Coleg Annibynwyr y Bala

bawd|Bodiwan, Coleg yr Hen Gyfansoddiad
bawd|Plas yn Dre, Coleg y Cyfansoddiad Newydd

: ''Mae'r erthygl hon am Goleg yr Annibynwyr yn y Bala (coleg Michael a Michael D. Jones) am goleg yr Eglwys Bresbyteraidd (MC) gweler Coleg y Bala''

Roedd **Coleg Annibynwyr y Bala** yn athrofa ar gyfer hyfforddi darpar weinidogion enwad yr Annibynwyr.

## Cefndir athrofeydd yr Annibynwyr 
Sefydlwyd Athrofa i baratoi dynion ar gyfer weinidogaeth yr Annibynwyr Cymreig yn y Fenni ym 1757. Apwyntiwyd David Jardine, gweinidog Annibynnol y dref, yn bennaeth. Ym 1781, symudodd yr Athrofa i Groesoswallt i fod dan ofal Dr Edward Williams. Pan symudodd Dr Williams i fod yn weinidog yn Birmingham symudodd yr Athrofa i Wrecsam, lle yr arhosodd am 24 mlynedd dan ofal Jenkin Lewis, gweinidog y dref. Olynwyd Lewis fel gweinidog a phennaeth yr Athrofa gan Dr George Lewis, ond ym 1816 derbyniodd ef alwad i fod yn weinidog Lanfyllin, a chymerodd yr Academi gydag ef. Derbyniodd Dr Lewis alwad i'r Drenewydd ym 1821 a symudodd yr Athrofa gydag ef eto. Bu farw George Lewis ym 1822. Olynydd Dr Lewis oedd Edward Davies, M.A. (ar y cyd â Samuel Bowen  hyd 1830). yn Brifathro, ac Edward Davies yn athro'r clasuron. a symudwyd i dref y Bala ym 1842, fel Coleg Annibynwyr y Bala. £30 y flwyddyn oedd ei gyflog, ond gwnaeth ei waith yn gydwybodol a llwyddiannus. Bu 89 o efrydwyr yn y Bala yn ystod y 12 mlynedd y bu Michael Jones yn bennaeth.

Pan fu farw Michael Jones ym 1853 rhoddwyd galwad i'w fab Michael D. Jones  i'w olynu. Bu cyfnod Michael D. Jones fel pennaeth y Coleg yn hynod gythryblus. Roedd coleg Michael D Jones yn cael ei redeg, i bob pwrpas, fel Athrofa'r Fenni canrif ynghynt. Ef oedd yr unig athro yn ceisio dysgu Hebraeg, Groeg, Lladin, Daearyddiaeth, Mathemateg, Diwinyddiaeth, Daeareg, Cymraeg a Saesneg i'r efrydwyr wrth wasanaethu fel gweinidog ar nifer o gapeli'r cylch ar yr un pryd. Erbyn diwedd y 1850au bu llawer o feirniadu am safon addysg y coleg. Ysgrifennodd William Ambrose (Emrys)  llythyrau i'r Dysgedydd yn honni "fod myfyrwyr yn cyrraedd yr Athrofa yn anllythrennog ac yn gadael yn anllythrennog". O'r 1850au hyd y 1890au bu hanes yr athrofa yn gyfres o helyntion a chwerylon, y naill bron yn arwain i'r llall gyda Michael D. Jones ynghanol bob un.

Ym 1861 apwyntiwyd ail athro, John Peter (Ioan Pedr), yn athro'r clasuron i gynorthwyo gyda'r gwaith ac ym 1873 penodwyd Robert Thomas (ap Vychan) yn athro diwinyddiaeth. Bu farw Ioan Pedr ym 1877 ac ap Vychan ym 1880.

Yn codi o'r anghydfod am safon yr addysg yn y Bala bu trafodaeth yn y 1860au am uno'r coleg yn y Bala gyda Choleg Aberhonddu fel bod gan yr Annibynwyr un coleg gydag ystod eang o athrawon arbenigol. Roedd nifer o annibynwyr blaenllaw yn frwd o blaid yr uno a nifer, gan gynnwys Michael D Jones, yn ffyrnig o wrthwynebus. Ac yn ôl John Griffiths (Y Gohebydd) bu'n *open war* rhwng y ddwy garfan.

Daeth anghydfod uno'r ddau goleg ar ben anghydfod arall a fu'n berwi ym mysg yr annibynwyr am ddegawdau. Ers dyddiau Hugh Jones, (Cromwell o Went) bu ymgais i greu cyfundrefn neu gyfansoddiad i roi gwell drefn ar yr enwad. I buryddion yr enwad roedd hyn yn ddrewi o Bresbyteriaeth ac yn bygwth annibyniaeth gynulleidfaol oedd wrth wraidd trefn yr enwad. Roedd rheolaeth Coleg Annibynwyr y Bala yn nwylo'r sawl oedd yn danysgrifwyr at gynnal coleg. Roedd gwrthwynebwyr Michael D Jones am i bwyllgor o gynrychiolwyr y cyfundebau sirol bod â'r awdurdod i lywodraethu. Canlyniad helynt blin y Cyfansoddiadau ydoedd rhwyg ym 1879, ac am flynyddoedd yr oedd dau Goleg yn y Bala - Coleg y Cyfansoddiad Newydd ym Mhlas-yn-dre dan ofal y Parch. Thomas Lewis, yr hwn a wnaed yn athro yn 1874, a Choleg yr Hen Gyfansoddiad ym Modiwan  o dan Michael. D. Jones.

## Diwedd y coleg 
Ym 1886 symudodd y sefydliad a oedd dan ofal Thomas Lewis, i Fangor i gael y fantais o fod yn ymyl Coleg y Brifysgol. Ym 1889 gadawodd Mr John Rylands, Manceinion, £5,000 yn ei ewyllys i "Goleg y Bala," a hawliwyd y swm gan y ddau goleg. I osgoi colli'r cyfan trwy gostau cyfreithiol daethpwyd i ddealltwriaeth, ac unwyd y ddwy gan gymryd yr enw "Coleg Bala-Bangor". Ymddiswyddodd Michael. D. Jones ym 1892, aeth ei fyfyrwyr i Fangor, a darfu'r sefydliad a oedd ym Modiwan.
* Ben Davies (1840-1930) 
* Ben Davies, Pant-teg  
* David Robert Daniel
* James Charles 
* Richard Foulkes Edwards (Risiart Ddu o Wynedd) 
* William Robert Edwards (Glanllafar) 
* David Evans 
* Robert Trogwy Evans 
* Thomas Evans 
* William Pari Huws 
* Evan Jones (Pan) 
* Richard Mawddwy Jones
* Abraham Mathews 
* David Parry (Dewi Moelwyn) 
* Bowen Rees 
* William Hopkyn Rees 
* Thomas Roberts (Scorpion) 
* David Rowlands (Dewi Môn) 
* Edward Stephen (Tanymarian) 
* Hugh Evan Thomas (Huwco Meirion) 
* William (Keinion) Thomas 
* Rowland Williams (Hwfa Môn) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Colegau diwinyddol yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Y Bala