open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lleifior (cyfres BBC 1960au)

Addasiad i deledu BBC Cymru o nofelau Islwyn Ffowc Elis oedd ***Lleifior***. Ymysg yr actorion roedd Lisabeth Miles, Dillwyn Owen, David Lyn, Charles Williams, Iola Gregory a Frank Lincoln.
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540084).jpg
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540109).jpg
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540107).jpg
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540097).jpg
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540088).jpg
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540093).jpg
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540092).jpg
Delwedd:BBC filming Lleifior in Tregarnedd near Llangefni, based on two of Islwyn Ffowc Elis' novels (1540102).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567127).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567088).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567081).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567103).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567123).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567084).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567126).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567105).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567110).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567077).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567086).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567128).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567097).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567073).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567115).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567131).jpg
Delwedd:History of the filming of Cysgod y Cryman and Yn ôl i Leifior in Anglesey (1567129).jpg
bawd|250px|Cast Lleifior

Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1960au
Yr Achos (drama)

Cyfieithiad o ddrama gan Eugène Ionesco.
bawd|Clawr *Yr Achos* (1973)

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1973
Capel Heol Awst

Capel yr Annibynwyr Cymraeg yn nhref Caerfyrddin yw **Capel Heol Awst**. Lleolir y capel yng nghanol y dref, yn wynebu Heol Awst. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II*.

## Hanes
Adeiladwyd y capel cyntaf ar y safle'n 1726. Cafodd y capel ei ailadeiladu yn 1802, a'i ail-adeiladu rhwng 1826 ac 1827. Credid mai hwn oedd y capel mwyaf yng Nghymru ar y pryd. Estynwyd y capel yn 1846 er mwyn creu cynllun llawr sgwâr. Ychwanegwyd Ysgol Sul yn 1888.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Gaerfyrddin‎
Heol Awst
Menter Iaith Bro Morgannwg

Sefydlwyd **Menter Iaith Bro Morgannwg** (a elwir hefyd yn **Menter Bro Morgannwg**) yn Ebrill 2013, gyda’r nod o hyrwyddo ac ehangu’r defnydd o’r iaith Gymraeg ym Mro Morgannwg drwy greu cyfleoedd i drigolion y sir ddefnyddio’r iaith tu allan i oriau gwaith a muriau’r ysgol.

Mae Menter Bro Morgannwg yn Gwmni Cyfyngedig Drwy Warant (8867706) ac yn Elusen Gofrestredig (1179555). Ei Phrif Weithredwr yn 2024 yw Heulyn Rees sydd hefyd yn Brif Weithredwr ar Fenter Caerdydd - ymddengys bod Menter Bro Morgannwg o dan adain weinyddol Menter Caerdydd. Mae ei phencadlys yn yr Hen Lyfrgell, Yr Ais, Caerdydd, CF10 1BH.

## Gweithgaredd
Fel y Mentrau Iaith eraill, mae'r Fenter yn cynnal amrywiaeth o ddigwyddiadau i hyrwyddo'r Gymraeg yn amrywio o gyngherddau i ddarlithoedd. Maent yn trefnu dau brif ddigwyddiad:

* **Gŵyl Fach y Fro** - gŵyl flynyddol o gerddoriaeth pop Cymraeg a gynhelir am ddim ar hyd Bromenâd y Barri ym mis Mai neu Fehefin er mwyn peidio gwrthdaro â Tafwyl yng Nghaerdydd a drefnir gan Fenter Caerdydd. Mae'r ŵyl am ddim ac yn ogystal â cherddoriaeth Gymraeg ceir stondinau bwyd a stondinau bwyd a diod. Ceir dau lwyfan perfformio - yr un fwyaf sef 'Llwyfan y Traeth' a 'Glanfa Gwynfor' sy'n llwyfan. Sefydlwyd yr ŵyl yn 2015. Mae'r grwpiau sydd wedi perfformio yno yn amrywiol iawn.
* **Bwrlwm y Fro** - rhaglen o weithgareddau i blant ysgol dros y gwyliau ysgol. Mae'r gweithgareddau am ddim ac yn cael eu cynnal ar draws ysgolion cynradd y sir.
* **Ffônlyfr** - mae'r Fenter yn cynhyrchu *Ffônlyfr* sy'n gyfeirlyfr o fusnesau a chymdeithasau Cymraeg neu sy'n cynnig gwasanaeth Gymraeg yn y sir.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Menter Bro Morgannwg
* Eitem am Gŵyl Fach y Fro ar raglen Heno (2022)
* @MIBroMorgannwg cyfrif Z y Fenter
* @MIBroMorgannwg cyfrif Facebook y Fenter
* MenterBroMorgannwg y cyfrif Instagram

## Cyfeiriadau
Menter Bro Morgannwg
Categori:Bro Morgannwg
Categori:Y Barri
Categori:Sefydliadau 2013
Owen Arwyn

Actor o Ynys Môn ydi **Owen Arwyn**. Cyn aelod o Ysgol Glanaethwy ac yn un o bedwar actor craidd cynta'r Theatr Genedlaethol Cymru. Mae o wedi ymddangos mewn nifer o gyfresi teledu Cymraeg ar S4C gan gynnwys *Rownd a Rownd*, *Pobol Y Cwm*, *Dim Ond Y Gwir* a *Darren Drws Nesa*.  

## Gyrfa 
Mae ei waith tu allan i Gymru yn cynnwys *Coronation Street* (2019) ac ''It's A Sin* (2023). 

Mae ei waith llwyfan yn cynnwys *Amadeus* a *Ta-Ra Teresa* i Gwmni Theatr Gwynedd, a monologau Aled Jones Williams *Sundance* a *Pridd''. Enillodd Wobr Theatr Cymru i'r actor gorau, am ei bortread o 'Handi Al' yn y ddrama *Pridd*.

## Gwaith 
bawd|Owen Arwyn fel "Handi Al" (2013)

### Llwyfan 
* *Amadeus* (2000)
* *Ta-Ra Teresa* (2002)
* *Yn Debyg Iawn I Ti A Fi* (2003)
* *Romeo A Juliet* (2004) '
* *Ac Eto Nid John Gwil* (2004)
* *Plas Drycin* (2005)
* *Tŷ Ar Y Tywod* (2005)
* *Sgidie Bach I Ddawnsio* (2005)
* *Sundance* (2005) a (2006)
* *Diweddgan* (2006)
* *Cysgod Y Cryman* (2007)
* *Porth Y Byddar* (2007)
* *Cariad Mr Bustl* (2007)
* *Y Pair* *(2008)
* *Bobi A Sami* (2009)
* *Tyner Yw'r Lleuad Heno (2009)
* *Pridd* (2013)
* ''Pwyll Pia'i*
* *Mab*
* *Disgo*
* *Home*
* *Johnny Delaney*
* *Y Pris*
* *Hogia Ni*
* *I'r Gad Fechgyn Gwalia*
* *Rhwng Dau Fyd*

### Teledu a Ffilm 
* *Pobol Y Cwm*
* *Dona Direidi*
* *Porthpenwaig*
* *Cei Bach*
* *Teledu Eddie*
* *Max "N"*
* *Salidas*
* *Talcen Caled*
* *Rownd A Rownd*
* *Craith*
* *Talcen Caled*
* *Dim Ond Y Gwir* (2015)
* *Byw Celwydd* (2016)
* *Darren Drws Nesa* (2017)
* *Keeping Faith* (2017)
* *Hidden* (2018)
* *Hinterland* (2018)
* *Pili Pala* (2019)
* *It's A Sin* (2021)
* *Dal Y Mellt* (2022)

### Radio 
* *Bisgits A Balaclafas*
* *Portars*
* *Y Ferch Yn Y Peiriant*
* *Hydref 10, 1918*
* *Draw Dros Y Tonnau Bach*
* *Saunders Ffors Wych*
* *Henri Helynt*
* *Hydref''

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Geraint Lewis

Awdur, dramodydd ac actor o Gymro sy'n hanu o Dregaron, Ceredigion, yw **Geraint Lewis** (ganwyd 3 Ebrill 1960). Graddiodd mewn Saesneg a Drama yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth ym 1981. Bu’n ysgrifennu yn llawn amser ers 1984, yn bennaf ar gyfer y teledu.

Roedd yn aelod o Theatr Ieuenctid Cymru a Chôr Ieuenctid Prydain. Yn yr 1980au bu'n actio mewn sawl cynhyrchiad teledu, gan gynnwys *Bowen a’i Bartner*, *Coleg*, *HAFoc*, *Dihirod Dyfed*, *Yr Achos Hwn*, *BB*, *Tu Chwith*, *East of the Moon*, *Pris y Farchnad*, *Minafon*, *Y Cyfle Olaf* a *Jabas* yn ogystal a lleisio’r prif gymeriad "Inspector Gadget" mewn dros 30 pennod o’r cartŵn.

Bu’n gyfrifol am ysgrifennu nifer o gyfresi comedi poblogaidd, gan gynnwys *Annwyl Angharad, Daniel Turner, Ynte!, Slac yn Dynn* ac *Er Mwyn Tad* a’r ffilm gomedi *Smithfield*. Ysgrifennodd sawl cyfres i blant, gan gynnwys *Yr Enwog Wmffre Hargwyn* a'r *Meicrosgop Hud* a bu’n aelod o dimau sgriptio *Dinas* a *Mwy Na Phapur Newydd,* yn ogystal â storïo a sgriptio *Pobol y Cwm* ac *Iechyd Da*. 

## Gyrfa 
### Teledu a Ffilm 
(detholiad fel actor ac awdur)
* *Annwyl Angharad*
* *Daniel Turner, Ynte!*
* *Slac Yn Dynn*
* *Er Mwyn Tad*
* *Smithfield*
* *Yr Enwog Wmffre Hargwyn*
* *Meicrosgop Hud*
* *Dinas*
* *Mwy Na Phapur Newydd*
* *Pobol Y Cwm*
* *Iechyd Da*
* *Teulu*
* *SOS Galw Gari Tryfan*
* *Arwyr*
* *Pris y Farchnad* (1992 – 1997) actor
* *Noson yr Heliwr* (1991)
* *Heliwr* (1992 - 1997)

### Llwyfan 
* *Y Cinio*
* *Y Groesffordd* (1996) *Drama Gomisiwn* Eisteddfod Genedlaethol Bro Dinefwr 1996
* *The Language of Heaven*
* *Meindiwch Eich Busnes*
* *Ysbryd Beca*
* *Dosbarth* (2002) *Drama Gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Tyddewi 2002*
* *Dysgu*
* *Cold Caller*
* *Dysgu Hedfan*
* Perci/Parciau
* *Paradwys* (2017)
* *Cof* (2017)
* *Byd Donna Tan Y Pandy* (2024)

### Radio 
* *Dilyn Yr Alwad*
* *Silicon*
* *Morys Y Gwynt*
* *Cyrraedd Pen Llanw*
* *Mamgu - Y Stand-Yp*
* *Wimbledon*

## Bywyd personol
Mae ganddo dri mab ac mae'n byw yn Aberaeron gyda'i wraig Siân.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Maxine Sanders

Mae **Maxine Sanders** (ganwyd 30 Rhagfyr 1946) yn ffigwr allweddol yn natblygiad dewiniaeth baganaidd fodern ac Wica ac, ynghyd â'i diweddar ŵr, Alex Sanders, yn gyd-sylfaenydd Wica Alecsandraidd. Cafodd ei geni fel *Arline Maxine Morris* yn Swydd Gaer.

## Dewiniaeth gydag Alex Sanders 1964–72 
Magwyd Maxine yn Gatholig Rufeinig a chafodd ei haddysg yn Ysgol Lleiandy St. Joseph ym Manceinion. Ym 1964, tra'n fyfyriwr yng Ngholeg Ysgrifenyddol Loreburn, cyfarfu Maxine ag Alex Sanders am y tro cyntaf. Cyfarfu'r ddau yn sgil ei gyfeillgarwch â'i mam hi, a oedd ganddi amrywiaeth o ddiddordebau esoterig, ond mae eu disgrifiadau o'i chysylltiadau cyntaf i ddewiniaeth yn amrywio. Mae cofiant Alex yn ei disgrifio hi "yn swil ac yn ddibrofiad," gyda'i photensial yn cael ei ddeffro dim ond trwy ei chysylltiad ag ef. Mae cofiant Maxine yn nodi hanes gwahanol iawn, gan ddisgrifio ei phrofiadau o ddewiniaeth fel rhai oedd eisoes wedi'i hynydu yn 15 oed i mewn i gyfrinfa hudolus mewn defodau a berfformiwyd yn Alderley Edge, Swydd Gaer, Lloegr. Erbyn y flwyddyn ganlynol, roedd hi ac o leiaf un person arall wedi'u hynydu ac roedd y gwfen yn weithredol. Cafodd Maxine ei harwain yn gyflym drwy system dair gradd Wica ac erbyn 18 oed, roedd yn Frenhines Wrach y drydedd radd, er bod un ffynhonnell yn awgrymu bod ei rôl bryd hynny yn un braidd yn oddefol. Yn ystod darlithoedd Alex, y cyfan a oedd yn rhaid i Maxine ei wneud oedd "eistedd yno yn ei phrydferthwch." Honnir i Alex ddweud, "Y cyfan rydw i eisiau i chi ei wneud yw eistedd yno ac edrych yn hardd a chynrychioli'r Dduwies."

## Dewiniaeth Alecsandraidd 
O ddechrau 1970 ymlaen, cafodd Alex a Maxine sylw'r cyfryngau oherwydd eu hagoredrwydd i ymarfer dewiniaeth, gan ymddangos mewn nifer o ffilmiau, megis 'Legend of the Witches' (1970), 'Witchcraft '70' (1970), 'Secret Rites' (1971), a nifer o raglenni dogfen.

Ar ôl i Maxine ac Alex wahanu, arhosodd Maxine yn eu fflat yn Llundain lle bu'n cynnal ei chwfen ei hun, "Teml y Fam", gan barhau i ynydu a hyfforddi pobl yn Newiniaeth Alecsandraidd. Hyfforddodd aelodau Teml y Fam hefyd i iacháu, a daethant yn uchel eu parch tuag ati a digwyddiadau elusennol eraill yn y gymuned.

Parhaodd Maxine mewn cysylltiad agos ag Alex hyd ei farwolaeth ym 1988 ac ychydig cyn ei farwolaeth, enwodd fe Maxine fel ei berthynas agosaf. 

Yn 2000, symudodd Maxine i Gymru ac i Ffestiniog yn benodol, ond yn 2010 fe ddychwelodd i Abbey Road, Llundain. Heddiw, mae Maxine yn addysgu Dewiniaeth a defodi yng Nghwfen Abbey Road yn Llundain. Mae hi'n parhau i deithio, gan roi cyflwyniadau i'r rhai sydd â diddordeb mewn dewiniaeth.

## Gweler hefyd 
* Wica Alecsandraidd
* Alex Sanders

## Mewn diwylliant poblogaidd 
Yn 2023, rhyddhaodd y band Green Lung gân o'r enw *Maxine Witch Queen*.

## Cyfeiriadau 
### Troednodiadau 
### Ffynonellau 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Gwefan Maxine Sanders (dolen farw)
* Mae TWPT yn siarad â Maxine Sanders 
* 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Cyn-Gatholigion
Eglwys y Bedyddwyr Saesneg, Caerfyrddin

Eglwys (neu gapel) y Bedyddwyr ar Heol Awst yng Nghaerfyrddin yw **Eglwys y Bedyddwyr Saesneg** (Saesneg: *English Baptist Church*). Mae'n adeilad rhestredig Gradd II* a ddisgrifir fel capel clasurol uchelgeisiol yn bensaernïol.

## Disgrifiad
Adeiladwyd yr eglwys ar safle tafarn y "Black Horse" ar ochr ogleddol y stryd yn 1869/70. Hwn oedd gwaith pwysig cyntaf y pensaer George Morgan o Gaerfyrddin.

Mae gan y capel ffasâd carreg Caerfaddon, sy'n cynnwys pedair colofn Gorinthaidd. Mae'r capel wedi cadw ei ddodrefnu gwreiddiol y tu mewn, gyda galeri pren ar hyd y wal flaen, ar golofnau haearn.

## Cegin gymunedol
Lansiwyd cegin gymunedol, Cegin Hedyn, yn yr eglwys yn 2022. Mae pobl yn talu'r hyn y gallant ei fforddio. Darparwyd 3,000 o brydau bwyd yn ystod y flwyddyn gyntaf.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* English Baptist Church

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Gaerfyrddin‎
Caerfyrddin Saesneg
Categori:Capeli Caerfyrddin
Categori:Eglwysi Caerfyrddin
Elliw Haf

Actores o Gymraes yw **Elliw Haf** (ganwyd 1953). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am bortreadu'r cymeriad 'Glenda' yn y gyfres *Rownd A Rownd* (S4C). 

Cafodd ei magu yn Nefyn ym Mhenrhyn Llŷn. Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Ramadeg Pwllheli cyn mynd i Goleg Cerdd a Drama, Caerdydd.

Bu'n actio ar lwyfan a theledu ers pan yn ifanc, gan serennu mewn cyfresi fel *Gwen Tomos* (1981), *Minafon* (1983) a *Lleifior* (1990) drwy bortreadu matriarch y teulu Vaughan, sef Marged y fam. Ymddangosodd hefyd mewn ffilmiau fel '''Sglyfaeth* ac *Un Nos Ola Leuad.* 

## Gyrfa 
(detholiad)

### Teledu a Ffilm 
#### 1970au 
* *Ryan* (1974) BBC Cymru
* *Pen Ei Dennyn* (1975) BBC Cymru
* *Hawkmoor* (1978) BBC Cymru

### 1980au 
* *Ffalabalam* (1980-1982) HTV
* *Bragen* (1980) BBC Cymru
* *O.G* (1981) BBC Cymru
* *Gwen Tomos* (1981) BBC Cymru
* *Gwydion* (1982) BBC Cymru
* *Minafon* (1983) S4C
* *Aelwyd Gartrefol* (1983)
* *Rhaglen Hywel Gwynfryn* (1983)
* *Meistres y Chwarae* (1984)
* *'Sglyfaeth* (1984)
* *Deryn* (1985)
* *Gari'r Gath A Sami Sbardun* (1986)
* *Teulu Helga* (1986)
* *Held To Ransom* (1986)
* *Twll O Le* (1987)
* *Ac Eto Nid Myfi* (1987)
* *Byw Yn Rhydd* (1988)
* O Vaughan I Fynwy (1988)
* *Yr Alltud* (1989)

### 1990au 
* *Un Nos Ola Leuad* (1991)
* *Joshua Jones* (1991)
* *Priodas Gwen* (1992)
* *Gwynfyd* (1992)
* *Y Dywysoges A'r Bwgan* (1992)
* *Lleifior* (1990-1994)
* *Llygad Am Lygad* (1993)
* *C'mon Midffîld!* (1994)
* *Dilyn Ddoe* (1987)
* Rownd A Rownd (1997-

### 2000au 
* *Iechyd Da* (2002)
* *Hoel Stephanie* (2009)
* *Cofio Ceredig'' (2011) 
Delwedd:Llun o gast y ffilm 'Gwynfyd'.jpeg
Delwedd:Elliw Haf Owen, Hen Lythyrdy, Nefyn (1525955).jpg
Delwedd:Elliw Haf Owen, Hen Lythyrdy, Nefyn (1525950).jpg
Delwedd:Elliw Haf Owen, Hen Lythyrdy, Nefyn (1525949).jpg
Delwedd:Elliw Haf Owen, Hen Lythyrdy, Nefyn (1525958).jpg
Delwedd:Elliw Haf Owen, Hen Lythyrdy, Nefyn (1525943).jpg
Delwedd:Elliw Haf Owen, Hen Lythyrdy, Nefyn (1525960).jpg
Delwedd:Elliw Haf Owen, Hen Lythyrdy, Nefyn (1525960).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Nefyn
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
David Smith (boccia)

Chwaraewr boccia sy'n cystadlu yn y Gemau Paralympaidd yw **David John Smith** OBE (ganed 2 Mawrth 1989). 

Mae e'n dod o Eastleigh, Hampshire, ac mae ganddo fe barlys yr ymennydd. Ar ôl graddio o Prifysgol Abertawe penderfynodd aros yng Nghymru. Mae e'n byw ac yn hyfforddi yn Abertawe, lle mae'n cynnal clwb boccia cymunedol hefyd.

Penodwyd Smith yn Swyddog Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (OBE) yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd yn 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cystadleuwyr Paralympaidd
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pobl gyda pharlys yr ymennydd
Categori:Pobl o Hampshire
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Boccia

bawd|250px|Boccia yng Ngemau Paralympaidd 2016
Mae **boccia** (neu **bocia**) yn gêm peli a grewyd ar gyfer y Gemau Paralympaidd. Mae'n debyg i gemau Ewropeaidd fel *boules* a *pétanque*. Mae'n rhan o'r Gemau Paralympaidd ers 1984. 

Mabwysiadwyd y gêm yn y gwledydd Nordig yn dilyn y cystadlaethau rhyngwladol cyntaf a gynhaliwyd yn Nenmarc yn y flwyddyn 1982.

Wrth chwarae, mae'n rhaid taflu peli lledr gyda'r nod o'u cael mor agos â phosibl at bêl wen, a elwir yn bolig neu mingo, sy'n gweithredu fel marciwr. Gellir ei chwarae'n unigol neu mewn timau. Mae wedi bod yn gamp Baralympaidd ers y Gemau Paralympaidd yn Seoul yn 1988 ac mae athletwyr â pharlys yr ymennydd yn cystadlu mewn dau grŵp: y rhai sydd heb lawer o gryfder i symud eu corff a'u breichiau, a'r rhai sydd â hemiplegia â symudedd normal yn y rhai nad yw'n effeithio arnynt. ardal Mae'r ddau grŵp yn cymryd rhan mewn cadeiriau olwyn.

## Geirdarddiad
Tarddiad y gair Boccia yw'r gair Lladin am sffêr, pelen neu fowlen, sef ''''.

## Oriel 

File:241000 - Boccia equipment balls - 3b - Sydney 2000 match photo.jpg|Peli boccia yng Ngemau Paralympaidd Sydney 2000
File:221000 - Boccia equipment measuring - 3b - Sydney 2000 match photo.jpg|bawd|Mesur pellteroedd yng Ngemau Paralympaidd Sydney 2000
File:221000 - Boccia John Richardson action 2 - 3b - Sydney 2000 match photo.jpg|bawd|Athletwr Boccia John Richardson yng Ngemau Paralympaidd Sydney 2000
File:221000 - Boccia Scott Elsworth action 3 - 3b - Sydney 2000 match photo.jpg|bawd|Athletwr Boccia Scott Elsworth yng Ngemau Paralympaidd Sydney 2000

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Gemau Paralympaidd
Y Ffin

Drama lwyfan Gymraeg gan Gwenlyn Parry yw ***Y Ffin*** neu ***Y Ffîn,*** a gomisiynwyd gan Gwmni Theatr Cymru ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973. Fe'i cyhoeddwyd gan Wasg Christopher Davies ym 1975, ac ail gyhoeddwyd ym 1986. Lleolir y ddrama ar ei chychwyn mewn 'cwt bugail ar ochor mynydd', ond sy'n cael ei weddnewid yn gyfangwbl erbyn yr ail act. Wrth i Williams a Now ymweld â'r hen gwt, mae ymwelydd annisgwyl yn codi helynt rhwng y tri.

## Cefndir 
"Fe ddechreuodd *Y Ffin* rhyngom ryw saith mlynedd yn ôl [1966] - mewn car ar daith o Gaernarfon i Gaerdydd," yn ôl John Hefin [Evans], pan gyhoeddwyd y ddrama am y tro cyntaf ym 1975:"Roedd Wilias a Now a rhyw ferch anelwig yn eu cwt sinc wedi dechrau meddiannu dychymyg yr awdur yn y dyddiau pell hynny. Wrth wibio heibio i Langollen, Henffordd, a Llwydlo, cynyddodd fy mrwdfrydedd i wybod mwy am triawd, fesul milltir. Ond drama nesaf i'w chyhoeddi oedd *Ty Ar Y Tywod -* 'roedd *Y Ffin* yn parhau yn y groth, yn glyd yn y tywyllwch, a dim ond rhyw dwy flynedd yn ôl, [1973] pan gafodd gomisiwn gan Gwmni Theatr Cymru, y dechreuwyd ar *Y Ffin* o ddifri."]]
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Cymru ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973. Cyfarwyddwr John Hefin; cynllunydd Martin Morley; goleuo Murray Clark; rheolwr llwyfan Gwynfryn Davies; gwisgoedd Gwyneth Roberts; cynorthwywyr Duncan Scott, Dewi Huws, Mike Thomas, Emlyn Owen; cast:

* Williams - David Lyn
* Now - Eilian Wyn
* Dringwr - Gaynor Morgan Rees

Recordiwyd y ddrama ar gyfer y teledu gan BBC Cymru a'i dangos ar Nos Wener, 7fed o Fehefin, 1974. Cyfarwyddwr John Hefin; cynllunydd Pauline Harrison; cast:

* Williams - David Lyn
* Now - Eilian Wyn
* Dringwr - Gaynor Morgan Rees

### 1980au 
Cafodd cynhyrchiad arbrofol ei lwyfannu yn y 1980au gan Theatr Ystwyth, a drodd y cymeriadau yn ddwy ddynes a dyn.

### 1990au 
Bu i Arad Goch lwyfannu'r ddrama ym 1996 o dan gyfarwyddyd Jeremy Turner. Roedd y cast yn cynnwys:

* Williams - Alun Elidyr
* Now - Gwion Huw
* Dringwr - Lowri Steffan

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Rhestr llyfrau Cymraeg

Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Comisiwn Eisteddfod
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1970au
Categori:Gwenlyn Parry
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au

Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Cwmni Whare Teg

Cwmni theatr Gymraeg oedd **Cwmni Whare Teg** a sefydlwyd gan yr actorion Dafydd Hywel, Christine Pritchard, Islwyn Morris a Glyn Jones yng Nghaerdydd ym 1984. Yn fuan wedi llwyddiant y sioe cyntaf, symudodd y Cwmni o Gaerdydd i Blas Dinefwr, Llandeilo. Llwyfannwyd nifer o ddramâu gan awduron o Gymru fel T James Jones a Manon Rhys (''Pwy Bia'r Gân?**)*, Meic Povey (*Gwaed Oer*) a Gwenlyn Parry (*Panto''). Bu'r cwmni hefyd yn allweddol o ran llwyfannu pantomeimiau dros gyfnod y Nadolig i blant Cymru. Daeth y cwmni i ben ynghanol y 1990au yn sgil colledion ariannol. Chwaer gwmni iddi yw Cwmni Mega. ac ar daith ym 1985.
* *Perthyn* (1987) gan Meic Povey - drama gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987; cyfarwyddwr David Lyn; cast: Ian Saynor, Olwen Rees, Ifan Huw Dafydd a Nia Edwards.
* ''Jac a'r Jareniym* (1988) pantomeim gan Hywel Gwynfryn a Caryl Parry Jones; cyfarwyddwr Dafydd Hywel; cast: Emyr Wyn, Mari Gwilym, Owain Gwilym, Llio Millward, Orig Williams, Dewi Pws, 
bawd|hysbyseb y sioe *Jiw Jiw Jeifin Jenkins* 1989
* *Jiw Jiw! Jeifin Jenkins!* (1989) sioe gan Hywel Gwynfryn a Caryl Parry Jones; cyfarwyddwr Johnny Tudor; cast: Emyr Wyn, Mari Gwilym, Iestyn Garlick, Dewi Pws, Dewi Rhys, Llio Millward a Ceri Tudno.
* *Robin ap Croeso* (1989/90) - pantomeim gan Hywel Gwynfryn a Caryl Parry Jones;

bawd|Rhaglen *Gwaed Oer*

### 1990au 
* *Nadolig Fel Hynny* (1990) drama T James Jones a Manon Rhys
*
* *Panto* (1991) - drama Gwenlyn Parry; cast John Ogwen, Sue Roderick, Dafydd Hywel
* *Twm Sion Cati* (1991/92)  - pantomeim
* *Gwaed Oer* (1992) drama Meic Povey; cyfarwyddwr Dafydd Hywel; cast: Sue Roderick, Bryn Fôn, Dafydd Emyr, Eric Wyn a Lowri Mererid.
* *Y Brenin Arthur a'r Blewyn Hir* (1992/93)  - pantomeim
* *Blodeuwedd* (1992/93) pantomeim
* *Pwy Bia'r Gân?'' (1992/1993) drama T James Jones a Manon Rhys; cyfarwyddwr Dafydd Hywel; cast: Dafydd Hywel, Gaynor Morgan Rees, Dewi Rhys Williams a Delyth Wyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1984
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Pwy bia'r Gân? (drama)

Drama lwyfan hanesyddol Gymraeg am William Williams, Pantycelyn yw '''''Pwy bia'r Gân?''''' gan T James Jones a Manon Rhys. Llwyfannwyd y ddrama'n wreiddiol gan Gwmni Whare Teg ym 1991 ac ail-deithwyd y cynhyrchiad ar ddiwedd 1992 a Gwanwyn 1993, gyda Dafydd Hywel yn y brif ran. Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Carreg Gwalch ym 1991.

## Cefndir byr 
"Gwanwyn 1758, ac yn ôl pob golwg, mae haul Rhagluniaeth yn gwenu ar aelwyd y gân ym Mhantycelyn. Mae'r Pêr Ganiedydd yn paratoi ar gyfer un o'i deithiau pregethu mynych: Mali, ei wraig feichiog, yn paratoi ar gyfer esgor ei phumed plentyn, a Shoni'r gwas, er gwaetha'i hoffter o drafod athroniaeth a diwinyddiaeth, yn fugail cydwybodol yn nhymor geni'r ŵyn. Ond pwy yw Martha, a ddaw a'i gofid fel cwmwl i gwato'r haul? Beth yw cyngor Mali a William iddi? Beth sy'n digwydd rhyngddi hi a Shoni? Beth yw effaith ei hymweliad hi ar y tri ohonyn nhw? A ddaw'r haul o'r tu ôl i'r cwmwl? A phwy, wedi'r cyfan i gyd, bia'r gân?"

## Cymeriadau 
* William Williams (Pantycelyn) - yr emynydd 
* Mali - ei wraig
* Shoni - eu gwas
* Martha - ymwelydd

## Cynyrchiadau nodedig 
[bawd|Rhaglen ''Pwy bia'r Gân?'' [Cwmni Whare Teg|Whare Teg 1991]]
Llwyfannwyd y cynhyrchiad am y tro cyntaf gan Gwmni Whare Teg ym 1991. Cyfarwyddwr Dafydd Hywel; cast:

* William Williams - Dafydd Hywel
* Mali - Gaynor Morgan Rees
* Shoni - Dewi Rhys Williams
* Martha - Delyth Wyn

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Llyfrau 1991
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Ffos-y-frân

Roedd **Cynllun Adfer Tir Ffos-y-frân** yn waith glo brig mawr i'r gogledd-ddwyrain o Ferthyr Tudful, Cymru. Hwn oedd y pwll glo brig mawr olaf yng ngwledydd Prydain; caeodd yn Nhachwedd 2023 a bwriedir dechrau ar y gwaith adfer yn 2024. Mae hefyd yn gynllyn adfer tir.

Y cwmni cloddio ac adennill tir a gontractiwyd oedd Merthyr (South Wales) Ltd (a elwid gynt yn Miller Argent), sy'n eiddo i Gwent Investments Limited, busnes teuluol preifat o Gymru. Hwn oedd rhan olaf cynllun Adfer Dwyrain Merthyr, a bwriadwyd echdynnu 10 miliwn tunnell o lo dros 15 mlynedd gan ddechrau yn 2007, gyda’r bwriad o ddefnyddio rhan o’r refeniw i ailddatblygu’r hen weithfeydd diwydiannol presennol ar gyfer tai a hamdden. 

Mae’r pwll glo brig wedi ennyn cryn feirniadaeth ar raddfa leol a chenedlaethol, gan gynnwys gwrthwynebiad ar sail iechyd a diogelwch ynghylch agosrwydd tai i’r safle, pryderon am ddifetha’r dirwedd, a phryderon byd-eang ynghylch cyfraniad llosgi glo at newid hinsawdd. Mae nifer o brotestiadau wedi digwydd ar ac o gwmpas y safle.

Daeth trwydded y safle i ben ym Medi 2022; cafodd cais am estyniad 9 mis ei ffeilio gyda Chyngor Merthyr Tudful a chafodd ei wrthod yn mis Ebrill 2023, gan olygu y byddai'n rhaid cau'r safle. Fis Awst 2023, cyhoeddodd y cwmni y byddai'r pwll yn cau erbyn diwedd Tachwedd 2023. Caeodd y pwll glo yn Nhachwedd 2023 fel a gynlluniwyd.

Cludwyd y glo wedi'i olchi o'r safle ar reilffordd ar hyd hen lwybr Rheilffordd Rhymni. Gan ymuno â Rheilffordd fodern Rhymni ychydig i'r de o orsaf reilffordd Ystrad Mynach, teithiodd y trenau ymlaen wedyn drwy Gaerdydd ac yna i'r gorllewin ar hyd Rheilffordd Bro Morgannwg. Fis Mawrth 2017, anfonodd Miller Argent ei ddosbarthiad olaf o lo i Orsaf Bŵer Aberddawan.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Merthyr (South Wales) Ltd 

Categori:Merthyr Tudful
Categori:Diwydiant glo Cymru
Colandr

Teclyn cegin sy'n cael ei ddefnyddio i hidlo bwydydd fel pasta neu i lanhau llysiau wedi eu berwi neu cyn coginio yw **colandr** (lluosog: **colandrau**), neu'n **llestr diferu** ond gall y termau yma gyfeirio at fathau eraill o gogr hefyd, tra bo'r term Saesneg *colander* yn fwy penodol. Tueddir i ddefnyddio *rhidyll* ar gyfer offeryn gyda rhidyllau mwy mân megis i rhidyllu blawd.

## Disgrifiad a hanes
Yn draddodiadol, mae colandrau yn cael eu gwneud o fetel ysgafn, fel alwminiwm neu ddur di-staen. Mae colandrau hefyd wedi'u gwneud o blastig, silicon, serameg ac enamel.

Daw'r gair colandr o'r Lladin *colum*, sy'n golygu rhidyll.

## Defnyddiau
Gwneir colandr o ddefnydd, gan ddibynnu ar y cyfnod, gwlad a phris.

* **Hidlyddion plastig** - ers ail hanner yr 20g, mae colandrau cartref yn aml wedi'u gwneud o ddeunydd plastig sy'n rhad i'w cynhyrchu.
* **Hidlyddion metel** - cyn dyfodiad plastig, colandrau metel oedd y norm. Ar gyfer mwy o wydnwch, cawsant eu gorchuddio ag enamel. Heddiw, ar gyfer defnydd proffesiynol ac yn gynyddol mewn cartrefi, mae dur di-staen yn cael ei ffafrio. Gallant fod o alwminiwm, neu ddur di-staen.
* **Deunyddiau planhigion** - yn Siapan, ceir hidlydd bambŵ a elwir yn *zaru*. Yn y Maghreb, ceir hidlyddion glaswellt a elwir yn *esparto*, a ddefnyddir yn arbennig ar gyfer paratoi cwscws traddodiadol.
* **Crochenwaith** - cynhyrchwyd colandrau o grochenwaith hyd at yr 20g. Ceir enghraifft o "Dysgl hidlydd saim cig gyda phatrwm trosglwyddo 'Rio'" o grochendy yn Ynysmeudwy ger Pontardawe sy'n dyddio o 1820-1860. Efallai na fyddai rhai pobl yn ystyried hwn yn enghraifft o 'colandr'.

## Hanes
Mae'r colandr yn deillio o'r rhidyllau a'r hidlyddion cyntaf o'r cyfnod Etrwsgaidd ac yna'r cyfnod Rhufeinig (colum), wedi'i wneud i ddechrau o offer wedi'u gwneud o gynfas, teracota ac yn ddiweddarach copr a ddefnyddir yn y gegin i straenio gwahanol fathau o fwyd, gan gynnwys gwin neu lysiau. Mae'r dystiolaeth Eidalaidd gyntaf o declyn a wnaed i ddraenio pasta, fodd bynnag, yn dyddio o 1363 ac yn ymwneud â'r ''c'aza lasagnaria''', math arbennig o letwad tyllog a gyflenwir i'r *lasagnari*, neu wneuthurwyr pasta ar fwrdd galïau (llongyau hwylio) Gweriniaeth Genoa.

## Dolenni allanol
* Colandr alwminiwm gyffredin yng nghasgliad Amgueddfa Cymru
* Hidlwr gwydredd melyn a gynhyrchwyd ym Mwcle (19g) ar wefan Casgliad y Werin Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Coginio
Gwacamoli (band)

Band pop Cymraeg o'r 1990au hwyr hyd at y flwyddyn 2000 oedd **Gwacamoli**. Galwyd y grŵp yn *Gwacs* gan ei dilynwyr. Roedd sain gitâr trydan cyflym a chryf yn nodweddu eu miwsig.

Roedd y band o ardal Bangor a'r brif leisydd oedd Gethin Thomas. Bu iddynt ryddhau CD 'Topsy Turvy', ac EP 'Clockwork'. Roeddynt yn canu yn y Gymraeg a'r Saesneg ac, efallai eu trac fwyaf enwog oedd *Plastig Ffantastig* a ryddhawyd ar CD Amlgyfrannog rhaglen 'Ram Jam' ar BBC Radio Cymru yn 1997. Rheolwyd y grŵp gan Rhys Mwyn.

## Gweler hefyd
* Sîn Roc Gymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwacamoli tudalen Facebook y band yn cynnwys hel luniau ac atgofion
* Gwacamoli disgograffi ar wefan Apple Music

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Sefydliadau 1996
Categori:Dadsefydliadau 2000
Dinas Barhaus

Drama lwyfan fer Gymraeg gan Wil Sam Jones yw ***Dinas Barhaus.*** Cyhoeddwyd yn wreiddiol gan Y Lolfa ym 1968.

## Disgrifiad byr 
'Cwt Barbwr gweddol flêr' ydi lleoliad y ddrama. "Dinas barhaus, cartra, cartra sefydlog sgin i isio. Rydwi yn byw mewn ofn yli...", ydi un o linellau cyntaf y ddrama gan y cardotyn o arlunydd, Dai. Ond herio'r "Hen siarad Beibil gwirion" wna'r ail gymeriad, "y dyn busnes" Henri. Adlais sydd yma o adnod o Lyfr yr Hebreaid yn y Beibl: "Oherwydd nid oes dinas barhaus gennym yma; ceisio yr ydym, yn hytrach, y ddinas sydd i ddod." 

Mae'r ddau gymeriad, Henri a Dai, yn dyheu am gartref sefydlog. A hwythau newydd ymgartrefu yn y cwt barbwr, ers "dau ddiwrnod", mae'r drafodaeth am ba mor hir i aros yno, yn codi atgofion am eu gorffennol a'u dyheadau pellach. Ond daw ymwelydd yno, sy'n cael ei ddisgrifio fel 'dyn', ac yn honni mai ef yw perchennog y siop. Try'r drafodaeth rhwng y tri yn ffrae.

## Cefndir 
"Mae 'na lawer o bobol yr ymylon yn eich dramâu chi", oedd un sylw wnaeth Myrddin ap Dafydd pan yn cyfweld y dramodydd ar gyfer y gyfrol *Deg Drama Wil Sam:  "* Oes - cofia," oedd ateb Wil Sam, "mi ges i beth wmbrath o gwmni yr hen John Preis [y tramp] [...] Dwin cofio mynd i weld [The] *Caretaker,* [Harold] Pinter — doedd gan y tramp yn honno 'mond rhyw dri peth — ei gredenshals, ei sgidia a'r tywydd, a dyna fo. 'Run petha â John Preis wsti, ond roedd John yn ddifyrrach na hwnnw. Doedd gynno fynta ddim llawar o betha ond doedd o ddim yn dal i rygnu yr un fath â thramp Pinter."

* Henri
* Dai
* Dyn

## Gweler hefyd 
* Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Guacamole

[bawd|250px|Guacamole gyda [Creision|chreision Tortilla]]
Math o cyd-bryd yw **guacamole** sy'n wreiddiol o Fecsico. Mae'r gair "guacamole" yn dod o'r gair Nahuatleg (iaith yr Azteciaid), *ahuacamolli*, sy'n golygu "saws afocado", sy'n cynnwys y geiriau *âhuacatl* [aːˈwakat͡ɬ] ("afocado") a *molli* [ˈmolːi] ("saws", yn llythrennol "trwyth") . Mae'n cyd-bryd neu saws boblogaidd gyda bwydydd Mecsico ac yn gyffredin gyda bwyd Tex-Mex. Arddelwyd y sillafiad Cymraeg **gwacamoli** gan fand Cymraeg o'r un enw o'r 1990au hwyr.

Roedd gan yr afocado arwyddocâd erotig i'r Azteciaid, i'r fath raddau fel na allai merched gasglu'r ffrwythau, gan eu bod yn symbol o'r ceilliau. Yn ôl mytholeg cyn-Sbaenaidd, cynigiodd y duw Quetzalcoatl rysáit guacamole i'w bobl, ac fe ledaenodd ar hyd a lled tiriogaeth Mesoamerica.

## Cyfansoddiad a defnydd
Mae Guacamole yn cynnwys mwydion stwnsh neu biwrî o afocados aeddfed, sudd lemwn neu leim, coriander wedi'i dorri'n fân, a halen. Mewn rhai ryseitiau, mae pupur, winwns, garlleg, pupur tsili neu domatos wedi'u torri'n fân yn cael eu hychwanegu at y guacamole. Mae'r saws gwyrdd yma'n cael ei fwyta gyda taquitos, creision tortilla neu i fynd gyda chig. Ceir paratoadau tebyg ar gyfer saladau afocado.

Mae'r ensym polyphenol oxidase (PPO) sydd i'w gael mewn afocados yn achosi guacamole i droi'n frown yn gyflym os caiff ei adael yn yr awyr agored. Gall ychwanegu sudd lemwn neu leim arafu'r broses hon. Y ffordd fwyaf effeithiol o'i warchod yw gorchuddio'r guacamole gyda haenen lynu i'w wneud yn aerglos. Gall y polyphenol oxidase gael ei anactifadu â thriniaeth pwysedd uchel. Gellir storio Guacamole wedi'i bacio dan wactod am sawl wythnos heb iddo frownio.

## Guacamole mewn diwylliant pop
Bu cynnydd yn y defnydd o guacamole yn Unol Daleithiau America wedi i'r llywodraeth codi'r gwaharddiad ar fewnforion afocados yn y 1990au. Roedd hyn hefyd yn cyd-fynd â thwf ym mhoblogaeth pobl o Fecsico ac America Ladin yn y wlad, a'u nerth pwrcasu.

Ceir ebychiad boblogaidd yn Saesneg America, *"holy moly guacamole"*  a ddefnyddir i ddynodi syndod neu braw ysgafn. Does gan yr idiom ddim oll i'w wneud â'r bwyd guacalmole heblaw bod "guacamole" yn odli gyda "holy". Mae'r idiom wedi ei fabwysiadu gan gwmni Prydeinig sy'n cynhyrchu bwydydd guacamole.

Yn 2012 enwebwyd y ffilm fer wedi'i hanimeiddio, *Fresh Guacamole*, am Oscar am ffilm animeiddiedig fer. Mae'n ffilm fer swreal am baratoi guacamole gan PES (Adam Pesapane).

### *Gwacamoli* - band Cymraeg
Cafwyd band pop Cymraeg o'r 1990au hwyr a 2000au cynnar o'r enw *Gwacamoli*, sef y sillafiad yn yr orgraff Gymraeg. Roedd y band o ardal Bangor a'r brif leisydd oedd Gethin Thomas. Bu iddynt ryddhau CD dan y teitl 'Topsy Turvy', ac EP o'r enw 'Clockwork'. Roeddynt yn canu yn y Gymraeg a'r Saesneg ac, efallai eu trac fwyaf enwog oedd *Plastig Ffantastig* a ryddhawyd ar CD Amlgyfrannog rhaglen 'Ram Jam' ar BBC Radio Cymru yn 1997.

## Dolenni allanol
* The Rise of Guacamole: Interesting Facts To Know gwefan Twisted Taco 
* Guacamole Recipe // Chef Andy cyflwyniad ar wefan Youtube 'Chef Andy'

## Cyfeiriadau
Categori:Coginio
Categori:Bwyd
Theatr y Finborough

Theatr ymylol fechan uwchben tafarn yn Chelsea, Llundain yw **Theatr y Finborough**. O dan arweiniad artistig Neil McPherson, mae'r theatr a sefydlwyd ym 1980 wedi bod yn ail-lwyfannu dramâu coll neu glasurol o Loegr, Yr Alban, Iwerddon a Chymru. Dros y blynyddoedd, cafwyd cynyrchiadau Cymraeg yno hefyd megis drama Gwenlyn Parry, *Saer Doliau.* Gwelwyd llwyfannu dramâu y Cymro Emlyn Williams yn ogystal, megis *Accolade*, ''The Druid's Rest* a *The Wind Of Heaven*.  

## Cynyrchiadau nodedig Cymreig 
* *Downtown Paradise* (1996) Mark Jenkins
* *Y Weledigaeth* (2001) Gavin Skerritt 
* *Young Emma* (2003) addasiad Laura Wade o hunangofiant y bardd W.H. Davies
* *The Druid's Rest* (2009) Emlyn Williams 
* *Accolade* (2011) Emlyn Williams 
* *Perchance to Dream* (2011) Ivor Novello
* *Gay's The Word* (2012)  Ivor Novello
* *Saer Doliau* (2013)  Gwenlyn Parry
* *Valley Of Song* (2014) Ivor Novello
* *Exodus* (2018) Rachael Boulton
* *The Wind Of Heaven'' (2019)  Emlyn Williams

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Theatrau Lloegr
Poswm

250px|iawn|bawd|Ffalangerifforms amrywiol.
Mae **Ffalangerifforms** yn is-drefn paraffyletig o tua 70 o rywogaethau o marswpialod lled-goed bach neu ganolig sy'n frodorol i Awstralia, Gini Newydd a Sulawesi. Gelwir y rhywogaethau'n gyffredin fel **poswmau**, **gleiderau** a **chwscws**. Maent yn nosol yn bennaf.

Ni ddylid eu cymysgu ag oposwmau, er eu bod hefyd yn marswpialod.

## Cyfeiriadau
Categori:Bolgodogion
Categori:Mamaliaid Awstralia
Cwscws

[150px|iawn|bawd|*Phalanger gymnotis* yn bwyta [banana]]
**Cwscws** yw'r enw cyffredin a roddir ar unrhyw rywogaeth o fewn y pedwar genera o possum Awstralasia o'r teulu Phalangeridae sydd â'r dosbarthiad mwyaf trofannol: *Ailurops*, *Phalanger*, *Spilocuscus* a *Strigocuscus*.

Daw'r enw o'r gair 'kusu' neu 'kuso' mewn rhai ieithoedd cysylltiedig lleol a siaredir yn yr Ynysoedd Maluku, fel y Bacaneg a'r Malay Amboneseg.

## Rhywogaethau
* *Ailurops*
** *A. melanotis*
** *A. ursinus*

* *Phalanger*
** *P. alexandrae*
** *P. carmelitae*
** *P. gymnotis*
** *P. intercastellanus*
** *P. lullulae*
** *P. matabiru*
** *P. matanim*
** *P. mimicus*
** *P. orientalis*
** *P. ornatus*
** *P. rothschildi*
** *P. sericeus*
** *P. vestitus*

* *Spilocuscus*
** *S. kraemeri*
** *S. maculatus*
** *S. papuensis*
** *S. rufoniger*
** *S. wilsoni*

* *Strigocuscus*
** *S. celebensis*
** *S. pelengensis*

## Cyfeiriadau
Categori:Bolgodogion
Categori:Mamaliaid Awstralia
Oposwm

[250px|iawn|bawd|Mam opswm gyda'i ifanc. [Oposwm Virginia (*Didelphis virginiana*) yw hwn, yr unig rywogaeth a geir yn yr Unol Daleithiau a Chanada.]]
Mae **Didelffimorffia**, a elwir yn gyffredin fel **oposwmau**, yn genws marswpial sy'n frodorol i'r Americas. Dyma'r urdd marswpial fwyaf yn Hemisffer y Gorllewin, gan gyfaddawdu 126 o rywogaethau mewn 18 genera.

Er yn Saesneg Gogledd America fe'u gelwir yn gyffredin fel '''', ni ddylid eu cymysgu â phoswmau Awstralia, Gini Newydd a Sulawesi, sydd hefyd yn marswpialod.

## Cyfeiriadau
Categori:Bolgodogion
Wyn Bowen Harries

Actor a dramodydd o Gymru yw **Wyn Bowen Harries** (ganwyd 1952). Mynychodd Ysgol Glan Clwyd a gyd-sefydlwyd gan ei dad, Leslie Harries. Graddiodd o Goleg Prifysgol Aberystwyth mewn bio-cemeg cyn dilyn cwrs actio yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru. Mae'n wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfan a theledu yng Nghymru ers y 1970au. Yn gyn aelod o Gwmni Theatr Cymru, Theatr Bara Caws, Cwmni Theatr Gwynedd, Cwmni Theatr Hwyl A Fflag a Clwyd Theatr Cymru, sefydlodd Gwmni [theatr] Pendraw yn 2016. Mae'n fwy adnabyddus am bortreadu'r cymeriad Charlie Gurkha yng nghyfres ddrama S4C, *Tipyn o Stad* a'i ddilyniant *Stad.*

## Bywyd personol 
Mae'n briod â'r actores Gwen Ellis ac mae ganddynt un mab Rhys. Ei rieni oedd Leslie Harries ac Enid Bowen. Brawd ei daid o ochor ei fam oedd y bardd Ben Bowen. a bu'n westai ar raglen ''Beti A'i Phobol* i BBC Radio Cymru yn 2017.

## Gyrfa 
(detholiad)

### Teledu a Ffilm 
* *Pobol Y Cwm* (1982-1986)
* *Y Wers Rydd* (1982)
* *Newydd Bob Nos* (1982)
* *Minafon* (1983)
* *Meistres y Chwarae* (1983) - ffilm gan Meic Povey
* *Camau Troellog* (1984)
* *Dinas* (1988-1990)
* *C'mon Midffïld* (1988)
* *Sigaret?* (1991)
* *Un Nos Ola Leuad* (1991)
* *Pris y Farchnad* (1992-1995)
* *Gadael Lenin* (1993)
* *Y Mapiwr* (1995)
* *Ymadawiad Arthur* (1996)
* *Hen Elynion* (1997)
* *Tafarn Y Gŵr Drwg* (1997-1998)
* *Pengelli* (2000-2001)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Tipyn o Stad* (2001-2008)
* *Pen Tennyn* (2002-2003)
* *Treflan* 
* *Cowbois Ac Injans* (2007)
* *Ironclad* (2010)
* *Coronation Street* (2011)
* *Rownd a Rownd* (2011)
* *Da Vinci's Demons* (2012)
* *Y Gwyll / Hinterland* (2013)
* *35 Diwrnod* (2014)
* *Gwaith/Cartref* (2017)
* *Craith / Hidden* (2018)
* *Morfydd* (2018)
* *Rybish* (2020)
* *Stad* (2022-
* *Dal Y Mellt* (2022)

### Theatr 
#### (fel actor) 
**Fflora a* *Portread* (1976) *wedi'i greu a'i brynu gan Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru ar gyfer Cwmni Theatr Cymru.*

* *Madog* (1977) Cwmni Theatr Cymru
* *Hywel A* (1979) Cwmni Theatr Cymru
* *Sàl* (1980) Cwmni Theatr Cymru
* *Oidipos Frenin* (1980) Cwmni Theatr Cymru
* *Ffatri Serch* (1983) Cwmni Theatr Hwyl A Fflag
* *Wastad Ar Y Tu Fas* (1986) Cwmni Theatr Hwyl A Fflag
* *Tua'r Terfyn* (1996) Cwmni Theatr Gwynedd

* *Y Madogwys* (1999) Dalier Sylw

* *Porth Y Byddar* (2007) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Fel Anifail* (2018) Sherman Cymru
* *All But Gone* (2018) The Other Room

#### (fel cyfarwyddwr a/neu awdur) 
* *Mr Bulkeley o’r Brynddu* (2015) - awdur a chyfarwyddwr
* *2071* (2018) Cwmni Pendraw - awdur a chyfarwyddwr
* *Creigiau Geirwon* (2022) Cwmni Pendraw - awdur a chyfarwyddwr
* *DNA'' (2026) Cwmni Pendraw - awdur a chyfarwyddwr

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pobl o Wynedd
Hywel A

Drama gomedi Gymraeg i'r llwyfan yw ***Hywel A*** o waith y dramodydd Huw Roberts. Dyma'r ddrama gyntaf mewn trioled gyda *Pont Robat* a *Plas Dafydd* yn ei dilyn. Cyhoeddwyd y ddrama gan Wasg Carreg Gwalch ym 1981. Llwyfannwyd y ddrama gan Gwmni Theatr Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979.

## Cefndir byr 
Lleolir y ddrama yn 'ystafell dderbyn Plas Helyg, cartref Hywel A, miliwnydd ac amaethwr'. Tra bod Hywel A yn gwella ar ôl trawiad ar ei galon, mae ei wraig yn ceisio'i gorau i sicrhau mai hi fydd etifedd ei gyfoeth. Mae'n cyd-weithio gyda'r meddyg a 'hen ffrind' i'w gŵr, a chyn-gariad iddi hithau, i wireddu ei dymuniad. 

Disgrifiodd John Ogwen y tair drama fel tri phlentyn i’r  dramodydd a'i gyfrifiadur, yn Rhaglen cynhyrchiad Cwmni Theatr Gwynedd o *Plas Dafydd* ym 1987.“Mae'r tri plentyn yn debyg iawn i'w gilydd ond fel brodyr ymhob teulu mae i bob un ei arwhanrwydd ei hun. Pob un yn tynnu ar ôl eu tad wrth reswm pawb - difyr, llawn hiwmor a direidi, ond hefyd gydag elfen gref o ddifrifolwch bob hyn a hyn. Yn enwedig y 'fenga 'ma. [...] 'Roedd y ddau hyna', *Hywel A* Robat, yn hynod boblogaidd efo pawb ymhob man a'does gen i ddim dowt na fydd Dafydd 'ma hefyd. Synnwn i ddim na thyfith Dafydd yn hogyn clyfrach a chryfach na hyd yn oed y ddau arall. Amser a ddengys”."Enillodd *Hywel A* ei phlwyf yn haeddiannol ar sail ei llwyddiant yn Eisteddfod Caernarfon ac ar y daith drwy'r wlad ar ôl hynny," yn ôl y llenor a'r bardd Gruffudd Parry, yn Rhagair i'r cyhoeddiad ym 1981; "Clyfrwch ffars a bywiogrwydd comedi yw ei phrif nodweddion, a bu ymateb cynulleidfaoedd ymhobman yn dystiolaeth i'w hapêl. [...] Gellid tybio mai crefft llwyfan a medr actorion yn unig oedd yn gyfrifol am slicrwydd a bwrlwm y perfformiad cyntaf, ond amheuthun iawn ydyw cael cyfle fel hyn i ddarllen y ddrama a sylweddoli mai'r gair ar bapur ydyw'r man cychwyn. Medru siarad ydyw arbenigrwydd mawr dyn ac iaith ydyw'r hanfod bob tro", ychwanegodd.

## Cymeriadau 
* Blodwen - gwraig Hywel A
* Syr John Prydderch - meddyg
* Alec - gwas y Plas
* Men - merch Hywel A a Blodwen
* Harri - hypnotydd anifeiliaid
* Marged
* Hywel A - miliwnydd ac amaethwr
* Wilias
bawd|Llun cast 1979 o *Hywel A*

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1970au 
Llwyfanwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979. Cyfarwyddwr John Ogwen; cynllunydd Martin Morley; cast: 

* Blodwen - Maureen Rhys
* Syr John Prydderch - Islwyn Morris
* Alec - Wyn Bowen Harries
* Men - Mari Gwilym
* Harri - Dyfed Thomas
* Marged - Sioned Mair
* Hywel A - Huw Ceredig
* Wilias - Ifan Huw Dafydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Drama gomedi
Categori:Dramâu 1981
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Rebecca Cheptegei

Roedd **Rebecca Cheptegei** (22 Chwefror 1991 &ndash; 5 Medi 2024) yn rhedwr traws gwlad, pellter hir a marathon o Wganda.  Roedd hi'n dal record Wganda ar gyfer y marathon mewn ras an-gymysg.

Bu farw o ganlyniad i ymosodiad gan ei phartner, a roddodd hi ar dân ar 1 Medi 2024, yn ei phreswylfa yn Sir Trans-Nzoia, Cenia.  Roedd ei hymosodwr hefyd yn yr ysbyty ar ôl cael ei anafu yn yr ymosodiad.  Bu farw oherwydd methiannau organau lluosog yn Ysbyty Addysgu ac Atgyfeirio Moi yn Eldoret, yn 33 oed.

Dim ond mis oedd ers iddi gystadlu yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024 a gynhaliwyd ym Mharis, Ffrainc. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Athletwyr o Wganda
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Llofruddiaethau'r 2020au
Categori:Rhedwyr
Sammi Kinghorn

Athletwraig cadair olwyn a chyflwynydd teledu o'r Alban yw **Samantha "Sammi" May Kinghorn** MBE (ganwyd 6 Ionawr 1996).

Mae hi'n dod o Ororau'r Alban. Ym mis Rhagfyr 2010 pan oedd hi'n 14 oed, torrodd ei hasgwrn cefn mewn damwain ar fferm y teulu. Collodd hi ddefnydd o'i choesau ond darganfu'n fuan fod ganddi frwdfrydedd dros rasio cadair olwyn. Daeth hi'n ail yn ei ras cyntaf, Marathon Mini Llundain 2012.

Penodwyd Kinghorn yn Aelod Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (MBE) yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2022.

Daeth Kinghorn yn gyflwynydd BBC ar *Countryfile* yn 2023.

Yn ystod ei thrydydd ymddangosiad yn y Gemau Paralympaidd ym Mharis yn 2024, enillodd fedal aur T53 100m. Gosododd record Paralympaidd newydd o 15.64 eiliad, a hi oedd yr enillydd cyntaf o wlad heblaw Tsieina ers 20 mlynedd. Enillodd fedalau arian hefyd yn rasau T53 1500m, 800m a 400m.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o'r Alban
Categori:Cystadleuwyr Paralympaidd
Categori:Genedigaethau 1996
Darwin Gray

Mae **Darwin Gray** yn gwmni cyfreithiol Cymreig gyda swyddfeydd yng Nghaerdydd a Bangor. Fe’i sefydlwyd yn 2002. Mae’r cwmni wedi’i gofrestru gyda Chymdeithas Cyfreithwyr Cymru a Lloegr.

Mae'r cwmni wedi derbyn cydnabyddiaeth y Cynnig Cymraeg gan Comisiynydd y Gymraeg.

Ym mis Mehefin 2017, **Darwin Gray** oedd y cwmni cyfreithiol cyntaf yng Nghymru i gael ei achredu am dalu cyflog byw y Living Wage Foundation.

Yn 2022, nododd y cwmni ei ben-blwydd yn 20 oed drwy agor ail swyddfa ym Mangor, Gogledd Cymru. Cafodd y cwmni ei gydnabod hefyd yng nghyfeirlyfr cyfreithiol The Legal 500.

Hefyd yn 2022, enillodd y cwmni wobr ‘Tîm y Flwyddyn’ a gwobr ‘Tîm Cyflogaeth y Flwyddyn’ yng Ngwobrau Cyfreithiol Cymru 2022. Yn yr un flwyddyn, rhestrwyd **Darwin Gray** gan The Times yn ei ‘Best Law Firms Guide.’

Yn 2023, enillodd y cwmni ‘Tîm Eiddo y Flwyddyn’ a ‘Tîm Cyflogaeth y Flwyddyn’ yng Ngwobrau Cyfreithiol Cymru 2023. Yn yr un flwyddyn, cyrhaeddodd **Darwin Gray** restr fer Gwobrau ‘Insider Wales Dealmakers’ 2023.

Yn 2024, cyhoeddodd y cwmni ei fod yn dyblu maint ei swyddfa yng Nghaerdydd i ddarparu ar gyfer twf y cwmni.

Mae Darwin Gray yn gwmni cyfreithiol masnachol gwasanaeth llawn, sy’n golygu ei fod yn cynnig gwasanaethau cyfreithiol i fusnesau, elusennau, sefydliadau ac unigolion ar draws meysydd fel anghydfodau masnachol, cyfraith cwmni/corfforaethol, cyfraith cyflogaeth ac AD, eiddo masnachol, ansolfedd, contractau masnachol, ac ewyllysiau a phrofiant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Darwin Grey

Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2002