Sbaengi Hela Cymreig

bawd|Sbaengi Hela Cymreig

Sbaengi sy'n frodorol o Gymru yw'r **Sbaengi hela Cymreig**, sydd fel yr awgryma'r enw yn perthyn i deulu'r Sbaengwn (neu'r 'sbaniel'). Yr un tarddiad sydd i'r gair a'r Saesneg *Spaniel*, sef y wlad Sbaen, a'r hen enw oedd **ysbaengwn** neu **adargi** neu **gi adar**.  Mae'n frid hynafol a ddatblygwyd i ddal adar ond a ddaeth ymhen hir a hwyr yn gi defnyddiol i'r helwr ac erbyn hyn yn gi anwes deniadol.

Mae'n hen frîd i leoli a chodi'r gêm (neu'r adar a heliwyd) a chario'n ôl aderyn a saethwyd. Amrywiad oedd y *cocker Cymreig* (*Welsh cocker*), ond heb ei gydnabod yn frîd ar wahân. Roedd setiwr Llanidloes (*Llanidloes setter*) â'i gôt wen gyrliog yn amrywiad lleol yn y 19g.

Un lliw sydd i'r brid ond ceir amrywiaeth bychan yn y marciau gwyn a choch. Maent yn gŵn triw a theyrngar i'r perchennog, er eu bod yn dioddef o broblemau gyda'r llygaid a'r clun, yn fwy na'r ci cyffredin. Ci gwaith ydyw wrth reddf, a fridiwyd ar gyfer hela. Maent yn llai cyffredin na Sbaengi Adara Seisnig - (*Cocker Spaniel*), ac mae'n hawdd cymysgu'r ddau o bell.

## Hanes
[bawd|dde|Sbaengi Cymreig (chwith) a [Sbaengi Adara Seisnig (*Cocker Spaniel*); argraffwyd yn 1859.]]

Mae bron yn amhosibl dyddio cychwyn y brid hwn, ond ceir llawer o hen luniau o gŵn tebyg. Sonia John Caius yn 1570 am sbanieli Cymru, o liw gwyn a marciau coch fel arfer arnynt. Mae'n ddigon posib iddynt ddod o Ewrop, o'r grŵp *Land Spaniels*, gan gadw'n eith agos at y math gwreiddiol dros y canrifoedd.

Ceir y cofnod cyntaf o'r Sbaengi Hela Cymreig yn *Nhlysau yr Hen Oesoedd* gan Lewis Morris, a hynny yn 1735:
:*"...ryw ŵr ieuangc ... ar Glamp o Geffyl ... a llu o filgwn, Bytheiadcwn, Costowcwn, **Ysbaengwn**, Corgwn, a mân ddrewgwn eraill ar ei ôl."*

Cyn yr 20g roedd gan rai mathau o Sbaengi Adara Seisnig hefyd arlliw o goch a gwyn ar eu blew.

Ychydig o sylw a gafodd y Sbaengi Hela Cymreig cyn diwedd y 1890au, pan enillodd nifer ohonynt brif wobrau mewn sioeau cŵn. Daethant i lygad y cyhoedd am y tro cyntaf pan gawsant eu cydnabod gan y Clwb Cennel yn 1902 a bathwyd y gair Saesneg *Welsh Springer Spaniel*. Un o'r bobl a oedd yn bennaf gyfrifol am ddod a'r ci hwn i boblogrwydd oedd A. T. Williams o "Ynys-y-Gerwn" yn y 19eg ganrif pan enillodd yn nhreialon y Clwb Sbaengwn Hela ('Sporting Spaniel Club'') a gynhaliwyd ar ei dir yn 1900 a throeon o'r bron yn dilyn hynny - mewn gwahanol rannau o wledydd Prydain.
bawd|chwith|Un o gŵn A.T. Williams, sef 'Corryn', mewn dau safle gwahanol, a dynnwyd yn 1903.

Yn niwedd y 19eg ganrif cludwyd y Sbaengi Cymreig i America ble derbyniwyd ef yn llawen gan Glwb Cennel America yn 1906.

Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf sylweddolwyd nad oedd yr un ci pedigri i'w gael drwy America benbaladr. Ailgychwynwyd cofrestru'r cŵn gan eu bridio i'r hyn a welir heddiw. Sefydlwyd Clwb y Sbaengi Hela Cymreig yn 1923 a gwelwyd cynnydd sylweddol yn nifer y cŵn pedigri, ond yn ystod yr Ail Ryfel Byd difawyd y cofnodion cofrestru pan disgynodd fom ar y swyddfa lle roeddent yn cael eu cadw. Cyflwynwyd y ci am y tro cyntaf i Awstralia yn 1973.

## Heddiw
Yn 2000 roedd 424 o gŵn ar gofrestr y Clwb Cennel, 420 yn 2004. Yn Unol Daleithiau America roedd 599 yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Gymru
Hela Cymreig