Robert Latham Owen

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau o'r Blaid Ddemocrataidd oedd **Robert Latham Owen** (2 Chwefror 1856 – 19 Gorffennaf 1947). Roedd ef yn un o'r ddau seneddwr cyntaf o Oklahoma, yr Unol Daleithiau a gwasanaethodd yn y Senedd rhwng 1907 a 1925.

Cafodd ei eni i deulu cefnog yn Lynchburg, Virginia, yn fab i lywydd cwmni rheilffordd. Er y cyfoeth cychwynnol, dirywiodd pethau, a chollodd y teulu ei ffortiwn o ganlyniad i Banic 1873 a marwolaeth ei dad pan oedd Robert yn ei arddegau.

Ar ochr ei fam, roedd Owen, yn rhanol Tsieroci ac at deulu'i fam y trodd gan ddechrau bywyd newydd fel athro mewn cartref i blant amddifad Tsieroci ac yna fel cyfreithiwr, gweinyddwr a newyddiadurwr. Am gyfnod bu hefyd yn asiant Indiaidd ffederal a sylfaenydd a llywydd cyntaf banc cymunedol. Ymhlith y llwyddiannau a ddaeth ag ef i sylw’r cyhoedd yn ehangach, ac a helpodd i baratoi’r ffordd ar gyfer ei ethol i Senedd yr Unol Daleithiau yn 1907 pan ddaeth Oklahoma (yn ymgorffori’r hen Diriogaeth India) yn dalaith, oedd ei lwyddiant fel cyfreithiwr yn 1906 wrth ennill achos llys ar ran y Tsierocïaid Dwyreiniol yn hawlio iawndal gan Lywodraeth yr Unol Daleithiau am diroedd dwyreiniol yr oedd y Tsierocïaid wedi'u colli.

Democrat oedd Owen, a bu'n weithgar mewn llawer o achosion blaengar, gan gynnwys ymdrechion i gryfhau rheolaeth gyhoeddus ar lywodraeth, a'r frwydr yn erbyn llafur plant. Heddiw, fe'i cofir yn arbennig fel noddwr Seneddol y Ddeddf Gronfa Ffederal Glass-Owen 1913, a greodd y Gronfa Ffederal genedlaethol. Mewn trafodaethau ar y pryd, gwrthwynebodd ymgyrch i roi’r Gronfa Ffederal (neu'r 'Ffed') yn ffurfiol o dan reolaeth y diwydiant bancio, a daeth Deddf 1913 i’r amlwg yn fras yn unol â chyfaddawd Owen, sef creu Bwrdd y Gronfa Ffederal canolog a enwebwyd gan y Llywodraeth ochr yn ochr â deuddeg Banc Ffederal Rhanbarthol, gyda'r mwyafrif ohonynt yn fanciau enfawr. 

Yn dilyn hyn, daeth Owen yn feirniadol iawn o'r hyn a welai fel gogwydd y Gronfa Ffederal tuag at bolisïau datchwyddiant yn ystod y 1920au cynnar ac eto yn y 1930au cynnar, a briodolodd i ddylanwad gormodol y banciau mwyaf ar y Ffed. Nododd mai'r dylanwad hwn oedd yn bennaf gyfrifol am achosi’r Dirwasgiad Mawr: barn leiafrifol ar y pryd, ond un sydd, yn y degawdau diwethaf, wedi ennill derbyniad eang ymhlith economegwyr ceidwadol. Ym 1920 roedd Owen yn aflwyddiannus yn ei ymgais i gael ei enwebu gan y Blaid Ddemocrataidd ar gyfer arlywyddiaeth UDA.

## Bywyd
Roedd hynafiaid tad Owen wedi ymfudo o Gymru, ac roedd gan y teulu hanes o wasanaeth cyhoeddus fel meddygon ac athrawon. Roedd ei daid, William Owen a'i ewythr, Dr. William Otway Owen Sr. (1820-92), ill dau yn ymarfer meddygaeth yn Lynchburg, a gwasanaethodd yr olaf fel prif lawfeddyg gyda gofal dros ddeg ar hugain o ysbytai yn Lynchburg (a ddaeth yn Dr. canolfan ysbyty o bwys yn ystod y rhyfel) drwy gydol y Rhyfel Cartref. Gwasanaethodd ei dad Robert Latham Owen Sr. yn Senedd Talaith Virginia ar ôl Rhyfel Cartref America. Mynychodd ei deulu Eglwys Esgobol (tebyg i wasanaethau Anglicanaidd) yn ei ieuenctid.

Mynychodd Robert Owen ysgolion preifat yn ei dref enedigol, Lynchburg, Virginia ac yn Baltimore, Maryland. Yn 1877 graddiodd o Brifysgol Washington a Lee yn Lexington. Symudodd Owen, yr oedd ei fam yn Cherokee, i Salina, yn Nhiriogaeth Oklahoma, a bu'n gweithio fel athro mewn ysgol Cherokee. Astudiodd y gyfraith a chafodd ei dderbyn i'r Bar ym 1880. O 1885 i 1889 bu'n cynrychioli buddiannau'r llywodraeth ffederal yn y "Five Civilized Tribes" fel asiant Indiaidd. Ym 1890 cyd-sefydlodd y Banc Cenedlaethol Cyntaf Muskogee, gan wasanaethu fel ei Lywydd am ddeng mlynedd.

## Gyrfa
Rhwng 1892 a 1896 roedd Owen yn aelod o'r Pwyllgor Cenedlaethol Democrataidd. Wedi i Oklahoma gael ei dderbyn yn dalaith i'r Undeb, etholwyd ef a Thomas Gore i'w cynrychiolwyr cyntaf yn Senedd yr Unol Daleithiau yn Washington; cyn hynny mynychodd seremoni urddo y llywodraethwr cyntaf Charles N. Haskell yn Oklahoma City. Dechreuodd ei dymor yn y swydd ar 11 Rhagfyr 1907 a daeth i ben ar ôl cael ei ail-ethol ddwywaith ar 3 Mawrth 1925.

bawd|dim|height=1.2|Plac coffaol ym Mharc Robert Latham Owen yn Washington

## Seneddwr
Yn ystod ei gyfnod fel seneddwr, bu'n gadeirydd y Pwyllgor Bancio ac Arian, ymhlith pethau eraill, ac yn rhinwedd y swydd hon roedd yn un o brif gychwynwyr Deddf Cronfa Ffederal 1913, a greodd y system banc canolog yn yr Unol Daleithiau. Gelwir y mesur hefyd yn Fesur Glass-Owen, a enwyd ar ôl Robert Owen a Carter Glass, cyngreswr o Virginia a ddaeth yn Ysgrifennydd Trysorlys yr Unol Daleithiau o dan yr Arlywydd Woodrow Wilson ym 1918. Yn ddiweddarach ymbellhaodd Owen oddi wrth y system ddilynol, na chafodd yr effaith a ddymunai. Yn ei farn ef, dylai fod wedi arwain at reolaeth y llywodraeth ar y banc canolog; yn lle hynny, chwaraeodd dylanwad y banciau mawr ar y System Wrth Gefn Ffederal ran allweddol yn y Dirwasgiad Mawr. Er gwaethaf yr agwedd feirniadol hon, mae Owen bellach yn cael ei gydnabod fel cyd-sylfaenydd y system bancio canolog; Ar dir Adeilad Eccles y Banc Wrth Gefn Ffederal (Federal Reserve Bank ) yn Washington, mae *Parc Robert Latham Owen* yn coffau'r seneddwr. Yn y Senedd, roedd yn un o dri Democrat a bleidleisiodd yn erbyn Deddf Mewnfudo Gweriniaethol 1924, a oedd yn tynhau cyfyngiadau mewnfudo ymhellach, yn enwedig ar gyfer Ewropeaid de a dwyrain a rhai gwledydd tarddiad Asiaidd.

Ym 1920, aeth Owen gyda llywodraethwr Oklahoma, Haskell, yr oedd yn ffrindiau ag ef, i'r Confensiwn Cenedlaethol Democrataidd yn San Francisco. Yno ceisiodd Haskell ei berswadio i redeg am y llywyddiaeth; Yn y pen draw, fodd bynnag, dewisodd y cynrychiolwyr James M. Cox, llywodraethwr Ohio. Ym 1924, ni redodd Owen i gael ei ailethol yn Seneddwr. Yna bu'n gweithio fel cyfreithiwr yn Washington, D.C., lle bu farw ym mis Gorffennaf 1947. Claddwyd ef yn ei le genedigol, Lynchburg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Biographical Directory of the United States Congress
*Political Graveyard

Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Pobl o Virginia