open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toddaid byr

Amrywiad bychan ar y toddaid yw'r **toddaid byr**. Ceir chwe sillaf yn yr ail linell yn hytrach na naw fel y ceir mewn toddaid cyffredin.

Cenir toddaid byr fel paladr englyn unodl union neu englyn penfyr. Ceir cynghanedd rhwng y gair cyrch a'r ail linell, ac y mae'r ail linell yn bengoll gan amlaf, oni bai bod cynghanedd sain yn cael ei defnyddio.
 
Dyma enghraifft o doddaid byr, sef paladr englyn enwog Tudur Aled i'r *Gwreiddyn*:

:''Mae'n wir y gwelir argoelyn - difai
::*Wrth dyfiad y brigyn.*

Mae'r ail linell yn bengoll gan nad yw *y brigyn* yn rhan o'r gyfatebiaeth.

Dyma enghraifft o doddaid byr gyda chynghanedd sain rhwng y gair cyrch a'r ail linell o waith y pencerdd Wiliam Llŷn:

:*Llywelyn Gwilym llew hualog - aur*
::*Braich henaur Brycheiniog.*

Gall yr ail linell fod yn bengoll os defnyddir y Gynghanedd Sain Alun.

## Llyfryddiaeth
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Englyn unodl union
*Englyn penfyr
*Pedwar mesur ar hugain
*Cerdd Dafod

Categori:Mesurau caeth
Categori:Termau llenyddol
Shishapangma

Mynydd yn yr Himalaya yn Tibet yw **Shishapangma**, hefyd **Shisha Pangma**, **Xixabangma** neu **Gosaithan**. Gydag uchder o 8,027 medr, ef yw'r isaf o'r pedwar ar ddeg copa dros 8,000 medr, a'r unig un sydd yn hollol o fewn un wlad; mae pob un arall ar y ffffinîn rhwng dwy wlad. Saif ym mharc cenedlaethol Langtang.

Dringwyd y mynydd gyntaf yn 1964 gan dîm o Weriniaeth Pobl Tsieina dan arweiniad Xǔ Jìng. Ni ddringwyd ef eto hyd 1980, oherwydd gwaharddiad gan yr awdurdodau Tsineaidd oedd mewn grym hyd 1978. Y dull hawddaf i'w ddringo yw ar hyd yr wyneb gogleddol, ac ystyrir ef yn un o'r hawddaf o'r mynyddoedd wyth mil medr i'w ddringo. Mae ei ddringo o'r de-orllewin yn llawer anoddach.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Tibet
Hubert de Burgh

Roedd **Hubert de Burgh** (cyn 1180 - cyn 5 Mai 1243) yn Iarll 1af Caint ac yn ŵr dylanwadol iawn yn y Canol Oesoedd yn ystod breniniaeth John, brenin Lloegr a Harri III, brenin Lloegr.

Categori:Genedigaethau 1190
Categori:Marwolaethau 1231
Categori:Y Normaniaid
Abassiaid

bawd|250px|Tiriogaeth yr Abbasiaid ar ei uchafbwynt

Olyniaeth o Galiffiaid yn yr Ymerodraeth Arabaidd oedd yr **Abasiaid**. Buont mewn grym o 749 hyd 1258, yn teyrnasu o ddinas Baghdad, yna bu califfiaid Abasiaidd yn teyrnasu o Cairo hyd 1517.

## Califfiaid Abasiaidd Baghdad
* Abu'l Abbas As-Saffah 750 - 754
* Al-Mansur 754 - 775
* Muhammad bin Abdullah al-Mahdi 775 - 785
* Al-Hadi 785 - 786
* Harun al-Rashid 786 - 809
* Al-Amin 809 - 813
* Al-Ma'mun 813 - 833
* Al-Mu'tasim 833 - 842
* Al-Wathiq 842 - 847
* Al-Mutawakkil 847 - 861
* Al-Muntasir 861 - 862
* Al-Musta'in 862 - 866
* Al-Mu'tazz 866 - 869
* Al-Muhtadi 869 - 870
* Al-Mu'tamid 870 - 892
* Al-Mu'tadid 892 - 902
* Al-Muktafi 902 - 908
* Al-Muqtadir 908 - 932
* Al-Qahir 932 - 934
* Ar-Radi 934 - 940
* Al-Muttaqi 940 - 944
* Al-Mustakfi 944 - 946
* Al-Muti 946 - 974
* At-Ta'i 974 - 991
* Al-Qadir 991 - 1031
* Al-Qa'im 1031 - 1075
* Al-Muqtadi 1075 - 1094
* Al-Mustazhir 1094 - 1118
* Al-Mustarshid 1118 - 1135
* Ar-Rashid 1135 - 1136
* Al-Muqtafi 1136 - 1160
* Al-Mustanjid 1160 - 1170
* Al-Mustadi 1170 - 1180
* An-Nasir 1180 - 1225
* Az-Zahir 1225 - 1226
* Al-Mustansir 1226 - 1242
* Al-Musta'sim 1242 - 1258

## Califfiaid Abasiaidd Cairo
* Al-Mustansir 1261
* Al-Hakim I 1262-1302
* Al-Mustakfi I 1302-1340
* Al-Wathiq I 1340-1341
* Al-Hakim II 1341-1352
* Al-Mu'tadid I 1352-1362
* Al-Mutawakkil I 1362-1383
* Al-Wathiq II 1383-1386
* Al-Mu'tasim 1386-1389
* Al-Mutawakkil I (hersteld) 1389-1406
* Al-Musta'in 1406-1414
* Al-Mu'tadid II 1414-1441
* Al-Mustakfi II 1441-1451
* Al-Qa'im 1451-1455
* Al-Mustanjid 1455-1479
* Al-Mutawakkil II 1479-1497
* Al-Mustamsik 1497-1508
* Al-Mutawakkil III 1508-1517

Categori:Califfiaid
Broad Peak

Mynydd yn y Karakoram ar y ffin rhwng Pacistan a Tsieina yw **Broad Peak** (Hunza: *Faihan Kangri*, ond yr enw Saesneg a ddefnyddir yn rhyngwladol). Cafodd yr enw K3 pan wnaed archwiliad o'r ardal yn 1856 gan dim dan arweiniad Henry Haversham Godwin-Austen, ond newidiwyd yr enw yn ddiweddarach. Gydag uchder o 8,047 medr, mae'n un o'r pedwar copa ar ddeg dros 8,000 medr. Saif gerllaw K2 a chopaon Gasherbrum.

Dringwyd y mynydd gyntaf ar 9 Mehefin 1957 gan yw Awstriaid Marcus Schmuck, Fritz Wintersteller, Kurt Diemberger a Hermann Buhl.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Pacistan
Categori:Mynyddoedd Tsieina
Chanakya

Cynghorydd i Ymerawdwr cyntaf Ymerodraeth Maurya,  Chandragupt, oedd **Chānakya** (Sansgrit: चाणक्य ) (c. 350–283 BCE). Chwaraeodd ran flaenllaw yn ei esgyniad i bŵer. Yn draddodiadol, priodolir y cytundebau gwleidyddol **Arthaśāstra** i Chanakya. Ystyrir Chanakya yn arloeswr ym maes economeg a'r Gwyddor gwleidyddiaeth. Yn y byd gorllewinol, cyfeiriwyd ato fel Yr Indiad Machiavelli, er i weithiau Chanakya ragflaenu gweithiau Machiavelli o tua 1,800 o flynyddoedd. Roedd Chanakya yn athro yn Takṣaśila, a oedd yn ganolfan ddysgu hynafol, a bu'n gyfrifol am greu'r Ymerodraeth Mauryan, y cyntaf o'i fath ar yr is-gyfandir Indiaidd. Collwyd ei weithiau yn agos i ddiwedd y Brenhinllin Gupta ac ni chawsant eu hail-ddarganfod tan 1915.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr gwleidyddol o India
Categori:Hanes India
Bradach

Mae **Bradach** yn hen enw dyn, Gwyddel efallai, yn yr enwau-lleoedd ma: 
*Nant Bradach, 
*Llanbradach, Bwrdeistref Sirol Caerffili
----
Copaon dros 8,000 metr

[bawd|dde|150px|Copa [K2]]

Mae 14 copa yn y byd yn cyrraedd uchder o 8,000 medr neu fwy, pob un yn yr Himalaya neu'r Karakoram. Y dringwr cyntaf i gyrraedd copa pob un o'r rhain oedd Reinhold Messner rhwng 1970 a 1986.

## Copaon dros 8,000 medr 
## Dringwyr sydd wedi cyrraedd pob copa dros 8,000 medr 
;Byrfoddau:
* *O2*:Defnyddiwyd ocsigen i ddringo un neu fwy o'r copaon
* *Llwybr Newydd*: Cyrhaeddwyd copa'r mynydd(oedd) a nodir ar hyd llwybr na ddefnyddiwyd o'r blaen.
* *Gaeaf*: Cyrhaeddwyd copa'r mynydd(oedd) a nodir yn nhymor y gaeaf.

## Nodiadau

Categori:Mynydda
Categori:Mynyddoedd
Categori:Rhestrau mynyddoedd
Prifysgol Warwick

dde|bawd|Canolfan Gelfyddyd Warwick

Prifysgol yng Ngorllewin Canolbarth Lloegr yw **Prifysgol Warwick** (Saesneg: **University of Warwick**), wedi ei lleoli ar gampws ar gyrion dinas Coventry. Cafodd ei sefydlu ym 1965 fel rhan o fenter llywodraeth i geisio cynyddu'r nifer o raddedigion yn y wlad, ac fe agorwyd Ysgol Feddygaeth Warwick ym mlwyddyn 2000 er mwyn hyfforddi mwy o feddygon mewn cyfnod o brinder. Mewn asesiad o waith ymchwil prifysgolion gan Cyngor Cyllid Addysg Uwch Lloegr daeth Prifysgol Warwick yn 7fed o ran ansawdd ei ymchwil allan o 159 o sefydliadau.. Daw Prifysgol Warwick yn gyson o fewn y deg uchaf yng Cynghrair Prifysgolion y DU.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Prifysgol Warwick


Categori:Coventry
Warwick
Categori:Sefydliadau 1965
Englyn Proest Dalgron

Mae'r **englyn proest dalgron** yn un o Hen XXIV Mesur Cerdd Dafod. Fodd bynnag, canwyd y rhan fwyaf o awdlau enghreifftiol ar fesurau Dafydd Ddu Athro neu fesurau Dafydd ab Edmwnd, gan hepgor y mesur hwn.

Mae'n un o dri englyn proest a nodir yng Ngramadeg Einion Offeiriad. Nodir yn y llawysgrifau:

Tri rhyw englyn proest yssydd,
:sef **Proest dalgron**, **Lleddfbroest** a **Phroest gadwynog**.

## Enw
Gan amlaf, caiff *proest* ei drin fel enw gwrywaidd, er enghraifft **Proest llafarog**. Noda Geiriadur Prifysgol Cymru ei fod yn enw gwrywaidd-benywaidd, ac yn y llawysgrifau sy'n cofnodi'r gramadegau cynnar, fe'i trinnir fel enw benywaidd, gan roi inni *broest dalgron* yn hytrach na *phroest talgrwn*.

## Nodweddion
Llunnir englyn proest dalgron gyda phedair llinell saith sillaf o hyd, gydag aceniad y prifodlau proest yn rhydd. Yn hytrach na odli, mae'r llinellau yn ffurfio proest dalgron â'i gilydd. Gall y llinellau derfynu gyda llafariad seml neu ddeusain dalgron heb neu gyda chytsain yn ei dilyn.

Dyma enghraifft o waith Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd, gyda phob proest yn acennog a chyda llafariad ysgafn:

Eurawdd Iorwerth geinferth gân
Erllynedd, gwir gyfedd gwin,
Arawd teg o oreu tôn
O rodd Duw a eurawdd dyn.

Ac eto, gan yr un bardd:

Adeilwyd bedd, gwedd gwiwder,
F'eneid, i'th gylch, o fynor:
Adeilawdd cof dy alar
I'm calon, ddilon ddolur.

Sylwer mai cynghanedd sain bengoll yw'r llinell gyntaf; cynghanedd anghywir yn ôl safonau heddiw ond cynghanedd a ddefnyddid yn fynych gan y cywyddwyr cynnar.

## Gweler hefyd
*Proest
*Englyn Lleddfbroest
*Y Pedwar Mesur ar Hugain

## Llyfryddiaeth
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

## Cyfeiriadau
Proest Dalgron
Categori:Termau llenyddol
Hermann Buhl

Dringwr o Awstria oedd **Herman Buhl** (21 Medi 1924 – 27 Mehefin 1957).

Ganed ef yn Innsbruck, a daeth yn adnabyddus am ei gampau yn yr Alpau, yn cynnwys dringo wyneb gogleddol y Piz Badile ar ei ben ei hun, y tro cyntaf i hyn gael ei wneud. Yn 1953 daeth yn enwog trwy fod y cyntaf i ddringo Nanga Parbat (8,125 m). Dringodd i'r copa ar ei ben ei hun, y tro cyntaf i hyn ddigwydd ar gopa dros 8,000 medr. Ar y ffordd i lawr, bu raid iddo dreulio noson ar ei sefyll, uwchben 8,000 medr. Mae Buhl yn adrodd yr hanes yn ei lyfr  * Achttausend drüben und drunter* (Nymphenburger, München).

Yn ddiweddarach, ef a  Marcus Schmuck, Fritz Wintersteller a Kurt Diemberger oedd y cyntaf i gyrraedd copa Broad Peak yn 1957. Ef a Diemberger yw'r unig ddau berson i fod y cyntaf ar gopa dau fynydd dros 8,000 medr. Ychydig yn ddiweddarach, lladdwyd Buhl wrth ddringo Chogolisa.

Categori:Mynyddwyr
Categori:Awstriaid
Categori:Himalaya
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Pobl o Innsbruck
Teddington

:''Am y pentref o'r un enw yn Swydd Gaerloyw gweler Teddington, Swydd Gaerloyw.''

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Teddington**. 
Saif ar lannau gogleddol Afon Tafwys rhwng Hampton Wick a Twickenham, tua 10.7  milltir (17.2&nbsp;km) i'r de-orllewin o ganol Llundain.

Cafodd yr actor, y dramodydd a'r cyfansoddwr Noël Coward ei eni yn Teddington.

bawd|dim|Banc Lloyds, Teddington

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Barnes, Llundain

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Barnes**. 
Saif tua 5.3 milltir (8.5&nbsp;km) i'r  gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain. Lleolir o fewn un o ddolenni Afon Tafwys, gyda Phont Hammersmith i'r gogledd.

bawd|dim|Barnes Pond

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Chessington

:*Erthygl am y dref yw hon. Am y parc antur cyfagos gweler Chessington World of Adventures*

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Frenhinol Kingston upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Chessington**. Saif tua 12.6 milltir (20.2&nbsp;km) i'r  de-orllewin o ganol Llundain.
Rhed Afon Hogsmill, un o lednentydd Afon Tafwys drwyddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Frenhinol Kingston upon Thames
Congenies

Pentref a *commune* yn *département* Gard, *région* Ocsitania, de Ffrainc, yw **Congenies**. Saif ger dinas Nîmes.

30111CongéniesMeetingHouse Door.JPG|Tŷ Cwrdd y Crynwyr, Congénies
30111CongéniesQuakerCemetery.JPG|Mynwent y Crynwyr, Congénies
30111CongéniesBandido1170.JPG|Rhedeg gyda'r teirw, 2007

Categori:Gard
Categori:Dinasoedd Ffrainc
Strawberry Hill, Llundain

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Strawberry Hill**. 
Saif tua 10.4  milltir (16.7&nbsp;km) i'r gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain.

Daw'r enw ar ôl tŷ o'r enw "Strawberry Hill" a oedd yn gartref i Horace Walpole wedi iddo ei brynu yn 1748 a datblygu thema gothig i'r adeilad. Yn Strawberry Hill mae Coleg Prifysgol y Santes Fair, Twickenham, Coleg Gatholigiaeth Rufeinig hynaf y wlad. Defnyddir ei chaeau chwarae ar gyfer hyfforddi at Gemau Olympaidd yr Haf 2012.

bawd|dim|Tŷ Gothig Strawberry Hill

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
St. Margarets, Llundain

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **St Margarets**. 
Saif ar ochr arall Afon Tafwys tua 9 milltir (14&nbsp;km) i'r gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain. Mae'r ardaloedd Twickenham i'r gorllewin a Richmond i'r dwyrain.

[bawd|dim|Tu allan i [Gorsaf St. Margarets|Orsaf St. Margarets]]

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Wimbledon, Llundain

Ardal yn ne-orllewin Llundain yw **Wimbledon**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Merton. Lleolir 7 milltir (11.3 cilometr) i'r de-orllewin o Charing Cross. Dros y ganrif diwethaf, mae Wimbledon wedi dod i'w hadnabod yn rhyngwladol fel cartref Pencampwriaethau Tenis Wimbledon.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Merton
Hampton, Llundain

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Hampton**. 
Saif ar lannau gogleddol Afon Tafwys tua 12 milltir (19.4&nbsp;km) i'r gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain.

Mae plwyf Eingl-Sacsonaidd Hampton yn cynnwys Hampton, Hampton Hill, Hampton Court a Hampton Wick, a gyd-elwir yn "The Hamptons". Mae'n bosib y daw yr enw Hampton o'r geiriau Anglo-Saconaidd *hamm* (dolen mewn afon) a *ton* (anheddiad).

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Morden

Ardal yn ne-orllewin Llundain yw **Morden**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Merton. Lleolir 10 milltir (16 cilometr) i'r de-orllewin o Charing Cross, rhwng Merton Park (i'r gogledd), Mitcham (i'r dwyrain), Sutton (i'r de) a Worcester Park (i'r gorllewin).

Mae Caerdydd 207.1 km i ffwrdd o Morden ac mae Llundain yn 14.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 11.7&nbsp;km i ffwrdd.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Merton
Mitcham

Ardal yn ne Llundain yw **Mitcham**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Merton. Lleolir ar y ffin rhwng Llundain Fewnol a Llundain Allanol ar lannau Afon Wandle, ac yn agos i ardaloedd Streatham, Tooting, Sutton a Croydon.

Mae Caerdydd 210.1 km i ffwrdd o Mitcham ac mae Llundain yn 13.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 11&nbsp;km i ffwrdd.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Merton
Sutton, Llundain

:''Erthygl am yr ardal yn Llundain yw hon. Am ystyron eraill gweler Sutton.

Tref fawr faestrefol yn ne-orllewin Llundain yw **Sutton** a phencadlys gweinyddol Bwrdeistref Sutton. Lleolir 10.6 milltir (17.1 cilometr) i'r de-orllewin o Charing Cross.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Sutton
Carshalton

bawd|Stryd Fawr Carshalton

Ardal faestrefol yn ne Llundain yw **Carshalton**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Sutton. Lleolir 10 milltir (16.1 cilometr) i'r de-dde-orllewin o Charing Cross ac yn nyffryn yr Afon Wandle. Un o darddleoedd yr afon yw Carshalton Ponds sydd wedi ei lleoli yng nghanol yr ardal. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd cyfanswm poblogaeth y 5 o wardiau a ddaw o fewn Carshalton yn 45,525.

Mae Caerdydd 209.3 km i ffwrdd o Carshalton ac mae Llundain yn 17.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 15.1&nbsp;km i ffwrdd.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Sutton
Putney

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Wandsworth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Putney**. 
Saif ar lan ddeheuol Afon Tafwys tua 6.1 milltir (9.8&nbsp;km) i'r  de-orllewin o ganol Llundain.

Mae Putney yn enwog am fod yn fan cychwyn y Ras Cychod Rhydychen a Chaergrawnt ger Pont Putney sydd fel arfer yn cael ei 
chynnal ddiwedd mis Mawrth neu ddechrau Ebrill.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Wandsworth
Balham, Llundain

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Wandsworth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Balham**. 
Saif tua 4.5 milltir (7.2&nbsp;km) i'r de-dde-orllewin o ganol Llundain.

Lleolir Balham rhwng pedair comin yn ne Llundain: Clapham Common i'r gogledd, Wandsworth Common i'r gorllewin, Tooting Graveney Common i'r de, a Tooting Bec Common i'r dwyrain. Ardaloedd cyfagos yw Streatham, Brixton a Battersea.

Mae poblogaeth Pwyliaid yr ardal wedi cynyddu yn sylweddol ers 2006, er fod Balham wedi bod yn ganolfan i'r gymuned ers yr Ail Ryfel Byd. Hefyd mae yn Balham gyfran uchel o bobl o Somalia, Pacistan a Brasil.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Wandsworth
Gasherbrum

Grŵp o fynyddoedd yn y Karakoram yng ngorllewin yr Himalaya yw **Gasherbrum**. Safant uwchben Rhewlif Baltoro, a heb fod ymhell o K2. Y prif gopaon yw:

|

Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Pacistan
Categori:Mynyddoedd Tsieina
Categori:Copaon 8,000 metr
Wandsworth

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Wandsworth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Wandsworth**. Saif tua 4.6 milltir (7.4&nbsp;km) i'r  de-orllewin o ganol Llundain. Daw'r enw o Afon Wandle, llednant sydd yn ymuno ag Afon Tafwys yn Wandsworth ei hun.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Carchar Wandsworth

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Wandsworth
Earlsfield

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Wandsworth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Earlsfield**. Saif tua 4.8 milltir (7.8&nbsp;km) i'r  de-dde-orllewin o ganol Llundain.

Mae Gorsaf Earlsfield yn cynnig gwasanaethau 12 munud o hyd (3 stop) i Orsaf Waterloo Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Wandsworth
Ealing

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Ealing, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Ealing**. 

Yn yr ardal mae cymuned fawr o Wyddelod sydd yn amlwg yn y nifer fawr o dafarndai Gwyddelig yn yr ardal.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Ealing
Holborn

Ardal yng nghanol Llundain yw **Holborn**, wedi ei lleoli yn Ninas Llundain. Lleolir rhwng West End Llundain a Dinas Llundain. Mae heddiw yn gartref i nifer o swyddfeydd a gwestai mawr.

bawd|dim|High Holborn

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Camden
Categori:Ardaloedd Dinas Llundain
Southall

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Ealing, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Southall**. 
Saif tua 10.7 milltir (17.2&nbsp;km) i'r gorllewin o ganol Llundain.

Mae Southall yn un o gymunedau mwyaf Prydain o bobl o India a Phacistan. Mae ganddi ddeg gurdwara, yn cynnwys y Gurdwara Sri Guru Singh Sabha, un o demlau Sikh mwyaf y byd y tu allan i India. Yn ogystal, ceir dwy deml ("Mandir") Hindw a thair mosg.

Yn yr 1920au a'r 1930au daeth Southall yn gartref i nifer o ymfudwyr o Gymru a ddaeth i chwilio am waith. Roedd acenion Cymraeg i'w clywed yn gyson yn yr ardal.

[bawd|dim|Arwydd [Gorsaf Southall yn Saesneg a Punjabi]]

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Ealing
Alpes Maritimes

Gallai **Alpes maritimes** neu **Alpes Maritimes** gyfeirio at:

*Yr Alpau Morol (Ffrangeg: *Alpes maritimes*), un o gadwynau'r Alpau
*Alpes-Maritimes, département yn Ffrainc a enwir ar ôl y mynyddoedd hynny
*Alpes Maritimae, talaith Rufeinig
Wembley

Ardal yng ngogledd-orllewin Llundain yw **Wembley**, wedi ei lleoli ym Mwrdeistref Brent. Caiff Wembley ei hadnabod fel cartref Stadiwm Wembley a Wembley Arena.
[bawd|chwith|chwith|[Stadiwm Wembley]]

Mae Caerdydd 199.2 km i ffwrdd o Wembley ac mae Llundain yn 14.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 13.4&nbsp;km i ffwrdd.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Brent
Ffeministiaeth

[bawd|Diwrnod Rhyngwladol y Merched yn [Dhaka, Bangladesh, 8 Mawrth 2005, a drefnir yn flynyddol gan Undeb Llafur Rhyngwladol Gweithwyr Benywaidd Bangladesh.]]
bawd|Marwolaeth Emily Davidson, wedi iddi neidio o flaen ceffyl Brenin Siôr V yn 1913.

Mudiadau gwleidyddol, celfyddydol, ac economeg sy'n ceisio hawliau a chydraddoldeb i ferched ydy **ffeministiaeth**. Mae'r hawliau hyn yn cynnwys yr hawl i gael eu cynnwys a'u gwarchod gan y gyfraith o fewn cymdeithas, o fewn byd y gyfraith, busnes, addysg. Gellir edrych arno fel rhan neu ymsetyniad o hawliau dynol.

Dros y blynyddoedd defnyddiwyd llawer o ymgyrchoedd gwahanol ac ymfflamychol i newid yr ogwydd tuag at gydraddoldeb. Gall y gair "ffeminist" gyfeirio at berson o'r naill ryw neu'r llall, sy'n credu mewn daliadau ffeministiaeth.

## Cerrig milltir pwysig yng Nghymru
* 1850 Cyhoeddi cylchgrawn Cymraeg cyntaf i ferched (Y Gymraes)
* 1865 Y Cymry ym Mhatagonia yn rhoi'r hawl i ferched i bleidleisio.
* 1871 Rose Crawshay yn cael ei hethol ar gorff cyhoeddus (Bwrdd Ysgolion Merthyr Tudful).
* 1872 Coleg hyfforddi athrawesau ifanc yn agor yn Abertawe
* 1883 Prifysgol Caerdydd yn caniatau derbyn merched fel myfyrwyr.
* 1885 Y ferch gyntaf i fod yn feddyg yng Nghymru: Frances Hoggan.
* 1886 Sefydlu "Cymdeithas i Hyrwyddo Addysg Merched Cymru"
* 1891 Byddin yr Iachawdwriaeth yn agor lloches i ferched - y cyntaf y tu allan i Lundain - yng Nghaerdydd.
* 1896 Martha Hughes Cannon o Landudno - y ferch gyntaf i gael ei hethol yn seneddwraig yn UDA.
* 1907 Sefydlu Mudiad Suffrage yn Llandudno
* 1912 Irene Steer o Gaerdydd yn ennill Medal Aur yng Ngemau Olympaidd Stockholm, am nofio 400 metr.
* 1915 cangen gyntaf o Sefydliad y Merched yn cael ei sefydlu, a hynny yn Llanfair Pwllgwyngyll.
* 1929 Megan Lloyd George yn cael ei hethol yn Aelod Seneddol dros Ynys Môn ar ran y Rhyddfrydwyr
* 1967 Sefydlu Merched y Wawr gan Zonia Bowen ac eraill.
* Gwersyll merched Greenham Common yn cael ei sefydlu gan 36 o ferched o Gaerdydd.

## Darllen pellach 
* Cochrane, Kira (gol.). *Women of the Revolution: Forty Years of Feminism* (Llundain, Guardian Books, 2010).
* Millett, Kate. *Sexual Politics* (1970)
* Saul, Jennifer Mather. *Feminism: Issues and Arguments* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen 2003).
* Scholz, Sally J. ''Feminism: A Beginner's Guide* (Oneworld, 2010).
* Walters, Margaret. *Feminism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2005).

## Gweler hefyd
* Diwrnod Rhyngwladol y Merched
* Placiau Porffor menywod Cymru
* Rose Davies

## Cyfeiriadau

Categori:Damcaniaethau cymdeithasol
Categori:Gwleidyddiaeth hunaniaeth
Categori:Merched
Battersea

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Wandsworth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Battersea**. 
Saif ar lan ddeheuol Afon Tafwys tua 2.9 milltir (4.7&nbsp;km) i'r  gorllewin-dde-orllewin o ganol Llundain.
Ynddi mae Gorsaf Bŵer Battersea a Gorsaf Clapham Junction – gorsaf reilffordd prysuraf Prydain o ran nifer o drenau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Wandsworth
Haint a drosglwyddir yn rhywiol

[bawd|250px|Poster o'r [Ail Ryfel Byd.]]
Haint a drosglwyddir mewn cysylltiad rhywiol megis cyfathrach rywiol neu Calsugno ydy **haint a drosglwyddir yn rhywiol**.

Yn 2006 roedd 884 o bobl yng Nghymru (0.03% o'r boblogaeth) yn derbyn triniaeth am HIV/AIDS, tra yn 2002 roedd y ffigur yn ddim ond 468; tybir fod y cynnydd hwn yn adlewyrchu diagnosau newydd ond hefyd mwy o achosion o oroesiad oherwydd triniaethau gwell. Mae HIV/AIDS ar ei uchaf yng nghanolfannau trefol De Cymru ac ar hyd arfordir y Gogledd.

Cynyddodd nifer yr achosion o syffilis heintus o 49 yn 2005 i 73 yn 2006; roedd y mwyafrif o achosion ymysg dynion sy'n cael rhyw gyda dynion, ond gwelir cynnydd graddol yng nghyfrannedd yr achosion lle drosglwyddir yr haint yn heterorywiol, o 22% yn 2002 i 41% yn 2006.

## Rhai heintiau (STD)
### Drwy facteria 
* Chancroid (*Haemophilus ducreyi*)
* Chlamydia (*Chlamydia trachomatis*)
* Granuloma inguinale or (*Klebsiella granulomatis*)
* Gonorrhea (*Neisseria gonorrhoeae*)
* Syphilis (*Treponema pallidum*)

### Drwy ffwng
* Tinea cruris (Saesneg: "jock itch,")
* Candidiasis

### Drwy feirws
*Viral hepatitis (Hepatitis B)
*Hepatitis A a Hepatitis E
*Herpes simplex
*HIV a AIDS
*HPV (Human Papilloma Virus)
*Molluscum contagiosum

### Drwy baraseit
*Phthirus pubis ("Crancod bach" neu'r "crabs")
*Sarcoptes scabiei (Saesneg: *Scabies* neu'r "*itch*")

### Drwy brotosoa
*Trichomoniasis (*Trichomonas vaginalis*)

## Rhai heintiau yn y cylla
### Drwy facteria
Shigella
Campylobacter
Salmonella

### Drwy feirws
Hepatitis A
Adenoviruses

### Drwy brotosoa (parasytig)
Giardia
amoeba
Cryptosporidiosis

## Gweler hefyd
*Condom
*Rhyw sâff
*Addysg rhyw

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Categori:Atal cenhedlu
Categori:Rhyw
Dafydd Nicolas

200px|bawd|Carreg goffa Dafydd Nicolas, Eglwys Cadog Sant, Aberpergwm

Bardd Cymraeg oedd **Dafydd Nicolas** (1705–1774). Fe'i ystyrir yr olaf o'r 'beirdd teulu' - h.y. beirdd yn canu ar aelwyd noddwr neilltuol yn bennaf - yng Nghymru, er nad oedd yn perthyn i linach hynafol Beirdd yr Uchelwyr fel y cyfryw. Am dros 50 mlynedd bu'n fardd teulu Aberpergwm ym Morgannwg (Castell-nedd Port Talbot).

## Bywgraffiad
Erbyn y 18g roedd Aberpergwm yn gartref i Rees Williams (m. 1812). Mae lle i ystyried mai ef oedd yr olaf yng Nghymru i gyflogi bardd teulu, sef Dafydd Nicolas. Ychydig a wyddys am y bardd er bod sawl traddodiad amdano. Cafodd ei eni ym mhlwyf Ystrad Dyfodwg, yn ôl pob tebyg. Cofnodir iddo gael ei fedyddio yn eglwys y plwyf ar 1 Gorffennaf 1705. Yn ôl traddodiad lleol roedd yn ysgolhaig Clasurol a gyfieithodd ran o waith Homer i'r Gymraeg. Cadwodd ysgol ym mhlwyf Llangynwyd am gyfnod. Yn 1745 daeth i sylw Rees Williams a chafodd ei gyflogi fel bardd teulu a thiwtor preifat yn Aberpergwm lle treuliodd weddill ei oes. Bu farw yn 1774 ac fe'i claddwyd yn Aberpergwm.

Cedwir dwy gerdd gan Ddafydd yn y casgliad *Ancient National Airs of Gwent and Morganwg* a gyhoeddwyd gan Maria Jane Williams yn 1844. Tadogwyd sawl cerdd arno gan Iolo Morganwg ond gwyddys erbyn hyn mai ffug ydynt ac mai Iolo ei hun oedd yr awdur. Yn ôl Iolo, Dafydd oedd bardd gorau ei gyfnod.

Ceir carreg goffa i'r bardd yn Eglwys Cadog Sant, Aberpergwm. Credir iddi gael i gosod ym mur yr eglwys yn y 19eg ganrif. Mae'r dyddiadau geni a marw (1693 - 1769) yn anghywir.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1705
Categori:Marwolaethau 1774
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Rhestr o ddigwyddiadau economaidd Cymru

Dyma restr o gerrig milltir yn **hanes economi Cymru**.

## Hanes 
* Cyn Oes y Rhufeiniaid yng Nghymru roedd llawer o fwyngloddio gan gynnwys copr, aur a haearn
* Roedd arian yn cael eu bathu led led y gwledydd Celtaidd am o leaif mil o flynyddoedd.
* 1300au Melinau gwlân Dyffryn Ceiriog yn peri i ogledd-ddwyrain Cymru fod y rhanbarth mwyaf datblygedig yng Nghymru o ran economi - am ganrif o leiaf.
* 1570 Ffowndri "bras and wire" yn cael ei sefydlu yn Tintern
* 1580au Datblygwyd diwydiant efydd de Cymru gan Almaenwyr a phobl o'r Iseldiroedd.
* 1666 Gwnaed mewnforio gwartheg o Iwerddon yn anghyfreithlon, er mwyn ysgogi'r diwydiant porthmona.
* 1704 Sefydlwyd ffwrnais i doddi plwm ac arian (elfen) yn Gadlys, Bagillt, gogledd-ddwyrain Cymru.
* 1717 Datblygiad pwysig yn y broses o weithio tun.
* 1750 Erbyn hyn roedd 50% o gopr gwledydd Prydain yn dod o ardal Abertawe.
* 1757 Gwaith haearn cyntaf y Cymoedd.
* 1831 Trethi llechi'n cael ei ddiddymu gan y llywodraeth; hyn yn cael effaith gadarnhaol ar economi Cymru.
* 1834 Diddymu treth ar y glo.
* 1855 Y tren cyntaf yn cyrraedd o'r Rhondda i Ddociau Caerdydd.
* 1859 Mwyngloddio efydd ar ei anterth.
* 1861 Dull newydd o greu dur drwy "open hearth" yn cael ei ffurfio gan William Seamens.
* 1862 Mwyngloddio plwm yn ei anterth.
* 1869 Mwyngloddio arian yn ei anterth.
* 1883 Y diwydiant zinc yn ei anterth.
* 1885 Gwaith dur Brymbo yn agor.
* 1896 Streic Mawr y Penrhyn.
* 1898 Y diwydiant llechi yn ei anterth.
* 1902 Y gwaith trin nicel mwya'n y byd yn agor yng Nghlydach gan Ludwig Mond.
* 1904 Y diwydiant aur ar ei anterth.
* 1908 Ffatri Almaenig i greu silc artiffisial yn agor yn Greenfield, Sir Fflint.
* 1913 Y diwydiant glo yn ei anterth.
* 1921 Purfa olew Llandarcy yn agor. Fe'i dewisiwyd y lleoliad hwn oherwydd ei agosatrwydd at Borthladd Abertawe.
* 1932 Mwy nag erioed o bobl yn ddi-waith yng Nghymru.
* 1933 Cynllun Marchnata Llaeth yn cael ei lansio; hyn yn gwarantu pris teg i'r ffermwr.
* 1936 Y stad ddiwydiannol cyntaf yn agor: yn Nhrefforest.
* 1938 Gwaith dur Glyn Ebwy yn agor; y cyntaf o'i bath i gynnig cynhyrchu "un llinell".
* 1939 Ffatri awyrennau'n agor ym Mrychdyn, Sir Fflint. Cwmni De Havilland.
* 1948 Ffatri Hoover yn agor ym Merthyr Tudful.
* 1955 Undeb Ffermwyr Cymru'n cael ei sefydlu.
* 1960 Purfa olew cyntaf Aberdaugleddau'n agor gan gwmni Esso.
* 1962 Agor drysau Gwaith Dur Llanwern.
* 1964 Y glo olaf yn cael ei allforio o Fae Caerdydd.
* 1967 Dros 20,000 o dai'n cael eu codi: record.
* 1968 Atomfa Trawsfynydd yn dechrau gweithio.
* 1971 Gwaith Rio Tino Zinc yn cael ei ddatblygu ymhellach.
* 1972 Atomfa Wylfa yn dechrau ar ei waith o greu trydan.
* 1973 Japan yn buddsoddi am y tro cyntaf mewn gwaith gwneud teledai Sony, ym Mhen-y-bont ar Ogwr.
* 1973 TUC Cymru'n cael ei sefydlu.
* 1980 Gwaith dur Shotton yn cau.


Categori:Economi Cymru
Economaidd
Cymru
Arwyddlun Tsieineaidd

bawd|240px|Yr arwyddlun am *Hanzi*. Du: traddodiadol; coch: symledig

**Arwyddlun Tsieineaidd** neu **Hanzi** yw'r geirarwyddion (logogramau) a ddefnyddir i ysgrifennu ieithoedd Tsieina. Rhennir Hanzi yn arwyddluniau traddodiadol a symledig.

Gellir rhannu arwyddluniau Tsieineaidd yn bum categori:
*pictogramau (yn cyfleu darlun): 月 = lleuad, 日 = haul
*ideogramau syml (yn cyfleu syniad): 下 = oddi tan, 上 = uwchben
*ideogramau cyfansawdd: 日+月 = 明 = clir
*ffonogramau (yn cyfleu ystyr trwy wreiddyn a rhan ffonetig)
**e.e.: 女 (gwreiddyn: ‘merch’ + 马 (elfen ffonetig ‘ma’ (ceffyl)) = 妈 ‘mam’
*arwyddluniau benthyg: i gyfleu syniadau haniaethol, defnyddir arwyddlun sydd eisoes mewn bodolaeth
**e.e.: 象(eliffant) hefyd yn cael ei ddefnyddio am “yn debyg i”

Ffonogramau yw tua 90% o'r arwyddluniau a ddefnyddir heddiw. Mae tua 56,000 o arwyddluniau Hanzi wedi eu cofnodi, rhai ohonynt yn rhai na ddefnyddir mwyach. Byddai angen gwybod tua 3,000 o arwyddluniau i ddarllen papur newydd Tsieineaidd, tra disgwylid i Tsieinëeg diwylliedig wybod tua 7,000 ar gyfartaledd.

Symleiddiwyd yr arwyddluniau yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina yn 1950 dan Mao Zedong. Defnyddir y dull symledig yn Singapôr hefyd, ond mae Taiwan yn defnyddio'r dull traddodiadol.

Kanji yw'r enw a roddir ar arwyddluniau Tsieinëeg a gaiff eu defnyddio yn system ysgrifennu Japaneg.

Categori:Tsieineeg
Shahnameh

dde|bawd|230px|Golygfa o'r Shahnameh

Cerdd epig neu arwrgerdd Berseg o [w'r **Shahnameh**, hefyd **Sjahnama** ac amrywiadau eraill, "Llyfr y Brenhinoedd". Yr awdur oedd y bardd Persaidd [Ferdawsi, a fu'n ei ysgrifennu dros gyfnod o flynyddoedd, yn gorffen tua 1008 neu  1010. Ysgrifennodd ei gampwaith yn llys Mahmud o Ghazni pan oedd tua 60 oed. Ystyrir y gerdd yn epig cenedlaethol yr hen Iranzamin (Iran, Tajicistan, Aserbaijan, Tyrcmenistan, Affganistan). Mae'n adrodd hanes Iran o'r cread hyd goncwest Iran  gan yr Ymerodraeth Arabaidd yn y 7g.

Gyda tua 60,000 o benillion, mae'r Shahnameh ymhlith y cerddi hwyaf sydd wedi eu cadw. Mae'r rhan gyntaf yn fytholegol, yn adrodd hanes datblygiad cymdeithas ddynol, dofi anifeiliaid, y frwydr rhwng daioni a drygioni a dyfodiad Kaveh a Fereidoen gyda#i feibion Iraj, Tur a Salm. Yn y rhan ganol, ceir hanesion am yr arwr Rostam a'i deulu a'r brwydro rhwng Iran a Turan. Dechreua'r trydydd rhan gydag ymosodiad Alecsander Fawr ar Iran, ac mae'n rhoi hanes y Sassaniaid ac eraill, gan orffen gyda Brwydr Qadissiyya, pan orchfygwyd y Persiaid gan yr Araviaid.

## Llyfryddiaeth 
;Testun
*Clinton, Jerome W. (cyf.), *The Tragedy of Sohrab and Rostam: From the Persian National Epic, the Shahname of Abdol-Qasem Ferdowsi* (Gwasg Prifysgol Washington, ail argraffiad, 1996) (Testun Perseg gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog, nodiadau a gloseg)

Categori:Arwrgerddi
Categori:Cerddi'r 11eg ganrif
Categori:Cerddi Perseg o Iran
Categori:Hanes Iran
Hohhot

Dinas yng ngogledd-canol Tsieina ac yn prifddinas Mongolia Fewnol yw **Hohhot** (; Mongoleg: 17px)

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Mongolia Fewnol
*Bedd Wang Zhaojun
*Teml Da Zhao
*Teml y Pum Pagoda

Categori:Dinasoedd Mongolia Fewnol
Rhufeinio'r iaith Japaneg

'''Rhufeinio'r iaith Japaneg''' yw'r broses o ddefnyddio'r wyddor Ladin i ysgrifennu yn yr iaith Japaneg. Gelwir y dull hwn o ysgrifennu yn ***rōmaji*** (Japaneg: ローマ字), sef "llythrennau Rhufeinig".

Caiff Japaneg ei ysgrifennu fel arfer trwy ddefnyddio arwyddluniau Tsieineeg a elwir yn kanji, ynghyd â sillwyddorau yr hiragana a'r katakana sydd yn unigryw i'r iaith. Caiff rōmaji felly ei ddefnyddio yn aml mewn cyd-testun lle mae angen cyfathrebu â darllenwyr nad sy'n medru'r Japaneg; er enghraifft mewn pasbort, ar arwyddion ffyrdd neu mewn geiriaduron ar gyfer dysgwyr.

Categori:Diwylliant Japan
Categori:Japaneg
Categori:Systemau ysgrifennu
William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth)

Bardd Cymraeg oedd **William Thomas Edwards** (21 Tachwedd 1863 – 20 Mawrth 1940), neu **Gwilym Deudraeth**, a gofir yn bennaf fel englynwr bachog a ffraeth.

## Magwraeth
bawd|Y 'Dduallt', cartref unig Gwilym Deudraeth, am gyfnod

Ganed y bardd yn 'Hen Walia', yn nhref Caernarfon yn 1863 yn un o 11 o blant, ac fe'i magwyd ym mhentref Penrhyndeudraeth, Meirionnydd, Gwynedd. Cymerodd ei enw barddol o'r fro honno. Roedd yr awdures llyfrau plant, Fanny Edwards, yn chwaer iddo. Morwr oedd ei dad a dilynodd Gwilym ef ar un daith o Borthmadog i Ffrainc, ond bu'n sâl yr holl ffordd, diflasodd yn llwyr a rhoddodd y gorau i'r syniad o ddilyn ei dad i'r môr.

Treuliodd ei flynyddoedd gweithio cynnar ymmro Penrhyndeudraeth, gan weithio fel chwarelwr yn Chwarel yr Oakeley, Blaenau Ffestiniog ac wedyn fel gorsaf-feistr gorsaf y Dduallt ar Reilffordd Ffestiniog, lle cafodd fyw yn 'Dduallt House'. Mae nifer o'i englynion yn coffáu ei gyfnod ar y rheilffordd, ac yn tystio i ddiflastod gweithio yn ngorsaf unig y Dduallt (neu 'Rhosllyn', fel y'i gelwid ganddo). Pan adawodd unigeddau Rhosllyn a'i reilffordd sgwennodd yr englyn hwn:

Ciciwch fi i werthu cocos - neu hyrddiwch
::Fi i Iwerddon i aros,
:'Waeth ple, i rhywle, i Rhos!
:*Put me in* Ynys Patmos!

Mae'r englyn ysgafn hwn yn dangos ffraethineb ei gymeriad a'i ddefnydd o iaith y cyfnod, yn hytrach na ieithwedd crefyddol a nodweddai'r cyfnod.

Priododd Harriet, o Lanferes, a symudodd y ddau i Lerpwl lle treuliodd weddill ei oes yn goryfed, yn aelod amlwg a thlawd o'r gymdeithas Gymraeg oedd yno.

Bu farw yn 1940. Ysgrifennodd ei nai, Trefor, gofiant iddo, *Bardd yr Awen Barod*; roedd Trefor yn Brifathro mewn ysgol breifat yn Llundain.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Gwilym Deudraeth
Cyhoeddodd ddwy gyfrol o gerddi:
* *Chydig ar Gof a Chadw* (1926)
* *Yr Awen Barod* (1943). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth.

### Llyfrau amdano
* Trefor Edwards, *Bardd yr Awen Barod - Gwilym Deudraeth a Theulu Cambrian View* (2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Penrhyndeudraeth
Categori:Pobl o Feirionnydd
Al-Ghazali

Roedd **Abū Ḥāmed Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī** (1058 – 19 Rhagfyr 1111 ) (Perseg/Arabeg:**ابو حامد محمد ابن محمد الغزالي**), sef **Al-Ghazali** neu **Algazel**, yn ddiwinydd Islamaidd, yn gyfrinydd, yn seicolegydd, yn seryddwr ac yn athronydd o Bersia (Iran heddiw). ac sy'n parhau i gael ei astudio a'i werthfawrogi fel ysgolhaig Sunni mawr ei barch.

Cafodd ei eni a'i gladdu yn ninas Tus, yn rhanbarth Khorasan Fawr ym Mhersia.

## Llyfryddiaeth
* Laoust, H: *La politique de Gazali*, Paris 1970
* Campanini, M.: *Al-Ghazzali*, yn S.H. Nasr ac O. Leaman, *History of Islamic Philosophy*. 1996
* Campanini, Massimo, Ghazali, yn *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 gyf.), gol. C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. ISBN 1610691776
* Watt, W. M.: *Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali*, Caeredin 1963
* Zwemer, S. M. *A Moslem Seeker after God*, Efrog Newydd 1920
* Nakamura, K. *Al-Ghazali*, yn yr *Encyclopedia of Philosophy*
* Dougan, A. *The Glimpse, A study of the inner teaching of the Mishkat al-Alwar (The Niche for Lights) by Abdullah Dougan* ISBN 0-9597566-6-3
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1058
Categori:Marwolaethau 1111
Categori:Arweinwyr crefyddol Islamaidd
Categori:Athronwyr yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Athronwyr y 12fed ganrif o Iran
Categori:Cyfreithegwyr yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Cyfreithegwyr y 12fed ganrif o Iran
Categori:Cyfrinwyr Islamaidd o Iran
Categori:Diwinyddion yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Diwinyddion y 12fed ganrif o Iran
Categori:Diwinyddion Islamaidd o Iran
Categori:Epistemolegwyr
Categori:Metaffisegwyr
Categori:Moesegwyr
Categori:Pobl a aned yn Iran
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Seljwcaidd
Categori:Pobl fu farw yn Iran
Categori:Rhesymegwyr o Iran
Categori:Seryddwyr yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Seryddwyr y 12fed ganrif o Iran
Categori:Swffïaid
Categori:Ysgolheigion yr 11eg ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion y 12fed ganrif o Iran
Categori:Ysgolheigion Arabeg o Iran
Prydferthwch

Pan fo person yn cael mwynhad o edrych ar rywbeth gellir dweud fod y gwrthrych hwnnw yn llawn **prydferthwch**. Gall y gwrthrych fod yn berson, yn anifail, yn lle, yn wrthrych megis afal neu ffenest liw neu hyd yn oed yn syniad. Ei wrthwyneb ydy'r ansoddair "hyll" neu erchyll.

Mewn hen gân werin, fe gymhara'r bardd ei gariad drwy ddweud:
:*Mae prydferthwch ail i Eden*
:*Yn dy gynnes fynwes, feinwen...*

## Rhai pethau a ystyrir gan lawer yn brydferth

Delwedd:Beautiful zinnia-cropped-big2.jpg|Blodyn
Delwedd:Jackie Smith with Beautiful Eyes.jpg|Wyneb neu gorff
Delwedd:Afon Glaslyn, Pont Croesor, Tremadog - geograph.org.uk - 93562.jpg|Lle (Ardal Glaslyn)
Delwedd:Rozeta Paryż notre-dame chalger.jpg|Ffenest liw yn Notre-Dame de Paris.

Os oes gan y mwynhad hwn (prydferthwch) arlliw rhywiol yn perthyn iddo yna fe ddefnyddir y gair "erotig" yn ei le.


Categori:Estheteg
Rhif cymarebol

[bawd|Cynhwysir y rhifau cymarebol (ℚ) o fewn y [rhifau real (ℝ). Ar y llaw arall, maent yn cynnwys y  cyfanrifau (ℤ), sydd yn ei dro yn cynnwys y rhifau naturiol (ℕ)]]
Mewn mathemateg, mae **rhif cymarebol** (Saesneg: *Rational number*) yn unrhyw rif y gellir ei fynegi fel cyniferydd  (*quotient*) neu'r ffracsiwn  o ddau cyfanrif, rhifiadur (*numerator*)  ac enwadur (*denominator*) di-sero . Gan fod  yn gyfwerth ag 1, mae pob cyfanrif yn rhif cymarebol. Mae'r set o bob rhif cymarebol, y cyfeirir ato yn aml fel **"y cymarebau"** neu "y maes cymarebol" fel arfer yn cael ei ddynodi gan  mewn ffont fras (neu \mathbb{Q}); dynodwyd hyn yn 1895 gan Giuseppe Peano yn dalfyriad neu symbol o'r gair Eidaleg ***Q**uoziente*, am 'gyniferydd'.

Mae ehangu degol rhif cymarebol bob amser yn dod i ben ar ôl nifer gyfyngedig o ddigidau neu yn dechrau ailadrodd yr un dilyniant y digidol yn ddi-dor. At hynny, mae unrhyw ddegolyn sy'n ailadrodd neu ar y diwedd yn cynrychioli rhif cymarebol. Mae'r datganiadau hyn yn dal yn wir nid yn unig ar gyfer sylfaen 10, ond hefyd ar gyfer unrhyw sylfaen o gyfanrifau e.e. system ddeuaidd, a'r system hecsadegol).

Mae rhif real nad yw'n gymarebol yn cael ei alw rhif anghymarebol ac maent yn cynnwys [[Ail isradd 2|]], [[Pi|]], [[E (cyson mathemategol)|]], a [[Cymhareb Aur|]]. Felly'r gwrthwyneb i rif cymarebol yw rhif anghymarebol, ac ni ellir eu mynegi fel ffracsiwn. Mae ehangu degol rhif anymarferol yn parhau heb ailadrodd.

Mae rhif cymarebol ynghyd ag adio a lluosi yn ffurfio maes o fewn mathemateg sy'n cynnwys yr cyfanrifau ac mae wedi'i gynnwys mewn unrhyw faes sy'n cynnwys y cyfanrifau. Mewn geiriau eraill, mae maes rhifau cymarebol yn brif faes ac mae maes yn nodwedd sero dim ond pan fo'n cynnwys y rhifau cymarebol fel is-faes. Gelwir estyniadau cdi-dor  Q yn gaeau rhif algebraidd, ac mae cau algebraidd Q yn faes rhifau algebraidd.

Gelwir estyniad di-dor o  yn "faesydd rhifau algebraidd" (*algebraic number fields*) a gelwir cau  (o ran algebra) yn "faes rhifau algebraidd" (*the field of algebraic numbers*).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhif cysefin
*Rhifyddeg

Categori:Mathemateg elfennol
Categori:Ffracsiynau
Qufu

Lleolir dinas **Qufu** () yn nhalaith Shandong yn nwyrain canolbarth Gweriniaeth Pobl Tsieina.
250px|bawd|chwith|Y 'Kong Li' neu 'Plasdy Conffiwsiws', Qufu.
Mae'n enwog fel man geni a chladdu Conffiwsiws (551 CC - 479 CC), yr athronydd a sedfydlodd Gonffiwsiaeth. Ceir y Kong Li yma, plasdy Tsieinëaidd sy'n perthyn i ddisgynyddion Conffiwsiws, Teml Conffiwsiws, â bedd yr athronydd. Mae'r tri yn cael ei rhestri gan UNESCO fel Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Categori:Dinasoedd Shandong
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Tsieina
Llyfrau ab Owen

Llyfrau bychain wedi'u rhwymo mewn llian glas yw **Llyfrau ab Owen**. Fe'u cyhoeddwyd gan Gwmni'r Cyhoeddwyr Cymreig, Caernarfon, rhwng 1906 a 1914. Cymysgir yn aml rhwng Llyfrau ab Owen a **Chyfres y Fil** gan eu bod yr un maint a chanddynt yr un rhwymiad.

Nid cyfres mo Llyfrau ab Owen; yn hytrach, llyfrau annibynnol sy'n ymdrin yn bennaf â Chymru ac enwogion Cymru yn hanesyddol, bywgraffiadol a ffeithiol. Cafwyd rhai llyfrau yn ymdrin ag agweddau y tu hwnt i Gymru, fel India'r Gorllewin.

Golygydd y llyfrau oedd yr addysgwr Owen Morgan Edwards o Lanuwchllyn. Roedd gan y golygydd fab o'r enw Owen ab Owen a fu farw'n ifanc, ac enw ei fab arall oedd Ifan ab Owen Edwards, sef sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru.

Cafwyd cyfraniadau i'r llyfrau gan Garneddog, Richard Morgan, Winnie Parry, Elfyn, Y Parch. Richard Roberts, Y Parch. O. Gaianydd Williams, O. Williamson, Y Parch. T. Mordaf Pierce, Y Parch D. Cunllo Davies a'r golygydd.

## Cyhoeddiadau
**Gwreichion y Diwygiadau*, Carneddog (1905)
**Clych Adgof - Penodau yn hanes fy addysg*, Owen Edwards (1906)
*''Tro trwy'r wig*, Richard Morgan, Cyfrol 1 (1906)
**Cerrig y Rhyd*, Winnie Parry (1907)
**Capel Ulo*, Elwyn (1907)
**Tro trwy'r Gogledd*, Owen Edwards (1907)
**Robert Owen, Apostol Llafur*, Cyfrol 1 (1907)
**Dafydd Jones o Drefriw*, Y Parch. O. Gaiannydd Williams (1907)
**Tro i'r De*, Owen Edwards (1907)
**Gwaith Hugh Jones, Maesglasau*:
::i: *Cydymaith yr Hwsmon* (1774)
::ii: *Hymnau newyddion* (1797, 1907)
**Trwy India'r Gorllewin*, Y Parch. D.Cunllo Davies (1908)
**Gwaith yr Hen Ficer*, Rhys Prichard (1908)
**Ceris y Pwll*, Owen Williamson, Dwyran, Môn (1908)
**Robert Owen, Apostol Llafur* Cyfrol II (1910)
**Caniadau Buddug'' wedi eu casglu a'u dethol gan ei phriod (1911)
**Brut y Tywysogion*. Cyfrol I (1913)
**Cyfrinach y Dwyrain* Y Parch. D.Cunllo Davies (1914)
**Dr. W.Owen Pughe* gan y Parch. T.Mordaf Pierce (1914)
**Gwaith Iolo Goch*, Iolo Goch (1915)

## Gweler hefyd
**Cyfres y Fil*

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau'r 1900au
Categori:Llyfrau'r 1910au
Silvía Night

Cymeriad ffuglennol a dychanol yw **Silvía Night** (Islandeg: *Silvía Nótt*). Enwog yw hi am ei sioe *Sjáumst með Silvíu Nótt* (*Y Sioe Silvía Night*), sioe comedi yng Ngwlad yr Iâ. Ar y sioe, byddai yn ypsetio ei gwesteion gyda'i hymddygiad gwarthus. Crëwyd y cymeriad gan Gaukur Úlfarsson ac Ágústa Eva Erlendsdóttir; mae'r diwethaf yn chwarae Silvía Night. Mae Silvía Night yn cyfweld pobl gyda problemau bywyd go iawn. Cynrychiolodd Night Gwlad yr Iâ yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2006 gyda'i chân "*Congratulations*". Achosodd ei champau, ar-lwyfan a ger-lwyfan, ymryson a sylw cyfryngau'n rhyngwladol. Rhyddhawyd ei halbwm cyntaf, *Goldmine* yn Ebrill 2007, enillodd yr albwm y lleoliad rhif un yn y siart albymau Gwlad yr Iâ yn Ebrill 233, 2007.

## Y cymeriad
Penderfynodd Ágústa Eva Erlendsdóttir, cantores y band Ske ac actores ifanc, anhysbys, a Gaukur Úlfarsson greu cymeriad i ddefnyddio fel alter ego (er enghraifft Ali G o'r DU) sy'n cynnwys yr elfennau gwaethaf cymdeithas fodern. Narsisist yw Night a mae hi'n gweld ei hun fel y mwyaf enwog a'r mwyaf ddawnus person y byd. Ei henw genedigol ydy Silvía Nótt Sæmundsdóttir, mae Silvía yn golygu 'nymff coed' a Nótt yn golygu 'nos'. Cariad Night yw Romario Hugo Estevez o'r Ariannin, chwaraeir gan Björn Thors. Mae Night yn defnyddio llawer o iaith sathredig a Saesneg gyda acen sy wedi'i gorliwio pan yw hi'n siarad Iseldireg. Mae hi'n hefyd siarad Siapaneg ar ôl gweithiodd hi ar deledu Siapan.
Yn Chwefror 2006, pleidleisiwyd Night fel y dynes fwyaf secsi Gwlad yr Iâ. Enillodd ei phortreadwr, Ágústa Eva, bedwerydd.

Categori:Artistiaid Eurovision
Alpau Morol

250px|bawd|Map yr Alpau Morol
Cadwyn o fynyddoedd yn ne-orllewin yr Alpau yw'r **Alpau Morol** (Ffrangeg: *Alpes maritimes*, Eidaleg: *Alpi Marittime*). Mae prif grib y gadwyn yn dynodi'r ffin rhwng Ffrainc (*département* Alpes-Maritimes) a'r Eidal (Talaith Cuneo), gyda'r rhan fwyaf o'r gadwyn yn gorwedd yn Ffrainc. Mae bwlch mynydd Col de Tende yn gwahanu'r Alpau Morol a'r Alpau Ligwraidd ac mae Bwlch Maddalena yn ei gorwedd rhyngddynt a'r Alpau Cottaidd. Ceir Parc Cenedlaethol Mercantour yn yr Alpau Morol.

Y gopa uchaf yw Monte Argentera (3297 metr / 10,794 troedfedd).

Llifa sawl afon trwy'r Alpau Morol, yn cynnwys Afon Roya, Afon Var ac Afon Verdon a'u llednentydd ar yr ochr Ffrengig; a'r Stura di Demonte a llednentydd eraill Afon Tanaro ac Afon Po ar yr ochr Eidalaidd.

## Copaon
Prif gopaon yr Alpau Morol yw:

Monte Argentera
3297 m(10,794&nbsp;ft)

Mont Ténibre
3032 m(9948&nbsp;ft)

Cime du Gélas
3135 m(10,286&nbsp;ft)

Cime de l'Enchastraye
2955 m(9695&nbsp;ft)

Monte Matto
3087 m(10,128&nbsp;ft)

Mont Bégo
2872 m(9426&nbsp;ft)

Mont Pelat
3053 m(10,017&nbsp;ft)

Mont Mounier
2818 m(9246&nbsp;ft)

Mont Clapier
3046 m(9994&nbsp;ft)

Roche de l'Abisse
2755 m(9039&nbsp;ft)

Categori:Yr Alpau
Categori:Alpes-Maritimes
Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Mynyddoedd Piemonte
Zhu Xi

Ysgolor Conffiswsiaidd oedd **Zhū​ Xī​** neu  **Chu Hsi** (18 Hydref 1130 - 23 Ebrill 1200) a anwyd yn Youxi, Fujian, Tsieina yn ystod cyfnod Brenhinllin Sòng Cháo (960-1279). Daeth i fod yn resymegydd Neo-Gonffiwsiaidd mwyaf dylanwadol yn Tsieina drwy ddilyn yr ysgol o feddwl a elwir yn 'Ysgol yr Egwyddor'. Mae ei gyfraniad i athroniaeth Tsieineaidd yn cynnwys y 'llyfrau' neu'r dogfennau canlynol: ''Dyrchafu'r Lunyu (Yr Analectau) gan Conffiwsiws*, y *Meniciws*, *Y Ddysgeidiaeth Fawr'' a'r *Chung Yung* (neu'r *Canol Llonydd*) a elwir *Y Pedwar Llyfr*. Mae ei athroniaeth yn ymwneud ag ymchwilio i bethau (*gewu*) a'r synthesis o holl gysyniadau Conffiwsiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1130
Categori:Marwolaethau 1200
Categori:Athronwyr
Categori:Conffiwsiaeth
Categori:Llenorion Tsieineeg