open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cynllun Llywodraeth y Deyrnas Unedig i rwystro pornograffi rhyngrwyd

## Cynllun y Llywodraeth Lafur (2010) 
Daeth **cynllun Llywodraeth y Deyrnas Unedig i rwystro pornograffi rhyngrwyd** i'r amlwg am y tro cyntaf mewn cyfweliad gydag Ed Vaizey, Gweinidog Busnes, Cyfnewidiad a Sgiliau Llywodraeth y DU, a gyhoeddwyd yn *The Sunday Times* ar 19 Rhagfyr 2010. Dan y cynllun arfaethedig byddai disgwyl i Gyflenwyr Gwasanaeth Rhyngrwyd (CGRhau / ISPau) yn y DU rwystro mynediad at wefannau pornograffi i bawb yn y DU yn ddiofyn. Byddai rhaid i unrhyw rai a ddymunai gael mynediad at ddelweddau a fideos pornograffig wneud cais penodol am hynny i'w CGRhau a phrofi eu bod 18 oed neu'n hŷn.

Yn ôl Ed Vaizey, roedd yn bwysig bod y CGRhau yn darganfod ffyrdd i amddiffyn plant rhag gweld pornograffi ar y rhyngrwyd. Awgrymodd fod y llywodraeth yn ystyried deddfu os nad oedd y CGRhau eu hunain yn barod i gymryd camrau: "''I'm hoping they will get their acts together so we don't have to legislate, but we are keeping an eye on the situation and we will have a new communications bill in the next couple of years.''"

Llugoer fu ymateb y CGRhau ar y dechrau. Dywedwyd bod gan y CGRhau eu cynlluniau eu hunain mewn lle yn barod sy'n caniatau i rieni rwsytro eu plant rhag gweld pornograffi ar y we trwy ddewis ffiltr rhieni. Dywedodd llefarydd ar ran Ispa, y corff sy'n cynrychioli CGRhau'r DU, "''Ispa firmly believes that controls on children's access to the internet should be managed by parents and carers with the tools ISPs provide, rather than being imposed top-down.''" Yn ôl Trefor Davies, prif swyddog technoleg Timico, ni fyddai'n bosibl rhwystro pob enghraifft o bornograffi "am resymau technegol".

### Ofnau am agor y drysau i sensoriaeth ehangach 
Dywedodd Trefor Davies, prif swyddog technoleg Timico, y gallai cynllun o'r fath gael ei ehangu i gynnwys copïau "peirat" o ganeuon pop a ffilmiau. Ychwanegodd "''If we take this step it will not take very long to end up with an internet that's a walled garden of sites the governments is happy for you to see''." Dywedodd llefarydd ar ran yr Open Rights Group, sy'n ymgyrchu dros hawliau digidol, "*This is not about pornography, it is about generalised censorship through the back door. This is the wrong way to go. If the government controlled a web blacklist, you can bet that Wikileaks would be on it.*"

## Cynllun y Llywodraeth Glymblaid (2013) 
## Gweler hefyd 
* Internet Watch Foundation
* Sensoriaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Pornograffi
Categori:Rhyddid mynegiant
Categori:Sensoriaeth o'r rhyngrwyd
Categori:Sensoriaeth yn y Deyrnas Unedig
Open Rights Group

Cwmni dielw yn y DU yw'r **Open Rights Group** a sefydlwyd er mwyn gwarchod a hyrwyddo hawliau unigolion yn yr oes ddigidol. Fe'i sefydlwyd yn 2005 gan tua mil o ymgyrchwyr digidol ac erbyn hyn mae'n hawlio ei fod y sefydliad mwyaf o'i fath yn y DU sy'n amddiffyn rhyddid mynegiant, preifatrwydd, hawliau'r defnyddiwr a chreadigrwydd ar y we fyd-eang. Mae'n aelod o EDRI, sefydliad traws-Ewropeaidd sy'n ymgyrchu dros hawliau digidol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Rhyddid mynegiant
Categori:Preifatrwydd ar y rhyngrwyd
Categori:Sensoriaeth o'r rhyngrwyd
Categori:Sensoriaeth yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2005
Caer Rufeinig Brithdir

Ceir olion **Caer Rufeinig Brithdir** ger pentref Brithdir, de Gwynedd; .

Mae'n gaer Rufeinig fechan mewn safle strategol bwysig ar gyffordd y ffordd Rufeinig o Gaer Gai a Chaer o'r dwyrain â Sarn Helen sy'n ei chysylltu â Tomen y Mur i'r gogledd a chaer Pennal i'r de. Ni ddarganfuwyd y gaer gan archaeolegwyr tan yn gymharol ddiweddar. Y cwbl sydd i'w gweld o'r gaer heddiw yw llwyfan ddyrchafedig tua 50m², ac sydd wedi dioddef cryn dipyn trwy waith amaeth dros y blynyddoedd.

## Cadw 
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: ME080.

## Llyfryddiaeth 
Ceir disgrifiad o'r safle yn
* *Journal of Roman Studies* cyfrol LI (1961), tud. 130.

## Cyfeiriadau 
Brithdir
Categori:Brithdir a Llanfachreth
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Caer Rufeinig Pennal

Lleolir **Caer Rufeinig Pennal** ar gwr pentref Pennal, Gwynedd; . Mae enw'r Rhufeiniaid am y gaer hon yn anhysbys.

Roedd ffordd Rufeinig Sarn Helen yn mynd heibio'r fan, a chodwyd caer Rufeinig fechan yma, efallai yn gwarchod man croesi Afon Dyfi. Roedd hyn yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid.

Ni ellir gweld lawer o weddillion y gaer, mae rhan ohoni wedi ei gorchuddio gan dŷ Cefn Caer i'r de-ddwyrain o'r pentref, yn nes i'r afon. Roedd y gaer yn cynnwys 12 acer o dir, sef tua 670 troedfedd wrth 505 troedfedd, wedi ei chodi ar ben caer gynharach o 4.38 acer. Cafwyd arian bath o gyfnod Titus a Domitian ar y safle. Y darganfyddiad mwyaf diddorol oedd teil lleng Rufeinig sy'n darllen LEG II AVG ANTO(ninia), sy'n perthyn i'r cyfnod 212-222 efallai.

## Cadw 
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: ME009.

## Cyfeiriadau
Pennal
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Irma

bawd|260px|Irma Thomas
Enw personol Almaeneg ydy **Irma**, hefyd Irmgard. Gallai gyfeirio at:

## Pobl
*Irma Baltuttis, cantores o'r Almaen, bu farw yn  1958
*Irma Bandiera (1915-1944), partigiana a  gafodd ei lladd gan y Ffascwyr
*Irma Chilton, Awdures Gymraeg
*Irma Ciaramella, actores Eidalaidd
*Irma Marchiani, partigiana
*Irma Thomas, cantores o USA
*Irma von Troll-Borostyáni, awdures o Awstria

## Lleoedd
* Irma
* Irma, Alberta,  Kanada
* Irma, Wisconsin,

## Arall
* *Irma la Douce*, comedi Ffrangeg
**Irma Jackson*, cân gan Merle Haggard
*Wallabi Irma, anifail
* (177) Irma

Categori:Enwau personol Almaeneg
Caer Llanio

250px|bawd|Safle Caer Llanio
Ceir olion **Caer Llanio** (Lladin: ***Bremia***) ger glan Afon Teifi ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Llanddewi Brefi, Ceredigion, Cymru (cyfeirnod OS: SN643564).

Mae'n gaer Rufeinig fechan ar ffordd Rufeinig Sarn Helen. Adeiladwyd hi tua 75 OC. fel caer gydag arwynebedd o 1.5 ha (tair acer a hanner). Ceir cofnod i'r *cohors quingenaria* II Asturium ffurfio'r garsiwn yma ar un cyfnod.

Yn gynnar yn yr 2g, gwnaed y gaer yn llai. Tu allan i'r gaer, cafwyd hyd i weddillion *vicus* milwrol, ac mae olion baddondy Rhufeinig i'r de o'r gaer.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: CD129.

## Llyfryddiaeth 
*Arnold, C.J. a Davies, J.L. *Roman and early Medieval Wales* (Sutton Publishing, 2000) tt. 20, 23

## Cyfeiriadau
Llanio
Categori:Cadw
Categori:Llanddewi Brefi
Categori:Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Llanio

Treflan ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Llanddewi Brefi, Ceredigion yw **Llanio**.

Bychan yw'r boblogaeth, gyda dim ond ychydig o dai a ffermydd gwasgaredig ger glan Afon Teifi. Fodd bynnag, ceir nifer o hynafiaethau yn yr ardal, yn cynnwys olion caer Rufeinig Caer Llanio gyda *vicus* a baddondy, a ffordd Rufeinig Sarn Helen. Mae Tomen Llanio yn olion castell mwnt a beili.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanddewi Brefi
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Caer Rufeinig Gelli-gaer

Saif olion **Caer Rufeinig Gelligaer** yn ardal Gelli-gaer, Caerffili, .

Roedd gan y gaer arwynebedd o bron dair acer. Ychydig i'r dwyrain roedd baddondy, a ystyrir yn un o'r esiamplau gorau i'w ddarganfod yng Nghymru. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1899-1901. Cafwyd hyd i arysgrif oedd yn cyfeirio at bumed conswliaeth yr ymerawdwr Trajan (103 OC), ac yn dweud i'r gaer gael ei hadeiladu gan y lleng Legio II Augusta. Adeiladwyd y gaer mewn carreg o'r dechrau, yn wahanol i'r mwyafrif o gaerau Rhufeinig Cymru.

Credir i'r garsiwn adael y gaer tua 196, ond iddi gael ei hatgyweirio a'i defnyddio eto ychydig yn ddiweddarach.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: GM016.

## Llyfryddiaeth
* Symons, S. *Fortresses and treasures of Roman Wales* (Breedon Books, 2009)

## Cyfeiriadau
Gelligaer
Categori:Safleoedd archaeolegol Caerffili
Harry Llewellyn

Pencampwr marchogaeth Prydeinig oedd **Syr Harry Morton Llewellyn, 3ydd Barwnet**, CBE (18 Gorffennaf 1911 – 15 Tachwedd 1999). Cafodd ei eni yn Aberdâr, de Cymru, yn fab i berchennog pwll glo, Syr David Llewellyn, Barwnet 1af.

## Dolenni allanol
*Erthygl y BBC
* http://www.oundlesociety.org/SirHarryLlewellyn.asp Bywgraffiad o Syr Harry o Gymdeithas Ysgol Oundle
* http://www.times-olympics.co.uk/historyheroes/stgbo03.html  The Times Great British Olympians

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1952
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Aberdâr
Tair carnedd gron Blaen Carreg

Carnedd gron sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd ydy **Tair carnedd gron Blaen Carreg**, yng nghymuned Llanybydder, Sir Gaerfyrddin; . Ei phwrpas, mae'n debyg, oedd bod yn rhan o seremoniau neu ddefodau crefyddol a oedd yn ymwneud â chladdu'r meirw. Ni ddylid cymysgu'r garnedd gron gyda'r garnedd gylchog (Saesneg: *ring cairn*) sy'n fath cwbwl wahanol o garnedd.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CM084.

## Gweler hefyd
*Carneddau 
*Beddrodau siambr 
*Twmpathau 
*Cylchoedd cerrig 
*Bryngaerau
*Cytiau Gwyddelod 
*Meini hirion

## Cyfeiriadau
Llanybydder
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Gwirionedd

[dde|bawd|225px|*Time Saving Truth from Falsehood and Envy*, [François Lemoyne, 1737]]

Gall **gwirionedd** olygu nifer o bethau gwahanol, megis y cyflwr o fod yng nghyd-destun ffaith neu realiti penodol, neu i gyd-fynd â nifer o bethau neu ddigwyddiadau real. Gall hefyd olygu i fod yn onest i safon neu egwyddor gwreiddiol. Y gwrthwyneb i wirionedd yw "anwiredd" neu gelwydd.

## Cyfeiriadau

Categori:Epistemoleg
Categori:Moeseg
Categori:Realiti
William Penn

Roedd **William Penn** (14 Hydref, 1644 - 30 Gorffennaf, 1718) yn sylfaenydd trefedigaeth Pennsylvania; roedd yn entrepreneur, yn athronydd ac yn berchen ar lawer iawn o diroedd yn Lloegr.  Roedd ganddo feddwl tra gwahanol i'w oes: parchodd y brodorion (yn enwedig yr Indiaid Lenape) ac roedd yn credu'n gryf mewn democratiaeth a rhyddid crefyddol. Roedd hefyd yn Grynwr ac yn heddychwr ac yn ddyn uchel iawn ei barch.

## Bywyd
Ganwyd Penn ym 1644 yn Tower Hill, Llundain, yn fab i Admiral Syr William Penn a'i wraig Margaret Jasper a oedd yn ferch masnachwr o Rotterdam.  Addysgwyd ef yn Ysgol Chigwell gan diwtoriaid preifat yn Iwerddon ac yna yn Eglwys Crist, Rhydychen.

## Dolenni Allanol
*  *Primitive Christianity Revived*  gan William Penn (1696).

## Cyfeiriadau
Categori:Crynwyr
Categori:Genedigaethau 1644
Categori:Marwolaethau 1718
Categori:Hanes Pennsylvania
Categori:Pobl o Lundain
Caer Rufeinig Llanfor

Saif olion **Caer Rufeinig Llanfor** ger pentref Llanfor, ychydig tu allan i dref y Bala yng Ngwynedd; .

## Disgrifiad a hanes
Cafwyd hyd i'r gaer trwy dynnu lluniau o'r awyr. Gan fod y safle wedi ei glustnodi ar gyfer maes Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997, gwnaed arolwg geoffisegol gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd. Roedd gan y gaer arwynebedd o bron ddeg acer, gyda 22 o flociau barics tu mewn. Roedd *vicus* tu allan i'r gaer, a mynwent tu allan i'r porth gogledd-ddwyreiniol. Gerllaw, roedd olion gwersyll dros tro, gydag arwynebedd o 28 acer.

Credir i'r gael ei hadeiladu oddeutu cyfnod teyrnasiad yr ymerawdwr Domitian. Mae'n un o nifer o gaerau Rhufeinig yn yr ardal yma.

## Cyfeiriadau
Llanfor
Categori:Cadw
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Categori:Y Bala
Caer Rufeinig Caerdydd

Ceir olion **Caer Rufeinig Caerdydd** oddi tan Gastell Caerdydd, a adeiladwyd ar ben yr hen gaer; . Mewn stafelloedd arddangosfa dan y muriau presennol gellir gweld darnau o'r muriau Rhufeinig. Nid oes sicrwydd am enw Lladin y gaer, ond awgrymwyd **Tamium** neu **Bovium**.

Ymddengys i'r gaer gyntaf ar y safle gael ei chodi yn y ganrif gyntaf OC, efallai tua 55 OC. Roedd ganddi arwynebedd o 30 acer, ac wedi ei hadeiladu o goed. Credir bod y gaer hon yn gysylltiedig â'r ymladd rhwng y Rhufeiniaid a'r Silures, efallai dan y llywodraethwr Ostorius Scapula. Tua 30 mlynedd yn ddiweddarach, lleihawyd maint y gaer. Tua 290, adeiladwyd caer gydag arwynebedd o 9 acer (3.57 hectar) ar y safle. Adeiladwyd y gaer o gerrig tywodfaen coch, efallai fel amddiffyniad yn erbyn ymosodiadau o'r môr. Mae'r cynllun yn debyg i gaerau eraill a adeiladwyd o gwmpas y glannau yn y cyfnod yma, megis Portus Adurni (Portchester) yn ne Lloegr. Roedd y muriau yn ddeg troedfedd o drwch. Credir i'r garsiwn adael y gaer tua 370.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: GM171.

## Llyfryddiaeth 
*Arnold, C.J. a Davies, J.L. *Roman and early Medieval Wales* (Sutton Publishing, 2000) tt. 20, 23

## Cyfeiriadau
Caerdydd
Categori:Safleoedd archaeolegol Caerdydd
Dilechdid

Ffordd o ddadlau sydd wedi chwarae rôl ganolog mewn athroniaeth Idaidd a Gorllewinol ers blynyddoedd maith ydy **dilechdid**. Seilir dilechdid ar ddeialog rhwng dau berson neu fwy sydd yn meddu ar safbwyntiau gwahanol, ond sydd yn dymuno canfod y gwironedd am fater trwy gyfnewid safbwyntiau gan ddefnyddio dadleuon rhesymegol. Mae hyn yn wahanol i ddadl, lle mae'r ddwy ochr yn ymroddedig i'w dadleuon eu hunain ac yn ennill y ddadl trwy berswadio neu brofi mai ei dadl hwy sy'n gywir (neu'r person arall sy'n anghywir). Mae hyn  hefyd yn wahanol i areitheg, sydd wedi ei gynllunio i gael effaith emosiynol ar y gwrandawr er mwyn eu perswadio i gytuno neu weithredu (enghraifft fodern o areitheg fodern yw areithiau gwladgarol a gwleidyddol.)


Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Methodoleg athroniaeth
Categori:Rhesymeg
Categori:Rhethreg
Fflamenco

bawd|Dawnswraig fflamenco
Math o gerddoriaeth a dawns sy'n tarddu o dde Sbaen ydy **fflamenco** (Sbaeneg: *flamenco*). Credir fod dylanwad y Sipsiwn, Yr Ymerodraeth Fysantaidd a'r Mwriaid arni a'i bod yn tarddu yn y 15g; yng nghymdeithas Andalucía y blodeuodd y ddawns hon fodd bynnag. Ni wyddir beth ydy tarddiad y gair "*flamenco*", fodd bynnag, a gyhoeddwyd yn gyntaf yn y 18g.

## Gweler hefyd 
* Dawns yr Angau
* Dawns forisgaidd
* Dawns werin
* Rhestr dawnswyr enwog
* Rhestr mathau o ddawns


Categori:Cerddoriaeth Sbaen
Categori:Dawns
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Gamblo

Ystyr **gamblo** (weithiau **hapchwarae**) ydy rhoi arian neu rhywbeth gwerthfawr ar ddigwyddiad sydd â chanlyniad ansicr, gyda'r nod o ennill mwy o arian a/neu nwyddau materol. Fel arfer, mae canlyniad y gambl i'w weld o fewn cyfnod byr.

Mae gamblo yn weithgarwch masnachol rhyngwladol, gydag amcangyfrif o $335 biliwn wedi ei wario ar gamblo cyfreithlon yn 2009.  Mae mathau eraill o gamblo yn cynnwys cyfnewid deunyddiau sydd a gwerth penodol, ond na sydd yn arian go iawn; er enghraifft, gemau fel Pogs neu Magic: The Gathering.

Dywedodd John Hartson yn 2012, Rydw i edi bod yn glir o gamblo am saith mis.. mae'n dostrwydd, fel pob *adiction* arall, ac mae'n rhaid i fi ddelio gydag ef. Dywedodd ei fod yn cael triniaeth ddwywaith yr wythnos gan y *Gamblers Association*.

## Gweler hefyd
* Gêm gardiau
* Loteri Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Samba

upright|bawd|Gorymdaith Samba yn Rio de Janeiro, 2008.
Dawns a math o gerddoriaeth o Frasil ydy **Samba**. Fodd bynnag dechreuodd samba yn Affrica. Caiff ei ystyried yn fyd-eang fel symbol o Frasil a Charnifal Brasil. Ynghyd â Sertanejo, fe'i ystyrir yn un o fynegiannau diwylliannol poblogaidd amlycaf Brasil, ac mae samba bellach yn eicon o hunaniaeth cenedlaethol Brasil.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Brasil
Categori:Dawns
Chwedl Genji

bawd|Testun ysgrifenedig o'r llawysgrif darlunedig cynharaf (12fed ganrif) o *The Tale of Genji*

Darn clasurol o lenyddiaeth Japaneg a briodolir i'r foneddiges Murasaki Shikibu ar ddechrau'r 11g, pan oedd y cyfnod Heian yn ei anterth ydy **Chwedl Genji**. Weithiau, cyfeirir ar y gwaith fel nofel cyntaf y byd, y nofel fodern gyntaf, y nofel siecolegol neu'r nofel gyntaf sy'n parhau i gael ei hystyried yn glasur.

Gwnaed y cyfieithad rhannol cyntaf i'r Saesneg o *Genji Monogatari* gan Suematsu Kenchō. Gwnaed cyfieithad rhad ac am ddim o bob pennod ac eithrio'r un olaf gan Arthur Waley. Gwnaeth Edward Seidensticker y cyfieithad cyflawn cyntaf i'r Saesneg, gan ddefnyddio arddull mwy llythrennol nag Waley. Mae'r cyfieithad Saesneg diweddaraf, gan Royall Tyler (2001), yn ceisio bod yn fwy triw i'w testun gwreiddiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithiau llenyddol o Japan
Categori:Llenyddiaeth Japan yn yr 11eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Japaneg Japan
Go (gêm)

Mae **Go** (a elwir yn Tsieinëeg fel weiqi ac yng Nghorëeg fel **baduk**) yn gêm fwrdd hynafol ar gyfer dau chwaraewr. Mae'r gêm yn strategol iawn er gwaethaf ei rheolau syml. 

Chwaraeir y gêm gan ddau berson sydd yn gosod cerrig du a gwyn yn eu tro ar grid gyda 19×19 o linellau. Ar ôl i'r cerrig gael eu rhoi ar y bwrdd, ni ellir symud y cerrig i ynrhyw le arall, oni bai eu bod wedi cael eu hamgylchynu a'u cipio gan gerrig y gwrthwynebydd. Nod y gêm yw i reoli (sef amgylchynu) mwy o'r bwrdd chwarae na'r gwrthwynebydd. 

bawd|dim|Bwrdd go

Categori:Gemau bwrdd
Carbohydrad

[bawd|dde|310px|Mae [lactos yn ddeusacarid a geir mewn llaeth. Mae'n cynnwys moleciwl o D-galactos a moleciwl o D-glwcos wedi'u bondio gan gysylltedd glycosidaidd a-1-4. Mae ganddo fformiwla o C12H22O11.]]

Mae **carbohydrad** yn gyfansoddyn organig sydd â'r fformiwla empirig C*m*(H2O)*n*; hynny yw, yn cynnwys carbon,  hydrogen ac ocsigen yn unig, gyda chymhareb atomau hydrogen:ocsigen o 2:1 (yr un peth a dŵr). Gellir ystyried carbohydradau fel hydradau o garbon, sef sut cawsant eu henw. O ran strwythur fodd bynnag, mae'n rheitiach i'w hystyried fel polyhydroxy aldehydes a cetonau.

## Gweler hefyd
*Diffyg maeth


Categori:Maeth
Metabolaeth

[bawd|dde|280px|Strwythur y [cydensym adenosin triffosffad, rhyngolyn canolog yn metabolaeth egni]]

Adwaith cemegol sy'n digwydd mewn organebau byw er mwyn cynnal bywyd ydy **metabolaeth**. Mae'r prosesau hyn yn caniatau i organebau dyfu ac atgenhedlu, cynnal eu strwythurau ac ymateb i'w hamgylchedd. Gan amlaf, rhennir metabolaeth i ddau gategori. Mae catabolaeth yn torri mater organig, er enghraifft er mwyn elwa ar egni mewn resbiradaeth gellog. Defnyddia anabolaeth egni er mwyn adeiladu cydrannau'r celloedd megis protinau ac asid niwclëig.

Categori:Metabolaeth
Ymddygiad

Cyfeiria **ymddygiad** at weithredoedd system neu organeb, gan amlaf yng nghyd-destun ei amgylchedd, sy'n cynnwys y systemau neu organebau eraill sydd o amgylch yn ogystal â'r amgylchedd ffisegol. Ymateb y system neu'r organeb i fewnbwn neu sbardunau amrywiol ydyw, boed yn fewnol neu'n allanol, yn ymwybodol neu'n anymwybodol, yn agored neu'n ddirgel, yn gwirfoddol neu'n anwirfoddol.

Categori:Ymddygiad dynol
Colon (anatomeg)

Y **colon** ydy'r rhan olaf o'r system dreulio gyda'r mwyafrif o fertebratau; tynna ddŵr a halen allan o wastraff solet cyn iddynt gael eu gwaredu o'r corff. Yn y colon hefyd y bydd deunydd na sydd wedi ei amsugno yn cael ei eplesu gyda chymorth bacteria. Yn wahanol i'r coluddyn bach, nid yw'r colon yn chwarae rôl flaenllaw wrth amsugno bwydydd a maetholion. Fodd bynnag, mae'r colon yn amsugno dŵr, potasiwm a rhai fitaminau brasterog sy'n hydawdd.

Mewn mamaliaid, mae'r colon yn cynnwys pedair rhan; y coluddyn esgynnol, y coluddyn traws, y coluddyn disgynnol a'r coluddyn sigmoid. Mae'r colon, cecwm, a'r  rectwm yn creu'r coluddyn mawr.

## Oriel 

 Delwedd:illu_intestine.jpg|Coluddion
 Delwedd:Dickdarm-Schema.svg|Cynllun

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg
Categori:Anatomeg ddynol
Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol

Datganiad a fabwysiadwyd gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig ar 10 Rhagfyr 1948 yn y Palais de Chaillot ym Mharis yw'r **Datganiad Cyffredinol am Hawliau Dynol**. Mae'r Datganiad wedi ei chyfieithu i 375 o ieithoedd a thafodieithoedd o leiaf. Crëwyd y Datganiad fel canlyniad uniongyrchol i brofiadau'r Ail Ryfel Byd a chynrychiola am y tro cyntaf yr hawliau sy'n ddyledus i bob bod dynol. Mae'n cynnwys 30 erthygl sydd wedi cael eu ehangu ymhellach ers hynny mewn cytundebau rhyngwladol a deddfwriaeth hawliau dynol cenedlaethol a lleol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol ar Wicidestun

*Hawliau dynol
*Hawliau merched
*Hawliau sifil
*Rhyddid y wasg
*Swyddfa Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Hawliau Dynol

Categori:1948
Categori:Hawliau dynol
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Comic

bawd|upright:*Am y math o ddigrifwr, gweler comedi ar ei sefyll.*
Daw'r enw **comic** (lluosog: comics neu weithiau comigion) o'r Groeg *kōmikos* sy'n golygu "amdano neu'n ymwneud â chomedi". Tarddia'r gair o'r gweithiau cynnar mewn comigion a oedd yn ddoniol. Mae'r mwyafrif o gomics yn cyfuno geiriau gyda delweddau, gan ddefnyddio cwmwl geiriol er mwyn dynodi pwy sy'n siarad. Mae geiriau sydd ddim yn ddeialog, yn ehangu ar y delweddau gan amlaf.

Yn 2011 cyhoeddwyd comic manga Cymraeg gan Sioned Glyn, athrawes yn Ysgol Syr Hugh Owen Caernarfon. Mae'r llyfr "Hynt a Helynt" yn darlunio bywydau arwyr gan gynnwys Caradog, Macsen, Cunedda, Buddug (Brenhines yr Iceni), a Gwenllïan merch Brenin Gruffudd ap Cynan.

## Cyfeiriadau
Tiroedd Deheuol ac Antarctig Ffrainc

Tiriogaeth dramor Ffrainc yn Hemisffer y De yw **Tiroedd Deheuol ac Antarctig Ffrainc** ( neu *TAAF*). Mae'n cynnwys sawl grŵp o ynysoedd yn ne Cefnfor India. Hefyd, mae Ffrainc yn hawlio Tir Adélie ar dir mawr Antarctica. Nid oes poblogaeth barhaol ond ymwelir y diriogaeth gan wyddonwyr, pysgotwyr a phersonél milwrol.

## Gweinyddiaeth
Rhennir y diriogaeth yn bum ardal:

300px|chwith|bawd|Map o'r diriogaeth
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol 
*  CIA World Factbook 

Categori:Tiriogaethau tramor Ffrainc
Categori:Ynysoedd Cefnfor India
Categori:Yr Antarctig
Caer Rufeinig Brynbuga

Saif olion **Caer Rufeinig Brynbuga** (Lladin: *Burrium*) tu allan i dref Brynbuga; .

Adeiladwyd y gaer gyntafr yma tua 55 OC., fel rhan o ymgyrch y Rhufeiniaid yn erbyn y Silwriaid.
Cyfeiria'r hanesydd Tacitus at adeiladu car yn nhiriogaeth y Silwriaid, ac mae'n bur debyg mai at Burrium yr oedd yn cyfeirio. Cafwyd hyd i'r gaer pan gloddiwyd y safle yn 1877-78, er mai dim ond yn 1965 y cafwyd hyd i'r cyfan. Roedd y gaer yn un fawr, gydag arwynebedd o dros 48 acer. Roedd baddondy ar y safle, ac ysguboriau a allai ddal grawn i dros 2,000 o filwyr. Cafwyd hyd i ddarnau arian o fathiad yr ymerodron Claudius a Nero, a disg bychan gydag arwydd y baedd, symbol y lleng Legio XX Valeria Victrix.

Tua ugain mlynedd yn ddiweddarach, gadawodd y garsiwn y gaer, efallai am fod y safle yn un lle ceid llifogydd, ac adeiladwyd caer newydd yng Nghaerllion.

## Cadw 
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MM155.

## Llyfryddiaeth
* S. Symons, *Fortresses and treasures of Roman Wales* (Breedon Books, 2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Brynbuga
Brynbuga
Caer Rufeinig Pen y Gaer

Caer Rufeinig a saif i'r gorllewin o afon Rhiangoll ac i'r dwyrain o bentref Bwlch, Powys, Cyf. OS SO168219, yw **Caer Rufeinig Pen y Gaer**. Mae ffermdy yng nghanol y safle rwan.

Bu cloddio yma yn 1804, pan gafwyd hyd i grochenwaith, yn cynnwys darnau o gwpan yn dyddio o 150 - 160 OC, ac ychydig o ddarnau arian. Roedd y cynharaf o'r rhain yn *denarius* o gyfnod yr ymeradwr Nero (bu farw 68 OC), sy'n awgrymu fod y gaer yn un gynnar. Credir i'r garsiwn adael y gaer tua dechrau'r 2g.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: BR174.

## Llyfryddiaeth
* Symons, S. *Fortresses and treasures of Roman Wales* (Breedon Books, 2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Cadw
Pen y Gaer
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Tair Carn Isaf

Carnedd gron sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd ydy **Tair Carn Isaf**, yng nghymuned Dyffryn Cennen, Sir Gaerfyrddin; . Ei phwrpas, mae'n debyg, oedd bod yn rhan o seremoniau neu ddefodau crefyddol a oedd yn ymwneud â chladdu'r meirw. Ni ddylid cymysgu'r garnedd gron gyda'r garnedd gylchog (Saesneg: *ring cairn*) sy'n fath cwbwl wahanol o garnedd.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CM256.

## Gweler hefyd
*Carneddau 
*Beddrodau siambr 
*Twmpathau 
*Cylchoedd cerrig 
*Bryngaerau
*Cytiau Gwyddelod 
*Meini hirion

## Cyfeiriadau
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Dyffryn Cennen
Safle Rufeinig Caerau

Saif **Safle Rufeinig Caerau** i'r de o bentref Beulah, Powys, gerllaw afon Cammarch, Cyf. OS SN923502.
. Cafwyd hyd i'r safle yn ystod arolwg o'r awyr yn Ebrill 1960.

Ar y safle, mae caer Rufeinig gydag arwynebedd o tua dwy acer. Cafwyd hyd i grochenwaith a ddyddiwyd i tua 75 - 90 OC. Ymddengys i'r amddiffynfeydd gael eu cryfhau tua dechrau'r 2g.

Tu allan i'r gaer, mae olion *vicus*, gyda nifer o adeiladau, a baddondy. I'r gogledd o'r gaer, mae olion gwersyll dros-dro, gydag arwynebedd o 36 acer. Ymddengys hefyd fod dau wersyll ymarfer i'r de o'r gaer.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: BR148.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Symons, S. *Fortresses and treasures of Roman Wales* (Breedon Books, 2009)

Categori:Cadw
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Caer Rufeinig Trawsgoed

Caer Rufeinig ydy **Caer Rufeinig Trawsgoed** sydd wedi'i lleoli yng nghymuned Trawsgoed, Ceredigion; .

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: CD119.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadw
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Caer Rufeinig y Fenni

Caer Rufeinig ydy **Caer Rufeinig y Fenni** neu ***Gobannium*** sydd wedi'i lleoli yng nghymuned Y Fenni, Sir Fynwy; .

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MM193.

## Cyfeiriadau
Fenni, Y
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Meirion Pennar

Bardd ac ysgolhaig o Gymru oedd **Meirion Pennar** (24 Rhagfyr 1944 – 17 Rhagfyr 2010).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd, yn fab i'r llenor Pennar Davies.

## Llyfryddiaeth
**Syndod y sêr* (1971)
**Pair Dadeni* (1978)
**Poems by Taliesin* (1988)
**The Black Book of Carmarthen* (1989)
**Peredur: Arthurian Romance from the Mabinogion* (1991)
**The Battle of the Trees* (1992)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Afon Camarch

Afon ym Mhowys sy'n un o lednentydd Afon Irfon yw **Afon Camarch**.

Mae'n tarddu fel nifer o nentydd o gwmpas llethrau deheuol Drygarn Fawr, i'r gogledd o Abergwesyn. Mae'n llifo i'r de trwy bentref Beulah a heibio caer Rufeinig Caerau i ymuno ag afon Irfon ger Llangamarch.

Cammarch
Cammarch
Yr Ymerodraeth Alaidd

bawd|Yr Ymerodraeth Alaidd (gwyrdd) yn 271

Yr **Ymerodraeth Alaidd** (Lladin: *Imperium Galliarum*) yw'r enw modern ar y rhan a dorrodd yn rhydd o'r Ymerodraeth Rufeinig rhwng 260 - 274. Roedd hyn yn rhan o ddigwyddiadau Argyfwng Imperialaidd y Drydedd Ganrif.

Sefydlwyd yr ymerodraeth gan Postumus yn 260, yn dilyn ymosodiadau gan y barbariaid a diffyg cymorth o Rufain. Ar ei huchafbwynt, roedd yn cynnwys Germania, Gâl, Prydain, a Hispania. Llofruddiwyd Postumus yn 268, a chollodd yr ymerodraeth lawer o'i thiriogaethau, ond parhaodd hyd 274. Yn y flwyddyn honno, adfeddiannwyd hi gan yr ymerawdr  Aurelian wedi Brwydr Châlons.

* Postumus 260 - 268
** (Laelianus 268, trawsfeddiannydd)
* Marius 268
* Victorinus 268 - 270
** (Domitianus 271? trawsfeddiannydd)
* Tetricus I 270 - 273
** Tetricus II 270 - 273 (mab Tretricus; Cesar)

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Safle Rufeinig Caersŵs

Saif **Safle Rufeinig Caersŵs** gerllaw Caersŵs, Powys, a ger afon Hafren; .

## Disgrifiad
Ceir dwy gaer Rufeinig yma. Adeilawyd y gaer gyntaf, Caersŵs I, ar dir uchel uwchben afon Hafren. Mae'n perthyn i'r cyfnod cynnar, cyn 69 OC, ac efallai yn perthyn i gyfnod yr ymladd rhwng y Rhufeiniaid a'r Ordoficiaid.

Saif yr ail gaer, Caersŵs II, ar dir gwastad ger glan ogleddol afon Carno. Adeiladwyd hon yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Vespasian, yn y 70au OC. Mae ganddi arwynebedd o 7.7 acer, sy'n awgrymu ei bod wedi ei bwriadu ar gyfer garsiwn o *cohors milaria* o fil o filwyr atodol. Cafwyd hyd i grochenwaith a darnau arian, yn enwedig ar safle'r baddondy, yn dyddio o deyrnasiad Antoninus Pius (138 - 161) hyd gyfnod Victorinus a Tetricus I (268 - 273). Ceir cofnod i gohort cynhtaf y Celtiberiaid ffurfio'r garsiwn yn ystod y 3g. Nid oes unrhyw arwydd o filwyr yma at ôl 280, ond ymddengys i'r gaer hon gael ei defnyddio'n barhaus am gyfnod hwy nag unthyw gaer arall yng Nghymru.

250px|bawd|chwith|Safle "Caersŵs I"

Tu allan i'r gaer, ceir olion *vicus* sylweddol, yn cynnwys siopau ac efallai tafarn. Gerllaw, roedd fila Rufeinig, gyda'i baddondy ei hun.

## Cadw 
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG001.

Ceir ail gaer Rufeinig yn , gyda'r rhif SAM unigryw: MG222.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Symons, S. *Fortresses and treasures of Roman Wales* (Breedon Books, 2009)

Categori:Caersŵs
Caersws
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Tri gwersyll Rhufeinig Pencraig

Caerau Rufeinig ydy **tri gwersyll Rhufeinig Pencraig** sydd wedi'i lleoli yng nghymuned Pencraig, Powys; .

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: RD138.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Pencraig
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Adferiad y Meiji

Cyfres o ddigwyddiadau a adferodd rheolaeth imperialaidd i Japan yn 1868 oedd **Adferiad y Meiji** (a adwaenir hefyd fel ***Meiji Ishin***). Arweiniodd yr adferiad at newidiadau mawr yn strwythur cymdeithasol a gwleidyddol Japan, ac ymestynodd o ddiwedd y cyfnod Edo tan ddechrau'r cyfnod Meiji.

Categori:Hanes Japan
Resbiradu

Ym myd ffisioleg, diffinnir **resbiradu** (sy'n cael ei gymysgu'n aml ag anadlu) fel  y broses o symud ocsigen o'r awyr tu allan i'r celloedd tu fewn meinwe a symud carbon deuocsid i'r cyfeiriad arall. Mae hyn yn wahanol i'r diffiniad biocemegol o resbiradaeth, sy'n cyfeirio at resbiradaeth gellog: y broses fetabolaidd lle mae organeb yn derbyn egni trwy adweithio ocsigen gyda glwcos er mwyn creu dŵr, carbon deuocsid ac ATP (ffynhonnell egni). Er bod resbiradaeth ffisiolegol yn angenrheidiol er mwyn cynnal resbiradaeth gellog ac o ganlyniad bywyd mewn anifeiliaid, mae'r prosesau'n unigryw: mae resbiradaeth gellog yn digwydd yng nghelloedd unigol yr anifail tra bod resbiradaeth ffisiolegol yn ymwneud â llif mawr a symudiad metabolynnau rhwng yr organeb a'r amgylchedd allanol.


Categori:Ffisioleg
Y Gadlas

***Y Gadlas*** yw papur bro yr ardal sy'n gorwedd rhwng Afon Conwy ac Afon Clwyd, yn Sir Conwy a Sir Ddinbych. Mae'r ardal yn cynnwys Bro Cernyw a Bro Aled, dau o gadarnleoedd yr iaith Gymraeg yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Gadlas* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Conwy
Categori:Papurau bro Sir Ddinbych
Y Clawdd

***Y Clawdd*** yw papur bro ardal Wrecsam a'r cylch, Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Mae'r cylch yn cynnwys pentrefi Coedpoeth a'r Mwynglawdd.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolenni allanol
* *Y Clawdd* ar wefan BBC Cymru

Clawdd
Y Rhwyd

***Y Rhwyd*** yw papur bro gogledd-orllewin Ynys Môn, sy'n cynnwys Caergybi, Bodedern, Cemaes a Llanfechell.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Rhwyd* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Ynys Môn
Categori:Caergybi
Papur Dre

***Papur Dre*** yw papur bro tref Caernarfon, Gwynedd. Sefydlwyd y papur hwn yn bur ddiweddar ar gyfer y "Cofis".

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Papur Dre* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Caernarfon
Yr Odyn

***Yr Odyn*** yw papur bro ardal Nant Conwy, Sir Conwy. Mae'r ardal yn cynnwys Dyffryn Conwy i'r de o dref Llanrwst, Betws-y-Coed, Penmachno a Dolwyddelan.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Yr Odyn* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Conwy
Categori:Betws-y-Coed
Categori:Dolwyddelan
Categori:Dyffryn Conwy
Dail Dysynni

***Dail Dysynni*** yw papur bro ardal Tywyn a'r cylch, de Gwynedd. Mae'n cynnwys ardal sy'n gorwedd rhwng Afon Mawddach ac Afon Dyfi ac fe'i enwir ar ôl Dyffryn Dysynni. Sefydlwyd y papur yn Ionawr 1979.

Ymhlith y golygyddion sydd wedi bod wrth y llyw y mae'r cyn-brifathro Arwel Pierce, Bryncrug.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Dail Dysynni* ar wefan BBC Cymru

Categori:Meirionnydd
Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Tywyn
Seren Hafren

***Seren Hafren*** yw papur bro ardal Dyffryn Hafren, Powys. Mae'r cylch yn ymestyn o'r Drenewydd i Lanidloes.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Seren Hafren* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Powys
Categori:Llanidloes
Categori:Y Drenewydd
Postumus

**Marcus Cassianius Latinius Postumus** oedd ymerawdwr cyntaf yr Ymerodraeth Alaidd o 259 hyd 268.

Nid oes llawer o wybodaeth am ei flynyddoedd cynnar, ond ymddengys ei fod yn wreiddiol o Gâl, ac iddo ddod yn gadfridog yn y fyddin ac efallai yn rhaglaw Germania Inferior neu Germania Superior. Pan oedd yn ymerawdwr Rhufeinig Gallienus yn delio a phroblemau yn nwyrain yr ymerodraeth, gadawodd ei fab Saloninus yn y gorllewin. Cyhoeddwyd Postumus yn ymerawdwr gan ei fyddin, a lladdwyd Saloninus.

Derbyniodd taleithiau Gâl, Hispania, Germania a Phrydain ef fel ymerawdwr. Sefydlodd ei brifddinas yn ninas Cwlen, lle bathodd y rhan fwyaf o'i ddarnau arian. Yn 263, dechreuodd Gallienus ymgyrch yn ei erbyn, ond gorfododd Postumus ef i encilio. Cododd Laelianus yn erbyn Postumus, ond gorchfygodd Postumus ef a chipiodd ei fyddin ddinas Moguntiacum (Mainz). Gwaharddodd ei filwyr rhag anrheithio'r ddinas, ac efallai oherwydd hun, llofruddiwyd Postumus gan ei filwyr ei hun.

Wedi marwolaeth Postumus, collodd yr Ymerodraeth Alaidd afael ar Hispania a Phrydain, a adfeddiannwyd gan Rufain. Olynywyd Postumus gan Marcus Aurelius Marius.

Categori:Marwolaethau 268
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Y Ddolen

***Y Ddolen*** yw papur bro ardal eang yng ngogledd Ceredigion sy'n ymestyn o Gwm Ystwyth i Afon Wyre ac o ucheldiroedd Pumlumon i lan Bae Ceredigion. Ymhlith hoelion wyth y papur y mae Rina Tandy. Gol: Elgan Philip Davies.

Rhagflaenydd y Ddolen oedd "Bro Ystwyth", papur Cymraeg i pobl Blaen-plwyf, Rhydyfelin

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Ddolen* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Ceredigion
Clonc

***Clonc*** yw papur bro tref Llanbedr Pont Steffan a'r cylch yn ne-ddwyrain Ceredigion a gogledd-orllewin Sir Gaerfyrddin. Mae'n ymestyn o Lanfair Clydogau yn y gogledd i ardal Llanllwni yn y de. Mae'r dalgylch yn cynnwys: Cellan, Llanbedr Wledig, Llanfair Clydogau, Llangybi, Llanllwni, Llanwenog, Llanwnnen, Llanybydder, Llanycrwys, Uwch Gaeo a Phencarreg.

## Englyn i'r Clonc
:Hwn rydd ysbonc i'ch cloncian; ac ennyn
:::Ei gynnwys ymddiddan;
::Daw â lles i fywyd llan;
::Ein huno yw ei anian.

T. Glenfil Jones, Llanybydder

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* http://www.clonc.btck.co.uk/  Gwefan swyddogol y papur
* *Clonc* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Ceredigion
Categori:Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanbedr Pont Steffan
Y Fan a'r Lle

'''''Y Fan a'r Lle''''' yw papur bro ardal Brycheiniog yn ne Powys. Mae'r cylch yn ymestyn o Lanfair-ym-Muallt i ardal Aberhonddu a'r cylch. Sefydlwyd y papur yn 1996.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* ''Y Fan a'r Lle'' ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Powys
Categori:Aberhonddu
Categori:Llanfair-ym-Muallt
Y Gambo

Mae'r ***Gambo*** yn bapur bro mewn ardal eang o dde-orllewin Ceredigion, sy'n ymestyn o'r Ferwig ger aber Afon Teifi i bentref Llanarth. Mae pentrefi eraill y cylch yn cynnwys Aberporth, Cei Newydd, Ffostrasol, Llandygwydd a Llangrannog.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Gambo* ar wefan BBC Cymru

Categori:Ceinewydd
Categori:Papurau bro Ceredigion
Y Llien Gwyn

***Y Llien Gwyn*** yw papur bro tref Abergwaun a'r cylch yng ngogledd Sir Benfro. Mae'r ardal yn cynnwys hefyd pentrefi fel Trefdraeth, Cwm Gwaun a Threletert.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Llien Gwyn* ar wefan BBC Cymru

Categori:Abergwaun
Categori:Papurau bro Sir Benfro
Dan y Landsker

***Dan y Landsker*** yw papur bro misol ardal de Sir Benfro. Mae'r ardal yn cynnwys Doc Penfro. Cyfeiria'r enw at y 'Landsker', sef y ffin ieithyddol y rhwng y gogledd Penfro Cymraeg a'r de Saesneg. Dyma'r diweddaraf o bapurau bro Cymru, a lawnsiwyd ym Mawrth 2007 gyda chymorth Antur Teifi. Llinell hynafol yw'r *landsker* a oedd yn ffin rhwng de sir Benfro Seisnig a gogledd y sir. Roedd dros 50 o gestyll ac amddiffynfeydd (a adeiladwyd gan y Normaniaid), ar hyd y linell.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Dan y Landsker* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Sir Benfro
Y Cardi Bach

***Y Cardi Bach*** yw papur bro ardal Dyffryn Taf ar y ffin rhwng Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Mae'r ardal yn cynnwys Hendy-gwyn ar Daf a Sanclêr. Mae'r ardal hefyd yn cynnwys trefi Hendy-gwyn ar Daf yn ogystal â phentrefi Meidrim, Pen-y-bont a Threlech, Efailwen, Llanboidy a Llanglydwen yng ngogledd yr ardal.

Ymhlith y golygyddion a fu wrth y llyw y mae Rhoswen Llewellyn. Ceir deg rhifyn o'r papur yn flynyddol, gyda thoriad ym mis Awst a thros y Nadolig.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Cardi Bach* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Sir Benfro
Categori:Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanboidy
Cwlwm (papur bro)

***Cwlwm*** yw papur bro tref Caerfyrddin a'r pentrefi cyfagos, Sir Gaerfyrddin. Mae'r ardal yn cynnwys Cynwyl Elfed, Bronwydd, Llansteffan a Glanyfferi. Sefydlwyd y papur gan T. Gwynn Jones (Abergwaun).

Ymhlith y golygyddion sydd wedi bod wrth y llyw y mae: Iwan Evans, Caerfyrddin.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

Categori:Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Categori:Caerfyrddin
Llais (papur bro)

***Llais*** yw papur bro ardal Cwm Tawe, ardal ddiwydiannol a rennir rhwng Sir Abertawe, Powys a Chastell-nedd Port Talbot.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Llais* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro
Categori:Abertawe (sir)
Categori:Castell-nedd Port Talbot
Clecs y Cwm a'r Dref

Papur Bro oedd '''''Clecs y Cwm a'r Dref''''' yn ardal Castell-nedd a'r cylch yn sir Castell-nedd Port Talbot. Mae'r ardal yn cynnwys y wlad rhwng afonydd Nedd a Dulais.

Sefydlwyd y papur yn Hydref 1976  a daeth i ben gyda rhifyn Gorffennaf-Awst, 2006. Ymhlith y golygyddion roedd Gwyn Rowlands.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* ''Clecs y Cwm a'r Dref'' ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro
Categori:Castell-nedd
Categori:Castell-nedd Port Talbot
Cylch (papur bro)

***Cylch*** oedd papur bro tref a chymoedd Merthyr Tudful a'r cylch a lansiwyd ym Mai 2001. Roedd yn bapur misol. Nid ydyw wedi cael ei gyhoeddi ers Ebrill 2005.

Ymhlith y golygyddion a fu wrthi roedd  Llinos Howells, Trefechan.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau bro
Categori:Merthyr Tudful
Clochdar

***Clochdar*** yw papur bro ardal Cwm Cynon a'r cylch yn sir Rhondda Cynon Taf. Mae'r ardal yn cynnwys y wlad rhwng Penderyn ac Abercynon. Daeth y rhifyn cyntaf i olau dydd yn Rhagfyr 1987 ac ymhlith y golygyddion sydd wedi bod ers hynny y mae Susan Jenkins, Aberaman.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Clochdar* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro
Categori:Rhondda Cynon Taf
Yr Hogwr

***Yr Hogwr*** yw papur bro ardal 'Bro Ogwr' yn siroedd Pen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg. Mae'r ardal yn cynnwys rhan helaeth y wlad rhwng Abertawe a Chaerdydd (ond nid y dinasoedd hynny eu hunain).

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Yr Hogwr* ar wefan BBC Cymru

Categori:Y cyfryngau ym Mro Morgannwg
Categori:Papurau bro
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
Tua'r Goleuni

'''''Tua'r Goleuni'''* yw papur bro ardal Cwm Rhymni a thref Caerffili, Bwrdeistref Sirol Caerffili.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolenni allanol
* *Tua'r Goleuni'' ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro
Categori:Caerffili
Newyddion Gwent

***Newyddion Gwent*** oedd papur bro ardal Gwent (sef Blaenau Gwent, Sir Fynwy, Casnewydd a Thorfaen). Golygwyd y papur am 10 mlynedd gan Robin Davies. Fe'i sefydlwyd oddeutu 2001 ac fe'i cyhoeddwyd bob tri mis. Daeth i ben Awst 2010 a sefydlwyd Newyddion Mynwy yn ei le; papur bro achlysurol.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Newyddion Gwent* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro
Categori:Blaenau Gwent
Categori:Casnewydd (sir)
Categori:Gwent
Categori:Y cyfryngau yn Sir Fynwy
Categori:Torfaen
Llais Aeron

***Llais Aeron*** yw papur bro ardal Dyffryn Aeron yn ne Ceredigion sy'n ymestyn o Aberaeron ar yr arfordir i Silian ger Llanbedr Pont Steffan. Mae'r dalgylch yn cynnwys cymunedau: Cilcennin, Ciliau Aeron a Neuadd-lwyd, Cribyn, Dihewyd, Talsarn, Temple Bar, Felinfach, Nebo, Cross Inn a Bethania, Ceredigion a Ffosyffin.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Llais Aeron* ar wefan Menter Iaith Ceredigion 

Categori:Papurau bro Ceredigion
Categori:Aberaeron
Llais Ardudwy

***Llais Ardudwy*** yw papur bro ardal Ardudwy yn ne sir Gwynedd. Mae'r ardal yn cynnwys yr arfordir o gyffiniau Harlech hyd Y Bermo.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Llais Ardudwy* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Harlech
Categori:Meirionnydd
Yr Angor (Glannau Merswy)

:''Am y papur bro o'r un enw a gyhoeddir yng Ngheredigion gweler Yr Angor (Aberystwyth)*

***Yr Angor*** yw papur bro ar gyfer Cymru ardal Glannau Merswy a Manceinion, gogledd-orllewin Lloegr.

## Dolen allanol
* *Yr Angor''  ar wefan Liverpool-Welsh.com

Categori:Glannau Merswy
Categori:Papurau bro
Categori:Papurau newydd Lloegr
Cerdyn Nadolig

bawd|Cerdyn Nadolig Ffrengig
Cerdyn i gyfarch rhywun dros gyfnod neu Ŵyl y Nadolig ydy **cerdyn Nadolig**. Fel arfer cânt eu danfon naill ai drwy'r post neu drwy law yn yr wythnosau cyn y diwrnod ei hun. Mae'r cerdyn naill ai wedi'i argraffu a'i werthu'n fasnachol neu ar adegau wedi'i wneud gan y person sy'n danfon y cerdyn. Y cyfarchiad arferol sydd arno ydy "Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda!"

## Gweler hefyd
* Marchnad Nadolig
* Anrhegion Nadolig
* Y Tri Brenin o Gwlen

## Dolennau allanol 
* Sain Ffagan: Arferion y Nadolig 
* Cerdyn Nadolig Cymraeg a wnaed â llaw gan Owain Owain

Categori:Nadolig
Categori:Papur
Marcus Aurelius Marius

**Marcus Aurelius Marius** (bu farw 269) oedd ail ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd, am ychydig fisoedd yn y flwyddyn 269.

Nid oes llawer o wybodaeth amdano. Daeth yn ymerawdwr wedi i Postumus gael ei lofruddio gan ei filwyr ei hun, efallai oherwydd iddo eu gwahardd rhag anrheithio dinas Mainz.  Yn ôl rhai awduron, dim ond am ychydig ddyddiau y bu yn ymerawdwr, ond bathodd nifer sylweddol ddarnau arian, felly ymddengys iddo fod yn ymerawdwr am rai misoedd. Olynwyd ef gan Victorinus.

Categori:Marwolaethau 269
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Noswyl Nadolig

Y noson cyn y Nadolig yw **Noswyl Nadolig**, sef y 24ain o Ragfyr. Yn draddodiadol, gelwid y noson hon yn 'nos Nadolig'. Dyna'r ffurf mewn rhai tafodieithoedd hyd heddiw.

Dyma'r noson y daw Siôn Corn a'i anrhegion i blant y Gorllewin, America a rhannau o Asia. Fel arfer, mae'r dydd yn cael ei ddefnyddio i gwbwlhau trefniadau munud olaf ar gyfer y Nadolig: paratoi'r llysiau ar gyfer y cinio, lapio'r anrhegion a'u dosbarthu i ffrindiau a theulu.

Mewn rhai gwledydd megis y Weriniaeth Tsiec, Slofacia, Croatia a Hwngari, nid Siôn Corn sy'n dosbarthu'r anrhegion ond y Baban Iesu.

## Gweler hefyd
*Nadolig
*Marchnad Nadolig
*Coeden Nadolig
*Anrhegion Nadolig
*Siôn Corn

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyliau Cristnogol
Categori:Nadolig
Victorinus

bawd|Victorinus ar ddarn arian *Antonianus*

**Marcus Piav(v)onius Victorinus**  (bu farw 271) oedd ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd rhwng 269 a 271.

Roedd Victorinus i bob golwg o deulu cyfoethog, ac yn filwr galluog. Wedi marwolaeth Marius yn hydref 269, cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr. Ni dderbyniwyd ef yn Hispania, a ddychwelodd at yr Ymerodraeth Rufeinig.

Yn 270, penderfynodd dinas Augustodunum Haeduorum (Autun) ddychwelyd at yr Ymerodraeth Rufeinig hefyd. Gosododd Victorinus warchae ar y ddinas, a'i chipio wedi 7 mis o warchae. Dychwelodd Victorinus i'w brifddinas, Cwlen, ond yn nechrau 271 llofruddiwyd ef gan un o'i swyddogion.

Olynwyd ef gan Tetricus I, a wnaed yn ymerawdwr gan fam Victorinus, Victoria.

Categori:Marwolaethau 271
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Autun

bawd|Y *Champ de Mars*, Autun

Dinas yn *département* Saône-et-Loire yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, Ffrainc, yw **Autun**. Yn 1999 roedd y boblogaeth yn 16,419.

Saif Autun ar Afon Arroux. Sefydlwyd hi gan yr ymerawdwr Rhufeinig Augustus dan yr enw *Augustodonum*. Symudwyd poblogaeth Bibracte yma. Mae nifer o weddillion adeiladau Rhufeinig i'w gweld yma. Ymhlith adeiladau nodedig y ddinas, mae Eglwys Gadeiriol *Saint-Lazare*, yn dyddio o'r 12g.

bawd|chwith|Y Porte Saint-André

Categori:Cymunedau Saône-et-Loire
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Tetricus I

**Gaius Pius Esuvius Tetricus** neu **Tetricus I** oedd ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd rhwng 271 a 274. Ef a'i fab, Tetricus II, oedd yr olaf i deyrnasu dros yr Ymerodraeth Alaidd.

Pan lofruddiwyd yr ymerawdwr Victorinus yn 271, gwnaed Tetricus yn ymerawdwr gan fam Victorinus, Victoria. Yn 271 a 272 bu Tetricus yn ymladd yn erbyn yr Almaenwyr. Gwnaeth ddinas Trier yn brifddinas iddo. Yn 273, rhoddodd deitl Cesar i'w fab, Tetricus II. Yn 274 ymgyrchodd yr ymeradwr Rhufeinig Aurelian yn erbyn yr Ymerodraeth Alaidd, a gorchfygodd Tetricus mewn brwydr ger Châlons-sur-Marne. Cymerwyd Tetricus a'i fab yn garcharorion, ond ni chawsant eu dienyddio. Yn ddiweddarach, gwnaed Tetricus yn llywodraethwr Lucania.

Categori:Ymerodron Rhufeinig
Pwdin Nadolig

bawd|Pwdin Nadolig yn cael ei gyflwynol gyda brandi poeth wedi'i arllwys drosto a fflamau tân.
Pwdin sy'n cael ei fwyta ar ddydd Nadolig ydy **pwdin Nadolig** neu **bwdin plwm**. Caiff ei wneud, fel arfer, gyda'r cynhwysion drud hynny er mwyn ei wneud yn arbennig: cwraints, sbeisys melys, triog, ffrwythau a siwet. Caiff ei goginio'n araf ac felly mae ei liw'n eitha tywyll.

Y dyddiau hyn gellir ychwanegu cwrw gyda'r cynhwysion, a brandi drosto. Fel arfer ychwanegir menyn toddi gwyn efo fo.

## Gweler hefyd
* Marchnad Nadolig
* Anrhegion Nadolig
* Y Tri Brenin o Gwlen
* Cerdyn Nadolig

Categori:Bwyd a diod Nadoligaidd
Nadolig
Y Bedol

***Y Bedol*** yw papur bro ardal Rhuthun a'r cylch, Sir Ddinbych. Mae ei dalgylch (sef rhan ddeheuol o Ddyffryn Clwyd yn cynnwys Corwen, Rhuthun a'r pentrefi cyfagos megis Llanarmon-yn-Iâl, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, Carrog a Derwen, Sir Ddinbych). Sefydlwyd y papur gan Berwyn Swift Jones, ac ef oedd yn golygu am rai blynyddoedd, tan i Hafina Clwyd gymeryd drosodd, gyda thîm o olygyddion misol.

## Gweler hefyd
* Rhestr Papurau Bro

## Dolen allanol
* *Y Bedol* ar wefan BBC Cymru

Categori:Papurau bro Sir Ddinbych
Categori:Rhuthun