open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
A

bawd|200px

**A** yw’r llythyren a’r llafariad gyntaf yn yr wyddor Gymraeg a’r wyddor Ladin. Mae hi’n debyg i’r llythyren alffa o’r hen Roeg. Mae fersiwn bras y llythyren yn cynnwys dwy linell ar osgo fel triongl, gyda bar llorweddol yn eu cysylltu yn y canol. Gellir ysgrifennu'r llythyren fach ar ddwy ffurf: fel **a** neu fel **ɑ**.

## Hanes 
Hynafiad cynharaf y lythyren A yw aleff, sef lythyren gyntaf yr wyddor Phoenicaidd. Mae'n bosib bod aleff wedi tarddu o bictogram o ben ychen yn ysgrif hieroglyffig yr Hen Aifft a'r wyddor proto-Sinaïtig.

Categori:Yr wyddor Ladin
Categori:Graffemau

## Defnyddio mewn systemau ysgrifennu 
### Saesneg 
Mewn orgraff Saesneg fodern, mae'r llythyren  yn cynrychioli o leiaf saith sain llafariad gwahanol:

* y llafariad blaen agored bron heb ei  fel mewn *pad*;
* y llafariad cefn agored heb ei  fel yn y *tad*, sy'n nes at ei sain Lladin a Groeg gwreiddiol; 
* y deuphthong  fel yn *ace* a *mwyaf* (fel arfer pan fydd    yn cael ei dilyn gan un, neu weithiau dwy, gytsain ac yna llythyren llafariad arall) – mae hyn yn deillio o ymestyn Saesneg Canol ac yna'r Great Vowel Shift;
* ffurf addasedig y sain uchod sy'n digwydd cyn , fel yn *sgwâr* a *Mary*;
* y llafariad gron o *ddwfr*;
* y llafariad gron fyrrach (nad yw yn bresennol yn General American) yn *oedd* a *beth*; 
* a schwa, mewn llawer o sillafau dibwys, megis mewn *am*, *coma*, *solar*.

Nid yw'r dilyniant dwbl  yn digwydd mewn geiriau Saesneg brodorol , ond fe'i ceir mewn rhai geiriau sy'n deillio o ieithoedd tramor megis *Aaron* ac *aardvark*.  Fodd bynnag ,   a  yn digwydd mewn llawer o ddeugraffau cyffredin , pob un â'i sain neu ei synau ei hun, yn enwedig , ,  au, ,   

### Ieithoedd eraill 
Yn y rhan fwyaf o ieithoedd sy'n defnyddio'r wyddor Ladin , a  yn dynodi llafariad heb ei dalgrynnu agored , fel ,  , neu  . Eithriad yw Saanich , lle   a  ( a'r glyff Á ) yn sefyll am llafariad blaen canol clos heb ei dalgrynnu .

### Systemau eraill 
Mewn nodiant ffonetig a ffonemig:

* yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol , defnyddir    ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnuc, defnyddir    ar gyfer y llafariad canol agored heb ei dalgrynnu , a defnyddir    ar gyfer y llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
* yn X-SAMPA , defnyddir    ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnu a  ar gyfer llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
Whitchurch

Gallai'r enw Saesneg **Whitchurch** gyfeirio at y lleoedd canlynol:

## Cymru
* Yr Eglwys Newydd, un o faesdrefi Caerdydd
* Tre-groes, Sir Benfro, pentref yn Sir Benfro
* Eglwyswen, pentref yn Sir Benfro, a elwyd yn *Whitchurch-by-Cardigan* ar un adeg

## Lloegr
* Yr Eglwys Wen, tref yn Swydd Amwythig, heb fod ymhell o'r ffin â Chymru
* Llandywynnog, pentref yn Swydd Henffordd

* Whitchurch, tref yn Hampshire
* Whitchurch, pentref yn Nyfraint
* Whitchurch, pentref yn Swydd Buckingham

* Whitchurch Canonicorum, pentref yn Dorset

----
Sylvia Plath

Bardd, nofelydd ac ysgrifennydd straeon byrion o'r Unol Daleithiau oedd **Sylvia Plath** (27 Hydref 1932 – 11 Chwefror 1963). Fe'i ganwyd yn Boston, Massachusetts, ac astudiodd yng Ngholeg Smith a Choleg Newnham, Caergrawnt cyn derbyn cydnabyddiaeth fel bardd a llenor proffesiynol.

Priododd y bardd Ted Hughes, yn 1956 a bu'r ddau'n byw yn yr Unol Daleithiau i ddechrau ac yna yn Lloegr. Cawsant ddau o blant gyda'i gilydd, Frieda a Nicholas. Dioddefai Plath o iselder am gyfnodau helaeth o'i bywyd fel oedolyn ac yn 1963 cymerodd ei bywyd ei hun. Mae ei bywyd a'i marwolaeth, ynghyd â'i hysgrifennu a'i dylanwad yn parhau i fod yn ddadleuol

Cydnabyddir Plath am ddatblygu genre o farddoniaeth gyffesol ac mae hi fwyaf enwog am ei dwy gyfrol gyhoeddedig, *The Colossus and Other Poems* ac *Ariel*. Yn 1982, enillodd Wobr Pulitzer ar ôl ei marwolaeth, am *The Collected Poems*. Roedd hi hefyd wedi ysgrifennu *The Bell Jar*, nofel rhannol-hunangofiannol a gyhoeddwyd ychydig cyn ei marwolaeth.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**The Colossus* (1960)
**Ariel* (1965)
**Crossing the Water* (1971)
**Winter Trees* (1972)
**The Collected Poems* (1981)
**Daddy*

### Rhyddiaith
**The Bell Jar* (1963)
**Letters Home* (1975)
**Johnny Panic and the Bible of Dreams* (1977)
**The Journals of Sylvia Plath* (1982)
**The Magic Mirror* (1989)

### Plant
**The Bed Book* (1976)
*''The It-Doesn't-Matter-Suit* (1996)
**Collected Children's Stories* (UK, 2001)
**Mrs. Cherry's Kitchen'' (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl o Boston
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Saith Rhyfeddod yr Henfyd

Yn ôl traddodiad yr Henfyd cyfrifid saith o blith holl weithiau dyn yn deilwng i'w rhyfeddu atynt yn bennaf oll. Cai **Saith Rhyfeddod yr Henfyd**, yn adeiladau a gwaith celf, eu hedmygu am eu maint neu eu hysblander. Dyma nhw yn y drefn draddodiadol:
#Pyramid Mawr Giza
#Gerddi Crog Babilon
#Teml Artemis yn Effesus
#Cerflun Zews yn Olympia
#Mausoleum Halicarnassus
#Colosws Rhodos
#Pharos Alecsandria
Colosws Rhodos

Codwyd **Colosws Rhodos** tua 280 CC i amddiffyn y fynedfa i harbwr Rhodos. Roedd ganddo daldra o tua 30m. Fe'i ystyrid yn un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd.

Safai ar ddau ben y ddau forglawdd a amddiffynai'r harbwr, a dywedir bod llongau dan hwyliau llawn yn medru pasio o dano. Fe'i gwnaed allan o efydd ar lun dyn cydnerth, noeth neu led-noeth, a oedd yn cynrychioli Helios, duw'r Haul. Roedd yn waith y peiriannydd ac artist Chares o Lindos, disgybl Lysippos, a dywedir iddo gymryd 12 flynedd i'w orffen. Y tu mewn iddo rhedai grisiau haearn troellog i fyny i'r pen, ac oddi yno gellid gweld ymhell â chymorth gwydrau o ryw fath a hongiai ar wddw y Colosws.

Dechreuwyd ar y gwaith tua 300–280 CC, a daeth yn enwog yn gyflym ledled yr Hen Fyd. Ond nid arosodd yn gyfan yn hir iawn. Yn 224 neu 222 CC trawyd ynys Rhodos gan ddaeargryn a chwympodd rhan uchaf y Colosws i'r harbwr. Cafwyd sawl ymgais i adfer y Colosws ond methiant fu hynny bob tro; honnai'r ynyswyr fod oracl a gafwyd yn Delffi wedi rhagweld hynny. Dywedir i'r gweddillion gael eu gwerthu gan y Saraseniaid, oedd wedi meddianu'r ynys, i fasnachwr Iddewig o Edessa yn 672 OC. Roedd yna gymaint o efydd fel y bu rhaid wrth 900 camel i'w gludo i ffwrdd.

Ceir cyfeiriadau at y Colossus yng ngwaith Plinius yr Hynaf (liber 34, pennod 7, 18).

300px|bawd|dim|Colosws Rhodos (engrafiad lliwiedig gan Martin Heemskerck, 16g)

## Ffynonellau
* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (arg. newydd, Llundain, d.d.)
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Safleoedd Clasurol
Categori:Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Categori:Ynys Rhodes
Pharos Alecsandria

300px|bawd|Pharos Alecsandria (engrafiad lliwiedig gan Martin Heemskreck)
Goleudy enwog ar gopa dwyreiniol yr ynys fechan o'r un enw o flaen harbwr dinas Alecsandria yn yr Aifft ac un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd oedd **Pharos Alecsandria**.

Roedd yn dwr wedi ei wneud â blociau o farmor gwyn. Fe'i codwyd gan Sostratus o Cnidus yn 270 CC ar gyfer y brenin Ptolemi II Philadelphus. Gwariwyd 800 talent arian ar ei gyfer. Roedd yn codi fel pyramid ac iddo dri llawr (neu ragor), pob un yn llai na'r llall ac o siapiau gwahanol, y cyntaf yn siâp sgwâr, yr ail yn wythochrog, a'r olaf yn grwn. Fe'i addurnwyd â phileri ac orielau ysblennydd.

Ymddengys fod ei uchder o gwmpas 35m, ond mae rhai awduron diweddarach yn honni ei fod yn fwy o gryn dipyn, e.e. tua 1250m yn ôl Stephanus o Fysantium! Mae'r awdur Iddewig Josephus yn dweud fod twr Phasael yng Nghaersalem i'w gymharu â'r Pharos o ran ei uchder, sy'n rhoi uchder o tua 135 troedfedd (90 cubit) iddo.

Roedd y Pharos yn dal i sefyll mor ddiweddar â'r flwyddyn 1300. Yn ddiweddarach, mabwysiadwyd yr enw *pharos* ar gyfer pob goleudy arall yn yr Hen Fyd. Cododd y Rhufeiniaid nifer fawr ohonynt o gwmpas y Môr Canoldir, ond dim ond goleudy Ravenna a ddaeth yn agos i'r Pharos am ei uchder a'i ysblander.

Mae'r gair am 'oleudy' mewn sawl iaith Ewropeaidd yn deillio o'r gair *pharos*, e.e. *phare* (Ffrangeg) a *faro* (Portiwgaleg a Sbaeneg).

## Ffynhonnell 
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (argraffiad newydd, Llundain, 1902)

Categori:Alexandria
Categori:Goleudai
Categori:Safleoedd Clasurol
Categori:Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Rhestr awduron Groeg clasurol

Mae'r rhestr hon yn cynnwys awduron Groeg o'r cyfnod Helenistaidd a dechrau'r cyfnod Bysantaidd, yn ogystal â llenorion Groeg Clasurol.

## A 
*Achilles Tatius
*Aeneas Tactitus
*Aeschines
*Aeschulos
*Anacsimandros
*Andocides
*Antiphon
*Apollodorus
*Apollonius Rhodius
*Appian
*Aratus
*Archimedes
*Aristophanes
*Aristoteles
*Arrian
*Athenaeus

## B 
*Sant Basil
*Bion

## C 
*Callimachus
*Clement o Alecsandria
*Colluthus

## D 
*Demades
*Demosthenes
*Dinarchus
*Dio Cassius
*Dio Chrysostom
*Diodorus Siculus
*Diogenes Laertius
*Dionysius o Halicarnassus

## E 
*Epictetus
*Eunapius
*Ewripides
*Eusebius

## G 
*Galen

## H 
*Hecataeus o Abdera
*Hecataeus o Filetos
*Heliodorus
*Heracleitos
*Herodes
*Herodotus
*Hesiod
*Hippocrates
*Homeros
*Hypereides

## I 
*Isaeus
*Isocrates

## J 
*John Damascene
*Josephus
*Julian

## L 
*Longinus
*Lucian
*Lycophron
*Lysias

## M 
*Marcus Aurelius
*Menander
*Moschus

## N 
*Nicandros
*Nonnus

## O 
*Oppian

## P 
*Parthenius
*Pausanius
*Philo
*Philostratus
*Pindar
*Platon
*Plutarch
*Polybius
*Procopius

## Q 
*Quintus Smyrnaeus

## S 
*Sappho
*Sextus Empiricus
*Soffocles
*Strabo

## T 
*Theocritos
*Theophrastus
*Thucydides
*Tryphiodorus

## X 
*Xenophon

## Z 
*Zosimus

Groeg clasurol
Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Lutry

Tref a *commune* yn y Swistir ar lannau gogleddol Llyn Genefa yw **Lutry**. Mae'n perthyn i ardal Lavaux yn *canton* Vaud, a lleolir 5&nbsp;km i'r de-ddwyrain o brifddinas y *canton* Lausanne. Ei phoblogaeth yw 8662 o drigolion (amgangyfrif 31 Rhagfyr 2005). Ar ddechrau'r 20g roedd hi'n dref ffarmio, ond heddiw mae llawer o'r trigolion yn teithio i Lausanne i weithio. Mae cynhyrchu gwin yn dal yn bwysig: mae gwinoedd appellation Lutry ac appellation Villette yn dod o'r ardal, ac dathlir gŵyl y *Fête des Vendanges* ar ddiwedd y cynhaeaf grawnwin.

bawd|dim|250px|Marchnad Dydd Sadwrn, Lutry

## Hanes y dref
Darganfuwyd 24 o feini hirion o'r Oes Haearn yn Lutry yn ystod gweithiau adeiladu maes parcio ym 1984. Mae hyn yn awgrymu i safle gael ei aneddu 4500-4000 o flynyddoedd CC. Mae'r cyfeiriad cyntaf at y dref (fel *Lustriacum*) yn dyddio i 516. Cafwyd ffurfiau eraill ar yr enw yn ystod yr Oesoedd Canol: *Lustraco* (907), *Lustriei* (1147), *Lustrey* (1160), *Lustrie* (1213) a *Lustriez* (1536). Defnyddiwyd y ffurf gyfoes (fel *Lutri*) am y tro cyntaf ym 1849. Mae'r hen dref ganoloesol mewn cyflwr da gyda'i strydoedd cul a hen dai o'r bymthegfed i'r 18g. Dim ond y *Tour du Bourg-Neuf* sy'n aros o hen furiau a phyrth y dref.

bawd|dim|250px|Meini hirion Lutry

Treuliodd yr ysgrifennwr Cymraeg Robert Ambrose Jones (Emrys ap Iwan) gyfnod yn Lutry yn dysgu Saesneg mewn ysgol breifat.

## Dolenni allanol
Gwefan y dref (Ffrangeg)

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Vaud
Cantons y Swistir

Rhennir '*y Swistir yn chwech ar hugain o *cantons''''', taleithiau gwladwriaeth ffederal y Swistir.

### Rhestr o'r cantons
*Aargau
*Appenzell Ausserrhoden
*Appenzell Innerrhoden
*Basel Ddinesig
*Basel Wledig
*Bern
*Fribourg
*Genefa
*Glarus
*Graubünden (Canton y Grisons)
*Jura
*Lucerne
*Neuchâtel
*Nidwalden
*Obwalden
*Schaffhausen
*Schwyz
*Solothurn
*St. Gallen
*Thurgau
*Ticino
*Uri
*Valais
*Vaud
*Zug
*Zürich
Lausanne

Dinas yn y Swistir ar lannau gogleddol Llyn Genefa yw **Lausanne**. Mae hi yn y rhan Ffrangeg ei hiaith o'r wlad ac fe'i lleolir 37 milltir / 60&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Genefa. Hi yw prifddinas canton Vaud ac ardal Lausanne. Lleolir pencadlys y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol yno.

bawd|dim|250px|Yr Eglwys Gadeiriol, Lausanne

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol
*Musée Olympique Lausanne (amgueddfa)
*Neuadd y dref

## Enwogion
*Félix Vallotton (1865-1925), arlunydd


Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Vaud
Mausoleum Halicarnassus

Cofadail mawreddog yw'r *Mausoleum* (Groeg *Μαυσολειον*) a godwyd yn ninas Halicarnassos yn nhalaith Caria yn Asia Leiaf er anrhydedd y brenin Mausolus yn 352 CC gan ei wraig Artemisia. Mae'n un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

O ran ei adeiladwaith roedd iddo is-strwythur hirsgwar mawr, 440 troedfedd o gwmpas, wedi ei amgylchynu gan 36 colofn, ac wedi ei goroni gan byramid 24 gradd gyda *quadriga* (cerbyd pedwar march) ar ei gopa, yn ôl Plinius yr Hynaf (*Naturalis Historia* xxxvi, 30-31). Uchder y cofadail oedd 140 troedfedd ac roedd wedi'i baentio â phob lliw dan haul. Satyrus a Pythius oedd y penseiri a gwaith y cerflunwyr enwog Scopas, Bryaxis, Timotheus a Leochares oedd y cerfluniau ar hyd ei ochrau.

Roedd y Mausoleum mewn cyflwr da hyd at y 12g OC ond dirywio fu ei hanes ar ôl hynny. Daeth Marchogion St John i'r ardal ar ddiwedd y 14g a dechrau ei ddefnyddio fel chwarel. Yn goron ar y fandaliaeth hon, toddwyd y cerfluniau marmor i wneud gwyngalch ar gyfer eu caer yn 1522. Darganfuwyd olion yr adeilad o'r newydd yn 1857 a symudwyd drylliau o'r cerfluniau i'r Amgueddfa Brydeinig. Mae gwaith archaeolegol diweddar wedi datguddio safle'r Mausoleum ond ychydig sy'n aros ohono.

Rhoddwyd yr enw *mausoleum* gan y Rhufeiniaid ar eu cofadeilion hwythau, gan gynnwys Beddrod Hadrian yn Rhufain (Castell Sant Angelo heddiw).

[300px|bawd|dim|Y Mausoleum yn Halicarnassus (engrafiad lliwiedig gan [Martin Heemskerck, 16g)]]

## Llyfryddiaeth 
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (argraffiad newydd, Llundain, 1902)
*Jean-Pierre Thiollet, *Bodream*, Anagramme Ed., 2010, ISBN 978-2-35035-279-4.

Categori:Asia Leiaf
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Safleoedd Clasurol
Categori:Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
J. K. Rowling

Awdur ffugchwedl Seisnig yw **Joanne "J.K." Rowling**, OBE (ganwyd 31 Gorffennaf 1965). Daeth yn enwog am ysgrifennu y gyfres o straeon Harry Potter, sydd wedi gwerthi dros 300 miliwn o gopiau dros y byd. Yn Chwefror 2004, amcangyfrifwyd gan y cylchgrawn Forbes bod ganddi waddol o £576 miliwn (dros UD$1 biliwn).

Cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg o ''Harry Potter and the Philosopher's Stone* sef *Harri Potter a Maen yr Athronydd'' yn 2003.

Cyn ei llwyddiant llenyddol, bu'n athrawes ac yn fam sengl yn crafu bywoliaeth.

Yn 2012 rhyddhaodd ei nofel gyntaf i oedolion, *The Casual Vacancy*. Derbynodd ymateb cymysg.

## Llyfryddiaeth
### Cyfres *Harri Potter* 
*  *Harri Potter a Maen yr Athronydd* (26 Mehefin 1997)
** Teitl gwreiddiol: ''Harry Potter and the Philosopher's Stone''; y 2003 cyfieithiad i'r Gymraeg gan Emily Huws.
*  *Harry Potter and the Chamber of Secrets* (2 Gorffennaf 1998)
*  *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban* (8 Gorffennaf 1999)
*  *Harry Potter and the Goblet of Fire* (8 Gorffennaf 2000)
*  *Harry Potter and the Order of the Phoenix* (21 Mehefin 2003)
*  *Harry Potter and the Half-Blood Prince* (16 Gorffennaf 2005)
*  *Harry Potter and the Deathly Hallows* (21 Gorffennaf 2007)

### Llyfrau eraill
* *Fantastic Beasts and Where to Find Them* (ategiad i'r gyfres *Harri Potter*) (2001)
* *Quidditch Through the Ages*(ategiad i'r gyfres *Harri Potter*) (2001)
* *The Tales of Beedle the Bard* (ategiad i'r gyfres *Harri Potter*) (2008)
* *The Casual Vacancy* (2012) (nofel gyntaf i oedolion)

### Erthyglau
* Beirniadu Harry Potter Cymraeg
* "The First It Girl: J.K. Rowling reviews *Decca: the Letters of Jessica Mitford* ed by Peter Y Sussman", *The Daily Telegraph* 26 July 2006
* Introduction to "Ending Child Poverty" in *Moving Britain Forward. Selected Speeches 1997–2006* by Gordon Brown, Bloomsbury (2006)
* Foreword to the anthology *Magic*, edited by Gil McNeil and Sarah Brown, Bloomsbury (2002)
* The Fringe Benefits of Failure, and the Importance of Imagination, J.K. Rowling, Harvard Magazine, 5 June 2008
* Foreword to "Harry, A History", written by Melissa Anelli, Pocket (2008)
* Gordon Brown - The 2009 Time 100  J.K Rowling, Time Magazine, 30 April 2009

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Categori:Derbynwyr Légion d'honneur
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Nofelwyr benywaidd o Loegr
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Pobl o Swydd Gaerloyw
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Gerddi Crog Babilon

Yn ôl y traddodiad gosododd y brenin Nebuchodonosor y gerddi enwog hyn i fyny o barch i'w wraig Amytis. Roedd hi'n enedigol o Ecbatana ym mryniau Medea ac wedi arfer cael y pleser o rodio ar fryniau uchel coediog ei gwlad. Mae Babilon yn sefyll ar wastadedd undonog braidd a hiraethai'r frenhines am fynyddoedd irwedd gwlad ei genedigaeth. Felly creodd y brenin erddi paradwysaidd iddi. Roedd y gerddi hyn yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

Ceir ambell ddigrifiad ohonynt yng ngwaith awduron clasurol fel Quintus Curtius. Roedd y gerddi yn fath o fynydd artiffisial wedi'i greu o sawl teras yn esgyn y naill uwch law y llall fel pyramid grisiog; addasiad o hen dechneg a ddefnyddid i godi'r ziggurats ym Mesopotamia. Safai'r gerddi ar sylfeini cadarn o fur trwchus sgwar 400 troedfedd o hyd a lled â'r tu mewn iddo wedi'i lenwi â cherrig. Safai pob teras ar res o golofnau cedyrn a chodai'r gerddi i uchder o hyd at 300 troedfedd.

Llifai Afon Euphrates heibio i'r Gerddi Crog a thynid dŵr o'r afon â math o "sgriw" Archimedes i'w dyfrhau.

Roedd pobl yr hen Fesopotamia yn hoff o erddi ffurfiol, yn arbennig o gwmpas y temlau.

## Ffynhonnell 
* M.G. Watkins, *Natural History of the Ancients* (Llundain, 1896)

Categori:Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Babilon
Categori:Babilon
Ulyanovsk

Dinas ar Afon Volga yn nwyrain canolbarth Rwsia yw **Ulyanovsk** (Rwsieg *Ульяновск*, Chuvasheg *Chemper*) (**Sinbirsk** hyd 1780, **Simbirsk** o 1780 tan 1924). Mae'n brifddinas i Oblast Ulyanovsk. Yn 2005 roedd ganddi boblogaeth o tua 623,100 o drigolion. Lleolir 893&nbsp;km i'r dwyrain o Moskva.

## Hanes
Fe'i sefydlwyd fel caer ar Fryn Simbirsk ar ffiniau dwyreiniol Ymerodraeth Rwsia yn 1648 er mwyn amddiffyn yr ymerodraeth rhag ymosodiadau gan lwythi crwydrol. Mae'r enw *Simbirsk* yn golygu 'dinas y saith gwynt'. Ugain mlynedd ar ôl ei sefydliad, llwyddodd i wrthsefyll gwarchae gan luoedd Stenka Razin, arweinydd gwrthryfel y Cosaciaid. Yn raddol daeth yn ganolfan ranbarthol o bwys, gan gael ei ddyrchafu'n ddinas ym 1796. Adeiladwyd Eglwys Gadeiriol y Drindod Sanctaidd mewn arddull neo-glasurol rhwng 1827 a 1841. Cafodd rhan fwya'r ddinas ei difetha mewn tân trychinebus ym 1864.

Yn ystod yr 20g, datblygodd Ul'yanovsk fel canolfan ddiwydiannol. Cynhyrchir ceir ac awyrennau mewn ffatrïoedd UAZ ac Aviastar. Adeiladwyd pont bwysig dros y Volga rhwng 1912 a 1916, yr unig un am bellter o ryw 400&nbsp;km rhwng Kazan' a Tol'yatti. Mae ail bont yn cael ei hadeiladu ers y 1980au.

Ganwyd y gwleidyddion Vladimir Lenin ac Alexander Kerensky yn y ddinas, ynghŷd â'r awdur Rwsieg clasurol Ivan Goncharov. Ailenwyd fel Ulyanovsk ar ôl enw bedydd Vladimir Lenin (Ulyanov) ychydig o ddyddiau ar ôl ei farwolaeth ym 1924. Ers cwymp y gyfundrefn Gomiwnyddol, mae trigolion y ddinas wedi gwrthwynebu mynd yn ôl i'r enw gwreiddiol, yn wahanol i bron pob dinas arall a gafodd ei hailenwi yn ystod cyfnod Comiwnyddiaeth.

## Gefeilldref
Ei efeilldref yw Krefeld (Almaen).

Categori:Dinasoedd Oblast Ulyanovsk
Categori:Dinasoedd ar Afon Volga
Categori:Sefydliadau 1648
Rhestr awduron Lladin clasurol

250px|bawd|Merch yn ysgrifennu (Pompeii)

Mae'r rhestr hon yn cynnwys awduron o gyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig a ysgrifennent yn Lladin (ysgrifennai rhai ohonynt yn y Roeg hefyd). Gweler hefyd Rhestr awduron Lladin yr Oesoedd Canol.

## A 
*Helenius Acro (gramadegydd)
*Lucius Aelius Stilo Praeconinus (gramedegydd)
*Aelius Lampridius (hanesydd)
*Aelius Spartianus (hanesydd)
*Lucius Afranius (dramodydd)
*Marcus Vipsanius Agrippa (daearolegwr)
*Ammianus Marcellinus (hanesydd)
*Lucius Ampelius (hanesydd)
*Quintus Antistius Labeo (cyfreithiwr)
*Apuleius (nofelydd)
*Arnobius (rhethregydd)
*Arusianus Messius (gramadegydd)
*Asconius Pedianus (bardd a hanesydd)
*Atilius Fortunatianus (gramadegydd)
*Atta (dramodydd)
*T. Pomponius Atticus (hanesydd)
*Lucius Attius (bardd a dramodydd)
*Coelius Aurelianus (awdur gweithiau meddygol)
*Aurelius Victor (hanesydd)
*Decimus Magnus Ausonius (bardd)
*Avianus (awdur chwedlau)
*Rufius Festus Avienus (bardd)
*Awstin o Hippo (Tad eglwysig, diwinydd)

## B 
## C 
*Iŵl Cesar (Julius Caesar) (hanesydd)
*Catullus (bardd)
*Cicero (Marcus Tullius Cicero) (areithydd ac epistolydd)
*Claudian (Claudius Claudianus) (bardd)

## E 
*Eutropius

## F 
*Florus (hanesydd)
*Sextus Julius Frontinus (milwr a gwyddonydd)
*Fronto (epistolydd)
*Fyrsil neu *Virgil* (Publius Vergilius Maro) (bardd)

## G 
*Aulus Gellius (bywgraffydd)

## H 
*Horas (Quintus Horatius Flaccus) (bardd ac epistolydd)

## J 
*Juvenal (bardd a dychanwr)

## L 
*Lifi (Titus Livius) (hanesydd)
*Lucan (nofelydd a dychanwr)
*Lucretuis (gwyddonydd)

## M 
*Marcus Valerius Martialis neu *Martial* (bardd)

## N 
*Cornelius Nepos (hanesydd a gramadegwr)

## O 
*Ofydd (Publius Ovidius Naso) (bardd)

## P 
*Aulus Persius Flaccus Persius (bardd dychanol)
*Petronius (bardd a nofelydd)
*Plautus (Titus Maccius Plautus) (dramodydd)
*Plinius yr Hynaf
*Plinius yr Ieuengaf (epistolydd)
*Propertius (Sextus Aurelius Propertius) (bardd)

## Q 
*Quintillian (athronydd ac ysgolhaig)

## S 
*Sallust (Gaius Sallustius Crispus) (hanesydd)
*Seneca'r Ieuaf (Lucius Annaeus Seneca) (dramodydd, moesegwr ac epistolydd)
*Silius Italicus (bardd)
*Statius (bardd)
*Suetonius (hanesydd a bywgraffydd)

## T 
*Tacitus (Gaius Cornelius Tacitus) (hanesydd)
*Terence (Publius Terentius Afer) (dramodydd)
*Tibulus (bardd)

## V 
*Valeius Paterculus (hanesydd)
*Vitruvius (pensaer)




Clasurol
Grym

Yn ffiseg, **grym** yw hynny sy’n newid neu yn tueddu newid cyflwr o orffwys neu mudiant corff.

Mae maint y grym yn dibynnu ar y cyfradd mae'r grym yn gallu cyflymu 1&nbsp;kg o fas.

Mae’n ddylanwad a all orfodi gwrthrych i gyflymu. Mae cyflymiant gwrthrych yn gyfartal i swm pob grym sy’n gweithredu ar y gwrthrych. Felly, mae grym yn swm fector a ddiffiniwyd fel cyfradd newid yn momentwm o wrthrych a bydd wedi’i darbwyllo gan y grym ar ei hyn. Uned SI grym yw’r Newton (N).

:~ F = m.a 

lle mae:
**F** yn Grym (N)
**m** yn Fas (Kg)
**a** yn Cyflymiad

Mae Deddfau mudiant Newton yn diffinio beth yw **grym**.

Categori:Ffiseg
Categori:Mecaneg glasurol
Omphalos

300px|bawd|Apollo yn eistedd ar yr Omphalos (darn arian bath, Antiochus Soter, c. 330 CC)
Maen marmor (Groeg όμφαλός), yn Nheml Apolon yn Delffi, Gwlad Groeg, a ddynodai ganolbwynt y Byd, yn ôl y Groegwyr (ystyr *omphalos* yw "bogail", "*navel*"; daw'r gair Lladin *umbilicus* ohono, benthyciad o'r Roeg).

Safai yng nghysegrfa fewnol y deml o flaen cerflun aur o'r duw Apollo ac o'i flaen yr oedd yr aelwyd sanctaidd â'i fflam tragwyddol. Roedd ar ffurf silindraidd wedi'i addurno â brodwaith cerfiedig tebyg i rwydwaith o ganghennau; tybir mai coeden sanctaidd oedd yr *omphalos* yn wreiddiol. Roedd yn perthyn i'r amser cyn sefydlu'r *pantheon* Olympaidd, yn gysegredig i'r fam-dduwies Gaia. Yn ddiweddarach ddaeth yn rhan o gwlt y duw Apollo a chwareai ran bwysig yn nefodaeth Oracl Delphi.

Mae Omphalos yn enw ar un o frenhinesau cynnar Lydia yn ogystal. Mewn hen chwedl Roeg mae hi'n cael ei phortreadu fel merch eithriadol hardd a swynodd yr arwr Ercwlff (Hercules / Herakles). Dichon ei bod yn cynrychioli agwedd ar y Dduwies Fawr, neu offeiriades yn ei gwasanaeth, yn y chwedl honno.

Ceir Omphalos arall ar ynys Crete. Dywedir bod llinyn umbilical y duw Zeus wedi disgyn i'r ddaear yno.

## Ffynonellau
*J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (argraffiad newydd, Llundain, 1902)

Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Safleoedd Clasurol
Categori:Groeg yr Henfyd
Y Foel Faen

Casgliad o ysgrifau gan Edward Tegla Davies yw ***Y Foel Faen***. Ymddangosodd yr ysgrifau yn wreiddiol yn *Yr Herald Cymraeg*, ond fe'u casglwyd at ei gilydd mewn un gyfrol a gyhoeddwyd yn Lerpwl ym 1951.

## Cyfeiriadau
Foel Faen, Y
Foel Faen, Y
Foel Faen, Y
Madog ap Llywelyn

Prif arweinydd gwrthryfel Cymreig 1294-95 a Thywysog Cymru, elwir weithiau 'Gwrthryfel Madog', oedd **Madog ap Llywelyn** (*fl.* 1277 - 1312). Gyda Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys y  De, llwyddodd am gyfnod i ryddhau rhannau o Gymru o afael y Saeson fel arweinydd gwrthryfel cenedlaethol a ymladdwyd ar draws Gymru.

## Bywgraffiad
Roedd Madog ap Llywelyn yn aelod o deulu brenhinol Gwynedd. Bu'n wrthwynebus i bolisïau Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, cyn y goncwest. Mabwysiadodd y teitl Tywysog Cymru mewn dogfen a elwir yn "Gytundeb Penmachno" ac arweiniodd y Cymry, oedd wedi'u digio gan drethi newydd a thelerau sarhaus Statud Rhuddlan (1284), mewn cyfres o ymosodiadau ar filwyr Edward I o Loegr.

Uchafbwynt y gwrthryfel oedd yr ymosodiad ar dref Caernarfon a'i chastell yn 1294. Bu Madog a'i ddilynwyr yn weithgar yn y Canolbarth, ym Môn ac yn y Berfeddwlad hefyd, yn arbennig yn arglwyddiaeth Dinbych. Cofnodir fod Madog wedi mabwysiadu'r teitl Tywysog Cymru tua'r adeg yma.

Mewn ymateb daeth Edward I i ogledd Cymru, gan gyrraedd Castell Conwy ar Ŵyl San Steffan 1294, ond i gael ei hun dan warchae yno am ddeg diwrnod ym mis Ionawr. Adferodd y brenin ei awdurdod serch hynny ond parhaodd y gwrthryfel am gyfnod. Yna, pan oedd ef, Madog, a'i wŷr ar eu ffordd i lawr i Bowys yn 1295, cafodd ei drechu gan Iarll Warwig ym Mrwydr Maes Maidog.

Ildiodd Madog ar ddiwedd 1295. Ni wyddys beth ddigwyddodd iddo ar ôl hynny. Cymerodd y Saeson 74 o wystlon o Sir Gaernarfon a Meirionnydd i sicrhau heddwch ar ôl i'r gwrthryfel ddarfod ond nid yw enw Madog yn eu plith.
bawd|384x384px|Cofeb Madog ap Llywelyn yn Eglwys yr Holl Saint, Wrecsam.

## Gweler hefyd
* Gwrthryfel Cymreig 1294-95
* Cynan ap Maredudd
* Maelgwn ap Rhys

## Llyfryddiaeth
*J.G. Edwards, "The Battle of Maes Meidiog and the Welsh Campaign of 1294-95", *The English Historical Review* 39 (1924)
*John Griffiths, "The Revolt of Madog ap Llywelyn, 1294-5", *Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon* 16 (1955)
*J.E. Morris, *The Welsh Wars of Edward I* (1901)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Tywysogion Cymru
Brwydr Maes Maidog

Ymladdwyd **Brwydr Maes Maidog** ar Faes Maidog (neu Faes Meidiog; *Moydog* fel rheol mewn ffynonellau Saesneg), yng nghantref Caereinion, Powys ar 5 Mawrth 1295 rhwng gwrthryfelwyr Cymreig dan Madog ap Llywelyn a llu Iarll Warwig.

## Hanes
Roedd byddin Madog ar ei ffordd i lawr i Bowys, naill ai i ymosod ar y Saeson ar y Gororau neu i geisio ymuno â'r gwrthryfelwyr eraill dan Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys yn y De, pan gafodd ei ddal yn annisgwyl gan luoedd Warwig ym Maes Meidiog, ger Llanfair Caereinion. Trechwyd Madog a'i ddilynwyr yn llwyr a dyna ddiwedd ar y gwrthryfel i bob pwrpas.

Wedi clywed fod byddin Madog yn gorwedd mewn cwm o fewn cyrraedd i'w gastell yn Y Trallwng, ymdeithiodd Iarll Warwig a'i filwyr trwy'r nos o 4 Mawrth a llwyddasant i amgylchynu'r Cymry.  Trefnodd Madog ei wŷr gwaywffon mewn sgwâr amddiffynnol a llwyddodd i wrthsefyll cyrch gan farchoglu'r Saeson a'u gyrru yn eu holau.  Ond defnyddiodd Warwig y saethwyr bwa a bwa croes yn ei lu yn ddeheuig.  Lladdwyd nifer o'r Cymry ond llwyddodd Madog a gweddill y fyddin i ddianc trwy rydio afon Banwy.  Bu ymladd pellach mewn lle y cyfeirir ato yn y cofnodion Seisnig fel 'Thesseweit' (lleoliad anhysbys) a chollwyd cyflenwadau byddin Madog.  Yn ôl y cofnodion Seisnig, lladdwyd tua chant o Saeson ond tua saith cant o Gymry.  Gan nad oes tystiolaeth o'r ochr Gymreig mae'n bosibl bod nifer y colledion Cymreig wedi ei chwyddo, ond cafodd y frwydr effaith ar y gwrthryfel a ddirwynodd yn araf i ben.  Ffoes Madog ond cafodd ei ddal gan y Saeson yng Ngorffennaf yr un flwyddyn.

## Darllen pellach
*John Griffiths, "The Revolt of Madog ap Llywelyn, 1294-5", yn *Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon* (cyf. 16, 1955)

Categori:1295
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Maes Maidog
Categori:Hanes Powys
Dwysedd poblogaeth

[300px|bawd|Dwysedd poblogaeth yn ôl gwlad, [2006]]
Mesuriad o boblogaeth yn ôl uned o arwynebedd neu gyfaint yw **dwysedd poblogaeth**. Fel arfer cyfeirir at bobl neu organebau byw eraill.

Mae dwysedd poblogaeth yn cyfeirio at y nifer o bobl sy'n byw mewn ardal benodol sydd fel arfer mewn **km2**. Yn aml mae mapiau choropleth yn arddangos dwysedd poblogaeth ardaloedd fel mae'r map ar y dde yn ei ddangos. Mae dwysedd poblogaeth yn gael ei gyfrifo drwy rannu poblogaeth yr ardal gyda'r arwynebedd.

## Gweler hefyd 
* Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth
* Cyfradd marwolaeth
* Dosbarthiad poblogaeth

Categori:Poblogaeth
Categori:Daearyddiaeth
Cwmwd

Ardal ddaearyddol ac uned weinyddol yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd **Cwmwd**, ac israniad o'r cantref. Mae'n ddigon tebygol i'r cwmwd gael ei greu oherwydd cynnydd yn y boblogaeth oddeutu 1050, ac felly daeth y cantref yn rhy fawr.

Roedd gan bob cwmwd lys barn a gynhelid yn y faerdref, prif ganolfan y cwmwd ac roedd ganddo hefyd ei ganolfan frenhinol. Goroesodd yr hen drefn Gymreig o gwmwd a llys ymhell wedi i Gymru golli ei hannibyniaeth. Ond wedi'r Deddfau Uno, statws yr *hwndrwd* Seisnig i lawer o gymydau a rhai cantrefi hefyd.

O'r gair **cwmwd** y ffurfiwyd y gair cyfarwydd 'cymydog': yn llythrennol "rhywun sy'n byw yn yr un cwmwd â chi".

## Gweler hefyd
Am restr o gymydau Cymru, gweler Cantrefi a Chymydau Cymru.

Categori:Cantrefi a chymydau Cymru
André Gide

Llenor yn yr iaith Ffrangeg oedd **André Gide** (22 Tachwedd 1869 - 19 Chwefror 1951). Fe'i ganwyd ym Mharis.

Roedd gwaith Gide yn ddylanwadol iawn yn Ffrainc ac yng ngweddill gorllewin Ewrop yn y cyfnod rhwng y ddau Ryfel Byd. Rhoddwyd Gwobr Nobel iddo yn 1949.

## Gwaith (detholiad) 
**Les Nourritures terrestres* (1897)
*''L'Immoraliste* (1902)
**La Porte étroite* (1909)
**Les Caves du Vatican* (1914)
**La Symphonie pastorale* (1919)
**Les Faux-monnayeurs'' (1926)

## Cyfieithiadau i'r Gymraeg
* *Y Porth Cyfyng* (*La Porte étroite*. 1909). Cyfieithiad gan Elenid Jones a Bruce Griffiths, Cyfres yr Academi 2.  Yr Academi Gymreig, Caerdydd,  cyhoeddwyd 1975.
* *Y Deillion* (*La Symphonie pastorale*), cyfieithiad gan Caryl Glyn Davies a Gareth Alban Davies: 1965.
* Erthygl am Andre Gide yn *Y Llenor yn Ewrop*, gol. Gareth Alban Davies a W Gareth Jones, GPC, 1976.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl a aned ym Mharis
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Kazan’

Prifddinas Gweriniaeth Tatarstan ac wythfed dinas fwyaf Rwsia o ran poblogaeth yw ''''* (Rwsieg *Казань* / **, Tatareg *Казан* neu *Qazan*, Mari *Osun''). Lleolir yn nwyrain Rwsia Ewropeaidd, ar aber Afon Volga ac Afon Kazanka, 800&nbsp;km i'r dwyrain o Foscfa.

## Hanes 
Tybir i'r ddinas gael ei sefydlu ym 1005 gan Fwlgariaid y Volga. Er nad oes tystiolaeth eglur am ddyddiad ei sefydlu, mae tystiolaeth archaeolegol yn awgrymu i safle kremlin y ddinas gael ei anheddu yn yr 11g. Mae'r cyfeiriad cyntaf at y ddinas mewn brut yn dyddio i 1177. Fel rhan o'r Llu Euraidd, daeth Kazan' yn ganolfan fasnachol a gwleidyddol o bwys. Ar ôl cwymp y Llu Euraidd, roedd yn brifddinas i Khanaeth Kazan a ffurfiwyd ym 1437 neu 1438. Ar ôl brwydr i gadw ei hannibyniaeth yn erbyn Rwsia, cipiwyd gan y Rwsiaid o dan Ifan IV ym 1552. Cafodd ei difrodi'n ddifrifol yn ystod Gwrthryfel Pugachev ym 1774. Yn y 14g daeth yn ganolfan addysg gyda sefydliad Prifysgol Wladwriaethol Kazan ym 1804. Bu Lenin yn astudio yn y brifysgol yn y 1880au a'r 1890au. Ers cwymp yr Undeb Sofietaidd, mae'r ddinas wedi diwygio: agorwyd system metro yn Awst 2005, a chwplhawyd mosg mwyaf Rwsia Qolsharif o fewn kremlin Kazan yn yr un flwyddyn.

## Poblogaeth 
Mae poblogaeth y ddinas yn gymysgedd bron cyfartal o Rwsiaid a Tatariaid.

## Pensaernïaeth 
Ychwanegwyd Kremlin Kazan' at restr Safleodd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 2000. Mae Mosg Qolsharif yn ei dominyddu.

## Addysg 
Mae Prifysgol Wladwriaethol Kazan ymysg prifysgolion hynaf Rwsia. Llofnodwyd ei siarter sefydlu gan Tsar Alexander I ar 5 / 17 Tachwedd 1804. Roedd y matemategydd Nikolay Lobachevsky yn rheithor o'r brifysgol o 1827 tan 1846, pryd chwaraeodd y brifysgol rôl bwysig mewn datblygiad geometreg ddi-Ewclidaidd. Dafganfuwyd yr elfen rwtheniwm yn Kazan gan Karl Klaus ym 1844, ac roedd y brifysgol yn flaenllaw yn hanes cemeg organig diolch i waith Aleksandr Butlerov, Nikolay Zinin a Vladimir Markovnikov. Gweithiodd yr ieithydd Jan Baudouin de Courtenay, a ddyfeisiodd cysyniad y ffonem, yn Kazan o 1874 tan 1883. Ymysg cyn-fyfyrwyr enwog Prifysgol Kazan y mae'r nofelydd Lev Tolstoy, y gwleidydd a chwyldroadwr Vladimir Lenin a'r bardd Velimir Khlebnikov.


Categori:Dinasoedd Rwsia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Rwsia
André Breton

Llenor yn yr iaith Ffrangeg o Ffrainc oedd **André Breton** (19 Chwefror 1896 – 28 Medi 1966), a anwyd yn Tinchebray, Orne. Un o ffigyrau pwysicaf mudiad y Swrealwyr yn Ffrainc yw Breton, awdur y *Manifeste du surréalisme* (1924), "llawlyfr" y Swrealiaid yng ngorllewin Ewrop.

Mae ei waith llenyddol yn cynnwys y nofel *Nadja* (1928), ''L'Amour Fou* (1937), a sawl casgliad o gerddi ac ysgrifau.

## Gwaith Breton (detholiad) 
* *Mont de Piété*, 1919
* *Les Champs Magnétiques*, 1920, (gyda Philippe Soupault)
* *Clair de Terre*, 1923
* *Manifest du Surréalisme*, 1924
* *Les Pas Perdus*, 1924
* *Poisson Soluble*, 1924
* *Un Cadavre*, 1924, ouvrage collectif
* *Légitime Défense*, 1926
* *Le Surréalisme et la Peinture*, 1928-65
* *Nadja*, 1928-1963
* *L'immaculée Conception*, 1930, (gyda Paul Éluard)
* *Second Manifeste Du Surréalisme*, 1930
* *Ralentir Travaux*, 1930, (gyda René Char & Paul Éluard)
* *Le Revolver á Cheveux Blancs*, 1932
* *Les Vases Communicants*, 1932
* *Qu'est-ce Que Le Surréalisme?*, 1934
* *L'Air Et L'Eau*, 1934
* *Point Du Jour*, 1934
* *Position Politique Du Surréalisme*, 1935
* *Notes Sur La Poésie*, 1936 (gyda Paul Éluard)
* *L'Amour Fou*, 1937
* *Dictionnaire Abrége Du Surréalisme*, 1938 (gyda Paul Éluard)
* *Fata Morgana*, 1940
* *Anthologie De L'Humour Noir*, 1940
* *Arcane 17*, 1945
* *Jeunes cerisiers garantis contre les lièvres*, 1946
* *Ode à Charles Fourier*, 1947
* *Yves Tanguy*, 1947
* *Poèmes*, 1919-48, 1948
* *La Lampe Dans L'Horloge*, 1948
* *Martinique, Charmeuse De Serpents*, 1948, (gyda dyluniadau gan André Masson)
* *Entretiens*, 1952
* *La Clé Des Champs*, 1953
* *Farouche à Quatre Feuilles*, 1954 (gyda Lise Deharme, Julien Gracq, Jean Tardieu)
* *Les Manifestes Du Surréalisme*, 1955
* *L'Art Magique*, 1957
* *Constellations*, 1957, (gyda phaentiadau gouache gan Joan Miró)
* *Le La*, 1961
* *Perspective Cavalière'', 1970

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Orne
Categori:Swrealaeth
Velimir Khlebnikov

[bawd|200px|Darlun Khlebnikov gan [Vladimir Burlyuk, 1913]]

Bardd Rwseg ac aelod canolog mudiad *futurist* Rwsia oedd **Velimir Khlebnikov** (Rwseg Велимир Хлебников) (28 Hydref / 9 Tachwedd 1885 - 28 Mehefin 1922). Roedd ei farddoniaeth yn ieithyddol arbrofiadol: bathodd nifer enfawr o eiriau newydd a gwelodd arwyddocâd yn siâp a sain llythrennau'r wyddor Gyrilig. Ar ôl Chwyldro Rwsia, gwrthododd gydweithredu â'r awdurdodau newydd, gan encilio i bentref anghysbell ger Astrakhan. Bu farw yno yn ystod Newyn Rwsia 1921.

Categori:Beirdd Rwseg
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Marwolaethau 1922
Arofan

Bardd Cymraeg o'r 7g oedd **Arofan**. Mae'n un o'r Cynfeirdd cynharaf a wyddys.

## Tystiolaeth amdano
Ceir cyfeiriad ato yn y Triawd *Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain*, yng nghwmni Tristfardd a Dygynnelw.

Arouan vard Sele(v) ap Kynan (Garwyn)
("Arofan bardd Selyf ap Cynan Garwyn")

Ceir dau gyfeiriad ato yng ngwaith Cynddelw Brydydd Mawr:

Gnavd canaf y volyant ual auan uertic / neu uartwavd arouan.
("Arferol yw imi ganu moliant iddo fel (canu) Afan Ferddig / neu (canu) Arofan.")

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Llenorion y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 7fed ganrif
Categori:Trioedd Ynys Prydain
Cenedlaetholdeb

Ideoleg yw **cenedlaetholdeb**, sy'n dweud taw'r genedl yw'r uned sylfaenol o gymdeithas ddynol. Mae syniadau gwleidyddol yn tarddu o'r theori hon, yn bennaf mai'r genedl yw'r unig sylfaen i'r wladwriaeth.

## Gweler hefyd 
* Gwladgarwch
* Cenedlaetholdeb Cymreig
* Cenedlaetholdeb Albanaidd
* Cenedlaetholdeb Gwyddelig
* Cenedlaetholdeb Llydewig
* Cenedlaetholdeb Basgaidd
* Cenedlaetholdeb Catalanaidd
* Cenedlaetholdeb Arabaidd


Categori:Cenedligrwydd
Categori:Ideolegau gwleidyddol
Coleg Selwyn, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Selwyn** (Saesneg: *Selwyn College*). Fe'i sefydlwyd ym 1882 er cof am George Augustus Selwyn, esgob cyntaf Seland Newydd ac Esgob Lichfield. Mae arfbais y coleg yn cymysgu arfbais y teulu Selwyn ac arfbais Esgobaeth Lichfield.

dim|bawd|400px|Coleg Selwyn

## Cynfyfyrwyr 
*John Selwyn Gummer (g. 1939), gwleidydd
*Barry Morgan (g. 1947), Archesgob Cymru
*John Sentamu (g. 1949), Archesgob Efrog
*Hugh Laurie (g. 1959), actor
*Tom Hollander (g. 1967), actor

## Dolenni allanol
* Gwefan y coleg

Selwyn
Categori:Sefydliadau 1882
Gweriniaeth Sosialaidd Rwmania

**Gweriniaeth Sosialaidd Rwmania** (Rwmaneg: *Republica Socialistă Rwmania*) oedd enw swyddogol gwladwriaeth Rwmania yn y cyfnod pan reolid y wlad gan Blaid Gomiwnyddol Rwmania. Cyfeirir ati hefyd fel **Rwmania Gomiwnyddol**. Am gyfnod ar ôl i'r comiwnyddion gymryd drosodd arferid yr enw **Gweriniaeth Pobl Rwmania** (Romaneg: *Republica Populară Romînă*). Ffurfiwyd y weriniaeth yn swyddogol ar 30 Rhagfyr 1947. Rheolodd Nicolae Ceauşescu y wlad o 1967 hyd 1989 (pryd bu chwyldro a throdd y wlad yn ddemocratiaeth) dan yr enw Gweriniaeth Rwmania.

## Arlywyddion
* 1947-1952 Constantin Parhon
* 1952-1958 Petru Groza
* 1958-1961 Ion G. Maurer
* 1961-1965 G. Gheorghiu-Dej
* 1965-1967 Chivu Stoica
* 1967-1989 Nicolae Ceauşescu

Categori:20fed ganrif yn Rwmania
Categori:Y Bloc Dwyreiniol
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau comiwnyddol
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1947
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1989
Categori:Hanes gwleidyddol Rwmania
Jan Baudouin de Courtenay

Ieithydd a Slafegydd o Wlad Pwyl oedd **Jan Niecisław Baudouin de Courtenay** (1 / 13 Mawrth 1845 - 3 Tachwedd 1929). Fe'i hadwaenir heddiw yn bennaf am ddyfeisio damcaniaeth y ffonem, term a fathwyd ganddo.

Gweithiodd am ran fwyaf ei yrfa ym mhrifysgolion Ymerodraeth Rwsia, yn Kazan (1874-83), Yuryev (Tartu heddiw) (1883-93), Kraków (1893-99) a St Petersburg (1900-18). Ym 1919 dychwelodd i Wlad Pwyl, a oedd wedi ennill ei hannibyniaeth yn yr un flwyddyn, i weithio fel athro prifysgol yn Warsaw, lle gweithiodd tan ei farwolaeth ym 1929.

Cafodd ei waith ar y ffonem effaith sylweddol ar ieithyddiaeth yr ugeinfed ganrif fel sail i nifer o fframweithiau ffonolegol. Roedd ymysg y ieithyddion cyntaf i roi blaenoriaeth i ieithyddiaeth syncronig, yr astudiaeth o ieithoedd heb ystyried eu hanes, ac roedd ei waith yn ddylanwad cryf ar strwythuriaeth fel y'i datblygwyd gan Ferdinand de Saussure.

Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Ieithyddion o Wlad Pwyl
Tri

Rhif rhwng dau a pedwar yw **tri** (**3**). Yn y Gymraeg, **tair** yw'r ffurf benywaidd, a '**trydydd**'/'**trydedd**' yw'r trefnolyn. Mae'n rhif cysefin.

## Gweler hefyd
*Triathlon
*Trioedd Ynys Prydain

Categori:Rhifau
Categori:3 (rhif)
Yr Undeb

bawd|100px|Logo yr Undeb

Clymblaid gwleidyddol yn yr Eidal o 2005 i 2008 oedd **Yr Undeb** (Eidaleg: '' L'Unione''). Mae'n arweinydd oedd Romano Prodi.

Categori:Pleidiau gwleidyddol yn yr Eidal
Veliky Novgorod

Dinas hanesyddol yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **Veliky Novgorod** (Rwsieg *Вели́кий Но́вгород*). Lleolir ar Afon Volkhov, 6&nbsp;km i'r de o Llyn Ilmen ac 552&nbsp;km i'r gogledd-orllewinol o ddinas Moscfa. Canolfan weinyddol Oblast Novgorod yw hi.

Mae Novgorod ymysg dinasoedd hynaf Rwsia. Mae'r cyfeiriad cyntaf ati mewn brut Rwsiadd yn dyddio i'r flwyddyn 859, a cheir cyfeiriadau ati mewn ffynonellau tramor yn gynharach fyth. Yn yr Oesoedd Canol roedd hi'n ddinas fasnachol bwysig dan arweinyddiaeth y veche, cyngor dinasyddion, mewn cyfundrefn weriniaethol. Chwaliwyd Gweriniaeth Novgorod ym 1478, pryd cipiwyd y ddinas a'i hychwanegu at deyrnas Muscovy gan Ifan III.

Ystyr yr enw *Novgorod* yw 'Dinas Newydd'. Hyd 1999 enw swyddogol y ddinas oedd *Novgorod* yn unig, er y defnyddid *Velikiy* ('Fawr') fel epithed anffurfiol. Ym 1999 newidiwyd yr enw yn swyddogol i *Velikiy Novgorod* ('Novgorod Fawr'), gan i ddinas Gorky ddychwelyd i'w hen enw, Nizhniy Novgorod ('Novgorod Isaf'), a oedd wedi arwain at ddryswch a chamgymeriadau.

Categori:Dinasoedd Oblast Novgorod
Novgorod

Gall **Novgorod** gyfeirio at un o ddwy ddinas yn Rwsia:

*Velikiy Novgorod, dinas hanesyddol yng ngogledd-orllewin Rwsia
*Nizhniy Novgorod, dinas yn nwyrain Rwsia Ewropeaidd (a adnabyddid fel Gorky yn ystod y cyfnod Sofietaidd)

Mae nifer o ddinasoedd eraill yn yr hen Undeb Sofietaidd ag enwau digon cyffelyb, yn golygu 'dinas newydd', megis:

* Novohrad-Volynsky, dinas yng ngogledd-orllewin Wcráin
* Novhorod-Siversky, dinas yng ngogledd-ddwyrain Wcráin
* Navahrudak, dinas yng ngorllewin Belarws
Jean-Baptiste de Lamarck

Biolegydd o Ffrainc ac un o gefnogwyr cyntaf esblygiad oedd **Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, chevalier de Lamarck** (1 Awst 1744 – 18 Rhagfyr 1829). Fe'i cofir heddiw yn bennaf am awgrymu'r syniad amheus bod nodweddion caffael bodau byw yn cael eu hetifeddu gan genedlaethau canlynol. Roedd hefyd ymysg y bobl gyntaf i ddefnyddio'r term *bioleg* yn ei ystyr cyfoes.

Categori:Biolegwyr o Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1744
Categori:Marwolaethau 1829
Categori:Pobl o Somme
Neuadd y Drindod, Caergrawnt

:*Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Choleg y Drindod, Caergrawnt.
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Neuadd y Drindod** (Saesneg: *Trinity Hall''). Sefydlwyd ym 1350 gan William Bateman, Esgob Norwich.

bawd|dim|250px|Llyfrgell Jerwood, Neuadd y Drindod, Caergrawnt

## Cynfyfyrwyr
*J. B. Priestley (1894–1984), dramodydd
*Geoffrey Howe (1926-2015), gwleidydd
*Stephen Hawking (g. 1944), ffisegydd

## Cymrodyr
*Robert Runcie (1921–2000), Archesgob Caergaint

Drindon, Neuadd
Categori:Sefydliadau 1350
Norman Foster

Pensaer o Sais ac arlunydd yw **Norman Robert Foster, Barwn Foster o Thames Bank**, OM (ganwyd 1 Mehefin 1935). Ganwyd Foster ym Manceinion i deulu dosbarth gweithiol. Ar ôl cyfnod yn yr Awyrlu Brenhinol, aeth i Ysgol Pensaernïaeth a Chynllunio Dinesig Prifysgol Manceinion ym 1961. Enillodd ysgoloriaeth i fynychu Ysgol Pensaernïaeth Prifysgol Iâl yn yr Unol Daleithiau, lle graddiodd â gradd meistr.

## Prosiectau 
bawd|dde|200px|Adeilad Cyfadran y Gyfraith, Prifysgol Caergrawnt
Ymysg ei brosiectau mae:

*Adeilad y terminal, Maes Awyr Stansted (1981–91)
*Cyfadran y Gyfraith, Prifysgol Caergrawnt (1995)
*Ailddatblygu Cwrt Mawr yr Amgueddfa Brydeinig (1999)
*Y *Reichstag*, Berlin (1999)
*Pont y Mileniwm, Llundain (1996–2000)
*Prif orsaf drenau, Dresden (*Dresdner Hauptbahnhof*) (2002–6)

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Penseiri o Loegr
Zenobia (planhigyn)

***Zenobia pulverulenta*** (Saesneg: *Honeycup*) yw'r unig rywogaeth yn y genws ***Zenobia***, yn nheulu planhigyn blodeuog yr Ericaceae. Mae'n blanhigyn sy'n frodorol i dde-ddwyrain yr Unol Daleithiau, yn Virginia, Gogledd Carolina a De Carolina.

Mae'n goeden fach gollddail neu rhannol-fytholwyrdd sy'n cyrraedd rhwng 0.5-1.8 m. Trefnir y dail yn droellog, yn wyffurf neu'n eliptig, â hyd 2–7&nbsp;cm. Mae'r blodau yn wyn, o siâp clychog, hyd 12&nbsp;mm a lled 10&nbsp;mm, a chanddynt oglau persawrus, melys. Mae'r ffrwythau yn gapsiwls sych pump falf.

## Cyfeiriadau 
*Germplasm Resources Information Network: *Zenobia pulverulenta* 
*Proffeil Planhigion yr USDA: *Zenobia pulverulenta*

Categori:Ericaceae
Categori:Blodau
Afon Volkhov

Afon yng ngogledd-orllewin Rwsia Ewropeaidd yn llifo drwy Oblast Novgorod ac Oblast Leningrad yw **Afon Volkhov** (Rwsieg *Во́лхов*). Mae'n llifo o Lyn Ilmen i'r gogledd i Lyn Ladoga, llyn mwyaf Ewrop. Hi yw'r unig afon i lifo allan o Lyn Ilmen. Ei hyd yw 224&nbsp;km, a'i chwymp yw 15m. Rheolir lefel y dŵr gan Argae Hydroelectrig Volkhov (agorwyd 19 Rhagfyr 1926), a leolir 25&nbsp;km i fyny o aber yr afon. Mae'r afon yn rhewi tua diwedd mis Tachwedd, ac yn toddi yn gynnar ym mis Ebrill. Y prif drefi a dinasoedd ar ei hyd yw Velikiy Novgorod, Kirishi, Volkhov a Novaya Ladoga.

bawd|dim|300px|Afon Volkhov ger Velikiy Novgorod a Mynachlog Yuriev

Volkhov
Volkhov
Dodona

Hen ganolfan grefyddol ger Ioaninna yn nhalaith Epiros (Epirus), gogledd-orllewin Gwlad Groeg.

Ystyrid Oracl y duw Zews yn Dodona fel un o'r rhai hynaf yn Ngwlad Groeg ac roedd yn mwynhau parch mawr ymhlith y Groegwyr. Mae'r bardd Groeg Homer yn cyfeirio at "Dodona gaeafol" yn yr *Iliad* ac yn yr *Odyseia*. Dywed y daearyddwr Strabo fod yr oracl wedi cael ei symud yno o Skotoussa yn Thessaly ar orchymyn y duw Apollo, ond yn ôl yr hanesydd Herodotus sefydlwyd yr oracl ar ôl i golomen o Thebes (yn yr Aifft) lanio ar hen dderwydden a dyfai yno. Aeth y golomen arall i deml enwog Jupiter Ammon yn yr Aifft (ger tref werddon Siwa heddiw).

Yn ôl Homer eto gwasanaethid yr oracl gan offeiriaid, y *selloi*, nad olchant eu traed ac a gysgai ar y llawr, ond yn erbyn y cyfnod clasurol gwasanaethai offeiriadesau yno. Roeddent yn daroganu ar ôl disgyn mewn perlewyg, fel y bythones yn Delffi. Mae Herodotus yn dweud fod yr oracl yn siarad trwy sibrwd dail y dderwydden.

Cafodd y safle ei gloddio am y tro cyntaf yn 1875 ac ers 1952 mae Gwasanaeth Archaeolegol Gwlad Groeg wedi cloddio yno yn achlysurol.

Y prif olion sydd i'w gweld yno heddiw yw'r Theatr (mewn lliw oren ar y map), a godwyd yn amser Pyrrhus (297 CC-272 CC), yr acropolis (lliw brown), Teml Aphrodite (rhif 10 ar y map) a safle'r oracl ei hun, Temenos Zeus Naios (rhif 11 ar y map). Mae yno hefyd basilica cynnar (rhif 16).

250px|bawd|dim|Temenos Zeus yn Dodona
250px|bawd|dim|Map o'r safle

## Llyfryddiaeth
*Stuart Rossiter (gol.), *Greece* yn y gyfres *Blue Guides* (Llundain, 1973). Disgrifiad manwl o'r safle, gyda mapiau.
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Safleoedd archaeolegol Gwlad Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd