Armellog

Mamal â phlatiau esgyrnog yn amddiffyn ei ben a'i gorff yw **armellog** neu **armadilo** (hefyd **dulog** yn y Wladfa). Mae armellogion modern yn perthyn i'r teulu **Dasypodidae** sy'n cynnwys tua 21 o rywogaethau. Fe'u ceir yng Nghanolbarth a De America ac mae un rywogaeth yn cyrraedd de'r Unol Daleithiau. Maent yn hollysyddion sy'n bwydo ar infertebratau, anifeiliaid marw a phlanhigion.

Mae armellogion yn famaliaid brychol (*placental mammals*]] yn y Byd Newydd yn yr urdd *Cingulata*.  Mae'r enw amgen Armadilo yn golygu "rhai arfog bach" yn Sbaeneg. Y *Chlamyphoridae* a'r *Dasypodidae* yw'r unig deuluoedd sydd wedi goroesi yn yr urdd, sy'n rhan o'r Uwch-urdd *Xenarthra*, sy'n cynnwys hefyd y morgrugyswyr (*anteaters*) a'r diogynnod ( *sloths*).  Disgrifiwyd naw genws diflanedig a 21 rhywogaeth o armadilo sydd wedi goroesi, a nodweddir rhai ohonynt gan nifer y bandiau ar eu harfwisg.  Mae pob rhywogaeth yn frodorol i'r Americas, lle maent yn trigo mewn amrywiaeth o amgylcheddau gwahanol.

Nodweddir armellogion gan gragen arfwisg lledraidd a chrafangau hir, miniog ar gyfer cloddio.  Mae ganddynt goesau byr, ond gallant symud yn eithaf cyflym.  Mae hyd cyfartalog armellog tua 75 cm (30 modfedd), gan gynnwys ei gynffon.  Mae'r armellog mawr yn tyfu hyd at 150 cm (59 modfedd) ac yn pwyso hyd at 54 kg (119 pwys), tra bod gan y lleiaf yn y genws hyd o 13-15 cm yn unig (5-6 modfedd).  Pan fyddant dan fygythiad gan ysglyfaethwr, mae rhywogaethau *Tolypeutes* yn aml yn rholio i fyny i bêl;  dyma'r unig rywogaeth o armadillo sy'n gallu gwneud hyn.

## Dosraniad tacsonomegol
]]
**Teulu Dasypodidae**
* Isdeulu Dasypodinae
** Genws *Dasypus* 
***Armellog nawresog neu armellog trwynhir, *Dasypus novemcinctus*
***Armellog saithresog, *Dasypus septemcinctus*
***Armelloog hirdrwyn deheuol, *Dasypus hybridus*
***Armellog hirdrwyn Llanos, *Dasypus sabanicola*
***Armellog hirdrwyn mawr, *Dasypus kappleri*
***Armellog hirdrwyn blewog, *Dasypus pilosus*
***mulita Yepes, *Dasypus yepesi*
***†Armellog hardd, *Dasypus bellus*
** Genws †*Stegotherium*

**Teulu Chlamyphoridae**
* Isdeulu Chlamyphorinae
** Genws *Calyptophractus*
*** Armellog corachaidd mawr, *Calyptophractus retusus*
** Genws *Chlamyphorus*
***Armellog rhosliw bach, *Chlamyphorus truncatus*
* Isdeulu Euphractinae
** Genws *Chaetophractus* ]]
***Armellog blewog sgrechlyd, *Chaetophractus vellerosus*
***Armellog blewog mawr, *Chaetophractus villosus*
***Armellog mawr yr Andes, *Chaetophractus nationi*
**Genws †*Macroeuphractus*
**Genws †*Paleuphractus*
**Genws †*Proeuphractus*
**Genws †*Doellotatus*
**Genws †*Peltephilus*
*** +Armellog corniog, *Peltephilus ferox*
** Genus *Euphractus*
***Armellog chweresog, *Euphractus sexcinctus*
** Genus *Zaedyus*
***Pichi, *Zaedyus pichiy*
* IsdeuluTolypeutinae
** Genus †*Kuntinaru*

## Dosbarthiad daearyddol
Fel pob un o linachau *Xenarhra*, tarddodd armellogion yn Ne America.  Oherwydd unigedd y cyfandir gynt, fe'u cyfyngwyd yno am y rhan fwyaf o'r Cenozoig.  Caniataodd ffurfio Isthmws Panama yn ddiweddar i ychydig o aelodau'r teulu fudo tua'r gogledd i dde *Gogledd America* erbyn y Pleistosen cynnar, fel rhan o [[Cyfnewidfa Fawr America|Gyfnewidfa Fawr America]..  (Gwnaeth rhai o’u perthnasau llawer mwy eu maint, yr un daith.)

Heddiw, mae'r holl rywogaethau'r armellogion sy'n bodoli yn dal i fod yn bresennol yn Ne America.  Maent yn arbennig o amrywiol ym Mharagwái (lle mae 11 rhywogaeth yn bodoli) a'r ardaloedd cyfagos.  Mae llawer o rywogaethau mewn perygl.  Mae rhai, gan gynnwys pedair rhywogaeth o *Dasypus*, wedi'u dosbarthu'n eang dros yr Americas, tra bod eraill, fel mulita Yepes, wedi'u cyfyngu i diriogaeth bach.  Mae dwy rywogaeth, yr armellog cynffon noeth gogleddol ac armellog nawrhesog, i'w cael yng Nghanolbarth America;  mae'r olaf hefyd wedi cyrraedd yr Unol Daleithiau, yn bennaf yn y taleithiau de-canolig (Tecsas yn arbennig), ond gydag ystod sy'n ymestyn mor bell i'r dwyrain â Gogledd Carolina a Fflorida, ac mor bell i'r gogledd â de Nebraska a de Indiana.  Mae eu dosbarthiad wedi ehangu'n gyson yng Ngogledd America dros y ganrif ddiwethaf oherwydd diffyg ysglyfaethwyr naturiol.  Mae Armadillos yn cael eu cofnodi fwyfwy yn ne Illinois ac yn tueddu tua'r gogledd oherwydd newid yn yr hinsawdd.

## Deiet ac ysglyfaethu
Mae diet gwahanol rywogaethau o armellogion yn amrywio, ond maent yn cynnwys yn bennaf pryfed, lindys ac infertebratau eraill.  Mae rhai rhywogaethau, fodd bynnag, yn bwydo bron yn gyfan gwbl ar forgrug a termitiaid.

Maen nhw'n gloddwyr toreithiog.  Mae llawer o rywogaethau'n defnyddio eu crafangau miniog i gloddio am fwyd, fel cynrhon, ac i gloddio eu gwalau.  Mae'n well gan yr armellog nawres adeiladu tyllau mewn pridd llaith ger y nentydd a'r *arroyos* y mae'n byw ac yn bwydo o'u cwmpas.

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid De America
Categori:Mamaliaid Gogledd America
Categori:Teuluoedd o famaliaid
Categori:Xenarthra