Sandwich

Tref hanesyddol a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Sandwich**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dover.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,985.

Roedd yn un o'r Pum Porthladd (*Cinque Ports*) ac mae dal nifer o adeiladau canoloesol i'w cael yno.  Er porth bwysig oedd hi yn y gorffennol, fe'i leolir dwy filltir o'r môr erbyn hyn, â'i chanolfan hanesyddol cadwedig. Mae Caerdydd 315.5 km i ffwrdd o Sandwich ac mae Llundain yn 104.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergaint sy'n 19&nbsp;km i ffwrdd.

Gwasanaethir y dref gan orsaf reilffordd Sandwich.

## Hanes
Cyn i Sandwich ddod yn *Cinque Port*, roedd tref Sacson hynafol Stonar eisoes wedi ei sefydlu ac wedi ei leoli ar lan cyferbyn a Sandwich ym moryd Wantsum, wrth geg Afon Stour. Roedd y dref yn weddol bwysig hyd yr 14g. Mae olion caer Rufeinig mawr Richborough gerllaw hefyd.

Ar 21 Mai 1216, glaniodd Tywysog Louis o Ffrainc yn Sandwich er mwyn cefnogi rhyfel y barwniaid yn erbyn John, brenin Lloegr.

Yn 1255, fe lanwyd yr Eliffant caeth cyntaf yn Lloegr, yng nghei Sandwich, anfonwyd fel anrheg gan frenin Ffrainc i Harri III, brenin Lloegr, a cymerwyd yr eliffant oddiyno i sŵ y brenin yn Nhŵr Llundain.

Pedair mlynedd ar ôl heddwch anesmwyth yn Lloegr, ar 28 Awst 1457, roedd y brenin yn llywodraethu teyrnas a oedd yn diflannu, roedd yn barwniaid ffiwdal yn ymddwyn fel arglwyddi yn rheoli'r boblogaeth yng ngogledd a gorllewin y deyrnas. Fe gymerodd y Ffrancod fantais o'r sefyllfa gan anfon mintai ymosod i Gaint, a llosgi'r rhan fwyaf o Sandwich. Daeth tua 4,000 o ddynion o Honfleur, o dan arweinyddiaeth Marshal de Breze, i'r lan i anrheithio'r dref, gan lofruddio'r maer yn y broses, sef John Drury. Sefydlwyd traddodiad ers hynny sy'n dal i barhau, sef bod maer Sandwich yn gwisgo mantell ddu yn galaru'r digwyddiad.

Yn ddiweddarach, enillodd Sandwich yn sylweddol o'r sgiliau a ddaeth i'r dref gyda'r nifer fawr o anheddwyr Iseldireg, a dderbyniodd yr hawl i anheddu yno gan Elisabeth I, brenhines Lloegr yn 1560. Daeth yr anheddwyr a thechnegau garddio marchnad gyda nhw, ac roeddent yn gyfrifol am dyfu'r seleri cyntaf yn Lloegr. Daeth y ffoaduriaid Huguenot a nifer o dechnegau pensaernïaeth Iseldireg gyda nhw hefyd, ac mae hynny gymaint yn rhan o Gaint heddiw a bythynod to gwellt. Mewnforwyd technegau cynhyrchu sidan yn ogystal, gan wella diwydiant defnydd Caint.

## Enw'r dref
Ffurf gynharaf Eingl-Sacsoneg yr enw hyd y gwyddys, oedd *Sond-wic*. Ystyr yr enw felly yw *tref farchnad ar dir dywodlyd*.

Mae'r dref yn rhannu ei enw yn Saesneg â phryd hawdd o fwyd, sef *sandwich*, (neu brechdan yn Gymraeg). Nid oes â'r dref ddim a wnelo â brechdanau, sydd wedi cael yr enw o ddyfeisydd honedig y math o fwyd, sef y 4ydd Iarll Sandwich.

## Melinau Gwynt
bawd|"White Mill"
Roedd gan Sandwich o leiaf wyth melin wynt dros y canrifoedd. Mae'r cyfeiriad cynharaf at felin yn dyddio o 1608.

;"White Mill"
White Mill yw'r unig felin sydd wedi goroesi. Adeiladwyd ym 1760, a gweithwyd gan wynt hyd 1929, ac yna gan fodur hyd 1957. Mae wedi cael ei atgyweirio fel amgueddfa werin a threftadaeth erbyn heddiw.

;"Black Mill"
Melin gyrchu a losgwyd i lawr tua 1910..

;Melin Post
Safodd melin post ger y Black Mill, a gweithwyd nhw ar y cyd.

;Melinoedd Millwall
Adnabyddwyd y felin gyrchu ar y Millwall hefyd fel y "Town Mill". Llosgwyd hwnnw i lawr, a gwyddwn yr adeiladwyd melin arall o ryw fath yn Millwall.

;Melin wynt
Safodd y chweched melin wynt i'r gogledd orllewin o Sandwich, ac i'r gorllewin o'r rheilffordd. Roedd yn ffurfio grŵp o dri melin ynghyd â Black Mill a'r melin post.

;"New Cut"
Nodwyd dau felin wynt yn New Cut, ar foryd y Stour. gan Hasted. Mae'n debygol mai melinau pwmpio oeddent, yn gysylltiedig gyda'r gweithfeydd halen a oedd yno yn yr 18g hwyr.

## Adeiladau a chofadeiladau
bawd|Ysbyty Sant Tomos
*Barbican
*Fisher Gate
*Guildhall
*Melin Gwyn
*Tafarn Admiral Owen
*The Salutation
*Ysbyty Sant Tomos

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Sandwich

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dover
Categori:Trefi Caint
Categori:Plwyfi sifil Caint
Categori:Y Pum Porthladd