open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jeffrey Dean Morgan

Actor o'r Unol Daleithiau yw **Jeffrey Dean Morgan** (ganwyd 22 Ebrill 1966) sy'n adnabyddus am ei rolau fel John Winchester yn y gyfres ffantasi/arswyd *Supernatural* (2005–07), Denny Duquette ar y gyfres ddrama feddygol ''Grey's Anatomy* (2006–09), The Comedian yn y ffilm *Watchmen* (2009), Jason Crouse yn y gyfres ddrama politicaidd *The Good Wife* (2015–16), Negan yn y gyfres ddrama arswyd *The Walking Dead* (2016–presennol), a Harvey Russell yn *Rampage'' (2018).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Morgan yn Seattle, Washington, yn fab i Sandy Thomas a Richard Dean Morgan. Mynychodd Ben Franklin Elementary School, Rose Hill Junior High, a  Lake Washington High School yn Kirkland, Washington, ble chwaraoedd beldroed americanaidd a chapteinio'r tim pel-fasged. Aeth ymlaen I chwarae pel-fasged yn Skagit Valley College cyn iddo orffen oherwydd anaf. 

## Gyrfa 
[dde|bawd|290x290px|Morgan yn agoriad ffilm *[Ant-Man (ffilm)|Ant-Man* ar 29 Fehefin 2015]]
Yn 2005 a 2006, ymddangosodd Morgan mewn tair cyfres deledu ar yr in pryd:  yng nghyfres CW *Supernatural* fel John Winchester, yn ei rol fel y claf Denny Duquette sy'n aros am drawsblaniad calon yn ''Grey's Anatomy* ar ABC, ac fel Judah Botwin mewn dwy bennod yn y gyfres ar Showtime, *Weeds*. Mae e hefyd wedi ymddangos ar gyfresi *ER*; *JAG*; *Walker, Texas Ranger*; *Angel*; *CSI: Crime Scene Investigation*; *Sliders*; *The O.C.*; a *Monk''. 

## Bywyd personol 
Fe briododd Morgan yr actores Anya Longwell yn Las Vegas. ar 30 Mai 1992. Fe ddaeth y briodas i ben yn 2003. Yn 2007, fy ddyweddiodd a'i gyd-actores yn Weeds Mary-Louise Parker;  daeth y berthynas i ben yn Ebrill 2008.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Seattle
Mary Dyer

Roedd ** Mary Dyer** (a anwyd **Marie Barrett**; c. 1611 – 1 Mehefin 1660) yn Biwritan Saesneg a newidiodd yn Grynwraig a chafodd ei chrogi ym Moston. Cafodd ei chrogi oherwydd iddi herio'r gyfraith Piwritanaidd sy'n gwahardd Crynwyr o'r wladfa. Dyma un o'r bedair Grynwraig a gafodd eu dienyddio sy'n cael eu adnabod fel merthyron Boston.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1610au
Categori:Marwolaethau 1660
Categori:Crynwyr
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Cerddoriaeth dawns electronig

[bawd|Gŵyl EDM yn 2013 yn Plainfeld, [Awstria|Austria gyda dros 100,000 o fynychwyr, yn arddangos y dorf fawr a goleuo dramatig sy'n debygol mewn gŵyliau or fath ers y 2000 cynnar.]]
Mae **Cerddoriaeth dawns electronig** (hefyd yn cael ei adnabod fel **EDM**, **dance music**, **club music**, neu'n syml **dance**) yn ddetholiad eang o gerddoriaeth electronig ergydiol sydd wedi'u creu yn bennaf ar gyfer clybiau nos, raves a gŵyliau cerddorol.
Mae EDM yn gyffredinol wedi'w gynhyrchu ar gyfer ôl chwarae gan joci disgiau (DJs) sy'n creu detholiad diwnïas o draciau, sef mix, drwy gymysgu o un recordiad i'r llall.

Mae cynhyrchwyr EDM hefyd yn perfformio'n fyw mewn cyngerddi neu ŵyliau, weithiau yn cael eu galw'n live PA. Yn Ewrop, mae EDM yn fwy adnabyddus fel 'dance music' neu'n syml 'dance'.

Yn yr 1980s a'r 1990s cynnar, yn dilyn ymddangosiad cerddoriaeth rave, gorsafoedd radio answyddogol, a'r tŵf mewn diwylliant clwb, fe enillodd EDM boblogrwydd brif ffrwd yn Ewrop. Nid oedd cymhwysiad cyffredinol o ddiwylliant dawns yn yr Unol Daleithiau ar y pryd hynny, ac er bod Electro a cherddoriaeth Chicago house yn ddylanwadol iawn yn Ewrop ar UDA, arhosodd y cyfryngau prif ffrwd a'r diwylliant recordiau, yn elyniaethus tuag at EDM. Roedd hefyd barn gysylltiedig rhwng EDM a diwylliant gyffuriau a arweiniodd lywodraethau taleithiau a dinesig i gyflawni deddfau a polisiau a'r bwriad i atal lledaeniad o ddiwylliant rave.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth
Sophia Takal

Actores, awdur a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau yw **Sophia Takal**, a chaiff ei hadnabod orau am ei gwaith mewn ffilmiau nodwedd annibynnol megis *All the Light in the Sky*, *Supporting Characters* a *Gabi on the Roof in July*.  Enwodd y cylchgrawn *Filmmaker*  Takal yn un o'r "25 Wyneb Newydd ym myd Ffilm" yn 2011.

## Bywyd cynnar 
Mae Takal o Montclair, New Jersey.

## Gyrfa 
Mae Takal wedi gweithio ac wedi serennu mewn nifer o ffilmiau annibynnol, sy'n gysylltiedig â'r ymgyrch mumblecore.

Ym mis Mawrth 2011, dangoswyd ymdrech gyfarwyddo gyntaf Takal, *Green,* yng ngŵyl South by Southwest a chafodd gymeradwyaeth amdano ac ennill gwobr am ei gwaith cyfarwyddo. Hi ysgrifennodd y ffilm hefyd. Yn 2015, cyfarwyddodd Takal ffilm nodwedd arall, *Always Shine*. Mae'r ffilm yn serennu Mackenzie Davis, Caitlin FitzGerald, a'i gŵr Lawrence Michael Levine.

Mae Takal a'i gŵr yn gweithredu cwmni cynhyrchu o'r enw Little Teeth Pictures.

## Ffilmiau 
### Actores 
### Cyfarwyddwr 
## Bywyd personol 
Mae Takal yn briod â'r gwneuthurwr ffilmiau Lawrence Michael Levine, y mae'n cydweithio a chyd-serennu ag ef yn aml. Astudiodd ffilm Vassar cyn graddio o Goleg Barnard.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1986
Mary Whateley

Bardd a dramodydd o Loegr oedd **Mary Darwall** (gynt **Whateley**, 1738 – 5 Rhagfyr 1825) a ysgrifennai weithiau fel **Harriett Airey**. Fe'i magwyd yn Swydd Gaerwrangon. Bu hi’n byw mewn sawl lle yn Lloegr ar hyd ei hoes, ond rai blynyddoedd wedi marwolaeth ei gŵr, symudodd i’r Drenewydd am gyfnod. Emynydd a bardd oedd ei gŵr, John Darwall, ac roedd ganddo yntau ei wasg ac roedd wedi cyhoeddi sawl cyfrol o’i gerddi ei hun.

## Gwaith 
Cyhoeddodd Mary ddwy gyfrol o gerddi, sef *Original Poems on Several Occasions* yn 1764, ac yna *Poems on Several Occasions* yn 1794. Cyhoeddodd yr ail yn ystod ei chyfnod yng Nghymru, ac ynddi mae cerdd a ysgrifennwyd am ei ymweliad â Gregynog wedi’i dyddio 1 Gorffennaf 1794. Mae’r gerdd hon wedi ei chyhoeddi ddwywaith eto gan Wasg Gregynog.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1738
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Shefali Chowdhury

Actores o Gymru yw **Shefali Chowdhury** (ganwyd 20 Mehefin 1988) sydd o dras Bangladeshi. Caiff ei hadnabod am chwarae rôl Parvati Patil yn nghyfres ffilmiau Harry Potter, heblaw am *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban* (2004), lle caiff y rôl ei chwarae gan Sitara Shah.

## Bywyd cynnar 
Chowdhury yw'r ieuengaf o bump, a ganwyd hi yn Ninbych, Cymru. Mae ei rhieni yn dod o Fangladesh, a symudon nhw i Brydain yn 1980. Pan roedd hi'n chwech oed, symudodd i Birmingham, Lloegr.

## Gyrfa 
Adnabyddir Chowdhury am ei pherfformiad fel Parvati Patil ym mhedair o ffilmiau Harry Potter, gan ddechrau yn 2005 yn *Harry Potter and the Goblet of Fire*. Cafodd hi'r rôl pan roedd hi'n ei blwyddyn olaf yn Ysgol Waverley yn Birmingham. Mae hi a Afshan Azad, (a oedd yn chwarae rôl efaill Chowdhury Padma Patil) yn dal i fod yn ffrindiau da, yn ôl Azad.

## Ffimiau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych
Kate Hudson

Mae **Kate Garry Hudson** (ganwyd 19 Ebrill 1979) yn actores o'r Unol Daleithiau, awdur a dynes busnes. Daeth yn adnabyddus o'r ffilm *Almost Famous* (2000), lle enillodd Golden Globe ac enwebwyd am Wobr Academi fel Actores Gorau Cefnogol. Ei ffilmiau arall yw *How to Lose a Guy in 10 Days* (2003), *Raising Helen* (2004), *The Skeleton Key* (2005), *You, Me and Dupree* (2006), ''Fool's Gold* (2008), *Bride Wars* (2009), *Nine* (2009), a *Deepwater Horizon'' (2016).

Ei rhieni yw'r actorion Goldie Hawn a Bill Hudson.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
The Office (cyfres teledu UDA)

Mae ***The Office*** yn gyfres deledu gomedi Americanaidd a ddarlledwyd ar NBC o 24 Mawrth 2005 hyd 16 Mai 2013.

Mae'n addasiad o'r rhagln BBC wreiddiol o'r un enw. Cafodd *The Office* ei addasu ar gyfer cynulleidfa Americanaidd gan Greg Daniels, ysgrifennydd sgript *Saturday Night Live*, *King of the Hill*, a *The Simpsons*. Cafodd ei gyd-gynhyrchu gan gwmni cynhyrchu Daniels Deedle-Dee Productions, a Reveille Productions (Shine America), mewn cyd-weithrediad gydag Universal Television. Yr uwch gynhyrchydd gwreiddiol oedd Greg Daniels, Howard Klein, Ben Silverman, Ricky Gervais, a Stephen Merchant, gyda mwy yn cael dyrchafiad mewn cyfresi eraill.

Mae'r gyfres yn portreadu bywyd bob dydd gweithwyr mewn swyddfa yn Scranton, Pennsylvania, cangen o'r cwmni papur ffuglenol Dunder Mifflin. I greu teimlad o raglen ddogfen go iawn, un camera sy'n cael ei ddefnyddio, heb gynulleidfa stiwdio na chwerthin ffug. Cafodd y sioe ei ddarlledu am y tro cyntaf ar NBC a redodd am naw cyfres a 201 pennod. Steve Carell, Rainn Wilson, John Krasinski, Jenna Fischer, a B. J. Novak oedd prif gast y rhaglen ar y dechrau, gyda llawer o newidiadau i'r cast yn ystod y 9 cyfres. 

Cafodd cyfres cyntaf *The Office* adolygiadau amrywiol, ond cafodd y pedwar cyfres oedd i ddilyn ganmoliaeth ysgubol gan adolygwyr teledu. Cafodd y cyfresi yma eu cynnwys mewn llawer o restrau arbennig gan adolygwyr, gan ennill nifer o wobrau gan gynnwys pedwar Primetime Emmy Awards, sy'n cynnwys Outstanding Comedy Series yn 2006. Tra bod cyfresi hwyrach eu barnu bod y safon wedi gostwng, cafodd y gyfres olaf ei ysgrifennu gan ysgrifenwyr cynnar y rhaglen ac fe dderbyniodd y rhaglen adolygiadau positif. 

Yn Rhagfyr 2017 roedd adroddiadau yn honni bod NBC yn ystyried adfywio'r gyfres. Roedd am redeg yn 2018-19 ac am ddangos cymysgfa o gast gwreiddiol (heb Steve Carell) a chast newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Comedïau sefyllfa Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2005
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu NBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Tafarn y Grange

Tafarn ar Heol Penarth yn ardal Grangetown, Caerdydd yw **Tafarn y Grange**. 

Caeodd y dafarn yn 2015, ond fe’i prynwyd yn 2016 gan berchnogion tafarn Y Lansdowne yn Nhreganna. Ailagorwyd y dafarn yn gynnar yn 2017.

Mae'r dafarn wedi ennill cystadleuaeth tafarn y flwyddyn CAMRA Caerdydd 2018. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Grangetown
Grange
Cymraeg Byd Busnes

Mae'r prosiect **Cymraeg Byd Busnes** wedi'w ariannu gan Lywodraeth Cymru ac yn cael ei weithredu gan Mentrau Iaith Cymru i gynyddu y defnydd o'r Gymraeg mewn Busnes.

Mae 10 Swyddog Datblygu wedi'u penodi ar draws Cymru i roi cymorth a chyngor i fusnesau yn y Sector Breifat.

Maent yn gallu darparu gwasanaeth pwrpasol sy’n ateb eich gofynion chi, cynnig cyngor a syniadau ymarferol, a’ch cyfeirio at gymorth pellach perthnasol.

## Dolenni allanol
* Cymraeg Byd Busnes  ar Wefan Llywodraeth Cymru

Categori:Cymraeg
Categori:Economi Cymru
Cavavan

Bar pop-up yw **Cavavan** – carafan o’r 1970au sydd wedi’i thrawsnewid i ddarn o gelf unigryw – yn arbenigo mewn Siampên, Cava, Prosecco.
bawd|Cavavan

## Cefndir 
Carafan o’r 70au sydd wedi’i thrawsnewid i ddarn o gelf unigryw a bar yw Cavavan.  Mae’r garafan seicadelig yn arbenigo mewn Siampên, Cava, Prosecco, a hefyd yn cynnig gwasanaeth bar llawn, yn gwerthu’r cwrw a seidr gorau o Gymru. https://cavavan.com/ 

Mae’r garafan wedi’i pheintio gan yr artist o Gaerfyrddin Swci Delic, sy’n enwog am ei phatrymau lliwgar beiddgar – mae’n ddarn o gelf yn ei hun. http://www.bbc.co.uk/newyddion/40327815

Gan deithio o amgylch Cymru a thu hwnt, mae'r Cavavan i’w gweld mewn gwyliau, priodasau, partïon, a digwyddiadau hyrwyddo, gan gynnig gwasanaeth hyblyg gyda phecynnau wedi’u teilwra. https://www.walesonline.co.uk/whats-on/food-drink-news/1970s-caravan-serves-prosecco-cava-13148744

Mae’r ddwy ffrind o Grangetown, Caerdydd, sydd tu ôl i’r fenter, wedi treulio sawl haf eu hunain yn yfed mewn gwyliau ledled y byd!

## 2017 
Gwelwyd y Cavavan mewn gwyliau ar hyd a lled Cymru gan gynnwys Tafwyl, Velothon Cymru a Burning Lantern.

Categori:Caerdydd
Hornafjörður

bawd|Höfn panorama
bawd|Yngannu Hornafjörður 
Bwrdeistref yng Ngwlad yr Iâ yw **Hornafjörður** (Islandeg: *Sveitarfélagið Hornafjörður*). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain yr ynys yn rhanbarth Austurland. Ar 1 Ionawr 2017, roedd gan y gymuned 2187 o drigolion. Maint tiriogaeth y bwrdeisdref yw 6,280&nbsp;km² - dros chwarter maint Cymru!

Y dref fwyaf a'r unig un yn y fwrdeistref yw Höfn sydd â phoblogaeth o 1633 o drigolion. Mae gan bentref Nesjakauptún 91 o drigolion.

## Sefydlu'r Bwrdeisdref
Sefydlwyd y fwrdeistref ar 6 Mehefin 1998 trwy uno'r pedwar cymuned ganlynol:

*Hornafjarðarbær, a ffurfiwyd ym 1994 gan uno bwrdeistref Höfn í Hornafirði gyda chymunedau gwledig Mýrar (Märahreppur) a Nes (Nesjahreppur)
*Cymuned wledig Bær (Bæjarhreppur)
*Cymuned wledig Borgarhöfn (Borgarhafnarhreppur)
*Cymuned wledig Hof (Hofshreppur)

## Daearyddiaeth
bawd|Porthladd Höfn
Mae'r fwrdeistref wedi ei leoli i'r de-ddwyrain o Vatnajökull. Lleolir prif dref Höfn ar bentir rhwng fjordiau Hornafjörður a Skarðsfjörður.

Yn rhan orllewinol y fwrdeistref ceir rhaeadr uchaf Gwlad yr Iâ, y Morsárfoss. Mae rhannau o Barc Cenedlaethol Vatnajökull yn y fwrdeistref. Gerllaw mae Kristínartindar a Svartifoss. Yn y de-orllewin mae'r Sandergebiet Skeiðará fawr y Skeiðarársandur, i'r gogledd o'r Skeiðarárjökull. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Öræfajökull gyda chopa Hvannadalshnúkur, sy'n codi 2110 m yr tirwedd uchaf Gwlad yr Iâ. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Breiðárlón a'r Jökulsárlón, llyn rhewlif fawr a llyn dyfnaf Gwlad yr Iâ.

## Trafnidiaeth
Mae'r gymuned wedi'i chysylltu â'r gylchffordd Hringvegur, y briffordd sy'n cysylltu y wlad.

Y pellter i'r brifddinas, Reykjavík, yw 459&nbsp;km, ac i'r gogledd mae Egilsstaðir sydd 247&nbsp;km i ffwrdd.

Mae awyrfa Hornafjarðarflugvöllur (Maes Awyr Hornafjörður, IATA: HFN, ICAO: BIHN) tua 7&nbsp;km i'r gogledd o Höfn.

## Gefeilldrefi
*  – Kungälv
*  – Risør
*  – Samsø
*  – Taivassalo

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Rhestr pobl o Gernyw

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE {
{ ?item wdt:P19 ?pob.              # COFIER: P19 =man geni.
?pob wdt:P131* wd:Q23148 }         # COFIER: P131 = lleolir [y man geni] yn yr ardal weinyddol. Q23148 = Cernyw
UNION { ?item wdt:P19 wd:Q22338583 }  # COFIER: P19 =man geni. Cernyw = Sir heddiw
OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) }
OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) }
} 
|wdq=.
|sort=569
|section=31
|columns=number:#,P18,label:enw,description:digrifiad,?yob:dyddiad geni,?yod:dyddiad marw,P19
}}

## bod dynol 
## Misc 
Categori:Cernywiaid
Cernyw
Idris Charles

Diddanwr, cyflwynydd a chynhyrchydd teledu oedd **Idris Charles** (3 Ionawr 1947 – 7 Gorffennaf 2021).

Ganwyd Idris ym Modffordd yn fab i Jennie a'r actor Charles Williams. Mynychodd Ysgol Gyfun Llangefni ac aeth ymlaen i Goleg Diwinyddol Aberystwyth.

## Gyrfa
Ar ddiwedd y 1960au a dechrau'r 1970au bu'n trefnu nosweithiau adloniant "Sêr Cymru" yn sinema'r Majestic yng Nghaernarfon.

Daeth yn is-gynhyrchydd gyda HTV Cymru yn 1983 gan gynhyrchu a sgriptio nifer o raglenni adloniant ysgafn fel *Bwrw’r Sul*, *Cyfle Byw*, *Traed Dan Bwrdd*, *Par Mewn picl*, *Bwrlwm Bro*, *Llwyfan*, *Gweld Sêr* a *Sblat*. Cyflwynodd dair cyfres o'r cwis *Stumiau* (seiliwyd ar 'Charades') a tair cyfres o *Bwrlwm Bro*.

Yn yr 1980au roedd yn adnabyddus fel cyflwynydd nifer o sioeau adloniant a chwisiau a bu'n actio ar sawl rhaglen yn cynnwys *Pobol y Cwm*, *A470*, *Dwy Ynys*, *Gwely Blodau* a *Hotel Eddie*. Bu'n cyflwyno nifer o sioeau ar BBC Radio Cymru ac roedd yn sylwebydd pêl-droed.

Yn 1996 cyd-gynhyrchodd pedair gyfres comedi stand-yp *Y Jocars* ar S4C.

Rhwng 2002 a'i ymddeoliad yn 2012 bu'n gynhyrchydd gyda chwmni Tinopolis gan gynhyrchu a chyfarwyddo rhaglenni fel *Wedi 7/Heno*, *Sam ar y Sgrîn* a rhaglenni arbennig Heno er enghraifft Ems yn 60, Hanes yr Eisteddfod Genedlaethol a pedair rhaglen Nos Galan i S4C.

Mae'n awdur ar dair cyfrol, *Heb y Mwgwd*, *Hiwmor Idris a Charles* a ''Cofio'r Dyn a'i Ddigrifwch''.

Ers ymddeol bu'n parhau i weithio yn achlysurol.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a Ceri ac yn byw yng Nghasnewydd. Roedd yn cefnogi Clwb Pêl-droed Casnewydd (Newport County).

Ganwyd ei mab hynaf, Iwan, yn Wrecsam yn 1979 a Owain yn Mancot yn 1981.

Bu farw yn ei gartref yng Nghasnewydd, yn 74 mlwydd oed ar 7 Gorffennaf 2021. Cynhaliwyd ei angladd ar ddydd Gwener, 23 Gorffennaf, a gwasanaeth coffa ym Mynwent Capel y Gad, Bodffordd am 3.00 y prynhawn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* 

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Maes Ffordd Victoria

Cae chwarae pêl-droed ar Ffordd Victoria ym Mhort Talbot yw **Maes Ffordd Victoria** (Victoria Road Field).

## Adnoddau 
Capasiti y stadiwm yw 6,000. (1,000 yn eistedd) Dyma gartref tîm C.P.D. Tref Port Talbot.

Torf fwyaf y stadiwm oedd 2,640 ar gyfer gêm yn erbyn Abertawe yng Nghwpan C.P.-D. Cymru (FAW Premier Cup) ar 15 Ionawr 2007. Y record ar gyfer gêm gynghrair oedd 804 mewn gêm yn erbyn Afan Lido ar 27 Ionawr 2004. Yn anffodus, dydy'r tîm cartref ddim yn denu torfeydd cystal fel rheol. Y dorf gyfartalog rhwng 1994 a 2010 oedd 'mond 207. Mewn ymdrech i ddenu rhagor o dorf rhoddodd y clwb y dewis i'r dorf dalu beth bynnag oeddynt am yn ei gêm yn erbyn Y Bala ar 5 Ionawr 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Categori:Chwaraeon yng Nghastell-nedd Port Talbot
Jwrasig Hwyr

**Y Jwrasig Hwyr** yw trydydd cyfnod y cyfnod Jwrasig, ac mae'n rhychwantu'r amser geolegol o 163.5 ± 1.0 i 145.0 ± 0.8 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP); cedwir holl dystiolaeth y cyfnod o fewn strata'r Jwrasig Uchaf. Yn lithostratigraffeg Ewropeaidd, mae'r enw "malm" yn dangos creigiau o Oes Jwrasig Hwyr. Yn y gorffennol, defnyddiwyd yr enw hwn hefyd i ddangos yr uned o amser daearegol, ond mae'r defnydd hwn bellach yn cael ei anghymeradwyo.

## Is-raniadau
Gellir rhannu'r Jwrasig Hwyr yn dair rhan, a ddiffiniwyd gan ddigwyddiadau'n ymweneud â ffawna a chreigiau'r oes:

## Paleoddaearyddiaeth
Yn ystod y Jwrasig Hwyr torrodd yr uwchgyfandir Pangea yn ddau: Laurasia i'r gogledd, a Gondwana i'r de. Canlyniad y toriad hwn oedd creu Cefnfor yr Iwerydd. Fodd bynnag, ar hyn o bryd, roedd Cefnfor yr Iwerydd yn gymharol gul.

## Cyfeiriadau
*  
* 

Categori:Cyfnodau daearegol
Ichthyosaur

Ymlusgiad enfawr a fu unwaith i'w cael yn y moroedd yw **ichthyosor** (Groeg am ‘pysgfadfall, pysgymlusgiad’ - *ichthys* (ιχθυς) ‘pysgodyn’ a *sauros* (σαυρος) ‘madfall’); mae felly'n perthyn i gyfnod o ddau gan miliwn o flynyddoedd yn ôl (200,000,000). Roedd yr ichthyosor yn un o brif ysglyfaethwr y môr ac edrychai fel dolffin gyda dannedd miniog, gan ei fod yn gigysydd. Gallai'r oedolyn fesur dros 15m o hyd, a'u prif fwyd oedd amonitau a belemnitau.

Cafwyd hyd i ffosiliau o'r ichthyosor yn 2008 ar draeth Penarth, ger Caerdydd; roedd y ffosil hwn yn 7tr (2.1 metr).

Mae'r ichthyosoriaid yn perthyn i'r urdd a elwir yn *Ichthyosauria* neu *Ichthyopterygia* '‘pibellau pysgod’ (dynodiad a gyflwynwyd gan y paleontolegwr Cymreig Richard Owen yn 1840, er bod y term bellach yn cael ei ddefnyddio yn fwy ar gyfer rhiant-gytras yr *Ichthyosauria*.

Bu'r ichthyosoriaid yn byw yn ystod llawer o'r cyfnod Mesosöig; gwyddom hyn o dystiolaeth gyfoethog o ffosiliau. Ymddangosodd yn gyntaf oddeutu 250 miliwn o flynyddoedd yn ôl a goroesodd o leiaf un rhywogaeth tan oddeutu 90 miliwn o flynyddoedd yn ôl - i'r Cretasaidd Hwyr.
[bawd|Ichthyosor (chwith) yn ymaflyd gyda [Plesiosaur|plesiosor (dde).]]

## Ichthyosor Penarth
Cafwyd hyd i ffosiliau o'r ichthyosor yn y 2010au ar draeth Penarth, ger Caerdydd; roedd yn 7tr (2.1 metr).

Yn y cyfnod Jwrasig cynnar, roedd de ddwyrain Cymru wedi'i orchuddio â môr cynnes, bas a oedd yn fwrlwm o fywyd. Roedd yr ichthyosor yn un o'r prif ysglyfaethwyr a edrychai fel dolffin. Gallai'r oedolyn fesur dros 15m o hyd, a'u prif fwyd oedd amonitau a belemnitau. Mae esgyrn a dannedd ichthyosoriaid yn ffosilau unigol cymharol gyffredin yn ne Cymru ac yn Dorset a Gwlad yr Haf, ond mae sgerbydau llawn yn brinach. Mae'r ffosil a ddarganfuwyd ym Mhenarth yn cynnwys rhan isaf y pen, asgell sy'n debyg i rwyf, darn o'r ysgwydd a nifer o asennau.

## Gweler hefyd
*Deinosoriaid yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Eglwyseg

:*Erthygl am bwnc diwynyddol yw hon, gweler hefyd Creigiau Eglwyseg.*
Maes diwinyddol yw **eglwyseg** sydd yn astudio'r Eglwys Gristnogol, tarddiad Cristnogaeth, perthynas yr Eglwys a'r Iesu, a gweinyddiaeth ac arweinyddiaeth yr eglwysi.


Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Atgyfodiad yr Iesu

Cred ac athrawiaeth ddiwinyddol yng Nghristnogaeth yw **atgyfodiad yr Iesu** sydd yn haeru i Iesu Grist godi o'i farw'n fyw tridiau wedi iddo gael ei ddienyddio drwy groeshoeliad. Dethlir yr atgyfodiad gan Gristnogion ar Sul y Pasg.

Iesu
Categori:Iesu
Genedigaeth wyryfol

Cred ac athrawiaeth ddiwinyddol yng Nghristnogaeth yw'r **enedigaeth wyryfol** sy'n haeru taw'r Forwyn Fair oedd unig riant naturiol Iesu Grist, ac felly gwyrth drwy rym yr Ysbryd Glân oedd ei beichiogi. Sail y gred hon yw'r straeon am eni'r Iesu yn yr Efengyl yn ôl Mathew a'r Efengyl yn ôl Luc yn y Testament Newydd. Cafodd yr athrawiaeth hon ei derbyn gan yr Eglwys yn yr 2g a'i hymgorffori yng Nghredo'r Apostolion. Mae'r enedigaeth wyryfol yn gred bwysig yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, yr Eglwys Uniongred, a'r mwyafrif o eglwysi Protestannaidd. Derbynir yr enedigaeth wyryfol yn ogystal gan Islam, sydd yn ystyried Iesu yn broffwyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyrthiau
Categori:Iesu
System (stratigraffeg)

Israniadau o haenau o greigiau daearegol ydy **System** wedi'i sylfaenu ar oed y creigiau o fewn yr un cyfnod o amser; cânt eu cysylltu gyda dull o'u dyddio a elwir yn "epoc", sy'n air wedi'i ddiffinio o fewn llinell amser daeareg. Term ydyw, felly, sy'n diffinio haenau o greigiau a grewyd ar yr un adeg, ac mae'n gyfystyr i'r term 'Oes' mewn termau daearegol. Mae System yn isddosbarth o "erathemau" (o'r gair 'era'). Oddi fewn i System ceir yr israniadau Cyfres (stratigraffeg) a Chyfnod.

Does a wnelo System ddim oll a 'lithostratigraphy', sy'n rhannu creigiau o ran litholeg.

## Gweler hefyd
*Cyfnodau daearegol
*System (daeareg)

## Cyfeiriadau
*
Rheilffordd y Meysydd Aur, Seland Newydd

bawd|250px

Mae’r **Rheilffordd y Meysydd Aur** yn rheilffordd dreftadaeth, yn mynd o Waihi i Waikino ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd.

## Hanes y rheilffordd wreiddiol
Adeiladwyd y rheilffordd ym 1905 o Fwynglawdd Martha i Waihi gan y cwmnii cloddio, ac wedyn o Waihi i weddill y rhwydwaith cenedlaethol gan y llywodraeth gyda changen o Frankton i Taneatua, trwy Waihi; gweithredodd y lein wreiddiol hyd at 1927, a’r gangen  i  Taneatua hyd at 1979. Sefydlwyd Cymdeithas  Rheilffordd y Meysydd Aur ym 1980 i warchod etifeddiaeth y rheilffyrdd o gwmpas Waihi.

Mae pedair taith ddyddiol rhwng y Nadolig a diwedd mis Ebrill, a 3 gweddill y flwyddyn. Mae siwrnai un ffordd yn cymryd hanner awr.

## Oriel

Delwedd:Waihi02LB.jpg
Delwedd:Waihi03LB.jpg
Delwedd:Waihi04LB.jpg
Delwedd:Waihi05LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Meysydd Aur
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Rhestr pobl o Lydaw

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE {
?item wdt:P19 ?pob .
?pob wdt:P131* wd:Q327. 
OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) }
OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) }
. } 
|wdq=.
|sort=569
|section=31
|columns=number:#,P18,label:enw,description:digrifiad,?yob:dyddiad geni,?yod:dyddiad marw,P19
}}

## bod dynol 
Categori:Llydawyr
Llydaw
Derwyddiaeth

Enw modern ar grefydd y Celtiaid ym Mhrydain a Gâl yw **derwyddiaeth**. Daw'r enw o'r derwyddon, oedd yn offeiriaid yr hen Geltiaid.

Nid oes gennym ffynonellau am gredoau'r hen Geltiaid o'r bobl eu hunain. Arferai'r derwyddon trosglwyddo eu hathrawiaeth a'u dysgeidiaeth ar lafar, ac nid yn ysgrifenedig. Yn hytrach, mae'r hyn a wyddom yn seiliedig ar ysgrifau gan deithwyr ac haneswyr Rhufeinig, yn bennaf Plinius yr Hynaf ac Iŵl Cesar.

## Gweler hefyd 
* Derwyddiaeth fodern
* Mytholeg Geltaidd
* Paganiaeth

## Cyfeiriadau 

Categori:Y Celtiaid
Categori:Hanes crefydd
Creadaeth

Damcaniaeth neu athrawiaeth Gristnogol yw **creadaeth** sydd yn honni i'r cyfanfyd materol a'r holl fywyd ynddo gael ei greu gan Dduw. Mae'n dal taw y creu yn ôl Genesis yw hanes llythrennol dechreuad y bydysawd, a chreadigaeth ddwyfol ydy pob rhywogaeth a'r rheiny wedi eu dylunio gan y deallusrwydd uchaf.

Mae'r ddadl rhwng creadaeth a gwyddoniaeth yn bwnc llosg, yn enwedig yn Unol Daleithiau America. Yno, mae nifer o greadyddion yn galw'r athrawiaeth yn "wyddor creadaeth" neu'n "greadaeth wyddonol", gan haeru ei fod yn damcaniaeth wyddonol sydd yn wrthbrofi damcaniaeth y Glec Fawr ac esblygiad. Ystyrir hyn yn ffugwyddoniaeth gan wyddonwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth
Categori:Ffugwyddoniaeth
Categori:Mythau'r creu
Anglo-Gatholigiaeth

Traddodiad o fewn yr eglwysi Anglicanaidd sydd yn pwysleisio'r traddodiad Catholig yw **Anglo-Gatholigiaeth**. Fel rheol, nid yw Anglo-Gatholigion yn derbyn goruchafiaeth ac anffaeledigrwydd y Pab, nac yn ystyried eu hunain yn rhan o'r Eglwys Gatholig Rufeinig, ond mae rhai ohonynt yn defnyddio defodau'r Eglwys Gatholig Rhufeinig ac yn dysgu dogma'r Eglwys honno.

Categori:Anglicaniaeth
Categori:Catholigiaeth
Categori:Crefydd yn y Deyrnas Unedig
Adfentyddiaeth

Cangen o Gristnogaeth Brotestannaidd yw **Adfentyddiaeth** sydd yn cynnwys sawl enwad sydd yn olrhain eu dysgeidiaeth i'r pregethwr o Fedyddiwr William Miller, un o arweinwyr yr adfywiad Americanaidd yn y 19g. Cyhoeddodd Miller y byddai Iesu Grist yn dyfod yn ôl i'r byd rhywbryd ym 1843 neu 1844.

Llwyddodd Miller i ddenu nifer o wrandawyr, ond cawsant eu dadrithio gan fethiant dyfodiad Iesu, yr hyn a elwir yn y Siomedigaeth Fawr. Rhannodd mudiad Miller yn sawl enwad, ar sail diwinyddiaeth ac athrawiaeth wahanol. Yr eglwys fwyaf ohonynt yw Adfentyddion y Seithfed Dydd, sydd yn cadw'r Saboth ar Ddydd Sadwrn. Mae tarddiad y Cristadelffiaid a Thystion Jehofa hefyd yn perthyn i Adfentyddiaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefydd yn yr Unol Daleithiau
Categori:Diwethafiaeth
Categori:Protestaniaeth
Jingoaeth

Cenedlaetholdeb ar ffurf polisi tramor ymosodol a rhyfelgar yw **jingoaeth**. Deillia'r gair o Ryfel Rwsia a Thwrci (1877–78), pan anfonwyd adlynges Brydeinig o'r Môr Canoldir i Gallipoli i rwystro'r Rwsiaid. Bu ymateb ffyrnig yn Lloegr o blaid polisi'r llywodraeth, a chafodd y cefnogwyr eu galw'n "jingoaid" ar ôl y pennill hwn:

"We don't want to fight, yet by jingo, if we do,
We've got the ships, we've got the men,
And got the money, too!"

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwladgarwch
Daeareg Ynysoedd Prydain

Mae **daeareg Ynysoedd Prydain** yn nodedig am ei amrywiaeth gyfoethog o greigiau a cheir enghreifftiau o bron yr holl oesoedd daearegol o'r Archaean ymlaen.

Mae ymchwil seismograffig yn dangos bod crwst y Ddaear rhwng 27 a 35&nbsp;km (17 i 22 milltir) o drwch. Mae'r creigiau hynaf i'w cael yng ngogledd orllewin yr Alban ac maent yn fwy na hanner oed blaned. Credir bod y creigiau hyn i'w cael hefyd, yn isel o dan llawer o Brydain - dim ond y cilometrau cyntaf y mae tyllau turio wedi eu treiddio. Gwelir yr un creigiau yn Llydaw, ac felly, credir eu bod yn rhedeg yn isel dan yr wyneb o'r ardal i Lydaw. Mae'r creigiau ieuengaf i'w cael yn ne-ddwyrain Lloegr.

Yn ystod y Cyfnod Proterosöig, tua 520 miliwn o flynyddoedd yn ôl, nid oedd ynysoedd Prydain fel ag y maent heddiw. Yn hytrach, roedd yr Alban yn rhan o'r cyfandir Laurentia a gweddill y tir yn rhan o'r cyfandir Gondwana. Ganwyd y cyfandir Afalonia yn y Cyfnod Ordofigaidd pan oedd y cyfandiroedd yn dal i symud trwy weithgaredd tectonig, a ganwyd ynysoedd Prydain trwy wrthdrawiad rhwng cyfandiroedd. O ganlyniad i hyn cafwyd ffrwydriadau folcanig yng Nghymru. Mae'n bosib gweld olion y llosgfynyddoedd hyd at heddiw, er enghraifft ar Robell Fawr. Roedd lafa yn gorchuddio rhan eang o Gymru ac Ardal y Llynnoedd. Yr adeg hon hefyd y ffurfiwyd llechfaen Cymru.

Yn ystod y Cyfnod Silwraidd ffurfiwyd mynyddoedd yr Alban (Orogenesis). Yng Nghymru, roedd y ffrwydriadau folcanic yn parhau. Gwelir lafa a lludw folcanig o'r cyfnod hwn yn Sir Benfro.

Yn ystod y Cyfnod Carbonifferaidd roedd Prydain ger y cyhydedd a'r môr yn gorchuddio'r tir. Ffurfiwyd calchfaen a glo. Roedd holl gyfandiroedd y ddaear yn un cyfandir mawr, Pangaea, tua'r Cyfnod Carbonifferaidd ac roedd Prydain yng nghanol Panagea. Yn ystod hinsawdd sych y cyfnod ffurfiwyd y Dywodfaen Coch Newydd.

Yn ystod y Cyfnodau Permaidd a Thriasaidd symudodd y Deyrnas Unedig i'r gogledd a roedd y Môr Thetys yn gorchuddio'r tir. Yn ystod y Cyfnod Jwrasig holltwyd Pangea gan adael y Deyrnas Unedig ar Gyfandir Ewrasia.

Ni bu newid mawr iawn ym Mhrydain yn ystod Oes yr Iâ yn y Cyfnod Cwartaidd. Ffurfiwyd rhewlifau o amgylch y Môr Iwerddon a roedden nhw yn gorchuddio rhan fwyaf y tir.

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg y Deyrnas Unedig
Llifwaddod

Pridd neu waddod rhydd yw **Llifwaddod** (weithiau 'llifwadiwm'; Saesneg: *Alluvium* - o'r Lladin *alluere*, "i olchi yn erbyn"). Nid yw wedi'i gywasgu'n graig, ond mae wedi'i erydu a'i ailffurfio gan ddŵr mewn rhyw ffurf, a'i ailddosbarthu ar dir. Fel arfer mae llifwaddod yn cynnwys amrywiaeth o ddeunyddiau, gan gynnwys gronynnau mân a chlai a gronynnau mwy o dywod a graean. Pan gaiff y deunydd llifwaddodol hwn ei adneuo neu ei selio i mewn i uned litholegol, neu ei lithifo, fe'i gelwir yn "flaendal llifwaddodol".

Ni ddefnyddir y term "llifwadiad" fel arfer mewn sefyllfaoedd lle y gellir priodoli'r gwaddod yn glir i broses ddaearegol arall a ddisgrifir yn dda. Mae hyn yn cynnwys gwaddodion a geir mewn llynoedd, afonydd neu neu waddodion rhewifol. Fel arfer ni chyfeirir ychwaith at waddodion sy'n cael eu ffurfio neu eu hadneuo mewn ffrwd neu nant ar ochr mynydd neu afon fel llifwadwraeth.

## Oes
Mae'r rhan fwyaf o lifwaddod yn perthyn i'r Chwarternaidd a chyfeirir ato'n aml fel "gorchudd" gan ei fod yn gorchuddio, ac yn cuddio'r creigiau oddi tanynt. Ceir hefyd lifwaddod o'r oes Pliocen e.e. mewn rhannau o Idaho. Ceir hefyd lifwaddod o oes y Mïosen e.e. yn Nyffryn San Joaquin, California.

## Oriel

section.jpg|Rhan o lifwaddod yn Chwarel y Blue Mine, Alaska
South Africa-Eastern Cape-Gamtoos Valley-Alluvial Gravel01.jpg|Dyddodion o lifwaddod yn Nyffryn Gamtoos, De Affrica
AlluvialPlain.JPG|Gwastadedd llifwaddodol ym Mharc Cenedlaethol *Red Rock Canyon*, (California)
Amazon alluvium deposit - autazes.jpg|Dyddodion o lifwaddod ym Masin yr Amazon ger Autazes, Brasil.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwaddodeg
Fanny Blankers-Koen

Athletwraig o'r Iseldiroedd oedd **Francina "Fanny" Elsje Blankers-Koen** (26 Ebrill 1918 – 25 Ionawr 2004) a ystyrir yn un o fabolgampwyr goreuaf yr 20g. Enillodd bedair medal aur yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1948.

bawd|chwith|250px|Fanny Blankers-Koen ym 1949.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athletwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cystadleuwyr Olympaidd
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pobl o dalaith Utrecht
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Beerenberg

Llosgfynydd 2,277 metr yw **Beerenberg**, sy'n ffurfio rhan gogledd-orllewinol ynys Jan Mayen yn Norwy. Ceir ceudwll oddeutu 1&nbsp;km o led sydd wedi'i lenwi'n bennaf gan iâ ar frig y llosgfynydd, ac mae sawl brig ar ei ymyl, gan gynnwys copa uchaf y llosgfynydd - Haakon VII Toppen, ar ochr gorllewinol y mynydd. 

Mae llethrau uchaf y llosgfynydd wedi'u gorchuddio'n bennaf gan iâ, ac mae sawl rhewlif mawr (gan gynnwys pump sy'n cyrraedd y môr.  Rhewlif Weyprecht yw'r hiraf ohonynt, sy'n llifo o geudwll y copa hyd at yr ymyl gogledd-ddwyreiniol, ac mae'n ehangu dros tua 6&nbsp;km tuag at y môr. 

Gwnaeth y llosgfynydd ffrwydro ddiwethaf yn 1985 a 1970  Bu iddo hefyd erydu yn 1732, 1818, a 1851.

Ystyr ei enw yn yr Iseldireg yw "Mynydd yr Arth", sy'n hanu o'r eirth gwyn a welodd pysgotwyr morfilod o'r Iseldiroedd ar ddechrau'r 17g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llosgfynyddoedd Norwy
Categori:Mynyddoedd Norwy
Chirinkotan

Mae **Chirinkotan** (; Japanese 知林古丹島; **Chirinkotan-tō**) yn ynys folcanig lle nad oes neb yn byw arni, yng nghanol Ynysoedd Kuril ym Môr Okhotsk, yng ngogledd-ddwyreiniol y Môr Tawel. Mae ei henw'n deillio o'r iaith Ainŵaidd ar gyfer "tirlithriad." Fe'i lleolir 3&nbsp;km i'r gorllewin o Ekarma. 

## Daeareg 
Mae Chirinkotan ym mhen pellaf y gadwyn o losgfynyddoedd sy'n ymestyn dros tua 50&nbsp;km i'r gorllewin o ganol ynysoedd Kuril. Mae rhan uchaf y llosgfynydd, ("Masaochi" yn yr iaith Ainŵaidd) yn 742m o uchder, ac mae'n llosgfynydd byw o hyd – bu iddo echdori yn 1760, 1884, 1900, 1979, 1986, 2004, a 2013. Nid yw adroddiadau o echdoriad 1955 wedi eu cadarnhau. Clogwyni serth yw glannau'r ynys felly mae cyrraedd ar gychod bach bron yn amhosibl. 

## Hanes 
Nid oes yr un unigolyn yn byw yn Chirinkotan yn barhaol. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, daeth yr ynys dan ofal yr Undeb Sofietaidd, a chaiff ei rheoli bellach fel rhan o Ffederasiwn Rwsia. 

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Gorshkov, G. S., *Volcanism and the Upper Mantle Investigations in the Kurile Island Arc* (Efrog Newydd: Plenum Press, 1970)
* Krasheninnikov, Stepan Petrovich, a James Greive, *The History of Kamtschatka and the Kurilski Islands, with the Countries Adjacent* (Chicago: Quadrangle Books, 1963) 
* Rees, David, *The Soviet Seizure of the Kuriles* (Efrog Newydd: Praeger, 1985)
* Takahashi, Hideki, a Masahiro Ōhara, *Biodiversity and Biogeography of the Kuril Islands and Sakhalin*. Bulletin of the Hokkaido University Museum, no. 2-. (Sapporo, Japan: Hokkaido University Museum, 2004)

Categori:Llosgfynyddoedd Rwsia
Mynydd Yasur

Llosgfynydd ar Ynys Tanna, Fanwatw, yw **Mynydd Yasur** sydd  uwchben lefel y môr ar yr arfordir ger Bae Sulphur. Mae'r llosgfynydd i'r de-ddwyrain o Fynydd Tukosmera. Mae'r llosgfynydd wedi bod yn ffrwydro'n barhaus am sawl can mlynedd, er bod modd mynd ati'n ddiogel fel arfer. Mae hi fel arfer yn ffrwydro nifer o weithiau mewn amser. 

Yn ôl chwedloniaeth, golau coch y llosgfynydd oedd yr hyn a ddenodd Capten James Cook ar ei daith cyntaf o Ewrop i'r ynys yn 1774. Heddiw, mae'r mynydd yn ardal sanctaidd ar gyfer cwlt John Frum. 

## Cyfyngiadau o ran mynediad 
Mae'n hawdd mynd at y llosgfynydd byw, ac mae'n denu nifer o ymwelwyr. Mae Llywodraeth Vanuatu yn monitro gweithgarwch y llosgfynydd er budd y cyhoedd - ymwelwyr a phobl lleol. Arsyllfa Geo-beryglon Vanuatu sy'n gyfrifol am y gwaith hwn o fonitro. 

O ganlyniad i bwysigrwydd y llosgfynydd i ddiwydiant twristiaeth Tanna, mae'r llywodraeth leol wedi creu lefelau newydd i rwystro pobl rhag cael mynediad i'r llosgfynydd. Mae'r lefelau hyn yn amrywio rhwng 0 a 4 ac maent fel a ganlyn: 

* Lefel 0 - Gweithgarwch isel, caniatâd i fynd at y crater 
* Lefel 1 - Gweithgarwch normal, caniatâd i fynd at y crater
* Lefel 2 - Gweithgarwch canolog i uchel, gall ddarnau o lafa ddisgyn a glanio y tu hwnt i ymyl y crater, nid oes caniatâd i fynd at y crater
* Lefel 3 - Gweithgarwch difrifol gyda ffrwydradau mawr, darnau o lafa yn hedfan cannoedd o fetrau y tu allan i'r crater, ac mae llawer o fwg a lludw. Mae mynediad i'r crater ar gau 
* Lefel 4 - Ffrwydriad mawr sy'n effeithio ar ardaloedd mawr o amgylch y llosgfynydd a rhannau eraill o Tanna o bosibl (ynysoedd cyfagos hyd yn oed). Nid oes hawl mynd i'r llosgfynydd o gwbl.

## Cyfeiriadau 
Yasur
Categori:Fanwatw
Batutara

Llosgfynydd yw **Batutara** (neu **Batu Tara**) sydd wedi'i lleoli ar ynys fach Komba, yn Indonesia. Caiff ochrau Batutara eu gorchuddio gan blanhigion. Yn ôl hanes, ffrwydrodd y llosgfynydd am y tro cyntaf yn 1952, gyda ffrwydradau a llifau lafa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llosgfynyddoedd Indonesia
Categori:Mynyddoedd Indonesia
Siofinyddiaeth

Teyrnarwch gormodol neu ragfarnllyd i achos yw **siofinyddiaeth**. Defnyddir yn bennaf i ddisgrifio gwladgarwch eithafol jingoaidd, neu oruchafiaeth wrywol ar draul merched.

Deillia'r gair o Nicolas Chauvin, milwr Ffrengig a oedd yn gefnogwr selog i Napoleon. Yn debyg i nifer o gyn-filwyr Napoleon, canodd Chauvin glodydd y fyddin Ffrengig a'r Ymerodraeth Napoleonaidd, hyd at iddo fod yn destun sbort.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhagfarnau
Maria James (bardd)

Roedd **Maria James** (11 Hydref 1793 – 1 Medi 1868) yn fardd o'r Unol Daleithiau. Ganwyd hi yng Nghymru ac roedd yn forwyn deuluol.

## Bywyd personol 
Ganwyd Maria James yn 1793, yng Nghymru. Ymfudodd hi a'i theulu i Efrog Newydd pan oedd hi'n saith mlwydd oed lle gweithiodd ei thad yn y chwarelydd llachfaen. Dechreuodd weithio fel morwyn deulol yn 10 oed i deulu'r Parchedig Freeborn Garrettson. Bu farw yn Rhinebeck, Efrog Newydd yn 1868, yn 74 oed.

## Barddoniaeth 
Pan oedd hi'n 40 oed, ac yn parhau i weini, dysgodd Alonzo Potter, athro yn Union College, fod Maria James yn barddoni. Fe wnaeth baratoi casgliad o'i gweithiau ar gyfer eu cyhoeddi, ac fe'u hymddangosodd mewn cyfrol o dan yr enw *Wales and Other Poems*, yn 1839. Mae cyflwyniad hir Potter i'r casgliad yn sicrhau darllenwyr i Maria Hames yn "solaced a life of labour with intellectual occupations," a bod ei "achievements should be made known to repress the supercilious pride of the privileged and educated."

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Marwolaethau 1868
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Charles Williams

bawd|Llyfr cofiant *Wel Dyma Fo*

Actor a diddanwr o Gymru oedd **Charles Williams** (8 Medi 1915 – 19 Chwefror 1990). Cafodd yrfa hir ar lwyfan, radio a theledu ond efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus am chwarae'r cymeriad Harri Parri ar *Pobol y Cwm*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Charles Williams mewn tyddyn bach o'r enw Penffordd ym Modffordd, Ynys Môn. Gadawodd yr ysgol yn 13 mlwydd oed ac aeth i weithio fel gwas ffarm ar ffermydd lleol. Drwy gydol ei yrfa, bu'n gweithio ar y tir yn achlysurol er mwyn ennill arian ychwanegol.

## Gyrfa
Cychwynnodd ei brofiad o actio drwy gynhyrchu a pherfformio mewn dramâu capel. Gwelodd Cynan ef yn perfformio mewn eisteddfod ac awgrymodd y byddai'n berffaith ar gyfer rhan William Jones yn nramâu P. H. Burton yn Llundain. Er bod nifer wedi ymgeisio, cafodd Charles y rhan. Wedi hynny cafodd waith gyda Chwmni Theatr Cymru, gyda Cynan yn cynhyrchu a Charles yn chwarae'r prif rannau.

Dechreuodd ei yrfa radio yn y 1940au gyda'r BBC a gwnaeth ei enw ar raglen boblogaidd y *Noson Lawen* a ddarlledid o Neuadd y Penrhyn, Bangor dan gyfarwyddiaeth Sam Jones.

Ymddangosodd hefyd yn yr Archers am tua saith mlynedd, yn actio'r ffermwr Haydn Evans gyda John Ogwen yn chwarae rhan ei fab.

Un o'i bortreadau mwyaf cofiadwy oedd Mr Lolipop yn nrama deledu Rhydderch Jones, *Mr. Lolipop, M. A.* a ffilmiwyd yn Gymraeg (1970) ac yn Saesneg (1978) gan BBC Cymru.

Cychwynnodd yr opera sebon *Pobol y Cwm* yn 1974 a Charles ynganodd y geiriau cyntaf ar y gyfres wrth i'w gymeriad Harri Parri gyfarch Magi Post (Harriet Lewis) gyda "Bore da, Maggie Mathias".

Un o'i hoff gymeriadau i chwarae oedd y ffermwr yn nrama S4C *Hufen a Moch Bach*, addasiad teledu o'r llyfr o'r un enw, gan y Parchedig Harri Parri.

## Bywyd personol
Roedd yn ddyn crefyddol ac yn aelod ffyddlon o Gapel Methodistaidd y Gad, Bodffordd, cyn gadael ac ymuno â'r Annibynwyr yng nghapel Sardis. Er y bu'n gweithio am gyfnodau hir yng Nghaerdydd, roedd ei gartref o hyd ym Modffordd. Roedd yn briod a Jini, a magodd chwech o blant mewn tŷ cyngor yno.

Cyhoeddodd ei gofiant *Wel Dyma Fo* yn 1983. Un o'i feibion yw'r diddanwr Idris Charles a ysgrifennodd gofiant i'w dad, ''Charles - Cofio'r Dyn a'i Ddigrifwch'', yn 2015.

Bu farw yn 75 mlwydd oed ac mae wedi'i gladdu yn Eglwys y Plwyf, Bodffordd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Pobl o Ynys Môn
Daisy von Pless

Roedd **Daisy, Tywysoges Pless** (Mary Theresa Olivia; *neu* **Cornwallis-West**; 28 Mehefin 1873 – 29 June 1943) yn ferch brydferth nodedig yn y cyfnod Edwardaidd ac yn aelod o un o'r teuluoedd bonheddig cyfoethocaf yn Ewrop. Roedd Daisy a'i gŵr,Hans Heinrich XV yn berchnogion ar un o'r stadau a'r glofeydd mwyaf yn Silesia (nawr yng Ngwlad Pwyl) ddaeth â chyfoeth mawr i'r Hochbergs. Roedd ei bywyd eithafol o foethus ynghyd â digwyddiadau trychinebus a sgandalau teuluol a gwleidyddol yn fêl ar fysedd cyfryngau rhyngwladol.

## Bywgraffiad 
chwith|bawd|197x197px|Llun o Daisy gan John Singer Sargent
Ganwyd Mary Theresa Olivia Cornwallis-West yng Nghastell Rhuthun yn Ninbych. Roedd yn ferch i Aelod Seneddol Orllewin Sir Ddinbych William Cornwallis-West a Mary ("Patsy"), merch y Parchedig Frederick Fitzpatrick. Bu sïon bod Patsy yn cael perthynas gydag Edward Tywysog Cymru.

Priododd ei chwaer, Constance (Shelagh), a Hugh Grosvenor, 2il Dug Westminster, un o ddynion cyfoethocaf y DU. Priododd George, ei brawd â'r Arglwyddes Randolph Churchill (Jennie Jerome),  gweddw'r Arglwydd Randolph Churchill a mam Winston Churchill. Ni fu'r un o'r priodasau'n llwyddiannus gan i'r tri diweddu mewn ysgariad. Daeth briodas George i ben ym 1914. Daeth priodas Shelagh i ben ym 1919. Daeth priodas Tywysog a Thywysoges Pless i ben ym 1922.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1943
Daisy von Pless
Categori:Pobl o Ruthun
Manon Lloyd

Mae **Manon Haf Lloyd ** (ganwyd 5 Tachwedd 1996) yn feiciwr trac o Gymru sy'n cystadlu mewn cystadlaethau rhyngwladol. Enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaethau Seiclo Trac Ewrop yn 2016, fel rhan o'r tîm pursuit. Daeth Lloyd yn drydydd yn y gystadleuaeth unigol yn Matrix Fitness Grand Prix 2017.

## Bywgraffiad
Y hynaf o ddau o blant, magwyd Lloyd ar fferm ddefaid ei theulu yng Nghrwbin, ger Cydweli. Mynychodd Ysgol y Fro gerllaw yn Llangyndeyrn. Bu'n mwynhau nofio a rhedeg pan oedd yn iau, a phenderfynodd droi ei llaw at driathlon, gan ymuno â'r clwb lleol, Towy Riders, a chychwyn seiclo pan oedd tua 14 oed ar y trac seiclo ym Mharc Caerfyrddin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Joe Dunthorne

Mae** Joe Dunthorne** (ganwyd 1982) yn nofelydd, bardd a newyddiadurwr o Gymru. Cafodd ei nofel gyntaf *Submarine* (2008) ei droi'nffilm yn 2010. Enillodd ei ail nofel, *Wild Abandon* (2011), wobr RSL Encore. Cyhoeddwyd casgliad o'i gerddi yn 2010 yng nghyfres New Poets gwasg Faber.

## Bywyd Cynnar 
Ganwyd Joseph Oliver Dunthorne yn Abertawe ym 1982. Mae ganddo ddwy chwaer, Anna a Leah. Aeth Dunthorne i Ysgol Gyfun yr Olchfa yn Abertawe cyn astudio BA ac MA Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol East Anglia. Ym mlwyddyn olaf ei gwrs BA dechreuodd ysgrifennu ei nofel gyntaf, *Submarine*. Tra yr oedd yn astudio ar gyfer MA, enillodd *Submarine* wobr Curtis Brown gyntaf y brifysgol.

Erbyn hyn, mae Joe Dunthorne yn byw yn Llundain

## Cyhoeddiadau 
### Ffuglen 
* 2008: *Submarine*, Hamish Hamilton
* 2011: *Wild Abandon*, Penguin
* 2018: *The Adulterants* Hamish Hamilton

### Barddoniaeth 
* 2010: *Faber New Poets 5*, Faber and Faber

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol 
* Joe Dunthorne 

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun yr Olchfa
Categori:Pobl o Abertawe
Eluned Parrott

Gwleidydd i'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig yw **Eluned Parrott**. Roedd hi'n Aelod Cynulliad (AC) rhwng 2011 a 2016.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Eluned yn Y Fenni. Astudiodd yn Ysgol Golegol San Pedr, yn Wolverhampton. Cafodd radd mewn Cerddoriaeth ym Mhrifysgol Caerdydd, ac mae ganddi ddiploma ôl-raddedig mewn marchnata o'r Sefydliad Siartredig Marchnata.

Cyn dod yn Aelod Cynulliad, gweithiodd fel rheolwr ymgysylltu cymunedol i Brifysgol Caerdydd, yn arwain tîm a oedd yn trefnu allgymorth addysgol a digwyddiadau cymunedol ar gyfer y cyhoedd. Mae hi wedi byw yn rhanbarth Canol De Cymru ers 1993; deng mlynedd yn etholaethau Canol Caerdydd a Gorllewin Caerdydd, ac yna deng mlynedd ym Mro Morgannwg.

Cystadlodd Eluned am sedd Bro Morgannwg yn etholiad cyffredinol 2010. Does gan y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig fawr o hanes o lwyddiant yn y sedd hon. Derbyniodd 15.2 y cant o'r bleidlais, y rhaniad pleidlais mwyaf i'r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig ar gyfer y sedd ers degawdau.

Hi oedd y Democratiad Rhyddfrydol Cymreig cyntaf i gael ei hethol i Ranbarth Canol De Cymru yn 2011 ar ôl i'r ymgeisydd cyntaf, John Dixon, fethu ag ailennill ei sedd ar ôl cael ei wahardd. Cafodd ei wahardd gan ei fod yn aelod o Gyngor Gofal Cymru. Ym mis Gorffennaf 2011, cafodd y portffolios Menter, Cludiant, Ewrop a Busnes gan yr arweinydd Kirsty Williams. O ganlyniad, yn y Cynulliad roedd hi'n eistedd ar y Pwyllgor Menter a Busnes a'r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol.

Mae Eluned yn byw yn y Rhws, ym Mro Morgannwg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Sibyl de Neufmarché

Roedd ** Sibyl de Neufmarché**, Iarlles Henffordd, *suo jure* Arglwyddes Brycheiniog (c. 1100 – ar ôl 1143), yn fonheddiges ac yn etifeddes i un o'r Mers mwyaf sylweddol. Roedd hi'n or-wyres i Gruffydd ap Llywelyn, brenin Cymru ond hefyd yn gysylltiedig â Lloegr a'r Normaniaid.

Roedd Sibyl, â'i thiroedd helaeth, yn ganolog i gynlluniau'r brenin o atgyfnerthu pwer yr Eingl-Normaniaid yn ne-ddwyrain Cymru gan gyfuno ei hystadau â rhai Miles.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1100
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Merched y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 12fed ganrif o Loegr
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Pobl a aned yn Aberhonddu
Categori:Pobl fu farw yng Nghaerloyw
Cyngor Gofal Cymdeithasol Cyffredinol (Lloegr)

Corff cyhoeddus anadrannol oedd y **Cyngor Gofal Cymdeithasol Cyffredinol**, oedd yn rhan o Adran Iechyd Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ac yn rheoleiddiwr ar gyfer gweithwyr cymdeithasol a myfyrwyr gofal cymdeithasol yn Lloegr rhwng 2001 a 2012. Roedd yn gosod codau ymddygiad ar gyfer gweithwyr cymdeithasol a cyflogwyr gwaith cymdeithasol, ac roedd yn cadw rhestr o oddeutu 100,000 o weithwyr cymdeithasol a myfyrwyr, gan ddefnyddio model ymddygiad i reoleiddio a disgyblu cofrestwyr. Y corff cyfatebol yng Nghymru yn yr un cyfnod oedd Cyngor Gofal Cymru.

## Enw 
Mae'r cyngor wedi newid ei enw i'r Cyngor Proffesiynau Iechyd a Gofal erbyn hyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd yn Lloegr
Categori:Gofal cymdeithasol yn Lloegr
Colin Riordan

Mae **Colin Riordan** yn academydd o wledydd Prydain. Ar 1 Medi 2012 cafodd ei benodi'n Llywydd ac yn Is-Ganghellor Prifysgol Caerdydd.

## Addysgodd 
Derbyniodd yr Athro Riordan ei PhD o Brifysgol Manceinion ym 1986.

## Gyrfa 
Bu'n Ddarlithydd, ac wedyn yn Uwch Ddarlithydd mewn Almaeneg ym Mhrifysgol Abertawe fo1986 i 1998.

Daeth yn Athro Almaeneg ym Mhrifysgol Newcastle ym 1998, cyn cael ei ddyrchafu'n Ddirprwy Is-Ganghellor a Phennaeth Adran y Dyniaethau a'r Gwyddorau Cymdeithasol yn Awst 2005. Ar 1 September 2012 daeth yn Is-Ganghellor Prifysgol Caerdydd. Nododd y BBC ei fod wedi dweud, "Ychydig o Is-Gangellorion yn unig sydd wedi siarad am fod yn hoyw neu'n lesbaidd, ac nid yw'r un wedi siarad am fod yn ddeurywiol, hyd y gwn i."

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Ieithyddion o'r Deyrnas Unedig