open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Albania

[bawd|250px|Baner Albania [Delwedd:FIAV 111010.svg|23px]]
Eryr deuben du ar faes coch yw **baner Albania**. Ymddangosodd yr eryr du yn gyntaf ar faner y wlad yn y bymthegfed ganrif pan ddaeth Albania'n rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd. Mabwysiadwyd y dyluniad cyfredol yn 1912 pan enillodd Albania ei hannibyniaeth, a newidiodd dyluniad y faner nifer o weithiau trwy gydol yr ugeinfed ganrif yn sgil hanes cymhleth y wlad cyn i'r fersiwn cyfredol gael ei fabwysiadu ar 7 Ebrill, 1992.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Categori:Albania
Albania
Saraha

Bardd o India a gyfansoddai gerddi Hindi cynnar oedd **Saraha** neu **Sarahapa** neu **Sarahapāda** (fl. tua'r 8g OC). Ei enw genedigol oedd Rāhula neu Rāhulbhadra. Ceir *dohas* (cwpledi) ganddo yn y *Dohakosha*. Priodolir *padas* (pennillion) 22, 32, 38 a 39 o'r *Charyageetikosha* (*Charyapada*) iddo hefyd.

Yn ôl yr ysgolhaig Indiaidd Rahul Sankrityayan, Saraha oedd y Siddha (math o sant mewn Bwdhaeth a Hindŵaeth) neu Siddhacharya cyntaf. Credir ei fod yn ddisgybl i Haribhadra, a fu yn ei dro yn ddisgybl i'r ysgolhaig Bwdhaidd Shantarakshita. Cedwir cerddi Saraha mewn llawysgrif a ysgrifennwyd tua dechrau'r 12g yn Nepal.

Ganed Saraha yn Nwyrain India ac astudiodd yn y fynachlog-brifysgol Fwdhaidd enwog yn Nalanda. Mae Bwdwyr yn ei ystyried yn un o'r Mahasiddhas ac felly yn un o sylfaenwyr y traddodiad Vajrayana. Mae'n bosibl y cafodd ei eni ym mhentref Raggyee yn Bhagalpur.

Ceir nifer o weithiau a briodolir i Saraha wedi eu cyfieithu i'r Dibeteg. Maent yn rhan o ganon safonol Bwdhaeth Tibet.

Categori:Beirdd Hindi o India
Categori:Bwdhaeth Vajrayana
Baner Bosnia a Hertsegofina

[bawd|250px|Baner [Bosnia a Hertsegofina 23px]]
Baner o faes glas tywyll gyda thriongl isosgeles melyn, sy'n ymylu â brig y faner a stribed glas ar y *fly*, a saith seren a dwy hanner-seren wen bum-pwynt ar hyd hypotenws y triongl yw **baner Bosnia a Hertsegofina**. Mae'r lliwiau glas tywyll a melyn a'r sêr yn cyfeirio at faner Ewrop, ac mae'r triongl yn cynrychioli siâp y wlad.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Bosnia Hertsegofina
Categori:Bosnia a Hertsegofina
Baner Gwlad Pwyl

[bawd|250px|Baner Gwlad Pwyl [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]

Baner ddeuliw lorweddol gyda stribed uwch gwyn a stribed is coch yw **baner Gwlad Pwyl**. Defnyddiwyd y lliwiau gwyn a choch ers y drydedd ganrif ar ddeg, ond ni ddaethant yn y lliwiau cenedlaethol swyddogol tan 1831; mabwysiadwyd y faner gyfredol ar 1 Awst 1919. Yn ystod y cyfnod o reolaeth Gomiwnyddol (1945–89), dywedir bod gwyn yn cynrychioli heddwch a choch yn cynrychioli sosialaeth.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Gwlad Pwyl
Categori:Gwlad Pwyl
Pêr Denez

Awdur, ysgolhaig ac ieithydd o Lydaw oedd **Pêr Denez** (Ffrangeg: **Pierre Denis**; 3 Chwefror 1921 – 30 Gorffennaf 2011). Mae ei weithiau yn cynnwys geiriadur Llydaweg ac astudiaethau ieithyddol ar yr iaith honno.

Dechreuodd ddysgu Llydaweg tra'n dioddef o salwch difrifol pan oedd yn ei arddegau. Bu'n brwydro'n galed gan lwyddo ym 1981 i sefydlu cwrs gradd yn astudio dim ond Llydaweg (ac nid yn rhan o gwrs arall) am y tro cyntaf erioed.

Dysgodd Gymraeg a chafodd ei urddo yn aelod o Orsedd y Beirdd.

Roedd yn briod a'r awdur Frañseza Kervendal ac yn dad i'r bardd Gwendal Denez.

## Llyfryddiaeth 
* *Korf an den* 1941.
**Kentelioù brezhoneg*, *Al Liamm*, 1971
*''Étude structurale d'un parler breton : Douarnenez*, traethawd (3 rhan), Prifysgol Roazhon, 1977
**Glas evel daoulagad c'hlas ha ne oant ket ma re*, *Al Liamm* 1979
**Geriadur brezhoneg Douarnenez*, 4 vol., Mouladurioù Hor Yezh, 1980, 1981, 1985
**Hiroc'h eo an amzer eget ar vuhez*, Mouladurioù Hor Yezh, 1981
**Evit an eil gwech*, Mouladurioù Hor Yezh, 1982
* *Mont war-raok gant ar brezhoneg*, Mouladurioù Hor Yezh, 1987
**Eus un amzer 'zo bet*, Mouladurioù Hor Yezh, 1992
**En tu all d'an douar ha d'an neñv*, Mouladurioù Hor Yezh, 1993
**Yezh ha bro*, Mouladurioù Hor Yezh, 1998
* *Bretagne et peuples d'Europe*, Mouladurioù Hor Yezh, 1999
**P'emañ ar mor o regel...*, dastumad barzhonegoù, Skrid, Mouladurioù Hor Yezh, 2001
**Warc'hoazh e tarzho c'hoazh an deiz*, danevelloù, Mouladurioù Hor Yezh, 2006

### Yn y Gymraeg 
**Angerdd angheuol'', Adran y Gymraeg, Aberystwyth

Rhestrir gwaith cyfieithiadau i'r Gymraeg o'r Llydaweg  gan Per Denez ymhlith prif awduron Llydaw fel Roparz Hemon, Ronan Huon.

## Cyfeiriadau
*

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Ieithyddion o Lydaw
Categori:Llenorion Cymraeg o Lydaw
Categori:Llenorion Ffrangeg o Lydaw
Categori:Llenorion Llydaweg o Lydaw
Tegan

bawd|Tegan
**Tegan** yw unrhyw beth a ddefnyddir ar gyfer chwarae; yn enwedig eitemau sydd wedi ei gwneud yn arbennig ar gyfer chwarae. Cysylltir teganau yn arbennig â phlant ac anifeiliaid anwes, ond gall pobl mewn oed, a hyd yn oed ambell rywogaeth o anifail gwyllt, chwarae â theganau.

Ystyrir chwarae yn ddull pwysig o helpu plant i ddarganfod mwy am y byd a datblygu eu cyneddfau. Cafwyd hyd i deganau ar safleoedd archaeolegol sy'n dyddio o gyfnodau cynnar iawn; er enghraifft o safleoedd Gwareiddiad Dyffryn Indus yn dyddio o 3000-1500 CC. Un o'r teganau cynharaf yw'r ddol, cafwyd hyd i lawer o'r rhain ar safleoedd o'r Hen Aifft, gyda gwallt gosod a brechiau a choesau y gellid eu symud.
Mileniwm

:''Mae'r ethygl yma yn trafod y cyfnod o amser. Am y stadiwm yng Nghaerdydd, gweler Stadiwm y Mileniwm

**Mileniwm** yw'r term a ddefnyddir am gyfnod o fil o flynyddoedd; daw o'r Lladin *mille* (mil) ac *annum* (blwyddyn). Fel rheol, mae'n cyfeirio at gyfnod penodol mewn calendr arbennig; er enghraifft cafodd Stadiwm y Mileniwm ei enw oherwydd ei fod wedi ei adeiladu ar drothwy'r trydydd mileniwm OC.

Tua'r cyfnod yma, bu dadlau a oedd y mileniwm yn dechrau ar 1 Ionawr 2000 ynteu ar 1 Ionawr 2001. Ar 1 Ionawr 2000 y cynhaliwyd y rhan fwyaf o'r dathliadau. Y ddadl yn erbyn dathlu ar y dyddiad yma yw nad oes mewn gwirionedd flwyddyn 0 yng [[Calendr Gregori|Nghalendr Gregori].

Categori:Calendr
Brenhinllin y Ptolemïaid

Brenhinllin o darddiad Macedonaidd a ddaeth yn rheolwyr yr Aifft am bron 300 mlynedd oedd **Brenhinllin y Ptolemïaid**.

Sefydlwyd y llinach gan Ptolemi mab Lagus, un o gadfridogion Alecsander Fawr. Wedi marwolaeth Alecsander yn 323 CC, daeth Ptolemi yn satrap yr Aifft. Ymladdodd yn llwyddiannus yn erbyn un arall o gadfridogion Alecsander, Perdiccas, pan ymosododd ef ar yr Aifft, ac yn 305/4 CC cyhoeddodd ei hun yn frenin. Yn 285 CC, gwnaeth ei fab, Ptolemi II Philadelphus, yn gyd-frenin.

* Ptolemi I Soter (305 CC-282 CC)
* Ptolemi II Philadelphus(285 CC-246 C)
* Ptolemi III Euergetes (246 CC-222 CC)
* Ptolemi IV Philopator (222 CC-204 CC)
* Ptolemi V Epiphanes(204 CC-180 CC) ar y cyd a Cleopatra I
* Ptolemi VI Philometor (180 CC-164 CC, 163 CC-145 CC)
* Ptolemi VII Neos Philopator (ni theyrnasodd)
* Ptolemi VIII Physcon (170 CC-163 CC, 145 CC-116 CC) ar y cyd a * Cleopatra II yna Cleopatra III
* Cleopatra II Philometora Soteira (131 CC-127 CC)
* Cleopatra III Philometor Soteira Dikaiosyne Nikephoros (116 CC-101 CC)
* Ptolemi IX Lathyros (116 CC-107 CC, 88 CC-81 CC
* Ptolemi X Alexander I (107 CC-88 CC)
* Ptolemi XI Alexander II (80 CC) ar y cyd a Berenice III
* Ptolemi XII Auletes (80 CC-58 CC, 55 CC-51 CC)
* Cleopatra V Tryphaena (58 CC-57 CC) ar y cyd a Berenice IV Epiphaneia (58 CC-55 CC)
* Ptolemi XIII Theos Philopator
* Cleopatra VII (51 CC-30 CC); yr enwocaf o'r llinach, cariad Iŵl Cesar a Marcus Antonius
* Ptolemi XIV
* Ptolemi XV Caesarion (47 CC-30 CC), mab Cleopatra VII a Iŵl Cesar

Categori:Yr Hen Aifft
Lea Thompson

Actores Americanaidd yw **Lea Thompson** (ganwyd 31 Mai 1961).

## Gwaith ffilm a theledu
* Jaws 3-D
* All the Right Moves
* Red Dawn
* The Wild Life
* Back to the Future
* Howard the Duck
* Back to the Future Part II
* Back to the Future Part III
* Dennis the Menace
* The Beverly Hillbillies
* The Little Rascals
* Caroline in the City

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
234 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC - **230au CC** - 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC
239 CC 238 CC 237 CC 236 CC 235 CC - **234 CC** - 233 CC 232 CC 231 CC 230 CC 229 CC

----

## Digwyddiadau 
* Ffurfio Cynghrair Epirus
* Demetrius II, brenin Macedon yn dinistrio dinas Pleuron
* Dinas Megalopolis yn ymuno â Chynghrair Achaea
* Corsica, Sardinia a Liguria yn gwrthryfela yn aflwyddiannus yn erbyn Gweriniaeth Rhufain
* Dechrau adeiladu Mur Mawr Tsieina
* Y trydydd Cyngor Bwdhaidd yn Patna

## Genedigaethau 
* Marcus Porcius Cato (Cato yr Hynaf), gwladweinydd Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Zenodotus o Ephesus, llyfrgellydd cyntaf Llyfrgell Alexandria

Categori:234 CC
Llyn Barfog

Llyn yn ne Gwynedd yw **Llyn Barfog**. Mae yna rodfa boblogaidd i'r llyn o Gwm Maethlon (1.5&nbsp;km).

Llifa Afon Dyffryn Gwyn o'r llyn. Mae'n cyrraedd Bae Ceredigion tua milltir i'r de o dref Tywyn.

## Chwedl
Yn ôl traddodiad, yma oedd cartref yr Afanc, anghenfil a lusgwyd o'r llyn gan y Brenin Arthur (neu gan Hu Gadarn, yn ôl y traddodiad a ffugwyd gan Iolo Morganwg yn y 18g).

## Amgylchedd
Mae'r gors o gwmpas y llyn, a enwir Cors Barfog gan Gyfoeth Natur Cymru, yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

bawd|dim|Llyn Barfog gyda'r garnedd ar ei lan
bawd|dim|Llyn Barfog, ym mis Mehefin 2010

## Cyfeiriadau
Barfog
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Tywyn
Afon Dyffryn Gwyn

Mae **Afon Dyffryn Gwyn** (***Afon Dyffryn-gwyn*** ar y mapiau OS) yn afon ym Meirionnydd yn ne Gwynedd, gogledd-orllewin Cymru.

Mae Afon Dyffryn Gwyn yn tarddu ar lethrau Trum Gelli uwchben Cwm Maethlon ac o ffrwd sy'n llifo o Llyn Barfog. Mae'n llifo'n araf tua'r de-orllewin trwy Gwm Maethlon ac yn cyrraedd y môr ger fferm Penllyn, ychydig i'r de o dref Tywyn.

Dyffryn Gwyn
Dyffryn Gwyn
Categori:Meirionnydd
Categori:Tywyn
Mick Hill

Chwaraewr pêl-droed oedd **Michael Richard Hill** (13 Rhagfyr 1947 — 23 Mehefin 2008).

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Copa Adda

Mynydd o siâp pigyrnaidd yng nghanolbarth Sri Lanca yw **Copa Adda** (Sinhaleg, ***Samanalakanda*** "Mynydd glöyn byw"; Tamileg, ***Sivanolipatha Malai***; Saesneg Sri Pada neu ''Adam's Mount''). Mae'n adnabyddus fel lleoliad y *Sri Pada* ("ôl troed sanctaidd"), craig 1.8 m ger y copa, sy'n sanctaidd yn nhraddodiad Bwdhaeth fel ôl troed y Bwdha, i Hindŵiaid fel ôl troed y duw Shiva ac i Fwslemiaid fel ôl troed Adda. Am hynny mae'n gyrchfan pererindod gan Fadwyr, Hindwiaid a Mwslemiaid, ac i raddau llai gan Gristnogion ac Iddewon (oherwydd y cysylltiad honedig ag Adda'r Beibl).

Gorwedd y mynydd ym mharthau deheuol Ucheldiroedd y Canolbarth, yn ardal Ratnapura yn nhalaith Sabaragamuwa, tua 20&nbsp;km i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain o ddinas Ratnapura.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y mynydd

Categori:Mynyddoedd Sri Lanca
Categori:Mynyddoedd sanctaidd
Categori:Pererindodau
Categori:Bwdhaeth
Categori:Hindŵaeth
Categori:Islam
Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain

bawd|250px|Ewrop ar ddiwedd y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain yn 1648
Rhyfel a ymladdwyd ar gyfandir Ewrop o 1618 hyd 1648 oedd y **Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain**.

Dechreuodd y rhyfel fel anghydfod crefyddol rhwng y Protestaniaid a'r Catholigion o fewn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn raddol, tynnwyd y rhan fwyaf o wledydd Ewrop i mewn i'r ymladd, llawer ohonynt am resymau heb gysylltiad a chrefydd. Ar yr ochr Gatholig roedd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, y Cynghrair Catholig a Sbaen; ar yr ochr Brotestanaidd roedd nifer o wledydd yn cynnwys Ffrainc, Sweden a Denmarc. Ymhlith y cadfridogion amlycaf roedd Gustavus Adolphus, brenin Sweden, y Vicomte de Turenne o Ffrainc, ac ar ochr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, Johann Tserclaes, Cownt Tilly a'r Dug Albrecht von Wallenstein.

Ymladdwyd y rhan fwyaf o'r brwydrau yng nghanolbarth Ewrop, yn enwedig yr Almaen. Gwneid llawer o ddefnydd o fyddinoedd o hurfilwyr, ac anrheithiwyd tiriogaethau eang ganddynt. Credir i boblogaeth y gwladwriaethau Almaenig ostwng o tua 30% yn ystod y rhyfel; yn Brandenburg roedd y colledion tua hanner y boblogaeth. Diweddodd y rhyfel gydag arwyddo Cytundeb Münster, rhan o Heddwch Westphalia.

Categori:17eg ganrif yn Ewrop
Categori:Hanes milwrol yr Almaen
Categori:Hanes milwrol Ewrop
Deng Mlynedd ar Hugain
Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Ratnapura

Dinas yng nghanolbarth Sri Lanca sy'n brifddinas Ardal Ratnapura a Thalaith Sabaragamuwa yw **Ratnapura** (Sinhaleg, රත්නපුර ; Tamileg, இரத்தினபுரி ; "Dinas y Meini Gwerthfawr" *ratna* "gemau" + *pura* "dinas"). Mae'r ffurf **Rathnapura** yn amrywiad ar yr enw. Mae'r ddinas yn gorwedd tua 100&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Colombo, prifddinas Sri Lanca. Tua 20&nbsp;km i'r gogledd ceir Copa Adda, sy'n ganolfan pererindod bwysig.

Mae Ratnapura wedi bod yn ganolfan mwyngloddio am emau gwerthfawr fel rhuddemau a saffirau ers canrifoedd. Tyfir llawer o reis a ffrwythau yn yr ardal hefyd. Ceir planhigfeydd te a rwber o gwmpas y ddinas ac mae twristiaeth yn bwysig i'r economi hefyd gydag ymwelwyr yn ei defnyddio fel canolfan i fynd i fforest Sinharaja, Parc Cenedlaethol Uda Walawe, Kitulgala, a Sri Pada (Copa Adda). Yn 2001 roedd gan Ratnapura boblogaeth o 46,309.

Categori:Dinasoedd Sri Lanca
Economi Japan

Economi drydedd fwyaf y byd yn nhermau paredd gallu prynu (ar ôl yr Unol Daleithiau a Gweriniaeth Pobl Tsieina) a'r ail fwyaf yn nhermau CMC real, CMC enwol a chyfraddau cyfnewid marchnadol yw **economi Japan**.


Japan
Japan
Categori:Japan
Clefyd y galon

Term a ddefnyddir am nifer o wahanol glefydau yn effeithio'r galon yw **Clefyd y galon**. Yn 2007, clefyd y galon a achosodd fwyaf o farwolaethau yng Nghymru, Lloegr, Canada a'r Unol Daleithiau. Yn yr Unol Daleithiau, dywedir bod ar gyfartaledd un person yn marw o glefyd y galon bob 34 eiliad. Mae yna Lawer o clefydd y galon EE trawiad sitrig ffibrosis ac canser

## Gweler hefyd
*Clefyd cardiofasgwlar

Categori:Afiechydon
Nataraja

200px|bawd|Nataraja (Shiva) yn dawnsio
Agwedd ar y duw Hindŵaidd Siva yw **Nataraja** (Hindi a Sansgrit am "Arglwydd y Ddawns", *nata* dawns + *raja* arglwydd; Tamileg: கூத்தன் *Kooththan*). Mae dawns Nataraja yn rhan o weithgareddau Shiva fel duw creadigaeth a dinistr ac yn adleyrchu'r trawnsnewid parhaol sydd yn y bydysawd. Mae cerfluniau o Nataraja yn gyffredin iawn mewn Hindŵaeth ac fe'i gwelir nid yn unig mewn temlau ond yng nghartrefi pobl. Fel rheol gwneir y creflun allan o efydd ac mae'n dangos Shiva yn dawnsio mewn cylch o fflamau, yn codi ei goes chwith gan sathru ar ddiafol neu gorach (Apasmara), sy'n cynrychioli anwybodaeth. Mae cerfluniau o Nataraja yn arbennig o boblogaidd gan y Tamiliaid yn Ne India a cheir enghraifft nodedig yn nheml enwog Chidambaram yn y rhanbarth honno.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Categori:Diwylliant India
Shiva

[200px|bawd|Cerflun o Shiva yn synfyfyrio, [Bangalore, India]]
:*Erthygl am y duw Shiva yw hon. Gweler hefyd Shiva (gwahaniaethu).*
Un o brif dduwiau Hindŵaeth yw **Shiva** (Sansgrit: शिव, *Śiva* "Y Ffafriol" neu "Coch ei liw"). O fewn Shivaeth mae ei addolwyr yn ei ystyried yn dduw Goruchel, ond mewn canghennau eraill o Hindŵaeth mae'n cael ei addoli fel un o'r chwe phrif ymrithiad neu agwedd o'r Hanfod Dwyfol. Gelwir Hindwiaid sy'n gwneud Shiva yn ganolbwynt eu haddoliad yn Siviaid (Sansgrit *Śaiva*). Adlewyrchir ei ran fel prif dduw Shivaeth yn ei enwau — Mahādeva ("Duw Mawr"; *mahā* = mawr + *deva* = duw), Maheśvara ("Arglwydd Mawr"; mahā = mawr + īśvara = arglwydd), a Parameśvara ("Arglwydd Goruchel"). Mae Shivaeth, gyda'r traddodiadau Vaishnava sy'n canolbwyntio ar Vishnu, a'r rhai Śākta sy'n canolbwyntio ar y Dduwies (*Devī* neu *shakti*: yr hanfod benywaidd) yn un o'r tair prif gangen yn Hindŵaeth.

Mae Shiva yn un o'r chwe phrif ffurf neu agwedd ar y Dwyfol yn Smartiaeth, enwad sy'n rhoi pwyslais arbennig ar chwech o'r duwiau; y pum arall yw Vishnu, Shakti, Ganesha, Kartikkeya a Surya. Mae'r ddysgeidiaeth "uniongred" o fewn Hindŵaeth yn ystyried bod Shiva, Brahma, a Vishnu, yn cynrychioli'r tair prif agwedd ar y Dwyfol, a elwir gyda'i gilydd fel y Trimurti neu'r Drindod. O fewn y system Trimurti, Brahma yw'r Creawdwr, Vishnu yw'r Cynhaliwr, a Shiva yw'r Dinistriwr neu'r Newidydd.

Addolir Shiva fel rheol yn ffurf ei linga. Mewn delweddau mae'n cael ei bortreadu fel rheol fel duw wedi ymgolli mewn synfyfyrdod dwfn neu'n dawnsio'r Tandava ar ddiafol Anwybodaeth yn ei ymrithiad fel y Nataraja, neu Arglwydd y Ddawns. Mae ganddo sawl cymar dwyfol, sy'n cynrychioli ei agwedd fenywaidd neu *shakti*; y bennaf o'r rhain yw'r dduwies Parvati. Mae ei gartref dwyfol yn Kailas (Kailasa).

Ceir enghraifft o'r gair Sansgrit *shiva* yn y Rig Veda, ond gair yn golygu "ffafriol" ydyw yn hytrach nag enw duw. Ymddengys na ddaeth addoliad Shiva yn gyffredin tan o gwmpas yr 2g OC. Fe'i cysylltir ag asthetiaeth a yoga. Mae ganddo 1008 o enwau.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Categori:Hindŵaeth
Ffuglen

170px|bawd|de|Golygfa o *Culhwch ac Olwen*, Culhwch ac Olwen yn llys Ysbaddaden

**Ffuglen** yw gwaith sy'n adrodd stori nad yw'n hollol seiliedig ar ffeithiau. Y prif bwrpas fel rheol yw difyrrwch, er y gall fod gan yr awdur amcanion eraill hefyd. Gall fod yn ysgrifenedig neu ar lafar. Er enghraifft, credir fod chwedlau fel Pedair Cainc y Mabinogi a *Culhwch ac Olwen* wedi dechrau fel chwedlau llafar, ac wedi cael eu rhoi mewn ysgrifen yn ddiweddarach, er bod beirniaid ac ysgolheigion yn anghytuno pa bryd y bu hyn.

Ymhlith elfennau pwysicaf ffuglen mae cymeriadau, plot (cynllun y stori) a lleoliad. Ceir nifer o wahanol ffurfiau o ffuglen ysgrifenedig; y mwyaf cyffredin yw'r nofel a'r stori fer. Gellir hefyd dosbarthu ffuglen yn ôl genre, er enghraifft Ffuglen wyddonol.

Fel rheol mae ffuglen ar ffurf rhyddiaith greadigol.


Categori:Adloniant
Categori:Genres
Categori:Termau llenyddol
Vishnu

Duw Hindŵaidd a addolir fel y Bod Goruchel neu'r Realiti Pennaf gan Vaishnaviaid ac fel ymrithiad neu agwedd ar Brahma yn y traddodiadau Advaita a Smartiaeth, ac a adnabyddir hefyd fel Narayana, yw **Vishnu** neu **Sri Vishnu** (Devanagari विष्णु ; yngenir fel *Fisnŵ*). Ei gymar yw'r dduwies Lakshmi ac mae'n marchogaeth yr aderyn chwedlonol Garuda.

Yn y *Vishnu Sahasranama* disgrifir Fisnŵ fel hanfod hollbresennol popeth byw, arglwydd y gorffennol, y presennol a'r dyfodol sydd hefyd y tu hwnt i bob gradd amser, creawdwr a dinistriwr popeth sy'n bodoli, yr un sy'n cynnal, maethu a rheoli'r Bydysawd ac sy'n creu a datblygu popeth o'i fewn. Yn nysgeidiaeth y Trimurti, Fisnŵ sy'n gyfrifol am gynnal a chadw'r Bydysawd, gyda Brahma a Sifa yn gyfrifol am ei greu a'i ddinistrio neu ei drawsffurfio. Crishna yw ymrithiad enwocaf Fisnŵ.

Yn y Pwrana, portreadir Fisnŵ fel bod o liw'r cymylau (glas tywyll), gyda phedair braich, yn dal lotws (*padma*), gwialen (*gada*), consh (*sada*) a *chakra* (olwyn sy'n cynrychioli amser neu'r *dharma*). Yn y *Bhagavad Gita*, dywedir fod gan Fisnŵ 'ffurf byd-eang' (*Vishvarupa*) neu dragwyddol sydd y tu hwnt i'r amgyffred dynol.

Ceir gwybodaeth am afatarau (neu ymgnawdoliadau) Fisnŵ yn y Pwranâu. Dywedir yno fod naw o'r afatarau hyn wedi bod yn y gorffennol, gydag un arall i ddod yn y Kali Yuga presennol. Yn y traddodiadau Sanatana Dharma, addolir Fisnŵ naill ai yn uniongyrchol neu drwy ei afatarau, yn enwedig yn rhith Rama, Crishna, Varaha a Narasimha. Mae ei ffurfiau eraill yn cynnwys Narayana a Vasudeva a'r pysgodyn Matsya.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiau
Categori:Hindŵaeth
Ffrwydryn

**Ffrwydryn** yw unrhyw ddeunydd sy'n ansefydlog o ran ynni, un ai'n gemegol neu fel arall. Oherwydd hyn gall y deunydd gynhyrchu ffrwydrad, pan ryddheir yr ynni mewn amser byr, efallai ganran fychan o eiliad. Ffrwydron cemegol yw'r math mwyaf cyffredin, ond ceir mathau eraill, er enghraifft arfau niwclar.

Gellir rhannu ffrwydron yn ffrwydrynnau isel, megis powdwr gwn, lle rhyddheir yr ynni yn gymharol araf, a ffrwydron uchel, lle caiff yr ynni ei ryddhau yn gyflym iawn. Defnyddir y rhain mewn mwyngloddio ac i bwrpad rhyfel. Ymhlith y mathau mwyaf adnabyddus mae deinameit a TNT.


Categori:Defnyddiau
Categori:Ffrwydradau
Ptolemi XII Auletes

[bawd|320px|Ptolemi XII yn taro ei elynion. Cerflun ar deml [Edfu]]

Brenin yr Aifft o 80 CC hyd 58 CC ac eto o 55 CC hyd ei farwolaeth yn 51 CC oedd **Ptolemi XII Auletes** neu **Ptolemi Neos Dionysos Theos Philopator Theos Philadelphos** (Groeg:  (117 CC - 51 CC). Roedd yn aelod o frenhinllin y Ptolemïaid ac yn ddisgynnydd i Ptolemi I Soter. Mae'r llysenw "Auletes" yn golygu "y ffliwtydd".

Daeth Ptolemi XII i'r orsedd yn 80 CC wedi i Ptolemi XI gael ei ladd gan dyrfa oherwydd iddo lofruddio ei gyd-deyrn Berenice III. Dilynodd bolisi o gyfeillgarwch a Gweriniaeth Rhufain. Yn 58 CC. fei' gorfodwyd i ffoi i Rufain, ac olynwyd ef gan ei ferch Berenice IV. Llwyddodd i adennill ei orsedd trwy dalu 10,000 talent i Aulus Gabinius i ymosod ar yr Aifft, a diorseddu a dienyddio Berenice.

Ychydig cyn ei farwolaeth, gwnaeth ei ferch, Cleopatra VII yn gyd-deyrn.

## Llyfryddiaeth 
*Strabo 12.3.34 and 17.1.11
*Dio Cassius 39.12 - 39.14, 39.55 - 39.58

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Genedigaethau 117 CC
Categori:Marwolaethau 51 CC
Cur pen

**Cur pen**, neu **cephalalgia** mewn terminoleg feddygol, yw poen yn y pen. Mae'n un o'r mathau mwyaf cyffredin o boen yn y corff.

Nid yw'r rhan fwyaf o achosion yn arwyddion o broblem fwy; gall fod yn un o symptomau annwyd, neu gael ei achosi gan straen ar y llygaid, lefel isel o siwgwr yn y gwaed neu nifer o achosion eraill.

Fel rheol, y driniaeth yw cymryd tabledi lleddfu poen, megis aspirin, paracetamol (acetaminophen) neu ibuprofen.

Categori:Afiechydon
Ymerodres Cixi

bawd|220px|Yr Ymerodres Cixi

Bu'r **Ymerodres Cixi** (29 Tachwedd 1835 – 15 Tachwedd 1908) yn rheolwr *de facto* Tsieina am 47 mlynedd, o 1861 hyd ei marwolaeth.

Roedd Cixi o deulu Manchu cyffredin, efallai yn ferch i swyddog o radd isel. Dewiswyd hi fel gordderch gan yr Ymerawdwr Xianfeng. Bu farw'r ymerawdwr ar 22 Awst 1861. Yn ystod teyrnasiad ei mab, yr Ymerawdwr Tongzhi, a'i nai, yr Ymerawdwr Guangxu, hi oedd yn rheoli mewn gwirionedd. Yn gyffredinol roedd yn dilyn polisïau ceidwadol, a gwrthododd newid y drefn wleidyddol. Ystyria llawer o haneswyr ei bod yn rheoli fel unben, ac i hyn arwain at ddiwedd Brenhinllin Qing, a diwedd Tsieina Ymerodrol.

Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Hanes Tsieina
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Ymerodresau
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Powdwr gwn

Math o ffrwydryn yw **powdwr gwn** (hefyd **powdwr du**). Fe'i gwneir trwy gyfuno sylffwr, golosg a potasiwm nitrad, ac fe'i defnyddir yn awr yn bennaf mewn gynnau ac mewn tân gwyllt.

Ystyrir powdwr gwn yn ffrwydryn isel, gan fod yr egni o'r ffrwydrad yn cael ei ryddhau'n gymarol araf. Fel rheol, mae'n cynnwys 75% o botasiwm nitrad, 15% o olosg a 10% o sylffwr. Y farn gyffredinol yw i bowdwr gwn gael ei ddarganfod yn Tsieina tua'r 9fed ganrif; ceir y cyfeiriad cyntaf ato mewn testun Taoaidd o tua chanol y ganrif honno. Ceir y cyfarwyddiadau cynharaf sut i'w wneud mewn testun milwrol o Tsieina yn dyddio o 1044. Nid yw'r gred gyffredinol mai dim ond mewn tân gwyllt y defnyddid powdwr gwn yn Tsieina yn gywir; fe'i defnyddid i bwrpasau milwrol hefyd. Mae'r gwn cynharaf sydd wedi goroesi yn dod o Tsieina ac yn dyddio o'r 13eg ganrif. Lledaenodd y wybodaeth am bowdwr gwn i'r byd Islamaidd tua'r un adeg. Cofnodir i'r Eifftiaid defnyddio powdwr gwn yn erbyn y Mongoliaid ym Mrwydr Ain Jalut yn 1260, ac eto yn 1304. Yn 1453, roedd gan fyddin Mehmed II wn enfawr oedd yn medru saethu meini 680&nbsp;kg o bwysau. Defnyddiwd y gwn i falurio muriau Caergystennin a chipio'r ddinas, gan roi diwedd ar yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Categori:Ffrwydron
Pasta

Math o fwyd, o'r Eidal yn wreiddiol, sy'n cael ei wneud o flawd cyflawn a dŵr yw **pasta**. Fe'i gwneir mewn sawl ffurf; y mwyaf cyfarwydd o'r rhain yw sbageti.

500px|canol|bawd|Mathau o basta

## Mathau o basta
*Lasagne
*Macaroni
*Rafioli
*Sbageti
*Tagliatelle
*Vermicelli

Categori:Bwyd
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal
235 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC - **230au CC** - 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC
240 CC 239 CC 238 CC 237 CC 236 CC - **235 CC** - 234 CC 233 CC 232 CC 231 CC 230 CC

----

## Digwyddiadau 
* Yn Rhufain, mae'r conswl Titus Manlius Torquatus yn cau pyrth teml Ianws fel arwydd o heddwch, y tro cyntaf i hyn ddigwydd.
* Yn Sparta, diorseddir y brenin Leonidas II wedi i'r ephor, Lysander, ddweud iddo weld arwydd gan y duwiau yn erbyn y brenin. Daw mab-yng-nghyfraith Leonidas, Cleomenes III, i'r orsedd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:235 CC
Maes glo

.]]
Ardal neu ddarn o dir lle ceir gwaddodiau sylweddol o lo yn y ddaear yw **maes glo**. Gall y glo hwnnw fod dan y ddaear neu ar ei frig; cloddir glo dan ddaear mewn pyllau glo ond ceir y glo sydd ar frig neu wyneb y ddaear trwy ei dynnu yn uniongyrchol, heb gloddio.

Ceir ddau brif faes glo yng Nghymru, sef:
* Maes glo De Cymru
* Maes glo Gogledd Cymru

Yn ogystal ceir meysydd glo bychain lleol ar Ynys Môn ac yn ne Sir Benfro.

### Gweler Hefyd
*Diwydiant glo Cymru


Categori:Diwydiant glo
237 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC - **230au CC** - 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC
242 CC 241 CC 240 CC 239 CC 238 CC - **237 CC** - 236 CC 235 CC 234 CC 233 CC 232 CC 

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Carthaginaidd Hamilcar Barca yn arwain byddin i Sbaen, er gwaethaf gwrthwynebiad carfan dan arweiniad Hanno. Llwydda Hamilcar i ennill tiriogaethau eang.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Xun Zi, athronydd Conffiwsaidd o Tsieina

Categori:237 CC
238 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC  
280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC - **230au CC** - 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 
243 CC 242 CC 241 CC 240 CC 239 CC - **238 CC** - 237 CC 236 CC 235 CC 234 CC 233 CC

----

## Digwyddiadau 
* Hamilcar Barca yn gorchfygu'r fyddin o hurfilwyr dan Spendius sy'n gwarchae ar ddinas Carthago, ac yn dienyddio 40,000 o garcharorion.
* Y Carthaginiaid yn cipio dinasoedd Utica a Hippacritae, i roi diwedd ar y rhyfel yn erbyn yr hurfilwyr.
* Arsaces, pennaeth y Parni, llwyth Iranaidd nomadig, yn llofruddio Andragoras, llywodraethwr Persia dros yr Ymerodraeth Seleucaidd ac yn sefydlu teyrnas Parthia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Andragoras, llywodraethwr Persia dros yr Ymerodraeth Seleucaidd

Categori:238 CC
Joan Plowright

Actores o Loegr oedd **Joan Ann Olivier** neu **Joan Plowright** (28 Hydref 1929 – 16 Ionawr 2025). Estynodd ei gyrfa dros 60 mlynedd yn y byd theatr, ffilm a theledu. Fe'i henwebwyd ar gyfer Oscar am ei rhan yn y ffilm *Enchanted April*.

Cafodd Joan Plowright ei geni yn Brigg, Swydd Lincoln, yn ferch i Daisy Margaret (née Burton) a William Ernest Plowright; roedd William yn newyddiadurwr a golygydd. Mynychodd Ysgol Rhamadeg Scunthorpe. ac wedyn yr Ysgol Theatr Old Vic Bryste. Ym 1957, bu'n cyd-serennu gyda Syr Laurence Olivier yn y cynhyrchiad llwyfan gwreiddiol yn Llundain o *The Entertainer* gan John Osborne.

Priododd Olivier ym 1961, a daeth i gysylltiad agos â'i waith yn y Theatr Genedlaethol o 1963 ymlaen. Ymddeolodd o'r llwyfan yn 2014 a bu farw yn 95 mlwydd oed.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm
### Teledu
## Gwobrau ac enwebiadau
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Ynysfor

Clwstwr neu gadwyn o ynysoedd yn y môr yw **ynysfor**.

## Rhai ynysforoedd 
* Antilles
* Azores
* Cabo Verde
* Yr Ynysoedd Dedwydd
* Ynysoedd y Galapagos
* Ynysoedd Hawaii
* Ynysoedd y Falklands

Categori:Tirffurfiau
Sigur Rós

[200px|de|bawd|Cyngerdd Sigur Rós yn [Reykjavík, 2005]]

Band ôl-roc o Wlad yr Iâ ydy **Sigur Rós**. Maent yn enwog am eu cerddoriaeth gwreiddiol a llais falsetto y prif leisydd Jón Þór "Jónsi" Birgisson.  Daw enw'r band o enw chwaer Jónsi, Sigurrós, sy'n golygu 'rhosyn buddugoliaeth'. Mae'r rhan fwyaf o'u caneuon yn cael eu canu yn Islandeg neu yn yr iaith ffug annealladwy Vonlenska sydd yn cael ei hadnabod fel Hopelandic yn Saesneg.

## Disgyddiaeth
### Albymau stiwdio
**Von* (1997) - *("Gobaith")*
**Ágætis byrjun* (1999) - *("Cychwyn gweddol dda")*
**()* (2002)
**Takk...* (2005) - *("Diolch...")*
**Hvarf-Heim* (2007)
**Með suð í eyrum við spilum endalaust* (2008) - *("Gyda su yn ein clustiau, chwaraewn yn ddiddiwedd")*
**Valtari* (2012)
**Kveikur* (2013)
**Átta* (2023)

### Albymau byw
**Inni* (2011)

## Aelodau
* Jón Þór “Jónsi” Birgisson – prif lais, gitâr, gitâr fwa, allweddellau, harmonica, banjo, bas (ers 1994)
* Georg “Goggi” Hólm – gitâr fas, clychau taro, tegan piano (ers 1994)
* Orri Páll Dýrason – drymiau, allweddellau (ers 1999)

### Cyn-aelodau
* Ágúst Ævar Gunnarsson – drymiau (1994–1999)
* Kjartan “Kjarri” Sveinsson – syntheseiddwyr, allweddellau, piano, organau, rhaglennu, gitarau, ffliwt, chwiban tun, obo, banjo, llais cyfeiliant (1998-2013)

## Dolenni Allanol 
* Gwefan Swyddogol

Sigur Rós
Categori:Cerddoriaeth Gwlad yr Iâ
Gulliver's Travels (ffilm 1996)

Ffilm ffantasi sy'n serennu Ted Danson a Mary Steenburgen yw '''''Gulliver's Travels''''' (1996). Mae'r ffilm yn seiliedig ar y nofel ''o'r un enw* gan Jonathan Swift.

## Cymeriadau
* *Lemuel Gulliver* - Ted Danson
* *Mary Gulliver* - Mary Steenburgen
* *Tom Gulliver* - Tom Sturridge
* *Ffermwr Grultrud* - Ned Beatty
* *Grildrig* - Warwick Davis
* *Dr. Bates* - James Fox
* *Ymerawdwr Lilliput'' - Peter O'Toole
* *Brenhines Brobdingnag* - Alfre Woodard

Categori:Ffilmiau 1996
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Gulliver's Travels

Nofel ffantasi a dychanol gan Jonathan Swift yw ***Travels into Several Remote Nations of the World, in Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships*** neu '''''Gulliver's Travels'''* (1726).
## Lleoedd
* *Lilliput* (4 Mai
1699 - 13 Ebrill
1702)
* *Brobdingnag* (20 Mehefin
1702 - 3 Mehefin
1706)
* *Laputa, Balnibarbi, Glubbdubdrib, Luggnagg, a Japan* (5 Awst
1706 - 16 Ebrill
1710)
* *Gwlad yr "Houyhnhms"'' (7 Medi
1710 - 5 Rhagfyr
1715)
## Fersiynau ffilm
* Gulliver's Travels (ffilm 1939)
* The 3 Worlds of Gulliver (1960)
* The Adventures of Gulliver (1968)
* Gulliver's Travels (ffilm 1977)
* Gulliver's Travels (ffilm 1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1726
Categori:Nofelau dychanol Saesneg o Iwerddon
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Iwerddon
Gulliver's Travels (ffilm 1977)

Ffilm ffantasi sy'n seiliedig ar y nofel gan Jonathan Swift yw '''''Gulliver's Travels''''' (1977). Mae Richard Harris yn chwarae rôl Gulliver sy'n teithio i *Lilliput*, byd bach ac animeiddiedig.

Categori:Ffilmiau 1977
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Austin Powers: The Spy Who Shagged Me

Ffilm gomedi sy'n serennu Mike Myers yw **Austin Powers: The Spy Who Shagged Me** (1999).

Categori:Ffilmiau 1999
Malcolm McDowell

Actor o Loegr yw **Malcolm McDowell** (ganwyd 13 Mehefin 1943).

## Ffilmiau
* if....
* Figures in a Landscape
* The Raging Moon
* A Clockwork Orange
* O Lucky Man!
* Royal Flash
* Voyage of the Damned
* Aces High
* Caligula
* *The Passage*
* Time After Time
* *Look Back in Anger*
* Faerie Tale Theatre: Little Red Riding Hood
* Britannia Hospital
* Cat People
* Blue Thunder
* Cross Creek
* Get Crazy
* The Compleat Beatles
* Merlin and the Sword
* The Caller
* Sunset
* *Mortacci*
* *Maestro, II*
* *Buy & Cell*
* ''Jezebel's Kiss*
* *Schweitzer*
* *Class of 99*
* Moon 44
* *Disturbed*
* *Tsareubiytsa*
* The Player
* *Chain of Desire*
* Night Train to Venice
* *Bopha*
* Star Trek Generations
* *In the Eye of the Snake*
* *Dangerous Indescretion*
* Milk Money
* Tank Girl
* Kids of the Round Table
* Our Friends in the North
* The Little Riders
* Superman: The Animated Series
* Asylum
* *2103: The Deadly Wake*
* Mr. Magoo
* Lexx
* Fantasy Island
* *The Gardener*
* Gangster No. 1
* Can of Worms
* St. Patrick: The Irish Legend
* South Park
* The Barber
* Stanley Kubrick: A Life in Pictures
* Just Visiting
* Princess of Thieves
* Tempo
* I Spy
* *Between Strangers*
* *Shadow Realm*
* The Company
* *Inhabited''
* I'll Sleep When I'm Dead
* Chalkzone
* Hidalgo
* In Good Company
* Bobby Jones: A Stroke of Genius
* The Grimm Adventures of Billy and Mandy
* Entourage
* Halloween
* Heroes
* Phineas and Ferb

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1943
Parvati

[200px|bawd|Parvati yn swcro'r baban [Ganesha (darlun o Jaipur, India, tua 1820)]]

Duwies mewn Hindŵaeth sy'n un o gymharaiaid Shiva, duw dinistr, trawsnewid a dadeni, yw **Parvati** (Sansgrit: ***Pārvatī***, पार्वती ; weithiau ceir y ffurfiau **Parvathi** neu **Parvathy** hefyd). Er mai ail gymar Shiva ydyw - ar ôl Satī, ei wraig gyntaf - ym mytholeg Hindŵaeth, yr un yw Parvati a Satī gan ei bod yn ail-ymrithio o'r dduwies honno. Mae hi'n fam i'r duwiau Ganesha a Skanda (Kartikeya). Mae rhai Hindwiaid yn ei ystyried yn chwaer i Vishnu ac mae Shactiaid yn ei addoli fel y Shakti Ddwyfol, yn ymgorfforiad o holl egni'r Bydysawd. Fel pob duwies Hindŵaidd, gellir ystyried fod Parvati yn ymgorfforiad o ochr benywaidd y duw sy'n gymar iddi (ffordd arall o ddweud hynny yw bod ei chymar yn cynrychioli ochr wrywaidd y dduwies; yr un ydynt yn eu hanfod). Yn ogystal mae Parvati yn cael ei addoli fel Merch yr Himalaya (yn ei gwyryfdod, cyn dod yn gymar i Shiva); mae hi'n arbennig o boblogaidd gan Hindwiaid y mynyddoedd hynny, e.e. yn Nepal ac ardal Darjeeling.

Darlunnir Parvati gyda Shiva fel merch â dwy fraich, ond ar ben ei hun mae ganddi bedair braich ac mae hi'n marchogaeth teigr neu llew. Mae Parvati yn dduwies fwyn fel rheol, fel Mahagauri, Shailputri a Lalita, ond fel pob duwies arall mae ganddi ei ochr "dywyll" a dychrynllyd, fel Durga, Kali, Chandi a'r Mahavidyau. Mae Parvati yn cael ei gweld gan rai addolwyr fel y Fam Ddwyfol Oruchel y mae pob duwies arall yn deillio ohoni neu'n agweddau ohoni.

## Gweler hefyd
* Rhestr duwiau a duwiesau Hindŵaidd

Categori:Duwiesau
Categori:Hindŵaeth
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Ptolemi XIII Theos Philopator

Un o dŷ brenhinol y Ptolemiaid a brenin yr Aifft o 51 CC hyd ei farwolaeth oedd **Ptolemi XIII Theos Philopator** (Groeg: **Πτολεμαίος Θεός Φιλοπάτωρ** (62 CC/61 CC - 13 Ionawr, 47 CC?).

Roedd yn fab i Ptolemi XII Auletes, ac ar farwolaeth ei dad daeth yn frenin yn 51 CC, yn 12 oed, ar y cyd a'i chwaer hŷn Cleopatra VII, a ddaeth yn wraig iddo.

Wedi teyrnasu am dair blynedd, gyrrodd Ptolemi ei chwaer o'r orsedd ar gyngor Pothinus ac Achillas, ac alltudiwyd hi i Syria. Ceisiodd Cleopatra adennill yr orsedd, ond ni lwyddodd ar y cychwyn. Yn 48 CC, ffôdd y cadfridog Rhufeinig Gnaeus Pompeius Magnus i'r Aifft wedi iddo gael ei orchfygu gan Iŵl Cesar ym Mrwydr Pharsalus. Ar gyngor Pothinus, gorchymynodd Ptolemi ei lofruddio wrth iddo lanio.

Yn fuan wedyn, cyrhaeddodd Iŵl Cesar a'i fyddin ddinas Alexandria. Cymerodd Cesar ochr Cleopatra, a ddaeth yn gariad iddo, yn erbyn Ptolemi. Flwyddyn yn ddiweddarach boddwyd Ptolemi  yn Afon Nîl wrth ymladd yn erbyn milwyr Cesar.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Ysgrifen

(Peniarth 29), o ddechrau'r 13g]]

**Ysgrifen** yw unrhyw beth sy'n cofnodi iaith trwy ddefnyddio system o symbolau, arwyddion neu lythrennau. Defnyddir **ysgrifennu** am y weithred o'i gynhyrchu.

Yn y cyfnod cynnar, dibynnid ar y cof dynol, ond wrth i fasnach a gweinyddiaeth ddod yn fwy cymhleth, tyfodd yr angen am gofnod mwy dibynadwy a pharhaol. Dechreuodd hyn tua'r pedwerydd mileniwm CC.

Gall symbol gynrychioli gair unigol ("logograffig"), sillaf neu sain unigol. Defnyddir y term gwyddor am gasgliad o symbolau neu lythrennau sy'n cynrhycioli seiniau unigol. Bu datblygiad ysgrifen o bwysigrwydd mawr yn hanesyddol. Ceir un o'r enghreifftiau cynharaf ym Mesopotamia, lle defnyddid tabledi clai.

### Gweler hefyd
* Llawysgrif
* Llenyddiaeth
* Llyfr
* Llythrennedd
Moesoldeb

Cyfeiria **moesoldeb** at batrwm sut i weithredu neu sut i fyw, gyda'r pwyslais ar y syniad o dda a drwg. Gall fod a thri ystyr gwahanol.

Yn y lle cyntaf, gall gyfeirio at gyfarwyddiadau benodol wedi ei sefydlu gan grefydd arbennig, gan gymdeithas arbennig neu gan gydwybod unigolyn.

Yr ail ystyr yw moesoldeb mewn ystyr mwy cyffredinol, yn cyfeirio at ddulliau a fyw a gweithredu y credir y byddent yn cael eu derbyn gan bawb fel y dull delfrydol o fyw.

Mae'r trydydd ystyr yn gyfystyr a moeseg, astudiaeth athronyddol maes moesoldeb.

## Darllen pellach 
* Gregory F. Mellema, *The Expectations of Morality* (Amsterdam: Rodopi, 2004).

Categori:Athroniaeth
Categori:Moeseg
240 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC - **240au CC** - 230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC   
245 CC 244 CC 243 CC 242 CC 241 CC - **240 CC** - 239 CC 238 CC 237 CC 236 CC 235 CC

----

## Digwyddiadau
* Mae dadl ynglŷn â'r tâl sy'n ddyledus i hurfilwyr Carthago yn troi'n ryfel pan mae dau o'u harweinwyr, Spendius a Mathos, yn eu perswadio i wrthryfela yn erbyn Carthago. Maent yn gwneud cynghraur a'y Libiaid, ac yn gwarchae ar ddinas Utica. Gorchfygir byddin Carthago, dan Hanno Fawr ym Mrwydr Utica.
* Gwna Carthago Hamilcar Barca yn bennaeth y fyddin. Mae'n codi'r gwarchae ar Utica ac yna'r gorchfygu'r hurfilwyr ym Mrwydr Afon Bagradas.
* Gweriniaeth Rhufain yn cymryd meddiant ar Sicilia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Aratus, bardd Groegaidd o Cilicia

Categori:240 CC
Dalai Lama

[250px|bawd|[Gendun Drup, y Dalai Lama 1af]]
:*Erthygl am linach y Dalai Lama yw hon. Am y Dalai Lama presennol, gweler Tenzin Gyatso, 14eg Dalai Lama.*
Arweinydd ysbrydol a gwleidyddol pobl Tibet yw'r **Dalai Lama** (Tibeteg ཏཱ་ལའི་བླ་མ་, ynganer ''taa la'i bla ma*). Cyfeirir ato gan y Tibetiaid gan amlaf fel "Ei Sancteiddrwydd", neu "Ei Sancteiddrwydd y Dalai Lama", neu *Gyalwa Rinpoche'', sy'n golygu "Buddugwr Gwethfawr", neu *Yeshe Norbu*, sy'n golygu "Yr Em sy'n Gwireddu Dymuniadau." Mae "Lama" ("yr un uwchradd", neu "athro") yn deitl a roddir i sawl gradd o gwlerigwr ym Mwdhaeth Tibet. 
bawd|chwith|Tenzin Gyatso, y 14ydd Dalai Lama.

Mae'r Tibetiaid yn credu mai'r Dalai Lama yw'r ymrithiad presennol mewn cyfres hir o Tulkus, neu Feistri Bwdhaidd sydd wedi llwyddo i ymryddhau o afael olwyn marwolaeth a genegigaeth. Fel y Bodhisattvas, mae'r meistri hyn wedi dewis o wirfodd i gael eu aileni yn y byd er mwyn dysgu'r ddynolryw.

O'r 17g hyd 1959 a goresgyniad Tibet gan Gweriniaeth Pobl Tsieina, y Dalai Lama oedd pennaeth llywodraeth Tibet, gan reoli o'r brifddinas Lhasa. Er 1959, mae'r Dalai Lama yn arwain Gweinyddiaeth Ganolog Tibet, mewn alltudiaeth yn nhref Dharamsala yn Himachal Pradesh, India. Meddylir weithiau mai'r Dalai Lama yw pennaeth yr Ysgol Gelug ym Mwdhaeth Tibet, ond yn swyddogol mae'r swydd yn perthyn i'r Ganden Tripa, swydd dros dro a apwyntir gan y Dalai Lama ei hun.

### Rhestr Dalai Lamas 
Ceir 14 ymrithiad neu ymgnawdoliad cydnabyddeig o'r Dalai Lama:

### Gweler hefyd 
* Bwdhaeth Tibet
* Tashi Lama

Categori:Bwdhaeth Tibet

Categori:Gwleidyddiaeth Tibet
Categori:Hanes Tibet
239 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC  
280au CC 270au CC 260au CC 250au CC 240au CC - **230au CC** - 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC   
244 CC 243 CC 242 CC 241 CC 240 CC - **239 CC** - 238 CC 237 CC 236 CC 235 CC 234 CC

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Carthaginaidd Hamilcar Barca yn ymladd yn erbyn cyn-hurfilwyr Carthago dan Mathos a Spendius. Mae'r hurfilwyr yn gwarchae ar Carthago, ac mae dinas  Utica yn gwrthryfela.
* Sardinia yn gwrthryfela yn erbyn Carthago. Mae Gweriniaeth Rhufain yn achub y cyfle i gymeryd meddiant o'r ynys.
* Yn yr Ymerodraeth Seleucaidd, mae rhyfel rhwng Seleucus II a'i frawd Antiochus Hierax.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Antigonus II Gonatas, brenin Macedon

Categori:239 CC
Gweinyddiaeth Ganolog Tibet

Llywodraeth alltud Tibet yw **Gweinyddiaeth Ganolog Tibet**. Cafodd ei sefydlu yn 1959 ar ôl goresgyniad Tibet gan Gweriniaeth Pobl Tsieina pan ffoes y Dalai Lama a nifer o Dibetiaid eraill i India. Lleolir pencadlys y llywodraeth yn nhref Dharamsala, yn yr Himalaya Indiaidd. Mae'n cael ei harwain gan y Dalai Lama presennol, Tenzin Gyatso.

Categori:Tibet
Tibet
Categori:Gwleidyddiaeth Tibet
Categori:Sefydliadau 1959
Dharamsala

200px|bawd|Norbulinka, pencadlys llywodraeth alltud Tibet
Tref yn Ardal Kangra yn nhalaith Himachal Pradesh, yn rhagfryniau'r Himalaya yng ngogledd India yw **Dharamsala** neu **Dharamshāla**, (yn llythrennol "Tŷ Gorffwys"; Hindi: धर्मशाला; Tibeteg: དྷ་རམ་ས་ལ་).

Mae'r dref yn adnabyddus fel lleoliad pencadlys Gweinyddiaeth Ganolog Tibet, llywodraeth alltud Tibet, a arweinir gan Tenzin Gyatso, y Dalai Lama presennol. Lleolir pencadlys y llywodraeth yn faesdref McLeod Ganj, a elwir weithiau yn Dharamsala Uchaf neu "Lhasa Fach". Sefydlwyd y llywodraeth yno yn 1959, gyda chefnogaeth Jawaharlal Nehru, Prif Weinidog India.

Categori:Brynfeydd India
Categori:Himachal Pradesh
Everybody Loves Raymond

Cyfres deledu Americanaidd yw ***Everybody Loves Raymond*** (1996–2005) a ddarlledwyd yn wreiddiol ar sianel CBS o 13 Medi 1996 tan 16 Mai 2005.

Seiliwyd nifer o'r sefyllfaoedd a welwyd ar y sioe ar brofiadau go iawn y prif actor Ray Romano, y crëwr/cynhyrchydd Phil Rosenthal a sgriptwyr y gyfres. Seiliwyd y prif gymeriadau'n fras ar deuluoedd go iawn Romano a Rosenthal.

## Cymeriadau
* *Ray Barone* - Ray Romano
* *Debra Barone* - Patricia Heaton
* *Robert Barone* - Brad Garrett
* *Marie Barone* - Doris Roberts
* *Frank Barone* - Peter Boyle
* *Ally Barone* - Madylin Sweetin
* *Geoffrey Barone* - Sawyer Sweetin
* *Michael Barone* - Sullivan Sweetin
* *Amy MacDougall Barone* - Monica Horan
* *Lois* - Katherine Helmond
* *Kevin* - Kevin James

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
The Fresh Prince of Bel-Air

Cyfres deledu Americanaidd sy'n serennu Will Smith yw ***The Fresh Prince of Bel-Air*** (1990–1996).

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Teulu

: ''Mae'r erthygl yma yn trafod teulu yn yr ystyr o bobl yn perthyn i'w gilydd. Am ystyron eraill, gweler Teulu (gwahaniaethu).''

**Teulu** yw grŵp o bobl sydd yn perthyn i'w gilydd. Y patrwm arferol yn y gorllewin erbyn heddiw yw'r hyn a elwir y "teulu niwclear": mam, tad a phlant. Mewn rhai diwylliannau, mae strwythur y teulu yn wahanol, ac mae'r "teulu estynedig" yn bwysig.

Ystyria anthropolegwyr mai'r teulu yw'r uned economaidd mewn cymdeithas draddodiadol, er bod hyn wedi dod yn llai gwir yn y gorllewin.


Categori:Bywyd personol
Categori:Carennydd
241 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC - **240au CC** - 230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 
246 CC 245 CC 244 CC 243 CC 242 CC - **241 CC** - 240 CC 239 CC 238 CC 237 CC 236 CC
----

## Digwyddiadau 
* 10 Mawrth — Gorchfygir llynges Carthago gan lynges Gweriniaeth Rhufain ger gorllewin Sicilia. Gorfodir Carthago i ofyn am delerau heddwch. Daw hyn a'r Rhyfel Pwnig Cyntaf i ben.
* Dan y telerau heddwch, mae'r fyddin Garthaginaidd dan Hamilcar Barca yn gadael ynys Sicilia.
* Croesa 20,000 o hurfilwyr Carthago dan y cadfridog Gesco i diriogaeth Carthago. Wedi iddynt gyrraedd, mae Hanno Fawr yn gwrthod talu'n tâl a gytunwyd yn llawn iddynt. Mae'r hurfilwyr yn cipio Tunis.
* Aratus o Sicyon, cadfridog Cynghrair Achaea, yn gorchfygu'r Aetoliaid yn Pellene ac yna dilyn polisi o sefydlu democratiaeth yn y Peloponnesos.

## Genedigaethau 
* Antiochus III Fawr, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

## Marwolaethau 
* Agis IV, brenin Sparta
* Arcesilaus, athronydd Groegaidd

Categori:241 CC
Teulu (gwahaniaethu)

Gallai **Teulu** gyfeirio at:

* Teulu yn yr ystyr o grŵp o bobl yn perthyn i'w gilydd; er enghraifft y "teulu niwclear" o fam, tad a phlant
* Teulu, gosgordd filwrol brenin neu dywysog yng Nghymru'r Canol Oesoedd, dan arweiniad y Penteulu
* Teulu, un o'r dosbarthiadau mewn bioleg
* *Teulu*, nofel gan Lleucu Roberts
* *Teulu*, cyfres deledu S4C
Stanley Kubrick

Cyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Stanley Kubrick** (26 Gorffennaf 1928 – 7 Mawrth 1999).

Ganed Kubrick yn Manhattan; roedd ei dad, Jacques Kubrick, yn feddyg. Nid oedd Stanley yn ddisgybl disglair yn yr ysgol, ond datblygodd ddiddordeb mewn ffotograffiaeth, gan weithio fel ffotograffydd ar ei liwt ei hun am gyfnod cyn cael swydd ar gylchgrawn *Look*. Dechreuoodd wneud ffilmiau dogfen byr yn 1951 gyda *Day of the Fight*. Ei ffilm fawr gyntaf oedd *Fear and Desire* (1953).

## Ffilmiau 
;Ffilmiau dogfen
* *Day of the Fight* (1951)
* *Flying Padre* (1951)
* *The Seafarers* (1953)

;Ffilmiau

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Akira Kurosawa

Cyfarwyddwr ffilm o Japan oedd **Akira Kurosawa** (23 Mawrth 1910 – 6 Medi 1998). Bu'n cyfarwyddo ffilmiau am 50 mlynedd, o *Sanshiro Sugata* yn 1943 hyd *Madadayo* yn 1993.

Ganed Kurosawa yn Tokyo, yn fab i brifathro ysgol. Yn 1936 cafodd le ar raglen brentisiaeth i gyfarwyddwyr ffilmiau gan stiwdio PCL (Toho yn ddiweddarach). Daeth yn adnabyddus yn rhyngwladol pan enillodd ei ffilm *Rashomon* y Llew Aur yng Ngŵyl Ffilm Fenis. Mae hefyd wedi ennill y ''Palme d'Or* yng Ngŵyl Ffilm Cannes am *Kagemusha'' a gwobrau Oscar. Dyfarnwyd y Légion d'honneur iddo yn 1984.

Yr enwocaf o'i ffilmiau yw *Saith Samurai*, sydd wedi ei hefelychu nifer o weithiau yn y gorllewin, er enghraifft *The Magnificent Seven* (1960) ac yn India. Efelychwyd ei ffilm *Yojimbo* fel *A Fistful of Dollars*.

Roedd nifer o'i ffilmiau yn serennu'r actorion Japaneaidd Toshirō Mifune (yn cynnwys *Yojimbo*) a Takashi Shimura (yn cynnwys *Ikiru*). Ymddangosodd y ddau gyda'i gilydd yn *Rashomon*, *Saith Samurai*, a nifer o ffilmiau eraill Kurosawa.

## Ffilmyddiaeth 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Japan
Categori:Derbynwyr Légion d'honneur
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Pobl o Tokyo
George Lucas

Cyfarwyddwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau yw **George Walton Lucas, Jr.** (ganed 14 Mai 1944). Mae'n fwyaf enwog fel cyfarwyddwr y saga *Star Wars* a'r ffilmiau am anturiaethau Indiana Jones.

Ganed Lucas yn Modesto, California. Datblygodd ddiddordeb mewn ffilmiau, ac astudiodd y pwnc ym Mhrifysgol Califfornia. Graddiodd yn 1967. Roedd yn un o sefydlwyr y stiwdio American Zoetrope, a chafodd lwyddiant ariannol gyda'i ffilm *American Graffiti* (1973). Bu *Star Wars* yn un o'r ffilmiau mwyaf llwyddiannus eriod.

## Ffilmiau 
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Star Wars
Categori:Pobl o Galiffornia
242 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC 
290au CC 280au CC 270au CC 260au CC 250au CC - **240au CC** - 230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC 
247 CC 246 CC 245 CC 244 CC 243 CC - **242 CC** - 241 CC 240 CC 239 CC 238 CC 237 CC

----

## Digwyddiadau
* Y conswl Rhufeinig, Gaius Lutatius Catulus, y defnyddio ei lynges i gau porthladdoedd Lilybaeum a Drepanum yn Sicilia.
* Y Macedoniaid yn dinistrio llynges yr Aifft, gan roi diwedd ar dra-arglwyddiaeth brenhinllin y Ptolemïaid ar y môr.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:242 CC
Gabriella Cilmi

Cantores a chyfansoddwr o Awstralia yw **Gabriella Lucia Cilmi** (ganwyd 10 Hydref 1991 ym Melbourne, Awstralia). Eidalwyr o ardal Calabria yw ei rhieni, fodd bynnag. Un o'i chaneuon enwocaf yw "Sweet About Me" a lawnsiwyd ym Mawrth 2008.

## Albymau
* *Lessons to be Learned* (2008)

## Senglau
*"Sweet About Me" (2008)
*"Don't Wanna Go to Bed Now" (2008)
*"Save The Lies" (2008)
*"Sanctuary" (2008)

## Dolenni allanol
* Ei gwefan swyddogol ar Myspace
* Gwefan swyddogol

Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Maes magnetig

**Maes magnetig** yw'r maes a ffurfir o amgylch magned. Os yw magned yn rhydd i droi, bydd yn troi fel ei fod yn pwyntio i'r un cyfeiriad a'r maes magnetig. Mae gan y ddaear ei maes magnetig, ac mae cympawd yn cynnwys magned sy'n troi i bwyntio tua'r gogledd a'r de.

Darganfyddwr y syniad o faes magnetig oedd Michael Faraday.

## Gweler hefyd
* Tesla

Categori:Ffiseg