open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhif 55, Stryt yr Hôb, Wrecsam

Adeilad hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Rhif 55, Stryt yr Hôb** (hen adeilad y National Westminster Bank).

## Lleoliad 
Mae Rhif 55 yn sefyll ar ochr ddwyreiniol Stryt yr Hôb (Saesneg: *Hope Street*) yng nghalon fasnachol Wrecsam, ar gornel Stryt y Banc, rhwng dau adeilad eiconig arall, sef tafarndy'r Talbot a'r Arcêd Ganolog.

## Hanes 
Codwyd yr adeilad yn 1876 i gynllun gan y pensaer John Gibson, ar gyfer y National Provincial Bank (roedd y safle wedi cael ei defnyddio gan y banc ers 1849).  Yn 1968, unodd y National Provincial Bank â Westminster Bank, gan greu'r National Westminster Bank.  Mae Rhif 55 Stryt yr Hôb yn cael ei ddefnyddio bellach gan fanc y Halifax.

## Disgrifiad 
Mae'r National Westminster Bank yn adeilad dwy lawr yn yr arddull Eidalaidd. Mae gan yr adeilad ffasâd o feini nadd a mynedfa drawiadol gyda cholofnau Toscanaidd. 
Delwedd:Hope Street, Wrexham, east side.jpg|Stryt yr Hôb, ochr ddwyreiniol. Mae Rhif 55 yn sefyll ar gornel Stryt y Banc.
Delwedd:55 Hope Street, Wrexham.jpg|Rhif 55, Stryt yr Hôb

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Meddwl Gonzalo

Ffurf ar Farcsiaeth–Leniniaeth–Maoaeth (MLM) yw **Meddwl Gonzalo** () a ddatblygwyd gan Abimael Guzmán, sefydlwr ac arweinydd y grŵp herwfilwrol comiwnyddol *Sendero Luminoso* ("Y Llwybr Disglair") ym Mheriw. Ffugenw neu *nom de guerre* Guzmán oedd "Presidente Gonzalo", ac efe a fathodd y term yn y 1980au, ar batrwm "Meddwl Mao Zedong", i ddisgrifio ei ddehongliad ei hun o MLM a'i ymdrechion i addasu'r ideoleg honno at chwyldro sosialaidd ym Mheriw.

Yn ôl Guzmán, cam newydd a thrawsffurfiol yn namcaniaeth Farcsaidd oedd Meddwl Gonzalo, ac ideoleg a oedd yn angenrheidiol ar gyfer ennill y chwyldro sosialaidd a sefydlu cymdeithas gomiwnyddol ym Mheriw. Dadleuodd dros addasu Marcsiaeth–Leniniaeth i amodau neilltuol Periw: yn hytrach na phwyslais Marx a Lenin ar rôl y dosbarth gweithiol diwydiannol a threfol, haerodd Guzmán taw'r gwerinwyr a'r bobloedd frodorol oedd ar flaen y gad yng ngwledydd yr Andes, yn debyg i syniadaeth Mao yng nghefn gwlad Tsieina.

Prif strategaeth filwrol Guzmán oedd "rhyfel hir y bobl" er mwyn cyrraedd nod y chwyldro, a cheisiodd fyddino'r bobl drwy gyfuniad o addysg wleidyddol, hyfforddiant herwfilwrol, a gorfodi'r rhai nad oedd yn ufuddhau. O gymharu â chysyniad "unbennaeth y proletariat", dadleuodd Guzmán dros sefydlu "gwladwriaeth ddemocrataidd newydd" wrth drawsnewid i gymdeithas sosialaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Periw
Categori:Marcsiaeth
Gwerfyl Roberts

Academydd yw **Gwerfyl Roberts** (ganed 1956) sy'n adnabyddus am ei gwaith yn codi ymwybyddiaeth am yr angen am wasanaethau gofal iechyd drwy gyfrwng y Gymraeg, a'i gwaith ym maes addysg uwch i ddatblygu darpariaeth addysg nyrsio drwy gyfrwng y Gymraeg. Bu'n uwch-ddarlithydd yn Ysgol Gwyddorau Gofal Iechyd Prifysgol Bangor ac yn gyfarwyddwr ar ganolfan ymchwil LLAIS yno cyn ei hymddeoliad yn 2017.

Fe'i magwyd yn Llanbrynmair a'r Trallwng yn Sir Drefaldwyn, yn ferch i Elwyn Davies, prifathro ysgol, a Nest Pierce Roberts, golygydd cyntaf papur bro Plu'r Gweunydd. Mae ganddi chwaer, Sioned, a brawd, Huw. Mae'n byw yn y Groeslon gyda'i gŵr Gareth, ac mae ganddynt dri o blant sydd wedi tyfu i fyny, sef Tomos, Elin ac Alys.

Bu Gwerfyl yn aelod o nifer o weithgorau a thasgluoedd llywodraethol gan gynnwys Grŵp Gweinidogol y Llywodraeth ar y Gymraeg yn y Gwasanaethau Iechyd a Gofal. Fe'i hurddwyd i'r Wisg Las yng Ngorsedd y Beirdd yn 2017 ac yn Gymrawd er Anrhydedd i'r Coleg Cymraeg yn 2018.

## Oriel 

Delwedd:Nest Pierce Roberts of Llangadfan who gained a scholarship after the Central Wales Board exam (1482979).jpg|Nest Pierce Roberts

## Gweler hefyd
*Geiriadur Bydwragedd Bailliere
*Nid Da Lle Gellir Gwella

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Raquel Welch

Actores a model o'r Unol Daleithiau oedd **Jo Raquel Welch** (née Tejada; 5 Medi 1940 &ndash; 15 Chwefror 2023), yn fwyaf adnabyddus am ei roliau ffilm.

Cafodd Jo Raquel Tejada ei geni yn Chicago, Illinois, yn ferch i Armando Carlos Tejada Urquizo a Josephine Sarah Hall.  Roedd Armando Tejada, yn beiriannydd awyrennol o La Paz, Bolivia. Mam Armando oedd Raquel Urquizo. Roedd Josephine yn ferch i'r pensaer Emery Stanford Hall a'i wraig Clara Louise Adams; roedd hi o dras Seisnig. Roedd gan Welch frawd iau, James "Jim" Tejada, a chwaer iau, Gayle Tejada. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
Cytundeb Tordesillas

Cytundeb rhyngwladol rhwng Ymerodraeth Sbaen ac Ymerodraeth Portiwgal oedd **Cytundeb Tordesillas** (, ) a arwyddwyd yn Tordesillas, Sbaen, ar 7 Mehefin 1494. Ei nod oedd i atal brwydro rhwng y ddwy ymerodraeth dros y Byd Newydd drwy sefydlu llinell derfyn i gydnabod hawl y Sbaenwyr i'r holl diriogaeth y tu hwnt i orllewin yr honno, ac hawl y Portiwgaliaid i unrhyw diroedd newydd a ddarganfyddwyd i'w dwyrain.

Ym 1494, wedi i Fernando V ac Isabel I—"Teyrnoedd Catholig" Sbaen—glywed am ddarganfyddiad yr Amerig gan Cristoforo Colombo, erfynasant ar y Pab Alecsander VI i gefnogi hawliau Coron Castilla i diriogaeth y Byd Newydd. Cyhoeddodd Alecsander fyliau i sefydlu llinell derfyn o begwn y gogledd i begwn y de, 100&nbsp;lîg (320&nbsp;milltir) i orllewin ynysoedd Cabo Verde, a chydnabod hawl y Sbaenwyr i unrhyw diroedd a ddarganfyddwyd y tu hwnt i'r llinell honno. Ar orchymyn y pab, cyfyngwyd mordeithiau a glaniadau'r Portiwgaliaid i ddwyrain y llinell derfyn, ac nid oedd Sbaen na Phortiwgal i feddiannu unrhyw diriogaeth a oedd eisoes dan feddiant gwladwriaeth Gristnogol.

Ni dderbyniwyd y terfyniad hwnnw gan unrhyw rym Ewropeaidd arall ar lannau'r Iwerydd, a mynnodd Ioan II, brenin Portiwgal yn enwedig ragor o le ar y môr i'w longau fforio arfordir Affrica. Yn Tordesillas, cytunodd llysgenhadon o Sbaen a Phortiwgal i symud y llinell derfyn 270&nbsp;lîg i'r gorllewin, sef 370&nbsp;lîg (1,185&nbsp;milltir) i'r orllewin o Cabo Verde. Cydnabuwyd y setliad hwnnw gan y Pab Iŵl II ym 1506.

Wedi'r cytundeb, hawliodd Portiwgal draethau gogleddol Brasil wedi i Pedro Álvares Cabral lanio yno ym 1500. Yn ddiweddarach, ymestynodd y diriogaeth Bortiwgalaidd ym mherfeddwlad Brasil y tu hwnt i linell derfyn Cytundeb Tordesillas.

## Cyfeiriadau 
Categori:1494
Tordesillas
Tordesillas
Tordesillas
Categori:Hanes morwrol
Llenyddiaeth yn 2023

## Digwyddiadau
## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Sioned Wiliam &ndash; *Y Gwyliau*

### Barddoniaeth
*Tegwen Bruce-Deans &ndash; *Gwawrio*
*Alan Llwyd &ndash; *Cyfnos*

### Cofiant
*Hywel Gwynfryn &ndash; *Siân Phillips*
*Ilid Anne Jones &ndash; ''Leila Megane: Ei Dawn a'i Stori*
*Geraint Lovgreen &ndash; *Mae'r Haul Wedi Dod i Wrecsam*
*Cefin Roberts &ndash; *Yn Blwmp ac yn Blaen*

### Hanes
*Janet Burton - *Bywyd Mewn Mynachlog Sistersaidd Ganoloesol*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Margaret Atwood - *Fourteen Days*
*Nathan Munday - *Whaling*

### Cofiant
*Charlie Faulkner – *Charlie Faulkner – the 1 and only*
*Y Tywysog Harri, Dug Sussex – *Spare*

### Hanes
### Eraill
## Gwobrau 
### Cymru
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Llŷr Titus, *Pridd* 
** Saesneg: Caryl Lewis, *Drift* 
* Gwobr Dylan Thomas: Arinze Ifeakandu, *God’s Children Are Little Broken Things*
* Gwobr Goffa Daniel Owen:  Alun Ffred Jones

### Gwledydd eraill
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Jon Fosse  
* Gwobr Booker: Paul Lynch, *Prophet Song*
* Gwobr Ryngwladol Booker: Georgi Gospodinov, *Времеубежище''

## Marwolaethau
*1 Ionawr &ndash; Lise Nørgaard, awdures Danaidd, 105
*4 Ionawr &ndash; Fay Weldon, awdures, dramodydd a ffeminist Saesneg, 91
*14 Ionawr &ndash; Les Barker, bardd, 75
*22 Chwefror &ndash; Philip Ziegler, bywgraffydd a hanesydd, 93
*11 Mawrth &ndash; John Gruffydd Jones, llenor a chemegydd, 90
*10 Ebrill &ndash; Anne Perry, nofelydd, 84
*19 Mai &ndash; Martin Amis, nofelydd, mab Kingsley Amis, 73
*31 Mai &ndash; Ama Ata Aidoo, awdures ac academydd, 81
*13 Mehefin &ndash; Cormac McCarthy, nofelydd a dramodydd Americanaidd, 89 
*1 Gorffennaf &ndash; Victoria Amelina, nofelydd o Wcráin, 37  
*11 Gorffennaf &ndash; Milan Kundera, llenor Tsiecaidd a ymsefydlodd yn Ffrainc, 94
*26 Gorffennaf &ndash; Martin Walser, awdur Almaenig, 96
* 16 Hydref &ndash; Dyfed Elis-Gruffydd, daearegwr, darlithydd ac awdur, 80
* 16 Tachwedd &ndash; A. S. Byatt, nofelydd a bardd, 87
* 17 Rhagfyr &ndash; Benjamin Zephaniah, bardd, actor ac ymgyrchydd, 65
* 19 Rhagfyr &ndash; K.M. Peyton, nofelydd, 94

## Cyfeiriadau
Deddf Addysg Drydyddol ac Ymchwil (Cymru) 2022

Pasiwyd **Deddf Addysg Drydyddol ac Ymchwil (Cymru) 2022** gan Senedd Cymru ar 28 Mehefin 2022 a derbyniodd Gydsyniad Brenhinol ar 08 Medi 2022. Fe'i cyflwynwyd gan Jeremy Miles AS, Gweinidog y Gymraeg ac Addysg.

Disgrifir y ddeddf fel, 'Deddf gan Senedd Cymru i sefydlu'r Comisiwn Addysg Drydyddol ac Ymchwil ac i wneud darpariaeth arall ynghylch addysg drydyddol (sy'n cynnwys addysg uwch, addysg bellach a hyfforddiant) ac ymchwil.'

Roedd y Bil yn cynnwys darpariaeth ar gyfer:

* Sefydlu Y Comisiwn Addysg Drydyddol ac Ymchwil a newidiodd ei henw fel brand i **Medr** wrth sefydlu'n ffurfiol ym mis Awst 2024, fel y corff rheoleiddio annibynnol sy'n gyfrifol am ariannu, goruchwylio a rheoleiddio addysg drydyddol ac ymchwil yng Nghymru. Bydd addysg drydyddol yn cwmpasu addysg ôl-16 gan gynnwys addysg bellach ac uwch, prentisiaethau a chweched dosbarth;
* Cofrestru a rheoleiddio darparwyr addysg drydyddol;
* Sicrhau ac ariannu addysg drydyddol ac ymchwil; Prentisiaethau;
* Diogelu dysgwyr, gweithdrefnau cwynion ac ymgysylltu â dysgwyr;
* Gwybodaeth, cyngor a chanllawiau; a Darpariaethau amrywiol a chyffredinol.

## Diddymu Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru
Gyda pasio'r ddeddf daethpwyd â Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (HEFCW) i ben, corff a sefydlwyd yn 1992.

## Gweler hefyd
* Rhestr Mesurau a Deddfau Senedd Cymru
* Deddfau Trethi Cymru ayb. (Pŵer i Addasu) Deddf 2022

## Cyfeiriadau 
Categori:2022 yng Nghymru
Categori:Deddfau Senedd Cymru 2022
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Damwain drên East Palestine, Ohio

bawd|Golwg ar y llanast ar y cledrau o'r awyr ar 6 Chwefror 2023

Digwyddodd **damwain drên East Palestine, Ohio** ar 3 Chwefror 2023, wrth i drên nwyddau ar reilffordd Norfolk Southern gael ei bwrw oddi ar y cledrau wrth deithio drwy ddinas East Palestine yn nhalaith Ohio, Unol Daleithiau America. Llosgodd y trên am ddeuddydd cyn i swyddogion y dalaith ofyn i weithwyr brys geisio llosgi sawl cerbyd dan reolaeth, gan ollwng hydrogen clorid a ffosgen i'r awyr oherwydd presenoldeb cemegion peryglus roedd y trên yn eu cludo.

## Cyfeiriadau 
Categori:2023 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Columbiana County, Ohio
East Palestine Ohio
Categori:Hanes Ohio
Categori:Trychinebau 2023
Zia Mohyeddin

Roedd **Zia Mohyeddin** HI SI (20 Mehefin  1931 &ndash; 13 Chwefror 2023) yn actor Prydeinig-Pacistanaidd. Roedd e'n cynhyrchydd, cyfarwyddwr, a darlledwr teledu hefyd. Ymddangosodd yn sinema a theledu Pacistanaidd, yn ogystal ag yn sinema a theledu Prydain trwy gydol ei yrfa.

Roedd e'n mwyaf adnabyddus am ei sioe siarad*, Zia Mohyeddin Show* (1969–1973)  ar Pakistan Television ac am ei rôl fel Dr. Aziz yn nrama lwyfan *A Passage to India.*   

Cafodd Zia Mohyeddin ei eni yn Lyallpur, India (Faisalabad ym Mhacistan bellach), i deulu Wrdw yn wreiddiol o Rohtak, Dwyrain Punjab (bellach yn Haryana, India). Mathemategydd, dramodydd a cerddor oedd ei dad, Khadim Mohyeddin.  Cafodd Zia ei fagu yn Lahore.

Cyfforddwyd ef yn yr Academi Frenhinol Celf Ddramatig yn Llundain rhwng 1953 a 1955.

Ymddangosodd Mohyeddin mewn ffilmiau fel *Lawrence of Arabia* (1962)

## Llyfrau 
* *A Carrot is a Carrot: Memories and Reflections*, Ushba Publishing, Karachi, 2008, 322 t. 
* *Theatrics*, Academi Genedlaethol y Celfyddydau Perfformio, Karachi, 2012, 191 t. 
* *The God of My Idolatry: Memories and Reflections*, Pakistan Publishing House, Karachi, 2016, 407 p. 

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Bacistan
Categori:Actorion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Deyrnas Unedig
Categori:Dramodwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2023
Jeremy Zucker

Canwr a chyfansoddwr caneuon o'r Unol Daleithiau yw **Jeremy Scott Zucker**, a adnabyddir hefyd fel **Jeremy Zucker** (ganwyd 3 Mawrth 1996).

Yn wreiddiol o Franklin Lakes, New Jersey, cafodd Zucker ei fagu ar aelwyd gerddorol gyda'i rieni a dau frawd hŷn. Tra’n fyfyriwr yn Ysgol Uwchradd Ramapo, Ramapo, Rockland County, Efrog Newydd dechreuodd gyfansoddi cerddoriaeth yn ei ystafell wely ac yn ddiweddarach ymunodd â band o’r enw’r “Foreshadows”. Roedd y gân gyntaf a gyfansoddodd, mewn gwirionedd, yn ymwneud ag ofn ei frawd o uchder. Ar ôl graddio yn yr ysgol uwchradd, mynychodd Colorado College lle graddiodd yn 2018 gyda gradd mewn bioleg foleciwlaidd. Cyn cynhyrchu ei gerddoriaeth ei hun, ei swydd gyntaf oedd fel hyfforddwr eirafyrddio.

## Disgyddiaeth
**Beach Island* (2015)
**Breathe* (2015)
**Motions* (2017)
**Idle* (2017)
**Stripped.* (2018)
**Glisten* (2018)
**Summer* (2018)
**Brent* (gyda Chelsea Cutler) (2019)
**Brent II* (gyda Chelsea Cutler) (2021)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1996
Elizabeth Villiers

Llysiwr o Loegr o deulu Villiers oedd **Elizabeth Hamilton, Iarlles Orkney** (1657 – 19 Ebrill 1733 (ganwyd Elizabeth Villiers) a meistres honedig William III a II, brenin Lloegr a'r Alban, o 1680 hyd 1695. Gwraig-yn-aros oedd hi i wraig William, y Frenhines Mari II.

Cafodd Elizabeth Villiers ei geni i'r Syr Edward Villiers a'i wraig, Arglwyddes Frances Howard, merch ieuengaf Theophilus Howard, 2il Iarll Suffolk, ac Elizabeth Hume. Roedd Frances Villiers yn lywodraethwr Mari II a'i chwaer Anne.

Ar 25 Tachwedd 1695, ar ôl marwolaeth Mari, priododd Elisabeth â'r Arglwydd George Hamilton, pumed mab 3ydd Dug Hamilton. Ychydig wythnosau'n ddiweddarach, ar 3 Ionawr, cafodd ei anrhydeddu â'r teitlau Iarll Orkney, Is-iarll Kirkwall, a Baron Dechmont. Gwasanaethodd Elizabeth, yn awr Iarlles Orkney, fuddiannau ei phriod gyda medrusrwydd mawr.  

Gan George Hamilton, Iarll 1af Orkney, bu gan Elizabeth Villiers dair merch, ac etifeddodd yr hynaf ohonynt stad a theitl ei gŵr: 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1657
Categori:Marwolaethau 1733
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Realaeth (llenyddiaeth)

Mudiad llenyddol sydd yn ceisio cynrychioli'r byd heb ddelfrydoli na rhamanteiddio yw **realaeth** a ddatblygodd yng nghanol y 19g. Nod yr awdur realaidd yw i bortreadu pobl gyffredin a'u bywydau pob dydd, fel arfer yn canolbwyntio ar y dosbarth canol neu'r dosbarth gweithiol, ac i gyflwyno darluniad cywir a gwrthrychol o gymdeithas, gan gynnwys ei gwirioneddau economaidd a gwleidyddol.

Mae llenyddiaeth realaeth yn cynnwys disgrifiadau manwl o weithgareddau, amgylchiadau, a lleoliadau arferol a beunyddiol, yn ogystal â chymeriadaeth graff sydd yn adlewyrchu cymhlethdodau ymddygiad a chymhelliaeth ddynol. Ceisiai llenorion realaidd hefyd ymgorffori materion cyfoes a phryderon cymdeithasol yn eu gwaith, gan ymwneud â phynciau megis trefoli, diwydiannu, a swyddogaethau rhywedd.

Prif gyfrwng llenyddol y mudiad realaidd oedd y nofel, ac ymhlith yr awduron gwychaf mae Gustave Flaubert ac Honoré de Balzac yn Ffrangeg, George Eliot yn Saesneg, a Fyodor Dostoevsky a Leo Tolstoy yn Rwseg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau llenyddol
Oklahoma Panhandle

Yr **Oklahoma Panhandle** yw'r rhanbarth o dalaith Oklahoma sy'n cynnwys y tair sir fwyaf gorllewinol yn y dalaith. Mae'n stribed cul siâp fel carn padell ffrio sy'n rhedeg rhwng Colorado a Kansas i'r gogledd, New Mexico i'r gorllewin a Texas i'r de. Diffinnir ei derfynau gogleddol a deheuol gan gyfochrog 37 N a chyfochrog 36.5 a therfynau gorllewinol a dwyreiniol gan Meridian 103 W a Meridian 100 W.

Y siroedd yw:
: Cimarron County
: Texas County
: Beaver County

Roedd gan y Oklahoma Panhandle, yn ôl cyfrifiad 2000, boblogaeth o 29,112 o drigolion, sef 0.84% ​​o boblogaeth y dalaith. Amcangyfrifir ei fod wedi bod yn colli poblogaeth yn ddiweddar.

Ganed y Oklahoma Panhandle allan o Gyfaddawd 1850 a osododd ffiniau Texas. Fodd bynnag, roedd Texans, yn wyliadwrus o farcio ffiniau, yn hawlio'r llain hon o diriogaeth am y 40 mlynedd nesaf. Dim ond ar 2 Mai 1890 y cafodd yr ymgyfreitha ei ddatrys, gyda chreu Tiriogaeth Oklahoma, ac integreiddio'r stribed hwn i'r diriogaeth honno.

## Y *Dust Bowl*
Effeithiwyd y Panhandle yn ddifrifol gan sychder yr 1930au. Dechreuodd y sychder yn 1932 a chreodd stormydd llwch enfawr. Erbyn 1935, roedd yr ardal yn cael ei hadnabod yn eang fel rhan o'r Dust Bowl. Roedd y stormydd llwch yn bennaf o ganlyniad i dechnegau ffermio gwael ac aredig y gwair brodorol a oedd wedi dal y pridd mân yn ei le. Er gwaethaf ymdrechion y llywodraeth i weithredu mesurau cadwraeth a newid dulliau ffermio sylfaenol y rhanbarth, parhaodd y Dust Bowl am bron i ddegawd. Cyfrannodd yn sylweddol at hyd y Dirwasgiad Mawr yn yr Unol Daleithiau. Profodd pob un o'r tair sir golled fawr o ran poblogaeth yn ystod y 1930au.

Effaith gymdeithasol y bowlen lwch ac ymfudiad ffermwyr tenant o'r Panhandle o ganlyniad yw lleoliad y nofel 1939 The Grapes of Wrath gan yr awdur a enillodd wobr Nobel, John Steinbeck.

## Pwyntiau o ddiddordeb
* Park Talaith Black Mesa - yn cynnwys llwybr cerdded i ben uchaf Oklahoma pwynt.
* Parc Talaith Beaver Dunes - yn cynnwys twyni tywod enfawr ar hyd yr Afon Afanc - ychydig i'r gogledd o dref Beaver
* Llyn Optima - cartref i Loches Bywyd Gwyllt Cenedlaethol Optima

## Dolenni allanol
*Erthygl Oklahoma yn HighBeam Encyclopedia.com
*Oklahoma Panhandle a elwyd yn flaenorol yn Cimarron Territory

## Cyfeiriadau
Categori:Oklahoma
Categori:Daearyddiaeth yr Unol Daleithiau
Whaddon

Gallai **Whaddon** gyfeirio at sawl lle yn Lloegr:

* Whaddon, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Buckingham
* Whaddon, pentref a phlwyf sifil Swydd Gaergrawnt
* Whaddon, maestref o fewn tref Cheltenham, Swydd Gaerloyw
* Whaddon, pentref i'r de o dref Cheltenham, Swydd Gaerloyw
* Whaddon, pentrefan ger pentref Alderbury, Wiltshire
* Whaddon, pentrefan ger tref Trowbridge, Wiltshire

----
Tiriogaeth Oklahoma

bawd|350px|Tiriogaeth Oklahoma gyda'i 26 sir ynghyd â Thiriogaeth Indiaidd gyda 26 o ardaloedd ynghyd â'r Genedl Seminole

Roedd **Tiriogaeth Oklahoma** yn diriogaeth gyfundrefnol gorfforedig o'r Unol Daleithiau a oedd yn bodoli rhwng 2 Mai 1890 ac 16 Tachwedd 1907, pan gafodd ei hymgorffori yn Nhiriogaeth Indiaidd o dan gyfansoddiad newydd a'i derbyn i'r Undeb fel Talaith Oklahoma.

## Hanesyddol
Dechreuodd hanes Tiriogaeth Oklahoma gyda Deddf Cyfathrach Indiaidd 1834, pan neilltuodd Cyngres yr Unol Daleithiau dir i Americanwyr Brodorol. Ar y pryd, roedd y tir yn diriogaeth ddi-drefn a oedd yn cynnwys tir ffederal "i'r gorllewin o'r Mississippi ac nid o fewn taleithiau Missouri a Louisiana, na thiriogaeth Arkansas..."

Erbyn 1856, roedd y diriogaeth wedi'i lleihau i tua ffiniau modern talaith Oklahoma, heblaw am yr "Oklahoma Panhandle" a'r Old Greer County. Daeth y tiroedd hyn i gael eu hadnabod fel Tiriogaeth India gan eu bod wedi'u rhoi i rai cenhedloedd Indiaidd o dan Ddeddf Dileu India yn gyfnewid am eu tiriogaethau hanesyddol i'r dwyrain o Afon Mississippi.

Hyd at y pwynt hwn, roedd Americanwyr Brodorol wedi defnyddio'r tir yn unig. Ym 1866, ar ôl Rhyfel Cartref America, mynnodd y llywodraeth ffederal gytundebau newydd gyda'r llwythau a oedd wedi cefnogi'r Cydffederasiwn a'u gorfodi i gael tir a chonsesiynau eraill. O ganlyniad i’r Cytundebau Ailadeiladu, bu’n ofynnol i’r Pum Llwyth Gwâr ryddhau eu caethweision a chynnig dinasyddiaeth lawn iddynt yn y llwythau os oeddent am aros yn y Cenhedloedd. Gorfododd hyn lawer o'r llwythau yn Nhiriogaeth Indiaidd i wneud consesiynau.

Gorfododd swyddogion yr Unol Daleithiau y gostyngiad o tua 2,000,000 erw (8,100 km2) o dir yng nghanol Tiriogaeth Indiaidd. Ysgrifennodd Elias C. Boudinot, lobïwr rheilffordd ar y pryd, erthygl a gyhoeddwyd yn y *Chicago Times* ar 17 Chwefror 1879, yn poblogeiddio'r term "Unassigned Lands" i gyfeirio at y cytundeb hwn. Yn fuan dechreuodd y wasg boblogaidd gyfeirio at y bobl yn cynhyrfu eu setliad fel Boomers. Er mwyn atal Americanwyr Ewropeaidd rhag setlo'r tir, cyhoeddodd yr Arlywydd Rutherford B. Hayes gyhoeddiad yn gwahardd mynediad anghyfreithlon i diriogaeth India ym mis Ebrill 1879.

## Gweler hefyd
* *Oklahoma Territory* - ffilm 1960

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Oklahoma Digital Maps: Digital Collections of Oklahoma and Indian Territory

Categori:Hanes Oklahoma
Categori:Sefydliadau 1890
Categori:Dadsefydliadau 1907
Paul Grant (corffluniwr)

Roedd **Paul Grant** (26 Mehefin 1943 &ndash; 23 Tachwedd 2003) yn gorffluniwr o Abertawe. Enillodd Grant y dosbarth "amatur tal" yng nghystadleuaeth Mr. Universe ym 1973 ac aeth ymlaen i fod yn llysgennad i'r gamp.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Corfflunwyr
Gwennol (gwahaniaethu)

Gall **gwennol** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

## Aderyn
*gwennol, aderyn
**gwennol folwen
**gwennol fronwen
**gwennol fuan
**gwennol gwblddu
**gwennol ddu
**gwennol oradain
**gwennol wanwyn
**gwennol law
**gwennol y bargod
**gwennol y bondo
**gwennol y carn
**gwennol y graig
**gwennol y dŵr
**gwennol y glennydd
**gwennol y llynnoedd
**gwennol y maes
**gwennol ofon

## Trafnidaieth
*bws gwennol
*gwennol ofod

## Gwehyddu
*gwennol gwehydd, darn o bren a’i ddeupen yn meinhau sy’n cario’r anwe ar draws y gwŷdd a thrwy’r ystof wrth wau
*gwennol fflei
*gwennol law
Caroline Flint

Gwleidydd Llafur yw **Caroline Louise Flint** (ganwyd 20 Medi 1961). Roedd hi'n aelod seneddol o Don Valley rhwng 1997 a 2019.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Beckingham, Swydd Nottingham

:''Am y pentref o'r un enw yn Swydd Lincoln, gweler Beckingham, Swydd Lincoln.''

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Beckingham**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bassetlaw.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,205.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Bassetlaw
Categori:Pentrefi Swydd Nottingham
Categori:Plwyfi sifil Swydd Nottingham
Coney Island

Cymdogaeth ym mwrdeistref Brooklyn yn Ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, yw **Coney Island** sydd yn enwog fel cyrchfan adloniant. Mae'n ffinio â Brighton Beach a Manhattan Beach i'r dwyrain, Lower New York Bay i'r de a'r gorllewin, a Gravesend i'r gogledd. Yn hanesyddol, hon oedd yr ynys fwyaf orllewinol o'r Barynysoedd Allanol ar hyd arfordir deheuol Long Island. Yn nechrau'r 20g, llenwyd y bwlch rhwng yr ynys a'r tir mawr, gan felly cysylltu Coney Island â llain o dir sydd yn cynnwys Brighton Beach a Manhattan Beach. Bellach, cyfeirir at y tair cymdogaeth honno fel **gorynys Coney Island**.

Cadwyn o ynysigau gyda thywod symudol oedd yno adeg dyfodiad yr Ewropeaid i'r ardal yn yr 17g. Enw'r Iseldirwyr ar yr ynys fwyaf orllewinol oedd Konijn Eiland ("Ynys y Gwningen"), a gâi ei seisnigo, mae'n debyg, ar ffurf Coney Island wedi i'r Saeson gipio'r wladfa a throi Amsterdam Newydd yn Efrog Newydd. Rhennid Coney Island a'r mân-ynysoedd cyfagos gan fornentydd culion y gellid eu croesi pan fo'r môr ar drai. Caeodd rhai o'r rheiny o ganlyniad i dywod symudol a llifwaddod, ac o ddiwedd y 18g ymlaen dechreuodd y trigolion lleol lenwi'r cilfachau hyn er mwyn cysylltu'r tir yn un ynys. Erbyn 1924, cychwynnodd tirfeddianwyr lleol ac awdurdodau'r ddinas ar y gwaith o lenwi Cilfach Coney Island, a oedd yn gwahanu'r ynys oddi ar weddill Brooklyn. Yn y 1930au, wrth adeiladu priffordd y Belt Parkway, llenwyd rhan fawr o'r gilfach, gan gysylltu tir Coney Island â'r orynys i'r dwyrain, ac felly yn rhan o Long Island.

Denwyd nifer o dwristiaid i draethau'r Barynysoedd Allanol erbyn canol y 19g, a datblygodd Coney Island yn gyrchfan adloniant yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, a ffynnai yn sgil cysylltu'r ynys â'r rheilffordd danddaearol. Daeth yn enwog ar draws yr Unol Daleithiau am ei pharc pleserau a'i reidiau ffair, ei rhodfa ar hyd y traeth, ei bwytai, ei harddangosfeydd, a'i siopau a stondinau cofroddion. Dirywiodd yr atyniadau yn ail hanner yr 20g, er i ambell un o'r hen reidiau oroesi. Agorodd Acwariwm Efrog Newydd yn Coney Island ym 1957.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdogaethau Dinas Efrog Newydd
Categori:Cyn-ynysoedd
Categori:Brooklyn
Categori:Long Island
Higham

Gallai **Higham** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Higham, pentref yng Nghaint
* Higham, pentref yn Swydd Derby

* Higham Ferrers, tref yn Swydd Northampton
* Higham Gobion, pentref yn Swydd Bedford
* Higham on the Hill, pentref yn Swydd Gaerlŷr

* Cold Higham, pentref yn Swydd Northampton

----
Newburgh, Gogledd Swydd Efrog

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Newburgh.''

Plwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Newburgh**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Hambleton.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Hambleton
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Newburgh

Gallai **Newburgh** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Yr Alban
* Newburgh, tref yn Swydd Aberdeen
* Newburgh, tref yn Fife

### Lloegr
* Newburgh, pentref yn Swydd Gaerhirfryn
* Newburgh, plwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog
* Winfrith Newburgh, pentref yn Dorset

### Unol Daleithiau America
* Newburgh, Efrog Newydd, dinas yn nhalaith Efrog Newydd
* Newburgh, Maine, tref yn nhalaith Maine
* Newburgh Heights, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio

## Gweler hefyd
* Newburg
* Newborough
* Newbrough

----
Athro emeritws

Mewn prifysgolion, gellir rhoi'r teitl **athro emeritws** (yn achos dyn) neu **athro emerita** (yn achos merch) i athro cadeiriol sydd wedi ymddeol. Fel arfer, bydd gan brifysgolion system o enwebu a chymeradwyo enwau unigolion i gael y teitl, ac fel arfer ni fydd tâl yn gysylltiedig â'r swyddogaeth. Yn dibynnu ar arferion y brifysgol ac amgylchiadau penodol, mae'n bosib y bydd gan **athrawon emeriti** ofod swyddfa neu freintiau eraill yn y brifysgol.

Roedd Robert Thomas Jenkins yn athro emeritws ym Mhrifysgol Bangor o 1948 hyd ei farwolaeth.

## Gweler hefyd 
* Athro cadeiriol

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr
Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
Categori:Prifysgolion
Categori:Addysg uwch
Solvay S.A.

Mae **Solvay** yn gwmni cemegol rhyngwladol o Wlad Belg a sefydlwyd ym 1863, gyda'i bencadlys wedi'i leoli yn Neder-Over-Heembeek, Brwsel, Gwlad Belg.

Yn 2015, cafwyd € 12.4 biliwn mewn refeniw, € 2.336 biliwn o EBITDA, 43% o'i werthiannau mewn gwledydd twf uchel sy'n dod i'r amlwg, 90% o'i werthiannau mewn marchnadoedd lle mae ymhlith y tri gwneuthurwr gorau. Gyda 145 o safleoedd, mae Solvay yn cyflogi 30,900 o bobl mewn 53 o wledydd.

Mae un o ganolfanau Solvay yn Wrecsam, Cymru.

Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Cwmnïau Gwlad Belg
Categori:Sefydliadau 1863
Baglor mewn Diwinyddiaeth

Mewn prifysgol, gradd academaidd sy'n cael ei dyfarnu ar ôl i fyfyriwr astudio cwrs ym maes diwinyddiaeth neu ddisgyblaethau cysylltiedig, neu weithiau astudiaethau crefydd, yw gradd **Baglor mewn Diwinyddiaeth** (**BD**; Lladin: *Baccalaureus Divinitatis*). Fel arfer, gradd ôl-raddedig yw gradd Baglor mewn Diwinyddiaeth, ond mewn rhai achosion gall myfyriwr weithio tuag at ati fel gradd gyntaf.

Mae'r unigolion nodedig a gafodd radd BD yn cynnwys y canlynol:

* John Williams
* John Griffiths
* David Howell (Llawdden)
* Alfred Mathews
* John Hugh Edwards
* Lois Wilfred Griffiths
* John Ellis Caerwyn Williams
* Roger Roberts
* Rhodri Glyn Thomas

Categori:Diwinyddiaeth
Categori:Prifysgolion
Categori:Addysg uwch
Robin Tanrhiwiau

Roedd Robert Davies (g.1856- m.1944), neu Robin Tanrhiwiau fel y'i gelwid yn lleol, yn ffermwr a bridiwr ceffylau o Gricieth.
Woodbridge

Gallai **Woodbridge** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Woodbridge, pentref yn Nyfnaint
* Woodbridge, Suffolk, tref yn Suffolk

### Unol Daleithiau America
* Woodbridge, Connecticut, tref yn nhalaith Connecticut
* Woodbridge, Virginia, cymuned yn nhalaith Virginia
* Woodbridge Township, New Jersey, treflan yn nhalaith New Jersey

----
Pobloedd brodorol

Enw ar grwpiau o fodau dynol sydd yn frodorol i ardal ddaearyddol benodol yw **pobloedd brodorol** neu **bobloedd cynfrodorol**. Term hynod o ddadleuol ydyw, sydd yn aml yn dibynnu ar gyd-destun academaidd, cyfreithiol, cymdeithasol, neu wleidyddol. Fel arfer, mae pobl frodorol cyfeirio at y bobl—boed yn llwyth, grŵp ethnig, neu genedl—sydd wedi byw mewn ardal am yr oes hiraf, ac sydd yn dal i oroesi yno. Yn ei ystyr gyffredin a chwmpasog, mae'r enw felly yn cynnwys nifer fawr o bobloedd wahanol ar draws y byd, beth bynnag yw'r sefyllfa gymdeithasol, wleidyddol, ddemograffig, ac economaidd gyfoes. Yn fwyfwy, defnyddir diffiniad cyfyngedig o'r term i ddisgrifio pobloedd a fu'n byw ar dir cyn dyfodiad goresgynwyr, gwladychwyr a mewnfudwyr, ac sydd yn dal i uniaethu â'r hunaniaeth ddiwylliannol, cymdeithasol, ac hanesyddol unigryw honno er gwaethaf grymoedd allanol. Mae'r ystyr hon yn neilltuol i bobloedd a fu'n hanesyddol ddarostynedig i goncwest filwrol, imperialaeth a threfedigaethu, difeddiant a dadleoli, ac yn aml erledigaeth hiliol ac hil-laddiad, anffawd sydd naill ai yn parhau neu sydd yn dangos ei effeithiau hyd heddiw. Fel rheol, byddai'r bobloedd hynny bellach yn lleiafrif demograffig o fewn mamwlad eu hunain, a châi eu hunaniaeth a ffordd o fyw unigryw eu bygythio gan dra-arglwyddiaeth y gymdeithas wladychol, yn ogystal ag effeithiau globaleiddio. Cydnabyddir pobloedd brodorol yn ôl y diffiniad hwn gan gyfreithiau a chyfundrefnau rhyngwladol er mwyn gwarchod eu hunaniaeth ac etifeddiaeth a pharchu'n swyddogol eu perthynas â'r tir, yn aml gyda'r nod o wneud iawn am gam-driniaeth hanesyddol y bobloedd honno. Mae rhai fframweithiau cyfreithiol yn cydnabod hawliau grŵp pobl frodorol i hunanbenderfyniad, tir, ac adnoddau naturiol, tra bo eraill yn canolbwyntio ar ddiogelu'r unigolyn brodorol rhag gwahaniaethu ar sail ei ethnigrwydd, a sicrhau cyfeloedd iddo fe neu iddi hi ymddiwylliannu i'r brif gymdeithas.

## Cyfeiriadau

Categori:Geirfa anthropoleg
Categori:Geirfa'r gyfraith ryngwladol
Categori:Ethnoleg
Lower Oddington

Pentrefan yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Lower Oddington**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Oddington yn ardal an-fetropolitan Cotswold.

## Gweler hefyd
* Upper Oddington

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cotswold
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Rhestr pobloedd brodorol yr Amerig

Dyma restr o bobloedd a llwythau brodorol yr Amerig, wedi'u trefnu o'r gogledd i'r de.

## Yr Unol Daleithiau a Chanada
### Arctig 
*Aleut
*Inuit
**Inuvialuit 
**Inupiat
*Yupik

### Is-arctig 
### Califfornia 
### Coedwigoedd Dwryeiniol 
:Gweler Coedwigoedd Dwyreiniol

### Basn Mawr 
*Bannock
*Chemehuevi
*Gosiute  Utah
*Kawaiisu
*Koso (Panamint)
*Mono
*Owen's Valley (Brodorion Americanaidd)
*Paiute Gogleddol  California, Nevada, Oregon [Burns-Paiute], Arizona 
*Paiute Deheuol (Kaibab)
*Paviotso
*Shoshone (Shoshoni) Nevada, Wyoming, California
*Timbisha
*Ute  Utah, Colorado
*Washo  Nevada, California

### Llwyfandir 
### Arfordir y Gogledd-orllewin 
### Gwastadiroedd 
### De-ddwyrain 
### De-orllewin 
## America Ladin a'r Caribî 
Fel rheol dosberthir pobloedd brodorol Canolbarth a De America yn ôl iaith, amgylchedd a pherthynas diwyllianol.

### Caribî 
*Arawak
**Taino
**Lucayan
*Carib
*Ciboney
*Kuna

### Mesoamerica 
*Nahua
*Cora
*Lenca
*Maya
***Itzá 
***Lacandon
***Mopán
***Yucatec (Maya go iawn)
**Ch'ol
**Ixil
**Jacaltec
**Kaqchikel
**Kekchi
**Mam
**Poqomam
**Quiché
**Tojolabales
**Tzotzil
**Tzeltal
**Tz'utujil
*Mazatec
*Mixtec
*Olmec
*Otomi
*Pipil
*Tarascan (P'urhépecha)
*Tlapanec
*Xinca
*Zapotec

### Aridoamericanaidd 
*Aripes
*Acaxees
*Callejees
*Catujanes
*Chichimeca
**Caxcan
**Guachichil
**Gwamares
**Pame
**Tecuexe
**Zacatec
*Cochimí
*Cocapás
*Guaycunes
*Guaycuras
*Huastec
*Huichol
*Irritila
*Janambre
*Monquis
*Ópata
*Pericúes (Pericu)
*Seri
*Tamaholipa
*Tarahumara
*Tepehuán
*Uchitíes
*Ximpece
*Xiximes

### Andes 
*Atacameño
*Aymara
*Conchucos
*Diaguita
*Inca
*Kogi
*Moche
*Quechua
*Saraguro
*Wanka

### Is-Andeaidd 
*Panoan
*Shuar (Jívaro, Jibaro)

### Amazon Orllewinol 
*Amahuaca
*Bora People
*Candoshi
*Flecheiro
*Huaorani
*Kanamari
*Korubu
*Kugapakori-Nahua
*Kulina
*Machiguenga
*Marubo
*Mashco-Piro
*Matis
*Matses
*Mayoruna
*Sharpas
*Shipibo
*Tsohom Djapá
*Ticuna
*Tukanoan
*Witoto
*Yaminahua 
*Yagua
*Yora

### Canolbarth yr Amazon 
*Kayapo
*Tapirape
*Tupian
*Yanomami

### Amazon Ddeheuol a Dwyreiniol 
*Ge
**Bororo
*Tupian
**Guarani Paragwái

### Y côn deheuol 
*Araucanian (Mapuche)
*Puelche
*Tehuelche
*Yamana
*Kaweshkar
*Selknam
*Fuegiaid (wedi darfod erbyn heddiw)

## Gweler hefyd 
* Ieithoedd brodorol yr Amerig

## Dolenni allanol 
*Lleoliad llwythau Aridoamercanaidd: http://www.esmas.com/ninos/tareas/historia/subtemas/322319.html  (Sbaeneg)
*Lleoliaid llwythau Mesoamercanaidd: http://www.esmas.com/ninos/tareas/historia/subtemas/322298.html  (Sbaeneg)



Brodorol yr Amerig
LaSalle Parish, Louisiana

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q503870;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Louisiana
Oddington, Swydd Rydychen

:''Am y plwyf sifil o'r un enw yn Swydd Gaerloyw, gweler Oddington, Swydd Gaerloyw.''

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-orllewin Lloegr, ydy **Oddington**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cherwell.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 124.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cherwell
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Hinton

Gallai **Hinton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Hinton, pentref yn Swydd Gaerloyw
* Hinton, pentref yn Swydd Northampton

* Hinton Daubney, pentrefan yn Hampshire
* Hinton-in-the-Hedges, pentref yn Swydd Northampton
* Hinton Martell, pentref yn Dorset
* Hinton St Mary, pentref yn Dorset

* Cherry Hinton, ardal faestrefol Caergrawnt
* Tarrant Hinton, pentref yn Dorset

### Unol Daleithiau America
* Hinton, Gorllewin Virginia, dinas yn nhalaith Virginia
* Hinton, Iowa, dinas yn nhalaith Iowa
* Hinton, Virginia, cymuned yn nhalaith Virginia

## Pobl
* S. E. Hinton (g.1948), awdur o Unol Daleithiau America

----
Diemwnt Koh-i-Noor

200px|bawd|Replica o'r Koh-i-Noor
Diemwnt **Koh-i-Noor** (/ ˌkoʊɪˈnʊər / KOH -in- OOR KOH o Perseg). sydd hefyd yn cael ei sillafu fel **Kohinoor** a **Koh- i-Nur**, yw un o'r diemwntau torri mwyaf yn y byd. Mae'n pwyso .. 

Ar hyn o bryd, mae'r diemwnt yn cael ei arddangos yn gyhoeddus yn Nhŷ'r Gemau yn Nhŵr Llundain. Mae llywodraethau India, Iran, Pacistan, ac Afghanistan, gan gynnwys y Taliban, i gyd wedi hawlio perchnogaeth ar Koh-i-Noor, gan fynnu ei ddychwelyd byth ers i India ennill annibyniaeth oddi wrth yr Ymerodraeth Brydeinig yn 1947.  

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Perseg
Categori:Hanes India
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Perseg
Betty Boothroyd

Roedd **Betty Boothroyd, Barwnes Boothroyd**, OM , yn wleidydd Prydeinig (8 Hydref 1929 – 26 Chwefror 2023) a wasanaethodd fel Aelod Seneddol (AS) dros West Bromwich a Gorllewin West Bromwich rhwng 1973 a 2000. Hi oedd y fenyw gyntaf i wasanaethu fel Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, rhwng 1992 a 2000.   Eisteddodd Boothroyd yn ddiweddarach fel arglwydd traws-fainc yn Nhŷ'r Arglwyddi . 

## Bywyd cynnar 
Cafodd Boothroyd ei geni yn Dewsbury, Swydd Efrog, yn 1929, yn ferch i Ben Archibald Boothroyd (1886-1948) a'i ail wraig Mary ( *née* Butterfield, 1901-1982), y ddau yn weithwyr tecstilau. Cafodd ei addysg yn ysgolion y cyngor ac aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg Masnach a Chelf Dewsbury ( Coleg Kirklees). Rhwng 1946 a 1952, bu'n gweithio fel dawnsiwr, fel aelod o gwmni dawnsio Tiller Girls,  gan ymddangos am gyfnod byr yn y Paladiwm Llundain.

Yn yr 1950au, bu Boothroyd yn ysgrifennydd i'r ASau Llafur Barbara Castle  a Geoffrey de Freitas. Ym 1960, teithiodd i'r Unol Daleithiau i weld ymgyrch Kennedy . Dechreuodd weithio yn Washington DC fel cynorthwydd deddfwriaethol i Gyngreswr Americanaidd, Silvio Conte. Dychwelodd i Lundain ac wedyn parhaodd â'i gwaith fel ysgrifennydd i wleidyddion Llafur, yn gynnwys Harry Walston .  Ym 1965, cafodd ei hethol i sedd ar Gyngor Bwrdeistref Hammersmith, lle y bu hyd 1968. 

Cafodd Boothroyd ei ethol yn Aelod Seneddol (AS) dros West Bromwich mewn isetholiad yn 1973. 

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Llefarwyr Tŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Acadiana

Rhanbarth yn ne talaith Louisiana, Unol Daleithiau America, yw **Acadiana** (Ffrangeg: ''L'Acadiane'').

bawd|300px|canol|Acadiana yn nhalaith Louisiana

Mae'r rhanbarth yn gartref i nifer mawr o siaradwyr Ffrangeg. Mae gan lawer o'r trigolion achau Acadaidd (sef gwladychwyr Ffrangeg eu hiaith a oedd wedi cael eu diarddel o Ganada yn y 18g) ac yn uniaethu fel Cajuns neu Greoliaid.

Mae Acadiana yn cynnwys 22 sir (a elwir yn "Parishes" yn Louisiana):

* Acadia
* Ascension
* Assumption
* Avoyelles
* Calcasieu
* Cameron
* Evangeline
* Iberia
* Iberville
* Jefferson Davis
* Lafayette
* Lafourche
* Pointe Coupee
* St. Charles
* St. James
* St. John the Baptist
* St. Landry
* St. Martin
* St. Mary
* Terrebonne
* Vermilion
* West Baton Rouge

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau Louisiana
Kalevipoeg

Yr epig genedlaethol Estoneg yw **Kalevipoeg**, wedi'i ysgrifennu mewn pennillion cyflythrennol ac yn cynnwys 19,000 o adnodau. Fe'i cwblhawyd ar ddiwedd y 19g yn seiliedig ar gyfrifon traddodiadol cynharach. Ystyr Kalevipoeg yw "mab Kalev". Gellid cymharu pwysigrwydd y Kalevipoeg i hunaniaeth Estonieg i'r hyn yw'r Mabinogi i Gymru a'r Gymraeg, ond yn fwy felly gan bod yr Estoniaid yn dyrchafu eu diwylliant eu hunain yn fwy na'r Cymry.

## Tarddiad
, EKM j 153-152 M 116]]
, TKM TR 8402 A 552]]
Roedd traddodiad llafar yn Estonia hynafol o chwedlau yn esbonio tarddiad y byd. Yn llên gwerin hynafol Estonia, mae yna gawr drwg a adnabwyd wrth sawl enw; Kalev, Kalevine, Kalevipoiss, Kalevine posikine a Kalevine Poika, a ymladdodd â chewri eraill neu elynion y genedl. Ceir y cyfeiriadau ysgrifenedig cynharaf yn Leyen Spiegel (1641) fel "Kalliweh", ac mewn rhestr o dduwiau (1551) a gyhoeddwyd gan Mikael Agricola fel "Caluanpoiat". Amlinellodd y plot y chwedl epig rhamantaidd cenedlaethol. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno cafwyd darlith gan Georg Julius von Schultz am y Kalevala a'i heffaith ar yr ymwybyddiaeth genedlaethol yn y Ffindir. Ym 1850, ar ôl marwolaeth Faehlmann, dechreuodd Friedrich Reinhold Kreutzwald ysgrifennu'r gerdd, a welodd fel adlun o epig lafar hen ffasiwn. Casglodd straeon llafar a'u rhoi at ei gilydd yn gyfanwaith.

Ni fyddai'r fersiwn cyntaf o Kalevipoeg (aka Proto-Kalevipoeg; 13,817/14,180 o adnodau) yn cael ei gyhoeddi oherwydd sensoriaeth llym gan yr Ymerodraeth Rwsiaidd. Cyhoeddwyd ail fersiwn wedi'i diwygio'n drylwyr (19,087 o adnodau) mewn dilyniannau rhwng 1857 a 1861 gan Gymdeithas Wyddonol Estonia fel cyhoeddiad academaidd (i osgoi sensoriaeth).  Mae'r cyhoeddiad hwn hefyd yn cynnwys cyfieithiad Almaeneg. Ym 1862, ymddangosodd trydydd fersiwn gryno (19,023 o adnodau). Bwriadwyd y llyfr hwn ar gyfer darllenwyr cyffredin. Argraffwyd y gerdd yn Kuopio, Ffindir.

## Dolenni allanol
* (trad.), *The Hero of Esthonia*, I-II, Londen, 1895.
*  Lloc web sobre el Kalevipoeg 

## Llyfryddiaeth
* Cornelius Hasselblatt: *Kalevipoeg Studies. The Creation and Reception of an Epic.* Helsinki: Finnish Literature Society – SKS 2016. (Studia Fennica Folkloristica 21)

## Cyfeiriadau
Categori:Arwrgerddi
Categori:Barddoniaeth Estonia yn y 19eg ganrif
Categori:Cerddi'r 1850au
Categori:Cerddi'r 1860au
Categori:Cerddi Estoneg
Categori:Llên gwerin Estonia
Chickasaw

bawd|250px|Hen diriogaeth llwythol Chickasaw a'r neilltuad cyntaf (1838), Llwybr y Dagrau (Trail of Tears) a rhyfeloedd Indiaidd yn ne-ddwyrain yr Unol Daleithiau 1811-1847
Un o bobloedd frodorol America yw'r ***Chickasaw*** (***Chikasha*** yn yr iaith Chickaseg). Yn wreiddiol roedden nhw'n byw yng ngogledd Mississippi a gorllewin Tennessee. Cawsant eu trawsosod i Diriogaeth Indiaidd, yn ddiweddarach Oklahoma, ar y Llwybr Dagrau ('Trail of Tears') ym 1838 a 1839 ynghyd â'r Cherokee, Siocto, Muscogee (Creek) a Seminole, yr hyn a elwir y Pum Llwyth Gwâr.

Maen nhw'n siarad ieithoedd Muskogeaidd. Mae eu hiaith ysgrifenedig bron yr un fath ag iaith cenedl y Siocto; mae eu hiaith yn debyg iawn, ond mae gwahaniaethau tafodiaith. Ar un adeg roedd yr iaith Chickasaw yn gyfrwng cyfathrach fasnachol a llwythol i holl lwythau Mississippi isaf, a oedd bron yn cael ei rheoli gan genedl bwerus a rhyfelgar y Chickasaw yn ystod yr 17 ac 18g.

Mae "Oklahoma" yn enw chickasaw sy'n golygu "daear goch".

Ceir sawl tref yn yr Unol Daleithiau a enwir wedi'r bobl frodorol yma, megis Chickasaw, Ohio a Chickasaw, Alabama.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* The Chickasaw Nation hen wefan
* Iaith Chickasaw ar wiktionary

Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Unol Daleithiau America
Tafarndy'r Feathers, Wrecsam

Adeilad hanesyddol rhestredig Gradd II yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r tafarndy'r **Feathers**.
alt=Golygfa o flaen yr adeilad, Stryt Caer|bawd|Tafarndy'r Feathers, Wrecsam

## Lleoliad 
Mae tafarndy'r Feathers yn sefyll yng nghalon hanesyddol Wrecsam, ar Stryt Caer, ar y gyffordd gyda'r Stryt Fawr, Stryt Yorke a Stryt Siarl. Mae'r adeilad yn sefyll ymhlith nifer o adeiladau eiconig, fel gwesty'r Wynnstay Arms, adeilad y Banc Midland, Marchnad y Cigyddion ac adeilad Provincial Insurance.

## Hanes 
Tafarn goets bwysig oedd Tafarn y Feathers yn wreiddiol, ac mae'r tŷ coets yn dal i sefyll tu ôl i'r tafarndy, ar Stryt Siarl. 

Roedd gan Wrecsam choetsys post dyddiol i Lundain a bws gwennol dyddiol o’r Amwythig i Gaer. Roedd coets fawr yn mynd o Dafarn y Feathers (ac yn ddiweddarach o’r Wynnstay Arms, 

Bellach mae'r tafarndy wedi cael ei drawsnewid yn fflatiau, gyda siop ar y llawr gwaelod, ar Stryt Caer.
bawd|Tŷ coets tu ôl i'r tafarndy. Golygfa o Stryt Siarl

## Disgrifiad 
Mae tafarndy'r Feathers yn adeilad deulawr, wedi'i ffurfio o ddwy uned debyg, gyda thŷ coets tu ôl i'r prif adeilad. Mae'r tŷ coets yn gallu cael ei gweld oddi wrth Stryt Siarl.   

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Feathers
Leopold I

Gall **Leopold I** gyfeirio at y canlynol:

*Leopold I, margraf Awstria (bu farw 994)
*Leopold I, dug Awstria (1290–1326)
*Leopold I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (1640–1705)
*Leopold I, tywysog Anhalt-Dessau (1676–1747)
*Leopold I, tywysog Lippe (1767–1802)
*Leopold I, archddug Baden (1790–1852)
*Leopold I, brenin Gwlad Belg (1790–1865)

----
Luzerne County, Pennsylvania

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q495633;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Pennsylvania
Ieithoedd Ewrop yn ôl nifer y siaradwyr

Dyma restr o ieithoedd Ewropeaidd yn ôl nifer y siaradwyr brodorol yn Ewrop yn unig.

## Rhestr 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithoedd Ewrop
Cân i Gymru 2023

Cynhaliwyd cystadleuaeth **Cân i Gymru 2023** yng Nghanolfan y Celfyddydau, Aberystwyth, ar 3 Mawrth. Y cyflwynwyr oedd Elin Fflur a Trystan Ellis-Morris. 

Roedd 104 o ymgeiswyr eleni a'r panel a ddewisodd y rhestr fer o 8 cân oedd Eädyth Crawford, Gwyneth Glyn, Arfon Wyn ac Ifan Davies (Sŵnami). 

Y gan fuddugol oedd "Patagonia" gan Alastair James.

## Cystadleuwyr 
## Cyfeiriadau
2023
Categori:2023 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd