open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
System gyfesurynnol Gartesaidd

bawd|System gyfesurynnol Gartesaidd gyda chylch radiws 2 wedi'i ganoli ar y tarddiad (a nodir mewn coch). Hafaliad y cylch yw x² + y² = 4.
O fewn mathemateg, mae **system gyfesurynnol Gartesaidd** (neu'n fyr: **cyfesurynnau Cartesaidd**) yn system o gyfesurynnau sy'n pennu pob pwynt yn unigryw mewn plân gyda phâr o gyfesurynnau rhif, sef y pellteroedd i'r pwynt o ddwy linell berpendicwlar sefydlog, a fesurir gyda'r un uned hyd. Gelwir pob llinell gyfesurynnol yn "echelin cyfesurynnol" y system. Gelwir y man lle maent yn croesi, neu'n cyfarfod yn  "darddiad" (0, 0). Gellir diffinio'r cyfesurynnau hefyd fel safleoedd tafluniad perpendicwlar y pwynt ar y ddwy echelin, a fynegir fel pellteroedd arwyddedig o'r tarddiad.

Gellir ddefnyddio'r un egwyddor i bennu safle unrhyw bwynt mewn gofod tri dimensiwn gan dri chyfesurynnau Cartesaidd, ei bellteroedd wedi'u llofnodi i dri plân perpendicwlar, gan ei dafluniad perpendicwlar ar dair linell perpendicwlar. Yn gyffredinol, mae cyfesurynnau Cartesaidd *n*  (sef elfen o n-gofod real) yn pennu'r pwynt mewn gofod ewclidid n-dimensiwn ar gyfer unrhyw ddimensiwn n. Mae'r cyfesurynnau hyn yn gyfartal i bellteroedd o'r pwynt hyd at *n* yr hyperplanau perpendicwlar.

Y system gyfesurynnol Gartesaidd yw sylfaen geometreg ddadansoddol, ac maent yn darparu dehongliadau geometrig llawer o ganghennau mathemateg eraill: algebra llinol, dadansoddiadau cymhleth, geometreg gwahaniaethol, calcwlws aml-amrywedd (*multivariate*), theori grŵp a llawer mwy. Enghraifft gyfarwydd yw'r cysyniad o graff ffwythiant. Mae cyfesurynnau Cartesaidd hefyd yn hanfodol ar gyfer y rhan fwyaf o ddisgyblaethau cymhwysol sy'n delio â geometreg, gan gynnwys seryddiaeth, ffiseg a pheirianneg. Dyma'r system gyfesurynnol fwyaf cyffredin a ddefnyddir mewn graffeg cyfrifiadurol, dylunio geometrig â chymorth cyfrifiadur, a phrosesu data eraill sy'n gysylltiedig â geometreg.

## Cyfeiriadau
Categori:Systemau cyfesurynnol
Categori:Mathemateg elfennol
Categori:Dimensiwn
Categori:René Descartes
Categori:Geometreg ddadansoddol
Ystoria Adaf ac Efa y Wreic

Testun o apocryffa'r Hen Destament yw ***Ystoria Adaf ac Efa y Wreic*** sydd yn adrodd hanes Adda ac Efa wedi iddynt gael eu gyrru allan o Ardd Eden. Mae'r testun Lladin *Vita Adae et Evae* yn dyddio o'r 9g ac wedi ei ysgrifennu ar sail y testun Groeg *Apocalyps Moses*.

O ddiwedd yr 12g ymlaen, ac yn enwedig yn y 14g, cafodd y testun Lladin ei gyfieithu i sawl iaith yn Ewrop gan gynnwys Cymraeg Canol, Cernyweg, Llydaweg, Saesneg Canol, Hen Ffrangeg, Gwyddeleg Canol, Almaeneg, ac Eidaleg.

Ymddanosir y testun Cymraeg yn llawn mewn wyth llawysgrif o'r 14g hyd at y 18g, gan gynnwys Llyfr Gwyn Rhydderch a Llansteffan 27. Ceir sawl thema yn *Adaf ac Efa* sydd yn debyg i lenyddiaeth Gymraeg gynhenid yr Oesoedd Canol, megis Pedair Cainc y Mabinogi.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Brian Murdoch, *The Apocryphal Adam and Eve in Medieval Europe: Vernacular Translations and Adaptations of the Vita Adae et Evae* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2009).
* Brian Murdoch a Jacqueline Tasioulas (gol.), *The Apocryphal Lives of Adam and Eve* (Lerpwl: Gwasg Prifysgol Lerpwl, 2002).

Categori:Apocryffa'r Hen Destament
Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Ongl sgwâr

sgwâr.]]
Mewn geometreg a thrigonometreg, **ongl sgwâr** (neu yn anaml: 'ongl dde') yw ongl gydag union 90 ° (gradd), sy'n cyfateb i chwarter tro. Os rhoddir pwynt dechreuol pelydryn ar linell syth, a'r onglau cyfagos yn hafal, yna ceir ongl sgwâr. Gellir disgrifio gwrthrychau a ffurfiau sy'n cynnwys onglau sgwâr gyda'r ansoddair **sgwâr-onglog**.

Diffiniad o 'ongl' yng *Ngeiriadur Prifysgol Cymru* yw:
''Y gofod rhwng dwy linell neu ddau blân sy'n cyffwrdd; aroledd dwy linell a'i gilydd.

Ceir sawl cysyniad geometrig cysylltiedig ag ongl sgwâr, gan gynnwys llinellau perpendicwlar ac orthogonoledd.

## Mewn gemotreg elfennol
Mae petryal yn bedair ochr â phedair onglau sgwâr. Mae gan sgwâr bedair onglau sgwâr, yn ogystal ag ochrau hyd cyfartal. Mae'r theorem Pythagorean yn nodi sut i benderfynu pryd mae triongl yn driongl cywir.

## Symbolau 
bawd|Triongl ongl sgwâr, gyda'r triongl yn cael ei nodi gan sgwâr.
bawd|Dull arall o ddynodi ongl sgwâr, ac sy'n boblogaidd mewn gwledydd fel yr Almaen, yw drwy ddefnyddio cromlin-ongl a dotyn bychan.

Mewn Unicode, y symbol ar gyfer ongl sgwâr yw . Ni ddylid ei gymysgu gyda'r symbol debyg, . Mae sawl symbol perthynol arall: , , a .

Mewn diagramau, dangosir yr ongl sgwâr drwy ddefnyddio sgwâr bychan, fel a welir yn y diagram ar y dde. Mewn rhai gwledydd Ewropeaidd, defnyddir dotyn bychan i'w ddangos.

## Trosi i unedau eraill 
Gellir nodi ongl sgwâr mewn gwahanol unedau:

* tro 
*90° (gradd)
* radian
*100 grad (a elwir hefyd yn *gradian*, neu *gon*)
*8 pwynt 
*6 awr (astronomeg)

## Y rheol 3-4-5 
Bu seiri, seiri maen a phensaeri'n defnyddio'r dull hwn am filoedd o flynyddoedd. Gelwir ef hefyd yn 'ddull Pythagoras (3, 4, 5)'. Yn aml, defnyddiwyd cortyn gyda sawl cwlwm ynddo i greu ongl sgwâr. Byddai tair uned mewn un ochr, union bedair yn yr ail ochor, sy'n creu yr hypotenws, sef y linell hiraf gyferbyn â'r ongl sgwâr, ac sy'n 5 uned o hyd. Y rheol sy'n sail i'r dull hwn (er na wyddai llawer o'r seiri hyn!) yw Theorem Pythagoras "Mae'r sgwâr hypotenws triongl ongl sgwâr yn hafal i swm sgwariau'r ddwy ochr gyfagos."

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Mesuriad geometrig
Categori:Trigonometreg
New Brighton, Cilgwri

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler New Brighton.''

Tref lan môr ar benrhyn Cilgwri ac ardal faestrefol yn Wallasey, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **New Brighton**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd New Brighton

Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Categori:Trefi Glannau Merswy
Theodor W. Adorno

Athronydd Marcsaidd, cymdeithasegydd, a cherddolegydd o'r Almaen oedd **Theodor Wiesengrund Adorno** (11 Medi 1903 – 6 Awst 1969).

Ganwyd yn Frankfurt am Main yn nhalaith Hessen, i fam Gatholig o Gorsica a thad Protestannaidd o dras Iddewig. Yn Frankfurt fe enillodd ddoethuriaeth mewn athroniaeth o Brifysgol Johann Wolfgang Goethe. Aeth i Fienna yn 1925 i astudio dan y cyfansoddwr Alban Berg. Dychwelodd i Frankfurt yn 1927 ac ymunodd â'r Institut für Sozialforschung (IfS) yn y brifysgol. Y sefydliad hwnnw a gynhyrchai Ysgol Frankfurt, ac Adorno oedd un o brif feddylwyr y mudiad deallusol hwnnw.

Cafodd Adorno a nifer o aelodau eraill yr IfS eu gyrru allan o'r Almaen gan y llywodraeth Natsïaidd yn 1934, a symudodd Adorno i Loegr i addysgu ym Mhrifysgol Rhydychen. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau yn 1938, ac yno fe gyd-weithiodd gyda Max Horkheimer, cyfarwyddwr yr IfS, wrth ysgrifennu sawl llyfr, gan gynnwys *Dialektik der Aufklärung* (1947). Dychwelodd Adorno a Horkheimer i'r Almaen yn 1949, ac ailgychwynasant eu gwaith yn Frankfurt yn 1951. Bu farw yn 65 oed.

## Diwydiant diwylliant 
Cysyniad amlycaf Adorno yw'r diwydiant diwylliant, a gyflwynir mewn pennod o *Dialektik der Aufklärung* sy'n disgrifio sut y dadelfennir celfyddyd yn y system gyfalafol er mwyn creu cynnyrch masnachol, torfol. Dadleua Adorno bod y diwydiant yn effeithio'n negyddol ar anian a nodweddion celfyddyd drwy bwysleisio'i marchnadwyedd ar draul ei "diffyg pwrpas" (celfyddyd er mwyn celfyddyd). Felly, tro diwylliant yn nwydd economaidd i'w gyfnewid yn hytrach na pheth o werth ynddo'i hun. Mae Adorno yn gwadu taw'r un peth yw rhinwedd neu deilyngdod cynnyrch diwylliannol a'i bris cymdeithasol, sydd yn ffetis. Effaith y fath fasnacheiddio yw ymyleiddio celfyddyd annibynnol, megis celf fodernaidd ac haniaethol, yr union gelfyddyd sydd yn gallu "herio cyfundrefn cyfalaf, naill ai trwy amlygu natur ddrylliedig realiti cymdeithasol neu trwy gynnig gweledigaeth dra gwahanol o'r byd".

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Hauke Brunkhorst, *Adorno and Critical Theory* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1999).

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Academyddion Iddewig o'r Almaen
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr Iddewig o'r Almaen
Categori:Cerddolegwyr
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Almaen
Categori:Pobl o Frankfurt am Main
A. J. Sylvester

Bu **Albert James Sylvester** CBE JP  (24 Tachwedd 1889 – 27 Hydref 1989) yn Brif Ysgrifennydd Preifat i'r gwladweinydd David Lloyd George o 1923 hyd at farwolaeth Lloyd George ym Mawrth 1945.

Yn enedigol o Harlaston, Swydd Stafford, bu Sylvester yn ysgrifennydd preifat i Ysgrifennydd i'r Pwyllgor Amddiffyn Ymerodrol, 1914–1921, i Ysgrifennodd y Cabinet Rhyfel a'r Cabinet, 1916–1921, i Ysgrifennydd y Cabinet Rhyfel Ymerodrol, 1917, i Ysgrifennydd Prydeinig Cynhadledd Heddwch Paris, 1919, ac i dri Prif Weinidog yn olynol rhwng 1921 a 1923:  Lloyd George, Bonar Law a Stanley Baldwin. Roedd yn gyfrifol am redeg swyddfa breifat Lloyd George yn Llundain.

Yn dilyn marwolaeth Lloyd George, bu A. J. Sylvester yn ennill ei fywoliaeth fel aelod o staff yr Arglwydd Beaverbrook rhwng 1945 a 1948, ac fe dreuliodd flwyddyn arall fel cynorthwy-ydd di-dal i arweinydd y Blaid Ryddfrydol, Clement Davies.

Yn 1947, cyhoeddodd *The Real Lloyd George*, yn seiliedig ar ei ddyddiaduron. Yn 1949, ymddeolodd o fywyd gwleidyddol, a symudodd i fferm yn Corsham, Wiltshire, Lloegr, ble bu'n Ynad Heddwch. Methodd a chyflawni ei uchelgais i gyhoeddi hunan-gofiant. Mae ei bapurau sydd ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn rhoi mewnwelediad i fywyd Lloyd George wedi iddo gael ei ddisodli fel Prif Weinidog yn 1922.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Pobl o Swydd Stafford
Gratianus (cyfreithegydd)

Cyfreithegydd o'r Eidal a arloesodd y gyfraith ganonaidd oedd **Gratianus** (blodeuai yng nghanol yr 12g).

Nid oes tystiolaeth gadarn am fanylion bywyd Gratianus. Yn ôl traddodiad, cafodd ei eni yn nhref Chiusi, Tysgani, tua 1090. Ymunodd ag urdd fynachiad y Camaldoliaid ac addysgodd ym Mynachlog y Saint Felix a Nabor yn Bologna. Dywed ysgolheigion canoloesol iddo fod yn frawd i Petrus Lombardus, awdur *Liber Sententiarum*, a Petrus Comestor, awdur *Historia Scholastica*, mewn ymgais i lunio perthynas ddychmygol i gysylltu sefydlwyr y gyfaith ganonaidd, diwinyddiaeth ysgolaidd, ac hanesyddiaeth Feiblaidd. Mae awduron eraill yn honni taw un o Urdd Sant Bened oedd Gratian. Tybir iddo farw rhywbryd yn y 1150au.

Cyflawnodd y *Concordia discordantium canonum*, a elwir yn aml yn *Decretum Gratiani*, tua 1140. Casgliad ydyw o ryw 4000 o destunau ar bynciau cyfreithiol a chyda sylwebaeth ac esboniadau'r awdur, ac yn dilyn hynt y gyfraith Gristnogol o Ganonau'r Apostolion, testun apocryffaidd o'r 4g, hyd at ddeddfau eglwysig y Pab Innocentius II ac Ail Gyngor y Lateran yn oes Gratianus. Ymgais ydyw i gysoni'r anghydfodau mewn gweithiau canonaidd drwy gyfuniad o ddulliau'r cyfreithegydd, ar batrwm doethuriaid y gyfraith sifil yn Bologna, ac ysgolaeth diwinyddion Ffrengig gan gynnwys Lombardus. Ni chafodd y *Decretum* ei gydnabod yn ffurfiol gan yr Eglwys Babyddol, fodd bynnag cafodd ei defnyddio mewn llysoedd eglwysig ac ysgolion y gyfraith. Roedd yn gyflwyniad hollbwysig i gorff y cyfreithiau canonaidd hyd at 1917.

## Cyfeiriadau 
Categori:Catholigion o'r Eidal
Categori:Cyfreithegwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau'r 1090au
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o'r Eidal
Categori:Marwolaethau'r 1150au
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Bologna
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
Bel a'r Ddraig

bawd|Mân-ddarlun o Fel, Daniel, a'r ddraig o lawysgrif goliwiedig Ffrengig o'r 15g

Ychwanegiad at Lyfr Daniel ac un o Apocryffa'r Hen Destament yw '''Bel a'r Ddraig'''. Cynhwysir ym Meiblau'r Eglwys Gatholig Rufeinig a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol ar ffurf pennod 14 Llyfr Daniel. Weithiau caiff ei gynnwys ymhlith yr Apocryffa mewn Beiblau Protestannaidd, er enghraifft Beibl Saesneg y Brenin Iago. Nid yw'n ymddangos yn y Beibl Hebraeg.

Traddodir dwy chwedl am y proffwyd Daniel yn y testun hwn. Yn y stori gyntaf, mae Daniel yn dangos bod Bel, duw Babilon, yn dda i ddim drwy brofi bod y bwyd a offrymwyd iddo yn cael ei fwyta mewn gwirionedd gan yr offeiriaid. Yn yr ail stori, sonir am Daniel yn lladd y ddraig a anrhydeddir gan y Babiloniaid, a'i ddihangfa o wâl llewod a gafodd ei daflu ynddi yn gosb. Nod y ddwy chwedl yw i ddilorni eilunaddoliaeth.

Categori:Apocryffa'r Hen Destament
Categori:Dreigiau
Cyngor Tref Aberystwyth

**Cyngor Tref Aberystwyth** yw'r cyngor cymuned sy'n gwasanaethu hen fwrdeistref, tref a chymuned Aberystwyth. Fe'i rhennir i bum ward ar gyfer etholiadau.

## Cefndir
Mae'r Cyngor yn penodi cadeirydd sy'n gweithredu fel llywydd ac a adwaenir fel *Maer Aberystwyth*. Mae'r Cyngor bellach yn gorff staduol ond mae hefyd yn gadael ar Siarter Bwrdeisdref a roddwyd iddi gan y Edward I, brenin Lloegr ar 28 Rhagfyr 1277 ac sydd wedi ei chadarnhau gan frenhinoedd ers hynny, sy'n golygu fod aelodau'r Cyngor hefyd yn ymddiriedoliaethwyr y Siarder.

Ers i'r Deddf Corfforaethu Bwrdeisdref 1835 ddod i rym, mae statws Aberystwyth fel bwrdeisdref wedi bod yn un seremoniol yn unig. Ers Deddf Llywodraeth Leol 1972 (a ddaeth i rym yn Ebrill 1974), gwaharddwyd cyngor y dref rhag cael ei hadnabod fel cyngor bwrdeisdref, er gall cynghorwyr tref, fel ymddiriedolaethwyr siarder, er enghraifft, dal gymryd rhan mewn gweithgaredd seremoniol (gwisgo ffurfwisg dinesig), ethol maeri (sy'n cael gwisgo cadwyn y swydd) a threfnu marchnadoedd (yn unol â'r Siarter Frenhinol wreiddiol). Y Maer yn 2024-25 yw Emlyn Jones.

bawd|dde|Wardiau Cyngor Aberystwyth

Ceir pump ward i Gyngor Tref Aberystwyth - Bronglais, Canol, Gogledd, Penparcau a Rheidol - sy'n ethol rhwng 3 a 5 cynghorydd yr un.

Gyda'r clod o'r gogledd, mae'n ffinio â chynghorau cymuned Tirymynach, Faenor, Llanbadarn Fawr a Llanfarian.

## Cynrychiolaeth Cyfredol, Tachwedd 2025
## Maeri Diweddar Cyngor Tref Aberystwyth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Cyngor Tref Aberystwyth

Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Tarddiad (mathemateg)

, wedi'i ddangos gydag *O*.]]
Mewn mathemateg, mae **tarddiad** gofod Ewclidaidd yn bwynt ac yn lleoliad arbennig, a ddynodir fel arfer gan y llythyren *O*, ac a ddefnyddir fel pwynt cyfeirio sefydlog ar gyfer geometreg y gofod o'i amgylch.

Mewn problemau ffisegol, mae'r dewis o darddiad yn aml yn fympwyol, sy'n golygu y bydd unrhyw ddewis yn rhoi yr un ateb yn y pen draw. Mae hyn yn caniatáu dewis pwynt tarddiad sy'n gwneud y fathemateg mor syml â phosib, yn aml trwy fanteisio ar ryw fath o gymesuredd geometrig.

## System gyfesurynnol Cartesaidd
Mewn system gyfesurynnol Cartesaidd, y tarddiad yw'r pwynt lle mae echelinau'r system yn croesi. Mae'r tarddiad hwn yn rhannu'r ddwy echelin yn ddau hanner: yr isechelin positif a'r isechel negatif. Yna gellir lleoli pwyntiau gan gyfeirio at y tarddiad trwy roi eu cyfesurynnau (mewn rhifau), h.y. tafluniad o'u lleoliad ar hyd pob echelin, naill ai yn y cyfeiriad positif neu'r negatif. Mae cyfesurynnau'r tarddiad bob amser yn sero, er enghraifft (0,0) mewn dau ddimensiwn, a (0,0,0) mewn tri dimensiwn.

Gellir cyfeirio darddiad y plân cymhleth fel y pwynt lle mae echelin real ac echelin ddychmygol yn croestorri. Mewn geiriau eraill, dyma'r rhif cymhleth sero.

## Termau
* hafaliad pegynlinol - *polar equation*

## Gweler hefyd
*Geometreg ddadansoddol
*Graff llinell

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg ddadansoddol
Categori:Mathemateg elfennol
Sect

bawd|300x300px|Map (Saesneg) yn dangos prif grefyddau ac enwadau'r byd
Is-grwp o system gred grefyddol, gwleidyddol, neu athronyddol yw **sect**, bob amser wedi hollti o grwp mwy. Er i'r term gael ei ddefnyddio yn wreiddiol i gyfeirio at grwpiau crefyddol, mae bellach yn cyfeirio at unrhyw gorff sy'n torri i ffwrdd o gorff mwy er mwyn dilyn set gwahanol o reolau ac egwyddorion.

Mewn cyd-destun Indiaidd, mae sect yn cyfeirio at draddodiad cyfundrefnol.

Mae'r gair *sect* yn tarddu o'r enw Lladin *secta* (ffurf ar y ferf *sequi*, i ddilyn), sy'n golygu "ffordd, heol", ac yn ffigurol ffordd, modd neu ddull penodol. Felly, yn drawsenwol, disgyblaeth neu ysgol o feddwl sydd wedi'i diffinio gan set o ddulliau neu athrawiaethau.

## Cyfeiriadau
Categori:Mudiadau athronyddol
Categori:Mudiadau crefyddol newydd
Categori:Mudiadau gwleidyddol
Gwrthdaro ethnig

[bawd|Ffotograff gan Mikhail Evstafiev o [Tsietsniad yn gweddïo yn ystod Brwydr Grozny (Rhyfel Cyntaf Tsietsnia) yn 1995.]]
Gwrthdaro rhwng grwpiau ethnig gwahanol yw **gwrthdaro ethnig**. Nid yw'r wahaniaeth o ran ethnigrwydd o reidrwydd wrth fôn yr anghydfod – a all fod o natur wleidyddol, cymdeithasol, economaidd, crefyddol, neu ieithyddol – ond byddai ochrau gwrthwynebol y gwrthdaro yn ymgasglu o amgylch eu grŵp berthnasol. Gall gymryd ffurf ymgyrch wleidyddol heddychlon, anhrefn sifil a therfysgoedd, neu wrthryfel arfog neu ryfel. Gall ddigwydd y tu mewn i un wlad, rhwng lluoedd un wladwriaeth a gwladwriaeth arall, neu rhwng cymunedau neu luoedd ar draws ffiniau. Mae mudiadau gwleidyddol megis cenedlaetholdeb, iredentiaeth, ac ymwahaniaeth yn annog grwpiau ethnig i frwydro am eu hunanbenderfyniaeth.

Amrywiaeth eang o agweddau ac amodau sydd yn achosi gwrthdaro ethnig. Weithiau gall grŵp gyfoethog ddymuno hunanlywodraeth oddi ar y bobloedd cyfagos, megis y Catalwniaid yn Sbaen, a mewn achosion eraill mae grŵp dlawd yn ymgeisio i wella'i sefyllfa, er enghraifft y Karen ym Myanmar. Gall hunaniaeth ethnig ddatblygu i raddau eithafol, goruchafiaeth hiliol neu gred mewn mythau cenedlaethol ac eithriadoldeb, er enghraifft y syniad o Dynged Amlwg a gafodd ei defnyddio gan Americanwyr gwynion yn eu rhyfeloedd yn erbyn pobloedd brodorol Gogledd America. Mae cwynion hanesyddol, boed yn wir neu'n honedig, yn fynych yn peri gwrthdaro ethnig. Er enghraifft, dadleuai'r Hutu yn Rwanda taw troseddau yn eu herbyn oedd y cyfiawnhâd am ladd 500,000–1,000,000 o Tutsi yn 1994. Weithiau ymgyrch neu frwydr am annibyniaeth neu ymreolaeth yw gwrthdaro ethnig, megis Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon.

Gall gwrthdaro ethnig achosi argyfyngau dyngarol eang, megis niferoedd mawr o ffoaduriaid, glanhau ethnig, ac hil-laddiad. Yn aml bydd gwrthdaro arfog rhwng grwpiau ethnig o fewn yr un wlad yn arwain at ryfel cartref, ac o bosib yn chwalu'r wladwriaeth amlethnig, megis y "Balcaneiddio" o ganlyniad i Ryfeloedd Iwgoslafia yn y 1990au. Gall y fath wrthdaro effeithio ar wledydd cyfagos ac ansefydlogi'r ardal ehangach, er enghraifft hil-laddiad Rwanda a achosodd argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr. Yn aml mae'n gymhelthach o lawer i ddod â therfyn i ryfeloedd ethnig nag i ryfeloedd confensiynol rhwng gwladwriaethau, oherwydd nid materion gwleidyddol yn unig sydd angen eu datrys.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ethnigrwydd
Ethnig
Damcaniaeth anhrefn

Mae **damcaniaeth anhrefn** yn gangen o fathemateg sy'n canolbwyntio ar ymddygiad systemau dynamegol sy'n hynod o sensitif i amodau cychwynnol. Mae anhrefn (*Chaos*) yn ddamcaniaeth rhyngddisgyblaethol sy'n datgan bod patrymau sylfaenol i'w canfod o fewn anhrefn a hap systemau ymddangosiadol gymhleth. Mae'r "effaith pili-pala" (igam-ogamu'n ddirybudd, di-drefn) yn disgrifio sut y gall newid bach mewn un cyflwr system afliniol (*nonlinear*) arwain at wahaniaethau enfawr yn ddiweddarach, e.e. gall glöyn byw sy'n tynnu ei adenydd yn Tsieina achosi corwynt yn Llanbidynodyn.

Mae gwahaniaethau bach, felly, megis y 'cangymeriadau' wrth dalgrynu rhifau wrth wneud cyfrifiad rhifiadol yn gallu arwain at ganlyniadau difrifol eang ar gyfer systemau dynamegol o'r fath, gan wneud rhagfynegi eu hymddygiad, a'r canlyniad yn amhosibl, fel arfer. Mewn geiriau eraill, nid yw'r ffaith fod y systemau hyn wedi eu cynllunio i ganfod ateb yn gyfystyr â'u bod yn medru rhagfynegi'r canlyniad yn union gywir. Gelwir yr ymddygiad hwn yn "anhrefn a bennwyd", neu'n syml "anhrefn". Tad y ddamcaniaeth yw Edward Lorenz (1917 – 2008), pan fynegodd:

Mae ymddygiad anhrefn yn bodoli mewn llawer o systemau naturiol, megis tywydd a hinsawdd. Mae hefyd yn digwydd yn ddigymell mewn rhai systemau artiffisial, megis traffig ar y ffyrdd. Gellir astudio'r ymddygiad hwn trwy ddadansoddi model mathemategol o anhrefn, neu drwy dechnegau dadansoddol megis mapiau Poincaré. Mae gan damcaniaeth anhrefn gymwysiadau  mewn sawl disgyblaeth, gan gynnwys meteoroleg, anthropoleg, cymdeithaseg, ffiseg, gwyddor amgylcheddol, cyfrifiadureg, peirianneg, economeg, bioleg, ecoleg, ac athroniaeth. Y ddamcaniaeth hon oedd y sail ar gyfer meysydd astudio fel systemau dynamegol cymhleth, damcaniaeth dibyn anhrefn (*edge of chaos theory*) ymyl theori anhrefn, ac eraill.

## Systemau Jerk
Mewn ffiseg, Jerk yw'r trydydd deilliad lleoliad, o ran amser. Fel hyn, mae hafaliadau differol ar ffurf

:: J\left(\overset{...}{x},\ddot{x},\dot {x},x\right)=0
yn cael eu galw, fel arfer, yn "hafaliadau Jerk".

## Cyfeiriadau

Categori:Damcaniaeth systemau
Anhrefn
Categori:Dynameg gymhlyg]
Racia

**Racia** (/ˈrɑːkiə, ˈræ-, rəˈkiːə/) yw'r term cyfunol ar gyfer brandi ffrwythau sy'n boblogaidd yn y Balcanau. Mae cynnwys alcohol racia fel arfer yn 40% ABV, ond gall racia cartref fod yn gryfach (fel arfer yn 50%). Until the 19th century, meyhanes would serve wine or meze.

Y blasau mwyaf cyffredin yw *šljivovica*, sy'n cael ei gynhyrchu o eirin, *kajsija*, o fricyll, neu *grozdova*/*lozova* ym Mwlgaria (*raki rrushi* yn Albania), neu "lozovača" neu "komovica" yn  Croatia, Montenegro, Serbia a Bosnia sydd wedi'i gynhyrchu o rawnwin, yr un peth a "Zivania" yng Nghyprus. Mae ffrwythau sy'n cael eu defnyddio ond sy'n llai cyffredin yn cynnwys eirin gwlanog, afalau, gellyg, ceirios, ffigys, mwyar duon, and cwins. Mae gwirodydd tebyg yn cael eu cynhyrchu yn Rwmania, Moldofa, Gwlad Pwyl, Wcráin, Tsiecia, Slofacia, Rwsia a'r Cawcasws. Yn Albania, mae rakia fel arfer yn cael ei wneud o rawnwin mewn ardaloedd hinsawdd dyner ac o eirin (a weithiau mwyar Mair neu gnau Ffrengig) mewn ardaloedd oerach eu hinsawdd.

Mae racia gan amlaf yn ddi-liw, oni bai bod perlysiau neu gynhwysion eraill wedi'u hychwanegu. Mae rhai mathau o racia yn cael eu cadw mewn casgenni pren (derw neu ferwydden) er mwyn ychwanegu sawr a lliw.

Mae i fod i gael ei yfed o wydrau bychain sy'n dal rhwng 30 a 50 ml.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwirodydd
Y Beibl Hebraeg

Cagliad o destunau canonaidd sydd yn ysgrythur sanctaidd i'r Iddewon yw'r **Beibl Hebraeg** neu'r **Tanách**. Hwn yw sail yr Hen Destament yn y Beibl Cristnogol.

## Llyfrau'r Beibl Hebraeg 
Pedwar llyfr ar hugain sydd yn y Beibl Hebraeg.

### Y Tora 
* Llyfr Genesis
* Llyfr Exodus
* Llyfr Lefiticus
* Llyfr Numeri
* Llyfr Deuteronomium

### Nevi'im 
#### Y Cyn-Broffwydi 
* Llyfr Josua
* Llyfr y Barnwyr
* Llyfr Samuel
* Llyfr y Brenhinoedd

#### Y Proffwydi Diwethaf 
* Llyfr Eseia
* Llyfr Jeremeia
* Llyfr Eseciel

#### Y Proffwydi Eraill 
Câi testunau'r Deuddeg Proffwyd arall eu hystyried yn un llyfr yn y Beibl Hebraeg, er eu bod i gyd yn llyfrau ar wahân yn y Beibl Cristnogol. Y proffwydi yw Hosea, Joel, Amos, Obadeia, Jona, Micha, Nahum, Habacuc, Seffaneia, Haggai, Sechareia, a Malachi.

### Ketuvim 
#### Barddoniaeth 
* Llyfr y Salmau
* Llyfr y Diarhebion
* Llyfr Job

#### Y Megillot 
* Cân y Caniadau
* Llyfr Ruth
* Llyfr Galarnad
* Llyfr y Pregethwr
* Llyfr Esther

#### Llyfrau eraill 
* Llyfr Daniel
* Llyfr Esra (gan gynnwys Llyfr Nehemeia)
* Llyfr y Croniclau


Categori:Llenyddiaeth Hebraeg
Categori:Testunau Iddewig
Transylfania

Rhanbarth hanesyddol sydd heddiw wedi'i lleoli yng nghanolbarth Rwmania yw **Transylfania**. Gyda mynyddoedd y Carpatiau yn ffiniau naturiol iddi i'r dwyrain ac i'r de. roedd Transylfania hanesyddol yn ymestyn i'r gorllewin hyd at Fynyddoedd Apuseni. Mae'r term hefyd yn cynnwys rhanbarthau hanesyddol Crișana a Maramureș, ac, yn achlysurol, y rhan Rwmanaidd o Banat.

Mae rhanbarth Transylfania yn cael ei adnabod am harddwch y tirwedd Carpataidd a'i chyfoeth o hanes. Mae hefyd yn cynnwys dinasoedd Cluj-Napoca, Brașof, Sibiu, Târgu Mureș a Bistrița.

Mae'r Gorllewin yn aml yn cysylltu Transylfania gyda fampiriaid, oherwydd dylanwad y nofel *Dracula *gan Bram Stoker a'r nifer o addasiadau ffilm.

Mewn Rwmaneg, mae'r rhanbarth yn cael ei hadnabod fel *Ardeal* ([arˈde̯al]) neu *Transilvania* ([transilˈvani.a]); fel *Erdély* ([ˈɛrdeːj]) mewn Hwngareg; fel Siebenbürgen ([ˈziːbn̩ˌbʏʁɡn̩]&nbsp;(link=File:De-Siebenbürgen.ogg|11x11px|About this sound&nbsp;[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c3/De-Siebenb%C3%BCrgen.ogg listen])) mewn Almaeneg; a *Transilvanya* ([tɾansilˈvanja]) mewn Tyrceg, er mai *Erdel* neu *Erdelistan *oedd yr enw hanesyddol arni.

Daw'r cyfeiriad cynharaf at Transylfania sy'n hysbys heddiw o lawysgrif Lladin canoloesol (1075). Mae'n cyfeirio at yr ardal fel ultra silvam, sy'n golygu 'y tu hwnt i'r goedwig'. Mae Transylfania yn golygu 'ar yr ochr draw i'r coed'. Mae haneswyr Hwngaraidd yn honni bod y ffurf Lladin canoloesol Ultrasylvania, Transsylvania yn ddiweddarach, yn gyfieithiad uniongyrchol o'r ffurf Hwngareg *Erdő-elve*. Dyna hefyd oedd yr enw amgen mewn Almaeneg *überwald* (13g–14g) ac Wcreineg Залісся (*Zalissia*).

Mae'r enw Almaeneg *Siebenbürgen* yn golygu "saith castell", ar ôl y saith dinas y Sacsoniaid Transylfanaidd yn y rhanbarth. Dyma darddiad enw'r rhanbarth mewn nifer o ieithoedd eraill, fel yr enw Croateg *Sedmogradska*, yr Bwlgareg Седмиградско (*Sedmigradsko*), yr enw Pwyleg *Siedmiogród* a'r enw Wcreineg Семигород (*Semyhorod*).

bawd|300px|dim|Mynyddoedd Apuseni ger Arieșeni, Alba

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau hanesyddol Rwmania
Yr Eglwys Fore

bawd|Arwydd y pysgodyn, un o symbolau cynharaf y Cristnogion.
Enw ar yr eglwys Gristnogol yn ystod ei chyfnod cynharaf, o'r 1g hyd at y 4g neu'r 5g, yw **yr Eglwys Fore** neu'r **Eglwys Gyntefig**. Rhennir hanes yr Eglwys Fore yn yr Oes Apostolaidd (1g), yr Oes Gyn-Nicaeaidd (2g hyd at Gyngor Cyntaf Nicaea yn 325), ac Oes Gristnogol yr Henfyd Diweddar (Cyngor Nicaea hyd at gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol yn 476).

Categori:Crefydd yn yr Henfyd
Categori:Hanes Cristnogaeth
Pab Hormisdas

bawd|Darluniad o Hormisdas
Sant Cristnogol a Phab Eglwys Rhufain o 514 i 523 oedd **Hormisdas** (450 – 6 Awst 523). Fe lwyddodd i aduno'r Eglwys Orllewinol a'r Eglwys Ddwyreiniol yn sgil y Sgism Acaciaidd (484–519).

Ganwyd i deulu cyfoethog yn Frosinone yn rhanbarth Lazio, yr Eidal. Fe briododd a chafodd fab, a ddaeth yn Bab Silverius (536–538). Cafodd Hormisdas ei benodi'n ddiacon gan y Pab Symmachus, a fe olynai'r pab hwnnw ar 20 Gorffennaf 514.

Dethlir ei ŵyl ar 6 Awst.

Categori:Genedigaethau 450
Categori:Marwolaethau 523
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Campania
Categori:Seintiau Cristnogol
Bedyddfaen

[bawd|Bedyddfaen yn [Eglwys Gadeiriol Llandaf.]]
Llestr mewn eglwys i ddal dŵr ar gyfer bedyddio yw **bedyddfaen**.

## Gweler hefyd 
Categori:Bedydd
Categori:Gwrthrychau crefyddol
Categori:Pensaernïaeth eglwysig
Cyprianus

Diwinydd Cristnogol, un o Dadau'r Eglwys, ac arweinydd y Cristnogion yn Affrica oedd Sant **Cyprianus** (Thascius Caecilius Cyprianus; 200 – 14 Medi 258).

Ganwyd yng Ngharthago i deulu bonheddig. Trodd yn Gristion tua'r flwyddyn 245, a rhoddai'r mwyafrif o'i gyfoeth i'r tlawd. Cafodd ei ddewis yn Esgob Carthago yn 248. Fe wnaeth ffoi o'r ddinas pan ddechreuodd yr Ymerawdwr Decius erlid y Cristnogion.

Cafodd Cyprianus ei roi ar brawf a'i ddienyddio'n ferthyr dan erledigaeth yr Ymerawdwr Valerian I. Dethlir ei ŵyl ar 16 Medi yn yr Eglwys Babyddol a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol ac ar 26 Medi yn yr Eglwys Anglicanaidd.

Categori:Diwinyddion Cristnogol
Categori:Esgobion
Categori:Genedigaethau 200
Categori:Marwolaethau 258
Categori:Merthyron Cristnogol
Categori:Pobl o Garthago
Categori:Tadau'r Eglwys
Gaeliaid

bawd|*An Gal Gréine*, baner draddodiadol y Gaeliaid.
Grŵp ethno-ieithyddol Geltaidd sydd yn frodorol i Ynysoedd Prydain ac Iwerddon yw'r **Gaeliaid** (, , ). Y Gwyddelod, yr Albanwyr, a'r Manawiaid yw'r tair cenedl Aelaidd, sydd yn byw yn Iwerddon, yr Alban, ac Ynys Manaw. Yr ieithoedd Goidelig, is-gangen o'r ieithoedd Celtaidd, yw ieithoedd cynhenid y Gaeliaid. Nid yw ystyr neilltuol yr enw yn crybwyll siaradwyr Sgoteg a Saesneg yr Alban, nac y Sgot-Wyddelod a'r Eingl-Wyddelod yn Iwerddon.

Tarddai'r iaith Wyddeleg Cyntefig, sylfaen yr ieithoedd Goidelig, yn Iwerddon. Ymledodd diwylliant y Gaeliaid i'r Alban ac Ynys Manaw yn yr Oesoedd Canol. Yn ystod oes y Llychlynwyr, ymsefydlai rhai o'r goresgynwyr yn y gwledydd Gaelaidd. Yn y 9g, unodd Gaeliaid Dál Riata yng ngorllewin yr Alban â'r Pictiaid yng ngogledd a dwyrain yr Alban i ffurfio Teyrnas Alba. Saith teyrnas dan benarglwyddiaeth yr Uchel Frenin oedd y drefn yn Iwerddon. Cafodd diwylliant a chymdeithas y Gaeliaid eu dirywio'n raddol gan oresgyniadau'r Normaniaid a'r Saeson, yn enwedig yn sgil gwladychu Iwerddon a seisnigo'r Alban yn yr 17g.

Enillodd y Gwyddelod y frwydr am annibyniaeth yn yr 20g, er i'r ynys gael ei rhannu wrth sefydlu Gweriniaeth Iwerddon  pan arhosai'r chwe sir ogleddol a chanddynt fwyafrif Sgot-Wyddelig Protestannaidd yn rhan o'r Deyrnas Unedig. Mae'r Alban yn wlad ddatganoledig o fewn y DU, a chanddi senedd a llywodraeth ei hun. Mae'r ieithoedd cynhenid wedi colli tir yn y gwledydd hynny, ac eithrio yng nghadarnleoedd y Gaeltacht yn achos y Wyddeleg a'r Gàidhealtachd yn achos Gaeleg yr Alban. Tiriogaeth sy'n ddibynnol ar y Goron Brydeinig yw Ynys Manaw, sydd yn meddu ar ymreolaeth drwy'r Tynwald. Bu farw'r iaith Fanaweg yn yr 20g, er iddi gael ei hadfywio'n ddiweddar, ac mae'r Manawiaid bellach yn lleiafrif yng ngwlad eu hunain.

Categori:Pobloedd Geltaidd
Credo'r Apostolion

bawd|Credo'r Apostolion mewn llawysgrif goliwiedig o'r 14g.
Cyffes ffydd Gristnogol sy'n dyddio'n ôl i oes yr Eglwys Fore yw '''Credo'r Apostolion** neu yn hynafaidd y **Symbolen''' neu'r **Symblen** ( neu *Symbolum Apostolicum*). Mae ganddi dri pharagraff i symboleiddio'r Drindod, yn debyg i'r mwyafrif o gredoau Cristnogol eraill. Fe'i defnyddir gan yr Eglwys Babyddol, yr Eglwys Anglicanaidd, a nifer o eglwysi Protestannaidd. Ni chaiff ei cydnabod yn swyddogol gan yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, sydd fel rheol yn defnyddio Credo Nicea. Mae ambell eglwys Brotestannaidd, er enghraifft y Methodistiaid Unedig, yn eithrio'r cymal "a ddisgynnodd i uffern".

Yn draddodiadol, priodolir y Credo i'r Deuddeg Apostol a dywed i bob un o'r Apostolion ysgrifennu un o'r cymalau. Ceir credoau eraill yng ngweithiau Tadau'r Eglwys, megis Hippolytus, Irenaeus, a Tertullian. Gwyddys bellach taw datblygiadau ar yr ymholiadau a'r atebion rhwng yr esgob a'r catecwmen (disgybl bedydd) yw cyffesion o'r fath. Mae testun Credo'r Apostolion yn debyg i'r cyffes fedydd a ddefnyddid gan Eglwys Rhufain yn y 3g a'r 4g. Cymerai ei ffurf bresennol yn ne orllewin Ffrainc yn niwedd y 6g neu ddechrau'r 7g, a gofnodai gan Sant Pirminius yn nechrau'r 8g. Cafodd ei gydnabod yn gyffes ffydd swyddogol yr Eglwys Gatholig Rufeinig erbyn oes y Pab Innocentius III ar gychwyn y 13g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Apostolion
Categori:Cyffesion ffydd Cristnogol
Damcaniaeth tebygolrwydd

Y gangen o fathemateg sy'n ymwneud â thebygolrwydd yw **damcaniaeth tebygolrwydd**. Mae'n trin y cysyniad o debygolrwydd mewn modd mathemategol trwy ei fynegi mewn set o wirebau (*axioms*). Fel arfer, mae'r gwirebau hyn yn neilltuo mesur, sef y gwerthoedd rhwng 0 a 1, (y 'mesur tebygolrwydd'), i set o ganlyniadau o'r enw 'gofod sampl'. Gelwir unrhyw is-set benodol o'r canlyniadau hyn yn "ddigwyddiad".

Ymhlith y pynciau canolog i'r ddamcaniaeth tebygolrwydd mae: newidynnau arwahanol (*discrete*) a pharhaus, dosbarthiadau tebygolrwydd a phrosesau stocastig. Mae'n fel arfer yn deilio gydag ansicrwydd a hap, neu ddigwyddiadau na wyddyd yn union beth fydd y canlyniad e.e. tafliad deis, y tywydd yn y dyfodol neu'r posibilrwydd i haint ymledu.

Er nad yw'n bosib rhagweld yn berffaith ddigwyddiadau ar hap, gellir dweud llawer am eu hymddygiad. Dau ganlyniad mawr yn y theori tebygolrwydd sy'n disgrifio ymddygiad o'r fath yw cyfraith rhifau mawr a theorem y terfan ganolog.

Fel sylfaen fathemategol ar gyfer ystadegau, mae damcaniaeth tebygolrwydd yn hanfodol i lawer o weithgareddau dynol sy'n cynnwys dadansoddiad meintiol o ddata. Mae hefyd yn berthnasol i ddisgrifiadau o systemau cymhleth lle rhoddir rhan yn unig o wybodaeth am eu cyflwr, e.e. mewn mecaneg ystadegol. Darganfyddiad gwych mewn ffiseg, yn yr 20g, oedd natur gymhleth ffenomenau ffisegol ar raddfa atomig, a ddisgrifir o fewn mecaneg cwantwm.

## Hanes
Mae gan damcaniaeth tebygolrwydd ei gwreiddiau mewn ymdrechion i ddadansoddi gemau siawns a grewyd gan Gerolamo Cardano yn yr 16g, a chan Pierre de Fermat a Blaise Pascal yn yr 17g (er enghraifft, y "broblem o bwyntiau"). Cyhoeddodd Christiaan Huygens lyfr ar y pwnc yn 1657 ac yn y 19g, cwblhaodd Pierre Laplace yr hyn a ystyrir heddiw yn 'ddehongliad clasurol'.

I ddechrau, roedd y ddamcaniaeth fwy neu lai'n gyfyngedig i ddigwyddiadau arwahanol, ac roedd ei ddulliau yn ymwneud â chyfuniadeg (*combinatorics*). Wedi hir a hwyr daeth daeth y newidyn di-dor yn rhan o'r hyn a elwir yn 'ddamcaniaeth tebygolrwydd fodern' gada mathemategwyr fel Andrey Nikolaevich Kolmogorov a Bruno de Finetti yn arwain y maes.

## Cyfeiriadau
Categori:Tebygolrwydd
Cwch gwenyn

bawd|200x200px|Cychod gwenyn wedi'u paentio gyda gwenyn mêl
Adeilad caeedig sydd wedi'i greu gan bobl er mwyn i rai rhywogaethau o wenyn mêl o'r is-genws *Apis* fyw a magu ynddo yw **cwch gwenyn**. Wrth gynhyrchu mêl, y wenynen fêl orllewinol (*Apis mellifera*) a'r wenynen fêl ddwyreiniol (*Apis cerana*) yw'r prif rywogaethau sy'n cael ei cadw mewn cychod gwenyn.

Y tu mewn i'r cwch, ceir celloedd hecsagon prismatig sydd wedi'i gwneud o gŵyr gwenyn, sy'n cael ei alw'n ddil mêl. Mae'r gwenyn yn defnyddio'r celloedd i storio mêl a phaill) ac i fagu'r haid (wyau, larfâu, a chwiler).

Mae gan gychod gwenyn nifer o ddibenionː cynhyrchu mêl, peillio cnydau cyfagos, cartrefu'r gwenyn cyflenwi ar gyfer triniaeth apitherapi, a cheisio lliniaru effeithiau anhwylder cwymp nyth. Mae nifer o batentau wedi'u cofrestru ar ddyluniadau ar gyfer cychod gwenyn.

Sefydlwyd Cymdeithas Gwenynwyr Cymru yn 1943 ac yn 2018 roedd ganddi 19 o gymdeithasau lleol a thua 1,650 o aelodau yn gysylltiedig â hi.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwenynyddiaeth
Tom Rees

Awyrennwr o Gymru oedd **Tom Rees** (18 Mai 1895 - 17 Medi 1916). Roedd yn swyddog o'r Fyddin Brydeinig a wasanaethodd yn y Royal Flying Corps yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Gan ymuno â'r fyddin yn gynnar yn 1915, cododd Rees i safle'r is-gapten cyn ei ben-blwydd yn ugain oed ac yn y pen draw daeth yn gapten ar ddiwrnod ei farwolaeth. Cafodd ei ladd ar 17 Medi 1916 wrth hedfan fel arsyllwr mewn awyren F.E.2b, a saethwyd lawr gan Manfred von Richthofen, yr awyrenwr Almaenig a elwid yn ddiweddarach y "Barwn Coch". Yr awyren oedd y cyntaf o 80 buddugoliaeth ymladd awyr gan Richthofen.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Pobl o Aberhonddu
Categori:Awyrenwyr o Gymru
Enzo Calzaghe

Tad y paffiwr Joe Calzaghe oedd **Enzo Calzaghe, MBE** (1 Ionawr 1949 – 17 Medi 2018). Cafodd Joe ei hyfforddi gan ei dad.

Fe'i ganwyd yn Sassari, Sardinia. Priododd ei wraig, Jackie, yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Paffio yng Nghymru
Gwireb (mathemateg)

:*Erthygl am y defnydd o fewn mathemateg yw hon. Am ystyr llenyddol y gair, gweler gwireb.*

Mewn mathemateg, mae **gwireb** (weithiau: acsiom) yn ddatganiad a ystyrir yn gywir. Fe'i defnyddir fel man cychwyn ar gyfer rhesymu a dadleuon mathemategol pellach. Y gair Groeg yw *axíōma* (ἀξίωμα) sef, 'yr hyn a ystyrir yn deilwng fel sy'n amlwg.'

Mae gan y term wahaniaethau cynnil yn y diffiniad pan gaiff ei ddefnyddio yng nghyd-destun gwahanol feysydd astudio. Fel y'i diffinnir mewn athroniaeth glasurol, mae gwireb yn ddatganiad sy'n amlwg neu'n sefydledig, ei fod yn cael ei dderbyn heb ddadl ac yn ddi-gwestiwn. Fel y'i defnyddir mewn rhesymeg fodern, mae axiom yn syml yn fan cychwyn rhesymu pellach.

O fewn mathemateg, defnyddir y term gwireb mewn dau ystyr: "gwirebau rhesymegol" a "gwirebau heb fod yn rhesymegol" (neu wireb 'anrhesymegol'). Mae gwirebau rhesymegol fel arfer yn ddatganiadau sy'n cael eu cymryd i fod yn wir o fewn y system o resymeg y maent yn ei ddiffinio (ee, bod (*A* a *B*) yn awgrymu *A*), a ddangosir yn aml fel symbolau, tra bod gwirebau heb fod yn rhesymegol (e.e. ) mewn gwirionedd yn honiad cadarn am elfennau o ddamcaniaeth fathemategol benodol (fel rhifyddeg). Pan gaiff ei ddefnyddio yn yr ystyr olaf, gellir defnyddio "gwireb", "cynosod", a "rhagdybiaeth" i olygu fwy neu lai yr un peth. Yn gyffredinol, nid yw gwirebau heb fod yn rhesymegol yn hafal i'r 'gwir a dim ond y gwir', ond yn hytrach yn fynegiant rhesymegol ffurfiol a ddefnyddir mewn didyniad i adeiladu damcaniaeth fathemategol. Fel arfer ceir sawl ffordd o wirebu parth mathemategol penodol.

Felly, mae 'gwireb yn golygu dau beth, ond yr hyn sy'n gyffredin rhwng y ddau yw fod gwireb yn ddatganiad a ddefnyddir fel man cychwyn i ddatganiadau rhesymegol pellach. Testun llosg, sy'n perthyn i faes arall (athroniaeth mathemategol) yw gofyn a oes ystyr i'r honiad fod gwireb yn "wir".

## Cyfeiriadau
Categori:Gwirebau mathemategol
Categori:Terminoleg mathemateg
Categori:Rhesymeg mathemategol
Gwarchodfa Natur Martin Mere

Mae **Gwarchodfa Natur Martin Mere** yn un o warchodfeydd yr Ymddiriodolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion.  Lleolir y warchodfa yn Swydd Gaerhirfryn ger Burscough.

Agorwyd y warchodfa i aelodau’r Ymddiriodolaeth ym 1974, ac i bawb ym 1975. Daeth y syniad gwreiddiol o greu gwarchodfa yno oddi wrth Ronnie Barker, perchennog cwmni cludiant lleol a ffrind i Syr Peter Scott, sylfaenydd yr ymddiriodolaeth. Prynwyd y safle 363 acer am £52,000. Yn dilyn polisi’r ymddiriodolaeth, cedwir adar o dramor yn gaeth. Cyflwynwyd afancod yn 2007 a dwrgwn yn 2009. Mae ardal chwarae a chaffi. Mae miloedd o adar yn dod i’r warchodfa yn ystod eu mudiad blynyddol, megis Eleirch y Gogledd a Gwyddau troedbinc.

Mae Martin Mere yn ardal o ddŵr, cors a dôl uwchben mawn dwfn. Mae’n safle o arwyddocâd rhyngwladol; mae dros 20,000 o adar dŵr yn aros yno dros y gaeaf, yn benodol Alarch Bewick, Alarch y Gogledd, Hwyaden gynffonfain a Gŵydd droedbinc. Roedd yr ardal yn llyn mawr (yr un mwyaf yn Lloegr) a chors, yn estyn dros 1,300 hectar yn ystod y 17g. Mae adar yn symud rhwng Martin Mere ac aberoedd Afon Ribble ac Afon Alt.

## Oriel

Delwedd:MartinMere05LB.jpg|Fflamingod
Delwedd:MartinMere06LB.jpg|Goeswerdd
Delwedd:MartinMere04LB.jpg
Delwedd:MartinMere03LB.jpg|Meilart
Delwedd:MartinMere09LB.jpg|Hwyaid Mandarin

## Cyfeiriadau
Martin Mere
Categori:Swydd Gaerhirfryn
Brethyn

bawd|320px|Cynhyrchu brethyn gwlan ym Melin Teulu Leach, Mochdre (Llun gan Geoff Charles)

Math o ddeunydd sydd wedi'i wehyddu neu ei lawbannu o wlân yw **brethyn**, er y gall hefyd fod wedi'i wneud o gotwm neu ddeunydd arall. Byddai'n cael ei gynhyrchu fel rhan o'r diwydiant gwlân - un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru yn ystod y 18g - ac roedd yn cael ei ddefnyddio at nifer fawr o ddibenion, yn cynnwys dillad, blancedi, addurniadau, a glanhau. Gelwid blanced a wnaed o frethyn yn "garthen". Mae gwisgoedd traddodiadol Cymreig hefyd fel arfer wedi'u gwneud o frethyn.

Mae'r term "brethyn cartref" yn cael ei ddefnyddio mewn cyd-destun diwylliannol i gyfeirio at y lleol a'r gwerinol, a hynny yn gadarnhaol.

Mae'r defnydd cynharaf o'r gair "brethyn", wedi'i sillafu *uredhyn*, yn dod o'r 13g.

## Gweler hefyd
*Gwlân
*Tweed

## Dolenni
* Amgueddfa Wlân Genedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Tecstilau
Ysgol Frankfurt

bawd|Adeilad yr Institut fuer Sozialforschung

**Ysgol Frankfurt** yw'r enw ar yr ysgol ddeallusol a ddatblygodd syniadau ym maes Marcsiaeth Newydd, Cymdeithaseg a Theori Gymdeithasol yn yr 20g.

Yn ganolog i Ysgol Frankfurter yw'r cysyniad o theori beirniadol. Daw enw'r grŵp o Brifysgol Frankfurt-am-Main, pan benodwyd Max Horkheimer yn bennaeth yr Institut für Sozialforschung (Athroniaeth Ymchwil Gymdeithasol) yn 1931 a'i gorff o waith, *Zeitschrift für Sozialforschun* (Cofnodolyn Ymchwil Gymdeithasol) (1932-41).

## Cyd-destun
Casglodd Ysgol Frankfurter ynghŷd Marcswyr anniddig oedd yn teimlo bod Marcsiaeth wleidyddol fel y'i ymarferwyd ar y pryd gan bobl fel y KPD (Plaid Gomiwnyddol yr Almaen) yn dehongli syniadau Marx mewn ffordd rhy gul. Ceisiau'r ysgol newydd ddatblygu syniadaeth Marx i feysydd a chymdeithas na fyddai Marx ei hun yn gyfarwydd â hi ac felly, heb ddatblygu theoli yn ei chylch. Bydd nifer o'i syniadaeth ym maes celf a chymdeithas yn sail ar gyfer mudiadau Avant-garde.

[250px|chwith|bawd|[Max Horkheimer (bl-ch), Theodor W. Adorno (bl-dde), Jürgen Habermas a Siegfried Landshut yn y cefndir, yn  Heidelberg, 1964]]
Yn ystod y cyfnod mwyaf cynhyrchiol yn yr 1930au a'r 1940au, ffurfiodd Ysgol Frankfurter gylch rhagorol o feirniaid cymdeithasol: yn ogystal â Max Horkheimer, ideolegydd blaenllaw a phwynt ffocws y cylch, gellir cynnwys Theodor Adorno (Athroniaeth, Cymdeithaseg), Stephen Herbert Marcuse (athroniaeth), Leo Löwenthal (llenyddiaeth, cymdeithaseg), Walter Benjamin (theori lenyddol), Erich Fromm (seicolegol), Friedrich Pollock (economeg), Henryk Grossmann (economeg), Karl August Wittfogel (Hanes Economaidd) Franz Borkenau (Hanes), Otto Kirchheimer (Cymdeithaseg Barnwrol) a Franz Neumann (Cymdeithaseg Barnwrol).

Bu'n rhaid i nifer o'r athronwyr yma ffoi o'r Almaen yn dilyn tŵf Adolf Hitler a rheolaeth Natsiaeth o'r Almaen yn 1933. Symudwyd y sefydliad i Genefa a Paris yna Efrog Newydd, lle daeth i ben ar ddiwedd y 40au. Yn ystod y cyfnod ymfudo, cwblhaodd cylch Ysgol Frankfurt nifer o astudiaethau cymdeithasol-damcaniaethol arloesol, gan gynnwys "Awdurdod a Theulu" (1936) a'r "Y Bersonoliaeth Awdurdodol" (1950). Mae'n amlwg gan y rhain, fel mewn astudiaethau eraill, eu bod yn torri'r ffiniau traddodiadol rhwng y pynciau academaidd: Mae'r tueddfryd rhyngddisgyblaethol yn caniatáu i gysyniadau o gymdeithas gael ei weld, astudio a deall o fewn fframwaith gyfannol.

## Ail-don
Y rhan fwyaf pwysig ymhlith cynrychiolwyr diweddarach ac 'ail-don' yr ysgol o'r 1960au oedd Jürgen Habermas (athroniaeth, theori gwyddoniaeth, cymdeithaseg), Alfred Schmidt (athroniaeth, cymdeithaseg), Oskar Negt (athroniaeth a theori wleidyddol) ac Axel Honneth (moeseg, cymdeithaseg). Ystyrir bod yr olaf yn olynydd Habermas a sylfaenydd theori beirniadol fodern hwyr, yn ogystal â chymryd ei swydd yn y Institut für Sozialforschung yn Frankfurt.

## Dolenni
*Adnoddau Athronyddol yn Llyfrgell arlein y Coleg Cymraeg Cenedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau diwylliannol
Categori:Athroniaeth yr Almaen yn yr 20fed ganrif
Categori:Athroniaeth Farcsaidd
Categori:Frankfurt am Main
Categori:Marcsiaeth
Categori:Mudiadau athronyddol
Ardal Eden

Ardal an-fetropolitan yn nwyrain Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, oedd **Ardal Eden** (Saesneg: *Eden District*). Fe'i enwyd ar ôl Afon Eden sy'n llifo i'r gogledd drwy'r ardal tuag at Gaerliwelydd. Roedd yn cynnwys trefi Alston, Appleby-in-Westmorland, Kirkby Stephen a Penrith. Pencadlys yr awdurdod oedd Penrith.

bawd|canol|Ardal Eden yn Cumbria

Roedd gan yr ardal arwynebedd o 2,142 km² (yr ardal awrdurdod lleol wythfed fwyaf yn Lloegr), gyda 52,779 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2017.

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Fe'i ddiddymwyd ar 1 Ebrill 2023 pan gafodd ei chyfuno â Bwrdeistref Barrow-in-Furness ac Ardal De Lakeland i greu awdurdod unedol newydd Westmorland a Furness.

## Cyfeiriadau 
Eden
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2023
Ymosodedd

Agwedd neu ymddygiad sydd yn ceisio niweidio neu anafu rhywun arall yw **ymosodedd**. Cysyniad eang iawn ydyw sydd yn crybwyll ymosodedd llafar, trais corfforol, trosedd y stryd, camdrin plant, trais yn y cartref, gwrthdaro ethnig, a rhyfela.

## Cyfeiriadau 

Categori:Peryglon iechyd
Categori:Seicoleg gymdeithasol
Categori:Ymddygiad
Ketuvim

Un o dair rhan y Beibl Hebraeg yw'r **Ketuvim** (Hebraeg am "ysgrifeniadau"). Casgliad o hanesion, barddoniaeth, gwirebau, llên ddoethineb, datguddiadau, a litwrgi ydyw.

Gellir rhannu ei un ar ddeg o lyfrau yn bedair adran: y llyfrau barddonol (Llyfr y Salmau, Llyfr y Diarhebion, a Llyfr Job), y Megillot, sef "sgroliau" (Cân y Caniadau, Llyfr Ruth, Llyfr Galarnad, Llyfr y Pregethwr, a Llyfr Esther),  proffwydoliaeth (Llyfr Daniel), ac hanes (Llyfr Esra a Llyfr y Croniclau). Gellir hefyd ddosbarthu'r llyfrau yn weithiau hanesyddol (Croniclau ac Esra), barddoniaeth (Salmau, Galarnad, a Chân), a straeon byrion (Ruth ac Esther)—sydd i gyd yn cyfeirio'n ôl at y Tora a'r Nevi'im—yn ogystal â'r llên ddoethineb (Diarhebion, Job, a Phregethwr) a'r broffwydoliaeth neu ddatguddiad (Daniel).

Ysgrifennwyd llyfrau'r Ketuvim dros gyfnod hir, o'r 6g CC i'r 2g CC. Ni chawsant i gyd eu derbyn yng nghanon y Beibl Hebraeg nes yr 2g OC. Mae Llyfr Esra yn cynnwys Llyfr Nehemeia, a ystyrir yn llyfr ar wahân yn y Beibl Cristnogol, sydd hefyd yn rhestru'r Croniclau yn ddau lyfr (1 a 2).

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Beibl Hebraeg
Llyfr Galarnad

[bawd|Tudalen flaen o gyfieithiad [Belarwseg o Lyfr Galarnad (1517–19).]]
Llyfr yn y Beibl Hebraeg ac Hen Destament y Beibl Cristnogol yw **Llyfr Galarnad** neu **Galarnad Jeremeia**. Casgliad o alarnadau ydyw sydd yn alaethu dinistr Caersalem a'r Deml Gyntaf gan y Babiloniaid. Mae'r testun yn rhoi'r bai am y drychineb hon ar bechodau'r Iddewon.

Yn y Beibl Hebraeg, mae Llyfr Galarnad yn un o bum llyfr y Megillot yn y Ketuvim, ac fe'i darllenir yn sgrôl litwrgïaidd adeg gŵyl Tisha B'Av. Yn ôl y traddodiad Iddewig, ysgrifennwyd y llyfr gan y proffwyd Jeremeia. Yn nhrefn y Beibl Cristnogol, rhoddir y llyfr hwn ar ôl Llyfr Jeremeia.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Jacob Neusner, *Israel After Calamity: The Book of Lamentation* (Harrisburg, Pennsylvania: Morehouse, 1995).

Galarnad
Galarnad
Cymanfa bwnc

Cynulliad neu wasanaeth Cristnogol sy'n canolbwyntio ar lafarganu a thrafod adnodau o'r Beibl er mwyn ei ddysgu a'i ddeall yw **cymanfa bwnc**. Yn ôl traddodiad, mae'r adnodau o'r Beibl, sef y 'pwnc', yn cael ei lafarganu ac yna ei 'holi', gan weinidog fel arfer, ar ffurf cyfres o gwestiynau ac atebion. Byddai'r adnodau wedi eu dysgu a'u hastudio o flaen llaw. Weithiau, bydd unigolyn yn cael ei wahodd i holi'r pwnc mewn ymarfer cyn y gymanfa ei hun.

## Hanes 
Er bod y traddodiad yn cael ei gysylltu'n bennaf â'r enwadau Anghydffurfiol, tybir y gellir ei olrhain yn ôl i gyfnod cyn teyrnasiad Harri VIII ac ymraniad yr Eglwys Anglicanaidd oddi wrth yr Eglwys Gatholig. Erbyn y 19g, roedd cymanfaoedd pwnc yn cael eu cynnal gan Ysgolion Sul i helpu plant i ddod yn gyfarwydd â chynnwys y Beibl. Byddai'n fodd o addysgu'r Beibl i'r rheini nad oeddent yn gallu darllen neu oedd heb Feibl.  

Mae'r llafarganu mewn 4 llais sef SATB, gydag adnodau gwahanol yn cael ei dyfarnu i wahanol leisiau.

## Y Gymanfa Bwnc bresennol 
Erbyn heddiw, prin iawn yw'r cymanfaoedd pwnc sy'n cael eu cynnal o'u cymharu â chymanfaoedd canu, yn bennaf mae'r traddodiad dal i ddigwydd yn ardaloedd Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro. Mae cymanfa bwnc yn ddigwyddiad blynyddol yn nifer o eglwysi Annibynnol y ddwy sir gydag eglwysi'r plwyf neu ardal benodol yn dod at ei gilydd un ddydd Sul i lafarganu’r pwnc, cael ei 'holi' gan weinidog ac wedyn byddai canu anthemau'r gymanfa (emynau neu cân Gristnogol benodol). 

Rhannwyd y dydd yn dair rhan gyda phlant yn cymryd rhan drwy adrodd cynhyrchiad byddai'r ysgol Sul wedi'i pharatoi, a oedd yn seiliedig fel arfer ar y Beibl neu neges Gristnogol. Byddai hefyd te yn cael ei ddarparu, weithiau tair gwaith y dydd ar gyfer y wahanol sesiynau.

Mae'r llafarganu yma wedi ymddangos yn rhai cynyrchiadau teledu a ffilm fel Y Gwyll a Yr Ymadawiad, o ganlyniad i'r sain sydd yn gallu teimlo'n arswydus.

## Cyfeiriadau
Categori:Geirfa Cristnogaeth
Categori:Defodau Cristnogol‎
Pentahedron

Mewn geometreg, mae **pentahedron** (lluosog: pentahedra) yn bolhedron gyda phum wyneb neu ochr. Ceir dau fath topolegol gwahanol.

O ran polygonau gyda wynebau rheolaidd, y ddau ffurf topolegol yw'r pyramid sgwâr a'r prism trionglog. Gellir hefyd adeiladu amrywiadau geometrig gyda wynebau afreolaidd.

Gellir edrych ar y pyramid sgwâr fel prism trionglog, lle mae un ymyl yn cael ei binsio neu ei dynnu'n bwynt, gan golli un ymyl ac un fertig, a newid dau sgwâr yn drionglau.

Gall pentahedron afreolaidd fod yn solet nad yw'n amgrwm.

## Cyfeiriadau
Categori:Polyhedra