open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Decamerone

Casgliad o straeon a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1350 yn Eidaleg gan Giovanni Boccaccio (1313–1375) yw'r ***Decamerone*** neu ***Decameron***.

Mae'r straeon yn ymddangos o fewn ffrâm naratif. Mae cwmni o ddeg o bobl ifanc – saith merch a thri dyn – wedi ffoi o'r Pla Du yn Fflorens ac wedi chwilio am loches mewn fila tu allan i'r ddinas. Er mwyn difyrru eu hunain gyda'r hwyr, mae pob un ohonynt yn cytuno i ddweud un stori bob dydd am ddeg diwrnod. Gan fod pob un o'r deg yn adrodd deg stori, mae yna cant o straeon yn y casgliad. Mae'r teitl yn cyfuno dau eiriau Groeg, δέκα, déka ("deg") ac ἡμέρα, hēméra ("diwrnod").

Bob noson mae un o'r cwmni'n dod yn "frenin" neu yn "frenhines" am y tro, ac yn penderfynu pa thema y dylai'r straeon ei ddilyn:

* Diwrnod 1 – Dim thema.
* Diwrnod 2 – Straeon am anturiaethau anffodus sy'n dod i ben yn sydyn.
* Diwrnod 3 – Straeon am rywun sydd naill ai'n caffael rhywbeth yn boenus neu'n ei golli ac yna'n ei adennill.
* Diwrnod 4 – Straeon cariad sydd â chanlyniad drasig.
* Diwrnod 5 – Straeon cariad sydd â chanlyniad hapus.
* Diwrnod 6 – Straeon lle mae cymeriad yn osgoi canlyniad anffodus trwy wneud sylw clyfar.
* Diwrnod 7 – Straeon am fenywod yn chwarae triciau ar ddynion.
* Diwrnod 8 – Straeon am fenywod yn chwarae triciau ar ddynion a dynion yn chwarae triciau ar fenywod.
* Diwrnod 9 – Dim thema.
* Diwrnod 10 – Straeon am weithredoedd haelionus.

Benthycodd Boccaccio leiniau y rhan fwyaf o'i straeon o ffynonellau Eidaleg, Ffrangeg a Lladin cynharach, er bod rhai ohonynt yn tarddu mewn tiroedd eraill ac roeddent eisoes yn ganrifoedd oed.

## Llyfryddiaeth
* T. Gwynfor Griffith, ''Detholion o'r Decameron ... Cyfieithiad, rhagymadrodd a nodiadau'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1951)

## Dolennau allanol
*  Y testun Eidaleg cyflawn 

Categori:Casgliadau o straeon byrion Eidaleg o'r Eidal
Categori:Llenyddiaeth Eidaleg y Dadeni
Categori:Llyfrau'r 1350au
Ffatri Rwber Brynmawr

Roedd **Ffatri Rwber Brynmawr** yn adeilad diwydiannol ym Mrynmawr, Blaenau Gwent. Roedd yr adeilad yn nodedig fel enghraifft bwysig ac anarferol o bensaernïaeth fodern ymysg tirwedd diwyddiannol Cymru; fe'i disgrifiwyd yn un o adeiladau modern pwysicaf Cymru ac hi oedd yr adeilad cyntaf ym Mhrydain a adeiladwyd ar ôl yr Ail Ryfel Byd i gael ei rhestru.
bawd|chwith|Y tŷ boeler, yr unig ran o'r ffatri i osgoi cael ei dymchwel.

Adeiladwyd y ffatri rhwng 1946-1951 ar ran cwmni rwber Brimsdown, ar gyfer cynhyrchu ystod o ddeunyddiau rwber (teiars gan bennaf); fe'i gwerthwyd yn ddiweddarach i Dunlop er mwyn cynhyrchu lloriau feinyl. Nodwedd mwyaf trawiadol y ffatri oedd y naw dom mawr uwchben prif lawr y ffatri ag ynddynt ffenestri crwn. Roedd y domau hyn yn caniatau i olau gyrraedd y llawr islaw tra'n cadw'r lle yn agored a rhydd rhag colofnau a fyddai wedi cyfyngu maint y peiriannau o fewn yr adeilad.

Cydnabuwyd pensaernïaeth y ffatri gan nifer fawr, ac yn eu plith y pensaer Americanaidd o dras Gymreig Frank Lloyd Wright a ddaeth i Gymru i'w weld. Fodd bynnag ni fu y ffatri erioed yn llwyddiant ariannol ac roedd wedi cau erbyn adeg rhestru'r adeilad gan Swyddfa Cymru yn 1986. Er gwaethaf ei statws rhestredig, dirywiodd yr adeilad yn sylweddol drwy diffyg defnydd yn ystod y 1990au ac er gwaethaf ymdrechion i'w achub, dymchwelwyd y ffatri yn 2001 er mwyn datblygu'r tir lle safai.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Blaenau Gwent
Categori:Daearyddiaeth Blaenau Gwent
Dawns Rapper

Mae **Dawns Rapper** yn fath o ddawns forys sydd yn tarddu o Swydd Durham a Northumberland, yn defnyddio clefyddua tua 60 centimedr o hyd, gyda charnau ar eu dau ben, un ohonynt sydd yn troi. Mae llafn y cleddyf yn hyblyg iawn. Mae 5 o ddawnswyr, ac weithiau cymeriadau ychwanegol, sef Tommy a Betty. Dawns rapper yw'r math gyflymaf o ddawns forys.

Categori:Dawns
Categori:Llên gwerin
Thoth

Duw o'r Hen Aifft yw **Thoth** (o'r Roeg  ''''; sy'n dod o'r Aiffteg *ḏḥw.ty*). Yn y celfyddydau, gwelir ef fel arfer yn ddyn gyda phen ibis neu fabŵn, anifeiliaid sy'n sanctaidd iddo. Seshat oedd ei wrthran fenywaidd, a Maat oedd ei wraig.

Lleolwyd prif deml Thoth yn ninas Khmun, a alwyd yn Hermopolis Magna yn ystod cyfnod y Groeg-Rufeinig (roeddent yn ei gysylltu â'u duw nhw, Hermes) a  *Shmounein* yn y Gopteg. Dinistriwyd Khmun yn rhannol ym 1826. Yn y ddinas honno, Thoth oedd arweinydd yr Ogdoad, wyth duw pwysig a gafodd eu haddoli yn Hermopolis. Roedd hefyd ganddo nifer o gysegrfeydd yn ninasoedd Abydos, Hesert, Urit, Per-Ab, Rekhui, Ta-ur, Sep, Hat, Pselket, Talmsis, Antcha-Mutet, Bah, Amen-heri-ab, a Ta-kens.

Roedd Thoth yn chwarae llawer o rolau pwysig ac amlwg ym Mytholeg yr Aifft, megis cynnal y bydysawd, a bod yn un o ddau dduw ( Maat oedd y llall) a oedd yn sefyll ar naill ochr cwch Ra. Yn hwyrach yn hanes yr Hen Aifft, daeth Thoth yn gysylltiedig â chyflafareddu rhwng duwiau, hudoliaeth, y system o ysgrifennu, datblygu gwyddoniaeth, a beirniadu'r meirw.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* E. A. Wallis Budge, *Egyptian Religion* (Kessinger Publishing, 1900)
* E. A. Wallis Budge, *The Gods of the Egyptians*, cyf.1  (1904)
* Patrick Boylan, *Thoth, the Hermes of Egypt: A Study of Some Aspects of Theological Thought in Ancient Egypt* (Llundain: Oxford University Press, 1922)
* Aleister Crowley, *The Book of Thoth* (1944)
* Claas Jouco Bleeker, *Hathor and Thoth: Two Key Figures of the Ancient Egyptian Religion*, Studies in the History of Religions 26 (Leiden: E. J. Brill, 1973)
* Jaroslav Černý, "Thoth as Creator of Languages", *Journal of Egyptian Archæology* 34 (1948):121–122.
* Garth Fowden, *The Egyptian Hermes: A Historical Approach to the Late Mind* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1986)
* Mark Collier a Bill Manley, *How to Read Egyptian Hieroglyphs: Revised Edition* (Berkeley: [niversity of California Press, 1998)

Categori:Hermetigiaeth
Categori:Mytholeg Eifftaidd
John Kenneth Galbraith

Economegydd o Ganada a dreuliodd ei yrfa yn academydd a swyddog llywodraethol yn Unol Daleithiau America oedd **John Kenneth Galbraith** OC (15 Hydref 1908 – 29 Ebrill 2006) neu **Ken Galbraith**. Roedd yn awdur toreithiog, yn ddeallusyn adnabyddus ac yn rhyddfrydwr pybyr. O ran ei economeg, fe arddelai ôl-Keynesiaeth o safbwynt sefydliadol a dadleuodd o blaid mwy o wariant cyhoeddus.

Ganwyd yn Iona Station, pentrefan yn Ontario, a chafodd ei fagu ar fferm. Astudiodd gyrsiau amaeth yng Ngholeg Amaethyddol Ontario (Prifysgol Toronto) cyn iddo ennill ei radd meistr a'i ddoethuriaeth ar bwnc economeg amaethyddol o Brifysgol Califfornia, Berkeley. Addysgodd fyfyrwyr fel tiwtor ym Mhrifysgol Harvard (1934–39) a dirprwy athro yn Princeton (1939–42). Daeth yn ddinesydd Americanaidd yn 1937, ond cafodd ei wrthod o'r fyddin yn ystod yr Ail Ryfel Byd am iddo fod yn rhy dal. Bu'n olygydd y cylchgrawn *Fortune* o 1943 i 1948 cyn iddo ddychwelyd i Harvard i gymryd swydd athro economeg am weddill ei yrfa academaidd. Cafodd ei benodi'n athro emeritws yno yn 1975.

Gwasanaethodd yng ngweinyddiaethau Democrataidd yr Arlywyddion Roosevelt, Truman, Kennedy, a Johnson. Roedd yn llysgennad UDA i India o 1961 i 1963, ac yn un o gynllunwyr rhaglen les "y Gymdeithas Fawr". Ymhlith ei lyfrau mae *American Capitalism* (1952), *The Great Crash, 1929* (1955), *The Affluent Society* (1958), a *The New Industrial State* (1967), a *The Anatomy of Power* (1983).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Academyddion Prifysgol Princeton
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol am economeg
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Ganada
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Califfornia, Berkeley
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Toronto
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Diplomyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Economegwyr yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Economegwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Economegwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Economegwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Golygyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion cylchgronau o Ganada
Categori:Golygyddion cylchgronau o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysgenhadon i India
Categori:Llysgenhadon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ontario
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Categori:Pobl o Ganada o dras Albanaidd
Categori:Rhyddfrydwyr o Ganada
Categori:Rhyddfrydwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o Ganada i'r Unol Daleithiau
The Sims (gêm fideo)

bawd|200px|Clawr

Gêm fideo strategol sy'n efelychu bywyd ac a ddatblygwyd gan y cwmni meddalwedd Maxis yw ***The Sims***. Cyhoeddwyd yn wreiddiol gan Electronic Arts a hynny yn 2000. Mae'r chwaraewr yn trefnu ac yn datblygu bywyd cymeriadau rhithwir a elwir yn "Sims", mewn cartref neu dref ffuglenol.

Arweinydd y prosiect oedd Will Wright ac roedd y gêm yn ddatblygiad naturiol o gyfres o gemau cynharach, sef *SimCity*. Cafwyd 7 pecyn ehangu rhwng 2000 a 2003, er mwyn ychwanegu cymeriadau, arwynebau a nodweddion eraill newydd. Cafwyd hefyd sawl dilyniant: *The Sims 2* yn 2004, *The Sims 3* yn 2009, a *The Sims 4* yn 2014.

## Gwobrau
Yn 2000, enillodd "Gêm y Flwyddyn" yn rhestr gemau GameSpot. Y flwyddyn wedyn, enillodd *The Sims* Brif Wobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn, sef prif wobr y diwydiant gemau fideo, a gyflwynir yn flynyddol yng Nghynhadledd Datblygwyr Gemau. Hwn yw'r cyfarfod mwyaf o'i fath drwy'r byd ar gyfer datblygwyr 'gemau fideo' proffesiynol, ac fe'i gynhelir ym Mawrth yn San Francisco fel arfer.

### Gwerthiant
Erbyn 7 Chwefror 2005 roedd 16 miliwn o gopiau wedi'u danfon i siopau ledled y byd. Dywedodd Will Wright fod y gêm, yn wahanol i lawer o gemau, yn apelio at ferched: 60% o'r chwaraewyr. Cyhoeddodd Electronic Arts ym Mawrth 2009 fod *The Sims* fel franchise wedi gwerthu dros 100 miliwn o gopiau. Rhestrwyd y gêm yn 2001 gan *Game Informer* fel yr 80fed gêm gorau erioed. Yn Awst 2016 rhestrwyd *The Sims* yn Time yn 31fed Gêm Fideo Gorau Erioed.

Yn 2012 dewisiwyd *The Sims* fel un o 14 o gemau fideo i'w harddangos yn yr Amgueddfa Celf Modern.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Brwydr Aberllech

Brwydr rhwng y Normaniaid a Chymry mewn llecyn o'r enw Aberllech, ychydig i'r gogledd o Bontsenni, Sir Frycheiniog, yn 1086 oedd **Brwydr Aber Llech** (neu Aberllech), pan drechwyd y Normaniaid gan y Cymry. Mae'r union leoliad yn ansicr, ond mae tri lle'n debygol: un yn Sir Fynwy a dau le ym Nheyrnas Brycheiniog. Arweinwyr y Cymry oedd meibion Idnerth ap Cadwgan ap Elystan Glodrydd, sef Gruffudd ac Ifor. Mae'n debyg mai dyma un o brif lwyddiannau'r Cymru wrth drechu'r Normaniaid yn y cyfnod hwn.

## Cefndir
Rheolwyd Cymru gyfan gan nifer o frenhinoedd, a gydweithient gyda'i gilydd i amddiffyn eu tir rhag ymosodiadau'r Ffrancwyr, neu'r Normaniaid. Yn araf, dechreuodd y goresgynwyr hyn godi cestyll yn ne Cymru.

Yn 1088 arweiniodd Bernard de Neufmarché (c. 1050–c. 1125) ymosodiad o'i diriogaeth yn Henffordd a Dyffryn Gwy i Gymru. Mae'n bosib ei fod wedi cyrraedd Aberhonddu erbyn 1093, lle cododd gastell iddo'i hun a sefydlu Arglwyddiaeth Brycheiniog er mwyn ceisio rheoli'r ardal. Ymladdodd Rhys ap Tewdwr yn ei erbyn, a bu farw; o hynny ymlaen, cynyddodd gafael y Normaniaid ar ddwyrain Deheubarth.

Yn 1094 ymosododd y Cymry sawl gwaith yn erbyn Bernard de Neufmarché, a bu'n rhaid i frenin Lloegr, William Rufus, gasglu byddin i'w gynorthwyo yn hydref 1095. Aflwyddiannus fu eu hymdrechion er  enghraifft gwyddom i'r Cymry eu trechu ym Mrwydr Gelli Carnant. Ceisiodd byddin Normanaidd fynd i gynorthwyo un o'u cestyll (ond nid yw'n cael ei enwi) ac ymosododd y Cymry arnynt, mewn man o'r enw Aberllech.

## Y lleoliad
Awgrym diweddar (2017) - a'r mwyaf tebygol - yw llecyn lle ceir tŷ o'r enw "Aber Llech" a leolir yn Nyffryn Cilieni, ychydig i'r gogledd o Bontsenni, Sir Frycheiniog. Ger y tŷ ceir Nant Llech sy'n llifo i mewn i lawr Cwm Llech i mewn i Afon Cilieni (SN 912322). Mae'n bosibl fod y milwyr Normanaidd yn dychwelyd o frwydr arall yn Llandeilo’r Fan i'w castell yn Aberhonddu. Cysylltir yr ardal yma, hefyd gyda Gruffudd ac Ifor, meibion Idnerth, mewn llawer o lawysgrifau.

Barn J. Edward Lloyd yn ei lyfr *A History of Wales* (1991) oedd fod 'Aber Llech', 'oddeutu tair milltir i'r gogledd-ddwyrain o Ystradgynlais: mewn man ger Ynyswen lle mae Afon Llech yn llifo i mewn i'r Tawe (SN 833128). Cytuna'r hanesydd  David Stephenson gyda Lloyd.

Awgrymodd Theophilus Jones yn 1808 fod 'Aberllech' yn Sir Fynwy.

## Y frwydr
Ychydig o fanylion sydd am y lleoliad a'r frwydr, ond mae pob disgrifiad yn nodi i'r Normaniaid gael eu trechu gan y Cymry dan arweiniad Ifor a Gruffudd, meibion Idnerth ap Cadwgan. Nodir hefyd mai tacteg cudd-ymosodiad (neu "rhagodfa") a ddefnyddiwyd gan y Cymry. Mae'r gair 'aber' yn cyfeirio at fan lle mae dwy afon yn cyfarfod, sy'n gliw i leoliad posib y frwydr.

## Gweler hefyd
*Rhestr brwydrau Cymru
*Arglwyddi Afan
*Brwydr Aberllech
*Rhwng Gwy a Hafren

## Cyfeiriadau
Categori:1086
Categori:11eg ganrif yng Nghymru
Brwydr Aberllech
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Categori:Teyrnas Deheubarth
Howell Evans

Roedd ** Howell Evans** (3 Mawrth 1928 &ndash; 9 Medi 2014) yn actor, digrifwr, a chanwr o Gymru bu'n gweithio yn helaeth ym myd teledu a'r theatr mewn gyrfa a pharodd am dros 60 mlynedd. Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel "Dad" yn y rhaglen gomedi *Stella* ar sianel deledu Sky1.

## Bywgraffiad 
Cafodd ei eni ym Maesteg, a dechreuodd perfformio fel dynwaredwr yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ar ôl y rhyfel, ymunodd â'r Carroll Levis Discovery Show, a ffurfiodd deuawd comedi gyda'i wraig, Pat Kane. Bu Evans a Kane yn gweithio gyda'i gilydd am nifer o flynyddoedd mewn sioeau adloniant y neuadd cerddoriaeth, a phantomeim. Ymddangosodd mewn nifer o sioeau teledu gan gynnwys *Coronation Street*, *Casualty*, *Open all Hours*, a *The Story of Tracy Beaker* a'r gyfres comedi Cymreig *Satellite City*. Bu hefyd yn actio mewn ffilmiau megis *Mr Nice* a *The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain.

Bu farw yn Crowthorne, Berkshire ar 9 Medi 2014 yn 86 mlwydd oed.

## Gyrfa
### Theatr
Roedd gyrfa theatr Evans yn cynnwys gweithio gyda phrif gwmnïau Cymru gan gynnwys Theatre Wales (*Translations* gan Brian Friel, 1982) a Theatr Clwyd (fel Malvolio yn *Twelfth Night*, 1984) a Theatr y Sherman, Caerdydd (Ed yn *Entertaining Mr Sloane*, 1988).

Yn Theatr Northcott, Exeter, chwaraeodd rhannau *Uncle Vanya* (1986) a *Willy Loman* yn *The Death Of A Salesman* (1987). Roedd ymddangosiadau eraill ar y llwyfan yn nrama Kander ac Ebb *70 Girls 70* gyda Dora Bryan (Theatre Royal Caerfaddon, 1992), *School for Scandal* (Salisbury Playhouse, 1996) a drama iasoer Patrick Hamilton *Rope'' (Lyceum Theatre, Crewe, 1997).

### Teledu 
Ymddangosodd Evans mewn nifer fawr o raglenni teledu dros gyfnod o 60 mlynedd, gan amlaf yn chware ran y Cymro ystrydebol, gan gynnwys (anghyflawn):

### Ffilm
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Faesteg
Quim Torra

Gwleidydd Catalan yw **Joaquim Torra i Pla** (; ganwyd 28 Rhagfyr 1962), a adnabyddir hefyd fel **Quim Torra**; yn 2018 fe'i penodwyd i olynu Carles Puigdemont yn Arlywydd Llywodraeth Catalwnia (*Generalitat de Catalunya*).

Fe'i ganed yn Blanes, Torra, Catalwnia a graddiodd ym Mhrifysgol BArcelona cyn cychwyn gweithio ym myd y gyfraith. Bu'n gyfreithiwr i gwmni yswiriant rhyngwladol am ugain mlynedd cyn iddo gychwyn ei gwmni cyhoeddi ei hun. Yn ddiweddarach fe'i penodwyd i nifer o brif swyddi ar Gybngor Dinas Barcelona a Generalitat de Catalunya.

Bu Quim Torra yn flaenllaw yn yr ymgyrch dros annibyniaeth i Galatlwnia, gan gynnwys y mudiad Òmnium Cultural a Chynulliad Cenedlaethol Catalwnia (yr *Assemblea Nacional Catalana*). Fe'i penodwyd i Lywodraeth Catalwnia yn 2017 fel aelod annibynnol o Junts per Catalunya. Ym Mai 2018 fe'i penodwyd yr 131ydd Arlywydd, yn dilyn gwaharddiadau gan Lys ym Madrid yn erbyn tri ymgeisydd arall. Nid yw'n aelod o unrhyw blaid wleidyddol ac mae'n anghytuno gyda rhai o bolisiau'r *Partit Demòcrata Europeu Català* (PDeCAT), sef y prif blaid uy glymblaid sydd dros annibyniaeth, sef y *Junts per Catalunya* (JuntsxCat). Deellir ei fod yn agos iawn at y blaid asgell-chwith, sydd hefyd o blaid annibyniaeth sef y CUP – Plaid Wleidyddol Gatalanaidd neu'r ''Candidatura d'Unitat Popular'' (CUP) sydd ddim yn aelod o glymblaid y JuntsxCat.

## Bywyd personol
chwith|bawd|Quim Torra yn derbyn Gwobr Carles Rahola  yn Hydref 2009.
Mae Quim Torra yn briod i athrawes, Carola Miró ac mae ganddyn nhw dri o blant: dwy ferch a bachgen.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Trydar

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Grand Theft Auto: Llundain 1961

Pecyn ehangu ar gyfer gêm *Grand Theft Auto 1* a *Grand Theft Auto: Llundain 1969* yw ***Grand Theft Auto, Llundain 1961*** sy'n cynnwys tasgau ychwanegol i chware fel estyniad i'r gemau gwreiddiol. Dyma'r drydydd teitl yn y gyfres *Grand Theft Auto*. Roedd gêm Llundain 1969 ar gael i nifer o wahanol systemau ond rhyddhawyd Llundain 1961 ar gyfer y cyfrifiadur yn unig. Roedd ar gael am ddim i'w lawr lwytho o wefan Rockstar. I chware'r gêm mae'n rhaid cael copïau o *GTA 1* a GTA *Llundain 1969* ar y cyfrifiadur.

Fel y pecyn estyniad cyntaf mae Llundain 1961 yn defnyddio'r un injan chware a *GTA 1*. Fel mae'r enw yn awgrymu lleoliad y gêm yw Llundain wyth mlynedd cyn gêm 1969 ac mae'n adrodd stori ragflaenol yr un cymeriadau. Mae'r pecyn yn cynnwys chwe thasg newydd, 22 cerbyd newydd a gêm cyd-chwarae newydd *Deathmatch* sy'n cael ei leoli ar fap sy'n seiliedig ar ddinas Manceinion. Prif nodwedd newydd y gêm yw'r defnydd gyntaf yn y gyfres o'r gallu i saethu gwn wrth yrry cerbyd.

Gan fod y gêm yn defnyddio'r un trac sain a Llundain 1969 mae'r holl ganeuon ar y radio yn rai a gyhoeddwyd ar ôl 1961.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemau fideo
Categori:Grand Theft Auto
Prosopograffeg

Dull ym maes hanesyddiaeth sydd yn astudio disgrifiadau o olwg, personoliaethau, a gyrfaoedd grŵp o unigolion er mwyn llunio bywgraffiad cydlynol ohonynt yw **prosopograffeg**. Nod y fath ymchwil yw i ganfod patrymau mewn perthnasau a gweithgareddau cymeriadau hanesyddol drwy ymdrin â gwybodaeth am sawl unigolyn ar yr un pryd. Fel arfer bydd y manylion perthnasol yn dod o gofnodion, dogfennau swyddogol, croniclau, achrestri ac ati. Mae prosopograffeg yn dechneg ddefnyddiol wrth astudio cymdeithasau'r Henfyd neu gyfnodau mewn hanes a chanddynt brinder o ffynonellau cynradd sydd yn goroesi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bywgraffiadau
Categori:Hanesyddiaeth
Cytundeb Molotov–Ribbentrop

Cytundeb anymosod rhwng yr Undeb Sofietaidd a'r Almaen Natsïaidd oedd **Cytundeb Molotov–Ribbentrop** (enw swyddogol: Cytundeb Anymosod rhwng yr Almaen ac Undeb y Gweriniaethau Sosialaidd Sofietaidd) a arwyddwyd ym Moscfa ar 23 Awst 1939 gan Vyacheslav Molotov, y gweinidog tramor Sofietaidd, a Joachim von Ribbentrop, gweinidog tramor yr Almaen.

Nododd y cytundeb gylchoedd dylanwad y ddwy wlad, a chadarnhawyd hyn gan welliant ar 28 Medi 1939 yn sgil goresgyniad Gwlad Pwyl gan yr Almaen yn y gorllewin a'r Undeb Sofietaidd yn y dwyrain.  Gwireddwyd y cytundeb ar 1 Medi 1939 pan ymosododd yr Almaen ar Wlad Pwyl a meddiannu hefyd Dinas Rydd Danzig.

Daeth y cytundeb i ben pan ymosododd lluoedd yr Almaen ar y Sofietiaid ar 22 Mehefin 1941 yn ystod Ymgyrch Barbarossa.

Ymysg un o'r effeithiau y Cytundeb oedd tynnu tiriogaeth oddi ar Rwmania Fawr.

Categori:1939
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Molotov Ribbentrop
Molotov Ribbentrop
Molotov Ribbentrop
Molotov Ribbentrop
Anthony Bourdain

Cogydd, awdur, a chyflwynydd rhaglenni dogfen teithio teledu Americanaidd oedd **Anthony Michael Bourdain** (25 Mehefin 1956 – 8 Mehefin 2018).

Ar ôl iddo raddio o Culinary Institute of America ym 1978 cafodd yrfa hir fel cogydd mewn ceginau proffesiynol amrywiol, gan gynnwys blynyddoedd lawer a dreuliodd fel cogydd gweithredol yn Brasserie Les Halles ym Manhattan, Efrog Newydd. Roedd ei lyfr *Kitchen Confidential* (2000) yn llwyddiannus yn rhyngwladol. Mae'r llyfr yn edrych y tu ôl i'r llenni mewn ceginau bwyty, gan bwysleisio dwyster, annymunolrwydd a helynt y proffesiwn coginio. Daeth ag enwogrwydd rhyngwladol iddo.

Parhaodd ei sioe deledu gyntaf ar thema bwyd a theithio, ''A Cook's Tour'', am 35 pennod ar y Food Network yn 2002 a 2003. Wedyn ymunodd â'r Travel Channel i fod yn gyflwynydd y rhaglenni o fath tebyg, *Anthony Bourdain: No Reservations* (2005–12) a *The Layover* (2011–13). Yn 2013, cyflwynodd *Anthony Bourdain: Parts Unknown* ar gyfer CNN.

Yn ogystal â'i lyfrau ar anturiaethau bwyd a choginio a theithio, ysgrifennodd ffuglen a ffeithiol hanesyddol hefyd.

Ar 8 Mehefin 2018 lladdodd Bourdain ei hun tra yn Ffrainc yn recordio deunydd ar gyfer ei raglen *Parts Unknown*.

## Llyfryddiaeth
### Ffeithiol
* *Kitchen Confidential: Adventures in the Culinary Underbelly* (2000)
* ''A Cook's Tour: In Search of the Perfect Meal* (2001)
* *Typhoid Mary* (2001)
* *Anthony Bourdain's Les Halles Cookbook: Strategies, Recipes, and Techniques of Classic Bistro Cooking* (2004)
* *The Nasty Bits: Collected Cuts, Useable Trim, Scraps and Bones* (2006)
* *No Reservations: Around the World on an Empty Stomach* (2007)
* *Medium Raw: A Bloody Valentine to the World of Food and the People Who Cook* (2010)
* *Appetites: A Cookbook* (2016)

### Ffuglen
* *Bone in the Throat* (1995)
* *Gone Bamboo* (1997)
* *The Bobby Gold* (2001)
* *Get Jiro!* (nofel graffig; gyda Joel Rose) (2013)
* *Get Jiro: Blood and Sushi'' (nofel graffig; gyda Joel Rose) (2016)

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cogyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
William Edmond Logan

Daearegwr o Ganada oedd Syr **William Edmond Logan** (20 Ebrill 1798 – 22 Mehefin 1875).

Ganwyd ym Montréal, Cwebéc, i rieni o'r Alban. Cafodd ei addysgu ym Mhrifysgol Caeredin, a dechreuodd weithio i'w ewythr yn Llundain yn 1818. Yn y gwaith hwn, o 1831 i 1838, efe oedd yn gyfrifol am reoli pyllau glo a mwyndoddfa copr ger Abertawe, ac yno fe fagodd ddiddordeb mewn daeareg tra'n llunio mapiau'r maes glo.

Penodwyd Logan yn gyfarwyddwr cyntaf Arolwg Daearegol Canada yn 1842, a daliai'r swydd honno hyd iddo ymddeol yn 1869. Cyhoeddodd ei adroddiad enfawr ar ddaeareg Canada yn 1863. Bu farw yng Nghastell Malgwyn, ar y ffin rhwng Ceredigion a Sir Benfro, yn 77 oed.

Enwir Mynydd Logan, mynydd uchaf Canada, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Ganada
Categori:Pobl a aned ym Montréal
Categori:Pobl fu farw yng Nghymru
Categori:Pobl o Ganada o dras Albanaidd
James Howell

Llenor ac hanesydd yn yr iaith Saesneg o Gymru oedd **James Howell ** (tua 1594 – 1666).

Mae'n debyg iddo gael ei eni yn Abernant, Sir Gaerfyrddin. Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Daeth yn aelod seneddol dros Richmond, Swydd Efrog, yn 1627.

Cafodd ei garcharu yn y cyfnod 1643–51, naill ai am iddo fethu talu ei ddyled neu am ei farn o blaid y Brenhinwyr yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr. Dechreuodd ysgrifennu yn ystod ei gyfnod yng Ngharchar y Fflyd.

Cyhoeddodd ei *Epistolae Ho-Elianae*, casgliad o draethodau ar ffurf llythyron, mewn pedair cyfrol (1645–55). Mae'r epistolau hyn yn cofnodi sawl digwyddiad o'r cyfnod, ond nid ydynt yn llwyr ddibynadwy gan eu bod yn llawn llên-ladrad a ffug fanylion. Cafodd Howell ei benodi'n hanesydd y brenin yn 1660 yn sgil yr Adferiad. Yn ogystal, cyhoeddodd gyfieithiadau, geiriaduron, llyfrau taith, gweithiau dychmygol, a phamffledi ar bynciau gwleidyddol. Bu farw yn Llundain yn 1666.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1590au
Categori:Marwolaethau 1666
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Geiriadurwyr Saesneg
Categori:Hanesyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
Categori:Pamffledwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Gymru
Peter Havard-Williams

Llyfrgellydd o Gymro oedd **Peter Havard-Williams** (11 Gorffennaf 1922 – 16 Awst 1995). Roedd yn allweddol mewn datblygiad adrannau llyfrgellyddiaeth a gwyddor gwybodaeth (LIS) mewn prifysgolion ac yn ymgynhorydd i sawl sefydliad ar reoli llyfrgelloedd.

Cafodd ei benodi i swyddi yn llyfrgelloedd Prifysgol Abertawe a Phrifysgol Lerpwl, ac yn brif lyfrgellydd Prifysgol Otago yn Dunedin.

Sefydlodd yr Ysgol Lyfrgellyddiaeth a Gwyddor Gwybodaeth ym Mhrifysgol y Frenhines, Belffast yn 1964, a bu'n llyfrgellydd y brifysgol honno o 1965 i 1971. Treuliodd y cyfnodd 1971–72 yn ddeon ac athro yn Ysgol y Llyfrgell, Prifysgol Ottawa. Bu'n bennaeth ar yr Adran Lyfrgellyddiaeth a Gwyddor Gwybodaeth ym Mhrifysgol Loughborough o 1972 i 1987.

Bu'n ymgynghorydd a phrif lyfrgellydd Cyngor Ewrop yn 1986–87, a chafodd ei benodi'n athro a phennaeth ar Adran Llyfrgellyddiaeth a Gwyddor Gwybodaeth ym Mhrifysgol Botswana yn 1988.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru
RuPaul's Drag Race (tymor 10)

Dechreuwyd darlledu **degfed tymor** o '''''RuPaul's Drag Race''''' ar 22 Mawrth, 2018, ar VH1. Darlledwyd y bennod gyntaf un wythnos ar ôl diweddglo'r trydydd tymor o ''RuPaul's Drag Race: All Stars*, ac fe ddaeth *RuPaul's Drag Race: Untucked'' ar ei ôl. Cyhoeddwyd y cystadleuwyr yn swyddogol ar 22 Chwefror 2018, mewn rhaglun "Ruveal" yn ystod pennod o All Stars 3 ac yna'n ddiweddarach yn fyw ar-lein yn*"Meet the Queens"* ar Facebook. Yn nhymor deg gwelwyd ddychweliad y cystadleuwr o dymor 9, Eureka O'Hara a oedd wedi tynnu nôl o'i thymor gwreiddiol yn dilyn anaf. Mae'r gwobrau ar gyfer yr enillydd y tymor hwn yn cynnwys cyflenwad blwyddyn o golur gan Anastasia Beverly Hills a gwobr ariannol o $100,000. Hon yw'r tymor cyntaf yw gael ei feirniadu gan fod pob pennod yn 90 munud o hyd.

## Cystadleuwyr 
*(Oedran ac enwau a nodir ar adeg y gystadleuaeth)*

## Rhediad cystadleuwyr 
: &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Enillodd y cystadleuwr y gystadleuaeth.
: &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Derbyniwyd beirniadaeth galonogol gan y barnwyr, ac fe'i datganwyd yn ddiogel.
: &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Derbyniwyd beirniadaeth gan y barnwyr ac fe'i datganwyd yn ddiogel.
: Derbyniwyd beirniadaeth negyddol gan y barnwyr, ond fe'i datganwyd yn ddiogel. 
: Beirniadwyd y cystadleuwr i fod yn un o'r ddau gwaethaf.
: Bwriwyd y cystadleuwr allan.

## Gwefus-ganu 
: &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Bwriwyd y cystadleuwr allan ar ei tro cyntaf i fod yn y ddau olaf.
:  Bwriwyd y cystadleuwr allan ar ei ail dro'n y ddau olaf.
: &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Bwriwyd y cystadleuwr allan ar ei drydydd tro'n y ddau olaf.

## Gwadd-farnwyr 
Mae nifer o wadd-farnwyr wedi ymddangos ar y sioe'n ystod Tymor Deg gan gynnwys: Christina Aguilera, Halsey, Padma Lakshmi, Courtney Love, Nico Tortorella, Logan Browning, Tisha Campbell-Martin, Carrie Preston, Shania Twain, Emily V. Gordon, Kumail Nanjiani, Audra McDonald, Kate Upton, Andrew Rannells, Billy Eichner,Abbi Jacobson,Ilana Glazer, Miles Heizer, Lizzo, Lena Dunham, Ashanti a Todrick Hall.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Chris Hansen

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Christopher Edward** "**Chris**" **Hansen** (ganwyd 13 Medi 1959).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Y Forforwyn Fach

bawd
Stori dylwyth deg gan Hans Christian Andersen yw **"Y Forforwyn Fach"** (Daneg: *Den lille havfrue*). Mae'r ffilm Disney *The Little Mermaid*, yn seiledig ar y chwedl, sy'n stori am fôr-forwyn sy'n awyddus i roi'r gorau i'w bywyd morol a throi'n fod dynol.

Sgwennwyd y stori'n wreiddiol yn 1837 a chyhoeddwyd hi gan C.A. Reitzel yn Copenhagen  ar 7 Ebrill 1837 gyda'r teitl *Eventyr, fortalte for Børn. Første Samling. Tredie Hefte. 1837* (*Straeon Tylwyth Teg i Blant. Y Casgliad Cyntaf; Llyfr 3. 1837*).

## Cyfeiriadau
Categori:Straeon byrion Daneg gan awduron o Ddenmarc
Categori:Straeon tylwyth teg
Baneri Promenâd Aberystwyth

Un o nodweddion Promenâd Aberystwyth yw ei **baneri o wledydd ac ieithoedd lleiafrifol**. Maent yn cyhwfan yn ystod misoedd y gwanwyn a'r haf ac wedi dod yn un o nodweddion y dref.

## Nodweddion
Mae'r baneri a chwifir yn cynnwys cenhedloedd nad sydd sy'n annibynnol a hefyd cymunedau ieithyddol lleiafrifol yn Ewrop. Ceir hefyd rhai gwledydd annibynnol megis Estonia, ond nad oedd yn annibynnol pan chwifiwyr y baneri am y tro cyntaf yn 1990.

Dewisir y baneri drwy awgrymiad gan Sefydliad Mercator, sefydliad sy'n arbenigo mewn hawliau ieithoedd lleifrifiedig Ewrop. Awgrymir y baneri i Gyngor Tref Aberystwyth.

Bu'r Promenâd yn chwifio baneri gwledydd Baner Estonia, Baner Latfia a Baner Lithwania ar adeg pan nad oeddynt yn annibynnol. Yn 2015 cafwyd penderfynodd Gyngor Tref Aberystwyth ail-lunio'r rhestr o faneri i'w chwifio ac fel cydnabyddiaeth o statws y gwledydd hynny fel rhai annibynnol penderfynwyd eu symud a rhoddwyd lle i gymunedau ieithyddol eraill.

### Y Baneri sy'n Cyhwfan
bawd|Baneri Promenâd Aberystwyth - arwydd 2
Y baneri sy'n cyhwfan yn 2018 oedd: 
* Cymru
* Llydaw
* Cernyw
* Ynys Manaw
* Yr Alban
* Baner Fflandrys
* Baner Fryslân (Friesland)
* Baner y Sorbiaid
* Baner Casiwbia
* Baner y Sami
* Baner Corsica
* Baner Occistan
* Baner Sardinia
* Baner Friuli
* Baner Gwlad y Basg
* Baner Catalwnia
* Baner Galisia
* Baner Asturias
* Baner y Roma
* Baner yr Arabesh

## Hanes
bawd|250px|Baneri Promenâd Aberystwyth - arwydd
Sefydlwyd yr arfero chwifio'r baneri arbenig yma gan gynghorydd Plaid Cymru ar hen Cyngor Dosbarth Ceredigion a Chyngor Tref Aberystwyth, Gareth Butler. Bydd rhai ar lafar yn dal i alw'r baneri yn 'Baneri Butler'.

## Hynodrwydd
Er bod chwifio baneri rhyngwadol mewn llefydd cyhoeddus yn arfer cyffredin ar draws Ewrop, o bosib Aberystwyth yw'r unig dref sy'n chwifio baneri gwledydd di-wladwriaeth ac ieithoedd lleiafrifol Ewrop.

Fe chwifir baneri 'cenedl-wladwriaethau' sefydliedig, megis Ffrainc, Sbaen, Yr Eidal, Gwlad Belg ag ati, ar Promenâd y De, oddi tan i Gastell Aberystwyth.

Er bod rhai ar draws y blynyddoedd wedi cwestiynu chwifio baneri llai amlwg ym man canolog tref twristaidd fel Aberystwyth, gan neilltuo baneri trigolion mwy niferus sy'n ymweld â'r dref, mae'r baneri yn pahau i'w chwifio.

## Dolenni
* Gwefan Cyngor Tref Aberystwyth
* Canolfan Mercator 

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Categori:Baneri Cymru
Edgar Christian

Roedd **Edgar Christian** yn awdur ac anturiaethwr o Sais (6 Mehefin 1908 - Mehefin 1927). Roedd ganddo gysylltiadau ag ardal Pontlyfni ym mhlwyf Clynnog Fawr, gan i'w rieni brynu plasty bychan, Bron-dirion, yno ym 1919.

Aeth Christian ar anturiaeth gyda John Hoirnby a Harold Adlard i ogledd Canada, a cheisio byw ar lan yr Afon Thelon am flwyddyn, ond methodd â chanfod bwyd digonol a bu farw'r tri yn ystod 1927. Mae'r stori wedi ei hadrodd yn nyddiadur Christian, a gyhoeddwyd ym 1937 dan y teitl *Unflinching*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Anturiaethwyr
Cicfocsio

Grŵp o chwaraeon ymladd sydd yn cyfuno cicio a dyrnu yw **cicfocsio**. Datblygodd yn Japan yn y 1960au ar sail karate a phaffio.

Categori:Chwaraeon ymladd
Sgandal treuliau Senedd y Deyrnas Unedig

[bawd|300px|[Palas San Steffan]]
Sgandal gwleidyddol a sbardunwyd gan gyhoeddiad hawliau treuliau gan aelodau Senedd y Deyrnas Unedig dros gyfnod o nifer o flynyddoedd oedd **sgandal treuliau Senedd y Deyrnas Unedig**. Achoswyd dicter cyhoeddus pan gafodd camddefnydd gwirioneddol a honedig ei ddatguddio yn y wasg, er i'r Senedd geisio atal y newyddion o dan ddeddfwriaeth rhyddid gwybodaeth. O ganlyniad i'r sgandal bu nifer fawr o ymddiswyddiadau, diswyddiadau, dad-ddetholiadau, a datganiadau o ymddeoliad, ynghŷd ag ymddiheuriadau cyhoeddus ac ad-dalu treuliau. Hefyd fe greuodd pwysau am ddiwygio gwleidyddol y tu hwnt i bwnc treuliau.

Categori:2009 yn y Deyrnas Unedig
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Treuliau Senedd y Deyrnas Unedig
Y Ddolen (Cylchgrawn Ysgol Gyfun Llangefni)

Cylchgrawn oedd ***Y Ddolen*** a sefydlwyd gan Ysgol Gyfun Llangefni ar Ynys Môn. Cyhoeddwyd y rhifyn gyntaf o'r cylchgrawn ym 1968

## Dolen allanol
*http://www.ysgolgyfunllangefni.org/

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Egin papur newydd
Categori:Ysgolion Cymraeg
Categori:Prosiect Wici Môn
Gwarchodfa natur Llanelli

Mae **Gwarchodfa natur Llanelli** un o 9 gwarchodfa wedi eu rheoli gan Ymddiriodolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion. Lleolir y warchodfa 1 milltir i’r dwyrain o Lanelli. Maint y warchodfa yw 450 erw, yn cynnwys llynnau, pwllau a nentydd ar ymylon morfa Aber Llwchwr.

Agorwyd y warchodfa ar 17 Ebrill, 1991 gan David Attenborough. Fel gwarchodfeydd eraill yr ymddiriedolaeth, mae rhan o’r safle’n cynnwys adar cynhenid megis Pioden y môr, Pibydd y traeth a choesgoch, a rhan arall yn cynnwys adar gweddill y byd, megis Fflamingo. Mae’r warchodfa yn nodweddol am nifer sylweddol o lygod y dŵr. Gwelir Rhostog gynffonddu, Coeswerdd, Gylfinir, Hwyaden lostfain, Hwyaden yr eithin, Hwyaden lydanbig, Gïach, Corhwyaden, Crëyr bach, Dwrgi, Crëyr glas, Cornchwiglen, Gwyach, Hwyaden bengoch, Bras y cyrs, Llwydfron fach, Troellwr bach, Telor Cetti, Gwylan benddu, Crëyr mawr gwyn, Gwalch glas, ac Aderyn y bwn.

## Galeri

Llanelli01LB.jpg
Llanelli02LB.jpg
Llanelli03LB.jpg
Llanelli04LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y warchodfa

Llanelli
Categori:Llanelli
Y Gwarchodlu Dragŵn Albanaidd Brenhinol

bawd|Bathodyn cap[bawd|Pibyddion y Gwarchodlu Dragŵn Albanaidd Brenhinol yn gorymdeithio i lawr y Mound yng [Caeredin|Nghaeredin.]]
Catrawd o farchfilwyr yn y Fyddin Brydeinig yw'r **Gwarchodlu Dragŵn Albanaidd Brenhinol** ().

## Catrodau cynghreiriol 
* Catrawd Windsor (Canada)
* 12fed/16eg Gwaywyr Afon Hunter (Awstralia)
* Sgwadronau 1af ac 2il, Seland Newydd ac Albanaidd, Corfflu Arfogedig Brenhinol Seland Newydd

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Catrodau Albanaidd y Fyddin Brydeinig
Categori:Catrodau'r Fyddin Brydeinig
Cadwyn Bod

bawd|Darlun o Gadwyn Bod yn *Retorica Christiana* gan Didacus Valdes (1579)

Cred sydd yn ymwneud â natur a threfn y bydysawd yw **Cadwyn Bod** (Lladin: *Scala naturae*) sydd yn tarddu o'r neo-Platoniaid ac a oedd yn boblogaidd yn athroniaeth a diwinyddiaeth Gristnogol o'r Oesoedd Canol hyd at y 18g. Mae'n dal taw hierarchaeth ddwyfol sydd wedi pennu lle pob creadur mewn graddfa fawr yn ymestyn o'r uchaf i'r isaf.

Mae'r gred yn tarddu o'r neo-Platonydd Plotinus, ar sail syniadau Platon ac Aristoteles.

Categori:Athroniaeth y Dadeni
Categori:Athroniaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
TOPLYGA

Y **TOPLYGA**, (**A lyga** rhwng 2001-2025) yw'r brif adran bêl-droed yn Lithwania. Fe'i gweinyddir gan yr **LFF** sef Ffederasiwn Pêl-droed Lithwania (Lithwaneg: *Lietuvos Futbolo Federacija*). Mae'r gynghrair wedi amrywio mewn maint o rhwng 8 a 12 tîm. O dymor 2016 mae'r gynghrair wedi cynnwys 8 tîm. Oherwydd gaeafau caled Lithwania, bydd y tymhorau yn dechrau ar ddiwedd mis Mawrth, dechrau Ebrill.

## Hanes
Ym 1922, chwaraewyd pencampwriaeth genedlaethol am y tro cyntaf. Enillwyd y teitl gan LFLS Kaunas. Ar ôl Lithuania gael ei choncro gan yr Undeb Sofietaidd yn 1940, diddymwyd y bencampwriaeth annibynnol.

Er bod cynghrair Lithwaneg yn bodoli yn ystod y goresgyniad Sofietaidd rhwng 1945 a 1989 doedd y gystadleuaeth hon yn ddim mwy na phencampwriaeth rhanbarthol oddi fewn i'r Undeb Sofietaidd. Žalgiris Vilnius oedd yr unig dîm Lithwaneg i chwarae (am gyfnod dros dro o leiaf) ym mhrif gynghrair 'genedlaethol' yr Undeb Sofietaidd.

Yn 1990, gyda Lithwania yn annibynnol ond heb ei chydnabod yn ryngwladol sefydlwyd strwythur newydd. Cynhaliwyd cystadleuaeth rhwng pedwar tîm gorau gwledydd y Baltig (Lithwania, Latfia ac Estonia) - y Gynghrair Baltig a chystadleuaeth cwpan hefyd.

Enilwyd annibyniaeth swyddogol i Lithwania yn 1991. Sefydlwyd pencampwriaeth genedlaethol gyda'r 4 tîm oedd yn chwarae yn y Gynghrair Baltig yn chwarae hefyd yn erbyn 6 tîm gorau o hen gynghrair Lithwania. Chwaraeodd pob tîm unwaith yn erbyn ei gilydd, felly roeddent i gwblhau gêm tymor 14 y clwb. Yna chwaraeodd y pedwar cyntaf mewn modd cwpan, y pencampwr cenedlaethol cyntaf oedd Zalgiris Vilnius.

Yn 1991/92, cytunwyd ar 14 tîm i'r gynghrair a dim gemau 'playoff'. Yn 1993/94, gostyngwyd y bencampwriaeth i ddeuddeg clwb, ac yna, tair blynedd yn ddiweddarach, i wyth clwb gan chwarae bedair gwaith yn ystod y tymor yn erbyn ei gilydd. 1997/98, crynhowyd yr wyth tîm cynhwysfawr a'r gynghrair gyntaf. Ar ôl i nifer o glybiau gystadlu, dim ond 13 o dimau yn y bencampwriaeth a gymerodd rhan yn 1998/99. Yn hydref 1999, roedd deg o dimau mewn tymor pontio, ers i'r tymor gael ei addasu o 2000 i'r flwyddyn galendr. Yn 2003 a 2004, dim ond wyth tîm a gynrychiolwyd yn yr adran gyntaf, ers 2005, mae deg eto.

Wedi annibyniaeth newidiodd sawl clwb yr enwau a roddwyd yn ystod oes Sofietaidd.

## Pencamwyr y Gynghrair 
### 1922–1939 
### Ers 1990 
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol yr A Lyga 
*RSSSF.com - Rhestr Pencampwyr
*Lithuanian Football: History & Statistics by Almis - Ystadegau Pencampwyr

## Cyfeiriadau
Categori:Cynghreiriau pêl-droed cenedlaethol
Categori:Pêl-droed yn Lithwania
Categori:Cynghreiriau pêl-droed
Regis Philbin

Cyflwynydd teledu, actor a canwr Americanaidd oedd **Regis Francis Xavier Philbin** (25 Awst 1931 – 24 Gorffennaf 2020). Roedd yn adnabyddus am gyflwyno sioeau siarad a sioeau gêm ers y 1960au.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Manhattan
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
FK Riteriai

Mae **Futbolo Klubas Riteriai**, a adnabyddir hefyd fel **FK Riteriai**, yn glwb pêl-droed proffesiynol wedi'i leoli yn nhref Vilnius yn Lithwania. Esgynodd y tîm i brif adran Lithwania, Pirma lyga yn 2014 gan orffen yn ail, yn nhymor 2015-16. Byddant yn chwarae C.P.D. Derwyddon Cefn o Uwch Gynghrair Cymru  mewn cystadleuaeth Ewropeaidd Europa Leaguage ym mis Mehefin 2018.

Lliwiau'r tîm yw melyn a glas. Mae'r clwb yn chwarae yn LFF Stadium yn Vilnius, prifddinas Lithwania. Capasiti'r stadiwm yw 5,400.

## Hanes
Lleolir y clwb yn nhref Trakai, sydd oddeutu 24&nbsp;km i'r gorllewin o'r brifddinas, Vilnius.

Sefydwyd y clwb yn 2005 er mwyn darparu adnoddau ac adloniant hammedn i blant a chymuned y dref. Crewyd daear artiffisial ar y stadiwum yn 2006. a dechreuodd y tîm chwarae yn III Lyga (pedwerydd adran Lithwania). Yn 2010 esgynodd y tîm i II Lyga ac yn 2011 i'r ail adran genedlaethol, I Lyga. Fe esgynon nhw wedyn i'r A Lyga (y brif adran) yn 2014.

Newidiwyd yr enw 2019 **FK Riteriai**.
### A Lyga
Mae FK Trakai wedi chwarae ym mhrif adran Lithwania ers 2014 gan orffen yn 4ydd yn ei tymor cyntaf.
* 2015 - Chwaraodd y clwb eu gêm gyntaf gystadleuol yn UEFA Europa League ar 2 Gorffennaf 2015 yn erbyn HB Torshavn o Ynysoedd Ffaro. Trakai a orfu gan ennill 2-1 dros y ddau gymal. Collodd y clwb yn yr ail rownd i Apollon Limassol o Gyprus (colli 4–0 yn cymal cyntaf; 0-0 ail gymal).

Gorffennodd Trakai yn ail gan ennill yr hawl i gystadlu yn yr UEFA Europa League yn 2016-17.

## Stadiwm
bawd|250px|upright|Eisteddle'r dwyrain yn stadiwm LFF

Ers 2014 mae Trakai wedi chwarae yn LFF Stadium (Stadiwm Ffederasiwn Pêl-droed Lithwania). Enw blaenorol y stadiwum oedd Stadiwm Vėtra Stadium. Adeiladwyd yn stadiwm yn 2004 ac mae'n dal 5,500 person.

Wedi i glwb pêl-droed fynd yn fethdalwyr, cymorodd Ffederasiwn Pêl-droed Lithwania reolaeth o'r stadiwm.

Mae'r stadiwm bellach wedi cyrraedd Lefel 3 yn statws stadiymau UEFA. Estynnir y capasiti i 8,000.

Cyfeiriad y stadiwm yw Liepkalnio 13/2, Vilnius.

## Campau
***A Lyga**
****Ail safle (2):** 2015, 2016 
****3ydd safle  (3):** 2017,  2018, 2019 
***Cwpan Bêl-droed Lithwania** 
****Colli yn y ffeinal (1):** 2016 Delwedd:Cup Finalist.png 
***Supercup Lithwania**
****Ail safle (2):** 2016, 2017 Delwedd:Cup Finalist.png

## Tymhorau (2000–...) 
### FK Trakai (2010–2018) 
### FK Riteriai (2019–...) 
## Cit
Mae lliw cit FK Riteriai (FK Trakai) yn un melyn gartref a cit oddi cartref yn ddu a coch (fel AC Milan) rhwng 2014-2018. Ers 2018, glas tywyll yw lliw y cit oddi cartref.

### Cynhyrchwyr y Cit
* **2011–14** Patrick
* **2015–** Nike

## Record yn Ewrop
Source: UEFA.com**Pld** = Matches played; **W** = Matches won; **D** = Matches drawn; **L** = Matches lost; **GF** = Goals for; **GA** = Goals against; **GD** = Goal Difference. Defunct competitions indicated in italics.

;Notes
* **PR**: Rownd cychwynnol
* **1Q**: Rownd cymhwyso 1af
* **2Q**: Ail Rownd cymhwyso
* **3Q**: 3ydd Rownd cymhwyso

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan FK Riteriai 
* Twitter @FKRiteriai

Riteriai
Pab Leo XII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 28 Medi 1823 hyd ei farwolaeth oedd **Leo XII** (ganwyd **Annibale Francesco Clemente Melchiorre Girolamo Nicola Sermattei della Genga**) (22 Awst 1760 – 10 Chwefror 1829).

Categori:Genedigaethau 1760
Categori:Marwolaethau 1829
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Marche
Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gorllewin a De-orllewin Gymru

bawd|205x205px|Y ganolfan, Cors Teifi
Mae **Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gorllewin a De-orllewin Gymru** yn un o 5 ymddiriedolaeth o'i bath yng Nghymru, ac mae’n gyfrifol am warchodfeydd dros ardal sydd yn cynnwys Morgannwg, Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro (gan gynnwys Ynys Sgomer ac Ynys Sgogwm), Ceredigion a Brycheiniog. Mae gan yr ymddiriodolaeth tua chant o warchodfeydd, yn cynnwys Gwarchodfa Natur Cors Teifi, Pwll y Wrach, Gwarchodfa Laverock a Gwarchodfa Parc Slip.

Mae’r ymddiriodolaeth hefyd yn cynnal prosiectiau, weithiau ar y cyd gyda cyrff eraill, megys Fy Nghaerdydd Gwyllt, Partneriaeth Canolbarth Cymru y Wiwer Goch a phrosiect y Cymunedau Gwyllt yng Nghwm Tawe.

## Bywyd gwyllt y môr
bawd|205x205px|Pâl, Ynys Sgomer|chwith
Mae gwaith yr ymddiriodolaeth yn cynnwys cefnogaeth bywyd gwyllt y môr, wrth sefydlu Canolfan Bywyd Gwyllt y Môr Bae Ceredigion yng Ngheinewydd.

Gweler hefyd Rhestr o warchodfeydd Ymddiriodolaeth Bywyd Gwyllt Gorllewin a De-orllewin Gymru

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* gwefan yr ymddiriodolaeth

Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Mudiadau gwirfoddol
Categori:Mudiadau cadwraethol
Ffederasiwn Pêl-droed Lithwania

bawd|250px|Pencadlys yr LFF, 2014
 
**Ffederasiwn Pêl-droed Lithwania** (**LFF**) (Lithwaneg:*Lietuvos futbolo federacija*) yw corff llywodraethol pêl-droed yn Lithwania.

Mae'r Ffederasiwn yn gyfrifol am ddatblygu a gweinyddu y gêm a'r timau cenedlaethol, gan gynnwys Tîm pêl-droed cenedlaethol Lithwania.

Lleolir pencadlys y Ffederasiwn yn y brifddinas, Vilnius.

Daeth yr LFF yn aelod o FIFA yn 1923 gan gystadlu yn Gemau'r Olympaidd a chystadleuthau eraill. Yn dilyn gwladychu Lithwania gan yr Undeb Sofietaidd yn 1940 diddymwyd y tîm cenedlaethol a'r Ffederasiwn. Ail-ymgorfforwyd y LFF yn 1992 yn dilyn Lithwania yn ail-ennill ei hannibyniaeth.

Gelwir prif adran bêl-droed y wlad yn A Lyga.

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol yr LFF
* Lithwania ar wefan FIFA 
* Lithuania ar wefan UEFA

## Cyfeiriadau
Lithwania
Categori:Pêl-droed yn Lithwania
Categori:Cymdeithasau pêl-droed rhyngwladol
Leslie Grantham

Actor o Sais oedd **Leslie Grantham** (30 Ebrill 1947 – 15 Mehefin 2018). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei ran fel "Dirty" Den Watts ar yr opera sebon *Eastenders*.

Cafwyd Grantham yn euog o lofruddiaeth yn 1967, wedi iddo ladd gyrrwr tacsi yng Ngorllewin yr Almaen. Treuliodd 10 mlynedd yn y carchar. Cafodd sylw mawr yn y wasg yn dilyn sgandal rhyw arlein yn 2004.

## Teledu
**Dramarama* (1984)  
**The Jewel in the Crown* (1984) 
**Doctor Who*: "Resurrection of the Daleks" (1984)
**EastEnders* (1985–89, 2003–05) 
**Alas Smith & Jones* (1986) 
**The Paradise Club* (1989–1990) 
**The Grove Family* (1991)
**Cluedo* (1993) 
**Woof!* (1992)
**The Detectives* (1993)
**99-1* (1994–95) 
**The Uninvited* (1997) 
**Fort Boyard* (1998–2001) 
**The Bill* (1998, 2007) 
**Wycliffe*
*''Bernard's Watch* (1999)
**Heartbeat* (2002) 
**The English Neighbour* (2011)

## Ffilmiau
**Morons from Outer Space* (1985)
**The Stretch* (2000)
**Charlie'' (2004)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Actorion teledu Seisnig
Hawliau grŵp

Hawliau sydd yn perthyn i aelodau grŵp gymdeithasol benodol yw **hawliau grŵp**. Fe'i cyferbynnir ag hawliau'r unigolion, sef hawliau dynol sydd yn perthyn i fodau dynol ac hawliau sifil sydd yn perthyn i ddinasyddion. Mae'r rhai sydd o blaid hawliau grŵp yn dadlau eu bod yn angenrheidiol i sicrhau bodolaeth grwpiau penodol, er enghraifft cymunedau ieithyddol, gan fod y grwpiau hynny yn dibynnu ar ffordd o fyw gyfunol ac nid yw hawliau unigol yn gallu gwarantu hynny. Mae'r rhai sydd yn gwrthwynebu hawliau grŵp yn ei ystyried yn fodd o arwahanu a gwahaniaethu yn erbyn pobl nad yw'n rhan o'r grwpiau dan sylw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth hunaniaeth
Grwp
Jenny Slate

Digrifwr stand-up, actores ac awdur o'r Unol Daleithiau yw **Jennifer Sarah** "**Jenny**" **Slate** (ganwyd 25 Mawrth 1982). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rhan fel Mona Lisa Saperstein ar y gomedi sefyllfa *Parks and Recreation*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Demagog

Enw ar un sydd yn ennill grym, dylanwad neu safle wleidyddol drwy gyffroi teimladau ei gynulleidfa yw **demagog**. Daw'r gair, trwy'r Saesneg, o'r Roeg δημαγωγός sef "arweinydd y bobl". Fel rheol nodir demagog gan ei ragoriaeth rethregol, carisma, a galluoedd arweinyddiaeth. Poblyddwr yw'r demagog sydd yn apelio at y werin ac yn beirniadu'r elît neu leiafrif arall. Enw difrïol ydyw bron bob amser, ac yn awgrymu taw grym, arian a breintiau'r arweinydd sydd yn cymell y demagog yn hytrach na lles y werin neu ei gred yn ei achos wleidyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Poblyddiaeth
Buddiannau'r wlad

Enw ar y pethau sydd yn bwysig i amcanion, uchelgeisiau, ac anghenion y wladwriaeth yw '''buddiannau'r wlad**, **diddordebau'r wlad** neu **y diddordeb cenedlaethol'''. Gall gyfeirio at fuddiannau a diddordebau'r llywodraeth, cymdeithas sifil, neu'r ddwy. Cysylltir y cysyniad o fuddiannau'r wlad gan amlaf â realaeth yn namcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Joseph Frankel, *National Interest* (Llundain: Palgrave Macmillan, 1970).

Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Tîm pêl-droed cenedlaethol Sawdi Arabia

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Sawdi Arabia** (Arabeg: المنتخب العربي السعودي لكرة القدم)) yn cynrychioli Sawdi Arabia yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Sawdi Arabia (SAFF), corff llywodraethol y gamp yn Sawdi Arabia. Mae SAFF yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Asia (AFC) ac o'r UAFA (Undeb Cymdeithasau Pêl-droed Arabaidd).

Mae Sawdi Arabia wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar bump achlysur ac wedi ennill Cwpan Pêl-droed Asia ar dair achlysur a Cwpan Arabaidd FIFA ddwy waith.

## Cyfeiriadau
Sawdi Arabia
Ffuglen ddamcaniaethol

Term cyffredinol yw **Ffuglen Ddamcaniaethol** (Saesneg: *Speculative Fiction*) sy'n cwmpasu nifer o *genres* ffuglenol gwahanol. Yr hyn sy'n eu cysylltu yw'r defnydd o elfennau sy'n mynd yn groes i realiti, neu ein dealltwriaeth ohono.

Er y gall enghreifftiau penodol o'r *genres* gwahanol o fewn ffuglen ddamcaniaethol fod yn fwy gwahanol i'w gilydd nag ydynt yn debyg, mae cysyniad Ffuglen Ddamcaniaethol yn gydnabyddiaeth o'r ffaith bod y *grenres* hyn yn aml yn gorgyffwrdd. Gan y gall fod yn anodd penodi penodi un *genre* i rai gweithiau, a bod eraill yn perthyn i sawl *genre* ar yr un pryd, mae'r term yn cynnig ffordd o gyfeirio at y gweithiau hyn gyda'i gilydd.

## Genres o  fewn Ffuglen Ddamcaniaethol

Damcaniaethol
Categori:Genres