Idolinguo

Datblygiad o'r iaith artiffisial ryngwladol Esperanto yw **Ido** neu **Idolinguo**. **Uniono por la Linguo Internaciona Ido** (**ULI**), Undeb yr Iaith Ryngwladol Ido (ULI) yw'r undeb swyddogol ar gyfer y mudiad dros ddatblygu’r iaith Ido. Gyda'i bencadlys yn Amsterdam, yn Yr Iseldiroedd, ei brif swyddogaeth yw hyrwyddo'r iaith, trefnu cynadleddau blynyddol lle mae siaradwyr Ido yn cwrdd, a chyhoeddi'r cylchgrawn *Progreso* (=cynnydd) a ddechreuwyd ym 1908 gan Louis Couturat, un o sefydlwyr y mudiad a fu farw ym 1914. Yn gyfoes (2008) mae cynrychiolwyr o 23 o wledydd yn aelodau swyddogol o'r undeb.

## Gwyddor Ido a’r ynganiad 
Defnyddir yr un 26 llythyren ag sydd yn yr wyddor Saesneg a’r wyddor Ffrangeg. Ni ddefnyddir unrhyw farciau diacritig (acenion).

## Ynganu cytseiniaid 
Yngenir y cytseiniaid canlynol fel yn y Gymraeg: **b, d, g, h, k, l, m, n, p, r, s, t, v, z.**

**c** = fel ***ts*** yn y gair Cymraeg *tsar*; **f** = fel **ff** yn Gymraeg; **j** = fel yn Ffrangeg neu fel ***s*** yn y gair Saesneg *plea**s**ure*; **ch** = fel yn Saesneg; **qu** = fel yn Saesneg; **sh** = fel yn Saesneg; **w** = fel **w** yn y gair Cymraeg *wedi*; **x** = fel ***cs*** yn y gair Cymraeg *bocs* hyd yn oed ar ddechrau gair;  **y** = fel ***i*** yn y gair Cymraeg *iechyd*. D.S. Ni defnyddir **w** na **y** fel llafariaid yn Ido.

## Ynganu llafariaid 
Yngenir y llafariaid fel a ganlyn:  **a, e, i, o** = fel yn Gymraeg; **u** = fel **w** yn y gair Cymraeg ***pwn***.

Dylid nodi, mewn geiriau o ddwy syllaf neu fwy, fod **i** yn troi’n hanner cytsain, felly mae **ia** yn swnio fel ***ya***, **ie** = fel ***ye***, **ii** = fel ***yi***, **io** = fel ***yo***, **iu** = fel ***yu***.

Dylid nodi hefyd, mewn geiriau o ddwy syllaf neu fwy, fod **u** yn troi’n hanner cytsain, felly mae **ua** yn swnio fel ***wa***, **ue** = fel ***we***, **ui** = fel ***wi***, **uo** = fel ***wo***, **uu**= fel ***wu***.

**Hyd llafariaid:** Nid oes rheol pendant, felly anelir at ynganu llafariaid mewn modd rhywle rhwng ‘hir’ a ‘byr’.

## Deuseiniaid 
Ceir y deuseiniaid canlynol yn Ido: **au** = fel **aw** yn Gymraeg, **eu** = fel **ew** yn Gymraeg.

**Pwyslais**: Fel yn Gymraeg pwysleisir geiriau ar y goben (sillaf olaf ond un) e.e. **kandelo =** *cannwyll*, ond mae geiriau sy’n gorffen â’r terfyniadau **-ar, -ir, -or**, sef y terfyniadau berfenwol, yn eithriad, gyda’r pwyslais yn disgyn ar y sillaf olaf ei hunan e.e. **amar =** *caru***, helpar =** *helpu***, peskar =** *pysgota***.**

## Geirfa 
Mae geirfa’r iaith Ido yn seiliedig ar ryw 10,000 o wreiddiau, gwreiddiau sy’n gyffredin i nifer o ieithoedd fel yn yr enghreifftiau canlynol: Ffrangeg 91%, Eidaleg 83%, Sbaeneg 79%, Saesneg 79%, Almaeneg 61%, Rwsieg 52%.

**Geirfa ehangach**.  Mae’r iaith yn defnyddio dros 60 o ôl-ddodiaid a rhag-ddodiaid i ehangu’r eirfa ac adeiladu geiriau mwy cymhleth. Dyma gwpl o enghreifftiau: **’des-‘** sy’n rhoi’r ystyr croes i air e.e. **facila** = *hawdd***, des-facila** = *anodd*; **‘-ed’** sy’n cyfieithu’r terfyniad Cymraeg ‘-aid’ h.y. ‘llawn’ e.e. **taso** = *cwpan*, **tasedo** = cwpanaid, **boteledo de vino** = *potelaid o win*; **‘-ey’** sy’n dynodi ‘lle’ ar gyfer rhywbeth e.e. **kavalo** = *ceffyl*, **kavaleyo** = *stabal*.

## Rhagenwau  
 **me** = fi   ** tu** = ti   **vu** = chi (unigol)     **ilu** = ef (person)    **elu** = hi (person)    **olu** = yn cyfateb i’r gair ‘it’ yn Saesneg    **lu** = rhagenw trydydd person unigol di-genedl, h.y. ‘hi’ neu ‘fe’     **ni** = ni     **vi** = chi (lluosog)   ** li** = nhw

## Berfau  
Mae modd creu nifer o amserau eraill, ond yn sylfaenol defnyddir y terfyniadau canlynol: amser presennol **-as**, amser gorffennol **-is**, amser dyfodol **-os**, amser amodol **-us**. e.e.

**Me havas tri libri** = *Mae tri llyfr gyda fi*;  **Ni skribis letro a tu** = *Ysgrifennon ni lythyr atat ti*;  **Nivos morge** = *Bydd hi’n bwrw eira yfory*;  **La infanti helpus** = *Basai’r plant yn helpu.*  

**Negyddol**.  Defnyddir y gair **‘ne’** i ffurfio’r negyddol e.e. **Me ne esas richa** = *Dw i ddim yn gyfoethog*.

**Cwestiynau.**  Defnyddir y gair **‘ka’** sy’n cyfateb â geiryn gofynnol *‘A’* Cymraeg e.e. **Ka tu prizus glasedo de aquo ?** = *A hoffet ti wydraid o ddŵr ?*

**Gorchmynion.**  Defnyddir y terfyniad **‘-ez’** e.e. **Sidez hike !** = *Eisteddwch yma !* ; **Ne parolez !** = *Peidiwch â siarad !*

## Y fannod 
Fel yn Gymraeg does dim bannod amhendant. Y fannod bendant yw **‘la’**. e.e. **kafeo** = *coffi*, **la kafeo** = **y coffi**.

## Enwau 
Mae pob enw unigol yn terfynu â’r llythyren -**o**   e.e. **kato** = *cath* (niwtral o ran cenedl), **katino** = *cath fenyw*, **katulo** = *cath wryw*, **infanto** = *plentyn*, **tablo** = *bwrdd*, **domo** = *tŷ*, a**rboro** = *coeden*.  Mae pob enw lluosog yn terfynu â’r llythyren -**i**   e.e. **kati** = *cathod*, i**nfanti** = *plant*, **tabli** = *  byrddau*, **domi** = *tai*, **arbori** = *coed*.

## Ansoddeiriau 
Mae siaradwyr Ido yn rhydd i osod yr ansoddair o flaen neu ar ôl yr enw, ond mae o flaen yn fwy cyffredin. Y terfyniad ar gyfer ansoddeiriau yw **‘-a’** e.e. **granda domo** = *tŷ mawr*,  **granda domi** = *tai mawr*,  **bruna hari** = *gwallt brown*,  **salado fresha** = *salad ffres*,  **La yuna familio habitas en mikra urbo an la bordo di la maro** = *Mae’r teulu ifanc yn byw mewn tref fach ar lan y môr.*

## Adferfau  
Y terfyniad ar gyfer adferfau yw ‘**-e’**. Gellir troi ansoddair yn adferf fel a ganlyn: ** lenta** = *araf*,  **lente** = *yn araf*;  **rapida** = *cyflym*,  **rapide** = *yn gyflym * e.e. **Elu natis lente trans la rivero** = *Nofiodd hi yn araf dros yr afon.*

Categori:Esperanto
Categori:Ieithoedd artiffisial