Llygredd yn y môr

Mae **llygredd morol** yn digwydd pan fydd sylweddau a ddefnyddir neu a ledaenir gan bobl, megis gwastraff diwydiannol,amaethyddol a phreswyl, sŵn, gormodedd o garbon deuocsid neu organebau ymledol yn mynd mewn gefnfor ac yn achosi effeithiau niweidiol yno. Daw mwyafrif y gwastraff hwn (80%) o weithgarwch ar y tir, naill ai drwy'r afonydd, drwy garthffosiaeth neu'r atmosffer. Golyga hyn bod silffoedd cyfandirol yn fwy agored i lygredd. Mae llygredd aer hefyd yn ffactor sy'n cyfrannu trwy gludo haearn, asid carbonig, nitrogen, silicon, sylffwr, plaladdwyr neu ronynnau llwch i'r cefnfor. 

Daw'r llygredd yn aml o ffynonellau di-bwynt fel dŵr ffo amaethyddol, malurion a chwythir gan y gwynt, a llwch. Mae'r ffynonellau di-bwynt hyn yn bennaf oherwydd dŵr ffo sy'n llio i'r cefnforoedd trwy afonydd, ond gall malurion a llwch a chwythir gan y gwynt chwarae rhan hefyd, oherwydd gall y llygryddion hyn setlo i welyau dyfrffyrdd a chefnforoedd. Mae llwybrau llygredd yn cynnwys arllwysiad uniongyrchol, dŵr ffo tir, llygredd llongau, llygredd atmosfferig ac, o bosibl, mwyngloddio twfn.

Gellir grwpio'r mathau o lygredd morol fel llygredd o falurion morol, llygredd plastig, gan gynnwys microblastigau, asideiddio cefnforol, llygredd maetholion, tocsinau a sŵn tanddwr. Mae llygredd plastig yn y cefnfor yn fath o lygredd morol gan blastigau, sy'n amrywio o ran maint o ddeunydd gwreiddiol mawr fel poteli a bagiau, i lawr i ficroblastigau a ffurfiwyd drwy ddarnio deunydd plastig. Mae malurion morol yn bennaf yn sbwriel dynol sy'n cael ei daflu ac sy'n llygru'r cefnfor. Mae llygredd plastig yn niweidiol i fywyd morol, ac i bobl.
bawd| Er y gall llygredd morol fod yn amlwg, fel gyda'r malurion morol a ddangosir uchod, yn aml y llygryddion na ellir eu gweld sy'n achosi'r niwed mwyaf.
Mae sawl ffordd o gategoreiddio ac archwilio'r llygredd a sut y daw i fewn i'r ecosystemau morol. Ceir tri phrif o fewnbwn llygredd i'r cefnfor: gollwng gwastraff yn uniongyrchol i'r cefnforoedd, dŵr ffo oherwydd glaw, a llygryddion sy'n cael eu rhyddhau o'r atmosffer.

### Rhyddhau uniongyrchol 
bawd| Draeniad mwynglawdd asid yn Afon Rio Tinto
Mae llygryddion yn mynd i mewn i afonydd a'r môr yn uniongyrchol o garthffosiaeth drefol a gollyngiadau gwastraff diwydiannol, weithiau ar ffurf gwastraff peryglus a gwenwynig, neu ar ffurf plastigau.

Mae astudiaeth a gyhoeddwyd gan *Science*, Jambeck *et al.* (2015) yn amcangyfrif mai'r 10 allyrydd mwyaf o lygredd plastig cefnforol ledled y byd yw, o'r mwyaf i'r lleiaf, Tsieina, Indonesia, Philippines, Fietnam, Sri Lanka, Gwlad Thai, yr Aifft, Malaysia, Nigeria a Bangladesh.

### Dŵr ffo tir 
Gall dŵr ffo arwyneb ddeillio'n aml o ffermio diog, yn ogystal â dŵr ffo trefol a dŵr ffo o adeiladu ffyrdd, adeiladau, porthladdoedd, sianeli, a harbyrau, cludo pridd ac oronynnau'n llawn carbon, nitrogen, ffosfforws a mwynau. Gall y dŵr llawn maetholion yma achosi i algâu niweidiol a ffytoplanctonau ffynnu mewn ardaloedd arfordirol; a elwir yn flodau algaidd, sydd â'r potensial i greu amodau hypocsig trwy ddefnyddio'r holl ocsigen sydd ar gael. Ar arfordir de-orllewin Florida, mae blodau algaidd niweidiol wedi bodoli ers dros 100 mlynedd. Mae'r blodau algaidd hyn wedi achosi i rywogaethau o bysgod, crwbanod, dolffiniaid a berdys farw ac achosi effeithiau niweidiol ar bobl sy'n nofio yn y dŵr.

Mae'n debyg mai gollyngiadau olew yw'r digwyddiadau llygredd morol sy'n cael y mwyaf o sylw. Fodd bynnag, er y gall llongddrylliad tancer arwain at benawdau papur newydd helaeth, daw llawer o'r olew ym moroedd y byd o ffynonellau llai eraill, megis tanceri'n gollwng dŵr balast o danciau olew, piblinellau'n gollwng neu olew injan a waredir i lawr carthffosydd.

Yn 2022 newidiwyd un o gyfreithiau Llywodraeth Lloegr, fel ag i ganiatau gollwng carffosiaeth dynol allan o bibellau ac yn syth i'r afonydd neu'r môr. https://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/welsh-tory-mps-who-voted-21965456

Gall gollwng gweddillion cargo o longau lygru porthladdoedd, dyfrffyrdd a chefnforoedd. Mewn llawer o achosion mae cychod yn gollwng gwastraff anghyfreithlon yn fwriadol er bod rheoliadau tramor a domestig yn gwahardd gweithredoedd o'r fath. Mae diffyg safonau cenedlaethol yn gymhelliant i rai llongau mordeithio adael gwastraff mewn mannau lle mae'r cosbau'n annigonol. Amcangyfrifwyd bod llongau eraill yn colli dros 10,000 o gynwysyddion ar y môr bob blwyddyn (yn ystod stormydd fel arfer). Mae llongau hefyd yn creu llygredd sŵn sy'n tarfu ar fywyd gwyllt naturiol, a gall dŵr o danciau balast ledaenu algâu niweidiol a rhywogaethau ymledol eraill.

### Llygredd atmosfferig 
Llwybr arall i lygredd yw trwy'r atmosffer. Mae'r cefnforoedd wedi'i effeithio ers cryn amser, gan symudiad cemegau o'r atmosffer (ee ffynhonnell maetholion; dylanwad pH). Mae llwch a malurion sy'n cael eu chwythu gan y gwynt, gan gynnwys bagiau plastig, yn cael eu chwythu tua'r môr o safleoedd tirlenwi ac ardaloedd eraill. Chwythir llwch o'r Sahara o amgylch cyrion deheuol y gefnen isdrofannol gan symud i'r Caribî a Fflorida yn ystod y tymor cynnes. Gellir priodoli llwch hefyd i gludiant byd-eang o anialwch Gobi a Taklamakan ar draws Corea, Japan, a'r Môr Tawel Gogleddol i'r Ynysoedd Hawai.

Mae newid hinsawdd yn codi tymheredd y cefnforoedd ac yn codi lefelau carbon deuocsid yn yr atmosffer. Mae'r lefelau cynyddol hyn o garbon deuocsid yn asideiddio'r cefnforoedd, gan newid ecosystemau dyfrol.  Mae ecosystemau cefnfor iach hefyd yn bwysig ar gyfer lliniaru newid hinsawdd.

### Mwyngloddio môr dwfn 
Mae mwyngloddio môr dwfn yn niweidio'r amgylchedd, ond gan ei fod yn faes eitha newydd, ychydig a wyddom am ei effaith ar yr amgylchedd. Ymhlith y metelau gwenwynig posibl mae: copr, sinc, cadmiwm, plwm ac elfennau prin fel lanthanwm ac yttriwm. Yn dilyn rhyddhau tocsinau gwelir cynnydd mewn sŵn, golau, gwaddodion ac elfennau sydd â'r potensial i effeithio ar yr ecosystemau.

## Cyfeiriadau 
Môr
Categori:Cefnforoedd
Categori:Bioamrywiaeth