open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Olympia Dukakis

Roedd **Olympia Mary Dukakis** (20 Mehefin 1931 - 1 Mai 2021) yn actores, cyfarwyddwr, cynhyrchydd, athro ac actifydd o'r Unol Daleithiau. Perfformiodd mewn dros 130 o gynyrchiadau llwyfan, dros 60 o ffilmiau ac mewn 50 o gyfresi teledu. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus fel actores sgrin. Enillodd Wobr Obie am yr Actores Orau ym 1963 am ei pherfformiad oddi ar Broadway ym *Man Equals Man* gan Bertolt Brecht.

Symudodd i actio ffilm ac enillodd Wobr Academi a Golden Globe am ei pherfformiad yn y ffilm *Moonstruck* (1987). Cyhoeddwyd ei hunangofiant, *Ask Me Again Tomorrow: A Life in Progress*, yn 2003.  

Cafodd ei geni yn Lowell, Massachusetts, yn ferch i Alexandra "Alec" (née Christos) (1898–1994) and Constantine "Costa" S. Dukakis (1899–1975). Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Boston. Priododd yr actor Louis Zorich ym 1962; bu farw Zorich yn 2018.

Bu farw ym Manhattan, yn 89 oed.

## Ffilmiau
**John and Mary* (1969)
**The Rehearsal* (1974)
**National Lampoon Goes to the Movies* (1982)
**Working Girl* (1988)
*''Look Who's Talking* (1989)
**Steel Magnolias* (1989)
**Look Who's Talking Too* (1990)
**Mighty Aphrodite* (1995)
**Picture Perfect'' (1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Roegaidd
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Hunangofianwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Manhattan
Pelydriad corff du

**Pelydriad corff du** yw'r sbectrwm o egni electromagnetig a ddaw o wrthrych sy'n anrhyloew ac nad sy'n adlewyrchu (rhywbeth ffisegol haniaethol - ond sy'n disgrifio i raddau y rhan fwyaf o wrthrychau'r bydysawd). Mae'r sbectrwm di-dor yma yn dibynnu yn unig ar dymheredd wyneb y gwrthrych. Enghraifft pob dydd yw lliw sbectrwm yr haul. Mae ei wyneb (y ffotosffer) ar dymheredd o 5778 K yn pelydru casgliad o donfeddi electromagnetig (o belydrau-x, trwy'r uwchfioled, y sbectrwm weladwy a'r isgoch, i donfeddi radio) sy'n ymddangos i'n llygaid (a'n hymennydd) ni yn wyn. Enghraifft arall yw lliw darn o haearn yn ffwrnais yr of. Wrth ei gynhesu mae lliwiau'r allyriad yn newid o'r anweledig i goch, i oren, i felyn ac yna i wyn (wynias). Mae pob un o'r rhain yn gymysgedd o'r sbectrwm electromagnetig, ond sy'n cynnwys mwy o fewnbwn tonfedd hir ("glasach") wrth gynhesu. Wrth gyrraedd tua 600°C mae'r coch tywyll yn ymddangos. Tua 2000°C yw'r poethaf i ffwrnais gyffredin a gwelir yr haearn yn wynias. Gellir canfod anifeiliaid (gan gynnwys pobol - ar tua 33°C) mewn tywyllwch trwy ddefnyddio offer sy'n synhwyro'r tonfeddi isgoch (anweledig) sydd â thonfedd fyrrach na goleuni gweladwy. 

Ym myd seryddiaeth mae modd mesur tymheredd sêr trwy dadansoddi sbectrwm eu allyriad. Mewn sêr poethach na'r haul (5778 K) mae'r lliw glas yn ymddangos (sy'n boethach na "gwyn".)

Bathwyd y term *corff du* gan Gustav Kirchhoff (1824-1887) o Brwsia yn 1860. Yn aml cysylltir y syniad gyda'r Almaenwr Max Planck (1858-1947) a ddyfeisiodd hafaliad mathemategol yn 1900 i'w disgrifio - a thrwy hynny agor y drws i ddarganfyddiad y cwantwm. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymbelydredd electromagnetig
Ollerton (gwahaniaethu)

Gallai **Stapleton** gyfeirio at:

* Ollerton, tref yn Swydd Nottingham
* Ollerton, pentref yn Swydd Amwythig
* Ollerton, pentref yn Swydd Gaer

----
Yr Undeb Seryddol Rhyngwladol

Mae’r **Undeb Seryddol Rhyngwladol** (Ffrangeg: *Union astronomique internationale*, UAI;   Saesneg: *International Astronomical Union*, IAU) yn gorff i ddiogeli a hyrwyddo gwyddorau seryddiaeth trwy gydweithredu rhyngwladol a gosod enwau swyddogol ar bethau megis gwrthrychau’r gofod. Mae’n cyd-lynu’n eang â sefydliadau ledled y byd - gan gynnwys seryddwyr amatur. Fe’i sefydlwyd yn 1919. Mae ei bencadlys ym Mharis ac mae’n aelod o’r Cyngor Gwyddoniaeth Ryngwladol (ISC). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Seryddiaeth
Categori:Cymdeithasau proffesiynol
Gladys del Estal

Roedd **Gladys del Estal Ferreño** (1956 – 3 Mehefin 1979) yn ymgyrchydd amgylcheddol o Donostia. Roedd yn wyddonydd cyfrifiadurol o ran galwedigaeth. Cafodd ei saethu’n farw gan heddwas, fel rhan o ymosodiad ar brotest gwrth-niwclear yn Tutera. Mae'n symbol o'r mudiad gwrth-niwclear yng Ngwlad y Basg.

## Bywgraffiad 
### Cefndir 
Basgiaid oedd rhieni Gladys, Enrike del Estal Añorga ac Eugeni Ferreño. Roedd ei thad, Enrike, yn un o filwyr Euzko Gudarostea yn Rhyfel Cartref Sbaen. Bu'n rhaid iddynt ffoi i Caracas, Feneswela, lle ganed Gladys ym 1956. Pan oedd Gladys yn 4 mlwydd oed, dychwelodd y teulu i Wlad y Basg. Astudiodd ym Mhrifysgol Gwlad y Basg, gan ennill gradd cyfrifiadureg ym 1978.

### Ymgyrchu 
Roedd Gladys yn weithgar fel ymgyrchydd cymdeithasol ac amgylcheddol, fel rhan o nifer o grwpiau yn Donostia, gan wrthwynebu ynni niwclear a hapfasnachwyr y farchnad dai. Roedd hi'n beicio'n gyson, a threfnodd taith feics i Lemoiz i wrthwynebu codi atomfa yno. Yn ffenestr ei fflat yn nhŵr Atotxa, yn ardal Egia yn Donostia, rhoddodd symbol anti-niwclear anferth. Gellid gweld yr haul hwn o ardal eang, gan gynnwys stadiwm pêl-droed gyfagos - roedd i'w gweld yn y cefndir ar gemau pêl-droed ar y teledu hyd at ddechrau'r 21ain ganrif.  Roedd Gladys yn cymryd rhan mewn protest yn erbyn maes hyfforddi'r fyddin yn Errega Bardea ac yn erbyn Atomfa Lemoiz ac ynni niwclear yn gyffredinol.
[bawd| Datganiad a gymeradwywyd gan Gyngor Dinas Donostia [1979|ar Fehefin 8, 1979 ynghylch llofruddiaeth Gladys]]
Yn ôl tystion, dywedodd José Martínez Salas «*tía buena*» wrth Gladys, a atebodd gan ddweud «*hijo de puta*» ac yna tarodd Martinez Salas hi gyda gwaelod ei wn; syrthiodd Gladys i'r llawr ac, wrth iddi godi, saethodd Martínez Salas hi yn ei phen. Aeth yr ergyd i mewn i'w gwddf ac allan o'i thrwyn. Aethpwyd â Gladys i’r ysbyty gydag anafiadau difrifol, a bu farw’n fuan wedyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-niwclear
Categori:Ymgyrchwyr o Wlad y Basg
Isabelle Axelsson

Mae **Isabelle Axelsson** (ganwyd ) yn ymgyrchydd hinsawdd Swedaidd o Stockholm, sy'n canolbwyntio ar gyfiawnder newid hinsawdd. Yn Ebrill 2021 roedd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Stockholm.

Bu'n drefnydd *Fridays for Future* (Gwener y Dyfodol) yn Sweden ers Rhagfyr 2018. Ddiwedd Ionawr 2020, mynychodd Fforwm Economaidd y Byd yn Davos ynghyd ag ymgyrchwyr hinsawdd eraill, megis Greta Thunberg, Luisa Neubauer, Loukina Tille a Vanessa Nakate.

Cyfranodd i lyfr o'r enw "*Gemeinsam für die Zukunft - Fridays For Future und Scientists For Future: Vom Stockholmer Schulstreik zur weltweiten Klimabewegung*" (Cymraeg: ''Gyda'n gilydd ar gyfer y dyfodol - Gwener y Dyfodol a gwyddonwyr ar gyfer y dyfodol: O streic ysgolion Stockholm i'r mudiad hinsawdd byd-eang''). Yn y llyfr, disgrifiodd y mudiad Gwener y Dyfodol, er mwyn rhoi persbectif i'r darllenydd gan rywun o fewn y mudiad, ar gof a chadw.

Mae gan Axelsson awtistiaeth.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau'r 2000au
Categori:Pobl o Stockholm
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Parth cyfannedd

Term mewn seryddiaeth yw'r **parth cyfannedd** sy'n cyfeirio at y parth o amgylch seren lle y byddai orbit planed yn caniatáu bywyd ar ei hwyneb. (Neu o leiaf unrhyw fywyd y byddai'n ymdebygu i'r hyn y profwn ar y ddaear.) Y nodwedd bwysicaf yw'r amgylchiadau sy'n caniatáu dŵr hylif i fodoli ar ei hwyneb. Yn agosach i'r seren, mi fyddai ei wres yn anweddu'r dŵr mewn modd y byddai'n arwain iddo ddiflannu i'r gofod. Yn bellach o'r seren ac mi fyddai holl ddŵr y blaned wedi rhewi - gan nacáu adweithiau biocemegol. Yn aml, cyfeirir at y parth yma fel y "parth Elen Penfelyn", er cof am y stori i blant o Loegr, *Goldilocks and the three bears*. Crybwyllwyd y syniad yn ffurfiol yn gyntaf ym 1953 yn annibynnol gan Hubertus Strughold a Harlow Shapely, er bod cyfeiriadau cyffredinol ato yn gynharach. Bellach mae cryn ddiddordeb mewn planedau allheulol sy'n troelli mewn parth o'r fath o amgylch sêr y tu hwnt i'r haul. Ystyrir hwynt yn gynefinoedd posibl i fywyd y tu hwnt i gysawd yr haul. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Astrobioleg
Effaith Doppler

Yr **effaith Doppler** yw'r newid mewn amledd dirgryniad (er enghraifft sŵn neu oleuni) sydd i'w canfod pan fo'r ffynhonnell neu’r derbynnydd yn symud at neu i ffwrdd o’i gilydd. Enghraifft gyfarwydd yw traw sŵn cerbyd wrth agosáu a phasio ar y ffordd (corn ambiwlans neu feic modur, er enghraifft). Disgrifiwyd yr effaith yn ffurfiol gan y ffisegydd o Awstria, Christan Doppler (1803-1853) yn 1842.
bawd|chwith|Mae amledd sain a golau yn newid os yw'r ffynhonnell neu'r derbynnydd yn symud

Bu canfod effaith Doppler mewn sbectra sêr yn allweddol wrth ddatblygu esboniad presennol esblygiad y bydysawd. Yn y 19eg ganrif, trwy ddadansoddi ymddygiad ei goleuni, sylwodd William Huggins (1824-1910) ag eraill bod y sêr yn symud. Dros y ddeugain mlynedd nesaf bu nifer o ddatblygiadau a arweiniodd i'r sylweddoliad bod y bydysawd yn chwyddo - a'i bod wedi cychwyn mewn "Glec Fawr". (Y mae’r rhan helaethaf o sêr y bydysawd yn symud i ffwrdd ohonom, ac felly tonfedd eu golau yn ymestyn – yn symud i gyfeiriad coch y sbectrwm (rhuddiad).) Bu enw'r seryddwr o America, Edwin Hubble (1889-1953) yn un amlwg yn y gweithgaredd hwn, er bu nifer o gyfranwyr a chyfranwragedd eraill.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Cysyniadau ffiseg
Categori:Ffenomenau
Categori:Tonnau
Categori:Mecaneg glasurol
Prif ddilyniant

Term mewn seryddiaeth yw'r  **brif ddilyniant****.** Mae'n cyfeirio ar ran arbennig o graff sy'n cymharu disgleirdeb seren a thymheredd ei ffotosffer (sef ei wyneb arddangosiadol).  Yn y rhan hon mae rhan fwyaf o sêr y bydysawd (gan gynnwys yr haul) yn ystod y rhan fwyaf o'u hoes. Lluniwyd y graff a ganfuwyd pwysigrwydd y berthynas ynddi yn 1910 gan Ejnar Hertzsprung, seryddwr o Ddenmarc, a'r Americanwr Henry Norris Russell. Fe'i gelwir y diagram Hertzsprung-Russell. 

Y mwyaf ydy seren, y lleiaf o amser yw ei chyfnod yn y prif ddilyniant. Ar faint y seren, hefyd, y dibynna ei ffawd ar ôl gadael y prif ddilyniant.  Yn 4.6 biliwn mlwydd oed mae'r haul tua hanner ffordd ar hyd ei gyfnod yn y prif ddilyniant. Ymhen ryw 5 biliwn o flynyddoedd, fe ddaw cyflenwad tanwydd hydrogen yr haul i ben ac mi fydd yn chwyddo dros gyfnod o ryw biliwn o flynyddoedd i ffurfio is-gawr i gychwyn ac yna cawr coch. Mi fydd y rhain yn ymddangos yng nghangen cawr coch diagram Hertzsrung-Russell.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sêr
Ffotosffer

Wyneb allanol seren sy'n allyrru ei oleuni yw'r **ffotosffer** (hefyd **gwawlgylch**). Hwn sy'n gyfrifol am liw'r seren.  Mae'n nodwedd sy'n cynnwys lawer o wybodaeth am natur y seren gyfan ac o ddefnydd mawr i seryddwyr. Y ffotosffer yw haen allanol grombil fewnol seren a all fod o sawl cynllun. Yn yr Haul mae'r craidd yn trosglwyddo egni trwy gragen belydrol i gragen ddarfudol. Wyneb y gragen ddarfudol hon yw'r ffotosffer. Y tu allan iddo mae'r cromosffer a'r corona. Y ddau ohonynt yn dryloyw ac i'w gweld o'r ddaear dim ond ar adeg diffyg (clip) ar yr haul. (Mae'r ffotosffer, hefyd, yn caniatáu i'r golau sy'n dod ohono ddianc yn syth - yn wahanol i'r haenau oddi tanodd.)  

dim|bawd|185x185px|Llun o'r ffotosffer a gymerwyd yn 2020. Tua maint Ynys Prydain yw'r gronynnau a welir.

Tymheredd ffotosffer yr haul yw 5778 K ar gyfartaledd- tymheredd sy'n gyfrifol am liw'r haul yn ôl ymddygiad pelydriad cyrff duon.  (I'r llygad ac ymennydd dynol ar y ddaear, hwn yw'n diffiniad ni o "wyn".) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Haul
Cawr coch

Seren gawr golau o fàs bach neu ganolig (tua 0.3-0.8 màs yr haul) tua diwedd ei oes yw **cawr coch**. Mae'r  mathau yma o sêr wedi gorffen y cyflenwad o danwydd hydrogen yn eu creiddiau ac wedi chwyddo'n fawr ac yn denau, gan gadael y Brif Ddilyniant. Tua 5000 K neu lai yw tymheredd eu hwynebau (ffotosffer) (o'i gymharu â 5778 K yr haul). Y tymheredd yma sy'n gyfrifol am eu lliw coch (pelydriad corff du).  

Oherwydd eu bod yn eithaf llachar (oherwydd eu maint) ac yn weddol gyffredin, Cewri Coch yw nifer o'r sêr mwyaf cyfarwydd gan gynnwys Arcturus ac Aldebaran.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Sêr
Seren gawr

de|bawd|331x331px|Mae Sêr Gewri yn ymddangos yn rhan uchaf diagram Hertzsprung–Russell, sy'n dosbarthu sêr yn ôl eu goleuni a'u tymheredd.Seren sydd â maint a disgleirdeb sylweddol yn fwy na sêr y prif ddilyniant (neu gorrach) o'r un tymheredd yn **seren gawr** (hefyd **seren gawraidd**)**.**  Bathwyd y termau *cawr* a *chorrach* i ddisgrifio gwahanol sêr gan y seryddwr o Ddenmarc, Ejnar Hertzspung (1873 - 1967) tua 1905. Maent yn ffurfio ar ôl iddynt orffen yr holl danwydd hydrogen yn eu creiddiau. 

Ceir nifer o wahanol fathau, yn dibynnu yn bennaf ar ei màs cychwynnol.

Is-gewri

Cewri llachar

Cewri coch

Cewri melyn

Cewri glas

## Cyfeiriadau 
Categori:Sêr
Nina Py Brozovich

Mae **Nina Py Brozovich** yn ymgyrchydd hinsawdd o Folifia. Sefydlodd Fridays for Future yn Bolivia. Roedd yn rhan o Uwchgynhadledd Ieuenctid y Cenhedloedd Unedig ar Hinsawdd.

Mae ei gwaith wedi ymddangos yn yr wythnosolyn *Bolivian Express*, *Pagina Siete* y *Fridays for Future*. Roedd yn ymgyrch ac yn rhan o "Cenhedlaeth Un" UNICEF. Yn 2021 roedd yn wirfoddolwr yn La Senda Verde.

Ar 29 Hydref 2019 ysgrifennodd:

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Press – The Global Teach-In (26 de mayo de 2020, globalteachin.com)

Categori:Merched yr 21ain ganrif o Folifia
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd o Folifia
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Folifia
Cefn Gweunllwg

Tarren galchfaen yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Cefn Gweunllwg** (Saesneg: *Wenlock Edge*). Fe'i dynodir yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd ei ddaeareg arbennig, ac mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn rheoli rhan fawr o'r ardal. Mae'n ymestyn am dros 19 milltir (31&nbsp;km) o hyd, yn rhedeg o'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain rhwng Craven Arms a Much Wenlock. Mae'n codi tua 1,083 troedfedd uwch lefel y môr. Mae coedwigoedd collddail yn gorchuddio llawer o lethrau serth y darren.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
bawd|dim|600px|Edrych i fyny tuag at ran o darren coediog Cefn Gweunllwg

Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig
Cefn Hirfynydd

Llwyfandir rhostir yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Cefn Hirfynydd** neu'r **Long Mynd**.
Mae'n rhan o Fryniau Swydd Amwythig, sydd wedi'u dynodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Mae'n gorwedd rhwng y Stiperstones i'r gorllewin a Bryniau Stretton a Chefn Gweunllwg i'r dwyrain. Mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn berchen ar lawer o'r ardal ac yn ei rheoli.

Mae'r llwyfandir tua 7 milltir (11&nbsp;km) o hyd a 3 milltir (5&nbsp;km) o led. Mae ganddo gymoedd serth ar ei ochrau dwyreiniol; mae llethr hir i'w ochr orllewinol yn codi mewn tarren serth. Pole Bank (1,693&nbsp;tr, 516&nbsp;m; ) yw ei gopa uchaf. 
Church Stretton yw'r prif anheddiad yn yr ardal.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
bawd|dim|600px|Yn edrych tuag at Church Stretton

Categori:Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
Saoi O'Connor

Mae '''Saoi O'Connor'* (ganwyd: 2003) yn ymgyrchydd hinsawdd Gwyddelig *nonbinary* a ddechreuodd streic *Fridays For Future'' ('Gwener y Dyfodol') yng Nghorc, Iwerddon yn Ionawr 2019. Fel *nonbinary*, nid yw ei hunaniaeth rhywedd yn fenyw nac yn wryw; yn yr erthygl hon, ar adegau, cyfeirir at Saoi yn y lluosog.

## Gweithredu dros yr hinsawdd 
Dechreuodd Saoi O'Connor streic 'Gwener y Dyfodol' yn ninas Corc ar 11 Ionawr 2019 y tu allan i Neuadd y Ddinas Cork gan ddal poster a oedd yn dweud "Nid oes gan yr Ymerawdwr Ddillad". Gwnaeth O'Connor yr ymddangosiad cyntaf yn y cyfryngau pan oedd yn 3 oed fel rhan o ymgyrch masnach deg yn ystod Dydd Gŵyl Padrig. Rhoddodd y gorau i addysg prif ffrwd Ysgol Gymunedol Skibbereen ac fe'u haddysgwyd gartref  er mwyn caniatáu iddyn nhw ymgyrchu'n llawn amser. Yn Chwefror 2019, teithiodd O'Connor i Senedd Ewrop yn Strasbwrg i ymuno â chyd-weithredwyr yn yr ymgyrch yn erbyn newid hinsawdd.

Roedd O'Connor yn un o'r 157 o gynrychiolwyr i Gynulliad Ieuenctid RTÉ ar Hinsawdd 2019, a mynychodd Gynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig ym Madrid yr un flwyddyn. Yn Rhagfyr 2019, dyfarnwyd yr Unigolyn Eithriadol i O'Connor yn seremoni Wobrwyo Fforwm Amgylcheddol Corc. Yn ystod y seremoni, gwnaeth sylwadau ar gyn lleied oedd wedi newid o ran polisi newid hinsawdd ers iddynt ddechrau eu streic hinsawdd. Derbyniodd y grŵp Gwener y Dyfodol, Cork, y mae O'Connor yn aelod ohono, ganmoliaeth gan y Fforwm.

Oherwydd y Pandemig COVID-19, ataliwyd y streiciau ysgolion yn gynnar yn 2020, ond ailgychwynodd O'Connor y streicio yng Ngorffennaf 2020. Yn Rhagfyr 2020 roedd O'Connor yn rhan o grŵp byd-eang o 9 o ferched ac actifyddion nad ydynt yn ddeuaidd a gyhoeddodd lythyr at arweinwyr byd-eang ar o'r enw "Gan fod Cytundeb Paris ar Newid Hinsawdd yn bump oed mlynedd, mae angen gweithredu brys ar fygythiadau i'r hinsawdd, nawr". Roedd y grŵp rhyngwladol yn cynnwys Mitzi Jonelle Tan, Belyndar Rikimani, Leonie Bremer, Laura Muñoz, Fatou Jeng, Disha Ravi, Hilda Flavia Nakabuye a Sofía Hernández Salazar.

Ysgrifennodd O'Connor erthygl a gyhoeddwyd yn *The Irish Times* ym mis Ionawr 2021 yn myfyrio ar yr anawsterau wrth baratoi ar gyfer arholiadau yn ystod y pandemig. Roedd O'Connor yn un o'r cyfranwyr at flodeugerdd, *Empty House*, a gyd-olygwyd gan Alice Kinsella a Nessa O'Mahony ac roedd yn cynnwys cyfraniadau gan Rick O'Shea a Paula Meehan. Roedd O'Connor yn un o drefnwyr digwyddiad rhithwir Gwener y Dyfodol, Iwerddon, ar Ddiwrnod y Ddaear 2021; galwodd ar y Gweinidog Gweithredu dros yr Hinsawdd, Eamon Ryan, i weithredu ar unwaith i atal newid hinsawdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2003
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Iwerddon
Archana Soreng

Mae **Archana Soreng** (ganwyd: 1996) yn ymgyrchydd hinsawdd sy'n perthyn i frodorion Kharia, o Bentref Bihabandh yn Rajgangpur, Sundergarh, Odisha, India. Mae hi wedi bod yn gweithio i godi'r ymwybyddiaeth o newid hinsawdd yn ogystal â dogfennu, cadw a hyrwyddo gwybodaeth ac arferion traddodiadol cymunedau brodorol.

Fe'i dewisiwyd yn un o saith aelod y Grŵp Cynghori Ieuenctid ar Newid Hinsawdd a sefydlwyd gan Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig fel rhan o Strategaeth Ieuenctid y Cenhedloedd Unedig.

Ym Mai 2021, ar y wefan *thehindu.com*, dywedodd:

## Cefndir 
Un o bobl y Khadia yw Soregn ac fe’i magwyd yn Rajgangpur yn Odisha. Dechreuodd ymgyrchu ar ôl marwolaeth ei thad. Trwy gydol ei hoes mae wedi bod yn weithgar yn y Mudiad Ieuenctid Catholig Indiaidd.

Mae'n cyn-lywydd undeb myfyrwyr TISS a hi, hefyd, yw cyn-gynullydd Cenedlaethol y 'Comisiwn y Llwythi' a elwir hefyd yn "*Adivasi Yuva Chetna Manch",* un o feysydd byrdwn Ffederasiwn Prifysgol Gatholig India-gyfan (AICUF). Ar hyn o bryd, mae'n gweithio fel swyddog ymchwil yn *Vasundhara Odisha.* Mae Vasundhara yn sefydliad ymchwil gweithredu (*action research*) ac eiriolaeth polisi (*policy advocacy*) yn Bhubaneswar sy'n gweithio ar lywodraethu adnoddau naturiol, hawliau llwythol, a chyfiawnder hinsawdd.

## Cyfeiriadau 
 

Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o India
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd o India
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o India
Ayakha Melithafa

Mae **Ayakha Melithafa** (ganwyd 2001/2002 yn Eerste River, Cape Town) yn ymgyrchydd hinsawdd De Affricanaidd.

## Magwraeth 
Daw Melithafa o ardal Afon Eerste, Western Cape, maestref yn Cape Town. Mae'n fyfyriwr yng Nghanolfan Gwyddoniaeth a Thechnoleg Khayelitsha.

Roedd hi'n un o 16 o bobl ifanc, gan gynnwys Greta Thunberg, Alexandria Villaseñor, Carl Smith a Catarina Lorenzo, a ffeiliodd gŵyn gyda Phwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn am beidio â mynd i'r afael yn ddigonol â'r argyfwng newid hinsawdd.

###### Ymgyrchu 
Cyfrannodd Melithafa at fenter 'YouLead o Brosiect 90 erbyn 2030', sefydliad o Dde Affrica sydd wedi ymrwymo i leihau 90% o'r carbon yn yr amgylchedd erbyn 2030. Cafodd ei recriwtio gan Ruby Sampson ym Mawrth 2019 i ymuno â thîm llefarydd ieuenctid Cynghrair Hinsawdd Affrica, lle cafodd gyfleoedd i wneud cyflwyniadau, mynychu cynadleddau a digwyddiadau gweithredu hinsawdd eraill. Mae hefyd yn gweithio fel swyddog recriwtio ar gyfer Cynghrair Hinsawdd Affrica.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Ymgyrchwyr o Dde Affrica
Lemoiz

Mae **Lemoiz** yn dref ar arfordir Bizkaia, yn ardal Uribe Kosta. Yn 2016 roedd ganddi boblogaeth o 1,244. Mae bwrdeistref Lemoiz yn cynnwys tair cymdogaeth, gydag Urizar yn bencadlys. Yn ystod y 1970, bwriadwyd codi atomfa yno.

## Daearyddiaeth 
### Lleoliad 
Lleolir Lemoiz ar arfordir Bizkaia, yn ardal Uribe-Kosta. I'r gogledd, ceir Bae Bizkaia; i'r gorllewin, Gorliz a Plentzia; i'r de, Gatika; i'r de-ddwyrain, Jatabe; ac i'r gogledd-ddwyrain, Bakio. Cyfanswm arwynebedd y fwrdeistref yw 18.9&nbsp;km² ers ychwanegu ardal Basorda (13.8&nbsp;km² oedd yr arwynebedd cyn hynny).

Mae Lemoiz 26 km i'r gogledd o Bilbo. Yn agosach ceir trefi Mungia 9.5 km i'r de-ddwyrain, a Gorliz, y dref agosaf, 3.5 km i ffwrdd.

Nodweddir yr ardal gan ddyffryn nant **Andraka**, sy'n tarddu yn ne'r pentref ac yn rhedeg tua'r môr yn y gogledd. Ar bob ochr i'r dyffryn mae bryniau dros 200 metr. Mae gweddill y tir yn fryniog. Y copa uchaf yn y fwrdeistref yw bryn **Urizar**, 290 metr o uchder. Mae'r arfordir yn llawn clogwyni a thraethau. Copa nodedig arall yw **Ermua** (289 m), wedi'i leoli ar yr arfordir.

### Cymdogaethau 
Mae'r tair ardal hanesyddol i'r fwrdeistref, sef pen, canol a gwaelod nant Andraka. Y mwyaf deheuol a'r uchaf yw cymdogaeth Andraka, wrth ymyl tarddle'r nant o'r un enw. Yn y canol, mae cymdogaeth Urizar, lle mae neuadd y dref. Yn olaf, mae Armintza wedi'i leoli ar yr arfordir, ger aber Andraka.
bawd|250x250px| Eglwys Armintza

## Hanes 
Gweler Atomfa Lemoiz

## Diwylliant 
### Yr Iaith Fasgeg 
bawd|267x267px|chwith|Ana Mari Mendizabal ac Angel Barturen , fel rhan o brosiect Ahotsak (lleisiau)
Yn Lemoiz siaredir Basgeg Uribe Kosta, sef amrywiad o'r dafodiaith orllewinol.

### Gwyliau a dathliadau 
bawd|300x300px| Porthladd Armintza

* Ar Fai 15 mae dathliadau er anrhydedd i San Isidro yn Urizar.
* Ar Orffennaf 16 mae dathliadau er anrhydedd i Fair y Brodyr Gwynion yn Armintza. Ynghyd â'r dathliadau, trefnir gŵyl Txapel Reggae.
* Ar Hydref 10, dathlir gwledd y nawddsant Sant Thomas yn Armintza gydag ymryson coginio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwrdeistrefi Bizkaia
Categori:Trefi Gwlad y Basg
Falens

**Falens** yw mesur o’r modd mae atomau cemegol elfennol yn cysylltu â’i gilydd i ffurfio molecylau. Bu darganfod y priodoledd hwn yn rhan bwysig o ddatblygiad y ganfyddiaeth fodern o atom a moleciwl. Gwyddom, bellach, bod falens yn ddibynnol ar batrwm electronau atomau.
bawd|388x388px|chwith|Cynllun "ronynnau eithaf" y cemegydd William Higgins (1789). Rhagfynegiad priodoledd **falens** atomau.

Yn fuan wedi datblygu’r syniadau o elfennau cemegol, trwy arbrofion gofalus, daeth i’r amlwg eu bod yn cyfuno a'i gilydd yn gyson ac yn gyfraneddol. Yn 1789 cyhoeddodd y cemegydd o Iwerddon William Higgins ei syniadau am gyfuniad “ronynnau eithaf” a rhagfynegodd y disgrifiad ffurfiol gyntaf gan y cemegydd o Loegr Edward Frankland yn 1852.  Gydag esboniad Ernest Rutherford o strwythur yr atom bu modd i’r Americanwr Gilbert Lewis, yn 1916, esbonio falens yn nhermau tueddiad atomau (brif grŵp) i gasglu wyth electron mewn plysg falens pan fyddant yn cyd-gysylltu, neu ffurfio ionau.  Er enghraifft, trwy ranni un electron mae atom sodiwm (sydd ag un electron yn ei orbit falens) yn cydweithio ag atom clorin (sydd a saith) i ffurfio dwy ion (Na+ a Cl-) ag wyth electron yn eu horbitau falens. Yn yr un modd mae pedwar atom hydrogen, sydd ag un electron, yn cyfrannu’r pedwar electron sydd eu hangen i osod wyth electron yn orbit falens atom carbon mewn moleciwl o fethan. (Dau electron, yn hytrach nag wyth, sy’n llenwi plysg falens atomau hydrogen a heliwm.)

## Cyfeiriadau
Categori:Cemeg
Rhestr mamaliaid Cymru

## Artiodactyla (Carnolion eilrif-fyseddog) 
* Baedd gwyllt (*Sus scrofa*) – rhywogaeth ddiflanedig yng Nghymru
* Carw coch (*Cervus elaphus*)
* Carw mwntjac (*Muntiacus reevesi*) – rhywogaeth estron
* Carw sica (*Cervus nippon*) – rhywogaeth estron
* Danas (*Dama dama*) - Fallow deer – rhywogaeth estron hirsefydlog
* Iwrch (*Capreolus capreolus*) - Roe deer

## Carnivora (Cigysyddion)
* Bele goed (*Martes martes*)
* Carlwm (*Mustela erminia*)
* Cath goed (*Felis silvestris*) – rhywogaeth ddiflanedig yng Nghymru
* Dwrgi (*Lutra lutra*)
* Ffwlbart (*Mustela putorius*)
* Gwenci (*Mustela nivalis*)
* Llwynog (*Vulpes vulpes*)
* Minc (*Neovison vison*) – rhywogaeth oresgynnol estron
* Mochyn daear (*Meles meles*)

## Chiroptera (Ystlumod)
* Ystlum adain lydan (*Eptesicus serotinus*) - serotine bat
* Ystlum barfog (*Myotis mystacinus*) - whiskered bat
* Ystlum Bechstein (*Myotis bechsteinii*) - Bechstein's bat
* Ystlum Brandt (*Myotis brandtii*) - Brandt's bat
* Ystlum du (*Barbastella barbastellus*) - barbastelle bat
* Ystlum hirglust (*Plecotus auritus*) - brown long-eared bat
* Ystlum hirglust llwyd (*Plecotus austriacus*) - grey long-eared bat
* Ystlum Leisler (*Nyctalus leisleri*) = Leisler's bat/Lesser noctule bat
* Ystlum lleiaf  (*Pipistrelle pipistrellus*) - common pipistrelle bat + (*Pipistrellus pygmaeus*) - soprano pipistrelle bat
* Ystlum mawr (*Nyctalus noctula*) - noctule bat
* Ystlum Natterer (*Myotis nattereri*) - Natterer's bat
* Ystlum pedol lleiaf (*Rhinolophus hipposideros*) - lesser horseshoe bat
* Ystlum pedol mwyaf (*Rhinolophus ferrumequinum*) - greater horseshoe bat
* Ystlum y dŵr (*Myotis daubentonii*) - Dubenton's bat

## Eulipotyphla (Pryfysorion)
* Draenog (*Erinaceus europaeus*)
* Llyg cyffredin (*Sorex araneus*)
* Llyg lleiaf (*Sorex minutus*)
* Llyg y dŵr (*Neomys fodiens*) 
* Twrch daear (*Talpa europaea*)

## Lagomorpha (Ceinachffurfiaid)
* Cwningen Ewropeaidd (*Oryctolagus cuniculus*)
* Ysgyfarnog (*Lepus europaeus*)

## Pinnipedia (Morloi)
* Morlo cyffredin (*Phoca vitulina*)
* Morlo llwyd (*Halichoerus grypus*)

## Rodentia (Cnofilod)
* Afanc (*Castor fiber*) – rhywogaeth ddiflanedig yng Nghymru
* Gwiwer goch (*Sciurus vulgaris*)
* Gwiwer lwyd (*Sciurus carolinensis*) – rhywogaeth oresgynnol estron
* Llygoden bengron goch (*Myodes glareolus*) - bank vole
* Llygoden bengron Sgomer (*Myodes glareolus skomerensis*)
* Llygoden bengron y dŵr (*Arvicola amphibius*) - water vole
* Llygoden bengron y gwair (*Microtus agrestis*) - field vole
* Llygoden ddu (*Rattus rattus*) - black rat
* Llygoden fronfelen (*Apodemus flavicollis*)
* Llygoden ffyrnig (*Rattus norvegicus*) - brown rat
* Llygoden y coed (*Apodemus sylvaticus*)
* Llygoden y tŷ (*Mus musculus*)
* Llygoden yr ŷd (*Micromys minutus*)
* Pathew (*Muscardinus avellanarius*)

Categori:Byd natur Cymru
Categori:Ffawna Cymru
Categori:Mamaliaid
Mamaliaid Cymru
Mamaliaid Cymru
Helena Gualinga

Mae **Sumak Helena Sirén Gualinga** (ganwyd 27 Chwefror, 2002) yn ymgyrchydd hinsawdd a hawliau dynol brodorol o gymuned Kichwa Sarayaku yn Pastaza, Ecwador.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Helena Gualinga ar 27 Chwefror  2002, yng nghymuned frodorol Kichwa Sarayaku yn Pastaza, Ecwador. Mae ei mam, Noemí Gualinga yn gyn-lywydd Ecwador brodorol o Gymdeithas Merched Kichwa.. Ei chwaer hŷn yw'r ymgyrchydd Nina Gualinga. Mae ei modryb Patricia Gualinga  a'i mam-gu Cristina Gualinga yn amddiffynwyr hawliau dynol menywod brodorol yn yr Amazon ac achosion amgylcheddol. Ei thad yw Anders Sirén, athro bioleg yn y Ffindir  yn adran daearyddiaeth a daeareg Prifysgol Turku.

Ganwyd Gualinga yn nhiriogaeth Sarayaku yn Pastaza, Ecwador. Treuliodd y rhan fwyaf o'i harddegau'n byw yn Pargas ac yn ddiweddarach yn Turku, y Ffindir ble mae ei thad yn dod. Yn 2021 roedd yn mynychu'r ysgol uwchradd yn Ysgol Eglwys Gadeiriol Åbo.

O oedran ifanc iawn, mae Gualinga wedi bod yn dyst i erledigaeth ei theulu am sefyll yn erbyn buddiannau cwmnïau olew mawr a'u heffaith amgylcheddol ar dir brodorol. Collodd sawl arweinydd o’i chymuned eu bywyd mewn gwrthdaro treisgar yn erbyn y llywodraeth a chorfforaethau global. Mae hi wedi nodi dros Yle ei bod yn gweld ei "magwraeth anwirfoddol mewn amgylchedd mor gynhyrfus yn gyfle".

## Gweithredu 
Cydnabyddir Gualinga fel llefarydd ar ran cymuned frodorol Sarayaku gan amlygu a datgelu’r gwrthdaro rhwng ei chymuned a chwmnïau olew trwy gario neges rymus yr ieuenctid mewn ysgolion lleol yn Ecwador.
[chwith|bawd| [Datgoedwigo yn Bolifia, 2016]]
Mae hi a'i theulu wedi disgrifio nifer o ffyrdd y maent hwy, fel aelodau o gymunedau brodorol yn yr Amazon, wedi profi newid hinsawdd, gan gynnwys mwy-a-mwy o: danau coedwig, anialwch, dinistr uniongyrchol, clefydau a ledaenir gan lifogydd, ac eira'n toddi'n gyflymach ar gopaon mynyddoedd. Mae'r effeithiau hyn, meddai, wedi bod yn amlwg ym mywydau aelodau o'i chymuned. Disgrifia fel y mae'r aelodau hynny wedi dod yn ymwybodol o newid hinsawdd, er gwaethaf diffyg cefndir gwyddonol ar adegau.

Cymerodd Helena Gualinga ran yn y COP25 ym Madrid, Sbaen. Siaradodd am ei phryder ynghylch llywodraeth Ecwador yn awdurdodi echdynnu olew mewn tir brodorol. Dywedodd: "Mae llywodraeth ein gwlad yn dal i roi ein tiriogaethau i'r corfforaethau sy'n gyfrifol am newid hinsawdd. Mae hyn yn drosedd. "

Beirniadodd lywodraeth Ecwador am hawlio diddordeb mewn amddiffyn yr Amazon yn ystod y gynhadledd yn lle ateb gofynion menywod brodorol yr Amazon a ddaeth i'r llywodraeth yn ystod protestiadau Ecwador 2019. Mynegodd ei siom hefyd tuag at ddiffyg diddordeb arweinwyr y byd i drafod pynciau a ddaeth â phobl frodorol i'r gynhadledd.

Dechreuodd y mudiad " *Polluters Out* " ynghyd â 150 o weithredwyr amgylcheddol eraill, ar Ionawr 24, 2020. Nod y mudiad yw "Mynnu bod Patricia Espinosa, Ysgrifennydd Gweithredol Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd (UNFCCC), yn Gwrthod Cyllido Corfforaethau Tanwydd Ffosil oherwydd COP26 !" 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Polluters Out, Archived

Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Ymgyrchwyr o Ecwador
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Llygoden y coed

Llygoden fach frown dywyll o Ewrasia gyda chynffon hir a llygaid mawr yw **llygoden y coed** neu’**r maes** (*Apodemus sylvaticus*). Mae i'w gael ledled y rhan fwyaf o Ewrop. Mae'n gyffredin yng Nghymru, lle mae ei statws yn "lleiaf o bryder".

Maen nhw'n weithgar yn y nos ar y cyfan. Maen nhw'n byw mewn coedwigoedd, glaswelltiroedd a thir amaeth, ond maen nhw'n chwilio am ardaloedd mwy coediog yn y gaeaf a gallant fyw mewn adeiladau yn ystod tymhorau garw. Maen nhw'n tyllu ac yn adeiladu nythod gyda deunydd planhigion.

Yn gyffredinol, maen nhw'n bwyta hadau, yn enwedig hadau o goed fel derw, ffawydd, ynn, Pisgwydd, draenen wen a masarn. Os oes digon o hadau, maen nhw'n eu cludo yn ôl i'w tyllau i'w storio. Gallant hefyd fwyta malwod a phryfed, yn enwedig ddiwedd y gwanwyn a dechrau'r haf pan fydd llai o hadau ar gael. Yn ddiweddarach yn y flwyddyn byddan nhw'n bwyta aeron, ffrwythau, ffyngau a gwreiddiau.

Nid ydynt yn gaeafgysgu; fodd bynnag, yn ystod gaeafau caled gallant syrthio i gyflwr torpid.

Mae rhieni'n magu sawl torllwyth yn ystod tymor, ond ychydig o oedolion fydd yn  goroesi o un haf i'r nesaf.

Mae eu hysglyfaethwyr yn cynnwys llwynogod, gwencïod, tylluanod a chathod. Mae llygod coed yn ysglyfaeth bwysig i dylluanod brych; pan fydd eu niferoedd yn isel, gall tylluanod fethu bridio.

## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Muridae
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Dosbarthiadau 812 a 652 Rheilffordd y Caledonian

300px|chwith|bawd|Locomotif dosbarth 812 yng Ngweithdy Aviemore
Roedd y **Dosbarthiadau 812 a 652** yn locomotifau 0-6-0 cynlluniwyd gan John F. McIntosh ar gyfer Rheilffordd y Caledonian. Cawsant eu creu ym 1899. Roedd ganddynt yr un fath o foeler â’r  Dosbarth 721 “Dunalastair” 4-4-0. Roedd ganddynt y llysenw "Jumbos" a roedd ganddynt gyflymder o 55 milltir yr awr. Adeiladwyd 96 o locomotifau.

## Adeiladu
Cafodd 17 ohonynt gyda breciau Westinghouse ar gyfer trenau i deithwyr, gan gynnwys rhif 828, yr unig un sy wedi goroesi. Aeth y 96 i gyd ymlaen at Reilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban ym 1923, a 93 ohonynt ymlaen at Reilffordd Brydeinig ym 1948. Roedd 17567, 17598 a 17610 wedi cael eu sgrapio’n gynharach. Goroesodd ond un locomotif erbyn 1963.

## Cadwraeth
Mae locomotif 828 yr unig un sy’n goroesi. Mae o’n gweithio ar Rheilffordd Strathspey|Reilfordd Strathspey]].

## dosbarthiadau tebyg 
]]
Cynlluniwyd 3 dosbarth tebyg gan yr SNCB yn y Wlad Belg; dosbarthiadau 30, 32 a 32S, gyda gwahaniaethau bach o locomotifau’r Alban Roedd cyfanswm o 891 o locomotifau yno. Defnyddiasant ar drenau nwyddau a threnau i deithwyr. Gorffenasant eu gyrfeydd rhwng 1947 a 1959. Mae 2 yn goroesi mewn amgueddfeydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Locomotifau stêm
Haven Coleman

Ymgyrchydd hinsawdd o'r Unol Daleithiau yw **Haven Coleman** (g. 29 Mawrth 2006). Hi yw cyd-sylfaenydd a chyfarwyddwr cydweithredol Streic Hinsawdd Ieuenctid UDA; mae'r sefydliad dielw yma'n ymroddedig i godi ymwybyddiaeth a mynnu gweithredu dros yr argyfwng newid hinsawdd. Fe’i sefydlodd ynghyd a'r ymgyrchwyr ifanc, Alexandria Villaseñor ac Isra Hirsi. Cyhoeddir ei hysgrifau ym Mwletin y Gwyddonwyr Atomig.

Mae Haven Coleman yn bywyn Denver, Colorado

## Gweithredu 
Trodd Coleman at amgylcheddiaeth yn gyntaf pan oedd hi'n ddeg oed, ar ôl dysgu bod ei hoff anifail, slothiau, yn lleihau o ran nifer, oherwydd datgoedwigo. Gwnaeth newidiadau sylweddol i'w ffordd o fyw a ysbrydolwyd gan fyw'n fwy cynaliadwy. Bu hefyd ar gwrs hyfforddiant 'Prosiect Realiti Hinsawdd'.

Ar ôl gweld actifiaeth amgylcheddol feiddgar Greta Thunberg a streiciau hinsawdd ieuenctid yn Ewrop, fe'i hysbrydolwyd i ddilyn ôl ei throed. Felly, ers Ionawr 2019, megis *Colorado State Capitol*. Bob dydd Gwener aeth ar streic i fynnu gweithredu gwleidyddol ynghylch ansawdd aer, gweithfeydd glo , ynni adnewyddadwy ac ati. Anfonodd e-bost hefyd at swyddogion etholedig ynghylch ei phryderon. Cafodd ei bwlio gan gyfoedion yn yr ysgol a oedd yn credu bod ei hymgyrchu amlwg yn rhyfedd. Ers hynny, cynhaliwyd streiciau hinsawdd ar draws sawl taleithiau'r UDA. Ar Fawrth 15, cynhaliwyd protest ieuenctid rhyngwladol gyda dros 120+ o wledydd.

Aeth Coleman yn firaol ar ôl siarad â Seneddwr y wladwriaeth Cory Gardner am lygredd carbon yn neuadd y dref. Fe wnaeth hi ei annog i weithredu a chynigiodd drefnu mudiad llawr gwlad i hwyluso, ond gwrthododd Gardner.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2006
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Llygoden y tŷ

Llygoden fach frownllwyd a geir yn helaeth fel sborionwr mewn anheddau dynol yw **llygoden y tŷ** (*Mus musculus*). Mae'n doreithiog ledled y byd. Er ei fod yn anifail gwyllt, mae llygoden y tŷ wedi elwa o fyw ochr yn ochr â bodau dynol i'r pwynt bod poblogaethau gwirioneddol wyllt yn llawer llai cyffredin na'r rhai sy'n agos at weithgaredd dynol. Mae'n gyffredin yng Nghymru, lle mae ei statws yn "lleiaf o bryder".

Mae llygod y tŷ yn frodorol i India, ac wedi ymledu i ardal ddwyreiniol Môr y Canoldir tua 13,000 CC, ond ni chyrhaeddon nhw weddill Ewrop tan oddeutu 1000 CC. Fe gyrhaeddon nhw'r America gyntaf ar ddechrau'r 16g ar longau fforwyr Sbaen. Tua chan mlynedd yn ddiweddarach, fe gyrhaeddodd Ogledd America gyda masnachwyr ffwr o Ffrainc a gwladychwyr o Loegr. Fe wnaethon nhw ledaenu wedi hynny i bob rhan o'r byd yn ystod y broses o wladychu.

## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Muridae
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Anuna De Wever

Mae **Anuna De Wever** (ganwyd 16 Mehefin 2001) yn ymgyrchydd hinsawdd yng Ngwlad Belg ac roedd yn un o'r bobl mwyaf blaenllaw yn streic y mudiad hinsawdd *Fridays for Future* (Gwener y Dyfodol) yng Ngwlad Belg. Mae De Wever yn nodi ei bod yn anneuaidd ac yn defnyddio'r rhagenw "hi".

## Magwraeth ac ysgol 
Ganwyd De Wever ym Mortsel, Gwlad Belg. Gyda Kyra Gantois ac Adélaïde Charlier, daeth De Wever yn un o ffigurau mwyaf blaenllaw streic ysgolion y wlad dros weithredu i atal newid hinsawdd. O ganlyniad, o Chwefror i Fai 2019 roedd ganddi golofn wythnosol yn y cylchgrawn *HUMO.*

Yn dilyn y streiciau ysgol yng Ngwlad Belg roedd yn rhaid i'r gweinidog Fflemaidd Joke Schauvliege ymddiswyddo ar ôl honni ar gam fod gan Wasanaeth Diogelwch Gwladwriaeth Gwlad Belg wybodaeth yn nodi bod y streic hinsawdd yn sefydliad peryglys, gwleidyddol.

## Ymgyrchu
Arweiniodd gwahaniaethau personol at ageniad o fewn mudiad Ieuenctid dros Hinsawdd Gwlad Belg, gydag ymadawiad y cyd-sylfaenydd Kyra Gantois yn Awst 2019.

Ymddangosodd De Wever yng ngŵyl gerddoriaeth Pukkelpop 2019 pan geisiodd ennyn diddordeb y gynulleidfa i dynnu sylw at faterion yr hinsawdd. Roedd yr alwad hon wedi gwylltio rhai o wylwyr a ddechreuodd aflonyddu ar ei grŵp o ymgyrchwyr, yn hyrddio poteli o wrin atynt, ac yn eu dilyn yn ôl i'w maes pebyll, yn gan fygwth eu lladd; dinistrwyd eu pabell nes i'r  cwmni diogelwch ymyrryd. Oherwydd bod yr ymosodwyr wedi bod yn cario amrywiad o Faner Fflandrys a oedd yn cael ei ffafrio gan elfennau de pellaf y Mudiad Fflandrys, gwaharddodd y trefnwyr faneri o'r digwyddiad, gan atafaelu 20 ohonyn nhw.

Yn Hydref 2019, hwyliodd De Wever gydag ymgyrchwyr yn erbyn newid hinsawdd ifanc eraill ar y *Regina Maris ar* gyfer taith draws-Iwerydd carbon isel i Gynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2019 yn Santiago, Chile.

Yn Chwefror 2020, ar ôl dychwelyd o Dde America, cawsant abrofiad gwaith gyda'r Gynghrair Rydd Gwyrddion-Ewropeaidd yn Senedd Ewrop, heb ddod yn aelod o'r blaid.

## Gwobrau 
* Yn Mai 2019, derbyniodd De Wever a Kyra Gantois Wobr *Ark Prize of the Free Word*.
* Ym Medi 2019, derbyniodd De Wever ac Adélaïde Charlier Wobr Llysgennad Cydwybod Amnest Rhyngwladol Gwlad Belg ar ran *Youth for Climate*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wlad Belg
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd o Wlad Belg
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Wlad Belg
Avigdor Lieberman

Gwleidydd o Israel yw **Avigdor Lieberman** (ganed 5 Gorffennaf 1958). Ef yw arweinydd a sylfaenydd y blaid wleidyddol Yisrael Beiteinu (*"Ein cartref yw Israel"*). Ef oedd gweinidog amddiffyn Israel rhwng 2016 a 2018.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Safle Swyddogol Avigdor Lieberman (yn Hebraeg)

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Gwleidyddion Iddewig
Categori:Gwleidyddion o Israel
Barbara M. Gill

Roedd **Barbara Margaret Trimble** (née Gill) (15/21 Chwefror 1921 &ndash; 1995) yn awdur o Gymru o fwy nag 20 o nofelau rhwng 1967 i 1991. Ysgrifennodd hi dan yr enwau **Margaret Blake**, **B. M. Gill** a **Barbara Gilmour**.

Ganwyd Barbara Gill yng Nghaergybi, Ynys Môn. Gwyddelig oedd ei thad a'i mam yn Gymraeg.

## Llyfryddiaeth 
### Fel Margaret Blake 
* *Stranger at the Door (Dieithr wrth y Drws)* (1967)
* *Bright Sun, Dark Shadow (Haul Disglair, Cysgod Tywyll)* (1968) 
* *The Rare and the Lovely* (1969)
* *The Elusive Exile* (1971)
* *Courier to Danger* (1973)
* *Flight from Fear (Hedfan o Ofn)* (1973) 
* *Apple of Discord* (1975)
* *Walk Softly and Beware* (1977)

### Fel B. M. Gill 
* *Target Westminster (Targed San Steffan)* (1977) 
* *Death Drop (Gostyngiad Marwolaeth)* (1979)
* *The Twelfth Juror (Y Deuddegfed Rheithiwr)* (1984) 
* *Nursery Crimes (Troseddau Meithrin)* (1986)
* *Dying to Meet You (Marw i Gyfarfod â Chi)* (1988) 
* *Time and Time Again (Amser ac Amser Unwaith eto)* (1989) 

#### Cyfres Arolygydd Maybridge 
# *Victims (Dioddefwyr)* (1980)
# *Seminar for Murder (Seminar Llofruddiaeth)* (1985)
# *The Fifth Rapunzel (Y Pumed Rapunzel)* (1991) 

### Fel Barbara Gilmour 
* ''You Can't Stay Here (Ni Allwch Chi Aros Yma)* (1968)
* *Pattern of Loving (Patrwm Cariadus)* (1969)
* *Threads of Fate* (1971)
* *Question the Wind (Cwestiynwch y Gwynt)'' (1973)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gymru o dras Wyddelig
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Cefin Campbell

Gwleidydd o Gymru sy'n aelod o Blaid Cymru yw **Cefin Arthur Campbell** (ganwyd Mehefin 1958). Mae'n Aelod o'r Senedd dros rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru ers etholiad Senedd 2021.

## Bywgraffiad 
Mae Campbell yn gyn-ddarlithydd gan weithio ym Mhrifysgolion Abertawe a Chaerdydd.

Sefydlodd y Fenter Iaith gyntaf yng Nghymru yn 1991.

Yn 2008 dechreuodd Campbell cwmni ymgynghori Sbectrwm sy'n arbenigo mewn ymchwil, cynllunio strategol, rheoli prosiectau a hyfforddiant.

Cafwyd ei ethol i gynrychioli ward Llanfihangel Aberbythych ar gyfer Plaid Cymru yn etholiad Cyngor Sir Gaerfyrddin 2012. Yn 2017 cafwyd ei ail ethol a ddaeth yn aelod o'r bwrdd gweithredol dros Gymunedau a Materion Gwledig.

Yn etholiad Senedd 2021 safodd Campbell yn etholaeth Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro gan dod yn drydydd gyda 6,615 o bleidleisiau. Fe wnaeth hefyd sefyll ar frig y rhestr rhanbarthol Canolbarth a Gorllewin a'r gyfer Plaid Cymru gan gael ei ethol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Llygoden fronfelen

Llygoden fach frown glustfawr gyda gwddf o liw'r ocr yw **llygoden fronfelen** neu **warfelen** (*Apodemus flavicollis*). Mae i'w gael ledled y rhan fwyaf o Ewrop. Mae'n gyffredin yn ne Lloegr a dwyrain Cymru, lle mae ei statws yn "lleiaf o bryder". Mae'n debyg iawn i lygoden y coed ond mae ganddi resen o ffwr ocraidd o amgylch ei gwddf.

Maen nhw'n byw mewn coedwigoedd, ac maen nhw'n ddringwyr da sy'n cripian trwy goed a llwyni. Maen nhw'n weithgar yn y nos gan chwilio am am eu bwyd – cnau, blagur, egin, ffrwythau ac weithiau pryfed. Nid ydynt yn gaeafgysgu. 

Mae rhieni'n magu sawl torllwyth yn ystod tymor, ond ychydig o oedolion fydd yn  goroesi o un haf i'r nesaf.

Mae eu hysglyfaethwyr yn cynnwys llwynogod, gwencïod a thylluanod.

## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Muridae
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
James Evans

Mae **James Evans** yn wleidydd Annibynnol o Gymru sydd wedi gwasanaethu fel Aelod o'r Senedd (AS) dros etholaeth Aberhonddu a Sir Faesyfed ers etholiad Senedd 2021. Enillodd y sedd gan Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru, gan ddod yr AS cyntaf i ddal yr etholaeth hon dros Blaid Geidwadol Cymru.

Ar 20 Ionawr 2026 diswyddwyd Evans o'r cabinet cysgodol a tynnwyd y chwip Ceidwadol yn ôl, gan ei wneud yn AS annibynnol. Gwnaed hyn arweinydd y Ceidwadwyr Darren Millar am fod Evans wedi "parhau i ymgysylltu â chynrychiolwyr Reform ynghylch y posibilrwydd o adael y blaid".

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Buffy Williams

Aelod o'r Senedd dros Rhondda ers Mai 2021 yw **Elizabeth "Buffy" Williams** (ganwyd **Kerslake**, 1 Tachwedd 1976).

Enillodd Williams sedd Rhondda yn etholiadau’r Senedd yn 2021, gan drechu cyn arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Cafodd Williams ei geni yn Nhrewiliam, Rhondda Cynon Taf. Mae hi'n gweithio fel rheolydd Canolfan Pentre.

Ym mis Mawrth 2021, enwebodd y blaid Lafur Williams ar gyfer gwobr Llywodraeth Cymru, Gwobrau St David, ar ôl iddi gael ei dewis yn ymgeisydd ar gyfer etholiadau’r Senedd. Beirniadwyd y penderfyniad gan y Ceidwadwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Sioned Williams

Mae **Sioned Williams** yn wleidydd o Gymraes ac yn Aelod o'r Senedd (AS) yn rhanbarth Gorllewin De Cymru dros Blaid Cymru ers 2021.

Mae hi'n gyn newyddiadurwr gyda'r BBC, a gweithiodd yn ddiweddarach ym Mhrifysgol Abertawe yn trefnu digwyddiadau cyhoeddus a chyrsiau cymunedol ar hanes, diwylliant a llenyddiaeth Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Gwmbrân
Llygoden bengron goch

Mamal bach o drefn y cnofilod (*Rodentia*) yw **Llygoden bengron goch** (*Myodes glareolus*). Mae i'w gael ledled y rhan fwyaf o Ewrop a rhannau o ogledd-orllewin Asia. Mae'n gyffredin yng Nghymru, lle mae ei statws yn "lleiaf o bryder". Mae'n debyg i lygoden y coed a llygoden y tŷ ond mae ganddi gorff dewach a phen crwn gyda chlustiau a llygaid llai yn ogystal ag chynffon flewog fyrrach.

Maen nhw'n byw mewn coetir collddail, glaswelltir, rhostir a thir âr, yn ogystal â gerddi. Maen nhw'n weithgar yn ystod y dydd a'r nos. Fel arfer mae'n bwyta dail, gweiriau, gwreiddiau, blagur, rhisgl, ffrwythau, cnau, grawn a hadau.

Mae rhieni'n magu sawl torllwyth yn ystod tymor. Gallant fyw am hyd at 18 mis.

Mae eu hysglyfaethwyr yn cynnwys llwynogod, gwencïod a thylluanod.

Mae isrywogaeth a geir ar Ynys Sgomer oddi ar arfordir Sir Benfro, sef llygoden bengron Sgomer (*Myodes glareolus skomerensis*), yn llawer mwy na llygoden bengron y tir mawr.

## Gweler hefyd
* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cricetidae
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Rhywogaethau o gnofilod
Alboka

Offeryn chwyth Basgeg traddodiadol yw'r Alboka, gyda dwy frwynen sengl fel a geir mewn clarinét . Mae'n debyg iawn i'r bibgorn Gymreig.

Mae dau diwb annibynnol yn yr offeryn, felly gellir canu dau nodyn ar yr un pryd. Ceir amrywiaeth o ran traw: yn Arratia yn Bizkaia caent eu tiwnio i A♭, ac yn Zegama yn Gipuzkoa caent eu tiwnio i A♯. Fel rheol, mae gan alboka 5 twll ar yr ochr chwith, a 3 thwll ar yr ochr dde. Caiff ei gyfeilio fel arfer gan pandero, sef tambwrîn, er mwyn perfformio alawon *porrusalda*  a chaneuon gorymdeithio traddodiadol. Wrth chwarae, dylid defnyddio anadlu crwn.

Daw'r enw o Arabeg *: al-bûq* (البوق).
[de|bawd|300x300px| Rhannau'r alboka wedi eu labelu yn [Basgeg.]]
bawd|300x300px| Grŵp traddodiadol gyda o Zeanuri, gydag albokas a thambwrinau
[de|bawd|300x300px| Grŵp cyfoes fel rhan o Ŵyl Txalaparta[2008 yn Hernani ger Donostia, gyda dau alboka a thambwrîn]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Aeroffonau ag un gorsen
Categori:Cerddoriaeth Gwlad y Basg
Categori:Offerynnau cerdd o Wlad y Basg