open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael Gambon

Actor o Iwerddon oedd Syr **Michael John Gambon** CBE (19 Hydref 1940 – 27 Medi 2023). Yn ystod ei yrfa bu'n gweithio ym myd y theatr, teledu a ffilm, gan dderbyn enwebiadau am Wobr Olivier a Gwobr BAFTA. Roedd yn adnabyddus fel yr ail actor i chwarae rhan Albus Dumbledore yn y gyfres ffilm Harry Potter, gan gymryd yr awenau oddi wrth Richard Harris a chwaraeodd y rhan yn flaenorol.

Cafodd ei eni yn Nulyn. Priododd y mathemategydd Anne Miller ym 1962.

## Ffilmiau
**The Cook, the Thief, His Wife and Her Lover* (1989)
**The Browning Version* (1994)
**Clean Slate* (1994)
**Mary Reilly* (1996)
**Dancing at Lughnasa* (1998)
**Plunkett & Macleane* (1998)
**Sleepy Hollow* (1999)
**The Last September* (1999)
**Gosford Park* (2001)
**The Actors* (2003)
**Layer Cake* (2004)
**The Life Aquatic With Steve Zissou* (2004)
**Harry Potter and the Prisoner of Azkaban* (2004)
**Harry Potter and the Goblet of Fire* (2005)
**The Good Shepherd* (2006)
**Harry Potter and the Order of the Phoenix* (2007)
**Harry Potter and the Half-Blood Prince* (2009)
**Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1* (2010)
**Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2* (2011)
*''Dad's Army* (2016)
**Viceroy's House* (2017)
**Kingsman: The Golden Circle* (2017)
**Johnny English Strikes Again'' (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Ddulyn
Ben Greenwood

Seiclwr ffordd proffesiynol o Loegr ydy **Ben Greenwood** (ganwyd 30 Gorffennaf 1984, Nether Kellet, Swydd Gaerhirfryn). Enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23, Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain Odan 23 a'r Pencampwriaethau Cenedlaethol Dringo Allt Prydain yn 2005. Reisiodd drost dîm UCI y cyfandir Recycling.co.uk rhwng 2004 a 2006. Cynyrchiolodd Brydain ym Mhencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI yn y categori odan 23 yn 2005 a 2006. Mae Greenwood yn reidio i dîm Eidaleg Bedogni-Natalini-Praga yn 2007.

## Canlyniadau

;2004
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
:3ydd Ayrshire Classic, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23

;2005
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain Odan 23
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Dringo Allt Prydain
:1af Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
::1af Chase Classic, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
::1af Ayrshire Classic, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
::1af Channel Atlantique, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
:1af Cyfres 'Premier Calendar' odan 23

;2006
:1af Clitheroe Town Centre Criterium, Cyfres Ras Cylchffordd Cenedlaethol
:5ed Cyfres 'Premier Calendar'
::1af Cyfres 'Premier Calendar' odan 23
::1af Ras 'Premier Calendar', Tour of the Reservoir
::2il Ras 'Premier Calendar', Ryedale Grand Prix
::6ed Ras 'Premier Calendar', Archer Grand Prix
:2il Ras 2 ddiwrnod Merswy
::3ydd Cymal 1, Ras 2 ddiwrnod Merswy
::3ydd Cymal 2, Ras 2 ddiwrnod Merswy

:2il Brenin y Mynyddoedd, Tour of Britian (UCI 2.1)
:4ydd Gara Millionara (Yr Eidal) (UCI 1.2)

;2007
:2il GP Madonna Delle Grazie - Cantalice
:4ydd Bologna - Passo d'Raticosa
:4ydd GP Flaviano Montefiascone
:4ydd Cymal 4, Giro Delle Valli Cuneesi
:4ydd Brenin y Mynyddoedd, Giro Delle Valli Cuneesi

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol Ben Greenwood 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1984
Jamie Staff

Seiclwr Trac a BMX ydy **Jamie Staff** (ganwyd 30 Ebrill 1973, Ashford, Caint). Mae wedi ennill nifer o fedalau ym Mhencampwriaethau'r Byd, Cwpanau'r Byd a Gemau'r Gymanwlad.

## Proffil
Dechreuodd Jamie reidio BMX yn 9 oed ar ôl gweld ffrindiau'n reidio, ac yn 2002, ef oedd frig y newyddion yn y byd seiclo. Fel reidiwr BMX, roedd wedi ennill bron popeth o Bencampwriaethau'r Byd ac i lawr, penderfynodd yn 2001 ei fod eisiau ennill medal Olympaidd a gan nad oedd BMX yn un or chwaraeon a gafodd ei gynnwys yn y gemau ar y pryd, trodd ei sylw tuag at sbrintio ar y trac.

Cymhwysodd fel aelod o dîm Prydain yn ei ymgais cyntaf, ers hynnu mae wedi gwneud sawl perfformiad edmygys. Yn gystadleuwr naturiol, mae'n mwynhau natur rhyfelgar seiclo Sbrint a Keirin, er mae ei gampweithiau pennaf hyd yn hyn wedi bod yn nisgyblaethau Sbrint Tîm a'r Kilo.

Bu'n aelod o dîm Lloegr yng Ngemau'r Gymanwlad pan enillont fedal arian yn y Sbrint Tîm, cystadlodd yn rownd cyn-derfynol y sbrint gan dorri record 200 metr cenedlaethol Prydain yn y broses. Enillodd fedal efydd yn y Kilo, tu ôl i'r Albanwyr a'i gyd-aelodau tîm ar dîm Prydain, Chris Hoy a Jason Queally.

Cyflawnodd yn fwy nag oedd disgwyl iddo pan helpodd Brydain ennill medal aur yn Sbrint Tîm Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI 2002 yn Copenhagen, llai na blwyddyn ar ôl dechrau rasio ar y trac. Yn 2003, cariodd ymlaen gan recordio dau amser gorau personol yn y Kilo ac ennill y gystadleuaeth yng nghymal Mecsico o Gwpan y Byd Trac.

## BMX
Roedd **Jamie Staff** yn un o'r reidwyr a oedd yn cystadly yn yr Unol Daleithiau yng nghyngreiriau cenedlaethol yr ABA (American Bicycle Association) a'r NBL (National Bicycle League) ac roedd yn aml yn gwneud y prif gystadleuaeth AA Pro

### Trac

;2002
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:2il 15px Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad
:3ydd 15px Kilo, Gemau'r Gymanwlad

;2003
:1af Kilo, Cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
:1af Sbrint Tîm, Cymal De Affrica, Cwpan y Byd Trac, UCI
:2il Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:2il Sbrint, Cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI

;2004
:1af 22px Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Seiclwyr o Loegr
Dave Le Grys

Seiclwr a hyfforddwr o Loegr ydy **Dave Le Grys** (ganwyd 10 Awst 1955). Mae'n arbenigo mewn seiclo trac ac mae'n Pencampwr Meistri Trac y Byd. Mae wedi cynyrchioli ei wlad sawl gwaith gan ennill medal arian yn y sbrint tandem gyda Trevor Gadd yng Ngemau'r Gymanwlad 1978 yn Edmonton, Alberta, Canada. Mae wedi cynyrchioli Prydain yn y Gemau Olympaidd, Pencampwriaethau'r Byd a sawl Grand Prix, bu'n bencampwr cenedlaethol sawl gwaith rhwng 1973 a 1987, ac yn seiclwr proffesiynol elet.

Trodd yn broffesiynol yn 1982, on dymddeolodd Le Grys o seiclo yn 1987 am gyfnod o ddeng mlynedd. Cariodd ymlaen i hyfforddi eraill ac roedd ganddo ddiddordeb mewn rhedeg Marathon a Duathlon hefyd. Dychwelodd i seiclo cystadleuol yn 1997.

Yn ddiweddar, enillodd y kilo yng nghategori dynion 50–54 oed ym Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd yn Velodrome Manceinion.

## Canlyniadau

;1978
:2il 15px Sbrint Tandem, Gemau'r Gymanwlad

;1986
:Record y Byd Seiclo Cyflymder; 126 milltir yr awr.

;1997, 1998, 1999, 2000 & 2001
: Sbrint Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac 'Veteran' Prydain

;2002, 2004 & 2005
: Sbrint Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain

;2002 & 2003
: Treial Amser 750 metr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain

;2005 & 2006
: Treial Amser 500 metr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain

;1997, 2001 & 2002
: Sbrint Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

;1999, 2000, 2001 & 2002
: Treial Amser 750 metr Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

;2005 & 2006
: Treial Amser 500 metr Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

;1997, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2005 & 2006
: Sbrint Tîm Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

## Dolenni allanol
*Gwefan Mastercoach Dave Le Grys 
*Ffilm o Le Grys yn torri Record y Byd Seiclo Cyflymder
*Bywgraffiad ar athletebio.com

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Hyfforddwyr seiclo
Categori:Genedigaethau 1955
Graham Jones

Cyn-seiclwr proffesiynol o Loegr ydy **Graham Jones** (ganwyd 28 Hydref 1957). Yn 1978 tra dal yn seiclwr amatur, enillodd ras Paris-Troyes. Trodd yn broffesiynol yn 1979, rhwng hynny a 1988 cafodd 3 buddugoliaeth.

Cystadlodd yn y Tour de France bedair gwaith; gorffennodd yn y 49fed safle yn 1980, 20fed yn 1981, 69fed yn 1983, ni orffennodd y ras yn 1984. Gorffennodd yn drydydd ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Proffesiynol Ras Ffordd Prydain yn 1981.

## Canlyniadau

;1979
:2il Cymal 2, Critérium International

;1980
:2il Grand Prix d'Isbergues

;1981
:2il Tour Méditerranéen
::2il Cymal 3B, Tour Méditerranéen
:2il Clasica San Sebastian
:3ydd NK op de weg
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Proffesiynol Ras Ffordd Prydain

;1982
:1af British Wool & Delyn Town GP
:2il Omloop Het Volk

;1985
:2il Cymal 2 Ras 2 ddiwrnod Merswy

;1986
:1af Cymal 2, Ras 2 ddiwrnod Merswy

;1987
:2il Cymal 5, Milk Race
:3ydd Cymal 2, Milk Race

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1957
Ffrancod

[bawd|400px|Ffrancwyr enwog: Rhes 1af: [Joan of Arc • Jacques Cartier • Descartes • Molière • Pascal • Louis XIV • Voltaire • Diderot • Napoleon 2il res: Victor Hugo • Alexandre Dumas • Évariste Galois • Louis Pasteur • Jules Verne • Eiffel • de Coubertin • Toulouse-Lautrec • Marie Curie 3ydd rhes: Proust • Charles de Gaulle • Josephine Baker • Cousteau • Camus • Édith Piaf • François Mitterrand • Brigitte Bardot • Zinedine Zidane]]
bawd|Gorllewin Ewrop ar gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig yn 476 OC

Pobl a grŵp ethnig o Ffrainc yw'r **Ffrancwyr** (weithiau **Ffrancod**; Ffrangeg *Français* neu *Française*). Mae'r term Ffrancwyr yn cynnwys dinasyddion Ffrainc a disgynyddion pobl o Ffrainc neu o ardal a ddaeth yn rhan o Ffrainc yn ddiweddarach.

## Rhai Ffrancwyr enwog 
* Brigitte Bardot
* Charles de Gaulle
* Molière
* Napoleon Bonaparte
* Siarlymaen
* Jean-Jacques Rousseau
* Stéphane Mallarmé
* Charles Baudelaire
* Denis Diderot
* Voltaire
* Descartes
* Michel de Montaigne
* Marcel Proust
* Balzac
* Zola
* Jean-Paul Sartre
* Albert Camus
* Jules Michelet
* Gustave Flaubert
* Stendhal
* Pierre de Ronsard
* Joachim du Bellany
* François Rabelais
* Stendhal

## Nodiadau

Categori:Grwpiau ethnig yn Ffrainc
Categori:Pobloedd Romáwns
Soffocles

Dramodydd Groegaidd oedd **Soffocles** neu **Sophocles** (Groeg: ) (ca. 495 CC–406 CC). Roedd yn un o dri trasiedydd mawr Athen, gyda Aeschulos ac Ewripides. Mae saith o'i ddramâu wedi goroesi; yr enwocaf yw'r gyfres o dair drama am Oedipus ac Antigone.

Ganed ef yn Colonus Hippius yn Attica, ychydig o flynyddoedd cyn Brwydr Marathon, er bod yr union flwyddyn yn ansicr. Bu'n flaenllaw ym mywyd cyhoeddus Athen yn ogystal â bod yn ddramodydd.

bawd|Actor Groegaidd yn perfformio yn nrama goll Soffocles, *Andromeda*.

## Gwaith Soffocles 
### Dramâu sydd wedi goroesi'n gyflawn 
* *Oidipos Frenin*
* *Oidipos yn Colonos*
* *Antigone*
* *Ajax*
* *Y Trachiniae*
* *Electra*
* *Philoctetes*

### Cyfieithiadau i'r Gymraeg 
*  *Oidipus Frenin*, un o'r Tair Drama Thebaidd gan Soffocles -  cyfieithiad Euros Bowen (*Y Drama yn Ewrop*, Gwasg Prifysgol Cymru 1972)
*  *Oidipus yn Colonos*, un o'r Tair Drama Thebaidd -  cyfieithiad Euros Bowen (''Dramâu'r Byd*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1979)
* *Antigone*, cyfieithiad W. J. Gruffydd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1950)
* *Electra*, cyfieithiad Euros Bowen (*Dramâu'r Byd'', Gwasg Prifysgol Cymru 1984)

## Cyfeiriadau

Categori:Atheniaid
Categori:Dramodwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau 496 CC
Categori:Marwolaethau 406 CC
De-ddwyrain Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw **De-ddwyrain Lloegr** (Saesneg: *South East England*). 

bawd|dim|200px|Lleoliad De-ddwyrain Lloegr yn Lloegr

Fe'i crëwyd ym 1994 ac fe'i mabwysiadwyd at amcanion ystadegol ym 1999. Mae'n cynnwys y siroedd seremonïol:

*Berkshire
*Caint
*Dwyrain Sussex
*Gorllewin Sussex
*Hampshire
*Surrey
*Swydd Buckingham
*Swydd Rydychen
*Ynys Wyth

Yn 2011, roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 8,634,750, sef poblogaeth fwyaf ymhlith rhanbarthau Lloegr. Walbury Hill ym Berkshire yw'r pwynt uchaf (297m). Mae prif ardaloedd trefol y rhanbarth yn cynnwys Southampton, Brighton a Hove, Portsmouth a Reading.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhanbarthau Lloegr
Aeschulos

Dramodydd Geoegaidd oedd **Aeschulos**  (Groeg: , 525 CC/524 CC - 456 CC). Ef oedd y cyntaf o dri trasiedydd mawr Athen; dilynwyd ef gan Soffocles ac Ewripides.

Ganed ef yn 525 neu 524 CC yn Eleusis, tref fechan rhyw 30&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Athen. Yn 490 CC, ymladdodd Aeschulos a'i frawd Cynegeirus yn erbyn y Persiaid ym Mrwydr Marathon. Lladdwyd Cynegeirus yn y frwydr. Efallai iddo hefyd ymladd ym Mrwydr Salamis ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ond nid oes prawf o hyn, er iddo ddisgrifio'r ymladd yn fyw yn ei ddrama *Y Persiaid*.

Teithiodd Aeschulos i Sicilia unwaith neu ddwy yn y 470au CC, ar wahoddiad Hieron, teyrn Siracusa. Dychwelodd i Sicilia yn 458 CC, a bu farw yno, yn ninas Gela, yn 456 neu 455 BC. Yn ôl un chwedl. fe'i lladdwyd pan gredodd eryr mai carreg oedd ei ben moel, a gollwng crwban arno.

Ar garreg ei fedd, rhoddwyd arysgrif oedd yn coffáu ei wrhydri fel milwr yn hytrach na'i fri fel dramodydd:

## Dramâu sydd wedi gorooesi
* *Y Persiaid* (472 C)
* *Saith yn erbyn Thebai* (467 CC)
* *Y deisyfwragedd* (463 CC)
* *Oresteia* (458 CC) sy'n cynnwys:
** *Agamemnon*
** *Yr offrymwyr*
** *Yr Eumenides*
* *Promethëws mewn cadwynau* (dadl ai ef yw'r awdur)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Groeg
Categori:Genedigaethau'r 520au CC
Categori:Marwolaethau 456 CC
Categori:Atheniaid
Scott Beaumont

Beiciwr mynydd proffesiynol o Loegr ydy **Scott Beaumont** (ganwyd 2 Mehefin 1978, Droitwich Spa, Swydd Gaerwrangon), mae'n arbenigo yn nisgyblaethau Beicio mynydd lawr allt a 4x. Mae'n byw yn Kidderminster. Dechreuodd reidio BMX yn 4 oed, aeth ymlaen i ennill sawl teitl cenedlaethol. Bu'n Bencampwr BMX y Byd yn 1995 ac 1996.

Dechreuodd reidio beic mynydd yn 1996. Roedd y ddisgyblaeth slalom ddeuol newydd gael ei chreu ac roedd timau beicio mynydd yn chwilio am reidwyr BMX profiadol i bontio i'r ddisgyblaeth newydd.

Pan gymerodd 4x le slalom ddeuol, newidiodd Beaumont i'r ddisgyblaeth hon. Mae'n dal i fod â proffil uchel ym myd beicio mynydd ym Mhrydain ac yn un o'r reidwyr elet mwyaf blaengar yng nghyfres cenedlaethol 4x Prydain.

## Canlyniadau

;1995
:1af 22px Pencampwriaethau BMX y Byd, UCI

;1996
:1af 22px Pencampwriaethau BMX y Byd, UCI

;2007
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Prydain, 4x
:1af Cymal Fort William, Cyfres Cenedlaethol 4x Prydain
:1af Cymal 6, Redhill Extreme, Cyfres Cenedlaethol 4x Prydain

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Beaumont Racing 
*  *Rocky Mountain signs Scott Beaumont for 2006* rocky-mountain.com
*  Cyfweliad gyda  *British Cycling* 11 Ebrill 2006
*  Cyfweliad gyda Simon Paton ar descent-world.co.uk 
*  Gwefan Cyfres Genedlaethol 4x Prydain

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
De-orllewin Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw **De-orllewin Lloegr** (Saesneg: *South West England*). 

bawd|dim|200px|Rhanbarth De-orllewin Lloegr

Y rhanbarth mwyaf yw ef yn nhermau arwynebedd, ac mae'n ymestyn o:
*Swydd Gaerloyw
*Wiltshire
*Bryste
*Gwlad yr Haf
*Dorset
*Dyfnaint
*Cernyw
*Ynysoedd Syllan
Dangosir maint y rhanbarth gan y ffaith bod rhan ogleddol Swydd Gaerloyw, ger Chipping Campden, mor agos at ffin yr Alban ag y mae at flaen Cernyw.

Yn draddodiadol, mae De-orllewin Lloegr yn adnabyddus am gynhyrchu caws Cheddar, a darddodd ym mhentref Cheddar, am de hufen Dyfnaint ac am seidr Gwlad yr Haf. Bellach, mae'n debyg bod y rhanbarth yr un mor adnabyddus o achos Prosiect Eden, gŵyl Glastonbury, tai bwyta bwyd môr Cernyw, a thraethau syrffio. Lleolir dau barc cenedlaethol a phedwar Safle Treftadaeth y Byd y tu mewn i ffiniau'r rhanbarth.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer De-orllewin Lloegr 
*  Cynulliad Rhanbarthol De-orllewin Lloegr 

Categori:Rhanbarthau Lloegr
Rwsia Unedig

Plaid wleidyddol yn Rwsia yw **Rwsia Unedig** (Rwsieg *Единая Россия* / *Yedinaya Rossiya*). Sefydlwyd y blaid ym mis Ebrill 2001. Mae ganddi 305 allan o 450 o seddi yn nhŷ isaf senedd Rwsia, y Duma. Mae'r blaid yn cefnogi Arlywydd Vladimir Putin.

Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Rwsia
Categori:Sefydliadau 2001
Salvador Allende

Gwleidydd o Tsile a wasanaethodd fel arlywydd ei wlad o 3 Tachwedd 1970 hyd ei farwolaeth oedd **Salvador Guillermo Allende Gossens** (26 Mehefin 1908 - 11 Medi 1973). Fe'i ganed yn Valparaiso.

## Gyrfa wleidyddol
Ymddiddorai Allende mewn gwleidyddiaeth yn ddyn ifanc, a chafodd ei arestio sawl gwaith yn ystod ei amser fel myfyriwr am iddo gymryd rhan mewn gweithgareddau radicalaidd. Cynorthwyodd i sefydlu Plaid Sosialaidd Tsile, plaid Farcsaidd annibynnol a ddilynai lwybr gwahanol i'r Blaid Gomiwynyddol a oedd yn dilyn llwybr yr Undeb Sofietaidd. Cafodd ei ethol i Siambr Dirprwyon Tsile yn 1937, gwasanaethodd fel gweinidog iechyd am dair blynedd ac fel seneddwr o 1945 hyd 1970.

Safodd dair gwaith am yr arlywyddiaeth - yn 1952, 1958 a 1964 - ond heb lwyddiant. Yn 1970 llwyddodd gyda mwyafrif bychan i ddod yn arlywydd Tsile a chychwynodd ar raglen radicalaidd asgell chwith i greu cymdeithas sosialaidd mewn fframwaith llywodraeth ddemocrataidd yn y wlad. Ond wynebai wrthwynebiad eang gan elfennau grymus yn y sector preifat a byd busnes ; cefnogai llywodraeth yr Unol Daleithiau'r gwrthwynebwyr a rhoddwyd y CIA ar waith yn y wlad i helpu tanseilio llywodraeth Allende. Ym mis Medi 1973, cafwyd *coup* milwrol yn ei erbyn a sefydlwyd *junta* militaraidd dan arweiniad y Cadfridog Augusto Pinochet. Bu farw cannoedd o bobl yn yr ymladd. Lladdwyd Allende yn y brwydro i gipio'r Palas Arlywyddol yn Santiago, prifddinas Tsile.

Yn y misoedd ar ôl lladd Allende, ffôdd cannoedd o bobl, yn cynnwys nith Allende, y nofelydd Isabel Allende, i geisio lloches yn yr Unol Daleithiau a gwledydd eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Tsile
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Gwleidyddion o Tsile
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif
Categori:Hanes Tsile
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Pobl o Valparaíso
Categori:Sosialwyr
119

1g - **2g** - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au 
114 115 116 117 118 - **119** - 120 121 122 123 124 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Hadrian yn trosglwyddo'r lleng Legio VI *Victrix* i Brydain i ddelio a gwrthryfel lleol.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:119
Aristoffanes

Dramodydd comig Groegaidd oedd **Aristoffanes**, fab Philippus (Groeg: , ca. 456 CC – ca. 386 CC).

Nid oes sicrwydd ymhle na phryd y cafodd ei eni, ond roedd tua 30 oed yn y 420au pan gafodd lwyddiant mawr yn Theatr Dionysus yn Athen gyda'i ddrama *Y Gwleddwyr*. Cyfansoddodd 40 a ddramâu; mae unarddeg ohonynt wedi goroesi. Roedd llawer ohonynt yn ddramâu gwleidyddol, yn dychanu gwleidyddion Athen. Yn ddiweddarach, roedd ei feibion Araros, Philippus a Nicostratus hefyd  yn llenorion.

## Dramâu wedi goroesi'n gyflawn 
* *Yr Acharniaid* (425 CC)
* *Y Marchogion* (424 CC)
* *Y Cymylau* (yn wreiddiol 423 CC, fersiwn ddiwygiedig anorffen o 419 CC – 416 CC wedi goroesi)
* *Y Gwenyn* (422 CC)
* *Heddwch* (fersiwn gyntaf, 421 CC)
* *Yr Adar* (414 CC)
* *Lysistrata* (411 CC)
* *Thesmophoriazusae* (''Y Gwragedd yn dathlu'r Thesmophoria*, fersiwn gyntaf, c. 411 CC)
* *Y Llyffantod* (405 CC)
* *Ecclesiazusae* (c. 392 CC)
* *Plutus* (*Cyfoeth*, ail fersiwn, 388 CC)t

## Llyfryddiaeth 
* Edwards, Huw Lloyd, *Y llyffantod: drama mewn pedair golygfa'' (Dinbych: Gwasg Gee, 1973) ISBN 0-7074-0063-5 (Addasiad Cymraeg)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd comedi
Categori:Dramodwyr Groeg
Categori:Genedigaethau 446 CC
Categori:Marwolaethau 388 CC
Categori:Atheniaid
Tommy Godwin

Seiclwr trac o Loegr oedd **Thomas "Tommy" Charles Godwin** (5 Tachwedd 1920 – 3 Tachwedd 2012). Ganwyd yn Connecticut, Yr Unol Daleithiau i rieni o Loegr a dychwelodd y teulu i wledydd Prydain yn 1932. Bu'n rasio yn ystod y 1940au a'r 1950au ac yn ddiweddarach daeth yn hyfforddwr, rheolwr a gweinydd yn y byd seiclo.

Enillodd Godwin dau fedal efydd yn pursuit tîm (gyda Robert Geldard, David Ricketts a Wilfrid Waters) a Kilo Gemau Olympaidd 1948 yn Llundain, a medal efydd arall yn Kilo Gemau'r Gymanwlad 1950.

Rhwng 1936 a 1950, gweithiodd Godwin yn Birmingham Small Arms Company. Am 36 mlynedd o 1950 rhedodd siop feics yn Silver Street yn ardal Kings Heath, Birmingham.

Roedd Godwin yn reolwr o dîm cenedlaethol Prydain yng Ngemau Olympaidd 1964 yn Tokyo, bu'n Lywydd y British Cycling Federation a chlwb seiclo Solihull yn ddiweddarach. Rhedodd y gwersyll ymarfer cyntaf yn Mallorca a'r cwrs trac cyntaf yn Lilleshall. Sefydlodd Birmingham RCC, a bu ymysg arloeswyr cyntaf hyfforddwyr seiclo. Hyfforddodd a chynghorodd genhedlaeth o seiclwyr trac Prydain; mae nifer ohonynt wedi ennill medalau cenedlaethol a rhyngwladol.

Cyhoeddwyd ei hunanfywgraffiad ''It Wasn't That Easy: The Tommy Godwin Story'' yn 2007 gan y 'John Pinkerton Memorial Publishing Fund'. Yn 91 oed fe'i ddewiswyd i gymeryd rhan yn nhaith y Ffagl Olympaidd o gwmpas y DU cyn cychwyn Gemau Olympaidd Lundain yn 2012, a fe'i gariodd ar gymal 300 metr drwy Solihull ar 1 Gorffennaf 2012. Bu farw yn Hospis Marie Curie yn Solihull ar 3 Tachwedd 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2012
Dol

Cymuned a thref yn nwyrain Llydaw **Dol** (Ffrangeg : **Dol-de-Bretagne**). Lleolir yn département Il-ha-Gwilen ac mae'n brif dref Bro-Zol. Roedd y Frythoneg (Hen Lydaweg) yn cael ei siarad amser maith yn ôl yn Dol. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Mae'r enw lle Carfantain (Caerffynnon) yn dangos presenoldeb y Frythoneg.

Ceir eglwys gadeiriol ddiddorol yn Dol.

## Gweler hefyd
* Samson o Ddol (sant)
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Jack Lauterwasser

Seiclwr cystadleuol a peirianwr seiclo o Loegr oedd **Jack Lauterwasser** (4 Mehefin 1904 – 2 Chwefror 2003). Enillodd fedal arian tra'n cynyrchioli Prydain yn nhreial amser y Gemau Olympaidd yn Amsterdam yn 1928.

Ymunodd Lauterwasser â'i glwb seiclo lleol yn Finsbury Park, ac enillodd ei dreial amser 25 milltir cytaf cyn ei benblwydd yn 14 oed. Aeth ymlaen i arbenigo mewn treialon amser pellter hir gan gynnwys rasus 12 awr.

Yn Amsterdam, gorffennodd Lauterwasser yn y bumed safle mewn amser o 5 awr 2 munud a 57 eiliad ar gyfer 165 kilometr. Gorffenodd ei gyd-aelodau tîm, Frank Southall yn ail a John Middleton yn 26ed, Roedd Lauterwasser yn rhan o dîm a enillodd y drydedd safle yn wreiddiol ond rhoddwyd y fedal arian iddynt pan ddiarddelwyd yr Eidal.

Torodd record 50 milltir y Road Records Association (RRA) o bron i tri munud mewn amser o l awr 54 munud a 47 eiliad a'r record 100 milltir o dros 18 munud mewn amser o 4 awr 13 munud a 35 eiliad.

Roedd Lauterwasser yn beirianydd beics galluog, agorodd siop feics yn Llundain yn 1929,yn adeiladu fframiau ar gyfer archebion arbennig a rhoi patent ar ei ddyluniad ar gyfer *handlebar*.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 2003
Beauvais

Tref a chymuned hynafol yng ngogledd Ffrainc, prifddinas département Oise yn rhanbarth Picardi, yw **Beauvais**. Hen enw Galeg: *Bratuspantium* (sef "Brathbant" yn y Gymraeg).

Y Belofaciaid (Bellovici) oedd enw y llwyth Galaidd a oedd yn trigo yn yr ardal, un o'r grymusaf o lwythau Celtaidd Gâl. Correos oedd arwr mawr y Belofaciaid yn erbyn y Rhufeiniaid.

Mae gan eglwys gadeiriol Gothig Beauvais y to uchaf o'i fath yn y byd. Esgob Beauvais, sef yr esgob Cauchon, a farnodd Jeanne d'Arc yn Rouen.

Categori:Cymunedau Oise
Mousterel-an-Il

Mae **Mousterel-an-Il** (Ffrangeg: *Montreuil-sur-Ille*) yn gymuned yn department Il-ha-Gwilen (Ffrangeg: ''d'Ille-et-Vilaine''), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
 
Yn yr Oesoedd Canol roedd Mousterel-an-Il dan reolaeth mynaich. Tir corsog yw tir Mousterel-an-Il, gyda'r afon Il (Ffrangeg Ille) yn rhedeg drwy y pentref.

Mae gorsaf trên ym Mousterel-an-Il, ar y rheilffordd o Roazhon i Sant-Maloù

## Poblogaeth
Population - Municipality code 35195

## Gweler hefyd
*Cymunedau Il-ha-Gwilen
## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Il-ha-Gwilen
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Pontchaillou

Cymuned yn ninas Roazhon, prifddinas Llydaw yw **Pontchaillou** (enw Ffrangeg : *pont* 'pont' + *chaillou* 'meini' efallai).

Mae ysbyty hyfforddi Pontchaillou yna, a gorsaf trên.

Categori:Cymunedau Îl-ha-Gwilun
Tŷ'r Cyffredin (Canada)

Siambr isaf Senedd Canada yw '''Tŷ'r Cyffredin'* (Saesneg *House of Commons*, Ffrangeg *Chambre des communes''). Mae'r tŷ yn cynnwys 308 o aelodau (aelodau seneddol neu ASau), wedi eu hethol yn ddemocrataidd drwy system 'y cyntaf i'r felin'. Etholir aelodau am gyfnod o bum mlynedd neu lai os yw'r tŷ yn cael ei ddatod ynghynt na hynny. Mae pob aelod yn cynrhychioli un etholaeth (Saesneg *ridings* neu *constituencies*, Ffrangeg *circonscriptions* neu *comtés*).

Sefydlwyd Tŷ'r Cyffredin ym 1867, pan luniwyd Dominiwn Canada o dan Ddeddf Gogledd America Prydeinig 1867 (*British North America Act 1867*). Dilynodd y tŷ batrwm Tŷ'r Cyffredin ym Mhrydain.

Cynnwys presennol Tŷ'r Cyffredin yw:

Categori:Llywodraeth Canada
Frederick Grubb

Seiclwr o Loegr oedd **Frederick Henry Grubb** (ganwyd 27 Mai 1887 ardal Kingston, Surrey - bu farw 6 Mawrth 1949 yn ardal Gogledd ddwyrain Surrey). Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1912 yn Stockholm, Sweden. Enillodd ddau fedal arian yno, un yn y ras ffordd a'r llall yn y treial amser tîm.

## Dolenni allanol 
* Proffil ar wefan swyddogol y Gemau Olympaidd

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1949
Legio XIV Gemina

Lleng Rufeinig a ffurfiwyd gan Octavian wedi 41 CC oedd '*Legio XIV *Gemina Martia Victrix'''* (Efaill, Rhyfelgar a Buddugol). Fel rheol mae "Efaill" yn y teitl yn awgrymu fod y lleng wedi ei ffurfio trwy uno dwy leng flaenorol. Ychwanegwyd *Martia Vicrix'' gan yr ymerawdwr Nero wedi eu buddugoliaeth dros Buddug (Boudica).

O'r flwyddyn 9OC ymlaen, roedd y lleng ym Moguntiacum, Germania Superior. Yn 43 roedd y  XIV *Gemina Martia Victrix* yn un o bedair lleng a ddefnyddiodd was Aulus Plautius i ymosod ar Brydain yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Claudius. Yn 60 neu  61 bu gan y lleng yma ran flaenllaw yng ngorchfygu gwrthryfel Buddug. Mae'n debyg i'r lleng gymeryd rhan yn yr ymosodiad ar Ynys Môn dan y llywodraethwr Gaius Suetonius Paulinus; a pan gyrhaeddodd y newyddion am wrthryfel Buddug, y XIVeg oedd yr unig leng gyflawn yn y fyddin a arweiniodd Paulinus o Fôn i Lundain cyn ymladd y frwydr derfynol yn erbyn Buddug.

Yn 89 gwrthryfelodd llywodraethwr Germania Superior, Lucius Antonius Saturninus, yn erbyn Domitian, a chefnogwyd ef gan y XIVfed a'r XXI *Rapax*, ond gorchfygwyd y gwrthryfel.

Pan ddinistriwyd lleng XXI yn 92, gyrrwyd XIV *Gemina* i Pannonia yn ei lle. Bu'n ymladd yn erbyn y Sarmatiaid a rhyfeloedd Trajan yn erbyn y Daciaid. Symudwyd y lleng i *Carnuntum*, lle bu am dair canrif. Ymladdodd yn erbyn y Mauri dan yr ymerawdwr Antoninus Pius, ac yn erbyn y Parthiaid dan Lucius Verus. Pan oedd yn ymladd yn erbyn y Marcomanni, Carnutum oedd pencadlys yr ymerawdwr Marcus Aurelius.

Yn 193, wedi marwolaeth Pertinax, cyhoeddwyd pennaeth y XIVeg, Septimius Severus, yn ymerawdwr gan lengoedd Pannonia. Ymladdodd y XIVeg drosto yn erbyn Didius Julianus (193) a Pescennius Niger (194), ac mae'n debyg iddi ymladd yn erbyn y Parthiaid pan gipwyd eu prifddinas, Ctesiphon yn 198.

Ar ddechrau'r 5g roedd y lleng yn dal yn Carnuntum.

## Gweler hefyd 
* Rhestr Llengoedd Rhufeinig
* Lleng Rufeinig

XIV Gemina
XIV Gemina
Peter Kennaugh

Seiclwr rasio o Ynys Manaw ydy **Peter Kennaugh** (ganwyd 15 Mehefin 1989, Douglas, Ynys Manaw). Cynyrchiolodd Brydain yn Ngŵyl Olympaidd Iau y Gaeaf yn Ligano, Yr Eidal yn 2005. Cafodd ei enwebu yng nghategori Odan 21 ar gyfer Chwaraewr y flwyddyn Ynys Manaw yn 2007.

## Canlyniadau

;2005
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Odan 16 (gosod record cenedlaethol newydd 2.21.757 yn y rownd gymhwyso)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau Odan 16
:5ed Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch Odan 16

;2006
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Iau)
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (Iau)
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Kilo (Iau)
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Keirin (Iau)
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau (Iau)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain (Iau)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Madison (gyda Jonathan Bellis)
:6ed Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Scratch (Iau)

;2007
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Iau)
:1af 22px Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Odan 23)
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau (Iau)
:2il Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Scratch (Iau)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (Iau)
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch(Iau)

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Ynys Manaw
Categori:Genedigaethau 1989
Frank Keeping

Seiclwr o Loegr oedd **Frank Keeping** (11 Awst 1867 – 21 Chwefror 1950), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1896 yn Athens.

Cystadlodd Battell yn y rausus 333 medr a ras 12 awr. Yn yr ail ras roedd Keeping yn un o'r unig ddau seiclwr i orffen y ras, gan reidio pellter o 314.664 kilomedr yn yr amser a roddwyd. Roedd dim ond un cylchdaith o'r trac tu ôl i'r enillydd, Adolf Schmal, a reidiodd 314.997 kilomedr. Gorffennodd Keeping yn gyfartal gyda dau seiclwr arall yn y bumed safle yn y ras 333 medr, gan orffen mewn amser o 27.0 eiliad.

Gweithiodd Keeping yn yr Llysgenhadaeth Prydeinig yn Ngwlad Groeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Seiclwyr o Loegr
Leonard Meredith

Seiclwr rasio o Loegr oedd '*Leonard *Leon* Lewis Meredith*' (ganwyd 2 Chwefror 1882, Pancras, Llundain – bu farw 27 Ionawr 1930, Llundain). Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1908, 1912 ac 1920.

Yn 1908, cystadlodd ar y trac. Roedd yn rhan o dîm buddugol Prydain yn y Pursuit Tîm, yn y ras tandem aeth allan o'r gystadleuaeth yn y rownd gyn-derfynol. Yn rasus 20 kilomedr a 100 kilomedr, cymerodd Meredith ran yn y rownd derfynol ond ni oreffennodd y ras.

Cystadlodd yn y ras ffordd yn 1912 ac 1920. Bu'n ras o dîm a enillodd fedal arian yn y Treial Amser Tîm yn 1912. Gorffennodd yn y bedwerydd safle yn y Treial Amser unigol yn 1920 ac 18fed yn y ras ffordd, ni orffenodd ei dîm y ras ffordd tîm yn 1920.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llun o Meredith gyda aelodau eraill o dîm buddugol y Pursuit Tîm yng Ngemau Olympaidd 1908 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1930
Antony Carr

Hanesydd o Gymru oedd **Antony D. Carr** (6 Chwefror 1938 – 30 Ebrill 2019). Roedd yn arbenigo ar hanes Cymru yn yr Oesoedd Canol.

Treuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Ynysoedd y Falklands ac ar ôl hynny ym Mauritius. Cafodd ei fagu ym Mhorthaethwy a mynychodd Ysgol Ramadeg Biwmares a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor.  Graddiodd gyda gradd BA Hanes ym 1959. Ym 1963 cafodd ei radd MA am astudiaeth o uchelwyr Edeirnion rhwng 1282 a 1485. Enillodd PhD ym 1976 am ei draethawd ar deulu'r Mostyn a'u hystadau yng Ngogledd Cymru rhwng 1200 a 1642.

Pan oedd yn 18, enillodd Carr y rhaglen gwis radio'r BBC 'Brain of Britain' ym 1956, ac ef oedd enillydd ieuengaf erioed y gystadleuaeth hon. Yn 24 oed, aeth ymlaen i ennill teitl 'Top Brain of Britain',  cystadleuaeth rhwng enillwyr yr ornest dros y blynyddoedd. Roedd yn gweithio mewn archifdy yn Essex ar y pryd.

Ym 1964 ymunodd â staff Adran Hanes a Hanes Cymru CPGC Bangor lle daeth yn uwch ddarlithydd Hanes Cymru yn nes ymlaen ac yna yn Athro Hanes Cymru'r Oesoedd Canol. Ymddeolodd yn 2002 a daeth yn Athro Emeritws yn Ysgol Hanes ac Archaeoleg, Prifysgol Bangor.

## Bywyd personol
Roedd yn briod â'r hanesydd llên Glenda Carr ac roedd ganddynt ddau o blant, Richard a Gwenllïan. Yn dilyn ei angladd roedd gwasanaeth cyhoeddus iddo yn Eglwys Gadeiriol Bangor ar ddydd Sadwrn 11 Mai am 2 o'r gloch y prynhawn.

## Llyfryddiaeth
Yn ogystal â nifer o erthyglau ar hanes Cymru yn yr Oesoedd Canol mewn cylchgronau hanes, mae'n awdur :
**Llywelyn ap Gruffudd* (Cyfres ddwyieithog Gŵyl Dewi, Gwasg Prifysgol Cymru, 1982)
**Medieval Anglesey* (Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, Llangefni, 1982). Hanes safonol Ynys Môn yn yr Oesoedd Canol.
**Owen of Wales: The End of the House of Gwynedd* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991). Y llyfr safonol ar hanes bywyd Owain Lawgoch.
* *Medieval Wales*, Macmillan (1995)
* *Gwilym ap Gruffydd and the rise of the Penrhyn estate,* Cylchgrawn Hanes Cymru xv (1990), 1–27
* 'Wales' yn C.T. Allmand, gol., *The New Cambridge Medieval History* VII, c 1415-c. 1500, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 532–46 (1998)
* 'This my act and deed: the writing of private acts in late medieval north Wales' yn Huw Pryce, gol., *Literacy in Medieval Celtic Societies*, Gwasg Prifysgol Caergrawnt (1998)
* *Medieval Anglesey* (ail argraffiad), Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn (2011)
* *The Gentry of North Wales in the Later Middle Ages*, Gwasg Prifysgol Cymru (2017)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
George Newberry

Seiclwr rasio o Loegr oedd **George Albert Newberry** (6 Mawrth 1917 – 29 Rhagfyr 1978). Ganwyd yn ardal Burton upon Trent, Swydd Stafford). Cynrychiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd 1952 yn Helsinki, Ffindir. Yno, enillodd fedal efydd yn y Pursuit Tîm ynghyd â Donald Burgess, Alan Newton, a Ronald Stretton.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1952
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Seiclwyr o Loegr
Alan Newton

Seiclwr o Loegr oedd **Alan Newton** (19 Mawrth 1931 – 22 Mai 2023), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1952 yn Helsinki, Ffindir. Yno, eniillod fedal efydd yn y Pursuit Tîm ynghyd â Donald Burgess, George Newberry, a Ronald Stretton.

## Cyfeiriadau
* Proffil ar wefan swyddogol y Gemau Olympaidd 

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Seiclwyr o Loegr
Donald Burgess

Seiclwr o Loegr oedd **Donald Christopher Burgess** (ganwyd 8 Chwefror 1933, ardal Edmonton, Llundain), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1952 yn Helsinki, Ffindir. Yno, eniillod fedal efydd yn y Pursuit Tîm ynghyd â **Donald Burgess**, George Newberry, a Ronald Stretton. Enillodd y fedal efydd yn yr un gystadleuaeth unwaith eto yn 1956 yn Melbourne, Awstralia.

## Cyfeiriadau
* Proffil ar wefan swyddogol y Gemau Olympaidd 

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1956
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Seiclwyr o Loegr
Legio VI Victrix

Lleng Rufeinig a ffurfiwyd gan Octavianus yn 41 CC oedd '*Legio VI *Victrix*** (Buddugol), weithiau **Legio VI *Hispaniensis'''*. Roedd yn efaill i  VI *Ferrata'' ac efallai yn cynnwys cyn-filwyr o'r lleng honno.

Ymladdodd y lleng yn Perugia yn 41 CC, yna yn erbyn Sextus Pompeius yn Sicilia. Yn 31 CC ymladdodd ym Mrwydr Actium yn erbyn Marcus Antonius. Y flwyddyn ddilynol roedd yn Hispania Tarraconensis, lle bu'n ymladd yn erbyn y Cantabriaid.

Bu'r lleng yn Sbaen am bron ganrif. Cafodd yr enw *Victrix* dan Nero, ond roedd Nero yn amhoblogaidd yn y cylch, a phan benderfynodd llywodraethwr  Hispania Tarraconensis, Servius Sulpicius Galba, wrthwynebu Nero, yng ngwersyll y VI *Victrix* y cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr.

Yn 119, symudodd Hadrian y lleng i Brydain i ddelio a gwrthryfel yno. Yn 122 dechreuodd y lleng weithio ar adeiladu Mur Hadrian, ac yn 142 roedd ganddynt ran yn adeiladu Mur Antoninus.

Yn 185, gwrthryfelodd y llengoedd yng ngwledydd Prydain, a chynigiasant un o'u huchel-swyddogion, Priscus, fel ymerawdwr yn lle Commodus. Gwrthododd Priscus y cynnig, a rhoddwyd diwedd ar y gwrthryfel gan Pertinax, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun yn nes ymlaen. Yn ystod y cyfnod yma roedd Lucius Artorius Castus yn gwasanaethu gyda'r *Victrix*, er na ymunodd ef yn y gwrthryfel.

## Gweler hefyd 
* Rhestr Llengoedd Rhufeinig
* Lleng Rufeinig

VI Victrix
VI Victrix
Metz

Dinas a *commune* yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw **Metz**. Saif ar lan Afon Moselle, 312&nbsp;km i'r dwyrain o Baris. Mae'n brifddinas *département* Moselle yn *région* Grand Est. Cynhelir Ffair Nadolig arbennig ym Metz sy'n enwog ar draws Ffrainc.

Ceir olion o gyfnod yr Âl Rufeinig yno ac eglwys gadeiriol arddull Gothig.

Ganed y bardd Paul Verlaine ym Metz yn 1844.

## Gefeilldrefi
Gefeillir Metz â:

250px|bawd|dim|Eglwys gadeiriol Metz

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Cyngor Metz


Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Moselle
Monopoly

:*Mae hon yn erthygl am y gêm fwrdd ; am y term economaidd gweler monopoli.*

Gêm fwrdd yw **Monopoly** a gafodd ei dyfeisio gan y brodyr Parker yn 1935 a'i chyhoeddi'n fasnachol ar 8 Chwefror 1935 yn yr Unol Daleithiau. Bwriad y gêm yw casglu tai a chodi gwestai wrth symud o gwmpas y bwrdd, trwy fwrw disiau, er mwyn cael mwy ohonynt na'r chwareuwyr eraill neu gael pob dim a chreu monopoli.

Mae Monopoly yn dibynnu llai ar rol dis nag y mae gemau bwrdd eraill fel *Snakes and Ladders*, ond mi all rol gwael cael effaith sylweddol ar eich gêm.

Bellach mae fersiwn Cymraeg o Fonopoly ar gael.

## Hanes
Sefydlwyd y gêm ar ''The Landlord's Game'', a ddyfeisiwyd gan Elizabeth "Lizzie" J. Phillips née Magie (1866–1948) a grewyd er mwyn hyrwyddo ei syniadau gwrth-fonopoli a thros wlad tecach a oedd yn trethu eiddo'n unig, ac nid enillion. Daeth y gêm yn boblogaidd gan ei ffrindiau yn Brentwood, Maryland, ac ar 23 Mawrth 1903, gwnaeth gais i gael patent ar ''The Landlord's Game* yn yr *US Patent Office''; ac ar 5 Ionawr 1904 fe'i cafwyd (*U.S. Patent 748,626*).

## Bwrdd 
### Fersiwn Llundain 
### Cymru (fersiwn Saesneg) 
### Cymru (fersiwn Cymraeg)
Cafwyd fersiynau lleol hefyd
*Ynys Môn (2011)
*Caerdydd (2009)
*Cas-Gwent (2014) 
*Abertawe (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau bwrdd
John Field

Cyfansoddwr o Wyddel oedd **John Field** (26 Gorffennaf 1782 - 23 Ionawr 1837), a aned yn Nulyn. Daeth yn enwog fel un o'r prif gyfansoddwyr i'r piano yn ei ddydd a edmygid gan Haydn a Schumann.

## Gyrfa
Roedd ei daid yn organydd a phianydd yn Nulyn a'i dad yn fiolinydd mewn cerddorfa yn yr un ddinas. Rhoddodd ei berfformiad cyntaf yn wyth oed, wedi ei hyfforddi gan Giordani. Yn llanc 11 oed, aeth gyda'i dad i fyw yn Llundain. Cafodd ei hyfforddi ymhellach yno gan Clementi. Perfformiodd o flaen cynulleidfa a oedd yn cynnwys Haydn, a ganmolodd ei berfformiad a darogan dyfodol llewyrchus iddo.

Aeth i St Petersburg, Rwsia, gyda Clementi. Arhosodd yno a daeth yn ffefryn yng nghylchoedd aristocrataidd y ddinas. Ymhlith ei ddisgyblion achlysurol roedd y Glinka ifanc. Teithiodd Ewrop wedyn fel pianydd *virtuoso*. Bu farw ym Moscfa o niwmonia.

## Ei waith
Fel cyfansoddwr cerddoriaeth i'r piano, daeth yn adnabyddus ledled y cyfandir. Dyfeisiodd ac enwodd y *Nocturne* i'r piano; mae Chopin yn ddyledus iddo am y rhain. Cyhoeddodd Liszt argraffiad o *nocturnes* Field gyda rhagair canmoliaethus.

## Cyfeiriadau
*Percy A. Scholes, *The Oxford Companion to Music* (Rhydychen, 10fed argraffiad, 1995)

Categori:Genedigaethau 1782
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Cyfansoddwyr y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Iwerddon
Categori:Pianyddion y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pianyddion y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Pianyddion clasurol o Iwerddon
Categori:Pobl a aned yn Nulyn
Categori:Pobl fu farw ym Moscfa
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Ymfudwyr o Iwerddon i Rwsia
Alexander Borodin

Roedd **Alexander Porfiryevich Borodin** (Rwsieg: ***Александр Порфирьевич Бородин***, ''Aleksandr Porfir'evič Borodin'') (31 Hydref/12 Tachwedd 1833 – 15 Chwefror/27 Chwefror 1887) yn gyfansoddwr clasurol Rwsiaidd o dras Georgiaidd a aned yn St. Petersburg. Roedd yn athro cemeg a ddaliodd sawl swydd academaidd a swyddogol. Sefydlodd Ysgol Meddygon i ferched.

Datglygasai diddordeb Borodin mewn cerddoriaeth glasurol yn ystod ei lencyndod. Yn hwyr yn ei ddauddegau cyfarfu â Balakiref, un o gyfansoddwyr Rhamantaidd mawr y cyfnod, a daeth yn aelod o grŵp 'Y Pump'. Bu farw'n sydyn mewn parti yn ei ddinas enedigol, yn 53 oed.

## Ei waith 
Nid yw Borodin yn gyfansoddwr cynhyrchfawr, gyda dim ond 21 o weithiau i'w enw, ond mae ei waith yn cynnwys y "braslun symffonig" *Ar wastadeddau Canolbarth Asia* a'r opera *Y Tywysog Igor* a adaelwyd heb ei gorffen ond a gwblheuwyd gan ei gyfeillion Rimsky-Korsakof a Glazunof. Un o'i edmygwyr mawr oedd Liszt.

## Cyfeiriadau 
* Percy A. Scholes, *The Oxford Companion to Music* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 10fed argraffiad, 1995)

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr opera o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr Rhamantaidd o Rwsia
Categori:Georgiaid
Categori:Pobl a aned yn St Petersburg
Categori:Pobl fu farw yn St Petersburg
Hwyrgan

Mae **hwyrgan** neu ***Nocturne*** (Ffrangeg, hefyd Eidaleg ***Notturno***) yn gyfansoddiad cerddorol, clasurol, yn aml ar gyfer y piano. Fe'i nodweddir gan ei arafwch gosgeiddig ac sy'n awgrymu ceinder y nos. Mae'n ffurf gerddorol sy'n nodweddiadol o Ramantiaeth y 19g.

Er bod y *nocturne* yn dyddio i ddiwedd y 18g fel ffurf ar gyfer sawl offeryn cerddorol, fe'i cysylltir yn neilltuol â'r ffurf ar gyfer y piano a ddyfeisiwyd gan y cyfansoddwr o Wyddel John Field ac a gafodd ei pherffeithio gan Chopin.

Categori:Cerddoriaeth
Skaftárhreppur

Mae'r **Skaftárhreppur** yn gymuned a hreppur yng Ngwlad yr Iâ. Gorwedd y gymuned yn etholaeth Suðurkjördæmi.

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Gwlff y Ffindir

200px|bawd|Lleoliad Gwlff y Ffindir
Gwlff yn nwyrain y Môr Baltig yw **Gwlff y Ffindir**. Mae'n fraich hir o'r môr hwnnw sy'n gorwedd rhwng arfordir de'r Ffindir i'r gogledd ac Estonia a rhan o Rwsia i'r de.

Rhed Afon Neva i mewn i'r gwlff.

Mae'r dinasoedd ar lan Gwlff y Ffindir yn cynnwys :
* Helsinki, prifddinas y Ffindir,
* St Petersburg yn ei ben dwyreiniol,
* Tallinn, prifddinas Estonia.

Categori:Daearyddiaeth Estonia
Categori:Daearyddiaeth y Ffindir
Categori:Arfordiroedd Rwsia
Ffindir, Y
Categori:Y Môr Baltig
Reg Harris

Seiclwr proffesiynol o Loegr oedd **Reginald Hargreaves Harris** (1 Mawrth 1920 – 22 Mehefin 1992). Bu'n flaengar ym myd rasio trac yn yr 1940au a'r 1950au. Enillodd Bencampwriaeth Sbrint Amatur y Byd yn 1947 a dau medal arian yng Ngemau Olympaidd 1948 cyn mynd ymlaen i ennill y Bencampwriaeth broffesiynol yn 1949, 1950, 1951 ac 1954. Trodd ei ewysyll ffyrnig i ennill ef yn adnabyddys ym mhob aelwyd yn yr 1950au. Syfrdanodd nifer gan ddychwelyd i rasio ugain mlynedd yn ddiweddarach gan ennill Bencampwriaeth Prydeinig yn 1974 ac  54.

## Anrhydeddau
*OBE (1958)
*Enillodd Harris wobr Bidlake Memorial Prize ddwywaith, yn 1947 ac yn 1949.
*Enwyd *Reg Harris Stadium* yn Fallowfield, Manceinion ar ei ôl.

## Llyfryddiaeth
*Harris, R. (1976) *Two Wheels to the Top: An Autobiography*
*Bowden, G. H. (1975) *The Story of the Raleigh Cycle*
*

## Dolenni allanol
*Gwefan clwb Manchester Wheelers

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Seiclwyr o Loegr
Diwrnod Rhyngwladol Siarad fel Môr-leidr

bawd|200px|Môr-leidr ystrydebol
Gŵyl barodi a ddyfeisiwyd yn 1995 gan yr Americanwyr John Baur ("Ol' Chumbucket") a Mark Summers ("Cap'n Slappy"), a ddatganodd 19 Medi pob blwyddyn fel y diwrnod i bawb ar draws y byd siarad fel môr-leidr, yw **Diwrnod Rhyngwladol Siarad fel Môr-leidr** (Saesneg: *International Talk Like a Pirate Day* neu *ITLAPD*).

## Cyswllt allanol
* ITLAPD  – y gwefan swyddogol gwreiddiol

Categori:Adloniant yn ymwneud â môr-ladron
Categori:Digrifwch
Categori:Gwyliau
Hastings

Tref ar arfordir  yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Hastings**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Hastings, ac i bob pwrpas mae gan y dref yr un ffiniau â'r ardal. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Hastings boblogaeth o 91,053.

Yn y gorffennol bu'n borthladd pwysig, yn un o'r Pum Porthladd (*Cinque Ports*). Heddiw mae'n dref breswyl yn bennaf.

Ymladdwyd Brwydr Hastings ar 14 Hydref 1066 tua 11&nbsp;km (7&nbsp;mi) i'r gogledd-orllewin o'r dref, ger tref Battle. Lladdwyd Harold II o Loegr a daeth arweinydd y Normaniaid, Gwilym, Dug Normandi, yn frenin Lloegr yn ei le. Yn ddiweddarach cododd Gwilym gastell yn Hastings, sydd bellach yn adfail.

Mae Caerdydd 271.1 km i ffwrdd o Hastings ac mae Llundain yn 86.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Brighton sy'n 50.1&nbsp;km i ffwrdd.

## Gefeilldrefi 
* Dordrecht, Yr Iseldiroedd https://web.archive.org/web/20051202170150/http://www.hastings.gov.uk/world_links/default.aspx
* Schwerte, Yr Almaen http://web.archive.org/20051202170150/www.hastings.gov.uk/world_links/default.aspx
* Oudenaarde, Gwlad Belg http://web.archive.org/20051202170150/www.hastings.gov.uk/world_links/default.aspx
* Béthune, Ffrainc http://web.archive.org/20051202170150/www.hastings.gov.uk/world_links/default.aspx

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Hastings

Categori:Trefi Dwyrain Sussex
Categori:Y Pum Porthladd
Nation Broadcasting

Cwmni sy'n berchen ar rwydwaith o orsafoedd radio lleol yw **Nation Broadcasting** (*Town and Country Broadcasting Limited* a *UK Sports Radio Limited* gynt)

## Gorsafoedd radio yng Nghymru
*106.8 & 107.3 Nation Radio - de Cymru
*106.3 Bridge FM - Pen-y-Bont ar Ogwr a Bro Morgannwg
*102.5 Radio Sir Benfro - Sir Benfro
*97.1 Radio Sir Gâr - Sir Gâr
*97.5 Scarlet FM - Llanelli
*102.1 Swansea Bay Radio - Abertawe a De-orllewin Cymru

## Gorsafoedd radio y tu allan i Gymru
*107.8 Radio Hampshire - Southampton

## Dolenni cyswllt
* Gwefan swyddogol

Categori:Radio yng Nghymru
Categori:Cwmnïau cyfryngau
Scarlet FM

Gorsaf radio ar gyfer tref Llanelli oedd **97.5 Scarlet FM**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 13 Mehefin 2004. Yn wreiddiol roedd yn orsaf ar wahân ond erbyn hyn mae'r donfedd yn cario holl raglenni a brand Radio Sir Gâr.

Roedd yn rhan o gwmni Town & Country Broadcasting.

## Dolenni allanol 
*  Scarlet FM 

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Llanelli
GCap Media

Cwmni sy'n berchen ar rwydwaith o orsafoedd radio lleol, rhanbarthol a chenedlaethol yw **GCap Media**.

## Gorsafoedd radio lleol yng Nghymru
*Champion 103 ar gyfer Ynys Môn a Gwynedd
*Coast 96.3 ar gyfer arfordir gogledd Cymru
*Gold De Cymru ar gyfer Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru
*Gold Wrecsam ar gyfer Wrecsam a Chaer
*Sain y Gororau ar gyfer Wrecsam a Chaer
*Red Dragon ar gyfer Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru

## Gorsafoedd radio rhanbarthol yng Nghymru
*Xfm De Cymru

## Dolenni cyswllt
* Gwefan swyddogol  

Categori:Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Categori:Radio yn y Deyrnas Unedig
Rheilffordd Traws-Siberia

250px|de|bawd|Pont ar Reilffordd Traws-Siberia
**Rheilffordd Traws-Siberia** yw'r rheilffordd sy'n cysylltu Moscfa yn y gorllewin a Vladivostok yn y dwyrain, gan groesi rhan helaeth o Rwsia ac yn enwedig rhanbarth Siberia. Fe'i adeiladwyd rhwng 1891 a 1905.

Categori:Rheilffyrdd Rwsia
Categori:Siberia
Gorsafoedd radio yng Nghymru

Dyna rhestr **gorsafoedd radio yng Nghymru**

## Gorsafoedd Radio Cenedlaethol 
## Gorsafoedd Radio Rhanbarthol 
## Gorsafoedd Radio Lleol 
## Gorsafoedd Radio Cymunedol 
## Gorsafoedd Radio Myfyrwyr 
## Gorsafoedd Radio Ysbytai
## Gorsafoedd Radio Difaith
## Dolenni Cyswllt 
* Media UK 


Categori:Radio yng Nghymru