open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Santes Cynheiddon

Santes oedd **Cynheiddon** ac un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog.

## Cymysgu enwau 
Bu gan dair o ferched Brychan, Ceinwen, Ceindrych a Cynheiddon .

## De-orllewin Cymru 
Roedd Cynheiddon (neu Geinor, neu Canna), fodd bynnag, yn weithgar yn ne-orllewin Cymru; yn ardal Cydweli, ble mae pentref a elwir Capel Llangynheiddon. Cydweithiodd yn agos gyda Cymorth, a oedd yn ferch neu'n nith iddi. Cysylltir hi hefyd gyda Llangain ger aber afon Tywi.

## Sedd Canna 
Yn ymyl Llangain mae carreg a elwir 'Sedd Canna' gyda ffynnon gerllaw. Dywedir fod gwyrthiau wedi digwydd yno a bod y dŵr yn gwella pobl a oedd yn dioddef o'r cryd neu waeledd y coluddyn. Arferai'r claf daflu pinnau bach i'r ffynnon, yfed y dŵr, neu ymdrochu ynddo ac eistedd yn y gadair am gyfnod gan gysgu os gellid. Parhaodd y driniaeth am ddyddiau, am bythefnos weithiau. Diflannodd y ffynnon yn y 19g ac mae'r ysgrifen ar y gadair yn amheus ond dywedir fod pant yn y garreg wedi'i greu gan y nifer o gleifion a oedd wedi eistedd arni.

## Cysegriadau 
Mae'n debyg fod Llangennech, ger aber yr afon Llwchwr, Llangain ar Afon Tywi a Llangeinor a Llangan ger Penybont i gyd wedi'u cysegru iddi. Cysylltir hi hefyd gyda Phontcanna a Threganna yng Nghaerdydd ond mae'r llefydd hyn hefyd wedi'u cysylltu gyda'i chwiorydd.

## Gweler hefyd
*Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau
Cynheiddon
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 7fed ganrif o Gymru
Cynheiddon
Alfonso II, brenin Aragón

Brenin Aragon ers 1164 oedd **Alfonso II** (Mawrth 1157 – 25 Ebrill 1196).

Fe'i ganwyd yn Huesca, yn fab i Ramon Berenguer IV, Iarll Barcelona, a'i wraig Petronilla, brenhines Aragon.

Bardd a chyfansoddwr oedd Alfonso.

Yn 1164, casglodd Alfonso deyrnas Aragón, Tywysogaeth Catalwnia, Teyrnas Mallorca, Teyrnas Valencia, Teyrnas Sicilia, Corsica, a thiriogaethau eraill dan y goron Aragón.

## Cerddi
*"Be·m plairia, Seingner En Reis"

Categori:Aragón
Categori:Beirdd Catalaneg
Categori:Genedigaethau 1157
Categori:Marwolaethau 1196
Categori:Trwbadwriaid
Megan and the Pantomime Thief

Stori Saesneg ar gyfer plant gan Frances Thomas yw ***Megan and the Pantomime Thief*** a gyhoeddwyd gan Pont Books yn 2009. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dilyniant i *Megan the Detective* (2008). Mae enw da Megan fel ditectif mewn perygl, ac mae'r rhestr o achosion heb eu datrys yn tyfu - mae angen dod o hyd i sgript bantomeim sydd ar goll, bu chwarae brwnt yn Sioe Gŵn Llanafan, ac mae cerfiadau pren rhyfedd yn ymddangos yn y pentref. Addas i oed 9-11 neu Cyfnod Allweddol 2.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Categori:Llyfrau plant
Megan the Detective

Stori Saesneg ar gyfer plant gan Frances Thomas yw ***Megan the Detective*** a gyhoeddwyd gan Pont Books yn 2008. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae Megan yn annibynnol, yn ddiwyd, ac yn chwilio am gliwiau yn y byd o'i chwmpas, ond mae un anhawster yn arwain at un arall. Addas i oed 9-11.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Categori:Llyfrau plant
Baner y Groes

bawd|Copi o glawr y Cylchgrawn yn 1870

Cylchgrawn Cymraeg yr Eglwysig Sefydliedig yng Nghymru oedd ***Baner y Groes*** , ac fe'i paratowyd yn bennaf ar gyfer plant a phobl ifanc. Roedd yn cynnwys pynciau crefyddol a chyffredinol ei gyfnod, sef y flwyddyn 1854. Y clerigwr a'r hynafiaethydd John Williams (Ab Ithel, 1811-62) oedd golygydd cyntaf y cylchgrawn, cyn fyfyriwr o Goleg Iesu, Rhydychen, ac un a ddylanwyd arno am gyfnod gan Fudiad Rhydychen (tua 1833-1841). Ar ei ail wynt yn ddiweddarach fel pe tae, gyfs '''CyfresNewydd''' o 1870, daeth Robert Isaac Jones (Alltud Eifion, 1815-1905), fferyllydd ac argraffydd, i olygu'r cylchgrawn ar ei newydd wedd ac o dan yr un enw. Cyhoeddwyd yn Llundain a Threffynnon.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Baner  Groes ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Eglwys Sant Beuno, Llanycil

Saif **Eglwys Sant Beuno** ym mhentref Llanycil, ar lan Llyn Tegid, rhwng y llyn a'r A494; cyfeirnod OS: SH9146934868. Fe'i cofnodir am y tro cyntaf yn 1291.

Ers 2016, fe'i haddaswyd yn amgueddfa ar Mari Jones, ac ni cheir gwasanaethau.

Yn agos at yr eglwys roedd yma unwaith ffynnon o'r un enw: Ffynnon Beuno. Yr ochr arall i'r briffordd mae hen Reithordy. Mae'r eglwys wedi'i chofrestru'n Gradd II a'i chodi o garreg lleol. Yn haenau isaf y waliau gellir gweld brics Rhufeinig a cherrig a gludwyd yma o Gaer Gai, hen gaer Rufeinig a leolir tua milltir i gyfeiriad Llanuwchllyn.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Parish Church of St Beuno, Llanycil, Gwynedd Wales 05.JPG|Croes Geltaidd a'r eglwys
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (003).jpg|Llwybr y fynwent
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (048).jpg|Hen ffotograff o'r eglwys
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (045).jpg|Y brif ffenestr liw
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (018).jpg|Tu blaen yr eglwys
File:Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (054).jpg|Murlun Cymraeg ar y wal, ger yr allor.
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (006).jpg|Bedd Thomas Charles o'r Bala.
Eglwys Llanycil Church, Bala, Gwynedd (012).jpg|Bedd Ioan Dyfrdwy.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Categori:Eglwysi Gwynedd
Rheilffordd Cheshunt

Rheilffordd ungledrog oedd **Rheilffordd Cheshunt** yn Cheshunt, Swydd Hertford. Defnyddiwyd ceffyl i dynnu cerbydau. Aeth y rheilffordd o Bwll Brics Mr Gibbs i gei ar Afon Lea, yn ymyl Gorsaf reilffordd Cheshunt. Prif bwrpas y rheilffordd oedd cludo brics, ond cariwyd teithwyr hefyd, y rheilffordd ungledrog gyntaf yn y byd i’w gwneud.

## Cyfeiriadau
Cheshunt
Diarmait Mac Giolla Chriost

Academydd yn Ysgol y Gymraeg,  Prifysgol Caerdydd yw **Mac Giolla Chríost** sydd wedi'i eni a'i fagu yn Iwerddon. Fe'i penodwyd fel darlithydd yn 2004 ac ers 2016 mae'n athro prifysgol yno ac yn aelod o Uned Ymchwil yr Ysgol ar Bolisi a Chynllunio Ieithyddol.

## Erthyglau 
* "Implementing political agreement in Northern Ireland: Planning issues for Irish language policy", pp.&nbsp;297–313, *Social & Cultural Geography*, 2001.
* "The Language Question", pp.&nbsp;50–72, *Irelands of the mind: memory and identity in modern Irish culture*, ed. Allen and Regan, 2008
* "Linguistic Diversity and the City: Some Reflections, and a Research Agenda", pp.&nbsp;1–11, *International Planning Studies 13*, 2008.
* "Irish gets out of jail", pp.&nbsp;22–23, *The Linguist* 47, 2008.
* "A language of our own", pp.&nbsp;12–13, *Journal of the Royal Over-Seas League*, 2008. 
* "The origins of "the Jailtacht", pp.&nbsp;317–336, *Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium* 27, 2010

## Llyfrau 
* *Language, identity and conflict: a comparative study of language in ethnic conflict in Europe and Eurasia*, Routledge, London, 2003.
* *The Irish language in Ireland: from Goídel to globalisation*, Routledge, London, 2005.
* *Language and the city. Language and Globalization* Palgrave Macmillan, Basingstoke, 2007.
* *Jailtacht: the Irish language, symbolic power and political violence in Northern Ireland, 1972-2008*, Cardiff, 2012.
* *The Welsh Language Commissioner in context: roles, methods and relationships*, Cardiff, 2012

## Dolennau allanol 
* http://www.cardiff.ac.uk/people/view/110285-mac-giolla-chriost-diarmat 
* http://www.gwerddon.cymru/en/whatisgwerddon/contributors/name-3697-en.aspx 
* http://www.uwp.co.uk/authors/diarmait-mac-giolla-chriost 
* http://www.palgrave.com/us/book/9780230362840
* http://fionnchu.blogspot.ie/2013/10/diarmait-mac-giolla-chriosts-jailteacht.html
* https://www.routledge.com/The-Irish-Language-in-Ireland-From-Goidel-to-Globalisation/Chriost/p/book/9780415852326

Categori:Llenorion Gwyddeleg
Categori:Academyddion o Iwerddon
Categori:Ieithyddion o Iwerddon
Uchelgyhuddiad Bill Clinton

[bawd|300x300px|Trafodaethau yn Senedd U.D. yn ystod treial yr Arlywydd [Bill Clinton ym 1999, Prif Ustus William Rehnquist yn llywyddu. Mae rheolwyr y Tŷ yn eistedd wrth ymyl byrddau chwarter-gylchol ar y chwith a chwnswler personol yr Arlywydd ar y dde.]]
Cyhuddiad difrifol yn erbyn 42fed Arlywydd Unol Daleithiau America oedd **Uchelgyhuddiad Bill Clinton**. Dechreuwyd proses uchelgyhuddo Clinton gan Dŷ'r Cynrychiolwyr ar 19 Rhagfyr 1998, ar ddau gyhuddiad: un o anudon a'r llall o rwystro cyfiawnder.

Deilliodd y cyhuddiadau hyn o gwyn gyfreithiol am gamdriniaeth rywiol a gyflwynwyd yn erbyn Clinton gan Paula Jones. Dyfarnwyd Clinton yn ddieuog o'r cyhuddiadau hyn gan y Senedd ar 12 Chwefror 1999. Methwyd dwy erthygl arall o uchelgyhuddiad – ail gyhuddiad o anudon a chyhuddiad o  gamddefnydd grym –  yn Nhŷ'r Cynrychiolwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sgandalau gwleidyddol yr Unol Daleithiau
Categori:Teulu Clinton
Erthygl Un Cyfansoddiad yr Unol Daleithiau

Mae **Erthygl Un **Cyfansoddiad yr Unol Daleithiau yn sefydlu deddfwrfa'r llywodraeth ffederal, sef Cyngres yr Unol Daleithiau.  Mae'r Gyngres yn ddeddfwrfa ddau-dŷ sy'n cynnwys Tŷ'r Cynrychiolwyr a'r Senedd.

Categori:Unol Daleithiau America
Uniono por la Linguo Internaciona Ido

**Uniono por la Linguo Internaciona Ido** (**ULI**), Undeb yr Iaith Ryngwladol Ido (ULI) yw'r undeb swyddogol ar gyfer y mudiad dros yr iaith Ido. Gyda'i bencadlys yn Amsterdam, yn Yr Iseldiroedd, ei brif swyddogaeth yw hyrwyddo'r iaith, trefnu cynadleddau blynyddol lle mae siaradwyr Ido yn cwrdd, a chyhoeddi'r cylchgrawn *Progreso* (cynnydd) a ddechreuwyd ym 1908 gan Louis Couturat, un o sefydlwyr y mudiad a fu farw ym 1914. Yn gyfoes (2008) mae cynrychiolwyr o 23 o wledydd yn aelodau swyddogol o'r undeb.

Cynhaliwyd cynhadledd  2008 yn Wuppertal, Yr Almaen, 22-26 Awst.

Categori:Iaith
Gweithdrefnau Cyngres yr Unol Daleithiau

Mae **Gweithdrefnau Cyngres yr Unol Daleithiau** yn ddulliau sefydlog o wneud busnes deddfwriaethol. Mae gan y Gyngres dymhorau sy'n para am ddwy flynedd gydag un sesiwn bob blwyddyn. Mae rheolau a gweithdrefnau'r Gyngres, sy'n aml yn gymhleth, yn llywio sut mae syniadau am ddeddfwriaeth yn cael eu gwneud yn gyfraith.
bawd|400x400px|Sut y gwneir deddfwriaeth ffederal yr Unol Daleithiau.

## Sesiynau 
Gwahanir tymor y Gyngres i mewn i ddau "sesiwn", un bob blwyddyn; yn achlysurol, er ei bod yn bosib galw sesiwn ychwanegol (neu arbennig) y Gyngres, (yn ôl y cyfansoddiad mae'r Gyngres yn gorfod cwrdd o leiaf unwaith y flwyddyn). Mae sesiwn newydd yn dechrau ar 3ydd Ionawr (neu ddyddiad arall, yn unol â dymuniad y Gyngres) bob blwyddyn. Cyn dyfodiad yr Ugeinfed Gwelliant, bu'r Gyngres yn cwrdd o ddydd Llun cyntaf mis Rhagfyr i fis Ebrill neu fis Mai yn sesiwn cyntaf eu tymor (y "sesiwn hir"); ac o'r mis Rhagfyr i 4ydd Mawrth yn yr ail "sesiwn byr". Wedyn, byddai'r Gyngres newydd yn cwrdd am rai dyddiau, ar gyfer yr arwisgiad, aelodau newydd yn tyngu llw, a threfniadaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau
Kevin Barry

Myfyriwr meddygol a chenedlaetholwr Gwyddelig oedd **Kevin Gerard Barry** (20 Ionawr 1902 – 1 Tachwedd 1920) a'r cyntaf i gael ei ddienyddio gan Brydain ers iddynt ladd 16 o Wyddelod ym Mai 1916, yn dilyn Gwrthryfel y Pasg. 18 oed ydoedd pan gafodd ei grogi. Y cyhuddiad yn ei erbyn oedd ei fod wedi cymryd rhan, fel un o'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig, mewn ymgyrch pan saethwyd tri o filwyr Prydain. Claddwyd Kevin Gerard Barry ym Mynwent Glasnevin, (Gwyddeleg: *Reilig Ghlas Naíon*) sef prif fynwent Gatholig Dulyn.

Tra yn *Mountjoy Prison*, diwrnod neu ddau cyn iddo gael ei ddienyddio, arwyddodd affidavit, yn manylu sut yr oedd wedi cael ei arteithio yn y carchar gan filwyr byddin Prydain, fel ymgais i'w gael i ddatgelu enwau ei gyd-genedlaetholwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Richard Thaler

Mae **Richard H.  Thaler** (/ˈθeɪlər/; ganwyd 12 Medi 1945) yn economegwr Americanaidd ac yn Athro yn y Gwyddorau Ymddygiadol ym Mhrifysgol Chicago.

O bosibl, caiff ei adnabod yn well fel damcaniaethwr mewn ariannu ymddygiadol ynghyd a'i waith gyda Daniel Kahneman ac eraill mewn meysydd tebyg. Yn 2017, gwobrwyd ef a Gwobr Nobel yn y Gwyddorau Ymddygiadol am ei gyfraniad i economeg ymddygiadol. Wrth ddyfarnu Thaler a'r Wobr Nobel, dywedodd y *Royal Swedish Academy of Sciences* fod ei gyfraniadau wedi adeiliadu pontydd rhwng asesiadau economeg a seicoleg o sut mae unigolyn yn gwneud dewisiadau. Dywedir bod ei ddarganfyddiadau empeiraidd a'i fewnwelediadau damcaniaethol wedi bod yn hollbwysig wrth greu ac ehangu maes economeg ymddygiadol.

Ysgrifennodd Thaler, ar y cyd a Cass Sunstein llyfr dylanwadol *Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness* (Yale University Press, 2008). Mae *Nudge* yn trafod sut gall sefydliadau cyhoeddus a phreifat helpu pobl i wneud dewisiadau gwell yn eu bywyd o ddydd i ddydd. "Mae pobl yn aml yn gwneud dewisiadau gwael - ac yn edrych yn ôl mewn dryswch!" Ysgrifenna Thaler and Sunstein. Bathodd Thaler a Sunstein y term 'pensaernio dewis'.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Economegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Economeg Nobel
Categori:Arianneg ymddygiadol
Categori:Academyddion Prifysgol Chicago
Tafarn y Cornwall

Tafarn yn ardal Grangetown, Caerdydd, yw **Tafarn y Cornwall**. Mae'n dafarn sy'n boblogaidd iawn ar ddiwrnod gêm ryngwladol pêl-droed neu ar ddiwrnod gêm Dinas Caerdydd oherwydd bod ei leoliad mor agos â Stadiwm Dinas Caerdydd. 

Roedd yr dafarn hefyd yn lleoliad poblogaidd i siaradwyr Cymraeg yr ardal gyda nifer ohonynt yn cwrdd yno ar nos Iau yn wythnosol. Dyma oedd tafarn leol yr hanesydd John Davies.

## Cyfeiriadau
Categori:Grangetown
Cornwall
Hansh

Gwasanaeth ar lein gan S4C a sefydlwyd ar 11 Mehefin 2017 yw **Hansh**, sy'n darparu cynnwys ffurf fer wedi ei anelu at bobl ifanc rhwng 16 – 34 oed. Fe'i disgrifir fel "Brathiad newydd bob dydd o bethau da: celf, comedi, cerddoriaeth, gemau, ffilmiau, teithio a phethau gwirion."

Sianel Pump oedd Hansh yn wreiddiol, ond ychwanegodd *Y Lle* ac *Ochr 1* gynnwys i'r sianel felly newidiwyd ei enw a'i ailfrandio. Ers hynny mae'r gwasanaeth wedi datblygu o fod yn gweithredu ar Facebook ac YouTube yn unig i fod yn creu cynnwys ar Instagram a TikTok yn ogystal â chreu podlediadau.

Yr eitemau mwyaf poblogaidd ar y sianel ydy 'Tân a Mwg' gyda Chris Foodgasm Roberts, 'Bocs Bry', 'Sgrameer', Esyllt Ethni Jones, caneuon comedi 'HyWelsh', eitemau ffasiwn Sioned Medi, cyfweliadau Gareth yr Orangutang, ryseitiau bwyd SGRAM ac eitemau Elena Cresci. Credir bod rhai o gymeriadau Hansh yn gyfarwydd i Gymry led led y byd, gan gynnwys Gareth yr Orangutan, 'Tishio grêp' a chymeriadau dychanol yr actor Geraint Rhys Edwards.

## 2017
Nodir yn Golwg yn Awst 2017 fod fideos byrion Hansh wedi cael eu gwylio filiwn o weithiau ers lansio’r gwasanaeth ar 11 Mehefin 2017 hy mewn cyfnod o ddeufis.

## 2020
Yn 2020 denodd Hansh un miliwn o sesiynau gwylio mewn un mis ar draws Twitter, Facebook ac YouTube am y tro cyntaf erioed. Fel enghraifft, llwyddodd fideo 'Tisio Salwch' i ddenu 110,000 o sesiynau gwylio ar Facebook gyda Fideo Bootlegger yn denu 280,000 o sesiynau gwylio ar Twitter. Yn ogystal ag elfennau comedi erbyn 2020 roedd Hansh wedi cynhyrchu cyfres o raglenni dogfen gan gynnwys rhaglen am y dylanwadwr Niki Pilkington, Garmon Ion a phobl Patagonia a Ffoadur Maesglas yn dilyn hanes dau ffoadur o Syria sef Muhaned a'i fab Shadi. Mae Hansh hefyd wedi datblygu Hansh Dim Sbin, er mwyn cynnig cynnwys newyddiadurol, Newyddion a Materion Cyfoes i'r gynulleidfa.

Dywedodd Rhodri ap Dyfrig, Comisiynydd Cynnwys Ar-lein S4C: ""Mae'n bwysig fod Hansh yn ymateb i'r hyn sy'n digwydd yn y byd ac yn trafod pynciau o bwys gyda'n cyfranwyr. Bydd Hansh Dim Sbin yn rhoi gwybodaeth ac adroddiadau dyddiol am y sefyllfa COVID-19 a bydd hefyd cynnwys iechyd meddwl bob dydd Mercher dan #MercherMeddwl."

## Gweler hefyd
* Lŵp - platfform gerddoriaeth S4C

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 
* 

* BaitStudio: y cwmni a hyrwyddodd Hansh yn y dyddiau cynnar. 

Categori:S4C
Rhestr cadeiryddion Cymdeithas yr Iaith

Dyma **restr o gadeiryddion Cymdeithas yr Iaith**:

* 1962-63 – Tedi Millward a John Davies (ysgrifenyddion)
* 1963-65 – John Daniel
* 1965-66 – Cynog Dafis
* 1966-67 – Emyr Llywelyn yn gyntaf, ac wedyn Gareth Miles
* 1967-68 – Gareth Miles
* 1968-71 – Dafydd Iwan
* 1971-73 – Gronw ab Islwyn
* 1973-74 – Emyr Hywel
* 1974-75 – Ffred Ffransis
* 1975-77 – Wynfford James
* 1977-80 – Rhodri Williams
* 1979-81 – Wayne Williams
* 1981-82 – Meri Huws
* 1982-84 – Angharad Tomos
* 1984-85 – Karl Davies
* 1985-87 – Toni Schiavone
* 1987-89 – Helen Prosser
* 1989-90 – Sian Howys
* 1990-93 – Alun Llwyd
* 1993-94 – Aled Davies
* 1994-96 – Rocet Arwel Jones
* 1996-98 – Gareth Kiff
* 1998-2000 – Branwen Niclas
* 2000-01 – Branwen Brian Evans ac Aled Davies (cyd-gadeiryddion)
* 2001-02 – Branwen Brian Evans
* 2002-05 – Huw Lewis
* 2005-07 – Steffan Cravos
* 2007-08 – Hywel Griffiths
* 2008-10 – Menna Machreth
* 2010-13 – Bethan Williams
* 2013-14 – Robin Farrar
* 2014-16 – Jamie Bevan
* 2016-18 – Heledd Gwyndaf
* 2018-19 – Osian Rhys
* 2019-20 – Bethan Ruth Roberts
* 2020-22 – Mabli Siriol
* 2022-23 – Robat Idris
* 2023-25 – Joseff Gnagbo
* 2025 – Owain Meirion

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Damcaniaeth yr hergwd

Cysyniad o'r gwyddorau ymddygiadol yw **damcaniaeth yr hergwd** sydd yn cynnig ffordd amgen o atgyfnerthu cadarnhaol neu awgrymu anuniongyrchol i ddylanwadu ar weithredoedd, cymhelliant a dewisiadau grwpiau neu unigolion. Honnir bod hergydiau yr un mor effeithiol, os nad yn fwy effeithiol, na chyfarwyddyd uniongyrchol, deddfwriaeth neu orfodaeth.

## Diffinio hergwd 
bawd|Enghraifft o hergwd: pry plastig mewn troethfa gyhoeddus. Gostyngodd yr amlder o biso y tu allan i'r droethfa gan 80%.
Yn 2008 daeth llyfr Richard Thaler a Cass Sunstein, *Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness*, â damcaniaeth yr hergwd i amlygrwydd. Daeth hefyd i sylw gwleidyddion yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig, yn y sector breifat ac iechyd cyhoeddus. Cyfeiria'r awduron at ddylanwadu ymddygiad heb orfodaeth fel tadolaeth ryddfrydol a dylanwadwyr fel *choice architectures*. Diffina Thaler a Sunstein eu cysyniad fel: Yn y modd hwn, yn tynnu oddi ar economeg ymddygiadol, caiff hergwd ei ddefnyddio i ddylanwadu ar ymddygiad. Dyfarnwyd Gwobr Nobel am Economeg i Thaler yn 2017 am ei waith yn namcaniaeth yr hergwd.

Enghraifft o hergwd ar waith yw system optio allan yn hytrach na system optio i mewn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyddorau ymddygiadol
Effaith rhagosodiadau (seicoleg)

Ymysg set o opsiynau sydd gan weithredwr i ddewis, yr opsiwn rhagosodedig yw'r opsiwn gaiff y gweithredwr os yw'n dewis gwneud dim. Mae astudiaethau yn dangos bod gwneud opsiwn yn ragosodedig yn cynyddu'r tebygrwydd i'r opsiwn hwnnw gael ei ddewis. Mae gosod neu newid rhagosodiad felly yn ffordd effeithiol o ddylanwadu ar ymddygiad - er enghraifft, wrth benderfynu rhoi organau, rhoi caniatad i dderbyn e-byst, neu ddewis iaith ar ryngwynebau.

## Eglurhad 
Mae sawl eglurhad gwahanol wedi ei roi ar sut mae newid gosodiad rhagosodiad yn gallu cael newid mawr yn newis unigolyn. Cynhwysir cost ymdrech a chost amser.

### Cost ymdrech 
Ceir cost ymdrech os yw'r gweithredwr rhwng dau feddwl, ac felly'n defnyddio llawer o ymdrech gwybyddol i wneud ei ddewis. Gall hynny arwain y gweithredwr i beidio â gwneud dim o gwbwl: "os oes rhagosodiad, paid a gwneud dim amdano"

### Cost amser 
Mae switshio rhwng un opsiwn i'r llall yn golygu cost arall, sef amser. Dengys economeg ymddygiadol sut mae pobl yn hoff o bethau sydd yn hawdd ac yn gyflym.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Damcaniaeth benderfynu
Categori:Cynllunio
Amrywiaeth ddiwylliannol

Yr ansawdd sydd yn nodi sefyllfa o amrywiaeth a gwahaniaeth rhwng gwahanol ddiwylliannau yw **amrywiaeth ddiwyllianol**. Fe'i cyferbynnir â'r syniad o unddiwylliant. Gall yr ymadrodd amrywiaeth ddiwylliannol gyfeirio'n ogystal at ddiwylliannau gwahanol yn parchu gwahaniaethau ei gilydd. Weithiau, caiff amrywiaeth ddiwylliannol ei ddefnyddio i olygu amrywiaeth yng nghymdeithasau neu ddiwylliannau bodau dynol o fewn ardal benodol. Dywedir yn aml bod globaleiddio yn cael effaith negyddol ar amrywiaeth ddiwylliannol y byd, a bod homogeneiddio diwylliannau yn ffurf ar farwolaeth ddiwylliannol os nad imperialaeth ddiwylliannol. Mae dadl felly os yw amlddiwylliannaeth yn gyfystyr ag amrywiaeth ddiwylliannol neu yn groes iddi.

Mae sawl cymdeithas wahanol yn, ac wedi eu, gwahaniaethu o'i gilydd, sydd yn bodoli hyd heddiw. Yn ogystal a'r gwahaniaethau diwylliannol amlwg sy'n bodoli rhwng pobl fel iaith, gwisg a thraddodiad, y mae gwahaniaethau amlwg yn y ffordd mae cymdeithasau yn trefnu eu hunain, yn eu cysyniad o foesoldeb, a'r modd maent yn rhyngweithio o fewn eu hamgylchedd.

Yn ôl Datganiad Cyffredinol UNESCO am Amrywiaeth Ddiwylliannol, amrywiaeth ddiwylliannol yw "etifeddiaeth gyffredin y ddynolryw", ac "Ymgorfforir yr amrywiaeth hon yn yr unigrywiaeth a'r lluosogrwydd sydd yn perthyn i hunaniaethau'r grwpiau a'r cymdeithasau sydd yn ffurfio dynoliaeth [...] mae amrywiaeth ddiwylliannol yn yr un mor angenrheidiol i'r ddynolryw ag y mae bioamrywiaeth yn angenrheidiol i natur".

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant
Chwarae Mig

Ceir mwy nag un llyfr o'r enw ***Chwarae Mig***:

**Chwarae Mig* - Cyfrol o gerddi gan Emyr Lewis
**Chwarae Mig* - Nofel Gymraeg i ddysgwyr gan Annes Glynn
Chwarae Mig (Annes Glynn)

:''Erthygl am y nofel gan Annes Glynn yw hon. Am y gyfrol o gerddi o'r un enw gan Emyr Lewis gweler Chwarae Mig (Emyr Lewis).*

Nofel Gymraeg i ddysgwyr gan Annes Glynn yw ***Chwarae Mig**''. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Nofel fer gyfoes am ddau gwpwl yn treulio gwyliau yng Nghatalwnia, lle nad yw pethau'n union fel yr ymddangosant ar yr olwg gyntaf, gyda geirfa ddefnyddiol ar gyfer dysgwyr.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg i Ddysgwyr
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Marcio Marc

Stori ar gyfer plant a'r arddegau gan Pete Johnson (teitl gwreiddiol Saesneg: *Runaway Teacher*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Siân Lewis yw ***Marcio Marc***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Stori am gyfeillgarwch disgybl drygionus ac athro plentynnaidd yn troi'n sur; i ddarllenwyr 12-15 oed. Cyhoeddwyd gyntaf Hydref 2001.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Gorsaf reilffordd Union, Toronto

bawd|260px
**Gorsaf reilffordd Union** yw prif orsaf reilffordd Toronto, Ontario, Canada. Gwasanaethir yr orsaf gan Gomisiwn Transit Toronto, Go Transit, UP Express a Via Rail. Mae tua chwarter miliwn o bobl yn defnyddio’r orsaf yn ddyddiol.
bawd|chwith|260px|Trenau Go Transit tu allan yr orsaf

## Hanes
Roedd gorsaf Union gynharach, adeiladwyd ym 1872, ar Heol Front, rhwng heolydd York a Simcoe. Cwblhawyd ei mynedfa ym 1895, yn cynnwys swyddfeydd tocynnau, ystafelloedd aros a swyddfeydd y Rheilffordd Grand Trunk. E.P.Hannaford, prif beiriannydd y reilffordd, oedd y pensaer. Roedd yr orsaf yn seiliedig ar orsaf reilffordd yr Illinois Central yn Chicago..

Dinistrwyd 14 acer ynghanol y ddinas gan dân ar 19 Ebrill 1904, yn rhoi cyfle i adeiladu gorsaf ar gyfer y cwmnïau i gyd. Llogwyd y safle presennol i’r Rheilffordd Grand Trunk ym 1905, a dechreuodd gwaith adeiladu ym 1914. Wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf, a dadleuon rhwng y rheilffyrdd, dinas ac awdurdod yr harbwr, ac wedyn methiant y rheilffordd Grand Trunk,  agorwyd yr orsaf gan Edward, tywysog Cymru, ar 6 Awst 1927 a daeth y trenau cyntaf ar 11 awst. Prynwyd yr orsaf gan ddinas Toronto yn 2000.

## Adeiladwaith ‘Beaux-Arts’ yr orsaf
Cydweithiodd G.A.Ross, R.H.Macdonald, Hugh Jones a John M.Lyle ar cynllun yr orsaf. Gwnaethpwyd nenfwd y neuadd fawr gyda theils Gustafino, ac yn cynnwys enwau’r dinasoedd ar reilffyrdd Canadian Pacific a Canadian National.

Adeiladwyd y waliau mewnol gyda maen Zumbro o Mississippi, y llawr o farmor Tennessee, a’r waliau allanol gyda chalchfaen Indiana a Queenston.

## GO Transit
Cyhoeddwyd bwriad i ddechrau gwasanaethau lleol ar gyfer teithwyr gan Lywodraeth Ontario ar 19 Mai 1965, a cyrhaeddodd trên gyntaf GO Transit o Oakville ar 23 Mai 1967.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Via Rail

Categori:Gorsafoedd rheilffordd Canada
Categori:Toronto
Serch (Cyfres Dymuniadau Da)

Detholiad o ddyfyniadau amrywiol  yn ymwneud â serch a chariad, golygwyd gan Tegwyn Jones, yw ***Serch***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn Hydref 2003. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Detholiad o ddyfyniadau amrywiol yn ymwneud â serch a chariad, yn farddoniaeth gaeth a rhydd, penillion telyn a chaneuon cyfoes, a rhyddiaith chwedlau'r Canoloesoedd, y Beibl a nofelau'r 20g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Gweriniaeth Catalwnia (2017)

Sefydlwyd **Gweriniaeth Catalwnia** (, , ) gan Lywodraeth Catalwnia ar 27 Hydref 2017. Fe'i sefydlwyd yn dilyn pleidlais o dros 90% o blaid annibyniaeth yn Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017. Roedd y refferendwm yma'n anghyfreithlon yn ôl Llywodraeth Sbaen, ac nid yw wedi cydnabod Gweriniaeth Catalwnia.

O fewn hanner awr i Lywodraeth Catalwnia wneud Datganiad o Annibyniaeth, gosododd Senedd Sbaen Erthygl 155 o Gyfansoddiad Sbaen mewn grym a diarddelwyd (neu diswyddwyd) prif swyddogion y Llywodraeth a diddymwyd Llywodraeth Catalwnia gan Mariano Rajoy gan alw Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2017. Mewn ymateb i hyn, dywedodd Arlywydd Catalwnia, Carles Puigdemont, mai dim ond Llywodraethau all ddileu neu ddiarddel llywodraethau, mewn democratiaeth. Galwodd hefyd ar Gatalaniaid i wrthsefyll yn heddychlon cynlluniau Sbaen i weithredu Erthygl 155.

Wedi'r Datganiad o Annibyniaeth, a datganiad gan Carles Puigdemont yn sefydlu Gweriniaeth Catalwnia, dechreuodd llywodraeth Sbaen weithredu yn erbyn yr ymgyrch dros annibyniaeth ac yn erbyn Llywodraeth catalwni; ni chodwyd dwrn yn eu herbyn mewn unrhyw fodd. Trodd Puigdemont aa nifer o'i Gabined yn alltud i Wlad Belg gan fod gwys i'w herlyn ym Madrid wedi'i gyhoeddi. Y cyhuddiadau yn eu herbyn gan y Twrnai Cyffredinol oedd: gwrthryfela, annog gwrthryfel (*sedition*) a lladrad ('lladrad')  Arestiwyd 9 o aelodau o Weriniaeth Catalwnia ar 2 Tachwedd a chyhoeddwyd gwarant Ewropeaidd i arestio Puigdemont a phedwar arall nad oeddent wedi mynd i'r llys.

## Gweler hefyd
*Rhestr o Arlywyddion Catalwnia

## Cyfeiriadau
Categori:Catalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Suo jure

Mae ***suo jure*** yn derm Lladin a ddefnyddir i olygu "yn ei hawl ei hun".

Fe welir yn aml fel rhan o deitl boneddigeiddrwydd neu fel rhan o deitlau anrhydedd, e.e. Arglwydd Faeres, ag yn enwedig mewn achosion pan fu menyw gyda theitl drwy ei hawl ei hun yn hytrach na thrwy ei phriodas.

Mae ymerodes neu frenhines sy'n teyrnasu yn *suo jure *yn cael ei hadnabod fel "ymerodes teyrnasol" neu "frenhines teyrnasol", mae'r termau yma'n aml yn cyferbynnu i ymrodes gydweddog neu frenhines gydweddog: ond mae "ymrodes" a "brenhines" yn aml yn cael eu defnyddio ar ben eu hunain er mwyn cyfeirio at un sy'n teyrnasu neu un sy'n gydweddog, mae'r gwahaniaeth yn cael ei ddangos yn y cyd-destun.

## Enghreifftiau o deitlau *suo jure* 
* Eleanor, Duges Aquitaine–  yn frenhines gydweddog o Ffrainc, yna o Loegr, duges *suo jure*
* Mary, Duges Burgundy - Brenhines Gydweddog y Rhufeiniaid, duges *suo jure*
* Anne Marie Louise d'Orleans, Duges Montpensier – tywysoges o Ffrances, arglwyddes *suo jure*
* Hawise, Duges Llydaw – duges *suo jure*
*  Henrietta Godolphin, 2il Duges Marlkborough – arglwyddes o Saesnes *suo jure*
* Maria Theresa o Awstria– archdduges Awstria, brenhines teyrnasol Hwngaraidd a Bohemaidd
* Elisabeth, tsarina Rwsia – ymrodes teyrnasol Rwsiaidd
* Tywysoges Willhelmine, Duges Sagan – Tywysoges Courland, duges *suo jure*
* Tywysoges Alexandra, 2il Duges Fife – Tywysoges Prydeinig, duges *suo jure*
* Cayetana Fitz-James Stuart, 18fed Duges Alba –* grandee *Sbaeneg *suo jure*
* Patricia Mountbatten, 2il Iarlles Mounbatten, Burma  – Iarlles Prydeinig *suo jure*
* Jane Heathcote-Drummond-Willoughby, 28ain barwnes Willoughby de Eresby – barwnes Prydeinig *suo jure*
* Rosalinda Alvares Pereira de Melo, Duges 1af Cadaval-Hermes – Portuguese duges Portiwgeaidd *suo jure*
* Diana Alvares Pereira de Melo, 11eg Duges Cadaval – hanner chwaer i'r uchod, duges Portiwgeaidd *ad personam* a *suo jure* 
* Jeanna d'Albret – brenhines teyrnasol Navarre
* Margaret o Mar, 31ain Iarlles Mar – Arglwyddes Albanaidd *suo jure*
* Catherine Willoughby, 12fed barwnes Willoughby de Eresby – barwnes o Saesnes *suo jure*
* Joan o Gaint – *suo jure* 4ydd Iarlles Caint a 5ed Barwnes Wake of Liddell
* Brenhines Ann Boleyn o Loegr – Ardaledd Penfro *suo jure*
* Catharina-Amalia, Tywysoges o Orange a ddaeth, yn 2013, i fod y *suo jure* etifeddol cyntaf ers Mary of Baux ym 1417
* Tywysoges Elisabeth, Duges Brabant, a ddaeth, yn 2013, y duges Brabant *suo jure *etifeddol am y tro cyntaf erioed
* Tywysoges Leonor o Sbaen – Tywysoges Asturias *suo jure*
* Claude, Brenhines Gydweddog Ffrainc – tywysoges Ffrengig, duges etifeddol Llydaw *suo jure*

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Lladin
Categori:Pendefigion
Y cylch busnes

Cynnydd a gostyngiad mewn cynnyrch mewnwladol crynswth (CMC) dros amser yw'r **cylch busnes**. Hyd un cylch busnes yw'r cyfnod sydd yn cynnwys un twf economaidd ac un crebachiad.

Yn ystod twf neu ffyniant economaidd, ymateba cwmnïau drwy gyflogi mwy o weithwyr a chynyddu allgynnyrch. Gelwir cyfnod o dwf sylweddol yn ymchwydd economaidd. Mewn crebachiad neu gwymp economaidd, gostynga allgynnyrch ac mae diweithdra yn codi. Gall hyn arwain at ddirwasgiad.

Mesurir y cylch busnes gan amlaf yn nhermau cyfradd twf y CMC real. Defnyddir y cylch busnes i ddadansoddi economïau cenedlaethol.


Categori:Busnes
Categori:Macro-economeg
Deodoro da Fonseca

Milwr a gwleidydd o Frasil oedd **Manuel Deodoro da Fonseca** (5 Awst 1827 – 23 Awst 1892) a oedd yn Arlywydd cyntaf Brasil.

Ganwyd yn Alagoas yn fab i swyddog milwrol. Gwasanaethodd yn Rhyfel Paragwái (1864–70), ac yn ddiweddarach cafodd ei ddyrchafu'n gadfridog. Cyrhaeddodd rheng maeslywydd ym 1884, ac ym 1886 daeth yn gadlywydd ac yn bennaeth gweinyddol ar dalaith Rio Grande do Sul.

Fe arweiniodd wrthryfel milwrol ar 15 Tachwedd 1889 i ddymchwel yr Ymerawdwr Pedro II a sefydlu gweriniaeth. Gwasanaethodd yn swydd arlywydd dros dro hyd 24 Chwefror 1891, pan gafodd ei ethol yn arlywydd gan y cynulliad cyfansoddiadol. Ceisiodd rheol fel unben drwy ordinhad, ond cafodd ei orfodi i ymddiswyddo ar 24 Tachwedd 1891.

Categori:Arlywyddion Brasil
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Frasil
Categori:Maeslywyddion
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Frasil
Categori:Pobl o Alagoas
Y Bronx

Un o bum bwrdeistref Dinas Efrog Newydd, wedi'i leoli i'r gogledd o Manhattan ydy'r **Bronx** (neu **Y Broncs**). Enwyd y fwrdeistref ar ôl yr Iseldirwr Jonas Bronck (m.&nbsp;1643), un o setlwyr cynnar yr ardal. Yn dref annibynnol tan iddi gael ei uno gydag Efrog Newydd ym 1874, y Bronx ydy bwrdeistref bedwerydd fwyaf poblog Dinas Efrog Newydd, gyda 1.3 miliwn o drigolion. I bob pwrpas y bwrdeistref yw'r un peth â Bronx County, un o'r siroedd yn nhalaith Efrog Newydd.

bawd|dim|Lleoliad y Bronx o fewn Dinas Efrog Newydd

I bob pwrpas ymarferol mae'r un endid â Bronx County sy'n un o'r siroedd yn nhalaith Efrog Newydd.


Categori:Bwrdeistrefi Dinas Efrog Newydd
Queens

Un o bum bwrdeistref Dinas Efrog Newydd, wedi'i leoli i'r gogledd-ddwyrain o Brooklyn ar ymyl orllewinol Long Island, ydy **Queens**. Enwyd y fwrdeistref ar ôl Catrin o Braganza (1638–1705), gwraig Siarl II, brenin Lloegr. Sefydlwyd Queens ym 1683 fel un o 12 siroedd gwreiddiol Talaith Efrog Newydd. Cafodd ei uno gydag Efrog Newydd ym 1898. Queens ydy bwrdeistref ail fwyaf poblog Dinas Efrog Newydd, gyda 2.2 miliwn o drigolion. 

bawd|dim|Lleoliad Queens o fewn Dinas Efrog Newydd

I bob pwrpas ymarferol mae'r un endid â Queens County sy'n un o'r siroedd yn nhalaith Efrog Newydd.


Categori:Bwrdeistrefi Dinas Efrog Newydd
Categori:Long Island
Parallel.cymru

Cylchgrawn dwyieithog ar-lein yw **parallel.cymru**, sy'n cyhoeddi erthyglau yn Gymraeg gyda chyfieithiadau i'r Saesneg ochr yn ochr â'r gwreiddiol. Mae'r erthyglau'n ymdrin ag amrywiaeth eang o bynciau. Graddolir y deunydd yn ôl hyfedredd (Syml, Anffurfiol, Ffurfiol, Llenyddol).

## Hanes
Cafodd y wefan ei lansio ym mis Tachwedd 2017 a rheolwr y prosiect oedd Neil Rowlands. O fewn blwyddyn o lansio, llwyddodd Parallel.cymru i ddenu 5,000 o ymwelwyr y mis a chynnal hyn ar gyfer y flwyddyn ganlynol heb gyllideb ar gyfer y gwaith. Ceisiwyd sicrhau cefnogaeth sefydliadau Cymraeg i'r fenter er mwyn troi'r prosiect o fod yn hobi gwirfoddol i fod yn gyhoeddiad llawn, ond ar ôl methu yn hynny o beth, peidiwyd ag ychwanegu eitemau newydd i'r wefan ar ôl mis Hydref 2019. Fodd bynnag, cedwir y cynnwys unigryw ar-lein fel adnodd cyhoeddus.

## Dolenni allanol
* Gwefan parallel.cymru

Categori:Gwefannau Cymraeg
Cyflafan Sutherland Springs

bawd|Ruger AR-556 rifle, gwn tebyg i'r un a ddefnyddiwyd gan Kelley

Llofruddiaeth dorfol yn Sutherland Springs, Texas, ar 5 Tachwedd 2017 oedd **cyflafan Sutherland Springs**. Saethwyd 26 o bobl yn farw gan Devin Patrick Kelley yn eglwys y Bedyddwyr, Sutherland Springs, Texas, UDA.

## Cyfeiriadau
Categori:2017 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Saethu torfol yn yr Unol Daleithiau
Sutherland Springs
Categori:Texas
Categori:Trosedd yn yr Unol Daleithiau
Egni llanw

[bawd|Gorsaf egni llanw Llyn Sihwa yn nhalaith Gyeonggi yn [De Corea|Ne Corea sy'n cynhyrchu 254 MW]]

Math o Egni hydro yw **egni llanw** sy'n ffynhonnell egni adnewyddadwy ac sy'n defnyddio egni o donnau'r môr i gynhyrchu egni trydanol.

Mae tonnau a llanw a thrai'n fwy dibynadwy, yn fwy cyson na'r gwynt o safbwynt cynhyrchu trydan. Ceir dau brif fath: gorsaf bwer llif y dŵr a morlynnoedd.

## Gorsaf bwer llif y dŵr
[bawd|chwith|SeaGen - twrbein llif y dŵr masnachol cynta'r byd, a leolir yn Strangford Lough, [Gogledd Iwerddon.]]
Mae gorsaf bwer llif y dŵr (*dynamic tidal power*) yn dibynnu ar symudiad y dŵr wrth iddo ddod i mewn neu fynd allan gan droi breichiau melin tebyg i felin wynt ar ben i lawr. Ond yn wahanol i egni'r gwynt, neu gelloedd solar, mae'n dibynnu ar system lloer-daear: y lloer yn atynnu'r eigion ato, ddwywaith y dydd.

## Morlynnoedd
Morglawdd enfawr o garreg, fel arfer, sy'n cynnal dŵr y llanw a'i ollwng drwy dwrbein yw morlyn ee Morlyn Llanw Abertawe. Gweithia ar ei orau pan fo lefel y penllanw a lefel y trai ar ei eithaf yn fawr. Ym Morlyn Llanw Abertawe, mae'r gwahaniaeth hwn yn 10.5m metr ar ei uchaf. Bydd y morlyn yn cael y gallu i gynhyrchu 320 MW o bŵer.

## Hanes
Defnyddiwyd melinau llanw a thrai ers cyn yr Oesoedd Canol i droi offer mecanyddol er enghraiff maen melin i falu blawd. Adeiladwyd Melin Lanw Caeriw yn 1801 ond fe'i codwyd ar hen gaer o Oes Haearn a chrerir y pwll gan argae ar draws Afon Caeriw, drwy gau'r llifddorau pan fo'r llanw yn ei anterth (ar ei uchaf). O dan y felin ei hun ceir dau lif-ddôr er mwyn gollwng y dŵr pan fo'r môr ar drai. Wrth i'r dŵr basio'r llifddorau hyn mae'n troi dwy olwyn ddŵr enfawr a hyn, yn ei dro'n troi olwynion cocos ac yn malu'r ŷd. Dyma'r unig felin lanw o'i bath yng Nghymru. Caewyd drysau'r felin yn 1937 ond yn 1972 dechreuwyd ei hadfer gan ei hagor fel arddangosfa ac oddi wefn ceir amgueddfa.

Yn 1966, roedd gorsaf pŵer llanw cyntaf y byd, sef *Stankell vordredan ar Renk* (Ffrangeg: *Usine marémotrice de la Rance*) yn Llydaw, wedi dechrau cynhyrchu trydan a gall gynhyrchu uchafswm o 240 MW. Agorodd y 'Sihwa Lake Tidal Power Station' yn Ne Corea yn 2011, ac ar hyn o bryd yw'r orsaf pŵer llanw mwyaf y byd.

## Gweler hefyd
*Morlyn Llanw Abertawe
*Melin lanw
*Olwyn ddŵr

## Cyfeiriadau
Categori:Ynni adnewyddadwy
Cyngar ap Geraint

:''Gofal! Erthygl am Gyngar o langefni yw hon; ceir Cyngar arall a fu'n sant yng Nghernyw a Llydaw. 

Sant Cymreig o'r 5g oedd **Cyngar ap Geraint** (c.488 - c.550), a nawddsant eglwys Llangefni. Dethlir ei wylmabsant ar 7 Tachwedd.

Credir iddo gael ei eni tua 490 a'i fod yn fab i'r brenin Gerren Llyngesog o Deyrnas Dyfnaint. Cysylltir ef hefyd gydag eglwysi Trefilan, Ceredigion, yr Hôb (hen enw: Llangyngar) ym Mhowys Fadog a cheir 'Ynys Gyngar' ger Cricieth (PW 63, 102, 96, WCO 203). Dywedir iddo fod yn ddisgybl i Sant Cybi, yn un o 'Deulu Cybi Sant' ac i'r ddau ohonynt deithio i Ynysoedd Arann (Gwyddeleg: *Oileáin Árann*, Saesneg: *Aran Islands*).

## Ffynhonnell
*A.D. Carr, "Seiriol a Chybi", yn *Gwŷr Môn*, gol. Bedwyr Lewis Jones (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979)
*John Morris-Jones, *Caniadau* (Rhydychen, 1907)

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Llangefni
Categori:Genedigaethau 488
Categori:Marwolaethau'r 550au
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Hunaniaeth ddiwylliannol

**Hunaniaeth ddiwylliannol** yw'r hunaniaeth  neu deimlad o berthyn i grwp. Mae'n rhan o hunan-gysyniad a hunan-ganfyddiad unigolyn ac yn perthyn i genedligrwydd, ethnigedd, crefydd, dosbarth cymdeithasol, cenhedlaeth, cymdogaeth neu unrhyw fath o grwp cymdeithasol sydd a diwylliant unigryw. Yn y modd hwn, mae hunaniaeth ddiwylliannol yn nodweddiadol o'r unigolyn ond hefyd aelodau o'r grwp diwylliannol unfath sy'n rhannu'r un hunaniaeth ddiwylliannol.

## Disgrifiad 
Mae diwylliant modern yn hanfodol i ddealltwriaeth yr hunan a'r byd. Archwilia sawl astudiaeth ddiwylliannol a damcaniaethau cymdeithasol. Yn y degawdau diweddar, ymddangosodd math newydd o adnabyddiaeth sydd yn torri dealltwriaeth o'r unigolyn fel un testun rhesymegol i gasgliad o wahanol hunaniaethau diwylliannol: lleoliad, rhyw, hil, hanes, cenedligrwydd, iaith, rhywiolde, credoau crefyddol, ethnigrwydd, esthetig, ac hyd yn oed bwyd. 

## Cyfeiriadau
Categori:Anthropoleg
Categori:Cysyniadau diwylliannol
Categori:Daearyddiaeth ddiwylliannol
Categori:Gwleidyddiaeth hunaniaeth
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Nitrogen deuocsid

**Nitrogen deuocsid** yw'r cyfansoddyn cemegol gyda'r fformiwla 

Daw nitrogen ocsidau, gan gynnwys nitrogen deuocsid, o ffynonellau ‘gwneud’, sef cerbydau a gorsafoedd pŵer a gwresogi. Mae cerbydau disel yn cyfrannu’n fawr mewn ardaloedd trefol. Mae lefelau ar ochr y ffordd ar eu huchaf pan fydd y traffig ar ei brysuraf.

## Effaith ar eich iechyd 
Gall lefelau NO2 uchel lidio leinin eich llwybrau anadlu, gan achosi pwl o asthma neu gyflwr cronig rhwystrol yr ysgyfaint, a symptomau fel peswch a thrafferthion anadlu. Mae’n effeithio mwy ar blant a phobl hŷn sy’n fwy tebygol o ddatblygu haint ar y frest, neu ymateb i alergen (unrhyw beth sy’n achosi ymateb alergaidd, fel paill).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddion nitrogen
Categori:Ocsidiau
Categori:Llygredd aer
Categori:Nwyon
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Erthyglau BLF
Mater gronynnol

bawd|380px|Gellir rhannu mater gronynnol yn bedwar math: Difwynwyr nwyol, difwynwyr gronynnol, llwch a biolegol.
Mae **mater gronynnol** yn gymysgedd cymhleth o solidau a hylifau, gan gynnwys carbon, cemegau organig cymhleth, sylffadau, nitradau, llwch mwynol, a dŵr yn yr aer. Mae’n amrywio mewn maint. Mae rhai gronynnau, fel llwch, huddygl, baw neu fwg yn ddigon mawr neu’n ddigon tywyll i ni eu gweld gyda’n llygaid ein hunain. Ond y gronynnau mwyaf niweidiol yw’r gronynnau llai, sef PM10 a PM2.5. Mae PM10 yn cyfeirio at ronynnau sydd â diamedr sy’n llai na 10 micron (10μm) – sef 10 miliynfed o fetr. Mae PM2.5 yn cyfeirio at ronynnau sydd â diamedr sy’n llai na 2.5 micron, ac enw’r rhain yw gronynnau mân. Mae’r gronynnau mân lleiaf, llai na 0.1 micron mewn diamedr, yn cael eu galw’n gronynnau tra mân.

Daw mater gronynnol ‘gwneud’ yn bennaf o brosesau diwydiannol, gwaith adeiladu, mwg o beiriannau disel a phetrol, ffrithiant o frecio a theiars, a llwch o arwynebau ffordd. Mae injan ddisel yn tueddu i gynhyrchu llawer mwy nag injan betrol. Mae llosgfynyddoedd, diferion o’r môr, paill a phridd yn ffynonellau mater gronynnol. Caiff hefyd ei ffurfio yn yr atmosffer pan fydd nwyon fel nitrogen deuocsid a sylffwr deuocsid yn cael eu newid yn yr aer gan adweithiau cemegol.

## Effeith ar eich iechyd 
Maint y mater gronynnol sy’n penderfynu ble yr aiff unwaith y caiff ei anadlu. Gall gronynnau mwy gael eu dal yn eich trwyn, ond gall PM10 gyrraedd eich llwybrau anadlu. Gall gronynnau mân (PM2.5) gyrraedd y codenni anadlu yn ddwfn yn eich ysgyfaint, a gall gronynnau hynod fân hyd yn oed groesi i lif y gwaed. Gall cemegau gwenwynig fod yn y gronynnau hyn, ac mae cysylltiad rhyngddynt â chanser. Gall mater gronynnol lidio eich trwyn a’ch gwddf, a gall fod yn gysylltiedig â symptomau mwy difrifol mewn pobl sydd ag asthma. Mae’n golygu bod mwy o bobl sydd â chyflwr ar eu hysgyfaint (COPD, asthma, broncitis) a chyflwr ar eu calon (trawiad y galon, strôc) yn mynd i’r ysbyty. Mae hefyd yn achosi i bobl farw’n gynnar o glefyd yr ysgyfaint a’r galon hefyd. Mae tystiolaeth hefyd bod anadlu mater gronynnol, yn y tymor hir, yn gallu cyfrannu at ddatblygu canser yr ysgyfaint ac asthma o bosib.

## Gweler hefyd 
* Ôl troed carbon
* Llygroedd aer

## Cyfeiriadau 
Categori:Llygredd aer
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Erthyglau BLF
Llantriddyd

Pentref yng nghymuned Llancarfan, Bro Morgannwg, yw **Llantriddyd**.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Adeiladau
*Eglwys Illtud Sant
*Plas Llantriddyd

## Cyfeiriadau
Categori:Clasau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Cranbrook, Dyfnaint

Tref newydd sy'n cael ei ddatblygu yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Cranbrook**. Mae wedi'i lleoli  i'r dwyrain-ogledd-ddwyrain o ganol Caerwysg, ger pentref Rockbeare.

Yn 2015 agorwyd gorsaf reilffordd newydd ar lein rhwng Gorsaf reilffordd St Davids Caerwysg a Gorsaf Waterloo Llundain i wasanaethu'r dref.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Categori:Trefi Dyfnaint
Sherford (tref newydd)

:''Erthygl am y dref newydd yn Nyfaint yw hon. Am y pentref o'r un enw gweler Sherford (ger Kingsbridge).''

Tref newydd sy'n cael ei ddatblygu yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Sherford**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams. Saif tua  i'r dwyrain o ganol Plymouth.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Trefi Dyfnaint
Cemotherapi

bawd|Merch ifanc yn derbyn Cemotherapi

Mae **cemotherapi** yn golygu defnyddio meddyginiaethau i ddinistrio celloedd canser. Efo cemotherapi, mae’r meddyginiaethau yn mynd yn syth i lif y gwaed i ymosod ar y celloedd canser ble bynnag maen nhw, a hynny tu allan i’ch ysgyfaint hefyd. Mae tystiolaeth mai’r cyffur cemotherapi mwyaf effeithiol yw pemetrexed, sydd hefyd yn cael ei alw’n Alimta, ochr yn ochr ag ail gyffur.

## Effeithiau andwyol 
Mae cemotherapi hefyd yn effeithio ar gelloedd normal, sy’n golygu bod sgil-effeithiau tymor byr yn gyffredin. Mae’r rhain yn cynnwys colli gwallt, teimlo’n sâl, ac anaemia (pad nad oes digon o haearn yn eich corff). Efallai bydd mwy o siawns i chi ddal haint hefyd. Mae oncolegyddion wastad  yn ceisio lleihau’r sgil-effeithiau hyn cymaint â phosibl. Mae meddyginiaethau cemotherapi yn cael eu rhoi drwy ddrip, dyfais sy’n rhoi hylif yn e ich gwythïen yn ara’ deg, neu drwy 
chwistrelliadau a thabledi. Fel arfer, fe gewch chi ddau gwrs neu ‘gylch’ ac yna sgan CT arall i weld sut rydych chi’n ymateb i’r driniaeth. Os yw’r cemotherapi yn gweithio, efallai gewch chi gwrs pob tair wythnos, gyda chyfanswm o bedwar i chwe chwrs.

## Cyfeiriadau 
Categori:Canser
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Erthyglau BLF
Radiotherapi

bawd|Ddynes yn derbyn radiotherapi

Mae **radiotherapi** yn defnyddio pelydrau-X pwerus iawn i ddinistrio celloedd canser.

Defnyddiwyd radiotherapi i drin nifer o fathau o ganser os ydynt wedi'u lleoli i un ardal o'r corff. Gellir ei ddefnyddio hefyd fel rhan o therapi cynorthwyol, i atal tyfiant dod yn ôl ôl llawdriniaeth i gael gwared â thyfiant cynradd gwael (er enghraifft, cyfnodau cynnar canser y fron). Mae radiotherapi yn synergistig gyda cemotherapi, ac fe'i defnyddiwyd cyn, yn ystod ac ar ôl cemotherapi mewn canserau sy'n agored i niwed.

Categori:Canser
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Sherford (ger Kingsbridge)

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Sherford (tref newydd) yn yr un sir.*

Pentref yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Sherford**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Frogmore and Sherford yn ardal an-fetropolitan South Hams.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Triniaeth ocsigen

**Triniaeth ocsigen** yw'r defnydd o ocsigen fel triniaeth feddygol. Os ydi’r lefelau ocsigen yn eich gwaed yn isel, bydd therapi ocsigen yn gwella eich blinder a’ch diffyg anadl.

## Defnydd meddygol 
Os ydi’r lefelau ocsigen yn eich gwaed yn isel, mae anadlu aer efo mwy o ocsigen ynddo yn gallu cywiro hyn. Bydd cael rhagor o ocsigen yn gwneud i chi deimlo’n llai allan o wynt, yn llai blinedig a byddwch yn gallu gwneud mwy, yn enwedig os yw eich diffyg anadl yn waeth wrth symud.

Gallwch anadlu’r ocsigen i mewn o’r cynhwysydd naill ai drwy ganwla trwyn neu fasg wyneb. Gellir defnyddio canwla trwyn i ddanfon saith litr o ocsigen y funud yn gyfforddus. Os oes angen cyfradd ocsigen uwch arnoch chi, efallai bod ocsigen llif uchel drwy ganwla trwyn ar gael.

Efallai y cewch chi therapi ocsigen os ydych chi wedi cael diagnosis o un o’r cyflyrau hyn, neu gyfuniad ohonynt:

*Clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD) ac emffysema
*Clefyd interstitaidd yr ysgyfaint sy’n cynnwys ffibrosis idiopathig yr ysgyfaint (IPF)
*Ffibrosis systig
*Canser yr ysgyfaint
*Bronciectasis
*Pwysedd gwaed uchel yr ysgyfaint
*Clefyd y galon sy’n ddifrifol

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Erthyglau BLF
Categori:Triniaethau meddygol
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Anesthetig
Blodau Cerdd

bawd|Y 3ydd mewn cyfres o saith (1852)
Cylchgrawn cerddorol ar gyfer pobl ifanc yr Ysgolion Sul oedd ***Blodau Cerdd*** (1852-1853), a byddai'n cynnwys gwersi cerddorol a thonau. Er iddo gael derbyniad fel y cylchgrawn cerddorol cyntaf yn y Gymraeg, yn dechnegol llyfr wedi ei gyhoeddi mewn saith rhan ydoedd. Golygwyd y cylchgrawn gan y cerddor John Roberts (Ieuan Gwyllt) (1822-1877).  Rhagflaenwyd ef gan *Y Cerddor Eglwysig* (1846 & 1847) a gyhoeddwyd gan John a Richard Mills, Llanidloes, ac fe'i dilynwyd gan *Ceinion Cerddoriaeth, 2 Gyf*  (1852-1856) o waith Thomas Williams, Llanidloes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Dadsefydliadau 1853
Categori:Sefydliadau 1852
Antonio Carluccio

Cogydd a restaurateur Eidalaidd oedd **Antonio Carluccio, OBE OMRI** (19 Ebrill 1937 – 8 Tachwedd 2017).

Fe'i ganwyd yn Vietri sul Mare, Campania, yr Eidal.

## Llyfrau coginio
**An Invitation to Italian Cooking* (1986)
**A Passion for Mushrooms* (1988)
**A Taste of Italy* (1989)
**Passion for Pasta* (1993)
**Italian Feast* (1996)
*''Antonio Carluccio's Music and Menus from Italy: Great Italian Arias, Classic Italian Recipes* (1996)
**Carluccio's Complete Italian Food* (1997)
**Southern Italian Feast* (1998)
**The Complete Mushroom Book* (2001)
**Antonio Carluccio Goes Wild: 120 Fresh Recipes for Wild Food from Land and Sea* (2001)
**Italia* (2005)
**Carluccio's Complete A-Z of Italian Food* (2007)
**Antonio Carluccio's Simple Cooking* (2009)
**My Kitchen Table - Antonio Carluccio: 100 Pasta Recipes* (2011)
**Two Greedy Italians* (2011) with Gennaro Contaldo
**Two Greedy Italians Eat Italy* (2012) with Gennaro Contaldo
**Recipe for Life* (2012)
**Antonio Carluccio: The Collection* (2012)
**Antonio Carluccio's Pasta* (2014)

## Teledu
**Food and Drink* (1988-2013)
**50 Things to Eat Before You Die* (2004)
**Saturday Kitchen* (2006-9)
**Breakfast* (2008-11)
**Two Greedy Italians* (2011)
**MasterChef Australia'' (2012)

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cogyddion o'r Eidal
Categori:Perchnogion a rheolwyr bwytai