Cymdeithas Dafydd ap Gwilym

**Cymdeithas Dafydd ap Gwilym** yw cymdeithas Gymraeg Prifysgol Rhydychen.

Cymdeithas Gymraeg yw hi, yn hytrach na Saesneg fel ei chwaer-gymdeithas, Cymdeithas y Mabinogi yng Nghaergrawnt.

## Hanes
Sefydlwyd y Gymdeithas yn 1886, sy’n ei gwneud y gymdeithas hynaf ym Mhrifysgol Rhydychen, ar wahân i gymdeithas yr Undeb. Adwaenir ar lafer i’w haelodau fel “Y Dafydd”. Yn y 1990au ymddangosodd sawl rhifyn o gylchgrawn y gymdeithas, *Yr Aradr*, sy'n cynnwys erthyglau a gwaith creadigol gan yr aelodau yn bennaf, ond hefyd gan rai o'r siaradwyr gwadd.

Ym mysg yr aelodau sylfaenol oedd O. M. Edwards a John Morris-Jones.
Derbyniwyd merched yn aelodau yn ystod y flwyddyn academaidd 1966-1967. Cedwir y llyfrau cofnodion yn Llyfrgell Bodley.

## Traddodiadau
Enwyd y Gymdeithas ar ôl y bardd Dafydd ap Gwilym, a bu’n draddodiad i bob cyfarfod gychwyn gyda darlleniad o’i waith gan y Caplan, a thrafodaeth arno.

‘Roedd gan y Gymdeithas rhai defodau ffurfiol a swyddi gyda theitlau mawreddog, er mae y bwriadwyd y rhain i fod yn eironig. Erbyn heddiw cadwyd y teitl Caplan ar gyfer y cadeirydd, a chadwyd swydd mawreddog yr Archarogldarthydd.

Bu’n draddodiad ar un adeg i aelodau a chyn-aelodau’r gymdeithas gyfarfod yn flynyddol ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol.

[bawd|dim|600px|CYMDEITHAS DAFYDD AP GWILYM, EISTEDDFOD GENEDLAETHOL DINBYCH, 1939 ''Rhes flaen (chwith i'r dde):* [Gwilym Owen Williams|G.O. Williams, T.I. Ellis, P. Macaulay Owen, Evan J. Jones, Hywel Davies, Jeremiah Williams, B.B. Thomas,J. Lloyd-Jones, T.J. Rowlands, G.A. Edwards, D. J. Lewis, C. Wynne Griffith, J. Williams-Hughes, Griffith Rees, T.J. Jones*Ail res (de i'r chwith):* J. Edwards, R.H. Evans, D.J. Davies, J.H. Williams, R.I. Aaron, D. M. Jones, E. Pryce Jones, Dewi W. Powell, H.V. Morris-Jones, H. Williams, M. Elis-Williams, A. Tudno Williams, J.H. Griffith*Cefn (chwith i'r dde):'' Llewelyn Jones, D. J. Williams, T. Meurig Wynne, H. Winter Jones, D.J. Samuel, E. Goronwy Owen, M. Hughes-Thomas, J.E. Davies, H.D. Lewis, G.R. Evans, I. Oswy Davies]]

## Cyfansoddiad 
Yn 2025, dyluniwyd cyfansoddiad swyddogol i'r Gymdeithas. David Ingham (Coleg yr Iesu) a Maia Williams (Coleg yr Iesu), y cyd-gaplaniaid ar y pryd, a'i dyluniodd. Mae'n debyg nad oedd gan y Gymdeithas gyfansoddiad cyn hynny, neu y collwyd ef rywbryd ar hyd y blynyddoedd.

Mae'r Cyfansoddiad yn darllen felly:

*"Yn enw y rhai hynny a gollodd eu gwaed dros eu gwlad a’u hiaith, a’r rhai hynny sy’n dal i frwydro; yn enw y beirdd, y gwyddonwyr a’r gwleidyddion a ffurfiodd y Gymdeithas gant a hanner o flynyddoedd cyn y dwthwn hwn; ac yn enw y bardd hwnnw a gynganeddodd cyn y bu cynghanedd, a’i eiriau’n dal i lifo ynom, a’i ddysg ynghlwm wrth ein hangerdd ni; yn enwau y rhai hynny oll,*

*"yr ydym ni, aelodau Cymdeithas Dafydd ap Gwilym,*

*"y rhai hynny a fu a’r rhai hynny a fydd,*

*"yn derbyn, deddfu, a datgan ein bod ni’n ffyddlon i’r Cyfansoddiad hwn."****ERTHYGL I***

*Cymraeg ydyw iaith y Gymdeithas.*

*Cynhaler pob cyfarfod drwy gyfrwng y Gymraeg, ac felly y mae’n rhaid i bob aelod o’r pwyllgor fedru’r Iaith. Lle bo croeso i’r di-Gymraeg yn ein digwyddiadau a chyfarfodydd, rhaid cynnal y rhai hynny yn ddwyieithog. Mewn cyfathrebiad dwyieithog, boed ar lafar neu’n ddigidol, rhaid i’r Gymraeg ragflaenu’r Saesneg.*

***ERTHYGL II***

*Enw swyddogol y Gymdeithas ydyw* '''Cymdeithas Dafydd ap Gwilym'. Fe’i seiliwyd ym 1886, a’i henwi ar ôl y bardd canoloesol Dafydd ap Gwilym. Bu’n draddodiad i bob cyfarfod gychwyn gyda darlleniad o’i waith gan y Caplan, a thrafodaeth arno, er na orfodir hyn bellach.*

*Er yr adwaenir y Gymdeithas ar lafar fel* *'Y Dafydd', 'Cymdeithas Dafydd ap', neu 'Y Gymdeithas', argymhellir yn gryf yn erbyn 'Cymdeithas Gymraeg Prifysgol Rhydychen' (a’i chyfieithiad Saesneg).*

***ERTHYGL III***

*Y mae hawl gan bob myfyriwr israddedig ac ôl-raddedig ym Mhrifysgol Rhydychen i ymaelodu â’r gymdeithas, ac y mae pob aelod o’r Gymdeithas gydradd â’i gilydd, cyhyd ag y bo’n ymdrechu i ddefnyddio’r Gymraeg a pharchu’r hanes hir sy’n sylfaen i’r Gymdeithas. Ni waeth ein gwahaniaethau arwynebol—hil, rhyw, rhywioldeb, neu grefydd—cofier mai Cymry ŷm oll, ac mai eiddom ninnau ydyw’r Iaith.*

***ERTHYGL IV***

*Caplan ydyw’r enw ar lywydd y Gymdeithas. Etholer ef / hi yn Nhymor y Drindod gan aelodau oll y Gymdeithas, ynghyd â gweddill y pwyllgor. Ceir hefyd ethol dau Gyd- gaplan, lle bo gofyn.*

*Y mae swyddi eraill y pwyllgor yn amrywio o flwyddyn i flwyddyn, ond y mae’n awgrym cadw Trysorydd, Ysgrifennydd, a Swyddogion Cymdeithasol. Y mae’n ddyletswydd ar bob aelod o’r Gymdeithas i gydnabod arwyddocâd ei swydd a gweithio’n ddiwyd dros Gymru, dros Gymreictod, a thros yr Iaith mewn man sydd iddi’n aml mor elyniaethus.*

***ERTHYGL V***

*Ynghyd â digwyddiadau wythnosol y Gymdeithas, rhaid cynnal Eisteddfod flynyddol. Estynner gwahoddiad i holl ysgolion Cymru gystadlu mewn amryw o gystadleuthau, a’r ennillydd yn cael dod i ymweld â’r Gymdeithas ar ddiwrnod yr Eisteddfod er mwyn ei gadeirio. Rhaid i aelodau’r pwyllgor gynnal y ddefod hon mewn modd parchus sy’n talu teyrnged i’r traddodiad.*

***ERTHYGL VI***

*Rhaid i’r rhai sy’n bresennol ganu’r anthem genedlaethol, Hen Wlad Fy Nhadau, ar ddiwedd pob digwyddiad a chyfarfod.*

***ERTHYGL VII***

*Dim ond trwy bleidlais holl aelodau’r Gymdeithas y ceir ategu i’r Cyfansoddiad hwn.''

## Llywyddion
Dyma rai o gyn-Gymrodorion y Brifysgol sydd wedi gwasanaethu, neu sy'n gwasanaethau heddiw fel Llywydd anrhydeddus ar y Gymdeithas:

* Syr John Rhys (1886-1919)
* Goronwy Edwards (1919-1948)
* Syr Idris Foster (1948-1978)
* D. Ellis Evans (1930-2013)
* Syr Rees Davies (1938–2005)
* Robert Evans (g.1943)
* Rosalind Temple
* David Willis

## Rhai cyn-aelodau
Y saith aelod gwreiddiol, dan gadeiryddiaeth John Rhŷs: 
* Edward Anwyl - ysgolhaig
* O. M. Edwards - llenor ac addysgwr
* John Morris-Jones - ysgolhaig a bardd
* John Puleston Jones - diwynydd a llenor
* Daniel Lleufer Thomas - barnwr
* J. O. Thomas - gweinidog ac athro coleg
* William Llewelyn Williams - gwleidydd a nofelydd

Aelodau diweddarach:
* Damian Walford Davies - darlithydd a llenor
* Gwern Gwynfil Evans - dyn busnes a gwleidydd
* Ifan ab Owen Edwards  - sylfaenydd yr Urdd
* Gwynfor Evans  - gwleidydd
* Bruce Griffiths - geiriadurwr
* W. J. Gruffydd - ysgolhaig a gwleidydd
* Guto Harri - darlledwr
* T. Rowland Hughes - nofelydd
* R. Tudur Jones - ysgolhaig
* J. E. Meredith - awdur a gweinidog Presbyteraidd
* Jeremy Miles - gwleidydd
* D. Densil Morgan - diwynydd ac ysgolhaig
* Rhodri Morgan - gwleidydd
* T. H. Parry-Williams – bardd ac ysgolhaig
* Angharad Price - llenor ac academydd
* Elinor Wyn Reynolds - golygydd a llenor
* Sioned Puw Rowlands - llenor
* Elan Clos Stephens y ferch gyntaf i fod yn aelod ac i fod yn Gaplan
* D. J. Williams - llenor a chenedlaetholwr
* Gwilym Owen Williams - archesgob

## Llenyddiaeth
* *Cofio’r Dafydd: Cymdeithas Dafydd ap Gwilym 1886–1986*, gol. D. Ellis Evans ac R. Brinley Jones (Abertawe: Tŷ John Penry, 1987)

## Dolenni allanol
* 
* Merched Dafydd

Dafydd ap Gwilym
Categori:Dafydd ap Gwilym
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Categori:Prifysgol Rhydychen