open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lauren Laverne

Cyflwynydd teledu a radio o Loegr a chyn gantores yw **Lauren Laverne** (enw bedydd, **Lauren Cecilla Gofton**; ganwyd yn Sunderland, Lloegr, ar 28 Ebrill 1978).

Mae Laverne wedi cyflwyno *The Culture Show*, *Transmission with T-Mobile*, a rhifyn cyntaf *Never Mind The Buzzcocks* yn 2006.

Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Swydd Down

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n un o chwe sir Gogledd Iwerddon yw **Swydd Down** (Gwyddeleg *Contae an Dúin*; Saesneg *County Down*). Mae'n rhan o dalaith Wlster. Ei phrif ddinas yw Downpatrick (*Dún Padrig*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Down yng Ngogledd Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Down

Categori:Ulster
Hengwrt

Plasty ger Dolgellau ym Meirionnydd, de Gwynedd, yw **Hengwrt**. Fe'i lleolwyd i'r gogledd-orllewin o Ddolgellau ger Abaty Cymer, ger cymer Afon Mawddach ac Afon Wnion.

Mae'n enwog yn hanes llenyddiaeth Gymraeg fel cartref i un o'r casgliadau pwysicaf o lawysgrifau Cymreig. Daeth y llawysgrifau hyn i feddiant y casglwr llawysgrifau a hynafiaethydd Robert Vaughan (?1592-1667) o'r Hengwrt yn ystod yr 17g. Roeddent yn cynnwys trysorau fel *Llyfr Gwyn Rhydderch*, *Llyfr Du Caerfyrddin*, *Llyfr Taliesin* a *Llyfr Aneirin*, ynghyd â thestunau o *Brut y Tywysogion* a llyfrau cyfraith. Roedd y casgliad yn cynnwys copi cynnar pwysig o waith Chaucer hefyd, a adnabyddir fel yr "*Hengwrt Chaucer*" neu, yn gamarweiniol, yr "*Hengwrt Manuscript*".
220px|bawd|chwith|Tudalen gyntaf llawysgrif yr *Hengwrt Chaucer* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru).

Arhosodd y llawysgrifau hyn yn ddiogel yn llyfrgell enwog Hengwrt am tua 300 mlynedd. Gwelodd yr hynafiaethydd Edward Lhuyd y llyfrau yno yn 1696. Bu nifer o hynafiaethwyr y 18g a dechrau'r 19g yn ymweld â'r plasty i gael gweld a chopïo'r llawysgrifau, yn cynnwys Ieuan Fardd, William Owen Pughe ac Iolo Morganwg. Etifeddwyd y llyfrgell gan William Watkin Edward Wynne o blas Peniarth yn 1859 ac ar ôl i Syr John Williams ei phrynu cafodd casgliad Peniarth, yn cynnwys y Llyfr Du, ei roi i'r Llyfrgell Genedlaethol newydd yn Aberystwyth.

Enwir ystafell arddangos Hengwrt, sy’n arddangos llawysgrifau prin y Llyfrgell Genedlaethol, ar ôl Hengwrt.

Mae'r Hengwrt yn cael ei grybwyll yn y nofel Y Stafell Ddirgel, gan Marion Eames.

## Dolenni allanol
* Yr "*Hengwrt Chaucer*" ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll yng Nghymru
Categori:Dolgellau
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llanelltud
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Meirionnydd
Categori:Plasdai Gwynedd
Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)

Pencadlys Lluoedd Arfog y Deyrnas Unedig a'r adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am weithredu'r polisi amddiffyn llywodraethol yw'r **Weinyddiaeth Amddiffyn** (Saesneg: *Ministry of Defence* neu *MoD*). 

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol


Gweinyddiaeth Amddiffyn
Gweinyddiaeth Amddiffyn
Deyrnas Unedig, Y
Gweinyddiaeth Amddiffyn
Gweinyddiaeth Amddiffyn

Mewn gwladwriaeth lle rhennir y llywodraeth yn weinyddiaethau y rhan o'r llywodraeth sy'n gyfrifol am materion amddiffyn,  gan amlaf yn cynnwys holl luoedd milwrol y wladwriaeth honno, yw'r **Weinyddiaeth Amddiffyn**.

## Rhestr gweinyddiaethau amddiffyn
*  Y Weinyddiaeth Amddiffyn (Ffederasiwn Rwsia)
*  Y Weinyddiaeth Amddiffyn (DU)


Amddiffyn
Cuhelyn Fardd

Uchelwr canoloesol o Ddyfed yn ne-orllewin Cymru a oedd efallai yn fardd oedd **Cuhelyn Fardd** (fl. yn gynnar yn y 12g, efallai tua 1100 - 1130). Does dim o'i waith wedi goroesi ond roedd yn ffigwr adnabyddus yn yr Oesoedd Canol.

## Bywgraffiad
Roedd Cuhelyn yn perthyn i deulu o feirdd a noddwyr yn y de-orllewin. Roedd yn fab i Gwynfardd Dyfed (bardd na wyddys dim amdano fel arall) ac yn dad i'r bardd Gwrwared Gerdd Gymell, un o gyndeidiau'r cywyddwr enwog Dafydd ap Gwilym. Roedd yn arglwydd neu dywysog yng nghantref Cemais, yn Nyfed.

## Cerdd Llyfr Du Caerfyrddin
Er nad oes unrhyw destun o ganu Cuhelyn ar glawr heddiw, ceir awdl foliant iddo yn *Llyfr Du Caerfyrddin* (hanner cyntaf y 13g?). Yn y *Myvyrian Archaiology of Wales* ceir testun o'r gerdd hon sy'n cael ei briodoli i Guhelyn, ond gwyddom bellach ei bod yn gerdd iddo ef yn hytrach na cherdd o'i waith ei hun. Mae'n ansicr felly ei fod yn fardd, ond yn sicr roedd yn gynheiliad pwysig i'r beirdd proffesiynol. Ceir enghreifftiau eraill o uchelwyr a thywysogion a gyfansoddai gerddi, e.e. Hywel ab Owain Gwynedd, felly nid yw'n amosibl fod Cuhelyn yntau yn fardd.

## Traddodiadau
Mae'r hynafiaethydd George Owen yn cofnodi traddodiadau amdano yn Sir Benfro sy'n ei bortreadu fel brudiwr a chyfarwydd yn ogystal â bardd.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Brudwyr
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Sir Benfro
I. M. Pei

Pensaer o'r Unol Daleithiau a aned yn Tsieina oedd **Ieoh Ming Pei** (26 Ebrill 1917 – 16 Mai 2019), a adnabyddir fel rheol fel **I. M. Pei**. Ganed ef yn Guangzhou, yn Guangdong, Tsieina. Roedd ei dad yn fanciwr, a daeth yn gyfarwyddwr Banc Tsieina yn ddiweddarach. Symudodd y teulu i Hong Cong, yna i Shanghai. Yn 18 oed aeth i astudio pensaernïaeth ym Mhrifysgol Pennsylvania yn yr Unol Daleithiau, ac yn ddiweddarach yn Harvard, lle bu'n astudio dan Walter Gropius.

Dechreuodd Pei ei gwmni ei hun yn 1955, a bu'n gyfrifol am nifer fawr o adeiladau adnabyddus trwy'r byd; yr enwocaf efallai yw Pyramid y Louvre ym Mharis.

## Adeiladau gan Pei
*Amgueddfa Gelf Islamaidd, Doha
*Amgueddfa Miho, Kyoto, Japan
*L'Enfant Plaza, Washington, DC, UDA
*Llyfrgell John F. Kennedy, Boston, UDA
*Neuadd Dinas, Dallas, Texas, UDA
*Pyramid y Louvre 
*Theatr Dancing Water, Macau
*Tŵr Miami

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Penseiri o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Cerflun Rhyddid

Cerflun yn ninas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau yw '''''Rhyddid yn Goleuo'r Byd'''* (Saesneg: *Liberty Enlightening the World*, Ffrangeg: *La liberté éclairant le monde*), a adnabyddir fel rheol fel ***Cerflun Rhyddid*** (*Statue of Liberty*, *Statue de la Liberté''). Cyflwynwyd y cerflun i'r Unol Daleithiau gan bobl Ffrainc yn 1886. Saif ar Liberty Island ger harbwr Efrog Newydd. Cynllunwyd y cerflun gan Frédéric Auguste Bartholdi, tra cynllunwyd y tu mewn iddo gan Alexandre Gustave Eiffel (cynllunydd Tŵr Eiffel).

Adeiladwyd y cerfun o gopr. Mae'n dangos merch yn dal fflam rhyddid. Cyhoeddwyd y cerflun yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1984.

Ar bedestal y cerflun mae'r gerdd *The New Colossus* gan Emma Lazarus wedi ei hysgrifennu ar dabled efydd. Mae'r llinellau olaf yn enwog:

:*Give me your tired, your poor,*
:*Your huddled masses yearning to breathe free,*
:*The wretched refuse of your teeming shore;*
:*Send these, the homeless, tempest-tost to me,*
:*I lift my lamp beside the golden door!*

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Efrog Newydd
Rhyddid
Categori:Dinas Efrog Newydd
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Unol Daleithiau
Swydd Carlow

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Carlow** (Gwyddeleg: *Contae Cheatharlach*; Saesneg: *County Carlow*). Mae'n rhan o dalaith Leinster. Ei phrif ddinas yw Carlow (*Ceatharlach*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Carlow yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Leinster

Carlow
Mel Gibson

Actor ac awdur scriptiau ffilm o Awstralia, yn enedigol o'r Unol Daleithiau, yw **Mel Colm-Cille Gerard Gibson** (ganed 3 Ionawr 1956).

Ganed Gibson yn Peekskill, Efrog Newydd, a dras Wyddelig ac Awstralaidd. Symudodd i Awstralia pan oedd yn 12 oed, a bu'n fyfyriwr yn y Sefydliad Cenedlaethol Celfyddyd Ddramatig yn Sydney. Daeth yn adnabyddus gyda'r cyfresi *Mad Max* a *Lethal Weapon*. Enillodd Wobr yr Academi fel cyfarwyddwr a phrif actor y ffilm *Braveheart*, am William Wallace. Yn 2004, ef oedd cyfarwyddwr a chynhyrchydd *The Passion of the Christ*, am oriau olaf bywyd Iesu.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion theatr o Awstralia
Categori:Actorion teledu o Awstralia
Categori:Actorion ffilm o Awstralia
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1956
Command & Conquer (gêm fideo)

Gêm strategaeth cyfrifiadurol a ryddhawyd yn 1995 yw ***Command & Conquer*** a hwn yw'r gêm wreiddiol yn y gyfres *Command & Conquer* o emau. Datblygwyd y gêm gan Westwood Studios yn Unol Daleithiau America.

Categori:Gemau fideo
Cwmwl

bawd|dde|250px|Cymylau Stratocumulus perlucidus, o awyren.

Casgliad o ddiferynnau neu grisialau wedi rhewi yn yr awyr yw **cwmwl** (Lladin: *cumulus*). Ar y ddaear, dŵr yw'r elfen sy'n eu ffurfio.

Rhennir cymylau yn ddau brif ddosbarth, cymylau stratus (o'r Lladin *stratus*, yn golygu "haen") a chymylau cumulus (Lladin, "wedi eu pentyrru").

## Mathau eraill o gwmwl
Gall cymylau Kelvin-Helmholtz ddigwydd mewn cysylltiad ag amryw o brif gategorïau, megis *Cirrus*, *Altocumulus*, *Stratocumulus*, *Stratus & Cumulus*. Oherwydd hyn mae Swyddfa Dywydd y Deyrnas Unedig yn dosbarthu cymylau Kelvin-Helmholtz fel ‘Cymylau Arbennig’.
### Cymylau arbennig
Y Cymylau Arbennig eraill yw *Nacreous*, Nosloyw *Noctilucent*, *Banner Clouds* ynghyd â thonnau Kelvin-Helmholtz (terminoleg swyddogol llawn).
### Cymylau Ategol
Dosbarthiad arall sy’n cynnwys cymylau llai cyffredin yw Cymylau Ategol (Accessory Clouds) megis *Pileus, Pannus, Velum, Incus, Mamma, Virga, Praecipitatio, Arcus, Tuba*
### Cymylau anthropogenig
Gweithgareddau dyn sy’n gyfrifol am rhain, megis Olion cyddwyso (*Contrails* awyren), cymylau *Pyrocumulus* (tân) a *Fumulus* (mwg).

Delwedd:Altocumulus.jpg|bawd|Ffurfiad cwmwl Altocumulus
Delwedd:Lenticular Cloud over Harold's Cross Dublin Ireland 30-6-15.jpg|bawd|Cwmwl Altocumulus lenticularis dros Harold's Cross Dulyn, Iwerddon
Delwedd:Altostratus clouds over Hong Kong.JPG|bawd|Cymylau Altostratus dros Hong Kong ym mis Mai
Delwedd:Cirrocumulus 20040830.jpg|bawd|Cwmwl Cirrocumulus
Delwedd:MoonHaloDonnellyMillsWA 2005 SeanMcClean.jpg|bawd|cwmwl cirro-stratus a'r lleuad yn y pellter
Delwedd:CirrusField-color.jpg|bawd|Cymylau Cirrus
Delwedd:GoldenMedows.jpg|bawd|Cymylau 'meirch y ddrycin'
Delwedd:Above the Clouds.jpg|ffurfiad cwmwl stratocumulus dros canolbarth Unol Daleithiau America
Delwedd:Stratus-Opacus-Uniformis.jpg|bawd|Cwmwl Stratus (Stratus-Opacus-Uniformis)
Delwedd:Comet_Neowise_and_noctilucent_clouds.jpg|bawd|Cymylau nosloyw

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Altocumulus
*Altocumulus lenticularis
*Altostratus
*Cirrocumulus
*Cirro-Stratus
*Cirrus
*Cumulus
*Nimbostratus
*Stratocumulus
*Stratus
*Cymylau nosloyw

Categori:Cymylau
Resolfen

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Resolfen** (Saesneg: *Resolven*). Lleolir yn nyffryn Afon Nedd, ar bwys yr A465, sef ffordd 'Blaenau'r Cymoedd'. Y pentref yw prif annedd plwyf Resolfen, ac ynghyd â phlwyf Clun a Melincwrt mae'n cyfansoddi ward etholaeth Resolfen.

Mae nifer o ystadau diwydiannol yn yr ardal o'i amgylch, sydd wedi dioddef yn ystod yr 1980au a'r 1990au. Lleolir marchnad dan dô Rheola ar safle hen ffatri ger llaw. Mae'r ardal ehangach yn wledig a deiniadol ac mae Camlas Nedd yn llifo yr ochr arall i'r A465. Mae'r pentref hefyd yn gyn-gartref i'r AS Peter Hain.

Mae'r band roc arbrofol, Spray Me Spray You, wedi recordio demos ar gyfer eu albwm yng Nghanolfan Cymdeithas Resolfen. Daw'r band El Goodo o'r pentref hefyd.

Mae'r pentref hefyd  yn lleoliad ar gyfer un o gymalau mwyaf adnabyddus Rali Prydain Fawr, Cymru ers sawl blynedd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Cymdeithas Hanes Resolfen
*  Clwb Rygbi Resolfen 
*  *Monumental Inscriptions for Resolven* 

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Swydd Clare

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Clare** (Gwyddeleg *Contae an Cláir*; Saesneg *County Clare*). Mae'n rhan o dalaith Munster. Ei phrif ddinas yw Ennis (*Innis*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Clare yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Munster
Clare
Swydd Fingal

Un o siroedd newydd Gweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Fingal** (Gwyddeleg *Contae Fine Gall*; Saesneg *County Fingal*), ar diriogaeth yr hen Swydd Dulyn. Mae'n rhan o dalaith Leinster. Ei phrif ddinas yw Sord (Saesneg: *Swords*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Fingal yn Iwerddon

## Gweler hefyd 
* Siroedd Iwerddon

Categori:Leinster
Fingal
Contae na Gaillimhe

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon yw **Contae na Gaillimhe** (Gwyddeleg; **Swydd Gaillimh**; Saesneg;*County Galway*). Mae'n rhan o dalaith Connachta. Ei phrif ddinas yw Gaillimhe Saesneg:*Galway*.

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Gaillimh yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Connachta
Galway
Swydd Roscommon

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Roscommon** (Gwyddeleg *Contae Ros Comáin*; Saesneg *County Roscommon*). Mae'n rhan o dalaith Connacht. Ei phrif ddinas yw Roscommon (*Ros Comáin*).

Allforiwyd defaid Roscommon i Ben Llŷn rhwng 1810-15 gan Dishley Leicester o'r Iwerddon a Lloyd Edwards, Nanhoron a'i gyfaill Syr Watkin Williams-Wynn (Yr Arglwydd Mostyn), Ystâd Cefn Amwlch o Gymru. O fewn pedair blynedd o werthu'r ddafad i'w tenantiaid a'u bridio efo hwrdd Cymreig, roedd yr epil yn ddafad bur ac fe'i galwyd yn "ddafad Llŷn". Mae nhw'n gweddu i dir gwastad y dyffryn yn ogystal â thir mynydd.

250px|bawd|canol|Lleoliad Swydd Roscommon yn Iwerddon

## Gweler hefyd
*Siroedd Iwerddon

## Cyfeiriadau
Categori:Connachta
Roscommon
Giordano Bruno

Athronydd, offeiriad a seryddwr Eidalaidd oedd **Giordano Bruno** (1548 – 17 Chwefror 1600). Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd iddo gael ei losgi am heresi.

Ganed ef yn Nola, Campania, yr adeg honno yn rhan o Deyrnas Napoli. Ei enw bedydd oedd **Filippo Bruno**. Pan oedd yn 11 oed, aeth i Napoli i atudio'r Trivium. Yn bymtheg oed, ymunodd ag Urdd y Dominiciaid, ac ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1572.

Roedd ganddo ddiddordeb mewn athroniaeth, yn arbenigo yn y côf, gan ysgrifennu llyfrau ar dechnegau mnemonig. Credir fod ganddo gysylltiadau a Hermetigiaeth; dylanwadwyd arno hefyd gan ddamcaniaeth Copernicus fod y ddaear yn troi o amgylch yr haul, er fod ei ddiddordeb ef yn hyn yn fwy cyfriniol na gwyddonol.

Daeth ei syniadau ag ef i sylw'r Chwil-lys, a theithiodd i Geneva am gyfnod, cyn gadael am Ffrainc, yn gyntaf i Lyon, yna i Toulouse. Yn 1581 aeth i ddinas Paris, lle bu'n darlithio ar ddiwinyddiaeth. Cyhoeddodd nifer o lyfrau yn y cyfnod yma, er enghraifft *De umbris idearum* ("Cysgodion Syniadau", 1582) ac *Ars Memoriae* ("Celfyddyd Côf", 1582). Yn 1583 aeth i Loegr, lle daeth i gysylltiad a John Dee. Dychwelodd i Baris ym 1585, yna y flwyddyn wedyn aeth i'r Almaen lle bu'n darlithio yn Wittenberg.

Yn 1591 yn Frankfurt, cyfarfu a Giovanni Mocenigo a'i gwahoddodd i Fenis. Dychwelodd i'r Eidal a bu'n dysgu yn Padova am gyfnod cyn dynud i Fenis. Bu'n dysgu teulu Mocenigo am gyfnod, ond pan gyhoeddodd ei fod am adael, hysbysodd Mocenigo y Chwil-lys amdano. Cymerwyd ef i'r ddalfa ar 22 Mai, 1592 ar gyhuddiadau o gabledd a heresi. Gyrrwyd ef i Rufain yn Chwefror 1593. Bu ymg ngharchar yno am saith mlynedd cyn ei gael yn euog o heresi a'i losgi wrth y stanc.

Categori:Genedigaethau 1548
Categori:Marwolaethau 1600
Categori:Athronwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl a ddienyddiwyd am heresi
Categori:Seryddwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Epig Gilgamesh

Arwrgerdd o Fesopotamia yw ***Epig Gilgamesh***, sy'n un o'r gweithiau llenyddol cynharaf sydd wedi goroesi. Cred ysgolheigion fod cyfres o chwedlau a cherddi Swmeraidd  am y brenin mytholegol Gilgamesh, oedd efallai yn deyrn gwirioneddol rywbryd tua'r 27g CC, wedi ei casglu i ffurfio cerdd hirach mewn Acadeg yn llawer diweddarach. Ceir y fersiwn lawnaf ar ddeuddeg tabled glai o lyfrgell Ashurbanipal, brenin Asyria yn y 7g CC.

Prif bwnc y stori yw'r berthynas rhwng Gilgamesh, brenin Uruk, sydd wedi digalonni a blino ar deyrnasu, a'i gyfaill hanner-gwyllt Enkidu, a galar Gilgamesh wedi marwolaeth Enkidu. Wedi marwolaeth ei gyfaill, mae Gilgamesh yn chwilio am anfarwoldeb. Ceir cyfeiriad at Ddilyw oedd wedi boddi pawb heblaw Utnapishtim a'i wraig.

Categori:Arwrgerddi
Categori:Llenyddiaeth Swmereg
Categori:Mythau'r dilyw
Categori:Mytholeg Mesopotamia
Grawn

**Grawn** neu **Grawnfwyd** yw'r term a ddefnyddir am rai mathau o weiriau (*Poaceae*) a dyfir am eu grawn, sy'n fath ar ffrwyth a elwir yn caryopsis. Y rhain yw'r pwysicaf o'r gwahanol fwydydd a dyfir trwy'r byd, ac mewn rhai gwledydd prin fod y tlodion yn bwyta dim arall.

Ymhlith y mathau pwysicaf mae 
* indrawn, sy'n arbennig o bwysig yng Ngogledd America, De America ac Affrica
* reis, y math pwysicaf yn y trofannau, yn arbennig yn Asia
* gwenith, y math pwysicaf yn y rhannau oerach o'r byd
* haidd
* sorghwm
* ceirch
* rhyg
* miled

## Gweler hefyd
*Bara ceirch
*Brywes
*Llymru
*Picws mali

Categori:Gweiriau
Categori:Grawnfwyd
Categori:Bwydydd traddodiadol
Drwm

Offeryn cerdd sy'n cael ei taro yw **drwm**. Mae'n cynnwys o leiaf un croenyn, wedi ei dynnu'n dynn dros ffrâm, sy'n cael ei guro â llaw, darn o bren neu offeryn arall i gynhyrchu sŵn. Ceir drymiau ymhob rhan o'r byd, ac ystyror mai hwy yw'r offerynnau cerdd hynaf. Mae'r sŵn a gynhyrchir gan ddrwm yn dibynnu ar nifer o ffactorau, megis maint y drwm a thrwch a thyndra y croenyn. Gellir defnyddio nifer o ddrymiau gwahanol i gawl amrywiaeth sŵn.

Y drwm cynharaf y gwyddys amdano yw un o Mezhirich, ger Kyiv yn Wcráin, sy'n dyddio i tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl. Cafwyd hyd iddo yng ngweddillion y tŷ hynaf i'w ddarganfod, wedi ei adeiladu o esgyrn mammoth. Gwnaed y drwm o benglof mamoth.

Heblaw eu pwrpas cerddorol, gellir defnyddio drymiau i gyfathrebu dros bellter; er enghraifft yn Affrica a Sri Lanca.

Mae mathau o ddrwm yn cynnwys y conga a'r bongos.

## Cyfeiriadau

Categori:Offerynnau taro
John Edward Daniel

Diwinydd a darlithiwr Cymreig oedd **John Edward Daniel** neu **J. E. Daniel** (26 Mehefin 1902 - 11 Chwefror 1962). Roedd yn un o aelodau cynnar Plaid Cymru a bu'n gadeirydd y blaid am gyfnod.

Ganed Daniel ym Mangor ac addysgwyd ef yn Ysgol Friars cyn mynd i Goleg yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd yn y Literae Humaniores yn 1923 ac mewn Diwinyddiaeth yn 1925. Daeth yn Gymrawd o Goleg Bala-Bangor, gan ddod yn Athro yno ar 28 Gorffennaf 1926 yn dilyn marwolaeth  Dr Thomas Rees. Ymhlith ei fyfyrwyr yno roedd R. Tudur Jones.

Safodd bedair gwaith fel ymgeisydd seneddol dros Blaid Cymru. Bu'n is-gadeirydd rhwng 1931 a 1935, ac olynodd Saunders Lewis fel cadeirydd yn 1939, swydd a ddaliodd hyd Awst 1943. Yn 1946 apwyntiwyd ef yn arolygydd ysgolion. Bu farw o ganlyniad i ddamwain ffordd ger Helygain, Sir Fflint.
alt=Bedd J E a Catherine Daniel ym Mynwent Newydd Bangor|bawd|Bedd J E a Catherine Daniel ym Mynwent Newydd Bangor

## Llyfrau
* *Dysgeidiaeth yr Apostol Paul* (1933)

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Arweinwyr Plaid Cymru
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Plaid Cymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Olwyn

]]

Dyfais gron sy'n medru troi ar echel yw **olwyn**. Fe'i defnyddir ar gyfer trafnidiaeth ac mewn peiriannau ar gyfer gwahanol dasgau. Gelwir crefftwr sy'n gwneud olwynion pren traddodiadol yn saer troliau.

## Hanes
Credir fod yr olwyn wedi ei defnyddio gyntaf ym Mesopotamia yn y 4ydd mileniwm CC. Ar ochr ogleddol mynyddoedd y Caucasus, cafwyd hyd i feddau yn dyddio o tua 3700 CC lle roedd pobl wedi eu claddu ar wagenni neu gerti.

Roedd yr olwyn wedi cyrraedd Ewrop a Gwareiddiad Dyffryn Indus erbyn diwedd y 4ydd mileniwm CC. Yn Tsieina, cofnodir cerbyd gydag olwynion yn dyddio o tua 1200 CC, a chred rhai ysgolheigion ei bod wedi cyrraedd Tsieina erbyn tua 2000 CC. Nid oes sicrwydd ai mewn un lle y darganfuwyd yr olwyn, a bod y wybodaeth amdani wedi ymledu, ynteu a gafodd ei darganfod yn annibynnol mewn sawl lle. Ni ddarganfuwyd yr olwyn gan wareiddiadau America, er i wareiddiad yr Olmec ddod yn agos.

Datblygwyd y syniad o olwyn yn troi ar echel yn ddiweddarach; ceir yr enghreifftiau cynharaf y gwyddir amdanynt yn niwylliant Andronovo tua 2000 CC. Yn fuan wedyn, datblygwyd y cerbyd rhyfel, a datblygodd y Celtiaid y syniad o roi haearn ar ymyl yr olwyn.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Saer troliau

Categori:Cludiant
Categori:Olwynion
Llythyren

bawd|250px|dde|Llythrennau Groegaidd

**Llythyren** yw'r elfen leiaf mewn system alffabetaidd o ysgrifennu. Fel rheol, mae un llythyren yn cynrychioli un sain arbennig, er y gall hefyd gynrychioli sillaf. Gellir defnyddio dwy lythyren i gynrychili un sain, a gall yr un llythyren gynrychilio seiniau gwahanol.

Tardda'r syniad o lythrennau o sgript Semitig Gorllewinol, sy'n dyddio o tua 1000 BC. Dyfeisiwyd yr Wyddor Roeg tua 800 CC.

Ceir cryn nifer o sgriptiau gwahanol, yn cynnwys:

**Arabaidd**: [[Aleph|]], [[Beth (letter)|]], [[Taw (letter)|]], [[ṯāʼ|]], [[Gimel (letter)|]], [[Heth (letter)|]], [[ḫāʼ|]], [[Dalet|]], [[ḏāl|]], [[Resh|]], [[Zayin|]], [[Shin (letter)|]], [[Shin (letter)|]], [[Tsade|]], [[ḍād|]], [[Teth|]], [[ẓāʼ|]], [[Ayin|]], [[ġayn|]], [[Pe (letter)|]], [[Qoph|]], [[Kaph|]], [[Lamedh|]], [[Mem|]], [[Nun (letter)|]], [[He (letter)|]], [[Waw (letter)|]], [[Yodh|]].

**Cyrilig**: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ.

**Groeg**: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.

**Hebraeg**: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.

**Lladin**: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.

Categori:Ysgrifennu
Swydd Leitrim

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Leitrim** (Gwyddeleg *Contae Liatrona*; Saesneg *County Leitrim*). Mae'n rhan o dalaith Connacht. Ei phrif ddinas yw Carrick-on-Shannon (*Cora Droma Ruisc*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Leitrim yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Connachta
Leitrim
Annála Connacht

Llyfr blwyddnodau am y blynyddoedd 1224 i 1544 yw'r **Annála Connacht** ("Cronicl/Blwyddnodau Connacht"). Mae'n gasgliad o gofnodion hanes a geir mewn llawysgrif Wyddeleg a ysgrifennwyd yn y 15g a'r 16g gan o leiaf dri ysgrifwr, i gyd yn aelodau o'r Clan Ó Duibhgeannáin, mae'n debyg.

Mae'r rhannau agoriadol, sy'n cychwyn gyda marw'r Brenin Cathal Crobdearg Ua Conchobair o Connacht, yn arbennig o fanwl ac yn rhoi hanes Connacht yn y 13g a hanner cyntaf y ganrif olynol, yn arbennig yn achos hanes y teuluoedd Ó Conchobhair a Burke. Ond mae'r hanes yn llai manwl a mwy mympwyol am yr 16g. Er hynny, mae'n ddogfen bwysig iawn sy'n cofnodi llawer o ddigwyddiadau mewn cyfnod a fyddai fel arall yn gymharol dywyll yn hanes talaith Connacht ac Iwerddon yn gyffredinol.

Ymddengys fod *Annála Connacht* ac *Annála Clonmacnoise* yn deillio o ffynhonnell gyffredin neu o leiaf yn perthyn i'w gilydd o ran ei hanes testunol.

## Gweler hefyd
* Connacht
* Croniclau Gwyddelig
* Hanes Iwerddon

## Llyfryddiaeth
* *The Concise Oxford Companion to Irish Literature*, gol. Robert Welsh (1996)

## Dolenni allanol
* "The Annals of Connaught" Y testun Gwyddeleg gwreiddiol
*  cyfieithiad Saesneg ar CELT 

Categori:Connachta
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Llyfrau'r 15fed ganrif
Gale is Dead

Rhaglen ddogfen arobryn am ferch oedd yn gaeth i gyffuriau yw ***Gale is Dead***. Fe'i darlledwyd ym 1970 gan y BBC, yn dilyn ei marwolaeth yn 19 oed. Daeth y rhaglen â phroblem cyffuriau i sylw cynulleidfa a oedd wedi ei diogelu gan y fath broblemau cyn hynny ac roedd methiant llwyr y system ar y pryd i helpu defnyddwyr cyffuriau yn amlwg. Ar ôl gweld y rhaglen, ysbrydolwyd y bardd Nesta Wyn Jones i ysgrifennu'r gerdd *Gail, fu farw*.

## Dolenni allanol
* Gale is Dead ar wefan Youtube (Rhan 1)

Categori:Rhaglenni teledu'r 1970au
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Mahabharata

[bawd|220px|[Krishna ac Arjuna yn gyrru mewn cerbyd; golygfa o'r Mahabharata]]

Un o ddwy gerdd epig fawr India yw'r ***Mahabharata***; y llall yw'r *Ramayana*. Mae'n cynnwys dros 74,000 o benillion a rhannau hir mewn rhyddiaith, tua 1.8 miliwn gair i gyd; sef tua deg gwaith maint yr *Iliad* a'r *Odyseia* gyda'i gilydd.

Mae’n gerdd o bwysigrwydd mawr yn niwylliant India ac yn un o weithiau pwysicaf Hindŵaeth. Yn draddodiadol, enwir yr awdur fel Vyasa.

Yn y gerdd ceir hanes yr ymladd am oruchafiaeth a gorsedd teyrnas Hastinapura rhwng dwy gangen o deulu Kuru. Arweinir cangen y Kaurava gan Duryodhana, a changen y Pandava gan Yudhisthira, y ddau yn hawlio'r orsedd. Diwedda'r ymladd gyda brwydr fawr Kurukshetra, lle mae'r Pandava yn fuddugoliaethus.

Diwedda'r *Mahabharata* ei hun gyda marwolaeth Krishna, ac esgyniad y brodyr Pandava i'r nefoedd. Dynoda hyn ddechrau oes newydd y Kali Yuga, oes Kali.

Efallai mai'r darn enwocaf o'r Mahabharata yw'r Bhagavad Gita; 700 pennill lle mae Krishna, cyn brwydr Kurukshetra, yn egluro i Arjuna beth yw ei ddyletswydd fel rhyfelwr ac fel tywysog, gan roi amlinelliad o holl athroniaeth Hindŵaeth.

## Ffynhonnell 
*Benjamin Walker, *Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism* (Harper Collins, 1968; argraffiad newydd, Delhi, 1995).

## Gweler hefyd 
* *Bhagavad Gita*
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Categori:Llenyddiaeth Sansgrit
Ramayana

[bawd|220px|Cerflun yn dangos golygfa o’i *Ramayana*; ger [Angkor Wat.]]

Un o ddwy gerdd epig fawr India yw'r **Ramayana**; y llall yw'r Mahabharata. Mae'n cynnwys dros 24,000 o benillion, tua 480,000 gair i gyd, mewn saith llyfr:

* *** Bala Kanda*** – Llyfr Plentyndod
* ***Ayodhya Kanda*** – Llyfr Ayodhya
* ***Aranya Kanda*** – Llyfr y Fforest
* ***Kishkindha Kanda*** – Llyfr Kishkindha
* ***Sundara Kanda*** – Llyfr Argoelion Da
* ***Yuddha Kanda*** – Llyfr Rhyfel
* ***Uttara Kanda*** – Llyfr y Gogledd

Mae'r gerdd o bwysigrwydd mawr yn niwylliant India ac yn un o weithiau pwysicaf Hindŵaeth. Yn draddodiadol, enwir yr awdur fel Valmiki.

Yr arwr yw Rama, mab hynaf Dasharatha, brenin Ayodhya, ond hefyd yn ymgnawdoliad o'r duw Vishnu. Cipir ei wraig, Sita, sy'n ymgnawdoliad o'r dduwies Laxmi, gan yr ellyll Ravana, a'i charcharu ar ynys Lanca (Sri Lanca). Gyda chymorth Hanuman a'i fwncïod, llwydda Rama i'w hachub.

Cyfansoddwyd y fersiynau cynharaf yn Sansgrit. Yn ddiweddarach cafwyd fersiynau Hindi hefyd: yr enwocaf o'r rhain yw'r fersiwn gan Tulsidas (Tulasidasa) (tua 1527-1623), sydd wedi ennill ei blwyf fel clasur.

Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Categori:Llenyddiaeth Sansgrit
Categori:Llenyddiaeth Hindi
Lorna Doone

bawd|200px|*Lorna Doone* (argraffiad 1893)
Nofel gan Richard Doddridge Blackmore yw ***Lorna Doone*** (cyhoeddwyd 1869).

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1869
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
Jamaica, Land We Love

Anthem genedlaethol Jamaica yw **Jamaica, Land We Love** ("Jamaica, y tir rydym yn ei garu").

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Jamaica
Economi'r Almaen

Economi trydydd fwyaf y byd yn nhermau cyfraddau cyfnewid marchnadol, pumed fwyaf y byd yn nhermau paredd gallu prynu (PGP), a'r mwyaf yn Ewrop yw '''economi'r Almaen'''.


Categori:Yr Almaen
Almaen, Yr
Almaen, Yr
Swydd Westmeath

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Westmeath** (Gwyddeleg *Contae na hlarmhí*; Saesneg *County Westmeath*). Mae'n rhan o dalaith Leinster. Tref y sir yw Mullingar (*An Muilleann gCear*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Westmeath yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Leinster
Westmeath
Economi'r Deyrnas Unedig

Mewn termau cynnyrch mewnwladol crynswth marchnadol, economi 7fed mwyaf y byd oedd '''economi'r Deyrnas Unedig'''  yn 2011. Erbyn 2016 roedd yn 5ed mwyaf. Yn 2017, economi'r DU oedd y chweched fwyaf yn nhermau paredd gallu prynu (PGP) ac o fewn Ewrop, hi oedd yr ail fwyaf, yn dilyn economi'r Almaen. Mae'n gyfrifol am 4% o PGP y byd.

Dywedir fod y DU yn un o wledydd mwyaf globaleiddiedig y byd ac un o brif ganolfannau ariannol y byd yw ei phrifddinas, Llundain, sy'n dilyn dinasoedd megis Efrog Newydd, Hong Cong, a Singapôr.

Yn 2015, y DU oedd 9fed allforiwr mwya'r byd a'r 6ed mewnforiwr.

Yn y 1980au, dan Lywodraeth Margaret Thatcher, fe breifateiddwyd y mwyafrif o fentrau yn y sectorau diwydiannol a gwasanaethau oedd dan berchnogaeth y wladwriaeth a oedd wedi'u gwladoli ers y 1940au. Nawr prin yw'r diwydiannau neu fusnesau a berchennir gan y DU – un enghraifft, brin, yw'r Post Brenhinol.

Yn y blynyddoedd diweddar (2017) gwelwyd y twf economaidd mwyaf yn economi y DU ers dros 150 mlynedd; mae'r economi wedi tyfu ym mhob chwarter ers 1992. Mae'n un o economïau cryfaf yr UE ydyw yn nhermau chwyddiant, cyfraddau llog, a diweithdra, sydd i gyda yn aros yn gymharol isel. O ganlyniad mae gan y Deyrnas Unedig, yn ôl y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF), y seithfed lefel uchaf o CMC y pen yn yr Undeb Ewropeaidd yn nhermau paredd gallu prynu, ar ôl Lwcsembwrg, Iwerddon, yr Iseldiroedd, Denmarc, Awstria, a'r Ffindir. Ond, mae ganddi lefelau uwch o anghydraddoldeb incwm na nifer o wledydd Ewropeaidd eraill. Hefyd mae gan y DU y diffyg cyfrif cyfredol trydydd fwyaf yn y byd, er gwaethaf cyllidau olew eang.

## Crynodeb

UK average unemployment rate by decade.png|Graddfa diweithdra rhwng 1881 a 2016.
UK GDP year-on-year growth rates.png|Paredd gallu prynu (PGP) rhwng 1949 a 2016. Gwelir y 4 prif argyfwng economaidd.
UK output per hour worked.png|Cynhyrchiant rhwng 2007 a 2016.
Map of GDP per capita in the UK in 2007 (NUTS 3).svg|Cyfartaledd PGP y pen mewn Ewros yn 2007

## Gweler hefyd 
* Economi'r Alban
* Economi Cymru
* Economi Gogledd Iwerddon
* Economi Lloegr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  CIA World Factbook 
*   Gwefan yr OECD ar y DU ac Arolwg Economaidd yr OECD ar y DU 
*  Cyfraddau banc y DU 1970 – 2007
*  Ystadegau Cyllid a Thollau EM ar fewnforion ac allforion y DU 


Teyrnas Unedig
Teyrnas Unedig
Categori:Y Deyrnas Unedig
Rhaniad Gogledd-De yn y Deyrnas Unedig

Yn **y Deyrnas Unedig** cyfeiria'r term **rhaniad Gogledd-De** at y gwahaniaethau economaidd a diwylliannol (ac mewn rhai achosion, gwleidyddol) sy'n bodoli rhwng De Lloegr, sef y De Ddwyrain, Llundain Fwyaf, y De Orllewin, a'r Dwyrain, a gweddill Prydain, sef yr Alban, Cymru, Gogledd Ddwyrain Lloegr, Gogledd Orllewin Lloegr, a Swydd Efrog a Humber (gan amlaf ni chynhwysir Gogledd Iwerddon yn y rhaniad). Amwys yw statws Canolbarth Lloegr a De Cymru.

## Gweler hefyd
* Rhaniad Gogledd-De yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth economaidd y Deyrnas Unedig
Categori:Demograffeg y Deyrnas Unedig
Swydd Longfoirt

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Longford** (Gwyddeleg *Contae Longfoirt*; Saesneg *County Longford*). Mae'n rhan o dalaith Laighin. Ei phrif dref yw An Longfort.

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Longfoirt yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Leinster
Longfoirt
Swydd Offaly

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Offaly** (Gwyddeleg *Contae Uíbh Fhailí*; Saesneg *County Offaly*). Mae'n rhan o dalaith Leinster. Ei phrif ddinas yw Tullamore (*Tulach Mór*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Offaly yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Leinster
Offaly
Swydd Waterford

Un o siroedd traddodiadol Iwerddon sy'n gorwedd yng Ngweriniaeth Iwerddon yw **Swydd Waterford** (Gwyddeleg *Contae Phort Láirge*; Saesneg *County Waterford*). Mae'n rhan o dalaith Munster. Ei phrif ddinas yw Waterford (*Port Láirge*).

250px|bawd|dim|Lleoliad Swydd Waterford yn Iwerddon

## Gweler hefyd
* Siroedd Iwerddon

Categori:Munster
Waterford
Ymddygiad gwrthgymdeithasol

[bawd|Rhybudd ASBO yn [Llundain]]
Ymddygiad sydd yn anystyriol tuag at eraill, boed yn fwriadol neu drwy esgeulustod, yw **ymddygiad gwrthgymdeithasol**. Gall niweidio cymdeithas. Y gwrthwyneb i hyn yw ymddygiad cymdeithasol, sef ymddygiad sydd yn elwa neu'n gwella cymdeithas. Mewn amryw o wledydd, defnyddir cyfreithiau er mwyn ceisio atal ymddygiad gwrthgymdeithasol. Ym maes seiciatreg, ystyrir ymddygiad gwrthgymdeithasol parhaus yn rhan o anhwylder personoliaeth gwrthgymdeithasol.

## Cyfreithiau'r DU
Diffinia Deddf Troseddu ac Anhrefn 1998 ymddygiad gwrthgymdeithasol fel ymddwyn mewn ffordd sydd wedi "achosi neu'n debygol o achosi aflonyddwch, ofn neu achosi gofid i un neu fwy nag un person na sydd o'r un cartref" a'r cyflawnwr. Mae nifer o drafodaethau wedi bod ynglŷn â natur annelwig y diffiniad hwn.
Cyflwynodd y ddeddf y Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol (a elwir yn "ASBO" yn Saesneg, sy'n dalfyriad o "Antisocial Behaviour Order"),gorchymyn sifil sy'n gallu arwain at ddedfryd o hyd at bum mlynedd o garchar os torrir yr amodau. Sancsiynau sifil ydy Gorchmynion Ymddygiad Gwrthgymdeithasol, y medrir eu defnyddio am gyfnod o hyd at ddwy flynedd. Fe'u hystyrir yn weithrediadau troseddol am resymau cyllidol oherwydd y cyfyngiadau a roddant ar ryddid yr unigolyn. Nid yw Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol yn rhoi cofnod troseddol i'r troseddwr, ond gosodant amodau sy'n atal y troseddwr rhag cyflawni gweithredoedd gwrthgymdeithasol penodol neu eu hatal rhag mynd i fannau penodol. Fodd bynnag, mae torri amodau'r Gorchymyn Ymddygiad Gwrthgymdeithasol yn drosedd.

Yn 2003, newidiodd y Ddeddf Ymddygiad Gwrthgymdeithasol y Ddeddf wreiddiol gan gyflwyno mwy o sancsiynau fel y Gorchmynion Hwyrgloch a Gwasgariad i Blant.

Mae'r rhestr isod yn nodi pa fath o ymddygiad mae heddlu yn y DU yn ystyried yn wrthgymdeithasol:
* Camddefnydd o sylweddau fel arogli glud
* Yfed alcohol ar y stryd
* Problemau'n ymwneud ag anifeiliaid e.e. eu ffrwyno mewn mannau cyhoeddus
* Begera
* Gweithgarwch sy'n ymwneud â phuteindra megis prowlan pafin neu loetran
* Cerbydau wedi'u gadael, boed wedi'u dwyn neu beidio
* Niwsans cerbydau fel refio injans ceir, rasio, sbinio olwynion a seinio'r corn.
* Sŵn yn dod o fusnes neu ddiwydiant
* Sŵn yn dod o larymau
* Sŵn yn dod o dafarnau a chlybiau
* Difrod amgylcheddol fel graffiti a sbwriel
* Defnydd amhriodol o dân gwyllt
* Defnydd amhriodol o fan cyhoeddus megis anghydfodau rhwng cymdogion, ymddygiad stwrllyd ac anystyriol
* Ymddygiad meddw cyffredinol (sydd yn stwrllyd ac anystyriol)
* Galwadau maleisus i'r gwasanaethau brys
* Tafarnau a chlybiau'n gwerthu alcohol tu hwnt i'w horiau
* Cyfathrebu maleisus
* Achosion o gasineb lle ceir difrïo ar sail hil, crefydd, rhyw, cyfeiriadedd rhywiol, oed neu anabledd
* Digwyddiadau arf tân megis defnydd o arfau ffug.

Mewn arolwg a wnaed gan Goleg Prifysgol Llundain ym mis Mai 2006, ystyriai'r bobl a gymrodd ran mai'r DU oedd y wlad waethaf yn Ewrop am ymddygiad gwrthgymdeithasol, gyda 76% yn credu fod gan Brydain "broblem fawr neu ganolig".

## Cyfeiriadau
Categori:Ymddygiad gwrthgymdeithasol
Argraffu

**Argraffu** yw'r broses a atgynhyrchu llythrennau a delweddau, fel rheol ar bapur.

Y math cynharaf ar argraffu oedd argraffu bloc, lle defnyddid bloc pren wedi ei gerfio i argraffu, fel rheol ar liain. Datblygwyd hyn yn Tsieina yng nghyfnod Brenhinllin Tang. Dyfeisiwyd gwasg argraffu yma yn 593 OC, ac roedd papur newyddion argraffedig ar gael yn  Beijing erbyn 700. Argraffwyd llyfr, ''Swtra'r Diemwnt'' gyda'r dechneg yma yn 868.

Cyrhaeddodd printio bloc i Ewrop erbyn tua 1300. Fe'i defnyddid yn bennaf i argraffu delweddau crefyddol ar liain. Erbyn tua 1400, roedd papur wedi dod yn fwy cyffredin, ac erbyn 1425 roedd nifer fawr o brintiau ar bapur yn ymddangos. Tua chanol y ganrif, dilynwyd hwy gan "lyfrau bloc", llyfrau wedi eu hargraffu gan ddefnyddio'r dechneg yma.

Y datblygiad nesaf oedd dyfeisio teip symudol. Y cyntaf i'w ddefnyddio yn Ewrop oedd Johannes Gutenberg, o Mainz yn yr Almaen, tua 1439; er yr ymddengys fod teip symudol o fath wedi ei ddefnyddio yng Nghorea cyn hynny. Dyfeisiodd Gutenberg wasg argraffu a math arbennig o inc, a lledaenodd y dechnoleg yn gyflym trwy Ewrop.


Categori:Cyhoeddi
Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Categori:Dylunio graffig
Oed Crist

y system Oed Crist ar gyfer penderfynu dyddiad y Pasg.]]

**Oed Crist** (Lladin: ***Anno Domini***, "Ym mlwyddyn yr Arglwydd"), talfyriad **OC** neu **AD**, yw'r system o rifo blynyddoedd o ddyddiad traddodiadol genedigaeth Iesu o Nasareth. Fe'i defnyddir yng Nghalendr Gregori. Nodir blynyddoedd cyn genedigaeth Crist fel "Cyn Crist" (CC). Yn y 2020au, defnyddid y term 'y Cyfnod Cyffredin' (*Common Era*) sy'n enw amgen (a niwtral, yn grefyddol) ar oes galendr draddodiadol, Anno Domini.

Dyfeisiwyd y system yn Rhufain yn 525 gan fynach o'r enw Dionysius Exiguus, ond ni chyhaeddodd orllewin Ewrop tan yr 8g. Daeth yn gyffredin rhwng yr 11g a'r 14g. Y drefn cyn hynny oedd dyddio yn ôl nifer y blynyddoedd yr oedd teyrn arbennig wedi bod ar yr orsedd. System arall a defnyddid oedd *Anno Mundi*, o ddyddiad traddodiadol creadigaeth y byd gan Dduw yn ôl Llyfr Genesis.

## Gweler hefyd 
* Cyn Crist

## Cyfeiriadau 
Categori:Amser
Categori:Calendr
Categori:Cristnogaeth
Categori:Hanes
Crochenwaith

bawd|220px|Cynhyrchu crochenwaith ar olwyn

**Crochenwaith** yw pethau a wneir o glai arbennig sy'n cael ei grasu mewn ciln i'w galedu. Gellir defnyddio'r dechneg yma i wneud pob math o bethau. Mae natur y crochenwaith yn amrywio yn ôl y math ar glai a ddefnyddir, ac felly yn aml mae gan adral arbennig ei math nodweddiadol ei hun o grochenwaith.

Yn wreiddiol, llunid ffurf yr eitem oedd i'w gynhyrchu o'r clai â llaw yn unig. Yn ddiweddarac h, dalblygodd y defnydd o olwyn crochennydd. Yr eitemau crochenwaith cynharaf y gwyddir amdanynt yw ffigyrau dynoil bychain sy'n dyddio o tua 29,000–25,000 CC. Yr enghreifftiau cynharaf o lestri crochenwaith yw rhai sydd wedi eu darganfod yn Japan tua 10,500 CC. Ymddengys fod y dulliau o gynhyrchu crochenwaith wedi eu darganfod yn annibynnol mewn sawl rhan o'r byd.

Dyfeisiwyd olwyn y crochennydd ym Mesopotamia rhwng 6,000 a 4,000 CC. Roedd hyn yn golygu fod modd cynhyrchu llawr mwy o grochenwaith.

## Gweler Hefyd 
* Porslen
* Tsieni
Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig

Yr adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am ddiogelu'r amgylchedd, cynhyrchiad a safonau bwyd, amaeth, pysgota, a chymunedau gwledig yn y Deyrnas Unedig yw **Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig** (Saesneg: *Department for Environment, Food and Rural Affairs* neu *Defra*). Yr Ysgrifennydd Gwladol cyfredol yw Caroline Spelman.

Fe amlinellir cydweithrediad rhwng yr Adran a Llywodraeth yr Alban a Llywodraeth Cynulliad Cymru mewn concordatiau, gan fod cyfrifoldebau datganoledig gan y ddwy wlad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Amgylchedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gweinyddiaethau amaethyddol
Categori:Gweinyddiaethau amgylcheddol
Categori:Gweinyddiaethau pysgota
Categori:Sefydliadau 2001
Luís de Camões

Bardd enwocaf Portiwgal yw **Luís Vaz de Camões** (c. 1524 – 10 Mehefin 1580). Ysgrifennodd lawer o gerddi mewn Portiwgaleg a Sbaeneg, ond mae'n fwyaf enwog am ei gerdd epig *Os Lusíadas*.

## Gweithiau 
* 1572- Os Lusíadas

### Barddoniaeth 
* 1595 - *Amor é fogo que arde sem se ver*
* 1595 - *Eu cantarei o amor tão docemente*
* 1595 - *Verdes são os campos*
* 1595 - *Que me quereis, perpétuas saudades?*
* 1595 - *Sobolos rios que vão*
* 1595 - *Transforma-se o amador na cousa amada*
* 1595 - *Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades*
* 1595 - *Quem diz que Amor é falso ou enganoso*
* 1595 - *Sete anos de pastor Jacob servia*
* 1595 - *Alma minha gentil, que te partiste*

### Dramâu 
* 1587 - *El-Rei Seleuco*
* 1587 - *Auto de Filodemo*
* 1587 - *Anfitriões*

## Instituto Camões
Yn 1992, gan uno sawl sefydliad arall, crewyd Instituto Camões sef corff er hyrwyddo iaith, diwylliant, gwerthoedd, elusen ac economi Portiwgal. Enwyd y sefydliad er cof am Camões fel un o brif unigolion y Dadeni Dysg Portiwgaleg. Mae'r sefydliad yn gweithredu ar bum cyfandir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1524
Categori:Marwolaethau 1580
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Bortiwgal
Categori:Beirdd Portiwgaleg o Bortiwgal
Categori:Beirdd Sbaeneg o Bortiwgal
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Bortiwgal
Categori:Dramodwyr Portiwgaleg o Bortiwgal
Categori:Llenorion Portiwgaleg y Dadeni
Categori:Llenorion Sbaeneg y Dadeni
Tiriogaeth

Ardal o dir ac/neu dŵr a ystyrid yn eiddo i berson, sefydliad, anifail, gwladwriaeth, neu israniad gwladol yw **tiriogaeth**.

* Tiriogaeth (israniad gwladol)
** Tiriogaeth ddibynnol
Charles Ashton (actor)

Actor ffilm o Loegr oedd **Charles Henry Ashton** (1884 – 1968). Cafodd yrfa hir yn actio mewn ffilmiau Prydeinig yn y 1920au a'r 1930au.

Actiodd yn ei ffilm gyntaf yn 1920. Roedd yn adnabyddus yn ei ddydd fel actor mewn ffilmiau mud ond, fel llawer o actorion ffilmiau mud eraill, cafodd hi'n anodd addasu i ofynion y ffilmiau sain newydd o ddiwedd y 1920au ymlaen.

Serenodd gyda Malvina Longfellow yn y ffilm *The Last King of Wales* (1922), sy'n seiliedig ar hanes blynyddoedd olaf Llywelyn Ein Llyw Olaf.

Wedi ei yrfa fel actor ddod i ben daeth yn awdur nofelau ffuglen rhad.

## Ffilmiau (detholiad)
* *Pillars of Society*
* *Monty Works the Wires*
* *A Will and a Way*
* ''Sam's Boy*
* *Head of the Family*
* *Master of Craft*
* *The Last King of Wales*
* *The Monkey's Paw*
* *The Constable's Move*
* *Sir or Madam*

## Cyfeiriadau
* *The Picturegoer's Who's Who'' (Odhams, argraffiad 1af 1933)

## Dolenni allanol
*  

Categori:Actorion Seisnig
The Last King of Wales

Ffilm fud ddu a gwyn am hanes blynyddoedd olaf teyrnasiad Llywelyn Ein Llyw Olaf yw ***The Last King of Wales*** (1922). Bu'r ffilm ar goll am flynyddoedd ond cafodd ei ailddarganfod yn ddiweddar.

Cynhyrchwyd y ffilm gan y British Colonial Company yn 1922 fel rhan o'r gyfres ddeuddeg darn *Romance of History*. Mae'n serennu Charles Ashton fel Llywelyn ('Llewellyn' yn y ffilm) a'r actores Americanaidd ifanc Malvina Longfellow, yn enedigol o Ddinas Efrog Newydd, fel ei wraig Elinor de Montfort.

Darganfuwyd copi o'r ffilm - yr unig un i oroesi efallai - gan y casglwr hen ffilmiau Patrick Moules. Bydd rhannau o'r ffilm yn cael eu sgrinio am y tro cyntaf ers tua 80 mlynedd yn haf 2008 mewn gŵyl ffilm yn Theatr y Drwm, Aberystwyth. Mae'r print o'r ffilm yn y broses o gael ei drosglwyddo i fformat fideo digidol gan arbenigwyr yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru i'w diogelu i'r dyfodol.

## Ffynonellau
* icwales.co
* *Dalen*, Newyddlen Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Gwanwyn-Haf 2008, Rhif 7. ISSN 1744-6759

Last King of Wales
Last King of Wales
Last King of Wales
Tim Berners-Lee

Gwyddonydd cyfrifiadurol o Loegr yw Syr **Timothy John Berners-Lee** (ganed 8 Mehefin 1955). Gyda Robert Cailliau a staff CERN yng Ngenefa, Y Swistir, ar 25 Rhagfyr 1990, llwyddodd i wneud y cysylltiad cyntaf rhwng cleient a gwasanaethydd HTTP trwy'r Rhyngrwyd. Fe'i hystyrir yn un o arloeswyr pennaf y We Fyd-Eang. Mae'n gyfarwyddwr Consortiwm y We Byd-eang neu W3C.

Categori:Arloeswyr
Categori:Cyfrifiadurwyr o Loegr
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Y We Fyd-Eang
Joseph Fourier

Mathemategydd a ffisegydd o Ffrainc oedd **Jean Baptiste Joseph Fourier** (21 Mawrth 1768 – 16 Mai 1830). Mae'n fwyaf adnabyddus am Gyfres Fourier a'u defnydd ar gyfer dadansoddi lledaeniad gwres. Ystyrir ef hefyd fel darganfyddwyr yr Effaith Tŷ Gwydyr.

Ganed Fourier yn Auxerre (yn awr yn *département* Yonne) yn fab i deiliwr. Collodd ei rieni erbyn cyrraedd naw oed, ond gyda chymorth Esgob Auxerre addysgwyd ef gan urdd y Benveniste. Bu a rhan yn y Chwyldro Ffrengig yn ei ardal ei hun, ac yn ddiweddarach aeth gyda Napoleon Bonaparte i'r Aifft.

Yn 1822 cyhoeddodd ei *Théorie analytique de la chaleur*, ac yn 1824 darganfu y gallai nwyon gynyddu tymheredd wyneb y ddaear.

Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1830
Categori:Mathemategwyr o Ffrainc
Categori:Ffisegwyr o Ffrainc
Dillad

[200px|bawd|[Baban yn gwisgo sawl dilledyn gaeaf: band pen, cap, côt ffwr, siôl a siwmper.]]

[200px|bawd|Dillad traddodiadol sy'n dynodi statws: [Mohammed Ali Khan, Emir Bokhara, yn 1944]]
Deunydd naturiol neu artiffisial a wisgir gan bobl  yw **dillad** i gadw'r corff yn gynnes neu i amddiffyn neu addurno'r corff. Cânt eu gwisgo hefyd er mwyn bod yn gyffyrddus neu i adlewyrchu gwerthoedd gymdeithasol neu grefyddol.

Gall dillad amddiffyn y corff dynol rhag peryglon yn yr amgylchedd, e.e. tywydd eithafol (heulwen cryf, poethder neu oerni, glaw, a.y.y.b.), pryfed, cemegion, deunydd garw fel carreg, arfau a pheryglon eraill. Gyda dillad y mae'r corff dynol yn llai agored i niwed ac mae pobl yn medru addasu i sawl amgylchedd.

Mae pobl wedi bod yn ddyfeisgar iawn dros y canrifoedd yn cynllunio dillad i gwrdd ag anghenion bywyd dan bob math o amgylchiadau. Mae'r term dillad yn gallu cynnwys gwisg arbennig felly nad yw'n cael ei gwisgo fel rheol, e.e. siwt gofod, arfwisg, siwt plymio, costiwn nofio fel y bicini, dillad gyrrwr beic, ac ati.

Galla dillad fod o arwyddocad crefyddol hefyd, e.e. gwisg mynachod neu'r *hijab* Islamaidd.

## Hanes dillad 
Yn ôl archaeolegwyr ac anthropolegwyr, gwisgoedd o ffwr neu groen anifeiliaid (lledr), dail neu wair, yn hongian neu'n cael ei lapio neu ei glymu ar y corff i'w amddiffyn rhag yr elfennau oedd y dillad cyntaf. Darganfuwyd nodwyddau cyntefig wedi'u gwneud o ifori neu asgwrn sy'n dyddio i tua 30,000 CC, ger Kostenki, yn yr hen Undeb Sofietaidd, yn 1988. Mae llau dynol yn dyddio i tua 107,000 o flynyddoedd yn ôl wedi eu darganfod hefyd: gan nad yw'r llau yn byw ar y corff noeth fel rheol mae hynny'n awgrymu fod pobl yn gwisgo dillad o ryw fath. Mae'n bosibl fod dillad wedi cael eu dyfeisio gan *Homo sapiens* pan symudodd i Ewrop o Affrica tua 50,000 - 100,000 o flynyddoedd yn ôl.

Dysgodd pobl sut i wneud dillad allan o ddeunydd o bob math. Erbyn heddiw mae cynhyrchu dillad yn ddiwydiant byd-eang. Ond er bod llawer o'n dillad yn cael eu gwneud mewn ffatrioedd ers y Chwyldro Diwydiannol yn y 18fed ganrif, mewn rhai cymdeithasau mae dillad yn dal i gael ei wneud gan waith llaw.

## Deunydd dillad 
Mae deunyddiau cyffredin ar gyfer gwneud dillad yn cynnwys ffibrau naturiol:
* Brethyn neu liain, wedi'i wneud o gotwm, llin, gwlân, sidan
* Down, e.e. i lenwi parkas
* Ffwr
* Lledr
* Denim
A ffibrau synthetig neu artiffisial a wneir yn bennaf o sgîl-gynhyrchion y diwydiant petrogemegol:
* Spandex
* Polyester
* Neilon

Mae deunydd llai cyffredin yn cynnwys:
* Papur ailgylchedig
* Jiwt
* Rwber
* PVC-Polyvinyl chloride
* PET ailgylchedig
* Rayon
* Cywarch (hemp)
* Bambŵ
* Soy

## Gweler hefyd 
* Noethlymuniaeth
Cynan (brudiau)

Cymeriad sy'n ymddangos yn y canu brud Cymreig fel gwaredwr yw **Cynan**. Fel rheol, ymddengys gyda Cadwaladr. Ceir y cyfeiriadau cynharaf y gellir eu dyddio yn y gerdd *Armes Prydain* o'r 10g. Ceir cyfeiriad at y ddau yn *Glaswawt Taliesin* yn Llyfr Taliesin hefyd, ac yn y cerddi a briodolir i Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin.

Yng ngwaith Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn proffwydo y bydd Cynan yn dod o Lydaw, sy'n awgrymu mai at Cynan Meiriadog y mae'n cyfeirio, ond fel arall ni ellir bod yn sicr at bwy y cyfeirir.

## Llyfryddiaeth
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) ISBN 0-907158-73-0

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Canu Darogan