open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bryn Celli Ddu

Mae **Bryn Celli Ddu** yn siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint. Bu rhywfaint o ysbeilio yno yn 1699 a bu cloddio archeolegol yn 1928 a 1929.

Ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, pan oedd cylch cerrig ar y safle. Roedd olion tân yn un man, a chafwyd hyd i asgwrn bychan o glust ddynol, a charreg wastad drosto.
chwith|bawd|250x250px|Siambr gladdu Bryn Celli Ddu o hirbell.
chwith|bawd|250x250px|Bryn Celli Ddu
Tua dechrau Oes yr Efydd, tua 3000 C.C., cafwyd gwared ar y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu. Roedd carreg wedi ei cherfio a llinellau yn sefyll yn y siambr ei hun. Symudwyd hon i Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae'r garreg sy'n sefyll tu allan i'r siambr heddiw yn gopi ohoni. Noder fod y pentwr pridd sy'n gorchuddio'r siambr heddiw wedi ei ail-godi yn yr 20g; mae'n debyg fod y gwreiddiol yn llawer mwy.

## Archaeoleg
Mae gwaith ymchwil diweddar gan Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yn  Amgueddfa Genedlaethol Cymru, yn awgrymu fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul. Ar y diwrnod hwyaf o'r flwyddyn mae'r haul yn tywynnu yn syth i mewn i'r siambr gladdu ei hun. Mae hyn yn cysylltu Bryn Celli Ddu a rhai siambrau claddu eraill megis Maes Howe a Newgrange, sydd wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul ar y dydd byrraf.

Darganfyddiad diweddar arall yw y gall fod pum twll postyn ar y safle fod yn llawer hŷn na'r siambr gladdu a'r cylch cerrig. Dyddiwyd olion o ddau o'r tyllau i'r cyfnod Mesolithig (Pitts, 2006).

Gellir cyrraedd Bryn Celli Ddu trwy droi oddi ar ffordd yr A4080 gerllaw Llanedwen i gyfeiriad Llanddaniel Fab. Mae lle parcio ar y chwith, yna gellir croesi'r ffordd a dilyn llwybr o tua hanner milltir i'r siambr gladdu. Mae'r safle yng ngofal Cadw. Bryn celli ddu yn golygu 'yr twmpath yn yr rhigol dywyll'. Mae ymwelwyr yn medru mynd mewn i'r twmpath drwy dwnel carreg. Mae Bryn Celli Ddu yn cael ei ystyried yn gyffredinol i fod un or yr cyntaf beddrodau hynt gorau. 

## Delweddau

Delwedd:Bryn CDD carreg RO.jpg|Y garreg unigol amlwg gyda chaerfiadau Celtaidd yn ei haddurno
Delwedd:Bryn CDD tu mewn.jpg|Golwg am allan tua'r fynedfa
Delwedd:BrynCelliDduMewn.jpg|Golwg y tu mewn

## Llyfryddiaeth 
* Pitts, M. 2006. Sensational new discoveries at Bryn Celli Ddu. *British Archaeology* No. 89 (July/August): 6.

## Dolennau allanol
*  Adroddiad ar ddarganfyddiadau Steve Burrow

Categori:Cadw
Categori:Llanddaniel Fab
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Siambrau claddu
Pwyll Pendefig Dyfed

[300px|bawd|Pwyll yn hela yng Nglyn Cuch - yn y cefndir mae [Arawn, sydd wedi gosod ei gwn ar y carw (engrafiad yng nghyfieithiad Charlotte Guest o'r Mabinogion (ail argraffiad, 1877)]]
Chwedl ***Pwyll Pendefig Dyfed*** yw'r gainc gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi. Mae hefyd yn enw ar un o brif gymeriadau'r chwedl, cymeriad sydd wedi'i seilio ar dduw Celtaidd, cynharach.

Mae Pwyll, brenin Dyfed allan yn hela un diwrnod yng Nglyn Cuch, heb fod ymhell o'i lys yn Arberth, pan mae'n llithio ei gŵn hela ar garw a laddwyd gan gŵn heliwr arall. Arawn brenin Annwn yw'r heliwr arall, ac mae'n cyhuddo Pwyll o ymddwyn yn anghwrtais tuag ato. Dywed y gall Pwyll wneud iawn am y sarhad trwy newid lle ag ef am flwyddyn. Cymer Pwyll bryd a gwedd Arawn a mynd yn frenin Annwn, tra mae Arawn yn teyrnasu ar Ddyfed ar ffurf Pwyll. Tra yn Annwn mae Pwyll yn ymladd â Hafgan, gelyn Arawn, ac yn ei drechu. Caiff Pwyll y teitl "Pen Annwfn".

Prioda Pwyll a Rhiannon, a genir mab iddynt. Y noson ar ôl ei eni mae'r baban yn diflannu, a chyhuddir Rhiannon o'i ladd. Er iddi wadu hyn mae'r llys yn pwyso ar Pwyll i'w hysgaru. Gwrthyd Pwyll wneud hyn, ond mae Rhiannon yn gorfod gwneud penyd. Bedair blynedd yn ddiweddarach mae Teyrnon Twrf Liant, brenin Gwent Is Coed, yn dod â'r mab i lys Pwyll. Roedd y bachgen wedi ei gymeryd trwy hud i lys Teyrnon, lle magwyd ef dan yr enw "Gwri Wallt Eurin". Caiff yr enw Pryderi o eiriau Rhiannon pan glyw fod ei mab yn fyw: "Oedd esgor fy mhryder im, pe gwir hynny."

Wedi marwolaeth Pwyll mae Pryderi yn ei ddilyn ar orsedd Dyfed. Mae'n ychwanegu tri chantref Ystrad Tywi a phedwar cantref Ceredigion at ei deyrnas, ac mae'n priodi â Chigfa ferch Gwyn Gohoyw.

## Llyfryddiaeth
### Y testun
*Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

## Cyfeiriadau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Llyfr Gwyn Hergest
Hyperion (lloeren)

**Hyperion** yw'r unfed ar bymtheg o loerennau Sadwrn a wybyddir.
*Cylchdro: 1,481,100&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 286&nbsp;km (410 x 260 x 220)
*Cynhwysedd: 1.77e19 kg

Un o'r Titaniaid oedd Hyperion ym mytholeg Roeg, yn fab i Gaia (Y Ddaear) ac Wranws, ac yn dad i Helios (yr Haul).

Darganfuwyd y lloeren Hyperion gan Bond a Lassel ym 1848.

Corff afreolaidd (sef un sydd ddim yn gronnell) mwyaf Cysawd yr Haul yw Hyperion. Mae Protëws yn fwy ond mae hi bron yn gronnell. Mae'n debyg bod Hyperion yn dalch sy'n hanu o gorff mwy a gafodd ei dorri gan ardrawiad mawr yn y gorffennol pell.

Fel y rhan fwyaf o loerennau eraill Sadwrn mae dwysedd isel yn awgrymu iddi fod wedi ei chyfansoddi gan iâ dŵr gyda dim ond swm bach o graig.

Ond yn wahanol i loerennau eraill Sadwrn, mae gan Hyperion albedo isel (.2-.3), sy'n awgrymu iddi fod wedi ei gorchuddio gan haen o ddefnydd tywyll. Gallai hyn fod yn ddefnydd sydd wedi dod oddi wrth Phoebe (sydd yn fwy tywyll) ac sydd wedi llwyddo i fynd heibio Iapetws.

Mae lluniau Voyager ynghyd â ffotometreg ddilynol yn dangos bod Hyperion yn cylchdroi mewn ffordd anhrefnus, h.y. bod ei hechel yn ysgwyd cymaint fel mae gogwydd Hyperion yn y gofod yn hollol anrhagweladwy. Mae gan Hyperion ffurf afreolaidd, cylchdro echreiddig, ac mae hi'n agos i loeren fawr arall (Titan): gallai'r ffactorau hyn gyfuno i rwystro'r amodau dan y rhai gallai cylchdro sefydlog fod yn bosibl.Gallai'r cyseiniant cylchdroadol o 3:4 rhwng Hyperion a Titan hefyd greu cylchdro anhrefnus.

Gallai cylchdro od Hyperion fod yn gyfrifol am unffurfedd arwyneb Titan, gan nad oes ganddi hemisfferau arweiniol a llusgol sefydlog fel yn achos y lloerennau eraill.

Categori:Lloerennau Sadwrn
Malltraeth (cwmwd)

''Am y pentref o'r un enw gweler Malltraeth (pentref)''

Un o ddau gwmwd Cantref Aberffraw ym Môn yn Oes y Tywysogion oedd **Malltraeth**. Roedd yn gorwedd i'r gogledd o'r cwmwd arall, Llifon ac yn ffinio hefyd â rhan o gwmwd Menai (cantref Rhosyr) yn y de. I'r gorllewin roedd yn wynebu'r môr ac Iwerddon.

Mae Afon Cefni yn rhedeg yn araf trwy'r cwmwd gan mor wastad y tir, gan ffurfio Cors Ddyga. Un enw ar dir felly oedd *mall* ('pwdr, budr'). Felly 'traeth budr, mwdlyd' yw ystyr yr enw.

Roedd y cwmwd yn cynnwys sawl tref ac amlwd. Ei faenor (prif dref y cwmwd) oedd Aberffraw, safle prif lys hanesyddol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd. Ystîl arferol rheolwyr Gwynedd ym mhob cyfnod oedd "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri".

## Plwyfi
Ceid wyth plwyf yn y cwmwd:
*Llangwyfan
*Llanbeulan
*Heneglwys
*Cerrigceinwen
*Llangristiolus
*Trefdraeth
*Llangadwaladr
*Aberffraw

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Malltraeth (pentref)

Pentref yng nghymuned Bodorgan, Ynys Môn, yw **Malltraeth** (). Saif ar arfordir gorllewinol yr ynys ar lan ogleddol aber Afon Cefni. Er ei fod yn bentref cymharol fychan mae yno ddwy dafarn, y *Royal Oak* a'r *Joiners*, a swyddfa'r post sydd hefyd yn siop. Hefyd mae yna siop sglodion yn y pentref.

Ar un adeg roedd y llanw'n cyrraedd ymhell i'r tir yma, gan greu ardal gorsiog Cors Ddyga. Adeiladwyd Cob Malltraeth yn y 19g, ac yn awr rheolir y llanw a dyfroedd Afon Cefni gan lifddorau.

Mae Malltraeth yn lle da i wylio adar, yn enwedig ar y pwll sydd ar ochr y tir i'r cob, sy'n un o'r safleoedd gorau ar Ynys Môn i weld rhydyddion a hwyaid. Ym Malltraeth roedd yr arlunydd adar adnabyddus Charles Tunnicliffe yn byw, a gellir gweld llawer o'i luniau o adar o amgylch y cob yn Oriel Ynys Môn yn Llangefni.

## Gweler hefyd
*Cwmwd Malltraeth

## Ffynonellau
* *The Place Names of Anglesey*, gol. G. J. Jones a Tomos Roberts (2004)

## Cyfeiriadau
Categori:Bodorgan
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Rhufoniog

Cantref yn y Berfeddwlad yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Rhufoniog**. Rhyngddo a Môr Iwerddon gorweddai cantref Rhos. Cyfeirir at y ddau gantref gyda'i gilydd weithiau fel 'Rhos a Rhufoniog' ac maent yn cyfateb yn fras i diriogaeth yr hen Sir Ddinbych. Yn y gogledd a'r dwyrain roedd Afon Elwy, Afon Clwyd ac Afon Clywedog yn ffurfio ffin naturiol. Fel heddiw roedd y tir yn llwm ac anghysbell.

Roedd tri o gymydau yn Rhufoniog, sef Uwch Aled ac Is Aled gydag Afon Aled yn ffin rhyngddyn nhw, a chwmwd Ceinmeirch (hefyd 'Cymeirch' neu 'Ystrad') yn y de-ddwyrain rhwng Afon Lliwen ac Afon Clywedog.

Mae hanes cynnar y cantref yn anhysbys. Yn ôl traddodiad cafodd ei enwi ar ôl Rumaun, un o feibion Cunedda. Roedd yn rhan o diriogaeth y Deceangli yn y cyfnod Rhufeinig. Roedd llawer o'r tir yn nwylo esgobion Bangor a Llanelwy. Erbyn yr Oesoedd Canol, Dinbych oedd ei ganolfan. Rhoddwyd y cantref i'r tywysog Dafydd ap Gruffudd yn 1277 a phum mlynedd yn ddiweddarach, ar ôl marwolaeth Dafydd, fe roddwyd i Henry Lacy, Iarll Lincoln. Gyda chantref Rhos, lluniwyd arglwyddiaeth Dinbych.

Heddiw mae'r rhan fwyaf o'r diriogaeth yn gorwedd yn Sir Ddinbych, gyda rhannau gorllewinol yn sir Conwy.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Y Berfeddwlad

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Conwy
Categori:Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Dyffryn Clwyd (cantref)

:*Mae hon yn erthygl am y cantref **Dyffryn Clwyd**: gweler hefyd Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu)*.

Roedd **Dyffryn Clwyd** yn gantref yn gorwedd yng nghanol y Berfeddwlad mewn ardal sy'n rhan o dde-ddwyrain Sir Ddinbych heddiw.

Ffiniai Dyffryn Clwyd ag Edeirnion a Dinmael yn y de, cantref Rhufoniog yn y gorllewin, Tegeingl yn y gogledd-ddwyrain a chymydau Powys Fadog yn y de-ddwyrain.

Roedd yn gantref pur gyfoethog gan fod cymaint o dir amaeth da yno. Yn gynnar yn yr Oesoedd Canol Dogfeiling oedd ei enw, ar ôl Dogfael neu Dogmael, un o feibion Cunedda. Ond gyda threigliad amser cyfyngid yr enw Dogfeiling i gornel ogleddol y cantref a ddaeth yn un o'i dri chwmwd ynghyd â chymydau Colion a Llannerch yn y de. Rhuthun, yn Nogfeiling, oedd canolfan y cantref. Ceir stryd yn Rhuthun o'r enw 'Lôn Dogfael' (Saesneg; *Dog Lane*).

Mae ei hanes cynnar yn dywyll. Roedd llawer o'r tir yn perthyn i esgob Bangor ac roedd y cantref ei hun yn rhan o esgobaeth Bangor tan ddiwedd yr Oesoedd Canol. Roedd ym meddiant Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn Ein Llyw Olaf, yn nhrydedd chwarter y 13g.

## Arglwyddiaeth Rhuthun
Ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-3, cymerodd Edward I o Loegr feddiant o'r cantref, wedi iddo ddienyddio Dafydd ap Gruffudd yn Amwythig, a'i roi i'r arglwydd de Grey, ac felly y crëwyd Arglwyddiaeth Rhuthun. Cododd de Grey Gastell Rhuthun fel canolfan i reoli'r arglwyddiaeth newydd. Yr anghydfod rhwng ei ddisgynnydd Reginald Grey (neu 'de Grey'), arglwydd Rhuthun, ac Owain Glyndŵr, oedd un o brif achosion gwrthryfel y Cymry yn 1400.

## Gweler hefyd
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Dyffryn Clwyd
* Y Berfeddwlad

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu)

Gall yr enw **Dyffryn Clwyd** gyfeirio at:

*Dyffryn Clwyd - ardal ddaearyddol a rhanbarth hanesyddol yng ngogledd-ddwyrain Cymru
*Dyffryn Clwyd - etholaeth yn yr un ardal (Seneddol)
*Dyffryn Clwyd - etholaeth yn yr un ardal (Cynulliad)
*Dyffryn Clwyd - un o hen gantrefi Cymru, yn ne'r Dyffryn Clwyd daearyddol

Gweler hefyd:
*Llanfair Dyffryn Clwyd - pentref yn Sir Ddinbych
Christiaan Huygens

Mathemategydd, ffisegydd a seryddwr o'r Iseldiroedd oedd **Christiaan Huygens** (14 Ebrill 1629 – 8 Gorffennaf 1695), sydd yn adnabyddus am ei gyfraniad at faes opteg. Huygens oedd y cyntaf i ddisgrifio natur cylchoedd Sadwrn. Ef hefyd a ddarganfyddodd y lloeren Titan.

Categori:Ffisegwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1629
Categori:Marwolaethau 1695
Categori:Mathemategwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl o Den Haag
Categori:Seryddwyr o'r Iseldiroedd
Johann Elert Bode

Seryddwr o Hamburg, yr Almaen, oedd **Johann Elert Bode** (19 Ionawr 1747 - 23 Tachwedd 1826). Bode yw awdur *Anleitung zur Kenntnis des gestirnten Himmels* (1768), lle mynegodd reolau ynglŷn â phellterau planedau, wedi eu galw bellach Deddf Bode neu Deddf Titus-Bode. Darganfu lawer o niwloedd a chlystyrau sêr newydd.

Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Llenorion Almaeneg o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1826
Categori:Pobl o Hamburg
Categori:Seryddwyr o'r Almaen
Hen Oes y Cerrig

**Hen Oes y Cerrig** neu'r **Paleolithig** yw'r cynharaf o dri chyfnod Oes y Cerrig, sy'n cael ei dilyn gan Oes Ganol y Cerrig ac yna Oes Newydd y Cerrig: rhwng 227,000 CP (Cyn y Presennol) a 10,000 CP sef yn fras, chwarter ola'r cyfnod daearegol a elwir yn Pleistosen. Dyma'r Oes ble gwelwyd offer carreg yn cael ei datblygu e.e. pen saeth neu waywffon, cerfiadau o asgwrn i gau clogyn, crafwyr lledr o garreg, neu fwyell i dorri coed. Ceir nifer o'r rhain ledled Cymru gan gynnwys Ogof Lyncs ger Eryrys, Dyffryn Clwyd lle cafwyd pen picell a wnaed o asgwrn ac a ddyddiwyd i tua 11,700 CP.

Mae Hen Oes y Cerrig yn rhychwantu cyfnod hir o amser 227,000 - 11.700 CP, ac mae felly wedi cael ei rannu'n dair rhan pellach:
* Hen Oes y Cerrig Isaf (*Lower Paleo*) - 2.5 miliwn CP - dyfodiad dyn (225,000 yng Nghymru)
* Hen Oes y Cerrig Canol (*Middle*) - 225,000-50,000
* Hen Oes y Cerrig Uchaf (*Upper*) - 50,000-10,000

Rhaid cofio fod yr hinsawdd yn newid, fel mae wedi gwneud ers dechrau amser. O ganlyniad mae'r tyfiant wedi newid. Roedd ynys Prydain bryd hyn yn ymdebygu i'r Artig gyda lefel y môr 100 metr yn is nag yw heddiw a'i thir yn cysylltu gydag Ewrop. Yn ystod yr adegau rhyng-rhewlifol, codai lefel y môr a deuai Prydain unwaith eto'n ynys. Ar adegau byddai Prydain fwy neu lai wedi'i gorchuddio dan rew, er bod rhan ohoni'n dir. Wrth i'r tywydd newid, fel hyn, cafwyd cryn fynd a dod: pan waethygai'r tywydd, ciliant i'r de. Oherwydd y rhewlifau enfawr, mae'r rhan fwyaf o'r dytiolaeth o fywyd wedi'i sgwrio nes diflannu am byth. Dim ond ers y 18,000 o flynyddoedd diwethaf (yr oes rhew diwethaf) y gwelir tystiolaeth gadarn. Un o'r eithriadau yw Ogof Bontnewydd ger Llanelwy yn Nyffryn Clwyd lle ceir olion dynol sy'n dyddio'n ôl i tua 225,000 CP, sef dechrau Hen Oes y Cerrig.

## Ogof Paviland
Bu hon yn gartref i bobl yn ystod Hen Oes y Cerrig Uchaf: tua 26,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'n adnabyddus fel y man lle darganfuwyd sgerbwd "Arglwyddes Goch Pen-y-Fai", y ffosil dynol cyntaf i'w darganfod (1823). Caiff yr ogof hefyd ei hystyried fel yr ogof "gyfoethocaf o'r cyfnod hwn (Hen Oes y Cerrig Uchaf) yn Ynys Prydain", oherwydd natur defodol y claddu. Prin fod unrhyw dystiolaeth o fywyd yr adeg yma drwy ynys Prydain ar wahân i Ogof Paviland.

## Gweler hefyd 
* Ogofâu Altamira
* Diwylliant Aurignac
* Dyn Cro-Magnon
* Dyn Neanderthal
* Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
* Homo
* Ogofâu Lascaux

## Cyfeiriadau

Categori:Cynhanes
Categori:Archaeoleg
William Herschel

Seryddwr o'r Almaen a Lloegr oedd Syr **William Herschel** (15 Tachwedd 1738 - 25 Awst 1822). Efallai'n seryddwr enwocaf y 18g, darganfu Syr William Herschel y blaned Wranws, nifer o loerennau, llawer o niwloedd sêr newydd, clystyrau sêr a sêr dwbl. Roedd hefyd yr unigolyn cyntaf i ddisgrifio'n gywir ffurf ein galaeth ni, Galaeth y Llwybr Llaethog, yn ogystal â darganfodd ymbelydredd isgoch o'r haul. Roedd yn enedigol o Hannover yn yr Almaen; roedd ei chwaer, Caroline Herschel, yn seryddwr o fri hefyd.

Roedd ei fab, Syr John Herschel, yntau'n seryddwr nodedig; enwir Mynydd Herschel yn yr Antarctig ar ei ôl, yn ogystal â chrater ar y lloeren Mimas, un o'r lloerennau mwyaf i gylchu'r blaned Sadwrn.

Categori:Genedigaethau 1738
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Pobl o Hannover
Categori:Seryddwyr o'r Almaen
Categori:Seryddwyr o Loegr
Joseph-Louis Lagrange

Seryddwr a mathemategwr o Ffrainc oedd **Joseph-Louis Lagrange** (25 Ionawr 1736 – 10 Ebrill 1813). Fe wnaeth gyfraniadau sylweddol i feysydd ddadansoddi, haniaeth rhifau a mecaneg seryddol.

Fe'i ganwyd ar y pumed ar hugain o Ionawr, 1736 yn Torino. Fe'i bedyddiwyd yn *Giuseppe Lodovico Lagrangia*. Fe fu farw ar y degfed o Ebrill, 1813.

## Pethau a enwyd ar ei ôl 
*Mecaneg Lagrangaidd
*Ffwythiant Lagrange
*Pwynt Lagrange (mecaneg seryddol)
*Lluosogion Lagrange
*Polynomialau Lagrange
*Theorem Lagrange (Haniaeth grŵpiau)
*Theorem pedwar-sgwâr Lagrange
*Theorem cilyddu Lagrange
*Theorwm gwrthdroi Lagrange
*Lagrange (crater)

Categori:Gwyddonwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1736
Categori:Marwolaethau 1813
Categori:Mathemategwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Torino
Categori:Seryddwyr o Ffrainc
Phoebe (lloeren)

Hyd y gwyddom, **Phoebe** yw'r fwyaf allanol o loerennau Sadwrn. Mae Phoebe bron yn bedairgwaith mor bell oddi wrth Sadwrn na Iapetws:

*Cylchdro: 12,952,000&nbsp;km oddi wrth Sadwrn
*Tryfesur: 220&nbsp;km
*Cynhwysedd: 4.0e18 kg

Ym mytholeg Roeg mae Phoebe yn ferch i Wranws a Gaia ac yn nain i Apolon ac Artemis.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Pickering ym 1898.

Mae'r mwyafrif o loerennau Sadwrn yn ddisglair ond mae albedo Phoebe yn isel iawn (.05), bron yn ddu.
Mae pob un o loerennau Sadwrn ac eithrio Phoebe ac Iapetws yn cylchio o fewn plaen cyhydedd Sadwrn. Mae cylchdro Phoebe yn gogwyddo bron yn 175 gradd (Mae pegwn y gogledd Phoebe yn wynebu'r cyfeiriad gwrthwynebol i begwn y gogledd Sadwrn).

Oherwydd cylchdro echreiddig 'wysg ei gefn' ac albedo anarferol Phoebe gallai'r lloeren fod yn gomed neu yn wrthrych o Wregys Kuiper sydd wedi cael ei gipio gan Sadwrn. Mae data oddi wrth y chwiliedydd Cassini'n gadarnhau'r syniad hwn gyda'r darganfyddiad o garbon deuocsid yn ei chreigiau. Mae Phoebe yn ymddangos i fod yn gemegol debyg i Blwton a Thriton.

Ac eithrio Hyperion, Phoebe ydy'r unig un o loerennau Sadwrn sydd ddim yn cylchio'n gydamserol.

Gallai deunydd o arwyneb Phoebe sydd wedi cael ei dorri ymaith gan drawiadau meteor meicrosgopig fod yn gyfrifol am yr arwynebau tywyll ar Hyperion ac ar hemisffer arweiniol Iapetws.

Categori:Lloerennau Sadwrn
William Cranch Bond

**William Cranch Bond** (9 Medi 1789 – 29 Ionawr 1859) oedd un o'r seryddwyr cyntaf o'r Unol Daleithiau. Serch cael ei eni'n dlawd a diffyg addysg ffurfiol daeth i fod yn rheolwr cyntaf  Arsyllfa Coleg Harvard lle (gyda Lassel) bu iddo ddarganfod y lloeren Hyperion.

Categori:Genedigaethau 1789
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Seryddwyr o'r Unol Daleithiau
Galileo Galilei

Seryddwr a ffisegydd o Eidalwr oedd **Galileo Galilei** (15 Chwefror 1564 – 8 Ionawr 1642), y seryddwr cyntaf i ddefnyddio telesgop i astudio'r sêr. Dywedodd y gwyddonydd Stephen Hawking, "*Galileo, perhaps more than any other single person, was responsible for the birth of modern science*."

bawd|220px|chwith
Darganfu pedair lloeren fwyaf y blaned Iau - Io, Ewropa, Ganymede a Challisto. Ef oedd y dyn cyntaf i ddarganfod cyrff allfydol a chaiff y pedwar hyn eu hadnabod heddiw fel Lloerennau Galileaidd. 

Galileo hefyd oedd y dyn cyntaf i weld y blaned Neifion, ond ni sylweddolodd bwysigrwydd y gwrthrych, gan feddwl ei fod yn seren. O ganlyniad, ni chafodd y blaned ei chydnabod tan 1846.

Roedd Galileo'n gefnogwr o theori heliosentrig Copernicus. O ganlyniad, cafodd ei ddistewi gan yr Eglwys Gatholig.

## Llyfryddiaeth 
* *La Billancetta* (1586)
* *Le Meccaniche* (c.1600)
* *Le operazioni del compasso geometrico et militare* (1606)
* *Sidereus Nuncius* ("Y negesydd serennog", 1610)
* *Il Saggiatore* ("Y profwr", 1623)
* *Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo* ("Deialog ynglŷn â dwy brif system y byd", 1632)
* *Discorsi e dimostrazioni matematiche, intorno a due nuove scienze* (1638)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1564
Categori:Marwolaethau 1642
Categori:Ffisegwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Ffisegwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Seryddwyr yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Seryddwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
William Lassell

Seryddwr o Loegr oedd **William Lassell** (18 Mehefin 1799 – 5 Hydref 1880). 
Darganfu y lloerennau Triton (lloeren Neifion), Ariel (lloeren Wranws) a (gyda'r Americanwr William Cranch Bond) Hyperion (lloeren Sadwrn). Roedd yn fragwr llwyddiannus cyn troi'n seryddwr.

Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Seryddwyr o Loegr
Microlensio dwysterol

Mae **microlensio dwysterol** yn ddull newydd o ddarganfod planedau sy'n cylchio cysodau sêr eraill. Mae'r dull hwn yn defnyddio rhwydwaith o delesgopau i ddarganfod planedau neu wrthrychau eraill yn y gofod nad ydynt yn creu golau. Gall y dull hwn hefyd gael ei ddefnyddio i ddarganfod: gwrthrychau tywyll e.e. corachod brown, tyllau du, smotiau ar yr haul, cylchdroadau'r sêr ac archwilio cwasarod.

## Cyfeiriadau
Categori:Seryddiaeth
Bedd Branwen

Mae **Bedd Branwen** yn gladdfa o Oes yr Efydd yng ngogledd Ynys Môn. Saif yn agos i bentref Llanddeusant a gerllaw Afon Alaw.

## Disgrifiad
Bu cloddio archaeolegol yma yn 1966, a gwnaed nifer o ddarganfyddiadau. Mae'r safle yn domen o bridd gyda charreg fawr ynghanol y domen, sy'n dyddio o ychydig cyn 2000 C.C.. Yn y domen mae nifer o gladdedigaethau ar wahân, yn dyddio o'r cyfnod rhwng 2000 C.C. a 1000 C.C.. Roedd olion esgyrn wedi eu llosgi a chrochenwaith e.e. wrn gyda choler. Yn wahanol i gladdfeydd o'r cyfnod mewn rhai rhannau eraill o Ynysoedd Prydain, mae'r claddedigaethau i gyd yn ymddangos yn weddol gyfartal o ran eu safle yn y domen, heb un yn amlwg yn brif gladdedigaeth. Gwahaniaeth arall yw nad oedd arfau ymysg y darganfyddiadau, sydd efallai yn awgrymu cymdeithas mwy cyfartal a mwy heddychlon yn yr ardal yma nag mewn rhannau eraill o'r ynysoedd.

250px|bawd|dim|Safle Bedd Branwen

## Chwedl Branwen
Yn chwedl Branwen ferch Llŷr, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, mae cyfeiriad at Branwen yn marw o dor-calon gerllaw Afon Alaw ac yn cael ei chladdu yno:

:Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.

Ni wyddir beth yn union yw'r cysylltiad rhwng enw presennol y gladdfa a'r chwedl. Yn sicr mae'r gladdfa'n deillio o gyfnod llawer cynharach na'r un a awgrymir yn y chwedl yn ei ffurf bresennol.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Tref Alaw
Croes Eliseg

Mae **Croes Eliseg** neu **Golofn Eliseg** yn golofn sy'n coffhau Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys. Saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen, Sir Ddinbych; . Credir mai camgymeriad ar ran y cerfiwr oedd cerfio "Eliseg" yn lle "Elisedd".

## Y Groes
Codwyd y golofn gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell. Mae'r arysgrif Ladin ar y golofn bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond yr oedd yn gliriach yn oes Edward Llwyd a wnaeth gopi ohono. Mae cyfieithiad o'r rhan o'r arysgrif sy'n delio ag Elisedd fel a ganlyn :
250px|bawd|chwith|Ysgrifen ar Groes Eliseg

: + *Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc.*
: + ''A'r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen yma ar gyfer ei hen daid Eliseg.*
: + *Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . .  allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân.*
: + *Pwy bynnag sy'n ailadrodd yr arysgrif yma, rhoed fendith ar enaid Eliseg.''

Mae'r golofn yn awr yng ngofal Cadw.

## Y mwnt
Crug crwn ydy'r mwnt lle saif y Groes. Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE015. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Fe godwyd y crug gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw.
250px|bawd|chwith|Lleoliad Croes Eliseg

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
* Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
* Beddrod siambr
* Carnedd
* Siambr gladdu hir

## Dolen allanol
* Crug a Chroes Eliseg ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

Categori:8fed ganrif yng Nghymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Categori:Arysgrifau Lladin yng Nghymru
Categori:Crugiau crynion Sir Ddinbych
Categori:Llangollen
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Arteffactau Cymru
Thomas Merton

Americanwr o dras gymysg a ddaeth yn gomiwnydd, yna'n Babydd, wedyn yn fynach Trapydd, ac yn olaf yn Fwdhydd Zen oedd **Thomas Merton** (31 Ionawr 1915 – 10 Rhagfyr 1968).

Ganed Thomas Merton yn Ffrainc ar 31 Ionawr 1915, yn nhref Prades (Pyrénées-Orientales). Gŵr o Seland Newydd oedd ei dad ac Americanes o dras Seisnig oedd ei fam.

:Mae'n oleuol hyd synedigaeth i siarad â Bwdhydd Zen o Japan a darganfod fod gen ti fwy yn gyffredin gydag ef na chyda dy gydwladwyr dy hun sydd heb lawer iawn o ddiddordeb mewn crefydd, neu sydd ddim ond yn ymddiddori mewn arferion allanol crefydd.

Mewn gwirionedd doedd Thomas Merton byth yn feudwy. Roedd ganddo gyfeillion ar hyd a lled y byd - Bwdhyddion o Fietnam, mynachod Hindŵ, Meistri Zen o Japan, cyfrinwyr Swffi Mwslemaidd, athrawon crefydd a chyfriniaeth o Brifysgol Caersalem, athronwyr Ffrengig, celfyddwyr a beirdd o Ewrop, De America a'r Unol Daleithiau, ysgolheigion Arabaidd, cymdeithasegwyr Mecsicanaidd, ac yn y blaen. Ysgrifennai'r rhain ato yn rheolaidd gan ymddangos wrth ei ddrws ar ôl cerdded miloedd o filltiroedd i'w weld. Er fod profiad a safwbynt gwahanol gan gyfrinwyr Cristnogol, Bwdhyddion Zen, Mwslemiaid Swffi, dedlir y dengys digwyddiadau o'r fath eu bod yn gallu croesi ffiniau archddyfarniadau, trosgynnu dogma diwinyddiaeth, ac ennill y gallu i weld Duw trwy fyw, caru a bod, a chanfod Duw ym mhopeth.

## Llyfrau Thomas Merton
Detholiad:
* *The Seven Storey Mountain* (1948)
**Mystics and Zen Masters* (1967)
**Zen and the Birds of Appetite* (1968)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Bwdhaeth Zen
Categori:Catholigion Americanaidd
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Pobl o Pyrénées-Orientales
Eifftoleg

Yr astudiaeth o archaeoleg, anthropoleg a hanes yr Hen Aifft yw **Eifftoleg**.

Mae Eifftolegwyr enwog yn cynnwys Syr Flinders Petrie, Margaret A. Murray, E. A. Wallis Budge, Giovanni Battista Belzoni, Howard Carter a George Maspero.


Categori:Disgyblaethau academaidd
Categori:Anthropoleg
Categori:Hanes
Konkaneg

Iaith ardal Konkan yng ngorllewin India yw **Konkaneg** (ಕೊಂಕಣಿ कोंकणी ). Ei thiriogaeth yw ardal Konkan sy'n cynnwys Goa, de arfordir Maharashtra, arfordir Karnataka a Kerala. Mae tua 7.6 miliwn o bobl yn siarad yr iaith.

Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Categori:Ieithoedd India
Clynnog Fawr

Pentref a chymuned (wrth yr enw swyddogol **Clynnog**) yng Ngwynedd, Cymru, yw **Clynnog Fawr** () neu **Clynnog-fawr**. Saif ar arfordir gogleddol Penrhyn Llŷn. Mae Clynnog Fawr ar ffordd yr A499 rhwng Caernarfon a Pwllheli, cyfeiriad OS SH415500. Yn 1991 yr oedd y boblogaeth yn 130.

## Hanes
Saif Clynnog mewn safle strategol bwysig, ar ben gogleddol y llwybr hawddaf trwy'r mynyddoedd rhwng arfordir deheuol ac arfordir gogleddol Llŷn. Bu nifer o frwydrau yn y cylch, yn cynnwys Brwydr Bron yr Erw yn 1075 pan orchfygwyd ymgais gyntaf Gruffudd ap Cynan i ddod yn frenin Gwynedd gan Trahaearn ap Caradog a Brwydr Bryn Derwin yn 1255 pan orchfygodd Llywelyn ap Gruffudd ei frodyr Owain a Dafydd i gymeryd meddiant o holl deyrnas Gwynedd.

Mae siambr gladdu Neolithig Bachwen rhwng y pentref a'r môr.

## Eglwys Sant Beuno

File:Clynnog.jpeg|ca. 1797
Clynog Church, Caernarvonshire.jpeg|Eglwys Sant Beuno; 1786
Clynnog.JPG|

Y prif adeilad o ddiddordeb yn y pentref yw Eglwys Sant Beuno, sy'n adeilad anarferol o fawr i bentref o faint Clynnog. Dywedir fod clas mynachol wedi ei sefydlu gan Beuno yma yn nechrau'r 7c. Datblygodd i fod yn sefydliad pwysig, ac mae rhai o lawysgrifau Cyfraith Hywel Dda yn nodi fod gan abad Clynnog hawl i sedd yn llys brenin Gwynedd. Cofnodir fod yr eglwys wedi ei llosgi gan y Daniaid yn 978 ac yn ddiweddarach llosgwyd hi eto gan y Normaniaid. Erbyn diwedd y 15g yr oedd yn eglwys golegol, un o ddim ond chwech yng Nghymru. Roedd yr eglwys yn arosfan bwysig i bererinion ar eu ffordd i Ynys Enlli, ac mae'n cynnwys *Cyff Beuno*, hen gist bren wedi ei naddu o un darn o onnen, a ddefnyddid i gadw rhoddion y pererinion. Yma hefyd mae "Maen Beuno" sydd yn ôl yr hanes yn dwyn olion bysedd Beuno ei hun. Tu allan yn y fynwent mae deial haul sy'n cael ei ddyddio rywbryd rhwng diwedd y ddegfed ganrif a dechrau'r ddeuddegfed ganrif.

## Enwogion
Ymhlith enwogion o Glynnog mae dau a fu'n Gatholigion blaenllaw yn yr 16g, sef:
*Morys Clynnog
*Sant John Jones

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Hanes Clynnog Fawr ar Wefan Dyffryn Nantlle


Categori:Clasau
Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Dyffryn Nantlle
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)

:*Mae hon yn erthygl am etholaeth seneddol Dyffryn Clwyd. Gweler hefyd Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu)*.

Roedd **Dyffryn Clwyd** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1997 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2015: Chris Ruane (Llafur)
* 2015-2017:  James Davies (Ceidwadol)
* 2017–2019: Chris Ruane (Llafur)
* 2019–2024: James Davies  (Ceidwadol)

## Ffiniau 
Mae'r etholaeth yn cynnwys y trefi Y Rhyl, Prestatyn, Dinbych a Llanelwy.

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Chris Ruane

### Canlyniadau Etholiad 2005
### Canlyniadau Etholiad 2001
### Canlyniadau Etholiad 1997
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Y Blaid Lafur (DU)|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Swing**
| align="right" | 
||
|-

## Gweler hefyd
*Dyffryn Clwyd (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Caosffer

[bawd|Mae'r [Seren Caos yn symbol poblogaidd ar gyfer Dewiniaeth Caos]]
Mae'r **Caosffer** (Saesneg: *Chaosphere*) a elwir hefyd y **Seren Caos** a'r **Rhawd Caos**, sydd wedi ei chymryd oddi wrth nofelau ffantasi Michael Moorcock, yn cael ei defnyddio'n aml gan ddewiniaid Caos ac fe'i gwelir heddiw fel symbol o "bosibiliadau annherfynol" dewiniaeth Caos.

Categori:Hud Chaos
Categori:Symbolau crefyddol
Gnosis (ocwlt)

:''Mae hon yn erthygl am y cysyniad ocwlt modern o'r enw Gnosis. Gweler hefyd Gnosis a Gnostigiaeth''.

Cysyniad a gafodd ei gyflwyno gan Peter James Carroll yw **gnosis**. Mae hyn yn cael ei ddiffinio fel cyflwr arbennig o ymwybyddiaeth sydd yn ei ddamcaniaeth ef o ddewiniaeth yn angenrheidiol i weithio'r rhan fwyaf o ffurfiau o ddewiniaeth. Mae hynny'n wahanol i gysyniadau hŷn oedd yn disgrifio egnion, ysbrydion neu weithredoedd arwyddluniol fel tarddiad pwerau dewinol. Mae'r cysyniad yn tarddu o Fwdhaidd o Samadhi, a ddaeth yn boblogaidd yn ocwltiaeth y Gorllewin trwy waith Aleister Crowley a fforio pellach Austin Osman Spare. Mae gnosis yn cael ei sylweddoli pan fo'r meddwl yn cael ei ganolbwyntio ar un pwynt, meddwl, neu gyrchnod yn unig a dim byd arall. Mae pob ymarferwr dewiniaeth Caos yn datblygu ei ffordd ei hun i gyrraedd y cyflwr yma. Mae pob dull yn seiliedig ar y gred bod meddwl syml neu gyfeiriad a brofir yn ystod gnosis ac sydd yn cael ei anghofio'n fuan wedyn yn cael ei anfon i'r isymwybod, yn hytrach na'r meddwl ymwybodol, lle gall gael ei ddeddfu trwy foddion sydd yn anhysbys i'r meddwl ymwybodol.

Categori:Dewiniaeth
Howard Phillips Lovecraft

Awdur yn yr iaith Saesneg o'r Unol Daleithiau oedd **Howard Phillips "H. P." Lovecraft** (20 Awst 1890 – 15 Mawrth 1937).

Wedi ei gredydu fel creawdwr traddodiad y nofel arswyd fodern, ailgreuodd H. P. Lovecraft y ffurf lenyddol honno yn yr ugeinfed ganrif gynnar, gan gael gwared o ysbrydion a gwrachod a rhoi yn eu lle byd lle mae dynoliaeth yn agored i niwed gan rymoedd aml-ddimensiynol mewn bydysawd maleisus.

## Yn Gymraeg
Yn 2025 cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg o rai o'i straeon dan y teitl *Galwad Cthulhu a Straeon Arswyd Eraill*. Y cyfieithydd yw Peredur Glyn, awdur oedd eisoes wedi ysgrifennu casgliad o straeon wreiddiol yn y Gymraeg *Pumed Gainc y Mabinogi* a nofel *Cysgod y Mabinogi* yn dwyn ysbrydolaeth uniongyrchol o waith Lovecraft.

Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Llenorion arswyd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffantasi o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Naiad

Gall **Naiad** gyfeirio at:

*Naiad, sef math o nymff ym mytholeg Roeg
*Naiad, sef un o loerennau Neifion
Thalassa (gwahaniaethu)

Gallai'r enw **Thalassa** gyfeirio at:

* Thalassa, sef cymeriad ym mytholeg Roeg
*Thalassa, sef un o loerennau'r blaned Neifion
Despina

Gallai'r enw **Despina** gyfeirio at

*Despina neu Despoena, sef nymff ym mytholeg Roeg
* Despina, sef un o loerennau Neifion
Galatea

Gallai'r enw **Galatea** gyfeirio at

* Galatea, enw nereid ym mytholeg Roeg
* Galatea, un o loerennau Neifion
Cordelia

Gallai'r enw **Cordelia** gyfeirio at:

* Cordelia ferch Llŷr, cymeriad yn *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy; merch i Lear (Llŷr) yn y ddrama *King Lear* gan Shakespeare, sy'n seiliedig ar lyfr Sieffre.
* Cordelia, un o loerennau'r blaned Wranws
Ophelia

Gallai'r enw **Ophelia** gyfeirio at

* Ophelia, merch Poloniws yw Ophelia yn y ddrama *Hamlet* gan Shakespeare.
* Ophelia, un o loerennau'r blaned Wranws
Cressida

:*Erthygl am y cymeriad yw hon. Am y lloeren a enwir ar ei hôl, gweler Cressida (lloeren).*

Cymeriad sy'n ymddangos yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol a'r Dadeni mewn chwedlau a cherddi sy'n adrodd hanes chwedlonol Rhyfel Caerdroea yw **Cressida** (hefyd **Cresyd**, **Criseida**, **Cresseid** neu **Criseyde**). Merch o Gaerdroea ydyw, a bortreadir fel merch i Chryses neu Calchas. Mae hi'n syrthio mewn cariad â'r arwr Troilus, un o feibion y brenin Priam, ond ar ôl cael ei anfon fel gwystl at y Groegiaid sy'n gwarchae Caerdroea mae hi'n syrthio mewn cariad â Diomedes. Mae enw'r cymeriad yn dod o enw'r ferch Roegaidd chwedlonol Chryseis.

Ymhlith y gweithiau sy'n adrodd hanes Cressida ceir cerdd gan Chaucer, un arall - *The Testament of Cresseid* -  gan yr Albanwr Robert Henryson, y ddrama *Troilus a Chressida* gan Shakespeare, a'r ddrama Gymraeg *Troelus a Chresyd*.

Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Garn Boduan

bawd
Bryn 280 metr o uchder gerllaw Nefyn ar Benrhyn Llŷn, Gwynedd, yw **Garn Boduan** gyda bryngaer o Oes yr Haearn ar ei gopa (). Mae'r gaer yn un o'r rhai mwyaf yng Nghymru gydag arwynebedd o tua deg hectar; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 107metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir cyrraedd Garn Boduan trwy ddilyn llwybr oddi ar y B4354, rhyw 300 metr o'r briffordd A497.

## Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 279m (915tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Y fryngaer
Mae'r Garn, hefyd, yn safle bryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru. O ran cynllun mae'n weddol debyg i Tre'r Ceiri gerllaw, gyda muriau cerrig yn amgylchynu arwynebedd o tua 10 hectar. Tu mewn i'r muriau mae gweddillion o leiaf 170 o dai crwn. Ar yr ochr ddwyreiniol mae caer fechan arall a allai fod yn ddiweddarach o ran dyddiad.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd
* Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Categori:Bryngaerau Gwynedd
Categori:Buan
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Llŷn
Portia

Gallai'r enw gyfeirio at

* Portia, cymeriad yn y ddrama *Merchant of Venice* gan Shakespeare.
* Portia, un o loeennau'r blaned Wranws
Ariel

Gallai'r ena **Ariel** gyfeirio at

* Ariel, cymeriad yn y ddrama *Y dymestl* (*The tempest*) gan Shakespeare.
* Ariel, un o loerennau'r blaned Wranws
* Ariel, treflan/gwadychiad/dinas Israeli ar y Lan Orllewinol
Bethan Gwanas

Awdures boblogaidd sy'n ysgrifennu yn Gymraeg yw **Bethan "Gwanas" Evans** (ganed 16 Ionawr 1962). Daeth i amlygrwydd yn bennaf yn sgil llwyddiant addasiad teledu o'i nofel am dîm rygbi merched, *Amdani!*. Mae'n ysgrifennu i oedolion, i blant ac i ddysgwyr ac wedi cyhoeddi dros 28 o weithiau. Mae hefyd wedi bod yn gwneud gwaith teledu, gan gynnwys cyflwyno *Byw yn yr Ardd*, *Tyfu Pob*l a *Gwanas i Gbara* ar S4C.

## Bywgraffiad 
bawd|150px|chwith
Fe'i magwyd ar fferm Gwanas yn y Brithdir, ger Dolgellau. Tra'n ifanc, roedd hi'n hoff o ddarllen; dywedai mai Enid Blyton oedd un o'i hoff awduron tra'n blentyn. Wedi'i haddysgu yn Ysgol y Gader, Dolgellau, aeth ymlaen i raddio mewn Ffrangeg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ym 1985 enillodd y Goron yn Eisteddfod yr Urdd, pan oedd yn athrawes Saesneg gyda VSO yn Nigeria.

Wedi dwy flynedd gyda Radio Cymru aeth i Fangor i wneud cwrs ymarfer dysgu, ac yna dysgu Ffrangeg yn Ysgol Tryfan ac Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch. Symudodd ymlaen i fod yn ddirprwy bennaeth Gwersyll yr Urdd Glan-llyn, ac yna'n hyrwyddwr llenyddiaeth i Gyngor Gwynedd. Yn 2003, daeth yn awdures llawn amser.

## Awdures
Cyhoeddwyd ei llyfrau cyntaf, sef nofel *Amdani!* a *Dyddiadur Gbara*, cofnod ffeithiol o'i phrofiadau o weithio gyda VSO yn Nigeria, ym 1997. Ers hynny, mae llawer o'i gweithiau wedi'u darlledu ar y radio ac ar y teledu, ac addaswyd ei nofel *Amdani!* yn gyfres deledu ar S4C. Bethan ysgrifennodd y tair cyfres gyntaf. Yn sgil llwyddiant *Amdani!* ysgrifennwyd drama lwyfan hefyd (a ysgrifennwyd gyda Script Cymru, ac a oedd yn cynnwys cerddoriaeth a chaneuon). Derbyniodd Sgript Cymru Wobr Datblygiad Cynulleidfa ACW am waith trwy gyfrwng y Gymraeg.

Enillodd wobr *Tir na n-Og* ddwywaith am Ffuglen Gorau'r Flwyddyn sef *Llinyn Trôns* a *Sgôr*). Dyfernir y wobr hon yn flynyddol gan Gyngor Llyfrau Cymru.

Cyrhaeddodd ei nofel *Hi Yw fy Ffrind* y rhestr fer ar gyfer *Llyfr y Flwyddyn* yn 2005.

Mae un o'i nofelau plant mwyaf poblogaidd *Pen dafad* wedi ei chyfieithu i'r Saesneg dan yr enw *Ramboy*, a'i nofel oedolion *Gwrach y Gwyllt* i Sorbeg Uchaf.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
Hi oedd enillydd cyntaf Gwobr Goffa T. Llew Jones yn 2013. Yn Nhachwedd 2024, derbyniodd wobr Mary Vaughan Jones am ei chyfraniad i lenyddiaeth i blant a phobl ifanc.

## Gwaith cyhoeddedig 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Bethan Gwanas: Creu Blodwen Jones
*Bethan Gwanas: Awdures ydw i- ond tiwtor Cymraeg i Oedolion hefyd!


Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Brithdir a Llanfachreth
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Cymraeg o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd o Gymru
Categori:Nofelwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Yr Hen Aifft

bawd|dde|350px|Pyramid Khafre a'r Sffincs Mawr

Roedd **yr Hen Aifft** yn wareiddiad a ddatblygodd ar hyd canol a rhan isaf afon Nîl o tua 3150 CCC. hyd nes iddi ddod yn dalaith Rufeinig Aegyptus yn 31 CCC. Roedd yn ymestyn tua'r de o aber y Nîl hyd at Jebel Barkal ger y pedwerydd cataract. Ar brydiau roedd yr Aifft yn rheoli tiriogaethau ehangach.

Roedd gwareiddiad yr Aifft yn dibynnu ar y Nîl. Pan fyddai'r glawogydd ymhellach i'r de yn peri i'r afon ddod tros ei glannau a gorchuddio llawer o'r tir, byddai'n dyfrhau ac yn ffrwythloni'r tir ar unwaith. Roedd hyn o bwysigrwydd mawr mewn gwlad lle nad oes bron ddim glaw.

Roedd amaethyddiaeth wedi cyrraedd dyffryn y Nîl erbyn tua 6000 CCC. Erbyn 3300 CCC, yr oedd yr Aifft wedi ei rhannu yn ddwy deyrnas, yr Aifft Uchaf (*Ta Shemau*) a'r Aifft Isaf (*Ta Mehu*), gyda'r ffin oddeutu safle Cairo heddiw. Unwyd y ddwy deyrnas gan Menes, brenin cyntaf yr Aifft unedig.

Y prif gyfnodau yn hanes yr Aifft yw:
* Yr Hen Deyrnas (27ain ganrif CCC hyd yr 22ain ganrif CCC)
* Y Deyrnas Ganol (20g CCC hyd yr 17g CCC)
* Y Deyrnas Newydd (16g CCC hyd yr 11g CCC)

### Datblygiadau yn yr Hen Aifft 
* 3300 CC : gwaith efydd : gweler Oes yr Efydd
* 3200 CC : Hieroglyffau wedi datblygu'n llawn
* 3200 CC : Paled Narmer, y ddogfen hanesyddol gyntaf yn y byd
* 3100 CC : system ddegol am y tro cyntaf yn y byd hyd y gwyddir
* 3050 CC : adeiladu llongau yn Abydos
* 3000 CC : allforio gwin o'r Aifft i'r Lefant.
* 3000 CC : Papyrws, y papur cyntaf
* 2700 CC : Llawfeddygaeth, y dystiolaeth gyntaf
* 2700 CC : Hieroglyffau wedi datblygu i greu'r wyddor gyntaf
* 2600 CC : Sffincs Mawr Giza, hyd yn oed heddiw y cerflun mwyaf o un darn o garreg
* 2600 CC : Pyramid Djoser, y cynharaf o byramidau'r Aifft a'r adeilad carreg cyntaf y gwyddir amdano
* 2600 CC : Pyramid Menkaure a'r Pyramid Coch
* 2580 CC : Pyramid Mawr Giza, yr adeilad talaf yn y byd hyd 1300 O.C.
* 1600 CC : Papyrws Edwin Smith, ysgrifau ar feddygaeth, traddodiad yn ôl i tua 3000 CC
* 1500 CC : gwneud gwydr am y tro cyntaf
* 1258 CC : y cytundeb heddwch cyntaf y gwyddir amdano, rhwng Ramesses II a'r Hethiaid
* 1160 CC: Papyrws Turin, y map cyntaf

## Gweler hefyd 
* Brenhinoedd yr Aifft
* Rhestr Eifftiaid Hynafol


Hen Aifft
Hen Aifft
Hen Aifft
Gnosis

Gair Groeg sy'n golygu "gwybodaeth" yw **gnosis**. Daeth i olygu gwybodaeth ddwyfol yn athroniaeth gyfrinol y Gnostigiaid, mudiad crefyddol a ffynnai ochr yn ochr â Christnogaeth yn y canrifoedd cynntaf OC.

### Gweler hefyd
*Gnostigiaeth
*Gnosis (ocwlt)

Categori:Gnostigiaeth
Categori:Cristnogaeth
Categori:Diwinyddiaeth
Categori:Cyfriniaeth
Gnostigiaeth

Mudiad crefyddol yn seiliedig ar athroniaeth gyfrinol a flodeai yng nghanrifoedd cyntaf Cristnogaeth oedd **Gnostigiaeth**. Gelwir ei phleidwyr yn Nostigiaid.

Nodwedd amlycaf y Gnostigiaid oedd eu cred yn y *gnosis* (gair Groeg sy'n golygu 'gwybodaeth'). Roedd y gnosis yn ddatguddiad cyfrinol o'r realiti dwyfol a roddwyd i ddisgyblion Gnostig gan Dduw. Roedd y gnosis yn sicrhau Iachawdwriaeth i'r credadun hefyd.

Amlygai Gnostigiaeth ei hun mewn sawl ffordd ac roedd yn cynnwys elfennau a fenthyciwyd o arferion a defodau hud paganiaid yr Henfyd ac yn arbennig felly crefydd Mesopotamia, Persia a'r Hen Aifft. Gellid ei hystyried ar un ystyr yn barhâd Cristnogol, neu led-Gristnogol, o gyfrin-grefyddau (e.e. Mithräeth ac Isis) yn ystod y blynyddoedd olaf o'r Ymerodraeth Rufeinig. Nid un mudiad â chorff canolog yn ei reoli oedd Gnostigaieth ond yn hytrach gasgliad o grwpiau llai. Roedd Cristnogion uniongred a Thadau'r Eglwys fel Tertullian yn eu hystyried yn hereticiaid ac yn eu collfarnu'n hallt.

Roedd ganddynt fyd-olwg deuoliaethol: Duw oedd Daioni a'r byd materol yn Ddrygioni. Roeddynt yn gwrthod dynoldeb Crist ac yn credu yn ei ddwyfoldeb yn unig. Credant fod Crist fel ymgnawdoliad o Dduw wedi'i anfon i'r byd er mwyn achub 'gronynnau' o ysbryd (yr enaid, fwy neu lai) oedd wedi'u dal yn y cnawd a'u dallu ganddo. Credent ar ddiwedd y byd y bydd Duw yn anfon Gwaredwr a fydd yn dryllio teyrnas Drygioni am byth.

Cafodd Gnostigiaeth ddylanwad mawr ar enwad y Manicheiaid a gwelir ei hôl ar rai o heresïau mawr yr Oesoedd Canol yn ogystal.

* Wolfgang Kosack: *Geschichte der Gnosis in Antike, Urchristentum und Islam.* Texte, Bilder, Dokumente. 525 Seiten. Verlag Christoph Brunner, Basel 2014. ISBN 978-3-906206-06-6 http://d-nb.info/1052235077

## Gweler hefyd 
* Abraxas
* Gnosis


Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Categori:Cristnogaeth
Categori:Athroniaeth
Categori:Cyfriniaeth
Sêl (dewiniaeth)

[250px|bawd|chwith|'''Sêl o'r enw [Eris'* ]]
Mae techneg y seliau (Saesneg: *Sigil Magic'') yn dechneg fodern (o'r 20g) o ddewiniaeth. Cafodd y dechneg ei chreu gan Austin Osman Spare a'i hyrwyddo gan ymarferwyr dewiniaeth caos.

Mae'r ymarferwr yn dewis ymadrodd sy'n mynegi bwriad hudol. Wedyn, mae'n ysgrifennu'r ymadrodd ar bapur ac wedyn yn dileu llythrennau dyblyg sy'n ymddangos yn y frawddeg. Wedyn mae'n creu ailgyfuniad artistig gyda gweddill y llythrennau i ffurfio delwedd y sêl. Yn olaf, mae'n defnyddio'r sêl i gadarnhau'r bwriad hudol  trwy gnosis.

Categori:Dewiniaeth
Categori:Symbolau
Jalal al-Din Muhammad Rumi

Bardd telynegol a chyfrinydd oedd **Jalal al-Din Muhammad Rumi** neu **Jalaluddin Rumi** (Perseg: مولانا جلال الدین محمد رومی‎ , Twrceg: Mevlânâ Celâleddin Mehmed Rumi) ) (**Rumi**: Mohammed Ibn Mohammed, 1207 - 1273), a aned yn Balkh ym Mhersia Fawr (rhan o Affganistan heddiw). Cafodd y llysenw 'Rumi' ("Rhufeinig") am ei fod yn byw am y rhan fwyaf o'i oes mewn rhan o Asia Leiaf a oedd yn dal i fod dan reolaeth yr Ymerodraeth Fysantaidd ar y pryd. Ei enw poblogaidd yn Nhwrci yw **Mevlana**.

Ymsefydlodd Rumi yn ninas Iconium (Konya heddiw) yn Nhwrci yn 1226 a sefydlu enwad newydd a adnabyddir heddiw fel y "Derfishiaid Chwyrlïol".

Fel llenor yn yr iaith Berseg cyfansoddai nifer o gerddi telynegol, cyfriniol eu naws, a geir yn y casgliad *Divani Shamsi Tabriz*. Mae'r rhan fwyaf ar ffurf *ghazalau* (math o ganeuon serch) i'w feistr cyfriniol Shamsi Tabriz ("Haul Tabriz"); telynegau am gariad wedi'i drawsnewid yn gariad dwyfol ydynt. Ysgrifennodd yn ogystal arwrgerdd ar ddysgeidiaeth y Swffiaid, ''Masnavi y ma' navi''.

Mae ei goleg (medresa) a'i feddrod i'w gweld yn ninas Konya ac yn ganolfan pererindod hyd heddiw.

Categori:Genedigaethau 1207
Categori:Marwolaethau 1273
Categori:Cyfrinwyr
Categori:Beirdd Perseg
Categori:Beirdd o Dwrci
Categori:Mwslimiaid
Balkh

[170px|bawd|Y Mosg Gwyrdd yn Balkh ([15g)]]
Tref yn y dalaith o'r un enw yw **Balkh** (Perseg: بلخ) heddiw, yng ngogledd Affganistan. Enw arall arni yw **Bactra**. Mae'n sefyll tuag 20&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o'r brifddinas ranbarthol Mazar-i-Sharif, a thua 74&nbsp;km (46 milltir) i'r de o afon Amu Darya, Afon Oxus yr Henfyd, ac roedd un o'r ffrydiau sy'n ymuno ynddi yn llifo heibio yn y gorffennol.

Mae'r hanesydd Armenaidd Moses o Khorene, yn y 5g, yn cyfeirio at yr Hunni yn byw yn agos at y Sarmatiaid ac yn dweud iddynt gipio Balkh rhwng 194 a 214.

Yn ddiweddarach, Balkh oedd un o ddinasoedd pwysicaf Khorasan, yn nwyrain Persia Fawr, a Pherseg oedd ei hiaith a'i diwylliant. Ganed y bardd a chyfrinydd enwog Jalal al-Din Muhammad Rumi yno yn 1207.

Balkh oedd un o ddinasoedd hynaf ac enwocaf Persia a Chanolbarth Asia yn yr Oesoedd Canol, ond mae ei gwreiddiau'n ymestyn yn ôl i gyfnod ymerodraeth Bactria. Mae'r enw'n dwyn perthynas â'r enw Sansgrit *Bhakri*, a roddodd i'r Groegiaid y ffurf *Bactra*, prifddinas teyrnas *Bactria*. Yn anffodus mae'r rhan fwyaf o'r hen ddinas yn adfeilion heddiw, erwau eang o ohonyn nhw lleoledig tua 12&nbsp;km o lan ffrwd dymhorol Afon Balkh, tua 365 metr (1,200 tr) uwchlaw lefel y môr.

Categori:Hanes Affganistan
Categori:Dinasoedd Affganistan
Categori:Hanes Iran
Categori:Bactria
Categori:Hanes Canolbarth Asia