open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niwclear

Mae **niwclear** yn golygu rhywbeth sy'n ymwneud â rhyw fath o niwclews. Gweler:

* Adwaith niwclear
* Amlhau niwclear
* Arfau niwclear
* Atomfa'r Wylfa: Atomfa niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol
* Dadfeiliad Ymbelydrol elfennau niwclear
* Ffiseg niwclear
* Gwastraff niwclear
* Niwclews atomig
* Rhaglen niwclear Iran
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Wraniwm: elfen ymbelydrol (niwclear)
* Ymgyrch diarfogi niwclear
* Ymasiad niwclear
* Ymholltiad niwclar
* Ynni niwclear
Niwtron

Yn Ffiseg, mae **niwtron** yn ronyn isatomig gyda gwefr net o sero a más o 939.573 MeV/c² (1.6749 × 10–27&nbsp;kg, ychydig bach yn fwy na proton). Mae'r niwtron, fel y proton, yn niwcleon.

Mae niwclews y rhan fwyaf o atomau (pob un ar wahân i isotop mwyaf cyffredin Hydrogen, Protium, sy'n cynnwys dim ond un proton yn unig) wedi eu ffurfio o brotonnau a niwtronnau. Y nifer o niwtronnau yn y niwclews sy'n penderfynu pa isotop o'r elfen ydyw. (Er enghraifft, mae gan yr isotop carbon-12 6 proton a 6 niwtron, tra bod gan yr isotop carbon-14 6 proton a 8 niwtron. Isotopau yw atomau sydd â'r un rhif atomig (a felly yr un elfen) ond gwahanol másau oherwydd gwahanol nifer o niwtronnau.

## Gweler hefyd 
* Hydrogen
* Hadron
* Ffiseg Gronnynau
* Gronyn isatomig
* Cwarc
* Proton
* Electron
* Dadfeiliad Proton
* Maes Fermion

Categori:Ffiseg
Dosbarth (bioleg)

Rheng tacson yw **dosbarth** a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd o fewn bywydeg.

Categori:Dosbarthiad gwyddonol
Urdd (bioleg)

Rheng tacson yw **urdd** (lluosog: *urddau*; Lladin *ordo*) a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae'r gair hefyd yn cael ei ddefnyddio o fewn bywydeg ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd. Mae'n cael ei leoli yn uwch na theyrnas.

Tacsonomyddion sy'n dyfarnu beth sydd a beth nad yw'n cael ei ddiffinio fel teulu, o fewn bywydeg. Ni cheir rheolau haearnaidd ynghylch hyn, nag ychwaith ar gyfer unrhyw rheng arall o fewn y tacsa. Weithiau, ni cheir cosensws y naill ffordd na'r llall, o fewn y byd gwyddonol. Golyga hyn fod yr hyn sy'n cael ei ddiffinio'n deulu yn newid yn eithaf aml, yn enwedig ers i ymchwil DNA ddod yn fwyfwy poblogaidd..

## Cyfeiriadau
Categori:Dosbarthiad gwyddonol
Tacson

[bawd|Ffurfia'r [Eliffant Affricanaidd|Eliffantod Affricanaidd genws a elwir yn *Loxodonta*; gair sey'n cael ei dderbyn gan y rhan fwyaf o naturiaethwyr.]]

**Tacson**, neu **uned dacsonomaidd**, yw grŵp o organebau (wedi'u henwi neu'n ddienw), yn y system dosbarthiad gwyddonol. 

## Strwythur 
Unwaith ei fod wedi'i enwi, bydd gan bob tacson reng benodol o fewn hierarchaeth. Yn aml ceir anghytundeb gan dacsonomyddion ynglŷn â beth sy'n perthyn i dacson arbennig, a'r llinyn mesur dros gynnwys y rhywogaeth yn y tacson hwnnw. Pan fo cytundeb, rhoddir enw gwyddonol (Lladin) arno a rheolir y defnydd o'r enw hwnnw drwy gyplysu enwau gyfundrefnol  (*nomenclature code*)  gyda'r grŵp.

Dyma rengoedd tacsonau mewn trefn hierarchaidd:
:Parth
:Teyrnas
:Ffylwm
:Dosbarth
:Urdd
:Teulu
:Genws
:Rhywogaeth
:Isrywogaeth

Defnyddir y rhagddodiaid *uwch-* ac *is-* i ddangos rhengoedd llai nodedig o fewn y prif dacsonau uchod. Er enghraifft:
:Uwchddosbarth
:Dosbarth
:Isddosbarth
:*Infraddosbarth* - defnyddir y rhagddodiad *infra-* i ddynodi rheng sy'n islaw *is-* yn Sŵoleg

Categori:Dosbarthiad gwyddonol
Pi (llythyren)

:*Am ddefnydd arferol y llythyren mewn mathemateg, gwelwch Pi.*

**Pi** (priflythyren **Π**, llythyren fach **π** neu **ϖ**) yw'r 16eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 80.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Jordanes

Hanesydd Rhufeinig oedd **Jordanes** (fl. 6g). Ei waith mwyaf adnabyddus yw ei hanes o'r Gothiaid, *De origine actibusque Getarum* ("Gwreiddiau a gweithiau'r Gothiaid"; tua 550), sy'n fath o grynodeb o lyfr coll ar yr un pwnc gan ei gyd-hanesydd Cassiodorus (fl. 490 - 580).

## Dolenni allanol 
*  Jordanes, *De origine actibusque Getarum* , cyf. gan Charles C. Mierow.
*  Cymhellion Jordanes 
*  Jordanes, *De origine actibusque Getarum* 

Categori:Hanesyddion Bysantaidd
Categori:Gothiaid
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 6ed ganrif
Prifadran Cymru (rygbi)

**Prifadran Cymru** (a elwir yn **Brifadran Grŵp Indigo** am resymau nawdd) yw'r gynghrair rygbi'r undeb lefel uchaf i glybiau Cymraeg. Creuwyd y brifadran yn 1990 i greu cynghrair ar gyfer y clybiau gorau yng Nghymru.

Yn 2000, cytunodd clybiau rygbi Caeredin a Glasgow i ymuno â'r 9 clwb Cymraeg yn y brifadran i ffurfio '''Cynghrair Cymru a'r Alban''' a gymrodd lle'r Brifadran am ddau dymor.

Ers 2003, pan ffurfiwyd cynllun rygbi rhanbarthol yng Nghymru, nid Prifadran Cymru yw'r gynghrair sydd â'r rygbi o ansawdd gorau yng Nghymru. Yn lle, byddai Cymru'n cael ei gynrychioli yn y gynghrair celtaidd a'r cwpan Heineken gan dîmoedd rhanbarthol. Byddai'r clybiau yn parhau i warae yn y Brifadran Principality ond byddent yn bennaf yn gweithredu fel tîmoedd datblygol ar gyfer ei rhanbarthau.

Mae'r nifer o dîmau yn y brifadran wedi amrywio dros y blynyddoedd. Ers tymor 2006-07, mae 14 tîm yn y gynghrair. Ar ddiwedd bob tymor, bydd y ddau dîm ar waelod y brifadran yn disgyn i'r adran gyntaf, tra bod y ddau dîm ar frîg yr adran gyntaf yn cael eu dyrchafu i'r brifadran.

## Tîmoedd 2012-13
* Aberafan
* Abertawe
* Bedwas
* Caerdydd
* Casnewydd
* Castell Nedd
* Cross Keys
* Cwins Caerfyrddin
* Llanelli
* Llanymddyfri
* Penybont
* Pontypridd

## Tîmoedd 2006-07
* Aberafan
* Abertawe
* Bedwas
* Caerdydd
* Casnewydd
* Castell Nedd
* Cross Keys
* Crwydriaid Morgannwg
* Glyn Ebwy
* Llanymddyfri
* Llanelli
* Maesteg
* Penybont
* Pontypridd

## Cyn-enillwyr
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1990
Cilometr

Uned o hyd yw **cilometr** (hefyd: **kilometr**, **cilomedr** ac ati), sy'n 1,000 o fetrau (uned sylfaenol hyd SI). Y symbol SI am gilometr yw **km**, a dyma a ddefnyddir yn y Gymraeg, gan fod "cm" yn golygu "centimetr". Mae'n rhan o'r system fetrig.

Categori:Unedau mesur
Alpes Poenninae

Roedd **Alpes Poenninae** neu yn llawn **Alpes Poenninae et Graiae** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y mwyaf gogleddol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau. Roedd y dalaith yn cynnwys yr Alpau yn ardal y Valais, rhwng Ffrainc, Y Swistir a'r Eidal.  Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Raetia i'r dwyrain, Germania Superior i'r gogledd ac Alpes Cottiae a'r Eidal i'r de.

bawd|canol|300px|Talaith Alpes Poenninae yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Roedd Alpes Poenninae yn wreiddiol yn diriogaeth llwythi Galaidd y Nantuates, y Veragroa, y Sedunos a'r Uberos. Gorchhfygwyd hwy gan Iŵl Cesar yn y flwyddyn 58 CC, a meddianwyd y diriogaeth yn 15 CC dan yr ymerawdwr Augustus gan fyddin oedd dan arweiniad Tiberius a Drusus. Nid yw'n eglur a grewyd y dalaith yr adeg honno neu'n ddiweddarach yn nheyrnasiad Claudius.

Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau. Credir fod y gair *Poenninae* yn dod o Penn, duw Celtaidd y mynyddoedd. Daw *Graiae* o fytholeg Groeg.

Yn y 4g concrwyd y diriogaeth gan y Bwrgwndiaid, oedd wedi symud i mewn i'r dalaith yn heddychlon yn ystod y ganrif cynt.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Alffa (llythyren)

**Alffa** (priflythyren **A** neu \Alpha\,\!; llythyren fach **α** neu \alpha\,\!) yw'r llythyren gyntaf yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 1.

### Symbolaeth
O ran ei symbolaeth Gristnogol, fel llythyren gyntaf yr wyddor mae Alffa yn cynrychioli Dechreuad y byd a chychwyn y Greadigaeth. Gydag Omega, mae'n ffurfio'r monogram sanctaidd 'Α-Ω' sy'n cynrychioli'r Mab, ail berson Y Drindod, gan fod Duw yn dweud 'Myfi yw'r Alffa a'r Omega' yn y llyfr Beiblaidd *Datguddiad Ioan* (Dat. 1:8). Mae'r arwydd Alffa-Omega i'w gweld yn aml mewn eiconograffeg Gristnogol, e.e. mewn eiconau Groeg  a Rwsiaidd.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Gamma

**Gamma** (priflythyren **Γ**; llythyren fach **γ**) yw'r drydedd lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 3.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Beta (llythyren)

**Beta** (priflythyren **Β**, llythyren fach **β**) yw'r ail lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddo werth o 2.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Delta (llythyren)

**Delta** (priflythyren **Δ**; llythyren fach **δ**) yw'r bedwaredd lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 4.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Epsilon

**Epsilon** (priflythyren **Ε**; llythyren fach **ε**) yw'r bumed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 5.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Zeta (llythyren)

**Zeta** (priflythyren **Ζ**; llythyren fach **ζ**) yw'r chweched lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 7.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Eta (llythyren)

**Eta** (priflythyren **Η**; llythyren fach **η**) yw'r seithfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 8.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Theta

**Theta** (priflythyren **Θ**; llythyren fach **θ**) yw'r wythfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 9.

Defnyddir fel symbol mathemategol am ongl.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Kappa

**Kappa** (priflythyren **Κ**; llythyren fach **κ**) yw'r degfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 20.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Lambda

**Lambda** (priflythyren **Λ**; llythyren fach **λ**) yw'r 11eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 30.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Iota

**Iota** (priflythyren **Ι**; llythyren fach **ι**) yw'r nawfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 10.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Nu (llythyren)

**Nu** (priflythyren **Ν**; llythyren fach **ν**) yw'r 13eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 50.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Mu (llythyren)

**Mu** (priflythyren **Μ**; llythyren fach **μ**) yw'r ddeuddegfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 40.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Omicron

**Omicron** (priflythyren **Ο**; llythyren fach **ο**) yw'r 15fed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 70.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Xi

**Xi** (priflythyren **Ξ**; llythyren fach **ξ**) yw'r 14eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 60.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Rho (llythyren)

**Rho** (priflythyren **Ρ**; llythyren fach **ρ**) yw'r 17eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 100.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Sigma

**Sigma** (priflythyren **Σ**; llythyren fach **σ**, neu **ς** ar orffen y gair) yw'r 18fed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 200.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Upsilon

**Upsilon** (priflythyren **Υ**; llythyren fach **υ**) yw'r 20fed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 400.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Tau (llythyren)

**Tau** (priflythyren **Τ**; llythyren fach **τ**) yw'r 19eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 300.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Ffi (llythyren)

**Ffi** (priflythyren **Φ**; llythyren fach **φ**) yw'r 21ain lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 500.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Chi (llythyren)

**Chi** (priflythyren **Χ**; llythyren fach **χ**) yw'r 22ain lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 600.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Psi (llythyren)

**Psi** (priflythyren **Ψ**; llythyren fach **ψ**) yw'r 23ain lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 700.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Fau

Mae **Fau** (priflythyren **Ϝ**; llythyren fach **ϝ**) yn lythyren hynafol o'r wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 6.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Qoppa

Mae **Qoppa** (priflythyren **Ϙ**; llythyren fach **ϙ**) yn llythyren hynafol yn yr Wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddo werth o 90.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Sampi

Mae **Sampi** (priflythyren Ϡ; llythyren fach ϡ) yn lythyren hynafol yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 900.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Omega

**Omega** (priflythyren **Ω**; llythyren fach **ω**) yw'r 24ain lythyren, a'r olaf, yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 800.

## Symbolaeth 
O ran ei symbolaeth Gristnogol, fel llythyren olaf yr wyddor mae Omega yn cynrychioli Diweddd y byd a darfod y Greadigaeth. Gydag Alffa mae'n ffurfio'r monogram sanctaidd **Α-Ω** (Alffa-Omega) sy'n cynrychioli'r Mab, ail berson Y Drindod, gan fod Duw yn dweud 'Myfi yw'r Alffa a'r Omega' yn y llyfr Beiblaidd *Datguddiad Ioan* (Dat. 1:8). Mae'r arwydd Alffa-Omega i'w gweld yn aml mewn eiconograffeg Gristnogol, e.e. mewn eiconau Groeg  a Rwsiaidd.

Categori:Yr Wyddor Roeg
Arabia Petraea

Roedd **Arabia Petraea** yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig a grewyd yn yr 2g. Roedd yn cyfateb i hen deyrnas y Nabateaid, ac mae'r rhan fwyaf o'r diriogaeth yn awr yn rhan o Wlad Iorddonen, gyda rhan fechan yn Syria a hefyd yn cynnwys Sinai (Yr Aifft) a rhan o ogledd-orllewin Sawdi Arabia a rhan o dde Israel. Prifddinas y dalaith oedd Petra. Roedd yn ffinio â thalaith Syria yn y gogledd a Judea ac Aegyptus yn y gorllewin. I'r dwyrain ac i'r de yr oedd Arabia annibynnol, oedd yn cael ei rhannu gan y Rhufeiniaid yn *Arabia Deserta* (i'r dwyrain) ac *Arabia Felix* (i'r de).

bawd|250px|canol|Talaith *Arabia Petraea* yn yr Ymerodraeth Rufeinig, tua 117 OC

Gwnaed y dalaith yn rhan o'r ymerodraeth gan y conswl Cornelius Palma yn ystod teyrnasiad Trajan (y flwyddyn 106). Roedd y lleng 
Legio III Cyrenaica yn gwarchod y dalaith yma, ac o'r dalaith yr oedd yr ymerawdwr Philip yr Arab yn enedigol, o ddinas Shahbā.  Yn y flwyddyn 635 meddiannwyd y dalaith gan yr Arabiaid.

Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Hanes Gwlad Iorddonen
Categori:Hanes Syria
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Brwydr Plassey

250px|bawd|Clive a Mir Jafar ar ôl **Brwydr Plassey**
Ymladdwyd **Brwydr Plassey** ar 23 Mehefin 1757, ger tref Plassey ym Mengal, gogledd-ddwyrain India. Curodd y lluoedd Prydeinig dan y cadfridog Robert Clive ("Clive o India") fyddin Surajah Dowlah, Nawab Bengal.

Roedd y Nawab ac eraill wedi codi mewn gwrthryfel yn erbyn y Prydeinwyr a Chwmni Dwyrain India gan gipio Calcutta. Ail-gipiodd Clive y ddinas honno, lle carcharwyd tua chant o bobl yn y "Twll Du" enwog, o ddwylo'r gwrthryfelwyr cyn mynd yn ei flaen i gwrdd â'r gwrthryfelwyr ger Plassey. Un o'r rhesymau am ei fuddugoliaeth oedd brad rhai o gadfridogion y nawab dan arweinyddiaeth Mir Jafar a aethant drosodd i'r ochr fuddugol yn ystod y frwydr.

Canlyniad pwysicaf y frwydr oedd cadarnhau ac ymestyn rheolaeth Prydain ar ddwyrain India, yn wyneb cystadleuaeth gan Ffrainc (roedd Prydain a Ffrainc yn ymladd y Rhyfel Saith Mlynedd yn Ewrop yr adeg honno yn ogystal). Gosodwyd un o gonglfeini'r Ymerodraeth Brydeinig, sef reolaeth ar is-gyfandir India i gyd erbyn diwedd y 18g.

## Ffynhonnell
* Gwefan Saesneg About.com 

## Gweler hefyd
* Rhestr brwydrau

Categori:1757
Plassey
Categori:Hanes India
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Endif (cyfrifiadureg)

:''Am y llysieuyn, gweler Endif

Allweddair yn yr iaith rhaglennu sgript gyfrifiadurol csh yw **endif**.  Mae e'n gorffen bloc if (bloc amodol), er enghraifft:

 if ( $x != 1 ) then
    echo $x
    # cyfarwyddiadau eraill
 endif

ond mae'n bosib cael cyfarwyddyd amodol ar un linell o gôd yn unig, pan ydych chi'n gadael allan yr allweddeiriau then ac endif, er enghraifft:

 if ( $x != 1 ) echo $x

Ond rhybudd!  Mae gwahaniaeth pwsyig rhwng y ddwy enghraifft ganlynol:

 if ( ! -e fynghalendr ) then
    cal  > fynghalendr
 endif

ac:

 if ( ! -e fynghalendr ) cal  > fynghalendr

Yn yr enghraifft gyntaf, os dydy'r ffeil fynghalendr ddim yn bodoli eisoes, mae'r sgript yn ei chreu, ac yn rhoi ynddi hi galendr y flwyddyn  sy'n cael ei gynhyrchu gan y rhaglen cal.

Ond yn yr air enghraifft, crëwyd y ffeil allbwn **cyn** i'r rhaglen enrhifo'r prawf bodolaeth ffeil, ac felly os doedd y ffeil ddim yn bodoli, mae'n gorffen gyda ffeil wag, heb i'r sgript wedi gweithredu'r rhaglen cal.

Categori:Ieithoedd cyfrifiadurol
Sinai

Gorynys anial yn Yr Aifft yw **Sinai**, sy'n gorwedd rhwng Camlas Suez yn y gorllewin ac Israel a Llain Gaza yn y dwyrain. Yn y gogledd mae'n wynebu'r Môr Canoldir tra yn y de mae ganddi arfordir hir ar y Môr Coch sy'n terfynu yn Gwlff Suez yn y gorllewin a Gwlff Aqaba yn y dwyrain.

Ac eithrio ambell werddon werdd mae'r tir yn garregog a diffrwyth gyda bryniau yn y de a gwastadeddau yn y gogledd. Jabal Katrina (2,627 medr) yw'r pwynt uchaf, ond yr enwocaf o fynyddoedd yr ardal yw  Mynydd Sinai (2285 metr, 7497 troedfedd) . Yn ôl Llyfr Exodus yn yr Hen Destament, ar y mynydd hwnnw y cafodd Moses dabledi'r Deg Deddf o law Iehofa. Saif mynachlog hynafol, sef Mynachlog Sant Catrin, sy'n enwog am ei chasgliad o lawysgrifau ger copa Mynydd Sinai. Yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig roedd Sinai'n rhan o dalaith Arabia Petraea â'i phrifddinas ym Mhetra (de-orllewin Gwlad Iorddonen heddiw).

Meddianwyd Sinai gan Israel yn 1956 ac eto yn Rhyfel Chwech Diwrnod ym 1967 a Rhyfel Yom Kippur 1973. Dan gytyndeb heddwch Yr Aifft ac Israel yn 1979 dychwelwyd rhan o Sinai i'r Aifft ac ym 1992 tynnodd Israel allan yn gyfangwbl. Ers hynny mae twristiaeth wedi tyfu'n gyflym ar arfordir Môr Coch Sinai ac mae'n denu miloedd o Ewropeaidd i dorheulo a darganfod y bywyd tanforol mewn trefi gwyliau fel Sharm el-Sheikh.

250px|bawd|dim|Sinai o'r gofod gyda Gwlff Suez i'r chwith a Gwlff Aqaba i'r de

Categori:Anialwch Affrica
Categori:Daearyddiaeth yr Aifft
Categori:Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Categori:Y Môr Coch
Yr Hen Destament

Casgliad o 39 llyfr hynafol sy'n ffurfio ysgrythur ganonaidd yr Iddewon yw'r **Hen Destament**. Gyda'r Testament Newydd mae'n ffurfio y gyntaf o ddwy brif ran y Beibl Cristnogol. Mae'r enw yn tarddu o'r gair Lladin am "gyfamod" ac yn cyfeirio at y ffaith ei fod yn cael ei ystyried yn gyfamod rhwng yr Israeliaid a Duw, thema a geir dro ar ôl tro ynddo. Mae'r llyfrau'n honni rhychwantu'r cyfnod rhwng creu'r Bydysawd a chwymp Adda ac Efa hyd at tua 400 CC. Fe'u rhennir yn draddodiadol yn dair rhan: y Tora neu'r Pumlyfr (y pum llyfr cyntaf a gysylltir â Moses), Llyfrau'r Proffwydi (llyfrau 'hanes') a'r Hagiograffa (Hebraeg: *Kethubim*) diweddarach a ychwanegwyd yn y ganrif gyntaf OC (h.y. y Salmau, Caniad Solomon, a.y.y.b).

## Llyfrau'r Hen Destament 
## Gweler hefyd 
* Yr Apocryffa
* Y Testament Newydd


Categori:Y Beibl Cristnogol
Edgar Evans (fforiwr)

Fforiwr o Gymru oedd **Edgar Evans** (7 Mawrth 1876 – 17 Chwefror 1912). Roedd yn aelod o'r tîm a aeth i Antarctica i geisio cyrraedd Pegwn y De o dan arweinyddiaeth Robert Falcon Scott a chyrhaeddodd yno ar 17 Ionawr 1912, wedi taith o 11 wythnos. Bu farw ar y daith yn ôl o Begwn y De.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Edgar Evans ym mwthyn Middleton Hall, Rhosili, ym Mhenrhyn Gŵyr ym mis Mawrth 1876. Roedd gan y teulu wreiddiau dwfn yn yr ardal, gyda’i dad, Charles, yn forwr profiadol. Roedd yn un o’r ‘Cape Horners’ enwog a oedd yn hwylio o gwmpas yr Horn, sef pegwn mwyaf deheuol de Tsile, yn Ne America, er mwyn cludo copr o wledydd yn Ne America ar gyfer diwydiant copr llewyrchus Abertawe. Roedd ei fam, Sarah, yn ferch i William Beynon, tafarnwr Tafarn y Ship ym Middleton ac Ann oedd enw ei mam. Priodwyd hwy yn 1862 ym mhentref Rhosili a ganwyd wyth o blant iddynt, er y cofnodir bod Sarah wedi geni deuddeg o blant. Y tro hwnnw, ei swydd oedd is-swyddog, 2il ddosbarth gyda Robert Falcon Scott yn arweinydd yr ymgyrch, ac ymhlith aelodau eraill y criw o 59 roedd Ernest

Shackleton, trydydd lefftenant ac arweinydd ymgyrch Brydeinig *Nimrod* rhwng 1907 a 09 i’r Antartig. Pwrpas y daith oedd chwilio am wybodaeth newydd am ddaearyddiaeth yr Antartig ac i wneud ymchwil gwyddonol, gan fod hwn yn gyfandir nad oedd pobl yn gwybod llawer amdano. a chan fod Caerdydd wedi derbyn statws dinas yn 1905 roedd lansiad o’r fath yn dwyn sylw a chyhoeddusrwydd i’r ddinas newydd. Trefnwyd gwledd ffarwel cyn cychwyn yr ymgyrch gan Siambr Fasnach Caerdydd. Mae cerflun i gofnodi hwyliad y *Terra Nova* o Gaerdydd i’w weld heddiw ym Mae Caerdydd ger yr Eglwys Norwyaidd.

Dewiswyd Evans ar gyfer yr ymgyrch gan Scott oherwydd ei gryfder a’i sgiliau yn medru trefnu’r adnoddau a'r offer angenrheidiol ar gyfer ymgyrchoedd tebyg - er enghraifft, pebyll, sachau cysgu ac ati. Roedd llong y *Terra Nova* yn hen long hela morfilod ac roedd ei chriw ar daith rhwng 1910 a 13 yn 65 mewn nifer ac yn cynnwys doctoriaid a gwyddonwyr fel biolegwyr ac arbenigwyr yn y môr a’r tywydd. Ymhlith yr adnoddau hefyd roedd ceffylau, cŵn a slediau modur. Yn nes ymlaen codwyd adnoddau eraill yn Seland Newydd ar ddiwedd Tachwedd 1910, gan gynnwys tanwydd fel glo a bwydydd fel cig oen ac eidion.

Daeth ton o siom dirfawr dros y criw, a bu’r daith yn ôl yn llafurus a diflas. Yn ystod y daith i Begwn y De, cafodd Edgar Evans anaf i’w law, a gan ei fod mor awyddus i gyrraedd y Pegwn ni soniodd am ei anaf. Ar y daith yn ôl dioddefodd ewinrhew ar ei fysedd, ei drwyn a'i fochau, ac anaf i’w ben wedi iddo gwympo i mewn i hafn iâ wrth iddynt ddod i lawr rhewlif (neu fynydd iâ) Beardmore.

Roedd y tywydd yn eithriadol o oer, gyda’r tymheredd yn cyrraedd minws 34C

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Prosiect WiciAddysg
Galerius

**Caius Galerius Valerius Maximianus** (c. 250 – 5 Mai 311) oedd ymerawdwr Rhufain o 305 hyd 311.

Yn enedigol o Dacia, gwasanaethodd Glarius yn y fyddin dan yr ymerodron Aurelian a Probus, a chredir iddo ddod yn bennaeth Gard y Praetoriwm dan Diocletian. Dewisodd Diocletian ef fel "Cesar" neu is-ymerawdwr y rhan ddwyreiniol (*Pars Orientalis*) o'r ymerodraeth yn 293. Er mwyn gael ei benodi i'r swydd yma bu raid i Galerius ysgar ei wraig a phriodi Galeria Valeria, merch Diocletian. Ei dasg gyntaf oedd gwarchod ffin Afon Donaw rhag y Sarmatiaid yn 294. Yn 297 bu raid iddo amddiffyn ffin Afon Ewffrates yn erbyn y Parthiaid. Gorchfygwyd ef yn ei frwydr gyntaf yn erbyn y Parthiaid yn Caras, ond wedi derbyn atgyfnerthiad o'r Balcanau gallodd orchfygu brenin Parthia, Narses, yn Armenia. Gallodd gipio dinas Ctesiphon ac yn 298 Narses gofynnodd Narses am heddwch. Dychwelwyd Mesopotamia i'r ymerodraeth a hyd yn oed rhywfaint o diriogaeth i'r dwyrain o Afon Tigris, y pellaf i'r dwyrain i'r Ymerodraeth Rufeinig ymestyn erioed.

Pan ymddeolodd Diocletian yn 305 daeth Galerius yn "Augustus" y dwyrain yn ei le, gyda Constantius Chlorus yn Augustus y gorllewin. Cymerodd Galerius Severus II (306-307) fel Cesar.

Galerius.jpg|Delwedd Galerius ar ddarn arian
Thessaloniki-Arch of Galerius (detail).jpg|Bwa Galerius yn Thesalonica, Gwlad Groeg
Thessaloniki-Arch of Galerius (eastern face).jpg|Ochr ddwyreiniol Bwa Galerius yn Thesalonica

Categori:Genedigaethau'r 250au
Categori:Marwolaethau 311
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Genws

Rheng tacson yw **genws** (lluosog: *genera*, *genysau*) neu **dylwyth** a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd o fewn bywydeg.

Yn hierarchaeth y dosbarthu, mae genws yn uwch na rhywogaeth ac yn is na theulu. O ran enwau deuol, mae genws yn ffurfio rhan gyntaf enw'r rhywogaeth e.e. mae *Felis catus* a *Felis silvestris* yn ddwy rywogaeth wahanol o fewn y genws *Felis*. Mae *Felis*, felly'n genws o fewn y teulu *Felidae*.

Mae'r union ddosbarthiad yn cael ei benderfynu gan dacsonomyddion. Nid yw'r dosbarthiadau hyn wedi'u naddu mewn gwenithfaen, ac mae awdurdodau gwahanol yn aml yn nodi dosbarthiad gwahanol ar gyfer y genera. Ceir canllawiau ymarferol, fodd bynnag, er mwyn cysoni'r gwaith, gan gynnwys y cysyniad y dylai unrhyw genws newydd fod yn driw i'r tri maen prawf canlynol:

# monoffyletedd – rhoddir holl ddisgynyddion tacson mewn un grŵp
# cywasgu rhesymol - ni ddylid ehangu'r genws yn ddiangen
# eglureder - fel arfer, yng nghyd-destun meini prawf sy'n ymwneud ag esblygiad, e.e. ecoleg, morffoleg neu bioddaearyddiaeth, ystyrir 'dilyniant y DNA' yn "ganlyniad" yn hytrach nag yn "gyflwr" llinellau newydd sy'n esblygu.

## Geirdarddiad
O'r Lladin y daw'r gair '''' ‘ffynhonnell; math; grŵp, cenedl’, enw sy'n gytras â ''* ‘beichiogi; geni’.  Linnaeus a wnaeth y gair yn boblogaidd, a hynny yn 1753 pan gyhoeddodd *Species Plantarum'', ond ystyrir y botanegydd Joseph Pitton de Tournefort (1656–1708) fel sylfaenydd y cysyniad modern o genera.

## Cyfeiriadau
Categori:Dosbarthiad gwyddonol
Pidyn

Organ cenhedlu allanol gwrywaidd yw **pidyn** (hefyd **cala**, **cal** neu **penis**). Mewn mamal gwrywaidd, trwy'r pidyn mae wrin yn gadael y corff yn ogystal.
## Strwythur 
Mae tair colofn o feinwe codiadol mewn pidyn dynol: dau *corpora cavernosa* (unigol: *corpus cavernosum*) ac un *corpus spongiosum*. Lleolir y *corpus spongiosum* ar ochr isaf y pidyn, ar *corpora cavernosa* ar yr ochr uchaf.
Mae pen y *corpus spongiosum* yn eang ac yn oddfog; y glans (hefyd: 'sgetyn') ydyw. Ar du allan y glans, mae'r blaengroen, crychiad llac o groen sy'n gallu cael ei dynnu'n ôl i ddatguddio'r glans. Mae'r *frenulum* yn cysylltu'r blaengroen ag ochr isaf y pidyn.
Mae'r wrethra yn mynd trwy'r *corpus spongiosum*, ac fe leolir ei agoriad, y *meatus*, ar ben eithaf y glans. Trwy'r wrethra'r alldeflir
semen, a thrwyddo mae wrin yn llifo wrth adael y corff. Cynhyrchir sberm yn y ceilliau, a chaent eu storio yn yr epididymis.
Mewn rhai mamolion, mae yna asgwrn codiad, y *baculum*. Nid oes asgwrn yn y pidyn dynol, yn hytrach, ceir codiad wrth iddo lenwi â gwaed. O gymharu â màs y corff, mae'r pidyn dynol yn fwy na'r hyn a geir yn gyfartalog ymysg anifeiliaid.
## Y glasoed
Wrth i hogyn gychwyn y glasoed, wedi i'r ceilliau cychwyn ddatblygu, mae'r pidyn a gweddill yr organau cenhedlu yn cychwyn tyfu. Yn gydamserol, mae blew cedor yn tyfu uwchben ac o gwmpas y pidyn.

## Maint
Er bod amrywiaeth mawr rhwng astudiaethau, a'u bod yn annigonol braidd, cytunir yn gyffredinol fod cyfartaledd hyd y pidyn mewn cyflwr o godiad llawn rhwng 12.7&nbsp;cm a 15cm. Mae yna wahaniaethau yn y maint cyfartalog o le i le yn y byd, a rhwng pobl o wahanol hil.
Fel gyda sawl priodwedd gorfforol arall, mae hyd a lled y pidyn yn amrywio'n fawr rhwng unigolion. Mae maint y pidyn llipa yn llai na maint pidyn codedig o lawer. Yn ogystal, mae'r gwahaniaeth rhwng maint y pidyn yn ei gyflyrau llipa a chodedig yn amrywio cymaint, fel na ellir darogan y maint codedig o wybod y maint llipa. Ac eithrio achosion eithafol, does dim cydberthyniad rhwng gallu atgenhedliol neu rywiol a maint y pidyn.
## Mewn llenyddiaeth Gymraeg
Ysgrifennodd y bardd enwog Dafydd ap Gwilym am y pidyn ("y gal") yn ei gerdd enwog, *Cywydd y gal*. Yn y gerdd mae'n rhestru llawer o gyfystyron ar gyfer y pidyn.
Yn awdl arobryn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991 canodd y Prifardd Robin Llwyd ab Owain hefyd am y pidyn gan ei gymharu i: gleddyf ('Clun ynglŷn, gweinied fy nghledd' ), 'pinwydden' a 'choeden'.
## Oriel
## Gweler hefyd 
* Amgueddfa Ffalolegol Gwlad yr Iâ


Categori:Rhyw
Categori:System atgenhedlu
Alldafliad

Y weithred o allfwrw semen (sy'n cynnwys sberm fel arfer) o'r pidyn yw **alldafliad**. Fel arfer, mae'n ganlyniad i symbyliad rhywiol, ac mae'n digwydd yn ystod orgasm. Hefyd, gall alldafliad ddigwydd yn ddigymell yn ystod cwsg. Mae semen yn dod allan o'r urethra.

Cynhyrchir sberm yn y ceilliau, a chaent eu storio yn yr epididymis. Yn ystod alldafliad, gyrrir sberm i fyny'r *vas deferens*, dwy ddwythell sy'n cylchynu'r bledren. Ychwanegir hylifau gan y fesiclau semen, a thrwy'r vas deferens yn fesiclau semen sy'n ymuno.

Categori:Orgasm
Categori:Pidyn
Categori:Rhyw
Rhestr o wledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth

Dyma **restr o wledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth**. Dim ond gwladwriaethau sofranaidd a thiriogaethau dibynnol sydd wedi eu cynnwys, felly mae'r ystadegau am wledydd Prydain (e.e. Cymru) wedi eu cynnwys yn rhai'r Deyrnas Unedig gan nad yw'r Cenhedloedd Unedig, ffynhonnell y wybodaeth, yn casglu ystadegau ar wahân.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth ddynol
Categori:Demograffeg
Categori:Rhestrau gwledydd
Cystennin I

**Cystennin I**, enw llawn **Caius Flavius Valerius Aurelius Claudius Constantinus**, a adnabyddir hefyd fel **Cystennin Fawr** (27 Chwefror 272 &ndash; 22 Mai 337), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 306 a 337. Gwnaeth Gristionogaeth yn grefydd gyfreithlon yn yr ymerodraeth.

Ganed Cystennin yn Naissus (Niš heddiw), yn fab i  Constantius Chlorus a’i wraig gyntaf Helena (sail cymeriad Elen Luyddog yn y traddodiad Cymreig efallai). Ysgarodd Constantius Helena yn 292 i briodi Flavia Maximiana Theodora, merch yr ymerawdwr Maximianus. Bu Cystennin yn gwasanaethu yn llys yr ymerawdwr Diocletian yn Nicomedia wedi i’w dad gael ei enwi yn un o’r ddau “Gesar” (is-ymerodron). Yn 305 ymddeolodd Diocletian a Maximianus, a daeth tad Cystennin yn un o’r ddau “Augustus”. Bu farw Constantius yn Efrog ar 25 Gorffennaf 306. Roedd Cystennin gydag ef ar y pryd, a chyhoeddwyd ef yn “Augustus” gan ei lengoedd.

Yn ystod y deunaw mlynedd nesaf bu Cystennin yn brwydro, yn gyntaf  i ddiogelu ei safle fel cyd-ymerawdwr ac yn nes ymlaen i uno’r ymerodraeth. Ym Mrwydr Pont Milvius (312) enillodd fuddugoliaeth derfynol yn y gorllewin, ac ym  Mrwydr Adrianople (323) gorchfygodd ymerawdwr y dwyrain, Licinius, a dod yn unig ymerawdwr (“Totius orbis imperator”).

bawd|chwith|100px|Y *Crismon*, baner filwrol Cystennin wedi ei weledigaeth.

Dywedir i Cystennin gael gweledigaeth cyn brwydr Pont Milvius. Gwelodd groes o flaen yr haul, yn darogan ei fuddugoliaeth. Wedi’r frwydr cymerodd arwydd Cristnogol, y “Crismon”, fel baner. Credir i’w fam, Helena, oedd o deulu Cristionogol, gael dylanwad mawr arno. Yn 325 bu Cystennin yn gyfrifol am alw Cyngor Nicea a wnaeth y grefydd Gristionogol yn gyfreithlon yn yr ymerodraeth am y tro cyntaf. Er hynny ni chafodd ei fedyddio yn Gristion ei hun nes oedd ar ei wely angau. Ail-sefydlodd Cystennin ddinas Byzantium fel  Caergystennin (“Constantini-polis”), Istanbul heddiw.

Bu Cystennin yn gyfrifol am lawer o newidiadau yng nghyfreithiau Rhufain, a cheisiodd wahanu y llywodraeth sifil a’r fyddin, i leihau dylanwad gwleidyddol y cadfridogion.

Ar ffiniau’r ymerodraeth enillodd Cystennin fuddugoliaethau dros y Ffranciaid a’r Alemani (306-308), dros y Ffranciaid eto (313-314), dros y   Visigothiaid yn 332 a thros y Sarmatiaid yn 334. Erbyn 336 yr oedd wedi adennill rhan helaeth o dalaith Dacia, nad oedd wedi bod yn rhan o’r ymerodraeth ers teyrnasiad Aurelian yn 271. Pan fu farw yr oedd yn cynllunio ymgyrch yn erbyn y Persiaid.

Dilynwyd ef gan ei dri mab o’i briodas a Fausta: Cystennin II, Constantius I a Constantius II.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 272
Categori:Marwolaethau 337
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Oireachtas

de|180px
[bawd|200px|[Tŷ Leinster]]

Yr **Oireachtas** yw senedd genedlaethol a deddfwriaethol Gweriniaeth Iwerddon, a elwir weithiau yn **Oireachtas Éireann**. Caiff ei rhedeg o swyddfa Arlywydd Iwerddon ac mae'n cynnwys dau dŷ neu siambr a elwir weithiau yn "Tai'r Oireachtas", sef Dáil Éireann (y seddi blaen) a Seanad Éireann (y seddi cefn). Mae'n cynnwys, hefyd, Arlywydd Iwerddon.

Mae Tai'r Oireachtas yn ymgynnull yn Nhŷ Leinster yn ninas Dulyn sef hen blasdy o'r 18g. Y Dáil, sy'n cael ei ethol yn uniongyrchol, yw'r gangen rymusaf o lawer o'r Oireachtas.

## Yr aelodau
Mae'r Dáil Éireann, yn cael ei hethol yn uniongyrchol gan drigolion y wlad dros 18 oed. Cynhelir etholiad i'r perwyl unwaith pob pum mlynedd, fel sy'n ofynol gan y Ddeddf. Ond gall y Taoiseach (pennaeth y Llywodraeth) alw etholiad yn amlach na hyn. Defnyddir cynrychiolaeth gyfrannol i ethol aelodau'r Dáil. Ers 1981 bu nifer yr aelodau'n 166. Nid ydy'r Seanad yn cael eu hethol yn uniongyrchol, eithr yn griw amrywiol sy'n cael eu hethol mewn ffyrdd gwahanol: 
* caiff 43 seneddwr eu hethol gan y cynghorau a'r llywodraethwyr
* caiff 11 eu hethol (neu eu henwi) gan y Taoiseach, a
* 6 aelod gan brifysgolion y wlad
Cyfanswm yr aelodau, felly, ydy 60. Etholir Llywydd Iwerddon i'r swydd am gyfnod o 7 mlynedd. Caiff wneud hyn ddwywaith yn unig.

## Diwygio nid diddymu
Cynhaliwyd refferendwm ar 4 Hydref 2013 yn gofyn a ddylid cael gwared ar yr ail siambr, Seanad Éireann, gan droi Iwerddon fewn i deddfwrfa unsiambr. Pleidleisiodd 39% o'r boblogaeth oedd â'r hawl yn y refferendwm. Er syndod i rai, pleidleisiodd y mwyafrif yn erbyn dileu y Seanad o 51% i 48% oedd am ei ddileu.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol yr Oireachtas


Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Sefydliadau Gweriniaeth Iwerddon
Dalmatia

bawd|200px|Map o Croatia, yn dangos Dalmatia mewn glas tywyll

Mae **Dalmatia** yn diriogaeth ar lannau'r Mor Adriatig, yn awr yn Croatia. Daw'r enw o dalaith Rufeinig Dalmatia.

Ardal fynyddig o tua 12,000 km2 yw Dalmatia, yn cynnwys rhan o'r Alpau Dinarig. Oherwydd hyn mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth o tua 900,000 yn byw yn agos i'r glannau. Mae nifer fawr o ynysoedd hefyd yn perthyn i'r diriogaeth. Y brifddinas ranbarthol yw Split, ac mae dinasoedd pwysig eraill yn cynnwys Dubrovnik, Zadar a Sibenik.

Yn y cyfnod cyn y Rhufeiniaid, poblogid Dalmatia gan yr Iliriaid. Creodd y Rhufeiniaid deyrnas ddibynnol, ac yna tua chanol yr 2g CC daeth y diriogaeth yn dalaith Rufeinig dan yr enw Dalmatia. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd ac yn nes ymlaen o'r 14eg hyd y 18g daeth yn eiddo Fenis. Wedi cwymp Napoleon daeth yn rhan o Awstria.

bawd|canol|Talaith Dalmatia  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf bu cystadlu rhwng Yr Eidal a Yugoslavia am y diriogaeth, ac yn 1921 daeth yn rhan o Yugoslavia. Pan rannwyd Yugoslavia daeth Dalmatia yn rhan o Croatia.

Gyda thalaidd hanesyddol perfeddwlad Croatia, Istria a Slavonia mae'n creu pedair talaith hanesyddol sy'n ffurfio gweriniaeth annibynnol Croatia gyfoes.

Categori:Hanes Croatia
Categori:Daearyddiaeth Croatia
Categori:Taleithiau Rhufeinig
Pictiaid

Pobloedd hynafol a drigai yng ngogledd yr Alban oedd y **Pictiaid**. Mae tarddiad yr enw arnynt yn ansicr. Mae'r gair Lladin *Picti* (yn llythrennol ‘pobl paentiedig’) yn cyfeirio at eu harfer o liwio a thatwio eu cyrff. Cyffelyb eu hystyr yw'r enwau ar eu gwlad yn Gymraeg - **Prydyn** - a Gwyddeleg, *Cruithin*. Mae'n bosibl hefyd fod cysylltiad ag enw Galeg llwyth Galaidd y Pictavi (neu'r Pictones). Picteg oedd iaith y Pictiaid ac mae ei pherthynas â'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd a Cheltaidd yn ansicr. Un hen enw ar eu gwlad oedd Pictavia. Ymddengys mai pobl gyn-Geltaidd oeddyn nhw yn wreiddiol. Yr enw Cymraeg Canol arnyn nhw oedd *Brithwyr* (13g) neu *Ffichti(aid)* (14g), yn arbennig yn y Brutiau a'r Canu Darogan. Mewn un o Drioedd Ynys Prydain mae'r Pictiaid yn un o ‘Dair Gormes a ddaeth i'r ynys hon ac nid aeth yr un drachefn’, ynghyd â'r Coraniaid a'r Saeson (Rachel Bromwich, gol., *Trioedd Ynys Prydein*, triawd 36).

## Hanes cynnar
[156x156px|bawd|[Telynor ar faen cerfiedig Dupplin, tua OC 800|chwith]]
Ceir y cyfeiriadau hanesyddol cynharaf at y Pictiaid gyda'r Scotti yn y 3g pan ymosodasant ar diriogaeth Rufeinig yn ardal Mur Hadrian. Creuwyd teyrnas ganddyn nhw i'r gogledd o Foryd Forth. Ar adegau roedden nhw'n brwydro yn erbyn Manaw Gododdin ac Ystrad Clud, y ddwy deyrnas mwyaf gogleddol yn yr Hen Ogledd, ond ar adegau eraill roedd perthynas da rhyngddyn nhw a Gwŷr y Gogledd. Yn y 6g aeth Sant Columba i genhadu iddyn nhw, gyda chaniatad eu brenin. Unwyd teyrnasoedd y Pictiaid a'r Scotti gan Kenneth mac Alpin tua 850 i greu teyrnas yr Alban.

## Teyrnasoedd cynnar
[200px|bawd|Atgynhyrchiad o [Crannog|grannog Pictaidd (amddiffynfa ar ynys artiffisial) yn Loch Tay, yr Alban|chwith]]Mae hanes cynnar gwlad y Picitiaid yn aneglur, fel y gwelir. Yn ddiweddarach ceir tystiolaeth fod sawl brenin yn rheoli teyrnasoedd annibynnol a bod un neu ragor ohonyn nhw wedi llwyddo ar adegau i fod yn fath o uchel-frenhinoedd ar y lleill. Mae'n bosibl dadlau dros fodolaeth saith teyrnas ymhlith y Pictiaid, gan ddilyn tystiolaeth archaeolegol a'r cyfeiriadau yn y testun *De Situ Albanie*, y "Cronicl Pictaidd" Duan Albanach'', a chwedlau Gwyddeleg. Dyma nhw:

*Cait, yn Caithness a Sutherland heddiw
*Ce, ym Mar a Buchan
*Circinn, yn Angus a'r Mearns efallai
*Fib, Fife heddiw
*Fidach, lleoliad anhysbys
*Fotla, yn cyfateb i Atholl (*Ath-Fotla*) heddiw
*Fortriu, yn cyfateb i'r *Verturiones* y Rhufeiniaid ac i'r Hen Saesneg *Werteras* yn Northymbria; o gwmpas ardal Moray

## Llyfryddiaeth ddethol
*A. Small, *The Picts* (Dundee, 1987)
*Elizbaeth Sutherland, *In Search of the Picts* (Llundain, 1994)
*F.T. Wainwright (gol.), *The Problem of the Picts* (1956)


Categori:Hanes yr Alban
Categori:Pobloedd hynafol
Categori:Hanes Prydain
Trioedd Ynys Prydain

**Trioedd Ynys Prydain** (hen ffurf: **Trioedd Ynys Prydein**) yw'r enw ar gasgliad arbennig o drioedd sy'n ffurfio math o fynegai neu wyddionadur llawfer o wybodaeth y beirdd Cymraeg am hanes a thraddodiadau cynnar Cymru ac Ynys Prydain. Fel yn achos trioedd eraill, mae'r deunydd yn cael ei ddosbarthu yn unedau o dri, gan restru enwau arwyr traddodiadol a digwyddiadau, ac mae gan bob triawd ei deitl. Mae 96 triawd wedi goroesi. Ceir llawer o'r Trioedd hyn yn *Llyfr Coch Hergest* yn dyddio i'r 14g ac a gedwir yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen gyda'r cyfeirnod MS 111. Roedd yr arferiad o ddosbarthu pethau yn drioedd, fel hyn, yn ddyfais bwysig yn niwylliant Celtaidd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Credir i'r Trioedd gael eu casglu at ei gilydd yn y 12g , gyda llawer o'r triawdau yn llawer hŷn na hynny.

## Cynnwys
Mae'n debyg fod gwreiddiau Trioedd Ynys Prydain yn hen iawn. Ynddyn nhw ceir math o grynodeb o ddysg y beirdd, fel math o lawlyfr cryno i hanes traddodiadol y Cymry. Diau mai rhan o'i bwrpas yw gwasanaethu fel cymorth i gofio chwedlau a thraddodiadau a'r berthynas rhyngddyn nhw. Dylid cofio fod y bardd cynnar yn gyfarwydd (adroddwr chwedlau, chwedleuydd) yn ogystal â bod yn brydydd. Roedd dysg y beirdd yn cael ei throsglwyddo ar lafar ac felly roedd angen ffurf a fyddai'n hawdd i'w gofio.

Craidd Trioedd Ynys Prydain yw chwedlau neu draddodiadau am gymeriadau Cymreig neu Frythonaidd sy'n perthyn i fyd mytholeg, hanes traddodiadol Cymru, Iwerddon ac Ynys Prydain o safbwynt Cymreig gyda'r pwyslais ar Gaswallon, Gwrtheyrn a Macsen Wledig a'u cylch, a chymeriadau a digwyddiadau sy'n gysyllteidig â'r Hen Ogledd ac Oes Arwrol y 6ed a'r 7g. Yn perthyn i'r dosbarth olaf y mae traddodiadau Cymreig am Arthur a'i lys.

## Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol yw:
* *Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Ceir y testunau Cymraeg gyda chyfieithiadau Saesneg, rhagymadrodd helaeth a nodiadau llawn.

## Gweler hefyd
*Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain‎
*Ynys Prydain

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llyfr Coch Hergest
Categori:Y Traddodiad Barddol
Llyfr Gwyn Rhydderch

bawd|370px|Llyfr Gwyn Rhydderch. 
**Llyfr Gwyn Rhydderch** yw un o'r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi. Tybir i'r rhan fwyaf ohono gael ei ysgrifennu yn ne-orllewin Cymru tua 1350. Dyma'r casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, ond eto'n cynnwys rhai enghreifftiau o farddoniaeth gynnar. Oherwydd ei dafodiaith tybir fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth ac mae'n bosibl fod cysylltiad rhyngddo a mynachlog Ystrad Fflur. Daw'r enw o'r ffaith i'r llyfr gael ei ysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd, o Lyn Aeron, Ceredigion ac mai gwyn yw lliw'r clawr. Fe'i cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth mewn dwy ran, llawygrif Peniarth 4 a Pheniarth 5 (rhanwyd y llawysgrif yn ddau tua diwedd yr Oesoedd Canol), fel rhan o'r casliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.

## Cynnwys
Yn y llyfr ceir nifer o gyfieithiadau Cymraeg o destunau Lladin a Ffrangeg, gan gynnwys *Delw y Byd*, *Efengyl Nicodemus*, *Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth*, bucheddau'r saint fel *Buchedd Mair Wyry*, *Buchedd Sant Catrin*, *Buchedd Fargred* a ''Mair o'r Aifft*, testunau crefyddol eraill fel *Purdan Padrig*, ynghyd â chwedl Siarlymaen (*Ystorya de Carolo Magno*) ac *Ystorya Brown o Hamtwn''. Cedwir y rhain yn llawysgrif Peniarth 5.

Ond y deunydd pwysicaf o lawer yw'r testunau o'r chwedlau Cymraeg Canol a adnabyddir fel y Mabinogion (yn gamarweiniol), sef *Pedair Cainc y Mabinogi*, *Y Tair Rhamant*, *Breuddwyd Macsen Wledig*, *Cyfranc Lludd a Llefelys* a chwedl *Culhwch ac Olwen* (dim ond testun o *Breuddwyd Rhonabwy* sydd eisiau). Dyma'r casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio *Llyfr Coch Hergest*. Cedwir y rhain yn llawysgrif Peniarth 4.

## Llyfryddiaeth
*J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The White Book Mabinogion* (Pwllheli, 1907). Testun diplomatig.
*R.M. Jones (rhagymadrodd): J. Gwenogvryn Evans (gol.), ''Llyfr Gwyn Rhydderch: Y Chwedlau a'r Rhamantau'' (Caerdydd, 1973).

## Dolen allanol
*Hanes a Chynnwys Llyfr Gwyn Rhydderch (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)

Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Anne, y Dywysoges Reiol

:''Mae'r erthygl hon am ferch Elisabeth II; am ferch Siôr II, gweler Anne o Hannover''

Merch Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig yw'r **Dywysoges Anne, y Dywysoges Reiol** (**Anne Elizabeth Alice Louise**; ganwyd 15 Awst 1950). Fel ei mam, mae hi'n hoff iawn o geffylau.

## Priodasau
#Capten Mark Phillips (14 Tachwedd 1973 - Ebrill 1992)
#Timothy Laurence (ers 12 Rhagfyr 1992)

## Plant
*Peter Phillips (ganwyd 15 Tachwedd 1977)
*Zara Phillips (ganwyd 15 Mai 1981)

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Teulu Mountbatten-Windsor
Categori:Tywysogesau Lloegr
Thomas Gray

Bardd o Loegr oedd **Thomas Gray** (26 Rhagfyr 1716 – 30 Gorffennaf 1771). Fe'i ganwyd yn Llundain. Roedd yn gyfaill i Horace Walpole.

Cyfieithwyd ac addaswyd ei waith mwyaf adnabyddus, *Elegy Written in a Country Churchyard*, i'r Gymraeg sawl gwaith yn y 18fed a'r 19g.

Dyma gyfieithiad John Morris-Jones o linellau agoriadol y gerdd:
:*The curfew tolls the knell of parting day,*
:''The lowing herd wind slowly o'er the lea, ....''

:Cân y ddyhuddgloch gnul i dranc y dydd, 
:Try'r araf yrr dan frefu dros y ddôl; ....

Gwaith adnabyddus arall gan Gray yw ei gerdd *The Bard*, sy'n seiliedig ar yr hanesyn am "gyflafan y beirdd". Cafodd Gray yr hanes yn y gyfrol *History of England* (1747–55) gan y hanesydd o Sais Thomas Carte. Daeth hanes y 'gyflafan' yn enwog diolch i gerdd Gray, sy'n portreadu'r bardd olaf yn melltithio Edward I o Loegr ac yn proffwydo dinistr ar ei ddisgynyddion. Cafodd Gray yr hanesyn o lyfr Carte yn 1755 ac ysgrifennwyd y gerdd ganddo yn 1757 ar ôl clywed Edward Jones (Bardd y Brenin) yn canu alawon Cymreig ar ei delyn.

## Llyfryddiaeth
**Elegy Written in a Country Churchyard* (1751)
**The Bard* (1757)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1716
Categori:Marwolaethau 1771
Categori:Academyddion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg y 18fed ganrif
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Peterhouse, Caergrawnt
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Llythyrwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Ninas Llundain
Categori:Pobl fu farw yng Nghaergrawnt
Categori:Sonedwyr Saesneg o Loegr
Categori:Ysgolheigion y clasuron o Loegr
Puteindra

:''Mae 'putain' a 'hwran' yn ailgyfeirio yma.''
[250px|bawd|Putain yn [yr Almaen]]
Y weithred o gael cyfathrach rywiol neu wasanaethau rhywiol eraill am arian yw **puteindra**. Fe'i gelwir yn aml "yr alwedigaeth hynaf yn y byd" am fod gan yr arfer hanes hir iawn. Mae'r sefyllfa gyfreithiol yn amrywio'n fawr o wlad i wlad ac mae wedi newid hefyd o gyfnod i gyfnod; mewn rhai gwledydd mae'n gyfreithlon ond mewn ambell wlad mae'n drosedd ddifrifol. Cysylltir puteindra â merched sy'n cynnig eu gwasanaethau i ddynion yn bennaf, ond ceir puteiniaid gwrywaidd hefyd, naill ai'n hoyw neu fel cwmni i ferched. Gelwir y rhain yn "jigolos".

Ceir sawl enw Cymraeg i ddisgrifio rhywun sy'n puteinio ei hunan. Y mwyaf cyffredin yw **putain**, **hwr** a **hwran**.

O ran lleoliad, ceir puteiniaid sy'n gweithio ar y stryd (puteindra stryd), mewn adeiladau neilltuol (puteindai), neu drwy asiantaethau *hebrwng/escort*). Mae lleoliadau eraill yn cynnwys tafarnau, clybiau nos a sawnau.

## Cymru 
### Hanesyddol 
Mae testunau Cyfraith Hywel yn cydnabod bodolaeth puteindra yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol. Ceir cymalau yn y llyfrau cyfraith am statws y butain, gan ddefnyddio'r gair hwnnw; o blith merched a gwragedd, dim ond y butain sydd heb yr hawl i iawndal os caiff ei threisio. Ceir cyfeiriadau hefyd at "ferched perth a llwyn" (cymharer y dywediad "plentyn perth a llwyn" am "blentyn siawns"), ond mae'n aneglur os oedd y merched hynny yn cael eu hystyried yn buteiniaid fel y cyfryw gan fod cariadon yn cwrdd yn y goedwig hefyd - sy'n olygfa ystrydebol yng nghanu serch y cyfnod - er bod awgrym fod rhai ohonynt yn buteiniaid. Mae gan y bardd Prydydd Breuan (fl. canol y 14g) gerdd filain a phersonol iawn ei naws i ferch anhysbys o'r enw Siwan Morgan o Aberteifi. Mae'n gerdd syfrdanol o fras a masweddus sy'n darlunio Siwan fel putain flonegog aflan, dwyllodrus, sydd wedi cael "saith cant cnych" (sef 'saith can cnychiad') neu ragor.

Yn fwy diweddar, roedd ardal Bae Caerdydd (a dinas Caerdydd yn gyffredinol) yn adnabyddus am ei phuteiniaid. Yn y ddeunawfed ganrif, yn ôl Iolo Morganwg, roedd "puteiniaid Caerdydd" yn ddywediad cyffredin ym Mro Morgannwg.

### Cyfoes 
Mewn adroddiad gan BBC Cymru yn 2000, honnir fod tua 30 o buteiniaid ifainc, rhai ohonynt dan oed, yn gweithio ar y stryd mewn un ardal yng nghanol Caerdydd. Yn 2007, cafodd tri pherson eu deddfrydu i garchar am redeg puteindai mewn tai preifat yn Rhuddlan, Penmaenmawr a Bae Colwyn yng ngogledd Cymru. Merched o dde-ddwyrain Asia, yn cynnwys Tsieina, oedd yn gweithio yno, ac roedd y busnes yn cael ei rhedeg gan Gymro, Sais a merch o dras Tsieineaidd.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Ardal golau coch
* Diwydiant rhyw
* Puteindy


Categori:Diwydiant rhyw
Yr Arglwyddes Jane Grey

[300px|bawd|Dienyddio'r Arglwyddes Jane Grey (gan [Delaroche)]]

Roedd yr **Arglwyddes Jane Grey** (Hydref 1537 – 12 Chwefror 1554) yn Frenhines Lloegr ac Iwerddon am 9 diwrnod yn 1553.

Cafodd ei dienyddio yn y Gwynfryn yn Llundain ar ôl cael ei chyhuddo o gynllwynio gyda'i chyn-briod yr Arglwydd Guildford Dudley a'i thad yn erbyn y Goron. Dim ond 16 oed oedd hi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1537
Categori:Marwolaethau 1554
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Categori:Tuduriaid
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Thetford

Tref farchnad a phlwyf sifil yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw **Thetford**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Breckland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 24,340.

Mae'n dref hanesyddol ers cyfnod yr Eingl-Sacsoniaid. Ar un adeg bu ganddi ugain o eglwysi ac wyth mynachlog. Mae ganddi boblogaeth o 21,588 (2001).

Mae Caerdydd 289.4 km i ffwrdd o Thetford ac mae Llundain yn 116.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Ely sy'n 33.1&nbsp;km i ffwrdd.

## Enwogion
*Tom Paine - ganwyd awdur *The Rights of Man* yn y dref ar 29 Ionawr, 1737

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Breckland
Categori:Plwyfi sifil Norfolk
Categori:Trefi Norfolk
Blodeugerdd

Detholiad o gerddi wedi'u casglu ynghyd yw **blodeugerdd**. Fel rheol mae rhyw thema neu berthynas rhwng y cerddi hynny, er enghraifft cerddi serch, cerddi ar yr un mesurau, neu gerddi gan feirdd sy'n perthyn i'r un genedl neu gyfnod, ac ati.

Rhai o'r blodeugerddi cynharaf oedd *anthologia*' y Groegiaid, gan gynnwys y casgliad o epigrammau a elwir *Y Flodeugerdd Roegaidd*. Ceid blodeugerddi mewn sawl iaith a diwylliant arall yn ogystal, gan gynnwys Tsieina, Siapan, Persia a'r byd Arabaidd.

Un o'r blodeugerddi Cymraeg cynharaf yw *Gorchestion Beirdd Cymru*, a olygwyd gan Rhys Jones o'r Blaenau a'i chyhoeddi yn 1773.

## Gweler hefyd
*Blodeugerddi Cymraeg


Categori:Antholegau
Categori:Llyfrau barddoniaeth
Categori:Termau llenyddol