Władysław Szpilman

Cyfansoddwr a phianydd o Wlad Pwyl o darddiad Iddewig oedd **Władysław Władek Szpilman** (IPA: [vwaˈdɨswaf ˈʂpilman]) (Sosnowiec, 5 Rhagfyr 1911 – Warsaw, 6 Gorffennaf 2000). Wedi'i gloi yn y Ghetto Warsaw, llwyddodd i ddianc o wersylloedd marwolaeth y Natsïaid diolch i ffrindiau a'i cuddiodd. Rhwng 1945 a 1963 roedd yn gyfarwyddwr rhaglenni cerdd ar radio Gwlad Pwyl.

## Bywgraffiad
Fe'i ganed i deulu Iddewig o gerddorion gyda'i dad yn feiolinydd a'i fam bianydd. Astudiodd yn Academi Chopin yn Warsaw gyda dau o fyfyriwr Franz Liszt: Jozef Smidowicz ac Aleksander Michalowski. Cafodd ysgoloriaeth rhwng 1931 a 1933 yn Academi’r Celfyddydau ym Merlin, lle bu’n astudio piano gyda Leonid Kreutzer ac Artur Schnabel a chyfansoddiad gyda Franz Schreker.

Yn ôl yn Warsaw, bu'n canu'r piano ar gyfer Radio Gwlad Pwyl er 1 Ebrill 1935 ac mae'n dechrau chwarae gyda'r feiolinydd Bronisław Gimpel gan ffurfio Pumawd Warsaw gydag ef. Cyfansoddodd ei weithiau symffonig cyntaf, cyngerdd ffidil, cyngerdd ar gyfer piano a cherddorfa, cyfres piano Zycie Maszyn (Bywyd y peiriannau), yn ogystal â thraciau sain ar gyfer ffilmiau, lieders a chansons.

Daeth gweithgaredd y pianydd i ben (a pherfformiad byw olaf yr osaf) yn sydyn ar 23 Medi 1939 pan, yn ystod perfformiad gan Szpilman o Chopin ar Radio Warsaw, dinistriodd bom gan luoedd y Luftwaffe bwerdy a diffoddwyd y pŵer. Fel Iddew, mae'n dioddef y cywilyddiau a'r amddifadedd oherwydd polisi gwrth-Semitaidd y Natsiaid, gan ei orfodi i fyw yn ghetto Warsaw. Llwyddodd i oroesi yn wyrthiol hyd nes i'r ddinas gael ei rhyddhau ym 1945 (gweler y llyfr a'r ffilm).

## Amser Ghetto Warsaw
, lle, yn 1944 bu i Szpilman gwrdd â'r milwr Almaeneg, Wilm Hosenfeld]]

Szpilman oedd yr unig aelod o'i deulu i oroesi yn Ghetto Warsaw yn ystod meddiannaeth yr Almaenwyr. Llwyddodd Szpilman i ganfod gwaith fel cerddor er mwyn bwydo ei deulu, oedd y cynnwys ei gam, tad, brawd Henryk, a dwy chwaer, Regina a Halina. Gweithiodd i gychwyn yn Café *Nowoczesna* lle byddai'r cwsmeriaid weithiau'n anwybyddu ei berfformiad er mwyn bwrw ymlaen gyda'i busnes, fel y soniai yn ei hunangofiant.

Gwnaethpwyd ei oroesiad yn bosibl gyda chymorth y gwrthsafiad Iddewig a Gwlad Pwyl ac mewn ffordd arbennig gan gapten yr Almaen Wilm Hosenfeld (a darluniwyd fel Awstriad yn y llyfr gan i'r awdurdodau Comiwnyddol wrthod adael i filwr Almaeneg gael ei weld mewn golau da.

## Wedi'r Rhyfel
Priododd Szpilman â'r meddyg Halina Szpilman, née Grzecznarowski yn 1950.

Dechreuodd gyd-berfformio ar ôl 1945 gyda'r feiolinyddion Bronisław Gimpel, Henryk Szeryng, Ida Haendel, Tadeusz Wronski a Roman Totenberg. Yn y 1950au cyfansoddodd tua hanner cant o ganeuon plant ac ym 1955 derbyniodd Wobr Undeb Cyfansoddwyr Gwlad Pwyl ar eu cyfer.

Cyfansoddodd sawl symffoni, hanner mil o ganeuon (150 ohonynt yn llwyddiannus iawn), cerddoriaeth ffilm a darllediadau radio. Yn 1961 trefnodd Ŵyl Gerdd Sopot yn nhref sba glan-môr Sopot ar y Môr Baltig. Ef hefyd oedd sylfaenydd Undeb Awduron Cerddoriaeth Boblogaidd Gwlad Pwyl.

Ynghyd â Phumawd Warsaw - a ffurfiwyd gan Gimpel (ffidil gyntaf), Wronski (ail ffidil), Stefan Kamasa (uchel) ac Aleksander Ciechanski (soddgrwth) - cynhaliodd tua 2500 o gyngherddau ledled y byd, cyn ymddeol ym 1986 i ymroi i gyfansoddi.

## *The Pianist*: y llyfr a'r ffilm
Ysgrifennodd Szpilman lyfr hunangofiannol *Śmierć miasta* ("Marwolaeth Dinas") a adwaenid wedyn fel *The Pianist*, a gyhoeddwyd gyntaf yng Ngwlad Pwyl ym 1946. Cafodd y llyfr ei sensro gan awdurdodau Stalinaidd y llywodraeth Gomiwnyddol newydd, am resymau gwleidyddol.

Yn 1998 darganfu ei fab gopi o'r llyfr ac a gafodd ei ailargraffu yn Almaeneg gyda'r teitl *Das wunderbare Überleben* ("Y Goroesiad Gwyrthiol") gan ychwanegu rhannau o ddyddiadur y swyddog Almaeneg Wilm Hosenfeld ac ôl-eiriau gan Wolf Biermann. Fe'i cyhoeddwyd yn ddiweddarach mewn mwy na 35 o ieithoedd. Rhyddhawyd y ffilm eponymaidd a gyfarwyddwyd gan Roman Polański, a ryddhawyd yn 2002, enillydd y Palme d'Or yn 55fed Gŵyl Ffilm Cannes, lle chwaraewyd Szpilman gan yr actor Adrien Brody, a enillodd yr Oscar am yr actor gorau am y rôl hon.

## Recordiadau 
* CD "F.Chopin – Works" - National Edition – F.Chopin – Piano trio und Introduction und Polonaise – W. Szpilman, T. Wronski, A. Ciechanski, Muza Warsaw 1958 and 2002
* CD "J. Brahms – Piano Quintett" The Warsaw Piano Quintett, Muza Warsaw 1976
* CD "Wladyslaw Szpilman – Ein musikalisches Portrait" Works by Szpilman, Rachmaninov und Chopin, Alinamusic Hamburg 1998
* CD Władysław Szpilman – Portret [5 CD Box-Set] Polskie Radio Warszawa 2000
* CD Wladyslaw Szpilman. The Original Recordings of the Pianist. Sony Classical 2002
* CD The Pianist [Soundtrack] Sony Classical 2002
* CD Songs of Wladyslaw Szpilman – sings Wendy Lands, Universal Music USA 2003
* CD Works For Piano & Orchestra Sony Classical 2004
* CD Władysław Szpilman – Legendary Recordings [3 CD Box-Set] Sony Classical 2005

## Detholiad o waith cyhoeddiedig 
* Władysław Szpilman: *Suite. The Life of the Machines for Piano (1933).* Boosey & Hawkes Berlin/New York 2004 
* Władysław Szpilman: *Concertino, Piano and Orchestra, Piano parts,* Schott Mainz 2004 
* Władysław Szpilman: *Concertino, Piano and Orchestra, Partitur* Schott Mainz 2004 
* *My memories of you. 16 selected songs by The Pianist Władysław Szpilman* Boosey & Hawkes Berlin/New York 2003 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Władysław Szpilman Bywgraffiad a gwybodaeth
*'In Loving Memory Of Władysław Szpilman'
*'Information on Szpilman's works at Boosey & Hawkes'
*"Szpilman's Warsaw: The History behind *The Pianist*" at the United States Holocaust Memorial Museum

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Wlad Pwyl
Categori:Cyfansoddwyr Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Hunangofianwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Pianyddion clasurol o Wlad Pwyl
Categori:Pobl o Warsaw