open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hergest (plas)

Plasdy Cymreig a godwyd yn yr Oesoedd Canol ar safle sy'n gorwedd yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, bellach yw **Hergest**.  Fe'i lleolir ym mhlwyf Ceintun (Saesneg: *Kington*), tua 3 milltir yr ochr draw i'r ffin rhwng Maesyfed (Powys), Cymru a Swydd Henffordd. Mae'n enwog fel y man lle diogelwyd *Llyfr Coch Hergest*, un o'r llawysgrifau Cymraeg pwysicaf, sy'n cynnwys testunau cynnar o chwedlau'r Mabinogion.

Roedd Hergest yn gartref i un o ganghennau teulu'r Fychaniaid. Sylfaenwyd y plas yn y 15g gan Tomas ap Rosier Fychan, un o feibion Rhosier Fychan o blas Brodorddyn. Roedd yn frawd i Roger Vaughan o Dretŵr, Brycheiniog.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Henffordd
Categori:Hanes Swydd Henffordd
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Plasdai Powys
Categori:Plasdai Lloegr
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* yn Lloegr
Hergest

Gallai **Hergest** gyfeirio at un o sawl peth:

Ardal Hergest, Swydd Henffordd:
* Cefn Hergest (Saesneg: *Hergest Ridge*), bryndir ar y ffin rhwng Powys, Cymru a Swydd Henffordd, Lloegr
* Hergest (plas), plasdy Cymreig a godwyd ar safle sydd yn Swydd Henffordd bellach
** Llyfr Coch Hergest, un o'r llawysgrifau Cymraeg pwysicaf, a ddiogelwyd am gyfnod ym mhlas Hergest, sy'n rhoi iddo ei enw
* Lower Hergest, pentref yn Swydd Henffordd
* Upper Hergest, pentref arall gerllaw

Cerddoriaeth:
* Hergest (band), band Cymraeg
* *Hergest Ridge* (1974), albwm gan Mike Oldfield
477 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC
482 CC 481 CC 480 CC 479 CC 478 CC - **477 CC** - 476 CC 475 CC 474 CC 473 CC 472 CC
----

## Digwyddiadau
* Leotychides, brenin Sparta a Themistocles, arweinydd Athen, yn mynd a llynges i ad-feddiannu gogledd Gwlad Groeg ac i gosbi teulu yr Aleuad am gynorthwyo Ymerodraeth Persia. Yn Thessalia, delir Leotychides yn cael ei lwgrwobrwyo gan yr Aleuadae.
* Mae nifer o ynysoedd Môr Aegaea yn dod dan arweiniad Athen, ac yn ffurfio Cynghrair Delos.
* Ym Mrwydr Cremera, gorchfygir byddin Gweriniaeth Rhufain gan fyddin dinas Etrwscaidd Veii.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:477 CC
Prifardd

Y bardd cyntaf o ran pwysigrwydd neu safle ayyb yw **prifardd** neu **prif fardd**. Mae'n enw hynafol y ceir yr enghreifftiau cynharaf ar glawr ohono yng ngwaith Beirdd y Tywysogion. Gallai gyfeirio at:

* Pencerdd, y prif fardd o ran gymhwyster a safle yng Nghyfundrefn y Beirdd yng Nghymru'r Oesoedd Canol
* Bardd cadeiriol neu goronog mewn eisteddfod, yn enwedig Eisteddfod Genedlaethol Cymru:
**Beirdd cadeiriol
**Beirdd coronog
* Un o'r Cynfeirdd neu fardd hynafol arall

Gweler hefyd:

* Prifardd Pendant (William John Roberts (Gwilym Cowlyd))

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Gwrthedd

Mae **Gwrthedd** yn fesur o gryfder defnydd i wrthwynebu cerrynt trydanol. Mae defnydd  gwrthedd isel yn gallu cludo cerrynt heb gymaint o wrthiant â defnydd sydd a mwy o wrthedd. Ohm Medr (Ω m) ydy'r uned SI.

## Diffiniadau 
Mae'r gwrthedd ρ (*rho*) o ddefnydd yn cael ei rhoi gan

:\rho = R \frac{\ell}{A} \,\!
lle

:*ρ* yw'r gwrthedd statig (mesurir mewn ohm-medrau, Ωm);
:*R* yw'r gwrthiant (mesurir mewn ohm Ω);
:*\ell* yw hyd y defnydd (mesurir mewn medrau);
:*A* yw arwynebedd trawsdoriadol y defnydd (mesurir mewn medrau sgwar, m²).

## Gweler hefyd
*Gwrthiant
*Gwrthydd
*Gwrthiant mewnol batri

Categori:Trydan
Categori:Ynni
Radio Glangwili

bawd|250px|Sulwyn Thomas- Llywydd
[bawd|200px|dde|Gwirfoddolwyr o [Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Chwefror 2009]]
Gorsaf Radio Ysbyty Cyffredinol Caerfyrddin yw **Radio Glangwili**. Rhedir yr orsaf gan wirfoddolwyr lleol. Mae'r orsaf yn darlledu ar 87.7FM o gwmpas Ysbyty Glangwili, Caerfyrddin, 24 awr y dydd, 7 diwrnod yr wythnos.

Yn 1971, fe arbrofodd tîm o aelodau Urdd Gobaith Cymru, a arweinwyd gan Lywydd presennol Radio Glangwili, Sulwyn Thomas yn defnyddio trolîau ffôn yr ysbyty a milltiroedd o geblau yn rhedeg i mewn ac allan o'r wardiau, er mwyn cael cyfweliadau nôl i'r stiwdio ac yna allan yn fyw i ochrau gweliau'r cleifion. Dilynwyd hyn gan gyfres o raglenni wedi'u tapio a pherswadiwyd pawb fod angen trefniant mwy parhaol ar Radio Glangwili. Fe wnaeth yr ysbyty a chyfeillion yr ysbyty gefnogi'r syniad ac fe wnaeth y gymdeithas roi £75 er mwyn prynu offer newydd.

Ar Ddydd Nadolig 1972, aeth Radio Glangwili yn fyw ar yr awyr gyda'i darllediad swyddogol cyntaf i gleifion a staff Ysbyty Cyffredinol Gorllewin Cymru. Darlledu o ystafell, a adnabuwyd fel "y cwpwrdd ysgubellau" a leolwyd yn agos i ward Teifi. Roedd y rhaglen gyntaf 2 awr yma yn cynnwys cyfweliadau a cheisiadau gyda chleifion trwy'r ysbyty.

## Dathliadau 40 mlynedd
Dathlodd Radio Glangwili 40 mlynedd o ddarlledu ar Ddydd Nadolig 2012. Fel rhan o'r dathliadau, bu'r orsaf yn darlledu rhaglenni allanol o dref Caerfyrddin. Dyma'r tro cyntaf erioed i'r orsaf ddarlledu ar y we hefyd.

Parhaodd y dathliadau pan dorrodd yr orsaf eu record eu hunain ym mis Ebrill 2013 ar gyfer y darllediad hiraf di-dor cyfrwng Cymraeg erioed. Wyn Jones oedd yn dal y record yna - Record o 20 awr. Bu'r rhaglen yma dan ofal ei fab, Alun Jones a ddarlledodd am 24 gyfan yn ddi-dor gan gofi arian i'r orsaf.

## Gwirfoddolwyr (ddim yn cynnwys darlledwyr)
*Sulwyn Thomas- Llywydd
*Arwel Fowler- Cadeirydd
*Ian Williams- Trysorydd, hyfforddwr, cyd-gysylltwr y gwirfoddolwyr, technegydd yr orsaf, cyfrifol am brofiad gwaith ac yn ddarlledwr.
*Steve Crayford- Is Gadeirydd
*Gwion Ramage- Ysgrifennydd cyffredinol a'r Clwb 100
*Alun Jones- Cynllunydd gwefan

## Rhaglenni
Mae Radio Glangwili yn darlledu rhaglenni byw bob diwrnod ar wahân i ddydd Sadwrn a ddydd Sul. Pan na fydd rhaglen fyw, mae'r orsaf yn darlledu o system 24 awr.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Y cyfryngau yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru‎
Glangwili
Cochwillan

Plasdy Cymreig hynafol sy'n gorwedd yn rhan isaf Dyffryn Ogwen, Gwynedd, yw **Cochwillan** (amrywiad: **Cwchwillan**). Fe'i lleolir i'r de o bentref Talybont ym mhlwyf Llanllechid, rhwng Bethesda a Llandygái.

## Enw
Diweddar yw'r ffurf arferol ar yr enw, 'Cochwillan'. 'Cwchwillan' yw'r ffurf hynafol, gyda *cwch* yn golygu cwch gwenyn, yn ôl pob tebyg. Mae ystyr yr ail elfen, *[g]willan*, yn ansicr.
250px|bawd|chwith|Hen blasdy canoloesol Cochwillan
250px|bawd|chwith|Melin Cochwillan

## Hanes
Bu plasdy ar y safle, ar lan ddwyreiniol Afon Ogwen, ers y 15g o leiaf. Credir i'r plasdy cyntaf gael ei adeiladu gan uchelwr lleol a gymerodd ran yn ymgyrch Harri Tudur ac a ymladdodd ar Faes Bosworth (Awst, 1485).

Daeth y plasdy yn gyrchfan i rai o feirdd amlycaf y cyfnod, yn cynnwys Lewys Môn sy'n rhyfeddu ar ei ffenestri gwydr hardd (peth prin iawn yr adeg yna), "A'i godre mewn gwydr a mêl." Ond y bardd mwyaf adnabyddus a gai groeso gan y teulu ar yr aelwyd oedd Guto'r Glyn, yn ei henaint. Un o'r pethau sy'n tynnu ei sylw oedd y ffaith fod glo yn cael ei losgi yno (peth anghyffredin am y cyfnod ac arwydd o foethuswrydd):

:Gwely Aras, goleurym,
:A siambr deg sy'n barod ym.
:Mae yno i ddyn mwyn a ddêl
:Fwrdd a chwpwrdd a chapel,
:A gwych allor Gwchwillan,
:Ac aelwyd teg i gael tân.
:Y mae deuwres i'm diro,
:Ei goed o'r glyn gyda'r glo.

Bu Cochwillan ym meddiant John Williams, Archesgob Efrog, yn nheyrnasiad Siarl I o Loegr.

Ceir Melin Cochwillan ar lan Afon Ogwen gerllaw. Fe'i hadeiladwyd tua 200 mlynedd yn ôl. Pandy oedd hi ar y cychwyn. Yn nes ymlaen cafodd ei haddasu i felino grawn megis ceirch a haidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Llanllechid
Martin Lowry

Cemegydd ffisegol o Loegr oedd **Thomas Martin Lowry** (26 Hydref 1874 – 2 Tachwedd 1936). Ganwyd yn Low Moor, Bradford, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr.

Roedd ganddo ofn pethau mawr. Oherwydd hyn treuliodd ei oes yn archwilio i mewn i bethau bach, meicrosgopig.

Astudiodd cemeg dan Henry Armstrong, cemegydd oedd â diddordeb mewn cemeg organaidd ond a oedd hefyd yn cynnwys astudio ionau (*ions*) mewn dŵr. Yn 1896 daeth yn gynorthwyydd iddo. Yn 1906 daeth yn ddarlithydd mewn cemeg yng Ngholeg Technegol San Steffan cyn symud i Ysbyty Meddygol Guy's, ac yn bennaeth yr adran gemeg yn 1913 ac yn athro coleg ychydig wedyn.

Cafodd ei ethol yn Gymrawd Y Gymdeithas Frenhinol yn 1914. Yn 1920, ef oedd y cyntaf gael cadair mewn cemeg ffisegol a hynny ym Mhrifysgol Caergrawnt. Astudiodd droadau optegol wedi'u hachosi gan asid ac adweithiau bas yn 1923 a arweiniodd at ei fformiwl enwog o'r diffiniad o asid a oedd wedi'i seilio ar brotonnau yn cael eu rhyddhau gan asid a'u derbyn gan y bas. Yn rhyfedd iawn, daethpwyd i'r un casgliad (ar yr un adeg) gan Johannes Nicolaus Brønsted. Treuliodd gweddill ei oes yno yng Nghaergrawnt.

## Gweler hefyd 
*Damcaniaeth Brønsted-Lowry, sef y diffiniad o asid.

Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Cemegwyr o Loegr
Categori:Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
Categori:Prifysgol Caergrawnt
Categori:Pobl o Orllewin Swydd Efrog
Upper Hergest

Pentref bychan gwledig yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Upper Hergest**. Mae'n gorwedd mewn rhan o'r sir honno sydd â chysylltiadau Cymreig hanesyddol.

Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Kington Rural, tua hanner ffordd rhwng Llanfair-ym-Muallt, Powys a thre Henffordd, tua 2 filltir i'r dwyrain o'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Diogelwyd *Llyfr Coch Hergest*, un o'r llawysgrifau Cymraeg pwysicaf, ym mhlas Hergest gerllaw.

Ceir Cefn Hergest (*Hergest Ridge*) i'r gorllewin, ar hyd y ffin.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
479 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
520au CC 510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  - **470au CC** - 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC
484 CC 483 CC 482 CC 481 CC 480 CC - **479 CC** - 478 CC 477 CC 476 CC 475 CC 474 CC 

----

## Digwyddiadau
* Y cadfridog Persiaidd Mardonius yn cipio Athen am yr ail dro ac yn ei llosgi. Mae byddin Sparta yn symud tua'r gogledd i ymuno â byddin Athen.
* 27 Awst — Brwydr Plataea yn Boeotia. Gorchfygir y Persiaid dan Mardonius gan Sparta ac Athen dan Pausanias. LLeddir Mardonius yn y frwydr, a chipir Thebai gan y Groegiaid yn fuan wedyn.
* 27 Awst — Gorchfygir y Persiaid ym Mrwydr Mycale ger arforir Lydia gan lynges dan Leotychidas o Sparta a Xanthippus o Athen.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* 27 Awst — Mardonius, cadfridog Persiaidd
* Conffiwsiws, athronydd o Tsieina

Categori:479 CC
Unbennaeth

**Unbennaeth** yw'r drefn wleidyddol lle llywodraethir gwlad gan unigolyn, yr unben, sy'n llywodraethu mewn dull awtocrataidd a heb ddod i rym trwy etifeddiaeth fel yn achos brenin.

Daw'r gair Cymraeg *unben* o'r elfennau 'un' + 'pen' (pennaeth, rheolwr). Mae'r gair cyfatebol yn y rhan fwyaf o iaeithoedd yn tarddu o'r gair Lladin *dictatus*. Tardda o gyfnod y Rhufain Hynafol pan roddwyd grym absoliwt i reolwr, dros dro yn unig, mewn argyfwng gwladol.

[chwith|bawd|250px|*Democracy Index* gan gylchgrawn *[The Economist*, 2006. Mae'r rhan fwyaf o'r gwledydd mewn lliw tywyll, h.y. y rhai llai democrataidd, yn unbennaethau, y rhan fwyaf yn Affrica ac Asia.]]
Defnyddir gwahanol deitlau gan yr unben i ddynodi ei safle, yn aml yn fersiynau o'r gair "arweinydd". Ymhlith yr esiamplau mwyaf adnabyddus o'r 20fed ganrif mae: 
* Francisco Franco, *el Caudillo*, Sbaen
* Adolf Hitler, *Der Führer*, yr Almaen
* Benito Mussolini, *il Duce*, yr Eidal
* Kim Il-sung, *yr Arweinydd Mawr*, Gogledd Corea
* Nicolae Ceauşescu, 'Conducător'', Rwmania


Categori:Ffurfiau llywodraeth
Bachegraig

bawd|300px|Darlun o Bachegraig a wnaed rhwng 1773 a 1776
bawd|300px|Bachegraig
bawd|300px|Ysgythriad gan Richard Bernard; 1776
Plasdy a godwyd gan Syr Rhisiart Clwch (Saesneg: *Clough*) ym mhlwyf Tremeirchion, Sir Ddinbych oedd **Bachegraig** (hefyd: **Bach-y-graig** a **Bachegre**) a chredir mai'r plasty hwn oedd yr adeilad brics cyntaf yng Nghymru. Cyfeirnod OS: SJ0751671262. Cafodd y plasdy (ar wahân i'r porth ac adeiladau'r fferm) ei ddymchwel ar ddechrau'r 19g a chodwyd plasty Brynbella yn ei le.

Roedd Syr Rhisiart Clwch (tua 1530–1570) yn farsiandïwr cyfoethog a fu'n asiant i Elisabeth I, brenhines Lloegr ac yn gynrychiolydd Syr Thomas Gresham ar gyfandir Ewrop. Bu farw yn Hamburg yn yr Almaen yn 1570. Ei ail wraig oedd Catrin o Ferain, aeres gyfoethog plas Berain, Dyffryn Clwyd.

Adeiladodd Clwch blasdy Bachegraig yn 1567 yn bennaf ar gyfer ei waith; adeiladwyd Plas Clough, rhwng Dinbych a Threfnant yn brif gartref i'r teulu tua'r un adeg. Roedd yn adeilad arloesol yng Nghymru a'i arddull yn seiliedig ar bensaernïaeth newydd cyfnod y Dadeni ar gyfandir Ewrop. Dyma'r tŷ cyntaf yng Nghymru i'w adeiladu â phriddfeini (brics), hyd y gwyddys, a'r rheiny wedi'u mewnforio o'r Iseldiroedd.

Adeiladwyd Bachegraig ar gynllun Eidalaidd. Roedd porth mawr iddo. Gosodwyd ffenestr gwydr lliw ysblennydd yn y mur, yn dangos arfau Syr Clwch.

Noddai Clwch a'i wraig Catrin rai o feirdd gogledd-ddwyrain Cymru, yn cynnwys Simwnt Fychan a ganodd gywydd mawl i Clwch a Bachegraig tua 1567-70:

:Adeilodd, cyfleoedd lys,
:Adail wen a dâl ynys;
:Gwnai fel Berwig neu Fwlen
:Gaer galch ym Machegraig wen.
:Main nadd fel y mynnodd fo,
:Main o Antwerp maen' yno;
:Main a gwŷdd man y gwedda,
:Marbwl ystôns mawrblas da.

Cysylltir traddodiadau llên gwerin â Bachellgraig a'i berchennog. Cafodd y tŷ ei godi yn hynod o gyflym a sibrydid mai gwaith y Diafol ydoedd. Roedd cyflenwad newydd o ddeunydd adeiladu i'w cael bob bore mewn nant a elwir o hyd yn Nant y Cythraul. Roedd rhai yn credu fod Clwch yn astudio'r sêr mewn stafell ym mhen y tŷ gyda chymorth y Diafol ei hun. Torrodd ei wraig Catrin i mewn i'r stafell un noson a dihangodd y Diafol trwy'r mur yn dal Clwch yn ei freichiau!

Cafodd y plasdy (ar wahân i'r porth ac adeiladau'r fferm) ei ddymchwel ar ddechrau'r 19eg ganrif gan ei berchnogion newydd, Hester Lynch Piozzi (1741 - 1821) a'i gŵr, a chodwyd tŷ Brynbella yn ei le. Mae gerddi'r tŷ hwnnw yn agored i'r cyhoedd yn achlysurol ond does dim olion o gwbl o blasdy Bachegraig i'w gweld yno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Casglu'r tlysau: llun dyfrlliw o'r hen adeilad

Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Llên gwerin Cymru
Jacqui Smith

Gwleidydd o Loegr gyda'r [[Y Blaid Lafur|Blaid Lafur] yw  **Jacqueline Jill "Jacqui" Smith** (ganed 3 Tachwedd 1962). Hi oedd yr Ysgrifennydd Cartref  y Deyrnas Unedig o 2007 i 2009. Hi oedd Aelod Seneddol i Redditch o 1997 hyd 2010. Fe'i gwnaed yn Aelod o'r Cyfrin Gyngor yn 2003.

Smith oedd yr Ysgrifennydd Cartref benywaidd cyntaf yn y Deyrnas Unedig. Fel Ysgrifennydd Cartref y DU, bu'n gefnogwraig brwd o bolisïau awdurdodaidd. Enghreifftiau o hyn yw'r ddeddf sy'n caniatau carcharu'r rhai a ddrwgdybir o drosedd am nifer o fisoedd heb ddod ag achos yn eu herbyn, cronfa-ddata ganolog sy'n cofnodi pob galwad ffôn symudol ac ebost a defnydd o'r rhyngrwyd, a chyfyngiadau am ryddid ffotograffiaeth. Cafodd y ffug-enw "Jackboot Jacqui" gan bapurau tabloid y DU oherwydd ei pholisïau. Cyfiawnha Smith ei pholisïau gan ddweud eu bod yn ddeddfau "gwrth-derfysgaeth".

Roedd Smith yn gystadleuydd yn 18fed cyfres rhaglen deledu’r BBC, *Strictly Come Dancing*, yn 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Rhestr llynnoedd Wsbecistan

[bawd|dde|[Llyn Charvak, talaith Tashkent]]
[bawd|dde|[Llyn Sarygamysh, ar y ffin a Tyrcmenistan]]
Dyma **restr o lynnoedd Wsbecistan**:

* Môr Aral
* Llyn Aydar
* Llyn Charvak
* Llyn Sarygamysh
* Llyn Tuzkan
* Llyn Akchakol
* Llynnoedd Arnasay
* Llyn Ayazkala
* Llyn Batakol
* Llyn Karateren
* Llyn Tudakul
* Llyn Zhyltyrbas

Rhestr
Wsbecistan
481 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC
486 CC 485 CC 484 CC 483 CC 482 CC - **481 CC** - 480 CC 479 CC 478 CC 477 CC 476 CC

----

## Digwyddiadau
* Xerxes I, brenin Ymerodraeth Persia, yn cyrraedd Sardis ac yn casglu byddin enfawr ar gyfer ei ymgyrch yn erbyn Gwlad Groeg
* Mewn cyfarfod ger Corinth, mae nifer o ddinas-wldwriaethau Groeg yn cytuno i roi diwedd ar y rhyfel rhwng Athen ac Aegina ac i uno yn erbyn y bygythiad Persaidd. Nid yw Thebai a Thessalia yn barod i ymuno a'r cynghrair.

## Genedigaethau
* Protagoras, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
Categori:481 CC
Asid carbocsylig

bawd|150px|Strwythur asid carbocsylic
[bawd|150px|Strwythur yr [anion carbocsylad gyda'r electronau dadleoledig.]]
Asid organig gyda'r grŵp carbocsyl a'r fformiwla gemegol: R-C(=O)OH, a fynegir fel arfer fel R-COOH neu R-CO2H  yw **asid carbocsylig**. Mae asidau carbocsylig yn asidau sy'n ffitio diffiniad Damcaniaeth Brønsted-Lowry; maent yn rhyddhau protonau. Mae halenau ac anionau asidau carbocsylig yn cael eu galw'n "carbocsyladau". Rhain yw'r asidau organig cryfaf o ganlyniad i sefydlogrwydd yr anion carbocsylad lle mae'r electronau (ac felly'r wefr negyddol) yn cael eu dadleoli rhwng y ddau atom ocsigen electronegyddol. Mae asidau carbocsylig mewn hydoddiant dyfrllyd felly'n sefydlu'r ecwilibriwm canlynol:

R-COOH + H2O  ⇌ R-COO- + H3O+

Yr asidau carbocsylig symlaf yw'r asidau alcanoig, R-COOH, lle mae R yn cynrychioli hydrogen neu grŵp alcyl.

## Enghreifftiai cyffredin 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Synthesis asidau carbocsylig - Collection of links pertaining to synthesis of Carboxylic acid 
* pH asidau carbocsylig a thitradiad: - freeware for calculations, data analysis, simulation, and distribution diagram generation


Categori:Grwpiau gweithredol
Dangosydd pH

bawd|150px|mesur pH gyda phapur fel y dangosydd.
Cyfansoddyn cemegol halocromig ("halochromic chemical compound") a ychwanegir bob yn dipyn i hydoddiant yw **dangosydd** pH er mwyn penderfynu beth yw ei pH: asid ynteu alcali. Detector neu ganfodydd cemegol ydyw, felly, sy'n dangos bodolaeth ionau Hydrogen (H+) yn y model Arrhenius. Fel arfer, mae'r dangosydd yn newid lliw'r hydoddiant, yn dibynnu ar y pH. Mae sylwedd gyda gwerth o 7.0 neu ragor yn alcali, a pH o 7.0 neu fwy yn asidig. Mae hydoddiant o 7.0 yn cael ei gyfri yn niwtral.

## Dangosyddion pH naturiol 
[chwith|bawd|[Seithliw'r enfys (neu Blodyn Trilliw-ar-ddeg): sydd a'r gallu i newid lliw yn dibynnu ar asidedd y pridd.]]

Mae llawer o blanhigion yn cynnwys cemegolion o deulu'r anthocyanin o gyfansoddion sydd â lliw naturiol iddynt. Maent yn goch mewn hydoddiant asidig a glas mewn bas.Gellir berwi bresych coch i dynnu'r anthocyanins allan ohono neu allan o groen lemwn i greu dangosydd pH asidig mewn ffordd eitha dramatig. Ceir anthocyanins hefyd yn y canlynol: mynawyd y bugail, popi, petalau'r rhosyn, cwraints duon, llys (ffrwythau) a choesau riwbob.

Categori:Cemeg
Yr Owredd

Plasdy Cymreig ger pentref Hanmer yn y Maelor Saesneg (Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw) oedd **Yr Owredd**. Er iddo gael ei godi bron ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr roedd yn adnabyddus am y croeso Cymraeg ar ei aelwyd.

Yr Owredd oedd prif aelwyd yr Hanmeriaid am genedlaethau, ond ni wyddom pryd yn union y codwyd y plasdy cyntaf ar y safle.

Codwyd plas newydd ar y safle yn yr 16g gan Rhisiart Hanmer, un o ddisgynyddion David Hanmer, brawd Margaret Hanmer, gwraig y Tywysog Owain Glyndŵr. Tŷ coed a brics oedd Yr Owredd. Fe'i codwyd tua hanner milltir o eglwys Hanmer ar ddarn o dir a amddiffynid gan lyn bychan o'i amgylch.

Ymwelai rhai o feirdd amlycaf yr uchelwyr â'r Owredd, yn cynnwys Gutun Owain a Tudur Aled. Rhydd Tudur ddisgrifiad da ohono. Roedd yn adeilad hardd tair llawr gyda tho o slaets coed derw. Roedd pont bren iddo dros y llyn. Dyma rannau o'r cywydd sy'n ei ddisgrifio:

Tair llofft uwch y tŷ a'r llyn,
Trwy wythi'r tir a weithyn':
Pyst union a'u pwys tanaw
Yn ais y llyn is eu llaw;
Paris neu Fenis un fodd,
Pont a phen, pand da ffynnodd?

Y tŵr gwyn, chwarterog ais,
Uwch i'w weld na Chalais;
Uwch yw'r gwŷdd na chreigiau Is,
Uwch yw'r gwydr na chraig Idris.
Derw sy yn wisg dros ei nen,
A fyrthyliwyd wrth heulwen.

Mae'r hen blasdy wedi mynd erbyn heddiw. Mae'r enw ei hun yn dipyn o ddirgelwch. Ceir pentref bychan o'r enw Little Owray yn y cyffiniau. Cynigiodd T. Gwynn Jones mae Cymreigiad o enw Saesneg, sef *Overheath*, yw'r enw. Cofir hefyd fod pentref Wrtyn neu 'Owrtyn' gerllaw; yr hen enw Saesneg ar y pentref hwn oedd 'Overton' ('Owrtyn' oedd y sillafiad yn 1527).

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Wrecsam
Goronwy ap Tudur Fychan

Uchelwr blaenllaw o Ynys Môn a berthynai i linach Tuduriaid Penmynydd oedd **Goronwy ap Tudur Fychan** (bu farw 1382). Fe'i adnabyddir hefyd fel **Gronw Fychan** neu **Goronwy Fychan**. Roedd yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan ac yn un o hendeidiau Harri Tudur. 
170px|bawd|Arfau Tuduriaid Penmynydd
170px|bawd|Yr arfbais ar fagwyr Eglwys Penmynydd
bawd|170px|de|Y cerflun alabaster

## Bywgraffiad
Roedd Goronwy yn un o wyrion Goronwy ap Tudur (bu farw 1331), trwy ei fab Tudur Fychan neu Tudur ap Goronwy. Etifeddodd arglwyddiaeth Penmynydd ar farwolaeth ei dad yn 1367. Priododd Fyfanwy ferch Iorwerth Ddu ab Ednyfed Gam o'r Pengwern ger Llangollen.

Roedd ganddo bedwar brawd:
*Ednyfed ap Tudur
*Rhys ap Tudur (dienyddiwyd yng Nghaer yn 1412)
*Gwilym ap Tudur
*Maredudd ap Tudur (bu farw 1406), tad Owain Tudur

Roedd Goronwy yn ŵr o ddylanwad mawr a safle uchel yn y gymdeithas. Mae'n debygol ei fod wedi gwasanaethu gyda milwyr Cymreig eraill yn y rhyfeloedd yn Ffrainc. Roedd yn dal stiwardiaeth tiroedd sylweddol esgob Bangor ym Môn.

Ymwelodd y bardd Iolo Goch â phlasdy Penmynydd rywbryd yn y cyfnod 1367-1382. Mae'n moli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan ac yn cymharu Penmynydd i aelwyd llys Urien Rheged:

Cyntaf lle'r af, llew a rydd,
Caer Pen Môn, carw Penmynydd,
Tŷ, gwelais gynt, teg wiwle,
Tudur Llwyd, da ydyw'r lle;
Yno mae, heb gae ar ged,
Ail drigiant aelwyd Rheged.

Yn 1382, cafodd ei apwyntio'n gwnstabl Castell Biwmares, ond bu farw trwy foddi - yn swydd Caint efallai - cyn iddo gael cyfle i ddychwelyd i Fôn a chymryd y swydd. Roedd ei fab Tudur dan oed ac etifeddwyd tiroedd Goronwy gan ei chwaer Morfudd, a briododd i deulu'r Penrhyn yn Arfon.

Mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan, a fu farw yn 1382, gyda'i wraig Myfanwy, i'w weld yn eglwys y plwyf, sydd wedi ei chysegru i Sant Gredifael.

## Gweler hefyd
*Tuduriaid Penmynydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* ''Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein: Ednyfed Fychan a'i ddisgynyddion

Categori:Marwolaethau 1382
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Tuduriaid Môn
Mynyddoedd y Cawcasws

Cadwyn o fynyddoedd yn Ewrasia, rhwng y Môr Du a Môr Caspia  yw **Mynyddoedd y Cawcasws**. Ystyrir gan lawer eu bod yn ffurfio'r ffin rhwng Ewrop ac Asia, er bod hyn yn ddadleuol.

Rhennir y mynyddoedd hyn yn ddwy ran:
* Y Cawcasws Mwyaf, lle ceir y mynyddoedd uchaf. Y copa uchaf yw Elbrus, 5,642 m.
* Y Cawcasws Lleiaf, sy'n gorwedd rhyw 100&nbsp;km i'r de o'r Cawcasws Mwyaf. Y copa uchaf yma yw Aragats, 4,095 m..

bawd|chwith|300px|Rhai o gopaon y Cawcsws o'r awyr
[bawd|chwith|300px|Dyffryn yn y Cawcasws yn [Georgia]]

Cawcasws
Cawcasws
Cawcasws
Cawcasws

Gallai **Cawcasws** gyfeirio at:

* Mynyddoedd y Cawcasws, cadwyn o fynyddoedd yn Ewrasia, rhwng y Môr Du a Môr Caspia
* Y Cawcasws, ardal yn Ewrasia, a rennir ymhellach yn ddwy ran, Gogledd y Cawcasws a De y Cawcasws
Gwilym ap Tudur

Aelod o deulu Tuduriaid Penmynydd ac un o gefnogwyr mwyaf blaenllaw ei gefnder Owain Glyn Dŵr oedd **Gwilym ap Tudur**, weithiau **William ap Tudur** (fl. 1380 - 1413).

## Bywgraffiad
Roedd Gwilym yn fab i Tudur Fychan, arglwydd Penmynydd. Cofnodir iddo fod yng ngosgordd bersonol Rhisiart II, brenin Lloegr am gyfnod. Ymunodd â gwrthryfel Glyn Dŵr, ac ar ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd ef a'i frawd Rhys ap Tudur gastell Conwy. Wedi i'r gwrthryfel ddirwyn i ben, rhoddwyd pardwn i Gwilym yn 1413, ond collodd lawer o'i diroedd.

Roedd yn berchennog plasdy Clorach, ger Llannerch-y-medd, a fu'n gyrchfa i nifer o feirdd.

## Llinach
## Cyfeiriadau
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Tuduriaid Môn
Afon Terek

Afon sy'n llifo trwy Georgia a Rwsia i ymuno â Môr Caspia yw **afon Terek** (Georgeg: *Tergi*, Tsietsieg: *Terk*). Hi yw'r ail-fwyaf o'r afonydd sy'n tarddu ym Mynyddoedd y Cawcasws, ac mae ei hyd yn 623&nbsp;km.

Mae'n tarddu mewn rhewlif yn Georgia, ym mynyddoedd y Cawcasws yn agos at y ffin â Rwsia. Mae'n llifo tua'r gogledd i mewn i Rwsia. Yn Rwsia, mae'n llifo trwy bedair gweriniaeth ymreolaethol, Gogledd Ossetia, Kabardino-Balkaria, Gogledd Ossetia eto, Tsietsnia a Dagestan. Y ddinas fwyaf ar yr afon yw Vladikavkaz, prifddinas Gogledd Osetia, a saif lle mae'r afon yn cyrraedd y gwastadedd.

dim|bawd|300px|Afon Terek yng ngogledd Georgia

Terek
Terek
Cawcasws (ardal)

bawd|320px|Y Cawcasws

Ardal o gwmpas y ffin rhwng Ewrop ac Asia yw'r **Cawcasws** Rwseg: Кавка́з). Cymer ei enw o Fynyddoedd y Cawcasws. Mae'n derm daearyddol yn hytrach na gwleidyddol.

Rhennir yr ardal yn ddwy ran: Gogledd y Cawcasws a De'r Cawcasws.

## Gogledd y Cawcasws 
Rwsia (gweriniaethau Tsietsnia, Ingushetia, Dagestan, Adyghea, Kabardino-Balkaria, Karachai-Cherkessia, Gogledd Ossetia, Krasnodar Krai a Stavropol Krai)

## De'r Cawcasws 
Georgia (yn cynnwys Abchasia a De Ossetia), Armenia, Aserbaijan (yn cynnwys Nagorno-Karabakh).


Categori:Daearyddiaeth Rwsia
Categori:Daearyddiaeth Georgia
Categori:Daearyddiaeth Armenia
Minotor

dde|220px|bawd|Y Minotor: darlun lliw du ar oren ar *kalos* Groegaidd o tua 550 CC
[220px|bawd|[Theseus yn lladd y Minotor: darlun ar amffora o Atica, tua 540 CC]]

Creadur ym mytholeg Roeg a borteadir fel hanner dyn a hanner tarw oedd y **Minotor** (Hen Roeg: Μινώταυρος). Roedd yn trigo mewn labrinth ar ynys Creta.

Cenhedlwyd y Minotor ar Pasiphaë, gwraig Minos, brenin Creta, gan darw gwyn a anfonwyd i'r brenin gan Poseidon. Cuddiodd Minos yr anghenfil mewn labrinth a adeiladawyd gan Daedalus ger Cnossos, prifddinas yr ynys.

Yn ôl y chwedl, roedd Athen yn gorfod gyrru saith dyn ieuanc a saith merch ieuanc i Minos, brenin Creta bob blwyddyn fel teyrnged, a byddent yn cael eu bwydo i'r Minotor. Ymunodd yr arwr Theseus a'r rhai oedd yn cael eu gyrru i Minos un flwyddyn, a chyda chymorth Ariadne, merch Minos, lladdodd y Minotor.

Ceir sawl dadansoddiad o chwedl y Minotor. Roedd gan deirw le amlwg yng nghrefydd a chymdeithas y Cretiaid hynafol a chredir mai un o brif dduwiau'r ynys oedd y Minotor. Ceir sawl creadur tebyg ym mytholeg yr Henfyd, e.e. Baal Moloch y Ffeniciaid. Mae'n bosibl gweld goruchafiaeth Groeg ar Creta yn y chwedl hefyd.

## Ffynhonnell
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny)

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Creta
Categori:Mytholeg Roeg
Vladikavkaz

Prifddinas gweriniaeth Rwsaidd Gogledd Osetia **Vladikavkaz** (Rwseg: *Владикавказ*, Oseteg: *Дзæуджыхъæу*; *Dzæoedzjychæoe*). Saif ar afon Terek, rhyw 40&nbsp;km o'r ffin â Georgia, ac wrth droed Mynyddoedd y Cawcasws. Hi yw dinas bwysicaf ardal Gogledd y Cawcasws. Roedd y boblogaeth yn 2005 tua 317,370, 45% o holl boblogaeth Gogledd Osetia.

Sefydlwyd Vladikavkaz yn 1784 ar orchymyn Grigori Potemkin, fel caer gerllaw pentref Osetaidd. Yn 1799 agorwyd Ffordd Filwrol Georgia, trwy'r mynyddoedd o  Vladikavkaz i Tbilisi. Daeth yn ddinas yn 1861. Yn 1931 newidiwyd ei henw i Ordzjonikidze, ar ôl y Bolshefic Georgaidd Grigol Ordzjonikidze; o 1944 hyd 1954 gelwid hi yn Dzaoedzjikaoe, yna o 1954 hyd 1990 yn Ordzjonikidze eto. Yn 1990, newidiwyd ei henw yn ôl i Vladikavkaz.

Categori:Dinasoedd Rwsia
Categori:Gogledd Osetia
Mynyddoedd yr Wral

[bawd|250px|Golygfa ger pentref [Saranpaoel yn Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi ym Mynyddoedd yr Wral]]

Mynyddoedd sy'n ffurfio cadwyn o'r de i'r gogledd yng ngorllewin Rwsia yw **Mynyddoedd yr Wral** (Rwseg: Ура́льские го́ры, *Uralskiye gory*). Ystyrir fel rheol mai hwy sy'n ffurfio'r ffin rhwng Ewrop ac Asia. Mae 68% o'r gadwyn y Rwsia a 32% yn Casachstan. Enwir Talaith Wral ar eu hôl.

Mae'r Wral yn ymestyn am 2,498&nbsp;km o'r paith ger ffin ogleddol Casachstan hyd arfordir gogleddol Rwsia, ar Cefnfor yr Arctig, ac yn ymestyn ymhellach i'r gogledd i ffurfio ynysoedd Ynys Vaygach a Novaya Zemlya. Y copa uchaf yw Mynydd Narodnaya (Poznurr, 1,895 m). Dynodwyd Coedwigoedd Gwyryfol Komi yng ngogledd Mynyddoedd yr Wral yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

I'r dwyrain o'r Wral ceir gwastadedd eang Gwastadedd Gorllewin Siberia.

Enwyd y gadwyn ar ôl llwyth yr Wraliaid, llyth o helwyr-gasglwyr oedd yn arfer byw yng ngogledd Asia. Yn ddaearegol, maent ymhlith mynyddoedd hynaf y byd, 250 hyd 300 miliwn o flynyddoedd oed.

## Gweler hefyd 
* Dosbarth Ffederal Ural, un o daleithiau ffederal Rwsia.

Categori:Dosbarth Ffederal Ural
Wral
Wral
Wral
Terence Stamp

Actor o Loegr oedd **Terence Henry Stamp** (22 Gorffennaf 1939 – 17 Awst 2025) a enwebwyd am Wobr yr Academi. Roedd yn adnabyddus am chwarae rhannau dihiron ac yn enwedig am ei rôl fel yr arch-ddihiryn General Zod yn y ffilmiau *Superman*.

Ganwyd Stamp yn Stepney, dwyrain Llundain i rieni dosbarth gweithiol. Aeth i ysgol ramadeg cyn dechrau gyrfa yn y byd hysbysebu.

Wedi ennill ysgoloriaeth i ysgol ddrama, saethodd i enwogrwydd yn y 1960au, gan wneud ei ymddangosiad cyntaf fel Billy Budd yn y ffilm o'r un enw yn 1962, am forwr ifanc diniwed yn y 18fed ganrif.

## Bywyd personol 
Cafodd sawl perthynas yn cynnwys gyda'r actores Julie Christie a'r model Jean Shrimpton. Priododd Elizabeth O’Rourke yn 2002 ond fe ysgarodd y ddau yn 2008.

Bu farw yn 87 mlwydd oed.

## Ffilmyddiaeth
* *Billy Budd* (1962)
* *Term of Trial* (1962)
* *The Collector* (1965)
* *Modesty Blaise* (1966)
* *Poor Cow* (1967)
* *Far from the Madding Crowd* (1967)
* *Histoires extraordinaires* (1968) (rhan "Toby Dammit")
* *Theorem* (1968)
* *Blue* (1968)
* *The Mind of Mr. Soames* (1970)
* *Hu-Man* (1975)
* *Striptease* (1976)
* *Black Out* (1977)
* *The Thief of Baghdad* (1978) (TV)
* *Superman* (1978)
* *Meetings with Remarkable Men* (1979)
* *Superman II* (1980)
* ''Jules Verne's 'Mystery on Monster Island* (1981)
* *The Hit* (1984)
* *The Company of Wolves* (1984) (digredyd)
* *The Cold War Killers* (1986)
* *Link* (1986)
* *Wall Street* (1987)
* *Young Guns* (1988)
* *Alien Nation* (1988)
* *The Real McCoy* (1993)
* *The Adventures of Priscilla, Queen of the Desert (ffilm 1994* (1994)
* *Limited Edition (Tiré à Part)* (1996)
* *Bliss* (1997)
* *The Hunger* (1997) (TV)
* *The Limey* (1999)
* *Star Wars Episode I: The Phantom Menace* (1999)
* *Bowfinger* (1999)
* *Red Planet* (2000)
* *Revelation* (2001)
* *Full Frontal* (2002)
* *Smallville* (2002 - presennol) (cyfres deledu)
* *Fellini: I'm a Born Liar* (2002)
* *My Boss's Daughter* (2003)
* *The Kiss* (2003)
* *The Haunted Mansion* (2003)
* *Dead Fish* (2004)
* *Elektra* (2005)
* *These Foolish Things* (2005)
* *The Elder Scrolls IV: Oblivion* (2006)
* *Superman II: The Richard Donner Cut* (2006)
* *September Dawn* (2007)
* *Wanted* (2008)
* *Get Smart* (2008)
* *Yes Man* (2008)
* *Valkyrie'' (2008)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Terence Stamp

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Promethëws (mytholeg)

[bawd|220px|*Promethëws yn dod a thân i ddynoliaeth*, gan [Heinrich Füger, (1817).]]
:*Gweler hefyd Promethëws (gwahaniaethu).*

Ym mytholeg Roeg, un o'r Titaniaid oedd **Promethëws** (Hen Roeg: Προμηθεύς). Roedd yn enwog am ei gyfrwysdra, ac yn arbennig am ddwyn tân oddi wrth Zews a'i roi i ddynoliaeth.

Ymddengys y chwedl gyntaf yng ngwaith Hesiod, tua diwedd yr 8fed ganrif CC. Roedd Promethëws yn fab i Iapetus, un o'r titaniaid, a Themis neu Clymene, un o'r Oceanides. Roedd felly yn frawd i Atlas, Menoetius ac Epimethëws.

Roedd Zews wedi gwrthod tân i'r ddynoliaeth oherwydd ei dwyllo gan un o ystrywiau blaenorol Promethëws. Aeth Promethëws i Olympia, cymerodd dân a'i drosglwyddo i ddynoliaeth. Fel cosb, cadwynwyd ef werth graig, lle roedd eryr yn bwyta ei iau bob dydd; bydda'r iau yn ail-dyfu yn ystod y nos. Gyrrodd Zews y ferch gyntaf, Pandora, ar frawd Promethëws, Epimethëws, gyda blwch oedd yn cynnwys pob afiechyd a phoen i boeni dynoliaeth.

Y ddrama enwocaf ar y pwnc yw trasiedi *Promethëws yn Rhwym*, a briodolir i Aeschulos; yn ôl pob tebyg y rhan gyntaf o drioleg *Prometheia*, er nad yw'r rhannau eraill wedi eu cadw.

Enwir y lloeren Promethëws ar ôl y cymeriad mytholegol.

Categori:Titaniaid
Daedalus

[250px|bawd|Daedalus ac Icarus yn ffoi o Creta. Paentiad gan [Charles Paul Landon, 1799]]
Ym mytholeg Roeg, duw crefftwaith a chelf a dyfeisydd heb ei ail yw **Daedalus** (Groeg, yn golygu "crefttwr craff"). Mae'n enwocaf fel y dyn a cheisiodd hedfan am y tro cyntaf erioed. Roedd ganddo fab o'r enw Icarus.

Yn ôl traddodiad, roedd yn fab i'r Atheniad Metion, fab Eupalamus a wŷr y brenin chwedlonol Erechtheus.

Roedd ei gwlt yn arbennig o boblogaidd ymhlith gildiau crefftwyr Athen ac Attica. Roedd yn cael ei gyfrif fel yr artist cyntaf i lwyddo i bortreadu'r corff dynol yn realistig. Roedd yn bensaer enwog hefyd. Fel dyfeisydd, roedd ei ddarganfyddiadau yn cynnwys offer fel y bwyall a'r llif; dyfeisiodd yr olaf ar ôl gwylio neidr yn cnoi. Dywedir iddo ddyfeisio olwyn y crochenydd hefyd.

Ond roedd Daedalus yn genfigenus o ddoniau ei ddisgybl, nai mab ei chwaer Perdix. Un diwrnod, gwylltiodd a thaflodd y llanc o ben yr Acropolis yn Athen. Cafwyd hyd iddo yn ceisio claddu'r corff ac fe'i dedfrydwyd i farwolaeth gan gyngor yr Areopagus ac fe ffoes i ynys Creta.

Ar yr ynys, cafodd nawd gan y brenin Minos a'i wraig Pasiphaë. Yn ôl y chwedl, lluniodd fuwch bren i'r frenhines er mwyn iddi gael cyfathrach gyda tharw wyn a ganwyd y Minotaur o'r cyplysiad hwnnw. Gorchmynodd Minos iddo adeiladau labrinth ger Cnossos i gadw'r Minotaur yno. Diolch i gyngor Daedalus, llwyddodd Ariadne ferch Pasiphaëe i gynorthwyo Theseus i ladd y Minotaur. Digiodd Minos wrtho a chafodd ei garcharu gyda'i fab Icarus yn y labrinth.

Er mwyn dianc o afael Minos, dyfeisiodd Daedalus ddau bâr o esgyll, un iddo ef a'r llall i Icarus, a fyddai'n eu galluogi i hedfan yn ôl i Roeg. Ond hedodd Icarus yn rhy agos i'r haul a doddodd y cwyr oedd yn dal yr adenydd wrth ei gilydd a syrthiodd i'w farwolaeth yn y môr a elwid yn Fôr Icarus ar ei ôl. Golchwyd ei gorff i'r lan ar ynys lle y'i claddwyd gan Heracles: enwyd yr ynys yn Icaria am hynny.

Ceir chwedl arall sy'n dweud fod Daedalus wedi ffoi i ynys Sisili. Ceisiodd Minos ei erlid eto ond fe'i lladdwyd gan Daedalus. Treuliodd ei ddyddiau olaf yn Sisili yn codi adeiladau yn y teyrnasoedd Groeg yno.

## Ffynhonnell
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Dyfeiswyr
Categori:Mytholeg Roeg
Electronegatifedd

**Electronegatifedd** yw tuedd i unrhyw elfen i ennill dwysedd electronnau mewn bond cofalent. Defnyddir graddfa Pauling o werthoedd electronegatifedd.

*Mae gan atomau llai, electronegatifedd fwy ac felly mae’r electronegatifedd yn lleihau wrth fynd i lawr y tabl cyfnodol.
*Mae electronegatifedd yn cynyddu ar draws cyfnod yn y tabl cyfnodol. 
*Mae’r electronegatifedd uchaf yng nghornel dde uchaf y tabl cyfnodol, a felly fflworin yw’r elfen fwyaf electronegatif.

Mae’r electronegatifedd lleiaf yng nghornel chwith isaf y tabl cyfnodol, a Cesiwm yw’r elfen fwyaf sefydlog.

## Tabl Cyfnodol

Categori:Cemeg
Icarus

[bawd|unionsyth|Cerflun o Icarus gan [Alfred Gilbert yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]]

Ym mytholeg Roeg, mab y dyfeisydd chwedlonol Daedalus oedd **Icarus**. Mae'n enwog am geisio hedfan am y tro cyntaf erioed, gyda'i dad, a syrthio i'r môr a marw.

Yn ôl traddodiad, roedd Daedalus yn genfigenus o ddoniau ei ddisgybl, nai mab ei chwaer Perdix. Un diwrnod, gwylltiodd a thaflodd y llanc o ben yr Acropolis yn Athen a bu rhaid iddo ffoi i ynys Creta. Ar yr ynys, cafodd nawdd gan y brenin Minos a'i wraig Pasiphaë. Yn ôl y chwedl, lluniodd fuwch bren i'r frenhines er mwyn iddi gael cyfathrach gyda tharw wyn a ganwyd y Minotaur o'r cyplysiad hwnnw. Gorchmynodd Minos iddo adeiladau labrinth ger Cnossos i gadw'r Minotaur yno. Diolch i gyngor Daedalus, llwyddodd Ariadne ferch Pasiphaë i gynorthwyo Theseus i ladd y Minotaur. Digiodd Minos wrtho a chafodd ei garcharu gyda'i fab Icarus yn y labrinth.

Er mwyn dianc o afael Minos, dyfeisiodd Daedalus ddau bâr o adenydd, un iddo ef a'r llall i Icarus, a fyddai'n eu galluogi i hedfan yn ôl i Roeg. Rhybuddiodd Daedalus i'w fab beidio â hedfan yn rhy uchel rhag ofn byddai gwres yr haul yn toddi'r cwyr yn yr adenydd. Ond hedodd Icarus yn rhy agos at yr haul, a doddodd y cwyr oedd yn dal yr adenydd wrth ei gilydd, ac fe syrthiodd i'w farwolaeth yn y môr, a elwid yn Fôr Icarus ar ei ôl. Golchwyd ei gorff i'r lan ar ynys lle y'i claddwyd gan Heracles; enwyd yr ynys yn Icaria am hynny.

[bawd|Daedalus ac Icarus yn ffoi o Greta. Paentiad gan [Charles Paul Landon, 1799]]

## Ffynhonnell 
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Mytholeg Roeg
Elbrus

**Elbrus** neu **Mynydd Elbrus** (Rwseg: *Эльбрус*) yw copa uchaf Mynyddoedd y Cawcasws, 5,642 medr uwch lefel y môr. Yn ôl rhai, ef yw copa uchaf Ewrop, ond mae ansicrwydd ymhle yn union y mae'r ffin rhwng Ewrop ac Asia yn yr ardal yma. Os ystyrir mai yn Asia y mae Elbrus, Mont Blanc yw copa uchaf Ewrop.

Ceir dau prif gopa. Mae Elbrus yn llosgfynydd, er nad yw'n ffrwydro ar hyn o bryd. Ceir dros 70 rhewlif ar ei lethrau. Yr enw gan yr Arabiaid yn y Canol Oesoedd oedd *Jabal al-alsun*. Saif yng ngweriniaeth hunanlywodraethol Kabardino-Balkaria yn Rwsia, tua 11&nbsp;km i'r gogledd o'r ffin â Georgia.

Categori:Kabardino-Balkaria
Categori:Llosgfynyddoedd Rwsia
Categori:Mynyddoedd Rwsia
Grozny

bawd|353x353px|Mosg mwyaf yn Ewrop yn Grozny
Prifddinas Gweriniaeth Ymreolaethol Tsietsnia yn Rwsia yw **Grozny ** (Rwseg: *Гро́зный*; Tsietsieg: *Соьлжа-ГIала*, *Sölža-Ġala*), weithiau hefyd *Джовхар-ГIала* (*Džovxar-Ġala*)). Saif ar  afon Soenzja, afon sy'n llifo i mewn i afon Terek. Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 210,720, gostyngiad sylweddol o gyfnod yr Undeb Sofietaidd, pan gyrhaeddodd y boblogaeth 399,600.

Wedi diwedd yr Undeb Sofietaidd, daeth Grozny yn brifddinas gweriniaeth annibynnol *de facto* "Gweriniaeth Tsietsien Itskeria yn 1991. Bu ymladd ffyrnig yma yn ystod Rhyfel Cyntaf Tsietsnia rhwng Rhagfyr 1994 a Chwefror 1995, a lladdwyd 20,000 hyd 25,000 o'r trigolion. Bu ymladd yma eto yn ystod Ail Ryfel Tsietsnia yn 1999-2000, a lladdwyd nifer fawr o'r trigolion eto. Meddiannwyd y ddinas gan y Rwsiaid.

Categori:Tsietsnia
De y Cawcasws

Adran ddeheuol rhanbarth y Cawcasws rhwng Ewrop ac Asia yw **De y Cawcasws**. Yn wleidyddol mae'n cynnwys Georgia (yn cynnwys Abkhazia a De Ossetia), Armenia ac Aserbaijan (yn cynnwys Nagorno-Karabakh).

Categori:Y Cawcasws
Ynysmaengwyn

Plasdy ger Bryn-crug, i'r gogledd-ddwyrain o dref Tywyn, ym Meirionnydd, de Gwynedd oedd **Ynysymaengwyn**, neu fel arfer **Ynysmaengwyn**.  Safai ar yr ochr ddeheuol i Afon Dysynni. Am ganrifoedd bu'n ganolfan nawdd i'r beirdd. Mae'r plasdy a godwyd ar y safle yn 1758 bellach wedi ei ddymchwel a dim ond y colomendy sydd ar ôl.

250px|bawd|dim|Y colomendy, Ynysymaengwyn

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Arferai fod yng nghwmwd Ystumanner yng nghantref Meirionnydd ac o'r Oesoedd Canol hyd at yr 20g dyma un o blasdai mwyaf (a mwyaf dylanwadol) yr ardal. Codwyd y plasdy gan Gruffydd ab Adda o Ddôl-goch ac Ynysymaengwyn, uchelwr a drigai rhwng 1330 a 1334, ac sy'n gorwedd dan cofeb garreg yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn. Ef oedd beili cwmwd Ystumanner ac roedd ganddo ferch o'r enw Nest a briododd Llywelyn ap Cynwrig ab Osbwrn Wyddel. Bu eu disgynyddion yn gysylltiedig a'r plasdy am dros ddwy ganrif.

Canodd Siôn Cain (mab Rhys Cain) gywydd i ‘Syr Siams Prys marchog, o ynys y maengwyn’ yn 1633 (gweler Peniarth MS. 116) a cheir hefyd gywydd gan Richard Phylip (neu Rhisiart Phylip) ‘I Syr Siams Prys o ynis y maengwyn i ofyn kledde a dagar dros Sion Huwes o faes y pandy’.

## Y Corbet a'r Corbett
bawd|chwith|200px|chwith|Gwesty'r Corbet, Tywyn, ble mae cyfenw'r hen deulu'n parhau hyd heddiw.
Aer Elizabeth a Syr James Pryse, disgynyddion Gruffydd ab Adda oedd eu merch Bridget a briododd ddwywaith: yn gyntaf gyda Robert Corbet (un 't'; trydydd mab Syr Vincent Corbet, Moreton Corbet, Sir Amwythig) ac yn ail gyda Syr Walter Lloyd, Llanfair Clydogau, Sir Aberteifi. Mab Bridget a Robert Corbet oedd Vincent Corbet a fu farw yn 1723, Siryf Meirionnydd yn 1682. Priododd Ann (merch William Vaughan, Corsygedol) a gadawodd bedair merch yn gyd-aeresau: Ann, a briododd Athelstan Owen, Rhiwsaeson, Sir Drefaldwyn — trwyddynt hwy y parhaodd llinach Ynysmaengwyn, Jane, Elizabeth a Rachel. Ni bu i Corbet Owen a Richard Owen, meibion Ann ac Athelstan Owen, etifeddion, ond parhaoedd eu llinach drwy eu chwaer Ann Owen a fu farw yn 1767 a'i gŵr, Pryse Maurice (1699 - 1799), Lloran Ucha, ac a fabwysiadodd y cyfenw 'Corbet'.

Prynwyd stad Ynysmaengwyn yn 1874 gan John Corbett (dwy 't'), o Impney ger Droitwich Spa, yng ngogledd Swydd Gaerwrangon, a fu'n aelod seneddol dros Droitwich. Nid oedd, fodd bynnag, unrhyw berthynas rhwng y Corbett hwn a'r lleill.

## Esgeulustod
Yn  dilyn marwolaeth y perchennog Mary (chwaer Roger John Corbett (1863–1942) yn 1951, rhoddwyd yr hen blasdy'n anrheg i'r Cyngor Sir. Esgeuluswyd yr adeilad ganddynt ac aeth a'i ben iddo. Fe'i defnyddiwyd gan y Frigad Dân am rai blynyddoedd i ymarfer eu crefft. Bellach, nid oes dim i'w weld yno ond y colomendy a pharc yn llawn o garafanau.

## Gweler hefyd
*Peniarth
*Hengwrt

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll yng Nghymru
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Plasdai Gwynedd
Iestyn

Enw personol Cymraeg yw **Iestyn**, sy'n Gymreigiad o'r enw personol Lladin *Justin*.

Gallai gyfeirio at:

## Pobl
* Iestyn (sant)
* Iestyn ap Gwrgant (1045-1093), brenin Morgannwg

Hefyd, fel rhan o enw patronymig:
* Rhydderch ab Iestyn, brenin Gwent
* Gethin ap Iestyn

## Lleoedd
* Llaniestyn, Gwynedd
* Llaniestyn, Môn

## Yn Llydaw
*Pobl *Jestin* neu *Gestin*
*Plwyf: Plistin, sef *Plestin-les-Grèves*, yn hen fro Treger

Categori:Enwau personol Cymraeg
Đồng Hới

Dinas yn nhalaith Quang Binh yn Bac Trung Bo, Fietnam, yw **Đồng Hới** (hefyd: **Dong Hoi**). Mae'r boblogaeth yn 103,688 (cyfrifiad 2006). Mae Maes Awyr Dong Hoi ger y ddinas.

Categori:Dinasoedd Fietnam
Categori:Quang Binh
Brigitte Nielsen

Actores o Ddenmarc yw **Brigitte Nielsen** (ganwyd 15 Gorffennaf 1963). Daeth yn adnabyddus am actio yn y ffilmiau Red Sonja a Rocky IV yn 1985 gan briodi seren Rocky, Sylvester Stallone. Yn 1986 fe ymddangosodd yn y ffilm Cobra. Yn ddiweddarach adeiladodd gyrfa yn ymddangos yn *B-movies*.

## Ffilmograffi
**Red Sonja* (1985)
**Rocky IV* (1985)
**Cobra* (1986)
**Beverly Hills Cop II* (1987)
**Bye Bye Baby* (1988)
**Domino* (1988)
**976-EVIL 2: The Astral Factor* (1991)
**The Double 0 Kid* (1992)
**Mission of Justice* (1992)
**Counterstrike* (1990)
**Fantaghirò 2* (1992) (teledu)
**Chained Heat II* (1993)
**Fantaghirò 3* (1993) (teledu)
**Fantaghirò 4* (1994) (teledu)
**Galaxis* (1995)
**Compelling Evidence* (1995)
**Codename: Silencer* (1995)
**Snowboard Academy* (1996)
**Fantaghirò 5* (1996) (teledu)
*''She's Too Tall* (1998)
**Paparazzi* (1998)
**Hostile Environment* (1999)
**Make Me Bad (2000)
**Doomsdayer* (2000)
**Un Posto al sole* (2000) (teledu)
**The Hustle (2008)
**The Fish* (2009)
**Last Will'' (2009)

## Dolenni allanol
*  Brigitte Nielsen ar IMDB

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion o Ddenmarc
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ddenmarc
Les Misérables (gwahaniaethu)

Nofel gan Victor Hugo yw ***Les Misérables***. Gallai gyfeirio hefyd at:

* *Les Misérables (sioe gerdd)*, sioe gerdd sy'n seiliedig ar y nofel gan Hugo
* *Les Misérables (ffilm 2012)*, ffilm o 2012 yn serennu Hugh Jackman a Russell Crowe
Pasiphaë

[200px|bawd|[Daedalus yn dangos y fuwch bren i Pasiphaë. Ffresco o'r Casa dei Vetti, Pompeii, Ganrif 1af OC]] 
:''Erthygl am y cymeriad mytholegol yw hwn. Am y lloeren sy'n cylchdroi Triton gweler Pasiphae (lloeren).''

Gwraig Minos, brenin Creta ym mytholeg Roeg oedd **Pasiphaë**. Roedd hi'n ferch i Helios, duw'r Haul, a Perseis ac yn chwaer i Aetes a Circe.

Meddiannwyd hi gan chwant i gael cyfathrach rywiol gyda tharw gwyn ysblennydd a roddwyd i'w gŵr Minos gan Poseidon, duw'r môr. Roedd y tarw yn rhodd mewn ymateb i ddymuniad Minos i gael tarw i'w aberthu iddo, ond penderfynodd Minos ei gadw a'i ychwanegu at ei deirw ei hun: mewn dial arno parodd Poseidon i Pasiphaë ymserchu yn y tarw. Yn ôl y chwedl, lluniodd Daedalus fuwch bren iddi gyda lle iddi orwedd y tu mewn iddi a fyddai'n ei galluogi i gael rhyw gyda'r tarw. Beichiogwyd hi a rhoddodd enedigaeth i'r Minotaur, anghenfil hanner dyn hanner tarw a laddwyd yn nes ymlaen yn ei labrinth gan yr arwr Groegaidd Theseus.

Roedd plant Pasiphae gan Minos yn cynnwys Ariadne, Androgeos, Glaucus, Catreus a Phaedra.

Mae'n debygol mai duwies yng nghrefydd y Cretiaid oedd Pasiphaë yn wreiddiol.

Ceir sawl cyfeiriad at ei chyfathrach gyda'r tarw yng ngwaith yr awduron Groeg a Rhufeinig, yn cynnwys Apollodorus, Virgil ac Ofydd.

## Ffynhonnell
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Duwiesau
Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Categori:Söoffilia
480 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
530au CC 520au CC 510au CC 500au CC 490au CC - **480au CC** - 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 
485 CC 484 CC 483 CC 482 CC 481 CC - **480 CC** - 479 CC 478 CC 477 CC 476 CC 475 CC

----

## Digwyddiadau 
* Mis Mai — Xerxes I, brenin Ymerodraeth Persia a byddin enfawr yn cychwyn o Sardis trwy Thrace a Macedonia i ddechrau ei ymgyrch yn erbyn Gwlad Groeg.
* 11 Awst — Brwydr Thermopylae. Wedi ymladd caled yn erbyn llu bychan o Spartiaid, Thespiaid a Thebiaid dan Leonidas I, brenin Sparta, sy'n amddiffyn bwlch Thermopylae, mae'r Persiaid yn llwyr ddinistrio'r amddiffynwyr. Lleddir Leonidas a bron y cyfan o'i wŷr wedi iddynt wrthod ffoi.
* Daw mab Leonidas, Pleistarchus, yn frenin Sparta yn ei le, ond gan ei fod yn dal yn blentyn, rheolir y deyrnas ar ei ran gan Pausanias.
* Yr Atheniaid yn galw arweinwyr oedd wedi eu halltudio yn ôl i gynorthwyo yn yr ymgyrch yn erbyn y Persiaid dan arweiniad Themistocles , yn cynnwys Aristides a Xanthippus.
* Awst — Brwydr Artemisium rhwng llynges Persia a llynges y Groegiaid ger arfordir gogleddol Euboea. Mae'r Persiaid yn dioddef colledion trwm, ond gorfodir y Groegiaid i encilio pan ddaw'r newyddion am Thermopylae.
* 21 Medi — Y Persiaid yn cipio Athen. Mae trigolion Athen yn ffoi i ynys Salamis
* 28 Medi — Brwydr Salamis. Gorchfygir y llynges Bersaidd yn llwyr gan lynges y cyngheiriaid Groegaidd dan Themistocles, gyda tua 200 o longau Persaidd yn cael eu suddo. * Wedi colli'r rhan fwyaf o'i lynges, mae Xerxes yn dychwelyd i Bersia, gan adael byddin dan Mardonius ar ôl yn Thessalia.

## Genedigaethau 
* Ewripides, dramodydd Groegaidd
* Philolaus, mathemategydd ac athronydd Groegaidd

## Marwolaethau 
* 11 Awst - Leonidas I, brenin Sparta.

Categori:480 CC
Afon Ob

bawd|250px|de|Dalgylch Afon Ob

Afon yn Siberia yn Rwsia yw **Afon Ob**. Mae'n un o afonydd mwyaf Siberia, ac yn 5,410&nbsp;km o hyd.

Ffurfir yr afon pan mae dwy afon yn cyfarfod, Afon Katun ac Afon Biya, y ddwy yn tarddu ym Mynyddoedd Altai. Ymunant ger tref Biysk i ffurfio'r Afon Ob. Ger Khanty-Mansiysk, canolfan weinyddol Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi, mae Afon Irtysh yn ymuno â hi, afon sy'n hwy na'r Ob ei hun. Llifa'r afon i mewn i Gwlff Ob ym Môr Kara.

Novosibirsk, canolfan weinyddol Oblast Novosibirsk, yw'r ddinas fwyaf ar Afon Ob. Mae Barnaul, canolfan weinyddol Crai Altai, ar yr afon hefyd.

## Llednaint
Prif lednant Afon Ob yw Afon Irtysh.

## Dinasoedd ar Afon Ob
Mae'r dinasoedd a threfi ar lan yr afon yn cynnwys:

*Barnaul
*Kamen-na-Obi
*Novosibirsk
*Kolpashevo
*Nizhnevartovsk
*Surgut
*Khanty-Mansiysk
*Beryozovo
*Labytnangi
*Salekhard

## Dolenni allanol
*  Gwybodaeth a map o fasn Afon Ob 


Ob
Ob
Ob
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Khanty-Mansi
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets
Categori:Môr Kara