Oseteg

Iaith o'r teulu ieithoedd Iranaidd a siaredir yn nhiroedd yr Osetiaid yw **Oseteg** (Oseteg: Ирыстон, wedi'i Ladineiddio: *Iryston*), ar lethrau canolog Mynyddoedd y Cawcasws, mewn ardal ar y ffin rhwng Ffederasiwn Rwsia a Georgia. Gelwir yr ardal yn Rwsia yn Ogledd Ossetia-Alania, tra gelwir yr ardal i'r de o'r ffin yn Dde Ossetia, a gydnabyddir gan Rwsia, Nicaragwa, Feneswela a Nawrw fel Gwladwriaeth annibynnol, ond a ystyrir gan weddill y gymuned ryngwladol fel rhan o Georgia. Mae nifer y siaradwyr Oseteg tua 614,350, gyda 451,000 yn Rwsia yn ôl cyfrifiad Rwsia 2010; sef 60% ohonynt yn byw yng Ngogledd Osetia a 10% yn Ne Osetia. Mae Oseteg yn perthyn i'r ieithoedd Scythian, Sarmataidd ac Alanaidd, ac o bosibl yn ddisgynyddion iddynt.

## Hanes
 yn dangos lle ceir amrywiaeth tafodiaith]]
[[File:Wikipedia-logo-v2-os.svg|thumb|250px|Logo y Wicipedia Oseteg. Erbyn Gorffennaf 2023 roedd dros 17,000 erthygl ar y Wicipedia Oseteg. Mae hyn yn cymharu â dros 280,000 erthygl ar Wicipedia Cymraeg er bod nifer tebyg o siaradwyr. Dangosa hyn, ymhlith ffactorau eraill, diffyg addysg, cefnogaeth, bri a statws sydd i'r iaith Oseteg ers cenedlaethau]]
Mae'r iaith Oseteg yn perthyn i gangen gogledd-ddwyrain Iran o ieithoedd Indo-Ewropeaidd. 
 iaith Oseteg, **os**]]
Fe'i hystyrir yn etifedd y 4 tafodiaith Scythian o Hynafiaeth  (y mae'n cadw ac yn datblygu'r nodweddion ffonetig sylfaenol sy'n eu gwahanu oddi wrth ieithoedd Iranaidd hynafol eraill) ac Alaniaid yr Oesoedd Canol.

Ceir arysgrif yn yr hen wyddor Groegaidd mewn Oseteg o'r 10fed-12fed ganrif i'w chael yn Arxyz, yr ardystiad hynaf y gwyddys amdano o'r iaith Oseteg.

Ysgrifennwyd Oseteg yn llawn am y tro cyntaf yn ystod y 18g gyda fersiwn o'r wyddor Arabeg. Yna ym 1844, datblygwyd dull o ysgrifennu Oseteg gyda'r wyddor Gyrilig gan Sjoegren. Rhwng 1923 a 1937 defnyddiwyd fersiwn o'r wyddor Ladin i ysgrifennu'r iaith, ac ers 1938 mae'r wyddor Gyrilig wedi cael ei defnyddio, er o 1938 i'r 1950au, defnyddiwyd fersiwn o'r wyddor Sioraidd i ysgrifennu Oseteg yn Ne Osetia.

Mae traddodiad ysgrifenedig yn Oseteg (mewn mathau Irian a Digoreaidd) o ddiwedd y 18g. Mae yna lawer o epigau yn Oseteg, yr enwocaf yw rhai rhyfelwyr Nart. Sefydlwyd yr iaith lenyddol gan y bardd Kostá Jetagúrov (1859-1906).

## Parth
Oseteg yw iaith genedlaethol a llenyddol y genedl Osetia, sy'n rhychwantu tiriogaeth Gweriniaeth Ymreolaethol Gogledd Ossetia-Alania ac yng Ngweriniaeth hunan-gyhoeddedig De Ossetia.

Gelwir y rhanbarth Rwsiaidd yn Ogledd Ossetia-Alania (Alania ar lafar), gyda'r brifddinas Vladikavkaz), tra bod yr ochr Sioraidd yn Ne Osetia (prifddinas Tskhinvali). Mae tua 500,000 o siaradwyr iaith Oseteg, gyda 60% ohonynt yn byw yng Ngogledd Osetia a 15% yn Ne Ossetia.

## Amrywiadau
Mae dwy dafodiaith neu amrywiad daearyddol: *iron* a *digoron* (Ирон) a Дигор), yr amrywiad cyntaf yw'r un a siaredir amlaf, er bod y ddau yn swyddogol. Gellir adnabod Oseteg Ysgrifenedig yn hawdd oherwydd ei bod yn defnyddio'r llythyren æ, nad yw'n wir mewn unrhyw iaith arall sy'n defnyddio'r wyddor Gyrilig. Ceir llenyddiaeth Oseteg wedi ei hysgrifennu yn yr wyddor Sioraidd gan bod De Osetia wedi bod yn rhan o Weriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Georgia ac yn rhan o deyrnas Georgia ers canrifoedd.

Mae'r ddwy dafodiaith Osseteg yn ddigon gwahanol i beidio â bod yn ddealladwy i'r ddwy ochr. Mae, er enghraifft, tua 2,500 o eiriau yn Digor nad ydynt yn bodoli yn Iron. Hyd at 1937, roedd Digor mewn gwirionedd yn cael ei hystyried yn iaith ar wahân, ac mae rhai ysgolheigion o Ogledd Ossetia yn dal i ddadlau bod Iron a Digor ill dau yn ieithoedd cyflawn, yn hytrach na thafodieithoedd yn unig. Mae'n ymddangos bod y gwahaniaethau ffonetig, morffolegol a geirfaol rhyngddynt yn fwy na rhwng Chechen ac Ingush, yn ôl Aslan Doukaev o Wasanaeth Gogledd Cawcasws RFE/RL.

Gall y rhan fwyaf o siaradwyr Digor ddeall Iron, ond nid i'r gwrthwyneb. Mae cyfansoddiad Gogledd Osetia yn crybwyll y ddwy dafodiaith fel iaith y wladwriaeth, ond, am resymau sy'n parhau i fod yn aneglur, nid yw'r senedd weriniaethol eto wedi pasio'r gyfraith ar yr ieithoedd gwladwriaethol a ddrafftiwyd yn 2005. Lansiodd Teledu Gwladwriaethol Gogledd Osetia raglen yn Digor oddeutu 2011. Ym mis Mai, 2021, cyhoeddodd Cymdeithas Feiblaidd Rwsia ei bod yn cwblhau cyfieithiad Beiblaidd i Ossetian; mae'r gwaith codi arian yn parhau er mwyn ei argraffu.

Lansiwyd *Осетия – Ирыстон* ('Ossetia-Iryston'), sianel deledu lloeren ddwyieithog Oseteg a Rwsieg yn 2017, Lansiwyd yng Ngogledd Osetia ond disgwylwyd y byddai De Osetia yn gallu manteisio hefyd. Mae'r sianel yn cynnwys sgyrsiau yn yr Oseteg a Rwsieg ac amrywiaeth o raglenni a ffilmiau tramor a Rwsieg. Mae'r sianel hefyd ar gael ar Youtube.

### Pryder
Ers o leiaf ddechrau'r 21g, mae swyddogion a deallusion yng Ngweriniaeth Gogledd Osetia-Alania yn Rwsia a Gweriniaeth anghydnabyddiedig De Osetia  i raddau helaeth wedi mynegi pryder ynghylch y gostyngiad graddol yn nifer y bobl sy'n siarad Oseteg mewn gwirionedd.

Gan adlewyrchu'r dirywiad hwnnw, dynododd UNESCO yn 2009 yr iaith yn "fregus", y categori cyntaf yn ei ddosbarthiad pedair haen o ieithoedd sydd mewn perygl o ddiflannu.

Ond mae Osetiaid yn y ddau boliti mewn gwirionedd yn siarad gwahanol ffurfiau ar yr iaith, sy'n creu rhwystrau i gydweithredu rhyngddynt i osgoi'r perygl y bydd y ddwy dafodiaith ymhen amser yn diflannu. O'r ddwy dafodiaith Ossetia, siaredir Digor yng ngorllewin Gweriniaeth Gogledd Osetia-Alania ac yn Kabardino-Balkaria cyfagos, a Iron yn nwyrain Gogledd Osetia a De Osetia.

Yn ymwybodol o’r perygl y gallai’r iaith Oseteg farw o fewn cenhedlaeth neu ddwy, mae awdurdodau Gogledd Ossetia wedi mabwysiadu dwy raglen olynol (2008-12 a 2013-2015) i hyrwyddo astudiaeth o amrywiad Digor o Oseteg ymhlith y genhedlaeth iau, nad yw eu rhieni mewn llawer o achosion yn siarad yr iaith eu hunain ac felly’n methu â’i throsglwyddo i’w plant. Mae Oseteg yn bwnc gorfodol ym mhob ysgol a meithrinfa, ac mae ystod eang o werslyfrau newydd yn Digor wedi’u comisiynu i baratoi ar gyfer ysgolion dethol i newid i Oseteg fel yr iaith y caiff pob pwnc arall ei addysgu ynddi.

Mae mudiadau fel yr Endangered Language Alliance (ELA) yn dangos pryder dros ddyfodol yr iaith.

## Yr Wyddor 
Mae gan ffurf lenyddol yr iaith 35 ffonem: 26 cytsain, 7 llafariad a 2 dipthong. 

* **Yr Wyddor Gyrlig** (ers 1937): А/а, Ӕ/ӕ, Б/б, В/в, Г/г, Гъ/гъ, Д/д, Дж/дж, Дз/дз, Е/е, Ё/ё, Ж/ж, З/з, И/и, Й/й, К/к, Къ/къ, Л/л, М/м, Н/н, О/о, П/п, Пъ/пъ, Р/р, С/с, Т/т, Тъ/тъ, У/у, Ф/ф, Х/х, Хъ/хъ, Ц/ц, Цъ/цъ, Ч/ч, Чъ/чъ, Ш/ш, Щ/щ, Ъ/ъ, Ы/ы, Ь/ь, Э/э, Ю/ю, Я/я.

* **Yr Wyddor Ladin** (Defnyddiwyd yr wyddor Ladin yn yr Undeb Sofietaidd rhwng 1923 a 1937): A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž

## Gramadeg
Yn ôl ymchwilydd Osetaidd, Vasily Abaev,

Mae Oseteg yn cadw sawl agwedd hynafol ar Hen Iraneg, megis wyth achos a rhagddodiaid berfol. Fodd bynnag, nid yr wyth achos yw'r achosion Indo-Iranaidd gwreiddiol, a eryduodd yn y pen draw oherwydd newidiadau mewn ffonoleg. Mae achosion Oseteg modern, ac eithrio'r enwebol, i gyd yn deillio o un achos arosgo a oroesodd o Hen Iraneg ac a rannwyd yn y pen draw yn saith achos newydd gan siaradwyr Oseteg. Byddai hyn yn atgoffa rhywun o'r Tochareg.

## Perthynas Ieithyddol
Mae Osseteg yn perthyn i'r ieithoedd gogledd-ddwyrain Iran o fewn y teulu ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae'r iaith hefyd yn perthyn i Perseg (De-orllewin Iran) a Chwrdeg (Gogledd-orllewin Iran). Mae Oseteg felly hefyd yn perthyn i'r rhan fwyaf o ieithoedd Ewrop, gan gynnwys y Gymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ossetian language gwybodaeth am yr iaith ar wefan Omniglot
* Cân 'Made in Osetia fideo ar Youtube
* One Nation, Two Polities, Two Endangered Ossetian Languages? eitem ar wefan Radio Free Europe/Radio Liberty

Categori:Osetia
Categori:Rwsia
Categori:Ieithoedd Rwsia
Categori:Georgia
Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Ieithoedd Indo-Iranaidd
Oseteg
Oseteg