open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sorgwm deuliw

{{Blwch tacson
| enw = {}*Carpodacus erythrinus*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = 
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth

| regnum = Plantae
| clade = Tracheophytes
| clade = Angiosperms
| clade = Monocots
| order = Poales
| familia = Poaceae

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}} Sorghum
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol = *Sorghum bicolor*

}}

Mae **Sorgwm deuliw** (Lladin: ***Sorghum bicolor***) yn rhywogaeth o laswellt sy'n cael ei gynaeafu am ei rawn (yr had), ac a ddefnyddir fel bwyd pobol, anifeiliaid, ac i gynhyrchu ethanol. Tarddodd Sorgwm yn Affrica, ac mae bellach yn cael ei dyfu'n helaeth mewn rhanbarthau trofannol ac isdrofannol. Sorgwm yw'r pumed grawnfwyd pwysicaf y byd ar ôl reis, gwenith, indrawn a haidd, gyda 59.34 miliwn o dunelli metrig yn cael ei gynhyrchu'n fyd-eang yn flynyddol yn 2018.

Mae *S. bicolor* fel arfer yn blanhigyn unflwydd, ond mae rhai mathau'n lluosflwydd. Tyf mewn clystyrau a all gyrraedd dros 4m o uchder. Gall y grawn amrywio o 2 i 4&nbsp;mm mewn diamedr. Tyfir Sorgwm melys (math arall o Sorgwm) yn bennaf ar gyfer porthiant anifeiliaid, cynhyrchu surop, ac ethanol; maent yn dalach na'r rhai sy'n cael eu tyfu am rawn.

## Cynhaeafu
Prif gynhyrchwyr S. bicolor yn 2011 oedd Nigeria (12.6%), India (11.2%), Mecsico (11.2%), ac Unol Daleithiau America (10.0%).
Mae Sorghum yn tyfu mewn ystod eang o dymheredd, uchder ac mewn priddoedd gwenwynig, a gall adfer tyfiant ar ôl rhywfaint o sychder. Mae ganddo bum nodwedd sy'n ei gwneud yn un o'r cnydau mwyaf gwrthsefyll, mewn cyfnod o sychder:

# Mae ganddo gymhareb arwynebedd gwraidd-i-ddeilen fawr iawn.
# Ar adegau o sychder, mae'n rholio ei ddail i leihau colli dŵr trwy drydarthiad.
# Os bydd sychder yn parhau, mae'n mynd i gysgu yn hytrach na gwywo.
# Mae ei ddail yn cael eu gwarchod gan gwtigl cwyraidd.
# Mae'n defnyddio gosodiad carbon C4 gan ddefnyddio traean o ddŵr yn unig.

Ni ellir bwyta Sorghum oni bai bod y masgl anhydrin (neu'r plisg) yn cael ei dynnu. Yn ystod y fasnach gaethweision drawsatlantig, "yr unig ffordd i gael gwared ar y masg oedd â llaw, gyda morter a phestl, neu ddwy garreg.

## Hanes
Mae'r dystiolaeth archeolegol cyntaf o sorgwm yn Nabta Playa ar lan afon y Nîl Uchaf, c. 8000 CC. Fodd bynnag, mae'r rhain yn sorgwm gwyllt, gyda grawn bach a rachis brau. Credir bod Sorgwm wedi'i ddofi o'r *Sorghum verticilliform* gwyllt rhwng 7000 a 5000 CC, efallai yn nyffryn Afon Niger.

Mae botanegwyr yn ei rannu'n bum math: 
# durra, a ddatblygwyd yn India
# gini, amrywiaeth o Orllewin Affrica sydd angen llawer o law
# caudatwm, wedi'i dyfu gan bobloedd Nilo-Sahara rhwng Llyn Chad ac Ethiopia
# kafir, math sy'n gwrthsefyll sychder a dyfir yn Ne Affrica
# y deuliw / bicolor, y grawn mwyaf cyffredin.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Crop Wild Relatives Inventory
* 

Categori:Grawnfwyd
Amédée Domenech

Chwaraewr rygbi rhyngwladol o Ffrainc oedd **Amédée Domenech**, neu *Le Duc* (3 Mai 1933 &ndash; 21 Medi 2003). Chwaraeodd yn y post piler o ddechrau'r 1950au i ganol y 1960au.

Cafodd ei eni yn Narbonne yn adran Aude. Bu farw yn Brive-la-Gaillarde yn Corrèze.

Cafodd bum deg dau o ddetholiadau i dîm Ffrainc rhwng 1954 a 1963. Yn 2004, ar ôl iddo farw, daeth y “Stadiwm” yn stadiwm Amédée-Domenech fel gwrogaeth i’r cyn chwaraewr rhyngwladol o Briv .

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2003
Hannu Mikkola

Roedd  rasio o'r Ffindir oedd **Hannu Olavi Mikkola** (24 Mai 1942 − 26 Chwefror 2021) yn yrrwr rasio rali o'r Ffindir.

Enillodd Mikkola y Wales Rally GB pedair waith, ym 1978, 1979, 1981 a 1982.

Cafodd Mikkola ei eni yn Joensuu. Roedd e'n pencampwr rali'r byd ym 1983.

## Buddugoliaethau WRC 
:

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gyrwyr rasio o'r Ffindir
Categori:Marwolaethau 2021
Mercedes Capsir

Roedd **Mercedes Capsir** (20 Gorffennaf 1895 - 13 Mawrth 1969) yn ganwr opera soprano coloratwra uchel o Gatalwnia oedd yn cael ei chysylltu â rolau Eidalaidd ysgafn, fel Lucia a Gilda.

## Bywyd a gyrfa 
Ganwyd Mercedes Capsir yn Barcelona, yn yr un tŷ lle ganwyd soprano arall, Maria Barrientos, 12 mlynedd ynghynt. Roedd ei thad yn ganwr bariton yn y theatr a'i mam, Mercedes Tressols hefyd yn soprano operatig uchel ei pharch. Astudiodd (piano, cyfansoddiad a llais) yn y Conservatori Superior de Música del Liceu, cyn gwneud ei ymddangosiad cyntaf yn Genora, ym 1913, fel Gilda yn *Rigoletto*, rôl y bydd yn parhau i fod â chysylltiad agos â hi trwy gydol ei gyrfa.

Ym 1916, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y Liceu yn Barcelona, y Teatro Real ym Madrid, y Teatro Nacional de São Carlos yn Lisbon, y Teatro Colón yn Buenos Aires, yn ogystal ag yn Opera Paris ym 1917. Gilda oedd ei rôl gyntaf ym mhob un o'r tai opera hyn.

Digwyddodd ei début Eidalaidd ym Mologna, fel Rosina yn *Il barbiere di Siviglia*, ac yna Elvira yn *I puritani*, yn Fenis, gyferbyn â Giacomo Lauri-Volpi, ymddangosodd hefyd yn Rhufain, cyn cyrraedd La Scala ym Milan, ym 1924, eto fel Gilda, gyferbyn â'r bariton Carlo Galeffi a'r tenor Miguel Fleta, o dan arweiniad Arturo Toscanini.

Canodd Capsir yn Ewrop yn bennaf, ac mewn repertoire cyfyngedig iawn, roedd rolau eraill yn cynnwys: Amina yn *La sonnambula*, Lucia yn *Lucia di Lammermoor*, a Violetta yn *La traviata*. Cymerodd ran mewn perfformiadau o *Il Re* gan Giordano yn La Scala ym 1929.

Pan ail-agorodd Teatre Liceu, Barcelona ar ôl Rhyfel Cartref Sbaen Mercedes Capsir oedd seren ei opera cyntaf *La Bohème.*

Ymddeolodd Capsir o'r llwyfan ym 1949, rhoddodd ei pherfformiad olaf yn y Liceu yn Barcelona, fel Carolina yn *Il matrimonio segreto.* Ar ôl ymadael a'r llwyfan bu'n athrawes gerdd.

## Marwolaeth 
Bu farw, yn 73 oed, yn Suzzara (Lombardi, yr Eidal). Claddwyd ei gweddillion yn Cementiri de Montjuïc Barcelona.

## Recordiau 
Recordiodd Mercedes Capsir, fersiynau cyflawn o *Il barbiere di Siviglia* a *Rigoletto*, gyferbyn â Riccardo Stracciari a Dino Borgioli ym 1928. Recordiodd hefyd y fersiynau disg cyntaf erioed o *Lucia di Lammermoor* a *La traviata*. Recordiodd y zarzuela Sbaenaidd "Marina" gan Arrieta mewn perfformiad a oedd hefyd yn cynnwys Hipolito Lazaro a Jose Mardones ar gyfer y Columbia Record Co.

## Llyfryddiaeth 
* Alain Pâris, ''Dictionnaire des interprètes et de l'interpretation musicale au XX siècle* (2 gyfrol), Éditions Robert Laffont (Bouquins, Paris 1982, 4ydd arg. 1995, 5ed Edn 2004).
* Roland Mancini a Jean-Jacques Rouveroux, (gwreiddiau. H. Rosenthal a J. Warrack, argraffiad Ffrangeg), *Guide de l'opéra'', Les indispensables de la musique (Fayard, 1995).ISBN&nbsp;2-213-01563-5

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o Sbaen
Categori:Merched o Gatalwnia
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1969
Maria Barrientos

Roedd **María Alejandra Barrientos Llopis** (4 Mawrth 1884 - 8 Awst 1946) yn soprano goloratwra opera o Gatalwnia.

## Bywgraffiad 
Ganed Barrientos yn Barcelona ar 4 Mawrth 1884. yn ddim ond 15 oed, ac yna rôl Marguerite de Valois yn *Les Huguenots*.

Fe’i gwahoddwyd ar unwaith i holl brif dai opera Ewrop, gan ganu yn yr Eidal, yr Almaen, Lloegr a Ffrainc i ganmoliaeth fawr. Fodd bynnag, yn Ne America, yn enwedig yn y Teatro Colón yn Buenos Aires, y mwynhaodd ei berfformiadau mwyaf. Rhoddodd gorau i'w gyrfa dros dro ym 1907 wedi iddi briodi a rhoi genedigaeth i fab. Ni phrofodd y briodas yn un hapus a dychwelodd i'r llwyfan ym 1909.

Gwnaeth Barrientos ei ymddangosiad cyntaf yn yr Opera Metropolitan ar 31 Ionawr, 1916, yn rôl y deitl *Lucia di Lammermoor* gyda Giovanni Martinelli fel Edgardo, Pasquale Amato fel Enrico, a Gaetano Bavagnoli yn arwain. Arhosodd yn ymrwymedig i'r tŷ hwnnw trwy 1920 lle roedd ei rolau eraill yn cynnwys Adina yn ''L'elisir d'amore*, Amina yn *La sonnambula*, Elvira yn *I puritani*, Gilda yn *Rigoletto*, Rosina yn *Il barbiere di Siviglia'', a'r rolau teitl yn *Lakmé* a *Mireille*. Fe bortreadodd yn arbennig Frenhines Shemakha yn *Zolotoy petushok* gan Nikolai Rimsky-Korsakov ar gyfer première yr opera yn yr Unol Daleithiau ar 6 Mawrth, 1918. Daeth ei gyrfa yn y Met i ben ar 1 Mai, 1920 gyda pherfformiad taith o ''L'elisir d'amore'' gyferbyn ag Enrico Caruso.

Parhaodd Barrientos i ymddangos ar y llwyfan mewn rolau coloratwra safonol tan 1924. Yna cyfyngodd ei hun i ddatganiadau, a daeth yn ddehonglydd edmygus o ganeuon Ffrangeg a Sbaeneg.

Canwr oedd Barrientos gyda llais tryloyw offerynnol bron. Gwnaeth set werthfawr o recordiadau ar gyfer Fonotipia Records a Columbia Records.

## Marwolaeth 
Ymddeolodd i dde-orllewin Ffrainc, lle daeth yn chwaraewr bridge cynnig brwdfrydig. Bu farw yn Ciboure ar 8 Awst 1946.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o Sbaen
Categori:Merched o Gatalwnia
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Genedigaethau 1884
Johnny Briggs

Roedd **John Ernest Briggs**, MBE (5 Medi 1935 – 28 Chwefror 2021), neu **Johnny Briggs**, yn actor Seisnig, sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Mike Baldwin yn y gyfres deledu *Coronation Street.

Priododd Caroline Sinclair yn Abertawe ym 1961 (y. 1975) a Christine Allsop ym 1977 (y. 2006).

### Teledu
**Crossroads*, fel Cliff Leyton
**The Saint*
**The Persuaders!*,
**Thick as Thieves*
**No Hiding Place*

### Ffilmiau
**Helter Skelter* (1949) 
**The Lavender Hill Mob* (1951)
**633 Squadron* (1964)
**Carry On Up the Khyber* (1968)
**Man About the House* (1974)
**Carry On England'' (1976)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Kiton

Sefydlwyd **Kiton** ym 1968, yw nod masnach Ciro Paone SpA, cwmni a sefydlwyd ym 1956.

## Hanes 
Sefydlwyd brand Kiton gan Ciro Paone yn Arzano, yn nhalaith Napoli, ym 1968 ac mae'r enw Kiton yn deillio o "chiton", y tiwnig seremonïol a wisgodd yr hen Roegiaid i weddïo ar dduwiau Olympus.

## Cynhyrchu
Mae gan Kiton bum ffatri yn yr Eidal lle mae dillad, esgidiau, dillad nofio, gwregysau, tei ac ategolion ffasiwn yn cael eu cynhyrchu. 

## Cwsmeriaid
Yn rhyfedd iawn mae Kiton yn cynnal lefel uchel iawn o gyfrinachedd ar gwsmeriaid, mae hefyd yn gwisgo tywysogion, actorion, miliwnyddion, fel Silvio Berlusconi a George Clooney.

## Gweler hefyd
* Ffasiwn

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau'r Eidal
Categori:Ffasiwn yn yr Eidal
Julie Gore

Mae **Julie Robin Gore** (ganwyd 5 Awst 1958) yn chwaraewr dartiau o Gymru. Ei llysenw oedd "Ice Cube".

Enillodd y cystadleuaeth Winmau World Masters dwywaith. 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr dartiau o Gymru
Categori:Genedigaethau 1958
Serbia yw Cosofo

[bawd| Graffiti "Cosofo yw Serbia" yn [Kranj, Serbia]]

Slogan Serbeg yw **Косово је србија** neu '***, sef **Cosofo yw Serbia.*' Mae wedi cael ei ddefnyddio yn Serbia ers o leiaf 2004, lledaenwyd y slogan fel ymateb i ddatganiad annibyniaeth Cosofo o Serbia ar 17 Chwefror 2008. Mae’r slogan wedi cael ei ddefnyddio mewn cyfres o brotestiadau, a gan Lywodraeth Serbia. Mae'r slogan wedi ymddangos ar grysau-T ac mewn graffiti ac fe'i gosodwyd ar wefannau sefydliadau Cosofo gan hacwyr yn 2009. Defnyddir y slogan gan Serbiaid ledled y byd. Defnyddiwyd y slogan yn swyddogol gyntaf gan lywodraeth Serbia er mwyn protestio'n erbyn grym pwerau'r Gorllewin.
[de|bawd|200x200px| [Protestiadau Serbia 2008, ar y groesffordd ar y ffordd i Eglwys Gadeiriol Sant Sava ar Chwefror 21, 2008 yn Belgrade]]

## Digwyddiadau 
* Cynhaliwyd rali "Kosovo je Srbija" drefnwyd gan lywodraeth Serbia ar 21 Chwefror 2008 yn Belgrade o flaen y Senedd, gyda thua 200,000–500,000 bresennol. Cafodd Llysgenhadaeth yr Unol Daleithiau ei rhoi ar dân gan grŵp bach o wrthdystwyr. Cynhaliwyd protest fach hefyd yn Llundain a bu 5,000 o wrthdystwyr yn arddangos yn Mitrovica y diwrnod canlynol. Cafodd heddlu Cosofo eu hanafu yn ystod protest gan 150 o gyn-filwyr rhyfel ar groesfan ar y ffin ar 25 Chwefror.
* Digwyddodd protestiadau treisgar gan ddefnyddio’r slogan ym Montenegro ar ôl i’r llywodraeth gydnabod annibyniaeth Cosofo ym mis Hydref 2008.

Pan gytunodd Serbia i drefniant ffiniau integredig, protestiodd grwpiau tu allan i Belgrade gan weiddi "Kosovo je Srbija".

## Cyfeiriadau 
Categori:Cosofo
Categori:Gwleidyddiaeth Serbia
Categori:Y cyfryngau yn Serbia
Lisa Otto

Roedd **Lisa Otto** (14 Tachwedd 1919 - 18 Medi 2013) yn Soprano opera Almaenig. Roedd hi'n yn arbennig o gysylltiedig â rolau soubrette a coloratwra ysgafn.

Yn enedigol o Dresden, bu’n astudio yno yn y Musikhochschule gyda Susanne Steinmetz-Prée. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf, fel Sophie yn *Der Rosenkavalier*, ym 1941 i Gwmni Opera Silesia yn Beuthen, lle y bu tan 1944. Yna canodd yn Nürnberg (1944-45), Dresden (1945-51), ac ymunodd ag Opera Taleithiol Berlin ym 1951, lle’r oedd i aros tan 1985.

Mae hi'n fwyaf adnabyddus am rolau soubrette fel Blondchen yn *Die Entführung aus dem Serail*, Susanna yn *Le nozze di Figaro*, Zerlina yn *Don Giovanni*, Despina yn *Così fan tutte*, a Papagena yn  *Y Ffliwt Hud* y cyfan yn operâu gan Mozart. Ymhlith y rolau nodedig eraill oedd Y Fenyw Gyntaf yn *Y Ffliwt Hud*, Marzelline yn *Fidelio*, Annchen yn *Der Freischütz*, Zerline yn *Fra Diavolo*, Echo yn *Ariadne auf Naxos*, ac ati. Cymerodd ran yn y gwaith o greu rôl y teitl yn *Alkmene* gan Giselher Klebe ac *Der junge Lord* Hans Werner Henze. Ymddangosodd yn westai yn Opera Taleithiol Fienna, Gŵyl Salzburg, La Scala ym Milan, Opera Paris, a Gŵyl Opera Glyndebourne. Gwnaeth deithiau o amgylch yr Unol Daleithiau, De America, a Japan. Fe’i gwnaed yn Kammersängerin (teitl anrhydeddus i gantorion nodedig ym myd opera a cherddoriaeth glasurol mewn gwledydd Almaeneg eu hiaith.) ym 1963.

## Bywyd personol a marwolaeth 
Roedd Otto yn briod â Dr Albert Bind.

Bu farw yn Berlin ar 18 Medi 2013, yn 93 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2013
Moryd Moray

Moryd yng ngogledd-ddwyrain yr Alban sy'n arwain at Fôr y Gogledd yw **Moryd Moray** (Saesneg: *Moray Firth*; Gaeleg yr Alban: *Linne Mhoireibh*). Dyma foryd mwyaf yr Alban. Mae ganddo fwy na 500 milltir (800&nbsp;km) o arfordir sy'n ffinio â thri awdurdod unedol: Cyngor yr Ucheldir, Moray a Swydd Aberdeen. Mae sawl afon yn llifo i mewn i'r moryd, gan gynnwys Afon Ness, Afon Findhorn ac Afon Spey. Mae yna amryw o morydau llai sy'n gilfachau o Foryd Moray, gan gynnwys Moryd Cromarty a Moryd Dornoch.

bawd|canol|375px|Moryd Moray ("Moray Firth" ar y map)

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberoedd yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Categori:Daearyddiaeth Moray
Categori:Daearyddiaeth Swydd Aberdeen
Nan Merriman

Roedd **Katherine Ann "Nan" Merriman** (28 Ebrill 1920 - 22 Gorffennaf 2012) yn Mezzo-soprano operatig Americanaidd.

Yn frodor o Pittsburgh, Pennsylvania, fe berfformiodd gyda'i brawd y pianydd, Vic (J. Victor) O'Brien (llywydd Banc Cenedlaethol Pittsburgh yn ddiweddarach), mewn caffis a chlybiau swper yn ardal Pittsburgh. Astudiodd ganu yn Los Angeles gydag Alexis Bassian  a Lotte Lehmann. Erbyn ei bod yn ugain oed roedd hi'n canu ar draciau sain ffilm Hollywood ac yno y gwelwyd hi gan Laurence Olivier. Dewisodd Olivier hi i fynd gydag ef a'i wraig, yr actores Vivien Leigh, ar daith gyda *Romeo a Juliet*, lle perfformiodd ganeuon yn ystod y newidiadau set.

Defnyddiwyd ei llais mewn dwy ffilm yn serennu’r actores o soprano Jeanette MacDonald, yn gyntaf mewn corws yn *Maytime* (1937), yna mewn unawd fer yn gynnar yn y ffilm ''Smilin 'Through* (1941).

Canodd Merriman lawer o rolau yn fyw ac ar y radio o dan arweiniad Arturo Toscanini rhwng 1944 a 1953, pan oedd ef yn arweinydd Cerddorfa Symffoni NBC. Ymhlith y roliau bu iddi canu oedd Maddalena yn Act IV o *Rigoletto*, Verdi; Emilia yn *Otello*,Verdi; Meistres Page yn *Falstaff'', Verdi a'r "rôl trowsus" - Orfeo yn Act II o *Orfeo ed Euridicea* Gluck. Bu hefyd yn canu ar unig recordiad stiwdio Toscannini o Nawfed Symffoni Beethoven, gyda Cherddorfa Symffoni NBC, ym 1952. Ym 1956 cafodd ei chynnwys fel Dorabella mewn perfformiad La Scala o *Così fan tutte* Mozart, a arweinwyd gan protégé byrhoedlog Toscanini, Guido Cantelli.

Recordiodd Merriman *Das Lied von dêr Erde* gan Mahler dair gwaith, dwywaith gyda'r tenor Ernst Haefliger a'r Gerddorfa Concertgebouw. Arweiniwyd recordiad 1957 gan Eduard van Beinum ar gyfer label Philips, tra arweiniwyd recordiad 1963 gan Eugen Jochum ar gyfer Deutsche Grammophon. Dyfarnwyd Grand Prix du Disque o Académie Charles Cros i'r recordiad olaf hwn. Recordiwyd trydydd recordiad, gyda’r tenor Fritz Wunderlich a Cherddorfa Symffoni NDR o dan yr arweinydd Hans Schmidt-Isserstedt, yn fyw yn Hamburg ym mis Ebrill 1965, a’i ryddhau o dan wahanol labeli.

Cafodd Merriman dderbyniad arbennig o dda yn yr Iseldiroedd, lle cyfarfu a phriodi’r tenor o’r Iseldiroedd Tom Brand, gŵr gweddw â sawl plentyn. Ymddeolodd o berfformio i ofalu am y teulu ym 1965. Bu farw Brand ym 1970. Ar ôl i'r plant tyfu, cynhaliodd sioeau preswyl yn Hawaii a California. Bu farw yn ei chartref yn Los Angeles o achosion naturiol, yn 92.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion opera o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Pobl a aned yn Pittsburgh
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Fiona Caldicott

Roedd Boneddiges ** Fiona Caldicott, DBE, FMedSci** (12 Ionawr 1941 – 15 Chwefror 2021) yn seiciatrydd a seicotherapydd Albanaidd a oedd yn brifathrawes ar Coleg Somerville, Rhydychen rhwng 1996 a 2010. 

Cafodd ei geni yn Troon, yn ferch i'r bargyfreithiwr Joseph Maurice Soesan a'i wraig, y gwas sifil Elizabeth Jane (née Ransley) a derbyniodd ei haddysg yn yr Ysgol i Ferched Dinas Llundain ac yng Ngholeg Santes Hilda, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Bert Dauncey

Roedd **Frederick Herbert Dauncey** (1 Rhagfyr 1871 &ndash; 30 Hydref 1955)  yn asgellwr rygbi'r undeb ryngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd ac a gafodd ei gapio deirgwaith i Gymru. Roedd Dauncey yn sbortsmon amryddawn. Yn ogystal â chwarae rygbi bu'n cynrychioli Cymru mewn tenis a Chasnewydd mewn hoci maes. Bu hefyd yn rasio cerdded fel aelod o Gymdeithas Athletau Casnewydd.

## Bywyd personol 
Ganwyd Bert Dauncey ym Mhont-y-pŵl yn fab i Frederick Stephen Dauncey, cyfreithiwr, a Louisa (née Parry) ei wraig. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg y Brenin Harri VIII yn y Fenni ac roedd yn aelod gydol oes o gymdeithas Hen Fechgyn yr ysgol. Mewn cyfnod pan oedd chware rygbi yn weithgaredd amatur, bu Dauncey yn gweithio fel cyfreithiwr. Ym 1900 priododd Dauncey yn Eglwys y Plwyf, Maendy â Beatrice May Howard-Jones, merch George Inglis Jones, perchennog cwmni llongau a chonswl Prydeinig i Rwmania. Bu iddynt bedwar o blant. Bu farw Dauncey yng Nghasnewydd, yn 83 mlwydd oed.

## Gyrfa rygbi 
Daeth Dauncey i'r amlwg fel chwaraewr Casnewydd, gan ymuno â'r clwb ym 1887. Gwnaeth Dauncey 178 ymddangosiad i Gasnewydd, gan sgorio 94 cais, 9 trosiad ac un gôl adlam. Chwaraeodd Dauncey yn y trichwarterwyr gyda dau chwaraewr rygbi rhyngwladol amlwg o Gymru, Tom Pearson ac Arthur Gould.

Ym 1896 enillodd Dauncey ei gap rhyngwladol cyntaf, pan gafodd ei ddewis i wynebu Lloegr yng ngêm agoriadol Pencampwriaeth y Pedair Gwlad.  Wedi ei osod yn y tîm yn lle Tom Pearson, cyd-aelod o dîm Casnewydd, roedd Dauncey wedi'i leoli ar yr asgell gyferbyn â chap newydd arall, Cliff Bowen. Collodd Cymru 25-0 i Loegr. Ymatebodd y detholwyr o Gymru trwy wneud sawl newid i bac Cymru, ond ar wahân i ddisodli Owen Badger a rhoi ei le i Gwyn Nicholls, gadawyd y trichwarterwyr ar eu pennau eu hunain, gan roi ail gap i Dauncey yn ail gêm y twrnamaint, cartref yn erbyn yr Alban. Cafodd y gêm ei chwarae ym Mharc yr Arfau Caerdydd, rhoddodd dau gais yn yr ail hanner fuddugoliaeth i Gymru dros yr Alban. Chwaraeodd Dauncey ei gêm ryngwladol ddiwethaf, gêm olaf Cymru yn nhymor 1895/96, oddi cartref yn yr Iwerddon, chollodd Cymru o 4 pwynt i 8. Y tymor olynol disodlwyd Dauncey gan ddychweliad Tom Pearson.

### Gemau rhyngwladol 
*  1896
*  1896
*  1896

## Gyrfa tenis 
Chwaraeodd Dauncey denis ar lefel genedlaethol, gan gynrychioli tîm Cymru mewn mân dwrnameintiau. Ym 1906, fe fu'n bartner i bencampwr Wimbledon, May Sutton, mewn gêm dyblau cymysg ym Mhencampwriaeth Tenis Cymru, er iddynt gael eu curo yn yr ail rownd, aeth Sutton ymlaen i ennill pencampwriaeth y merched.

## Gyrfa hoci 
Chwaraeodd Dauncey, fel cyd-chwaraewr rygbi Cymru Theo Harding, hoci maes. Olynodd Dauncey Harding fel capten tîm dynion Clwb Hoci Casnewydd yn ystod tymor 1902. Roedd yn aelod o bwyllgor dewiswyr tîm hoci rhyngwladol Cymru, ac yn ddyfarnwr mewn gemau hoci rhyngwladol.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Frank Mills

Roedd **Frank Matthew Mills** (18 Mawrth 1873 – 18 Chwefror 1925)  yn flaenwr rygbi a chwaraeodd rygbi clwb i Gaerdydd ac Abertawe ac a enillodd 13 cap i Gymru. Roedd yn un o garfan Cymru a enillodd y Goron Driphlyg a'r bencampwriaeth i Gymru am y tro cyntaf ym 1893.

## Bywyd personol
Ganwyd Mills yn Aberpennar, yn blentyn i William Mills, cigydd, a Mary Ann (née Cavill) ei wraig, fe'i haddysgwyd yn..... Mewn cyfnod lle'r oedd rygbi yn gêm amatur roedd yn ennill ei fywoliaeth fel ymgymerydd angladdau. Ym 1898 priododd â Sarah Ann John. Bu iddynt ddwy ferch.
Bu farw ym Mhorthcawl yn 51 oed.

## Gyrfa rygbi 
Er bod Mills wedi chwarae i Aberpennar yn wreiddiol, daeth i'r amlwg fel chwaraewr rygbi pan gynrychiolodd y clwb dosbarth cyntaf Abertawe, yr ymunodd ag ef ym 1892. Yn ystod ei dymor cyntaf yn Abertawe cafodd ei ddewis i chware i Gymru am y tro cyntaf gan ymuno a'r pac gyda'i gyd gapiau newydd, Wallace Watts ac Arthur Boucher. Er bod Watts a Boucher yn chwarae i Gasnewydd, byddai gyrfa ryngwladol Mills yn adlewyrchu eu rhai hwy gan chwarae 11 gêm gyda Boucher a 12 gyda Watts.

Roedd ei ymgyrch gyntaf gyda Chymru yn un wael i'r wlad. Chwaraeodd Mills ym mhob un o dair gêm Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1892, a chollodd Cymru bob un ohonynt. Er gwaethaf hyn, cadwodd y detholwyr ffydd gyda'r tîm ac yn arbennig y blaenwyr, a dalodd ar ei ganfed y tymor olynol, pan enillodd Cymru, dan gapteiniaeth Arthur Gould y Goron Driphlyg am y tro cyntaf yn eu hanes. Chwaraeodd Mills ym mhob un o'r tair gêm, mewn pac a gafodd ei gydnabod am ei bwysau, ei gryfder a'i dactegau sgrymio.

Ail-ddewiswyd Mills ar gyfer Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1894, ond arweiniodd cymysgedd o gyflyrau maes chwarae gwael ac ymladd mewnol ymysg aelodau carfan Cymru at ddwy golled a dim ond un fuddugoliaeth. Ar ddiwedd tymor 1894, nodir bod Mills wedi chwarae o leiaf un gêm i Forgannwg, ochr yn ochr â'i gyd aelod o dîm Abertawe, Billy Bancroft. Y tymor nesaf roedd Mills wedi newid clybiau o Abertawe i Gaerdydd, ond wedi cadw ei safle yng ngharfan Cymru. Trwy chwarae ym mhob un o dair gêm Pencampwriaeth 1895 roedd Mills wedi cynrychioli Cymru mewn 12 gêm ryngwladol yn olynol, a’i gêm olaf i Gymru oedd gêm agoriadol twrnamaint 1896, a welodd Lloegr yn rhedeg saith cais heibio Cymry heb ateb. Collodd dewiswyr Cymru ffydd yn y pac, gan ddod â phum cap newydd i mewn ar gyfer y gêm nesaf. Roedd Mills yn un o'r chwaraewyr a ddisodlwyd ni chafodd cynrychioli Cymru eto.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1892, 1893, 1894, 1895, 1896
*  1892, 1893,, 1894, 1895
*  1892, 1893, 1894, 1895, 1896

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Pobl o Aberpennar
John Dwnn

Roedd **Syr John Dwnn** (neu **Donne** yn Saesneg; c.1420au &ndash; Ionawr 1503) yn llyswr ac yn ddiplomydd o dras Gymreig. Roedd yn aelod o'r teulu Dwnn o Gydweli.

Mae Dwnn yn enwog am iddo gomisiynu triptych a baentiwyd gan Hans Memling yn Bruges, sydd bellach yn yr Oriel Genedlaethol yn Llundain. Roedd yn gefnogwr i Edward IV, brenin Lloegr, yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau. Wedyn, roedd yn ddiplomydd yn yr Iseldiroedd. Roedd o bosib yn bresennol ym mhriodas Charles *le Téméraire*, Dug Bwrgwyn, ym 1468.

## Cyfeiriadau
Categori:Diplomyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1420au
Categori:Marwolaethau 1503
Categori:Pobl o Gydweli
Amee

Mae **Trần Huyền My**, a elwir hefyd yn **AMEE** (ganwyd 23 Mawrth 2000) yn gantores ac actores o Fietnam. Enillodd sylw cynulleidfaoedd gyntaf yn 2019 pan ryddhaodd ei chân gyntaf “*Anh Nha O Dau The*”. Hefyd yn 2019, enillodd ei Grammy Vietnam cyntaf am “Yr Artist Newydd Gorau” yng Ngwobrau Cerddoriaeth Dedication 2019. Mae'r artist sy'n codi wedi cael ei hyfforddi am 4 blynedd a'i ddangos o dan ST.319 Entertainment.

### Senglau 
*2018: *Nếu mai chia tay*, gyda Monstar
*2019: ''Ex's Hate Me *, gyda B Ray a Masew
*2019: *Anh nhà ở đâu thế*, gyda B Ray
*2019: *Phố hàng nong*, gyda Kay Trần
*2019: *Đen đá không đường*
*2019: *Anh đánh rơi người yêu này*, gydag Andiez Nam Trương
*2019: *Dấu yêu vô hình*, gydag OSad
*2019: *Trời giấu trời mang đi* gyda Viruss
*2020: *Giận Muốn Chết Đến Tết Cũng Quên (OST 30 Chưa phải Tết)*, gyda Huỳnh James
*2020: *Gwnewch am gariad*, gyda B Ray a Masew
*2020: *1000x* (*Ngàn lần*), gyda Lou Hoàng a Rhymastic
*2020: *Sao anh chưa về nhà*, gyda Ricky Star
*2020: *Yêu thì yêu không yêu thì yêu*
*2020: *Ex's Hate Me*(Rhan 2)
*2020: *Bachgen Mama*
*2020: * Em ​​bé* gyda Karik
** Từ thích thích thành thương thương*, gyda Hoàng Dũng
*2021: *Tình bạn diệu kỳ*, gyda Ricky Star a Lăng LD
### Albwm 
* 2020: *dreAMEE''

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Amee ar Apple Music
* Amee ar Spotify
* 

Categori:Cantorion o Fietnam
Categori:Genedigaethau 2000
Traddodiadaeth (athroniaeth)

Ffurf ar athroniaeth dragwyddol yw **Traddodiadaeth** sydd yn gweld crefyddau'r byd i gyd yn tarddu o'r un traddodiad cychwynnol. Yn ôl Traddodiadwyr, mae'n bosib i ganfod agweddau o'r grefydd graidd hon (y Traddodiad) yn y sawl ffydd a thraddodiad ysbrydol sydd yn olrhain yn ôl i'r henfyd. Fel mudiad athronyddol cafodd ei hebrwng gan René Guénon yn y 1920au, ac yn ddiweddarach datblygwyd syniadaeth wleidyddol y Traddodiad gan Julius Evola. Mae athronwyr yr ysgol Draddodiadaidd fel rheol yn credu mewn tynghediaeth ac hierarchaeth naturiol, yn groes i fodernedd, ac yn ymdrechu i ddychwelyd at wirionedd metaffisegol y Traddodiad. Cysylltir Traddodiadaeth yn aml ag esoteriaeth a gwleidyddiaeth yr adain dde eithafol.

Yn ôl Guénon, y ffordd orau i archwilio'r Traddodiad yw ymlynu at un ffydd fyw, ac at y diben hwnnw fe drodd yn Fwslim Swffi. Bu rhai o'i ddilynwyr yn canlyn syncretiaeth grefyddol yn hytrach nag un grefydd benodol, yn aml drwy dynnu ar gyfriniaeth o sawl diwylliant. Mae nifer o Draddodiadwyr yn canolbwyntio ar amldduwiaeth Indo-Ewropeaidd fel crefydd gyntefig eu cyndeidiau, ac felly yn troi at Hindŵaeth. Sonir yn aml am gysyniadau Hindŵaidd gan Draddodiadwyr megis hierarchaeth y drefn gast a chylch y pedair oes. Mae eraill yn astudio traddodiadau esoteraidd y Gorllewin, megis dysgeidiaeth y Seiri Rhyddion, mewn ymgais i ganfod gwirionedd y Traddodiad. Mae ysgolheigion gan gynnwys Mircea Eliade wedi defnyddio dulliau gwyddor cymharu crefyddau ac hanesyddiaeth er mwyn astudio oes foreol y Traddodiad.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Mark Sedgwick, *Against the Modern World: Traditionalism and the Secret Intellectual History of the Twentieth Century* (Rhydychen: Oxford University Press, 2004).

Categori:Athroniaeth yr 20fed ganrif
Categori:Athroniaeth yr 21ain ganrif
Categori:Esoteriaeth
Categori:Mudiadau athronyddol
Harry Packer

Roedd **Harry Packer** (9 Medi 1868 – 25 Mai 1946) yn brop undeb rygbi rhyngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd ac a gafodd ei gapio saith gwaith i Gymru. Roedd gan Packer gysylltiad hir â rygbi, fel chwaraewr, dewiswr, swyddog ac ym 1924 roedd yn rheolwr ar dîm teithiol Ynysoedd Prydain i Dde Affrica.

## Cefndir
Ganwyd Packer yn Chipping Norton, Swydd Rhydychen yn fab i John Packer, teithiwr masnachol ac Ellen ei wraig. Symudodd y teulu o Rydychen i ymsefydlu yng Nghasnewydd pan oedd Harry tua 2 oed. Derbyniodd ei addysg mewn dwy ysgol breswyl yn Nyfnaint gan chwarae rygbi ar lefel bechgyn ysgol i Swydd Ddyfnaint ac Ysgol West Buckland.

## Gyrfa rygbi 
Ar ôl ymadael a'r ysgol daeth yn rhan o dîm Casnewydd gan chware i'r tîm yn nhymhorau 1886 a 1887. Yn 1887 symudodd gyda'i waith i Reading, Berkshire a bu'n chware am ddau dymor gyda thîm pêl-droed y gymdeithas yno. Dychwelodd i dref a chlwb rygbi Casnewydd ym 1889.  Dewiswyd ef i gynrychioli Cymru fel rhan o Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1891. O dan gapteiniaeth William Bowen, roedd Packer yn rhan o’r garfan a wynebodd Loegr yng Nghasnewydd yng ngêm agoriadol yr ymgyrch, ond ar ôl i Gymru golli, cafodd Packer ei ollwng o’r tîm. Byddai'n cymryd pedwar tymor i Packer gael ei ail-ddewis, pan gafodd ei ddewis ar gyfer ail a thrydedd gêm Pencampwriaeth 1895 y tro hwn dan arweiniad Arthur Gould. Collodd Cymru gêm yn erbyn yr Alban, ond profodd Packer ei fuddugoliaeth ryngwladol gyntaf yn y gêm yn erbyn Iwerddon ym Mharc yr Arfau Caerdydd.

Dewiswyd Packer ar gyfer holl gemau Pencampwriaeth 1896, ac roedd yn un o ddim ond tri chwaraewr o'r pac i'w cadw ar gyfer gêm yr Alban pan ddaeth y dewiswyr â phum cap newydd i mewn. Chwaraeodd Packer ei gêm ryngwladol olaf y flwyddyn olynol mewn buddugoliaeth gofiadwy yn erbyn Lloegr. Hon fyddai unig gêm y flwyddyn i Gymru ar ôl i'r tîm golli eu statws chwarae rhyngwladol oherwydd y *Achos Gould*

Yn ogystal â rygbi roedd Packer hefyd yn cystadlu'n frwd mewn rasys seiclo.

Ym 1924 dewiswyd Packer i reoli tîm Prydain ar eu taith o amgylch De Affrica.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru** 

*  1891, 1896, 1897
*  1895, 1896
*  1895, 1896

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1946
Catherine Belsey

Roedd **Catherine Belsey** (13 Rhagfyr 1940 – 14 Chwefror 2021) yn feirniad llenyddol ac yn academydda fu'n byw  yng Nghymru.

Cafodd ei geni yng Nghaersallog (*Salisbury)*, yn ferch i'r athrawes Rita (nee Mallett), a'r peiriannydd Jack Prigg. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Godolphin and Latymer, Llundain, yng Ngholeg Somerville, Rhydychen, ac wedyn ym Mhrifysgol Warwick. Roedd hi'n Cadeirydd y Canolfan Theori Beirniadol a Diwylliannol ym Mhrifysgol Caerdydd (1988-2003) cyn symud i Brifysgol Abertawe (2006–2014). Roedd hi'n awdures y llyfr dylanwadol *Critical Practice* (1980). Daeth yn Athro Gwadd Saesneg ym Mhrifysgol Derby a bu'n Gymrodor Cymdeithas Ddysgedig Cymru ers 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2021
Anwythydd

Mae **anwythydd** yn ddyfais drydanol a ddefnyddir mewn cylchedau trydanol fel modd o storio egni ar ffurf maes magnetig.

Gwneir anwythydd fel arfer o coil o ddeunydd dargludo, fel gwifren gopr, sydd wedyn yn cael ei lapio o amgylch craidd sydd naill ai'n wag (craidd aer), neu wedi'i wneud o fetel magnetig. Gellir hefyd rhoi anwythyddion bach ar gylchedau gyfrannol gan ddefnyddio'r un ffyrdd a ddefnyddir i wneud transistorau. Defnyddir alwminiwm fel arfer fel y deunydd dargludo yn yr achos hwn.

## Sut mae anwythyddion yn gweithio 
Yn yr un ffordd ag y mae cynhwysydd trydanol yn gweithio trwy wahaniaeth foltedd, mae anwythydd yn gweithio trwy newidiadau cerrynt.

Yn gyffredinol, disgrifir y berthynas rhwng y foltedd sy'n amrywio mewn amser *v*(*t*) ar draws anwythydd ag anwythiad *L* a'r cerrynt sy'n amrywio mewn amser *i*(*t*) sy'n pasio trwyddo gan yr hafaliad differol yma:

v(t) = L \frac{di}{dt}. 

## Sut mae anwythyddion yn cael eu defnyddio 
Defnyddir anwythyddion yn aml mewn cylchedau analog. Mae dau neu fwy o anwythyddion sydd wedi cyplysu mewn fflwcs magnetig yn gwneud newidydd. Defnyddir newidydd ym mhob grid pŵer ledled y byd.

Defnyddir anwythyddion hefyd mewn systemau trosglwyddo trydanol, lle cânt eu defnyddio i ostwng faint o foltedd y mae dyfais drydanol yn ei roi i ffwrdd neu'n gostwng cerrynt sy'n wallus. Oherwydd bod anwythyddion yn drymach na chydrannau trydanol eraill, mae pobl wedi eu defnyddio mewn offer trydanol yn llai aml.

## Tudalennau cysylltiedig 
* newidydd
* Coil
* Gwrthydd
* Cynhwysiant
* Craidd magnetig
* Coil anwythiad 
* Dolen sefydlu

## Cyfeiriadau 
Categori:Trydan
Deirdre Hine

Meddyg a Chymrodor Gymdeithas Ddysgedig Cymru yw'r Fonesig **Deirdre Hine**, DBE FFPHM FRCP FLSW (ganwyd Curran; 16 Medi 1937)

Cafodd ei magu yng Nghaerdydd, yn ferch i David Alban Curran a'i wraig, Noreen Mary (née Cliffe). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Tŷ Heathfield a'r Ysgol Charlton Park, Cheltenham. 

Lansiodd Bron Brawf Cymru ym 1988 ac roedd yn gyd-awdur Adroddiad Calman Hine 1995 ar wasanaethau canser. Roedd hi'n gadeirydd ymchwiliad swyddogol y DU i bandemig y Ffliw Moch 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Rhestr o ddwbledi yn y Gymraeg

Mae'r erthygl hon yn cynnwys rhestr o ddwbledi a geir yn y Gymraeg.

Mae gan yr iaith nifer o ddwbledi brodorol, sef pan mae'r un gair neu fôn Proto-Indo-Ewropeg gwreiddiol wedi datblygu mewn ffyrdd gwahanol dros amser i roi geiriau gwahanol inni yn yr iaith fodern. Er enghraifft, roedd y bôn **h₂eHs-* yn golygu "llosgi" ym Mhroto-Indo-Ewropeg. Pan ychwanegwyd olddodiad enw haniaethol ato, creodd hyn y gair **h₂eh₁ter-* "llosgedd", sef "tân". Datblygodd y gair hwn yn **ātis* ac yna **ātinos* ym Mhroto-Celteg, wedyn i **ọdɨn* yn y Frythoneg ac i'r ffurf *odyn* mewn Cymraeg Modern. Ar wahân i hyn, derbyniodd yr un bôn gwreiddiol **h₂eHs-* olddodiad gwahanol i greu enw gweithredol. Rhoddodd hyn y gair **h₂stḗr* "llosgwr", sef "seren". Daeth hwn atom trwy **sterā* Broto-Celteg a **ster* Frythoneg i'r gair *seren* heddiw. Gellir dweud felly mai dwbledi yw *odyn* a *seren* yn y Gymraeg gan eu bod yn rhannu'r un bôn Proto-Indo-Ewropeg gwreiddiol.

Yn ogystal â dwbledi brodorol yn codi yn yr iaith, mae'r Gymraeg wedi benthyca geiriau yn helaeth trwy'r ganrifoedd, sydd wedi arwain at nifer o ddwbledi eraill yn ymddangos. Lladin a Saesneg yw dwy brif ffynhonnell geiriau benthyg yn y Gymraeg a chan mai ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r rhain, mae'r tair iaith yn rhannu llawer iawn o'r un bonau gwreiddiol. Ym Mhroto-Italeg, er enghraifft, datblygodd **h₂stḗr* "seren" yn **stērolā* ac yna i *stēlla* yn Lladin. Benthyciwyd y gair hwn i mewn i Gymraeg cynnar i gyfeirio at yr ŵyl Babyddol a oedd yn dathlu dyfodiad seren a arweiniodd y doethion at y Baban Iesu i'w addoli, sef *yr Ystwyll*. Dwbledi yw *odyn*, *seren* ac *Ystwyll* felly.

## Rhestr o ddwbledi o fonau Proto-Indo-Ewropeg 
Gellir olrhain tarddiad y geiriau canlynol yn ôl i Broto-Indo-Ewropeg. Yn aml iawn ymhlith y geiriau benthyg, Lladin oedd ffynhonnell gair benthyg i'r Saesneg a fenthyciwyd yn nes ymlaen i'r Gymraeg. (Noder nad yw'r tabl hwn yn rhestru pob dwbled sydd yn bodoli ac y gellir ychwanegu ato.)

## Rhestr o ddwbledi o fonau eraill 
Ymhlith y geiriau canlynol, nid oes modd olrhain y ffynonellair cyn belled â Phroto-Indo-Ewropeg gan nad yw ieithyddion yn sicr o'i darddiad neu efallai oherwydd mai gair a fenthyciwyd o iaith arall yw'r ffynhonnell.

## Cyfeiriadau 
* 
*Geiriadur Prifysgol Cymru

Categori:Benthyceiriau
Categori:Cymraeg
Categori:Geirdarddiad
Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Rhestrau iaith
Martin Lings

Ysgolhaig Islamaidd o Loegr oedd **Martin Lings** (Abu Bakr Siraj Ad-Din; 24 Ionawr 1909 – 12 Mai 2005) sydd yn nodedig am ei fywgraffiad o Muhammad.

Ganed yn Burnage, Swydd Gaerhirfryn, a chafodd ei fagu yn Unol Daleithiau America lle'r oedd ei dad yn gweithio. Dychwelodd i Loegr i fynychu Coleg Clifton, Bryste, lle'r oedd yn brif swyddog y bechgyn.

Teithiodd i'r Aifft ym 1940 i ymweld â chyfaill a oedd yn darlithio ym Mhrifysgol Cairo, ac yn sgil marwolaeth ei gyfaill cafodd Lings ei gyflogi yn ddarlithydd yn y brifysgol. Trodd Lings yn Fwslim, a chafodd ei atynnu gan y traddodiad Swffïaidd a chan syniadau René Guénon am "y Traddodiad tragwyddol". Priododd â Lesly Smalley ym 1944, a buont yn byw mewn pentref ger Pyramidau Giza. Yn sgil chwyldro Gamal Abdel Nasser ym 1952, cafodd gweithwyr Prydeinig y brifysgol eu diswyddo a dychwelodd Lings i Loegr. Astudiodd am radd mewn astudiaethau Arabeg, a derbyniodd ddoethuriaeth o SOAS am astudio'r shîc Swffïaidd Ahmad al-Alawi. Ysgrifennodd y llyfr *A Sufi Saint of the Twentieth Century* ar sail ei draethawd doethurol. Ym 1983 cyhoeddodd ei lyfr enwocaf, *Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources*, bywgraffiad o'r Proffwyd Muhammad ar sail ffynonellau Arabeg o'r 8g a'r 9g. Bu farw yn ei gartref yn Westerham, Caint, yn 96 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *The Book of Certainty: An Account of Sufic Teaching* (Llundain: Rider & Co., 1952).
* *A Moslem Saint of the Twentieth Century: Shaikh Ahmad al-ʻAlawī, His Spiritual Heritage and Legacy* (Llundain: Allen & Unwin 1961). Ailargraffwyd dan y teitl *A Sufi Saint of the Twentieth Century*.
* *Ancient Beliefs and Modern Superstitions* (Llundain: Perennial Books, 1964).
* *Shakespeare in the Light of Sacred Art* (Llundain: Allen & Unwin, 1966). Ailargraffwyd dan sawl teitl arall.
* *The Elements and Other Poems* (Llundain: Perennial Books, 1967).
* *The Heralds and Other Poems* (Llundain: Perennial Books, 1970).
* *What is Sufism?* (Llundain: Allen & Unwin, 1975).
* ''The Qur'anic Art of Calligraphy and Illumination* (Llundain: Word of Islam Festival Trust, 1976).
* *Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources* (Llundain: Allen & Unwin, 1983).
* *The Eleventh Hour: The Spiritual Crisis of the Modern World in the Light of Tradition and Prophecy* (Caergrawnt: Quinta Essentia, 1987).
* *Symbol and Archetype: A Study of the Meaning of Existence* (Caergrawnt: Quinta Essentia, 1991).
* *Mecca: From Before Genesis Until Now'' (Caergrawnt: Archetype, 2004).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Categori:Esoteryddion o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Mwslimiaid o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Gaerhirfryn
Categori:Pobl fu farw yng Nghaint
Categori:Swffïaid
Categori:Ysgolheigion Islamaidd
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
David Morgan (rygbi)

Roedd **David "Dai" Morgan** (14 Gorffennaf 1872 - 13 Medi 1933) yn faswr rygbi'r undeb rhyngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Lanelli ac a gafodd ei gapio ddwywaith i Gymru.

## Gyrfa rygbi
Chwaraeodd Morgan rygbi rhyngwladol gyntaf pan gafodd ei ddewis ar gyfer gêm olaf Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1895 mewn gêm yn erbyn Iwerddon. Daethpwyd â Morgan i mewn yn lle Selwyn Biggs o Gaerdydd a chafodd ei baru ar yr hanner gyda chwaraewr arall o Gaerdydd, Ralph Sweet-Escott. O dan gapteiniaeth Arthur Gould, wynebodd Cymru Iwerddon mewn penderfyniad 'llwy bren", gyda'r ddwy wlad eisoes wedi colli yn erbyn Lloegr a'r Alban. Enillodd Cymru'r gêm 5-3, diolch i gais dyfeisgar gan Tom Pearson. Y tymor olynol cadwodd detholwyr Cymru ffydd gyda Morgan gan ddod ag ef i'r tîm ar gyfer gêm agoriadol Pencampwriaeth 1896. Y tro hwn penderfynodd y dewiswyr i greu partneriaeth iddo o'i dîm gartref, Lanelli, gan ddod â Ben Davies i mewn, dyma hefyd oedd ail gêm ryngwladol Davies. Roedd yr ornest yn drychineb i Gymru. Dioddefwyd crasfa o 25-0, ac er mae'r blaenwyr oedd ar fai, ymatebodd y detholwyr trwy ollwng Morgan a Davies hefyd, ni chafodd yr un ohonynt gyfle i gynrychioli eu gwlad eto.

### Gemau rhyngwladol 
Cymru 

*  1895
*  1896

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Maker-with-Rame

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Maker-with-Rame** (Cernyweg: *Magor a-berth Hordh*). Fe'i lleolir ar Benrhyn Rame, tua 4 milltir (6.5&nbsp;km) i'r de o dref Saltash a 2 milltir (3&nbsp;km) i'r gorllewin o Plymouth.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 977. Mae'r plwyf sifil yn cynnwys pentrefi Maker a Rame yn ogystal â'r aneddiadau Cawsand, Cremyll a Kingsand.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Sarah Springman

Triathletwr, peiriannydd sifil ac academydd **Prydeinig yw Sarah Marcella Springman**, CBE, FREng (ganwyd 26 Rhagfyr 1956). Cafodd ei haddysg yn Lloegr a threuliodd y rhan fwyaf o'i gyrfa ddiweddar yn y Swistir. Ar hyn o bryd mae hi'n reithor y Sefydliad Technoleg Ffederal y Swistir yn Zurich.

Cafodd Springman ei geni yn Llundain, ac fe'i haddysgwyd yn Abaty Wycombe, lle bu'n llywodraethwr yn ddiweddarach rhwng 1993 a 1996.   Astudiodd y gwyddorau peirianneg ym Mhrifysgol Caergrawnt rhwng 1975 a 1978.  Dychwelodd am MPhil mewn mecaneg pridd ym 1983 a chynhaliodd ei hymchwil doethuriaeth mewn rhyngweithio strwythur pridd, gan ennill ei doethuriaeth rhwng 1984 i 1989. Gweithiodd fel peiriannydd ar brosiectau geodechnegol yn Lloegr, Awstralia a Ffiji (yn bennaf ar Argae Monasavu yn Viti Levu ), rhwng 1979 a 1983. Daeth yn beiriannydd siartredig ac yn Aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil ym 1983.  Mae'n briod â Rosie Mayglothling.

Yn 2021 penodwyd Springman yn brifathro Coleg y Santes Hilda, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1956
Anthony Ashley-Cooper, 3ydd Iarll Shaftesbury

Gwleidydd ac athronydd o Loegr yng nghyfnod yr Oleuedigaeth oedd **Anthony Ashley-Cooper, 3ydd Iarll Shaftesbury** (26 Chwefror 1671 – 15 Chwefror 1713) sydd yn nodedig fel un o ddeistiaid blaenaf y 18g ac am ei athroniaeth foesol.

Ganed yn Exeter House yn y Strand, Llundain. yn fab i Anthony Ashley-Cooper (yn ddiweddarach 2il Iarll Shaftesbury) a Dorothy Manners, merch Iarll Rutland. Ar gais ei dad-cu, Iarll 1af Shaftesbury, derbyniodd ei addysg gynnar dan gyfarwyddyd John Locke. Cyflogwyd athrawes o'r enw Elizabeth Birch gan Locke i diwtora Anthony, ac erbyn 12 oed roedd yn gallu darllen yr ieithoedd Lladin a Groeg yn hawdd. Wedi marwolaeth Iarll 1af Shaftesbury, mynychodd Anthony  Goleg Caerwynt, ac yno cafodd ei fwlio, o bosib oherwydd taliadau Chwigaidd ei ddiweddar tad-cu. Wedi tair blynedd yn yr ysgol, llwyddodd i ddwyn perswâd ar ei dad i adael iddo deithio, ac aeth ar grwydr yn Ewrop gyda'i diwtoriaid a dau gyfaill o 1686 i 1689.

Wedi iddo ddychwelyd i Loegr, cynigwyd iddo sedd yn Senedd Lloegr, ond daliodd at ei astudiaethau am y tro. Etholwyd yn Aelod Seneddol i'r Chwigiaid ym 1695, ac yn ei swydd dadleuodd dros achos rhyddid ac hawliau'r cyhuddiedig. O ganlyniad i'w asthma, a waethygwyd gan yr hinsawdd Lundeinig, ymddiswyddodd o'i sedd ym 1698 ac aeth i Holand am sawl mis. Yn sgil marwolaeth ei dad ym 1699, etifeddodd yr iarllaeth ac esgynnodd Shaftesbury i Dŷ'r Arglwyddi. Cynigwyd iddo swydd Ysgrifennydd y Wladwriaeth gan y Brenin Wiliam III, ond eto bu'n rhaid i Shaftesbury wrthod oherwydd ei afiechyd. Yr unig safle swyddogol iddo ddal oedd Is-lyngesydd Swydd Dorset,

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1671
Categori:Marwolaethau 1713
Categori:Aelodau Senedd Lloegr (cyn-1707)
Categori:Athronwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr yr Oleuedigaeth
Categori:Athronwyr moesol
Categori:Cyn-ddisgyblion Coleg Caerwynt
Categori:Deistiaid
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Ieirll
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Napoli
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
St Allen

Pentrefan a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **St Allen** (Cernyweg: y pentref = *Eglosalan*; y plwyf sifil = *Pluwalan*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 456.

Pentrefan ynysig yw St Allen ei hunan. Pentref Zelah yw prif anheddiad y plwyf.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Landulph

Pentrefan a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Landulph** (Cernyweg: *Lanndhylyk*). Saif ar lan Afon Tamar, tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r gogledd o Saltash.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 499.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Cân i Gymru 2021

Cynhaliwyd **Cân i Gymru 2021** ar 5 Mawrth yn Theatr Donald Gordon, Canolfan Mileniwm Cymru, Caerdydd.

Oherwydd cyfyngiadau pandemig COVID-19, nid oedd cynulleidfa fyw, ond ymddangosodd rhith-gynulleidfa ar y llwyfan drwy'r rhyngrwyd. Derbyniwyd 96 o ganeuon i'r gystadleuaeth eleni a dewiswyd rhestr fer gan banel y beirniaid, sef Osian Williams (canwr Candelas), Angharad Jenkins (ffidlwr Calan), y gantores Tara Bethan a’r canwr-gyfansoddwr Huw Chiswell. Dewiswyd 8 cân i'w perfformio ar y noson.

Enillydd y gystadleuaeth oedd Morgan Elwy Williams gyda'r gân "Bach o Hwne".

## Cystadleuwyr 
## Cyfeiriadau
2021
Categori:2021 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Ffrwydrad Bishopsgate

bawd|Difrod i adeilad 99 Bishopsgate yn sgil y ffrwydrad, pob un o'i ffenestri wedi eu chwalu'n ddarnau.
Ymosodiad terfysgol gan Fyddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon (PIRA) ar Ddinas Llundain oedd **ffrwydrad Bishopsgate** ar 24 Ebrill 1993. Ffrwydrodd y bom mewn lori yn Bishopsgate, un o brif ffyrdd trwodd y Ddinas. Bu farw un ac anafwyd 44 o bobl, ac achoswyd £350&nbsp;miliwn o ddifrod. Ffrwydrodd y bom, a wnaed o amoniwm nitrad a thanwydd, am 10:27 o'r gloch y bore. Lladdwyd ffotograffydd i'r *News of the World*, Edward Henty, a anwybyddodd y gorchymyn i adael yr ardal. Difrodwyd adeiladau o fewn 500 o lathenni, gan gynnwys Tŵr NatWest a gorsaf reilffordd Liverpool Street, a dinistriwyd Eglwys y Santes Ethelburga yn llwyr. Newidiwyd y mwyafrif o ffyrdd y Ddinas yn allanfeydd yn unig, a rhoddwyd heddweision ar bob un ffordd arall i mewn i'r Ddinas am bob awr o'r dydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:1993 yn Lloegr
Categori:Dinas Llundain
Categori:Hanes Llundain
Categori:Terfysgaeth ym 1993
Categori:Terfysgaeth yn Lloegr
Lyd (locomotif)

Mae **Lyd** yn locomotif cledrau cul, sy’n gweithio ar Reilffordd Ffestiniog a Rheilffordd Eryri. Cwblhawyd Lyd yn 2010, ac mae’n gopi o locomotif y Rheilffordd Lynton a Barnstaple.

## Adeiladu
Mae Lyd yn copi o ‘Lew’, un o locomotifau gwreiddiol y Lynton a Barnstaple, rheilffordd y caewyd ym 1935. Mae posibiliad bod y locomotif gwreiddiol yn dal i fodoli yn Ne America, felly dewiswyd enw newydd. Dechreuodd y prosiect yng Nghernyw ond symudwyd y gwaith adeiladu i Weithdy Boston Lodge ym Mhorthmadog. Gwnaethpwyd gwaith ar y siasi gan ESCA Engineering yn Wigan ym 1999. Adeiladwyd boeler gan Israel Newton yn Bradford o 2000 ymlaen, yn costio £36,000. Cyrhaeddodd y boeler Iard Minffordd ar 2 Tachwedd 2002. Cynlluniwyd cab i ffitio Rheilffordd Ffestiniog. Dangoswyd Lyd yn nigwyddiad ‘Quirks & Curiosities’ ym Mai 2010, a symudodd y locomotif yn annibynnol ar 5 Awst 2010. Dangoswyd y locomotif yn ystod penwythnos ‘WHR Superpower’ ym Medi 2010. Aeth Lyd i Reilffordd Stêm Launceston a Rheilffordd Lynton a Barnstaple yn ystod Medi 2010. Ym mis Rhagfyr 2010 ailbeintiwyd Lyd yn lifrai [Rheilffordd Brydeinig gyda bathodyn cynnar a’r rhif 30190. Ym mis Medi 2011ailbeintiwyd y locomotif yng ngwyrdd y [Rheilffordd Deheuol a’r rhif E190. Newidiwyd y locomotif i ddefnydd glo ym mis Rhagfyr.

## Locomotifau eraill
Bwriadir adeiladu 4 locomotif arall, seiliadig ar Lyd. Adeiladir 2 ohonynt, ac archebir darnau ar gyfer y 2 arall, lle mae’n rhatach i’w wneud. Bydd ‘Yeo’ ac ‘Exe’ y pâr cyntaf; adeiladir ‘Exe’ yng Ngweithdy Boston Lodge.

Lyd01LB.jpg|Lyd a thrên yn pasio Dduallt
Lyd02LB.jpg|Lyd ym Mhorthmadog

## Cyfeiriadau 
Categori:Rheilffordd Ffestiniog
Categori:Rheilffordd Lynton a Barnstaple
Kalashnikov

Gall **Kalashnikov** gyfeirio at:

* AK-47, reiffl ymosod
* Mikhail Kalashnikov, dylunydd Rwsaidd a ddyfeisiodd yr AK-47

----