open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siôn Ceri

Bardd oedd **Siôn Ceri**, sef **Siôn ab y Bedo ap Deio Fychan** (bl. diwedd y 15g - 1540au), a gysylltir â chwmwd Ceri yn ardal Maldwyn, Powys.

## Gwaith llenyddol
Ceir 58 o gerddi gan Siôn ar glawr, yn awdlau, cywyddau ac englynion. Cywyddau mawl a marwnadau i uchelwyr lleol tiriogaeth Powys Wenwynwyn yw trwch y cerddi hyn; ceir cerddi i noddwyr ym Meirionnydd, Ceredigion a'r gogledd-ddwyrain hefyd. Canai ar destunau crefyddol yn ogystal, e.e. cywydd i'r Grog yn Aberhonddu ar gais Rhys ap Morys o Aberbechan - a cheir tri chywydd serch hefyd.

Roedd Siôn Ceri yn ddisgybl barddol i'r bardd mawr Tudur Aled. Canodd farwnad iddo sy'n cyfeirio ato fel,

F'athro hoywdwf weithredoedd;
a'i air da ym erioed oedd.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Siôn Ceri*, gol. A. Cynfael Lake (Aberystwyth: Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd,  1996)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1540au
Categori:Pobl o Faldwyn
Edward Maelor

Bardd a chrythor o Gymru oedd **Edward Maelor** (bl. tua 1586 - 1620), un o'r olaf o Feirdd yr Uchelwyr. Roedd y beirdd Huw Ceiriog a Wiliam Llŷn yn ei adnabod.

Brodor o'r Maelor yn yr hen Sir Ddinbych oedd Edward, o dref Wrecsam neu'r cylch, yn ôl pob tebyg. Roedd ei daid Edward Sirc yn fardd a phencerdd telyn y cofnodir iddo raddio yn Eisteddfod Caerwys 1523, y cyntaf o Eisteddfodau Caerwys. Medrai Edward Maelor olrhain ei ach yn ôl i'r tywysog Madog ap Maredudd, ŵyr Bleddyn ap Cynfyn (m. 1075), brenin Gwynedd a Phowys.

Mae 62 o gerddi Edward Maelor ar glawr, yn gywyddau ac englynion. Canodd gerddi mawl a marwnadau i noddwyr amlwg fel Syr Evan Lloyd o Iâl ac i David Powell o Riwabon a'i fab Samuel. Un o'i gerddi mwyaf nodedig efallai yw ei farwnad i'w gyd-fardd Siôn Tudur (m. 1602).

Roedd Edward Maelor yn un o'r beirdd a hoffai gymryd rhan mewn ymryson barddol. Cedwir cerddi ymryson rhyngddo a William Midleton (Gwilym Ganoldref) a Morys Powel.

Un nodwedd ar ei ganu yw'r cyfeiriadau aml at y trai yn nawdd y beirdd yn y cyfnod hwnnw wrth i hen deuluoedd ymseisnigeiddio neu ddarfod. Awgrymir hefyd ei fod yn Babydd.

## Llyfryddiaeth
*Huw Ceiriog Jones (gol.), *Gwaith Huw Ceiriog ac Edward Maelor* (Caerdydd, 1990)

Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 1620au
Categori:Beirdd Catholig o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Cwmbrân Ganol

Cymuned ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw **Cwmbrân Ganol**. Mae'n cynnwys Hen Gwmbrân a chanol tref newydd Cwmbrân. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 10,469.

Categori:Cwmbrân
Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Cwmbrân Uchaf

Cymuned ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru yw **Cwmbrân Uchaf**. Mae'n cynnwys gogledd-ddwyrain tref Cwmbrân a rhan o Gamlas Sir Fynwy. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 5,674.


Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Edward Sirc

Cerddor a bardd oedd **Edward Sirc** (fl. hanner cyntaf yr 16g). Roedd yn daid i'r bardd Edward Maelor.

## Bywgraffiad
Medrai Edward olrhain ei ach yn ôl i'r tywysog Madog ap Maredudd, ŵyr Bleddyn ap Cynfyn, brenin Powys a Gwynedd. Roedd yn frodor o ardal Maelor yn yr hen Sir Ddinbych (Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw) ac efallai'n byw yn ninas Wrecsam ei hun.

Graddiodd Edward Sirc yn bencerdd telyn yn Eisteddfod Caerwys 1523, y gyntaf o Eisteddfodau Caerwys. Cofnodir hefyd ei fod yn grythor. Roedd hefyd yn fardd a chedwir ar glawr un cywydd a phedwar englyn ganddo.

Roedd Edward Sirc yn noddwr beirdd hefyd. Ceir cywydd a briodolir i Syr Dafydd Trefor yn gofyn telyn iddo.

## Ffynonellau
* *Gwaith Huw Ceiriog ac Edward Maelor*, gol. Huw Ceiriog Jones (Caerdydd, 1990), tt. xx-xxii.

Categori:Genedigaethau'r 1490au
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Cendl

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw **Cendl** (Saesneg: *Beaufort*). Saif ym mhen uchaf Cwm Ebwy Fawr, ac erbyn hyn mae'n un o faestrefi Glynebwy. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 10,328.

Daw'r enw Cymraeg o enw Edwards Kendall, a gymerodd brydles yno yn 1782 ar gyfer gwaith haearn. Yn ddiweddarach, daeth Crawshay Bailey yn berchennog y gwaith yma. Daeth Capel Annibynnol Carmel yn adnabyddus. Roedd hwn wedi ei gynllunio gan y Parchedig Thomas Thomas, Abertawe, a bu Thomas Rees yn weinidog arno.

250px|bawd|dim|Theatr gymunedol Cendl

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Y Gymraeg 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8.1% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 301 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 311 o bobl yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 261 o bobl yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 11.7% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau 

Categori:Cymunedau Blaenau Gwent
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Karakoram

Mynyddoedd o amgylch y ffin rhwng Pacistan, Gweriniaeth Pobl Tsieina ac India yw'r **Karakoram**. Yn dechnegol, nid ydynt yn rhan o'r Himalaya, ond yn ymarferol fe'i hystyrir yn aml fel rhan ohonynt.

Saif y Karakoram yn rhanbarthau Gilgit, Ladakh, a Baltistan. Mae'n cynnwys mwy na 60 copa dros 7,000 medr o uchder. Y copa uchaf yw K2, mynydd ail-uchaf y byd, 8,611 m. Ceir mwy o rewlifau yma nag yn unman arall yn y byd heblaw ardal y pegynnau.

## Copaon y Karakoram 
* K2 (Qogir Feng) (8,611 m)
* Gasherbrum I (8,068 m)
* Broad Peak (Phalchen Kangri) (8,047 m)
* Gasherbrum II (8,035 m)
* Gasherbrum III (7,952 m)
* Gasherbrum IV (7,925 m)
* Distaghil Sar (7,885 m)
* Kunyang Chhish (7,852 m)
* Masherbrum I (7,821 m)
* Batura I (7,795 m)
* Rakaposhi (7,788 m)
* Batura II (7,762 m)
* Kanjut Sar (7,760 m)
* Saltoro Kangri (7,742 m)
* Batura III (7,729 m)
* Saser Kangri (7,672 m)
* Chogolisa (7,665m)
* Haramosh Peak (7,397 m)
* Baintha Brakk (7,285 m)
* Muztagh Tower (7,273 m)

## Gweler hefyd 
* Ardaloedd y Gogledd
* Kashmir

Categori:Mynyddoedd Pacistan
Categori:Mynyddoedd Tsieina
Categori:Mynyddoedd India
Almost Famous

Ffilm Americanaidd a gafodd ei ysgrifennu a'i gyfarwyddo gan Cameron Crowe ydy ***Almost Famous***. Mae'r ffilm yn sôn am bachgen 15 oed sy'n dechrau ysgrifennu ar gyfer cylchgrawn Rolling Stone ac yn cwrdd â band o'r enw "Stillwater". Mae'r ffilm wedi ei seilio ar brofiadau Cameron Crowe yn teithio gyda'r bandiau roc The Allman Brothers Band, Led Zeppelin, The Eagles a Lynyrd Skynyrd.

Categori:Ffilmiau 2000
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Ffliw moch

Clefyd mewn moch fel arfer o'r is-deip ffliw H1N1 yw **ffliw moch**. Yn anaml trosglwyddir ffliw moch i fodau dynol, ond weithiau gall bobl sydd wedi cael cysylltiad agos â moch gael eu heintio.

Achoswyd pandemig ffliw moch 2009 gan feirws H1N1.

## Cyfeiriadau 
Moch
Wil Hopcyn

Bardd o Gymru a oedd, yn ôl Iolo Morganwg, yn awdur y gân adnabyddus ''Bugeilio'r Gwenith Gwyn'' oedd **Wiliam Hopcyn**, mwy adnabyddus fel **Wil Hopcyn** (1700 - 1741).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Llangynwyd, Tir Iarll, Sir Forgannwg, yn awr bwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Cofnodir iddo gyfansoddi cerdd o sen i'r prydyddion yn eisteddfod y Cymer yn 1735.

## Ffugiad Iolo
Iolo Morganwg a honodd iddo gyfansoddi ''Bugeilio'r Gwenith Gwyn*, a datblygwyd y stori ymhellach gan ei fab, Taliesin ab Iolo. Dywedir fod Wil Hopcyn mewn cariad ag Ann Thomas, mwy adnabyddus fel **y Ferch o Gefn Ydfa**. Yn ôl traddodiad, gorfodwyd Ann i briodi Anthony Addocks yn erbyn ei hewyllys, a bu farw o dor-calon yn fuan wedyn. Hi oedd testun y gân adnabyddus *Bugeilio'r Gwenith Gwyn*. Dywedir i Hopcyn gyfansoddi *Bugeilio'r Gwenith Gwyn'' iddi. Ond mae'r ysgolhaig G. J. Williams wedi profi mai un o ffugiadau llenyddol niferus Iolo Morganwg yw'r fersiwn o'r gân a dadogir ganddo ar Wil Hopcyn. Ailwampiodd hen gân werin a oedd yn sôn am "fugeilio'r gwenith gwyn" ac ychwanegodd ati ac yna honni mai Wil Hopcyn a'i gyfansoddodd. Dengys y dystiolaeth mae rhan o brosiect arfaethedig gan Iolo i lunio cyfrol gyfan o gerddi serch wedi eu priodoli i Wil Hopcyn oedd hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1700
Categori:Marwolaethau 1741
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Mynydd y Dorth Siwgr (Brasil)

Lleolir **Mynydd y Dorth Siwgr** (Portiwgaleg: ***Pão de Açúcar***), yn Rio de Janeiro, Brasil, o aber Bae Guanabara ar benrhyn yng Nghefnfor yr Iwerydd. Mae'r mynydd dros 396 medr (1,299&nbsp;ft) uwch lefel y mor, a dywedir fod yr enw'n tarddu o'r tebygrwydd rhwng siâp y mynydd a siâp traddodiadol torth siwgr. Fodd bynnag, cred rhai fod yr enw'n deillio o Pau-nh-acuqua (“bryn uchel”) yn yr iaith Tupi-Guarani, fel a ddefnyddir ymhlith y Tamoios brodorol.

## Ymddangosiadau yn y cyfryngau
Mae'r mynydd yn enwog am ei ymddangosiad cofiadwy yn y ffilm James Bond, Moonraker lle mae'r dihiryn Jaws yn ceisio lladd 007 a'i gyfaill Dr. Holly Goodhead ar dram. Defnyddir y copa hwn mewn ffilmiau er mwyn gosod y lleoliad yn syth, am fod y mynydd yn cael ei gysylltu gymaint â Rio de Janeiro.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol

Categori:Mynyddoedd Brasil
Llanllwchaearn, Powys

:''Am y gymuned o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Llanllwchaearn, Ceredigion.

Pentref bychan yng nghymuned y Drenewydd a Llanllwchaearn, Powys, Cymru, yw **Llanllwchaearn** (hefyd: **Llanllwchaiarn**). Saif yn ardal Maldwyn ar lan Afon Hafren tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Drenewydd. Rhed lôn y B4568 trwyddo. Mae Camlas Trefaldwyn yn agos i'r pentref.

Tua dwy filltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain ceir safel Castell Dolforwyn.

O ddiwedd yr Oesoedd Canol hyd yr 17g roedd teulu plas Aberbechan, sy'n gorwedd yn y plwyf, yn noddwyr pwysig i feirdd Maldwyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganed y dyn busnes arloesol Pryce Pryce-Jones yn Llanllwchaearn.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Y Drenewydd a Llanllwchaearn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Croenlid

Math o dermatitis ydy **croenlid** neu **clewri** (Saesneg: *eczema*), sef yr epidermis yn chwyddo. Mae sawl math o groenlid a cheir un neu ragor o'r symtomau canlynol: croen sych, croen gyda rash coch arno neu'n chwyddo, cosi, cracio neu'n dod yn rhydd. Nid oes gyffur o unrhyw fath a all ei wella yn ôl meddygaeth gonfensiynol, ond gellir lleddfu'r symtomau drwy wahanol gyffuriau megis antihistamin, olew arbennig ayb.

## Meddygaeth naturiol 
Gellir trin croenlid gyda'r llysiau rhinweddol canlynol: Camri, Lafant, Gwenynddail, Saets y waun.

Categori:Afiechydon
Denali

**Denali**, hefyd **Mynydd McKinley** (Saesneg: *Mount McKinley*), yw copa uchaf yr Unol Daleithiau a chopa uchaf Gogledd America. Saif yn Alaska. Ceir tywydd anarferol o oer ar y mynydd, ac mae pum rhewlif sylweddol ar ei lethrau. Sefydlwyd Parc Cenedlaethol Denali o amgylch y mynydd yn 1980.

Hawliodd y fforiwr Frederick Cook ei fod wedi dringo'r mynydd yn 1906, ond profwyd yn ddiweddarach nad oedd wedi cyrraedd y copa. Yn 1910, dringwyd y mynydd gan bedwar o ddynion lleol, Tom Lloyd, Peter Anderson, Billy Taylor a Charles McGonagall. Cyhaeddasant y Copa Gogleddol, yr isaf o ddau gopa'r mynydd. Cyrhaeddwyd y copa uchaf yn 1913 gan Walter Harper.

Categori:Mynyddoedd Alaska
Samson (Beibl)

[bawd|dde|360px|*Samson a Delilah*, gan [Anthony van Dyck (1599-1641)]]

Cymeriad Beiblaidd yn yr Hen Destament yw **Samson** neu **Shimshon** (Hebraeg: **שמשון**, *Šimšon*). Ceir ei hanes yn Llyfr y Barnwyr, p.&nbsp;13 - 16, ac hefyd yn *Hynafiaethau yr Iddewon* gan Josephus.

Disgrifir Samson fel gŵr o gryfder anarferol, sy'n lladd llew a'i ddwylo ac yn ymladd yn erbyn y Ffilistiaid, gan ladd nifer fawr ohonynt. Mae'n syrthio mewn cariad ag un o ferched y Ffilistiaid, Delilah, sy'n darganfod mai yn ei wallt y mae cyfrinach ei gryfder. Wedi iddo dorri ei wallt tra mae'n cysgu, mae'n ei fradychu i'r Ffilistiad, sy'n ei ddallu a'i gadw'n garcharor yn Gaza.

Yn ystod seremoni yn nheml y duw Dagon, arweinir Samson i mewn i'r deml. Erbyn hyn, mae ei wallt wedi tyfu eto ac mae ei nerth wedi ei adfer. Mae'n tynnu pileri'r deml i lawr a dymchwel yr adeilad, gan ei ladd ei hun a nifer fawr o'r Ffilistiaid.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Dagon

Duw Semitaidd a addolid yn y Dwyrain Canol oedd **Dagon** neu **Dagan** (Hebraeg: **דגון**), efallai yn dduw amaeth a grawn. Fe'i addolid gan yr Amoriaid a thrigolion dinasoedd  Ebla ac  Ugarit. Roedd yn un o dduwiau pwysicaf y Ffilistiaid, efallai y pwysicaf un.

Ceir y cofnod cyntaf o'i enw tua 2500 CC yn nhestunau Mari ac yn enwau personol yr Amoriaid. Roedd teml fawr iddo yn Ugarit tua 1300 CC. Yn yr Hen Destament, mae'n ymddangos fel prif dduw y Ffilistiaid, a dywedir i Samson ddinistrio ei deml yn Gaza. Dywedir i Arch y Cyfamod gael ei chipio oddi wrth yr Iddewon gan y Ffilistiaid, a'i chadw yn nheml Dagon yn Ashdod.

Ceir un traddodiad fod Dagon ar ffurf pysgodyn.

Categori:Duwiau
Categori:Yr Hen Destament
Bryn Euryn

Saif **Bryn Euryn** fymryn i'r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos, tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o Fae Colwyn, ym mwrdeistref sirol Conwy; . Mae'n fryn 131 medr o uchder a goronir gan fryngaer.

Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 15metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Wrth droed Bryn Euryn ceir Llys Euryn, safle llys canoloesol a fu'n perthyn i ystad Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Gellir cyrraedd y gaer trwy ddilyn llwybr trwy'r coed o'r maes parcio ger yr hen lys.

## Dosbarthiad 
[bawd|chwith|Yr olygfa o [Bae Colwyn|Fae Colwyn o'r copa]]
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 131 metr (430 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

## Y fryngaer 
Codwyd caer ar ben y bryn yn Oes yr Haearn. Does dim tystiolaeth archaeolegol iddi gael ei defnyddio yng nghyfnod y Rhufeiniaid, ond ymddengys i'r hen gaer gael ei hatgyweirio ar ddechrau'r cyfnod ôl-Rufeinig, mor gynnar â'r 5g efallai, a chael ei defnyddio fel amddiffynfa. Mae traddodiad yn ei chysylltu â'r Brenin Maelgwn Gwynedd (tua 480-547) a atgyfnerthodd Gaer Ddegannwy, rhai milltiroedd i'r gorllewin, ar ddechrau'r 6g.

Ar y copa ceir olion dwy gorlan amddiffynnol, mewnol ac allanol, ac olion adeiladau hirsgwar sydd i'w dyddio i'r Oesoedd Canol cynnar. Hefyd o'r cyfnod hwnnw, ceir gweddillion dau gwningar crwn.

Roedd hyn yn lleoliad strategol pwysig sy'n amddiffyn y mynediad i'r Creuddyn ac Afon Conwy ar hyd yr arfordir o gyfeiriad y dwyrain.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: DE071. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Gweler hefyd
*Rhestr o fryngaerau Cymru
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Bae Colwyn
Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Copaon Hump
Categori:Llandrillo-yn-Rhos
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Antoon van Dyck

Arlunydd o Fflandrys a ddaeth yn arlunydd y llys brenhinol yn Lloegr oedd **Antoon van Dyck**, hefyd wedi ei Seisnigo i **Anthony van Dyck** ac amrywiadau eraill (22 Mawrth 1599 – 9 Rhagfyr 1641).

Ganed Van Dyck yn Antwerp i rieni cefnog. Astudiodd arlunio dan Hendrick van Balen, a daeth yn arlunydd annibynnol erbyn tua 1615. O fewn ychydig flynyddoedd daeth yn brif gynorthwydd i Peter Paul Rubens.

Aeth i Loegr am gyfnod yn 1620, lle bu'n gweithio i James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr, yna bu yn yr Eidal o ddiwedd 1621 hyd 1627, gan weithio yn Genova yn bennaf. Dychwelodd i Lundain yn 1632, lle bu'n gweithio i'r brenin Charles I fel prif arlunydd y llys. Mae'n adnabyddus am ei bortreadau o Charles I a'i deulu.

Cymerwyd ef yn wael ym Mharis yn 1641, a bu farw yn fuan ar ôl dychwelyd i Lundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1599
Categori:Marwolaethau 1641
Categori:Arlunwyr o Fflandrys
Eglwys Bresbyteraidd yr India

Eglwys Gristnogol yn India yw **Eglwys Bresbyteraidd India**.

Dyma eglwys sydd â chysylltiad arbennig â Chymru oherwydd i gannoedd o bobl o blith enwad y Methodistiaid Calfinaidd, neu Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gynnig eu gwasanaeth yno dros y cyfnod o 1841 a 1969. Aent yno fel cenhadon: i sefydlu eglwysi, fel athrawon, fel meddygon etc. Ceir nifer o ysbytai cenhadol o dan adain yr eglwys.

Erbyn hyn mae'r eglwys hon, sydd â'i chraidd yn nhaleithiau gogledd ddwyrain yr India yn rhifo dros 1 miliwn o aelodau (2008) ac yn cefnogi cenhadon sydd yn gweithio drwy weddill India a'r gwledydd cyfagos.

Mae'r eglwys, ynghyd ag Eglwys Bresbyteraidd Cymru ac Undeb yr Annibynwyr yn perthyn i gorff cenhadol o'r enw C.W.M (Council for World Mission).

Categori:Cristnogaeth yn India
Presbyteraidd yr India
Categori:Methodistiaeth
Caer Gwrtheyrn

Bryngaer yn ne Ceredigion yw **Caer Gwrtheyrn**. Saif tua milltir i'r dwyrain o Landysul. (Dynodir fel *fort* yn unig ar fap yr AO.)

## Disgrifiad
Saif y fryngaer ar safle arbennig o gryf ar lan ddeheuol Afon Teifi, tua hanner ffordd rhwng Llandysul a Llanfihangel-ar-Arth. Mae'r gaer yn dyddio o Oes yr Haearn.

Ceir gwaith amddiffynnol o garreg yn amgylchynu pen yr allt gan wneud y gorau o rediad naturiol y tirwedd. Y tu allan i hyn ceir dau glawdd o bridd yn y gornel dde-orllewinol sy'n ffurfio math ar amddiffynfa allanol neu *barbican* i'r gaer. Yn amddiffyn yr amddiffynfa allanol hynny gosodwyd cerrig llym yn y tir i rwystro ymosodwyr, gwaith a adwaenir fel *chevaux-de-frise*.

## Gwrtheyrn
Enwir y gaer ar ôl Gwrtheyrn (*Vortimer*), brenin chwedlonol neu led-hanesyddol y Brythoniaid a fu'n gyfrifol, yn ôl y chwedl, am adael y Sacsoniaid i mewn i Ynys Prydain.

Yn ôl yr *Historia Brittonum*, llyfr hanes o'r 9g a briodolir i Nennius, ffoes y brenin Gwrtheyrn i rywle o'r enw "Craig Gwrtheyrn" ar ddiwedd ei yrfa. Cafodd ef a'i gwragedd eu llosgi'n fyw "am eu pechodau" gan dân o'r nefoedd "yng Nghraig Gwrtheyrn yng Ngogledd Cymru" ar ôl cael ei erlid yno gan Sant Garmon a weddiodd am dri diwrnod ar i Dduw dial arno am ei "gamweddau". Er nad yw Caer Gwrtheyrn yng ngogledd Cymru, roedd y term 'Gogledd Cymru' yn gallu golygu Cymru mewn cyferbyniad i 'Orllewin Cymru', sef tiriogaeth Brythoniaid de-orllewin Prydain (Cernyw, Dyfnaint a Gwlad yr Haf), ac mae rhai ymchwilwyr wedi ceisio uniaethu Caer Gwrtheyrn a Chraig Gwrtheyrn.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Caer Gwrtheyrn ar wefan Clwb Hanes Llanfihangel-ar-Arth 

Categori:Bryngaerau Ceredigion
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llandysul
Beowulf (ffilm 2007)

Mae ***Beowulf*** (2007) yn ffilm ffantasi sy'n seiliedig ar y gerdd epig Saesneg Eingl-Sacsonaidd o'r un enw. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Robert Zemeckis,ac mae'n serennu Ray Winstone, Anthony Hopkins, Robin Wright Penn, Brendan Gleeson, John Malkovich, Crispin Glover, Alison Lohman, ac Angelina Jolie. Rhyddhawyd y ffilm yn y Deyrnas Unedig ac yn Unol Daleithiau America ar 16 Tachwedd 2007.

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Robert Zemeckis
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Cronicl yr Oes

Un o bapurau newydd cynharaf Cymru oedd ***Cronicl yr Oes***, o argraffdy Evan Lloyd, Yr Wyddgrug.  Cyhoeddwyd y ddau rifyn cyntaf yn Ionawr a Chwefror 1835 wrth yr enw *Y Newyddiadur Hanesyddol*, dan olygyddiaeth Owen Jones (Meudwy Môn). Daeth Roger Edwards i weithio ar y papur yn nes ymlaen yn 1835 pan newidiwyd yr enw a'i droi yn y man yn offeryn llym yn llaw radicaliaeth yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1835
Owen Jones (Meudwy Môn)

Golygydd a hanesydd o Gymru oedd **Owen Jones** (15 Gorffennaf 1806 – 11 Hydref 1889), a oedd yn adnabyddus i'w gyfoeswyr wrth yr enw barddol **Meudwy Môn**.

## Bywgraffiad
Ganed Owen Jones ym mhlwyf Llanfihangel Ysgeifiog, Môn yn 1806. Daeth yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd yn 1842 ac ymroddodd dros achosion y Feibl Gymdeithas a Dirwest.

Ef oedd golygydd cyntaf *Cronicl yr Oes*, yn 1835, ond rhoddodd heibio'r swydd i ofal Roger Edwards ar ôl dau rifyn yn unig.

Cofir amdano heddiw yn bennaf fel awdur dau lyfr sydd â lle pwysig yn hanes cyhoeddi llyfrau Cymraeg yn y 19eg ganrif, sef *Cymru, yn Hanesyddol, Parthedegol a Bywgraphyddol* (1875), *Gwyddoniadur Cymru* ei ddydd, a'r gyfrol uchelgeisiol *Ceinion Llenyddiaeth Gymraeg* (1876). Mae'r ail lyfr o ddiddordeb hynafiaethol yn unig erbyn heddiw, ond erys *Cymru, yn Hanesyddol, Parthedegol a Bywgraphyddol* yn ffynhonnell werthfawr i'r hanesydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1806
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llanfihangel Ysgeifiog
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Y Traethodydd

Cylchgrawn Cymraeg chwarterol a gyhoeddir gan Eglwys Bresbyteraidd Cymru yw ***Y Traethodydd***.

*Y Traethodydd* yw'r cyfnodolyn hynaf sy'n parhau i gael ei gyhoeddi yn Gymraeg. Fe'i sefydlwyd yn 1845 gan Thomas Gee, gyda Lewis Edwards fel prif olygydd a'r Parch Roger Edwards fel cyd-olygydd. Dilynodd Lewis Edwards batrwm cyfnodolion Saesneg megis *The Edinburgh Review* a ''Blackwood's Magazine''. Bu Syr Ifor Williams yn olygydd o 1939 hyd 1964. Y golygydd presennol yw D. Densil Morgan.

bawd|dim|Wynebddalen y rhifyn 1af

## Dolenni allanol
* Gwefan Y Traethodydd 

Traethodydd
Categori:Sefydliadau 1845
Cur pen eithafol

Mae **cur pen eithafol**, neu *meigryn* (), yn achosi'r teimlad o fod eisiau chwydu yn ogystal â phoen difrifol yn y pen. Gall bara rhwng 4 - 72 awr. Anhwylder niwrolegol ydyw sy'n fwy cyffredin ymhlith merched na dynion.

## Meddygaeth gyflenwol 
Dywedir fod y llysiau rhinweddol canlynol yn gymorth i leddfu'r symptomau: camri, lafant, penrhudd a wermod wen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Dafad (ar y croen)

''Sylwer: Nid yw'r erthygl hon yn sôn am ddafad (anifail).''

Afiechyd ar y croen a achosir gan feirws ydy **dafad** neu **ddafaden**. Fe'i ceir fel arfer ar draed (a elwir yn Saesneg yn *verruca*) neu ar y dwylo (Sa: *wart*). Yr enw a roddir ar y feirws sy'n ei achosi yw'r papilomafeirus dynol (Sa:*human papillomavirus*).

Mae nhw'n trosglwyddo o'r naill berson i'r llall yn rhwydd drwy gyffyrddiad croen. Gall y feirws hefyd drosglwyddo o dywel i berson hefyd, neu o lawr. Yn aml, mi wna nhw ddiflannu a dychwelyd am rai blynyddoedd. Ceir tua 100 math o'r feirws.

## Meddygaeth amgen
Dywedir fod y canlynol yn clirio'r broblem: lemon, dant y llew a saets y waun.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Cwm, Blaenau Gwent

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw **Cwm**, weithiau **Y Cwm**. Saif yng Nghwm Ebwy Fawr. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 4,350.

Tyfodd pentref Cwm i wasanaethu glofa'r Marine. Wedi cau'r lofa, datblygwyd Parc Busnes y Marine. Dywedir i Sant Cadog sefydlu eglwys ar Gefn Man-moel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Gwybodaeth arall 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8.3% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 342 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 292 o bobl yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 272 o bobl yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 9.7% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Blaenau Gwent
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Clegyr Fwya

Bryn isel a safle archaeolegol yw **Clegyr Fwya** (amrywiadau: **Clegyrfwya**, **Clegyr Boia**) a leolir ger arfordir Sir Benfro i'r gorllewin o Dyddewi. Mae 'Bwya' yn amrywiad ar yr enw personol 'Boia' ac yn cysylltu'r safle â'r traddodiad am y pennaeth lleol a wrthwynebodd Dewi Sant yn y 6g. Ystyr 'clegyr' yw "craig" neu "garreg" ayyb.
250px|bawd|chwith|Pen dwyreiniol Clegyr Fwya

## Archaeoleg
Mae Clegyr Fwya yn safle o bwys i archaeolegwyr oherwydd y dystiolaeth a ddarganfuwyd yno am Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru. Yn y cyfnod hwnnw roedd tylwyth o ffermwyr gwartheg yn byw yno. Cafwyd olion tŷ hirsgwar sylweddol a nifer o ddarnau o grochenwaith neolithig - un o'r canfyddiadau pwysicaf yng Nghymru - sy'n awgrymu cysylltiad ag Iwerddon yn y 3ydd mileniwm CC. Cafwyd bwyeill carreg gorffenedig hefyd, efallai o fryniau Preseli i'r gogledd.

Yn ddiweddarach, yn Oes yr Haearn, codwyd cloddiau rhwng y creigiau i greu amddiffynfa yn amgau 85 wrth 30 m o dir. Nid yw'n cyfrif fel bryngaer ond yn fferm deuluol gydag amddiffynwaith.

## Boia
Mae'r enw yn cysylltu'r safle â Boia, pennaeth o dras Wyddelig y ceir ei hanes ym *Muchedd Dewi*, testun canoloesol sy'n honni adrodd hanes bywyd Dewi Sant. Ar ddechrau'r adran amdano mae Boia yn eistedd ar graig uchel ger Tyddewi; Clegyr Fwya, efallai. Mae'r stori sy'n dilyn yn un liwgar, yn enwedig y portread o lawforwynion gwraig ddichellgar Boia yn dawnsio'n noethlymun i demtio Dewi a'i ddisgyblion - ond does dim modd profi cysylltiad hanesyddol â'r safle.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Clegyr Fwya ar wefan 'Pembrokeshire Virtual Museum'

Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Benfro
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Oes yr Haearn yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Categori:Tyddewi
Wicked (sioe gerdd)

Sioe gerdd yw ***Wicked***, sy'n seiliedig ar y nofel boblogaidd *Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West* gan Gregory Maguire, sy'n debyg i nofel glasurol L. Frank Baum, *The Wonderful Wizard of Oz* ond o safbwynt gwrachod Gwlad Oz. Ysgrifennwyd y caneuon a'r geiriau gan Stephen Schwartz a'r llyfr gan Winnie Holzman.

Mae'n adrodd hanes Elphaba, Gwrach Greulon y Gorllewin a'i pherthynas gyda Glinda, Gwrach Dda y Gogledd. (Yn nodiadau'r albwm, esbonia Gregory Maguire ei fod wedi creu'r enw "Elphaba" o lythrennau cychwynnol enw L. Frank Baum.) Mae'r ddwy'n brwydro i ddatblygu eu perthynas er gwaethaf eu gwahaniaethau o ran personoliaethau a safbwyntiau, y ffaith eu bod yn cystadlu am yr un cariad, eu hymatebion i lywodraeth anonest Oz ac yn y pen draw cwymp cyhoeddus Elphaba o'i huchelfan. Mae'r rhan fwyaf o'r plat wedi ei osod cyn i Dorothy gyrraedd o Kansas, a cheir nifer o gyfeiriadau i olygfeydd a deialog enwog o'r ffilm *The Wizard of Oz*.

Agorodd y sioe ar Broadway, Dinas Efrog Newydd ar 30 Hydref 2003. Cafodd ei gynhyrchu gan Universal Pictures a'i chyfarwyddo gan Joe Mantello, gyda'r llwyfannu cerddorol gan Wayne Cilento.

Categori:Gweithiau sy'n seiliedig ar nofelau
Categori:Sioeau cerdd 2003
Tahat

**Tahat** (Arabeg: جبل تاها, *Djebal Tahat*, sef 'Mynydd Tahat') yw mynydd uchaf Algeria a chopa uchaf Mynyddoedd Ahaggar yn anialwch y Sahara. Mae rhywfaint o amheuaeth ynglŷn â'r union uchder, gyda rhai ffynonellau yn ei nodi fel 3,003 medr uwch lefel y môr a rhai fel 2,918 m.

Categori:Mynyddoedd Algeria
Categori:Sahara
Sain Siorys

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Sain Siorys** (Saesneg: *St Georges-Super-Ely*). Heblaw pentref Sain Siorys ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Llansanffraid-ar-Elái, Y Ddrôp a Saint-y-nyll. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 391.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Mynyddoedd Ahaggar

Mynyddoedd yn rhan ddeheuol Algeria yw **Mynyddoedd Ahaggar**, weithiau **Hoggar**. Safant ynghanol anialwch y Sahara, tua 1,500&nbsp;km i'r de o Algiers ac ychydig i'r gorllewin o Tamanrasset. Y copa uchaf yw Tahat (3,003 medr).

Trigolion brodorol yr ardal yw'r Twareg neu Kel Ahaggar. Yn Abalessa, ger Tamanrasset, ceir beddrod traddodiadol Tin Hinan, cyndad mytholegol y Twareg.

bawd|dim|240px|Iharen, ger Tamangrasset
bawd|dim|240px|Tahat

Ahaggar
Categori:Sahara
Cedrwydden

bawd|de|300px|Dail neu nodwyddau coed Cedrwydd Atlas
Coeden fytholwyrdd yw'r **gedrwydden** (lluosog: **cedrwydd**) (Saesneg: *Cedar*) sy'n aelod o deulu'r *Pinaceae* ac yn perthyn yn agos iawn i'r pinwydd. Mynyddoedd Himalaia oedd eu tiriogaeth frodorol ac ardal y Môr Canoldir a gallant dyfu ar uchder o 1,500–3200 metr o lefel y môr. Tarddiad y gair yw'r Roeg: kedros.

## Disgrifiad
Gall coed cedrwydd dyfu i uchder o 30–40 metr a cheir arogl sbeis ar y pren. Yn aml, mae'r canghennau'n llydan a'r rhisgl wedi cracio. Mae'r dail ar ffurf nodwyddau 6–60&nbsp;mm o ran hyd. Mae eu hadau o fewn cônau sydd ('moch coed' fel y'u gelwir yng ngogledd Cymru), a rhwng 6–12&nbsp;cm o ran hyd a 3–8&nbsp;cm o led.

## Meddygaeth amgen
Defnyddir rhannau o'r gedrwydden yn gymorth i leddfu symptomau annwyd, dolur gwddw a phlorod.

## Symbol genedlaethol
[300px|de|Cedrwydden Libanus yw symbol [tîm pêl-droed cenedlaethol Libanus|tîm pêl-droed y wlad]]
Y gedrwydden yw symbol genedlaethol Libanus gan i'r wlad fod yn enwog ers canrifoedd am ei thyfu. Dyma hefyd yw llysenw'r tîm pêl-droed cenedlaethol Libanus.

## Mathau eraill
* Cedrwydden Ariannaidd (Saesneg: Mount Atlas neu Silvery Cedar)
* Cedrwydden Goch (Saesneg: Western red cedar)
* Cedrwydden Wen (Saesneg: white cedar)
* Cedrwydden Libanus (Saesneg: cedar of Lebanon)
* Cedrwydden Ffug (Saesneg: bastard cedar)

Categori:Coed
Categori:Llysiau rhinweddol
Twareg

250px|bawd|de|Merch Twareg ym Mali (2007).
250px|bawd|de|Twareg yn arddangosfa 1907
Grŵp ethnig sy'n byw yn y Sahara yng Ngogledd Affrica yw'r **Twareg**, hefyd '**Tuareg** neu **Touareg**, Amazigh: *Imuhagh* neu *Itargiyen*. Yn draddodiadol, maent yn bobl nomadaidd, yn byw trwy gadw anifeiliaid. Eu henwau arnynt eu hunanin yw *Kel Tamasheq* neu *Kel Tamajaq* ("Siaradwyr yr iaith Tamasheq"), *Imuhagh*, *Imazaghan* neu *Imashaghen* ("y bobl rydd"), neu *Kel Tagelmust*, "Pobl y gorchuddl".

bawd|chwith|Yr ardaloedd lle mae mwyafrif y Twareg yn byw
Siaradant nifer o Ieithoedd Twareg, ieithoedd Affro-Asiaidd sy'n perthyn yn agos i'w gilydd, neu efallai un iaith gyda nifer o dafodithoedd. Yn draddodiadol, maent yn ddisgynyddion Tin Hinan, o'r arda; sy'n awr yn Tafilalt. Roedd gan y camel ran bwysig iawn yn eu bywydau, ac mae'n parhau felly i raddau. Mae'r mwyafrif ohonynt yn byw yn Niger, Mali, Algeria, Libia a Bwrcina Ffaso, gyda nifer bychan ym Moroco hefyd.


Categori:Sahara
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Algeria
Categori:Bwrcina Ffaso
Categori:Libia
Categori:Mali
Categori:Moroco
Categori:Niger
Categori:Tiwnisia
Diffyg traul

Un o symtomau **diffyg traul** ydy poen yn y bol. (Saesneg: *dyspepsia* neu *indigestion*). Mae'n gyflwr meddygol sy'n achosi poen yn rhan ucha'r abdomen a'r teimlad o fod yn llawn cyn bwyta. Gall hefyd wneud i rywun dorri gwynt, gael dŵr poeth neu deimlo'n sâl.

Fe'i achosir gan asid yn y stumog yn dod i gysylltu gyda leining senstitif y stumog (y miwcosa) sy'n cael ei dorri i lawr gan yr asid. Weithiau gall gyffuriau achosi diffyg traul neu afiechyd arall.

Mae diffyg traul yn broblem cyffredin iawn ac fel arfer rhywbeth dros dro ydyw nad oes angen ateb meddygol iddo. Ar adegau eraill gall nodi fod problem dyfnach yn bodoli megis *reflux*.

## Meddygaeth amgen
Dywedir fod y llysiau canlynol yn help i ledfu'r boen: Cardamom, Erwain, Mandarin, Meillion coch, Mintys a Saets y waun.

Categori:Afiechydon
Dolur annwyd

Ceir **dolur annwyd** (hefyd **crachen annwyd**) o ganlyniad i wefus person gael ei heintio gan feirws o'r enw ‘herpes simplecs’. Gall achosi swigod neu ddoluriau oddeutu'r geg.

Pan effeithir y wyneb cyfan gelwir y cyflwr yn ‘herpes geneuol-wynebol’; a ‘stomatitis herpetig’ pan effeithir y geg yn unig. Ystyr y gair Groeg *stomatitis* ‘llid y geg’ ydy ceg (*stoma*). Mae doluriau annwyd fel arfer yn gwella ar ôl tua tair wythnos ond mae'r feirws a achosodd y doluriau'n parhau yn y corff. Byw yn nerfau'r wyneb mae'r feirws hwn.

## Gwellhad 
bawd|chwith|300px|Dolur anwyd ar wefus ucha
Nid oes gwellad llwyr i'w gael rhagddo. Ond mae meddyginiaeth gwrthfeirws yn medru lleihau'r amser a lleihau'r nifer o weithiau mae'n codi i'r wyneb.

## Meddygaeth amgen 
Dywedir fod y llysiau canlynol yn help i leddfu'r boen: Bergamot, Saets y waun.

Categori:Afiechydon
Blinder meddwl

Gall **blinder meddwl** (Saesneg: *Fatigue*) olygu sawl cystydd gwahanol gan gynnwys: blinder cyffredinol yn y corff neu'r meddwl neu gynhesrwydd yn y cyhyrau. Mae'n golygu fod y corff yn arafu o'i stad normal gyda'r meddwl hefyd yn blino ac yn methu cadw i'w gyflymder arferol, a diffyg canolbwyntio. Ystyrir blinder meddwl fel symptom.

## Meddygaeth amgen
Dywedir fod y llysiau canlynol yn help i leddfu'r boen: brenhinllys, grawnffrwyth, mintys, rhosmari, dant y llew.

Categori:Afiechydon
Dolur rhydd

Mae sawl gair arall am **ddolur rhydd** gan gynnwys **y bib** a **deiaria** (Sa: *Diarrhea* sy'n tarddu o'r gair Groeg *diarrhoia* sy'n golygu "llifo drwyddo").) Nodweddir yr anhwylder hwn gan ysgarthiad mwy hylifol nag arfer, sy'n llifo'n "rhydd" o'r corff. Pan fo dolur rhydd drwg iawn ar berson gall farw, a digwydd hyn gryn dipyn yn y trydyd byd gan osod yr afiechyd hwn yr ail waethaf o ran marwolaethau babanod ledled y byd. Mae'r claf yn marw o ddiffyg dŵr yn y corff ynghyd â diffyg halen, electroleit a mwynau hanfodol.

[bawd|dim|300px|1: [stumog|y stumog, 2: y colon, 3: coluddyn bach, 4: rectwm, 5: anws, 6: cwlwm y coledd, 7: y coluddyn dall (caecwm)]]

## Meddygaeth amgen 
Dywedir fod cennin yn help i wella dolur rhydd.

## Gweler hefyd 
* System dreulio

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Helen Waddell

Bardd ac awdures o Ogledd Iwerddon oedd **Helen Jane Waddell** (31 Mai 1889 – 5 Mawrth 1965), sy'n adnabyddus hefyd am ei gyfieithiadau o'r Lladin ganoloesol a'i hastudiaethau o'r Goliardi (*clerici vagantes*, "beirdd crwydrol").  Cafodd ei geni yn Tokyo, Japan.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* *Peter Abelard* (1933)
### Drama
**The Spoiled Buddha* (1915)
**The Abbé Prévost* (1933).
### Gwaith ysgolheigaidd
* *Lyrics from the Chinese* (1913)
* *The Wandering Scholars* (1927)
* *Medieval Latin Lyrics* (1929)
* *The Desert Fathers* (1936)
* *Stories from Holy Writ* (1949)

Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd benywaidd o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen‎
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr benywaidd o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Nofelwyr benywaidd o Iwerddon
Categori:Nofelwyr Saesneg o Iwerddon
Categori:Pobl a aned yn Tokyo
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Thomas Rees

Gallai **Thomas Rees** gyfeirio at:

* Thomas Rees (1869 - 1926), golygydd a diwinydd, prifathro Coleg Bala-Bangor 
* Thomas Rees (Twm Carnabwth)
* Thomas Rees (1815 - 1885), gweinidog Annibynnol
Lemonwellt

Math o wellt ydy **lemonwellt** (Saesneg: *Lemongrass*; Lladin: *Cymbopogon*) sy'n cael ei ddefnyddio'n helaeth mwyn bwyd yn India. Ceir 55 gwahanol fath yn y genws hwn.

Fe'i defnyddir fel arfer mewn cawl, te neu gyri a hynny gyda chyw iâr, pysgod a bwyd môr.

Caiff ei ddefnyddio'n helaeth i wneud olew 'citronella' i gadw mosgitos i ffwrdd neu i wneud canhwyllau a sebon. Dengys ymchwil gwyddonol fod ei olew yn cynnwys rhinweddau gwrth-ffwngal (Saesneg: *antifungal*). Gall dyfu i fod hyd at 2 metr o uchder.

## Rhinweddau meddygol
Dywed rhai y gall wella Cen gwallt (dandruff).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Poaceae
Categori:Perlysiau
Categori:Llysiau rhinweddol
Llyfr y Barnwyr

Llyfr yn yr Hen Destament yw **Llyfr y Barnwyr** (Hebraeg: *Sefer Shoftim* ספר שופטים). Mae'n rhoi hanes y Barnwyr, oedd yn rheoli Israel yn y cyfnod yma.

## Cynnwys
* Crynodeb a rhagarweiniad: Anufudd-dod Israel (1:1-3:6)
** Crynodeb:  Concwest anghyflawn y Cananeaid (1:1-36)
** Rhagarweiniad:  Barnu Israel (2:1-3:6)
* Hanes y Barnwyr: Gwaredigaeth Israel (3:7-16:31)
** Othniel (3:7-11)
** Ehud (3:12-30)
** Shamgar (3:31)
** Deborah a Barak (4:1-5:31)
** Gideon (6:1-8:32)
** Tola a Jair (10:1-5)
** Jephthah (10:6-12:7)
** Ibzan, Elon, and Abdon (12:8-15)
** Samson (13:1-16:31)
* Atodiad:  Dirywiad Israel (17:1-21:25)
** Micah a'r Daniaid (17:1-18:31)
** Brwydr Gibeah (19:1-21:25)

Barnwyr
Barnwyr
Ray Winstone

Mae **Raymond Andrew "Ray" Winstone**, Jr. (ganed 19 Chwefror 1957) yn actor ffilm a theledu o Loegr, Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rôlau dynion garw, gan ddechrau chwarae rhannau felly yn y ffilm *Scum* ym 1979. Yn fwy diweddar, dechreuodd gynhyrchu ffilmiau. Ymysg y ffilmiau mae ef wedi serennu ynddynt, mae *Nil by Mouth, Cold Mountain, King Arthur, The Proposition, The Departed, Beowulf* ac *Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull*.

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pobl o Lundain
Dolur gwddw

Poen ac anhwylder yn y gwddf neu'r gwddw a'r llwnc (*pharynx*) ydy **dolur gwddw**, neu **llwnc tost** (Sa: *Acute pharyngitis*). Gall fod yn hynod boenus gan chwyddo'r tonsiliau gryn dipyn a'u chwyddo'n goch gan beri i lyncu ac anadlu fod yn anodd ac yn boenus. Feirws cas sy'n ei achosi fynychaf ond ceir heintio gan facteria neu ffwng hefyd. Mae meddygaeth confensiynol yn ei ffeindio hi'n haws gwella dolur gwddw wedi'i achosi gan facteria neu ffwng (drwy gyffuriau wrth-facteria neu wrth-ffwng) nag ydyw i ymosod ar feirws.

## Meddygaeth amgen 
Honir fod rhai llysiau yn gwella dolur gwddw, mae rhain yn cynnwys: cedrwydden, mafon cochion, saets y waun, pig yr Aran a teim.

[bawd|chwith|200px|Yr [oroffaryncs (*oropharynx*) wedi chwyddo'n goch]]

## Gweler hefyd 
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Gwlychu gwely

Mae **gwlychu gwely** (neu wlychu'r gwely) yn digwydd pan fo person yn gwneud dŵr (hy yn piso) yn anwirfoddol yn ystod cwsg. Y term meddygol am hyn yw *nocturnal enuresis*. Mae dau fath: nocturnal enuresis cynradd - pan fo plentyn yn parhau i wlychu a heb eto fynd i'r arferiad o gadw'n sych; a nocturnal enuresis eilradd - pan fo plentyn neu oedolyn wedi cyfnod sych yn ailgychwyn gwlychu'r gwely. Yng nghyd-destyn pediatreg, gwlychu gwely ydy'r broblem sy'n codi fynychaf o holl broblemau meddygol byd y plentyn. Dengys ymchwiliadau fod rhieni'n poeni'n ormodol am hyn. Mae'r rhan fwyaf o ferched yn sych erbyn maen nhw'n shwech oed, a bechgyn erbyn maen nhw'n saith. Yn ddeg oed, mae 95% o'r plant yn sych. Dengys ymchwiliadau pellach i fyd yr oedolyn fod 0.5% i 2.3% o oedolion yn gwlychu'r gwely.

[bawd|chwith|200px|Y blodyn pi-pi gwely, neu [dant y llew|ddant y llew. Ffrangeg: *Pissenlit*]]

## Meddygaeth amgen 
Dywedir fod dail cypreswydden yn help i atal y person rhag gwlychu'r gwely.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:System iwrein
Categori:Afiechydon
Clunwst

Set o symptomau (gan gynnwys poen) a achosir gan wasgu neu gywasgu un o bump o'r gwraidd-nerfau sy'n arwain at y nerf sciatig neu'r nerf ei hun ydy **clunwst** (neu *gwynegon y cluniau*; Sa: *sciatica*). Yng ngwaelod y cefn mae'r boen i'w deimlo waethaf, neu weithiau yn y ffolennau neu wahanol rannau o'r goes neu'r droed. Yn ychwanegol i'r boen, fe geir rhannau dideimlad yn y corff a gwendid yn y cyhyrau neu'r teimlad o "binnau bach" (*pins and needles*) neu'r anallu i symud rhannau o'r goes. Fel arfer, dim ond mewn un ochor o'r corff y ceir y symptomau hyn.

Rhaid cofio mai set o symtomau ydyw seiatica ac mae'r driniaeth yn dibynnu ar achos y broblem, yr hyn sy'n cyffwrdd gwraidd y nerf ac felly'n achosi'r boen. Mae gwahanol fathau o driniaeth yn bodoli, felly.

Cofnodwyd yr achos cyntaf (neu o leiaf y defnydd cyntaf o'r gair "sciatica") yn 1450.

## Meddygaeth amgen
Honir fod rhai llysiau yn lleddfu symtomau clundlwst, gan gynnwys: llysiau bara, camri, ewcalyptws, mintys, pig yr Aran, wermod wen a saets y waun.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Llid y bledren

Llid ar y bledren ydy **llid y bledren** sy'n effeithio merched yn fwy na dynion, a hynny ym mhob grwp oedran. Yr hyn sy'n ei achosi yw bacteria'n heintio'r bledren neu'r iwrethra neu wrethra sef y tiwb sy’n cario’r iwrin allan o’r corff. Mae'n anhwylder anghyfforddus gyda'r claf yn teimlo ei fod am wneud dŵr o hyd. Gall yr iwrin fod yn gymylog ac yn ddrewllyd, neu fe all gynnwys ychydig o waed. Nid yw'n haint difrifol iawn y dyddiau hyn.

Mae'n bosibl iddo gael ei achosi drwy gyfathrach rhywiol rhy egniol. Mae ymlediad bacteria o'r anws hefyd yn medru ei achosi, felly er mwyn ei osgoi awgrymir fod merched yn sychu eu tinau o'r ffrynt i'r cefn ar ôl ysgarthu, rhag gwthio'r bacteria i'r iwrethra.

## Triniaeth confensiynol 
Defnyddir gwrthfeiotig i'w drin.

## Meddygaeth amgen 
Defynyddir y planhigion canlynol i wella llid y bledren: bergamot, perllys, pig yr Aran a sandalwydd a chymeradwyir yfed sudd llugaeron (*cranberry*) a digon o ddŵr.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:System iwrein
Categori:Afiechydon
Brendan Sexton III

Mae **Brendan Eugene Sexton III** (ganed 21 Chwefror 1980) yn actor Americanaidd.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Sexton yn Ynys Staten, Dinas Efrog Newydd. Roedd yn fyfyriwr yng Ngholeg Hunter. Ei dad oedd comisiynydd sbwriel Dinas Efrog Newydd ar ddiwedd y 1980au.

## Gyrfa
Ymddangosodd Sexton yn ei ffilm gyntaf, *Welcome to the Dollhouse* gan Todd Solondz lle chwaraeoedd y bwli Brandon McCarthy. Derbyniodd enwebiad am Wobr Independent Spirit am ei berfformiad. Chwaraeodd y brif rhannau yn *Hurricane Streets* a *Desert Blue* ac ymddangosodd hefyd yn y ffilmiau ''Boys Don't Cry*, *Black Hawk Down*, a *Just Like the Son*, yn ogystal â ffilmiau cwlt fel *Empire Records* a *Pecker*. Yn fwy diweddar, serennodd yn *The Marconi Bros.* ynghyd â Dan Fogler ac yn *Let Them Chirp Awhile'' gyda Justin Rice.

Mae ef hefyd yn berchen ar label recordio o'r enw Big Bit Of Beauty sydd wedi'i leoli yn Ninas Efrog Newydd.

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Ewcalyptws

O'r iaith Roeg y daw'r gair **ewcalyptws** sef εὐκάλυπτος, *eukályptos*, sy'n golygu "gorchuddiwyd yn dda"; planhigyn blodeuol sy'n perthyn i deulu'r myrtwydd (*Myrtaceae*) ac sy'n deillio o Awstralia, Gini Newydd, Ynysoedd y Philippines ac Indonesia ydyw. Ceir dros 700 gwahanol fath o ewcalyptws. Dim ond 15 ohonynt sy'n tyfu'n naturiol y tu allan i Awstralia.

Defnyddir y goeden hon y tu allan i'w thiriogaeth frodorol er mwyn sychu rhostiroedd i leihau malaria ond mae cryn ddadlau ynghylch hyn.

## Meddygaeth amgen 
Defnyddir rhannau o'r ewcalyptus i leddfu symptomau: annwyd, clunwst (Sgiatica), ffliw ac i glirio llau pen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coed
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Myrtaceae
Berber

Gallai **Berber** gyfeirio at:

* Berberiaid, trigolion brodorol rhan helaeth o Ogledd Affrica
* Ieithoedd Berber, yr ieithoedd a siaredir gan y Berberiaid
* Berber, gwyfyn
Boia

Pennaeth o dras Wyddelig yn Nyfed oedd **Boia**, yn ôl traddodiad, y ceir ei hanes ym *Muchedd Dewi*, testun canoloesol sy'n honni adrodd hanes bywyd Dewi Sant. Yn ogystal â *Buchedd Dewi* cyfeirir ato gan Gerallt Gymro. Cyfeirir ato ym *Muchedd Teilo* ('Hanes Teilo') hefyd, ond heb ei enwi; un o'r Ffichtiaid ydyw yno. Os gwir y chwedl buasai Boia yn byw yn y 6g.

## Yr enw
Ceir sawl enghraifft o'r enw personol 'Boia' (neu enwau tebyg; mae 'Bwya' yn amrywiad yn y Gymraeg, er enghraifft). Ceir enghraifft mewn testun o Gernyw sy'n dyddio i'r 10g a cheir un 'Boius' (Gwyddel mae'n debyg) yn ddisygbl i Sant Paul o Leon yng Ngâl. Cymharer hefyd enw'r llwyth Celtaidd y Boii.

## Chwedl a hanes
250px|bawd|Pen dwyreiniol Clegyr Fwya
Ar ddechrau'r adran amdano yn y *Fuchedd* mae Boia yn eistedd ar graig uchel ger Tyddewi (Clegyr Fwya, efallai: gweler isod). Mae'r stori sy'n dilyn yn un liwgar. Yn fersiwn Ladin y *Fuchedd*, sy'n llawnach na'r un Gymraeg, dywedir mai derwydd yw Boia. Mae'n gwrthwynebu Dewi Sant yn ei fwriad i sefydlu clas yng Nglyn Rhosyn (Tyddewi). Mae gwraig ddichellgar Boia yn ei berswadio i erlid Dewi ond mae'r sant yn ei orchyfygu trwy wneud ef a'i ryfelwyr yn ddiymadferth. Pan ddychwelant adref mae'r anifeiliaid i gyd yn farw fel cosb ond mae Dewi yn eu hadfer ar ôl i Foia ymbil arno a rhoi tir Glyn Rhosyn iddo yn dragwyddol. Wedyn mae gwraig Boia yn anfon ei llawforwynion i ddawnsio'n noethlymun o flaen Dewi a'i ddisgyblion i'w temtio ond mae'r sant yn gweddïo trwy'r dydd a'r nos ac mewn canlyniad yn osgoi syrthio i demtasiwn. Ar ddiwedd y chwedl mae Boia yn torri ei lw ac yn bwriadu ymosod ar Ddewi ond yn y nos daw ei elynion a thorri ei ben yn ei gwsg.

## Clegyr Fwya
Mae'n debyg fod cof am Boia yn yr enw lle Clegyr Fwya (amrywiad: Clegyr Boia), bryn isel a safle archaeolegol a leolir ger arfordir Sir Benfro i'r gorllewin o Dyddewi. Ystyr 'clegyr' yw 'craig' neu 'garreg' ayyb. Yn Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru roedd tylwyth o ffermwyr gwartheg yn byw yno. Cafwyd olion tŷ hirsgwar sylweddol a nifer o ddarnau o grochenwaith neolithig - un o'r canfyddiadau pwysicaf yng Nghymru - sy'n awgrymu cysylltiad ag Iwerddon yn y 3ydd mileniwm CC. Yn ddiweddarach, yn Oes yr Haearn, codwyd cloddiau rhwng y creigiau i greu amddiffynfa.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Iwerddon
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Categori:Pobl o Sir Benfro