open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jehuda Halevi

Bardd ac athronydd Iddewig o Sbaen oedd **Jehuda Halevi** (1075–1141), a aned yn ninas Toledo, Sbaen. Roedd hefyd yn feddyg blaenllaw yn ei ddydd.

Arweiniodd ei brofiad o wrth-Semitiaeth tra'n byw yn ninas Cordova iddo ddechrau hyrwyddo a dathlu goruchafiaeth Iddewiaeth fel cred a dysgeidiaeth dros athroniaeth Aristotlys (conglfaen athroniaeth Gorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol). Ymosodai ar Gristnogaeth ei hun, ac Islam yn ogystal, mewn cyfres o weithiau llenyddol, yn rhyddiaith a barddoniaeth cain.

Anogai a hyrwyddai weledigaeth o'r Iddewon a gwlad Israel sy'n ymylu ar fod yn hiliol ond mae ei waith wedi bod yn ddylanwad mawr ar Seioniaeth yr 20g a dechrau'r ganrif hon.

Yn eirionig ddigon, ysgrifennodd ei waith pwysicaf yn Arabeg, sef *Llyfr y Khazars*, sy'n fath o *apologia* dros yr Iddewon a'u crefydd.

Ymhlith ei weithiau eraill mae'r casgliad o gerddi a elwir *Diwan* (enw confensiynol am flodeugerdd) sy'n cynnwys y gerdd *Zionide* ("Awdl i Seioniaeth"), un o gerddi Hebraeg mwyaf poblogaidd yr Oesoedd Canol.

Dywedir iddo farw yn yr Aifft ar ei ffordd i Jeriwsalem.

Categori:Genedigaethau 1075
Categori:Marwolaethau 1141
Categori:Athronwyr o Sbaen
Categori:Beirdd Hebraeg o Sbaen
Categori:Gwyddonwyr o Sbaen
Categori:Llenorion Arabeg o Sbaen
Categori:Llenorion Iddewig o Sbaen
Categori:Seioniaeth
Córdoba (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Córdoba**:

*Córdoba - dinas hynafol yn Sbaen
*Córdoba (Yr Ariannin) - dinas yn yr Ariannin
Vidkun Quisling

Swyddog yn y fyddin Norwyaidd a chydweithredwr â'r Natsïaid oedd **Vidkun Quisling**, neu **Abraham Lauritz Jonsson** (18 Gorffennaf 1887 – 24 Hydref 1945). Mae ei gyfenw wedi tyfu'n llysenw am "fradwr" a "chachgi".

Ar ôl cyfnod yn y Weinyddiaeth Amddiffyn ffurfiodd y Blaid Undeb Genedlaethol ffasgyddol yn 1933. Anogodd a chroesawodd oresgyniad Norwy gan yr Almaenwyr yn 1940. Fel "arlywydd-weinidog" (term a ddyfeisiwyd yr adeg honno) rheolai ei wlad dan y Natsïaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd a bu'n gyfrifol am anfon tua mil o Iddewon i'r gwersylloedd crynhoi.

Cafodd ei arestio yn 1945, ac fe'i gafwyd yn euog o droseddau rhyfel. Cafodd ei ddienyddio am 02.40 ar 24 Hydref 1945.

Categori:Cydweithredwyr â'r Natsïaid
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Gwleidyddion o Norwy
Categori:Troseddwyr o Norwy
Erzurum

Dinas yn ne-ddwyrain Twrci a chanolfan weinyddol y dalaith o'r un enw (Erzurum) yw **Erzurum**.

Mae'n gorwedd mewn llecyn strategaidd wrth droed mynyddoedd dwyrain Anatolia ar y briffordd rhwng Ankara, prifddinas Twrci, a Tehran, prifddinas Iran. Mae rheilffordd yn ei chysylltu ag Ankara ac Iran yn ogystal.

## Hanes 
Ers canrifoedd mae Erzurum wedi bod yn faen clo i amddiffyn y wlad rhag ymosodiadau o'r dwyrain. Mae'n gorwedd ar gangen bwysig o Lwybr y Sidan ac rheolai ffordd y carafanau a'r fasnach dir rhwng Ewrop a'r Dwyrain Pell. O'r herwydd roedd gan nifer o wledydd Ewropeaidd eu cynrychiolwyr yno yn y gorffennol, e.e. Lloegr mor gynnar â 1690.

## Adeiladau ac Atyniadau 
Nodweddir y ddinas gan nifer o adeiladau hardd iawn o gyfnod y Seljuciaid, yn eu plith mosg trawiadol y Çifte Minare a'r hen ysgol Islamaidd, y Yakutiye Medrese, a godwyd ym 1308. Sefydlwyd prifysgol Erzurum yn 1957.

Categori:Dinasoedd Twrci
Aber

:*Erthygl am y tirffurf yw hon: am y pentref a chymuned ger Bangor yng Ngwynedd, gweler Abergwyngregyn*.

**Aber** yw'r term daearyddol am geg afon, lle mae afon yn llifo i gorff dŵr mwy. Mae'n rhoi enw i sawl lle yng Nghymru, fel arfer yn ôl Aber + enw'r afon berthnasol (er enghraifft Aberystwyth, Abertawe), ac ambell i le y tu allan i Gymru (fel Aberdeen).

Er mai ceg afon yn arwain i'r môr yw aber fel arfer, gelwir man lle mae afon yn ymuno ag afon arall fwy yn aber hefyd, er enghraifft Aberhonddu lle mae Afon Honddu yn ymuno ag Afon Wysg. Mae pentref arall o'r enw Aber, ger Talybont-ar-Wysg, lle mae dwy afon yn ymuno. Enw arall, mwy penodol, ar y math yma o aber yw cymer.

## Gweler hefyd
* Pob tudalen â theitl sy'n dechrau ag "Aber"

Categori:Daearyddiaeth arfordirol
Categori:Tirffurfiau
Esgair

[250px|de|bawd|Esgair Mason ym [Michigan, UDA.]]
:*Gweler hefyd Esgair, Sir Gaerfyrddin.*
**Esgair** yw'r enw am dwmpath hir a chul o gerrig mân, a ffurfiwyd gan afon yn rhedeg dan rhewlif. Fe welir mewn mannau sydd wedi dioddef effaith rhewlifoedd. Mae'n rhoi enw i ambell i le yng Nghymru, er enghraifft Esgairgeiliog.

Categori:Tirffurfiau
Marian

**Marian** yw'r enw am y gro neu gerrig sy'n cael ei waddodi gan rewlif, fel arfer ar yr ymylon ohono. Mae'n rhoi enw ar ambell i le yng Nghymru, er enghraifft Marianglas.

Categori:Tirffurfiau
Pobl y Chyff

Rhaglen gomedi a ddarlledid ar S4C ddechrau'r nawdegau oedd ***Pobl y Chyff***. Roedd yn serennu Rhys Ifans a Meirion Davies fel "Y Ddau Ffranc", cymeriadau a grëuwyd yng rhaglenni adloniant *Swigs* o'r Eisteddfod Genedlaethol.

Roedd y sioe yn cymryd lle yn 'nhy' y ddau Ffranc ond roedd yn dangos y stiwdio yn llawn a'r gynulleidfa fyw. Byddai'r stori yn y stiwdio yn gweu gyda storiau wedi eu ffilmio o flaen llaw ar leoliad.  Gwahoddwyd enwogion Cymru a thu hwnt fel gwesteion ar y sioe a byddai'r actores Seisnig Cleo Rocos yn ymddangos yn rheolaidd fel "Bronwen" yn ei gwisg Gymreig draddodiadol. Fel arfer byddai grŵp hefyd yn chwarae ar y sioe.

### Cân gan ''The Frank's*
(ar yr alaw *Fairytale of New York'')

They've got Merched y Wawr, they've got corau male voice,
They've Gwersyll yr Urdd, Russell Grant and Max Boyce,
Ond Frank mae e'n anodd i gael ty a chael gwaith,
It's not chwarae plant, you know, saving the iaith

They've got Sulwyn and Gwynfryn, Aneurin, Taliesin,
They've got Peter Huws Griffiths and Marian Wyn Jones,
If it's your dymuniad, I'll come with you cariad,
Let's get us a brochure on holiday homes

CYTGAN
Mae'r choirs of Wales, of hills and dales yn canu inni Frank,
It's our chance to save the language from its tranc

We chuffin' love you Wales, y glaw a'r car-boot sales,
Ac am eich croeso hael, you know you've made us smile,
Ni'n mynd i brynu ty, sy'n derbyn es-ffôr-si
A phan aiff pethau'n hard, bydd Frank a Frank ar faes y gad 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1992
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1994
Categori:Rhaglenni teledu comedi
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Opera sebon

Cyfres ddrama boblogaidd barhaol yw **opera sebon**, a ddarlledir ar y teledu neu'r radio.

## Nodweddion y genre 
Fel arfer, mae opera sebon yn defnyddio naratif barhaus, hynny yw, fel bywyd go iawn, nid oes dechrau na diwedd i'r straeon. Mae'r cymeriadau'n byw eu bywydau hyd yn oed pan nad ydyn nhw ar y sgrin. Yn ogystal â hyn, defnyddir nifer o leoliadau i ieuo'r cymeriadau gwahanol ynghyd; yn y bôn, mae operâu sebon yn canolbwyntio ar y berthynas rhwng gwahanol bobl, ac mae elfen o realiti i'r lleoliadau a'r cymeriadau fel y gall y gynulleidfa uniaethu â'r hyn a ddangosir. Yn yr operâu sebon o wledydd Prydain yn enwedig, mae'r straeon yn tueddu i adlewyrchu bywyd go-iawn. Wrth wylio'r rhaglen, rhaid i'r gynulleidfa deimlo'n gyfforddus a dod i adnabod y cymeriadau, teimlo eu bod yn rhan o'r hyn sy'n digwydd. Wrth wneud hyn, mae'r gynulleidfa'n fwy tueddol o wylio'n rheolaidd. Gan fod nifer o straeon gwahanol ym mhob pennod sy'n tueddu i ddatblygu'n gyflym, rhaid gwylio pob pennod er mwyn dilyn y rhaglen yn iawn. Wrth i un bennod ddod i ben, mae bob amser cwestiynau'n cael eu gadael tan y bennod nesaf. Eto, wrth wneud hyn, mae'r gwylwyr yn teimlo bod yn rhaid gwylio eto er mwyn cael gwybod beth sy'n digwydd i'r cymeriadau.

## Tarddiad yr enw 
Daw'r enw o'r ffaith bod rhan fywaf y rhaglenni cynnar yn yr Unol Daleithiau yn cael eu noddi gan gwmnïoedd a gynhyrchai nwyddau glanhau, fel sebon. Mae'r gair "opera" yn awgrym o'r straeon gafaelgar a geir yn y rhaglenni.

## Hanes 
Dechreuodd yr operâu sebon cyntaf ar orsafoedd radio masnachol yn yr Unol Daleithiau yn y 1930au.  Roedd gwrando, neu'n hwyrach, gwylio cyfres ddrama gyda straeon di-ddiwedd na fyddent byth yn dod i ben, yn chwyldro yn y frwydr i ddenu cynulleidfaoedd. Roedd y gynulleidfa darged wreiddiol, sef gwragedd tŷ, yn cael budd o ddianc o'u drefn ddyddiol i glywed hanesion am bobl y teimlent eu bod yn eu hadnabod. Wrth ddenu'r menywod hyn, yr un menywod a fyddai fel arfer yn penderfynu beth i'w brynu i'r cartref, a'u targedu gyda hysbysebion am nwyddau glanhau, crëewyd arf bwysig i'r gorsafoedd masnachol yn y frwydr dros gynyddu'r arian am slotiau hysbysebu a noddi.

Yn sgil llwyddiant rhaglenni o'r fath yn yr Unol Daleithiau, cafodd y fformat ei gopïo ym Mhrydain a darlledid nifer o gyfresi drama ar Radio'r BBC. Gan mai darlledwr cyhoeddus yw'r BBC a chanddo ethos o addysgu, yn enwedig yn y blynyddoedd cynnar wedi iddo gael ei sefydlu, manteisiwyd ar operâu sebon i drosglwyddo gwybodaeth i wrandawyr. Yn wir, byddai cymeriadau'n trafod sut i wneud y gorau o'r dognau bwyd y byddent yn eu cael gan y llywodraeth wedi'r Ail Ryfel Byd. Wedi i deledu dod yn fwyfwy poblogaidd ym Mhrydain, dechreuwyd darlledu operau sebon ar y cyfrwng hwnnw hefyd, gan lwyddo i ddenu cynulleidfaoedd mawr oherwydd y cymeriadau credadwy a'r straeon parhaus.

## Rhai operâu sebon poblogaidd
**Coronation Street*
**EastEnders*
**Neighbours*
**Pobol y Cwm*


Categori:Drama
Categori:Rhaglenni teledu yn ôl genre
Córdoba

:''Am y ddinas o'r un enw yn yr Ariannin, gweler Córdoba, yr Ariannin.''

Dinas hynafol yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, de Sbaen, yw **Córdoba** (neu **Cordova**). Saif ar lannau Afon Guadalquivir.

## Hanes 
Cafodd ei gwneud yn brifddinas y Sbaen Mwraidd yn y flwyddyn 756 ac erbyn y 10g roedd wedi tyfu i fod y ddinas fwyaf yn Ewrop ac yn ganolfan ddiwylliant unigryw. Mosg oedd yr eglwys gadeiriol fawreddog sy'n sefyll yng nghanol y ddinas heddiw yn wreiddiol.

Mae ei diwydiannau traddodiadol yn cynnwys arianwaith a brodwaith. Roedd hefyd yn enwog am ledr, gymaint felly bod gair "cordwal" (yn y chwedlau brodorol Cymreig er enghraifft) yn cyfeirio at fath o ledr da.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Alcázar de los Reyes Cristianos
*Eglwys Gadeiriol (Mosg Fawr)
*Mausoleum
*Pont San Rafael 
*Tŵr Calahorra 
*Tŵr Donceles

[300px|bawd|dim|Córdoba - y bont Rufeinig a'r mosg-eglwys dros [Afon Guadalquivir]]

## Enwogion 
*Marcus Annaeus Lucanus (39-65), bardd
*Averroes (1126-1198), athronydd
*Paco Peña (g. 1942), cerddor
*Joaquín Cortés (g. 1969), dawnswr

Categori:Andalucía
Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Categori:Talaith Córdoba, Sbaen
Culfor Magellan

250px|bawd|Culfor Magellan
250px|bawd|Yr haul yn machlud ar **Gulfor Magellan**
Culfor yn Tierra del Fuego, yn ne eithaf De America, yw **Culfor Magellan**. Yn fwy manwl gywir, mae'n gwahanu tir mawr De America a Tierra del Fuego ei hun. Ei hyd yw 600&nbsp;km (370 milltir) a'i led yn 32&nbsp;km (20 milltir) ar ei letaf.

Cafodd ei ddarganfod gan Orllewinwr am y tro cyntaf gan y fforwr Portiwgalaidd Ferdinand Magellan yn y flwyddyn 1520 ar fordaith i'r Y Philipinau.

Mae'n llwybr forol pwysig rhwng de'r Cefnfor Iwerydd a de'r Cefnfor Tawel. I'r dwyrain gorwedd Ynysoedd Falkland (Malvinas). Mae'r rhan fwyaf o'r culfor yn rhan o diriogaeth Tsile ac eithrio rimyn o dir yn y dwyrain sy'n perthyn i'r Ariannin ac yn rhan o Batagonia.

Yr unig dref o bwys ar ei lannau yw Punta Arenas yn Tsile. Mae'r tywydd yn gallu bod yn eithafol iawn, yn arbennig yn y gaeaf.

File:StraitOfMagellan.jpg
File:NaoVictoria.JPG
File:Commerson's_dolphins_(Cephalorhynchus_commersonii)_in_the_Strait_of_Magellan.jpg
File:US_Navy_040621-N-6536T-066_The_Nimitz-class_aircraft_carrier_USS_Ronald_Reagan_(CVN_76)_cruises_through_the_Straits_of_Magellan.jpg

Magellan
Categori:Tierra del Fuego
Lira Twrcaidd Newydd

250px|bawd|Y **Lira Twrcaidd** - bathyn 1 lira

Y **Lira Twrcaidd Newydd** yw arian cyfredol Twrci ers 2005.

Categori:Arian
Categori:Economi Twrci
Categori:Sefydliadau 2005
Easter Parade

Ffilm gerdd gyda Fred Astaire a Judy Garland yw ***Easter Parade*** ("*Parêd y Pasg*") (1948).

## Caneuon 
*Yr holl ganeuon gan Irving Berlin*
*"Happy Easter"
*"Drum Crazy"
*"It Only Happens When I Dance With You"
*"I Want to Go Back to Michigan"
*"A Fella with an Umbrella"
*"Montage Vaudeville : I Love A Piano / Snookey Ookums / The Ragtime Violin / When the Midnight Choo-Choo Leaves for Alabam'"
*"Shakin' the Blues Away"
*"Steppin' Out with My Baby"
*"A Couple of Swells"
*"The Girl on the Magazine Cover"
*"Better Luck Next Time"
*"Easter Parade"

Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1948
Baner Irac

[bawd|250px|Baner Irac[Delwedd:FIAV 011111.svg|23x15px]]
Baner drilliw yw **baner Irac**. Mae'n cynnwys stribed coch sy'n cynrychioli dewrder, stribed gwyn am haelioni, a stribed du sy'n cofio buddugoliaethau Islam.

Ar stribed gwyn y faner mae tair seren werdd (sef lliw traddodiadol Islam) sy'n cynrychioli Irac, Syria, a'r Aifft. Bu cynllun ar gyfer undeb gwleidyddol â'r ddwy wlad hyn ni ddaeth i fod. Mae'r testun Arabeg yn darllen *Allahu Akbar* ("Mawr yw Duw"). Cafodd hyn ei ychwanegu gan yr Arlywydd Saddam Hussein yn 1991, a chafodd ei newid i lawysgrif Cwffig yn ddiweddar.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Irac
Categori:Irac
Kim Jong-il

Roedd **Kim Jong-il** (dyddiad geni swyddogol - 16 Chwefror, 1941 – 17 Rhagfyr 2011; dyddiad geni anwswyddogol - 16 Chwefror 1941) yn arweinydd unbenaethol Gogledd Corea. Yn swyddogol, fe'i ganwyd yn Siberia, yn yr hen Undeb Sofietaidd lle bu ei dad yn alltud. Caiff ei enw ei sgwennu hefyd fel **Kim Jong Il**, a'i enw personol oedd **Yuri Irsenovich Kim**. Mae'r fersiwn swyddogol yn datgan iddo gael ei eni ar gopa Mynydd Baekdu pan ymddangosodd enfys ddwbwl.

Mab ac olynydd y cyn arweinydd Kim Il-sung ydoedd. Ychydig sy'n bysbys am ei fywyd preifat gan fod llywodraeth y wlad mor gyfrinachol. Fel mab ac "etifedd" yr arweinyddiaeth ymddengys iddo gael mabolaeth breintiedig a chafodd enw am fod yn dipyn o dderyn (neu "*playboy*") a wisgai sgidiau platfform er mwyn edrych yn dalach. Galwyd Jong-il "Yr Arweinydd Annwyl" yn swyddogol ("Yr Arweinydd Mawr" oedd ei dad). Dywedir ei fod yn 5'2", yn yfed cognac Hennessey ac yn perchen 20,000 o ffilmiau; ymhlith ei ffefrynnau roedd ffilmiau James Bond.

Wedi i'w dad farw yn 1994 llwyddodd Jong-il i aros mewn grym ac yn 1997 cafodd ei enwi'n ysgrifennydd Plaid Gomiwnyddol Gogledd Corea. Erbyn hynny roedd y wlad yn fwy ynysig nag erioed, yr economi yn llanast a'r werin yn marw o newyn wrth eu miloedd. Roedd yn weithiwr caled a gwell oedd ganddo weithio drwy'r nos ar ei liwt ei hun, yn hytrach na chael cyfarfodydd di-ben-draw drwy'r dydd.

Blaenoriaeth Jong-il drwy ei yrfa oedd datblygu arfau niwclear gan ennill dig gweddill y byd. Dywedodd George W. Bush yn 2002 fod Gogledd Corea yn rhan o Echel y Fall (gydag Iran ac Irac).

Bu farw o drawiad calon yn 69 oed, ar 17 Rhagfyr 2011 ar ganol taith trên. Yn dilyn ei farwolaeth cyhoeddodd teledu Corea mai ei fab ieuengaf Kim Jong-un fyddai'r olynydd. Ymateb Japan oedd cyhoeddi stad o argyfwng.

## Llinach
## Ffynhonnell
Categori:Arweinyddion Gogledd Corea
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Unbeniaid
Echel y Fall

bawd|400px|Gwledydd yn "Echel y Fall" yn ôl George W. Bush: Iran, Irac, a Gogledd Corea (coch).
Gwledydd "Tu hwnt i Echel y Fall" yn ôl John R. Bolton: Ciwba, Libia, a Syria (oren).

Ymadrodd yw **Echel y Fall** (Saesneg: *Axis of Evil*) a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf gan George W. Bush, arlywydd yr Unol Daleithiau, yn 2002 i ddisgrifio Gogledd Corea (dan arweinyddiaeth Kim Jong-il), Iran (dan arweinyddiaeth Mohammed Khatami) ac Irac Saddam Hussein. Honnodd fod y gwledydd hyn, ac eraill, yn cydweithredu â'i gilydd yn erbyn gwareiddiad y Gorllewin; honiad a ddefnyddid i berswadio cynghreiriaid yr Unol Daleithiau i ymuno yn y rhyfel yn erbyn Irac yn 2003.

Categori:2002
Categori:George W. Bush
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Gogledd Corea
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Irac
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Iran
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
P'yŏngyang

[300px|bawd|Golygfa ar **Pyongyang** o Dŵr Juche, yn edrych i gyfeiriad y gorllewin dros [Afon Taedong. Y sgwâr mawr yn y canol yw Sgwâr Kim Il-Sung; tu ôl iddo gwelir adeilad mawr "Tŷ Astudio Mawr y Werin"]]
'''P'yŏngyang'* (*平壤''; Iaith Corea: 평양; neu Pyongyang) yw prifddinas Gweriniaeth Pobl Democrataidd Corea (Gogledd Corea) yn y Dwyrain Pell.

Categori:Dinasoedd Gogledd Corea
Categori:Prifddinasoedd Asia
James Bond

Cymeriad ffuglennol yw **James Bond** a grëwyd gan yr awdur Ian Fleming. Mae'n asiant cudd sy'n gweithio dros MI6. Mae cyfres o ffilmiau enwog am anturiaethau Bond wedi cael eu ffilmio dros y blynyddoedd.

Mae sawl actor enwog wedi chwarae rhan Bond, yn cynnwys yr Albanwr Sean Connery, y Sais Roger Moore a'r Cymro Timothy Dalton. Arferai'r actor o Gymro Desmond Llewelyn chwarae rhan y dyfeisydd ecsentrig "Q" yn y ffilmiau hynny.

## Llyfrau James Bond gan Ian Fleming 
* *Casino Royale* (1953)
* *Live and Let Die* (1954)
* *Moonraker* (1955)
* *Diamonds Are Forever* (1956)
* *From Russia with Love* (1957)
* *Dr. No* (1958)
* *Goldfinger* (1959)
* *For Your Eyes Only* (1960)
* *Thunderball* (1961)
* *The Spy Who Loved Me* (1962)
* ''On Her Majesty's Secret Service* (1963)
* *You Only Live Twice* (1964)
* *The Man with the Golden Gun* (1965)
* *Octopussy and The Living Daylights* (1966)

## Ffilmiau James Bond 
* *Dr. No* (1962)
* *From Russia with Love* (1963)
* *Goldfinger* (1964)
* *Thunderball* (1965)
* *You Only Live Twice* (1967)
* *On Her Majesty's Secret Service* (1969)
* *Diamonds Are Forever* (1971)
* *Live and Let Die* (1973)
* *The Man with the Golden Gun* (1974)
* *The Spy Who Loved Me* (1977)
* *Moonraker* (1979)
* *For Your Eyes Only* (1981)
* *Octopussy* (1983)
* *A View to a Kill* (1985)
* *The Living Daylights* (1987)
* *Licence to Kill* (1989)
* *GoldenEye* (1995)
* *Tomorrow Never Dies* (1997)
* *The World Is Not Enough* (1999)
* *Die Another Day* (2002)
* *Casino Royale* (2006)
* *Quantum of Solace* (2008)
* *Skyfall* (2012)
* *Spectre* (2015)

## Darllen pellach 
* Black, Jeremy. *The Politics of James Bond: From Fleming's Novels to the Big Screen* (Gwasg Prifysgol Nebraska, 2005).
* Cawthorne, Nigel. *A Brief Guide to James Bond* (Llundain, Robinson, 2012).
* Chapman, James. *Licence to Thrill: A Cultural History of the James Bond Films* (Efrog Newydd, I.B.Tauris, 2007).
* Lindner, Christoph (gol.). *The James Bond Phenomenon: A Critical Reader'' (Manceinion, Gwasg Prifysgol Manceinion, 2009).


Bond, James
Trabzon

Dinas hynafol ar arfordir y Môr Du yng ngogledd-ddwyrain Twrci yw **Trabzon** (hen enw: **Trebizond**, o'r ffurf wreiddiol Τραπεζούντα (Trapezounda), yn tarddu o 'τράπεζα', sef 'banc' mewn Groeg).

Mae Trabzon yn borthladd pwysig ac yn brifddinas talaith Trabzon.

## Hanes 
Sefydlwyd y dref hynafol fel trefedigaeth gan Roegwyr o Filetus yn y 6ed ganrif CC. Ymsefydlasant ar graig geometraidd ei ffurf a roddodd iddi ei henw gwreiddiol *Trapezos* (y gair Groeg am "bwrdd"). Roedd hi'n ddinas bwysig yn y cyfnod Bysantaidd. O'r flwyddyn 1204 hyd 1461 Trebizond oedd prifddinas Ymerodraeth Trebizond a reolai ran sylweddol o Asia Leiaf. Erys sawl adeilad gwych o'r cyfnod hwnnw yn yr hen ddinas. Cofnodir i'r Pla Du gyrraedd y ddinas yn y flwyddyn 1347, ar ei ffordd i Ewrop. Cipiwyd Trebizond gan Mehmet y Cwncwerwr yn 1461.

Ar ymyl y ddinas mae hen eglwys Fyzantaidd Santa Sophia yn sefyll mewn lecyn prydferth.

Sefydlwyd prifysgol yno yn 1980.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Trabzon
*Atatürk Köşkü
*Castell Trabzon
*Mosg Fatih
*Mosg Yeni Cuma
*Parc Boztepe

## Enwogion
*Swleiman I (1494-1566), Swltan Ymerawdwr yr Otomaniaid
*Hayati Hamzaoğlu (1933-2000), actor
*Sunay Akın (g. 1962), bardd

## Oriel

View of Trabzon.jpg|Golygfa dros Trabzon
Trabzon Caddesi.jpg|Canol dinas Trabzon

Categori:Dinasoedd Twrci
Categori:Trabzon
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Greenham Common

Gwersyll milwrol lle roedd llawer o awyrennau niwclear Americanaidd yn Berkshire, Lloegr oedd **Greenham Common**. Cedwid 96 taflegryn niwclear yno. Ar 27 Awst 1981 cychwynodd grwp o ferched ar daith gerdded o 110 milltir o Gaerdydd i Greenham Common mewn protest gwrth-niwclear. Syniad Ann Pettitt, a oedd, gyda'i gŵr, o Orllewin Cymru, a thair menyw arall o'r un ardal, oedd yr orymdaith ac aethon nhw ati fisoedd cynt i sefydlu grwp o'r enw 'Menywod Dros Fywyd ar y Ddaear' (*Women for Life on Earth*. 

Pedair menyw a drefnodd a chydlynodd yr orymdaith; roeddent yn rhagweld grŵp craidd bach o fenywod a phlant yn bennaf (35 i 50 mewn nifer), a fyddai'n cerdded yr holl ffordd, gan gasglu cefnogaeth ar y ffordd. Galwodd y protestwyr am ddiarfogi ac am apêl am fyd heddychlon. Trefnwyd llety a bwyd i'r grŵp craidd ar hyd llwybr yr orymdaith e.e. grwpiau cwacwyr a grwpiau diarfogi lleol a drefnodd gyfarfodydd gyda siaradwyr gwadd ac adloniant gyda'r nos. Gadawodd yr orymdaith Gaerdydd a mynd heibio i ffatri Ordnans Brenhinol Llanisien, lle cynhyrchwyd cydrannau ar gyfer arfau niwclear. Yna gorymdeithiodd y grŵp drwy Gasnewydd i Gas-gwent, gan fynd heibio i'r depo arfau lleol, lle cadwyd stociau o arfau cemegol. Yna drwy Fryste, Caerfaddon, Melksham, Devizes, Marlborough, Hungerford ac ymlaen i Newbury.

Y flwyddyn wedyn, ar 12 Rhagfyr 1982, daliodd 30,000 o ferched ddwylo'i gilydd o gwmpas ffens  y gwersyll milwrol, mewn protest yn erbyn y ffaith fod Llywodraeth Lloegr yn catiatau i fyddin U.D.A. fod yno, gydag arfau niwclear.]]
Safle yn Wiltshire yn ne Lloegr yw **Greenham Common**. Mae'n gartref i wersyllfa filwrol a ddefnyddiwyd yn yr 1980au ar gyfer cadw taflegrau Cruise.
bawd|Menywod Cymru yn Greenham Common, 1983

Am flynyddoedd cynhelid protestiadau mawr y tu allan i'r wersyllfa gan ferched a wrthwynebai bolisi niwclear llywodraethau Prydain a'r Unol Daleithiau, dan arweinyddiaeth Margaret Thatcher a Ronald Reagan. Cychwynnwyd y protestiadau gan griw o ferched o ardal Caerdydd.
250px|bawd|chwith|Y byncars ar Greenham Common heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Rhyfel Oer
Categori:1980au
Categori:20fed ganrif yn Lloegr
Categori:20fed ganrif yn y Deyrnas Unedig
Categori:Heddychaeth
Categori:Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
Categori:Wiltshire
Ahmet Necdet Sezer

Gwleidydd o Dwrci yw **Ahmet Necdet Sezer** (ganwyd 13 Medi, 1941 yn Afyonkarahisar). Roedd yn Arlywydd Twrci o 2000 hyd 2007. Fe'i hetholwyd gan y Türkiye Büyük Millet Meclisi (Cynulliad Cenedlaethol Mawr Twrci) yn 2000 ar ôl i dymor saith mlynedd Süleyman Demirel fel arlywydd dod i ben.

Categori:Arlywyddion Twrci
Categori:Gwleidyddion o Dwrci
Categori:Genedigaethau 1941
Mur Berlin

**Mur Berlin** oedd yr enw answyddogol a roddwyd ar y mur anferth a godwyd ym 1961 ym Merlin rhwng Gorllewin Berlin a Dwyrain Berlin i atal ffoaduriaid rhag croesi i'r Gorllewin. Serch hynny, honnodd llywodraeth y Dwyrain i'r mur gael ei adeiladu er mwyn amddiffyn Dwyrain Berlin rhag "ffasgwyr" y Gorllewin. Am ddegawdau roedd Mur Berlin yn symbol o'r rhwyg rhwng Dwyrain a Gorllewin Ewrop a rhwng y Gorllewin a'r Byd Comiwnyddol yn gyffredinol.

Yn ystod cyfnod bodolaeth y mur, dihangodd tua 5000 o bobl dros y mur yn llwyddiannus. Mae rhyw ddadl am nifer y bobl a gollodd eu bywydau wrth iddynt geisio dianc. Yn ôl Alexandra Hildebrandt, cyfarwyddwr Amgueddfa Checkpoint Charlie, mwy na 200 o bobl fu farw; ond mae amcangyfrifion eraill yn is.

Ym mis Tachwedd 1989 chwalwyd rhan sylweddol o'r mur gan Almaenwyr cyffredin. Dyma un o ddigwyddiadau hanesyddol mwyaf yr 20g sy'n symboleiddio diwedd y Rhyfel Oer a'r newid mawr a fu yng ngwledydd Cytundeb Warsaw ac Ewrop gyfan yn sgil hynny.

bawd|dim|Mur Berlin

Categori:Gororau
Categori:Y Rhyfel Oer
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Merlin
Berlin
Gorllewin Berlin

Yn ystod y Rhyfel Oer roedd **Gorllewin Berlin** yn ddinas ac yn rhanbarth o Orllewin yr Almaen wedi'i amgylchynu gan diriogaeth ym meddiant Dwyrain yr Almaen a'i hynysu o'r Gorllewin. Roedd Mur Berlin yn gwahanu Gorllewin Berlin a Dwyrain Berlin. Daeth Gorllewin Berlin i ben fel endid ar wahân pan ailunwyd yr Almaen yn 1990.


Categori:Daearyddiaeth Berlin
Berlin, Gorllewin
Categori:Gorllewin yr Almaen
Tikrit

Mae **Tikrit** yn ddinas yng ngorllewin canolbarth Irac ac yn brifddinas y dalaith o'r un enw.

Cafodd Saddam Hussein, arlywydd Irac hyd 2003, ei eni yn Tikrit. Mae'r ddinas yn gadarnle i'r Blaid Ba'ath ac yn gartref i sawl aelod o dylwyth Saddam Hussein. Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion yn Fwslemiaid Sunni neu'n Gristnogion. Ganed yr arweinydd Islamaidd o'r 12g, Saladin,  yma hefyd.

Categori:Dinasoedd Irac
Fallujah

Dinas yn nhalaith Al Anbar yng ngorllewin Irac yw **Fallujah**.

Yn 2004 cafodd ran helaeth o'r dref, oedd yn gadarnle i'r gwrthyfelwyr yn erbyn goresgyniad Irac gan yr Unol Daleithiau, ei dinistrio yn ystod cyfres o ymosodiadau arni gan fyddin America a'i llu awyr. Mae'r amcangyfrif o faint o bobl gyffredin gafodd eu lladd neu'u niweidio yn ystod y cyrch yn amrywio rhwng tua 500 i dros ddeg mil.

## Gweler hefyd
* Brwydr Fallujah

Categori:Dinasoedd Irac
Y Gorllewin

**Y Gorllewin**, neu'r **Byd Gorllewinol**, yw'r enw a ddefnyddir yn aml i ddisgrifio'r gwledydd datblygedig yn gyffredinol mewn cyferbyniaeth â gweddill y byd.

Yn wreiddiol roedd yr enw yn golygu gwledydd democrataidd Gorllewin Ewrop a Gogledd America a'u cynghreiriaid mewn cyferbyniaeth â'r gwledydd comiwnyddol yn Nwyrain Ewrop oedd yn aelodau o Gytundeb Warsaw, ynghyd â'r Undeb Sofietaidd, Tsieina a gwledydd comiwnyddol a lled-gomiwnyddol eraill, fel Ciwba a Gogledd Corea.

Erbyn heddiw mae'n tueddu i gael ei ddefnyddio mewn ystyr ehangach, llai diffiniedig, ac yn cynnwys gwledydd dwyreiniol fel Siapan am eu bod yn meddu nodweddion "Gorllewinol" amlwg fel democratiaeth a marchnadoedd rhydd. Mae nifer o gyn-wledydd Cytundeb Warsaw yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd a NATO erbyn hyn ac felly'n rhan o'r Gorllewin hefyd.

Roedd nifer o wledydd llai datblygedig neu niwtral yn ystyried eu hunain fel endidau y tu allan i'r drefn honno o "Ddwyrain" a "Gorllewin" ac yn sôn amdanyn' eu hunain fel y Trydydd Byd, ond erbyn heddiw cyfeirir atynt yn gyffredinol fel "y gwledydd sy'n dal i ddatblygu".

## Darllen pellach 
* Ferguson, Niall. *Civilization* (Llundain, Penguin, 2012).

Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Gwareiddiadau
Categori:Rhanbarthau diwylliannol
Mahmoud Ahmadinejad

**Mahmoud Ahmadinejad** (Persieg: محمود احمدی نژاد ) (neu **Mahmud** **Ahmadinajad**/ **Ahmadinezhad** / **Ahmadi-Nejad** / **Ahmadi Nejad** / **Ahmady Nejad**) (ganwyd 28 Hydref, 1956) oedd arlywydd Iran o 2005 hyd 2013. Cafodd ei eni yn Garmser, ger Tehran. Mae'n ddyn dysgedig ac fe gafodd ddoethuriaeth (PhD) ym Mhrifysgol Technoleg a Gwyddoniaeth Iran yn 1997; gradd mewn peirianneg sifil. Bu hefyd yn darlithio yno o 1989 ymlaen. Mae'n briod ac mae ganddo ddau fab a merch.

Cymerodd drosodd ar ôl Mohammad Khatami fel chweched arlywydd ei wlad ar 3 Awst, 2005. Fe'i olynwyd gan Hassan Rouhani.

O ran ei wleidyddiaeth mae'n geidwadwr ar un ystyr ac eto'n awyddus i weld rhai newidiadau yn Iran, yn arbennig ym myd addysg wyddonol a datblygiad economaidd.

Mae'n adnabyddus am ei feirniadaeth hallt o lywodraeth George W. Bush yn yr Unol Daleithiau ac Israel. Yn ddiweddar mae Ahmadinejad wedi denu sylw am ei barodrwydd i barhau â rhaglen ynni niwclear Iran yn wyneb condemniad y Gorllewin, ac yn neilltuol America. Yn ogystal mae wedi datgan ei fod yn dymuno gweld Israel yn cael ei dileu o fap y byd ac wedi mynegi ei farn nad oedd yr Holocost hanner mor eang ag a dybir yn gyffredinol.

## Sancsiynau
Ar 09 Mehefin 2010 fe basiodd Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig y dylid gosod sancsiynau ar Iran. Cytunodd Rwsia a Tsiena gyda'r mesur ar ôl cryn bwysau gan yr Unol Daleithiau; ataliodd Libanus a phleidleisiodd Twrci a Brasil yn erbyn y cynnig. Dyma bedwerydd rownd o sancsiynau gan y C.U. ers 2006 a grëwyd gyda'r bwriad o atal Iran rhag puro Wraniwm. Dywedodd yr Arlywydd Mahmoud Ahmadinejad, *"The ressolutions you issue are like a used handkerchief which should be thrown in the bin."*

## Gweler hefyd
* Rhaglen niwclear Iran
* Chwyldro Islamaidd Iran

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Blog Ahmadinejad 

Categori:Arlywyddion Iran
Categori:Academyddion o Iran
Categori:Gwleidyddion o Iran
Categori:Genedigaethau 1956
Al Anbar

Talaith **Al Anbar** (Arabeg محافظة الأنبار) yw'r fwyaf yn Irac. Fe'i lleolir yng ngorllewin y wlad, rhwng dyffryn ffrwythlon Afon Euphrates yn y dwyrain a'r ffin â Sawdi Arabia, Gwlad Iorddonen a Syria yn y gorllewin. Ei phrifddinas yw Ar Ramadi.

200px|bawd|dim|Talaith Al Anbar yn Irac

Mae rhan fawr o'r dalaith yn ddiffeithdir sy'n gorwedd yn rhan dwyreiniol Diffeithwch Syria, neu'n dir amethyddol ymylol. Mae mwyafrif helaeth y trigolion yn Fwslemiaid Sunni. Mae enw y dalaith yn air Perseg (انبار *’Anbār*) ac yn golygu "emporiwm"; atgof o'r amser pan fu'r ardal yr entrepot pwysicaf ar ffiniau gorllewinol ymerodraeth y Sassaniaid. Cysylltir y diwinydd Sunni enwog, Abu Hanifa al-Anbari, sefydlyd Hanaffiaeth, ysgol athronyddol fwyaf y Sunniaid, â'r rhanbarth.

Cyn 1976 Ramadi oedd enw'r dalaith a chyn 1962 Dulaim oedd ei henw. Mae tua 1,300,000 o bobl yn byw yn y dalaith heddiw.

Mae dinas Fallujah yn Anbar a dyma ganolfan y gwrthwynebiad Ba'athaidd a Sunni i'r goresgyniad o Irac gan yr Unol Daleithiau.

## Dinasoedd a threfi
*Ar Ramadi
*Sadah
*Haditha
*Hit
*A'na
*Rwawa
*Fallujah
*Abu Ghraib
*Al-Qaim
*Al-Nukhaib
*Ar Rutba
*Kubaisa
*Al Asad

## Cyfeiriadau
Categori:Taleithiau Irac
Donald Hughes

Llenor a phrifathro Ysgol Rydal ym Mae Colwyn oedd **Donald Wynn Hughes** (1911-1967).

## Llyfryddiaeth
*

## Ffynonellau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Luanda

Prifddinas Angola yng Nghanolbarth Affrica yw **Luanda**. Mae'n borthladd pwysig ar arfordir gorllewinol Affrica, ar y Cefnfor Iwerydd.

Sefydlwyd y ddinas gan y Portiwgaliaid yn 1575. Yn fuan daeth yn ganolfan i'r gaethfasnach rhwng Affrica a Brasil; hyd heddiw mae canran sylweddol o boblogaeth y wlad honno'n gallu olrhain eu tras i Angola.

Sefydlwyd Prifysgol Luanda yn 1961.

300px|bawd|dim|Golygfa ar ganol Luanda o'r Fortaleza

Categori:Dinasoedd Angola
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Coleg Churchill, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Churchill** (Saesneg: *Churchill College*).

## Cynfyfyrwyr
*Ghil'ad Zuckermann (g. 1971), ieithyddiaeth

Churchill
Categori:Sefydliadau 1958
Coleg Corpus Christi, Caergrawnt

:*Gweler hefyd Coleg Corpus Christi (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Corpus Christi** (Saesneg: *Corpus Christi College*).


Corpus Christi
Categori:Sefydliadau 1352
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1959

Cynhaliwyd **Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1959** ar 8 Hydref 1959. Enillwyd yr etholiad gan y Ceidwadwyr gyda Harold Macmillan yn parhau i fod yn Brif Weinidog. Slogan gofiadwy a ddefnyddiwyd ganddo yn ystod yr ymgyrchu oedd "*you have never had it so good*". Ar ôl yr etholiad roedd gan y Ceidwadwyr 365 aelod seneddol, y Blaid Lafur 258 a'r Rhyddfrydwyr 6 yn unig. Enillodd Macmillan er gwaethaf yr adwaith yn erbyn argyfwng Suez (1956) a phroblemau economaidd yn y DU. Yn ogystal roedd ei blaid wedi cynyddu ei mwyafrif am y trydydd dro yn olynol, camp unigryw yn hanes gwleidyddiaeth Prydain.

## Yng Nghymru 
Ymladdwyd ugain sedd gan Blaid Cymru yn yr etholiad hwn a chael pedair mil pleidlais y sedd ar gyfartaledd, cyfanswm o 78,000 (10.3% o'r cyfanswm) ar draws Cymru.

### Penfro
Yn yr etholiad hwn y safodd Waldo Williams dros Blaid Cymru yn etholaeth Penfro, y tro cyntaf i Blaid Cymru ymladd y sedd honno. Desmond Donnelly oedd yr A.S. ers 1951 ac ef enillodd yn yr etholiad hwn.

### Meirionnydd
Roedd y cenedlaetholwyr yn disgwyl i Gwynfor Evans ennill sedd Meirionnydd i Blaid Cymru ond mawr fu ei siom a dyma'r tro olaf i Gwynfor Evans ymladd y sedd. Safodd yn etholaeth Caerfyrddin yn yr etholiadau i ddilyn. Cadwodd T. W. Jones y sedd i Lafur. Daeth y Rhyddfrydwyr yn ail yn agos iawn i Lafur. Trydydd oedd Gwynfor Evans.

1959
Categori:1959
Coleg Darwin, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Darwin** (Saesneg: *Darwin College*). Fe'i sefydlwyd ym 1964, a Choleg Darwin oedd coleg cyntaf Caergrawnt ar gyfer graddedigion yn unig. Dyma oedd y coleg cyntaf hefyd i dderbyn dynion a menywod i astudio yno. Enwyd y coleg ar ôl un o raddedigion enwocaf y brifysgol, Charles Darwin. Arferai teulu Darwin fod yn berchen ar dir lle mae'r coleg wedi ei leoli.

Mae gan y coleg tua 600 o fyfyrwyr, gyda'r mwyafrif ohonynt yn astudio am raddau PhD neu MPhil. Daw tua hanner y myfyrwyr o'r tu allan i'r Deyrnas Unedig. Darwin yw coleg fwyaf Caergrawnt ar gyfer graddedigion ac yno y ceir y nifer uchaf o fyfyrwyr graddedig o holl golegau Caergrawnt.

## Cynfyfyrwyr
*Dian Fossey (1932–1985), zoolegydd
*Jean Olwen Thomas (g. 1942), biocemydd
*Nigel Warburton (g. 1962), athronydd

## Cymrodorion
*Karl Popper (1902–1994), athronydd

Darwin
Categori:Sefydliadau 1964
Coleg Downing, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Downing** (Saesneg: *Downing College*).

## Llyfryddiaeth
* Rawle, Tim, *A Classical Adventure: The Architectural History of Downing College, Cambridge*, Caergrawnt, Oxbridge Portfolio, 2015, ISBN 978 0 9572867 4 0

## Cynfyfyrwyr 
*Brian Redhead (1929–1994), newyddiadurwr
*John Cleese (g. 1939), comediwr ac actor
*Thandie Newton (g. 1972), actores

Downing
Categori:Sefydliadau 1800
Coleg Emmanuel, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Emmanuel** (Saesneg: *Emmanuel College* neu yn anffurfiol *Emma*). Sefydlwyd ym 1584 gan Syr Walter Mildmay.

## Cynfyfyrwyr
*Karel Reisz (1926–2002), cyfarwyddwr ffilm
*Rhys Maengwyn Jones (1941-2001) archeolegydd ac anthropolegydd a oedd yn arbenigo yng nghyn hanes brodorion cynhenid Awstralia
*Sebastian Faulks (g. 1953), nofelydd
*Griff Rhys Jones (g. 1953), comediwr, actor a chyflwynydd teledu
*Justine Waddell (g. 1976), actores
*Rebecca Hall (g. 1982), actores
*Iwan Teifion Davies, arweinydd

## Cyfeiriadau

Emmanuel
Categori:Sefydliadau 1584
Douala

**Douala** yw'r ddinas fwyaf yn Camerŵn a phrifddinas Talaith Arfordirol Camerŵn. Mae'n gartref i borthladd mwyaf y wlad a'i phrif faes awyr rhyngwladol, Maes Awyr Douala, ac yn brifddinas masnach Camerŵn yn ogystal. Mewn canlyniad, mae'n delio â'r rhan fwyaf o allforion y wlad, e.e. olew, cocoa a choffi, yn ogystal â rhywfaint o fasnachu o Tsiad. Yno hefyd y cynhelir Marchnad Eko, y bwysicaf yn y wlad.

Saif y ddinas ar lannau Afon Wouri, gyda'r ddwy lan yn cael eu cysylltu gan Bont Bonaberi. Yn ôl cyfrifiad yn 1991 roedd tua 1.6 miliwn yn byw yn Douala ond erbyn hyn amcangyfrifir dros 2 filiwn o drigolion yn y ddinas. Mae'r hinsawdd yn boeth a chlos.

200px|bawd|dim|Cerflun *La nouvelle Liberté*, Douala

## Cludiant
Cysylltir Douala gan rheilffordd â Yaoundé, Ngaoundéré, Kumba a Nkongsamba.

## Dolen allanol
* Llun lloeren o Douala gan Google Earth
* Map Glaw 

## Gefeilldref
* Philadelphia, Pennsylvania, UDA

Categori:Dinasoedd Camerŵn
Ngaoundéré

**Ngaoundéré** (neu '''N'Gaoundéré''') yw prifddinas Talaith Adamawa yng nghanolbarth Camerŵn. Mae'n gorwedd 1212m uwchlaw lefel y môr. Ei phoblogaeth yw tua 189,800 (amcangyfrif, 2001).

250px|bawd|de|Lleoliad Ngaoundéré yn Camerŵn

## Atyniadau
Ymhlith atyniadau'r ddinas gellid crybwyll Palas Lamido a Mosg Mawr Lamido.

## Cludiant
Mae'r ddinas ar derminws gogleddol y rheilffordd i'r brifddinas Yaoundé. Mae ganddi faes awyr yn ogystal.

## Dolen allanol
* Map glaw

Categori:Dinasoedd Camerŵn
Afon Wouri

Y maw **Afon Wouri** (hefyd **Vouri** neu **Vuri**) yn afon yn ne Camerŵn.

## Ei chwrs
Ffurfir yr afon yn aber afonydd Ykam ac Afon Makombé, 32&nbsp;km (20 milltir) i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Yabassi. Mae Afon Wouri yn llifo wedyn am 160&nbsp;km (100 milltir) i gyfeiriad y de-ddwyrain i aberu yn y Cefnfor Iwerydd yn ninas Douala, ar Gwlff Gini. Gellir mordeithio 64&nbsp;km (40 milltir) i fyny'r afon o Ddouala.

## Fforwyr Portiwgalaidd
Y fforiwr Portiwgalaidd Fernão do Pó (neu Fernando Póo), oedd yr Ewropeiad cyntaf i chwilio'r afon, tua'r flwyddyn 1472. Oherwydd i'r mordeithwyr ddarganfod nifer helaeth o Corgimachiaid ynddi, enwyd yr afon yn *Rio dos Camarões* (Portiwgaleg am "Afon Corgimachiaid") ganddynt. Dyma'r enw a roddes yr enw Camerŵn ar y wlad ei hun.

## Pont Bonabéri
Mae Pont Bonabéri, a godwyd gan y Ffrancwyr yn y 1950au, yn cysylltu Douala â thref Bonabéri ar y lan arall. Dyma'r bont bwysicaf yn y wlad sy'n cludo cynnyrch amrywiol o'r de i'r canolbarth.

## Dolen allanol
*Encyclopedia Britannica

Wouri
Baner Israel

[bawd|250px|Baner Israel [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]
Mabwysiadwyd **baner Israel** ar 28 Hydref, 1948, pum mis ar ôl sefydliad y wladwriaeth. Mae'n dangos Seren Dafydd las ar gefndir gwyn, rhwng dwy linell las lorweddol. Dywedir bod y lliwiau'n cynrychioli lliwiau'r *talit*: siôl gweddi Iddewig. Cafodd ei dylunio gan David Wolfsohn ar gyfer y mudiad Seioniaeth yn 1891.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Israel
Categori:Israel
Yaoundé

**Yaoundé** (neu **Yaunde**) yw prifddinas Camerŵn yng ngorllewin Canolbarth Affrica. Mae ganddi boblogaeth o 1,430,000 (Cyfrifiad 2004).

## Hanes
Sefydlwyd y ddinas gan fasnachwyr Almaenig yn 1888 pan oedd y wlad ym meddiant yr Almaen. Cafodd Yaoundé ei gwneud yn brifddinas yn 1922.

Ac eithrio cyfnod byr, yn ystod yr Ail Ryfel Byd pan feddianwyd y wlad gan Wlad Belg, mae hi wedi aros yn brifddinas y wlad ers hynny. Yaoundé yw'r ail ddinas o ran maint erbyn heddiw, ar ôl Douala.

## Economi
Mae diwydiannau Yaoundé yn cynnwys sigaretau, cynnyrch llaeth, bragdai, clai, cynnyrch gwydr, a phren. Mae Yaoundé yn ganolfan dosbarthu ranbarthol ar gyfer coffi, cacao, copra, siwgr, a rwber.

300px|bawd|dim|Canol Yaoundé - Sgwâr 20 Mai
bawd|dim|Lleoliad Yaoundé yn Camerŵn

## Dolenni allanol
* Map rheilffordd
* Delwedd o Yaounde ar Google Earth

Categori:Dinasoedd Camerŵn
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Elwyn Roberts

Roedd **Elwyn Roberts** (1904–1988) yn Gyfarwyddwr Cyllid a Threfnydd y Gogledd i Blaid Cymru ac yn ddiweddarach yn y 1960au daeth yn Ysgrifennydd Cyffredinol y blaid. Ef oedd yn gyfrifol am y cynllun o rannu lleiniau bach o dir er ceisio rhwystro boddi Cwm Clywedog. Bu hefyd yn gynghorydd sir.

Cafwyd cyfres o ddarlithoedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 gan, ymysg eraill, Dafydd Wigley.
Mae ei bapurau yn ymwneud ag Ymgyrch Senedd i Gymru yn yr 1940au a'r 1950au yn y Llyfrgell Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Plaid Cymru
Baner Libanus

[bawd|250px|Baner Libanus[Delwedd:FIAV 111111.svg|23x15px]]
Baner drilliw yw **baner Libanus** a fabwysiadwyd ar 7 Rhagfyr, 1943, yn dilyn annibyniaeth y wlad ar Ffrainc. Dyluniwyd fel baner amhleidiol, heb unrhyw gysylltiadau â grwpiau crefyddol Libanus. Cynrychiolir hunan-aberth gan y stribedi coch ar frig a gwaelod y faner, ac heddwch gan ei chanol gwyn. Arwyddlun y wlad ers amser y Brenin Selyf – 2000 o flynyddoedd yn ôl – yw cedrwydden Libanus, a ymddangosir yng nghanol y faner. Mae'n cynrychioli sancteiddrwydd, tragwyddoldeb a chryfder.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Libanus
Categori:Libanus
Glyn Tegai Hughes

Ysgolhaig, awdur a beirniad llenyddol oedd **Glyn Tegai Hughes** (18 Ionawr 1923 – 10 Mawrth 2017).

Bu'n bennaeth Canolfan Gregynnog. Cyn hynny bu'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Manceinion. Cyhoeddodd astudiaethau o fywyd a gwaith Islwyn ac eraill.

## Cyhoeddiadau
**Eichendorffs Taugenichts* (1961)
**Romantic German Literature* (1979)
*(golygydd) *Life of Thomas Olivers* (1979)
**Williams Pantycelyn* (1983)
*(gyda David Esslemont) *Gwasg Gregynog: a descriptive catalogue* (1990)
**Islwyn* (2003)
*(golygydd) *The Romantics in Wales* (2009)
*erthyglau amrywiol mewn papurau academaidd a chyhoeddiadau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Baner

Lliain sy'n cael ei hedfan o bolyn yw **baner**, a gaiff ei ddefnyddio fel arwyddlun neu modd o arwyddo. Banereg yw astudiaeth baneri.

Mae nifer o grwpiau yn defnyddio baneri ar gyfer adnabyddiaeth, yn cynnwys gwledydd, rhanbarthau, taleithiau, unedau milwrol, cwmnïau, clybiau, ayyb. Mae rhai baneri yn trosglwyddo gwybodaeth rhwng un man a man arall, rhwng llongau er enghraifft. Weithiau cânt baneri eu defnyddio fel gwobrwyon mewn mabolgampau.
bawd|chwith|*La Liberté guidant le peuple* gan 
Eugène Delacroix (1798–1863)

## Gweler hefyd
* Geirfa banereg
* Rhestr baneri Cymru


Categori:Hanes diwylliannol
Categori:Symbolau
Gwlad

Tiriogaeth ddaearyddol ydy **gwlad**. Caiff ei diffinio'n aml fel *cenedl* (bro ddiwylliannol) a *gwladwriaeth* (ardal wleidyddol). Yn nhermau cydnabyddiaeth swyddogol ar lefel ryngwladol, yn arbennig ar gyfer aelodaeth lawn o'r Cenhedloedd Unedig, rhoddir y flaenoriaeth i'r ystyr wleidyddol (er enghraifft, ni chaiff Cymru, Lloegr na'r Alban eu hystyried fel gwledydd llawn yn yr ystyr gwleidyddol fel rheol: maent yn genhedloedd a gwledydd o fewn gwladwriaeth sofran y Deyrnas Unedig, er nad yw'r Deyrnas Unedig ei hun yn genedl a bod rhai pobl yn dadlau ei bod yn wladwriaeth yn unig yn hytrach na gwlad go iawn).

Ond nid yr ystyr wleidyddol yn unig sy'n cyfrif ym marn nifer o bobl, yn arbennig o genhedloedd llai y byd. Mae diffinio gwlad felly yn bwnc dadleuol. Mae nifer o Saeson yn dadlau nad yw Cymru yn wlad, a nifer o Gymry yn dadlau ei bod hi. Yn yr un modd mae mwyafrif helaeth y Tibetiaid yn meddwl fod Tibet yn wlad. Roedd hi'n wlad annibynnol, sofran tan i Tsieina ei goresgyn yn y 1950au ac felly, ym marn y Tibetiaid a'u cefnogwyr, mae hi'n dal i fod yn wlad heddiw, er bod llywodraeth Gweriniaeth Pobl Tsieina yn ei hystyried yn dalaith ymreolaethol o fewn Tsieina.

## Gweler hefyd
*Daearyddiaeth ddynol
*Cenedl
*Gwladwriaeth
*Gwledydd y byd
*Cymhariaeth byrfoddau gwledydd yn ôl yr IOC, FIFA ac ISO


Categori:Daearyddiaeth ddynol
Chwarel Vivian

Hen chwarel llechi yn Llanberis, Gwynedd, yw **Chwarel Vivian**. Fel rheol ystyrir hi fel rhan o Chwarel Dinorwig. Mae'n ganolfan deifio ym Mharc Gwledig Padarn heddiw.

Vivian
Categori:Llanberis
Bargod

Tref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Bargod** (hefyd **Bargoed**). Saif ar lan afon Rhymni i'r gogledd o dref Caerffili.

Mae'r gymuned yn uno Bargod, a oedd gynt yn Sir Forgannwg ac Aberbargod, a oedd gynt yn Sir Fynwy.

Mae marchnad wythnosol yn y dre. Mae Caerdydd 23.3 km i ffwrdd o Bargoed ac mae Llundain yn 217.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 20.2&nbsp;km i ffwrdd.

Yn wreiddiol roedd yn dref farchnad wledig, ond tyfodd i fod yn dref sylweddol yn dilyn agor pwll glo yn 1903. Caeodd y pwll glo yn ystod y 1980au, ac mae'r safle nawr yn gartref i barc gwledig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw
Fe'i ceir yn gyntaf, wedi'i ysgrifennu, yn 1799, felly bathiad cymharol ddiweddar ydyw. Mae'n tarddu o enw'r nant "Nant Bargod Rhymni" sy'n llifo i lawr Mynydd y Fochriw i afon Rhymni yn Aberbargoed (Aber Bargoed oedd ffurf 1578). Mae enw'r nant, fodd bynnag, yn llawer hŷn; fe'i gwelir gyntaf yn 1170 "Bargau Remni". Roedd y nant yn ffin naturiol rhwng tiroedd brithdir a Senghennydd Uwch Caeach. Gyda thwf diwydiant 19eg ganrif, galwyd y tir ar yr ochor ddwyreiniol yn Aberbargoed (Aberbargod, 1729), Pontaber Bargoed yn 1794). Galwyd yr ochor orllewinol yn Bargoed. Bargod, felly, oedd y ffurf gynharaf, a hynny'n golygu "ffin". Newidiwyd yr enw, mae'n debyg, oherwydd dylanwad llefydd cyfagos megis Penycoed ac Argoed.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* George Fisher (1909–1970), dramodydd
* Alun Hoddinott (1929–2008), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Trefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Geto

[250px|bawd|Porth geto [Krakow, Gwlad Pwyl, 1941]]
Enw ar ardal ddifreintiedig neu slym a breswylir yn bennaf gan leiafrif ethnig yw **geto**.

Yn wreiddiol, roedd geto yn enw ar ardal mewn dinas a neilltuid ar gyfer Iddewon gan y gyfraith. Dechreuodd yr arfer yn yr Eidal yn ystod yr Oesoedd Canol ac ymledodd oddi yno i nifer o wledydd Ewropeaidd eraill yn ystod y Gwrth-Ddiwygiad ac ar ôl hynny.

Yn ystod y 19g dilëwyd y cyfyngiadau cyfreithiol, a phery getoau i fodoli am resymau cymdeithasol a diwylliannol yn unig.

Ond yn y 1930au ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd crëwyd getoau newydd gan y Natsïaid, er enghraifft yn Warsaw.

Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hiliaeth
Categori:Slymiau
Arf niwclear

[thumbnail|dde|200px|Y [cwmwl madarch wedi ffrwydrad niwclar]]

**Arf niwclear** yw dyfais ffrwydrol sy'n defnyddio adwaith niwclar, un ai ymholltiad niwclar neu gyfuniad o ymholltiad niwclar ac ymasiad niwclar. Mae'r ddau fath o adwaith yn rhyddhau maint aruthrol o ynni o faint cymharol fychan o fater. Gall arf niwclear fod yn daflegryn, bom, siel neu ffrwydryn tir. Ceir tri math gwahanol o ddyfais niwclear: dyfais atomig, dyfais hydrogen a dyfais niwtron.

Dim ond dau arf niwclar sydd wedi eu defnyddio mewn rhyfel erioed, gan yr Unol Daleithiau - a hynny tua diwedd yr Ail Ryfel Byd. Ar 6 Awst 1945, gollyngwyd bom atomig ar ddinas Hiroshima yn Japan, a thridiau'n ddiweddarch, gollyngwyd un arall ar ddinas Nagasaki. Rhwng y ddau, lladdwyd tua 120,000 yn y tymor byr, gyda mwy yn marw yn y tymor hir o effeithiau ymbelydredd, cansar gan fwyaf.

Ers hynny, mae dros dwy fil o arfau niwclar wedi eu ffrwydro mewn profion. Y gwledydd y gwyddir i sicrwydd fod ganddynt arfau niwclar yw'r Unol Daleithiau, Rwsia, Tsieina, y Deyrnas Unedig, Ffrainc, India, Pacistan a Gogledd Corea. Credir fod gan Israel arfau niwclar, ond nid yw llywodraeth Israel wedi cadarnhau hyn. Ar hyn o bryd,cyhuddir Iran gan yr Unol Daleithiau o fod yn y broses o ddatblygu arfau niwclar, ond gwedir hyn gan lywodraeth Iran.

Mae arfau niwclear diweddar yn cynnwys y daflegryn Cruise. Arweiniodd cynlluniau UDA i osod Cruise ar safleoedd ym Mhrydain a'r Almaen at argyfwng gwleidyddol ar ddechrau'r 1980au. Cynhalid llu o brotestiadau mawr dros heddwch, er enghraifft yn Greenham Common yn ne Lloegr a ger Mur Berlin yn yr Almaen.

## Gweler hefyd 
* Cytundeb Gwahardd Arbrofi Niwclear
* SALT
* Ymgyrch Diarfogi Niwclear (CND)
* Ynni niwclear
* Ymbelydredd
* Rhestr o wledydd sydd ag arfau niwclear


Niwclear
Categori:Rhyfela niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Ynys Ellis

[250px|bawd|**Ynys Ellis** o'r awyr, tua [1990]]
250px|bawd|Menwfudwyr yn glanio ar Ynys Ellis yn 1902

Ynys fechan ym mae Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau yw **Ynys Ellis**. Fe'i enwyd ar ôl y Cymro Samuel Ellis.

Gwasanaethai Ynys Ellis fel canolfan i "brosesu" mewnfudwyr i'r Unol Daleithiau ar ddiwedd y 19g a degawdau cyntaf yr 20g. Arwynebedd yr ynys ydy 27.5 erw (11.1 ha).

## Hanes 
Ganwyd Samuel Ellis yn Wrecsam yn 1712. Priododd Anne Evans yn 1734 cyn symud i ardal Manhatthan, Efrog Newydd. Roedd Ellis yn gweithio fel masnachwr yn Efrog Newydd adeg Chwyldro America. Prynodd yr ynys yn 1774.

*Oyster Island* oedd enw'r ynys ar y pryd. Defnyddiwyd yr ynys gan bysgotwyr, yn enwedig i ddal cimychiaid. Adeiladodd Ellis dafarn ar gyfer y pysgotwyr. Bu farw Ellis yn 1794 ac ei ddymuniad oedd pasio perchnogaeth yr ynys i'w ŵyr cyntaf, plentyn ei ferch Catherine Westervelt, a'i enw fyddai Samuel Ellis. Yn anffodus bu farw'r plentyn yn ifanc iawn a daeth yr ynys wedyn yn ôl i feddiant Catherine. Ceisiodd Catherine werthu yr ynys ond nid oedd diddordeb, felly arhosodd yn y teulu.

Yn 1808 fe brynwyd yr ynys gan Lywodraeth America am $10,000. O fewn dwy flynedd fe'i drawsnewidiwyd yn amddiffynfa filwrol oedd yn cynhyrchu arfau.

Erbyn 1892, ddaeth yr ynys yn fynedfa i fewnfudwyr a symudai i America i gael bywyd newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Hudson County, New Jersey
Categori:Manhattan
Categori:Mewnfudo i'r Unol Daleithiau
Categori:Ynys Ellis
Categori:Ynysoedd Efrog Newydd
Categori:Ynysoedd New Jersey