open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bloc Party

bawd|300px|Aelodau y band, chwith i dde:Kele Okereke, Russell Lissack, Gordon Moakes a Matt Tong

Mae **Bloc Party** yn fand roc o'r Deyrnas Unedig a ffurfiwyd yn 2003. Maent wedi rhyddhau nifer o albymau llwyddiannus mewn arddull ôl-roc, gan gynnwys *Silent Alarm* (2005) ac *A Weekend In The City* (2007). Cafodd *Silent Alarm* ei frolio yn y wasg a'i enwi yn *Indie Album of the Year* yn PLUG Awards 2006.

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
* Silent Alarm (2005)
* A Weekend in the City (2007)
* Intimacy (2008)
* Four (2012)
* Hymns (2016)
* Alpha Games (2022)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau roc
The Slits

Mae **The Slits** yn fand pync-roc o Loegr.  Wnaethon nhw ffurfio yn 1976, a wnaethon nhw ryddhau eu halbym cyntaf, *Cut*, yn 1979.  Cydnabyddir y band fel un o'r bandiau roc pync mwyaf dyfeisgar y 70au, gyda defnydd cyson o ddylanwadau cerddorol amrywiol megis reggae a dub.

Categori:Bandiau pync-roc o Loegr
Candide

Nofel ddychanol gan Voltaire yw '''''Candide, ou l'optimisme''''' (1759). Trwy gyfrwng chwedl athronyddol, yn ôl chwaeth y cyfnod, mae'r awdur yn dychanu optimistiaeth athronwyr fel Leibniz a Rousseau ac yn dangos nad yw "popeth am y gorau yn y gorau o bob byd posibl", chwedl Pangloss, athro naïf y Candide ifanc.

## Trosiad Cymraeg
Addaswyd *Candide* i'r Gymraeg gan Dafydd Cadog ac Aled Islwyn dan y teitl *Candide neu Optimistiaeth* (Editions Martin, 2012). ISBN 9780953049271 .Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

200px|dim|bawd|Trosiad Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1759
Categori:Nofelau'r 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelau Ffrangeg y 18fed ganrif
Categori:Nofelau athronyddol
Categori:Nofelau dychanol Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Voltaire
Christina Chanée

Cantores bop Daneg-Thai a enillodd *Dansk Melodi Grand Prix 2010* gyda Tomas N'evergreen gyda'r gân "In a Moment Like This" ydy **Christina Chanée** (ganed **Christina Ratchanée Birch Wongskul**). Ar hyn o bryd mae'n byw yn Frederiksberg, Copenhagen.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Ddenmarc
Melvyn Bragg

Awdur a darlledwr o Loegr yw **Melvyn Bragg, Arglwydd Bragg, FRSL, FRTS** (g. 6 Hydref 1939).

Cafodd ei eni yn Wigton, ger Caerliwelydd.  Priododd Lisa Roche (m. 1970) yn 1960.  Priododd Cate (Catherine) Haste yn 1972.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**The Hired Man* (1969)
**A Place in England* (1970)
**Kingdom Come* (1980)
**The Maid of Buttermere* (1987)
**Credo* (1996)
*''The Soldier's Return* (1999)
**A Son of War* (2001)
**Crossing the Lines* (2003)
**Remember Me...* (2008)

### Arall
**Speak For England* (1976)
**Laurence Olivier* (1984)
**The Adventure of English'' (2003)

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Kgalema Motlanthe

Gwleidydd o Dde Affrica a fu'n Arlywydd De Affrica rhwng 25 Medi 2008 a 9 Mai 2009 ydy **Kgalema Petrus Motlanthe** (ganed 19 Gorffennaf 1949). Cwblhaodd ail dymor etholedig Thabo Mbeki.

Ar hyn o bryd mae Motlanthe yn Îs-Arlywydd De Affrica o dan arweiniad Arlywydd De Affrica Jacob Zuma.  Mae ef hefyd yn gweithio fel Îs-Arlywydd yr African National Congress (ANC), unwaith eto o dan arweiniad Zuma.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion De Affrica
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion Cyngres Genedlaethol Affrica
Pound Ridge, Efrog Newydd

Tref yn Westchester County, Efrog Newydd ydy **Pound Ridge**. Yng nghyfrifiad 2000, gan ganddi boblogaeth o 4,726.

Lleolir y dref yng nghornel ddwyreiniol y sir, yn ffinio gyda New Canaan, Connecticut i'r dwyrain, Stamford, Connecticut i'r de, Bedford, Efrog Newydd i'r gorllewin a  Lewisboro, Efrog Newydd i'r gogledd. Yr ysgol leol ydy Pound Ridge Elementary School , sy'n un o bump ysgol K-5 yn yr Ardal Ysgolion Canol Bedford . Gall blant hŷn ddal bws i Gampws Fox Lane yn Bedford, Efrog Newydd, lle lleolir yr ysgolion canolradd a uwchradd.

## Trigolion nodedig o'r gorffennol a'r presennol
(yn nhrefn yr wyddor)

*Richard Gere, actor a gwr Carey Lowell
*Eartha Kitt, trigolyn hir dymor ac actores (marw)
*Stuart Ostrow, Cynhyrchydd Broadway - trigolyn 1966-1995
*Mike Myers, actor
*Christopher Reeve, trigolyn hir dymor ac actor a fu farw yma yn 2004
*Susan Sarandon, trigolyn hir dymor ac actores

## Dolenni allanol
*Tref Pound Ridge

Categori:Trefi Westchester County, Efrog Newydd
Richard Branson

Mogwl busnes o Loegr sy'n enwocaf fel sylfaenydd a chadeirydd cwmnïau Virgin yw **Syr Richard Charles Nicholas Branson** (ganwyd 18 Gorffennaf 1950).

Yn ôl Forbes mae ganddo werth o ryw US$4.2&nbsp;biliwn, ac ef yw rhif 255 ar restr pobl gyfoethocaf y byd, a'r pedwerydd person cyfoethocaf y Deyrnas Unedig ar y cyd â James Dyson a Philip a Cristina Green.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Pobl fusnes o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Donald Pleasence

Actor o Sais oedd **Donald Henry Pleasence**, OBE, (5 Hydref 1919 – 2 Chwefror 1995).

Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Pobl o Swydd Nottingham
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Casino Royale (nofel)

Nofel gyntaf y gyfres James Bond gan Ian Fleming yw ***Casino Royale***. Cyhoeddwyd ar 13 Ebrill 1953 gan Jonathan Cape.

Addaswyd ar gyfer y sgrîn teirgwaith: pennod o'r rhaglen deledu CBS *Climax!* ym 1954 gyda Barry Nelson fel Bond; ffilm barodi *Casino Royale* ym 1967 gyda David Niven fel Bond; ac un o ffilmiau swyddogol EON Productions *Casino Royale* yn 2006 gyda Daniel Craig fel James Bond.

Categori:James Bond
Categori:Nofelau 1953
Categori:Nofelau gan Ian Fleming
Categori:Nofelau ysbïo
William Williams (Will Penmorfa)

Telynor dall i deulu'r Wynniaid, Llandeilo, oedd **William Williams** (1759 - 30 Tachwedd 1828), neu **Will Penmorfa** ar lafar gwlad. Roedd yn un o'r telynorion enwocaf yng Nghymru ar ddiwedd y 18g a dechrau'r ganrif ganlynol.

Yn ôl pob tebyg cafodd ei eni a'i fagu ym mhlwyf Penmorfa ger Tremadog, Gwynedd. Roedd yn ddisgybl i'r enwog John Parry, sef 'Parry Ddall' Rhiwabon. Bu'n athro telyn yn ei dro i Richard Roberts, Caernarfon.

Bu yn Eisteddfod Caerfyrddin 1823 lle cafodd ei gyflwyno i'r hanesydd Carnhuanawc a chwareuodd y delyn iddo. Ond erbyn hynny roedd yn ŵr hen a'i nerth yn pallu. Arferai wisgo cadach du dros ei lygaid ac roedd ganddo wallt hir hyd hanner ei gefn.

Treuliodd y rhan olaf o'i oes yn delynor teuluaidd ym mhlas Tregib, ger Llandeilo Fawr. Yno y bu farw ar 30 Tachwedd 1828, yn 69 mlwydd oed.

Mae'r portread olew o Will Penmorfa a wnaed gan artist o'r enw J. Chapman (ceir ansicrwydd ynglŷn â pha 'J. Chapman' oedd hwn) yn 1826 yn un o baentiadau Cymreig eiconaidd y 18g.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1759
Categori:Marwolaethau 1828
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl o Eifionydd
John Bufton

Roedd **John Bufton** (ganed 31 Awst 1962) yn Aelod Senedd Ewrop dros Gymru cyn sefyll lawr yn 2014. Mae'n aelod o Blaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Pobl o Bowys
Cytundeb Penmachno

Lluniwyd **Cytundeb Penmachno** (neu **Lythyr Penmachno**) yng Ngwynedd ar 19 Rhagfyr 1294 gan Fadog ap Llywelyn ac eraill ar anterth ei ymgyrch yn erbyn Edward I a'i oresgynwyr Seisnig. Pwysigrwydd y ddogfen ydyw'r ffaith fod ei awdur, Madog ap Llywelyn yn defnyddio'r teitl 'Tywysog Cymru, Arglwydd Eryri'; dyma ystîl Tywysogion Gwynedd ers teyrnasiad Llywelyn Fawr.

Cytundeb i drosglwyddo dau glwt o dir i berson o'r enw Bleddyn Fychan ydy'r ddogfen, a adnabyddir fel Cytundeb Penmachno.

## Gwŷr mawr yn ymffurfio'n ddarpar Llywodraeth
Arwyddwyd y cytundeb gan wŷr mawr y genedl, gan gynnwys Ednyfed Fychan, sef distain (*seneschal*) llys Teyrnas Gwynedd, a wasanaethai Llywelyn Fawr fel ei ganghellor.

Un arall o awduron y dogfen oedd Tudur ap Goronwy sy'n cael ei ddisgrifio fel "ein swyddog". Mae'n ymddangos drwy'r ddogfen hon fod Madog wedi ail-grynhoi at ei gilydd llywodraeth potensial pe bai ei wrthyryfel wedi bod yn llwyddiannus.

Ond er iddynt gipio nifer o gestyll a llosgi nifer o fwrdeistrefi Seisnig gan gynnwys Caernarfon, Rhuthun a Dinbych, roedd byddin Edward I yn rhy gryf i Fadog ac fe'i garcharwyd yn Nhŵr Llundain, ac ni throsglwyddwyd y tir i Fleddyn Fychan gan i'r goresgynwyr Seisnig gymeryd y tir - a llawer iawn o diroedd eraill drwy Gymru.

## Gweler hefyd
*Madog ap Llywelyn
*Teyrnas Gwynedd
*Cytundeb Middle, 1234
*Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267
*Cytundeb Aberconwy, 1277

## Ffynhonnell
* Cledwyn Fychan, 'Bleddyn Fychan a Gwrthryfel Madog ap Llywelyn, 1294-5', *Transactions of the Denbighshire Historical Society* Vol. 49, pp.&nbsp;15–22 (2000).

## Dolen allanol
*  Gwefan 'Medieval News

Categori:1294
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Bro Machno
Categori:Cyfraith Cymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
Penmachno
Derek Conway

Gwleidydd Seisnig a chyn-Aelod Seneddol ar gyfer etholaeth Hen Bexley a Sidcup ydy **Derek Leslie Conway** TD (ganed 15 Chwefror 1953). Bu'n destun dadl ym mis Ionawr 2008, pan ddaeth i'r amlwg ei fod wedi cyflogi ei fab a oedd yn fyfyriwr llawn-amser ym Mhrifysgol Newcastle, fel ymchwilydd gwleidyddol gydag arian cyhoeddus yn ei dalu. Fodd bynnag, dywedodd pwyllgor safonau Tŷ'r Cyffredin nad oedd unrhyw gofnod i'w fab wneud unrhyw waith yn San Steffan. Ar 29 Ionawr, cymrodd David Cameron, arweinydd y Blaid Geidwadol y chwip wrth Conway, ac o wneud hynny ei wahardd o grŵp Seneddol y Ceidwadwyr.

Ar 30 Ionawr 2008 cyhoeddodd Conway na fyddai'n sefyll fel AS ar gyfer Hen Bexley a Sidcup, yn yr etholiad cyffredinol nesaf. Nid yw wedi dweud y bydd yn ymddiswyddo, er iddo gael ei feirniadu cryn dipyn gan y wasg am gamddefnyddio arian.
Ar hyn o bryd caiff ei gyflogi fel cyflwynydd Epilogue (cyfres deledu), rhaglen adolygu llyfrau ar Press TV, sianel deledu Saesneg rhyngwladol a ariennir gan Lywodraeth Iran.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Alastair Stewart

Newyddiadurwr a darlledwr o Loegr ydy **Alastair Stewart** OBE (ganwyd 22 Mehefin 1952). Ar hyn o bryd mae'n gweithio i ITN ac ef yw'r prif ddarlledwr newyddion ar gyfer ITV News.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Adam Boulton

Newyddiadurwr a chyflwynydd Seisnig yw **Thomas Adam Babbington Boulton** (ganed 15 Chwefror 1959 yn Reading, Berkshire). Roedd yn olygydd gwleidyddol ar gyfer sianel deledu Sky News ers y gofynnwyd iddo sefydlu tîm gwleidyddol ar gyfer lansiad y sianel ym 1989. Ers 2014 mae'n gyflwynydd *Sky News Tonight* gyda Sarah Hewson ac yn Uwch Olygydd Sky News.

## Dolenni allanol
* Boulton and Co 
* Bywgraffiad Adam Boulton  o Sky News

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Delweddu cyseiniant magnetig

Techneg i ddelweddu y tu fewn i'r corff yw **delweddu cyseiniant magnetig** (Saesneg: *Magnetic Resonance Imaging, MRI*).  Yn fras, mae MRI yn canfod signal oddi wrth brotonau Hydrogen (tu fewn i folecylau ddŵr yn bennaf) ac o'r signal hwn yn gallu creu delweddau i ddangos gwahaniaethau mewn amryw o briodweddau'r meinwe sy'n allyrru'r signal.  Mae nifer o ffactorau yn effeithio ar y signal MRI, er enghraifft; y nifer o brotonau,  priodweddau magnetig y meinwe, llif a thrylediad.  O ganlyniad, gall y ddelwedd MRI gael ei addasu i ddangos y briodwedd(au) o ddiddordeb.

Mae gan brotonau foment magnetig, felly wrth i’r corff cael ei osod tu fewn i faes magnetig y sganiwr, mae’r protonau yn cyfunioni gyda’r maes magnetig.  Gallent gyfunioni mewn cyflwr egni uchel (gyferbyn a chyfeiriad y maes magnetig), neu gyflwr egni isel (yr un cyfeiriad a’r maes magnetig).  Mae hyn yn sefydlu cyseiniant ym mhrotonau’r corff - h.y. gall donnau radio, o amledd arbennig, ysgogi’r protonau o gyflwr egni isel i gyflwr egni uchel.  Wrth iddynt ddisgyn nôl i gyflwr egni isel, maent yn allyrru signal, ac (o dan yr amodau cywir) mae’r signal yma yn cynnwys gwybodaeth am leoliad y signal o fewn y sganiwr, a phriodweddau’r meinwe sy’n cynnwys y protonau (e.e. hylif/solid, llifo/sefydlog, ac yn y blaen).  Thrwy ddadansoddi’r signal yma, gellir ffurfio delweddau manwl o du fewn i’r corff. 

### Manteision
bawd|chwith|

Nid yw'r peiriannau yn defnyddio pelydriadau sy'n ïoneiddio fel peiriannau pelydr-x a sganwyr CT. Mae hyn yn golygu maent yn ddiogel i'w defnyddio ac nid oes ots faint o ddos mae claf yn derbyn. Maent hefyd yn dangos adeileddau meinweoedd meddal megis organau'r corff yn dda.

### Anfanteision
Mae'r peiriannau yn gostus iawn ac os nad ydy cyflwr claf yn ddifrifol, gall yr amser aros am sgan fod yn hir. Mae'r cyfuniad o fod mewn tiwb caeedig gyda'r sŵn uchel sy'n cael ei greu, wneud i rai teimlo'n clawstroffobig iawn.

Categori:Delweddu meddygol
Categori:Ffiseg
Pot inc

[bawd|Pot inc gyda [cwilsyn|chwilsynnau ynddo]]
Cynhwysydd bach a ddefnyddir i ddal inc yw **pot inc**. Mae'r person sy'n ysgrifennu yn rhoi ei frwsh neu ysgrifbin yn y pot inc pan bo angen, neu yn defnyddio'r pot er mwyn llenwi cronfa inc ysgrifbin llenwi. Mae gan botiau inc caeadau colfachog neu sgriwgapiau i atal halogi, anweddu, tywallt, a datguddiad gormodol i aer. Yn aml caiff eu gwneud o wydr, porslen, arian, pres, neu biwter, ac mae rhai pobl yn eu casglu.

Categori:Casglu
Categori:Cynwysyddion
Categori:Deunydd ysgrifennu
Categori:Inc
Brwydr Brandywine

Ymladdwyd **Brwydr Brandywine** ar 11 Medi 1777 yn ystod Rhyfel Annibyniaeth America rhwng llu Prydeinig a gwrthryfelwyr Americanaidd o dan arweinyddiaeth George Washington.  Roedd y Prydeinwyr, o dan General Howe, yn fuddugol, ac yn nhermau strategol, galluogodd y fuddugoliaeth y fyddin i gipio prifddinas y gwrthryfelwyr, Philadelphia.

Categori:1777
Brandywine
Kurmanbek Bakiyev

Gwleidydd Cirgistanaidd yw **Kurmanbek Saliyevich Bakiyev** (Cirgiseg: Курманбек Сали уулу Бакиев (Kurmanbek Sali Uulu Bakiev), Rwseg: Курманбек Салиевич Бакиев; ganed 1 Awst 1949) a fu'n Arlywydd Cirgistan o 2005 i 2010.

## Bywyd cynnar a phroffesiynol (1949–90) 
Ganed ym mhentref Masadan (bellach Teyyit) yn Rhanbarth Jalal-Abad, yng Ngweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Cirgisia, un o weriniaethau'r Undeb Sofietaidd. Derbyniodd ei radd o Sefydliad Polytechnig Kuybyshev ym 1972, ac yno cyfarfu â'i wraig Rwsiaidd, Tatyana Vasilyevna Bakiyeva. Cychwynnodd ar ei yrfa yn beiriannydd trydanol ym mhwerdy Maslennikov yn Kuybyshev cyn iddo ymuno â Byddin yr Undeb Sofietaidd. Dychwelodd i Jalal-Abad gyda'i theulu ym 1979 i weithio mewn gorsaf drydan leol nes 1990.

## Gyrfa wleidyddol gynnar (1990–2005) 
Ym 1990 fe'i etholwyd yn brif ysgrifennydd i gyngor tref Kok-Yangak. Yn ddiweddarach fe wasanaethodd yn llywodraethwr ar ranbarthau Jalal-Abad (1992?) a Chuy (1997?).

Penodwyd Bakiyev yn Brif Weinidog Cirgistan gan yr Arlywydd Askar Akayev yn Rhagfyr 2000. Bu'n rhaid iddo ymddiswyddo ar 22 Mai 2002 yn sgil ymateb treisgar gan yr awdurdodau yn erbyn rali wleidyddol yn ardal Aksy yn Jalal-Abad ym Mawrth. Yn ôl pob sôn, gofynnodd Bakiyev i ddychwelyd i'w hen swydd yn llywodraethwr Chuy, ond cafodd ei wrthod gan yr arlywydd.

Etholwyd Bakiyev i siambr is y senedd genedlaethol yn Hydref 2002, ac ymunodd â charfan o ganolbleidwyr yn ymgyrchu dros ddiddordebau'r rhanbarthau. Ym Medi 2004 penodwyd Bakiyev yn arweinydd Mudiad Pobl Cirgistan.

## Arlywyddiaeth (2005–10) 
Yn sgil protestiadau ar raddfa eang yn erbyn y llywodraeth ym Mawrth 2005, a elwir "y Chwyldro Tiwlip", ffoes yr Arlywydd Akayev a'r Prif Weinidog Nikolay Tanayev o'r wlad. Penodwyd Bakiyev yn arlywydd dros dro.

Yn sgil terfysgoedd a phrotestiadau yn Ebrill 2010, wnaeth Bakiyev ffoi'r wlad ac ymddiswyddo.

## Alltudiaeth (2010–) 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Arlywyddion Cirgistan
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Girgistan
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Girgistan
Categori:Mwslimiaid o Girgistan
Categori:Peirianwyr o Girgistan
Categori:Peirianwyr trydanol
Categori:Prif Weinidogion Cirgistan
Saint-Quentin

250px|bawd|Neuadd y dref, Saint-Quentin
Dinas a chymuned yn Ffrainc yw **Saint-Quentin**, sy'n un o *sous-préfectures* *département* Aisne. Fe'i lleolir yng ngogledd Ffrainc i'r gogledd-ddwyrain o Baris. Mae'n ganolfan i'r *arrondissement* o'r un enw hefyd. Gorwedd ar lan Afon Somme.

Ceir sawl enghraifft o bensaernïaeth yn y ddinas, yn cynnwys yr eglwys hynafol Basilique Saint-Quentin.

Categori:Cymunedau Aisne
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Derek Vaughan

Aelod Senedd Ewrop dros Gymru ydy **Derek Vaughan** (ganed 2 Mai 1961 yng Nghastell-nedd). Mae o'n aelod o'r Blaid Lafur.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Osgiliad

**Osgiliad** yw'r amrywiad ailadroddus, fel arfer mewn amser, o ryw fesur am werth canolog (yn aml pwynt o gydbwysedd) neu rhwng dau neu fwy o cyflyrau gwahanol. Mae enghreifftiau cyfarwydd yn cynnwys pendil yn siglo a phŵer AC.
bawd|chwith|200px|Osgiliadur sbring

Gelwir symudiad osgiliadur yn mudiant harmonig.

Categori:Ffiseg
Kay Swinburne

Aelod Senedd Ewrop dros Gymru ydy **Jacqueline Kay Swinburne** (ganed 8 Mehefin 1968). Mae hi'n aelod o'r Blaid Geidwadol. Addawodd ar ôl cael ei hethol yn 2009, i symud i fyw i Gymru. Mae'n dal i fyw serch hynny yn Ledbury, Swydd Henffordd.

## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Teifi
Gwystl (person)

bawd|Ymarfer gan heddlu i achub gwystlon gan ddefnyddio grym
Person (neu weithiau endid arall) sydd yn cael ei herwgipio a'i ddal er mwyn ceisio sicrhau pridwerth i'r daliwr neu geisio gwneud i berthynas, cyflogwr, heddlu, neu lywodraeth i ymddwyn mewn modd penodol yw **gwystl**.

## Gweler hefyd 
* Argyfwng gwystlon Iran
* Patty Hearst
* Syndrom Stockholm
Gerallt o Windsor

Arglwydd Normanaidd oedd **Gerallt o Windsor** (Ffrangeg Normanaidd: ***Gerald de Windsor***), neu **Gerallt Fitzwalter**.  Priododd y dywysoges Nest ferch Rhys ap Tewdwr. Roedd yn dadcu Gerallt Gymro.

## Plant
*William (m. 1173)
*Maurice FitzGerald (c.1100 - 1 Medi 1176)
*David FitzGerald, Esgob Tyddewi (m. c.1176)
*Angharad ferch Nest, mam Gerallt Gymro
*?Gwladys

Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Voyager 1

bawd|dde|240px|Voyager 1
Mae **Voyager 1** sy'n pwyso 722-kilogram (1,592 pwys) yn chwiliedydd gofod a lawnsiwyd gan NASA o Ganolfan Ofod, Kennedy, Fflorida ar 5 Medi 1977 ar berwyl i hedfan heibio'r planedau Iau a Sadwrn. Gyda chwiliedydd arall, Voyager 2, roedd Voyager 1 yn gyfrifol am dynnu'r lluniau gorau o'r planedau a'u lloerennau ac yn sgil y lluniau hyn, darganfuwyd llosgfynyddoedd ar Io, a gwnaethpwyd y mesuriadau mwyaf manwl o awyrgylch y lloeren Titan gan y ddau chwiliedydd.  Ar hyn o bryd mae Voyager 1 ar ei ffordd allan o Gysawd yr Haul trwy wregys Kuiper a hi yw'r roced sydd wedi teithio bellaf o'r Ddaear erioed.

## Record Aur
Cariodd y roced (fel Voyager 2 o'i blaen) record aur yn llawn o wybodaeth rhag ofn o fodau arallfydol ddod ar ei thraws. Ar y ddisg roedd lluniau o'r Ddaear, anifeiliaid, gwybodaeth gwyddonol a chyfarchion mewn amryw o ieithoedd gan gynnwys y Gymraeg: (''Iechyd da i chwi yn awr, ac i'r oesoedd''). Cynhwyswyd arni hefyd synau gwahanol: morfilod, plentyn yn crio, tonnau'r môr ac yn y blaen.

## Gweler hefyd
* Voyager 2

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Iau
Categori:NASA
Categori:Sadwrn
Aber-banc

Pentref yng nghymuned Llandyfrïog, Ngheredigion yw **Aber-banc** (). Saif ar dro cas ar yr A475 tua 4 milltir i’r dwyraIn i Gastell Newydd Emlyn.

Mae Nant Gwylan ac Afon Cwerchyr yn ymuno ag Afon Cynllo yma ac mae nifer o orchmynion Cadw Coed ar hyd glannau gogledd ddwyreiniol Afon Cynllo. Mae canolbwynt hanesyddol y pentref yn cynnwys tai arbennig wedi eu gwneud o gerrig, yn unigol ac yn dai teras. Mae'r datblygiadau mwy diweddar ar ffurf clwstwr estynedig ar fryn i gyfeiriad y gorllewin allan o'r dyffryn ar hyd yr A475. Mae'r pentref yn cynnwys rhagor na 25 o aneddau. Mae Capel y Methodistiaid yn adeilad rhestredig.

Mae gan y pentref ysgol gynradd sy’n gwasanaethu’r cymunedau cyfagos ym Mhenrhiw-llan a Henllan. Mae'r iaith Gymraeg yn cael ei siarad yn feunyddiol. Mae Aber-banc yn dibynnu ar Gastellnewydd Emlyn am wasanaethau beunyddiol ac am ei brif wasanaethau. Mae ar lwybr bysys rhwng Llandysul a Chastellnewydd Emlyn ac mae gwasanaeth bob dydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llandyfrïog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Henllan, Ceredigion

:''Erthygl am y pentref yng Ngheredigion yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Henllan.''

Pentref  yng nghymuned Llandyfrïog, Ngheredigion yw **Henllan** (). Saif ar isffyrdd oddi ar ffordd yr A484 o Aberteifi i Gaerfyrddin, tua 4 milltir i’r dwyrain i Gastellnewydd Emlyn a bellach, oherwydd datblygiadau llawn bylchau mae wedi ymuno â phentref bach 'Trebedw'. Saif y pentref i'r de i Reilffordd Dyffryn Teifi yng nghanol coetiroedd serth (llawer ohonynt â Gorchmynion Cadw Coed arnynt) yn Nyffryn Teifi.

Mae rhagor na 90 o aneddau yn Henllan. Mae yno swyddfa bost a chyfleusterau cymunedol lleol; mae'n dibynnu ar Aber-banc am ysgol gynradd ac ar Gastellnewydd Emlyn am siopau a gwasanaethau eraill. Caiff yr iaith Gymraeg ei siarad yn feunyddiol yno. Mae Henllan ar lwybr bysys rhwng Llandysul a Chastellnewydd Emlyn, ac mae gwasanaeth dyddiol arno. Mae nifer o fentrau yn y pentref, gan gynnwys yr hen orsaf reilffordd, sy'n ganolfan i Gymdeithas Gwarchod Rheilffordd Dyffryn Teifi, ac yn gyfleuster twristaidd pwysig i'r ardal. Ceir ystafelloedd arwerthu yn y pentref ac i’r de mae hen wersyll carcharorion rhyfel sy'n cael ei ddefnyddio at ddibenion diwydiant ysgafn a storio bellach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llandyfrïog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Paraná, Entre Ríos

Prifddinas Talaith Entre Ríos, yr Ariannin, yw **Paraná**.

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Aneddiadau Talaith Entre Ríos
Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Y twist

Dawns roc a rôl yw'r **twist**. Roedd yn boblogaidd iawn yn y 1960au o ganlyniad i'r gân "The Twist", a berfformiwyd yn wreiddiol gan Hank Ballard and the Midnighters ym 1959, a boblogeiddwyd gan fersiwn Chubby Checker ym 1960.

## Symudiadau
I berfformio'r twist, mae'r dawnsiwr yn sefyll gyda'i draed 1–2&nbsp;droedfedd ar wahân, ond gydag un ohonynt ychydig o flaen y corff er mwyn cael trosoliad gwell. Mae'r dawnsiwr yn dal ei freichiau wrth ei ochr gyda'r penelinoedd wedi'u plygu rhywfaint, ac yn twistio'i wast, gan newid pwysau'r corff o un goes i'r llall a defnyddio'r breichiau i helpu troi. Wrth dwistio mae'r dawnsiwr yn pwyso'i dorso ymlaen ychydig pan fo pwysau ar y goes flaen, ac yn ôl pan fo pwysau ar y goes gefn. Wrth i'r ddawns fynd ymlaen yn aml bydd y dawnsiwr yn cyrcydu i'r llawr wrth dwistio ac yna codi'n ôl i fyny.  Gall dawnswyr arddullio'r twist trwy godi un goes ambell waith neu wneud naid fechan.

Categori:1960au
Categori:Cerddoriaeth roc
Categori:Dawns
Modest Mussorgsky

[250px|bawd|Mussorgsky yn 1881, ychydig cyn ei farw. Portread gan [Ilya Repin.]]
Cyfansoddwr Rwsiaidd oedd **Modest Petrovich Mussorgsky** (hefyd **Musorgsky**, **Moussorgsky**, Rwseg: Модест Петрович Мусоргский, sef Modest Petrovič Musorgskij) (21 Mawrth, 1839 – 28 Mawrth, 1881), un o'r grŵp o gyfansoddwyr a adnabyddir fel 'Y Pump' a adfywiodd gerddoriaeth Rwsia yn y cyfnod Rhamantaidd. Ceisiai ddarganfod arddull cerddorol unigryw Rwsiaidd, yn aml trwy fynd yn fwriadol yn groes i gonfensiynau cerddoriaeth glasurol Ewrop.

Cafodd ei eni mewn pentref ger Toropets (yn Oblast Tver heddiw).

Ysbrydolwyd nifer o'i weithiau gan hanes Rwsia a'i llên gwerin ac mae cenedlaetholdeb Rwsiaidd yn elfen amlwg yn ei waith, sy'n cynnwys yr opera *Boris Godunov*, 'Noson ar Y Mynydd Moel', a'r *suite* i'r piano *Lluniau mewn Arddangosfa* (*Pictures at an Exhibition*).

Bu farw yn St Petersburg.

Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr opera o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr Rhamantaidd o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Tver
Categori:Pobl fu farw yn St Petersburg
Amp gitâr

[bawd|150px|[Mesa Boogie Mark IV, amp gitâr]]

Mae **amp gitâr** yn offeryn trydanol a ddefnyddir gyda gitâr. Mae'n gwneud sŵn y gitâr trydanol neu acwstig yn uwch gan ddefnyddio uchelseinydd. Mae ampiau gitâr hefyd yn addasu tôn yr offeryn trwy bwysleisio neu dad-bwysleisio tonfeddi penodol ac ychwanegu effeithiau electronig.

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Technoleg sain
Gwireb

:''Erthygl am y defnydd llenyddol o'r gair 'gwireb' yw hon; am y defnydd mathemategol, gweler Gwireb (mathemateg).''
Gosodiad yn cynnwys gwir cyffredinol, wedi'i fynegi'n gwta, yw **gwireb**. Mae'r wireb yn perthyn yn agos i'r ddihareb ond er bod diarebion yn cynnwys elfen wirebol yn aml nid yw pob gwireb yn ddihareb. Gwahaniaeth arall rhwng y wireb a'r ddihareb yw bod y wireb yn greadigaeth ymwybodol lenyddol gan amlaf tra bod y ddihareb, fel rheol, yn tarddu o'r diwylliant poblogaidd. Ond gellir cymhwyso'r term 'gwireb' i gynnwys unrhyw osodiad o'r gwir cyffredinol, mewn unrhyw faes.

## Llenyddiaeth
Fel y diarhebion, mae gan y wireb hanes hir mewn llenyddiaeth. Gelwir barddoniaeth sy'n cynnwys elfen amlwg o wireb yn 'canu gwirebol'. Roedd y *genre* yma o ganu yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol ac fe'i ceir gyda chanu natur yn aml. Un o'r casgliadau mwyaf adnabyddus yw *Englynion y Clyweit* ('Englynion y Clywaid'), casgliad o englynion gwirebol a gyfansoddwyd tua diwedd y 12g neu ddechrau'r 13eg, yn ôl Ifor Williams. Enghraifft arall o ganu gwirebol yn y Gymraeg yw'r cyfresi o englynion 'Eiry mynydd' ('Eira mynydd'), e.e. y rhai a geir yn y gerdd 'Penyd Llywelyn a Gwrnerth':

Eiry mynydd, gorwyn bro,
Dedwydd pawb wrth a'i llocho;
Creawdr Nef a'th diango.

Mae canu natur yn elfen amlwg yn y canu gwirebol; elfen amlwg arall yw'r elfen o brofiad dynol. Dyma ran o gyfres hir sy'n cynnwys y ddwy elfen trwy ei gilydd a adnabyddir fel 'Y Gnodau' am fod pob llinell bron yn dechrau gyda'r ffurf ferfol *gnawd* ('arferol yw'):

Gnawd gwynt o'r gogledd; gnawd rhianedd chweg;
Gnawd gŵr teg yng Ngwynedd;
Gnawd i dëyrn arlwy gwledd;
Gnawd gwedi llyn lledfrydedd.

## Gweler hefyd
*Cynosodiad cyflin Euclid

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Termau llenyddol
Fyodor Chaliapin

Canwr opera Rwsiaidd oedd **Valery Yakovlevich Leontiev** (Rwseg: Фёдор Ива́нович Шаля́пин, *Fyodor Ivanovich Shalyapin*; 13 Chwefror 1873 - 12 Ebrill 1938).

Cafodd ei eni yn Kazan', Tatarstan.

Ffrind y cyfansoddwr Sergei Rachmaninoff oedd ef.

## Ffilmiau
**Tsar Ivan Vasilevich Groznyy* (1915)
**Aufruhr des Blutes* (1929)
**Don Quixote* (1933)

## Llyfryddiaeth
*Fyodor Chaliapin - *Man and Mask: Forty Years in the Life of a Singer* (1932)
*Maxim Gorki (gol. Nina Froud & James Hanley) - *Chaliapin: An autobiography as told to Maxim Gorky* (1967)

Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Cantorion y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion opera o Rwsia
Categori:Pobl o Kazan'
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Emma

Nofel enwocaf Jane Austen ydy ***Emma***, cyhoeddwyd gyntaf yn Rhagfyr 1815. Dyma'r pedwaredd lyfr gan Jane Austen i ae ei gyhoeddi. Y prif cymeriad y nofel yw'r Emma Woodhouse, "handsome, clever, and rich" ("pert, deallus ac ariannog").

Categori:Nofelau gan Jane Austen
Categori:Nofelau 1815
Categori:Nofelau Saesneg
Menna Elfyn

bawd|190px|Clawr un o lyfrau Menna Elfyn.
bawd|190px|Pe Gallwn, Mi Luniwn Lythyr - Golwg ar Waith Menna Elfyn
Bardd, dramodydd, colofnydd a golygydd o Gymru yw **Menna Elfyn** (ganwyd 1 Ionawr 1951). Ysgrifenna am yr iaith Gymraeg a hunaniaeth y genedl. Mae hi wedi cyhoeddi deg cyfrol o farddoniaeth a thros dwsin o lyfrau i blant a blodeugerddi. Mae hi hefyd wedi ysgrifennu wyth drama lwyfan, chwech drama radio ar gyfer y BBC, dwy ddrama ar gyfer y teledu yn ogystal ag ysgrifennu rhaglenni dogfen ar gyfer y teledu. Mae hi wedi ennill nifer o wobrau am ei gwaith, gan gynnwys gwobr gan Gyngor y Celfyddydau am ysgrifennu llyfr o'r enw *Sleep*.

Mam y gantores a'r awdures Fflur Dafydd yw hi.

## Llyfryddiaeth
### Gweithiau cyhoeddedig
**Mwyara* (Gwasg Gomer, 1976)
**Stafelloedd Aros* (Gwasg Gomer, 1978)
**Tro’r Haul Arno* (Gwasg Gomer, 1981)
**Mynd Lawr i’r Nefoedd* (Gwasg Gomer, 1985)
*(gol.) *Hel Dail Gwyrdd* (Gwasg Gomer, 1985)
**Aderyn Bach Mewn Llaw* (Gwasg Gomer, 1990)
*(gol.) ''O'r Iawn Ryw* (Honno, 1992)
**Eucalyptus* (Gwasg Gomer, 1995)
**Cell Angel* (Bloodaxe Books, 1996)
**Madfall ar y Mur* (Gwasg Gomer, 1998)
**Cusan Dyn Dall/ Blind Man’s Kiss* (Bloodaxe Books, 2001)
**Rana Rebel* (Gwasg Gomer, 2002)
**Caneri Pinc ar Dywod Euraid* (Hughes, 2003)
**Perffaith Nam* (Gwasg Gomer, 2005)
**Perfect Blemish / Perffaith Nam* (Bloodaxe Books. 2007)
**Er Dy Fod* (Gwasg Gomer 2007)
**Merch Perygl* (Gwasg Gomer, 2011)
**Murmur* (Bloodaxe Books, 2012)
*(gydag eraill) *Y Pussaka Hud* (Gwasg y Bwthyn, 2012)
**Y Fenwy Ddaeth o'r Môr* (cyfieithiad Henrik Ibsen, *Fruen fra havet*) (Gwasg Gomer, 2015)
**Optimist Absoliwt: Cofiant Eluned Phillips* (Gwasg Gomer, 2016)
**Bondo* (Bloodaxe Books, 2017)
**Cennad* (Cyhoeddiadau Barddas, 2018)

### Gweithiau eraill
**Red Lady of Paviland'' Prosiect gyda'r cyfansoddwr Andrew Powell, Cyfarwyddwr Cerddorol Craig Roberts a Band Tref Burry Port. Y canolbwynt fydd gwaith newydd Menna a Andrew 'Y Dyn Unig'.

### Gwobrau
*Gwobr Flaenllaw am ei chyfrol o farddoniaeth (*Stafelloedd Aros*), Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam. (1977)
*Aelod o'r Orsedd am ei chyfraniad i Lenyddiaeth Cymru. (1995)
*Bardd Plant Cymru (2002)
*Creative Wales Award (2008)
*Anima Istranza Foreign Prize for Poetry (2009)
*Gwobr Cyngor Celfyddydau Cymru am *Aderyn Bach mewn Llaw*
*Ar restr hir Llyfr y Flwyddyn, ''Cusan Dyn Dall/ Blind Man's Kiss''

## Dolenni allanol
*Gwefan Menna Elfyn 
*Proffil Menna Elfyn o BBC Wales
*Proffil Menna Elfyn gan y Cyngor Prydeinig
*Proffil Menna Elfyn  wrth Bloodaxe Books

Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Landysul
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Afon Castletown

Afon yn Iwerddon yw **Afon Castletown** (Gwyddeleg: *Abhainn Chaisleán Dhún Dealgan*). Gorwedd ei tharddle ger Newtownhamilton yn Swydd Armagh ac fe'i hadnabyddir fel Afon Creggan yn ei rhannau uchaf. Mae'n llifa i gyfeiriad y de dros y ffin rhwng y Weriniaeth a'r Gogledd i gyrraedd y môr ger Dundalk, Swydd Louth, lle mae'n aberu ym Mae Dundalk.

## Cyfeiriadau
Castletown
Castletown
Labordy gwyddonol Mawrth

Mae'r **Mars Science Laboratory** (sef **MSL** neu "Labordy Gwyddoniaeth Mawrth"), a'i gerbyd archwilio "rover" a adnabyddir hefyd fel **Curiosity** yn chwiliedydd a anelwyd tuag at Blaned Mawrth ar 26 Tachwedd 2011 Yn y gorffennol cafwyd sawl prosiect llwyddiannus gan gynnwys *Spirit rover* ac  *Opportunity rover*, a *Sojourner* o'r prosiect *Mars Pathfinder*. Mae *Curiosity*, fodd bynnag ddwywaith mor hir a dwywaith mor drwm a'r ddau arall ac yn medru cludo deg gwaith cymaint o gyfarpar gwyddonol.

## Delweddau
### Fideos 
### Galeri o luniau

  
 
 

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Mawrth
Categori:NASA
Falls Memories

Llyfr gan Gerry Adams, arweinydd Sinn Féin yw ***Falls Memories***, a gyhoeddwyd yn 1982. Mae'n disgrifio hanes a chymeriadau ardal y Falls Road yng Ngorllewin Belffast, lle ganed yr awdur yn 1948. Mae'n cynnwys hefyd nifer o atgofion personol a detholiad o ganeuon a rhigymau poblogaidd.

Er bod Helyntion Gogledd Iwerddon a hanes gwleidyddol y Chwe Sir (Gogledd Iwerddon) yn rhan anorfod o'r deunydd, mae'r pwyslais ar y personol ac mae'n fwy o gyfrol o atgofion a darlun o gymuned unigryw nag o lyfr hanes gwleidyddol. Cafodd ei ddisgrifio gan Paddy Devlin fel llyfr "sy'n llawn o hiwmor diniwed".

Ychwanegir at werth y gyfrol gan y detholiad o ganeuon a rhigymau o'r Falls sy'n britho'r llyfr. Ceir yn ogystal sawl darlun inc gan yr arlunydd Michael McKernon.

## Manylion cyhoeddi
*Gerry Adams, *Falls Memories* (1982; argraffiad newydd, Llyfrau Brandon, 1993). ISBN 0-86322-013-4

## Cyfeiriadau
Categori:Belffast
Categori:Hanes Gogledd Iwerddon
Categori:Llyfrau 1982
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o Ogledd Iwerddon
Joan Rivers

Digrifwraig, personoliaeth teledu ac actores o'r Unol Daleithiau oedd **Joan Rosenberg** a adwaenir hefyd fel **Joan Rivers** (ganed **Joan Alexandra Molinsky**; 8 Mehefin 1933 – 4 Medi 2014). Mae'n adnabyddus am ei hagwedd diflewyn ar dafod, ei hacen Efrog Newydd a'i llawdriniaethau cosmetig niferus. Mae ei hiwmor yn dibynnu i raddau helaeth ar ei gallu i wneud sbort ar ei phen ei hun ac enwogion eraill. Bydd ffilm ddogfen newydd am Rivers *Joan Rivers: A Piece of Work* yn cael ei noson agoriadol yng Ngŵyl Ffilm Ryngwladol San Francisco yn Theatr Castro ar 6 Mai, 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysieuwyr
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Dundalk

Tref  yn Swydd Louth, Iwerddon, yw **Dundalk** (Gwyddeleg: *Dún Dealgan*). Mae'n un o drefi hanesyddol talaith Leinster ac yn dref sirol Swydd Louth. Mae'n gorwedd ar lan Afon Castletown rhai milltiroedd i'r de o'r ffin rhwng Gweriniaeth Iwerddon a Gogledd Iwerddon, yn agos i lan Bae Dundalk, tua hanner ffordd rhwng Belffast i'r gogledd a Dulyn i'r de. Poblogaeth: 35,090.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Tref Dundalk 

Categori:Trefi Swydd Louth
Marvin Hamlisch

Cyfansoddwr theatr a ffilm Americanaidd oedd **Marvin Frederick Hamlisch** (2 Mehefin 1944 - 6 Awst 2012).

Cafodd ei eni yn Ninas Efrog Newydd.

## Sioeau cerdd
**A Chorus Line* (1975)
**Jean Seberg* (1983)
**The Goodbye Girl* (1993)

## Ffilmiau
**Kotch* (1971)
**The Way We Were* (1974)
**The Spy Who Loved Me* (1977)
**Ordinary People* (1980)
**Three Men and a Baby* (1987)

Categori:Cyfansoddwyr Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Oranjestad

:''Am y dref o'r un enw yn Antilles yr Iseldiroedd gweler Oranjestad, Sint Eustatius.''
250px|bawd|de|Canol Oranjestad
Prifddinas Arwba yw **Oranjestad**. Mae'n enw Iseldireg sy'n golygu "Tref Oren" wedi teulu brenhinol yr Iseldiroedd, yr Orange. Fe'i lleolir ar arfordir y de ger pen gorllewinol yr ynys, ym Môr y Caribî. Yn yr iaith leol, Papiamento, cyfeirir at Oranjestad yn aml fel "Playa" ("Traeth"). Poblogaeth: 33,000 (amcangyfrifiad, 2008).

Categori:Arwba
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Enwog

Pobl a adnabyddir gan gymdeithas neu ddiwylliant ydy **enwogion**.

Yn gyffredinol, derbynia enwogion sylw'r wasg ac yn aml dangosant bersonoliaeth allblyg. Mae pobl wedi datblygu i fod yn enwogion trwy amrywiaeth o ffyrdd, o'u proffesiwn, eu hymddangosiad y  y cyfryngau torfol, eu prydferthwch neu ar ddamwain neu drwy gyd-ddigwyddiad pur. Weithiau daw person yn enwog am gyfnod byr iawn o amser. Yn ystod yr 21ain ganrif, mae diddordeb diddiwedd y cyhoedd ym mywydau enwogion wedi arwain at dŵf golofnau clecs, y papurau tabloid, paparazzi a blogio ymysg enwogion.

Mae'r diwydiannau cyfryngol yn rhannol gyfrifol am dŵf enwogion rhyngwladol ym myd actio a cherddoriaeth boblogaidd, gan alluogi enwogion i fod yn fwy gweladwy yn amlach ac mewn mwy o lefydd.
Valentina Tereshkova

230px|bawd|Valentina Tereshkova ar stamp Sofietaidd a gyhoeddwyd yn 1963 i ddathlu ei thaith ar *Vostok 6*

**Valentina Vladimirovna Tereshkova** (Rwseg: Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва; ganed 6 Mawrth 1937) yw'r ddynes gyntaf a'r sifiliad cyntaf i deithio i'r gofod. Erbyn heddiw mae'r ofodwraig hon, un o *cosmonauts* enwocaf yr Undeb Sofietaidd, wedi ymddeol. Wedi'i thath i'r gofod bu'n beiriannydd ac yn wleidydd. Cafodd ei gwneud yn Arwr yr Undeb Sofietaidd, anrhydedd uchaf ei gwlad.

## Gyrfa
Yn enedigol o Oblast Yaroslavl, treuliodd ei phlentyndod ar fferm ei theulu. Cafodd ei dethol allan o dros bedwar cant ymgeisydd i beilotio'r cerbyd gofod *Vostok 6* ar 16 Mehefin 1963 gan ennill ei lle mewn hanes fel yr ofodwraig a'r sifiliad cyntaf. Treuliodd dridiau yn y gofod lle gwnaeth sawl arbrawf gwyddonol er mwyn casglu data ar berfformiad y corff dynol benywaidd yn y gofod.

Cyn cael ei recriwtio i fod yn *kosmonaut*, bu Tereshkova yn weithiwr mewn ffatri ac yn barasiwtydd amatur. Roedd hi'n rhan o grŵp o ofodwyr benywaidd yn rhaglen ofod yr Undeb Sofietaidd ac yn beilot a *major-general* yn Llu Awyr yr Undeb Sofietaidd.

Ar ôl 1969, pan ddaeth ei gyrfa fel *kosmonaut* i ben, daeth yn aelod gweithgar o Blaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd, gan ddal sawl swydd wleidyddol. Ar ôl cwymp yr Undeb Sofietaidd ymddeolodd o fywyd gwleidyddol cyhoeddus.

## Gweithgaredd cymdeithasol 
Yn 2011, cafodd ei hethol i Dwma Talaith Rwsia o blaid Rwsia Unedig ar restr ranbarthol Yaroslavl. Mae Tereshkova, ynghyd ag Elena Mizulina, Irina Yarovaya ac Andrey Skoch, yn aelod o grŵp dirprwy rhyng-ffasiwn ar gyfer amddiffyn gwerthoedd Cristnogol; yn rhinwedd y swydd hon, cefnogodd gyflwyno diwygiadau i Gyfansoddiad Rwsia, ac yn ôl hynny, "Uniongrededd yw sail hunaniaeth genedlaethol a diwylliannol Rwsia." Dirprwy Gadeirydd Pwyllgor Dwma'r Wladwriaeth ar Strwythur Ffederal a Hunan-Lywodraeth Leol ers 21 Rhagfyr 2011.

## Cyfeiriadau
Categori:Arwyr yr Undeb Sofietaidd
Categori:Comiwnyddion
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Gofodwyr o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Gwleidyddion o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Yaroslavl
Categori:Pobl o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Rwsia
Y Tri Thenor

Luciano Pavarotti, Plácido Domingo a José Carreras oedd **Y Tri Thenor**, triawd lleisiol poblogaidd yn y 1990au a'r 2000au cynnar.

## Discograffi
**The Three Tenors in concert* (1990)
*''Christmas Favorites from the World's Favorite Tenors* (1993)
**The 3 Tenors in Concert 1994* (1994)
**The Great Tenors* (1995)
**The 3 Tenors* (1997)
**Paris 1998* (1998)
**Tenores En Concierto Los Grandes, Colección De Oro* (1999)
**The Three Tenors Arias* (2000)
**The Three Tenors Live in Concert* (2004)
**Christmas with The Three Tenors'' (2005)

Categori:Cantorion o'r Eidal
Categori:Cantorion o Sbaen
Dadleuon etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010

Mae **dadleuon etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010** yn cyfeirio at gyfres o dair dadl a ddarlledwyd yn fyw rhwng arweinwyr y tair brif blaid gwleidyddol oedd yn sefyll yn y Deyrnas Unedig. Dyma'r tro cyntaf i ddadl fyw o'r fath gael ei chynnal mewn ymgyrch etholiadol yn y DU. Yn y drafodaeth rhwng yr arweinwyr, bu'r Prif Weinidog ac arweinydd y Blaid Lafur Gordon Brown yn dadlau gydag arweinydd yr Wrthblaid ac arweinydd y Blaid Geidwadol, David Cameron yn ogystal â Nick Clegg, arweinydd trydedd blaid fwyad y DU, y Democratiaid Rhyddfrydol. Ni chaniatawyd bod arweinwyr y pleidiau y gwledydd datganoledig yn cael cymryd rhan, mewn hyd yn oed un o rhain.

Cynhyrchir y tair dadl rhwng yr arweinwyr, a fydd yn cael eu darlledu heb doriad am 90 munud yr un, gan ITV, BSkyB a'r BBC. Alastair Stewart, Adam Boulton a David Dimbleby fydd yn llywyddu'r trafodaethau. Yn ystod pob dadl bydd pob arweinydd yn gorfod ateb cwestiynau na fydd yn hysbys iddynt, ond a fydd yn cael eu dethol gan y darlledwyr. Caiff y cwestiynau eu gofyn gan naill ai'r gynulleidfa neu drwy e-bost. Ar gyfer pob cwestiwn, bydd pob arweinydd yn ateb yn gyntaf yn eu tro am funud, ac yna ceir cyfnod o drafodaeth agored am hyd at 4 munud.

## Y dadleuon 
### Y ddadl gyntaf - Materion cartref
* Teitl: The First Election Debate
* Dyddiad: 15 Ebrill 2010; 8:30 yh
* Sianel: ITV1/STV/UTV, ITV1 HD
* Lleoliad: Manceinion
* Cynhyrchydd: ITV Studios
* Cymedrolwr: Alastair Stewart
* Îs-themâu: Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG); Addysg; Mewnlifiad; Cyfraith a threfn; Y teulu; Y Cyfansoddiad; Ffydd mewn gwleidyddiaeth; Diwygio gwleidyddiaeth

bawd|300px|Arolygon ar gyfer enillydd y ddadl gyntaf
Dywedodd arolygon yn syth ar ôl y rhaglen gyntaf mai Nick Clegg oedd yr enillydd:
*ITV News/ComRes: 43% i Clegg, 26% i Cameron, 20% i Brown
*Sky News/Fizzback: 37% i Clegg, 32% i Brown, 31% i Cameron
**Times*/Populus: 61% i Clegg, 22% i Cameron a 17% i Brown
**The Sun*/YouGov: 51% i Clegg, 29% i Cameron, 19% i Brown

### Yr ail ddadl - Materion rhyngwladol
* Teitl: The Sky News Debate
* Dyddiad: 22 Ebrill 2010; 8 yh
* Sianel: Sky News, Sky News HD
* Lleoliad: Bryste
* Cynhyrchydd: British Sky Broadcasting
* Cymedrolwr: Adam Boulton
* Îs-themâu: Perthynas rhyngwladol; Affghanistan; Irac; Iran; Y Dwyrain Canol; Amddiffyn y DU; terfysgaeth rhyngwladol; Ewrop; Newid hinsawdd; Tsieina; Datblygiad rhyngwladol

### Y trydydd dadl - Materion economaidd
* Teitl: The Prime Ministerial Debate
* Dyddiad: 29 Ebrill 2010; 8:30 yh
* Sianel: BBC One, BBC HD, BBC News Channel
* Lleoliad: Birmingham
* Cynhyrchydd: BBC
* Cymedrolwr: David Dimbleby
* Îs-themâu: Ariannu gwasanaethau cyhoeddus; Trethi; Dyled; Diffyg arian; Coffrau cyhoeddus; Dirwasgiad; Adferiad; Bancio ac arian; Busnes; Pensiynau; Swyddi

## Dolenni allanol
* BBC Election, The Debates
* BBC Prime Ministerial Debate
* ITV Election Debate
* The Leaders' Debate On Sky News 
* Cyfweliad am y dadleuon

## Cyfeiriadau
Categori:Etholiadau cyffredinol y Deyrnas Unedig
Categori:2010
Gofodwr

[250px|bawd|Y gofodwr Michael Gernhardt y tu allan i'r [Gwennol ofod|Wennol ofod *Endeavour*, 1995.]]
[bawd|250px|[Dafydd Williams, y cyntaf i siarad Cymraeg yn y gofod.]]
Person wedi'i hyfforddi'n broffesiynol i deithio i'r gofod yw **gofodwr** (benywaidd: **gofodwraig**).

Ni all dyn gamu allan i'r gofof di-aer heb siwt ofod i'w ddiogelu. Mae hon yn ei lapio yn ei awyrgylch amddiffynnol ei hun, yn rhoi ocsigen iddo anadlu, ac yn cadw'i gorff dan wasgedd. Heb y rhain byddai farw.

Y Rwsiad Yuri Gagarin (1934-1968) oedd y gofodwr cyntaf. Lansiwyd ei gapsiwl gofod, Vostok 1, ar 12 Ebrill 1961 fel rhan o raglen ofod yr Undeb Sofietaidd. Treuliodd tua 90 munud yn y gofod, digon i fynd rownd y Ddaear unwaith, cyn glanio yn yr Undeb Sofietaidd. Y cyntaf i siarad Cymraeg yn y gofod oedd Dafydd ‘Dave’ Williams, a hynny yn y 1980au.

Ers taith Gagarin mae nifer o bobl wedi teithio i'r gofod, gan amlaf i gylchdroi'r Ddaear ond hefyd i fynd i'r Lleuad. Y gofodwr cyntaf i droedio'r ddaear oedd yr Americanwr Neil Armstrong, ar yr 20 Gorffennaf 1969. Mae'r rhan fwyaf o ofodwyr y dyddiau hyn yn teithio ar gerbydau fel y Wennol ofod i dreulio amser mewn gorsaf ofod sy'n cylchdroi'r Ddaear. Hyd yn hyn does neb wedi teithio y tu hwnt i'r Lleuad.

Dynion oedd y gofodwyr cynnar i gyd bron. Yr ofodwraig gyntaf oedd y *cosmonaut* Sofietaidd Valentina Tereshkova, a hynny yn y cerbyd gofod Vostok 6 ym Mehefin 1963. Cafodd ei hanrydeddu trwy gael ei gwneud yn Arwr yr Undeb Sofietaidd.

Americanwyr neu Rwsiaid oedd y gofodwyr cynnar i gyd bron, oherwydd y "Ras Ofod" rhwng yr Unol Daleithiau a'r hen Undeb Sofietaidd. Ers hynny mae pobl o sawl gwlad wedi dod yn ofodwyr, yn cynnwys gofodwyr o Weriniaeth Pobl Tsieina, Japan, India a Brasil. Mae gofodwyr o sawl gwlad Ewropeaidd wedi teithio i weithio ar orsafoedd gofod trwy raglenni'r Asiantaeth Ofod Ewropeaidd, yn cynnwys rhai o'r Eidal, Gwlad Belg, Y Swistir, Ffrainc, yr Almaen a'r Iseldiroedd.

## Cyfeiriadau
Rheilffordd Gwili

Mae **Rheilffordd Gwili** yn rheilffordd ager led safonol ym mhentref Bronwydd 3 milltir i’r gogledd o Gaerfyrddin. Enwyd y rheilffordd ar ôl Afon Gwili. Ei hyd yw 2½ milltir: rhwng Bronwydd Arms a Danycoed gan dramwyo drwy diroedd amaeth ac elltydd llethrog, coediog.

## Hanes 
Mae’r Rheilffordd yn dilyn y brif lein wreiddiol rhwng Caerfyrddin ac Aberystwyth a ffurfiai unwaith ran o gyswllt di-dor rhwng Gogledd a De Cymru. Wedi’i hadeiladu ar y dechrau gan y *Carmarthen & Cardigan Railway Company*, gyda’i led llydan 7'0¼", a’r *Manchester & Milford Railway Company*, fe brynwyd y lein ymhen amser gan y Great Western Railway. Cludai deithwyr a chynhyrchion lleol – gwlân, da byw, llaeth a choed – cyn iddi fynd yn ysglyfaeth i ddiwygiadau yr Arglwydd Beeching. Daeth trenau teithwyr i ben ym mis Rhagfyr, 1964, ac ymadawodd y trên llaeth olaf ym mis Medi, 1973.

Ffurfiwyd Cwmni Rheilffordd Gwili ym mis Ebrill, 1975, a phrynodd y cwmni 8 milltir o wely trac rhwng Cyffordd Abergwili a Llanpumpsaint. Rhedodd y trên teithwyr cyntaf yn 1978 i arhosfan newydd ei hadeiladu yng Nghwmdwyfran. Cymerwyd y trac dros Afon Gwili trwy ddau estyniad byr pellach i orsaf newydd o'r enw Llwyfan Cerrig.

Yn 2001 agorwyd estyniad pellach hyd at orsaf newydd Danycoed. Mae gwaith yn symud yn ei flaen i ymestyn y lein tua’r de i gyfeiriad cyn-Gyffordd Abergwili a hynny yw’r safle arfaethedig i orsaf newydd yn gyfagos i ffordd osgoi Dwyrain Caerfyrddin. Mae Cwmni Rheilffordd Gwili wedi prynu 3·6 erw o dir ar bwys y ffordd osgoi gyda’r bwriad o adeiladu maes parcio ar gyfer ceir a bysus. Cynllunir adeiladu caffi, amgueddfa fach a sied geotsis yn safle yr orsaf arfaethedig.

Mae’r Rheilffordd yn gweithredu gwasanaethau rhwng 80-90 diwrnod y flwyddyn ac yn cludo dros 20,000 o deithwyr bob blwyddyn ac yn ogystal â’i gwasanaethau teithwyr arferol mae’n trefnu digwyddiadau arbennig poblogaidd iawn fel ‘Diwrnod Allan Gyda Tomos’, Trenau Hudol Siôn Corn, trenau cinio dydd Sul, trenau noson jazz, siartrau ffotograffig a chyrsiau sy’n cynnig y profiad o yrru injan stêm.

|}

bawd|dim|300px
bawd|dim|260px
bawd|dim|260px
bawd|dim|260px|Bronwydd Arms

## Locomotifau
### Stêm
### Diesel
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Rheilffordd Gwili
*  Cymdeithas Cadwraeth Rheilffordd Gwili 

Gwili
José Carreras

Tenor o Gatalwnia ydy **Josep Maria Carreras i Coll** (ganed 5 Rhagfyr 1946), a adwaenir gan amlaf fel **José Carreras**. Mae'n adnabyddus am ei berfformiadau yn yr operâu Verdi a Puccini. Cafodd ei eni ym Marcelona, a pherfformiodd ar lwyfan am y tro cyntaf pan oedd yn 11 oed fel  Trujamán yn  *El retablo de Maese Pedro* gan Manuel de Falla. Parhaodd ei yrfa gerddorol gydag ef yn perfformio dros 60 rôl ar lwyfannau prif dai opera'r byd ac yn y stiwdio recordio. Cynyddodd ei enwogrwydd pan ganodd fel un o'r Tri Thenor gyda Plácido Domingo a Luciano Pavarotti mewn cyfres o gyngherddau a ddechreuodd ym 1990 ac a barhaodd tan  2003. Mae Carreras hefyd yn adnabyddus am ei waith dyngarol fel llywydd Sefydliad Liwcemia Rhyngwladol José Carreras (*La Fundació Internacional Josep Carreras per a la Lluita contra la Leucèmia*), a sefydlodd pan oedd yn gwella o'r clefyd ym 1988.

## Albymau
**Sings Andrew Lloyd Webber* (1990)
**José Carreras Sings Catalan Songs* (1991)
**Hollywood Golden Classics* (1991)
**Friends for Life* (1992)
**Christmas in Vienna* (gyda Diana Ross a Luciano Pavarotti; 1993)
**Zarzuelas* (1994)
**Ave Maria* (1995)
**A Celebration of Christmas* (gyda Placido Domingo a Natalie Cole; 1996)
**Passion* (1996)
**Pure Passion* (1999)
**Festliche Weihnacht* (gyda Luciano Pavarotti; 2004)
**Belle Epoque* (2007)
**Mediterranean Passion* (2008)
**José Carreras – The Golden Years* (2008)
**Live in Vienna* (2012)
**The Very Best of José Carreras*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Josep Carreras  — gwefan swyddogol

Categori:Cantorion opera o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Barcelona