Dundalk F.C.

Mae clwb pêl-droed **Dundalk F.C.** (Gwyddeleg: *Cumann Peile Dhún Dealgan*) yn glwb pêl-droed sefydledig ym 1903 o dref Dundalk yn Iwerddon. Mae'r tîm wedi chwarae yng Nghynghrair Iwerddon heb ymyrraeth er 1926.

## Hanes
Sefydlwyd y clwb ym 1903 fel **Dundalk G.N.R.** (Great Northern Railway) sef tîm i'r gweithwyr rheilffordd. Yn yr ychydig flynyddoedd cyntaf chwaraeodd y clwb ar y lefel leol tan ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, pan beidiodd y clwb â chwarae am gyfnod dros dro. Ar ôl i'r Rhyfel Byd ddod i ben, ailddechreuodd y clwb chwarae yn nhymor 1919, i ddechrau eto mewn cynghrair leol. Ar ôl annibyniaeth Gwladwriaeth Rydd Iwerddon, ni chynhwyswyd y clwb yng Nghynghrair Bêl-droed Iwerddon oedd newydd ei ffurfio. Fodd bynnag, fe wnaeth y clwb elwa’n anuniongyrchol o’r gynghrair newydd: Gan fod aelodau Cynghrair Iwerddon hefyd yn dod o Gynghrair Hŷn Leinster, y gynghrair Wyddelig ranbarthol gryfaf, wedi’i dileu, llwyddodd Dundalk i gymryd un o’r lleoedd cychwyn gwag bellach yn nhalaith Leinster (roedd pêl-droed yn yr Iwerddon wedi ei strwythuro yn ôl y taleithiau hanesyddol hefyd); weithiau nhw oedd yr unig dîm nad oedd yn Nulyn yno. Gorffennodd Dundalk dymor 1925/26 yn drydydd; oherwydd y llwyddiant hwn, cafodd y clwb ei gynnwys o'r diwedd yn nhymor 1926/27 fel un o ddau dîm newydd yng Nghynghrair Iwerddon.

Yn 1930, ailenwyd y clwb yn** Dundalk FC**. Yna ym 1933 llwyddodd fel y clwb cyntaf nid o Ddulyn i ennill pencampwriaeth Iwerddon. Yn 1942 enillodd y gystadleuaeth gyntaf i Iwerddon gyfan ers annibyniaeth, Cwpan Rhyng-ddinas Dulyn a Belffast, yn ogystal â'r gyntaf o gyfanswm o naw buddugoliaeth yng Nghwpan y Weriniaeth. O'r 1960au i'r 1990au, roedd Dundalk yn un o dimau mwyaf llwyddiannus Iwerddon gydag wyth pencampwriaeth mewn 33 mlynedd, pum buddugoliaeth cwpan a phedwar cwpan cynghrair. Ers troad y mileniwm, fodd bynnag, aeth pethau i lawr yr allt gyda Dundalk, er gwaethaf buddugoliaeth arall yn y Cwpan yn 2002, cawsant eu hisraddio i'r Adran Gyntaf (sef yr ail haen yn y Weriniaeth). Yn ail yn y flwyddyn 2006 o'r ail dymor, cymhwysodd First Division Dundalk ar gyfer y gemau relegation yn erbyn yr unfed ar ddeg o Premier Division Waterford United a llwyddodd i benderfynu drostynt eu hunain. Oherwydd ailstrwythuro arfaethedig Cynghrair Iwerddon ar gyfer tymor 2007, gwrthodwyd dyrchafiad i Dundalk, tra caniatawyd i Waterford aros yn yr Uwch Gynghrair. Ar ôl ennill yr Adran Gyntaf yn 2008, mae Dundalk wedi bod yn ôl yn yr Uwch Gynghrair ers tymor 2009. Ar ddiwrnod olaf tymor 2014, cymerodd Dundalk yr awenau gyda buddugoliaeth 2-0 dros Cork City ar y blaen yn yr eisteddleoedd a llwyddodd i ddathlu'r bencampwriaeth gyntaf mewn 19 mlynedd. Yn yr un tymor, roedd y clwb eisoes wedi ennill Cwpan Cynghrair Iwerddon.

Chwaraeodd Dundalk sawl gwaith mewn cystadlaethau Ewropeaidd UEFA, ond bron byth â chyrraedd yr ail rownd, ond roedd y tîm yn gryf iawn gartref yn yr 1970au/80au, ni wnaethant golli gêm gartref mewn pum ymddangosiad yng Nghwpan Ewrop yn olynol. Yn nhymor Cynghrair Europa 2020/21 fe gyrhaeddon nhw lwyfan y grŵp, ond fe gollon nhw bob un o'r chwe gêm yn erbyn Arsenal, Molde FK ac SK Rapid Wien.

## Hanes cit
Mae lliwiau Dundalk wedi bod yn grysau gwyn gyda siorts du a sanau du neu wyn ers dechrau tymor 1940–41. Mae'n hysbys bod y Dundalk G.N.R. gwisgodd y clwb grysau glas pan ddechreuodd ym 1903. [160] ond nid oes tystiolaeth bellach o liwiau clwb diffiniedig yn y blynyddoedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Pan gafodd y clwb ei adfywio ar gyfer tymor 1919–20, y lliwiau a fabwysiadwyd oedd crysau streipiau du ac ambr gyda siorts gwyn. Cyn gollwng yr enw 'G.N.R.' a dod yn 'Dundalk A.F.C.', newidiodd y clwb i stribed o grysau gwyn gydag arfbais y dref (hen sêl Gorfforaeth Dundalk) fel ei siorts a'i siorts glas tywyll. Gwisgwyd y lliwiau newydd gyntaf ar Ddydd San Steffan 1927 yng ngêm agoriadol Tarian Cynghrair Iwerddon 1927–28. [16]

Gwisgwyd y cyfuniad hwn tan 1939 ond daeth i gael ei ystyried yn anlwcus oherwydd nifer y trechiadau cwpan olaf a gafodd Dundalk yn y 1930au. [161] Byddai gobeithio newid yn dod â mwy o lwc, cyflwynodd y clwb grys chwarter awyr glas a marŵn gyda siorts gwyn a sanau marŵn ym 1939-40. Ond fe gollon nhw ar unwaith i wrthwynebiad nad oedd yn gynghrair yn rownd gyntaf Cwpan FAI y tymor hwnnw, a dychwelasant i grysau gwyn ar gyfer y tymor canlynol, y tro hwn mewn parau gyda siorts du. O bosib trwy gyd-ddigwyddiad, pan unodd clybiau'r dref i ffurfio Clwb Pêl-droed cyntaf Cymdeithas Dundalk ym 1904, y lliwiau a ddewiswyd oedd "crys gwyn, yn dwyn arfbais Dundalk, a thrwsus du". Mae'r lliwiau 'cartref' wedi aros yn ddigyfnewid yn y bôn, er bod trimiau coch hefyd wedi'u hymgorffori yn achlysurol ers y 1990au. Cyflwynwyd cit gwyn i gyd am y tro cyntaf yn nhymor 1965-66.. Defnyddiwyd pob gwyn hefyd yn 1973-74 a 2003. Mae citiau gwyn yn dal i gael eu gwisgo'n achlysurol pan fo angen er mwyn osgoi gwrthdaro cit.

## Arfbais
Mabwysiadwyd yr arfbais y dref wedi i'r clwb dorri cyswllt gyda'r Rheilffordd. Mae'n seiliedig ar arfbais y dref sy'n dyddio nôl i 1673 pan roddwyd siarter iddi o dan Siarl II, brenin Lloegr. [178] Mae arfbais y clwb yn seiliedig ar sêl Corfforaeth Dundalk ôl nifer o fân ailgynllunio yn y blynyddoedd canlynol, daeth y darian wen yn darian goch gyda beledi gwyn ym 1997, ac yn 2015 addaswyd y criben hon i ymgorffori seren aur, i goffáu degfed teitl Cynghrair Iwerddon Dundalk. [181]

## Cefnogwyr
, tymor 2015-16]]
Enw'r Clwb Cefnogwyr yw 'The 1903' er anrhydedd blwyddyn ffurfio'r clwb pêl-droed. Mae yna hefyd Glwb Cefnogwyr Merched, y 'Lilywhite Ladies'.   Ffurfiodd Dundalk G.N.R. ei glwb Cefnogwyr cyntaf yn ystod tymor 1928–29. Mae'r Clybiau Cefnogwyr wedi codi arian hanfodol i gefnogi'r clwb trwy'r degawdau, arian yr oedd ei angen yn aml i gadw'r clwb yn hyfyw. 

### Llysenwau
Mae cefnogwyr Dundalk wedi llysenw'r tîm *the Lilywhites* oherwydd crysau gwyn y tîm, ac mae cefnogwyr hefyd yn defnyddio *the Town* fel llaw-fer ar gyfer y clwb. Mae'r ddau lysenw wedi bod yn cael eu defnyddio ers y 1950au o leiaf. Defnyddir yr hashnod #CmonTheTown gan gefnogwyr ar gyfryngau cymdeithasol. O'r adeg y ffurfiwyd y clwb gyntaf hyd nes iddo newid lliwiau ym 1927–28, llysenw'r tîm oedd *the Railwaymen*. Yn ddiweddarach, gelwid y tîm yn 'the Northerners ", neu *the Bordermen* (oherwydd lleoliad y dref yn agos at y ffin â Gogledd Iwerddon).

### Ffans
Mae'r genhedlaeth bresennol o gefnogwyr - a ddilynodd y clwb allan o'r Adran Gyntaf, trwy argyfwng perchnogaeth 2012, ac i mewn i gyfnod llwyddiannus 2013-2019 - yn arddullio'r "Shedside Army" eu hunain. Maen nhw'n gyfrifol am arddangosfeydd 'tiffo' ym Mharc Oriel. Arweiniodd un arddangosfa o'r fath - hedfan baneri Palestina ym Mharc Oriel yn ystod gêm gyfartal yng Nghynghrair Europa - at ddirwy UEFA o Dundalk o €18,000. Mae gan gefnogwyr ddau arwyddair: "We See Things They'll Never See" oherwydd y trên rola-bola o uchafbwyntiau ac isafbwyntiau y mae'r clwb wedi'i brofi; a "Dundalk Will Never Die But You Will", riff ymlaen teitl albwm Mogwai. Mae anthem y clwb wedi dod yn Three Little Birds gan Bob Marley a'r Wailers (y ddau ar gyfer yr arwyddocâd gyda'r crest, a'r teimladau a fynegir yn y geiriau).

### Sylfaen gefnogaeth a phresenoldeb
Mae sylfaen gefnogaeth y clwb yn ymestyn y tu hwnt i dref Dundalk ei hun mewn radiws o oddeutu 30km. Mae'n cynnwys Ardal Ddinesig Dundalk yng ngogledd Louth, sy'n cynnwys trefi Dundalk, Carlingford a Blackrock; a rhan dde Swydd Armagh o ardal Newry a Morne. Mae cyfanswm poblogaeth yr ardal hon ychydig dros 100,000.Mae presenoldeb cyfartalog cynghrair cartref nos Wener wedi bod yn gyson ar oddeutu 3,000 yn y cyfnod 2015–2019, gyda phresenoldebau mewn gemau 'mwy' o oddeutu 4,000. 

## Dundalk F.C. a chlybiau Cymru
Dim ond yn erbyn un tîm o Gymru mae Dundalk wedi chwarae hyd at 2021, sef C.P.D. Y Drenewydd. Bu i'r ddau dîm gwrdd yn rownd gyntaf Cwpan Cyngres UEFA yn haf 2021. Collodd y Drenweydd 4-0 yn y cymal cyntaf yn yr Iwerddon, ac er mai dim ond colli o 0-1 bu iddynt yn yr ail gymal, doedd dim digon da.

## Anrhydedddau
* **Pencampwr Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon** (14)
1932/33, 1962/63, 1966/67, 1975/76, 1978/79, 1981/82, 1987/88, 1990/91, 1994/95, 2014, 2015, 2016, 2018, 2019
* **Enillydd Cwpan Iwerddon** (12)
1942, 1949, 1952, 1958, 1977, 1979, 1981, 1988, 2002, 2015, 2018, 2020
* **Enillydd Cwpan Cynghrair Iwerddon** (7)
1977/78, 1980/81, 1986/87, 1989/90, 2014, 2017, 2019
* **Supercup Iwerddon** (3)
2015, 2019, 2021
* **Cwpan Intercity** (1)
1941/42

## Darllen pellach
* Jim Murphy, *The History of Dundalk F.C.: The First 100 Years* (2003) 

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol Dundalk F.C.
* Twitter @DundalkFC

## Cyfeiriadau
Dundalk F.C.