Harry Grindell Matthews

Dyfeisiwr o Loegr oedd **Harry Grindell Matthews** (17 Mawrth 1880 – 11 Medi 1941) a honnodd iddo ddyfeisio pelydr marwolaeth yn y 1920au. Ym 1934 symudodd i Tor Clawdd ar Fynydd y Gwair ger Abertawe.

## Bywyd cynnar a dyfeisiadau 
Ganed Harry Grindell Matthews ar 17 Mawrth 1880 yn Winterbourne, Swydd Gaerloyw, yn fab i'r ffermwr Daniel Matthews. Astudiodd Matthews yn Ysgol y Merchant Venturers ym Mryste a daeth yn beiriannydd electronig. Yn ystod Ail Ryfel y Boer, gwasanaethodd Matthews yn Heddlu De Affrica a chafodd ei glwyfo ddwywaith.

Ym 1911, honnodd Matthews ei fod wedi dyfeisio dyfais Aerophone, ffôn radio, ac wedi trosglwyddo negeseuon rhwng gorsaf ddaear ac awyren o bellter o . Denodd ei arbrofion sylw'r llywodraeth, ac ar 4 Gorffennaf 1912 ymwelodd Matthews â Phalas Buckingham. Fodd bynnag, pan ofynnodd Morlys Prydain am arddangosiad o'r Aerophone, mynnodd Matthews nad oedd unrhyw arbenigwyr yn bresennol yn y lleoliad. Pan ddatgymalwyd rhan o'r cyfarpar gan bedwar arsylwr gan gymryd nodiadau cyn i'r arddangosiad ddechrau, canslodd Matthews y digwyddiad a gyrrodd yr arsylwyr i ffwrdd.

Rhuthrodd y papurau newydd i amddiffyn Matthews. Gwadodd y Swyddfa Ryfel unrhyw ymyrraeth gan honni bod yr arddangosiad yn fethiant. Dywedodd y llywodraeth yn ddiweddarach mai dim ond camddealltwriaeth oedd y mater.

Ym 1914, ar ôl dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, cyhoeddodd llywodraeth Prydain ddyfarniad o £25,000 i unrhyw un a allai greu arf yn erbyn zeppelin neu reoli cerbydau heb griw o bell. Honnodd Matthews ei fod wedi datblygu system rheoli o bell gan ddefnyddio celloedd seleniwm. Llwyddodd Matthews i’w ddangos yn llwyddiannus gyda chwch a reolir o bell i gynrychiolwyr y Morlys ym Mhwll Penn Richmond Park. Derbyniodd Matthews ei £25,000, ond ni ddefnyddiodd y Morlys y ddyfais erioed.

Nesaf, ymddangosodd Matthews yn gyhoeddus ym 1921 gan honni iddo ddyfeisio’r 'llun llafar' cyntaf yn y byd, cyfweliad ffarwel ag Ernest Shackleton a recordiwyd ar 16 Medi 1921, ychydig cyn taith olaf Shackleton. Nid oedd y ffilm yn fasnachol lwyddiannus. Roedd prosesau lluniau llafar eraill wedi'u datblygu cyn un Matthews, gan gynnwys prosesau gan William KL Dickson, Photokinema (Orlando Kellum) a Phonofilm (Lee DeForest). Fodd bynnag, honnodd Matthews mai ei broses ef oedd y sain-ar-ffilm gyntaf.

## Pelydr angau 
[bawd| Llun 1925 sy'n honni ei fod yn dangos arddangosiad nos o'r pelydryn ar Ynys [Ynys Echni|Echni]]
Ym 1923, honnodd Matthews ei fod wedi dyfeisio pelydr trydan a fyddai'n gallu atal magnetos (generadur trydan) rhag gweithredu. Mewn arddangosiad i rai newyddiadurwyr fe stopiodd Matthews injan beic modur o bellter. Honnodd Matthews hefyd, gyda digon o bŵer, y gallai saethu awyrennau i lawr, ffrwydro powdwr gwn, stopio llongau, ac analluogi milwyr traed o bellter o . Cafodd anogaeth gan y papurau newydd a gyhoeddwyd adroddiadau anhygoel o'i ddyfais.

Cysylltodd y Swyddfa Ryfel â Matthews ym mis Chwefror 1924 i ofyn am arddangosiad o'i belydr. Ni ymatebodd Matthews iddynt ond siaradodd â newyddiadurwyr a dangos y pelydr i ohebydd papur y *Star* trwy danio powdwr gwn o bell. Roedd Matthews yn dal i wrthod dweud sut roedd y pelydryn yn gweithio ond mynnodd ei fod yn gweithio. Pan oedd llywodraeth Prydain yn dal i wrthod rhuthro i brynu ei syniadau, cyhoeddodd Matthews fod ganddo gynnig o Ffrainc.

Roedd y Weinyddiaeth Awyr yn wyliadwrus, yn rhannol oherwydd profiadau gwael cyn hynny gyda darpar ddyfeiswyr. Gwahoddwyd Matthews yn ôl i Lundain i arddangos ei belydrau i’r lluoedd arfog ar 26 Ebrill. Yn labordy Matthews, gwelsant sut roedd ei belydryn yn troi bwlb golau ymlaen ac yn torri modur i ffwrdd. Methodd Matthews ag argyhoeddi'r swyddogion, a oedd hefyd yn amau twyll neu gêm hyder. Pan ofynnodd Morlys Prydain am arddangosiad pellach, gwrthododd Matthews ei roi.

Ar 27 Mai 1924, rhoddodd yr Uchel Lys yn Llundain orchymyn i fuddsoddwyr Matthew a oedd yn ei wahardd rhag gwerthu'r hawliau i'r pelydryn marwolaeth. Pan gyrhaeddodd yr Uwchgapten Wimperis labordy Matthews i drafod cytundeb newydd, roedd Matthews eisoes wedi hedfan i Baris. Ymddangosodd cefnogwyr Matthews ar y safle hefyd a rhuthro i faes awyr Croydon i'w atal, ond roedd hi'n rhy hwyr.

Oherwydd brwdfrydedd y cyhoedd denodd hyn ddarpar ddyfeiswyr eraill a oedd am ddangos pelydrau marwolaeth i'r Swyddfa Ryfel. Nid oedd yr un ohonynt yn argyhoeddi. Ar 28 Mai, gofynnodd y Comander Kenworthy yn Nhŷ’r Cyffredin beth roedd y llywodraeth yn bwriadu ei wneud i atal Matthews rhag gwerthu’r pelydryn i bŵer tramor. Atebodd yr Is-ysgrifennydd Awyr nad oedd Matthews yn fodlon gadael iddynt ymchwilio i'r pelydryn i'w boddhad. Dywedodd cynrychiolydd o'r llywodraeth hefyd fod un swyddog y weinyddiaeth wedi sefyll o flaen y pelydr ac wedi goroesi. Parhaodd y papurau newydd i gefnogi Matthews.

Roedd y llywodraeth yn mynnu bod Matthews yn arddangos pelydryn i stopio injan betrol betrol o dan amodau fyddai'n bodloni'r Weinyddiaeth Awyr. Byddai Matthews yn derbyn £1000 ac ystyriaeth pellach. O Ffrainc, atebodd Matthews nad oedd yn fodlon rhoi prawf o'r math hwnnw a bod ganddo eisoes wyth cynnig i ddewis ohonynt. Honnodd Matthews hefyd ei fod wedi colli golwg yn ei lygad chwith oherwydd ei arbrofion. Cododd ei gysylltiad â'i gefnogwr Ffrengig Eugene Royer amheuon pellach ym Mhrydain.

Cynigiodd Syr Samuel Instone a'i frawd Theodore gyflog enfawr i Matthews pe bai'n cadw'r pelydryn ym Mhrydain a dangos ei fod yn gweithio mewn gwirionedd. Gwrthododd Matthews eto—nid oedd am roi unrhyw brawf bod y pelydryn yn gweithio fel yr honnai y byddai.

Dychwelodd Matthews i Lundain ar 1 Mehefin 1924 a rhoddodd gyfweliad i'r *Sunday Express*. Honnodd Matthews fod ganddo gytundeb gyda Royer. Cymerodd y wasg ei ochr unwaith eto. Yr unig arddangosiad yr oedd Matthews yn fodlon ei roi oedd gwneud ffilm *The Death Ray* gyda *Pathé* i ledaenu ei syniadau i'w foddhad. Nid oedd y ddyfais yn y ffilm yn debyg i'r un a welodd swyddogion y llywodraeth.

Ym mis Gorffennaf 1924, gadawodd Matthews am yr Unol Daleithiau i farchnata ei ddyfais. Pan gynigiwyd $25,000 i Matthews i arddangos ei belydryn i Ffair Radio'r Byd yn Madison Square Garden, gwrthododd eto a honnodd, yn ddi-sail, na chaniateir iddo ei arddangos y tu allan i Loegr. Ni wnaeth argraff ar wyddonwyr yr Unol Daleithiau. Cynigiodd un Athro Woods sefyll o flaen y ddyfais pelydr marwolaeth i ddangos ei anghrediniaeth. Serch hynny, pan ddychwelodd Matthews i Brydain, honnodd fod yr Unol Daleithiau wedi prynu ei belydryn ond gwrthododd ddweud pwy oedd wedi gwneud ac am faint. Symudodd Matthews i'r Unol Daleithiau a dechreuodd weithio i Warner Bros.

## Dyfeisiadau pellach 
Ym 1925, dyfeisiodd Matthews yr hyn a alwodd yn "luminaphone".

Ar 24 Rhagfyr 1930, roedd Matthews yn ôl yn Lloegr gyda'i greadigaeth newydd - Taflunydd Awyr a oedd yn taflu lluniau ar gymylau. Dangosodd Matthews hyn yn Hampstead trwy daflunio angel, y neges "Nadolig Hapus", ac wyneb cloc oedd yn ôl pob sôn yn "gywir". Arddangosodd Matthews hyn eto yn Efrog Newydd. Roedd y ddyfais hon yn aflwyddiannus, ac erbyn 1931, roedd Matthews yn wynebu methdaliad. Defnyddiodd Matthews y rhan fwyaf o arian ei fuddsoddwyr i fyw mewn gwestai drud.

Ym 1934, cafodd Matthews griw newydd o fuddsoddwyr a symudodd i Tor Clawdd ar Fynydd y Gwair ger Abertawe. Adeiladodd Matthews labordy cadarn a maes awyr. Ym 1935, honnodd Matthews ei fod yn gweithio ar pelenni ffrwydrol awyr ac, yn 1937, dyfeisiodd system ar gyfer canfod llongau tanfor. Ym 1938, priododd Matthews â Ganna Walska, cantores opera Pwylaidd-Americanaidd, persawrydd, a ffeminydd. Roedd ei phedwar gŵr blaenorol wedi bod yn berchen ar ffortiwn gyda chyfanswm o $125,000,000.

Ym 1935, daeth Matthews i gysylltiad â'r gweithredwr asgell dde Lucy, Lady Houston, a'i bwriad oedd cynnal arbrofion i ganfod llongau tanfor llyngesol Ffrainc o'i chwch hwylio moethus, y *Liberty*. Yn 2010, croniclodd ymchwil newydd y bennod, gan esbonio sut roedd Matthews yn rhwystredig wrth gyflawni ei amcanion.

Yn ddiweddarach, siaradodd Matthews am y syniad o'r "stratoplane" ac ymunodd â'r Gymdeithas Ryngblanedol Brydeinig. Oherwydd ei fethiannau blaenorol i brofi'u ddyfeisiau nid oedd gan Lywodraeth Prydain ddiddordeb yn ei syniadau mwyach.

## Bywyd personol 
Harry Grindell Matthews oedd pumed gwr y gantores Ganna Walska; priodasant yn 1938. Bu farw Matthews o drawiad ar y galon ar 11 Medi 1941. Gwasgarwyd ei lwch ger ei labordy ar Fynydd y Gwair.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* H. Grindell-Matthews, "Diabolic Rays", *Popular Radio* magazine, New York, Vol. 6, No. 4, Awst 1924, p.&nbsp;149-154. In the article, Grindell-Matthews briefly describes the rays and what they can do.
* Archif Gwefan Harry Grindell Matthews

Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Arloeswyr ffilm
Categori:Ffugwyddonwyr