Gaeltacht na nDéise

Mae **Gaeltacht na nDéise** yn ardal Gaeltacht yn Swydd Port Láirge sy'n cynnwys ardaloedd An Rinn (Ring) ac An Sean Phobal (Old Parish). Fe'i lleolir 10 km o dref Dún Garbhán. Mae gan Gaeltacht na nDéise boblogaeth o 1,816 (Cyfrifiad 2016) ac mae'n cwmpasu ardal ddaearyddol o 62 km2 (6,110 hectar neu 23.59 milltir sgwâr). Mae hyn yn cynrychioli 1% o holl ardal y Gaeltacht - dyma'r ail Gaeltacht swyddogol leiaf yn Iwerddon.  Penrhyn bychan yw'r 'Rinn' (gair sy'n gytras â'r gair Cymraeg 'rhyn' a welir yn 'penrhyn' ) sy'n bedair milltir o hyd ac un filltir o led ac sydd ar drothwy Dungarvan a'r tir bras. 

Mae'n cynnwys dau blwyf, An Sean Phobal (Old Parish) a phlwyf An Rinn (Ring). Mae darn bach o blwyf Ardmore hefyd yn rhan ohono. Mae traddodiad cryf o gerddoriaeth, canu, celfyddydau a chwaraeon Gwyddelig yn yr ardal.

## Yr enw
Enwir y Gaeltacht ar ôl y Déisi sef dosbarth cymdeithasol yn Iwerddon rhwng yr hen a'r canol oesoedd cynnar. Roedd y gwahanol bobloedd a restrir o dan y pennawd *déis* yn rhannu statws tebyg ar draws Iwerddon, ond nid oedd ganddynt fawr o berthynas eneteg, er y tybid yn aml eu bod yn perthyn felly. Cofnodwyd bod y Déisi wedi ymgartrefu yn ardaloedd arfordirol gorllewin ynys Prydain, yn enwedig yr ardaloedd a adnabyddir yn ddiweddarach fel Cymru, Cernyw a Dyfnaint. Bellach, mae 'Déisi' yn derm anffurfiol ar gyfer Swydd Port Láirge a'i phobl.

## Gwyddeleg
Caiff y defnydd o'r Wyddeleg yn y Gaeltacht ei olrhain ym mhob cyfrifiad. Mae'r ffigurau ar gyfer defnyddio'r Wyddeleg yn Gaeltacht na nDéise fel a ganlyn.

Gaeltacht na nDéise yw un o’r ychydig ardaloedd Gaeltacht lle'r oedd cynnydd yn y nifer sy'n siarad Gwyddeleg yn ddyddiol yng nghyfrifiad 2016.

### Cynllunio ieithyddol
Mae Deddf na Gaeltachta 2012 yn nodi'r broses cynllunio ieithyddol a fydd yn cael ei chynnal mewn 26 o Ardaloedd Cynllunio Ieithyddol ledled y wlad, fel y nodir gan Adran y Celfyddydau, Treftadaeth a’r Gaeltacht. Mae Gaeltacht na nDéise yn un Ardal Cynllunio Ieithyddol y Gaeltacht o dan y ddeddf. Dewisir 'Ceanneagraíocht' gan Údarás na Gaeltachta i ddatblygu cynllun iaith sy'n anelu at gynyddu'r defnydd o'r Wyddeleg yn eu cymuned. Dewiswyd Comhlucht Forbartha na nDéise gan Údarás na Gaeltachta fel y sefydliad arweiniol ar gyfer Gaeltacht na nDéise. O'r herwydd, roedd gan Comhlucht Forbartha na nDéise (cwmni datblygu iaith ac chymuned y fro) ddwy flynedd i ddatblygu cynllun iaith saith mlynedd ar gyfer yr ardal.

### Twristiaeth
]]
Comisiynodd Comhlucht Forbartha na nDéise adroddiad ar Dwristiaeth Ddiwylliannol yn Gaeltacht na nDéise yn 2014. Roedd yr adroddiad hwn yn rhan o brosiect datblygu twristiaeth ehangach yn y Gaeltacht a ariannwyd yn bennaf gan Waterford Leader Partnership. Cynhaliwyd yr astudiaeth gan HandsOnEvents o Dungarvan. Canfu'r adroddiad fod potensial sylweddol i ddatblygu twristiaeth ddiwylliannol yn yr ardal oherwydd amgylchedd naturiol yr ardal, ei chyfoeth diwylliannol o ran iaith, cerddoriaeth a'r celfyddydau, treftadaeth adeiledig ynghyd â brwdfrydedd sylweddol y gymuned leol.

O ganlyniad i hyn, sefydlwyd pwyllgor datblygu twristiaeth, An Pwyllgor Fáilte, sy'n is-bwyllgor i Gydlucht Datblygu na nDéise. Pwrpas y Pwyllgor Croeso yw datblygu a gwella'r ardal ar gyfer pobl leol a thwristiaid fel ei gilydd, a chanolbwyntio'n bennaf ar yr Iaith Wyddeleg, Diwylliant a Hanes yr ardal. Honnir y bydd hyn yn sicrhau cynaladwyedd yr ardal ac yn cadw'r hanes a'r traddodiadau ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Ymhlith y prosiectau yr ymgymerwyd â hwy gan y grŵp hwn mae datblygu Reilig an tSléibhe, Mynwent y Newyn lleol, Aonach an Phátrúin, Marchnad Nadolig a drefnwyd ar ddiwrnod y Nawddsant yn yr ardal a datblygu presenoldeb yr ardal fel rhan o fenter newydd Dwyrain Hynafol Iwerddon.

## An Sean Phobal
Mae An Sean Phobal ("Yr Hen Gymuned") wedi'i lleoli yng ngorllewin Swydd Waterford yn Gaeltacht na n'Déise gan gynnwys yr aneddiadau canlynol: Maoil a Cóirne, Ballynagal, Helbich. Mae'n ardal wledig dawel, yn agos i Ardmore. Mae'n blwyf gweddol fawr (tri deg pump cilomedr sgwâr).

Mae nifer o wasanaethau cyhoeddus ar gael, fel ysgol gynradd ac eglwys. Yn 2003, rhoddwyd caniatâd cynllunio ar gyfer canolfan gymunedol a meithrinfa drws nesaf iddo ac i'r dwyrain o'r eglwys, gyda mynediad i'r tir cefn a chae pêl-droed yn y dyfodol.

## Rinn Ó Cuanach
### Yr ardal
Saif y Rinn yng ngorllewin Swydd Waterford tua saith milltir y tu allan i dref Dungarvan. Mae llawer o drefgorddau ond lleolir y brif dref yn Nagalle. Mae yma ysgol gynradd, dwy ysgol uwchradd, bwyty, pum tafarn, swyddfa bost, Eglwys Sant Niclas a siop. Mae dau fae yn yr ardal (Helbhic a Ballynagal) yn ogystal â dau draeth (Conigéar a Ballynagal) a chilfach yn Ceann Helbhic (Helvick - enw Hen Norseg sy'n dyst i hanes Llychlynaidd y fro). Gwyddeleg yw iaith y cartref i fwy na 60% o bobl Rinn.

Cynhelir cyrsiau Gwyddeleg yn yr ardal mewn ysgol breswyl ym Maoil a' Cóirne, Coláiste na Rinne. Daw plant yn eu harddegau o bob rhan o’r wlad i’r coleg yn ystod gwyliau’r haf. Mae Ysgol Gyhoeddus Munster hefyd yn cael ei chynnal yn flynyddol yn Rinn. Mae'r Penrhyn wedi'i leoli ger y môr ac mae yna lawer o draethau yn yr ardal hon. Helvic Head yw'r traeth enwocaf yn y rhanbarth. Mae tua mil o bobl yn byw yn y rhanbarth ac mae dwy siop hefyd.

Dywedir mai sefydlu Coláiste na Rinne ("Coleg an Rinn") a achubodd y Wyddeleg yn y parth; roedd yn fenter ar y cyd o ryw fath rhwng pobl yr ardal a'r diwygwyr iaith. Rhoddodd y Coleg (sydd ar ffurf Ysgol Haf) statws i’r Wyddeleg ac argyhoeddi’r cyhoedd fod iddi werth ac nad oedd yn gysylltiedig â thlodi a bywyd drwg yn unig. Mae Coláiste na Rinne o bwysigrwydd economaidd.

Dirywiodd Gwyddelod yr ardal yn ystod yr 1950au a'r '60au ond mae'r sefyllfa wedi gwella ers yr 1970au. Ond mae'r nifer isel o bobl yr ardal yn achosi trafferthion mewn ymddygiad iaith a materion sosioieithyddol. Mae llawer o bobl o Loegr yn byw yn yr ardal ac yn aml nid ydynt yn medru'r Wyddeleg.

## Diwylliant
Mae'r ardal yn enwog am gerddoriaeth a chanu, mae'r hen draddodiad yn dal yn fyw.

Mae yna lawer o artistiaid yn y Rinn yn delio â gwahanol gyfryngau: pren, gwydr, clai, peintio. Bu ffyniant hefyd mewn ysgrifennu. Cyhoeddir cylchgrawn bob blwyddyn (An Linn Buí) lle mae gwybodaeth ar gael am lên, hanes a phethau eraill yn ymwneud â Gaeltacht na n'Déise.

## Tref Wasanaethu'r Gaeltacht
Tref gyfagos Dún Gárbhan sydd â statws 'Tref Wasanaethu'r Gaeltacht' i Gaeltacht na nDéise. Yn hynny o beth, mae disgwyl i'r dref roi cefnogaeth arbennig ar gyfer darpariaeth yn yr iaith i'w thrigolion a thrigolion y Gaeltacht gyfagos.

## Gweler hefyd
* Gaeltacht Corca Dhuibhne

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Comhlucht Forbartha na nDéise cwmni gymunedol y Gaeltacht (Gwyddeleg a Saesneg)
* Gaeltacht na nDéise, An Rinn - coffi, golygfa, Gwyddeleg Fideo byr ar o'r Gaeltacht gan Siôn T. Jobbins (Cymraeg yn unig, 2024)
* Gaeltacht na nDéise Day Trip | An Rinn, Co. Waterford Gaeltacht Spa Day Fideo ar sianel Crafty VLOGs (2022)

Categori:Gaeltacht
Categori:Gwyddeleg
Categori:Adfer iaith
Categori:Swydd Waterford