Brwynen babwyr

Planhigyn blodeuol lluosflwydd a monocotyledon sy'n edrych yn debyg i wair yw **Brwynen babwyr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Juncaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Juncus effusus* a'r enw Saesneg yw *Soft-rush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Brwynen Babwyr, Cannwyll Frwynen, Canwyllfrwynen, Pabwyren.

Mae'n tyfu'n araf iawn - a hynny ar bridd da, cyfoethog, mewn pob math o amrywiaeth o ran gwlybaniaeth eu cynefin; mae i'w ganfod yn aml mewn gwlyptiroedd. Mae'r planhigyn yn ddeurywiol ac mae'r dail yn fytholwyrdd.

## Ecoleg
Un o'r pryfed mwyaf cyffredin i'w weld yn gysylltiedig â'r frwynen babwyr yw cloriau bach lindys y gwyfyn *Coleophora caespitella* sydd â chylch bywyd lled unigryw sy'n cynnwys amddiffyn y lindys mewn cocŵn bapuraidd symudol.
[chwith|bawd|Pupal cases of *[Coleophora caespitiella* on *J. effusus*.]]

## Traddodiadau
*Morthwyl sinc
Gwneir nifer o deganau plant o frwyn (y frwynen babwyr yw'r debycaf o gael ei defnyddio), gyda gemau sydd wedi datblygu ohonynt, er enghraifft, cychod hwylio, ac weithiau, ratl babi. Mae enw astrus ar yr ail o rhain, sef "morthwyl sinc". Mae'r grefft o'u gwneud yn marw o'r tir, ond dyma'r diweddar Bert Parry yn sôn am grefft ei blentyndod:

bawd|Y diweddar Bert Parry, Llanberis, yn gwneud tegan ratlo o frwyn a  elwir yn morthwyl sinc.
bawd|Morthwyl sinc neu ‘rygarug’, sef ratl plentyn o wneuthuriad brwyn neu wellt

Dyma drawsgrifiad o bwt allan o recordiad a wnaed o sgwrs ym mis Rhagfyr 2009 gyda Bert Parry, am atgofion ei blentyndod yn Llanberis.

D: Welist ti yn Llên Natur [Rhifyn 9] am y Dinpan Foresg ...beth ddoth i dy feddwl di?

:Bert: ...oni'n gneud mothwl sinc, mothwl sinc dan i’n ddeud 'de - rattle yn Saesneg -

D: Tegan plentyn ydi
hwn ia?

:Bert: Ia neu'n addurn hefyd..wedi ei wneud allan o frwyn, well efo ŷd wrth reswm, mae o'n gletach ac yn well...a tydwi'm yn gwbod lle ddysgish i i wneud, dwi di 'neud o ers pan o'n i'n hogyn bach...

D: Pam ‘sinc’ dwad?

:Bert: Dwi’m yn gwbod. Tasa na frwyn yn fa'ma faswn i gwneud un rwan i chdi - eiliad faswn i yn ei wneud o....dwi'n dal i gofio sut i neud o, plethu'r brwyn, cael brwyn go dda, go hir...rhoi cerrig neu beth bynnag i mewn iddo fo...efo yd mae'n gneud swn gydol yr amser a fedri di farnisho nhw ...ond efo brwyn mae nhw'n mynd yn feddal a ma'r sŵn yn mynd allan ohonyn nhw ac mae nhw'n hongian ac yn mynd yn fler...

Dywedodd Bert hefyd ei bod hi’n amhosibl i wneud morthwyl sinc o ŷd bellach gan nad yw ŷd yn tyfu’n ddigon tal, cymaint o fridio a fu ar gyfer had ar draul coes

Dyma ddetholiad o ddwy ran arall o'r recordiad a wnaed o Bert yn sôn am ei ardal enedigol o gwmpas Llanberis tua diwedd ei oes.

Mae'n bosibl bod y morthwyl sinc neu gleciwr plentyn yn rhan o draddodiad byd-eang. Fe'i hadnabyddir yn y Wyddelig fel *gogán* neu 'googhaun'. Meddai'r hanesydd Wyddelig Ann O'Dowd (cyfieithiad):

:Y cleciwr (rhuglen) wedi ei wneud o frwyn neu wiail helyg gawsai’r sylw mwyaf o’r holl degannau. Credai Estyn Evans bod y clecwyr Gwyddelig o'r un gwneuthuriad sylfaenol â'r rhai o Tseina o wneuthuriad gwair wedi ei gordeddu. Roedd Dorothy Hartley yn gyfarwydd â chlecwyr ym Mhrydain. Bu John O’Leary yn ysgolfeistr yn Ballyfarna, Claremorris, Swydd Mayo, yn y 1940au a 1950au. Fe roes y clecwyr a wnaethpwyd gan ei ddisgyblion i’r amgueddfa ac fe ddisgrifiodd y dull a ddefnyddiodd y plant i’w gwneud yn O’Dowd 2016

Dyma Andrew Hawke 

:Rwy'n credu mai 'tin rattle' yw ystyr 'morthwyl sinc', gw. https://www.google.com/search?q=tin-rattle&safe=off&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=0ahUKEwjEpdfuz_7fAhXWUhUIHfLqD-AQ_AUIDigB&biw=1280&bih=870 - rhai ohonynt yn debyg iawn i forthwyl!

:Mae 'sinc' yn digwydd yn aml am 'tin, tinplate'. Mae 'morthwyl sinc' ddigon cyffredin i gael ei ddefnyddio mewn diffiniadau tair erthygl yn GPC (ratl, rhegen(2), sgrad) fel y Gymraeg sy'n cyfateb i'r Saes. '(baby's) rattle'.

:Mae'r erthygl yn y Bwletin (The Bulletin Of The Board Of Celtic Studies)(sy'n rhy hen i fod ar gael ar lein, gyda llaw) yn sôn am 'Ymadroddion a gwerin-eiriau Cwm Abergeirw': "mwrthwl sinc: [morthwyl s.], 'baby's rattle'."

*Cannwyll frwyn
:Pennill o waith y diweddar Evan Evans, Nant Melai, yn dweud sut i wneud cannwyll frwyn:
;;Y Gannwyll Frwyn
::Hel brwyn, rhyw ddyrnaid
::A'u blingo gan adael cynhaliaeth
::Yna eu tynnu trwy ferwedig wer dafad
::A'r ganwyll frwyn fydd yn ganlyniad.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Juncaceae