open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Diafol yng Nghymru

[bawd|[Salem (y llun)|*Salem* gan Sydney Curnow Vosper; dywedir fod y Diafol i'w weld yn siôl yr hen wraig.]]
Mae gan y Diafol Cristnogol, a elwir hefyd yn **Andras** neu **Y Fall** yng Nghymru, le pwysig o fewn llên gwerin Cymru. Hyd y bedwaredd ganrif ar bymtheg credai nifer o'r bobl wledig i'r Diafol fyw ym mynyddoedd Canolbarth Cymru, a'i fod yn gallu cymryd amryw o ffurfiau.

## Golwg a phresenoldeb 
Dywed bod y Diafol yn ddu neu'n dywyll iawn ac yn cymryd ffurf dyn gyda chyrn a charnau hollt neu anifail du, megis gafr, cigfran, ci, ceiliog, ceffyl, mochyn, neu ddafad. Dywed weithiau ei fod yn gallu cymryd unrhyw ffurf, ar wahân i ddafad wen. Weithiau, ymddangosodd fel pysgodyn, pêl o dân, neu garreg fawr yn rholio i lawr bryn, neu hyd yn oed fel rhywbeth dychrynllyd ond di-lun. Dywed hefyd i'r Diafol gymryd ffurf gof wrth ei waith, wrth yr eingion neu'n gofalu am dân, ac yn gwneud pedolau, bolltau, a sychau erydr.

## Ofergoelion 
Ceir llawer o ofergoelion am y Diafol yng Nghymru: gwas y neidr yw ei negesydd, y lindysyn yw ei gath, y gellysgen yw ei bwysi, barf yr hen ŵr yw ei edau, y cnwpfwsogl yw ei grafanc, y fflamgoed yw ei laeth, y *palmatum* yw ei law, y *Scabiosa Succisa* yw ei fustl, a'r tegeirian gwyllt yw ei fasged. Os yw'n bwrw glaw tra bo'r haul yn tywynnu, dywed bod y Diafol yn curo'i wraig. Os oes tarannau tra bo'r lleuad yn tywynnu, dywed bod y Diafol yn curo'i fam.

Yn ôl chwedl am Bontarfynach, adeiladwyd y bont wreiddiol gan y Diafol ar yr amod bydd yn derbyn enaid y creadur cyntaf i groesi'r bont, a hynny oedd ci yn siaso torth grwn o fara.

Saif Coeten y Diafol, carreg 7 troedfedd o uchder a 5 troedfedd o led, yng nghanol cae i orllewin Eglwys Llanfihangel Rogiet, Sir Fynwy. Yn ôl chwedl cafodd ei thaflu o Portishead, Gwlad yr Haf, neu le arall ar ochr draw Môr Hafren gan y Diafol mewn dig.

## Gweler hefyd 
* Cristnogaeth yng Nghymru

## Cyfeiriadau 
## Ffynhonnell 
* Barber, C. *Mysterious Wales* (Newton Abbot, David & Charles, 1982).

Diafol
Diafol yng Nghymru
Diafol
Categori:Llên gwerin Cymru
Partneriaeth Twristiaeth Gogledd Cymru

Mae **Partneriaeth Twristiaeth Gogledd Cymru** yn un o bedair Partneriaeth Twristiaeth Rhanbarthol yng Nghymru. Hybu economi Gogledd Cymru drwy dwristiaeth yw eu gwaith a chânt eu hariannu gan Lywodraeth Cymru. Eu maesydd marchnata yw: Ynys Môn, Eryri: Mynydd a Môr, Trefi'r Glannau a Gororau Cymru.

Mae ganddyn nhw hefyd nifer o wefanau ar themâu megis golff, Cewri Cymru (Cestyll, derwyddon, Eryri ayb), a cherdded .

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol y Bartneriaeth; Adalwyd 03/02/2012 

## Cyfeiriadau
Categori:Gogledd Cymru
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Ysgol Trefynwy

Mae **Ysgol Trefynwy** (Saesneg: *Monmouth School*) yn un o ysgolion *Worshipful Company of Haberdashers*, Llundain a *HMC* (''Headmasters' and Headmistresses' Conference''), ac wedi'i leoli yn Nhrefynwy, Sir Fynwy. Cafodd yr ysgol ei sefylu yn 1614 gan William Jones (addysgwr) o Newland, Swydd Gaerloyw.

Dangosodd cyfrifon yr ysgol iddi wneud elw o tua hanner miliwn yn y flwyddyn addysgol 2008/9.

Codwyd yr ysgol rhwng (1864–1878) gan William Snooke ac yna yn 1894-5 gan Henry Stock. O 1961 ymlaen codwyd nifer o adeiladau newydd gan gynnwys neuadd fawr, y *Blake Theatre*, y *Red Lion Block* a'r bloc gwyddoniaeth yn 1981-4. Yn Nhachwedd 2008 codwyd neuadd chwaraeon ar gost o £2.3 miliwn a agorwyd gan Eddie Butler.

Mae'r ysgol yn cydweithio'n agos gyda Haberdashers' Monmouth School for Girls yn nhrefniadau'r Chweched dosbarth.

## Prifathrawon
*1615 John Owen
*1617 Humfrey Crewys
*1639 Nathaniel Taynton
*1657 Robert Brabourne
*1658 Robert Frampton
*1663 John Harmer
*1663 Charles Hoole
*1664 William Morrice
*1672 Thomas Bassett
*1687 Thomas Wright
*1691 Thomas Bassett
*1713 Andrew Cuthbert
*1723 James Birt
*1738 Baynham Barnes
*1758 John Crowe
*1780 Thomas Prosser
*1793 John Powell
*1823 William Jones
*1828 John Oakley Hill
*1832 George Monningtom
*1844 John Dundas Watherston
*1859 Charles Manley Roberts
*1891 Edward Hugh Culley
*1906 Lionel James
*1928 Christopher Fairfax Scott
*1937 Wilfred Roy Lewin
*1941 Noel Chamberlain Elstob
*1946 Cecil Howard Dunstan Cullingford
*1956 John Robert Murray Senior (a briododd Susan Pleydell)
*1959 R H S Hatton
*1959 Robert Finlay Glover
*1977 Nicholas Bomford
*1982 Rupert Lane
*1995 Peter Anthony
*1995 Timothy Haynes
*2005 Steven Connors

## Cyn-ddisgyblion enwog 
: *Gweler y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Trefynwy*

: John Vassall (1924–1996), ysbïwr Sofietaidd

;Chwaraewyr
: Eddie Butler (ganwyd 1957), chwaraewr rygbi
: John Gwilliam (ganwyd 1923), chwaraewr rygbi
: Steve James (ganwyd 1967), cricedwr
: Kyle Tudge (ganwyd 1987), cricedwr
: Huw Waters (ganwyd 1986), cricedwr
: David Broome (ganwyd 1940), marchogaeth
: Charlie Wiggin, (ganwyd 1951), rhwyfwr
: William Marsh (1917–1978), cricedwr

;Bywyd cyhoeddus
: Derek Ezra (1919-2015), cyn-gadeirydd y Bwrdd Glo Cenedlaethol
: John Josiah Guest (1785–1852), diwydiannwr
: Christopher Herbert (ganwyd 1944), esgob.
: Colin Moynihan (ganwyd 1955), gwleidydd a chwaraewr rhwyfwr
: Cliff Tucker (1912–1993), gwleidydd
: Paul Langford (born 1945), hanesydd.

;Celf a'r cyfryngau
: Richard Marner (1921–2004), actor y gyfres '''Allo 'Allo!''
: Richard Pearson (1918-2011), actor
: Grant Nicholas (ganwyd 1967), chwaraewr gitar efo'r band Feeder
: Tom Price, actor a digrifwr
: Victor Spinetti (1933 -2012), actor
: Glyn Worsnip (1938–1996), actor a darlledwr
: Paul Groves (ganwyd 1947), bardd

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Sefydliadau 1614
Categori:Trefynwy
Trefynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
William Jones (dilladwr)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Roedd **William Jones** (c.1545/1550 – Ionawr 1615) yn ddilladwr a anwyd ger Newland, Swydd Gaerloyw. Sefydlodd Ysgol Trefynwy yn Sir Fynwy a'r "Darlithoedd Aur" yn Llundain, sy'n parhau'n ddi-dor hyd heddiw.

Bu'n brentis yn Nhrefynwy cyn symud i Lundain yn 20 oed. Gwnaeth ei arian yn Hamburg yn marchnata brethyn: gwlân a cotwm ayb. Yn ôl yr awdur Charles Heath, a oedd yn sgwennu yn 1804, pan ddychwelodd Joes i Lundain, gwisgodd ddillad tlotyn, yn hytrach na gŵr cyfoethog. Gadawodd yn ei ewyllus (dyddiedig 26 Rhagfyr 1614) arian mawr i nifer o achosion da gan gynnwys cyflogi gweinidog i'w gyfeillion yr Haberdashers, elusendai i 20 o bobl tlawd ac ysgol yn Nhrefynwy.

Roedd yn aelod o'r "Worshipful Company of Haberdashers", yn Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Marwolaethau 1615
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Drefynwy
The Only Way Is Essex

Sioe dramaliti sydd wedi'i lleoli yn Essex, Lloegr ydy ***The Only Way Is Essex***, (a dalfyrrir yn aml i ***TOWIE***). Mae'r sioe wedi ennill Gwobr BAFTA. Dangosa'r rhaglen "bobl go iawn mewn sefyllfaoedd sydd wedi'u haddasu, yn dweud llinellau sydd heb eu sgriptio ond mewn ffordd strwythuredig."

Ffilmir y sioe ychydig ddyddiau cyn ei darlledu. Yn wreiddiol, darlledwyd y gyfres gyntaf am bedair wythnos, ar ddyddiau Mercher a Sul. Trosleisir y gyfres gan Denise Van Outen, sy'n hanu o Basildon, Essex. Disgrifiwyd y sioe gan y *Daily Mirror* fel y fersiwn Brydeinig o *The Hills* a *Jersey Shore*. Dechreuodd yr ail gyfres ar 20 Mawrth 2011, gan ddarlledu unwaith eto ar ddyddiau Sul a Mercher ond gyda rhaglenni hirach. Erbyn yr ail gyfres, roedd aelod o'r cast gwreiddiol Amy Childs hefyd wedi gadael y rhaglen. Cafwyd 14 rhaglen yn yr ail gyfres, a daeth i ben ar 4 Mai 2011. Dychwelodd am drydedd gyfres ar 25 Medi 2011 a dyma oedd y gyfres olaf lle gwelwyd Mark Wright a Kirk Norcross. Daeth y gyfres i ben ar 9 Tachwedd 2011. Darlledwyd y rhaglen Nadoligaidd o *The Only Way Is Essex* ar 20 Rhagfyr 2011. Cyhoeddwyd y cast ar gyfer Cyfres 4 yn swyddogol ar 24 Ionawr, a datgelwyd na fyddai Maria Fowler a Harry Derbidge yn dychwelyd. Ar 25 Ionawr, enwebwyd y rhaglen am y "Rhaglen Realiti Mwyaf Poblogaidd" yn y National Television Awards.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2010
Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu realiti
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Wisława Szymborska

Bardd o Wlad Pwyl oedd **Wisława Szymborska**, Maria Wisława Anna Szymborska (2 Gorffennaf 1923 – 1 Chwefror 2012).

Enillodd Szymborska Wobr Lenyddol Nobel yn 1996.

## Llyfryddiaeth
**Dlatego żyjemy* (1952)
**Pytania zadawane sobie* (1954)
**Wołanie do Yeti* (1957)
**Sól* (1962)
**101 wierszy* (1966)
**Sto pociech* (1967)
**Wszelki wypadek* (1972)
**Wielka liczba* (1976)
**Ludzie na moście* (1986)
**Lektury nadobowiązkowe* (1992)
**Koniec i początek* (1993)
**Widok z ziarnkiem piasku* (1996)
**Chwila* (2002)
**Rymowanki dla dużych dzieci* (2003)
**Dwukropek* (2005)
**Tutaj* (2009)

Categori:Beirdd Pwyleg
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Moel-ddu

Mae **Moel-ddu** yn gopa mynydd a geir ym Moel Hebog yn Eryri; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 355 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 553 metr (1814 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Llwybr Treftadaeth Trefynwy

Mae **Llwybr Treftadaeth Trefynwy** yn daith ar hyd strydoedd y dref wedi'i gynllunio er mwyn i ymwelwyr gael cip yma ag acw ar adeiladau hanesyddol y dref.

Cymdeithas Ddinesig Trefynwy oedd y tu ôl i'r Llwybr a hynny yn 2009, sef pennu'r adeiladau, cynllunio'r daith, sgwennu ychydig o destun a chreu murluniau (*placs*) i'w gosod ar y tu allan i'r adeiladau hanesyddol hyn. Lluniwr y placs oedd Ned Heywood o Gas-gwent ac fe'u gwnaed o glai gyda'r ysgrifen yn dri dimensiwn,  a lliw glas i'r cyfan. Roedd nifer y geiriau wedi'u cyfyngu gan faint y plac, wrth gwrs, a rhoddent wybodaeth gynnil i'r ymwelydd o bwysigrwydd hanesyddol a phensaernïol yr adeilad.

Argraffwyd taflen Gymraeg a gellir cael copi ohoni o. Ceir hefyd ar hyd y daith Codau QR er mwyn i'r ymwelydd eu sganio gyda'i ffôn clyfar.

## Adeiladau hynafol Trefynwy
## Allwedd i'r lliwiau uchod
## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Trefynwy
Categori:Trefynwy
Cytsain drwynol

Mewn seineg, cytsain stop yw **cytsain drwynol** lle y mae'r llwybr lleisiol yn cael ei rwystro er mwyn atal llif yr anadl, a'r daflod feddal yn cael ei gollwng gan adael i'r anadl ddianc trwy'r trwyn. Gellir rhwystro'r anadl â'r tafod neu â'r gwefusau. Mae cytseiniaid ffrwydrol yn cyferbynnu â chytseiniaid ffrwydrol lle y mae rhwystr i'r llwybr lleisiol ond nid yw'r anadl yn llifo trwy'r trwyn.

Ceir y cytseiniaid trwynol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

## Gweler hefyd
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol

## Ffynonellau
*Ladefoged, Peter; Ian Maddieson (1996). ''The Sounds of the World's Languages.'' Rhydychen: Blackwell. ISBN 0-631-19814-8.

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Cytsain grech

Mewn seineg, cytsain a gynhyrchir gan ddirgryniad rhwng yr ynganydd a'r man ynganu yw **cytsain grech**. Mae cytseiniaid crychion yn wahanol i chytseiniaid cnithiedig lle y mae'r ynganydd gweithredol yn cael ei fwrw yn erbyn yr un goddefol. Mewn gwrthgyferbyniad, er mwyn ynganu cytsain grech, mae'r ynganydd yn aros yn ei unfan a llif yr anadl sy'n gwneud iddo ddirgrynu. Fel arfer mae'r dirgrynu hwn yn parhau am ddwy neu dri thro.

Ceir y cytseiniaid crychion canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

## Gweler hefyd
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol

## Ffynonellau
*Ladefoged, Peter; Ian Maddieson (1996). ''The Sounds of the World's Languages.'' Rhydychen: Blackwell. ISBN 0-631-19814-8.

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Llyfrgarwch

[bawd|*Der Bücherwurm* (1850) gan [Carl Spitzweg.]]
Cariad tuag at lyfrau yw **llyfrgarwch** neu **lyfr-addoliaeth**, a gelwir person sy'n caru llyfrau yn **llyfrgarwr** a'r person sy'n mwynhau darllen, yn **llyfrbryf**. Mae llawer o lyfrgarwyr yn casglu llyfrau ac yn defnyddio llyfrgelloedd cyhoeddus.

Mae llyfrgarwch yn wahanol i *bibliomania*, sef anhwylder gorfodaeth obsesiynol pan fo gan gasglu llyfrau effaith ddirywiol ar gysylltiadau cymdeithasol neu iechyd y *bibliomaniac*.

Mae llyfrgarwyr enwog yn cynnwys Cicero, William Gladstone, John Maynard Keynes, a Thomas Jefferson a honodd, "Ni fedraf fyw heb lyfrau".

Cymdeithas ar gyfer casglwyr a charwyr llyfrau Cymraeg a Chymreig yw Cymdeithas Bob Owen. Fe'i sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976. Cafodd y gymdeithas ei henwi ar ôl yr hynafiaethydd a'r llyfrbryf enwog Bob Owen, Croesor.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Fadiman, Anne. *Ex Libris: Confessions of a Common Reader* (Llundain: Penguin, 2000).  ISBN 978-0-14-028370-9
* Rugg, Julie a Murphy, Lynda (gol.). ''A Book Addict's Treasury'' (Llundain: Frances Lincoln, 2006). ISBN 0-7112-2685-7

Categori:Difyrweithiau
Categori:Llyfrau
Loreen

Cantores a chynhyrchydd o Sweden o dras Morocaidd-Berberaidd yw **Lorine Zineb Nora Talhaoui** (ganed 16 Hydref 1983). Mae'n fwy adnabyddus dan ei henw llwyfan **Loreen** (Lorén yn flaenorol). Mae Loreen yn fwyaf adnabyddus am ganu'r gân fuddugol "*Euphoria*" wrth gynrychioli Sweden yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2012. Ailadroddodd ei chyflawniad yn 2023. Daeth hi i sylw'r cyhoedd yn Sweden am y tro cyntaf ar ôl ymddangos ar y sioe *Idol 2004*. Fe'i dewiswyd i gyfranogi fel 'nod-chwiliwr' gan feirniaid y sioe a daeth yn bedwaredd yn y gystadleuaeth.

## Bywyd cynnar 
Ganed Loreen yn Stockholm, Sweden yn 1983 ond symudodd ei theulu i Västerås, lle mynychodd ysgol. Treuliodd y rhan fwyaf o'i bywyd yn Gryta yn eu harddegau, ardal breswyl yn Västerås. Berberiaid ydy'i rhieni, o dde Moroco.

## Perfformiadau ar *Idol 2004* 
* Clyweliad: "*Love is on the Way*" - Celine Dion
* Wythnos 1 ('Fy idol'): "''If I Ain't Got You''" - Alicia Keys
* Wythnos 2 ('Topwyr y siart'): "*Just Like a Pill*" - Pink
* Wythnos 3 ('Cerddoriaeth enaid'): "*I Wish*" - Stevie Wonder
* Wythnos 4 ('Ffefrynnau Swedeg'): "*Vill ha dig*" - Freestyle / ('Traciau sain'): "''(I've Had) The Time of My Life''" - Bill Medley a Jennifer Warnes
* Wythnos 5 ('Max Martin'): "*Stronger*" - Britney Spears / ('Cân o flwyddyn geni'): "*Every Breath You Take*" - The Police
* Wythnos 6 ('Coctel'): "*Where Do I Begin?*" - Andy Williams a Shirley Bassey / ('Cân o flwyddyn geni'): "*Thriller*" - Michael Jackson

## Gyrfa 
Yn 2005 rhyddhaodd Loreen y sengl "*The Snake*" gyda'r grŵp Rob'n'Raz. Gweithiodd hi wedyn fel cyflwynydd ar y sianel deledu TV400.

Perfformiodd Loreen yng ngystadleuaeth Melodifestivalen 2011 gyda'i chân "*My Heart is Refusing Me*" a ysgrifennwyd gan Moh Denebi, Björn Djupström a hithau, gyda'r gobaith o gynrychioli Sweden yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011. Canodd hi yn yr ail rownd gyn-derfynol yn Göteborg a daeth hi'n bedwaredd gan ennill lle yn y rownd 'ail siawns' ond methodd hi symud ymlaen i'r rownd derfynol. Rhyddhawyd y sengl "*My Heart is Refusing Me*" ar 11 Mawrth 2011. Roedd y gân yn boblogaidd yn Sweden gan ennill y nawfed safle ar siart senglau Sweden.

Perfformiodd Loreen ym Melodifestivalen 2012 gyda'i chân "*Euphoria*". Perfformiodd hi yn y rownd gyn-derfynol gyntaf ar 4 Chwefror 2012 ac mae hi wedi symud ymlaen yn syth i'r rownd derfynol a gynhaliwyd ar 10 Mawrth 2012 yn Stockholm. Enillodd hi Melodifestivalen ac o ganlyniad cynrychiolodd Sweden yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2012 gyda'i chân "*Euphoria*", gan ddod yn fuddugol.

Enillodd Loreen y gystadleuaeth am yr ail dro yn 2023 yn Lerpwl, Lloegr, gyda'r gân "Tattoo". Roedd hi'n gantores fenywaidd gyntaf i ennill y gystadleuaeth ddwywaith.

## Disgyddiaeth 
### Senglau 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2012
Fata Morgana

bawd|Fata Morgana yn newid siâp cwch pell i ffwrdd.
Rhithlun cymhleth ac anghyffredin yw **Fata Morgana** a welir mewn llain gul yn syth uwchben y gorwel. Mae Fata Morgana yn aflunio golwg gwrthrych fel ei fod yn aml yn gwbl anadnabyddadwy, ac yn cynnwys delweddau unionsyth a gwrthdro ar ben ei gilydd. Yn aml mae ei golwg yn newid yn gyflym.

Achosir y ffenomen optegol hon gan belydrau golau yn plygu wrth iddynt dreiddio trwy haenau o aer o dymereddau gwahanol, sef gwrthdroad tymheredd, hynny yw mae aer twym mewn haen uwchben aer oer ac felly'n wahanol i'r arfer. Pan mae hyn yn ffurfio dwythell atmosfferig sy'n ymddwyn fel lens plygiannol, ceir Fata Morgana.

Daw'r enw o'r Eidaleg am Morgan dduwies (Morgan le Fay), swynwraig yn chwedlau Arthur, gan gredai morwyr taw cestyll yn yr awyr a grewyd gan Morgan oedd y rhithlun, a welir yn aml yng Nghulfor Messina, oedd yn ceisio eu denu i'w marwolaeth. Yn ôl y Normaniaid, Calabria ger Culfor Messina oedd cartref Morgan dduwies.

O bosib Fata Morgana sy'n gyfrifol am chwedl y *Flying Dutchman*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Eidaleg
Categori:Ffenomenau optegol
Cytsain gnithiedig

Mewn seineg, cytsain a gynhyrchir gan gyfangiad cyhyrol yw **cytsain gnithiedig**, lle y mae'r ynganydd gweithredol yn cael ei fwrw yn erbyn yr un goddefol. Mae cytseiniaid cnithiedig yn cyferbynnu â chytseiniaid stop gan nad oes cynnydd anadl y tu ôl i'r man ynganu ac felly dim rhyddhau'r sain ffrwydrol. Fel arall, mae cytseiniaid cnithiedig yn debyg i gytsain stop sydyn. Hefyd, maent yn wahanol i gytsain grech lle y mae'r ynganydd yn aros yn ei unfan a llif yr anadl sy'n gwneud iddo ddirgrynu. Gall y dirgrynu hwn barhau am sawl tro mewn cytsain grech, ond dim ond unwaith mae'n digwydd mewn cytsain gnithiedig.

Ceir y cytseiniaid cnithiedig canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

## Gweler hefyd
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol

## Ffynonellau
*Ladefoged, Peter; Ian Maddieson (1996). ''The Sounds of the World's Languages.'' Rhydychen: Blackwell. ISBN 0-631-19814-8.

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Etta James

Cantores Americanaidd soul oedd **Etta James** (ganwyd **Jamesetta Hawkins**; 25 Ionawr 1938 – 20 Ionawr 2012). Ymysg ei chaneuon enwocaf y mae "At Last" a "I Just Want to Make Love to You".

Roedd yn cael ei haddoli ac roedd ei harddull yn cael ei gopio gan lawer o gantorion iau megis Christina Aguilera.

Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl fu farw o liwcemia
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cytsain amcanedig

Mewn seineg, cytsain lle y mae ynganyddion yn nesáu at ei gilydd, ond heb ddigon o gulni na manylder i greu llif anadl aflonydd, yw **cytsain amcanedig**. Maen cytseiniau amcanedig yn cyferbynnu â ffrithiolion, sy'n cynhyrchu llif anadl aflonydd, a llafariaid, nad ydynt yn creu aflonyddwch anadl.

Ceir y cytseiniaid amcanedig canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

## Gweler hefyd
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol

## Ffynonellau
*Ladefoged, Peter; Ian Maddieson (1996). ''The Sounds of the World's Languages.'' Rhydychen: Blackwell. ISBN 0-631-19814-8.

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Cytsain ffrithiol

Mewn seineg, cytsain lle y mae dau ynganydd yn agos at ei gilydd a llif yr anadl yn cael ei gwthio trwy'r sianel gul rhyngddynt yw **cytsain ffrithiol** neu **ffrithiolen**. Mae'r llif aflonydd hwn o'r enw **ffrithiad**

Ceir y cytseiniaid ffrithiol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

## Gweler hefyd
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol

## Ffynonellau
*Ladefoged, Peter; Ian Maddieson (1996). ''The Sounds of the World's Languages.'' Rhydychen: Blackwell. ISBN 0-631-19814-8.

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Wikitude

Meddalwedd gor-real ydy **Wikitude** wedi'i datblygu gan gwmni o Awstria ar gyfer teclynau symudol megis ffonau clyfar. Enw gwreiddiol y cwmni oedd *Mobilizy GmbH*. Cafodd y feddalwedd ei ryddhau'n wreiddiol yn Hydref 2008. Mae'n dangos gwybodaeth mewn teclyn megis y camera ffôn ac yn rhoi haen ychwanegol o wybodaeth ar y llun, yn unol a dull arferol gor-realaeth drwy godau QR.

Mae'r meddalwedd ganlynol yn caniatau i'r defnyddiwr weld gwybodaeth ar erthyglau Wicipedia:
*Wikitude
*Layars
*Cyclopedia

Mae unrhyw erthygl ar Wicipedia sy'n cynnwys llinell syml o gyfesurynnau XY yn cael eu dangos ar y ffôn. Llinell fel hon:
;

ble mae'r ddau rif cyntaf yn y linell yn gyfesurynnau XY. O wneud hyn caiff yr erthyglau hefyd eu codi ar Wikitude a mapiau digidol.

## Cyfeiriadau
Categori:Gor-realaeth
Categori:Meddalwedd
Dafydd Williams

Athro prifysgol, meddyg o Ganada a gofodwr wedi ymddeol o CSA yw **Dafydd Rhys Williams** (ganwyd 16 Mai 1954).  Bu yn y gofod am 687 awr, ac yn "cerdded" y tu allan i'r llong ofod am 17 awr a 47 munud. Mae hefyd yn beilot trwyddedig ac yn nofiwr tanddwr.

Cafodd ei eni yn Saskatoon, Saskatchewan yng Ngorllewin Canada ond ganwyd ei dad ym Margod, Cymru. Derbyniodd radd B.Sc o Prifysgol McGill, Montreal, ym 1976 a gradd meistr mewn Llawfeddygaeth ym 1983.  Dechreuodd weithio i Asiantaeth Ofod Canada ym Mehefin, 1992.  Gwasanaethodd i NASA o Orffennaf 1998 hyd Tachwedd 2002 fel Cyfarwyddwr Gwyddorau Bywyd Gofod yn Johnson Space Center.

Gwnaeth gyfweliad teledu ar y BBC, lle siaradodd Gymraeg, ac aeth a Chap Rygbi Rhyngwladol a enillwyd gan Gareth Edwards, Baner y Ddraig Goch a gonc Mistar Urdd gydag ef ar daith i'r gofod.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Ffilm fyw o dafydd yn siarad Cymraeg, yn y gofod; adalwyd 26 Tachwedd 2015
* Gwefan Dafydd Williams 
* BBC Wales Today Dafydd Rhys Williams
* Newyddion BBC *Astronaut takes dragon into space*

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Academyddion Prifysgol McMaster
Categori:Academyddion Prifysgol Toronto
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol am y gofod
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Ganada
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol McGill
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Ottawa
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Toronto
Categori:Gofodwyr o Ganada
Categori:Llawfeddygon o Ganada
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Meddygon yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Pobl a aned yn Saskatchewan
Categori:Pobl o Ganada o dras Gymreig
Categori:Ymchwilwyr meddygol o Ganada
Rhithwir

bawd|Gogls *Pop Optics* gan y cwmni Ames; bellach yn amgueddfa Dulles Annex of National Air and Space Museum/Sefydliad Smithsonian

Byd afreal wedi'i gynhyrchu gan gyfrifiadur ydy **rhithrealiti** (Saesneg: *virtual reality*) a ddechreuwyd oddeutu'r 1980au. Caiff ei ddefnyddio i roi profiad o lefydd gwahanol i'r defnyddiwr e.e. Second Life neu goden-hedfan ble mae'r defnyddiwr yn mynd drwy'r broses o hedfan awyren (efelychiad) oddi fewn i goden neu mewn ystafell bwrpasol. Ar hyn o bryd, profiad i'r llygad a'r glust ydy rhithrealiti, er fod ambell synnwyr arall yn dechrau ymddangos e.e. cryndod ac arogl. Gelwir y bodau digidol yn afatar.

Datblygiad o rhithrealiti (a dalfyrir yn Saesneg yn **A.R.**) ydy gor-realaeth (Saesneg: *Augmented Reality*) sy'n brofiad byw o'r byd go-iawn ond fod haen o wybodaeth digidol i'w weld yn ogystal e.e. meddalwedd Wikitude ar ffôn clyfar fel iPhone gyda marciwr yn dangos gwybodaeth am y gwrthrychau a welir ar gamera'r ffôn.

Mae marchnad AR / VR eisoes wedi dod yn farchnad biliwn doler a rhagwelir ei fod yn parhau i dyfu ymhell y tu hwnt i farchnad $ 120 biliwn o fewn ychydig flynyddoedd.

## Ffilmiau
*Yn 1999 lansiwyd The Matrix i'r sgrin fawr, ffilm a oedd yn ymchwil dychmygol o hyd a lled byd rhithwir, neu rhithrealiti dychmygol (*Simulated Reality*) wedi'i greu gan beiriannau deallus.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Mixed Reality Scale - Milgram and Kishino’s (1994) Virtuality Continuum paraphrase with examples

Categori:Rhithganfyddiad

Categori:Rhyngweithiad amlfodd
Crefft ymladd

System gyfundrefnol o dechnegau ymladd yw **crefft ymladd** a ymarferir am hunan-amddiffyniad, chwaraeon, ffitrwydd, neu ddatblygiad meddyliol, corfforol, ac ysbrydol.

## Rhestr 
* Aicido
* Bando
* Crefftau ymladd cymysg (MMA)
* Gatka
* Jiwdo
* Jujutsu
* Karate
* Kendo
* Krav Maga
* Kung fu
* Muay Thai
* Sumo
* Taekwondo

## Gweler hefyd 
* Cleddyfa
* Paffio
* Ymgodymu
* Ymladd y stryd


Categori:Chwaraeon unigol
Categori:Chwaraeon ymladd
Gallt Beddugre

Mae **Gallt Beddugre** yn gopa mynydd a geir  rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 302 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 419 metr (1375 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cymru
Categori:Copaon Hump
Copaon Sir Fynwy

bawd|Un o gopaon uchaf Sir Fynwy.
Tir isel sydd yn Sir Fynwy gan fwyaf. Mae rhan ddeheuol Llwybr Clawdd Offa'n agos ac yn boblogaidd iawn ymhlith cerddwyr. 

* Blorens
* Bryn Arw
* Cefn yr Ystrad
* Chwarel y Fan
* Mynydd Du (Mynwy)
* Pen-y-fâl
* Trostrey Hill
* Ysgyryd Fawr

## Gweler hefyd 
* Rhestr o gopaon Cymru

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Gor-realaeth

[bawd|[Rhodri ap Dyfrig o S4C yn dangos ap AR yn 2018.]]
Mae **gor-realaeth** neu **realiti estynedig** (Saesneg: *Augmented Reality*) yn ddatblygiad ar rhithwirionedd (*virtual reality*) ac yn ddau gymhwysiad neu brofiad cwbwl groes i'w gilydd. Mae meddalwedd rhithwir yn ceisio ail-greu'r byd go-iawn ond mae meddalwedd gorwir yn dechrau gyda'r byd go iawn (e.e. llun byw drwy gamera) ac yn rhoi haen o wybodaeth wedi'i gynhyrchu gan gyfrifiadur ar ei ben. Enghraifft o hyn ydy ffenest peilot awyren, ble ceir haen o wybodaeth yn y gwydr ar ben yr olygfa go-iawn a welir drwy'r gwydr. Cysylltir realiti estynedig â chydsyniad mwy cyffredinol o'r enw realiti-gyfryngol.

Mae'n ofynnol fod yn y cyfarpar neu'r teclyn a ddefnyddir elfennau megis GPS, cwmpawd a chamera. Fel hyn, mae'r teclyn yn gwybod ble ac i ba gyfeiriad mae'n "edrych".
[bawd|chwith|350px|[Wikitude|Porwr Byd Wikitude yn chwilio am wybodaeth ar adeiladau ar iPhone.]]

## Ffonau clyfar gor-real
Mae'r ffonau clyfar mwyaf diweddar yn caniatáu i chi weld gwybodaeth gorwir fel haen ar y llun a welir yn y camera.

Mae'r meddalwedd ganlynol yn caniatáu i'r defnyddiwr weld a darllen erthyglau Wicipedia:
*Wikitude
*Layars
*Cyclopedia

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Project Glass

## Dolennau allanol
*Mixed Reality Scale - Milgram and Kishino’s (1994) Virtuality Continuum paraphrase with examples


Categori:Cyfathrebu hyrwyddo a marchnata
Categori:Rhithwirionedd
Categori:Technolegau newydd
George Butterworth

Cyfansoddwr o Loegr oedd **George Sainton Kaye Butterworth** (12 Gorffennaf 1885 – 5 Awst 1916).

Bu farw Butterworth yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Gwaith cerddorol
**Two English Idylls* (1910)
**A Shropshire Lad* (1911)
**The Banks of Green Willow* (1913)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1916
Grŵp ethnogrefyddol

Grŵp o bobl sy'n rhannu ethnigrwydd a chrefydd ac sydd â diwylliant unigryw sy'n cyfuno'r ddwy agwedd hynny yw **grŵp ethnogrefyddol**.

Mae enghreifftiau o grwpiau ethnogrefyddol yn cynnwys yr Iddewon, y Coptiaid, y Zoroastriaid, y Siciaid, yr Amisch, y Bosniaciaid, y Circasiaid, y Drwsiaid, yr Hui, y Maleiaid, Catholigion Mangalore, y Mormoniaid, y Samariaid, yr Uyghur, a'r Tibetiaid.

## Gweler hefyd 
* Cenedlaetholdeb crefyddol
* Cenedlaetholdeb ethnig
* Grŵp ethno-ieithyddol


Ethnig
Crefyddol
Y Llanc o Sir Amwythig

Cylch o 63 o gerddi gan A. E. Housman (1859–1936) yw ***Y Llanc o Sir Amwythig*** () a gyhoeddwyd gyntaf yn Saesneg ym 1896. Ymhlith y cerddi mwyaf adnabyddus yn y llyfr y mae "I Fabolgampwr yn Marw'n Ifanc", "Mae'r geirioswydden, brydferth bren" ac "A mi yn un-ar-hugain".

Cyfieithwyd y cylch i'r Gymraeg gan J. T. Jones o Fangor ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938, a chyhoeddwyd ei drosiad gan Wasg Gee ym 1939.

## Rhai o'r cerddi yn y casgliad
* II. "Mae'r geirioswydden, brydferth bren" ("Loveliest of trees, the cherry now")
* XIII. "A mi yn un-ar-hugain" ("When I was one-and-twenty")
* XIX. "I Fabolgampwr yn Marw'n Ifanc" ("To an Athlete Dying Young")
* XXIII. "Mae'r hogiau yn dod i ffair Lwydlo" ("The lads in their hundreds")
* XXXI. "Mawr yw gwewyr Coedydd Gweunllwg" ("On Wenlock Edge the wood's in trouble")
* XXXII. "O bell, o hwyr a bore" ("From far, from eve and morning")
* XL. "I mewn i'm bron rhyw farwol wynt" ("Into my heart an air that kills")

Categori:Barddoniaeth Saesneg y 19eg ganrif
Categori:Casgliadau o gerddi Saesneg o Loegr
Categori:Cerddi'r 19eg ganrif
Categori:Gweithiau 1896
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 19eg ganrif o Loegr
Discopolis (albwm)

Albwm ddwbl o gerddoriaeth pop, dawns ac electronig gan y band Clinigol yw ***Discopolis*** a ryddhawyd ar label *One State Records*. Mae'r albwm yn cynnwys y gwestai Caryl Parry Jones, Elin Fflur, Siwan Morris, Amy Wadge, Nia Medi, Carys Eleri, Catrin Evans, El Parisa, Rufus Mufasa a Silk & Siege.  Dyma'r albwm ddwbl gyntaf gan un artist yn y Gymraeg.

Dewiswyd *Discopolis* yn un o ddeg albwm gorau 2012 gan ddarllenwyr cylchgrawn Y Selar.

## Canmoliaeth
## Rhestr o ganeuon
#"*Croeso*"
#"*Perygl*" (gyda Nia Medi & Rufus Mufasa)
#"*Gwna Beth Sydd Rhaid*" (gyda Carys Eleri)
#"*Clinigol Rock*" (gyda El Parisa)
#"*Gypsy Queen*" (gyda Catrin Evans, Rufus Mufasa & Nia Medi)
#"*Discopolis*" (gyda Caryl Parry Jones)
#"*Mae Gen i Emosiwn*"
#"*Cyfrinach*" (gyda Nia Medi)
#"*Geni*" (gyda Amy Wadge)
#"*Anadl*" (gyda Siwan Morris a Silk & Siege)
#"*Llosgi y Disgo*"
#"*Tywod*" (gyda Catrin Evans)
#"*Ffarwel*" (gyda Carys Eleri)
#"*Dim Byd Gwell*" (gyda Elin Fflur & Radical Academy)
#"*Swigod*" (gyda El Parisa)
#"*Dim Byd Gwell*" (C-Machine Original)
#"*Gwna Beth Sydd Rhaid*" (gyda Carys Eleri & Dafydd Dabson)
#"*Geni*" (Radio Edit)
#"*Anadl*" (Banc Remix)
#"*Dim Ond Ti Sydd Ar Ôl*" (Acoustic) (gyda Heather Jones)
#"*Cyfrinach*" (gyda Nia Medi)
#"*Geni*" (Monky Remix) (gyda Amy Wadge)
#"*Discopolis*" (Radical Academy) (gyda Caryl Parry Jones)
#"*Tywod*" (Acoustic) (gyda Catrin Evans)
#"*Discopolis*" (Acoustic) (gyda Caryl Parry Jones)
#"*Cyfrinach*" (Cyrion Remix) (gyda Nia Medi)
#"*Gormod/Digon*" (Plyci's Messy Maggie Mix)
#"*Dim Ond Rave Sydd Ar Ôl*" (C-Machine's GloStix Mix) (gyda Nia Medi)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Clinigol 
* Myspace Clinigol

Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Albymau 2012
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Pennaeth (ysgol)

Arweinydd ysgol ydy'r **Pennaeth**, **Prifathro** neu **Brifathrawes**, sydd erbyn heddiw yn gyfrifol am sawl agwedd ar reolaeth y sefydliad, yn cynnwys materion cyllidol. Caiff ei benodi gan Gorff Llywodraethol yr ysgol ac yn gyfrifol am reoli'r ysgol ar eu rhan. Tan yr 1980au y gair a ddefnyddiwyd oedd "prifathro" ar ddyn a "phrifathrawes" ar ddynes. Caiff ei gyflogi i baratoi dogfennau, polisiau, prospectws a llythyrau rhieni ond yn bennaf er mwyn sicrhau fod anghenion addysgol y disgyblion yn cael eu cwrdd.

Ceir pennaeth ar ysgolion cynradd ac uwchradd. Mae rhai penaethiaid, yn enwedig ysgolion bach, yn dysgu yn ogystal â rheoli a bod yn gyfrifol am yr ochr fugeiliol.

## Gweler hefyd
* Prifathro (prifysgol)

Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
Categori:Gweinyddiaeth addysg
Categori:Ysgolion
Hank Williams (gwahaniaethu)

Gallai **Hank Williams** gyfeirio at un o sawl person:

*Hank Williams (1923–1953)
*Hank Williams, Jr. (ganwyd 1949)
*Hank Williams III (ganwyd 1972)
Hank Williams

:*Erthygl am Hank Williams Sr. yw hon.  Gweler hefyd Hank Williams (gwahaniaethu)*

Canwr a chyfansoddwr Americanaidd oedd **Hank Williams** (ganwyd **Hiram King Williams**; 17 Medi 1923 - 1 Ionawr 1953), a fu'n cael ei ystyried yn un o artistiaid canu gwlad pwysicaf erioed.

Cafodd ei eni ym Mount Olive, Alabama yn fab i Elonzo Williams a Lillie Skipper.  Symudodd Williams i Georgiana, Alabama, ble cyfarfu â'r cerddor stryd Rufus Payne, a roddodd gwersi gitâr iddo. Ar ôl symudodd i Montgomery, Alabama, dechreodd Williams ei yrfa ym 1937 yn weithio i Orsaf Radio WSFA.  Llofnododd gyda MGM Records ym 1947 a daeth "*Move It On Over*" yn *hit* canu gwlad mawr.  Bu farw yng Ngorllewin Virginia, wrth deithio i gyngerdd ym 1953, yn 29 oed.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol.

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Alabama
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2012

bawd|180px|dde|Y Chwe Gwlad**Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2012** oedd y 13eg yng nghyfres Pencampwriaeth y Chwe Gwlad. Chwaraewyd pymtheg gêm dros gyfnod o bump penwythnos rhwng 4 Chwefror a 17 Mawrth 2012.

Enillodd Cymru y Goron Driphlyg yn dilyn eu buddugoliaeth o 19 i 12 yn erbyn Lloegr ar 25 Chwefror 2012., a'r bencampwriaeth lawn yn erbyn Ffrainc ar 17 Mawrth, 2012.

## Tabl
## Timau
Y timau a gymerodd ran oedd:

## Cyfeiriadau 
2012
Yaren

Ardal ar arfordir deheuol ynys Nawrw yn y Cefnfor Tawel yw **Yaren**. Does gan yr ynys ddim prifddinas swyddogol ond lleolir y senedd, y swyddfeydd gweinyddol a'r maes awyr rhyngwladol yn Yaren. Mae gan yr ardal arwynebedd o 1.5&nbsp;km2 a phoblogaeth o tua 1,100. Mae'n ffinio â Boe i'r gorllewin, Buada i'r gogledd a Meneng i'r dwyrain.

250px|bawd|dim|Ardal Yaren (melyn) yn Nawrw

Categori:Nawrw
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Kit Carson

Milwr Americanaidd oedd **Christopher Houston "Kit" Carson** (24 Rhagfyr 1809 – 23 Mai 1868) a wasanaethodd ym Myddin yr Undeb yn ystod Rhyfel Cartref America. Cafodd Carson ei eni yn Swydd Madison, Kentucky, yn fab milwr.

O ganlyniad i'w sgiliau fel coedwigwr a dyn y cefn gwlad a'i wybodaeth o natur a'r Americanwyr Brodorol, daeth Carson yn destun nifer o straeon gwerin Americanaidd. Mae cymeriad sy'n seiliedig arno yn ymddangos yn y nofel ''I Ble'r Aeth Haul y Bore?'' gan Eirug Wyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Cadfridogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Kentucky
Categori:Pobl o Missouri
Categori:Pobl fu farw yn Colorado
Tŷ Drybridge, Trefynwy

Mae **Tŷ Drybridge, Trefynwy** yn adeilad o'r 17g wedi'i leoli yn Nhrefynwy, Sir Fynwy ac sydd wedi'i gofrestru gan CADW fel adeilad Gradd II*. Mae wedi'i leoli yng ngogledd-orllewin y dref, yn agos at "bont sych" dros nant fechan, sydd bellach dan gylchfan y ffordd. Mae'n un o 24 adeilad ar Lwybr Treftadaeth Trefynwy.

Yn 1558 y codwyd y tŷ gwreiddiol: ffermdy du a gwyn, o bosib; codwyd y tŷ presennol yn 1671 gan William Roberts o Fynwy a oedd yn ''"Receiver and Paymaster of the King's Works"'' yng Nghastell Windsor. Un o'i ddisgynyddion Charles Henry Crompton-Roberts a atgyweiriodd y tŷ yn 1867; roedd yn Uwch Siryf Sir Fynwy yn 1877.

Bu'r lle yn nwylo teulu Crompton-Roberts am 400 mlynedd, teulu a fu'n gefnogol iawn i'r dref.

## Yr adeiladau
#Tŷ Drybridge House
#Eglwys Sant Tomos y Merthyr, Trefynwy
#Pont Trefynwy
#Gwesty Robin Hood, Trefynwy
#Caer Rhufeinig Blestiwm
#Gwesty'r Kings Head Hotel, Trefynwy
#Neuadd y Sir, Trefynwy
#Great Castle House, Trefynwy
#Neuadd y Farchnad, Trefynwy
#Priordy Trefynwy
#Priordy Eglwys y Santes Fair, Trefynwy
#Carchar Trefynwy
#Neuadd Rolls, Trefynwy
#Tŷ'r Barnwrr
#Y Fferyllfa, Trefynwy
#Capel Methodistaidd Trefynwy
#Eglwys Gatholig Santes Fair, Trefynwy
#Gwesty’r Angel, Trefynwy
#Theatr y Savoy
#Tafarn yr Alarch Wen, Trefynwy
#Agincourt House, Trefynwy
#Gwesty The Beaufort Arms, Trefynwy
#Gwaith Dŵr Potel Hyam
#Gerddi Nelson

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy
*Tŷ'r Barnwr

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17g
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Gorsaf reilffordd Norwich

Mae **gorsaf reilffordd Norwich** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Norwich yn Norfolk, Lloegr.

Norwich
Categori:Norwich
Tooji Keshtkar

Canwr Norwyaidd, a aned yn Iran (Mai 26, 1987), yw **Tooji Keshtkar**, sy'n fwy adnabyddus fel **Tooji**. Bydd Tooji yn cynrychioli Norwy yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2012.

## Gyrfa 
Ganed Tooji yn Shiraz, Iran a symudodd ef i Norwy pan oedd yn un oed. Dechreuodd yrfa mewn modelu pan oedd yn 16 oed a gweithiodd fel cyflwynydd ar MTV Norway yn cyflwyno "*Super Saturday*" a "''Tooji's Top 10*".

Rhyddhaodd Tooji ei gân gyntaf, "*Swan Song''", yn 2008.

Enillodd ef y gystadleuaeth Melodi Grand Prix 2012 yn Norwy ar 11 Chwefror 2012 a bydd yn cynrychioli'r wlad yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2012 gyda'i gân "*Stay*".

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Norwy
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2012
Cnapan

Gêm rhwng dau bentref oedd **cnapan**; gellir ei disgrifio fel y ffurf werinol o rygbi neu bêl-droed a arferai gael ei chwarae ledled Cymru. Defnyddid pêl bren fechan wedi'i hiro gyda saim, ei gollwng hanner ffordd rhwng y ddau bentref ac yna ceisiwyd ei chario i gôl y gwrthwynebwyr e.e. eglwys neu goeden. Ni wyddys y rheolau'n iawn ac mae'n bosibl nad oedd llawer ohonynt! Ceisiwyd atal y cnapan oherwydd y betio a'r trais a oedd yn gysylltiedig a'r gêm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Categori:Chwaraeon yng Nghymru yn ôl math
Gorsaf reilffordd Totnes

Mae **Gorsaf reilffordd Totnes** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref farchnad Totnes yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr.

Totnes
Disgwylfa

Mae **Disgwylfa** yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 504  metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 544 metr (1785 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Dewey
Gorsaf reilffordd Caerliwelydd

Mae **gorsaf reilffordd Caerliwelydd** (Saesneg: *Carlisle railway station*) yn gwasanaethu dinas Caerliwelydd yn Cumbria, Gogledd Lloegr.

Carlisle Station, busy in the early hours of the morning (1524245).jpg
Carlisle Station, busy in the early hours of the morning (1524254).jpg
Carlisle Station, busy in the early hours of the morning (1524263).jpg

Caerliwelydd
Caerliwelydd
Gorsaf reilffordd Peterborough

Mae **gorsaf reilffordd Peterborough** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Peterborough yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr.Agorwyd yr orsaf ym mis Awst 1850. Roedd yr orsaf yn un o’r brif orsafoedd ar Rheilffordd y Great Northern rhwng King’s Cross a’r Alban.Daeth yr orsaf yn rhan o Reilffordd Llundain a’r Gogledd Ddwyrain ym 1923, ac yn than o Reilffordd Brydeinig ym 1948.

Ailadeiladwyd yr orsaf yn y 70au. Ehangwyd yr orsaf yn sylweddol gan Network Rail yn 2014, yn costio £43 miliwn.

|}

## Cyfeiriadau
Peterborough
Peterborough
Gorsaf reilffordd Plymouth

Mae **Gorsaf reilffordd Plymouth** yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu dinas Plymouth yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr ac wedi'i lleoli yn ochr ogleddol y ddinas.

Plymouth
Gorsaf reilffordd Cyffordd Watford

Mae **gorsaf reilffordd Cyffordd Watford** (Saesneg: *Watford Junction railway station*) yn gwasanaethu tref Watford yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr.

Cyffordd Watford
Watford Cyffordd
Gorsaf reilffordd Gogledd Blackpool

Mae **gorsaf reilffordd Gogledd Blackpool** (Saesneg: *Blackpool North railway station*) yn orsaf reilffordd sy'n gwasanaethu tref Blackpool yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr.

Blackpool Gogledd
Blackpool Gogledd
Rhestr croesau eglwysig Sir Fynwy

Mae'r rhestr ganlynol yn groesau eglwysig a gerfiwyd o garreg ac sy'n henebion wedi'u cofrestru gan CADW, a ellir eu gweld heddiw yn Sir Fynwy. 

O'i gymharu â gweddill Cymru ceir nifer helaeth o groesau eglwysig:

## Gweler hefyd
*Ogam
*Croesau Celtaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
*
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Croesau eglwysig Sir Fynwy
Plas Cilgwyn

Plasdy a godwyd yn niwedd yr 1870au ydy **Plas Cilgwyn**, yng nghymunedau Llandyfriog ac Adpar, Castellnewydd Emlyn, Ceredigion. Cafodd ei godi gan deulu Fitzwilliam yn lle'r hen neuadd a safodd yma. Prynwyd y grisiau yn Arddangosfa Paris ym 1875 a'i gludo yma i Adpar mewn llong. Codwyd y plasdy oddeutu'r grisiau derw, trillawr. Mae'n debyg mai o chwarel Cilgerran, gerllaw, y daeth y garreg, gyda thenantiaid y teulu'n cael eu gorfodi i'w cludo. Mae Afon Ceri'n rhedeg drwy'r gerddi.

Ceir hen luniau o dŵr mawreddog, plwm uwch ben y drws ffrynt, ond fe'i dymchwelwyd oherwydd ei fod yn rhy drwm i'r waliau ei gynnal. Yn yr Ail Ryfel Byd, defnyddiwyd y plasdy fel ysbyty ar gyfer milwyr Americanaidd. Gan fod y teulu'n ddirwestwyr, ni cheir namyn un seler, lle safodd y boiler glo. Saif yr Hen Gastell gerllaw lle dywedir i Ddraig Goch Cymru gael ei geni.

## Cyfeiriadau
## Cyfeiriadau
*http://www.cilgwynmansion.pwp.blueyonder.co.uk 

Categori:Plasdai Ceredigion
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Aristoteles Onassis

Mogwl llongau o Wlad Groeg oedd **Aristoteles Sokratis Onassis** (; 20 Ionawr [7 Ionawr O.S.] 1906 neu 15 Ionawr 1906 – 15 Mawrth 1975). Roedd yn un o ddynion busnes enwocaf a chyfoethocaf yr 20g ac yn aelod o'r *jet set*. Roedd ei fflyd o danceri a llongau nwyddau yn fwy o faint na llyngesau nifer o wledydd.

Cafodd ei eni yn Smyrna yn Ymerodraeth yr Otomaniaid (heddiw yn Nhwrci) i deulu Groegaidd Uniongred ac yn fab i Socrates Onassis, dyn busnes tybaco oedd yn berchen ar longau. Bu'r teulu yn ffoi i Wlad Groeg yn sgîl Tân Mawr 1922. Ym 1923 aeth Aristoteles i'r Ariannin ar basbort Nansen, dogfen a roddwyd i ffoaduriaid heb ddinasyddiaeth gan Gynghrair y Cenhedloedd.

Ailgychwynnodd Onassis hen fusnes tybaco ei deulu yn Ne America, gan fewnforio tybaco o Dwrci. Cytunodd Onassis i drafod cytundeb masnach rhwng yr Ariannin a Gwlad Groeg ym 1928, a chafodd ei wneud yn gonswl cyffredinol gan lywodraeth Groeg am ei ymdrechion. Ym 1968, priododd Jacqueline Bouvier Kennedy, gweddw John F. Kennedy, Arlywydd yr Unol Daleithiau. Bu farw Aristoteles Onassis yn Neuilly-sur-Seine, Ffrainc, o gymhlethdodau myasthenia gravis, a chafodd ei gladdu ar ei ynys breifat Skorpios ym Môr Ionia. Y neidiwr ceffylau Athina Onassis Roussel yw ei unig ddisgynnydd fyw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Biliwnyddion o Wlad Groeg
Categori:Pobl fusnes o Wlad Groeg
Categori:Pobl heb ddinasyddiaeth
Categori:Pobl o İzmir
Ysgol Dafydd Llwyd

Ysgol gynradd cyfrwng Gymraeg yn y Drenewydd yw **Ysgol Dafydd Llwyd**, ar gyfer plant rhwng 3 ac 11 oed. Hon oedd yr ysgol ddynodedig Gymraeg gyntaf yng ngogledd Powys. Agorwyd ar 28 Medi 2001, gyda Penri Roberts yn brifathro, sef enillydd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001. Yn Ionawr 2016 agorwyd ysgol newydd sbon, ar gost o £8.5m ac roedd 250 o ddisgyblion ar y gofrestr.

Enwyd yr ysgol ar ôl y bardd Dafydd Llwyd ab Einion a fu'n byw yn yr ardal tua 1446.

Yn 2010, adroddodd Estyn fod yr ysgol yn gweithedu mewn pump o adeiladau ar wahân, ar yr un campws a dwy ysgol arall, gan gynnwys dau gaban dros dro.  Erbyn 2010, roedd 149 o ddisgyblion yn yr ysgol, gan gynnwys disgyblion oed meithrin amser llawn, a daeth 38% ohonynt o gartrefi ble roedd y Gymraeg yn brif iaith y cartref. Bydd lle i 270 o ddisgyblion yn adeilad newydd yr ysgol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Dafydd Llwyd
*Adroddiad Arolygiad Ysgol Dafydd Llwyd, 2004

Categori:Sefydliadau 2001
Dafydd Llwyd, Ysgol
Dafydd Llwyd, Ysgol
Leigh Halfpenny

Chwaraewr Rygbi'r Undeb Cymru yw **Stephen Leigh Halfpenny** (ganwyd 22 Rhagfyr 1988). Mae Halfpenny yn chwarae rygbi rhanbarthol gyda  Gleision Caerdydd a chafodd ei gap cyntaf dros Gymru yn 2008 yn erbyn De Affrica.

Mae'n enedigol o Gorseinon, ger Abertawe ac yn gyn-ddisgybl o Ysgol Gynradd Pontybrenin ac Ysgol Uwchradd Penyrheol.

Enillodd ei ganfed cap dros Gymru ar 3 Gorffennaf 2021 mewn gêm yn erbyn Canada. Yn anffodus cafodd anaf i'w benglîn  yn y munud cyntaf a bu rhaid iddo adael y cae.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penrheol
Cymdeithas Archaeoleg Trefynwy

Mae **Cymdeithas Archaeoleg Trefynwy** yn gymdeithas sy'n ymwneud ag archaeoleg leol a'i haelodau'n amaturiaid ac yn archeolegwyr proffesiynol. Mae'r gymdeithas yn ceisio hyrwyddo cadw a gwarchod arteffactau a safleoedd archeolegol, cyhoeddi gwybodaeth a chynnal ymchwiliadau archeolegol yn Nhrefynwy a'r cylch. Sefydlwyd y gymdeithas yn wreiddiol gan Arthur Sockett a oedd yn athro yn Ysgol Trefynwy ar gyfer bechgyn yr ysgol.

Enillodd y gymdeithas Wobr Pitt Rivers ym 1988 a'r Trywel Arian am y Syniad Archeolegol gorau.

Mae cyfansoddiad y gymdeithas yn dal i ddweud mai pum swllt ydy'r tâl aelodaeth.

## Dolennau allanol
* Cymdeithas Archaeoleg Trefynwy; cyhoeddwyr y wefan: Archaeology.co.uk; dyddiad: 01-03-2000; adalwyd 01-11-2011

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg Cymru
Archaeoleg Trefynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
*
Categori:Trefynwy
Hanes cyfansoddiadol Cymru

Agwedd o hanes cyfreithiol Cymru yw **hanes cyfansoddiadol Cymru** sy'n ymwneud â statws cyfansoddiadol y wlad. Heddiw mae Cymru yn rhan o'r Deyrnas Unedig ac felly heb gyfansoddiad ysgrifenedig cyfundrefnol, ond cyfansoddiad sydd yn gymysgedd o ddeddfau, cytundebau, cyfraith gyffredin, a thraddodiadau. Mae gan Gymru gynulliad deddfwriaethol a llywodraeth ddatganoledig, ond nid yw'r rhain yn llwyr annibynnol ar lywodraeth y Deyrnas Unedig.

## Yr Oesoedd Canol 
* Teyrnasoedd Cymru
* Tywysogaeth Cymru
* Statud Rhuddlan

## Teyrnas Lloegr 
Wedi marwolaeth Llywelyn ap Gruffudd ym 1282, daeth Cymru dan reolaeth Brenin Lloegr, er nad oedd yn rhan o Deyrnas Lloegr. Ymgorfforwyd Cymru yn rhan gyfreithiol o Deyrnas Lloegr gan Y Deddfau Uno 1536 a 1543. Yn ôl Deddf Cymru a Berwick 1746, byddai unrhyw ddeddfau fyddai'n cael eu pasio ar gyfer Lloegr o hynny ymlaen hefyd yn weithredol yng Nghymru a Berwick-upon-Tweed. Ebai William Ewart Gladstone, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig yn y 19g, "*The distinction between England and Wales is totally unknown to our constitution.*".

## Datblygiadau yn yr 20g 
## Datganoli 
* Deddf Llywodraeth Cymru 1998
* Deddf Llywodraeth Cymru 2006

## Cyfeiriadau 

Cymru
Cymru
Cyfansoddiadol
Dana Snyder

Actor llais, digrifwr a chynhyrchydd teledu Americanaidd yw **Dana Snyder** (ganwyd 14 Tachwedd, 1973).

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Pennsylvania