open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rovigo

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Rovigo**, sy'n brifddinas talaith Rovigo yn rhanbarth Veneto. Saif ar yr ardal o dir isel a elwir yn Polesine rhwng Afon Adige ac Afon Po, 50 milltir (80&nbsp;km) i'r de-orllewin o Fenis a 25 milltir (40&nbsp;km) i'r de o ddinas Padova.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 50,164.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Veneto
Categori:Talaith Rovigo
Belluno

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Belluno**, sy'n brifddinas talaith Belluno yn rhanbarth Veneto. Saif tua 50 milltir (80&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Fenis. Mae'n ddinas bwysicaf yn ardal y Dolomitau Dwyreiniol, ac fe'i lleolir o fewn Parc Cenedlaethol Dolomiti Bellunesi.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 35,591.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Veneto
Categori:Talaith Belluno
Terni

Dinas a chymuned (*comune*) yng nganolbarth yr Eidal yw **Terni**, sy'n brifddinas talaith Terni yn rhanbarth Umbria. Fe'i lleolir yn ne'r rhanbarth ar wastadedd Afon Nera. Saif tua 47 milltir (76&nbsp;km) i'r gogledd o Rufain a 40 milltir (65&nbsp;km) i'r de o'r brifddinas ranbarthol, Perugia.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 109,193.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Umbria
Categori:Talaith Terni
Carbonia

Tref a chymuned (*comune*) ar ynys Sardinia, yr Eidal, yw **Carbonia**, sy'n brifddinas talaith De Sardinia. Saif ger yr arfordir yn ne-orllewin yr ynys, tua 31 milltir (50&nbsp;km) i'r gorllewin o ddinas Cagliari. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 28,882.

Sefydlwyd Carbonia ar 18 Rhagfyr 1938 gan y gyfundrefn Ffasgaidd. Gorchmynnodd Benito Mussolini i'r dref gael ei hadeiladu i ddarparu tai i weithlu'r pyllau glo cyfagos. Daw'r enw "Carbonia" o'r gair Eidaleg *carbone*, sef glo, sy'n doreithiog yn yr ardal.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Sardinia
Categori:Sefydliadau 1938
Categori:Talaith De Sardinia
Ehediad Precision Air 494

Roedd **Precision Air 494** yn ehediad teithwyr domestig wedi'i drefnu yn Tansanïa, o Faes Awyr Rhyngwladol Dar es Salaam i Faes Awyr Bukoba trwy Faes Awyr Mwanza. Ar 6 Tachwedd 2022 glaniodd yr ATR 42 yn Llyn Victoria wrth geisio glanio mewn tywydd gwael gyda gwelededd isel. Lladdwyd 19 o bobl, gan gynnwys dau beilot.

## Teithwyr a chriw caban
Ar fwrdd yr awyren roedd 39 o deithwyr a phedwar aelod o'r criw, gan gynnwys babi. Tansanïaid oedd y mwyafrif o'r rhain, a dywedodd y cyfryngau lleol fod o leiaf ddau yn Kenya, gan gynnwys y swyddog cyntaf. Cafodd y peilot ei adnabod fel Capten Buruhani Bubaga, tra bod y cyd-beilot wedi'i nodi fel Swyddog Cyntaf Peter Odhiambo.

## Y digwyddiad
Dechreuodd Hedfan 494 o Dar es Salaam tua 06:00 EAT ac roedd disgwyl iddo lanio ym Maes Awyr Bukoba tua 08:30 ar ôl aros dros dro ym Mwanza. Dywedodd un goroeswr fod y peilotiaid wedi gorfod newid cwrs oherwydd tywydd gwael a bod yn rhaid i’r awyren hedfan tuag at ffin rhwng Tansanïa ac Wganda cyn dychwelyd i Bukoba. Soniodd y teithiwr hefyd wrth iddyn nhw agosáu eu bod wedi dod ar draws cynnwrf difrifol ar ôl cael gwybod y byddent yn glanio’n fuan, ac yn y pen draw eu bod yn y llyn wrth i’r awyren ddechrau amsugno dŵr.

Glaniodd yr awyren yn Llyn Victoria am 08:45, dim ond 500 metr (1,600 troedfedd) yn fyr o'r rhedfa. Adroddodd goroeswyr fod blaen yr awyren wedi'i llenwi ar unwaith â llawer iawn o ddŵr, gan achosi panig y tu mewn i'r caban. Yna agorodd y cynorthwywyr hedfan yr allanfeydd brys a dechreuodd y teithwyr ddianc o'r awyren suddo. Dangosodd lluniau a fideos a gylchredwyd ar gyfryngau cymdeithasol fod yr awyren bron yn gyfan gwbl o dan y dŵr, gyda dim ond rhan y gynffon i'w gweld uwchben y llinell ddŵr.

## Dioddefwyr
O'r 43 o bobl ar fwrdd yr awyren, bu farw 19, gan gynnwys y ddau beilot. Boddodd y peilotiaid cyn y gallai gweithwyr achub eu cyrraedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Damweiniau a digwyddiadau awyrennu
Categori:Trychinebau 2022
Categori:Trychinebau yn Affrica
Oristano

Tref a chymuned (*comune*) ar ynys Sardinia, yr Eidal, yw **Oristano**, sy'n brifddinas talaith Oristano. Saif ar ochr orllewinol yr ynys, tua 55 milltir (88&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Cagliari.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 31,155.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Sardinia
Categori:Talaith Oristano
Foggia

Dinas a chymuned (*comune*) yn ne-ddwyrain yr Eidal yw **Foggia**, sy'n brifddinas talaith Foggia yn rhanbarth Puglia. Saif tua 73 milltir (117&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o ddinas Bari. Hi yw brif anheddiad yn ardal Tavoliere, sy'n gwastadedd mawr yng ngogledd y rhanbarth. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 147,036.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Puglia
Categori:Talaith Foggia
Lecce

Dinas a chymuned (*comune*) yng ne-ddwyrain yr Eidal yw **Lecce**, sy'n brifddinas talaith Lecce yn rhanbarth Puglia. Hi yw prif ddinas ar benrhyn Salento.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 89,916.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Puglia

Categori:Talaith Lecce
Alessandria

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw **Alessandria**, sy'n brifddinas talaith Alessandria yn rhanbarth Piemonte. Fe'i lleolir ar y gwastadedd llifwaddodol rhwng Afon Tanaro ac Afon Bormida, tua 56 milltir (90&nbsp;km) i'r dwyrain o ddinas Torino.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 89,411.

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Piemonte
Categori:Talaith Alessandria
Castel del Monte, Puglia

Castell yn ne-ddwyrain yr Eidal yw **Castel del Monte** ("Castell y Mynydd"), sy'n Safle Treftadaeth y Byd UNESCO. Saif ar fryn y tu allan i ddinas Andria yn rhanbarth Puglia. 

Fe'i hadeiladwyd yn ystod y 1240au gan Ffredrig II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Mae ei gynllun wythonglog yn anarferol iawn ac y mae haneswyr wedi dadlau ynghylch ei bwrpas. Nid oes ganddo ffos na phont godi ac roedd rhai yn ystyried na chafodd erioed ei fwriadu fel caer amddiffynnol; fodd bynnag, mae gwaith archeolegol wedi awgrymu ei fod wedi ei amgylchynu gan fur allanol yn wreiddiol.  Yn y 18g ysbeiliwyd marblis mewnol y castell a'r dodrefn a oedd yn weddill.

Mae delwedd y castell yn ymddangos ar y fersiwn Eidalaidd o'r darn arian 1 sent yr Ewro-floc.

## Oriel

Andria, Province of Barletta-Andria-Trani, Italy - panoramio (1).jpg|Y castell o'r tu blaen
Castel del Monte from above.jpg|Y castell o'r awyr
Casteldelmontepln.png|Y cynllun wythonglog
Castel del monte, cortile 01.jpg|Y muriau mewnol

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Puglia
Categori:Cestyll yr Eidal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Barletta-Andria-Trani
Macerata

Dinas a chymuned (*comune*) yn nwyrain canolbarth yr Eidal yw **Macerata**,  sy'n brifddinas talaith Macerata yn rhanbarth Molise. Fe'i lleolir tua 22 milltir (35&nbsp;km) i'r de o ddinas Ancona. Saif canol y ddinas hanesyddol ar fryn rhwng Afon Chienti ac Afon Potenza.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 42,019.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Molise
Categori:Talaith Macerata
Sven-Bertil Taube

Canwr ac actor o Sweden oedd **Sven-Bertil Gunnar Evert Taube** (24 Tachwedd 1934 – 11 Tachwedd 2022), sy'n fwyaf adnabyddus am ei yrfa actio rhyngwladol. 

Cafodd ei eni yn Stockholm, yn fab i'r cyfansoddwr caneuon Evert Taube  a'r cerflunydd Astri Taube.  Yn 14 oed, dechreuodd Taube chwarae gitâr. Roedd e'n teithio ledled Ewrop, a datblygodd ddiddordeb mewn llên gwerin a cherddoriaeth werin. Cafodd ei addysg yn Ysgol Frenhinol Beskow yn Stockholm. Wedyn astudiodd yn Ysgol Cherry Lawn yn Connecticut, UDA. Tra oedd yn fyfyriwr yn yr ysgol, gwnaeth ef albwm o ganeuon gwerin Sweden.   Ym 1969, symudodd Taube i Lundain ym 1969. 

Bu Taube yn briod bedair gwaith, a bu iddo bedwar o blant. Perthynai i gangen ddi-deitl o deulu bonheddig Baltig yr Almaen Taube, a gyflwynwyd yn Nhŷ Uchelwyr Sweden yn 1668 fel teulu bonheddig Rhif 734.  Chwaraeodd Taube ran Henrik Vanger yn y ffilm *The Girl with the Dragon Tattoo*, a roedd e'n seren y ffilm 1970 *Puppet on a Chain* . Bu farw yn Llundain, Lloegr, yn 87 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Cerddorion o Sweden
Categori:Pobl o Stockholm
Categori:Pobl o Sweden o dras Almaenig
Llan-fawr

Bryn a chopa ym Mhowys yw **Llan-fawr**. Uchder y copa o lefel y môr ydy 386.9 metr (1269 tr) a'r amlygrwydd topograffig yw 88 metr (288.7 tr). Mae'n un o dros 2,600 o fryniau a mynyddoedd sy'n cael eu cydnabod yn swyddogol yng Nghymru.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n 'Tump'. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

## Gweler Hefyd
Dyma restr o fryniau a mynyddoedd eraill o fewn 5 cilometr i Llan-fawr

{{Wikidata list|sparql=
 SELECT ?item ?itemLabel ?location ?distance WHERE
    {
      wd:Q106710625 wdt:P625 ?arcLoc . 
    {  ?item wdt:P31 wd:Q54050 . }
      UNION  {  ?item wdt:P31 wd:Q8502 . }

      SERVICE wikibase:around { 
          ?item wdt:P625 ?location . 
          bd:serviceParam wikibase:center ?arcLoc . 
          bd:serviceParam wikibase:radius "5" . 
      } 
      SERVICE wikibase:label {
        bd:serviceParam wikibase:language "cy" . 
      }
      BIND(geof:distance(?arcLoc, ?location) AS ?distance) 
    }
|columns=label:Enw,P31:Math,P2044:Uchder uwch na lefel y môr (Metr),P18:Delwedd
|section=
|min_section=
|sort=distance
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
|references=
|summary=
|freq=7
|wdedit=yes
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Tump
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Fermo

Dinas a chymuned (*comune*) yn nwyrain canolbarth yr Eidal yw **Fermo**, sy'n brifddinas talaith Fermo yn rhanbarth Molise. Saif tua 33 milltir (53&nbsp;km) i'r de o ddinas Ancona ar fryn sy'n edrych dros arfordir Môr Adriatic, ac mae'n amgáu tref lai Porto San Giorgio.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 37,016.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Molise
Categori:Talaith Fermo
Sean-nós

thumb|250px|Poster ar gyfer gŵyl sean-nós, 2011
Mae **Sean-nós** (Gwyddeleg am "hen arddull") yn arddull addurnedig gyfoethog o ganu traddodiadol Gwyddelig digyfeiliant.

Disgrifiodd yr awdur a’r chwaraewr pibau Uilleann Tomas Ó Canainn y lleisiau fel:

"...ffordd gymhleth o ganu yn yr Aeleg, wedi'i gyfyngu'n bennaf i rai ardaloedd yng ngorllewin a de'r wlad. Mae'n ddigyfeiliant ac mae ganddi linell felodaidd addurnedig iawn ... Nid oes gan bob ardal yr un math o addurniad - mae rhywun yn dod o hyd i linell flodeuog iawn yn Connacht, yn cyferbynnu ag un llai addurnedig yn y de, ac, o gymharu, a symlrwydd amlwg yng nghaneuon y gogledd..."

Dywedodd Ó Canainn hefyd: “...ni ellir deall unrhyw agwedd ar gerddoriaeth Wyddelig yn llawn heb werthfawrogiad dwfn o ganu ar y sean-nós.

Gall caneuon ar y sean-nós fod yn gymharol syml, er eu bod yn aml yn hir, yn hynod arddullaidd ac yn gymhleth yn felodaidd. Mae perfformiad da yn gofyn am addurniadau sylweddol ac amrywiadau rhythmig o bennill i bennill.

Galwodd Ó Canainn y rhan fwyaf o addurniadau yn felismatic : mae nodyn yn cael ei ddisodli neu ei gyfoethogi gan grŵp o nodau cyfagos, yn hytrach nag addurniad "ansawdd cyfwng", yn yr hwn y defnyddir nodau ychwanegol i lenwi cyfwng rhwng dau nodyn.

## Nodweddion cymdeithasol amrywiol
“Crëwyd caneuon i gyd-fynd â gwaith dan do ac yn yr awyr agored, i fynegi’r emosiynau niferus – cariad a thristwch – o fywyd bob dydd, i adrodd ar ddigwyddiadau lleol a digwyddiadau hanesyddol eraill, ac yn aml i roi sylw i golli teulu a ffrindiau drwy farwolaeth neu allfudo."

Mae’r rhyngweithio rhwng y perfformiwr a’r gynulleidfa yn agwedd hollbwysig o’r traddodiad sean-nós. Roedd pobl yr Oireachtas am wahaniaethu rhwng canu brodorol (yr 'hen arddull') a'r math o ganu oedd i'w glywed o gwmpas y piano yn ystafelloedd eistedd y dosbarth canol (y 'steil newydd,' fyddech chi'n meddwl) yn y bryd hynny.

## Dawnsio
Gelwir dawnsio traddodiadol yn ddawnsio sean-nós hefyd.

## Dolenni allanol
* Anthony McCann: Sean-nos singing – A Bluffers Guide.  folkmusic.net  
* *Eleanór a Rún* yn cael ei chanu gan Róisín El Safty, enghraifft o ganu ar y ffurf Sean-nós

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddeleg
Categori:Iwerddon
Categori:Canu gwerin
Reginald Wolfe

Gwerthwr llyfrau ac argraffwr Iseldiraidd oedd **Reginald Wolfe** neu **Reyner Wolfe** (bu farw diwedd 1573 neu ddechrau 1574) a ymsefydlodd yn Lloegr.

Ganed ef yn Druten yn Nugiaeth Gelderland. Ymsefydlodd yn Strasbwrg, un o ddinasoedd rhydd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, ac yno cychwynnodd ar ei yrfa yn y diwydiant argraffu a'r fasnach lyfrau.

Wedi iddo symud i Loegr, rhywbryd cyn 1530, ymsefydlodd yn Llundain gyda'i fusnes werthu llyfrau ym Mynwent St Paul. Sefydlodd ei wasg ym 1542, ac efe oedd yr argraffwr cyntaf yn Lloegr i feddu ar stoc fawr o deip yr wyddor Roeg o ansawdd da. Cyhoeddodd Wolfe y llyfr Groeg cyntaf i'w argraffu yn Lloegr—testun Lladin a Groeg o homilïau Ioan Aurenau, dan olygyddiaeth John Cheke—ym 1543.

Ym 1547 fe'i penodwyd yn Argraffwr y Brenin Edward VI yn yr ieithoedd Lladin, Groeg, ac Hebraeg. Daeth hefyd dan nawdd Matthew Parker, Archesgob Caergaint, yn ystod teyrnasiad y Frenhines Elisabeth. Wolfe oedd un o aelodau gwreiddiol Cymdeithas y Safwerthwyr pan dderbyniodd ei siarter frenhinol ym 1557. Nid oes cofnod o'i ddyddiad marw, ond profwyd ei ewyllys ar 9 Ionawr 1574. Etifeddodd ei fab John Wolfe (bu farw 1601) y fusnes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau'r 1570au
Categori:Argraffwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Argraffwyr o Loegr
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl fusnes o Loegr
Categori:Pobl o Gelderland
Como

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd yr Eidal yw **Como**,  sy'n brifddinas talaith Como yn rhanbarth Lombardia. Saif ar lannau deheuol o Lyn Como, tua 25 milltir (40&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Milan.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 82,045.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Lombardia
Categori:Talaith Como
John Cheke

Ysgolhaig o Loegr oedd Syr **John Cheke** (sillefir hefyd **Cheek**; 16 Mehefin 1514 – 13 Medi 1557).

Ganed ef yng Nghaergrawnt, ac yno daeth yn gymrawd yng Ngholeg Sant Ioan. Yn sgil y Diwygiad Protestannaidd, trodd Cheke Brifysgol Caergrawnt yn ganolfan i grefydd Ddiwygiedig a dyneiddiaeth y Dadeni. Fe'i penodwyd yn Athro Brenhinol cyntaf Caergrawnt yn yr iaith Roeg gan y Brenin Harri VIII ym 1540. Gyda'i gyfaill a chyd-academydd Thomas Smith, darganfyddasant y ffordd gywir o ynganu'r Hen Roeg. Bu'n diwtor i'r Tywysog Edward ym 1544, ac chafodd ei urddo'n farchog gan efe—Edward VI—ym 1552.

Yn sgil esgyniad Mari I i'r orsedd ym 1553, diswyddwyd Cheke o'i swyddi gwladwriaethol a ffoes i'r Cyfandir. Cyhoeddwyd ei ohebiaeth â'r Esgob Stephen Gardiner ar bwnc ynganiad Groeg yn Basel ym 1555. Ar ei ffordd o Frwsel i Antwerp, yn yr Iseldiroedd Hapsbwrgaidd, ym 1556, cipiwyd Cheke ar orchymyn Felipe II, brenin Sbaen, gŵr y Frenhines Mari, a chafodd ei ddwyn yn ôl i Loegr a'i garcharu yn Nhŵr Llundain. Mewn ymgais i osgoi dienyddiad, gwadodd ei ffydd Brotestannaidd yn gyhoeddus, ac o'r herwydd dywed iddo farw o'i gywilydd, yn 43 oed.

Ysgolhaig o fri ydoedd, ac er iddo ysgrifennu ond ychydig yn iaith y werin (yn ogystal â nifer o gyfieithiadau o'r Roeg i Ladin), bu'n ddylanwadol wrth hyrwyddo arddull syml o ryddiaith Saesneg yn yr 16g. Cyfeirir ato ("O soul of *Sir John Cheek*") yn Soned XI, "A Book was writ of late", gan John Milton.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1514
Categori:Marwolaethau 1557
Categori:Academyddion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cyfieithwyr o'r Roeg i'r Lladin
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Llenorion Groeg y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Llenorion Saesneg y Dadeni
Categori:Pobl a aned yng Nghaergrawnt
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Protestaniaid o Loegr
Categori:Ysgolheigion y clasuron o Loegr
Categori:Ysgolheigion Groeg o Loegr
Categori:Ysgolheigion Lladin o Loegr
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Raphael Holinshed

Croniclydd o Loegr oedd **Raphael Holinshed** (tua 1525 – tua 1580) sydd yn nodedig am ei hanesion o Loegr, yr Alban, ac Iwerddon a elwir ''Holinshed's Chronicles'', a fyddai'n gloddfa o ddeunydd hanesyddol i Shakespeare a llenorion eraill yr oes.

Hannodd ei deulu o Swydd Gaer, mae'n debyg, ac yn ôl yr hynafiaethydd Anthony Wood, gweinidog ydoedd. Ymsefydlodd yn Llundain ar ddechrau teyrnasiad y Frenhines Elisabeth, oddeutu 1560, a fe'i huriwyd fel cyfieithydd gan yr argraffwr Reginald Wolfe. Bwriadai Wolfe gyhoeddi gwaith hanes cyffredinol, ac yn sgil ei farwolaeth ym 1573 aeth Holinshed ati i gyfyngu ar destun arfaethedig y cywaith a chynllunio cyfres o groniclau o Brydain ac Iwerddon.

Cyhoeddwyd y *Chronicles of England, Scotlande, and Irelande* mewn dwy gyfrol ym 1577, wedi ei gyflawni gan Holinshed gyda chymorth awduron eraill. Dyma'r hanes di-dor, ac awdurdodol, cyntaf o Loegr yn iaith y werin. Ysgrifennodd Holinshed *The Historie of England* ar ben ei hunan. William Harrison yw awdur *The Description of England*, a bu'r *Description of Ireland* yn gyfraniad o Richard Stanyhurst ac Edmund Campion. Cyfieithiadau ac addasiadau yw'r *History of Ireland*, *History of Scotland*, a *Description of Scotland*. Cafodd rhannau o'r *History of Ireland* eu sensro gan y Cyfrin Gyngor.

Ailargraffwyd y *Chronicles*, gyda diweddariad, ym 1587 dan olygyddiaeth John Hooker (ffugenw: Vowell), gyda rhannau gwleidyddol sensitif unwaith eto wedi eu dileu. Dyma'r argraffiad poblogaidd a ddefnyddiwyd yn fynych gan William Shakespeare, Edmund Spenser, Samuel Daniel, a Christopher Marlowe. Hon oedd un o brif ffynonellau Shakespeare ar gyfer *Macbeth*, *King Lear*, a *Cymbeline*, a nifer o'i ddramâu hanes am frenhinoedd Lloegr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1520au
Categori:Marwolaethau'r 1580au
Categori:Croniclwyr
Categori:Hanesyddion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaer
Imperia

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw **Imperia**, sy'n brifddinas talaith Imperia yn rhanbarth Liguria. Saif tua 57 milltir (92&nbsp;km) i'r de-orllewin o ddinas Genova. Crëwyd Imperia ar 21 Hydref 1923 gan Benito Mussolini a hynny trwy gyfuno trefi Porto Maurizio ac Oneglia, yn ogystal â nifer o'r pentrefi cyfagos.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 42,322.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Liguria
Categori:Sefydliadau 1923
Categori:Talaith Imperia
Savona

Dinas, porthladd a chymuned (*comune*) yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw **Savona**,  sy'n brifddinas talaith Savona yn rhanbarth Liguria. Saif tua 23 milltir (38&nbsp;km) i'r gorllewin o ddinas Genova.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 60,661. Dyma'r drydedd gymuned fwyaf yn Liguria yn ôl poblogaeth a phrif ganolfan Riviera di Ponente.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Liguria
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Savona
Rieti

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngorllewin canolbarth yr Eidal yw **Rieti**, sy'n brifddinas talaith Rieti yn rhanbarth Lazio. Dyma brif anheddiad Sabina, ardal a enwyd ar ôl y Sabiniaid a drigai yno yn y cynoesoedd. Saif tua 40 milltir (64&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Rufain. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 46,187.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Lazio
Categori:Talaith Rieti
Matthew Parker

Clerigwr Anglicanaidd o Loegr oedd **Matthew Parker** (6 Awst 1504 – 17 Mai 1575) a fu'n Archesgob Caergaint o 1559 i 1575 ac yn un o arweinwyr sefydlogi hunaniaeth unigryw Eglwys Loegr yn ystod teyrnasiad y Frenhines Elisabeth.

Ganed ef yn Norwich, Norfolk, a chafodd ei addysg yn Neuadd y Santes Fair a Choleg Corpus Christi, Caergrawnt. Fe'i ordeiniwyd yn offeiriad yn yr Eglwys Gatholig ym 1527, er yr oedd eisoes yn cydymdeimlo â syniadaeth Luther. Gwasanaethodd yn ddeon mewn coleg offeiriaid yn Suffolk o 1535 i 1547. Wedi ei ethol yn feistr Coleg Corpus Christi ym 1544, aeth ati i ddiwygio'r llyfrgell (byddai'n cymynroddi ei lawysgrifau cain i'r honno). Fe'i penodwyd i sawl swydd arall yn y cyfnod hwn, gan gynnwys caplan i'r Brenin Harri VIII ym 1538 ac is-ganghellor Prifysgol Caergrawnt ym 1545 a 1549. Yn sgil esgyniad Mari I i'r orsedd, gorfodwyd iddo ymddiswyddo o'r brifysgol ym 1553 a ffoes i Frankfurt-am-Main.

Dychwelodd i Loegr wedi i Elisabeth olynu Mari, a derbyniodd, yn anfodlon, Archesgobaeth Caergaint. Fe'i cysegrwyd ym Mhalas Lambeth ar 19 Rhagfyr 1559. Byddai'n un o'r garfan Anglicanaidd, a geisiodd canfod ffordd ganolig rhwng Pabyddiaeth a Phiwritaniaeth. Dan ei arweiniad, cyhoeddwyd y 39 Erthygl, gan osod sail o ran athrawiaeth i'r eglwys. Ei brif gyfraniad at astudiaethau diwinyddol y cyfnod oedd Beibl yr Esgob (1563–8); Parker ei hun a gyfieithodd Lyfr Genesis, yr Efengyl yn ôl Mathew, a rhai o epistolau Paul.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1504
Categori:Marwolaethau 1575
Categori:Archesgobion Caergaint
Categori:Clerigwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Caergrawnt
Categori:Esgobion o Loegr
Categori:Pobl o Norwich
Latina, Lazio

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngorllewin canolbarth yr Eidal yw **Latina**, sy'n brifddinas talaith Latina yn rhanbarth Lazio. Saif tua 36 milltir (58&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Rufain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 117,892. Dyma'r ail ddinas fwyaf Lazio, ar ôl Rhufain.

Sefydlwyd y ddinas fodern gan Benito Mussolini ar 30 Mehefin 1932 dan yr enw **Littoria**, ar ôl i'r ardal o'i chwmpas a oedd wedi bod yn gors ers hynafiaeth gael ei draenio. Mae gan yr enw Littoria gynodiadau ffasgaidd, a rhoddwyd ei henw presennol i'r ddinas yn 1945 wedi i Ffasgaeth gael ei threchu. Roedd poblogaeth y ddinas newydd yn cynnwys ymsefydlwyr o Friuli a Veneto yn bennaf. Cynlluniwyd yr adeiladau a'r henebion, yn bennaf mewn arddull fodernaidd, gan benseiri ac artistiaid enwog fel Marcello Piacentini, Angiolo Mazzoni a Duilio Cambellotti.

bawd|dim|300px|Seremoni sylfaenu o flaen neuadd y ddinas yn 1932

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Lazio
Categori:Sefydliadau 1932
Categori:Talaith Latina
Ascoli Piceno

Dinas a chymuned (*comune*) yn nwyrain canolbarth yr Eidal yw **Ascoli Piceno**, sy'n brifddinas talaith Ascoli Piceno yn rhanbarth Molise. Fe'i lleolir wrth gymer Afon Tronto a'r afon fechan Castellano ac mae mynyddoedd o'i chwmpas ar dair ochr. Mae dau barc naturiol yn ffinio â'r ddinas, Parc Cenedlaethol Monti Sibillini i'r gogledd-orllewin a Parc Cenedlaethol Monti della Laga i'r de.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 49,958.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Molise
Categori:Talaith Ascoli Piceno
Isernia

Tref a chymuned (*comune*) yn ne'r Eidal yw **Isernia**, sy'n brifddinas talaith Isernia yn rhanbarth Molise. Saif ar gopa creigiog yn codi o 1,148 i 1,558 troedfedd (350 i 475 medr) rhwng Afon Carpino ac Afon Sordo.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 22,025.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Molise
Categori:Talaith Isernia
John Stow

Croniclydd ac hynafiaethydd o Loegr oedd **John Stow** (1525 – 6 Ebrill 1605).

Ganed ef yn Llundain. Ar y cychwyn, teiliwr ydoedd wrth ei grefft, a fe'i derbynwyd yn aelod o Gwmni'r Teilwriaid Masnachol ym 1547. O ran ei ddiddordebau llenyddol, canolbwyntiodd yn gyntaf ar farddoniaeth Saesneg, cyn iddo ddechrau casglu ac adysgrifennu llawysgrifau oddeutu 1564, a chyflawni gweithiau hanesyddol ei hunan, y rhai cyntaf yn llên Lloegr i fod yn seiliedig ar astudiaeth systematig o gofnodion cyhoeddus.

Atynnodd sylw'r awdurdodau ar amheuaeth o reciwsantiaeth, ac ym 1569 a 1570 fe'i cyhuddwyd o feddu ar lenyddiaeth Babyddol. Fe'i dygwyd o flaen y comisiwn eglwysig, ond ni chafodd gosb. Dywed iddo wario cymaint â £200 y flwyddyn ar lyfrau a llawysgrifau, a hynny dan nawdd Robert Dudley, Iarll Caerlŷr, a chyda'i bensiwn o'r Teilwriaid Masnachol. Codwyd corffddelw ohono gan ei weddw yn Eglwys Sant Andreas Undershaft, Stryd Leadenhall, Llundain, sydd yn goroesi o hyd.

Yn ogystal â chynorthwyo'r Archesgob Matthew Parker wrth olygu testunau hanesyddol, ei brif gyhoeddiadau oedd: *The Workes of Geoffrey Chaucer* (1561; argraffwyd ei nodiadau eraill ar bwnc Chaucer gan Thomas Speght ym 1598); *Summarie of English Chronicles* (1565), gwaith hanesyddol gwreiddiol; *The Chronicles of England* (1580), a ailenwyd yn ddiweddarach *The Annales of England*; yr ail argraffiad o ''Holinshed's Chronicles* (1585–7); ac *A Survey of London'' (1598 a 1603), gwaith gwerthfawr am ei wybodaeth fanwl o hanes a thraddodiadau Dinas Llundain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1525
Categori:Marwolaethau 1605
Categori:Croniclwyr
Categori:Hanesyddion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Hynafiaethwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Teilwriaid
Caserta

Dinas a chymuned (*comune*) yng ne-ddwyrain yr Eidal yw **Caserta**, sy'n brifddinas talaith Caserta yn rhanbarth Campania. Saif tua 17 milltir (27&nbsp;km) i'r gogledd o ddinas Napoli.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 75,640.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol Casertavecchia
*Palas brenhinol 

## Enwogion
*Maria Valtorta (1897-1961), awdures
*Vincenzo Esposito (g. 1969), chwaraewr pêl-fasged
*Clemente Russo (g. 1982), paffiwr

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Campania
Categori:Talaith Caserta
Crotone

Dinas, porthladd a chymuned (*comune*) yng ne'r Eidal yw **Crotone**, sy'n brifddinas talaith Crotone yn rhanbarth Calabria. Cyn 1928 fe'i gelwid yn **Cotrone**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 58,881.

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Calabria
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Crotone
Viterbo

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngorllewin canolbarth yr Eidal yw **Viterbo**, sy'n brifddinas talaith Viterbo yn rhanbarth Lazio. Saif tua 42 milltir (67&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Rufain. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 63,209.

Mae canol hanesyddol y ddinas wedi'i amgylchynu gan furiau canoloesol, sy'n dal i sefyll yn gyfan, a adeiladwyd yn ystod yr 11g a'r 12g. Yn y 12g a 13g, Viterno oedd un o hoff breswylfeydd y pabau.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol San Lorenzo, gyda'r bedd Pab Ioan XXI
*Palazzo dei Papi

## Cyfeiriadau
## Oriel

Viterbo - Porta Romana e campanile di san Sisto 0828.JPG|Hen furiau'r ddinas
Viterbo-Papal Palace.jpg|Palas y pab
Viterbo11.jpg|Piaza del Plebiscito a'r tŵr cloc

Categori:Dinasoedd Lazio
Categori:Talaith Viterbo
Frosinone

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngorllewin canolbarth yr Eidal yw **Frosinone**, sy'n brifddinas talaith Frosinone yn rhanbarth Lazio. Dyma brif anheddiad yn ardal Valle Latina. Saif tua 47 milltir (76&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Rufain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 46,649.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Lazio
Categori:Talaith Frosinone
Latina

Gallai **Latina** gyfeirio at:

## Ieithoedd
* Latina, y gair am "Ladin" yn yr iaith Ladin ei hun

## Lleoedd
### Yr Eidal
* Latina, dinas i'r gogledd o Rufain yn rhanbarth Lazio, yr Eidal
** Talaith Latina, y dalaith y mae'r ddinas honno yn brifddinas iddi
* Valle Latina, ardal sy'n ymestyn i'r de o Rufain

### Sbaen
* Latina, maestref yn ninas Madrid

----
Pordenone

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Pordenone**, sy'n brifddinas talaith Pordenone yn rhanbarth Friuli-Venezia Giulia. Saif tua 40 milltir (64&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Fenis.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 50,583.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Friuli-Venezia Giulia
Categori:Talaith Pordenone
Hawliau LHDT yng Nghatar

Nid yw llywodraeth Catar—un o wladwriaethau Arabaidd y Gwlff, a chanddi fwyafrif Mwslimaidd—yn cydnabod hawliau pobl lesbiaidd, hoyw, deurywiol, a thrawsryweddol (LHDT). Mae deddfau'r wlad yn tynnu'n gryf ar y gyfraith Islamaidd, sharia, sydd yn ystyried cyfunrywioldeb yn anfoesol. Cosbir gweithgareddau rhywiol rhwng gwrywod gyda dedfryd o garchar am saith mlynedd yn ôl erthygl 285 o gôd penydiol Catar, ac mae erthygl 296 yn cosbi "cymhelliad neu lathrudd" i sodomiaeth gyda charchar am dair blynedd. Mae'r gyfraith hefyd yn caniatáu'r gosb eithaf i Fwslimiaid ar gyfer *zina* (rhyw y tu allan i briodas) o unrhyw fath; gan na chydnabyddir priodas gyfunryw, mae unrhyw gweithgareddau cyfunrywiol felly â chosb marwolaeth mewn egwyddor, ond nid oes yr un achos o unigolyn yn cael ei ddienyddio am gyfunrywioldeb.

## Cwpan y Byd Pêl-droed 2022 
Caiff penderfyniad Ffederasiwn Rhyngwladol y Cymdeithasau Pêl-droed (FIFA) yn 2010 i ddewis Catar i gynnal Cwpan y Byd Pêl-droed yn 2022 ei feirniadu oherwydd y sefyllfa parthed hawliau LHDT yn y wlad. Yn 2020, datganodd llywodraeth Catar y byddai'r wlad yn ufuddhau i reolau FIFA ac yn hyrwyddo goddefiad a chynhwysiad wrth gynnal y gystadleuaeth. Er enghraifft, derbyniodd FIFA sicrhad na fyddai symbolau o blaid hawliau LHDT, megis y faner enfys, yn cael eu gwahardd. Fodd bynnag, wrth ddynesu at y gystadleuaeth, mynegwyd rhagor o bryderon am bobl LHDT yn y wlad. Cyhuddwyd FIFA gan y sefydliad anllywodraethol Human Rights Watch o esgeuluso'i cyfrifoldeb i warchod hawliau dynol pobl LHDT yn unol ag Egwyddorion Arweiniol Busnes a Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig a fabwysiadwyd gan FIFA yn 2016.

## Cyfeiriadau 
LHDT
Catar
Catar
Categori:LHDT yng Nghatar
Teramo

Dinas a chymuned (*comune*) yn nwyrain canolbarth yr Eidal yw **Teramo**, sy'n brifddinas talaith Teramo yn rhanbarth Abruzzo. Saif tua 82 milltir (131&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Rufain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 54,294.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Abruzzo
Categori:Talaith Teramo
Hanes Moldofa

O'r 15g i 1812, yr oedd Tywysogaeth Moldofa, neu Foldafia, hefyd yn cynnwys rhanbarth Besarabia i'r dwyrain, tiriogaeth ddadleuol a hawliwyd gan y Rwsiaid a'r Otomaniaid. Ym 1812, ildiwyd Besarabia a dwyrain Moldofa i Ymerodraeth Rwsia, a elwid oll yn "Fesarabia", a fyddai'n meddu ar ymreolaeth nes iddi gael ei chyfeddiannu i Rwsia ym 1828. Ar ochr arall y ffin, unodd Tywysogaethau Donaw i ffurfio Tywysogaeth Rwmania ym 1862. Datganodd Besarabia ei hannibyniaeth oddi ar Rwsia ym 1918 ac unodd â Rwmania. Ym 1940 gorfodwyd i Rwmania ildio Besarabia i'r Undeb Sofietaidd, a châi ei chyfuno â llain arall o dir i ffurfio Gweriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Moldafia. Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1991, datganwyd annibyniaeth Gweriniaeth Moldofa, ac yn aelod o Gymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol. Arweiniodd gwrthdaro ethnig at ddatgan annibyniaeth yn rhanbarthau Dniestr a Gagauz, a chanddynt boblogaethau mawr o Rwsiaid ac Wcreiniaid. Mae nifer o Foldofiaid yn cefnogi'r mudiad i uno'r wlad â Rwmania. Enillodd y comiwnyddion yr etholiad yn 2001, a buont mewn grym nes 2009. Ffurfiwyd llywodraeth glymblaid.

Ar 3 Mawrth 2022, yn fuan ar ôl goresgyniad Wcráin gan Rwsia, ymgeisiodd Moldofa i ddod yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd.  Ar 23 Mehefin 2022, rhoddodd y Cyngor Ewropeaidd statws ymgeisydd i Foldofa ar gyfer mynediad i'r Undeb Ewropeaidd. 

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Iurie Stamati, *The Slavic Dossier: Medieval Archaeology in the Soviet Republic of Moldova* (Leiden: Brill, 2019).


Moldofa
Hanes Belarws

Un o'r llwythau Slafig gwreiddiol oedd y Belarwsiaid. Yr oedd Belarws yn rhan o Rws Cïef tan farwolaeth y Brenin Yaroslav I "y Doeth" ym 1054. Parhaodd y Belarwsiaid yn grŵp ethnig ar wahân i'r Rwsiaid am iddynt drigo yn y gororau ac felly'n agored i oresgyniadau a chysylltiadau o'r gorllewin, a buont dan dra-arglwyddiaeth pwerau eraill, yn bennaf Coron Pwyl. Daeth Belarws dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia yn sgil rhaniad Gwlad Pwyl ym 1795. Tyfodd cenedlaetholdeb Belarwsiaidd yn y 19g ac wedi'r Chwyldro Bolsieficaidd ym 1917 manteisiwyd ar y cyfle i ddatgan annibyniaeth Belarws. Fodd bynnag, datganwyd Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws ym 1919 ac fe'i ymgorfforwyd yn rhan o'r Undeb Sofietaidd ym 1921. Yn 1932–1933, achosodd yr Undeb Sofietaidd drasiedi ofnadwy trwy drefnu newyn torfol, a arweiniodd at farwolaeth miliynau o Wcrainiaid a channoedd o filoedd o Belarwsiaid. Ym 1937, cafodd holl elit gwyddonol a deallusol Belarws ei ddifa gan wasanaethau cudd Sofietaidd, a chladdwyd eu cyrff yng nghoedwig Kurapaty.

Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, ehangodd ei thiriogaeth i gynnwys tiroedd a fu ynghynt yn rhan o Wlad Pwyl yn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, ac yn ystod y Rhyfel Oer bu'n hawlio aelodaeth ei hun, ar wahân i'r Undeb Sofietaidd oll, yn y Cenhedloedd Unedig. Gwan a fyddai hunaniaeth genedlaethol ym Melarws nes iddi ennill ei hannibyniaeth yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1991. Mae Belarws yn un o sefydlwyr Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol, ac ym 1997 cytunodd i uno â Ffederasiwn Rwsia fel "cymuned wleidyddol ac economaidd integredig", er i'r Arlywydd Alexander Lukashenko wrthod cynnig i uno'r ddwy lywodraeth yn 2002.

## Darllen pellach 
* Elena A. Korosteleva, Colin W. Lawson a Rosalind J. Marsh (goln), *Contemporary Belarus: Between Democracy and Dictatorship* (Llundain: RoutledgeCurzon, 2003).
* David R. Marples, *Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe* (Llundain: Macmillan, 1996).
* David R. Marples, *Belarus: A Denationalized Nation* (Llundain: Routledge, 1999).
* Serhii Plokhy, *The Origins of the Slavic Nation: Premodern Identities in Russia, Ukraine, and Belarus* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2006).
* Andrew Savchenko, *Belarus—A Perpetual Borderland* (Leiden: Brill, 2009).
* Andrew Wilson, *Belarus: The Last European Dictatorship* (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2011).


Belarws
Simnai Bragdy Soames, Wrecsam

Simnai frics Fictorianaidd yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **simnai Bragdy Soames** (Saesneg: '''') ynteu simnai Bragdy Border. Mae'r simnai'n adeilad rhestredig gradd II.

## Lleoliad 
Mae'r simnai yn sefyll ar Stryt y Twtil ('''') y tu ôl i dafarn y Nag's Head, i'r de-ddwyrain o Eglwys San Silyn ac i'r gogledd o afon Gwenfro. Mae golygfa tuag at y simnai i lawr Stryt Yorke o'r gyffordd rhwng Stryt Yorke a'r Stryt Fawr yng nghanol Wrecsam.

## Hanes 
Yn wreiddiol, yn ardal Stryt y Twthil roedd marchnad o'r enw Sgwâr Swydd Efrog (*Yorkshire Square*). 

Roedd cwrw yn cael ei bragu gan y Nag's Head ymhell cyn i Arthur Soames o fragdy Soames brynu'r safle yn 1879. Adeiladwyd y simnai yn 1894 fel rhan o estyniad y bragdy, un o lawer o fragdai yn y dref. Estynnodd y bragdy ar ddwy ochr Styt y Twtil, gan adeiladu'r simnai ar ochr ddwyreinol y stryd a bragdy newydd ar yr ochr orllewinol.

Yn 1931, cyfunwyd y bragdy Soames â dau fragdy arall er mwyn creu bragdy Border, a daeth bragdy Stryt y Twtil yn ganolfan i'r gwaith cynhyrchu. Yn 1984, cafodd y bragdy ei gau ar ôl iddo gael ei werthu i gwmni Marstons.

## Disgrifiad 
Gyda thafarn y Nags Head ar Stryt yr Bryn ('''') a bragdy Stryt y Twtil, mae'r simnai yn rhan o grŵp o adeiladau sy'n gysylltiedig â hen fragdy Soames/Border.

Adeiladwyd y simnai o frics coch ac mae hi'n 37 metr (120 troedfedd) o daldra. Mae'n adeilad blaenllaw yng nghanol Wrecsam yn ogystal â thŵr Eglwys San Silyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Pauline Jarman

Gwleidydd Cymreig yw **Pauline Jarman** (ganwyd 15 Rhagfyr 1945). Roedd hi'n Aelod Cynulliad Cenedlaethol Plaid Cymru dros Ganol De Cymru o 1999 i 2003. Roedd hi'n arweinydd Cyngor Rhondda Cynon Taf o 1999 hyd 2004. 

Cafodd Jarman ei geni yn Aberpennar. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Aberpennar. 

Bu farw Colin Jarman, gwr Pauline, ym mis Ionawr 2015. Collodd Pauline Jarman ei sedd ar y cyngor ym mis Mai 2022. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Aberpennar
Hannibal Mago

:''Peidiwch â drysu'r unigolyn hwn gyda'r cadfridog mwy enwog Hannibal a ymladdodd yn yr Ail Ryfel Pwnig 200 mlynedd yn ddiweddarach. Am enghreifftiau eraill o'r enw Hannibal, gweler Hannibal (gwahaniaethu).*

Cadfridog a gwladweinydd Carthaginaidd oedd **Hannibal Mago** (tua 471 CC – 406 CC). 

Roedd yn *shofet'' (barnwr) Carthago yn 410 CC. Yn 409 CC gorchmynnodd byddin Carthaginaidd a aeth i Sisili mewn ymateb i gais gan ddinas Segesta. Ym Mrwydr Selinus cipiodd ddinas Selinus (Selinunte heddiw) ac yna Himera. Yn ystod y goncwest hon dywedwyd iddo ladd tua 3,000 o garcharorion rhyfel o ran dial am y gorchfygiad a ddioddefodd ei daid, Hamilcar Mago, ym Mrwydr Himera 70 mlynedd ynghynt.

Yn 406 CC bu farw yn y pla a gychwynnodd yn ystod gwarchae Agrigento.

Categori:Pobl o Garthago
Categori:Marwolaethau 406 CC
Gwrthdaro amgylcheddol

Mae **gwrthdaro amgylcheddol** neu wrthdaro dosbarthiad ecolegol (EDCs) yn wrthdaro cymdeithasol a achosir gan ddirywiad amgylcheddol neu gan ddosbarthiad anghyfartal o adnoddau amgylcheddol. Gall partïon sy’n ymwneud â’r gwrthdaro gynnwys cymunedau yr effeithir arnynt yn lleol, gwladwriaethau, cwmnïau (y staff a'r buddsoddwyr), a mudiadau cymdeithasol neu amgylcheddol; fel arfer mae amddiffynwyr amgylcheddol yn amddiffyn eu mamwlad rhag echdynnu adnoddau neu waredu gwastraff peryglus. Yn aml mae'r gwrthdaro yma'n canolbwyntio ar faterion cyfiawnder amgylcheddol, hawliau pobl frodorol, hawliau gwerinwyr, neu fygythiadau i bysgotwyr.

# Neilltuo adnoddau naturiol newydd trwy hawlio tir a thir gipio.
# Gwneud ymelwa ar safleoedd presennol yn fwy effeithlon drwy fuddsoddiadau neu arloesi cymdeithasol a thechnegol

Mae EDCs yn cael eu hachosi gan ddosbarthiad annheg costau a buddion amgylcheddol. Mae'r gwrthdaro hyn yn deillio o anghydraddoldeb cymdeithasol, honiadau dadleuol dros diriogaeth, toreth o ddiwydiannau echdynnu, ac effeithiau'r diwydiannu economaidd dros y canrifoedd diwethaf. Mae diwydiannau olew, mwyngloddio ac amaethyddiaeth yn ganolbwynt i wrthdaro amgylcheddol.

## Mathau o wrthdaro 
Roedd papur yn 2020 yn mapio dadleuon a phryderon amddiffynwyr amgylcheddol mewn dros 2,743 o wrthdaro a ddarganfuwyd yn yr Atlas Cyfiawnder Amgylcheddol (EJAtlas). Canfu'r dadansoddiad mai'r sectorau diwydiannol a heriwyd amlaf gan wrthdaro amgylcheddol oedd mwyngloddio (21%), ynni ffosil (17%), biomas a defnydd tir (15%), a rheoli dŵr (14%). Fe'i lleolir yn ICTA yr Universitat Autonoma de Barcelona. Ers 2012, mae academyddion ac actifyddion wedi cydweithio i ysgrifennu’r cofnodion, gan gyrraedd 3,500 cofnod erbyn Gorffennaf 2021.

Mae Atlas EJ yn nodi deg categori o wrthdaro dosbarthiad ecolegol:

# Gwrthdaro cadwraeth bioamrywiaeth:
# Gwrthdaro rhwng biomas a thir (Coedwigoedd, Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Rheoli Da Byw)
# Tanwyddau Ffosil a Chyfiawnder Hinsawdd/Ynni
# Gwrthdaro Diwydiannol a Chyfleustodau
# Isadeiledd a'r Amgylchedd Adeiledig
# Echdynnu Mwynau a Deunyddiau Adeiladu
# Niwclear
# Twristiaeth Hamdden
# Rheoli Gwastraff
# Rheoli Dŵr

### Defnydd mewn achosion cyfreithiol 
Cyflwynwyd y cysyniad o wrthdaro dosbarthiad ecolegol (EDCs) i hwyluso dogfennaeth a dadansoddiad systematig o wrthdaro amgylcheddol ac i gynhyrchu corff mwy cydlynol o waith academaidd, ymgyrchwyr a chyfreithiol o'u cwmpas. Mewn rhai achosion sydd wedi’u dwyn i’r cam o ymgyfreitha, mae honiadau cymunedau yr effeithiwyd arnynt yn lleol wedi’u cydnabod a gwnaed iawn am hynny.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgylchedd
Categori:Hawliau dynol
Categori:Newid hinsawdd
Cennin Pedr Glenan

Darganfyddwyd cennin Pedr Glenan "Foeon Glenan" yn Llydaweg yn 1803 gan fferyllydd o Kemper, Llydaw.

Erbyn y 1950au roedd cennin Pedr Glenan mewn perygl o ddiflannu ac erbyn 1973 fe sefydlwyd warchodfa natur i'w warchod ar Ynys Sant Nicolas sydd yn rhan o Ynysfor Glenan oddiar arfordir deheuol Penn-ar-Bed.
Mae'r cennin Pedr hwn yn medru tyfu hyd at 40cm o daldra. Ei enw Lladin yw *Narcissus triandrus isrywogaeth capax* - cyfieithiad o'r gair 'triandrus' yw *trifrigerog* sy'n golygu enw dosbarthiadol ar blanhigion â rhannau benywaidd a gwrywaidd gyda blodau sydd a thri briger anghydlynol, ac fel rheol mae blodau'r cennin Pedr hwn felly gyda dau neu dri pen-blodyn.

Cenin Pedr Glenan yw'r unig un o ddau is-rhywogaeth o blanhigion sydd yn gwbl gynhenid i wlad Llydaw. 

**Foeon Glenan** (*Narcissus triandrus* subsp. *capax*) a zo un isspesad eus *Narcissus triandrus*, brosezat en Inizi Glenan e Breizh.

Categori:Llysiau
Matera

Dinas a chymuned (*comune*) yng ne'r Eidal yw **Matera**, sy'n brifddinas talaith Matera yn rhanbarth Basilicata. Sefydlodd y Rhufeiniaid y dref yn 251&nbsp;CC, fel *Matheola*.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 59,796.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol Santa Maria della Bruna
*Sassi di Matera (yr hen dref)

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Basilicata
Categori:Talaith Matera
Gorizia

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Gorizia** (Slofeneg: *Gorica*; Friwleg: *Gurize*), sy'n brifddinas talaith Gorizia yn rhanbarth Friuli-Venezia Giulia. Saif tua 21 milltir (34&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Trieste.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 35,212.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Friuli-Venezia Giulia
Categori:Talaith Gorizia
Chieti

Dinas a chymuned (*comune*) yn nwyrain canolbarth yr Eidal yw **Chieti**, sy'n brifddinas talaith Chieti yn rhanbarth Abruzzo. Saif tua 92 milltir (147&nbsp;km) i'r dwyrain o Rufain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 51,484.

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Abruzzo
Categori:Talaith Chieti
Terens

Dramodydd Rhufeinig hynafol oedd **Terens** (**Publius Terentius Afer**; tua 195&nbsp;CC – tua 159&nbsp;CC) sydd yn nodedig am ei gomedïau Lladin, chwech ohonynt sydd yn goroesi: *Andria*, *Hecyra*, *Heauton Timorumenos*, *Eunuchus*, *Phormio*, ac *Adelphoe*. Fel arfer, fe'i ystyrir yn gomedïwr gwychaf yr oes Rufeinig, yn ail i Plautus.

## Bywgraffiad 
### Ffynonellau 
Mae'r ychydig o fanylion sydd gennym am fywyd Terens yn seiliedig ar ddwy ffynhonnell yn bennaf: y prologau i'w ddramâu, yn yr hyn mae'r awdur yn amddiffyn ei hun rhag ei feirniaid; a'r bywgraffiad ohono a briodolir i Suetonius, wedi ei ailysgrifennu gan y gramadegydd a rhethregwr Aelius Donatus o'r 4g yn ei esboniadau o'r chwe chomedi.

### Bywyd cynnar 
Ganed Terens yn gaethwas yng Ngharthago, Gogledd Affrica, yng nghyfnod Gweriniaeth Rhufain. Aeth i Rufain dan berchenogaeth y Seneddwr Terentius Lucanus, ac yno cafodd ei addysgu a'i ryddhau o'i gaethwasanaeth.

### Gyrfa lenyddol 
Fel dyn rhydd, cafodd Terens ei dderbyn i Gylch Scipio, y garfan Roeg-garol o athronwyr, llenorion, a gwleidyddion a fu dan nawdd y Cadfridog Scipio Aemilianus.

Credir i Terens ysgrifennu ei chwe chomedi yn y cyfnod 166–160&nbsp;CC. Mae'r hysbysebion cynhyrchu a ddodir ar flaen testunau'r dramâu yn cofnodi manylion o'r perfformiadau cyntaf, ac weithiau cynyrchiadau diweddarach. O'r rheiny, priodolir y dyddiadau canlynol i'r chwe chomedi: *Andria* (166&nbsp;CC), *Hecyra* (165&nbsp;CC), *Heauton Timoroumenos* (163&nbso;CC), *Eunuchus* (161&nbsp;CC), *Phormio* (161&nbsp;CC), *Adelphoe* (160&nbsp;CC). Cafwyd ail a thrydydd gynhyrchiad o *Hecyra* yn 160&nbsp;CC.

### Diwedd ei oes 
Teithiodd Terens i Wlad Groeg pan oedd yn 35 oed. Bu farw naill ai o salwch yng Ngroeg, neu mewn llongddrylliad ar y fordaith yn ôl i Rufain. Bu'n berchen ar ystâd fechan ar gyrion Rhufain, ar Ffordd Appius. Cafodd ei oroesi gan ei ferch.

## Y dramâu 
Mae pedair o chwe chomedi Terens yn seiliedig ar weithiau'r dramodydd Groeg Menandros, a flodeuai canmlwydd a hanner cyn Terens. Wrth addasu'r esiamplau hynny o'r "Gomedi Newydd" Athenaidd ar gyfer cynulleidfa Rufeinig, aeth Terens ati i ysgrifennu prologau newydd, trosi'r geiriau i Ladin llafar yr oes, a chyflwyno rhywfaint o realaeth i'r straeon.

## Hanes derbyniad ei waith 
Edmygai Terens gan awduron Rhufeinig diweddarach am burdeb ei arddull. Apeliodd ei waith hefyd at glasurwyr a dyneiddwyr y Dadeni Dysg, am iddo gyfuno teimladrwydd coeth (o'i gymharu â Plautus) ag arddull Lladin i'w efelychu, a argymhellwyd dysgu a pherfformio ei ddramâu fel rhan o addysg foesol.

Yn yr 16g a'r 17g byddai gweithiau Terens yn ffurfio sail i'r gomedi foesau, a dylanwadodd ar William Shakespeare a Molière.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caethweision
Categori:Dramodwyr Lladin
Categori:Genedigaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Pobl o Garthago
Mynediad at gyfiawnder

Mae **mynediad at gyfiawnder** yn egwyddor sylfaenol mewn rheolaeth gyfreithiol sy’n disgrifio sut mae gan ddinasyddion fynediad cyfartal i systemau cyfreithiol. Fel arfer, darperir gwasanaethau cyfreithiol i bobl a allai fel arall ei chael yn anodd cael cyngor a chynrychiolaeth gyfreithiol. Heb fynediad at gyfiawnder, ni all pobl arfer eu hawliau’n llawn, herio gwahaniaethu, na dal pobl sy'n gwneud penderfyniadau'n atebol am eu gweithredoedd.

Mae'r modd y mae cenhedloedd yn helpu eu dinasyddion i gael mynediad at gyfiawnder yn amrywio fesul cenedl. Gellir cynyddu mynediad at gyfiawnder trwy sefydliadau cymorth cyfreithiol wedi’u hariannu’n briodol ac wedi’u staffio’n briodol sy’n darparu gwasanaethau cyfreithiol am ddim i’r tlawd, a thrwy raglenni pro bono y mae atwrneiod gwirfoddol yn darparu gwasanaethau a chynrychiolaeth drwyddynt, neu drwy raglenni eraill sydd wedi’u cynllunio i helpu pobl. Mae mynediad at gyfiawnder yn gysyniad eang sy’n cynnwys rhwymedïau cyfreithiol yn y llysoedd a hefyd mewn sefydliadau cyfiawnder eraill.

## Y Mudiad dros Fynediad am Ddim i 'r Gyfraith 
Sefydlwyd Y Mudiad dros Fynediad am Ddim i 'r Gyfraith (*Free Access to Law Movement* (FALM)) ym 1992, gyda'r nod o ddarparu mynediad am ddim i wybodaeth ac adnoddau cyfreithiol sylfaenol. Yn 2002, mabwysiadodd FALM y Datganiad ar Fynediad Rhad ac Am Ddim i'r Gyfraith. Nod y mudiad yw sicrhau bod gwybodaeth gyfreithiol ar gael i bawb. Roedd y datganiad yn nodi fod gwybodaeth gyfreithiol gyhoeddus rhan o dreftadaeth y ddynoliaeth.

Roedd aelod-sefydliadau FALM, yn bennaf trwy'r Rhyngrwyd, yn ymwneud â chyhoeddi gwybodaeth gyfreithiol sylfaenol ac eilaidd yn eang. Mae enghreifftiau cynnar yn cynnwys y Sefydliad Gwybodaeth Gyfreithiol yn Ysgol y Gyfraith, Cornell a Sefydliad Gwybodaeth Gyfreithiol Awstralasia, prosiect ar y cyd rhwng Prifysgol Technoleg Sydney a Phrifysgol De Cymru Newydd. 

Yn 2013, sefydlodd Ysgol y Gyfraith Cornell y *Journal of Open Access to Law*, i hyrwyddo ymchwil rhyngwladol ar bwnc mynediad agored i'r gyfraith. 

## Gweler hefyd
* Cyfraith Cymru
* Cyfraith Hywel
* Cyfraith ryngwladol

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol
Categori:Cyfraith
Hightown, Wrecsam

Un o faestrefi dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Hightown.**

Bu rhannau gogledd-orllewinol yr ardal tuag at Eglwys San Silyn, ger Ffordd Salop, yn bentrefan ar wahân o'r enw “Wrecsam Fechan”. Yn sgil twf Wrecsam, yn y 18fed ganrif daeth y pentrefan yn rhan o'r dref fwyaf ond parhaodd yr enw “Wrecsam Fechan” fel enw ar y stryd. Ar fap o 1833, defnyddiwyd yr enw "Wrexham Fechan" ar gyfer rhan o'r stryd sy'n rhedeg o ochr ddeheuol yr afon Gwenfro i fyny'r bryn i gyfeiriad Hightown (ar yr un map, mae'r enw “Salop Street” yn cael ei ddefnyddio ar gyfer rhan o'r stryd ar ochr arall yr afon, ger canol y dref).  Ar fap o 1872, defnyddiwyd yr enw "Wrexham Fechan" ar gyfer y stryd sy'n cael ei hadnabod heddiw fel “Kingmills Road” (Ffordd Melin y Brenin). 

Mae gan Hightown ei ardal siopau ei hun wrth y gyffordd rhwng Ffordd Salop a Ffordd Melin y Brenin. Mae adeiladau hanesyddol yr ardal yn cynnwys tafarndai'r Green Dragon a'r Travellers' Rest, yn ogystal â Beechley House, tŷ rhestredig gradd II 

Mae digon o dai sy'n dyddio o'r 19eg ganrif yn sefyll ar hyd strydoedd Hightown. Hyd at 2011, roedd yr ardal yn gartref i "Hightown Flats", pum bloc o fflatiau pum llawr. Roedd gan y fflatiau broblemau diogelwch, a bu problemau yn yr ardal gydag ymddygiad gwrthgymdeithasol. Dymchwelwyd y fflatiau yn 2011 er mwyn ailddatblygu'r ardal gyda chefnogaeth y gymuned leol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd