Orïon (cytser)

Cytser amlwg a welir yn awyr y nos yn hemisfferau wybrennol y gogledd a'r de, yn croesi'r cyhydedd wybrennol, yw **Orïon**.
Mae un o'r cytserau enwocaf oherwydd nifer y sêr disglair sydd yn weladwy i lygaid noeth. Enwir ar ôl yr heliwr Orïon ym mytholeg Roeg.

Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Orïon

## Hanes a mytholeg
250px|bawd|Cytser Orïon yn atlas sêr y seryddwr Johann Bayer o'r flwyddyn 1603

Heliwr a chawr oedd Orïon ym mytholeg Roeg. Ymddangosir fel cymeriad yn Odyseia ac Iliad Homer, ac yn ysgrifau eraill. Yn ôl un fersiwn o'r chwedl, lladdwyd Orïon yn ddamweiniol gan saeth a saethwyd gan Artemis. Mewn fersiwn arall, lladdwyd gan sgorpion. Cododd Zews efe a'r sgorpion i'r wybren, ond gosododd y ddau mewn lleoedd gwrthgyferbyniol. Dyma'r rheswm yn ôl y chwedl mae'r cytserau Orïon a Scorpius mor bell o'u gilydd yn y wybren.
Fe welodd pobl y byd clasurol sêr Orïon yn amlinellu siâp y cymeriad, gyda'i ysgwyddau, breichiau, coesau, gwregys a'i gleddyf.

Roedd Orïon un o'r 48 cytser ar restr yr athronydd Ptolemi yn yr ail ganrif. Heddiw mae Orïon un o'r 88 cytser wnaeth yr Undeb Seryddol Rhyngwladol eu cydnabod yn swyddogol ym 1922.

## Y cytser
Mae'r cyhydedd wybrennol yn mynd trwy Orïon, a felly fe welir y cytser yn gyfan o bron pob rhan o'r Ddaear. Lleolir yr Haul yn wrthgyferbyniol i Orïon yn y wybren ym mis Rhagfyr, oherwydd symudiad y Ddaear o amgylch yr Haul, a felly rhwng Ionawr a Mawrth mae'r cytser yn rhan amlwg o'r awyr nos am oriau ar ôl iddi nosi.

Mae'r cyhydedd galaethol, sef plân canolog Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, yn mynd trwy rhan o'r cytser. Felly yn awyr y nos mae'r Llwybr Llaethog yn mynd trwy Orïon, ac o ganlyniad mae nifer fawr o sêr a nifylau i'w weld ynddo. Y disgleiriaf o'r nifylau ydy Nifwl Mawr Orïon, a adnabyddir hefyd fel "Messier 42".

250px|bawd|Llun o Orïon yn dangos y sêr disgleiriaf yn y cytser

Mae'r enwau yma yn deillio o hen enwau, neu ddisgrifiadau, Arabaidd, a maen nhw'n cael eu defnyddio mewn ambell iaith.
Mae'r llythrennau Groeg α (Alffa), β (Beta), ag ati, yn cael eu defnyddio hefyd yn ôl cyfundrefn yr hen seryddwr Almaeneg Johann Bayer. *Ori* ydy'r talfyriad swyddogol yr Undeb Seryddol Rhyngwladol am y cytser.

Y ddwy seren ddisgleiriaf ydy *Betelgeuse* (Alffa Orionis) a *Rigel* (Beta Orionis). Gorgawr coch ydy Betelgeuse gyda dosbarth sbectrol o M1 neu M2, a mae lliw oren neu goch yn weladwy yn blaen i'r llygad noeth. Fel gorgawr coch, mae diamedr y seren yn fawr iawn, tua 1700 gwaith diamedr yr Haul, a mae'r tymheredd arwynebol tua 3600&nbsp;K (3300&nbsp;°C), yn llawer llai na'r Haul. Mae Betelgeuse yn seren newidiol, a mae disgleirdeb y seren yn newid rhwng tua maintioli gweladwy 0.1 a 1.1.
Betelgeuse ydy un o'r sêr newidiol mwyaf disglair yn y wybren. Mae'r pellter tua 640 o flynyddoedd goleuni o'r Ddaear. Mae'n seren esblygedig yn agos i derfyn ei hoes, a chredir fydd yn ffrwydro fel uwchnofa rhywbryd yn ystod y miliwn blynyddoedd nesaf.

Mae'r nifylau adlewyrchol yn Orïon yn cynnwys Messier 78, NGC 1999, NGC 2064, NGC 2067 a NGC 2071. Gwelir rhain oherwydd bod golau sêr cyfagos yn cael ei adlewyrchu gan llwch yn gymysg â'r nwy.

## Gweler hefyd
* Gwregys Orïon

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Orion", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau