open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Norman Mailer

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Norman Mailer** (31 Ionawr 1923 – 10 Tachwedd 2007).

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *The Naked and the Dead* (1948)
* *Barbary Shore* (1951)
* *The Deer Park* (1955)
* *An American Dream* (1965)
* *The Short Fiction of Norman Mailer* (1967)
* *Why are we in Vietnam?* (1967)
* *Of Women and Their Elegance* (1980)
* *Ancient Evenings* (1983)
* ''Tough Guys Don't Dance* (1984)
* *Harlot's Ghost* (1991)
* *The Gospel According To The Son* (1997)
* *The Castle in the Forest* (2007)

### Arall 
* *The White Negro* (1957)
* *Advertisements for Myself* (1959)
* *The Presidential Papers*(1963)
* *Cannibals and Christians* (1966)
* *Miami and the Siege of Chicago: An Informal History of the Republican and Democratic Conventions of 1968* (1968)
* *Of a Fire on the Moon* (1969).
* *The Prisoner of Sex* (1971)
* *St. George and The Godfather* (1972)
* *Marilyn* (1973)
* *The Faith of Grafitti*,(1974)
* *The Fight* (1975)
* *The Executioner's Song* (1979)
* *Pieces and Pontifications* (1982)
* *Portrait of Picasso as a Young Man: An Interpretative Biography* (1995)
* *Oswald's Tale: An American Mystery* (1996)
* *Why Are We At War?* (2003)
* *The Spooky Art: Some Thoughts on Writing'' (2003)

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn New Jersey
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Louis Pasteur

Cemegydd o Ffrainc sy'n fwyaf enwog am ei waith ym maes oedd meicrobioleg oedd **Louis Pasteur** (27 Rhagfyr 1822 – 28 Medi 1895).

Ganed ef yn Dole yn *département* Jura yn Ffrainc. Sylweddoddol ei brifathro yn yr ysgol fod ganddo allu anarferol, ac awgrymodd ei fod yn ceisio am le yn yr École Normale Supérieure. Bu'n dysgu ffiseg yn Lycée Dijon am gyfnod byr, cyn cael cadair cemeg ym Mhrifysgol Strasbourg. Yno priododd Marie Laurent yn 1849. Cawsant bump o blant, ond bu tri ohonynt farw yn ieuanc. Yn 1854, daeth yn Ddeon y Coleg Gwyddoniaeth newydd yn Lille, ac yn 1856 yn gyfarwyddwr astudiaethau gwyddonol yn yr École Normale Supérieure.

Profodd arbrofion Pasteur mai meicroorganau oedd yn achosi afiechydon. Ystyrir ef, gyda Ferdinand Cohn a Robert Koch, yn dad meicrobioleg. Enwyd y broses o basteureiddio, i ladd meicroorganau mewn llaeth a hylifau eraill. Tra'n astudio eplesiad siwgr i alcohol gan furum, daeth Pasteur i'r casgliad fod eplesiad yn cael ei gataleiddio gan rym bywiol o fewn y celloedd burum a elwir yn *esplesiaid*, ac yn wreiddiol credwyd fod yr rhain yn gweithio o fewn organebau byw yn unig. Ysgrifennodd Pasteur fod ''"eplesiad alcoholig yn weithred sy'n gydberthnasol â bywyd ac trefniant celloedd burum, nid marwolaeth neu bydredd y celloedd."''

## Gweler hefyd
* asteureiddio

## Dolenni allanol
* Louis Pasteur: The Man Who Saved Billions of Lives ffilmig ar Youtube

Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Cemegwyr o Ffrainc
Categori:Gwyddonwyr o Ffrainc
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl o Jura
Cefnfor

Corff mawr o ddŵr hallt a phrif ran o'r hydrosffer yw **cefnfor**. Gorchuddir tua 71% o wyneb y Ddaear (tua 361 miliwn km2) gan gefnfor, corff di-dor o ddŵr sydd yn aml yn cael ei rannu'n nifer o brif gefnforoedd a moroedd llai. Mae dros hanner o'r arwynebedd hwn yn fwy na 3000 m o ddyfnder. Halwynedd cefnforol cyfartalog yw tua 35 rhan y fil, ac mae gan bron i holl ddŵr môr y byd halwynedd o fewn yr amrediad o 31 i 38 rhan y fil.

Cytunodd y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol yn 2000 i gydnabod pum cefnfor: Cefnfor yr Arctig, Cefnfor y De, Cefnfor yr Iwerydd, Cefnfor India, a'r Cefnfor Tawel. Mae nifer o sefydliadau ac unigolion yn defnyddio modelau amrywiol.


Categori:Cyrff dŵr
Categori:Eigioneg
Categori:Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Gwened

Prifddinas yr hen Bro-Ereg a Bro-Wened yn Llydaw ydy **Gwened** (Ffrangeg: **Vannes**), a nawr prifddinas a chymuned yn département Mor-Bihan ers 1790. Porthladd ydyw hefyd, ar arfordir y Mor Bihan (Cymraeg: Môr Bach). Gwened yw hen briddinas, Bro-Wened, un o naw fro hanesyddol Llydaw.

Mae'n un o'r drefi ar lwybr pererindod y Tro Breizh.

250px|bawd|canol|Map y Mor-Bihan. Gwelir ble mae Gwened a'r ynysoedd

## Poblogaeth
Population - Municipality code56260

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Cohu
* Amgueddfa Château Gaillard
* Eglwys Sant Padarn
* Eglwys gadeiriol Sant Pedr
* Hôtel de Ville
* Tour du Connétable

## Llydaweg 
Ceir ysgol gynradd ac ysgol eilradd Diwan yn y dre.

## Enwogion 
* Ffransis I, Dug Llydaw (1414-1450)
* Paul César Helleu (1859-1927), arlunydd
* Yves Rocard (1903-1992), ffisegydd
* Alain Resnais (ganwyd 1922), cyfarwyddwr ffilm
* Yves Coppens (ganwyd 1934), anthropolegydd
* Bernard Poignant (ganwyd 1945), gwleidydd
* Mathieu Berson (ganwyd 1980), chwaraewr pêl-droed

## Gweler hefyd 
* Veneti, y llwyth Celtaidd y cedwir eu henw yn enw Gwened.
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw
* Cymunedau Mor-Bihan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE

Categori:Bretagne
Categori:Cymunedau Mor-Bihan
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Capel Gwynfe

Pentref bychan yng nghymuned Llangadog, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Capel Gwynfe** neu **Gwynfe**. Saif mewn dyffryn yn ne-ddwyrain y sir, rhwng Trichrug a llethrau gorllewinol y Mynydd Du, i'r gorllewin o lôn yr A4069, tua hanner ffordd rhwng Brynaman i'r de a Llangadog i'r gogledd. Mae'r ardal yn rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

## Enwogion
* Beriah Gwynfe Evans (1848–1927). Treuliodd y llenor ac ymgyrchydd gwleidyddol hwn ran helaeth o'i oes yng Ngwynfe, a mabwysiadodd enw'r pentref yn enw canol iddo'i hun. Cafodd swydd fel ysgolfeistr yn ysgol y pentref o 1867 hyd 1882, a'i ddilyn gan John Williams o 1882 hyd 1909.
* Syr John Williams. Ganed y casglwr llawysgrifau Cymreig, cymwynaswr mawr Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar ei sefydliad, yn ffermdy'r Beili, yng Ngwynfe yn 1840, a'i fagu ym Mlaenllynant. Roedd yn feddyg geni i'r teulu brenhinol, gan gynnwys genedigaethau dau o frenhinoedd y dyfodol, sef E. F. Edward VIII ac E. F. George VI.  Bu'n Llywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru o'i sefydlu yn 1907, a hefyd Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth o 1913 tan ei farwolaeth yn 1926.
* Cafodd tri o genhadwyr mwyaf adnabyddus Cymru'r 19g eu geni yn y pentref, sef William Griffith, David Williams a David Griffiths (Madagasgar; 1792-1863). Cyfieithodd David Griffiths a David Jones y Beibl yn iaith y Malagas, a sefydlwyd yr iaith ysgrifenedig Falagaseg gan David Griffiths, mab Glanmeilwch, Gwynfe; mae ei fedd yng Nghapel y Graig, Machynlleth.

## Ffynonellau
*Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Sir Gâr* (Llyfrau'r Dryw, 1955; arg. newydd, 1970)

## Cyfeiriadau
Categori:Llangadog
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
12

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
7 8 9 10 11 - **12** - 13 14 15 16 17 

----

## Digwyddiadau 
*Annius Rufus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Iudea.
*Quirinius yn dychwelyd i Iudea i fod yn gynghorydd i Tiberius.
*Germanicus a Gaius Fonteius Capito yw'r ddau Gonswl am y flwyddyn.
*Augustus yn gorchymyn ymosodiad ar yr Almaen i'r dwyrain o Afon Rhein.

## Genedigaethau 
*31 Awst — Caligula, ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:12
11

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
6 7 8 9 10 - **11** - 12 13 14 15 16

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Augustus yn rhoi'r gorau i'w fwriad o osod ffin yr ymerodraeth Rufeinig ar Afon Elbe. * Mae Germanicus yn diogelu'r ffin ar Afon Rhein.
* Artabanus II yn dod yn frenin Parthia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Marcus Antistius Labeo cyfreithiwr Rhufeinig

Categori:11
Peel

Gallai **Peel** gyfeirio at:

*John Peel, cyflwynydd radio a theledu
*Dwayne Peel, chwaraewr rygbi'r undeb
*Syr Robert Peel, gwleidydd Torïaidd
*Peel (Ynys Manaw)
*Peel (Gorllewin Awstralia)
Ffenestr ddalennog

bawd|220px|dde|Tŷ Sioraidd yn Lloegr gyda ffenestri ddalennog
Mae **ffenestr ddalennog** wedi ei gyfansoddi o un, neu fwy, o baneli symudol, neu "ddalenni" sy'n ffurfio ffram i ddal cwarelau o wydr, sydd yn aml wedi eu gwahanu oddi wrth gwarelau eraill (neu "oleuadau") gan fariau cul mwntin. Er fod unrhyw ffenestr o'r steil hyn o wydro yn dechnegol yn ffenestr ddalennog, defnyddir yn term yn anghynhwysol bron, i gyfeirio at ffenestri lle mae'r ddalen yn cael ei agor drwy lithro'r panel yn fertigol, neu yn llorweddol mewn steil a'i adnabyddir fel *Yorkshire light* neu dalen llithro. Mae ffenestri ddalenog yn gyffredin yn Ewrop ac yng nghyn-drefdigaethiau megis yr Unol Daleithiau a nifer o wledydd sy'n datblygu. Dywedir mai'r dyfeisiwr a'r gwyddonwr Seisnig, Robert Hooke, a gynlluniodd y ffenestr ddalenog.

Mae ffenestri ddalenog yn gyffredin mewn tai Sioraidd a Fictoraidd, mae gan y cynllun traddodiadol dri cwarel ar draws a dau ar i lawr ar y ddwy dalen, gan roi ffenestr *chwech dros chwech*. Adeiladwyd nifer fawr o dai Fictoraidd hwyr ac Edwardaidd maestrefol ym Mhrydain gan ddefnyddio ffenestri ddalenog maint safonol, tua 4 troedfedd mewn lled (1.2 medr) ond roedd maint y ffenestri cynnar yn amrywio yn eang.

[bawd|dde|220px|Ffenestri ddalen anarferol o lydan (tua 2m) mewn tafarn yn [Bromyard, Swydd Henffordd]]

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
**Sash Windows: A Guide to Repair of Sash Windows*
10

1g CC - **1g** - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - **10au** - 20au 30au 40au 50au 60au 
5 6 7 8 9 - **10** - 11 12 13 14 15 

----

## Digwyddiadau 
* Brenhinllin Roegaidd Bactria yn dod i ben.
* Illyria yn cael ei rhannu i Pannonia a Dalmatia.
* Ofydd yn gorffen y Tristia ("Pethau Trist") a'r Epistulae ex Ponto (Llythyrau o'r Môr Du) yn disgrifio tristwch alltudiaeth.

## Genedigaethau 
* Hero o Alexandria, peiriannydd Groegaidd

## Marwolaethau 
*Didymus Chalcenterus, ysgolhaig a gramadegydd Groegaidd

Categori:10
Sosbanelli

Papur bro ardal Llanelli oedd ***Sosbanelli***. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn Ionawr 2002, gan Fenter Iaith Llanelli ar y cyd gyda bapur newydd y Star. Cyhoeddwyd ef wedyn fel atodiad 8 tudalen ym mhapur y Star ar ddydd Iau cyntaf bob yn ail mis. Ers Tachwedd 2007 fodd bynnag fe'i cynhwysid o fewn y papur lleol yn wythnosol gydag un tudalen yn unig.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelli
Categori:Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Categori:Sefydliadau 2002
Afon Skorf

Afon sy'n llifo yng ngorllewin Llydaw, gyda hyd o 78&nbsp;km, drwy Ar Gemene a Pont-Skorf, ac sy'n aberu yn An Oriant (*Lorient* yn Ffrangeg) yw **Afon Skorf**.

## Dolen allanol
*Scorff.com 

Skorf
To gwellt

[bawd|dde|225px|To gwellt, [Ethiopia.]] 
[bawd|dde|225px|To gwellt ar dŷ yn Aaby, [Denmarc.]]
**Toi â gwellt** yw'r grefft o orchuddio to gyda llystyfiant megis gwellt, corsennau, hesg, brwyn neu grug. Mae'n debyg mai hon yw'r dull hynaf o doi, a defnyddir mewn ardaloedd â hinsawdd tymherol a trofannol. Defnyddir to gwellt gan adeiladwyr mewn gwledydd sy'n datblygu, fel arfer gan ddefnyddio llystyfiant lleol a rhad. I'r gwrthwyneb, ym Mhrydain ceir to gwellt ar nifer o hen dai, ac mae'n ffurf drud iawn o doi.

Categori:Pensaernïaeth
Y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol

Sefydliad rhyngwladol a sefydlwyd yn 1921 i gydgysylltu gweithgareddau hydrograffig ei aelod-wladwriaethau yw'r **Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol**.

## Cyfeiriadau 
Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol, Y
Hydrograffig Rhyngwladol, Y Sefydliad
Hydrograffig Rhyngwladol, Y Sefydliad
Fferylliaeth

:*Efallai eich bod yn chwilio am alcemeg.*
[Mortar and pestle|bawd|200px|Y symbol rhyngwladol i gynyrchioli fferyllfa: [morter a phestl.]]
Yr alwedigaeth iechyd sy'n cysylltu'r gwyddorau iechyd â chemeg yw **fferylliaeth** er mwyn cadarnhau'r defnydd diogel o feddyginiaeth. Mae hefyd yn cynnwys y rôl traddodiadol o gyfansoddi a dosbarthu moddion yn ôl cyfarwyddiadau meddyg. Gelwir person proffesiynol ym maes fferylliaeth yn fferyllydd, ac mae'n gweithio mewn fferyllfa, sef canolfan neu labordy i baratoi a dosbarthu meddyginaeth. Gall fferyllfa fod yn adran mewn ysbyty neu'n siop ar y Stryd Fawr. Daw'r gair "fferyllfa" ei hun o'r ffurf Gymraeg Canol ar enw'r bardd Lladin Virgil (Fferyll).

## Gweler hefyd 
* Ffarmacoleg
* Gwyddorau fferyllol


Categori:Gwyddorau fferyllol
Categori:Meddygaeth
Llandre (Llanfihangel Genau'r Glyn)

Pentref yng nghymuned Geneu'r Glyn, Ceredigion, Cymru, ydy **Llandre** neu '''Llanfihangel Genau'r Glyn'''. Mae'n gorwedd tua 5 milltir i'r gogledd o Aberystwyth, yng ngogledd-orllewin y sir, ar y lôn i'r Borth. Mae'r pentref ar Rheilffordd Arfordir Cymru, ond does dim gorsaf yno. I'r gogledd ceir pentref Dôl-y-bont.

Yr enw traddodiadol ar y pentref a'r gymuned yw '''Llanfihangel Genau'r Glyn''', sy'n tarddu o'i leoliad yn hen gwmwd Genau'r Glyn, a fu'n rhan o gantref Penweddig. Cyn hynny Llanfihangel Castell Gwallter oedd yr enw. Newidiwyd yr enw i Lanfihangel Genau'r Glyn ddiwedd yr 16g. Yna, yn y 19g, rhoddwyd yr enw cwbwl ddiystyr Llandre ar y pentre; ond parhaodd yr hen enw mewn bri a 'Llanfihangel Genau'r Glyn' a geir gan amlaf mewn llyfrau ar hanes Cymru.

Ymhlith hynafiaethau'r ardal ceir Castell Gwallter, castell mwnt a beili a godwyd gan y Normaniaid tua'r flwyddyn 1110. Saif hanner milltir i'r gorllewin o'r pentref. Ceir yn ogystal fryngaer o Oes yr Haearn ar y bryn i'r dwyrain o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
*Tom Macdonald, (1900-1980) newyddiadurwr a nofelydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*llandre.org.uk

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Geneu'r Glyn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
7

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC
30au CC
20au CC
10au CC
0au CC - **0au** - 10au
20au
30au
40au
50au 
2
3
4
5
6 - **7** - 8
9
10
11
12 

----

## Digwyddiadau 
* Gwrthryfel yn erbyn Rhufain yn Illyrium a Dalmatia.

* Publius Quinctilius Varus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Germania.

## Genedigaethau 
*Drusus Caesar, mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf (bu farw 33)
*Gnaeus Domitius Corbulo, cadfridog Rhufeinig (bu farw 67)

## Marwolaethau 
*Athenodoros Cananites, athronydd Stoicaidd (g. 74 CC)
Categori:7
Leon Trotsky

Chwyldroadwr dylanwadol o Rwsia o dras Iddewig oedd **Leon Trotsky** neu **Trotsci** (enw bedydd: **Lev Davidovich Bronstein**, ) (26 Hydref 1879 - 21 Awst 1940), a aned yn Yanovka yn Wcráin.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Chwyldroadwyr o Rwsia
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Rwsia
Categori:Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Llofruddiaethau'r 20fed ganrif ym Mecsico
Categori:Pobl a aned yn Wcráin
Categori:Pobl a aned yn Ymerodraeth Rwsia
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Mecsico
6

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - **0au** - 10au 20au 30au 40au 50au 
1 2 3 4 5 - **6** - 7 8 9 10 11 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Augustus yn diswyddo ethnarch Iudaea, Herod Archelaus.
* Iudaea a Moesia yn dod yn daleithiau Rhufeinig.
* Yr ymerawdwr Augustus yn sefydlu trysorfa'r *aerarium militare*, i dalu bonws i lengfilwyr sy'n ymddeol.
* Tiberius a'r lleng XX *Valeria Victrix* yn ymladd yn erbyn y Marcomanni dan Maroboduus.
* Publius Sulpicius Quirinius yn dod yn llywodraethwr Syria, gydag awdurdod dros Iudaea, ac yn ôl yr hanesydd Josephus yn cynnal cyfrifiad yn Iudaea.
* Mae hyn yn arwain at wrthryfel yn Iudaea gan arweiniad Judas y Galilead. Gorchfygir y gwrthryfel, ond mae'n arwain at ddechreuad mudiad y Selotiaid.
* Augustus yn alltudio ei fab mabwysiedig, Agrippa Postumus, i ynys Planasia.

## Genedigaethau 
*Nero Caesar, mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf (bu farw 30)
*Milonia Caesonia, ymerodres Rufeinig (g. 41)

## Marwolaethau 
*Cleopatra Selene (II), rheolwr Eifftaidd Cyrenaica a Libya (ganed 40 CC)
*Orodes III, cyn-frenin Parthia

Categori:6
8

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - **0au** - 10au 20au 30au 40au 50au 
3 4 5 6 7 - **8** - 9 10 11 12 13 

----

## Digwyddiadau 
* 3 Awst — Y cadfridog Rhufeinig Tiberius yn gorchfygu'r Dalmatiaid ar Afon Bathinus.
* Ym Mhrydain, Tincomarus, brenin yr Atrebates, yn cael ei ddiorseddu ac yn ffoi at y Rhufeiniaid. Daw Eppillus yn frenin yn ei le.
* Vonones I yn dod yn frenin Parthia
* Ofydd yn dechrau ysgrifennu'r *Fasti* (Gwyliau)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Marcus Valerius Messalla Corvinus, cadfridog Rhufeinig

Categori:8
Peggy Fortnum

Darlunwraig llyfrau plant Seisnig oedd **Peggy Fortnum** (ganwyd **Margaret Emily Noel Nuttall-Smith**; 23 Rhagfyr 1919, Harrow, Middlesex – 28 Mawrth 2016). Gweithiodd fel athrawes celf, paentwraig a dylunydd tecstiliau cyn dod yn ddarlunwraig llyfrau llawn amser. Mae wedi darlunio bron i 65 o lyfrau hyd yn hyn. Mae Fortnum yn byw yn Essex, Lloegr. Ei chymeriad mwyaf adnabyddys yw Paddington Bear.

Er iw darluniau nodedig pin ac inc o Paddington gael eu gwneud yn ddu a gwyn yn wreiddiol, mae ychydig o'i gwaith wedi cael ei liwio gan artistiaid eraill, gan gynnwys ei nith, Caroline Nuttal-Smith.

## Dolenni Allanol
*Peggy Fortnum ar wefan swyddogol Paddington 
*Proffil ar wefan Houghton Mifflin

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Darlunwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Middlesex
Penrhyn-coch

Pentref bach yng nghymuned Trefeurig, Ceredigion,  ydy **Penrhyn-coch**. Lleolir rhwng  Afon Stewi a Nant Seilo, yn agos i le maent yn ymuno ag Afon Clarach. Mae'r pentref tua 4½ milltir i'r gogledd ddwyrain o Aberystwyth.

Mae'r boblogaeth wedi tyfu'n sylweddol ers yr 1970au, gan i sawl ystad o dai gael eu hadeiladu. Erbyn 2005, roedd 480 o dai a thua 1,037 o drigolion. Cyflogir rhan helaeth o'r boblogaeth yn Aberystwyth, neu yn Sefydliad y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig, Prifysgol Aberystwyth a leolir ar gyrion y pentref. (a adwaenir wrth yr acronym Seisnig, *IBERS*).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfleusterau
Saif Eglwys Sant Ioan (yr Eglwys yng Nghymru) yng nghanol y pentref a Horeb, Eglwys y Bedyddwyr ar gyrion y pentref. Mae'r pentref yn cynnwys Neuadd, Ysgol Gynradd Gymunedol Penrhyn-coch, clwb Pêl-droed sy'n chwarae ar Gae Baker, maes chwarae i blant, a maes chwarae. Mae hefyd gorsaf betrol a swyddfa bost, ill dau a siop fechan ynghlwm wrthynt. Mae gan asiantaeth Cyfoeth Naturiol Cymru (Comisiwn Coedwigaeth Cymru gynt), safle Gogerddan ar gyrion y pentref, gyda chyfleusterau picnic a llwybrau troed.

## Hanes
Mae pentref Penrhyn-coch yn ddatblygiad gymharol ddiweddar. Nid oedd pentref yno yn ystod yr 18g, a roedd y tir lle saif y pentref heddiw yn rhan o Ystad Gogerddan a oedd yn eiddo i'r teulu Pryse. Dechreuodd y pentref ddatblygu tuag at ddiwedd yr 18g, ond ni dyfodd yn sylweddol hyd i'r ystad ddechrau gael ei rannu yn ystod yr 1940au.

Lleolir cofeb yng nghanol y pentref i'r rhai a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd. Yn ôl thesis a gyhoeddwyd ym 1939, mae'r garreg cwarts mawr a ddefnyddwyd ar gyfer y gofeb yn faen hir hynafol.

## Trigolion nodedig
Saif man geni bardd yr 14g, Dafydd ap Gwilym (Brogynin) gerllaw. Bu'n gartref am gyfnod yn yr 1750au i'r hydrograffwr a'r ysgolhaig Lewis Morris. Mae'r pentref hefyd wedi bod yn gartref i lyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, David Jenkins, ers ei blentyndod. Yma y ganed Stephen Jones, chwaraewr rygbi. Mae'r pentref yn gartref i nifer o awduron gan gynnwys Niall Griffiths.

## Dolenni allanol 
*Gwefan plwyf Trefeurig 
*Ysgol Penrhyn-coch
*Clwb Pêl-droed Penrhyncoch 
*Neuadd Bentref Penrhyncoch ar wefan y BBC 

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Trefeurig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llansilin

Pentref, cymuned, a phlwyf eglwysig ym Mhowys, Cymru,  ydy **Llansilin**. Saif tua 6 milltir i'r gorllewin o Groesoswallt, yng Nglyn Ceiriog. Oherwydd i ardaloedd gweinyddol Cymru gael eu hail-drefnu sawl gwaith, roedd y capel yn Sir Ddinbych hyd 1974 ac yng Nghlwyd rhwng 1974 ac 1996. Erbyn heddiw, mae ym Mhowys, yn dilyn symud y ffin yn 1996.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Capel 
Mae capel Llansilin wedi ei chysegru i Sant Silin. Mae'r rhan gynharaf o'r adeilad presennol yn dyddio i'r 13g, er bod capel ar y safle am gyfnod hir cyn hynny. Mae'r rhan fwyaf o'r adeilad yn dyddio i'r 15g. Dinistrwyd y clochdy gwreiddiol gan dân, ac adeiladwyd y clochdy presennol yn 1832. Cyflawnwyd gwaith adnewyddu yn ystod 1889/1890, ac ail-agorwyd y capel ym Mehefin 1890.

## Eos Ceiriog 
Treuliodd y bardd Huw Morus (Eos Ceiriog) (1622-1709) rhan helaeth ei oes ar fferm Pont-y-meibion yn y plwyf. Ceir cofeb iddo wedi'i gosod ym mur yr hen ffermdy. Am fod y ffermdy mewn tafod o'r plwyf sy'n ymestyn i blyfi cyfagos, arferai cerdded dros y bryn bob dydd Sul i addoli yn eglwys ei blwyf ei hun.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Sycharth

Pentref bychan yng nghymuned Llangedwyn, Powys, Cymru, yw **Sycharth**. Saif tua 7 milltir i'r gorllewin o Groesoswallt. Mae'r pentref yn gorwedd yn nyffryn Afon Cynllaith, llednant o Afon Tanat.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Gwelir olion llys Owain Glyn Dŵr i'r gogledd o'r pentref. Anfarwolwyd y lle gan gywydd enwog Iolo Goch sy'n cynnwys y llinellau:

:Anfynych iawn fu yno
:weled na chlicied na chlo,
:na phorthoriaeth ni wnaeth neb,
:ni bydd eisiau budd oseb,
:na gwall, na newyn, na gwarth,
:na syched fyth yn Sycharth.

Roedd ganddo hefyd gastell tebyg yng Nglyndyfrdwy ger Corwen.

## Perchnogaeth 
Yn 2023, ar ol i ddeiseb gyrraedd dros 10,000 o lofnodion, mi fydd Senedd Cymru yn trafod yr alwad i Sycharth ddod o dan berchnogaeth cyhoeddus.

## Oriel
bawd|canol|400px|Yr olygfa o Lys Owain Glyn Dŵr yn Sycharth; gellir gweld baner y Ddraig Goch yn y pellter

Delwedd:Sycharth.jpg|Y mwnt a'r ffos yn Llys Owain
Delwedd:Sycharth2.jpg|Y Ddraig Goch yn cyhwfan yn y fan lle safai Llys Owain
Delwedd:O ben y beili.jpg|Y ffosydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cestyll mwnt a beili Cymru
Categori:Llangedwyn
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pentrefi Powys
Michael Bond

Awdur plant o Loegr oedd **Michael Bond** CBE, (13 Ionawr 1926 – 27 Mehefin 2017). Ef greodd Paddington Bear, ac ysgrifennodd hefyd am anturiaethau mochyn cwta o'r enw Olga da Polga. Roedd Bond hefyd yn ysgrifennu straeon dirgelwch coginiol ar gyfer oedolion; y prif gymeriad ydy Monsieur Pamplemousse a'i gwaetgi ffyddlon, Pommes Frites.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganwyd yn Newbury, Berkshire. Addysgwyd Bond yn *Presentation College*, ysgol Gatholig yn Reading. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gwasanaethodd yn yr RAF a Chatrawd Middlesex o'r Fyddin Brydeinig.

## Gyrfa
Dechreuodd ysgrifennu yn 1945, a gwerthodd ei stori fer gyntaf i gylchgrawn *London Opinion*. Yn 1958, ar ôl cynhyrchu nifer o ddramau a straeon byrion tra'n gweithio i'r BBC fel dyn camera teledu (gweithiodd ar raglen Blue Peter am gyfnod), cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf *A Bear Called Paddington*. Erbyn 1967 roedd yn gallu rhoi'r gorau i'w swydd yn y BBC er mwyn dod yn awdur llawn amser. Mae anturiaethau Paddington wedi eu cyhoeddi mewn bron i ugain gwlad, mewn deugain iaith.

## Bywyd personol
Roedd Bond yn briod gyda dau o blant a pedwar ŵyr. Roedd yn byw yn Llundain, ddim yn bell o Orsaf Paddington. Mae'r arth a greodd wedi ysbrydoli bandiau pop, ceffylau rasio, dramau, balwnau awyr a chyfres deledu.

Yn 1997, anrhydeddwyd Bond gyda OBE am ei wasanaethau i lenyddiaeth plant.

Ar 6 Gorffennaf 2007, gafodd Radd Anrhydedd *Doctor of Letters* gan Brifysgol Reading.

## Llyfrau
*1958 *A Bear Called Paddington* ISBN 0-618-15071-4
*1959 *More About Paddington*
*1960 *Paddington Helps Out*
*1971 ''Michael Bond's Book of Bears*
*1971 *Olga da Polga*
*1972 *The Day the Animals Went on Strike*
*1972 *Paddington's Garden*
*2000 *Paddington Abroad*
*2000 *Paddington Marches On*
*2000 *Paddington at Work''

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Llenorion Catholig o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Berkshire
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
5

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - **0au** - 10au 20au 30au 40au 50au 
1 CC 1 2 3 4 - **5** - 6 7 8 9 10

----

## Digwyddiadau 
* Rhufain yn cydnabod awdurdod Cunobelinus, brenin y Catuvellauni, ym Mhrydain
* Tiberius yn ymgyrchu'n llwyddiannus yn Germania
* Agrippina yr Hynaf yn priodi Germanicus
* Livilla yn priodi Drusus Julius Caesar, mab Tiberius

## Genedigaethau 
*Julia, merch Julius Caesar Drusus a Livilla (bu farw 43)
*Yr Apostol Paul (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:5
Cyfres Crwydro Cymru

Cyfres o lyfrau taith ar fröydd a siroedd Cymru yw ***Cyfres Crwydro Cymru***, a gyhoeddwyd gan gwmni cyhoeddi Llyfrau'r Dryw (sefydlwyd yn Llandybie yn 1940 gan y llenor Aneirin Talfan Davies a'i frawd Alun Talfan Davies). Dechreuwyd eu cyhoeddi yn 1952 a chafwyd 18 o gyfrolau erbyn canol y 1980au.

Bwriad y gyfres oedd cyflwyno hanes, topograffi a diwylliant hen siroedd a bröydd traddodiadol Cymru ar lun llyfrau taith yng nghwmni llenor adnabyddus sy'n adnabod yr ardal yn dda. Roedd y llenorion hynny yn cynnwys Aneirin Talfan Davies, T. I. Ellis, Bobi Jones, Frank Price Jones, Alun Llywelyn-Williams, Gomer M. Roberts a Ffransis G. Payne. Yn ogystal â bod yn arweinlyfrau da, rhan o apêl y gyfres i'r darllenydd heddiw yw'r darlun o gymdeithas Gymraeg y 1950au a'r 1960au a geir ynddynt, a hynny mewn cyfnod pan ymestynnai'r Fro Gymraeg dros ran sylweddol o Gymru.

Yn ddiweddarach ymestynwyd cynllun gwreiddiol y gyfres i gynnwys llyfrau *Crwydro* am lefydd y tu allan i Gymru, e.e. Ynysoedd Heledd a Llydaw.

## Cyfrolau *Crwydro Cymru*
Yn nhrefn eu cyhoeddi
* T. I. Ellis, *Crwydro Ceredigion* (1952)
* T. I. Ellis, *Crwydro Meirionnydd* (1954)
* Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Sir Gâr* (1955)
* T. I. Ellis, *Crwydro Mynwy* (1958)
* Bobi Jones, *Crwydro Môn* (1957)
* T. I. Ellis, *Crwydro Maldwyn* (1957)
* E. Llwyd Williams, *Crwydro Sir Benfro*, 2 gyfrol (1958, 1960)
* T. I. Ellis, *Crwydro Sir y Fflint* (1959)
* Alun Llywelyn-Williams, *Crwydro Arfon*  (1959)
* Gruffudd Parry, *Crwydro Llŷn ac Eifionydd* (1960)
* Richard Bryn Williams, *Crwydro Patagonia* (1960)
* Frank Price Jones, *Crwydro Dwyrain Dinbych* (1961)
* Gomer M. Roberts, *Crwydro Blaenau Morgannwg* (1962)
* Alun Llywelyn-Williams, *Crwydro Brycheiniog*  (1964)
* Ffransis G. Payne, *Crwydro Sir Faesyfed*, 2 gyfrol (1966, 1968)
* W. Emlyn Jones, *Crwydro Groeg* (1966)
* Harri Williams, ''Crwydro'r Ynys Hir* (1968)
* Frank Price Jones, *Crwydro Gorllewin Dinbych* (1969)
* Harri Williams, *Crwydro Cernyw* (1971)
* T. I. Ellis, *Crwydro Llundain* (1971)
* Aneirin Talfan Davies, *Crwydro Bro Morgannwg'', 2 gyfrol (1972, 1976)

Categori:Cyfresi o lyfrau
Categori:Llyfrau am Gymru
Categori:Llyfrau taith Cymraeg
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Castell Gwallter

Castell mwnt a beili yng ngogledd-orllewin Ceredigion a godwyd gan y Normaniaid tua'r flwyddyn 1110 yw **Castell Gwallter**. Saif hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llandre (Llanfihangel Genau'r Glyn).

Codwyd y castell yng nghwmwd Genau'r Glyn tua 1110 gan yr arglwydd Normanaidd Walter de Bec ac yn fuan cyfeiriwyd ato fel "Castell Gwallter". Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi cyrch ar y castell ym 1136 gan Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr: llosgwyd y castell pren i'r llawr.

Cyfeirir mewn rhan arall o'r Brut at Hywel ab Owain Gwynedd yn symud ei brif lys yn y rhan honno o'r wlad i "Lanfihangel Castell Gwallter" (yr hen enw ar Llandre/Llanfihangel Genau'r Glyn) ym 1151, ond ni ellir gwybod bellach ai ar safle'r hen gastell ynteu ar safle arall yn yr ardal yr aeth ei lys.

Erbyn heddiw dim ond twmpath gwyrdd sydd yn weddill o'r hen gastell.

## Ffynonellau
*Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)
*J. E. Lloyd, *The Story of Ceredigion (400-1277)* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1937)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 1110au
Gwallter
Gwallter
Gwallter
Categori:Geneu'r Glyn
E. Llwyd Williams

Bardd, llenor a gweinidog gyda'r Bedyddwyr oedd **Ernest Llwyd Williams** (12 Rhagfyr 1906 – 17 Ionawr 1960). Roedd yn gyfaill agos i Waldo Williams.

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Rhyl 1953 am *Y Ffordd* a'r Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954 am *Y Bannau*. Ef oedd awdur y ddwy gyfrol *Crwydro Sir Benfro* yng ngyfres Crwydro Cymru.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Prifeirdd
Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech

**Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech** (*Men of Harlech* yn Saesneg) yw un o'r caneuon Cymraeg enwocaf. Ysbrydolwyd yr ymdeithgan, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1794, gan ddigwyddiad yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

## Hanes
[200px|bawd|[Castell Harlech]]
Mae’r geiriau'n sôn am warchae ar Gastell Harlech rhwng 1461 a 1468 yn Rhyfeloedd y Rhosynnau pan ffodd y frenhines Margaret, gwraig Harri VI, brenin Lloegr, yno. Roedd Siasbar Tudur, ewythr Harri Tudur, wedi bod yn weithgar yn y Gogledd ar ran y Lancastriaid gan gipio Castell Dinbych yn enw Harri VI. Anfonwyd llu mawr o filwyr o siroedd Lloegr a'r Gororau i ogledd Cymru i gipio'r cestyll yn ôl. Daliodd y gariswn o gefnogwyr y Lancastriaid yn Harlech - y blaid a gefnogwyd gan y mwyafrif llethol o'r Cymry - allan yn erbyn byddin o Iorciaid am wyth mlynedd.

Cyhoeddodd Edward Jones (Bardd y Brenin) y gân yn ei gyfrol *Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards*, ail argraffiad (1794). Daeth yn boblogaidd iawn yn y 19g ac mae'n parhau felly hyd heddiw. Ceir sawl fersiwn o'r gân ar yr un alaw adnabyddus, yn Gymraeg a Saesneg. Ysgrifennwyd un fersiwn gan John Jones (Talhaiarn) ('Henffych well i wlad fy nghalon') ac un arall, sy'n fwy gyfarwydd heddiw, gan Ceiriog ('Wele goelcerth wen yn fflamio'). Cafwyd fersiwn Saesneg gan W. H. Baker ('Men of Harlech').

Un o'r penodau mwyaf cofiadwy yn y ffilm *Zulu* yw honno pan genir yr ymdeithgan gan filwyr y *South Wales Borderers* gyda Stanley Baker yn eu harwain.

## Geiriau
Dyma eiriau Ceiriog i'r dôn:

:Wele goelcerth wen yn fflamio
:A thafodau tân yn bloeddio
:Ar i'r dewrion ddod i daro
:Unwaith eto'n un.

:Gan fanllefau tywysogion
:Llais gelynion, trwst arfogion
:A charlamiad y marchogion
:Craig ar graig a gryn.

:Arfon byth ni orfydd
:Cenir yn dragywydd
:Cymru fydd fel Cymru fu
:Yn glodfawr ym mysg gwledydd.
:Yng ngwyn oleuni'r goelcerth acw
:Tros wefusau Cymro'n marw
:Annibyniaeth sydd yn galw
:Am ei dewraf ddyn.

:Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid
:Harlech! Harlech! cwyd i'w herlid
:Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid
:Yn rhoi nerth i ni.

:Wele Gymru a'i byddinoedd
:Yn ymdywallt o'r mynyddoedd!
:Rhuthrant fel rhaeadrau dyfroedd
:Llamant fel y lli!

:Llwyddiant i'n lluyddion
:Rwystro gledd yr estron!
:Gwybod yn ei galon gaiff
:Fel bratha cleddyf Brython
:Y cledd yn erbyn cledd a chwery
:Dur yn erbyn dur a dery
:Wele faner Gwalia'i fyny
:Rhyddid aiff â hi!

Categori:Caneuon y 18fed ganrif
Categori:Caneuon y 19eg ganrif
Categori:Caneuon gwladgarol o Gymru
Categori:Harlech
Categori:Hanes milwrol Cymru
4

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC
30au CC
20au CC
10au CC
0au CC - **0au** - 10au
20au
30au
40au
50au 
2 CC
1 CC
1
2
3 - **4** - 5
6
7
8
9 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Augustus yn galw Tiberius i Rufain ac yn ei enwi fel ei olynydd. Mae hefyd yn mabwysiadu Agrippa Postumus, mab Marcus Vipsanius Agrippa.
* Tiberius yn mabwysiadu Germanicus fel mab.
* Pasio'r ddeddf *Lex Aelia Sentia* i reoli'r broses o ryddhau caethion.
* Tiberius yn gwneud cytundeb heddwch a Segimer, brenin llwyth Almaenig y Cherusci. Mae meibion Segimer, Arminius a Flavus, yn dod yn arweinwyr milwyr cynorthwyol yn y fyddin Rufeinig.

## Genedigaethau 
* Columella, awdur Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Gaius Caesar, mab Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf, o glwyfau a gofodd yn ystod ymgyrch yn Artagira, Armenia
* Gaius Asinius Pollio, areithydd, bardd a hanesydd Rhufeinig.
* Artavasdas IV, brenin Armenia
Categori:4
3

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - **0au** - 10au 20au 30au 40au 50au 
3 CC 2 CC 1 CC 1 2 - **3** - 4 5 6 7 8 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Augustus yn mabwysiadu ei ŵyr, Gaius Caesar, gyda'r disgwyliad mai ef fydd ei olynydd. Gwneir Gaius yn broconsul a'i yrru ar neges i'r dwyrain.

## Genedigaethau 
* Ban Biao, hanesydd o Tsieina (bu farw 54)

## Marwolaethau 
Categori:3
2

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - **0au** - 10au 20au 30au 40au 50au 
4 CC 3 CC 2 CC 1 CC 1 - **2** - 3 4 5 6 7 

----

## Digwyddiadau 
* Yn dilyn marwolaeth Lucius Caesar, mae Livia Drusilla yn perswadio'r ymerawdwr Augustus i ganiatau i'w mab hi, Tiberius, ddychwelyd i Rufain o ynys Rhodos
* Gaius Caesar yn cyfarfod a Phraates V, brenin Parthia ar Afon Ewffrates. Gwneir heddwch, gyda'r Rhufeiniaid yn cydnabod hawl Parthia ar Armenia
*Gyda chymorth Rhufain, daw Artavasdes III, mab Ariobarzanes II, brenin Media Atropatene, yn frenin Armenia
*Y cyfrifiad cyntaf yn Tsieina. Mae'r boblogaeth yn 58 miliwn, gyda 1 miliwn yn Fietnam.

## Genedigaethau 
* Apollonius o Tyana (bu farw 98)
* Deng Yu, cadfridog a gwleidydd Brenhinllin Han (bu farw 58)

## Marwolaethau 
* Lucius Caesar, mab Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf, oedd wedi ei fwriadu fel olynydd yr ymerawdwr Augustus (g. 17 CC)

Categori:2
Catuvellauni

Llwyth Celtaidd yn ne-ddwyrain Lloegr oedd y **Catuvellauni**. Roeddynt yn un o'r llwythau oedd yn bathu eu harian eu hunain, a gellir casglu rhywfaint o'u hanes o'r arian yma.

Pan ymosododd Iŵl Cesar ar Brydain am y tro cyntaf yn 54 CC, ei brif wrthwynebydd oedd Cassivellaunus. Nid yw Cesar yn crybwyll i ba lwyth yr oedd yn perthyn, ond dywed fod ei diriogaethau i'r gogledd o Afon Tafwys yn yr ardaloedd lle cofnodir llwyth y Catuvellauni
ychydig yn ddiweddarach. Credir fod y cloddiau yn Devil's Dyke ger Wheathampstead, Swydd Hertford yn dynodi man prifddinas wreiddiol y llwyth.

Bathodd y brenin Tasciovanus arian yn ei brifddinas, Verlamion, o tua 20 CC ymlaen. Ymddengys iddo ymestyn ei diriogaethau tua'r dwyrain a chipio Camulodunum (Colchester heddiw), oddi wrth y Trinovantes. Bathodd arian yn Camulodunum tua 15-10 CC. Ymddengys i'r Trinovantes gael Camulodunum yn ôl am gyfnod, oherwydd bathwyd arian diweddarach yn Verlamion eto.

Ail-gipiwyd Camulodunum gan Tasciovanus neu gan ei fab Cunobelinus, a'i dilynodd ar yr orsedd tua 9 OC. Yn ddiweddarach daeth Cunobelinus yn ffigwr pwysig yn hanesion Sieffre o Fynwy. Ymddengys mai'r Catuvellauni oedd y llwyth cryfaf yn ne-ddwyrain Lloegr yn y cyfnod yma, ac enillodd brawd Cunobelinus, Epaticcus, diriogaeth oddi wrth yr Atrebates.

Cofnodir tri mab i Cunobelinus, Adminius, a alltudiwyd gan ei dad ychydig cyn 40 OC,  Togodumnus a Caradog (Caratacus). Ymddengys i Garadog frwydro yn erbyn llwyth cyfagos yr Atrebates a’u gorchfygu. Ffôdd Verica, brenin yr Atrebates, i Rufain ac apeliodd i’r ymerawdwr Claudius am gymorth i adennill ei deynas. Rhoddodd hyn esgus i Claudius ymosod ar Ynys Prydain yn 43 OC.

Pan laniodd y Rhufeiniaid dan Aulus Plautius, gwrthwynebwyd hwy gan Togodumnus a Caradog. Gorchfygwyd hwy gan Plautius mewn dwy frwydr ar Afon Medway ac Afon Tafwys, a lladdwyd Togodumnus. Ffodd Caradog tua'r gorllewin at y llwythau Cymreig, yn gyntaf y Silwriaid ac yna'r Ordoficiaid, cyn cael ei orchfygu gan  
Publius Ostorius Scapula yn 51. Ffodd Caradog at y Brigantes, ond trosglwyddodd eu brenhines, Cartimandua, ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

Sefydlodd y Rhufeiniaid *municipium* Verulamium (heddiw, St Albans) ger safle Verulamion.

Mae'r enwau Cymreig Cadwallon a Chaswallon yn deillio o'r Catuvellauni a'u brenin Cassivellaunus.

Categori:Llwythau Celtaidd Lloegr
Categori:Hanes Lloegr
1

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - **0au** - 10au 20au 30au 40au 50au 
5 CC 4 CC 3 CC 2 CC 1 CC - **1** - 2 3 4 5 6

----

## Digwyddiadau 
* Dyddiad geni Iesu yn ôl y drefn *Anno Domini* a grewyd gan Dionysius Exiguus yn 525 (Cred rhai ysgolheigion mai 1 CC yr oedd Dionysius yn ei fwriadu fel blwyddyn geni Iesu. Y farn gyffredinol yw iddo gael ei eni ychydig yn gynt na hyn, efallai 4 CC.)
* Tiberius yn gorchfygu gwrthryfel yn Germania (1–5).
* Gaius Caesar yn priodi Livilla, merch Antonia Minor a Nero Claudius Drusus.
* Sefydlu Teyrnas Aksum, yn ardal Ethiopia ac Eritrea heddiw (tua'r dyddiad yma).
* Ofydd yn ysgrifennu'r gerdd *Metamorphoses*.

## Genedigaethau 
* Lucius Annaeus Gallio, proconsul Rhufeinig (bu farw 65)
* Pallas, cyn-gaethwas Groegaidd a chynghorydd yr ymerodron Claudius a Nero (bu farw 65)

## Marwolaethau 
Categori:1
Paddington Bear

bawd|Cerflun efydd o Paddington Bear yng Ngorsaf Paddington
Cymeriad o lenyddiaeth plant ydy **Paddington Bear**. Ymddangosodd gyntaf yn 1958 ac yn dilyn hyn, ymddangosodd mewn sawl llyfr gan Michael Bond, darlunwyd yn gyntaf gan Peggy Fortnum. 
Daeth yr arth parchus yn fewnfudwr i Lundain o Periw, gyda'r hen het, ei gês a'i frechdannau marmalêd yn eicon clasurol yn llenyddiaeth plant Saesneg. Mae llyfrau Paddington wedi eu cyfieithu i dros 30 iaith; mae 70 teitl ac mae 30 miliwn copi wedi eu gwerthu ar draws y byd. Mae 265 o drwyddedwyr, gyda miloedd o wahanol gynnyrch ar draws Prydain, Ewrop, Yr Unol Daleithiau, De-ddwyrain Asia, Siapan, Awstralia a De Affrica.

Mae Paddington yn arth sydd wedi ei  anthropomorffeiddio. Mae wastad yn barchus, yn cyfeirio at bobl fel "Mr.", "Mrs." a "Miss" ac yn anaml wrth eu enw cyntaf. Mae'n llawn bwriad da, ond yn syllu'n galed ar y rhai sy'n  ennill ei anghymeradwyaeth, mae'n hoffi brechdannau marmaled a coco, ac mae mewn trafferth yn ddi-ddiwedd er iddo drio mor galed i wneud pethau'n iawn.

## Dolenni Allanol
* Gwefan swyddogol Paddington Bear
* Bywgraffiad  Michael Bond
* wiseGEEK *Who Is Paddington Bear?*

## Ffynonellau
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Cymeriadau cartŵn
Caereinion

200px|bawd|Map braslun o gantrefi Powys
Un o gantrefi Cymru'r Oesoedd Canol oedd **Caereinion**. Roedd yn gorwedd yn ne Teyrnas Powys (Powys Wenwynwyn yn ddiweddarach), sef canolbarth sir Powys heddiw. Rhed afon Banwy trwy ei ganol. Cyfeirir ato yn nogfennau diweddarach fel cwmwd, ond ymddengys ei bod yn gantref ar y dechrau.

Gorweddai'r cantref ym mryniau Powys rhwng Cedewain ac Arwystli i'r de, Cyfeiliog a Mawddwy i'r gorllewin, Mochnant a Mechain i'r gogledd, ac Ystrad Marchell a'r Llannerch Hudol i'r dwyrain.

Mathrafal, safle traddodiadol brenhinoedd Powys ar lan afon Banwy, oedd prif ganolfan weinyddol y cantref a'r deyrnas.

Prif ganolfan eglwysig y cantref oedd Llanfair Caereinion. Gerllaw ceir hen amddiffynfa Caereinion a gysylltir, yn ôl traddodiad, ag Einion Yrth, un o feibion Cunedda, a ymsefydlodd yno yn y 5g. Yng Nghaereinion nefyd y codwyd castell mwnt a beili ar safle Castell Caereinion gan Madog ap Maredudd o Bowys yn 1156.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru
*Teyrnas Powys

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Cefn Digoll

Bryn 381 m yng ngogledd-ddwyrain Powys yw **Cefn Digoll** neu **Mynydd Digoll** (Saesneg: *Long Mountain*). Saif rhwng afon Hafren a'r ffin â Swydd Amwythig yn Lloegr. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Gorddwr, a oedd yn rhan o deyrnas Powys.

bawd|dim|320px|Lleoliad Cefn Digoll, ger y Trallwng

## Hanes
Rhedai ffordd Rufeinig ar hyd y bryn hir.

Bu'n fan allweddol iawn yn hanes Harri Tudur. Glaniodd Harri yn Sir Benfro ar 7 Awst 1485 gyda byddin fechan o Lancastriaid alltud a Ffrancod, efallai tua 2,000 i gyd. Teithiodd tua'r gogledd-ddwyrain yn hytrach na'n uniongyrchol tua'r dwyrain, a ger Cefn Digoll ymunodd nifer sylweddol o Gymry â'i fyddin: llu o dde-orllewin Cymru dan Rhys ap Thomas, gwŷr Gwent a Morgannwg dan yr Herbertiaid a gwŷr o ogledd Cymru dan William Griffith o'r Penrhyn. Erbyn hyn roedd ganddo fyddin o tua 5,000. Aeth yn ei flaen i drechu Rhisiart II o Loegr ar Faes Bosworth.

## Cyfeiriadau
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Categori:Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
Frank Price Jones

Hanesydd o Gymru oedd **Frank Price Jones** (1920 – 1975), a aned yn nhref Dinbych. Yn ystod ei yrfa bu'n ddarlithydd prifysgol, yn ddarlledwr, yn olygydd, ac yn awdur sawl llyfr ac erthygl ar hanes Cymru a Sir Ddinbych.

## Bywgraffiad
Ganed Frank Price Jones yn Ninbych ym 1920. Cafodd ei addysg yn ysgolion y dref honno ac ym Mhrifysgol Bangor. Yn heddychwr argyhoeddedig, ceisiodd wasanaethu yn y gwasanaethau amddifyn cartref yn yr Ail Ryfel Byd ond fe'i gwrthodwyd am resymau meddygol. Dechreuodd gynnal dosbarthiadau i'r WEA yn Nyffryn Clwyd ac ar ôl y rhyfel bu'n athro yn Ysgol Brynhyfryd, Rhuthun.

O 1947 ymlaen gweithiai yn Adran Allanol Coleg y Brifysgol ym Mangor fel darlithydd hanes Cymru. Cyfrannai at raglenni Radio Cymru ac at raglenni teledu hefyd yn nes ymlaen. Roedd yn edmygydd mawr o'r cyhoeddwr radicalaidd Thomas Gee, yntau'n frodor o Ddinbych. Cyfranodd lawer o erthyglau i'r *Faner*, dan y ffugenw 'Daniel', o 1956 hyd ei farwolaeth. Mae ei lyfrau eraill yn cynnwys dwy gyfrol ar Sir Ddinbych yn y gyfres *Crwydro Cymru*.

## Llyfryddiaeth
**The Story of Denbighshire through its castles* (1951)
**Thomas Jones o Ddinbych* (1956)
**Crwydro Dwyrain Dinbych* (*Cyfres Crwydro Cymru*, Llyfrau'r Dryw, 1961)
**Crwydro Gorllewin Dinbych* (*Cyfres Crwydro Cymru*, Llyfrau'r Dryw, 1969)
*''Radicaliaeth a'r werin Gymreig'' (1975)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Ddinbych
1 CC

2g CC - **1g CC** - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - **0au CC** - 0au 10au 20au 30au 40au 
6 CC 5 CC 4 CC 3 CC 2 CC - **1 CC** - 1 2 3 4 5 

----

## Digwyddiadau 
* Dyddiad geni Iesu ar 25 Rhagfyr yn ôl y drefn *Anno Domini* a grewyd gan Dionysius Exiguus yn 525 (Cred rhai ysgolheigion mai 1 OC yr oedd Dionysius yn ei fwriadu fel blwyddyn geni Iesu.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:1 CC
Hoci iâ

Math o chwaraeon yw **hoci iâ**, sy'n boblogaidd yn enwedig mewn gwledydd fel Canada, Rwsia, Sweden a'r Ffindir. Cynghrair Hoci Genedlaethol (NHL) Gogledd America yw'r gynghrair hoci iâ bwysicaf yn y byd, gyda thimau o Ganada ac o UDA. Bellach nid oes llawer o hoci iâ yng Nghymru nag yng ngwledydd Prydain, ond chwaraeai Steve Thomas yn yr NHL rhwng 1984 a 2004. Chwaraewr arall o Gymru a wnaeth ei farc yn yr Amerig oedd Cy Thomas. Mae hoci iâ yn perthyn i deulu campau hoci ac yn amrywiaeth boblogaidd ar y gamp. Yng Nghanada a'r Unol Daleithiau cyfeirir at hoci iâ yn syml fel *hockey* gan ystyried mae dynar enw.

bawd|dim|Hoci iâ; 2008

## Gweler hefyd
* Camanachd
* Hoci

Categori:Chwaraeon gaeaf
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd y Gaeaf
Gorddwr

Cwmwd yn Nheyrnas Powys oedd Cwmwd **Gorddwr**. Gorweddai yn ne-ddwyrain y deyrnas (gogledd Powys heddiw) yn union ar y ffin â Lloegr. Pan ymrannwyd teyrnas Powys ddiwedd y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Gorweddai'r cwmwd ar y ffin rhwng teyrnas Powys a Swydd Amwythig yn Lloegr i'r dwyrain. Yng Nghymru, ffiniai â chymydau Deuddwr, Ystrad Marchell a'r Llannerch Hudol i'r gorllewin a rhan o gantref Cedewain i'r de. Cawsai ei enwi yn gwmwd Gorddwr am ei fod yn gorwedd i'r dwyrain o afon Hafren (*gor* yn yr ystyr "dros").

Rhimyn o gwmwd ydoedd, yn rhedeg o'r de i'r gogledd, gyda bryn Cefn Digoll (*Long Mountain*) yn dominyddu ei dirwedd. Roedd ei trefi bychain canoloesol yn cynnwys Treberfedd, Trewern a Trelystan.

Chwareodd ei ran yn hanes Harri Tudur. Glaniodd Harri yn Sir Benfro ar 7 Awst 1485 gyda byddin fechan o Lancastriaid alltud a Ffrancod, efallai tua 2,000 i gyd. Teithiodd tua'r gogledd-ddwyrain yn hytrach na'n uniongyrchol tua'r dwyrain, a ger Cefn Digoll yng nghwmwd Gorddwr ymunodd nifer sylweddol o Gymry â'i fyddin: llu o dde-orllewin Cymru dan Rhys ap Thomas, gwŷr Gwent a Morgannwg dan yr Herbertiaid a gwŷr o ogledd Cymru dan William Griffith o'r Penrhyn. Erbyn hyn roedd ganddo fyddin o tua 5,000. Aeth yn ei flaen i drechu Rhisiart III o Loegr ar Faes Bosworth.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys
Tre-wern

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Tre-wern** neu **Trewern**. Saif  yng ngogledd-ddwyrain y sir ar briffordd yr A458 tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Trallwng a thua milltir a hanner o'r ffin â Swydd Amwythig, Lloegr.

Saif rhwng Moel y Golfa i'r gogledd a Cefn Digoll i'r de, ar lan ddwyreiniol afon Hafren. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Gorddwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Dafydd ap Siencyn

Herwr a bardd oedd **Dafydd ap Siencyn** neu **Dafydd ap Siencyn ap Dafydd ap y Crach** (blodeuai tua 1450). Ei dad oedd Siancyn ap Dafydd ab Y Crach, a'i fam oedd Margred ferch Rhys, mab Rhys Gethin, cadfridog Owain Glyn Dŵr.

## Bywgraffiad
Yng nghyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau, roedd Dafydd, oedd yn berthynas i Owain Tudur, yn gefnogwr plaid y Lancastriaid. Pan droes y rhyfel yn erbyn y Lancastriaid, aeth Dafydd yn herwr. Bu'n byw yng Nghoed Carreg y Gwalch, ger Llanrwst, am flynyddoedd. Dywedir iddo ddal Castell Harlech gyda Robert ap Meredudd. Gyda Ieuan ap Rhobert ap Maredudd, cadwodd  Nantconwy yn erbyn y brenin hyd 1468, ac anrheithiodd rannau o Sir Ddinbych. Yn 1468 daeth byddin Iorcaidd dan William Herbert, Iarll Penfro i feddiannu'r ardal.

Derbyniodd bardwn yn 1468, ac yn ddiweddarach fe'i penodwyd yn Gwnstabl Castell Conwy, wedi iddo ladd ei ragflaenydd. Dywedir i Dafydd farw o glwyfau a gafodd mewn ffrwgwd, ac iddo gyfansoddi dau englyn ar ei wely angau. Cadwyd cerddi iddo gan Ieuan ap Gruffydd Leiaf a Tudur Penllyn, ac mae rhywfaint o farddoniaeth gan Dafydd ei hun wedi ei gadw: cywydd ateb i Dudur Penllyn a chywyddau moliant i Forus Wyn o Foelyrch a Roger Kynaston.

Mewn llenyddiaeth ddiweddar, mae'n ymddangos yn *Dafydd ab Siencyn yr herwr, a Rhys yr arian daear: dwy ramant Gymreig* gan Elis o'r Nant (Ellis Pierce), a gyhoeddwyd yn 1905. Yn ddiweddarach, ef yw arwr cyfres o nofelau hanesyddol gan Emrys Evans. Cyhoeddwyd y rhain gan Gwasg Carreg Gwalch, a enwyd ar ôl y coed lle bu'n llochesu.

Gellir gweld sbardun y dywedir ei bod yn eiddo i Dafydd yn eglwys y plwyf, Llanrwst.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Evans, Emrys, ''Dafydd ap Siencyn: y gwr a'i gyfnod'' (Gwasg Carreg Gwalch, 1983)

Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Herwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl o Lanrwst
Categori:Rhyfeloedd y Rhosynnau
Metacity

bawd|dde|300px|Dyluniad y rheolwr ffenestri

Rheolwr ffenestri swyddogol o'r prosiect GNOME yw **Metacity**. Cafodd ei greu gan Havoc Pennington yn 2003, ac fe'i diogelir gan Drwydded Gyhoeddus Gyffredinol y GNU (GPL).

Categori:Meddalwedd