Santes Elen Luyddog

:*Erthygl am Elen o Erging, priod Macsen Wledig yw hon; ceir erthygl arall ar yr Ymerodres Helena o Gaergystennin (250-330) mam yr Ymerawdwr Cystennin.*

Santes oedd **Elen o Erging**, neu **Elen Luyddog** (Elen y Lluoedd) ac weithiau "Elen o Segontiwm" (Caernarfon) a oedd yn byw yn niwedd y 4g.

### Blynnyddoedd Cynnar 
Roedd Elen yn ferch i Eudaf  (Lladin: Octavius) pennaeth ar diroedd Erging (gorllewin Sir Henffordd) Pan oedd hi'n ifanc dechreuodd y Pictiaid a'r Gwyddelod ymosod ar ogledd-orllewin Cymru ac aeth Eudaf, gyda'i feibion a'i ferch i gynorthwyo'r lluoedd Rhufeinig oedd yn amddiffyn Segontiwm. Yno cyfarfu Elen â Macsen Wledig, un o'r arweinyddion Rhufeinig ym Mhrydain.. Priododd Elen a Macsen; roedd y ddau'n Gristnogion.

### Chwedl yn y Mabinogion 
[bawd|Llinellau agoriadol o chwedl *Breuddwyd Macsen Wledig* mewn llawysgrif yn [Llyfr Coch Hergest]]
Yn y chwedl *Breuddwyd Macsen Wledig* a ddatblygodd yn yr Oesoedd Canol, dywedir fod Macsen Wledig yn breuddwydio ei fod yn teithio i ogledd-orllewin Ynys Brydain, lle mae'n gweld caer ysblennydd wrth aber gyda mynyddoedd gwyllt a choed y tu ôl iddi ac ynys ffrwythlon gyferbyn. Aiff i mewn i neuadd y gaer a gweld gweision yn chwarae gwyddbwyll a'r forwyn 'decaf erioed' yn eistedd ar 'orsedd orwych'. Mae hi'n codi ac yn dod ato ac mae'n rhoi ei freichiau am ei gwddw. Wrth iddo eistedd gyda hi ar yr orsedd ac ymserchu ynddi, mae twrw'r tariannau'n ymysgwyd yn y gwynt yn ei ddeffro ac mae'r weledigaeth yn diflannu. Mae Macsen yn anfon negeseuwyr allan i bedair ban byd i chwilio am y ferch yn y freuddwyd, ac yn y diwedd maent yn darganfod y gaer a'r forwyn. Maent yn gofyn i'r forwyn briodi Macsen, ond yn y chwedl, mae hi'n gwrthod oni bai'r ymerawdwr ei hun yn dod i'w cheisio. A dyna a wna Macsen a'i wŷr. Glaniant ym Mhrydain a goresgyn yr ynys gan yrru Beli fab Manogan a'i wŷr ar ffo. Elen yw'r ferch ac mae hi'n aros gyda'i thad Eudaf a'i brodyr Cynan Meiriadog ac Adeon yng Nghaer Seint yn Arfon (Segontium) yn rhan o'r amddifynniad yn erbyn ymosodiadau o'r gogledd. Mae'n chwedl sy'n cadarnhau fod Elen a Macsen wedi cwrdd yng Nghaernarfon.

### Macsen 
Daeth Macsen yn llywodraethwr Rhufeinig ym Mhrydain a pan etholwyd Macsen yn Ymerawdwr gan ei filwyr gadewodd ef ac Elen Ynys Prydain yn y flwyddyn 383. Ar eu taith tua Rhufain cwrddasant â  Martin o Tours ac yn ymddiddori yn y syniadau newydd o Gristnogaeth a daeth o'r Aifft.. Mae Macsen wedi rhoi gwarchae o gwmpas dinas Rhufain gyda brodyr Elen a chriw o ryfelwyr Arfon. Collodd Macsen frwydr yn yr Eidal a dienyddiwyd ef yn 388.[bawd|[Ffenigl Elen Luyddog (*Heracleum mantegazzianum*) a enwyd ar ôl Elen.]]

### Y Weddw yn Dychweled 
Erbyn hyn bu gan Elen nifer o blant gan gynnwys tri mab Cystennin (neu Gastyn), Owain a Pheblig a ferch, Sefira. Dychwelsont i Gymru gan aros gyda'i chyfaill Martin o Tours yn Gâl ar y ffordd adref. Ar ô dychweled cysylltodd â'i theulu yn ne-dwyrain Cymru a teuluoedd pennaethiad eraill oedd wedi cadw at y ffydd Cristnogol gan rannu y syniadau newydd o fywyd Cristnogol syml mewn cymunedau a dysgodd gan  Martin o Tours. Dylanwadodd ei theulu yn arbennig ar deulu pwysig cyfagos; sef tylwyth Brychan. Bu'r teulu hwn yn Cristnogion â gadwodd y ffydd er fod lluoedd Rhufain yn cael eu tynnu o Ynys Prydain. Dechrauodd y syniadau a fuasai'n Cristnogaeth Geltaidd datblygu yn Erging a dwyrain Brycheiniog. Heb ei dylanwad y mae'n debygol y buasai Cymru wedi troi yn ôl at baganiaeth fel gwnaeth de-ddwyrain Ynys Prydain.

## Oriel

Llanellen Church - geograph.org.uk - 280952.jpg|Eglwys Llanelen, Sir Fynwy
Eglwys Santes Helen (CinW) - geograph.org.uk - 447552.jpg|Eglwys Santes Helen, Penisa'r Waen, Caernarfon
The Roman Catholic church of St David and St Helen - geograph.org.uk - 594031.jpg|Eglwys Gatholig Dewi Sant a Santes Helen, Twthill, Caernarfon

## Gweler hefyd
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 3edd ganrif o Gymru
Categori:Merched y 4edd ganrif o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Elen Luyddog
Elen Luyddog