Canu rhydd Cymraeg

:''Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at farddoniaeth yn yr hyn a elwir y mesurau rhydd yn Gymraeg. Ar gyfer barddoniaeth heb reolau pendant o ran mydr nac odl, gweler Canu penrhydd.''

Wrth trafod barddoniaeth Gymraeg, defnyddir y term **Canu Rhydd** i gyferio at farddoniaeth nad yw yn y mesurau caeth traddodiadol ac nad yw ar gynghanedd.

Mae'n ddiamau fod cerddi heb gynghanedd lawn ar fesurau syml, wedi bod yn rhan o lenyddiaeth Gymraeg ers yr Oesoedd Canol cynnar, ond yn yr 16g ceir toreth o gerddi ar fesurau a cheinciau newydd, nifer fawr ohonynt yn dangos dylanwad canu poblogaidd cyffelyb yn Lloegr: gelwir hyn y Canu Rhydd Newydd. O'r 16g ymlaen, er gwaethaf dadeni clasurol y 18g a welodd beirdd fel Goronwy Owen yn adfywio'r hen fesurau, gellir rhannu cwrs barddoniaeth Gymraeg yn ddwy brif ffrwd, sef y canu caeth a'r canu rhydd.

## Yr Hen Ganu Rydd
Ceir digon o dystiolaeth fod mesurau rhydd digynghanedd wedi bodoli ers cyfnod cynnar iawn yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Rhaid cofio yn ogystal mae cyfundrefn artiffisial braidd oedd y pedwar mesur ar hugain a sefydlwyd fel canon yn oes y Cywyddwyr a bod y Gogynfeirdd yn defnyddio amrywiaeth o fesurau eraill. Ceir enghreifftiau o rai o Feirdd yr Uchelwyr yn torri rheolau Cerdd Dafod hefyd, gan hebgor y brifodl yn llwyr neu ddefnyddio cynghanedd lac, er enghraifft. Cynnyrch y Glêr, beirdd is eu statws, oedd llawer o'r canu rhydd cynnar. Ceir sawl enghraifft yn y Canu Darogan hefyd. Un o'r hoff fesurau oedd y draethodl a cheir rhyddid mawr yn y nifer o sillafau mewn llinell, yr odl, a rheolau cynghanedd. Cywreinio'r draethodl a roddodd fod i'r cywydd yn y 14g. Rhyw hanner ffordd rhwng y mesurau caeth traddodiadol a chanu rhydd go iawn yw'r canu hyn, ac mae'n gynhenid Gymraeg.

## Canu Rhydd Newydd
Ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, ac yn neilltuol yn yr 16g, gwelir beirdd proffesiynol yn digon bodlon i ganu ar y mesurau rhydd, er enghraifft Siôn Tudur, Wiliam Phylip a Llywelyn Siôn. Canu rhai uchelwyr ar y mesurau rhydd Cymraeg hefyd, fel Rowland Vaughan o Gaer Gai. Ceir beirdd o safon is yn canu ar y mesurau hyn yn bennaf neu'n gyfangwbl, er enghraifft Robin Clidro.

O ganol yr 16g ymlaen gwelir math newydd o ganu rhydd yn datblygu, dan ddylanwad canu rhydd Lloegr. Dechreuwyd defnyddio ceinciau Seisnig poblogaidd ar gyfer cerddi Cymraeg, arfer a barhaodd hyd y 18g gan feirdd fel Huw Morus (Eos Ceiriog) ac a welir hefyd yng ngwaith nifer o feirdd y ganrif olynol, fel Talhaiarn a Mynyddog. Ond nid canu rhydd diarddurn mohono. Mae rhai o'r hen gerddi rhydd yn ddigon cywrain, yn gymysgedd o elfennau cynghaneddol ac odlau a rhyddid y canu rhydd pur. Ceir enghraifft ragorol o waith Edmwnd Prys, archddiacon Meirionnydd:
:Llwyn nid pell, nodau heb ballu,
:Llwyn Ebrillaidd llawn briallu,
:Lle gwawd teg a llygad dydd;
:Glyn a meillion Glanme am allu
:A gwyrdd ddillad gwir ddiwallu
:Yn llenwi llawenydd.

Mathau o ganu rhydd yw'r Hen Benillion hefyd, sy'n parhad o draddodiad o ganu digynghanedd neu gynghanedd lac a welir yng ngwaith y Glêr ac eraill yn yr Oesoedd Canol.

Canu rhydd a geir yn y cyfieithiadau Cymraeg o'r Salmau hefyd. Yn ddiweddarach cawn fod emynwyr mawr Cymru fel Williams Pantycelyn yn defnyddio mesurau rhydd yn effeithiol iawn, ac o hynny ymlaen mae'r canu rhydd yn ennill ei le ochr yn ochr â'r canu caeth mewn barddoniaeth Gymraeg.

## Canu rhydd diweddar
Yn yr 20g dylanwadwyd ar rai i feirdd Cymru gan y mathau arbrofol o ganu rhydd a ddaeth yn boblogaidd mewn gwledydd fel Ffrainc a Lloegr. Un o'r beirdd mwyaf "chwyldroadol" yn ei ddewis o gyfrwng oedd Euros Bowen. Aeth ati i ymryddrhau'n llwyr o afael yr hen fesurau. Dywedodd yn ei ragair i'w gyfrol *Cerddi Rhydd* (1961) ei fod yn ceisio gwneud heb yr un peth yn arbennig a oedd yn perthyn i'r hen ddull o lunio barddoniaeth, sef y llinell. Golygai hynny sgrifennu yn nhrefn mynegiant rhithmig yn unig, a'r cymal, neu'r frawddeg, neu'r paragraff felly'n unedau mynegiant a rhythm. Cyfeirir at y math yma o farddoni fel "free verse" yn Saesneg a "verse libre" yn Ffrangeg (ac weithiau yn Gymraeg), ond y term arferol yn Gymraeg ar gyfer y math yma o farddoni yw canu penrhydd er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a chanu ar y mesurau rhydd mwy traddodiadol.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd (gol.), *Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif* (Cyhoeddiadau Barddas, 1987). Blodeugerdd sy'n cynnwys rhai o gerddi rhydd pwysicaf yr 20g.
*E. G. Millward (gol.), *Blodeugerdd Barddas o Gerddi Rhydd y Ddeunawfed Ganrif* (Cyhoediadau Barddas, 1991)
*Thomas Parry, *Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900* (Caerdydd, 1944). Pennod VII: 'Barddoniaeth Rydd'.
*T. H. Parry-Williams (gol.), *Canu Rhydd Cynnar* (Caerdydd, 1932)
*T. H. Parry-Williams (gol.), *Carolau Richard White* (Caerdydd, 1931)

Categori:Barddoniaeth Gymraeg