Uchelwydd

[bawd|dde|Uchelwydd (*[Viscum album*) yn tyfu ar Fedwen Arian]]

**Uchelwydd** yw'r enw cyffredin am grŵp o blanhigion lled-barasitig sy'n tyfu ar goeden neu brysgwydd. Esblygodd parasitiaeth naw gwaith yn unig ym myd planhigion; o'r naw hynny, mae'r uchelwydd parasitig wedi esblygu'n annibynnol pum gwaith: *Misodendraceae*, *Loranthaceae*, *Santalaceae* (a ystyriwyd yn flaenorol o deulu gwahanol yr *Eremolepidaceae*), a *Santalaceae* (a arferai gael ei ystyried fel rhan o deulu'r *Viscaceae*).

Mae uchelwydd yn blanhigyn gwenwynig sy'n achosi problemau gastro-berfeddol difrifol gan gynnwys poen yn y bol a dolur rhydd ynghyd â churiad calon isel.

Paratowyd rhannau helaeth o'r canlynol gan grŵp o naturiaethwyr Cymdeithas Edward Llwyd yn nechrau'r 1990au dan ochl rhagflaenydd Prosiect Llên Natur ar y pryd, sef Llên y Llysiau.

## Disgrifiad
Planhigyn lled-arysol sydd i'w gael ar frigau coed eraill (y bisgwydden, coed drain gwynion, coed poplys a'r afal (yn anaml iawn ar derw).

## Tiriogaeth
Bu'r uchelwydd yn hynod o gyson a sefydlog ei ddosbarthiad yng Nghymru a Phrydain dros ganrifoedd fel yr awgrymir sawl gwaith isod. Beth yw'r rhesymau am hyn? O ran y tymor hir (dau fileniwm) mae amlygrwydd yr uchelwydd ym Môn a swydd Gaer (isod eto) mewn ffynonellau cynnar yn codi cwestiynau diddorol i'w gwyntyllu, yn achos Môn yn y cofnod paill. A oedd yr un cysondeb dros amser ar draws Ewrop? Efallai bod ei diriogaeth yn y byd wedi ei ehangu gan bobl trwy ei ddefnyddio i wneud glud dal adar.

## Llên Gwerin
Priodolid rhin arbennig y planhigyn hwn i'r cyfnod clasurol. Yng ngwaith Plinius (23-79) y ceir y cyfeiriad pwysicaf am hyn. O'r gwaith hwnnw y deilliodd cymaint o'r traddodiadau "dysgedig" a gwerinol wedi hynny. Cysyllta ef y planhigyn hwn â'r Derwyddon, a byddai'r rheiny yn rhoi gwerth mawr ar y planhigyn hwn pe tyfai ar dderwen, ac ystyrid bod grym iachau mawr i'r planhigyn. Gwnaed yn fawr o hyn gan glerigwr o Sais William Sturkeley (1687–1765) a fu'n fwy cyfrifol na neb am ymestyn y rhamant hwn, ac a dyfai uchelwydd yn ei ardd yn swydd Lincoln ar hen afallen yng nghanol cylch o goed "derwyddol". bawd|Uchelwydd Viscum album yn tyfu ar dderwen yn Ffrainc, Gorffennaf 2008

Credid y byddai grym serchfrydig i'r planhigyn, a hynny sydd wedi esgor ar yr arfer sy'n parhau o gwmpas y Nadolig o gusanu o dan frigyn y planhigyn. Mae y traddodiadau mwyaf am y planhigyn hwn yn deillio o ardaloedd lle mae i'w gael yn tyfu.

Yng Nghymru dim ond ar gyrion dwyreiniol y wlad y'i ceir. Noda Roy Vickery  gofnod o 1856 yng Nghonwy lle yr oeddid wedi stwffio darn o uchelwydd i fyny simnai i gadw ysbrydion drwg draw.

## Meddygaeth
Gwasgaru gwlybyroedd a meddalu pen-dyn gyda resin a chwyr yn enwedig gyda chalch a gwin angen ffynhonnell. Yn cael ei ddefnyddio ar gyfer llewyg

Ychydig o achosion fu o wenwyno gan wyddfid, ond ystyrir rhywogaethau eraill o'r teulu (*Loranthus* a *Phoradendron*) yn wenwynig iawn. Mae dail a ffrwythau *Viscum* yn cynnwys protinau tocsig basaidd a elwir yn *viscotoxins*, sydd yn gymysgiad o *polypeptides* o dras agos i'w gilydd.
;Symptomau gwenwyn
*Datblygodd gi Griffon symptomau nerfol ar ôl bwyta tusw o wyddfid gydag aeron arno. Bu'n ysgwyd ei ben a chollodd reolaeth ar ran ôl y corff. Bu farw'r anifail  5 awr yn ddiweddarach ar ôl cynhyrchu llawer o boer, iwrin o liw tywyll a cholli tymheredd corff a phwls yn raddol. 
*Mewn achos arall datblygodd gi gyfnodau hir o gyffro, a bu'n sensitive iawn i unrhyw gyffyrddiad a'r abdomen.
*Achosion o wenwyno mewn pobl yn fwyaf tebygol o ddigwydd i blant adeg y Nadolig. Simptomau achosion difrifol yn cynnwys gwefusau gwelw, y llygaid yn ymfflamychu, cannwyll y llygaid yn fawr, pwls yn araf, anadlu yn llafurus, *hallucinations* a *coma*. Canlyniad bwyta 3-4 aeronen yw symptomau ysgafn yr uchod gyda gastroenteritis yn dilyn dogn fawr ohonynt. Dylid ysgogi cyfog yn y claf

Ni ddylid anghofio cysylltiad symboliaeth a defodiaeth yr uchelwydd hwnnw sydd yn perthyn I'r derw. Y dderwen oedd fwyaf sanctaidd i'r Derwyddon yn pob son (ee. Stead ac eraill 1986; gweler ysgrif y rhywogaeth honno a phan gafwyd y planhigyn arysol rhyfedd hwn, gydag aeron gwyn lloeraidd, ar dderwen yn hytrach nac ar yr afallen, atgyfnerthwyd ei sancteiddrwydd.

Plinius yr Hynaf yn ei *Naturalis historia* (XV1, 249) sydd yn rhoi i ni'r adroddiad mwyaf cynhwysfawr o ddefodau'r Derwyddon yr oedd yr uchelwydd yn rhan ohonynt. Fe'u cesglir yn ôl yr awdur Rhufeinig ar 6ed diwrnod y lloer (felly meddai y mae'r offeiriaid hyn yn mesur eu blwyddyn). Dewisient y diwrnod hwn gan fod y lloer, er nad eto yn ei lawn dwf, eto yn gryf ei ddylanwad. Galwant yr uchelwydd yn eu hiaith yr holl iach.

Noda‘r dyddiadurwr William Bulkeley o Fôn yn y 18g. iddo blannu hadau uchelwydd ar wahanaol fathau o goed gan gynnwys derw:

:4th. Ebrill 1748 *The Wind E. blowing fresh and cold & generally Sun shiny & dry all day; Inoculated to day 6 berries of the Misletoe, 4 in the smooth rind of 4 Oaks, one in an Apple tree, & one in an Ash*. WB

Ar ôl paratoi ar gyfer aberth a gwledda o dan y coed, cludant yno ddau darw gwyn a'u cyrn wedi cu rhwymo am y tro cyntaf. Wedi ei wisgo mewn clogyn gwyn, mae offeiriad yn dringo'r goeden ac yn torri'r uchelwydd gyda chryman aur, ac fe'i derbynnir gan eraill mewn clogynnau tebyg. Yna lleddir I gan weddio y bydd y duw yn dychwelyd yr hyn a aberthwyd.

Mae Kendrick 1927 wedi disgrifio tumulus o'r Oes Efydd yn Gristhorpe Scarborough gyda arch o dderw wedi ei orchuddio a changhennau o dderw gyda llwyth o uchelwydd a oedd wedi ymddatgymalu [cadarnhau'r ffynhonnell] yn Stead et al.

## Gerddi
I'w gael mewn perllanoedd – weithiau wedi ei blannu yno. Ar un adeg gwerthid coed a'r planhigyn eisoes wedi cael ei feithrin amynt

## William Salesbury
Mae sylwadau William Salesbury ar y planhigyn hwn yn rhai gwerth eu nodi. Mae'n mynd ati'n gywir (yn wahanol i'r ddysg safonol) i grybwyll fod blodau ar y planhigyn hwn: *yd y dywaid Phwcsiws [Leonard Fuchs] ni ddwc dim or blodae etto mi welwn arno cibae gwynion gweigion val meint pys y rhein yr oeddwn yn tybieid mae ei vlodae oeddynt.* 

Gwnaed arolwg gan Plantlife yn 1999
 i ddosbarthiad y planhigyn ym Mhrydain. Dangosodd ei fod yn gyffredin iawn o gwmpas ardal Henffordd, gan ymestyn i Gymru, yn enwedig i Went. Ymddengys fod yr hyn a geir gan William Salesbury yn yr 16g yn awgrymu mai tebyg oedd y dosbarthiad y pryd hynny: *Byth ni thyf yr vchelfa ar y ddayar anid ymbric yspaddat, efyll neu ellyc prenn ac hyd y dywaid Phwcsius yn enwedic ar y Dderwen yr hyn ni welais i etto, navcyn tyfy ar ytr vn pren y to yma i Lan Gollen.* 
 
Sonia hefyd fod y llysieuyn i'w gael o'r Waun hyd Llwydlo – cyffelyb i'r hyn a sylwyd arno gan Plantlife yn 1999. Crybwyllodd Rackham y gellid rhannu tir ynys Prydain yn dair rhan – sef yr "Henfyd Hynafol" (*the Ancient Countryside*), yr "Henfyd Cunlluniedig" (*the Planned Countryside*), a'r Ucheldir. Perthyn gorllewin Cymru i'r trydydd category a dwyrain Cymru i'r ail. Awgrymodd Yalden  bod cysylltiad cydrhwng yr Henfyd Hynafol a lledaeniad rhai rhywogaethau sydd yn ddibynol ar barhad eu cynefin dros gyfnod maith. Ymhlith y rhywogaethau sydd yn dangos tiriogaeth sydd yn cyd-ddigwydd a phatrwm y tir hynafol yw'r eos, y pathew, y llygoden gwar melyn a'r uchelwydd.

Ddosbarthiad yr ucheIwydd allan o Perrins

Llyfryddiaeth Rackharn O. (Yalden Perrins (19)),

Harvey & Cohin-Jones DG (1982) Mistletoe Hepatitis 186-187 (yn Cooper & Johnson 1984),

Colin-Jones DG Harvey J (1982) Mistletoe Hepatitis 744-745 (yn Cooper & Johnson 1984),

Britis. 'M edicalJournal 282,

British Medical Journal 284,

Cooper & Johnson (1984) Poisonous plants in Britain and their effects on animals and Man (HMSO),

Brothwell (1986) The Bob Man and the Archaeology orpeople Cyhoeddiadau'r Amgueddla Brydeinig,

Stead et al (1986).

## Traddodiadau
Yn ôl traddodiadau Nadoligaidd, pan fo dau berson yn cwrdd o dan brigyn o uchelwydd, disgwylir iddynt gusanu. Daw'r traddodiad hwn o Lychlyn yn wreiddiol. Yn hanes Llychlyn, roedd yn blanhigyn a gynrychiolai heddwch. Pe digwyddai i elynion gyfarfod o dan uchelwydd mewn coedwig, byddent yn rhoi'u harfau o'r neilltu a chynnal cadoediad tan y diwrnod nesaf. Arweiniodd yr arfer hwn i'r traddodiad o gusanu o dan yr uchelwydd.

Cysylltir yr uchelwydd â defodau'r Derwyddon. Yn ôl Plinius yr Hynaf (23-79 OC) yn ei lyfr *Hanes Naturiol* y ceir y cyfeiriad cynharaf ar ran y dderwen a'r uchelwydd yn nefodau'r derwyddon:

:Y mae'r derwyddon yn meddwl bod popeth sy'n tyfu arni (y dderwen) wedi ei anfon o'r nefoedd... Dyw'r uchelwydd ddim i'w gael yn aml ar y dderwen, a phan geir ef y mae'n cael ei hel gyda defodaeth grefyddol arbennig, os yn bosibl ar chweched dydd y lleuad... Maent yn galw'r uchelwydd wrth enw sy'n golygu, yn eu hiaith hwy, "gwella popeth". Ar ôl paratoi ar gyfer aberth a gwledd o dan y coed, y maent yn dod â dau darw yno ac yn clymu eu cyrn ynghyd am y tro cyntaf. Mae'r offeiriad, wedi ei wisgo mewn gwyn, yn dringo'r goeden ac yn torri'r uchelwydd â chryman aur, ac fe'i delir gan eraill mewn clogwyn gwyn. Yna y maent yn lladd yr ebyrth, gan weddïo ar dduw i fendithio'r rhodd... Maent yn credu bod yr uchelwydd, o'i gymryd mewn diod, yn rhoi ffrwythlondeb i anifeiliaid diffrwyth ac yn gwrthweithio pob gwenwyn.

Ystyrir fod yr uchelwydd yn bwysig i'r Derwyddon am ei fod yn torri rheolau a chonfensiynau (nid yw'n gwreiddio mewn daear fel mae planhigion eraill; mae'n tyfu â'i ben i lawr;[bawd|de|Uchelwydd mewn [Afallen yn Essex, Lloegr]] mae ei aeron yn wynion yn hytrach na duon neu gochion). Cyffelybir ef i organau rhywiol dyn (angen llun) – gwna hyn y planhigyn yn symbol mwy grymus, yn enwedig ar droiad y rhod. Ni chaniateid mynediad iddo felly i Eglwys oherwydd ei gysylltiadau paganaidd a rhywiol (Twm Elias: angen ffynhonnell).

## Oriel

File:Mistletoe.jpg|Uchelwydd mewn Afallen yn Essex, Lloegr
File:Eucalyptus mistletoe.jpg|Uchelwydd mewn Eucalyptus
File:Mistletoe_San_Bernardino_Mountains.jpg|Uchelwydd ym Mynyddoedd San Bernardino
File:Mistletoe-0243.jpg|Gogledd Texas
File:Mistletoe in France.jpg|Versailles, Ffrainc

## Cyfeiriadau
Categori:Nadolig
Categori:Planhigion parasitig
Categori:Planhigion gwenwynig
Categori:Santalales