Hen Ŵr y Mynydd

Drama lwyfan Gymraeg gan Cynan yw ***Hen Ŵr y Mynydd*** sy'n "seiliedig" ar '''The Old Man of the Mountains''' (1946) o waith Norman Nicholson. Cyhoeddwyd y ddrama Gymraeg gan Lyfrau'r Dryw, Llandybïe ym 1949. Drama yw hon sy'n darlunio stori'r Proffwyd Elias o'r *Beibl* "yn erbyn cefndir Cymru heddiw" [1940au]. Ar glawr y ddrama, mae Dewi Llwyd Jones yn nodi "Dylid pwysleisio nad cyfieithiad yw'r gwaith, ond cyfaddasiad grymus sydd yn greadigaeth newydd ynddo ei hunan."

## Cymeriadau 
* Y Gigfran
* Ruth - gwraig weddw ifanc
* Obadiah - stiward Ahab
* Dafydd - llafurwr
* Martha - un o wragedd y pentref
* Rebecca - gwraig Obadiah
* Ahab - tir-feddianwr
* Elias - ffarmwr a bugail
* Ben - mab Ruth
* Lleisiau'r Nant

## Crynodeb 
Rhennir y ddrama yn ddwy ran - y Prolog sy'n cynnwys 4 Act, a'r Epilog: 

* Act 1 - Bwthyn Ruth a'i gardd ar fore o wanwyn, ac yna fisoedd yn ddiweddarach;
* Act 2 - Bwthyn Ruth eto - awr yn ddiweddarach na diwedd Act 1;
* Act 3 - Pen Carmel - cyn toriad gwawr drannoeth;
* Act 4 - Bwthyn Ruth - ychydig oriau wedi Act 3;

Drwy leisiau "Y Gigfran" sy'n trigo "uwchben ar gramen y graig" a "Lleisiau'r Nant" y cyflwynir y stori, byd natur sy'n feirniadol iawn ohonom ni, fel "pobl ddedwydd [...] unwaith yn y cymoedd hyn, / Tylwyth cyfrannog o naws cymdogaeth, / A bendith Dduw arnoch mewn cawod a haul". Ond bellach, cawn ein cyhuddo o reibio'r tir:"Ond yn awr wele boldyn bob yr un gan raib.

Rhwygwch y cnwd fel gwallt oddi ar benglog,

A gyrru ar y ddaear fel caethferch, a gwasgu'r

Dafn olaf o waed o'r pridd a'i droi'n hysb.

Y bryniau, lle bu'ch allorau, yn gen tomennydd,

A'r nentydd, a fu mor bêr, yn warth ysgarthion".Ategir hynny gan Leisiau'r Nant, sy'n ein beirniadu am "Ein baeddu, a'n boddi, / Ein tagu, a'n rhannu'n ffosydd rhwth; / Tipio eich slag ynom, tipio eich slaets, / Llanw ein llynnoedd â rhwbel a rhwd".

Mae'r Gigfran yn ein hatgoffa mai nid dyma'r tro cyntaf i hynny ddigwydd, gan fod "Hyn oll a fu o'r blaen ym mryniau Samaria / Pan oedd Elias yn broffwyd, ac Ahab yn frenin, / A'r bobl yn dostion ac yn cefnu ar Dduw".  Beio "Baal" y mae'r lleisiau, sy'n cael ei ddefnyddio i gynrychioli'r dynol, a'u gweithredoedd. Cyflwynir ni i'r hen ŵr yn nheitl y ddrama, "Elias" sy'n cynrychioli'r proffwyd yn yr adnodau Beiblaidd.

"Obadiah", a'i fab " Dafydd" yw'r ddau ddynol, sy'n cael eu beirniadu gyntaf, pan mae nhw'n cesio torri'r goeden ger bwthyn y weddw "Ruth", er mwyn ei "throi hi'n bres". Cwynai Ruth wrth ei chwaer, "Martha", ac fe ddadlenir nad oes dim yn eiddo i Ruth bellach, ddim hyd yn oed y coed na ffrwythau'r coed, gan bod y "landlord Mr Ahab" yn hawlio popeth. Mae'n amlwg bod pris ar bopeth, gan gynnwys wyau'r ieir, y llaeth, gwlân y defaid a'r menyn, a dadleua Martha fod eu bywydau wedi gwella o'r herwydd. 

Ond daw Elias i herio'r meddylfryd ariannog, gan eu hatgoffa bod pawb yn "atebol i Dduw am herio'i ddeddfau / A halogi'i greadigaeth yn domen-faw". Mae'n eu rhybuddio bod "sychder" mawr ar ddod. Ar gyngor Y Gigfran, ac wedi cysgu "am fisoedd", mae Elias yn deffro i weld y nant wedi sychu a'r byd wedi newid, yn ôl rhybuddion Duw.

Daw'r ddrama i'w phenllanw gyda dewis rhwng "...gras yr Iôr holl rad y tymhorau; / Gweithio, pob un yn ei faes, fel cyd-weithwyr Duw, / A thrin y ddaearen, eich mam, fel mam, nid fel slaf". Y gwrthgyferbyniad fythol rhwng "yr hen draddodiad amaethyddol cefn gwlad" neu "anturiaeth ac arbraw - syniadau newydd a dulliau newydd."

## Cefndir 
Eglura Cynan bod "Mr Nicholson mor garedig â'i ymddiried [...] [iddo] gyfaddasu ei ddrama i'r Gymraeg ac i'r bywyd Cymreig". Aeth yn ei flaen yn y Rhagair i'r ddrama i nodi bod hynny wedi rhoi'r "rhyddid i ganu'r rhannau barddonol megis o newydd yn Gymraeg".

Gwelodd Cynan gynhyrchiad Saesneg o "ddrama ysbrydol, ddwys" Norman Nicholson, *The Old Man of the Mountains* (1946)  mewn theatr fechan ym Mwclai ym 1947. Dyma a'i "gymhellodd" i'w chyflwyno yn Gymraeg. Cafwyd "arbrawf llwyfan" o'r Act Gyntaf yn ystod Wythnos y Pasg, 1948 yn Ysgol Ddrama Caergybi, a'r perfformiad cyntaf o'r ddrama llawn y flwyddyn ganlynol, gan Gwmni Cenedlaethol y Genhinen.

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y gwaith yn gyflawn am y tro cyntaf gan Gwmni Cenedlaethol y Genhinen ym mis Awst 1949. Cyfarwyddyddion Cynan, Dewi Llwyd Jones a Gwilym Treharne; trydanwr C. Robson; effeithiau Avril Hughes; celfi Glyn Roberts; cast:

* Y Gigfran - Raymond Edwards
* Ruth - Ronèe Evens
* Obadiah - Emyr Jones
* Dafydd - Oswald Griffiths
* Martha - Gwyneth Llwyd Jones
* Rebecca - Doris Aethwy Jones / Ellen Wyn Jones
* Ahab - Hugh Pierce Jones
* Elias - Edwin Williams
* Ben - Nora Jones
* Lleisiau'r Nant

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1949
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Theatr Gymraeg y 1950au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru