Llenyddiaeth Gatalaneg

[250px|bawd|[Tirant lo Blanc, gan Joanot Martorell, argraffiad 1490]]
Mae **llenyddiaeth Gatalaneg** yn llenyddiaeth gyda hanes hir iddi, a ysgrifennir yn yr iaith Gatalaneg, iaith frodorol Catalwnia.

Mae hanes llenyddiaeth Gatalaneg yn dechrau yn yr Oesoedd Canol. Yn y 19g dosbarthwyd y llenyddiaeth honno mewn cyfnodau gan ysgrifenwyr Rhamantaidd y mudiad deffroad cenedlaethol a elwir yn Renaixença ('Adfywiad' neu 'Dadeni'). Roedd y llenorion hyn yn ystyried canrifoedd hir y *Decadència*, a olynodd Oes Aur llenyddiaeth Valencia, fel cyfnod o dlodi creadigol heb fawr ddim o werth. Erbyn, fodd bynnag, mae newid barn wedi digwydd wrth i'r Catalwniaid ail-ystyried eu hanes yn gyffredinol. Ar ôl adfywiad y 19g wynebai llenyddiaeth Gatalaneg amser anodd ar ddechrau'r 20g, yn arbennig yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen. Gorfodwyd nifer o fedddylwyr gorau'r wlad i ffoi i alltudiaeth a bu rhaid aros tan yr adferwyd democratiaeth yng Nghatalonia ar ddiwedd y ganrif honno i lenyddiaeth a diwylliant Catalwnia adennill eu lle yn y gymdeithas.

## Gwreiddiau
Datblygodd yr iaith Gatalaneg, sy'n un o'r ieithoedd Romáwns, o Ladin Cyffredin yn yr Oesoedd Canol, gan dyfu'n iaith ar wahân. Dechreuodd llenyddiaeth Gatalaneg gyda'r testun crefyddol defosiynol ''Homilies d'Organyà'' (diwedd yr 11eg neu ddechrau'r 12g.

Cydnabyddir y llenor Ramon Llull (13g), fel un o lenorion mwyaf yr iaith Gatalaneg yn yr Oesoedd Canol a gychwynnodd draddodiad llenyddol Catalaneg a safai ar wahân i'r byd Ocitaneg ei iaith, a hefyd fel athronydd a bathwr nifer o eiriau newydd. Ymhlith ei weithiau ceir y *Llibre de Meravelles* (sy'n cynnwys y *Llibre de les bèsties*) a *Blanquerna* (sy'n cynnwys ''Llibre d'Amic e Amat'', fersiwn Gatalaneg o'r chwedl a geir yn Gymraeg Canol dan yr enw *Kedymdeithyas Amlyn ac Amic* ac fel y ddrama *Amlyn ac Amig* gan Saunders Lewis yn yr 20g).

## Yr Oesoedd Canol a'r Dadeni
### *Les quatre grans cròniques*
Mae'r pedwar llyfr hyn, o'r 13eg a'r 14g, yn croniclo hanes brenhinoedd ac uchelwyr Aragon:
**Crònica de Jaume I*
**Crònica de Bernat Desclot*, neu *Lyfr y brenin Pedr o Aragon*.
**Crònica de Ramon Muntaner*
**Crònica de Pere el Cerimoniós*

### Tirant lo Blanc
Wedi ei ysgrifennu gan Joanot Martorell, mae Tirant lo Blanc yn rhamant arwrol a fu un o lyfrau mwyaf dylanwadol ei gyfnod, ac efallai'r llyfr mwyaf yn yr iaith Catalaneg tan y 19g.

### Awduron eraill o'r cyfnod
*Cristòfor Despuig
*Francesc Eiximenis
*Ausiàs March
*Joanot Martorell
*Bernat Metge
*Jaume Roig
*Joan Roís de Corella
*Pere Serafí
*Isabel de Villena

## La Decadència
Dyma'r enw ar y cyfnod rhwng y 15fed a'r 19g. Fe'i gelwir felly am fod yr iaith frodorol wedi syrthio allan o ffasiwn a choli nawdd yr uchelwyr. Gwelir hyn gan rai fel rhan o'r broses ehangach o Gastileiddio  Sbaen a'r esgeuluso ar fuddiannau Aragon yn sgîl uno coronau Castile ac Aragon. O leiaf dyna oedd barn Rhamantwyr y Renaixença, ond heddiw mae newid barn ar werth llenyddol a diwylliannol y cyfnod yn digwydd.

## Renaixença
Nid oedd y Rhamantwyr cynnar yng Nghatalonia a'r Ynysoedd Balearig yn barod i ddefnyddio'r Gatalaneg ond yn dewis llenydda yn Sbaeneg, ond bu newid gyda geni'r mudiad Renaixença fel rhan o'r adfywiad cenedlaethol yng Nghatalonia. Un o sefydlwyr y mudiad hwnnw oedd Bonaventura Carles Aribau gyda'i gerdd *Oda a la Pàtria*. Fel sawl mudiad Rhamantaidd cenedlaethol arall yn y cyfnod, troes y Renaixença at yr Oesoedd Canol am ysbrydoliaeth, ond ar yr un pryd ceisiai gyfoethogi'r iaith a'i moderneiddio. Roedd realaeth a naturiaeth yn ddylanwadau pwysig hefyd. Un arall o lenorion y mudiad oedd Jacint Verdaguer, awdur epig genedlaethol y wlad.

## Moderniaeth
Roedd moderniaeth Gatalaneg yn olynydd naturiol i'r Renaixença, gan ddal i arddangos diddordeb mewn Rhamantiaeth ond ar yr un pryd yn ymddiddori mewn themau duach, fel trais ac elfennau duach natur. Ym myd barddoniaeth, roedd yn dilyn yn agos y Parnassiaid a'r Symboliaid. Rhennid y mudiad yn *Bohèmia Negra*, dan ddylanwad y Decadentiaid, a llenorion mwy asthetaidd, a elwir yn *Bohèmia Daurada* neu *Bohèmia Rosa*. Mae Santiago Rusiñol, Joan Maragall a Joan Puig i Ferreter ymhlith y llenorion pwysicaf a gysylltir a'i mudiad.

## Noucentisme
Daeth y mudiad diwydiannol a gwleiddyddol a elwir yn Noucentisme i'r amlwg ar ddechrau'r 20g. Roedd ei Glasuriaeth yn adwaith i waith y modernwyr ac yn seiledig ar athroniaeth natur-ganolog, a geisiai greu lenyddiaeth gain. Barddoniaeth oedd hoff gyfrwng Noucentisme, fel a welir yng ngherddi Josep Carner a Carles Riba.

## Llenyddiaeth Gatalaneg gyfoes
Ar ôl cyfnod o obaith a thyfiant cyf;ym, daeth Rhyfel Cartref Sbaen a llywodraeth Francisco Franco a arweiniodd at alltudiaeth i nifer o lenorion, a gwaharddwyd defnydd cyhoeddus o'r iaith Gatalaneg, ynghyd â symbolau cenedlaethol a sawl agwedd arall ar ddiwylliant Catalwnia. Mewn canlyniad, mewn gwledydd estron y cynhyrchwyd y rhan fwyaf o lenyddiaeth Gatalaneg y cyfnod. Ar ôl cwymp Ffranco a'r adfywiad mewn democratiaeth, mae bywyd llenyddol a'r iaith Gatalaneg yn blodeuo eto.

Mae llenorion o'r cyfnod hwn yn cynnwys Mercè Rodoreda, Salvador Espriu, Manuel de Pedrolo a Quim Monzó.

## Llyfryddiaeth ddethol
*Comas, Antoni.  *La decadència*.  Sant Cugat del Vallès: A. Romero, 1986.
*Elliott, J.H.  *Imperial Spain 1469-1716*. Llundain: Penguin, 2002.
*Riquer, Martí de.  *Història de la literatura catalana*. 6 cyf.  Barcelona: Editorial Ariel, 1980.
*Terry, Arthur.  *A Companion to Catalan Literature*. Woodbridge, Suffolk / Rochester, N.Y. : Tamesis, 2003.

## Gweler hefyd
*Rhestr o lenorion Catalaneg
*Catalaneg
*Catalwnia

## Dolenni allanol
### Cyffredinol
*Lletra. Llenyddiaeth Gatalaneg ar-lein 
*Llenyddiaeth Gatalaneg ar wefan y Llyfrgell Brydeinig 
### E-lyfrau (ffeiliau PDF, Saesneg)
**Cronico de Jaume I*
*Cronicl Muntaner
*Tirant lo Blanc

Categori:Diwylliant Catalaneg

Catalaneg
Catalaneg