open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pieter Willem Botha

Prif Weinidog De Affrica rhwng 1978 a 1984 ac Arlywydd rhwng 1984 a 1989 oedd **Pieter Willem Botha** (12 Ionawr 1916 - 31 Hydref 2006).

*Llysenw: "Die Groot Krokodil"* ("*Y Crocodeil Mawr*")

## Cyfryngau poblogaidd 
* Ta-Ta Botha (gweler hefyd; Swlŵiaid)

Categori:Arlywyddion De Affrica
Categori:Prif Weinidogion De Affrica
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2006
Shumen

bawd|dde|250px|Lleoliad Shumen ym Mwlgaria
Dinas yng ngogledd-ddwyrain Bwlgaria a phrifddinas Oblast Shumen yw **Shumen** (Bwlgareg: *Шумен*). Mae'r ddinas yn sefyll ar groesffordd ar yr heolydd rhwng Sofia a Varna, rhwng Ruse a Burgas a rhwng Silistra a Yambol, rhyw 80&nbsp;km i'r gorllewin o Varna. Mae'n ganolfan ddiwydiannol sydd yn cynhyrchu cerbydau nwyddau trwm, cemegion, alwminiwm, brethyn, a bwydydd. Dinasoedd cyfagos yw Targovishte a Veliki Preslav. Rhwng 1950 a 1965 ei henw oedd *Kolarovgrad* er cof am Vasil Kolarov, arlywydd, gweinidog tramor a phrif weinidog Bwlgaria yn llywodraeth gomiwnyddol y 1940au.

Categori:Dinasoedd Bwlgaria
Kristiansand

250px|bawd|**Kristiansand**
Mae **Kristiansand** (yn gynharach **Christianssand**) yn ddinas ar arfordir deheuol Norwy, ar sianel Skagerrak, ac yn brifddinas Vest-Agder.

Mae'n borthladd bwysig. Y diwydiannau pwysicaf yw iardau llongau, twristiaeth, a phrosesu bwyd.

Roedd y bardd ac arbenigwr llên gwerin Jørgen Engebretsen Moe yn esgob Kristiansand o 1875 hyd 1881.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Sørlandets 
*Kristiansand Dyrepark 
*Sør Arena
*Theatr Agder

Categori:Dinasoedd Norwy
Trol (gwahaniaethu)

Mae'r gair **trol** yn gallu golygu mwy nag un peth:

* Trol - cawr yn llên gwerin Sgandinafia
* Trol (cerbyd) - math o gerbyd
* Trôl rhyngrwyd
* Trolio, modd o bysgota
Jotunheimen

Mae **Jotunheimen** yn gadwyn o fynyddoedd uchel ac anghysbell yn ne canolbarth Norwy. Mae'r gadwyn yn cyrraedd ei phwynt uchaf yn Glitterinden (2472m neu 8110 troedfedd), y mynydd uchaf yn Norwy.

Mae'r rhan fwyaf o'r mynyddoedd yn gorwedd yn y parc cenedlaethol o'r un enw.

## Chwedloniaeth
Ystyr llythrennol yr enw **Jotunheimen** (Hen Norseg **Jötunheim**) yw "Cartref (neu wlad) y Cewri" (*jötun* "cewri" + *heim(en)* "cartref, trigfa"). Ym mytholeg y Llychlynwyr mae'n gartref i'r cewri. Fe'i sefydlwyd gan y cawr cyntefig Börr ar ôl i'r cewri cyntaf gael eu gorchfygu gan y duwiau Llychlynaidd. Yno mae "Cewri'r Rhew" yn byw ac mae duwiau ac arwyr fel Odin, Loki a Thor yn mynd yno i geisio gwybodaeth neu drysor. Pennaeth cewri Jotunheimen yw Geirrod. Er bod y cewri'n fawr a nerthol mae'r duwiau ac arwyr yn eu trechu nhw bob tro, naill ai trwy hud neu, yn amlach, trwy eu cyfrwysdra.

250px|bawd|dim|Golygfa dros ganolbarth Jotunheimen o gopa Knutshøi

Categori:Cewri
Categori:Mynyddoedd Norwy
Categori:Mytholeg Llychlyn
Odin

[250px|bawd|Odin â'i brain Hugin (*Meddwl*) a Munir (*Cof*) (llawysgrif SÁM6, o'r [18g, yn Sefydliad Árni Magnússon yng Ngwlad yr Iâ)]]

**Odin** (Hen Norseg: **Oðin**) yw brenin y duwiau ym mytholeg y Llychlynwyr a'r bobloedd Almaenaidd. Mae ganddo un llygad yn unig ac mae'n cael ei hebrwng gan ei frain hud Hugin a Munir. Enw ei geffyl yw Sleipnir.

Y Dduwies Frigga yw gwraig Odin. Yn ôl rhai fersiynau o'i chwedl, mae'n dad i'r Duw Thor. Mae sillafiad ei enw yn amrywio. Roedd yr Almaenwyr/Almaenesau yn ei alw'n **Wodan** neu **Wotan**.

Roedd yn Dduw rhyfel, gwybodaeth a barddoniaeth ac yn meddu ar alluoedd hud a lledrith grymus. Mae'n noddi arwyr a rhyfelwyr ac yn eu hamddiffyn ar ôl eu marwolaeth, pan gaent eu hebrwng gan y Valkyriaid i Valhalla, neuadd Odin yn Asgard, cartref y Duwiau.

Roedd ei chwant am wybodaeth mor gryf nes iddo aberthu ei lygad de er mwyn yfed o ffynnon wybodaeth Mimir.

Ar ddiwedd y byd, bydd Odin yn arwain y Duwiau da yn erbyn lluoedd y fall ac yn ymladd â'r blaidd ofnadwy, Fenris, i amddiffyn Asgard.

Mae'r ffurf Hen Saesneg ar ei enw, **Woden**, i'w gweld o hyd yn yr enw Saesneg *Wednesday* ("dydd Woden").

Categori:Mytholeg Llychlyn
Sif

Ym mytholeg Llychlyn, mae'r dduwies **Sif** (**Sif Wallt Euraidd**) yn wraig i'r duw Thor.

Fel mae ei gwallt hir euraidd yn awgrymu, roedd hi'n dduwies ffrwythlondeb yn wreiddiol, yn cynrychioli tyfiant aeddfed y ddaear ac yn neilltuol cnydau Awst.

Mae un chwedl yn adrodd sut y bu i Loki (duw maleisus a chyfrwys sydd yn cynrychioli'r gaeaf, efallai, ym mytholeg y Gogledd) dorri gwallt Sif a'i ddwyn i'r Isfyd. Bu ymrafael mawr rhyngddo a Thor wedyn.

Categori:Mytholeg Llychlyn
Categori:Duwiesau
Mawritania

:*Gweler hefyd: Mauretania*

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw **Mawritania** (yn swyddogol **Gweriniaeth Islamaidd Mawritania**). Mae'n ffinio â Senegal yn y de, Mali yn y de-ddwyrain a dwyrain, Algeria yn y gogledd-ddwyrain, a Gorllewin Sahara yn y gogledd.

## Daearyddiaeth 
Prifddinas y wlad yw Nouakchott, ger yr arfordir.

## Hanes 
## Economi 
## Gweler hefyd 
* Maghreb
* Undeb y Maghreb Arabaidd


Categori:Gwledydd Affrica
William Styron

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **William Clark Styron, Jr.** (11 Mehefin 1925 – 1 Tachwedd 2006).

## Llyfryddiaeth
**Lie Down in Darkness* 1951
**The Long March* 1956
**Set This House on Fire* 1960
**The Confessions of Nat Turner* 1967
*''Sophie's Choice* 1979
**This Quiet Dust, and Other Writings* 1982
**Darkness Visible: A Memoir of Madness* 1990
**A Tidewater Morning: Three Tales from Youth* 1993
**The Way of the Warrior''

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Brycheiniog (gwahaniaethu)

Gall yr enw lle **Brycheiniog** gyfeirio at:

*Brycheiniog (teyrnas) - un o hen deyrnasoedd Cymru yn yr Oesoedd Canol cynnar
*Sir Frycheiniog - y sir ddiweddarach o'r un enw
*Brycheiniog a Maesyfed - rhanbarth etholiadol a daearyddol
Teyrnas Brycheiniog

Roedd **Brycheiniog** yn hen deyrnas Gymreig a'i chanol yn Nyffryn Wysg, a sefydlwyd gan feibion Brychan, ar dechrau y 6ed canrif, yn ôl traddodiad.

Yn yr Oesoedd Canol rhennid Brycheiniog yn dri chantref:
*Pencelli (cantref) (Blaenllyfni)
*Cantref Selyf
*Tewdos

Cipiwyd Brycheiniog gan y Normaniaid dan Bernard de Neufmarché yn 1093 a chrëwyd Arglwyddiaeth Brycheiniog.  Roedd hyn yn cynnwys bron y cyfan o'r hen deyrnas ac eithrio'r de-ddwyrain (Blaenllyfni) a darnau bychan eraill.

Gyda'r "Deddfau Uno" yn 1536, crëwyd Sir Frycheiniog.

## Brenhinoedd Brycheiniog 
* Tudwal ap Anwn
* Tewdrig ap Tudwal
*Rhain Dremrydd ap Brychan (492-510)
* Rhigeneu ap Rhain (510-540)
* Llywarch ap Rhigeneu (540-580)
* Idwallon ap Llywarch (580-620)
* Rhiwallon ap Idwallon (620-650)
* Ceindrych ferch Rhiwallon gwraig Gwlyddien ap Nowy o Teyrnas Dyfed 
* Caten ap Gwlyddien (670-690)
* Cadwgan Tredylig ap Caten (690-710)
* Rhain ap Cadwgan (710-730)
* Aust ap Cadwgan (730-735)
* Elwystl ap Aust (735)
* Tewdr ap Rhain (735-?)
* Nowy ap Tewdr neu Nowy ap Madog o Elfael, yn briod â Sannan ferch Elisedd
* Gryffydd ap Nowy (770-805)
* Tewdr ap Gryffydd I (805-840)
* Elisedd ap Tewdr (840-881)
* Tewdr ap Elisedd (881-890)
* Tewdr ap Gryffydd II (900-934)
* Gwylog ap Tewdr (934-?)
* Elisedd ap Gwylog ap Tewdr (?)
* Gryffydd ap Elisedd (?-1045)
* Selyf, Cantref Selyf 
* Tewdos, Cantref Tewdos 
* Einion, Cantref Talgarth 
* Maenarch ap Selyf neu Maenarch ap Tryffin o Fferreg 
* Bleddyn ap Maenarch (?-1093)

Categori:Arglwyddiaethau'r Mers

Categori:Rhestrau teyrnoedd Cymru
Dingo

Mae'r **dingo** (lluosog: dingos; *Canis lupus dingo*) yn gi gwyllt a gysylltir yn bennaf ag Awstralia ond sydd i'w cael mewn gwledydd eraill yn ne-ddwyrain Asia yn ogystal.
Ymddengys iddo gael ei ddwyn i Awstralia am y tro cyntaf tua 3,000 o flynyddoedd yn ôl.
Mae'r dingo yn tyfu i hyd at 120&nbsp;cm o hyd, yn cynnwys ei gynffon. Fel rheol mae ei gôt yn lliw brown.
Mae ffermwyr yn Awstralia yn saethu dingos a chŵn gwyllt eraill.
## Cyfeiriadau 
Categori:Cŵn gwyllt
Categori:Mamaliaid Awstralia
Gwilym Brewys

[bawd|Arfbais Gwilym Brewys gan [Mathew Paris: *Party per pale indented gules ac azure*. Y Llyfrgell Brydeinig, MS Royal 14 C VII f. 116.]]

Arglwydd y Fenni, Brycheiniog, yn ne-ddwyrain Cymru oedd y Normaniad **Gwilym Brewys** neu **William de Braose** (1197 – 3 Mai 1230). Gelwyd ef gan y Cymry gyda'r enw **Gwilym Ddu**.

Roedd yn fab i Reginald de Braose. Cafodd garwriaeth gudd â Siwan, gwraig Llywelyn ap Iorwerth a merch y brenin John o Loegr, a arweiniodd at ei grogi gan y tywysog, efallai yng Nghrogen, ger Y Bala, yn 1230.

Mae drama fydryddol Saunders Lewis, *Siwan*, yn seiliedig ar y digwyddiad.

## Priodi a phlant 
bawd|Corffddelw Eve de Braose; yn Eglwys y Santes Fair, y Fenni.
Priododd Gwilym Eva Marshal, Barwnes y Fenni a merch William Marshal, Iarll 1af Penfro a chawsant bedwar o blant:

# Isabella de Braose (ganwyd tua 1222), gwraig y Tywysog Dafydd ap Llywelyn
# Maud de Braose (ganwyd tua 1224 – 1301), gwraig Roger Mortimer, Barwn 1af Wigmore
# Eleanor de Braose (ganwyd tua 1226 – 1251), gwraig Humphrey de Bohun a mam Humphrey de Bohun, 3ydd Iarll Henffordd.
# Eve de Braose (ganwyd tua 1227 – Gorffennaf 1255), gwraig William de Cantelou.

## Gweler hefyd 
* Siwan (drama) gan Saunders Lewis

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Teulu Braose ar y Bywgraffiadur ar-lein

Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1197
Categori:Marwolaethau 1230
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl o'r Fenni
Y Dywysoges Siwan

**Y Dywysoges Siwan** (Saesneg: **Joan**) (tua 1195 – 2 Chwefror 1237), merch ordderch y Brenin John o Loegr, oedd gwraig Llywelyn Fawr, Tywysog Cymru. Roedd hi'n hanner-chwaer i Harri III, brenin Lloegr, ac yn fam i'r Tywysog Dafydd ap Llywelyn a olynodd Llywelyn Fawr yn 1237 (credir mai Tangwystl Goch oedd mam ei frawd Gruffudd). Fe'i cofir yn bennaf am hanes ei charwriaeth gyda'r arglwydd Normanaidd Gwilym Brewys ond bu ganddi ran bwysig yng ngwleidyddiaeth y cyfnod hefyd fel cynghorwraig i Lywelyn yn ei gyngor a'i lys ac yn llysgennad drosto.

## Hanes
### Blynyddoedd cynnar
bawd|Arch garreg Siwan ger porth Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares
[bawd|Beddrod Siwan yn [Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares. Fe gafodd ei symud yno o Lanfaes (ychydig filltiroedd i ffwrdd).]]
Roedd Siwan (*Joan* neu *Joanna*) yn ferch ordderch y brenin John o Loegr a merch lys o'r enw Clementia Pinel. Ni wyddys nemor ddim am ei mam, ond bu farw ar y 30 Mawrth, 1237.

Mae'n bosibl y ganed Siwan cyn i John briodi ei wraig gyntaf yn 1189, ond ni ellir fod yn sicr am hynny gan fod cyn lleied o dystiolaeth. Dim ond un cyfeiriad sydd at enw ei mam - os cywir y cofnod - a hynny yng *Nghronicl Tewkesbury*, sy'n cyfeirio ati fel "*reginæ Clemenciæ*" ('Y Frenhines Clementina').

Mae'r hanesyn am berthynas Siwan â Gwilym Brewys yn sail i ddrama fydryddol enwog Saunders Lewis, *Siwan*.

### Cymodi
O fewn tua blwyddyn fe ymddengys ei bod wedi cymodi'n llwyr â Llywelyn. Cynghorodd ei gŵr yn 1232 a bu'n llysgennad iddo eto yn llys ei frawd, Harri III yn Llundain.

Bu farw Siwan yn llys Abergwyngregin ar 22 Chwefror 1237. Sefydlodd ei gŵr fynachlog er cof amdani yn Llan-faes ar Ynys Môn, mewn golwg dros Afon Menai o'r llys yn Aber. Claddwyd hi mewn urddas gan Lywelyn ym Mhriordy Llan-faes.

Heddiw mae arch garreg Siwan gyda'i delw arni i'w gweld yn Eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas, Biwmares ar yr ynys. Cafodd ei symud yno yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol. Ceir plac uwchben yr arch yn rhoi ei hanes.

## Plant 
[bawd|dde|200px|Addasiad o ddrama Saunders Lewis: [Siwan (drama)|'Siwan a Cherddi Eraill']]

Cafodd Llywelyn sawl plentyn gan fwy nag un gymar. Gan Siwan cafodd:
*Dafydd (c. 1215-1246): priodi Isabella de Braose
*Margaret: priodi Syr John de Braose, ŵyr Gwilym Brewys
*Elen (1207-1253)
*Gwladus Ddu. Nid oes sicrwydd mai Siwan oedd mam Gwladys. Yn ôl rhai cofnodion roedd hi'n ferch iddo gan un o'i wragedd gordderch.

Credir mai Tangwystl Goch, un o'i gwragedd gordderch, oedd mam Gruffudd, brawd hŷn Dafydd. Dyna pam dewisodd Llywelyn Ddafydd yn *edling* (etifedd ac olynydd) iddo.

Roedd ganddi ferch, hefyd, o'r enw Susanna, ond ni wyddom pwy oedd ei mam.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
**Siwan*, drama Saunders Lewis

Categori:Genedigaethau 1195
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1237
Categori:Merched y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Categori:Tywysogesau Lloegr
Gwenllian

Enw personol benywaidd Cymraeg yw **Gwenllian**.

Ceir sawl person a gyda'r enw:

*Gwenllian ferch Gruffudd ap Cynan (m. 1136), tywysoges arwrol o Ddeheubarth, gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo
*Gwenllian ferch Rhys ap Gruffudd (bl. 13g) , ail wraig Ednyfed Fychan
*Y Dywysoges Gwenllian (1282-1337), unig ferch Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru a'i wraig y Dywysoges Elinor
*Gwenllian ferch Owain Glyndŵr (bl. hanner cyntaf y 15g), un o blant Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru

Categori:Enwau personol Cymraeg
Penyberth

:''Erthygl am y plasdy hynafol yw hon. Am losgi'r ysgol fomio ar y safle gweler Tân yn Llŷn.''
Plasdy bychan yn Llŷn oedd **Penyberth** gyda lle amlwg yn hanes Cymru a hanes llenyddiaeth Gymraeg. Safai ger eglwys Penrhos ar y ffordd rhwng Pwllheli a Llanbedrog ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Mae'n enwog heddiw yn bennaf oherwydd y "Tân yn Llŷn,' yr enw poblogaidd am y weithred o losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, ar 8 Medi 1936 gan D. J. Williams, Lewis Valentine, a Saunders Lewis a ystyrir yn garreg filltir yn hanes cenedlaetholdeb Cymreig. Dymchwelwyd yr hen dŷ er mwyn adeiladu'r ysgol fomio.

Erbyn amser codi'r ysgol fomio, roedd Penyberth yn ffermdy hynafol. Yn wir, roedd yn blasdy Cymreig, yn gartref i deulu o uchelwyr lleol a fu'n ddylanwadol yn y cylch ac yn un o noddwyr olaf Beirdd yr Uchelwyr yng Nghymru. Ymhlith y beirdd a ganodd i deulu Penyberth roedd Wiliam Llŷn, un o feirdd mwyaf yr 16g, Wiliam Cynwal (cyn 1587), sy'n enwog am ei ymyrson barddol gydag Edmwnd Prys, Morus Dwyfech (bl. 1540-80), Siôn Phylip (yn 1593) a'i frawd Rhisiart Phylip o Ardudwy, a Watcyn Clywedog (yn 1649).
bawd|chwith|Cofeb y Tri ym Mhenyberth.
bawd|chwith|Penyberth: y safle heddiw.

Ymwelodd yr achyddwr a bardd Gruffudd Hiraethog â Phenyberth yn 1558 i lunio achau ac arfbais y teulu ac ymwelodd Lewis Dwnn yno hefyd i olrhain achau'r teulu. Mae achau Dwnn a Gruffudd Hiraethog yn dangos mai cangen o deulu'r Gwynfryn oedd teulu Penyberth ac felly'n ddisgynyddion i Gollwyn ap Tangno, Arglwydd Eifionydd ar ddechrau'r Oesoedd Canol a sylfaenydd un o Bymtheg Llwyth Gwynedd.

Am gyfnod roedd teulu Penyberth yn gefnogwyr brwd i'r Reciwsiaid Catholig. Ym Mhenybryn y ganed yr awdur a Reciwsiad Robert Gwyn, mab i Siôn Wyn ap Thomas o Benyberth ac awdur *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

Roedd y pensaer enwog Clough Williams-Ellis, cynllunydd Porthmeirion, yn ddisgynnydd uniogyrchol o deulu Penyberth trwy Ann ferch John Wynn o Benyberth.

Gwerthwyd Penyberth a daeth yn eiddo amaethwyr. Chwalwyd yr hen blasty yn 1936 i wneud lle i'r ysgol fomio. Erbyn hyn mae'r ysgol fomio wedi mynd hefyd a cheir maes carafanau a chwrs golff naw twll ar y safle.

## Ffynhonnell
* Bob Owen, Croesor, 'Penyberth', atodiad i'r gyfrol *Tân yn Llŷn* gan Dafydd Jenkins (Plaid Cymru, 1937; ailargraffiad 1975).

## Dolenni allanol
* Penllŷn.com : y plac a osodwyd ar y safle i goffau'r Tân yn Llŷn gyda llun arno o ffermdy Penyberth.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llŷn
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Plasdai Gwynedd
Jîns

Trowsus a wneir yn draddodiadol o ddenim, ond gall hefyd cael ei wneud o gotwm, melfaréd, neu nifer o ffabrigau eraill, yw **jîns**. Yn wreiddiol roeddent yn ddillad gweithio, ond daethent yn boblogaidd ymysg arddegwyr o'r 1950au ymlaen. Mae brandiau enwog yn cynnwys Levi's a Wrangler. Heddiw mae jîns yn ffurf boblogaidd iawn o wisg anffurfiol ar draws y byd.


Categori:Trowsus
Ffordd yr A487

Mae'r **A487** yn un o brif ffyrdd Cymru sy'n cysylltu'r De a'r Gogledd, yn yr achos hwn ar hyd yr arfordir gorllewinol.

## Llwybr
[250px|bawd|chwith|Yr A487 ger [Pennal]]
O'i dilyn oddi wrth ben y de, cychwynna'r ffordd o Hwlffordd i Dyddewi, lle mae'n troi i fynd ymlaen at Abergwaun. Ffordd sirol oedd hi cyn hyn, wedyn daw yn gefnffordd am weddill y llwybr. Mae'r ffordd yn dilyn yr arfordir yn bennaf ar ben clogwyni gorllewin Cymru, trwy Aberaeron ac Aberteifi at Aberystwyth, lle mae ffordd osgoi canol y dref. Â ymlaen at Fachynlleth, ac wedi crosi Afon Dyfi, mae'n roi'r gorau i ddilyn yr arfordir mor agos.

Wedi pasio Pantperthog, Corris a Chorris Uchaf mae'n cyrraedd y *Cross Foxes*, lle mae'n ymuno â'r A470. Mae'r ffyrdd yn gwahanu eto ar ôl Trawsfynydd, gyda'r A487 yn mynd ymlaen i Benrhyndeudraeth ac ar draws Cob Y Traeth Mawr (adeiladwyd gan William Alexander Madocks) a thros Afon Glaslyn i Borthmadog a Thremadog. Mae ffordd osgoi newydd heibio Llanllyfni a Phen-y-groes cyn cyrraedd Caernarfon, ffordd osgoi Y Felinheli, ac ymuno â'r A5 wrth droed Pont y Borth.

Categori:Cludiant yng Ngheredigion
Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Cludiant yn Sir Benfro
A487
Trol

[250px|bawd|chwith|**Trol** (llun gan [John Bauer)]]
Yn llên gwerin Llychlyn mae'r **trol** (Norwyeg *jutul*, Saesneg *troll*) yn gawr brawychus sy'n byw mewn ogof neu gastell diarffodd. Fel rheol mae'n gwarchod trysor. Mae'n rhodio'r fforestydd a'r rhosdiroedd yn y nos am fod pelydrau'r haul yn ei droi'n garreg. Weithiau mae'n dal teithwyr ac yn eu bwyta.

Mae'r trol yn perthyn i ddosbarth o greaduriaid arallfydol a elwir *underjordiske-folk* ("y bobl sydd dan y ddaear").

Yn y traddodiad llên gwerin diweddarach mae'r trol yn colli rhai o'i agweddau mwyaf cyntefig ac yn cael ei bortreadu fel corrach o ddyn, gwyllt ei olwg, sy'n byw mewn ogof neu yn y mynyddoedd ac sy'n grefftwr medrus.

Mae chwedlau am y trol yn arbennig o niferus a grymus yn llên gwerin Norwy (ceir dwsinau o enghreifftiau yng nghasgliad adnabyddus Moe ac Asbjørnsen, er enghraifft).

Ceir chwedlau am y trol a chewri tebyg iddo mewn sawl gwlad a diwylliant, ond mae gan y trol Llychlynaidd ei gymeriad arbennig ei hun ac mae'n rhan bwysig o etifeddiaeth gwledydd Llychlyn.

## Llyfryddiaeth 
* Reidar Th. Christiansen (cyf. Pat Shaw Iversen), *Folktales of Norway* (Llundain, 1964). Detholiad o chwedlau gyda rhagymadrodd da.

Categori:Mytholeg Llychlyn
Categori:Llên gwerin Norwy
Categori:Cewri
Elinor de Montfort

Roedd **Elinor de Montfort** neu **Eleanor de Montfort** (1252 – 19 Mehefin 1282), yn ferch Simon de Montfort ac Eleanor o Loegr (chwaer Harri III, brenin Lloegr), a gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru.  Mam y Dywysoges Gwenllian oedd hi.

## Bywgraffiad
Ar ôl priodi Llywelyn ym 1278, ei theitl swyddogol (yng Nghymru a Lloegr) oedd 'Tywysoges Cymru' ac 'Arglwyddes Eryri' (fel yr oedd Llywelyn ei hun yn Dywysog Cymru ac Arglwydd Eryri).

Bu farw Elinor yn 1282. Yn ôl *Brut y Tywysogion*, ildiodd ei hysbryd wrth roi genedigaeth i ferch (Gwenllian), yn llys Abergwyngregyn:

:"ac o honno y bu ferch i'r tywysog a elwid Gwenllian, ac yn esgor arni y bu farw Elinor ac y'i claddwyd ym mynachlog y brodyr troednoeth yn Llan-faes ym Môn."

Yn ôl Cronicl Bury St Edmund bu farw ar 19 Mehefin. Fe'i claddwyd yn ymyl y Dywysoges Siwan ym Mhriordy Llan-faes ar Ynys Môn.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1252
Categori:Marwolaethau 1282
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Categori:Tywysogesau Lloegr
Bryniau Mendip

Cadwyn o fryniau calchfaen yng ngogledd Gwlad yr Haf yw'r Bryniau Mendip. Mae'r calchfaen wedi erydu mewn mannau i greu ceunentydd. Yr enwocaf o'r rhain yw Ceunant Cheddar a Burrington Combe. Man ucha'r bryniau yw Beacon Batch ar Black Down gydag uchder o 325m uwchben lefel y môr. Mewn rhai ardaloedd mae'r calchfaen yn cynnwys haenau mwynau plwm a sinc. Cafodd y plwm ei fwyngloddio o'r cyfnod Rhufeinig hyd y 19g. Prif ddinasoedd a threfi'r ardal yw Cheddar, Shepton Mallet a Wells.

bawd|dim|250px|Ceunant Cheddar (*Cheddar Gorge*)

## Hanes 
Lleolir Ogofâu Wookey Hole, safle archaeolegol o Oes y Cerrig, ym Mryniau Mendip.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwlad yr Haf
Magnus III, brenin Norwy

[200px|bawd|Llongau'r Llychlynwyr *viking* (o lawysgrif o'r [9fed ganrif|9fed neu'r 10g)]]

Roedd **Magnus III** neu **Magnus Olafsson** (c.1074 - 1103) yn frenin Norwy o 1093 hyd ei farwolaeth. Fe'i llysenwyd **Magnus Droednoeth** am iddo fabwysiadu'r kilt Albanaidd yn lle'r trowsus Llychlynaidd traddodiadol.

Roedd Magnus yn un o'r olaf o'r brenhinoedd *viking* a fentrai ar y môr i geisio cadw gafael Norwy ar ei thiriogaethau lled-annibynnol ym Môr y Gogledd, Iwerddon a'r Môr Celtaidd.

Roedd yn fab i'r brenin Olaf III Haraldsson. Gwnaeth gyfres o gyrchoedd ar Ynysoedd Erch a Shetland (1098-1099). Ar ôl cyrraedd Ynysoedd Erch, anfonodd Paul ac Erlend Thorfinnson (dau o'r dri Iarll yr ynysoedd) i Norwy, a daethon nhw erioed yn ôl. Gosodwyd Sigurd, mab Magnus III yn eu lle. Wedyn aeth eu meibion, Hakon Paulsson, Erland Erlandsson a Magnus Erlendsson (yn ddiweddarach Sant Magnus), yn wystlon ar fordaith ysbeilio efo Magnus III, i Ynysoedd Heledd, Gogledd Iwerddon ac Ynys Manaw, cyn iddyn nhw gyrraedd Ynys Seiriol, lle digwyddodd brwydr Afon Menai yn erbyn y Normaniaid. Dywedir bod Magnus Erlandsson wedi gwrthod cymryd rhan yn y frwydr; arhosodd ar gwch yn canu salmau.

Ysgrifennodd Bjorn Krepphendt, bardd Magnus, cerdd am eu taith ysbeilio trwy'r Ynysoedd Heledd.

Yn ystod y blynyddoedd 1102-1103 arweiniodd ei lynges i ymosod ar Lychlynwyr anheyrngar gorllewin yr Alban ac Iwerddon. Cipiodd Ddulyn a chododd amddiffynfeydd newydd ar Ynys Manaw, ond yn ddiweddarach cafodd ei ladd mewn ysgarmes yn Ulster.

## Gruffudd ap Cynan 
Fe'i gofir yn hanes Cymru am ei berthynas â Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd. Yn ôl Hanes Gruffudd ap Cynan, daeth Magnus a'i lynges i gynorthwyo Gruffudd mewn brwydr yn erbyn Normaniaid Caer ac Amwythig mewn brwydr ger Afon Menai yn 1098. Lladdodd Magnus Huw iarll Amwythig yn y frwydr:

:*A trannoeth, nachaf* (dyna) ''trwy weledigaeth Duw llynges frenhinol yn agos yn ddirybudd yn ymddangos... // A'r brenin ei hun, yn ddigyffro o'r cwr blaen i'r llong, a frathws* (tarodd) *â saeth Hu iarll Amwythig yn ei lygad, ac yntau a ddigwyddws* (syrthiodd) *o'i ochrwm i'r ddaear yn friwedig ddienaid i-ar ei farch arfog, dan ymffustio yn ei arfau.''

Ceir sawl cyfeiriad at ymddangosiad llynges Magnus mewn ffynonellau Norseg a Saesneg Canol hefyd, ond mae'r adroddiadau'n amrywio.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau Llychlynaidd 
Mae'r hanesydd o wlad yr Iâ Snorri Sturluson (1179-1241) yn croniclo bywyd Magnus yn ei lyfr Saga Magnus. Cyfeirir ato mewn sawl cerdd a saga arall yn ogystal, gan gynnwys Saga Orkneyinga

Categori:Hanes Norwy
Categori:Brenhinoedd Norwy
Categori:Llychlyn
Categori:Marwolaethau 1103
Categori:Teyrnas Dulyn
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Shetland

[250px|bawd|[Broch Clickimin, ger Lerwick ar ynys Mainland, Shetland]]
[250px|bawd|[Baner Shetland]]

Y grŵp o ddau gant o ynysoedd i'r gogledd-ddwyrain o dir mawr yr Alban ym Môr y Gogledd yw **Shetland** (*Zetland*), neu’r **Ynysoedd Shetland**.

Y prif ynysoedd yw Mainland, yr ynys fwyaf, Yell ac Unst. Lerwick yw canolfan wleidyddol yr ynysoedd.

Yn draddodiadol mae'r economi leol yn seiliedig ar grofftio, yn bennaf er mwyn magu defaid ar gyfer y diwydiant gwlân, bridio merlod Shetland a physgota penwaig. Ond ers y 1970au mae dyfodiad y diwydiant olew ac agor Maes Olew Brent wedi trawsffurfio'r economi.

Cynhelir Gŵyl Tân mwyaf Ewrop, Up Helly Aa, yn Shetland ar y dydd Mawrth olaf ym mis Ionawr.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Ynysoedd Erch a Shetland (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
Categori:Llychlyn

Categori:Siroedd yr Alban
Lerwick

Tref yn Shetland, yr Alban, yw **Lerwick** (; Sgoteg: *Lerrick*; Norwyeg a ).
Saif ar arfordir dwyreiniol ynys Mainland. Mae wedi bod yn brifddinas i Shetland ers 1708. (Scalloway oedd y brifddinas cyn hynny.) Mae'n canolfan weinyddol Shetland a phorth bwysig, yn arbennig i'r diwydiant pysgota penwaig.

Lerwick yw'r dref fwyaf gogleddol yn ynysoedd Prydain. Mae Caerdydd 973.5 km i ffwrdd o Lerwick ac mae Llundain yn 963.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Aberdeen sy'n 339.4&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Lerwick boblogaeth o 6,960.

Cynhelir Gŵyl Tân mwyaf Ewrop, Up Helly Aa, yn Lerwick ar y dydd Mawrth olaf ym mis Ionawr.

300px|bawd|dim|Harbwr **Lerwick**

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Shetland
Shetland (gwahaniaethu)

Gall y gair **Shetland** gyfeirio at:

*Shetland - grŵp o ynysoedd i'r gogledd o dir mawr yr Alban
*Merlyn Shetland - brîd arbennig o ferlyn neu bony o Shetland
*Ci Defaid Shetland - brîd o gi o Shetland
Magdalenenberg

250px|bawd|de|Twmpath claddu Madalenenberg
250px|bawd|de|Gwddfdorch o Fadlenenberg

Mae **Magdalenenberg** yn safle beddrod Celtaidd pwysig ger Villingen-Schwenningen yn Baden-Württemberg, yn yr Almaen.

Yno y darganfuwyd un o'r twmpathau claddu tywysogaidd pwysicaf o gyfnod y Celtiaid yng nghanolbarth Ewrop. Ei led gwreiddiol oedd 104m a'i uchder 8-10m. Ynghyd â thwmpath cyffelyb yn Hohmichele, yntau yn yr Almaen, mae'n un o'r enghreifftiau hynaf o'r dosbarth hwn o henebion.

Cloddiwyd canol y twmpath a'i siambr gladdu ganol, a gawsai ei hysbeilio ganrifoedd cyn hynny, yn 1890. Yn 1970-1974 cloddiwyd y siambr a gweddill y safle yn drwyadl a darganfuwyd 126 o feddau eraill.

Mae'r darganfyddiadau o'r beddau, sy'n cynnwys nifer o addurnau cynnar, i'w gweld yn amgueddfa Villingen-Schenningen (Franziskaner-Museum).

Ar ddiwedd yr ymchwiliad archaeolegol gorchuddiwyd y safle o'r newydd er mwyn cyfleu ei ymddangosiad gwreiddiol.

250px|bawd|dim|*Fibulae* o Fadalenenberg

## Ffynhonnell
* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Woodbridge, 1997)

Categori:Y Celtiaid
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Oes yr Haearn
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Almaen
Bansko

bawd|dde|250px|Lleoliad Bansko ym Mwlgaria
Tref yn ne-orllewin Bwlgaria yw **Bansko** yn ardal (*oblast*) Blagoevgrad ger godre'r Mynyddoedd Pirin, 936m uwchben lefel y môr. Prif ddiwydiant y dref heddiw yw twristiaeth, yn enwedig chwaraeon gaeaf. Mae ganddi boblogaeth o dua 9,000.

Categori:Trefi Bwlgaria
Blagoevgrad

Tref yn ne-orllewin Bwlgaria a chanolfan weinyddol yr ardal o'r un enw yw **Blagoevgrad** (Bwlgareg *Благоевград*, Twrceg *Yukarı Cuma*). Saif ar lannau Afon Blagoevgradska Bistritsa. Mae ganddi boblogaeth o dua 76,000. Ei enw gwreiddiol oedd Gorna Dzhumaya (Горна Джумая). Fe'i hailenwyd yn 1950 ar ôl sylfaenydd Plaid Gomiwnyddol Bwlgaria, Dimitar Blagoev. Cadwyd yr enw hyd yn oed ar ôl cwymp Comiwnyddiaeth yn hytrach na dychwelyd i enw o darddiad Twrceg ar gyfer y dref.

bawd|dim|300px|Canol y dref
## Gefeilldrefi
Categori:Trefi Bwlgaria
Hanes Gruffudd ap Cynan

Yn **Hanes Gruffudd ap Cynan** ceir bywgraffiad Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd ar ddechrau'r 12g. Ceir dau destun, un yn Gymraeg a'r llall yn Lladin. Mae **Historia Gruffud vab Kenan** yn drosiad Cymraeg Canol o'r fuchedd (bywgraffiad) Ladin wreiddiol, sef **Vita Griffini Filii Conani**. Mae *Hanes Gruffudd ap Cynan* yn unigryw yn hanes llenyddiaeth Gymraeg am ei bod yr unig fuchedd Gymraeg Canol sy'n adrodd hanes gŵr lleyg (Bucheddau'r Saint yw'r bucheddau eraill).

## Hanes testunol
Cafodd y fersiwn Lladin gwreiddiol, *Vita Griffini Filii Conani*, ei ysgrifennu rywbryd yn ystod oes Owain Gwynedd, olynydd Gruffudd ap Cynan. Credid hyd yn ddiweddar fod y testun hwnnw wedi ei golli, ond yn ddiweddar mae'r ysgolhaig Paul Russell wedi dangos fod y testun Lladin o Hanes Gruffudd ap Cynan a geir yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw'r testun Lladin gwreiddiol yn hytrach na bod yn gyfieithiad i'r Lladin o'r testun Cymraeg Canol *Historia Gruffud vab Kenan* http://www.uwp.co.uk/book_desc/1893.html . Ceir gwahaniaethau pwysig rhwng y testun gwreiddiol a'r cyfieithiad ohono i'r Gymraeg sy'n tasgu goleuni ar hanes a meddylfryd y cyfnod.

Gwnaed y trosiad Cymraeg a elwir yn *Historia Gruffud vab Kenan* rywbryd yn ystod hanner cyntaf y 13g. Mae'r awdur yn anhysbys ond ymddengys ei fod yn glerigwr. Gan fod y fuchedd yn ymwneud ag un o dywysogion Gwynedd gellid cynnig ei bod wedi'i chyfansoddi mewn un o sefydliadau egwlysig y dywysogaeth, er enghraifft Priordy Penmon.

## Llawysgrifau
Ceir y testun cynharaf o'r *Historia* yn llawysgrif Peniarth 17 (=Hengwrt 406), sy'n perthyn i tua chanol y drydedd ganrif ar ddeg, efallai. Ceir sawl copi diweddarach ac mae hanes perthynas y llawysgrifau yn gymhleth.
 
## Llyfryddiaeth
*D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffud vab Kenan* (Caerdydd, 1977). Y golygiad safonol, gyda rhagymadrodd a nodiadau helaeth.
*Paul Russell (gol.), *Vita Griffini Filii Conani: The Medieval Latin Life of Gruffudd Ap Cynan* (Caerdydd, 2006). ISBN 9780708318935

Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Gruffudd ap Cynan
Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Llyfrau'r 12fed ganrif
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Teyrnas Gwynedd
Sucellos

[250px|bawd|**Sucellos** gyda'r dduwies [Nantosuelta (o Sarrebourg ger Metz)]]
Mae **Sucellos**, neu **Sucelus** neu **Sucaelus**, yn dduw Celtaidd a gysylltir â bragu a gofwaith.

Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Duwiau
Dimitar Blagoev

Gwleidydd o Fwlgaria oedd **Dimitar Blagoev** (Bwlgareg *Димитър Благоев*) (14 Mehefin 1856 – 7 Mai 1924).

Fe'i ganwyd ym mhentref Zagorichani (heddiw *Vasileiás*, Gwlad Groeg) ym 1856. Tra oedd yn astudio ym Mhrifysgol St Petersburg rhwng 1881 a 1885, dechreuodd ddarllen llenyddiaeth ysgrifenwyr Marcsaidd. Sylfaenodd Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol Bwlgaria (*Balgarskata sotsialdemokraticheska partiya*, BSDP) ym 1891. Ymunodd y blaid honno â Phlaid Gweithwyr Ddemocrataidd Gymdeithasol Bwlgaria (*Balgarskata rabotnicheska sotsialdemokraticheska partiya*, BRSDP) ym 1894. Arweiniodd asgell Farcsaidd y blaid newydd yn erbyn y 'diwygwyr' megis Krastyu Rakovski a Yanko Sakazov. Fe'i hetholwyd i'r Cynulliad Cenedlaethol ym 1899 ac eto ym 1902. Arweiniodd y frwydr o fewn y blaid at rwyg, pryd ymunodd Blagoev â'r grŵp Marcsaidd, y BRSDP (sosialwyr cul). Cynhaliodd ef greadigaeth undeb llafur Bwlgaria ym 1904. Croesawodd y blaid Chwyldro Rwsia 1905, a dechreuodd agosáu at bolsieficiaid Rwsia. Ym 1919 ymunodd y blaid â'r Trydydd International (Yr International Comiwnyddol neu Comintern), ac fe'i hailenwyd fel Plaid Gomiwnyddol Bwlgaria. Bu farw Blagoev yn Sofia ar 7 Mai 1924. Ym 1950 ailenwyd tref Gorna Dzhumaya er parch iddo fel Blagoevgrad, yr enw y mae'n ei ddwyn hyd heddiw.

Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Gwleidyddion o Fwlgaria
Categori:Hanes Bwlgaria
Geirfa

Rhestr o dermau o fewn maes penodol gyda diffiniadau ar gyfer y termau hynny yw **geirfa**. Yn draddodiadol, ymddangosir geirfa yng nghefn llyfr ac mae'n cynnwys termau anghyffredin o fewn y llyfr.

Categori:Geiriadureg
Dinasoedd Norwy

Dyma restr o'r pump ar hugain o gymunedau (*kommuner*) mwyaf eu poplogaeth yn Norwy. Cynhwysir y rhai sydd â phoblogaeth uwch na 30 000 o drigolion. Mae'r tabl yn seiliedig ar amcangyfrifoedd Ystadegau Norwy ar gyfer 1990, 2000 a 2005.


Norwy
Hordaland

Ardal (*fylke*) yn Norwy yw **Hordaland**, y drydedd fwyaf yn y wlad o ran poblogaeth. Fe'i lleolir ar arfordir gorllewinol y wlad. Canolfan weinyddol yr ardal yw Bergen.

bawd|dim|250px|Lleoliad Hordaland yn Norwy
[bawd|dim|250px|Yr olygfa tua [Måbødalen yn nhref Eidfjord, Hordaland, Awst 2011]]

## Gefeillio
Mae Hordaland wedi'i efeillio â Dinas Caerdydd.

Categori:Ardaloedd Norwy
Bergen

Ail ddinas Norwy, yn ardal Hordaland, yw **Bergen**. Fe'i lleolir ar yr arfordir yn ne-orllewin y wlad.

Cynhaliwyd Cystadleuaeth Cân Eurovision yn y ddinas ym 1986.

## Gefeilldrefi 
Mae ardal Bergen (Hordaland) wedi'i efeillio â Dinas Caerdydd.

bawd|center|700px|Cei Bergen


Categori:Aneddiadau Vestland
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn yr 11eg ganrif
Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Dinasoedd Norwy
Categori:Porthladdoedd Môr y Gogledd
Categori:Porthladdoedd Norwy
Bryggen

Cyfres o adeiladau masnachol Hanseatig ar ochr ddwyreiniol y fjord sy'n arwain at ddinas Bergen yn Norwy yw ***Bryggen***. Mae *Bryggen* ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Categori:Adeiladau hanesyddol Norwy
Categori:Bergen
Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Hanes Norwy
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Norwy
Trondheim

bawd|dde|300px|Afon Nidelva, Trondheim
Trydedd ddinas Norwy, yn ardal Sør-Trøndelag, yw **Trondheim**. Mae ganddi boblogaeth o 198 219 o drigolion yn y ddinas ei hun (amcangyfrif Awst 2019) a 279 234 o drigolion yn ardal Trondheim. Saif y ddinas ar aber Afon Nidelva, lle mae'n ymuno â Trondheimsfjord. Ymysg ei hadeiladau nodedig y mae Eglwys Gadeiriol Nidaros, eglwys gadeiriol ganoloesol fwyaf gogleddol y byd a'r eglwys gadeiriol fwyaf yn Llychlyn.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Dinas Kristiansten
*DORA 1
*Eglwys Gadeiriol Nidaros
*Trondhjems mekaniske Værksted
*Ynys Munkholmen

## Enwogion
*Peter Tordenskjold (1691-1720), morwr
*Arve Tellefsen (g. 1936), fiolynydd

## Gefeilldrefi 
Categori:Dinasoedd Norwy
Ragnell

Roedd y dywysoges Lychlynnaidd **Ragnell** (neu **Ragnallt** neu **Ragnailt**) yn ferch i Olaf Arnaid (bu farw 1012), un o feibion Dubhgall, brenin Dulyn, yn wraig i Gynan ap Iago o Wynedd ac yn fam i Ruffudd ap Cynan, brenin teyrnas Gwynedd, yn ôl traddodiad.

## Tystiolaeth *Hanes Gruffudd ap Cynan*
Ychydig sy'n hysbys amdani. Cyfeirir ati yn Hanes Gruffudd ap Cynan yn achau'r tywysog:

:''Ei dad oedd Cynan, frenin Gwynedd, a'i fam oedd Ragnell ferch Afloedd (Olaf Arnaid), frenin dinas Dulyn a phumed ran Iwerddon'' (orgraff ddiweddar).

Nid oes cadarnhad o hyn mewn unrhyw ffynhonnell arall ac mae rhai haneswyr yn amheus iawn o'r gosodiad.

## Tystiolaeth Wyddelig
Cyfeirir at ferch o'r enw Ragnell yn y testun Hen Wyddeleg *Bansenchas* (neu *Ban-shenchus*), sy'n rhestru gwragedd nodedig y byd. Mewn fersiwn mydryddol diweddarach dywedir bod *Ragnailt imgen Amlaib arnaid* yn fam i Murchertach.

## Gweler hefyd
*Blodeuwedd (drama) (Rhagnell, morwyn Blodeuwedd)

Categori:Teyrnas Dulyn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Bansenchas

Mae'r **Bansenchas** neu **Ban-shenchus** ("Hanes gwragedd": Gwyddeleg *ban* "merch(ed)" + *senchas* "hanes, stori") yn destun Gwyddeleg canoloesol sy'n rhestru gwragedd nodedig y byd o'r cychwyn, gyda'r pwyslais ar wragedd Iwerddon.

Mae'n cychwyn gyda Efa a merched eraill o'r traddodiad Beiblaidd ac yn parhau trwy gymeriadau o fytholeg gwlad Groeg a Rhufain i wragedd chwedlonol a hanesyddol Iwerddon.

Un o ffynonellau'r awdur anhysbys ar gyfer yr adran olaf yw'r *Lebor Gabála Érenn*.

Cyfeirir at Ragnell, mam Gruffudd ap Cynan ynddo.

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Efa

[200px|bawd|Efa yn [Eden (manylyn o baentiad ar gynfas gan yr alunydd Pantaleon Szyndler, Gwlad Pwyl)]]

Yn ôl y traddodiad Beiblaidd a geir yn Llyfr Genesis, **Efa** oedd y ferch gyntaf yn hanes y greadigaeth, a grëwyd o asen Adda, gan Dduw, i fod yn gymar iddo.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fenywod y Beibl

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Llyfr Genesis
Categori:Merched y Beibl
Sør-Trøndelag

Ardal (*fylke*) yng nghanolbarth Norwy yw **Sør-Trøndelag**. Ei chanolfan weinyddol yw Trondheim, y ddinas fwyaf, lle mae mwy na hanner y boblogaeth yn byw.

## Bwrdeisiaethau 
bawd|dim|250px|Lleoliad Sør-Trøndelag yn Norwy

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Norwy
Arlywyddion Bwlgaria

__NOTOC__
bawd|200px|Swyddfa'r arlywydd, Sofia

Dyma restr o benaethiaid gwladwriaeth Bwlgaria ers yr Ail Ryfel Byd.

## Gweriniaeth Pobl Bwlgaria
### Cadeiryddion yr Arlywyddiaeth Dros Dro, 1946-7
* Vasil Kolarov 15 Medi 1946 - 9 Rhagfyr 1947

### Cadeiryddion Presidiwm y Cynulliad Cenedlaethol, 1947-71
* Mincho Neichev 9 Rhagfyr 1947 - 27 Mai 1950
* Georgi Damyanov 27 Mai 1950 - 27 Tachwedd 1958
* Dimitur Ganev 30 Tachwedd 1958 - 20 Ebrill 1964
* Georgi Traikov 23 Ebrill 1964 - 7 Gorffennaf 1971

### Cadeiryddion y Cyngor Gwladwriaethol, 1971-90
* Todor Zhivkov 7 Gorffennaf 1971 - 17 Tachwedd 1989
* Petar Mladenov 17 Tachwedd 1989 - 3 Ebrill 1990

## Gweriniaeth Bwlgaria
### Arlywyddion, 1990 hyd heddiw
* Petar Mladenov 3 Ebrill - 6 Gorffennaf 1990
* Zhelyu Zhelev 1 Awst 1990 - 22 Ionawr 1992
* Zhelyu Zhelev 22 Ionawr 1992 - 22 Ionawr 1997
* Petar Stoyanov 22 Ionawr 1997 - 22 Ionawr 2002
* Georgi Parvanov 22 Ionawr 2002 - 22 Ionawr 2012)
* Rosen Plevneliev 22 Ionawr 2012 - 22 Ionawr 2017)
* Rumen Radev 22 Ionawr 2012 - presennol


Categori:Bwlgaria
Categori:Rhestrau pennau gwladwriaethau
Sigrid Undset

Roedd **Sigrid Undset** (20 Mai 1882 – 10 Mehefin 1949) yn nofelydd yn yr iaith Norwyeg, a aned yn Kalundborg, Denmarc.

Archaeolegwr nodedig oedd ei thad ac mae'n debyg mai trwyddo fo y daeth i ymddiddori yn hanes Norwy yn yr Oesoedd Canol. O 1899 ymlaen gweithiodd mewn swyddfa yn Oslo ac mae'r problemau a wynebai merched ifanc cyfoes yn sail i'w nofelau cynnar, yn cynnwys *Jenny* (1912).

[200px|bawd|chwith|Bjaerkebek, [Lillehammer, cartref **Sigrid Undset**]]Mae ei champwaith, *Kristin Lavransdatter* (3 cyfrol, 1920-1922) yn nofel hanesyddol graffig a realistaidd am gariad a chrefydd yn Norwy'r 14g. Fe'i dilynwyd gan *Olav Audunssön* (4 cyfrol, 1925-1927), *Gymadenia* (1929) a *Den trofaste hustru* ("Y cymar ffyddlon", 1936).

Troes i Gatholigaeth yn 1924, ac wedi hynny dyfnhaodd dyfnder ysbrydol ei gwaith. Dyfarnwyd Gwobr Lenyddol Nobel iddi yn 1928.

Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Catholigion o Norwy
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Llenorion benwyaidd yr 20fed ganrif o Norwy
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Norwy
Categori:Nofelwyr benywaidd o Ddenmarc
Categori:Nofelwyr benywaidd o Norwy
Categori:Nofelwyr Norwyeg o Ddenmarc
Categori:Nofelwyr Norwyeg o Norwy
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Merched y 19eg ganrif o Norwy
Categori:Pobl a aned yn Nenmarc
Categori:Pobl o Sjælland
Categori:Pobl fu farw yn Norwy
Llyfr Coch Hergest

]]

Llawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382-1410, yw ***Llyfr Coch Hergest***. Mae’n un o brif ffynonellau ar gyfer chwedlau'r Mabinogi a cheir ynddi hefyd sawl testun rhyddiaith Cymraeg Canol arall ac adran bwysig o gerddi. Mae'r gwaith wedi'i osod yn drefnus iawn ac yn cynnwys Rhyddiaith, barddoniaeth, gweithiau brodorol, addasiadau o ieithoedd eraill a chyfieithiadau.

Cyfeiriwyd ati fel 'y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol' (Lewis 1971: 481), 'llyfrgell mewn un gyfrol', ac 'y trymaf o'r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei ddimensiynau ... a'r mwyaf trwchus' Huws (2000: 82).

Roedd *Llyfr Gwyn Hergest* yn llawysgrif a sgwennwyd yn rhannol gan Lewis Glyn Cothi, ond yn 1810 cafodd ei ddinistrio mewn tân.

Roedd ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan ac Ynysdawe ar ddechrau'r 15g. Gwyddys ei fod yn berchen ar Lyfr Coch Hergest gan fod cofnodion ynddo amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, ac mae'n bosibl mai ar gyfer Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan yng Nghwm Tawe y lluniwyd y llawysgrif. Ymddengys ei fod wedi gwneud cryn dipyn o waith i Hopcyn a cheir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch yn ogystal â gwaith gan: Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam. Yn ogystal, ceir awdl gan Y Proll i'w fab Tomas ap Hopcyn, yntau'n noddwr beirdd o fri.

Daw’r enw am ei bod wedi ei rwymo mewn lledr coch, a’i gysylltiad gyda Phlas Hergest yn Swydd Henffordd. Ymddengys iddo ddod i feddiant John Vaughan o Dre-tŵr yn 1465 ac iddo fynd oddi yno i Hergest. Bu ym meddiant y teulu hyd ddechrau'r 17g a dyna pam y cafodd yr enw. Fe roddwyd y llyfr gan y Parch. Thomas Wilkins i Goleg Yr Iesu, Rhydychen yn 1701, ac mae ar gadw yn Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen, ac wedi'i ddigideiddio ar drwydded agored.

## Cynnwys
**Ystorya Dared*
**Historia Regum Brittaniae* (*Brut* Sieffre o Fynwy)
**Brut y Tywysogion*
**Ystorya de Carolo Magno* a chwedlau eraill am Siarlymaen
**Delw y Byd*
**Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain*
**Breuddwyd Rhonabwy*
*Detholiad o Drioedd
**Pedair Cainc y Mabinogi*
***Pwyll Pendefig Dyfed*
***Branwen ferch Llŷr*
***Manawydan fab Llŷr*
***Math fab Mathonwy*
**Ystorya Bown o Hamtwn*
*Testunau Meddygon Myddfai
**Amlyn ac Amig*
*Testun o un o ramadegau'r beirdd
*Casgliad o ddiharebion Cymraeg
*Testunau gwaith rhai o Feirdd y Tywysogion
*Testunau cerddi eraill, gan rai o feirdd y 14eg ganrif

## Cyfeiriadau
* "Llyfr Coch Hergest", yn *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*, gol. Meic Stephens (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1998)

## Dolenni allanol
* Prifysgol Rhydychen: Delweddau dethol arlein o’r llyfr
* Dyfed Lloyd Evans: Cynnwys, rhannau o’r testun gwreiddiol, rhai trosiadau
* Mary Jones: Cynnwys, rhannau o’r testun, a rhai cyfieithiadau i’r Saesneg

Coch Hergest
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Coch Hergest
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Togo

Gwlad ar arfordir deheuol Gorllewin Affrica yw **Gweriniaeth Togo** neu'n syml: **Togo** (); yr enw swyddogol yw'r enw Ffrangeg: *République Togolaise*). Mae'n ffinio â Ghana yn y gorllewin, Benin yn y dwyrain, a Bwrcina Ffaso yn y gogledd.

Mae'n ymestyn i'r de tuag at Gwlff Gini, lle mae ei phrifddinas Lomé. Roedd ganddi boblogaeth o tua 6.7 miliwn yn 2013 ac mae ei harwynebedd yn 57,000&nbsp;km2, sy'n gwneud Togo yn un o wledydd lleiaf Affrica ac yn dair gwaith maint Israel.

O'r 11g i'r 16g daeth llwythi o bobl yno o bob cyfeiriad. Yna hyd at y 18g, roedd ei harfordir yn llawn o fasnachwyr caethweision, gyda nifer o wledydd Ewropeaidd yn camdrin y brodorion mewn modd ciaidd iawn. Am adeg, galwyd Togo yn *"The Slave Coast"*. Sicrhaodd y wlad annibyniaeth oddi ar Ffrainc yn 1960.

## Cyfeiriadau

Categori:Caethwasiaeth
Categori:Gwledydd Affrica
Sierra Leone

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw **Sierra Leone**. Mae'n ffinio â Gini yn y gogledd, a Liberia yn y de-ddwyrain.

## Hanes 
## Gweler hefyd
* Rhyfel Cartref Sierra Leone


Categori:Gwledydd Affrica
Gini

Gwlad ganolig ei maint ar arfordir Gorllewin Affrica yw **Gini** () (Ffrangeg: *République de Guinée*). Arferid ei galw'n **Gini Ffrengig** ond, bellach, cyfeirir ati fel **Gini Conacri** ar lafar (Guinée-Conakry).

Mae'n ffinio â chwech o wledydd: Gini Bisaw a Senegal yn y gogledd, Mali i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, Arfordir Ifori i'r de-ddwyrain, Liberia i'r de, a Sierra Leone i'r gorllewin. Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn wastadir arfordirol, corsiog mewn mannau, sy'n codi i ucheldiroedd a mynyddoedd. Pobl Fulani a Mandingo yw'r mwyafrif o'r trigolion. Siaradir Ffrangeg ac wyth iaith frodorol. Y brifddinas yw Conakry.

Roedd ei phoblogaeth yn 2016 oddeutu 10.5 miliwn o drigolion. Daeth yn rhydd oddi wrth Ffrainc ar 2 Hydref 1958.

## Oriel 

Dame de Mali Guinée.jpg|Mynydd Loura
Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Rhaeadr Tabouna
Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Rhaeadr Saala
Plage de Roume.jpg|Traeth ar Ynysoedd Los

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Gorllewin Affrica
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Categori:Gwledydd Affrica
Y Gambia

Gwlad fechan ar arfordir Gorllewin Affrica yw **Y Gambia** (**Gweriniaeth y Gambia** yn swyddogol). Mae'r Gambia wedi'i hamgylchu yn gyfangwbl gan Senegal a hi yw'r wlad leiaf ar dir mawr Affrica. Llain o dir ar hyd glannau Afon Gambia yw'r wlad; afon a roddodd ei henw i'r wlad. Mae'r Gambia wedi'i hamgylchynu gan Senegal, heblaw am ei harfordir gorllewinol sy'n ffinio ar Gefnfor yr Iwerydd. Arwynebedd y wlad yw 10,689km² ac mae ei phoblogaeth oddeutu .

Banjul yw prifddinas Gambia a hi yw ardal fetropolitan fwyaf y wlad. Ffermio, pysgota a thwristiaeth sy'n dominyddu economi'r Gambia. Yn 2015, roedd 48.6% o'r boblogaeth yn byw mewn tlodi. Mewn ardaloedd gwledig, mae tlodi hyd yn oed gryn dipyn yn uwch: 70%.

Mae'r Gambia yn debyg i lawer o genhedloedd eraill yng Ngorllewin Affrica yn y fasnach gaethweision, a oedd y ffactor allweddol wrth sefydlu a chadw cytref ar Afon Gambia, yn gyntaf gan Bortiwgal, pan gelwid yr ardal yn "A Gâmbia". Yn ddiweddarach, ar 25 Mai 1765, gwnaed y Gambia yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig pan gymerodd lywodraeth 'Prydain Far' reolaeth ohoni'n ffurfiol, gan sefydlu 'Gwladfa ac Amddiffynfa Gambia' (*Gambia Colony and Protectorate*). 

Ym 1965, enillodd y Gambia annibyniaeth o dan arweinyddiaeth Dawda Jawara, a fu'n arweinydd ar y wlad nes i Yahya Jammeh gipio grym mewn ''coup d'état'' di-drais yn 1994. Daeth Adama Barrow yn drydydd arlywydd Gambia yn Ionawr 2017, ar ôl trechu Jammeh yn etholiadau Rhagfyr 2016. Derbyniodd Jammeh canlyniad yr etholiad, i ddechrau, yna gwrthododd eu derbyn, a sbardunodd argyfwng cyfansoddiadol ac ymyrraeth filwrol gan 'Gymuned Economaidd Gwladwriaethau Gorllewin Affrica', gan arwain at alltudiaeth Jammeh.

## Cyfeiriadau

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Gorllewin Affrica
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1965
Categori:Gwledydd Affrica
Gini Bisaw

Gwlad fechan ar arfordir Gorllewin Affrica yw **Gini Bisaw** (neu **Guiné-Bissau**). Mae'n ffinio â Senegal i'r gogledd, a Gini i'r de a dwyrain. Mae'n cynnwys gorynys Bijagós. Gwastadir arfordirol sy'n ddurfio'r rhan helaeth o'r wlad, gyda afonydd yn rhedeg trwddo i aberu yn yr Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion yn aelodau o'r grwpiau ethnig y Fulani, Mandyako a'r Mandingo. Portiwgaleg yw'r iaith genedlaethol swyddogol. Y brifddinas yw Bissau.

## Hanes 
Yr Ewropeiaid cyntaf i ddarganfod y wlad oedd y Portiwgaliaid yn y 15fed ganrif. Dan ei reolaeth daeth yn ganolfan caethfasnach. Yn 1879 cafodd ei gwneud yn wladfa Bortiwgalaidd. Yn 1951 rhoddwyd statws talaith dramor Bortiwgalaidd i'r wlad. Enillwyd annibyniaeth oddi ar Bortiwgal yn 1974.


Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Portiwgal
Categori:Gwledydd Affrica
Philippe I, brenin Ffrainc

Bu **Philippe I** (23 Mai 1052 – 29 Gorffennaf 1108) yn frenin ar Ffrainc o 1060 hyd ei farwolaeth. Mab Harri I, brenin Ffrainc, a'i wraig Ann o Kiev oedd ef.

*Llysenw:* "Le Bel" ("Y Golygus")

## Teulu
### Gwragedd
* Bertha o'r Iseldiroedd
* Bertrade de Montfort

### Plant
* Constance
* Louis VI o Ffrainc (1081–1137), brenin Ffrainc 1108–1137
* Harri
* Charles
* Eudes
* Philippe, Comte de Mantes
* Fleury
* Cecile o Ffrainc

Categori:Brenhinoedd Ffrainc
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1052
Categori:Marwolaethau 1108
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Pensaernïaeth Romanésg

[250px|bawd|Eglwys gadeiriol [Pisa]]

::*Gweler hefyd Celf Romanésg*

Mae **pensaernïaeth Romanésg** yn arddull pensaernïol a flodeuai yn Ewrop o'r 11g hyd at gychwyn pensaernïaeth Gothig tua chanol y 12g. Gelwir enghreifftiau o'r arddull yng Nghymru a Lloegr hefyd yn **bensaernïaeth Normannaidd**.

Mae ei gwreiddiau'n gymysg. Mae'n cyfuno arddulliau Carolingiaidd, Rhufeinaidd a Bysantaidd ac ar ben hynny dylanwadwyd arni gan sawl arddull lleol.

Arddull pensaernïol eglwysig ydyw yn bennaf. Un o'r enghreifftiau mwyaf trawiadol o'r arddull ar y cyfandir yw eglwys gadeiriol Pisa yn yr Eidal.


Romanésg