open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shane Warne

Cricedwr o Awstralia oedd **Shane Keith Warne** (13 Medi 1969 – 4 Mawrth 2022) sydd yn nodedig fel un o'r bowlwyr gwychaf yn hanes y gêm. Efe oedd y bowliwr cyntaf i gipio 700 o wicedi mewn gornestau prawf. Cafodd ei enwi yn un o bum cricedwyr yr 20g gan almanac Wisden yn 2000.

Ganed ef ym maestref Ferntree Gully ar gyrion Melbourne, yn nhalaith Victoria, Awstralia. Chwaraeodd mewn dim ond saith gornest i dîm Victoria yn y Sheffield Shield, cystadleuaeth criced uchaf Awstralia, cyn iddo gael ei ddewis i'r tîm cenedlaethol. Chwaraeodd yn ei ornest brawf gyntaf yn erbyn India ym 1992. Yng Nghyfres y Lludw ym 1993, yn erbyn tîm cenedlaethol Lloegr, fe gipiodd 34 o wicedi mewn chwe phrawf, gyda chyfartaledd bowlio o 25.79. Yn y gystadleuaeth honno, bowliodd Warne dafliad enwocaf ei yrfa: esiampl wych o droellfowlio chwith, gan bitsio ar stwmp y goes a tharo stwmp chwith Mike Gatting, tafliad a elwir "Pelen y Ganrif". Yng Nghyfres y Lludw nesaf, ym 1994–95, cipiodd Warne 27 o wicedi gyda chyfartaledd o 20.33.

Ym 1994, derbyniodd Warne a'i gyd-chwaraewr Mark Waugh arian oddi wrth fwci o India, yn dâl am wybodaeth am feysydd criced a rhagolygon y tywydd ar gyfer gornestau. Cafodd y ddau ohonynt eu dirwyo, yn gyfrinachol, gan Fwrdd Criced Awstralia am dderbyn llwgrwobrwyon. Daeth yr achos i sylw'r cyhoedd ym 1998, un o sawl sgandal betio ym myd criced yn y 1990au. Ymunodd â chlwb Hampshire yn Lloegr yn 2000, a chwaraeodd iddynt nes 2007, pryd gadawodd dîm Victoria hefyd. Yn Chwefror 2003, cafodd ei droi allan o Gwpan y Byd yn Ne Affrica wedi iddo brofi'n bositif am gyffur diwretig gwaharddedig; fe'i gwaharddwyd rhag chwarae am 12&nbsp;mis am hynny. Yn ei ornest brawf gyntaf wedi iddo ddychwelyd i'r gêm, ym Mawrth 2004, cipiodd ei 500fed wiced, yr ail fowliwr erioed i wneud hynny. Yn 2006, ym Maes Criced Melbourne, daeth yn y bowliwr cyntaf i gipio 700 o wicedi mewn criced prawf, a byddai'n dal y record am y nifer uchaf, 708, nes i Muttiah Muralitharan gipio'r record yn 2007.

Ymddeolodd o griced prawf yn 2007, ond parhaodd i gystadlu ar lefel y clybiau hyd at 2013. Chwaraeodd i'r Rajasthan Royals yn Uwch Gynghrair India o 2008 i 2011, a'r Melbourne Stars yn y Big Bash, cynghrair T20 yn Awstralia, o 2011 i 2013. Bu'n gricedwr hynod o boblogaidd, am ei bersonoliaeth hamddenol yn ogystal â'i fedrau ar y maes. Bu farw Shane Warne yn Ko Samui, Gwlad Tai, o drawiad ar y galon yn 52 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cricedwyr o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Victoria (Awstralia)
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Tair Ffurf Undod

Enw ar gasgliad o dair dogfen yw **Tair Ffurf Undod**, sef y Gyffes Felgig, Canonau Dort a Chatecism Heidelberg, sydd yn adlewyrchu credoau athrawiaethol Calfiniaeth gyfandirol ac a dderbynnir yn ddogfennau swyddogol gan lawer o eglwysi Calfinaidd.

## Hanes 
de|bawd|272x272px|Y synod a gynhaliwyd yn Dort
Rhwng 1618 a 1619, galwodd a chynhaliodd llywodraeth yr Iseldiroedd Synod Dort ar ran Eglwys Ddiwygiedig yr Iseldiroedd. Cyfarfu cynrychiolwyr o'r Iseldiroedd, ynghyd â 27 o gynrychiolwyr Calfinaidd o wyth gwlad arall, yn y synod hwn, lle y crynhowyd eu barn gyfunol mewn dogfen o'r enw Canonau Dort.

Ychwanegodd yr un synod y Canonau hyn at ddwy ddogfen arall yr arferai Eglwys yr Iseldiroedd eu defnyddio ar y pryd, sef Catecism Heidelberg (1563) a'r Gyffes Felgig (1561).

Trwy wneud hyn, cesiai'r Synod:

# Ffurfioli eu dealltwriaeth o athrawiaeth Feiblaidd ar y Drindod, yr ymgnawdoliad, rhagordeiniad, cyfiawnhad a'r eglwys;
# Caniatáu i aelodau ymgynnull yn gytûn dros gredoau sylfaenol;
# Israddio rhai syniadau anhanfodol, megis safbwyntiau gwleidyddol, addysg ac yn y blaen, er mwyn atal eglwysi rhag ymhollti yn ddiangen. Mae'r Ffurfiau hefyd yn rhoi sail i ymdrechion eciwmenaidd sy'n ddibynnol ar eglwysi yn derbyn yr hanfodion sydd ynddynt.

Mae diben gwahanol i bob dogfen. 

* Ysgrifennwyd y Catecism ar ffurf cwestiwn ac ateb i help egluro athrawiaethau Beiblaidd i blant a newydd-ddyfodiaid i'r ffydd.
* Mae'r Gyffes yn eglurhau gwahanol athrawiaethau Beiblaidd.
* Cyfres o ymatebion technegol i ddadleuon diwinyddol penodol a godwyd gan yr Haerwyr Iseldiraidd yw'r Canonau.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Testun a disgrifiad o'r Tair Ffurf o lyfr Philip Schaff, *Creeds of the Evangelical Protestant Churches* yn y Christian Classics Ethereal Library:
** Y Gyffes Felgig (yn y Ffrangeg gwreiddiol gyda chyfieithiad i'r Saesneg)
** Catechism Heidelberg (yn yr Almaeneg gwreiddiol gyda chyfieithiad i'r Saesneg)
** Canonau Dort (yn y Lladin gwreiddiol gyda chyfieithiad i'r Saesneg)
* Recordiadau sain o'r Tair Ffurf Undod mewn fformat MP3

Categori:Catecismau
Categori:Tair Ffurf Undod
Iechyd meddwl a bywyd prifysgol

Gall myfyrwyr wynebu nifer o heriau iechyd meddwl yn ystod eu cyfnod yn y brifysgol. Yn ystod prysurdeb a bywyd prifysgol mae’n hawdd anghofio edrych ar ôl eich hun, yn gorfforol ac yn feddyliol. Mae’n naturiol i deimlo’n nerfus neu wedi eich llethu yn ystod yr wythnosau cyntaf yn y brifysgol, a gall gymryd dipyn o amser i ddod i arfer.

Datganodd 3.7% o holl ymgeiswyr y DU gyflwr iechyd meddwl yn eu cais i astudio yn 2020. Mae’r ffigwr hwnnw wedi codi 450% dros y ddegawd ddiwethaf. Mae menywod 2.2 gwaith yn fwy tebygol o ddatgan cyflwr iechyd meddwl na dynion.

Mae rhai myfyrwyr LHDT tua chwe gwaith yn fwy tebygol o rannu cyflwr iechyd meddwl, ac mae myfyrwyr sydd â phrofiad o ofal bron deirgwaith yn fwy tebygol o gael problemau.

## Achosion 
Mae nifer o achosion posib am ddatblygu problemau iechyd meddwl yn y coleg neu brifysgol gan gynnwys;

* Pwysau i Lwyddo.
* Pryderon Ariannol.
* Ansicrwydd am y Dyfodol.
* Mwy o Ddefnydd o Dechnoleg a Chyfryngau Cymdeithasol.

## Cymorth 
Mae gan brifysgolion rwydweithiau cymorth i helpu pobl sy'n ei chael hi'n anodd setlo i fywyd Prifysgol neu sy'n dioddef o broblemau iechyd meddwl parhaus. Mae hefyd yn bwysig siarad â gweithiwr meddygol proffesiynol os ydych yn teimlo eich bod yn cael trafferth gyda'ch iechyd meddwl.

## Dolennu allanol 
* Bywyd Prifysgol : Meddwl.org
* Iselder : Prifysgol Bangor

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd meddwl
Categori:Myfyrwyr
Mudandod dethol

Anhwylder gorbryder difrifol yw **mudandod dethol** lle nad yw person yn gallu siarad mewn sefyllfaoedd cymdeithasol penodol, megis â chyd-ddisgyblion yn yr ysgol neu â pherthnasau nad ydynt yn gweld yn aml iawn.

Nid yw plentyn nac oedolyn â mudandod dethol yn gwrthod nac yn dewis peidio siarad ar adegau penodol; yn llythrennol nid ydynt yn gallu siarad. Mae’r disgwyliad i siarad â phobl benodol yn achosi iddynt rewi ac yn sbarduno teimladau o banig, ac mae siarad yn amhosibl.

Gydag amser, bydd y person yn dysgu i ragweld y sefyllfaoedd sy’n pryfocio’r ymateb hwn cyn iddynt ddigwydd a byddant yn gwneud popeth y gallant i’w hosgoi. Fodd bynnag, mae pobl â mudandod dethol yn gallu siarad yn rhydd â phobl benodol, megis teulu a ffrindiau agos, pan nad oes rhywun arall o gwmpas i achosi iddynt rewi.  

## Achosion 
Mae arbenigwyr yn cyfeirio at fudandod dethol fel ofn (ffobia) siarad â rai pobl. Nid yw’r achos o hyd yn amlwg, ond mae’n wyddys ei fod yn gysylltiedig â gorbryder.

Fel arfer bydd gan y plentyn duedd o fod yn orbryderus ac yn cael trafferth gwneud digwyddiadau bob dydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau Meddwl.org
Categori:Iechyd meddwl
Gorflino

Mae **gorflino**’n gyflwr o flinder emosiynol, meddyliol a chorfforol sy’n cael ei achosi gan straen eithafol ac estynedig. Mae’n digwydd pan fyddwch yn teimlo wedi’ch llethu, yn flinedig yn emosiynol, ac yn methu â chyrraedd gofynion cyson. Mae gorflino’n broses raddol. Mae’r arwyddion a’r symptomau yn gynnil i ddechrau, ond wrth i amser fynd yn ei flaen maent yn gwaethygu.

## Achosion 
Mae gorflino’n aml yn deillio o’ch swydd, ond mae unrhyw un sy’n teimlo eu bod yn gorweithio ac wedi’u tanbrisio mewn perygl o orflino.

### Achosion gorflino sy’n ymwneud â gwaith 
* Teimlo fel petai nad oes gennych unrhyw reolaeth neu ond ychydig o reolaeth dros eich gwaith
* Diffyg cydnabyddiaeth neu wobr ar gyfer gwaith da
* Disgwyliadau swydd aneglur sy’n gofyn llawer
* Gwneud gwaith sy’n undonog neu heb her
* Gweithio mewn amgylchedd anhrefnus sy’n peri straen

### Achosion gorflino sy’n ymwneud â ffordd o fyw 
* Gweithio’n ormodol, heb ddigon o amser i gymdeithasu neu ymlacio
* Diffyg perthnasau agos a chefnogol
* Bod â gormod o gyfrifoldebau, heb ddigon o gymorth gan eraill
* Dim digon o gwsg

## Symptomau Corfforol 
* Teimlo’n flinedig ac wedi’ch llethu y rhan fwyaf o’r amser
* Imiwnedd isel, bod yn sâl yn aml
* Cur pen neu boenau cyhyrol aml
* Newid mewn awydd bwyd neu arferion cysgu

## Symptomau emosiynol 
* Ansicrwydd yn eich hun a theimlo eich bod wedi methu
* Teimlo’n ddiymadferth, yn gaeth, ac yn rhwystredig
* Datgysylltiad, teimlo ar ben eich hun yn y byd
* Diffyg cymhelliant
* Agwedd sy’n fwyfwy sinigaidd a negyddol
* Llai o foddhad ac ymdeimlad is o lwyddiant

## Triniaeth 
Gallwch gymryd camau cadarnhaol er mwyn ymdopi â gorflino a dod â’r cydbwysedd yn ôl i’ch bywyd.

Mae siarad wyneb yn wyneb â rhywun yn ffordd gyflym o dawelu eich system nerfol a lleihau straen. Os ydych yn casáu eich swydd, chwiliwch am ystyr a boddhad rhywle arall yn eich bywyd; yn eich teulu, ffrindiau, diddordebau neu waith gwirfoddol. Rhowch sylw i’r rhannau hynny o’ch bywyd sy’n eich gwneud yn hapus. Peidiwch â gorlwytho eich hun. Mae ymarefer corff yn rheolaedd yn ffordd da o lleihau straen.

Mae meddygon yn rhagnodi amrywiaeth o driniaethau ar gyfer gorflino gan gynnwys cyffuriau meddygol a newidiadau i'ch ffordd o fyw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau Meddwl.org
Categori:Iechyd meddwl
Camesgoriad

**Camesgoriad** yw marwolaeth embryo neu ffetws cyn iddo allu goroesi'n annibynnol. Mae rhai yn defnyddio toriad o 20 wythnos o feichiogrwydd, ac ar ôl hynny gelwir marwolaeth y ffetws yn Marw-enedigaeth. Symptom mwyaf cyffredin camesgoriad yw gwaedu o'r wain gyda, neu heb, poen. Gellir ystyried camesgoriad mynych hefyd yn fath o anffrwythlondeb.

Gall tristwch, pryder ac euogrwydd ddigwydd ar ôl cam-esgor.

Ymhlith y ffactorau risg ar gyfer cam-esgor mae bod yn rhiant hŷn, camesgoriad blaenorol, dod i gysylltiad â mwg tybaco, gordewdra, diabetes, problemau thyroid, a defnyddio cyffuriau neu alcohol. Mae tua 80% o gamesgoriadau yn digwydd yn ystod 12 wythnos gyntaf beichiogrwydd.

## Iechyd Meddwl 
I rai pobl, gall camesgoriad fod yn rhan o’r hyn sy’n achosi problem iechyd meddwl – neu gwneud problem sydd eisoes yn bodoli yn waeth. Efallai y cewch ddiagnosis (fel anhwylder straen wedi trawma) neu brofi symptomau sy’n gwneud bywyd yn anodd am amser hir.

Weithiau gall trawma eich colled achosi meddyliau ymwthiol, ôl-fflachiadau neu hunllefau. Weithiau, beth sy’n digwydd wedyn sy’n cyfrannu at broblemau iechyd meddwl. Mae llawer o bobl yn profi cyfuniad o’r pethau hyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd y fam a'r plentyn
Categori:Beichiogrwydd
Hunan-niweiddio

**Hunan-niweidio** yw pan fydd rhywun yn brifo ei hun gan ei fod yn ei helpu i ddelio â theimladau anodd iawn, atgofion poenus neu sefyllfaoedd a phrofiadau llethol sy’n teimlo y tu hwnt i’w reolaeth.

Yn aml, bydd pobl yn hunan-niweidio gan eu bod yn teimlo nad oes ganddynt unrhyw opsiwn arall.

Mae 400 o bob 100,000 o boblogaeth y Deyrnas Unedig wedi ymddwyn yn hunan-niweidiol, sydd ymysg y cyfraddau uchaf o hunan-niwed yn Ewrop, ac mae cysylltiad cryf rhwng yr ymddygiad yma â phroblemau iechyd meddwl.

Bydd pobl sy’n hunan-niweidio yn gwneud hynny gan amlaf fel ffordd o geisio ymdopi â phoen maent yn ei deimlo. Gallent hefyd fod yn ceisio dangos bod rhywbeth o’i le, yn benodol os ydynt yn teimlo nad oes neb yn gwrando arnynt. Mae’n hanfodol i’w cymryd o ddifrif.

Fodd bynnag, mae’n hollbwysig pwysleisio nad ceisio sylw yw’r rheswm dros hunan-niweidio. Mae’n arwydd cryf bod rhywbeth o’i le, rhywbeth yn eich poeni neu yn peri gofid dwys i chi. Nid yw’n golygu eich bod yn wallgof. Mae ymddygiad hunan-niweidiol yn aml yn gallu gwreiddio o iselder, diffyg hunanhyder, problemau perthnasau neu gamdriniaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau Meddwl.org
Categori:Iechyd meddwl
David Grossman

Awdur Israelaidd yw **David Grossman** (ganwyd Jerwsalem, 25 Ionawr 1954). Dechreuodd fel cyflwynydd radio cyn ennill sylw rhyngwladol yn 1989 gyda'i nofel **See Under: Love**, am Yr Holocost fel y'i gwelir trwy lygaid plentyn. 

Mae ei gyhoeddiadau'n cynnwys nofelau, llyfrau plant, casgliadau o ysgrifau a llyfrau taith. Mae ef wedi mynegi yn gefn i heddwch yn y Dwyrain Canol yn aml. Mae wedi dangos dewrder mawr wrth fynd i’r afael â phynciau gwleidyddol anghyfforddus, yn eu plith bywyd beunyddiol mewn tiriogaethau meddiannu a’r lleiafrif Palesteinaidd yn Israel, yn ogystal â themâu megis cyfeillgarwch, byw gyda’r gorffennol, a’r rhwymau sy’n cysylltu cenedlaethau. Mae ei lyfrau wedi eu cyfieithu i fwy na 30 o ieithoedd.

Enillodd Wobr Erasmus yn 2022.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Llenorion Iddewig o Israel
Categori:Pobl o Jeriwsalem
Categori:Ymgyrchwyr heddwch
Parc Josaphat

Gardd yn yr arddull Seisnig ym mwrdeistref Schaerbeek, Gwlad Belg, yw **Parc Josaphat** (; ).

Mae'r parc yn cynnwys casgliad mawr o gerfluniau.

Schaerbeek Parc Josaphat 903.jpg|*Boreas* gan Joseph Van Hamme
Schaerbeek Parc Josaphat 911.jpg|''L'Élagueur* gan Albert Desenfans
Schaerbeek Parc Josaphat 901.jpg|*Cinderella* gan Edmond Lefever
Schaerbeek Parc Josaphat 1201.JPG|*Eva a'r Sarff'' gan Desenfans

Categori:Parciau_Gwlad_Belg
Poen

Mae **poen** yn deimlad trallodus a achosir yn aml gan ysgogiadau dwys neu niweidiol. Mae'r Gymdeithas Ryngwladol ar gyfer Astudio Poen yn diffinio poen fel "profiad synhwyraidd ac emosiynol annymunol sy'n gysylltiedig â, neu'n debyg i'r hyn sy'n gysylltiedig â niwed gwirioneddol neu bosibl i feinwe."  Mewn diagnosis meddygol, mae poen yn cael ei ystyried yn symptom o gyflwr sylfaenol.

Mae poen yn cymell yr unigolyn i dynnu'n ôl o sefyllfaoedd niweidiol, i amddiffyn rhan o'r corff sydd wedi'i difrodi wrth iddo wella, ac i osgoi profiadau tebyg yn y dyfodol.  Mae'r rhan fwyaf o boen yn gwella unwaith y bydd yr ysgogiad gwenwynig wedi'i dynnu a'r corff wedi gwella, ond gall barhau er gwaethaf tynnu'r ysgogiad a gwella ymddangosiadol y corff. Weithiau mae poen yn codi yn absenoldeb unrhyw ysgogiad, difrod neu afiechyd y gellir ei ganfod. 

Poen yw'r rheswm mwyaf cyffredin dros ymgynghori â meddyg yn y mwyafrif o wledydd datblygedig. Mae'n symptom mawr mewn llawer o gyflyrau meddygol, a gall ymyrryd ag ansawdd bywyd a gweithrediad cyffredinol person.  Mae meddyginiaethau poen syml yn ddefnyddiol mewn 20% i 70% o achosion. Gall ffactorau seicolegol megis cefnogaeth gymdeithasol, therapi ymddygiad gwybyddol, cyffro, neu wrthdyniad effeithio ar ddwysedd poen neu annifyrrwch.

## Iechyd Meddwl 
Gall poen corfforol hirdymor effeithio ar ein hiechyd meddwl yn sylweddol.

Gall fod yn rhwystredig, nid yn unig am y gall effeithio’n negyddol ar ein hwyliau, ond gall ein rhwystro rhag gwneud rhai pethau rydyn ni’n gwybod fyddai’n llesol i’n hwyliau.

## Cyfeiriadau 
Categori:System y synhwyrau
Categori:Poen
Berdiansk

Dinas borthladd yn Oblast Zaporizhzhia yn ne-ddwyrain Wcráin yw **Berdiansk** () neu **Berdyansk** (). Saif ar arfordir gogleddol Môr Azov, sydd yn estyniad gogleddol i'r Môr Du. Hi yw canolfan weinyddol Rhanbarth Berdiansk, er nad yw'n perthyn i'r rhanbarth honno. Enwyd y ddinas ar ôl afon Berda wrth ffurfio'r tafod tywod *Berdianska* y lleolir hi wrth ei droed. Mae Berdiansk yn gartref i sw saffari, parc dŵr, amgueddfeydd, sbâugyda baddonau mwd a thriniaethau hinsoddol a nifer o weithgareddau chwaraeon dŵr. Mae ganddi boblogaeth o 107,928.
Categori:Articles with short description
Categori:Short description is different from Wikidata

## Gefeilldrefi 
Mae Berdiansk wedi'i gefeillio neu'n chwaer-ddinas â: 

* Beibei (Chongqing), Tsieina
* Bielsko-Biała, Gwlad Pwyl
* Glyfada, Gwlad Groeg
* Haisyn, Wcráin
* Horodenka, Wcráin
* Khmilnyk, Wcráin
* Kremenchuk, Wcráin
* Lowell, Unol Daleithiau America
* Poti, Georgia
* La Seyne-sur-Mer, Ffrainc
* Yambol, Bwlgaria

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Zaporizhzhia
Heinrich Rudolf Hertz

Ffisegydd o'r Almaen oedd **Heinrich Rudolf Hertz** (22 Chwefror 1857 – 1 Ionawr 1894). Hertz oedd y gwyddonydd cyntaf i brofi'n sicr bod y tonnau electromagnetig wedi'u rhagweld gan hafaliadau electromagneteg James Clerk Maxwell yn bodoli. 

Er anrhydedd iddo, yn y 20g enwyd yr uned amledd, y "hertz", ar ei ôl.

Ganwydd Hertz yn Hamburg ym 1857. Astudiodd wyddoniaeth a pheirianneg yn Dresden, München a Berlin. Cwblhaodd ei PhD ym Mhrifysgol Berlin ym 1880 ac wedi hynny arhosodd yno am dair blynedd yn gynorthwywr i Hermann von Helmholtz. Dysgodd a pharhaodd i wneud ymchwil ym mhrifysgolion Kiel, Karlsruhe a Bonn.

Bu farw yn 36 oed yn ystod llawdriniaeth i drin salwch cronig.

bawd|dim|Penddelw Herz yn Karlsruher Institut für Technologie ac oddi tani'r arysgrif "Ar y safle hwn y darganfu Heinrich Hertz donnau electromagnetig yn ystod y flynyddoedd 1885–1889"

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeiswyr o'r Almaen
Categori:Ffisegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Pobl o Hamburg
André Le Nôtre

Pensaer tirwedd o Ffrainc a phrif arddwr Louis XIV, brenin Ffrainc oedd **André Le Nôtre** (yn wreiddiol **André Le Nostre**;  12 Mawrth 1613 – 15 Medi 1700). Dyluniodd erddi Château de Versailles. Ystyrir ei waith fel uchafbwynt arddull ffurfiol o arddio yn Ffrainc. 

bawd|dim|350px|Cyllun Gerddi Versailles a ddyluniwyd gan Le Nôtre

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1613
Categori:Marwolaethau 1700
Categori:Penseiri tirwedd
Categori:Pobl o Baris
Emma Abbott

Soprano operatig ac impresario Americanaidd oedd **Emma Abbott** (9 Rhagfyr 1850 – 5 Ionawr 1891). Fe'i ganwyd yn Chicago ac astudiodd yn Efrog Newydd, Milano a Pharis. Dechreuodd ei gyrfa fel cantores yn Llundain ond collodd ei swydd ar ôl iddi wrthod canu *La traviata* gan Giuseppe Verdi oherwydd roedd yn anfoesol. Yn Efrog Newydd y flwyddyn ganlynol fe'i beirniadwyd am iddi fynnu mewnosod emynau mewn operâu. Creodd ei chwmni theatr llwyddiannus ei hun ym 1878.

Priododd â Eugene Wetherell.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Cantorion benywaidd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion opera o'r Unol Daleithiau
Categori:Impresario
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Lynda Baron

Roedd **Lilian Baron** (24 Mawrth 1939 – 5 Mawrth 2022), a elwir yn broffesiynol fel **Lynda Baron** yn actores, digrifwr a chantores o Loegr. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Nyrs Gladys Emmanuel yng nghyfres gomedi'r BBC *Open All Hours* (1976–1985) a'i dilyniant, *Still Open All Hours* (2013–2016). Chwaraeodd y rhan Auntie Mabel yn y gyfres i blant *Come Outside* (1993–1997), a rhan Linda Clarke yn *EastEnders* yn 2006 ac o 2008 i 2009, gyda dychweliad byr yn 2016.

Cafodd Baron ei geni yn Urmston, Swydd Gaerhirfryn.  Hyfforddodd yn wreiddiol fel dawnswraig yn yr Academi Ddawns Frenhinol. Ym mis Mai a Mehefin 2009, ymddangosodd yn y Menier Chocolate Factory mewn cynhyrchiad o *Rookery Nook* gan Ben Travers.

Bu farw yn 82 oed.

## Teledu
**The Rag Trade* (1962)
**Open All Hours* (1976–1985)
*''Oh No It's Selwyn Froggitt* (1977)
**Last of the Summer Wine* (1983)
**Come Outside* (1993–1997)
**Dinnerladies* (1998)
**Fat Friends* (2002–2005)
**Doctors* (2010)
**Still Open All Hours* (2013–2016)
**EastEnders'' (2006–2009)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Maria Teresa Agnesi

Cyfansoddwraig o'r Eidal oedd **Maria Teresa Agnesi** (weithiau **Maria Teresa Agnesi Pinottini**; 17 Hydref 1720 – 19 Ionawr 1795). Er ei bod yn  enwog am ei chyfansoddiadau, roedd hi hefyd yn harpsicordydd a chantores medrus, ac roedd y mwyafrif o'i chyfansoddiadau sydd wedi goroesi wedi'u hysgrifennu ar gyfer offeryn allweddell, y llais, neu'r ddau. 

Roedd yn chwaer i'r mathemategydd Maria Gaetana Agnesi.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1720
Categori:Marwolaethau 1795
Categori:Merched y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Filan
Lucrezia Aguiari

Soprano goloratwra o'r Eidal oedd **Lucrezia Aguiari** (1743 – 18 Mai 1783). Roedd ganddi lais anarferol o ystwyth gyda chwmpas mawr a oedd yn ymestyn ychydig yn fwy na thri wythfed a hanner. 

Fe'i ganwyd yn Ferrara, yn ystod ei hoes cyfeiriwyd ati'n aml fel "La Bastardina" neu "La Bastardella". Roedd ei henw da fel soprano yn ymestyn ar draws Ewrop. Ymddangosodd am y tro cyntaf ar y llwyfan yn Fflorens ym 1764. Ar ôl 1768 canodd yn rheolaidd yn llys y dug yn Parma o 1768, a hynny yn bennaf yn operâu y *maestro di cappella* (cyfarwyddwr cerdd) Giuseppe Colla (1731–1806), a briododd hi ym 1780.

Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1743
Categori:Marwolaethau 1783
Categori:Merched y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Pobl o Ferrara
Emma Albani

Soprano operatig o Ganada oedd **Emma Albani** (ganwyd **Marie-Louise-Emma-Cécile Lajeunesse**; 1 Tachwedd 1847 – 3 Ebrill 1930). Hi oedd y gantores gyntaf o Ganada i ddod yn seren ryngwladol.

Fe'i ganwyd  yn Chambly, Québec, i rieni Ffrangeg eu hiaith. Fe'i dysgwyd cerddoriaeth ganddynt cyn iddi fynd ym 1868 i astudio ym Mharis a'r Eidal, lle newidiodd ei henw i "Emma Albani". Bu’n llwyddiannus mewn tai opera ar draws Ewrop, gan gynnwys Llundain, lle daeth yn ffefryn gan y Frenhines Victoria. Ei pherfformiad operatig cyntaf yng Nghanada oedd ym 1883. Rhoddodd berfformiadau ledled y byd nes iddi ymddeol i Kensington, Llundain, ym 1911.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o Ganada
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Pobl o Québec
Aïno Ackté

Soprano operatig o'r Ffindir oedd **Aïno Ackté** (24 Ebrill 1876 –8 Awst 1944).  Astudiodd dan arweiniad ei mam, y soprano operatig Emmy Achté (1850–1924) tan 1894, pan aeth i Ffrainc a'r Conservatoire de Paris. Marguerite yn *Faust* Gounod yn Opera Paris ym 1897 oedd ei rôl gyntaf ar y llwyfan. O 1904 i 1906 ymddangosodd ar lwyfan Opera Metropolitan, Efrog Newydd. Canodd y rhan deitl yn *Salome* Richard Strauss yn Leipzig (1907) a Llundain (1910), a chafodd clod mawr. Dychwelodd i'r Ffindir ym 1911 a pherfformio a threfnu opera yno am y rhan fwyaf o weddill ei hoes.

Priododd â Heikki Renvall ym 1901. Bu iddynt ddau o blant, Glory (g. 1901) a Mies Reenkola (g. 1908).

bawd|dim|Aïno Ackté yn rôl Salome

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera
Categori:Cerddorion o'r Ffindir
Categori:Genedigaethau 1850
Categori:Marwolaethau 1891
Cymidei Cymeinfoll

Cawres Wyddelig y cyfeirir ati yn Ail Gainc y Mabinogi yw **Cymidei Cymeinfoll**. Rhoddodd Cymidei enedigaeth i un rhyfelwr arfog a ffurfiedig bob chwe wythnos.

Yr oedd yn wraig i Llasar Llaes Gyfnewid, a oedd hanner ei maint hi, ac yn eilradd iddi. Gyda'i gilydd, roedden nhw'n byw o dan lyn yn Iwerddon ac yn geidwaid Pair y Dadeni, y byddent yn taflu rhyfelwyr marw iddo, a fyddai wedyn yn dod yn ôl yn fud.

Cymerodd Matholwch, brenin Iwerddon, yn y chwedl, y teulu i mewn i'w gartref, ond blinodd arnynt a gorchmynnodd eu taflu i adeilad haearn a oedd yn cael ei gynhesu o'r tu allan. Bu farw pawb ond Cymidei a Llasar, y rhai a ddiangasant i Gymru gyda'r crochan, a roddasant i Bendigeidfran yn heddoffrwm.

Cyfeirir at y ddau fel gwesteion ym mhriodas Branwen, chwaer Bendigeidfran, a Matholwch. 

## Nodiadau 
## Dolenni allanol 
* Tudalen Celtnet ar Cymidei.
* Adolygiad o lyfr yn rhoddi gwarcheidwaid am yn ail i'r Crochan Adfywiad

Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Cewri
Categori:Llenyddiaeth
Impresario

Person sy'n trefnu ac yn ariannu operâu, cyngherddau neu ddramâu yw **impresario**. Daw'r gair o'r Eidaleg, "rhywun sy'n ymgymryd â menter".

Mae'r enw yn deillio o fyd opera yn yr Eidal y 18g. Wrth i opera ddod yn fwyfwy poblogaidd yn y wlad honno, byddai perchnogion theatrau, fel arfer amaturiaid o blith yr uchelwyr, yn penodi unigolyn, sef yr impresario, i wneud yr holl drefniadau ymarferol ar gyfer tymor. Byddai’r impresario'n llogi cyfansoddwr (tan y 1850au roedd disgwyl i bob opera fod yn rhai newydd) yn ogystal â chantorion, cerddorfa, gwisgoedd a setiau. Byddai'n cymryd risg ariannol sylweddol. Darlunnir straen ac anhrefn y broses hon yn opera gomig *Der Schauspieldirektor* ("Yr Impresario", K486, 1786) gan Mozart.

Defnyddir yr enw o hyd yn y diwydiant adloniant i gyfeirio at berson sy'n trefnu digwyddiadau.

Roedd Antonio Vivaldi yn impresario enwog.

## Cyfeiriadau

Categori:Cynhyrchwyr theatr
Categori:Diwydiant cerddoriaeth
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Geiriau ac ymadroddion Eidaleg
Categori:Opera
Y Gyffes Felgig

bawd| Tudalen deitl copi o 1566
Dogfen sy'n sail i athrawiaeth llawer o eglwysi Diwygiedig yw'r ***Gyffes Ffydd*** a adnabyddir fel arfer dan y teitl **y** **Gyffes Felgig**. Mae'r gyffes yn un o Dair Ffurf Undod yr Eglwys Ddiwygiedig, sy'n parhau i fod yn safonau isradd swyddogol Eglwys Ddiwygiedig yr Iseldiroedd. Guido de Brès, pregethwr yn eglwysi Diwygiedig yr Iseldiroedd a fu'n ferthyr i'r ffydd yn 1567, oedd y prif awdur. Ysgrifennodd De Brès y Gyffes Felgig gyntaf yn 1559.

## Terminoleg 
Mae'r ansoddair Belgig yn nheitl y gyffes yn dilyn y dynodiad Lladin o'r 17eg ganrif, '''', sydd yn cyfeirio at Gwledydd Isel i gyd, y gogledd a'r de, sef yr Iseldiroedd a Gwlad Belg heddiw.

## Awduron a diwygiadau 
Presbyteriad a Chalfiniad oedd De Brès, ac roedd Cyffes Ffydd Ffrainc (1559) wedi dylanwadu ar ei destun cychwynnol. Dangosodd De Brès ddrafft ei gyffes i eraill, gan gynnwys Hadrian à Saravia, Herman Moded a Godfried van Wingen (Wingius). Diwygiwyd hi gan Franciscus Junius, a dalfyrrodd yr 16eg erthygl ac anfon copi i Genefa ac i eglwysi eraill i'w chymeradwyo. Fe'i cyflwynwyd i Felipe II, brenin Sbaen, yn 1562 yn y gobaith y byddai'n arwain at well triniaeth o'r Protestaniaid yn y Gwledydd Isel. Yn 1566, diwygiwyd testun y gyffes mewn synod yn Antwerp ac fe'i mabwysiadwyd hi gan synodau cenedlaethol a gynhaliwyd yn ystod tri degawd olaf yr 16eg ganrif.

Defnyddiwyd y Gyffes Felgig i ateb dadleuon yr Arminiaid a gododd yn ystod y ganrif ganlynol, er bod Arminius yn gwrthwynebu'r syniad y gellid ei defnyddio yn erbyn ei ddiwinyddiaeth ef. Yn ogystal, ac yn groes i honiadau i'r gwrthwyneb, roedd Arminius yn arddel y Gyffes Felgig hyd nes ei farwolaeth ym mis Hydref 1609. Cafodd y testun ei adolygu unwaith eto yn Synod Dort yn 1618–19 a'i gynnwys yng Nghanonau Dort ac fe'i derbyniwyd yn un o’r safonau athrawiaethol gofynnol i bob hendaur, diacon ac aelod o’r eglwysi Diwygiedig wedyn. Drafftiwyd y diwygiad hwn yn y Ffrangeg. 

## Cyfansoddiad 
Mae'r Gyffes Felgig yn cynnwys 37 o erthyglau sy'n ymdrin ag athrawiaethau am Dduw (1–2, 8–13), yr Ysgrythurau (3–7), dynoliaeth (14), pechod (15), Crist (18–21), iachawdwriaeth (16–17, 22–26), yr Eglwys (27–36) a diweddafiaeth (37).

## Argraffiadau a chyfieithiadau 
Mae'r argraffiad Ffrangeg cyntaf yn dal i fodoli mewn pedwar argraffiad, dau o 1561 a dau o 1562. Bu gorchymyn gan Synod Antwerp ym mis Medi 1580 i wneud copi o destun diwygiedig Junius ar gyfer ei archifau i'w lofnodi gan bob gweinidog newydd, ac ysytyrir ers hynny mai'r llawysgrif hon yw'r ddogfen ddilys. Gwnaethpwyd y cyfieithiad Lladin cyntaf o destun Junius gan Theodore Beza, neu dan ei gyfarwyddyd, ar gyfer yr *Harmonia Confessionum* (Genefa, 1581), ac ymddangosodd yn argraffiad cyntaf *Corpus et Syntagma Confessionum* (Genefa, 1612). Paratowyd ail gyfieithiad Lladin gan Festus Hommius ar gyfer Synod Dort yn 1618, ei ddiwygio a'i gymeradwyo yn 1619, ei gyfieithu i'r Saesneg a'i ddefnyddio wedyn gan yr Eglwys Ddiwygiedig yn America. Ymddangosodd yng Ngroeg yn 1623, 1653, a 1660 yn Utrecht.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Gweithiau 1561
Categori:Tair Ffurf Undod
Canonau Dort

bawd
Datganiad o farn y Synod Cenedlaethol a gynhaliwyd yn ninas Dordrecht yn yr Iseldiroedd yn 1618–19 yw **Canonau Dort** neu **Ganonau Dordrecht**, neu o dan eu teitl ffurfiol, **Penderfyniad Synod Dort ar y Pum Prif Pwynt Athrawiaethol a Ddadleuir yn yr Iseldiroedd**. Ar y pryd, cyfeirid at Dordrecht yn aml yn Saesneg fel Dort neu Dordt.

Heddiw mae Canonau Dort yn rhan o Tair Ffurf Undod, un o safonau cyffesol llawer o eglwysi Diwygiedig o gwmpas y byd, gan gynnwys rhai'r Iseldiroedd, De Affrica, Awstralia a Gogledd America. Mae parhau i'w defnyddio fel safon yn dal i rwystro cydweithrediad agos rhwng dilynwyr Jacob Arminius, yr Haerwyr ac Eglwysi Diwygiedig yr Iseldiroedd.

Mewn gwirionedd, penderfyniad barnwrol yw'r canonau ar bwyntiau athrawiaethol a oedd yn destun dadl â'r Arminiaid ar y pryd. Flwyddyn wedi marwolaeth Arminius yn 1609, cyhoeddodd ei ddilynwyr ef bum erthygl eu Gwrthdystiad i ddatgan eu gwyriad oddi wrth Galfiniaeth lymach y Gyffes Felgig. Y canonau hyn yw barn y Synod yn erbyn y Gwrthdystiad hwn. Er hynny, derbyniwyd diwinyddiaeth Arminaidd yn swyddogol gan y wlad yn nes ymlaen ac mae ffurfiau gwahanol ohoni wedi parhau o fewn Protestaniaeth, yn enwedig o fewn eglwysi Methodistaidd.

Nid oedd bwriad i'r canonau esbonio athrawiaeth Ddiwygiedig yn ei chyfanrwydd, ond yn hytrach eglurhau'r pum pwynt athrawiaethol yr oedd dadlau drostynt. Dywedir i bum pwynt Calfiniaeth (llygriad llwyr, etholedigaeth diamod, iawn cyfyngedig, gras anorchfygol a dyfalbarhad y saint) grynhoi Canonau Dort wedi i lyfryn yn 1963 eu poblogeiddio ond nid oes perthynas hanesyddol rhwng y ddau beth hyn ac mae rhai ysgolheigion yn dadlau bod eu hiaith yn camlunio ystyr y canonau.

## Nodiadau 
 

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* *But for the Grace of God* gan Cornelis P. Venema
* *The Golden Chain of Salvation* gan John Bouwers
* *Unspeakable Comfort* gan Peter Feenstra
* *The Voice of Our Fathers* gan Homer Hoeksema
* *The Reformed Doctrine of Predestination* gan Lorraine Boettner
* *She Synod of Dordt* gan Thomas Scott
* *The Canons of Dordt* gan Henry Peterson
* *The Five Points of Calvinism* gan David Steele a Curtis Thomas
* *The Works of John Owen, Vol. 10*
* *TULIP* gan William Jay Hornbeck II

## Dolenni allanol 
* Yr Eglwys Ddiwygiedig Gristnogol: Canonau Dort
* Canonau Dort yn Lladin, Iseldireg, Saesneg, Rwsieg a Wcreineg 
* Canonau Dort yn Fietnameg
* Recordiad Sain o Ganonau Dort (mp3)

Categori:Gweithiau 1619
Categori:Tair Ffurf Undod
Sancsiynau economaidd

Cosbau masnachol ac ariannol a orfodir gan un wladwriaeth yn erbyn wladwriaeth arall, neu yn erbyn unigolyn, grŵp, neu weithredydd arall, yw **sancsiynau economaidd**. Hwn yw un o'r dulliau llymaf o wladweinyddiaeth economaidd, a ffordd bwysig o weithredu amcanion polisi tramor drwy amlygu ac arfer dylanwad a grym mewn cysylltiadau rhyngwladol. Maent yn cynnwys cyfyngiadau ar fasnach ryngwladol, gohirio cymorth tramor, embargo ar arfau, a rhewi asedau ariannol. Gallai'r fath fesurau gael eu cyflwyno gan un wladwriaeth ar ben ei hun, yn ddwyochrog, neu'n amlochrog.

Awdurdodir sancsiynau economaidd amlochrog gan Siarter y Cenhedloedd Unedig mewn achos o ymosodiad milwrol neu fygythiad i heddwch a diogelwch rhyngwladol. Gorfodwyd sancsiynau gan y Cenhedloedd Unedig ar lywodraeth De Affrica yn ystod cyfnod apartheid, ac yn erbyn Saddam Hussein, Arlywydd Irac, yn sgil goresgyniad Coweit. Mae sancsiynau yn agwedd ddadleuol iawn o bolisi tramor. Mae nifer o bobl yn haeru eu bod yn aneffeithlon, ac yn anfoesol. Yn achos sancsiynau'r Cenhedloedd Unedig yn erbyn Irac yn y 1990au, cawsant effaith ddifethol ar boblogaeth y wlad. 

## Cyfeiriadau 
Economaidd
Categori:Masnach ryngwladol
Cnex

Rhaglen ddychanol ar ffurf cartŵn ar y sianel S4C oedd **Cnex**.

## Trosolwg 
Cafodd y sioe ei ysgrifennu gan Paul Lewis a Keith Rees. Roedd y sioe yn dychanu enwogion Cymraeg gan gynnwys, Bryn Terfel, Gerallt Pennant, Bryn Fôn, Gwyneth Glyn, Glyn Wise, Dai Jones, Rhodri Morgan, Dafydd Wigley, Iolo Williams a sawl un arall. 

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Iwan Edwards

Arweinydd corawl Cymreig-Canadaidd oedd **Iwan Edwards** CM (5 Hydref 1937 – 4 Mawrth 2022). Dros deugain mlynedd sefydlodd ac arweiniodd nifer o gorau. Roedd e'n Aelod o Urdd Canada ers 1995.  

Cafodd Edwards ei eni yng Nghymru. Astudiodd gerddoriaeth yng Ngholeg Prifysgol Cymru, a graddiodd ym 1961. Gadawodd Edwards Gymru yn 1965 ac symud i Ganada lle roedd e'n byw ym Montréal.

Roedd Edwards yn arweinydd gwadd Côr Cenedlaethol Ieuenctid Canada ym 1998-1999. Daeth yn Gyfarwyddwr Artistig ac yn Arweinydd Côr Siambr Canada.

Bu farw Edwards fore 4 Mawrth 2022, yn ei gartref yn Lachine, Canada, yn 84 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion o Ganada
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2022
Iechyd meddwl babanod

Astudiaeth o iechyd meddwl fel y mae'n berthnasol i fabanod, plant bach a'u teuluoedd yw **iechyd** meddwl plant. Mae'r maes yn ymchwilio i ddatblygiad cymdeithasol ac emosiynol gorau posibl babanod a'u teuluoedd yn ystod tair blynedd gyntaf bywyd. Gellir hefyd ystyried datblygiad gwybyddol, a datblygiad sgiliau echddygol (*motor skills*) yn rhan o ddarlun iechyd meddwl babanod. 

Gellir olrhain y diddordeb ym mywyd meddwl babanod yng nghyd-destun eu perthnasoedd cynnar yn ôl i waith Anna Freud, John Bowlby, a Donald Winnicott. Fel mudiad polisi iechyd cyhoeddus, ymchwil empirig (hy gwylio babanod), a newid mewn ymarfer clinigol daeth y twf mwyaf yn ystod y 1960au a'r 1970au. Mae'r llenyddiaeth helaeth sydd wedi dod i'r amlwg ers tarddiad y maes wedi'i hadolygu'n academaidd. Ymhlith yr egwyddorion sylfaenol o werthuso ac o drin y baban, neu'r plentyn y mae iechyd meddwl y rhiant neu'r rhieni a'u perthynas; hefyd mae'r ffaith fod datblygiad cyflym a ffurfiannol yr ymennydd a'r meddwl ym mlynyddoedd cyntaf bywyd y plentyn yn allweddol.

## Cymru 
Yr unig uned ar gyfer merched beichiog a mamau newydd sydd â phroblemau iechyd meddwl yng Nghymru yw'r un yng Nghastell-nedd Port Talbot. Mae'n arferol trin merched wedi 32 wythnos o feichiogrwydd, nes bod eu babanod yn flwydd oed.

## Sefydliadau a mudiadau 
Ledled y byd, mae Cymdeithas y Byd ar gyfer Iechyd Meddwl Babanod (WAIMH) a'i chymdeithion yn weithgar wrth fynd i'r afael â phryderon iechyd meddwl babanod. Yn sail i'w syniadau a'i hamcanion mae astudiaeth wyddonol a chlinigol barhaus o ddatblygiad babanod a'i effaith ar ddatblygiad diweddarach y plentyn a'r oedolyn. Cynhelir cyngres bydeang y WAIMH yn ystod blynyddoedd eilrif (2020, 2022..)

## Ymdopi ag ynysu cymdeithasol 
Yn ystod y Gofid Mawr, sylweddolwyd fod ynysu rhieni oddi wrth deulu a ffrindiau cefnogol ac aelodau’r gymuned, yn medru ychwanegu straen ar y teulu cyfan. Sylweddolwyd fod babanod hŷn a phlant iau hefyd yn poeni nad ydynt yn gweld aelodau agos y teulu, a phobl bwysig eraill yn eu bywydau, fel gofalwyr ac athrawon. Gall defnyddio galwadau fideo, galwadau Zoom (neu debyg), rhannu lluniau drwy ebost ayb a recordio fideos helpu’r rhiant a’r babi i deimlo’u bod wedi’u cysylltu yn ystod y cyfnod hwn o fod ar wahân. Gall hyn hefyd helpu’r babi i addasu ac adeiladu perthnasoedd allweddol er na all weld yr anwyliaid hyn yn y cnawd.  

## Gweler hefyd 
* Theori ymlyniad
* Cam-drin plant
* Cam-drin plant yn rhywiol
* Lles plant

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ymdopi drwy gyfnod y coronafeirws: Trwy lygaid babanod  (Cymraeg)
* Sero i Dri
* Cymdeithas y Byd ar gyfer Iechyd Meddwl Babanod (WAIMH)
* "Cylchgrawn Iechyd Meddwl Babanod"

Categori:Iechyd meddwl
Llawenydd

[bawd| [Chwerthin|Mae chwerthin, fel chwerthin y plant Bangladeshaidd hyn, yn fynegiant nodweddiadol o lawenydd.]]

Mae'r gair **llawenydd** yn cyfeirio at yr emosiwn a achosir gan les, llwyddiant, neu ffortiwn da, ac mae'n cael ei gysylltu'n nodweddiadol â theimladau o hapusrwydd dwys, hirhoedlog. 

## Gwahaniaeth yn erbyn gwladwriaethau tebyg 
Gwelodd C. S. Lewis wahaniaeth amlwg rhwng llawenydd, pleser, a hapusrwydd: "I sometimes wonder whether all pleasures are not substitutes for Joy",[1] and "I call it Joy, which is here a technical term and must be sharply distinguished both from Happiness and Pleasure. Joy (in my sense) has indeed one characteristic, and one only, in common with them; the fact that anyone who has experienced it will want it again... I doubt whether anyone who has tasted it would ever, if both were in his power, exchange it for all the pleasures in the world. But then Joy is never in our power and Pleasure often is."[2] 

Dywed Michela Summa mai’r gwahaniaeth rhwng llawenydd a hapusrwydd yw, “Mae llawenydd yn cyd-fynd â’r broses drwodd a thrwodd, tra bod hapusrwydd i’w weld yn cael ei glymu’n fwy caeth i foment cyflawniad y broses... nid ymateb emosiynol uniongyrchol yn unig yw llawenydd. digwyddiad sydd wedi’i wreiddio yn ein pryderon bywyd ond sydd hefyd wedi’i rwymo’n dynn i’r foment bresennol, tra bod hapusrwydd yn rhagdybio safiad gwerthusol am un cyfnod o’ch bywyd neu’ch bywyd eich hun yn ei gyfanrwydd.” [1] 

## Achosion 
Mae achosion llawenydd wedi'u priodoli i wahanol ffynonellau. When the mind is pure, joy follows like a shadow that never leaves” - Bwdha Gautama, 

"[Joy is] the emotional dimension of the good life, of a life that is both going well and is being lived well." - Miroslav Volf

Dyma wir lawenydd bywyd, cael eich defnyddio at ddiben a gydnabyddir gennych eich hun fel un nerthol; cael eich treulio’n llwyr cyn eich taflu ar y domen sgrap; bod yn rym Natur yn lle clod bach hunanol twymyn o anhwylderau a chwynion yn cwyno na fydd y byd yn ymroi i'ch gwneud yn hapus - George Bernard Shaw 

Mae Ingrid Fetell Lee wedi astudio ffynonellau llawenydd. Ysgrifennodd y llyfr "Joyful: The Surprising Power of Ordinary Things to Create Extraordinary Happiness",  a rhoddodd sgwrs TED ar y pwnc, o

Mae Arianna Huffington hefyd wedi bod yn hyrwyddwr mawr o sbardunau llawenydd, gan ddwyn i gof llawenydd trwy sbardunau penodol. Mae'r rhain yn sbardunau sy'n ymwneud â gweithgareddau sy'n ysgogi niwrogemegau penodol fel dopamin. Yn ôl Huffington, mae gweithgareddau sy'n gallu ysgogi ymateb niwrocemegol cadarnhaol yn gynhyrchwyr llawenydd.

## Dolenni Ychwanegol 
https://meddwl.org/

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechyd meddwl
Tipi

Pabell siâp côn yw **tipi**, a wneir yn draddodiadol o bolion pren hir syth wedi'u gorchuddio â chrwyn anifeiliaid, er y gall tipis modern gael eu gorchuddio â chynfas.
Mae gan y strwythur ddau fflap nodweddiadol i ryddhau mwg o'r tu mewn.

Defnyddiwyd tipis gan rai o brodorion Gogledd America, yn enwedig ar Wastadeddau Mawr yr Unol Daleithiau a Chanada, yn arbennig  y Sioux a'u saith is-lwyth, yr Iowa, yr Otoe, y Pawnee, a llwythau eraill. Fe'i defnyddiwyd hefyd ar ochr orllewinol y Rockies gan lwythau fel yr Yakama a'r Cayuse. Mae llawer o'r cymunedau hyn yn dal i'w defnyddio, er yn bennaf at ddibenion seremonïol yn hytrach na bywyd bob dydd. Roedd tipi yn aml yn cael eu paentio.

Daw'r gair "tipi" o'r iaith Lakota.

Mae'r gair "wigwam" weithiau'n cael ei ddefnyddio'n anghywir ar gyfer tipi. Fodd bynnag, mae wigwam yn fath gwahanol o strwythur, sef cysgodfan siâp cromen wedi'i gwneud o risgl wedi'i haenu ar bolion.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Diwylliant pobloedd brodorol Gogledd America
Cadillacs and Dinosaurs

Cyfres deledu animeiddiedig Canadaidd–Americanaidd sy'n seiledig ar y comigion gan Mark Schultz a gêm fideo gan Capcom yw ***Cadillacs and Dinosaurs*** (1993–1994). Caiff ei ddarlledu ar rwydwaith CBS yn bennaf yn yr Unol Daleithiau; YTV yng Nghanada.

## Cymeriadau/Serennu
* Jack Tenrec – David Keeley
* Hannah Dundee – Susan Roman
* Mustapha Cairo – Bruce Tubbe
* Kirgo – David Fox
* Council of Governors: 
* Governor Wilhelmina Scharnhorst – Dawn Greenhalgh
* Governor Dahlgren – Kristina Nicoll
*Governor Toulouse – Philip Williams
* Nock – Don Dickinson
* Dr. Fessenden – John Stocker
* Hammer Terhune – Ted Dillon
* Wrench Terhune – Colin O'Meara
* Vice Terhune – Frank Pellegrino
* Mikla – Lenore Zann
* Griths: 
* Hobb – Don Francks
* Wild Boy –
### Deinosoriaid
* Cutter  – *Allosaurus*
* Shivet – *Tyrannosaurus*
* Mack – *Triceratops*
* Sandbuck – *Apatosaurus*
* Tri-colored Sandbuck – *Diplodocus*
* Wahonchuck – *Stegosaurus*
* Whiptail – *Nothosaurus*
* Thresher – *Mosasaurus*
* Zeek  – *Pteranodon*
* Bonehead – *Pachycephalosaurus*
* Tree Grazer – *Brachiosaurus*
* Hornbill – *Parasaurolophus*
* Crawler – *Ankylosaurus*
* *Deinonychus*
* *Velociraptor*
* *Dimetrodon*
* *Glyptodon*
* Cave hyena
* Woolly mammoth
* *Peramus*
* *Phorusrhacos*
* *Troodon*
* *Eoraptor*
* *Machairodus*
* *Compsognathus*
* *Coelophysis*
* *Struthiomimus*
* *Protoceratops*
* *Mixosaurus*
* *Stegoceras*

## Rhestr Penodau
*Rogue -01- (18 Medi 1993)
*Dino Drive -02- (25 Medi 1993)
*Death Ray -03- (2 Hydref 1993)
*Siege -04- (9 Hydref 1993)
*Wild Child -05- (23 Hydref 1993)
*Mind Over Matter -06- (6 Tachwedd 1993)
*Survival -07- (20 Tachwedd 1993)
*It Only Comes Out at Night -08- (27 Tachwedd 1993)
*Remembrance -09- (11 Rhagfyr 1993)
*Pursuit -10- (18 Rhagfyr 1993)
*Departure -11- (14 Ionawr 1994)
*Duel -12- (21 Ionawr 1994)
*Wildfire -13- (28 Ionawr 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Canadaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1993
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1994
Tongatapu

250px|iawn|bawd|Delwedd lloeren o Tongatapu.
Mae **Tongatapu** yw'r prif ynys Tonga. Dyma safle prifddinas Tonga, Nuku'alofa. Yn 2018, poblogaeth Tongatapu oedd 74,611, neu 70.5% o gyfanswm poblogaeth Tonga.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Tonga
Dnipro

Dinas yn Wcráin yw **Dnipro** (  [dn⁽ʲ⁾iˈpɔ] ( ;  [dnʲepr]). Pan oedd Wcráin yn rhan o'r Undeb Sofietaidd, galwyd y ddinas  **Dnipropetrovsk** (    [ˌdn⁽ʲ⁾ipropeˈtrɔu̯sʲk];    [dnʲɪprəpʲɪˈtrofsk] ( ) o 1926 tan fis Mai 2016, yw pedwaredd ddinas fwyaf Wcráin, gyda thua miliwn o drigolion.  Fe'i lleolir yn rhan ddwyreiniol Wcráin, 391 km (243 mi)  i'r de-ddwyrain o'r brifddinas Wcreineg Kyiv ar Afon Dnieper, ac ar ôl hynny mae'n cael ei enwi. Dnipro yw canolfan weinyddol Oblast Dnipropetrovsk . Hi yw sedd weinyddol hromada trefol Dnipro.  Roedd y boblogaeth 980,948 ym 2021. 

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Wcráin
Alofi

250px|iawn|bawd|Alofi.
250px|iawn|bawd|Lleoliad Alofi yn Niue.

Mae **Alofi** yw'r prifddinas Niue. Yn 2017, roedd gan Alofi boblogaeth o 597, sy'n golygu mai hi yw'r ail brifddinas leiaf yn y byd (ar ôl Ngerulmud, prifddinas Palau).

## Cyfeiriadau
Categori:Niue
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Iryna Bui

Biathletwr Paralympaidd a sgïwr traws gwlad o Wcráin yw **Iryna Vasylivna Bui** (; ganwyd 29 Ebrill 1995). Enillodd y fedal aur yn nigwyddiad sefyll 10 cilomedr y merched yng Ngemau Paralympaidd y Gaeaf 2022 a gynhaliwyd yn Beijing, Tsieina. Cystadlodd hefyd yng Ngemau Paralympaidd y Gaeaf yn 2014 a 2018. Enillwyd y medalau arian ac efydd yn yr un digwyddiad hefyd gan gystadleuwyr Wcrain, Oleksandra Kononova a Liudmyla Liashenko.

Cafodd Bui ei geni yn Derazhnia, Khmelnytskyi Oblast â chamffurfiad cynhenid yn y llaw chwith. Yn 15 oed, dechreuodd gymryd rhan mewn chwaraeon. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar yr arena ryngwladol ym mis Rhagfyr 2011, pan ddechreuodd gystadlu ar lefel ryngwladol mewn sgïo traws gwlad a biathlon. Yn 2012, cafodd Bui ei gynnwys yn nhîm Paralympaidd Wcráin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhestr o ddinasoedd yn Seland Newydd

Dyma restr o ddinasoedd yn Seland Newydd.

## Ynys y Gogledd
* Auckland
* Gisborne
* Hamilton
* Hastings
* Masterton
* Napier
* New Plymouth
* Palmerston North
* Rotorua
* Taupo
* Tauranga
* Wellington (prifddinas)
* Whanganui
* Whangarei

## Ynys y De
* Blenheim
* Christchurch
* Dunedin
* Invercargill
* Nelson
* Queenstown
* Timaru

## Gweler hefyd
* Rhestr o ddinasoedd yn Seland Newydd yn ôl poblogaeth
* Rhestrau o ddinasoedd yn Oceania
Cwinten

Traddodiad priodasol yng Ngorllewin Cymru yw **Cwinten** neu **cwintyn**.
bawd|Cwinten ym Mlaenycoed, 2022

## Y gwinten wreiddiol 
Yn draddodiadol byddai postyn tua deuddeg troedfedd o hyd wedi ei sicrhau'n gadarn yn y ddaear ac ar ei ben ddarn byrrach o bren yn troi ar ei echel a'r ochor arall chwdyn llawn tywod arno.
bawd|Cwinten yn dal i fyny ceir ym Mlaenycoed, 2022

## Y gwinten bresennol 
Nid yw'r gwinten yn cael ei defnyddio yn aml nawr gan fod yr hen traddodiadau priodasol cefn gwlad yn marw allan. Ond pan mae yn cael ei ddefnyddio rhoddir rhaff wellt ar draws y lôn gan rhwystro gwesteion y priodas i fynd i'r gwasanaeth. Mae'r rhaff wedi ei ardduno gyda llysiau, dillad, blodau a rhubanau. Yn ogystal, mae'n draddodiadol rhwystro'r briodferch/fab yn benodol ac os yw'r briodferch/fab yn dod o lôn fferm rhoddir pob math o rwystrau ar hyd y lôn megis coed, soffas neu ddodrefn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Priodasau, uniadau, a phartneriaethau yn y Deyrnas Unedig
Rhestr dinasoedd Awstralia

Dyma restr o ddinasoedd yn Awstralia. Dangosir prifddinas y wladwriaeth mewn print trwm.

## De Awstralia
* **Adelaide**
* Mount Gambier
* Murray Bridge
* Port Augusta
* Port Lincoln
* Port Pirie
* Victor Harbour
* Whyalla

## De Cymru Newydd
* Albury
* Armidale
* Bathurst
* Broken Hill
* Cessnock
* Coffs Harbour
* Dubbo
* Gosford
* Goulburn
* Grafton
* Griffith
* Lismore
* Lithgow
* Maitland
* Mynyddoedd Glas
* Newcastle
* Orange
* Port Macquarie
* Queanbeyan
* **Sydney**
* Tamworth
* Tweed Heads
* Wagga Wagga
* Wollongong

## Gorllewin Awstralia
* Albany
* Broome
* Bunbury
* Busselton
* Geraldton
* Kalgoorlie
* Karratha
* Mandurah
* **Perth**

## Queensland
* **Brisbane**
* Cairns
* Gladstone
* Gold Coast
* Gympie
* Hervey Bay
* Ipswich
* Mackay
* Maryborough
* Mount Isa
* Rockhampton
* Sunshine Coast
* Toowoomba
* Townsville

## Tasmania
* Burnie
* Devonport
* **Hobart**
* Launceston

## Tiriogaeth Prifddinas Awstralia
* **Canberra**

## Tiriogaeth y Gogledd
* Alice Springs
* **Darwin**

## Victoria
* Ararat
* Bairnsdale
* Ballarat
* Benalla
* Bendigo
* Geelong
* Hamilton
* Horsham
* Mildura
* Sale
* Shepparton
* Swan Hill
* Wangaratta
* Warrnambool
* Wodonga

## Gweler hefyd
* Rhestr o ddinasoedd yn Awstralia yn ôl poblogaeth
* Rhestrau o ddinasoedd yn Oceania

Awstralia

Dinasoedd
Cangarŵ coch

[250px|iawn|bawd|Cangarŵ coch gwrywaidd yn [Sw Melbourne.]]
Mae'r **cangarŵ coch** (*Osphranter rufus*) yn rhywogaeth o gangarŵ sydd i'w ganfod yng nghanol Awstralia. Nhw yw'r rhywogaethau macropod mwyaf. Disgrifiwyd y rhywogaeth am y tro cyntaf ym 1822. Mae'n gangarŵ mawr iawn gyda chlustiau hir, pigfain a thrwyn siâp sgwâr. Mae'r gwrywod a'r benywod yn edrych yn wahanol i'w gilydd.

Mae'r cangarŵ coch wedi'i warchod gan y gyfraith yn Awstralia.

## Cyfeiriadau
Categori:Cangarŵs
Antoni Malczewski

Bardd Pwylaidd oedd **Antoni Malczewski** (3 Mehefin 1793 – 2 Mai 1826) sydd yn nodedig am ei gerdd "Maria" (1825), un o weithiau cynhara'r mudiad Rhamantaidd yn llên Gwlad Pwyl.

Ganed ef yn ystod blynyddoedd olaf y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd, naill ai yn Warsaw neu yn Knyaginino, yn fab o deulu cefnog o filwyr a thirfeddianwyr. Cafodd ei fagu yn rhanbarth Volyn, yn y gororau rhwng y Bwyldir a'r Wcráin, a mynychodd yr ysgol yn Krzemieniec. Yn ystod Rhyfeloedd Napoleon, ymunodd â byddin Dugiaeth Warsaw. Cafodd ei ryddhau o wasanaeth milwrol yn sgil buddugoliaeth Ymerodraeth Rwsia yn erbyn Ymerodraeth Napoleon, ac aeth ar grwydr drwy Orllewin Ewrop. Ymsefydlodd yn Wcráin ym 1821, a syrthiodd mewn cariad â Zofia Rucińska, gwraig a oedd yn dioddef gan nerfusrwydd. Bu'r berthynas yn boenus ac yn gywilyddus, ac i osgoi sgandal, ffoes y ddau ohonynt ac ymsefydlasant yn Warsaw.

Ym 1825 cyhoeddodd ei unig waith llenyddol, y gerdd hir "Maria", sydd yn traddodi hanes y gŵr ifanc Wacław wrth iddo frwydro'n erbyn y Tatariaid. Wedi iddo ymlid y goresgynwyr hynny o Wcráin, mae'n dychwelyd i'w gartref, ond i ddarganfod corff ei wraig, Maria, yn farw. Dyma esiampl nodweddiadol a dylanwadol o'r "ysgol Wcreinaidd" ym marddoniaeth Bwyleg y cyfnod, a fe'i ystyrir yn glasur o lenyddiaeth y Pwyliaid.

Rhyw flwyddyn wedi cyhoeddi "Maria", bu farw Antoni Malczewski mewn tlodi yn Warsaw yn 33 oed, o achos anhysbys.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Marwolaethau 1826
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Pobl o Warsaw