open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Virginian

Nofel yn genre'r Gorllewin Gwyllt gan Owen Wister yw ***The Virginian*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1902.

Categori:Nofelau 1902
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Owen Wister

Llenor o'r Unol Daleithiau oedd **Owen Wister** (14 Gorffennaf 1860 – 21 Gorffennaf 1938) a ysgrifennodd straeon am y Gorllewin Gwyllt. Ei nofel enwocaf yw *The Virginian* (1902).

Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffuglen y Gorllewin Gwyllt
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Philadelphia
Bleiddgi Tsiecoslofacaidd

bawd|Pâr o Fleiddgwn Tsiecoslofacaidd.
Bleiddgi sy'n tarddu o Tsiecoslofacia yw'r **Bleiddgi Tsiecoslofacaidd**(Tsieceg: *Československý vlčák*, Slofaceg: *Československý vlčiak*). Cafodd ei greu yn y 1950au drwy groesi Cŵn Defaid Almaenig â bleiddiaid o Fynyddoedd Carpathia.

Ci cyflym, di-ofn, a gwyn yw'r Bleiddgi Tsiecoslofacaidd. Mae'n amau pobl ddieithr, ond yn ffyddlon ac yn ufudd i'w feistr. Am y rheswm honno, fe'i cedwir yn aml fel gwarchotgi yn y tŷ. Mae ganddo gôt o flew syth o liw melynllwyd, gyda blew llwydwyn ar ei wyneb, ac ewinedd tywyll. Mae'n tyfu i ryw 60–65&nbsp;cm ar ei sefyll, ac yn pwyso 20–26&nbsp;kg. Fel arfer, mae'n byw am 12 i 16 mlynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Ewrop
Categori:Tsiecoslofacia
Henry Jones (athronydd)

Athronydd o Gymru oedd **Syr Henry Jones** (30 Tachwedd 1852 – 4 Chwefror 1922).

## Magwraeth ac addysg
Ganwyd ef yn Llangernyw, Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw), yn fab i grydd. Astudiodd yng Ngholeg Normal, Bangor a dod yn athro yn Ysgol Elfennol Brynaman yn 1870. Ar ôl penderfynu mynd am y weinidogaeth enillodd ysgoloriaeth y Dr. Williams, ac yn 1875 aeth i Brifysgol Glasgow lle bu Edward Caird yn ddylanwad arno. Graddiodd yn 1878, ac enillodd gymrodoriaeth Clark, a'i galluogodd i astudio ymhellach yn Glasgow am bedair blynedd, a chynnwys cyfnodau byrion yn Rhydychen ac yn yr Almaen.

Bu'n athro athroniaeth ac economi gwleidyddol yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor; athro rhesymeg a metaffiseg ym Mhrifysgol St. Andrews; darlithydd Hibbert ar fetaffiseg yng Ngholeg Manchester, Rhydychen.

Yn 1882 priododd Annie Walker, Kilbirnie.

## Gwaith
Penodwyd Henry Jones yn ddarlithydd mewn athroniaeth yn Aberystwyth yn 1882 ac yn athro ym Mangor ddwy flynedd wedyn; bu hefyd yn St Andrews yn 1891 ac yn Glasgow, gan lenwi esgidiau gweigion E. Caird yn 1894. Roedd dehongliad Caird o idealiaeth Hegel yn sylfaen i'w athroniaeth, ond cyfrannodd y Beibl a'r prifeirdd hefyd at ei feddwl a'i arddull. Roedd gwerthoedd moesol hefyd yn sylfaen ac arferai bwysleisio anfeidroldeb a meidroldeb dyn.

Ei waith pwysicaf yw ei lyfrau ar Browning (1891), Lotze (1895) ac *A Faith that Enquires* (1922) — darlithiau Gifford a draddodwyd yn Glasgow rhwng 1920-1.

Bu'n un o aelodau gwreiddiol y Comisiwn Brenhinol ar yr Eglwys yng Nghymru yn 1906, cyn ymddeol blwyddyn yn ddiweddarach.

## Llyfryddiaeth 
* *A Critical Account of the Philosophy of Lotze* (1895)
* *Old memories* Hunangofiant. Hodder & Stoughton (1900)
* *Browning as a Philosophical and Religious Teacher* (1891)
* *Dinasyddiaeth Bur ac Areithiau Eraill* Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru (1911)
* *A Faith that Enquires* (1922)

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Llangernyw
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Pobl o Gonwy
The Way West

Nofel yn genre'r Gorllewin Gwyllt gan A. B. Guthrie, Jr. yw ***The Way West***, a gyhoeddwyd gyntaf ym 1949.

Categori:Nofelau 1949
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Hombre (nofel)

Nofel yn genre'r Gorllewin Gwyllt gan Elmore Leonard yw ***Hombre*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1961. Cafodd ei haddasu'n ffilm o'r un enw ym 1967.

Categori:Nofelau 1961
Categori:Nofelau gan Elmore Leonard
Categori:Nofelau'r Gorllewin Gwyllt
Lapphund Ffinnaidd

Ci sbits sy'n tarddu o'r Ffindir yw'r **Lapphund Ffinnaidd**.

Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Cŵn sbits
Los Angeles Rams

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ddinas Los Angeles, Califfornia, yw'r **Los Angeles Rams**.

Mae gan y tîm hanes gweddol gymhleth:

* Sefydlwyd y tîm yn 1936 yn Cleveland, Ohio, o dan yr enw **Cleveland Rams**. 

* Yn 1946 symudodd y fasnachfraint i Los Angeles, Califfornia, am y tro cyntaf gan ddod yn **Los Angeles Rams**.

* Yn 1994 fe'i symudwyd i St. Louis, Missouri, o dan yr enw **St. Louis Rams**.

* Yn 2016 symudodd yn ôl i Los Angeles o dan yr enw **Los Angeles Rams** unwaith eto.

Categori:Chwaraeon yng Nghaliffornia
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1936
Drewgi (rhaglen deledu)

Rhaglen deledu animeiddiedig i blant yw ***Drewgi*** sy'n gyfieithiad o'r gyfres Wyddelig *Skunk Fu!*. Fe'i darlledir yng Nghymru ar S4C.

## Lleisiau a Chriw 
* Ox: Dafydd Emyr

Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Gwyddelig
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Hogwarts

Mae **Ysgol Hudoliaeth a Dewiniaeth Hogwarts**, neu **Hogwarts**, yn brif lwyfan i'r chwe llyfr cyntaf yn y gyfres *Harri Potter* gan J. K. Rowling, gyda phob un llyfr yn parhau am un flwyddyn ysgol. Mae hi'n ysgol breswyl Brydeinig ffuglennol o ddewiniaeth ar gyfer dewinesau a dewiniaeth rhwng un ar ddeg a saith deg neu ddeunaw mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Harri Potter
Drewgi

:*Am y rhaglen deledu i blant, gweler Drewgi (rhaglen deledu).*

Mamal yw'r **drewgi** (lluosog: drewgwn), y **drewfil** (lluosog: drewfilod) neu'r **sgỳnc** (lluosog: sgyncod). Maent yn gallu secretu hylif â gwynt cryf a drewllyd. Mae drewgwn, ynghyd â brochod drewllyd, yn perthyn i'r teulu *Mephitidae* ac i'r urdd *Carnivora*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid
Desman y Pyreneau

Mamal yw **desman y Pyreneau** (*Galemys pyrenaicus*). Desman y Pyreneau a'r desman Rwsiaidd yw'r unig ddau aelod byw o'r llwyth Desmanini.

Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Rhywogaethau o Soricomorpha
Categori:Talpidae
Sgetsh wleidyddol

Traddodiad gan bapurau newydd Lloegr yw'r **sgetsh wleidyddol** neu'r **sgetsh seneddol**. Mae'r sgetsh wleidyddol yn fath unigryw o newyddiaduraeth wleidyddol, yn aml ar ffurf colofn ffraeth gan ohebydd sy'n mynychu oriel y wasg yn Nhŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi. Mae'r sgetsh yn meddiannu tir rhwng newyddiaduraeth ddifrifol a dychan. Mae'n canolbwyntio ar bersonoliaeth yn hytrach na pholisi, ac mae rhai newyddiadurwyr—a nifer o wleidyddion—yn ei hystyried yn newyddiaduraeth sarhaus sy'n targedu unigolion mewn modd annheg, ac yn debycach i straeon gwasg y gwter er bod sgetshis yn ymddangos yn y "papurau o safon" yn bennaf. Ond eto, mae eraill yn gweld y sgetsh wleidyddol yn atodiad angenrheidiol i'r adroddiadau gwleidyddol a ysgrifennir gan ohebyddion y lobi. Yn ôl ei chefnogwyr, cipolwg craff o fywyd pob dydd San Steffan yw'r sgetsh, sy'n gwneud gwleidyddiaeth yn hygyrch ac yn hwylus i'r cyhoedd,

Ysgrifennir sgetshis mewn arddull ddigrif, yn aml llawn trosiadau, jôcs, cyfeiriadau hanesyddol a diwylliannol, a sylwadau ffraeth gan greu erthygl sy'n ceisio difyrru cymaint ag y mae'n hysbysu. Canolbwyntia'r ysgrifennwr sgetshis ar elfennau achlysurol yn hytrach na'r ffeithiau pwysicaf, er y dylai'r disgrifiad o'r hyn a ddigwyddodd fod yn gywir. Tra bo newyddiaduraeth blaen yn egluro'r hyn a ddywedir, mae'r sgetsh yn esbonio sut y dywedwyd, a'r ymateb. ac yn aml cyhoeddodd areithiau gan wleidyddion oedd yn hollol ffug. Ym 1803 caniatawyd newyddiadurwyr i fynychu'r siambr am y tro cyntaf,

Wrth i gyfyngiadau ar hawliau newyddiadurwyr lacio yn ystod y 19g, cyhoeddwyd llai o straeon amheus o'r Senedd ac roedd adroddiadau gwleidyddol yn aml yn gofnod di-lol o drafodaethau'r siambr. Parhaodd defnyddioldeb sgetshis, hyd yn oed yn yr oes ddarlledu, gan nad oedd microffonau i'w caniatau yn Nhŷ'r Cyffredin nes 1978.

Mae'r traddodiad wedi parhau i'r unfed ganrif ar hugain ym Mhrydain, ac i raddau yn Awstralia. Mae'n debyg bod "theatr" y sesiynau holi yn system seneddol San Steffan yn galluogi crefft y sgetsh wleidyddol; ni cheir sgetshis gwleidyddol ym mhapurau newydd yr Unol Daleithiau. Mae rhai'n pryderu bydd y blogosffer yn disodli crefft yr ysgrifennwr sgetshis wrth i nifer o hen agweddau'r wasg newyddion ddiflannu, ond mae nifer o ysgrifenwyr sgetshis yn fodlon bydd eu gwaith yn goroesi. Heddiw, mae *The Guardian*, *The Daily Telegraph*, *The Times*, *The Independent*, a'r *Daily Mail* i gyd yn cyhoeddi sgetsh wleidyddol yn ddyddiol.

## Rhestr ysgrifenwyr sgetshis 
* Simon Carr (*The Independent*)
* Charles Dickens
* Andrew Gimson (*The Daily Telegraph*)
* Simon Hoggart (*The Guardian*)
* Frank Johnson (*The Daily Telegraph*)
* Samuel Johnson (''The Gentleman's Magazine*)
* Quentin Letts (*Daily Mail*)
* Bernard Levin
* Henry Lucy (*Punch'' a'r *Daily News*)
* Matthew Parris
* Andrew Rawnsley
* Ann Treneman (*The Times*)

## Gweler hefyd 
* Blog gwleidyddol
* Colofnydd clecs
* Diwylliant gwleidyddol y Deyrnas Unedig
* Erthygl olygyddol
* *Peanut gallery*

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Newyddiaduraeth farn
Categori:Newyddiaduraeth wleidyddol
Categori:Newyddiaduraeth yn y Deyrnas Unedig
Desman Rwsiaidd

Mamal yw'r **desman Rwsiaidd** (*Desmana moschata*). Y desman Rwsiaidd a desman y Pyreneau yw'r unig ddau aelod byw o'r llwyth Desmanini.

Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Mamaliaid Ewrop
Categori:Rhywogaethau o Soricomorpha
Categori:Talpidae
Swricat

Mamal sy'n perthyn i deulu'r mongŵs yw'r **swricat** (*Suricata suricatta*). Maent yn byw yn niffeithwch y Kalahari a'r Namib, ac yn Ne Affrica.

Categori:Mamaliaid Angola
Categori:Mamaliaid De Affrica
Categori:Mamaliaid Namibia
Categori:Mongwsiaid
Byrmaneg

Iaith Dibeto-Bwrmaidd, cangen o'r teulu Sino-Tibetaidd, yw **Byrmaneg** sydd yn iaith swyddogol ym Myanmar. Hon yw iaith frodorol y Bamar ac ambell grŵp ethnig arall, er enghraifft y Mon. Fe'i siaredir gan drwch y boblogaeth ym Myanmar ac yn ail iaith gan y mwyafrif o siaradwyr ieithoedd eraill y wlad. Ysgrifennir mewn gwyddor sydd yn seiliedig ar yr iaith Bali.

Rhyw 30 miliwn o bobl Myanmar sydd yn rhugl yn y Fyrmaneg, ac maent yn cyfri am tua hanner o holl siaradwyr yr ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd. Perthyna Byrmaneg yn agos i'r ieithoedd Lolo yn y gangen hon.

Ymddangosodd y ffurf hynaf ar yr iaith, Hen Fyrmaneg, yn Nheyrnas Pagan, yn y 12g. Datblygodd yn Fyrmaneg Canol yn yr 16g, a drawsnewidiwyd yn Fyrmaneg Modern yn y 18g. Mae'r iaith safonol fodern yn hynod o wahanol i Hen Fyrmaneg o'i chymharu â thafodieithoedd megis Aracaneg.

Categori:Ieithoedd Myanmar
Categori:Ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd
Gorsaf reilffordd Pentrepiod

bawd|230px|Gorsaf Reilffordd Pentrepiod
Gorsaf reilffordd cledrau cul yw **Gorsaf Reilffordd Pentrepiod**, sy'n orsaf ar gais (*halt*).

## Dolenni allanol
* Rheilffordd Llyn Tegid
* Cymdeithas Rheilffordd Llyn Tegid 

Pentrepiod
Categori:Rheilffordd Llyn Tegid
Red Bull Stratos

Prosiect yn ywneud â'r nen-ddeifiwr Awstriaidd Felix Baumgartner a chyn-Gyrnol USAF Joseph Kittinger ydy **Red Bull Stratos**.  Bwriad y fenter oedd bod Baumgartner yn hedfan tua  i mewn i'r stratosffer uwchben Roswell, Mecsico Newydd mewn balwn heliwm cyn disgyn drwy'r awyr a pharasiwtio nol i'r Ddaear. Bydd Baumgartner yn ceisio torri'r mur sain wrth iddo ddisgyn, ac ef fydd y person cyntaf i wneud hynny heb gymorth peiriant. gyda'r cwymp cyfan (hyd nes y bydd yn glanio ar y ddaear) yn para oddeutu deg munud.

## Cyfeiriadau
Categori:Parasiwtio
Categori:Roswell, New Mexico
Samoied (ci)

Ci sbits sy'n tarddu o Rwsia yw'r **Samoied**. Cafodd ei ddatblygu yn Siberia gan y Samoiediaid fel ci sled, ci cymar a chi sodli carw Llychlyn. Mae'n gi cydnerth sy'n debyg i hysgi, gyda chlustiau i fyny, llygaid hirgrwn tywyll, a'i geg yn "wên". Mae ganddo gôt drom, hir o liw gwyn, hufen, brown golau ("bisged"), neu'n wyn a bisged. Mae ganddo daldra o 48 i 61&nbsp;cm (19 i 24 modfedd) ac yn pwyso 23 i 29.5&nbsp;kg (50 i 65 o bwysau). Dywed bod y Samoied yn gi addfwyn, ffyddlon, a deallus sy'n gwarchotgi a chi cymar da.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Rwsia
Categori:Cŵn sbits
Categori:Cŵn sled
Categori:Cŵn sodli
Categori:Siberia
Louis L'Amour

bawd|354x354px|Louis L’Amour & Ronald Reagan, 1983

Llenor o'r Unol Daleithiau oedd '''Louis Dearborn L'Amour''' (22 Mawrth 1908 – 10 Mehefin 1988).

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Llenorion ffuglen y Gorllewin Gwyllt
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Ngogledd Dakota
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ffrengig
The Big Sky

Nofel yn genre'r Gorllewin Gwyllt gan A. B. Guthrie, Jr. yw ***The Big Sky***, a gyhoeddwyd gyntaf ym 1947.

Categori:Nofelau 1947
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
William Dampier

Fforiwr a phreifatîr o Sais oedd **William Dampier** (5 Medi 1651 – 8 Mawrth 1715).

Categori:Genedigaethau 1651
Categori:Marwolaethau 1715
Categori:Fforwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Fforwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Morwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Morwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Naturiaethwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Naturiaethwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Ngwlad yr Haf
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Preifatiriaid
Aled Lewis Evans

bawd|261x261px|Aled Lewis Evans yn siarad â Siân Cothi

Bardd ac awdur yn Gymraeg a Saesneg yw **Aled Lewis Evans**. Ganwyd ym Machynlleth, a magwyd yn Abermaw. Cafodd ei addysg yn Ysgol Morgan Llwyd, Wrecsam ac ym Mhrifysgol Bangor. Cyhoeddwyd **Tonnau**, ei gasgliad cyntaf o gerddi, gan Barddas ym 1989.

Bu'n darlledu am ddeng mlynedd ar radio lleol Sain y Gororau yn Saesneg ac yn Gymraeg, ac am bum mlynedd roedd yn gynhyrchydd a chyflwynydd llawn amser. Bu'n athro Saesneg, Cymraeg a Ffrangeg yn Ysgol Morgan Llwyd, ble roedd yn gyfrifol am Astudiaethau'r Cyfryngau, a drama yno. Gwobrwywyd ef dairgwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol: ym 1991 am ei Gyfrol o Gerddi i Bobl Ifanc, ym 1998 am fonolog ac ym 1999 am flodeugerdd o gerddi addas i'r oedran 12-14. Mae'n ysgrifennydd Cymdeithas Owain Cyfeiliog, yn arwain sawl grŵp trafod, darllen ac ysgrifennu yn Wrecsam ac yng Nghaer ac yn dysgu cwrs am lenyddiaeth Cymru yn Yr Wyddgrug.

Daeth o’n weinidog i Gapel y Groes, Wrecsam a Chapel Heol St John, Caer ar 16 Techwedd 2019.

## Llyfryddiaeth
* *Adlais - Deunydd Defosiynol ar Gyfer y Flwyddyn Eglwysig* (Cyhoeddiadau'r Gair, 2007)
* *Amheus o Angylion* (Cyhoeddiadau Barddas, 2011)
* *Aur yn y Gwallt* (Straeon Byrion) (Gwasg y Bwthyn, 2004)
* *Bro Maelor*, Cyfres Broydd Cymru (Gwasg Carreg Gwalch, 1996)
* *Dim Angen Creu Teledu Yma* (Cyhoeddiadau Barddas, 2006)
* ''Llanw'n Troi* (Cyhoeddiadau Barddas, 2001)
* *Mendio Gondola* (Cyhoeddiadau Barddas, 1997)
* *Rhwng Dau Lanw Medi* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
* *Troeon: Llyfr Erchwyn Gwely, Myfyrdod ar Gyfer Bob Dydd o'r Flwyddyn'' (Cyhoeddiadau'r Gair, 1998)
* *Y Caffi* (Gwasg Pantycelyn, 2002)
* *Llinynnau* (Cyhoeddiadau Barddas, 2016)

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
* Llenyddiaeth Cymru 
* Blog Americymru 

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Morgan Llwyd
Hi yw fy Ffrind

Cân a ganwyd gan Mynediad am Ddim **Hi yw fy Ffrind**, ac a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach fel teitl nofel gan Bethan Gwanas, sef *Hi Yw fy Ffrind*.
Tân gwyllt

[bawd|dde|300px|Tân gwyllt yn [Dortmund, yr Almaen.]]
Math o ddyfeisiadau pyrotechnegol, ffrwydrol a ddefnyddir fel rhan o ddathliadau ydy **tân gwyllt**. Gan amlaf, gwelir tân gwyllt fel rhan o arddangosfa gyhoeddus e.e. Agoriad yr Olympics. Mae gan dân gwyllt bedwar prif effaith: sŵn, golau, mwg a deunyddiau sy'n arnofio, (fel conffeti). 

Gellir defnyddio gallu a sgil pyrotechnegol i greu i losgi gyda fflamau a gwreichion lliwgar, sydd fel arfer yn goch, oren, melyn, gwyrdd, glas, porffor ac arian. Ceir arddangosfeydd ledled y byd ac maent yn ganolbwynt i nifer o ddathliadau crefyddol a diwylliannol.

Gelwir y tân gwyllt mwyaf llachar yn **Mag Stars** a'u tanwydd yw aliminiwm. Mae ambell danwydd yn wenwynig.

## Tân Gwyllt Amryliw
[bawd|300px||Hen ysgythriad yn dangos tân gwyllt ar [Afon Tafwys, Llundain yn 1749.]]

## Gweler hefyd
* Fflêr Bengal
* Ffair

## Dolenni
## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Categori:Golau
Categori:Nos
Categori:Pyrotechneg
Categori:Ffeiriau
Llenyddiaeth yn 1995

## Digwyddiadau
*Mae Rees Davies yn dod yn Gadair Oesoedd Canol Chichele, Prifysgol Rhydychen.

## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: Aled Islwyn, *Unigolion, Unigeddau*
** Saesneg: Duncan Bush, *Masks*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Seamus Heaney
* Gwobr Booker: Pat Barker - *The Ghost Road*
* Gwobr Goncourt: Andreï Makine - *Le Testament français*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Robin Llywelyn - *Y Dwr Mawr Llwyd*
*Urien Wiliam - *Breuddwyd Rhy Bell*

### Barddoniaeth
*Dafydd Rowlands - *Sobers a Fi*
*Aled Rhys Wiliam - *Cywain*

### Eraill
*Ifor Rees (awdur)|Ifor Rees]] (golygydd) - *Dŵr o Ffynnon Felin Bach*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Frank McCourt - ''Angela's Ashes*
*Terry Pratchett - *Maskerade*

### Drama
*Patrick Marber - *After Miss Julie*

### Hanes
*Kenneth O. Morgan - *Modern Wales, Politics, Places and People*

### Cofiannau
*Stevie Davies - *Henry Vaughan*
*Günter Grass - *Mein Jahrhundert*
*Nelson Mandela - *Long Walk to Freedom*
*Miranda Seymour - *Robert Graves: Life on the Edge*

### Barddoniaeth
*Matilde Camus - *Vuelo de la mente*
*R. S. Thomas - *No Truce with the Furies*

### Eraill
*Dewi Zephaniah Phillips - *Faith After Foundationalism: Platinga-Rorty-Lindbeck-Berger - Critiques and Alternatives''

## Marwolaethau
*4 Chwefror - Patricia Highsmith, nofelydd, 74
*12 Chwefror - Robert Bolt, dramodydd, 70
*1 Mawrth - Vladislav Listyev, newyddiadurwr, 38
*10 Ebrill - Glyn Jones, nofelydd a bardd, 90
*16 Gorffennaf - Stephen Spender, bardd, 86
*26 Medi - Lynette Roberts, bardd, 86
*16 Tachwedd - Gwyn Alf Williams, hanesydd, 70
*14 Hydref - Edith Pargeter, nofelydd, 82
*22 Hydref - Kingsley Amis, nofelydd, 73
*2 Rhagfyr - Robertson Davies, nofelydd, 82
*30 Rhagfyr - Heiner Müller, bardd a dramodydd, 66

1995
Categori:1995
Charlie Brooker

Newyddiadurwr, sgriptiwr a darlledwr o Loegr yw **Charlton "Charlie" Brooker** (ganwyd 3 Mawrth 1971). Mae'n feirniad teledu sy'n defnyddio hiwmor ffyrnig a rheglyd ac yn aml pesimistaidd.

Cychwynnodd ei yrfa yn y 1990au gyda'r cylchgrawn *PC Zone* a'r wefan *TVGoHome* o 1999 hyd 2003. Ysgrifennodd adolygiad teledu wythnosol, "Screen Burn", yn *The Guardian* o 2000 hyd 2010. Mae hefyd yn ysgrifennu colofn yn *The Guardian*.

Cyflwynodd tri chyfres ar BBC Four yn y 2000au: *Screenwipe*, *Newswipe*, a *Gameswipe*. Cyflwynodd hefyd dwy gyfres o'r gêm banel *You Have Been Watching* ar Channel 4. Cyflwynodd Brooker gyfres ddogfen ar bwnc teledu, *How TV Ruined Your Life* ar BBC Two yn 2011. Ef hefyd oedd un o gyflwynwyr y gyfres newyddion ddychanol ''10 O'Clock Live* ar Channel 4, gyda Jimmy Carr, David Mitchell, a Lauren Laverne. Creodd *Black Mirror*, cyfres ddrama ddychanol o dair phennod a ddarlledwyd ar Channel 4 yn 2011.

Priododd y gyflwynwraig teledu Konnie Huq yn 2010, a chafodd blentyn yn 2012.

## Llyfryddiaeth 
* *TV Go Home*, 2001 (ISBN 1-84115-675-2)
* *Unnovations*, 2002 (ISBN 1-84115-730-9)
* *Screen Burn*, 2004 (ISBN 0-571-22755-4)
* *Dawn of the Dumb: Dispatches from the Idiotic Frontline*, 2007 (ISBN 9780571238415)
* *The Hell of it All*, 2009 (ISBN 9780571229574)
* *I Can Make You Hate'', 2012 (ISBN 0-571-295-029)

## Cyfeiriadau 
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Beirniaid teledu Saesneg o Loegr
Categori:Colofnwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Berkshire
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Gorwel

:*Am y felin drafod, gweler Gorwel (melin drafod).*
bawd|Y gorwel.
Y linell ymddangosiadol sy'n gwahanu'r awyr o'r ddaear yw'r **gorwel**.

## Mewn llenyddiaeth
Un o'r englynion mwyaf poblogaidd yn y Gymraeg ydy'r englyn hwn gan Dewi Emrys i'r Gorwel:
:Wele rith fel ymyl rhod - o'n cwmpas
::::Campwaith dewin hynod
::Hen linell bell nad yw'n bod
::Hen derfyn nad yw'n darfod.

## Gweler hefyd 
* Tirlun

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Ddaear
John Morris, Arglwydd Morris o Aberafan

Gwleidydd o Gymro oedd **John Morris, Yr Arglwydd Morris o Aberafan** (5 Tachwedd 1931 – 5 Mehefin 2023) a oedd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru o 5 Mawrth 1974 tan 5 Mai 1979. Ganwyd a magwyd yn Gymro Cymraeg yng Nghapel Bangor, Aberystwyth, Ceredigion. Cynrychiolodd  Aberafan yn Senedd San Steffan rhwng 1959 a 2001.

## Teulu
Rhieni'r Arglwydd Morris oedd D. W. Morris, Penywern, Talybont, Ceredigion a Mary Olwen Ann Morris, ei wraig. Ym 1959 priododd Margaret ferch Edward Lewis, OBE, YH, Llandysul; bu iddynt tair merch.

## Addysg
O Ysgol Ramadeg Ardwyn, Aberystwyth aeth yn ei flaen i brifysgol y dref honno cyn troi ei lwybr tuag at  Goleg Gonville a Caius, Caergrawnt.

## Gyrfa
Cyflawnodd ei Wasanaeth Cenedlaethol (cyfnod o wasanaeth milwrol gorfodol) fel swyddog yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a’r Gatrawd Gymreig. Fe’i galwyd i'r Bar, yn Gray's Inn ym 1954. Daeth yn Gwnsler y Frenhines ym 1973 ac yn Feinciwr ym 1985. Bu’n gweithio fel Ysgrifennydd Cyffredinol ac Ymgynghorydd Cyfreithiol Undeb Amaethwyr Cymru rhwng 1956 a 1958. Yn dilyn ei farwolaeth, dywedodd Dafydd Elis-Thomas fod ei gyfraniad at ddatganoli yn 'gwbl unigryw'.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a Margaret, ac roedd ganddynt tair merch. Bu farw yn 91 mlwydd oed ym Mehefin 2023.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Categori:Twrneiod Cyffredinol Lloegr a Chymru
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Mark Serwotka

Ganwyd **Mark Serwotka** 26 Ebrill 1963 yng Nghaerdydd, a chael ei fabwysiadu gan dad o dras Pwyl a mam o Gymru. Ef yw Ysgrifennydd Cyffredinol y PCS, undeb gweision sifil Prydeinig.

Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Gaerdydd
Gorwel (melin drafod)

Melin drafod ganol-dde yw **Gorwel** a lansiwyd ym mis Mehefin 2012 gan David Melding, AC Ceidwadol. Fe'i lleolir yng Nghaerdydd ac mae'n trafod gwleidyddiaeth a pholisi cyhoeddus yng Nghymru.

Ymddengys iddo ddod i ben erbyn 2023.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Melinau trafod
Categori:Sefydliadau 2012
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Mantell felyngoch

Glöyn byw sy'n perthyn i'r genws *Dryas* yn urdd y Lepidoptera yw **mantell felyngoch**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **mentyll melyngoch**; yr enw Saesneg yw *Julia* neu *The Flame*, a'r enw gwyddonol yw *Dryas iulia* (neu wedi'i gamsillafu weithiau fel: *Dryas julia*) . Fe'i canfyddir ym Mrasil, Texas a Florida ac yn ystod yr haf fe'i welir mewn cynefinodd mor bell i'r de â dwyrain Nebraska.
bawd|chwith|Glöyn wedi'i fframio. Chwith: o'r top; dde: gwaelod - MHNT
Ceir dros 15 o isrywogaethau (gweler isod).

Mae'n löyn mawr, gyda lled yr adenydd ar ei eithaf rhwng 82 a 92&nbsp;mm. Mae'r lliw oren yn fwy llachar yn y gwryw na'r fenyw. Yn wahanol i lawer o loynnod, caiff lonydd gan adar. Gan ei fod yn effro yn ystod y dydd a fod ganddo oes hir, mae'n eitha cyffredin ei wedi mewn adeiladau gloynnod e.e. Pili Palas.

## Cynefin
Mae'r Fantell felyngoch yn hoff iawn o ymylon coedwigoedd, llennyrch a llwybrau cerdded. Mae'n chwim iawn ar ei adain. Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o *Passiflora*.

## Isrywogaethau
Yn nhrefn yr wyddor:
**D. i. alcionea* (Cramer, 1779)
**D. i. carteri* (Riley, 1926)
**D. i. delila* (Fabricius, 1775)
**D. i. dominicana* (Hall, 1917)
**D. i. framptoni* (Riley, 1926)
**D. i. fucatus* (Boddaert, 1783)
**D. i. iulia* (Fabricius, 1775)
**D. i. lucia* (Riley, 1926)
**D. i. largo* Clench, 1975
**D. i. martinica* Enrico & Pinchon, 1969
**D. i. moderata* (Riley, 1926)
**D. i. nudeola* (Bates, 1934)
**D. i. warneri* (Hall, 1936)
**D. i. zoe* Miller & Steinhauser, 1992

## Oriel luniau

File:Dryas julia caterpillar.JPG|Siani flewog
File:Dryas julia (A. Machado).jpg|Dau oedolyn
File:Borboletajulia.jpg|Dau oedolyn arall; sylwer ar yr amrywiadau o rn lliw.
File:Dryas julia-02 (xndr).jpg|O dan yr adain

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r fantell felyngoch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
* Butterflies and Moths of North America (BMNA) [2008]: Julia Heliconian . Retrieved 2008-AUG-14.
* Miller, L. D. & Miller, J. Y. (2004): *The Butterfly Handbook*: 115. Barron's Educational Series, Inc., Hauppauge, New York. ISBN 0-7641-5714-0

Categori:Gloynnod byw
Kookaburra

:*Am y gân i blant, gweler Kookaburra (cân).*

Glas y dorlan mwyaf yn y byd yw **cwcabyra**, a gallu bod yn 18 modfedd (45 centimedr) o hyd. Lleolir yn wreiddiol yng nghoedwigoedd ewcalyptws  o ddwyrain Awstralia, ond gwelir erbyn hyn yng ngornel dde-orllewinol o'r dalaith Gorllewin Awstralia ac wedi fynnu mewn trefi.

Rhyddhawyd sawl llwyth o Awstralia yn Seland Newydd rhwng 1866 a 1880. Mae poblogaeth weddol sefydlog wedi goroesi ar lan gorllewinol Gwlf Hauraki. Weithiau, mae crwydriaid yn cyrraedd Ynys Little Barrier, Auckland, Kaipara a Whangarei.

Mae eu bwyd yn amrywiol, ac yn cynnwys madfallod, nadroedd, pryfed, llygod a physgod. Maen nhw'n dodwy rhwng 1 a 5 o wyau, yn y gwanwyn. Gwarchodir y wyau gan grŵp o rieni a siblingiaid hŷn.

Mae yna fath arall o Kookaburra (Dacelo leachii) sydd yn byw yng Ngogledd Awstralia, a dau arall, Dacelo gaudichaud a Dacelo tyro, sydd yn byw yn Gini Newydd.

## Cyfeiriadau
* Gwefan Australian Fauna 
* Gwefan National Geographic
* Avianweb
* Field Guide to the birds of New Zealand gan Barrie D Heather

Categori:Adar
Winnie Ewing

Gwleidydd o'r Alban blaenllaw a chyfreithwraig oedd '''Winifred Margaret 'Winnie' Ewing** (neu **Winnie Ewing'''; 10 Gorffennaf 1929 – 21 Mehefin 2023). Bu'n un o brif arweinwyr Plaid Genedlaethol yr Alban (neu'r 'SNP') am flynyddoedd: Aelod Seneddol dros etholaeth Hamilton 1967–70; Moray a Nairn 74–79, bu'n Aelod o Senedd Ewrop dros Ucheldir a'r Ynysoedd 1975–1999 ac yn Aelod o Senedd yr Alban 1999–2003.

Hi oedd Cenedlaetholwr cynta'r Alban i gipio sedd mewn is-etholiad mewn cyfnod o heddwch a'i gwneud yn Aelod Seneddol, ac ers hynny yn 1967, dychwelwyd AS gan yr SNP ym mhob etholiad. Bu'n Llywydd ei phlaid rhwng 1987 a 2005.

## Magwraeth
Ganwyd **Winifred Margaret Woodburn** yn Glasgow, yr Alban. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Battlefield ac Ysgol Eilradd Hŷn Queen's Park. Derbyniodd radd M.A. ym Mhrifysgol Glasgow ac yna gradd LL.B. yn y gyfraith.

Gweithiodd fel cyfreithwraig am rai blynyddoedd a dyrchafwyd hi'n Ysgrifenyddes y *Glasgow Bar Association* rhwng 1962–67. Yn 1995 anrhydeddwyd hi'n 'Ddoethur Legum' (LLD) gan Brifysgol Glasgow.

## Y gwleidydd
Daeth Ewing i'r amlwg pan enillodd is-etholiad Hamilton i'r SNP ym 1967, flwyddyn wedi i Gwynfor Evans ennill is-etholiad Caerfyrddin, i Blaid Cymru. Cydnabu Winnie Ewing iddi ddod yn unig Aelod Seneddol yr SNP, yn rhannol oherwydd dylanwad buddigolaeth Gwynfor Evans yng Nghaerfyrddin.

Wedi iddi gipio Hamilton dywedodd:  a gwelwyd cryn gynnydd yn aelodaeth yr SNP wedi hynny. Credir mai adwaith i hyn oedd i'r Blaid Lafur yn Ebrill 1969 sefydlu Comisiwm Kilbrandon i ymchwilio i'r posibilrwydd o ddatganoli'r Alban.

Yn 1999 rhoddodd y gorau i'w swydd fel Aelod o Senedd Ewrop ac fe'i hetholwyd yn Aelod o Senedd yr Alban yn sesiwn cyntaf y Senedd newydd, gan gynrychioli Ucheldir a'r Ynysoedd. Hi oedd aelod hyna'r senedd, ac iddi hi y rhoddwyd y fraint o lywyddu dros Agoriad y Senedd. Fe'i cofir am ei geiriau enwog: .

Bu farw yn 93 mlwydd oed ym Mehefin 2023.

## Gweler hefyd
*Margaret Ewing
*Alex Salmond
*Nicola Sturgeon
*Margo MacDonald

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd yr Alban
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cenedlaetholdeb Albanaidd
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Prifysgol Buckingham

Prifysgol breifat a leolir yn Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, yw **Prifysgol Buckingham** ().

## Dolen allanol 
*  

Categori:Addysg yn Swydd Buckingham
Buckingham
Buckingham
Categori:Sefydliadau 1976
Fforest y Ddena

:''Erthygl am y goedwig hanesyddol yw hon. Am yr awdurdod lleol, sy'n cwmpasu ardal ehangach, gweler Ardal Fforest y Ddena. Am yr etholaeth, gweler Fforest y Ddena (etholaeth seneddol).''

Ardal ddaearyddol, hanesyddol a diwylliannol yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Fforest y Ddena** (). Mae'n gorwedd ym mhlwyfi sifil West Dean, Lydbrook, Cinderford, Ruspidge, a Drybrook, ynghyd â llain o dir ym mhlwyf English Bicknor. Mae'n ffinio ag Afon Gwy i'r gorllewin ac i'r gogledd, Afon Hafren i'r de, a dinas Caerloyw i'r dwyrain. Mae'n cynnwys dros 110&nbsp;km² o goetir hynafol, ac mae'n goedwig frenhinol.

## Gweler hefyd
*Rheilffordd Fforest y Ddena

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Fforest y Ddena
Categori:Coedwigoedd Swydd Gaerloyw
Variety

Cylchgrawn Americanaidd wythnosol yw ***Variety*** sy'n canolbwyntio ar y diwydiant adloniant. Cyhoeddwyd gyntaf yn Ninas Efrog Newydd ar 16 Rhagfyr 1905. Ei gystadleuydd traddodiadol yw *The Hollywood Reporter*.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Adloniant yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cylchgronau Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1905
Kookaburra (cân)

Cân boblogaidd i blant yn Awstralia yw **"Kookaburra"**. Cenir i'r un alaw â'r gân Gymraeg ''Dacw ti yn eistedd y 'deryn du*.

## Gwreiddiol
:*Kookaburra sits on the old gum tree*,
:*Merry merry king of the bush is he.*
:*Laugh, Kookaburra, laugh, Kookaburra,*
:*Gay your life must be!* 

## Y fersiwn Cymraeg
:*Dacw ti yn eistedd y cwcabyra,*
:*Brenin y goedwig fawr wyt ti,*
:*Can dere deryn can dere deryn,*
:*Dyna un hardd wyt ti'' 

## Parodi sy'n boblogaidd ymysg plant Awstralia 
:*Kookaburra sits on a lectric wire,*
:''Tears in his eyes 'cos his bum's / tail's on fire*
:*Cry, Kookaburra, cry, Kookaburra,*
:*Hot your bum / tail must be!'' 

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1932
Categori:Caneuon am adar
Categori:Caneuon Saesneg o Awstralia
Categori:Hwiangerddi
Categori:Tonau crynion
Ray-Ban

Cwmni Eidalaidd sy'n cynhyrchu sbectol haul yw **Ray-Ban**.

## Dolen allanol 
* 

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1937
Categori:Sbectol haul
Lenny Bruce

Digrifwr a dychanwr o Americanwr oedd **Leonard Alfred Schneider** (13 Hydref 1925 – 3 Awst 1966), a berfformiodd dan yr enw **Lenny Bruce**. Cafwyd yn euog o anlladrwydd ym 1964. Bu farw o orddos o forffin.

Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Dychanwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o anlladrwydd
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
Croesair

bawd|Grid glasurol y croesair arferol.
Pos dyfalu geiriau yw **croesair**. Y ffurf glasurol yw grid o sgwariau du a gwyn, a'r gamp yw llenwi'r rhai gwyn â llythrennau sy’n ffurfio geiriau ar draws ac ar i lawr, gan ddefnyddio cliwiau a roddir. Ceir nifer o amrywiolion, er enghraifft pob sgwâr yn wyn a dim ond llinell drwchus i nodi diwedd y geiriau. Dyfeisiwyd y croesair modern gan y Cymru Arthur Wynne.

Mae croeseiriau cryptig yn defnyddio diffiniadau astrus, mwyseiriau, ac anagramau yn eu cliwiau.

## Hanes 
Ymddangosodd y croeseiriau cynharaf yn Lloegr yn ystod y 19eg ganrif, yn seiliedig ar y sgwâr geiriau. Cyhoeddwyd y croesair modern cyntaf, a grewyd gan y Cymro Arthur Wynne, ar 21 Rhagfyr 1913 yn "Fun", atodiad Dydd Sul y papur newydd *New York World*. O fewn degawd, cyhoeddwyd croeseiriau yn y rhan fwyaf o bapurau mawr yr Unol Daleithiau. Y *Sunday Express* oedd y papur Prydeinig cyntaf i argraffu croesair, a hynny ym 1925.

## Cyfeiriadau 
Categori:Posau
Gay Talese

Llenor o'r Unol Daleithiau yw **Gay Talese** (ganwyd 7 Chwefror 1932). Ysgrifennodd i *Esquire* a *The New York Times* yn y 1960au fel rhan o fudiad y Newyddiaduraeth Newydd. Ei weithiau enwocaf yw ei bortreadau o Frank Sinatra a Joe DiMaggio.

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Mantell oren resog

Glöyn byw sy'n perthyn i deulu'r Nymphalidae yn urdd y Lepidoptera yw **mantell oren resog**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **mentyll oren rhesog**; yr enw Saesneg yw *Small Brown Shoemaker*, a'r enw gwyddonol yw *Hypanartia lethe*. Yng nghanol a de America mae'r Fantell oren resog yn byw gan fwyaf: o Fecsico i Folifia. Cafwyd hyd i ddau ohonynt yng ngwledydd Prydain fodd bynnag: un yng *Nghovent Garden*, Llundain ar 17 Hydref 1935 ac un arall gan fachgen ysgol mewn cae ger Weymouth ar 23 Awst 1970. Mae'n debyg i'r ddau gael eu mewnforio'n ddiarwybod gyda ffrwythau a llysiau o America.

Dyma'r glöyn mwyaf cyffredin yn y genws hwn. Mae eu cynefin ar uchder o rhwng 300-1700m uwchlaw lefel y môr.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r fantell oren resog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler.

Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Mantell paun

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **mantell paun**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **mentyll peunod**; yr enw Saesneg yw *Peacock* (neu *European peacock*), a'r enw gwyddonol yw *Inachis io*. **Peunog** (hefyd **Y Peunog**) yw enw arall arni. Fe'i canfyddir yn Ewrop a rhannau o Asia ac mor bell a Japan.

Dyma'r unig aelod o'r genws ***Inachis***. Daw'r gair o fytholeg Roeg a'i ystyr yw Io, ferch Inachus. Mae'n glöyn llwyddiannus iawn a'r niferoedd yn cynyddu.

Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Dos.jpg| Mantell paun
Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Ventre.jpg| △ Mantell paun
 
50 to 55&nbsp;mm ydy ei fain (o adain i adain). Ceir dau isrywogaeth: *I. io caucasica* (Jachontov, 1912) sydd i'w weld yn Aserbaijan a *I. io geisha* (Stichel, 1908) a ganfyddir yn Japan a dwyrain Rwsia.

## Cynefin
Treulia'r gaeaf mewn hen adeiladau neu mewn coed. Pwrpas y "llygaid" ar ei adain yw i ddychryn unrhyw ysbeiliwr, a chafwyd sawl ymchwil gwyddonol i effaith a phwrpas y llygaid hyn. Mae'n hoff o dir coediog, caeau agored, parciau a gerddi: hyd at 2,500 m uwchlaw lefel y môr.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r mantell paun yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw gwyn
Categori:Gloynnod byw oren
Gorsaf reilffordd Glanllyn Flag Halt

Gorsaf reilffordd cledrau cul yw **Glanllyn Flag Halt**, sy'n orsaf ar gais (halt). Adeiladwyd yr orsaf wreiddiol, ar Reilffordd Y Bala a Dolgellau, ar gyfer Syr Watkin Williams-Wynne, yn o'r prif gyfrandalwyr y rheilffordd, ac yn bellach cyfarwyddwr y Rheilffordd y Great Western. Enwyd yr orsaf ar ôl ei dŷ ar lan arall y llyn, sydd erbyn hyn yn Gwersyll yr Urdd Glan-llyn. Rhwyfer Syr Watkin, neu ei westai, dros y llyn, a buasai signal wedi dangos i yrrwr y trên bod rhywun yn aros amdani.

Erbyn hyn, does yna ddim mynediad amlwg i'r orsaf, felly dydy'r orsaf ddim yn ymddangos ar amserlenni. Ond os bydd rhywun ar y platfform, bydd y trên yn stopio.

Ers 1991, mae Glanllyn wedi troi'n 'Arhosfa Siôn Corn' am ddau ddiwrnod bob mis Rhagfyr, ac mae trenau arbennig yn dod o Lanuwchllyn. Cwblhawyd adeilad newydd erbyn diwedd 2006 i roi mwy o gysur ym mis Rhagfyr.

## Dolenni Allanol
* Rheilffordd Llyn Tegid
* Cymdeithas Rheilffordd Llyn Tegid 

Glanllyn
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Rheilffordd Llyn Tegid
Valley of Song

Ffilm ddrama gomedi Brydeinig o 1953 oedd ***Valley of Song*** a gyfarwyddwyd gan Gilbert Gunn. Roedd yn serennu Rachel Thomas, Rachel Roberts, Mervyn Johns a Clifford Evans.  Roedd yn seiliedig ar y ddrama *Choir Practice* gan Cliff Gordon. Mae cystadleuaeth ffyrnig yn codi i'r wyneb mewn tref fechan Gymreig wrth i'r trigolion ymladd am ran arbennig yn y côr lleol.

## Cast
* Mervyn Johns - Gweinidog Griffiths
* Clifford Evans - Geraint Llewellyn
* Maureen Swanson - Olwen Davies
* John Fraser - Cliff Lloyd
* Rachel Thomas - Mrs. Lloyd
* Betty Cooper - Mrs. Davies
* Rachel Roberts - Bessie Lewis
* Hugh Pryse - Lloyd, Trefnydd Angladdau
* Edward Evans - Davies
* Kenneth Williams - Lloyd the Haulage
* Alun Owen - Pritchard

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Ffilmiau 1953
Categori:Ffilmiau comedi Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau drama Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Alpaca

bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px
Rhywogaeth dof o'r teulu *Camelidae* sy'n byw yn Ne America yw'r **alpaca** (lluosog: alpacaod; *Vicugna pacos*). Mae'n debyg i'r lama o ran golwg. Defnyddir ei wlân i wneud dillad a thecstilau eraill.
Maent hefyd yn perthyn i’r Guanaco, sy’n fath gwyllt o Lama. Defnyddir Lamaod i gludo nwyddau, a chadwir alpacaod, sy’n llai, ar gyfer eu gwlân. Mae 2 fath o alpaca, yr Huacaya a’r Suri. Mae gan y suri wlân hirach.

Allforir alpacaod yn fyd-eang erbyn hyn; gwelir alpacaod ar ffermydd yng Ngogledd America, Awstralia, yr Iseldiroedd a Chymru er enghraifft.

## Cyfeiriadau 
Categori:Camelidau
Categori:Mamaliaid De America
Categori:Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau

bawd|Sêl Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau
Un o ganghennau lluoedd arfog Unol Daleithiau America yw **Corfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau** (Saesneg: *United States Marine Corps*).


Categori:Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1775
Cymdeithas Ambiwlans Sant Ioan

[bawd|Swyddogion Brigâd Ambiwlans Sant Ioan, [Trefynwy.]]
bawd|Canolfan cymorth cyntaf.
Rhwydwaith byd-eang o wasanaethau ambiwlans yw **Cymdeithas Ambiwlans Sant Ioan** () sy'n rhan o Urdd Sant Ioan. Mae'n cynnwys 400,000 o aelodau mewn 39 o wledydd. Mae Ambiwlans Sant Ioan yn aml yn gwasanaethu digwyddiadau cyhoeddus mawr, megis cyngherddau, cystadlaethau chwaraeon, a jiwbilïau.

Sefydlwyd y Gymdeithas ym 1877 gan aelodau Urdd Brydeinig Sant Ioan, oedd yn dymuno hyfforddi aelodau'r cyhoedd mewn cymorth cyntaf. Mewn nifer o ardaloedd Gwledydd Prydain, Ambiwlans Sant Ioan oedd yr unig wasanaeth ambiwlans ar gael nes sefydlu'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol ym 1948. Bu rhai o nyrsiau Sant Ioan yn gofalu am gleifion mewn tai eu hunain. Cyfunodd Cymdeithas Ambiwlans Sant Ioan a Brigâd Ambiwlans Sant Ioan ym 1974.

Rhennir Ambiwlans Sant Ioan yn unedau o wirfoddolwyr a hyfforddir mewn cymorth cyntaf a gofal iechyd yn y cartref. Maent yn dibynnu ar feddygon a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill am gyngor technegol.

## Gweler hefyd 
* Corfflu Ambiwlans Urdd Malta, sy'n gweithredu yn Iwerddon
* Cymdeithas Ambiwlans Sant Andreas, sy'n gweithredu yn yr Alban

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  
*  St John Cymru

Categori:Cymorth cyntaf
Categori:Elusennau
Categori:Gwasanaethau ambiwlans
Categori:Gwirfoddoli
Categori:Sefydliadau 1877
Miami Dolphins

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Miami, Florida yw'r **Miami Dolphins**.

Categori:Chwaraeon yn Florida
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1966
San Francisco 49ers

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas San Francisco, Califfornia yw'r **San Francisco 49ers**.

Categori:Chwaraeon yng Nghaliffornia
Categori:San Francisco
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1946
Philadelphia Eagles

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Philadelphia, Pennsylvania yw'r **Philadelphia Eagles**.

Categori:Chwaraeon yn Pennsylvania
Categori:Philadelphia
Categori:Sefydliadau 1933
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd
Detroit Lions

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Detroit, Michigan yw'r **Detroit Lions**.


Categori:Chwaraeon ym Michigan
Categori:Detroit
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd
Categori:Sefydliadau 1929
Minnesota Vikings

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Minneapolis, Minnesota yw'r **Minnesota Vikings**.

Categori:Chwaraeon ym Minnesota
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1961
New York Giants

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd yw'r **New York Giants**.

Categori:Chwaraeon yn Efrog Newydd
Categori:Dinas Efrog Newydd
Categori:Sefydliadau 1925
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd
Aaron Rodgers

*Quarterback* pêl-droed Americanaidd sy'n chwarae i'r Green Bay Packers yw **Aaron Rodgers** (ganwyd 2 Rhagfyr, 1983).

Categori:Genedigaethau 1983
Buffalo Bills

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Buffalo, Efrog Newydd yw'r **Buffalo Bills**.

Categori:Buffalo, Efrog Newydd
Categori:Chwaraeon yn Efrog Newydd
Categori:Sefydliadau 1959
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd
Kearney, Nebraska

Dinas yn nhalaith Nebraska, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Buffalo County, yw **Kearney**. Mae gan Kearney boblogaeth o 30,787. ac mae ei harwynebedd yn 34.2&nbsp;km².

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*   Gwefan Dinas Kearney

Categori:Dinasoedd Buffalo County, Nebraska
Mantell wen

Glöyn byw sy'n perthyn i deulu'r Nymphalidae yn urdd y Lepidoptera yw **mantell wen**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **mentyll gwyn (-ion)**; yr enw Saesneg yw *White Admiral*, a'r enw gwyddonol yw *Limenitis camilla*. Mae ei diriogaeth yn rhychwantu coetiroedd de Lloegr a Chernyw, y rhan fwyaf o Ewrop ac Asia, gan ymestyn i'r dwyrain mor bell â Japan.

Lled yr adenydd ar eu heithaf ydy 60–65&nbsp;mm ac maent yn hedfan yn hynod o osgeiddig, gyda chyfnod byr o guro adenydd yn chwim, ac yna gleidio tawel, urddasol.

## Yr oedolyn
Blodau'r fiaren a chawod fêl (*honeydew*) ydy prif faeth yr oedolyn. Mae'r fenyw yn dodwy ei hwyau'n unigol ar laeth y gaseg a hynny mewn coetiroedd dwys.

## Y lindys
Gwyrdd ydy prif liw'r siani flewog, gyda blewiach browngoch arni sy'n ei galluogi i guddio ar ddail. Ar ddechrau'r hydref mae'n creu ffurf tebyg i babell allan o feinwe'r ddeilen ac yna'n ei gysylltu i fonyn y planhigyn gyda sidan o'i chorff cyn gaeafgysgu ynddo.

Wrth i haul y gwanwyn gynhesu, mae'n deffro ac yn cael cyfnod byr o fwyta. Yna, mae'n bwrw'i chroen a gwelir croen newydd gwyrdd arni. Pan ddaw'r haf mae'n troi'n chwiler o liw gwyrdd ac aur ac o fewn pythefnos, daw'r oedolyn i'r golwg.

## Galeri o luniau

Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Dos.jpg|
Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Ventre.jpg|
Limenitis camilla3.jpg
Leminitis camilla bockmerholz2004.jpg
Limenitis camilla larva beentree.jpg|Lindys (neu "siani flewog")
Britishentomologyvolume5Plate124.jpg|Llun allan o lyfr John Curtis: *British Entomology*, cyfrol 5

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r fantell wen yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Washington Commanders

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Washington, D.C. yn yr Unol Daleithiau yw'r **Washington Football Team** (**Washington Redskins** cyn 2020).

Categori:Chwaraeon yn Washington, D.C.
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1932
Kansas City Chiefs

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn Ddinas Kansas, Missouri yw'r **Kansas City Chiefs**.

Categori:Chwaraeon ym Missouri
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1960
Las Vegas Raiders

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn Oakland, Califfornia yw'r **Oakland Raiders**.

Categori:Chwaraeon yn Nevada
Categori:Las Vegas
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1960
Los Angeles Chargers

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Inglewood, Califfornia yw'r **Los Angeles Chargers**. Mae'r tîm yn chwarae eu gemau cartref yn y SoFi Stadium.

Categori:Chwaraeon yng Nghaliffornia
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1960
Tampa Bay Buccaneers

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn Tampa, Florida yw'r **Tampa Bay Buccaneers**.

Categori:Chwaraeon yn Florida
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1976
Carolina Panthers

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn Charlotte, Gogledd Carolina yw'r **Carolina Panthers**.

Categori:Chwaraeon yng Ngogledd Carolina
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1993
Atlanta Falcons

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Atlanta, Georgia yw'r **Atlanta Falcons**.

Maent wedi bod yn fuddugol ym mhencampwriaethau 1980, 1998, 2004, 2010, a 2012. Yr unig dro iddynt gyrraedd y *Super Bowl*, fodd bynnag, oedd yn 1998 (*Super Bowl XXXIII*).

## Cyfeiriadau
Categori:Atlanta, Georgia
Categori:Chwaraeon yn Georgia (talaith UDA)
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1966
Houston Texans

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Houston, Texas yw'r **Houston Texans**.  Maen nhw'n chwarae yn y NRG Stadium.  Ymunodd y Texans â'r NFL yn 2002.

Categori:Chwaraeon yn Texas
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 2002