open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pab Clement X

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 29 Ebrill 1670 hyd ei farwolaeth oedd **Clement X** (ganwyd **Emilio Bonaventura Altieri**) (13 Gorffennaf 1590 – 22 Gorffennaf 1676).

Categori:Genedigaethau 1590
Categori:Marwolaethau 1676
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Jürgen Conings

Milwr o Wlad Belg oedd **Jürgen Conings** (ganed 28 Medi 1974) a aeth ar ffo yn 2021 i wrthwynebu ymateb llywodraeth Gwlad Belg i bandemig COVID-19. Fe'i cyhuddwyd o gipio celc o arfau, gan gynnwys pistol, gwn peiriant a lansiwr rocedi, o'i farics yn Peutie, Brabant Fflandrysaidd, ar 17 Mai 2021 a mynd ar ffo. Gadawodd neges i'w gariad yn mynegi gwrthwynebiad i'r cyfnod clo a orfodwyd yn ystod y pandemig, yn cyhuddo'r llywodraeth o ddweud celwyddau, ac yn honni ei fod yn "ymuno â'r gwrthsafiad" yn erbyn y gwleidyddion a'r arbenigwyr gofal iechyd. Anfonodd hefyd lythyr at yr heddlu yn datgan ei fwriad i ladd Marc Van Ranst, prif firolegydd Gwlad Belg.

Cyn aeth ar ffo, roedd Conings yn hyfforddwr saethu, ac yn aelod o'r blaid genedlaetholgar Vlaams Belang. Cafodd ei fonitro gan yr asiantaethau cudd-wybodaeth ar sail amheuaeth ei fod yn eithafwr adain-dde.

Wedi iddo ffoi o Peutie, canfuwyd ei gar ger Parc Cenedlaethol Hoge Kempen yn nhalaith Limburg, a chredir iddo symud i'r gogledd, drwy ardal Beringen i fwrdeistref Pelt a'r ffin â'r Iseldiroedd. Ar 21 Mai, wedi chwiliad ysgubol o goedwig Hoge Kempen, datganodd yr awdurdodau eu bod wedi dod o hyd i wersyllfa dros dro Conings, ond heb ganfod y dyn ei hun. Rhoddwyd Marc Van Ranst a'i deulu mewn caethiwed gwarchodol gan yr heddlu nes i Conings gael ei ddal. i gyd wedi cynorthwyo'r helfa ar ôl Conings.

Bu rhai pobl yng Ngwlad Belg, yn enwedig yn Fflandrys, yn cydymdeimlo ag achos Conings ac yn lleisio cefnogaeth iddo ar-lein ac yn gyhoeddus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:2021 yng Ngwlad Belg
Categori:Dyn-helfeydd
Categori:Milwyr yr 21ain ganrif o Wlad Belg
Categori:Pandemig COVID-19
Categori:Pobl ar ffo o'r gyfraith
Càrlabhagh

Mae **Càrlabhagh** (Saesneg: Carloway) yn gymuned crofftio ar arfordir gorllewinol Leòdhas, Ynysoedd Allanol Heledd, yr Alban, gyda phoblogaeth o 500.. Mae’r pentref ar y ffordd A858.

Denir twristiaid gan bentref tai duon Garenin a Broch Dun Carloway. Mae ysgol gynradd, hostel ieuenctid, gorsaf yr heddlu, gwestai, bwytai, melin Tweed, meddygfa, canolfan comunedol, amgueddfa, 2 eglwys, cofeb ryfel, cae pêl-droed a chymdeithas hanes. Cynhelir Sioe Amaethyddol a Gemau’r Ucheldir bob mis Awst. 

dim|300px|bawd
dim|300px|bawd
dim|300px|bawd|Y pentref a'r broch

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynysoedd Allanol Heledd
Pab Clement IX

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 20 Mehefin 1667 hyd ei farwolaeth oedd **Clement IX** (ganwyd **Giulio Rospigliosi**) (28 Ionawr 1600 – 9 Rhagfyr 1669).

Categori:Genedigaethau 1600
Categori:Marwolaethau 1669
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Uchel Ddugiaeth Toscana
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Pab Alecsander VII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 7 Ebrill 1655 hyd ei farwolaeth oedd **Alecsandr VII** (ganwyd **Fabio Chigi**) (13 Chwefror 1599 – 22 Mai 1667).

Categori:Genedigaethau 1599
Categori:Marwolaethau 1667
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Toscana
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Pab Urbanus VIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 6 Awst 1623 hyd ei farwolaeth oedd **Urbanus VIII** (ganwyd **Maffeo Barberini**) (5 Ebrill 1568 – 29 Gorffennaf 1644).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1568
Categori:Marwolaethau 1644
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fflorens
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Pab Grigor XV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 9 Chwefror 1621 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor XV** (ganwyd **Alessandro Ludovisi**) (9 Ionawr 1554 – 8 Gorffennaf 1623).

Categori:Genedigaethau 1554
Categori:Marwolaethau 1623
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Bologna
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Pab Innocentius X

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 15 Medi 1644 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius  X** (ganwyd **Giovanni Battista Pamphili**) (6 Mai 1574 – 7 Ionawr 1655).

Categori:Genedigaethau 1574
Categori:Marwolaethau 1655
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Ysgol Abersoch

Ysgol gynradd Gymraeg ydy **Ysgol Abersoch**, ym mhentref Abersoch, Penrhyn Llŷn, Gwynedd.

Y pennaeth presennol yw Mrs Linda Anne Jones.

Yn 2021 cyhuddwyd Cyngor Gwynedd o fod yn “ddi-fflach” ac yn “rhagweladwy” gan Gymdeithas yr Iaith Gymraeg fel ymateb gynnig y cyngor i gau'r ysgol.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Gwynedd
Gabrielle Creevy

Actores o Gymru yw **Gabrielle Creevy** (ganwyd 1996). Mae hi'n adnabyddus amy rôl Bethan Gwyndaf yng nghyfres y BBC, *In My Skin*. Am ei phortread o'r rôl, dyfarnwyd iddi wobr BAFTA Cymru.

Gwnaeth Creevy ei ymddangosiad cyntaf actio mewn gyfres ddrama S4C *Gwaith / Cartref* yn 2011. Y flwyddyn nesaf, ymddangosodd mewn pennod o ddrama feddygol y BBC *Casualty* .  Wedyn, ymddangosodd hi yng nghyfres gomedi ITV *The Stand Up Sketch Show*. Yn 2018, ffilmiodd y peilot o *In My Skin* ar gyfer BBC Three. Cafodd ei henwebu ar gyfer gwobr BAFTA Cymru am yr Actores yn 2019. Un o'i rolau mwyaf oedd fel Tamsin Price yn *The Pact* (2021).

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Pobl o Bort Talbot
Pab Pawl V

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 16 Mai 1605 hyd ei farwolaeth oedd **Pawl V** (ganwyd **Camillo Borghese**) (17 Medi 1550 – 28 Ionawr 1621).

Categori:Genedigaethau 1550
Categori:Marwolaethau 1621
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Pab Leo XI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 1 Ebrill 1605 hyd ei farwolaeth llai na mis yn ddiweddarach oedd **Leo XI** (ganwyd '''Alessandro Ottaviano de' Medici''') (2 Mehefin 1535 – 27 Ebrill 1605).

Categori:Genedigaethau 1535
Categori:Marwolaethau 1605
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fflorens
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Pab Clement VIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 2 Chwefror 1592 hyd ei farwolaeth oedd **Clement VIII** (ganwyd **Ippolito Aldobrandini**) (24 Chwefror 1536 – 3 Mawrth 1605).

Categori:Genedigaethau 1536
Categori:Marwolaethau 1605
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Marche
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Orlande de Lassus

Cyfansoddwr o'r Iseldiroedd yng nghyfnod y Dadeni oedd **Orlande de Lassus** (hefyd **Roland de Lassus**, **Orlando di Lasso**, **Orlandus Lassus**, **Orlande de Lattre** a  **Roland de Lattre**; 1532, efallai 1530 – 14 Mehefin 1594).

Ganwyd ym Mons yn Iseldiroedd yr Hapsbwrgiaid. Yn ddeuddeg oed gadawodd yr Iseldiroedd ac aeth i'r Eidal fel canwr ac yn ddiweddarach fel *maestro di cappella* (cyfarwyddwr cerdd) mewn llysoedd ac eglwysi ym Mantova, Napoli a Rhufain. Yn 1555 dychwelodd i'r Iseldiroedd. Cyhoeddwyd rhai o'i gyfansoddiadau cynnar yn Antwerp (1555–6).

Yn 1556 aeth i München i weithio fel canwr yn llys Albrecht V, Dug Bafaria a oedd â'r uchelgais o greu sefydliad cerdd cystal ag unrhyw un o brif lysoedd yr Eidal. Priododd Lassus ym 1558. Ar ôl 1563 daeth yn *maestro di cappella* ym Mûnich, a gwasanaethodd Albrecht a'i etifedd Wilhelm V am weddill ei oes (dros 30 mlynedd). Sefydlodd enw da yn rhyngwladol fel cyfansoddwr, a chyhoeddwyd llawer o'i weithiau. Teithiodd dramor yn aml, a chafodd ei urddo gan Maximilian II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig a chan Pab Grigor XIII.

Roedd yn gyfansoddwr toreithiog ac amryddawn. Ysgrifennodd dros 2,000 o weithiau ym mhob math o gerddoriaeth leisiol ei oes (yn yr ieithoedd Lladin, Ffrangeg, Eidaleg ac Almaeneg). Cyhoeddwyd 141 o gasgliadau o'i waith yn ystod ei oes a'r 25 mlynedd wedyn.

Categori:Cyfansoddwyr y Dadeni
Categori:Cyfansoddwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau'r 1530au
Categori:Marwolaethau 1594
Mali Tudno Jones

Actor o Gymraes yw **Mali Tudno Jones** (ganwyd Mehefin 1976).

## Bywgraffiad 
Magwyd Mali ym mhentref Pendeulwyn ym Mro Morgannwg.

Astudiodd Mali yn Academi Cerdd a Chelf Ddramatig Llundain (LAMDA). Bu'n byw yn Llundain am nifer o flynyddoedd cyn dychwelyd i'w ardal enedigol.

## Gyrfa 
Yn 2016 ymddangosodd Mali yn y drydedd cyfres o *35 Diwrnod*. Cafodd ei enwebu am wobr BAFTA Cymru am yr actores orau am ei rhan yn y gyfres. Pan gafodd y cyfres ei addasu i'r Saesneg o dan yr enw *15 Days* roedd Mali yn un o'r ychydig actorion o'r fersiwn gwreiddiol i ail gydio yn ei rhan. 

Yn 2019 roedd yn rhan yn ail gyfres *Craith* yn chwarae rhan patholegydd o'r enw Rachel West.

Yn 2021 ymddangosodd yn *Yr Amgueddfa*, cyfres ddrama gan Fflur Dafydd.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm a theledu 
## Gwobrau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Pab Urbanus VII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 15 Medi 1590 hyd ei farwolaeth 12 diwrnod yn ddiweddarach oedd **Urbanus VII** (ganwyd **Giovanni Battista Castagna**) (4 Awst 1521 – 27 Medi 1590).

Categori:Genedigaethau 1521
Categori:Marwolaethau 1590
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
The Pact

Cyfres ddrama fer BBC yw ***The Pact*** (2021). Mae'r ddrama wedi ei lleoli yng Nghymru gyda chymeriadau Cymreig yn bennaf. Roedd y lleoliadau'n cynnwys Bragdy Rhymney, Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Traphont Pontsarn, Merthyr Tudful, Cronfa Pontsticill, ac Eglwys Llanfair, Maerun.

## Cymeriadau
* Laura Fraser fel Anna
* Julie Hesmondhalgh fel Nancy
* Eiry Thomas fel Louie
* Heledd Gwynn fel Cat
* Eddie Marsan fel Arwel 
* Jason Hughes fel Max 
* Aneurin Barnard fel Jack
* Adrian Edmondson fel Richard
* Rakie Ayola fel DS Holland
* Gabrielle Creevy fel Tamsin 
* Aled ap Steffan fel Ryan
* Abbie Hern fel Tish
* Alexandria Riley fel DC Anford
* Mark Lewis Jones fel Father Martin 
* Richard Elis fel Gareth 
* Ben McGregor as DC Griffiths

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu ditectif
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2021
Pab Pïws IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 25 Rhagfyr 1559 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws IV** (ganwyd **Giovanni Angelo Medici**) (13 Mawrth 1499 – 9 Rhagfyr 1565).

Categori:Genedigaethau 1499
Categori:Marwolaethau 1565
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Filan
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Pab Pïws V

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 8 Ionawr 1566 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws V** (ganwyd **Antonio Ghislieri**) (17 Ionawr 1504 – 1 Mai 1572).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1504
Categori:Marwolaethau 1572
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Piemonte
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Ben Roberts (actor)

Actor o Gymro oedd **Ben Roberts** (1 Gorffennaf 1950 – 7 Mehefin 2021)  a oedd fwyaf enwog am ei bortread o'r Prif Arolygydd Derek Conway yn y gyfres deledu Brydeinig ITV, *The Bill*.

## Bywyd cynnar 
Fe'i ganed yn Bennett Roberts, ym Mangor, Gwynedd ar 1 Gorffennaf 1950.

## Gyrfa 
Roedd yn fwyaf adnabyddus am chwarae'r Prif Arolygydd Derek Conway, yn *The Bill*, rhwng 1988 a 2002.

Ymhlith ei ymddangosiadau teledu niferus eraill oedd rhannau yn *The Professionals*, *Angels*, ''The Queen's Nose*, *Doctors* a *Casualty*.

Roedd hefyd wedi bod yn weithgar mewn ffilmiau. Yn 2010, ymddangosodd yn ffilm Mike Leigh, *Another Year*. Yn 2011, chwaraeodd Briggs yn *Jane Eyre gan* Cary Fukunaga. Yn 2014, chwaraeodd Jean yn *A Little Chaos a* gyfarwyddwyd gan Alan Rickman, ac yn 2016 ymddangosodd yn *Miss Peregrine's Home for Peculiar Children*, gan y cyfarwyddwr Tim Burton. Yn 2019, ymddangosodd fel William, yn y ffilm fywgraffyddol o Ddenmarc, *Daniel''.

## Bywyd personol 
Roedd Roberts yn byw yn Ilkeston, Swydd Derby gyda'i wraig, yr adroddwr llyfrau sain arobryn, Helen Lloyd, cyn-gynhyrchydd teledu a chyhoeddwr rhaglenni ar gyfer Central TV.

Roedd gan Roberts un mab, Joe ac un wyres Elsie.

## Marwolaeth 
Bu farw Roberts ar 7 Mehefin 2021, yn 70 oed.

## Ffilmyddiaeth 
### Teledu 
*''A Woman's Place?* (1978) - Mark
**The Professionals* (1980) - CI5 Man
**Angels* (1980) - Graham
**Doctor Who* (1984) - Trooper
**The Bretts* (1987) - Milkman
**Hard Cases* (1988) - Tom Gregory
**Tales of Sherwood Forest* (1989) - Malcolm
**The Bill* (1988-2002) - Chief Inspector Derek Conway
**The Bill: Target* (1996) - Acting Supt. Conway
**Sooty Heights* (2000) - Policeman
**The Queen's Nose* (2001) - Sir Cedric Barkhouse
**Casualty* (2005) - Mike Meller
**Fallet - Skandia* (TV Movie) (2009) - Will Mesdag
**Doctors* (2010) - Brian Taylor
**Doctors* (2012) - Dennis Hirst
**Casualty* (2016) - Isaac Sandison

### Ffilm 
**Another Year* (2010) - Mourner
**Jane Eyre* (2011) - Briggs
**A Little Chaos* (2014) - Jean
**Miss Peregrine's Home for Peculiar Children'' (2016) - 40's First Old Man
**Daniel* (2019) - William

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Pab Grigor XIV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 5 Rhagfyr 1590 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor XIV** (ganwyd **Niccolò Sfondrati**) (11 Chwefror 1535 – 16 Hydref 1591). Ffrind Sant Philip Neri (m. 1595) oedd ef.

Cafodd ei eni yn Somma Lombardo, yn fab i'r seneddwr Francesco Sfondrati. Daeth yn esgob Cremona ym 1560. Cafodd ei ethol fel pab ar 5 Rhagfyr 1590.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1535
Categori:Marwolaethau 1591
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Lombardia
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Pab Pawl IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 23 Mai 1555 hyd ei farwolaeth oedd **Pawl IV** (ganwyd **Gian Pietro Carafa**) (28 Mehefin 1476 – 18 Awst 1559).

Categori:Genedigaethau 1476
Categori:Marwolaethau 1559
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Campania
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Churchstow

Pentref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Churchstow**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 465. Mae'r plwys sifil yn cynnwys pentrefan Bantham Cross.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Pab Marcellus II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 9 Ebrill 1555 hyd ei farwolaeth llai na mis yn ddiweddarach oedd **Marcellus II** (ganwyd **Marcello Cervini degli Spannochi**) (6 Mai 1501 – 1 Mai 1555).

Categori:Genedigaethau 1501
Categori:Marwolaethau 1555
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Marche
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Pab Iŵl III

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 7 Chwefror 1550 hyd ei farwolaeth oedd **Iŵl III** (ganwyd **Giovanni Maria Ciocchi del Monte**) (10 Medi 1487 – 23 Mawrth 1555).

Categori:Genedigaethau 1487
Categori:Marwolaethau 1555
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fflorens
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Pab Clement VII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 19 Tachwedd 1523 hyd ei farwolaeth oedd **Clement VII** (ganwyd '''Giulio di Giuliano de' Medici''') (26 Mai 1478 – 25 Medi 1534).

Categori:Genedigaethau 1478
Categori:Marwolaethau 1534
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fflorens
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Edward de Bono

Meddyg, seicolegydd, awdur, dyfeisiwr ac athronydd Maltaidd oedd **Edward Charles Francis Publius de Bono** (19 Mai 1933 &ndash; 9 Mehefin 2021). Cychwynnodd e'r term "meddwl ochrol". Ysgrifennodd de Bono *Six Thinking Hats* (1985), ac roedd yn gefnogwr o ddysgu meddwl fel pwnc mewn ysgolion.

Cafodd Edward de Bono ei eni ym Malta. Cafodd ei addysg yng Ngholeg St Edward, Malta, yna enillodd radd feddygol o Brifysgol Malta. Aeth ymlaen fel Ysgolor Rhodes i Eglwys Crist, Rhydychen, lle enillodd MA mewn seicoleg a ffisioleg. Cynrychiolodd Rydychen mewn polo a gosod dau record canŵio. Cafodd gradd PhD mewn meddygaeth o Goleg y Drindod, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Awduron llyfrau o Falta
Categori:Darlledwyr o Falta
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Eglwys Crist, Rhydychen
Categori:Seicoleg boblogaidd
Baner Ynys Norfolk

bawd|Baner Ynys Norfolk

Mae **baner Ynys Norfolk** yn cynnwys coeden binwydd Ynys Norfolk yn y canol. Rhennir y faner yn draean, y gyntaf mewn gwyrdd, yr ail mewn gwyn a'r drydedd mewn gwyrdd. Daeth yn faner swyddogol o dan Ddeddf Baner a Sêl Ynys Norfolk 1979.

Ynys Norfolk
Categori:Ynys Norfolk
Y celfyddydau breiniol

[bawd|Darluniad o *Philosophia et septem artes liberales* ("Athroniaeth a'r saith celfyddyd freiniol") yn y [llawysgrif *Hortus deliciarum* o'r 12g.]]
Enw ar y cwricwlwm traddodiadol mewn prifysgolion hanesyddol Ewrop yw'r **celfyddydau breiniol** neu'r **saith sïens**. Yn ystod yr Oesoedd Canol, bu saith o'r celfyddydau breiniol yn y brifysgol Ewropeaidd: gramadeg, rhethreg, a rhesymeg neu ddilechdid (y trifiwm) a geometreg, rhifyddeg, cerddoriaeth, a seryddiaeth (y cwadrifiwm). Mewn cyd-destun modern, defnyddir y term celfyddydau breiniol i ddisgrifio cynllun academaidd sydd yn cynnwys agweddau o'r dyniaethau (llenyddiaeth, ieithoedd, athroniaeth, hanes, a'r celfyddydau cain), y gwyddorau naturiol (bioleg, cemeg, a ffiseg) a mathemateg, a gwyddorau cymdeithas.

## Gweler hefyd 
* Canon y Gorllewin
* Ysgolaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg
Elaine Hugh-Jones

Pianydd, addysgwr cerdd a chyfansoddwr o Gymru oedd **Elaine Hugh-Jones** (14 Mehefin 1927 &ndash; 29 Mawrth 2021)  Cafodd ei geni yn Llundain. Astudiodd y piano gyda Harold Craxton a cyfansoddi gyda Lennox Berkeley. Roedd hi'n cyfeilydd gyda'r BBC, lle bu'n gweithio am 37 mlynedd. Bu'n dysgu cerddoriaeth yng Ngholeg Merched Malvern.   Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am osod gweithiau beirdd fel Walter de la Mare i gerddoriaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Addysgwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pianyddion benywaidd o Gymru
Categori:Pianyddion clasurol o Gymru
Cyniferydd deallusrwydd

bawd|Enghraifft o gwestiwn o brawf IQ.
Rhif a ddefnyddir i ddynodi deallusrwydd yr unigolyn o'i gymharu â phobl eraill, yn seiliedig ar sgôr o ganlyniad i brofion safonedig, yw **cyniferydd deallusrwydd** (**CD**

Bathwyd IQ gan y seicolegydd Almaenig William Stern mewn llyfr o 1912 i ddisgrifio'r dull o sgorio profion deallusrwydd a ddatblygwyd ym Mhrifysgol Breslau. Yn hanesyddol, cafodd IQ ei gyfrifo drwy rannu oed meddyliol yr unigolyn, yn seiliedig ar ganlyniadau'r prawf deallusrwydd, ag oed cronolegol yr unigolyn, mewn blynyddoedd a misoedd, a lluosi'r gymhareb neu gyniferydd hwnnw â 100 i ganfod y sgôr IQ. Er enghraifft, os yw plentyn 10 oed yn perfformio cystal â'r plentyn 12 oed cyfartalog ar y prawf, dosrennir y plentyn i IQ 12&nbsp;/&nbsp;10&nbsp;×&nbsp;100&nbsp;=&nbsp;120. Felly, IQ cyfartalog y boblogaeth yw 100, pan bo'r oed meddyliol yn hafal i'r oed cronolegol. Ni defnyddir y dull hwn bellach i gyfrifo IQ, ac eithrio ambell brawf i blant. O ganlyniad i'r dull hwn, dosrennir rhyw ddwy ran o dair o'r boblogaeth rhwng IQ 85 a 115, a rhyw 2.5&nbsp;% yn uwch na 130 a 2.5&nbsp;% yn is na 70.

Amcangyfrif o ddeallusrwydd yw sgôr IQ; mae natur ddamcaniaethol y cysyniad "deallusrwydd" yn golygu nad oes modd canfod mesur diriaethol ohono, megis màs neu bellter. Mae sgôr IQ yn gysylltiedig â ffactorau gan gynnwys maethiad, statws economaidd-gymdeithasol y rhieni, morbidrwydd a marwolaeth, statws cymdeithasol y rhieni, ac amgylchedd amenedigol. Mae seicolegwyr a gwyddonwyr eraill wedi ymchwilio i natur etifeddol IQ am gan mlynedd, ond mae dadl o hyd ynglŷn ag amcangyfrifon o bwysigrwydd y ffactor hwn a dulliau biolegol yr etifeddu.

Defnyddir sgôr IQ wrth dderbyn disgyblion a myfyrwyr, asesu anabledd dysgu, ac ystyried ymgeiswyr am swyddi, ac mewn cyd-destun ymchwil i ragfynegi perfformiad mewn swyddi ac incwm. Defnyddir hefyd i astudio dosraniadau o ddeallusrwydd seicometrig mewn poblogaethau, a'r cydberthyniad rhwng IQ a newidion eraill. Mae sgorau ar brofion IQ, cyn cyfrifo'r IQ ei hun, wedi cynyddu mewn nifer o boblogaethau ar gyfradd sydd yn gymesur â thri phwynt IQ pob deng mlynedd ers dechrau'r 20g, a gelwir hyn yn effaith Flynn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Deallusrwydd
Categori:Seicometreg
Pab Adrian VI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 9 Ionawr 1522 hyd ei farwolaeth oedd **Adrian VI** (ganwyd **Adriaan Florensz Boeyens**) (2 Mawrth 1459 – 14 Medi 1523). Adrianus oedd yr unig Iseldirwr i ddod yn pab, ac ef oedd y pab olaf o'r tu allan i'r Eidal tan y Pab Ioan Pawl II 455 mlynedd yn ddiweddarach.

Categori:Genedigaethau 1459
Categori:Marwolaethau 1523
Categori:Pabau
Categori:Pobl o dalaith Utrecht
Pab Leo X

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 9 Mawrth 1513 hyd ei farwolaeth oedd **Leo X** (ganwyd '''Giovanni di Lorenzo de' Medici''') (11 Rhagfyr 1475 – 1 Rhagfyr 1521). 

Categori:Genedigaethau 1475
Categori:Marwolaethau 1521
Categori:Clerigwyr y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fflorens
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Y Meddwl Modern

Cyfres o lyfrau gan awduron o Gymro a oedd yn dehongli gwaith rhai o feddylwyr arwyddocaol yng nghanol y 20g oedd ***Y Meddwl Modern***. Cyhoeddodd Gwasg Gee y gyfres rhwng 1980 a 1992.

Llyfrau'r gyfres:

* *Barth* gan D. Densil Morgan (1992) - diwynydd y Swistir Karl Barth (1886–1968) 
* *Bonhoeffer* gan Harri Williams (1981) - y diwynydd Almaenig Dietrich Bonhoeffer (1906–1945)
* *Brecht* gan G. L. Jones (1985) - y dramodydd Almaenig Bertolt Brecht (1898–1956)
* *Bultmann* gan Eryl Wynn Davies (1984) - y diwynydd Almaenig Rudolf Bultmann (1884–1976)
* *Darwin* gan R. Elwyn Hughes (1981) - y naturiaethwr o Sais Charles Darwin (1809–82))
* *Durkheim* gan Huw Morris-Jones (1984) - y cymdeithasegydd o Ffrancwr Émile Durkheim (1858–1917))
* *Eliot* gan R. Gerallt Jones (1982) - y bardd T. S. Eliot (1888–1965)
* *Evans-Pritchard* gan Dafydd Jenkins (1982) - yr arthropolegydd Seisnig E. E. Evans-Pritchard (1902–1973))
* *Freud* gan Harri Pritchard Jones (1982) - y seicolegydd Awstriaidd Sigmund Freud (1856–1939)
* *Fromm* gan D. R. Thomas (1984) - y seicolegydd Almaenig Erich Fromm (1900–80)
* *Hegel* gan E. Gwynn Matthews (1980) - yr athronydd Almaenig Georg Hegel (1770–1831)
* *Hume* gan Meredydd Evans (1985) - yr athronydd o Albanwr David Hume (1711–76)
* *Jung* gan E. J. Eurfyl Jones (1985) - seicolegydd y Swistir Carl Jung (1875–1961)
* *Lenin* gan W. J. Rees (1981) - y chwyldroadwr Rwsiaidd Vladimir Lenin (1870–1924)
* *Malraux* gan Paul Birt (1980) - y llenor o Ffrancwr André Malraux (1901–76)
* *Marx* gan Howard Williams (1980) - yr athronydd gwleidyddol Almaenig Karl Marx (1818–83)
* *Niebuhr* gan E. R. Lloyd-Jones (1989) - y diwynydd o'r Unol Daleithiau Reinhold Niebuhr (1892–1971)
* *Toynbee* gan C. R. Williams (1980) - yr hanesydd o Sais Arnold J. Toynbee (1889–1975)
* *Weber* gan Ellis Roberts (1982) - yr cymdeithasegydd Almaenig Max Weber (1864–1920)
* *Wittgenstein* gan Walford L. Gealey (1980) - yr athronydd Awstriaidd Ludwig Wittgenstein (1889–1951)

## Cyfeiriadau

Categori:Llyfrau Cymreig yr 20fed ganrif
Pab Iŵl II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 1 Tachwedd 1503 hyd ei farwolaeth oedd **Iŵl II** (ganwyd **Giuliano della Rovere**) (5 Rhagfyr 1443 – 21 Chwefror 1513). 

Un o'r pabau mwyaf pwerus a dylanwadol o unrhyw gyfnod oedd Iŵl, ac roedd yn ffigwr canolog yn y Dadeni Dysg. Gadawodd etifeddiaeth ddiwylliannol a gwleidyddol bwysig. 

Yn 1506 dechreuodd adeiladu Basilica Sant Pedr gyda'r bwriad o adeiladu'r eglwys fwyaf a mwyaf godidog yn y byd. Sefydlodd hefyd amgueddfeydd helaeth iawn y Fatican. Yn yr un flwyddyn creodd y Gwarchodlu Swisaidd er mwyn ei amddiffyniad personol. Yn 1508 comisiynodd ffresgoau ar gyfer y Fatican o Raffael ac ar gyfer nenfwd a wal ddwyreiniol y Cappella Sistina o Michelangelo.

O ganlyniad i'w bolisïau yn ystod Rhyfeloedd yr Eidal, arhosodd Taleithiau'r Babaeth yn annibynnol ac o dan reolaeth ganolog, a pharhaodd swyddfa'r babaeth i ddal dylanwad gwleidyddol ledled yr Eidal ac Ewrop.

Categori:Genedigaethau 1443
Categori:Marwolaethau 1513
Categori:Clerigwyr y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Liguria
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Gerald Williams

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Gerald Williams**, yn cynnwys:

*Gerald Williams, Yr Ysgwrn (1929-2021), Ffermwr a nai Hedd Wyn
*Gerald Williams (sylwebydd) (1929–2016), Sylwebydd tenis a newyddiadurwr chwaraeon Cymreig
*Gerald Williams (rygbi) (ganwyd 1969), chwaraewr rygbi Cymreig, a gynrychiolodd De Affrica

*Gerald Williams (pelfas) (ganwyd 1966), chwaraewr Pêl-fas
*Gerald Williams (peldroed Americanaidd) (ganwyd 1963), chwaraewr Pêl-droed Americanaidd
*Gerald Wellington Williams (1903–1989), Gwleidydd Prydeinig
*Gerald Evan Williams (1907–1949), swyddog Awyrlu Yr Unol Daleithiau
Kia ora

**Kia ora** yw'r gair Māori am *helo* cyfarchiad cyffredin yn Saesneg Seland Newydd.

## Digwyddiadau 
Ym 1984, cafodd gweithredwr ffôn yn Auckland, Naida Glavish, gyfarwyddyd i roi'r gorau i ddefnyddio'r ymadrodd *kia ora* yn dilyn cwynion. Gwrthododd wneud hynny, a ddenodd sylw'r cyhoedd. Digwyddodd digwyddiad tebyg yn 2014 pan waharddwyd gweithwyr KiwiYo yn Whangarei rhag defnyddio'r ymadrodd.

Categori:Ieithoedd Seland Newydd
Pab Pïws III

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 22 Medi 1503 hyd ei farwolaeth llai na mis yn ddiweddarach oedd **Pïws III** (ganwyd **Francesco Todeschini**) (9 Mai 1439 – 18 Hydref 1503). 

Categori:Genedigaethau 1439
Categori:Marwolaethau 1503
Categori:Clerigwyr y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Toscana
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Canol Dyfnaint (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Canol Dyfnaint** (Saesneg: *Central Devon*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - Central Devon constituency.svg|Etholaeth Canol Dyfnaint yn Ne-orllewin Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 2010–presennol: Mel Stride (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Dwyrain Dyfnaint (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, oedd **Dwyrain Dyfnaint** (Saesneg: *East Devon*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

EastDevon2007Constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Dyfnaint yn Nyfnaint
EnglandDevon.svg|Dyfnaint yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth yn 1868 a hyd at ei dymchwyl yn 1885 dychwelodd ddau aelod seneddol. Fe'i ailsefydlwyd fel etholaeth sirol ym 1997, ac fe'i diddymwyd unwaith eto yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
ar ôl 1997:

* 1997–2001: Peter Emery (Ceidwadol)
* 2001–2019: Hugo Swire (Ceidwadol)
* 2019–2024: Simon Jupp (Ceidwadol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Dadsefydliadau 2024
Gerald Williams, Yr Ysgwrn

Amaethwr a 'cheidwad Yr Ysgwrn' oedd **Gerald Robert Williams** (6 Chwefror 1929 – 11 Mehefin 2021). Roedd yn nai i'r bardd Hedd Wyn a bu'n ffermio'r Ysgwrn drwy gydol ei fywyd.

## Bywgraffiad
Ganwyd Gerald ar fferm Yr Ysgwrn, Trawsfynydd yn 1929, yn fab i Ann (1903-1934), chwaer Hedd Wyn, ac Ifor Williams (1900-1973). Roedd yn un o bedwar o blant, a pan fu farw eu mam yn ifanc, magwyd Gerald a'i frawd hŷn Ellis (1927-1998) gan eu Nain a'u Taid, sef rhieni Hedd Wyn. Roedd ganddo hefyd frawd iau, Reg (1930-2002) a chwaer, Malo. Derbyniodd ei addysg yn Nhrawsfynydd a Blaenau Ffestiniog, cyn dychwelyd i'r Ysgwrn i helpu ei Daid a'i ewythrod ar y fferm.

Ar ddymuniad ei Nain, gwnaeth Gerald ac Ellis "gadw drws Yr Ysgwrn yn agored" gan groesawu unrhyw ymwelwyr a ddaeth i'r fferm i dalu teyrnged i Hedd Wyn. Datblygodd y ffermdy a'r Gadair Ddu yn gofeb heddychlon, diwylliannol. Roedd Gerald ei hun yn gymeriad ffraeth oedd wrth ei fod yn adrodd yr hanes wrth ymwelwyr o bob oed a chefndir.

Prynwyd yr Ysgwrn yn 2012 gan Barc Cenedlaethol Eryri, a roedd Gerald yn rhan allweddol o'r gwaith datblygu ar y ffermdy. Ei arwyddair oedd "cartref, nid amgueddfa", a bu’n cadw llygad ar bob agwedd o'r gwaith er mwyn sicrhau bod naws y cartref ddim yn mynd ar goll.

## Anrhydeddau
Derbyniodd Gerald Williams anrhydedd am ei wasanaeth oes yn 2013, pan dderbyniodd MBE ar riniog yr Ysgwrn. Yn 2018, derbyniodd Wobr Arbennig yng Ngwobrau Dewi Sant Llywodraeth Cymru am ei wasanaeth i Gymru yn yr Ysgwrn.

## Marwolaeth
bawd|350px|chwith|Gerald Williams y tu allan i'r Ysgwrn yn 2009
Bu farw yng nghwmni ei deulu yn ei gartref - Yr Ysgwrn, Trawsfynydd yn 92 mlwydd. Roedd yn gadael ei wraig Elsa a'i chwaer Malo.

Cafwyd teyrnged gan Naomi Jones, Pennaeth Treftadaeth Diwylliannol Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri fod Gerald yn "ymhyfrydu yng nghwmni pobl a byddai gweld plant a phobl ifanc yn ddiffael yn ymddiddori yn hanes ei ddewythr wrth fodd ei galon. Gwnaeth Gerald Williams gyfraniad unigryw i ddiwylliant Cymru a braint oedd ei alw'n ffrind".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Ffermwyr o Gymru
Torridge a Gorllewin Dyfnaint (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, oedd **Torridge a Gorllewin Dyfnaint**   (Saesneg: *Torridge and West Devon*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

TorridgeWestDevon2007Constituency.svg|Etholaeth Torridge a Gorllewin Dyfnaint yn Nyfnaint
EnglandDevon.svg|Dyfnaint yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol ym 1983, ac fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1987: Peter Mills (Ceidwadol)
* 1987–1997: Emma Nicholson (Ceidwadol, wedyn Democratiaid Rhyddfrydol)
* 1997–2005: John Burnett (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2005-2024: Geoffrey Cox (Ceidwadol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Dadsefydliadau 2024
De Dorset (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **De Dorset** (Saesneg: *South Dorset*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - South Dorset constituency.svg|Etholaeth De Dorset yn Ne-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1885.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1886: Henry Parkman Sturgis (Rhyddfrydol)
* 1886–1891: Charles J. T. Hambro (Ceidwadol)
* 1891–1906: William Brymer (Ceidwadol)
* 1906–1910: Thomas Scarisbrick (Rhyddfrydol)
* 1910–1922: Angus Hambro (Ceidwadol, wedyn Ceidwadol Clymblaid)
* 1922–1929: Robert Yerburgh (Ceidwadol)
* 1929–1941: Robert Gascoyne-Cecil (Ceidwadol)
* 1941–1962: Victor Montagu (Ceidwadol)
* 1962–1964: Guy Barnett (Llafur)
* 1964–1979: Evelyn King (Ceidwadol)
* 1979–1987: Robert Gascoyne-Cecil (Ceidwadol)
* 1987–2001: Ian Bruce (Ceidwadol)
* 2001–2010: Jim Knight (Llafur)
* 2010–2024: Richard Drax (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Lloyd Hatton (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 1885
Gwennan Harries

Sylwebydd a cyn chwaraewr pêl-droed o Gymraes yw **Gwennan Mary Harries** (ganwyd 5 Ionawr 1988). Chwaraeodd ddau gyfnod gyda chlwb FA WSL Academi Bryste, wedi'i rannu â thri thymor i ffwrdd yn chwarae i Everton. Cafodd ei geni ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac enillodd 56 cap i dîm pêl-droed cenedlaethol menywod Cymru, gan sgorio 18 gôl.

## Gyrfa clwb 
Chwaraeodd Harries i Ddinas Caerdydd ac Academi Bryste cyn ymuno ag Everton Ladies ym mis Gorffennaf 2009. Enillodd fedal enillydd Cwpan Merched FA yn 2010, ond ni chwaraeodd yn y rownd derfynol. Dychwelodd Harries i Academi Bryste ym mis Chwefror 2013.

Daeth ei ymddangosiad cyntaf i Ddinas Caerdydd yn erbyn Newton Abbot ym mis Hydref 2002, a sgoriodd 15 gôl yn ei thymor cyntaf.

## Gyrfa ryngwladol 
Enillodd Harries 21 o gapiau i dîm dan-19 Cymru, gan sgorio naw gôl.  Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn erbyn Moldofa yn nhymor 2005–06.  Fel myfyriwr yn UWIC, cynrychiolodd Harries Prydain Fawr yng Ngemau Prifysgol y Byd ddwywaith, gan chwarae yn nhwrnamaint 2007 yn Bangkok ac yn nhwrnamaint 2009 yn Belgrade.

Mynegodd Harries siom pan wrthododd FA Cymru ganiatáu i’w chwaraewyr gynrychioli tîm pêl-droed Olympaidd Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd Llundain 2012. Ym mis Chwefror 2011, penodwyd Harries yn llysgennad FA Cymru ar gyfer pêl-droed benywaidd. 

Yn sgil anaf i'w phen-glin a gafwyd ym mis Tachwedd 2012 cyn gêm gyfeillgar â'r Iseldiroedd ymddeolodd Harries wedi brwydr tair blynedd i adennill ffitrwydd. Meddai: "gwnaed y penderfyniad gyda chalon drom ond pen realistig". 

## Bywyd personol 
Yn 2012 cymhwysodd fel athrawes a bu'n gwneud ymarfer dysgu yn Ysgol Gyfun Glantaf. Ymunodd a'r ysgol yn llawn amser yn 2015 fel Athrawes Addysg Gorfforol. Hi oedd y pundit benywaidd cyntaf ar raglen *Sgorio* S4C ym mis Mawrth 2015. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Gorllewin Dorset (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Gorllewin Dorset** (Saesneg: *West Dorset*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - West Dorset constituency.svg|Etholaeth Gorllewin Dorset yn Ne-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1895: Henry Farquharson (Ceidwadol)
* 1895–1922: Robert Williams (Ceidwadol)
* 1922–1941: Philip Colfox (Ceidwadol)
* 1941–1974: Simon Digby (Ceidwadol)
* 1974–1997: Jim Spicer (Ceidwadol)
* 1997–2019: Oliver Letwin (Ceidwadol, wedyn Annibynnwr)
* 2019–2024: Chris Loder (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Edward Morello (Democratiaid Rhyddfrydol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 1885
Poole (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Poole**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - Poole constituency.svg|Etholaeth Poole yn Ne-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1510 a hyd at 1640 dychwelodd un aelod seneddol. O 1640 i 1865 dychwelodd ddau aelod.  Ar ôl hynny dychwelodd un aelod, ond fe'i diddymwyd yn 1885. Fe'i ailsefydlwyd yn 1950.

## Aelodau Seneddol 
ar ôl 1950:

* 1950–1951: Mervyn Wheatley (Ceidwadol)
* 1951–1964: Richard Pilkington (Ceidwadol)
* 1964–1979: Oscar Murton (Ceidwadol)
* 1979–1997: John Ward (Ceidwadol)
* 1997–2024: Robert Syms (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Neil Duncan-Jordan (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 1950
Filton a Bradley Stoke (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol ym Mryste, De-orllewin Lloegr, yw **Filton a Bradley Stoke** (Saesneg: *Filton and Bradley Stoke*). At ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - Filton and Bradley Stoke constituency.svg|Etholaeth Filton a Bradley Stoke yn Ne-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth  fel etholaeth sirol yn 2010

## Aelodau Seneddol 
* 2010–2024: Jack Lopresti (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Claire Hazelgrove (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Gorllewin Bryste (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol ym Mryste, De-orllewin Lloegr, oedd **Gorllewin Bryste** (Saesneg: *Bristol West*). At ddibenion gweinyddol cafodd ei restru fel rhan o'r hen sir Avon. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

BristolWest2007Constituency.svg|Etholaeth Gorllewin Bryste yn yr hen sir Avon
EnglandAvon.svg|Avon yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1885; diddymwyd hi yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1906: Michael Hicks-Beach (Ceidwadol)
* 1906–1928: George Gibbs (Ceidwadol)
* 1928–1945: Cyril Culverwell (Ceidwadol)
* 1945–1951: Oliver Stanley (Ceidwadol)
* 1951–1957: Walter Monckton (Ceidwadol)
* 1957–1979: Robert Cooke (Ceidwadol)
* 1979–1997: William Waldegrave (Ceidwadol)
* 1997–2005: Valerie Davey (Llafur)
* 2005–2015: Stephen Williams (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–2024: Thangam Debbonaire (Llafur)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1885
Categori:Dadsefydliadau 2024
Gogledd Dorset (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw **Gogledd Dorset** (Saesneg: *North Dorset*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - North Dorset constituency.svg|Etholaeth Gogledd Dorset yn Ne-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1892: Edwin Berkeley Portman (Rhyddfrydol)
* 1892–1905: John Wingfield Digby (Ceidwadol)
* 1905–1910: Arthur Walters Wills (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: Randolf Baker (Ceidwadol)
* 1918–1922: Philip Colfox (Unoliaethol)
* 1922–1924: John Emlyn-Jones (Rhyddfrydol)
* 1924–1937: Cecil Hanbury (Unoliaethol)
* 1937–1945: Angus Hambro (Ceidwadol)
* 1945–1950: Frank Byers (Rhyddfrydol)
* 1950–1957: Robert Crouch (Ceidwadol)
* 1957–1970: Richard Glyn (Ceidwadol)
* 1970–1979: David James (Ceidwadol)
* 1979–1997: Nicholas Baker (Ceidwadol)
* 1997–2015: Robert Walter (Ceidwadol)
* 2015–presennol: Simon Hoare (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 1885
Pab Innocentius IX

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 29 Hydref 1591 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius IX** (ganwyd **Giovanni Antonio Facchinetti**) (20 Gorffennaf 1519 – 30 Rhagfyr 1591).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1519
Categori:Marwolaethau 1591
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Bologna
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Kingswood (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol ym Mryste, De-orllewin Lloegr, oedd **Kingswood**. At ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon. Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Kingswood2007Constituency.svg|Etholaeth Kingswood yn yr hen sir Avon
EnglandAvon.svg|Avon yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn 1974, ac fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1979: Terry Walker (Llafur)
* 1979–1983: Jack Aspinwall (Ceidwadol)
* 1983–1992: Robert Hayward (Ceidwadol)
* 1992–2010: Roger Berry (Llafur)
* 2010–2024: Chris Skidmore (Ceidwadol)
* 2024: Damien Egan (Llafur)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr (hanesyddol)
Categori:Dadsefydliadau 2024
Categori:Sefydliadau 1974
Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, oedd **Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf** (Saesneg: *Bridgwater and West Somerset*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

BridgwaterWestSomerset2007Constituency.svg|Etholaeth Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf yng Ngwlad yr Haf
EnglandSomerset.svg|Gwlad yr Haf yn Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 2010, ac fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 2010–2024: Ian Liddell-Grainger (Ceidwadol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2010
Categori:Dadsefydliadau 2024
Caerfaddon (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Caerfaddon** (Saesneg: *Bath*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South West England - Bath constituency.svg|Etholaeth Caerfaddon yn Ne-orllewin Lloegr

Crëwyd yr etholaeth fel bwrdeistref seneddol yn y 13g a hyd at 1918 dychwelodd ddau aelod seneddol. Ar ôl hynny dychwelodd un aelod.

## Aelodau Seneddol 
ar ôl 1918:

* 1918–1923: Charles Foxcroft (Unoliaethol)
* 1923–1924: Frank Raffety (Rhyddfrydol)
* 1924–1929: Charles Foxcroft (Ceidwadol)
* 1929–1931: Charles Baillie-Hamilton (Ceidwadol)
* 1931–1945: Loel Guinness (Ceidwadol)
* 1945–1964: James Pitman (Ceidwadol)
* 1964–1979: Edward Brown (Ceidwadol)
* 1979–1992: Chris Patten (Ceidwadol)
* 1992–2015: Don Foster (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–2017: Ben Howlett (Ceidwadol)
* 2017–presennol: Wera Hobhouse (Democratiaid Rhyddfrydol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 1918
Uwchgynhadledd yr G7, 2021

bawd|Ffotograff o arweinwyr gwledydd yr G7 a chynrychiolwyr yr Undeb Ewropeaidd ar y traeth ar ddiwrnod cyntaf yr uwchgynhadledd (11 Mehefin 2021).
Cynhaliwyd 47ain **Uwchgynhadledd yr G7** o Ddydd Gwener 11 Mehefin i Ddydd Sul 13 Mehefin 2021 yn Carbis Bay (Porth reb Tor), Cernyw, yn y Deyrnas Unedig a oedd yn llywyddu'r fforwm y flwyddyn honno. Cyfarfu pennau llywodraethol y saith gwlad sydd yn aelodau'r G7: Boris Johnson, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig; Joe Biden, Arlywydd Unol Daleithiau America; Angela Merkel, Canghellor yr Almaen; Emmanuel Macron, Arlywydd Ffrainc; Yoshihide Suga, Prif Weinidog Japan; Mario Draghi, Prif Weinidog yr Eidal; a Justin Trudeau, Prif Weinidog Canada. Yno hefyd bu Ursula von der Leyen, Arlywydd y Comisiwn Ewropeaidd, a Charles Michel, Arlywydd y Cyngor Ewropeaidd, y ddwy swydd a wahoddir fel rheol i gynrychioli'r Undeb Ewropeaidd yn yr uwchgynhadledd. Gwahoddwyd hefyd arweinwyr o bedair gwlad arall—Narendra Modi, Prif Weinidog India (a gyfranogai o bell oherwydd yr argyfwng COVID-19 yn ei wlad); Cyril Ramaphosa, Arlywydd De Affrica; Moon Jae-in, Arlywydd De Corea; a Scott Morrison, Prif Weinidog Awstralia—ac António Guterres, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig. Hon oedd uwchgynhadledd gyntaf yr G7 ers 2019; ni chynhelir yr 46ain uwchgynhadledd arfaethedig, a oedd i gael ei chynnal yn Camp David dan lywyddiaeth yr Unol Daleithiau ym Mehefin 2020, oherwydd pandemig COVID-19. Hon oedd yr uwchgynhadledd gyntaf a fynychwyd gan yr Arlywydd Biden a'r Prif Weinidogion Suga a Draghi.

Erbyn diwedd y penwythnos, cytunodd arweinwyr yr G7 i gyhoeddi *communiqué* diplomyddol yn crynhoi eu hagenda:
* i ddarparu biliwn yn fwy o frechlynnau i wledydd tlawd er mwyn ymdopi â'r pandemig COVID-19;
* i hyrwyddo twf economaidd a swyddi mewn gwledydd tlawd;
* i roi "chwyldro gwyrdd" ar waith i atal newid hinsawdd, gan gynnwys i gyfyngu ar y cynnydd mewn tymereddau byd-eang, i leihau gollyngiadau i sero net erbyn 2050, ac i warchod o leiaf 30% o diroedd a moroedd y byd erbyn 2030;
* yn galw ar Weriniaeth Pobl Tsieina i barchu hawliau dynol; ac
* yn galw am astudiaeth gan Gyfundrefn Iechyd y Byd i ymchwilio i darddiant y firws SARS-CoV-2.

## Pryderon am coronafirws
Bu’n rhaid i Michael Gove adael uwchgynhadledd arweinwyr ar ôl derbyn rhybudd ap coronafirws. Roedd Gove wedi bod i Bortiwgal i wylio gêm bêl-droed. Yn ystod y gynhadledd, cynhaliwyd profion coronafirws positif yn cynnwys heddwas a gwesteion mewn gwesty lle’r oedd aelod o dîm diogelwch Angela Merkel yn aros. Bu cynnydd mewn achosion yng Nghernyw, a barhaodd ar ôl i'r cyfarfod ddod i ben.

## Cyfeiriadau 
Categori:2021 yn Lloegr
Categori:Cynadleddau diplomyddol yn y Deyrnas Unedig
2021
Achadh Camán

Mae **Achadh Camán** (*Saesneg**: Aghacommon***)  yn bentref a threfdir fach yng ngogledd Swydd Armagh, Gogledd Iwerddon. Mae'n gorwedd rhwng Doire Mhic Cais *(Derrymacash)* i'r gogledd-orllewin, An Lorian *(Lurgan)* (i'r dwyrain) a Creag Abhann (i'r de).  Mae traffordd yr M1 a llinell reilffordd Dulyn - Belffast ar y naill ochr a'r llall. Mae'r pentref yn cynnwys trefgorddau Aghacommon a Ballynamony. Mae'r pentref yn aml yn cael ei ddrysu gyda'i dref gyfagos fwy adnabyddus Derrymacash.

Mae gan Achadh Camán eglwys Gatholig ac ysgol gynradd, y ddau wedi'u henwi er anrhydedd i Sant Padrig. Ar ymyl ddeheuol y pentref mae llynnoedd Craigavon a Fferm Anifeiliaid Tannaghmore. Mae'r fferm anifeiliaid, sydd ar agor i'r cyhoedd, yn dal anifeiliaid fferm brin sydd mewn perygl o'u colli a oedd unwaith yn gyffredin yn Ulster. Mae amgueddfa ffermio ar y safle.

## Manylion Cyfrifiad 2011 
Mae Achadh Camán yn ward etholiadol Derrytrasna ac yn "ardal allbwn uwch" Derrytrasna 1. Ar Ddiwrnod y Cyfrifiad, 2011, poblogaeth breswyl Derrytrasna oedd 2896. O'r boblogaeth hon roedd: 

* **93%** - Catholig
* **2%** - Protestannaidd
* **4%** - 75+ oed
* **61%** - 18-75 oed
* **35%** - 0-18 oed
* **42%** - benyw
* **58%** - gwryw
* **28%** - yn ddi-waith

## Oriel

Aghacommon Embankment Bridge - geograph.org.uk - 1591442.jpg|Pont arglawdd Achadh Camán
The M1-M12 near Portadown - geograph.org.uk - 350735.jpg|Pont arglawdd Achadh Camán yn croesi yr M1-M12
Kilvergan Road near Aghacommon Village. - geograph.org.uk - 527126.jpg|Ffordd Kilvergan

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Swydd Armagh
Eanach Aodha

Mae **Eanach Aodha**  (o'r Wyddeleg *Eanach Aodha* Cors Huw Saesneg:**Annahugh**) yn Bentref a threfgordd fach ger Loughgall yn Swydd Armagh, Gogledd Iwerddon). Tra bod y rhan fwyaf o'r anheddiad o fewn tref dref Annahugh, mae rhan ohono'n ymestyn i drefgordd gyfagos Baile Uí hAgáin *(Ballyhagan)*. Felly, defnyddir y ddau enw weithiau i gyfeirio at yr un anheddiad. Mae wedi'i leoli yn ardal Cyngor Dinas a Dosbarth Armagh. Roedd ganddo boblogaeth o 275 o bobl (98 o aelwydydd) yng Nghyfrifiad 2011.  (Cyfrifiad 2001: 159 o bobl)

Maint trefgordd Annahugh yw 1.1842 km²/0.46 milltir sgwâr

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Swydd Armagh