard Ford, fod gan Keegan reddf “wefreiddiol” i ddewis y geiriau cywir a'i bod yn rhoi “sylw llawn amynedd i ganlyniad a chyflawnrwydd enfawr bywyd”. Ymddangosodd stori fer gan Foster yn y *New Yorker* ac fe'i cyhoeddwyd yn “Best of the Year”. Cafodd ei chyhoeddi, yn ddiweddarach, gan Faber a Faber, ac mae “Foster” bellach wedi'i gynnwys fel testun ar gyfer 'Tystysgrif Gadael Iwerddon'.

## Aelodaeth 
Mae'n aelod o'r 'Aosdána'.

## Llyfryddiaeth
* 1999 – *Antarctica*
* 2007 – *Walk the Blue Fields*
* 2010 – *Foster*

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Wicklow
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Badia Hadj Nasser

Awdures o Foroco yw **Badia Hadj Nasser** (ganwyd 8 Mai 1938) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur seicoanalytig ac am ei nofel *Le voile mis à nu* (Codi'r Gorchudd o'r Wyneb). Mae'n rhannu ei hamser rhwng dau gartref: Paris a Tanger.

Fe'i ganed yn Tanger, Moroco ar 8 Mai 1938.  

Gweithiodd fel seicdreiddiwr clinigol ac ymchwiliodd i'r pwnc yn helaeth. Cyhoeddodd y gwaith *Nosau yn Arabia* yn *Written works, Arabia today*, PUF, 1989. Cynhyrchodd waith hefyd o'r enw *"The fascination of virginity and its resonance in the immigrant women body"* gan ei gyhoeddi yn *Space-Time and exile Traces, Grenoble.*

## Aelodaeth 
Mae'n aelod o *Société des Gens de Lettres*.

## Gwaith llenyddol
**Lettres à Lui* , Éditions du Seuil, 1980. Nofel.
**Les plages ignorées *, Éditions du Seuil, 1982. Nofel.
**Le voile mis à nu* , Éditions Arcantères, 1985. Nofel. 
***El velo al desnudo*, Cyfieithwyd gan María Esperanza del Arco Heras, Alcalá Grupo Editorial, 2007, 
* *Les mille et une nuits*, corps écrit, l'Arabie heureuse, PUF, 1989. Essai.
* *La fascination de la virginité et sa résonance dans le corps des femmes* immigrées, Éditions La pensée sauvage, 1991. Essai.
* ''Essai sur les femmes libres dans l'Antiquité et de nos jours de la Méditerranée au Gange* , Éditions G. Pastre, 1992. 
**Ouvrage collectif. Les Hédonistes* , Editions de la Guette, 2009. Nouvelles. (Editions de la Guette, 
**Tanger, rue de Londres: nouvelles*, Marsam, 2010, 
**Le cap des Trois Fourches'', Éd. de la Guette, 2012, 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Llenorion o Foroco
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Tanger
Fflip-fflops

bawd|300px| Pâr o fflip-fflops

Math o sandalau yw **fflip-fflops** sydd fel arfer yn cael eu gwisgo fel dillad segura. Maent yn cynnwys gwadn fflat sy'n cael ei ddal yn llac ar y droed gan strap siâp Y sy'n pasio rhwng bys a bawd y droed a law dwy ochr y droed, neu gall fod yn sylfaen galed gydag un strap ar draws holl fysedd y droed. 

Mae'r math hwn o esgid wedi ei gwisgo gan bobl o amryw ddiwylliannau ar draws y byd, ac yn dyddio yn ôl i ddyddiau'r Hen Aifft (tua 4,000 CC). Byddai'r Hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid hefyd yn gwisgo sandalau tebyg i hyn.  

Gwnaed fersiynau cynnar o fflip-fflops o amrywiaeth o ddeunyddiau, gan gynnwys papyrus a dail palmwydd. Roedd Masai Affrica yn eu gwneud allan o groen anifail. Yn India, roeddynt yn cael eu gwneud o bren. Yn Tsieina a Japan, defnyddiwyd gwellt reis. Defnyddiwyd dail y planhigyn sisal i wneud cortyn ar gyfer sandalau yn Ne America, tra bod brodorion Mecsico yn defnyddio'r planhigyn yucca. 

Mae fflip-fflop modern yn tarddu o'r zōri o Japan (dyna'r enw a ddefnyddir ar eu cyfer yno hyd heddiw). Daethant yn boblogaidd yn yr Unol Daleithiau ar ôl yr Ail Ryfel Byd wrth i filwyr fynd â hwy yn ôl gyda hwy adref. Daethant yn esgidiau haf poblogaidd  o ddechrau'r 1960au ymlaen.  

Mae'r term *fflip-fflop* wedi'i ddefnyddio yn Saesneg fel enw i'r math hwn o sandal ers y 1960au. Mae'n onomatopoeia o'r sain a wnaed gan y sandalau wrth gerdded ynddynt.  

Cânt eu hadnabod wrth amrywiaeth o enwau eraill ledled y byd, Fe'u gelwir yn 'thongs' yn Awstralia, 'jandala' (nod masnach sy'n deillio o "sandalau Japaneaidd") yn Seland Newydd,  'slops' yn Ne Affrica a 'tsinelas' neu 'step-in' yn y Philipinau (neu 'smagol', o'r gair 'smyglo', mewn rhai ardaloedd Fisaiaidd). 

Gelwir hwy yn 'dép tông' neu 'dép xỏ ngón' yn Fietnam, 'chinelos' ym Mrasil, 'japonki' yng Ngwlad Pwyl, 'dacas' yn Somalia, 'sayonares' (σαγιονάρες) yng Ngwlad Groeg, 'slippers' yn Hawaii, y Bahamas, Trinidad a Tobago a'r Iseldiroedd, 'infradito' yn yr Eidal, 'djapanki' (джапанки) ym Mwlgaria, 'charlie wote' yn Ghana, 'japanke' yn Croatia a 'vietnamki' yn Rwsia ac Wcráin, 'yezenes' yn Latfia. Fe'u cyflwynwyd gan Bata yn India o dan yr enw brand sliperi Hawaii ac maent yn hynod boblogaidd yno.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Esgidiau
Langue d'oïl

Yn hanesyddol, defyddir y termau '''''langue d'oïl, langues d'oïl***, ac ***oïl''''' (ynganiad: [ɔ.il], [u.il], [wi], [ɔj]1), ar gyfer yr iaith Romáwns a ddatblygodd yn rhan ogleddol Gâl, ac yna rhan ogleddol Ffrainc, de Gwlad Belg ac ar yr Ynysoedd y Sianel yn yr oesoedd canol. Mae felly'n gysyniad tebyg, ond nid union yr un peth, â'r Hen Ffrangeg, oedd yn cwmpasu'r gwahanol dafodieithoedd *oïl*. Gydag ymddangosiad un ffurf ieithyddol wedi'i safoni ar ddechrau'r cyfnod modern (sef y Ffrangeg), daeth y term lluosog yn amherthnasol wrth sôn am Ffrangeg ganol, a gwahaniaethwyd rhang y Ffrangeg ar y naill law a'r ieithoedd *oïl* eraill ar y llall. Ystyrir y tafodieithoedd, neu ieithoedd, *oïl*, yn grŵp o fewn yr ieithoedd Gallo-Romáwns. Mae'r grŵp gogleddol hwn yn cynnwys swbstrad celtaidd sylweddol, yn ogystal â dylanwad gan yr ieithoedd Germanaidd sy'n un o'r gwahaniaethoedd rhwng y ''langues d'oïl'' a'r Ocsitaneg.

## Terminoleg
Mae'n ymddangos y defnyddir y term *langue d’oïl* ers diwedd y 18fed ganrif. Mae'n deillio o'r ffordd o ddweud "ie" mewn gwahanol ieithoedd ar y pryd (o'r gair *oïl* daeth y Ffrangeg gyfoes *oui*). Ceir y defnydd yma yng ngwaith Dante, oedd yn gwahaniaethu rhwng dau grŵp o ieithoedd ac yn adnabod undod o fewn y naill grŵp a'r llall:

*yr ieithoedd ble dywedir "jo" (yr Ieithoedd Germanaidd)
*y lleill (yr Ieithoedd Romáwns, a oedd yn ôl Dante yn cynnwys tair iaith:
**ble dywedir *oïl* (yr Hen Ffrangeg)
**ble dywedir *oc* (Ocsitaneg, ond gan gynnwys y Gatalaneg
**ble dywedir *sì* (Ieithoedd yr Eidal)

Defnyddir y term lluosog ''langues d'oïl'' gan Gymdeithas Cynnal a Hyrwyddo'r Langues d'Oïl ers ei chreu ym 1982..

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ffrangeg
Categori:Ieithoedd Romáwns