Brwydr Passchendaele

bawd|250px|Cleifion ar ochr y ffordd yn dilyn Brwydr Menin Road Ridge

Un o frwydrau'r Rhyfel Byd Cyntaf a ddigwyddodd rhwng mis Mehefin a mis Tachwedd 1917 oedd **Brwydr Passchendaele** (hefyd **Trydedd Brwydr Ypres**). Ymladdwyd y frwydr ger dinas Ypres yng Ngwlad Belg, rhwng byddin yr Almaen dan Max von Gallwitz ac Erich Ludendorff, a lluoedd y cynghreiriaid, yn cynnwys milwyr o wledydd Prydain, Awstralia, Seland Newydd, Canada a Ffrainc ymysg eraill, dan Douglas Haig a Hubert Gough.

Dedleuai Prif Weinidog Prydain, sef David Lloyd George, yn erbyn y frwydr am nifer o resymau . Cytunai'r Cadfridog Ffrengig Ferdinand Foch gydag ef. Credai'r ddau y dylid aros am gymorth yr Americanwyr.

Dechreuodd yr ymladd yn y cylch ym mis Mehefin, a dechreuodd y frwydr ei hun ar 31 Gorffennaf 1917. Roedd yr ymgyrch wedi'i chynllunio gan Haig, er gwaethaf gwrthwynebiad Lloyd George. Y bwriad oedd torri drwy linellau'r Almaen a chipio porthladdoedd  Oostende a Zeebrugge, oedd yn cael eu defnyddio gan longau tanfor yr Almaen. 

Parhaodd y frwydr hyd 6 Tachwedd 1917, pan gipiwyd Passendale, oedd erbyn hynny yn ddim ond ychydig o adfeilion ynghanol y mwd. Mae dadl yn parhau ynglŷn â cholledion y ddwy ochr; yn ôl rhai ffigyrau collodd y cynghreiriaid 448,000 o filwyr wedi eu lladd neu eu clwyfo, a'r Almaen 260,000. Yn ôl eraill, roedd y ffigyrau yn fwy cyfartal.

## Enwau'r Frwydr
Mae **Trydedd Brwydr Ypres** yn enw cyffredin arall ar Frwydr Passchendaele. Am gyfnod, defnyddid yr enw **Brwydr Messines 1917** yn ogystal. Yr enw yn Almaeneg yw **Trydedd Brwydr Fflandrys** (), a'r enw Ffrangeg yw **Ail Frwydr Fflandrys** ().

## Hedd Wyn
Rhan o Frwydr Passchendaele oedd **Brwydr Cefn Pilckem**, lle lladdwyd Hedd Wyn ar 31 Gorffennaf, diwrnod cynta'r frwydr. Roedd Simon Jones o Lanuwchllyn yn yr un frwydr, ac mewn sgwrs a recordiwyd gan Amgueddfa Werin Cymru ym 1975, mae'n disgrifio sut y gwelodd Hedd Wyn yn syrthio: 
"Dydd ola o Orffenna', 'dech chi'n gweld, diwrnod cynta'r frwydyr fwya fuo yn y byd 'ma 'rioed ma'n debyg. Brwydyr Passchendaele. O’n ni’n cychwyn dros Canal Bank yn Ypres ac mi lladdwyd o ar hanner Pilckem… Mi gweles o'n syrthio. Ac mi allaf ddeud mai *nosecap shell* yn 'i fol lladdodd o, wyddoch chi. O’ch chi'n medru gwbod hynny. O, allech chi ddim sefyll hefo fo mae'n wir. Odd rhaid ichi ddal i fynd, 'de".

Ym Mrwydr Cefn Pilckem hefyd y bu farw'r bardd o Iwerddon Francis Ledwidge.

## Ymdrechion y Cymry 
Yr oedd effeithion ac profiadau y chwarelwyr yn effeithiol iawn o palmantu ffordd i'r fyddin ymdrechu, dyma un engrhaifft gan newyddiadurwr papur newydd '''Caernarvon & Denbigh Herald' a oedd yn Ffrainc ar y pryd;* *"Nid oes yr unrhyw milwyr wedi gwneud gwaith rhagorol gyda llai o ffwdan a drŵg-enwog na'r Cymry. Nid yw digwyddiadau fel clirio Coed Mametz, sydd wedi dod â nhw'n amlwg o flaen y cyhoedd, rhyfel cŵn yn cael ei ennill gan ambell bennod wych. Llawer o amser rwyf wedi cyfeirio at werth aruthrol y gwaith rhaw clodwiw, yn yr ystyr lythrennol, a wneir gan löwyr Cymru yn y gweithrediadau cloddio sy'n ffurfio rhan mor fawr o'r dasg o drefnu buddugoliaeth, ac mae'r Fyddin gyfan yn cydnabod y dewrder a ddangosir bôb amser ac o dan bôb cyflwr o straen a pherygl gan fataliwn arloesol Cymru. Byddai'n amhosibl cyfrif faint o filwyr traed eraill sy'n uno â nhw"* 

*-  Mr. H. Percy, Gwener 22 Mehefin 1917'' 

## Cyfeiriadau
Categori:1917
Passchendaele
Passchendaele