Ardal gynhenid, brodorol a chymunedol a warchodir

Mae **ardaloedd brodorol, cymunedol** sy'n cael eu gwarchod (Saesneg: *Indigenous and community conserved areas*; **ICCA**) yn fannau a reolir gan bobloedd brodorol neu gymunedau lleol. Mewn ICCAs, diogelir yr adnoddau naturiol a gwerthoedd diwylliannol yn wyneb bygythiadau gan wladwriaeth fwy a chryfach. Mae rhai ICCAs wedi'u lleoli mewn ecosystemau anghysbell sydd heb lawer o gyffyrddiad a'r tu allan. Gall ICCAs gyd-fynd â diffiniad yr IUCN o “ardal warchodedig”, neu beidio, ond, pan fyddant yn gwneud hynny, gallant ddod o dan unrhyw gategorïau ardal warchodedig yr IUCN.

Defnyddir y tair nodwedd ganlynol i ddiffinio ICCA:

* Mae perthynas gref yn bodoli rhwng pobl frodorol neu gymuned leol a safle penodol (tiriogaeth, ecosystem, cynefin). Mae'r berthynas hon yn aml wedi'i gwreiddio yn ymdeimlad y bobl neu'r gymuned o hunaniaeth a/neu ddibyniaeth ar fywoliaeth a lles.
* Y bobl frodorol neu’r gymuned leol yw’r prif chwaraewr mewn gwneud penderfyniadau a gweithredu ynghylch rheoli’r safle, sy’n awgrymu bod gan sefydliad lleol y gallu i ddatblygu a gorfodi penderfyniadau (gall rhanddeiliaid eraill gydweithio fel partneriaid, yn enwedig pan fo’r tir yn eiddo i'r wladwriaeth, ond mae penderfyniadau *de facto* ac ymdrechion rheoli yn cael eu cymryd yn bennaf gan y bobl neu'r gymuned dan sylw).
* Mae penderfyniadau ac ymdrechion rheoli'r bobl neu'r gymuned yn arwain at warchod cynefinoedd, rhywogaethau, amrywiaeth enetig, swyddogaethau / buddion ecolegol, a gwerthoedd diwylliannol cysylltiedig.

## Diffiniad 
Diffiniodd Cyngres Parciau’r Byd IUCN 2003 ICCAs fel:ecosystemau naturiol a/neu wedi’u haddasu sy’n cynnwys gwerthoedd bioamrywiaeth sylweddol a gwasanaethau ecolegol, a warchodir yn wirfoddol gan gymunedau brodorol a lleol (arhosol a symudol), drwy gyfreithiau arferol neu ddulliau effeithiol eraill.Mae’r diffiniad hwn yn cael ei gydnabod gan Ganolfan Monitro Cadwraeth y Byd; Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig (UNEP-WCMC) ac a ymhelaethir arno yn *Llawlyfr Cofrestrfa ICCA* UNEP-WCMC fel math o Ardal Warchodedig (gan gynnwys Ardaloedd Morol Gwarchodedig ) lle mae pobl frodorol wedi'i sefydlu, a/neu yn berchnogion ac yn rheolwyr.

## Deddfwriaeth 
de|bawd| Trafod materion llywodraethu ICCA yn Coron Island - un o'r ICCAs cyntaf i gael ei gydnabod yn llawn fel Parth Hynafol (Ardal Daearol a Morol), o dan gyd-lywodraeth ei phobloedd brodorol (Tagbanwa) yn Palawan (Y Philipinau)
Dywedir bod ICCAs yn cwmpasu cymaint o dir ag ardaloedd gwarchodedig y llywodraeth (yn ogystal â rhai sydd wedi bodoli am lawer hirach), ac eto nid yw degau o filoedd o safleoedd wedi'u cydnabod eto gan lywodraethau ac maent yn dal i gael eu hesgeuluso o fewn systemau cadwraeth swyddogol a pholisïau a deddfwriaeth y llywodraeth. Mae diffyg cefnogaeth wleidyddol a chyfreithiol yn aml yn rhwystro ymdrechion cymunedol i gynnal ICCAs trwy ddulliau traddodiadol.

Mae “cyfreithlondeb” a chydnabyddiaeth yr ICCAau, a'r gefnogaeth eang gan gymdeithas yn gyffredinol wedi’u gwreiddio mewn confensiynau rhyngwladol a chytundebau. Dechreuodd y broses hon yn gymharol ddiweddar. Ym 5ed Gyngres Parciau’r Byd (Durban, 2003) pensaerniodd gweithwyr cadwraeth proffesiynol am y tro cyntaf y cysyniad o “lywodraethu ardaloedd gwarchodedig” ac eglurwyd y dylai pobl frodorol a chymunedau lleol gael eu cydnabod yn llawn yn eu rôl fel llywodraethwr y cymunedau hyn. Yn yr un Gyngres gwnaed datblygiad arloesol gan bobloedd brodorol, pan dderbyniwyd y byddai parchu eu hawliau mewn gwirionedd yn hyrwyddo, yn hytrach na lleihau cadwraeth effeithiol. 

Yn fuan ar ôl Cyngres Durban, cymeradwyodd y Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol, yn ei gyfarfod COP 7 yn Kuala Lumpur (2004), Raglen Waith CBD ar Ardaloedd Gwarchodedig (PoWPA). Mae PoWPA yn cefnogi “dull newydd” tuag at ardaloedd gwarchodedig, gan alw am sylw i fathau gwahanol ac ansawdd llywodraethu, tegwch mewn cadwraeth, a hawliau pobl frodorol.

Mae'r IUCN, drwy nifer o'i benderfyniadau, yn cydnabod a chefnogi ICCAs yng Nghyngres Cadwraeth y Byd, Barcelona yn 2008. Mae WCC4 yn Barcelona hefyd wedi cymeradwyo canllawiau technegol newydd gan yr IUCN ar gyfer ardaloedd gwarchodedig, gan nodi’n benodol y gall gwahanol fathau o lywodraethu – gan gynnwys ICCAs – gyfrannu’n llawn at ddatblygu systemau ardaloedd gwarchod cenedlaethol.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Amrywiaeth bio-ddiwylliannol a warchodir gan bobloedd brodorol a chymunedau lleol: enghreifftiau a dadansoddiad , dogfen ategol i nodyn briffio IUCN/CEESP Rhif 10, 2010 a chyhoeddiad allweddol ar ICCAs

## Dolenni allanol 
* A-Y o Ardaloedd o Bwysigrwydd Bioamrywiaeth: Ardaloedd Gwarchodedig Cymunedol Cynhenid
* UNEP-WCMC Ardaloedd Cynhenid a Chymunedol Gwarchodedig
* Fforwm yr ICCA

Categori:Mudiadau amgylcheddol
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Mudiadau cymdeithasol
Categori:Pobloedd brodorol