Lluoedd Arfog yng Nghymru

bawd|305x305px|Milwr o gatrawd y Cymry Brenhinol yn ystod ei hyfforddiant yng Nghyprus.
Mae'r **Lluoedd Arfog Cymru yn** cyfeirio at ganolfannau milwrol a threfniadaeth yng Nghymru neu sy'n gysylltiedig â Chymru. Mae hyn yn cynnwys milwyr o Gymru a chatrodau Cymreig a brigadau o'r Lluoedd Arfog Prydeinig .

Mae'r Fyddin yng Nghymru yn cynnwys y tri gwasanaeth. Mae gan y Fyddin (rheolaidd a wrth gefn) ganolfannau mewn lleoliadau amrywiol ar draws Cymru. Cynrychiolir yr Awyrlu yn bennaf gan RAF y Fali ar Ynys Môn gyda Sgwadron wrth gefn yng Nghaerdydd ac mae gan y Llynges hefyd Uned Wrth Gefn yng Nghaerdydd. 

O’r lluoedd arfog, y Fyddin sydd â’r presenoldeb mwyaf yng Nghymru, gyda dros 1,400 o bersonél. Mae 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi eu lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r Weinyddiaeth Amddiffyn ; gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi.

Yng nghyfrifiad 2021, dywedodd tua 115,000 o bobl yng Nghymru eu bod wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn flaenorol, sef tua 4.5% o drigolion arferol Cymru a oedd yn 16 oed neu’n hŷn.

## Presenoldeb 
bawd|237x237px|Milwr Cymreig yn dychwelyd adref (2il Fataliwn,Y Cymry Brenhinol)
Yn 2018, roedd 3,280 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru yn cynnwys 2,210 o bersonél milwrol a 1080 o staff sifil. O’r lluoedd arfog, y Fyddin sydd â’r presenoldeb mwyaf yng Nghymru, gyda dros 1,400 o bersonél yn gweithio yno. O 2019 ymlaen, roedd 3,230 o bersonél milwrol a sifil wedi’u lleoli yng Nghymru. Roedd hefyd dros 60 o sefydliadau a chanolfannau'r Weinyddiaeth Amddiffyn ; gan gynnwys canolfannau wrth gefn a chyfleusterau hyfforddi. 

### Penaethiaid 
Ym mis Mawrth 2023, y penaethiaid milwrol Cymreig oedd:

* Pennaeth y fyddin yng Nghymru, Cadlywydd Brigâd 160ain (Gymreig): Brigadydd Nick Thomas
* Uwch Swyddog Llynges Cymru: Brigadydd Jock Fraser
* Swyddog Awyr Cymru: Comodor Awyr Adrian Williams
* Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru: James Phillips

(Cyn benaethiaid y fyddin yng Nghymru: Andrew Dawes yn 2021-22; Alan Richmond yn 2016-2020, Martyn Gamble 2014-2016, Philip Napier 2012-2014.)

## Gwariant 
Gwariodd lywodraeth y Deyrnas Unedig y canlynol ar amddiffyn yng Nghymru (prisoedd presennol); £768m yn 2013/14, £927m yn 2014/15, £874m yn 2015/16, £946m yn 2016/17, £960m yn 2017/18 a £1,086m yn 2018/19, £909m yn 2019/20, £866m yn 2020/21 a £744m yn 2021/22.

Er hyn, dyrannwyd wariant llawer mwy ar gostau amddiffyn i Gymru na wariwyd yng Nghymru ei hun; £1,750m yn 2013/14, £1,755m yn 2014/15, £1,743m yn 2015/16, £1,760m yn 2016/17, £1,830m yn 2017/18 a £1,901m yn 2018/19. Cododd hyn i £1,995m yn 2019/20, £2,093m yn 2020/21 a £2,252m yn 2021/22.

## Y Fyddin yng Nghymru 
bawd|133x133px|Arwydd ffurfio Brigâd 160 (Cymru).
bawd|131x131px|203 (Cymreig) logo Ysbyty Maes.

### Brigâd Gymreig 
Sefydlwyd y Frigâd Gymreig yn 1908, a gwasanaethodd yn y ddau Ryfel Byd fel rhan o'r 53ain Adran Troedfilwyr (Cymreig). Mae Brigâd Cymru yn gyfrifol am weithrediadau maes yn hytrach na gweithrediadau catrodol. Mae'r frigâd hefyd yn adnabyddus am Exercise Cambrian Patrol. Pencadlys y frigâd yw'r Brigâd 16ain sy’n gyfrifol am gyflawni Gweithrediadau’r DU yng Nghymru.

#### Ymarfer Patrol Cambrian 
Trefnir a chynhelir Ymarfer Patrol Cambrian gan Bencadlys y 160fed Brigâd (Gymreig), a leolir yn Aberhonddu. Yn wreiddiol cynlluniwyd yr ymarfer gan grŵp o filwyr y Fyddin Diriogaethol Gymreig fel digwyddiad hyfforddi penwythnos gan gynnwys gorymdaith hir dros Fynyddoedd Cambria, gan orffen gyda gêm saethu ar faes hyfforddi Pontsenni .

Mae Patrol Cambrian wedi’i gynnal yn flynyddol ers 1959, gan ddatblygu cydnabyddiaeth fyd-eang fel prawf patrolio caletaf NATO . Mae timau byddin rheolaidd, byddin wrth gefn a Corfflu Hyfforddi Phrifysgolion (UOTC) bellach yn cymryd rhan, yn ogystal ag 20 o batrolau yn cynrychioli byddinoedd rhyngwladol. Mae'r ymarfer yn cael ei hystyried fel un unigryw ac o safon fyd-eang. Dyma hefyd yr ymarfer fwyaf o'r math hwn o ymarfer corff. Rhaid i rai ymgeiswyr tramor ennill eu cystadleuaeth ddomestig er mwyn ennill lle ar y patrôl. 

### Cymry Brenhinol 
*Arwyddair: Gwell Angau na Chwilydd *

Catrawd fawr o troedfilwyr (*infantry*) yw’r Cymry Brenhinol a ffurfiwyd ar Ddydd Gŵyl Dewi 2006 drwy uno Catrawd Frenhinol Cymru (24/41ain Troed) a’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig. Roedd y gatrawd yn cynnwys dwy fataliwn, un troedfilwyr arfog ac un troedfilwyr ysgafn, yn ogystal â bataliwn wrth gefn. Mae gan y gatrawd fasgot gafr enwog, y cyfeirir ato weithiau fel milwr. Ym mis Ebrill 2014, unwyd yr 2il Fataliwn yn y Bataliwn 1af i ffurfio bataliwn milwyr arfog sengl. Mae'r 3ydd Bataliwn bellach yn gwasanaethu fel troedfilwyr ysgafn yn y Fyddin Wrth Gefn.
bawd|243x243px|Milwyr o'r Llu Rhagchwilio Symudedd o Fataliwn 1af y Cymry Brenhinol yn cymryd safle amddiffynnol i'r gogledd o Patrol Base Wahid, Nad-E' Ali, Helmand yn ystod patrôl.

#### Lleoliadau 
Mae pob rhan o'r catrawf heblaw'r bataliwn cyntaf wedi'u lleoli yng Nghymru

* Bataliwn 1af Y Cymry Brenhinol (1 R CYMRAEG) - Tidworth (Lloegr)
* 3ydd Bataliwn y Cymry Brenhinol (3 R CYMRAEG) - Caerdydd
* RHQ Y Cymry Brenhinol (Caerdydd) - Caerdydd
* Cwmni B (3 R CYMRAEG) - Abertawe
* B Detachment Cwmni - Aberystwyth
* Cwmni C (3 R CYMREIG) - Pontypridd
* C Detachment Cwmni - Merthyr Tudful
* Cwmni D (3 R CYMREIG) - Clwyd
* D Detachment Cwmni - Wrecsam
* Cwmni Pencadlys (3 R CYMREIG)  - Caerdydd
* Band Catrodol a Chorfflu Drymiau'r Cymry Brenhinol - Caerdydd

#### Llefydd y mae milwyr wedi eu hanfon iddynt 
* Ebrill 2006: Anfonwyd y Bataliwn 1af ( Bataliwn ) i Gyprus.

* Hydref 2007-Ebrill 2008: Anfonwyd Bataliwn 1af  i Afghanistan.

* Hydref 2009–Ebrill 2012: Anfonwyd bataliwn 1af i Afghanistan ar gyfer teithiau gweithredol.

* Mai 2007 – Tachwedd 2007: Anfonwyd yr 2il Bataliwn i Irac yn ystod Ymgyrch Telic.

* Rhwng 2009 a 2011: anfonodd yr 2il Bataliwn gwmnïau unigol i Helmand yn Afghanistan 

Ar 9 Rhagfyr 2021, cyhoeddwyd y byddai Marchfilwyr Cymreig yn symud o Windsor yn Lloegr i Farics ar ei newydd wedd yng Nghaerwent, ger Casnewydd yng Nghymru yn 2028.

#### Gosodiadau 
* 1991 Torrodd y Marchfilwyr  llinell amddiffynnol Irac yn Rhyfel y Gwlff

* 2003-7 Tair taith weithredol yn Irac

* 2008-14 Tair taith weithredol yn Afghanistan

* 2018-19 Dwy daith o amgylch Operation Cabrit yng Ngwlad Pwyl 

Maent wedi'u lleoliad yn Windsor (Baracs Combemere) a'u pencadlys yn Llundain (Baracs Wellington).

#### Gosodiadau 
* Bataliwn 1af yn cael ei anfon i Ryfel y Falklands gan ennill anrhydeddau brwydr.

* Bataliwn 1af yn chwarae rhan flaenllaw yn Ymgyrch Panchai Palang yn Afghanistan. 

## Y llynges frenhinol yng Nghymru 
### HMS *Cambria* 
HMS *Cambria* yw uned arweiniol y Llynges Frenhinol Wrth Gefn yng Nghymru. Fe'i lleolir yn Sili ger prifddinas Cymru, Caerdydd.

bawd|Canolfan HMS Cambria, Caerdydd

Sefydlwyd HMS *Cambria* fel uned Gwarchodfa'r Llynges Frenhinol ar gyfer De Cymru ym mis Gorffennaf 1947 ac yn wreiddiol roedd yn yn Nociau Caerdydd . Arhosodd *Cambria* yng Nghaerdydd tan 1980, pan arweiniodd y gwaith o ailddatblygu'r dociau yno at symud i'r hen lety parau priod yn Sili, Bro Morgannwg . Rhoddwyd Rhyddid y Fro i'r uned yn 2012, ond roedd i fod i symud i Fae Caerdydd yn ystod 2020. 

Dros y blynyddoedd bu *Cambria*, fel llawer o unedau RNR eraill, yn gweithredu nifer o longau morio; mwyngloddiwr (*minesweeper*) – tendr cyntaf yr uned – ym 1954 gan y mwyngloddiwr *Brereton*, a ildiodd yn ei dro i *Crichton* (1961–76); ailenwyd bob un o'r rhain yn HMS *Dewi Sant*. Ym 1978 prynodd yr uned dreilliwr (*trawler*) wedi'i drosi, a ailenwyd eto yn *Dewi Sant* . Prynwyd y llong olaf ym 1984, sef peiriant mwyngolddio newydd *Waveney*, na chafodd ei hailenwi. Arhosodd *Waveney* gyda HMS *Cambria* tan 1994, pan arweiniodd ad-drefnu’r RNR at roi’r gorau i dendrau morio. 

### HMS *Dragon* 
bawd|Dinistriwr Math 45 HMS *Dragon* yn y Sianel gyda draig goch Gymreig ar ei bwa

HMS *Dragon* (D35) yw pedwaredd llong o'r math dinistriwyr amddiffyn awyr dosbarth Math 45 a adeiladwyd ar gyfer y Llynges Frenhinol . Cafodd ei lansio ym mis Tachwedd 2008 a'i chomisiynu ar 20 Ebrill 2012. Lleolir y llong ryfel yn Portsmouth ac mae ganddi hefyd gysylltiadau â Chaerdydd, Cymru. Ariannwyd y dreigiau coch gwreiddiol ar fwâu'r llong yn breifat a chawsant eu symud yn ystod y gwaith adnewyddu. Cafwyd ymateb a chefnogaeth ar unwaith i apêl gan y llong i’w chefnogwyr yng Nghaerdydd a Chymdeithas Llongau Rhyfel Prydain (BWA), sydd â’i phencadlys yng Nghymru, ac ailgyflwynwyd y dreigiau Cymreig i fwâu’r llong.

## Hyfforddiant lluoedd arbennig 
[bawd|[Pen y Fan o Gribyn.]]

### Detholiad Gwasanaeth Awyr Arbennig 
Mae’r dewis ar gyfer y Gwasanaeth Awyr Arbennig (SAS) yn digwydd yng Nghymru, yn benodol Pontsenni a Bannau Brycheiniog, mae’r dethol yn para am bum wythnos ac fel arfer yn dechrau gyda thua 200 o ymgeiswyr posibl. 

Mae ymgeiswyr yn cwblhau Prawf Ffitrwydd Personol (PFT) ar ôl cyrraedd,  sy'n cynnwys gorymdaith traws gwlad yn erbyn y cloc, gan gynyddu'r pellter bob dydd; daw hyn i ben gyda phrawf dygnwch a elwir yn Dygnwch, lle mae ymgeiswyr yn gorymdeithio  gydag offer llawn cyn dringo i fyny ac i lawr mynydd Pen y Fan (886 m; 2,907&nbsp;ft) mewn 20 awr. 

Yn 2019 cafodd llywodraeth y DU ei beirniadu am ei bwriad i gau Barics Cawdor, yn Sir Benfro i’w gau yn 2024 ac Aberhonddu yn 2027. Roedd ASau Cymreig ar y pwyllgor Materion Cymreig yn San Steffan yn bryderus am yr effaith negyddol posib ar gymunedau lleol yng Nghymru.  Dywedodd y Pwyllgor Materion Cymreig ym mis Tachwedd 2019, “Dylai Llywodraeth y DU sicrhau bod gan Gymru gyfran deg o bresenoldeb milwrol, yn fras yn gymesur â’i phoblogaeth. Dylai roi sicrwydd ynghylch unrhyw newidiadau arfaethedig i leoliad unedau a lleihau’r effaith ar economi Cymru a chymunedau lleol.” 

Cyhoeddodd Ysgrifennydd Amddiffyn y DU, Ben Wallace, ym mis Rhagfyr 2021 y bydd y Marchfilwyr Cymreig (Gwarchodlu Dragŵn y Frenhines) sy’n recriwtio’n bennaf o Gymru, yn symud i Farics Caerwent wedi’i adnewyddu o 2028. 

Dywedodd Prif Weinidog Cymru, Mark Drakeford wrth y Senedd ym mis Hydref 2021 fod Cymru’n cyfrannu bron ddwywaith ei chyfran o’r boblogaeth o bersonél y lluoedd arfog “ond eto mae gennym ni hanner ein cyfran o’r boblogaeth o ran strategaeth sylfaenu’r lluoedd arfog.” Dywedodd Drakeford, er bod gan Gymru 5% o boblogaeth y DU, mae’r wlad yn darparu 9% o bersonél lluoedd arfog y DU ac mai dim ond 2.5% o bersonél Cymru sydd wedi’u lleoli yng Nghymru. 

## Cyn-filwyr 
Yng nghyfrifiad 2021, dywedodd tua 115,000 o bobl yng Nghymru eu bod wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn flaenorol, sef tua 4.5% o drigolion arferol Cymru a oedd yn 16 oed neu’n hŷn. Mae hyn yn nifer uwch o gyn-filwyr nag sydd yn Lloegr (3.8%). O blith cyn-filwyr Cymru, mae 76.3% (88,000 o bobl) wedi gwasanaethu yn y lluoedd arferol, 19.3% (22,000 o bobl) wedi gwasanaethu yn y lluoedd wrth gefn, a 4.5% (5,000 o bobl) wedi gwasanaethu yn y ddau. O gartrefi Cymru, roedd gan 8.1% un neu fwy o bobl a oedd wedi gwasanaethu yn y fyddin. Mae hyn hefyd yn uwch nag yn Lloegr ar 7.0%. 

Mae Gwobr Cyn-filwyr Cymru yn wobrau blynyddol sy’n cael eu cynnal mewn cydweithrediad ag Elusen Milwyr ABF i gydnabod cyflawniadau Milwyr Wrth Gefn Cymreig, cwmnïau a chyflogwyr sy’n cefnogi cymuned y Lluoedd Arfog yng Nghymru. 

## Polisïau Llywodraeth Cymru 
Mae gan bersonél y lluoedd arfog a chyn-filwyr yng Nghymru fynediad am ddim i ganolfannau hamdden a phyllau sy’n cymryd rhan, gan ddefnyddio eu cerdyn braint amddiffyn. 

Mae pob un o’r 22 awdurdod lleol yng Nghymru wedi arwyddo Cyfamod y Lluoedd Arfog ac mae pob awdurdod wedi penodi Hyrwyddwr y Lluoedd Arfog. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru (CLlLC) yn goruchwylio’r Cyfamod mewn ardaloedd awdurdodau lleol ac yn rheoli sefydliadau fel SSCE Cymru sy’n cefnogi plant personél milwrol mewn addysg. Mae Llywodraeth Cymru yn ariannu GIG Cymru i Gyn-filwyr a Rhwydwaith Trawma Cyn-filwyr Cymru ac yn cynnal cynllun Lle Gwych i Weithio i Gyn-filwyr i gefnogi cyn-filwyr i gael cyflogaeth yn y gwasanaeth sifil. Mae llywodraeth Cymru hefyd yn cefnogi saith Swyddog Cyswllt y Lluoedd Arfog (AFLO) rhanbarthol ac yn rhedeg gwasanaeth cynghori o’r enw Canllaw Ailsefydlu Cymru. Mae Llywodraeth Cymru yn cael cyngor gan y Grŵp Arbenigol ar Anghenion Cymuned y Lluoedd Arfog yng Nghymru ac yn llunio adroddiad blynyddol ar weithredu’r cyfamod yng Nghymru. 

## Cynigion ar gyfer lluoedd amddiffyn Cymru 
Mae llyfr "Independence in Your Pocket" YesCymru hefyd wedi awgrymu 'Lluoedd Amddiffyn Cymreig' ar hyd y model Gwyddelig fel opsiwn posib. Mae'n debygol o fod ag un strwythur gorchymyn a bydd yn cynnwys byddin, llynges a gwasanaethau yn yr awyr sy'n canolbwyntio ar heddluoedd tir. Gallai’r gwasanaethau hyn gael eu cefnogi gan filwyr wrth gefn, ac mae ‘Lluoedd Amddiffyn Cymru’ yn debygol o gynnwys 5,000-7,000 o staff. 

Mae Dr Bleddyn Bowen, Darlithydd mewn Astudiaethau Amddiffyn yng Ngholeg y Brenin Llundain, wedi awgrymu ffurfio sefydliadau Diogelwch Cenedlaethol Cymreig mewn Cymru annibynnol yn ogystal â'u hamcanion cyfundrefnol.  Mae ei sefydliadau arfaethedig fel a ganlyn: *Cyngor Diogelwch Cenedlaethol Cymru* dan arweiniad pennaeth llywodraeth/gwladwriaeth Cymru; *Gwasanaeth Cudd-wybodaeth Cymru* sy'n gyfrifol am wrthderfysgaeth, gwrth-ddeallusrwydd, gwrth-dwyll, troseddau trefniadol, cyswllt cudd-wybodaeth perthynol; *Heddlu Amddiffyn Cymru* ar gyfer plismona awyr/morwrol, amddiffyn awyr, ymateb i drychinebau, amddiffyn sifil, lluoedd arbennig; ''llu ymladd a chadw heddwch Alldeithiol Cymru sy'n'' ymwneud â chenadaethau NATO, yr UE a'r Cenhedloedd Unedig ; hyrwyddo hyfforddiant, ymarferion a phrofion ar gyfer cynghreiriaid yng Nghymru.  Mae Dr Bowen yn awgrymu y dylai fod gan y sefydliadau hyn yr amcanion a ganlyn: cynnal economi wleidyddol fyd-eang er budd economi Cymru ac ansawdd bywyd Cymru, amddiffyn dinasyddion Cymru a hyrwyddo buddiannau Cymreig dramor, atal ac ymateb i weithgarwch tramor gelyniaethus yng Nghymru, cynnal perthnasoedd ag Ewrop gwladwriaethau a sefydliadau a'r Unol Daleithiau ac yn cyfrannu at amddiffyn a diogelwch ar y cyd cynghreiriaid.

## Gweler hefyd 
* Gwledydd Ewrop yn ôl gwariant milwrol

## Cyfeiriadau 
Categori:Y lluoedd arfog yng Nghymru