open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diffreithiant

Mae **diffreithiant** yn cyfeirio at ffenomena amrywiol sy'n digwydd pan mae ton yn cwrdd â rhwystr. Mae'n hefyd disgrifio sut mae tonnau yn plygu, newid cyfeiriad ac yn gwasgaru wrth basio drwy dyllau bach mewn rhwystr.
bawd|chwith|200px|de|Diffreithiant wrth dwll mewn rhwystr.
bawd|chwith|200px|Diffreithiant

## Gweler hefyd 
* Ymyriant


Categori:Opteg
Categori:Cysyniadau ffiseg
Vitry-sur-Seine

bawd|240px|Eglwys Saint Germain, Vitry-sur-Seine

Cymuned ac un o faesdrefi Paris, yn département Val-de-Marne a *région* Île-de-France yw **Vitry-sur-Seine**. Saif i'r de o ganol Paris, ar afon Seine. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 78,908.

Categori:Cymunedau Val-de-Marne
Albi

bawd|240px|Albi

Dinas a chymuned yn ne Ffrainc yw **Albi**. Mae'n brifddinas *département*  Tarn, *région* Ocsitania. Roedd y boblogaeth yn 2010 yn 48,916.

## Hanes
Saif y ddinas ar afon Tarn. Yn y cyfnod Rhufeinig, fe'i gelwid yn Albiga. Cafodd yr Albigensiaid, grŵp yn y 13g a ystyrid yn hereticiaid gan yr Eglwys Gatholig, eu henw o Albi. Adeiladwyd Eglwys Gadeiriol Sainte-Cecile rhwng 1282 a  1480. Dyddia *Pont Vieux* "yr hen bont", o'r 12g.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Toulouse-Lautrec
*Eglwys Gadeiriol Sainte Cécile 
*Lycée Lapérouse (ysgol)
*Palais de la Berbie (palas yr esgob)

## Enwogion
*Raymond Adolphe Séré de Rivières (1815-1895), peiriannydd
*Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901), arlunydd

Categori:Cymunedau Tarn
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Henri Perri

Clerigwr, ysgolhaig ac awdur o gyfnod y Dadeni Dysg o Gymru oedd **Henri Perri** (1560/1 – 1617), a adnabyddir hefyd fel **Henry Parry**.

## Bywgraffiad
Ganed Perri yn y Maes-glas, Sir y Fflint, yn 1560 neu 1561. Crwydrodd lawer yn ei ieuenctid cyn cael swydd fel caplan i Syr Rhisiart Bwclai (Bulkeley), un o dirfeddianwyr mawr Ynys Môn. Treuliodd dros ddegawd o'i oes ym Môn gan wasanaethu fel offeiriad ym mhlwyfi Rhoscolyn (1601), Trefdraeth (1606) a Llanfachreth (1613). Yn 1612 fe etholwyd yn ganon Eglwys Gadeiriol Bangor, swydd a ddaliodd hyd ei farwolaeth yn 1617.

Dim ond un llyfr a gyhoeddodd, sef *Eglvryn Phraethineb, sebh Dosparth ar Retoreg* ('Egluryn Ffraethineb, sef Dosbarth ar Retoreg'), ond mae'n cael ei gyfrif yn un o glasuron ysgolheictod Cymraeg. Llyfr sy'n nodweddiadol o ysbryd y Dadeni ydyw. Ei bwnc yw rhethreg mewn llenyddiaeth. Er ei fod yn seiliedig ar lyfr cynharaf gan William Salesbury a llyfrau cyffelyb ar rethreg mewn ieithoedd eraill, mae llyfr Perri yn frith â dyfyniadau o waith y beirdd Cymraeg yn lle awduron Groeg a Lladin. Roedd hyn yn cydfynd ag awydd y Dyneiddwyr Cymreig i ddyrchafu a chyfoethogi'r iaith ac rhoi iddi urddas fel iaith dysg. Yn ogystal â rhoi blas Cymraeg i'r gyfrol, mae'r dyfyniadau yn rhoi darlun o ddarllen a diwylliant Cymro dysgedig yn y cyfnod hwnnw.

Daeth yr *Egluryn* yn llyfr poblogaidd a chafwyd sawl argraffiad ohoni dros y canrifoedd, yn cynnwys rhai yn y 19g. Cyhoeddwyd testun safonol gyda nodiadau gan G. J. Williams yn 1930.

## Llyfryddiaeth
* Henri Perri, *Eglvryn Phraethineb*, golygwyd gan G. J. Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930)

Categori:Genedigaethau 1560
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y Dadeni o Gymru
Categori:Marwolaethau 1617
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Cathariaid

[bawd|200px|dde|Cathariaid yn cael eu gyrru o ddinas [Carcassonne yn 1209]]

Mudiad crefyddol yn ne Ffrainc yn niwedd y Canol Oesoedd oedd y **Cathariaid**, a elwid hefyd yr **Albigensiaid** ar ôl dinas Albi. Roedd rhai dilynwyr yng ngorllewin yr Almaen hefyd.

Ystyriai'r Cathariaid eu hunain fel y wir eglwys Gristionogol, tra ystyriai'r Eglwys Gatholig hwy yn hereticiaid. Dilynent athrawiaeth deuoliaeth, ac roeddynt yn gwrthod yr Hen Destament, gan ystyried mai creawdwr y byd materol drygionus, y *Demiurge*, oedd Duw yr Hen Destament.

Yn 1145, gyrwyd Bernard o Clairvaux i dde Ffrainc i geisio perswadio'r Cathariaid i ddychwelyd at yr Eglwys Gatholig, ond heb lwyddiant. Penderfynodd Pab Innocentius III ddefnyddio grym arfog yn eu herbyn, a ffurfiodd fyddin yn 1209 gyda chefnogaeth Ffylip II, Brenin Ffrainc. Llwyddodd y fyddin, yn wreiddiol dan Arnaud-Amaury, abad Citaux, yma dan Simon de Montfort, i orchfygu'r Cathariaid, gan gipio dinas Toulouse oddi arnynt yn 1215. Fodd bynnag, llwyddodd y Cathariaid i ad-ennill llawer o'u grym yn y blynyddoedd dilynol. Bu ymgyrch arall yn eu herbyn yn 1243, a syrthiodd eu prif gaer, y Château de Montségur, y flwyddyn wedyn. Llosgwyd 215 o'r *parfaits* fel hereticiaid. Gyda hyn, daeth grym y Cathariaid i ben, er i'r mudiad ei hun barhau am gyfnod; yr olaf o'r *parfaits* i'w losgi oedd Guillaume Bélibaste yn 1321 yn Villerouge-Termenès.

Categori:Cristnogaeth yn Ffrainc
Categori:Enwadau Cristnogol
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Ton sefyll

Pan fydd ddwy don o osgledau cyfartal yn teithio mewn cyfeiriadau cyferbyniol, megis tonnau ar linyn offeryn cerdd, bydd eu cyfuniad yn ffurfio **ton sefyll**.

bawd|150px|Ton sefyll electromagnetig

Er enghraifft, os roddir ffurf y patrwm cyfan gan y fformiwla:

lle: 
:*y = y pellter (ardraws) mae'r llinyn wedi'i symud
:*t = amser
:*x = pellter ar hyd y llinyn
:*A = osgled y ton
:*\nu = amledd y ton
:*\lambda = tonfedd y ton

gellir ddefnyiddo'r fformiwlau trigonomterig i brofi bod y patrwm sy'n canlyn yn dilyn y fformiwla hwn:

Ton sefyll ydy hwn, achos ni arddangosir bod y patrwm yn teithio.

Yn yr achos o donnau sefyll ar llinyn, rhaid i hyd cyfan y llinyn fod yn gynhwysrif cyfan o hanner-donfeddau, er mwyn i bennau'r llinyn beidio â symud.  Yn y sefyllfa cyffredinol ynglŷn ag offeryn cerdd â llinynau, mae hyd y llinyn yn (un) hanner donfedd, ond weithiau gellir chwarae "harmonigau" uwch, gydag un neu fwy o lefydd yng nghanol y llinyn lle nad yw'r llinyn yn symud.

[350px|bawd|dim|Meddylir mai rhyw fath o batrwm ton sefyll ydy'r patrwm hecsagonol o gymylau ar begwn gogleddol [Sadwrn (planed)|Sadwrn.]]

Categori:Ffiseg
Categori:Tonnau
Treth enillion cyfalaf

Mae **treth enillion cyfalaf** (Saesneg: ***capital gains tax***) yn dreth ar enillion cyfalaf, sef yr elw a gaiff wrth werthu ased a gafodd ei brynu am bris llai. Telir treth enillion cyfalaf yn bennaf ar werthiant stociau, bondiau, matalau gwerthfawr ac eiddo. Nid yw'r dreth hon iw gael ym mhob gwlad, ac mae gan y rhanfwyaf o wledydd raddfa gwahanol o dreth sy'n cael ei osod ar unigolion a chorfforaethau.

Categori:Trethiant
Calan

Ystyr **Calan** (gair benthyg i'r Gymraeg o'r gair Lladin *calendae*, term eglwysig-Rufeinig yn wreiddiol) yw'r "dydd cyntaf" e.e. Calan Mai ydy'r diwrnod cyntaf o Fai, Calan Gaeaf ydy'r diwrnod cyntaf o'r gaeaf. Gall gyfeirio at un o sawl diwrnod yn y flwyddyn:

*Dydd Calan (Calan Ionawr), diwrnod cyntaf y flwyddyn (1 Ionawr), neu 'Y Calan', sef tymor dechrau'r flwyddyn.
**Yr Hen Galan, a ddisodlwyd gan y Dydd Calan presennol yn 1752.
*Calan (band), grŵp neu fand gwerin a sefydlwyd yn 2008.

Dyddiau chwarter a dyddiau cyntaf y mis:
*Calan Awst (1 Awst)
*Calan Chwefror (1 Chwefror)
*Calan Ebrill (1 Ebrill)
*Calan Gaeaf, neu 'Calan Tachwedd' (1 Tachwedd)
*Calan Gorffennaf (1 Gorffennaf)
*Calan Hydref (1 Hydref)
*Calan Ieuan Fedyddiwr, sef Dydd Gŵyl Ifan (24 Mehefin)
*Calan Mai (1 Mai)
*Calan Mawrth (Dydd Gŵyl Dewi) (1 Mawrth)
*Calan Nadolig, sef y dydd Nadolig ei hun a/neu'r tymor
*Calan Rhagfyr (1 Rhagfyr)
*Calan Ystwyll (Nos Ystwyll), diwrnod cyntaf Epiphani (dyddiad yn amrywio)

## Ffynhonnell
**Geiriadur Prifysgol Cymru*, cyfrol 1, tud. 390.

## Gweler hefyd
*Calennig

Categori:Calendr
Colombes

Un o faesdrefi Paris a chymuned yn département Hauts-de-Seine yn Ffrainc yw **Colombes**. Saif i'r gogledd-orllewin o ganol Paris, yn *arrondissement* Nanterre, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 76,757.

Ar un adeg, roedd y stadiwm yma, yn swyddogol Stade Olympique Yves-du-Manoir, ond yn gyffredinol "Stade Colombes" yn un o'r pwysicaf yn Ffrainc. Yma y cynhaliwyd seremoni agoriadol Gemau Olympaidd yr Haf, 1924, ac fe'i defnyddid ar gyfer gemau peldroed a rygbi rhyngwladol. Erbyn hyn mae wedi colli ei bwysigrwydd.

## Enwogion
* Zoumana Camara, pêl-droediwr

bawd|chwith|Safle Colombes yn ardal ddinesig Paris

Categori:Cymunedau Hauts-de-Seine
Asnières-sur-Seine

Un o faesdrefi Paris a chymuned yn *département* Hauts-de-Seine yn Ffrainc yw **Asnières-sur-Seine**. Saif tua 8&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o ganol Paris, yn *arrondissement* Nanterre, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 75,837.

Gydag arwynebedd o 4,8&nbsp;km², mae dwysder y boblogaeth yn 15.799.4 person y km², un o'r ffigyrau uchaf ar gyfer unrhyw gymuned yn Ewrop.

## Enwogion
* William Gallas, pêl-droediwr

bawd|chwith|Safle Asnières-sur-Seine yn ardal ddinesig Paris

Categori:Cymunedau Hauts-de-Seine
Courbevoie

Un o faesdrefi Paris a chymuned yn département Hauts-de-Seine yn Ffrainc yw **Courbevoie**. Saif ar afon Seine, 8.2&nbsp;km i'r gorllewin o ganol Paris, yn *arrondissement* Nanterre, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 69,694.

Mae rhan o La Défense, ardal fusnes bwysicaf Paris, yn Courbevoie.

## Enwogion
* Louis-Ferdinand Céline, awdur
* Jacques Henri Lartigue, ffotograffydd ac arlunydd
* Louis de Funès, actor
* Michel Rocard, Prif Weinidog Ffrainc
* Marc Blondel, arweinydd undeb llafur

bawd|chwith|Safle Courbevoie yn ardal ddinesig Paris

Categori:Cymunedau Hauts-de-Seine
Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne

Cadfridog Ffrengig yn y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain oedd '''Henri de La Tour d'Auvergne, vicomte de Turenne**, a adnabyddir fel rheol fel **Turenne''' (11 Medi 1611 - 27 Gorffennaf 1675).

## Bywgraffiad
Ganed Turenne yn Sedan, Ardennes, yn awr yn nwyrain Ffrainc ond yr adeg honno yn dywysogaeth  annibynnol. Roedd yn ail fab i Henri de La Tour d'Auvergne, tywysog Sedan a'i wraig Elisabeth o Nassau. Magwyd ef fel Protestant, ond troes at yr Eglwys Gatholig ym 1668.

Yn 1630, daeth yn filwr dros Ffrainc. Yn fuan roedd wedi codi i safle *marechal-de-camp*, ac yn 1643 penodwyd ef yn Farsial, yna yn 1660 yn Farsial-cyffredinol Ffrainc, un o ddim ond chwech person i ddal y teil yma erioed.

Roedd Turenne yn un o gadfridogion amlycaf y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, a chafodd  nifer o fuddugoliaethau pwysig. Lladdwyd ef bron ar ddechrau Brwydr Salzbach yn 1675.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1611
Categori:Marwolaethau 1675
Categori:Cadfridogion o Ffrainc
Categori:Milwyr yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Ardennes
Book of Shadows

Gallai **Book of Shadows** gyfeirio at:

* *Llyfr y Cysgodion* (*Book of Shadows*), llyfr Wica
* *Book of Shadows*, llyfr sy'n cyfateb iddo yn y gyfres deledu *Charmed*
* *Book of Shadows: Blair Witch 2*, ail ran y *Blair Witch Project*
* *Book of Shadows (albwm)*, albwm gan Zakk Wylde
* *Book of Shadows*, albwm gan Tony Martin
* *Book of Shadows*, dau albwm gan Dragonland
* *Book of Shadows (Image Comics)*, llyfr cartwnau gan Mark Chadbourn a Bo Hampton, a gyhoeddir gan Image Comics
Sedan

Cymuned a thref yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw **Sedan**. Saif ar afon Meuse, yn *département* Ardennes. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 20,548.

Mae'r dref yn fwyaf enwog am ddigwyddiadau 2 Medi 1870 yn ystod Rhyfel Ffrainc a Phrwsia, pan gymerwyd ymerawdwr Ffrainc, Napoleon III, a 91,000 o'i filwyr yn garcharor gan y Prwsiaid yna. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu ymladd yma eto, pan groesodd byddin yr Almaen afon Meuse yma.

Yr adeilad pwysicaf yma yw Castell Sedan, y dywedir ei fod yn gastell mwyaf Ewrop.

## Enwogion 
* Henri de La Tour d’Auvergne, vicomte de Turenne, cadfridog
* Étienne Jacques Joseph Macdonald, un o farsials Napoleon
* Yannick Noah, chwaraewr tenis

Categori:Cymunedau Ardennes
Offer hudol yn Wica

[bawd|de|[Y Dewin yn y Tarot Rider Waite.]]
Yn Wica, defnyddir llawer o offer hudol wrth berfformio defodau a seremonïau. Mae gan bob offeryn ei ddefnydd a'i gysylltiadau symbolaidd ei hun, a defnyddir hwy'n bennaf i ganolbwyntio egnïon, a chânt eu gosod ar yr allor.

Efallai daw'r ymarferiad hwn o draddodiadau'r Seiri Rhyddion, megis defnyddio'r Sgwâr a Chwmpasoedd), ac o ran o ddefodau Urdd Hermetig y Wawr Euraidd.

## Defnydd 
Yn Wica, defnyddir offer defodol yn ystod defodau i anrhydeddu'r Duwiau a Duwiesau ac i ddewino. Defnyddir yr offer fel arfer gan eu perchennog yn unig (neu, yn achos offer y cwfen, gan y cwfen fel grŵp), er mwyn sicrhau eu bod yn dal dirgryniadau ac egnïon eu perchennog yn unig.

Yn Wica Gardneraidd, dywedodd Gerald Gardner wrth ei ddisgyblion wrth ddysgu iddynt raddau eu hynydiad bod rhaid iddynt greu eu hoffer defodol eu hun.  Roedd rhaid i'r person enwi pob offeryn defodol er mwyn cyrraedd yr ail radd o ynydiad, yn ogystal ag esbonio ei ddefnydd a'i symboliaeth. Ynddo, y mae'n datgan bod rhaid i eitemau gael eu cysegru mewn cylch hudol, gyda phentacl ar y llawr yng nghanol y cylch. Mae'n rhaid i'r person osod pob eitem ar y pentacl, ysgeintio ef gyda halen a dŵr, ac wedyn chwythu mwg arogldarthau (mae thus yn gyffredin am fendithio a sancteiddio offer). Ar ôl i'r offeryn gael ei gysegru, y mae'n rhaid datgan bendith.
), awyr (yr Hudlath ), a dŵr (y Caregl), er mae rhai yn cysylltu'r Athamé ag awyr a'r Hudlath â thân.

Mae'r bolein yn gyllell gyda charn gwyn, weithiau gyda llafn crwm. Defnyddir ef ar gyfer arferion ymarferol, megis torri perlysiau a chordiau defodol. Ni ddefnyddir yr athamé byth i dorri dim byd ond aer. Defnyddir y thuser i awelu arogldarth. Defnyddir y fflangell yn Wica Gardneraidd i fflangellu aelodau'r cwfen, yn y lle cyntaf mewn defodau ynydu, gyda'r fflangell yn cynrychioli aberth a dioddefaint, a'r cusan yn cynrychioli bendithion o ddigonedd ym mhob agwedd  o fywyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Wica
Prif Weinidog Gogledd Iwerddon

Arweinwyr llywodraeth ddatganoledig neu weithrediaeth Gogledd Iwerddon yw **Prif Weinidog Gogledd Iwerddon** (Gwyddeleg: *Céad-Aire*, Saesneg: *First Minister*, Sgoteg Ulster: *Heid Männystèr*) a **Dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon**. Mae'r llywodraeth ei hun yn cael ei ffurfio gan y brif bleidiau yng Nghynulliad Gogledd Iwerddon ac mae'n rhaid i'r brif weinidog a'i ddirprwy fod yn aelodau o'r Cynulliad hwnnw.

Ers mis Ionawr 2020, Arlene Foster a Michelle O'Neill yw'r Prif Weinidog a'r Dirprwy Brif Weinidog yn ôl eu trefn.

Yn wahanol i'r sefyllfa mewn gwledydd eraill, mae'r un grymoedd yn union gan y Dirprwy Brif Weinidog a'r Prif Weinidog. Ers Cytundeb Gwener y Groglith, rhaid i un fod yn unoliaethydd a'r llall yn genedlaetholwr.

Sefydlwyd y swydd yn 2001 pan ddaeth David Trimble yn brif weinidog cyntaf Gogledd Iwerddon. Bu'r swydd heb ddeiliad o 2002 hyd fis Mai 2007 oherwydd anghydfod gwleidyddol yng Nghynulliad Gogledd Iwerddon. Ar yr 8fed o Fai 2007 apwyntiwyd y Parch. Ian Paisley yn Brif Weinidog. O 5 Mehefin 2008 tan 2016, Peter Robinson oedd y Prif Weinidog gyda Martin McGuinness yn Ddirprwy Brif Weinidog mewn cynllun rhannu grym rhwng yr Unoliaethwyr a'r Gweriniaethwyr. Cymerodd Arlene Foster yr awenau yn 2016, ond roedd y swydd yn wag eto rhwng 2017 a 2020.

## Prif Weinidogion 
## Gweler hefyd 
* Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon

Categori:Aelodau Cynulliad Gogledd Iwerddon
Categori:Llywodraeth Gogledd Iwerddon
Categori:Prif Weinidogion Gogledd Iwerddon
Brwydr Brunanburh

Brwydr a ymladdwyd yn y flwyddyn 937 rhwng byddin Aethelstan (Athelstan), brenin y Sacsoniaid Gorllewinol, a byddin o gynghreiriaid Celtaidd a Llychlynaidd a'i wrthwynebai oedd **Brwydr Brunanburh**.

Ceir cyfeiriad moel ati yn yr *Annales Cambriae* ac un llawnach yn *Brut y Tywysogion*, ond y brif ffynhonnell yw *Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid*. Pwysig hefyd, ond diweddarach, yw cronicl William o Malmesbury, y Cronicl Tigernach Gwyddeleg, a rhai o sagas Gwlad yr Iâ, yn cynnwys *Egils saga* gan Snorri Sturluson am Egill Skallagrimsson, Viking o hurfilwr a ymladdodd ar ochr Athelstan.

Mae safle'r frwydr yn anhysbys. Mae'n debygol mai yng ngogledd Lloegr neu dde'r Alban y digwyddodd. Mae cynigion eraill yn cynnwys Glannau Merswy (Bromborough) a Dyfnaint.

Roedd hyn yn ystod teyrnasiad Hywel Dda, brenin Cymru. Roedd yn frwydr drychinebus i'r Celtiaid a'r Llychlynwyr. Gorchfygodd Aethelstan fyddin cynghrair rhwng Olaf III Guthfrithson, brenin Llychlynwyr Dulyn (Gwŷr Dulyn), Causantín mac Áeda II, brenin yr Alban ac Owain I, brenin Ystrad Clud. Ni chofnodir i'r Cymry gymeryd rhan yn y frwydr. Gadawyd cyrff pum brenin a saith ieirll o Iwerddon ar y maes. Cafwyd colledion sylweddol ar ochr yr Eingl-Sacsoniaid hefyd.

Mae'n bosibl fod y gerdd ddarogan *Armes Prydain* wedi ei chyfansoddi tua'r adeg yma. Cyfeirir at Aethelstan fel "*mechteyrn*" gormesol sy'n hawlio awdurdod ar bawb o'i gymdogion. Ar ôl Brunanburh cynyddodd grym teyrnas yr Eingl-Sacsoniaid yn sylweddol.

## Gweler hefyd
*Armes Prydain

Categori:937
Categori:10fed ganrif yn yr Alban
Categori:10fed ganrif yn Lloegr
Brunanburh
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Calennig

Y cildwrn a roddir ar Ddydd Calan (Calan Gaeaf yn wreiddiol) yw **Calennig**, er y dyddiau hyn mae'n gyffredin i roi bara a chaws. Hel calennig yw'r arfer o fynd o gwmpas yn casglu'r arian: ceiniog newydd fel arfer. Roedd yn rhaid casglu'r arian cyn canol dydd, fodd bynnag.

Mae'r hen draddodiad hwn yn parhau mewn rhai ardaloedd yng Nghymru o hyd. Mae prifddinas Cymru, Caerdydd, yn cynnal dathliadau Calennig ar ffurf gŵyl tri diwrnod i groesawu'r Flwyddyn Newydd. Mae hi'n cynnal Parêd Llusern Calennig trwy'r ddinas gydag arddangosfa weithdy tân fel rhan y dathliadau.

Mae llawer o bobl yn rhoi anrhegion ar fore Dydd Calan, ac mae plant yn cael afalau wedi'u rhoi ar sgiwer, wedi'u gorchuddio efo resins a ffrwyth.

Os gwrthodir rhoi calennig, yna bloeddir *Blwyddyn newydd ddrwg - a llond y tŷ o fwg*!

Yng Ngheredigion a Sir Benfro, arferid canu'r pennill canlynol,

''Mi godais heddiw mas o'm tŷ*
*A'm cwd a'm pastwn gyda mi,*
*A dyma'm neges ar eich traws,*
*Sef llanw'm cwd â bara a chaws.*

Yn ardal Dyffryn Teifi, cenir y canlynol,

*Blwyddyn newydd dda i chi,*
*Ac i bawb sydd yn y tŷ,*
*Dyna yw'n dymuniad ni,*
*Blwyddyn newydd dda i chi.''

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Hel Calennig - Gwefan Sain Ffagan 

Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Cannes

Cymuned a thref yn ne Ffrainc yw **Cannes**. Saif ar arfordir y Côte d'Azur, yn département Alpes-Maritimes. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 72,400. Mae y traethau tywodlyd yma yn atyniad mawr i dwristiaid. Daw'r enw "Cannes" o enw Ffrangeg y Gawrgorsen (*Arundo donax*).

Pentref bychan yn dibynnu ar bysgota oedd Cannes hyd y 19g, ond o tua 1830 ymlaen dechreuodd dyfu'n gyflym wrth i ddosbarth uchaf ac yna ddosbarth canol Ffrainc ac ymwelwyr tramor, yn enwedig Saeson, ddechrau adeiladu tai haf yn y cylch. Crëwyd y traethau tywodlyd yn fwriadol er mwyn denu ymwelwyr. Cynhelir Gŵyl Ffilmiau Cannes yma bob blwyddyn ers 1946. Cynhelir yr ŵyl, ym mis Mai fel fel rheol, yn y Palais des Festivals et des Congrès.

Ceir diwydiannau yma heblaw twristiaeth; mae canolfan dechnoleg Sophia-Antipolis yn *commune* Valbonne yn y bryniau uwchben Cannes.


Categori:Cymunedau Alpes-Maritimes
Antibes

Dinas a *commune* yn ne Ffrainc yw **Antibes**. Saif ar arfordir y Côte d'Azur, yn département Alpes-Maritimes. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 72,412.

Yn y 5g CC, ymsefydlodd Groegiaid o Massillia (Marseilles heddiw) yn yr ardal, gan sefydlu tref dan yr enw Antipolis. Cafodd yr enw am ei bod gyferbyn a thref Nikè (Nice heddiw) yr ochr arall i fae y Baie des Anges. Tyfodd yn ddinas bwysig yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig. Dan frenhinoedd Ffrainc, datblygodd yn amddiffynfa bwysig, ac adeiladwyd y *Fort Carré* gan y peiriannydd sifil milwrol enwog Vauban.

Mae'r eglwys gadeiriol yn nodedig, ac yn y Château Grimaldi (Château d'Antibes) ceir y Musée Picasso.

Categori:Cymunedau Alpes-Maritimes
Categori:Dinasoedd Ffrainc
I, Robot

:''Am y ffilm o'r un enw, gweler I, Robot (ffilm)*

Casgliad o storïau byrion gwyddonias gan yr awdur Americanaidd Isaac Asimov yw ***I, Robot**''. Cyhoeddwyd y gyfrol am y tro cyntaf yn 1950 gan Gnome Press.

Mae'r cymeriad Dr. Susan Calvin, prif seicoleydd robotiaid cwmni *U.S. Robots and Mechanical Men, Inc.*, yn ymddangos mewn nifer o'r straeon. Thema'r casgliad yw'r berthynas rhwng bodau dynol, robotiaid a moesoldeb.

## Gweler hefyd
*Ffuglen wyddonol

Categori:Llyfrau 1950
Champigny-sur-Marne

Cymuned ac un o faesdrefi Paris, yn département Val-de-Marne, rhanbarth Île-de-France yw **Champigny-sur-Marne**. Saif i'r de-ddwyrain o ganol Paris, ar afon Marne. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 74,237.

bawd|chwith|Lleoliad Champigny-sur-Marne yn ardal ddinesig Paris

Categori:Cymunedau Val-de-Marne
White Lies

Band roc o Ealing, Gorllewin Llundain ydy **White Lies** sydd wedi ei arwyddo i'r label Fiction Records. Aelodau'r band yw Harry McVeigh (prif canwr, gitâr), Charles Cave (gitâr bas) a Jack Lawrence-Brown (drymiau). Maent wedi rhyddhau pedwar sengl, "Unfinished Business", "Death", "To Lose my Life" a "Fairwell to the Fairground". Aeth eu halbwm cyntaf *To Lose my Life...* i #1 yn Siart Swyddogol Albymau y DU.

Categori:Bandiau Seisnig
Rueil-Malmaison

Un o faesdrefi Paris a chymuned yn département Hauts-de-Seine yn Ffrainc yw **Rueil-Malmaison**. Saif i'r gorllewin o ganol Paris, yn *arrondissement* Nanterre, ac roedd y boblogaeth yn 1999 yn 73,469.

bawd|chwith|Safle Rueil-Malmaison yn ardal ddinesig Paris

Categori:Cymunedau Hauts-de-Seine
Auxerre

bawd|240px|Eglwys Gadeiriol St. Étienne

Prifddinas *département* Yonne yn rhanbarth Bwrgwyn yn Ffrainc yw **Auxerre**. Saif ar Afon Yonne. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 37,790.

Roedd Auxerre yn ganolfan grefyddol bwysig o gyfnod cynnar. Daeth Sant Garmon (Germanus) yn esgob Auxerre yn 418. Mae Eglwys Gadeiriol St. Étienne yn nodedig. Prif ddiwydiant Auxerre yw'r fasnach win Chablis.

Lleolir golygfa gyntaf drama *Buchedd Garmon* gan Saunders Lewis yn Auxerre, pan mae Illtud a Paulinus yn cyrraedd y ddinas i ofyn i Garmon ymweld a Phrydain.

## Pobl enwog o Auxerre 
* Jean-Baptiste Joseph Fourier, naturiaethwr

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Yonne
Nudd Hael

Arwr Brythonig o'r Hen Ogledd a fu yn ei flodau ar ddiwedd y 6g a dechrau'r ganrif olynol, efallai, oedd **Nudd Hael fab Senyllt**.

Cyfeirir ato mewn dau o Drioedd Ynys Prydain. Fe'i enwir gyda Rhydderch Hael a Mordaf Hael fel un o 'Dri Hael Ynys Prydain'. Mewn amrywiad ar driawd arall, 'Tri serchog Ynys Prydain', cyfeirir ato fel tad Tegau Eurfron, cariad Caradog Freichfras.

Ceir ei ach yn y testun achyddol 'Bonedd y Saint' lle mae'n fab i Senyllt fab Cedig fab Dyfnwal Hen. Os medrir dibynnu ar yr achrestr hon, yr unig un sy'n ei restru, mae hyn yn cadarnhau ei fod yn gyfoeswr â Rhydderch Hael a Mordaf. Ond mae achrestr arall yn nodi ach gwahanol ar gyfer Senyllt, tad Nudd.

I'r Cymry cynnar yr oedd Nudd yn gymeriad hanesyddol. Cyfeirir ato mewn cerdd i Urien Rheged ond heb ychwanegu at ein gwybodaeth. Ceir sawl cyfeiriad ato yng ngwaith y beirdd, yn cynnwys cerddi gan y beirdd llys Cynddelw Brydydd Mawr, Bleddyn Fardd a Llygad Gŵr, lle mae'n batrwm o haelioni. Yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr ceir sawl cyfeiriad arall, e.e. mewn cerddi gan Hillyn, Gwilym Ddu o Arfon, Rhisierdyn ac Y Proll.

## Ffynhonnell
* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961, arg. newydd 1991)

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Owain I, brenin Ystrad Clud

Brenin teyrnas Frythonaidd Ystrad Clud yng nghanolbarth yr Alban yn negawdau cyntaf y 10g oedd **Owain I** (hefyd: **Ywain I** neu **Eógan I**) (Lladin: *Eugenius*). Roedd ei linach yn ymestyn yn ôl i deyrnoedd Brythoniaid yr Hen Ogledd.

Cred rhai haneswyr iddo syrthio ym Mrwydr Brunanburh mewn cynghrair â Cystennin II, brenin yr Alban, a Gwŷr Dulyn yn erbyn Aethelstan, brenin Wessex, yn 937.

## Ffynonellau
*MacQuarrie, Alan, 'The Kings of Strathclyde', yn A. Grant & K.Stringer (gol.) *Medieval Scotland: Crown, Lordship and Community, Essays Presented to G.W.S. Barrow* (Edinburgh, 1993), tt. 1-19.

Categori:Marwolaethau 937
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Teyrnoedd Ystrad Clud
Categori:Yr Hen Ogledd
F. Scott Fitzgerald

Roedd **Francis Scott Key Fitzgerald** (24 Medi 1896 – 21 Rhagfyr 1940) yn awdur o'r Unol Daleithiau a ysgrifennodd nofelau a straeon byrion. Caiff ei ystyried gan nifer fel un o brif awduron yr 20g. Ystyriwyd Fitzgerald fel un o'r "Genhedlaeth Coll" yn y 1920au. Gorffennodd bedair nofel, gan gynnwys *The Great Gatsby*, a chyhoeddwyd un o'i nofelau eraill ar ôl ei farwolaeth ym 1940. Ysgrifennodd ddegau o straeon byrion hefyd a oedd yn ymdrin â themâu megis ieuenctid ac addewid y ogystal â dadrithiad ac oed.

## Gwaith
### Nofelau 
* *This Side of Paradise* (Efrog Newydd: Charles Scribner's Sons, 1920)
* *The Beautiful and Damned* (Efrog Newydd: Scribner, 1922)
* *The Great Gatsby* (Efrog Newydd: Scribner, 1925)
* *Tender Is the Night* (Efrog Newydd: Scribner, 1934)
* *The Last Tycoon* – yn wreiddiol *The Love of the Last Tycoon* – (Efrog Newydd: Scribners, cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, 1941)

### Eraill 
Cyfrolau o Straeon Byrion
* *Flappers and Philosophers* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1920)
* *Tales of the Jazz Age* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1922)
* *All the Sad Young Men* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1926)
* *Taps at Reveille* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1935)
* *Babylon Revisited and Other Stories* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1960)
* *The Pat Hobby Stories* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1962)
* *The Basil and Josephine Stories* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1973)
* *The Short Stories of F. Scott Fitzgerald* (Cyfrol o Straeon Byrion, 1989)
Straeon Byrion
* *Bernice Bobs Her Hair* (Stori fer, 1920)
* *Head and Shoulders* (Stori fer, 1920)
* *The Ice Palace* (Stori fer, 1920)
* *May Day* (Nofel fer 1920)
* *The Offshore Pirate* (Stori fer, 1920)
* *The Curious Case of Benjamin Button* (Stori fer, 1921)
* *The Diamond as Big as the Ritz* (Nofel fer, 1922)
* *Winter Dreams* (Stori fer, 1922)
* *Dice, Brassknuckles & Guitar* (Stori fer, 1923)
* *The Freshest Boy* (Stori fer, 1928)
* "A New Leaf" (Stori fer, 1931)
* *Babylon Revisited* (Stori fer, 1931)
* *Crazy Sunday* (Stori fer, 1932)
* *The Fiend* (Stori fer, 1935)
* *The Bridal Party* (Stori fer)
* *The Baby Party* (Stori fer)
Eraill
* *The Vegetable, or From President to Postman* (drama, 1923)
* *The Crack-Up* (traethodau, 1945)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Sgilti Ysgafndroed

Cymeriad chwedlonol Cymreig sy'n ymddangos yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* yw **Sgilti Ysgafndroed** (Cymraeg Canol: *Scilti Yscawntroet*, *Scilti Scawntroet*). Mae'n un o nifer o gymeriadau chwedlonol a enwir yn y chwedl fel aelodau o lys Arthur.

Mae'n un o bum mab Erim, gyda Uchdrud, Eus, Henwas Edeinawg a Henbedestr. Roedd gan Henwas, Henbedestr a Sgilti gynneddfau arbennig a'u galluogai i redeg yn hynod o gyflym. Dywedir am Sgilti: "Pan ddeai hwyl cerdded arno wrth fynd ar neges ar ran ei arglwydd, ni fyddai'n chwilio am ffordd o gwbl, hyd yn oed os gwyddai'n iawn lle yr elai; ond os oedd coedwig yno, cerddai ar frig y coed, ac os oedd mynydd yno, cerddai ar flaen y cawn; a thrwy gydol ei oes ni phlygai conen dan ei draed, chwaethach torri, gan ysgafned ydoedd."

Ceir cymeriad chwedlonol cyffelyb ym mytholeg Iwerddon, sef yr arwr Cailte mac Ronain, un o gydymdeithion Fionn mac Cumhaill.

## Cyfeiriadau
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Saint-Pierre

Gallai **Saint-Pierre** gyfeirio at:

* Y ffurf Ffrangeg ar enw Sant Pedr
* Ynys Saint-Pierre, rhan o Saint-Pierre-et-Miquelon, un o Diriogaethau tramor Ffrainc

Nifer o drefi yn Ffrainc, yn cynnwys:
* Saint-Pierre, Réunion, tref ar ynys Réunion
* Saint-Pierre, Martinique, tref ar ynys Martinique
* Saint-Pierre, Saint-Pierre et Miquelon, prif dref ynys Saint-Pierre
* Saint-Pierre, Alpes-de-Haute-Provence
* Saint-Pierre, Haute-Garonne 
* Saint-Pierre, Jura 
* Saint-Pierre, Marne
* Saint-Pierre, Bas-Rhin

Hefyd:
* Saint-Pierre, Valle d'Aosta, tref yn y Valle d'Aosta, yr Eidal
Creiddylad

Merch eithriadol o deg y ceir ei hanes yn y chwedl *Culhwch ac Olwen* yw **Creiddylad**. Yn y chwedl Gymraeg Ganol gynnar honno mae hi'n ferch i Lludd Llaw Eraint.

Yn *Culhwch ac Olwen*, mae Gwyn ap Nudd (brenin y Tylwyth Teg yn llên gwerin Cymru) yn cipio'r forwyn Creiddylad ar ôl iddi redeg i ffwrdd gyda Gwythyr ap Greidawl, ymgeisydd Gwyn am ei chariad. Mae'r Brenin Arthur yn barnu ar yr anghydfod ac yn penderfynu fod y ddau ymgeisydd, Gwyn a Gwythyr, i ymladd ei gilydd o hynny allan bob Nos Galan Mai. Creiddylad yw'r wobr gyda'r buddugwr yn ei chael am flwyddyn. Mae hon yn frwydr symbolaidd efallai sy'n cynrychioli'r ymryson oesol rhwng y gaeaf a'r haf gyda Creiddylad yn cynrychioli y dduwies Natur. Ceir elfen o Gristioneiddo yn y chwedl: bydd Gwyn a Gwythyr yn ymladd ei gilydd dros y ferch hyd Ddydd Brawd, ond y tro olaf hwnnw bydd y buddugwr yn cadw Creiddylad am byth.

Diddorol sylwi fod yr enwau Lludd (tad Creiddylad) a Nudd (tad Gwyn) yn gytras, gyda'r ddau yn ffurf ar enw's duw Celtaidd Nodons, yn ôl pob tebyg.

Mae rhai awduron llyfrau poblogaidd ar fytholeg Geltaidd yn ceisio uniaethu Creiddylad a Cordelia, ferch Llŷr, y ceir ei chwedl yn ffug-hanes Sieffre o Fynwy, ond 'Cordelia' yw'r enw a geir yn y fersiynau Cymraeg o waith Sieffre a does dim llawer mewn cyffredin rhwng y ddau gymeriad.

## Cyfeiriadau
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Gymreig
Owain Williams (gwleidydd)

[de|bawd|Clawr y llyfr *[Cysgod Tryweryn* gan Owain Williams]]
Cenedlaetholwr a cyn-wleidydd yw **Owain Williams** neu **Now Bom** (ganwyd Awst 1935). Roedd yn un o'r tri a garcharwyd yn dilyn ffrwydro trosglwyddydd trydan yng Nghapel Celyn yn enw Mudiad Amddiffyn Cymru. Ysgrifennodd yr hanes mewn cyfrol o'r enw *Cysgod Tryweryn* yn 1995.

## Bywgraffid 
Daeth yn aelod o Blaid Cymru yn 11 oed am nad oedd gofyn iddo ddatgelu ei oedran. Ond erbyn ei fod yn 16 oed, roedd e wedi dadrithio â’r Blaid. Treuliodd gyfnod yn byw yng Nghanada, a dychwelodd i ardal Nefyn yn 1959 a cychwynnodd weithio mewn caffi ym Mhwllheli. Roedd wedi dysgu am ffrwydron yng Nghanada, ac wedi dod adref aeth ati i ffurfio Mudiad Amddiffyn Cymru gydag Emyr Llywelyn.

Mae'n berchen ar parc carafannau a gwrs golff yn Gwynus, ger Pistyll, Penrhyn Llŷn.

## Gwleidyddiaeth 
Roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Cyfamod y Cymry Rhydd (Saesneg: The Society of the Covenant of the Free Welsh), neu'r Cyfamodwyr, sef Mudiad cenedlaetholgar Cymreig a sefydlwyd yn 1987 oherwydd anfodlonrwydd at yr hyn a welid fel diffyg ymateb Plaid Cymru i broblem y mewnlifiad i Gymru.

Bu'n gynghorydd ar Gyngor Sir Gwynedd dros ward Clynnog. Ar 5 Mai 2008, etholwyd ef yn arweinydd grŵp Llais Gwynedd ar y cyngor. Fe'i etholwyd eto yn 2012 a 2017 ond ni sefodd yn etholiad 2022.

## Llyfryddiaeth
*Roy Clews, *To Dream of Freedom* (Y Lolfa, 1980)
*Owain Williams, *Cysgod Tryweryn* (Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Pont Trefechan

Pont yn Aberystwyth, Ceredigion, yw **Pont Trefechan** (Cyfeirnod OS: SN 5827 8133). Llifa Afon Rheidol oddi tani ac mae hi'n dwyn y briffordd A487 dros yr afon honno.

## Protest Cymdeithas yr Iaith
Mae gan y bont le pwysig yn hanes yr ymgyrch i ennill statws i'r iaith Gymraeg yng Nghymru. Ar 2 Chwefror 1963 gwelwyd protestiadau torfol cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg pan ataliwyd y traffig ar Bont Trefechan gan fyfyrwyr o golegau Aberystwyth a Bangor yn bennaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ceredigion
Trefechan
Brwydr Mons

bawd|240px|Brwydrau Charleroi a Mons

Brwydr a ymladdwyd ger Mons yng Ngwlad Belg yn ystod rhan gyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf oedd **Brwydr Mons**. Dechreuodd yr ymladd ar 23 Awst 1914, rhwng byddin Brydeinig dan Syr John French a byddin Almaenig dan Alexandre von Klück.

Roedd Brwydr Mons yn un o frwydrau'r cyrchoedd milwrol cyntaf ar y ffrynt Gorllewinol, ac yn un o Frwydrau’r Ffiniau, ym Mulhouse, Lorraine, yr Ardennes, Charleroi a Mons.

Categori:1914
Mons
Goreu fab Custennin

Un o arwyr y chwedl *Culhwch ac Olwen* yw **Goreu fab Custennin** (Cymraeg Diweddar: *Gorau fab Custennin*). Ef sy'n torri pen Ysbaddaden Bencawr ar ddiwedd y chwedl honno.

Mae lle i gredu mai Goreu oedd arwr ifanc rhan ganolog y chwedl yn wreiddiol a bod chwedl neu *mabinogi* amdano ar un adeg ond sydd ar goll erbyn heddiw.

Ef yw'r olaf o bedwar mab ar hugain Custennin, heusawr (bugail) Ysbaddaden. Lladdwyd y lleill gan Ysbaddaden ac felly mae ei dad yn cuddio'r llanc penfelen mewn cist. Mae un testun o'r chwedl yn dweud fod Custennin ac Ysbaddaden yn frodyr ond bod cynnen wedi codi rhyngddynt.

Ymuna'r llanc yn ymchwil Culhwch am yr Annoethau - y tasgau tu hwnt o anodd i'w cyflawni a osodir fel amodau ar Culhwch gan Ysbaddaden i ennill ei ferch Olwen - ac mae'n chwarae rhan arbennig yn yr ymgyrch i gael cleddyf Wrnach Gawr. Mewn canlyniad mae'n ennill iddo'i hun ei enw ar ôl i un o'r arwyr eraill ddweud "goreu dyn yw" (ond dichon mai cais gan y cyfarwydd i esbonio'r enw yw hyn).

Yn y diwedd, mae Goreu yn torri pen Ysbaddaden ac yn meddiannu ei gaer a'i diroedd, mewn dial am ei frodyr a'r sarhad a gafodd ei dad. Felly mae'n cymryd lle Ysbaddaden.

Mae un o Trioedd Ynys Prydain, sef 'Tri Goruchel Garcharor Ynys Prydain', yn dweud mai Goreu fab Custennin a ryddhaodd Arthur o dri charchar arallfydol. Mae hyn hefyd yn awgrymu y bu chwedl neu chwedlau gyda Goreu yn arwr yn cylchredeg ar un adeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Bourges

Dinas a *commune* yng nghanolbarth Ffrainc yw **Bourges**. Hi yw prifddinas *département* Cher. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 72,480.

Ymsefydlodd y Cubi, cangen o lwyth Celtaidd y Bituriges yma, a daeth y ddinas, dan yr enw Avaricum. yn brifddinas iddynt. Yn ystod gwrthryfel Vercingetorix yn erbyn Rhufain, cipiwyd Avaricum gan Iŵl Cesar ym mis Mawrth 52 CC. Yn nghyfnod yn Ymerodraeth Rufeinig, parhaodd Avaricum i fod yn bwysig. Mae'r eglwys gadeiriol yn nodedig, ac wedi ei nodi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

## Enwogion 
* Louis XI, brenin Ffrainc
* Berthe Morisot, arlunydd

250px|bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Bourges


Categori:Cymunedau Cher
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
UEFA

**Undeb Cymdeithasau Pêl-droed Ewropaidd** neu **UEFA** (Saesneg: *Union of European Football Associations*, Ffrangeg *Union des associations Européennes de football*) ydi'r corff llywodraethol ar gyfer pêl-droed yn Ewrop  er fod sawl aelod â thiriogaethau sy'n rhanol neu'n llwyr ar gyfandir Affrica ac Asia. Mae UEFA yn un o chwe chonffederasiwn corff llywodraethol y byd pêl-droed, FIFA, ac mae 54 o gymdeithasau pêl-droed yn aelodau.

Mae UEFA yn cynrychioli cymdeithasau pêl-droed cenedlaethol Ewrop, yn rhedeg cystadlaethau rhyngwladol a chystadlaethau clwb gan gynnwys Pencampwriaeth UEFA Ewrop, Cynghrair y Pencampwyr UEFA, Cynghrair Europa UEFA a Super Cup UEFA. Mae UEFA yn rheoli'r arian gwobr, y rheolau, a'r hawliau darlledu ar gyfer y cystadlaethau hynny.

Lleolwyd pencadlys cyntaf UEFA ym Mharis cyn symud i Bern ym 1959 ond ym 1995 symudodd UEFA ei bencadlys i dref Nyon yng ngorllewin y Swistir.

## Hanes
Ffurfiwyd UEFA ar 15 Mehefin 1954 mewn cyfarfod yn Basel, y Swistir yn dilyn trafodaethau rhwng Cymdeithasau pêl-droed Yr Eidal, Ffrainc a Gwlad Belg gyda 31 o gymdeithasau yn cytuno i uno o dan orychwyliaeth y corff newydd.

## Aelodau 
Mae 54 aelod yn UEFA gyda sawl gwlad trawsgyfandirol yn dewis bod yn rhan o UEFA yn hytrach na Chonffederasiwn Pêl-droed Asia (AFC). Y gwledydd hyn yw Armenia, Aserbaijan, Casachstan, Cyprus, Georgia a Rwsia.

Mae Israel wedi bod yn aelodau UEFA ers 1994 ar ôl cael eu diarddel o'r AFC ym 1974. Mae Casachstan hefyd yn gyn-aelodau o'r AFC.

*  
*  
* 
* 
*  
*  
*  
* 
*  
* 
*  
* 
*  
*  

* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
*  
* 
*   
* 
*  
*  
* 

* 
*  
*  
*  
*  
* 
* 
*   
*  
*  
*  
* 
*  

* 
* 
*  
* 
*  
*  
*  
*  
*  
* 
*  
*  
*  

## Cyn-aelodau
* border|22px Undeb Pêl-droed Saarland (1954–1956)
* 22px Cymdeithas Bêl-droed Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen (1954-1990)
*  Ffederasiwn Pêl-droed yr Undeb Sofietaidd (1954-1991) daeth yn Undeb Pêl-droed Rwsia ym 1992 gyda'r 14 cyn Weeriniaeth Sofietaidd yn creu eu cymdeithasau eu hunain gan ddod yn aelodau unigol o FIFA ac UEFA neu'r AFC.
*  Cymdeithas Bêl-droed Iwgoslafia (1954–1992) daeth yn Gymdeithas Bêl-droed Serbia a Montenegro ym 1992. Daeth Bosnia a Hertsegofina, Croatia, Macedonia a Slofenia yn annibynnol a chreu eu cymdeithasau pêl-droed eu hunain.
* 22px Cymdeithas Bêl-droed Serbia a Montenegro (1992–2006) daeth yn Gymdeithas Bêl-droed Serbia yn 2006. Creodd Montenegro, oedd wedi sicrhau annibyniaeth, ei cymdeithas bêl-droed ei hun.

## Pencampwyr presennol 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol UEFA
Crith Gablach

Llyfr cyfraith hynafol o Iwerddon yw ***Crith Gablach*** (ynganer: 'críth gaflach'). Mae'n dyddio o'r 8g OC. Gwyddeleg yw iaith y llyfr. Ystyr y teitl yw "pryniant ymgeinciedig".

Mae'r *Crith Gablach* ar ffurf 'holi ac ateb', ffurf lenyddol hynafol, sy'n awgrymu mae math o lawlyfr i ddysgu'r gyfraith ydoedd. Mewn ateb i gwestiynau'r holwr ceir cyfres o atebion sy'n disgrifio'r rhannau o gyfraith gynhenid Iwerddon sy'n ymwneud yn bennaf â statws (fel *braint* yng Nghymru) a safle pobl yn y gymdeithas ynghyd â'u hawliau cyfreithiol a'u cyfrifoldebau hefyd. Esbonir y teitl ar ddechrau'r llyfr: mae unigolyn yn cael statws yn ôl ei eiddo ("pryniant") ac mae'r statws hwnnw wedyn yn ymgeincio trwy'r gymdeithas gyda nifer o is-geinciau i gynnwys pawb, o'r brenin i'r caethwas distatlaf.

## Llyfryddiaeth
### Testun
* D. A. Binchy (gol.), *Críth Gablach* (Dulyn, 1941).
### Darllen pellach
* Fergus Kelly, *A Guide to Early Irish Law* (Dulyn, 1988)

Categori:Cyfraith Iwerddon
Categori:Llawysgrifau Gwyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Anne Hathaway (actores)

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Anne Jacqueline Hathaway** (ganed 12 Tachwedd 1982). Cafodd ei swydd actio gyntaf ym 1999 yn y gyfres deledu *Get Real*, ond cafodd ei gyrfa fel actores ei ystyried o ddifrif pan gafodd ei rôl flaenllaw gyntaf yng nghomedi deuluol Disney, *The Princess Diaries* lle gweithiodd gyda Julie Andrews.

Parhaodd i ymddangos mewn ffilmiau teuluol dros y tair blynedd nesaf, gan chwarae'r prif ran yn *Ella Enchanted* a *The Princess Diaries 2: Royal Engagement* yn 2004. Yn ddiweddarach, dechreuodd Hathaway actio mewn ffilmiau mwy beiddgar fel *Havoc* a *Brokeback Mountain*. Actiodd hefyd yn *The Devil Wears Prada*, gyda Meryl Streep; *Becoming Jane*, lle portreadodd Jane Austen, a *Get Smart* gyda Steve Carell. Yn 2008 derbyniodd ganmoliaeth eang am ei rôl yn y ffilm *Rachel Getting Married*. Derbyniodd amrywiaeth o wobrau am y rôl, gan gynnwys enwebiad am Wobr yr Academi am yr Actores Orau.

Mae ei dull o actio wedi cael ei gymharu i ddull Judy Garland ac Audrey Hepburn  ac mae'n cyfeirio at Hepburn fel un o'i hoff actoresau a Meryl Streep fel ei heilun. Enwodd y cylchgrawn *People* Hathaway fel un o brif actorion newydd 2001 ac yn 2006, cafodd ei henwi fel un o 50 Person Mwyaf Prydferth y byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysieuwyr
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
The Devil Wears Prada (ffilm)

Mae ***The Devil Wears Prada*** yn ffilm drama-gomedi gan y cyfarwyddwr David Frankel a gyhoeddwyd yn 2006. Mae'n seiliedig yn fras ar nofel Lauren Weisberger o'r un enw yn 2003. Fe'i cynhyrchwyd gan Wendy Finerman a dosbarthwyd y ffilm gan 20th Century Fox.

Lleolwyd y stori yn Ninas Efrog Newydd a Paris a chafodd ei ffilmio yn Ninas Efrog Newydd a Paris. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Aline Brosh McKenna a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Theodore Shapiro. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Mae'r ffilm yn serennu Anne Hathaway fel Andy Sachs, merch sydd newydd raddio sy'n mynd i Ddinas Efrog Newydd. Mae'n derbyn swydd fel cyd-gynorthwyydd i olygydd cylchgrawn ffasiwn pŵerus a phenderfynol, Miranda Priestly, a chwaraeir gan Meryl Streep. Mae Emily Blunt a Stanley Tucci hefyd yn serennu yn y ffilm. Chwaraea Adrian Grenier, Simon Baker a Tracie Thoms rôlau cefnogol allweddol hefyd. Cynhyrchwyd y ffilm gan Wendy Finerman a chafodd ei chyfarwyddo gan David Frankel; 

Florian Ballhaus oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Mark Livolsi sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm David Frankel ar 2 Ebrill 1959 yn Ninas Efrog Newydd. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1984 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Havard.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan 20th Century Studios
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Mark Livolsi
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Grand Canyon

Saif y **Grand Canyon** (sef 'Y Ceunant Mawr') yng ngogledd talaith Arizona yn yr Unol Daleithiau. Fe'i ffurfiwyd gan afon Colorado yn erydu'r creigiau i greu hafn enfawr, tua 435&nbsp;km o hyd a rhwng 15 a 29&nbsp;km o led.

Roedd Parc Cenedlaethol y Grand Canyon yn un o barciau cenedlaethol cynharaf yr Unol Daleithiau, diolch yn rhannol i ymdrechion yr Arlywydd Theodore Roosevelt. Mae'r Grand Canyon yn atynfa fawr i dwristiaid, yn enwedig ar ei ochr ddeheuol, y *South Rim*. Ar 21 Mawrth 2007, agorwyd y *Grand Canyon Skywalk*, pont wydr sydd 1200 medr uwch y ddaear.

bawd|center|800px

Categori:Ceunentydd yr Unol Daleithiau
Categori:Daearyddiaeth Arizona
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Unol Daleithiau
Wendy Richard

Actores Seisnig oedd **Wendy Richard** (ganwyd **Wendy Emerton**; 20 Gorffennaf 1943 – 26 Chwefror 2009). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Miss Shirley Brahms yn y gyfres gomedi *Are You Being Served?* a'i rôl fel Pauline Fowler yn yr opera sebon *EastEnders*. Derbyniodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd St. George yn Mount Street, cyn mynychu'r Ysgol Frenhinol Masonaidd i Ferched yn Rickmansworth, Swydd Hertford. Yna aeth i Academi Ddrama Italia Conti yn Llundain.

Cafodd ei geni ym Middlesbrough, Lloegr.  Priododd John Burns yn 2008. Bu farw mewn Clinig ar Harley Street ar y 26ain o Chwefror, 2009 lle bu'n derbyn triniaeth am gancr y fron.

## Teledu
**Stranger on the Shore* (1961)
**No Hiding Place* (1964-64)
**The Newcomers* (1965-69)
*''Dad's Army*
**Up Pompeii!*
**Are You Being Served?*
**Grace and Favour* (1992)
**EastEnders*

## Ffilmiau
**No Blade of Grass* (1970)
**Carry On Matron* (1972)
**Are You Being Served?'' (1977)

## Dolenni Allanol
* Gwefan Swyddogol 
* Tudalen Cefnogwyr Wendy Richard 
* Wendy Richard's dramatic soap life, *BBC News*

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tylwyth

Gallai **tylwyth** gyfeirio at un o sawl peth:

**Bioleg**
* Tylwyth (bioleg)

**Hanes a mytholeg**
* Tylwyth (cenedl), uned gymdeithasol yng Nghymru'r Oesoedd Canol
* Y Tylwyth Teg, bodau arallfydol

**Arall**
* *Tylwyth Od Timmy*, rhaglen deledu
* *Tylwyth*, drama

**Gweler hefyd:**
* Teulu
* Túath
Cú glas

Yn y gyfraith Wyddelig hynafol a chanoloesol, alltud o'i wlad ei hun yn byw yn nhiriogaeth un o *túathe* (llwythau) niferus Iwerddon oedd ***cú glas*** (Gwyddeleg, ynganer fel 'ci glas', ystyr: 'ci llwyd').

Yn yr Iwerddon gynnar, roedd y *túath* yn cael ei drefnu ar batrwm hierarchaidd, gyda phob gradd yn y gymdeithas yn perthyn i'w lle yn ôl y gyfraith. Roedd rhywun nad oedd yn aelod o'r *túath* yn "estronwr" (*deorad*) gyda breintiau cyfyngedig. Weithiau byddai alltud o deyrnas neu wlad arall yn aros yn nheyrnas y *túath*: *cú glas* oedd yr enw cyfreithiol am yr alltudion hyn.

"Alltud o wlad dramor" yw'r diffiniad o'r term *cú glas* a geir mewn glos i destun cyfraith sy'n dyddio o'r 9g. Mae'r gyfraith Wyddelig yn canolbwyntio ar statws cyfreithiol *cú glas* mewn canlyniad iddo briodi merch a oedd yn aelod o'r *túatha*. Doedd ganddo ddim statws ynddo ei hun; roedd hynny'n dibynnu ar "gwerth anrhydedd" (wynebwerth Cyfraith Hywel) ei wraig a'i theulu. Os oedd teulu ei wraig yn ei dderbyn roedd ganddo statws yn ei henw hi, sef hanner ei "gwerth anrhydedd" hi. Ni allai wneud cytundebau cyfreithiol ond yn ei henw hi a hi oedd yn gyfrifol amdano yn ôl y gyfraith. Pe baent yn cael plant, y wraig a'i theulu oedd yn gyfrifol drostynt.

## Ffynhonnell
*Fergus Kelly, *A Guide to Early Irish Law* (Dulyn, 1988; argraffiad newydd 2003), tud. 6.

## Gweler hefyd
* Alltud (Cyfraith Hywel)

Categori:Cyfraith Iwerddon
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Y Celtiaid
Túath

Yng nghymdeithas gynnar a chanoloesol Iwerddon, llwyth dan reolaeth brenin oedd y ***túath***. Mae *túath* (IPA: , lluosog: *túaithe*) yn air Gwyddeleg sy'n gytras â'r gair 'tylwyth' yn Gymraeg a'r gair Celteg **teutā* (gwraidd enw'r duw Galaidd Teutates). 'Llwyth', sef grŵp o bobl sy'n perthyn i'w gilydd o ran gwaed a charennydd, yw'r cyfieithiad arferol ond gall olygu 'mân-deyrnas' hefyd.

Yn ôl tystiolaeth yr achau Gwyddelig traddodiadol, amcangyfrifodd yr ysgolhaig F. J. Byrne fod tua 150 *túath* yn Iwerddon ar unrhyw un adeg rhwng y 5g hyd at y 12fed a dyfodiad y Normaniaid. Mae ymchwil mwy diweddar yn awgrymu fod y ffigwr yn agosach i 80. A derbyn y bu gan yr ynys boblogaeth o tua hanner miliwn, mae hynny'n awgrymu fod tua 3,000 o bobl, yn ddynion, merched a phlant ar gyfartaledd yn aelodau o unrhyw un *túath*.

Rheolid y *túath* gan frenin. Weithiau byddai brenin y *túath* yn arglwydd ar frenhinoedd *túaithe* eraill hefyd. Ceir enghreifftiau o ymgynghreirio rhwng un *túath* a'i gymydog yn ogystal.

Yn ôl y testunau cyfraith Wyddelig cynnar, yr oedd rhaid i'r *túath* gael brenin, ysgolhaig eglwysig (*ecnae*), clerigwr a bardd i gyfrif fel *túath* go iawn.

Roedd brenin y *túath* yn arglwydd ar ei ddeiliaid o bob gradd, rhydd a chaeth. Mewn argyfwng gallai alw ar bob gŵr rhydd i ymuno mewn mintai neu fyddin (*slógad*) i amddiffyn y deyrnas neu ymosod ar *túath* arall. Roedd yn cynullo ei bobl mewn *óenach* (cynulliad) o bryd i'w gilydd i drafod a datrys materion cymeithasol a gwleidyddol. Os oedd yn "uwch frenin" byddai aelodau o dylwythau eraill yn dod yno hefyd. Mae'r *Óenach Tailten* ('Ffair Tailten'), a gynhelid yn Tara ar ŵyl Lugnasad (dechrau Awst) yn enghraifft enwog o'r cynulliadau llwythol hyn. Mae'n debygol eu bod yn ganolfannau masnach dros dro hefyd.

Roedd y *túath* yn cael ei drefnu ar batrwm hierarchaidd, gyda phob gradd yn y gymdeithas yn perthyn i'w lle yn ôl y gyfraith. Ond roedd yn system hyblyg hefyd a gallai pobl symud i fyny (neu i lawr) yn y drefn gymdeithasol. Roedd lle arbennig i grefftwyr, ysgolheigion, clerigwyr gwŷr cyfraith a beirdd. Roedd rhywun nad oedd yn aelod o'r *túath* yn "estronwr" (*deorad*) gyda breintiau cyfyngedig. Weithiau byddai alltud o deyrnas neu wlad arall yn aros yn nheyrnas y *túath*; *cú glas* ('ci llwyd') oedd yr enw cyfreithiol am yr alltudion hyn.

## Ffynhonnell
*Fergus Kelly, *A Guide to Early Irish Law* (Dulyn, 1988; argraffiad newydd 2003), tt. 3-7.

## Gweler hefyd 
* Hanes Iwerddon
* Tuatha Dé Danann, tylwyth o dduwiau a duwiesau ym mytholeg Iwerddon sy'n cyfateb i Deulu Dôn ym mytholeg Cymru.
* Y Celtiaid

Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Y Celtiaid
Zeebrugge

bawd|dde|200px|Y Sint-Donatiuskerk

Pentref a harbwr sydd bellach yn un o faesdrefi Brugge yng ngorllewin Fflandrys, yng ngogledd-orllewin Gwlad Belg yw **Zeebrugge**. Saif yn nhalaith Gorllewin Fflandrys ac arondissement Brugge. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 3,865.

Harbwr Zeebrugge yw'r ail-fwyaf yng Ngwlad Belg, ar ôl Antwerp. Yn 1987, bu yn y newyddion pan suddodd y fferi Herald of Free Enterprise yn syth ar ôl gadael yr harbwr.

Categori:Fflandrys
Categori:Trefi Gwlad Belg