Hieronymus Bosch

[Cerflun o Hieronymus Bosch (gan August Falise), ['s-Hertogenbosch|bawd]]
Arlunydd Iseldiraidd cynnar oedd **Hieronymus Bosch** (ganed ** Jeroen Anthoniszoon van Aken** c. 1450 – 9 Awst 1516). Mae ei waith yn enwog am ei ddefnydd o ddelweddau ffantasi er mwyn darlunio cysyniadau a naratifau moesol a chrefyddol.

Mae'r enw *Bosch* yn dod o'r dref ble y ganwyd a threuliodd y rhan mwyaf o'i fywyd – 's-Hertogenbosch (rhwng Rotterdam ac Eindhoven) a elwir yn *Den Bosch* ar lafur. Heddiw yn y dref mae cerflun ac amgueddfa iddo.

Gwaith enwocaf Hieronymus Bosch yw *Gardd y Pleserau Daearol*, sy'n darlunio'n alegorïaidd pleserau'r cnawd. Cafodd ei baentio ar ddechrau'r 16g (tua 1503-05 efallai). Mae ar gadw yn amgueddfa Museo del Prado, Madrid.

## Bywyd
Ychydig iawn o wybodaeth sydd am fywyd neu hyfforddiant artistig Bosch. Ni adawodd lythyron neu ddyddiaduron, mae'r hyn sydd amdano yn dod o gofnodion 's-Hertogenbosch a llyfrau cofnodion *Brawdoliaeth y Forwyn Fair Fendigaid* a fu'n sefydliad Cristnogol pwysig yn y dref. Amcangyfrif ei dyddiad geni'n dua 1450 ar sail portread ohono (gall fod yn hunanbortread) a wnaethpwyd cyn ei farwolaeth ym 1515. Mae'r darlun yn ei ddangos yn ei henaint, mwy na thebyg tua 60 oed.

Roedd ei daid Jan van Aken hefyd yn beintiwr a sonnir amdano am y tro cyntaf mewn cofnodion ym 1430. Cafodd Jan bump o feibion, bedwar ohonynt hefyd yn beintwyr. Roedd ei dad, Anthonius van Aken (marw tua 1478), yn gynghorydd artistig i *Frawdoliaeth y Forwyn Fair Fendigaid*.

Cymerir bod ei dad neu un o'i ewythr a dysgodd i beintio   Mae Bosch yn ymddangos cyntaf ar gofnodon dinesig ar 5 Ebrill, 1474, ble a enwir gyda dau frawd a chwaer.

Roedd 's-Hertogenbosch yn dref lewyrchus yn y 15g ond ym 1463 fe losgwyd 4,000 o dai mewn tân trychinebus pan roedd Bosch tua 13 oed a mwy na thebyg yn dyst i'r digwyddiad erchyll.

Daeth yn beintiwr poblogaidd yn ystod ei fywyd gan dderbyn comisiynau o wledydd tramor. Ym 1488 ymunodd a'r *Brawdoliaeth y Forwyn Fair Fendigaid*, sefydliad Cristionogol Ceidwadol gyda rhyw 40 o aelodau ymhlith dinasyddion uchel eu parch 's-Hertogenbosch a rhyw o 7,000 aelodau eraill trwy Ewrop cyfan.

Rhywbryd rhwng  1479 a 1481, priododd Bosch Aleyt Goyaerts van den Meerveen, a oedd ychydig o flynyddoedd yn hŷn. Symudodd y cwpl i'r dref gyfagos Oirschot ble roedd ei wraig wedi etifeddu tŷ a thiriodd o'i theulu cyfoethog.

Mae cofnod yn archifau'r Brawdoliaeth yn nodi marwolaeth Bosch ym 1516.

## Celf
[bawd|450px|*[Gardd y Pleserau Daearol* amgeuddfa Museo del Prado, Madrid]]

Cynhyrchodd Bosch sawl triptych (darlun tri phanel). Yn cynnwys ei enwocaf *Gardd y Pleserau Daearol* (y teitl gwreiddiol yn anhysbys). Mae'r darlun, yn dangos paradwys gydag Adda ac Efa a llawer o anifeiliaid anhygoel ar y panel chwith, pleserau'r ddaear gyda phobl noeth, ffrwythau ac adar yn y panel canol, ac wedyn uffern ar y panel chwith gyda delweddau o gosbau erchyll i fathau gwahanol o bechaduriaid.

Wrth edrych yn nes ar y paneli, gwelir Duw yn creu'r ddaear. Mae'r darluniau – yn arbennig panel uffern – yn cael ei darlunio'n weddol rydd, yn wahanol iawn i arddull peintio Fflandrys y cyfnod.

Ni roddodd Bosch y dyddiad ar ei beintiadau. Ond yn anarferol am y cyfnod fe lofnododd nifer ohonynt (er bod amheuaeth ar sawl llun arall sydd yn ymddangos i gynnwys ei lofnod). Mae llai na 25 o beintiadau sydd wedi'u goroesi a gydnabyddir yn bendant i Bosch. Ar ddiwedd y 16g ddaeth nifer o ddarluniau Bosch i feddiant Felipe II, brenin Sbaen, fel canlyniad mae amgueddfa Museo del Prado ym Madrid bellach yn berchen a *Gardd y Pleserau Daearol*, *Addoliad y Doethion*, ''Y Saith Pechod Marwol a'r Pedwar Peth Olaf*, *Tynnu Carreg Wallgofrwydd (Gwellhad i Ffolineb).''

## Dadansoddiadau
yn yr 20g, bu diddordeb newydd yn Bosch a chynigwyd amryw o ddadansoddiadau ar gyfer ei luniau. Rhai yn dadlau bod ei waith wedi'i ysbrydoli gan syniadaeth 'hereticaidd' (e.e. syniadau'r Cathariaid a oedd yn grefydd Gristionogol y canol oesoedd a welwyd yn 'hereticaidd' gan yr Eglwys Gatholig). Eraill yn dadlau bod pobl tref 's-Hertogenbosch yn yr adeg honno, er yn ffyddlon i'r Eglwys Gatholig, yn wrthwynebau’n gryf dogmatiaeth, llygredigaeth a grym yr offeiriaid. Astudiodd y llenor Erasmus yn 's-Hertogenbosch ac mae rhai wedi tynnu cymhariaeth rhwng ei feirniadaeth o lygredigaeth yr eglwys a gwaith Bosch.

bawd|*Nith y Dylluan*. Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen

Mae eraill yn dadlau roedd gwaith Bosch yn adloniant, yn diddanu'r gynulleidfa gyd bwystfilod a ffantasi. Tra bod damcaniaeth arall yn credu nad oedd gwaith Bosch yn ffantasi i bobl ei oes, gan adlewyrchu syniadau cyffredin o foesoldeb y byd, nefoedd ac uffern y cyfnod.

bawd|Llofnod Bosch wedi'i sillafu *Jheronimǔs boſch* o'r triptych *Y Santau Meudwy*

## Cyfeiriadau
* Bax, Dirk. (1949), “Ontcijfering van Jeroen Bosch”. Den Haag.
* Boulboullé, Guido, (2008), "Groteske Angst. Die Höllenphantasien des Hieronymus Bosch". In: Auffarth, Christoph, and Kerth, Sonja (Eds): "Glaubensstreit und Gelächter: Reformation und Lachkultur im Mittelalter und in der Frühen Neuzeit", LIT Verlag Berlin, pp.&nbsp;55–78.
* Dijck, G.C.M. van (2001). “Op zoek naar Jheronimus van Aken alias Bosch. De feiten. Familie, vrienden en opdrachtgevers”. Zaltbommel: Europese Bibliotheek. ISBN 90-288-2687-4
* Fischer, Stefan. "Hieronymus Bosch. The Complete Works", Cologne 2013.
* Gibson, Walter S (1973). “Hieronymus Bosch”. New York: Thames and Hudson. ISBN 0-500-20134-X
* Koldeweij, Jos & Bernard Vermet & Barbera van Kooij: *Hieronymus Bosch.  New Insights Into His Life and Work*, NAi Publishers, Rotterdam 2001. ISBN 90-5662-214-5
* Marijnissen, Roger H. ([1987]). “Hiëronymus Bosch. Het volledige oeuvre”. Haarlem: Gottmer/Brecht. ISBN 90-230-0651-8
* Pokorny, Erwin (2010), "Hieronymus Bosch und das Paradies der Wollust". In: "Frühneuzeit-Info", Jg. 21, Heft 1+2 (Sonderband „Die Sieben Todsünden in der Frühen Neuzeit“), pp.&nbsp;22–34.

## Dolennau allanol
* Jheronimus Bosch Art Center 
*Cymdeithas Bosch Bruegel 
*Hieronymus Bosch "Between Heaven and Hell" yn "A World History of Art" 
*Oriel Hieronymus Bosch yn ibiblio
*Bosch Universe 

Categori:Genedigaethau'r 1450au
Categori:Marwolaethau 1516
Categori:Arlunwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cristnogion o'r Iseldiroedd