open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radio Ceredigion

Gorsaf radio ar gyfer glannau Bae Ceredigion oedd **Radio Ceredigion**. Roedd yn darlledu yn y Gymraeg a'r Saesneg ond bu newid yn y sefyllfa yn 2010 dan ei berchnogion newydd, Town and Country Broadcasting.

Mae cyn-gyflwynwyr enwocaf yr orsaf yn cynnwys Geraint Lloyd, Alun Thomas, Rhuannedd Richards, Bodyshaker, Oliver Hides, Aled Haydn Jones, Sian Evans, Marc Griffiths a Terwyn Davies.

## Ffrae diffyg Cymraeg
Dan gytundeb ag Ofcom mae Radio Ceredigion yn fod i drin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal, ond ers iddo gael ei gymryd drosodd gan y cwmni darlledu Town and Country Broadcasting mae wedi cael ei feirniadu gan Gyfeillion Radio Ceredigion ac eraill am ddarlledu "bron yn gyfan gwbl yn Saesneg". Mae Ofcom yn arolygu'r sefyllfa.

## Cyflwynwyr
### Cyflwynwyr Saesneg
*Mark Simon 
*Dave Gould 
**Mikey J*
**Sam the Jazz Man*
*James Southon
*Sarah Bowen
*Craig Williams
*Alan Jones
**Colin the Chef*
*Amanda Painting
*Lucio (Hit 40 UK)
*Mike Davies

### Cyflwynwyr Cymraeg
*Eifion "Bodyshaker" Williams ( Station Manager)
*Meinir Ann
*Dr Glyn Jones
*Raymond Osbourne-Jones
*Lyn Ebenezer
*Robin Jones
*Alun Jenkins
*Alan Jones
*Myfanwy Jones
*Alwyn Jenkins
*Corey Styles
*Carwyn Williams

### Staff Newyddion
*Ceryl Davies

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol  

Categori:Y cyfryngau yng Ngheredigion
Ceredigion
Ceredigion
Ceredigion
Categori:Sefydliadau 1992
Categori:dadsefydliadau 2019
Heart Wrexham

Gorsaf radio ar gyfer Wrecsam a Chaer oedd **Heart Wrexham**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 5 Medi 1983 fel *Marcher Sound* ("*Sain y Gororau*"). Roedd yn rhan o gwmni Global Radio.

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Wrecsam
Capital South Wales

Gorsaf radio ar gyfer Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru yw **Capital South Wales**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 11 Ebrill 1980 fel 'CBC' (Cardiff Broadcasting Company). Rhan o gwmni Communicorp ydyw.

## Cyflwynwyr lleol
*Matt Lissack (Brecwast dydd Llun i dydd Gwener)
*Polly James (Brecwast dydd Llun i dydd Gwener)
*Kally Davies (Prynhawn dydd Sul i dydd Gwener)
*Josh Andrews (Prynhawn dydd Llun i dydd Sadwrn)

## Dolenni allanol
*  [www.capitalfm.com/southwales Gwefan swyddogol]

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1980
Swansea Bay Radio

Gorsaf radio ar gyfer de-orllewin Cymru yw **Swansea Bay Radio** (*Radio Bae Abertawe*).

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 5 Tachwedd 2006.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

## Cyflwynwyr 
*Jay Curtis
*Lee Jukes
*Ceri Langridge
*Louise Apsee
*Mike Doyle
*Tim Cooper
*Helen Enser Morgan

### Tîm Newyddion 
*Sara Andrew
*Sam Burson (Golygydd Rhanbarthol)
*Miranda Devonish
*Natalie Donovan
*Jim Hughes (Gohebydd Gorwellin Cymru)
*Adam Wheeler

## Dolenni allanol 
*  Swansea Bay Radio

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Abertawe
Caer Lêb

Mae **Caer Lêb** yn amddiffynfa neu sefydliad o Oes yr Haearn gerllaw Brynsiencyn yn ne-orllewin Ynys Môn.

Mae dau glawdd pridd gyda ffos rhyngddynt yn amgylchynu darn mwy neu lai hirsgwar o dir. Mae'r clawdd mewnol yn gyfan, a gellir gweld y fynedfa ar yr ochr ddwyreiniol. Credir fod wal cerrig wedi bod ar ben y clawdd yma. Er gwaethaf y cloddiau a'r ffos, mae'r safle ar dir gwastad ac ni fyddai'n hawdd ei amddiffyn; awgrymwyd mai er mwyn statws yr oedd y cloddiau.

Bu cloddio ar y safle yn 1866, a chafwyd hyd i olion tŷ crwn a nifer o adeiladau hirsgwar. Cafwyd hyd i grochenwaith o'r ail, drydedd a'r bedwaredd ganrif, yn awgrymu fod pobl yn byw ar y safle yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Gellir cyrraedd y safle wrth droi i'r dde yn syth ar ôl y troead wrth adael Brynsiencyn  ar y briffordd A4080 i gyfeiriad Niwbwrch.

bawd|dim|Fideo o Gaer Lêb

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cadw
Categori:Llanidan
Categori:Oes yr Haearn yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Llyn Dinam

Mae **Llyn Dinam** yn llyn 24 acer o faint yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

## Disgrifiad
Saif y llyn i'r de o bentref Caergeiliog ac i'r gorllewin o bentref Llanfihangel yn Nhowyn. Ceir nifer o lynnoedd eraill gerllaw, megis Llyn Penrhyn, Llyn Treflesg, Llyn Cerrig Bach a Llyn Traffwll.

## Cadwraeth
Mae rhan o'r llyn yn eiddo i'r RSPB, ac yn ffurfio rhan o warchodfa adar Gwlyptiroedd y Fali; mae amrywiaeth o adar dŵr yn magu yno.

Yn ogystal, dynodwyd Llyn Dinam yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Ynys Môn
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Dinam
BBC Radio 1

Gorsaf radio sy'n darlledu ledled gwledydd Prydain a Gogledd Iwerddon yw **BBC Radio 1**.

Dechreuodd Radio 1 ar 30 Medi 1967.

## Cyflwynwyr
*Chris Moyles
*Jo Whiley
*Edith Bowman
*Scott Mills
*Zane Lowe
*Colin Murray
*Fearne Cotton
*Reggie Yates
*Sara Cox
*Vernon Kay
*Trevor Nelson
*Tim Westwood
*Huw Stephens
*Bethan Elfyn
*Vic Galloway
*Pete Tong
*Annie Mac
*Nihal
*Kelly Osbourne
*Nick Grimshaw
*Steve Lamaque
*Aled Haydn Jones

Radio 1
Categori:Gorsafoedd radio yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1967
Langolen

Mae **Langolen** (Ffrangeg: *Langolen*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. Enwir Langolen ar ôl Sant Collen (tua diwedd y 6g), a gysylltir a thref Llangollen yng Nghymru a mannau eraill yng ngogledd-ddwyrain a chanolbarth Cymru, a hefyd mae'n bosibl â Chernyw.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29110

## Gweler hefyd
* Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Collen (sant)

Sant Celtaidd cynnar oedd **Collen** (fl. diwedd y 6g). Mae'n bosibl fod rhai traddodiadau yn ei gymysgu â sant arall o'r enw Colan/Collen.

## Hanes a thraddodiadau
Yn ôl y testun Cymraeg Canol Diweddar (neu Cymraeg Modern Cynnar) *Buchedd Collen* (copïwyd yn 1536), roedd Collen yn fab i Gwynog, un o ddisgynyddion Caradog Freichfras, ac Ethinen (neu Ethni) ferch Matholwch 'Arglwydd Iwerddon'. Ond yn ôl traddodiad arall roedd yn fab i Betrwn o linach Rhydderch Hael.

Cysylltir Collen â Llangollen yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Dywedir iddo sefydlu eglwys yn Ninbych hefyd. Ceir Castell Collen yn enw ar gaer Rufeinig fechan ger Llandrindod; dywedir fod cerrig y capel wedi cael eu defnyddio yn ddiweddarach i godi Capel Maelog gerllaw. Bu eglwys Rhiwabon yn gysegredig i Gollen ar un adeg cyn cael ei hailgysegru i'r Forwyn Fair. Roedd 'Trallwng Gollen' yn hen enw ar Y Trallwng.

Ceir Sant Colan yng Nghernyw ac enwir cymuned Langolen yn ardal Penn-ar-Bed, Llydaw, ar ei ôl yn ogystal.

Gwylmabsant: 21 Mai.

## Llyfryddiaeth
*"Buchedd Collen", yn *Rhyddiaith Gymraeg: Y gyfrol gyntaf: Detholiad o lawysgrifau 1488-1609*, gol. T. H. Parry-Williams (Caerdydd, 1954)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Llangollen
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Llên gwerin o Gymru
Fionn mac Cumhaill

Roedd **Fionn mac Cumhaill**, hefyd **Finn** neu **Find mac Cumail** neu **mac Umaill**, yn heliwr a rhyfelwr ym mytholeg Iwerddon. Ceir hanesion amdano hefyd ym mytholeg yr Alban ac Ynys Manaw. Mae'r hanesion am was Fionn a'i ddilynwyr, y  Fianna, yn ffurfio'r Cylch Ffenaidd neu *Fiannaidheacht*, llawer ohono yn cael ei gyflwyno fel petai'r stori'n cael ei hadrodd gan fab Fionn, y bardd Oisín.

Mae *Fionn* neu *Finn* yn lysenw yn hytrach nag enw, yn cyfateb i'r enw Cymraeg "Gwyn". Ei enw pan yn blentyn oedd Deimne, ac mae nifer o hanesion yn adrodd sut y cafodd ei lysenw pan droes ei wallt yn wyn yn gynamserol. Credir fod Fionn yn cyfateb i'r cymeriad mytholegol Cymreig Gwyn ap Nudd, ac i'r duw Celtaidd cyfandirol Vindos.

Pan oedd yn ieuanc bu Fionn yn ddisgybl i'r bardd a derwydd Finn Eces neu Finnegas, ger Afon Boyne. Treuliodd Finneces saith mlynedd yn ceisio dal "eog doethineb", oedd yn byw mewn pwll yn yr afon. Byddai'r sawl a fwytai'r eog yma yn berchen ar yr holl wybodaeth yn y byd. Yn y diwedd, daliodd Finneces yr eog a gorchymynodd i Fionn ei goginio iddo. Wrth wneud, llosgodd Fionn ei fawd ar yr eog, a rhoddodd ei fawd yn ei geg, gan lyncu darn o groen yr eog, gan ddod yn berchen yr holl wybodaeth yn lle ei feistr. Mae'r hanes yma yn debyg iawn i'r stori am Ceridwen a Gwion Bach yn Hanes Taliesin.

Cymerodd y mudiad cenedlaethol chwylfroadol Y Frawdoliaeth Ffenaidd, neu'r "Ffeniaid", eu henw o'r chwedlau yma. Daw'r ffurf Albanaidd  **Fingal** o'r fersiwn o'r stori ar ffurf cerdd epig Ossian a gyhoeddwyd gan James Macpherson yn y 18g.

Categori:Arwyr
Categori:Mytholeg Wyddelig
James Macpherson

Roedd **James Macpherson** (27 Hydref 1736 – 17 Chwefror 1796; Gaeleg yr Alban: '''Seumas Mac a' Phearsain''') yn fardd o'r Alban sy'n fwyaf adnabyddus fel "cyfieithydd" y farddoniaeth yr hawliai ei bod wedi ei chyfansoddi gan Ossian.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Ruthven ym mhlwyf Kingussie, Badenoch, Swydd Inverness, yn Ucheldiroedd yr Alban. Yn 1753, gyrrwyd ef i astudio i Aberdeen. Aeth i Gaeredin am flwyddyn, ond nid oes sicrwydd a aeth i'r brifysgol yno. Ysgrifennodd lawer o farddoniaeth yn y cyfnod yma, a chyhoeddwyd peth yn ddiweddarach fel *The Highlander* (1758).

Wedi gorffen ei addysg dychwelodd i Ruthven a bu'n dysgu yn yr ysgol yno. Dechreuodd gasglu barddoniaeth Gaeleg ac yn 1760 cyhoeddodd *Fragments of Ancient Poetry collected in the Highlands of Scotland*.

Cododd Dr Hugh Blair dysteb i'w alluogi i barhau a'r gwaith o gasglu barddoniaeth, a bu'n teithio o gwmpad gorllewin Swydd Inverness a'r ynysoedd. Yn 1761 cyhoeddodd ei fod wedi darganfod barddoniaeth epig am *Fingal* (yn cyfateb i Fionn mac Cumhaill ym mytholeg Iwerddon) wedi ei ysgrifennu gan Ossian, Yn Rhagfyr y flwyddyn honno cyhoeddodd  *Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language*.

Yn 1764 aeth i Pensacola, Florida fel ysgrifennydd i'r Cadfridog Johnstone. Ffraeodd a'r cadfridog ddwy flynedd yn ddiweddarach ac ymddiswyddo, ond cafodd gadw ei gyflog fel pensiwn. Ysgrifennodd nifer o lyfrau, yn cynnwys *Original Papers, containing the Secret History of Great Britain from the Restoration to the Accession of the House of Hanover*. Aeth i'r Senedd fel Aelod tros Camelford ac yn ddiweddarach prynodd stad yn Swydd Inverness, lle bu farw.

## Dylanwad "Ossian"
Daeth y farddoniaeth gan "Ossian" yn eithriadol o boblogaidd trwy ran helaeth o Ewrop, ac roedd yn un o'r elfennau pwysicaf yn y diddordeb cynyddiol yn y Celtiaid. Roedd rhai, yn enwedig yn Lloegr, yn haeru mai gwaith MacPherson ei hun ydoedd. Y farn gyffredinol yn awr yw fod MacPherson wedi darganfod rhywfaint o farddoniaeth draddodiadol ar y pwnc, ond mai ef oedd wedi eu gwneud yn un gerdd a'u haddasu'n sylweddol i apelio i'w oes ei hun; creadigaeth Macpherson yw'r gerdd *Fingal* felly, nid "Ossian".

## Llyfryddiaeth
* *Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language* (1761).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1736
Categori:Marwolaethau 1796
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Categori:Ysgolheigion Gaeleg
Magdalensberg

bawd|250px|Cloddio archaeolegol yn Magdalensberg: Virunum I

Mae **Magdalensberg** (1,059 m) yn fynydd yn Kärnten yn Awstria, sydd hefyd yn safle archaeolegol pwysig. Ceir yma weddillion *oppidum* neu ddinas gaerog Geltaidd, ac mae cloddio archaeolegol wedi darganfod llawer o gelfi o'r cyfnod Celtaidd diweddar a'r cyfnod Rhufeinig cynnar. Darganfuwyd Forum, tai, baddondai ac amddiffynfeydd. Credir mai'r safle yma oedd Noreia, prifddinas teyrnas Noricum, a enwyd ar ôl y dduwies Noreia.

Ar ben y mynydd mae allor o'r cyfnod paganaidd ac eglwys Santes Helena a Magdalena. Ceir y cofnod cyntaf am yr eglwys yn 1262 a chafodd ei hail-adeiladu yn 1462. O'r fan yma ar yr ail ddydd Gwener wedi'r Pasg y mae'r  *Vierbergelauf* ("Taith y Pedwar Mynydd") yn cychwyn, taith o tua 50&nbsp;km i Lorenziberg.
  
## Llyfryddiaeth 
* Gernot Piccottini, Hermann Vetters: *Führer durch die Ausgrabungen auf dem Magdalensberg.* 5., erweiterte und veränderte Auflage. Verlag des Landesmuseums für Kärnten, Klagenfurt 1999, ISBN 3-900575-15-0.

Categori:Bryngaerau
Categori:Safleoedd archaeolegol Awstria
Categori:Y Celtiaid
Alesia

Roedd **Alesia** yn *oppidum* neu dref gaerog yn Ngâl ac yn brifddinas llwyth y Mandubii, llwyth oedd mewn cynghrair gyda'r Aedui. Yn ddiweddarach bu'n dref Rufeinig.

Ers dyddiau yr ymerawdwr Napoléon III mae cloddio archaeolegol wedi bod yn Alise-Sainte-Reine yn Côte-d'Or ger Dijon yn y gred mai yma yr oedd yr Alesia hanesyddol. Yn ddiweddar darganfuwyd arysgrif *IN ALISIIA* ar y safle, a brofodd fod y gred yn gywir.

Oddeutu 52 CC, yn Alesia yr ymladdwyd Brwydr Alesia, y frwydr dyngedfennol pan orchfygwyd Vercingetorix gan Iŵl Cesar. Gyda'r frwydr yma daeth Cesar i bob pwrpas yn feistr Gâl gyfan. Ceir manylion y frwydr yn llyfr Cesar *De Bello Gallico* (Llyfr 7, 68-69). Roedd Vercingetorix a'i lu wedi encilio i Alesia, gan gredu y byddent yn ddiogel yno, ond gosododd Cesar warchae ar y dref. Cododd y Galiaid eraill fyddin fawr i geisio codi'r gwarchae, ac ymatebodd Cesar trwy godi dau gylch o amddiffynfeydd, un i atal amddiffynwyr Alesia rhag dianc ac un arall allanol i amddiffyn yn erbyn y fyddin hon. Mae cloddio ac archwilio lluniau wedi eu tynnu o awyren o Alise-Sainte-Reine wedi cadarnhau hanes Cesar.

Categori:Bryngaerau Ffrainc
Categori:Côte-d'Or
Categori:Gâl
Ben Elton

Comediwr, dramodydd, nofelydd ac actor yw **Ben Elton** (ganwyd 3 Mai 1959).

Cafodd ei eni yn Llundain, mab y ffisegydd Lewis Elton.

## Llyfryddiaeth
### Dramâu
**Gasping* (1990)
**Silly Cow* (1991)
**Popcorn* (1996)
**Blast From the Past* (1998)
**The Beautiful Game* (2000) (sioe cerddorol, gyda Andrew Lloyd Webber)

### Nofelau
:*Stark* (1989)
:*Gridlock* (1991)
:*This Other Eden* (1993)
:*Popcorn* (1996)
:*Blast from the Past* (1998)
:*Inconceivable* (1999)
:*Dead Famous* (2001)
:*High Society* (2002)
:*Past Mortem* (2004)
:*The First Casualty* (2005)
:*Chart Throb* (2006)

### Rhaglenni teledu
:*The Young Ones*
:*Blackadder*
:*Happy Families*
:*Filthy, Rich and Catflap*

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion comedi o Loegr
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Comedïwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr digrif Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Belenus

Duw iachaol Celtaidd hynafol yw **Belenus** (Galeg: *Belenos*, *Belinos*). Addolid Belenus hyd Gorynys yr Eidal i Ynysoedd Prydain, gyda'r brif gysegrfa yn Aquileia. Drwy *interpretatio romana*, cysylltir Belenus ag Apolon, er bod ganddo beth ymreolaeth yn ystod oes y Rhufeiniaid.

## Enw 
### Tystiolaeth 
Mae'r theonym *Belenus* (neu *Belinus*), sy'n ffurf Ladin ar yr Aleg *Belenos* (neu *Belinos*), i'w weld mewn pum deg un arysgrif. Er bod y rhan fwyaf o'r arysgrifau hyn yn Aquileia (Friuli, yr Eidal), prif le ei gwlt, ceir tystiolaeth o'i enw mewn llefydd ymhle y trigai siaradwyr ieithoedd Celtaidd, gan gynnwys Gâl, Noricum, Illyria, Prydain ac Iwerddon.

Mae'r ieithydd Blanca María Prósper yn dadlau mai *Belinos* yw'r enw gwreiddiol siŵr o fod, sydd hefyd i'w weld yn yr enw *Belyn*, sydd hefyd yn enw ar arweinydd Cymreig a fu farw yn 627 AD. Mae amrywiadau eraill ar yr enw yn cynnwys *Bellinus* ac efallai *Belus*. Efallai y bu'r Gwyddelod a'r Brythoniaid hynafol yn ei adnabod yn *Bel*, *Beli*, a *Bile.*

### Etymoleg 
Mae etymoleg y gair *Belenos* dal i fod yn aneglur. Cyfieithir ef yn draddodiadol yn 'y golau' neu 'y llachar', o'r bôn Proto-Indo-Ewropeg **bʰelH-*, 'can, bân, gwyn'. Mae'r theori hwn yn boblogaidd oherwydd y *interpretatio romana* o *Belenos* yn 'Apolon Galiaidd', sy'n dduw ag iddo briodoleddau'r haul.

### Epithedau 
Yng Ngâl a Phrydain hynafol, cysylltwyd Apolon â'r haul ac iacháu. Mae sawl enw arall arno, gan gynnwys *Belenus*, *Vindonnus*, *Grannus*, *Borvo*, *Maponos*, a *Moritasgos*.

Addolid y duw yn Apollo Belenus yn Sainte-Sabine (Bourgogne), lle addolwyd ef gan bererinion sâl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mytholeg Geltaidd
Beli Mawr

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Beli.*
Roedd **Beli Mawr** neu **Beli (Mawr) fab Manogan** yn gymeriad mewn mytholeg Gymreig. Wrth yr enw Lladinaidd ***Belinus filius Minocanni**'', mae'n ymddangos fel brenin Brythoniaid yr Hen Ogledd yn yr *Historia Brittonum* a briodolir i Nennius. Roedd yn dad i Caswallon fab Beli.

Mae'n cael ei enwi ar ddechrau *Cyfranc Lludd a Llefelys*, mewn un o'r cerddi mytholegol a briodolir i'r bardd Taliesin yn Llyfr Taliesin, ac ym *Mreuddwyd Macsen*, lle y dywedir bod Macsen Wledig wedi cymryd meddiant ar Ynys Brydain oddi ar Beli fab Manogan. Yn yr Hen Ogledd, roedd arweinwyr ac arwyr fel Urien Rheged, Gwenddolau a Llywarch Hen yn olrhain eu tras i Feli trwy eu cyndaid Coel Hen. Roedd pob un o deuluoedd brenhinol Cymru, er enghraifft teulu Cunedda, sefydlydd teyrnas Gwynedd, yn hawlio eu bod yn ddisgynyddion i Beli Mawr. Fe all fod yn cyfateb i'r duw Celtaidd Belenus. Dichon hefyd bod enw'r dduwies Geltaidd Belisama yn tarddu o'r un gwreiddyn.

Mewn rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch iddo. Cyfeirir ato fel tad Caswallon a Lludd a Llefelys.

Yn yr *Historia Regum Britanniae*, mae Sieffre o Fynwy yn troi Beli'n *Heli*, a dan yr enw hwnnw y mae cymeriad Beli yn adnabyddus fel ffigwr yn y rhamantau diweddarach am y brenin Arthur yn Ewrop.

## Hynafiad llinach brenhinoedd Cymru 
Awgrymir gan yr awdur Rachel Bromwich y daw llinach brenhinoedd cynnar Cymru o Beli Mawr. Awgrymir gan Ifor Williams y dylid uniaethu Beli Mawr gyda'r duw Galaidd Belenos neu Belinos. Fe wnaeth yr awduron J Koch ac O'Rahilly ddeillio Beli o'r dduwoliaeth Belgios ac yr oedd Belgi Prydain a Gawl yn hawlio Belgios fel eu hynafiad.

Dywed Brut y Tywysogion, *"nur yth iolaf budic veli amhanogan. . . ynys Vel Veli teithiawc oed idi"* ac yn llyfr gwyn y Mabinogion *"Ac y gwerescynnwys (yr amherawdr Macsen) yr ynys ar veli mab Manogan a’e veibon"*. Hynny yw, bod yr ymerawdwr Macsen wedi concro'r ynys oddi wrth Beli fab manogan a'i feibion. Yn Historia Brittonum, dywedir fod Iwl Cesar wedi ymladd yn erbyn *"Dolobellus qui et ipse Bellinus vocabatur, et filius erat Minocanni. Beli fab Mynogan".*

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Hanes traddodiadol Cymru

## Llyfryddiaeth
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, arg. newydd, 1991)
*Meic Stephens (gol) *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1
Categori:Hanes Cymru
Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr)

Roedd **Thomas Edwards**, sy'n fwy adnabyddus fel **Yr Hwntw Mawr** (bu farw 17 Ebrill 1813), yn llofrudd a'r llofrudd olaf i gael ei grogi'n gyhoeddus yn Sir Feirionnydd. (Y dyn olaf i'w grogi'n gyhoeddus ym Meirionnydd oedd John Greenwood a grogwyd am geisio prynu diod yng Ngwesty'r Llew Aur, Dolgellau, gyda papur £5 ffug 15 Mai 1813.)

Er gwaethaf ei enw, ymddengys mai gogleddwr oedd yr Hwntw, ac iddo gael y llysenw oherwydd iddo weithio yn y de am gyfnod. Bu hefyd yn gweithio yng ngwaith copr Mynydd Parys ar Ynys Môn. Dywedir ei fod o faint a chryfder anarferol.

Pan faluriwyd y Cob ym Mhorthmadog gan storm ym mis Chwefror 1812, lai na phedwar mis ar ôl ei hadeiladu, daethpwyd â nifer fawr o weithwyr i'w drwsio, gyda Thomas Edwards yn eu plith. Daeth i wybod fod swm sylweddol o arian yn cael ei gadw yn ffermdy Penrhyn Isaf, heb fod ymhell o Minffordd a gerllaw Portmeirion. Ar 7 Medi 1812, diwrnod pan oedd yn credu fod pawb yn brysur gyda'r cynhaeaf, aeth i'r ffermdy a cheisio agor drôr y seld lle cedwid yr arian. Roedd morwyn ddeunaw oed o'r enw Mary Jones gartref yn paratoi bwyd i'r cynaeafwyr, a daeth i mewn i'r ystafell a dal yr Hwntw. Llofruddiodd yntau hi â gwellaif gneifio.

Parodd y llofruddiaeth ddychryn mawr yn yr ardal, a syrthiodd amheuaeth ar yr Hwntw. Ceisiodd yntau ddianc gyda chriw o ddynion ar ei ôl, a bu ymladdfa wrth iddo geisio croesi Afon Dwyryd. Boddwyd un o'r ymlidwyr, Robert Williams, ewythr i Mary Jones, ond daliwyd yr Hwntw. Gyrrwyd ef i dref Dolgellau yng ngofal chwech cwnstabl, ac wedi ei rwymo ar gefn ceffyl. Er hynny, llwyddodd i ddianc ar y ffordd. Rai dyddiau'n ddiweddarach daliwyd ef gan ŵr o'r enw John Jones, Ynysfor. Aed ag ef i Ddolgellau i'r carchar. Cynhaliwyd yr achos yn ei erbyn yn Llys y Sesiwn Fawr yn y Bala, a chafwyd ef yn euog. Crogwyd ef yn gyhoeddus yn Nolgellau ar 17 Ebrill 1813. Gellir gweld bedd Mary Jones ym mynwent eglwys Llanfrothen.

## Llyfryddiaeth
* T. Llew Jones, "Yr Hwntw Mawr", yn *Gwaed ar eu Dwylo* (Gwasg Gomer, 1966), tt.13–18

Categori:Genedigaethau'r 18fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1813
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llofruddion o Gymru
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o Gymru
Rhamant

Yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol, chwedl arwrol yw **rhamant** (o'r gair Hen Ffrangeg *romanz* sfallai.). Fel rheol mae rhamant yn chwedl hir (rhyddiaith yng Nghymru ond cerddi ar y cyfandir ac yn Lloegr) sy'n adrodd am hynt a helynt marchogion ym myd sifalri ac yn disgrifio eu campau a'u carwriaethau. Yr elfen serch sy'n rhoi i'r gair ei ystyr fwyaf cyffredin heddiw, sef 'stori serch'.

Yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol ceir Y Tair Rhamant sy'n rhan o gorff o ramantau am y brenin  Arthur.

## Gweler hefyd 
* Marchog crwydr
*Y Tair Rhamant
*Chrétien de Troyes


Categori:Ffuglen yn ôl genre
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Termau llenyddol
Eglwys Llaneilian

Lleolir **Eglwys Llaneilian** ym mhentref Llaneilian yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn yn un o eglwysi hynaf yr ynys.

Ceir tair cloch yn nhŵr yr eglwys. Mae ynddi gist dderw gyda'r dyddiad 1667 arni. Yn yr hen amser byddai'r plwyfolion yn rhoi darnau grot trwy'r tyllau yn y gist. Ceir gefeiliau  hir  ac arnynt y dyddiad 1748. Mae'n debyg y defnyddid hwy i gadw'r cŵn draw. Mae darlun o sgerbwd ar y sgrin, ac yn ei ddwylo mae pladur ac arni'r geiriau *Colyn angau yw pechod*. Yn y nenfwd ceir cerfluniau pren lliwgar o ddynion yn chwarae offerynnau cerdd.

## Oriel
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Llaneilian
Llaneilian
Categori:Llaneilian
Plas Newydd

:*Erthygl am y plasdy ym Môn yw hon. Gweler hefyd Plas Newydd (Llangollen) a Plas Newydd (beddrod siambr).*
Plasty Ardalydd Môn ar lan Afon Menai, Ynys Môn yw **Plas Newydd** sydd bellach yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ond a fu am flynyddoedd yn gartref i Ardalydd Môn. Saif y plasty hwn ddwy filltir i'r de-orllewin o Lanfairpwll ar yr A55. Mae'r tŷ'n dyddio yn ôl i'r 14g ac ar agor i'r cyhoedd.

Ym mharc y plas ceir beddrod siambr Neolithig.

## Codi'r tŷ cyntaf
Defnyddiwyd safle'r tŷ gyntaf yn y 13g, a gelwid ef yn "Llwyn-y-Moel". Erbyn 1470 roedd yn perthyn i deulu Griffith, a oedd hefyd yn berchen ar Gastell Penrhyn ger Bangor. Roedd Gwilym ap Griffith wedi etifeddu tiroedd drwy ei briodas â Morfydd, merch Goronwy ap Tudur o Benmynydd. Adeiladodd Robert Griffith y rhannau cynharaf o'r tŷ presennol yn gynnar yn yr 16g ar ffurf 'tŷ neuadd'.

## Gweler hefyd 
* Henry William Paget, Ardalydd 1af Môn
* Henry Paget, 5ed Ardalydd Môn 

## Oriel

File:Plas Newyd, Anglesey - seat of the Earl of Uxbridge.jpeg|Plas Newydd, Sir Fôn, tua 1790
File:Plas Newydd - the seat of the most noble the Marquis of Anglesey.jpeg|Plas Newydd, tua 1790 gan William Wood, tua 1768-1810
File:Plas Newydd - the seat of the Marquis of Anglesey. From near the column.jpeg|Plas Newydd tua 1850

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Llanddaniel Fab
Newydd
Gwraig

Dynes briod (fel rheol), cymhares gŵr, ydy **gwraig**. Mwy ar lafar, gall olygu dynes mewn oed neu unrhyw oedolyn ifanc benywaidd sydd wedi colli ei gwyryfdod.

Categori:Merched
Tyrbin gwynt

model E-66 yn yr Almaen.]]
Mae **tyrbin gwynt** yn ddyfais i droi'r ynni cinetig a geir yn y gwynt yn ynni mecanyddol. Defnyddiwyd y felin wynt mor bell yn ôl â 200 C.C.C yn Iran.
Os yw'r ynni mecanyddol yma yn cael ei ddefnyddio yn uniongyrchol, er enghraifft i weithio pwmp neu i droi cerrig melin i falu ŷd, gelwir y ddyfais yn felin wynt. Y defnydd mwyaf cyffredin ar dyrbin gwynt heddiw yw i gynhyrchu trydan, a chyda'r pwyslais ar gynhyrchu trydan mewn dulliau nad yw'n ychwanegu at gynhesu byd-eang, mae'r defnydd o'r rhain wedi ehangu yn fawr.
bawd|dim|260px
Maent hefyd wedi creu llawer o ddadlau, gyda gwrthwynebiad cyhoeddus mawr i rai o'r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol, un ai bod y gwrthwynebwyr yn ystyried eu bod yn difetha harddwch naturiol yr ardal neu am eu bod yn medru lladd cryn nifer o adar. Y duedd yn ddiweddar yw eu lleoli yn y môr yn weddol agos i'r arfordir. Cynllun o'r fath yw fferm wynt arfaethedig Gwynt y Môr, oddi ar arfordir gogledd Cymru, sydd wedi ennyn ymateb beirniadol a gwrthwynebiad ffyrnig gan rai.

## Y tri math gwahanol 
bawd|Y 3 math gwahanol.
Dau fath sydd mewn gwirionedd: yr echel llorweddol a'r echel fertig, ond ceir dau fath fertig, sef y VAWT Savonius, HAWT tal a'r VAWT Darrieus. Y math fertig ydy'r math hynaf a'r mwyaf poblogaidd, bellach.

## Y mwyaf hyd yma 
chwith|bawd|Generadur James Blyth, 1891.
Mae gan yr *Enercon E-126* y gallu i greu 7.58 MW, o drydan; mae'n 198 m (650 tr) o uchder gyda diamedr o 126 m (413 tr). Hwn ydy'r tyrbin cryfaf yn y byd. Fe'i lansiwyd yn 2007.
bawd|Traeth Crosby: un o gerfluniau Antony Gormley, gyda thyrbinau gwynt yn y pellter
Defnyddiodd James Blyth felin wynt fertig i greu trydan ar gyfer ei dy haf yn yr Alban yn 1891.

## Gweler hefyd
*Fferm wynt
*Melin wynt
*Ynni adnewyddadwy

Categori:Aerodynameg
Categori:Peiriannau
Categori:Ynni adnewyddadwy
Henry William Paget

Ardalydd 1af Môn oedd **Henry William Paget** (17 Mai 1768 - 29 Ebrill 1854).  Codwyd cofgolofn iddo ger Llanfairpwllgwyngyll yn 1816.  Ef fu'n gyfrifol am y gwŷr meirch ym mrwydr Waterloo lle cafodd ei glwyfo gan golli un goes.  Yn ogystal â bod yn Ardalydd Môn, bu'n Arglwydd-Raglaw Iwerddon am gyfnod.

Canodd Y Bardd Cocos ambell bennill iddo:

Y Marcwis of Anglesey a gollodd ei glun,
Pe gollith o'r llall fydd gyno fo run!

neu, efallai'r pennill enwocaf:

Y Marcwis of Anglesey, a'i gleddyf yn ei law:
Pe bai'n bwrw glaw, fasa fo ddim yn medru newid llaw!

Dywedir iddo gael affêr gyda gwraig brawd Dug Wellington, sef yr Arglwyddes Charlotte Wellesley.

Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1854
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Minffordd (Penrhyndeudraeth)

:*Am y pentrefan ger Bangor, gweler Minffordd (Pentir).*

Pentref yng nghymuned Penrhyndeudraeth, Gwynedd, Cymru, yw **Minffordd** ().
Saif ar briffordd yr A487 rhwng Porthmadog a Penrhyndeudraeth yng Ngwynedd. Saif ar ochr ddwyreiniol y Cob, sy'n ei gysylltu a Phorthmadog. Mae pentref Portmeirion ychydig i'r de-orllewin.

Datblygodd y pentref fel man i groesi'r Traeth Mawr cyn adeiladu'r cob; gellid croesi ar droed pan oedd y llanw i lawr. Mae Rheilffordd y Cambrian a Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg trwy'r pentref, ac yng ngorsaf Minffordd y gellir newid o un i'r llall. Yn 1812 daeth y pentref i sylw cenedlaethol pan lofruddiwyd Mary Jones, morwyn yn fferm Penrhyn Isaf, gan Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Gorsaf Minffordd
[chwith|bawd|252x252px|[Yr Wyddfa o rheilffordd Ffestiniog gan edrych dros aber Afon Glaslyn]]

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Hanes Minffordd ar wefan BBC Cymru

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Penrhyndeudraeth
Minffordd

Gall **Minffordd** gyfeirio at un o nifer o bentrefi yng Nghymru;

* Minffordd rhwng Porthmadog a Penrhyndeudraeth.
* Minffordd ger Tal-y-Llyn, gerllaw Cader Idris.
Huw Pritchard

Seiclwr proffesiynol yw **Huw Pritchard** (ganed 7 Ionawr 1976 yng Nghaerdydd, Cymru). Rasiodd dros Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1998 yn Kuala Lumpur ac eto ym Manceinion yn 2002. Enillodd y fedal arian yn y Ras Scratch 20&nbsp;km, y Cymro cyntaf erioed i ennill medal ar y Trac yn y Gemau.

## Canlyniadau
### Trac
;1999
:1af Scratch 20km, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:2il Ras Bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
;2002
:2il Madison Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Kieran Page o dîm SP Systems)
:2il Ras Scratch 20km, Gemau'r Gymanwlad ym Manceinion
:4ydd Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad ym Manceinion
:4ydd *Pursuit* Tîm 4000m, mewn amser o 4m25.029 Gemau'r Gymanwlad ym Manceinion (gyda Paul Sheppard, Will Wright, Joby Ingram-Dodd)
;2003
:1af Madison Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda James Taylor o glwb City of Edinburgh)

### Ffordd
;1997
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ffordd Prydain Iau
;1999
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru
;2000
:1af Stage 7 Tour of Serbia
:2il Lancaster Mercedes GP
:3ydd Archer GP
;2003
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru

## Dolenni allanol
http://m2002.thecgf.com/results/default.asp?ath=9284  Proffil ar wefan Gemau'r Gymanwlad 2002

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Seiclwyr o Gymru
Katie Curtis

Seiclwr trac o Gymru ydy **Catherine Rachel "Katie" Curtis** (ganwyd 1 Tachwedd 1988 yng Nghaerdydd). Dechreuodd rasio gyda chlwb plant y Maindy Flyers yng Nghaerdydd cyn ymuno â'r clwb Cardiff Ajax. Mae'n aelod o dîm gwledydd Prydain ar y Rhaglen Datblygu Olympaidd, bu'n rasio dros Team Halfords Bike Hut a bellach gyda'r Podium Ambition Pro Cycling pan nad yw'n rasio dros ei gwlad.

Mae'n dal Record Tandem 'Standing Start' 5 Km Merched ynghyd â Alex Greenfield, gydag amser o 7 munud 4.424 eiliad. Gosodwyd y record yn Velodrome Casnewydd ar 10 Mehefin 2004.

Cafodd ei deiagnosio o fod a'r Clefyd Crohn arni a dechreuodd hyfforddi seiclwyr eraill yn Velodrome Cenedlaethol Cymru, Llyswyry, Casnewydd.

## Canlyniadau
### Trac
;2004
:4ydd Treial Amser 500m Merched Gemau'r Gymanwlad Iau
:7fed Ras Bwyntiau Merched Gemau'r Gymanwlad Iau

;2005
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Scratch Merched Iau
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched Iau
:3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Sbrint Merched Iau

;2006
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched Iau
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Scratch Merched Iau
:2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched

;2007
:1af Pencampwriaeth W.C.R.A. 'Derny Paced' Merched
:3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol 'Derny Paced' Merched
:8fed Ras Scratch, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

### Ffordd
;2007
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Ffordd (Cymru)
:3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Criterium

## Dolenni allanol
*http://www.britishcycling.org.uk/web/site/BC/gbr/GBRiderInfo/Curtis_Katie_Bio.asp  Proffil ar wefan Seiclo Prydain
*Cyfweliad gyda Cycling Weekly

Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1988
Lligwy (siambr gladdu)

Mae **Llugwy** neu **Lligwy** yn siambr gladdu gerllaw Moelfre, Ynys Môn, sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 2500 CC. Mae'n siambr gladdu sylweddol o ran maint, gyda charreg uchaf anferth. Nid yw'n uchel iawn, gan bod y cerrig sy'n cynnal y garreg yma yn weddol isel, a'r siambr wedi ei chreu trwy gloddio'r graig oddi tanodd. Cyfeirnod OS: SH501860.

Bu cloddio archeolegol yma yn 1909, a darganfuwyd gweddillion rhwng 15 a 30 o unigolion ynghyd â chrochenwaith oedd yn awgrymu fod y siambr yn dyddio o ran olaf y cyfnod neolithig.

Mae gweddillion Din Lligwy o'r cyfnod Rhufeinig gerllaw.

bawd|dim|Siambr gladdu Llugwy

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Siambrau claddu
Pant y Saer

Mae **Pant y Saer** yn siambr gladdu gerllaw Benllech ar Ynys Môn sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 3000 C.C. i 2500 C.C. (). Mae'n siambr gladdu fechan, ac mae'r garreg uchaf wedi llithro tua'r dwyrain ac yn gorwedd ar ongl. Mae'r cerrig neu garreg ar yr ochr orllewinol wedi diflannu. Gelwir y math yma o siambr yn feddrod siambr (lluosog: beddrodau siambr) ac fe gofrestrwyd  y feddrod hon fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: AN004.

Bu cloddio archaeolegol yma yn 1875 ac yn 1932. Cafwyd hyd i weddillion 54 o bobl, gwŷr, gwragedd a phlant, yn y siambr, sy'n awgrymu ei bod wedi ei defnyddio dros gyfnod hir. Roedd rhai darnau o grochenwaith hefyd.

Gellir cyrraedd y safle wrth droi i'r chwith yng nghanol Benllech ar y ffordd B5108 i gyfeiriad Brynteg. Hanner milltir ymlaen mae llwybr cyhoeddus yn arwain rhwng dau dŷ, ac mae'r llwybr yma yn arwain heibio'r siambr gladdu, er nad yw'r arwyddion yn cyfeirio at y siambr.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Camera

250px|bawd|Camera Olympus E-420 DSLR gyda lens crempog 25mm.
[bawd|Camera stiwdio o'r [19g gyda megin i ffocysu]]
Mae **camera** yn cael ei ddefnyddio i gofnodi lluniau neu ddelweddau ac yn ddibynnol, fel arfer, ar olau. Gall y lluniau hyn fod yn statig neu'n symudol, fel fideo, a chael eu cynhyrchu ar ffilm, ar negydd, ar bapur neu mewn fformat digidol. Gall hefyd gael ei drosglwyddo i gyfrwng arall. Daw'r gair o'r Lladin am "ystafell dywyll", sef dull cynnar o greu delwedd gyda golau'r haul, sef y *camera obscura*, un o gyndeidiau'r camera digidol modern.

Gall y camera weithio gyda golau o'r sbectrwm weladwy neu gyda rhannau eraill o'r sbectrwm electromagnetig. Gan amlaf, mae gan camerâu gafn caeëdig gydag agorfa (yr *aperture*, neu dwll bychan) er mwyn i olau fynd i mewn i'r camera ac yna arwyneb recordio er mwyn cipio'r olau. Mae ganddo hefyd lens o flaen yr agorfa i gasglu'r golau a'i ffocysu ar yr arwyneb recordio.

## Cyfeiriadau

Categori:Ffotograffiaeth
Ardalydd Môn

bawd|Henry Paget, 4ydd Ardalydd Môn tua 1885
Crëwyd y teitl **Ardalydd Môn** yn 1815, yn dilyn Brwydr Waterloo, ar gyfer Henry William Paget, gynt yn Iarll Uxbridge.

Y rhai sydd wedi dal y teitl hyd yn hyn yw:

*Henry William Paget Ardalydd cyntaf Môn (1768–1854)
*Henry Paget, 2il Ardalydd Môn (1797–1869)
*Henry Paget, 3ydd Ardalydd Môn (1821–1880)
*Henry Paget, 4ydd Ardalydd Môn (1835–1898)
*Henry Paget, 5ed Ardalydd Môn (1875–1905)
*Charles Paget, 6ed Ardalydd Môn (1885–1947)
*George Paget, 7fed Ardalydd Môn ( g. 1922 )

Yr aer i'r teitl yw Charles Alexander Vaughan Paget, Iarll Uxbridge ( g. 13 Tachwedd 1950 )

Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Ynys Môn
Immram Brain

Mae **Immram Brain** (neu **Imram Brain**, "Mordaith Bran"; teitl llawn: **Immram Brain maic Febail**) yn chwedl Hen Wyddeleg am fordaith arallfydol gan yr arwr Bran maic Febail (Bran fab Febail). Mae'n gyfuniad o ryddiaith a barddoniaeth. Tybir ei bod yn dyddio o'r 8g ac felly'n un o'r testunau hynaf yn llenyddiaeth Wyddeleg. Mae'n cyfuno elfennau mytholegol cynnar gyda syniadau Cristnogol. Ceir y testun hynaf yn llawysgrif Druim Snechta.

Naratif sy'n adrodd hanes mordaith (*immram*: yn lythrennol "rhwyfo", sef 'mordaith') gan Bran a geir yn y chwedl. Mae'n dechrau gydag ymddangosiad merch ryfeddol yn llys yr arwr. Wedi'i chlymu o'i chwmpas mae ganddi ddarn o bren sy'n creu cerddoriaeth ber a swynol. Cangen o goeden afalau sy'n tyfu yng ngwlad hud a lledrith Emain Ablach ydyw.

Pan ddiflanna'r ferch a'r gangen penderfyna Bran fynd allan ar fordaith gan gymryd gyda fo gwmni o 27 o gydymdeithion i geisio darganfod yr ynys hud. Ar ôl deuddydd ar y môr maent yn cyfarfod Manannán mac Lir sy'n eu hebrwng i ynys lawn o bobl dedwydd. Dyma'r Tír na n-Óg enwog, 'Gwlad Ieuenctid'. Wedyn fe ânt yn eu blaenau i ynys arall lle ni cheir ond merched hardd. Yna y treuliant nifer o flynyddoedd mewn dedwyddwch pur ond nid yw'r amser yn ymddangos iddynt ond fel blwyddyn.

Ond mae Nechtan, un o gydymdeithion Bran, yn dechrau hiraethu i weld Iwerddon eto ac maent yn dechrau ar y fordaith adref. Mae brenhines yr ynys yn ymbil arnynt i beidio mynd ac yn eu rhybuddio i beidio gosod troed ar dir Iwerddon. Ond pan gyrhaeddant Iwerddon ni all Nechtan beidio â neidio i'r lan. Ar unwaith dyma fo'n troi'n llwch fel petasai'n farw ers blynyddoedd. Mae Bran a gweddill ei griw yn ffarwelio ac Iwerddon ac yn dychwelyd i'r ynys ddedwydd ar ôl adrodd ei hanes, o'r llong, i gwmni o Wyddelod ar y tir.

## Llyfryddiaeth
### Testun
*T. Gwynn Jones (cyf.), *Awen y Gwyddyl* (Caerdydd, *Cyfres y Werin*, 1922). Cyfieithiad rhydd o un o'r cerddi.
*S. MacMathúna (gol.), ''Bran's Journey to the Land of Women* (Tübingen, 1985)
*Kuno Meyer (gol.), *The Voyage of Bran* (Llundain, 1895; adargraffiad Gwasg Llanerch, 1994)
### Darllen pellach
*K. McCone, *Pagan Past and Christian Present in Early Irish Literature* (Maynooth, 1990)
*J. E. Caerwyn-Williams, *Traddodiad Llenyddol Iwerddon'' (Caerdydd, 1958)

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Immram

Dosbarth o chwedlau arbennig yn llenyddiaeth Wyddeleg yw **immram** neu **imram** (yn llythrennol "rhwyfo", sef 'mordaith', 'mordaith a wneir o wirfodd'). Yn y dosbarth hwn ceir chwedlau sy'n adrodd hanes mordeithiau i ynysoedd rhyfeddol sy'n gorwedd y tu hwnt i'r byd cyffredin. Ceir dosbarth arall o chwedlau am fordeithiau, yr *echtrae*, sy'n perthyn yn agos i'r *immramau*.

Mae'r *immramau* mwyaf adnabyddus yn cynnwys,
**Immram Brain* (Mordaith Bran)
**Immram Curaig Maíle Dúin* (Mordaith Cwch Mael Duin)

Perthyn i'r dosbarth hwn hefyd, er ei bod yn destun Lladin, mae *Navigatio Sancti Brendani* (Mordaith Sant Brendan).

### Ffynhonnell
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Gwasg Boydell, 1997)

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg Iwerddon
Categori:Mytholeg Wyddelig
Remscéla

Yn llenyddiaeth Wyddeleg gynnar, dosbarth traddodiadol o chwedlau rhagarweiniol i'r *Táin Bó Cúailnge* yw'r ***remscéla***. Fel y *Táin* ei hun mae'r *remscéla* i gyd yn perthyn i Gylch Wlster ac yn cael eu gosod mewn amser (dychmygol) ychydig cyn y *Tain*, fel math o gyflwyniad neu ragarweiniad iddo.

Mae'r term *remscéla* i'w gael yn *Lebor Laigneach* (*Llyfr Leinster*) a *Llyfr Melyn Lechan*. Er nad ydyw pob un o'r *remscéla* yn "rhagarweiniol" maent i gyd yn ymwneud i ryw raddau neu'i gilydd â chynllun y *Táin* ac felly'n rhan o gylch o chwedlau arbennig sy'n perthyn i'r epig enwog.

Mae'r *remscéla* yn cynnwys:
**Aislinge Oenguso* (Breuddwyd Oengus)
**Compert Chon Culáinn* (Geni Cú Chulainn)
**Compert Chonchobuir* (Geni Conchobar)
**De chophur in da muccida* (*Cophur* y ddau feichiad)
**Echtrae Nerai* (Anturiaethau Nera)
**Longas mac nUislenn* (Alltudiaeth meibion Uisliu)
**Táin Bó Froích* (Cylch gwartheg Froech)
**Tochmarc Emire* (Canlyn Emer)

### Ffynhonnell
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Gwasg Boydell, 1997)

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Geltaidd
Llyfr Leinster

200px|bawd|Un o dudalennau Llyfr Leinster
Llawysgrif Wyddeleg ganoloesol yw **Llyfr Leinster** (Gwyddeleg: ***Lebor Laignech***). Mae'n un o'r llawysgrifau Gwyddelig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr. Cafodd ei henwi'n *Lebor Laigneach* gan yr ysgolhaig Celtaidd Eugene O'Curry.

Mae haenau hynaf y llawysgrif i'w dyddio i tua'r flwyddyn 1160. Mae eu 187 tudalen memrwn yn cynnwys testunau cynnar o rai o drysorau pennaf llenyddiaeth Wyddeleg, yn cynnwys *Lebor Gabála Érenn* (Llyfr Cipio Iwerddon), sawl fersiwn o'r *Dinnsenchas*, y *Táin Bó Cúailnge* a detholiad o chwedlau o Gylch Wlster.

Cafodd yr ysgolhaig o Gymro Edward Lhuyd weld y llyfr yn 1700. Ers 1782 fe'i diogelir yn Ngholeg y Drindod, Dulyn.

## Llyfryddiaeth
### Testun
*R. Atkinson (gol.), *The Book of Leinster* (Dulyn, 1880)
*R. I. Best, O. Bergin *et al.* (gol.), *The Book of Leinster*, 6 cyfrol (Dulyn, 1954-83)
### Cefndir
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Gwasg Boydell, 1997)

Categori:Llawysgrifau Gwyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Uwch Aeron

:*Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).*
**Uwch Aeron** oedd un o dri chantref Ceredigion yn yr Oesoedd Canol.

Roedd yn gorwedd yn y canol rhwng cantrefi Penweddig i'r gogledd ac Is Aeron i'r de (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml). Gorweddai Uwch Aeron i'r gogledd i Afon Aeron tra gorweddai Is Aeron i'r de ohoni.

Rhennid y cantref yn dri chwmwd:
* Mefenydd
* Anhuniog
* Penardd

I'r dwyrain roedd Uwch Aeron yn ffinio â chantref Buallt (Buellt) a Chwmwd Deuddwr ym Mhowys ac yn cyffwrdd a rhan ogleddol y Cantref Mawr yn Ystrad Tywi i'r de-ddwyrain.

Roedd canolfannau pwysicaf y cantref yn cynnwys clas hynafol Llanddewi Brefi, a gysylltir ag un o wyrthiau Dewi Sant, a safle Abaty Ystrad Fflur.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Is Aeron

:*Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).*
**Is Aeron** oedd un o dri chantref Ceredigion yn yr Oesoedd Canol. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o Deheubarth ac erbyn heddiw mae'n rhan o sir Ceredigion.

Roedd yn gorwedd yn ne teyrnas Ceredigion rhwng cantref Uwch Aeron i'r gogledd i afon Aeron ac Emlyn (Dyfed) a'r Cantref Mawr i'r de. Gorweddai Uwch Aeron i'r gogledd i Afon Aeron tra gorweddai Is Aeron i'r de ohoni. Yn y gorllewin roedd ganddo arfordir hir ar lan Bae Ceredigion (o safle Aberteifi heddiw i fyny i Aberaeron i'r gogledd).

Rhennid y cantref yn dri chwmwd:
* Mabwnion (neu 'Mebwynion')
* Caerwedros
* Gwynionydd (neu 'Gwinionydd')
* Is Coed (neu 'Iscoed')

Gwynionydd a'i dir ffrwythlon a'i coedydd oedd y cwmwd mwyaf dewisol nid yn unig yn Is Aeron ond yng Ngheredigion gyfan.

Roedd canolfannau pwysicaf y cantref yn cynnwys cestyll fel Crug Mawr (Is Coed) a'r hen ganolfan eglwysig ym Mangor Teifi. Ger Ystrad Aeron roedd lleiandy Llanllŷr, a sefydlwyd gan Yr Arglwydd Rhys tua'r flwyddyn 1180. Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol dominyddwyd yr ardal gan tref newydd Aberteifi, oedd yn ganolfan bwysig i'r Normaniaid.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ceredigion
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Categori:Teyrnas Deheubarth
Merch

[bawd|300px|Dwy ferch o ardal Urawa, [Japan. Mae'r ferch fach ar y chwith yn ferch i'r ferch sydd ar y dde!]] 
Benyw ifanc yw **merch** (plentyn neu rhywun yn eu harddegau'n bennaf), mewn cyferbyniad i fachgen, sef gwryw ifanc.

Defnyddir hefyd y gair **hogan**, a **geneth** (lluosog: **genod**), yn y gogledd i gyfeirio at benyw ifanc yn gyffredinol. Ond yn y cyd-destun hwn y defnyddir y gair yn unig, yn wahanol i'r gair 'merch' sydd â defnydd gwahanol mewn sawl cyd-destun fel y disgrifir isod.

## Defnydd y term
Defnyddir y term merched hefyd i gyfeiro at fwy nag un ddynes, megis yn yr enw 'Merched y Wawr'. Fe'i defnyddir hefyd i gyfeirio at ddynes ifanc fel mater o barch, gan fod y gair dynes yn aml yn rhoi'r argraff o berson hŷn. Mae hyn i'r gwrthwyneb i'r term bachgen, na ddefnyddir i gyfeirio at ddyn ifanc fel rheol.

Ceir yn ogystal y term "hen ferch" i ddynodi dynes ddibriod mewn oed (cf. "hen lanc") a 'merch weddw' i ddynodi merch sydd wedi colli ei gŵr.

### Perthynas
Merch yw'r enw am epil benywaidd rhywun, a mab yw'r gair am epil gwrywaidd. Yn draddodiadol, fe'i defnyddiwyd i ddangos perthynas y person i'w thad neu ei mam yn y ffurf enwi patronymig, fel a wneir hyd heddiw gydag 'ap' (e.e. Huw ap Dafydd), e.e. roedd cymeriad poblogaidd yn Arfon gynt o'r enw 'Marged ferch Ifan'. Un o'r enghreifftiau cynharaf y gwyddom amdani yw 'Elen Luyddog ferch Cystennin', mewn llawysgrif o'r 13g sy'n cofnodi chwedl Macsen Wledig. Fel arfer, 'f' fach a roddir yn hytrach na phriflythyren. Cofier hefyd am 'Franwen ferch Llŷr' yn y Mabinogi (*Llyfr Gwyn Rhydderch*, 14g). Weithiau, newidiai 'merch' yn 'uch'/'ych', megis yn yr enw 'Nest ych Hywel' (1759) neu yn 'ach' fel a geir yn 'Elen ach William' (16g). Ceir enghreifftiau hefyd o enwau matronymig ar ferched.

Mae enghreifftiau eraill yn cynnwys 'merch fedydd' (*god-daughter*), 'merch-yng-nghyfraith' (*daughter-in-law*); ceir 'merch wen' (*stepdaughter*) hefyd, ond 'llysferch' sy'n arferol heddiw. 'Merch fonheddig' ydy dynes o dras, sef boneddiges, a 'merch ordderch' ydy 'merch anghyfreithlon' (cf. hefyd 'merch/mab perth a llwyn').

Categori:Plentyndod
Gwynedd Uwch Conwy

**Gwynedd Uwch Conwy** oedd yr enw a arferid yn yr Oesoedd Canol i gyfeirio at y Gwynedd hanesyddol i'r gorllewin o afon Conwy i'w gwahaniaethu oddi wrth Gwynedd Is Conwy neu'r Berfeddwlad, i'r dwyrain o afon Conwy.

Gwynedd Uwch Conwy oedd tiriogaeth wreiddiol teyrnas Gwynedd. Roedd y Berfeddwlad ar y llaw arall yn rhanedig rhwng mân-deyrnasoedd ac arglwyddiaethau a ddaethant dan reolaeth Gwynedd neu Bowys gyda threigliad amser.

Roedd Gwynedd Uwch Conwy yn cynnwys: 
*Ynys Môn a'i dri chantref, sef Cemais, Aberffraw a Rhosyr
*Arllechwedd
*Arfon
*Llŷn
*Dunoding

Ychwanegwyd Penllyn ar draul Teyrnas Powys ar ddechrau'r 13g a Meirionnydd yn 1256.  Yn ei ffurf derfynol felly, cyfatebai Gwynedd Uwch Conwy i'r hen sir Gwynedd (1974-1996).

## Gweler hefyd
*Gwynedd
*Teyrnas Gwynedd
*Y Berfeddwlad

Categori:Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Afon Aeron

:*Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).*

Afon sy'n llifo o'r dwyrain i'r gorllewin ar draws canol sir Ceredigion yw **Afon Aeron**. Yn yr Oesoedd Canol dynodai'r ffin rhwng cantrefi Uwch Aeron (i'r gogledd o'r afon) ac Is Aeron (i'r de).

Mae'r afon yn tarddu yn ardal y Mynydd Bach, plwyf Blaen Pennal ac yn llifo i'r de gan ddisgyn yn gyflym i ran uchaf Dyffryn Aeron ger Llangeitho. Yno mae'n llifo i'r gorllewin ar hyd y dyffryn heibio i gymunedau bychain fel Capel Betws Leucu, gan ffurfio llawr gweddol llydan i'r dyffryn.

Ger Trefilan mae'n troi ar gwrs i gyfeiriad y gogledd-orllewin, heibio i Giliau Aeron a Llanaeron, lle daw Afon Mydyr i mewn iddi o'r de, i gyrraedd y môr yn Aberaeron lle mae'n ymarllwys i Fae Ceredigion.

Categori:Aberaeron
Aeron
Aeron
Lugh

Roedd **Lugh** (yn gynharach **Lug**, Gwyddeleg modern: **Lú**) yn gymeriad ym mytholeg Iwerddon ac yn ffurf ar y duw Celtaidd a elwid yn Lugus yng Ngâl a Lleu yng Nghymru. Gelwir ef wrth nifer o enwau megis *Lámhfhada* ("law hir") oherwydd ei allu gydag arfau megis gwaywffon (cymharer "Llaw Gyffes" am Lleu) a Lug mac Ethnenn. Enw arall arno yw *Samíldanach* ("deheuig ymhob crefft"). Fe'i cysylltir â gŵyl Lugnasad (Calan Awst).

Ei dad oedd Cian ("Pellter") fab Dian Cécht o'r Tuatha Dé Danann a'i fam oedd Ethniu (Eithne/Enya), merch y cawr Balor, un o'r Fomoriaid; gelwir ef yn **Lug(h) mac Ethnenn** weithiau oherwydd hynny. Yn chwedlau Cylch Wlster mae'n dad i'r arwr Cú Chulainn.

Yn ôl un chwedl, roedd proffwydoliaeth y byddai Balor yn cael ei ladd gan ei ŵyr, felly cadwodd ei ferch, Ethniu, yn garcharor mewn tŵr crisial. Gallodd Cian fynd i mewn i'r tŵr gyda chymorth y dderwyddes Birog, a ganwyd tri phlentyn i Ethniu. Taflodd Balor y tri i'r môr, lle boddodd dau neu droi yn forloi, ond achubwyd Lugh gan Birog, a'i rhoes i Manannán mac Lir yn fab maeth. Mae tebygrwydd yma i'r hanes am eni Lleu Llaw Gyffes a'i efaill Dylan yn chwedl *Math fab Mathonwy*.

Mae gan Lugh ran bwysig yn hanes y Tuatha Dé Danann. Ym mrwydr Mag Tuired (*Cath Maige Tuired*) Lugh sy'n arwain y Tuatha i fuddugoliaeth dros y Fomoriaid.

### Testunau Gwyddeleg sy'n cyfeirio at Lugh
**Lebor Gabála Érenn* - Llyfr y Goresgyniadau
**Cath Maige Tuireadh* - (Ail) Brwydr Magh Tuireadh
**Oidheadh Chlainne Tuireann* - Tranc Plant Tuireann
**Compert Con Culainn* - Cenhedlu Cúchulainn
**Táin Bó Cuailnge* - Cyrch Gwartheg Cŵli
**Baile in Scáil* - Llewyg yr Ysbryd
*Dindshenchas Mydryddol

### Gweler hefyd
*Lugnasad

Categori:Y Celtiaid
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Wyddelig