open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Quintus Petillius Cerialis

Cadfridog Rhufeinig oedd **Quintus Petilius Cerialis Caesius Rufus** (ganed tua 30 O.C.).

Penodwyd ef yn legad y lleng Legio IX Hispana ym Mhrydain pan oedd Gaius Suetonius Paulinus yn llywodraethwr. Cymerodd ran yn yr ymladd yn erbyn gwrthryfel Buddug a'r Iceni yn 60–61, er iddo gael ei orchfygu wrth iddo geisio achub dinas Camulodunum (Colchester heddiw).

Yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69), cefnogodd ei dad-yng-nghyfraith Vespasian; roedd Cerialis yn briod a merch Vespasian, Flavia Domitilla. Cymerwyd ef yn garcharor gan Vitellius am gyfnod, ond llwyddodd i ddianc, a chymerodd ran yn yr ymosodiad a gipiodd ddinas Rhufain i Vespasian. Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, penodwyd ef yn legad Legio XIV Gemina yn Germania Inferior, lle bu'n ymladd yn erbyn Gwrthryfel y Batafiad dan Julius Civilis. Llwyddodd Cerialis i orchfygu Civilis.

Yn 71, penodwyd ef yn llywodraethwr Prydain, a daeth a Legio II Adiutrix gydag ef i'r dalaith. Yn ystod ei gyfnod fel llywodraethwr, ymladdodd yn erbyn y Brigantes yng ngogledd Lloegr. Dychwelodd i Rufain yn 74, a daliodd swydd conswl ddwywaith, yn 74 ac 83.

Categori:Genedigaethau 30
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Gwrthryfel y Batafiaid

[bawd|240px|Y Batafiaid yn tyngu llŵ i Civilis; llun gan [Rembrandt.]]

Gwrthryfel yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig gan y Batafiaid, a drigai yn yr ardal sy'n awr yn dde yr Iseldiroedd oedd **Gwrthryfel y Batafiad**. Dechreuodd yn 69 OC. Ceir yr hanes gan yr hanesydd Rhufeinig Tacitus.

Roedd y berthyns rhwng y Batafiaid a'r Rhufeiniaid wedi bod yn dda ar y cyfan, gyda llawer o'r Batafiaid yn gwasanaethu yn y fyddin Rufeinig. Esgusodwyd hwy rhag talu trethi, ar yr amod fod nifer sylweddol yn gwasanaethu yn y fyddin. Fodd bynnag, daeth rhai o'r Batafiaid i deimlo fod y gofynion hyn yn ormod. Gwrthryfelodd y Batafiaid dan Gaius Julius Civilis yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC). Roedd Civilis ei hun yn ddinesydd Rhufeinig, ac wedi gwasanaethu yn y fyddin Rufeinig.

Dinistriwyd llengoedd V *Alaudae* a XV *Primigenia* gan y gwrthryfelwyr. Ymunodd rhai milwyr Rhufeinig yn y gwrthryfel, megis lleng I *Germanica*. Roedd y llengoedd hyn wedi cefnogi Vitellius fel ymerawdwr, ac yn anfodlon pan glywsant fod Vespasian wedi ennill yr orsedd. Gyrrodd Vespasian fyddin dan Quintus Petillius Cerialis i roi terfyn ar y gwrthryfel yn Ebrill 70. Trechwyd y Batafiaid a dechreuodd Petilius Cerialis drafodaethau gyda Julius Civilis, rhywle rhwng afon Waal ac afon Maas ger Noviomagus (Nijmegen heddiw).

Mae hanes Tacitus yn gorffen yma, felly nid oes gwybodaeth beth a ddigwyddodd i Civils na beth oedd yr union delerau a roddwyd i'r Batafiaid. Cafodd llengoedd I *Germanica* a IV *Macedonica* eu dirwyn i ben gan Vespasian fel cosb.

Batafiaid
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:69
Categori:70
David Brynmor Jones

Cyfreithiwr a gwleidydd o Gymru oedd **Syr David Brynmor Jones** (1851 - 6 Awst 1921).

Ganwyd yn Abertawe, yn fab y Parch. Thomas Jones.  Brawd y gwleidydd Leif Jones ac yr ysgolhaig John Viriamu Jones oedd ef.  Addysgwyd yn Ysgol Coleg y Brifysgol a Choleg y Brifysgol, Llundain, a daeth yn gyfreithiwr ym 1876. Ym 1886 daeth yn farnwr mewn llys sirol.

Aelod seneddol Rhyddfrydwr ar gyfer Stroud oedd e rhwng 1892 a 1895, ac wedyn ar gyfer Dosbarth Abertawe o 1895 i 1914. Urddwyd yn farchog ym 1906. Roedd yn aelod Comisiwn Tir Cymru 1893 a Chomisiwn Eglwys Cymru 1907. Daeth yn Gyfrin Gynghorwr ym 1912.

Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Abercuawg

Credir fod **Abercuawg** yn enw cynnar ar aber afon Dulas, ffrwd sy'n aberu yn Afon Dyfi ger Machynlleth, Powys. Mae ganddo arwyddocad arbennig yn llenyddiaeth Cymru, yn y Gymraeg a'r Saesneg fel ei gilydd.

Er nad yw'r enw ei hun wedi goroesi fel enw lle, ceir hen blasdy o'r enw Dol Cuog (*Dol Cuawg*) ym Mhenegoes, ger Machynlleth.

Ceir y cyfeiriad cynharaf ar glawr yn y gerdd 'Claf Abercuawg', dilyniant o englynion a gyfansoddwyd gan fardd anhysbys yn y 9fed neu'r 10g ac sy'n rhan o gylch Canu Llywarch Hen. Yn y gerdd honno mae rhyfelwr claf yn cwyno am na all fynd i ryfela bellach. Cyfeiria sawl gwaith at ganu'r gog, sy'n dwyshau ei dristwch:

Yn Aber Cuawc yt ganant gogeu
Ar gangheu blodeuawc:
Gwae claf a'e clyw yn vodawc.

Cyfieithwyd y gerdd i'r Saesneg gan Edward Thomas a'i chyhoeddi yn ei gyfrol ddylanwadol *Beautiful Wales* (1905).

Yn ei ddarlith adnabyddus *Abercuawg* (1977), ceisiodd y bardd cenedlaetholgar R. S. Thomas ddiffinio hanfod Cymru a Chymreictod gan gyfeirio sawl gwaith at Abercuawg a'r hen gerdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Toponymeg Cymru
Allectus

Roedd **Allectus** (bu farw 296) yn uchel-swyddog Rhufeinig a lwyddodd i gipio grym ym Mhrydain o 293 hyd ei farwolaeth.

Gweithredai Allectus fel gweinidog cyllid i Carausius, oedd wedi cipio grym ym Mhrydain a rhan o Gâl am rai blynyddoedd. Yn 293 llwyddodd Constantius Chlorus, y *Cesar* yn y gorllewin, i gymeryd gogledd Gâl oddi wrtho a'i had-uno a'r ymerodraeth. Yr un flwyddyn llofruddiwyd Carausius gan Allectus, a ddaeth yn rheolwr Prydain yn ei le.

Ymosododd Constantius arni ym mis Medi 296. Ymddengys i lynges Constantius ei hun gael ei hatal rhag glanio gan y tywydd am gyfnod, ond glaniodd rhan arall o'r llynges dan Asclepiodotus. Gorchfygwyd Allectus mewn brwydr, efallai ger Calleva Atrebatum (Silchester heddiw), a lladdwyd ef.

Ceir cyfeiriad at Allectus yn "hanes" Sieffre o Fynwy, *Historia Regum Britanniae*.

Categori:Marwolaethau 296
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Clodius Albinus

Milwr a gwleidydd Rhufeinig oedd **Decimus Clodius Ceionius Septimius Albinus**, mwy adnabyddus fel **Clodius Albinus** (25 Tachwedd 147 – 19 Chwefror 197). Wedi marwolaeth yr ymerawdwr Pertinax, cyhoeddodd ei hun yn ymerawdwr.

Ganed ef yn Hadrumetum, yn nhalaith Affrica, i deulu uchelwrol. Ymunodd a'r fyddin, a thynnodd sylw ato ei hun wrth ymadd yn erbyn gwrthryfel Avidius Cassius yn 175; ysgrifennodd yr ymerawdwr Marcus Aurelius ddau lythyr ato yn ei ganmol.

Daeth yn llywodraethwr talaith Gallia Belgica ac yna yn llywodraethwr Prydain. Pan lofruddiwyd yr ymerawdwr Pertinax, gwerthodd Gard y Praetoriwm yr orsedd i'r sawl a gynigiai fwyaf o arian iddynt, y seneddwr cyfoethog Didius Julianus. Gwrthryfelodd tri llywodraethwr yn ei erbyn, Pescennius Níger yn Syria, Septimius Severus yn Pannonia ac Albinus ym Mhrydain. gyda chefnogaeth y milwyr yng Ngâl hefyd.

Ar y dechrau, gwnaeth Albinus gynghrair a Septimius Severus yn erbyn Pescennius Níger. Wedi i Niger gael ei orchfygu ym Mrwydr Issos yn 194, bu Albinus a Severus yn ymladd yn erbyn ei gilydd am rai blynyddoedd. Gorchfygwyd byddin Albinus ger Lugdunum ar 19 Chwefror 197, a lladdwyd ef ei hun yn y frwydr.

Categori:Genedigaethau 147
Categori:Marwolaethau 197
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Mithraeum Caernarfon

Gweddillion teml Rufeinig i'r duw Mithras yw **Mithraeum Caernarfon**. Saif 137 metr  i'r gogledd-ddwyrain o gaer Rufeinig Segontium, ar gyrion Caernarfon, Gwynedd. Dyma'r unig esiampl o Mithraeum yng Nghymru.

Cafwyd hyd i'r gweddillion trwy ddamwain ar 2 Ebrill 1958, a chloddiwyd y safle gan  Amgueddfa Genedlaethol Cymru dan George Boon yn Awst yr un flwyddyn. Roedd y safle wedi ei niweidio gan ffos oedd wedi ei chloddio drwy ran o gyntedd yr adeilad, ond gallwyd cloddio'r rhan fwyaf o'r safle'n llwyddiannus.

Credir fod yr adeilad cyntaf, 14.6m wrth 6.5m, wedi ei adeiladu yn y 3g, yn y cyfnod pan oedd *Cohors I Sunicorum* yn ffurfio garsiwn y gaer. Roedd cyntedd (narthex) ar yr ochr ddeheuol, yna'r deml ei hun, gyda dwy res o feinciau bob ochr i ardal gyda llawr is yn y canol. Ymddengys i'r deml gael ei hail-adeiladu nifer o weithiau, ac na chafodd ei defnyddio wedi diwedd y 3g.

 
## Llyfryddiaeth 
G.C. Boon 1960. A Temple of Mithras at Caernarvon-Segontium. Yn *Archaeologia Cambrensis* 1960. tt136-178.

## Nodiadau 
Categori:Caernarfon
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Temlau Rhufeinig
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Seren Barnard

Seren tua chwe blwyddyn golau o'r Haul yw **Seren Barnard**. Cafodd ei darganfod gan y seryddwr E. E. Barnard yn 1916. Ar ôl y system Alpha Centauri, Seren Barnard yw'r seren agosaf i'r Haul. Mae'n gorwedd yng nghytser Ophiuchus.

Mae taith i ymweld â ser y tu allan i Gysawd yr Haul yn amhosibl gyda thechnoleg cyfoes; serch hynny, cydnabyddir Seren Barnard fel targed posibl ar gyfer archwilio sêr ger yr Haul.

250px|bawd|canol|Lleoliad y seren yn Ophiuchus ers 1995

Categori:Ophiuchus
Categori:Sêr gydag enwau priod
4 Vesta

Mae **Vesta** (symbol: ) yn asteroid yn cylchu'r Haul rhwng y planedau Mawrth ac Iau. Vesta yw'r pedwarydd asteroid i gael ei ddarganfod, ar ôl 1 Ceres (erbyn hyn mae Ceres wedi ei ail-gategoreiddio fel planed gorrach), 2 Pallas, a 3 Juno. Darganfyddwyd Vesta gan y seryddwr Heinrich Wilhelm Olbers ar 29 Mawrth 1807. Wnaeth y chwiliedydd gofod Dawn, a lansiwyd gan NASA yn 2007, gyrraedd yr asteroid yn Gorffennaf 2011. Bydd yn treulio'r flwyddyn ganlynol yn gwneud mesuriadau gwyddonol cyn mynd ymlaen i ymweld â Ceres yn 2015.

Categori:Asteroidau
Loktudi

Tref a chymuned yn Llydaw yw **Loktudi** (Ffrangeg: *Loctudy*) sy'n borthladd pysgota a chyrchfan gwyliau glan y môr. Mae'n gorwedd ar aber afon Pont-l'Abbé.

Lleolir Loktudi yn *arrondissement* Kemper (*Quimper*) yn *département* Penn-ar-Bed (*Finistère*), ar orynys Penmarc'h yn Basse-Bretagne mewn rhan o Lydaw lle siaredir y Llydaweg.

Ystyr yr enw 'Loktudi' yw "lle neu gyrchfan pererindod Tudi" (cymharer Cymraeg Canol *llog*: "mangre cysegredig; mynach*log*"). Ceir peth ansicrwydd ynglŷn â pha sant a olygir. Cred rhai ei fod yn cyfeiriad at Sant Tudi o Landevenneg tra bod eraill yn dadlau mai Sant Tudwal ydyw.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29135

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Gefeillir Loktudi gyda 
* Abergwaun, Cymru 
* Ribadeo, Galicia.

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol
bawd|chwith|270px

## Gweler hefyd
Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Wolf 359

Seren tua 7.7 blwyddyn golau o'r Haul yw **Wolf 359**. Wolf 359 yw'r seren agosaf i'r Haul ar ôl y sustem Alpha Centauri a Seren Barnard. Mae'n gorwedd yng nghytser Leo.

Categori:Leo (cytser)
Categori:Sêr
Dodoma

Prifddinas swyddogol Tansanïa yw **Dodoma**. Fe'i lleolir yn Rhanbarth Dodoma yng nghanolbarth y wlad, tua 486&nbsp;km i'r gorllewin o'r gyn-brifddinas Dar es Salaam a 441&nbsp;km i'r de o Arusha. Roedd ganddi boblogaeth o tua 324,000 yn 2002. Y bobl Gogo, Rangi, Sandawe a Burunge yw prif grwpiau ethnig yr ardal.

Roedd Dodoma yn safle pwysig ar y rheilffordd rhwng Cefnfor India a Llyn Tanganica yn hanesyddol. Fe'i datganwyd yn brifddinas Tansanïa ym 1974 a symudodd y Cynulliad Cenedlaethol yno ym 1996 ond mae llawer o swyddfeydd y llywodraeth yn aros yn Dar es Salaam.

Categori:Dinasoedd Tansanïa
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Ben Bova

Awdur ffuglen wyddonol o'r Unol Daleithiau oedd **Ben Bova** (8 Tachwedd 1932 – 29 Tachwedd 2020). Mae'n enwog am y gyfres *Grand Tour* o nofelau.

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o COVID-19
Mirante do Vale

Tŵr yn ardal ariannol São Paulo, Brasil yw **Mirante do Vale**. Agorodd yn 1960. Gydag uchder o 170 m (558 tr) a 51 llawr, dyma'r adeilad uchaf ym Mrasil.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mrasil
Categori:São Paulo
Categori:Nendyrau
Aulus Didius Gallus

Milwr a gwleidydd Rhufeinig oedd **Aulus Didius Gallus** (fl. c. 19 - 57). Roedd y llywodraethwr Prydain o 52 hyd 57 OC.

Gwasanaethodd fel quaestor dan yr ymerawdwr Tiberius, yn ôl pob tebyg yn 19; yna fel legad i broconswl Asia ac fel proconswl Sicilia. Bu'n dal swydd *curator aquarum*, yn gyfrifol am y cyflenwad dŵr i Rufain, o 38 hyd 39, ac yn gonswl yn 39.

Yn 52, daeth yn llywodraethwr Prydain, yn dilyn marwolaeth Ostorius Scapula. Roedd y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru yn parhau i ymladd yn erbyn Rhufain. Wedi marwolaeth Ostorius Scapula ond cyn i Didius gyrraedd ei dalaith, roeddynt wedi gorchfygu yr Ail Leng, Legio II Augusta, oedd yn cael ei harwain gan Gaius Manlius Valens. Adeiladodd Didius gaerau ychwanegol ar y ffiniau, er enghraifft Brynbuga, yn hytrach na cheisio goresgyn tiriogaethau, a beirniedir ef gan yr hanesydd Tacitus am hyn.

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Alfonso IX, brenin León

Brenin León a Galicia ers 1188 oedd **Alfonso IX** (15 Awst 1171 – 23 neu 24 Medi 1230).

Cafodd ei eni yn Zamora, Sbaen, yn fab Ferdinand II, brenin León, a'i wraig Urraca o Bortiwgal.

## Gwragedd
#Teresa o Bortiwgal (1191-?1197; dirymiad)
#Berenguela, brenhines Castilla (1197-1204; dirymiad)

## Plant
#Fernando (ca. 1192-Awst 1214)
#Sancha (ca. 1193-1270)
#Dulce (neu Aldonza) (ca. 1195-ca. 1243)
#Leonor (1198/1199-31 Hydref 1210)
#Ferdinand III, brenin Castilla (1200-1252)
#Alfonso, Arglwydd Molina (1203-1272)
#Berenguela o León (1204-1237)
#Constanza (1 Mai 1200 neu 1205-7 Medi 1242)

Categori:Brenhinoedd León
Categori:Genedigaethau 1171
Categori:Marwolaethau 1230
El Cid

:*Erthygl am y marchog yw hon. Gweler hefyd El Cid (gwahaniaethu).*
Marchog enwog o Sbaen oedd "**El Cid**", sef **Rodrigo Díaz de Vivar** (c. 1040 - 10 Gorffennaf 1099).

## Gweler hefyd
**Le Cid* (drama gan Corneille)

Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1099
Categori:Catholigion o Sbaen
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Marchogion o Sbaen
Categori:Milwyr yr 11eg ganrif o Sbaen
William de Ferrers, 5ed Iarll Derby

Uchelwr o Loegr oedd **William III de Ferrers, 5ed Iarll Derby** (1193 – 28 Mawrth 1254).

Cafodd ei eni yn Swydd Derby, yn fab i William de Ferrers, 4ydd Iarll Derby a'i wraig Agnes o Gaer (merch Hugh de Kevelioc, 3ydd Iarll Caer).

## Gwragedd
#Sibyl Marshal, merch William Marshal, Iarll 1af Penfro
#Margaret de Quincy (1218-1260), merch Roger de Quincy, 2il Iarll Caerwynt a'i wraig Helen o Galloway.

## Plant
# Agnes Ferrers (m. 11 Mai 1290)
# Isabel Ferrers (m. ?1260)
# Maud Ferrers (m. 12 Mawrth 1298)
# Sibyl Ferrers
# Joan Ferrers (m. 1267)
# Agatha Ferrers (m. Mai 1306)
# Eleanor Ferrers (m. 16 Hydref 1274)
# Robert de Ferrers, 6ed Iarll Derby
# William Ferrers
# Joan Ferrers (m. 19 Mawrth 1309) priododd Thomas de Berkeley, 1st Baron Berkeley.
# Agnes Ferrers
# Elizabeth Ferrers, gwraig:
## William Marshal, 2ail Iarll Penfro
## Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru

Categori:Genedigaethau 1193
Categori:Ieirll
Categori:Marwolaethau 1254
Categori:Pobl o Swydd Derby
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Loegr
Abaty Tewkesbury

Eglwys fawr yn Tewkesbury, Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Abaty Tewkesbury**. Mynachdy Benedictaidd ydoedd gynt, ond mae bellach yn eglwys blwyf.

Mae'r adeilad yn cynnwys bedd Edward o Westminster, Tywysog Cymru, a beddau Siôr, Dug Clarence (1449–1478) a'i wraig Isabel Neville (1451–1476).

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Gaerloyw
Categori:Bwrdeistref Tewkesbury
Categori:Tai Benedictaidd yn Lloegr
Antonio Gramsci

Athronydd, llenor, gwleidydd, a damcaniaethwr gwleidyddol o'r Eidal oedd **Antonio Gramsci** (IPA: [ˈɡramʃi]) (22 Ionawr 1891 – 27 Ebrill 1937), ac un o gydsefydlwyr Plaid Gomiwnyddol yr Eidal yn 1921. Carcharwyd ef gan Mussolini yn 1926 a threuliodd y rhan fwyaf o weddill ei oes dan glo. Yn 1929 dechreuodd ysgrifennu ei lyfrau nodiadau yn y ddalfa, y rheiny nas cyhoeddid tan y 1950au dan y teitl *Quaderni del carcere*. Ynddynt traethodai ei holl syniadaeth wleidyddol ac economaidd, gan gynnwys ei ddamcaniaeth o hegemoni a'i gred bod angen addysg radicalaidd ar y dosbarth gweithiol i berswadio iddynt ymwrthod â chyfalafiaeth a phrynwriaeth. Rhyddhawyd ef yn 1935 mewn iechyd gwael, a bu farw ymhen dwy flynedd. Yn ail hanner yr 20g, dylanwadodd ei waith yn gryf ar yr adain chwith gwrth-Stalinaidd yn Ewrop.

Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Athronwyr gwleidyddol o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol Eidaleg o'r Eidal
Categori:Marcswyr o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pobl o dras Albaniaidd
Marcus Vettius Bolanus

Cadfridog a gwleidydd Rhufeinig oedd **Marcus Vettius Bolanus**. Bu'n llywodraethwr Prydain rhwng 69 a 71 O.C..

Gwsanaethodd yn Asia dan Corbulo yn 62, a bu'n gonswl yn 66. Penodwyd ef yn llywodraethwr Prydain gan Vitellius, un o'r pedwar ymerawdwr yn ystod 69, Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, i gymeryd lle Marcus Trebellius Maximus, oedd wedi gorfod ffoi yn dilyn gwrthryfel gan Marcus Roscius Coelius, legad *Legio XX Valeria Victrix*. Daeth Bolanus a *Legio XIV Gemina* yn ôl i Brydain gydag ef; roedd y lleng yma wedi ei thynnu o Brydain yn 67.

Yn ystod cyfnod Bolanus fel llywodraethwr, gwrthryfelodd Venutius, arweinydd y Brigantes a chyn-ŵr Cartimandua. Roedd Cartimandua ei hun yn parhau i gefnogi'r Rhufeiniaid, a bu raid i Bolanus yrru milwyr i'w hachub rhag Venutius. fodd bynnag, bu raid iddo adael arweinyddiaeth y Brigantes i Venutius.

Dilynwyd ef fel llywodraethwr gan Quintus Petillius Cerialis.

Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Tewkesbury

Tref hanesyddol yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr ydy **Tewkesbury**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Tewkesbury.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,704.

Mae Caerdydd 90.4 km i ffwrdd o Tewkesbury ac mae Llundain yn 150.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerloyw sy'n 15.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Hanes
Mae'r dref yn cael ei enw o'r mynach "Theocalious", ei sylfaenydd.

Ymladdwyd Brwydr Tewkesbury ar 4 Mai 1471.  Enillodd Edward IV, brenin Lloegr, a bu farw Edward o Westminster (Saesneg:  Edward of Lancaster), Tywysog Seisnig Cymru, yn y frwydr hon.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Abaty Tewkesbury
*Amgueddfa Tewkesbury
*Capel Mythe
*Pont Mythe
*Tafarn Olde Black Bear
*Theatr Rhosod

## Enwogion
*Henry Disston (1819–1878), dyn busnes
*Henry Green (1905-1973]], nofelydd
*Anna Ford (ganwyd 1943), newyddiadures

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Tewkesbury
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Bernard Cribbins

Actor, comediwr a chanwr Seisnig oedd **Bernard Cribbins** (29 Rhagfyr 1928 – 28 Gorffennaf 2022). 

Cafodd ei eni yn Oldham, yn fab i Ethel (ganwyd Clarkson; 1898–1989) a John Edward Cribbins (1896–1964). Gadawodd yr ysgol yn 13 oed.

Ef oedd llais yr adroddwr a'r holl gymeriadau yn y rhaglen deledu animeiddio i blant *The Wombles* (1973-1975) a Perks yn y ffilm *The Railway Children* (1970).

Chwaraeodd Tom Campbell, cydymaith *Doctor Who* yn y ffilm ''Daleks' Invasion Earth 2150'' (1966). Dychwelodd i'r gyfres gan chwarae Wilfred Mott yn y gyfres deledu rhwng 2007 a 2010.

## Bywyd personol
Wedi ymuno a'r Oldham Rep, cyfarfu ei ddarpar wraig Gillian McBarnet (m. 2021). Roeddent yn briod rhwng 1955 a'i marwolaeth ar 11 Hydref 2021. Bu farw Cribbins yn 93 mlwydd oed yng Ngorffennaf 2022.

## Ffilmiau
**The Mouse on the Moon* (1962)
**She* (1965)
**Daleks - Invasion Earth 2150 AD* (1966)
**Casino Royale* (1967)
**The Railway Children* (1970)

## Teledu
**The Avengers* (1966)
**The Wombles* (1973)
**Worzel Gummidge* (1979)
**When We Are Married* (1987)
**Coronation Street (2003)
**Last of the Summer Wine* (2003)
**Doctor Who'' (2007-2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2022
Woloff

Gall **Woloff** neu **Wolof** gyfeirio at:

* Woloffeg, iaith a siaredir yng Ngorllewin Affrica
* Woloff (pobl), grwp ethnig yng Ngorllewin Affrica
Woloff (pobl)

bawd|240px|Ardaloedd traddodiadaol y Woloff yn Senegal

Grŵp ethnig sy'n byw yn Senegal, Gambia a Mawritania yng ngorllewin Affrica yw'r  **Woloff**, hefyd **Wolof** neu  **Ouolof**.

Yn Senegal, mae tua 40% o'r boblogaeth yn eu hystried eu hunain yn Woloff. Hwy yw mwyafrif y boblogaeth yn yr ardal rhwng Saint-Louis yn y gogledd, Kaolack yn y canolbarth a Dakar yn y gorllewin. Er mai Ffrangeg yw iaith swyddogol Senegal mae tua 80% o boblogaeth y wlad yn siarad yr iaith Woloffeg, yn cynnwys pobl nad ydynt yn aelodau o grŵp ethnig y Woloff ac sy'n ei siarad fel ail iaith.

Mae'r Woloff yn ffurfio tua 15% o boblogaeth Y Gambia, yn cynnwys tua 50% o boblogaeth y brifddinas, Banjul. Ym Mawritania, mae'r Woloff yn ffurfio tua 7% o'r boblogaeth.

Categori:Senegal
Categori:Y Gambia
Hack Day

Math o ddigwyddiad yw **Hack Day** ble mae datblygwyr gwefannau, dylunwyr a phobl eraill sydd a diddordeb mewn pwnc penodol yn dod at ei gilydd i greu rhywbeth mewn cyfnod penodol o amser, fel arfer 48 awr.  Crëwyd y Hack Day cyntaf gan Chad Dickerson ar gyfer gwmni Yahoo!, ond erbyn hyn mae digwyddiadau o'r fath yn cael eu cynnal gan bob math o sefydliadau  fel y BBC , Lonley Planet  a hyd yn oed gan adrannau llywodraeth Awstralia .

## Cyfeiriadau
Categori:Gwefannau
Woloffeg

Iaith a siaredir yn Senegal, Gambia a Mawritania yng ngorllewin Affrica yw **Woloffeg**, hefyd **Woloff**, **Wolof** neu  **Ouolof**. Mae'n aelod o is-deulu Ieithoedd Atlantig y teulu ieithyddol Ieithoedd Niger-Congo.

Er mai  Ffrangeg yw iaith swyddogol Senegal mae Woloff a Ffrangeg yn cael eu defnyddio mewn addysg gynradd ac mae tua 3.2 miliwn o bobol erbyn hyn yn siarad y iaith fel mamiaith a thua 3.5 miliwn arall fel ail iaith. Fe'i siaredir gan tua 80% o boblogaeth Senegal. yn cynnwys pobl nad ydynt yn aelodau o grŵp ethnig y Wolof.


Categori:Ieithoedd y Gambia
Categori:Ieithoedd Mawritania
Categori:Ieithoedd Senegal
Categori:Ieithoedd Senegambiaidd
Ieithoedd Atlantig

Is-deulu o'r teulu ieithyddol Ieithoedd Niger-Congo yw'r **Ieithoedd Atlantig**. Fe'i siaredir yng Ngorllewin Affrica.

Mae'r ieithoedd Atlantig yn cynnwys Woloffeg, yn Senegal a'r Gambia, a Fula, a siaredir o gwmpas y Sahel.


Atlantig
Leptis Magna

bawd|240px|Bwa Septimius Severus

Olion dinas o gyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig yng Ngogledd Affrica yw **Leptis Magna**, neu **Lepcis Magna**. Saif gerllaw Tripoli yn Libia. Fe'i dynodwyd yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1982.

Sefydlwyd y ddinas gan wladychwyr Ffeniciaidd tua 1100 CC, ond ni ddaeth yn ddinas bwysig hyd nes i Carthago ddod un un o bwerau mawr y Môr Canoldir o'r 9g CC ymlaen. Roedd yn rhan o ymerodraeth Carthago hyd ddiedd y Trydydd Rhyfel Pwnig yn 146 CC, pan ddaeth yn rhan o ymerodraeth Rhufain. Dan yr ymerawdwr Tiberius, daeth yn brifddinas talaith Affrica, ac yn fuan daeth yn un o ddinasoedd pwysicaf Gogledd Affrica.

Cyrhaeddodd y ddinas ei huchafbwynt yn y blynyddoedd wedi 193, pan ddaeth Septimius Severus, oedd yn enedigol o'r ddinas, yn ymerawdwr. Gwariodd yr ymerawdwr lawer ar adeiladau newydd yn ei ddinas enedigol. Yn 439, cipiwyd y ddinas gan y Fandaliaid, a dinistriwyd ei muriau. Yn 523, anrheithiwyd y ddinas gan y Berberiaid. Yn 533, cipiwyd y ddinas i'r Ymerodraeth Fysantaidd gan y cadfridog Belisarius. Erbyn 650, pan goncrwyd yr ardal gan yr Arabiaid, nid oedd neb yn byw yn y ddinas heblaw garsiwn Bysantaidd bychan.

bawd|chwith|220px|Theatr Leptis Magna

Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Hanes Libia
Categori:Safleoedd archaeolegol Libia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Libia
Michael Dwyer

Newyddiadurwr a beirniad ffilm o Iwerddon oedd **Michael Dwyer** (2 Mai 1951 – 2 Ionawr 2010). Ysgrifennodd ar gyfer yr *Irish Times* am dros 20 mlynedd, a chyn hynny ar gyfer y *Sunday Tribune*, y *Sunday Press* a'r cylchgrawn *In Dublin*.

Cafodd ei eni yn Tralee, Swydd Kerry. Ef oedd sylfaenydd y Gŵyl Ffilm Dulyn, a gwasanaethodd ar fwrdd Amgueddfa Celfyddyd Fodern Iwerddon tan yn fyr cyn ei farwolaeth. Ymddangosodd yn aml ar brif sioeau radio'r wlad, sef *Morning Ireland* a'r *Marian Finucane Show*. Bu farw wedi salwch byr ar 2 Ionawr 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Beirniaid ffilm o Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Iwerddon
Tralee

Tref sirol Swydd Kerry, Iwerddon, a thref fwyaf Kerry, yw **Tralee** (Gwyddeleg: *Trá Lí*). Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 22,744.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Swydd Kerry
*Melin Wynt Blennerville
*Rheilffordd Tralee-Dingle
*Theatr Siamsa Tíre

## Enwogion
*Sant Brendan (484-578)
*Christie Hennessy (1945-2007), canwr a cherddor
*Michael Dwyer (1951-2010), newyddiadurwr

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Kerry
Cadriaith

Bardd chwedlonol yw **Cadriaith**, hefyd **Cadriaith fab Saidi** neu **Cadriaith fab Porthor Gadw**. Ceir y cyfeiriad mwyaf adnabyddus ato yn y chwedl fwrlésg *Breuddwyd Rhonabwy* lle mae'n un o feirdd llys a chynghorwyr y Brenin Arthur.

Ystyr yr enw 'Cadriaith' yw "un gwych neu rymus ei iaith" (Cymraeg Canol: *cadr* + *iaith*). Mae'n weddol sicr mai enw gwneud ydyw, a chredir fod yr enw – a'r cymeriad ei hun – yn ddychan ar yr ieithwedd a'r eirfa hynafol, astrus i'w dehongli, sy'n nodweddiadol o waith rhai o'r Gogynfeirdd.

Yn y chwedl, dywedir ei fod yn gynghorwr heb ei ail, er ei fod mor ifanc. Un diwrnod, daw beirdd ar daith clera i ddatgan eu cerddi yn llys Arthur. Mae'r cerddi hyn mor dywyll fel nad oes neb yn y llys ac eithrio Cadriaith yn medru eu deall o gwbl, heblaw eu bod yn foliant i'r brenin.

Cyfeirir at Gadriaith yn y Trioedd lle ceir yr enw amgen 'Cadriaith mab Porthawr Gadw' (neu '... Gandwy') mewn rhai fersiynau. Fe'i rhestrir fel un o 'Dri Unben Llys Arthur'. Cyfeirir ato yn *Englynion y Clywaid* hefyd, lle y'i disgrifir fel 'Cadriaith... / fab porthawr, milwr araith'.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Mytholeg Gymreig
Stafford Prys

Argraffydd a gwerthwr llyfrau oedd **Stafford Prys** (1732 - 1784). Yn ei gyfnod ef, prin oedd y llyfrau a argraffwyd yng Nghymru a daeth gwasg Prys yn Amwythig yn un o brif argraffweisg Cymraeg y 18g, yn enwedig ar gyfer Gogledd Cymru.

Cymro oedd Prys, yn fab i'r meddyg Stafford Price o blwyf Llanwnnog, Maldwyn a'i wraig Mary Evans, o dras teulu Stradlingiaid Morgannwg. Ni wyddys os cafodd ei eni yng Nghymru neu yn Swydd Amwythig. Treuliodd ran helaeth ei oes dros y ffin yn Amwythig lle sefydlodd siop lyfrau a hefyd argraffwasg, a sefydlodd yn 1758. Priododd Ann (1737-1826), merch Thomas Bright o Amwythig. Ar ôl marwolaeth Prys yn 1784 parhaodd ei weddw i redeg y busnes teuluol am gyfnod.

## Llyfrau
[200px|bawd|*[Gorchestion Beirdd Cymru*. Wynebddalen argraffiad 1773]]
Ymhlith y llyfrau a phamffledi niferus a argaffwyd ganddo, gellir nodi:

* *Blodeu-gerdd Cymry* (1759; ail argraffiad 1779), blodeugerdd Gymraeg a gyhoeddwyd gan Dafydd Jones o Drefriw,
* *Gorchestion Beirdd Cymru* (1773), casgliad pwysig o gerddi canoloesol a gyhoeddwyd gan Rhys Jones y Blaenau. Mae'n llyfr ffolio cain y cyfeirir ato yn draddodiadol fel "Y Bais Wen" oherwydd yr ymylon mawr gwyn o gwmpas y testun.
* *Bardd a Byrddau* (1778), casgliad swmpus o gerddi ar y mesurau carol traddodiadol gan Jonathan Hughes.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* James Ifano Jones, *A history of printing and printers in Wales to 1810, and of successive and related printers to 1923* (Caerdydd, 1925)
* Llewelyn C. Lloyd , 'The Book-Trade in Shropshire', *Transactions of the Shropshire Archaeological and Natural History Society* (1935, 1936)

Categori:Genedigaethau 1732
Categori:Marwolaethau 1784
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Cyhoeddwyr o Loegr
Categori:Pobl fusnes y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Hans Morgenthau

Damcaniaethwr gwleidyddol o Almaenwr oedd yn arloesol ym maes damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol oedd **Hans Joachim Morgenthau** (17 Chwefror 1904 – 19 Gorffennaf 1980). Ei waith enwocaf yw *Politics Among Nations* (1948) oedd yn allweddol yn namcaniaeth realaeth.

Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Almaen
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn yr Almaen
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Categori:Ymfudwyr o'r Almaen i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Mithras

Duw a addolid yn yr Ymerodraeth Rufeinig o'r ganrif gyntaf O.C. hyd y 4g oedd **Mithras**. Ceir tystiolaeth o bresenoldeb Mithräeth o wahanol leoedd ar draws yr ymerodraeth, ac ymddengys ei bod yn arbennig o boblogaidd ymysg milwyr. Nid oes sicrwydd am ddechreuad y grefydd, ond ymddengys iddi gyrraedd yr ymerodraeth o'r dwyrain, efallai o Asia Leiaf. Parhaodd hyd nes i'r ymerawdwr Theodosiws I wahardd pob crefydd heblaw Cristnogaeth yn 391.

Efallai i Fithräeth ddechrau yn Iran a'r ardaloedd cyfagos, lle ceir enw Mithras mewn cynghrair rhwng yr Hethiaid a Mitanni tua 1400 CC. Ceir cyfeiriad aro yn y Fedâu yn India. Yn yr *Avesta* Iranaidd, mae'n dduwdod da, cyngheiriad Ahura Mazda, ac fe'i gelwir yn ‘farnwr yn enediau’. Er hynny, nid oes sicrwydd fod y Mithras yma yr un duwdod a'r Mithras a addolid yn y Mithräeth.

Roedd Mithräeth yn un o gyfrin-grefyddau, lle roedd aelodau newydd yn dod yn Fithräyddion trwy seremonïau oedd yn dadlennu cyfrinachau'r grefydd iddynt. Addolid Mithras mewn temlau o'r enw *mithraeum*. Ogofâu naturiol oedd y rhain ar y cychwyn, yna adeiladau oedd yn dynwared ogofâu. Nid oedd gan y grefydd ysgrythyrau. a rhaid dyfalu ei dysgeidiaeth o'r lluniau a cherfluniau sydd wedi eu cadw. Ymddengys i'r duw Mithras gael ei eni o graig gerllaw ffynnon santaidd. Lladdodd y tarw cyntefig mewn ogof.

Roedd saith gradd o Fithräyddion:
**Corax* (Cigfran).
**Cryphius* (*κρύφιος*) (cuddiedig).
**Miles* (milwr).
**Leo* (llew).
**Perses* (Persiad)
**Heliodromus* (negesydd yr haul).
**Pater* (tad), y gradd uchaf.

Ceir un mithraeum yng Nghymru, Mithraeum Caernarfon, gerllaw caer Rufeinig Segontium.

[250px|bawd|dim|''Mithras a'r tarw'', [ffresgo o Marino, yr Eidal.]]
[bawd|250px|dim|Mithraeum yn [Ostia yn yr Eidal]]

Categori:Mytholeg Rufeinig
Cato

Roedd **Cato** yn enw teuluol (*cognomen*) at nifer o Rufeinwyr. Y ddau mwyaf adnabyddus yw:

* Cato yr Hynaf (Marcus Porcius Cato Censorinus, 234 CC - 149 CC)
* Cato yr Ieuengaf (Marcus Porcius Cato Uticensis, (95 CC –46 CC)
Ysgol Gynradd Rhydypennau

Ysgol gynradd Gymraeg yn Rhydypennau, Bow Street, Ceredigion ydy **Ysgol Gynradd Rhydypennau**.

Sefydlwyd yr ysgol ym 1876, mae'r adeilad gwreiddiol yn sefyll ar lôn fach rhwng yr A487 a'r B4353 i Landre. Ym 1966 roed 50 o ddisgyblion a 2 athro yn yr ysgol. Yn 1967 agorwyd Ysgol Feithrin wirfoddol yn y pentre i blant rhwng 3 a 4 oed. Wrth i niferoedd y plant cynradd gynyddu’n gyflym symudodd yr Ysgol Feithrin symud i Neuadd Rhydypennau, ac yn ddiweddarach i Ysgoldy’r Eglwys yn Llandre. Symuddod y plant meithrin a'r dosbarth derbyn i'r hen adeilad, ac yno buont hyd mis Hydref 2007. Agorwyd estyniad newydd ar gyfer y plant rhain yn swyddogol ar 10 Tachwedd 2009.

Roedd 192 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol erbyn 2005. Daeth 18% o'r disgyblion o gartrefi lle siaredir y Gymraeg.
Mae yna nawr dros 200 o ddisgyblion yn mynychu'r ysgol, ac yn parhau i addysg uwch yn ysgolion uchaf fel Ysgol Penglais neu Ysgol Penweddig.

Arwyddair yr ysgol yw ''Tyfu a Dysgu Gyda'n Gilydd''.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol 

Rhydypennau
Rhydypennau
Categori:Sefydliadau 1876
Gweithredydd (cysylltiadau rhyngwladol)

Unrhyw endid sydd yn chwarae rhan mewn cysylltiadau rhyngwladol yw **gweithredydd** neu **actor**. Defnyddir y term yn eang yn yr oes fodern gan ei fod yn osgoi cyfyngiadau'r term gwladwriaeth ac yn cydnabod bod nifer o endidau bellach yn dylanwadu ar gysylltiadau rhyngwladol a bod yr hen safbwynt gwladwriaeth-ganolog wedi newid.

Bodolir gwahanol ddamcaniaethau i geisio ddiffinio'r system ryngwladol yn nhermau gweithredyddion; arloesol yn y maes hwn oedd dadl Oran Young o blaid model gweithredydd-cymysg yn y 1970au. Yn fwy penodol, mae ysgolheigion ers hynny wedi awgrymu dosbarthu gweithredyddion yn ôl y tasgau maent yn eu perfformio, pwy neu beth mae'r tasgau hyn yn effeithio arnynt, neu eu lefel o ymreolaeth (yn hytrach na'r hen fodel o weld gweithredyddion rhyngwladol yn nhermau eu sofraniaeth).

Mae gweithredyddion yn cynnwys:
* gwladwriaethau sofran, megis Gweriniaeth Pobl Tsieina, Mecsico, a Thaleithiau Ffederal Micronesia
* unigolion, megis y Pab ac Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
* mudiadau, megis y mudiad gwrth-globaleiddio
* cwmnïau trawswladol, megis British Petroleum
* sefydliadau anlywodraethol (NGOau), megis Amnest Rhyngwladol
* sefydliadau goruwchgenedlaethol, megis yr Undeb Ewropeaidd
* sefydliadau rhynglywodraethol (IGOau), megis y Cenhedloedd Unedig, Banc y Byd, a NATO
* sefydliadau rhyngwladol eraill sy'n cynrychioli wahanol wladwriaethau (sydd yn debyg iawn i IGOau ond yn gyfreithiol wahanol), megis yr G8 a'r Pedwarawd ar y Dwyrain Canol

## Gweler hefyd
* Lluosogaeth wleidyddol

## Cyfeiriadau
## Ffynhonnell
* Evans, G. a Newnham, J. *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain, Penguin, 1998).

Categori:Cysylltiadau rhyngwladol
Marcus Porcius Cato

Roedd **Marcus Porcius Cato** yn enw ar ddau Rufeinwr adnabyddus:

* Cato yr Hynaf (Marcus Porcius Cato Censorinus, 234 CC - 149 CC)
* Cato yr Ieuengaf (Marcus Porcius Cato Uticensis, (95 CC –46 CC)
Y Ddisgen Wasgaredig

Mae'r **Ddisgen Wasgaredig** yn rhanbarth o Gysawd yr Haul tu hwnt i Neifion. Mae'r Ddisgen Wasgaredig yn ardal â phlanedau bach rhewllyd gwasgarog. Wrth gylchdroi'r Haul mae pellter y gwrthrychau hyn oddi ar yr Haul yn newid o ryw 30 o unedau seryddol i ryw 100 o unedau seryddol. Credir bod yr orbitau eithafol hyn wedi cael eu hachosi gan symudiadau'r cewri nwy.

Categori:Ardal Traws-Neifionaidd
Categori:Cysawd yr Haul
Trydydd Rhyfel Pwnig

Ymladdwyd y **Trydydd Rhyfel Pwnig** rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago o 149 CC hyd 146 CC).

Wedi blynyddoedd o frwydro, roedd Rhufain wedi gorchfygu Carthago yn yr Ail Ryfel Pwnig, ac wedi rhoi telerau heddwch i Carthogo oedd yn ei hamddifadu o'i meddiannau tramor ac yn eu gorfodi i dalu swm mawr o arian i Rufain. Un o'r telerau oedd na allai Carthago fynd i ryfel yn erbyn neb heb ganiatâd Rhufain.

Roedd buddugoliaethau Hannibal yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig wedi codi ofn ar y Rhufeiniaid. Yn y senedd, dechreuodd Marcus Porcius Cato ymgyrch i sicrhau fod Carthago yn cael ei dinistrio, gan ddiweddu pob araith, ar unthyw bwnc, gyda'r geiriau *Ceterum censeo, Carthaginem esse delendam* (''Heblaw hynny, rwy'n credu fod rhaid dinistrio Carthago''). Yn 149 CC, aeth Carthago i ryfel yn erbyn Numidia heb ganiatâd Rhufain. Cyhoeddodd Rhufain ryfel ar Carthago, a gyrrwyd byddin Rufeinig dan Scipio Aemilianus.

Bu'r ymladd yn galetach nag a ddisgwyliai'r Rhufeiniaid, a chymerodd dair blynedd cyn i Scipio fedru cipio'r ddinas. Dinistrwyd y ddinas, a gwerthwyd y trigolion fel caethion.

Categori:Carthago
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Yr Henfyd
Pwnig
Ysgol Gynradd Rhydypenau

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Cyncoed, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Rhydypenau** (Saesneg: **Rhydypenau Primary School**). Mae'n gwasanaethu plant 3–11 oed yn ardal Cyncoed. Addysgir y plant meithrin a'r dosbarth derbyn yn yr adeilad gwreiddiol parhaol a adeiladwyd yn 1936 ar gyfer tua 160 o ddisgyblion. Mae gweddill y disgyblion yn cael eu addysgu mewn adeiladau dros-dro a adeiladwyd yn ystod yr 1940au a'r 1960au.

Roedd 441 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol erbyn Tachwedd 2005, ac yn ychwanegol, 78 o blant meithrin yn mynychu yn rhan amser. Daeth 10% o'r disgyblion o gartrefi lle siaradwyd y Saesneg fel ail-iaith. Cafodd yr ysgol ei feirniadu'n hallt yn adroddiad Estyn a gyhoeddwyd yn 2006, am ddiffyg eu defnydd a dysgu o'r Gymraeg fel ail-iaith, ac am beidio creu digon o ymwybyddiaeth am Gymru a'i diwylliant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Gynradd Rhydypenau 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gynradd Rhydypenau
Pescennius Niger

Milwr a gwleidydd Rhufeinig oedd **Gaius Pescennius Niger** (tua 140–194). Wedi marwolaeth yr ymerawdwr Pertinax, cyhoeddodd ei hun yn ymerawdwr.

Ganed ef yn yr Eidal, efallai yn Aquinum. Cofnodir ef fel aelod o'r *ordo equester* yn ystod teytnasiad yn ymerawdwr commodus (180–192), pan benodwyd ef yn *consul suffectus*. Bu'm ymladd ar ffin yr ymerodreath yn Dacia, a rhwng 191 a 193 bu'n llywodraethwr Syria.

Pan lofruddiwyd yr ymerawdwr Pertinax, gwerthodd Gard y Praetoriwm yr orsedd i'r sawl a gynigiai fwyaf o arian iddynt, y seneddwr cyfoethog Didius Julianus. Gwrthryfelodd tri llywodraethwr yn ei erbyn, Clodius Albinus ym Mhrydain, Septimius Severus yn Pannonia a Pescennius Niger yn Syria.

Gwnaeth Albinus gynghrair a Septimius Severus yn erbyn Pescennius Níger. Wedi i Niger gael ei orchfygu ym Mrwydr Issos yn 194, ceisiodd ffoi ar draws afon Ewffrates i deyrnas Vologaeses, brenin Parthia, ond llofruddiwyd ef cyn iddo fedru croesi.

Categori:Marwolaethau 194
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Cato yr Hynaf

Gwleidydd ac awdur Rhufeinig oedd **Marcus Porcius Cato Censorius**, a elwir yn **Cato yr Hynaf** (i'w wahaniaethu oddi wrth Marcus Porcius Cato yr Ieuengaf) neu **Cato y Censor** (234 CC - 149 CC).

Ganed Cato yn  Tusculum; roedd ei dad yn perthyn i ddosbarth cymdeithasol y marchogion *(eques)*. Ymunodd a'r fyddin yn 217 CC, a daeth yn Dribwn Milwrol yn 214 CC. Yn 204 CC, etholwyd ef i swydd Quaestor, yna yn 199 CC yn Aedile. Yn 198, etholwyd ef i swydd Praetor cyn dod yn llywodraethwr  Sardinia. Etholwyd ef yn Gonswl yn 195 CC. Yn ystod ei gyfnod fel conswl. bu'n arwain byddin yn erbyn gwrthryfelwyr yn Sbaen. Yn 191 CC, bu'n ymladd yn y rhyfel yn erbyn Antiochus III. Yn 184 CC, etholwyd ef i swydd Censor.

Priododd ddwywaith, a chafodd ddau fab, Marcus Porcius Cato Licinianus a Marcus Porcius Cato Salonianus. Roedd yn ddylanwadol iawn yn Senedd Rhufain. Dechreuodd ymgyrch i sicrhau fod dinas Carthago yn cael ei dinistrio, gan ddiweddu pob araith, ar unthyw bwnc, gyda'r geiriau *Ceterum censeo, Carthaginem esse delendam* (''Heblaw hynny, rwy'n credu fod rhaid dinistrio Carthago''). Yn 149 CC, yn fuan wedi marwolaeth Cato, aeth Carthago i ryfel yn erbyn Numidia heb ganiatâd Rhufain. Cyhoeddodd Rhufain ryfel ar Carthago, a gyrrwyd byddin Rufeinig dan Scipio Aemilianus yn ei herbyn. Dinistrwyd Carthago ar ddiwedd y rhyfel.

Categori:Gweriniaeth Rhufain
Duwies driphlyg

Gall **Duwies driphlyg** neu **Duwies Driphlyg** gyfeirio at:

* Duwiesau triphlyg, unrhyw dduwies a elwir yn driphlyg yn draddodiadol, neu ddangos mewn grŵp o dri
*Duwies Driphlyg (Neo-baganiaeth), cysyniad diweddar yn Wica (a changhennau a gysylltwyd â Neo-baganiaeth), "Uwch Dduwies" fyd-eang, hollfydol, sydd yn driphlyg, "Y Forwyn, Y Fam, a'r Hen Wrach"
E. H. Carr

Hanesydd, newyddiadurwr, a damcaniaethwr cysylltiadau rhyngwladol o Loegr oedd **Edward Hallett "Ted" Carr** CBE (28 Mehefin 1892 – 3 Tachwedd 1982). Ymysg ei weithiau enwocaf y mae ''The Twenty Years' Crisis* sef llyfr arloesol ar ddamcaniaeth realaidd cysylltiadau rhyngwladol), *A History of Soviet Russia*, a *What Is History?''.

Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Marcswyr
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Cato yr Ieuengaf

Gwleidydd Rhufeinig oedd **Marcus Porcius Cato Uticensis**, a elwir yn ***Cato yr Ieuengaf*** (Lladin: *Cato Minor*), (95 CC - 46 CC. Roedd yn un o wrthwynebwyr amlycaf Iŵl Cesar.

Roedd Cato yn or-ŵyr i Cato yr Hynaf. Ganed ef yn Rhufain, a chollodd ei rieni yn ieuanc. Magwyd ef gan ei ewythr, Marcus Livius Drusus. Yn 72 CC, ymladdodd fel gwirfoddolwr yn y rhyfel yn erbyn Spartacus. Daeth yn Dribwn milwrol ym Macedonia yn 67 CC, am ymddengys iddo arwain lleng am gyfnod. Etholwyd ef i swydd Quaestor yn 65 CC. Dadleuodd yn y Senedd o blaid y gosb eithaf i ddilynwyr Catilina yn 63 CC.

Daeth yn ddylanwadol iawn yn y Senedd, ac yn arweinydd plaid yr Optimaten. Daeth i wrthdrawiad a Gnaeus Pompeius Magnus, ac yn fuan wedyn a Iŵl Cesar. Gwrthwynebodd gais Cesar yn 60 CC i gael ceisio am etholiad fel Conswl heb groesi'r ffin i ddinas Rhufain (y *pomerium*). Bu ganddo ran amlwg yn y rhyfel cartref a ddatblygodd yn Rhufain o dechrau 49 CC. Wedi buddugoliaeth Cesar, ffôdd Cato i Utica yng ngogledd Affrica, lle lladdodd ei hun yn hytrach nag ildio.

Categori:Genedigaethau 95 CC
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Categori:Marwolaethau 46 CC
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Eko Eko Azarak

Brawddeg agoriadol o siant Wicaidd yw ***Eko Eko Azarak***. Fe'i casglwyd fel y mae ar hyn o bryd gan Gerald Gardner, a welir yn sylfaenydd Wica fel crefydd gyfoes, wedi'i threfnu.  Yn y testun a roddwyd gan Gardner, ymddengys yn nefod Samhain, fel y dilynol:

:*Eko, eko, Azarak*
:*Eko, eko, Zomelak*
:*Bazabi lacha bachabe*
:*Lamac cahi achababe*
::*Karrellyos*
:*Lamac lamac Bachalyas*
:*Cabahagy sabalyos*
::*Baryolos*
:*Lagoz atha cabyolas*
:*Samahac atha famolas*
::*Hurrahya!*

Cyhoeddodd Gardner ei fersiwn ei hun o'r siant hefyd yn ei nofel, ''High Magic's Aid*. Mae fersiynau eraill yn ychwanegu enwau duwiau a duwiesau (megis Cernunnos ac Aradia) i *Eko, eko'' fel symbol o barch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Testunau a ddefnyddir yn Wica
Categori:Wica
Ysgol y Gorlan

Ysgol gynradd gymunedol sydd wedi bod yn y swydd ers Rhagfyr 1992. Enillodd yr ysgol y Marc Safon gan yr Asiantaeth Sgiliau Sylfaenol yn 2000. Roedd 102 o ddisgyblion ar y gofrestr yn 2002, yn ogystal â 13 o blant meithrin rhan-amser. Disgrifwyd safon yr addysg yn gyffredinol fel da gan Estyn yn 2002 ac 2008, ac yn dda iawn mewn sawl maes. Arhosodd niferau'r disgyblion yn weddol gyson gyda 106 yn 2008, ac 16 o blant meithrin.

Dim ond tua hanner y disgyblion ddaw o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith, ond gall 80% ohonynt siarad yr iaith i safon iaith gyntaf.

Wedi cwblhau blwyddyn 6 yn y system addysgol, aiff y disgyblion ymlaen i Ysgol Eifionydd, Porthmadog.

## Cyfeiriadau
Gorlan
Gorlan
Phaedon

Un o ddialogau'r athronydd Groegaidd Platon yw ***Phaedon neu ar anfarwoldeb yr enaid*** (Groeg: ). Mae'n disgrifio oriau olaf Socrates yn y carchar, cyn cael ei ddienyddio trwy ei orfodi i yfed gwenwyn.

Mae'r dialog yn trafod anfarwoldeb yr enaid, yn cynnwys y syniad o ail-enedigaeth, ar ffurf trafodaeth rhwng Equecrates a Phedon o Elis yn ninas Flius. Ar gais Equecrates, mae Phaedon yn adrodd yr hanes am oriau olaf a marwolaeth Socrates, yn cynnwys ei drafodaethau a'i gyfeillion Simmias a Cebes.

## Llyfryddiaeth 
**Phaedon*, cyfieithwyd gan D. Emrys Evans (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938)

Categori:Athroniaeth Groeg yr Henfyd
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Rasa

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw **Rasa** (Saesneg: *Rassau*). Poblogaeth Rasa yw 3,234 yn ôl cyfrifiad 2011. O ganlyniad i wahaniaeth mewn oedran ac uchder rhannau'r pentref, clywch drigolion gyfeirio at naill ai "Hen Rasa" a "Rasa Newydd" neu "Rasa Isaf" a "Rasa Uchaf". Saif yng Nglyn Ebwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Y Gymraeg
Yn ôl Cyfrifiad y DU 1991, dim ond 107, neu 3.1%, o breswylwyr Rasa (tair oed a throsodd) oedd yn gallu siarad Cymraeg. Fodd bynnag, roedd 281, neu 8.8%, o breswylwyr y pentref (tair oed a throsodd) yn gallu siarad Cymraeg yn ôl Cyfrifiad 2001.

Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 7.3% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 228 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 225 o bobl yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 189 o bobl yn gallu ysgrifennu Cymraeg.

bawd|dim|Carreg fedd gydag ysgrifen Cymraeg arni ym Mynwent Dukestown

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Blaenau Gwent
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Annie Proulx

Awdur a newyddiadurwraig o'r Unol Daleithiau ydy **Edna Annie Proulx** (ganed 22 Awst 1935). Mae hi wedi ysgrifennu'r mwyafrif o'i straeon a llyfrau o dan yr enw **Annie Proulx**, ond mae hefyd yn defnyddio'r enwau **E. Annie Proulx** a **E. A. Proulx**.

Enillodd ei hail nofel, *The Shipping News* (1993), Wobr Pulitzer am Ffuglen a'r Wobr Llyfr Cenedlaethol am ffuglen yn 1994, a chafodd ei addasu'n ffilm yn 2001. Addaswyd ei stori fer *Brokeback Mountain* yn ffilm a enillodd Wobr yr Academi, BAFTA a Gwobr Golden Globe. Rhyddhawyd y ffilm *Brokeback Mountain* yn 2005.

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Rhes-y-cae

Pentref bychan yng nghymuned Helygain, Sir y Fflint, Cymru, yw **Rhes-y-cae** (). Saif yng nghanol y sir, ar lethrau deheuol Mynydd Helygain, tua 6 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Wyddgrug. Y pentrefi agosaf yw Rhosesmor a Nannerch. Lleolir Ysgol Gynradd Rhes-y-cae, sy'n un o ysgolion rheoledig gwirfoddol yr Eglwys yng Nghymru, yn y pentref.

Adeiladwyd capel gyda thŷ ynghlwm wrtho yn Rhes-y-cae gan yr Annibynwyr yn 1808.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Helygain
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Sandycroft

Pentref yng nghymuned Queensferry, Sir y Fflint, Cymru, yw **Sandycroft** (). Does dim enw Cymraeg am y pentref, sy'n gorwedd tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o ganol Queensferry ar lan ddeheuol Afon Dyfrdwy.

Lleolir Ysgol Gynradd Sandycroft yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Queensferry
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Saltney Ferry

Pentref bychan yng nghymuned Saltney, Sir y Fflint, Cymru, yw **Saltney Ferry**. Ymddengys nad oes enw Cymraeg am y pentref, sy'n gorwedd hanner milltir i'r gorllewin o Saltney ar y B5129, tua 2 filltir i'r gorllewin o ddinas Caer dros y ffin yn Lloegr.

Lleolir Ysgol Gynradd Saltney Ferry yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Geirdarddiad
Enwir y pentref ar ôl y fferi hanesyddol dros Afon Dyfrdwy, fymryn i'r gogledd o'r pentref. Ceir llecyn o'r enw High Ferry ar yr ochr arall i'r afon.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Saltney
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Lamalif

200px|bawd|Clawr *Lamalif*
Cylchgrawn misol *avant-guard* Morocaidd yn yr iaith Ffrangeg oedd ***Lamalif***, a gyhoeddwyd o 1966 hyd 1988. Bu'n llwyfan adnabyddus i feirniaid adain chwith *régime* llym y brenin Hassan II yn y 1970au a dechrau'r 1980au ac yn gyfrwng i drafod sawl agwedd ar ddiwylliant a hanes Moroco.

## Hanes
Sefydlwyd y cylchgrawn ym Mawrth 1966 gan y newyddiadurwraig ac awdures Zakya Daoud a'i gŵr gyda dim ond 20,000 Dirham o gyfalal. Y bwriad oedd rhoi gobaith i'r adain chwith am newid cyfeiriad yng ngwleidyddiaeth a chymdeithas Moroco. Daeth *Lamalif* yn gylchgrawn ymenyddol llwyddiannus a dylanwadol, y tu hwnt i'r disgwyl, gyda chylchrediad o 12,000, gyda nifer o gyfranwyr. 
Llwyddodd *Lamalif* i oroesi'r cyfnod o gyfnyngu llym ar ryddid barn yn y 1970au. Roedd yn barod i feirniadu pawb a phopeth: y pleidiau gwleidyddol, yr undebau llafur, y dosbarth canol, y frenhiniaeth a hyd yn oed y chwith ei hun. Cafwyd erthyglau am hanes Moroco hefyd, i gyd o safbwynt gwleidyddol blaengar a rhyddfrydol. Roedd erthyglau niferus am ddiwylliant Moroco hefyd, yn cynnwys byd ffilm Moroco.

Cafodd y cylchgrawn ei fygythu a'i sensro sawl gwaith. Er gwaethaf ei ddylanwad a'i boblogrwydd, nid oedd sôn am *Lamalif* yn y cyfryngau swyddogol a'r rhai a sensorwyd. O'r diwedd, caewyd y cylchgrawn yn 1988 pan wrthododd y golgyddion ildio i ofynion yr awdurdodau ac am gyfnod disgrifwyd y prif olygydd Zakya Daoud fel "gelyn cyhoeddus".

## Ffynhonnell
*  "Les mille vies de Zakya Daoud" gan Abdeslam Kadiri , ar wefan TelQuel-online.com

Categori:Cylchgronau Ffrangeg
Categori:Cylchgronau Moroco
Categori:Hanes Moroco
Categori:Sefydliadau 1966
Categori:Dadsefydliadau 1988