open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Les Barker

[bawd|200px|Les Barker (chwith) mewn gweithdy [Wicipedia Cymraeg yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2012.]]
Bardd Saesneg-Cymraeg a chyfansoddwr caneuon oedd **Les Barker** (30 Ionawr 1947 – 15 Ionawr 2023). Roedd yn adnabyddus am ei farddoniaeth ddigri a'i barodïau o ganeuon poblogaidd, er ei fod hefyd wedi cynhyrchu llawer o waith dwys a difrifol.

Yn wreiddiol o Fanceinion fe astudiodd i fod yn gyfrifydd cyn darganfod ei ddawn lenyddol. I ddechrau roedd yn mynd o gwmpas lleoliadau cerddoriaeth werin ac yn perfformio ar ei ben ei hun, ac yna ffurfiodd *The Mrs Ackroyd Band* (a enwyd ar ôl ei frithgi, Mrs Ackroyd).

Yn ogystal a pherfformio yng ngwledydd Prydain, teithiodd i berfformio yn Hong Cong, Awstralia, Seland Newydd, Unol Daleithiau America a Chanada.

Cyhoeddodd 78 cyfrol o farddoniaeth Saesneg a 24 o albymau (un ai fel perfformiwr unigol neu gyda'i fand).

## Y Gymraeg
Yn y 2000au symudodd i fyw i Wrecsam, ac aeth ati i ddysgu Cymraeg. Aeth ymlaen i farddoni'n Gymraeg, yn cystadlu mewn eisteddfodau a chyhoeddi cyfieithiad Saesneg o waith Daniel Owen. Daeth yn aelod o dîm Talwrn y Beirdd Tegeingl.

Ers 2012 bu'n gyfrannwr cyson ar y Wicipedia Cymraeg gan greu dros 2,200 o erthyglau newydd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Gwefan bersonol
*

Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o Gymru
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Fanceinion
Gorsaf danddaearol Canary Wharf

Gorsaf Rheilffordd Danddaearol Llundain yw **gorsaf Canary Wharf**. Fe'i lleolir ym Mwrdeistref Llundain Tower Hamlets i'r dwyrain o Ddinas Llundain. Saif ar y Jubilee Line.

Canary Wharf
Categori:Bwrdeistref Llundain Tower Hamlets
Cedar Rapids, Iowa

Dinas yn nhalaith Iowa, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Linn County, yw **Cedar Rapids**.  Hi yw ail ddinas fwyaf Iowa. Mae gan Cedar Rapids boblogaeth o 126,326. ac mae ei harwynebedd yn 186.66&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1849.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Cedar Rapids 


Categori:Dinasoedd Linn County, Iowa
Klaus Kinski

Actor o'r Almaen oedd **Klaus Kinski** (ganwyd **Klaus Günter Karl Nakszynski** 18 Hydref 1926 – 23 Tachwedd 1991). Ymddangosodd mewn mwy na 130 o ffilmiau, gan gynnwys pump o ffilmiau'r cyfarwyddwr Werner Herzog: *Aguirre, der Zorn Gottes* (1972), *Nosferatu: Phantom der Nacht* (1979), *Woyzeck* (1979), *Fitzcarraldo* (1982), a *Cobra Verde* (1987).

Roedd yn enwog am ei bersonoliaeth wyllt. Mae'n bosib y roedd ganddo sgitsoffrenia.

Mae perthynas tymhestlog Hezog a Kinski bellach wedi dod yn chwedlonol yn y byd ffilm. Roedd cymeriad ymfflamychol Kinksi yn arwain at ddadlau ffyrnig gan arwain at Herzog hyd yn oed bygwth lladd Kinski tra'n ffilmio *Aguirre*.

Ddwy ddegawd wedi ei farwolaeth cyhuddwyd Kinski gan ei ferch Pola o'i chamdrin yn rhywiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o'r Almaen
Categori:Actorion theatr o'r Almaen
Categori:Carcharorion rhyfel
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Milwyr o'r Almaen
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Gorsaf danddaearol Piccadilly Circus

Gorsaf Rheilffordd Danddaearol Llundain yw **gorsaf Piccadilly Circus**. Fe'i lleolir yn Ninas Westminster yng nghanol Llundain. Saif ar y Bakerloo Line a'r Piccadilly Line.

Piccadilly Circus
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Llundain
Piccadilly Circus
James Randi

Consuriwr a sgeptig Canadaidd-Americanaidd oedd **James Randi** (ganwyd **Randall James Hamilton Zwinge**; 7 Awst 1928 – 20 Hydref 2020) sy'n enwocaf am herio honiadau'r paranormal a ffug-wyddoniaeth.

## Bywyd personol
Cyfarfu yr artist Feneswelaidd José Alvarez (ganwyd Deyvi Orangel Peña Arteaga) yn 1986. Daeth allan fel dyn hoyw yn 2010, a priododd José yn 2013.

Bu farw yn 92 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Anffyddwyr o Ganada
Categori:Dyneiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dyneiddwyr o Ganada
Categori:Pobl LHDT o Ganada
Categori:Pobl LHDT o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Toronto
Categori:Ymfudwyr o Ganada i'r Unol Daleithiau
Nina Bawden

Nofelydd ac awdures plant oedd **Nina Bawden** CBE (19 Ionawr 1925 &ndash; 22 Awst 2012).

## Llyfryddiaeth
* *Who Calls the Tune?* (1953)
* *The Old Flamingo* (1954)
* *Change Here for Babylon* (1955)
* *The Solitary Child* (1956)
* *Devil by the Sea* (1958)
* *Just Like a Lady* (1960)
* *In Honour Bound* (1961)
* *The Secret Passage* (1963)
* *Tortoise by Candlelight* (1963)
* *The House of Secrets* (1963)
* *On the Run* (1964)
* *Under the Skin* (1964)
* *A Little Love, A Little Learning* (1965)
* *The White Horse Gang* (1966)
* ''The Witch's Daughter* (1966)
* *A Handful of Thieves* (1967)
* *A Woman of My Age* (1967)
* *The Grain of Truth* (1969)
* *The Runaway Summer* (1969)
* *The Birds on the Trees* (1970)
* *Squib* (1971)
* *Anna Apparent* (1972)
* *Carrie's War* (1973) — enillydd y Gwobr Phoenix 1993
* *George Beneath a Paper Moon* (1974)
* *The Peppermint Pig* (1975) — enillydd y Gwobr Guardian 1976
* *Afternoon of a Good Woman* (1976)
* *Solitary Child* (1976)
* *Rebel on a Rock* (1978)
* *Familiar Passions* (1979)
* *The Robbers* (1979)
* *Walking Naked* (1981)
* *Kept in the Dark* (1982)
* *The Ice House* (1983)
* *Saint Francis of Assisi* (1983)
* *The Finding* (1985)
* *On the Edge* (1985)
* *Princess Alice* (1986)
* *Circles of Deceit* (1987)
* *Henry* (1988)
* *Keeping Henry* (1988)
* *The Outside Child* (1989)
* *Family Money* (1991)
* *Humbug* (1992)
* *The Real Plato Jones* (1993)
* *In My Own Time: Almost an Autobiography* (1994)
* *Granny the Pag* (1995)
* *A Nice Change* (1997)
* *Off the Road* (1998)
* *The Ruffian on the Stair* (2001)
* *Dear Austen'' (2005)

## Cysylltiadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen‎
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Ilford
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Camp Coffee

Surop coffi parod â blas coffi a sicori yw **Camp Coffee**, a gynhyrchir yn yr Alban ers 1885. Fe'i gwneir yn wreiddiol ar gyfer milwyr Ucheldirwyr Gordon oedd ar ymgyrch yn India. Daw'r enw Camp o dalfyriad y gair Saesneg *campaign*, sef ymgyrch [filwrol]. Heddiw, y cwmni bwyd McCormick sy'n cynhyrchu Camp.

Mae'n cynnwys siwgr, dŵr, rhinflas coffi a rhinflas sicori. Gan amlaf, fe'i cymysgir â llaeth i wneud diod boeth neu oer, neu ei roi mewn bwydydd melys megis teisenni, eisin, a losin.

Roedd hen label Camp yn portreadu milwr Albanaidd mewn cilt yn eistedd ac yn yfed Camp, tra yr oedd gwas Sicaidd yn gweini arno ac yn dal hambwrdd o ddiodydd. Cafodd yr hambwrdd ei dynnu o'r llun i geisio moderneiddio'r label, ond parhaodd cyhuddiadau o hiliaeth ac bod y label yn rhamanteiddio dyddiau'r Raj. Ar droad yr unfed ganrif ar hugain, bu rhai perchenogion siopau o dras Asiaidd ym Mhrydain yn gwrthod gwerthu Camp. Yn 2006 newidiodd y label eto, ac bellach mae'r Sîc yn eistedd ac yn yfed hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  Gwefan edmygol

Categori:Bwyd a diod yn yr Alban
Categori:Coffi
Categori:Cyflwyniadau 1885
Categori:Suropau
Gorsaf danddaearol Bond Street

Gorsaf Rheilffordd Danddaearol Llundain yw **gorsaf Bond Street**. Fe'i lleolir yn Ninas Westminster yng nghanol Llundain. Saif ar y Central Line a'r Jubilee Line

Bond Street
Bond Street
Ben Ainslie

Morwr cystadleuol o Loegr yw **Charles Benedict Ainslie, CBE** (ganwyd 5 Chwefror 1977).  Fe'i ganwyd yn Macclesfield.

Enillodd Ainslie bedair medal aur mewn Gemau Olympaidd yr Haf rhwng 2000 a 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Chwaraewyr o Loegr
Categori:Pobl o Macclesfield
Los Angeles Plays Itself

Ffilm ddogfen gan Thom Andersen yw ***Los Angeles Plays Itself***, a orffenwyd yn 2003, ac sy'n dadansoddi portread Los Angeles a'i phensaernïaeth mewn ffilmiau. Mae'r ffilm yn cynnwys darnau o ffilmiau eraill yn bennaf. Ymhlith mwy na 200 ffilm mae *Double Indemnity*, Laurel and Hardy, *The Music Box* a *Blade Runner*.
Ni cafwyd y ffilm dosbarthiad eang oherwydd ofn ar ran y cyfarwyddwr am achosion hawliau ond mae hi bellach ar gael ar Blu-ray a fformatau eraill.
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau dogfen
Categori:Los Angeles
Rhestr cwmnïau drama Cymraeg

[bawd|150px|Hanes Theatr Garthewin ynghyd â pherthynas [Saunders Lewis â'r fenter; Gwasg Gomer; 1995]]
Dyma **restr o gwmnïau drama Cymraeg**:

* Arad Goch
* Cwmni 85
* Cwmni Coleg Hyfforddi Y Barri
* Cwmni Cricieth
* Cwmni Cyfri Tri
* Cwmni Dan Matthews Llanelli
* Cwmni Drama Llwyndyrus
* Cwmni Edna Bonnell, Pwll, Llanelli
* Cwmni Glandŵr, Abertawe
* Cwmni Heddlu Wrecsam
* Cwmni Ieuenctid Dolwyddelan
* Cwmni Llangeithio
* Cwmni Llanuwchllyn
* Cwmni Resolfen
* Cwmni Teulu Penffordd Bodffordd
* Cwmni Theatr Cymru
* Cwmni Theatr Gwynedd
* Cwmni Whare Teg
* Cwmni y Tymbl
* Cwmni'r Ddraig Goch Caernarfon
* Cymdeithas Ddrama Gymraeg Abertawe
* Cymdeithas Ddrama Prifysgol Bangor
* Chwaraewyr Garthewin, Dyffryn Clwyd
* Dalier Sylw
* Hwyl a Fflag
* Panto 85
* Theatr Bara Caws
* Theatr Crwban
* Theatr Ddieithr
* Theatr Fach y Gegin, Cricieth
* Theatr Powys
* Theatr Rhiniog
* Theatr y Dyfodol
* Theatr yr Ymylon
* Theatrig

## Cyfeiriadau

Categori:Cwmnïau Cymru
Cwmnïau drama Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg
Surop masarn

bawd|Potel o surop masarn

Surop a wneir o sudd sylem y fasarnen, gan amlaf y fasarnen siwgr, y fasarnen goch a'r fasarnen ddu, yw **surop masarn** Mewn hinsawdd oer, mae coed masarn yn storio startsh yn eu boncyffion a'u gwreiddiau cyn i'r gaeaf dŵad; caiff y startsh ei droi'n siwgr ac yn codi o'r sudd yn y gwanwyn. Caiff masarn eu tapio trwy durio tyllau yn eu boncyffiau a chasglu'r sudd. Prosesir y sudd drwy ei wresogi i anweddu'r dŵr, gan adael y surop tewychedig.

Cesglir surop masarn yn gyntaf gan bobloedd brodorol Gogledd America. Mabwysiadodd setlwyr Ewropeaidd y dull o dapio, ac yn raddol datblygodd hwy y broses gynhyrchu. Mae talaith Québec yn cynhyrchu tua dwy ran o dair o surop masarn y byd; mae Canada'n allforio mwy na C$145&nbsp;miliwn o surop masarn y flwyddyn. Vermont yw'r cynhyrchydd mwyaf yn yr Unol Daleithiau, ac yn gwneud rhyw 5.5 y cant o surop masarn y byd.

Bwyteir surop masarn yn aml am frecwast gyda chrempogau, wafflau, tost Ffrengig, neu uwd. Defnyddir hefyd fel cynhwysyn wrth bobi bwydydd melys. Mae gan surop masarn bwysigrwydd diwylliannol yng Nghanada a Lloegr Newydd. Dangosir deilien fasarn ar faner Canada, ac mae gan nifer o daleithiau'r Unol Daleithiau y fasarnen siwgr fel coeden swyddogol y dalaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yng Nghanada
Categori:Bwyd a diod yn yr Unol Daleithiau
Masarn
Cassie Davies

Addysgwraig o Gymru oedd **Cassie Davies** (20 Mawrth 1898 – 17 Ebrill 1988). Fe'i ganwyd yn Nhregaron yn 1898. Magwyd hi yn un o ddeg o blant mewn teulu llengar a cherddgar.    

Addysgwyd hi yn ysgol fach Blaencaron, ac yna yn y ‘Cownti Sgŵl’ yn Nhregaron, lle bu iddi gael ei dysgu gan S. M. Powell.  Dyma un o’r prif ddylanwadau ar y Cassie ifanc, gyda’i gwersi wedi’u gwreiddio yn hanes, chwedlau a thraddodiadau’r ardal.  

Symudodd ymlaen i astudio Saesneg ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth, ac er iddi ennill ei gradd nid effeithiodd y cwrs arni o gwbl, ac felly aeth yn ôl i ennill ail radd yn y Gymraeg.  Yn ystod y cwrs hwn *“…yr enynnwyd fy niddordeb diollwng i yn fy iaith fy hun.  Dyma’r pryd y dechreuais i ddod yn ymwybodol o’m gwreiddiau a’m hetifeddiaeth fel Cymro…”.*

Bu’n ddarlithydd yng Ngholeg Addysg y Barri rhwng 1923 ac 1938.

Bu farw  yn 1988. Gosodwyd cofeb iddi ar wal Capel Blaencaron gan Gangen Plaid Cymru Tregaron gyda’r geiriau canlynol wedi’u hysgrifennu arni: *Bu’n hwb i’w bro a’i gwlad.*

## Plaid Cymru 
Yn ystod Ysgol Haf gyntaf Plaid Cymru ym Machynlleth yn 1926, ymunodd Cassie â’r Blaid gan gwrdd â rhai o’i ffrindiau oes yno, pobl fel Saunders Lewis, Kate Roberts a D.J. Williams.  Aeth yn ôl i’r Bari a sefydlu cangen o’r Blaid yno, a bu ei gwaith gyda Phlaid Cymru yn ddiflino wedi’r haf hwnnw.  

Yn 1938 penodwyd hi yn Arolygydd Ysgolion, gyda gofal arbennig dros y Gymraeg. Yn y swydd hon y daeth hi i adnabod Cymru, gan flasu ac ymgolli yn niwylliannau amrywiol ei gwlad; o Ben Llŷn i’r Rhondda, Morgannwg a Phenfro. Lle bynnag yr âi, hoffai ddim mwy ’na dod i adnabod cymeriadau’r ardal a rhannu ambell i stori neu gân.

Trafodir dylanwad S. M. Powell ar Cassie Davies a nifer o arweinwyr cynnar eraill Plaid Cymru yn narlith yr Athro E. Wyn James,  ‘“Gweld gwlad fawr yn ymagor”: Breuddwyd Cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Davenport, Iowa

Dinas sirol Scott County yn nhalaith Iowa, Unol Daleithiau America, yw **Davenport**.  Yn 2010  roedd gan Davenport boblogaeth o 99,685. ac mae ei harwynebedd yn 168.54&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1836.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Davenport

Categori:Dinasoedd Scott County, Iowa
Sioux City, Iowa

Dinas yn nhalaith Iowa, Unol Daleithiau America, sy'n ymestyn dros siroedd Woodbury County a  Plymouth County, yw **Sioux City**.  Mae gan Sioux City boblogaeth o 82,684. ac mae ei harwynebedd yn 151.5&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1854.

## Gefeilldrefi Sioux City 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Sioux City

Categori:Dinasoedd Plymouth County, Iowa
Waterloo, Iowa

Dinas yn nhalaith Iowa, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Black Hawk County, yw **Waterloo**.  Yng nghyfrifiad 2010 roedd gan Waterloo boblogaeth o 68,406. ac mae ei harwynebedd yn 163.75&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1868.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Waterloo

Categori:Dinasoedd Black Hawk County, Iowa
Portobello Road

bawd|265px
bawd|265px

Stryd yn yr ardal Notting Hill o Fwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea yng ngorllewin Llundain, Lloegr yw **Portobello Road**. Mae'n rhedeg bron ar hyd Notting Hill o'r de i'r gogledd, yn fras yn gyfochrog â Ladbroke Grove.

Categori:Strydoedd Bwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea
Zulfiqar Ali Bhutto

Gwladweinydd Pacistanaidd oedd **Zulfiqar Ali Bhutto** (5 Ionawr 1928 – 4 Ebrill 1979), a wasanaethodd fel Arlywydd Pacistan rhwng 1971 a 1973, a Prif Weinidog Pacistan rhwng 1973 a 1977.  Tad y gwleidydd Benazir Bhutto oedd ef.

Yn sgîl y *coup* milwrol a'i ddisodlodd, dienyddiwyd Bhutto yng ngharchar Rawalpindi ar y 4ydd o Ebrill 1979 ar ôl ei gael yn euog ar gyhuddiad o lofruddiaeth, gan lywodraeth newydd Pacistan.

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Arlywyddion Pacistan
Categori:Gwleidyddion o Bacistan
Categori:Prif Weinidogion Pacistan
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Nikoloz Gilauri

Prif Weinidog Georgia rhwng 6 Chwefror 2009 a 30 Mehefin 2012 oedd **Nikoloz Gilauri** (ganwyd 14 Chwefror 1975).

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Georgia
Tony Scott

Cynhyrchydd ffilm o Loegr oedd **Anthony David "Tony" Scott** (21 Mehefin 1944 – 19 Awst 2012). Roedd ei ffilmiau'n cynnwys *Top Gun, Beverly Hills Cop II, Days of Thunder, True Romance, Crimson Tide, Enemy of the State*, a *The Taking of Pelham 123*. Roedd yn frawd iau i'r cyfarwyddwr ffilm Ridley Scott.

## Marwolaeth
Cymrodd Scott ei fywyd ei hun ar 19 Awst, 2012 drwy neidio oddi ar bont yn Los Angeles.

## Rhestr ffilmiau 
### Ffilmiau llawn 
* *The Hunger* (1983)
* *Top Gun* (1986)
* *Beverly Hills Cop II* (1987)
* *Revenge* (1990)
* *Days of Thunder* (1990)
* *The Last Boy Scout* (1991)
* *True Romance* (1993)
* *Crimson Tide* (1995)
* *The Fan* (1996)
* *Enemy of the State* (1998)
* *Spy Game* (2001)
* *Man on Fire* (2004)
* *Domino* (2005)
* *Déjà Vu* (2006)
* *The Taking of Pelham 123* (2009)
* *Unstoppable* (2010)

### Teledu 
* *The Hunger* (1 rhaglen yn 1997 ac 1 yn 1999)
* *AFP: American Fighter Pilot*, Uwch-gynhyrchydd (2002)
* *Numb3rs*, Uwch-gynhyrchydd (2009 tan 2010)
* *The Good Wife*, Uwch-gynhyrchydd (2009–2012)
* *Gettysburg*, Uwch-gynhyrchydd (2011)
* *Labyrinth*, Uwch-gynhyrchydd (2012)

### Ffilmiau byrion 
* *Loving Memory* (1969)
* *One of the Missing* (1971)
* *The Hire: Beat the Devil* (2002)
* *Agent Orange* (2004)

### Fideos cerddorol 
* "Danger Zone"&nbsp;– Kenny Loggins (1986)
* "One More Try"&nbsp;– George Michael (1988)

### Hysbysebion
* DIM Underwear (1979)
* *Player*, *Achievements* a *Big Bang* ar gyfer Banc Barclays (2000)
* Telecom Italia (2000) (gyda Marlon Brando a Woody Allen)
* *Ice Soldier* ar gyfer byddin yr Unol Daleithiau (2002)
* *One Man, One Land* ar gyfer Marlboro (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Loegr
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Fanfare Ciocărlia

[bawd|Fanfare Ciocărlia. [Zelt-Musik-Festival 2017 yn Freiburg, Yr Almaen.]]
[bawd|Fanfare Ciocărlia'n canu yn [Athen.]]
[bawd|Fanfare Ciocărlia'n canu yn [Athen.]]
Band chwyth Rwmanaidd sy'n dod o bentref Zece Prăjini yw **Fanfare Ciocărlia**, y mae ganddo 12 aelod. Dechreuodd y grŵp fel criw llac o gerddorion oedd yn chwarae mewn priodasau a bedyddau. Prif gân y ffilm  *Fallen Art* (a gyfansoddwyd gan gan Tomasz Bagiński) ydy *Asfalt Tango*, o'r CD *Baro Biao* gan y band. Maen nhw hefyd i'w clywed ar *Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan*, yn y credits terfynol yn chwarae eu fersiwn nhw o *Born to be Wild*.

Ystyr y gair Romaneg *Ciocărlia* ydy ehedydd.

Mae eu cerddoriaeth yn gyflym iawn ac yn llawn ynni, gyda rhythmau cymhleth, stacato a rhannau unigol gan y clarined, y sacsaffon a thrwmped sydd ar adegau mor gyflym â 200 curiad y funud.  Mae rhai o'u hofferynau'n hen ac yn ail-law.

## Ffilm Borat Subsequent Moviefilm
Mae nifer o'u caneuon yn cael eu chwarae ar ffilm, *Borat Subsequent Moviefilm*, a ryddhawyd ym mis Hydref 2020 ar sianel Amazon Prime.
: *Balada Lui Loan 
: *Lume Lume*
: *Fat Suit*
: *Moliendo Café*
: *Cruzando el Campo*
: *Cucuritza*
: *I Am Your Gummy Bear*
: *Just The Two Of Us''

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Rwmania
James Henry Greathead

Peiriannydd enwog am ei waith ar y rheilffordd danddaearol yn Llundain oedd **James Henry Greathead** (6 Awst 1844 – 21 Hydref 1896).

Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Peirianwyr sifil
Fort Wayne, Indiana

Dinas yn nhalaith Indiana, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Allen County, yw **Fort Wayne**. Mae gan Fort Wayne boblogaeth o 253,691. ac mae ei harwynebedd yn 287.0&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1794.

## Gefeilldrefi Fort Wayne 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Fort Wayne

Categori:Dinasoedd Allen County, Indiana
Johnny Mercer

Canwr, cyfansoddwr ac ysgrifennwr caneuon oedd **John Herndon "Johnny" Mercer** (18 Tachwedd 1909 – 25 Mehefin 1976).

Fe'i ganwyd yn Savannah, Georgia, yn fab i'r cyfreithiwr George Anderson Mercer a'i wraig Lillian Elizabeth.  Roedd yn ganwr gyda band Paul Whiteman yn 1932.

## Caneuon gan Johnny Mercer
*"I'm an Old Cowhand from the Rio Grande" (1936)
*"Goody Goody" (1936), gyda Matty Malneck
*"Fools Rush In (Where Angels Fear to Tread)" (1940), gyda Rube Bloom
*"I Remember You" (1941), gyda Victor Schertzinger
*"Satin Doll" (1953), gyda Duke Ellington
*"Something's Gotta Give" (1954)
### Gyda Hoagy Carmichael
*"Lazybones" (1933)
*"Skylark" (1942)
*"In the Cool, Cool, Cool of the Evening" (1951)
### Gyda Harry Warren
*"Jeepers Creepers" (1938)
*"You Must Have Been a Beautiful Baby" (1938)
*"On the Atchison, Topeka and the Santa Fe" (1945)
### Gyda Harold Arlen
*"Blues in the Night" (1941)
*"One for My Baby (and One More for the Road)" (1941)
*"That Old Black Magic" (1942)
*"Come Rain Or Come Shine" (1946)
### Gyda Jerome Kern
*"You Were Never Lovelier" (1942)
*"Dearly Beloved" (1942)
*"I'm Old Fashioned" (1942)
### Gyda Henry Mancini
*"Moon River" (1961)
*"Days of Wine and Roses" (1962)

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1976
Marylebone

Ardal yn Ninas Westminster, Llundain yw **Marylebone**. Mae Caerdydd 210 km i ffwrdd o Marylebone ac mae Llundain yn 3&nbsp;km.

bawd|265px|Gorsaf reilffordd Marylebone

Categori:Ardaloedd Dinas Westminster
Indianapolis

**Indianapolis** yw prifddinas a dinas fwyaf talaith Indiana yn yr Unol Daleithiau. Cofnodir fod 829,718 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1821.

## Gefeilldrefi Indianapolis 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Indianapolis 

Categori:Dinasoedd Indiana
Peter Warlock

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Philip Arnold Heseltine** (ffugenw: **Peter Warlock**) (30 Hydref 1894 – 17 Rhagfyr 1930). Roedd yn dad i'r awdur Nigel Heseltine a'r beirniad Brian Sewell.

Fe'i ganwyd yn Llundain.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Eton.

## Gweithfeydd cerddorol
**The Curlew* (1922)
**Capriol Suite* (1926)
**Bethlehem Down* (1927)

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1930
Hoagy Carmichael

Canwr, pianydd a chyfansoddwr o'r Unol Daleithiau oedd **Howard Hoagland "Hoagy" Carmichael** (22 Tachwedd 1899 - 27 Rhagfyr 1981).

Fe'i ganwyd yn Bloomington, Indiana, yn fab Howard Clyde Carmichael a'i wraig Lida Mary.Bu farw yn Rancho Mirage, California, yn 82 oed.

## Caneuon gan Hoagy Carmichael
*"Stardust" (1927), gyda Mitchell Parish
*"Up a Lazy River" (1930), gyda Sidney Arodin
*"Georgia on My Mind" (1930), gyda Stuart Gorrell
*"New Orleans" (1932)
*"Two Sleepy People" (1938), gyda Frank Loesser
*"The Nearness of You", gyda Ned Washington

### Gyda Johnny Mercer
*"Lazybones" (1933)
*"Skylark" (1942)
*"In the Cool, Cool, Cool of the Evening" (1951)

## Ffilmiau
**To Have and Have Not* (1944)
**Johnny Angel* (1945)
**The Best Years of Our Lives* (1946)
**Young Man of Music* (1950)
**The Las Vegas Story* (1952)
**Timberjack* (1955)

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1981
Darlithoedd Radio BBC Cymru

Roedd gan y BBC draddodiad o ddarlith flynyddol gan ysgolhaig neu academydd. Hefyd roedd sgript y ddarlith ar gael fel llyfryn, a gyhoeddwyd gan BBC Cymru. Dyma restr o'r darlithoedd o 1938 i 1994.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Darlith
*Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes

Categori:Areithiau
Categori:BBC Radio Cymru
Categori:BBC Cymru
Categori:Diwylliant Cymru
Jerome Kern

Cyfansoddwr o'r Unol Daleithiau oedd **Jerome David Kern** (27 Ionawr 1885 – 11 Tachwedd 1945).

Fe'i ganwyd yn Ninas Efrog Newydd, yn fab i Henry a Fannie Kern.  Priododd y Saesnes Eva Leale ar 25 Hydref 1910 yn Walton-on-Thames.

Bu farw Kern yn Ddinas Efrog Newydd.

## Sioeau Broadway
**The Catch of the Season* (1905), gyda Seymour Hicks, Cosmo Hamilton, C. H. Taylor a Herbert Haines
**The Red Petticoat* (1912), gyda Rida Johnson Young
**The Girl from Utah* (1914), gyda Paul Rubens, Sidney Jones, James T. Tanner, Adrian Ross a Percy Greenbank
**Oh, Lady! Lady!!* (1918), gyda Guy Bolton a P. G. Wodehouse
**The Night Boat* (1920), gyda Anne Caldwell
**Sally* (1920), gyda Clifford Grey a Guy Bolton
**Show Boat* (1927), gyda Oscar Hammerstein II
**Sweet Adeline* (1929), gyda Oscar Hammerstein II

## Sioeau Llundain
**The Beauty of Bath* (1906), gyda Seymour Hicks, Cosmo Hamilton, C. H. Taylor, P. G. Wodehouse a Herbert Haines
**Theodore & Co* (1916), gyda H. M. Harwood, George Grossmith, Jr., ac Ivor Novello

## Ffilmiau
**Swing Time* (1936), gyda Dorothy Fields, yn serennu Fred Astaire a Ginger Rogers
**You Were Never Lovelier* (1942), gyda Johnny Mercer
**Centennial Summer* (1946), gyda Oscar Hammerstein II

## Caneuon gan Jerome Kern
*"Look for the Silver Lining" (1919), gyda Buddy DeSylva
### Gyda Oscar Hammerstein II
*"Can't Help Lovin' Dat Man" (1927)
*"Ol' Man River" (1927)
*"Make Believe" (1927)
*"I've Told Ev'ry Little Star" (1932)
*"I Won't Dance" (1934)
*"The Folks Who Live on the Hill" (1937)
*"All the Things You Are" (1939)
*"The Last Time I Saw Paris" (1940)
### Gyda Otto Harbach
*"She Didn't Say Yes" (1931)
*"Smoke Gets in Your Eyes" (1933)
### Gyda Dorothy Fields
*"A Fine Romance" (1936)
*"The Way You Look Tonight" (1936)
*"Pick Yourself Up" (1936)
*"Remind Me" (1940)
*"Lovely to Look At"
### Gyda Ira Gershwin
*"Long Ago (and Far Away)"
### Gyda Johnny Mercer
*"You Were Never Lovelier" (1942)
*"Dearly Beloved" (1942)
*"I'm Old Fashioned" (1942)

Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1945
Confessions (ffilm)

Mae ***Confessions*** (告白 Kokuhaku) yn ffilm ddrama 2010 Siapaneaidd a gyfarwyddwyd gan Tetsuya Nakashima, sy'n seiliedig ar nofel dirgelwch cyntaf Kanae Minato a enillodd y wobr Taisho Honya yn 2009.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2010
Evansville, Indiana

Dinas yn nhalaith Indiana, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Vanderburgh County, yw **Evansville**. Mae gan Evansville boblogaeth o 117,429. ac mae ei harwynebedd yn 105.6&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1812.

## Hanes
Ceir tystiolaeth o'r Paleo-Indiaid yn yr ardal am dros 8,000 o flynyddoedd e.e. *Angel Mounds* sy'n dyddio i rhwng 900 a'r 17g. Gwyddom fod y llwythi brodorol: Miami, Shawnee, Piankeshaw, Wyandot a phobol y Lenape wedi byw yn yr ardal. Ffrancwyr oedd yr Ewropeaid cyntaf i symud i'r ardal, i Vincennes. 
bawd|chwith|Y cadfridog Robert Morgan Evans, yn 1889

Ar 27 Mawrth 1812, prynnodd Hugh McGary yr Hynaf 441 acer gan ei alw'n ''"McGary's Landing"*. Yn 1814, er mwyn dennu llawer mwy o drigolion, ailenwodd y dref yn *"Evansville"'' gan fod y Cadfridog Robert Morgan Evans yn arwr poblogaidd. Ei hen daid oedd John ap Evans (neu "ap Ifans" fel y galwyd ef) a anwyd ym mhlwyf Llanfachreth, Talybont, Merionnydd yn 1683.

Cafodd y dref ei hymgorffori yn 1817 ac yna'n sir ar 7 Ionawr 1818.

## Gefeilldrefi Evansville 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Evansville

Categori:Dinasoedd Vanderburgh County, Indiana
Gorsaf Metrolink Altrincham

Mae **gorsaf Metrolink Altrincham** yn orsaf Metrolink sydd wedi'i lleoli yn Altrincham, Manceinion Fwyaf.

Altrincham
Maureen Rhys

Un o actorion mwyaf blaenllaw Cymru yw **Maureen Rhys** (ganwyd 1944). Ganed yn Nghwm-y-glo, ger Caernarfon, Gwynedd. Magwyd gan ei nain, a mynychodd Ysgol Uwchradd Brynrefail yn Llanrug. Astudiodd ym Mhrifysgol Bangor.

Mae wedi gweithio fel actores ar lwyfan a theledu ers y 1960au. Mae wedi cydweithio'n aml gyda'i gŵr, yr actor John Ogwen. Perfformiodd gyda John yn nrama *Y Tŵr* gan Gwenlyn Parry, drama a gomisiynwyd ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1978.

Un o'i rhanau cyntaf ar deledu oedd yn y ddrama deledu *Mr. Lolipop, M. A.* gyda Charles Williams ym 1970.

Chwareodd Bet yn y ffilm *Tywyll Heno*, addasiad o nofel Kate Roberts. Bu'n portreadu Marged Vaughan yn *Lleifior* yr addasiad teledu cyntaf o *Cysgod Y Cryman* i BBC Cymru yn y 1960au a Greta yn y gyfres deledu *Lleifior* i S4C yn y 1990au*.* Mae ganddynt dri o blant ac maent yn byw ym Mhenrhosgarnedd, Bangor.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Hanes Rhyw Gymro* (1964) - Cymdeithas y Ddrama Gymraeg, Prifysgol Bangor.

**Cwmni Theatr Cymru**

* ''Y Tad a'r Mab* (1973)
* *Y Tŵr*
* *Esther*
* *Oidipos Frenin* (1980)
* *Alpha Beta*
* *Gymerwch chi Sigaret?*

**Cwmni Theatr Gwynedd**

* *Lle Mynno'r Gwynt*
* *Plas Dafydd*
* *Hywel A*
* *Pont Robat*
* *Dyddiau Difyr* (1998)
* *Y Gelli Geirios*
* *Enoc Huws*

### Teledu a Ffilm 
* *Seimon y Swynwr* 
* *Mr Lolipop M.A*
* *Lleifior* (1960au)
* Lleifior (1990au)
* *Tywyll Heno*
* *Traed Mewn Cyffion*
* *Bob a'i Fam*
* *Y Stafell Ddirgel*
* *Dal: Yma/Nawr''

## Oriel 

Delwedd:Actors John Ogwen and Maureen Rhys with their two sons Robin and Rhys (1553760).jpg
Delwedd:Actors John Ogwen and Maureen Rhys with their two sons Robin and Rhys (1553758).jpg
Delwedd:Actors John Ogwen and Maureen Rhys with their two sons Robin and Rhys (1553755).jpg
Delwedd:Actors John Ogwen and Maureen Rhys with their two sons Robin and Rhys (1553759).jpg
Delwedd:Actors John Ogwen and Maureen Rhys with their two sons Robin and Rhys (1553757).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's performance of John Gwilym Jones' drama 'Y Tad a'r Mab' with Nesta Harris as producer (1513690).jpg
Delwedd:Karl a Greta yn Lleifior.jpg
Delwedd:Hunangofiant Maureen Rhys - Prifio (llyfr).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Pobl o Arfon
Frank Langella

Actor Americanaidd yw **Frank A. Langella, Jr.** (ganwyd 1 Ionawr 1938).

## Ffilmiau
**Diary of a Mad Housewife* (1970)
**The Mark of Zorro* (1974)
**Dracula* (1979)
**Masters of the Universe* (1987)
**1492: Conquest of Paradise* (1992)
**Dave* (1993)
**Superman Returns* (2006)
**Frost/Nixon* (2008) (fel Richard Nixon)
**Wall Street: Money Never Sleeps* (2010)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1938
Malcolm Browne

Newyddiadurwr a ffotograffydd Americanaidd oedd **Malcolm Wilde Browne** (17 Ebrill 1931 - 27 Awst 2012). Tynnodd y llun enwog o'r mynach Bwdhaidd Thích Quảng Ðức yn hunanlosgi yn Saigon ym 1963.

Gweithiodd fel gohebydd i'r Associated Press (AP) yn Fietnam yn y 1960au, gan adrodd ar yr argyfwng Bwdhaidd ac yn hwyrach Rhyfel Fietnam. Roedd yn rhan o garfan o newyddiadurwyr, gan gynnwys Peter Arnett a David Halberstam, a gafodd ffrae yng Ngorffennaf 1963 gyda heddlu cudd Ngô Đình Nhu. Enillodd Wobr Pulitzer ym 1964 am ei adroddiadau o Fietnam. Ar ôl gadael yr AP, ymunodd â *The New York Times* ym 1968 a gweithiodd fel gohebydd rhyfel a thramor i'r papur hwnna am y 30 mlynedd nesaf.

Ym 1993, cyhoeddwyd ei hunangofiant *Muddy Boots and Red Socks*. Bu farw Browne o glefyd Parkinson.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gohebyddion Rhyfel Fietnam
Categori:Gohebyddion rhyfel o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn New Hampshire
Categori:Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Gwarchodfa fiosffer

Mae UNESCO yn cynnal rhestr o **Warchodfeydd Biosffer** y byd. Ardaloedd cadwraeth gyda chydnabyddiaeth ryngwladol ydynt, sydd i fod i ddangos perthynas gytbwys rhwng dyn a natur, hynny yw, hyrwyddo datblygu cynaliadwy.

## Rhwydwaith Gwarchodfeydd Biosffer y Byd
Yn 2012 roedd cyfanswm o 598 gwarchodfa fiosffer, mewn 117 gwlad dros y byd..

## Hanes
Sefydlwyd '''Rhaglen Dyn a'r Biosffer''' (MAB) UNESCO ym 1971, a arweiniodd at ddechrau dynodi gwarchodfeydd biosffer ym 1977. Yn y flynyddoedd a ddilynodd, cynyddodd y nifer o warchdfeydd biosffer yn gyflym.

Yn y 1990au cynnar, newidiwyd pwyslaid rhaglen MAB er mwyn hyrwyddo perthynas dyn a natur yn nhermau byw'n gynaladwy, creu incwm a lleihau tlodi. Mewn gwarchodfeydd biosffer, nid yw natur yn cael ei wahanu oddi wrth bobl, ond yn hytrach yn cael ei warchod wrth ei ddefnyddio. Maent felly yn lefydd lle mae pobl yn byw ac yn gweithio - gan gynnwys ardaloedd gwyrdd ar gyrion dinasoedd mawrion hyd yn oed.

Ym 1995, cynhaliwyd ail Gynhadledd Gwarchodfeydd Biosffer y Byd yn Seville. Yno, cytunwyd ar ddiffiniad ffurfiol o amcanion a gweithdrefnau i'w dilyn wrth ddynodi gwarchodfeydd biosffer. Ers hynny, bu'n rhaid i nifer o warchodfeydd a dderbyniodd statws biosffer yn y 1970au a'r 1980au wedi gorfod unai ehangu er mwyn cydymffurfio â'r diffiniad newydd, neu golli'r statws.

*1 Gan gynnwys Biosffer Gwledydd y Môr Canol, a rennir rhwng Moroco a Sbaen. 
** Ffynhonnell: UNESCO, 2012''

## Ffynonellau
Categori:UNESCO
Gwyn bar llydan

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn bar llydan**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion bar llydan**; yr enw Saesneg yw *Broad-barred  White*, a'r enw gwyddonol yw *Hecatera bicolorata*. Gellir ei ganfod drwy Ewrop ac yn: Nhwrci, Iran, Israel, Libanus, Syria, Kirghizia, Tajicistan, gorllewin Siberia a Tsieina.

Mae'n wyfyn cymharol fychan, gyda lled yr adenydd yn 28–35&nbsp;mm. Fel llawer o wyfynod, yn y nos mae'n hedfan a hynny rhwng Mehefin ac Awst, yn ddibynol ar ei leoliad. Caiff ei ddenu gan olau a blodau. Mae'r siani flewog yn frwon a gwyrdd gyda diamwntiau tywyll ar hyd ei chefn.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn bar llydan yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Gwyn blaen oren

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn blaen oren**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion blaen oren**; yr enw Saesneg yw *Orange-tip*, a'r enw gwyddonol yw *Anthocharis cardamines*. **Boneddiges y wig** yw enw arall arno.

Cafodd ei enw oherwydd y lliw oren llachar ar flaen adain yr oedolyn gwrywaidd. Mae i'w weld ledled Ewrop, Asia a Japan. Mae'r glöyn hwn ar gynnydd yn Iwerddon ac yn yr Alban, fwy na thebyg oherwydd cynhesu byd-eang.

## Cylch bywyd 

(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg|*Anthocharis cardamines* ♂  
(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|*Anthocharis cardamines* ♂  △
(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Anthocharis cardamines*  ♀ 
(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Anthocharis cardamines* ♀ △

Anthocharis cardamines vrouwtje.jpg|Imago neu oedolyn: Benyw
Anthocharis_cardamines_%C5%93ufs.jpg|Ŵy
Anthocharis cardamines 01.jpg|Larfa (neu siani flewog)
Anthocharis cardamines 17.jpg |Pwpa (chwiler neu sach risial)

Caiff yr wyau eu dodwy ar gefn dail teuluoedd y planhigyn *Cardamine pratensis* a mwstad (*Alliaria petiolata*). Hoff fwyd yr oedolyn ydy *Hesperis matronalis*. Mae'r wyau'n wyn am ychydig ddyddiau cyn troi'r oren ac yna'n tywyllu ychydig cyn deor. Mae bwyd y siani flewog yn gyfyngedig iawn i flodyn y blodau uchod, a dim ond un siani mae pob planhigyn yn medru ei chynnal. Os oes dau siani flewog yn deor, mae un yn bwyta'r llall; felly hefyd gyda'r wyau. Er mwyn atal hyn rhag digwydd, ar ôl dodwy, mae'r oedolyn yn chwistrellu fferomon ar y planhigyn, sy'n arwydd i oedolyn arall i gadw draw.

Mae'r siani'n troi'n chwiler ar ddechrau'r haf, ac yn ymddangos fel oedolyn y gwanwyn dilynol. Ar adegau, gall beidio ymddangos am gyfnod o ddwy neu dair blynedd - sy'n fodd i oroesi gaeafau caled.

## Cynefin
Caeau ac ymylon coedwigoedd tamp, glan yr afon, ffosydd, rhostiroedd, ymylon rheilffyrdd a llwybrau.

.]]

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn blaen oren yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw melyn
Categori:Gloynnod byw oren
Categori:Gloynnod byw gwyn
Cwrcwd

bawd|Michael Votter yn ei gwrcwd
Safle gorffwyso'r corff dynol ydy **cwrcwd**; fel arfer fe ddywedir fod person **yn ei gwrcwd** neu yn **sgwatio**. Yn y safle hwn, mae holl bwysau'r corff ar wadan neu du blaen y troed gyda'r pen-gliniau wedi'u plygu. Mae llawer o bobloedd Asia'n defnyddio'r dull hwn o orffwys yn hytrach nac eistedd.

Mae'r wicedwr mewn gêm o griced yn cynnal y safle hwn am rai oriau.

## Gweler hefyd 
* Cwman
* Eistedd

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg ddynol
Idris, brenin Libia

Unig brenin Libia oedd **Idris**, GBE (, ganwyd Sayyid *Muhammad Idris bin Muhammad al-Mahdi as-Senussi* 12 Mawrth 1889 – 25 Mai 1983) a deyrnasodd dros Libia o 1951 hyd 1969. Roedd hefyd yn Bennaeth y Mwslimiaid Senussi. Cafodd ei ddiorseddu gan Muammar al-Gaddafi mewn ''coup d'état'' ym 1969.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd Libia
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Bedwyr Williams

bawd|Byrddau gwyddbwyll yr Aes, Caerdydd

Artist o Gymru yw **Bedwyr Williams** (ganed 1974 yn Llanelwy). Mae'n cyfuno gosodwaith a chomedi *stand-yp*.

## Bywyd cynnar
Cafodd ei fagu ym Mae Colwyn a mynychodd Ysgol y Creuddyn. Aeth i Goleg Menai, Bangor, i ddilyn cwrs celf sylfaenol am flwyddyn cyn mynychu St Martins School of Art yn Llundain ac yna Ateliers, Arnhem.

## Gwobrau
Yn 2004 enillodd Wobr Paul Hamlyn ar gyfer Celf Gweledol. Bedwyr Williams yw'r artist a fydd yn cynrychioli Cymru yn y 55ed Arddangosfa Gelf Ryngwladol y Biennale Fenis yn 2013 trwy brosiect sy'n cael ei guradu ar y cyd gan Oriel Mostyn ac Oriel Davies a'i noddi gan Gyngor Celfyddydau Cymru.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011, fe enillodd y 'goron driphlyg'  drwy ennill Y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain, Gwobr Ivor Davies am waith sy'n cyfleu ysbryd y frwydr dros iaith, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru, a hefyd ef oedd enillydd Dewis y Bobl yn Y Lle Celf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr artist 

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl o Fae Colwyn
Categori:Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Draenen ddu

Coeden o fath Prunus sy'n tyfun hyd at 5 metr (8 troedfedd) ydy'r **Ddraenen ddu** (Lladin: *Prunus spinosa*), ac fe'i ceir yng Nghymru ac ledled Ewrop, Asia a gogledd-orllewin Affrica. Fe'i plannwyd yn ddiweddar yng Ngogledd America a Seland Newydd, ble mae hi hefyd yn llewyrchu. Mae **eirin bdon bach**, **eirin tagu**, ac **eirin y perthi** yn enwau eraill ar y goeden ac yn cyfeirio at ei ffrwyth, sy'n cael eu defnyddio i wneud y ddiod gartref traddodiadol hwnnw: jin eirin. Pan geir cyfnod oer yn y Gwanwyn pan fo'r ddraenen ddu'n blodeuo fe’i gelwir yn "Aeaf y Ddraenen Ddu".
bawd|chwith|Draenen ddu (*Prunus spinosa*): blodau, eirin tagu, hadau a dail mewn darlun gan Otto Wilhelm Thomé (1885).

Mae'r term gwyddonol (Lladin) *spinosa* yn cyfeirio at ddrain miniog y planhigyn, sy'n nodweddiadol o'r teulu hwn, fel mae'r enw Saesneg *blackthorn*, hefyd.

Mae'r dail yn cael eu bwyta gan siani flewog y gwyfynod canlynol (ymhlith eraill): *Pavonia pavonia*, *Scythropia crataegella*) a *Coleophora anatipennella*. Mae'r gwyfyn a elwir yn *Esperia oliviella* yn bwyta ei phren marw.

## Y pren
Mae'r pren yn llosgi'n dda: yn araf gyda chryn wres. Cabolir ei phren gyda chŵyr ac fe'i ddefnyddir i wneud offer i'r saer ac i wneud ffyn cerdded. Yn Iwerddon, defnyddir y pren i wneud *shillelagh* sef math o erfyn taro. Mae swyddogion byddin Lloegr hefyd yn arfer y traddodiad o gario ffyn o bren y ddraenen ddu.

## Pennill
“Pan fo'r ddraenen ddu yn wyn,
A gwallt ei phen yn gwynu.
Mae hi'n gynes dan ei gwraidd,
Cei hau dy hâd pan fynni.”

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* y Ddraenen wen

]]

Categori:Coed
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Rosaceae
Max Bygraves

Digrifwr a chanwr Seising oedd **Max Bygraves** OBE (ganwyd **Walter William Bygraves** 16 Hydref 1922 - 1 Medi 2012).

## Teledu
* "Whack-O!" (1960)
* "The Royal Variety Performance" (1963)
* "It's Sad About Eddie (1964)
* "Max" (1969–1974)
* "Family Fortunes" (1983–1985)
* "The Mind Of David Berglas (1986)
* "Call Up The Stars" (1995)

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
SV Werder Bremen

Tîm pêl-droed Almaenig o Bremen yw **SV Werder Bremen**. Cafodd ei sefydlu yn 1899 ac mae'nt ar hyn o bryd yn chwarae yn prif gynghrair pêl-droed yr Almaen, y Bundesliga.

Werder Bremen
Pussy Riot

[bawd|310px|Y grŵp *Pussy Riot* yn perfformio yn Lobnoye Mesto yn y [Sgwâr Coch yn Ionawr 2012.]]
Band punk rock ffeministaidd o Moscfa ydy **Pussy Riot**. Mae'r grŵp yn sgwennu ei enw efo llythrennau Lladin a chaiff hynny ei gopio gan y Wasg yn Rwsia. Cafodd y grŵp ei sefydlu yn Awst 2011 ac mae oddeutu 12 aelod, pob un yn gwisgo balaclafa lliwgar ac yn defnyddio llysenwau yn hytrach nag enwau go iawn.

Fel arfer maen nhw'n trefnu gigs byr fyfyr, heb gyhoeddusrwydd ymlaen llaw: gigiau profoclyd gan dynnu coes gwleidyddion megis y Prif Weinidog Vladimir Putin. Cynhelir y gigs yn aml mewn lleoliadau anghyffredin, llefydd fel Lobnoye Mesto yn y Sgwâr Coch neu ar dop bws neu dram neu ar sgaffold. Golygir y perfformiadau hyn ganddynt a'i bostio ar y we.

Ar 21 Chwefror 2012, perfformiodd pump aelod o'r grŵp yr hyn a alwant yn "weddi'r pync" ("*punk Prayer*"), mewn eglwys yng nghanol Moscfa, sef Eglwys Gadeiriol Crist yr Achubwr.
Camodd swyddogion yr eglwys ymlaen i'w hatal rhag gorffen y gig, ond erbyn fin nos roedd aelodau'r grŵp wedi golygu'r fideo a'i alw'n “O, Fam Crist, rho Putin dan Glo!”. Yn y gân roeddent yn sarhau Putin a phennaeth yr Eglwys Uniongred yn Rwsia (Kirill I).

## Arestio a charchar
Ar 3 Mawrth arestiwyd dau aelod o'r grŵp: Nadezhda Tolokonnikova a Maria Alyokhina ar gyhuddiad o hwliganiaeth. Arestiwyd trydydd aelod ar y 15fed: Yekaterina Samutsevich.

Fe'u cadwyd yn y ddalfa tan ddiwedd Gorffennaf pan roddwyd hwy ar brawf; daeth cyhoeddusrwydd byd-eang i'r achos hwn. Ar 21 Awst dedfrydwyd y tair merch i ddwy flynedd yr un o garchar.

Yn ôl llefarydd ar ran y BBC, roedd barn cryf ledled y byd fod y ddedfryd yn rhy uchel, yn rhy drwm. Credir fod dau aelod arall o'r grŵp wedi cymryd y goes a'i heglu hi o'r wlad, rhag ofn iddynt hwythau gael eu rhoi ar brawf. Edrychir ar y dair arall gan nifer o fudiadau fel carcharorion gwleidyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau o Rwsia
Categori:Gweithredaeth wrth-gorfforaethol
Categori:Protestiadau yn Rwsia
Categori:2012
Hamburger SV

Tîm pêl-droed Almaenig o ddinas Hamburg yw **Hamburger Sport-Verein**. Cafodd ei sefydlu yn 1887.

Hamburger
Nottingham Forest F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn ninas Nottingham yn Nwyrain Canolbarth Lloegr yw **Nottingham Forest Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Preston North End F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn ninas Preston, Swydd Gaerhirfryn yw **Preston North End Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Oldham Athletic A.F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn Oldham, Manceinion Fwyaf yw **Oldham Athletic Association Football Club**.


Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Gwyn coed Real

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwyn coed Real**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwynion coed Real**; yr enw Saesneg yw ''Real's wood white'', a'r enw gwyddonol yw *Leptidea reali*.

Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o wledydd Gorllewin Ewrop, ond nid yw wedi ei weld yng ngwledydd Prydain hyd yma. Mae i'w gael yn Iwerddon ers 2001.

Mae'n hoff o gaeau ac ymylon coedwigoedd hyd at 2,500 metr yn uwch na lefel y môr. Mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Ebrill a Hydref a hynny mewn dwy neu dair cenhedlaeth. Prif fwyd y siani flewog ydy teulu o blanhigion o'r enw *Fabaceae*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwyn coed Real yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Deiseb yr Iaith

Yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938, dan arweiniad Undeb Cymru Fydd, dechreuwyd casglu enwau ar gyfer Deiseb Genedlaethol. Trefnydd ac ysgrifennydd y Ddeiseb oedd Dafydd Jenkins. Diben y Ddeiseb oedd hawlio statws i'r iaith Gymraeg 'a fyddai'n unfraint â'r Saesneg ym mhob agwedd ar weinyddiad y gyfraith a'r Gwasanaethau Cyhoeddus yng Nghymru'. Arwyddwyd y Ddeiseb gan dros chwarter miliwn o bobl a chafwyd cefnogaeth 30 allan o'r 36 Aelod Seneddol Cymreig.

Arweiniodd hyn at Ddeddf Llysoedd Cymru 1942 a ganiataodd y defnydd o'r Gymraeg mewn llysoedd barn ond methwyd a sicrhau hawliau ehangach.

## Cyfeiriadau
Iaith
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hawliau iaith
Categori:1938 yng Nghymru
Scunthorpe United F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn nhref Scunthorpe, Swydd Lincoln yw **Scunthorpe United Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Brentford F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn nhref Brentford ym mwrdeistref Hounslow, Llundain yw **Brentford Football Club**.

Prif gystadleuwyr Brentford yw Chelsea, Fulham a Queens Park Rangers. Mae'r clybiau (gan gynnwys Brentford) hyn yn cystadlu yn erbyn Darbi Gorllewin Lludain ac maent i gyd yn gystadleuwyr i'w gilydd.

## Chwaraewyr
### Chwaraewyr Cymreig
Mae Brentford wedi cael nifer o chwaraewyr Cymreig ar hyd y blynyddoedd. Fodd bynnag, nid oes gan Brentford unrhyw chwaraewyr Cymreig ar hyn o bryd.

## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Swindon Town F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn nhref Swindon, Wiltshire yw **Swindon Town Football Club**.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Bradford City A.F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol a leolir yn ninas Bradford, Gorllewin Swydd Efrog yw **Bradford City Association Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Dafydd Jenkins (hanesydd)

Awdur, bargyfriethiwr ac ymgyrchydd iaith o Gymru oedd **Dafydd Jenkins** neu **David Arwyn Jenkins** fel y’i bedyddwyd (1 Mawrth 1911 – 5 Mai 2012). Daeth yn arbennigwr ar Gyfreithiau Hywel Dda.

## Bywyd cynnar
Fe’i  ganed yn Llundain i rieni a oedd â’u gwreiddiau yng Ngheredigion. Mynychodd Ysgol Merchant Taylor ac yn dilyn cael ysgoloriaeth yn y gwyddorau aeth i Goleg Sidney Sussex, Caergrawnt, lle newidiodd at y Gyfraith ar gyfer ail ran ei radd.

## Gwaith fel bargyfriethiwr
Pan alwyd ef i’r bar yn 1934, ymunodd â Chylchdaith Cyfraith De Cymru a symudodd i fyw i Gaerfyrddin.

## Ymgyrchu
Daeth yn weithgar gyda Phlaid Genedlaethol Cymru ac yn 1936 cyhoeddodd lyfr *Tân yn Llŷn* am achos ‘Yr Ysgol Fomio’. Gadawodd ei waith yn y llysoedd ac yn 1938 trefnodd Ddeiseb yr Iaith a alwodd am ddefnydd swyddogol o’r Gymraeg yn y Llysoedd Barn. Roedd yn wrthynebwr cydwybodol gan ei fod yn heddychwr o argyhoeddiad, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd ffermiai yn Nhrawsnant Isaf yng Ngheredigion.

## Yr academydd
Dechreuodd ddarlitho yn Adran y Gyfraith, Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn 1965, ac o 1975 hyd ei ymddeoliad yn 1978, daliai Gadair bersonol yn Hanes Cyfraith a Chyfraith Hywel Dda. Enillodd Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946 am *Hanes y Nofel Gymraeg*. Cyfansoddod lu o adroddiadau ar amaethyddiaeth ac ar bynciau gwleidyddol a hanesyddol.

## Cyhoeddiadau
**Tân yn Llŷn* (1936)
**Llyfr Colan* (1963)
**Cyfraith Hywel* (1970)
**Hywel Dda: The Law* (1986) – cyfieithiad o *Gyfraith Hywel*

## Teulu
Priododd Gwyneth Owen ac fe gawsant un mab.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Professor Dafydd Jenkins: Barrister and authority on the laws of medieval Wales  Ysgrif coffa yn The Independent.

Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Hanes cyfreithiol Cymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Cyfraith Hywel
Melchisedec

Brenin ac offeiriad oedd **Melchisedec** a gyfeirir ato ym 14eg bennod o Lyfr Genesis.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Llyfr Genesis