open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Elroy Flecker

Bardd, dramodydd a nofelydd o Sais oedd **James Elroy Flecker** (ganwyd **Herman Elroy Flecker**) (5 Tachwedd 1884 – 3 Ionawr 1915).

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**The Bridge of Fire* (1907)
**Thirty-Six Poems* (1910)
**Forty-Two Poems* (1911) (eBook )
**The Golden Journey to Samarkand* (1913)
**The Old Ships* (1915)
**Collected Poems* (1916)
### Nofelau
**The Last Generation: A Story of the Future* (1908)
**The King of Alsander* (1914)
### Drama
**Hassan* (1922)
**Don Juan* (1925)
### Arall
**The Grecians* (1910)
*''The Scholars' Italian Book* (1911)
**Collected Prose* (1920)
**The Letters of J.E. Flecker to Frank Savery* (1926)
**Some Letters from Abroad of James Elroy Flecker'' (1930)

Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uppingham
610au

6g - **7g** - 8g
560au 570au 580au 590au 600au - **610au** - 620au 630au 640au 650au 660au
610 611 612 613 614 615 616 617 618 619

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 610 - Heraclius yn cyrraedd Caergystennin ar long o Affrica, ac yn trechu Phocas, Ymerawdwr Rhufain Dwyreiniol a chymryd ei le fel Ymerawdwr
* 615 - Yr Ymerodraeth Sassanid yn anrheithio Jeriwsalem dan arweinyddiaeth Chosroes II
* 616 - Khosrau II o Persia yn goresgyn yr Aifft
* 618 - Llinach Tang o Tsieina yn cael ei ddechrau gan Li Yuan
* 618 - Teyrnas Chenla yn cael ei amsugno'n gyfangwbl gan Funan

**Pobl Nodweddiadol**

## Ffynonellau
157 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
162 CC 161 CC 160 CC 159 CC 158 CC - **157 CC** - 156 CC 155 CC 154 CC 153 CC 152 CC

----

## Digwyddiadau
* Massinissa, brenin Numidia, yn ymodod ar diriogaethau Carthago. Gan nad yw eu cytundeb a Gweriniaeth Rhufain yn canitau iddynt ymladd hen ganitad, mae Carthago'n gyrru llysgenhadaeth i Rufain. Gyrrir Cato yr Hynaf i drenu heddwch rhwng Carthago a Massinissa.
* Tra yn Carthago, mae Cato'n gweld i ba raddau y mae Carthago wedi adennill ei nerth, ac yn cael ei argyhoeddi ei bod yn berygl i Rufain. O hyn allan mae'n gorffen pob araith, ar unrhyw bnc, a'r geiriau "Ceterum censeo Carthaginem esse delendam" ("Ymhellach, rwy'n cynghori fod rhaid dinistrio Carthago").
* Ariarathes V, brenin Cappadocia, yn cael ei ddiorseddu gan frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Demetrius I Soter, sy'n gorseddu Orophernes yn ei le. Mae Ariarathes yn apelio i Rufain, sy'n ei adfer i'w orsedd.
* Yr Ymerodraeth Seleucaidd yn cydnabod Jonathan Maccabeus fel is-frenin o fewn yr ymerodraeth,

## Genedigaethau
* Gaius Marius, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig (bu farw 86 CC)
* Sanatruces, brenin Parthia

## Marwolaethau
* Wen, ymerawdwr Han, ymerawdwr Tsieina ers 180 CC (g. 202 CC)

Categori:157 CC
Methodistiaeth

Dysgeidiaeth ac athrawiaeth a rennir gan grŵp o enwadau Cristnogol Protestannaidd sydd â chysylltiadau hanesyddol rhyngddynt yw **Methodistiaeth**. Gellir olrhain hanes Methodistiaeth i'w darddiad yn athrawiaeth efengylaidd John Wesley. Dechreuodd yn yr 18g ym Mhrydain trwy weithredau cenhadol egnïol, a lledaenodd i sawl rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig, yr Unol Daleithiau, a'r tu hwnt.

Yng Nghymru dechreuodd y Methodistiaid ymledu ar draws y wlad ganol y 18g, o'u gwreiddiau yn y de-orllewin a Brycheiniog, diolch yn bennaf i waith cenhadol Howel Harris a'i gylch.

## Gweler hefyd
*Anghydffurfiaeth
*Eglwys Bresbyteraidd Cymru
*Wesleyaeth


Categori:Enwadau Cristnogol
Categori:Eglwysi Protestannaidd
159 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
164 CC 163 CC 162 CC 161 CC 160 CC - **159 CC** - 158 CC 157 CC 156 CC 155 CC 154 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn dilyn buddugoliaeth yr Ymerodraeth Seleucaidd dros y Maccabeaid yn Judea, ail-sefydlir Alcimus fel Archoffeiriad yn Jeriwsalem. Fodd bynnag, mae'n marw'n fuan wedyn.
* Tra mae Eucratides I, brenin Bactria yng ngogledd-orllewin India, mae Mithradates I, brenin Parthia yn meddiannu dwy dalaith. Daw Eucratides yn ôl i'w had-ennill, ond llofruddir ef gan ei fab.

## Genedigaethau
* Quintus Mucius Scaevola Augur, gwleidydd  a chyfreithiwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma).

## Marwolaethau
* Eucratides I, brenin Bactria.
* Publius Terentius Afer (Terence), dramodydd Rhufeinig.
* Alcimus, Archoffeiriad Judea.

Categori:159 CC
Owain Llyr Evans

**Owain Llyr Evans** B.D. M.Th.  Gweinidog Bethlehem ac Ebeneser, Rhosllannerchrugog,  Mynydd Seion a Salem, Ponciau 1997 - 2002. Gweinidog Minny Street, Caerdydd ers 2002. Priod a Lona.

Recordiodd ddetholiad o Lyfr y Salmau ar y gryno-ddisg *Cenwch Yn Llafar* a gyhoeddwyd gan Tympan yn 2007.

## Llyfryddiaeth 
* ''O'r Tŷ i'r Tŷ: 365 Myfyrdod ar gyfer Pob Dydd o'r Flwyddyn'' (Cyhoeddiadau'r Gair, 2005).
* *Munud yn dy Gwmni: Casgliad o Weddïau a Myfyrdodau* (Cyhoeddiadau'r Gair, 2017).
* ''40 Diwrnod Gyda'r Seintiau Celtaidd - Myfyrdodau Dyddiol yn Dilyn Hanes y Seintiau Celtaidd'' (Cyhoeddiadau'r Gair, 2017). Addasiad Cymraeg o lyfr gan David Cole.

Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
580au

5g - **6g** - 7g
530au 540au 550au 560au 570au - **580au** - 590au 600au 610au 620au 630au
580 581 582 583 584 585 586 587 588 589

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Llinach Sui yn uno Tsieina am y tro cyntaf ers disgyniath y Llinach Jin gorllewinol yn 311
* Goresgyniad a meddiant Gwlad Groeg gan y Slafiaid
*580 — Y Senedd Rhufeinig yn anfon llysgenhadaeth i Gaergystennin
*584 — Y Fisigothiaid yn concro Teyrnas Sueviaidd yn Sbaen
*585 — Newyn yng Ngâl
*588 — Esgyniad Shivadeva i orsedd llinach Lichchhavi yn Nepal

**Pobl Nodweddiadol**
Toby Petersen

Cerflunydd o Gymru ydy **Toby Petersen** (ganwyd 1966)..

Mae ei dad David Petersen hefyd yn gerflunwr. Enillodd y teulu'r cyfle i greu'r Oleufa Cenedlaethol ar gyfer dathliadau'r Mileniwm. Toby a'i frawd Gideon Petersen ddyluniodd y stamp dosbarth cyntaf gyda'r ddraig arni wedi ei gerfio o ddur gwrthstaen.

Toby greodd y masg ar gyfer gwobr BAFTA Cymru 2007, yn seiliedig ar waith artist o'r Unol Daleiethiau, Mitzi Cunliffe.

Toby a Gideon greodd cerflun coffa Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn Llanymddyfri.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Stampiau
David Petersen

Cerflunydd o Gymru ydy **David Petersen** (ganwyd Caerdydd, 1944), sy'n byw yn Sanclêr. Metel fydd yn defnyddio yn bennaf ar gyfer cerflunio ond mae hefyd yn paentio a darlunio.

Mae ei feibion Toby a Gideon hefyd yn gerflunwyr. Enillodd y teulu'r cyfle i greu'r Oleufa Genedlaethol ar gyfer dathliadau'r Mileniwm. David Petersen ddyluniodd y stamp ail-ddosbarth gyda'r cenheinen arni wedi ei gerfio o bren.

Roedd Petersen hefyd ym ymgeisydd dros Blaid Cymru yn Etholiad Cynulliad Cymru ar gyfer etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed yn 1999. Fe enillodd 2356 o bleidleisiau, sef 8.1%.

Roedd yn arwain y ddirpwyaeth o Gymru pob blwyddyn yn y Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant, ond ymddeolodd o'r swydd wirfoddol yn 2008, yn dilyn gwrthdaro gyda Llywodraeth Cynulliad Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Proffil ar wefan y BBC

Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Stampiau
Benyweidd-dra

[bawd|Mewn rhai ddiwylliannau, cysylltir [colur â benyweidd-dra]]
Term sy'n disgrifio noweddion a gysylltir â chymeriad menyw yw **benyweidd-dra**. Gall hefyd gael ei ddisgrifio fel swyddogaeth ryweddol draddodiadol, a rhan allweddol o hunaniaeth ryweddol menywod.

## Gweler hefyd 
* Benyw
* Gwrywdod

Categori:Rhywedd
90au

1g CC - **1g** - 2g
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au
90 91 92 93 94 95 96 97 98 99

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
*Trajan, Ymerawdwr Rhufeinig (81–96)
*Nerva, Ymerawdwr Rhufeinig (96–98)
80au

1g CC - **1g** - 2g
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au
80 81 82 83 84 85 86 87 88 89

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
*Titus Flavius Vespasianus, Ymerawdwr Rhufeinig (79–81)
*Titus Flavius Domitianus, Ymerawdwr Rhufeinig (81–96)
70au

1g CC - **1g** - 2g
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au
70 71 72 73 74 75 76 77 78 79

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
*Titus Flavius Vespasianus, Ymerawdwr Rhufeinig (69–79)
*Titus Flavius Vespasianus, Ymerawdwr Rhufeinig (79–81)
T. S. Eliot

Bardd, dramodydd a beirniad llenyddol oedd **Thomas Stearns Eliot**, OM (26 Medi 1888 – 4 Ionawr 1965). Derbyniodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1948. Ysgrifennodd y cerddi *The Love Song of J. Alfred Prufrock*, *The Waste Land*, *The Hollow Men*, *Ash Wednesday*, a *Four Quartets*; y dramâu *Murder in the Cathedral* a *The Cocktail Party*; a'r traethawd *Tradition and the Individual Talent*. Ganwyd Eliot yn yr Unol Daleithiau, ond symudodd i Loegr yn 1914 (yn 25 oed), a daeth yn ddinesydd Prydeinig yn 1927, yn 39 oed.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith cynnar
* **Rhyddiaith**
** "The Birds of Prey" (Stori fer; 1905)
** "A Tale of a Whale" (Stori fer; 1905)
** "The Man Who Was King" (Stori fer; 1905)
** [A review of] "The Wine and the Puritans" (1909)
** "The Point of View" (1909)
** "Gentlemen and Seamen" (1909)
** [A review of] "Egoist" (1909)
* **Barddoniaeth**
** "A Fable for Feasters" (1905)
** "[A Lyric:]'If Time and Space as Sages say'" (1905)
** "[At Graduation 1905]" (1905)
** "Song:'If space and time,as sages say'" (1907)
** "Before Morning" (1908)
** "Circe's Palace" (1908)
** "Song: 'When we came home across the hill'" (1909)
** "On a Portrait" (1909)
** "Nocturne" (1909)
** "Humoresque" (1910)
** "Spleen" (1910)
** "Class Ode" (1910)

## Astudiaethau 
* R. Gerallt Jones, *Eliot*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1982) 

## Cyfeiriadau
bawd|dim|Portread T. S. Eliot gan Simon Fieldhouse

Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion yn ymwneud â chathod
Categori:Pobl a aned ym Missouri
Categori:Pobl o St. Louis, Missouri
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i'r Deyrnas Unedig
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Sidney Sheldon

Nofelydd a dramodydd o'r Unol Daleithiau oedd **Sidney Sheldon** (11 Chwefror 1917 – 30 Ionawr 2007).

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *The Naked Face* (1970)
* *The Other Side of Midnight* (1973)
* *A Stranger in the Mirror* (1976)
* *Bloodline* (1977)
* *Rage of Angels* (1980)
* *Master of the Game* (1982)
* *If Tomorrow Comes* (1985)
* *Windmills of the Gods* (1987)
* *The Sands of Time* (1988)
* *Memories of Midnight* (1990)
* *The Doomsday Conspiracy* (1991)
* *The Stars Shine Down* (1992)
* *Nothing Lasts Forever* (1994)
* *Morning, Noon and Night* (1995)
* *The Best Laid Plans* (1997)
* *Tell Me Your Dreams* (1998)
* *The Sky is Falling* (2001)
* *Are You Afraid of the Dark?* (2004)
* *Catoplus Terror*

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Andy Goldsworthy

Cerflunydd, ffotograffydd ac amgylcheddwr o Loegr ydy **Andy Goldsworthy** (ganwyd 26 Gorffennaf 1956, Swydd Gaer). Mae'n byw yn yr Alban ac yn cynhyrchu arlunwaith ar gyfer lleoliadau a thirwedd penodedig mewn safleoedd naturiol a dinesig. Mae ei waith yn cynnwys deunyddiau naturiol ac wedi eu canfod i greu cerfluniau parhaol a dros-dro sy'n tynnu at gymeriad eu amgylchedd.

Caiff nifer o'i weithiau celf eu cyfri fel rhan o fudiad Celf tir sy'n defnyddio tirwedd fel rhan anatod o'r gwaith.

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Cerflunwyr o Loegr
Categori:Ffotograffwyr o Loegr
Categori:Amgylcheddwyr o Loegr
Jiwdas Maccabeus

[bawd|dde|250px|Maccabeus, gan [Gustave Doré, 19g]]
bawd|dde|250px|Judea yng nghyfnod Jiwdas Maccabeus

Arweinydd gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd oedd **Jiwdas Maccabeus** (neu **Judah Maccabeus**, Hebraeg: **יהודה המכבי**, *Yehudah HaMakabi*, Judah y Morthwyl, bu farw 160 CC).

## Bywyd
Jiwdas oedd trydydd mab yr offeiriad Mattathias yr Hasmonead, o bentref Modiin. Yn 167 CC, dechreuodd  Mattathias a'i feibion Jiwdas, Eleazar, Simon, a Jonathan, wrthryfel yn erbyn Antiochus IV Epiphanes. Ers 175 CC roedd Antiochus wedi cyhoeddi deddfau oedd yn gwahardd arferion crefyddo, Iddewig. Wedi marwolaeth ei dad yn 166 CC, daeth Jiwdas yn arweinydd y gwrthryfel.

Enillodd Jiwdas nifer o frwydrau yn erbyn y Seleuciaid. Ym Mrwydr Wadi Haramia lladdodd Apollonius, llywodraethwr Samaria, a chymerodd ei gleddyf fel symbol o ddial. Yn fuan wedyn, gorchfygodd fyddin fwy ger Beth-Horon. Ym Mrwydr Emmaus gorchfygodd y cadfridogion Nicanor a Gorgias, yna gorchfygodd Lysias ger Beth-Zur, i'r de o Jeriwsalem. Cipiodd ddinas Jeriwsalem ac adferodd y deml ar y 25ain o fis Kislev (14 Rhagfyr, 164 CC); daeth y dyddiad yma yn ŵyl Iddewig Hanukkah.

Gyrroedd Jiwdas ei frawd Simon i Galilea, lle cafodd nifer o fuddigoliaethau dros y Seleuciaid a'r Arabiaid. Gorchfygodd Jiwdas yr Edomiaid a chipiodd Hebron ac Ashdod. Dychwelodd Lysias gyda byddin fawr, a gorchfygodd Jiwdas ym mrwydr Beth-zechariah, gan ei orfodi i encilio i Jeriwsalem. Fodd bynnag, gorfodwyd Lysias i wneud cytundeb heddwch a Jiwdas pan wrthryfelodd Philip, un o gadfridogion Antiochus Epiphanes.

Yn dilyn hyn bu ymryson mewnol rhwng y Maccabeaid a'r blaid Helenistaidd. Diswyddwyd yr archoffeieiad Helenistaidd Menelaus, a'i ddienyddio. Dilynwyd ef gan Alcimus, oedd yn perthyn i'r un blaid. Pan ddienyddiodd Alcimus 60 offeiriad oedd yn ei wrthwynebu, gorfododd y Maccabeaid ef i ffoi o Jeriwsalem. Aeth at y brenin Seleucaidd i ofyn am gymorth,

Erbyn hyn roedd Demetrius I Soter wedi cipio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd. Tra'r oedd ef yn ymgyrchu yn y dwyrain, gadawodd ran orllewinol yr ymerodraeth yng ngofal ei gadfridog Bacchides. Daeth ef i Judea gyda byddin fawr, a gorfodi Jiwdas i encilio o Jeriwsalem. Gallodd ddychwelyd yno wedi i Bacchides orfod dychwelyd i Antioch, ac yn 161 CC gorchfygodd fyddin Seleucaidd gerllaw Adasa, gan ladd eu cadfridog Nicanor. Yr un flwyddyn, gwnaeth Jiwdas gytundeb a Gweriniaeth Rhufain.

Dychwelodd Bacchides gyda byddin o tua 20,000, ac ym Mrwydr Elasa, ger Ramallah heddiw; gorchfygodd fyddin lawer llai Jiwdas. Lladdwyd Jiwdas yn y frwydr, a  dilyniwyd ef gan ei frawd, Jonathan.

Categori:Hanes Iddewig
Categori:Iddewon
Categori:Marwolaethau 160 CC
162 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
167 CC 166 CC 165 CC 164 CC 163 CC - **162 CC** - 161 CC 160 CC 159 CC 158 CC 157 CC

----

## Digwyddiadau
* Jiwdas Maccabeus yn gwarchae ar gaer Acra, yr unig ran o Jeriwsalem sy'n dal yn nwylo milwyr yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae Lysias, llywodraethwr y deyrnas dros  Antiochus V Eupator, yn gyrru byddin yn eu erbyn, ac yn ei orchfygu ym Mrwydr Beth-zechariah.
* Lysias yn gwarchae ar Jeriwsalem ond yn gorfod encilio wedi cael y newyddion fod gwrthryfel yn ei erbyn. Mae'n gwneud cytundeb heddwch a Jiwdas Maccabeus.
* Gyda chymorth yr hanesydd Groegaidd Polybius, mae Demetrius, mab y cyn-frenin Seleucaidd Seleucus IV Philopator, yn dianc o Rufain lle roedd yn cael ei gadw fel gwystl. Mae'n dychwelyd i Syria i hawlio'r orsedd oddio wrth Antiochus V. Lleddir Antiochus a'i lywodraethwr, Lysias.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Antiochus V Eupator, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.
* Lysias, cadfridog Seleucaidd a llywodraethwr y deyrnas dros  Antiochus V Eupator

Categori:162 CC
160 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
165 CC 164 CC 163 CC 162 CC 161 CC - **160 CC** - 159 CC 158 CC 157 CC 156 CC 155 CC

----

## Digwyddiadau 
* Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Demetrius I, yn ymgyrchu yn y dwyrain, ac yn gadael rhan orllewinol yr ymerodraeth yng ngofal ei gadfridog Bacchides.
* Yn dilyn cais am gymorth gan yr Archoffeiriad Alcimus, mae Bacchides yn arwain byddin i Judea ar ôl lladd nifer fawr o'r Assideaid yng Ngalilea. Mae'n gwarchae ar Jeriwsalem, ond mae Jiwdas Maccabeus a llawer o'i ddilynwyr yn llwyddo i ddianc o'r ddinas.
* Brwydr Elasa, ger Ramallah heddiw; mae Bacchides yn gorchfygu Jiwdas Maccabeus, a leddir yn y frwydr. Dilynir ef gan ei frawd, Jonathan.
* Demetrius I yn gorchfygu a lladd Timarchus, oedd wedi gwrthryfela yn ei erbyn, ac yn cael y cyfenw *Soter* ("Gwaredwr") gan y Babylonianid, am eu gwaredu o ormes Timarchus.
* Yn dilyn marwolaeth Timarchus, mae Mithradates I, brenin Parthia, yn meddiannu Media.

## Genedigaethau 
* Jugurtha, brenin Numidia (bu farw 104 CC)
* Theodosius o Bithynia, seryddwr a mathemategydd Groegaidd

## Marwolaethau 
* Gaius Laelius, cadfridog Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)
* Lucius Aemilius Paullus Macedonicus, cadfridog, gwleidydd a chonswl Rhufeinig Roman.
* Artaxias I, brenin Armenia
* Jiwdas Maccabeus, arweinydd y gwrthryfel Iddewig un Judea.
* Timarchus, llywodraethwr Media dan yr Ymerodraeth Seleucaidd, lladdwyd mewn brwydr wedi iddo wrthryfela yn erbyn Demetrius I Soter.

Categori:160 CC
Benyw

:''Mae "benywol" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am benywaidd.''
[bawd|Drych a chrib y dduwies Rufeinig [Gwener (duwies)|Gwener, sydd hefyd yn y symbol alcemegol am gopr, sy'n cynrychioli'r rhyw gwrywol.]]
Rhyw organeb, neu ran o organeb, sy'n cynhyrchu ofa (celloedd ŵy) yw **benyw** (♀).

Gall ofwm uno â gamet gwrywol llai o'r enw sberm ym mhroses ffrwythloniad. Ni all fenyw atgynhyrchu'n rhywiol heb fynediad i ametau gwryw (eithriad yw gwyryfgenhedliad (parthenogenesis)), ond gall rai organebau atgynhyrchu yn rhywiol ac yn anrhywiol.

## Gweler hefyd 
* Gwryw
* Dyn
* Dynes
* Merch
* Bachgen
* Rhywedd

Categori:Rhyw
Anthony Edward Pierce

Esgob Abertawe ac Aberhonddu ydy **Anthony Edward Pierce**, etholwyd ef i'r swydd yn Ionawr 1999 ac fe’i cysegrwyd yn Esgob ar 24 Ebrill. Cafodd ei eni a’i fagu yn Abertawe a mynychodd Ysgol Uwchradd Sirol Dinefwr. Darllenodd hanes ym Mhrifysgol Cymru Abertawe ac yna diwinyddiaeth yn Rhydychen tra’n hyfforddi ar gyfer y weinidogaeth yn Neuadd Ripon.

Ordeiniwyd yn ddiacon yn 1965 ac yn offeiriad blwyddyn yn ddiweddarach, mae wedi gweithio mewn amrywiaeth o swyddi plwyf a hefyd fel Caplan Anglicanaidd ym Mhrifysgol Cymru Abertawe ac yn Ysbyty Singleton, Abertawe. Bu’n Archddiacon Gŵyr rhwng 1995 ac 1999. Yn ogystal â’i gyfrifoldebau esgobaethol, mae ar hyn o bryd yn aelod o gyngor Prifysgol Cymru Abertawe, yn lywodraethwr Coleg Crist, Aberhonddu, is-gadeirydd Grŵp Tai Gwalia, llywydd cyfeillion Gŵyl Abertawe ac yn ymwneud yn agos â gwaith Urdd Sant Ioan, Cymru. Yn ei amser hamdden mae’n mwynhau gwrando ar gerddoriaeth, ymweld â’r theatr a garddio.

Categori:Esgobion Abertawe ac Aberhonddu
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe
Chwareli llechi Cymru

[300px|bawd|"Arlwydd Penmachno" - un o gymeriadau'r diwydiant llechi  yn 1885 - yn Chwarel y Penrhyn, o bosib. Allan o gasgliad [John Thomas (ffotograffydd).]]
Rhestrir yma bob chwarel lechi yng Nghymru yn ôl ardal. Am hanes y diwydiant llechi yn gyffredinol, gweler Diwydiant llechi Cymru.

''Nid yw'r rhestr eto'n gyflawn. Croesawir ychwanegiadau.''

## Dyffryn Ogwen
## Ardal Llanberis
## Dyffryn Nantlle
Mae cyfanswm o 37 o chwareli llechi yn Nyffryn Nantlle. Dorothea ydi'r mwyaf, ac mae'n debyg mai Cilgwyn ydi'r chwarel hynaf yng Nghymru.

## Cwm Gwyrfai
## Cwm Pennant a Chwmystradllyn
## Ardal Beddgelert / Croesor
## Ardal Blaenau Ffestiniog
## Ardal Penmachno a Dolwyddelan
## Ardal Corwen a Llangollen
## Ardal y Berwyn a Dyffryn Tanad 
## Ardal Corris ac Abergynolwyn
## Sir Benfro 
## Cyfeiriadau
Os na nodir yn wahanol, daw'r wybodaeth o Alan John Richards *Gazeteer of slate quarrying in Wales* (Ail arg.; Llygad Gwalch, 2007)

## Llyfryddiaeth
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

## Dolenni allanol
* Mine-Explorer  - rhestr cloddfeydd llechi tanddaearol ym Mhrydain
* Adit-now - rhestr cloddfeydd a chwareli llechi ym Mhrydain
* Rhestr o chwareli lleci Cymru yn ôl cyfeirnod OS 


Categori:Rhestrau Cymru
164 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
169 CC 168 CC 167 CC 166 CC 165 CC - **164 CC** - 163 CC 162 CC 161 CC 160 CC 159 CC

----

## Digwyddiadau
* Ptolemi VI Philometor brenin  yr Aifft yn cael ei yrru o Alexandria gan ei frawd Ptolemi VIII Physcon, ac yn ffoi i Rufain.
* Yn dilyn marwolaeth Antiochus IV Epiphanes tra ar ymgyrch yn Tabae (Isfahan) heddiw), daw ei fab naw oed, Antiochus V Eupator, yn frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Llywodraethir y deyrnas ar ei ran gan Lysias.
* Brwydr Beth Zur: yr Iddewon dan Jiwdas Maccabeus yn gorchfygu byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd dan Lysias. Mae Jiwdas yn cipio Jeriwsalem ac yn adfer y deml. Mae'r ŵyl Iddewig Hanukkah yn coffáu hyn.

## Genedigaethau
* Cleopatra Thea Euergetis, brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd

## Marwolaethau
* Antiochus IV Epiphanes, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd (ganed tua  215 CC)

Categori:164 CC
Gwlana

Yr arfer o gasglu neu gardota gwlân o'r caeau a'r ffriddoedd agored yw **gwlana**.

Roedd yn arferiad yn yr oes a fu yng Nghymru i bobl, yn enwedig merched a gwragedd tlodion, fynd allan i gardota gwlân amser cneifio defaid, fel rheol gyda chaniatâd y ffermwr. Wrth hel eu blewyn yn y caeau neu ar y mynydd agored mae defaid yn tueddu i adael darnau o wlân o'u cnu ar eu holau, yn hongian ar eithin a brysgwydd er enghraifft. Arferid hel y darnau gwlân hyn, a'u golchi a'u cardio er mwyn cael cyflenwad rhad ac am ddim o wlân at ddilledu'r teulu dros y gaeaf.

Roedd yn hen arfer yng Nghymru. Ceir y cyfeiriad cyntaf at wlana mewn cerdd gan Iolo Goch ('Dychan i Hersdin Hogl', diwedd y 14g). Ceir hen ddihareb yn *Dictionarum Duplex* John Davies:
:Nid hawdd gwlana ar yr afr.

Cofnodir enghreifftiau o wlana yn ardal Tregaron a Llanddewi Brefi, canolbarth Ceredigion, yn y 19g. Yn gynnar yn yr haf, âi'r dynion a'r merched gyda'i gilydd i'r tir comin ac ar hyd y caeau i wlana. Enwir carreg fawr yn yr ardal yn 'Garreg bara' chaws' am eu bod yn arfer eistedd yno i fwyta eu tamaid. Gadawent rhai o'r sachau a ddefnyddid i gadw'r gwlân ynddynt dan y garreg honno ganol dydd a'u casgu eto ar y ffordd adre.

Mewn sawl ardal wledig byddai'r merched o bob oed yn gwau hosanau gwlân hirnosau'r gaeaf. Pe bai rhai ar ôl byddent yn eu gwerthu yn y ffeiriau pan ddeuai'r gwanwyn i gael ychydig ceiniogau ychwanegol.

Ar lafar ym Morgannwg mae *gwlana* yn air am bensynnu neu synfyfyrio ("*day-dreaming*").

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Diwydiant gwlân Cymru

Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Gwlân
Categori:Hanes economaidd Cymru
163 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
168 CC 167 CC 166 CC 165 CC 164 CC - **163 CC** - 162 CC 161 CC 160 CC 159 CC 158 CC

----

## Digwyddiadau
* Ptolemi VI Philometor yn cael ei adfer i orsedd yr Aifft gan ddinasyddion Alexandria. Mae Gweriniaeth Rhufain yn gorchymyn rhannu'r deyrnas rhyngddo ef a Ptolemi VIII Physcon, gyda Ptolemi VIII yn cael Cyrenaica a Ptolemi VI yn cael Cyprus a'r Aifft.
* Yn dilyn marwolaeth Antiochus IV, mae llywodraethwr Media, Timarchus, yn gwrthryfela yn erbyn y brenin ieuanc Antiochus V Eupator a'i lywodraethwr, Lysias.
* Mae Lysias yn ceisio cael cytundeb heddwch a'r Iddewon yn Judea, gan gynnig rhyddid i ddilyn eu crefydd. Er bod y Chasidim yn barod i dderbyn y cynnig, mae Jiwdas Maccabeus yn dadlau o blaid hawlio annibyniaeth yn ogystal â rhyddid crefyddol.

## Genedigaethau
* Tiberius Sempronius Gracchus, gwleidydd Rhufeinig (bu farw 132 CC)
* Marcus Aemilius Scaurus,  gwleidydd a llysgennad Rhufeinig (bu farw 89 CC)

## Marwolaethau
* Zhang Yan, yn ffurfiol yr Ymerodes Xiaohui, ymerodres Tsieina o Frenhinllin Han

Categori:163 CC
Gweu

bawd|Hen Gymraes yn gweu gwlân, tua 1885.
Y grefft o ddolennu neu blethu ynghyd edafedd gyda dwy neu ragor o weill i lunio deunydd neu ddillad yw **gweu** neu **gwau**. Mae'n fath o wniadwaith. Gall fod yn grefft a arferir gan unigolion, gan wau â llaw, neu'n rhan o broses diwydiannol mawr.

Er ei bod yn bosibl gweu bob math o ddefnydd, fe'i cysylltir yn bennaf â llunio dillad gwlân.

Ym mytholeg Roeg Cardo yw duwies gweu.

## Oriel
Ffotograffau o ferched o Gymru'n gwau; tua 1885:

A woman in national dress (Claret) NLW3363116.jpg
A woman in national dress and knitting (Burden) NLW3362582.jpg
A woman in national dress and knitting (Davies) NLW3362583.jpg
A woman in national dress and knitting (Evans) NLW3362587.jpg
A woman in national dress and knitting (Thomas) NLW3362612.jpg

Categori:Gwlân
Categori:Gwniadwaith
Karlheinz Stockhausen

Cyfansoddwr Almaenig oedd **Karlheinz Stockhausen** (22 Awst 1928, Mödrath, Yr Almaen - 5 Rhagfyr 2007, Kürten, Yr Almaen).

## Gwaith
**Chöre für Doris* (1950)
**Kreuzspiel* (1951)
**Punkte* (1952)
**Kontra-Punkte* (1952-3)
**Zeitmaße* (1955-6)
**Gesang der Jünglinge* (1955-6)
**Gruppen* (1955-7)
**Zyklus* (1959)
**Refrain* (1959)
**Carré* (1959-60)
**Kontakte* (1958-60)
**Momente* (1962-4)
**Plus-Minus* (1963)
**Mikrophonie I* (1964)
**Mixtur* (1964)
**Mikrophonie II* (1965)
**Stop* (1965)
**Solo* (1966)
**Telemusik* (1966)
**Adieu* (1966)
**Hymnen* (1966-7)
**Prozession* (1967)
**Stimmung* (1968)
**Kurzwellen* (1968)
**Aus den sieben Tagen* (1968)
**Spiral* (1968)
**Fresco* (1969)
**Pole* (1969-70)
**Expo* (1969-70)
**Mantra* (1970)
**Für kommende Zeiten* (1968-70)
**Sternklang* (1971)
**Trans* (1971)
**Alphabet für Liège* (1972)
**Im Himmel wandre ich* (1972)
**Ylem* (1972)
**Inori* (1973-4)
**Atmen gibt das Leben* (1974, 1977)
**Herbstmusik* (1974)
**Musik im Bauch* (1974-5)
**Tierkreis* (1974-5)
**Harlekin* (1975)
**Sirius* (1975-7)
**Amour* (1976)
**Jubiläum* (1977)
**Jahreslauf* (1977)
**Licht* (1977-83)
***Donnerstag* (1978, 1980)
***Samstag* (1981-3)
***Montag* (1984-8)
***Dienstag* (1977, 1987-91)
***Freitag* (1991-4)
***Mittwoch* (1995-7)
***Sonntag* (1998-2003)
**Quitt* (1989)
**Ypsilon* (1989)
**Helikopter-Streichquartett* (1992-3)
**Europa-Gruss* (1992/2002)
**Licht-Ruf* (1995)
**Vibra-Elufa* (2003)
**Klang* (2004-7)

Stockhausen, Karlheinz
Stockhausen, Karlheinz
Stockhausen, Karlheinz
Cneifio defaid

, 1890]]
[bawd|250px|Cneifio gyda pheiriannau cneifio trydan, yn [Llannefydd, Dyffryn Clwyd.]]

Torri'r cnu sydd wedi tyfu'n dew dros y gaeaf ar ddefaid er mwyn cael gwlân yw **cneifio defaid** (cyfeirir ato gan amlaf fel **cneifio** ond mae gan y gair hwnnw ystyr ehangach hefyd).

Yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain, ac Iwerddon, o leiaf mewn rhai mannau roedd yna arferiad i olchi'r defaid rai wythnosau cyn ei cneifio drwy eu cael i groesi afon neu nant fel bod y gwlân yn lannach. Cneifir defaid yn y gwanwyn, a hynny er mwyn cael gwlân ond hefyd am nad oes angen y cnu tew ar y defaid yn yr haf ac am y byddent felly yn tyfu cnu newydd dros yr haf at y gaeaf nesaf. Gwaith cydweithredol fu cneifio yng Nghymru, a gan fod y rhan fwyaf o'r ffermydd mynydd yn rhai bychain, byddai ffermwyr yn helpu ei gilydd trwy rannu'r dasg o gneifio.
bawd|chwith|Gwyneth Richards, yr unig ferch yn y CFfI i gymeryd rhan mewn cystadlaethau cneifio yng Nghymru, 1944

Yn Awstralia a Seland Newydd mae cneifio defaid yn ddiwydiant mawr. Cneifir hyd at 4,000 o ddefaid mewn diwrnod mewn rhai canolfannau ac am fod amser yn brin, gall cneifiwr medrus a chyflym ennill cyflog da iawn.

Cynhelir cystadlaethau cneifio defaid yn yr Antipodes gyda gwobrau mawr. Ceir cystadleuaeth flynyddol yn Sioe Frenhinol Cymru yn ogystal.

## Dolenni allanol
* Hen lun: cneifio defaid yn Nantglyn, tua 1885

Categori:Amaeth
Categori:Defaid
Categori:Gwlân
Chwarel Dorothea

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle rhwng Talysarn a Nantlle oedd **Chwarel Dorothea**.

Agorodd y chwarel yn 1820, gan gyfuno nifer o weithfeydd llai. Yr enw gwreiddiol oedd Cloddfa Turner, ar ôl y perchennog William Turner, ond fe'i hail-enwyd yn Chwarel Dorothea ar ôl Dorothea. gwraig y tirfeddianwr Richard Garnons. Roedd y chwarel yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Nantlle, a agorwyd yn 1828.

Yn 1848 rhoddodd Turner y gorau i'r chwarel, a bu ar gau am gyfnod byr nes ei hail-agor gan nifer o bobl leol. Am gyfnod bu'r Parchedig John Jones, Talysarn yn rhedeg y chwarel. Erbyn y 1860au roedd yn eiddo i John Hughes Williams o Langernyw, perthynas trwy briodas i John Jones. Erbyn y 1870au roedd y chwarel yn cynhyrchu dros 17,000 tunnell y flwyddyn. Roedd llifogydd yn broblem yma, ac yn 1884 boddwyd nifer o weithwyr. Yn 1895, newidiwyd cwrs Afon Llyfni i leihau'r broblem. Caewyd yn chwarel yn 1970.

Erbyn hyn, mae dŵr wedi llenwi hen dwll y chwarel, gan greu pwll dwfn, hyd at 110 medr yn y mannau dyfnaf, sy'n boblogaidd gyda deifwyr. Mae nifer o ddeifwyr wedi marw yma, oherwydd y dyfnder ac oerni'r dŵr.

Dorothea
Categori:Dyffryn Nantlle
Chwarel Pen yr Orsedd

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle yw **Chwarel Pen yr Orsedd** (weithiau **Chwarel Penyrorsedd)**.

Agorwyd y chwarel yn 1816 gan William Turner, oedd yn gyfrifol am nifer o chwareli yn yr ardal. Prynwyd hi gan W.A. Darbishire and Co. yn 1863. Roedd yn un o chwareli mwyaf Dyffryn Nantlle, gyda tua 450 o weithwyr ddiwedd y 19g.
bawd|chwith|Chwarel Pen yr Orsedd

Caewyd y chwarel yn 1997, ond mae rhywfaint o waith yn mynd ymlaen ar y safle o hyd. Yn 2006, enillodd cynllun i adfer rhai o adeiladau Pen yr Orsedd rownd Cymru yng nghyfres deledu'r BBC *Restoration Village*, er na fu'n llwyddiannus yn y rownd derfynol. Mae'r elusen Tirwedd wedi gwneud cais am arian i adfer yr adeiladau hyn a'u troi'n ganolfan i'r gymdeithas leol.

## Dolen allanol
* Safle we Tirwedd 

Categori:Dyffryn Nantlle
Pen yr Orsedd
Categori:Llandwrog
Betws Bledrws

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Pentref bychan gwledig yn ne Ceredigion yw **Betws Bledrws**() (fe'i camsillefir weithiau fel **Bettws Bledrws**). Saif ar y llethrau ar lan Afon Dulas, tua 3 milltir i'r gogledd o Lanbedr Pont Steffan a milltir a hanner i'r de-orllewin o bentref Llangybi, ar yr hen ffordd o Dregaron i Lambed.

Yn ymyl y pentref ceir Plasdy Derry Ormond a'i dŵr hynafol ar y bryn uwchben. Gellir ei weld o bell.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangybi, Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llangybi, Ceredigion

:*Erthygl am bentref yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Llangybi (gwahaniaethu).*

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn ne Ceredigion yw **Llangybi**. Saif ar ffordd yr A485 rhwng Tregaron i'r gogledd a Llanbedr Pont Steffan i'r de, milltir a hanner o bentref Betws Bledrws.

Llifa Afon Dulas heibio i'r pentref i ymuno yn afon Teifi ger Llambed.

Mae Llangybi yn un o dri phentref yng Nghymru sy'n dwyn enw Sant Cybi (6g?). Byddai cleifion yn ymolchi yn Ffynnon Gybi ger yr eglwys a chysgu dan gromlech Llech Gybi gerllaw. Roedd y ffynnon yn ymarllwys i bwll gyda seddau o'i gwmpas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Ffynnon Wen
bawd|chwith|Ffynnon Wen
Saif Ffynnon Wen (neu Ffynnon Gybi) 460 metr o'r eglwys, yn ne-orllewin y pentref (Cyfeirnod yr Arolwg Ordnans. Credid ers talwm fod ei dŵr yn iacháu sgyrfi a gwynegon yn ogystal ag anhwylder yn y breichiau, coesau a'r llygaid. Yn niwedd y 18g ysgrifennodd Edward Llwyd 'Mae'r trigolion yn dod at ei gilydd pob Difiau Dyrchafael, er mwyn ymolchi yn Ffynnon Gybi cyn cerdded draw i gromlech Llech Gybi sydd o fewn saethiad saeth o'r ffynnon. Yno, fe roddir y cleifion o dan y garreg, ac os daw cwsg - daw gwellhâd, os na ddaw cwsg - marwolaeth.'

Ar un cyfnos roedd iddo do a baddon i ddal y dŵr gyda llefydd eistedd o amgylch ei ymylon. Yn 1913 roedd mewn cyflwr lled dda.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* David Davis (Dafis Castellhywel), a aned yn ffermdy'r Goetre yn 1745.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Drama radio

Drama a gyfansoddwyd yn wreiddiol ar gyfer ei darlledu ar y radio yw **drama radio**.

Cyn dyddiau'r teledu y ddrama radio oedd y prif gyfrwng drama ac eithrio'r llwyfan theatr.

Un o'r dramâu radio enwocaf yn yr iaith Saesneg yw *Under Milk Wood* gan Dylan Thomas. Ysgrifennodd Saunders Lewis sawl drama radio, yn cynnwys *Esther* ac *Excelsior* (er na ddarlledwyd yr olaf oherwydd sensoriaeth y BBC).

Radio
Categori:Radio
Anton Rodgers

Actor Seisnig oedd **Anton Rodgers** (10 Ionawr 1933 - 1 Rhagfyr 2007).

## Ffilmiau
**The Iron Maiden* (1962)
**Scrooge* (1970)
**The Man who Haunted Himself* (1970)
**The Day of the Jackal* (1973)
**The Fourth Protocol* (1987)
**Dirty Rotten Scoundrels* (1988)

## Teledu
**The Old Curiosity Shop* (1962)
**Danger Man* (1965)
**Man in a Suitcase* (1967)
**The Elusive Pimpernel* (1969)
**Jason King* (1971)
**Zodiac* (1974)
**Something in Disguise* (1982)
**Fresh Fields* (1984-1986)
**May to December* (1989-1994)

Rodgers, Anton
Rodgers, Anton
Rodgers, Anton
Chwarel Llechwedd

Chwarel lechi ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw **Chwarel Llechwedd**.

## Hanes
Roedd yn un o'r chwareli mwyaf yn yr ardal; yn 1884 cynhyrchwyd 23,788 tunnell o lechi gan 513 o weithwyr. 
Agorwyd y chwarel yn 1846 gan John W. Greaves. Roedd ganddo eisoes lês ar chwareli Diffwys a Bowydd. Yn 1846 rhoddodd Greaves a'i bartner Edwin Shelton y gorau i chwarel Bowydd a chymeryd lês ar dir pori gerllaw. Y flwyddyn ddilynol, 1847, cafodd ei weithwyr hyd i'r "Hen Wythïen", a dechreuodd y chwarel ddatblygu'n gyflym dan fab J.W. Greaves, Ernest Greaves. Adeiladwyd incên i gysylltu'r chwarel a Rheilffordd Ffestiniog yn 1848.

bawd|dim|Adfeilion yr hen bwerdy yn Chwarel Llechwedd

Cynhyrchwyd 2,900 tunnell o lechi yn 1851, a symudodd y cwmni ei swyddfeydd i dref Porthmadog, lle adeiladwyd cei arbennig ar gyfer Llechwedd yn 1853. Erbyn 1863 roedd y cynnyrch blynyddol yn 7,620 tunnell. Yn 1890 dechreuodd Llechwedd ddefnyddio peiriannau trydan, y cyntaf o chwareli ardal Ffestiniog i wneud hyn. Roedd yn cynhyrchu ei thrydan ei hun, gan ddefnyddio dŵr o Lynnau Barlwyd.

## Y Llechwedd heddiw
Mae'r Llechwedd yn parhau i gynhyrchu llechi ar raddfa fechan, ac agorwyd rhan o'r hen weithfeydd i dwristiaid, sef Ogofâu Llechwedd.

## Gweler hefyd
*Diwydiant llechi Cymru
*Ogofâu Llechwedd

## Dolen allanol
* AditNow -  Lluniau o Chwarel Llewchwedd

Llechwedd
Categori:Ffestiniog
Chwarel Glynrhonwy

Chwarel lechi, yn cynnwys nifer o weithfeydd, gerllaw Llanberis, Gwynedd oedd **Chwarel Glynrhonwy**.  Roedd yn ymestyn ar hyd y llechweddau rhwng Llyn Padarn a'r llechweddau i'r gorllewin o'r llyn, hyd ar gopa Cefn Du.

Credir i'r chwarel gael ei gweithio o ddiwedd y 18g. Roedd y gweithfeydd uchaf ar dir y Goron, a'r gweithfeydd isaf ar dir stad Glynllifon.  O 1803 rhoddwyd lês i John Evans a'i gwmni ar y gweithfeydd ar dir y Goron, ond dywedir ei fod yn cael trafferth gyda chwarelwyr annibynnol oedd yn bygwth ei weithwyr.

O'r 1820au ymlaen, dechreuwyd mecaneiddio'r chwareli, ac yn y 1860au datblygodd yn sylweddol, gyda nifer o inclenau a melin ar lan Llyn Padarn. Caeodd y chwarel yn 1930, ond bu ychydig o weithio arni o 1945 hyd 1948. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddid y twll isaf, "Chwarel Isaf", i gadw bomiau, gyda rheilffordd yn arwain yno.

## Gweler hefyd 
* Diwydiant llechi Cymru
* Llanberis

Glynrhonwy
Categori:Llanberis
Cymuned ddeurywiol

Mae syniad y **gymuned ddeurywiol** yn un gymhleth a gweddol ddadleuol.

Derbyna deurywiolion casineb, drwgdybiaeth neu wadiad, a elwir yn ddeuffobia, o rannau o'r poblogaethau heterorywiol a chyfunrywiol. Mae yna elfen o deimlad gwrth-LHDT cyffreinol yn sgil heterorywiolion deuffobig, ond mae rhai heterorywiolion a chyfunrywiolion yn mynnu bod deurywiolion yn ansicr o'u teimladau go iawn, yn arbrofi'n rhywiol neu'n mynd trwy "gyfnod", ac yn y pen draw byddent yn neu ddylent "dewis" neu "ddarganfod" pa un rhywedd maent yn cael eu denu ganddynt.

## Dolenni allanol
*  BiNet USA 
*  Bisexual Resource Center (BRC)
*  New York Area Bisexual Network (NYABN)
*  Bialogue = Bisexual + Dialogue
*  Bi Writers Association
*  Bi Community News

Deurywiol
Categori:Deurywioldeb
Categori:Diwylliant LHDT
Alastair McCorquodale

Athletwr a cricedwr o'r Alban oedd **Alastair McCorquodale** (5 Rhagfyr 1925, Hillhead, Glasgow – 27 Chwefror 2009).

Addysgwyd McCorquodale yn Ysgol Harrow ble agorodd y bowlio ar gyfer y XI cyntaf yng ngêm Eton yn erbyn Harrow yn Lord's yn 1948. Cynyrchilodd Brydain yn athletau yng Ngemau Olympaidd 1948 yn Llundain. Collodd y fedal efydd yn y 100 metr o drwch blewyn gyda gorffenia ffoto ac enillodd y fedal arian yn y ras gyfnewid 4 x 100 metr. Ni redodd fyth ar ôl hyn.

Cynyrchiolodd y Free Foresters, Marylebone Cricket Club yn 1948 a Middlesex mewn tri gêm yn 1951, fel batiwr llaw chwith a bowliwr cyflym llaw dde.

Priododd Rosemary Turnour, merch yr Uwch-gapten Herbert Broke Turnor a'i wraig Lady Enid Fane, (merch 13rg Iarll Westmorland). Mae ganddynt ferch, Sally (a briododd Geoffrey van Cutsem yn 1969) a mab, Neil (a briododd y Bonesig Sarah Spencer yn 1980).

## Cyfeiriadau 
Categori:Athletwyr o'r Alban
Categori:Cricedwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2009
165 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
170 CC 169 CC 168 CC 167 CC 166 CC - **165 CC** - 164 CC 163 CC 162 CC 161 CC 160 CC

----

## Digwyddiadau
* Artaxias I, brenin Armenia, yn cael ei gymeryd yn garcharor gan Antiochus IV Epiphanes, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae'n cael ei ryddhau wedi iddo gydnabod uwch-arglwyddiaeth Antiochus dros Armenia.
* Perfformiad cyntaf y ddrama *Hecyra* (*Y Fam-yng-nghyfraith*) gan y dramodydd Rhufeinig Terence.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Perseus, brenin olaf Macedonia, teyrnasodd o 179 CC hyd 168 CC.

Categori:165 CC
Ynysoedd Caiman

Mae'r **Ynysoedd Caiman** yn diriogaeth dramor y Deyrnas Unedig sydd wedi ei leoli ym Môr y Caribi, mae wedi ei chyfansoddi o Caiman Fwyaf, Caiman Brac, a Caiman Bach. Mae'n ganolfan ariannol alltraeth byd-eang ac un o gyrchfannau twristiaeth deifio sgwba mwyaf blaengar y byd.

Categori:Antilles Fwyaf

Categori:Ynysoedd y Caribî
Esther (gwahaniaethu)

Enw personol Hebraeg yw **Esther**. Gallai gyfeirio at un o sawl peth:

* Esther, prif gymeriad Llyfr Esther yn y Beibl
**Llyfr Esther* yn yr Hen Destament
**Esther*, drama gan Jean Racine
**Esther*, drama gan Saunders Lewis
Chwarel Croesor

Chwarel lechi gerllaw Croesor yng Ngwynedd oedd **Chwarel Croesor**. Yn wahanol i’r rhan fwyaf o chwareli Cymru, roedd bron y cyfan o’r gweithfeydd dan y ddaear. Ar un adeg roedd yn cynhyrchu 11,000 tunnell o lechi yn flynyddol.

Agorwyd y chwarel yn 1846 a bu’n gweithio hyd 1878. Yn 1864 adeiladwyd inclen i gysylltu a Tramffordd Croesor, i gario’r llechi i borthladd Porthmadog. Bu ar gau am gyfnod, ond ail-agorodd yn 1895. Dan reolaeth Moses Kellow gwelwyd nifer o ddatblygiadau pwysig yn hanes y diwydiant llechi yng Nghymru. Yma y defnyddiwyd trydan i weithio peiriannau mewn chwarel am y tro yn 1901; cynhyrchid y trydan trwy rym dŵr o gronfa Llyn Cwm y Foel. Roedd y trydan yn cael ei ddefnyddio ar gyfer gyrru peiriannau'r chwarel yn ogystal ag ar gyfer goleuo. Roedd Kellow hefyd yn gyfrifol am ddyfeisio'r "Kellow Drill", oedd yn defnyddio grym dŵr i dyllu'r graig ar gyfer ffrwydro. Caeodd y chwarel yn derfynol yn 1930.

Yn y 1960au roedd y chwarel yn eiddo i gwmni lleol Cookes Explosive, oedd yn defnyddio’r siamberi tanddaearol i gadw deunydd ffrwydrol. Prynwyd y chwarel gan Gwmni Llechi Ffestiniog yn nechrau’r 1970au, gyda’r bwriad o’i hail-agor. Fodd bynnag, ni lwyddwyd i gael caniatad cynllunio, ac erbyn diwedd y 1970au roedd y rhan fwyaf o’r offer wedi ei drosglwyddo i Chwarel yr Oakeley, oedd yn eiddo i’r un cwmni.

Mae twnnel yn cysylltu’r chwarel yna a Chwarel Rhosydd.

Croesor
Coedwig

bawd|320px|Coedwig hynafol ger Maentwrog, Gwynedd

Ardal gyda dwysedd uchel o goed yw **coedwig** (neu **fforest**). Mae gan goedwig nifer o wahanol ddifiniadau yn seiliedig ar amryw o feini prawf. Diffiniad Geiriadur Prifysgol Cymru yw "Darn helaeth o dir ag amlder o goed a phrysglwyni’n tyfu’n naturiol arno, yn nodedig gynt fel lloches i anifeiliaid gwylltion o bob math, fforest, gwig, llwyn choed yr arferid hela ynddo". Dywed y Sefydliad Bwyd ac Amaeth, mae fforestydd yn gorchuddio tua pedair biliwn hectar (15 miliwn milltir sgwâr).

bawd|265px|chwith|Fideo gan Gyfoeth Naturiol Cymru - yn dangos ceffylau gwedd yn gweithio mewn coedwig.

Gellir dweud mai fforsetydd yw prif ecosystem y Ddaear, ac maent i'w cael ledled y byd. Dyma 75% o gynnyrch cynradd biosffer y Ddaear, ac 80% o fiomas y Ddaear. Ceir coetiroedd dros 250,000ha, sef 12% o arwynebedd Cymru.

## Coedwigaeth
Rheolir coed a choedwigoedd Cymru gan Cyfoeth Naturiol Cymru (yr hen Comisiwn Coedwigaeth Cymru) sy'n rheoli diwydiant coedwigaeth y wlad, er budd economaidd. Mae'r comisiwn llywodraethol hwn yn berchen ar ystadau mawr er mwyn elwa ar bren a chyfloedd masnachol eraill coetiroedd, megis gweithgareddau awyr agored a gwarchod coed hynafol a'r bywyd gwyllt a geir ynddynt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynefinoedd
Categori:Coed
Categori:Coedwigoedd
Bioleg a chyfeiriadedd rhywiol

Heddiw, cytuna'r mwyafrif o wyddonwyr ei fod yn fwyaf tebygol taw canlyniad i ryngweithiad cymhleth o ffactorau amgylcheddol, gwybyddol a biolegol yw cyfeiriadedd rhywiol. Er nad yw cyfunrywioldeb yn ymddangos yn ymaddasol o safbwynt esblygiadol, gan nad yw rhyw gyfunrywiol yn cynhyrchu epil, mae tystiolaeth i brofi ei fodolaeth ym mhob oes ac ym mhob diwylliant a gwareiddiad dynol.

Er ystyriant gwyddonwyr nifer o ffactorau biolegol, megis hormanau cyn-geni, cromosomau, effeithiau polyenynnol, strwythur yr ymennydd a dylanwadau firaol, ni fodolir consensws gwyddonol ar sut mae bioleg yn dylanwadu ar gyfeiriadedd rhywiol.

Cytuna'r mwyafrif o wyddonwyr ei fod yn annhebygol bod yna "genyn hoyw" unigol sy'n pennu rhywbeth mor gymhleth â chyfeiriadedd rhywiol, ac mae'n fwy tebygol taw rhyngweithiad o ffactorau genynnol, biolegol ac amgylcheddol/diwylliannol sy'n ei achosi. Er hynny, darganfuwyd alelau mwtanaidd o enyn "diffrwyth" o fewn pryfed ffrwythau oedd yn achosi pryfed gwrywol i garu a cheisio ymgydio â gwrywod eraill yn unig.

Er rhoddir llawer o'r canolbwynt poblogaidd ar fformiwlâu syml megis "y genyn hoyw", gwerth ymchwil gwyddonol yn y maes hwn yn y bôn yw datblygu gwir ddealltwriaeth o sylfaen fiolegol cyfeiriadedd rhywiol yn gyffredinol, sydd ar hyn o bryd heb ddealltwriaeth gadarn am unrhyw gyfeiriadedd unigol. Dylai astudiaeth o sut mae mecanweithiau datblygus yn cynhyrchu amrywiad yng nghyfeiriadedd rhywiol arwain at ragor o ddealltwriaeth o sut mae nifer o nodweddion ymddygiadol tebyg yn gweithio hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a gwyddoniaeth
1010au

10g - **11g** - 12g
960au 970au 980au 990au 1000au - **1010au** - 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au
1010 1011 1012 1013 1014 1015 1016 1017 1018 1019

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Canute yn goresgyn Lloegr. Mae ef ac Edmwnd II yn rhannu'r wlad; ar ôl marwolaeth Edmwnd daw'n frenin unigol.
* Bwlgaria yn dod yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd (1018).
* Rajendra Chola I, mab Rajaraja Chola I y Mwyaf, yn dod yn Ymerawdwr Chola.
* Ibn al-Haytham (Alhacen) yn ysgrifennu ei *Lyfr Opteg* dylanwadol, sy'n nodi dechrau dull gwyddonol ac arbrofol, sy'n trawsnewid y ddealltwriaeth o olau a golwg gan gyflwyno canfyddiad golwg, seicoffiseg, a seicoleg arbrofol, mae hefyd yn disgrifio'r camera obscura am y tro cyntaf.

**Pobl Nodweddiadol**
* Abu al-Qasim (Abulcasis)
* Abu Nasr Mansur
* Abu Rayhan al-Biruni
* Alhacen (Ibn al-Haytham)
* Avicenna (Ibn Sina)
* Basil II
* Boleslaus I
* Canute
* Fujiwara no Michinaga
* Harri II, Ymerodr Glân Rhufeinig
* Malcolm II o'r Alban
* Sweyn I o Ddenmarc
161 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - **160au CC** - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
166 CC 165 CC 164 CC 163 CC 162 CC - **161 CC** - 160 CC 159 CC 158 CC 157 CC 156 CC

----

## Digwyddiadau
* Wedi i Demetrius I gipio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd, mae Timarchus, llywodraethwr Media yn gwrthryfela yn ei erbyn, yn ei gyhoeddi ei hun yn frenin annibynnol ac yn meddiannu Babylonia.
* Yn Judea, mae ymryson rhwng cefnogwyr Jiwdas Maccabeus a'r blaid Helenistaidd. Diswyddir a dienyddir yr Archoffeiriad Menelaus, sy'n cefnodi'r Helenistiaid. Olynir ef gan Alcimus, sydd hefyd yn cefnofi'r Helenistiaid, ond wedi iddo ddienyddio 60 offeiriad sy'n ei wrthwynebu, mae'n cael ei orfodi i ffoi, Mae'n mynd at Demetrius I am gymorth.
* Brwydr Adasa, ger Beth-horon; Jiwdas Maccabeus yn gorchfygu byddin Seleucaidd dan Nicanor. Lleddir Nicanor yn y frwydr.
* Llysgenhadaeth oddi wrth Jiwdas Maccabeus yn gwneud cytundeb a Senedd Rhufain.

## Genedigaethau
* Cleopatra III, brenhines yr Aifft.

## Marwolaethau
* Nicanor, cadfridog Seleucaidd

Categori:161 CC
1020au

10g - **11g** - 12g
970au 980au 990au 1000au 1010au - **1020au** - 1030au 1040au 1050au 1060au 1070au
1020 1021 1022 1023 1024 1025 1026 1027 1028 1029

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Yn dilyn dadl tiriogaeth a barhaodd 7 mlynedd, mae Goryeo a'r Llinach Liao yn cyfnewid llysgenhadaethau.
* Sefydliad Saint-German-en-Laye
* Canute y Mwyaf codeiddio cyfraith Lloegr

**Pobl Nodweddiadol**
1030au

10g - **11g** - 12g
980au 990au 1000au 1010au 1020au - **1030au** - 1040au 1050au 1060au 1070au 1080au
1030 1031 1032 1033 1034 1035 1036 1037 1038 1039

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodedig**
* Godwin, Iarll Wessex
1040au

10g - **11g** - 12g
990au 1000au 1010au 1020au 1030au - **1040au** - 1050au 1060au 1070au 1080au 1090au
1040 1041 1042 1043 1044 1045 1046 1047 1048 1049

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
*Brenin Macbeth o'r Alban (bu farw 1057)
*Godwin, Iarll Wessex (bu farw 1053)
*El Cid (ganwyd 1040)
1050au

10g - **11g** - 12g
1000au 1010au 1020au 1030au 1040au - **1050au** - 1060au 1070au 1080au 1090au 1100au
1050 1051 1052 1053 1054 1055 1056 1057 1058 1059

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
* Godwin, Iarll Wessex (bu farw 1053)