open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cylchgronau Cymru Ar-lein

Mae **Cylchgronau Cymru Ar-lein** yn brosiect sy'n darparu mynediad di-dâl i ysgolheictod o Gymru i fyfyrwyr, athrawon ac ymchwilwyr. Mae Cylchgronau Cymru'n darparu mynediad i gylchgronau'n ymwneud â Chymru a gyhoeddwyd rhwng 1735-2007. Mae'r teitlau'n amrywio o gyhoeddiadau academaidd a gwyddonol i gylchgronau llenyddol a phoblogaidd.

Mae ôl-rifynnau dros 100 teitlau wedi eu digido ar gael, yn amrywio o gyhoeddiadau academaidd a gwyddonol i gylchgronau llenyddol a phoblogaidd. Mae rhifynnau cyflawn pob teitl wedi’u cynnwys; mae’r rhifyn diweddaraf y gellir ei gael yn dibynnu ar y cyhoeddwr, a bydd yn amrywio o deitl i deitl.

Ymgymerwyd â’r gwaith o gyflwyno’r cylchgronau ar y we gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru gyda chefnogaeth JISC a  Llywodraeth Cymru, a chydweithrediad cyhoeddwyr ac awduron.

## Teitlau
* *Yr Aelwyd*
* *Yr Arloeswr*
* *Bathafarn*
* *Brycheiniog*
* *Bwletin Cymdeithas Emynau Cymru*
* *Cambria*
* ''Cardiff Naturalists' Society Reports and Transactions*
* *Cennad*
* *Ceredigion* (1951-2001) (2002-2004)
* *Y Cofiadur*
* *Contemporary Wales*
* *Cristion*
* *Cymru'r Plant*
* *Efrydiau Athronyddol*
* *Y Fflam*
* *Flintshire Historical Society journal*
* *Y Ford Gron*
* *Gower*
* *Y Gorlan cylchgrawn Capel Charing Cross, Llundain
* *Gwent Local History*
* *Y Gwyddonydd*
* *Heddiw*
* *Journal of the Welsh Bibliographical Society*
* *Journal of Welsh ecclesiastical history*
* *Journal of Welsh Religious History*
* *Lleufer*
* *Y Llyfr yng Nghymru*
* *Minerva*
* *Montgomeryshire Collections*
* *Morgannwg*
* *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru*
* *Nature in Wales*
* *Pembrokeshire Historian*
* *Presenting Monmouthshire*
* *Publications of the South Wales Record Society*
* *Radnorshire Society Transactions*
* *Tir Newydd*
* *Y Traethodydd*
* *Wales*
* *Welsh History Review*
* *Welsh music history*
* *Welsh Outlook*

## Gweler hefyd
* Papurau Newydd Cymru Ar-lein

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Arlein
Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Categori:Archifau Cymru
WissGrid

bawd|Logo WissgridGrwp ymchwil yn yr Almaen yw **WissGrid**. Mae'n gyfuniad o bum prosiect cymundeol, gan gynnwys TextGrid.

Amcan **WissGrid** yw sefydlu strwythurau sefydliadol a thechnegol D-Grid ar gyfer y byd academaidd, drwy gydlynu rhaglenni cyfrifiadurol defnyddwyr.

Amcan D-Grid yw datblygu a chreu rhwydweithiau ymchwil rhithwir gydag adnoddau cyfrifiadurol uchel a gwasanaethau sy'n adeiladu ar hynny.

Mae WissGrid yn cyfuno anghenion heterogenaidd o amrywiaeth o ddisgyblaethau gwyddonol ac yn datblygu cysyniadau ar gyfer defnydd  hirdymor cynaladwy o'r grid trefniadol a thechnegol. Yn y cyd-destun hwn, nod y prosiect yw cryfhau cydweithrediad gwyddonwyr yn y grid a gostwng y rhwystrau cofnodi ar gyfer gridiau cymunedol newydd. Mae'n waith archifol.

Defnyddir grid mewn gwyddoniaeth:
* er mwyn ymestyn y nifer o ddefnyddwyr sy'n cymryd rhan
* ar gyfer cymunedau rhyngddisgyblaethol (ffiseg, meddygaeth, dyniaethau)
* er mwyn sefydlu'r grid yn y prifysgolion fel rhan o'r amgylchedd ymchwil
* er mwyn creu isadeiledd eWyddoniaeth rhyngddisgyblaethol

## Gweler hefydd
*Cyfrifiadura grid

## Dolenni 
*Gwefan Wissgrid 
*http://or2010.fecyt.es/Resources/documentos/GSabstracts/DiversityIinteroperability.pdf 

Categori:Ymchwil
Categori:Dyniaethau
Categori:Dyniaethau digidol
Burg Ludwigstein

Mae **Burg Ludwigstein** yn gastell o'r Oesoedd Canol Diweddar a chastell sy'n ganolfan ieuenctid heddiw, ger Witzenhausen yn y Werra Meißner-Kreis yn Hessen, Yr Almaen. Saif uwchben Dyffryn Werra yn y triongl hwnnw sydd rhwng Hessen, Thuringia a Sacsoni Isaf.

## Hanes 
Fe'i sefydlwyd ym 1415. Codwyd y castell yn yr 16g a'i adfer yn yr 20g. Daeth dau fudiad at ei gilydd i'w achub rhag troi'n adfail:  Wandervogel a  Mudiad Ieuenctid yr Almaen pan ffurfiwyd Mudiad Ieuenctid achub y castell. Prynnwyd y castell, adnewyddwyd, a sefydlwyd cofeb ar gyfer y Wandervogel a'r rhai a laddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Llenyddiaeth 
* Rudolf Knappe: *Mittelalterliche Burgen in Hessen. 800 Burgen, Burgruinen und Burgstätten*. Wartberg Verlag, Gudensberg-Gleichen 2000, ISBN 3-86134-228-6.

## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol

Categori:Cestyll yr Almaen
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Hessen
Francis Ledwidge

Bardd Gwyddelig oedd **Francis Edward Ledwidge** (19 Awst 1887 - 31 Gorffennaf 1917).

Cafodd ei eni yn Janeville, Slane, Iwerddon a bu farw ym Mrwydr Passchendaele. Rhan o Frwydr Passchendaele oedd Brwydr Cefn Pilckem, lle lladdwyd Hedd Wyn ar 31 Gorffennaf.

bawd|chwith|170px
## Llyfryddiaeth
**Songs of the Fields* (1915)
**Songs of Peace* (1917)
**Last Songs* (1918)

## Gwyler hefyd
*Rhestr o feirdd Gwyddelig
*Yr Ail Ryfel Byd

Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Beirdd y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Prifysgol Tech Texas

Prifysgol yn Lubbock, Texas, UDA yw **Prifysgol Tech Texas** (Saesneg: *Texas Tech University*), a sefydlwyd yn 1923 fel "Coleg Technolegol Texas" (*Texas Technological College*).

## Dolenni allanol 
*  TTU.edu  Gwefan swyddogol

Categori:Addysg yn Texas
Texas Tech
Categori:Sefydliadau 1923
Eryr Gwern Abwy

[bawd|Gwrhyr ac Eidoel yn holi Eryr Gwern Abwy. Darlun gan John D. Batten ar gyfer *Celtic Fairy Tales* [Joseph Jacob (1892).]]
Un o'r Anifeiliaid Hynaf yn chwedloniaeth Cymru yw **Eryr Gwern Abwy**. Cyfeirir at yr eryr mytholegol hwn yn chwedl *Culhwch ac Olwen*.

Un o'r Anoethau (tasgau amhosibl) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl honno yw rhyddhau Mabon fab Modron o'i garchar. Cais Culhwch gymorth Arthur. Anfona'r brenin Bedwyr, Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel ar neges i geisio gwybodaeth am Fabon gan yr Anifeiliaid Hynaf.

Y cyntaf o'r anifeiliaid a holant yw Mwyalchen Cilgwri. Er hyned ydyw, ni ŵyr y fwyalchen lle mae Mabon, ond mae'n eu gyrru at anifail hŷn, sef Carw Rhedynfre. Ni ŵyr y carw chwaith, ac mae'n eu gyrru ar Dylluan Cwm Cowlyd. Cyfarwydda'r dylluan hwy at Eryr Gwern Abwy. Ni ŵyr yr eryr, ond mae'n eu tywys at Eog Llyn Llyw a gyda chymorth yr Eog mae'r arwyr yn darganfod Mabon fab Modron ac mae Arthur a'i ryfelwyr yn ei ryddhau o'i garchar yng Nghaerloyw.

Yn y Trioedd, enwir Tri Hynaif Byd fel Tylluan Cwm Cowlyd, Eryr Gwern Abwy a Mwyalchen Gelli Gadarn.

Mae'r eryr yn aderyn pwysig ym mytholeg y Celtiaid. Fe'i cysylltir â'r Haul. Yn y Mabinogi, mae Lleu Llaw Gyffes yn troi'n eryr ar ôl cael ei daro gan waywffon Gronw Pebr. Mae lleoliad Gwern Abwy yn anhysbys.

## Llyfryddiaeth
* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.) *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) ISBN 0-7083-1127-X

Categori:Adar mytholegol
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Crug crwn Bryn y Fedwen

Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Bryn y Fedwen**, yng nghymuned Llanbrynmair, Powys; .

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: MG107. Mae'n fetr a hanner o uchder ac ar ei fwyaf yn 20 metr o ddiamedr.

Ceir bron i 400 o grugiau crynion gofrestr Cadw; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Ceir crug crwn arall gerllaw gyda rhif SAM: MG314 a rhif cyfeirnod OS: SH918049.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Dolen allanol
* Crug crwn Bryn y Fedwen ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

## Cyfeiriadau
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Käthe Kollwitz

[bawd|"Y rhieni trist" gan Käthe Kollwitz yn y Mynwent Vladslo, [Gwlad Belg]]

Arlunydd Almaenig oedd **Käthe Kollwitz** (8 Gorffennaf 1867 – 22 Ebrill 1945).

Cafodd ei eni yn y ddinas Königsberg ym Mhrwsia (Kaliningrad), yn ferch Karl Schmidt a'i wraig Katherina. Priododd Karl Kollwitz ym 1891.

Categori:Arlunwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Königsberg
Llyfr Gwyn Hergest

Llawysgrif Gymraeg ganoloesol oedd **Llyfr Gwyn Hergest**. Collwyd y llawysgrif mewn tân yn llyfrgell plasdy Mostyn ar ddechrau'r 19g. Credir i ran o'r cynnwys gael ei hysgrifennu gan y bardd Lewys Glyn Cothi yn ail hanner y 15g (cyn 1490). Fe'i enwyd ar ôl teulu Hergest (Swydd Henffordd), noddwyr amlwg y cysylltir eu henw â Llyfr Coch Hergest, un o'n prif ffynonellau am destunau'r Mabinogion.

Roedd Llyfr Gwyn Hergest yn llawysgrif bwysig. Gwyddom hynny am fod rhannau o'r cynnwys ar gael o hyd diolch i waith copïwyr cyn ei llosgi. Credai'r hynafiaethydd Robert Vaughan (tua 1592–1667) o'r Hengwrt (yn Llanelltud ger Dolgellau), mai Lewys Glyn Cothi, sy'n awdur sawl llawysgrif arall, oedd awdur y cyfan ond credir erbyn hyn mai dim ond yr adran o'i gerddi ei hun oedd yn llaw'r bardd adnabyddus hwnnw. Mae un awdl a thri chywydd o waith Lewys Glyn Cothi a fu yn y llawysgrif ar glawr heddiw.

Ymhlith y testunau eraill yn y Llyfr Gwyn sydd ar glawr heddiw ceir copïau o'r testun a adwaenir fel *Y Bibyl Ynghymraec* ('Y Beibl yn Gymraeg') a'r 'Llyfr Arfau' (herodraeth ac achau cynnar).

## Cyfeiriadau 
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Nashville, Tennessee

Prifdinas talaith Tennessee yn yr Unol Daleithiau a phrifddinas Davidson County yw **Nashville**.  Hi yw dinas ail fwyaf Tennessee; roedd y boblogaeth yn 2009 yn 605,473, gyda 1,666,566 yn yr ardal ddinesig. Saif y ddinas ar lan afon Afon Cumberland yng nghanol Tennessee.  Mae'r ddinas yn ganolfan Canu gwlad. Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1779.

## Pobl o Nashville
*Pat Boone, canwr (g. 1934)
*Hank Williams III, cerddor (g. 1972)
*Miley Cyrus, cantores ac actores (g. 1992)

## Gefeilldrefi Nashville 
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Nashville


Categori:Dinasoedd Davidson County, Tennessee
Hergest Ridge

Gallai **Hergest Ridge** gyfeirio at:

*Cefn Hergest (*Hergest Ridge*), ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr
**Hergest Ridge (albwm)*, albwm gan Mike Oldfield
Cefn Hergest

Cefnen ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr yw **Cefn Hergest** (Saesneg: *Hergest Ridge*). Mae'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng Llanfair-ym-Muallt, Powys (Cymru) a Henffordd, Swydd Henffordd (Lloegr). Gorwedd rhan uchaf y gefnen yn Swydd Henffordd (426 m - 1,398 tr).

Mae Llwybr Clawdd Offa yn dilyn Cefn Hergest, er nad ydy Clawdd Offa ei hun ar y bryn.

Enwir plwyf Hergest yn Swydd Henffordd ar ôl y gefnen, plwyf sy'n cynnwys pentref bychain Lower Hergest ac Upper Hergest. Yma y ceir plasty Hergest. Roedd y rhan hon o Swydd Henffordd yn ardal Gymraeg iawn yn yr Oesodd Canol. Roedd teulu Hergest yn noddwyr amlwg i feirdd Cymraeg a llenyddiaeth Gymraeg ac ysgrifennwyd dwy o lawysgrifau mawr yr Oesoedd Canol yno, sef Llyfr Coch Hergest, sy'n cynnwys testunau'r Mabinogi a thestunau Cymraeg eraill, a Llyfr Gwyn Hergest, a ysgrifennwyd yn rhannol gan y bardd Lewys Glyn Cothi.

Ysbrydolwyd y cerddor Mike Oldfield gan dirwedd Cefn Hergest i gyfansoddi'r albwm thematig dylanwadol *Hergest Ridge* (1974).

bawd|dim|275px|Llyn bychan ar Gefn Hergest

Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Daearyddiaeth Swydd Henffordd
Morfa Glas

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Morfa Glas**. Fe'i lleolir yn Nyffryn Nedd rhwng Glyn-nedd a Blaengwrach. Rhed y briffordd A465 trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Gwedd leuad

[bawd|de|200px|Animeiddiad o'r lleuad wrth iddi deithio drwy'i hagweddau (Hemisffer y Gogledd). Gelwir honcian ymddangosiadol y lleuad yn [mantoliad|fantoliad]]

Yr ymddangosiad o ran oliwiedig y lleuad fel y'i gweld gan wyliwr, fel arfer ar y Ddaear, yw **gwedd leuad** . Mae'r gweddau yn amrywio gan fod y lleuad yn troi o gwmpas y ddaear, yn ôl safleoedd cymharol newid y Ddaear, y Lleuad, a'r Haul. Mae un rhan o arwyneb y lleuad wastad yn oliwiedig gan yr Haul (ond yn ystod diffygion ar y lleuad), ac felly mae'n olau, ond gall cyfanswm y golau newid o safbwynt y gwyliwr o 100% (lleuad lawn) hyd at 0% (lleuad newydd). Gelwir y ffin rhwng yr hemisfferau goliwiedig ac annoliwiedig yn derfyniwr (*terminator*).

## Enwau gweddau'r lleuad 
Rhoddir yr enwau a ganlyn ar y lleuad, mewn trefn ddilyniannol:

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
### Dolenni cyffredin 
* Gwedd Leuad Rhith Realiti 

### Cymorth addysgol 
* Starchild: Moonlight Madness Gêm Gweddau'r Lleuad

Categori:Y Lleuad
Categori:Seryddiaeth
Morfa Harlech

Morfa yn ne Gwynedd yw **Morfa Harlech**, sy'n gorwedd ar lan Bae Ceredigion ger Harlech yn ardal Ardudwy. Mae rhan o'r morfa yn un o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol Cymru.
bawd|chwith|Rhai o dywynni Morfa Harlech.

Ffurfia Morfa Harlech driongl o dir tua 3 milltir ar draws rhwng y Traeth Bach ar lan Afon Dwyryd i'r gogledd, Bae Ceredigion i'r gorllewin a rhagryniau'r Rhinogydd i'r dwyrain, gyda thref Harlech i'r de a phentref Llanfihangel-y-traethau ar y cwr gogledd-ddwyreiniol. Rhed y briffordd A496 ar hyd yr ymyl dwyreiniol. Ceir traeth hir syth yno gyda nifer o dywynni tywodlyd y tu ôl iddo, sy'n ffurfio'r morfa ei hun. Mae rhannau o'r morfa yn dir amaethyddol.

## Cadwraeth
Lleolir y Gwarchodfa Natur yng nghornel y gogledd-orllewin. Mae'n nodedig am ei flodau gwyllt sy'n cynnwys orchidau prin.

Yn ogystal, gyda Morfa Dyffryn mae Morfa Harlech yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

## Newid
Cynhaliwyd arolwg tymor hir 1978-2010 trwy fanteisio ar bwt o ffens a osodwyd am reswm arall. Fe ddarganfuwyd yn fuan iawn cyflwr hynod ddeinamig y twyni tywod dros y cyfnod.
bawd|Newid ar draeth GNG Morfa Harlech dros 30 mlynedd 1978-2010 (polyn mesur â saeth melyn)

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Harlech
Categori:Talsarnau
Cors Bodeilio

bawd|chwith|Y fynedfa i Gors Bodeilio.
Cors ar Ynys Môn yw **Cors Bodeilio**. Mae'n gorwedd rhai milltiroedd i'r gogledd-ddwyrain o dref Llangefni rhwng Pentraeth i'r gogledd-ddwyrain a phentref Talwrn i'r de-orllewin, ac i'r de o bentref Llanddyfnan. Fe'i dynodwyd yn un o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol Cymru.

Llifa ffrwd fechan sy'n un o lednentydd Afon Cefni trwy'r gors.

## Cyfeiriadau
Bodeilio
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Pentraeth
Talwrn, Ynys Môn

Pentref bychan yng nghymuned Llanddyfnan, Ynys Môn, yw **Talwrn** (). Fe'i lleolir yng nghanol yr ynys tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llangefni. Rhed y ffordd B5109 drwy'r pentref gan ei gysylltu â Llangefni i'r de ac â Llanddyfnan a Pentraeth i'r gogledd.

Un capel sydd ar ôl yn y pentref, sef Capel Siloam (Annibynnol). Mae Capel Nyth Clyd (Presbyteriaid) wedi cau. Yma hefyd ceir Ysgol Talwrn, ysgol gynradd leol sydd yn nalgylch Ysgol Gyfun Llangefni ac sydd dan fygythiad o gael ei chau am ei bod yn rhy fychan.

bawd|dim|Capel Siloam, Talwrn

Ar hen sgwâr y pentref, codwyd cofeb i Gruffudd ab yr Ynad Coch.

Ar wal tŷ Bryn Chwilog ar ochr y lôn o Langefni mae cofeb i'r artist a'r cynllunydd Richard Huws (1902 - 1980).  Ei gynllun ef, y Triban, oedd logo Plaid Cymru am flynyddoedd.

I'r dwyrain o Dalwrn ceir Gwarchodfa Natur Genedlaethol Cors Bodeilio.

Mae Talwrn yn rhan o gymuned Llanddyfnan. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd  o boblogaeth (3 oed a throsodd) Llanddyfnan yn gallu siarad Cymraeg ( o'r boblogaeth  oedd yn 3 oed neu'n hŷn).

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddyfnan
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Crug Moel Llech

Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Moel Llech**, Bwlch y Parc, yng nghymuned Llanfair Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych; .

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE108. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Cafodd ei archwilio ddiwethaf gan archaeolegwyr yn 1810 pan oedd yn mesur 13 metr mewn diamedr a'i uchder yn 1.3m.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Dolen allanol
* Crug Moel Llech ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) 

## Cyfeiriadau
Moel Llech
Categori:Llanfair Dyffryn Clwyd
Pen-wyllt

Hen bentref chwarel yng nghymuned Tawe Uchaf, Powys, Cymru, yw **Pen-wyllt** neu **Penwyllt**. Fe'i lleolir yn ardal Brycheiniog yn ne'r sir, tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Ystradgynlais ger pentref Craig-y-nos. Mae'n gorwedd yn y Fforest Fawr o fewn terfynau Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Yr unig ffordd i gyrraedd y pentref anghysbell hwn gyda modur yw trwy ddringo lôn o'r A4067 ger Craig-y-nos. Bu'n gymuned fywiog ar un adeg ond mae llawer o'r bythynnod yn adfeilion erbyn hyn. Defnyddir un rhes o dai, sef 1-10 Stryd Powell, fel canolfan gan Glwb Ogofu De Cymru a Thîm Achub Ogofâu Gorllewin Brycheiniog. Gerllaw ceir y fynedfa i Ogof Ffynnon Ddu, un o'r rhwydweithiau ogofâu mwyaf yng ngwledydd Prydain sy'n denu ogofwyr (*cavers*) o sawl gwlad.

bawd|350px|dim|Bythynod Powell, Penwyllt, sy'n bencadlys i Glwb Ogofu De Cymru a Thîm Achub Ogofâu Gorllewin Brycheiniog bellach. Gwelir ogofwyr fel y rhai yn y llun yn aml.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Tawe Uchaf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Ysgol Gwenfaen

bawd|chwith|Ysgol Gwenfaen
Ysgol gynradd ar Ynys Môn yw **Ysgol Gwenfaen**, sy'n gwasanaethu pentref Rhoscolyn a'r cylch. Fe'i henwir ar ôl Gwenfaen, santes gynnar a gyslltir â'r ardal.

Pennaeth yr ysgol yw Sara Roberts.Y dirprwy bennaeth yw Ben Richards. Roedd 107 o blant yn mynd i'r ysgol yn 2019.

Mae yna gapsiwl amser yn yr ysgol.  Mae'r enw *Gwenfaen* yn dod o Santes Gwenfaen ac mae yna ffynnon wedi ei henwi ar ei hôl.

Mae yna feithrinfa yng waelod yr ysgol sy'n cael eu redeg gan Heledd Huws.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhoscolyn
Gwenfaen
Ysgol Cwm y Glo

bawd|Ysgol Cwm y Glo
Ysgol gynradd Gymraeg yw **Ysgol Gynradd Cwm y Glo** a leolir ar safle ym mhentref Cwm y Glo, ger Llanberis, Gwynedd. Mae'n rhan o dalgylch Ysgol Brynrefail.

## Dolen allanol 
* Gwefan yr ysgol 

Cwm y Glo
Cwm y Glo
Ystumtuen

Pentref bychan yng ngogledd Ceredigion yw **Ystumtuen**. Fe'i lleolir tua 10 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth, yn y bryniau rhwng Ponterwyd a Phontarfynach. Fe gyrhaeddir ato naill ai trwy droi oddi ar yr A44 ger Nant-yr-Arian i gyfeiriad Bwa Drain, neu ar hyd allt serth yr Henriw. Mae'n rhan o gymuned Blaenrheidol, gyda Ponterwyd.

[bawd|chwith|[Llyn yr Oerfa, ger Ystumtuen.]]
bawd|chwith|Canol y pentref.

Bu cloddio sylweddol am blwm yn ardal Ystumtuen ers o leiaf canol y 1700au a bu Lewis Morris, un o Forysiaid Môn, yn gyfrifol am y gwaith am gyfnod fel dirprwy stiward maenorydd y Goron yn y cylch, a gwnaeth arolwg o'r gweithfeydd y pryd hynny. Caewyd y gwaith plwm olaf yn ystod y 1920au; y mwynwr olaf i gael ei gyflogi oedd David Mason, Ash Cottage, a barhaodd fel gofalwr y gwaith. Symudodd lawer o'r mwynwyr i'r maes glo, ac yn arbennig i bentref Ynyshir yn y Rhondda Fach.

Cyfeiria enw'r pentref at dro (sef *ystum*) yn Afon Tuen, nant sy'n codi ar gwr y pentref yn Llyn yr Oerfa. Llifa'r nant honno i Afon Rheidol hanner milltir i'r de o'r pentref. Cynigia'r arbenigwr ar enwau afonydd Cymru R. J. Thomas "nant yn rhedeg hyd lechwedd serth" fel ystyr yr enw *Tuen* (o'r bôn *tu-* "ochr", cf. 'tuedd').

Capel Wesle oedd, ac yw, unig gapel y pentref a chwaraeodd ran bwysig ym mywyd y cylch. Cynhelid eisteddfod hynod o lewyrchus yno am flynyddoedd, ac roedd y capel yn ganolfan i gôr llwyddiannus yr ardal ar ddechrau'r 20g. Dyweder mai dyma un o ddim ond  bedwar o gapeli Wesle ym Mhrydain gydag ymddiriedolwyr sydd yn gwbl annibynnol ar y gyfundeb Methodistaidd. Roedd yr ysgol hefyd yn perthyn i'r capel ac ar ôl iddi gau, trowyd yr adeilad yn hostel ieuenctid yn y 1950au. Roedd y capel yn brif gapel y gylchdaith (Cylchdaith Ystumtuen) a bu gweinidog yn byw yn y mans hyd at ganol y ganrif ddiwethaf. Codwyd nifer o weinidogion yn y capel, yn cynnwys rhai a fu'n gweinidogaethu o fewn cof megis y Parchedigion J Henriw Mason, David Arthur Morgan, Gwyn Jones a John Henry Griffiths.  Mae'r capel yn dal yn agored gyda gwasanaethau (bellach yn ddwyieithog) yn cael eu cynnal unwaith y mis. Mae gan y capel fynwent sydd yn dal yn agored ar gyfer claddedigaethau. Ymysg y rhai y mae cofebion iddynt yno mae John Haulfryn Williams, ysgrifennydd mygedol Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion hyd 1980 a disgynnydd i deulu Masoniaid Brynheulog.

Adroddir hanes y pentref mewn dau lyfr, *Bro Annwyl y Bryniau* (John Henry Griffiths) a *Hapus Dyrfa* (Trefor Griffiths).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Blaenrheidol
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llyn Blaenmelindwr

Cronfa ddŵr yng ngogledd Ceredigion yw **Llyn Blaenmelindwr**. Mae'n gorwedd yn y bryniau i'r gorllewin o bentref Ponterwyd.

Crëwyd y gronfa i gyflenwi dŵr i'r mwyngloddiau plwm gerllaw.
bawd|chwith|Llyn Blaenmelindwr

Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Blaenmelindwr
Categori:Trefeurig
Rick Perry

Gwleidydd Weriniaethol o'r Unol Daleithiau yw **James Richard Perry** neu **Rick Perry** (ganwyd 4 Mawrth 1950).  47fed Llywodraethwr Texas yw Perry sydd wedi dal y swydd ers 2000.

## Dolen allanol 
*  Swydd yr Llywodraethwr Rick Perry 

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywodraethwyr Texas
Pentreclwydau

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Pentreclwydau**. Fe'i lleolir yn Nyffryn Nedd rhwng Resolfen a Blaengwrach. Rhed y ffordd B4242 trwy'r pentref. Ceir Fforest Rheola i'r gogledd o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Christine Chapman

Gwleidydd o Gymru yw **Christine Chapman** (ganwyd 7 Ebrill 1956), ac aelod o'r Blaid Lafur. Hi yw'r Aelod Cynulliad dros Gwm Cynon yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Brecia

Craig waddod yn cynnwys mwy na 30% o ddarnau (clastiau) di-drefn, onglog sy’n fwy na 2mm o ran maint yw **Brecia**.

## Gweler hefyd
*Amryfaen

## Dolenni allanol
*Rhestr Termau Treftadaeth y Ddaear ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru

Categori:Creigiau gwaddod
Crugiau Boncath

Crugiau crynion a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Boncath**, yng nghymuned Boncath, Sir Benfro; .

Cofrestrwyd y crug ar ochr ddwyreiniol y Freni Fawr gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: PE290. Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Mae'n mesur 9 metr mewn diamedr wrth hanner metr gyda modrwy neu goron o gerrig (hyd at 3 metr) yn ei amgylchynnu ar ffurf cylch sydd a'i ddiamedr yn 17m. Darganfuwyd wrn a oedd yn cynnwys llwch dynol yma pan archwiliwyd y crug yn y 19eg ganrif.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Ail grug
Ceir ail grug ar ochr gogledd-orllewinol y mynydd, ar gyfeirnod grid: SN202349. Mae hwn hefyd wedi ei gofrestru gan Cadw; rhif SAM:  PE291. Mae'n 1.5m o uchder ac fel y crug cyntaf (uchod) darganfuwyd wrn dal lludw dynol yma yn y 19eg ganrif.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Crugiau Boncath ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) 

Categori:Boncath, Sir Benfro
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Crugiau Camros

Pedwar crug crwn a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Camros**, yng nghymuned Camros, Sir Benfro.

Cofrestrwyd y crugiau hyn gan Cadw;cyfeiriad cyffredinol:  .

*Crug gorllewin 1: rhif SAM: PE153. 42m i'r dwyrain o grug gorllewin 2. Diamedr = 26m; uchder 2.6m ,
*Crug gorllewin 2: Cyfeirnod grid: SM91232347; 14m wrth 1 fetr.
*Crug canol 1: Cyfeirnod grid: SM91712341; 16 wrth 1.4m
*Crug canol 2: Cyfeirnod grid: SM91232347; 14 wrth 1 fetr.

Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Pedwar crugiau Camros ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) 

Categori:Camros
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Morfa, Ceredigion

Pentref bychan yn ne Ceredigion yw **Morfa**. Fe'i lleolir ger arfordir Bae Ceredigion tua 1.5 milltir i'r de o bentref Llangrannog, tua 8 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberteifi. Mae ffordd wledig yn ei gysylltu â Llangrannog i'r gogledd ac â Sarnau ar y briffordd A487 i'r de.

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Penbryn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Crugiau Caeriw

Nifer o grugiau crynion a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crugiau Caeriw**, yng nghymuned Caeriw, Sir Benfro.

*SN042008: crug i'r de o Lon Rhosmari. Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: PE311. Mae'n mesur 24 metr wrth un fetr.
*SN04320580: crug i'r gogledd o Lon Rhosmari. Rhif SAM: PE328. Mae'n 30m wrth 2m o ran maint. Fe'i cloddiwyd yn y 1920au.
*SN04220535: crug i'r de o Lon Rhosmari. Rhif SAM: PE329. 24 wrth 1 fetr.
*SN07940386: crug i'r de-orllewin o'r "Hoyles". Rhif SAM: PE453. 32 wrth dwy fetr.

Ceir bron i  400 o grugiau crynion gofrestr Cadw; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Cyfeiriadau
Categori:Caeriw
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Crugiau Carn Ingli

Crugiau crynion a godwyd gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **crugiau Carn Ingli**, ar lethrau mynydd Carn Ingli yng nghymuned Trefdraeth, Sir Benfro; .

Cofrestrwyd un o'r crugiau gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: PE019. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Henebion eraill
Ceir bryngaer o Oes yr Haearn ar gopa Carn Ingli, gydag olion tai o'r un cyfnod. Ceir hefyd cae llawn carneddau gerllaw, gyda thros 20 carnedd yno, a hynny mewn ardal 70 metr sgwar; cyfeirnod grid: SN0601537865. Gerllaw hefyd ceir pedwar cylch o gytiau canoloesol yn SN05463684.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Crugiau Carn Ingli  ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

Carn Ingli
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Categori:Trefdraeth, Sir Benfro
Amryfaen (daeareg)

bawd|300px|Amryfaen
Craig waddod wedi ei ffurfio o ddarnau bychain o gerrig (clastiau) sydd eu smentio gyda'i gilydd yw **amryfaen**. Ffurfir o fyddodyn gwaddodol sy’n cynnwys mwy na 30% o ddarnau crwn o greigiau sy’n fwy na 2mm mewn diametr.

## Gweler hefyd
*Brecia

## Dolenni allanol
*Rhestr Termau Treftadaeth y Ddaear ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru

Categori:Creigiau gwaddod
Talwrn

Gallai **talwrn** gyfeirio at:

## Pentrefi
* Talwrn, Ynys Môn
* Talwrn Green, Sir Wrecsam

## Ysgol
* Ysgol Talwrn, Ynys Môn

## Rhaglen radio
* *Talwrn y Beirdd* (neu "*Y Talwrn*")

## Eraill
* Caeau Talwrn, SoDdGA yn Ynys Môn
----
Crug y Bryncws

Crug crwn enfawr a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug y Bryncws** (Saesneg: *Foxhill Round Barrow*), yng nghymuned Llandudoch, Sir Benfro; . Mae'n mesur 50 metr mewn diamedr ac yn 3.4 metr o ran uchder, sy'n ei gwneud yn un o'r crugiau mwyaf yng Nghymru. Oherwydd ei faint, cred rhai archaeolegwyr mai bryncyn naturiol ydyw, er nad oes cloddfa wedi bod yma.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: PE326.

Ceir bron i 400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Dolen allanol
* ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

## Cyfeiriadau
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Llandudoch
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Kortrijk

bawd|Broeltorens

Dinas yn Fflandrys, Gwlad Belg yw **Kortrijk** (Ffrangeg:*Courtrai*; Lladin: *Cortoriacum*).

## Adeiladau a chofadeiladau 
bawd|Sint-Elisabethbegijnhof
bawd|Kortrijk
* Broeltorens
* Eglwys Sant Martin 
* Eglwys Onze-Lieve-Vrouw
* Museum voor Schone Kunsten (amgueddfa)
* Sint-Elisabethbegijnhof

## Enwogion 
*Jacobus Vaet (1529-1567), cyfansoddwr 
*Roelant Savery (1576-1639), arlunydd
*Jan Palfijn (1650-1730), meddyg
*Hendrik Beyaert (1823-1894)
*Paul Goethals (1832-1901), offeiriad
*Emmanuel Vierin (1869-1954), arlunydd
*George Washington (1871-1954), dyfeisiwr
*"Morris" (Maurice De Bevere) (1923-2001), cartwnydd (*Lucky Luke*)

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Fflandrys
Categori:Gorllewin Fflandrys
Linköping

bawd|chwith|Linköping, stångebro, tekniska verken.
250px|bawd|Sgwâr ganolog yn Linköping.

Mae **Linköping** yn ddinas yn ne Sweden sy'n brifddinas talaith Östergötland. Fe'i lleolir tua 176&nbsp;km i'r de-orllewin o Stockholm, prifddinas y wlad, gyda phoblogaeth o 97,428 yn Rhagfyr 2005.

## Dolenni allanol 
* Bwrdeistref Linköping

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Östergötland
Västerås

250px|bawd| Golygfa o'r awyr ar y Västerås.
Mae **Västerås** yn ddinas yn ne yr Sweden ac yn briffddinas talaith Västmanland. Fe'i lleolir tua 100&nbsp;km i'r gorllewin o prifddinas Stockholm. Gyda phoblogaeth o 107,005 yn Rhagfyr 2005.

## Dolenni allanol 
* Dinas Västerås 

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Västmanland
Örebro

250px|bawd|Castell Örebro
Mae **Örebro** yn ddinas yn ne Sweden ac yn briffddinas talaith Närke. Fe'i lleolir tua 197&nbsp;km i'r gorllewin o'r brifddinas, Stockholm. Poblogaeth: 98,237 (Rhagfyr 2005).

## Dolenni allanol 
* Bwrdeistref Örebro

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Närke
Östergötland

bawd|Baner Östergötland

Un o daleithiau traddodiadol Sweden yw **Östergötland** (sef "Dwyrain Götaland"). Fe'i lleolir yn ne'r wlad ar lan y Môr Baltig. Mae'n ffinio â thaleithiau Småland, Västergötland, Närke a Södermanland. Gyda arwynebedd o 3,856 milltir sgwrs (9,987&nbsp;km²), mae 424,333 o bobl yn byw yno. Linköping yw'r brifddinas.

bawd|200px|canol|Lleoliad Östergötland yn Sweden

## Prif ddinasoedd a threfi 
Nodir y flwyddyn y cafodd y dref ei siarter bwrdeistrefol neu ddinesig.
* Linköping (1287)
* Mjölby (1922)
* Motala (1881)
* Norrköping (1384)
* Skänninge (tua 1200)
* Söderköping (tua 1200)
* Vadstena (tua 1400)

## Dolenni allanol 
* Gwefan twristiaeth swyddogol 


Categori:Taleithiau Sweden
Taleithiau Sweden

Israniadau hanesyddol, daearyddol a diwylliannol yw **taleithiau Sweden**. Er nad oes gan 25 talaith (Swedeg: *landskap*) y wlad unrhyw swyddogaeth swyddogol yn llywodraeth y wlad, maent yn rhan bwysig o hunaniaeth a hanes y Swediaid.

## Rhestr 
*Blekinge (*Blechingia**)
*Bohuslän (*Bahusia**)
*Dalarna (*Dalecarlia**)
*Dalsland (*Dalia**)
*Gotland (*Gotlandia**)
*Gästrikland (*Gestricia**)
*Halland (*Hallandia**)
*Hälsingland(*Helsingia**)
*Härjedalen (*Herdalia**)
*Jämtland (*Jemtia**)
*Lappland (*Lapponia**)
*Medelpad (*Medelpadia**)
*Norrbotten (*Norbothnia**)
*Närke (*Nericia**)
*Skåne (*Scania**)
*Småland (*Smolandia**)
*Södermanland (*Sudermannia**)
*Uppland (*Uplandia**)
*Värmland (*Wermlandia**)
*Västmanland (*Vestmannia**)
*Västerbotten (*Vestrobothnia**)
*Västergötland (*Westro Gothia**)
*Ångermanland (*Angermannia**)
*Öland (*Olandia**)
*Östergötland (*Ostro Gothia**)

 Ffurfiau Lladin hanesyddol a ddefnyddir o hyd weithiau mewn ieithoedd eraill. 

## Gweler hefyd 
*Dinasoedd Sweden
*Siroedd Sweden
Helsingborg

250px|bawd|Helsingborg
Mae **Helsingborg** yn ddinas yn ne Sweden sy'n brifddinas talaith Skåne, a leolir tua 52.4 cilomedr i'r gogledd o Malmö.  Poblogaeth y ddinas yw tua 95,444 yn Rhagfyr 2005.

## Dolenni allanol 
* Bwrdeistref Helsingborg 

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Skåne
Dino De Laurentiis

Cynhyrchydd ffilm o'r Eidal oedd **Agostino De Laurentiis**, neu **Dino De Laurentiis** (8 Awst 1919 – 10 Tachwedd 2010).

Cafodd ei eni yn Torre Annunziata ger Napoli, yn fab gwneuthurwr spaghetti.  Priododd yr actores Silvana Mangano (m. 1989) yn 1949.

## Ffilmiau
*''L'ultimo Combattimento* (1940)
**Riso Amaro* (1949)
**Nights of Cabiria* (1956)
**Battle of the Bulge* (1965)
**Anzio* (1968)
**The Scientific Cardplayer* (1972)
**Serpico* (1973)
**Death Wish* (1974)
**Mandingo* (1975)
**Three Days of the Condor* (1975),
**The Shootist* (1976)
**The Serpent's Egg* (1977)
**Ragtime* (1981)
**Conan the Barbarian* (1982)
**Blue Velvet* (1986)
**Manhunter* (1986)
**Hannibal Rising'' (2007)

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Eidal
Categori:Pobl o Napoli
Marburg

Dinas yn Hessen, yr Almaen ar afon Lahn yw **Marburg** neu *Marburg an der Lahn*.  Mae hi'n prif ddinas ardal Marburg-Biedenkopf, gyda poblogaeth 79,911 ym Mawrth 2010.  Mae'r ddinas yn gartref i Brifysgol Marburg (Philipps-Universität-Marburg) sy'n brifysgol Brotestannaidd hynaf y byd, sefydlwyd yn 1527.

Yn y Canol Oesoedd roedd Marburg un o'r prifddinasoedd yr Landgrafau Hessen, gyda Kassel hefyd.

## Enwogion 
* Harri I y Plentyn Landgraf Hessen cyntaf (1244-1308)
* Philip I, Landgraf Hessen Arweinydd y Diwygiad Protestannaidd
* Santes Elisabeth o Hwngari (1207-1231)
* Brodyr Grimm casglwyd nifer o chwedlau Almaeneg

## Atyniadau 
* Prifysgol Marburg
* Hen ddinas
* Castell Marburg
* Elisabethkirche

Marburg asv2022-02 img25 Elisabethkirche.jpg|Elisabethkirche
Marburg asv2022-02 img08 Markt.jpg|Hen Ddinas
Marburg asv2022-02 img18 Castle.jpg|Castell Marburg

## Dolenni allanol 
* (Saesneg) Gwefan swyddogol Marburg

Categori:Aneddiadau Hessen
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Crug crwn Y Shems

Dau rug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug crwn Y Shems** (Saesneg: *The Tumps*), yng nghymuned Rudbaxton, Sir Benfro;  - 175m i'r gogledd o Dŷ Ramswood. Mae'r enw Saesneg o'r un tarddiad a "thwmp-ath", sef gair arall am y crug.

Cofrestrwyd y crugiau hyn gan Cadw a chant eu hadnabod gyda'r rhif SAM: PE114. Mae'r twmpath cyntaf yn 29 metr mewn diamedr ac yn fetr o uchder. Mae'r ail grug tua chan metr i'r dwyrain ohono.

Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 C.C. a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 C.C.) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 C.C.

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Dolen allanol
* Gwefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) 

## Cyfeiriadau
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Rudbaxton
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Crug Hendre Ganol

Crug crwn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw ydy **Crug Hendre Ganol**, yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy; . Mae'n mesur 27 wrth 2 metr.

Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: MM112. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb.

Codwyd crugiau crynion yn gyntaf tua 3000 CC a pharhaodd yr arfer hyd at ddiwedd Oes yr Efydd (tua 600 CC) gyda'r mwyafrif ohonyn nhw'n cael eu codi rhwng 2400 - 1500 CC

## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Crug Hendre Ganol ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru) 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Categori:Castellgwyn
Categori:Crugiau crynion Cymru
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Twnnel Ffordd Sant Gotthard

Twnnel ffordd yn y Swistir yw **Twnnel Ffordd Sant Gotthard**. Fe'i hadeiladwyd rhwng 1970 a 1980, ac mae'n cysylltu pentrefi Göschenen yng Nghanton Uri gydag Airolo yng Nghanton Ticino. Fe'i hagorwyd ar 5 Medi 1980, pan dorrwyd y rhuban gan y Cynghorydd Ffederal Hans Hürlimann. Mae'n 16.4 km (10.2 milltir) mewn hyd ac yn mynd o dan Bwlch Sant Gotthard yn yr Alpau. Dyma drydydd twnnel hiraf y byd: ar ôl Twnnel Lærdal  (24.5&nbsp;km) yn Norwy a Thwnnel Zhongnanshan (18&nbsp;km) yn Tsieina. Mae'r twnnel ffordd yn cyd-fynd gyda'r Twnnel Rheilffordd Gottard a'r twnnel newydd, Twnnel Rheilffordd Sylfaen Gottard.

## Ffigurau allweddol 
* Hyd y dwnel: 16.918&nbsp;km
* Uchder uwchlaw'r môr: Airolo 1146 m uwchlaw lefel y môr -  Göschenen 1080 m uwchlaw lefel y môr
* Lled y ffordd: 7.8 m
* Troetffyrdd: 2 × 0.7 m
* Uchder y golau: 4.5 m
* Uchder: Monte Prosa 1500 m

## Damweiniau 
Rhwng agor y twnnel yn 1980 a diwedd 2006 cafwyd cyfanswm o 889 damweiniau ar y ffyrdd gyda 31 o farwolaethau. 
300px|chwith|Mynd fewn i'r twnnel yn y fynedfa ddeheuol

## System arafu 
Er mwyn sicrhau pellter diogel o 150 m rhwng cerbydau trwm yn cael ei weithredu system mesur "dropper". Mae mynediad ar gyfer tryciau yn cael ei reoli gan oleuadau traffig i'r ddau porth sy'n caniatáu wagenni bob rhyw 2-3 munud yn dibynnu ar draffig y ceir. Mae llif cyffredinol y cerbydau yn gyfyngedig i 1000 o unedau fesul awr y-car cyfeiriad, lori yn uned o 3-car (UVE).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* http://www.a2-gottardo.ch/  Gwefan swyddogol y Gyfarwyddiaeth ar gyfer y flwyddyn
* Gestione del traffico al San Gottardo  Gwefan y Ffyrdd Ffederal y Swistir (USTRA)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn y Swistir
Categori:Cludiant yn y Swistir
Sant Gotthard
Jane McDonald

Cantores, actores a chyflwynydd teledu Seisnig ydy **Jane McDonald** (ganed 4 Ebrill 1963). Daeth i enwogrwydd ar ôl iddi ymddangos ar raglen ddogfen y BBC *The Cruise*. Mae'n adnabyddus am ei hacen Swydd Efrog amlwg, ac mae wedi cyd-gyflwyno nifer o raglenni teledu, gan gynnwys *Loose Women* a gyflwynodd o 2004–10.

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhestr o ddinasoedd Sweden

Dyma **restr o ddinasoedd Sweden**. Er nad oes ganddynt statws dinesig swyddogol er 1971, ystyrir y dinasoedd a threfi a ganlyn yn ddinasoedd hanesyddol yn Sweden.

]]
, ail ddinas fwyaf Sweden]]
]]
]]
]]
]]
]]
]]
]]
]]
]]
]]
]]
]]

## A 
* Alingsås (1619)
* Åmål (1643)
* Ängelholm (1516)
* Arboga (13g)
* Arvika (1911)
* Askersund (1643)
* Avesta (1641-1686, ac o 1919 ymlaen)

## B 
* Boden (1919)
* Bollnäs (1942)
* Borgholm (1816)
* Borlänge (1944)
* Borås (1622)

## D 
* Djursholm (1914)

## E 
* Eksjö (1403)
* Enköping (1300)
* Eskilstuna (1659)
* Eslöv (1911)

## F 
* Fagersta (1944)
* Falkenberg (1558)
* Falköping (1200)
* Falsterbo (1200)
* Falun (1641)
* Filipstad (1611)
* Flen (1949)

## G 
* Gränna (1652)
* Gävle (1446)
* Göteborg (1619)

## H 
* Hagfors (1950)
* Halmstad (1200)
* Haparanda (1848)
* Hedemora  (1446)
* Helsingborg(1085)
* Hjo (1400)
* Huskvarna (1911)
* Hudiksvall (1582)
* Härnösand (1585)
* Hässleholm (1914)
* Höganäs (1936)

## J 
* Jönköping (1284)

## K 
* Kalmar (1100)
* Karlshamn (1664)
* Karlskoga (1940)
* Karlskrona (1680)
* Karlstad (1584)
* Katrineholm (1917)
* Kiruna  (1944)
* Kramfors (1947)
* Kristinehamn (1642)
* Kristianstad (1622)
* Kumla (1942)
* Kungsbacka (15g)
* Kungälv (1100)
* Köping (1474)

## L 
* Laholm (13g)
* Landskrona (1413)
* Lidingö (1926)
* Lidköping  (1446)
* Lindesberg (1643)
* Linköping (1287)
* Ljungby (1936)
* Ludvika (1919)
* Luleå (1621)
* Lund (990)

## M 
* Malmö (1256)
* Mariestad (1583) 
* Marstrand (1230)
* Mölndal (1922)

## N 
* Nacka  (1949)
* Nora (1643)
* Norrköping (1384)
* Norrtälje (1622)
* Nybro  (1932)
* Nyköping (1187)
* Nynäshamn (1946)
* Nässjö (1914)

## O 
* Örebro (13g)
* Öregrund (1491)
* Örnsköldsvik (1893)
* Oskarshamn (1856)
* Östersund (1786)
* Östhammar (15g)
* Oxelösund (1950)

## P 
* Piteå (1621)

## R 
* Ronneby (1387)

## S 
* Sandviken (1943)
* Sala (1624)
* Sigtuna (990)
* Simrishamn (1300)
* Skanör (1200)
* Skara (988)
* Skellefteå (1845)
* Skänninge (13g)
* Skövde (1400)
* Sollefteå (1917)
* Solna (1943)
* Stockholm (1252)
* Strängnäs (1336)
* Strömstad (1672)
* Sundbyberg (1927)
* Sundsvall (1624)
* Säffle (1951)
* Säter (1642)
* Sävsjö (1947)
* Söderhamn (1620)
* Söderköping (1200)
* Södertälje (1000)
* Sölvesborg (1445)

## T 
* Trelleborg (1619)
* Trollhättan (1916)
* Trosa (1300)

## U 
* Uddevalla (1498)
* Ulricehamn (15g)
* Umeå (1622)
* Uppsala (1286)

## V 
* Vadstena (1400)
* Varberg (1578)
* Vaxholm (1652)
* Vetlanda (1920)
* Vimmerby (14g)
* Visby (900)
* Vänersborg (1644)
* Värnamo (1920)
* Västervik (1200)
* Västerås (990)
* Växjö (1342)

## Y 
* Ystad (13g)

*
Sweden
Bòrd na Gàidhlig

**Bòrd na Gàidhlig** () yw'r corff rheoli iaith sy'n gwarchod a hyrwyddo Gaeleg yr Alban yn yr Alban. Fe'i sefydlwyd yn Ebrill 2003. Mae'n gorff statudol sy'n cydweithio â Llywodraeth yr Alban. Lleolir ei bencadlys yn Inbhir Nis/Inverness, Ucheldiroedd yr Alban. Y *Cathraiche* (Cadeirydd) presennol yw Arthur Cormack.

Prif feysydd gwaith y bwrdd yw sefydlu 'Cynllun Gaeleg Cenedlaethol' er mwyn ceisio sicrhau fod yr iaith ar gael i bawb yn yr Alban a datblygu addysg gyfrwng Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Corff rheoli iaith
*Geiriaduron Gaeleg yr Alban

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Cyrff rheoli iaith
Categori:Yr iaith Aeleg yn yr Alban
Categori:Llywodraeth yr Alban
Jönköping

250px|bawd|Jönköping
Mae **Jönköping** yn ddinas yn ne Sweden sy'n brifddinas talaith Småland. Mae'r ddinas yn sedd bwrdeistref Jönköpings kommun.  Poblogaeth y ddinas yw tua 84,420 yn Rhagfyr 2005.

## Enwogion
*Dag Hammarskjöld (1905-1961), diplomydd
*Agnetha Fältskog (g. 1950), cantores

## Dolenni allanol 
* Bwrdeistref Jönköping

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Småland
Norrköping

250px|bawd|Norrköping
Mae **Norrköping** yn ddinas yn ne Sweden sy'n brifddinas talaith Östergötland. Lleolir Norrköping yn ne Sweden, ar lan afon Motala. Poblogaeth y ddinas yw tua 83,561 yn Rhagfyr 2005.

## Dolenni allanol 
* Dinas Norrköping

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Östergötland
Norrbotten

Un o daleithiau traddodiadol Sweden yw **Norrbotten** (Lladin: *Norbothnia*). Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad ar lan y Môr Baltig. Mae'n ffinio â thaleithiau Swedaidd Västerbotten (i'r de) a Lappland (i'r gorllewin) ac a'r Ffindir i'r dwyrain. Gydag arwynebedd tir o 26,671&nbsp;km², mae ganddi boblogaeth o 192,542. Mae'n rhan o swydd weinyddol Norbotten, sy'n cynnwys hefyd dalaith Lappland. Y ddinas fwyaf yw Luleå (75,500).

bawd|canol|150px|Lleoliad Norrbotten yn Sweden

## Dinasoedd a threfi
* Pajala (7,000)
* Övertorneå (5,500)
* Överkalix (4,000)
* Boden (28,000)
* Kalix (17,500)
* Haparanda (10,000)
* Älvsbyn (8,500)
* Luleå (75,500)
* Piteå (40,500)


Categori:Taleithiau Sweden
Agnetha Fältskog

Cantores o Sweden yw **Agnetha Fältskog** (ganwyd 5 Ebrill 1950).  Aelod y band ABBA oedd hi.

Fe'i ganed yn Jönköping, yn ferch Knut Ingvar Fältskog (1922—1995) a'i wraig Birgit Margareta Johansson (1923—1994).  Priododd y cerddor Björn Ulvaeus ar 6 Gorffennaf 1971.

## Llyfryddiaeth
**Som jag är* (1996; cofiant)

## Albymau
**Agnetha Fältskog* (1968)
**Agnetha Fältskog cyf. 2* (1969)
**Som jag är* (1970)
**När en vacker tanke blir en sång* (1971)
**Elva kvinnor i ett hus* (1975)
**Nu tändas tusen juleljus* (1981)
**Wrap Your Arms Around Me* (1983)
**Eyes of a Woman* (1985)
**Kom följ med i vår karusell* (1987)
**I Stand Alone* (1987)
**My Colouring Book* (2004)
**A* (2013)

Categori:ABBA
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Sweden
Småland

bawd|Baner answyddogol Småland

Un o daleithiau traddodiadol Sweden yw **Småland** (Lladin: *Smolandia*). Fe'i lleolir yn ne'r wlad ar lan y Môr Baltig. Mae'n ffinio â thaleithiau Öland i'r dwyrain, Blekinge a Skåne i'r de, Halland a Västergötland i'r gorllewin ac Östergötland i'r gogledd. Y brifddinas yw Jönköping.

bawd|canol|200px|Lleoliad Småland yn Sweden

## Dinasoedd
Dinasoedd hanesyddol gyda blwyddyn eu siarteri.
* Eksjö (tua 1400)
* Gränna (1652)
* Huskvarna (1911)
* Jönköping (1284)
* Kalmar (tua 1100)
* Ljungby (1936)
* Nybro (1932)
* Nässjö (1914)
* Oskarshamn (1856)
* Sävsjö (1947)
* Tranås (1919)
* Vetlanda (1920)
* Vimmerby (tua 1400)
* Värnamo (1920)
* Västervik (tua 1200)
* Växjö (1342)


Categori:Taleithiau Sweden
Lund

250px|bawd|Lund
250px|bawd
Mae **Lund** yn ddinas yn ne Sweden sy'n brifddinas talaith Skåne. Prifysgol Lund (Swedeg: *Lunds universitet*) yw'r ail brifysgol hynaf ym Sweden. Poblogaeth y ddinas yw tua 76,188 yn Rhagfyr 2005.

## Dolenni allanol 
* Dinas Lund
* Prifysgol Lund

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Skåne
Skåne

bawd|Baner Skåne

Un o daleithiau traddodiadol Sweden yw **Skåne** (Lladin a rhai ieithoedd eraill: *Scania*). Fe'i lleolir yn ne eithaf y wlad ar lan y Môr Baltig. Mae'n ffinio â thaleithiau Halland, Småland a Blekinge, i gyd i'r gogledd. Y dinasoedd mwyaf yw Malmö, Helsingborg a Lund.

bawd|200px|canol|Lleoliad Skåne yn Sweden

## Dinasoedd a threfi 
Rhoddir isod y prif ddinasoedd a threfi yn nhrefn maint poblogaeth.

* Malmö (258,020)
* Helsingborg 91,457
* Lund (76,188)
* Kristianstad (33,083)
* Landskrona (28,670)
* Trelleborg (25,643)
* Ängelholm (22,532)
* Hässleholm (17,730)
* Ystad (17,286)
* Eslöv (16,551)
* Staffanstorp (13,783)
* Höganäs (13,401)
* Höllviken (10,014)


Categori:Taleithiau Sweden
Scania

Gallai **Scania** gyfeirio at:

* Skåne (Lladin: *Scania*), un o daleithiau Sweden
* Scania AB, cwmni ceir o Sweden
Sarnau, Maldwyn

:''Erthygl am y pentref ym Mhowys yw hon. Am ddefnydd arall o'r enw gweler Sarnau.''

Pentrefan yng nghymuned Llandrinio, yn ardal Maldwyn, Powys, Cymru, yw **Sarnau**, tua 5 milltir i'r gogledd o'r Trallwng, 86.6 milltir (139.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 153.1 milltir (246.3&nbsp;km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llandrinio
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llwybrau Byw