open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Torra di Finochjarola

Mae **Tŵr Finochjarola** (Corseg: *Torra di Finochjarola*) yn dŵr Genoa adfeiliedig yng Nghorsica, wedi ei leoli ar ynys Finochjarola, yn commune Rogliano (Haute-Corse). Mae'r tŵr yn sefyll ychydig i'r gogledd-ddwyrain o borthladd Macinaghju. Mae Ynysoedd Finochjarola wedi'u dynodi'n warchodfa natur ers 1987 ac wedi eu cynnwys yng ngwarchodfa ehangach Cap Corse ers 2017. Oherwydd sefyllfa fregus bywyd gwyllt yr ynysoedd ni chaniateir glanio arnynt gan aelodau'r cyhoedd. Gan hynny nid oes modd ymweld ag adfeilion y tŵr ond mae modd cael golwg da ohoni ar daith môr.

## Hanes
Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.. Mae'r tŵr, sy'n agored i wyntoedd uchel a chwistrelliadau'r tonnau, mewn cyflwr gwael iawn. Mae ei hochr gogledd-ddwyreiniol wedi cwympo yn rhannol.. Mae'r tŵr a'i hynys dan ofal *Conservatoire du littoral*

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

Cap Corse-Tours génoises.jpg
Finocchiarola Islands.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Cadeirydd y Cyd-Benaethiaid Staff

**Cadeirydd y Cyd-Benaethiaid Staff** (Saesneg: *Chairman of the Joint Chiefs of Staff*) yw, yn ôl cyfraith yr Unol Daleithiau, y swyddog milwrol o'r rheng uchaf yn Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau ac yn brif gynghorydd milwrol i'r Arlywydd, y Cyngor Diogelwch Cenedaethol, Cyngor Diogelwch y Famwlad a'r Ysgrifennydd Amddiffyn.

## Cyfeiriadau

Categori:Unol Daleithiau America
Rhodri ap Dyfrig

Cyn Gomisiynydd Cynnwys Arlein S4C, blogiwr, ac arbenigwr yn y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg yw **Rhodri ap Dyfrig** (ganwyd 28 Mehefin 1977) a adnabyddir hefyd fel **Nwdls**. Mae'n un o sefydlwyr y grwp technoleg gwybodaeth Cymraeg Hacio'r Iaith, a sefydlodd ar y cyd gyda Carl Morris a Rhys Wynne ar 30 Ionawr 2010.

## Teulu
Ganed Rhodri yn Nolgellau yn fab i Dyfrig Siencyn, cyn-arweinydd Cyngor Gwynedd a'i wraig Rhian Owen (1952-1994). Mae'n frawd i'r gohebydd ac awdur Elliw Gwawr. Safodd ei daid tadol J L Jenkins fel ymgeisydd Plaid Cymru yn etholaeth Meirionnydd yn etholiad 1966.

## Gyrfa
Wedi graddio mewn iaith a chyfathrebu ym Mhrifysgol Caerdydd (1995 – 1998) gweithiodd am gyfnod i Sgrin Cymru Wales (2002 - 2005) ac fel ymchwilydd gyda Mercator Media (Awst 2005 - Mai 2008). Cwbwlhaodd  ei ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 2014 gyda thraethawd ar ''Gydgyfeiriant cyfryngol a'r economi ddigidol: Asesu dulliau cyfranogol a thorfol o gynhyrchu cyfryngau mewn ieithoedd lleiafrifol''. Rhwng Chwefror 2014 a Thachwedd 2015 bu'n Gymrawd Technolegau Creadigol yn Aberystwyth; dyma'r cyfnod pan sefydlodd Nwdls Cyf, a ddaeth i ben yn Rhagfyr 2015.

Yn Rhagfyr 2015 fe'i penodwyd yn Gynhyrchydd Arlein (Cyfryngau Cymdeithasol) BBC Cymru, gan weithio o Gaerdydd, a gadawodd yn Awst 2016 pan benodwyd ef yn Gomisiynydd Cynnwys Arlein S4C.

## Thesis ei ddoethuriaeth
Cwbwlhaodd ei ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 2014 gyda thraethawd ar: ''Cydgyfeiriant cyfryngol a'r economi ddigidol: Asesu dulliau cyfranogol a thorfol o gynhyrchu cyfryngau mewn ieithoedd lleiafrifol''. Noda'r cyflwyniad i'r papur:

## Arloesi
Fe'i rhestrir gan Brifysgol Aberystwyth ymhlith y 50 person mwyaf dylanwadol o fewn Addysg Uwch sy'n defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol yng Nghymru. Cofnododd hanes y genre gwyddonias mewn erthygl o'r enw 'Cymroddyfodoliaeth' ar wefan 'Medium' yn Nhachwedd 2014. sy'n defnyddia’r hashnod #cymroddyfodol ar Twitter i roi sylw i'r genre yma yn y Gymraeg. Mae hefyd yn un o sefydlwyr y grwp technoleg gwybodaeth Cymraeg Hacio'r Iaith, a sefydlodd ar y cyd gyda Carl Morris a Rhys Wynne ar 30 Ionawr 2010. Mae ei linell-amser *Hanes y We Gymraeg*, a gyhoeddwyd yn 2014, yn cofnodi rhai o'r cerrig milltir pwysig yn hanes y we.

## Dolennau allanol
* 
* nwdls.net 
* apdyfrig.com 
* haciaith.com
* golygiadau ar github.com
* ynyffram.org 
* rhegiadur.com 
* fideobobdydd.com 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Torra di Fornali

Mae **Tŵr Fornali** (Corseg: *Torra di Fornali*, Ffrangeg: *Tour de Formali*)  yn dŵr Genoa adfeiliedig yng Corsica, wedi ei leoli yn commune Saint-Florent.

## Hanes
Roedd y tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Cynlluniwyd deg tŵr o'r fath i amddiffyn Saint Florent, ond nid chafodd pob un ohonynt eu hadeiladu, ac o'r rheini a chafodd eu hadeiladu nid oes un ohonynt sydd wedi eu hadfer. Dim ond y rhan isaf o'r tŵr a grisiau carreg a arferai roi mynediad i'r ail lawr sydd wedi goroesi

Bu ymladd am feddiant y tŵr yn ystod Gwarchae Saint-Florent ym 1794. Roedd y gwarchae yn weithrediad milwrol gan lynges Prydain, gyda chymorth rhai o frodorion Corsica fel rhan o ymateb Prydain i'r Chwyldro Ffrengig.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

San Fiorenzo.jpg|Gwarchae Saint-Florent

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.
*Tour de Fornali - taith YouTube o amgylch yr olion

Categori:Henebion yng Nghorsica
Cyngor Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau

**Cyngor Diogelwch Cenedlaethol** y Tŷ Gwyn (Saesneg: *National Security Council*) yw'r prif fforwm a ddefnyddir gan Arlywydd yr Unol Daleithiau ar gyfer ystyriaeth o ddiogelwch cenedlaethol, materion milwrol, a materion polisi tramor gydag uwch-gynghorwyr diogelwch cenedlaethol a swyddogion y Cabinet ac mae'n rhan o swyddfa weithredol arlywydd yr Unol Daleithiau.


Categori:Unol Daleithiau America
Cranc manegog Tsieina

Mae **cranc manegog Tsieina** (''*; Chinese:&nbsp;t&nbsp;, s&nbsp;, p&nbsp;*dàzháxiè*, &nbsp;"cranc llifddor mawr"), hefyd yn cael ei adnabod fel **cranc blewog Shanghai** (, p&nbsp;*Shànghǎi máoxiè''), yn granc turiol maint canolig sydd wedi'i enwi ar ol ei grafangau blewog, sy'n edrych yn debyg i fenyg. Mae'n frodorol i afonydd, aberoedd a chynefinoedd arfordirol eraill yn nwyrain Asia o Corea yn y gogledd i dalaith Fujian yn Tsieina yn y de. Mae hefyd wedi'i gyflwyno i Ewrop a Gogledd America ac yn cael ei ystyried yn rhywogaeth ymledol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cramenogion
Torra di Furiani

Mae **Tŵr Furiani** (Corseg: *Torra di Furiani* Ffrangeg *Tour de Furiani*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Furiani ar ynys Corsica. Mae'r tŵr sgwâr yn sefyll yn y pentref sydd 220 metr (720 troedfedd) uwchben lefel y môr.

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol roedd Furiani yn gadarnle ffiwdal gyda chastell. Y tŵr yw olion hen Gastell Furiani. Fe'i hailadeiladwyd yn llwyr ar ôl 1763 gan Pascal Paoli, ac felly yn cael ei alw hefyd yn  "Tour Paoline".

Tŵr Furiani a'r Tŵr Nonza yw'r unig ddau dŵr sgwâr a godwyd gan Pascal Paoli.

Roedd Furiani yn un o'r cadarnleoedd a oedd yn perthyn i arglwyddi Bagnaria. Bu adeilad amddiffynnol yno o gyfnod ymerodraeth Pisa rhwng y 11 ganrif a'r 15 ganrif. Roedd yn arbennig o bwysig yng nghyfnod Weriniaeth Genoa pan oedd y tŵr yn cael ei ddefnyddio fel un o'r gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Ym 1987 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.

Ar blac a osodwyd wrth droed y tŵr, ysgrifennwyd y wybodaeth: "Adeiladwyd y tŵr sgwâr, nad yw ei thyrau gwylio wedi eu gorffen, gan Pascal Paoli, yn ystod ei generalate (1765 - 1769). Bu warchae arni saith gwaith rhwng 1729 a 1769. Roedd Furiani, ar adeg y gwrthryfeloedd, yn lle o bwys yn y gwrthwynebiad i Weriniaeth Genoa. Mae dyddiad adeiladu'r clochdy ar ben tŵr yn ansicr ond nodir ei bresenoldeb yn 1839 ".

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica
## Galeri

Furiani tour paoline 1.jpg
Furiani tour paoline.jpg
Furiani vue du village.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.
*Tour de Furiani 1
**Tour de Furiani 2 Dau ffilm YouTube o daith o amgylch y tŵr

Categori:Henebion yng Nghorsica
Cyngor Diogelwch y Famwlad

Mae **Cyngor Diogelwch y Famwlad** (Saesneg: *Homeland Security Counci*l) yn endid o fewn Swyddfa Weithredol Arlywydd yr Unol Daleithiau sydd â'r dasg o gynghori'r Arlywydd ar faterion yn ymwneud â Diogelwch y Famwlad.

Categori:Unol Daleithiau America
Torra di Galeria

Mae **Tŵr Galeria** (Corseg:*Torra di Galeria*, Ffrangeg: *Tour de Galeria*) neu Calcinaggia neu Calcinaghja yn dŵr Genoa adfeiliedig sydd wedi ei leoli yn commune Galéria (Haute-Corse) ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn eistedd ar ochr ddeheuol aber Afon Fangu.

## Hanes 
Adeiladwyd Tŵr de Galeria rhwng 1551 a 1573.  Fe'i cynhwysir mewn rhestr a luniwyd gan awdurdodau Genoa ym 1617 sy'n cofnodi bod y tŵr yn cael ei warchod gan bennaeth a dau filwr a dalwyd gan dref Calvi.

Mae rhan isaf y tŵr a storfa sydd yng nghlwm iddo wedi goroesi, roeddent yn dal i gael eu defnyddio ar ddechrau'r 18 ganrif. Cafodd ei werthu i fuddianau preifat ym 1785 ond cafodd ei ddinistrio gan ffrwydrad a osodwyd gan drigolion lleol ym 1792. Roeddynt yn hawlio mae eu heiddo cymunedol hwy oedd yr adeilad a'i thiroedd.

## Adferiad a gwarchodaeth
Adferwyd y stordy ym 1977 gan y Gymdeithas Llwybrau Ieuenctid i'w drawsnewid yn hostel ieuenctid. Bu gwella ar y llwybr sy'n arwain at y tŵr yr un pryd..

Ym 1994 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.

Mae'r foryd i'r gogledd i'r tŵr yn eiddo i asiantaeth o wladwriaeth Ffrainc, y Conservatoire du littoral.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

Galeria tour et magasin MH.jpg | Y storfa / hostel
Galeria-Tour magasin.jpg
Galéria tour génoise.jpg

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Ysgrifennydd Amddiffyn yr Unol Daleithiau

Yr **Ysgrifennydd Amddiffyn** (Saesneg: *Secretary of Defense*) yw arweinydd a phrif swyddog gweithredol Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau, adran weithredol Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau. Penodir yr Ysgrifennydd Amddiffyn gan yr Arlywydd gyda chyngor a chydsyniad y Senedd.

Categori:Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau
Categori:Cabinet yr Unol Daleithiau
Amddiffyn
Unol Daleithiau
Arthur Davies

Canwr opera o Gymru oedd **Arthur Davies** (11 Ebrill 1941 – 9 Awst 2018)

Fe'i ganwyd yn Wrecsam.

## Repertoire Operatig 
Dyma'r gwaith a'r cymeriadau mae Arthur Davies wedi eu perfformio ar lwyfan

## Recordiadau
Arafa Don
**Arthur Davies: tenor* (Sain, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl o Wrecsam
Betsan Moses

**Betsan Moses** (ganwyd Tachwedd 1971) yw Prif Weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru ers Mehefin 2018.

## Bywyd cynnar ac addysg
Mae Betsan Moses yn wreiddiol o Bontyberem yng Nghwm Gwendraeth. Aeth i Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa ac yna i Brifysgol Aberystwyth i astudio Theatr ac yn ddiweddarach gwnaeth radd Meistr mewn Caffael Iaith ym Mhrifysgol Cymru.

## Gyrfa
Gweithiodd fel Swyddog y Wasg a Chysylltiadau Cyhoeddus gyda cwmni Cennad ac yna fel Rheolwr Cyfrifon gyda StrataMatrix. Bu'n ddarlithydd yn Mhrifysgol y Drindod, Caerfyrddin ac yna Swyddog Dawns a Drama gyda Cyngor Celfyddydau Cymru. Ymunodd a'r Eisteddfod Genedlaethol yn Ebrill 1999 gan dreulio 9 mlynedd yno fel Rheolwr Cyfathrebu a Marchnata. Yn Chwefror 2009 dychwelodd i'r Cyngor Celfyddydau Cymru fel Pennaeth Cyfathrebu a Chysylltiadau Cyhoeddus.

Fe'i penodwyd yn Brif Weithredwr yr Eisteddfod Genedlaethol yn Chwefror 2018 a cychwynnodd ei swydd yn Mehefin 2018 gan gyd-weithio gyda Elfed Roberts drwy gyfnod Eisteddfod Caerdydd 2018.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau

Mae'r **Adran Amddiffyn** (Saesneg: *Department of Defense*) yn adran weithredol o fewn cangen weithredol llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau.

Arweinir yr Adran gan yr Ysgrifennydd Amddiffyn, pennaeth o fewn y Cabinet sy'n adrodd yn uniongyrchol i'r Arlywydd. Yr Ysgrifennydd Amddiffyn presennol yw Jim Mattis, yn ei swydd ers 20 Ionawr 2017.

Yn isradd i'r Adran Amddiffyn y mae tair adran filwrol: Adran Byddin yr Unol Daleithiau, Adran Llynges yr Unol Daleithiau, ac Adran Awyrlu'r Unol Daleithiau. Yn ogystal, y mae pedwar gwasanaeth cudd-wybodaeth cenedlaethol yn isradd i'r Adran Amddiffyn: yr Asiantaeth Amddiffyn Cudd-wybodaeth (DIA), yr Asiantaeth Ddiogelwch Genedlaethol (NSA), yr Asiantaeth Gudd-wybodaeth Geo-ofodol Genedlaethol (NGA), a'r Swyddfa Rhagchwilio Genedlaethol (NRO).

Categori:Adrannau gweithredol ffederal yr Unol Daleithiau
Steven Mnuchin

Mae **Steven Terner Mnuchin** (ganed 21 Rhagfyr 1962) yn gyn-fanciwr buddsoddi sydd bellach yn gwasanaethu fel 77ain Ysgrifennydd y Trysorlys yr Unol Daleithiau fel rhan o Gabinet Donald Trump. Cyn hyn, roedd Mnuchin wedi gweithio fel cynhyrchydd ffilm a rhelowr cronfeydd cyllid.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Ysgrifennydd Trysorlys yr Unol Daleithiau

Mae'r **Ysgrifennydd y Trysorlys** (Saesneg: *Secretary of the Treasury*) yn bennaeth ar Adran y Trysorlys yr Unol Daleithiau sy'n ymwneud â materion cyllidol ac ariannol, ac roedd, tan 2003, hefyd yn cynnwys nifer o asiantaethau gorfodi'r gyfraith ffederal. Mae'r swydd hon yn llywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau yn gyfateb â'r rôl Gweinidog Cyllid mewn nifer o wledydd eraill. Mae Ysgrifennydd y Trysorlys yn aelod o Gabinet yr Arlywydd, a chaiff ei enwebu gan Arlywydd yr Unol Daleithiau. Mae dewisddynion ar gyfer Ysgrifennydd y Trysorlys yn mynd trwy wrandawiad cadarnhau gerbron Pwyllgor Cyllid Senedd yr Unol Daleithiau.

Yr Ysgrifennydd y Trysorlys presennol yw Janet Yellen, yn ei swydd ers 25 Ionawr 2021.


Categori:Adran Trysorlys yr Unol Daleithiau
Trysorlys
Unol Daleithiau
Eifion Lloyd Jones

Darlledwr a darlithydd yw **Eifion Lloyd Jones** (ganwyd 13 Hydref 1948). Bu'n Llywydd Llys yr Eisteddfod Genedlaethol o 2017 i 2019.

## Bywgraffiad
Ganwyd Eifion yn Felinfach ac fe'i magwyd ym Mhorthmadog. Bu'n gweithio i HTV Cymru fel cyflwynydd a chynhyrchydd teledu ac roedd yn gyfrifol am ddarllediadau allanol o eisteddfodau a gwyliau Cymru. Bu hefyd yn gweithio fel uwch-ddarlithydd yn Adran Gyfathrebu'r Coleg Normal, Bangor. Bu'n ymgeisydd gwleidyddol dros Blaid Cymru.

Mae wedi cyhoeddi sawl llyfr yn cynnwys *Byd y Teledu* a dwy nofel, *Lleucu* a *Blas yr Afal*.

Mae'n lefarydd i fudiad Dyfodol yr Iaith.

### Sylwadau dadleuol
Roedd yn gadeirydd y Pwyllgor Gwaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001. Yn ei araith fel Llywydd y Dydd gwnaeth sylwadau dadleuol ynglŷn â'r syniad o gyfyngu nifer y plant o aelwydydd di-Gymraeg a dderbynir i ysgolion cyfrwng Cymraeg. Beirniadwyd y sylwadau gan Heini Gruffudd, cadeirydd Rhieni Dros Addysg Gymraeg a ddywedodd fod "dyfodol yr iaith Gymraeg yn dibynnu ar rieni di-Gymraeg i anfon eu plant i ysgolion Cymraeg"

Yn Eisteddfod Genedlaethol 2018, cafodd ei feirniadu am sylw a wnaeth yn ystod Y Gymanfa Ganu ar y nos Sul wrth gyflwyno Iori Roberts, llywydd Cymru a'r Byd, i'r gynulleidfa, gan ddweud ei fod wedi "gweithio'n Uganda ac Ysgol Emrys ab Iwan, Abergele - a dwi ddim yn siŵr lle roedd yr anwariaid gwaethaf", cyn gwneud sylw tebyg am ogledd Lloegr. Fe'i feirniadwyd gan nifer am y sylw ond dywedodd fod "rhai pobl wedi methu deall y cyd-destun". Dywedodd mai "jôc" oedd y sylw i fod ac nid oedd yn derbyn unrhyw awgrym ei fod yn sylw hiliol. Fe'i ail-etholwyd fel Llywydd ar y dydd Gwener canlynol er y cafwyd cynnig gan Marc Phillips i'w atal. Daeth datganiad arall ar y dydd Sul gan ddweud ei fod "ymddiheuro am unrhyw bryder neu loes a achoswyd yn anfwriadol gan sylwadau o'm eiddo". Ar ddydd Mawrth, 14 Awst cyhoeddodd Dylan Foster Evans ei fod wedi dileu ei aelodaeth o Lys yr Eisteddfod am nad oedd yr ymddiheuriad yn un diamod. Daeth trydydd datganiad ganddo ar ddydd Mercher, 15 Awst gan ddweud ei fod yn "ymddiheuro'n llawn a diamod am y gair a ddefnyddiais yn seremoni Cymru a'r Byd, a gallaf sicrhau pawb fy mod yn gyfangwbl yn erbyn hiliaeth o unrhyw fath."

## Bywyd personol
Mae'n byw yn Prion, Dinbych, yn briod â'r gantores Leah Owen ac mae ganddynt bedwar o blant.

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566150).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566151).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1984, Llanbedr Pont Steffan a'r Fro (1566152).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1948
Yr Anfad Ergyd

bawd|Darluniad gan Lancelot Speed o'r Anfad Ergyd, yn y llyfr *The Legends of King Arthur and His Knights* gan Syr James Knowles (1912).
Motiff yng Nghylch Arthur yw'r **Anfad Ergyd** neu'r **Anfad Fwyellod**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylch Arthur
Categori:Motiffau
Jim Mattis

**James Norman Mattis** (ganed 8 Medi 1950) oedd y 26ain Ysgrifennydd Amddiffyn yr Unol Daleithiau ac mae'n gyn-gadfridog Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau a wasanaethodd fel 11eg Cadlywydd Rheolaeth Ganolog yr Unol Daleithiau yn ystod Arlywyddiaeth Barack Obama.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Cadfridogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Washington
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ganadaidd
Categori:Swyddogion Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifenyddion Amddiffyn yr Unol Daleithiau
Igbo

Iaith yn nheulu ieithoedd Niger-Congo ac iaith frodorol yr Igboaid yn ne-ddwyrain Nigeria yw **Igbo**. Rhan o glwstwr yr ieithoedd Igboid ydyw, yng nghangen yr ieithoedd Volta-Niger. Mae rhai ieithyddion yn ystyried yr ieithoedd Igboid i gyd yn dafodieithoedd neu'n amrywiadau ar Igbo.

Ysgrifennir Igbo yn yr wyddor Ladin, a gyflwynwyd yng nghyfnod yr Ymerodraeth Brydeinig.

Yn nechrau'r 20g, ceisiwyd datblygu ffurf artiffisial ar Igbo ar sail pedair tafodiaith. Yn ddiweddarach datblygwyd safon lenyddol ar sail tafodieithoedd Owerri ac Umuahia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Ieithoedd Nigeria
Categori:Ieithoedd Affrica
Gwartheg y llyn

Anifeiliaid yn llên gwerin Cymru yw **gwartheg y llyn**. Y straeon hyn yw'r ffurf Gymreig ar wartheg arallfydol ym mytholeg Geltaidd. Lliw gwyn, megis ysbrydion, sydd gan wartheg y llyn, yn wahanol i chwedlau tebyg yn yr Alban ac Iwerddon a sonir am wartheg cochion â chlustiau gwynion. Roedd modd i wartheg y llyn dod i'r byd daearol a pharu gyda buchod meidrol, neu i aros yn y byd hwn a chynhyrchu llaeth ar gyfradd ryfeddol, er budd y ffermwr lleol.

Enghreifftiau o chwedlau o'r fath yw'r Fuwch Frech o Fynydd Hiraethog a'r Fuwch Gyfeiliorn o Aberdyfi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Creaduriaid mytholegol
Llyn
Categori:Llên afonydd a llynnoedd
Categori:Llên anifeiliaid
Categori:Llên gwerin Cymru
Norbert Wiener

Mathemategydd ac athronydd  o'r Unol Daleithiau oedd **Norbert Wiener** (26 Tachwedd 1894 – 18 Mawrth 1964).

Ganwyd yn Columbia, Missouri, yn fab i athro ieithoedd a llenyddiaeth Slafonaidd ym Mhrifysgol Harvard. Graddiodd Norbert mewn mathemateg o Goleg Tufts yn 14 oed, a threuliodd blwyddyn yn astudio sŵoleg yn Harvard. Newidiodd ei radd i athroniaeth, ac enillodd ei ddoethuriaeth o Harvard yn 1913 gyda'i draethawd estynedig ar bwnc rhesymeg fathemategol. Astudiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt dan Bertrand Russell ac ym Mhrifysgol Göttingen gyda David Hilbert.

Ni chafodd ei dderbyn i'r fyddin yn y Rhyfel Byd Cyntaf, am yr oedd ei olwg yn rhy wan. Treuliodd y rhyfel yn athro ym Mhrifysgol Maine, yn awdur gwyddoniadur, yn brentis peiriannydd, yn newyddiadurwr, ac yn fathemategydd ym Maes Arbrofi Aberdeen, Maryland. Yn 1919 ymunodd ag adran fathemateg Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT), a bu'n gweithio yno nes iddo ymddeol. Gweithiodd ar bynciau prosesau stocastig, mudiant Brownaidd, a dadansoddi harmonig cyffredin.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe weithiodd ar broblemau ynglŷn ag anelu arfau i saethu ar dargedau sy'n symud. Yn 1948, cyhoeddodd ei lyfr *Cybernetics: or Control and Communication in the Animal and the Machine*, gan arloesi maes seiberneteg. Bu farw yn Stockholm yn 69 oed.

Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Mathemategwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Missouri
Categori:Rhesymegwyr o'r Unol Daleithiau
Carreg Portland

bawd|Carreg Portland mewn chwarel ar Ynys Portland, Dorset
Mae **carreg Portland** yn galchfaen  o'r cyfnod Jurasig sy'n cael ei gloddio ar Ynys Portland, Dorset, De-orllewin Lloegr. 

Mae'r chwareli wedi'u cyfansoddi o welyau o galchfaen llwyd-wyn wedi'u gwahanu gan welyau o gornfaen. 

Mae'r garreg yn cael ei hystyried yn un o gerrig adeiladu gorau Ynysoedd Prydain, ac mae'r adeiladau sydd wedi'u gwneud â hi yn cynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Phencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd. 

## Adeiladau eraill a wnaed â charreg Portland 
* Adeiladau Parc Cathays, Caerdydd, gan gynnwys 
** Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd
** Neuadd y Ddinas
** Llys y Goron Caerdydd
** Y Prif Adeilad, Prifysgol Caerdydd
** Adeilad Bute, Prifysgol Caerdydd
** Adeilad Morgannwg, Prifysgol Caerdydd
** Adeilad Redwood, Prifysgol Caerdydd
** Cofrestrfa Prifysgol Cymru
** Adeilad y Goron
** Y Deml Heddwch
** Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru
* Castell Rufus, Ynys Portland
* Adeilad Porthladd Lerpwl, Lerpwl, adeiladwyd 1907
* Eglwys Gadeiriol Sant Pawl, Llundain, adeiladwyd 1677
* Palas Buckingham, Llundain
* Palas San Steffan, Llundain
* Y Senotaff, Whitehall, Llundain
* 100 King Street, Manceinion, adeiladwyd 1935

Categori:Creigiau
Categori:Pensaernïaeth y Deyrnas Unedig
Torra di Giottani

Mae **Tŵr Giottani** (Corseg:*Torra di Giottani* Ffrangeg *Tour de Giottani*) yn dŵr Genoa adfeiliedig sydd wedi ei leoli yn commune Barrettali, ar arfordir gogleddol ynys  Corsica.. Lleolir y tŵr hwn ar ran orllewinol Cap Corse. Mae'n sefyll ar bentir creigiog bach 50 metr uwchben porthladd bach Giottani.

Dim ond y sylfaen sydd ar uchder sy'n amrywio o 1 i 3 metr sydd wedi goroesi. Mae'n dŵr crwn ac yn wreiddiol byddai iddi dwy lefel. Fe'i hadeiladwyd ym 1552 yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

Marine de Giottani à Conchiglio (2).jpg
Barrettali-Marine de giotta.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Fiurentina

Mae **Tŵr Fiurentina** (Corseg: *Torra di Fiurentina*, Ffrangeg: *Tour Fiorentine*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune San-Giuliano ar arfordir dwyreiniol ynys Corsica. Dim ond rhan o'r sylfaen sydd wedi goroesi.

## Hanes
Dechreuwyd adeiladu'r twr ym 1575 a chwblhawyd y gwaith ym 1582.

Wedi'i leoli ar draeth hir yr arfordir dwyreiniol, ar dwyn rhwng y traeth a'r gwinllannoedd. Rhaid cerdded tua phymtheg munud i'r gogledd o'r man parcio ar hyd y traeth er mwyn cyrraedd ati. Er bod y tŵr crwn hwn yn adfeilion mae modd mynd i mewn iddi. Y tu mewn mae le tân a dau agoriad bach, hanner ogrwn. Mae'n dŵr a adeiladwyd yn bennaf o gerrig.

Yn 2007 ychwanegwyd y tŵr i "Restr Gyffredinol Treftadaeth Ddiwylliannol" ("Inventaire général du patrimoine culturel") a gynhelir gan Weinyddiaeth Diwylliant Ffrainc. Mae'n eiddo i'r cyhoedd.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Stein Grieg Halvorsen

Roedd **Halvor Bernt Stein Grieg Halvorsen** (19 Hydref 1909 - 11 Tachwedd 2013) yn actor llwyfan Norwyaidd

Ganwyd Halvorsen yn Oslo, Norwy ar 19 Hydref 1909. Roedd yn briod ag Elizabeth Thaulow o 1940 hyd ei marwolaeth ym 1968. Yna priododd â Vibeke Falk o 1971 hyd ei farwolaeth yn 2013.

Mae ei fab, Stein Johan Grieg Halvorsen, yn hanner y deuawd gomedi Erlend & SteinJo, a gododd i enwogrwydd yn y 1990au.

Bu farw Halvorsen o achosion naturiol ar 11 Tachwedd 2013 yn ei gartref Oslo, Norwy. Bu farw dair wythnos ar ôl ei ben-blwydd yn 104 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Charlie Jones (pel-droediwr, a anwyd 1899)

Roedd **Charles "Charlie" Jones** (12 Rhagfyr 1899 - Ebrill 1966) yn bêl-droediwr rhyngwladol o Gymru.

Fe'i anwyd yn Nhroed-y-rhiw, Merthyr Tudful (sir), gan gychwyn ar ei yrfa yn Ninas Caerdydd, ond fe'i rhyddhawyd yn Haf 1921 ar ôl dim ond un ymddangosiad, pan eu trechwyd o 1-0 gan *Stoke City*. Ymunodd â Stockport County, ac yn ei dymor cyntaf yn y clwb (1921-22) enillodd fedal Trydydd Rhanbarth Gogledd ac ennill dyrchafiad i'r Ail Adran. Symudodd ym mis Mawrth 1923 i'r Adran Gyntaf ac ymuno gydag Oldham Athletic, ond cafodd y clwb ei ddisodli i'r Ail Adran yn fuan ar ôl iddo ymuno; Treuliodd Jones ddau dymor arall gyda'r Latics yn yr ail adran, ac yna ymunodd â Nottingham Forest yn yr Ail Adran yn Haf 1925.

Fe wnaeth Jones wneud enw i'w hun fel chwaraewr asgell chwith talentog gyda *Forest*, gan wneud dros 100 o ymddangosiadau drostynt dros dair blynedd. Tra oedd yno, fe enillodd y cyntaf o'i wyth cap ar gyfer Cymru, yn rhagori mewn buddugoliaeth 3-1 dros Loegr yn Selhurst Park ar 1 Mawrth 1926. Yn ogystal, aeth ymlaen i fod yn gapten ar ei wlad sawl gwaith.

Arwyddwyd gan Herbert Chapman Jones ar gyfer Arsenal ym mis Mai 1928, ac fe chwaraeodd fel un o'r blaenwyr yn aml wrth i Chapman gyflwyno ffurfiau WM. Collodd dim ond tair gêm gynghrair yn 1929-30, er yn anffodus, ni chafodd ei ddewis ar gyfer tim buddugol y *Gunners *yng Nghwpan FA 1930.

Fodd bynnag, profodd Jones ei hyblygrwydd trwy symud i'r hanner dde, ac ddaeth yn adnabyddus fel y bêl-enillydd gwydn ac ymladdwr ymrwymedig yng nghanol cae i *Arsenal*. Gydag *Arsenal* enillodd dair medal Enillwyr yr Adran Gyntaf (yn 1930-31, 1932-33 a 1933-34), a chwaraeodd yn rownd derfynol Cwpan FA 1931-32 (pan gollodd Arsenal yn ddadleuol i *Newcastle United*). Tua diwedd ei yrfa roedd ei oedran yn dechrau dal i fyny gydag ef, ac roedd cystadleuaeth am leoedd canol cae yn ffyrnig; gyda chwaraewyr fel Bob John a Frank Hill yn sgwad Arsenal, chwaraeodd Jones mewn 16 o gemau yn unig yn 1932-33. Fodd bynnag, roedd rheolwyr* Arsenal*, Herbert Chapman a Joe Shaw, yn parhau i werthfawrogi ei wybodaeth am y gêm a'i ymdeimlad tactegol; roedd hyn yn golygu ei fod yn bresenoldeb rheolaidd yn y tymor 1933-34, ac ar ddiwedd y cyfnod ymddeolodd o'r gêm, yn 34 oed. Fe chwaraeodd 195 o gemau yn gyfangwbl i *Arsenal*, gan sgorio 8 gôl.

Roedd Jones yn reolwr *Notts County* o Fai 1934 i Ragfyr 1935.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Edward John Lewis

Roedd **Edward John Lewis** (5 Rhagfyr 1859 – 8 Mehefin 1925) yn feddyg Cymreig ac yn hanner-cefnwr rygbi'r undeb rhyngwladol; chwaraeodd i Goleg Llanymddyfri a rygbi rhyngwladol i Gymru. Un gêm yn unig a chwaraeodd i Gymru, a hynny pan gafodd ei ddewis ar gyfer y gêm ryngwladol gyntaf.

## Bywyd personol 
Ganwyd Lewis ym 1859 yn Llanymddyfri yn fab i John Lewis, ac fe'i haddysgwyd gyntaf yng Ngholeg Llanymddyfri ac yna aeth i Goleg Crist, Caergrawnt ym 1878. Enillodd ei BA ym 1882 a'i Faglor mewn Meddygaeth yn 1887 o Ysbyty *St Bartholomew*. Parhaodd Lewis â'i astudiaethau trwy gydol ei yrfa, a dyfarnwyd iddo'r LSA yn 1884, yr MRCS yn 1884 a'r FRCS yn 1890. Cwblhaodd ei gyfnod fel uwch swyddog tŷ yn *St Batholomew*, cyn dod yn feddyg ymgynghorol yn Kilburn Dispensary. Dechreuodd ei arbenigedd mewn pediatreg pan ymgymerodd â swydd fel llawfeddyg yn *Clergy Orphan School* yn Marylebone, gan gymryd swydd yn ddiweddarach fel Uwch Swyddog Meddygol Preswyl yn Ysbyty *Great Ormond Street*. Ei swydd olaf oedd Swyddog Meddygol Preswyl yn y *Royal Free Hospital *yn Llundain.

## Gyrfa rygbi 
chwith|bawd|175x175px|Y tîm cyntaf o Gymru, Lewis yn eistedd yn y rhes flaen, ar y chwith
Wedi i Richard Mullock, ysgrifennydd Athletau Casnewydd, lwyddo i sicrhau gêm gan yr Undeb Rygbi Pêl-droed rhwng tîm Lloegr a Chymru a oedd eto i gael ei ffurfio, roedd ganddo gyfnod byr i recriwtio tîm i Gymru. Roedd gan Mullock gynlluniau i ffurfio Undeb Rygbi Cymru yn y dyfodol, felly dewisodd dîm o 'chwaraewyr bonheddig' a oedd yn cynrychioli clybiau eang o bob cwr o Gymru. Nid Lewis yn unig oedd yn gyn-fyfyriwr o Gaergrawnt, ar ôl graddio o Goleg Crist ond roedd hefyd yn cynrychioli Llanymddyfri, ac fe'i galwyd i gynrychioli'r tîm cyntaf o Gymru. Rhoddwyd Lewis i chwarae fel hanner-cefn, y safle allweddol, a'r reffari Leonard Watkins, Llandaf. Roedd y gêm yn drychinebus i dîm Cymru. Roedd y tîm wedi ei drefnu'n wael, gan nad oeddynt wedi chwarae gyda'u gilydd erioed o'r blaen, a nifer o chwaraewyr heb fod yn ei safleoedd arferol. Yn y deg munud cyntaf ar ddechrau'r gêm, cafodd Lewis a blaenwr Cymru, B. B. Mann eu hanafu, gan adael y cae cyn y chwiban olaf. Colodd tîm Cymru o wyth gôl i ddim, ac ni wnaeth Lewis byth gynrychioli ei wlad eto.

### Gemau Rhyngwladol 
* Cymru 
* Lloegr; 1881

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Torra di Girolata

Mae **Tŵr de Gerolata** (Corseg:*Torra di Girolata* Ffrangeg *Fortin de Gerolata*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Osani (Corse-du-Sud) ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar uchder o 36 metr (118 troedfedd) ar frig creigiog yn y Golfe de Girolata.

## Hanes
Adeiladwyd y twr rhwng 1551 a 1552. Ar y dechrau, goruchwyliwyd y gwaith adeiladu gan Gieronimo da Levanto ond ar ei farwolaeth wnaeth Giovan Battista de'Franchi cymryd ei le. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.  Yn 2008 fe'i rhestrwyd fel un o henebion hanesyddol *Monument historique* Ffrainc.

Nid yw'r twr yn agored i'r cyhoedd. Ers 2009 mae asiantaeth o lywodraeth Ffrainc yn berchen arno, y Conservatoire du littoral. Mae'r asiantaeth yn bwriadu prynu 937 hectar (2,320 erw) o'r tir o amgylch Golfe de Girolata.

## Galeri

Tour de Girolata ASG 886.jpg|Darlyn o'r tŵr o archif Genoa tua 1590
Corsica Fortin de Girolata agave.jpg
Corsica Fortin de Girolata.jpg
Corsica Girolata la vache sur la Plage de Focaghia.jpg
Genujieciu bokstas girolatoje.JPG
Girolata 01.JPG
Girolata 011.JPG
Girolata 02.JPG
Girolata 03.JPG
Girolata 04.JPG
Girolata 05.JPG
Girolata 06.JPG
Girolata 07.JPG
Girolata 08.JPG
Girolata 09.JPG
Girolata 10.JPG
Girolata 2014 012.JPG
Girolata Osani 1 JPG.jpg
Girolata Osani 2 JPG.jpg
Girolata Osani 3 JPG.jpg
Girolata Osani 4 JPG.jpg
Osani fortin de Girolata 1.jpg
Osani fortin de Girolata 2.jpg  
Osani fortin de Girolata.jpg

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Richard Jones (Gwyndaf Eryri)

Bardd a ffermwr o Gymro oedd **Richard Jones (Gwyndaf Eryri)** (1785 – 1848).

Ganwyd yn Erw Ystyffylau, plwyf Llanwnda, yn fab i John a Margaret Jones. Fe'i gladdwyd ym mynwent Llanbeblig. Enillodd ei fara trwy amaethu ac fel saer maen, ond daeth i amlygrwydd fel eisteddfodwr llwyddiannus os hunan-addysgiedig. Enillodd y gadair yn Eisteddfod Caernarfon, 1821 am awdl ar y testun *Cerddoriaeth*, a thlws y gwyneddigion yn Eisteddfod Llanwrtyd, 1823, am awdl ar *Lles Gwybodaeth*, ymysg gwobrau eraill.  Ym 1818 cyhoeddodd gyfrol o'i farddoniaeth, sef *Peroriaeth Awen*. Roedd hefyd yn gerddor mewn band y mintai o wirfoddolwyr a gynhelid gan y 3ydd Arglwydd Newborough.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1785
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
Thomas Lloyd (chwaraewr rygbi)

Roedd **Thomas John Lloyd** (1882 - 27 Ebrill 1938) yn chwaraewr rygbi rhyngwladol, a chwaraeodd rygbi clwb i Gastell-nedd. Enillodd saith cap rhyngwladol i Gymru o 1909 i 1914; Ei gem olaf, fel aelod o'r '' 'Terrible Eight' '' o Gymru a chwaraeodd mewn gêm dreisgar yn erbyn Iwerddon cyn i'r Rhyfel Byd Cyntaf roi diwedd ar gystadleuaeth ryngwladol.

## Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

* link=|alt=|border|23x23px &nbsp;Lloegr 1914
* link=|alt=|border|23x23px&nbsp; 1909, 1913, 1914
* link=|alt=|border|23x23px&nbsp; 1913, 1914
* link=|alt=|border|23x23px&nbsp; 1909, 1910

## Bywgraffiad 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Rheilffordd dreftadaeth

Mae **rheilffordd dreftadaeth** yn rheilffordd a gynhelir ar gyfer ei werth hanesyddol, naill ai oherwydd y lein ei hun, yr hanes sydd yn gysylltideig â hi, neu'r stoc a redir neu a arferid rhedeg ar y lein. Fel arfer mae'r rheilffyrdd hyn yn cynnig teithiau i'r cyhoedd fel gweithgaredd hamdden, ac y mae'r rhan fwyaf yn dibynnu (i raddau o leiaf) ar wirfoddolwyr i'w rhedeg ac i'w hariannu. Ceir y rheilffyrdd hyn ar draws y byd, o'r Unol Daleithiau i Seland Newydd, fel arfer yn y gwledydd mwyaf goludog. 

Er bod nifer o reilffyrdd treftadaeth wedi ceisio ail agor leiniau gyda'r bwriad o gynnig gwasanaeth cludiant masnachol, mae'r rhan fwyaf wedi methu â denu teithwyr lleol digonol i lwyddo. Rheilffyrdd twristiaid ydyw bron pob un felly, er eu bod yn elfen bwysig iawn yn y dehongliad o hanes trafnidiaeth. Mae'r rhai gorau, megis Rheilffordd Ffestiniog, Rheilffordd Talyllyn, Rheilffordd Dyffryn Hafren, Rheilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf, Rheilffordd Bluebell a Rheilffordd Rhosydd Gogledd Swydd Efrog yn ail-greu naws ac awyrgylch oes stêm y rheilffyrdd ac yn gwarchod darnau pwysig o'r dreftadaeth ddiwydiannol, yn cynnwys injans, coetsis a gwagenni, signalau, ac adeiladau rheilffordd.

Fel arfer, mae cymdeithas o gefnogwyr ynghlwm wrth y rheilffyrdd unigol hyn. Y gymdeithas gyntaf yn y byd i gael ei ffurfio gyda'r bwriad o brynu, gwarchod a rhedeg rheilffordd dreftadaeth oedd Cymdeithas Cadwraeth Rheilffordd Talyllyn.

Categori:Rheilffyrdd treftadaeth
Bara rhyg

300px|bawd|Bara rhyg
Math o fara sydd wedi'i wneud â chyfuniad o flawd a grawn rhyg yw **bara rhyg**. Gall fod yn olau neu dywyll, gan ddibynnu ar y math o flawd a ddefnyddiwyd ac unrhyw liw a ychwanegwyd iddo, ac mae fel arfer yn fwy dwys na bara a wneir gyda blawd gwenith. Mae'n ganddo fwy o ffibr a llai o fraster na bara gwyn, ac mae ei flas yn gryfach.

Roedd bara rhyg yn cael ei ystyried yn un o brif fwydydd yr Oesoedd Canol. Y Sacsoniaid a'r Daniaid gyflwynodd ryg i ynysoedd Prydain o gwmpas 500 OC, ac roedd yr hinsawdd yn addas ar gyfer ei dyfu yno.

Gwelir cyfeiriadau at fara du mewn dogfennau o'r 17g. Sôn am fara rhyg y mae'r rhain, a defnyddid y term 'du' i wahaniaethu rhwng bara rhyg a bara gwenith, a elwid yn 'fara gwyn' - er bod y bara'n nes at liw bara blawd cyflawn heddiw. Tyfid rhyg mewn ardaloedd yn Sir Gaernarfon yn y 17g nad oeddynt yn ddigon ffrwythlon i alluogi tyfu gwenith. Ar diroedd salach fyth, tyfid dim ond ceirch. Tueddai pobl i fwyta'r hyn oedd ar gael iddynt yn lleol, ac felly bara du rhyg oedd y bara a fwyteid gan bobl rhannau yr iseldir lle nad oedd y tir o'r ansawdd gorau.

Mae nifer o wahanol fathau o rawn rhyg wedi dod o ogledd a chanolbarth Ewrop, gan gynnwys Llychlyn, Y Ffindir, Y Gwledydd Baltig, Gwlad Pwyl, Wcráin, Rwsia, yr Iseldiroedd, Gwlad Belg, Ffrainc, Y Weriniaeth Tsiec, Yr Almaen ac mae hefyd yn nodweddiadol o ganton Valais yn Y Swistir.

## Cyfeiriadau
Categori:Bara
Ambell i Gân (cân werin)

Cân werin draddodiadol yw ***Ambell i gân*** sy'n sôn am bwer caneuon i godi calon person ac i gario beichiau bywyd. Fel y rhan fwyaf o ganeuon gwerin, ni wyddys pwy yw'r awdur. Cyhoeddwyd y gân gan Gymdeithas Alawon Gwerin Cymru yn 1957.Yn 1981 roedd y gân yn dal i gael ei chanu ar Ynys Môn. Yno, mae'r pennill olaf ychydig yn wahanol i'r arfer, ac arferid canu: 'A phan dry'r bydysawd yn olwyn o dân / Bryd hynny caf ganu nid ambell i gân.'

## Geiriau

Ambell i gân a geidw fy mron
Rhag suddo i lawr dan aml i don,
Mae’r awen mor siriol, mor swynol, mor lân,
Diolchaf o galon am ambell i gân.

Ambell i gân dry dwyllwch y nos
Mor olau â’r dydd, mor siriol â’r rhos,
Caf ddugawl anobaith gymylau fel gwlân
A troant os gallaf gael ambell i gân.

Ambell i gân rydd nerth yn y fraich
A’r ysgwydd i gario aml i faich,
A grym anawsterau falurir yn lân
Os gallaf gael canu ambell i gân.

Ambell i gân a gaf yn y byd,
Ond teithiaf i wlad fydd yn ganu i gyd,
Ac wedi i’m adael yr anial yn lân,
Gobeithiaf gael canu nid ambell i gân.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Ar Ben Waun Tredeger

Cân werin draddodiadol yw ***Ar Ben Waun Tredeger***. Enghraifft o ganu Hen Bennillion.

Dyma bennill cyntaf o'r gân werin :-

Ar ben waun Tredeger mae eirin a chnau,
Ar ben waun Tredeger mae falau ym mis Mai,
Ar ben waun Tredeger mae ffrwythau o bob rhyw,
Ar ben waun Tredeger mae 'nghariad i'n byw.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
42 (Yr Ateb i Fywyd, y Bydysawd a Phopeth)

bawd|175x175px|Yr Ateb i Fywyd, y Bydysawd a Phopeth
**42** yw'r **Ateb Terfynol i Gwestiwn Bywyd, y Bydysawd, a Phopeth** yn ôl llyfrau ''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy*. Cafodd ei chyfrifiannu gan *Deep Thought*, y cyfrifiadur ail fwyaf erioed. Mae disgynyddion creawdwyr *Deep Thought'' yn cael eu siomi gan natur rhifol yr ateb, dim yn deall beth i'w wneud gyda'r ateb na beth i'w ddweud wrth y bobl oedd wedi comisiynu'r prosiect a barodd am 7.5 miliwn blwyddyn.

O gael ei ofyn i gynhyrchu'r cwestiwn terfynol i fynd gyda'r ateb "42", mae *Deep Thought* yn cyfaddef nad yw'n gallu cyfrifiannu hynny ei hun, ond y gall helpu i ddylunio cyfrifiadur sydd hyd yn oed yn fwy pwerus, gyda'r gallu i greu'r cwestiwn. Bydd y cyfrifiadur newydd yn ymgorffori bodau byw yn y "matrics cyfrifiadurol" a bydd yn rhedeg am ddeng miliwn o flynyddoedd. Dyma blaned y Ddaear.

Yn ASCII (safon amgodio cymeriad ar gyfer cyfathrebu electronig) mae 42 yn creu'r symbol ***** (seren). Symbol sy'n gallu golygu "Unrhyw beth" neu "Ddim byd".

## Cyfeiriadau 
Categori:The Hitchhiker's Guide to the Galaxy
Torra di Giraglia

Mae **Tŵr de Giraglia** (Corseg:*Torra di Giraglia* Ffrangeg *Tour de Giraglia*) yn dŵr Genoa adfeiliedig  wedi ei leoli yn commune Ersa (Haute-Corse) ar ynys Giraglia ger arfordir gogleddol Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar ben gogleddol yr ynys, 40 metr o'r goleudy ar uchder o 60 metr (200 troedfedd) uwchben y môr.

## Hanes
Cychwynnwyd adeiladu'r tŵr ym mis Ebrill 1584. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Mae'r cofnod cyntaf o'r bwriad i adeiladu tŵr ar Giralia wedi dyddio 1573. Penderfynwyd ar gynlluniau'r adeilad yn derfynol ym 1582 gan  arglwydd Cap Corse, Don Cristofaro Tagliacarne, a'r llywodraethwr Genoese, Stefano Passano, gyda chytundeb y boblogaeth. Ar 6 Hydref, 1583, dilyswyd y cytundeb adeiladu gan Swyddfa Adeiladu'r Tyrau, gyda Gorffennaf 1584 fel y dyddiad cwblhau arfaethedig.

Cychwynnwyd ar y gwaith dan gyfarwyddyd y pensaer Domenico Pelo. Fodd bynnag, bu problemau logistaidd yn ymwneud â chodi adeilad ar safle ynysig cyfyng. Mewn llythyr dyddiedig 29 mis Gorffennaf 1584 mae Don Tagliacarne yn hysbysu llywodraethwr newydd Genoa, Cattaneo Marini, am anawsterau cludo bwyd ac offer o Bastia i'r Giraglia, gan ofyn am estyniad i'r amser a chaniatawyd i'w hadeiladu. Er gwaethaf y problemau cafodd yr adeilad ei gwblhau ar 16 Tachwedd, 1584 ac roedd yn barod i'w defnyddio erbyn diwedd mis Rhagfyr o'r un flwyddyn. Cost y gwaith oedd 9311 lire a rhoddwyd hawl casglu o ffioedd angori er mwyn adennill yr arian yn ôl.

Mae'r adeilad yn adeilad cerrig sgwâr, sydd heddiw yn eiddo i'r Conservatoire du Littoral. Mae mewn cyflwr da o gadwraeth. Mae'r tŵr ar dair lefel. Ar ben y tŵr mae teras gyda rhyngdyllau sy'n caniatau i'r gwarchodwyr ymosod ar elynion oddi tano. Ar ben y teras mae Guardiola (gwylfa).

O'r 16g i'r 18g, roedd garsiwn y tŵr yn cynnwys pennaeth a thri milwr gan gynnwys o leiaf un bomiwr, a dyn a oedd yn gyfrifol am gyflenwadau a chludiant mewn cwch o Gorsica.

Yn 2008 cafodd yr adeilad ei gofrestru fel *Monument historique* (cofadail hanesyddol) gan lywodraeth Ffrainc.

## Galeri

Delwedd:Tour de la Giraglia ASG Corsica 886.jpg|Darlun o'r tŵr o archif Genoa, 1582
Delwedd:Ersa Giraglia phare et tour.jpg

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Ar fy ffordd wrth fynd i Rymni

Cân werin draddodiadol yw ***Ar fy ffordd wrth fynd i Rymni*** (ceir hefyd **Ar y ffordd wrth fynd i Rymni**).

Cofnodwyd y dôn a'r pennill cyntaf am y tro cyntaf mewn casgliad o ganeuon gwerin a gyflwynwyd ar gyfer Eisteddfod 1910 ym Mae Colwyn. Roedd y caneuon hyn wedi'u casglu yn Nyffryn Aeron ac yn yr ardal o gwmpas Talysarn.

Mae'r gân *Ar fy ffordd wrth fynd i Rymni* yn disgrifio taith ddifyr i Rymni yng Nghymoedd De Cymru. Mae'r penillion yn facaronig mewn natur, wedi eu gosod bob yn ail - yn Gymraeg a Saesneg.

Pennill gyntaf y gân:

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Ar lan y môr (cân)

[bawd|[Kenneth Bowen yn canu pennill cyntaf *Ar Lan y Môr*]]

Cân werin draddodiadol yw ***Ar lan y môr***, sy'n gân serch. Ceir ffurfiau amrywiol o'r gân (alaw a geiriau fel ei gilydd). Mae'r fersiwn o'r geiriau isod yn dod o'r gasgliad *Caneuon Traddodiadol y Cymry*. 

## Geiriau

Ar lan y môr mae rhosys cochion,
Ar lan y môr mae lilis gwynion,
Ar lan y môr mae 'nghariad inne
Yn cysgu'r nos a chodi'r bore.

Ar lan y môr mae carreg wastad
Lle bûm yn siarad gair â'm cariad;
O amgylch hon fe dyf y lili
Ac ambell gangen o rosmari.

Ar lan y môr mae cerrig gleision,
Ar lan y môr mae blodau'r meibion,
Ar lan y môr mae pob rinwedde,
Ar lan y môr mae 'nghariad inne.

Tros y môr y mae fy nghalon,
Tros y môr y mae f'ochneidion,
Tros y môr y mae f'anwylyd
Sy'n fy meddwl i bob munud.

Llawn yw'r môr o swnd a chregyn,
Llawn yw'r wy o wyn a melyn,
Llawn yw'r coed o ddail a blode
Llawn o gariad merch wyf inne.

## Alawon
1. CAGC (1937) 3 t.125
\relative c'' { \time 3/4 \key f \major \autoBeamOff \tempo 4 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t
\partial 8*3 c8 c8. c16        % 0
c4. a8 bes c                   % 1
bes4 a8\fermata c c8. c16      % 2
c4. a8 bes c                   % 3
bes4 a8\fermata c c8. c16      % 4
c4. a8 g f                     % 5
d4 f8\fermata f f d'           % 6
c4. a8 g a                     % 7
g4 f8\fermata \bar "|."        % 8
} \addlyrics {
Ar lan y môr mae rho -- sys co -- chion;
Ar lan y môr mae li -- lis gwy-- nion;
Ar lan y môr mae ’ngha -- riad in -- ne
Yn cys -- gu’r nos a cho -- di’r bo -- re.
} 

2. CAGC (1937) 3 t.126
\relative c'' { \time 3/4 \key bes \major \autoBeamOff  \tempo 4 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t
\partial 8*2 g8 d'  %0
d4. bes8 c bes      %1
c8 d4. g,8 d'       %2
d4. bes8 c bes      %3
c8 d4. g,8  d'      %4
d4. bes8 c bes      %5
c8 d4. es8 es       %6
d4. bes8 c bes      %7
a8 g4. \bar "|."    %8
} \addlyrics {
Lan y môr mae li -- lis gwy -- nion;
Lan y môr mae li -- lis coch-- ion;
Lan y môr mae ’ngha -- riad in -- ne,
Cys -- gu’r nos a cho -- di’r bo -- re.
} 

3. *Folksongs of Britain and Ireland* t.137
\relative c' { \time 3/4 \key f \major \autoBeamOff  \tempo 4 = 90 \set Score.tempoHideNote = ##t
\partial 8*3 f8 f f     %0
f4. f8 g a              %1
g8 f4 a8 a a            %2
a4. g8 a c              %3
bes8 a4 c8 c c          %4
c4. a8 g f              %5
bes8 bes4 bes8 bes bes  %6
\grace{bes} a4. f8 g a  %7
g8 f4 \bar "|."         %8
} \addlyrics {
Ar lan y môr mae rho -- sys co -- chion
Ar lan y môr mae li -- lis gwy-- nion
Ar lan y môr mae ngha -- riad in -- ne
Yn cys -- gu’r nos a cho -- di’r bo -- re
} 

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Gwerin
Cymraeg
Bachgen Bach o Dincer

Cân werin draddodiadol yw ***Bachgen Bach o Dincer***.

Cofnodwyd y gân hon gan Meredydd Evans wedi iddo glywed Ifan O. Williams yn ei chanu, a gasglodd hi gan hen ŵr ym Mhenmaenmawr i baratoi ar gyfer cyfres radio ar hen ganeuon ar ddiwedd y 1940au. Dysgodd yr hen ŵr hi yn yr ysgol; ymddengys fod dylanwad y Saesneg ar y gân, ac efallai iddo Gymreigio'r gân o gân Saesneg, iaith nad oedd yn ei ddeall ar y pryd. Mae'n enghraifft o gân gyda geiriau macaronig, hynny yw, geiriau mewn dwy iaith wedi eu cymysgu.

## Geiriau

Bachgen bach o dincer
Yn crwydro'r hyd y wlad,
Cario'i dwls yn dacla,
Gwneud ei waith yn rhad,
Yn ei law roedd haearn
Ac ar ei gefn roedd bocs,
Pwt o getyn yn ei geg,
A than ei drwyn roedd locs.

*Cyrfa*
Potsiar a peipar a twigar owns agen,
Ddy potsiar o ddy peipar o ddy nicrbocr lein;
La di da di da di da, hoc it on ddy tshen,
Ddy potsiar o ddy peipar o ddy knickerbocker line.

Cydio yn y badell,
Y piser neu'r ystên;
Taro'r haearn yn y tân
A dal i sgwrsio'n glên;
Eistedd yn y gongol,
Un goes ar draws y llall,
Taenu'r sodor gloyw glân
I gywrain guddio'r gwall.

Holi hwn ac arall
Ple'r aeth y tincer mwyn,
Gyda'i becyn ar ei gefn,
A chetyn dan ei drwyn.
Bachgen bach o dincer
Ni welir yn y wlad;
Mae'n golled ar ei ôl
I 'neud ei waith yn rhad.

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Ble'r Ei Di?

Cân werin draddodiadol yw '''''Ble'r ei di?'''''. Dros y blynyddoedd mae'r gân wedi ei chanu gan y cantorion Dafydd Iwan a Tudur Morgan.

"Ble'r ei di, ble'r ei di yr hen dderyn bach?"
"I nythu fry ar y goeden."
"Pa mor uchel yw y pren?"
"Wel dacw fo uwchben."
"O mi syrthi, yr hen dderyn bach!"

"Ble'r ei di, ble'r ei di yr hen dderyn bach?"
"I rywle i dorri fy nghalon."
"Pam yr ei di ffwrdd yn syth?"
"Plant drwg fu'n torri'r nyth."
"O drueni, yr hen dderyn bach!"

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Beth wneir â merch benchwiban (cân)

Cân werin draddodiadol yw ***Beth wneir â merch benchwiban***. Enghraifft o ganu Hen Bennillion.

## Geiriau

Beth wneir â merch benchwiban
Beth wneir â cheffyl bychan?
Beth wneir â thaflod heb ddim gwair?
Beth wneir mewn ffair heb arian?

Wel rhoi y ferch benchwiban
I werthu’r ceffyl bychan,
A chadw’r daflod nes dêl gwair
A mynd i’r ffair â’r arian.

Beth wneir â stên heb waelod?
Beth wneir â chath heb lygod?
Beth wneir â’r mês heb ddim o’r moch?
Beth wneir â chloch heb dafod?

Ni ddeil ystên ddiwaelod,
Ceir boddi cath heb lygod,
A phlannu mês os na fydd moch,
A chrogi cloch heb dafod.

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Beth yw'r haf i mi (cân)

Cân werin draddodiadol yw '''''Beth yw'r haf i mi'''''.

## Geiriau

Beth yw'r haf i mi? Dim ond gaeaf llwm a dagrau'n lli.
Er pan gollais ti, nid yw hirddydd haf yn ddim i mi.
Gariad fach, 'rol cwyrdro'n ffôl, dwed y ddoi di eto'n ôl.
Beth yw'r haf i mi? Dim ond hirlwm er pan gollais ti.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn