open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llyn Ladoga

Llyn dŵr croyw mwyaf Ewrop yw **Llyn Ladoga** (Rwsieg *Ла́дожское о́зеро* / *Ladozhskoe ozero*), wedi'i leoli yng ngogledd-orllewin Rwsia yn agos at y Môr Baltig yng Ngweriniaeth Karelia ac Oblast Leningrad.

## Daearyddiaeth 
Mae'r llyn yn gorchuddio arwynebedd o rhwng 17.7 (heb ynysoedd) ac 18.4 (gan gynnwys ynysoedd) mil km2. Ei hyd (o'r gogledd i'r dde) yw 219&nbsp;km, a'i led cyfartal yw 83&nbsp;km. Mae ef ar ei ddyfnaf yn y gogledd-orllewin, lle ceir y man dyfnaf, 230m. Ei ddyfnder cyfartal yw 52m. Mae'n llifo i mewn i Gwlff y Ffindir ar hyd Afon Neva drwy St Petersburg. Y Neva yw'r unig afon i lifo allan ohono, ond mae'n dwyn ei ddŵr oddi wrth tua 3500 o isafonydd sy'n llifo i mewn iddo. Y prif isafonydd yw'r Svir, y Volkhov, y Vuoksi a'r Syas. Mae'r llyn yn cynnwys tua 660 o ynysoedd, y rhan fwyaf ohonyn nhw yn y gogledd-orllewin, gan gynnwys yr Ynysoedd Valaam. Y prif drefi ar ei lannau yw Shlisselburg, Novaya Ladoga, Syasstroy, Pitkyaranta, Sortavala, Lakhdenpokhya a Priozersk.

## Hanes 
bawd|chwith|250px|Llyn Ladoga
Hyd y 13g, enw'r llyn oedd Llyn Nevo. Ailenwyd ar ôl y dref fasnachol o'r un enw (Staraya Ladoga) ar ei lannau. Roedd y rhan ogledd-orllewinol o'r llyn yn rhan o'r Ffindir tan 1940.

## Gweler hefyd 
*Llynnoedd Ewrop
*Rhestr o lynnoedd Rwsia

Ladoga
Categori:Daearyddiaeth Oblast Leningrad
Longinus

Roedd **Cassius Longinus** yn rhethregydd Groeg (tua 213-273), a anwyd yn Athen.

## Ei yrfa 
Astudiodd Longinus Newydd-Blatoniaeth yn Alexandria yn yr Aifft Isaf. Dychwelodd i'w ddinas enedigol i ddysgu athroniaeth, gramadeg (h.y. beirniadaeth lenyddol) a rhethreg yn 260.

Fe'i galwyd gan Zenobia, brenhines Palmyra, yn 260, i fod yn weinidog yn ei llys. Am fod yr ymerodr Rufeinig Aurelian yn credu ei fod yn euog o berswadio'r frenhines i wrthsefyll awdurdod y Rhufeiniaid fe'i dienyddwyd ganddo yn sgîl cwymp Palmyra yn 273.

## Gwaith llenyddol 
Roedd Longinus yn enwog am ei ddysg. Fe'i cyffelybwyd gan Eunapius i "lyfrgell fyw" ac "amgueddfa ar gerdded". Cyfansoddodd weithiau mewn sawl maes, yn cynnwys athroniaeth, rhethreg, gramadeg, hanes cronolegol a llenyddiaeth. O'r rhain dim ond drylliau sydd wedi goroesi, e.e. rhagymadrodd i sylwebaeth ar lawlyfr gan Hephæstion ar fesurau cerdd dafod Groeg.

Mae'r traethawd byr "Ar yr Aruchel" (*Περι ϋψους*), a dadogir arno yn gyffredinol, yn waith awdur anhysbys cynharach, yn ôl pob tebyg, ac yn dyddio o'r ganrif gyntaf Cyn Crist. Roedd yn llyfr poblogaidd a dylanwadol yn ysgolion rhethreg Ewrop ar ddiwedd yr Oesoedd Canol ac ar ddechrau'r cyfnod modern.

## Ffynonellau 
*F.W. Hall, *A Companion to Classical Texts* (Rhydychen, 1913)
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau 213
Categori:Llenorion Groeg yr Henfyd
Categori:Marwolaethau 273
Hephæstion

*Hephæstion (gramadegwr) - gramadegwr Groegaidd
*Hephæstion (cydymaith Alecsander) - hoff gydymaith Alecsander Fawr
*Hephæstion (dinas) - dinas yn Lycia, yn Asia Leiaf
----
Zosimus

Hanesydd Groeg (fl. 5ed ganrif) oedd yn swyddog uchel yn y wladwriaeth yng Nghaergystennin yn ail hanner y 5ed ganrif.

Mae'n awdur llyfr hanes ar Gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig a nodweddir gan safbwynt rhyddfrydig ac amgyffred ddeallus. Un o'i ffynonellau oedd gwaith coll Eunapius.

Mae'n llyfr mewn chwech rhan:

:(i) Y cyfnod rhwng teyrnasiad Augustus a theyrnasiad Diocletian.
:(ii-iv) Y cyfnod hyd at ymraniad yr ymerodraeth gan Theodosius Fawr.
:(v-vi) Astudiaeth fanwl o'r cyfnod 395-410.

Ymddengys na chafodd Zosimus yr amser i orffen y gwaith, oedd yn fod i gynnwys digwyddiadau ei oes ei hun.

Mae Zosimus yn rhoi'r bai am gwymp yr ymerodraeth ar ddymchwel y grefydd baganaidd a mabwysiadu Cristionogaeth fel unig grefydd swyddogol yr ymerodraeth. Mae'n barnu'r ymerodr Cystennin yn hallt.

Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Llyn Ilmen

Llyn yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **Llyn Ilmen** (Rwseg *Озеро Ильмень* / *Ozero Ilmen*). Fe'i lleolir yng ngorllewin Oblast Novgorod, 6&nbsp;km i'r de o ddinas Novgorod. Ei hyd yw 40&nbsp;km, a'i led ar ei uchaf yw 32&nbsp;km. Mae ei arwynebedd yn amrywio o 733 i 2090&nbsp;km2 yn ôl lefel y dŵr. Mae'n llyn bas: ei ddyfnder yn ei fan dyfnaf yw 10m. Mae ei lannau'n fflat, ac, yn y dde, yn gorsog. Mae Afon Volkhov yn llifo allan ohono i'r gogledd yn rhedeg tuag at Lyn Ladoga, sy'n arwain yn y pendraw at Gwlff y Ffindir dros Afon Neva a St Petersburg.

## Gweler hefyd
*Rhestr o lynnoedd Rwsia

Ilmen
Categori:Daearyddiaeth Oblast Novgorod
Zenobia (ffilm)

:*Gweler hefyd Zenobia (tudalen gwahaniaethu)*.

Ffilm gan Gordon Douglas sy'n serennu Oliver Hardy, Harry Langdon a Billie Burke yw ***Zenobia*** (1939).

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1939
Llyn Onega

Llyn yng ngogledd-orllewin Rwsia a llyn ail fwyaf Ewrop yw **Llyn Onega** (Rwsieg *Онежское озеро* / *Onezhskoe ozero*; Kareleg *Ääninen* neu *Äänisjärvi*). Mae ei arwynebedd yn gorchuddio 9,894&nbsp;km2. Ar ei ddyfnaf, ei ddyfnder yw 120m. Mae'n cynnwys 1369 o ynysoedd gydag arwynebedd o 250&nbsp;km2. Mae 58 is-afon yn llifo i mewn iddo. Y prif is-afonydd yw'r Shuya, Suna, Vodia a'r Andoma. Lleolir Petrozavodsk, prifddinas Gweriniaeth Karelia ar lannau gorllewinol y llyn. Mae Karelia yn amgylchynu'r llyn ar dair ochr (yn y gogledd, y gorllewin a'r dwyrain). Yn y de, mae'n ffinio ag Oblast Leningrad yn y gorllewin ac Oblast Vologda yn y dwyrain.

bawd|chwith|250px|Darlun angorfa ar Lyn Onega (Sergey Mikhailovich Prokudin-Gorsky, rhwng 1909 a 1915)
Saif *pogost* Kizhi ('lloc, amgaead Kizhi'), Safle Treftadaeth y Byd UNESCO, ar Ynys Kizhi yn y llyn. Adeiladwyd dwy egwlys bren yno yn yr 18g, ac ychwanegwyd chlochdy pren wyth ochr yn 1862.

Onega
Categori:Daearyddiaeth Oblast Leningrad
Categori:Daearyddiaeth Oblast Vologda
Allwedd

250px|de|bawd|Allwedd

Offeryn i agor clo, gan amlaf mewn drws, ydy **allwedd** (neu **goriad**).

Categori:Cloeon
Eunapius

Rhethregydd Groeg a anwyd yn Sardis yn 347 oedd **Eunapius**.

Yn y flwyddyn 405 ysgrifennodd gyfrol o fywgraffiadau tri ar hugain o athronwyr a soffyddion cynharach neu gyfoes. Er nad yw wedi ei hysgrifennu'n dda erys yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes neo-Platoniaeth yn y cyfnod hwnnw.

Mae sawl dryll o barhad o gronicl gan Herennius Dexippus wedi goroesi yn ogystal. Roedd y parhad hwnnw, mewn 14 llyfr, yn rhychwantu'r cyfnod rhwng 268 a 404 OC; fe'i defnyddiwyd yn helaeth gan yr hanesydd Bysantaidd Zosimus (fl. ail hanner y 5g).

## Ffynonellau 
*F.W. Hall, *A Companion to Classical Texts* (Rhydychen, 1913)
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau 347
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Marwolaethau'r 5ed ganrif
Nizhniy Novgorod

Dinas bumed fwyaf Rwsia yw **Nizhny Novgorod** (Rwseg Ни́жний Но́вгород) ar ôl Moscfa, St Petersburg, Novosibirsk ac Ekaterinburg. Hi yw canolfan weinyddol Oblast Nizhny Novgorod a Dosbarth Ffederal Volga. O 1932 tan 1990 adwaenid y ddinas fel **Gorky** ar ôl yr awdur Maxim Gorky. Sefydlwyd y ddinas ym 1221 gan Dywysog Yuriy Vsevolodovich. Saif ar lan Afon Oka.

Categori:Dinasoedd Oblast Nizhny Novgorod
Categori:Dosbarth Ffederal Volga
Categori:Sefydliadau 1221
Staraya Ladoga

bawd|250px|Caer Staraya Ladoga

Tref fach yng ngogledd-orllewin Rwsia yn Oblast Leningrad ar aber Afon Volkhov a Llyn Ladoga yw **Staraya Ladoga** (Rwsieg *Ста́рая Ла́дога*). Er ei fod yn bentref heddiw, un o drefi hynaf a phwysicaf Rwsia'r Oesoedd Canol ydoedd, ar y llwybr masnach o Lychlyn i Gaergystennin. Fe'i hadwaenid i'r Llychlynwyr fel *Aldeigjuborg*.

Categori:Trefi Oblast Leningrad
Categori:Hanes Rwsia
Dis

150px|de|bawd|Disiau Ewropeaidd

Dros y blynyddoedd mae **dis** wedi dod yn fwy a mwy poblogaidd mewn gemau; boed rheiny yn gamblo, neu yn gem gyda’r teulu, megis Monopoly. Mae yna hyd yn oed rhai gemau sydd yn cael eu chwarae gyda dis yn unig, fel Yahtzee, neu Pig.

## Defnydd 
200px|bawd|Casgliad o ddisiau hanesyddol o Asia

Cafodd dis eu dyfeisio rhywbryd yn yr oesoedd cyn-hanesyddol. Yn wir mae’r son cyntaf amdanynt i'w gael yn y *Rig Veda*, cerdd Sansgrit a gyfansoddwyd rhywbryd o amgylch 1700 CC efallai!
Rydym hefyd yn gwybod bod yno chwarae gyda deis wedi bod yng nghyfnod Groeg yr Henfyd a'r Ymerodraeth Rufeinig.

Roedd y dis wreiddiol yn esgyrn-arddwrn (Knucklebones), ac yna ‘Steatite’, math o dalc. (Mae’r llun ar y chwith yn dangos gwahanol mathau o ddis dros yr oesoedd.)

Mae dis hefyd yn cael eu creu o nifer o wahanol defnyddiau; o fetel, asgwrn, pren, carreg, ac yn awr, plastig. Mae yna hefyd dis yn cael eu cynhyrchu sydd wedi cael eu amharu, felly maent yn fwy tebygol i lanio ar un ochr na’r lleill. Mae yno hefyd dis anghiwboid; mae yno rai octagonol, tetrahedronol, trapezohedronogol, dodecahedronol ac icosahedronol!

Felly, i gloi mae dis yn offer ddefnyddiol sydd wedi bod o amgylch am ganrifoedd lawer, yn effeithio, ac, weithiau yn rheoli ein gemau!

## Gemau Dis 
bawd|Paschier Joostens, *De Alea*, 1642

Mae yna nifer fawr o emau yn cael eu chwarae gan ddefnyddio Dis yn ein Cymdeithas ni. Mae rhai o’r rhain yn hen iawn, am fod gan dis hanes hen iawn; gweler oddi tano.

Dyma engrheifftiau o rai o’r gemau hyn:

### Snakes and Ladders
Cafodd y gêm hon ei dyfeisio yn Lloegr rhai canrifoedd yn ôl, er i rai honi ei fod wedi tarddu yn yr India Sangscritaidd. Mae hi’n êm syml sy’n dibynnu ar y rhol ar ddis.

### Monopoly
Cafodd Monopoly ei ddyfeisio gan y brodyr Parker yn 1935 yn yr Amerig. Mae Monopoly yn dibynnu llai ar rol dis nag y mae gemau fel S&L, ond mi all rol gwael cael effaith sylweddol ar eich gêm

### Warhammer
Mae Warhammer yn êm fwy diweddar nag y mae Monopoly a Snakes and Ladders, ond hyd yn oed mewn gemau newydd, mae’r dis dal yn ran hanfodol o’i cynhwysion.

Categori:Gemau
Dafydd Jones (Isfoel)

Bardd Cymraeg oedd **Isfoel** neu **Dai Cilie** (ganwyd **David Jones**; 16 Mehefin 1881 – 1 Chwefror 1968), yn enedigol o'r Cilie, ger Llangrannog, Ceredigion, ac yn un o *Fois y Cilie* (gweler Teulu'r Cilie).

Ffermwr a gof wrth ei grefft oedd Isfoel. Roedd yn fardd penigamp ar y mesurau caeth a rhydd fel ei gilydd.

## Llyfryddiaeth
; Cerddi
* *Cerddi Isfoel* (1958)
* *Ail Gerddi Isfoel* (1965)
* *Cyfoeth Awen Isfoel* (1984, gol. T. Llew Jones)
; Ysgrifau
* *Hen Ŷd y Wlad* (1966).

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Dafydd Jones

Ceir sawl **Dafydd Jones**:

* Dafydd Jones (argraffwr) ('Dafydd Jones o Drefriw': 1708 - 1785), bardd, hynafiaethydd ac argraffwr
* Dafydd Jones o Gaeo (1711 - 1777), emynydd
* David Jones (1796 – 1841), cenhadwr
* Dafydd Jones (Dewi Dywyll) (1803 - 1868), baledwr
* Dafydd Jones (Isfoel) (1881 - 1968), bardd
* Dafydd Jones (chwaraewr rygbi) (1979 - ), chwaraewr rygbi sy'n chwarae i Scarlets Llanelli
* Dafydd Jones, Penrhyndeudraeth (neu Dafydd Siôn Siâms); 1743 - 1831), cerddor, bardd, a llyfr-rwymwr o Benrhyndeudraeth
Castell Gwydir

Hen blasdy yn Nyffryn Conwy, ger Llanrwst, cartref hanesyddol Wyniaid Gwydir, yw **Castell Gwydir** (ceir y ffurfiau amgen *Gwydyr* a *Gwyder*). Gorwedd tua milltir i'r gorllewin o dref marchnad hynafol Llanrwst a 1.5 milltir i'r de o bentref Trefriw. Mae'r hen gastell yn blasdy crand erbyn hyn, ac wedi ei gosod ar dir gorlif gwastad Afon Conwy; i'r gorllewinol mae Coedwig Gwydyr.

Cysylltir Castell Gwydir yn bennaf â Syr John Wynn (1553-1627), awdur *History of the Gwydir Family*. Mae'r adeilad hardd yn dyddio o ail hanner y 16g. Fe'i adeiladwyd gan John Wyn ap Maredudd, taid Syr John.

Am flynyddoedd bu'n enwog am y peunod lliwgar a rodiai yn y gerddi ac ar hyd ben y muriau. Gwerthwyd y stad gan y teulu yn y 1890au. Mae'n gartref preifat heddiw ond yn agored i'r cyhoedd ar adegau.

## Gwydir
Ceir sawl ffurf ar yr enw 'Gwydir', yn cynnwys 'Gwydyr' a 'Gwyder'. Nid yw'r ansicrwydd am y ffurf gywir yn rhywbeth newydd. Ar ddiwedd llythyr at Ieuan Fardd a ysgrifennwyd yn 1767, mae'r hynafiaethydd Richard Morris (1703 - 1779), un o Forysiaid Môn, yn dweud "*Rhowch fy ngharedigol orchymyn at y Cyfaill mwyn Mr. Williams o* Wedyr *ynte* Gwydyr, Gwydir, Gwydr, Gwaedir, Gwaederw ''etc. etc. Pa un yw'r goreu?''".

## Hanes
Dywedir bod amddiffynfa o rhyw fath wedi bod ar y safle ers 600. Daeth Gwydir yn gartref i linach y Wynniaid, a oedd ymhlith disgynyddion Brenhinoedd Gwynedd ac un o deuluoedd pwysicaf gogledd Cymru yn ystod cyfnod y Tuduriaid a'r Stiwartiaid.

## Llyfryddiaeth
* *Gwydir Castle — A Brief History and Guide*, Peter Welford, 2000
* *Gwydir Castle* — Taflen Ymwelwyr
* *Castles in the Air*, Judy Corbett, Ebury Press, 2004

## Gweler hefyd
*Coedwig Gwydyr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Castell Gwydir
*  Hanes mwy manwl
*  Canllaw i Gastell Gwydir
*  Hanes yr enw 
*  Capel Gwydir

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Gwydir
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Llanrwst
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Trefriw
John Reid

Gwleidydd o'r Alban yw Dr. **John Reid** (ganwyd 8 Mai 1947),  sydd yn yr Ysgrifennyd Cartref cyfredol a'r Aelod Seneddol am yr etholaeth Albanaidd Airdrie a Shotts. Mae wedi bod yn aelod o'r Cabinet Prydeinig o dod yn Ysgrifennydd Gwladol yr Alban yn 1999. Mae wedi dal saith swydd arall yn y Cabinet ers hynny, yn cynnwys Ysgrifennydd Gogledd Iwerddon, ac Ysgrifennydd Gwladol Amddiffyn. Daeth yn Ysgrifennydd Cartref ym Mai 2006 hyd Mehefin 2007.

Cododd ei broffil yn Awst 2006 pan gwnaeth y rhan fwyaf o'r dewisiadau pwysig yn dilyn y cynllwyn i chwythu lan awyrennau trawsiwerydd, yn hytrach na'r Dirprwy Brif Weinidog John Prescott, tra bo'r Brif Weinidog Tony Blair ar wyliau.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol yr Alban
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
America Ladin

200px|de|bawd|Map o America Ladin
Y rhanbarth o'r Amerig lle siaradir ieithoedd Romáwns – y rhai a darddir o Ladin – yn swyddogol neu'n bennaf yw **America Ladin**.


Lladin
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Romáwns
Lostprophets

Band roc o Gymru oedd y **Lostprophets** neu weithiau **lostprophets**. Daeth y band o Bontypridd a chawsant eu ffurfio yn 1997. Roeddent wedi cynhyrchu pum albwm ynghyd â naw sengl.

## Arestio Watkins a'r band yn dod i ben
Daeth y band i ben yn swyddogol yn 2013 pan blediodd Ian Watkins, eu prif leisydd, yn euog i droseddau rhyw yn erbyn plant.

## Albymau
**Thefakesoundofprogress* (2000)
**Start Something* (2004)
**Liberation Transmission* (2006)
**The Betrayed* (2010)
**Weapons* (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Dadsefydliadau 2013
Everton F.C.

Clwb pêl-droed o Lerpwl yw **Everton Football Club**. Cafodd ei sefydlu yn 1878 ac mae'n un o dimau blaenllaw cynghrair pêl-droed Lloegr. 

Maen nhw wedi chwarae yn Stadiwm Hill Dickinson ers 2025.

## Chwaraewyr Enwog
* Dixie Dean
* Duncan Ferguson
* Kevin Ratcliffe
* Peter Reid
* Wayne Rooney
* Theo Walcott
* Neville Southall
* David Unsworth
*Trevor Steven
* Dave Watson
* Gary Speed
* Kevin Campbell
* Allan Ball

## Rhestr Rheolwyr
* W. E. Barclaya (1888-1889)
* Dick Molyneux (1889-1901)
* William C. Cuff (1901-1918)
* W.J. Sawyer (1918-1919)
* Thomas H. McIntosh (1919-1935)
* *Committees* (1935-1939)
* Theo Kelly (1939-1948)
* Cliff Britton (1948-1956)
* Ian Buchan (1956-1958)
* Johnny Carey (1958-1961)
* Harry Catterick (1961-1973)
* Tom Eggleston (1973) (*interim*, dau fis)
* Billy Bingham (1973-1977)
* Steve Burtenshaw (1977) (*interim*, un mis)
* Gordon Lee (1977-1981)
* Howard Kendall (1981-1987)
* Colin Harvey (1987-1990)
* Jimmy Gabriel (1990) (*interim*, un gêm)
* Howard Kendall (1990-1993)
* Jimmy Gabriel (1993-1994) (*interim*, un mis)
* Mike Walker (1994)
* Joe Royle (1994-1997)
* Dave Watson (1997) (*interim*, dau fis)
* Howard Kendall (1997-1998)
* Walter Smith (1998-2002)
* David Moyes (2002-2013)
*Roberto Martinez (2013-2016)
*David Unsworth (2016-2016) (interim)
*Ronald Koeman (2016-2017)
*David Unsworth (2017) (interim)
*Sam Allardyce (2017-2018)
*Marco Silva (2018-2019)
*Carlo Ancelotti (2019-2021)
*Rafael Benítez (2021-2022)
*Frank Lampard (2022-2023)
*Sean Dyche (2023-2025)
*David Moyes (2025-presennol)


Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Categori:Lerpwl
Categori:Sefydliadau 1878
Buddug (gwahaniaethu)

Ceir sawl Buddug:

*Buddug (Boudica) (fl. y ganrif gyntaf O.C.) Brenhines yr Iceni
*Catherine Prichard (Buddug) Llenores
Afon Adda

Afon fechan yn Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Adda** sy'n llifo – mewn ceuffos yn bennaf – drwy ddinas Bangor, Gwynedd. Dywedir i'r enw ddod o'r 19g am ei bod yn llifo heibio Cae Mab Adda. *Afon Tarannon* oedd yr enw hynafol.

Mae'r afon yn llifo i'r môr rhwng ardal Hirael a Phorth Penrhyn.

## Cyfeiriadau 
Adda
Adda
Categori:Bangor
Aleksandr Kolchak

Llyngesydd o Rwsiad ac un o gadlywyddion y Lluoedd Gwyn (gwrth-Folsieficaidd) yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia oedd **Aleksandr Vasiliyevich Kolchak** (Rwsieg *Александр Васильевич Колчак*) (4 / 16 Tachwedd 1874 – 7 Chwefror 1920).

Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Fforwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Fforwyr yr Arctig
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o Rwsia
Categori:Llyngeswyr
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Morwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Morwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl a aned yn St Petersburg
Categori:Pobl fu farw yn Rwsia
Buddug (Boudica)

Brenhines arwrol llwyth Celtaidd
yr Iceni, a flodeuai yn y ganrif gyntaf yn ne-ddwyrain Lloegr, oedd **Buddug** (hefyd *Boudica*, *Boudicca* neu *Boadicea*).
[300px|bawd|chwith|Engrafiad o ddarlun dychmygol (arlunydd anhysbys) o Fuddug, â'i merched yn ei hymyl, yn annerch ei byddin (o olygiad [Rhys Gwesyn Jones o *Drych y Prif Oesoedd* gan Theophilus Evans, tua 1850)]]

## Cwymp Prasutagas 
Roedd Britannia, y rhan o Brydain a oedd dan reolaeth Rhufain, yn cael ei llywodraethu gan y rhaglaw (y 'procuradur') Rhufeinig llygredig Catus yn enw y llywodraethwr Suetonius Paulinus, a oedd yng ngogledd Cymru yn brwydro yn erbyn y derwyddon ym Môn. Pan fu farw Prasutagas, gŵr Buddug, dechreuodd Catus anrheithio yr Iceni a'u tiroedd. Yn O.C. 61 cipiodd Catus Fuddug a'i ddwy ferch ifanc a'u fflangellu yn gyhoeddus ac yna eu treisio.  

## Gwrthryfel Buddug 
O ganlyniad i hyn, cododd yr Iceni mewn gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid. Dan arweiniad Buddug, a oedd yn rhyfelwraig ddewr, gorchfygodd yr Iceni y nawfed lleng, Legio IX Hispana. Aethant yn eu blaen i gipio Verulamium (St Albans), y brifddinas Rufeinig ar y pryd Camelodunum (Colchester), ynghyd â porthladd Londinium (Llundain).
Brysiodd Suetonius Paulinus a'i fyddin yn ôl o Fôn. Roedd ganddo fyddin o tua deng mil o wŷr: Legio XIV Gemina, rhan o Legio XX Valeria Victrix a rhai milwyr cynorthwyol. Cyfarfu â Buddug a'i llu ger High Cross ar Stryd Watling a bu brwydr mawr. Ymladdodd yr Iceni yn ffyrnig ond, er bod ganndynt fantais sylweddol o ran eu nifer roedd y llengwyr Rhufeinig yn rhy ddisgybliedig iddynt. Ffoes Buddug a gweddillion ei byddin adref. Ymddengys ei bod wedi lladd ei hun yno yn hytrach na dioddef y gwarth o weld ei llwyth a'i theyrnas yn cael eu hanreithio.

## Dathliad ddiwylliannol 
### Llenyddiaeth 
Yn y 18g, dan ddylanwad Rhamantiaeth a'r diddordeb newydd mewn popeth Celtaidd, darganfuwyd Buddug o'r newydd a thyfodd yn ffigwr arwrol poblogaidd. Ceir pennod arbennig o ddiddorol amdani yn 'Drych y Prif Oesoedd' (1716 a 1740), llyfr hanes poblogaidd hynod a dylanwadol Theophilus Evans. Mabwysiadwyd Buddug gan y Saeson dan yr enw *Boadicea* yn Oes Fictoria (*Buddug* arall) fel math o arwres genedlaethol Brydeinig.

### Cerfluniau 
Yn 1912 cytunodd y diwydiannwr a'r gwleidydd, D.A. Thomas i ariannu cyfres o gerfluniau ar gyfer y Neuadd Farmor yn adeilad newydd Neuadd y Ddinas, Caerdydd. Rhoddwyd y dewis i'r Cymry mewn cystadleuaeth a bu James Havard Thomas yn cynorthwyo D.A. Thomas a thîm comisiynu bach yn y dewis terfynol o bobl a cherflunwyr. Cafodd y cynllun ei ddadorchuddio’n swyddogol gan David Lloyd George ym mis Hydref 1916.

## Llyfryddiaeth
*Ian Andrews, ''Boudicca's Revolt* (Llundain, 1972)
*Graham Webster, *Boudicca: The British Revolt Against Rome'' (Llundain, 1978)

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 61
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Categori:Y Celtiaid
Categori:Merched y ganrif 1af
Novosibirsk

Trydedd dinas fwyaf Rwsia ar ôl Moskva a St Petersburg yw **Novosibirsk** (Rwsieg *Новосиби́рск*). Dinas fwyaf Siberia a chanolfan weinyddol Oblast Novosibirsk a Thalaith Ffederal Siberia yw hi hefyd. Lleolir yn ne-orllewin Siberia, ar Afon Ob, un o afonydd mwyaf Rwsia. Sefydlwyd ym 1893 fel croesfan ar gyfer y rheilffordd Draws-Siberaidd dros yr afon. Ei enw o 1895 tan 1925 oedd **Novonikolayevsk**.

## Hinsawdd 
Mae'r hinsawdd yn gyfandirol gyda gwahaniaeth mawr rhwng tymheredd yr haf a thymheredd y gaeaf.

## Hanes 
bawd|chwith|chwith|250px|Theatr opera a ballet Novosibirsk yng nghanol y ddinas
Sefydlwyd y ddinas ym 1893 fel yr oedd y rheilffordd Draws-Siberaidd yn cael ei hadeiladu drwy'r ardal. Ar y cychwyn, enw'r dreflan oedd *Aleksandrovsk* er parch i Sant Alexander Nevsky, noddwr nefol Tsar Alexander III. Ar ôl ei farwolaeth ym 1895, fe'i hailenwyd yn Novo-nikolayevsk er parch i Sant Nikolay Chudotvorets noddwr nefol y tsar newydd Niclas II. Dyrchafwyd y dreflan i statws dinas ym 1903, ac ar drothwy Chwyldro Rwsia ym 1917 roedd ei phoblogaeth wedi tyfu i ryw 80,000 o drigolion. Yn sgil y chwyldro, roedd Novosibirsk yn bencadlys pwysig i'r lluoedd gwyn yn y Rhyfel Cartref o dan Llyngesydd Aleksandr Kolchak, ond cipiwyd y ddinas gan y Fyddin Goch ym 1919. Ym 1921, symudwyd gweinyddiaeth y rhanbarth o Omsk i Novosibirisk, ac o hyn ymlaen hon oedd prifddinas y rhanbarth. Ym 1925, derbyniodd ei enw presennol Novosibirsk (*Dinas Newydd Siberia*). O'r 1930au ymlaen, newidiodd cymeriad y ddinas: datblygodd fel canolfan ddiwydiannol, yn enwedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pryd symudwyd llawer o ffatrïoedd o orllewin Rwsia er diogelwch. Ym 1957, adeiladwyd argae i greu cronfa ddŵr a gorsaf drydan hydroelectrig yn agos at y ddinas (Cronfa Ddŵr Novosibirsk a Gorsaf Drydan Hydroelectrig Novosibirsk). Dwyshaodd erydiad pridd ar ôl i fforestydd gael eu torri er mwyn clirio tir o gwmpas y gronfa, gan arwain at llifogydd amlach a phroblemau ecolegol eraill. Yr un flwyddyn adeiladwyd Akademgorodok ar lannau'r llyn yn ymyl Novosibirsk. Sefydlwyd pedair ar ddeg o athrofeydd ymchwil a phrifysgolion yno mewn cyfnod byr, a lleolwyd pencadlys newydd cangen Siberia Athrofa Wyddorau Rwsia yno. Erbyn dechrau'r 1960au roedd poblogaeth y ddinas wedi tyfu i un miliwn. Dechreuwyd adeiladu metro ym 1979, a'r llinell gynta'n agor ym 1985.

Categori:Dinasoedd Oblast Novosibirsk
Categori:Siberia
Categori:Sefydliadau 1893
Ehangdir

Mae **ehangdir** yn ddarn mawr o dir, megis cyfandir, uwchgyfandir, neu ynys fawr. Mae'n debyg mai eangdiroedd yw'r tirffurfiau mwyaf cyffredin.

Categori:Tirffurfiau
Huntingdon

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw **Huntingdon**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Huntingdonshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 23,732.

Yn hanesyddol, tref sirol Swydd Huntingdon oedd hi, ond adeg ail-drefnu llywodraeth leol ym 1965 a 1974, cyfunwyd Swydd Huntingdon, Peterborough a Swydd Gaergrawnt. Maent bellach yn rhan o sir seremonïol Swydd Gaergrawnt, ac felly'n "ardal weinyddol" o ran llywodraeth leol. Mae tref Huntingdon yn dal i weithredu fel canolfan weinyddol ardal Swydd Huntingdon gynt. Mae tua 20,000 o bobl yn byw yn y dref. Saif ar Afon Ouse Fawr yn agos i drefi marchnad eraill yr ardal, St Ives a St Neots. Mae Caerdydd 227.2 km i ffwrdd o Huntingdon ac mae Llundain yn 91.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergrawnt sy'n 26&nbsp;km i ffwrdd.

[bawd|dim|250px|Hen Bont Huntingdon sy'n cysylltu Huntingdon (ar y dde) â [Godmanchester (ar y chwith)]]

Ganwyd Oliver Cromwell yn y dref yn 1599, ac fe'i cynrychiolodd yn Nhŷ'r Cyffredin am ddwy flynedd o 1628 i 1629. Lleolir Amgueddfa Cromwell yn ei hen ysgol ramadeg yng nghanol Huntingdon. Ei thrigolyn enwog arall yw John Major, prif weinidog Prydain o 1990 tan 1997, ac aelod seneddol dros Swydd Huntingdon o 1979 i 1983 a thros Huntingdon o 1983 i 2001.

## Gefeilldrefi (gyda Godmanchester) 
## Cyfeiriadau
Categori:Huntingdonshire
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaergrawnt
Categori:Trefi Swydd Gaergrawnt
Afon Gyrrach

[300px|bawd|Afon Gyrrach yn llifo heibio i Waun Gyrrach, ar yr ucheldir uwchben [Penmaenmawr]]

Afon fach yn Sir Conwy yw **Afon Gyrrach**. Mae'n rhedeg o lethrau Tal-y-Fan i'r môr ger twnnel Penmaen-bach.

Er mai dim ond rhyw 5 milltir yw ei hyd mae cwrs yr afon yn amrywiol iawn. Mae ei tharddle tua 1700 troedfedd i fyny ar lethrau gogleddol mynydd Tal-y-Fan, y cyntaf o gopaon y Carneddau o gyfeiriad y dwyrain. Anodd dweud pa un o'r ffynonellau bychain ger Bwlch Defaid yw ei gwir darddle.

Mae hi'n rhedeg ar gwrs tua'r gogledd-ddwyrain o Fwlch Defaid, trwy gorsdir gwlyb iawn lle gwelir merlod mynydd haf a gaeaf, ac yna heibio i hen gronfa dŵr a adeiladwyd gan Cyngor Penmaenmawr tua dechrau'r 20g. Mae hi'n pasio dan bont fach i gerddwyr ger Waun Gyrrach ar ôl i nifer o ffrydiau llai ymuno â hi ac yna'n disgyn yn gyflym trwy Nant Ddaear y Llwynog (neu'r *Fairy Glen* yn Saesneg) goediog i Gapelulo wrth droed Bwlch Sychnant.

Ar ôl rhedeg dan bont ar y lôn mae hi'n mynd i lawr trwy'r Glyn, yn troi i'r gogledd i redeg heibio i lethrau isaf Yr Alltwen, ac yn pasio trwy ochr ddwyreiniol pentref Dwygyfylchi. O'r diwedd mae hi'n llifo dan yr A55 a'r rheilffordd i ddod allan ar draeth o gerrig mân ger Penmaen-bach ac ymuno â Bae Conwy a'r Môr Iwerydd ar ddiwedd ei thaith.

Gyrrach
Gyrrach
Categori:Eryri
Categori:Penmaenmawr
Mawrth

Gallai **Mawrth** gyfeirio at un o sawl peth:

*Duw clasurol (Ares y Groegiaid, Mars y Rhufeiniaid)
*Dydd Mawrth, trydydd ddiwrnod yr wythnos, a enwir ar ôl y duw
*Y blaned Mawrth, a enwir ar ôl y duw Rhufeinig, Mars
*Mis Mawrth, a enwir ar ôl y duw Rhufeinig, Mars
Reykjavík

bawd|300px|Dinas Reykjavík
Prifddinas a dinas fwyaf Gwlad yr Iâ yw **Reykjavík** (Islandeg golygu "bae myglyd"). Fe'i lleolir yn ne-orllewin yr ynys, ar Benrhyn Seltjarnarnes ar lannau Bae Faxaflói. Ar y foment, Jón Gnarr yw maer Reykjavík. Y ddinas yw canolfan Rhanbarth y Brifddinas, neu Reykjavík Fawr fel y'i glewir hefyd.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Alþingishúsið (senedd)
* Amgueddfa Genedlaethol
* Árbæjarsafn (amgueddfa)
* Hallgrímskirkja (eglwys)
* Tŵr Smáratorg

## Enwogion 
* Magnus Magnusson (1929-2007), cyflwynydd teledu
* Jón Gnarr (g.1967), gwleidydd/actor
* Vigdís Finnbogadóttir (g. 1930), gwleidydd
* Bubbi Morthens (g. 1956), canwr

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Categori:Dinasoedd Gwlad yr Iâ
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Newcastle upon Tyne

Dinas yn Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Newcastle upon Tyne** neu **Newcastle**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Newcastle upon Tyne. Saif ar Afon Tyne.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Newcastle upon Tyne boblogaeth o 286,064.

## Hanes 
Yn y cyfnod Rhufeinig safai Pons Aelius, un o geyrydd y Rhufeiniaid ar hyd Mur Hadrian, ar safle presennol Newcastle. Adeiladwyd castell Normannaidd yno tua 1080, ar adfeilion tref Eingl-Sacsonaidd Monkchester, gan Robert Curthose, mab Wiliam I. Hwn oedd y castell newydd y mae'r ddinas yn cael ei henw ganddo. Yn ystod yr Oesoedd Canol roedd Newcastle yn gaer bwysig, roedd yn amddiffyn ffin ogleddol Lloegr yn erbyn yr Alban. Yn yr 19g, datblygodd Newcastle fel porthladd allforio glo o lofeydd Durham ac fel canolfan adeiladu llongau a pheirianyddiaeth drwm. Ar sail cyfoeth y Chwyldro Diwydiannol, ailadeiladwyd canol y ddinas mewn arddull neoglasurol yn y 1830au. Mae pensaernïaeth Grey Street yn nodweddiadol o'r arddull hon. Adeiladwyd Pont Tyne ym 1928. Yn ystod y 1990au cafodd ardal Glan y Cei ei hailddatblygu, ac adeiladwyd Pont y Mileniwm yn cysylltu Newcastle â thref gyfagos Gateshead a'r datblygiadau diwylliannol newydd yno.

## Gefeilldrefi 
## Cyfeiriadau
canol|600px


Categori:Dinas Newcastle upon Tyne
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Porthladdoedd Lloegr
Categori:Trefi Tyne a Wear
Wici

**Wici** (Saesneg: *Wiki*) yw gwefan sy'n galluogi ei ddefnyddwyr i olygu'r cynnwys, weithiau heb angen cofrestru. Mae'r rhwyddineb hwn o ryngweithiad a gweithrediad yn gwneud wicïau yn offer effeithiol ar gyfer ysgrifennu cydweithredol. Gall y gair "wici" hefyd cyfeirio at y feddalwedd gydweithredol ei hunan sy'n galluogi gweithrediad gwefannau wici, gan gynnwys y wefan gyfrifiadurol WikiWikiWeb (y wici cyntaf) a gwyddoniaduron ar-lein megis Wicipedia.

## Dolenni allanol 
*  Howstuffworks "How Wikis Work"


Categori:Gwefannau
Categori:Systemau rheoli cynnwys
Ffrwydradau trenau Mumbai 11 Gorffennaf 2006

260px|bawd|Un o'r cerbydau a ddifrodir yn y ffrwydradau
Cyfres o saith ffrwydrad bom a darodd dros gyfnod o 11 munud ar y Rheilffordd Faestrefol ym Mumbai, India oedd **ffrwydradau trenau Mumbai 11 Gorffennaf 2006**. Lladdwyd 207 o bobl yn yr ymosodiadau, ac anafwyd dros 700.

Categori:Terfysgaeth yn India
Categori:Terfysgaeth yn 2006
Categori:Mumbai
Tirfas

Mae **tirfas** yn cyfeirio at gyfanswm arwynebedd gwlad neu ranbarth daearyddol (gall gynnwys darnau toredig o dir megis ynysoedd). Cyfanswm tirfas y Ddaear yw 148&nbsp;939&nbsp;063.133&nbsp;km², sef tua 29.2 % o'i harwyneb i gyd.

Categori:Arwynebedd
Categori:Geirfa daearyddiaeth
Novial

Iaith artiffisial a ddyfeisiwyd yn 1928 gan yr Athro Otto Jespersen, ieithydd o Ddenmarc, yw **Novial** (*nov-* "newydd" + ***i**nternational **a**uxiliary **l**anguage*). Dyfeisiodd Novial i fod yn *iaith gynorthwyol ryngwladol* i gynorthwyo cysylltiadau a chyfeillgarwch rhyngwladol heb ddisodli ieithoedd brodorol. Mae geirfa'r iaith yn seiliedig ar yr ieithoedd Germanaidd a Romáwns, ac mae Saesneg yn dylanwadu ar y gramadeg. Darparwyd cyflwyniad cyntaf i Novial mewn llyfr gan Jespersen, *An international language*, yn 1928, gyda diweddariad yn ei eiriadur *Novial Lexike* ddwy flynedd yn ddiweddarach. Ar ôl marwolaeth Jespersen yn 1943 prin bod sôn am yr iaith - tan y 1990au pan ailddarganfu llawer o bobl ieithoedd artiffisial drwy'r rhyngrwyd.

## Enghraifft: Gweddi'r Arglwydd yn Novial
:Nusen Patre, kel es in siele,
:mey vun nome bli sanktifika,
:mey vun regno veni;
:mey on fa vun volio
:kom in siele anke sur tere.
:Dona a nus disdi li omnidiali pane,
:e pardona a nus nusen ofensos,
:kom anke nus pardona a nusen ofensantes,
:e non dukte nus en tentatione,
:ma liberisa nus fro malu.
:Amen.

## Dolenni allanol
*Wikipedia Novial
* *An International Language*: llyfr 1928 yr Athro Otto Jespersen yn cyflwyno Novial
* *Novial Lexike*: geiriadur Novial i Saesneg, Ffrangeg ac Almaeneg
* *Novial Wiki Book*: cwrs Novial i ddysgwyr 
* Novial Discussion Group : Grŵp Sgwrs Novial ar Yahoo! 
* Crynodeb Novial 1928 
* Crynodeb fersiwn 1930 
* Novial '98: prosiect i wella'r iaith

Categori:Ieithoedd artiffisial
Ernest Rhys

Bardd, nofelydd a golygydd o Loegr o dras Gymreig oedd **Ernest Rhys** (17 Gorffennaf 1859 – 25 Mai 1946). Fe'i ganed yn Islington, Llundain.

Roedd yn un o sylfaenwyr ''The Rhymers' Club'', gyda W. B. Yeats a T. W. Rolleston. Roedd hefyd yn gyfaill i'r bardd Ezra Pound.

Fe'i cofir yn bennaf am ei waith fel golygydd y gyfres ''Everyman's Library'' i gwmni Dent rhwng 1906 a 1946.

Ysgifennodd nifer o nofelau rhamantaidd ag iddynt gefndir Celtaidd yn aml, yn ogystal â cherddi, dau werslyf ar hanes a llenyddiaeth Cymru, ac erthyglau ar y Celtiaid. Fel ei gyfaill W. B. Yeats tueddai i gofleidio'r syniad o'r "Gwyll Celtaidd". Cyfieithiodd gerddi Cymraeg i'r Saesneg a golygodd flodeugerdd Geltaidd ddylanwadol, *A Celtic Anthology* (1927).

## Llyfryddiaeth ddethol
**The Fiddler of Carne* (1896). Nofel.
**A London Rose* (1894). Cerddi.
**Welsh Ballads* (1898). Cerddi.
**The Whistling Maid* (1900). Nofel am Gymru.
**The Man at Odds* (1904). Nofel am Gymru.
**The Leaf Burners* (1917). Cerddi.
**Black Horse Pit* (1925). Nofel.
**A Celtic Anthology* (1927).
**Rhymes for Everyman* (1933). Cerddi.
**Song of the Sun* (1937). Cerddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Golygyddion o Loegr
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Ynys Lawd

Ynys fach ar benrhyn mwyaf gorllewinol Ynys Gybi, ar Fôn, ydy **Ynys Lawd**, a gysylltir ag Ynys Gybi gan bont fach, tua milltir i'r gorllewin o Fynydd Twr. Mae yng nghymuned Trearddur. Mae llwybr, gyda 400 o grisiau, yn disgyn i’r bont, 30 medr o hyd ar draws y môr i’r ynys. Ymgylchynu’r ynys gan glogwyni llithfaen, yn codi hyd at 60 medr uwchben y môr. Mae mynediad i gŵn ar yr ynys.

## Enw
Daw'r enw Saesneg *South Stack* o'r gair Sgandinafaidd *stak*, sef "ynys" (gweler hefyd Ynys Arw, a elwir *North Stack* yn Saesneg). Ystyr arferol y gair Cymraeg *lawd* yw "gwres", sef gwres anifeiliad yn neilltuol, ond mae arwyddocâd yr enw yn yr achos hwn yn ddirgelwch.

## Goleudy
Ceir goleudy enwog, Goleudy Ynys Lawd, ar yr ynys sydd bellach yn atyniad twristaidd. Codwyd y goleudy cyntaf ar Ynys Lawd yn 1809. Dyluniwyd y goleudy 91 troedfedd (28 m) o daldra ar Ynys Lawd gan ddyn o'r enw Daniel Alexander ac mae'r prif golau i'w weld gan longau sy'n pasio ac fe'i cynlluniwyd i ganiatáu i longau deithio'n ddiogel ar y llwybr môr peryglus rhwng Dulyn, Caergybi a Lerpwl.

300px|bawd|dim|Llonddrylliad ar y creigiau ger Ynys Lawd (engrafiad gan W. Radclyffe o lun gan T. Creswick, tua 1850-60)

## Gwarchodfa Natur Ynys Lawd
Mae Gwarchodfa Natur Ynys Lawd, un o warchodfeydd yr Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar ar yr ynys a'r clogwyni gerllaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Trearddur
Lawd
Bedwyr Lewis Jones

Ysgolhaig a beirniad llenyddol oedd yr Athro **Bedwyr Lewis Jones** (1 Medi 1933 – 29 Awst 1992), a aned yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru.

Magwyd Bedwyr Lewis Jones ym mhentref bach Llaneilian, Ynys Môn. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor a Choleg Iesu, Rhydychen.

Rhwng 1957 a 1960 bu'n un o olygyddion y cylchgrawn llenyddol blaengar Yr Arloeswr. Fe'i penodwyd yn Athro'r Gymraeg ym Mangor yn 1974 a bu yno am ddeunaw mlynedd hyd at ei farwolaeth yn 1992.

Fel ysgolhaig ymddiddorai yn hanes yr emynwyr Cymraeg, y traddodiad Arthuraidd, ieithyddiaeth a'r ieithoedd Celtaidd a gwaith R. Williams Parry. Roedd yn feirniad craff ond caredig ac yn ffigwr poblogaidd, agos atoch. Roedd wrth ei fodd efo geiriau ac ymadroddion a'u tarddiad a chyfranodd yn gyson i'r *Western Mail* yn ei golofn wythnosol "Y Ditectif Geiriau".

## Llyfryddiaeth
Mae ei gyfrolau'n cynnwys:
* *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd* (Gwasg Carreg Gwalch, 1987)
**Yr Hen Bersoniaid Llengar* (1963)
**Arthur y Cymry* (1975)
**Iaith Sir Fôn* (1983)
**Yn Ei Elfen* (1992)
*cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfres *Dawn Dweud* (golygwyd a chwblheuwyd gan Gwyn Thomas
*cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfres *Writers of Wales*.

Yn ogystal golygodd,
*''Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (1965)
**Rhyddiaith R. Williams Parry* (1974)
**Gwŷr Môn* (1979)
**Bro'r Eisteddfod: Ynys Môn'' (1983, ar y cyd â Derec Llwyd Morgan.

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1555497).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1515559).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1515557).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1555498).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1515558).jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Yr Arloeswr ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Otto Jespersen

Ieithydd Daneg ac arbennigwr ar yr iaith Saesneg oedd **Otto Jespersen** (16 Gorffennaf 1860 - 30 Ebrill 1943). Fe'i ganed yn Randers yng ngogledd Jutland, a mynychodd Brifysgol Copenhagen, lle astudiodd Saesneg, Ffrangeg a Lladin. Treuliodd adeg yn astudio yn Rhydychen hefyd. Athro Saesneg oedd ef ym Mhrifysgol Copenhagen o 1893 tan 1925. Yno sefydlodd y Gymdeithas Seinegol Ryngwladol. Roedd ei brif weithiau megis *Growth and structure of the English language* (1905) ac *A modern English grammar on historical principles* (1909–49), yn ymdrin â strwythur a hanes y Saesneg. Roedd hefyd yn ymddiddori mewn prosiectau i greu ieithoedd rhyngwladol artiffisial megis Ido a Novial.

## Prif weithiau Jespersen
**The articulations of speech sounds represented by means of analphabetic symbols* (Marburg, 1889)
**Fonetik, en systematisk fremstilling af læren om sproglyd* (København, 1897–9) (cyfieithwyd i'r Almaeneg fel *Lehrbuch der Phonetik* (Leipzig, 1904))
**Growth and structure of the English language* (Leipzig, 1905)
**A modern English grammar on historical principles* (Heidelberg, 7 cyf., 1909–49)
**Negation in English and other languages* (København, 1917)
**Language : its nature, development and origin* (1922)
**The philosophy of grammar* (Llundain, 1924)
**Mankind, nation and individual from a linguistic point of view* (Oslo, 1925) (cyhoeddwyd yn Ddaneg fel *Menneskehed, nasjon og individ i sproget* (Oslo, 1925))
**An international language* (Llundain, 1928) (cyflwyniad i'r iaith Novial)
**Essentials of English grammar* (Llundain, 1933)
**Analytic syntax* (Llundain, 1937)
**En sprogmands levned* (København, 1938) (Ei hunangofiant) (cyfieithwyd i'r Saesneg fel ''A linguist's life* (Odense, 1995))
**Efficiency in linguistic change'' (København, 1941)

Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Ieithyddion o Ddenmarc
Mikhail Lermontov

Bardd a nofelydd yn yr iaith Rwseg oedd **Mikhail Yuryevich Lermontov** (*Михаил Юрьевич Лермонтов*) (3 / 15 Hydref 1814 – 15 / 27 Gorffennaf 1841). Un o gynrychiolwyr pwysicaf y Mudiad Rhamantaidd mewn llenyddiaeth Rwsia ydyw, gyda Aleksandr Pushkin a Fyodor Tyutchev. Ymysg ei weithiau enwocaf mae'r nofel *Arwr ein hoes* a'r cerddi hir *Mtsyri* ac *Y demon*. Bu farw yn 26 oed o anaf saethu a ddiodefodd mewn gornest yn Pyatigorsk, yng ngogledd y Cawcasws.

Categori:Beirdd Rwseg o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Nofelwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Pobl o Foscfa
Dafydd Gorlech

Bardd a brudiwr oedd **Dafydd Gorlech** (fl. tua 1410–1490).

## Bywyd a cherddi
Ychydig o wybodaeth sydd wedi goroesi amdano ar wahân i'r dystiolaeth sydd yn ei gerddi. Mae ei enw yn awgrymu cysylltiad ag Abergorlech, plwyf gynt yng nghwmwd Caeo yn y Cantref Mawr, Ystrad Tywi.

Canai, yn fras, o tua 1446 hyd at tua 1490. Saith cywydd yn unig o'i waith sydd wedi goroesi, yn cynnwys cywydd brud ar ffurf cywydd gofyn i Syr Rhosier Fychan, Iorciad dylanwadol o Dretŵr.

Mae ei ganu yn grefftus. Mae'r ddau frud "Ymddiddan rhwng y bardd a'r Wyddfa" a "Cywydd y Gigfran" yn enghreifftiau o'r canu brud ar ei orau. Dyma linellau agoriadol y cyntaf:

Y Wyddfa noddfa nawddfawr,
Hoywfalch ei phen uwch llen llawr,
Hen addurn wyd, dëyrn ar dir,
Orau iawndwf ar randir;
Clo Gwynedd rhag tromwedd trin
A'r gaer orau i'r gwerin.

## Llyfryddiaeth
* *Gwaith Dafydd Gorlech*, gol. Erwain H. Rheinallt (Aberystwyth, 1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1490au
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ynysoedd y Moelrhoniaid

Casgliad o ynysoedd creigiog yw **Ynysoedd y Moelrhoniaid** (Saesneg: *The Skerries*) (). Mae'r ynysoedd yn mesur tua 17 hectar (42 erw) ac yn gorwedd tua 3&nbsp;km (1.5 milltir) oddi ar Trwyn y Gadair yng ngogledd orllewin Ynys Môn. Mae'r ynysoedd yn berchen i Trinity House ers 1841 ac mae goleudy wedi sefyll ar yr ynysoedd ers 1717 tra bod yr enw Saesneg "Skerries" yn dod o'r gair Llychlyneg "sker" sy'n golygu ynys greigiog fechan.

Ceir y cofnod cyntaf am yr ynysoedd yn 1535 a nodir eu bod yn eiddo i Abaty Aberconwy cyn iddo gael ei ddiddymu yn ddiweddarach yn y flwyddyn honno. Dywedir fod esgobion Conwy yn arfer defnyddio'r ynys fel encil ac i bysgota. Nid oes olion archeolegol ar yr ynys o'r cyfnod hwn, ond ceir map cynnar a grëwyd gan William Williams yn 1734. Ymddengys bod tair rhan o'r Moelrhoniaid wedi cael enwau sy'n cyfeirio at amrywiol 'fannau gorffwys' yn amser yr esgobion. Enwyd bwlch deheuol yr ynys ganolog yn 'Gorffwyffa-bach' a'r ynysoedd canolog lle saif y goleudy a bwthyn ceidwad y bwi yn 'Pen Gorffwyffa-fawr'; enwir y rhan ogleddol fel 'Gor-fedd Llywelyn.

## Adar y Môr
Mae'r Moelrhoniaid yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd ei fod yn nythfa pwysig i Fôr-wenoliaid y Gogledd gyda bron i 4,000 o barau yn nythu ar yr ynysoedd yn 2016 sydd yn golygu ei fod y nythfa fwyaf o Fôr-wenoliaid y Gogledd yn Ynysoedd Prydain. Mae'r ynys hefyd yn gartref i Fôr-wennol gyffredin a'r Fôr-wennol wridog sydd llawer mwy prin..

Mae wardeniaid yr RSPB yn edrych ar ôl y nythfa rhwng mis Mai ac Awst tra bod yr adar yn nythu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Goleudy Trinity House: Skerries Lighthouse
*  RSPB: The Skerries

Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Ynys Môn
Moelrhoniaid
Thomas Richards (gramadegydd)

Clerigwr, gramadegydd a geiriadurwr o Gymru oedd **Thomas Richards** (c. 1710 – 20 Mawrth 1790). Roedd yn gurad Llangrallo (Pen-y-bont ar Ogwr)

Cyhoeddodd un o eiriaduron Cymraeg mwyaf cynhwysfawr y ddeunawfed ganrif, *Antiquæ linguæ Britannicæ thesaurus: being a British, or Welsh-English dictionary*, ynghyd â gramadeg Cymraeg yn ei ragflaenu *A brief introduction to the ancient British, or Welsh language: being a compendious and comprehensive grammar*. Ymddangosodd y ddau mewn un gyfrol a gyhoeddwyd ym Mryste ym 1753.

Yn ogystal â hynny, cyfieithodd waith Philip Morant, *The cruelties and persecutions of the Romish church display’d* (Llundain, 1728) i'r Gymraeg fel *Creulonderau ac herlidigaethau eglwys Rufain* (Caerfyrddin, 1746).

Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1710
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1790
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Llangrallo

Pentref bach yng nghymuned Llangrallo Isaf, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Llangrallo** (Saesneg: *Coychurch*). Saif i'r dwyrain o dref Pen-y-bont ar Ogwr.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llangrallo gan Sant Crallo (tua'r 6g?). Ceir croesau eglwysig wedi'u cofrestru gan Cadw ym mynwent yr eglwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Croes Geltaidd yr eglwys leol
250px|bawd|dim|Eglwys Sant Crallo, Llangrallo.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangrallo Isaf
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Trefdraeth

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Trefdraeth** yng Nghymru:

*Trefdraeth - plwyf eglwysig hanesyddol ar Ynys Môn
*Trefdraeth - tref yn Sir Benfro
*Trefdraeth - pentrefan ym Môn
Trefdraeth, Ynys Môn

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Benfro, gweler Trefdraeth, Sir Benfro.''

Plwyf eglwysif a phentrefan yng nghymuned Bodorgan, Ynys Môn yw **Trefdraeth**. Mae  129.6 milltir (208.6&nbsp;km) o Gaerdydd a 214.5 milltir (345.2&nbsp;km) o Lundain.

## Hanes y plwyf
Saif y plwyf yn hen gwmwd Malltraeth, ac mae'n rhan o Ddeoniaeth Menai a Malltraeth. Llangwyfan yw eglwys y plwyf.

Mae'r enw *Trefdraeth* yn golygu "tref yn ymyl y traeth". Roedd yn lle pwysig gynt yn ystod Oes y Tywysogion am ei fod mor agos i Aberffraw a llys tywysogion Gwynedd. Yn yr Oesoedd Canol rhennid y dref rhwng *Tref(draeth) Ddisteiniaid* a *Thref(draeth) Wastrodion*, sef tir a berthynai i'r distain ("stiward" y llys) ac i'r gwastrod ("gofalwr y meirch" yn y llys).

Roedd Trefdraeth gynt yn rhan o gwmwd Malltraeth a oedd yn ei dro, gyda chwmwd Llifon, yn rhan o gantref Aberffraw (gweler Cantrefi a Chymydau Cymru).

Roedd gan Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion Gwalchmai ap Meilyr, Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai, ac efallai Elidir Sais yn ogystal, ddaliadau tir yn Nhrefdraeth.

Mae Trefignath yn siambr gladdu Neolithig ger Trearddur, Gaergybi ar yr Ynys Sanctaidd

## Pobl o Drefdraeth
* Rowland Williams (Hwfa Môn), ganed yr archdderwydd a bardd yn Nhrefdraeth yn 1823.

## Eglwys Sant Beuno 
Mae Eglwys Sant Beuno yn eglwys plwyf, ganoloesol a cheir cofnod gan Angharad Llwyd (1780–1866) i'r egwlys wreiddiol gan ei godi yma yn 616. Ond nid oes unrhyw ran o unrhyw strwythur ohoni'n tarddu o'r 7g wedi goroesi; mae'r rhannau hynaf o'r adeilad presennol o'r 13g. Gwnaed newidiadau yn y canrifoedd dilynol gydag ychydig ohonynt yn ystod y 19g, adeg pan gafodd nifer o eglwysi eraill Ynys Môn eu hailadeiladu neu eu hadfer.

### Tu allan

Stone steps to St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 04.jpg
Graveyard of St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 05.jpg
Lonely as a cloud - St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 26.jpg
Pleasant view of St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 13.jpg
Ivy at St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 20.jpg
Slate roof at St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 12.jpg
Belltower of St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 15.jpg
Inside St Beuno's Church, Trefdraeth, nr Bodorgan, Ynys Mon, Wales. 25.jpg

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir Trefdraeth yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Cafoddei gofrestru yn Gradd II* gan Cadw.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodorgan
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Brwydr Mynydd Carn

Brwydr bwysig a ymladdwyd yn y flwyddyn 1081. Mae ei hunion leoliad yn ansicr, er bod gogledd Sir Benfro yn ymddangos yn dra thebygol, efallai yng nghyffiniau Carn Ingli yn y Preseli.

## Hanes
Wedi marw Gruffudd ap Llywelyn yn 1063 bu Gwynedd yn nwylo brenhinoedd eraill am ddeunaw mlynedd, sef Bleddyn ap Cynfyn o Bowys hyd 1075, a Thrahaearn ap Caradog o Arwystli hyd 1081. O 1075 ymlaen brwydrodd Gruffudd ap Cynan i geisio adennill ei deyrnas. Yn 1081 ffurfiodd gynghrair â Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth a llwyddodd i drechu Trahaearn a Charadog ap Gruffudd rheolwr Gwynllŵg) ym Mrwydr Mynydd Carn. Trwy hyn, sefydlwyd y ddwy linach a fu'n teyrnasu drwy Wynedd a Deheubarth.

Yn ôl Brut y Tywysogion (fersiwn Peniarth 20),
:Blwyddyn wedy hyny y bu ymlad mynydd karn ac yno y llas trahayarn ap karadawc a charadawc a gruffudd a meilyr meibyon riwallawn... ac yn ol ynteu y doeth gruffudd wyr y yago ac ysgottyeid yn borth iddaw ac y llas gwrgeneu vab seissyll ygan veibyon rys seis.

Yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*, dywedir am Fynydd Carn,
:Sef yw hynny mynydd y garnedd; canys yno y mae dirfawr garnedd o fein[i], o dan yr hon y claddwyd rhyssw[y]r yng nghynoesedd gynt.

## Gweler hefyd
*Rhestr brwydrau Cymru
*Arglwyddi Afan

## Cyfeiriadau
Categori:1081
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Mynydd Carn
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Teyrnas Gwynedd
PuntVL

Ymgyrch y gymuned Fflemaidd yng Ngwlad Belg i ennill statws Parth Lefel Uchaf gwlad i Fflandrys yw **puntVL**.

Mae'r ymgyrch yn rhan o don o ymgyrchoedd tebyg gan genhedloedd a chymunedau ieithyddol lleiafrifol neu di-wladwriaeth, i ennill statws i'w hunain, yr ymgrych .cym ar gyfer y gymuned ieithyddol a diwylliannol Gymraeg er enghraifft.

Cymer yr ymgyrch ysbrydoliaeth o lwyddiant ymgyrch puntCAT y gymuned ieithyddol a diwylliannol Gatalanaidd ond hefyd yn fwy penodol o benderfyniadau gwrthgyferbyniol corff llywodraethol y we, ICANN, i ddynodi statws PLUg i nifer o diroedd lled-annibynnol nad ydynt yn aelodau llawn o'r Cenhedloedd Unedig e.e. Ynysoedd y Falkland (.fk), Ynysoedd Ffaro (.fo), Ynysoedd Aland (.ax), cyfandir Ewrop (.eu) ac yn y blaen.

Mae'r ymyrch yn rhan o symudiad ehangach yn Fflandrys dros ragor o rym i'r wlad a hefyd annibyniaeth i Fflandrys oddi wrth Gwlad Belg.

## Dolenni allanol
 PuntVL 

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Gwlad Belg
Martial

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw *Martial*:

*Marcus Valerius Martialis - y bardd Rhufeinig **Martial**
*Quintus Gargilius Martialis - awdur Rhufeinig ar arddwriaeth
*Sant Martial - sant Ffrengig o'r 3g
*John Owen (The British Martial) - Llenor Lladin o Gymro