Amaeth

270px|bawd|Paentiad o siambr gladdu Sennedjem o tua 1,200 CC
[270px|bawd|Ffermwr ar gefn ei tractor a wnaed yn 1970, yn [aradr|aradu]]
Y gelfyddid o drin y tir i gynhyrchu bwyd neu rhyw nwyddau eraill yw **amaeth** neu **amaethyddiaeth**. Gelwir y weithred o wneud hyn yn 'amaethu' neu 'ffermio'. Dyma'r dechneg o dyfu planhigion megis llysiau neu ffrwythau, a rheoli, amddiffyn a bridio preiddiau o anifieliaid er mwyn cael cynnyrch megis cig, llaeth, gwlan neu ledr.

Roedd amaethu'n ddatblygiad allweddol yn nhwf gwareiddiad gan fod medru darparu bwyd yn rhyddhau pobl i ymhel â thechnolegau newydd, diwylliant ayb. Datblygiad o hyn oedd y Chwyldro Diwydiannol a ryddhaodd bobl ymhellach o fod yn gaeth i amaethu i wneud pethau eraill. Cyn y Chwyldro Diwydiannol, roedd mwyafrif llethol o bobl yn amaethwyr, gyda math o fodolaeth hunan-gynhaliol o dyfu planhigion ac anifeiliaid i'r teulu'n unig yn hytrach na'u gwerthu am arian. Yng Nghymru, gwelwyd effaith hyn yn bennaf ar ddau fath o ffermwr: y ffermwyr godro a drodd i werthu llaeth a'r ffermwyr defaid a ddechreuodd farchnata gwân.

## Hanes amaeth
Mae'n ymddangos mai yn y Cilgant Ffrwythlon, sef y tiroedd sy'n ymestyn o Balesteina drwy ogledd Syria, Irac, Cyrdistan ac i lawr afonydd y Tigris a'r Ewffrates i fôr Gwlff Arabia, y cychwynodd amaeth a hynny tua 11,500 CP. Roedd y tir hwn yn llawer mwy ffrwythlon nag ydy heddiw. Ceir tystiolaeth fod barlys, gwenith a lentils a fridiwyd ar gyfer y bwrdd bwyd yn cael ei dyfu 9,800 o flynyddoed yn ôl. Wrth gwrs, mae'n ddigon posib i hyn ddigwydd mewn sawl lle yn annibynnol o'i gilydd tua'r un amser e.e. yn ne Tsieina, Sahel yn Affrica ac yn Gini Newydd. Roedd Oes yr Iâ'n dal i afael yn y tir ond roedd y glawiad yn llawer mwy ffafriol na'r hyn  a geir heddiw, ac yn cynnal coedwigoedd a thiroedd agored fel y'i gilydd.

Erbyn tua 10,000 CP dofwyd sawl math o anifail gwyllt. Roedd y bual (neu'r fuwch) wyllt yn greadur peryglus, fel y mochyn gwyllt hwnnw a ddisgrifir yn Culhwch ac Olwen. Ni ddofwyd y cwbwl ac anodd yw meddwl fod pob buwch dan haul wedi tarddu o'r bualod gogleddol hyn (y *buffalo*). Drwy reoli ac amddiffyn preiddiau, gwelwyd newid sylweddol yn y ffordd roedd pobl yn byw a daeth cynnydd yn y boblogaeth. Erbyn tua 9,000 gwelwyd pobl yn dod at ei gilydd a gwelir strwythur i'r amaethyddiaeth gyntefig hwn: caeau, cloddiau, ffosydd amddiffynnol a phentrefi. Ymhlith yr olion y mae: Jarma, Irac a Jerico ym Mhalesteina. Gelwir y cyfuniad hwn o dyfu cnydau a magu anifeiliaid dof yn 'Chwyldro Neolithig'.

Erbyn 6,500 CC roedd amaethu wedi cyrraedd de-ddwyrain Ewrop, ac erbyn tua 3,000 CC, fel y dengys lluniau a cherfiadau'r cyfnod, gwelwn fod teirw'n tynnu ceir llusg, gwartheg yn cael eu bwydo gan ddyn ac eraill yn cael eu godro. O'r ddafad *moufflon* mae defaid Ewrop yn tarddu. Yng nghymuned Argissa yn Thesally, Gwlad Groeg, ceir olion yr anifeiliaid dof hyn fel a ganlyn: defaid a geifr (84%), moch (10%), gwartheg (5%) a chŵn (1%).

## Geirdarddiad
Daw'r gair amaeth o'r Lladin ''ambactus sef 'gwas', ond mae'n bosibl mai o'r Hen Gelteg yr aeth i'r Lladin. Fe'i cofnodwyd yn gyntaf yn y 13g yn ''Llyfr Du'r Waun*: *"ni ddylai neb gymryd amayath arno oni heb wneuthur aradr..."''.

## Ffermio yng Nghymru
Roedd dyddiau pwysig ar y fferm ers stalwm pan oedd cymdogion yn dod i'r fferm i helpu i gneifio, dyrnu, lladd mochyn pluo ac ati, ond erbyn hyn mae peiriannau ar gael i wneud y gwaith a'r elfen gymdeithasol wedi lleihau. Oherwydd mynyddoedd, tywydd ac answadd ei phridd, ychydig iawn o dir sy'n addas ar gyfer cnydau, yn wahanol i Loegr. Canolbwyntiwyd, felly ar gig anifail.

## Marchnadoedd

Cilgerran fair NLW3361159.jpg|Ffair wartheg yng Nghilgeran tua 1885
Llanidloes fair (1881) NLW3361175.jpg|Llanidloes 1881
Llannerch-y-medd fair NLW3362369.jpg|Llannerch-y-medd tua 1885
Llanrhaeadr-ym-Mochnant horse fair NLW3362501.jpg|Ffair geffylau yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant, tua 1885
Oswestry christmas market (11351349665).jpg|Ffair Nadolig yng Nghroesoswallt, 1939
Sheep mart, Narberth NLW3363806.jpg|Marchnad ddefaid yn Arberth, Penfro tua 1885

## Arall

Eriviat Hall, Henllan (Dinb) NLW3361454.jpg|Fferm yn Henllan, Sir Ddinbych tua 1885
Man with a ram NLW3361728.jpg|Ffermwr a'i faharen tua 1885
Dolwilym Bull, Cilymaenllwyd NLW3361745.jpg|Tarw Dolwilym, Cilymaenllwyd tua 1885
A ploughman and his horses NLW3363796.jpg|Gwedd o geffylau'n tynnu'r aradr
Hay making (8490871697).jpg|Peiriant i dorri'r gwair, tua 1885
Mother and Home of John Jones (Myrddin Fardd), Llanbedrog NLW3364584.jpg|Tyddyn bychan yn Llanbedrog, tua 1885

## Llên Gwerin
Daeth Dafydd Whiteside Thomas ar draws y chwe phennill canlynol (dienw) wedi eu teipio ar gefn hen fil cigydd o Gaernarfon tua’r 1940au. Yn anffodus, roedd y pennill cyntaf ar goll.
:;Saith Rhyfeddod
::Mi glywais ddwedyd fod y petris
::Ar fin y traeth yn chwarae tennis, 
::A'u bod yn gwneud eu peli o dywod 
::A dyna ddau o'r saith rhyfeddod.
::Mi glywais ddwedyd fod y cryman 
::Mewn cae o haidd yn medi ei hunan, 
::A'i fod yn torri cefn mewn diwrnod
::A dyna dri o'r saith rhyfeddod.
::Mi glywais ddweyd fod pysgodyn 
::Yn cadw ty mewn twmpath eithin, 
::Ac yno'n byw ers pedwar diwrnod 
::A dyna bedwar o'r saith rhyfeddod.
::Mi glywais ddwedyd fod y mochyn 
::Ar ben y car yn llwytho rhedyn,
::A'i fod yn gwneud ei Iwyth yn barod 
::A dyna bump o'r saith rhyfeddod.
::Mi glywais ddwedyd fod y ceiliog 
::Ar Graig y Llan yn hela sgwarnog, 
::A'i fod yn dala dwy mewn diwrnod 
::A dyna chwech o'r saith rhyfeddod.
::Mi glywais ddwedyd fod y wennol 
::Ar Fôr y De yn gosod pedol
::A'i morthwyl aur, a'i hengan arian, 
::A dyna'r saith rhyfeddod allan.

Mae'r penillion yn mynd a ni'n ôl i oes amaethyddol go wahanol. Faint o ffermwyr sy'n 'torri cefn' erbyn heddiw, neu hyd yn oed yn tyfu haidd? Ac er fod llawer o ladd a thorri rhedyn yn dal i ddigwydd, ychydig iawn sy'n ei gasglu ar gar neu drol”.

## Gweler hefyd 
* Ffermwr
* Tir amaethyddol
* Ffermio defaid yng Nghymru

## Cyfeiriadau

Categori:Diwydiant bwyd
Categori:Rheolaeth tir
Categori:Sector cynradd yr economi
Categori:Sgiliau