open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ciciau o'r smotyn

Ffordd o benderfynu canlyniad gêm bêl-droed sydd wedi gorffen yn gyfartal ydy '''ciciau o'r smotyn'''. Defnyddir ciciau o'r smotyn i sicrhau bod un tîm yn camu ymlaen i'r rownd nesaf mewn cystadleuaeth neu'n ennill rownd derfynol.

Categori:Pêl-droed
Capel Seion, Llanelidan

Mae **Capel Seion** yn adeilad rhestredig Gradd II yn Llanelidan, Sir Ddinbych. Roedd festri i un ochr y capel a dau fwthyn rhestredig Gradd II ar ochr arall yr adeilad. Nid oedd drysau rhwng y pedwar, ond erbyn hyn maent wedi eu cyfuno a'u adgyweirio i greu un tŷ.

Roedd Capel Seion yn gapel Methodist Wesleiaidd. Roedd ysgol Sul yn gysylltiedig â'r capel ar ddechrau'r 19g.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
Seion Llanelidan
Categori:Llanelidan
Peint

Uned o gyfaint yw'r **peint** a ddefnyddir yn y System Imperial Brydeinig a'r System Arferol Americanaidd. Yng Ngwledydd Prydain mae'n cyfateb i 34.68&nbsp;modfedd&nbsp;gwibig (568.26&nbsp;cm&nbsp;ciwbig) neu ⅛ galwyn. Yn yr Unol Daleithiau mae'r mesur sych (33.6&nbsp;modfedd&nbsp;giwbig neu 550.6&nbsp;cm&nbsp;ciwbig) ychydig yn wahanol i'r mesur hylifol (28.9&nbsp;modfedd&nbsp;giwbig neu 473.2&nbsp;cm&nbsp;ciwbig). Yn y ddwy system mae'r peint yn hafal i ddau gwpan, ac mae ddau beint yn hafal i chwart.

## Defnyddio'r gair Cymraeg 'Peint' ar wydrau cwrw
Bu rhaid i fragdy Cwrw Llŷn frwydro am yr hawl i ddefnyddio'r gair 'PEINT' yn unig ar eu gwydrau cwrw, gyda Swyddfa Fesur Genedlaethol a Safonau Masnach Gwledydd Prydain yn gyntaf yn honni fod rheolau Ewrop yn gwahardd defnyddio’r Gymraeg fel mesur cyhoeddus ac yna'n honni y byddai'r gair Cymraeg yn drysu pobl. Yn dilyn ymyrraeth gan swyddfa'r Comisiynydd Iaith, cafodd y cwmni'r hawl yn 2014 i ddefnyddio'r Gymraeg, a'r Gymraeg yn unig, ar eu gwydrau cwrw.

## Cyfeiriadau 
Categori:System Imperial
Categori:Unedau cyfaint
Ymsymudiad

Mudiant corfforol gan anifeiliaid o un fan i'r llall yw **ymsymudiad**.

## Mathau 
### Ymsymudiad dros dir 
Mae ymsymudiad dros dir yn cynnwys cerdded, rhedeg, neidio, ac ymlusgo. Dim ond rhywogaethau o arthropodau a fertebratau sy'n gallu cerdded a rhedeg, hynny yw symud ar yr aelodau gan gadw'r corff uwchben arwyneb y ddaear. Mae gan fertrebratau rhedol goesau a thraed hirion a nifer llai o fysedd y traed.

### Ymsymudiad dyfrol 
Nofio yw'r modd amlycaf o ymsymudiad dyfrol. Mae nifer fawr o anifeiliaid, o brotosoaid i forfilod, yn gallu nofio'n rhydd gan reoli ei hynofedd a defnyddio system yriant i wrthsefyll mudiant y dŵr. Y dull mwyaf cyffredin o nofio yw i wthio'n gorfforol yn erbyn y dŵr, er enghraifft gan ddefnyddio asgell, coesau, neu gynffon, neu'r holl gorff mewn pysgod llysywennaidd. Mae nifer o anfertebratau, yn enwedig molysgiaid, yn gyrru eu hunain gan chwistrellu dŵr. Mae eraill yn symud rhannau meddal eu corff mewn ffordd donnog.

Mae nifer o anifeiliaid, yn bennaf anfertebratau a rhai pysgod, yn symud trwy gyffwrdd ag arwyneb, er enghraifft cimychod sy'n cerdded ar waelod y môr. Mewn dŵr aflonydd neu gyflym mae gan rai anifeiliaid sugnolion i'w glynu at yr arwyneb.

### Hedfan 
Ceir dwy fath o ymsymudiad trwy'r awyr gan anifeiliaid: ehediad gyredig (neu wir ehediad), a gleidio. Ceir ehediad gyredig gan nifer o bryfed, y mwyafrif o adar, ac ystlumod. Esblygodd adar ac ystlumod i gael adenydd am aelodau blaen, esgyrn ysgafn, torso byr, calon a chyhyrau thorasig mawr, a golwg amgenach. Ceir nodweddion tebyg mewn pryfed o ganlyniad i lwybr esblygiadol gwahanol.

### Ymsymudiad turiol 
Anifeiliaid turiol sydd yn turio neu gloddio'r tir. Tuedda turwyr y pridd i fod heb aelodau (megis madfallod a nadroedd) neu'n berchen ar goesau blaen pwerus (tyrchod daear, brochod, criciaid y tes). Mae gan anifeiliaid turiol gyrff llyfn, er enghraifft y blew byr, melfedaidd sydd gan dyrchod daear. Mae gan nifer o anifeiliaid turiol lygaid bach, neu heb lygaid o gwbl, a chlustiau heb agoriadau allanol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Biomecaneg
Categori:Etholeg
Categori:Mudiant
Troellwynt

bawd|Troellwynt

Ffenomen dywydd yw **troellwynt** a geir pan fo troell (neu fortecs) o wynt (sef colofn fertigol, cylchdröol o aer) yn ffurfio o ganlyniad i ansefydlogrwydd a thyrfedd a grëir gan lif aer gwrthgyferbyniol. Adwaenir hefyd fel ***awel dro***. Digwydd y ffenomen hon ledled y byd ym mhob tymor. Ceir trowynt (neu **chwyrlwynt**) o wahanol gryfder: cryf a gwan. Mae'r tornado a'r colofn ddŵr (*waterspout*) yn enghraifft o'r math cryfaf  a'r cythraul llwch (*dust devils*) a throlifau'n enghreifftiau o'r math gwanaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwynt
Syr Eubule Thelwall

:''Gofal: ceir Eubule Thelwall arall o'r un teulu (1622–1695)''
Cyfreithiwr, academydd a gwleidydd Cymreig ariannog oedd **Syr Eubule Thelwall** (c.1562 &ndash; 8 Hydref 1630) a oedd yn aelod o Dŷ'r Cyffredin rhwng 1624 a 1629. Roedd hefyd yn Brifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen, Rhydychen rhwng 1621 a 1630. Ceir llun ohono'n blentyn a chofeb iddo yng Ngholeg yr Iesu. Roedd yn or-ewyrth i Eubule Thelwall a gysylltir gyda Nantclwyd y Dre.

## Y dyddiau cynnar
Eubule oedd pumed mab John Wynne Thelwall ac fe'i addysgwyd yn Ysgol Westminster cyn mynychu Coleg y Drindod, Caergrawnt ble derbyniodd radd Bachellor yn y Celfyddydau ym 1577 cyn ei throi hi tua Rhydychen ar 14 Gorffennaf 1579 ble derbyniodd radd Meistr yn y Celfyddydau ar 13 Mehefin 1580. Ym 1595 cafodd ei alw i'r bar. Chwe mlynedd yn ddiweddarach fe'i apwyntiwyd yn stiward a chofnodydd yn Rhuthun ble adeiladodd Plas Coch (bellach yn Glwb y Ceidwadwyr) ac ar 28 Rhagfyr daeth yn Glerc y Goron yn Sir Fôn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd am oes. Daeth yn aelod o Gray's Inn ar 16 Mehefin 1612. Rhwng 1617 a 1630 ef oedd Meistr y Siawnsri.
, Rhydychen.]]

## Y diwedd
Ni phriododd Eubule Thelwall pan fu farw ar 8 Hydref 1630 yn 68 oed. Fe'i claddwyd yng Ngholeg yr Iesu a chodwyd cofeb iddo gan ei frawd Syr Bevis Thelwall. Ei nai John a etifeddodd ei ystâd.

## Y teulu Thelwall
Roedd nifer o'r teulu dros y blynyddoedd yn gyfreithwyr. Cysylltir y teulu gyda: Plas y Ward, Bathafarn a Phlas Coch, Sir Ddinbych. Daeth John Thelwall i ardal Rhuthun o ardal Thelwall yn Sir Gaer, tua'r flwyddyn 1380 a hynny gyda Reginald de Grey. Priododd ei fab John Ffelis, merch ac etifeddes Walter Cooke neu Ward, o Blas y Ward, a  dyna gysylltu'r ffermdy hwnnw gyda'r teulu. Gor-ŵyr i John a Ffelis oedd Richard Thelwall a fu farw yn Eisteddfod Caerwys ym 1568 tra'n eistedd ar y comisiwn. Etifedd Richard Thelwall oedd Simon Thelwall (1526 - 1586), a wnaed yn fargyfreithiwr ar 8 Chwefror 1568, ac yn aelod seneddol dros Sir Ddinbych. Yn ddirprwy-farnwr Caer yn 1584 dyfarnodd ef Rhisiart Gwyn y merthyr Catholig o Lanidloes i'w farwolaeth.

Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward Thelwall (m. 1610) a briododd (yn drydedd wraig iddo) Catrin o Ferain a phriododd Simon, ei fab o'r ail briodas Gaenor, merch Elis Prys (Y Doctor Coch) o Blas Iolyn, ac o'r briodas hon y disgynnodd Thelwaliaid Rhuthun.

## Gweler hefyd
*Eubule Thelwall (g. 1622) (Nantclwyd)
*Simon Thelwall

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1630
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Y teulu Thelwall
Pen Pyrod

bawd|260px|Pen Pyrod o Rosili
Mae **Pen Pyrod** neu **Ynys Weryn** (Saesneg: ''Worm's Head'')  yn ymestyn i'r môr o ben deheuol Bae Rhosili, Penrhyn Gŵyr. Mae'n glogwyn garw a chreigiog y gellir ei gyrraedd pan fo'r llanw'n isel.

Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Pentiroedd Cymru
Categori:Ynysoedd llanwol
Daeargell

bawd|Daeargell ganoesol yn Hen Dre Warsaw

Llawr adeilad sydd un ai'n rhannol neu'n gyfan gwbl dan y ddaear yw **daeargell**, neu ***seler***. Cânt eu defnyddio'n aml fel ystordy lle y ceir boeler, twymydd, system oeri adeilad ac offer cyffelyb. Yn draddodiadol, fodd bynnag, fe'u defnyddid at lawer o ddibenion, megis er mwyn cadw bwyd, halltu a thrin bwyd, cadw gwin ac yn y blaen.

## Gweler hefyd
*Daeardy (*dungeon*)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Eubule Thelwall

Gallai **Eubule Thelwall** gyfeirio at:

*Y barnwr Syr Eubule Thelwall (c. 1562-1630); Prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen
*Eubule Thelwall (1622 - 1695) (Plas Nantclwyd a Nantclwyd y Dre). Ceir cofeb iddo yn Eglwys Llanelidan.
*Eubule Thelwall (m. 1713) mab Eubule Thelwall (1622 - 1695); Siryf Sir Ddinbych ym 1702; priodi Susan.
*Eubule Thelwall (g. tua 1682); Prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen

## Gweler hefyd
*Richard Thelwall (m. yn 1568 yn Eisteddfod Caerwys)
*Simon neu Simwnt Thelwall (1526 - 15 Ebrill 1586), AS; y barnwr a ddedfrydodd Richard Gwyn i'w farwolaeth. Claddwyd yn Rhuthun. 
*John Wynn Thelwall (1528 - 19 Hydref 1586) Cofeb iddo ef a'i wraig Jane yn Eglwys Sant Meugan, Llanrhudd, Rhuthun, yn nodi fod ganddo 10 mab a phedair merch gan gynnwys Syr Euble ac Ambrose (1570-1653)
*John Thelwall (ŵyr John a fu f. 1580). Roedd ganddo 11 merch a phedair merch.
*Simon Thelwall (1561 - 16?), cyfreithiwr ac AS, a seithfed mab John Wynn Thelwall.
*Ambrose Thelwall, nawfed mab John Wynn Thelwall (1570 - 1652)
*Edward Thelwall, mab Simwnt (bu f. 1610), a briododd Catrin o Ferain.

## Lluniau perthnasol

Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 20.JPG|Cofeb John a Jane Thelwall yn Eglwys Llanrhudd Rhuthun; gyda'u plant.
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 17.JPG|Llun manwl yn dangos Eubule a rhai o'i frodyr
File:Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 16.JPG|Ambrose, Bevis a Simon
File:Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 12.JPG|Cofeb i Ambrose Thelwall, Eglwys Llanrhudd, Rhuthun
Eglwys Sant Meugan, Llanrhud, Rhuthun, Sir Ddinbych 10.JPG|Cofeb i John Thelwall (ŵyr John a fu f. 1580), Eglwys Llanrhudd, Rhuthun
Siampaen

bawd|Gwydraid o siampaen.

Gwin pefriol a wneir o rawnwin a dyfir yn ardal Siampaen yn Ffrainc yw **siampaen** neu **siampên**.

Yn draddodiadol fe dorrir potel o siampaen yn erbyn llong wrth ei lansio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yn Ffrainc
Categori:Gwin
Masters of the Universe

Masnachfraint (neu *media franchise*) a grëwyd gan y cwmni tegannau Mattel yw **Masters of the Universe** (yn aml caiff ei dalfyru i **MOTU** ac a elwir weithiau'n *He-Man*). Mae'r gyfres yn cynnwys llwyth o gymeriadau, ond mae'r mwyafrif o'r stori'n canolbwyntio ar y gwrthdrawiadau rhwng He-Man a Skeletor ar y blaned Eternia.

Ers ei gychwyn yn 1981, rhyddhawyd cannoedd o ffigyrau a theganau, sawl cyfres o comigau a llyfrau, pedwar cyfres teledu animeiddiol, ac un ffilm.

## Gweler hefyd
*The New Adventures of He-Man

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Teganau
Carbon monocsid

Mae **Carbon monocsid** (CO) yn nwy di-liw, diarogl ac yn ddi-flas ac ychydig yn llai dwys nag aer. Mae crynodiad uchel ohono'n wenwynig, er fod ychydig llai 'rioed ohono'n cael ei gynhyrch mewn crynodiad isel o fewn anifail. Yn yr amgylchedd, nid yw'n para'n hir ac mae'n rhan o'r broses o greu osôn ar lefel tir y ddaear.

Fe'i gwneir o un atom o garbon ac un atom o ocsigen wedi'u cysylltu gan fond triphlyg wedi'i lunio o ddau bond cofalent ac un bond daubegwn. Dyma'r ocsocarbon symlaf o ran ffurf.

Caiff ei greu drwy rannol ocsideiddio cyfansoddion sy'n cynnwys carbon; mae'n ffurfio pan na cheir digon o ocsigen i greu carbon deuocsid (CO2) ee pan fo stof neu beiriant yn gweithio mewn lle cyfyng. Pan ceir ocsigen yn yr amgylchedd, mae carbon monocsid yn llosgi gyda fflam las, gan gynhyrchu carbon deuocsid. Yn y 1950au a chyn hynny, roedd llawer o bobl yn llosgi nwy glo ar gyfer coginio, goleuo a chynhesrwydd ac roedd cryn lawer o garbon monocsid ynddo.

Y ffynhonnell fwyaf o garbon monocsid ledled y byd ydy adweithiadau naturiol yn y troposffer, sy'n cynhyrchu tua 5 cilogram ohono'r flwyddyn. Ffynonellau eraill o'r nwy ydy llosgfynyddoedd, coedwigoedd a thanau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddion carbon
Categori:Ocsidiau
Categori:Nwyon
Tour de France 2014

360px|bawd|dde|Map o lwybr Tour de France 2014
**Tour de France 2014** oedd y 101af ras yn hanes y Tour de France. Dechreuodd y ras yn Leeds, Lloegr ar 5 Gorffennaf 2014, a bydd cymal yn gorffen yn Llundain hefyd cyn i'r ras ddychwelyd i Ffrainc. Yr Eidalwr, Vincenzo Nibali, oedd yn fuddugol gan ennill y ras gyda mantais o dros saith munud.

## Y timau
Mae disgwyl i pob un o'r 18 tîm ar Gylchdaith Broffesiynol yr UCI gymryd rhan yn y ras ac mae trefnwyr y ras hefyd wedi rhoi gwahoddiad i bum tîm sy'n rasio ar yr haen nesaf o feicio proffesiynol.

Ag2r-La MondialeBMC Racing TeamCofidis†Giant-ShimanoLotto-BelisolOrica-GreenEDGETeam NetApp-Endura†Trek Factory Racing		
AstanaBretagne-Séché Environnement†FDJ.frIAM Cycling†Movistar TeamTeam EuropcarTeam Sky
Belkin Pro CyclingCannondaleGarmin-SharpLampre-MeridaOmega Pharma-Quick StepTeam KatushaTeam Tinkoff-Saxo

†: timau sydd wedi derbyn gwahoddiad

## Cymalau
Dyma'r pedwerydd tro i'r Tour de France ymweld â Lloegr yn dilyn ymweliadau yn 1974, 1994 a 2007. Mae 21 cymal gyda chyfanswm o 3656&nbsp;km.

## Arweinwyr y dosbarthiadau
Roedd pedwar prif ddosbarth yn y Tour de France 2014 gyda'r dosbarthiad cyffredinol (Ffrengig: *classement général*) y pwysicaf. Cyfrifir y dosarthiad cyffredinol trwy adio amser pob beiciwr ar ddiwedd pob cymal. Y beiciwr gyda'r cyfanswm isaf o amser yw arweinydd y ras ac sy'n cael yr hawl i wisgo'r Crys Melyn (Ffrengig: *Maillot Jaune*).

Yn y dosbarthiad pwyntiau, lle mae'r arweinydd yn gwisgo'r Crys Gwyrdd (Ffrengig: *Maillot Vert*) mae'r beicwyr yn casglu pwyntiau am orffen ymysg y goreuon ar ddiwedd cymal a hefyd mewn rasys gwibio sydd yn digwydd mewn manau penodol yn ystod pob cymal.

Ceir pwyntiau tuag at y Crys Dot Polca (Ffrengig: *Maillot à Pois*) am gyrraedd copâu'r gwahanol ddringfeydd ar bob cymal. Ceir gwahanol gategoriau o ddringfeydd gyda'r *hors catégorie* - y categori uchaf - yn werth mwy o bwyntiau na'r dringfeydd categori cyntaf, ail, trydydd neu bedwerydd.

Nodir y beiciwr ifanc gorau yn y ras gyda'r Crys Gwyn (Ffrengig: *Maillot Blanc*) sy'n cael ei roi i'r beiciwr uchaf yn y dosbarthiad cyffredinol sydd wedi eu geni cyn neu ar 1 Ionawr 1989.

Ar gyfer dosbarthiad tîm, cymerir amser y tri beiciwr cyntaf o bob tîm i orffen pob cymal a'r tîm sydd ar y blaen yw'r tîm sydd â'r cyfanswm amser lleiaf. Mae'r tîm ar y blaen yn cael yr hawl i wisgo rhifau gyda chefndir melyn ar eu gwisgoedd.

Mae rheithgor yn cyfarfod ar ôl pob cymal er mwyn pleidleisio am y beiciwr maent yn ei ystyried sydd wedi brwydro'n fwy nag unrhyw un arall yn ystod y dydd.

;Nodiadau:
* Ar Gymal 2, Bryan Coquard, oedd yn drydydd yn nosbarth y pwyntiau, oedd yn gwisgo'r Maillot vert, gan fod Marcel Kittel (yn y safle cyntaf) yn gwisgo'r Maillot jaune fel arweinydd y ras a Peter Sagan (yn yr ail safle) yn gwisgo'r Maillot blanc fel arweinydd dosbarth y beicwyr ifanc.

## Safleoedd
### Dosbarthiad cyffredinol
### Dosbarthiad pwyntiau
### Brenin y Mynyddoedd
### Beiciwr ifanc
### Dosbarthiad timau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol Tour de France (ar gael yn Ffrangeg, Saesneg, Almaeneg neu Sbaeneg)

Categori:2014
2014
Gwäell

bawd|Cig eidion ar wëyll

Ffon fain a ddefnyddir er mwyn dal tameidiau o fwyd at ei gilydd yw **gwäell**, neu **gigwain**. Fe'u defnyddir wrth ridyllu neu rostio cig, gan amlaf.

Categori:Offer coginio
Plas Nantclwyd

Mae **Plas Nantclwyd** yn adeilad rhestredig Gradd II* yng nghymuned Llanelidan, Sir Ddinbych. Mae'n un o gartrefi'r teulu Naylor-Leyland ar stad Nantclwyd. Rhwng 1956 a 1970, dyluniwyd rhannau o'r tŷ, gerddi a pharc y plas gan y pensaer adnabyddus, Clough Williams-Ellis.

Yn ystod yr 17g roedd Plas Nantclwyd yn adnabyddus fel lle a oedd yn groesawus i'r beirdd a'u crefft, fel sy'n amlwg o'r cywydd isod gan Mathew Owen o Langar. Ymddengys bod rhai yn y cyfnod wedi arfer cyfeirio at y tŷ fel Pont y Go, ar ôl bont cyfagos dros Afon Clwyd.

:Ymhlwy Llanlidan wladedd
:mae lles mawr mae llys y medd;
:llawn yw hwn, llawen henwydd,
:o ennaint cler yn Nant Clwyd.
...
:er ganed plasau glennydd
:hyd doldir ein sir ni sydd
:nid adwen un, od ydi,
:yn y wlad hon, ail i ti
:am gwrw a bir, difir a dôn,
:a gae fyrdd, ag i feirddion.

:Wrth son, anfodlon wyf i,
:dig am hyn dy gamhenwi.
:Anrewsm enw a roesont,
:di-lân beth dy alw yn bont.
:Nid pont wyd, ond penna tŷ,
:cu diriongrair cadarngry.
:Pont ar Glwyd, pwynt i'r gwledydd,
:yn dy'ymyl, blas annwyl, fydd.
:Dithau ar fryn, goddfyn gwaed,
:na lysenwan, lys henwaed.
:Pont y Go yw honno ei hun
:dithau, plas Nantclwyd laslun.

## Tenis
Yn ôl traddodiad, rhoddodd Walter Clopton Wingfield dyfeisiwr y gêm tenis lawnt un o arddangosiadau cyntaf o'r gêm  mewn parti Nadolig yn Nantclwyd ym 1873.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Llanelidan
Nantclwyd
Tir Newydd

Gall yr enw **Tir Newydd**, sy'n cyfateb i'r Lladin "Terra Nova", gyfeirio at:

*Tir Newydd, enw Cymraeg am Newfoundland
**Tir Newydd*, cylchgrawn Cymraeg
**Tir Newydd a Cherddi Eraill*, cyfrol o gerddi gan Hilma Lloyd Edwards
Elor

bawd|Elor olwynog
[bawd|Elor bren yng Nghapel y Carw Gwyn, [Llangar]]
Stondin i gludo arch neu gasged arni yw **elor** a ddefnyddir fel arfer i gludo corff person i'r bedd neu er mwyn arddangos y corff yn ystod seremoni angladd.

Yn ôl arferion angladdol Cristnogol, dodir yr elor yng nghorff (*nave*) yr eglwys gyda chanhwyllau o'i phobtu, ac fe erys yno yn ystod yr angladd. Yn aml, mewn hen eglwysi, cedwir yr elor ar wal yr eglwys.

Yn draddodiadol, ffrâm wastad o bren ydoedd, ond weithiau o ddeunyddiau eraill. Gynt, roedd yr elor yn aml yn ford o bren y dodid y meirw arni gydag amdo amdanynt. Bellach, anaml y dygir y corff ar elor heb ei roi mewn arch neu gasged yn gyntaf, er nad yw'n anghyffredin cadw'r arch ar ei hagor.

## Cyfeiriadau 
Categori:Angladdau
Daeardy

bawd|Daeardy Castell Blarney, Yr Iwerddon

Ystafell danddaearol lle cedwir carcharorion ynddi yw **daeardy** neu **ddaeargell**. Yn gyffredinol fe'i cysylltir â chestyll canoloesol, er bod y cysylltiad ag artaith yn deillio o gyfnod y Dadeni, mae'n debyg. Mae waliau daeardy Castell y Waun yn eithriadol o drwchus ac yn bum metr ar eu heithaf, gydag un twll bychan, hir i adael llygedyn o oleuni i'r ystafell.

## Gweler hefyd
*Daeargell (*basement*)

## Cyfeiriadau
Categori:Carcharau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Ciwcymbars Wolverhampton

bawd|Clawr y llyfr: Map yr Underground
Cerdd gan Ifor ap Glyn sy'n sôn am yr hanes tu ôl i giwcymbyrs o Wolverhampton ydy **Ciwcymbars Wolverhampton**. Yn y gerdd mae yna neges ddiddorol sef os ydych wedi'ch geni yn Lloegr ond eich bod yn byw yng Nghymru, rydych chi dal yn Gymro. Mae'r bardd yn dweud fod y ciwcymbyr o Wolverhampton yn fwy Cymreig na'r Cymry oherwydd ei fod yn cynnwys 90% o ddŵr sy'n tarddu yng Nghymru o'i gymharu â chorff person o Gymru sy'n cynnwys 70% o ddŵr.

Ymddangosodd y gerdd yn y gyfrol *Cerddi Map yr Underground*, cafodd Ifor ei eni a'i fagu yn Llundain. Mae'r gerdd yn crisialu’r olwg wahanol ar yr hyn yw bod yn Gymro mewn canrif newydd. I raddau, mae mwyafrif helaeth y cerddi yn y gyfrol hon yn ceisio mynd i'r afael â'r hyn yw bod yn Gymro Cymraeg mewn byd rhyngwladol a rhyng-ddiwylliannol. Mae ei fagwraeth mewn dinas gosmopolitan fel Llundain yn rhoi'r hyder iddo fentro i ganol cymhlethdodau ein cyfnod yn drwyadl Gymraeg. Mae'r gerdd yn ymddangos yn y gyfrol *Hoff Gerddi Digri Cymru*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
If You Tolerate This Your Children Will Be Next

bawd|Clawr yr albwm
Sengl gan y band roc Cymreig Manic Street Preachers yw **"If You Tolerate This Your Children Will Be Next"**. Fe'i rhyddhawyd 24 Awst 1998 gan Epic Records fel sengl cyntaf eu pumed albwm *This Is My Truth Tell Me Yours*. Cyrhaeddodd y gân frig y siartiau Prydeinig am un wythnos ym mis Medi 1998..

## Cefndir
bawd|

Ysbrydolwyd y gân gan Ryfel Cartref Sbaen a delfrydiaeth y Cymry a wirfoddolodd i ymladd ar ochr y Brigadau Rhyngwladol adain chwith a oedd yn ymladd dros Ail Weriniaeth Sbaen yn erbyn lluoedd ffasgaidd Francisco Franco. Daw enw'r gân o boster Gweriniaethol o'r cyfnod a fu'n dangos llun o blentyn a laddwyd gan y lluoedd ffasgaidd gydag wybr yn llawn o awerynnau bomio yn y cefndir a'r rhybudd llwm "os ydych yn goddef hyn, eich plant fydd nesaf" wedi ei ysgrifennu oddi tano.

Ar ben hynny, dylanwadodd Rhyfel Cartref Sbaen ar y gân, a cheir sawl cyfeiriad ato yn y gân. Er enghraifft, priodolir y llinell *"If I can shoot rabbits / then I can shoot fascists"* i gyfweliad gan ddyn, flynyddoedd wedi'r ryfel, a wirfoddolodd ar ochr y Gweriniaethwyr.. Gwaith arall yw *Homage to Catalonia* gan George Orwell, sef ei dystiolaeth personol o'r rhyfel. Mae'r linell ''"I've walked Las Ramblas / but not with real intent"'' yn dwyn i gof hanes Orwell o frwydro ar y Ramblas, a'r amryw garfanau'n methu ag ennill tir, a'u temlad o frawdgarwch cryf a oedd yn drech na realiti anobeithiol y sefyllfa.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthffasgaeth
Categori:Senglau 1998
Categori:Senglau rhif-un yn y Deyrnas Unedig
Jacqueline Wilson

Awdures llyfrau plant Seisnig yw **Jacqueline Wilson** (ganwyd 17 Rhagfyr 1945). Mae hi wedi gwerthu miliynau o lyfrau, gan gynnwys dros 35 miliwn yn y DU. Ei chanfed nofel yw Opal Plumstead.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Nghaerfaddon
Eduard Shevardnadze

Gwladweinydd Georgiaidd oedd **Eduard Amvrosievich Shevardnadze** (25 Ionawr 1928 – 7 Gorffennaf 2014) a wasanaethodd yn swydd Gweinidog Tramor yr Undeb Sofietaidd o 1985 hyd 1991 ac Arlywydd Georgia o 1992 hyd 2003.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Georgia
Categori:Diplomyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Gweinidogion Tramor yr Undeb Sofietaidd
Categori:Marwolaethau 2014
Alfredo Di Stéfano

Pêl-droediwr a rheolwr pêl-droed  o'r Ariannin oedd **Alfredo Stéfano Di Stéfano Lauhlé** (4 Gorffennaf 1926 – 7 Gorffennaf 2014).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pêl-droedwyr o'r Ariannin
Categori:Rheolwyr pêl-droed
George Nissen

Dyfeisiwr, dyn busnes, ac acrobat o'r Unol Daleithiau oedd **George Peter Nissen** (3 Chwefror 1914 – 7 Ebrill 2010) a ddyfeisiodd y trampolîn modern.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gymnastwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Iowa
Categori:Trampolinwyr
Dafad Llŷn

bawd|Dafad Llŷn
Math o ddafad a fegir yng Nghymru ar gyfer ei gwlân, ei chig, ei chroen a'i harddangos ydy **dafad Llŷn**. Mewnforiwyd y ddafad o Roscommon, Iwerddon i Benrhyn Llŷn rhwng 1810 a 1815 a hynny drwy drefniant gan ddau o ffermwyr defaid mwayf Penrhyn Llŷn yr adeg honno, sef Lloyd Edwards, Nanhoron a'i gyfaill Syr Watkin Williams-Wynn (Yr Arglwydd Mostyn), Ystâd Cefn Amwlch. O fewn pedair blynedd o werthu'r ddafad i'w tenantiaid a'i bridio efo hwrdd Cymreig, roedd yr epil yn ddafad bur ac fe'i galwyd yn "ddafad Llŷn". Maen nhw'n gweddu i dir gwastad y dyffryn yn ogystal â thir mynydd.

Eryn y 1930au, dafad Llŷn oedd y 5ed brid mwyaf yng Nghymru, gan ddilyn: y ddafad fynydd Gymreig, dafad Bryniau Ceri, dafad Clun a dafad Maesyfed. Mae'r cnu'n hynod o ysgafn o'i gymharu a'r gweddill, a thelid mwy o arian amdano.

## Lleihad yn y niferoedd
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cafwyd gorchymyn i bob ffarmwr yng ngwledydd Prydain i aredig o leiaf traean o'i dir; a daeth gostyngiad yn niferoedd y ddafad. Ceisiodd y ffermwr gadw'r un nifer o ddefaid ar lai o dir drwy fagu'r ddafad fynydd - a gellid cadw dwy ddafad fynydd am bob tair dafad Llŷn. Drwy fagu'r ddafad fynydd gyda maharen Southdown, cynhyrchwyd wyn tewion a digon o fraster arnyn nhw. Aeth buchesi'r ardal yn fwy ychydig wedyn, oherwydd agor hufenfa gydweithredol gyntaf gwledydd prydain sef Hufenfa De Arfon. Dewisiodd nifer o ffermwyr hefyd droi at ddefaid cadw y gaeaf yn hytrach na'r ddafad Llyn. Ym 1958 diflanodd un brid arall, sef dafad Rhiw, dafad llai na dafad Llŷn.

Dim ond tua 500 oedd yn weddill erbyn canol y chwedegau a saith ffermwr yn unig oedd yn eu bridio. Mewn cyfarfod ym Mhwllheli ar ddiwedd y chwedegau ffurfiwyd "Cymdeithas Defaid Lleyn" a dechreuwyd cofnodi epilgarwch pob diadell.

## Y llanw'n troi
Erbyn canol y 1970au roedd rhwng 200 a 300 ohonynt a chychwynwyd yr arferiad o glustnodi diwrnod arbennig blynyddol i'w harwerthu: y dydd Iau olaf o fis Awst. Cychwynodd Cymdeithas Ddafad Llŷn arddangos defaid (tair dafad a thri oen) yn Sioe Fawr Llanelwedd yn 1976. Yn yr un flwyddyn, yn eironig iawn, roedd niferoedd defaid Roscommon wedi gostwng i 111 a chychwynwyd prynu defaid Llŷn er mwyn gwella'r stoc yn Iwerddon. Eryn 2014 roedd 400,000 o ddefaid Llŷn ar gael gydag 16,000 ohonynt wedi'u cofrestru gan y Gymdeithas.

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Llŷn
Categori:Llŷn
Categori:Erthyglau Cymreig nad ydynt ar gael yng Ngwyddoniadur Cymru, 2008
New Left Review

Cylchgrawn gwleidyddol deufisol yw'r ***New Left Review*** sydd yn trafod gwleidyddiaeth fyd-eang, yr economi a diwylliant. Fe'i sefydlwyd yn 1960. Yn 2003, dyfarnwyd mai ef oedd y 12fed pwysicaf o blith y 20 cylchgrawn gwyddor gwleidyddiaeth gorau yn y byd .

## Hanes
Yn sgil dyfodiad y "Chwith Newydd" Prydeinig sefydlwyd sawl cylchgrawn er mwyn cynnig trafodaeth ar faterion yn ymwneud â Marcsiaeth. Sefydlwyd y New Left Review yn 1960 pan gyfunwyd *The New Reasoner* a'r *Universities and Left Review*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Hafan gwefan y New Left Review, sydd yn cynnwys archif ar-lein

Categori:Cylchgronau sosialaidd
Categori:Cylchgronau gwleidyddol
Categori:Cylchgronau'r Deyrnas Unedig
Categori:Cylchgronau Saesneg
Categori:Sefydliadau 1960
Danny Canning

Pêl-droediwr o Gymru oedd **Leslie Daniel "Danny" Canning** (21 Chwefror 1926 – 11 Gorffennaf 2014).

Fe'i ganwyd ym Mhenrhiw-ceibr.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Afon Ganol

Afon yn Sir Conwy, gogledd Cymru yw **Afon Ganol**. Mae'n llifo o'r bryniau ger Mochdre i gyrraedd Môr Iwerddon ger Bae Penrhyn. Ei hyd yw tua 4 milltir.

## Cwrs
Mae'r afon yn tarddu yn y bryniau rhwng Bryn-y-maen a Llansanffraid Glan Conwy, i'r de-orllewin o dref Bae Colwyn. Llifa ar gwrs i gyfeiriad y gogledd i'r dyffryn llydan gwastad ger Mochdre (hen gwrs Afon Conwy yn y cyfnodau cynhanesyddol) lle mae'n llifo dan yr A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru gan droi i gyfeiriad y dwyrain. Ger Mochdre mae'n newid cyfeiriad eto i lifo i gyfeiriad y gogledd rhwng Llangystennin a Bryn Euryn. Mae'n mynd heibio i Llandrillo-yn-Rhos a thrwy Glwb Golff Bae Penrhyn i aberu yn y môr rhwng Bae Penrhyn a Llandrillo.

## Geirdarddiad
Cyfeiria'r enw at y ffaith fod yr afon yn dynodi'r hen ffin sirol rhwng Sir Gaernarfon a'r hen Sir Ddinbych.

## Cyfeiriadau
Ganol
Ganol
Categori:Mochdre, Conwy
Ysgol Rhuthun

bawd|Adeiladwyr ysgol "fonedd" Rhuthun yn 1892.
Mae **Ysgol Rhuthun** yn ysgol breifat yn nhref Rhuthun, Sir Ddinbych. Mae'r adeilad presennol dros gant oed, ond mae'r ysgol yn un o'r hynaf yng ngwledydd Prydain: dros 700 o flynyddoedd.

Yn 2012 prynwyd yr ysgol gan fuddsoddwyr o Tsieina; mae'r brifathrawes yn derbyn ei chyfarwyddiadau dros y we gan bwyllgor rheoli yn Tsieina.

## Hanes
Ni wyddom yr union ddyddiad y sefydlwyd yr ysgol, rhywdro ar ôl 1282. Y dyddiad a dderbynir yn fwyaf cyffredin ydy 1284, a hynny efo arian Reginald de Grey. Sonir yn Taxatio 1291 fod yma goleg llewyrchus wed'i gysylltu â'r eglwys.

### Gabriel Goodman
Yn 1574, cododd Gabriel Goodman, Deon Westminster, adeilad deulawr o galchfaen fel adeilad pwrpasol yng nghysgod Eglwys Sant Pedr. Yn 1595 neu 1561, o dan gyfarwyddyd Goodman, cyfeiriwyd arian y Degwm o blwyf Llanelidan ac at ddefnydd yr ysgol.

## Addysg 
bawd|chwith|Ymarfer côr
Cafwyd adroddiad yn ddiweddar gan Estyn, i safonau'r addysg yn yr ysgol; ymateb y pennaeth, Mr. Belfield, oedd: ''"The Independent Schools' Inspectorate report was very favourable and commented most positively on not only the academic achievements, but also the demeanour and positive attitude of the pupils."* 

## Pobl addysgwyd yn Ysgol Rhuthun
*John Williams (1582 – 1650) Archesgob Efrog.
*John Wynne (1665/7 – 1743) Esgob Llanelwy ac Esgob Caerfaddon.
*Henry Owen (1716–1795) mathemategydd 
*Evan Lloyd (1735 – 1776) offeiriad Eglwys Loegr a bardd Cymreig yn yr iaith Saesneg
*Rowland Williams (1779 – 1854) Clerigwr
*Edward Pugh (1761 – 1813) Arlunydd, awdur *Cambria Depicta''
*Gwilym Owen (1880 – 1940) Ffisegydd 
*Julian Lennon (geni 1963) Cerddor

## Cyfeiriadau
Categori:Rhuthun
Categori:Sefydliadau'r 1280au
Rhuthun
Rhuthun
Pram

[bawd|Pram yn [Rhuthun yn y 1900au]]

Cerbyd i gludo babanod a phlant bach yw **pram** neu **coetsh babi** neu **coetsh fach**.

Datblygodd William Kent y pram cyntaf yn 1733.

Yn 1733, gofynnodd Dug Dyfnaint iddo greu dyfais i gludo'i blant yma a thraw. Creodd math o gragen o wiail (basged) ar olwynion. Fodd bynnag, y person a gychwynodd gynhyrchu a gwerthu'n fasnachol pramiau pwrpasol oedd Benjamin Potter Crandall - yn America yn y 1830au.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau
Categori:Plentyndod
Dōjinshi

bawd
**Dōjinshi** (同人誌; neu weithiau **doujinshi**) yw'r gair Japaneg am waith hunan-argraffedig fel cylchgrawn, manga neu nofel. Artistiaid amatu sy'n eu creu, fel arfer. Mae'r gair "dōjinshi"'n golygu "yr un person": 同人 yw "person tebyg i chi" a 誌 yw "cyhoeddiad" (e.e cylchgrawn). Gellid dweud bod Dōjinshi yn fath o anime, hentai neu'n fath o gêm. Gelwir grwpiau o artistiaid Dōjinshi yn gylch dōjin sef kojin sākuru (neu 個人サークル mewn Japaneg).

Mae Dōjinshi yn fodd i artistiaid gyhoeddi eu deunydd eu hunain yn lle mynd at gwmnïau proffesiynol.  Ers y 1980au mae llawer o ffeiriau marchnata Dōjinshi yn cael eu cynnal a'r mwyaf ohonynt yw "Comiket" (marchnad gomics) sy'n cael ei chynnal ddwywaith y flwyddyn: haf a gaeaf fel aref yn Tokyo.

## Cyfeiriadau
Categori:Anime
Rhuddem

bawd|Rhuddem gynhenid

Glain a'i liw'n amrywio rhwng pinc a gwaetgoch yw **rhuddem**, sy'n fath o'r mwyn gorwndwm (aliwminiwm ocsid). Daw'r lliw coch o'r elfen cromiwm. Ceir mathau eraill o gonrwndwm yr ystyrir yn lain e.e. saffir.

## Cyfeiriadau
Categori:Gleiniau
Saffir

bawd|Saffir wedi ei dorri yn rhith deigryn

Glain sydd yn fath o'r mwyn corwndwm yw'r **saffir** (Groeg: σάπφειρος; sappheiros, "carreg las") .

## Cyfeiriadau
Categori:Gleiniau
Orica-GreenEDGE

Tîm beicio proffesiynol o Awstralia ydy **Orica-GreenEDGE** (Côd UCI: **OGE**). Ffurfiwyd y tîm ym mis Ionawr 2011 ac maent yn cystadlu ar Gylchdaith Proffesiynol yr UCI o dan reolaeth Andrew Ryan a Shayne Bannan.

Mae 17 o feicwyr Orica-GreenEDGE yn dod o Awstralia gyda'r tîm hefyd yn cefnogi tîm merched.

## Nawdd
Cefnogir y tîm gan gwmni Orica, cwmni cemegol rhyngwladol sy'n cyflenwi ffrwydron ir diwydiant mwyngloddio. Cwmni SCOTT sy'n cyflenwi beiciau'r tîm, dillad Craft a sbectolau cwmni Bollé.. Mae'r tîm yn cael cefnogaeth ariannol gan y gŵr busnes, Gerry Ryan sydd berchen cwmni Jayco Australia.

## Aelodau'r tîm
*yn gywir 1 Ionawr 2014*

## Prif fuddugoliaethau
### Grand Tours
**2010**
:1af Cymal 3 Giro d'Italia, Matthew Goss

:**Enillydd**  Brenin y mynyddoedd, Vuelta a España, Simon Clarke

**2013**
:1af Cymal 3 Tour de France, Simon Gerrans
:1af Cymal 4 Tour de France, Ras tîm yn erbyn y cloc
::Arweinydd 20px|alt= Dosbarth cyffredinol ar Cymal 4 a 5 Simon Gerrans
::Arweinydd 20px|alt= Dosbarth cyffredinol ar Cymal 6 a 7 Daryl Impey

:1af Cymal 5 a 21 Vuelta a España, Michael Matthews

**2014**
:1af Cymal 1 Giro d'Italia, Ras tîm yn erbyn y cloc
:1af Cymal 6 Giro d'Italia, Michael Matthews
:1af Cymal 9 Giro d'Italia, Pieter Weening
::Arweinydd 20px|alt= Dosbarthiad cyffredinol ar Cymal 2&nbsp;- 7, Michael Matthews
::Arweinydd 20px|alt= Brenin y mynyddoedd ar Cymal 6 a 7, Michael Matthews
::Arweinydd 20px|alt= Reidiwr ifanc ar Cymal 2&nbsp;- 7, Michael Matthews

## Cyfeiriadau
Categori:Timau seiclo
Categori:Sefydliadau 2011
The Velvet Underground

Band roc Americanaidd oedd **The Velvet Underground**, a oedd yn weithredol rhwng 1964 a 1973. Fe'i ffurfiwyd yn Efrog Newydd gan Lou Reed a John Cale.
Er nad oedd y band yn llwyddiannus iawn yn fasnachol pan oeddynt gyda'i gilydd, derbynnir bellach mai un o'r bandiau pwysicaf a mwyaf dylanwadol erioed oeddynt..

## Disgyddiaeth 
### Albymau stiwdio 
* *The Velvet Underground & Nico* (1967)
* *White Light/White Heat* (1968)
* *The Velvet Underground* (1969)
* *Loaded* (1970)
* *Squeeze* (1973)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau o dalaith Efrog Newydd
Categori:Bandiau roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Bandiau roc arbrofol
Categori:Bandiau roc celfyddyd
Nasareth (Galilea)

bawd|Nasareth

Dinas fwyaf Rhanbarth y Gogledd, Israel yw **Nasareth**. Adwaenir hi fel "prifddinas Arabaidd Israel"; mae mwyafrif helaeth o'r boblogaeth yn Arabiaid, gyda'r mwyafrif ohonynt yn Fwslemiaid (69%) a'r lleill yn Gristnogion (30.9%).. Mae ganddi boblogaeth o 81, 410 (2011).

## Geirdarddiad
Ni chrybwyllir Nasareth mewn testunau cyn-Gristnogol, ond ymddegnys yr enw'n fynych yn y Testament Newydd mewn sawl ffurf. Nid oes unfrydedd dros darddiad yr henw. Un dybiaeth yw bod yr enw'n tarddu o un o'r geiriau Hebraeg am "gangen", sef *ne·ṣer*, נֵ֫צֶר, sy'n cyfeirio at y geiriau meseianaidd, proffwydol a geir yn Llyfr Eseia 11:1. Posibilrwydd arall yw'r ferf *na·ṣar*, נָצַר, "gwylio, cadw gwyliadwraeth, gwyliedydd, cadw,"  a gellir ei ddenhongli fel "y tŵr gwarchod" neu "man y gwyliedydd" a all gyfeirio fod yr hen dref ar ben bryncyn. Ceir cyfeiriadau negyddol at y dref yn Efengyl Ioan, sy'n awgrymu nad oedd yr Iddewon cynnal yn cysylltu enw'r dref â phroffwydoliaeth.

### Enw Arabeg, *an-Nāṣira*
Yr enw Arabeg am Nasareth yw *an-Nāṣira*, a'r enw am Iesu yw (, *Yasū`* neu , *`Īsā*) ond fe'i gelwir hefyd yn *an-Nāṣirī*, sy'n adlewyrchu'r traddodiad Arabeg o roi *nisba* i bobl, sef enw sy'n disgrifio o ble daw'r person; mae hyn yn debyg i'r traddodiad Cymraeg: Ceiriog, Elli, Arfon ayb. Yn y Qur'an, caiff Cristnogion eu galw'n *naṣārā*, sef "dilynwyr yr an-Nāṣirī," neu "dilynwyr yr Iesu."

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Israel
Categori:Dinasoedd y Beibl
Tommy Ramone

Drymiwr a chynhyrchydd recordiau Hwngaraidd-Americanaidd oedd **Tommy Ramone** (Thomas Erdelyi, ganwyd Erdelyi Tamas; 29 Ionawr 1949 – 11 Gorffennaf 2014) oedd yn un o'r aelodau a sefydlodd band pync y Ramones. Canodd y drymiau ar dri albwm cyntaf y band: *Ramones* (1976), *Leave Home* a *Rocket to Russia* (1977). Roedd yn brif gyfansoddwr nifer o ganeuon cynnar y Ramones, gan gynnwys "Blitzkrieg Bop".

Bu farw o ganser dwythell y bustl yn 65 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2014
Tommy
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o'r Unol Daleithiau
Categori:Drymwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Drymwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Drymwyr pync-roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Budapest
Categori:Pobl o Queens
Categori:Pobl fu farw yn Queens
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Ymfudwyr o Hwngari i'r Unol Daleithiau
Cerddoriaeth roc caled

Math o gerddoriaeth roc wedi ei chwyddleisio a gyda churiad trwm yw **cerddoriaeth roc caled**. Mae'n debyg iawn i gerddoriaeth fetel trwm, ac yn aml mae'n anodd diffinio'r union ffiniau rhwng y ddau genre. Yn gyffredinol mae gan gerddoriaeth roc caled arddull faledol sydd yn defnyddio organ Hammond a syntheseisydd, a chanu'n uchel gyda *vibrato* ar nodau hirion. Yn yr unawd gitâr, mae mydr yn bwysicach nag aflunio'r sain, sydd yn un o'r brif wahaniaethau rhwng roc caled a metel trwm. Mae geiriau caneuon roc caled yn canolbwyntio ar wrywdod a rhyw, ac yn aml yn rhywiaethol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Roc caled ar wefan AllMusic


Caled
Pync-roc

Math o gerddoriaeth roc sy'n rhan o'r isddiwylliant pync ehangach yw **pync-roc**. Mae ganddo arddull ffyrnig sy'n cefnogi "diffyg" medr cerddorol, hynny yw, arbrofoliaeth gryf oedd yn adlach i roc celfyddyd. Un o brif nodweddion y gerddoriaeth hon yw'r sŵn a gynhyrchir gan strymio'r gitâr tro ar ôl tro.

Ymhlith y bandiau pync-roc a ddaeth i'r amlwg yn yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig yn y 1970au a'r 1980au oedd y Ramones, y Sex Pistols, The Clash a The Damned.

Roedd Llygod Ffyrnig o ardal Gwm Tawe y grŵp pync cyntaf i ganu yn Gymraeg. Recordiodd y band un sengl *NCB* yn 1978  a chwaraewyd ar raglen radio John Peel ar BBC Radio 1 a'i gynnwys ar LP aml-gyfrannog *Labels Unlimited - The Second Record Collection* - casgliad o recordiau o labeli pync a *new wave*.. Mae'n debyg taw'r Anhrefn yw'r band pync-roc mwyaf adnabyddus i ganu yn Gymraeg.

## Bandiau Pync-roc o Gymru
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { 
  ?item wdt:P31 wd:Q215380 .
  ?item wdt:P740/wdt:P131* wd:Q25 .
  ?item wdt:P136 wd:Q3071 .
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=number:#,label:enw,P18,P740,P373,P136,P264,item:eitem ar WD
|thumb=50
|links=all
|section=136
|min_section=3
}}

## pync-roc 
## Misc 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Pync-roc ar wefan AllMusic


Categori:Cerddoriaeth roc
Roc
Lorin Maazel

Arweinydd cerddorfa o'r Unol Daleithiau oedd **Lorin Varencove Maazel** (6 Mawrth 1930 – 13 Gorffennaf 2014). Rhwng 2002 a 2009, bu'n gyfarwyddwr cerddoriaeth Cerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2014
Rhith yr anial

Ffenomen weledol sy'n digwydd yn naturiol pan fo pelydrau golau yn cael eu gwyro i greu llun dadleoledig o wrthrych pell neu'r wybr yw **rhith yr anial** (Ffrangeg a Saesneg: *mirage*).

Mewn gwrthgyferbyniad â rhithweledigaeth, ffenomen optegol go iawn yw rhith yr anial y gellir tynnu llun ohono â chamera am fod y pelydrau golau yn cael eu gwyro'n uniongyrchol o'r gwrthrych i greu llun ffug o safbwynt y sawl a'i gwelo. Serch hynny, mae'r hyn a welir yn amrywio yn ôl cyneddfau deongliadol y meddwl dynol. Er enghraifft, caiff lluniau aneglur eu camgymeryd am byllau dŵr yn aml.

## Cyfeiriadau
Categori:Anialwch
Categori:Ffenomenau optegol
Rhithweledigaeth

[ewin bawd|*Fy llygaid ennyd ymddangos y rhithoedd*, gan yr arlunydd Almaenig [August Natterer, a greodd nifer o weithiau yn seiliedig ar ei rithweledigaethau.]]

Canfyddiad na ysgogir gan symbyliad allanol ond sydd â rhinweddau canfyddaid go iawn yw **rhithweledigaeth**.

Categori:Seicoleg
Bywoleuni

Cynhyrchiad ac allyrriant goleuni gan organeb byw yw **bywoleuni**, **bywdywynnu** Ffurf ar gemoleuni ydyw, ac mae'n digwydd gan amlaf mewn fertebrata ac infertebrata'r môr, a hefyd ffyngau, micro-organebau megis bacteria, ac infertebrata'r tir megis pryfed tân. Mewn ambell anifail, cynhyrchir y golau gan organebau symbiotig megis bacteria *Vibrio*.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
* Trafodaeth am fywoleuni ar BBC Radio Cymru (24 Medi 2016)

Categori:Bioleg
Categori:Golau
Sterling Morrison

Gitarydd Americanaidd oedd **Holmes Sterling Morrison, Jr** (29 Awst 1942 – 30 Awst 1995) oedd yn un o'r aelodau a sefydlodd y band roc The Velvet Underground, gyda Lou Reed, John Cale a Maureen Tucker.

Bu farw o lymffoma di-Hodgkin yn Poughkeepsie, Efrog Newydd, yn 53 oed.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Sterling Morrison ar wefan AllMusic

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion bas o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o lymffoma
Nadine Gordimer

Awdures o Dde Affrica oedd **Nadine Gordimer** (20 Tachwedd 1923 – 13 Gorffennaf 2014).  Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1991.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**The Lying Days* (1953)
**A World of Strangers* (1958)
**Occasion for Loving* (1963)
**The Conservationist* (1974)
*''Burger's Daughter* (1979)
**July's People* (1981)
**The House Gun* (1998) 
**The Pickup* (2002)
**Get a Life* (2005)
### Eraill
**The Soft Voice of the Serpent* (1952)
**On the Mines* (1973)
**Lifetimes Under Apartheid'' (1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Saesneg o Dde Affrica
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Llenorion Saesneg o Dde Affrica
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Nofelwyr Saesneg o Dde Affrica
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Dde Affrica
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Dde Affrica
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Dde Affrica
Gwregys Orïon

Grŵp o dair seren ddisglair (neu seroliaeth) yn awyr y nos sy'n rhan o gytser Orïon yw **Gwregys Orïon**, a adwaenir hefyd wrth yr enwau traddodiadol (hynafiaethol erbyn hyn) *Y Groes Fendigaid*, *Llathen Fair*, *Y Tri Brenin* a *Llathen Teiliwr*. Mae'n cynnwys y tair seren lachar Altinac, Alnilam a Mintaca sy'n ffurfio llinell ar draws canol y cytser. Yn hemisffer y Gogledd mae'r tair seren hyn yn fwyaf gweladwy yn gynnar yn y nos yn ystod y gaeaf, yn enwedig ym mis Ionawr am oddeutu 9 o'r gloch y.h. Mae cytser Orïon ei hun yn un o'r gwrthrychau seryddol amlycaf, ar ôl yr Arth Fawr, yn bennaf oherwydd amlygrwydd tair seren y "gwregys".

Ym mytholeg yr Henfyd, tybid fod y tair seren yn cynrychioli gwregys y duw Groegaidd Orion.

## Cyfeiriadau
Categori:Orïon (cytser)
Categori:Seroliaethau
Huchenfeld

Cymuned sy'n un o faesdrefi dinas Pforzheim yn nhalaith Baden-Württemberg yn yr Almaen yw **Huchenfeld**.

## Gefeilldref
Gefeilliwyd Llanbedr, Gwynedd â Huchenfeld yn 2008 wedi nifer o flynyddoedd o gyfnewid rhwng yr ysgolion, eglwysi, cerddorion ac arweinwyr y cymunedau. Datblygwyd perthynas agos a sefydlwyd ewyllys da rhwng y cymunedau er cof am y digwyddiadau erchyll ym 1945 yn Pforzheim a Huchenfeld yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Trefi'r Almaen
Polisi Amaethyddol Cyffredin

**Polisi Amaethyddol Cyffredin** (PAC) yw polisi amaethyddol yr Undeb Ewropeaidd. Y PAC yw un o bolisïau hynaf yr UE, wedi bod mewn bodolaeth ers 1962 ond felly hefyd wedi newid llawer ers hynny.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Adran Amaeth yr Undeb Ewropeaidd 

Categori:Amaeth
Categori:Economi'r Undeb Ewropeaidd‎
Amaethyddol Cyffredin
Neola

Offeryn cerdd llinynnol yw'r **neola** a ddyfeiswyd ym 1970 gan Goronwy Bradley Davies, Llanbedr (gynt o Gorris Uchaf, Cwmllynfell a Chaerdydd). Defnyddiwyd plastig ac alwminiwm yn y dyluniad a chydnabuwyd y ddyfais mewn Patent Prydeinig (cofrestrwyd 16 Awst 1972) a gwobr y Cyngor Cynllunio.. Cofrestrwyd yr enw *neola* ar gyfer yr offeryn (29 Mehefin 1977).
bawd|Neola_offeryn cerdd llinynnol

## Dyluniad
Dyfeisiwyd yr offeryn i gymryd lle’r tenor a fyddai wedi bod yn rhan o deulu’r feiol, ond prin y cenid y feiol erbyn hyn. Mae’r tannau wedi’u tiwnio i G, D, A ac E, wythfed yn is na’r feiolin neu ffidil, a chenid yr offeryn yn debyg i soddgrwth neu sielo. Byddai’n orfodol i chwaraewyr sielo addasu eu techneg i lwyddo efo’r *neola*, gan fod y tannau a’r corff yn fyrrach, a byddai’n rhaid cymhwyso’r defnydd o fysedd mewn “safle bawd” (gweler sielo). Mae’r dyluniad yn golygu bod gwneuthuriad diwydiannol yn bosib, heb golli cysondeb mewn ansawdd. Nid yw hyn wedi bod yn llwyddiannus gydag offerynnau traddodiadol gan fod y dewis o bren a chywreinrwydd mewn crefftwaith yn hanfodol at saernïo offerynnau sy’n cynhyrchu sain o ansawdd derbyniol.

## Recordiad
Defnyddiwyd y *neola* gan Cilmeri (grŵp gwerin) yn eu record hir (33rpm) gan Gwmni Recordiau Sain, sef *Henffych Well* (SAIN 836N, 1982).

## Cyfeiriadau
Categori:Cordoffonau
Categori:Offerynnau cerdd o Gymru
Ismail Haniyeh

Prif arweinydd y blaid ddemocrataidd Hamas oedd **Ismail Abdel Salam Ahmed Haniyeh** (, ; a gyfieithir weithiau fel **Ismail Haniya**, **Ismail Haniyah** ( 1962 , 1963 - 31 Gorffennaf 2024). Roedd hefyd yn gyn-Brif Weinidog Awdurdod Cenedlaethol Palesteina ers i Hamas ennill mwyafrif y pleidleisiau yn Etholiad Cyffredinol Palesteina, 2006.

Ar bapur, ac oherwydd y cweryl rhwng Fatah a Hamas, collodd ei swydd ar 14 Mehefin 2007 ond parhaodd i wneud y gwaith yn Llain Gaza, a chadarnhawyd ei safle fel Prif Weinidog gan Awdurdod Cenedlaethol Palesteina.

## Y dyddiau cynnar
Ganwyd Haniyeh yng Ngwersyll Ffoaduriaid Al-Shati yn Llain Gaza. Roedd ei rieni wedi ffoi yno o Ashkelon (yn Israel heddiw) yn ystod Rhyfel Arabaidd-Israelaidd 1948. Mynychodd ysgol y Cenhedloedd Unedig ac yna Prifysgol Islamaidd Gaza.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Gwleidyddion o Balesteina
Categori:Hamas
Categori:Llain Gaza
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Palesteiniaid
Categori:Prif Weinidogion Palesteina
Coedwigo

bawd|300px|Coedwigo ar dir yn perthyn i hen lofa ger Cwm-hwnt, Rhondda Cynon Taf

Y broses o blannu coed er mwyn sefydlu coedwig mewn ardal lle nad oedd coed gynt yw **coedwigo**. Mae nifer o gyfundrefnau llywodraethol ac anlywodraethol yn arfer coedwigo at amryw ddibenion megis cynyddu daliad carbon, hybu bioamrywiaeth ac atal llifogydd trwy rwystro arlif a gwella amsugnaid dŵr.

## Cyfeiriadau
Categori:Coedwigaeth
Cwrw du

Cwrw tywyll a fregir gan ddefnyddio haidd neu frag cras, hopys, dŵr a burum yw **cwrw du** neu **stowt**. Enghraifft o gwrw du yw Guinness.

## Cyfeiriadau 
Du
Dafydd Meirion Roberts

[bawd|Dafydd Meirion Roberts, aelod o [Ar Log, Prif Weithredwr Sain]]

**Dafydd Meirion Roberts** ydy Prif Weithredwr Cwmni Recordiau Sain ers Ionawr 2004, Cadeirydd Eos a  a Chadeirydd Canolfan Gerdd William Mathias. Mae hefyd yn aelod o'r grwp gwerin Ar Log ers ei sefydlu yn 1976.

Magwyd Dafydd a'i frawd Gwyndaf yn Llwyngwril, ger Tywyn yng Ngwynedd, lle mynychodd Ysgol Uwchradd Tywyn. Y tu allan i'r ysgol, dysgodd y delyn deires a'r ffliwt yn ifanc iawn, ac un o'i athrawon oedd Telynores Maldwyn, Nansi Richards.

Datblygodd cwmni Sain yn sydyn iawn yn ystod 2010au dan arweiniad Dafydd Meirion, yn enwedig drwy rhwydweithiau cymdeithasol ar-lein fel iTunes a dosbarthwyr digidol eraill.

## Gweler hefyd
*Dafydd Iwan

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Rhestr lleoliadau yn y Deyrnas Unedig

*Rhestr trefi Cymru
*Rhestr llefydd yn Lloegr
*Rhestr o ddinasoedd a threfi yn yr Alban o ran poblogaeth
*Rhestr lleoedd yn Iwerddon
*Rhestr dinasoedd y Deyrnas Unedig
----
Rhestr llefydd yn Lloegr

*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
*Enwau llefydd yn Lloegr sydd o darddiad Brythonig / Celtaidd
Tro clip gwallt

[bawd|Ffordd [Ffrainc|Ffrengig y D2204 *Route du Col de Braus*.]]
Tro neu gornel eithafol ar y ffordd fawr ydy **tro clip gwallt** neu **gornel cara esgid** (Saesneg: *hairpin bend*). Bathwyd y gair ar y rhaglen 'Seiclo: La Tour de France' ar S4C yng Ngorffennaf 2014. Trosiad sydd yma, mewn gwirionedd, sy'n mynegi'r tebygrwydd rhwng rhai corneli siâp pedol (bron i 180 gradd) gyda siâp clip gwallt modern. 
bawd|Clip gwallt

Cânt eu creu ar allt, fel arfer er mwyn caniatâu i'r beic neu'r gerbyd ddringo'r allt ar ogwydd mwy hamddenol na phe baent yn mynd yn uniongyrchol o A i B ar ogwydd neu ongl eithriadol. Mae hyn hefyd yn gwneud y daith yn saffach.

## Rhai corneli clip gwallt yn Ewrop
* Alpe d'Huez in the French Alps, famous for its 21 hairpin bends
* Stelvio Pass (Almaeneg: *Stilfserjoch*) gyda'i 48 tro (Eidaleg: *tornanti*; Almaenegn *Spitzkehren*) - un o'r enwocaf 
* Transfăgărăşan ym mynyddoedd y Fagaras
* Yn Rali Monte Carlo mae'r ceir yn gyrru wysg eu hochor wrth fynd rownd rhai troeon e.e. y Col de Turini
* Ymhlith y ffyrdd anoddaf i seiclwyr mae cyfres o droeon clip gwallt; mae'r rhain yn cynnwys y Tour de France, Giro d'Italia, Tour de Suisse a'r   Vuelta a España
* Yn rhaglen Hitchcock *To Catch a Thief* wrth lethrau'r Alpau nadredda ffyrdd uwch dinas Monaco ac yno hefyd y mae'r 'Loews Hairpin' yn Circuit de Monaco

Haarspeldbocht.jpg|Tro clip gwallt ar Mont Ventoux, Mehefin 2005
COLUMBIA RIVER GORGE LOOKING WEST FROM THE SUMMIT OF ROWENA HILLS BETWEEN MOSIER AND THE HOOD RIVER. BELOW, ROUTE 80N... - NARA - 548099.jpg|Dyffryn Columbia
Tribhuvan highway.jpg|Barha Ghumti ar ffordd Tribhuvan, Nepal

## Gweler hefyd
*Sgïo Alpaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Ffyrdd