open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Small Hythe

Pentrefan yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Small Hythe**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Tenterden yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Ashford.

Bu'r actores Ellen Terry yn byw yn y pentref rhwng 1899 a'i marwolaeth ym 1928. Mae ei thŷ,  Smallhythe Place, bellach yn cael ei rheoli gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac mae'n gartref i'w chasgliad o bethau cofiadwy theatrig ynghyd â theatr fechan.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Ashford
Categori:Pentrefi Caint
Portsmouth F.C. Women

Mae **Portsmouth Football Club Women** yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yn Havant, Hampshire, ger Portsmouth. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd y Bencampwriaeth y Merched.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Parc Westleigh.

## Cyferiaidau

Categori:Timau pêl-droed merched Lloegr
Emily Thornberry

Gwleidydd Llafur Prydeinig yw'r **Fonesig Emily Thornberry** DBE (ganwyd 27 Gorffennaf 1960). Mae hi wedi bod yn Aelod Seneddol (AS) dros De Islington a Finsbury ers 2005. Mae Thornberry hefyd wedi gwasanaethu mewn nifer o uwch swyddi ar fainc flaen Llafur Gwasanaethodd, fel Twrnai Cyffredinol yr Wrthblaid ar gyfer Cymru a Lloegr o 2021 tan etholiad cyffredinol y DU 2024, a chyn hynny fel Ysgrifennydd Tramor yr Wrthblaid rhwng 2016 a 2020, Prif Ysgrifennydd Gwladol yr Wrthblaid rhwng 2017 a 2020 ac Ysgrifennydd Gwladol yr Wrthblaid dros Fasnach Ryngwladol rhwng 2020 a 2021.

Cafodd Thornberry ei geni yn Guildford, yn ferch i athrawes a diplomydd, a mynychodd ysgol uwchradd fodern leol . Ar ôl graddio o Brifysgol Caint yng Nghaergaint, bu'n gweithio fel cyfreithiwr hawliau dynol o 1985 i 2005.

Ganed Emily Thornberry ar 27 Gorffennaf 1960.  Ei rhieni oedd Sallie Thornberry (g. Bone ), athrawes, a Cedric Thornberry, athro cyfraith ryngwladol yn y London School of Economics, ac yn ddiweddarach Ysgrifennydd Cyffredinol Cynorthwyol y Cenhedloedd Unedig .   Diolch am genedigaeth ei thad yn Belffast mae hi'n ddinesydd Gwyddelig ac yn ddaliwr pasbort Gwyddelig.  Daeth ei mam yn gynghorydd Llafur ac yn faer (yn cynrychioli Stoke yn Guildford o 1983 i 2003), a safodd ei thad fel ymgeisydd Llafur dros Guildford yn etholiad cyffredinol 1966 . 

Mae Thornberry wedi byw yn Islington ers y 1990au. Ym mis Gorffennaf 1991 priododd Christopher Nugee  yn Tower Hamlets, ac mae ganddynt ddau fab a merch. Daeth Nugee yn Gwnsler y Frenhines, a oedd ar y pryd yn Farnwr Uchel Lys, pan gafodd ei urddo'n farchog, a bryd hynny cafodd Thornberry yr hawl i gael ei alw'n Arglwyddes Nugee.  

Penodwyd Thornberry yn Fonesig Gomander Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (DBE) yn Anrhydedd y Flwyddyn Newydd 2025.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1960
Sunderland A.F.C. Women

Mae **Sunderland Association Football Club Women** yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yn Hetton-le-Hole, Tyne a Wear, ger Sunderland. Mae'r clwb yn cystadlu ar hyn o bryd ym y Mhencampwriaeth y Merched.

Ers 1989, mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref ar Faes Lles Glofa Eppleton. Mae gemau dethol yn cael eu chwarae yn Stadiwm y Goleuni.

## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed merched Lloegr
Manawydan fab Llŷr

Stori chwedlonol o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol a'r drydedd o bedair cainc o'r Mabinogi yw ***Manawydan fab Llŷr***. Mae'n ddilyniant syth i'r ail gainc, *Branwen ferch Llŷr*, ac yn ymwneud ag adladd goresgyniad ar Iwerddon gan Fran a'r swyn erchyll sy'n troi Dyfed yn ddiffaith. Prif gymeriadau'r chwedl yw Manawydan, gwir frenin Prydain, ei ffrind, Pryderi a'i wraig, Rhiannon, a brenin Dyfed a'i wraig, Cigfa. Ynghyd â'r canghennau eraill, gellir dod o hyd i'r chwedl yn y llyfrau canoloesol, Llyfr Coch Hergest a Llyfr Gwyn Rhydderch. Gellir dod o hyd i gyfeiriadau at y chwedl hefyd mewn dau hen driad yn *Nhrioedd Ynys Prydein*.

Mae Will Parker wedi awgrymu bod y gangen yn tynnu’n helaeth ar Ddiarddel y Déisi, hanes y llwyth Gwyddelig a ymsefydlodd yn ne-orllewin Cymru yn ystod yr Oesoedd Tywyll ac a sefydlodd Deyrnas Dyfed, yn ogystal â’r saga Wyddelig *Cath Maige Mucrama*, sy'n rhannu nifer o debygrwyddau strwythurol a thematig â *Manawydan*. Disgrifia fe'r drydedd gangen fel "chwedl sylfaenol tŷ brenhinol Cymbro-Gaelig Dyfed..." 

Yn syth ar ôl y gangen hon mae chwedl *Math fab Mathonwy*, lle newidir y lleoliad o Ddyfed i Wynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Eirth Bryste

Clwb rygbi undeb proffesiynol o Ashton Gate, Bryste yw **Eirth Bryste** (), yn cael ei adnabod yn swyddogol fel **Clwb Rygbi Bryste** (). Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Ashton Gate. Mae'r clwb yn chwarae yn y Premiership Rugby, adran uchaf rygbi'r undeb yn Lloegr.

## Cyfeiriadau

Bryste
C.P.D. Harlecwin

Clwb rygbi undeb proffesiynol o Twickenham, Llundain yw **Clwb Pêl-droed Harlecwin** (), a elwir yn gyffredin yn **Harlecwinau** (). Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn y Twickenham Stoop. Mae'r clwb yn chwarae yn y Premiership Rugby, adran uchaf rygbi'r undeb yn Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn Llundain
Harlecwinau
Hebogiaid Newcastle

Clwb rygbi undeb proffesiynol o Newcastle upon Tyne, Tyne a Wear yw **Hebogiaid Newcastle** (). Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn y Parc Kingston ym maestref Kingston Park. Mae'r clwb yn chwarae yn y Premiership Rugby, adran uchaf rygbi'r undeb yn Lloegr.

## Cyfeiriadau

Newcastle
Stadiwm Santiago Bernabéu

Mae **Stadiwm Santiago Bernabéu** (, ) yn stadiwm pêl-droed yn Charmartín, Madrid. Dyma stadiwm cartref clwb La Liga Real Madrid.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon Sbaen
Categori:Real Madrid C.F.
Camp Nou

Mae **Camp Nou** () yn stadiwm pêl-droed ym Marcelona, Catalwnia. Dyma stadiwm cartref clwb La Liga Barcelona.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon Sbaen
Categori:F.C. Barcelona
AS Roma

Mae **Associazione Sportiva Roma**, a elwir yn gyffredin yn Gymraeg fel **Rhufain** (), yn glwb pêl-droed proffesiynol wedi'i leoli yn Rhufain. Mae'r clwb yn chwarae yn y Serie A, sef adran uchaf pêl-droed yr Eidal.

Wedi'i sefydlu trwy uno ym 1927, mae Rhufain wedi chwarae yn adran uchaf pêl-droed yr Eidal am bob tymor ond un (tymor 1951–52). Mae'r clwb wedi ennill y Serie A dair gwaith, yn ogystal â Chwpan yr Eidal naw gwaith a Chwpan Swper yr Eidal ddwywaith. Mewn cystadlaethau Ewropeaidd, mae'r clwb wedi ennill Cwpan y Ffeiriau a Chynghrair Cyngres UEFA, y ddau unwaith yr un.

Mae gan Rufain gystadleuaeth gref â Lazio. Mae'r ddau glwb yn cystadlu yn Darbi y Brifddinas, un o'r cystadlaethau mwyaf yn yr Eidal. Mae'r ddau glwb yn rhannu Stadiwm Olympaidd Rhufain.

## Cyfeiriadau

Roma
Stadiwm King Power

Mae **Stadiwm King Power** () yn stadiwm pêl-droed yn Caerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr. Dyma stadiwm cartref clwb yr Uwch Gynghrair Lloegr Leicester City a chlwb Uwch Gynghrair y Merched Leicester City Women.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yn Swydd Gaerlŷr
Categori:Leicester City F.C.
Categori:Leicester City W.F.C.
Caerfaddon Rygbi

Clwb rygbi undeb proffesiynol o Gaerfaddon, Gwlad yr Haf yw **Rygbi Caerfaddon** (). Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn y Maes Hamdden. Mae'r clwb yn chwarae yn y Premiership Rugby, adran uchaf rygbi'r undeb yn Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau rygbi'r undeb yn Lloegr
Cath goed

Rhywogaeth o gath fach sy'n frodorol i gyfandir Ewrop yw'r **gath goed** (hefyd **cath wyllt**; *Felis silvestris*). O ran ei gwedd, mae'n debyg i gath ddof fawr. Mae ganddi ffwr brown a llwyd â streipiau tywyll ar ei thalcen a'i hystlysau. Mae ei chynffon yn drwchus gyda blaen du. Mae ei phen a'i chorff gyda'i gilydd yn mesur hyd at 65&nbsp;cm (26 modfedd), ei chynffon tua 34.5&nbsp;cm (13.6 modfedd) o hyd; mae'n pwyso hyd at 7.5&nbsp;kg (17&nbsp;pwys).

Y gath goed yw'r unig aelod gwyllt o deulu'r cathod yn Ynysoedd Prydain. Maen nhw i'w cael mewn ardaloedd bach yn Ucheldiroedd yr Alban, lle maen nhw'n bwydo ar gwningod ac adar sy'n nythu ar y ddaear ar rostir ac mewn coetiroedd. Maen nhw'n swil iawn a bron yn gyfan gwbl nosol. Maent yn paru ym mis Chwefror ac mae ganddynt un torllwyth o ddau i chwe chath fach yn gynnar yn yr haf.

Roedd y gath goed yn frodorol i Gymru ar un adeg ond roedd wedi diflannu o'r mwyafrif o siroedd erbyn dechrau'r 19g, er bod adroddiadau am ei gweld o hyd yn y de-orllewin mor ddiweddar â 1848. Mae’r cofnod olaf o gath goed i’w gweld yng Nghymru yn dyddio o 1862, er mae'n bosibl mai gath goed go iawn oedd cath a gafodd ei saethu yn Nhalybont, Ceredigion, ym 1893.

## Cyfeiriadau
Categori:Cathfilod
Usedom

Ynys yn y Môr Baltig yn rhanbarth Pomerania yw **Usedom** (Almaeneg: *Usedom*; Pwyleg: *Uznam*). Saif i'r gogledd o Forlyn Szczecin, sy'n ffurfio rhan o aber Afon Oder. Rhennir yr ynys rhwng yr Almaen a Gwlad Pwyl. Mae ganddi arwynebedd o 445&nbsp;km2 (172 milltir sgwâr) – 373&nbsp;km2 (144 milltir sgwâr) yn y rhan Almaenaidd (yn nhalaith Mecklenburg-Vorpommern) a 72&nbsp;km2 (28 milltir sgwâr) yn y rhan Bwylaidd.

Dyma'r ynys fwyaf poblog yn y Môr Baltig. Mae wedi bod yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid ers y 19g.

bawd|400px|canol|Lleoliad Usedom yn y Môr Baltig

Categori:Daearyddiaeth Mecklenburg-Vorpommern
Categori:Pomerania
Categori:Ynysoedd Gwlad Pwyl
Categori:Ynysoedd yr Almaen
Janice Victoria Williams

Cadeirydd Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe ers Mehefin 2024 yw **Janice Victoria Williams**, CBE, neu **Jan Williams** (ganwyd Rhagfyr 1954). Ymunodd â’r GIG ym 1979.  Roedd hi'n gyfarwyddwr y mudiad "Chwarae Teg" yn ystod y 1990au.  

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Nofel bicarésg

Genre o ffuglen ryddiaith yw'r **nofel bicarésg** (Sbaeneg: *picaresca*, sy'n deillio o *pícaro*, sef "dihiryn" neu "gwalch").

Tarddodd y nofel bicarésg yn Sbaen yn yr 16g. Yn nodweddiadol mae stori o'r fath yn disgrifio sut mae rhyw arwr o dihiryn yn ymlwybro trwy'r byd mewn cyfres o anturiaethau. Daw'r arwr o ddosbarth cymdeithasol isel. Er ei fod heb addysg mae'n gyfrwys. Er mwyn goresgyn ei wreiddiau isel, mae'n chwilio'n gyson am gyfleoedd i gael dyrchafiad a gall droi at droseddu. Mae'n taro ar bobl o bob dosbarth cymdeithasol ac yn cael profiad o'u beiau a gwendidau. Nid oes gan yr arwr unrhyw ddylanwad ar y digwyddiadau o'i gwmpas, ond mae bob amser yn llwyddo i achub ei hun rhag sefyllfaoedd peryglus.

Er bod gan y genre ragflaenwyr hynafol, megis *Satyricon* Petronius ac *Asinus aureus* Apuleius, dechreuodd traddodiad y nofel bicarésg gyda'r llyfr Sbaeneg *Lazarillo de Tormes* (1554), a gyhoeddwyd yn ddienw  oherwydd ei chynnwys gwrtheglwysig. Wedyn, gan ddilyn esiampl yr awduron o Sbaen, ffynnodd y genre ledled Ewrop am fwy na 200 mlynedd. Mae’n parhau i ddylanwadu ar lenyddiaeth a ffuglen fodern.

## Dolenni allanol
*  "The Picaresque Novel", 1911 *Encyclopædia Britannica* ar Wicidestun

Picarésg
Rügen

Ynys fwyaf yr Almaen yw **Rügen**. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad yn agos at arfordir Pomerania yn y Môr Baltig. Mae'n perthyn i dalaith Mecklenburg-Vorpommern. 

Mae'r ynys yn ymestyn tua 52&nbsp;km (32 milltir) o'r gogledd i'r de, a 43&nbsp;km (27 milltir) o'r dwyrain i'r gorllewin. Mae ganddi arwynebedd o 926&nbsp;km2 (358 milltir sgwâr).

Mae'r arfordir yn nodedig am ei draethau tywodlyd, morlynnoedd a baeau agored, yn ogystal â'i glogwyni, penrhynau a phentiroedd. 

Mae'r ynys yn boblogaidd fel cyrchfan i dwristiaid oherwydd ei bensaernïaeth, y dirwedd amrywiol a'i thraethau hir, tywodlyd. Ym Mehefin 2011, dyfarnodd UNESCO statws Safle Treftadaeth y Byd i Barc Cenedlaethol Jasmund.

## Oriel

Königsstuhl und Viktoria-Sicht.jpg|Parc Cenedlaethol Jasmund, a'i glogwyni sialc: *Victoria-Sicht* a *Königsstuhl*
Binz (2011-05-21) 03.JPG|Traeth Binz
Kurhaus in Binz.jpg|*Kurhaus* (gwesty sba) yn Binz
Caspar David Friedrich's Chalk Cliffs on Rügen.jpg|*Kreidefelsen auf Rügen* ("Clogwyni Sialc ar Rügen"), paentiad Rhamantaidd o 1818 gan Caspar David Friedrich

Categori:Daearyddiaeth Mecklenburg-Vorpommern
Categori:Pomerania
Categori:Ynysoedd yr Almaen
Pomerania

Rhanbarth hanesyddol ar lan ddeheuol y Môr Baltig yng Nghanolbarth Ewrop yw **Pomerania** (Pwyleg: *Pomorze*; Almaeneg: *Pommern*), wedi'i rhannu rhwng Gwlad Pwyl a'r Almaen. Lleolir y rhan ganolog a dwyreiniol yng Ngwlad Pwyl, tra bod y rhan orllewinol yn perthyn i daleithiau Mecklenburg-Vorpommern a Brandenburg yn yr Almaen. Mae gan y rhanbarth hanes gwleidyddol a demograffig cymhleth mewn ardal sy'n gartref i sawl diwylliant gwahanol.

Mae gan Pomerania ddwysedd poblogaeth cymharol isel. Ei dinasoedd mwyaf yw Gdańsk a Szczecin, ill dau yng Ngwlad Pwyl. Y tu allan i'w hardaloedd dinesig, fe'i nodweddir gan dir amaeth, yn frith o lynnoedd, coedwigoedd a threfi bach niferus. Yn y gorllewin y mae amryw ynysoedd, a'r fwyaf ohonynt yw Rügen, ynys fwyaf yr Almaen; Usedom/Uznam a rennir rhwng yr Almaen a Gwlad Pwyl, a Wolin, yr ynys fwyaf yng Ngwlad Pwyl.

bawd|380px|dim|Map o ddugiaeth Pomerania mewn atlas sy'n dyddio o 1662

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau hanesyddol yr Almaen
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Gwlad Pwyl
Wolin

Ynys fwyaf Gwlad Pwyl yw **Wolin**. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad yn agos at arfordir Pomerania yn y Môr Baltig. 

Mae Wolin wedi'i gwahanu oddi wrth ynys Usedom/Uznam gan Culfor Świna i'r gorllewin, ac o dir mawr Pomerania gan Culfor Dziwna i'r dwyrain. Saif Morlyn Szczecin i'r de.

Mae gan yr ynys arwynebedd o 265&nbsp;km2 (102 milltir sgwâr) a'i phwynt uchaf yw Mynydd Grzywacz sy'n 116&nbsp;m uwch lefel y môr. Nifer y trigolion yw 30,000. Mae maestrefi dwyreiniol dinas Świnoujście yn ymestyn i ynys Wolin.

Categori:Pomerania
Categori:Ynysoedd Gwlad Pwyl
Morlyn Szczecin

Morlyn mawr yn aber Afon Oder yw **Morlyn Szczecin** (Pwyleg: *Zalew Szczeciński*; Almaeneg: *Stettiner Haff* neu *Oderhaff*). Fe'i rennir gan yr Almaen a Gwlad Pwyl. Mae ynysoedd Usedom a Wolin yn ei wahanu oddi wrth y Môr Baltig.

Mae'r morlyn yn gorchuddio arwynebedd o 687&nbsp;km2. Mae ganddo ddyfnder naturiol o 3.8 metr ar gyfartaledd. Fodd bynnag, gall sianeli i ganiatáu taith llongau fod yn ddyfnach na 10.5 metr.

Zalewszczecinski.jpeg|Llun lloeren o'r morlyn
Chelminek+Smiecka+Brysna (dron1).jpg|I'r gogledd o ddinas Szczecin mae aber Afon Oder yn agor ar y morlyn 

Categori:Daearyddiaeth Mecklenburg-Vorpommern
Categori:Pomerania
Categori:Cyrff dŵr Gwlad Pwyl
Categori:Cyrff dŵr yr Almaen
Peenemünde

Bwrdeistref ar ynys Usedom yn y Môr Baltig yng ngogledd-ddwyrain yr Almaen yw **Peenemünde**. Fe'i lleolir yn ardal Vorpommern-Greifswald yn nhalaith Mecklenburg-Vorpommern.

Mae'r lleoliad yn adnabyddus am *Heeresversuchsanstalt Peenemünde* ("Sefydliad Ymchwil y Fyddin Peenemünde"), a sefydlwyd yno yn 1937. Yn y sefydlaid hwnnw y datblygwyd nifer o daflegrau a rocedi yn ystod yr Ail Ryfel Byd gan gynnwys y roced V2.

Categori:Bwrdeistrefi Mecklenburg-Vorpommern
George Brinley Evans

Llenor ac arlunydd o Gymru oedd **George Brinley Evans** (1925 – 14 Hydref 2022).

Ganed ef ym mhentref Dyffryn Cellwen, ym mlaenau Cwm Dulais, yn yr hen Sir Forgannwg. Glöwr a chyn-filwr o Sir Frycheiniog oedd ei dad. Cymraeg oedd iaith ei rieni, ond cafodd y plant eu magu'n bennaf yn y Saesneg. Enillodd ei dad ddigon o arian i agor siop tsips a neuadd filiards yn ogystal â pherchen ar dyddyn ac hawl cloddio. Aeth George i'r pwll glo yn 12 oed, ac yn 17 oed ymunodd â'r fyddin yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Gwasanaethodd am dair mlynedd ar gychod modur, yn gyntaf gyda'r XVed Corfflu (Byddin Brydeinig India) ac yna'r XIIfed Fyddin yn ymgyrch Byrma.

Wedi diwedd y rhyfel, dychwelodd i dde Cymru a phriododd ei gariad, Peggy Jones. Gweithiodd yn y diwydiant glo tra'n arlunio a cherflunio yn ei amser rhydd. Cyhoeddwyd ei gartwnau gwleidyddol yn y *Neath Guardian* a'r *South Wales Evening Post*. Yn y cyfnod hwn, daeth yn gyfeillgar â'r awduron B. L. Coombes a George Ewart Evans, a'r meddyg a lladmerydd celf Aubrey Thomas. Cafodd ei daro yn y wyneb gan bostyn pwll mewn damwain yng Nglofa Banwen, a chollodd un o'i lygaid. Ysgrifennodd sgript ar gyfer cyfres deledu wedi'i lleoli mewn glofa yng Nghymru, a chynigodd y sgript i'r BBC ac ITV, ond penderfynodd rhoi'r gorau i'r syniad yn hytrach na symud i Lundain i oruchwylio'r prosiect.

Rhyw 30 mlynedd yn ddiweddarach, wedi marwolaeth ei wraig, trodd Evans ei sylw yn ôl at ysgrifennu, ac ymgofrestrodd â chwrs straeon byrion Alun Richards yn y ganolfan addysg oedolion ym Manwen. Mae ei gyfrolau yn cynnwys y casgliad o straeon byrion *The Boys of Gold* (2000), ei hunangofiant rhyfel *Where the Flying Fishes Play* (2006), a'i ail hunangofiant *When I Came Home* (2012). Cedwir ei baentiadau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn Amgueddfa Lofaol Cymru (Pwll Mawr), ac yn Llyfrgell Glowyr De Cymru ym Mhrifysgol Abertawe. Bu farw George Brinley Evans yn 96 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cerflunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cartwnyddion o Gymru
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Milwyr yr Ail Ryfel Byd
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Louise Smyth

Cofrestrydd Cwmnïau Cymru a Lloegr a phennaeth Tŷ'r Cwmnïau ers 2017 yw **Louise Charlotte Smyth**, CBE. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Leeds. Yn 2025 derbyniodd CBE gan Frenin lloegr 'am wasanaeth i Fywyd Cyhoeddus a'r Economi.'

Mae'n dod o Gasnewydd.

Cyn ymuno â Thŷ'r Cwmnïau bu Louise mewn nifer o uwch swyddi yn y Swyddfa Eiddo Deallusol (IPO), gan gynnwys Cyfarwyddwr Technoleg Gwybodaeth, Cyfarwyddwr Pobl, Lleoedd a Gwasanaethau a Phrif Swyddog Gweithredu.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Leeds
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sally Oppenheim

Gwleidydd Ceidwadol Prydeinig oedd **Sally Oppenheim-Barnes, y Farwnes Oppenheim-Barnes**, PC, yn fwyaf adnabyddus fel **Sally Oppenheim** (*née* **Sarah Amelia Viner** ; 26 Gorffennaf 1928 – 1 Ionawr 2025).

Cafodd Oppenheim ei geni yn Nulyn.   Cafodd ei magu yn Sheffield, lle mynychodd Goleg Lowther Wedyn gweithiodd hi fel gweithiwr cymdeithasol yn Llundain.  Bu farw Oppenheim-Barnes yn 96 oed. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion Iddewig o'r Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Afon Aman (Rhondda Cynon Taf)

Afon fer yn ne Cymru sy'n llednant i Afon Cynon yw **Afon Aman**. Fe'i ffurfir yng nghyffiniau pentref Cwmaman, Rhondda Cynon Taf, gan gydlifiad nifer o nentydd gan gynnwys Nant Aman Fach (o'r gogledd-orllewin), Nant Aman Fawr (o'r gorllewin) ac Afon Sychnant (o'r de). O Gwmaman mae'n llifo i'r gogledd-ddwyrain am tua 1.5 milltir (2.5&nbsp;km), gan fynd heibio Godreaman ac Aberaman, i ymuno ag Afon Cynon.

Rhed yr afon trwy faes glo De Cymru. Mae'n ymuno â'r Cynon ger Cwmaman.

## Cyfeiriadau
Aman
Aman
Tryc picyp

Math o gerbyd modur yw **tryc picyp** a chanddo gaban caeedig ar gyfer teithwyr a lle gydag ochrau isel yn y cefn i ddal llwythi. Math o gerbyd pob pwrpas ydyw a ddylunir i gludo nwyddau ac offer. Dyluniwyd ac adeiladwyd y picyp cyntaf ym 1896 gan Gottlieb Daimler o'r Almaen. Gellir hefyd cyfeirio atynt fel "tryciau agored", ond gall rhai mathau o dryciau picyp, yn enwedig tryciau picyp cab dwbl, fod â chefn caeedig yn hytrach nag agored.

Prif nodwedd y tryc picyp yw'r lle gwastad, agored y tu cefn i'r cerbyd, sydd fel rheol yn rhoi mwy o le na chwt car, ond llai o le na chefn fan neu lori fawr. Yn debyg i lori wastad, nid oes to ar yr ardal gargo, er y gellir gosod cynfas neu orchudd tebyg i ddiogelu'r llwythi. Gall y cefn hefyd gynnwys tinddor a gaiff ei chau pan bo'r tryc yn teithio. Math o gerbyd 3&nbsp;tunnell ydyw fel rheol, yn debyg i faint fan fasnachol fach neu dryc ysgafn.

Mae esiamplau poblogaidd yn cynnwys y Ford F-150, y Chevrolet Silverado, y Toyota Tacoma, a'r Ram 1500. Maent yn gyffredin ym myd amaeth a'r diwydiannau adeiladu, ac ar gyfer gweithgareddau awyr agored.

## Cyfeiriadau
Categori:Lorïau
Categori:Offer adeiladu
Categori:Offer amaethyddol
Makenzy Beard

Arlunydd o Abertawe yw **Makenzy Beard** (ganwyd tua 2007). Dechreuodd beintio ym mis Mawrth 2020, pan ataliodd cloi i lawr lawer o weithgareddau eraill. Ers hynny, mae hi wedi cynnal nifer o arddangosfeydd unigol. Daeth i sylw'r cyhoedd pan beintiodd bortread o ffermwr lleol   Yn 2022, cynhaliodd ei harddangosfa unigol gyntaf yn Oriel Blackwater yng Nghaerdydd. Ni chafodd unrhyw wersi tan ddiwedd 2024. 
Arddangoswyd un o'i phaentiadau cyntaf yn Academi Frenhinol y Celfyddydau.

Mynychodd Ysgol Gyfun Llandeilo Ferwallt nes ennill ysgoloriaeth i Millfield. Mae hi hefyd yn chwarae hoci i Gymru Dreigiau U21. 

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 2000au
Categori:Pobl o Abertawe
Cyflafan München

Ymosodiad terfysgol yn erbyn tîm Olympaidd Israel oedd **cyflafan München** a gyflawnwyd gan y grŵp milwriaethus Palesteinaidd Medi Du yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1972 ym München, Gorllewin yr Almaen. Ar 5 Medi, yn ystod ail wythnos y gemau, dygwyd cyrch ar y Pentref Olympaidd gan wyth o Balesteiniaid, gan ladd dau aelod o dîm Israel a chymryd naw arall yn wystlon. Wedi diwrnod o drafodaethau â'r heddlu, teithiodd y terfysgwyr gyda'r gwystlon i Faes Awyr Fürstenfeldbruck, ac yno lansiwyd cyrch aflwyddiannus i achub gwystlon. Saethwyd pump o'r terfysgwyr yn farw gan yr heddlu, ond cafodd pob un o'r gwystlon, yn ogystal â phlismon o Almaenwr, eu lladd cyn i'r frwydr ddod i ben.

Cafodd y tri therfysgwr a oroesodd eu harestio, ond fe'u rhyddhawyd ar 29 Hydref 1972 wedi i gefnogwyr Medi Du awyrgipio Ehediad Lufthansa 615, a mynnu rhyddhau'r tri yn gyfnewid am beidio â ffrwydro'r awyren. Casglwyd y tri a'u cludo i loches yn Libia.

Ymatebodd Israel drwy lansio ymgyrch gudd gan Mossad i ganfod a lladd pob un o'r rhai a gyhuddwyd o gael rhan yn yr ymosodiad. Fodd bynnag, ni lwyddwyd i ladd Abu Daoud, y prif gynllwyniwr.

## Cyfeiriadau 
Munchen
Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1972
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Categori:Hanes München
Categori:Llofruddiaethau'r 1970au yn yr Almaen
Categori:Terfysgaeth yn yr Almaen
Dead Girls (ffilm 2014)

Ffilm arswyd sydd hefyd yn flodeugerdd o ffilmiau llai gan y cyfarwyddwyr Neal E. Fischer a Del Harvey yw ***Dead Girls*** a gyhoeddwyd yn 2014. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Cafodd ei ffilmio yn Chicago, Yorkville, Illinois, DeKalb, Illinois, Thawville, Illinois, North Riverside a Illinois. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

 Mae'r ffilm yn 91 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2014. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Interstellar* sef ffilm wyddonias gan Christopher Nolan. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Neal E Fischer ar 1 Ionawr 1985 yn Atlanta.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Neal E. Fischer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q64590209.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau antholegol o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau arswyd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2014
The Witches' Voice

Roedd '''The Witches' Voice** (**WitchVox'* ar lafar yn aml) (Cymraeg answyddogol: *Llais y Gwrachod'') yn wefan a oedd yn cynnig gwybodaeth a rhwydweithio ar-lein ar gyfer y gymuned Wicaidd a Phaganaidd. Roedd yn sefydliad di-elw a sefydlwyd ac a gynhaliwyd gan Wren Walker a Fritz Jung ym 1997. Enillodd y wobr Dewis y Bobl o dan Ysbrydolrwydd yng Ngwobrau Webby 2002, ac ystyriwyd hi yn un o'r gwefannau Paganaidd "mwyaf helaeth." Daeth y wefan i ben ar 31 Rhagfyr 2019.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Archif The Witches' Voice o'r Archif Rhyngrwyd

Categori:Wica
Cambrai

Dinas a *commune* yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc, yn agos at y ffin â Gwlad Belg, yw **Cambrai** (Iseldireg: *Kamerijk*). Saif yn département Nord, ar lannau Afon Scheldt (a adnabyddir yn yr ardal fel Afon Escaut), tua 32 milltir  (52&nbsp;km) o Lille a 15 milltir (24&nbsp;km) o Douai. Yn 2022 roedd gan y gymuned boblogaeth amcangyfrifedig o 31,568.

Roedd y tiroedd ffrwythlon o amgylch y ddinas yn ei gwneud yn llewyrchus yn ystod yr Oesoedd Canol, a bu diwydiant gwehyddu yn ffynnu yno. Mae enw cambrig – math o liain main gwyn – yn deillio o'r fersiwn Iseldireg o enw'r ddinas (Kamerijk), a *chambray* – lliain ag arno weft gwyn ac ystof lliw – yn deillio o'r fersiwn Ffrengig.

Meddianwyd Cambrai gan fyddin yr Almaen yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ystod Brwydr Gyntaf Cambrai (20 Tachwedd 1917 – 3 Rhagfyr 1917) dinistriwyd rhannau helaeth o'r ddinas gan fagnelau Prydeinig. Mae'r ymladd o amgylch Cambrai yn nodedig gan ei fod yn cael ei ystyried fel y defnydd torfol cyntaf o danciau mewn brwydr. Roedd Ail Frwydr Cambrai (8–10 Hydref 1918) yn drobwynt yn y rhyfel: cipiodd y lle gan y Cynghreiriaid, a thrawsnewidiwyd yr ymladd o ryfela statig yn y ffosydd i ymgyrch o symud. Cyn cefnu ar y ddinas llosgodd yr Almaenwyr bron i hanner yr adeiladau ynddi. Fe'i cafodd ei hadfer wedyn, dim ond iddi gael ei difrodi'n helaeth gan fomio yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Adeiladau a chofadeiladau
chwith|bawd|212x212px|Tŷ gwnwyr
*Amgueddfa Cambrai
*Eglwys gadeiriol
*Twr yr hen gadeirlan
*Tŷ gwnwyr

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Nord
Tanau gwyllt De Califfornia Ionawr 2025

Rhwng 7 Ionawr a 31 Ionawr 2025, cafwyd cyfres barhaus o danau gwyllt trychinebus a effeithiodd ardal fetropolitan Los Angeles a'r rhanbarthau cyfagos. Roedd yr amodau a achosodd y tanau yn cynnwys aer gyda lleithder isel iawn, cyfnod hir o sychder, a gwyntoedd corwynt Santa Ana oedd mewn rhai mannau wedi cyrraedd 100 milltir yr awr (160 km/a).

Cafodd y rhan fwyaf o'r difrod ei wneud gan y ddau dân mwyaf: Tân Palisades a Tân Eaton. Erbyn Erbyn 31 Ionawr, roedd y ddau prif dân wedi dod o dan reolaeth llawn. Yn y cyfnod yma lladdwyd o leiaf 30 o bobl gan y tanau, a dinistrwyd neu ddifrodwyd mwy na 18,000 o strwythurau. Ar ei waethaf gorfodwyd dros 200,000 i adael eu tai dros dro.

Wrth i'r gwyntoedd ddechrau chwythu ar 7 Ionawr, datganodd Dinas Los Angeles gyflwr o argyfwng gan ragweld gwyntoedd peryglus. Cyhoeddwyd rhybudd storm llwch ar gyfer sawl sir yn Ne California, gan rybuddio y gallai’r gwyntoedd garw chwythu llwch a phridd i’r aer, ac achosi problemau anadlu.

Dangosodd ystadegau Wildfire Alliance mai tân y Palisades oedd y mwyaf dinistriol o bell ffordd yn rhanbarth Los Angeles, gydag o leiaf 6,000 o strwythurau wedi'u dinistrio, yn uwch na Thân Sayre a ddinistriodd 604 o strwythurau yn 2008, a Thân Bel Air a ddinistriodd bron i 500 o dai yn 1961.

Llosgodd nifer o dai enwogion yn y tanau gwylltion, gan gynnwys cartrefi Mandy Moore, Cary Elwes, Eugene Levy, Billy Crystal, Paris Hilton, Adam Brody, Leighton Meester, Anthony Hopkins, Jeff Bridges, John Goodman, Miles Teller, James Woods, Mel Gibson, Diane Warren, Mark Hamill, Ricki Lake, ac Ed Harris. Dinistriwyd cartref hanesyddol a ransh y digrifwr Will Rogers hefyd.

Cafwyd adroddiadau ar raglenni a gwefan Newyddion S4C gan y gohebydd Maxine Hughes, yn adrodd profiadau rhai o'r Cymry sy'n byw yn Los Angeles. Bu'r newyddiadurwyr Rhodri Llywelyn a Liam Evans o BBC Cymru yn gohebu yno hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:2025 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes Los Angeles
Categori:Tanau yn yr Unol Daleithiau
Categori:Trychinebau'r 21ain ganrif
Categori:Trychinebau naturiol yn yr Unol Daleithiau
Befana

Ffigur yn llên gwerin yr Eidal sy'n gysylltiedig â Nos Ystwyll (5 Ionawr) yw'r **Befana**.  Mae hi'n debyg i hen wrach. Mae'n ymweld â holl blant yr Eidal yn y nos i lenwi eu hosanau â phethau da, megis losin,  ffrwythau sych a theganau, os ydyn nhw wedi ymddwyn yn dda. Mae'r rhai sydd wedi ymddwyn yn wael yn gweld bod eu hosanau'n llawn glo neu arlleg. Felly mae hi'n cyflawni rôl debyg i rôl Siôn Corn neu Sant Nicolas yng ngwledydd eraill. Mae'r Befana fel arfer yn cael ei phortreadu fel hen wraig yn gwisgo siôl ac yn cario ysgub a sach wedi'i llenwi ag anrhegion. Mae wedi'i gorchuddio â huddygl oherwydd ei bod yn mynd i mewn i gartrefi trwy'r simnai. 

Mae'n debyg bod yr enw "Befana" yn llygriad o'r Eidaleg *Epifania* (yr Ystwyll).

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau'r Nadolig
Categori:Diwylliant yr Eidal
Tridamus

Enw ar dduw a ardystiwyd o arysgrif ar allor dywodfaen o Brydain Rufeinig yw **Tridamus**, a ddarganfuwyd yn Michaelchurch yn Swydd Henffordd. Mae'r arysgrif yn darllen:

: 'I'r duw Tridam(ni), rhoddodd Bellicus (yr) allor (hon)'

Fodd bynnag, mae dehongliadau amgen o'r arysgrif wedi'i naddu'n fras yn bodoli hefyd, y mae rhai ohonynt yn darllen *Triv* neu *Trivii* ar gyfer *Tridam(ni)*. Erys yr allor yn Eglwys Sant Mihangel yn Llanfihangel.

Mae'n bosibl bod yr enw Tridamus yn deillio o'r Broto-Gelteg **tri-damos* sy'n golygu 'un tair-buchaidd'.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Amgueddfa Brydeinig, Llundain, Lloegr
* Amgueddfa Lancaster, Lancaster, Lloegr
* Amgueddfa Hynafiaethau Newcastle, Newcastle, Lloegr
* Amgueddfa Penrith, Penrith, Lloegr
* Amgueddfa Rufeinig Verovicium, Housesteads Fort, Northumberland, Lloegr
* Amgueddfa Castell Efrog, Efrog, Lloegr

Categori:Duwiau'r Brythoniaid hynafol
Juan Manuel Fangio

Gyrrwr rasio Fformiwla Un o'r Ariannin oedd **Juan Manuel Fangio** (24 Mehefin 1911 – 17 Gorffennaf 1995).  Cystadlodd yn Fformiwla Un o 1950 i 1958 gan enill bencampwriaeth y byd bum gwaith. Ef oedd gyrrwr mwyaf llwyddiannus ei oes. Ar adeg ei ymddeoliad, daliodd y record am y mwyafrif o fuddugoliaethau (24), polion cychwyn (29), lapiau cyflymaf (23), a podia (35), a hynny ar ôl cystadlu mewn dim ond 51 o rasys. Ef yw'r unig yrrwr yn hanes F1 i ennill teitlau gyda phedwar tîm gwahanol: Alfa Romeo (1951), Maserati (1954 a 1957), Mercedes-Benz (1954 a 1955), a Ferrari (1956).

## Herwgipio
Yn 1957 sefydlodd Fulgencio Batista, arlywydd Ciwba, Grand Prix Ciwba yn La Habana. Enillodd Fangio ras 1957, a dychwelodd ar gyfer ras 1958. Ar 23 Chwefror 1958, herwgipiwyd Fangio o'i westy gan ddau o ddilynwyr Fidel Castro ym *Movimiento 26 de julio*. Roedd yr herwgipwyr yn gobeithio gorfodi canslo'r ras mewn ymgais i godi cywilydd ar lywodraeth Batista. Fodd bynnag gorchmynnodd Batista i'r ras gael ei chynnal tra bod tîm elitaidd o heddlu yn hela am yr herwgipwyr. Methodd ymchwil yr heddlu. Trosglwyddwyd Fangio gan y herwgipwyr i lysgenhadaeth yr Ariannin yn fuan ar ôl i'r ras ddod i ben. Fel canlyniad o'r digwyddiadau hyn daeth llawer o Giwbaiaid yn argyhoeddedig bod Batista yn colli ei afael ar bŵer. Collodd Batista rym ar ôl Chwyldro Ciwba yn Ionawr 1959, a chafodd Grand Prix Ciwba 1959 ei ganslo. Cafodd herwgipio Fangio ei dramateiddio mewn ffilm o 1999, *Operación Fangio*.

## Llyfryddiaeth
* Gerald Donaldson, *Fangio: The Life Behind the Legend* (Llundain: Virgin, 2009)
* Karl Ludvigsen, ''Juan Manuel Fangio: Motor Racing's Grand Master'' (Sparkford: Haynes, 1999)

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o'r Ariannin
Suleviae

Yn yr hen grefydd Geltaidd, roedd **Sulevia** yn dduwies a addolid yng Ngâl, Prydain, a Gallaecia, yn aml iawn yn y ffurfiau lluosog **Suleviae** neu (cyflwr derbyniol) **Sule(v)is**. Mae cysegriadau Sulevia(e) ar tua deugain o arysgrifau, wedi'u dosbarthu'n weddol eang yn y byd Celtaidd, ond gyda chrynodiadau arbennig yn Noricum, ymhlith yr Helvetii, ar hyd y Rhein, a hefyd yn Rhufain. Mae Jufer a Luginbühl yn gwahaniaethu rhwng y Suleviae a grŵp arall o dduwiesau Celtaidd lluosog, y Matres, ac yn dehongli'r enw Suleviae i olygu "y rhai sy'n llywodraethu'n dda." Yn yr un modd, mae Patrizia de Bernardo Stempel yn cysylltu Suleviae â'r gair Cymraeg *hylyw,* sy'n golygu 'arwain (yn dda)' a Llydaweg *helevez* 'ymddygiad da'.

## Arysgrif 
Mae'r Suleviae wedi'u hadnabod mewn un arysgrif gyda'r Junones, ond yn bennaf gyda'r Matres, er enghraifft ar arysgrif o Colchester Rhufeinig, yn ogystal ag ar y rhan fwyaf o'r arysgrifau o Rufain. Mae arysgrif Colchester yn darllen:

:::: MATRIBVS SVLEVIS SIMILIS ATTI F CI CANT VSLM
:: ''(I'r mamau Sulevi, Similis fab Attius, o'r Civitas Cantiacorum, yn cyflawni ei adduned yn fodlon ac yn haeddiannol.*)

Mewn arysgrif arall, cysylltir y *Suleviae Idennicae'' â'r dduwies Rufeinig Minerva.

Ceir oddeutu 40 cyfeiriad ati ar ffurf arysgrifau ar garreg.

## Perthynas â duwiau eraill 
Mae Van Andringa yn dehongli'r Suleviae fel "duwiniaethau domestig brodorol sy'n cael eu hanrhydeddu ar bob lefel gymdeithasol". Am y ddamcaniaeth bod y Suleviae yn fersiwn driun o Sulis Minerva, gweler Sulis. Mae rhai ymchwilwyr nad ydynt yn canfod unrhyw gysylltiadau uniongyrchol â Sulis yn anghytuno â'r ddamcaniaeth hon, ac yn awgrymu yn lle hynny bod y tebygrwydd mewn enwau yn gyd-ddigwyddiadol. Mae damcaniaeth arall yn cysylltu'r Suleviae â'r Xulsigiae, o safle yn Trier; ond mae'r awgrym hwn hefyd wedi'i herio.

## Gweler hefyd 
* Y Dduwies Driphlyg

## Cyfeiriadau 
Categori:Duwiesau Celtaidd
Categori:Duwiesau'r Brythoniaid hynafol
Tarvos Trigaranus

Mae **Tarvos Trigaranus** neu **Taruos Trigaranos** yn ffigwr dwyfol sy'n ymddangos ar banel cerfwedd o Biler y Badwyr fel tarw gyda thair garan ar ei gefn. Mae'n sefyll o dan goeden, ac ar banel cyfagos, mae'r duw Esus yn torri coeden i lawr, helygen o bosibl, gyda bwyell.

Yn yr Aleg, ystyr *taruos* yw "tarw,"  a geir yn Gymraeg fel *tarw* (cymharer "tarw" mewn ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill megis fel *taurus* Lladin o'r Groeg "ταύρος" neu Lithwaneg *taŭras*), ac yn yr Hen Wyddeleg fel *tarb* (/tarβ/), mewn Gwyddeleg Cyfoes fel *tarbh*. *Garanus* yw'r aran (*garan* yn Gymraeg, Hen Gernyweg a Llydaweg; gweler hefyd *geranos*, defod "crane dance" yr hen Roeg). *Treis*, neu *tri-* mewn cyfansoddeiriau , yw'r rhif tri (cymharer Gwyddeleg *trí*, Cymraeg *tri*). 

Mae piler o Trier yn dangos dyn gyda bwyell yn torri coeden lle mae tri aderyn a phen tarw yn eistedd. Mae cyfosodiad delweddau wedi'i gymharu â phaneli Tarvos Trigaranus ac Esus ar gofeb y Badwyr. Mae'n bosibl bod cerfluniau o darw gyda thri chorn, megis yr un o Autun (Bwrgwyn, Ffrainc, *Awstodunum* gynt) yn perthyn i'r duwdod hwn. 

Mae'r lleuad Sadyrnaidd Tarvos wedi'i enwi ar ôl Tarvos Trigaranus, yn dilyn confensiwn o enwi aelodau ei grŵp lleuad ar ôl ffigurau mytholegol Galig.

## Gweler hefyd 
* Mytholeg Geltaidd
* Duwiau triphlyg
* Twrch Trwyth

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Delmare, Xavier (2003) *Dictionnaire de la langue gauloise* (2il arg.) Paris: Editions Errance.ISBN&nbsp;2-87772-237-6
* Green, Miranda J. (1992) *Geiriadur Myth a Chwedl Geltaidd*. Llundain: Thames & Hudson.ISBN&nbsp;0-500-27975-6
* MacCulloch, John A. (1996) *Mytholeg Geltaidd*. Chicago: Academi Chicago Publications.ISBN&nbsp;0-486-43656-X

## Dolenni allanol 
* Y tarw tri chorn
* Trafod Tarvos Trigaranus ac Esus, gyda lluniau
* Gwefan Iseldireg yn adrodd y stori am y frwydr rhwng Esus a Tarvos Trigaranus

Categori:Duwiau Celtaidd
Pencampwriaeth Merched UEFA

Mae **Pencampwriaeth Merched UEFA** neu'r **Ewro Merched UEFA** yn dwrnamaint pêl-droed merched a gynhelir bob pedair blynedd. Mae'n cael ei threfnu gan UEFA, a hon yw'r bencampwriaeth i ferched sy'n  cyfateb i Bencampwriaeth UEFA Ewrop i ddynion. Fe'i cynhelir flwyddyn ar ôl twrnamaint y dynion.

Cynhaliwyd y rhifyn cyntaf ym 1984, dan yr enw **"Gystadleuaeth Ewropeaidd ar gyfer Pêl-droed Merched**."

Lloegr yw'r pencampwyr ar hyn o bryd (2025), ers cynnal twrnamaint 2025 yn Y Swistir. Yr Almaen yw'r tîm mwyaf llwyddiannus; maen nhw wedi ennill cyfanswm o wyth teitl (gan gynnwys un fel Gorllewin yr Almaen).

## Cyfeiriadau
Melbourne Victory FC

Mae **Melbourne Victory Football Club** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Melbourne, Fictoria. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd A-League Men.

Ers 2010, mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Hirsgwar Melbourne ym maestref Dwyrain Melbourne.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed yn Victoria (Awstralia)
Macarthur FC

Mae **Macarthur Football Club** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Sydney, De Cymru Newydd. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd A-League Men.

Ers 2020, mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Campbelltown ym maestref Leumeah.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed yn Ne Cymru Newydd
Perth Glory FC

Mae **Perth Glory Football Club** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Perth, Gorllewin Awstralia. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd A-League Men.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Hirsgwar Perth ym maestref Perth.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed yng Ngorllewin Awstralia
Auckland FC

Mae **Auckland Football Club** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Auckland, Seland Newydd. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd A-League Men yn Awstralia.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Mynydd Smart ym maestref Penrose.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Seland Newydd
Central Coast Mariners FC

Mae **Central Coast Mariners Football Club**, a elwir yn gyffredin yn **Newcastle Jets**, yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli ar yr Arfordir Canolog, De Cymru Newydd. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd A-League Men.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Arfordir Canolog ym maestref Gosford.

## Cyferiaidau
Categori:Arfordir Canolog
Categori:Timau pêl-droed yn Ne Cymru Newydd
Claudia Sheinbaum

Gwleidydd a pheiriannydd amgylcheddol o Fecsico yw **Claudia Sheinbaum** (ganed 24 Mehefin 1962) a wasanaetha'n Arlywydd Mecsico ers 2024.

Ganed hi yn Ninas Mecsico, prifddinas y wlad, yn ferch i'r athrawes bioleg Annie Pardo Cemo a'r peiriannydd cemegol Carlos Sheinbaum, y ddau ohonynt o dras Iddewig. Astudiodd ffiseg ym Mhrifysgol Ymreolaethol Genedlaethol Mecsico (UNAM), ac enillodd radd meistr a doethuriaeth yno mewn peirianneg ynni. Aeth i Labordy Cenedlaethol Lawrence Berkeley yn Berkeley, Califfornia, i gyflawni ei hymchwil doethurol yn cymharu treuliant ynni ym Mecsico â gwledydd diwydiannol eraill. Dychwelodd i UNAM i ymuno â'r gyfadran beirianneg ym 1995.

Bu Sheinbaum yn wleidyddol weithgar ers ei dyddiau'n fyfyrwraig. Penodwyd yn weinidog amgylcheddol Dinas Mecsico yn 2000 gan Andrés Manuel López Obrador, Pennaeth Llywodraeth y Brifddinas. Dychwelodd i UNAM yn 2006, a chyfrannodd i adroddiadau'r Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd (IPCC) ar liniaru newid hinsawdd.

Etholwyd Sheinbaum yn Faer Tlalpan, un o fwrdeistrefi Dinas Mecsico, yn 2015, ac yn Bennaeth Llywodraeth y Brifddinas yn 2018. Ym Mehefin 2023, cyhoeddodd Sheinbaum y byddai'n ymddiswyddo o lywodraeth Dinas Mecsico i ymgyrchu am yr arlywyddiaeth fel ymgeisydd y Mudiad Adfywio Cenedlaethol (Morena). Enillodd yr etholiad arlywyddol ym Mehefin 2024, a chychwynnodd yn y swydd ar 1 Hydref 2024, gan olynu ei hen fentor, Andrés Manuel López Obrador. Hyhi yw'r fenyw gyntaf a'r Iddew cyntaf i fod yn Arlywydd Mecsico.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Academyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Fecsico
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Fecsico
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Fecsico
Categori:Hinsoddegwyr o Fecsico
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Peirianwyr yr 21ain ganrif o Fecsico
Categori:Peirianwyr amgylcheddol o Fecsico
Categori:Peirianwyr benywaidd o Fecsico
Categori:Pobl a aned yn Ninas Mecsico
Tamworth F.C.

Mae **Tamworth Football Club** yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Tamworth, Swydd Stafford. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd Cynghrair Cenedlaethol.

Ers 1934, mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn Y Tir Oen.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Dagenham & Redbridge F.C.

Mae **Dagenham & Redbridge Football Club**, a elwir yn gyffredin yn **Dagenham** neu **Dag & Red**, yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Dagenham, Llundain. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd Cynghrair Cenedlaethol.

Sefydlwyd y clwb yn 1992 wrth uno Dagenham a Redbridge Forest.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn Victoria Road.

## Cyferiaidau

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
York City F.C.

Mae **York City Football Club**, a elwir yn gyffredin yn **York City** neu **Efrog** () yn Gymraeg, yn glwb pêl-droed sydd wedi'i leoli yn Efrog, Gogledd Swydd Efrog. Mae'r clwb yn cystadlu ar hyn o bryd yng Nghynghrair Cenedlaethol Lloegr.

Ers 2021, cartref y clwb yw Stadiwm Cymunedol Efrog.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Cynghrair y Cenhedloedd UEFA 2024–25

**Cynghrair y Cenhedloedd UEFA 2024–25** yw pedwerydd tymor Cynghrair y Cenhedloedd UEFA, sef cystadleuaeth bêl-droed cymdeithas ryngwladol sy'n cynnwys timau cenedlaethol dynion aelodau o UEFA.

Ymgeisiodd 54 o'r 55 tîm cenedlaethol UEFA yn y gystadleuaeth. Ni ddaeth Rwsia i mewn oherwydd ataliad dros oresgyniad Wcráin gan Rwsia.

Sbaen oedd pencampwyr 2022–23.

Enillodd Portiwgal eu hail deitl Cynghrair y Cenhedloedd erioed, gan drechu Sbaen 5–3 ar giciau o'r smotyn ar ôl gêm gyfartal 2–2 ar ôl amser ychwanegol. Portiwgal oedd y tîm cyntaf i ennill Cynghrair y Cenhedloedd ddwywaith. Yn y gemau ail gyfle am y trydydd safle, trechodd Ffrainc yr Almaen 2–0.

## Cynghrair A
### Grŵp A1
### Grŵp A2
### Grŵp A3
### Grŵp A4
### Cam bwrw allan
#### Braced

#### Rowndiau y chwarteri
#### Rowndiau cynderfynol

#### Gêm ail gyfle trydydd safle

#### Gêm derfynol

## Cynghrair B
### Grŵp B1
### Grŵp B2
### Grŵp B3
### Grŵp B4
## Cynghrair C
### Grŵp C1
### Grŵp C2
### Grŵp C3
### Grŵp C4
## Cynghrair D
### Grŵp D1
### Grŵp D2
## Gemau ail gyfle dyrchafiad/diraddio
### Cynghrair A vs Cynghrair B
### Cynghrair B vs Cynghrair C
### Cynghrair C vs Cynghrair D
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
#### Hat-triciau
## Cyfeiriadau
2024–25
Categori:Pêl-droed yn Ewrop 2024–25
Broken Blossoms

Ffilm ramantus heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr D. W. Griffith yw ***Broken Blossoms or The Yellow Man and the Girl,*** a gyhoeddwyd yn 1919. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Dyma'r ffilm gyntaf a ddosbarthwyrd gan United Artists.

Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar y stori fer "The Chink and the Child" gan Thomas Burke a gyhoeddwyd yn 1916. Mae'n adrodd hanes merch ifanc sy'n cael ei cham-drin gan ei thad o baffiwr alcoholig; mae hi'n cwrdd â dyn caredig o Tsieina sy'n syrthio mewn cariad â hi. Erbyn y diwedd mae'r tri wedi marw: mae'r ferch yn cael ei lladd gan ei thad meddw, mae'r tad yn cael ei ladd gan y dyn Tsieineaidd, sy'n cyflawni hunanladdiad wedyn.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lillian Gish, Richard Barthelmess, a Donald Crisp. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

*Broken Blossoms* oedd y ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau mud o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau rhamantus o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1919
60au CC

2g CC - **1g CC** - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC  - **60au CC** - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
69 CC 68 CC 67 CC 66 CC 65 CC 64 CC 63 CC 62 CC 61 CC 60 CC

----
70au CC

2g CC - **1g CC** - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC  - **70au CC** - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
79 CC 78 CC 77 CC 76 CC 75 CC 74 CC 73 CC 72 CC 71 CC 70 CC

----
Jean-Marie Le Pen

Gwleidydd asgell dde eithafol o Ffrainc oedd **Jean Louis Marie Le Pen** (20 Mehefin 1928 &ndash; 7 Ionawr 2025), a elwid yn gyffredin yn **Jean-Marie Le Pen**.  

Fe'i cafwyd yn euog o hiliaeth nifer o weithiau, ac o wadu'r holocost. Roedd hirhoedledd Le Pen mewn gwleidyddiaeth a'i bum ymgais i ddod yn arlywydd Ffrainc yn ei wneud yn ffigwr amlwg ym mywyd gwleidyddol Ffrainc. Gwasanaethodd fel llywydd Ffrynt Cenedlaethol Ffrainc o 1972 i 2011. Pan oedd ei ferch, Marine Le Pen, yn arweinydd y blaid, fe'i diarddelodd o'r blaid am wneud datganiadau dadleuol.  

Cafodd trawiad ar y galon yn 2023, ac un arall yn 2024; bu farw'n sgil hynny ar 7 Ionawr 2025. Dathlodd cannoedd o bobl ei farwolaeth ar strydoedd Paris.  

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cenedlaetholwyr Ffrengig
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Mor-Bihan
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Ffrangeg
Stadiwm Totally Wicked

Mae **Stadiwm Totally Wicked**, a elwir yn **Parc Langtree** tan 2017, yn stadiwm pêl-droed yn St Helens, Glannau Merswy. Dyma stadiwm cartref clwb rygbi'r gynghrair Cynghrair Super St Helens a chlwb pêl-droed Uwch Gynghrair y Merched Lerpwl Merched.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yng Nglannau Merswy
Categori:C.P.D. Lerpwl Merched
Carchar y Berwyn

Mae **Carchar y Berwyn** yn garchar sy'n dal dynion categori C ar gyrion dinas Wrecsam, ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam. Costiodd y carchar £250 miliwn i'w godi; dyma’r carchar mwyaf yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain. Cafodd ei agor yn Chwefror 2017, ac mae’n cael ei weithredu gan Wasanaeth Carchardai Ei Mawrhydi (Lloegr).

## Enw 
Cyhoeddwyd enw’r carchar gan y Llywodraethwr Russ Trent ar 17 Chwefror 2016. Daw'r enw *Berwyn* o elfennau Cymraeg Canol *barr* (copa, brig) a *gwyn* (gwyn). Dywedodd llefarydd ar ran y Gwasanaeth Cenedlaethol Rheoli Troseddwyr (NOMS) fod y carchar wedi ei enwi ar ôl cadwyn mynyddoedd Cymru. Mae Mynyddoedd y Berwyn i'w gweld o'r ardal. Y rhestr fer wreiddiol o chwe enw oedd: *Bridgeway*, *Marcher*, *Cerrig Tân*, *Dee Vale*, *Whittlesham* a'r *Berwyn*. Awgrymwyd yr enwau hyn gan ysgolion lleol, cymunedau a chymdeithasau hanesyddol. yn Chwefror 2017 a'r ddau arall, Alwen

### Rhannu celloedd 
Y bwriad oedd i'r carchar fod ar gapasiti o 75% erbyn diwedd 2017 ond ym Mehefin 2018, 16 mis ar ôl agor, dim ond hanner llawn oedd y carchar. Awgrymwyd bod hyn oherwydd bod cyfran uchel o garcharorion yn gorfod  rhannu celloedd (er mwyn torri'r costau). Roedd cynlluniau'r carchar yn nodi mai un person ym mhob cell oedd y bwriad.

Yn 2023, cododd Liz Saville Roberts, AS Plaid Cymru, bryderon am y carchar, gan ddweud fod pob cell yn cael ei defnyddio. Honnodd hefyd fod llawer o gelloedd wedi'u difetha a heb eu hatgyweirio, a'u bod yn wag.

## Materion dadleuol 
### Atal y Llywodraethwr 
Ataliwyd y llywodraethwr cyntaf, Russ Trent a oedd hefyd wedi gwasanaethu fel cyfarwyddwr prosiect,

### Carcharu tri gwarchodwr benywaidd am gyfeillachu gyda charcharorion 
Yn Ionawr 2023, datgelwyd bod tair gwarchodwraig benywaidd yn y carchar wedi cael eu carcharu yn ystod y tair blynedd flaenorol am ymwneud â charcharorion mewn modd anghyfreithlon. Ym Mawrth canfuwyd drwy gais Rhyddid Gwybodaeth fod 18 aelod o staff benywaidd naill ai dan amheuaeth o berthynas amhriodol â charcharorion, neu iddynt gael perthynas amhriodol â charcharorion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coordinates on Wikidata
Parc Walton Hall

Mae **Parc Walton Hall** yn stadiwm pêl-droed yn Parc Walton Hall ym maestref Walton yn Lerpwl, Glannau Merswy. Dyma stadiwm cartref clwb Uwch Gynghrair y Merched Everton Merched.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yn Lerpwl
Categori:Everton F.C. (merched)
El Macho (ffilm 1987)

Mae **El macho** yn ffilm gomedi-ddrama o Fecsico ym 1987 a gyfarwyddwyd gan Rafael Villaseñor Kuri ac sy’n serennu Vicente Fernández, Eulalio González “El Piporro”, Lina Santos, Rosario Escobar a Lizetta Romo.

Categori:Ffilmiau 1987