Taras Shevchenko

Llenor ac arlunydd o Wcráin oedd **Taras Hrygorovych Shevchenko** (; 9 Mawrth 25 Chwefror yn yr Hen Ddull 1814 – 10 Mawrth 26 Chwefror 1861) a ystyrir yn fardd cenedlaethol Wcráin. Cymeriad amlochrog a thalentog ydoedd: yn ogystal â bod yn fardd, nofelydd a dramodydd, paentiwr a darlunydd, roedd yn gasglwr arferion gwerin ac yn ethnograffwr.

Hanai o gefn gwlad Llywodraethiaeth Kyiv yn Ymerodraeth Rwsia, rhanbarth a leolir heddiw yng nghanolbarth Wcráin. Ffermwr taeog oedd ei dad, a magwyd Taras mewn angen. Oherwydd ei ddawn artistig gwnaeth y tirfeddiannwr Engelhart sylwi arno a mynd ag ef ar ei deithiau. Yn St Petersburg, trwy ymyrraeth y bardd Rwsiaidd, Vasily Zhukovsky, cafodd ei ryddhau o'i daeogaeth. Astudiodd yn Academi'r Celfyddydau Cain o dan Karl Bryulov, a fe'i derbyniwyd yn gymrawd gan Academi Gelf Ymerodraeth Rwsia.

Er na bu erioed yn aelod o Frawdoliaeth Seintiau Cyril a Methodius – cudd-gymdeithas Ban-Slafaidd ryddfrydol yn Kyiv – arestiwyd Shevchenko ym 1847 am gefnogi'r mudiad dros genedlaetholdeb Wcreinaidd a rhyddfrydoli'r ymerodraeth. Yn wahanol i aelodau y gymdeithas nad oedd yn deall bod eu gweithredoedd yn arwain at annibyniaeth Wcráin, yn ôl yr heddlu cudd, roedd Shevchenko yn bencampwr annibyniaeth ei wlad. Fe'i cafwyd yn euog o hyrwyddo annibyniaeth Wcráin, ysgrifennu cerddi yn Wcreineg, a bychanu aelodau o deulu brenhinol Rwsia, a dedfrydwyd ef i wasanaeth milwrol yn Orenburg, ac yn ddiweddarach yng nghaer Novopetrovsk yr ochr arall i Fôr Caspia. Ni ryddhawyd ef o'r alltudiaeth greulon hyd 1857, ond yr oedd ei iechyd eisoes wedi ei ddifetha. Bu farw bedair blynedd yn ddiweddarach, a chladdwyd ef yn ninas Kaniv ar lan Afon Dnieper.

## Bywgraffiad
Ganed Taras Shevchenko ar 9 Mawrth [Hen Galendr, 25 Chwefror] 1814 ym mhentref Moryntsi, sir Zvenyhorodka, Llywodraethiaeth Kyiv, Ymerodraeth Rwsia (heddiw Zvenyhorodka Raion, Wcráin). Ef oedd y trydydd plentyn ar ôl ei chwaer Kateryna  a'i frawd, Mykyta,

## Gwaith Llenyddol
### Barddoniaeth
Mae barddoniaeth Shevchenko yn adlewyrchu hanes anhapus ei wlad ef a’i wlad, ac fe’i nodir gan ddelfrydiaeth ddynol. Mewn ffordd boblogaidd, canodd am natur idiotaidd yr Wcráin, bywyd y Cosac rhydd gynt a diflastod cymdeithasol cyfoes. Mae ei waith epig mwyaf, Hajdamaki (1841), yn ymdrin â gwrthryfel gwerinol y Cosac yn y Dnieper ym 1768.

Mae'n arbennig o adnabyddus am ei chwedlau barddonol, lle cenir tynged merched anhapus, e.e. Katerina a Najmytsjka ("Y Forwyn"), ac am ei chwedlau gwerin wedi'u hailwampio'n artistig, e.e. Rusalka ("Yr Afon") a Poppelen (gyda'r motiff "Lenore" mewn ffurf arall).

Detholiad o'i weithiau telynegol:

:1840: *Кобзар* ("Kobzar" neu "Y Bardd") - casgliad o farddoniaeth, ei waith "datguddiad", a ysgrifennwyd pan oedd yn dal yn was (caethwas) a heb brynu ei ryddid eto.
:1841: *Ghaidamaks* ("Y Haidamaks" neu "Y Rebels") - cerdd epig
:1844: *Гамалія* ("Hamaliia") - cerdd epig neu "faled"
:1845: ''Три літа' (1843-1845) , ("Tair Blynedd. 1843-1845") - yn gasgliad nas cyhoeddwyd, ond a adysgrifiwyd gan y bardd ei hun yn ystod ei alltudiaeth. Cyrhaeddodd y darllenwyr ar ffurf samvydav (copïau cudd wedi'u gwneud â llaw). Ni chafodd rhai o'r cerddi eu hailddarganfod a'u cyhoeddi tan 1901. Mae'n cynnwys, ymhlith cerddi eraill:
::Cawcasws ("Y Cawcasws")
::*Холодний Яр* ("Kholodnyi Iar", "Cold Ravine" - enw coedwig a man chwedlonol brwydr y Cossacks Wcreineg yn erbyn y goresgynnwr)
::*Заповіт* ("Y Testament") - ei gerdd fwyaf adnabyddus
::*Іван Гус* ( Єретик ) - ("Ivan Hus, heretic") - am yr arwr cenedlaethol Tsiec, Jan Hus .
::*Великий льох* (Містерія) (Velykyi liokh (Dirgelwch), "Yr Islawr Mawr (Dirgelwch)")

### Dramâu
Rhai dramâu:

:1842: *Mykyta Haidai* - Trasiedi
:1843: *Nazar Stodol* (Nazar Stodolia)

## Gwaddol
]]
Roedd ysgrifau Taras Shevchenko yn sylfaen i lenyddiaeth fodern yr Wcráin i'r graddau ei fod hefyd yn cael ei ystyried yn sylfaenydd yr iaith Wcreineg fodern (er i Ivan Kotlyarevsky arloesi gyda'r gwaith llenyddol yn yr hyn a oedd yn agos at yr Wcráin modern ar ddiwedd y 18g. ). Cyfrannodd barddoniaeth Shevchenko yn fawr at dwf ymwybyddiaeth genedlaethol yr Wcráin, a theimlir ei ddylanwad ar wahanol agweddau ar fywyd deallusol, llenyddol a chenedlaethol yr Wcráin hyd heddiw. Wedi’i ddylanwadu gan Rhamantiaeth, llwyddodd Shevchenko i ddod o hyd i’w ddull ei hun o fynegiant barddonol a oedd yn cwmpasu themâu a syniadau a oedd yn berthnasol i’r Wcráin a’i weledigaeth bersonol o’i gorffennol a’i dyfodol.

Yn wyneb ei bwysigrwydd llenyddol, collir yn aml effaith ei waith artistig, er nad oedd ei gyfoeswyr yn gwerthfawrogi ei waith artistig yn llai, neu efallai hyd yn oed yn fwy na’i waith llenyddol. Mae nifer fawr o'i luniau, darluniau, ac ysgythriadau a gadwyd hyd heddiw yn tystio i'w ddawn artistig unigryw. Arbrofodd hefyd gyda ffotograffiaeth ac ychydig a wyddys y gellir ystyried bod Shevchenko wedi arloesi yn y grefft o ysgythru yn yr Ymerodraeth Rwsiaidd (yn 1860 dyfarnwyd y teitl Academydd iddo yn yr Imperial Academy of Arts yn benodol am ei gyflawniadau mewn ysgythru).

Mae ei ddylanwad ar ddiwylliant Wcráin wedi bod mor aruthrol, hyd yn oed yn ystod y cyfnod Sofietaidd, y safbwynt swyddogol oedd bychanu cenedlaetholdeb Wcreineg cryf a fynegwyd yn ei farddoniaeth, gan atal unrhyw sôn amdani, a rhoi pwyslais ar agweddau cymdeithasol a gwrth-Tsaraidd ar ei etifeddiaeth, y frwydr Dosbarth o fewn Ymerodraeth Rwsia. Cyflwynwyd Shevchenko, a aned yn serf ei hun ac a ddioddefodd yn aruthrol oherwydd ei safbwyntiau gwleidyddol yn erbyn trefn sefydledig yr Ymerodraeth, yn y cyfnod Sofietaidd fel rhyngwladolwr a safodd yn gyffredinol dros gyflwr y dosbarthiadau tlawd a ecsbloetiwyd gan yr adweithydd. trefn wleidyddol yn hytrach na chefnogwr lleisiol y syniad cenedlaethol Wcráin.

Mae'r farn hon yn cael ei hadolygu'n sylweddol yn yr Wcráin annibynnol modern, lle mae bellach yn cael ei ystyried yn ffigwr eiconig bron ag iddo arwyddocâd heb ei ail i'r genedl Wcreineg, barn sydd wedi'i rhannu'n bennaf ar hyd y cyfan gan y alltud Wcreineg sydd bob amser wedi parchu Shevchenko.

Ysbrydolodd rai o'r protestwyr dros ddemocratiaeth a chenedlaetholdeb yn ystod yr Euromaidan yng nghaeaf 2012-14. a'r ymgimprys am bŵer a gwladychu Rwsia o rannau o Wcráin yn 2014.

Bu atgof Shevchenko yn un pwysig a phwerus iawn yn ystod Rhyfel Rwsia ar Wcráin yn 2022. 

### Cyfraniad i lenyddiaeth
Mae rhai o ryddiaith Shevchenko (nofel, dyddiadur, yn chwarae "Nazar Stodolya" a "Nikita Gayday", llawer o lythyrau), yn ogystal â rhai o'i gerddi a ysgrifennwyd yn Rwsieg, oherwydd dyna oedd yr unig iaith a siaredid bryd hynny. Byddai siarad Wcreineg neu ysgrifennu yn Wcreineg yn arwain at alltudiaeth neu hyd yn oed farwolaeth.

## Oriel 

File:Grave of Taras Shevchenko. Postcard.jpg|thumb|Bedd Taras Shevchenko, cerdyn post, Bryn Tars, Kaniv. Dymchwelwyd y Groes yn yr 1920au gan y Sofietiaid 
File:Taras Shevchenko Memorial in Dupont Circle.jpg|Cofeb Taras Shevchenko yn Washington, D.C.
File:Schpola Ukraine Sept2008 Taras Shevchenko statute.jpg|Cerflun Taras Shevchenko yn Schpola, Wcráin
File:Monument dedicated to Taras Shevchenko.jpg|Cerflun i Taras Shevchenko yn Irpin. Yr awduron yw Boris Krylov and Oles Sydoruk.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Taras Shevchenko: Poet, Artist, Icon" (Fideo)
* Shevchenko, Taras yn 'Encyclopedia of Ukraine'
* Taras Shevchenko yn y Library of Congress: A Bibliography 
* Shevchenko mewn cyfieithiadau Saesneg

Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1861
Categori:Arlunwyr o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Beirdd Rwseg o Wcráin
Categori:Beirdd Wcreineg o Wcráin
Categori:Cenedlaetholwyr Wcreinaidd
Categori:Darlunwyr o Wcráin
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Dramodwyr Rwseg o Wcráin
Categori:Dramodwyr Wcreineg o Wcráin
Categori:Dyfrlliw-wyr o Wcráin
Categori:Engrafwyr o Wcráin
Categori:Ethnograffwyr
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Milwyr y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Nofelwyr Rwseg o Wcráin
Categori:Nofelwyr Wcreineg o Wcráin
Categori:Peintwyr y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Peintwyr olew o Wcráin
Categori:Peintwyr portreadau o Wcráin
Categori:Peintwyr tirluniau o Wcráin
Categori:Pobl o Oblast Cherkasy
Categori:Ysgythrwyr o Wcráin