open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwyddoniadur

bawd|Brockhaus Konversations-Lexikon

Cyfrol ysgrifenedig gynhwysfawr, sy'n gasgliad o wybodaeth ar bwnc neu amrywiaeth o bynciau yw **gwyddoniadur**.

## Hanes y gwyddoniadur 
Ysgrifennwyd cyfrolau gwyddoniadurol gan rai o awduron Groeg yr Henfyd, megis Aristoteles, a Plinius. Un o brif ganolfannau i weithgarwch o'r fath oedd Llyfrgell enwog Alecsandria yn Yr Aifft.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, datblygwyd y dull gwyddonol a'r arfer o nodi ffynonellau gan ysgolheigion Mwslemaidd, a chynhyrchwyd sawl cyfrol gynhwysfawr. Ymysg y rhai mwyaf nodedig mae gwaith Abu Bakr al-Razi ar wyddoniaeth, 270 llyfr Al-Kindi, gwyddoniadur meddygol Ibn Sina, a chyfrolau hanes y Ash'ari, al-Tabri, al-Masudi, ac eraill.

Ysgrifennodd Cassiodorus (c.490 - c.580) wyddoniadur ar ddysg a'r Saith Celfyddyd, sef yr *Institutiones divinarum et saecularium litterarum*. Daeth y llyfr yn waith safonol yn yr Oesoedd Canol a astudid ledled Ewrop.

Datblygodd y gwyddoniadur modern o'r geiriadur yn ystod y 18g. Ymysg cyfrolau arloesol y ganrif honno mae'r *Cyclopaedia, or Universal Dictionary of Arts and Sciences*, *Encyclopædia Britannica*, a'r Brockhaus Konversations-Lexikon.

Cyhoeddwyd y gwyddoniadur aml-gyfrol Cymraeg cyntaf mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 dan yr enw Y Gwyddoniadur Cymreig, dan olygyddiaeth gyffredinol John Parry (1812-1874).

## Geirdarddiad 
Ffurfiwyd y gair gwyddoniadur, gydag enghreifftiau o 1852 ymlaen, o'r terfyniad *-iadur* a'r gair *gwyddon* (sef cangen neilltuol o wybodaeth), o'r gair *gwybod*.  Daw'r gair am wyddoniadur mewn llawer o ieithoedd (Saesneg *encyclopaedia* a (Ffrangeg *encyclopédie* er enghraifft) o'r gair Lladin Canol *encyclopaedia*, o'r gair Roeg ενγκύκλια παιδεία "addysg gyffredinol". Mae gan y Gymraeg gair cynhenid am wyddoniadur, ac yn anarferol yn hynny o beth.

## Gweler hefyd 
* Rhestr gwyddoniaduron Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Gwybodaeth

Categori:Llyfrau
Dirfodaeth

Mae **dirfodaeth** (Saesneg *existentialism*) yn athroniaeth a mudiad athronyddol sy'n gwrthod metaffiseg ac yn canolbwyntio ar fodolaeth person yn y byd sydd ohoni.

Ystyrir yr athronydd Danaidd Søren Kierkegaard yn rhagflaenydd dirfodaeth. Adweithiodd yn erbyn delfrydiaeth a hunan-fodlonrwydd Cristnogaeth ei ddydd a datblygodd athroniaeth bodolaeth ymarferol a seicolegol ddirfodol.

Yn ddiweddarach cafodd athroniaeth Kierkegaard ei mabwysiadu a'i datblygu gan ymenyddwyr yn Ffrainc, ac yn neiltuol gan Jean-Paul Sartre ar ddiwedd y 1940au ac yn ystod y 1950au.

Mae'r ddirfodaeth a amlinellodd Sartre yn caniatáu rhyddid i'r unigolyn mewn bydysawd nihilistaidd. Serch hynny mae gan yr unigolyn ddyletswydd tuag at unigolion eraill; mae'n gyfrifol am effaith ei weithgareddau arnynt er mai dim ond ei fodolaeth ef ei hun sy'n "real" ac ef ei hun yw unig farnwr ei weithredau ei hun. Yn y bôn, ewyllys yr unigolyn ac nid ei reswm sy'n bwysig pan fo rhaid wynebu dewis, ac nid yw'r unigolyn yn bodoli ond i'w ewyllysio ei hun i weithredu.

Y prif awduron dirfodaethol eraill yn Ffrainc oedd Albert Camus a'r ffeminist Simone de Beauvoir.

## Gweler hefyd 
* *Angst*


Categori:Athroniaeth
14eg ganrif

## Digwyddiadau 
*1330au-1350au: Y Pla Du
*1337: Dechrau'r Rhyfel Can Mlynedd

## Blynyddoedd a degawdau 
1300au 1300 1301 1302 1303 1304 1305 1306 1307 1308 1309
1310au 1310 1311 1312 1313 1314 1315 1316 1317 1318 1319
1320au 1320 1321 1322 1323 1324 1325 1326 1327 1328 1329
1330au 1330 1331 1332 1333 1334 1335 1336 1337 1338 1339
1340au 1340 1341 1342 1343 1344 1345 1346 1347 1348 1349
1350au 1350 1351 1352 1353 1354 1355 1356 1357 1358 1359
1360au 1360 1361 1362 1363 1364 1365 1366 1367 1368 1369
1370au 1370 1371 1372 1373 1374 1375 1376 1377 1378 1379
1380au 1380 1381 1382 1383 1384 1385 1386 1387 1388 1389
1390au 1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399
1400au 1400

Categori:Canrifoedd
Categori:14eg ganrif
15fed ganrif

## Digwyddiadau 
*1405-1433: Mordeithiau Zheng He
*1438: Sefydlu Ymerodraeth yr Inca
*1453: Yr Otomaniaid yn cipio Caergystennin
*1455-1485: Rhyfeloedd y Rhosynnau
*1492: Christopher Columbus yn cyrraedd yr Amerig

## Blynyddoedd a degawdau 
1400au 1400 1401 1402 1403 1404 1405 1406 1407 1408 1409
1410au 1410 1411 1412 1413 1414 1415 1416 1417 1418 1419
1420au 1420 1421 1422 1423 1424 1425 1426 1427 1428 1429
1430au 1430 1431 1432 1433 1434 1435 1436 1437 1438 1439
1440au 1440 1441 1442 1443 1444 1445 1446 1447 1448 1449
1450au 1450 1451 1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458 1459
1460au 1460 1461 1462 1463 1464 1465 1466 1467 1468 1469
1470au 1470 1471 1472 1473 1474 1475 1476 1477 1478 1479
1480au 1480 1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489
1490au 1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499
1500au 1500

Categori:Canrifoedd
Arsyllfa Mount Wilson

200px|bawd|Telesgop 100 modfedd Hooker yn **Arsyllfa Mount Wilson**
Mae **Arsyllfa Mount Wilson** yn arsyllfa seryddol ger Los Angeles, Califfornia, yn yr Unol Daleithiau.

Defnyddiai Edwin Hubble delesgop 100 modfedd Hooker i brofi fod galaethau yn ymbellhau oddi wrth y ddaear.

Categori:Arsyllfeydd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaliffornia
Edwin Powell Hubble

Roedd **Edwin Powell Hubble** (20 Tachwedd 1889 – 28 Medi 1953) yn seryddwr o'r Unol Daleithiau.

Defnyddiodd Edwin Hubble delesgop 100 modfedd Arsyllfa Mount Wilson i brofi bodolaeth galaethau eraill yn y bydysawd sy'n symud i ffwrdd oddi wrthym ni, ac felly cadarnhaodd y ddamcaniaeth fod y bydysawd yn ymledu yn hytrach nag aros yn ddigyfnewid.

Darganfu hefyd fod y cyflymder y mae'r galaethau hynny yn symud i ffwrdd yn dibynnu ar eu pellter o'r ddaear, sylw a arweiniodd at allu gwerthysu Cysonyn Hubble.

## Teulu
Enw ei daid oedd Martin Jones Hubble (g. 1835 yn Boone, Missouri - m. Chwefror 1920 yn St Louis County, Missouri) a'i nain oedd Mary Jane Powell; oddi wrthi hi y derbyniodd yr enw canol "Powell". Cawsant fab, sef John, tad Edwin (1860 - 1912) a ddaeth naill ai'n gyfreithiwr neu'n ymwneud ag yswiriant.  Ei fam oedd Virginia Lee (James) (c.1864 - 1934).

## Cychwyn y daith
Pan oedd yn ddeg oed cafodd y llyfr gwyddonias *50,000 Leagues Under the Sea* gryn argraff arno. Mynychodd y brifysgol yn Chicago ac roedd yn focsiwr eitha da ac yn gapten y tîm pêl-fasged. Ym 1910 aeth i Coleg y Frenhines, Rhydychen. Wedi cyfnod byr yn y rhyfel cafodd swydd yn Arsyllfa  Mount Wilson yn Califfornia.

## Gweler hefyd
*Telesgob gofod Hubble

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Seryddwyr o'r Unol Daleithiau
Baht

Arian cyfredol Gwlad Tai yw'r **baht**.

Mae gwerth y Baht wedi cynyddu dros y blynyddoedd diweddar, er iddi gwympo'n sylweddol pan fethodd y Marchnadoedd Stoc yn Ne-ddwyrain Asia yn y nawdegau.

Categori:Arian
Categori:Gwlad Tai
Kenny Dalglish

Cyn-chwaraewr a rheolwr pêl-droed o'r Alban ydy **Kenneth Mathieson "Kenny" Dalglish** (ganwyd 4 Mawrth 1951).

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Categori:Rheolwyr pêl-droed
12fed ganrif

## Digwyddiadau 
*1147: Yr Almohadiaid yn dinistrio Ymerodraeth yr Almorafidiaid
*1171: Saladin yn sefydlu Brenhinllin yr Ayyubid
*1189-1192: Y Drydedd Groesgad

## Blynyddoedd a degawdau 
1100au 1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106 1107 1108 1109
1110au 1110 1111 1112 1113 1114 1115 1116 1117 1118 1119
1120au 1120 1121 1122 1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129
1130au 1130 1131 1132 1133 1134 1135 1136 1137 1138 1139
1140au 1140 1141 1142 1143 1144 1145 1146 1147 1148 1149
1150au 1150 1151 1152 1153 1154 1155 1156 1157 1158 1159
1160au 1160 1161 1162 1163 1164 1165 1166 1167 1168 1169
1170au 1170 1171 1172 1173 1174 1175 1176 1177 1178 1179
1180au 1180 1181 1182 1183 1184 1185 1186 1187 1188 1189
1190au 1190 1191 1192 1193 1194 1195 1196 1197 1198 1199
1200au 1200

Categori:Canrifoedd
Categori:12fed ganrif
Islamabad

300px|bawd|Islamabad

Prifddinas Pacistan yw **Islamabad**.

Lleolir y ddinas yng ngogledd y wlad, ar lwyfandir Potwar. Ystyr yr enw yw "Dinas Islam".

Nid yw'n ddinas hen. Dewiswyd y safle yn 1959 a dechreuwyd y gwaith adeiladu ym 1961. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y llywodraeth yno yn 1967.

Sefydlwyd Prifysgol Quaid-i-Azam yn y ddinas yn 1965 a Phrifysgol Agored y Werin yn 1974.

Categori:Dinasoedd Pacistan

Categori:Prifddinasoedd Asia
Brasília

**Brasília** yw prifddinas Brasil. Saif yn ei hardal weinyddol ei hun, y Distrito Federal. Lleolir y ddinas ar lwyfandir canolbarth Brasil.

Cafodd y syniad o gael prifddinas yng nghanol y wlad ei grybwyll am y tro cyntaf yn 1789, ond bu rhaid aros tan 1956 i wireddu'r breuddwyd pan ddewiswyd y safle presennol ar gyfer dinas newydd sbon yn brifddinas i'r wlad.

Agorwyd y safle yn swyddogol yn 1961. Y prif bensaer oedd Oscar Niemeyer a Lucio Costa oedd y prif gynllunydd.

Mae'r adeiladau modern hardd yn Brasília yn cynnwys Adeilad y Gyngres a'r eglwys gadeiriol. Agorwyd y brifysgol yn 1962.

## Enwogion 
* Joaquim Cruz (g. 1963), athletwr
* Kaká (g. 1982), chwaraewr pêl-droed

Categori:Prifddinasoedd De America
Categori:Dinasoedd Brasil
Mohammed Ali Jinnah

Sefydlydd gwladwriaeth annibynnol Pacistan oedd **Mohammed Ali Jinnah** (Wrdw: محمد على جناح neu **Muhammad Ali Jinnah**) (25 Rhagfyr 1876 – 11 Medi 1948).

Ganed Jinnah yn Karachi yn 1876. Astudiodd y gyfraith yn Lloegr ac am gyfnod hir bu ganddo bractis cyfreithiwr llwyddiannus yn India cyn iddo droi ei law at wleidyddiaeth.

Fel aelod o'r Cynghair Mwslemaidd yn ogystal â Chyngres Genedlaethol India, roedd yn gryf o blaid undeb Hindŵ-Fwslemaidd hyd 1930 pan ymddeolodd o'r Gyngres mewn protest yn erbyn polisïau Mahatma Gandhi.

Roedd yn arlywydd y Cynghair Mwslemaidd yn 1916 a 1920 ac wedyn o 1934 ymlaen. Yn ystod y cyfnod olaf hwnnw daeth i gefnogi a hyrwyddo'r polisi o greu gwladwriaeth Fwslim ar wahân i Fwslemiaid India. Gwireuddwyd y breuddwyd yn 1947 ond am gost uchel mewn bywydau coll yn ystod ymraniad India.

Bu farw yn 1948 a chodwyd beddrod ysblennydd iddo (Mazar-e-Quaid) yn ei ddinas enedigol.

Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1948
Categori:Gwleidyddion o Bacistan
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Cyfreithwyr o Bacistan
Categori:Cyfreithwyr o India
Categori:Hanes Pacistan
Categori:Hanes India
Vientiane

**Vientiane** yw prifddinas Laos, yn ne'r wlad.

Mae'r ddinas yn borthladd ar lan Afon Mekong ar y ffin â Gwlad Tai.

Sefydlwyd Vientiane yn y 13g. Fel y rhan fwyaf o weddill Laos, daeth dan reolaeth Gwlad Tai yn y 18g. Yn 1828 cafodd ei dinistrio'n llwyr bron yn ystod gwrthryfel yn erbyn Gwlad Tai. Daeth yn brifddinas tiriogaeth Ffrengig Laos ar ddiwedd y 19g. Mae hi'n brifddinas Laos byth ers hynny.

Categori:Dinasoedd Laos
Categori:Prifddinasoedd Asia
Naypyidaw

[150px|bawd|Lleoliad **Naypyidaw** ym [Myanmar]]
Prifddinas Myanmar yw **Naypyidaw** er Tachwedd, 2005.

Categori:Dinasoedd Myanmar
Categori:Prifddinasoedd Asia
Lao (iaith)

**Lao** neu **Laoseg** (ພາສາລາວ phaasaa laao) yw iaith sywddogol gwlad Laos. Iaith donog ydyw sy'n perthyn i'r teulu Tai o ieithoedd. Mae'n perthyn mor agos i iaith Isaan gogledd Gwlad Tai fel bod y ddwy  weithiau'n cael eu dosbarthu fel amrywiadau ar yr un iaith.

Mae gwyddor yr iaith Lao yn  "abugida" (cyfundrefn ysgrifennu o arwyddion gwahanol sy'n dynodi cytseiniaid gyda llafariad dilynol cynhenid) ac mae'n perthyn i'r ffordd Thai o ysgrifennu er nad yw'r ddwy gyfundrefn yr un fath.

Gellir rhannu'r iaith Lao i bum tafodiaith wahanol:

: Lao Vientiane (y brifddinas)
: Lao y Gogledd (Luang Prabang)
: Lao y Gogledd-ddwyrain (Xieng Khouang)
: Lao y Canolbarth (Khammouan)
: Lao y De (Champasak)

Y fersiwn a siaredir yn y brifddinas Vientiane yw'r dafodiaith uwch ei bri gan ei bod yn cael ei defnyddio yn y cyfryngau ac fe'i dëelir trwy Laos ac ar y cyfan mae'r tafodieithoedd, er gwaethaf y gwahaniaethau rhyngddynt yn weddol ddealladwy i bawb hefyd.

Categori:Diwylliant Laos
Categori:Ieithoedd Asia
Laos

Gwladwriaeth gomiwnyddol weriniaethol sosialaidd yw **Laos**, neu **Weriniaeth Ddemocrataidd Pobl Lao**. Y brifddinas yw Vientiane.

Gwlad nad yw'n ffinio â'r un môr ydyw er ei bod yn ffinio â Myanmar (Byrma) a Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r gogledd-orllewin, Fietnam i'r dwyrain, Cambodia i'r de a Gwlad Tai i'r gorllewin.

## Hanes 
Tardda hanes y wlad yn ôl i Deyrnas Lang Xang neu Dir y Miliwn o Eliffantod, a fodolodd o'r 14g i'r 18g. Wedi cyfnod yn perthyn i Wlad Tai ac wedyn i Ffrainc, enillodd ei annibyniaeth ym 1954. Daethpwyd â rhyfel cartref hir i ben pan ddaeth yr arweinwyr comiwnyddol, y Pathet Lao, i rym ym 1975 a chyhoeddi Gweriniaeth y Bobl.

## Economi 
Mae masnach a menter breifat wedi cynnydu ers canol y 1980au, ond mae datblygu'n cael ei gwneud yn anodd gan y dirwedd fynyddig a choedwigol. Mae hyd at 80% o'r sawl sy'n gweithio yn y wlad yn gweithio yn y sector amaethyddiaeth gynhaliol sy'n cyfrif am 57% o'r GDP; ceir newyn ar raddfa eang oherwydd methiannau niferus comiwnyddiaeth a'r economi yno. Y kip yw'r arian cyfredol.

## Iaith a diwylliant 
Mae nifer o grwpiau ethnig gwahanol yn y wlad a dim ond 60% sy'n perthyn i'r grŵp ethnig mwyaf sef y Lao. Lao yw'r iaith swyddogol ond ceir nifer o ieithoedd llai yn ogystal. Mae rhan fwyaf y boblogaeth yn Fwdhiaid.

## Rhanbarthau gweinyddol 
dde|Taleithiau Laos
Rhennir Laos yn 16 talaith (*Kang*), 1 ardal ddinesig (*Kumpang nakon*), ac un Ardal Arbennig (*ketpisade*):

# Attapu
# Bokeo
# Bolikhamxai
# Champasak
# Houaphan
# Khammouan
# Loung Namtha
# Louangphabang
# Oudomxai
# Phongsali
# Salavan
# Savannakhet
# Vientiane, Ardal Ddinesig
# Vientiane
# Xaignabouli
# Xaisomboun, Ardal Arbennig
# Xekong
# Xiangkhoang

Is-rennir Laos yn bellach yn *muang* yn ogystal.

## Dolenni allanol 
* Laoconnection.com - gwybodaeth ddiwyllianol o bob math ar Lao
* Gweithgareddau'r Cenhedloedd Unedig yn Lao 
* UNDP - gwefan swyddogol Lao
* Cynulliad Cenedlaethol Lao 
* Gweinyddiaeth Masnach Lao
* Canolfan Ystadegau Cenedlaethol Lao 
* CIA - The World Factbook: Laos 
* Vientiane Times: swyddogol
* KPL Daily News - Asiantaeth Newyddion Lao 
* Cymuned Ffrangeg Laos


Categori:Gwledydd Asia
Afon Mekong

Mae **Afon Mekong** yn afon fawr yn ne-ddwyrain Asia ac un o'r rhai fwyaf ar gyfandir Asia. Ei hyd yw tua 4025&nbsp;km (tua 2500 milltir). Mae'n agored i longau a chychod am tua 550&nbsp;km (340 milltir) o'i hyd.

Cyfyd Afon Mekong yn Tibet. Mae'n llifo ar gwrs de-ddwyreiniol yn bennaf trwy Tsieina, Laos, Cambodia a Fietnam cyn aberu ym Môr De Tsieina.

Mae'r delta eang yn un o'r ardaloedd pwysicaf yn Asia i gyd am dyfu reis.

300px|bawd|dim|Afon Mekong yn llifo trwy Laos
200px|bawd|dim|Cwrs Afon Mekong

Mekong
Mekong
Mekong
Mekong
Mekong
Ann o Cleves

Y bedwaredd o chwech gwraig Harri VIII, brenin Lloegr, oedd **Ann o Cleves** (22 Medi 1515 – 16 Gorffennaf 1557). Dim ond am chwe mis y parodd y briodas (Ionawr – Gorffennaf, 1540) cyn i Harri ei hysgaru.

Fe'i ganed yn Düsseldorf, yn ferch i Johann III, Dug Cleves, a'i wraig Maria. Priododd Harri ar 6 Ionawr 1540, ym Mhalas Placentia, Greenwich.

Comisiynodd Harri yr arlunydd Hans Holbein yr Ieuaf i beintio llun ohoni (a'i chwaer Amelia) gan fynnu y dylai Hans beintio llun gonest ohoni. Peintiodd ddau lun ac mae'r naill i'w weld yn y Louvre ym Mharis a'r llall yn Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain. Arwyddwyd y cytundeb priodasol yn Hydref 1539, wedi i Harri glywed fod Ann yn ferch dawel a oedd yn hoff iawn o chwarae cardiau a gwnïo. Cyfarfu'r ddau ar Ddydd Calan 1540, ac ym marn Harri, doedd hi ddim hanner mor ddel, ni allai ddarllen Saesneg ac nid oedd wedi derbyn addysg ffurfiol: *She is nothing so fair as she hath been reported*, dywedodd. Ymbiliodd Harri i Thomas Cromwell ddarganfod ffordd o beidio'i phriodi, heb droi'r Almaen yn eu herbyn.

Gan na chysgodd y ddau gyda'i gilydd ni choronwyd hi'n llwyr a galwyd hi'n 'Chwaer Annwyl y Brenin' (''the King's Beloved Sister''). Rhoddwyd setliad ariannol hael iddi a chadwodd ei phen.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Categori:Genedigaethau 1515
Categori:Marwolaethau 1557
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Xabi Alonso

Chwaraewr pêl-droed o Wlad y Basg, Sbaen, yw **Xabier Alonso Olano** (ganwyd 25 Tachwedd 1981).

Categori:Pêl-droedwyr o Sbaen
Categori:Pobl o Wlad y Basg
Categori:Genedigaethau 1981
Kip

100px|bawd|Symbol y Kip

Arian cyfredol Laos yw'r **Kip**. Ef yw'r arian lleiaf gwerthfawr yn y byd bellach: mae rhyw 18,000 Kip i un Bunt.

Mae'n bodoli ar ffurf papurau arian yn unig; nid oes darnau arian sy'n golygu bod y sawl sy'n ei ddefnyddio'n gorfod cario bwndeli mawr bob tro. Oherwydd hyn, defnyddir y Ddoler Americanaidd a'r Baht Thai yn eang gan bobl Laos a'r sawl sy'n ymweld â'r wlad.

Categori:Arian
Categori:Laos
Maes Awyr Caerdydd

**Maes Awyr Caerdydd** ydy unig faes awyr masnachol Cymru. Fe'i lleolir ym mhentref Y Rhws ym Mro Morgannwg, tua 12 milltir (19&nbsp;km) i'r de-orllewin o Gaerdydd. Codau: IATA: **CWL**, ICAO: **EGFF**)

Yr enw gwreiddiol oedd Maes Awyr y Rhws, ac fe'i adeiladwyd ar faes awyr Awyrlu Lloegr. Cododd David Rees-Williams, Barwn 1af Ogwr, gwleidydd Llafur a Rhyddfrydol Cymreig wrthwynebiad, gan ofni y byddai simneiau tal gwaith dur East Moors yn berygl i'r awyrennau. Cychwynwyd hedfan masnachol yn 1953 gyda'r hediad cyntaf gan Aer Lingus i Ddulyn, ac ar 1 Ebrill 1954 caeewyd Maes Awyr Rhostir Pengam yn Nhremorfa, Caerdydd, a symudwyd y teithwyr yma, lle codwyd terfynfa newydd. Fe'i prynwyd gan Lywodraeth Cymru am £52m ar 27 Mawrth 2013. Yn 2024 roedd y cwmnïau canlynol yn hedfan o Gaerdydd: KLM, Loganair, Ryanair, Tui Airways, Vueling. 

## Hanes
Sefydlwyd y maes awyr yn y 1940au pan gymerodd y Weinyddiaeth Awyr y tir i sefydlu maes ymarfer i'r Awyrlu Brenhinol. Dechreuwyd ar y gwaith ym 1941 ond laniodd yr un awyren fasnachol tan 1952 pan ddechreuodd cwmni Aer Lingus hedfan yno o Ddulyn. Codwyd adeilad newydd wedyn a dechreuwyd teithiau i Ffrainc, Belffast a Chorc. O ganlyniad i deithiau arbennig i bobl a oedd yn mynd ar wyliau, cododd nifer y teithwyr y flwyddyn i dros 100,000 erbyn 1962.

Tan y 1970au, enw'r maes awyr oedd 'Maes Awyr y Rhws' ond newidiwyd hyn i 'Faes Awyr Y Rhws, Morgannwg'. Ymwelodd yr awyren Concorde â'r maes awyr sawl gwaith ar achlysuron arbennig er i deithiau gael eu cyfyngu gan hyd y lanfa. Uwchraddiwyd enw'r maes awyr i 'Maes Awyr Caerdydd, Cymru' er bod Caerdydd rhyw 10 milltir i ffwrdd.

Denwyd mwy o fusnes i'r maes awyr wedi i'r lanfa gael ei hymestyn ym 1986 gan fod awyrennau jet newydd yn gallu glanio yno. Byddai awyrennau siarter i UDA a Chanada yn gadael y maes awyr, gan greu cysylltiadau awyr o Gymru. Sefydlwyd cyfleusterau cynnal a chadw gan British Airways yno hefyd ac maen nhw'n parhau yno hyd heddiw.

Yn Ebrill 1995, cafodd y maes awyr ei breifateiddio a gwerthwyd y cyfranddaliadau i gwmni TBI ccc, sydd bellach yn is-gwmni i 'abertis airports'.

Bu cwmni awyrennau cenedlaethol Awyr Cymru yn hedfan o Faes Awyr Rhyngwladol Caerdydd (a Maes Awyr Abertawe am gyfnod) i nifer o leoedd nes i'r cwmni ddod i ben yn 2006.

Erbyn 2006 roedd dros 2 filiwn o deithiau yn defnyddio'r maes awyr yn flynyddol.

## Hedfan mewnol
Mae teithiau awyr mewnol wedi dechrau ym Mai 2007 yn sgil Goblygiad Gwasanaeth Cyhoeddus y Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Am y tro cyntaf, bydd cysylltiad awyr rhwng gogledd a de Cymru, gyda dwy daith ddyddiol rhwng Maes Awyr Môn a Chaerdydd yn ystod yr wythnos.

## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Categori:Cludiant ym Mro Morgannwg
Caerdydd
Béja (talaith)

[150px|bawd|Lleoliad **Béja** yn [Tiwnisia|Nhiwnisia]]
Mae **Béja** yn dalaith lywodraethol (*gouvernourat*) yng ngogledd-orllewin Tiwnisia.

Dinas Béja yw ei phrifddinas.  Mae Afon Medjerda yn llifo trwy'r dalaith a cheir tir amaethyddol da ger ei lannau. I'r gogledd mae'r tir yn codi i fynyddoedd y Kroumirie.

## Dinasoedd a threfi 
* **Béja**
* El Maâgoula
* Goubellat
* Medjez el-Bab
* Nefza
* Téboursouk
* Testour
* Zahret Mediou


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Nancy Ajram

Cantores boblogaidd o Libanus yw **Nancy Nabil Ajram** neu **Nancy Agram** (Arabeg: نانسي عجرم, ganed 16 Mai, 1983). Mae hi'n ferch i Nabil a Rimonda Ajram, o ardal Achrafieh yn Beirut.

## Gyrfa gerddorol 
Rhyddhaodd ei halbym cyntaf yn 1998. Cafodd Nancy ei gyfle cyntaf yn 12 oed ar y rhaglen Noujoum Al-Moustakbal, cystadleuaeth gerddorol ar deledu Libanus: perfformiodd un o ganeuon clasurol Umm Kulthum ac enillodd ei chategori. Torrodd drwodd i boblogrwydd yn 2003 gyda'r albym mawr Ya Salam a'r fideos cerddororiaeth a ddaethant allan ar yr un pryd.

Erbyn hyn mae Nancy Ajram (neu **Nancy** yn unig i'w ffans) yn un o'r enwau mwyaf yn y byd canu pop Arabeg ac yn enwog o Gasablanca i Gairo am ei chaneuon deniadol a'i phersonoliaeth fywiog sy'n arbennig o gofiadwy ar fideos cerddorol.

Yn gerddorol, mae ei chaneuon yn gyfuniad o ddylanwadau Arabaidd traddodiadol a sawl genre Gorllewinol, yn arbennig pop. Mae ei delwedd yn secsi, modern a herfeiddiol. I raddau mae hi a chantorion ifainc eraill o'i chenhedlaeth yn ddyledus iawn i waith cantorion poblogaidd cynharach fel Latifa sydd wedi gwneud llawer i newid delwedd a statws cyhoeddus merched yn y byd Arabaidd yn ystod yr ugain mlynedd diwethaf.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 
* Nancy Ajram Official 
* Proffeil Nancy Ajram ar "Arabic Nights" 
* Clwb Nancy Ajram 

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Cantorion Arabeg
Categori:Cantorion o Libanus
Categori:Cerddoriaeth Arabaidd
Categori:Pobl o Beirut
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Libanus
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Libanus
Oud

Mae'r **oud** yn offeryn cerdd Arabaidd tebyg i'r liwt, sydd yn arbennig o boblogaidd yn y Maghreb (gogledd Affrica).

Cenir yr oud fel offeryn unigol, mewn cyfeiliant i lais neu leisiau, neu yn y gerddorfa Arabaidd draddodiadol. Yn yr achos olaf mae cerddoriaeth Malouf Tiwnisia, sy'n cyfuno dylanwadau Arabaidd a Andaliwsiaidd, yn enghraifft dda o ddefnyddio'r oud mewn cerddorfa â lleisiau.

Categori:Offerynnau cerdd Arabaidd
Categori:Offerynnau tannau
Noujoum Al-Moustakbal

Mae ***Noujoum Al-Moustakbal*** (Arabeg:نجوم المستقبل) ("*Sêr y Dyfodol*") yn rhaglen deledu Libanaidd ar y sianel Future TV sy'n rhoi cyfle i sêr ifainc y dyfodol ddangos eu doniau cerddorol.

Ar un o raglenni Noujoum Al-Moustakbal y cafodd y gantores Nancy Ajram ei chyfle cyntaf a arweiniodd i fri rhyngwladol iddi.

Categori:Teledu yn Libanus
Manouba

Mae **Manouba** neu **La Manouba** (Arabeg منوبة) yn dref yng ngogledd-orllewin Tiwnis (prifddinas Tiwnisia) a phrif dref y dalaith lywodraethol (gouvernorat) o'r un enw.

Creuwyd bwrdeistref La Manouba ar 23 Mehefin 1942. Heddiw mae'n un o fwrdeistrefi hynaf Tiwnis Fwyaf. Mae Manouba yn ardal dda ei fyd, gydag ysgolion a chyfleusterau eraill o safon uchel.

## Daearyddiaeth
Yn y dwyrain mae Manouba yn ffinio â bwrdeistref Den Den, yn y gogledd â bwrdeistref Douar Hicher, yn y gorllewin â bwrdeistref Oued Ellil ac yn y de â dinas (*municipalité*) Tiwnis a Chamlas Medjerda-Cap Bon.

## Enwogion
Ganwyd y gantores Latifa Arfaoui ym Manouba yn 1961 a chafodd ei haddysg gynradd yn ysgol Sidi Omar.

250px|bawd|dim|Palais la rose, Manouba

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol bwrdeistref Manouba 

Categori:Talaith Manouba
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Categori:Tiwnis Fwyaf
Future TV

200px|bawd|de|Logo Future TV
Mae **Future Television** neu **Future TV** (Arabeg: تلفزيون المستقبل, *Telviziyon Al Mustaqbal*) yn un o'r sianeli teledu mwyaf poblogaidd yn Libanus a'r Byd Arabaidd. Mae'n darlledu o Beirut.

Fe'i sefydlwyd yn 1993 gan y diweddar Rafik Hariri, cyn-brifweinidog Libanus. Mae Future TV ar gael yn ogystal trwy loeren yn Ewrop, yr Unol Daleithiau, Canada, ac Awstralia. O ran ei wleidyddiaeth, mae'r sianel yn cefnogi safbwynt teulu'r Haririaid a'i gefnogwyr.

Mae Future TV yn cystadlu â LBCI.

## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Beirut
Categori:Sianeli teledu Arabeg
Categori:Teledu yn Libanus
Jeremy Bowen

Newyddiadurwr a chyflwynwr teledu yw **Jeremy Francis John Bowen** (ganwyd 6 Chwefror 1960). Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Mosg Hassan II

Mae **Mosg Hassan II** yn fosg newydd anferth yn ninas Casablanca, Moroco. Fe'i henwir ar ôl Hassan II, brenin Moroco.

Fe'i lleolir ar safle trawiadol ar lan y môr i'r gogledd o'r hen fedina. Mosg Hassan II yw'r adeilad crefyddol trydydd mwyaf yn y byd. Fe'i agorwyd yn 1993 ar ôl i dros 5,000 o grefftwyr Morocaidd fod wrthi am bum mlynedd i'w haddurno. Costiodd tua $600 miliwn i'w hadeiladu a honnir fod yr arian i gyd wedi dod o danysgrifiadau a rhoddion gan y cyhoedd.

Mae 'na ddigon o le i 25,000 tu mewn a 80,000 ychwanegol yn y cwrt. Teflir pelydrau laser o ben y minaret yn y nos ac mae popeth amdani'n fodern iawn, er ei bod yn enghraifft wych o grefftwaith traddodiadol ar yr un pryd.

Categori:Casablanca
Hassan II
Casablanca

250px|bawd|Boulevard de Paris, Casablanca
Mae **Casablanca** (Arabeg: *Dar el-Baïda*; *Casa* ar lafar ym Moroco) yn ddinas ar arfordir gorllewinol Moroco, tua 100&nbsp;km i'r de o'r brifddinas Rabat a tua 90&nbsp;km i'r gogledd o El Jadida. Mae ganddi boblogaeth o 3.2 miliwn (2001) sy'n ei gwneud hi'r ddinas fwyaf yn y wlad. Mae'n borthladd pwysig a chanolfan diwydiannol. Mae'n brifddinas rhanbarth Grand Casablanca, un o rhanbarthau Moroco.

Mae'r enw **Casablanca** yn golygu "Tŷ gwyn".

Un o brif atyniadau Casa heddiw yw Mosg Hassan II.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Cathédrale Sacré-Coeur (eglwys gadeiriol)
* Lycée Lyautey
* Yr Hen Medina
* Mosg Hassan II
* Neuadd y ddinas
* Technoparc Casablanca

## Enwogion 
Magwyd y llenor Driss Chraïbi yn Casa.

## Ffilm 
Er na chafodd ei saethu yn Casa, lleolir y ffilm enwog Casablanca, gyda Humphrey Bogart ac Ingrid Bergman yn y prif ranau, yn y ddinas adeg yr Ail Ryfel Byd.


Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Grand Casablanca
Mosg Qolsharif

Mae **Mosg Qolsharif** yn fosg newydd yn ninas Kazan' yn Rwsia.
Fe'i codwyd ar safle y tu mewn i'r hen kremlin (caer).

Qolsharif
Categori:Kazan'
Mosg Kasimov

Mae **Mosg Kasimov** yn fosg hynafol yn ninas Kasimov, yn Oblast Ryazan, Rwsia. Fe'i hadweinir yn lleol fel "Y Fosg Garreg".

Codwyd y fosg yn 1467. Heddiw dim ond y minaret sy'n sefyll o'r adeilad gwreiddiol.

Categori:Kasimov
Kasimov
Mosg Mawr Kairouan

Mosg hynaf a phwysicaf yn y Maghreb (Gogledd Affrica) yw **Mosg Mawr Kairouan**. Mae'n sefyll yng nghornel ogledd-ddwyreiniol y medina (hen ddinas) yn ninas Kairouan, canolbarth Tiwnisia.

Fe'i hadnabyddir hefyd fel Mosg Sidi Oqba, er anrhydedd Uqba bin Nafi a sefydlodd Kairouan ac a gododd y mosg gyntaf ar y safle yn y flwyddyn 670. Dinistriwyd yr hen fosg yn gyfangwbl bron ac mae'r rhan fwyaf o'r mosg presennol yn dyddio o gyfnod yr Aghlabiaid (9g).

Fel nifer o fosgiau Tiwnisaidd o'r cyfnod hwnnw, mae'r mosg yn ddigon plaen a llym ei olwg o'r tu allan ond y tu mewn fe'i addurnir yn goeth â mosaics a phileri alabastr.

Categori:Kairouan
Kairouan
Categori:Talaith Kairouan
Etna

Llosgfynydd yn nwyrain Ynys Sisili yn yr Eidal yw **Etna** (hefyd **Mynydd Etna**). Mae ganddo un crater canolog a tua 200 o grateri llai o'i gwmpas. Uchder y llosgfynydd yw 3,357m.

Cofnodiwyd y ffrwydriad hanesyddol cyntaf yn y flwyddyn 476 CC. Ffrwydrodd yn 1693 pan fu nifer o gofnodion ffrwydrol yn ardal Harlech yn ogystal trwy gyd-ddigwyddiad Yn yr 20g cafwyd ffrwydriadau sylweddol yn 1928, 1949 a 1971.

Echdorrodd ar 4 Awst 2024.

dim|bawd|300px|Lleoliad Etna ar Ynys Sicilia (y smotyn gwyn)
bawd|dim|300px|Golygfa ar Etna o dref Taormina, Sicilia
bawd|dim|300px|Ffrwydrad Etna o'r Orsaf Ofod Ryngwladol

## Gweler hefyd
*Vesuvius

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd yr Eidal
Categori:Mynyddoedd Sisili
Alan Turing

Mathemategydd, a rhesymegydd o Loegr oedd **Alan Mathison Turing**, OBE (23 Mehefin 1912 - 7 Mehefin 1954).

Fe ddatblygodd gysyniad o'r enw peiriant Turing, sy'n ffurfioli'r hyn mae cyfrifiaduron yn gallu gwneud. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd yn gweithio ym Mharc Bletchley, y ganolfan brydeinig ar gyfer torri'r codau a ddefnyddiwyd ar gyfer cyfathrebu milwrol. Dyfeisiodd sawl techneg o dorri codau Almaenig, gan gynnwys peiriant o'r enw y bombe a oedd yn canfod dewisiadau peiriant Enigma.

Ar ôl y rhyfel, bu'n gweithio yn y Labordy Ffisegol Cenedlaethol, ac yna ym Mhrifysgol Manceinion lle'r oedd yn gweithio ar feddalwedd ar gyfer Marc I Manceinion, un o'r gwir-gyfrifiaduron cyntaf yn y byd.

Ym 1952, fe'i gafwyd yn euog o "weithredoedd anweddus dygn" wedi iddo gyfaddef cael perthynas rhywiol gyda dyn ym Manceinion. Fe'i rhoddwyd ar brofiannaeth prawf a gorfodwyd i dderbyn triniaeth hormonaidd. Ar 11 Medi 2009 darparodd y Prif Weinidog Gordon Brown ymddiheuriad swyddogol 55 o flynyddoedd ar ôl marwolaeth Turing, am y modd "gwarthus" y cafodd ei drin. Dywedodd Brown ei fod yn "hynod flin" am y driniaeth a gafodd Turing, wedi iddo dderbyn deiseb o dros 30,000 o enwau yn gofyn am ymddiheuriad.

Bu farw ar ôl bwyta afal gyda cyanid ynddo. Tybia lawer mai hunanladdiad ydoedd.

## Portreadau mewn diwylliant fodern
Seiliwyd y ffilm *"The Imitation Game"* a ryddhawyd yn 2014 ar fywyd Turing, gyda'r actor Benedict Cumberbatch yn chwarae'r prif gymeriad.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Cyfrifiadurwyr o Loegr
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Sherborne
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Caergrawnt
Categori:Mathemategwyr o Loegr
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Rhesymegwyr o Loegr
Categori:Pobl LHDT o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Llywodraeth Cymru, 2003

Dyma oedd cyfansoddiad Llywodraeth Cymru yn Hydref 2003:

*Prif Weinidog Cymru: Rhodri Morgan
*Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus: Sue Essex
*Y Trefnydd: Karen Sinclair
*Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol ac Adfywio: Edwina Hart
*Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Jane Hutt
*Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd a Thrafnidiaeth: Andrew Davies
*Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes: Jane Davidson
*Gweinidog dros yr Amgylchedd, Cynllunio a Chefn Gwlad: Carwyn Jones
*Gweinidog dros Ddiwylliant, y Gymraeg a Chwaraeon: Alun Pugh

Categori:2003 yng Nghymru
Categori:21ain ganrif yng Nghymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Rhyfela herwfilwrol

Ymgyrchoedd milwrol gan luoedd answyddogol o fewn tiroedd a feddiennir gan elyn yw **rhyfela herwfilwrol** neu **ryfela gerila**, gan amlaf gan grwpiau sydd yn frodorol i'r diriogaeth honno.

Mae prif gyfranwyr i theorïau modern rhyfela herwfilwrol yn cynnwys Mao Zedong, Abd el-Krim, T. E. Lawrence, Vo Nguyen Giap, Josip Broz Tito, Michael Collins, Tom Barry, Che Guevara, Charles de Gaulle, a Carlos Marighella.

## Tactegau 
Oherwydd diffyg digon o gryfder ac arfau i wrthwynebu byddin reolaidd, mae herwfilwyr yn osgoi brwydrau ar y maes a hynny drwy ddefnyddio'r dacteg hwn, sef *hit-and-run*. Yn hytrach na wynebu'r gelyn wyneb yn wyneb, maent yn gweithredu o ganolfannau a sefydlir ar dir anghysbell ac anhygyrch, megis coedwigoedd, mynyddoedd, a jyngloedd, ac yn dibynnu ar gefnogaeth y trigolion lleol ar gyfer recriwtio, bwyd, lloches, a gwybodaeth. Yn y gorffennol defnyddiwyd tactegau herwfilwrol gan Owain Glyn Dŵr a thywysogion Cymreig eraill. Gall herwfilwyr hefyd derbyn cymorth ar ffurf arfau, meddygaeth, ac ymgynghorwyr milwrol gan fyddin eu hunain neu fyddinoedd cynghreiriol.

Maes tactegau'r herwfilwyr yw aflonyddwch: maent yn ymosod yn gyflym ac yn annisgwyl, ysbeilio storfeydd y gelyn, cudd-ymosod ar batrolau a chymdeithiau cyflenwi, a thorri llinellau cyfathrebu, wrth obeithio aflonyddu gweithgarwch y gelyn ac i gipio cyfarpar a chyflenwadau ar gyfer defnydd eu hunain. Mae herwfilwyr yn anodd i ddal oherwydd eu mudoledd, gwasgariad eu lluoedd i mewn i grwpiau bychain, a'u gallu nhw i ddiflannu o fewn y boblogaeth sifil.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
### Astudiaethau academaidd 
* Laqueur, Walter. *Guerrilla Warfare: A Historical and Critical Study* (Transaction, 1997).
* Taber, Robert. *War of the Flea* (Brassey's, 2002).
* Weir, William. *Guerrilla Warfare: Irregular Warfare in the Twentieth Century* (Stackpole, 2008).

### Llawlyfrau a chlasuron 
* Guevara, Che. *La Guerra de Guerrillas* (1961).
* Võ Nguyên Giáp. ''People's War People's Army: The Viet Cong Insurrection Manual for Underdeveloped Countries*.
* Zedong, Mao. *Youji Zhan'' (; 1937).
Meindwr

[250px|bawd|Minarét hynafol Mosg Reyhane, [Mardin, dwyrain Twrci.]]
Rhan o bensaernïaeth mosg ydy **minarét** (lluosog: minaretau, minaréts) neu **minaréd** (lluosog: minaredau)

## Cynseiliau pensaernïol posibl
Awgrymir y canlynol fel cynseiliau pensaernïol i'r minarét:
:1. Tyrau beddrod brodorol o ddiwedd y cyfnod clasurol, a welir yn Palmyra, er enghraifft.
:2. Obelisgs yr hen Aifft.
:3. *Massebah* - math arall o dyrau beddrod nodweddiadol Semitaidd
:4. Goleudai'r Hen Fyd, e.e. Pharos Alexandria.
:5. Datblygiad naturiol o onglau dyrchafedig y mosg Ummayad cyntaf ym Mecca (a hynny'n mwynhau awdurdod sancteiddrwydd).

## Mathau o finarét
Mae sawl math gwahanol o finarét gan ddibynnu ar arddull pensaernïol y mosg. Fel rheol caeth eu dosbarthu'n fras mewn tri dosbarth hanesyddol:
*Minaretau â gwaelod sgwâr - "arddull Gogledd Affrica".
*Minaretau "pibau organ" - "arddull Canolbarth Asia" ac Iran.
*Minaretau siâp nodwydd - "arddull Twrci".

## Cyfeiriadau 
Categori:Mosgiau
Categori:Pensaernïaeth Islamaidd
Categori:Tyrau
Chott

Mae **chott** (enw Arabeg) yn llyn halen a geir yng ngogledd y Sahara, ac yn arbennig yn Algeria a Nhiwnisia. Arosent yn sych ac eithrio pan geir cawod o law - sy'n ddigwyddiad eithaf anghyffredin.

Yn y llun gwelir Chott El-Jerid (neu Chott El Djerid), **chott** anferth 5000&nbsp;km² ger tref Tozeur yn ne Tiwnisia. Fe'i croesir gan y briffordd rhwng Tozeur a Kebili ar glawdd 2m uwchben wyneb y chott ei hun.

Categori:Daearyddiaeth Algeria
Categori:Daearyddiaeth Tiwnisia
Categori:Maghreb
Categori:Sahara
Mosg Glas

300px|bawd|Y Mosg Glas
Mosg yn Istanbwl yn Nhwrci yw'r **Mosg Glas** neu **Mosg Sultan Ahmed**, a adeiladwyd yn yr 16g. Un o'i hynodion yw'r ffaith fod ganddo chwech minaret. Cynllunwyd y mosg gan y pensaer Tyrcaidd Sinan.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 16eg ganrif
Categori:Istanbul
Glas
Rhestr dinasoedd a threfi Tiwnisia

bawd|260px|Map o Diwnisia
Dyma restr o'r dinasoedd a threfi yn Nhiwnisia:

* Akouda
* Aïn Draham
* Ariana
* Béja
* Bekalta
* Bembla
* Ben Arous
* Beni Hassen
* Beni Khaled
* Bennane
* Bizerte
* Bouhjar
* Boumerdes
* Bou Salem
* Chebba
* Chorbane
* El-Jem (El Djem)
* El-Haouaria
* Djerba (Jerba)
* Douz
* Enfidha
* Gabès (*Qabis*)
* Gafsa
* Ghardimaou
* La Goulette
* Hammamet
* Hammam Lif
* Hammam Sousse
* Hebira
* Hergla
* Jemmal
* Jendouba
* Jorf
* Kairouan
* Kalaâ Kebira
* Kalaâ Seghira
* Kasserine (*Al Qasrayn*)
* El Kef (Le Kef)
* Kelibia
* Khniss
* Kondar
* Ksar Helal
* Ksibet El Mediouni
* Ksour Essaf
* Lamta
* Mahdia
* Mahrès
* Makthar
* Malloulech
* Manouba
* La Marsa
* Matmata
* Medenine
* Menzel Bourguiba
* Menzel Bouzelfa
* Mokhnine
* Monastir
* Msaken
* Nabeul
* Nafta
* Ouardanine
* Ouled Chamekh
* Rades
* Redeyef
* Rejich
* Remada
* Sahline
* Salakta
* Sayyada
* Sbeitla
* Sedjenane
* Sfax (*Safaqis*)
* Sidi Alouane
* Sidi Bou Ali
* Sidi Bou Saïd
* Sidi Bouzid
* Sidi El Hani
* Sidi Nsir
* Siliana
* Skhira
* Soliman (*Sliman*)
* Souassi
* Sounine
* Sousse (*Susah*)
* Tabarka
* Takrouna
* Tajerouine
* Testour
* Tataouine
* Teboulba
* Thala
* Tozeur
* Tiwnis (prifddinas)
* Zaghouan
* Zarzis
* Zeramdine

Tiwnisia
Tiwnisia
Galiseg

Iaith Romáwns sy'n perthyn yn agos i Bortiwgaleg a siaredir yng nghymuned ymreolaethol Galisia yw **Galiseg** (*galego*) a rhywfaint yn Asturias a Castile a León. Fel pob un o'r ieithoedd Romáwns mae'n perthyn i'r Ieithoedd Indo-Ewropeaidd ac yn 2012 roedd 2.4 miliwn o bobl yn ei siarad (58% o boblogaeth Galisia). Ceir llawer o eirfa Ieithoedd Germanaidd a Brythoneg ynddi.

Fel iaith swyddogol gyntaf Galisia, fe'i defnyddir yn helaeth ym meysydd gweinyddiaeth, addysgol a masnach yn y Gymuned ac fe'i haddysgir i bob plentyn.

O 2007 ymlaen, roedd hi'n bosib astudio Galisieg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

## Cyfeiriadau

Categori:Galisia
Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd Sbaen
A Coruña

250px|de|bawd|A Coruña
[250px|de|bawd|Tŵr Ercwlff, [goleudy Rhufeinig]]
250px|de|bawd|Lleoliad yn Sbaen
Un o ddinasoedd pwysicaf Cymuned Galisia yw **La Coruña** (Galisieg: **A Coruña**). 
Mae porthladd prysur yn y ddinas sy'n ganolbwynt i'r gwaith o ddosbarthu nwyddau amaethyddol yn yr ardal. Er mai yn ninas gyfagos Ferrol y mae llawer o'r diwydiannau trymion, mae purfa olew yno sy'n gyflogwr pwysig yn yr ardal.
Mae'r ddinas wedi bod yn bwysig i forwyr ers yr Oes Rufeinig; cyrhaeddon nhw yn yr 2g CC gan fanteisio ar safle da y ddinas. Erbyn y flwyddyn 62 OC, roedd Iwl Cesar wedi mynd i ymweld â'r lle a sefydlodd fasnach gyda Ffrainc, Lloegr a Phortiwgal.

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Galisia
Xixón

250px|bawd|Baner dinas Xixón
250px|bawd|Golygfeydd yn Xixón

Dinas ddiwydiannol arfordirol yw **Xixón** (Sbaeneg: **Gijón**) sydd wedi'i lleoli yng nghymuned ymreolaethol Asturias yng ngogledd Sbaen. Mae hefyd yn israniad gweinyddol a elwir yn *Cotarros * (Sbaeneg: *comarca*). Yn ôl testunau hynafol a ddarganfuwyd, cyfeirid at y ddinas fel "Gijia" yn wreiddiol. Roedd hi'n ddinas bwysig yn yr oes Rufeinig, fel y tystia'r gweddillion y daethpwyd o hyd iddynt ger y prom modern. Yn wreiddiol, cyfeiria'r enw "Gijia" at y penrhyn bach a elwir yn Cimadevilla y dyddiau hyn; wrth i'r ddinas ddatblygu a thyfu, datblygodd o gwmpas y traethau sy'n amgylchu'r penrhyn a'r porthladd. Prif borthladd y ddinas yw "El Musel", un o borthladdoedd pwysicaf Sbaen. Mae poblogaeth Xixón yn dal i gynyddu. Ar hyn o bryd, mae tua 275,000 (2005).

320px|bawd|canol|Lleoliad Xixón yn Astwrias

## Daearyddiaeth 
Lleolir y ddinas yng nghanol Asturias ar yr arfordir.

Mae'r penrhyn Cimadevilla'n rhannu'r ddinas yn sawl rhan: traeth San Lorenzo a'r cymdogaethau i'r dwyrain a thraethau Poniente ac Arbeyal, y safleoedd ble gwneir cychod a'r porthladd hamdden a phorthladd masnachol El Musel. Mae hefyd yn agos i Oviedo ac Avilés.

## Cyrraedd 
Y prif ffyrdd i mewn i'r ddinas yw'r A-66 (Ruta de La Plata), A-8 (Autopista del Cantábrico) a'r AS-1 (Autovía Minera). Ar y trên, mae gwasanaethau dyddiol i Madrid, A Coruña, Santander, a Barcelona. Mae mordeithiau'n galw ym mhorthladd El Musel, a dydy maes awyr Astwrias ddim yn rhy bell i ffwrdd chwaith, ger dinas Avilés.

## Hinsawdd 
Mae'r haf yn nodweddiadol o leoedd ger yr Iwerydd a cheir dyddiau heulog a chymylog. Yn y gaeaf, mae'r tywydd yn weddol gymhedrol, mae'n bwrw glaw'n aml (yn wir Astwrias yw ardal wlypaf Sbaen) ac mae'n wyntog hefyd. Mae'n bwrw eira ambell waith er bod hyn yn weddol eithriadol oherwydd lleoliad Xixón ar lefel y môr.

## Chwaraeon 
Mae tîm pêl-droed Sporting de Xixón yn cystadlu yng Nghyngrair Sbaen ac mae'r tîm yn yr ail adran ar hyn o bryd. Math arall o chwaraeon sy'n boblogaidd yw pêl-fasged. Mae Xixón Baloncesto yn ail adran pêl-fasged broffesiynol Sbaen.

## Cotarros 
Mae Xixón hefyd yn un o 8 Comarques d'Asturies (prif raniad; Sbaeneg: Comarca) yn Asturias.

Ceir tair ardal weinyddol o fewn Xixón a elwir yn Astwrieg yn Conceyu (Comarcas yn Sbaeneg): Villaviciosa, Xixón ei hun (y ddinas) a Carreño.

## Gweler hefyd
*Ardaloedd Gweinyddol Asturias

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Categori:Trefi a dinasoedd Asturias
TGV

bawd|250px|**TGV** yng ngorsaf Montparnasse
Trên cyflym adnabyddus Ffrainc sy'n gallu teithio hyd at 320 cilometr yr awr yw'r **TGV** ("train à grande vitesse") ("*trên â chyflymder uchel*").

Ers ei gyflwyno ar y rhwywaith trênau yn Ffrainc yn 1981, mae wedi trawsnewid cludiant cyhoeddus y wlad, gan gwtogi amseroedd teithio'n sylweddol.

Categori:Trenau
Categori:Rheilffyrdd Ffrainc
Gwerddon

[300px|bawd|**Gwerddon** [Timimoun yn Algeria]]
:*Gweler hefyd Gwerddon (cylchgrawn).*
Mae **gwerddon** (Saesneg *oasis*) yn ardal yn yr anialwch lle ceir dŵr a thyfiant. Gall fod yn ffynnon fechan unigol â phalmwydd a phlanhigion eraill yn tyfu o'i chwmpas, neu'n ardal bur sylweddol lle ceir tabl dŵr dan wyneb y tir.

Er y gellir cael gwerddonau mewn unrhyw anialdir, fe'u cysylltir yn bennaf ag anialwch y Sahara ac anialdiroedd mawr Arabia, Iran a rhannau sych Canolbarth Asia.  Mae'r gwerddonau pwysicaf yn gartref i drefi a phentrefi ac yn aml iawn yn llefydd hynafol sydd wedi cael eu defnyddio ers cyn cof gan y trigolion lleol ac fel arwyddion ar hen lwybrau masnach Affrica (e.e. dros y Sahara rhwng Algeria a Tombouctou ym Mali) ac Asia (e.e. Llwybr y Sidan rhwng y Môr Canoldir a Tsieina).

Categori:Gwerddonau
Categori:Anialwch
Categori:Sahara
Categori:Canolbarth Asia
Zaghouan

300px|bawd|Golygfa dros y Temple des Eaux a llethrau Zaghouan
Mae **Zaghouan** yn ddinas fechan yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia, tua 60&nbsp;km i'r de o'r brifddinas Tiwnis, ac yn ganolfan weinyddol gouvernorat Zaghouan. Mae ganddi boblogaeth o tua 10,000 (2001).

Mae Zaghouan yn gorwedd ar lethrau gwyrdd a choediog Jebel Zaghouan (1295m). Oddi yno clydid dŵr mewn pont dŵr (*aqueduct*) i hen ddinas Carthago, 70&nbsp;km i ffwrdd; gellir gweld rhannau ohoni o hyd tua 20&nbsp;km i'r de o Diwnis. Defnyddir y ffynhonau a fwydai'r pont dŵr o hyd gan y trigolion lleol.

Yng nghanol y dref ceir y *Temple des Eaux* (Teml y Dyfroedd: gweler y llun) sy'n dyddio o gyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

Ar gyrion y dref mae Zaouia Sidi Ali Azzouz. Codwyd y *zaouia* gan ffoaduriaid o Andalucía er anrhydedd Sidi Ali Azzouz, sant o Foroco a sefydlodd dref Zaghouan, yn ôl y traddodiad.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Zaghouan
Codi canu

Wrth ganu cân neu emyn digyfeiliant, **codi canu** yw'r gweithred o gychwyn y gân, yn enwedig pan fo'r gorchwyl gan berson penodol. Mae'r **codwr canu** yn gyfrifol am ddewis cywair a tempo priodol, ac am ysbrydoli ei gyd-ganwyr.

## Gweler hefyd
Codi Canu (cyfres deledu)

Categori:Cerddoriaeth
Makroud

bawd|**Makroud**
Mae **makroud** (neu **macroude** neu **makhroud**) yn fath o gacen bach Tiwnisiaidd, Algeria idd Tyrceg  ac a wneir â semolina.

Paratoir *makroud* trwy osod allan haen o bastri wedi'i wneud â blawd semolina ac ychwnaegu haen o ddêts arno fo (weithiau defnyddir ffigys yn lle dêts). Yna mae'r cyfan yn cael ei rwlio i fyny a'i dorri yn gacennau bach, o siâp losen neu driongl. Ychwanegir ychydig o hadau sesame neu cernels pin weithiau cyn eu pobi.

Mae makroud yn ddanteithyn a geir ledled y wlad ond rhaid ei fwyta'n ffres er mwyn ei wethfawrogi'n iawn.

## Tiwnisia
Yn Nhiwnisia ceir *makroud* â dêts ac a gysylltir yn arbennig â dinas Kairouan.

## Cyfeiriadau
:commons:category:Makrouds

Categori:Bwyd a diod yn Algeria
Categori:Bwyd a diod yn Nhiwnisia
Categori:Bwyd a diod yn Nhwrci
Categori:Crystiau
Transmusicales

Gŵyl gerddorol a gynhelir yn ninas Rennes yn Llydaw yw'r **Transmusicales**. Mae'n para am dridiau ac yn denu nifer fawr o bobl i'r ddinas bob blwyddwyn. Fe'i cynhelir mewn sawl waraws enfawr ar gyrion y ddinas ger y maes awyr ac yn ogystal â'r ŵyl fawr ei hun, mae rhan fwyaf bariau a thafarndai'r ddinas hefyd yn cynnal nosweithiau cerddorol yn y canol. Ceir nifer o arddulliau cerddorol yn yr ŵyl fawr, â'r pwyslais ar gerddoriaeth ryngwladol tra bo'r bariau'n tueddu i ganolbwyntio ar grwpiau Ffrangeg eu hiaith. Ymysg y grwpiau a berfformiodd yno dros y blynyddoedd diweddar mae'r Fugees a'r Beastie Boys.

Categori:Gwyliau
Categori:Cerddoriaeth Llydaw
Caligula

**Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus** neu **Caligula** (31 Awst 12 OC – 24 Ionawr 41 OC) oedd trydydd Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd **Gaius Julius Caesar Germanicus**. Bu'n ymeradwr o 18 Mawrth 37 OC hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i César Germanicus ac Agrippina'r Hynaf. Cafodd ei eni yn Antium yn yr Eidal.

Yn olynydd i'r ymerodr Tiberius, mwynhaodd boblogrwydd eithriadol ar ddechrau ei deyrnasiad am ei fod yn ifanc a brwdfrydig. Enillodd y llysenw 'Caligula' oherwydd iddo fod yn hoff o'r sgidiau trymion milwr (*caligae*) a wisgai tra'n hyfforddi gyda'r fyddin Rufeinig.

Ond yn nes ymlaen dechreuodd ymddwyn yn orthrymol ac afresymol ac fe'i cyhuddid o fod yn wallgof gan ei gyfoeswyr. Cafodd ei lofruddio yn 41 OC, a dilynwyd ef gan Claudius.

* Mae drama o'r enw *Caligula* gan Albert Camus a chyfieithwyd i'r Gymraeg gan Emyr Tudwal Jones a Prys Morgan. Cyfres Dramâu'r Byd GPC 1978.

Categori:Genedigaethau 12
Categori:Marwolaethau 41
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Sfax

300px|bawd|La Place de la République yng nghanol y ddinas
Mae **Sfax** yn ddinas yn nwyrain canolbarth Tiwnisia, prifddinas y dalaith o'r un enw, 266&nbsp;km i'r de o Diwnis. Ei phoblogaeth yw 275,000 (2001).

Lleolir Sfax ar yr arfordir. Mae hi'n ddinas hanesyddol gyda'r medina gorau yn Nhiwnisia, ond erbyn heddiw mae hi'n ganolfan diwydiant a masnach. Mae llongau fferi yn croesi o Sfax i Ynysoedd Kerkennah.

## Hanes
Er bod ardal Sfax yn drigfan i'r Pheniciaid a'r Rhufeiniaid nid oedd yn lle pwysig tan i'r goresgynwyr Arabiaid sefydlu tref yno yn y 8g, efallai ar safle'r dref Rufeinig fechan Taparura, sydd wedi diflannu bellach.

Codwyd muriau amddiffynnol y ddinas gan yr Aghlabiaid yn y 9g. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol Sfax oedd y ddinas pwysicaf yn ne Tiwnisia. Rheolai'r arfordir rhwng Sfax a Tripoli yn Libia a llwyddodd i aros yn lled-annibynnol ar y brifddinas Tiwnis tan ddechrau'r 17g.

Y Ffrancod sy'n gyfrifol am ffurf y ddinas heddiw. Codasant *ville nouvelle* yn y dull Ewropeaidd i'r de o'r medina trwy lenwir corsdir a datblygasant borth i ddelio allforio'r ffosfad o fwyngloddiau Gafsa.

## Atyniadau
Lleolir yr atyniadau hanesyddol i gyd bron yn y medina. Mae amgueddfa archaeolegol y dref yn gartref i ddarganfyddiadau o drefi Rhufeinig yr ardal ac yn cynnwys mosaic enwog o'r bardd Rhufeinig Ennius a'r Naw Awen.

## Enwogion
Ganed dau o arwyr mudiad annibyniaeth Tiwnisia, Hedi Chaker a Farhat Hached yn Sfax.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Sfax
Aramaeg

[250px|bawd|Llawysgrif ddwyieithog o ysgrythurau [Hebraeg â chyfieithiad **Aramaeg** (ar y chwith) - Irac, 11g]]
Mae **Aramaeg** yn iaith Semitaidd sy'n perthyn i gangen orllewinol y grŵp hwnnw o ieithoedd.

Roedd gan yr iaith Aramaeg wyddor 22 llythyren, neu gymeriad, a osododd y cynseiliau ar gyfer gwyddorau'r Hebraeg ac Arabeg.

Daeth Aramaeg i gael ei defnyddio ar raddfa eang yng nghyfnod olaf yr Ymerodraeth Fabilonaidd. Erbyn amser yr ymerodr Darius I Aramaeg oedd iaith swyddogol yr Ymerodraeth Bersiaidd ac yn *lingua franca* y rhan fwyaf o'r Dwyrain Canol, o orllewin Persia i Alecsandria yn yr Aifft.

Yn ystod y cyfnod rhwng yr Alltudiaeth yn Babilon (tua 605 CC) hyd at ddechrau'r cyfnod Islamaidd, cymerodd Aramaeg le'r Hebraeg fel iaith lafar yr Iddewon. Aramaeg felly oedd iaith Iesu o Nasareth a'i ddisgyblion.


Categori:Ieithoedd Irac
Categori:Ieithoedd Libanus
Categori:Ieithoedd Semitaidd
Categori:Ieithoedd Syria
Palmyra

300px|bawd|Y Tetrapylon yn **Palmyra**

Mae **Palmyra** (neu **Tadmor**) yn ddinas hynafol yn nwyrain Syria, a fu gynt yn brifddinas Ymerodraeth Palmyra.

Tyfodd Palmyra yn ystod yr ail a'r 3g fel *entrepot* ar lwybr masnach carafan pwysig a gysylltai Mesopotamia (Irac heddiw) yn y dwyrain â'r Lefant ac arfordir y Môr Canoldir yn y gorllewin, gan groesi rhannau gogleddol Diffeithwch Syria.

Aeth Palmyra dan reolaeth y Rhufeiniaid yn y ganrif 1af OC, ond adenillodd ei sofraniaeth yn ystod teyrnasiad y frenhines alluog ac uchelgeisiol Zenobia.

Yn sgîl cwymp Zenobia yn 272 cipiwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid a'i dinistrio ganddynt. Cafodd ei hailadeiladu ar ôl hynny a'i cipio gan y Mwslemiaid yn 634. Ond erbyn hynny nid oedd ond cysgod o'r hen ddinas rymus a llewyrchus a dilynodd cyfnod o ddadrywiad. Heddiw mae tref fechan ger y safle ond mae'r hen ddinas ei hun yn adfeilion.

Palmyra yw un o'r enghreifftiau gorau yn y byd o ddinas glasurol, wedi'i chadw yn dda oherwydd ei safle anghysbell yn yr anialwch. Ymhlith ei hadeiladau mwyaf hynod y mae adfeilion Teml Baal, prif dduw'r ddinas, y Tetrapylon, a'r Agora. Ceir yn ogystal nifer o arysgrifau yn yr wyddor Balmyraidd (a ddatblygodd o'r wyddor Aramaeg sy'n datgelu gwybodaeth bwysig am fasnach a chrefydd Palmyra.

Categori:Dinasoedd Syria
Categori:Hanes Syria
Categori:Safleoedd archaeolegol Syria
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Syria
Categori:Ymerodraeth Palmyra
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig