open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pentref model

Math o gymuned hunangynhwysol, a adeiladwyd o ddiwedd y 18g ymlaen gan dirfeddianwyr a diwydianwyr i gartrefu eu gweithwyr yw **pentref model** (Saesneg: *model village*). Fel arfer mae lleoedd o'r fath yn cynnwys tai o safon gymharol uchel, gyda mwynderau cymunedol ac amgylcheddau dymunol. Defnyddir y gair "model" yn yr ystyr o ddelfryd y gallai datblygiadau eraill anelu ato.

## Pentrefi model ym Mhrydain
### Yr Alban
* New Lanark, De Swydd Lanark (1786)

### Cymru
* Tremadog, Gwynedd (1798)
* Pentref Elan, Powys (1892)
* Portmeirion, Gwynedd (1925)

### Lloegr
* Trowse, Norfolk (1805)
* Blaise Hamlet, Bryste (1811)
* Selworthy, Gwlad yr Haf (1828)
* Barrow Bridge, Bolton, Manceinion Fwyaf (1830s)
* Snelston, Swydd Derby (1840s)
* Pentref Rheilffordd Swindon, Wiltshire (1840s)
* Withnell Fold, Swydd Gaerhirfryn (1844)
* Meltham, Gorllewin Swydd Efrog (1850)
* Bromborough Pool, Glannay Merswy (1853)
* Saltaire, Gorllewin Swydd Efrog (1853)
* Akroydon, Gorllewin Swydd Efrog (1859)
* Nenthead, Cumbria (1861)
* New Sharlston, Gorllewin Swydd Efrog (1864)
* Ripley Ville, Gorllewin Swydd Efrog (1866)
* Copley, Gorllewin Swydd Efrog (1874)
* Howe Bridge, Manceinion Fwyaf (1873–79)
* Bournville, Birmingham, Gorllewin Canolbarth Lloegr (1879)
* Barwick, Swydd Hertford (1888)
* Port Sunlight, Swydd Gaer (1888)
* Creswell Model Village, Swydd Derby (1895)
* New Bolsover model village, Swydd Derby (1896)
* Vickerstown, Cumbria (1901)
* New Earswick, Efrog, Gogledd Swydd Efrog a Humber (1904)
* Woodlands, De Swydd Efrog (1905)
* Whiteley Village, Surrey (1907)
* The Garden Village, Kingston upon Hull, Swydd Efrog a Humber (1908)
* Silver End, Essex (1926)
* Stewartby, Swydd Bedford (1926)
* Poundbury, Dorset (1993; ar y gweill)

Categori:Aneddiadau
Zoska Veras

Awdures o Wlad Pwyl a Belarws a ddefnyddiai'r llysenw **Zoska Veras** oedd **Ludwika Savitskaya** (30 Medi 1892 - 8 Hydref 1991) sy'n cael ei hystyried yn nodedig am ei gwaith fel bardd, cyfieithydd, arlunydd ac awdur plant.

Fe'i ganed yn Medzhybizh (gorllewin Wcráin heddiw) a bu farw yn Vilnius, Lithwania, lle'i claddwyd. Bu'n briod i Fabiyan Shantyr ac yna i Anton Vojcik ac roedd Halina Vojcik yn blentyn iddi.  

## Yr awdures
Ysgrifennai storiau byrion, gweithiau am addysgeg ac amaethyddiaeth ac yn 1924 cyhoeddodd eiriadur fotanegol 4-ieithog: Belarwseg, Pwyleg, rwsieg a Lladin. Cyhoeddodd ei gwaith i blant yn y cylchgronnau *Zaranka*, *Praleski* a *Belaruskaya Borts*. Ymddngosodd ei cherddi mewn nifer o gylchgrommau ac yn 1985 cyhoeddodd y casgliad *Kalaski*. Sgwennodd nifer o feirdd gerddi iddi, gan gynnwys Ryhor Baradulin.

Cyhoeddwyd cyfrol cofiannol iddi o'r enw *"Я помню ўсё : успаміны, лісты"* (Fy Nghof, Fy llythyrau...) gan Mikhas Skobla (2013) (ISBN 9788378931041).

## Aelodaeth 
bawd|chwith|Zoska Veras
Bu'n aelod o Undeb Awduron yr USSR am rai blynyddoedd a phan oedd yn iau roedd yn aelod o Gylch Grodno ieuenctid Belarws, mudiad tebyg i'r Urdd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Merched y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o Medzhybizh
Nicole Tourneur

Llenor benywaidd o Ffrainc oedd **Nicole Tourneur** (9 Awst 1950 - 14 Mai 2011).

Fe'i ganed yn Maisons-Alfort, cymuned ac un o faestrefi Paris, a leolir tuag 8.4 km (5.2 milltir) o ganol y ddinas. Cafodd ddiagnosis o ganser yn 2007 a bu farw yn Le Mesnil-Saint-Denis, Yvelines, Île-de-France bedair mlynedd wedyn. 

Astudiodd i fod yn gyfrifydd a threuliodd 7 mlynedd gyda'i gŵr yn Mecsico. Wedi i'w phlant adael y cartref yr ysgrifennodd ei nofel gyntaf: *Le dernier soleil*.

## Cyhoeddiadau
### Gweithiau i oedolion
* *Le dernier soleil*
* *Laurie ou le souffle du papillon*, nofel (Gunten, Dole), 2001
* *Les fenêtres*, novella  (Gunten, Dole), 2002
* *Passé compliqué*, nofel  (Gunten, Dole), 2004
* *Les Dieux sont servis*, nofel (Gunten, Dole), 2006
* *Terre brûlante*, nofel (Gunten, Dole), 2009
* *Où va le temps ...* novella (Janus, Paris), 2010
* *Le serpentin des mots* nofel (Editions du bout de la rue), 2011

### Gweithiau i blant
* *Clara et les nuages* (Éditions du Bout de la Rue), 2007
* *Girouette la chouette* (Éditions du Bout de la Rue), 2007
* *Les péripéties d’Antoine* - le vaccin (Éditions du Bout de la Rue), 2007
* ''Le lama vert qui n'avait pas d'oreilles* (Éditions du Bout de la Rue), 2009
* *Oscar le suricate qui portait malheur'' (Éditions du Bout de la Rue), 2011

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o *Société des gens de lettres*, am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl o Maisons-Alfort
Sara Lidman

Awdures a newyddiadurwr o Sweden oedd **Sara Lidman** (30 Rhagfyr 1923 - 17 Mehefin 2004).

Fe'i ganed yn Missenträsk yn Sir Västerbotten yng ngogledd Sweden a bu farw yn Umeå yng ngogledd-ddwyrain y wlad.

Astudiodd ym Mhrifysgol Uppsala ond daeth ei hastudiaethau i ben pan ddaliodd y diciâu (yr hen enw oedd "y ddarfodedigaeth"). Daeth ei llwyddiant mawr cyntaf gyda'r nofel *Tjärdalen*. Yn y nofel hon ac yn ei hail nofel *Hjortronlandet* mae'n darlunio themâu fel dieithrio ac unigrwydd. Yn ei nofelau cynnar, mae'n canolbwyntio ar amodau anodd ffermwyr tlawd yn nhalaith gogleddol Västerbotten yn ystod y 19g.
bawd|260px|Sara Lidman c. 1960

## Y llenor
Gellid dadlau mai Sara Lidman yw un o awduron pwysicaf y Swedeg yn yr 20g. Mae hyn yn arbennig o wir oherwydd ei ffordd arloesol o gyfuno tafodiaith gydag iaith Feiblaidd mewn ffordd sy'n cysylltu dychymyg poblogaidd y werin gyffredin gyda'r byd ysbrydol, uwch. O ran ei phedair phedair nofel gyntaf, ysgrifennodd yn helaeth ar bynciau gwleidyddol, gyda thuedd sosialaidd yn nadreddu drwyddynt.

Ymgyrchodd yn frwd a chymerodd ran mewn protestiadau yn erbyn Rhyfel Fietnam; teithiodd yno a bu'n rhan o Dribiwnllys Russell. Felly hefyd De Affrica, a bu'n lladmerydd huawdl iawn yn erbyn apartheid. Lleisiodd ei barn dros lowyr streic 1969–1970 ac ymgyrchodd yn rhan o garfan Gomiwnyddol a thros materion amgylcheddol.

Rhwng 1977 a 1985 sgwennodd gyfres o saith nofel a oedd yn ymwenud â'r broses o goloneiddio Sweden.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Y Naw am rai blynyddoedd.

## Llyfryddiaeth 
**Tjärdalen*, 1953.
**Hjortronlandet*, 1955. 
**Regnspiran*, 1958. 
**Bära mistel*, 1960.
**Jag och min son*, 1961. 
**Med fem diamanter*, 1964.
**Samtal i Hanoi*, 1966
**Gruva*, 1968
**Marta, Marta*, 1970, Drama.
**Din tjänare hör*, 1977. 
**Vredens barn*, 1979.
**Nabots sten*, 1981. 
**Den underbare mannen*, 1983.
**Järnkronan*, 1985. 
**Lifsens rot*, 1996.
**Oskuldens minut*, 1999.
**Kropp och själ*, 2003.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Missenträsk
Constance Bulwer-Lytton

Ffeminist ddylanwadol o Loegr a Fienna oedd **yr Arglwyddes Constance Bulwer-Lytton** a adnabyddir, fel arfer, fel **Constance Lytton** ac a ddefnyddiai'r enw **Jane Warton** ar adegau (12 Ionawr 1869 - 2 Mai 1923). Mae'n nodigedig am ei gwaith fel awdur, siaradwr cyhoeddus, ymgyrchydd dros hawliau merched ac fel swffragét.

Roedd yn ferch i raglaw (*viceroy*) ac roedd ei brawd yn Nhŷ'r Arglwyddi. Arhosodd yn ddibriod, oherwydd gwrthododd ei mam ei chaniatâd i Lytton briodi dyn o "drefn gymdeithasol is".

## Magwraeth a theulu
Lytton oedd y trydydd o saith o blant Robert Bulwer-Lytton, iarll 1af Lytton ac Edith Villiers. Treuliodd rai o'i blynyddoedd cynnar yn India, lle'r oedd ei thad yn Llywodraethwr Cyffredinol; ef a wnaeth y cyhoeddiad bod y Frenhines Fictoria yn "Ymerawdwr India".
[bawd|chwith|Lytton. mewn protest yn [Lerpwl; 1910]]

Yn ôl pob golwg, cyfarfu â Winston Churchill tra oedd yn byw yn India; roedd Churchill a'i brawd Victor fel ceiliogod yn ceisio llaw Pamela Chichele-Plowden. Dywedir i Constance ddweud un tro, "Y tro cyntaf i chi weld Winston Churchill rydych chi'n gweld ei holl ddiffygion, ac am weddill eich bywyd rydych yn darganfod ei rinweddau". Er iddi dreulio'r rhan fwyaf o'i llencyndod yn Lloegr wedi'i hamgylchynu gan lawer o'r artistiaid, gwleidyddion a llenorion mawr y dydd, gwrthododd y ffordd o fyw aristocrataidd. Wedi i'w thad farw, ymddeolodd o'r golwg i ofalu am ei mam, gan wrthod â'r byd y tu allan.

## Ymgyrchydd
Cafodd ei charcharu bedair gwaith, gan gynnwys unwaith yng ngharchar Walton yn Lerpwl o dan yr enw Jane Warton, lle dioddefodd fwydo gorfodol pan oedd yn ymprydio (ar streic newyn). Dewisodd y llysenw Jane Warton, a nododd i'r Awdurdodau mai ei gwaith oedd gwniadwraig (*an ugly London seamstress*, i osgoi derbyn triniaeth a breintiau arbennig oherwydd ei chysylltiadau teuluol. Dywedir fod y trawiad ar y galon, ei strôc, a'i marwolaeth gynnar yn 54 oed wedi eu priodoli, yn rhannol, i drawma'r streic newyn a'r bwydo gorfodol gan awdurdodau'r carchar.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Fienna
Antonio Larreta

Dramodydd a nofelydd yn yr iaith Sbaeneg, cyfarwyddwr theatr, ac actor o Wrwgwái oedd **Antonio "Taco" Larreta** (14 Rhagfyr 1922 – 19 Awst 2015).

Ganwyd Gualberto José Antonio Rodríguez Larreta ym Montevideo.

Sefydlodd y Teatro de la Ciudad de Montevideo (TCM) yn 1960, a gyflwynasai nifer o ddramâu o wledydd eraill i Wrwgwái, nifer ohonynt wedi eu cyfieithu, eu haddasu, a'u cyfarwyddo gan Larreta. Un o'i lwyfaniadau nodedig oedd *Fuenteovejuna* gan Lope de Vega. Bu farw ym Montevideo yn 92 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion theatr o Wrwgwái
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirniaid theatr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Sgriptwyr ffilm o Wrwgwái
CILIP

bawd|Pencadlys CILIP yn Stryd Ridgmount, Llundain
Mae **CILIP (Chartered Institute of Library and Information Professionals)** yn gorff proffesiynol ar gyfer llyfrgellwyr, arbenigwyr gwybodaeth a rheolwyr gwybodaeth yn y Deyrnas Unedig .  Mae gan CILIP cangen yng Nghymru o'r enw **CILIP Cymru**. Mae CILIP Cymru yn datgan bod darpariaeth llyfrgell a gwybodaeth o ansawdd uchel yn ofyniad sylfaenol ar gyfer cymdeithas wybodus, ddemocrataidd, a dwyieithog yng Nghymru a thrwy ei haelodau mae'n ceisio gwneud darpariaeth o'r fath ar gael i bawb.

Mae **CILIP yn yr Alban** yn sefydliad annibynnol sy'n gweithredu yn yr Alban ar ran CILIP.

## Hanes 
Ffurfiwyd CILIP yn 2002 trwy uno'r *Gymdeithas Llyfrgelloedd* (wedi'i dalfyrru fel LA neu weithiau LAUK) - a sefydlwyd yn 1877 o ganlyniad i Gynhadledd Ryngwladol gyntaf Llyfrgellwyr  a dyfarnwyd Siarter Frenhinol ym 1898  - a'r *Institute of Information Scientists*, a sefydlwyd yn 1958. Amcangyfrifwyd bod aelodaeth ar uno oddeutu 23,000.  Sheila Corrall oedd Llywydd cyntaf CILIP.

## Cyfeiriadau 
## Adnoddau allanol 
* Gwefan CILIP Cymru 
* Gwefan CILIP  
* Gwefan Facet Publishing 
* Lisjobnet - Swyddi llyfrgell a gwybodaeth 
* Gwefan CILIP yn yr Alban

Categori:Llyfrgelloedd
Categori:Pages with unreviewed translations
Edeulys Turner

{{Blwch tacson
| enw = {}*Cephaloziella turneri*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Cephaloziellaceae
| genus = Cephaloziella
| species = *C. turneri*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys Turner** (enw gwyddonol: *Cephaloziella turneri*; enw Saesneg: ''Turner's threadwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae'r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ond yn eithriadol brin: fe'i ceir ar arfordir deheuol Sir Benfro ac un lle yn sir Fynwy. mewn un neu ddau o lefydd mae'n tyfu yn Iwerddon ac yn yr Alban hefyd, ond fe'i ceir yng Nghernyw a Dyfnaint.

## Disgrifiad
Dyma un o lysiau'r afu mwyaf prydferth Mae'r dail tua 0.25&nbsp;mm gyda dau labed anghyfartal eu maint, gyda phob un yn ddaneddog; maent i'w gweld yn glir trwy chwyddwydr. Mae ei egin gwyrdd, main yn llai na 0.5&nbsp;mm o led, ac mae'r planhigyn fel pe tai'n ymlusgo ymysg mwsoglau bach.

Yn aml, fe'i ceir ar bridd asidig serth, ymysg gwreiddiau coed, arfordirol.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Hunan arall

Mae **hunan arall** (*alter ego* yn Lladin) yn hunan y credir sy'n wahanol i wir bersonoliaeth yr unigolyn. Er mwyn dod o hyd i'r hunan arall, bydd angen dod o hyd i hunan ar wahân, un sydd â phersonoliaeth wahanol.

Mae ystyr neilltuol i'r *hunan arall* i'w gweld mewn beirniadaeth lenyddol a ddefnyddir wrth gyfeirio at lenyddiaeth ffuglen a ffurfiau naratif eraill, gan ddisgrifio cymeriad allweddol mewn stori y tybir ei bod yn gynrychioliadol fwriadol o awdur (neu grëwr) y gwaith, yn rhinwedd y tebygrwydd o ran seicoleg, ymddygiad, lleferydd, neu feddyliau, a ddefnyddir yn aml i gyfleu meddyliau'r awdur ei hun. Mae'r term hefyd weithiau, ond yn llai aml, yn cael ei ddefnyddio i ddynodi "efaill" neu "ffrind gorau" damcaniaethol i gymeriad mewn stori. Yn yr un modd, gellir cymhwyso'r term *hunan arall* i'r rôl neu'r persona a gymerir gan actor neu gan fathau eraill o berfformwyr.

Bathodd Cicero y term *alter ego* fel rhan o'i adeiladwaith athronyddol yn Rhufain y ganrif gyntaf, ond disgrifiodd ef fel "ail hunan, ffrind yr ymddiriedir ynddo".

Yn y 18g y cafodd bodolaeth yr "hunan arall" ei gydnabod yn llawn am y tro cyntaf, pan ddefnyddiodd Anton Mesmer a'i ddilynwyr hypnosis i'w wahanu oddi wrth yr hunan arferol. Dangosodd yr arbrofion hyn batrwm ymddygiad a oedd yn wahanol i bersonoliaeth yr unigolyn pan oedd yn y cyflwr effro o'i gymharu â phan oedd dan hypnosis. Roedd cymeriad arall yn datblygu yng nghyflwr newidiol yr ymwybyddiaeth ond yn yr un corff.

Trwy gydol ei yrfa, bu Freud yn cyfeirio at achosion o ymwybyddiaeth ddeuol i gefnogi ei thesis o'r anymwybod. Roedd Freud yn credu bod gwreiddiau ffenomen yr hunan arall i'w canfod yng nghyfnod narsisaidd plentyndod cynnar. Adnabu Heinz Kohut angen penodol yn y cyfnod cynnar hwnnw i adlewyrchu, gan un arall a fyddai'n arwain yn ddiweddarach at yr hyn a alwodd yn “drosglwyddiad gefeillio neu hunan arall”.

Mae cysyniadau cysylltiedig yn cynnwys avatar, doppelgänger, a dynwaredwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Lladin
Categori:Hunan
Categori:Beirniadaeth lenyddol
Yr iaith Gymraeg yn Awstralia

Carcharorion oedd y Cymry cyntaf a ddaeth i Awstralia, yn y cyfnod pan oedd gwladfeydd cosb yn Ne Cymru Newydd, Queensland, a Tir Van Diemen (Tasmania). O 1788 i 1852, cludwyd rhyw 1500 o ddynion a 300 o ferched o lysoedd Cymru i Awstralia, sy'n cyfri am 1.8% o'r holl garcharorion o Brydain ac Iwerddon. Er yr oedd y mwyafrif yn dod o ardaloedd diwydiannol seisnigedig, yn bennaf Morgannwg a Sir Fynwy, roedd nifer ohonynt yn uniaith Gymraeg.

Yn 1849, William Meirion Evans oedd y dyn cyntaf i bregethu yn Gymraeg yn Awstralia, a hynny i'w gydwladwyr yn y gymuned cloddio copr Burra Burra yn Ne Awstralia. Meirion Evans hefyd oedd sefydlwr a golygydd dau gylchgrawn misol Cymraeg a ddosberthid yn Awstralia a Seland Newydd: *Yr Australydd* (Ballarat, 1866–71; Melbourne, 1871–2) ac *Yr Ymwelydd* (Melbourne, 1874–6). Yn nhalaith Victoria oedd canolbwynt crefydd a diwylliant Cymraeg yr Awstraliaid Cymreig yn niwedd y 19g. Yn ôl cofnod yn *Y Gwladgarwr* yn 1865, sy'n dyfynnu papur newydd Awstralaidd:

Ffurfia Ballarat a rhai o’r maesdrefi, megis Sebastopol, fath o Dywysogaeth fechan Gymreig. Y Gymraeg a siaradir, a ysgrifenir, a bregethir, ac a genir yno, a rhoddir cerddoriaeth Gymreig, a chynelir cyfarfodydd llenyddol yno o bryd i bryd, lle y bydd y teulueodd mawr Cymreig, Jones, Davies, Thomas, Evans, Lloyd, a Williams, yn difyru eu hunain mewn modd a fuasai yn llawenhau yr hen feirdd gynt. [...] Y mae yr ymgynulliadau hyn yn brawf o gariad cryf y Cymry at eu gwlad, eu hiaith, a'u llenyddiaeth, yr hyn sydd mor darawiadol yn eu cymeriad.

Cynhaliasai cymanfaoedd canu gan y capeli Cymraeg, a oedd yn denu 800 o bobl yn ystod y 1860au a'r 1870au. Mae'r *Australydd* yn cofnodi digwyddiadau crefyddol a diwylliannol eraill drwy gyfrwng y Gymraeg, gan gynnwys cyfarfodydd te, y Gobeithlu, a chymdeithasau llenyddol. Cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf yn Awstralia yn Victoria yn 1863, a daeth yn ŵyl flynyddol ar dro drwy drefi mawr y dalaith honno. Yn y 1870au, ymddangosodd eisteddfodau lleol mewn taleithiau eraill. Erbyn dechrau'r 20g roedd yr eisteddfod a'r gwasanaethau Cymraeg ar fin marw yng nghymunedau'r Cymry yn Awstralia, o ganlyniad i seisnigo helaeth ymhlith yr ail genhedlaeth.

Yn ôl cyfrifiad 2011, mae 1430 o bobl yn Awstralia yn siarad Cymraeg yn y cartref. Sefydlwyd cylch chwarae Cymraeg i blant yn Sydney yn 2016, ac ysgol haf Gymraeg yn 2019. Mewn ambell eglwys, er enghraifft yr Eglwys Rydd Gymreig yng Ngorllewin Awstralia, darllenir o'r Beibl a chenir emynau drwy gyfrwng y Gymraeg o hyd.

## Cyfeiriadau 

Awstralia
Awstralia
Categori:Ieithoedd Awstralia
Annette Kolb

Awdures a heddychwr o'r Almaen oedd **Annette Kolb** (3 Chwefror 1870 - 3 Rhagfyr 1967) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd a chofiannydd. Gan ei bod yn ymgyrchydd dros heddwch, fe'i beirniadwyd yn hallt, yn enwedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Fe'i ganed yn München ar 3 Chwefror 1870 ac yno hefyd y bu farw; fe'i claddwyd yn Bogenhausener Friedhof.

Gadawodd yr Almaen yn y 1920au a gwaharddwyd ei gwaith yn ystod y Trydydd Reich. Ysgrifennodd nofelau ar y gymdeithas uchelwrol ac yn ddiweddarach yn ei hoes ysgrifennodd ffuglen am gerddorion. Ym 1955 enillodd Wobr Goethe.

## Magwraeth
Hi oedd trydydd merch y pensaer gerddi Munich Max Kolb (1829-1915) a'r pianydd Paris Sophie Danvin, Almaeneg-Ffrangeg a fu'n gryn dylanwad arni. Roedd ei thad Max Kolb yn fab llwyn a pherth o'r Wittelsbacher. Roedd y neiniau a'r teidiau mamol yn arlunydd tirluniau Ffrengig adnabyddus: Felix a Constance Amelie Danvin. Cafodd Annette Kolb ei magu ym Munich a threuliodd flynyddoedd cyntaf ei hastudiaethau mewn ysgol yn Thurnfeld ger Hall in Tirol yn nhalaith Tirol yn Awstria. Yn 1899 cyhoeddodd ei llyfr cyntaf, a thalodd am ei gyhoeddi gyda'i harian ei hun.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, ac Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 1913: Theodor-Fontane-Preis
* 1931: Gerhart-Hauptmann-Preis
* 1950: Aufnahme in die Bayerische Akademie der Schönen Künste
** Mitglied der Deutschen Akademie für Sprache und Dichtung
* 1951: Kunstpreis der Stadt München für Literatur
* 1954: Ehrengabe des Kulturkreises der deutschen Wirtschaft im BDI e.V. 
* 1955: Goethepreis der Stadt Frankfurt
** Ehrenbürgerschaft der Gemeinde Badenweiler
* 1959: Großes Verdienstkreuz des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland
* 1961: Ritter der französischen Ehrenlegion
** Bayerischer Verdienstorden
** Literaturpreis der Stadt Köln (Heinrich-Böll-Preis)
*1966: Pour le Mérite für Wissenschaft und Künste
** Großes Verdienstkreuz des Verdienstordens der Bundesrepublik Deutschland mit Stern

## Cyhoeddiadau
*1899: *Kurze Aufsätze*
*1906: *L’Ame aux deux patries*
*1913: *Das Exemplar*
*1917: *Briefe einer Deutsch-Französin*
*1921: *Zarastro. Westliche Tage*
*1924: *Wera Njedin*
*1925: *Spitzbögen*
*1928: *Daphne Herbst*
*1929: *Versuch über Briand*
*1932: *Beschwerdebuch*
*1934: *Die Schaukel*
*1937: *Mozart. Sein Leben.*
*1941: *Schubert. Sein Leben.*
*1947: *König Ludwig II. von Bayern und Richard Wagner*
*1951: *Präludium zu einem »Traumbuch«*
*1954: *Blätter in den Wind*
*1960: *Memento*
*1964: *Zeitbilder. Erinnerungen 1906-1964*

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o München
Helen Cruickshank

Bardd, ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Helen Burness Cruickshank** (15 Mai 1886 - 2 Mawrth 1975) sydd hefyd yn cael ei chofio fel bardd. dywedir mai ei chartref ym mhentref bychan Corstorphine, gorllewin Caeredin, oedd pencadlys yr ymgyrch dros hawliau merched yn yr Alban.

Fe'i ganed yn Monadh Rois (Montrose) a bu farw yng Nghaeredin. 

## Magwraeth
Yn Ysbyty Meddwl Sunnyside, Hillside, Monadh Rois, Angus y'i ganed, yn un o'r tai ar gyfer y staff, gan fod ei thad George Cruickshank, yn ofalwr yn ysbyty yn Sunnyside. Helen oedd yr ieuengaf o dri i'w thad George (1845-1924) a'i mam Sarah Wood (1850-1940), morwyn ddomestig o Monadh Rois. Bob blwyddyn, treuliwyd gwyliau haf y teulu mewn cabanau yn Glenesk, yn Ucheldir yr Alban, lle dysgodd George ei blant am natur, datblygodd Helen yr hoffter o ddringo a cherdded, diddordeb a arhosodd gyda hi drwy gydol ei bywyd. Roedd gwyliau blynyddol teuluoedd yn rhan allweddol o fewn barddoniaeth Cruickshank, gyda chyfeiriadau aml at y tirluniau a phobl Angus.

Er i Helen ennill gwobrau ym mhob pwnc yn yr ysgol, ni allai ei thad fforddio ei hanfon i'r Brifysgol er i'r Rheithor lleol ei chynghori i wneud hynny, a gadawodd Helen yr ysgol yn bymtheg oed gan sefyll arholiadau'r Gwasanaeth Sifil. Gwaith cyntaf Cruickshank oedd yn y *Post Office Savings Bank* yn Llundain o 1903 i 1912, ac yn ystod y cyfnod hwn cynydodd ei diddordeb mewn gwleidyddiaeth a'r ymgyrch dros hawliau merched i bleidleisio. Ymunodd Helen ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched ac ymgyrchodd dros yr achos trwy ymuno â gorymdeithiau a sialcu'r palmentydd.

## Caeredin
Yn 1912, cafodd Helen gynnig swydd yng Nghaeredin mewn yswiriant iechyd (rhan o Llywodraeth Lloegr) a derbyniodd y swydd. Dechreuodd gyfansoddi barddoniaeth, ac ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, dechreuodd Cruickshank gael rhywfaint o lwyddiant wrth gyhoeddi ei barddoniaeth, weithiau dan ffugenwau yn *The Glasgow Herald*.

Bu farw tad Helen yn 1924, ac fel yr unig ferch, tybiwyd y byddai Helen yn cymryd gofal o'i mam - a oedd yn golygu y byddai'n rhaid iddi ildio ei hawydd i briodi. Ni allai menyw a weithiodd yn y gwasanaeth sifil barhau i weithio ar ôl iddynt briodi. Rhoddodd Helen orau i rentu ei fflat a phrynnodd 'Dinnieduff', tŷ-semi ar Fryn Corstorphine.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Pobl o Monadh Rois
Cawcasws Mwyaf

Rhan o Fynyddoedd y Cawcasws yn Ewrasia, rhwng y Môr Du a Môr Caspia yw'r **Cawcasws Mwyaf**. Maent yn ffurfio cadwyn o fynyddoedd yn ymestyn am tua 1,200&nbsp;km (750 milltir), rhyw 100&nbsp;km i'r gogledd o'r Cawcasws Lleiaf. Y copa uchaf yn y Cawcasws Mwyaf yw Elbrus yn Rwsia, sy'n 5,642&nbsp;m o uchder.

Cawcasws
Cawcasws
Cawcasws
Burslem

Tref yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Burslem**. Ynghyd â Fenton, Hanley, Longton, Stoke-upon-Trent a Tunstall, mae wedi bod yn rhan o ddinas Stoke-on-Trent ers 1910. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn awdurdod unedol Dinas Stoke-on-Trent.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Stoke-on-Trent 
Categori:Trefi Swydd Stafford
Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth

Arolwg wyneb-yn-wyneb yw **Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth** (yr ABoB), arolwg o tua 300,000 o bobl
ar draws y Deyrnas Gyfunol. Y Swyddfa Ystadegau Gwladol sy'n gweithredu'r arolwg hwn, a hynny ers 2004. Yn ei adroddiad, mae'n cyfuno'r canlynol: Arolwg y Llafurlu (LFS), Arolwg o lafurlu Cymru, Lloegr a'r Alban sy'n cael eu hariannu gan yr Adran Addysg a Sgiliau (DfES), yr Adran Gwaith a Phensiynau (DWP), Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Llywodraeth yr Alban.

Mae'r arolwg yn ymwneud â phynciau fel cyflogaeth, tai, ethnigrwydd, iechyd ac addysg yng Nghymru. Ceir cwestiynau hefyd am allu pobl o ran y Gymraeg, a pha mor aml y maent yn ei siarad.

Mae pob set o ddata'n cynnwys 12 o ddata. Ar gyfer pob set, mae'r niferoedd o bobl oddeutu 170,000 o gartrefi a 360,000 unigolyn. Gellir lawrlwytho'r data o *UK Data Service*.

## Hanes
Cyhoeddwyd data'r APS gyntaf yng Ngorffennaf 2005, gan gynnwys data a gasglwyd rhwng Ionawr a Rhagfyr 2004. Ers hynny, mae'r data wedi cael ei gyhoeddi'n chwarterol ond gyda phob set ddata yn ymwneud â blwyddyn gyfan. Rhwng Ionawr 2004 a Rhagfyr 2005, cyflwynwyd sampl ychwanegol, a elwir yn "hwb" (Saesneg: *boost*) yr APS, ond daeth i ben yn 2006 oherwydd diffyg cyllid.

## Cymru
### 2001-2018
Yn ei adroddiad: *Canlyniadau mewn perthynas â’r Gymraeg: Yr Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth, 2001- 2018* cyhoeddwyd fod tua 35,000 o bobl yn cael eu cynnwys yn yr arolwg bob blwyddyn ac mae'r cwestiynau canlynol wedi'u cynnwys am y Gymraeg i'r rhai sy'n dair oed neu'n hŷn:

# Ydych chi’n deall Cymraeg llafar?
# Ydych chi’n gallu siarad Cymraeg?
# Ydych chi’n gallu darllen Cymraeg?
# Ydych chi’n gallu ysgrifennu Cymraeg?
# Pa mor aml ydych chi’n siarad Cymraeg?

Adroddodd yr ABoB fod 898,700 o bobl tair oed neu hŷn (neu 29.9%) yn dweud eu bod yn gallu siarad Cymraeg, yn y flwyddyn a ddaeth i ben yn Rhagfyr 2018.

Mae'r siart ganlynol, a gyhoeddir yn yr adroddiad, yn dangos bod nifer y bobl sy’n dweud eu bod yn gallu siarad Cymraeg wedi cynyddu’n raddol ers bob blwyddyn ers mis Mawrth 2010 (25.2%, 731,000), ar ôl dirywiad cyson o 2001 i
2007. Dengys y canlyniadau diweddaraf bod canran y siaradwyr Cymraeg wedi codi’n ôl i’r hyn a ddywed yr ABoB yn 2001 (pan oedd 30.0%, neu 834,500 o bobl yn dweud eu bod yn gallu siarad Cymraeg).

Dyma'r nifer fwyaf erioed o siaradwyr Cymraeg a gafwyd yn yr ABoB. Er bod data arolygon yn gallu amrywio o chwarter i chwarter, mae canlyniadau’r ABoB yn dangos cynnydd cyson dros y blynyddoedd diwethaf, sy'n dangos y gallai nifer y bobl sy'n dweud eu bod yn siarad Cymraeg fod yn cynyddu.
bawd|700px|canol|Siaradwyr Cymraeg dros 3 oed 2001 i 2018

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiadau yn y Deyrnas Unedig
Categori:Demograffeg Cymru
Categori:Demograffeg y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Ystadegaeth
Elisabeth Mann-Borgese

Awdures o Ganada a'r Almaen oedd **Elisabeth Mann-Borgese** (24 Ebrill 1918 - 8 Chwefror 2002) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ecolegydd ac academydd ond yn bennaf fel arbenigwr rhyngwladol mewn cyfraith morol. Roedd yn un o gyd-sefydlwyr "Clwb Rhufain" (*Club of Rome*) a gweithiai ym Mhrifysgol Dalhousie yn Halifax, Canada. Cred Clwb Rhufain oedd fod dirywiad amgylcheddol, tlodi, afiechyd endemig, malltod trefol, trosedd ayb i gyd yn yr un pair, yn gysylltieedig â'i gilydd yn hytrach nag yn endidau ar  wahân.

Fe'i ganed yn München, yr Almaen a bu farw yn St. Moritz, y Swistir o niwmonia pan oedd ar wyliau sgio. Fe'i claddwyd ym Mynwent Kilchberg. Bu'n briod i Giuseppe Antonio Borgese. 

Yn 52 oed, roedd Mann Borgese wedi sefydlu ei hun fel arbenigwr rhyngwladol ar y moroedd. Hi oedd sefydlydd a threfnydd y gynhadledd gyntaf ar gyfraith y môr ym Malta ym 1970, gyda'r teitl "Pacem in Maribus" ("Heddwch ar y Moroedd"). Rhwng 1973 a 1982, ffurfiodd Mann Borgese ran o'r grŵp arbenigol o ddirprwyaeth Awstria yn ystod Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Gyfraith y Môr.

Yn 59 oed, yn 1977, daeth Mann Borgese yn Athro Gwyddor Wleidyddol ym Mhrifysgol Dalhousie yn Halifax, Nova Scotia, Canada, trwy wahoddiad. Derbyniodd radd Doethur anrhydeddus mewn Cyfreithiau, o Dalhousie yn 1998, a hithau'n 80 oed, a daliodd ati i gyflawni ei dyletswyddau addysgu hyd nes ei bod yn 81. Bu farw Mann Borgese yn annisgwyl yn 83 oed yn ystod gwyliau sgïo yn St. Moritz, y Swistir.

## Cyhoeddiadau
### Gwaith ymchwil a ffeithiol 
**The Oceanic Circle: Governing the Seas as a Global Resource* (1998), United Nations University Press: Efrog Newydd, , LCCN 98-40090
**SEAFARM: The story of Aquaculture* (1980) Harry N Abrams, NY
**The Drama of the Oceans* (1975), 
**The Ascent of Woman* (1963)

### Ffuglen
* "The Immortal Fish" (1957)
* "For Sale, Reasonable" (1959)
*  "True Self" (1959)
* "Twin's Wail" (1959)
* *To Whom it Mai Concern* (1960)
* "My Own Utopia" (1961) (rhan o *The Ascent of Woman*)

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o The World Academy of Sciences (TWAS), Clwb Rhufain am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig‎
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o München
Pair

[bawd| Pair o'r [Oes yr Efydd|Oes Efydd ]]
Llestr sy'n cael ei ddefnyddio i goginio, berwi, neu doddi dros dân agored yw **pair** neu **grochan**.

Mewn chwedloniaeth Geltaidd, a rhai ffurfiau o Wica, mae'r pair yn cael ei gysylltu â'r dduwies Ceridwen. Yn hanes Taliesin, mae'r pair yn ffynhonnell ysbrydoliaeth a gwybodaeth. Mae mytholeg Gymreig hefyd yn sôn am beiriau a oedd yn ddefnyddiol i fyddinoedd mewn brwydrau. Yn ail gainc y Mabinogi, yn hanes *Branwen, Ferch Llŷr*, mae'r Pair Dadeni yn bair hudolus y gellid gosod rhyfelwyr marw ynddo a thrwy hynny ddod â hwy yn ôl yn fyw, ond heb fod ganddynt y gallu i siarad. Tybiwyd nad oedd ganddynt eneidiau. Gallai'r rhyfelwyr hyn ddychwelyd i'r frwydr nes iddynt gael eu lladd eto. Yn y chwedl, mae Efnisien yn ei dinistrio trwy ddringo i mewn iddi yn ystod brwydr, a'i chwalu'n ddarnau.

Ceir un o'r enghreifftiau cynharaf o'r gair, wedi'i sillafu fel 'peyr', yn Llyfr Iorwerth o'r 13g. Defnyddir yr ymadrodd bod rhywun 'yn y pair' i gyfleu profedigaeth neu helyntion. Mae'r ymadrodd 'pair cystudd' yn cyfleu'r un ystyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dewiniaeth
Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2018–19

**Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2018–19** oedd 64fed tymor twrnamaint pêl-droed pennaf Ewrop a drefnwyd gan UEFA, a'r 27ain tymor ers iddo gael ei ailenwi o Gwpan Pencampwyr Ewrop i Gynghrair y Pencampwyr UEFA .

Chwaraewyd y rownd derfynol yn stadiwm y Wanda Metropolitano ym Madrid, Sbaen, rhwng Tottenham Hotspur a Lerpwl . Hon oedd yr ail rownd derfynol i gynnwys dau dîm Saesneg, ar ôl rownd terfynol 2008, a gafodd ei herio rhwng Manchester United a Chelsea ym Moscow. Enillodd Lerpwl 2–0, yn ennill y gystadleuaeth am y 6ed tro yn hanes y clwb.

Am y tro cyntaf, defnyddiwyd y system dyfarnwr cynorthwy-ydd fideo (VAR) yn y gystadleuaeth o'r rownd o 16 ymlaen.

Real Madrid oedd wedi ennill pob un o'r tri theitl diwethaf. Cawsant eu curo gan Ajax yn y rownd o 16 eleni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadlaethau pêl-droed
2018–19
Lilly Becher

Awdures Almaenig oedd **Lilly Becher** (née **Korpus**; 27 Ionawr 1901 - 20 Medi 1978) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, cofiannydd a gwrthryfelwr milwrol, Comiwnyddol. Ond mae'n fwyaf adnabyddus am fod yn un o'r awduron gwrth-Natsïaidd cyntaf i gynhyrchu gwaith dogfennol yn ymwneud ag erledigaeth Iddewon yn yr Almaen Natsïaidd yn ystod y 1930au.

Redd Lilly Becher yn wraig i'r awdur nodedig Johannes Becher a chafodd gydnabyddiaeth sylweddol yn Nwyrain yr Almaen fel awdur. Ganed **Lilly Korpus** yn Nürnberg yn nhalaith Bafaria yn yr Almaen a bu farw yn Nwyrain Berlin. 

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Gomiwnyddol yr Almaen a Phlaid Undod Sosialaidd yr Almaen.

## Gwaith
Astudiodd ym Munich a Heidelberg. Wedi iddi ymuno â Phlaid Gomiwnyddol yr Almaen (KPD) yn 1919, dechreuodd ar yrfa hir fel newyddiadurwr gwleidyddol yn y 1920au, gan weithio i bapur newydd KPD *Die Rote Fahne* yn 1921 a threfnu adran menywod o'r Blaid Gomiwnyddol ym 1922-1923.

Symudodd i Fienna yn 1933, sef y flwyddyn y daeth Hitler i bwer yn yr Almaen, gan aros yno am flwyddyn cyn symud i weithio i gwmni cyhoeddi Éditions du Carrefour ym Mharis, lle bu'n helpu i gyhoeddi a dogfennu sefyllfa Iddewon yr Almaen o dan y Natsïaid yn *Der Gelbe Fleck*, un o'r gyfres o fewn y casgliad *Éditions du Carrefour* yn 1936. Roedd hwn yn un o'r gweithiau dogfen cyntaf o'r fath ar y pwnc. Ysgrifennwyd rhagair y llyfr gan Lion Feuchtwanger.

Ar ôl cyfarfod a phriodi Johannes R. Becher, ffoadur chwyldroadol a chyd-ffoaduriaid rhag y Natsïaid ym Mharis, symudodd y ddau i'r Undeb Sofietaidd, gan fyw yno tan 1945. Ymunodd y ddau â Phwyllgor Cenedlaethol dros Almaen Rydd (Almaeneg: *Nationalkomitee Freies Deutschland*, neu *NKFD*) yn dilyn goresgyniad yr Almaen o'r Undeb Sofietaidd. Ond wedi trechu'r Almaen dychwelodd y ddau i Ddwyrain yr Almaen - y rhan a feddiannodd yr Undeb Sofietaidd.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Bwyllgor Cenedlaethol ar gyfer Almaen Rhydd am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Nürnberg
Alice Lee Moqué

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Alice Lee Moqué** (née Hornor; 20 Hydref 1861 - 16 Gorffennaf 1919 

Fe'i ganed yn New Orleans, Unol Daleithiau America a bu farw yn Washington; fe'i claddwyd ym Mynwent y Gynghres lle nodir ei dyddiad geni fel 1861. Mae ''Who's Who*, 1916 yn nodi ei dyddiad geni fel 20 Hydref 1865, fodd bynnag. 

Ysgrifennodd deithlyfr a gyhoeddwyd yn 1914, sef *Delightful Dalmatia'', sef cofnod o'i theithiau drwy Dalmatia ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Cafodd ei hethol i Gynghrair Menywod Pen yn 1915.

## Magwraeth a phriodas
Roedd Alice Lee Horner yn ferch i'r Barnwr Charles West Hornor, cyfreithiwr a diddymwr caethwasaeth o deulu o grynwyr o Philadelphia, a'i ail-wraig Sarah Elizabeth Smith o Augusta, Georgia. Ganwyd Alice Lee Horner yn New Orleans, Louisiana yn ystod Rhyfel Cartref America.

Digwyddodd priodas gyntaf Alice "tra yn ei harddegau ac yn dal i fod yn ferch ysgol." Priododd Walter Comonfort Snelling (1859–1893) ar 20 Hydref 1879 yn Washington, D.C. Roedd hi naill ai'n 13 oed neu'n ddeunaw; efallai y bu ymdrech i guddio'r ffaith iddi briodi mor ifanc yn amwyster y dyddiadau geni (gw. uchod). Dyfeisiwr oedd Snelling a oedd wedi patentu peiriant adio. Cawsant o leiaf dri mab: y fferyllydd Walter Otheman Snelling (13 Rhagfyr 1880–1965), Henry H. Snelling, a Charles Hornor Snelling (1887-1907).

Mae'n debyg i Alice ymuno gyda chyrsiau prifysgol, gan gynnwys dwy flynedd o gyfraith a thair blynedd o feddyginiaeth. Roedd ganddi ddiddordeb mewn cemeg, a daeth yn ffotograffydd medrus, yn datblygu ffotograffau a gwneud platiau ei hun. Erbyn 1890 roedd hi'n cyhoeddi erthyglau ar dechneg ffotograffiaeth mewn cylchgronau ffotograffiaeth mawr megis ''Wilson's Photographic Magazine* a *The International Annual of Anthony's Photographic Bulletin'', dan yr enw "A. Lee Snelling" ac "Alice Lee Snelling".

Bu farw ei gŵr cyntaf, Walter Comonfort Snelling, ar 1 Grffennaf 1893, yn West Chester, Pennsylvania.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Urdd yr Awduron, Cymdeithas Rieni Athrawon am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o New Orleans
Edeulys pigog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Cephaloziella spinigera*
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Cephaloziellaceae
| genus = Cephaloziella
| species = *C. spinigera*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys pigog** (enw gwyddonol: *Cephaloziella spinigera*; enw Saesneg: *spiny threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Ngheredigion ac mewn llond llaw o lefydd yn yr Alban, Iwerddon a Lloger.

## Disgrifiad
Mae gan yr Edeulys pigog ddail 2-labed sy'n rhanedig, fel arfer gydag ychydig o bigau hir ar yr ymylon. Byddai'n rhaid eu casglu er mwyn eu hadnabod drwy feicrosgop. Mae'r lliw porffor / coch yn nodweddiadol o C. spinigera, ac yn ei gwneud hi'n hawdd ei hadnabod. Mae'n blanhigyn *monoicous* gyda changhennau gwrywaidd a benywaidd. Mae'r coesynnau bychain yn llai na 0.5&nbsp;mm o led, gyda'r dail yn llai na 0.25&nbsp;mm o hyd.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Llychlys danheddog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Drepanolejeunea hamatifolia*
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Porellales
| familia = Lejeuneaceae
| genus = 
| species = *D. hamatifolia*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Llychlys danheddog** (enw gwyddonol: *Drepanolejeunea hamatifolia*; enw Saesneg: *toothed pouncewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Porellales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Ngwynedd ac ardaloedd gorllweinol yr Alban, Lloegr ac Iwerddon.

## Disgrifiad
Mae gan y Llychlys danheddog (*D. hamatifolia*) goesynnau gwyrdd golau, hyd at 1 cm o hyd a 0.2–0.4 mm o led. Mae'r dail yn cyrraedd pwynt miniog a danheddog (h.y. fel dannedd), gyda'r llabedau'n ymrannu, ond mor fach mae eu rhoi o dan feicrosgop yn hanfodol.

## Cynefin
Tyf y rhywogaeth hon mewnleoedd llaith, mewn ardaloedd cefnforol, ger rhaeadrau neu mewn ceunentydd coediog. Mae'n
yn tyfu ar greigiau a choed, naill ai ymysg bryoffytau eraill neu mewn mannau clir, ond fel arfer mae wedi'i gyfyngu i greigiau.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Porellales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng Nghymru
Môr-lawes

alt=Photo of squid with prominent eye|bawd|300px|Môr-lawes gawraidd, *Architeuthis dux*
Seffalopod dectroed o'r urdd *Teuthoidea* gyda chyrff hirgul taprog, llygaid mawr, wyth coes, dau dentacl a phâr o esgyll cynffonnol trionglog neu grwn yw'r **fôr-lawes**, **sgwid**, neu **ystifflog**. Fel pob seffalopod arall, mae gan fôr-lawes ben o natur benodol, cymesuredd dwyochrol a mantell. Mae eu cyrff yn feddal gan fwyaf, fel octopysau, ond mae ganddynt gragen fewnol weddilliol ar ffurf pluen ac wedi'i gwneud o gitin.

Ymwahanodd y fôr-lawes oddi wrth seffalopodau eraill yn ystod y cyfnod Jwrasig ac mae'n cymryd rôl debyg i bysgod esgyrnog fel ysglyfaethwyr dŵr agored o faint ac ymddygiad tebyg. Maent yn chwarae rhan bwysig yn y we bwyd dŵr agored. Defnyddir y ddau dentacl hir i afael yn yr ysglyfaeth a'r wyth braich i'w ddal a'i rheoli. Yna mae'r pig yn torri'r bwyd yn ddarnau maint addas ar gyfer llyncu. Mae môr-lewys yn nofwyr cyflym, yn symud trwy jet-yriant, ac yn lleoli eu hysglyfaeth yn bennaf gan ddefnyddio eu golwg. Maent ymhlith y mwyaf deallus o anifeiliaid di-asgwrn-cefn, ac mae grwpiau o fôr-lewys Humboldt wedi eu gweld yn hela ar y cyd. Mae morgwn, pysgod eraill, adar y môr, morloi a morfilogion yn eu bwyta, yn arbennig morfilod sberm.

Gall môr-lewys newid lliw fel cuddliw neu i anfon signalau. Mae rhai rhywogaethau yn fioymoleuol, ac yn defnyddio eu bywoleuni fel cuddliw gwrth-oleuo, tra gall llawer o rywogaethau ryddhau cwmwl o inc i dynnu sylw ysglyfaethwyr.

Caiff môr-lewys eu bwyta gan bobl a cheir pysgodfeydd masnachol yn Japan, Môr y Canoldir, de-orllewin Cefnfor yr Iwerydd, dwyrain y Cefnfor Tawel a mannau eraill. Fe'u defnyddir mewn bwydydd trwy'r byd i gyd, a gelwir hwy yn aml yn ‘calamari’. Mae môr-lewys wedi ymddangos mewn llenyddiaeth ers yr Henfyd clasurol, yn enwedig mewn straeon am fôr-lewys gawraidd a bwystfilod môr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Molysgiaid
Evelyn Sharp (ffeminist)

Ffeminist o Loegr oedd **Evelyn Sharp** (4 Awst 1869 - 17 Mehefin 1955) sy'n nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, newyddiadurwr, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, awdur plant a swffragét. Roedd yn aelod blaenllaw a milwriaethus o'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched a'r grŵp a alwent eu hunain yn 'Etholfraint Unedig' (*United Suffragists*), a gyd-sefydlodd. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd yn olygydd y cylchgrawn *Votes for Women*. Gwrthodai dalu treth ac fe'i carcharwyd ddwywaith.

Fe'i ganed yn Llundain ar 4 Awst 1869, bu'n briod i Henry Nevinson a bu farw yn Ealing.  
 
## Magwraeth
Ganwyd Evelyn Sharp, y nawfed o un-ar-ddeg o blant, ar 4 Awst 1869. Fe'i danfonwyd i ysgol breswyl am ddwy flynedd yn unig, ond llwyddodd i basio sawl arholiad yn y brifysgol. Yn 1894, yn erbyn dymuniadau ei theulu, symudodd Sharp i Lundain, lle ysgrifennodd a chyhoeddodd nifer o nofelau gan gynnwys *All the Way to Fairyland* (1898) a *The Other Side of the Sun* (1900).

## Yr awdur
Yn 1903 dechreuodd Sharp, gyda chymorth ei ffrind a'i chariad, Henry Nevinson, ysgrifennu ar gyfer y *Daily Chronicle*, y *Pall Mall Gazette* a phapur newydd y *Manchester Guardian*, a gyhoeddodd ei gwaith am dros ddeng mlynedd ar hugain. 

Aeth Sharp ati i dynnu sylw at bwysigrwydd Nevinson a Chynghrair y Dynion ar gyfer Etholfraint Menywod (''Men's League for Women's Suffrage''), a mynnodd: "Mae'n amhosibl tanlinellu aberth Henry Nevinson, Laurence Housman, H. N. Brailsford, F. W. Pethick Lawrence, Harold Laski, Israel Zangwill, Gerald Gould, Gwnaeth George Lansbury, a llawer o rai eraill, i gadw ein mudiad yn rhydd o unrhyw awgrym mai rhyfel rhwng y ddau ryw ydyw." 

Aeth Evelyn ati ar unwaith i weithredu, a daeth yn rhan o ymgyrch filwriaethus; yn ddiweddarach y mis hwnnw cafodd ei charcharu am un-deg-pedwar diwrnod.

Roedd Sharp yn aelod gweithgar o'r ''Women Writers' Suffrage League''. Yn Awst 1913, mewn ymateb i dacteg y llywodraeth o gadw carcharorion a fyddai'n ymprydio, nes eu bod yn rhy wan i ddal ati, trwy "Ddeddf y Gath a'r Llygoden" arestiwyd Sharp. Cafodd Sharp ei ddewis i gynrychioli'r WWSL mewn dirprwyaeth i gwrdd â'r Ysgrifennydd Cartref, Reginald McKenna i drafod y Ddeddf hon. Roedd McKenna yn amharod i siarad â nhw a phan wrthododd y merched adael Tŷ'r Cyffredin, cafodd Mary Macarthur a Margaret McMillan eu lluchio o'r fan a'r lle, a chafodd Sharp ac Emmeline Pethick-Lawrence eu harestio a'u hanfon i Garchar Holloway.

## Y Rhyfel Byd Cyntaf
Yn wahanol i'r rhan fwyaf o aelodau mudiad y merched, roedd Sharp yn amharod i ddod a'r ymgyrch dros bleidlais i ben, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Pan barhaodd i wrthod talu ei threth incwm cafodd ei harestio ac atafaelwyd ei holl eiddo, gan gynnwys ei theipiadur. Fel heddychwraig, roedd Sharp hefyd yn weithgar yng Nghynghrair Rhyngwladol y Merched dros Heddwch yn ystod y rhyfel.

## Dyfyniad
## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Lundain
Afuad gwrychog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Dumortiera hirsuta*
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Marchantiopsida
| ordo = Marchantiales
| familia = Dumortieraceae
| genus = Dumortiera
| species = *D. hirsuta*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Afuad gwrychog** (enw gwyddonol: *Dumortiera hirsuta*; enw Saesneg: ''Dumortier's liverwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond fe'i ceir ar Ynys Manaw, Cernyw, gorllewin yr Alban a de Iwerddon.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Disgrifiad
Mae'n aromatig, gyda thali llydan, gwastad, lled-dryloyw, canghennog, hyd at 2&nbsp;cm o led. Mae'r thalws yn wyrdd tywyll, weithiau'n felyn-wyrdd. Ceir diffyg mandyllau aer (heblaw am ychydig o mandyllau weithiau ger y domen).

Mae'r cyneilyddion gwrywaidd yn cael eu dal yn fyr ac yn cael eu cludo ar goesyn byr iawn. Mae gan blanhigion benywaidd gyneilyddion hir a cheir 6 i 12 llabed byr.

## Cyfeiriadau
Categori:Marchantiales
Paul Darrow

Roedd **Paul Darrow** (ganwyd **Paul Valentine Birkby**; 2 Mai 1941&nbsp;– 3 Mehefin 2019) yn actor Seisnig.
Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae Kerr Avon yng nghyfres teledu ''Blake's 7'', gyda Gareth Thomas fel Blake.

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2019