open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ieithoedd Sino-Tibetaidd

Mae'r **ieithoedd Tsieino-Tibetaidd** yn deulu ieithyddol sy'n ymrannu yn ddwy gangen fawr, yr ieithoedd Tsieinïaidd a'r ieithoedd Tibeto-Byrmanaidd. Mae'r teulu yn cynnwys tua 250 o ieithoedd, a siaredir yn bennaf yn nwyrain Asia. Siaredir y Tsieino-Tibeteg gan tua 23% o boblogaeth y byd; dim ond yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd sy'n cael eu siarad gan ganran fwy.

## Dosbarthiad
Mae dosbarthiad James Matisoff yn cael ei dderbyn yn bur gyffredinol:

**Tsieino-Tibeteg** (Matisoff)
***Tsieinëeg** (ieithoedd Tsieinïaidd)
**Mandarin
***Mandarin Safonol
***Jin
**Wu
***Shanghaieg
***Hui
**Cantoneg
***Ping
**Min
***Taiwaneg
**Xiang
**Haca
**Gan
***Tibeto-Byrmaneg**
****Kamarupan**
***Kuki-Chin-Naga
***Abor-Miri-Dafla
***Bodo-Garo
****Himalayeg**
***Maha-Kiranti (yn cynnwys Nepal Bhasa, Magar, Rai)
***Tibeto-Kinauri (yn cynnwys Tibeteg, Lepcha)
****Qiangeg**
****Jingpho-Nungish-Luish**
***Kachineg (Jingpho)
***Nungeg
***Luish
****Lolo-Byrmaneg-Naxi**
****Kareneg**
****Baieg**
****Tujiaeg** (heb ei dosbarthu)

## Cyfeiriadau
*
Sino-Tibetaidd
Vijay Singh

Golffiwr proffesiynnol o Ffiji yw **Vijay Singh** (ganed 22 Chwefror 1963). Mae'n aelod o daith y Proffesional Golfers Association yn Unol Daleithiau America. Ar hyn o bryd mae Vijay yn 6ed ar rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd y tu ôl i Ernie Els ac Adam Scott.

Categori:Chwaraewyr o Ffiji
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Golffwyr
Tlodi

[bawd|dde|250px|Bachgen sy'n byw mewn [slwm sbwriel yn Jakarta, Indonesia yn dangos be mae o wedi ffeindio]]

**Tlodi** yw'r cyflwr pan fo unigolyn neu gymuned yn cael ei amddifadu o'r hyn a ystyrir yn hanfodol er mwyn mwynhau y safon byw isaf sy'n dderbyniol i gymdeithas a'r bodlonrwydd sy'n dod gyda hynny. Mae diffinio 'tlodi' yn anodd, ac yn amrywio o wlad i wlad, ond cytunir yn gyffredinol fod hanfodion bywyd yn cynnwys adnoddau elfennol fel cael digonedd o fwyd, dŵr sy'n ddiogel i'w yfed, a chysgod rhag yr elfennau; at hyn gellid ychwanegu adnoddau cymdeithasol fel mynediad at wybodaeth, addysg, gofal iechyd, statws cymdeithasol, llais mewn gwleidyddiaeth, a'r cyfle i gyfathrebu'n ystyrlon â phobl eraill a chwarae rhan mewn cymdeithas.

Gellid diffinio 'tlodi' mewn termau cymhariaethol yn ogystal, e.e. gwahaniaeth mewn incwm neu gyfoeth, ac mae cyflwr tlodi yn cael ei gysylltu â phethau fel diffyg dosraniad adnoddau a grym. Yn aml mae gwahanol wladwriaethau a chyrff yn defnyddio eu mynegeion penodol eu hunain i ddiffinio'r ffin rhwng tlodi a safon byw derbyniol.

Gall tlodi cael ei weld yn nhermau tlodion fel grŵp, ac yn yr ystyr yma mae sawl cenedl yn cael ei hystyried yn "dlawd": term mwy niwtral a derbyniol heddiw yw "gwledydd sy'n datblygu". Er bod tlodi ar ei waethaf a'i amlycaf i'w gael yn y byd sy'n datblygu, neu'r "trydydd fyd", ceir rhywfaint o dlodi ymhob gwlad a rhanbarth o'r byd bron. Yn ngwledydd datblygedig y Gorllewin mae hyn yn cynnwys grwpiau difreintiedig fel pobl ddigartref a getos.

Mewn termau crefyddol mae 'tlodi' yn aml wedi bod yn llw crefyddol, yn gyflwr a dderbynnir yn wirfoddol, e.e. gan fynachod.

## Gweler hefyd 
* Llygredigaeth
* Geto
* Indecs Datblygiad Dynol
* Slwm
* Tlodi yn y Gymru gyfoes
* Tlotyn


Categori:Economeg gymdeithasol
Condom

bawd|de|Condom cyn ei ddefnyddio
Dyfais ar gyfer cyfathrach rywiol, wedi'i wneud o latecs neu bolywrethan yw **condom**. Fe all dyn wisgo condom ar ei bidyn yn ystod cyfathrach rywiol, er mwyn rhwystro rhag i semen y mae'n alldaflu myned i gorff ei gymar. Defnyddir condomau fel dull o atal beichiogrwydd, neu i rwystro trosglwyddiad heintiau a drosglwyddir yn rhywiol megis gonorea, syffilis a HIV.

Ceir hefyd Condom Benywaidd ar gyfer defnydd y tu fewn i gwain y ddynes, gan roi y rheolaeth i'r fenyw dros y weithred rywiol. Mae'r condom benyw hefyd yn cael ei defnyddio ar gyfer rhyw tinol.

Categori:Atal cenhedlu
Categori:Rhyw
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Cyflwyniadau'r 16eg ganrif
296

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
291 292 293 294 295 - **296** - 297 298 299 300 301

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymeradwwr Rhufeinig Galerius yn cael ei orchfygu gan y Persiaid ger Ctesiphon.
*Constantius Chlorus ac Asclepiodotus yn gorchfygu Allectus, oedd wedi cymryd meddiant o Brydain Rufeinig, a'i hail-ymgorffori yn yr ymerodraeth.
*30 Mehefin — Pab Marcellinus yn olynu Pab Caius fel y 30ain pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*22 Ebrill — Pab Caius
*Allectus, rheolwr Prydain Rufeinig

Categori:296
Y Gwyddoniadur Cymreig

300px|bawd|Cyfrol IX o'r *Gwyddoniadur Cymreig* (1878)
***Y Gwyddoniadur Cymreig*** (neu'r ***Encyclopaedia Cambrensis***) oedd y gwaith gwyddoniadurol mwyaf uchelgeisiol erioed yn yr iaith Gymraeg. Cafodd ei gyhoeddi mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 gan Thomas Gee ar ei wasg enwog yn nhref Dinbych (Gwasg Gee). Y golygydd cyffredinol oedd John Parry (1812-1874), brawd-yng-nghyfraith Gee a darlithydd yng Ngholeg Y Bala. Erys y cyhoeddiad papur mwyaf yn y Gymraeg hyd heddiw.

Costiodd y fenter tua £20,000 i Thomas Gee. Roedd hynny'n swm aruthrol yn y cyfnod hwnnw, yn cyfateb i tua £1,000,000 heddiw.

## Disgrifiad
Mae'n waith anferth sy'n cynnwys bron i 9,000 o dudalennau mewn colofnau dwbl. Er bod nifer yr erthyglau sy'n ymwneud â'r Beibl a diwinyddiaeth yn sylweddol uwch nag a ddisgwylid mewn cyhoeddiad o'r fath heddiw, mae'n cynnwys yn ogystal nifer fawr o erthyglau bywgraffyddol, eitemau ar hanes Cymru a llenyddiaeth Gymraeg, y gwledydd Celtaidd, daearyddiaeth a gwyddoniaeth. Mae nifer o'r erthyglau bywgraffyddol yn dal i fod yn ddefnyddiol heddiw ac mae'r wybodaeth a geir am gyflwr Cymru yn y 19g yn werthfawr hefyd.

Ymhlith y cyfranwyr niferus oedd Owen Morgan Edwards a Syr John Morris-Jones; roedd erthygl JM-J ar yr iaith Gymraeg yn sail i'w gyfrol ddylanwadol *A Welsh Grammar, Historical and Comparative* (1913).

## Gweler hefyd
**Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Google Books: *Y Gwyddoniadur Cymreig*
**Cyfrol I (1856): Aalar-Blaidd
**Cyfrol II (1858): Blair, Hugh-Cynghrair Sanctaidd
**Cyfrol III (1861): Cranmer, Thomas-Duwinyddiaeth
**Cyfrol IV (1863): Duwinyddiaeth naturiol-Galatia
**Cyfrol V (1866): Galatiaid-Illtyd Farchog
**Cyfrol VI (1868): Iehofah-Lleufer Mawr
**Cyfrol VII (1872): Llew-Ner
**Cyfrol VIII (1874)
**Cyfrol IX (1877)
**Cyfrol X (1879)

Cymreig
Categori:Llyfrau'r 1850au
Categori:Llyfrau'r 1860au
Categori:Llyfrau'r 1870au
Categori:Llyfrau Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau ffeithiol y 19eg ganrif o Gymru
Pilsen atal cenhedlu cyfunedig

bawd

Pilsen a gymerir i atal beichiogrwydd yw'r **bilsen atal cenhedlu cyfunedig** neu **y bilsen**. Mae'r bilsen yn cael ei llyncu trwy'r ceg, ac mae ynddi gymysgedd o oestrogen a phrogestogen, er mwyn atal ffrwythlondeb dros dro. Defnyddir dull atal cenhedlu o'r fath gan dros 100 miliwn o fenywod trwy'r byd. Mae defnydd o'r bilsen yn amrywio'n fawr o le i le: mae 24% o fenywod prydeinig rhwng 16 a 49 oed yn defnyddio'r bilsen cyfunedig neu'r mini-bilsen, o'i gymharu ag 1% yn Japan.

## Sut mae'n gweithio
Mae'r bilsen yn atal beichiogrwydd yn bennaf trwy atal ofwliad. Wrth i fenyw cymryd pilsen pob dydd yn y modd cywir, mae ofwliad yn cael ei atal mewn 98-99% o'i chylchredau. Mae anghofio cymryd ambell i bilsen yn cynyddu'r cyfradd ofwliad. Dangosodd un ymchwiliad fod anghofio cymryd dwy bilsen yn olynol yn arwain at ofwliad mewn 29% o gylchredoedd. (Mewn benywod nad ydynt yn cymryd y bilsen, mae oddeutu 25% o gylchredoedd ofwlol yn arwain at feichiogrwydd.)

Os digwydd i ofwliad ddigwydd er gwaetha'r bilsen, credir fod mecanweithiau eilaidd yn atal beichiogrwydd. Bosib fod rhain yn cynnwys trwchuso mwcws ceg y wain a newidiadau yn y tiwbiau Ffalopaidd, sy'n atal mudiad sberm.

Categori:Atal cenhedlu
295

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
290 291 292 293 294 - **295** - 296 297 298 299 300 

----

## Digwyddiadau 
*Petra yn ail ymuno â thalaith Palesteina, ac yn cael ei throi at Gristionogaeth gan y mynach Syriaidd Barsauma.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:295
294

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
289 290 291 292 293 - **294** - 295 296 297 298 299 

----

## Digwyddiadau 
*Tuoba Lu Guan yn olynu Tuoba Fu fel pennaeth y llwyth Tuoba yn Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Tuoba Fu, pennaeth y Tuoba yn Tsieina

Categori:294
292

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
287 288 289 290 291 - **292** - 293 294 295 296 297 

----

## Digwyddiadau 
* Constantius Chlorus yn ysgaru Helena o Gaergystennin, mam Cystennin I (tua'r dyddiad yma).
* Y cadfridog Rhufeinig Achilleus yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr yn Alexandria

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:292
ZDF

Sianel teledu cyhoeddus sy'n cael ei ddarlledu yn yr Almaen, Awstria a'r Swistir yw **Zweites Deutsches Fernsehen** neu **ZDF**. Sefydlwyd y rhwydwaith yn 1963, a dechreuodd ddarlledu ar 1 Ebrill o'r flwyddyn honno. Darlledwyd rhaglenni mewn lliw ar y sianel yn gyntaf yn 1967.

Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn yr Almaen
Categori:Teledu yn y Swistir
Categori:Teledu yn Awstria
293

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
288 289 290 291 292 - **293** - 294 295 296 297 298 

----

## Digwyddiadau 
*1 Mawrth — Yr ymerodron Rhufeinig Diocletian a Maximianus yn rhoi'r teitl Cesar i Constantius Chlorus a Galerius; dechrau'r Tetrarchiaeth.
*Constantius Chlorus yn adfeddiannu gogledd Gâl oddi wrth Carausius, sy'n dal ei afael ar Brydain.
*Allectus yn llofruddio Carausius a chymeryd meddiant o Brydain.
*Bahram III yn olynu Bahram II fel brenin Persia.
*Narseh yn olynu Bahram III fel brenin Persia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Carausius, oedd wedi cymryd meddiant o brydain a rhan o Gâl.

Categori:293
291

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
286 287 288 289 290 - **291** - 292 293 294 295 296 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn gwneud cytundebau heddwch ag Axum a Nubia
*Rhyfel yr Wyth Tywysog yn dechrau yn Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:291
290

2g - **3g** - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au 
285 286 287 288 289 - **290** - 291 292 293 294 295 

----

## Digwyddiadau 
*Wedi rheoli am bum mlynedd, mae'r Ymerodron Rhufeinig Diocletian a Maximianus yn cyfarfod yn Milan i drafod eu llwyddiannau a'u methiannau.
*Jin Hui Di yn olynu Jin Wu Di fel ymerawdwr China.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:290
Dafydd Ddu

Gall yr enw **Dafydd Ddu** gyfeirio at fwy nag un person:

* Dafydd Ddu o Hiraddug, bardd a gramadegwr o'r 14g
* Dafydd Ddu Eryri, bardd o ddiwedd y 18g
* Dafydd Ddu Feddyg (1751-1798), meddyg ac awdur
Cyfraith Cymru

**Cyfraith Gyfoes Cymru** yw'r term swyddogol am y drefn gyfreithiol sy'n caniatau i Senedd Cymru greu deddfau yng Nghymru. Gelwir pob darn o ddeddfwriaeth Cymru yn 'Ddeddf Senedd Cymru'. Mae pob deddfwriaeth newydd yn cael ei hadnabod fel 'Mesur'.

Y ddeddfwriaeth Gymreig gyntaf i gael ei chynnig oedd Mesur Gwneud Iawn am Gamweddau'r GIG (Cymru) 2008, sef y tro cyntaf mewn bron i 500 mlynedd i Gymru gael ei deddfau ei hun, ers i Gyfraith Hywel gael ei diddymu, a'i disodli gan gyfraith Lloegr drwy'r Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542 yn ystod teyrnasiad Harri VIII, brenin Lloegr.

## Cymru'r Gyfraith
Ar 1 Ebrill 2007 dileuwyd yr hen uned gyfreithiol ddaearyddol a elwyd yn 'Gylchdro Cymru a Chaer' (*Wales and Chester Circuit*) - a oedd wedi bodoli ers cyfnod Y Deddfau Uno - a defnyddir yr enw 'Cylchdro Cymru'. Aeth Caer yn rhan o Gylchdro Gogledd-orllewin Lloegr. Mae hyn yn newid arwyddocaol iawn; dyma'r tro cyntaf ers amser Owain Glyndŵr i Gymru gael ei thrin fel uned gyfreithiol ynddi ei hun, yn hytrach na fel atodiad i ran o Loegr. I ddiffinio'r sefyllfa mae term newydd arall wedi'i fathu, gan y Barnwr Roderick Evans ac eraill, sef Cymru'r Gyfraith (Saesneg: *Legal Wales*).

Ond er bod pedair deddfwrfa yng ngwledydd Prydain, dim ond tair awdurdodaeth gyreithiol sydd:
*Awdurdodaeth yr Alban
*Awdurdodaeth gogledd Iwerddon a 
*Awdurdodaeth Lloegr a Chymru (nid 'Cymru a Lloegr', gyda llaw!)

Cymru, felly, yw'r unig wlad yn y bydsydd â deddfwrfa ond sydd heb awdurdodaeth ei hun. Mae sefydlu awdurdodaeth o'r fath yn ganolog i greu cenedl newydd. Yn wahanol i'r Alban a Gogledd Iwerddon, ni ddatganolwyd rhai pwerau, gan eu dal yn ôl gan Senedd San Steffan, ac un o'r rhai hynny yw awdurdodaeth sengl Lloegr a Chymru.

## Y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru
Sefydlwyd Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru gan Lywodraeth Lafur Cymru i adolygu’r modd y gweithredir y system gyfiawnder yng Nghymru. Cyhoeddwyd ei adroddiad ar 24 Hydref 2019. Ymhlith yr argymhellion hirdymor yr oedd:

*Ddatganoli pwerau cyfiawnder i Gymru
*Creu "cyfreithiau Cymru" sydd ar wahân i gyfreithiau Lloegr a Chymru;
*Adran gyfiawnder newydd yn Llywodraeth Cymru i gael ei harwain gan weinidog o'r cabinet;
*Sefydlu uchel lys a llys apêl ei hun a barnwr o Gymru yn rhan o'r Goruchaf Lys;

Yn ogystal â'r Comisiwn, mae cyfrol swmpus yr Athro Thomas Watkin a Daniel greenberg, sef *Legislating for Wales* (GPC 2018) yn cefnogi'r farn bod angentrefniadaeth annibynnol ar Gymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith Cymru
Categori:Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Llanfihangel Abercywyn

Pentref bychan a phlwyf yn ne Sir Gaerfyrddin yw **Llanfihangel Abercywyn**, rhai milltiroedd i'r de o Sanclêr ar y ffordd i Lacharn.

Mae'r plwyf yn adnabyddus fel man geni Thomas Charles (1755 - 1814), un o arweinwyr pwysicaf y Methodistiaid Calfinaidd yng Nghymru yn ei amser.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Plwyfi Cymru
Cell

Uned neu adran gyda ffin, mur neu bilen amgaeedig yw **cell**, fel arfer.

Gall "cell" gyfeirio at:

## Gwyddoniaeth
* Cell fiolegol, yr uned lleiaf o fywyd sydd yn ymarferol yn fetabolaidd mewn anifeiliaid a planhigion. Gweler hefyd: Bioleg cell.
* Cell electrogemegol, cell i greu grym electromotif. Defnyddir yn fwyaf cyffredin i wneud batri.
* Cell (geometreg), ffased tri-dimensiwn mewn polytop, ym maes geometreg Ewclidaidd.

## Ffuglen
*Cell (comic), cymeriad Marvel - llyfr comig.
*Cell (nofel), novel gan Stephen King o 2006.
*Cell (perfaith) (`dragon ball`), dihiryn dychmygol yn bydysawd y `Dragon Ball`.

## Mewn adeiladau
* Cell ddal neu cell mewn carchar, ystafell a ddefnyddir i ddal carcharorion.
289

2g - **3g** - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au
284 285 286 287 288 - **289** - 290 291 292 293 294 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn ennill nifer o fuddugoliaethau ger Afon Donaw.
* Mae ymdrech ei gyd-ymerawdwr Maximianus i gipio Prydain yn ôl oddi wrth Carausius yn methu oherwydd tywydd anffafriol.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:289
Ieithoedd Niger-Congo

[de|300px|bawd|Map yn dangos dosbarthiad teuluoedd iaith Affricanaidd. Rhannwyd **Niger-Congo** (coch) i ddangos maint [Ieithoedd Bantu|is-deulu Bantu.]]

Mae'r **ieithoedd Niger-Congo** yn deulu ieithyddol o ieithoedd a siaredir yn Affrica. Hwn yw'r teulu ieithyddol mwyaf yn Affrica, ac efallai y teulu ieithyddol mwyaf yn y byd o ran y nifer o ieithoedd gwahanol ynddo, er bod hyn yn ddadleuol.

## Prif ieithoedd 
Y prif ieithoedd yn y teulu Niger-Congo yw:

* Ieithoedd Kordofanaidd: de Sudan, o gwmpas bryniau Nuba.
* Mande: Gorllewin Affrica; yn cynnwys Bambara, prif iaith Mali, a Soninke, iaith a siaredir yn Mali, Senegal a Mauritania gyda rhai'n arddel N'Ko er mwyn lledaenu llythrennedd
* Atlantig-Congo
** Ieithoedd Atlantig: yn cynnwys Wolofeg, yn Senegal a Gambia, a Fula, a siaredir o gwmpas y Sahel.
** Ijoaidd yn Nigeria, yn cynnwys Ijo a Defaka.
** Dogon, a siaredir yn Mali
**Volta-Congo
*** Ieithoedd Senufo: a siaredir yn Arfordir Ifori a Mali, yn cynnwys Senari a Supyire.
*** Ieithoedd Gur: yn cynnwys Dagbani yng ngogledd Ghana, siaredir hefyd yn Arfordir Ifori, Togo, Bwrcina Ffaso a Mali.
*** Ieithoedd Adamawa-Ubangi: yn cynnwys Sango, a siaredir yng Ngweriniaeth Canol Affrica.
*** Ieithoedd Kru: a siaredir yng Ngorllewin Affrica, yn cynnwys Bété, Nyabwa, a Dida.
*** Ieithoedd Kwa: yn cynnwys Akan, a siaredir yn Ghana a Ieithoedd Gbe a siaredir yn Ghana, Togo, Benin, a Nigeria; Ewe yw'r fwyaf adnabyddus.
*** Ieithoedd Benue-Congo, yn cynnwys:
**** Ieithoedd Bantu: grŵp mawr yn cynnwys Swahili (Kiswahili), Swlw (isiZulu), Xhosa a llawer o ieithoedd eraill canolbarth a de Affrica.
**** Yoruba ac Igbo, a siaredir yn Nigeria.

Ceir elfen gref o gontiniwm tafodiaith a chyd-ddeallusrwydd iaith o fewn siaradwyr y prif deuluoedd yma.

## Cyfeiriadau

Niger-Congo
288

2g - **3g** - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au
283 284 285 286 287 - **288** - 289 290 291 292 293 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn ymgyrchu yn Raetia.
*Ei gyd-ymerawdwr Maximianus yn adeiladu llynges yng ngogledd Gâl yn barod am ymygyrch yn erbyn Carausius.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Sant Sebastian merthyrwyd
*Umro Bin Ada AI Lakhami, brenin y diriogaeth sy'n awr yn Bahrain

Categori:288
Y Gymdeithas Ymryddhau

Cymdeithas a sefydlwyd gan Edward Miall, gweinidog gyda'r Annibynwyr yn Lloegr, gyda'r bwriad o dorri'r cysylltiadau rhwng y wladwriaeth a'r eglwys oedd **Y Gymdeithas Ymryddhau** (Saesneg: *The Liberation Society*; enw gwreiddiol: *Anti-State-Church Society*; enw llawn: *The Society for the Liberation of Religion from State Patronage and Control*).

Denodd y mudiad newydd lawer o gefnogaeth gan Gymry Ymneilltuol amlwg, fel William Williams (Caledfryn), Samuel Roberts ('S.R.') a James Rhys Jones ('Kilsby Jones'). Cafodd yr achos lawer o gyhoeddusrwydd yn y cylchgronau Cymraeg fel *Seren Gomer* a'r *Diwygiwr*. Daeth y mudiad yn fwyfwy wleidyddol ei ysbryd, yn arbennig ar ôl newid yr enw i'r *Liberation Society* yn 1853. O 1862 ymlaen canolbwyntiodd y gymdeithas ar Gymru. Cefnogodd Henry Richard ('Yr Apostol Heddwch'), a oedd yn aelod o bwyllgor gwaith y gymdeithas ers rhai blynyddoedd, fel ymgeisydd am sedd seneddol Ceredigion yn 1865. Methiant fu, hynny ond daeth llwyddiant yn 1868 pan gafodd ei ethol fel yr aelod seneddol dros Ferthyr Tudful.

Parhaodd y gymdeithas, ond ar raddfa lai o lawer, ar ôl i'w nôd gael ei gyflawni gyda Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru yn 1920. Daeth i ben yn 1971.

## Llyfryddiaeth
*Ieuan Gwynedd Jones, *Explorations and Explanations* (1981)

Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yn Lloegr
Categori:20fed ganrif yng Nghymru
Categori:20fed ganrif yn Lloegr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1844
William Williams (Caledfryn)

Bardd a beirniad llenyddol oedd **William Williams** (enw barddol, **Caledfryn**, hefyd **Gwilym Caledfryn**) (6 Chwefror 1801 - 23 Mawrth 1869), a aned ym Mryn y Ffynnon, Dinbych. Roedd yn un o'r ffigyrau eisteddfodol amlycaf yn ei ddydd a gwnaeth lawer i godi safonau llenyddiaeth Gymraeg ei gyfnod.

## Bywgraffiad
Hanai Caledfryn o deulu o wehyddion ym Mryn y Ffynnon. Cafodd ei addysg uwch yng Ngholeg Rotherham cyn mynd yn ei flaen i gael ei ordeinio fel gweinidog gyda'r Annibynwyr yn 1829. Roedd yn Rhyddfrydwr a Radicalydd brwd a gefnogai achosion fel *Y Gymdeithas Ymryddhau* (*Liberation Society*) a geisiai wahanu'r eglwys oddi wrth y wladwriaeth. Ceisiodd amddiffyn yr Ymneilltuwyr rhag honiadau enllibus y Comisiynwyr Addysg a gyhoeddasant yn y Llyfrau Gleision yn 1847. Treuliodd ddyddiau olaf ei oes yn ne Cymru fel gweinidog yn Y Groes-wen, Morgannwg.

## Gwaith llenyddol
Roedd Caledfryn yn awdwr tair cyfrol o farddoniaeth, *Grawn Awen* (1826), *Drych Barddonol* (1839) a *Caniadau Caledfryn* (1856). Enillodd ei awdl ar ddrylliad y Rothesay Castle oddi ar arfordir Môn y Gadair iddo yn Eisteddfod Biwmares (1832).

Ceisiai safoni'r Gymraeg fel iaith lenyddol ac ysgrifennodd nifer o erthyglau a beirniadaethau eisteddfodol i geisio ryddhau barddoniaeth Gymraeg o'r arddull chwyddedig a ddaeth yn boblogaidd yn hanner cyntaf y 19g. Cyhoeddodd lyfr gramadeg pur bwysig yn 1851. Golygodd sawl cyfrol, gan gynnwys gwaith Eos Gwynedd a Robert ap Gwilym Ddu, a bu'n olygydd cylchgronau llenyddol yn ogystal.

## Llyfryddiaeth
**Grawn Awen* (Llanrwst, 1826). Cerddi.
**Drych Barddonol* (Caernarfon, 1839). Cerddi ac ysgrifau beirniadol.
**Grammadeg Cymreig* (1851)
**Caniadau Caledfryn* (1856). Cerddi
**Cofiant Caledfryn*, gol. Thomas Roberts (1877). Cyfrol gofianol, sy'n cynnwys cerddi ac ysgrifau.
**Cerddi Caledfryn*, gol. Owen M. Edwards (Cyfres y Fil, 1913). Gyda rhagymadrodd da ar fywyd yr awdwr.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Pobl o Ddinbych
Edward Miall

Roedd **Edward Miall** (8 Mai 1809 – 30 Ebrill 1881) yn newyddiadurwr o o Loegr, ymgyrchydd dros ddatgysylltu'r eglwys, sefydlwr Y Gymdeithas Ymryddhau, ac yn wleidydd Rhyddfrydol.

Roedd yn Aelod Seneddol dros Rochdale (1852–1857) ac ar ôl hynny dros Bradford (1869–1874).

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Ryddfrydol (DU)
Categori:Marwolaethau 1881
Mynegai Datblygu Dynol

bawd|Categorïau Mynegai Datblygu Dynol yn 2018
|430px
Mae'r **Mynegai Datblygu Dynol** yn mesur disgwyliad bywyd, llythrennedd, addysg a safon byw yng ngwledydd y byd. Datblygwyd y mesur yma yn 1990 gan Amartya Sen o India a Mahbub ul Haq o Bacistan.

Cyhoeddwyd yr adroddiad yn Ne Affrica ar 9 Tachwedd 2006. Roedd yn dangos gwelliant yn y gwledydd datblygedig ond dirywiad mewn llawer o wledydd sy'n datblygu.

Mae sgôr dan 0.5 yn dangos lefel isel o ddatblygiad. O'r 31 gwlad yn y categori yma, mae 29 yn Affrica; yr eithriadau yw Haiti a Yemen. Mae sgôr o 0.8 neu fwy yn dangos gwlad sydd a lefel uchel o ddatblygiad. Norwy oedd ar y brig yn 2006.

## Cyfeiriadau
Categori:Economeg datblygu
Categori:Ystadegaeth
Melin Ifan Ddu

Pentref yng nghymuned Cwm Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, y **Melin Ifan Ddu** (Saesneg: *Blackmill*). Fe'i lleolir yn rhan isaf Cwm Ogwr 5 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr, tua hanner ffordd rhwng y dref honno a Thon-y-pandy. Mae Afon Ogwr yn llifo heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Huw Lloyd Edwards

bawd|Cofeb i Huw Lloyd Edwards dros drws Siop Gron, Penisa'r-waun

Dramodydd o Gymru oedd **Huw Lloyd Edwards** (1916 – 1975). Bu'n athro Saesneg yn Ysgol Dyffryn Nantlle, Penygroes, ac wedyn yn ddarlithydd dylanwadol yn Y Coleg Normal, Bangor.

Enillodd Dlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958 am ei ddrama *Cyfyng-Gyngor,* a bu'n feirniad ar y gystadleuaeth wedi hynny.

Disgrifiwyd Huw Lloyd Edwards yn y 1970au fel "dramodydd yr oedd y gorffennol yn ei swyn-gyfareddu [...] nid i ddianc iddo rhag gorfod wynebu dryswch, ac ing yn wir, ein bywyd cyfoes ond er mwyn ceisio ei amgyffred yn well ac o'r herwydd canfod hwyrach fod yna obaith am ffordd ymwared o ganol y trybestod i gyd."

Alegorïau yw llawer o'i ddramâu. 

Llwyfanwyd a chyfansoddwyd nifer o'i ddramâu ar gyfer Chwaraewyr Garthewin a myfyrwyr Adran Ddrama, Y Coleg Normal. Cynhaliwyd Gŵyl o'i ddramâu yn Theatr Garthewin yn 1962.

Roedd yn briod â Jane, a ganwyd iddynt ddwy ferch - Ann ac Eleri.

## Dramâu 
* *Cyfyng-Gyngor* (1958)
* *Ar Ddu A Gwyn* (1963) 
* *Pros Kairon* (1967)
* *Y Gŵr Drwg*
* *Orffiws*
* *Y Gŵr O Wlas Us*
* *Y Gwr O Gath Heffer*
* *Y Llyffantod* (1973)
* *Y Lefiathan* (1975)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*"Cydnabod y dramodydd Huw Lloyd Edwards", BBC, Medi 2007

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
287

2g - **3g** - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au
282 283 284 285 286 - **287** - 288 289 290 291 292 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn gwneud cytundeb heddwch a Bahram II, brenin Persia, ac yn sefydlu Tridates III fel brenin Armenia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:287
BBC Canwr y Byd Caerdydd

Cystadleuaeth i unawdwyr cyngerdd ac opera yw **BBC Canwr y Byd Caerdydd** sydd bellach yn fyd enwog. Cynhelir y gystadleuaeth bob yn ail flwyddyn yng Nghaerdydd pan daw 25 o ymgeiswyr i'r gystadleuaeth yn dilyn gwrandawiadau ar fil neu fwy o unawddwyr dros y byd i gyd. Trefnir y gystadleuaeth gan BBC Cymru Wales mewn cysylltiad â Chwmni Opera Cenedlaethol Cymru a Sir a Dinas Caerdydd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:BBC Canwr y Byd Caerdydd
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Cystadlaethau cerddorol
Categori:Digwyddiadau yng Nghaerdydd
286

2g - **3g** - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au
281 282 283 284 285 - **286** - 287 288 289 290 291 

----

## Digwyddiadau 
*1 Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn enwi Maximianus fel Cesar. Yn ddiweddarach yr un flwyddyn, mae'n ei enwi'n Augustus neu gyd-ymerawdwr.
*Gorchfygir gwrthryfel y Bagaudae yng Ngâl.
*Carausius, pennaeth y *Classis Britannica* (y llynges Rufeinig sy'n gyfrifol am y moroedd o gwmpad Prydain a Gâl) yn cael ei gyhuddo o fod mewn cynghrair a'r môr-ladron a'i ddedfrydu i farwolaeth. Ei ymateb yw ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr a chipio Pridain a gogledd Gâl.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:286
285

2g - **3g** - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au
280 281 282 283 284 - **285** - 286 287 288 289 290 

----

## Digwyddiadau 
*Gorffennaf — Brwydr y Margus rhwng dau ymerawdwr Rhufeinig, Carinus a Diocletian. Diocletian sy'n fuddugol.
*Diocletian yn rhannu'r ymerodraeth yn ddwy ran, gorllewin a dwyrain.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*July — Carinus, ymerawdwr Rhufeinig

Categori:285
282

2g - **3g** - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au 
277 278 279 280 281 - **282** - 283 284 285 286 287 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn cael ei ladd gan ei filwyr ei hun yn Sirmium.
*Carus, pennaeth Gard y Praetoriwm, yn dod yn ymerawdwr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Probus, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:282
283

2g - **3g** - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au 
278 279 280 281 282 - **283** - 284 285 286 287 288 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Carus yn cipio Ctesiphon, prifddinas Persia.
* Carus yn cael ei lofruddio yn dilyn cynllwyn milwrol ger Afon Tigris.
* Carinus yn olynu ei dad Carus fel ymerawdwr.
* Rhagfyr — Numerianus yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan ei filwyr.
* 17 Rhagfyr — Pab Caius yn olynu Pab Eutychian fel y 28ain pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 7 Rhagfyr — Pab Eutychian
* Carus, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:283
281

2g - **3g** - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au 
276 277 278 279 280 - **281** - 282 283 284 285 286 

----

## Digwyddiadau 
* Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn dychwelyd yn fuddugoliaethus i ddinas Rhufain wedi cyfres o fuddugoliaethau ar ffiniau'r ymerodraeth.

## Genedigaethau 
*Aquilina, sant Cristionogol

## Marwolaethau 
Categori:281
280

2g - **3g** - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au 
275 276 277 278 279 - **280** - 281 282 283 284 285 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn gorchfygu ymgais gan Proculus i gipio'r orsedd.
* Pennaeth y llynges Rufeinig ar Afon Rhein, Bonosus, yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Mae byddin Probus yn ei orchfygu, ac mae Bonosus ei ei grogi ei hun.
*Yn Alexandria, mae Julius Saturninus yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Mae byddin Probus yn ei orchfygu a'i ddienyddio.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Proclus, hawlydd yr ymerodraeth Rufeinig.
*Bonosus, hawlydd yr ymerodraeth Rufeinig.
*Julius Saturninus, hawlydd yr ymerodraeth Rufeinig.

Categori:280
279

2g - **3g** - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au 
274 275 276 277 278 - **279** - 280 281 282 283 284

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn gorchfygu'r Bwrgwyniaid a'r Fandaliaid yn y Balcanau

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Rabbi Yochanan bar Nafcha, golygydd Talmud Jerusalem

Categori:279
Ernie Els

Golffiwr o Dde Affrica yw **Theodore Ernest "Ernie" Els** (ganed 17 Hydref 1969).

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Golffwyr o Dde Affrica
Andy Murray

Chwaraewr tenis o'r Alban sy'n cynrychioli'r Alban a Phrydain Fawr yw **Andrew "Andy" Murray** (ganwyd 15 Mai 1987 yng Nglasgow). Mae'n enwog am ei echwythiadau angerddol aml a'i dalent naturiol.

Mae'n 190&nbsp;cm o daldra, ac mae'n defnyddio trawiad gwrthlaw deulaw eithriadol. Ei hyfforddwr cyfredol yw Brad Gilbert. Mae Murray hefyd yn ffrindiau da efo'i gyd-chwaraewr tenis Novak Đoković.

Enillodd y fedal aur yn nhwrnamaint senglau dynion yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012 ac yng Ngemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil.  Enillodd ef Bencampwriaeth yr Unol Daleithiau yn 2012.

Cafodd ei enwebu'n chwaraewr y flwyddyn yng ngwobrau'r Lawn Tennis Association yn 2005. Yn 2015 Murray oedd chwaraewr dethol gorau'r DU ac roedd yn ail orau drwy'r byd. Yn Rhagfyr 2005 enillodd Wobr Personoliaeth Chwaraeon Albanaidd y Flwyddyn BBC Scotland, ac adran chwaraeon y gwobrau Top Scot. Ystyriwyd ei frawd hŷn Jamie yn chwaraewr parau dethol gorau'r DU yn 2015. Roedd Murray gyda'i frawd Jamie'n aelodau o'r tîm a enillodd y Cwpan Davis yn 2015.

Ychydig cyn Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014 cynhoeddodd ei fod am bleidleisio o blaid annibyniaeth.

## Gyrfa 
### 2008
Yng Ngemau Olympaidd Beijing fe gollodd Murray yn rownd gyntaf y gystadleuaeth senglau dynion i Lu Yen-Hsun, a chollodd gyda'i frawd Jamie yn ail rownd y dyblau i'r Ffrancod Michael Llodra ac Arnaud Clement.

### 2009
Ym misoedd cynnar 2009 fe dynodd Murray allan o Bencampwriaeth Agored Dubai ac yna allan o dîm Prydain yng Nghwpan Davis rhwng 6&ndash;8 Mawrth oherwydd firws.

Ym Mai cyrhaeddodd Murray rownd yr wyth olaf ym Mhencampwriaeth Agored Ffrainc am y tro cyntaf wrth guro Marian Cilic o Groatia 7-5, 7-6 (7-4), 6-1, gyda Cilic yn gwynno yn y drydedd set gydag anaf i'w goes. Daeth Murray yn y trydydd dyn yn unig o Brydain, ar ôl Tim Henman a Roger Taylor, i gyrraedd y rowng gogynderfynol yn Roland Garros. Curwyd gan Fernando Gonzalez o Tsile yn rownd nesaf y bencampwriaeth 6-3, 3-6, 6-0, 6-4.

Ym Mehefin enillodd Murray ei dlws cyntaf ar gwrt gwair gan guro'r Americanwr James Blake 7-5, 6-4 yn rownd derfynol Pencampwriaeth Aegon yn Queen's, a daeth yn y dyn cyntaf o Brydain i ennill y bencampwriaeth ers Henry "Bunny" Austin ym 1938.

### 2013 - 
Roedd Murray yn drydydd detholyn ar gyfer Pencampwriaeth Wimbledon 2009, a daeth yn yr ail ddetholyn pan gadarnhaodd Rafael Nadal nad oedd am chwarae yn y gystadleuaeth. Enillodd Murray y Pencampwriaeth Wimbledon yn 2013 a 2016..

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 
*  Gwefan ffan
*  Proffil ATP Tour ar gyfer Murray

Categori:Chwaraewyr tenis o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012‎
Categori:Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016‎
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Adam Scott

Golffiwr proffesiynol o Awstralia yw **Adam Derek Scott** (ganed 16 Gorffennaf 1980). Mae ef yn aelod o daith y PGA.

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Golffwyr o Awstralia
Gwobr Man Booker

Gwobr flynyddol am waith ffuglen yn yr iaith Saesneg yng ngwledydd Prydain yw **Gwobr Booker** neu **Gwobr Booker McConnell**. Cafodd ei sefydlu yn 1968 gan y cyhoeddwyr Booker McConnell, mewn cydweithrediad â Chymdeithas y Cyhoeddwyr, ar linellau y Prix Goncourt yn Ffrainc.

Booker
Categori:Llenyddiaeth Saesneg
Moel Arthur

Bryn a bryngaer ym Mryniau Clwyd, Sir Ddinbych, yw **Moel Arthur** (cyfeirnod OS: 145 660). Fe'i lleolir rhwng Llandyrnog (ger Dinbych) i'r gorllewin a Nannerch i'r dwyrain; . I'r dwyrain, fel pe'n ei wylio islaw saif yr uchaf o gopaon Bryniau Clwyd: Moel Famau. Yn wahanol i'r 5 bryngaer arall nid yw'n gwarchod bwlch, ac nid yw mewn lleoliad strategol filwrol o bwys; mae hyn (a darganfyddiadau diweddar) yn arwain yr archaeolegydd i gredu fod arwyddocâd defodol i'r gaer.

## Bryngaer
Ar ben y bryn ceir bryngaer gron sylweddol o tua 2 hectar gyda mynediad iddi ar yr ochr ddwyreiniol. Mae'r muriau amddiffynnol yn troi i mewn ar eu hunain yn y fynedfa a cheir olion sy'n awgrymu dwy siambr warchod. Mae'r gwaith amddiffynnol yn drawiadol, gyda chyfres o gloddiau syrth a ffosydd oddi amgylch pen y bryn. Y tu mewn i'r cyfan, yn arbennig ar yr ochr ddwyreiniol, ger y fynedfa, ceir sawl platfform lle ceid tai crwn o waith pren ar un adeg, yn ôl pob tebyg.

Ymddengys fod Moel Arthur yn fryngaer gymharol gynnar, o ddechrau Oes yr Haearn. Mae'n gorwedd yn nhiriogaeth llwyth y Deceangli. Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: FL010. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Mae Moel Arthur yn un o sawl heneb a thirffurf yng Nghymru a gwledydd Prydain a enwir ar ôl Arthur, ond yn yr achos hwn does dim chwedl na thraddodiad i'w gysylltu â'r safle.

Gellir cyrraedd y gaer trwy ddilyn y lôn fynydd sy'n dringo o Landyrnog trwy bentref bach Llangwyfan i gyfeiriad Nannerch. Mae Llwybr Clawdd Offa yn rhedeg yn agos i'r safle hefyd.

## Dosbarthiad y mynydd 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 456 metr (1496 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

## Oriel

Moel Arthur sulA.jpg|Moel Arthur (a'i goron o gloddiau amddiffynnol, o lawr Dyffryn Clwyd
Moelar.jpg|O gyfeiriad Moel Llys y Coed
Moel Arthur.jpg|Y bryn o gopa Moel Llys y Coed
Moel Famau o Foel Arthur.jpg|Moel Llys y Coed - a Moel Famau (yn y pellter eithaf) o Foel Arthur. Moelydd Clwyd
Moel Plas-yw o Foel Arthur.jpg|Ffosydd ac amddiffynfeydd y gaer gyda Moel Plas-yw yn y pellter
Moel Arthur, Sir Ddinbych 02.JPG|Yr olygfa o Foel Llys y Coed, 2014
Moel Arthur, Sir Ddinbych 01.JPG

## Gweler hefyd
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o gopaon Cymru
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Bryngaerau Sir Ddinbych
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Copaon Hump
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Amgueddfa

Adeilad neu sefydliad ar gyfer cadw ac arddangos hynafiaethau a rydd oleuni ar hanes yw **amgueddfa**.

Erbyn heddiw mae'r mwyafrif o amgueddfeydd yn canolbwyntio ar un maes neu ystod cymharol gyfyng o bynciau, er enghraifft: celf, archaeoleg, anthropoleg, ethnoleg, hanes, gwyddoniaeth, technoleg, Byd Natur. O fewn y categorïau hyn ceir amgueddfeydd sy'n arbenigo celf fodern, hanes lleol, amaeth neu ddaeareg.

## Gweler hefyd 
* Amgueddfa Cymru


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Creigiau

Pentref noswylio yng ngogledd-orllewin Caerdydd, prifddinas Cymru, yw **Creigiau**. Ar hyn o bryd mae gan y pentref tua 1,500 o dai a phoblogaeth o oddeutu 5,000 o bobl.  Enw ward etholiadol Caerdydd yw Creigiau / Sain Ffagan . Mae gan y pentref gymuned gref sy'n siarad Cymraeg, ac ynghyd â Phentyrch mae ganddo un o'r clystyrau mwyaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghaerdydd. Mae 23.4% o'r pentref yn siarad Cymraeg.

## Hanes 
Chwarel oedd hen ganolfan ddiwydiannol Creigiau. Agorwyd y chwarel yn yr 1870au a chafodd ei chau yn 2001. Rheilffordd y Barri oedd yn cysylltu'r pentref â Chaerdydd a'r Barri, a leolir ar ymyl ddwyreiniol y pentref, a chaewyd y rheilffordd fel rhan o doriadau Beeching . Mae'r Gymraeg bob amser wedi bod â phresenoldeb cryf yng Nghreigiau ac roedd y mwyafrif o'i thrigolion yn siarad Cymraeg yn 1890.

Yng nghanol y 1970au, cafodd ystadau tai eu hadeiladu ar gyfer cymudwyr. Adeiladwyd ystâd fawr o dai arall yn ystod yr 1980au ar gyfer y nifer cynyddol o gymudwyr a oedd eisiau byw yn y pentref. Hyd heddiw, mae'r bobl leol yn galw'r ystâd hon yn "the new estate" neu "lower Creigiau".

Daeth Creigiau yn rhan o awdurdod Unedol Caerdydd yn 1996 yn dilyn ad-drefnu Llywodraeth Leol.

### Castell-y-mynach 
Plasty sy'n dyddio o'r canoloesoedd hwyr yw Castell-y-mynach, a adeiladwyd, yn ôl pob sôn, yn y bymthegfed ganrif. Cafodd ei ailfodelu yn yr ail ganrif ar bymtheg cynnar. Mae'n cynnwys murluniau o'r ail ganrif ar bymtheg a'r ddeunawfed ganrif. Mae datblygaid o dai modern bellach wedi eu hadeiladu o amgylch y plasty.  

### Creigiau Pottery 
Yn 1947, sefydlwyd stiwdio grochenwaith Southcliffe Ceramic Company gan Reg a Jean Southcliffe. Cafodd y stiwdio ei hailenwi yn Creigiau Pottery yn 1948. Cynhyrchodd Creigiau lestri bwrdd gyda gwydredd llwyd golau a llestri copr, a oedd fwyaf adnabyddus ganddynt.   Darn nodweddiadol gan Creigiau yw eu Welsh Dragon Pie kitsch, simdde ar gyfer pastai wedi ei wneud o grochenwaith gloywedd. Siâp draig Gymreig yw'r simdde yn hytrach na'r aderyn arferol.

## Llywodraethiant 
Yn y gorffennol roedd Creigiau yn rhan o ward etholiadol Cyngor Bwrdeistref Taff Trelái. Yn 1995 daeth Creigiau yn rhan o Gaerdydd. Etholwyd y cynghorydd, Delme Bowen o Blaid Cymru, i ymuno â Chyngor Caerdydd (cynghorydd Plaid Cymru cyntaf Caerdydd ers 23 mlynedd). 

Ers 1999 mae Creigiau yn rhan o ward newydd, Creigiau a Sain Ffagan. 

## Cyfleusterau 
Mae cyfleusterau lleol yn cynnwys ysgol gynradd ddwyieithog, sy'n dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg a Saesneg, clwb golff, siop gyfleustra gyda swyddfa bost, maes hamdden a reolir gan drigolion y pentref (cartref saethyddiaeth leol, criced, pêl-droed, petanque a chlybiau tenis), meddygfa, a thafarn leol o'r enw 'The Creigiau Inn'.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Lluniau o Creigiau a'r ardal gyfagos

Categori:Pentrefi Caerdydd
Lafa

Craig dawdd (magma) sy'n llifo o losgfynydd neu drwy ryw doriad arall yng nghramen y Ddaear yw **lafa**. Fel arfer mae ganddo dymheredd o 800 i 1,200°C. Yn aml, gelwir y graig folcanig sy'n deillio o'r graig ar ôl iddi oeri yn "lafa" hefyd.

[bawd|350px|dim|Ffrwd o lafa yn llifo o [Mauna Loa, Hawaii (1984)]]

Categori:Creigiau igneaidd
Categori:Fwlcanoleg
Categori:Llosgfynyddoedd
Ffarad

**Ffarad** (neu **Farad**) (F) yw uned cynhwysiant, sef fod gan gynhwysydd werth o 1 Ffarad os yw'n gallu dal 1 Coulomb (C) o wefr ar gyfer pob Folt (V) o wahaniaeth potensial.

Yr hafaliad yw:

: Q = CV\,

(Q= gwefr, C= cynhwysiant, V= gwahaniaeth potensial)

Enwir y Ffarad ar ôl y ffisegydd Michael Faraday.

Categori:Ffiseg
Categori:Trydan
Categori:Unedau deilliadol SI
Cynhwysiant trydanol

System sydd â'r gallu i ddal gwefr yw **cynhwysydd**. Fel rheol, cai cynhwysydd ei wneud gyda dau blât o fetel sydd ac unai aer, gwactod neu unrhyw ddeunydd arall rhyngddynt. Os mae'r ddau blât yn cael eu cysylltu i gyflenwad trydan, bydd gwefrau'n casglu ar y platiau.

Yr hafaliad ar gyfer maint cynhwysiant:

: C = \kappa\epsilon_0 (\theta) \frac{A}{d} \,

C yw gwerth y cynhwysydd mewn Ffarad; \kappa yw gwerth y dialectirc, sy'n gysonyn; \epsilon_0 yw'r permitifedd golau rhydd; A yw arwynebedd y platiau sy'n wyneb yn wyneb a'i gilydd mewn medrau sgwâr; d yw'r pellter rhwng y ddau blât mewn medrau.
Uned cynhwysiant yw'r Ffarad.

Gwelir o'r hafaliad uchod bod cynhwysiant mewn cyfrannedd union ag arwynebedd y platiau ac mewn cyfrannedd wrthdro efo'r pellter rhwng y platiau. Mae hyn yn golygu po fwyaf yw arwynebedd y platiau, y mwyaf yw'r cynhwysiant a hefyd po fwyaf yw'r pellter rhwng y platiau y lleiaf yw'r cynhwysiant.

Gellir hefyd disgrifio cynhwysiant fel gwefr pob folt o drydan efo'r hafaliad:
: Q = CV 
Q yw gwerth y wefr a fesurir mewn coulombau, C yw'r cynhwysiant ac V yw'r foltedd a fesurir mewn foltiau.

## Dadwefriad cynhwysydd a'i defnyddiau 
Gwelir uchod fod y foltedd yn lleihau dros amser mewn ffordd esbonyddol. Mae hyn hefyd yn wir am gerrynt a gwefr drydanol. Cysylltir y rhain gyda'r tri hafaliad isod. Dyma fformiwla gyffredinol.
:X = X_0 (X-dechreuol) \left( e^{\,^{\textstyle -t (Amser) /R (Gwrthiant)C(Cynhwysiant)}}\right),
:V = V_0 \left( e^{\,^{\textstyle -t/RC}}\right),
:I = I_0 \left( e^{\,^{\textstyle -t/RC}}\right),
:Q = Q_0 \left( e^{\,^{\textstyle -t/RC}}\right),

Defnyddir cynhwysyddion mewn amrywiaeth o ddyfeisiau electronig. Yr esiampl fwyaf amlwg a hawdd i'w deall yw'r fflach ar gamera. Gall cynhwysydd cael ei ddadwefru'n gyflym felly defnyddir cynhwysydd o fewn camera i gael ymchwydd o wefr dros amser byr tra bod y llun yn cael ei dynnu.

Categori:Ffiseg
Ernst Julius Öpik

Roedd **Ernst Julius Öpik** (22 Hydref 1893 – 10 Medi 1985) yn seryddwr ac astroffisegydd o fri o Estonia, a dreuliodd y rhan olaf o'i yrfa (1948–1981) yn Arsyllfa Armagh, Gogledd Iwerddon. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith arloesol ar ddeinameg Cysawd yr Haul, yn enwedig cwmwl Oort ac effaith Yarkovsky.

Roedd yn daid i'r gwleidydd Cymreig Lembit Opik. Roedd ei ferch, Helgi Öpik, yn academydd ym Mhrifysgol Abertawe. 

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Moscfa ac enillodd ei ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Tartu, yn Estonia.

Mae'n enwog am ei waith ar gomedau. Yn 1932 daeth allan â'r ddamcaniaeth fod comedau yng Nghysawd yr Haul yn ymffurfio mewn cwmwl o lwch a mater arall y tu hwnt i gylchdro'r blaned gorrach Plwton. Enwir y cwmwl hwnnw yn Gwmwl Oort (neu Cwmwl Öpik-Oort) er ei anrhydedd.

## Dyddiad geni
Mae ambell ffynonnell yn nodi'r 23ydd o Hydref fel ei ddyddiad geni e.e. *Britannica* a'r *Dictionary of Irish Biography*, ond cam-gyfrifo o'r Calendr yw hyn yn ôl pob tebyg. Roedd rhannau o Ymerodraeth Rwsia ar y pryd yn defnyddio'r Calendr Iŵl, a oedd 12 diwrnod ar ôl y Calendr Gregori. Dyddiad geni Öpik oedd 10 Hydref 1893 (Calendr Iŵl), sy'n trosi i 22 Hydref 1893 (Calendr Gregori).

## Gwobrau
Enillodd Fedal J. Lawrence Smith gan Academi Genedlaethol y Gwyddorau ym 1960, Medal Goffa Frederick C. Leonard gan y Gymdeithas Feteorolegol ym 1968, Medal Aur Kepler gan y Gymdeithas Americanaidd er Hyrwyddo Gwyddoniaeth a'r Gymdeithas Feteorolegol ym 1972, Medal Aur y Gymdeithas Seryddol Frenhinol ym 1975 a Medal Bruce ym 1976.

## Papurau
* 1951: "Tebygolrwydd gwrthdrawiad â'r planedau a dosbarthiad mater planedol", Proc. R. Irish Acad. Adran A, cyf. 54, t. 165-199
* 1958: "Ffiseg Hedfan Meteor yn yr Atmosffer".
* 1976: "Cyfarfyddiadau Rhyngblanedol: Rhyngweithiadau disgyrchiant agos-amrediad", Elsevier Scientific Publishing Co., "Datblygiadau mewn Gwyddor System yr Haul a'r Gofod", cyfrol 2
* 1977: "Ynglŷn â dogma mewn gwyddoniaeth ac atgofion eraill seryddwr". Adolygiad Blynyddol o Seryddiaeth ac Astroffiseg, cyfrol 15, t. 1

## Cyfeiriadau
* *Fifty Years of the Irish Astronomical Journal*; Fifty Years of the Irish Astronomical Journal; awdur: Ernst Julius; cyhoeddwyd gan A.G. Gunn & J. McFarland, Irish Astronomical Journal, cyfrol 27, iss. 1, tud. 7 (2000)
* *Physics of meteor flight in the atmosphere* (1958); Cyhoeddwr: Interscience Publishers, Efrog Newydd
* ''Estonian technology to be part of the European Space Agency's mission for the first time, University of Tartu, 26.06.2019*; 26 Mehefin 2019; teitl: *The Densities of Visual Binary Stars''; 

Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Seryddwyr o Estonia
Fformwla de Moivre

Mae **theorem de Moivre** yn nodi fod:

: \{ \cos {(\theta)} + \sin {(\theta)i} \}^{n} = \cos {(n\theta)} + \sin {(n\theta)i} \,

Categori:Trigonometreg
Categori:Rhifau cymhlyg
Llwybr Llaethog yn awyr y nos

350px|bawd|Y Llwybr Llaethog yn ymestyn ar draws awyr y nos.

:''Erthygl am yr Llwybr Llaethog fel y mae'n ymddangos yn awyr y nos yw hon.Am Alaeth y Llwybr Llaethog fel gwrthrych seryddol, gweler Galaeth y Llwybr Llaethog.Am y band cerddorol, gweler Llwybr Llaethog (band).''

350px|bawd|Darlun o'r Llwybr Llaethog yn ymestyn ar draws yr holl wybren gwneir gan Arsyllfa Deheuol Ewrop allan o nifer o luniau annibynnol. Mae canol yr Alaeth yng nghanol y darlun,
350px|bawd|Darlun o ran o'r Llwybr Llaethog yng nghytserau Sagittarius a Scorpius yn edrych tua'r canol ein Galaeth ni. Achosir yr ardaloedd tywyll gan gymylau o lwch yn gymysg â nwy rhyngserol.

Band llydan o oleuni sydd i'w weld yn disgleirio yn wan ar draws awyr y nos o lefydd tywyll yw'r **Llwybr Llaethog**. Fe'i gwnaed o oleuni miliynau o s&ecirc;r.

Mae'r Llwybr Llaethog yn eithaf hawdd i'w weld gyda'r llygad noeth, ymhell o oleuadau trefol; ymddengys fel band sy'n amgylchu'r wybren. Gall oleuadau trefi guddio'r Llwybr Llaethog yn llwyr. Mae'r band yn fwy llydan a mwy disglair mewn rhai rhannau nag eraill, yn enwedig yn y cytserau Sagittarius a Scorpius. Mae'r band yn afreolaidd ac yn torri i ddwy rhan mewn rhai lleoedd.

Mae'r enw *Llwybr Llaethog* yn tarddu o'r henfyd clasurol, gan ei bod yn edrych yn debyg i ffordd a wneuthwyd allan o laeth. *Via lactea* (sef ffordd laethog) oedd yr hen enw Lladin, a oedd yn dod o'r enw Groeg *galaxías kýklos* (γαλαξίας κύκλος), sef cylch laethog.

Un hen enw Cymraeg am y Llwybr Llaethog oedd *Caer Gwydion*, sy'n gysylltiedig â Gwydion fab Dôn yn chwedlau y Mabinogi. Mae hen enwau eraill yn cynnwys *Caer Arianrhod*, ''Bwa'r Gwynt*, *Heol y Gwynt*, *Llwybr y Gwynt*, y *Ffordd Laethog*, y *Ffordd Wen'' a'r *Ffordd Laethwen*.

Edrychodd Galileo Galilei ar y Llwybr Llaethog trwy'i delesgop yn y flynyddoedd 1609 a 1610. Fe welodd bod y Llwybr Llaethog wedi ei chyfansoddi o nifer enfawr o sêr o ddisgleirdeb gwan.

## Natur y Llwybr Llaethog
Mae mwyafrif o'r sêr yn ein galaeth ni yn bodoli mewn disg eang tenau. Lleolir y Cysawd yr Haul a'r Ddaear yn y disg, a felly mae'r sêr pell yn ymddangos fel band o amgylch awyr y nos. Hwn yw'r Llwybr Llaethog.

Yn y cytser Sagittarius yw lleoliad canol yr Alaeth, a felly mae'r Llwybr Llaethog yn fwyaf disglair yn y cyfeiriad hwn. Mae *Ymchwydd* yr Alaeth hefyd i'w ganfod yng nghyfeiriad Sagittarius a Scorpius, sydd yn ychwanegu i'r disgleirdeb y Llwybr Llaethog yn ardal hon o'r wybren.

Canfyddir nifylau a chlystyrau sêr yn y Llwybr Llaethog yn ogystal â'r nifer enfawr o sêr. Mae llawer o'r nwy yn yr Alaeth yn bodoli yng nghanol y disg serol, mewn haen denau. Cymysglyd gyda'r nwy ydy llwch sydd yn amsugno'r goleuni sêr tu ôl. Effaith y llwch ydy creu ardaloedd o'r Llwybr Llaethog sydd yn edrych yn dywyll o'r Ddaear. Dyma rheswm mae'r Llwybr Llaethog yn edrych yn afreolaidd mewn rhannau.

## Cyfeiriadau
Categori:Galaethau
Categori:Llwybr Llaethog
Categori:Seryddiaeth