open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daniel Davies, Abertawe

Roedd y **Parch Daniel Davies, D. D.** (15 Tachwedd 1797 – 19 Chwefror 1876) yn bregethwr gyda'r Bedyddwyr Cymreig, a elwir hefyd yn "Y Dyn Dall".

## Bywyd cynnar ac addysg 
Cafodd Davies ei eni ym Moelfre, Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin. Joshua Davies oedd ei dad. Roedd yn byw yn Nowlais, Merthyr Tudful tra'n fachgen a aeth yn ddall ar ôl goroesi'r frech wen. Yn 1815 derbyniwyd ef yn fyfyriwr yn Ysgol Brenhinol y Deillion, Lerpwl, lle nid yn unig y dysgodd sgiliau llaw, megis gwneud basgedi a gwehyddu, ond hefyd dysgodd siarad Saesneg.

## Gyrfa 
Roedd Davies yn 19 pan ddechreuodd bregethu yng Nghymru, i ddechrau gyda'r Presbyteriaid, ond yn fuan wedyn gyda'r Bedyddwyr.  Yn yr 1820au bu'n pregethu i'r Bedyddwyr Cymreig yn Llundain, ond cafodd alwad i Gapel Bedyddwyr Cymraeg Bethesda yn Abertawe yn 1826, gan wasanaethu yno tan 1855.  Bu'n pregethu mewn amryw o eglwysi yng Nghymru yn hwyrach yn ei fywyd.  Roedd yn gefnogol iawn o addysg y wladwriaeth ac addysg cyfrwng Saesneg i blant Cymraeg.  Roedd yn nodedig am ei ddeallusrwydd a frwdfrydedd am ddysgeidiaeth; bu i un ffrind ddweud am ei bregethu, "He was like one of those transatlantic steamers that must be seen in deep waters to be appreciated." Rhestrodd y Parch D. T. Phillips ef fel un o'r "princes of the pulpit" yn hanes Cymru. Bu farw'r pregethwr Cymraeg Christmas Evans yng nghartref Daniel Davies yn 1838, ac fe bregethodd Davies yn ei angladd.

Cafodd ei lun wedi ei dynnu gan y ffotgraffydd John Thomas fel hyn ddyn. Bu farw'r Parchedig Ddr. Davies yn 1876, yn 78 oed.  Mae ei fedd yn Abertawe, mewn claddgell yng Nghapel y Bedyddwyr Cymraeg gynt ym Methesda. Roedd yn briod; roedd ei wraig wedi marw cyn 1856. Roedd ganddo o leiaf un merch a'i goroesodd, sef Mrs. J. Rowlands o Lanelli.[[John Thomas (ffotograffydd)|]][[Daniel Davies (pregethwr)#cite note-8|[8]]]

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Pobl ddall
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Pregethwyr o Gymru
Bobby Windsor

Mae **Robert William Windsor ** (ganwyd 31 Ionawr 1948 yng Nghasnewydd (yn Sir Fynwy bryd hynny), a oedd yn cael ei adnabod fel **Bobby** a' gyda'r llysenw "The Duke", yn gyn chwaraewr Rygbi'r undeb a enillodd 28 cap Rygbi'r undeb i Gymru fel bachwr rhwng 1973 a 1979.  Cyhoeddodd Windsor ei hunangofiant *The Iron Duke* ym mis Hydref 2010.

## Gyrfa cynnar 
Yn weithiwr dur wrth ei alwedigaeth, dechreuodd Windsor ar ei yrfa gyda rygbi'r undeb fel cefnwr, yn chwarae fel cefnwr a 'fly-half', ond daeth yn enwog yn safle'r bachwr. Chwaraeodd dros Brynglas a Cross Keys cyn ymuno â Phontypŵl lle gyda Graham Price a Charlie Faulkner daeth yn rhan o'r chwedlonol 'Pontypool Front Row', a elwir hefyd yn Viet Gwent (yn chwarae ar Ffrynt Rhyddid Cenedlaethol De Fietnam) a anfarwolwyd yn y gân gan Max Boyce.

## Cymru 
Chwaraeodd Windsor ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn tîm rygbi undeb cenedlaethol Awstralia yng Nghaerdydd ym 1973, gêm a enillwyd gan Gymru o 24 pwynt i ddim gyda Windsor yn sgorio cais fel bachwr, a chymerodd drosodd oddi wrth Jeff Young fel y dewis cyntaf fel bachwr. Chwaraeodd rhes flaen Pontypŵl dros Gymru fel uned 19 o weithiau yn ystod y 1970au, a cholli mewn dim ond pedair o'r gemau hynny. Chwaraeodd ei gêm ryngwladol olaf yn erbyn tîm rygbi undeb cenedlaethol Ffrainc ym mis Chwefror 1979.

## Y Llewod 
Cafodd Windsor ei ddewis ar gyfer dwy daith y Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig. Chwaraeodd yn yr holl brofion ar y daith i Dde Affrica yn 1974, gan helpu blaenwyr y Llewod i ddominyddu tîm rygbi undeb cenedlaethol De Affrica Ar y daith yn nes ymlaen i Seland Newydd yn 1977 chwaraeodd yn y prawf cyntaf yn unig ac ni wnaeth chwarae cystal yn Ne Affrica.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Bobby Windsor ymysg enwogion y byd chwaraeon

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Caradog Roberts

Roedd **Caradog Roberts** (30 Hydref 1878 – 3 Mawrth 1935) yn gyfansoddwr, organydd a chorfeistr Cymraeg.

Cafodd Roberts ei eni yn Rhosllannerchrugog yn fab i John a Margaret Roberts.  Roedd ganddo dalent cerddorol ers ei blentyndod, gan gystadlu mewn ac ennill nifer o wobrau mewn eisteddfodau.

Astudiodd y piano a'r organ, gan ddod yn organydd capel yr Annibynwyr Mynydd Seion, Ponciau o 1894 i 1903.  Daeth yn organydd yng Nghapel yr Annibynwyr Bethlehem, Rhosllanerchrugog y flwyddyn wedyn, gan barhau i wneud hynny tan ei farwolaeth.  Graddiodd yn Rhydychen gyda B.Mus (1906) a D. Mus (1911)  O 1914 i 1920, ef oedd Cyfarwyddwr Cerdd Prifysgol Bangor.

Roedd Roberts yn un o olygyddion y Caniedydd Cynulleidfaol Newydd  (1921), llyfr emynau yr Annibynwyr Cymraeg, ynghyd â Chaniedydd Newydd yr Ysgol Sul (1930), llyfr emynau'r Ysgol Sul yr un enwad.

Roedd Roberts yn gyfansoddwr ac yn drefnydd tonau emynau toreithiog, gyda nifer ohonynt wedi ymddangos mewn nifer o lyfrau emynau Cymraeg.  Ymhlith y mwyaf adnabyddus mae Rachie (emyn-dôn) ac In Memoriam, teyrnged Harry Evans, y cyfansoddwr Cymraeg .

Bu farw yn Wrecsam, Sir Ddinbych, ar 3 Mawrth 1935, a chafodd ei gladdu ym mynwent Rhosllannerchrugog.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr Rhamantaidd o Gymru
Categori:Pianyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Rosllannerchrugog
Categori:Pobl fu farw yn Wrecsam
Osi Rhys Osmond

Roedd **Osi Rhys Osmond** (28 Mehefin 1942 – 6 Mawrth 2015) yn arlunydd o Gymro ac yn gyflwynydd teledu a radio achlysurol. Roedd hefyd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Fetropolitan Abertawe ac yn aelod o Gyngor Celfyddydau Cymru.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Donald Malcolm Osmond ym Mryste a pan oedd yn dri mlwydd oed symudodd ei deulu i Wattsville, Dyffryn Sirhywi, Caerffili. Roedd ei dad a'i ddadcu yn fwynwyr.  Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Celf Casnewydd a Choleg Celf Caerdydd. Cafodd y llysenw 'Osi' gan eu ffrindiau yn y coleg. Roedd wedi cael ei hudo gan liw trwy gydol ei yrfa: *"Colour is the basis of my craft - I talk through colour, I speak through colour, I use colour to express myself and convey my ideas"*, fel y dywedodd wrth y Western Mail yn 2009.

Yn 2006, cyflwynodd Osmond y gyfres deledu Gymraeg, 'Byd o Liw', ar S4C. Roedd hefyd wedi cyflwyno darnau ar BBC Radio 3.  Ym mis Mawrth 2012, cafwyd proffil o Osmond ar *The Culture Show* ar y BBC. Ym mis Mehefin 2012 roedd Osmond yn cyd-gyflwyno ac yn fentor ar y gyfres deledu, *The Exhibitionists*, ar BBC Wales, gyda'r cyfranogwyr yn cystadlu i ddod yn arbenigwyr mewn celf. Fe ysgrifennodd ar y cyflwyniad gweledol o Dde Cymru mewn cyfnodolion fel y *Planet*, *New Welsh Review*, *Tu Chwith*, *Barn* a *Golwg*.  Yn 2006 cyhoeddodd 'Carboniferous Collisions', ar yr arlunydd Josef Herman.

Ym mis Ebrill 2012 dychwelodd Osmond i fro ei febyd i gynnal arddangosfa o'i waith, fel teyrnged i'w deulu a'r gymuned leol. Roedd yn byw yn Llansteffan, Sir Gaerfyrddin. Daeth yn aelod o'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006, a chafodd ei urddo yn gymrawd er anrhydedd o Brifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yng Ngorffennaf 2013.

## Marwolaeth 
Bu farw Osmond yn Sir Gaerfyrddin ar 6 Mawrth 2015, yn 71 oed, ar ôl brwydr hir gyda chancr, gan adael ei wraig, Hilary, ei ddau fab Luke and Che o'i briodas gyntaf gyda Linda Prime, a Sara merch Hilary.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl o Gaerffili
John Howard Northrop

Biocemegydd o'r Unol Daleithiau oedd  **John Howard Northrop** (5 Gorffennaf 1891 – 27 Mai 1987). Cyd-enillodd  ef a'i bartner, Wendell Meredith Stanley, Wobr Nobel mewn Cemeg yn 1946 am y gwaith o baratoi ensymau a'r proteinau firaol mewn ffurf pur. Rhanwyd y Wobr Nobel gyda James Batcheller Sumner.

## Ffynonellau
Categori:Biocemegwyr
Categori:Cemegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Marwolaethau 1987
Buddug Verona James

Cantores opera mezzo-soprano o Gymru oedd **Buddug Verona James** (ganwyd 1957) a astudiodd yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall, Stiwdio Opera Cenedlaethol ac yn Rhufain. Fe'i ganwyd yn Aberteifi, Cymru.

## Gyrfa 
Ymysg ei rhannau operatig, mae James wedi perfformio *Orfeo* Christoph Willibald Gluck yn yr Unol Daleithiau ac yng Nghanada, Dardano yn *Amadigi* Georg Friedrich Händel yn Ninas Efrog Newydd ac yn Ewrop, yn o gystal a Cherubino yn *Le nozze di Figaro* Wolfgang Amadeus Mozart yn Tokyo a Toronto.

Mae hi wedi gweithio gyda Opera yr Iseldiroedd, Opera Cleaveland (UDA), Glyndebourne, Opera Almeida, Cwmni Theatr Opera, Opera Gogledd Iwerddon, Opera'r Gogledd, Opera Atelier, Opera Syrcas, English Pocket Opera, Opera 80, Grwp Opera Handel Caergrawnt, Operavox Cartoons, Cwmni Dawns Siobhan Davies, Theatr Cerddoriaeth Cymru a Opera Canolbarth Cymru.

Ar ei gwefan, mae James yn disgrifio ei hun fe "Opera Singer, Actress and Butcher", oherwydd cyn iddi dilyn ei hastudiaethau, gweithiodd yn un o siopau cigydd ei thad yn Aberteifi ac enillodd wobr am ei chrefftwaith yn Sioe Frenhinol Cymru ym 1978.

Roedd ei pherfformiadau cyntaf yn operau gan Gerald Barry, *Jonathon Dove*, Deirdre Gribbin, Wolfgang Rihm a John Woolrich.

Mae James wedi cymryd rhan mewn sawl darn actio ar gyfer y BBC, HTV a S4C ac yn ddiweddar, perfformiwyd rhan Lady Capulet yn Romeo a Juliet i Theatr Genedlaethol Cymru.

Mae hi'n aelod o'r staff proffesiynol yn yr adran astudiaethau llais ac opera yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru (CBCDC) Mae hi hefyd wedi cyfeirio *The Pirates of Penzance*,* Ruddigore*,* Acis and Galatea*,*Dido and Aeneas*,*Orpheus in the Underworld* a *Hercules* i CBCDC.

Yn 2001 perfformiodd James a'i pherthnasau yn Stadiwm y Mileniwm fel adloniant cyn gem undeb rygbi rhwng Cymru a Iwerddon.

## Bywyd personol
Mae'n briod a Michael Carey, sy'n rhedeg fferm Coedwynog ger Aberteifi.

## Catalog recordiau 
* Buddug Verona James - *Castradïva*
* Buddug Verona James - *Songs of the People*
Ymddangosir ar:
* Thomas Chilcot - *Songs and Concertos*
* *The James Sisters Sing Gospel*

## Gwobrau 
* *Welsh Singers Competition* 1986
* Yn 2001 James anrhydeddwyd gyda'r Wisg Wen o Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Buddug Verona James 
* Proffil BBC 
* myspace.com site
* World Concert Artist Directory

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Cromen geodesig

[bawd|upright=1.7|Biosffer Montréal, yn gynharach, Pafiliwn yr Unol Daleithiau yn ystod Expo 67 gan R. [Buckminster Fuller, ar Ynys Sainte-Hélène, Montreal, Quebec]]
Mae **cromen geodesig** yn strwythur hemisfferig sy'n seiliedig ar bolyhedronau geodesig. Maent yn dosbarthu pwysau'r gromen dros y strwythur i gyd a gall wrthsefyll pwysau mawr.
chwith|bawd|260px|Tŷ geodesig yn Idaho

Ychydig wedi'r Rhyfel Mawr y cynlluniwyd y gromen geodesig cyntaf a hynny gan Walther Bauersfeld, prif beiriannydd Cwmni Carl Zeiss. Derbyniodd freinlen ('patent') ar gromen cymharol fach ac fe'i codwyd gan yr adeiladwyr Dykerhoff and Wydmann ar un o adeiladau Zeiss yn Jena, yr Almaen. Yna codwyd cromen tipyn mwy yng Ngorffennaf 1926. 20 mlynedd yn ddiweddarach mabwysiadwyd y syniad yn ddiweddarach gan R. Buckminster Fuller yn yr Unol Daleithiau a fathodd y term "geodesig". Er nad ef dyfeisiodd y gromen geodesig, ef sy'n cael y clod am hynny yn yr Unol Daleithiau.

Yn ychwanegol at y ffaith fod y gromen yn hynod o gryf, o'i gymharu a'i bwysau, gyda wynebau'r 'waliau' yn denau ac yn ysgafn, mae cromen fel hyn yn hynod o gadarn, a'i gyfaint yn fawr o'i gymharu ac arwynebedd y waliau trionglog (neu siâp hecsagon).

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 20fed ganrif
Categori:Pensaernïaeth
Maryam Mirzakhani

Mathemategydd o Iran oedd **Maryam Mirzakhani**  (3 Mai 1977 – 14 Gorffennaf 2017) a addysgodd fathemateg ym Mhrifysgol Stanford. Ymchwiliodd i bynciau damcaniaeth Teichmüller, geometreg hyperbolig, damcaniaeth ergodig, a geometreg symplectig.

Hi oedd y fenyw gyntaf a'r mathemategydd cyntaf o Iran i ennill Medal Fields, y wobr uchaf ei bri ym maes mathemateg, a hynny yn 2014 am ei gwaith mewn "dynameg a geometreg arwynebau Riemann a'u gofodau modwli".

Bu farw Mirzakhani o ganser y fron yn 40 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Stanford
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Enillwyr Medal Fields
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Mathemategwyr o Iran
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Pobl fu farw o ganser y fron
Categori:Pobl o Tehran
Theosoffi

Mudiad ocwlt neu athroniaeth grefyddol yw **theosoffi** neu **theosoffiaeth** sy'n haeru bod modd ennill gwybodaeth ddwyfol drwy ymarferion cyfriniol megis perlewyg ysbrydol neu sythwelediad uniongyrchol. Tarddai yn y 19g ar seiliau dysgeidiaethau hynafol Gnostigiaeth a Neo-Blatoniaeth. Sefydlwyd y Gymdeithas Theosoffig yn Efrog Newydd ym 1875 gan y Rwsiad Helena Blavatsky.

## Cyfeiriadau 
Categori:Esoteriaeth
Categori:Mudiadau crefyddol newydd
Categori:Ysbrydegaeth
Mygltoniaid

bawd|Portread o Lodowicke Muggleton gan William Wood

Enwad Cristnogol bychan oedd y **Mygltoniaid** neu'r **Muggletoniaid**. Sefydlwyd ym 1651 gan ddau deiliwr a chefnder o Lundain, Lodowicke Muggleton a John Reeve, a honnant eu bod yn y proffwydi olaf a ragfynegir yn Natguddiad Ioan 11:3. Disgrifiai'r ddysgeidiaeth yn y cyhoeddiadau *A Transcendent Spiritual Treatise upon Several Heavenly Doctrines* (1652) a *A Divine Looking-Glass* (1656).

Goroesodd y sect hyd yr 20g, ac mae'n debyg taw'r Mygltoniad olaf oedd Philip Noakes o Matfield, Caint, a fu farw ar 26 Chwefror 1979.

Dyma'r disgrifiad collfarnol o'r Mygltoniaid a geir yn y gyfrol *Crefyddau y Byd Cristionogaidd* (tua 1868) gan y Parchedig J. E. Davies:
Y dyhirod hyn oeddent ganlynwyr un Ludoric Muggleton, dilledydd wrth ei alwedigaeth, yr hwn gyda'i gydymaith Reeves, (o'r un gelfyddyd,) a ffugiasant eu hunain yn enwog broffwydi, yn amser Cromwell. Yr oeddent yn haeru mai hwy oedd y ddau dyst olaf y sonia am danyet yn Datguddiad Ioan, yr rhai oedd i ymddangos cyn penderfynawl ddinystr y bydysawd. Yr oeddynt yn cymeryd arnynt ryddâu, neu ddyfarnu y neb a fynent. Haerent nad oes yr un diafol y tu allan i ddyn : mai y diafol yw yr yspryd aflan o reswm, a melldigawl ddychymyg sydd yn y dyn ei hun : mai celwydd dybryd, a ffieidd-dra erchyll yn ngolwg yr Arglwydd oedd y weinidogaeth (efengylaidd) yn y byd hwn, pa un bynag ai prophwydawl ai gweinidogaethawl fyddai, er ei fod ef ei hun a'i gyfaill, yn haerllug haeru eu bod yn brophwydi. Yr oedd ganddynt amryw ddaliadau brwnt, ofer, ac annghyson eraill nad ydynt yn werth eu hadrodd yma.

## Cyfeiriadau 
Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Diwethafiaeth
Categori:Hanes crefydd yn Lloegr
George A. Romero

Cyfarwyddwr, sgriptiwr, a golygydd ffilm o'r Unol Daleithiau a ymfudodd i Ganada oedd **George Andrew Romero** (; 4 Chwefror 1940 – 16 Gorffennaf 2017) sy'n enwocaf am ei ffilmiau arswyd, gan gynnwys y gyfres a gychwynnodd genre'r apocalyps sombïod: *Night of the Living Dead* (1968), *Dawn of the Dead* (1978) a *Day of the Dead* (1985).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Cyfarwyddwyr ffilmiau arswyd
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl o'r Bronx
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i Ganada
Bragdy Felinfoel

Mae **Bragdy Felinfoel** yn enwog am ei gwrw "Double Dragon".  Hwn yw'r bragdy hyna' yng Nghymru.  Bragdy Felinfoel oedd y bragdy cyntaf y tu allan i Unol Daleithiau America i werthu cwrw mewn caniau.

Categori:Cwrw
Spirited Away

Mae ***Spirited Away*** (neu 'Hed Fy Ysbryd'; Siapaneg: 千と千尋の神隠し) yn ffilm animeiddiedig o Japan o 2001 sydd wedi'i hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan Hayao Miyazaki a'i chynhyrchu gan Studio Ghibli. Mae'n adrodd stori Chihiro Ogino (Hiiragi), merch weddol sarrug, sy'n treiddio i fyd ysbrydol wrth symyd tŷ. Ar ôl i'w rhieni cael eu trawsffurfio i mewn i foch gan y wrach Yubaba (Natsuki), mae Chihiro yn dechrau gweithio ym maddondy Yubaba, gan geisio dargonfod dull i ryddhau ei hun a'i rhieni a dychwelyd i'r byd dynol.

Ysgrifennodd Miyazaki y script ar ôl iddo benderfynu y byddai'r ffilm yn seiliedig ar ferch 10 mlwydd oed ei ffrind, y cynhyrchydd Seiji Okuda, oedd yn ymweld â'i gartref bob haf. Ar y pryd, roedd Miyazaki yn datblygu dau brosiect personol, ond ni dderbyniwyd arian ar eu cyfer. Gyda chyllideb o $19 miliwn, dechrewyd cynhyrchu *Spirited Away* yn 2000. Yn ystod y cynhyrchiad, sylweddolodd Miyazaki y byddai'r ffilm dros dair awr o hyd a phenderfynodd dorri nifer o ddarnau o'r stori.

Rhyddhawyd y ffilm yn Japan ar 20 Gorffennaf 2001 gan y dosbarthydd Toho. Daeth i fod y ffilm fwyaf lwyddiannus yn hanes ffilm Japan, gan ddod â refeniw gros o dros $289 miliwn ledled y byd, a derbyn llawer o glod gan feirniaid. Mae *Spirited Away*  yn cael ei gosod yn aml ymhlith rhestrau o'r ffilmiau gorau sydd wedi'u hanimeiddio. Enillodd wobr Oscar ar gyfer y ffilm orau wedi'i hanimeiddio, yr unig ffilm wedi'i ddylunio â llaw i ennill ffilm orau wedi'i hanimeiddio yn y gwobrau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau ffantasi Japaneg o Japan
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o Japan
Coleg Catholig Dewi Sant

Mae **Coleg Catholig Dewi Sant** yn goleg chweched dosbarth sydd wedi'i leoli yng Nghaerdydd, ac yr unig coleg goleg chweched dosbarth Catholig yng Nghymru.

Mae Coleg Chweched Dosbarth Catholig Dewi Sant yn goleg chweched dosbarth yng Nghaerdydd, Cymru. Dyma'r unig goleg chweched dosbarth Catholig yng Nghymru. Mae Coleg Dewi Sant yn cael ei raddio'n gyson dda a rhagorol gan arolygwyr Estyn. Mae'n rhan o rwydwaith i'r sector, ColegauCymru.

## Hanes
Agorodd Coleg Dewi Sant ym 1987, gydag ystod oedran rhwng 16 a 19 oed. Mae'n meddiannu'r adeilad a ddefnyddiwyd yn flaenorol gan Ysgol Uwchradd Heathfield, Ysgol Uwchradd Gatholig Rufeinig sydd wedi darfod. Mae mwyafrif y myfyrwyr yn byw yng Nghaerdydd, er bod blaenoriaeth derbyn yn cael ei rhoi i fyfyrwyr o ysgolion uwchradd Catholig yn yr ardal gyfagos. Mae'r ysgolion hyn yn cynnwys Ysgol Uwchradd Corpus Christi, Ysgol Uwchradd Mair Ddihalog ac Ysgol Uwchradd Gatholig Sant Illtyd.

Yn 2019, cododd dadl pan oedd Cyngor Bwrdeistref Sir Rhondda Cynon Taf yn bwriadu cau chweched dosbarth Ysgol Uwchradd Pontypridd, Ysgol Uwchradd y Ddraenen Wen, ac Ysgol Gatholig Cardinal Newman, Rhydyfelin, gyda nifer sylweddol o ddisgyblion o bosibl yn cael eu dargyfeirio i Goleg Dewi Sant. (yn enwedig gan Cardinal Newman). Arweiniodd protestiadau at apêl yn yr Uchel Lys, a ddyfarnodd o blaid diogelu lleoedd yn y chweched dosbarth presennol.

## Academaidd
Mae cyrsiau a gynigir gan Goleg Dewi Sant yn cynnwys TGAU, BTEC, Safon Uwch a Bagloriaeth Cymru. Cynigir bron i 30 o wahanol gyrsiau UG a Safon Uwch. Yn ogystal â'r cyrsiau Lefel 2 a Lefel 3 a gynigir, mae 'Rhaglen Anrhydedd' Lefel 4 ar gael i fyfyrwyr sy'n dymuno mynd i brifysgolion mawreddog fel Rhydychen a Chaergrawnt.

## Cefnogaeth fugeiliol
Mae gan y coleg gapel pwrpasol ar gyfer gweddi, myfyrio ac offeren. Yn ôl arolwg yn 2019, y grŵp crefyddol mwyaf y nododd myfyrwyr oedd Catholig.

## Alumni nodedig
*Jeremiah Azu, athletwr Cymreig a Phrydeinig
*Jessica Leigh Jones, peiriannyddes ac astroffisegyddes

## Dolenni allanol 
* Gwefan Coleg Catholig Dewi Sant 

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Addysg yng Nghaerdydd
Categori:Egin ysgol Gymreig
Categori:Colegau addysg bellach Cymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Dewi Sant
Craig-cefn-parc

Pentref yng nghymuned Mawr, Sir Abertawe, Cymru, yw **Graig-cefn-parc** neu **Craig Cefn Parc** ().
Saif yn uniongyrchol i'r gogledd-orllewin o dref Clydach. Saif gwarchodfa natur Cwm Clydach yr RSPB yn ne'r pentref, yn agos i'r New Inn, ar y ffin rhwng Craig-cefn-parc a Chlydach. Mae gan y pentref swyddfa bost a siop, tafarn o'r enw'r *Rock & Fountain Inn* a neuadd bentref. Ceir hefyd ysgol gynradd cyfrwng Saesneg yno.

Mae Craig Cefn Parc yn enwog am ei hanes lofaol. Yng nghalon Cwm Clydach mae ambell un o'r hen dai glo yn dal i sefyll. Gwelir tram glo yng nghanol y pentref fel cofeb i'r gwaith glo.

Ganwyd William Crwys Williams (Crwys), y bardd enwog o'r 20g yng Nghraig Cefn Parc, ac mae modd gweld "border bach" chwedl ei gerdd ar ochr llethrau'r cwm. Bardd arall a gafodd ei fagu yng Nghraig Cefn Parc oedd Gwilym Herber, nai Crwys.

## Cyfeiriadau
Categori:Egin Abertawe
Categori:Pentrefi Abertawe
DJ Bry

Cyflwynydd dychan a joci disg o Gastell Newydd Emlyn yw **DJ Bry** (enw iawn **Huw Bryant**).  Mae'n cyflwyno "Bocs Bry" ar sianel digidol S4C, "Hansh".

Mae'n cynhyrchu saws barbeciw cartref ei hun 'Brybeque Sauce'.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Gwefan Brybeque Sauce

Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol

Corff sy'n gyfrifol am ddysgu Cymraeg y tu hwnt i addysg orfodol yw'r **Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol**. Cymerodd y Ganolfan gyfrifoldeb llawn am y sector Cymraeg i Oedolion ar 1 Awst 2016. Cyn hynny — ers 2006 — perthyn i'r Canolfannau Cymraeg i Oedolion oedd y cyfrifoldeb hwnnw. Mae Llywodraeth Cymru wedi penodi Pwyllgor Craffu i'w chynghori yn ei chylch am faterion megis gwerth am arian. Cafodd Efa Gruffudd Jones ei phenodi yn brif weithredwr ym mis Medi 2015 i gychwyn ar ei gwaith ar ddechrau 2016. Gyda phenodi Efa Gruffudd Jones i swydd Comisiynydd y Gymraeg, penodwyd Dona Lewis yn Brif Weithredwr ar y Ganolfan ym mis Rhagfyr 2022.

Cafodd y Ganolfan ei sefydlu yn sgil sawl adroddiad:
*Cafodd adroddiad Grŵp Adolygu a benodwyd gan y Llywodraeth ei gyhoeddi ar ddiwedd 2013.. 
*Cyn hynny, ar 23 Ebrill 2013, cyhoeddwyd adroddiad a gomisiynodd y Llywodraeth gan Brifysgol Caerdydd ar 'Adnoddau, dulliau ac ymagweddau dysgu ac addysgu ym maes Cymraeg i Oedolion'.
*Yn gynharach eto, ar 14 Hydref 2011, cyhoeddwyd gwerthusiad gan ymgynghorwyr Old Bell 3 a Dateb i'r Llywodraeth.

Ym mis Mai 2015 y penderfynodd Llywodraeth Cymru ddyfarnu grant i Brifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant i sefydlu'r 'endid' genedlaethol a argymhellwyd gan y Grŵp Adolygu a gafodd ei enwi'n Ganolfan yn y diwedd. Mae'r arian a roddwyd i faes Cymraeg i Oedolion wedi ei gwtogi ers 2014-15 o £11,882,012 i £10,568,711 yn 2016-17.

Ni ddylid cymysgu'r Canolfannau Cymraeg i Oedolion gyda'r canolfannau Cymraeg y rhoddwyd £1.500,000 gan y Llywodraeth yn 2015 i'w sefydlu. Mae'n debyg mai ymateb y Llywodraeth oedd hyn i adroddiad arall a edrychodd ar faes Cymraeg i Oedolion ac a argymhellodd sefydlu canolfannau cymdeithasol Cymraeg. Cafodd Canolfannau Cymraeg a Rhwydweithiau Cymdeithasol Oedolion sy’n Dysgu’r Gymraeg: Ymdrechion i Wrthdroi Shifft Ieithyddol mewn Cymunedau cymharol ddi-Gymraeg ei gyhoeddi gan Academi Hywel Teifi ym mis Gorffennaf 2012.

## Mesuriadau iaith
Mae'r Ganolfan yn dilyn canllawiau Fframwaith Cyfeirio Ewropeaidd Cyffredin ar gyfer Ieithoedd (CEFR) ar gyfer asesu rhuglder a chaffael iaith dysgwyr. Serch hynny, nododd papur gwyn Bil Addysg Gymraeg 2023 gall bydd sefydliadau megis y Ganolfan am addasu tabl a mesuriadau CEFR ar gyfer anghenion a chyd-destun Gymreig. Nodwyd hefyd, gan mai cynllun o dan arweiniad Cyngor Ewrop yw CEFR y gall hyn hefyd newid yn y dyfodol neu dod i ben.

## Tlws Coffa Aled Roberts
Yn 2024 lansiodd y Ganolfan wobr Tlws Coffa Aled Roberts i unigolyn sydd wedi gwneud cyfraniad gwirfoddol nodedig i’r sector Dysgu Cymraeg. Enillydd cyntaf y Tlws oedd Gwilym Roberts, Caerdydd am ei wasanaeth dros ddegawdau yn dysgu Cymraeg i bobl ifainc ac oedolion.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol y Ganolfan, 'dysgucymraeg.cymru Gwefan weithgar ar gyfer dysgu Cymraeg
* Addysgydd ac Awdures Eiry Miles: Creu cyrsiau newydd ar gyfer dysgu Cymraeg
* Y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol: Adroddiad Blynyddol 2018 (PDF)

Categori:Cymraeg
Serol Serol

Grŵp pop seicadelig o Ddyffryn Conwy yw **Serol Serol**, a gyhoeddodd eu cân gyntaf, "Cadwyni" ar label Ikaching ym mis Mehefin 2017. Yn canu yn y grŵp mae dwy gyfnither, Leusa Rhys a Mali Siôn, ac yn ysgrifennu'r gerddoriaeth mae George Amor (o Sen Segur gynt) a Llŷr Pari (Y Niwl).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Bandiau Cymraeg
Lu Colombo

Cantores o'r Eidal yw **Maria Luisa Colombo** (ganed 25 Ionawr 1952 ym Milan), mae hi'n fwy adnabyddus fel **Lu Colombo**.

Dechreuodd ganu a chanu'r gitâr yn y 1960au ac yn y 1970au gwnaeth lawer o waith  gyda'r theatr. Efallai mai'r gân fwyaf poblogaidd mae wedi'i chanu yw *Maracaibo* (1981). Yn 2016 cynhyrchodd hi "Basta" (Digon), prosiect sy'n gwrthod trais a femicide.

## Disgyddiaeth
### Albymau 
* 2003 – ''L'uovo di Colombo*
* 2007 – *Lupai* (CD)
* 2012 – *Molto più di un buon motivo*
* 2016 – *Basta*

### Caneuon 
* 1982 – *Skipper/Rio Rio* (Moon Records, 7", 12")
* 1982 – *Maracaibo/Neon* (Moon Records, 7", 12")
* 1982 – *Maracaibo (Tony Carrasco Remix)*
* 1983 – *Dance All Nite/O Do Not Love Me to Long* (EMI Italiana, 7")
* 1983 – *Dance All Nite* (EMI Italiana, 12")
* 1984 – *Aurora/Samba Calipso Tango* (EMI Italiana, 7")
* 1984 – *Aurora Hot Version* (Emi Italiana, 12")
* 1985 – *Rimini Ouagadougou/Punto Zero* (EMI Italiana, 7")
* 1993 – *Maracaibo/Neon|Maracaibo Remix 93 Nuda* (Soul Xpression, 12") 
* 2001 – *Maracaibo/Neon|Maracaibo – 20fed Pen-blwydd* (ICE Record, CD single)
* 2011 – *Maracaibo reggae 30fed Pen-blwydd*
* 2017 – *La pansè'' (teyrnged i Gabriella Ferri)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* lucolombo.it 

Categori:Cantorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Eidal
Amelia Earhart

Awyrenwraig o'r Unol Daleithiau oedd **Amelia Mary Earhart** (24 Gorffennaf 1897 – 2 Gorffennaf 1937), ac un o'r merched cyntaf i hedfan pellteroedd maith mewn awyren. Hi oedd y ferch gyntaf i hedfan ar draws Cefnfor yr Iwerydd ar ben ei hunan. Torrodd sawl record, ac ysgrifennodd nifer o lyfrau am ei hanturiaethau yn yr awyr.

Diflannodd Amelia Earhart ar 2 Gorffennaf 1937 wrth geisio hedfan o gwmpas y byd. Mae pobl yn dal i ymddiddori yn hanes ei bywyd, ei gyrfa a’i diflaniad.

### Taith trawsiwerydd yn 1928
bawd|chwith|Carreg Goffa ar gyfer hedfaniad trawsiwerydd Amelia Earhart yn 1928, ar ochr y cei ym Mhorth Tywyn
chwith|bawd|Llun o Amelia Earhart cyn ei thaith trawsiwerydd ar 17 Mehefin 1928

Ar ôl hedfaniad unigol Charles Lindbergh ar draws Cefnfor yr Iwerydd yn 1927, mynegodd Amy Guest (1873–1959) ddiddordeb mewn bod y fenyw gyntaf i hedfan (neu chael ei hedfan) ar draws yr Iwerydd. Wedi penderfynu fod y daith yn rhy beryglus iddi wneud, cynigiodd noddi'r cynllun gan awgrymu dod o hyd i ferch arall gyda'r "ddelwedd gywir". Wrth ei gwaith un prynhawn yn Ebrill 1928, cafodd Earhart alwad ffôn gan y Capten Hilton H. Railey, a ofynodd iddi a hoffai hedfan yr Iwerydd.

Fe wnaeth cydlynwyr y cynllun (yn cynnwys George P. Putnam, cyhoeddwr llyfrau a dyn cyhoeddusrwydd ) gyfweld Earhart a gofynnodd iddi cyd-deithio a'r peilot Wilmer Stultz a chyd-beilot/mecanic Louis Gordon ar yr hedfaniad, fel teithiwr, ond gyda'r gorchwyl ychwanegol o gadw cofnod o'r daith. Gadawodd y tîm o harbwr Trepassey, Newfoundland a Labrador mewn Fokker F.VIIb/3m ar 17 Mehefin 1928, gan lanio yn Pwll ger Porth Tywyn, Cymru union 20 awr a 40 munud yn ddiweddarach. Mae plac glas coffaol wrth y safle. Gan fod y rhan fwyaf o'r hedfaniad ar offer a nid oedd gan Earhart yr hyfforddiant ar gyfer y math yma o hedfan, ni beilotiodd yr awyren. Wrth ei chyfweld ar ôl glanio, dywedodd "Stultz did all the flying—had to. I was just baggage, like a sack of potatoes." Ychwanegodd, "... maybe someday I'll try it alone."

Yn ôl y sôn cafodd Earheart groeso cynnes ar 19 Mehefin 1928, pan glaniodd yn Woolston, Southampton. Hedfanodd yr Avro Avian 594 Avian III, SN: R3/AV/101 oedd yn berchen i Lady Mary Heath ac yn ddiweddarach fe brynodd yr awyren a'i anfon yn ôl i'r Unol Daleithiau (lle cafodd ei ddynodi gyda marc awyren heb drwydd 7083).

Pan ddychwelodd y criw hedfan Stultz, Gordon a Earhart nôl i'r Unol Daleithiau, fe'i cyfarchwyd gyda gorymdaith tâp papur ar hyd y "Canyon of Heroes" yn Manhattan, wedi ei ddilyn gan dderbyniad gyda'r Arlywydd Calvin Coolidge yn y Y Tŷ Gwyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Awyrenwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pobl ar goll
Categori:Pobl o Kansas
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Llwy fwrdd

de|bawd|Gall y llwy fwrdd hon ddal tua 15&nbsp;ml.
Llwy fawr yw'r **llwy fwrdd** sy'n cael ei defnyddio i weini neu i fwyta. Caiff ei defnyddio hefyd i fesur wrth goginio. Yn y modd hwn, mae'i ffurf gryno *tbsp* yn fwy cyffredin.

## Hanes 
Cyn tua 1700, roedd yn arferol i bobl Ewropeaidd ddod â llwyau eu hunain at y bwrdd. Roedd llwyau yn cael eu cario fel eiddo personol fel mae pobl heddiw yn cario waledi, goriadau ac ati. O tua 1700 daeth y llwy fwrdd, cyllell fwrdd, a fforc fwrdd yn boblogaidd. O gwmpas yr un adeg gwelwyd y defnydd o lwy de a llwy bwdin a neilltuwyd y llwy fwrdd ar gyfer bwyta cawl.

Gwelwyd cynnydd yn y 18g yn nifer o wahanol fathau o lwyau, gan gynnwys llwy fwstard, llwy halen, llwy goffi, a llwy gawl. Ar ddiwedd y 19g yng Ngwledydd Prydain, disodlodd y llwy bwdin a'r llwy gawl brif ystyr y llwy fwrdd, sef bwyta allan o bowlen. Ar y pwynt hwn, cymerodd y llwy fwrdd ei hail ystyr o fod yn lwy llawer iawn mwy, ar gyfer gweini. 

## Diffiniadau traddodiadol 
Yn y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau, mae'r llwy fwrdd yn cael ei diffinio fel 15&nbsp;ml.

## Cyfeiriadau 
Bwrdd
Categori:System Imperial
Categori:Unedau cyfaint
Wes Craven

Cyfarwyddwr, cynhyrchydd, a sgriptiwr ffilm o'r Unol Daleithiauoedd **Wesley Earl Craven** (2 Awst 1939 – 30 Awst 2015) sy'n enwocaf am ei ffilmiau arswyd.

Ganwyd yn Cleveland, Ohio, i deulu o Fedyddwyr caeth. Astudiodd Saesneg a seicoleg yng Ngholeg Wheaton yn Illinois ac enillodd ei radd meistr mewn athroniaeth ac ysgrifennu o Brifysgol Johns Hopkins. Gweithiodd fel athro cyn iddo cael gwaith yn y diwydiant ffilm fel golygydd sain. Cyfarwyddodd sawl ffilm bornograffig dan ffugenw ar ddechrau ei yrfa. Ei ffilm arswyd gyntaf, dan enw ei hunan, oedd *The Last House on the Left* (1972), ffilm sy'n ddrwg-enwog o hyd am ei olygfeydd o artaith a thrais a chyngor ei phoster: "''To avoid fainting, keep repeating 'It's only a movie...'*". Ei ail ffilm oedd *The Hills Have Eyes* (1977), ac yn ddiweddarach fe greodd sawl ffilm deledu a hefyd *Deadly Blessing* (1981) a *The Hills Have Eyes II* (1984).

Llwyddiant mwyaf Craven oedd *A Nightmare on Elm Street'' (1984), ffilm "slaeswr" a fanteisiodd ar ofnau plant o hunllefau i gyflwyno elfen ffantasi i'r genre. Daeth anghenfil y ffilm, Freddy Krueger, yn un o ddynion drwg enwocaf y sinema arswyd. Yn sgil llwyddiant y ffilm, cafwyd cyfres deledu, chwe ffilm ddilynol, ffilm groesi gyda'r cymeriad Jason o'r gyfres *Friday the 13th* sef *Freddy Vs Jason* (2003), ac ailwneuthuriad o'r ffilm wreiddiol yn 2010.

Ymhlith ei weithiau eraill mae'r ffilm deledu *Chiller* (1985), y ffilm sombi *The Serpent and the Rainbow* (1988), sawl pennod o'r gyfres *The Twilight Zone*, a *The People Under the Stairs* (1991). Cyfarwyddodd y ffilm arswyd gomedi *Vampire in Brooklyn* (1995) sy'n serennu Eddie Murphy. Cafodd Craven lwyddiant mawr eto gyda *Scream* (1996), ac efe a gyfarwyddodd hefyd y tri dilyniant (1997, 2000, a 2011). Crwydrodd i wahanol fathau o ffilm gyda'r ddrama sentimental *Music of the Heart* (1999) a'r stori ias a chyffro *Red Eye* (2005).

Bu farw yn 76 oed o ganser yr ymennydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilmiau arswyd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Johns Hopkins
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Categori:Pobl o Cleveland, Ohio
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Pina Bausch

Dawnswraig fodern, cyfarwyddwraig bale, coreograffydd, athrawes ddawns a pherfformwraig o'r Almaen oedd **Philippina** "**Pina**" **Bausch** (27 Gorffennaf 1940 – 30 Mehefin 2009). Gyda'i steil unigryw, ei dawn o symud, sain, a llwyfannu diddorol, yn ogystal â chydweithio gyda pherfformwyr yn ystod y broses datblygu (steil a elwir *Tanztheater),* fe ddaeth yn arweinydd dylanwadol ym maes y ddawns fodern o'r 1970au ymlaen. Fe greodd hi'r cwmni *Tanztheater Wuppertal Pina Bausch* (de) sy'n perfformio yn rhyngwladol.

## Blynyddoedd cynnar 
Ganwyd Bausch yn Solingen, y trydydd a'r ieuengaf o blant Awst ac Anita Bausch, a oedd yn berchen ar fwyty gydag ystafelloedd cysgu. Roedd y bwyty yn lle delfrydol iddi ddechrau perfformio - o oedran ifanc iawn. Roedd hi'n perfformio i'r gwesteion yn y gwesty, yna fe sylweddolodd ei rhieni fod ganddi botensial.

## Gyrfa 
Pan yn 15 mlwydd oed, cafodd Pina ei derbyn i astudio yn *Folkwangschule* (Academi Folkwang). Roedd yr ysgol yn cael ei gyfarwyddo gan Kurt Jooss, un o arloeswyr math newydd o theatr ddawns o'r enw *Tanztheater*, oedd yn cysylltu dawns, gwaith dramatig neu theatr.

Ar ôl graddio yn 1959, gadawodd Bausch yr Almaen gydag ysgoloriaeth gan y German Academic Exchange Service er mwyn parhau gyda'i hastudiaethau yn Juilliard School yn Efrog Newydd yn 1960, ble roedd Antony Tudor, José Limón, Alfredo Corvino, a Paul Taylor yn dysgu yno. Roedd Bausch yn perfformio gyda Tudor yn y Metropolitan Opera Ballet Company, a gyda Paul Taylor yn y *New American Ballet*. Cafodd Taylor ei wahodd yn 1960 i berfformio darn newydd o waith o'r enw *Tablet* yn Spoleto, yr Eidal, fe aeth a Bausch gydag ef. Yn Efrog Newydd, fe berfformiodd Bausch gyda Chwmni Ddawns Paul Sanasardo a Donya Feuer ac fe gyd-weithiodd ar ddau ddarn gyda nhw yn 1961. Yn Efrog Newydd, fe ddatganodd Pina "Mae Efrog Newydd fel jwngl ond ar yr un pryd, mae'n rhoi'r ymdeimlad o ryddid. Yn y ddwy flynedd diwethaf, rwyf wedi darganfod fy hunan."

Yn 1962, ymunodd Bausch a sioe newydd Jooss, *Folkwang-Ballet* (Ballet Folkwang) fel unawdydd a chynorthwyodd Jooss ar nifer o'i ddarnau. Yn 1968, fe aeth ati i goreograffi ei darn cyntaf  *Fragmente* (Darnau), i gerddoriaeth Béla Bartók. Yn 1969, fe ddilynodd Jooss fel cyfarwyddwr artistig y cwmni.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Dawnswyr o'r Almaen
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Almaen
Chester Bennington

Canwr Americanaidd oedd **Chester Charles Bennington** (20 Mawrth 1976 – 20 Gorffennaf 2017). Arweinydd y band Linkin Park oedd ef. Aelod Stone Temple Pilots hefyd rhwng 2013 a 2015 oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Phoenix, Arizona, yn fab nyrs a plisman.

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Prifysgol Johns Hopkins

Prifysgol breifat a leolir yn Baltimore, Maryland, UDA, yw **Prifysgol Johns Hopkins** ().

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg ym Maryland
Johns Hopkins, Prifysgol
Llofruddiaeth Mark Tildesley

Roedd **Mark Anthony Tildesley** (31 Awst 1976 – 1 Mehefin 1984)  yn fachgen ysgol Seisnig a ddiflannodd, yn saith mlwydd oed, ar 1 Mehefin 1984, wrth ymweld â ffair yn ei dref enedigol, Wokingham, Berkshire.

Bu chwilio eang amdano yn ardal Wokingham yn fuan wedi sylwi ei fod wedi diflannu; gan bobl leol, heddweision a milwyr ond heb iddynt lwyddo i'w darganfod.

Fel rhan o'r ymchwiliad cafodd ymgyrch bosteri cenedlaethol ei lansio, gyda phoster yn cael ei arddangos ym mhob gorsaf heddlu trwy wledydd Prydain. Cafodd diflaniad Tildesley gyhoeddusrwydd ym mhapurau lleol megis y *Wokingham Times* a hefyd ym mhapurau mawr Lundain megis *The Times*, y *Daily Mail* a’r *Daily Mirror* ac ar raglen newyddion lleol cwmni ITV *Thames News*. Cafodd yr achos sylw ar raglen gyntaf y gyfres *Crime Watch*. Er gwaethaf ymateb cyhoeddus enfawr, ni ddaeth yr ymdrechion hyn a llawer o dystiolaeth concrid i gynorthwyo'r ymchwiliad.*

Ym 1989 cafodd diflaniad Tildesley ei gysylltu â *Operation Orchid,'' ymchwiliad i blant ar goll; fel rhan o'r ymgyrch awgrymwyd bod yr hogyn wedi ei gipio, wedi ei orfodi i ddod o dan ddylanwad cyffuriau, wedi ei arteithio ac wedi ei dreisio'n rhywiol cyn ei lofruddio gan gang bedoffilydd o Lundain o dan arweiniad Sidney Cooke.

Cynhaliwyd gwasanaeth coffa iddo a chafodd mainc goffa ei osod ger mynedfa safle'r ffair. Gosodwyd carreg fedd er cof amdano mewn mynwent gyfagos.

## Cyfeiriadau
Categori:Dioddefwyr trosedd
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Marwolaethau 1984
Prifysgol Chicago

Prifysgol breifat a leolir yn Chicago, Illinois, UDA, yw **Prifysgol Chicago** (). Sefydlwyd ym 1890 dan nawdd John D. Rockefeller.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg yn Illinois
Categori:Chicago

Chicago, Prifysgol
Categori:Sefydliadau 1890
Amethyst

[bawd|Amethyst o [De Affrica|Dde Affrica.]]
Math o gwarts yw **amethyst** a werthfawrogir am ei liw porffor neu fioled. Mae ganddo'r un briodweddau â chwarts, ond ei fod yn cynnwys mwy o haearn ocsid nag unrhyw fath arall o'r mwyn, ac mae'n debyg taw'r haearn sy'n achosi ei liw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gleiniau
Emrallt

bawd|Emrallt Gachalá, un o emralltau mwyaf y byd

Math o faen beryl yw **emrallt**, **gwerddem**, **gwyrddfaen**, neu **emrald** a werthfawrogir am ei liw gwyrdd. Mae'n debyg taw cynnwys cromiwm sy'n achosi ei liw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gleiniau
Dawn French

Digrifwr, sgriptiwr ac actores o Loegr yw **Dawn French** (ganwyd 11 Hydref 1957), er iddi gael ei geni yn Nghaergybi. Mae'n nodedig am y gyfres *French and Saunders*, ar y cyd gyda'i phartner Jennifer Saunders. Bu hefyd yn chwarae rol Geraldine Granger yn y gyfres gomedi *The Vicar of Dibley*.

Cafodd ei henwebu saith gwaith am wobr y *British Academy Television Awards* ac enillodd y *BAFTA Fellowship*, gyda Jennifer Saunders. Gwrthododd dderbyn OBE yn 2001.

## Bywyd personol
Fe'i ganwyd yng Nghaergybi pan oedd ei thad yn Yr Awyrlu Brenhinol ac wedi ei leoli yn RAF y Fali. O Loegr y daeth ei rhieni, Denys Vernon French (5 Awst 1932 – 11 Medi 1977) a Felicity Roma French (*née* O'Brien), a briodwyd yn Plymouth yn 1953. Derbyniodd ei haddysg yn ysgol breifat St Dunstan's Abbey School (Plymouth College heddiw). Mae ganddi frawd, Gary (g. 1955). Yr RAF a dalodd yn rhannol am ei haddysg breifat.

O 1984 hyd 2010 roedd hi'n briod â'r digrifwr Lenny Henry. Priododd â'r swyddog elusennol Mark Bignell yn 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pobl o Ynys Môn

Categori:Prosiect Wici Môn
Elfyn John Richards

Ffisegydd o Gymru oedd **Elfyn John Richards** (28 Rhagfyr 1914 – 7 Medi 1995).

## Dyddiau cynnar
Ganwyd yn y Barri ym 1914. Addysgwyd ym Mhrifysgol Aberystwyth ac wedyn ymlaen i Gaergrawnt fel cyn-orthwyr ymchwil i Gwmni Awyrennau Bryste. 
Ar ôl ei gyfnod ym Mryste gweithiodd yn adran awyrennau'r Labordy Ffisegol Cenedlaethol. Richards oedd prif gynllunydd cynorthwyol Vickers Armstrong ac roedd yn gyfrifol am gynllun yr awyrennau Viking, Viscount a’r VC 10. Roedd hyn yn ystod 1945 a 1950.

## Gwaith academaidd
Penodwyd Richards yn Athro Peirianneg Awyrennol ym Mhrifysgol Southampton a phenodwyd ef yn gyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil i Sŵn a Dirgryniad. Yn 1959 fe gafodd radd D.Sc Cymru fel cydnabyddiaeth o’i waith a derbyniodd fedalau aur Sefydliad y Peirianwyr sifil a’r Gymdeithas Awyrennol Frenhinol.

Penodwyd ef yn is-ganghellor Prifysgol Loughborough yn 1973.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1995

Categori:Prosiect Wici Môn
Bing Bong

bawd|Super Furry Animals yn fyw yn V Festival, 2005.
Sengl gan y Super Furry Animals i ddathlu Euro 2016 oedd **"Bing Bong"**. Cafwyd y gan ei ysgrifennu’n wreiddiol i Euro 2004, ond pan wnaeth Rwsia drechu y Cymry yn y gemau ail-gyfle dewisiodd y band i beidio â rhyddhau y sengl.

Ond yna yn 2016 pan wnaeth Cymru ei gneud hi i’r Euros dewisodd y band i ryddhau eu sengl cyntaf mewn saith mlynedd.

Cafwyd y sengl ei rhyddau o dan label Rough Trade ar 13 o Fai 2016.

Categori:Caneuon Cymraeg
Categori:Senglau 2016
Categori:Senglau Cymraeg
Brawdoliaeth

Cymdeithas, urdd, neu glwb o ddynion a chanddynt yr un ddiddordebau, galwedigaeth, daliadau, neu grefydd yw **brawdoliaeth**. Gelwir gymdeithas gywerth o ferched yn chwaeroliaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Clybiau a chymdeithasau
Categori:Dynion
Owain Arthur

Actor o Gymro yw **Owain Arthur** (ganwyd 5 Mawrth 1983) sy'n adnabyddus yng Nghymru am ei waith ar *Rownd a Rownd*. Daeth i sylw ehangach yn chwarae *Francis Henshall* yng nghynhyrchiad y National Theatre o *One Man, Two Guvnors* yn theatr y Royal Haymarket. Dilynodd yr actor James Corden yn y rhan a cafodd gyfle yn ddiweddarach i berfformio'r sioe yn Hong Kong, Seland Newydd ac Awstralia.

Treuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Rhiwlas yn Nyffryn Ogwen lle mynychodd Ysgol Rhiwlas ac Ysgol Dyffryn Ogwen. Cychwynnodd ei yrfa actio pan oedd yn 11 oed gan chwarae'r cymeriad Aled Shaw ar gyfres sebon S4C *Rownd a Rownd* am naw mlynedd. Fel plentyn bu'n mynychu yr ysgol berfformio lleol, Ysgol Glanaethwy ac aeth ymlaen i hyfforddi yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall yn Llundain.

Mae wedi perfformio mewn sawl rhan yn y theatr gan gynnwys *Romeo and Juliet* ar gyfer y Royal Shakespeare Company, *The Comedy of Errors* yn y Royal Exchange Theatre a Birdsong yn y Comedy Theatre. Mae hefyd wedi gweithio yn helaeth ar deledu Prydeinig.

## Rolau trosleisio 
* Octonots: Pegwn (2011)
* Blero'n Mynd i Ocido: Blero (2016)
* Ynys Broc Môr Lili: Iarll  Carw (2017)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Ogwen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Rheilffordd Burlington Northern

Ffurfiwyd **Rheilffordd Burlington Northern** gan uno pedair rheilffordd arall ar 2 Mawrth 1970; Rheilffordd Great Northern, Rheilffordd Northern Pacific, Rheilffordd Spokane, Portland a Seattle a Rheilffordd Chicago Burlington a Quincy. Roedd gan y rheilffordd 27,000 milltir o draciau.
Ailenwyd y Rheilffordd Burlington Northern a Santa Fe ar ôl uno efo rheilffordd Atchison, Topeka a Santa Fe ar 31 Rhagfyr 1996.

260px|dim
dim|260px

## Cyfeiriadau
Burlington Northern
Swallownest

Pentref yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Swallownest**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Aston cum Aughton ym mwrdeistref fetropolitan Rotherham.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham
Categori:Pentrefi De Swydd Efrog
Jordan Spieth

Golffiwr proffesiynnol o'r Unol Daleithiau yw **Jordan Alexander Spieth** (ganed 27 Gorffennaf 1993). Enillodd Spieth Pencampwriaeth Agored Unol Daleithiau America (2015), Pencampwriaeth Agored Prydain (2017) a Cystadleuaeth y Meistri (2015).

Fe'i ganwyd yn Dallas, Texas, yn fab i Shawn Spieth a'i wraig Mary Christine (née Julius).

Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Golffwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Dallas
O Fortuna

Cerdd ganoloesol  ydy "''''''", a ysgrifennwyd yn y 13g. Mae hi'n rhan o'r casgliad sy'n cael ei hadnabod fel y *Carmina Burana*. Cwyn am Fortuna ydy'r gerdd, y dynged ddidostur sy'n rheoli tros holl ddynion a duwiau ym mytholeg Rufeinig a Groegaidd.

Ym 1935-36, ysgrifennwyd cerddoriaeth ar gyfer y gerdd gan gyfansoddwr Almaeneg Carl Orff fel rhan o "", mudiad agoriadol ei gantata *Carmina Burana*. Mae perfformiad ohoni'n para am tua dwy funud a hanner.

## Y Gerdd 
bawd|Gwelir y gerdd yn chwe llinell olaf y llawysgrif hon.

## Gweler hefyd 
* O Fortuna gan Carl Orff mewn diwylliant poblogaidd

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* [Fortuna Imperatrix Mundi – Wikisource Lladin](https://la.wikisource.org/wiki/Carmina_Burana_(Orff)/Fortuna_Imperatrix_Mundi)
* "O Fortuna" 

Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Lladin
Categori:Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Gwareiddiad y Maya

Mae **Gwareiddiad y Maya** yn cyfeirio at gyfnod gwâr a llewyrchus yn hanes y Maya, sef pobl sy'n byw yn Ne Mecsico, Gwatemala, Belîs a rhan ogleddol Canolbarth America. Seilid eu diwylliant ar amaethyddiaeth ddatblygedig. Ymhlith yr olion mae pyramidau a phalasau. Ystyrir eu cerfluniau o'r cyfnod clasurol (tua 200-1200) ymhlith celfyddyd orau'r cyfandir a chredir eu bont yn flaengar iawn yn eu pensaernïaeth, mathemateg, calendr a'u system seryddol. Roedd eu hysgrifen yn dilyn egwyddor debyg i ysgrifen hieroglyffig yr Hen Aifft.

Gelwir y cyfnod cyn 2000 CC yn hanes y Maya yn Gyfnod Hynafol, pan welwyd datblygiadau mewn amaethyddiaeth a'r pentrefi cynharaf. Yn ystod y Cyfnod Cyn-glasurol, sef c. 2000 CC -250 ÔC) gwelwyd cymdeithasu ehangach, cymhlethach yn ardaloedd y Maya, gyda thyfu a chynaeafu cnydau fel india-corn, ffa, y llysieuyn sgwash a phupur tsili. Tua 750 CC gwelwyd 'dinasoedd' cynharaf y Maya, ac erbyn 500 CC roedd strwythur carreg sylweddol iawn i'w hadeiladau a'u ffyrdd, temlau anferthol a thalwynebau cain. Erbyn y 3g CC defnyddid ysgrifen hieroglyffig. Tua diwedd y cyfnod hwn gwelwyd nifer o ddinasoedd yn y Basn Petén a thyfodd Kaminaljuyu i fod yn rym sylweddol yn Ucheldir Gwatemala. Mae'r Cyfnod Clasurol yn cychwyn tua'r flwyddyn 250, ac mae'r dyddiad hwn wedi'i seilio ar ddyddio meini carreg anferthol, a godwyd i gyfrifo amser, ac a elwir 'Y Calendr Hir-dymor Meso-Americanaidd'. Rhwng y dinasoedd, gwelwyd hefyd rwydwaith o gysylltiadau masnach. Yn Iseldiroedd y Maya, daeth y dinasoedd Tikal a Calakmul yn bwerus iawn a daeth y ddinas Teotihuacán yn allweddol yng ngwleidyddiaeth y 'wlad'.

Erbyn y 9g dechreuodd gwleidyddiaeth canol yr ardal ddatgymalu, a bu rhyfel cartref rhwng y bobl, gadawodd llawer ohonynt y dinasoedd, gan ymfudo i'r Gogledd. Ond yn y Cyfnod Ôl-glasurol, cynyddodd y Chichen Itza yn eu grym, a thyfodd brenhiniaeth y K'iche' yn Ucheldir Gwatemala.

Dechrau'r diwedd i'r Gwareiddiad oedd coloneiddio (neu drefedigaethu) Ymerodraeth Sbaen yng ngwlad y Maya, a dymchwelwyd Nojpetén, y ddinas olaf, yn 1697.

## Cyfeiriadau
Maya
Categori:Maya
Traeth Aberffraw

Traeth ar arfordir Ynys Môn, Cymru, yw **traeth Aberffraw**. Fe'i lleolir yn Aberffraw.

Traeth tywod yw hwn. Mae llwybr cerdded arfordirol ac afon yno.

Mae mynediad ar laswellt yn gyntaf cyn camu dros nant fechan sydd wedyn yn arwain at draeth tywodlyd. Mae’n daith gerdded hanner milltir ar hyd glan yr afon dywodlyd. Mae’r traeth yn fawr ac yn eang. O’i amgylch, mae pentiroedd glaswelltog sydd yn cefnu ar y twyni tywod.

bawd|dim|Yr Eifl o dreath Aberffraw

## Cyfeiriadau
Categori:Aberffraw
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Traethau Cymru
Traeth Biwmares

bawd|Traeth Biwmares a'r pier

Traeth ar arfordir Ynys Mon, Cymru, yw **Traeth Biwmares**. Fe'i lleolir ym Miwmares.

Mae llwybrau tarmac addas ar gyfer cadeiriau olwyn a bygis a ramp ar gael i fynd i'r traeth.

## Cyfleusterau
Traeth tywod a cherrig man yw'r traeth. Mae cae charae yno, pwll padlo a phier.
Mae myneidiad i'r traeth am ddim.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Biwmares
Categori:Traethau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Traeth Rhosneigr

Traeth ar arfordir Ynys Mon, Cymru, yw **traeth Rhosneigr**. Fe'i lleolir yn Rhosneigr.

Mae mynediad ar hyd ramp tarmac ar gyfer cadeiriau olwyn a phramiau.

bawd|dim|Traeth Rhosneigr

## Cyfleusterau
Mae dau draeth i'w gael yno. Traeth Crigyll a Thraeth Llydan ac mae'r ddau draeth yn boblogaidd iawn ar gyfer chwaraeon dŵr. Mae mynediad i'r traeth am ddim.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llanfaelog
Categori:Traethau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Traeth Rhoscolyn

Traeth ar Ynys Mon, Cymru, yw **Traeth Rhoscolyn** (neu **Traeth Borthwen**). Fe'i lleolir ger Rhoscolyn. Mae'n draeth tywodlyd a nifer o dwyni tywod ac ynysoedd creigiog ar hyd y traeth. Cyfesurynnau grid: 53.243082,-4.588181.

## Cyfleusterau
Lleolir lle chwech a chawodydd ar y traeth. Mae modd cael mynediad ar hyd *Llwybr Arfordirol Ynys Mon* o Fae Trearddur neu o faes parcio Borthwen.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Rhoscolyn
Categori:Traethau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn