open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Otto Bauer

Gwleidydd ac athronydd Marcsaidd o Awstria oedd **Otto Bauer** (5 Medi 1881 – 4 Gorffennaf 1938) a fu'n brif ddamcaniaethwr Plaid Ddemocrataidd Gymdeithasol Awstria (SPÖ). Gwasanaethodd yn Weinidog Tramor Awstria yn sgil diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ganed yn Fienna, Awstria-Hwngari, i deulu Iddewig cefnog. Bauer oedd un o sefydlwyr y mudiad addysg sosialaidd Die Zukunft ("Y Dyfodol"), a chyfrannodd at sawl cyfnodolyn adain-chwith. Fe'i penodwyd yn ysgrifennydd y blaid seneddol ym 1904. Amlinellai ei syniadaeth wleidyddol yn y gyfrol *Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie* (1907), sydd yn trafod problemau cenhedloedd Canolbarth Ewrop yn nhermau brwydr y dosbarthiadau.

## Llyfryddiaeth 
* *Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie* (Fienna: Wiener Volksbuchhandlung, 1907).
* *Die österreichische Revolution* (Fienna: Wiener Volksbuchhandlung, 1923).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Awstria
Categori:Athronwyr Marcsaidd
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Awstria
Categori:Gwleidyddion Marcsaidd o Awstria
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Llenorion Iddewig o Awstria
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o Awstria
Jennifer Doudna

Mae **Jennifer Anne Doudna** (ganwyd 19 Chwefror 1964) yn gwyddonydd Americanaidd. Enillodd hi'r Wobr Cemeg Nobel ym 2020, gyda'i chydweithiwr Emmanuelle Charpentier.

Cafodd ei geni yn Hilo, Hawaii. Cafodd ei haddysg yng Ngholeg Pomona ac ym Mhrifysgol Harvard.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Gwyddonwyr Americanaidd
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Lewis Rees

Roedd **Lewis Rees** (2 Mawrth 1710 – 21 Mawrth 1800) yn weinidog gyda'r Annibynwyr.

## Cefndir 
Ganwyd Rees yn Glynllwydrew, Cwmgwrach, Glyn-nedd yn blentyn i Rees Edward Lewis amaethwr cysurus ei fyd. Derbyniodd Rees addysg dda am ei gyfnod. Mynychodd Ysgol Ramadeg Joseph Simons yn Abertawe ac Ysgol Ramadeg Pen-y-bont ar Ogwr o dan ofalaeth Rees Price.

## Gyrfa 
bawd|Hen Gapel, Llanbrynmair
Roedd teulu Rees yn un grefyddol iawn, bu ei daid Edward Lewis yn offeiriad ar eglwys Blwyf Penderyn ac roedd ei rieni yn aelodau triw gyda'r Annibynwyr yn achos Blaen Gwrach. Ymunodd Rees hefyd a chapel ei rieni.

Gan ei fod yn fachgen addysgedig a dawnus casglodd aelodau'r achos arian i dalu ei dreuliau i hyfforddi am y weinidogaeth yn athrofa Vavasor Griffith ym Maes-gwyn, Sir Faesyfed. Dim ond ychydig fisoedd bu ym Maesgwyn gan fod Vavasor Griffith yn credu ei fod yn gwastraffu ei amser mewn dosbarth pan fo eneidiau i'w hachub. Meddai wrth ei fyfyriwr ifanc "Y mae angen mawr am weithwyr yng ngwinllan Crist yng Nghymru, ac yr ydych chwithau yn ymddangos yn weithiwr parod i waith; ac yr wyf yn barnu mai eich dyletswydd yw myned at y gwaith yn ddi-oed." Yn fuan wedyn cafodd wahoddiad i fod yn arweinydd achos yr Annibynwyr oedd yn cyfarfod ar fferm Tŷ Mawr, Llanbryn-mair gan gychwyn ar y gwaith ym 1734. Cafodd Rees ei ordeinio yn weinidog yn ei hen gapel, Blaen Gwrach gan ei gyn gweinidog Henry Davies ym 1738. Agorodd capel yn Llanbrynmair, Yr Hen Gapel, ym 1739.

Pan aeth Rees i Lanbrynmair gyntaf, prin oedd presenoldeb ymneilltuaeth nac Anghydffurfiaeth yng ngogledd Cymru. Dim ond chwe chapel oedd gan yr holl enwadau rhyngddynt trwy'r chwe sir ogleddol. Roedd hefyd ychydig o dai annedd wedi eu cofrestru fel llefydd lle caniatawyd addoliad. Wedi clywed am lwyddiant ei waith yn y de, gwahoddodd Rees Howel Harris i'r gogledd ar daith. Trwy roi'r gwahoddiad i Harris gellir dweud mai gweinidog ifanc yr Annibynwyr oedd yn gyfrifol am sbarduno twf mawr Methodistiaeth yn y rhanbarth wedi ymweliad Harris. Ond rhoddodd y diwygiad Methodistaidd sbardun i'r enwadau eraill hefyd ac oni bai bod Rees wedi gwahodd Harris, mae'n bosib y byddai ymneilltuaeth y gogledd wedi marw allan.

## Marwolaeth 
Bu farw yn y Mynydd-bach, Abertawe yn 90 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent capel yr Annibynwyr, Mynyddbach.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1710
Categori:Marwolaethau 1800
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Integru fesul rhan

Mewn calcwlws, ac yn fwy cyffredinol mewn dadansoddiad mathemategol, **integru fesul rhan** (yn Saesneg **integration by parts**) yw broses sy'n canfod integryn lluoswm ffwythiannau yn nhermau integryn lluoswm eu deilliad a'u gwrthddeilliad. Fe'i defnyddir yn aml i drawsnewid gwrthddeilliad lluoswm o ffwythiannau i mewn i wrthddeilliad y gellir datrys yn haws. Cafodd ei darganfod gan y mathemategydd Brook Taylor ym 1715.

Os yw u = u(x) a du = u'(x) \,dx, tra bod v = v(x) adv = v'(x) dx, yna mae'r fformiwla integru fesul rhan yn nodi bod

: \begin{align}
  \int_a^b u(x) v'(x) \, dx 
  & = \Big[u(x) v(x)\Big]_a^b - \int_a^b u'(x) v(x) \, dx\\[6pt]
  & = u(b) v(b) - u(a) v(a) - \int_a^b u'(x) v(x) \, dx.
 \end{align}

Neu'n fwy cryno,

: \int u \, dv \ =\ uv - \int v \, du.

## Deillio'r fformiwla 
Gellir deillio'r theorem fel a ganlyn. Ar gyfer dau ffwythiant differadwy di-dor *u*(*x*) a *v*(*x*), mae'r rheol lluoswm differu yn dweud bod:

: \Big(u(x)v(x)\Big)' \ =\ v(x) u'(x) + u(x) v'(x).

Mae integru'r ddwy ochr mewn perthynas ag *x* yn rhoi:

: \int \Big(u(x)v(x)\Big)'\,dx \ =\ \int u'(x)v(x)\,dx + \int u(x)v'(x) \,dx, 

ac mae sylweddoli taw integryn amhendant yw gwrthddeilliad yn rhoi:

: u(x)v(x) \ =\ \int u'(x)v(x)\,dx + \int u(x)v'(x)\,dx,

lle does dim angen nodi' cysonyn integru. Mae hyn yn cynhyrchu'r fformiwla ar gyfer **integru fesul rhan**:

: \int u(x)v'(x)\,dx \ =\ u(x)v(x) - \int u'(x)v(x) \,dx, 

neu yn nhermau'r deilliannau\ du=u'(x)\,dx, \ \ dv=v'(x)\,dx, \quad

: \int u(x)\,dv \ =\ u(x)v(x) - \int v(x)\,du.

## Enghreifftiau 
Mae integreiddio â rhannau yn broses hewristig yn hytrach na mecanyddol yn unig ar gyfer datrys integrynnau; o ystyried swyddogaeth sengl i'w hintegreiddio, y strategaeth nodweddiadol yw gwahanu'r swyddogaeth sengl hon yn ofalus i mewn i gynnyrch dwy swyddogaeth *u* ( *x* ) *v* ( *x* ) fel ei bod yn haws gwerthuso'r annatod gweddilliol o'r fformiwla integreiddio â rhannau na'r swyddogaeth sengl. . Mae'r ffurflen ganlynol yn ddefnyddiol wrth ddangos y strategaeth orau i'w chymryd:

* Fel enghraifft syml, ystyriwch:

\int\frac{\ln(x)}{x^2}\ dx\ .

Oherwydd taw  yw deilliad ln(*x*), gallwn wneud y rhan ln(*x*) y rhan *u*. Oherwydd taw  yw gwrthddeilliad  , gallwn wneud *dx* y rhan *dv*. Mae'r fformiwla bellach yn rhoi:

\int\frac{\ln(x)}{x^2}\ dx = -\frac{\ln(x)}{x} - \int \biggl(\frac1{x}\biggr) \biggl(-\frac1{x}\biggr)\ dx\ .

Gellir dod o hyd i wrthddeilliad  gyda'r rheol pŵer.
* Weithiau mae dod o hyd i gyfuniadau sy'n cynhyrchu atebion syml ddim yn sythweladwy, ac yn aml mae angen arbrofi. Fel enghraifft arall, ystyriwch:

\int\sec^2(x)\cdot\ln\Big(\bigl|\sin(x)\bigr|\Big)\ dx.

Os dewiswn *u*(*x*) = ln(|sin(*x*)|), ac *v*(*x*) = sec2(x), yna mae *u yn* differu i 1/tan(*x)* ac mae *v* yn integru i tan(*x)*; felly mae'r fformiwla yn rhoi:

\int\sec^2(x)\cdot\ln\Big(\bigl|\sin(x)\bigr|\Big)\ dx = \tan(x)\cdot\ln\Big(\bigl|\sin(x)\bigr|\Big)-\int\tan(x)\cdot\frac1{\tan(x)} \, dx\ .

Mae'r integrand yn symleiddio i 1, felly ei gwrthddeilliad yw *x*.

## Cyfeiriadau
Categori:Calcwlws integrol
Juan León Mera

Llenor a gwleidydd o Ecwador oedd **Juan León Mera** (28 Mehefin 1832 – 13 Rhagfyr 1894) sydd yn nodedig am ysgrifennu geiriau anthem genedlaethol Ecwador "¡Salve, Oh Patria!" a'r nofel *Indianista* *Cumandá* (1879).

Ganed yn San Juan de Ambato, yng nghanolbarth Ecwador, a bu farw yno yn 62 oed.

## Gyrfa lenyddol 
Mynegir syniadau Mera ynglŷn â magu diwylliant cenedlaethol yn ei ysgrif *Ojeada histórico-crítica sobre la poesía ecuatoriana* (1868) ac yn ei lythyr at yr ysgolhaig Sbaenaidd Marcelino Menéndez y Pelayo yn 1883. Ym 1874 sefydlodd Academi Ecwadoraidd yr Iaith Sbaeneg, ar batrwm Academi Frenhinol Sbaen, yn Quito. Ymdrechodd i boblogeiddio llenyddiaeth yn Ecwador drwy ei feirniadaeth lenyddol a'i ymchwil i hanes y wlad.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Marina Gálvez (gol.), *Coloquio Internacional "Juan León Mera"*, 2 gyfrol (Ambato, Ecwador: Casa de Montalvo, 1998).
* Víctor Manuel Garcés, *Vida ejemplar y obra fecunda de Juan León Mera* (Ambato, Ecwador: Ed. Pío XII, 1963).
* Darío C. Guevara, *Juan León Mera; o, El hombre de cimas* (Quito: Ministerio de Educación Pública, 1944).
* Julio Pazos, (gol.), *Juan León Mera: Una visión actual* (Quito: Corporación Editora Nacional, 1995).

Categori:Awduron geiriau caneuon o Ecwador
Categori:Beirdd Sbaeneg o Ecwador
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Ecwador
Categori:Catholigion o Ecwador
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Hanesyddion Sbaeneg o Ecwador
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Ecwador
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Ecwador
Rudolf Hilferding

Gwleidydd Awstriaidd-Almaenig oedd **Rudolf Hilferding** (10 Awst 1877 – Chwefror 1941) a oedd yn un o ladmeryddion Awstro-Farcsiaeth. Gwasanaethodd yn swydd gweinidog ariannol yr Almaen ym 1923 ac ym 1928.

Ganed yn Fienna, Awstria-Hwngari, i deulu Iddewig rhyddfrydol. Astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Fienna, ac yno cyfarfu â nifer o sosialwyr a Marcswyr, gan gynnwys Otto Bauer, Karl Kautsky, ac August Bebel. Ym 1906 cafodd Hilferding waith mewn ysgol hyfforddi dan nawdd Plaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen (SPD) ym Merlin. Cafodd ei arestio gan awdurdodau Vichy ym 1940 a'i drosglwyddo i'r Gestapo. Bu farw yn y ddalfa ym Mharis yn 63 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Fienna
Categori:Gweinidogion ariannol
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Gwleidyddion Iddewig o'r Almaen
Categori:Gwleidyddion Marcsaidd
Categori:Llenorion Iddewig o Awstria
Categori:Marcswyr o'r Almaen
Categori:Marcswyr o Awstria
Categori:Pobl o'r Almaen yn y byd economaidd
Categori:Pobl o Awstria yn y byd economaidd
Categori:Pobl a aned yn Fienna
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o Awstria
Gilmore a Roberts

Mae **Gilmore a Roberts** yn ddeuawd werinol o De Swydd Efrog. Mae Katriona Gilmore yn chwarae ffidil a mandolin a Jamie Roberts yn chwarae gitar. Astudiodd y ddau yn Ngholeg Cerddoriaeth Leeds. Maent wedi rhyddhau 5 CD ers 2008.

Magwyd Katriona Gilmore yn Knebworth, Swydd Hertford Roedd hi’n aelod o Tiny Tin Lady, a daeth hi’n aelod o’r Albion Band yn 2011 ac wedyn o’r band The Willows yn 2011.

Magwyd Jamie Roberts yn Barnsley, Swydd Efrog. Mae ei chwaer Kathryn Roberts yn gantores adnabyddus. Daeth o’n aelod o’r band Kerfuffle yn 2007, ffurfiodd y Dovetail Trio  yn 2014, ac ymunodd â band Emily Askew yn 2016.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Gilmore a Roberts

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
David Davies, Hwlffordd

Roedd **Y Parch David Davies** (2 Mawrth 1794 - 19 Mawrth 1856 yn weinidog gyda'r Bedyddwyr ac yn bennaeth cyntaf Athrofa'r Bedyddwyr yn Hwlffordd.

## Cefndir 
Ganwyd Davies yn Steynton, Aberdaugleddau yn blentyn i'r Parch Benjamin Davies, gweinidog cyntaf y Bedyddwyr yn y dref  a Mary (née Owen) ei wraig. Cafodd ei enw ei gofrestru gan ei dad yng nghofrestr plant aelodau enwad y Bedyddwyr cylch Arberth ar 20 Ebrill 1794. Cafodd ei addysg yn Athrofeydd y Bedyddwyr yn y Fenni a Stepney, Swydd Middlesex (Llundain Fwyaf, bellach).

## Gyrfa 
Wedi gorffen ei addysg ragbaratoawl bu Davies yn gwasanaethu fel cyd weinidog i'r Parch Laurence Butterworth yn Evesham, Swydd Gaerwrangon, lle cafodd ei ordeinio ym 1822. Roedd angen cynorthwyydd ar Butterworth gan ei fod wedi cyrraedd 84 mlwydd oed a bu Davies yn gyfrifol am lawer o waith ymarferol yr eglwys. Pan fu farw'r hen weinidog ym 1828  penodwyd Davies yn weinidog llawn yno.

Ym 1837 derbyniodd Davies alwad i'w fam eglwys yn Hwlffordd i wasanaethu Bedyddwyr Saesneg Sir Benfro (er ei fagu yng Nghymru roedd Davies yn Gymro di-gymraeg  ail briododd a gwraig o'r enw Elizabeth.

## Marwolaeth 
Bu farw o'r *dropsi* (oedema oherwydd methiant gorlenwad y galon, yn nhermau meddygol cyfoes) yn Hwlffordd yn 62 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent ei gapel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1794
Categori:Marwolaethau 1856
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Athrawon o Gymru
Watkin Williams-Wynn

Gallai **Watkin Williams-Wynn** gyfeirio at:

*Syr Watkin Williams-Wynn, 4ydd Barwnig (1749-1789)
*Syr Watkin Williams-Wynn, 5ed Barwnig (1772-1840)
*Charles Watkin Williams-Wynn (1775–1850)
*Syr Watkin Williams-Wynn, 6ed Barwnig (1820-1885)
*Charles Watkin Williams-Wynn (1822–1896)
*Herbert Watkin Williams-Wynn (1822-1862)

## Gweler hefyd
*Barwnigiaid Williams-Wynn
*Ystad Wynnstay
B. R. Ambedkar

Rheithiwr, economegydd, gwleidydd a diwygiwr cymdeithasol o India oedd **Bhimrao Ramji Ambedkar**, a elwir hefyd yn **Babasaheb Ambedkar**  (14 Ebrill 1891 – 6 Rhagfyr 1956). Ysbrydolodd fudiad Bwdhaidd Dalit ac ymgyrchodd yn erbyn gwahaniaethu cymdeithasol tuag at y rhai anghyffyrddadwy (Dalits), tra hefyd yn cefnogi hawliau menywod a llafur. Roedd yn Weinidog Cyfraith a Chyfiawnder cyntaf India annibynnol, pensaer Cyfansoddiad India, ac yn dad sefydlu Gweriniaeth India.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o India
Categori:Cyfreithwyr o India
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Hanes India
Categori:Llenorion o India
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Os Pinos

bawd|Eduardo Pondal (1835-1917)
**Os Pinos** (Y Pinwydd) yw anthem genedlaethol Galisia.

Ysgrifennwyd y geiriau gan Eduardo Pondal fel rhan o’i gerdd * Queixumes dos pinos* (Galarnad y Pinwydd) a’r alaw gan Pascual Veiga. Y ddau yn  Cuba ble roedd llawr o bobl Galisiaidd wedi mudo. Cafodd ei berfformio  am y tro cyntaf yn 1907 yn Havana .

Yn 1977 cafodd *Os Pinos* ei gydnabod gan awdurdodau Sbaen fel anthem swyddogol Galisia wedi marwolaeth yr unben ffasgiad Francisco Franco a oedd wedi rheoli'r wlad am 36 o flynyddoedd.

Yn wahanol i lawr o anthemau cenedlaethol, mae’r holl benillion yn cael eu canu, nid dim ond y pennill cyntaf a’r cytgan fel anthem Cymru.

Mae’r pennill cyntaf yn  yn hiraethau am arfordir, coed a thir glas y wlad. Ond mae penillion canlynol yn cyfeirio at “chwerwder” a “sarhad”. Trwy hanes mae pobl Galicia wedi dioddef tlodi enbyd ac wedi gorfod gadael eu gwlad am waith. Mae pobl Galicia a’i hiaith hefyd wedi’u hisraddoli gan awdurdodau Sbaen trwy’r ganrifoedd. Mae’r anthem yn datgan bod dim ond pobl “ffôl, gwyllt a'r pengaled, gwirion a thywyll, ddim yn ein deall ni”

Mae’r llinellau olaf yr anthem yn cyfeirio at Galisia fel ‘Cenedl Breogán’ ac yn galw am safiad er mwyn gwell ddyfodol. Roedd *Breogán* (Breoghan, Bregon neu Breachdan) yn gymeriad o fytholeg Geltaidd. Mae’r llyfr canoloesol Gwyddeleg *Lebor Gabála Érenn* (Llyfr llafar Iwerddon) yn cyfeirio at Breogán yn yn teithio i Galisia a sefydlu tref Brigantia (dinas A Coruña heddiw).

## Cyfeiriadau
Pinos
Prifysgol Califfornia

:*Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Phrifysgol Talaith Califfornia neu Brifysgol De Califfornia.*

System o brifysgolion cyhoeddus yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Califfornia**. Mae'r system yn cynnwys campysau yn Berkeley, Davis, Irvine, Los Angeles, Merced, Riverside, San Diego, San Francisco, Santa Barbara, a Santa Cruz, ynghyd â sawl canolfan ymchwil arbenigol a chanolfannau tramor.

Sefydlwyd Prifysgol California ar 23 Mawrth 1868. Fe'i lleolwyd yn ninas Oakland cyn symud i ddinas Berkeley ym 1873. Dros amser, sefydlwyd sawl lleoliad cangen. Rhwng 1951 a 1960 cychwynnodd Prifysgol California broses o roi mwy o ymreolaeth i'w champysau cyfansoddol, ac roedd gan bob un ei ganghellor ei hun.

Yn 2020 roedd gan Brifysgol California 10 campws, 273,179 o fyfyrwyr, 22,700 o staff academaidd, 154,900 o staff arall, a dros 2 filiwn o gyn-fyfyrwyr yn dal yn fyw. Mae'r cympysau wedi'u gwasgaru ledled y dalaith, o Davis yn y gogledd i San Diego, 516 milltir (830&nbsp;km) i'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yng Nghaliffornia

Califfornia
Categori:Sefydliadau 1868
Athrofa'r Bedyddwyr, Hwlffordd

Roedd **Athrofa Hwlffordd** yn goleg a sefydlwyd gan y Bedyddwyr i baratoi myfyrwyr i ddod yn weinidogion i'r enwad.

## Hanes 
Ar 3 Tachwedd 1835 cynhaliwyd cyfarfod o'r Bedyddwyr yng Nghapel y Tabernacl, Heol y Prior, Caerfyrddin i drafod agor athrofa i'r Bedyddwyr yn Hwlffordd. Wedi cael trafodaeth ar bwysigrwydd "gwybodaeth a dysgeidiaeth mewn Gweinidogion Efengyl", a chanfod "yn eglur annerbynioldeb gweinidogaeth y diddysg a'r anwybodus yn yr oes hon" penderfynwyd yn unfrydol i godi arian at y gwaith o'i sefydlu.

Agorwyd yr athrofa ar 1 Awst 1839, a phenodwyd Y Parch. David Davies, yn bennaeth ac athro Diwinyddol arni. Roedd Davies wedi bod yn weinidog ar gapel y Bedyddwyr yn  Evesham, Swydd Gaerwrangon, ac wedi dychwelyd i Hwlffordd, lle cafodd ei fagu i fod yn weinidog ym 1837. Er mwy'n sicrhau sefydlu llwyddiannus cytunodd Davies ddysgu am ddim hyd fod digon o fyfyrwyr i gyfiawnhau rhoddi cyflog iddo. Dau fyfyriwr oedd pan agorodd yr athrofa Thomas Richards o Felinganol, a fu farw cyn diwedd ei gyfnod hyfforddiant a David Evans o Gilfowyr, Maenordeifi  a aeth wedyn i fod yn weinidog yn Dudley, Swydd Caerwrangon. Y mis Hydref canlynol daeth tri arall i gynyddu'r rhif i bump. Ym 1840 daeth y Parch. Thomas Gabriel Jones i'r athrofa fel athro'r clasuron. Roedd Jones wedi bod yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn Nowlais ond trodd at y Bedyddwyr ym 1829 ac aeth i gadw ysgolion yn Y Rhondda a Chwm Tawe.. Ymadawodd Jones ym 1853, a daeth y Parch Thomas Burdett, M.A., yn ei le. Ymddeolodd Burdett ym 1865

Bu farw'r pennaeth David Davies ym 1856. Penodwyd y Parch Dr Thomas Davies o Ferthyr yn bennaeth newydd. Ym 1864 roedd deg ar hugain o fyfyrwyr yn yr Athrofa a phenderfynwyd bod angen adeilad mwy ar eu cyfer. Prynwyd adeilad yn 1867 am £3000. Bu'r Parchn G. H. Rouse, James Sully, William Edwards (pennaeth Athrofa Pont-y-pŵl wedyn)  a Thomas Witton Davies  ar y staff. Ym 1894 ymddeolodd Thomas Davies a symudwyd yr Athrofa i Aberystwyth. Yr  athrawon yn Aberystwyth oedd y Parchn. J. A. Morris, D.D., a Thomas Williams, B.A. Ym 1899 caeodd yr athrofa a rhannwyd y cronfeydd rhwng y ddwy athrofa yng Nghaerdydd a Bangor.

## Gwaddol
Mae rhywfaint o archifau'r coleg i'w cael yn y Llyfrgell Genedlaethol 

Mae adeilad y coleg gwreiddiol yn dal i sefyll ac yn cael ei ddefnyddio fel gwesty. Mae'n adeilad rhestredig Gradd II.

## Myfyrwyr 
Addysgwyd bron i bum cant o ddynion yn Hwlffordd, aeth y rhan fwyaf ohonynt ymlaen i fod yn weinidogion neu genhadon. Yn eu plith bu:
bawd|300px|Mathetes, un o efrydwyr cynharaf yr athrofa
* Benjamin Davies, Porth y Rhondda 
* Ebenezer Edwards, Pittstown, Pennsylvania 
* Benjamin Evans (Telynfab) 
* Owen Griffith (Giraldus) 
* James James (Spinther) 
* Hugh Jones, Prifathro Athrofa Llangollen 
* John Jones (Mathetes) 
* William Jones, Abergwaun 
* John Lewis (Gomer) 
* Thomas Lewis, Congo 
* David William Morris (Marmora) 
* William Saunders, Noddfa, Pontycymer 
* Daniel Thomas Phillips, Philadelphia, Baltimore, a Chicago 
* Timothy Richards, China 
* Benjamin Thomas (Myfyr Emlyn) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Colegau diwinyddol yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Bro Efrog

Ardal o dir isel yn Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Bro Efrog**, yn ogystal ag Ardal Cymeriad Cenedlaethol.  Ardal amaethyddol fawr ydy'r fro, a mae'r coridor trafnidiaeth gogledd–de mwyaf yng Ngogledd Lloegr.

bawd|dim|Tir fferm ym Mro Efrog

Tybir yn aml bod Bro Efrog yn ymestyn o Afon Tees i'r gogledd i Foryd Humber i'r de.  Yn wir, mae Bro Efrog yn unig rhan ganolog yr ardal hwn, gyda Bro Mowbray i'r gogledd a Lefelau Penhwmbr i'r de.  Mae'n ffinio â Bryniau Howard a Wolds Swydd Efrog i'r dwyrain a'r Penwynion i'r gorllewin.  Mae crib isel o Farian Escrick yn nodi ei ffin ddeheuol.  Mae Efrog yn gorwedd ynghanol y fro.

Afon fwyaf yr ardal ydy'r Ouse, ac ei lednentydd ydyn Afonydd Ure, Nidd a Foss.  I ddwyrain yr ardal mae Afon Derwent yn llifo tua'r de i'r Ouse.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Prifysgol Califfornia, Berkeley

Prifysgol gyhoeddus yn ninas Berkeley, Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Califfornia, Berkeley**. Fe'i sefydlwyd ym 1868. Dyma gampws hynaf yn y system o brifysgolion sy'n ffurfio Prifysgol Califfornia.

Yn 2020 roedd ganddi 42,347 o fyfyrwyr (20,799 o israddedigion a 11,548 o ôl-raddedigion) a 1,525 o staff academaidd.

Mae Berkeley yn gartref i lawer o sefydliadau ymchwil blaenllaw, gan gynnwys Sefydliad Ymchwil y Gwyddorau Mathemategol a Labordy Gwyddorau Gofod. Sefydlodd ac mae'n parhau i gynnal cysylltiadau agos â thri labordy cenedlaethol yn Berkeley, Livermore a Los Alamos. Mae wedi chwarae rhan bwysig mewn llawer o ddatblygiadau gwyddonol, gan gynnwys Prosiect Manhattan a darganfod 16 o elfennau cemegol.

bawd|dim|Campws Berkeley

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Addysg yng Nghaliffornia
Berkeley

Categori:Sefydliadau 1868
Berkeley

Gallai **Berkeley** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Berkeley, tref yn Swydd Gaerloyw
**Castell Berkeley, castell yn y dref

### Unol Daleithiau America
* Berkeley, Califfornia, dinas yn nhalaith Califfornia
**Prifysgol Califfornia, Berkeley, prifysgol yn y ddinas
* Berkeley, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois
* Berkeley, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri
* Berkeley Heights, New Jersey, treflan yn nhalaith New Jersey
* Berkeley Lake, Georgia, dinas yn nhalaith Georgia
* Berkeley Township, New Jersey, treflan yn nhalaith New Jersey

*Gweler hefyd* Berkeley County ''am sawl sir o'r enw hwnnw yn Unol Daleithiau America''

## Pobl
*George Berkeley (1865–1753), esgob ac athronydd Gwyddelig
*Lennox Berkeley (1903–1989), cyfansoddwr Seisnig
*Michael Berkeley (g. 1965), cyfansoddwr Seisnig

## Gweler hefyd
* Berkeliwm, elfen gemegol wedi'i henwi ar ôl y ddinas yng Nghaliffornia
* Seren ddaear berkeley, math o ffwng
----
Marcelino Menéndez y Pelayo

Ysgolhaig a beirniad llenyddol o Sbaenwr oedd **Marcelino Menéndez y Pelayo** (3 Tachwedd 1856 – 19 Mai 1912) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at hanesyddiaeth ddiwylliannol Sbaen ac ieitheg Sbaeneg.

Ganed yn Santander, Cantabria, Teyrnas Sbaen. Penodwyd yn athro llên Sbaen ym Mhrifysgol Madrid o 1878 a bu yn y swydd honno hyd at 1898. Wedi hynny, gwasanaethodd yn gyfarwyddwr Biblioteca Nacional de España o 1898 hyd at ddiwedd ei oes. Bu farw yn Santander yn 55 oed.

Cesglir ei weithiau mewn 43 cyfrol, *Edición nacional de las obras completas de Menéndez y Pelayo* (1940–46).

## Llyfryddiaeth 
* *Historia de los heterodoxos españoles* (1880–82).
* *Historia de las ideas estéticas en España* (1883–91).
* *Orígines de la novela española* (1905–15).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o Sbaen
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Sbaen
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Sbaen
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Hanesyddion llenyddol o Sbaen
Categori:Hanesyddion Sbaeneg o Sbaen
Categori:Pobl o Santander
Castell Berkeley

Castell yn nhref Berkeley, Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Castell Berkeley**. Mae'n dyddio'n ôl i'r 11g, ac mae wedi bod yn adeilad rhestredig Gradd I ers 1952.

Castell mwnt a beili oedd y castell cyntaf yma, a adeiladwyd tua 1067 gan yr arglwydd Normanaidd William FitzOsbern yn fuan ar ôl y Goresgyniad Lloegr. Fe'i hailadeiladwyd gan Roger de Berkeley yn y 12g ac mae wedi aros ym mherchnogaeth y teulu Berkeley hyd heddiw.

Pan ddiorseddwyd Edward II, brenin Lloegr, gan ei wraig Isabelle o Ffrainc a'i chynghreiriad Roger Mortimer ym 1327, cafodd y brenin ei garcharu yn y castell. Fe'i llofruddiwyd yno ar 21 Medi 1327.

Berkeley Castle - Perfect Day at Last - panoramio.jpg|Golygfa allanol y castell
Berkeley Castle 04.jpg|Cwrt y castell

Berkeley Castle doorway - geograph.org.uk - 600285.jpg|Drws yn y cwrt
Shell Keep, Berkeley Castle - geograph.org.uk - 1441201.jpg|Gorthwr y castell

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Berkeley
George Berkeley

Athronydd o Iwerddon ac Esgob Anglicanaidd Cloyne oedd **George Berkeley** (; 12 Mawrth 1685 – 14 Ionawr 1753). Roedd yn esboniwr blaenllaw ym maes athronyddol empiriaeth. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ddamcaniaeth o "immaterialism" ("anfaterioliaeth") sy'n gwadu bodolaeth sylwedd materol ac yn hytrach yn dadlau mai dim ond syniadau ym meddyliau canfyddwr yw gwrthrychau cyfarwydd fel byrddau a chadeiriau ac, o ganlyniad, na allant fodoli heb gael eu canfod.

Ym 1709, cyhoeddodd Berkeley ei waith mawr cyntaf, *An Essay Towards a New Theory of Vision* ("Traethawd ynglŷn â Damcaniaeth Newydd o Olwg"), lle bu’n trafod cyfyngiadau golwg ddynol a datblygu’r theori nad gwrthrychau materol yr ydym yn eu gweld, ond yn hytrach golau a lliw. Cyhoeddwyd ei brif waith athronyddol, *A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge* ("Traethawd ynghylch Egwyddorion Gwybodaeth Ddynol"), ym 1710. Cafodd hyn dderbyniad gwael gan y cyhoedd, felly fe'i hailysgrifennodd ar ffurf deialog a'i gyhoeddi o dan y teitl *Three Dialogues between Hylas and Philonous* ("Tair Ymgom rhwng Hylas a Philonous") ym 1713.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o Iwerddon
Categori:Athronwyr yr Oleuedigaeth
Categori:Genedigaethau 1685
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 1753
Categori:Pobl o Swydd Kilkenny
Planet Zoo

Gêm fideo efelychu yw ***Planet Zoo*** sy'n ymwneud ag adeiladu a rheoli sŵ. Cafodd ei datblygu a'i gyhoeddi gan Frontier Developments ar gyfer Microsoft Windows. Mae'r gêm yn "olynydd ysbrydol" i *Zoo Tycoon*, gyda modd chwarae yn debyg i gêm parc thema'r stiwdio, *Planet Coaster*. Fe'i rhyddhawyd ar 5 Tachwedd 2019.

## Modd chwarae 
Mae *Planet Zoo* yn dilyn ymlaen o *Zoo Tycoon*, ac mae'r modd chwarae yn debyg iawn i *Planet Coaster* gan yr un stiwdio. Mae chwaraewyr yn adeiladu sŵ. Mae 75 o wahanol rywogaethau yn y gêm sylfaenol, tair rhywogaeth ychwanegol yn yr Argraffiad Moethus ac 88 o rywogaethau newydd ar gael mewn 14 o becynnau DLC ar wahân. Mae'r anifeiliaid, a reolir gan ddeallusrwydd artiffisial, yn ymddwyn yn yr un modd â'r fersiynau bywyd go iawn. Er enghraifft, mae bleiddiaid yn datblygu meddylfryd pwn. Mae gan bob rhywogaeth ei gofynion a'i anghenion ei hun y mae'n rhaid i chwaraewyr eu bodloni. Mae gan bob anifail ei genom ei hun, y gellir ei addasu i newid ei ddisgwyliad oes, maint, iechyd a ffrwythlondeb. Gall y chwaraewr addasu'r arddangosion anifeiliaid i wneud ei amgylchedd a'i hinsawdd yn fwy hoffus i'r anifeiliaid, sy'n cynyddu eu hapusrwydd ac yn bodloni eu hanghenion. Mae'r gêm hefyd yn cynnwys system fridio, a chydag elfennau fel mewnfridio yn cael canlyniadau negyddol ar yr anifeiliaid.

## Datblygiad a rhyddhad 
Cyhoeddwyd y gêm yn swyddogol ar 24 Ebrill 2019, ac fe’i rhyddhawyd ar 5 Tachwedd 2019. Ar wahân i rag-archebu'r gêm, cafodd chwaraewyr gyfle i rag-archebu'r fersiwn "deluxe", a oedd yn gan gynnwys bonws ac yn darparu mynediad beta ychydig wythnosau cyn ei ryddhau.

Mae tri phecyn cynnwys ychwanegol i lawrlwytho wedi cael ei ryddhau ers lansiad cyntaf y gêm. Rhain yw'r Pecyn Arctig, y Pecyn De America a'r Pecyn Awstralia, pob un yn ychwanegu anifeiliaid newydd i ofalu amdanynt yn ogystal â darnau golygfa newydd, tirwedd, planhigion, a dyluniadau adeiladau yn seiliedig ar y rhanbarthau hynny.

## Derbyniad 
Derbyniodd y gêm adolygiadau cadarnhaol ar y cyfan gan feirniaid. Cafodd 81/100 gan Metacritic. Enillodd y gêm y wobr am y "Gêm Efelychiad Gorau" yng Ngwobrau Gamescom, ac fe'i henwebwyd am y Gêm Brydeinig orau yn 16eg Gwobrau Gemau'r Academi Brydeinig, ac enillodd y wobr am "Strategaeth / Efelychiad" yn y Gwobrau Webby 2020.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemau fideo
Frank Bough

Roedd **Francis Joseph Bough** (15 Ionawr 1933 – 21 Hydref 2020), neu **Frank Bough**, yn gyflwynydd teledu Seisnig. Roedd e'n fwyaf adnabyddus fel cyflwynydd y rhaglenni *Grandstand* (1968-1983), *Nationwide* (1972-1982) a *Breakfast Time* (1983-1987).

Cafodd Bough ei eni yn Fenton, Stoke-on-Trent, Swydd Stafford. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Croesoswallt ac yng Ngholeg Merton, Rhydychen. Priododd Nesta Howells ym 1992.

Daeth gyrfa Bough i ben ar ôl i bapur newydd redeg stori am ei ddefnydd o cocaine â phuteiniaid. Roedd hyn yn syndod o ystyried ei ddelwedd fel dyn teulu parchus.

Dwedodd Michael Parkinson ym 1987: "If my life depended on the smooth handling of a TV show, Bough would be my first choice to be in charge."

Yn yr 1980au hwyr ffurfiwyd y grŵp Cymraeg 'Boff Frank Bough' yn ardal Dyffryn Conwy a Dyffryn Clwyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2020
John Scoggin

Croesan yn llys Edward IV, brenin Lloegr yn y 1470au, ac o bosib ffigur ffuglennol, oedd **John Scoggin** (hefyd Scogan, Scogin, Skogyn). Priodolir sawl testun ffraeth o ddiwedd yr 16g a dechrau'r 17g iddo.

Ymddengys ei enw am y tro cyntaf fel awdur y llyfr ffraethebion *The iestes of Skogyn*, a gyhoeddwyd tua 1570 gan T. Colwell. Dernynnau yn unig sydd yn goroesi o'r casgliad cyntaf, ond mae copi cyflawn o argraffiad 1626 gan Francis Williams dan y teitl *The First and Best Part of Scoggins Jests*. Yn y gyfrol honno, dywed iddynt gael eu casglu gan y meddyg a theithiwr Andrew Boorde er trin y pruddglwyf. Yn ôl y manylion honedig am ei fywyd a geir yn y rhagair a'r testun, astudiodd Scoggin ym Mhrifysgol Rhydychen, ac aeth i Lundain ac yna Bury. Ymunodd â gweision Syr William Neville (mab Ralph Neville, Iarll 1af Westmorland, yn ôl pob tebyg) yn chwarae'r ffŵl a fe'i cyflwynwyd i'r llys brenhinol gan ei feistr. Ymddifyrrodd y brenin yng nghastiau a chellweiriau Scoggin, a gwobrwywyd iddo dŷ yn Cheapside. Dywed iddo fod yn ddi-flewyn-ar-dafod a cholli ffafr o'r herwydd. Aeth i Ffrainc ym mha le eto cododd yng ngolwg y llys brenhinol cyn colli ffafr, a dychwelodd i Loegr a derbyniodd bardwn gan y brenin. Bu farw Scoggin o beswch enbyd a fe'i claddwyd yn ochr ddwyreiniol Abaty Westminster.

Ceir sawl cyfeiriad at ffraethebion Scoggin yn llenyddiaeth Seisnig yr 16g a'r 17g, ac mae llyfrynnau sieb o'r cyfnod yn cynnwys esiamplau ohonynt. Mae llyfr ffraethebion arall, *Dobsons drie bobbes: sonne and heire to Skoggin* (1607), yn hawlio treftadaeth Scoggin yn ei isdeitl, ac yn dystiolaeth o amlygrwydd yr enw yn Oes Iago. Cafodd Scoggin ei gymysgu yn aml ag Henry Scogan, cyfaill i Chaucer a thiwtor i feibion y Brenin Harri IV.

## Cyfeiriadau 
Categori:Croesaniaid
Categori:Digrifwyr y 15fed ganrif o Loegr
Thorstein Veblen

Economegydd a chymdeithasegydd o'r Unol Daleithiau oedd **Thorstein Bunde Veblen** (30 Gorffennaf 1857 – 3 Awst 1929) sydd yn fwyaf nodedig am ei lyfr *The Theory of the Leisure Class* (1899).

## Bywyd cynnar ac addysg (1857–96) 
Ganed Thorstein Bunde Veblen ar 30 Gorffennaf 1857 yn Cato, Swydd Manitowoc, Wisconsin, i fewnfudwyr Norwyaidd. Ei famiaith oedd y Norwyeg, a ni ddysgodd yr iaith Saesneg nes iddo fynychu'r ysgol, a bu'n siarad honno gydag acen amlwg trwy gydol ei oes.

## Llyfryddiaeth 
* *The Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions* (1899).
* *The Theory of Business Enterprise* (1904).
* *The Instinct of Workmanship and the State of the Industrial Arts* (1914).
* *Imperial Germany and the Industrial Revolution* (1915).
* *An Inquiry into the Nature of Peace and the Terms of Its Perpetuation* (1917).
* *The Higher Learning In America: A Memorandum On the Conduct of Universities By Business Men* (1918).
* *The Place of Science in Modern Civilisation and Other Essays* (1919).
* *The Vested Interests and the Common Man* (1919).
* *The Engineers and the Price System* (1921).
* *Absentee Ownership and Business Enterprise in Recent Times: The Case of America* (1923).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Chicago
Categori:Academyddion Prifysgol Stanford
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Johns Hopkins
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Yale
Categori:Economegwyr y 19eg ganrif o'r  Unol Daleithiau
Categori:Economegwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Wisconsin
Categori:Pobl o Minnesota
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl Norwyeg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Norwyaidd
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Robert Armin

Actor a dramodydd o Loegr oedd **Robert Armin** (tua 1568 – Tachwedd 1615) a oedd yn aelod o gwmni'r Chamberlain's Men o 1598 i 1610 ac yn enwog am berfformio rhannau digrif yn nramâu William Shakespeare.

Ganed yn y 1560au, yn fab i deiliwr o King's Lynn, Norfolk. Aeth yn brentis i of aur yn y 1580au. Yn y cyfnod hwn bu'n gyfeillgar â Richard Tarlton, un o actorion digrif a chlowniau amlycaf ei oes. Gweithiodd Armin gyda Lord Chandos's Men am gyfnod byr a bu'n perfformio ar ben ei hun hefyd. Cyhoeddwyd dwy lyfr ganddo yn 1600 dan y ffugenw Clonnico de Curtanio Snuffe: *Foole upon Foole; or, Six Sortes of Sottes* a'r llyfr ffraethebion *Quips upon Questions*. Ysgrifennodd hefyd y ddrama *The History of the Two Maids of More-clacke* (1609) a chasgliad o faledi, *The Italian Taylor and His Boy* (1609).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Marwolaethau 1615
Categori:Actorion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion Shakespeareaidd
Categori:Baledwyr Saesneg o Loegr
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Clowniau
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion digrif Saesneg o Loegr
Categori:Pamffledwyr o Loegr
Categori:Pobl o Norfolk
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Andrew Boorde

Meddyg a theithiwr o Loegr oedd **Andrew Boorde** (neu Borde; tua 1490 – Ebrill 1549) a ysgrifennodd sawl llyfr yn yr 16g, gan gynnwys y teithlyfr cyntaf yn yr iaith Saesneg am Ewrop.

Ganed yn Borde Hill ger pentref Cuckfield, Sussex. Astudiodd ym Mhrifysgol Rhydychen ac ymunodd ag urdd y Carthwsiaid yn ifanc. Penodwyd yn esgob cynorthwyol yn Chichester ym 1521, ond ym 1529 fe'i ryddhawyd o'i ddiofrydau mynachaidd, am nad oedd yn medru ymdopi â bywyd y dyn ffyddiog.

Yn *The Fyrst Boke of the Introduction of Knowledge* mae cerdd sydd yn cynnwys sawl stereoteip ffafriol ac anffafriol o'r Cymry:

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1490au
Categori:Marwolaethau 1549
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Llenorion taith yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Meddygon yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Orllewin Sussex
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
William Rowley

Dramodydd ac actor o Loegr oedd **William Rowley** (tua 1585 – Chwefror 1626) sydd yn nodedig am gydweithio â sawl dramodydd arall yn Oes Iago, gan gynnwys Thomas Middleton.

Ganed Rowley yn Llundain yn y 1580au, a daeth yn actor rhywbryd cyn 1610. Ymunodd â chwmni Prince Charles's Men ac ysgrifennodd dramâu amdanynt ym 1612–13. Ymunodd yn ddiweddarach â Lady Elizabeth's Men ac yna King's Men fel dramodydd ac actor. Cyfarfu â Thomas Middleton tua 1614, a phortreadodd Rowley y cymeriadau Plumporridge yn *The Inner Temple Masque* (1619) a'r Fat Bishop yn *A Game of Chess* (1625), dwy ddrama gan Middleton. Bu farw yn Llundain, tua 40 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1580au
Categori:Marwolaethau 1626
Categori:Actorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Barddoniaeth Lloegr yn y Rhyfel Byd Cyntaf

Crewyd etifeddiaeth eang o farddoniaeth ingol, drawiadol ym marddoniaeth Saesneg Lloegr gan brofiad milwyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–18). Bu ambell fardd delfrydgar yn canu clodydd gwladgarol, er enghraifft Rupert Brooke yn ei linellau "''If I should die, think only this of me: / That there's some corner of a foreign field / That is for ever England''", ond ar y cyfan mynegir chwerwder a realaeth erchyll gan feirdd y ffosydd, yn eu plith Wilfred Owen, Siegfried Sassoon, ac Isaac Rosenberg.

Ar ddechrau'r rhyfel, ymunodd Rupert Brooke â'r Llynges Frenhinol Wirfoddol Wrth Gefn (RNVR) ac aeth yn yr alldaith i Antwerpen yn niwedd Medi 1914. Bu Brooke yn enw amlwg ymhlith cylchoedd llenyddol Lloegr ers ei ddyddiau ym Mhrifysgol Caergrawnt, pryd oedd yn gyfeillgar â sawl un o Grŵp Bloomsbury. Cyn y rhyfel, fe'i cydnabuwyd yn un o'r beirdd Sioraidd a beirdd Dymock. Ymddangosodd pum soned ganddo, y "War Sonnets", yn y gyfrol *New Numbers* yn nechrau 1915, ac ailgyhoeddwyd dwy ohonynt – "The Dead" a "The Soldier" – yn *The Times Literary Supplement* ar 11 Mawrth. Cawsant eu cymeradwyo gan y cyhoedd a chydnabuwyd Brooke fel "bardd rhyfel y genedl". Bu farw Brooke ar long yn y Môr Aegeaidd yn Ebrill 1915 o sepsis wedi iddo gael ei frathu gan fosgito ar ei ffordd i'r Dardanelles. Ym Mai, cyhoeddwyd casgliad o'i farddoniaeth ryfel, *1914 and Other Poems*, a ail-argraffwyd 11 o weithiau erbyn diwedd 1915.

## Darllen pellach 
; Casgliadau a blodeugerddi
* Vivien Newman (gol.), *Tumult and Tears: An Anthology of Women’s First World War Poetry* (Barnsley, De Swydd Efrog: Pen & Sword, 2016).

; Astudiaethau a beirniadaeth
* Max Egremont, *Some Desperate Glory: The First World War the Poets Knew* (Llundain: Picador, 2014).
* John Lewis-Stempel, *Where Poppies Blow: The British Soldier, Nature, The Great War* (Llundain: Weidenfeld & Nicolson, 2016).
* Susanne Christine Puissant, *Irony and the Poetry of the First World War* (Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan, 2009).

Rhyfel Byd 1
Rhyfel Byd 1
Lloegr
Tony Wyn-Jones

Roedd **Tony Wyn Jones** (1943 – 26 Hydref 2020) yn DJ o Gymru, a oedd yn fwyaf adnabyddus fel y joci disg preswyl yng nghlwb nos Top Rank, Abertawe, a oedd hefyd yn gyflwynydd ar BBC Radio 1. Gweithiodd fel cyhoeddwr ar yr uchelseinydd ar Gae'r Fets|ar gyfer Dinas Abertawe F.C.

Rhwng 2008 a 2012 roedd yn gynghorydd Plaid Cymru dros gymuned De Bryncoch ar gyngor Castell-nedd Port Talbot.

Bu farw yn ei gartref yng Nghastell-nedd, gan adael ei wraig Glenys, 53 oed a'u tri mab, David, Andy a'r diweddar Jonathan, ynghyd ag wyth o wyrion a naw o or-wyrion.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2020
William Williams (Gwilym ab Ioan)

Roedd **William John Williams (Gwilym ab Ioan)** (1800 – 28 Ionawr 1868) yn fardd Cymraeg yn yr Unol Daleithiau.

## Cefndir 
Ganwyd Gwilym ab Ioan yn y Tyddyn Du, Llanycil, Sir Feirionnydd yn blentyn i John Williams gweithiwr amaethyddol a bardd gwlad. Fe'i haddysgwyd mewn ysgol elfennol a gynhaliwyd gan Y Parch Richard Jones, Y Parc yng Nghapel y Methodistiaid Calfinaidd yn Llanuwchllyn. Dysgodd cerdd dafod fel aelod o Gymdeithas Cymreigyddion, Llanuwchllyn.

## Gyrfa 
Wedi ymfudo i'r Unol Daleithiau ym 1824 bu'n gweithio mewn cangen o fanc Nasau yn Ninas Efrog Newydd. Roedd yn aelod amlwg o gymdeithas Cymraeg y ddinas, yn aelod blaenllaw o Gymdeithas Elusengar Dewi Sant ac yn ysgrifennydd Cymdeithas Fuddiol Dewi Sant.

Cafodd llwyddiant eisteddfodol efo'i ganu. Enillodd wobr o gini aur a medal yn Eisteddfod y Fenni 1837 am gyfres o 12 o englyn er cof am Thomas Price (Carnhuanawc). Enillodd nifer o wobrau mewn eisteddfodau yn yr Unol Daleithiau hefyd gan gynnwys dwy fedal arian am gerdd ar ffieidd-dra rhyfel ac am gerdd yn clodfori elusengarwch. Cyhoeddodd nifer fawr o gerddi ym mhapurau a chylchgronau Cymraeg America. Roedd yn cael cystadlaethau creu englyn byrfyfyr gyda'i gyfaill a chyd bardd Edward Jones (Eos Glan Twrch); wedi marwolaeth Gwilym, cyhoeddodd yr Eos nifer o'r englynion yn y papurau Cymraeg. Rhwng 1853 a 1856 bu'n cyd-olygydd *Y Cylchgrawn Cenedlaethol* Cylchgrawn llenyddol misol, Cymraeg am lenyddiaeth, barddoniaeth a cherddoriaeth a gyhoeddwyd yn Efrog Newydd.

## Teulu 
Ym 1828 priododd Gwilym ab Ioan â Jane Reed o Oneida County, Efrog Newydd. Bu iddynt bump o blant.

## Marwolaeth 
Bu farw Gwilym ab Ioan o anhwylder yr arennau yn 68 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Cypress Hill, Long Island, Efrog Newydd. Y flwyddyn ganlynol enillodd ei gyfaill barddol Y Parch Richard Foulkes Edwards (Risiart Ddu o Wynedd) prif wobr Eisteddfod Utica am bryddest er cof amdano.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Merlyn y Carneddau

Math o ferlyn yw **Merlyn y Carneddau**. Mae tua 300 ohonynt ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Maent yn wahanol yn enetig, a thipyn bach yn llai na  Ferlod mynydd Cymreig eraill. Maent yn byw mewn ardal fynyddig, 20 milltir sgwâr rhwng Bethesda, Llanfairfechan, Capel Curig a Chonwy, wedi rheoli gan Gymdeithas Merlod y Carneddau, grŵp o ffermwyr lleol - 7 teulu ohonynt - yn gweithio gyda chefnogaeth Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae’r merlod yn pori’n wahanol i ddefaid a merlod eraill, yn bwyta Brwyn, Eithin, a glaswellt y mynyddoedd. Er mwyn osgoi gor-bori, rhaid cadw'r niferoedd y merlod yn sefydlog. Yn hanesyddol, gwerthwyd rhai i byllau glo. Erbyn hyn, mae PONT, (Pori, Natur a Threftadaeth) yn cydweithio gyda’r ffermwyr i ddosbarthu’r merlod i safleoedd yr Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar, cyngorau lleol ac unigolion dros Gymru a Lloegr. Casglir y merlod bob mis Tachwedd er mwyn dosbarthu rhai ac yn sicrhau bod y merlod i gyd yn iach. Yn ôl ymchwilwyr o Brifysgol Aberystwyth, maent wedi byw ar wahân i ferlod eraill am ganoedd o flynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Amgylchedd Conwy
Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Categori:Bridiau o geffylau
Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Eryri
Leslie Dilley

Cyfarwyddwr celf a dylunydd o Gymru oedd **Leslie Dilley** (11 Ionawr 1941 – 20 Mai 2025). Yn ystod ei yrfa ffilm o'r 1970au i'r 2000au, ennillodd Wobr yr Academi am y Cyfarwyddo Celf Gorau ddwywaith, am *Star Wars* (1977) a *Raiders of the Lost Ark* (1981). Derbyniodd Dilley enwebiadau Cyfarwyddwr-Celf Gorau ar gyfer *Alien* (1979), *The Empire Strikes Back* (1980), ac *The Abyss* (1989).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Yn 1941, ganed Dilley ym Mhont-y-gwaith, Cwm Rhondda. Yn ei arddegau, symudodd Dilley a'i deulu i Lundain a byw ym Mharc Wembley. Rhwng 13 a 23 oed mynychodd Goleg Technegol Willesden gan astudio pensaernïaeth. Wrth weithio fel prentis plastro yn ystod y coleg, anogwyd Dilley gan gyd-ddisgybl i ymgeisio am swydd yn Pinewood Studios. Ar ôl i Pinewood ddweud wrtho nad oedd swyddi agored ar gael, cwblhaodd Dilley brentisiaeth plastro pum mlynedd yn yr Associated British Picture Corporation.

## Gyrfa 
Yn 21 oed, cychwynnodd Dilley weithio fel plastrwr meistr yn Pinewood a gweithiodd ar sawl ffilm yn cynnwys *From Russia With Love*. Erbyn 1966, ymunodd Dilley gyda'r Adran Gelf gan ddechrau gwaith fel drafftiwr iau. Wrth weithio fel Cyfarwyddwr Celf Cynorthwyol yn gynnar yn y 1970au, daeth Dilley yn Gyfarwyddwr Celf ar ffilm *The Three Musketeers* (1973). Parhaodd ei waith fel cyfarwyddwr celf trwy gydol y 1970au a'r 1980au gyda ffilmiau fel *Superman* (1978), *An American Werewolf yn Llundain* (1981) a *Never Say Never Again* (1983).  Heblaw am y ffilmiau hyn, enillodd Dilley Wobr yr Academi am y Cyfarwyddwr Celf Gorau ar gyfer *Star Wars* (1977) a *Raiders of the Lost Ark* (1981). Derbyniodd hefyd enwebiadau Gwobr Academi am ei gyfarwyddiaeth celf ar *Alien* (1979), *The Empire Strikes Back* (1980), a *The Abyss* (1989).

Yn ystod y 1990au i'r 2000au, bu Dilley yn gweithio'n bennaf fel dylunydd cynhyrchiadau. Y ffilm gyntaf y gwahoddwyd ef i fod yn ddylunydd cynhyrchiad ar ei chyfer oedd *An American Werewolf in London* (1981). Mae rhai o'i weithiau cynhyrchu yn ystod y degawdau hyn yn cynnwys *The Exorcist III* (1990), *Casper* (1995), a *Son of the Mask* (2005).

## Bywyd personol 
Roedd Dilley yn briod a Leslie ac mae ganddynt pedwar o blant.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cyfarwyddwyr celf o Gymru
Juan Benigno Vela

Gwleidydd rhyddfrydol a newyddiadurwr o Ecwador oedd **Juan Benigno Vela** (10 Gorffennaf 1843 – 24 Chwefror 1920).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Juan Benigno Vela ar 10 Gorffennaf 1920 yn ninas San Juan de Ambato, yng nghanolbarth Ecwador, yn fab i'r Don Pío Vela Endara a Mercedes Hervas Hidalgo.. Aeth i Goleg Vicente León yn Latacunga ym 1859 i astudio dan y Don Simón Rodríguez a'r Dr Carlos Casares, ac yno bu'n gyfeillgar â Luis Felipe Borja. Wedi iddo dderbyn ei radd baglor, aeth i Brifysgol Quito ac ym 1867 enillodd deitl *Abogado de la República* (Cyfreithiwr y Weriniaeth).

## Gyrfa lenyddol 
Gyda chefnogaeth ei dad bedydd, y Don Pedro Fermín Cevallos, ac un arall o feibion Ambato, Juan Montalvo, cychwynnodd Beningno Vela ar drywydd rhyddfrydol yn gynnar, a defnyddiodd grym ei eiriau i hyrwyddo'i achos. Ysgrifennodd erthyglau ar gyfer sawl papur newydd, gan gynnwys *El Espectador*, *El Guante*, ac *El Combate*, yn lladd ar ddrwg arferion yr Arlywyddion Gabriel García Moreno ac Ignacio de Veintemilla. Yn sgil y Gynhadledd Genedlaethol yn Ambato ym 1878, cyhoeddodd Benigno Vela ei ddatganiad gwleidyddol yn galw ar godi pedwar cerflun yn yr ystafell gyfarfod, yn portreadu Doethineb, Cyfiawnder, Gwyleidd-dra, a Rhyddid, a gawsant eu "treisio a'u sathru gan y rhai ffiaidd a fradychodd ewyllys yr Ecwadoriaid".

Aeth yn ddall yn 34 oed, a chafodd ei ddilorni a'i watwar am hynny gan ei elynion. Roedd Vela yn benderfynol o ddal at ei waith, ac ysgrifennodd lythyr at y papur newydd *El Guayas*, gan ddweud:

## Gyrfa wleidyddol 
Gwasanaethodd Benigno Vela yn Arolygydd Ysgolion yn nhalaith Tungurahua, a chyfrannodd ei holl gyflog at brynu gwerslyfrau a llyfrau nodiadau ar gyfer disgyblion tlawd. Gwasanaethodd hefyd yn Bennaeth Sifil a Milwrol ar ddinas Ambato yn ystod arlywyddiaeth gyntaf y Cadfridog Eloy Alfaro, yn Llywodraethwr Tungurahua, ac yn Seneddwr a Dirprwy mewn sawl cyngres. Fe'i penodwyd yn gadeirydd y comisiwn deddfwriaethol gan yr Arlywydd Alfaro.

## Diwedd ei oes 
Bu farw Juan Benigno Vela ar 24 Chwefror 1920 yn ei ddinas enedigol, Ambato, yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion ffeithiol Sbaeneg o Ecwador
Categori:Newyddiadurwyr o Ecwador
Categori:Pobl ddall
Categori:Rhyddfrydwyr o Ecwador
Irina Skobtseva

Roedd **Irina Konstantinovna Skobtseva** (; 22 Awst 1927 – 20 Hydref 2020) yn actores o Rwsia. Hi oedd ail wraig y cyfarwyddwr ffilm Sergei Bondarchuk.

Cafodd Skobtseva ei geni yn Tula, yn ferch i ysgolhaig. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Moscfa. Priododd Bondarchuk ym 1959. Roedd hi'n fam i'r actores Yelena Bondarchuk, a nain yr actor Konstantin Kryukov.

Bu farw Skobtseva yn sydyn, yn 93 oed.

## Ffilmiau
**Seryozha* (1960)
**Voyna i mir* (1965-1967)
**Waterloo* (1970)
**Vybor Tzeli* (1974)
**Steppe* (1977)
**Otets Sergiy* (1978)
**Ovod* (1980)
**Boris Godunov* (1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2020