open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gŵyl San Steffan

Yng Nghymru, **Gŵyl San Steffan** yw'r dyddgwyl a ddethlir y diwrnod ar ôl y Nadolig. Mae'n coffhau'r merthyr Cristnogol cyntaf, Sant Steffan. Dethlir y dydd yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop fel gŵyl y banc neu wyliau cenedlaethol. Fe'i dethlir ar 26 Rhagfyr yng ngwledydd y Gorllewin ac ar y 27 Rhagfyr yng ngwledydd y Dwyrain. Yn Saesneg, gelwir y diwrnod yn *Boxing Day* ar ôl yr arfer o roi blwch ag anrheg ynddo i bobl llai ffodus. Yn Ne Affrica, gelwir y gŵyl cyhoeddus hwn yn Ddiwrnod Ewyllys Da.

Ar Ŵyl San Steffan y cynhelir gorymdaith Hela'r dryw yn Iwerddon ble caiff y diwrnod hwn ei alw'n *Lá Fhéile Stiofán* neu yn *Lá an Dreoilín*.

Sant Steffan yw nawdd sant cenedlaethol Serbia ac fe'i cynhelir, yn unol â'r hen galendr sef Calendr Iŵl, ar 9 Ionawr. Mae'r eglwys uniongred Serbia'n parhau i ddilyn y calendr hwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyliau Cristnogol
Categori:Nadolig
Osbert Fynes-Clinton

Un o dafodieithegwyr cynnar y Gymraeg oedd **Osbert Henry Fynes-Clinton** (9 Tachwedd 1869 – 9 Awst 1941). Hanodd Fynes-Clinton o Fanceinion, yn fab i reithor Barlow Moor ger Didsbury. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen, lle astudiodd ieithoedd modern. Bu'n athro Ffrangeg yn King Edward's School, Aston, Birmingham tan 1904, pryd penodwyd yn athro Ffrangeg yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Arhosodd yn ardal Bangor hyd ei farwolaeth yn 1941, ac roedd ei ddiddordeb yn nhafodiaith yr ardal yn dyddio o'r adeg honno.

Ei brif waith yw geiriadur tafodiaith Bangor a'r cylch *The Welsh vocabulary of the Bangor district* a gyhoeddwyd yn 1913. Roedd wedi'i seilio ar waith maes ar y dafodiaith honno, sy'n perthyn i'r Wyndodeg, a gyflawnwyd rhwng 1904 a 1912. Defnyddiodd Fynes-Clinton siaradwyr y dafodiaith leol a anwyd rhwng 1835 a 1859 o Fangor, Pentir, Aber a Llanfairfechan. Mae'r gwaith yn eithriadol ymysg tafodieitheg y cyfnod am ei drylwyredd a'i gywirdeb gwyddonol.

## Llyfryddiaeth
Clasur Fynes-Clinton:
**The Welsh vocabulary of the Bangor district* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1913; adargraffwyd Llanerch, 1995)

Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Gwyndodeg
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Tafodieithegwyr
Marchogion yr Ysbyty

Urdd sifalriaidd a sefydlwyd yn Jeriwsalem yn yr 11g oedd **Marchogion yr Ysbyty** (neu'r **Ysbytywyr**; Ffrangeg *Hospitaliers*), a adnabyddir hefyd gan ei enw llawn **Urdd Marchogion Ysbyty Sant Ifan a Jeriwsalem**. Urdd grefyddol filwrol ydoedd. Fe'i sefydlwyd gyda'r bwriad o hyrwyddo'r Croesgadau yn y Tir Sanctaidd a chynorthwyo pererinion i ymweld â chysegrfannau Cristnogol yn y Lefant.

## Hanes
Cychwyn yr urdd oedd sefydlu ysbyty ar gyfer pererinion yn Jeriwsalem tua'r flwyddyn 1070. Wrth i'r croesgadu dyfu ac ymledu chwareai'r urdd ran fwy milwrol. Cyn hir roedd yr Ysbytywyr yn gyfoethog iawn. Eu cystadleuwyr pennaf oedd urdd y Templariaid.

Ar ôl cwymp dinas Acre yn 1291 ymsefydlasant yn Nghyprus, Rhodes a Malta.

## Cymru
Mae enw pentref Ysbyty Ifan (Sir Conwy), 6 milltir i'r de-ddwyrain o Fetws-y-Coed, yn nodi'r ffaith fod un o "ysbytai" yr urdd yno. Fe'i sefydlwyd yn y flwyddyn 1190 gan Ifan Frys, yn ôl traddodiad; does dim olion o'r safle i'w gweld heddiw. Roedd gan yr ysbyty, a godwyd ar gyfer teithwyr a phererinion i Ynys Enlli, yr hawl gyfreithiol i fod yn noddfa ac arweiniodd hynny i sawl herwr ymguddio yno neu yn y cyffiniau. Parhaodd y sefyllfa felly hyd y 15g pan roddodd yr uchelwr lleol Maredudd ap Ieuan derfyn iddo.


Categori:Cristnogaeth
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Urddau milwrol
Categori:Y Croesgadau
Categori:Yr Oesoedd Canol
Krak des Chevaliers

Castell anferth a godwyd gan y Croesgadwyr yw **Krak des Chevaliers** ("Castell y Marchogion"; cyfuniad o'r gair Arabeg *krak* / *kerak* "caer, castell" a'r Ffrangeg *chevaliers*). Saif ar fryn 630m o uchder ger dinas Homs yng nghanolbarth Syria, i'r gogledd o'r briffordd rhwng y ddinas honno a Beirut yn Libanus.

600px|bawd|canol|Krak des Chevaliers o'r de

## Hanes
Codwyd y castell gan groesgadwyr o Ffrainc. Mae'r Krak yn un o'r enghreifftiau gorau o grefft y penseiri cestyll. Bu farw'r croniclydd canoloesol enwog Geoffrey de Joinville yno.

Codwyd yr amddiffynfa gyntaf ar y safle yn 1031 ar ran emir Aleppo. Fe'i cipiwyd dros dro gan y cownt Raymond IV o Toulouse yn gynnar yn 1099, yn ystod y Groesgad Gyntaf, ar ei ffordd i Jeriwsalem. Cafodd ei ailfeddianu gan Tancred, Tywysog Galilea yn 1110. Rhoddodd y cownt Raymond II o Dripoli y castell i Farchogion yr Ysbyty (yr Ysbytywyr) yn 1144.

200px|bawd|chwith|Y gwaith adeiladu, 1170–1200
Aethai'r Ysbytywyr ati i ailadeiladu'r castell yn sylweddol gan ei droi yn amddiffynfa arbennig, castell mwyaf y Croesgadwyr yn y Dwyrain Canol. Ychwanegasant fur allanol â thrwch o 3 meter gyda saith o dyrrau gwarchod anferth â muriau 8-10 meter o drwch, gan greu felly castell consentrig clasurol. Defnyddiai Meistr Mawr yr Ysbytywyr un o'r tyrau hynny fel ei bencadlys. Yn y 12g ychwanegwyd clawdd anferth llawn o ddŵr a groesid gan bont godi yn arwain i byrth y *postern*.

Bu bron i'r castell syrthio i Saladin yn 1188 ar ôl bod ym meddiant y Croesgadwyr am brin 70 mlynedd. Daliwyd y *castellan*, ceidwad y castell, ac fe'i gorfodwyd i orchymyn i'r amddiffynwyr agor y porth ac ildio. Dywedodd hynny yn Arabeg ond yna ychwanegodd yn Ffrangeg orchymyn iddyn nhw ddal y castell i'r dyn olaf.

Yn ystod y pumed Croesgad ymwelodd Andrew II o Hwngari â'r castell ac atgyfnerthodd y muriau allanol yn 1217. Fe'i cipiwyd gan Baibars ar Ebrill 8, 1271, trwy ystryw gan ddweud fod *Comte* Tripoli wedi gorchymyn i'r amddiffynwyr ildio. Atggyfnethodd Baibars y castell a'i defnyddio fel canolfan ar gyfer ymosod ar Dripoli. Troes gapel y marchogion yn fosg. Tyfodd dref garsiwn sylweddol yn y castell. Cafodd ei ddefnyddio gan y Mameluks yn ddiweddarach i ymosod ar Acre yn 1291.

Mae'r castell heddiw yn Safle Treftadaeth y Byd.

Categori:Cestyll y Croesgadwyr
Categori:Cestyll Syria
Categori:Hanes Syria
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Syria
Rod Stewart

Canwr roc Saesneg o Albanwr yw **Syr Roderick David Stewart** CBE (ganwyd 10 Ionawr 1945). Prif ganwr y Faces oedd Stewart cyn iddo ddechrau gyrfa unigol.

Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cantorion o'r Alban
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Genedigaethau 1945
Tancred (gwahaniaethu)

Gall yr enw **Tancred** gyfeirio at:

*Tancred de Hauteville - uchelwr Normanaidd cynnar.
*Tancred o Conversano, cownt Brindisi.
*Tancred, Tywysog Bari, mab Roger II o Sisili, a Thywysog Taranto o 1132 hyd 1138.
*Tancred, Tywysog Galilea, arweinydd y Groesgad Gyntaf.
*Tancred o Sisili, brenin Sisili ar ddiwedd y 12g.
*Tancred o Salerno, cymeriad yn y *Decamerone* gan Boccaccio.
**Tancred*, nofel (1847) gan Benjamin Disraeli.
**Tancred (drama)*, drama gan John Augustus Stone.
Tancred

Croesgadwr o Normaniad a Thywysog Galilea oedd **Tancred** (c.1078 - 1112). Arweiniodd y Groesgad Gyntaf yn y Lefant.

## Ei hanes 
Cymerai ran flaenllaw yng ngwarchae Antioch a chwncwest Jeriwsalem yn 1099.

Am gyfnod bu'n *Regent* Antioch (1101 - 1103; 1104-1112) ar ran Bohemond I, Tywysog Antioch.

Yn 1110 ail-gipiodd castell strategol Krak des Chevaliers (yng ngorllewin Syria heddiw).

## Llên 
Ceir portread cofiadwy a dylanwadol o Dancred yn arwrgerdd fawr Torquato Tasso, *Gerusalemme liberata* (1575), lle y'i portreadir fel y Croesgadwr sifalriaidd delfrydol.

Ysgrifennwyd bywgraffiad Tancred yn yr iaith Ladin gan Ralph o Caen, a fu'n llygad-dyst i yrfa ei arwr ym Mhalesteina gan wasanaethu dano fo a Bohemund.

Mae carwriaeth Tancred a'r rhyfelferch Fwslemaidd Clorinda yn cael ei bortreadu mewn sawl opera a phaentiad.

## Darllen pellach 
* David S. Bachrach (cyf.), Ralph of Caen: *Life of Tancred* (2005)
* Robert Lawrence Nicholson, *Tancred: A Study of His Career and Work* (AMS Press, 1978)
* Peters, Edward (gol.), *The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Materials* (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1998)

Categori:Y Croesgadau
Categori:Genedigaethau 1078
Categori:Marwolaethau 1112
Categori:Y Normaniaid
Bohemond I, Tywysog Antioch

[250px|bawd|Beddrod **Bohemond I** yn [Canosia di Puglia]]
Roedd **Bohemond I, Tywysog Antioch** neu **Bohemond** (c.1056 - 3 Mawrth, 1111) yn Groesgadwr a thywysog, fab hynaf Robert Guiscard, Dug Apulia a Chalabria. Cyn iddo ddod yn Dywysog Antioch roedd yn Dywysog Taranto.

## Ei hanes 
Yn ystod y Groesgad Gyntaf, rhwng 1080 a 1085, ymladdai Bohemond â'i dad Robert Guiscard yn erbyn Alexius I Commenius, ymerodr Bysantaidd Caergystennin. Yn ddiweddarach cipiodd ddinas gyfoethog Antioch yn 1098.

Am gyfnod bu'r Croesgadwr enwog Tancred yn llywodraethwr Antioch (1101 - 1103; 1104 - 1112) ar ran Bohemond. Yn ystod cyfnod cyntaf Tancred yn Antioch roedd Bohemond yn garcharwr gan y Twrciaid.

Ar ôl cyfnod arall o ymladd yn erbyn Alexius cytunodd i ddal Antioch ar ei ran fel deiliad iddo, ond mewn effaith fe'i gadawyd yn rhydd i ddilyn ei drwydded ei hun yn y Lefant. Bu farw yn 1111.

Categori:Y Croesgadau
Categori:Genedigaethau 1056
Categori:Marwolaethau 1111
Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth

Ysgol gynradd gymunedol yn Ysbyty Ystwyth, Ceredigion oedd **Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth**. Mae'n gwasanaethu cymunedau gwledig Ysbyty Ystwyth, Pontrhydygroes a'r cyffiniau. Disgynodd y nifer o ddisgyblion yn yr ysgol o 49 i 22 rhwng 1997 a 2002. Daeth 30% o'r disgyblion o gartrefi lle siaradwyd y Gymraeg yn 2002.

Aith disgyblion yr ysgol ymlaen i Ysgol Uwchradd Tregaron ar ôl cwblhau blwyddyn 6 yn y system addysgol.

Agorwyd yr Ysgol ym 1878, roedd llun o ddisgyblion yr ysgol ym mhapur bro Y Barcud yn 1925 ac 1945. Caewyd Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth yn 2008, gyda ond 11 o ddisgyblion yn weddill yn yr ysgol.

## Cyfeiriadau
Ysbyty Ystwyth
Categori:Sefydliadau 1878
Categori:Dadsefydliadau 2008
Tolar

Uned arian Slofenia o 1991 tan 2006 oedd y **tolar**. Rhennid yn 100 stotin.

Roedd papurau 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000 a 10,000 tolar mewn cylchrediad. Darluniwyd ffigyrau enwog o hanes, diwylliant a gwyddoniaeth Slofenia arnynt, gan gynnwys y diwygiwr Protestannaidd a chyfieithydd y Beibl Primož Trubar, y mathemategydd Jurij Vega, y pensaer Jože Plečnik, yr awdur Ivan Cankar a'r bardd France Prešeren.

Diddymwyd y tolar ym mis Ionawr 2007, pryd cyflwynyd yr ewro fel arian cyfredol Slofenia gyda chyfradd cyfnewid o 239.640 tolar i'r ewro.

## Papurau banc tolar

GwerthOchr flaenOchr gefnPrintiwyd gyntafCyflwynwyd

10 tolar
[bawd|center|300px|[Primož Trubar a tudalen gyntaf ei *Abecedarium*]]
bawd|center|300px
15 Ionawr 1992
27 Tachwedd 1992

20 tolar
[bawd|center|300px|[Janez Vajkard Valvasor]]
bawd|center|300px
15 Ionawr 1992
28 Rhagfyr 1992

50 tolar
[bawd|center|300px|[Jurij Vega]]
bawd|center|300px
15 Ionawr 1992
19 Mawrth 1993

100 tolar
[bawd|center|300px|[Rihard Jakopič]]
bawd|center|300px
15 Ionawr 1992
30 Medi 1992

200 tolar
[bawd|center|300px|[Jacobus Gallus]]
bawd|center|300px
15 Ionawr 1992
30 Medi 1992

500 tolar
[bawd|center|300px|[Jože Plečnik]]
bawd|center|300px
15 Ionawr 1992
30 Medi 1992

1000 tolar
[bawd|center|300px|[France Prešeren]]
bawd|center|300px
15 Ionawr 1992
30 Medi 1992

5000 tolar
[bawd|center|300px|[Ivana Kobilca]]
bawd|center|300px
1 Mehefin 1993
13 Rhagfyr 1993

10,000 tolar
[bawd|center|300px|[Ivan Cankar]]
bawd|center|300px
28 Mehefin 199415 Mawrth 1995

* Catalog a nodiadau oriel Slofenia

Categori:Arian
Categori:Slofenia
Sifalri

[250px|bawd|**Sifalri** ar faes y [twrnamaint (o'r Codex Manesse, yr Almaen, dechrau'r 14g)]]
Ideoleg a chôd ymddygiad delfrydol dosbarth y marchogion yn Ewrop yr Oesoedd Canol oedd **Sifalri** (benthyciad diweddar o'r gair Saesneg *chivalry*, sy'n fenthyciad yn ei dro o'r gair Ffrangeg Canol *chivalrie*, Hen Ffrangeg *chevalrie*, o *chevalier* "marchog").

Roedd ymddygiad sifalriaidd yn dibynnu ar cysyniadau cymhleth o urddas a chwrteisi. Roedd ei wreiddiau'n hen ond cafodd hwb sylweddol yn ystod yr 12g gan y Croesgadau a datblygiad delfrydau serch llys (*amour courtois*) a llên y Rhamantau Arthuraidd.

Gellid dadlau fod y cysyniad o **Sifalri** wedi cyrraedd ei uchafbwynt yn Ffrainc (yn arbennig ym Mhrofens a'r de) ac yn y Lefant yn y cyfnod rhwng y Groesgad Gyntaf a'r croesgadau dinistriol diweddarach. Mae croniclau'r cyfnod (e.e. Joinville a Froissart) yn llawn o ddisgrifiadau o anturiaethau a digwyddiadau sifalraidd. Am gyfnod byr rhannai'r Croesgadwyr a'u gwrthwynebwyr Mwslemaidd yr un delfryd arwrol seiliedig ar gymysgedd o ryfela cadarn proffesiynol a pharch ac edmygedd - cyfeillgarwch a chariad hyd yn oed - rhwng arweinyddion y ddwy blaid. Edmygid Saladin yn fawr gan y mwyafrif o dywysogion a chomtau'r Croesgadwyr, er enghraifft, ac roedd gwleddau a thwrnameintau'n rhan o fywyd yr uchelwyr ar y ddwy ochr, yn aml yn eu cwmni ei gilydd.

Dirywiodd sifalri fel delfryd yn yr Oesoedd Canol diweddar ond arosodd yr arfer o gynnal twrnameintiau "sifalrig" rhwysgfawr hyd yr 16g.

Delfrydid delfryd Sifalri yn ei dro gan llenorion a hanesyddion Rhamantaidd y 19g.

Categori:Cymdeithas yr Oesoedd Canol
Categori:Delfrydau
Codex Manesse

[250px|bawd|**Codex Manesse** - [marchog yn ei arfwisg lawn]]
Llawysgrif a ysgrifennwyd ac a ddarluniwyd yn y cyfnod o tua 1305 i 1340 yn ninas Zürich yn y Swistir yw **Codex Manesse**. Mae'n cynnwys detholiad o waith nifer o lenorion Almaeneg Uchel. Mae'r llawysgrif yn adnabyddus am ei lluniau lliw cyfoethog sy'n portreadu ffordd o fyw sifalriaidd y cyfnod.

Categori:Llawysgrifau
Categori:Llenyddiaeth yr Almaen yn y 14eg ganrif
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Robert Guiscard

Anturiaethwr o uchelwr Normanaidd oedd **Robert Guiscard** (c.1015 - 1085; sylwer nad yw *Guiscard* yn gyfenw), a ddaeth yn Ddug Apulia a Chalabria yn ne'r Eidal. Ei fab hynaf oedd Bohemond I, Tywysog Antioch.

Roedd Robert yn un o griw o Normaniaid uchelgeisiol a ymsefydlai yn ne'r Eidal ac ynys Sisili ar ddechrau'r 11g. Enillodd iddo'i hun ddugiaethau Apulia a Chalabria a theyrnasai ynddynt am weddill ei oes (1057 - 1085).

Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Y Normaniaid
Categori:Genedigaethau 1015
Categori:Marwolaethau 1085
Edmwnd Prys

[bawd|Cofeb i Edmwnd Prys yng [Coleg Sant Ioan, Caergrawnt|Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt]]

Bardd, dyneiddiwr a chyfieithwr o Gymru oedd **Edmwnd Prys** (1544-1623). Roedd yn frodor o Lanrwst ac yn berthynas i William Salesbury. Ysgrifennai yn Gymraeg a Lladin. Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfieithiad mydryddol o rai o'r salmau yn *Llyfr y Salmau* a'i ymryson barddol â Wiliam Cynwal ynglŷn â natur a swyddogaeth yr Awen.

## Llyfryddiaeth
*Gruffydd Aled Williams (gol.), *Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal* (Caerdydd, 1986)

## Gweler hefyd
**Cydio Mewn Cwilsyn*, nofel am ferch Edmwnd Prys gan Rhiannon Davies Jones
*Ysgol Edmwnd Prys, ysgol gynradd Gellilydan, ger Trawsfynydd.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1544
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Categori:Marwolaethau 1623
Categori:Pobl o Lanrwst
Amnest Rhyngwladol

bawd|130px|Arwyddlun Amnest Rhyngwladol
Carfan bwyso annibynnol byd-eang yw **Amnest Rhyngwladol** (a elwir yn gyffredin yn **Amnest**) sydd yn ymgyrchu dros ryddhad pob carcharor cydwybod (sef pobl a garcharir neu gam-drinir oherwydd eu credoau gwleidyddol neu grefyddol: gweler hefyd carcharor gwleidyddol). Sefydlodd y cyfreithiwr Prydeinig Peter Benenson y mudiad yn 1961, gyda'i bencadlys yn Llundain. Seilir Amnest Rhyngwladol ar rwydwaith o grwpiau lleol gwirfoddol ac aelodau unigol ar draws y byd, sydd yn mabwysiadu carcharorion cydwybod ac yn dilyn'u hachosion gyda'r llywodraethau perthnasol neu drwy gyrff rhyngwladol. Mae dulliau'r mudiad o ymchwilio ac ymgyrchu yn cynnwys monitro, cyhoeddusrwyd trwy'r cyfryngau torfol, a gohebiaeth gydag unigolion.

Mae gan Amnest Rhyngwladol tua 1 miliwn o aelodau byd-eang, gyda 5,300 o grwpiau gwirfoddol ac adrannau a drefnir yn ôl gwlad mewn 56 o wledydd, a chefnogwyr mewn 162 o wledydd. Caiff ei gyllido gan roddion gwirfoddol. Derbynnodd Gwobr Heddwch Nobel yn 1977 am "ei ymdrechion ar ran amddiffyn urddas dynol yn erbyn trais a darostyngiad".

Enillodd Wobr Erasmus ym 1976.

## Gweler hefyd 
* Carcharor cydwybod
* Carcharor gwleidyddol

## Dolenni allanol 
*Amnest Rhyngwladol Cymru

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfiawnder
Categori:Cyrff hawliau dynol
Categori:Elusennau rhyngwladol
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Sefydliadau 1961
Tafodieithoedd y Gymraeg

Ceir sawl **tafodiaith yn y Gymraeg**.

Mae'n arfer gan rai i ddosbarthu **tafodieithoedd y Gymraeg** fel a ganlyn:
 
*Cymraeg y gogledd
**Y Wyndodeg - yn llythrennol, "iaith Gwynedd".
**Y Bowyseg - tafodiaith Powys
*Cymraeg y de
**Y Ddyfedeg - tafodiaith Dyfed
**Y Wenhwyseg - tafodiaith Gwent

Ym Mhatagonia ceir:
*Cymraeg y Wladfa

Yn ogystal gellid cynnwys yr iaith lafar ddirywiedig a elwir yn,
*Wenglish


Categori:Cymraeg
Cymraeg
David Crystal

Ieithydd, academydd ac awdur yw'r Athro **David Crystal, OBE** (ganwyd 6 Gorffennaf 1941).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Crystal yn Lisburn, Gogledd Iwerddon. Fe'i magwyd yn ddwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg yng Nghaergybi ac yna Lerpwl lle mynychodd Goleg y Santes Fair o 1951. Astudiodd Saesneg yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain rhwng 1959 a 1962. Ers hynny mae wedi darlithio yn Ngholeg y Brifysgol, Bangor ac rhwng 1965 a 1985 bu'n Athro Gwyddor Ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Reading. Mae'n Athro Ieithyddiaeth er anrhydedd ym Mhrifysgol Bangor.

Ers ymddeol o waith academaidd llawn amser, bu'n gweithio fel awdur, golygydd ac ymgynghorydd ac mae'n cyfrannu i ddarllediadau radio a theledu. Mae ei gysylltiad gyda'r BBC yn amrywio o gyflwyno cyfres am faterion ieithyddol ar BBC Radio 4, i bodlediadau ar wefan y Gwasanaeth y Byd BBC ar gyfer pobl sy'n dysgu Saesneg.

Yn 1995 derbynnodd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig am wasanaethau i'r iaith Saesneg. Mae'n awdur dros 60 o lyfrau ar yr iaith Saesneg ac ieithyddiaeth, mae hefyd wedi golygu a chyfrannu at nifer o gyfeirlyfrau. Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.

Mae'n byw yng Nghaergybi gyda'i wraig, sy'n gyn-therapydd lleferydd a nawr yn awdur plant. Mae ganddo bedwar o blant. Mae ei fab Ben Crystal hefyd yn awdur ac wedi cyd-ysgrifennu tri llyfr gyda'i dad.

Yn 2009 cyhoeddodd ei hunan-gofiant, ''Just a Phrase I'm Going Through - My Life in Language'' (Llundain ac Efrog Newydd, Routledge).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Gymru
Bid Wrth Eich Bodd

Comedi gan William Shakespeare (1599 neu 1600) yw ***Bid wrth eich bodd*** (Saesneg ***As You Like It***). Ymddangosodd y cyfieithiad Cymraeg ohono gan J. T. Jones yn 1983.

## Dramatis personae
*Duke Senior
*Duke Frederick, ei frawd
*Amiens, arglwydd
*Jaques, arglwydd
*Oliver, mab hŷn Syr Rowland de Boys
*Jaques de Boys, ail fab Syr Rowland de Boys
*Orlando, mab hynaf Syr Rowland de Boys
*Le Beau, gwas llys
*Charles, ymgodymwr
*Adam, gwas Syr Rowland de Boys
*Dennis, gwas Oliver
*Touchstone, cellweiriwr
*Sir Oliver Martext, curad
*Corin & Silvius, bugeiliau
*William, gwladwr
*Hymen, duw priodas
*Rosalind, merch Duke Senior
*Celia, merch Duke Frederick
*Phebe, bugeiles
*Audrey, merch y wlad

## Ffynonellau
*Romeo a Juliet. Bid wrth eich bodd*. Cyfieithiwyd gan J. T. Jones (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 1983).

Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1600
Categori:William Shakespeare
IRNA

**IRNA** yw asiantaeth newyddion gweriniaeth Iran. Ei henw llawn yw Asiantaeth Newyddion y Weriniaeth Islamaidd. IRNA yw'r unig asiantaeth newyddion swyddogol yn Iran. Mae ei phencadlys yn y brifddinas Tehran.

## Dolen allanol
* Gwefan newyddion IRNA

Categori:Asiantaethau newyddion
Categori:Y cyfryngau yn Iran
Categori:Sefydliadau Iran
Y Groesgad Gyntaf

250px|bawd|Map sy'n dangos llwybrau byddinoedd y Croesgadwyr yn y Groesgad Gyntaf.
Ymladdwyd **y Groesgad Gyntaf** o'r flwyddyn 1095 hyd 1099. Fe'i lawnsiwyd dan oruchwyliaeth a nawdd y Babaeth.

Arweiniodd Pedr y Meudwy fyddin yn erbyn lluoedd Kilij Arslan, swltan Nisé, ond fe'i trechwyd ganddo. Y flwyddyn ganlynol cipiodd y Croesgadwyr Nisé a threchwyd Kilij ym mrwydr Dorylé. Roedd 1098 yn flwyddyn gofiadwy i'r goresgynwyr; cipiwyd Edessa ac Antioch a chreuwyd taleithiau Croesgadwrol ynddynt a chafodd byddin Mwslemaidd dan arweinyddiaeth Karbouka o ddinas Mosul ei threchu. Yn 1099 cipiwyd Caersalem a Thripoli. Yn y Ddinas Sanctaidd ei hun coronwyd y fuddugoliaeth â chyflafan ddychrynllydd ar y trigolion, yn Iddewon, Cristnogion Uniongred a Mwslemiaid yn ddi-wahân.

Groesgad Gyntaf, Y
Categori:Hanes Twrci
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:1090au
Syr Hywel y Fwyall

Roedd **Syr Hywel y Fwyall** neu Syr **Hywel ap Gruffudd** (fl. 1330 - 1381), yn farchog o Gymro a Chwnstabl (ceidwad) Castell Cricieth. Roedd yn ymladdwr dewr oedd yn enwog yn ei ddydd. Ei ddewis arf oedd y fwyell.

## Ei hanes
Roedd Syr Hywel yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356). Yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc yno. Cafodd Syr Hywel lwfans bwyd iddo ef ei hun a'i fwyell enwog yn ogystal, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd gan y tywysog yn ddiolch iddo am ei wrhydri. Mae'n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â'i fwyell y cafodd y llysenw "Syr Hywel y Fwyall".

## Cyfeiriadau gan y beirdd
Canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel tua'r flwyddyn 1376. Canodd Gruffudd Gryg gywydd i Einion ap Gruffudd, brawd Syr Hywel.

Erys ar glawr marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.

## Llyfryddiaeth 
* *Gwaith Iolo Goch*, gol. D.R. Johnston (Caerdydd, 1988). Cywydd 2 a'r nodiadau iddo.
**Y Bywgraffiadur Cymreig*, t.345.

Categori:Cricieth
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1381
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Jean II, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1356 hyd 1364 oedd **Ioan II o Ffrainc** (Ffrangeg: *Jean II le Bon*) (26 Ebrill 1319 – 8 Ebrill 1364), a elwir hefyd yn **Ioan Dda** (*Jean le Bon*). Roedd yn enedigol o Le Mans, Sarthe, Ffrainc.

Cafodd ei ddal gan y marchog o Gymro Syr Hywel y Fwyall ym mrwydr Poitiers, 1356.

## Teulu
### Gwraig
* Bonne de Luxembourg (1315–1349)

### Plant
* Blanche (1336–1336)
* Charles V (1337–1380), brenin Ffrainc 1364–1380
* Catherine (1338–1338)
* Louis I, Dug Anjou (1339–1384)
* Jean, Dug Berry (1340–1416)
* Philippe le Hardi (1342–1404)
* Jeanne (1343–1373)
* Marie (1344–1404)
* Agnès de Valois (1345–1349)
* Marguerite (1347–1352)
* Isabelle (1348–1372)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1319
Categori:Marwolaethau 1364
Categori:Pobl o Sarthe
Croesgad (gwahaniaethu)

Roedd y Croesgadau yn gyfres o gyrchoedd milwrol yn ystod yr Oesoedd Canol (11eg ganrif - 13eg ganrif) gan wledydd Cristnogol gorllewin Ewrop, fel rheol, yn erbyn tiriogaethau Mwslemaidd y Dwyrain Canol.

Yn ogystal gall y gair *Croesgad* gyfeirio at:

* Croesgadau'r Gogledd, cyrchoedd milwrol gan wledydd Catholigaidd gorllewin Ewrop ar hyd lannau y Baltig i droi paganiaid a Christnogion Uniongred yn Gatholigion.
* Croesgad y Plant, chwedl o'r Oesoedd Canol sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
* Unrhyw ymgyrch gyda'r pwyslais ar selogrwydd a dyfalbarhad; gweler hefyd "jihad". 
* Gwladwriaethau'r Croesgadwyr, a sefydlwyd gan yr Ewropeaid yn y Lefant yn ystod y Croesgadau hanesyddol.
* "Y Ddegfed Groesgad", enw a roddir weithiau ar y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth.
* "Y Groesgad Newydd", enw ar bolisi UDA yn y Dwyrain Canol ar ôl 9/11, yn seiliedig ar y llyfr "The New Crusade".

## Gweler hefyd
*Croesgadwr
*Crusader
Nos Ystwyll

bawd|320px|Llun c. 1850 gan Ainsworth o ddathliadau Nos Ystwyll

**Nos Ystwyll** yw'r 5ed neu'r 6ed o Ionawr - deuddeg diwrnod wedi dydd Nadolig - a diwedd yr ŵyl. Yn ôl traddodiad, dylid tynnu trimins neu addurniadau'r Nadolig i lawr erbyn y diwrnod hwn. Cysylltir hefyd nifer o draddodiadau eraill gyda'r diwrnod gan gynnwys Hela'r Dryw Bach a'r Fari Lwyd.

Mae dyddiad Gŵyl y Nadolig yn ymwneud ag Alban Arthan a heuldro'r gaeaf (21ain neu 22ain Rhagfyr). Roedd traddodiad cyn-Gristnogol Gogledd Ewrop o ddathlu geni'r Haul ar 25 Rhagfyr yn wahanol i draddodiad gwledydd Môr y Canoldir a'r Dwyrain, a osodai heuldro'r gaeaf ar 6 Ionawr, sef Nos Ystwyll. Daeth y ddau ddyddiad i fod yn ddechrau a diwedd yr un dathliad. Mabwysiadodd eglwys y gorllewin "ddeuddeg diwrnod y Nadolig" a'u huchafbwynt ar Nos Ystwyll. Erbyn y 5g, credwyd mai dyma'r nos y cyrhaeddodd y Doethion Bethlehem. Pan fabwysiadodd y Gorllewin Galendr Gregori yn lle Calendr Iŵl daeth rhagor o ddryswch ynghylch diwedd y Nadolig, a gwrthododd yr eglwys ddwyreiniol y newid. Mae Nos Ystwyll, felly'n parhau i fod yn brif ddiwrnod dathlu'r Ymgnawdoliad mewn Eglwysi Uniongred.

Ceir drama-gomedi o'r un enw gan William Shakespeare (*Twelfth Night*).

## Arferion eraill
Arferai William Bukeley ddiddanu ei gymdogion yn ei gartref yn Llanfechell, Môn, ar nos Ystwyll. Dyma'r cyntaf o 15 cofnod yn nodi'r arferiad:
6/1/1737
Lle:	Llanfechell
Ffynhonnell:	Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor)
Nodiadau:	6th. 1736 / 37 The Wind W.N.W, very calm, dark & cloudy all day & all night this being my generall invitation day, I passed it merry and Cheerfull with 5 or 6 Neighbours, till ii at Night when I went to bed, the rest of the Company being Harvest labourers and Tenants staid till 12

## Geirdarddiad
Mae'n debyg mai "seren" (neu'r Lladin *stellā* + "gŵyl") yw tarddiad y gair, sy'n cryfhau'r syniad i'r seren ymddangos i'r Doethion ar y dydd hwn h.y. "seren-ŵyl". Mae'n ymddangos yn gyntaf yn y Gymraeg yng ngwaith Meilyr Brydydd yn y 12g: *"Ystwyll ystyryws Dews defnyt..."* Yn yr eglwys, weithiau defnyddir y gair "epiffani" sy'n tarddu o'r Groeg *ἐπιφάνεια* neu *epiphanei* ("ymddangosiad duwiol").

## Gweler hefyd
*Gŵyl San Steffan
*Dydd Calan
*Calendr Coligny
*Gŵyl Fair y Canhwyllau: 2 Chwefror

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyliau Cristnogol
Categori:Ionawr
Categori:Nadolig
Y Dymestl

bawd|250px|Olygfa gyntaf o'r Dymestl
:*Erthygl am y ddrama yw hon. Gallai Y Dymestl gyfeirio at unawd Gymraeg glasurol hefyd.*

Comedi gan William Shakespeare yw ***Y Dymestl*** neu ***Y Storm*** (Teitl gwreiddiol Saesneg: *The Tempest*).

Ymddangosodd cyfieithiad Cymraeg ohoni gan Gwyn Thomas yn 1996. Cafwyd trosiad arall gan Gwyneth Lewis yn 2012.

## Argraffiadau Cymraeg 
bawd|160px|chwith|Y Storm; addasiad gan Gwyneth Lewis
* *Y dymestl*. Cyfieithiwyd gan Gwyn Thomas (Dinbych: Gwasg Gee, 1996).
* *Y Storm*. Cyfieithwyd gan Gwyneth Lewis (Cyhoeddiadau Barddas, 2012). ISBN 9781906396497

Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1611
Categori:William Shakespeare
Gwylan (gwahaniaethu)

Un o adar y môr yw *gwylan* Gallai gyfeirio hefyd at:

;Gwylanod
Ceir sawl rhywogaeth o wylanod, yn cynnwys:
* Gwylan Benddu
* Gwylan y Penwaig
* Gwylan Gefnddu Fwyaf
* Gwylan Gefnddu Leiaf
* Gwylan y Gweunydd
* Gwylan Goesddu

;Llenyddiaeth
* *Y Wylan*, cerdd gan Dafydd ap Gwilym
* *Y Wylan*, drama gan Anton Chekhov
Gwylan (drama)

"Comedi mewn pedair act" gan y dramodydd o Rwsia, Anton Chekhov yw ***Gwylan*** (Rwseg *Чайка*, "***Chayka***" [geilw W. Gareth Jones y ddrama yn "***Tshaica***"]; Saesneg ***The Seagull***) a gyfansoddwyd ym 1895 a'i llwyfannu am y tro cyntaf ym 1896. Mae hi ymhlith y 4 drama mwyaf enwog y dramodydd. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan W. Gareth Jones ym 1970 a'i chyhoeddi gan Wasg Prifysgol Cymru fel rhan o'r gyfres *Y Ddrama yn Ewrop*.  

Mae'n dramateiddio'r gwrthdaro rhamantus ac artistig rhwng pedwar cymeriad: y llenor Boris Trigorin, y llances ifanc Nina, yr actores hŷn Irina Arkadina, a'i mab y dramodydd symbolaidd Konstantin Treplev. 

Cyn i *Gwylan* gael ei pherfformio am y tro cyntaf ym mis Hydref 1896, ystyrid Chekhov "yn feistr ar y stori fer, ac yn Rwsia hyd heddiw [1970au] fel storïwr yn anad dim y meddylir amdano". Ystyrir y cymeriad Trigorin yn un o gymeriadau gwrywaidd gorau Chekhov.

## Addasiadau Cymraeg 
Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth 1952, llwyfannwyd cyfieithiad  T. Hudson Williams o'r enw *Yr Wylan* gan Gwmni Caergybi yn y gystadleuaeth actio drama.

## Cynyrchiadau nodedig 
Roedd noson agoriadol y cynhyrchiad cyntaf yn fethiant enwog. Wedi'i dychryn gymaint gan elyniaeth y gynulleidfa, collodd Vera Komissarzhevskaya, oedd yn portreadu Nina, ei llais.  Ymadawodd Chekhov â'r gynulleidfa a threuliodd y ddwy act olaf y tu ôl i'r llenni. Pan geisodd ei gefnogwyr ei ddarbwyllo o lwyddiant y ddrama, tybiodd mai ceisio bod yn garedig yr oeddent. Pan gyfarwyddodd Konstantin Stanislavski, [ymarferydd theatr arloesol o Rwsia] y ddrama ym 1898 ar gyfer Theatr Gelf Moscow, roedd y ddrama yn lwyddiant mawr. Daeth cynhyrchiad Stanislavski yn "un o'r digwyddiadau mwyaf yn hanes theatr Rwsia ac un o'r datblygiadau newydd yn hanes drama'r byd".

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Rwseg
Categori:Dramâu 1896
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Cwm Rhondda (emyn-dôn)

Emyn-dôn Gymreig boblogaidd iawn yw **Cwm Rhondda**, sy'n cael ei ystyried fel anthem answyddogol Cymru. Fe'i cenir ar nifer o achlysuron ar wahân i'r eglwys, gan gynnwys mabolgampau (yn enwedig ar y maes rygbi).  Cred rhai i'r alaw gael ei hysgrifennu ar gyfer Cymanfa Ganu'r Bedyddwyr ym Mhontypridd yn 1905 ond mae'n fwy tebyg iddi gael ei hysgrifennu ar gyfer cyrddau arbennig yng Nghapel Rhondda, eglwys y Bedyddwyr, Trehopcyn, Pontypridd, yn 1907. Yn 1907 fe'i canwyd ar y geiriau ''Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd* gan Ann Griffiths. Cenir emyn William Williams, *Arglwydd, arwain trwy'r anialwch -'' emyn sy'n sôn am hanes yr Iddewon yn teithio o'r Aifft i Ganaan (stori Llyfr Exodus yn y Beibl) - hefyd ar yr alaw, ac yn ei ffurf Saesneg, 'Guide me, O Thou Great Jehovah/Redeemer' (a'i gytgan *Bread of Heaven* - cyfieithiad o eiriau Williams Pantycelyn gan Peter Williams), y mae wedi mynd yn boblogaidd iawn ar draws y byd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Huw Williams. ''Rhagor o Donau a'u Hawduron'' (Llyfrau'r MC, 1969).

## Dolenni allanol 
*  BBC — h2g2 – Cwm Rhondda: The unofficial Welsh National Anthem
* walesonline.com – ffeil MIDI

Categori:Caneuon gwladgarol o Gymru
Categori:Emynau Cristnogol
Categori:Emyn-donau Cymreig
Miguel de Cervantes

200px|bawd|**Miguel de Cervantes**
Nofelydd, bardd a dramodydd o Sbaen oedd **Miguel de Cervantes** (29 Medi 1547 – 23 Ebrill 1616). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei nofel bicaresg enwog *Don Quixote* ond roedd hefyd yn ddramodydd o fri yn ei ddydd ac yn awdur straeon byrion.

Ganwyd Miguel De Cervantes Saavedra yn Alcala de Henares, tref rhyw ugain milltir o Fadrid.

Enillodd glod fel milwr ond bu'n gaethwas i'r Mwriaid am bum mlynedd. Priododd â Catalina Salazar yn 1584. Yn 1594 daeth yn gasglwr trethi yn nhalaith Granada ond erbyn 1597 roedd mewn dyled i'r Llywodraeth.

Cyhoeddwyd *Don Quixote* yn 1605. Bu'n llwyddiant mawr a gwerthwyd 5 argraffiad cyn diwedd y flwyddyn.

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
**Dos canciones a la armada invencible*
**Viaje del Parnaso* (1614)

### Dramau 
**El trato de Argel*
**El cerco de Numancia*
**El Gallardo Español*
**Los Baños de Argel*
**La Gran Sultana*
**Doña Catalina de Oviedo*
**La Casa de los Celos*
**El Laberinto del Amor*
**La Entretenida*
**El Rufián Dichoso*
**Pedro de Urdemalas*

### Nofelau 
**La Galatea* (1585)
**Don Quixote* (1605)
**Los trabajos de Persiles y Sigismunda* (1617)

### Storïau 
**Novelas Exemplares*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1547
Categori:Marwolaethau 1616
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Beirdd Sbaeneg o Sbaen
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Sbaen
Categori:Llenorion Sbaeneg y Dadeni
Categori:Llenorion straeon byrion yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion straeon byrion yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Sbaen
Categori:Nofelwyr yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Nofelwyr yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Sbaen
L'Orient-Le Jour

Papur newyddion annibynnol yn yr iaith Ffrangeg a gyhoeddir yn Libanus yw '''''L'Orient-Le Jour'''*.

Cafodd ei lawnsio ar 1 Medi, 1970, pan unwyd dau hen bapur newyddion Libanaidd, *L'Orient* (sefydlwyd yn Beirut yn 1923, gan Gabriel Khabbaz et Georges Naccache) a *Le Jour'' (sefydlwyd yn 1935, gan Michel Chiha).

Mae'r colofnwyr rheolaidd yn cynnwys rhai o feddylwyr, haneswyr, llenorion a newyddiadurwyr mwyaf eu parch yn y Libanus gyfoes. Yn ogystal ag erthyglau ar wleidyddiaeth Libanus, y byd Arabaidd a'r byd ehangach, ceir tudalennau ar ddiwylliant, chwaraeon, yr economi, busnes, y llwyfan, y cyfryngau torfol, a hamdden.

Cyhoeddir ''L'Orient-Le Jour* ym Meirwt. *L’Orient-Le Jour'' yw'r unig bapur newydd Ffrangeg bellach yn Libanus a'r Lefant (ac eithrio'r Aifft). O ran ei werthiant, mae'n drydydd o blith holl bapurau Libanus (gan gynnwys papurau Arabeg a Saesneg).

Mae'r apapur yn aelod o'r Arab Press Network, rhwydwaith sy'n hyrwyddo gwasg gryf annibynnol yn y byd Arabaidd.

## Dolen allanol
* Gwefan argraffiad ar-lein y papur

Categori:Beirut
Categori:Papurau newydd Libanus
Categori:Papurau newydd Ffrangeg
Actors Studio

250px|ewin bawd
Gweithdy drama enwog yn Efrog Newydd oedd '''Actors' Studio'''. Fe'i sefydlwyd gan y cyfarwyddwr ffilm Elia Kazan ac eraill yn 1947. Dan ei gyfarwyddwr Lee Strasberg (1901 - 1982), a ymunodd â'r brosiect yn 1950, daeth yn adnabyddus am ei bwyslais ar actio method (seiledig ar syniadau arloesol Stanislavsky).

Ymhlith yr actorion a gysylltir a'r Actors' Studio mae enwau James Dean, Marlon Brando a Rod Steiger yn sefyll allan.

## Actorion a hyfforddiwyd yn Actors' Studio
* Alec Baldwin
* Marlon Brando
* Matthew Broderick
* Nicolas Cage
* Willem Dafoe
* James Dean
* Robert Duvall
* Laurence Fishburne
* Jane Fonda
* Andy Garcia
* Gene Hackman
* Tom Hanks
* Dustin Hoffman
* Dennis Hopper
* Ron Howard
* Holly Hunter
* Harvey Keitel
* Nicole Kidman
* Tommy Lee Jones
* John Malkovich
* Steve McQueen
* Julianne Moore
* Paul Newman
* Al Pacino
* Jacqueline Pearce
* Michelle Pfeiffer
* Sidney Poitier
* Julia Roberts
* Meg Ryan
* Susan Sarandon
* Gary Sinise
* Kevin Spacey
* Rod Steiger
* Sharon Stone
* Elizabeth Taylor
* Charlize Theron
* Meryl Streep
* Christopher Walken
* Bruce Willis
* Shelley Winters
* Renée Zellweger

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Ffilm
Categori:Theatr
Pont Vasco da Gama

Pont sy'n croesi Afon Tagus (Afon Tejo) ger Lisbon ym Mhortiwgal yw **Pont Vasco da Gama**. Pont hwyaf Ewrop yw hi: ei hyd yw 17.2&nbsp;km (10.7 milltir). Agorwyd y bont ar 29 Mawrth 1998, ddeufis cyn Expo 98. Mae'i enw yn dathlu pumcanmlwyddiant darganfyddiad ffordd dros y môr o Ewrop i India gan Vasco da Gama.

bawd|chwith|600px|Golygfa o'r bont o Dŵr Vasco da Gama

chwith|bawd|Y bont drwy'r niwl

Categori:Lisbon
Vasco da Gama, Pont
Heddychiaeth

bawd|400px|*Apotheosis Rhyfel* (1871) gan Vasily Vereshchagin (Oriel Tretyakov, Moscfa)
bawd|400px|Diwrnod Rhyngwladol Gweddi dros Heddwch, Assisi, Yr Eidal, 27 Medi 2011

Egwyddor neu agwedd meddwl yw **heddychiaeth** sy'n gwrthod ac yn condemnio rhyfel a grym milwrol dan unrhyw amodau. Enw arall arni yw **pasiffistiaeth**. Mae rhywun sy'n credu mewn heddychiaeth yn *heddychwr*. Yn hytrach na rhyfela, cred yr heddychwr mai trafod a chyfslafaredd yw'r ffordd i ddatrys anghydfod ar bob lefel, boed hynny rhwng gwledydd neu unigolion.

## Hen bennill
Ceir nifer o hen benillion sy'n sôn am gryfder heddychiaeth:

:Da am dda sy'n dra rhesymol, 
:Drwg am ddrwg sy'n anghristnogol,
:Drwg am dda sydd yn gythreulig
:Da am ddrwg sy'n fendigedig.

## Gweler hefyd
* CND
* Heddychiaeth yng Nghymru
* http://cy.wikipedia.org/wiki/Categori:Heddychwyr_Cymru Rhestr heddychwyr o Gymru

## Dolenni allanol
*  Fideo: "Israel Soldier - Palestinian Girl" Heddyches Americanaidd o dras Balesteinaidd yn ceisio atal milwyr IDF rhag saethu ar brotestwyr Palesteinaidd yn y Lan Orllewinol.


Categori:Heddwch
Categori:Mudiadau cymdeithasol
Categori:Theorïau gwleidyddol
John Griffith Williams

Llenor yn yr iaith Gymraeg oedd **John Griffith Williams** neu **J.G. Williams** (1915 - 1987), a aned yn Llangwnadl yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd).

## Bywgraffiad
Saer coed oedd o wrth ei grefft. Gadawodd yr ysgol yn bymtheg oed a mynd i weithio fel prentis ar stad y Gwynfryn a Thalhenbont. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd hyfforddodd yn athro yng Ngholeg yr Heath, Caerdydd. Ar ôl cyfnodau byr mewn ysgolion yng Nghaerdydd a'r Trallwng  fe'i penodwyd yn athro Gwaith Coed a Metel yn Ysgol Ramadeg Pwllheli yn 1952, ac yno y bu tan ei ymddeoliad yn 1976.

Llenor ei fro yw J.G. Williams yn anad dim, ond mae ei fro yn cynnwys holl ramant hanes Cymru a rhyfeddodau natur. Ei lyfr mwyaf adnabyddus yw'r hunangofiant telynegol ''Pigau'r Sêr'' (1969), sy'n digrifio ei blentyndod yn Llŷn ac Eifionydd a'r bywyd ar y stad wledig drwyadl Gymraeg.

Cafodd yr awdur ei garcharu yn ystod yr Ail Ryfel Byd am, yn ei eiriau ei hun yn ei gyfrol *Maes Mihangel* (1974), "wrthod cydnabod hawl Llywodraeth Lloegr i osod gorfodaeth filwrol ar Gymru."

Mae ei nofel hanesyddol *Betws Hirfaen* (1978) yn adrodd helyntion dyn ifanc o Eifionydd yng nghyfnod Owain Glyndŵr, pan losgwyd castell Cricieth. Cyhoeddodd yn ogystal astudiaeth gymharol o fersiynau gwahanol  o *Rubayat* Omar Khayyam.

Roedd hefyd yn arlunydd medrus ac ef a luniodd gloriau chwech o gyfrolau Islwyn Ffowc Elis, yn eu plith *Cysgod y Cryman*, yn ogystal â'r lluniau yn ''Cyn Oeri'r Gwaed*.

Brawd iddo oedd Robin Williams.

## Llyfryddiaeth
**Pigau'r Sêr* (Gwasg Gee, Dinbych, 1969)
**Maes Mihangel* (Gwasg Gee, Dinbych, 1974)
**Betws Hirfaen* (Gwasg Gee, Dinbych, 1978)
**Omar'' (1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Eifionydd
Aber-miwl

Pentref bach gwledig yng nghymuned Llandysul, Powys, Cymru, yw **Aber-miwl** (Saesneg: *Abermule*). Fe'i lleolir tua thair milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Drenewydd ar lan ddwyreiniol Afon Hafren, rhwng y dref honno a Threfaldwyn. Mae'r A483 yn mynd heibio i'r pentref a'r B4386 yn mynd drwyddo.

Fe'i gelwir yn "Aber-miwl" am fod Afon Miwl, sy'n codi yn y bryniau ar y ffin i'r de o'r Drenewydd, yn aberu yn Afon Hafren ar ôl pasio drwy'r pentref.

Ceir un ysgol gynradd yn y pentref (Ysgol Gynradd Aber-miwl; Ysgol Gynradd Dolforwyn cyn hynny), siop y pentref, maes carafanau, tai newydd a dwy dafarn.

Lladdwyd 17 o deithwyr mewn damwain trên ddifrifol ger y pentref ar 26 Ionawr 1921.

Yn ymyl y pentref saif olion Castell Dolforwyn, a godwyd gan y tywysog Llywelyn ap Gruffudd ym 1273.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandysul, Powys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Afon Miwl

[250px|bawd|Afon Miwl ger [Aber-miwl]]

Afon yng ngogledd-ddwyrain Powys yw **Afon Miwl**. Ei hyd yw tua naw milltir.

Mae'n tarddu ar Fryn Ceri i'r de o bentref bach Dolfor, rhwng Y Drenewydd a'r ffin â Lloegr. Mae'n llifo i gyfeiriad y gogledd ac yna i'r dwyrain ger bentref Ceri (sy'n rhoi ei henw i'r hen gwmwd Ceri). Mae ffrydiau llai yn ymuno â hi wrth iddi lifo drwy Goedwig Ceri, bron ar y ffin. Wedyn mae hi'n troi yn ôl i'r gogledd eto ac yn disgyn yn gyflym i bentref Aber-miwl, hanner ffordd rhwng Y Drenewydd a Threfaldwyn, lle mae hi'n aberu yn Afon Hafren.

Miwl
Miwl
Castell Dolforwyn

Castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys yw **Castell Dolforwyn**. Saif ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain yn ymyl Afon Hafren, gyferbyn â'r Drenewydd.

## Hanes
Codwyd Castell Dolforwyn gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn II), yn y flwyddyn 1273 pan oedd ar anterth ei rym. Roedd tref fechan yn ymyl y castell a adeiladwyd ar yr un adeg â'r castell ei hun, mae'n debyg.

Cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol, yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg. Roedd yn wynebu'r Drenewydd a oedd, gyda'i chastell, yn un o drefi Normanaidd pwysicaf y Mers, ac felly roedd yn ddatganiad eglur o hawliau Llywelyn fel Tywysog Cymru mewn ymateb i gyhoeddiad gan weision y Goron Seisnig nad oedd ganddo'r hawl i godi castell yn y cyffiniau.

Syrthiodd y castell yn fuan i'r Saeson yn rhyfel 1276-77; ymddengys na fu gan y tywysog unrhyw fwriad o wastraffu dynion ac adnoddau yno. Ildiodd y garsiwn i Henry Lacy a Roger Mortimer ar 31 Mawrth, 1277. Rhoddodd y Saeson y castell i'w cynghreiriad Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys. Syrthiasai'r castell yn adfeilion erbyn diwedd y 14g.

## Olion
Yn ôl rhestr a luniwyd yn 1322, roedd yr adeiladau o fewn y castell ei hun yn cynnwys capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws.

Nid oes llawer i'w weld ar y safle erbyn heddiw. Ambell lwyfan bridd yn unig a welir o'r dref. Ceir olion ward hirsgwar â llenfur o'i amgylch, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgawr arall yn y pen deheuol.

250px|bawd|dim|Castell Dolforwyn

## Cadwraeth a mynediad
Mae'r safle ym meddiant Cadw a cheir mynediad yn rhad ac am ddim. Mae'n gorwedd 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Drenewydd a gellir ei gyrraedd ar hyd llwybr o fwthyn *Yew Tree*, i'r gorllewin o bentref bach Aber-miwl (map: SO 153 950).

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983)
*Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

## Dolen allanol
*Cadw - Dolforwyn 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1273
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Cadw
Dolforwyn
Dolforwyn
Y Winllan

:*Gweler hefyd Gwinllan.*
bawd|Clawr Rhifyn Rhagfyr 1948
Cylchgrawn y Wesleyaid Cymraeg ar gyfer plant oedd ***Y Winllan***. Fe'i cyhoeddid o 1848 hyd 1965.

Hyd 1960 ymddangosodd y cylchgrawn yn fisol. Ar ôl hynny cafodd ei gyhoeddi yn ddeufisol hyd ei uno â chylchgronau crefyddol eraill yn y Gymraeg ar gyfer plant yn 1965 dan y teitl *Antur*.

Y golygydd cyntaf oedd Dr Thomas Jones, a ddewisodd yr enw. Yn yr 1870au John Evans (Eglwysbach) oedd wrth y llyw. Y llenor a gweinidog Edward Tegla Davies oedd y golygydd o 1920 i 1928.

Dros y blynyddoedd cyhoeddwyd gwaith sawl llenor yn *Y Winllan* yn cynnwys Edward Tegla Davies (*Nedw*, *Y Doctor Bach*, *Rhys Llwyd Y Lleuad*, *Hen Ffrindiau*, *Stori Sam* a *Hunangofiant Tomi* fel cyfresi cyn eu cyhoeddi yn llyfrau) a Kate Roberts (*Deian a Loli* a *Laura Jones*).

## Cyfeiriadau
*Eric Edwards, *Yr Eglwys Fethodistaidd, Hanes Ystadegol* (Gwasg Gomer, 1980)

Categori:Sefydliadau 1848
Categori:Dadsefydliadau 1965
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg Cymru
Categori:Methodistiaeth yng Nghymru
Categori:Wesleyaeth
Amgueddfa Cymru

[bawd|Poster gan [Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, yn argymell sefydlu Amgueddfa Genedlaethol Cymru; Mehefin 1876.]]
**Amgueddfa Cymru** yw mam-gorff y rhwydwaith o amgueddfeydd cenedlaethol yng Nghymru a elwid gynt yn Amgueddfeydd ac Oriel Genedlaethol Cymru (neu Amgueddfa Genedlaethol Cymru).

## Amgueddfeydd cenedlaethol Cymru
*Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd (yr hen amgueddfa genedlaethol)
*Amgueddfa Genedlaethol y Glannau (Abertawe)
*Amgueddfa Lofaol Cymru (Y Pwll Mawr)
*Amgueddfa Llechi Cymru (Llanberis)
*Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru (Caerllion)
*Amgueddfa Werin Cymru (Sain Ffagan, ger Caerdydd)
*Amgueddfa Wlân Cymru (Dre-fach Felindre, ger Castellnewydd Emlyn)

## Dolen allanol
* 


Cymru
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Llangwnnadl

Pentref bach yng nghymuned Tudweiliog, Gwynedd, Cymru, yw **Llangwnnadl** () (neu **Llangwnadl**). Saif ym mhen gorllewinol Llŷn tua milltir o'r môr rhwng Aberdaron a Nefyn ar ochr ogleddol pen eithaf penrhyn Llŷn. O'r pentref mae lôn gul yn arwain i lawr i Borth Golman ar lan bae agored traeth Penllech a'i draethau tywod braf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Yr eglwys
Ymddengys fod yr enw presennol yn llygriad o'r enw 'Llangwynhoedl', sef llan y sant Gwynhoedl y dywedir bod ganddo gapel neu gell feudwy yno yn y 6g.

Mae'r eglwys bresennol yn dyddio o tua diwedd yr Oesoedd Canol ond mae'n cynnwys yn ei fur deheuol garreg fawr â cherflun o groes o fewn cylch arni, sy'n dyddio efallai o'r 6g. Cafodd yr eglwys ei hadnewyddu yn 1850 ond mae'n cadw rhai nodweddion a chofebion hynafol. Yn ôl traddodiad claddwyd y sant ei hun yn yr eglwys, neu ar ei safle, a cheir arysgrif ynddi mewn llythrennau Gothig sy'n darllen *Ihc S Gwynhoydl iacet hic* ("Mae Sant Gwynhoedl yn gorffwys yn yr eglwys hon").

Ar un adeg roedd gan yr eglwys hen gloch Geltaidd ond fe'i diogelir yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd bellach.

## Enwogion
Roedd yr awdur J.G. Williams (1915-1987) yn frodor o Langwnadl. Mae'n sôn am yr ardal yn ei hunagofiant arbennig ''Pigau'r Sêr''.

## Cyfeiriadau
Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Categori:Tudweiliog
Brychan

:''Erthygl am y sant yw hon. Am y bardd o'r 19eg ganrif gweler John Davies (Brychan).''

Pennaeth a thad i nifer o seintiau oedd **Brychan** (fl. 5g). Ystyrir ef yn sant weithiau gan fod cynifer o'i blant yn seintiau. Rhoes ei enw i  Deyrnas Brycheiniog yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru. Ei ddygwyl yw 5 Ebrill.

Cyfarfu rhieni Brychan yn Iwerddon ar ôl i'w fam fynd yno er mwyn dianc rhag gaeaf arbennig o oer. Priododd Marchell ach Tewdrig (mam Brychan) a oedd yn bennaeth Llanfaes,. Mae'r 'Cognatio' yn enwi ei ferched fel a ganlyn:

:Arianwen, Rhiangar, Gwladys, Gwawr, Gwrgon, Nefydd, Lleian, Marchell, Meleri, Nefyn, Tutglid, Belyau, Ceinwen, Cynheiddon, Ceindrych, Clydai, Dwynwen, Eiluned, Goleudydd, Gwen, Ilud, Tybïe, Tudful, a Tangwystl.

Daeth y rhan fwyaf ohonynt yn seintiau gan sefydlu llannau yn ne a dwyrain Cymru'n bennaf. Yn ôl y Cognatio, ei fechgyn oedd:

:Cynog, Rhun, Cledwyn, Arthen, Pabai, Rhain Dremrudd, Mathaiarn, Dingad, Cyflefwr, Berwyn a Rhawin. Cyfeirir at deulu ("llwyth") Brychan yn y Trioedd fel un o "dri llwyth seintiau Cymru", ynghyd â theuluoedd Caw (neu Coel) a Chunedda. Mae llawer o enwau eraill wedi ychwanegu at restrau "plant" Brychan. Maent fel arfer yn wyrion, yn wyresau neu'n or-wyrion iddo (e.e. Dyfnan, Dilig, Adwen, Mabon, Menefrida, Morwenna, Wenna a Gwenfyl). Mae hyn yn dilyn y patwrm arferol o 'Blant Adda' neu 'Deulu Abram Wood', am y disgynyddion.

## Etifeddiaeth
Enwir nifer o eglwysi, yn y de a'r canolbarth yn bennaf, ar ôl Brychan a'i ddisgynyddion; bu Brycheiniog yn bwysig yn natblygiad Cristnogaeth Geltaidd. Disgrifiodd John Davies de-ddwyrain Cymru fel "meithrinfa'r Eglwys Geltaidd a chroth gweithgarwch a adfywiodd Ewrop." 

Ffurfwyd Brycheiniog fel cyngrhair rhwng rhai o feibion Brychan ar ôl ei farwolaeth er mwyn amddiffyn eu hunain rhag llwythau eraill.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Brycheiniog
Categori:Seintiau o Gymru
Traed Mewn Cyffion

Clasur o nofel gan Kate Roberts yw ***Traed Mewn Cyffion***, a gyhoeddwyd yn 1936.

Cychwynodd Kate ysgrifennu'r nofel yn dilyn marwolaeth ei brawd a'i gŵr. Mae'r nofel yn amlinellu'r ymdrech galed gan deulu o chwarelwyr ('Gruffydd' o Ffridd Felen) i gael dau ben llinyn ynghyd yn ardal y chwareli. Disgrifir bywyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, y caledi a'r dioddefaint. I raddau, gellir dweud ei fod yn adlewyrchu personoliaeth Kate: chwerw a chaled.

Ceir sawl cyfieithiad i'r Saesneg ac yn eu plith y mae *Feet in Chains* gan Katie Gramich.

## Gweler hefyd
*Cyfieithiadau o'r Gymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyfres ddrama tair pennod yn seiliedig ar y nofel Traed Mewn Cyffion ar wefan Y Porth

Categori:Gweithiau Kate Roberts
Categori:Llyfrau Cymreig 1936
Categori:Nofelau 1936
Categori:Nofelau Cymraeg