Tatariaid y Volga

bawd|Hen ddarluniad o Datariaid y Volga (1862).
Grŵp ethnig Tyrcig sydd yn frodorol i'r rhanbarth rhwng Afon Volga a Mynyddoedd yr Wral yn nwyrain Rwsia Ewropeaidd yw **Tatariaid y Volga**. Maent yn byw yn bennaf yn Tatarstan a Bashkortostan, dwy weriniaeth sydd yn rhan o Ffederasiwn Rwsia. Tatariaid y Volga ydy'r grŵp ethnig ail fwyaf yn y ffederasiwn, ar ôl y Rwsiaid. Mwslimiaid Swnni o'r traddodiad Hanafi ydynt, a nhw oedd y bobl gyntaf yn y byd Mwslimaidd i gyflwyno diwygiadau crefyddol ac addysgol, ac i ddadlau dros ryddid cenedlaethol i bobloedd dan dra-arglwyddiaeth drefedigaethol. Buont yn genedl sefydlog ers talwm, yn wahanol i'r bobloedd Dyrcig nomadaidd, ac weddi colli hen strwythur y llwyth a'r clan.

## Hanes 
Ymfudodd llwythau'r Bolgariaid i ardal ganol Afon Volga wedi canol y 7g, yn sgil buddugoliaeth y Chasariaid dros Undeb y Bolgariaid yn y stepdiroedd Pontig. Ar ddiwedd y 9g, ymddangosodd gwladwriaeth Fwlgar ffyniannus o ganlyniad i broses o uno'r llwythau a chrynhoi eu grym tiriogaethol a gwleidyddol. Bu ffydd y Mwslim ar led drwy ranbarth y Volga, a nodir 922, adeg taith Ibn Fadlan, cennad y Califf Jafar al-Muktadir i'r Deyrnas Fwlgar, fel blwyddyn y droedigaeth at Islam.

Gorchfygwyd a difethwyd y Deyrnas Fwlgar ym 1236 gan y Mongolwyr, dan arweiniad Batu Khan, Gyrrwyd niferoedd mawr o'r bobl ar ffo, ond ymarferai'r wlad ymhen fawr o oes. Atgyfnerthwyd y cysylltiadau rhwng y Llu Euraid a Mwslimiaid y Volga Ganol yn sgil troedigaeth y Chan Berke (1256–66) at Islam, ac am gyfnod o gan mlynedd byddai'r Bolgariaid yn elwa ar heddwch a chyfoeth y *Pax Mongolica*, ac yn byw dan dra-arglwyddiaeth anuniongyrchol yr Ymerodraeth Fongolaidd.

Yn niwedd y 14g, bu gwlad y Bolgariaid yn faes i'r frwydr rhwng Timur a Tokhtamysh dros olyniaeth y Llu Euraid, a fu ar ei drengi. Manteisiodd y tywysogaethau Rwsiaidd cyfagos ar yr helyntion drwy ddwyn cyrchoedd ar yr ardal, gan ddifetha'r holl diroedd ym 1395. Ymfudodd y Bolgariaid i'r gogledd ac ymsefydlasant ar lannau afonydd Kazanka a Kama. O'r diwedd, ym 1437, ffoes y Chan Ulugh Muhammad o'i brifddinas, Saray, ac esgynnodd ei fab Mahmud i orsedd Bulgar al-Jadid, neu Chanaeth Kazan, ym 1445.

Yn ystod Chwyldro Rwsia a'r rhyfel cartref, brwydrodd y Tatariaid dros achos y Bolsieficiaid, yn y gobaith o ennill ymreolaeth. Yn sgil sefydlu'r Undeb Sofietaidd, dyrchafwyd Mir Said Sultan Galiev i'r swydd uchaf a ddaliwyd gan Fwslim yng Nghomisariaeth Cenedligrwydd y Bobl, dan Joseff Stalin. Datblygodd Galiev athrawiaeth o "gomiwnyddiaeth genedlaethol" a fyddai'n dylanwadu ar wrthdrefedigaethwyr gan gynnwys Mao Tse-tung, Lin Piao, Nasser, a Ben Bella; ond cafodd ei gyhuddo o wyro oddi ar Farcsiaeth Leniniaeth drwy gofleidio cenedlaetholdeb, a'i ddienyddio. Sefydlwyd Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Awtonomaidd (GSSA) Bashkir ar 23 Mawrth 1919, a GSSA Tatar ar 27 Mai 1920. Lluniwyd ffiniau'r ddwy weriniaeth yn fympwyol, gan roi 75% o'r boblogaeth Dataraidd y tu allan i'r weriniaeth a fu'n dwyn eu henw, a'u gwneud yn fwyafrif yn GSSA Bashkir.

### Tatariaid Tepter 
Mae Tatariaid Tepter yn disgyn o'r Tatariaid a ymfudodd i'r dwyrain o'r Volga yn sgil cwymp Chanaeth Kazan ym 1552, ac sydd wedi ymsefydlu yng ngwlad y Bashkir. Er iddynt cyd-fyw â'r Bashkir am bum can mlynedd ym mron, maent o hyd yn glynu at eu hunaniaeth Dataraidd, ac yn siarad cymysgiaith o Datareg Kazan ac iaith y Bashkir.

### Kryashen 
Tatariaid y Volga wedi eu troi'n Gristnogion Uniongred ydy'r Kryashen, neu Datariaid Bedydd. Gwahaniaethir rhwng y Starokryashen (yr Hen Kryashen), a drodd at Gristnogaeth yn yr 16g, a'r Novokryashen (y Kryashen Newydd), a gafodd eu Cristioneiddio yn y 18g. Dychwelodd y mwyafrif o'r Novokryashen at Islam yn sgil rhyddfrydoli crefyddol yn Ymerodraeth Rwsia ym 1906. Siaredir tafodiaith Datareg, gydag ychydig iawn o fenthyceiriau Arabeg a Pherseg, gan y Kryashen, a chyn Chwyldro 1917 defnyddiwyd iaith ysgrifenedig Gyrilig ganddynt, yn wahanol i Datariaid eraill. Cawsant eu hystyried yn genedligrwydd ar wahân gan lywodraeth yr Undeb Sofietaidd, a chan y Tatariaid Mwslimiaid. Maent yn ymbriodi'n aml â'r Rwsiaid, ac yn cael eu cymhathu'n ddiwylliannol.

## Gweler hefyd 
* Tatariaid Astrakhan
* Tatariaid y Crimea
* Tatariaid Kasimov
* Tatariaid Lipka
* Tatariaid Siberia

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Volga