open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ceredigion

:*Erthygl am Geredigion, un o siroedd Cymru, yw hon. Am y deyrnas ganoloesol gweler Teyrnas Ceredigion. Gweler hefyd Ceredigion (gwahaniaethu).*

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Ceredigion**, sy'n sir wledig yng ngorllewin Cymru. 

Mae ganddi boblogaeth o 72,884, a 52% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001). Ei phrif drefi yw Aberystwyth, Aberteifi, Llanbedr Pont Steffan, Llandysul, Tregaron ac Aberaeron. O ran llywodraeth leol, gweinyddir Ceredigion gan Cyngor Sir Ceredigion a rhennir y sir yn 51 Cyngor Cymuned a Thref.

bawd|canol|Ceredigion yng Nghymru

## Trefi a phrif bentrefi
Tref Aberaeron, Aberarth, Aberporth, Tref Aberteifi, Tref Aberystwyth, Beulah, Blaenanerch, Blaenpennal, Blaenporth, Blaenrheidol, Bow Street, Y Borth, Bwlchllan, Bwlchyfadfa, Capel Bangor, Capel Cynnon, Capel Dewi, Capel Seion, Tref Ceinewydd, Ceulanmaesmawr, Ciliau Aeron, Dole, Dyffryn Aeron, Dyffryn Arth, Eglwysfach, Y Faenor, Ffostrasol, Ffwrnais, Glandyfi, Llanfihangel Genau'r Glyn, Henfynyw, Llanarth, Llanbadarn Fawr, Tref Llanbedr Pont Steffan, Llancynfelyn, Llanddewi Brefi, Llandyfriog, Llandysiliogogo, Llandysul, Llanfair Clydogau, Llanfarian, Llanfihangel Ystrad, Llangeitho, Llangoedmor, Llangrannog, Llangwyryfon, Llangybi, Llanilar, Llanrhystud, Llansanffraid, Llanwenog, Llanwnnen, Lledrod, Melindwr, Nantcwnlle, Penbryn, Penrhyn-coch, Plwmp, Pontarfynach, Pontsaeson, Pontsian, Post-bach, Post-mawr, Rhydowen, Talgarreg, Talybont, Tirymynach, Trawscoed, Trefeurig, Tref Tregaron, Troedyraur, Waunfawr, Y Ferwig, Ysbyty Ystwyth, Ystrad Fflur ac Ystrad Meurig.

## Cymunedau
## Cestyll 
*Castell Aberteifi
*Castell Aberystwyth
*Castell Cilgerran
*Castell Newydd Emlyn

## Eisteddfodau
### Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Ngheredigion ym 1976 a 1992. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1976
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992

### Eisteddfod yr Urdd 2010
Yn 2010, daeth eisteddfod blynyddol Urdd Gobaith Cymru i Geredigion.  Dyma'r tro gyntaf i hyn ddigwydd ers eisteddfod Llanbedr Pont Steffan yn 1999.

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan 'Gorau Ceredigion'
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Teifi
*Arfordir Ceredigion1992, llyfr
*Ceredigion (etholaeth seneddol)
*Ceredigion (etholaeth Cynulliad)
*Teyrnas Ceredigion

## Dolenni allanol
* Cyngor Sir Ceredigion

__DIMADRANGOLYGU__

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1996
Ynys Môn (etholaeth seneddol y DU)

Etholaethau seneddol yw **Ynys Môn**, sy'n danfon un cynrychiolydd o'r etholaeth i Senedd San Steffan. Yr Aelod Seneddol cyfredol yw .

Dewiswyd Megan Lloyd George i sefyll yn etholiad cyffredinol 1929 yn dilyn cryn ddylawad gan ei rhieni ar y dewis. Cafodd 13,181 pleidlais gyda mwyafrif o 5,618 yn erbyn yr ymgeisydd Llafur, William Edwards. Hi oedd y ddynes gyntaf i'w hethol yn Aelod Seneddol dros etholaeth Gymreig. Ni safodd Llafur yn etholiad 1931 ac fe gadwodd Megan y sedd (fel y gwnaeth yn 1935) er i Lafur ymladd y sedd y flwyddyn honno.

Ynys Môn yw'r unig etholaeth yng Nghymru i gael ei chynyrchioli yn San Steffan gan bedair plaid wahanol yn ystod yr 20g. Daliodd Megan Lloyd George y sedd dros y Rhyddfrydwyr o 1929 hyd 1951, yna trechwyd hi gan Cledwyn Hughes dros y Blaid Lafur o 1951 hyd 1979; enillodd Keith Best y sedd dros y Ceidwadwyr o 1979 hyd 1987 a Ieuan Wyn Jones dros Blaid Cymru o 1987 hyd 2001.

## Ffiniau 
Ffiniau'r etholaeth yw'r ynys. Mae gan etholaeth Ynys Môn ar gyfer y Cynulliad yr un ffiniau daearyddol.

Mae Deddf Etholaethau Seneddol 2020 yn diwygio Atodlen 2 i Ddeddf Etholaethau Seneddol 1986 drwy roi statws “gwarchodedig” i Ynys Môn, sy'n golygu na ellir newid ffiniau’r etholaeth mewn adolygiadau o ffiniau yn y dyfodol.

## Aelodau Seneddol
### 1542 - 1831
### ASau ers 1832
= Etholiadau =

## Graff Etholiad 
canol|bawd|869x869px|Graff i ddangos canlyniadau etholiad cyffredinol y DU yn etholaeth Ynys Môn (1868-2024)

## Canlyniadau Etholiadau 
#### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
### Etholiadau yn y 1940au
### Etholiadau yn y 1930au
### Etholiadau yn y 1920au
bawd|Syr Robert John Thomas

### Etholiadau yn y 1910au
### Etholiadau yn y 1900au
Mewn is-rtholiad ym 1907, ail etholwyd Ellis Jones Ellis-Griffith heb wrthwynebiad.

### Etholiadau yn y 1890au
### Etholiadau yn y 1880au
Yn etholiad 1885 collodd Biwmares ei hawl i ethol aelod i San Steffan ac unwyd y cyfan o Sir Fôn i etholaeth unigol

### Etholiadau yn y 1870au
### Etholiadau yn y 1860au
### Etholiadau yn y 1850au
### Etholiadau yn y 1840au
### Etholiadau yn y 1830au
## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Ynys Môn
*Ynys Môn (etholaeth Cynulliad)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Ynys Môn
Categori:Sefydliadau 1545
Rygbi

[250px|bawd|Gêm rygbi gynnar. Sylwer ar y bêl gron a'r ffaith fod rhai o'r chwaraewyr yn gwisgo'r [Y Ddraig Goch|Ddraig Goch. Calcutta, India, 1875]]
bawd|250px|Tîm rygbi Ysgol Rhuthun, 1921.

Gall **rygbi** gyfeirio at nifer o gemau tebyg ond gyda gwahanol reolau: Rygbi'r Undeb,  Rygbi'r Gynghrair ac amrywaidau fel Rygbi saith bob ochr a Rygbi cyffwrdd.

Mae gemau tebyg i'r hyn a elwir yn rygbi heddiw wedi bod yn cael eu chwarae ers canrifoedd; er enghraifft episkuros (Groeg: επίσκυρος) yng Ngroeg yr Henfyd, a cnapan yng Nghymru yn y Canol Oesoedd. Daw'r enw "rygbi" o enw Ysgol Rugby yn Lloegr.

Y gystadleuaeth bwysicaf yn Ewrop o ran Rygbi'r Undeb ydy Pencampwriaeth y Chwe Gwlad.

Tan 1870 roedd Rygbi  yn cael ei chwarae hefo pêl bron yn grwn.

## Gweler hefyd
* Cwpan Rygbi'r Byd
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc
* Tîm rygbi undeb cenedlaethol Seland Newydd
* Y Gamp Lawn - Rygbi
* Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
* Pencampwriaeth y Pum Gwlad
* Carwyn James
* Rhestr o chwaraewyr rygbi yn ôl gwlad
* Rhestr o dimau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
* Cynghrair Celtaidd
* Cwpan Heineken
* Cwpan Eingl-Gymreig


Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Hanes Ewrop

**Hanes Ewrop**.

[bawd|dde|300px|[Ewrop, 814.]]

* Hanes Prydain
** Hanes yr Alban
** Hanes Cymru
** Hanes Lloegr
** Hanes Gogledd Iwerddon
** Hanes y Deyrnas Unedig
* Hanes Ffrainc
* Hanes yr Eidal
* Hanes yr Almaen
* Y Rhyfel Byd Cyntaf
* Yr Ail Ryfel Byd

## Cyfnodau hanes Ewrop 
Cynhanes :
*Oes y Cerrig
**Hen Oes y Cerrig
**Oes Mesolithig
**Oes Newydd y Cerrig
*Oes yr Efydd
*Oes yr Haearn
*Yr Hen Fyd neu'r Cyfnod Clasurol
**Groeg yr Henfyd
**Cyfnod y Rhufeiniaid
*Yr Oesoedd Canol
**Yr Oesoedd Canol Cynnar neu Yr Oesoedd Tywyll (5g - dechrau'r 11g)
**Yr Oesoedd Canol Uchel
**Yr Oesoedd Canol Diweddar (13g - 15g)
*Y Cyfnod Modern
**Y Cyfnod Modern Cynnar
**Yr Oleuedigaeth
**Y Cyfnod Modern Diweddar


Categori:Ewrop
Ewrop
Hanes yr Almaen

Y cofnod cyntaf o **hanes yr Almaen** yw am nifer o lwythau Almaenig yn byw yn y diriogeth sydd nawr yng ngwladwriaeth yr Almaen. Gorchfygwyd rhai o'r rhain gan y Rhufeiniaid, a daeth y rhannau o orllewin Afon Rhein yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig. Bu'r Rhufeiniaid yn ymgyrchu tu hwnt i afon Rhein hefyd, ond ni lwyddasant i'w gwneud yn rhan o'r ymerodraeth. Yn 9 OC. gorchfygwyd byddin Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus gan gynghrair o lwythau Almaenig dan Arminius yn Mrwydr Fforest Teutoburg. Dinistriwyd tair lleng Rufeinig yn llwyr. Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd afon Rhein.

Sefydlwyd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn y 9g, a pharhaodd hyd 1806. Yr Almaen oedd cnewyllyn yr ymerodraeth, er ei bod ar adegau yn cynnwys Awstria, Slofenia, Gweriniaeth Tsiec, gorllewin Gwlad Pwyl, yr Iseldiroedd, dwyrain Ffrainc, y Swistir a rhan o ogleddyr Eidal. Collwyd llawer o'r tiriogaethau hyn erbyn canol y 16g, a daeth i'w galw yn "Ymerodraeth Lân Rufeinig y Genedl Almaenig".

Rhwng 1618 a 1648, effeithiwyd yn fawr ar yr Almaen gan frwydrau y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain. Dechreuodd y rhyfel fel anghydfod crefyddol rhwng y Protestaniaid a'r Catholigion o fewn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn raddol, tynnwyd y rhan fwyaf o wledydd Ewrop i mewn i'r ymladd, llawer ohonynt am resymau heb gysylltiad a chrefydd. Ymladdwyd y rhan fwyaf o'r brwydrau yng nghanolbarth Ewrop, yn enwedig yr Almaen. Gwneid llawer o ddefnydd o fyddinoedd o hurfilwyr, ac anrheithiwyd tiriogaethau eang ganddynt. Credir i boblogaeth y gwladwriaethau Almaenig ostwng o tua 30% yn ystod y rhyfel; yn Brandenburg roedd y colledion tua hanner y boblogaeth. Diweddodd y rhyfel gydag arwyddo Cytundeb Münster, rhan o Heddwch Westphalia.

Ffurfiwyd y Conffederasiwn Almaenig yn 1815, yna Ymerodraeth yr Almaen o 1871 hyd 1918. Daeth yr ymerodraeth i ben ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, a ffôdd yr ymerawdwr Wilhelm II i'r Iseldiroedd.

Sefydlwyd Gweriniaeth Weimar yn 1919, ond dilynwyd y rhyfel gan gyni mawr, a wnaed yn waeth gan y teimlad gan ran o'r boblogaeth o ddarostyngiad cenedlaethol oherwydd Cytundeb Versailles. Yn 1933 daeth Adolf Hitler yn Ganghellor. Daeth diwedd ar Weriniaeth Weimar a dechreuodd y Drydedd Reich. Arweiniodd hyn at yr Ail Ryfel Byd 1939 - 1945. Wedi i'r Almaen gael ei gorchfygu, rhannwyd y wlad yn ddwy, Gorllewin yr Almaen a Dwyrain yr Almaen. Parhaodd hyn hyd 1990, pan ad-unwyd y wlad.

## Gweler hefyd
* Martin Luther
* Prwsia
* Gweriniaeth Weimar (1919-1933)
* Yr Almaen Natsïaidd (1933-1945)


Almaen, Yr
Gweriniaeth Weimar

bawd|Y taleithiau Gweriniaeth Weimar ym 1925
Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf roedd economi yr Almaen ar chwâl, ac roedd grwpiau gwleidyddol yn ymrafael â'i gilydd. Ar 11 Awst 1919 daeth Cyfansoddiad Weimar i rym. Ond roedd yr anfodlonrwydd yn parhau gan dyfu'n gefnogaeth i Blaid y Natsïaid a oedd wedi cael ei ffurfio yn 1918.

Categori:1910au yn yr Almaen
Categori:1920au yn yr Almaen
Categori:1930au yn yr Almaen
Categori:Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
Weimar
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1919
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1933
Categori:Hanes gwleidyddol yr Almaen
Categori:Weimar
Hanes y byd

Prif erthyglau ar **hanes y byd**:

## Cyffredinol 
*Hanes Cymru
*Hanes Ewrop
*Hanes y Dwyrain Canol
*Yr Henfyd

## Cyfnodau 
* Y Rhyfel Byd Cyntaf
* Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
* Yr Ail Ryfel Byd
* Y Rhyfel Oer

## Teyrnasoedd ac ymerodraethau 
*Yr Ymerodraeth Rufeinig
*Yr Ymerodraeth Fysantaidd
*Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
*Ymerodraeth yr Otomaniaid

## Gweler hefyd 
Prif gyfnodau cynhanes:
*Oes y Cerrig
*Oes yr Efydd
*Oes yr Haearn
Hanes Gogledd America

Gweler hefyd:
* Hanes Canada
* Hanes Mexico
* Hanes UDA
* Hanes yr Ynys Las


Categori:Gogledd America
Tony Blair

Gwleidydd o Loegr yw **Anthony Charles Lynton "Tony" Blair** (ganwyd 6 Mai 1953). Roedd yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig o Etholiad Cyffredinol 1997 hyd 27 Mehefin 2007. Roedd yn cynrychioli Sedgefield yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr.

Ers iddo adael swydd y Prif Weinidog mae Blair wedi'i benodi fel Cennad Arbennig y Pedwarawd ar y Dwyrain Canol.

## Teulu
*Cherie Blair (g. 1954), gwraig
*Euan Blair (g. 1984), mab
*Nicholas Blair (g. 1985), mab
*Kathryn Blair (g. 1988), merch
*Leo Blair (g. 2000), mab

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Gaeredin
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Dievs, sveti Latviju

**Dievs, svētī Latviju** ('Duw fendithio Latfia') yw anthem genedlaethol Latfia. Y cyfansoddwr a chaniedydd oedd Karlis Baumanis (1834-1904).

## Geiriau 
## Dolenni allanol 
*Recordiad swyddogol (Ffeil MP3)  (Cliciwch: Kārļa Baumaņa komponēto mūziku)

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Latfia
Camlas Castell-nedd

Mae **Camlas Castell-nedd** wedi'i lleoli yn Ne Cymru o Lyn-Nedd i Lansawel. Mae 13 milltir (21&nbsp;km) o hyd. Mae rhan o'r gamlas wedi ei hadfer a'i glanhau ac mae ar gael i ymwelwyr tramwyo arni heddiw.
250px|bawd|chwith|Clo Clun Isaf

## Dolenni allanol
* Camlas Castell-nedd.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Camlesi Cymru
Cwpan Cymru

250px|bawd|Cwpan Cymru
Mae **Cwpan Cymru** yn gystadleuaeth ddileu pêl-droed flynyddol sydd yn agored i dimau o Gymru.

Rheolir y gystadleuaeth gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru ac fe gynhaliwyd y gystadleuaeth gyntaf ym 1877-78 sy'n golygu mai dim ond Cwpan Lloegr a Chwpan yr Alban sy'n hŷn na Chwpan Cymru yn y byd pêl-droed.

Ers 1961 cafodd yr enillwyr wahoddiad i gystadlu yng Nghwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop hyd nes i Uefa ddiddymu'r gystadleuaeth ym 1999, ers hynny mae'r clwb buddugol yn cael gwahoddiad i gynrychioli Cymru yng Nghynghrair Europa.

Hyd at 1995, pan fu clybiau o Loegr yn cystadlu, nid oedd clybiau Seisnig yn cael cynrychioli Cymru yng nghystadlaethau Uefa felly petai clwb o Loegr yn ennill, y clwb Cymreig gollodd yn y rownd derfynol fyddai'n derbyn gwahoddiad i chwarae yng Nghwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop.

## Canlyniadau Gemau Terfynol Cwpan Cymru 1878-2013
 v Dinas Caerdydd, Cwpan Cymru 1 Mai 1964]]
 yn dathlu ei buddugoliaeth yn erbyn Y Fflint yn 2013]]

 ''enillodd efo ciciau o'r smotyn''

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yng Nghymru
Niccolò Machiavelli

Diplomydd, athronydd gwleidyddol, bardd a dramodydd o'r Eidal oedd **Niccolò Machiavelli** (3 Mai 1469 – 21 Gorffennaf 1527). Roedd yn byw mewn cyfnod cyffrous iawn yn hanes yr Eidal. Nid oedd yr Eidal yn unedig ar y pryd, yn hytrach wedi ei rhannu i fyny i lawer o dywysogaethau megis Fflorens, Fenis a Rhufain. Roedd yn gyfnod o frwydro rhwng y Tywysogaethau, Sbaen a Ffrainc.

Ysgrifennodd y llyfr *Il Principe*, a gyhoeddwyd ym 1532 wedi ei farw.

## Hanes Machiavelli a Fflorens o 1494 ymlaen 
* 1494 – Teulu'r Medici yn colli grym a Girolamo Savonarola yn arwain y weriniaeth rydd. Machiavelli yn cael swydd gyhoeddus yn y lywodraeth newydd.
* 1498 – Savonarola yn colli cefnogaeth y bobl ac yn cael ei ddienyddio ond y weriniaeth yn parhau.
* 1500 – Danfonwyd Machiavelli i drafod y rhyfel yn erbyn Pisa gyda Louis XII.
* 1503 – Danfonwyd Machiavelli i arolygu yr etholiad i ganfod olynydd i'r Pab Pius III.
* 1512 – Y Medici yn dod yn ôl i rym a'r weriniaeth yn syrthio. Machiavelli yn colli ei swydd gyhoeddus. Fe’u hamheuwyd gan y Medici o gynllwynio yn eu herbyn felly fe’u carcharwyd ac fe’u gwestiynwyd drwy boenydio.
* 1527 – Fe daflwyd y Medici allan o Fflorens unwaith eto gan y blaid boblogaidd. Rhuthrodd Machiavelli yn ôl i Fflorens yn y gobaith o gael ei swydd gyhoeddus yn ôl ond yn fuan ar ôl cyrraedd Fflorens fe aeth yn sâl a fu farw'r flwyddyn honno.

300px|bawd|Niccolò Machiavelli

## Darllen pellach 
* Leonidas Donskis (gol.), *Niccolò Machiavelli: History, Power, and Virtue* (Amsterdam: Rodopi, 2011).

## Dolenni allanol 
* **Il Principe ** at MetaLibri Digital Library

Categori:Genedigaethau 1469
Categori:Marwolaethau 1527
Categori:Athronwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr y Dadeni
Categori:Athronwyr gwleidyddol o'r Eidal
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Dramodwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Dyneiddwyr o'r Eidal
Categori:Llenorion Eidaleg y Dadeni
Categori:Pobl o Weriniaeth Fflorens
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Fflorens
Thomas Hobbes

Athronydd gwleidyddol ac awdur o Sais oedd **Thomas Hobbes** (5 Ebrill 1588 – 4 Rhagfyr 1679), a oedd yn byw yn ystod cyfnod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Sefydlodd ei lyfr *Leviathan* (1651) seiliau y rhan fwyaf o athroniaeth wleidyddol y Gorllewin. Yn ogystal â'r *Lefiathan*, un o'i weithiau eraill sy'n trafod yr un themau yw *De Cive* ("Y Dinesydd"). Mae gwaith Hobbes yn trafod natur dyn a'r angen am lywodraeth i'w reoli.

## Syniadau Hobbes ar Ddyn 
Yn ôl Hobbes ein teimladau/nwydau ni sy'n ein rheoli, mae chwantau yn codi o'n natur ni. Casgliad pennaf Hobbes am ein natur ydy ein bod ni yn gyfartal yn gorfforol. Yr hyn a olyga yw ei bod hi'n bosib i'r gwanaf o ddyn drechu'r cryfaf drwy fod yn gyfrwys neu drwy dwyllo. Cred fod pawb ar yr run raddfa yn y cyflwr naturiol, yn gorfforol ac yn ddeallusol. Does neb yn derbyn rhagoriaeth neb arall drostynt. Felly yn y cyflwr naturiol cred pawb y gallent lwyddo cystal ar llall. Dydy hyn ddim yn broblem ond os ydyn nhw eisiau run peth, gyda'r chwant ar yr un gwrthrych, mae ymryson yn siŵr o ddigwydd. Yn *De Cive* mae Hobbes yn dweud na thro pobl yn syth at drais ond mae'n rhybuddio y gallasech redeg fewn i rywun or-falch felly y dylech fod yn barod am ymryson bob amser.

## Syniadau Hobbes am lywodraeth 
Oherwydd y natur ddynol a'r tensiynau rhwng dynion noda Hobbes fod angen y *Lefiathan*. Mae'r enw *Lefiathan* yn dod o *Lyfr Job* a llyfrau eraill yn y Beibl, lle sonnir am Lefiathan - anifail anhygoel o fawr a greuwyd gan Dduw i greu ofn ar bobl, yn enwedig y balch; cyfeirir at Lefiathan fel duw meidrol. Mae *Lefiathan* Hobbes yn dod i fodolaeth ar sail cytundeb. Cydnabod y bydd natur dyn yn drech arnom ni i gyd, a chytuno felly i greu bwystfil mawr i ofalu amdanom ni. Mae *Lefiathan* yn gytundeb i greu trydydd person sydd uwchlaw ni i gyd. Mae'r *Lefiathan* uwchlaw’r gyfraith, does dim modd dwyn y *Lefiathan* o flaen y gyfraith, does dim hawl beirniadu’r *Lefiathan* yn gyhoeddus a does dim rhaniad grym i ddigwydd, y *Lefiathan* yw'r sofran yn unig.

Categori:Genedigaethau 1588
Categori:Marwolaethau 1679
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Lladin o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg o Loegr
Categori:Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Categori:Pobl o Wiltshire
Wilfred Owen

Bardd yn yr iaith Saesneg oedd **Wilfred Edward Salter Owen**, MC (18 Mawrth 1893 – 4 Tachwedd 1918).

## Magwraeth
Cafodd ei eni ym Mhlas Wilmot, Weston Lane, ger Croesoswallt, Swydd Amwythig, yn fab hynaf i Thomas a Harriet Susan (née Shaw) a chawsant dri pllentyn arall: Harold, Colin, a Mary Millard Owen.

Roedd ei ewythr Edward Shaw Owen wedi chwarae pêl-droed dros Gymru. Yn ôl yr hanesydd Hafina Clwyd yn ei chyfrol 'Rhywbeth Bob Dydd', arferai Wilfred fynd ar ei wyliau i fferm Glan Clwyd, Rhewl ger Rhuthun. Dyma rai o gerddi'r bardd:  "Dulce et Decorum Est", "Insensibility", "Anthem for Doomed Youth", "Futility" a "Strange Meeting".

Athro yn Bordeaux, Ffrainc, oedd Owen ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf (1912 ymlaen).

Un o gyfeillion y beirdd Siegfried Sassoon a Robert Graves oedd ef.

Bu Owen farw ym Mrwydr y Sambre un wythnos cyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Gofal
Yn ôl Hafina Clwyd, Edward Shaw Owen oedd tad Wilfred_Owen, a dywed iddo chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth
* Hafina Clwyd, *Rhywbeth Bob Dydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Amwythig
Categori:Pobl fu farw yn Ffrainc
Categori:Pobl fu farw mewn brwydrau
Categori:Pobl o Groesoswallt
Categori:Swyddogion y Fyddin Brydeinig
1228

12g - **13g** - 14g
1170au 1180au 1190au 1200au 1210au - **1220au** - 1230au 1240au 1250au 1260au 1270au
1223 1224 1225 1226 1227 - **1228** - 1229 1230 1231 1232 1233

----

## Digwyddiadau 
* Cychwyn y Chweched Groesgad
* Brwydr Ceri

## Genedigaethau 
Yn ystod y flwyddyn:
* Jacopone da Todi, bardd ac ysgolhaig (m. 1306)

## Marwolaethau
1765

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1760 1761 1762 1763 1764 - **1765** - 1766 1767 1768 1769 1770

----

## Digwyddiadau 
*23 Ionawr - Priodas Josef II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, a Maria Josepha o Bafaria
*18 Mai - Tân mawr ym Montreal, Canada
*21 Mehefin -  Ynys Manaw yn dod yn dalaith y Deyrnas Unedig
* **Llyfrau**
** Tobias Smollett - *A Complete History of England*
* **Drama**
** Elizabeth Griffith - *The Platonic Wife*
* **Cerddoriaeth**
** Josef Haydn - Symffoni rhif 28

## Genedigaethau 
* 21 Awst - Gwilym IV, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1837)
* 18 Medi - Pab Grigor XVI (m. 1837)
* 13 Hydref - J. R. Jones, Ramoth (m. 1822)
* 8 Rhagfyr - Eli Whitney, dyfeisiwr (m. 1825)

## Marwolaethau 
* 3 Mawrth - William Stukeley, hynafiaethydd, 77
* 11 Ebrill - Lewis Morris, bardd, llenor a hynafiaethydd, 64
* 15 Ebrill - Mikhail Lomonosov, awdur, 53
* 15 Gorffennaf - Charles-André van Loo, arlunydd, 60
* 29 Rhagfyr - Tywysog Frederick William o Gymru, 15

*
1008

10g - **11g** - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - **1000au** - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
1003 1004 1005 1006 1007 - **1008** - 1009 1010 1011 1012 1013

----

## Digwyddiadau 
*

## Genedigaethau 
* 4 Mai - Y brenin Harri I o Ffrainc

## Marwolaethau 
* Yr ymerawdwr Kazan o Siapan
1022

10g - **11g** - 12g
970au 980au 990au 1000au 1010au - **1020au** - 1030au 1040au 1050au 1060au 1070au 
1017 1018 1019 1020 1021 - **1022** - 1023 1024 1025 1026 1027

----

## Digwyddiadau
*Brwydr Abergwili
*Brwydr Svindax rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd a Georgia
* **Llyfrau** -
* **Cerdd** -

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Olof Skötkonung, Brenin Sweden
*Ymerawdwr Zhenzong o Tsieina

Categori:1022
1410

14g - **15g** - 16g
1360au 1370au 1380au 1390au 1400au - **1410au** - 1420au 1430au 1440au 1450au 1460au 
1405 1406 1407 1408 1409 - **1410** - 1411 1412 1413 1414 1415 

----

## Digwyddiadau
*15 Gorffennaf - Brwydr Grunwald

## Genedigaethau
**yn ystod y flwyddyn* - Margaret Beauchamp o Bletso, gwraig John Beaufort, 1af Dug Gwlad yr Haf, a mam Margaret Beaufort (m. 1482)

## Marwolaethau
*3 Mai - Pab Alexander V
*31 Mai - Martin I, brenin Aragon
*10 Ebrill - Ieuan Trefor II, esgob Llanelwy

## Cyfeiriadau
Howel Harris

Un o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd oedd **Howel Harris** (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773). Roedd yn frodor o Drefeca ym Mrycheiniog (Powys erbyn heddiw).

## Bywgraffiad
Bu yn Academi Llwyn-lwyd tan ei fod yn 17 oed. Bu wedyn yn ysgolfeistr ar ysgolion Llangors, Llangasty  a Talgarth.
250px|chwith|bawd|Llythyr yn llawysgrifen Howel Harris

Yn y cyfnod rhwng Sul y Blodau 1735, pan fu'n gwrando ar bregeth Ficer Talgarth, a'r Sulgwyn cafodd droedigaeth. Fe fu yn gyfrifol am gychwyn y Seiat oedd mor bwysig i'r Methodistiaid. Roedd y rhai a oedd dan ddylanwad Howel yn dod at ei gilydd i astudio'r Beibl ac i drafod y ffordd Gristnogol o fyw. Yn 1737 cyfarfu am y tro cyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho.

Ei freuddwyd ef oedd sefydlu Teulu Trefeca. Gwahoddodd nifer o bobl i ddod i fyw i Drefeca. Roedd rhai yn gweithio ar y tir neu wrth eu crefft megis gwneud basgedi, gwaith lledr, tyrnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu. Roedd pawb yn dod at ei gilydd dair gwaith y dydd i gydaddoli.

Er na bu i freuddwyd 'Teulu Trefeca' wireddu'n llawn, fe sefydlwyd Coleg Trefeca ar safle ei gartref gan ddod yn ganolfan ddiwinyddol bwysig i Fethodistiaeth Cymru a'r Eglwys Bresbyteraidd Cymru hyd at ddechrau'r 20g. Mae'r adeiladau bellach yn ganolfan grefyddol a chynhadledd.
Mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn Eglwys Talgarth, yn yr hen Sir Frycheiniog.

bawd|dim|400px|*Hywel Harris and others "Sasiwn gyntaf"*, paentiad olew (1912) gan Hugh Williams. Mae gan y darlun label: "Y Sasiwn Gyntaf Watford ger Caerffili: Ionawr 1743. O'r chwith John Cennick, Joseph Humphreys, John Powell, William Williams Pantycelyn, George Whitefield, Daniel Rowland, Howel Harris"

## Mewn Llenyddiaeth Gymraeg 
Cyfansoddodd Cynan y ddrama *Hywel Harris* yn seiliedig ar ffeithiau hanesyddol am fywyd Harris, a'i berthynas gyda Madam Gruffydd, ym 1931. Cyhoeddwyd y ddrama ym 1932 gan Hughes a'i Fab.

Aeth Islwyn Ffowc Elis ati i lunio drama o'r enw *Harris* gafodd ei llwyfannu gan Gwmni Theatr Cymru.

## Llyfryddiaeth
*M.H. Jones (gol.), *The Trevecka Letters* (1932)
*Geoffrey F. Nuttal, *Howell Harris* (1963)
*Gomer M. Roberts, *Portread o Ddiwigiwr* (1969)
* *idem* (gol.), *Selected Trevecka Letters 1742-47* (1956)
*Geraint Tudur, 'Papurau Howell Harris', yn *Cof Cenedl* XVI, Gwasg Gomer, 2001.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1714
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Marwolaethau 1773
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Paul Verlaine

Bardd o Ffrainc oedd **Paul-Marie Verlaine** (30 Mawrth 1844 – 8 Ionawr 1896), a aned yn Metz, *département* Moselle, *région* Grand Est, Ffrainc.  Priododd Mathilde Mauté yn 1870.

Ffrind a chariad y bardd Arthur Rimbaud oedd Verlaine.

## Llyfryddiaeth 
* *Poèmes saturniens* (1866)
* *Les Amies* (1867)
* *Fêtes galantes* (1869)
* *La Bonne chanson* (1870)
* *Romances sans paroles* (1874)
* *Sagesse* (1880)
* *Les Poètes maudits* (1884)
* *Jadis et naguère* (1884)
* *Amour* (1888)
* *Parallèlement* (1889)
* *Dédicaces* (1890)
* *Femmes* (1890)
* *Hombres* (1891)
* *Bonheur* (1891)
* *Mes hôpitaux* (1891)
* *Chansons pour elle* (1891)
* *Liturgies intimes* (1892)
* *Mes prisons* (1893)
* *Élégies* (1893)
* *Odes en son honneur* (1893)
* *Dans les limbes* (1894)
* *Épigrammes* (1894)
* *Confessions* (1895)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Catholig o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Metz
30 Hydref

**30 Hydref** yw'r tri-chant a thrydydd (303ydd) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (304ydd mewn blynyddoedd naid). Erys 62 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1974 - *Rumble in the Jungle* - Enillodd Muhammad Ali bencampwriaeth bocsio pwysau trwm y byd am yr eildro mewn gornest yn Zaire yn erbyn George Foreman.
* 1995 - Refferendwm annibyniaeth Quebec.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[John Adams]]
[bawd|130px|dde|[Angelica Kauffman]]
[bawd|130px|dde|[Diego Maradona]]
* 1632 - Syr Christopher Wren, pensaer (m. 1723)
* 1735 - John Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1826)
* 1741 - Angelica Kauffman, arlunydd (m. 1807)
* 1751 - Richard Brinsley Sheridan, dramodydd (m. 1816)
* 1786 - Philippe-Joseph Aubert de Gaspé, awdur (m. 1871)
* 1798 - Herminie Chavannes, arlunydd (m. 1853)
* 1800 - Ernest Vaughan, 4ydd Iarll Lisburne, gwleidydd (m. 1873)
* 1839 - Alfred Sisley, arlunydd (m. 1899)
* 1858 - Alfred Onions, gwleidydd (m. 1921)
* 1861 - Antoine Bourdelle, cerflunydd ac arlunydd (m. 1929)
* 1873 - Francisco Madero, Arlywydd Mecsico (m. 1913)
* 1885 - Ezra Pound, bardd (m. 1972)
* 1892 - Charles Atlas, corffliniwr (m. 1972)
* 1894 - Peter Warlock, cyfansoddwr (m. 1930)
* 1895 - Gerhard Domagk, meddyg (m. 1964)
* 1898 - Caradog Roberts, cyfansoddwr (m. 1935)
* 1900 - Ragnar Granit, meddyg a ffisiolegydd (m. 1991)
* 1914 - Anna Wing, actores (m. 2013)
* 1916 - Roy Brown, dylunydd ceir (m. 2013)
* 1920 - Juliette Benzoni, nofelydd (m. 2016)
* 1921 - Valli Lember-Bogatkina, arlunydd (m. 2016)
* 1935 - Michael Winner, cyfarwyddwr ffilm (m. 2013)
* 1937 - Brian Price, chwaraewr rygbi'r undeb (m. 2023)
* 1939 - Grace Slick, cantores ac arlunydd
* 1945 - Henry Winkler, actor
* 1955 - Sion Alun, gweinidog (m. 2012)
* 1960 - Diego Maradona, chwaraewr a rheolwr pêl-droed (m. 2020)
* 1969 - Stanislav Gross, gwleidydd (m. 2015)
* 1971 - Peter New, actor
* 1972 - Jessica Hynes, actores
* 1983 - Diana Karazon, cantores

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Andrew Bonar Law]]
* 1282 - Roger Mortimer, Barwn 1af Mortimer, tua 51
* 1611 - Siarl IX, brenin Sweden, 61
* 1894 - David Griffith, bardd a beirniad, 93
* 1915 - Charles Tupper, Prif Weinidog Canada, 94
* 1923 - Andrew Bonar Law, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 65
* 1947 - Stella Bowen, arlunydd, 54
* 1952 - Henriette Tirman, arlunydd, 77
* 1992 - Joan Mitchell, arlunydd, 67
* 2009 - Claude Lévi-Strauss, anthropolegydd, 100
* 2010 - Harry Mulisch, awdur, 83
* 2020 - Robert Fisk, awdur a newyddiadurwr, 74

## Gwyliau a chadwraethau 
* Mischief Night (yr Unol Daleithiau)
* Diwedd Amser Haf Prydain (pan fydd disgyn ar ddydd Sul)

1030
Hydref, 30
Louis VII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1137 i 1180 oedd **Louis VII** (1120 – 18 Medi 1180).

*Llysenw:* "Ieuengaf"

## Teulu
### Gwragedd 
* Eleanor o Aquitaine (rhwng 1137 a 1152)
* Constance o Castile (rhwng 1154 a 1160)
* Adèle of Champagne (ers 1160)

### Plant 
* Marie o Champagne (1145–1198)
* Alix (1151–1198)
* Marguerite (1158–1197)
* Alys (1160–?)
* Philippe II (1165–1223), brenin Ffrainc 1180–1223
* Agnes (1171–1240)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1120
Categori:Marwolaethau 1180
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Gustav II Adolff, brenin Sweden

Brenin Sweden o 30 Hydref 1611 hyd ei farwolaeth oedd **Gustav II Adolff**  (9 Rhagfyr 1594 – 6 Tachwedd 1632). Cai ei alw'n **Gustav Adolff Fawr** neu'r ffurf Ladin ar ei enw, **Gustavus Adolphus**, neu'r ffurf Swedeg **Gustav II Adolf**. Ganed ef yn Stockholm, yn fab i Siarl IX o Dŷ Vasa a Kristina o Holstein-Gottorp.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Sweden
Categori:Genedigaethau 1594
Categori:Marwolaethau 1632
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
1678

16g - **17g** - 18g
1620au 1630au 1640au 1650au 1660au - **1670au** - 1680au 1690au 1700au 1710au 1720au
1673 1674 1675 1676 1677 - **1678** - 1679 1680 1681 1682 1683  

----

## Digwyddiadau
*10 Awst - Cytundeb Nijmegen
* Y Cynllwyn Pabaidd
* **Llyfrau**
**John Bunyan - ''The Pilgrim's Progress*
**Madame de la Fayette - *La Princesse de Clèves*
***Barddoniaeth**
**Dorthe Engelbrechtsdatter - *Själens aandelige Sangoffer*
* **Cerddoriaeth**
**Johann Theile - *Der erschaffene, gefallene und aufgerichtete Mensch'' (opera)

## Genedigaethau
*4 Mawrth - Antonio Vivaldi, cyfansoddwr (m. 1741)
*Tachwedd - Mary Steele, gwraig Syr Richard Steele (m. 1718)

## Marwolaethau
*16 Awst - Andrew Marvell, bardd, 57
*18 Tachwedd - Giovanni Maria Bononcini, cyfansoddwr, 36
Ffransis I, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc, a orseddwyd yn 1515, oedd **Ffransis I** () (12 Medi 1494 – 31 Gorffennaf 1547). Roedd yn frawd i Marguerite de Navarre (1492–1549), awdures yr Heptaméron.

*Llysenw:* "le Père et Restaurateur des Lettres"

## Teulu
### Gwragedd 
* Claude o Ffrainc
* Eléonore o Awstria

### Plant 
* Louise (1515–1517)
* Charlotte (1516–1524)
* François (1518–1536)
* Henri II (1519–1559)
* Madeleine (1520–1537), gwraig Iago V, brenin yr Alban
* Charles (1522–1545)
* Marguerite (1523–1574)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1494
Categori:Marwolaethau 1547
Categori:Pobl o Charente
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Louis XII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1498 hyd ei farwolaeth oedd **Louis XII** (27 Mehefin 1462 – 1 Ionawr 1515). Mab y bardd Charles d'Orléans, oedd ef.

*Llysenw:* "Tad y bobl" (Ffrangeg, *Le Père du Peuple*)

## Teulu
### Gwragedd 
* Anna, Duges Llydaw
* Mari Tudur, merch y brenin Harri VII, brenin Lloegr (Harri Tudur)

### Plant 
* Claude o Ffrainc (1499–1524), brenhines Ffransis I o Ffrainc
* Renée o Ffrainc (1510–1575)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1462
Categori:Marwolaethau 1515
Categori:Pobl o Loir-et-Cher
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Pab Ioan Pawl II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 16 Hydref 1978 hyd ei farwolaeth oedd **Ioan Pawl II** (ganwyd **Karol Józef Wojtyła**) (18 Mai 1920 – 2 Ebrill 2005). Yn enedigol o Wlad Pwyl, ef oedd y pab cyntaf o'r tu allan i'r Eidal ers dros 450 o flynyddoedd.

Yn ddyn ifanc, fe ddioddefodd yn arw iawn o dan y Natsïaid, gan gael ei ddanfon i dorri cerrig mewn chwarel lle roedd y tymheredd yn aml yn 30 gradd selsiws o dan y rhewbwynt. Wedi iddo ddod yn offeiriad, byddai'n gwrthdaro'n aml ag awdurdodau Comiwynddol Gwlad Pwyl. Yn geidwadwr traddodiadol o ran ei grefydd, byddai'n manteisio ar bob math o gyfryngau modern i ledaenu ei neges. 

Bu farw yn 84 oed. Cafodd cerflun ohono ei ddadorchuddio yn Piazza dei Cinquecento, o flaen gorsaf rheilffordd Termini yn Rhufain, yn 2011.

Ar 27 Ebrill 2014 gwnaed Ioan Pawl II, ynghyd â Phab Ioan XXIII, yn sant gan Bab Ffransis.

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pabau
Categori:Pwyliaid
Categori:Seintiau Cristnogol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1888

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Parc Acton, Wrecsam

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1888** yn Wrecsam, Sir Ddinbych (Bwrdeistref Sirol Wrecsam bellach).

Yn ystod yr eisteddfod yma cyflwynwyd cyhoeddiad i'r Saesneg o nofel Daniel Owen, *Rhys Lewis*. Mae'n debyg taw hwn oedd y cyfieithiad cyntaf o nofel Gymraeg i ymddangos mewn iaith arall. Y cyfieithydd oedd James Harris.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Wrecsam

Wrecsam 1888
1888, Wrecsam
1888
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:1888 yng Nghymru
Philippe III, brenin Ffrainc

bawd|200px|Coroniad Philippe III

Brenin Ffrainc o 1270 hyd ei farwolaeth oedd **Philippe III**, llysenw **Y Beiddgar** (Ffrangeg: *le Hardi*) (3 Ebrill 1245 – 5 Hydref 1285).

## Teulu
### Gwragedd 
* Isabella o Aragon
* Marie de Brabant

### Plant 
* Louis (1266–1276)
* Philippe IV (1268–1314), brenin Ffrainc 1285–1314
* Charles de Valois (1270–1325)
* Louis d'Evreux (1276–1319)
* Blanche (1278–1305)
* Marged o Ffrainc (1282–1317), gwraig Edward I, brenin Lloegr

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1245
Categori:Marwolaethau 1285
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Avril Lavigne

Cantores roc o Ganada ers 2002 yw **Avril Ramona Lavigne** (ganwyd 27 Medi 1984) o Belleville, Ontario.

## Gwaith 
### Senglau 
*Let Go* (2002) 
* 2002 "Complicated" - #1 CAN; #2 UD; #3 DU
* 2002 "Sk8er Boi" - #1 CAN; #10 UD; #8 DU
* 2002 "I'm With You" - #1 CAN; #4 UD; #7 DU
* 2003 "Losing Grip" - #1 CAN; #64 UD; #22 DU
*Under My Skin* (2004) 
* 2004 "Don't Tell Me" - #1 CAN; #22 UD; #5 DU
* 2004 "My Happy Ending" - #1 CAN; #9 UD; #5 DU
* 2004 "Nobody's Home" - #1 CAN; #41 UD; #24 DU
* 2005 "He Wasn't" - #23 DU
*The Best Damn Thing* (2007)
* 2007 "Girlfriend" - #2 DU
### Albymau 
* Let Go (2002)
* Under My Skin (2004)
* The Best Damn Thing (2007)
* Goodbye Lullaby (2011)
* Avril Lavigne (2013)
* Head Above Water (2019)
* Love Sux (2022)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  Avril Lavigne Video 

Categori:Cantorion o Ganada
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Charles VIII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1483 hyd ei farwolaeth oedd **Charles VIII**; weithiau **Siarl VIII** (30 Mehefin 1470 – 7 Ebrill 1498).

## Teulu
### Gwraig 
* Anna, Duges Llydaw

### Plant 
* Charles-Orland (1492–1495)
* Charles (1496)
* François (1497–1498)
* Anne (1498)

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1470
Categori:Marwolaethau 1498
Categori:Pobl o Indre-et-Loire
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Philip Sidney

bawd|Portrait of Sir Philip Sidney (4671972)

Bardd, llenor a milwr o Loegr oedd Syr **Philip Sidney** (30 Tachwedd 1554 – 17 Hydref 1586).

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Penshurst, Caint, de Lloegr, yn fab i Syr Henry Sidney, a brawd i Mary Sidney a Robert Sidney. Ei wraig oedd Frances Walsingham, merch y gwleidydd Francis Walsingham.

Cafodd ef ei glwyfo yn ystod Brwydr Zutphen (22 Medi 1586); bu farw o fadredd 26 o ddyddiau yn ddiweddarach.

## Llyfryddiaeth 
* *Arcadia*, 1590
* *Astrophel and Stella*, 1591
* *The Defence of Poesy* (*An Apology for Poetry*), 1595

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1554
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1586
Categori:Milwyr o Loegr
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Pobl fu farw o fadredd
21ain ganrif

## Digwyddiadau 
* 2001: Ymosodiadau 11 Medi 2001
* 2003-presennol: Rhyfel Irac

## Blynyddoedd a degawdau 
## Gweler hefyd 
* Yr Unfed Ganrif ar Hugain yng Nghymru

Categori:Canrifoedd
1844

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1839 1840 1841 1842 1843 - **1844** - 1845 1846 1847 1848 1849

----

## Digwyddiadau 
* 8 Mawrth - Oscar I yn dod brenin Sweden a Norwy
* 3 Gorffennaf - Cytundeb Wanghia, rhwng yr Unol Daleithiau a Tsieina
* **Llyfrau**
** Honoré de Balzac - *Les Paysans*
**Auguste Comte - ''Discours sur l'Esprit positif*
** Alexandre Dumas *père* - *Les Trois Mousquetaires*
** Joaquim Manuel de Macedo - *A Moreninha*
* **Drama**
** Christian Friedrich Hebbel - *Maria Magdalene*
** José Zorilla - *Don Juan Tenorio*
* **Barddoniaeth**
** Heinrich Heine - *Neue Gedichte*
* **Cerddoriaeth**
** Henry Charles Litolff - *Concerto Symphonique rhif 2*
** Felix Mendelssohn - *A Midsummer Night's Dream''
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Rwtheniwm gan Karl Klaus

## Genedigaethau 
* 21 Chwefror - Charles-Marie Widor, cyfansoddwr (m. 1937)
* 30 Mawrth - Paul Verlaine, bardd (m. 1896)
* 28 Ebrill - Thomas Jones (Tudno), bardd (m. 1898)
* 22 Mai - Mary Cassatt, arlunydd (m. 1926)
* 28 Gorffennaf - Gerard Manley Hopkins, bardd (m. 1889)
* 15 Hydref - Friedrich Nietzsche, athronydd (m. 1900)
* 22 Hydref - Sarah Bernhardt, actores (m. 1923)
* 23 Tachwedd - Karl Benz, peiriannydd (m. 1929)

## Marwolaethau 
* 15 Chwefror - Rees Jones (Amnon), bardd, 46
* 8 Mawrth - Siarl XIV Johan, brenin Sweden, 81
* 27 Mehefin - Joseph Smith, arweinydd y Mormoniaidd, 38
* 11 Gorffennaf - Evgeny Baratynsky, bardd ac athronydd, 44
Coca-Cola

bawd|200px|Logo Coca-Cola
[bawd|Potelu ffatri o Coca-Cola Canada Ltd 8 Ionawr 1941, [Montréal, Canada]]

Diod cola yw **Coca-Cola** a gafodd ei greu gan *The Coca-Cola Company* o Atlanta, Georgia ac a adnabyddir, fel arfer, dan yr enw **Coke** sydd wedi ei gofrestru fel marc-cwmni yn yr Unol Daleithiau.  Hwn ydy diod cola mwyaf poblogaidd y byd, a chystadleuwr cryf iddo yw Pepsi.

## Hanes y cwmni 
chwith|140px|*World of Coca-Cola*, Las Vegas, Nevada
Crewyd y cwmni ym 1886 gan John S. Pemberton. Bwriad y cwmni oedd cynnig rhywbeth gwahanol i "alcohol" yn ystod y cyfnod pan y gwaharddwyd alcohol (Prohibition) yn yr Unol Daleithiau.

Yn ystod yr "Ail Ryfel Byd", roedd yn anodd iawn allforio'r ddiod i'r Almaen. Dyma un o'r rhesymau dros greu'r ddiod newydd 'Fanta'.

Yn y 1980au newidiwyd fformiwla'r ddiod a rhoddwyd enw newydd arni, sef "New Coke". Roedd nifer o bobl yn casau'r cola newydd, ac o ganlyniad crewyd "Coke Clasurol" gan y cwmni.

Mae'r cwmni yma yn creu amrywiaeth o ddiodydd eraill.

## Nadolig - Y Siôn Corn Coch 
Defnyddiwyd llun o Siôn Corn gan y cwmni yn ystod gaeafau 1930au. Credir i hyn gael dylanwad mawr ar ddiwylliant America, gan helpu creu'r ddelwedd o Siôn Corn sy'n adnabyddus i ni heddiw. Yn ystod y 1980au a'r 1990au, ymddangosodd y Siôn Corn Coch unwaith eto ar hysbysebion teledu Nadolig Coca Cola.

## Cynwysyddion
## Brandiau eraill 
* Lilt
* Fanta

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Prif wefan y cwmni

Categori:Brandiau Coca-Cola
Categori:Diodydd meddal
Pepsi

Mae **Pepsi**, neu **Pepsi-Cola**, yn ddiod meddal cola a  gynhyrchir gan gwmni PepsiCo, Inc. Creuwyd y diod yn ystod y 1890au gan Caleb Bradham, fferyllydd o New Bern, Gogledd Carolina, a enwodd y cynnyrch yn ''Brad's Drink''. Defnyddiwyd yr enw Pepsi-Cola yn gyntaf ar 28 Awst, 1898.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diodydd meddal
Camilla, Brenhines Gydweddog y Deyrnas Unedig

**Camilla** (ganwyd Camilla Rosemary; **Shand** cyn priodi, **Parker Bowles** yn flaenorol; ganwyd 17 Gorffennaf 1947) yw Brenhines (gydweddog) y Deyrnas Unedig fel gwraig Siarl III.

Cyn iddi farw, penderfynodd y Frenhines Elizabeth y byddai Camilla yn cael y teitl "Brenhines Gydweddog". Cafodd Camilla ei coroniad, gyda Siarl, yn Abaty Westminster ar 6 Mai 2023 ac ers hynny gafodd "gydweddog" ei ollwng.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Categori:Teulu Mountbatten-Windsor
Categori:Tywysogesau Cymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Charles Baudelaire

Bardd yn yr iaith Ffrangeg oedd **Charles Pierre Baudelaire** (9 Ebrill 1821 - 31 Awst 1867). Cafodd ei eni ym Mharis.

Er ei fod yn adnabyddus yn bennaf am ei gerddi synhwyrus fe'i cofir yn Ffrainc am ei gyfieithiad dylanwadol o *Tales of Mystery and Imagination* gan Edgar Allan Poe, *Histoires extraordinaires* (1848-1853), yn ogystal.

## Dylanwadau
Cafodd y cyfansoddwr Claude Debussy ei ysbrydoli i seilo caneuon ar bum cerdd o gampwaith y bardd *Les Fleurs du mal* yn ei gylch o ganeuon *Cinq poèmes de Charles Baudelaire* (1887–9).

## Gwaith 
* *Salon de 1845*
* *Salon de 1846*
* *La Fanfario* (1847)
* *Les Fleurs du mal* (1857)
* *Les Paradis artificiels* (1860)
* *Réflexions sur Quelques-uns de mes Contemporains* (1861)
* *Le Peintre de la Vie Moderne* (1863)
* *Curiosités Esthétiques* (1868)
* ''L'art romantique* (1868)
* *Le Spleen de Paris/Petits Poémes en Prose* (1869)

Yn ei gerdd *L'Albatros'' fe greodd Baudelaire fetaffor o'r albatros fel aderyn gosgeiddig a ostyngwyd i lefel rhywbeth digri gan rai anwybodus:
:''Lui, naguère si beau, qu'il est comique et laid!''
:[Yntau, unwaith mor osgeiddig, ond mor chwerthinllyd a thrwsgl erbyn hyn....]
Cerdd yw hwn am forwyr yn dal albatros am hwyl, ac yn ei brocio a gwneud hwyl am ei ben. Mae Baudelaire yn y diwedd yn cyffelybu’r bardd i’r truan diymadferth ar fwrdd y llong.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  http://baudelaire.litteratura.com/ 
*  http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/Aut1359.htm

Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1867
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Huw Menai

Bardd a nofelydd o Gymru a ysgrifennodd yn yr iaith Saesneg oedd **Huw Owen Williams** (13 Gorffennaf 1887 – 28 Mehefin 1961). Er ei fod yn Gymro Cymraeg dewisodd ysgrifennu yn Saesneg.

## Llyfryddiaeth
**Through the Upcast Shaft* (1920)
**The Passing of Guto* (1927)
**Back in Return* (1933)
**The Simple Vision* (1945)

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Georg Friedrich Händel

Cyfansoddwr clasurol oedd **Georg Friedrich Händel** (yn ffurf Saesneg ei enw, **George Frideric Handel**; (23 Chwefror 1685 – 14 Ebrill 1759). Cafodd ei eni yn ninas Halle, yn Sachsen (yr Almaen). Roedd yn feistr ar nifer o offerynnau erbyn ei wythfed benblwydd, yn cynnwys yr organ a’r harpsicord.

Erbyn ei nawfed penblwydd, roedd o wedi dechrau cyfansodddi yn barod! Ond nid oedd ei dad yn fodlon ar ei gyfansoddi a cheisiodd i beidio adael i Händel wneud mwy i ymhel â cherddoriaeth. Felly, allan o barch i’w dad fe fu’n astudio’r gyfraith yn y brifysgol, ond wedi marwolaeth ei dad fe newidodd ei feddwl a gadael y brifysgol i fod yn organydd. Wedyn, yn 1710, dechreuodd cyfansoddi cerddoriaeth.

Symudodd i Loegr yn 1712, ac fe ddaeth yn ddinesydd Seisnig yn yr un flwyddyn. Roedd yn byw yn rhif 27, Bow Street yn Llundain. Yn 1727, ysgrifennodd Händel ei ddarn mwyaf poblogaidd, sef *Zadok the Priest* ar gyfer brenin newydd Lloegr. Bu’n parhau i gyfansoddi cerddoriaeth yn gyhoeddus hyd 1740. Bu farw yn 1789. Ni briododd ac nid oes llawer o wybodaeth am ei fywyd preifat am ei fod wedi bod yn ddyn breifat ei natur.

## Gweithiau cerddorol
### Oratorïau 
* *Il trionfo del Tempo e del Disinganno* (1707)
* *Il trionfo del Tempo e della Verità* (1737)
* *La resurrezione* (1708)
* *Brockes Passion* (1719)
* *Esther* (1732)
* *Deborah* (1733)
* *Athalia* (1733)
* *Saul* (1739)
* *Israel in Egypt* (1739)
* ''L'Allegro, il Penseroso ed il Moderato* (1740)
* *Messiah* (Meseia) (1742)
* *Samson* (1743)
* *Semele* (1744)
* *Joseph and his Brethren* (1744)
* *Hercules* (1745)
* *Belshazzar* (1745)
* *Occasional Oratorio* (1746)
* *Judas Maccabaeus* (1747)
* *Joshua* (1748)
* *Alexander Balus* (1748)
* *Susanna* (1749)
* *Solomon* (1749)
* *Theodora* (1750)
* *The Choice of Hercules* (1751)
* *Jephtha* (1752)
* *The Triumph of Time and Truth* (1757)

### Operâu 
* *Almira* (1705)
* *Nero* (1705)
* *Florindo* (1708)
* *Daphne* (1708)
* *Rodrigo* (1707)
* *Agrippina* (1709)
* *Rinaldo* (1711)
* *Il pastor fido* (1712)
* *Teseo* (1713)
* *Silla* (1713)
* *Amadigi di Gaula* (1715)
* *Radamisto* (1720)
* *Muzio Scevola* (1721)
* *Floridante* (1721)
* *Ottone* (1723)
* *Flavio* (1723)
* *Giulio Cesare* (1724)
* *Tamerlano* (1724)
* *Rodelinda* (1725)
* *Scipione* (1726)
* *Alessandro* (1726)
* *Admeto* (1727)
* *Riccardo Primo* (1727)
* *Siroe* (1728)
* *Tolomeo* (1728)
* *Lotario* (1729)
* *Partenope* (1730)
* *Poro* (1731)
* *Ezio* (1732)
* *Sosarme* (1732)
* *Orlando* (1733)
* *Arianna in Creta* (1734)
* *Oreste* (1734)
* *Ariodante* (1735)
* *Alcina* (1735)
* *Atalanta* (1736)
* *Arminio* (1737)
* *Giustino* (1737)
* *Berenice* (1737)
* *Faramondo* (1738)
* *Alessandro Severo* (1738)
* *Serse* (1738)
* *Giove in Argo* (1739)
* *Imeneo* (1740)
* *Deidamia* (1741)

### Arall 
* *Water Music'' (1717)

Handel, George Frederic
Handel, George Frederic
Handel, George Frederic
Harri Stuart

250px|bawd|Harri, Tywysog Cymru, gan Robert Peake (1610)
**Henry Frederick Stuart** (neu **Harri Stuart**) (19 Chwefror, 1594 - 6 Tachwedd, 1612), mab Iago I, brenin Lloegr a'r Alban a'i wraig, Ann o Ddenmarc. 
Arfau|bawd|chwith|Arfau Harri.

Fe'i ganwyd yng Nghastell Stirling.  Cafodd y teitl *Tywysog Cymru* o 1603 hyd ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1594
Categori:Marwolaethau 1612
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Stiwartiaid
Arthur Tudur

Tywysog Cymru o 29 Tachwedd 1489 hyd 1502 oedd **Arthur Tudur** (20 Medi 1486 – 2 Ebrill 1502), mab hynaf Harri Tudur a'i wraig, Elisabeth o Efrog.
Cafodd ei enwi'n 'Arthur' ar ôl y Brenin Arthur er mwyn ceisio dangos fod yr hen ddaroganau Cymraeg am ail-ddyfodiad yr arwr Cymreig hwnnw wedi eu cyflawni ym mherson ei olynydd.

Bu farw yng Nghastell Llwydlo yn 1502. Canodd Rhys Nanmor (1485–1513) farwnad iddo.

## Gwraig 
*Catrin o Aragón (priododd yn Nhachwedd, 1501)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1486
Categori:Marwolaethau 1502
Categori:Tuduriaid
Categori:Tywysogion Cymru
Radio rhyngrwyd

Ffordd i dderbyn gorsaf radio sy'n darlledu dros y rhyngrwyd i’r cyfrifiadur yw **Radio rhyngrwyd**. Trwy ddefnyddio'r dechnoleg gywir gall unrhyw un ddarlledu gorsaf radio dros y rhyngrwyd. Un o brif fanteision y math hwn o dechnoleg yw nad ydyw'n dibynnu ar yr amledd prin a drud a defnyddir gan radio traddodiadol. Mae natur agored y rhyngrwyd yn galluogi'r gorsafoedd radio gyrraedd cynulleidfa ehangach ac mae'n gymharol rhad i'w wneud 'o gymharu a darlledu radio confensiynol.

## Gwrando 
Er mwyn gwrando ar radio rhyngrwyd, mae angen cyfrifadur, cysylltiad rhyngrwyd a’r caledwedd a'r feddalwedd cywir – modem, cerdyn sain a chwaraewr cyfryngau. Bydd ansawdd y sain yn dibynnu ar gyflymder neu ystod y rhyngrwyd.

## Darlledu 
Elfennau pwysicaf darlledu radio dros y rhyngrwyd yw’r amgodiadwr a’r gweinydd. Mae’r amgodiadwr yn amgodio’r neges glywedol o’r meicroffôn/mwyhäwr sain i neges ddigidol er mwyn ei drawsyrru. Mae’r gweinydd yn derbyn y neges ac yn ei drawsyrru ar y rhyngrwyd.


Rhyngrwyd
Categori:Y rhyngrwyd
Rawson

de|bawd|250px|Magu defaid yn Rawson
de|bawd|250px|Yr hen bont dros Afon Camwy, Rawson

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **Rawson** (yn wreiddiol "Trerawson"), sy'n brifddinas y dalaith a sir (*departamento*) Rawson. Un o brifddinasoedd taleithiol lleiaf yr Ariannin yw hi, gyda phoblogaeth o ryw 25,000, a rhyw 122,000 o bobl yn byw yn y *departamento*. Mae Rawson rhyw 1470&nbsp;km o Buenos Aires a thua 7&nbsp;km o'r môr *(Playa Union)*.

Sylfaenwyd y dref ar 15 Medi 1865, gan Gymry o'r llong *Mimosa*. Fe'i henwyd ar ôl Guillermo Rawson, gweinidog materion mewnol yr Ariannin ar y pryd, cefnogwr o gynllun y Wladfa Gymraeg. Adeiladwyd llawer o adeiladau llywodraethol newydd yn y 1970au, gan achosi i'r dref gael llysenw "Brasilia bach Patagonia" (*La Pequeña Brasilia de la Patagonia*).

Mae hinsawdd Rawson yn sych, gyda thymheredd o 0&nbsp;°C i 15&nbsp;°C ar gyfartaledd yn y gaeaf, 10&nbsp;°C i 20&nbsp;°C yn y gwanwyn a'r hydref, hyd at 38&nbsp;°C yn yr haf.

## Dolenni allanol 
*  Llywodraeth Talaith Chubut 
*  Interpatagonia.com — Rawson

Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa