open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Crwban

Ymlusgiad yw'r **crwban** (lluosog: crwbanod) sy'n perthyn i'r urdd a elwir yn *Testudines*. Ceir cragen gref sydd wedi'i chysylltu i ran uchaf (cefn) ei gorff ac sydd wedi datblygu dros miliynnau o flynyddoedd allan o esgyrn rhan o'i asennau. Pwrpas y gragen yw amddiffyn ei gorff meddal. Mae rhai rhywogaethau'n byw ar dir, megis y teulu crwbanod tir (*tortoises*), ac mae rhai'n byw mewn dŵr croyw, megis y terapiniaid. Mae môr-grwbanod yn byw mewn dŵr hallt. Anifail gwaed oer yw'r rhan fwyaf ohonynt.

Ceir ffosiliau sy'n mynd yn ôl cymaint â 250 miliwn o flynyddoedd, sy'n gwneud y crwban yn un o'r ymlusgiaid hynaf ar y Ddaear yn hŷn na chrocodeil, nadroedd a madfallod. Mae rhai ohonynt yn brin iawn.

Fel gweddill y grŵp *amniote* (adar, deinosoriaid, ymlusgiaid a mamaliaid), maen nhw'n anadlu ocsigen o'r aer ac nid ydynt yn dodwy eu wyau mewn dŵr - er bod llawer iawn ohonynt yn byw ger y dŵr neu mewn dŵr. Mae'r crwbanod mwyaf i gyd yn byw mewn dŵr.

## Anatomi 
Y crwban mwyaf yw'r môr-grwban lledraidd. Gall dyfu hyd at 200&nbsp;cm, a gall bwyso hyd at 900&nbsp;kg.  Er hynny, mae'r crwban padloper brych ddim ond yn tyfu hyd at 8&nbsp;cm o hyd, ac mae'n pwyso tua 140&nbsp;gm.

## Yr Enw
Cafwyd trafodaeth ym Mwletin Llên Natur rhifyn 62 https://www.llennatur.cymru/Content/Upload/Cylchgrawn62.pdf i’r perwyl mai modernbeth cymharol yw dweud crwban i olygu *tortoise* a crwban y môr i olygu *sea turtle*. Pwy yng Nghymru welodd ‘tortoise’ dair canrif a mwy yn ôl? Daw‘r elfen *crwb-* o’r Saesneg *crub* = *hunchback* (gw. crwbi [Cym.]). Ymddangosodd cyfeiriad cyntaf at crwban i olygu anifail y môr (golygai hefyd chwilen *Carabus* gyda llaw) yn 1592 (*a sea-crab or lobster*) ac i olygu *tortoise* yn unig yn 1794. Felly, yn lled ddiweddar y cafodd y gair ei briodoli i tortoise.

## Dosbarthiad 
Rhennir urdd *Testudines* yn ddwy is-urdd: *Cryptodira*, y crwbanod gyddfgudd, a *Pleurodira*, y crwbanod gyddfochrog. Mae *Cryptodira* yn cynnwys 11 teulu: y crwban trwyn mochyn (*Carettochelyidae*) a'r crwbanod cragen feddal (*Trionychidae*) yn yr uwchdeulu *Trionychia*; y terapiniaid (*Emydidae*), y crwban penfawr (*Platysternidae*), crwbanod Asia (*Geoemydidae*), a chrwbanod y tir (*Testudinidae*) yn yr uwchdeulu *Testudinoidea*; y môr-grwbanod *Cheloniidae* a *Dermochelyidae* yn yr uwchdeulu *Chelonioidea*; a'r crwbanod brathog (*Chelydridae*), crwban afon Canolbarth America (*Dermatemydidae*), a chrwbanod y llaid a'r mwsg-grwbanod (*Kinosternidae*) yn yr uwchdeulu *Chelydroidea*. Mae *Pleurodira* yn cynnwys tri theulu: crwbanod gyddfneidraidd (*Chelidae*), crwbanod gyddfochrog Affrica (*Pelomedusidae*), a *Podocnemididae*.

## Cyfeiriadau

Categori:Urddau o ymlusgiaid
Carolus Linnaeus

Biolegydd o Sweden oedd **Carolus Linnaeus** (yn hwyrach, **Carl von Linné** ac yn wreiddiol *Carl Linnæus* neu *Carolus Linnæus* yn Swedeg) (23 Mai 1707 – 10 Ionawr 1778). Cyflwynodd y system dosbarthiad biolegol a chafodd lawer o ddylanwad ar ecoleg modern.

Fe'i ganwyd yn Stenbrohult mewn ardal Smalandia yn ne Sweden. Roedd ei dad a'i daid yn eglwyswyr ac roedden nhw'n dymuno'r un gwaith i Carolus. Ond roedd ei diddordeb e mewn botaneg a danfonwyd ef i astudio ym Mhrifysgol Lund ac ar ôl blwyddyn aeth ef Brifysgol Uppsala.

Yn ystod ei astudiaethau daeth Linnaeus i'r penderfyniad y dylai dosbarthiad planhigion fod yn seiliedig ar friger a phistil ac ysgrifennodd draethawd bach am ei damcaniaeth. O ganlyniad, enillodd ef swydd fel is-athro  Ym 1732 cafodd arian gan Academi'r Gwyddorau (*Academy of Sciences*) Uppsala i deithio ac astudio brodorion  Laplandia, mwynau gwerthfawr, planhigion ac anifeiliaid - mewn tir a oedd bron heb ei gofnodio ar y pryd. Ar ôl hynny cyhoeddodd  *Flora Laponica* ym 1737.

Aeth Linnaeus i'r cyfandir a chyfarfu a Jan Frederik Gronovius yn yr Iseldiroedd. Dangosod iddo ddrafft o'i draethawd am ddosbarthiad biolegol, *Systema Naturae*, i Gronovius. Roedd y system hon yn defnyddio enwau genws-rhywogaeth byrion a manwl-gywir yn lle enwau hirion traddodiadol, e.e. *Physalis angulata* yn lle *physalis amno ramosissime ramis angulosis glabris foliis dentoserratis*. Er iddo ddatblygu'r system hon, sef enwi deuenwol, gan y brodyr Bauhin, roedd Linnaeus yn ehangu ac yn hysbysu'r system ymhellach.

Rhoddodd Linnaeud enwau synhwyrol i'r anifeiliad a'r planhigion. Er enghraifft roedd dyn yn *Homo sapiens* "dyn call" iddo fe. Ond iddo fe, roedd rhywogaeth dyn arall hefyd: *Homo troglodytes*, sef "dyn sy'n byw mewn ogof". Roedd hynny yn golygu tsimpansî sydd yn *Pan troglodytes* heddiw. Rhododd enw i famaliaid hefyd, ar ôl eu chwarennau tethol.

Ym 1739 priododd a Sara Morea, merch i feddyg. Ac ym 1741 cafodd swydd fel athro meddygol ym Mhrifysgol Uppsala, ond symudodd i swydd fel athro botaneg cyn hir. Roedd ei waith ar ddosbarthiad yn parhau gan gynnwys anifeiliaid a mwynau.

Ym 1755 fe'i gwnaed yn farchog a newydwyd ei enw i Carl von Linné.


Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1778
Categori:Biolegwyr o Sweden
Tsimpansî

Anifail sy'n byw yng ngorllewin a chanolbarth Affrica yw **Tsimpansî**. Mae dwy rywogaeth hominid ohonynt ac maent yn  aelodau o deulu'r epaod yn y genws ***Pan***. Mae Afon Congo'n gwahanu'r ddwy rywogaeth:
*Tsimpansî cyffredin, *Pan troglodytes* (Gorllewin Affrica a Chanol Affrica)
*Bonobo, *Pan paniscus* (fforestydd Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo)

Mae'r Tsimpansî'n aelod o deulu'r Hominidae, ynghyd â bodau dynol, gorilas ac orangwtangiaid. Cawsant eu hollti o linell y bod dynol oddeutu chwe miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Yr is-lwyth **Panina** yw perthynas agosaf bodau dynol ac mae'r ddau'n aelodau o'r llwyth Hominini. Dim ond y tsimpansî sydd yn yr is-lwyth *Pamina*, hyd y gwyddom.

Holltwyd y ddwy rywogaeth: y bonobo a'r tsimpansî oddi wrth ei gilydd tua miliwn o flynyddoedd CP.

## Yr enw
Cofnodwyd yr enw "Chimpanze" am y tro cyntaf yn y cylchgrawn *The London Magazine* a hynny yn 1738, a chredir iddo olygu "Mockman" yn iaith pobl o Angola (Ieithoedd Bantu o bosib), ac mae'n air o fewn yr iaith H Bantu: *ci-mpenzi*). Ugain mlynedd wedyn fe'i sillafwyd fel *Chimpanzee* yn *Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences*. Defnyddiwyd y bachigyn *"chimp"* am y tro cyntaf tua'r 1870au.

## Cyfeiriadau
Categori:Epaod
Gwobr Nobel

Pob blwyddyn, dyfarnir **Gwobrau Nobel** i bobl neu i gyrff rhyngwladol am ymchwil sylweddol, am ddatblygiadau technolegol newydd neu am gyfraniad arbennig i gymdeithas. Hi yw gwobr bwysicaf y byd yn y chwe maes sy'n cael eu dyfarnu.
Dechreuodd y gwobrau ar ôl gorchymyn yn ewyllys Alfred Nobel, diwydiannwr o Sweden a wnaeth elw mawr drwy ddyfeisio deinameit. Yn ôl y sôn, cafodd gryn sioc ei bod hi'n bosib defnyddio deinameit i ddinistrio pethau, felly sefydlodd y gwobrau hyn ar gyfer pobl sydd wedi gwneud tro da, ar lefel byd-eang. Arwyddodd ei ewyllys ar 27 Tachwedd
1895 yn nghlwb Sweden-Norwy ym Mharis.
Heddiw, dyfarnir Gwobrau Nobel yn y meysydd isod:
# Ffiseg (penderfynir gan Academi Frenhinol Swedaidd y Gwyddorau) 
# Cemeg (penderfynir gan Academi Frenhinol Swedaidd y Gwyddorau) 
# Ffisioleg neu Feddygaeth (penderfynir gan Sefydliad Karolinska) 
# Llenyddiaeth (penderfynir gan yr Academi Swedaidd) 
# Heddwch (penderfynir gan bwyllgor a benodir gan Storting Norwy) 
# Economeg (penderfynir gan Academi Frenhinol Swedaidd y Gwyddorau)

## Enillwyr Gwobr Nobel
Am restrau o enillwyr y wobr gweler:

* Gwobr Cemeg Nobel
* Gwobr Economeg Nobel
* Gwobr Ffiseg Nobel
* Gwobr Heddwch Nobel
* Gwobr Lenyddol Nobel
* Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

## Cymry
Enillodd y ffisegydd Cymreig Brian David Josephson y Wobr Ffiseg Nobel yn 1973 a chyd-enillydd Gwobr Nobel 2007 oedd Syr John Houghton am ei waith yn erbyn newid yn yr hinsawdd.

## Gweler hefyd
*Gwobr Ig Nobel

## Cyfeiriadau

Nobel
Gwobr Lenyddol Nobel

Gwobr lenyddol ac un o'r Gwobrau Nobel yw **Gwobr Lenyddol Nobel**.

## Rhestr enillwyr 
## Oriel
|  | 

## Cyfeiriadau
Gwobr
Nobel
Llenyddiaeth
Llenyddiaeth
1741

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1736 1737 1738 1739 1740 - **1741** - 1742 1743 1744 1745 1746

----

## Digwyddiadau 
***Llyfrau**
**Henry Fielding - *An Apology for the Life of Mrs. Shamela Andrews*
***Cerddoriaeth**
**Johann Sebastian Bach - *Amrywiadau Goldberg*
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Platinwm gan Charles Wood

## Genedigaethau 
*14 Ionawr - Benedict Arnold
*16 Ionawr - Hester Thrale, awdur a ffrind Samuel Johnson (m. 1821)
*7 Chwefror - Johann Heinrich Füssli, arlunydd (m. 1825)
*3 Medi - Owen Jones (Owain Myfyr), hynafiaethydd (m. 1814)
*18 Hydref - Pierre Choderlos de Laclos, awdur (m. 1803)
* 30 Hydref - Angelica Kauffman, arlunydd (m. 1807)

## Marwolaethau 
*17 Mawrth - Jean-Baptiste Rousseau, bardd, 69
*28 Gorffennaf - Antonio Vivaldi, cyfansoddwr, 63
*24 Tachwedd - Ulrika Eleonora, brenhines Sweden, 53
*19 Rhagfyr - Vitus Bering, fforiwr, 60

*
1740

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1735 1736 1737 1738 1739 - **1740** - 1741 1742 1743 1744 1745

----

## Digwyddiadau 
*
***Llyfrau**
**John Dyer - *The Ruins of Rome*
**Griffith Jones (Llanddowror) - *Welsh Piety*
**Samuel Richardson - *Pamela*
**Zachariah Williams - *The Mariners Compass Compleated*
***Cerddoriaeth**
**Baldassare Galuppi - *Gustavo primo re di Svezia* (opera)
**Howell Harris - *Llyfr o Hymneu o Waith Amryw Awdwyr*

## Genedigaethau 
*2 Mehefin - Marquis de Sade, awdur Ffrengig (m. 1814)
*14 Awst - Pab Pïws VII (m. 1823)
*23 Awst - Tsar Ifan VI o Rwsia (m. 1764)
*29 Hydref - James Boswell, awdur (m. 1795)
*4 Tachwedd - Augustus Montague Toplady
*26 Rhagfyr - John Williams (Ioan Rhagfyr) cerddor a chyfansoddwr o Ddolgellau

## Marwolaethau 
*5 Ionawr - Antonio Lotti, cyfansoddwr
*6 Chwefror - Pab Clement XII
*31 Mai - Frederic Gwilym I o Prwsia
*28 Hydref - Anna, tsarina Rwsia, 47

## Cyfeiriadau
*
1739

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1734 1735 1736 1737 1738 - **1739** - 1740 1741 1742 1743 1744

----

## Digwyddiadau 
***Llyfrau** - *Awdl ar gipio Khotin oddi ar y Tyrciaid* gan Mikhail Lomonosov
***Cerddoriaeth** - ''Les fêtes d'Hébé'' (opera) gan Jean-Philippe Rameau

## Genedigaethau 
*Mis Ionawr - Twm o'r Nant, bardd a dramodydd (m. 1810)
*25 Ionawr - Charles François Dumouriez, cadfridog (m. 1823)
*2 Tachwedd - Karl Ditters von Dittersdorf, cyfansoddwr (m. 1799)
*20 Tachwedd - Jean-François de la Harpe, dramodydd (m. 1803)

## Marwolaethau 
*7 Ebrill - Dick Turpin, lleidr pen ffordd, 34
*24 Gorffennaf - Benedetto Marcello, cyfansoddwr, 70
*29 Hydref - John Barlow, gwleidydd, tua 57

*
1738

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1733 1734 1735 1736 1737 - **1738** - 1739 1740 1741 1742 1743

----

## Digwyddiadau 
*18 Tachwedd - Cytundeb Wien
***Llyfrau**
**Samuel Johnson - *London*
**Voltaire - *De la gloire, ou entretien avec un Chinois and Conseils a M. Helvetius*
***Drama**
**António José da Silva - *Precipicio de Faetonte*
***Cerddoriaeth**
**Thomas Arne - *Comus*
**Francesco Durante - *Messa piccola di requiem*

## Genedigaethau 
*4 Mehefin - Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1820)
* 3 Tachwedd - John Montagu, 4ydd Iarll Sandwich (m. 1792)
*15 Tachwedd - William Herschel, seryddwr (m. 1822)

## Marwolaethau 
*25 Mawrth - Turlough O'Carolan, cyfansoddwr, 67?
*21 Mehefin - Charles Townshend, 2il Is-iarll Townshend, gwladweinydd Seisnig, 64

*
John Penry

Merthyr Protestannaidd o Langamarch, Brycheiniog (Powys), oedd **John Penry** (1559 - 29 Mai 1593).

## Bywgraffiad
Roedd ei gartref yng Nghefn-brith, Llangamarch, Powys. Cafodd ei addysg yn Peterhouse, Caergrawnt, lle y daeth dan ddylanwad Piwritaniaeth.

Roedd yn feirniadol iawn o'r eglwys oherwydd ei diffyg gofal bugeiliol. Ysgrifennodd nifer o lyfrau yn Saesneg yn beirniadu'r Eglwys yng Nghymru ac yn gofyn am fwy o bregethu trwy gyfrwng y Gymraeg. Bu yn cynnal gwasg argraffu yn Lloegr am gyfnod, gwasg a argraffodd nifer o bamffledi yn beirniadu'r esgobion. Fe'i camgyhuddwyd o fod yn awdur y *Marprelate Tracts* ac o fod yn anheyrngar i frenin Lloegr. Cafodd ei grogi ar lan Afon Tafwys, 29 Mai 1593.

## Llyfryddiaeth
**The Æquity of an Humble Supplication* (1587)

## Cofiant
*John Gwynfor Jones, ''Crefydd, Cenedlgarwch a'r Wladwriaeth'' (2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1559
Categori:Marwolaethau 1593
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Merthyron Protestannaidd
Categori:Piwritaniaid o Gymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Roald Amundsen

Roedd **Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (16 Gorffennaf
1872 – 18 Mehefin
1928) yn anturiaethwr o Norwy a deithiodd o gwmpas yr Arctig ac Antarctica.
Mae'n fwyaf enwog am gyrraedd Pegwn y De cyn unrhyw ddyn arall, a hynny ar 14 Rhagfyr
1911 gyda chriw o ddynion. Fe'i ddilynwyd gan y Sais Robert Falcon Scott, 35 o ddiwrnodau'n hwyrach.
Bu farw mewn damwain awyren dros Fôr yr Arctig ym Mehefin 1928 tra'n ceisio achub yr Eidalwr Umberto Nobile, a oedd yn ceisio hedfan dros Begwn y Gogledd mewn llong awyr. Ni ddarganfuwyd awyren Amundsen.
Mae Gorsaf Amundsen-Scott ar Begwn y De, Môr Amundsen oddi ar Antarctica, a Chrater Amundsen ar wyneb y Lleuad, i gyd wedi'u enwi ar ei ôl.

Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr yr 20fed ganrif
Categori:Fforwyr o Norwy
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Pobl ar goll
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Jacques Cartier

Fforiwr arloesol o Lydaw a fu'n archwilio rhannau o Ganada yn yr 16g oedd **Jacques Cartier** (Llydaweg: **Jakez Karter**) (31 Rhagfyr 1491 – 1 Medi 1557).

## Y fordaith gyntaf, 1534
Fe'i dewiswyd gan Frenin Ffrainc, Ffransis I, i archwilio "ynysoedd a thiroedd lle y dywedir bod llawer o aur a thrysorau eraill". Gadawodd Sant-Maloù ar 20 Ebrill 1534 i chwilio am lwybr gorllewinol i farchnadoedd cyfoethog Asia. Methodd â chyrraedd Asia, ond archwiliodd yn hytrach rannau o Newfoundland a dwyrain Canada. Pan ddysgodd am Afon St Lawrence, dechreuodd feddwl mai dyna oedd y ffordd chwedlonol i Asia. Yn ystod y daith, glaniodd ar safle tref bresennol Gaspé (Québec), lle herwgipiodd ddau o feibion Pennaeth Donnacona, pennaeth un o'r llwythi Iroquoiaidd brodorol, a'u cludo nhw yn ôl i Ffrainc.

## Yr ail fordaith, 1535–6
Y flwyddyn ganlynol, gyrrwyd Cartier yn ôl ar ei ail daith i ogledd America gyda thair llong, 110 o ddynion a'r meibion a herwgipiwyd i ddangos y ffordd iddo. Dychwelodd y bechgyn i'w llwyth. Hwyliodd i fyny afon St Lawrence hyd at bentrefi Stadacona (lleoliad dinas Québec heddiw) a Hochelaga (Montréal). Ar ôl herwgipio rhai o'r penaethiaid Irowuoiadd, clywodd am wlad o'r enw Saguenay i'r gogledd, y tebygid iddi fod yn llawn aur a thrysorau eraill. Ar ôl gaeaf anodd ar ei safle ger Stadacona, cyrhaeddodd Sant-Maloù unwaith eto ar 15 Gorffennaf 1536.

## Y drydedd fordaith, 1541–2
Ar 23 Mai 1541, aeth Cartier yn ôl i ogledd America ar ei drydedd daith, gan gyrraedd Stadacona ar 23 Awst. Ei nod oedd ceisio chwilio am Saguenay a sefydlu treflan barhaol yng Nghanada er mwyn cadarnháu hawl Ffrainc i'r diriogaeth yn erbyn hawliau Sbaen. Daeth Jean-François de la Rocque de Roberval ar ei ôl ef er mwyn sefydlu'r dreflan. Methodd â theithio'n bellach na Hochelaga, ond sefydlwyd treflan Charlesbourg-Royal (ar safle tref Cap-Rouge heddiw) ar lannau'r St Lawrence. Daeth y berthynas rhwng y Ffrancod a'r Iroquoiaid yn elyniaethus. Ar ôl gaeaf caled yng Nghanada, pryd bu farw llawer o'r gwladychwyr Ffrengig mewn ymosodiadau gan yr Iroquoiaid, dychwelodd i Ffrainc, gan adael Roberval yno i ddatblygu'r dreflan. Goroesodd Charlesbourg-Royal am flwyddyn arall tan i Roberval gefnu arni flwyddyn yn ddiweddarach. Doedd dim ceisiadau eraill i sefydlu treflannau Ewropeaidd parhaol yng ngogledd America am fwy na hanner can mlynedd. Ni ddaeth Cartier yn ôl i Ganada drachefn, ond bu'n treulio gweddill ei oes yn nhref ei febyd, Sant Maloù.

Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif
Categori:Fforwyr o Lydaw
Categori:Genedigaethau 1491
Categori:Marwolaethau 1557
Categori:Morwyr o Lydaw
1737

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1732 1733 1734 1735 1736 - **1737** - 1738 1739 1740 1741 1742

----

## Digwyddiadau 
*16 Hydref - Daeargryn yn y Gorynys Kamchatka
*4 Tachwedd - Agorfa y Teatro di San Carlo yn Napoli.
***Llyfrau**
**Jonathan Edwards - *A Faithful Narrative of the Surprising Works of God*
**Étienne Fourmont - *Meditationes Sinicae*
***Drama**
**George Lillo - *Fatal Curiosity*
**Pierre de Marivaux - *Les Fausses confidences*
***Cerddoriaeth**
**Jean-Philippe Rameau - *Castor et Pollux* (opera)
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Cobalt gan Georg Brandt

## Genedigaethau 
*23 Ionawr - John Hancock
*29 Ionawr - Thomas Paine, awdur (m. 1809)
*13 Mai - Thomas Williams, Llanidan (m. 1802)
*27 Ebrill - Edward Gibbon, hanesydd

## Marwolaethau 
*19 Ionawr - James Sobieski
*20 Tachwedd - Caroline o Ansbach, brenhines Siôr II, 54

*
Ysglyfaethwr

Mae mwy na 280 o rywogaethau o famal yn yr urdd **Carnivora**. Mae'r mwyafrif yn gigysol fel teulu'r gath ac yn bwyta cig yn bennaf. Eithriad yw'r panda anferth sy'n bwyta blagur a dail yn bennaf. Hollysyddion yw rhai rhywogaethau fel yr eirth a'r llwynogod. Yng Nghymru ceir 7 cigysydd.

Mae ffurf penglog a dannedd yr anifeiliaid hyn yn arbennig.

## Dosbarthiad 
* **Urdd CARNIVORA**
** **Is-urdd Feliformia**
*** Teulu Felidae: cathod; 40 rhywogaeth
*** Teulu Viverridae: cathod mwsg; 35 rhywogaeth
*** Teulu Eupleridae: cigysyddion Madagasgar; 8 rhywogaeth
*** Teulu Nandiniidae: cath fwsg y palmwydd; 1 rywogaeth
*** Teulu Herpestidae: mongwsiaid; 33 rhywogaeth
*** Teulu Hyaenidae: udfilod; 4 rhywogaeth
** **Is-urdd Caniformia**
*** Teulu Canidae: cŵn; 35 rhywogaeth
*** Teulu Ursidae: eirth, panda anferth; 8 rhywogaeth
*** Teulu Otariidae*: morlewod a morloi manflewog; 16 rhywogaeth
*** Teulu Odobenidae*: morlo ysgithrog neu walrws; 1 rywogaeth
*** Teulu Phocidae*: gwir forloi; 19 rhywogaeth
*** Teulu Mustelidae: ffured, brochod, dwrgwn a pherthnasau; 59 rhywogaeth
*** Teulu Mephitidae: drewgwn; 11 rhywogaeth
*** Teulu Procyonidae: racwniaid a pherthnasau; 14 rhywogaeth
*** Teulu Ailuridae: panda coch; 1 rywogaeth

 Ystyriwyd y teuluoedd hyn (y Pinnipedia) yn urdd gwahanol yn y gorffennol.

## Cymru
Ceir 7 cigysydd yng Nghymru: y llwynog, ffwlbart, carlwm, bele'r coed, gwenci, mochyn daear a dyfrgi. Roedd y gath goed i'w gael hyd at yr 19g a'r blaidd hyd at y 18g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid
Hollysydd

[250px|de|bawd|[Arth, enghraifft o anifail hollysol]]
Anifeiliaid sydd yn bwyta planhigion ac anifeiliaid eraill yw **hollysyddion**.

Enghreifftiau: 
*Mamaliaid
**llawer o foch
**llawer o eirth
**llawer o brimatiaid (gan gynnwys dyn)
**cŵn a chathod dof
**nifer o gnofilod
*Adar
**mwyafrif o wylanod

## Gweler hefyd 
*Cigysydd
*Llysysydd
*Pryfysor

Categori:Ecoleg
1736

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1731 1732 1733 1734 1735 - **1736** - 1737 1738 1739 1740 1741

----

## Digwyddiadau 
*17 Ebrill - Priodas Frederic, Tywysog Cymru, ac Augusta o Saxe-Gotha
***Llyfrau**
**Joseph Butler - *Analogy of Religion*
***Cerddoriaeth**
**Johann Adolf Hasse – *Salve regina*
**Giovanni Battista Pergolesi - *Stabat Mater*

## Genedigaethau 
*19 Ionawr - James Watt, dyfeisiwr (m. 1819)
*29 Ionawr - Joseph-Louis Lagrange, mathemategydd (m. 1813)
*14 Mehefin - Charles-Augustin de Coulomb, ffisegydd (m. 1806)
*27 Hydref - James Macpherson, bardd (m. 1796)

## Marwolaethau 
*16 Mawrth - Giovanni Battista Pergolesi, cyfansoddwr, 26
*16 Medi - Daniel Gabriel Fahrenheit, ffisegydd, 50

*
1735

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1730 1731 1732 1733 1734 - **1735** - 1736 1737 1738 1739 1740

----

## Digwyddiadau 
*13 Ebrill - Sakuramachi yn dod yn ymerawdwr Japan
*8 Hydref - Qianlong yn dod yn ymerawdwr Tsieina
* Trôedigaeth Howel Harris
***Llyfrau**
**Antoine François Prévost - *Le Doyen de Killerine*
***Tlysau yr Hen Oesoedd*
***Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Alcina* (opera)

## Genedigaethau 
*1 Ionawr - Paul Revere
*5 Medi - Johann Christian Bach, cyfansoddwr (m. 1782)
*30 Hydref - John Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1826)
*31 Rhagfyr - Jean de Crévecoeur, awdur (m. 1813)

## Marwolaethau 
*12 Ionawr - John Eccles, cyfansoddwr a "Master of the King's Musick"
*8 Hydref - Yongzheng, ymerawdwr Tsieina

*
Llychlynwyr

Mae'r gair **Llychlynnwr** yn cyfeirio at y masnachwyr, gwladychwyr ac (weithiau) y môr-ladron Llychlynnaidd. Roedd y Llychlynwyr yn masnachu, yn brwydro ac yn adeiladu gwladfeydd ledled moroedd ac afonydd Ewrop ac ar arfordir dwyreiniol Gogledd America o 800 hyd 1050. Roeddent yn galw eu hunain yn 'Northwyr' ('Gwŷr y Gogledd'), fel y gwneir gan Lychlynwyr modern sydd yn galw eu hunain yn *nordbor*; 'Northmyn' oedd un o enwau Cymry'r Oesoedd Canol arnynt.

Enw'r Llychlynwyr yn Rwsia a'r Ymerodraeth Fysantaidd oedd y Varangiaid, o'r enw *Væringjar*, sef "dynion a chleddyfau ganddynt". Roedd Varangiaid yn rhan o warchodlu Ymerawdwr Caergystennin (y Gwarchodlu Varangaidd).

Mae'r Llychlynwyr yn enwog iawn am frwydro ffyrnig a chryf ond roedden nhw yn grefftwyr a masnachwyr medrus iawn yn ogystal.

Heddiw mae disgynyddion y Llychlynwyr yn byw yn Norwy, Gwlad yr Iâ, Denmarc, Ynysoedd Ffaro a Sweden.

bawd|400px|canol|
Map yn dangos ymestyniad y Sgandinafiaid yn:
## Gweler hefyd 
* Llychlynwyr yng Nghymru
* Llychlynwyr yng Ngalisia

## Darllen pellach 
* Jones, Gwyn, *A History of the Vikings* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001)
* *The Oxford Illustrated History of the Vikings*, gol. Peter Sawyer (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001)

Categori:Hanes Ewrop
Categori:Llychlyn
Categori:Pobloedd hynafol
Categori:Yr Oesoedd Canol
Llychlyn

Gall **Llychlyn** neu **Sgandinafia** gyfeirio naill ai at *benrhyn Llychlyn*, sef y gorynys o gyfandir Ewrop sy'n cynnwys mwyafrif tiroedd Norwy a Sweden, neu'r rhanbarth o Ewrop sy'n cynnwys penrhyn Llychlyn ynghyd â phenrhyn Jutland. O ganlyniad, i fod yn fanwl gywir, dim ond Norwy, Sweden a Denmarc sy'n wledydd Llychlynnaidd.

Serch hyn, fe gyfeirir at y gwledydd Nordig fel Llychlyn yn aml iawn. Mae'r gwledydd Nordaidd yn cynnwys Norwy, Sweden, Denmarc, Gwlad yr Iâ, y Ffindir ynghyd â'u holl drefedigaethau. Weithiau, fe gynhwysir y gwledydd Baltaidd, yn enwedig Estonia, yn y diffiniad ehangach yma o Llychlyn, o ganlyniad i gysylltiadau ieithyddol a diwylliannol rhwng y Ffindir ac Estonia.

Nid yw llawer o drigolion Norwy, Sweden a Denmarc yn cytuno gydag unrhyw ddiffiniad o Llychlyn heblaw am yr un cyfyng sy'n cyfeirio at y tair gwlad yn unig.

Cynrychiolir y gwledydd yn y Cyngor Nordig sy'n cynnwys gwledydd Llychlyn a hefyd tiriogaethau tu hwnt ond sy'n rhannu iaith, traddodiad a hanes tebyg, megis Gwlad yr Iâ, Ynysoedd Ffaro, a'r Ynys Las.

Ceir hefyd Undeb Kalmar a gynrychiolodd gyfnod yn yr Oesoedd Canol hwyr pan oedd Llychlyn wedi ei huno.

## Gweler hefyd 
* Y Llychlynwyr


Categori:Ewrop
Y Carolingiaid

Brenhinllin a reolai Deyrnas Ffrainc o'r wythfed i'r ddegfed ganrif oedd **y Carolingiaid**. Roedden nhw yn olynyddion i'r Merofingiaid ac yn rheoli o 751 ymlaen. Daw eu henw o enw eu harweinydd enwocaf, Siarlymaen (*Carolus Magnus* yn Lladin).

Sefydlwyd y brenhinlin gan Arnulf, archesgob Metz, gŵr pwerus iawn yn nheyrnas y Merofingiaid tua diwedd y seithfed ganrif. Roedd Pippin o Herstal yn Maer y Llys yn nheyrnas Austrasia. Ei fab Siarl Martel oedd ei olynydd. Etholwyd mab Siarl, Pippin III neu "Pepin Fyr", yn frenin y Ffranciaid wedi diorseddu y brenin Merofingaidd olaf, Childeric yn 751. Daeth Siarlymaen, mab Pippin, yn frenin y Ffranciaid ym 768 ac yn ymerawdwr ym 800.

Rhannwyd yr Ymerodraeth yn dair gwlad trwy Gytundeb Verdun ym 843, ond roedd y Carolingiaid yn rheoli ym mhob un o'r tair yn y cychwyn.


Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
1734

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1729 1730 1731 1732 1733 - **1734** - 1735 1736 1737 1738 1739

----

## Digwyddiadau 
*30 Mawrth - Mae'r dyddiadur William Bulkeley yn cychwyn.
***Llyfrau**
**Alexander Pope - *Essay on Man*
**Emanuel Swedenborg - *Opera philosophica et mineralia*
***Drama**
**Henry Fielding - *Don Quixote in England*
**Carlo Goldoni - *Belisario*
***Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Ariodante* (opera)
**Giovanni Battista Martini - *Litaniae atque antlphonae finales B. V. Mariae*

## Genedigaethau 
*2 Tachwedd - Daniel Boone, arloeswr (m. 1820)
*15 Rhagfyr - George Romney, arlunydd (m. 1802)
*17 Rhagfyr - Maria I, brenhines Portiwgal (m. 1816)

## Marwolaethau 
*28 Rhagfyr - Robert Roy MacGregor, pennaeth tylwyth, 63
*13 Gorffennaf - Ellis Wynne, llenor, 63

## Tywydd
Yn ôl William Bulkeley roedd briallu Mair yn eu blodau ddechrau Mawrth ym Môn yng ngwanwyn cynnar 1734:

1/4/1734 Lle: Llanfechell Ffynhonnell: Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor) Nodiadau: *Aprill ist. A Dark dry Cloudy Day. this day I turned away the Water that went over Cae`r Beudy in Bodelwyn, Such an extraordinary seasonable spring that every thing is forwarder by a Month than usuall for this time of the year. Cowslips in full Bloom 3 weeks ago in the open fields.....*https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=Cowslips&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori

*
Argon

Elfen gemegol yw **argon** gyda'r symbol `Ar` a'r rhif atomig 18 yn y tabl cyfnodol. Mae e'n nwy di-liw sy'n cynnwys atomau unigol, gan eu bod yn anadweithiol iawn. Defnyddir y nwy i lenwi bylbiau golau.

Mae'r enw yn dod o'r Groeg "argos", sy'n golygu "diog".

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Nwyon nobl
Sinc

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol o elfennau gyda'r symbol `Zn` a'r rhif 30 yw **sinc**. Mae'n fetel glas sy'n un o gynhwysion pres.

Categori:Elfennau cemegol
1733

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1728 1729 1730 1731 1732 - **1733** - 1734 1735 1736 1737 1738

----

## Digwyddiadau 
* Y Ddeddf Cau Tiroedd Comin gyntaf sy'n perthnasol i Gymru yn cael ei phasio yn senedd Llundain
***Llyfrau**
**Jonathan Swift - *On Poetry, a Rhapsody*
**Voltaire - *Lettres anglaises*
***Drama**
**António José da Silva - *Vida do Grande Dom Quixote de la Mancha e do Gordo Sancho Pança*
***Cerddoriaeth**
**Johann Sebastian Bach - *Offeren mewn B Minor*
**Francesco Geminiani - *Concerti grossi*, Op. 3

## Genedigaethau 
*13 Mawrth - Joseph Priestley, diwinyddiwr (m. 1804)
*27 Gorffennaf - Jeremiah Dixon, arolygwr (m. 1779)

## Marwolaethau 
*21 Ionawr - Bernard de Mandeville, athronydd, 62
*1 Chwefror - Awst II, brenin Gwlad Pwyl, 62
*11 Medi - François Couperin, cyfansoddwr, 64

*
Heliwm

Nwy ysgafn di-liw yw **heliwm**, elfen gemegol yn nhabl cyfnodol gan symbol `**He**` a rhif 2. Mae'n un o'r nwyon nobl ac yn elfen anadweithiol oherwydd bod ganddo blisgyn falens llawn. Gan ei fod yn anadweithiol a llai dwys nag aer defnyddir heliwm mewn balwnau tywydd. Er bo hydrogen yn nwy llai dwys, nid yw'n addas gan ei fod mor adweithiol a fflamadwy, priodweddau a bu arwain at ffrwydrad y llong awyr *Hindenberg*.
bawd|Laser Heliwm
Mae'r enw yn dod o'r gair Groeg am "haul", sef ἥλιος (helios), achos y darganfuwyd e ar yr haul drwy ei sbectrwm, cyn iddo fo gael ei ddarganfod ar y ddaear. Fe'i ffurfir yng nghanol yr haul pan ydy hydrogen yn adweithio.

## Cyfeiradau
Categori:Elfennau cemegol
Categori:Nwyon nobl
Arsenig

chwith|50px|Gwenwyn!Metaloid *gwenwynig iawn* yw **arsenig**. Mae e'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan  y symbol `**As**` a'r rhif atomig 33.
New Jersey

Un o daleithiau Unol Daleithiau America yw **New Jersey**. Ei lysenw yw'r Dalaith Ardd.

canol|bawd|350px|Lleoliad New Jersey yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd a threfi
* Newark - pob. 273,546
* Hackensack - 42,677
* Hoboken - 38,577
* Elizabeth - 120,568
* Dinas Jersey - 240,055
* Paterson - 149,222
* Vineland - 56,271
* Atlantic City - 40,517
* Cape May - 4,034
* Camden - 79,904
* Princeton - 14,203
* New Brunswick - 48,573
* **Trenton** (prifddinas) - 85,403

## Cludiant
Trefnir mwyafrif y gwasanaethau lleol bws a thrên gan New Jersey Transit. Mae Coridor Gogledd-ddwyrain Amtrak yn pasio trwy'r dalaith, yn gwasanaethu Newark, Mae Awyr Newark a Trenton.

## Pobl a anwyd yn New Jersey
* Alice Stone Blackwell (1857 - 1950), ffeminist sosialaidd

## Dolenni allanol
* Llywodraeth talaith

## Oriel

Image:Delaware Water Gap.jpg|Water Gap Delaware
Image:Elm Drive, Princeton University, Princeton NJ.jpg|Prifysgol Princeton
Image:NJ Transit GP40PH-2B 4216 waits to pull Train 4622.jpg|Trên New Jersey Transit
Delwedd:Secaucus02LB.jpg|Trenau ger Secaucus
Delwedd:Ramapo01LB.jpg|Machlud, Mynyddoedd Ramapo
Delwedd:AtlanticCity01LB.jpg|Caesars, Atlantic City
Delwedd:Hoboken01LB.jpg|Terminal Hoboken


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Ofari

::''Mae rhannau o Ffrwythau a phlanhigion blodeuol o'r un enw mewn erthygl arall.''

**Ofari**, neu **wygell** (hefyd **wyfa**; neu **hadlestr** am blanhigion), yw'r organ mewn bodau benywaidd sy'n cynhyrchu wyau a dillwng hormonau. Mae dau ofari hirgrwn gan fenyw, tua 3&nbsp;cm wrth 1.5&nbsp;cm o ran maint.

Mewn dyn, yr organau tebyg yw'r ceilliau. Mae'r term gonad yn cyfeirio at yr ofari neu'r ceilliau.

dim|bawd|300px
[bawd|dim|Prif chwarennau endocrin: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]

Categori:System atgenhedlu
Aur

Metel melyn disglair meddal yw **aur**, elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Au**` a'r rhif 79. Mae aur yn werthfawr iawn, ac yn ddefnyddiol ym meysydd deintyddiaeth, electroneg a gemwaith. Côd ISO 4217 aur yw `XAU`. Ychydig iawn o aur, bellach, sy'n cael ei gloddio yng Nghymru.

## Aur Cymru 
Defnyddiodd y Celtiaid aur ar gyfer addurniadau cain iawn megis torchau aur a Chlogyn Aur yr Wyddgrug, sy'n dyddio o'r cyfnod rhwng 1900-1500 CC yn ystod Oes yr Efydd. Mae'n fwy na thebyg i'r fantell gael ei siapio yng Nghymru ond i'r aur gael ei gloddio yn Iwerddon.

Cloddiwyd aur yn Nolaucothi, Sir Gaerfyrddin ers o leiaf cyfnod y Rhufeiniaid: safle sydd ar Ystâd Dolaucothi ac sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Hyd y gwyddys, dyma'r unig olion o gloddio am aur gan y Rhufeiniaid ar ynysoedd Prydain. Dolaucothi yw’r unig fwynfeydd aur yng Nghymru tu allan i ardal Dolgellau. 

Ceir y ddau gloddfa yn ardal Dolgellau, Clogau (78,507 owns a gloddiwyd 1862–1911) a Gwynfynydd (40,054 owns o 1862–1916). Crefftwyd Disg Haul Banc Ty'n-ddôl o aur yng nghyfnod y Diwylliant Bicer Gloch (c. 2000 CC), sef y darn cynharaf o aur i'w ganfod yng Nghymru. Ceir tystiolaeth hefyd bod tywysogion cynnar Cymru wedi gwisgo torchau aur – er nad yw'n glir, hyd yma, a oedd yr aur hynafol hwnnw yn cael ei gloddio yng Nghymru neu yn Iwerddon.

## Eurych
Bôn y gair eurych yw aur. Crefftwr sy'n gweithio gydag aur yw 'eurych' neu 'eurof'. Yn yr oesoedd canol roedd yn grefftwr teithiol. Wrth i gymdeithas a'r economi ddatblygu dichon bod gwaith yr eurych proffesiynol wedi ehangu a wedyn bod y werin wedi dechrau defnyddio'r gair am unrhyw weithiwr crwydrol ac daeth yn air arall am dincar. O ran y sillafiad mae 'na gryn dipyn o amrywio rhwng 'e' ac 'y' (y sain glir) yn y Gymraeg. Pan fo'r llafariad yn ddiacen y digwydd hyn e.e. mae 'edrych' yn troi'n 'edrech' a phan ogledd-orllewineiddiwyd y gair cawsom 'edrach'. Dyddia'r dystiolaeth gynharaf o neu a > e mewn sillaf ôl-acennog o'r 16g. Byddai hyn yn egluro'r ffurf safonol 'eurych' a'r ffurf lafar 'eurach'.
Nodir tua 40 o enwau lleoedd y Nghymru yn cyfeirio at *eurych*http://www.e-gymraeg.co.uk/enwaulleoedd/amr/cronfa.aspx

## Diarhebion 
* 'Aur ar law wledig' ("ymerodr")
* 'Nid aur yw popeth melyn'

## Cyfeiriadau
Oes yr Efydd

Cyfnod sydd yn dilyn Oes y Cerrig mewn llawer o wledydd pan ddefnyddid y metel efydd oedd **Oes yr Efydd** a gamenwir yn ‘Yr Oes Efydd’ weithiau yn Gymraeg. Ar ôl Oes yr Efydd daeth Oes yr Haearn.

Mae efydd yn aloi o gopr. Arfau rhyfel ac offer ydyw'r rhan fwayf o olion y cyfnod hwn, ond mae nifer o arteffactau defodol wedi goroesi hefyd.

## Oes yr Efydd ym Mhrydain 
200px|bawd|chwith|Cleddyf efydd
Mae'n debyg y dechreuodd Oes yr Efydd tua 2200 CC a daeth i ben tua 700 CC. Yn ystod y cyfnod hwn daeth pobl newydd o gyfandir Ewrop i Brydain ac mewn canlyniad newidiodd diwylliant Prydain yn gymharol gyflym. Roedd yr hinsawdd yn gwaethygu ar yr un pryd â'r bobl yn y dyffrynnoedd yn magu anifeiliaid a gwelwyd twf yn yr economi. Ar yr un pryd cafodd llawer o goed eu cymynu.

Daeth llawer o dun Ewrop o Gernyw a llawer o gopr o Gymru, yn bennaf o Ben y Gogarth. Yn ne Lloegr datblygodd diwylliant cyfoethog iawn, y diwylliant Wessex a daeth strwythur cymdeithas yn fwy cymhleth. 
bawd|chwith|300px|Chwarel gopr Pen y Gogarth, ger Llandudno

Yn groes i'r arfer y Neolithig, gyffredin, cafodd pobl eu claddu'n unigol; cyn Oes yr Efydd roedd tuedd i'w claddu gyda'i gilydd. Gellir gweld olion o'r cyfnod hwn ym Moel Eithinen, un o Fryniau Clwyd.

## Gweler hefyd 
* Oes yr Efydd yng Nghymru
* Diwylliant y Meysydd Wrnau
* Dyn Brymbo

Oes Efydd
Oes Efydd
Oes y Cerrig

Cyfnod cynhanesyddol yn ystod yr hyn yr oedd dyn yn defnyddio offer wedi'u gwneud o gerrig (yn bennaf callestr) oedd **Oes y Cerrig**. Ceid offer wedi'u gwneud o bren ac esgyrn, hefyd. Defnyddid offer carreg fel cyllyll neu arfau. Ar ôl Oes y Cerrig cychwynnodd Oes yr Efydd.

Fel arfer rhennir y cyfnod hwn yn dri chyfnod:
* Hen Oes y Cerrig (Paleolithig)
* Oes Ganol y Cerrig (Mesolithig)
* Oes Newydd y Cerrig (Neolithig)

## Gweler hefyd 
* Maen hir
* Cylch cerrig
* Cylch pridd
* Bedd pydew
* Carnedd
* Cofadail hengor (e.e. Côr y Cewri)
* Cromlech
* Siambr gladdu
* Tomen cregyn Neolithig


Categori:Archaeoleg
Categori:Cynhanes
1732

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1727 1728 1729 1730 1731 - **1732** - 1733 1734 1735 1736 1737

----

## Digwyddiadau 
*
***Llyfrau**
**Benjamin Franklin - ''Poor Richard's Almanack*
**Isaac Watts - *A Short View of the Whole Scripture History*
***Cerddoriaeth**
**Johann Sebastian Bach - *Cantata Coffi*
**Giovanni Battista Pergolesi - *Lo frate 'nnamorato: Sinfonia in D major''

## Genedigaethau 
*24 Ionawr - Pierre de Beaumarchais, dramodydd
*22 Chwefror - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1799)
*31 Mawrth - Josef Haydn, cyfansoddwr (m. 1809)
*5 Ebrill - Jean-Honoré Fragonard, arlunydd (m. 1806)
*6 Rhagfyr - Warren Hastings, gwleidydd
*23 Rhagfyr - Richard Arkwright, difeisiwr

## Marwolaethau 
*24 Medi - Reigen, ymerawdwr Japan, 79
*31 Hydref - Victor Amadeus II, brenin Sardinia, 66
*4 Rhagfyr - John Gay, bardd a dramodydd, 47

*
Haearn

Metel o liw llwyd yw **haearn**, sy'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Fe**` (o'r Lladin *ferrum* 'haearn') a'r rhif 26. Elfen chweched gyffredinaf y bydysawd ydyw, sy'n bodoli mewn pedwar isotop sefydlog: 54Fe (5.845%), 56Fe (91.754%), 57Fe (2.119%), a 58Fe (0.282%).

Metel ydyw, ond anaml y'i ceir mewn ffurf fetelig ar wyneb y ddaear, gan ei fod yn ocsideiddio ym mhresenoldeb ocsigen a gwlybwr. Defnyddir y mwyn hematit (Fe2O3) yn amlaf i gynhyrchu haearn. Gall priodweddau haearn eu newid gan greu aloion ohono gydag amryw o fetelau eraill (a rhai an-fetelau, yn enwedig carbon a silicon) i ffurfio duroedd.
[bawd|chwith|Taflen hysbysu pobl o siop haearn (*ironmongers*) yn [Llannon. Awst 1848]]

Mae haearn yn rhan anhepgor o ddeiet achos y'i ddefnyddir i ffurfio hemoglobin yn y gwaed. Serch hynny, gall gormodedd o haearn fod yn wenwynig ac mae'n un o'r achosion tocsicolegol cyffredinaf o farwolaeth plant dan 6 oed.

## Gweler hefyd 
* Oes yr Haearn
* Dur
* Haearn bwrw
* Haearn smwddio
* Diwydiant haearn Cymru

## Dolenni allanol 
* Hanes smeltio haearn


Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau
Georg Philipp Telemann

Cyfansoddwr o'r Almaen oedd **Georg Philipp Telemann** (14 Mawrth 1681 – 25 Mehefin 1767).

## Gweithiau cerddorol
* *Der Geduldige Socrates* ("Socrates amyneddgar") (1721)
* *Der Schulmeister* ("Yr Ysgolfeistr")
* *Der Tod Jesu* ("Marwolaeth Iesu")
* *Die Donner-Ode* ("Awdl y daran")
* *Die Tageszeiten* ("Amseroedd y dydd")
* *Der Tag des Gerichts* ("Dydd y Farn")

Categori:Cyfansoddwyr Almaenig
Categori:Genedigaethau 1681
Categori:Marwolaethau 1767
Oes yr Haearn

Cyfnod cynhanes sydd yn dilyn Oes yr Efydd yw **Oes yr Haearn**. Fe'i gelwir felly am fod haearn yn cael ei ddefnyddio ar raddau helaeth am y tro cyntaf. Er fod offer wedi eu gwneud o efydd yn cryfach, mae'n haws cael gafael ar haearn ac felly roedd yn cael ei defnyddio'n aml.

## Oes yr Haearn ym Mhrydain 
[200px|bawd|chwith|Broch [Dun Carloway, ar Ynys Lewis yn yr Alban]]
Cychwynnodd Oes yr Haearn ym Mhrydain tua'r 5 CC, ond mae rhai yn dadlau bod hi'n cychwyn llawer hwyrach, tua'r ganrif gyntaf CC. Roedd hi'n parhau hyd at y bedwaredd ganrif OC. Mae adeiladau amddiffynnol a godid yn ystod y cyfnod hwn yn cynnwys, er enghraifft, y Brochau yn yr Alban a bryngaerau fel Castell Dinas Brân (ger Llangollen).

## Canolbarth Ewrop 
Gelwir cyfnod cynnar Oes yr Haearn yng nghanolbarth Ewrop y Diwylliant Hallstatt (Hallastat C a D, 800-450 CC). Ar ôl hynny daeth y cyfnod a adwaenir fel cyfnod Diwylliant La Tène (yn cychwyn tua 450 CC).

## Cyswllt allanol 
* Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys: Oes yr Haearn 

## Gweler hefyd 
* Oes yr Haearn yng Nghymru


Categori:Archaeoleg
Categori:Cynhanes
Bryngaer

[250px|de|bawd|Bryngaer Dunadd yn [Argyll, Yr Alban.]]

Caer a adeiladwyd ar ben bryn fel adeilad amddiffynnol yw **bryngaer**. Mae ei ffurf yn dilyn ffurf y bryn a fel arfer mae rhagfur a ffos o'i gwmpas. Codwyd bryngaerau mewn cyfnodau wahanol ac i bwrpas wahanol (nid yn unig am amddiffyn, ond i gadw anifeiliaid, hefyd), ond yng Nghymru adeiladwyd mwyafrif ohonynt yn yr Oes Haearn, er enghraifft Bryngaer Llwyn Bryn-dinas ger Llangedwyn, y Breiddin, Moel y Gaer, Llandysilio a'r mwyaf drwy ogledd-orllewin Ewrop, sef Tre'r Ceiri. Mae bryngaerau ledled Ewrop a chyfandiroedd eraill hefyd, er enghraifft codwyd rhai yn Seland Newydd gan y Maori.

## Bryngaerau Canolbarth Ewrop
Mae bryngaerau hynaf canolbarth Ewrop yn dyddio o'r oes Neolithig, ond mae'r mwyafrif yn dyddio o gyfnod y diwylliant Urnfield yn Oes yr Efydd) a'r diwylliant Hallstatt yn Oes yr Haearn, ond adeiladwyd rhai ar ôl goruchafiaeth yr Ymerodraeth Rufeinig, hefyd. Roedd Iŵl Cesar yn crybwyll y bryngaerau Celtaidd a welodd yn ystod ei ymgyrchoedd o dan yr enw oppida.

## Bryngaerau Prydain ac Iwerddon
Cartrefi a gwersyllfeydd milwrol o Oes yr Haearn cyn y goresgyniad Rhufeinig yw bryngaerau Prydain. Defnyddiwyd rhai eto yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur y bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43. Yn yr ardaloedd lle na chafwyd dylanwad Rhufeinig (e.e. yn Iwerddon a gogledd yr Alban) adeiladid bryngaerau am ganrifoedd ar ôl hynny. Defnyddiodd yr Eingl-Sacsoniaid rhai o'r hen fryngaerau yn Lloegr yn ystod goresgyniad y Llychlynwyr.
### Cymru
Gweler hefyd: Rhestr o fryngaerau Cymru a Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint.

Mae bron i 600 o fryngaerau yng Nghymru yn amrywio'n fawr o ran maint o'r caerau bychain yn ne Cymru i gaerau aferthol gororau gogledd Cymru. Roeddent yn cael eu datblygu gan y brodorion o amser eu codi (sy'n amrywio hefyd) a thros y blynyddoedd ychwanegwyd tiroedd ac amddiffynfeydd atynt. Mae rhai'n dyddio'n ôl i'r Oes Efydd diweddar gyda'r rhan fwyaf o fryngaerau Cymru'n perthyn i'r cyfnod 500-100 CC, sef yr Oes Haearn.

Roedd llawer ohonynt e.e. Bryngaer Dinorben (Abergele) yn dal i gael eu defnyddio yn y cyfnod Rhufeinig.

### Lloegr
Ceir dros 1,350&nbsp;bryngaer yn Lloegr gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn y de a'r dwyrain, yn enwedig yng Nghernyw a Dyfnaint lle ceir 285 ohonynt. Er i rai ohonyn nhw gael eu cloddio yn ystod yr Oes Efydd, yn Oes yr Haearn y codwyd y rhan fwyaf ohonynt h.y. am yr wyth ganrif cyn dyfodiad y Rhufeiniaid. Un o'r mwyaf yw Maiden Castle (Dorset) sy'n 44 erw (18 ha)

### Iwerddon
[bawd|Caer Navan, [Swydd Armagh, Iwerddon.]]
Ceir 40 o fryngaerau yn Iwerddon, gyda'r rhan fwyaf ohonyn nhw rhwng 5 - 10 erw.

## Bryngaerau yn Ffrainc
Mae Bibracte (Mont Beuvray) a Mont St. Odile (Mur Païen) yn fryngaerau enwog yn Ffrainc ac mae gwarchae bryngaer Alesia lle cafodd Vercingetorix ei orchfygu gan Iŵl Cesar yn enwog iawn hefyd.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr o fryngaerau wedi'u cofrestru
* Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
* Cylch cerrig
* Rhestr o fryngaerau wedi'u cofrestru gan CADW

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*
William Thomson, Barwn 1af Kelvin

Ffisegydd o Iwerddon oedd **William Thomson** (26 Mehefin 1824 - 17 Rhagfyr 1907).  Dyfeisiodd y raddfa Kelvin.

## Gweler hefyd
* tymheredd

Categori:Ffisegwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Marwolaethau 1907
Callestr

200px|de|bawd|Cnepyn **callestr**
Carreg gref iawn yw **callestr** (neu **fflint**). Mae'n garreg waddod silica ac yn edrych fel gwydr. Mae cerrig callestr yn gallu bod yn llwyd tywyll, glas, du neu frown tywyll. Mae llawer ohonyn nhw i'w cael fel cnapau mewn sialc neu galchfaen.
200px|chwith|bawd|Callestr

Defnyddir callestr i godi tân ac erbyn y ddeunawfed ganrif mewn arfau tân yn ogystal. Fe'i defnyddid i wneud arfau ac offer eraill fel cyllyll yn ystod Oes y Cerrig.

Categori:Creigiau gwaddod
1730

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - **1730au** - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1725 1726 1727 1728 1729 - **1730** - 1731 1732 1733 1734 1735

----

## Digwyddiadau
*29 Ionawr - Mae Anna Ivanovna yn dod Anna, tsarina Rwsia
### Llyfrau
*William Wotton (gol.) - *Leges Wallicae*
### Drama
*Voltaire - *Brutus*
### Barddoniaeth
*James Thomson - *The Seasons*
### Cerddoriaeth
*George Frideric Handel - *Ormisda* (opera)

## Genedigaethau
*26 Mehefin - Charles Messier, seryddwr (m. 1817)
*12 Gorffennaf - Josiah Wedgwood, crochenydd (m. 1795)

## Marwolaethau
*Rhagfyr (dechrau) - Owen Gruffydd, bardd, hynafiaethydd, ac achyddwr, ?87
*23 Chwefror - Pab Benedict XIII, 82
*23 Mai &ndash; John Evans, diwinydd, *tua* 50
*27 Mai - Leonardo Vinci, cyfansoddwr, ?39
*Rhagfyr - Owen Gruffydd, bardd, 86/87

## Cyfeiriadau
*
Copr

Metel coch yw **copr** sy'n gynhwysyn pres ac efydd. Mae e'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Cu**` a'r rhif atomig 29.

**Copr** yw'r prif fetel mewn efydd, gydag ychydig o dun wedi ei ychwanegu i'w galedu. Gwneir defnydd sylweddol o gopr mewn electroneg, gan ei fod yn ei ffurf bur yn dargludo gwres a thrydan yn dda.

Mae'r enw yn dod o'r ynys Cyprus, lle cafodd copr ei gloddio yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig. Mwyngloddiwyd copr ers c. 8000 CC a'i mwyndoddi a'i siapio tua c. 5000 CC. Gwaith copr mwya'r byd yn yr Oes Efydd oedd Mwynfeydd Copr y Gogarth, Pen y Gogarth ger Llandudno.

Mae galwad uchel am gopr wedi achosi codiad mawr mewn pris copr ar y marchnadoedd rhyngwladol ers 2000.

## Lliw
Mae i fetel copr lliw coch, oren neu frown fel arfer, am fod haen o amhureddau (megis ocsidau copr) yn ffurfio lle mae copr yn dodi gyswllt ag aer. Er hyn, lliw pinc hufenog sydd gan gopr pur. Ynghyd ag Osmiwm (glas) ac Aur, mae'n un o'r unig dri metel elfennol nad yw'n llwyd neu'n arian ei liw; daw'r lliw llwyd o'r môr electronau sy'n gallu amsugno ac ail-allyrru golau ar ystod o donfeddi. Mae lliw anarferol Copr yn ganlyniad i'w strwythur electronig unigryw. Yn ôl rheol Madelung, dylid llenwi'r is-blisgyn 4s cyn llenwi'r plisgyn 3d, ond mae Copr yn eithriad i'r rheol gan fod ganddo'r strwythur (Ar) 3d 10  4s 1 (hynny yw, mae'r is-blisgyn 4s yn hanner llawn, a'r 3d yn llawn). Mae lefel egni un photon o olau glas neu fioled yn cyfateb i'r naid rhwng y plisgyn 3d a'r plisgyn 4s. Felly mae'n amsugno golau glas a fioled wrth ddyrchafu electronnau i blisgyn 4s, gan rhoi lliw coch iddo gan fod y golau coch yn cael ei adlewyrchu. Mae effaith tebyg i'w weld gydag electronau 5s/4d mewn Aur. Yn eu cyflyrau hylifol, mae arwyneb copr ac aur yn ymddangos yn wyrdd os nad oes golau yn disgleirio arno o'r tu allan, ond dan olau cryf mae lliw pinc copr yn dal i'w weld.

## Mwynfeydd Copr y Gogarth
bawd|chwith|Mwyngloddiau Copr y Gogarth
Gwaith copr mwya'r byd yn yr Oes Efydd oedd Mwynfeydd Copr y Gogarth, Pen y Gogarth ger Llandudno. Yn 1987 y darganfuwyd y Ceudwll ac ar ôl ei archwilio am 5 mlynedd, profwyd ei fod dros 3,500 o flynyddoedd oed. Mae'n mesur tua 40 troedfedd o uchder, 70 troedfedd o lêd a 45 troedfedd o ddyfnder. Cafwyd hyd i amryw o esgyrn anifeiliaid yn y Ceudwll, ynghyd â dau asgwrn o bont ysgwydd dynol. Arddangosir yr esgyrn dynol hyn yn ogystal ag asgwrn o geg ddynol, a gafwyd oddi ar wyneb y safle, yn y ganolfan i ymwelwyr.

## Gweler hefyd 
* Diwydiant copr Cymru
* Oes y Copr

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau
Rhestr brwydrau

:*Am frwydrau yng Nghymru, gweler Rhestr brwydrau Cymru.*
Dyma **restr** o **frwydrau**.

## A
*Brwydr Aachen - 1944
*Brwydr Aboukir - 1798
*Brwydr Actium - 31 CC
*Brwydr Adwalton Moor 1643
*Brwydr Agincourt - 1415
*Brwydr Alesia - 52 CC
*Brwydr Algeciras - 1344
*Brwydr Amwythig - 1403
*Brwydr Alma - 1854
*Brwydr yr Ardennes (1914)
*Brwydr yr Ardennes (1944)
*Brwydr Arnhem - 1944
*Brwydr Arras - 1917
*Brwydr Austerlitz - 1805
*Brwydr Aylesbury, Caint - c. 455

## B
*Brwydr Bannockburn - 1314
*Brwydr Borodino - 1812
*Brwydr Maes Bosworth - 1485
*Brwydr y Boyne - 1690
*Brwydr Bryn Bunker - 1775

## C
*Brwydr Caer - c 615
*Brwydr Clontarf - 1014
*Brwydr Coed Llathen - 1257
*Brwydr Cwnsyllt - 1157
*Brwydr Camlan - 573
*Brwydr Cambrai - 1917
*Brwydr Cannae - 216 BC
*Brwydr Caporetto - 1917
*Brwydr Coed Mametz - 1916
*Catraeth - c600
*Brwydr y Chesapeake - 1781
*Brwydr Copenhagen (1801)
*Brwydr Copenhagen (1807)
*Brwydr Crecy - 1346
*Brwydr Crug Mawr - 1136
*Brwydr Culloden - 1746

## D
*Brwydr Dresden - 1813
*Brwydr Dunkirk - 1940
*Brwydr Dunbar (1296)
*Brwydr Dunbar (1650)

## E
*Brwydr Edgehill - 1642
*Brwydr Evesham - 1265

## F
*Brwydr Falkirk (1298)
*Brwydr Falkirk (1746)
*Brwydr Fontenoy - 1745

## G
*Brwydr Bryn Glas - 1402
*Brwydr Bryn y Glo
*Brwydr Goose Green - 1982
*Brwydr Gallipoli - 1915
*Brwydr Gettysburg - 1863
*Brwydr Guadalcanal - 1942

## H
*Brwydr Hastings - 1066
*Brwydr Hattin - 1187
*Brwydr Hexham - 634
 
## I
*Brwydr Gyntaf Ieper - 1914
*Ail Frwydr Ieper - 1915
*Brwydr Inkerman - 1854

## J
*Brwydr Jutland - 1916

## K
*Brwydr Kadesh - 1472 CC

## L
*Brwydr Leipzig - 1813
*Brwydr Lepanto (1499)
*Brwydr Lepanto (1500)
*Brwydr Lepanto (1571)
*Brwydr Lewes - 1264
*Brwydr Loos

## Ll
*Brwydr Llanllieni (*Leominster*) 1052

## M
*Brwydr Maes Maidog - 1295
*Brwydr Magenta - 1859
*Brwydr Malplaquet - 1709
*Brwydr Marathon
*Brwydr Marengo - 1800
*Brwydr Marston Moor - 1644
*Brwydr Meicen (Hatfield) - 632
*Brwydr Mons Badonicus - 500
*Brwydr Mons Graupius - 84

## N
*Brwydr Naseby - 1645
*Brwydr y Nil - 1799

## O
*Brwydr Orléans - 1429
*Brwydr Oudenarde - 1708

## P
*Brwydr Passchendaele - 1917
*Brwydr Pavia (1525)
*Brwydr Pharsalus - 48 CC
*Brwydr Philippi - 42 CC
*Brwydr Plassey - 1757
*Brwydr Poitiers - 1356

## Q
*Brwydr Quatre Bras - 1815

## R
*Brwydr Ramillies - 1706
*Brwydr Ramoth-Gilead - 953 CC

## S
*Brwydr Salamanca - 1812
*Brwydr Sain Ffagan - 1648
*Brwydr Salamis - 480 CC
*Brwydr Sedgemoor - 1685
*Brwydr Shiloh - 1862
*Brwydr Solférino - 1859
*Brwydr y Somme 1916
*Brwydr y Somme (1918)
*Brwydr Pont Stirling - 1297
*Brwydr Maes Stoke - 1487

## T
*Brwydr Talavera - 1809
*Brwydr Tewkesbury - 1491
*Brwydr Thermopylae - 480 CC
*Brwydr Ticonderoga - 1758, 1759, 1775, 1777
*Brwydr Towton - 1461
*Brwydr Trafalgar - 1805

## V
*Brwydr Verdun - 1916
*Brwydr Vimeiro - 1808
*Brwydr Vimy Ridge - 1917

## W
*Brwydr Waterloo - 1815
*Brwydr Yorktown - 1781

## Z
*Brwydr Zama - 202 CC

*
Brwydrau
Brwydrau