open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fabiola de Mora y Aragón

Brenhines Gwlad Belg rhwng 1960 a 1993 oedd **Fabiola de Mora y Aragón** (11 Mehefin 1928 – 5 Rhagfyr 2014).  Gwraig Baudouin I, brenin Gwlad Belg, oedd hi.

Cafodd ei eni ym Madrid, Sbaen, yn ferch i Gonzalo de Mora y Fernández, Riera y del Olmo, a'i wraig, Blanca de Aragón y Carrillo de Albornoz, Barroeta-Aldamar y Elío.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Gwlad Belg
Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Tŷ Sachsen-Coburg a Gotha
Biografisch Portaal van Nederland

Bywgraffiadur ar-lein o bobl hanesyddol yr Iseldiroedd yw'r **Biografisch Portaal van Nederland** ("Porth Bywgraffiadol yr Iseldireodd"). Lansiwyd y wefan, sy'n gydweithrediad gan ddeg sefydliad diwylliannol a gwyddonol, ar 17 Chwefror 2010 â gwybodaeth am dros 40,000 o bobl hanesyddol. Mae'r ffigwr hwn bellach wedi dyblu i dros 80,000.
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Nederland
Categori:Diwylliant yr Iseldiroedd
Categori:Gwefannau Iseldireg
Categori:Sefydliadau 2009
Saethu Michael Brown gan heddlu UDA

bawd|Cofeb dros dro i Michael Brown; 20 Awst
**Saethwyd Michael Brown** ar 9 Awst 2014 yn  Ferguson, Missouri, un o faestrefi St. Louis. Bachgen 18-oed du oedd Michael Brown, ac fe'i saethwyd yn farw gan Darren Wilson, un o heddweision gwynion dinas Ferguson. Dilynwyd y digwyddiad hwn, a'r amgylchiadau amheus, gan brotestiadau ledled Unol Daleithiau America a gwledydd eraill. Bu hefyd yn sbardyn i drafodaethau ynghylch hawliau pobl dduon, y gyfraith a gor-ddefnydd grym heddweision. Ceir honiadau gan rhai carfanau fod y saethu'n llofruddiaeth.

## Y digwyddiad
bawd|chwith|Darren Wilson yn dangos clais ar ei foch
Cerdded i lawr y stryd oedd Brown a'i gyfaill Dorian Johnson, pan yrrodd Wilson atynt yn ei gar a gorchymyn iddynt symud i'r pafin. Dechreuodd Brown a Wilson ddadlau gyda'i gilydd drwy'r ffenest agored a thaniodd Wilson ei wn. Rhedodd y ddau ddyn du i wahanol gyfeiriad a saethodd Wilson atynt sawl gwaith wrth iddynt ffoi. Taniodd 12 gwaith; tarrodd 8 neu 9 o'i fwledi Brown.

Roedd rhai tystion (i'r digwyddiad) yn hawlio fod dwylo Brown i fyny i ddangos ei fod yn ildio, ond roedd eraill yn gwadu hynny; dywedodd tystion eraill mai rhedeg tuag at Wilson yr oedd.

## Ar ôl y digwyddiad
bawd|"Hands up! Don't shoot!" Slogan proteswyr ledled y byd
Canylyniad i'r saethu oedd aflonyddwch cymdeithasol yn Ferguson, yn bennaf gan fod y rhan fwyaf o bobl yn argyhoeddiedig mai ffoi oedd Brown ac yn rhannol oherwydd tensiwn ers tro rhwng y mwyafrif du o fewn cymuned y ddinas a'r heddlu - gyda'r mwyafrif ohonynt yn wyn.

Ar 1 Rhagfyr 2014 cyhoeddodd yr Arlywydd Barack Obama y byddai llywodraeth ffederal y wlad yn gwario 75 miliwn ar gamerau gwisg i heddweision, fel ymateb i saethu Brown.

## Cyfeiriadau
Categori:2014
Categori:Cymdeithas yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Llofruddiaeth
Categori:Missouri
Cerflun Zews (Olympia)

Un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd oedd **Cerflun Zews** yn Nheml Zews yn Olympia, Gwlad Groeg. Cafodd ei greu gan Phidias tua 430 CC. Dinistriwyd Teml Zews ym 426 OC, a chafodd y cerflun ei ddinistrio naill ai ar yr un pryd neu mewn tân yng Nghaergystennin tua 50 mlynedd yn hwyrach.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Janette McWilliam, Sonia Puttock, Tom Stevenson, a Rashna Taraporewalla (goln), *The Statue of Zeus at Olympia: New Approaches* (Newcastle-upon-Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2011).

Zews
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Cyllell

bawd|Rhannau nodweddiadol y cyllell:
1. Llafn
2. Carn
3. Blaen/Pig
4. Min/Awch
5. Hog
6. Cefn
7. Ffwler
8. Ricaso
9. Dyrnfol
10. Pen y carn
11. Cortyn/Llinyn
Erfyn gyda llafn a ddefnyddir i dorri, neu arf a ddefnyddir i drywanu, yw **cyllell**.

Yn y gegin, cyllyll yw'r dosbarth mwyaf o'r offer torri a elwir yn gytleri.

## Geirdarddiad 
Daw'r gair Cymraeg "cyllell" o'r gair Lladin *cultellus*. Y ffurf luosog arferol ar y gair yw "cyllyll", ond ceir hefyd "cyllaill" a "cylleill", ac yn hanesyddol "cyllellawr". Yn anffurfiol gellir ysgrifennu'r gair yn "cylleth", a'r ffurf luosog yn "cyllyth".

## Cyfeiriadau 

Categori:Arfau
Categori:Offer
Hino Nacional Brasileiro

Anthem genedlaethol Brasil yw "***Hino Nacional Brasileiro***" (Portiwgaleg am "Emyn Cenedlaethol Brasilaidd"). Cyfansoddwyd gan Francisco Manuel da Silva ym 1831. Mabwysiadwyd y geiriau modern, a ysgrifennwyd gan Joaquim Osorio Duque-Estrada, ym 1922.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Brasil
Y Sffincs Mawr

Mae'r **Sffincs Mawr** yn heneb o'r Hen Aifft sydd yn rhan o safle Necropolis Giza ger Cairo yng ngwlad gyfoes yr Aifft. Mae'n sefyll mewn lle isel i'r de o Byramid y Pharo Khafre (Chephren) ar lan orllewinol Afon Nîl.

Mae'r Sffincs yn gerflun carreg o greadur gyda phen dynol a chorff llew. Dyma'r cerflun coffaol mwyaf yn yr Henfyd; mae  ei gorff yn 200 troedfedd (60m) o hyd a 65 troedfedd (20m) o uchder. Mae ei wyneb yn 13 troedfedd (4m) o led.

Mae casgliad o dystiolaeth archeolegol a daearegol yn dangos bod y Sffincs yn llawer hŷn na 4ydd Brenhinllin yr Hen Aifft (2575-2467 CC) a'i bod wedi ei adfer gan y Pharo Khafre yn ystod ei deyrnasiad ef (tua 2558–2532 CC).

Mae'r enw *Sffincs* yn golygu *Crogwr* ond nid yw pwrpas y Sffincs yn hysbys. Mae rhai archeolegwyr yn awgrymu ei fod yn gofeb i Pharo ac eraill ei fod yn gweithredu fel rhyw fath o dalismon neu warcheidwad y duwiau, tra fo ysgolheigion eraill yn credu bod y Sffincs yn ddyfais ar gyfer arsylw seryddol ac yn nodi safle'r haul yn codi ar ddiwrnod Alban Eilir yng nghytser Leo / y Llew.

## Gweler hefyd
*Pyramidau Giza
**Sffincs Barcelona*

Categori:Archaeoleg yr Aifft
Categori:Cairo
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Categori:Yr Hen Aifft
Reid ffair

Adeiladwaith mecanyddol sy'n symud pobl er adloniant mewn ffeiriau a pharciau thema yw **reid ffair**.

## Rhestr 
## Gweler hefyd 
* Cert sglefrio


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Ffeiriau
Categori:Parciau thema
Gŵyl y Gelli, 1989

Cynhaliwyd ail Ŵyl y Gelli ym 1989. Y dramodydd Americanaidd Arthur Miller oedd y prif atyniad.

## Cyfeiriadau 
1989
Categori:Llenyddiaeth ym 1989
Gŵyl y Gelli, 1988

Cynhaliwyd Gŵyl y Gelli am y tro cyntaf ym 1988. Cafodd y syniad i gynnal gŵyl lenyddol yn y Gelli Gandryll, "tref y llyfrau", ei llunio gan yr actor a'r rheolwr theatr Norman Florence, ei wraig yr actores Rhoda Lewis, a'u mab Peter Florence wrth eu bord gegin ym 1987. Dywedir taw'r nawdd cychwynnol i gynnal yr ŵyl oedd £100 a enillwyd mewn gêm o bocer, ond nid yw Peter Florence erioed wedi cadarnháu'r stori hon. Ymwelodd y dramodydd Seisnig Christopher Fry â'r ŵyl gyntaf.

## Cyfeiriadau 
1988
Categori:Llenyddiaeth ym 1988
Gŵyl y Gelli, 2001

Cynhaliwyd Gŵyl y Gelli am y pedwerydd dro ar ddeg yn 2001. Ymwelodd cyn-Arlywydd yr Unol Daleithiau Bill Clinton â'r ŵyl y flwyddyn honno.

## Cyfeiriadau 
2001
Categori:Llenyddiaeth yn 2001
Gŵyl y Gelli, 2008

Cynhaliwyd Gŵyl y Gelli am yr unfed dro ar hugain yn 2008. Ymwelodd cyn-Arlywydd yr Unol Daleithiau Jimmy Carter â'r ŵyl y flwyddyn honno.

## Cyfeiriadau 
2008
Categori:Llenyddiaeth yn 2008
Peithien

[bawd|Capel Lligwy, ger [Din Lligwy.]]

Santes o Gymru oedd **Peithien** neu **Pethan** (Lladin: ***Peteona***) (bl. 6g). Fe'i cysylltir â safle Capel Lligwy ger Moelfre ar Ynys Môn. Dethlir ei dydd mabsant ar yr un diwrnod â Santes Tybïe, sef 30 Ionawr.

## Traddodiad
Ychydig a wyddys am y santes hon. Yn ôl yr hen achau, roedd Peithien yn un o ferched Caw, tad y seintiau Gildas, Allgo (sefydlydd Llanallgo ym Môn) ac Eugrad (sefydlydd Llaneugrad ym Môn). Roedd ganddi ddwy chwaer, hwythau hefyd yn santesau o Ynys Môn, sef Cywyllog a Gwenafwy.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru

## Ffynonellau
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Gwenafwy

Santes o'r 6g oedd **Gwenafwy** neu **Gwenabwy**. Fe'i cysylltir ag Ynys Môn.

## Hanes
Ychydig a wyddys am y santes hon. Roedd Gwenafwy yn un o ferched Caw neu Coel o Rheged, tad y seintiau Gildas, Allgo (sefydlydd Llanallgo ym Môn) ac Eugrad (sefydlydd Llaneugrad ym Môn). Roedd ganddi ddwy chwaer, hwythau hefyd yn santesau o Ynys Môn, sef Cywyllog a Peithien.

Ni ddylid ei chymysgu gyda: Gwen Teirbron, Gwen o Dalgarth Gwen o Gernyw a elwir weithiau Gwenap.

## Chwedl Culhwch ac Olwen
Yn y chwedl ganoloesol *Culhwch ac Olwen*, mae gan Gwenafwy fab o'r enw Gwydre mab Llwydew sy'n cael ei lofruddio gan ei ewythr Huail mab Caw. Dienyddwyd Huail am hynny (ceir Maen Huail yn Rhuthun).

## Gweler hefyd 
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Bro a Bywyd

Cyfres o lyfrau yn cyflwyno bywydau a gwaith gwahanol Gymry amlwg y 20g (yn bennaf o fyd llên) drwy gyfrwng darluniau yw **Bro a Bywyd**.
Cyhoeddir y gyfres gan Gyhoeddiadau Barddas.

* 1 Syr Thomas Parry-Williams (1981)
* 2 Kate Roberts (1981)
* 3 Gwenallt (1982)
* 4 Syr Cynan Evans-Jones (1982)
* 5 D. J. Williams (1983)
* 6 T. Gwynn Jones (1984)
* 7 Gwyn Thomas (1986)
* 8 Syr Thomas Parry (1987)
* 9 Saunders Lewis (1987)
* 10 ?
* 11 Syr O. M. Edwards (1988)
* 12 T. Rowland Hughes (1990)
* 13 Aneirin Talfan Davies (1992)
* 14 John Gwilym Jones (1993)
* 15 W. J. Gruffydd (1994)
* 16 Gwŷr Llên Cwm Tawe (1995)
* 17 W. Ambrose Bebb (1995)
* 18 Waldo Williams (1996)
* 19 D. Tecwyn Lloyd (1997)
* 20 R. Williams Parry (1998)
* 21 Beirdd y Mynydd Bach (1999)
* 22 Gwilym R. Jones (2001)
* 23 Rhydwen Williams (2002)
* 24 Iorwerth Cyfeiliog Peate (2003)
* 25 Islwyn Ffowc Elis (2007)

Heb rifau:

* – Gwynfor Evans (2008)
* – W. S. Jones (2009)
* – Kyffin Williams (2010)
* – T. Llew Jones (2012)
* – Dic Jones (2012)
* – Hywel Teifi Edwards (2013)

Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Cyfresi o lyfrau
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Gorsaf Metrolink Bowker Vale

Mae **gorsaf Metrolink Bowker Vale** yn orsaf Metrolink ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr.

## Cyfeiriadau
Bowker Vale
Gorsaf Metrolink Crumpsall

Mae **gorsaf Metrolink Crumpsall** yn orsaf Metrolink sydd wedi'i lleoli ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr yn agos at Ysbyty Gyffredinol Gogledd Manceinion.

## Cyfeiriadau
Crumpsall
Gorsaf Metrolink Heaton Park

Mae **gorsaf Metrolink Heaton Park** yn orsaf Metrolink yn agos at Heaton Park, Manceinion Fwyaf, Lloegr.

## Cyfeiriadau
Heaton Park
Gorsaf Metrolink Prestwich

Mae **gorsaf Metrolink Ashton-under-Lyne** yn orsaf Metrolink sydd wedi'i lleoli yn Prestwich, Manceinion Fwyaf.

## Cyfeiriadau
Prestwich
Gorsaf Metrolink Radcliffe

Mae **gorsaf Metrolink Bowker Vale** yn orsaf Metrolink yn Radcliffe, sy'n rhan o Bury.

## Cyfeiriadau
Radcliffe
Troed-yr-ŵydd mawr

Planhigyn blodeuol yw **Troed-yr-ŵydd mawr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Chenopodium*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium giganteum* a'r enw Saesneg yw *Tree spinach*. Mae'n frodorol o India. 
bawd|chwith|300px|*Chenopodium giganteum*

Mae'n blanhigyn blynyddol sy'n tyfu i uchder o tua 8 troedfedd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

Gellir ei fwyta fel llysieuyn ac mae blas chard neu sbidoglys arno, gydag arlliw o asbaragws.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Llyrlys cyffredin

Planhigyn blodeuol yw **Llyrlys cyffredin** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Salicornia*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Salicornia europaea* a'r enw Saesneg yw *Common glasswort*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llyrlys, Chwyn hallt a Llyrlys llysieuol. Fel yr awgryma'r hen enw 'Chwyn hallt', mae'n tyfu ar dir hallt ger yr arfordir.

Gellir bwyta *Salicornia europaea* heb ei goginio, neu fel arfer wedi'i stemio.

Mae'n ddeucotolydon blynyddol. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Troed-yr-ŵydd sawrus

Planhigyn blodeuol yw **Troed-yr-ŵydd sawrus** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Dysphania*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium multifidum* a'r enw Saesneg yw *Scented goosefoot*. Mae'n frodorol o Dde America on i'w gael bellach ar sawl cyfandir.

Mae'n blanhigyn unflwydd gyda sawl coesyn tua 60&nbsp;cm o uchder. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog ac oeddeutu 2&nbsp;cm o hyd.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Aldi

bawd|2015
bawd|
bawd|
bawd|
bawd|
Mae **Aldi** yn archfarchnad sydd a'i gwreiddiau yn yr Almaen ac sydd â phresenoldeb bellach yn y rhan fwyaf o wledydd yr Undeb Ewropeaidd. Mae yna siopau Aldi hefyd yn Awstralia a'r Unol Daleithiau. Mae o leiaf un siop Aldi yn y mwyafrif  o drefi a phentrefi'r Almaen. Mae tua 4,100 o siopau Aldi yn yr Almaen a thua 7,600 ledled y byd. Daw enw'r cwmni o lythrennau cyntaf y geiriau  **AL**brecht-**DI**skont (Disgownt Albrecht).

Prif fusnes y cwmni yw adwerthu bwyd ond mae hefyd yn gwerthu nwyddau eraill ar adegau.

## Hanes
bawd|Aldi'r De a'r Gogledd
Cafodd y cwmni ei sefydlu ym 1913 fel busnes groser teuluol yn Essengan Anna Albrech. Ym 1946 daeth y brodyr Karl Albrecht (1920 - 2014) a Theo Albrecht (1922 -2010) yn berchenogion y busnes trwy ei hetifeddu gan eu mam. Y brodyr Albrecht oedd y cyntaf i sefydlu siopau disgownt yn yr Almaen trwy gael ystod gyfyngedig o nwyddau yn eu siopau. Mae'r rhan fwyaf o'r nwyddau sy'n cael eu gwerthu yn y siopau yn rhai "brand eu hunain", ond yn wahanol i'r rhan fwyaf o archfarchnadoedd eraill dydy labeli'r nwyddau ddim yn ymddangos fel eu bod yn berchen i'r siop yn y modd y mae brandiau megis "Asda Smart Price" neu "Tesco Finest" yn gwneud; er enghraifft mae sglodion tatws Aldi yn cael eu gwerthu gyda'r enw *Champion Chips* yng Nghymru a Lloegr, gan roi'r argraff eu bod yn sglodion brand annibynnol yn hytrach na brand y siop.

Ym 1960 bu anghydfod rhwng y brodyr parthed gwerthu sigarennau a chafodd y cwmni ei rannu'n ddwy, Aldi Nord (Aldi'r Gogledd) o dan reolaeth Theo, ac Aldi Sud (Aldi'r De) o dan reolaeth Karl.

## Dosbarthiad rhyngwladol
## Aldi ym Mhrydain Fawr
Agorodd Aldi ei siop gyntaf ym Mhrydain Fawr ym 1990 gan gynyddu'r nifer i 500 erbyn 2013, erbyn hyn mae gan y cwmni tua 4.7% o gyfran y farchnad ym Mhrydain. Er ddechrau fel siop rad mae'r cwmni bellach wedi dechrau agor siopau mewn lleoliadau cefnog megis Knutsford a Bury St Edmunds ac wedi gweld cynnydd sylweddol yn y nifer o'r bobl o ddosbarthiadau cymdeithasol AB sydd yn defnyddio'r siopau (tua 20% ym mis Orffennaf 2014) wedi newid ei stoc i ddarparu ar eu cyfer.
## Cyfeiriadau
Categori:Archfarchnadoedd
Categori:Adwerthu
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1913
Troed-yr-ŵydd dail derw

Planhigyn blodeuol yw **Troed-yr-ŵydd dail derw** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Oxybasis*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium glaucum* a'r enw Saesneg yw *Oak-leaved goosefoot*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Troed yr ŵydd Dderw-ddeiliog, Derwen Caersalem.

Caiff ei ystyried yn chwynyn yng Ngogledd Corea a Gogledd America; mae'n frodorol o Ewrop.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Galeri

Oxybasis glauca by Omar Hoftun..JPG
Neznámá rostlina v Tróji (003).JPG
Chenopodium glaucum — Flora Batava — Volume v5.jpg
Nsr-slika-290.png

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Lili Jersey

Planhigyn blodeuol ag un had-ddeilen (neu fonocotyledon) yw **Lili Jersey** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaryllidaceae* yn y genws *Amaryllis*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amaryllis belladonna* a'r enw Saesneg yw *Jersey lily*. Mae'n frodorol o Dde Affrica, ond bellach i'w gael ar sawl cyfandir.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaryllidaceae
Siwmac

Coeden ag iddi gnau bwytadwy ydy **Siwmac** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Anacardiaceae* yn y genws *Rhus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Rhus typhina* a'r enw Saesneg yw ''Stag's-horn sumach''. Mae'n frodorol o Ogledd America ond caiff ei dyfu, bellach, mewn ardaloedd cynnes mewn sawl cyfandir i addurno llefydd..

Mae'n goeden lluosflwydd oddeutu 5 metr (16 tr) o uchder. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog 25–55&nbsp;cm (10–22 mod) o hyd ac is ddail 6–11&nbsp;cm ar bob un.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Anacardiaceae
Geuberllys

Planhigyn blodeuol gwenwynig ydy **Geuberllys** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae* yn y genws *Aethusa*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Aethusa cynapium* a'r enw Saesneg yw ''Fool's parsley''. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gauberllys, Geuberllys, Goegberllys, Llyfn-ddail, Persli Gwyllt a Persli'r Ffwl. Mae'r 'ffwl' yn cyfeirio at y gwenwyn - ac mae'r planhigyn yn perthyn i hemloc.
chwith|bawd|Y blodau gwynion - yn reit debyg i filddail.

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal. Gall dyfu i hyd at 80&nbsp;cm.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Esgoblys praff

Planhigyn blodeuol ydy **Esgoblys praff** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae* (y 'foronen') yn y genws *Ammi (genws)*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Ammi visnaga* a'r enw Saesneg yw *Toothpick-plant*. Mae'n frodorol o Ewrop, Asia a gogledd Affrica.

Yn yr Aifft arferid ei ddefnyddio mewn te i wella cerrig a phroblemau yn yr aren.

Mae'n blanhigyn unflwydd neu ddeuflwydd. Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac yn  20 o hyd, ac mae gan y blodyn 5 petal gwyn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Llysiau'r gymalwst

Planhigyn blodeuol ydy '''Llysiau'r gymalwst''' sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae* yn y genws *Aegopodium*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Aegopodium podagraria* a'r enw Saesneg yw *Ground-elder*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llys y gymalwst, Dail yr esgob, Llysiau'r droedwst, Llysiau'r gymalwst, Pla'r amaethwr a Throed yr afr.

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Gorthyfail gwrychog

Planhigyn blodeuol ydy **Gorthyfail gwrychog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae* yn y genws *Anthriscus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Anthriscus caucalis* a'r enw Saesneg yw *Bur chervil*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gorthyfail Cyffredin, Creithig Gwrychog. Mae'n frodorol o ewrop ac Asia.

Mae'r dail trionglog gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodau gwynion 5 petal yr un.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Dolennau allanol
*
*'Burke Photo and Info Page'
*Galeri luniau

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Gorthyfail

Planhigyn blodeuol ydy **Gorthyfail** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae* yn y genws *Anthriscus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Anthriscus sylvestris* a'r enw Saesneg yw *Cow parsley*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cegiden Fenyw a Gorthyfail Llyfn.

Mae'r bonion gwag yn tyfu i uchder o 60–170&nbsp;cm (24–67 mod), ac yn ffrochio i glystyrau o flodau gwynion yng nghanol y gwanwyn i'r haf.

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Gorthyfail y gerddi

Planhigyn blodeuol ydy **Gorthyfail y gerddi** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae* yn y genws *Anthriscus*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Anthriscus cerefolium* a'r enw Saesneg yw *Garden chervil*. Mae'n berlysieuyn poblogaidd iawn yn Ffrainc, ac fe'i defnyddir i roi blas ysgafn ar fwyd fel cawl.
.]]

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal.

Gall dyfu hyd at 40–70&nbsp;cm (16–28 mod) ac mae'r dail yn gyrliog. Ceir clystyrau o flodau  2.54–5&nbsp;cm (1.00–1.97 mod) ar draws. Mae'r ffrwyth tua 1&nbsp;cm o hyd.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Gorsaf Metrolink Stretford

Mae **gorsaf Metrolink Stretford** yn orsaf Metrolink ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr.

## Cyfeiriadau
Stretford
Gorsaf Metrolink Dane Road

Mae **gorsaf Metrolink Dane Road** yn orsaf Metrolink ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr.

## Cyfeiriadau
Dane Road
Gorsaf Metrolink MediaCityUK

Mae **gorsaf Metrolink MediaCityUK** yn orsaf Metrolink yn Salford, Manceinion Fwyaf, Lloegr.

## Cyfeiriadau
MediaCityUK
Idris ap Gwyddno

Brenin Cantref Meirionnydd oedd **Idris ap Gwyddno**, a fu farw yn ôl y blwyddnodion Cymreig yn y flwyddyn  636 mewn brwydr yn erbyn y Sacsoniaid ar lannau'r Afon Hafren, ac a oedd, yn ôl blwyddnodion Ulster yn herio pendefigaeth Gwynedd dros Feirion a Mawddwy. Roedd gan Idris ap Gwyddno Bryngaer neu  *Kadr* (lle cadarn) ar lethrau **Cader** Idris, ac roedd yn arbenigwr ar seryddiaeth. Mae'n debyg gan hynny mae'r *gŵr mawr* hwn yn eistedd yn ei *Gadr* ac yn *cyffwrdd y sêr* oedd sylfaen mytholeg Idris y Cawr a'i *gadair* ger Dolgellau.

## Gweler hefyd
*Cader Idris
*Ysgol y Gader a enwyd ar ôl **Cader Idris**

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Cewri
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Dolgellau
Categori:Pobl o Ddolgellau
Llysiau'r gwewyr

Planhigyn blodeuol ydy '''Llysiau'r gwewyr''' sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae* yn y genws *Anethum*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Anethum graveolens* a'r enw Saesneg yw ***Dill***. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llys y Gwewyr, Ffenigl Trymsawr a Gwewyrllys. Arferid ei ddefnyddio i ladd poen yn y cylla a chur pen.
bawd|chwith|Y planhigyn yn yr ardd

Mae'r dail bob yn ail ac yn 10–20&nbsp;cm (3.9–7.9 imod) ac mae gan bob blodyn 5 petal.

Mae'n tyfu i uchder o 40–60&nbsp;cm (16–24 mod), gyda bonion talsyth, gwag.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Gorsaf Metrolink Langworthy

Mae **gorsaf Metrolink Langworthy** yn orsaf Metrolink ar linell Eccles, Manceinion Fwyaf, Lloegr. Agorwyd ar 12 Mehefin 1999.

Mae Gorsaf Metrolink Langworthy wedi'i leoli ar y gornel rhwng Ffordd Langworthy Road ac *Eccles New Road* (ar yr A57). Mae'r ardal i'r de a'r orllewin iddo'n ardal diwydiannol.

## Cyfeiriadau
Langworthy
Gorsaf Metrolink Weaste

Mae **gorsaf Metrolink Bowker Vale** yn orsaf Metrolink ar llinell Eccles. Fe'i lleolir yn agos at traffordd yr M602 ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr.

## Cyfeiriadau
Weaste
Gorsaf Metrolink Ladywell

Mae **gorsaf Metrolink Ladywell** yn orsaf Metrolink ar llinell Eccles yn Salford, Manceinion Fwyaf, Lloegr. Fe'i agorwyd ar 12 Mehefin 1999.

## Cyfeiriadau
Ladywell
Gorsaf reilffordd Rochdale

Mae **gorsaf Metrolink Rochdale** yn orsaf Metrolink ym Manceinion Fwyaf, Lloegr.

## Cyfeiriadau
*The Manchester and Leeds Railway by Martin Bairstow
*Lost Railways of Lancashire by Gordon Suggitt (ISBN 1-85306-801-2)

Rochdale
Llwyn helys

Planhigyn blodeuol yw **Llwyn helys** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaranthaceae* yn y genws *Suaeda*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Suaeda vera* a'r enw Saesneg yw *Shrubby sea-blite*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llwynhelys. Mae'n tyfu ar yr afordir neu ar rostiroedd hallt ger yr arfordir.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaranthaceae
Y Barddoniadur Cymmreig

Llyfr beirniadaeth lenyddol Cymraeg gan William Williams (Creuddynfab) yw ***Y Barddoniadur Cymmreig***, a gyhoeddwyd mewn dwy gyfrol yn 1855 a 1857. Yn ôl Saunders Lewis, hwn oedd "un o'r ychydig bethau pwysig mewn beirniadaeth Gymraeg rhwng Goronwy Owen ac Emrys ap Iwan."

Roedd cryn fri i Greuddynfab fel beirniad llenyddol yn ei gyfnod. Roedd o blaid y mesurau rhydd newydd yn enwedig y delyneg gan ymosod ar y beirdd Neo-Glasuraidd fel Caledfryn. Yn y *Barddoniadur* mae'n dadlau dros ryddid creadigol y mesurau rhydd ac yn erbyn "cyfyngderau" y canu caeth a oedd yn ei gyfnod yn rhy aml yn aberthu rhwyddindeb mynegiant er mwyn cwrdd â gofynion y gynghanedd a "gramadeg mecanyddol". Mae Creuddynfab yn ceisio llunio beirniadaeth lenyddol newydd yn seiliedig ar agweddau seicolegol a gweledigaeth fewnol y bardd. Cafodd hynny gryn ddylanwad ar ddatblygiad yr arwrgerdd a'r bryddest ym marddoniaeth Gymraeg ail hanner y 19g."

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau 1855
Categori:Llyfrau 1857
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Categori:Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Jerry Stiller

Roedd **Gerald Isaac "Jerry" Stiller** (8 Mehefin 1927 – 11 Mai 2020) yn actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau. Treuliodd nifer o flynyddoedd yn y tîm comedi Stiller a Meara gyda'i wraig Anne Meara. Stiller a Meara yw rhieni'r actor Ben Stiller (bu'n cyd-serennu â'i fab yn y ffilmiau *Zoolander*, *Heavyweights*, *Hot Pursuit* a *The Heartbreak Kid*) a'r actores Amy Stiller. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl Frank Costanza yn y gyfres deledu *Seinfeld* a'i rôl gefnogol fel Arthur Spooner ar y gyfres deledu *The King of Queens*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Stiller yn Brooklyn, Efrog Newydd, yr hynaf o bedwar plentyn  i rieni Iddewig, Bella (née Citrin) a William Stiller, gyrrwr bws. Ymfudodd ei deulu tadol o Galicia a ganwyd ei fam yng Ngwlad Pwyl.

## Bywyd personol 
Roedd Stiller yn briod ag Anne Meare ers 1954 ac mae ganddynt ddau o blant, Ben Stiller ac Amy Stiller.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2020
William Williams (Creuddynfab)

Beirniad llenyddol a golygydd Cymraeg oedd **William Williams** (20 Awst 1814 – 26 Awst 1869), a adnabyddid gan amlaf wrth ei enw barddol **Creuddynfab**. Roedd yn frodor o ardal Y Creuddyn ger Llandudno yn yr hen Sir Gaernarfon (yn Sir Conwy heddiw).

## Bywgraffiad
Ganed Creuddynfab yn 1814. Saer maen oedd ei dad. Ni chafodd ond ychydig o addysg a dechreuodd ei yrfa fel gwas fferm yn y Creuddyn.

Pan ddychwelodd i Gymru daeth yn Ysgrifennydd cyntaf Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol ond bu'n rhaid iddo roi'r gorau i'r swydd oherwydd afiechyd. Yn 1864 daeth yn olygydd cylchgrawn *Yr Eisteddfod*.

Roedd cryn fri i Greuddynfab fel beirniad llenyddol yn ei gyfnod. Roedd o blaid y mesurau rhydd newydd yn enwedig y delyneg gan ymosod ar y beirdd Neo-Glasuraidd fel Caledfryn. Gosododd ei feirniadaeth yn ei unig gyhoeddiad, *Y Barddoniadur Cymmreig*; yn ôl Saunders Lewis, hwn oedd "un o'r ychydig bethau pwysig mewn beirniadaeth Gymraeg rhwng Goronwy Owen ac Emrys ap Iwan."

Bu farw yn 1869.

## Llyfryddiaeth
* *Y Barddoniadur Cymmreig* (2 gyfrol, 1855, 1857)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Pobl o Landudno
William o Ockham

Athronydd a diwinydd o Loegr oedd **William o Ockham** (tua 1287 – 1347 neu 1349). Roedd yn athronydd ysgolaidd a sefydlodd ffurf o enwoliaeth, gan wadu bod realiti i gysyniadau ac eithrio'r pethau unigol a ddynodir gan eiriau. Ei brif rodd i faes athroniaeth yw rasel Occam, yr egwyddor sy'n honni taw'r ddamcaniaeth symlaf yw'r ddamcaniaeth debycaf.

Ganwyd William yn Ockham, Surrey, tua 1287, ac ymunodd â'r Ffransisiaid pan oedd yn ifanc. Astudiodd diwinyddiaeth yng Ngholeg Merton, Rhydychen. Teithiodd i Avignon yn Ffrainc ym 1324 ar gais y Pab Ioan XXII. Yna bu'n cwrdd â John Lutterell a Bonagratia o Bergamo, a daeth y tri ohonynt i gytuno taw heretic oedd y Pab. Bu'r tri ohonynt yn ffoi o Avignon y 1328, a chafodd William ei ysgymuno o'r Eglwys Gatholig. Parhaodd i ysgrifennu ar resymeg yn ei flynyddoedd olaf. Bu farw William ym München ym 1347 neu 1349, yn bosib o'r Pla Du.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1287
Categori:Marwolaethau'r 1340au
Categori:Athronwyr y 13eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr ysgolaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Categori:Diwinyddion Catholig o Loegr
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Pobl fu farw o'r pla
Categori:Pobl o Surrey
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Rhesymegwyr o Loegr
Categori:Urdd Sant Ffransis
Categori:Ysgolheigion y 13eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgolheigion Lladin o Loegr
Ben Simon

Bardd a hynafiaethydd o Gymru oedd **Ben Simon** (tua 1703 – 1 Mawrth 1793). Roedd yn frodor o blwyf Abergwili yn Sir Gaerfyrddin. Cedwir nifer o'i lawysgrifau yn Adran Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Bywgraffiad
Ganed Ben Simon tua 1703 ym mhlwyf Abergwili, ger Caerfyrddin yn Sir Gaerfyrddin. Ymddiddorai yn hynafiaethau ei fro ac yn yr hen lawysgrifau Cymraeg ac aeth ati i gopïo cynnwys o sawl un ohonynt, yn enwedig gwaith Beirdd yr Uchelwyr. Ysgrifennodd ei gasgliad mawr o gerddi Dafydd ap Gwilym yn 1754.

Roedd yn effro i symudiadau crefyddol yr oes a daeth yn edmygydd mawr o Griffith Jones, Llanddowror; cedwir ar glawr marwnad Ben Simon iddo.

Cyfansoddodd sawl baled gan gynnwys un ar farwolaeth dau ar bymtheg o lowyr a fu farw mewn damwain yng nglofa'r Wern Fraith ger Castell-nedd yn 1756.

Bu farw yn 1793.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1703
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1793
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Dwyrain Sir y Fflint (etholaeth seneddol)

Roedd **Dwyrain Sir y Fflint** yn etholaeth seneddol Cymreig a oedd yn dychwelyd un Aelod Seneddol (AS) i Dŷ'r Cyffredin Senedd y Deyrnas Unedig.

Cafodd yr etholaeth ei chreu ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1950, a'i diddymu ar gyfer Etholiad Cyffredinol 1983.

## Ffiniau
Roedd Ffiniau'r etholaeth yn cynnwys Glannau Dyfrdwy a Maelor Saesneg

## Aelodau Seneddol
## Canlyniadau 
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir y Fflint
Llythyrau Paul

Cyfres o lythyrau gan yr Apostol Paul yn y Testament Newydd yw **Llythyrau Paul** neu **Epistolau Paul**. Cyfeirir atynt hefyd fel y **Llythyrau Paulaidd** gan fod ysgolheigion Beiblaidd diweddar yn amau awduraeth rhai ohonynt.

Ceir 13 llythyr dan enw Paul yn y Testament Newydd. Gwrthodir Paul fel awdur y Llythyr at yr Hebreaid gan fwyafrif helaeth ysgolheigion erbyn hyn, er ar un adeg y gred oedd mai ef oedd yr awdur.

* Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
* Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
* Llythyr Paul at y Galatiaid
* Llythyr Paul at yr Effesiaid
* Llythyr Paul at y Philipiaid
* Llythyr Paul at y Colosiaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
* Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
* Ail Lythyr Paul at Timotheus
* Llythyr Paul at Titus
* Llythyr Paul at Philemon

Yn ôl traddodiad, mae rhai o'r rhain wedi'u grwpio gyda'i gilydd:

## Y Llythyrau Carchar
Mae’r rhain yn lythyrau a ysgrifennwyd, yn ôl traddodiad, gan Paul pan oedd yn garcharor yn Rhufain (tua OC 62).

* Llythyr Paul at yr Effesiaid
* Llythyr Paul at y Philipiaid
* Llythyr Paul at y Colosiaid
* Llythyr Paul at Philemon

## Y Llythyrau Bugeilio
Mae’r rhain yn lythyrau a ysgrifennwyd gan Paul i arweinwyr eglwysi i drafod materion o athrawiaeth ac ymddygiad.

* Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
* Ail Llythyr Paul at Timotheus
* Llythyr Paul at Titus

hefyd weithiau:
* Llythyr Paul at Philemon

## Llyfryddiaeth
*Owen Evans, *Y Llythyrau Paulaidd* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1984)
Garlleg trionglog

Planhigyn blodeuol ag un had-ddeilen (neu fonocotyledon) yw **Garlleg trionglog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Amaryllidaceae* yn y genws *Allium*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Allium triquetrum* a'r enw Saesneg yw *Three-cornered garlic*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cenhinen Drichornel. Mae 'triongl' yn y Gymraeg, Lladin a Saesneg yn cyfeirio at y bonyn trionglog ei siap. Mae'r bonion hyn yn 17–59&nbsp;cm (7–23 mof) o uchder.

Mae'n blanhigyn lluosflwydd sy'n frodorol o dde-orllewin Ewrop a gogledd-orllewin Affrica. Nid oes ganddo stipwl (neu ddeilen fach). Fel arfer mae'r dail yn ddanheddog.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Amaryllidaceae
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
David Hilbert

Mathemategydd o'r Almaen oedd **David Hilbert**  (; 23 Ionawr 1862 – 14 Chwefror 1943).  Caiff ei gyfri'n fyd-eang fel un o fathemategwyr mwyaf dylanwadol y 19g a chychwyn yr 20g. Datganfu nifer fawr o syniadau gan gynnwys 'y theori sefydlog' (*invariant theori*), 'gwirionedd geometreg Hilbert' a 'gofod Hilberg' (*Hilbert spaces*).

Mabwysiadodd ac amddiffynnodd theoriau Georg Cantor a rhifau trawsfeidraidd. Cyflwynodd yn 1900 gasgliad o broblemau a dderbyniwyd bron fel agenda fathemategol gweddill y ganrif, ac sy'n brawf o'i arweinyddiaeth di-ildio yn y maes hwn.

Cyfranodd ef a'i fyfyrwyr yn eang ac yn sylweddol iawn, gan ddatblygu offer newydd a phwysig o fewn mathemateg ffiseg modern. Ef oedd y cyntaf i wahaniaethu rhwng mathemateg a metamathemateg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Mathemategwyr o'r Almaen
Categori:Pobl o Königsberg
Barry Jones

Mae **Stephen Barry Jones, y Barwn Jones**, CC (ganwyd 26 Mehefin, 1938) yn wleidydd y Blaid Lafur yn y Deyrnas Unedig.

## Cefndir
Cafodd Jones ei eni ym Mancot, Sir y Fflint ym 1938 a'i addysgu yn Ysgol Ramadeg Penarlâg a Choleg y Normal, Bangor. Cyn cael ei ethol i'r Senedd fe fu'n athro ac yn llywydd Undeb Cenedlaethol yr Athrawon yn Sir y Fflint. Bu hefyd yn gwasanaethu am ddwy flynedd yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig o dan drefn Gwasanaeth Cenedlaethol.

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd Jones ar gyfer y Senedd am y tro cyntaf yn Northwich ym 1966 gan fethu cael ei ethol. Ym 1970 safodd yn Nwyrain Sir y Fflint yn etholiad 1970 a bu'n cynrychioli'r sedd fel Aelod Seneddol hyd ddiddymu'r etholaeth ym 1983 pan gafodd ei ethol i sedd newydd Alun a Glannau Dyfrdwy ym 1983.

Roedd yn Is-ysgrifennydd seneddol Gwladol dros Gymru o 1974 hyd 1979.

Ym 1994 cafodd Jones yn ei benodi gan y Prif Weinidog John Major yn aelod o'r Pwyllgor Diogelwch Cudd-wybodaeth newydd gan wasanaethu hyd 2001.

Wedi ei ymddeoliad o Dŷ'r Cyffredin  dyrchafwyd Jones i Dŷ'r Arglwyddi gan ddwyn y teitl Y Barwn Jones, o Lannau Dyfrdwy yn Sir Clwyd.

Yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 1999, cafodd ei ddyrchafu i'r Cyfrin Gyngor.

## Swyddi eraill 
Yn 2007 cafodd ei ethol yn Llywydd NEWI (Prifysgol Glyndŵr) a Chafodd ei ddyrchafu'n Ganghellor y brifysgol yn 2009.

## Bywyd personol 
Mae'r Barwn Jones yn gefnogwr brwd o Glwb Pêl-droed Everton.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Alex Carlile

Mae **Alexander Charles Carlile, y Barwn Carlile o Aberriw**, CBE, FRSA, QC (ganwyd 12 Chwefror 1948) yn aelod y Democratiaid Rhyddfrydol o Dŷ'r Arglwyddi ac yn gyn Aelod Seneddol etholaeth Maldwyn.

## Bywyd cynnar
Mae Alex Carlile, a anwyd yn Alexander C. Falik, yn fab i fewnfudwyr Iddewig Pwylaidd i Wledydd Prydain. Fe'i ganwyd yn Wrecsam a chafodd ei fagu yng Ngogledd Cymru a Swydd Gaerhirfryn. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Epsom ac yng Ngholeg y Brenin, Llundain lle graddiodd yn y Gyfraith ym 1969.

## Gyrfa tu allan i wleidyddiaeth
Galwyd ef i'r Bar yn Gray's Inn ym 1970 a daeth yn Gwnsler y Frenhines yn 36 oed, sef oedran anghyffredin i dderbyn y fath anrhydedd.

Mae'r Arglwydd Carlile o Aberriw yn fargyfreithiwr ac yn gyn-bennaeth siambrau cyfreithiol blaenllaw *9-12 Bell Yard*. Ymysg ei achosion nodedig oedd ei amddiffyniad llwyddiannus o Paul Burrell cyn fwtler Diana, Tywysoges Cymru, yn erbyn cyhuddiad ei fod wedi dwyn eiddo a oedd yn rhan o'i ystâd wedi marwolaeth y dywysoges.

Yn ôl Cofrestr Buddiannau'r Arglwyddi  mae'r Arglwydd Carlile hefyd yn gyfarwyddwr o 5 Bell Yard Cyf a Grŵp Wynnstay sy'n cynhyrchu porthiant amaethyddol, yn masnachu nwyddau amaethyddol ac yn dosbarthu olew; mae o'n Ddirprwy Farnwr Yr Uchel Lys; yn Gadeirydd y Tribiwnlys Apeliadau Cystadleuaeth ac yn un o ymddiriedolwyr y *White Ensign Association*.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd Carlile fel Rhyddfrydwr yn nwy etholiad 1974 ac etholiad 1979 yn etholaeth Dwyrain Sir y Fflint heb lwyddiant. Safodd yn etholaeth Maldwyn ym 1983 gan adfer sedd a gollwyd gan ei blaid i'r Ceidwadwyr ym 1979. Cadwodd afael ar y sedd i'r Rhyddfrydwyr ym 1983 a 1987.

Wedi uno'r Blaid Ryddfrydol a'r Democratiaid Cymdeithasol ym 1988, llwyddodd i gadw ei sedd fel Democrat Rhyddfrydol yn etholiad 1992, ond penderfynodd ymddeol o'r Senedd ar gyfer etholiad 1997.

Rhwng 1980 a 1982, roedd Carlile yn Gadeirydd y Blaid Ryddfrydol Gymreig; bu'n Arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru o 1992- hyd 1997 ac yn Llywydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru o 1997 hyd 1999.

Ym 1999 cafodd Carlile ei ddyrchafu i Dŷ'r Arglwyddi gan ddwyn y teitl 'y Barwn Carlile o Aberriw', o Aberriw ym Mhowys.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Pobl o Wrecsam
Heledd

Enw merch ydy **Heledd**. 
Gall gyfeirio at un o nifer o bobl:

*Heledd (tywysoges): chwaer Cynddylan, brenin rhan ddwyreiniol Teyrnas Powys yn y 7g.
*Heledd Cynwal: Cyflwynydd teledu Cymreig (ganwyd 1975)
*Heledd Fychan: Gwleidydd Cymreig yw (ganed 20 Medi 1980)
*Heledd Maldwyn Jones awdures Blas ar Fwynder Maldwyn

## Enw lle
*Yr Heledd Ddu: *Northwich*
*Yr Heledd Wen: *Nantwich*
*Ynysoedd Heledd
*Ynysoedd Mewnol Heledd
*Ynysoedd Allanol Heledd

## Arall
*Daeargi Heledd
Mae'n bosibl mai Seisnigiad o Heledd ydy *Hilda* a *Halette* a *Hildy* yn Almaeneg.

## Gweler hefyd
*Hyledd

Categori:Enwau personol Cymraeg
Plaid Gomiwnyddol Prydain Fawr

Plaid gomiwnyddol oedd **Plaid Gomiwnyddol Prydain Fawr** (Saesneg: *The Communist Party of Great Britain*, *CPGB*), a sefydlwyd yn 1920 ac a dorrodd i fyny ddechrau'r 1990au. Roedd y CPGB yn weithgar yn yr Alban, Cymru a Lloegr ond dim yng Ngogledd Iwerddon. Bu'n blaid ddylanwadol yng ngwleidyddiaeth y Chwith am gyfnod. Cyhoeddai'r blaid y papur newyddion dyddiol *The Morning Star*.

## Cymru
Yng Nghymru roedd ei chadarnleoedd i'w cael yng Nghymoedd De Cymru, yn enwedig yn ardal Y Rhondda a Merthyr Tudful. Oherwydd ei dylanwad yno, llysenwyd Y Maerdy yn "Moscow Fach" ("*Little Moscow*") yn ystod Streic Gyffredinol 1926. Un o sefydlwyr y blaid newydd yn 1920 oedd y bardd Cymraeg ac ymgyrchydd gwleidyddol Thomas Evan Nicholas (Niclas y Glais), a fu cyn hynny yn aelod o'r Blaid Lafur Annibynnol dan arweiniaeth Keir Hardie.

## Gweler hefyd
* Plaid Gomiwnyddol Prydain (sefydlwyd 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:20fed ganrif yn y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru
Categori:Hanes gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Prydain Fawr
Comiwnyddol Prydain Fawr
Categori:Sefydliadau 1920
Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh

Perchennog ystâd Castell Gwrych, ger Abergele ac Uchel Siryf Sir Ddinbych yn 1828 oedd **Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh** (1788–1861).
[bawd|Rhan o dyrau [Castell Gwrych]]

Gellir olrhain Llwydiaid Castell Gwrych yn ôl i David Lloyd, Plas yn Gwrych yn 1608, ond Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh yw'r enwocaf o'r teulu, mae'n debyg. Ei dad oedd Robert Bamford-Hesketh o Bamford Hall ac Upton a'i fam oedd Frances Lloyd (priododd y ddau yn 1787). Yr un enw oedd i'w daid hefyd (Robert), sef etifedd ystâd Bamford. Codwyd Castell Gwrych gan Lloyd fel cartref priodasol, a cheir tystiolaeth pendant fod y Castell wedi'i orffen erbyn iddo briodi'r Arglwyddes Emily Esther Ann Lygon (sef merch hynaf Iarll Cyntaf Beauchamp) yn 1825. Fe'i cododd hefyd fel teyrnged i Lwydiaid ochr ei fam.

Ar ei farwolaeth, etifedd Castell Gwrych a'r ystâd oedd mab Lloyd, sef Robert Bamford-Hesketh (1826-1894) a briododd Ellen Jones-Bateman yn 1851. Ychwanegodd at y tiroedd ac erbyn 1873 roedd gan yr ystâd 3424 o erwau ynghyd â nifer o byllau glo yng Ngogledd Cymru.

Un ferch oedd gan Robert, sef Winifred Bamford-Hesketh (g. 1859), a phriododd Douglas Mackinnon Baillie Hamilton, 12fed Iarll Dundonald yn 1878.

## Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1861
Categori:Pobl o Abergele
Ben Kingsley

Actor o Loegr ydy **Sir Ben Kingsley**, CBE (ganed **Krishna Pandit Bhanji**; 31 Rhagfyr 1943). Yn ystod ei yrfa sydd wedi ymestyn dros deugain mlynedd, mae ef wedi ennill Oscar, Grammy, BAFTA, dau Golden Globe a Gwobr Urdd yr Actorion Sgrin. Mae ef fwyaf adnabyddus am chwarae'r brif ran fel Mohandas Gandhi yn y ffilm *Gandhi* ym 1982, pan enillodd Wobr yr Academi am yr Actor Gorau. Chwaraeodd rannau hefyd yn y ffilmiau ''Schindler's List* (1993), *Sexy Beast* (2000), *Lucky Number Slevin* (2006), *Shutter Island* (2010), *Prince of Persia: The Sands of Time* (2010), *Hugo* (2011), a *Iron Man 3'' (2013). Yn 2013 derbyniodd wobr 'Albert R. Broccoli am Gyfraniad Fyd-eang i Adloniant Ffilm' yn BAFTA Los Angeles.

Derbyniodd Kingsley Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) yn 2000, ac fe'i wnaed yn Farchog Gwyryf gan y Frenhines Elizabeth II yn 2002. Yn 2010, cafodd Kingsley seren ar Lwybr Enwogion Hollywood.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Pobl o Fanceinion
Hunanladdiad yng Nghymru

Mae rhwng 300 a 350 o bobl yn lladd eu hunain yng Nghymru bob blwyddyn. Mae'r nifer hwn yn uwch na'r cyfradd mewn unrhyw ardal yn Lloegr. Rhwng 1981 a 1990, nid oedd gwahaniaeth arwyddocaol rhwng y niferoedd yng Nghymru a Lloegr ond mae'r cyfradd wedi bod yn uwch yng Nghymru ers 1991. Yn 2011, bu farw 28% yn fwy yng Nghymru o hunanladdiad nag yn Lloger. Roedd hyn yn cynnwys 270 o ddynion a 71 o fenywod dros 15 oed.

Yn 2012 roedd cyfradd hunanladdiad o 13.5 i bob 100,000 o bobl yn y wlad. Roedd y gyfradd hon yn uwch nag yn Lloegr (10.4 i bob 100,000) a'r Deyrnas Unedig gyfan (11.6 i bob 100,000). O'r 334 o bobl a fu'n lladd eu hunain yng Nghymru y flwyddyn honno, roedd 257 ohonynt yn ddynion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Iechyd meddwl yng Nghymru
Cymru
Categori:Marwolaeth yng Nghymru
John Herbert Roberts, Barwn 1af Clwyd

Roedd **John Herbert Roberts, Barwn 1af Clwyd** o Abergele (8 Awst 1863 – 19 Rhagfyr 1955) yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Roberts yn 61 Hope Street, Lerpwl, ym 1863, yn fab i John Roberts o Lerpwl a Bryngwenallt, Abergele; Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Fflint (etholaeth seneddol) a Catherine Tudor (née Hughes) ei wraig.

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt, lle y graddiodd B.A. yn 1884 ac M.A. ym 1888.

Ar ôl ymadael a'r brifysgol treuliodd y flwyddyn 1884-1885 yn teithio'r byd a chyhoeddodd dau lyfr yn disgrifio'i brofiadau: *A World Tour* ac *Ymweliadau a Bryniau Kasia*, a thraethawd *Tro yn yr Aifft* a ymddangosodd yn Y Traethodydd ym 1896.

## Bywyd gwleidyddol
Cafodd Roberts ei ethol yn AS Rhyddfrydol dros Orllewin Sir Ddinbych ym 1892 gan ddal y sedd hyd 1918. Bu'n ysgrifennydd y Blaid Ryddfrydol Gymreig ac yn gadeirydd o 1912 i 1918. Ym 1922 bu'n aelod o Gomisiwn Ysbytai Gwirfoddol Cymru.

Fe'i crëwyd yn farwnig yn 1908 a dyrchafwyd ef i Dŷ'r Arglwyddi ym 1919 gan ddefnyddio’r teitl "Barwn Clwyd o Abergele".

## Bywyd teuluol
Ym 1893 priododd Roberts a Hannah Rushton Caine, merch yr Aelod Seneddol William Sproston Caine. Bu iddynt dri mab: John Trevor Roberts, (a olynodd ei dad fel 2il Farwn Clwyd) 1900-1987; Yr Anrhydeddus David Stowell Roberts (efaill) 1900-1956 a'r Anrh. William Herbert Mervyn Roberts 1906-1990.

Bu farw'r Arglwydd Clwyd ar 19 Rhagfyr 1955 yn ei gartref yn Abergele.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Barwniaid Clwyd
Gandhi (ffilm)

Ffilm fywgraffyddol o 1982 sy'n olrhain hanes bywyd Mohandas Karamchand Gandhi, arweinydd heddychlon brwydr yr India am annibyniaeth yw ***Gandhi***. Ysgrifennwyd y sgript gan John Briley a chafodd y ffilm ei chyfarwyddo gan Richard Attenborough. Mae'n serennu Ben Kingsley fel y prif gymeriad. Rhyddhawyd y ffilm yn India ar 30 Tachwedd 1982, yn y Deyrnas Unedig ar 3 Rhagfyr ac yn yr Unol Daleithiau ar 6 Rhagfyr.  Cafodd ei henwebu am Wobr yr Academi mewn unarddeg categori, gan ennill wyth ohonynt, gan gynnwys y Ffilm Orau. Enillodd Richard Attenborough y Cyfarwyddwr Gorau tra bod Ben Kingsley wedi ennill yr Actor Gorau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1982
Mynydd Illtud

Bryn gwastad yn ne Powys yw **Mynydd Illtud**. Saif ger pentref Libanus yng nghymuned Glyn Tarell yn ardal Brycheiniog. Wrth ei ymyl ceir Canolfan Ymwelwyr Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae'n dir comin.

## Illtud
Mae Mynydd Illtud yn un o sawl llecyn yn yr ardal a gysylltir â Sant Illtud, sant o'r 5ed a'r 6g a sefydlodd glas Llanilltud Fawr. Ceir Pyllau Illtud, Tŷ Illtud a Bedd Gŵyl Illtud (carnedd gron) yn yr un ardal.

250px|bawd|dim|Mynydd Illtud

## Cyfeiriadau
Categori:Glyn Tarell
Categori:Illtud
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987

Cynhaliwyd **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987** ar 11 Mehefin 1987 i ethol 650 o Aelodau Seneddol i Dŷ'r Cyffredin Y Deyrnas Unedig. Roedd buddugoliaeth y Blaid Geidwadol y trydydd o'r bron o dan arweinyddiaeth 'haearnaidd' Margaret Thatcher. Dyma'r tro cyntaf i hyn ddigwydd ers i Robert Jenkinson arwain ei blaid yn 1820 i dair buddugoliaeth o'r bron.

Trethi isel oedd thema ymgyrch y Ceidwadwyr, gydag economi a byddin gref. Roeddent hefyd yn uchel eu cloch fod diwethdra wedi gostwng o dan 3 miliwn am y tro cyntaf ers 1981 a chwyddiant yn 4% - ei isaf ers 20 mlynedd. Dyma'r blaid roedd y tabloids yn ei chefnogi, yn enwedig y 'Sun', a gynhaliodd ymgyrch gwrth-Lafur am fisoedd cyn yr etholiad, gyda'i phenawdau fel ''"Why I'm backing Kinnock, by Stalin"''.

Dychwelodd y Ceidwadwyr i'r Llywodaeth, gyda gostyngiad o 21 sedd yn unig, sef cyfanswm o 376 sedd.  229 oedd gan Llafur, o dan arweinyddiaeth y Cymro gwrth-Gymreig Neil Kinnock.

### Crynodeb o'r canlyniadau
bawd|chwith|300px|alt=Ring charts of the election results showing popular vote against seats won, coloured in party colours|Y seddi a enillwyd (cylch allanol) yn erbyn nifer o bleidleisiau (cylch mewnol)

### Seddi
## Cyfeiriadau
1987
Categori:1987