open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lefant

250px|bawd|Y Lefant tua'r flwyddyn 800 CC

Y **Lefant** (o'r gair Ffrangeg *Levant*; "lle gwawria'r haul") yw'r enw traddodiadol ar yr ardal ar arfordir dwyreiniol y Môr Canoldir sy'n cael ei chynnwys heddiw yng ngwladwriaethau Twrci (cornel dde-ddwyreiniol y wlad), Syria (ac eithrio'r rhannau dwyreiniol), Libanus ac Israel. Fe'i gelwir hefyd "y Dwyrain Agos" ac mae'r Sinai a rhannau o Wlad Iorddonen yn cael eu cynnwys yn yr ardal weithiau yn ogystal.

Gelwid Syria a Libanus dan reolaeth mandad Ffrainc "Taleithiau'r Lefant" ac mewn rhai llyfrau cyfyngir y term 'Lefant' i Libanus a gorllewin Syria.

Categori:Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Categori:Daearyddiaeth Israel
Categori:Daearyddiaeth Libanus
Categori:Daearyddiaeth Syria
Categori:Daearyddiaeth Twrci
Categori:Hanes Libanus
Categori:Hanes Syria
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Little Britain

bawd|dde|*Little Britain*
Rhaglen sgets a ddechreuodd ar y radio yw ***Little Britain*** ("*Prydain Bach*"). Mae'n serennu David Walliams a Matt Lucas, ysgrifenwyr y sioe hefyd. Yn sgîl eu llwyddiant ar BBC Radio 4, fe'i trosglwyddwyd i'r teledu yn 2003. Wedi poblogrwydd ar y sianel ddigidol BBC Choice, cafodd y rhaglen ei hailddarlledu ar BBC Two. Denodd gynulleidfa sylweddol ac mae'r cymeriadau megis Daffyd, yr unig ddyn hoyw yn y pentref, Vicky Pollard ac yn y blaen wedi bod yn lwyddiant ysgubol.

Ymysg yr actorion Cymraeg a fu yn y gyfres mae Ruth Jones a Menna Trussler.

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2003
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu comedi
Gobi

Anialwch yng Nghanolbarth Asia yw'r **Gobi**. Mae ganddo arwynebedd o tua 1,295,000&nbsp;km² (500,000m²).

Mae'r Gobi'n ymestyn trwy rannau sylweddol o dde-ddwyrain Mongolia a gogledd Tsieina. Wedi'i lleoli ar lwyfandir 900-1500m uwchben lefel y môr, mae'n anialwch creigiog yn bennaf, gyda sawl ardal o gorsdir hallt a ffrydiau bychain sy'n diflannu i'r tywod ar ôl rhedeg cwrs byr.

Mae rhannau o'r Gobi'n gyfoethog mewn safleoedd archaeolegol a gweddillion cynhanesyddol fel ffosilau ac offer carreg.

300px|bawd|dim|Lleoliad y Gobi
[300px|bawd|dim|Y Gobi ([Mongolia Fewnol, Tsieina)]]

Categori:Anialwch Asia
Categori:Canolbarth Asia
Categori:Daearyddiaeth Mongolia
Categori:Daearyddiaeth Tsieina
Llanddewi Brefi

:*Gweler hefyd Llanddewi*.

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw **Llanddewi Brefi** neu **Llanddewibrefi**. Saif yng nghanol cefn gwlad yn ne-ddwyrain y sir ar ffordd y B4343, tua 4 milltir i'r de o Dregaron. Fe'i sefydlwyd tua'r 6g. Mae tua 500 o bobl yn byw yno.

Gelwir y pentref yn Llanddewi *Brefi* am ei fod yn sefyll ar lan Afon Brefi, un o ledneintiau Afon Teifi.

bawd|dim|250px|Eglwys Dewi Sant, Llanddewi Brefi

Er nad yw'n lle mawr, mae gan Llanddewi Brefi ran bwysig yn hanes Cristnogaeth yng Nghymru. Yn ôl traddodiad, cynhaliodd Dewi Sant, nawddsant Cymru, Synod Brefi yno. Rhoddodd hynny enw'r pentref ac mae eglwys y plwyf, sy'n dyddio o'r 12g, yn arddangos cerflun ohono.  Fe adeiladwyd yr eglwys ar dwyn, lle dwedir y cafodd y ddaear ei chodi'n wyrthiol dan draed Dewi Sant, er mwyn caniatáu iddo gael ei glywed yn glirach gan y bobl ymgynnulledig.

Hawliodd Llanddewi Brefi sylw'r cyfryngau ar ddechrau'r 2000au yn sgil y rhaglen gomedi *Little Britain* ar y BBC a'r cymeriad Daffyd (*sic*), yr unig ddyn hoyw yn y pentref. Am gyfnod, bu nifer o wylwyr y rhaglen yn mynd i'r pentref i gael tynnu llun ger yr arwydd i mewn a chafodd hwnnw ei ddwyn sawl gwaith gan ffans o'r gyfres.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Parc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth

Ardal warchodedig i'r dwyrain o gadwyn y Sierra Nevada yw **Parc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth**. Fe'i lleolir yn Swydd Inyo, yn ne-ddwyrain Califfornia, UDA, gyda rhan fechan ohono'n ymestyn i mewn i Nevada.

Mae'n cynnwys bron y cyfan o Ddyffryn Marwolaeth yn ei ffiniau. Dyma'r ardal boethaf a sychaf yng Ngogledd America; anialwch di-drugaredd lle mae'r tymheredd yn codi dros 39 gradd C yn y cysgod yn rheolaidd yn ystod yr haf.

Er gwaethaf yr hinsawdd eithafol mae'r parc yn gartref i nifer o rywogaethau diddorol, yn blanhigion ac yn anifeiliaid a chreaduriaid eraill. Mae'r ardal yn arbennig o ddeniadol yn y gaeaf ac yn denu nifer o dwristiaid yr adeg honno.

Cafodd ei gyhoeddi'n Gofeb Genedlaethol yn 1933.

Categori:Anialwch Califfornia
Categori:Anialwch Nevada
Categori:Daearyddiaeth Califfornia
Dyffryn Marwolaeth
Tȟatȟáŋka Íyotake

Pennaeth llwyth y Sioux yng Ngogledd America oedd **Tȟatȟáŋka Íyotake** (c.1834 - 15 Rhagfyr, 1890), a adnabyddir yn well dan ei enw Saesneg **Sitting Bull**. Roedd yn bennaeth llwyth y Hunkpapa, un o lwythi'r Sioux Lakota.
250px|bawd|**Tȟatȟáŋka Íyotake**

Arweiniodd Tȟatȟáŋka Íyotake y gwrthryfel yn erbyn ymlediad yr Unol Daleithiau yn y Gwastadiroedd Mawr yn yr 1870au. Roedd yn rhyfelwr craff a llwyddiannus a gadwodd y  Farchoglu Americanaidd allan o diriogaeth'r Sioux am rai blynyddoedd. Uchafbwynt y rhyfela oedd Brwydr Little Bighorn lle gorchfygodd y lluoedd brodorol dan arweiniad Sitting Bull, y Cadfridog George Custer; lladdwyd Custer a'i filwyr i gyd yn y frwydr.

Wedi iddo dderbyn amnesti ymsefydlodd ar *reservation* yn Dakota ond fe'i lladdwyd yn ystod gwrthryfel arall yn 1890.

## Gweler hefyd 
bawd|chwith|Sitting Bull (Tatonka-I-Yatanka), a Hunkpapa Sioux, 1885
* Hunkpapa
* Lakota (pobl)
* Sioux

Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Sioux
Categori:Brodorion Gogledd America
Llaswyr

**Llaswyr** yw rhes o fwclis wedi'u rhaffu ynghyd sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer gweddïo gan Gatholigion.

Mae llaswyrau tebyg yn cael eu defnyddio i'r un perwyl gan Fwslemiaid a Bwdyddion.

Ystyr gwreiddiol y gair Cymraeg Canol *llaswyr* oedd "Llyfr y Salmau; salm, emyn" (o'r gair *sallwyr* "Psalter" trwy drawsosodiad). Datblygodd yr ystyr "rosari" am fod Cristnogion yn arfer cyfrif gleiniau'r rosari wrth adrodd rhannau o'r Salmau neu weddïau. Ceir sawl cyfeiriad at y llaswyr fel rosari ym marddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol. Er enghraifft gan Guto'r Glyn (tua 1445-1475):
::''Bodiaw y mae'r llaw mor llwyr*
::*Rhof â'r llys, rhifo'r'' llaswyr.

Categori:Cristnogaeth
Georges Braque

Arlunydd a cherflunydd o Ffrainc oedd **Georges Braque** (13 Mai 1882 – 31 Awst 1963). Ynghyd â Pablo Picasso, datblygodd y symudiad arlunio Ciwbiaeth. Ganed ef yn Ffrainc a thyfodd i fyny yn Le Havre. Fe'i hyfforddwyd fel peintiwr ac addurnwr tai fel ei dad a'i daid, ond astudiodd yn yr École des Beaux-Arts yn Le Harve gyda'r nos, o 1897 tan 1899. Daeth yn brentis i addurnwr ym Mharis, ac enillodd ei dystysgrif yn 1902. Yno cyfarfu â Marie Laurencin a Francis Picabia, dau o'r artistiaid a oedd i fod yn rhan o'r mudiad Ciwbiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Ffrainc
Categori:Cerflunwyr o Ffrainc
Categori:Ciwbiaeth
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Pobl o Val-d'Oise
Mabinogi Iesu Grist

Cyfieithiad neu drosiad Cymraeg Canol o'r testun crefyddol Lladin *De Infantia Jesu Christi* ("Ynglŷn â phlentyndod Iesu Grist") gan y Ffug Fathew yw **Mabinogi Iesu Grist**. Cyfansoddwyd y testun gwreiddiol tua'r 6g, yn ôl pob tebyg.

Mae'r testun Cymraeg cynharaf i'w gael yn llawysgrif Peniarth 14, sy'n dyddio o'r 14g ond ceir sawl fersiwn arall yn y llawysgrifau yn ogystal. Mae'r testun yn dechrau â'r geiriau *Llyma* (Dyma) *Vabinogi Iessu Grist*. Roedd yn destun poblogaidd iawn.

Testun apocryffaidd ydyw, un o nifer o destunau cyffelyb a gylchredai yn ystod yr Oesoedd Canol cyn i'r Beibl gymryd ei ffurf presennol. Mae'r stori'n adrodd hanes rhieni y Forwyn Fair, Anna a Joachim, oedd yn ddiblentyn am ugain mlynedd. Ganwyd Mair i Anna ar ôl ymweliad gan angel. Yna treuliodd hi 14 blynedd yn y Deml lle cafodd ei dewis yn wraig gan Ioseff. Ceir hanes y Geni a nifer o firaglau a wneid gan Iesu yn ei blentyndod, prif destun yr hanes. Mae rhai o'r straeon i'w cael yn y Beibl heddiw ond eraill yn wahanol iawn i'r fersiwn awdurdodedig o hanes Crist.

## Llyfryddiaeth
Golygwyd y testun yn wreiddiol gan Mary Williams yn *Revue Celtique*, xxxiii (1912), tud. 186-197.  Ailolygwyd gan Dr Prydwyn O Piper yn ei draethawd PhD 'Mabinogi Iessu Grist: An Edition and Study of the Middle Welsh Translations of the Apocryphal Latin Pseudo-Matthaei Evangelium' (Prifysgol Harvard, 2001; copi yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth), gan gynnwys darnau ychwanegol o'r testunau o ffynonellau llawysgrifol nad oedd ar gael i Mary Williams.

## Gweler hefyd
*D. Simon Evans, *Medieval Religious Literature*, cyfres *Writers of Wales* (Caerdydd, 1986), tud. 72-73
*Prydwyn O. Piper, 'Filling some lacunae in Mabinogi Iessu Grist', *Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru* 32 (2002), tud. 241-74

Categori:Apocryffa'r Testament Newydd
Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Y Forwyn Fair
Categori:Iesu
Categori:Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Tŷ'r Forwyn Fair

300px|bawd|'''Tŷ'r Forwyn Fair''' heddiw
Yn ôl traddodiad Cristnogol, treuliodd y Forwyn Fair, mam Iesu Grist, ei dyddiau olaf yn Effesus yn Asia Leiaf (Twrci heddiw) yng nghwmni Sant Ioan.

Dywedir iddi farw mewn tŷ my mhentref bach Panaya Kapuhi, yn y bryniau ger hen ddinas Rufeinig Effesus, ar y ffordd rhwng y safle hwnnw a Seljuk. Cyfeirir at hynny mor gynnar â'r flwyddyn OC 431. Tybir fod y tŷ presennol, sydd wedi ei adnewyddu, yn sefyll ar safle eglwys gynnar yn perthyn i'r 4g, ond nid oes sicrwydd o hynny.

Dywedir hefyd iddi gael ei chladdu gerllaw y tŷ, ond nid oes olion o'i bedd i'w gweld heddiw.

Mae'r tŷ yn gyrchfan pererindod poblogaidd gan Gristnogion a Mwslemiaid fel ei gilydd.

## Llyfryddiaeth
*W. Emlyn Jones, *Y Saith Ganhwyllbren Aur* (Llandybïe, 1969)

Categori:Y Forwyn Fair
Categori:Cysegrfeydd Cristnogol
Categori:Cristnogaeth yn Nhwrci
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhwrci
Categori:Asia Leiaf
Effesus

Hen ddinas Rufeinig a thref bresennol yn ne-orllewin Twrci yw **Effesus** (neu **Ephesus** neu **Ephessos**).

Fe'i sefydlwyd gan y Groegiaid ar arfordir Ionia yn Asia Leiaf ac yn fuan daeth yn ddinas gyfoethog a flodeuai oherwydd ei safle manteisiol ar gyfer masnach. Roedd hi'n ganolfan grefyddol bwysig yn ogystal, yn arbennig ar gyfer cwlt y dduwies Artemis (Lladin: Diana); roedd Teml Artemis yn Effesus yn un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd. Ganwyd yr athronydd Heracleitos yn y ddinas tua 500 CC.

Cipiwyd y ddinas gan y brenin Croesus o Lydia yn y flwyddyn 550 CC. Parahaodd Effesus i ffynnu dan Alecsander Fawr o Facedon a'r Ymerodraeth Bersiaidd. Erbyn i'r Rhufeiniaid ei hymgorffori yn eu hymerodraeth dim ond Alecsandria yn yr Aifft oedd yn medru cystadlu ag Effesus fel canolfan fasnach.

Tua diwedd hanner cyntaf 1g OC ymwelodd Sant Paul ag Effesus. Un o lyfrau'r Testament Newydd yn y Beibl yw *Llythyr Paul at yr Effesiaid*.

Cafodd ei difrodi gan y Gothiaid yn OC 262 a dirywio fu ei hanes wedi hynny.

Yn y bryniau gerllaw'r ddinas mae Tŷ'r Forwyn Fair yn sefyll; dywedir iddi dreulio ei dyddiau olaf yn Effesus. Yn ôl traddodiad bu farw Sant Ioan yn y ddinas hefyd.

250px|bawd|dim|Amffitheatr Effesus
250px|bawd|dim|Nymphaeum Trajan yn Effesus

Categori:Asia Leiaf
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:İzmir
Categori:Safleoedd archaeolegol Twrci
Categori:Safleoedd Clasurol
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhwrci
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Teml Artemis (Effesus)

Roedd **Teml Artemis** (Lladin Diana) yn Effesus yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

Codwyd y deml yn y flwyddyn 356 CC.

Yn y deml cedwid delw enwog o'r dduwies Artemis â nifer o fronnau. Roedd yr Artemis hon, a addolid yn Effesus ac yn Asia Leiaf, yn wahanol i'r Artemis Glaurol a addolid yng Ngwlad Groeg. Duwies ffrwythlondeb oedd hi, yn agwedd ar y Fam Dduwies a reolai Natur.

Ymosododd Sant Paul yn drwm ar y deml a'r addoliaeth o'r dduwies Artemis. Ei enw arni yw "Diana yr Effesiaid" (Actau'r Apostolion 19:28).

Cedwir y cerflun enwog o Artemis yn Amgueddfa Archaeolegol Effesus heddiw.

250px|bawd|dim|Delw Artemis, o'r Deml yn Effesus

Categori:Asia Leiaf
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Safleoedd archaeolegol Twrci
Categori:Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Categori:Temlau Groegaidd
Categori:Temlau Rhufeinig
Llythyr Paul at yr Effesiaid

Degfed llyfr y Testament Newydd yw **Llythyr Paul at yr Effesiaid** (Talfyriad: Eff.). Ynddo mae'r Apostol Paul yn cyfarch Cristnogion dinas Effesus yn Asia Leiaf (Twrci heddiw).

Gweler dysgeidiaeth batriarchaidd, geidwadol, biwritanaidd Paul ar ei llymaf yn y llythyr hwn.

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Categori:Llythyrau Paul
Gibraltar

Tiriogaeth dramor y Deyrnas Unedig sy'n cael ei hawlio gan y Deyrnas Gyfunol yw **Gibraltar**. Fe'i lleolir yn ne Penrhyn Iberia. Mae'n ffinio â Sbaen i'r gogledd, gyda'r ffin yn 1.2-kilometr (0.75 milltir), ac mae Culfor Gibraltar i'r de. Ei arwynebedd yw 6.7 km2 (2.6 milltir sgwâr) a'i boblogaeth yw  Mae Craig Gibraltar yn dominyddu'r olygfa, o bob cyfeiriad.

Yn strategol, mae Gibraltar yn bwysig iawn i Luoedd Arfog Prydain a cheir safle môrlu yno.

## Hanes 
Ceir olion pwysig o'r Neanderthal yn Gibraltar, sy'n dyddio i rhwng 40,000 i 50,000 o flynyddoedd yn ôl ac ystyrir Ogof Gorham yn hynod o bwysig.

Ym 1704,  cymerwyd Gibraltar o Sbaen gan luoedd Prydeinig ac Iseldiraidd yn ystod 'Rhyfel Olyniaeth Sbaen'. Ildiwyd y diriogaeth i’r Deyrnas Unedig "am byth" pan arwyddwyd Cytundeb Utrecht ym 1713. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd e’n sylfaen bwysig i’r Llynges Frenhinol, gan fod y penrhyn yn rheoli’r mynediad i Fôr y Canoldir, sydd yn ddim ond 8 milltir o led yn y man culaf.

Mae'n parhau i fod yn strategol bwysig heddiw, gyda hanner llongau masnach y byd yn pasio drwy'r culfor yma.

Heddiw, mae economi Gibraltar yn seiliedig ar dwristiaeth, gamblo ar-lein, gwasanaethau ariannol a darparu tanwydd i longau cargo.

## Yr enw 
Daw enw'r diriogaeth o'r enw Arabeg gwreiddiol Jabal Ţāriq (جبل طارق), sef "mynydd Tariq". Cyfeiria at y cadfridog Berber Umayyad Cadfridog Tariq ibn-Ziyad, a arweiniodd oresgyniad rhan o Iberia yn 711 gan filwyr o'r Maghreb. Cyn hynny fe'i hadnabuwyd fel Mons Calpe, un o Bileri Hercules. Heddiw gelwir Gibraltar yn "Gib" neu "y Graig" ar lafar gwlad.

## Sofraniaeth 
Un o brif faterion llosg yn y berthynas rhwng Prydain a Sbaen yw sofraniaeth Gibraltar. Mae Sbaen yn gofyn am ddychwelyd yr ardal i'w gwlad wedi i sofraniaeth Sbaen drosti gael ei hildio yn 1713. Fodd bynnag, mae rhan fwyaf trigolion Gibraltar (Saeson, neu ddisgynyddion i Saeson) wedi gwrthod hyn. Gwrthododd y pobl Gibraltar cynigion sofraniaeth sbaeneg mewn refferendwm ym 1967, a gwrthodon nhw rannu sofraniaeth rhwng y ddwy wlad mewn refferendwm arall yn 2002.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Penrhyn Iberia
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Categori:Tiriogaethau dibynnol Ewrop
Categori:Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
Durrës

[250px|bawd|[Amffitheatr Dürres a rhan o'r dref]]
250px|bawd|Durrës - y porthladd

Mae **Durrës** yn dref hanesyddol yng nghanolbarth Albania, ar lan Môr Adria.

Sefydlwyd Durrës gan y Groegiaid yn y 7fed ganrif CC. Erbyn heddiw hi yw prif ganolfan fasnachol y wlad a'i phorthladd pwysicaf.

Ymhlith adeiladau hynafol y dref y mae'r amffitheatr Rufeinig, a gloddiwyd yn ddiweddar, yn sefyll allan. Roedd y *Via Egnatia* yn dechrau yn Durrës ac yn rhedeg trwy'r Balcanau i'w chysylltu â Byzantium (Istanbul) i'r dwyrain.

Mae cynhyrchion y dref yn cynnwys blawd, halen a briciau.

Cafodd y Prifysgol Aleksandër Moisiu ei sefydlu yn 2005.

Categori:Dinasoedd Albania
Categori:Amffitheatrau
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Groeg yr Henfyd
Y Byd Mwslemaidd

Mae'r termau **y Byd Mwslemaidd** a'r **Byd Islamaidd** yn cyfeirio at y gymuned fyd-eang o ddilynwyr y grefydd Islam. Mae tua 1.4—1.6&nbsp;biliwn o Fwslemiaid (rhai sy'n credu yn Islam) yn y byd. Ehangodd y Byd Mwslemaidd dros y blynyddoedd wrth i Islam ledaenu o'r Dwyrain Canol a Gogledd Affrica i weddill yr Affrig, Canolbarth Asia, isgyfandir India ac ynysfor Indonesia. O ganlyniad i allfudo, ceir cymunedau sylweddol o Fwslemiaid yn ninasoedd y Byd Gorllewinol, ond ni ystyrir rhain yn rhan o Fyd Islam. statws gwledydd Islamaidd fel gwledydd y Trydydd Byd, i gyd wedi cael effeithiau negyddol ar y Byd Mwslemaidd. Mae'r digwyddiadau yma wedi cyfrannu'n sylweddol at derfysgaeth gan Fwslemiaid ar ddiwedd yr 20g a dechrau'r unfed ganrif ar hugain (er bod agweddau eraill: gweler ffwndamentaliaeth Islamaidd a terfysgaeth eithafol Islamaidd). Hefyd yn y ddwy ganrif hyn, bu allfudiad o Fwslemiaid i wledydd y Gorllewin, sydd wedi cael effeithiau amrywiol ar y berthynas rhyngddynt a Gorllewinwyr.

## Gweler hefyd 
* Y Byd Arabaidd
* Y Byd Gorllewinol

## Cyfeiriadau 
Categori:Islam
Amffitheatr

[600px|bawd|canol|**Amffitheatr** [Verona yn yr Eidal gyda'r nos]]
Mae **amffitheatr** yn adeilad crwn neu eliptaidd â chanddo graddau o eisteddleodd sy'n codi oddi amgylch arena ganolog. Fe'i dyfeisiwyd gan y Rhufeiniaid ar gyfer llwyfannu gornestau gladiatoriaid a sioeau bwystfilod gwyllt, brwydrau môr ffug, ac ati.

Codid amffitheatrau pren bychain ledled y byd Rhufeinig o gyfnod cymharol cynnar ymlaen. Yr amffitheatr garreg cynharaf yw honno yn Pompeii, a godwyd tua'r flwyddyn 70 CC.

[250px|bawd|**Amffitheatr** [Pompeii o'r awyr]]
Y Colosseum yn Rhufain yw'r enghraifft fwyaf ond ceir enghreifftiau da yn Asia Leiaf, Gogledd Affrica a'r Dwyrain Canol hefyd, yn ogystal ag yn Ewrop ei hun. Yng Nghymru ceir enghraifft dda yn hen ddinas Caerleon.

## Rhai amffitheatrau nodedig
*Arles, Ffrainc
*Caer, Lloegr
*Caerleon, Cymru
*Capua, Yr Eidal
*Cirencester, Lloegr
*Dürres, Albania
*El Jem, Tiwnisia
*Itálica, Sbaen
*Lecce, Yr Eidal
*Lyon, Ffrainc
*Martigny, Y Swistir
*Nîmes, Ffrainc
*Pompeii, Yr Eidal
*Arena Pula, Pula, Croatia
*Rhufain, (y Colosseum)
*Siracusa, Sisili, Yr Eidal
*Tarragona, Sbaen
*Trier, Yr Almaen
*Verona, Yr Eidal


Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Yr Efengyl yn ôl Mathew

Mae **Efengyl Mathew** (talfyriad: Mth.) yn un o'r pedair efengyl yn y Testament Newydd. Mae'n adrodd hanes bywyd a gweinidogaeth Iesu Grist o'i achau hyd cyfnod yr Apostolion, gan gynnwys stori ei eni. Mae ysgolheictod modern yn amau ai Mathew ysgrifennodd yr efengyl hon.

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
Liberté, Égalité, Fraternité

[bawd|300px|[Tympanum eglwys a wladolwyd.]]

Arwyddair y Weriniaeth Ffrengig ydy ***Liberté, égalité, fraternité*** ("Rhyddid, cydraddoldeb, brawdgarwch"). Fe'i bathwyd yn ystod y Chwyldro Ffrengig.

Categori:Ffrainc
Kabul

300px|bawd|Golygfa ar hen ddinas Kabul

Prifddinas Affganistan yw **Kabul**. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad, 1830m (6000 troedfed) uwchben lefel y môr ar lannau Afon Kabul.

Mae Kabul yn ddinas hynafol iawn. Mae ei hanes yn dechrau 3000 o flynyddoedd yn ôl ac mae wedi cael ei dinistrio a'i hailgodi nifer o weithiau. Mae lleoliad y ddinas ar y groesffordd rhwng de a gogledd y wlad a'i safle strategaidd yn gwarchod y mynedfa i Fwlch Khyber a'r ffordd hynafol i is-gyfandir India yn golygu fod pob goresgynydd yn ceisio ei meddiannu a'i hamddiffyn. Dyna fu ei thynged pan safai yn llwybr Alecsander Fawr o Facedon a Genghis Khan, er enghraifft.

Am gyfnod Kabul oedd prifddinas Ymerodraeth y Mogwliaid (1504 - 1738) cyn iddi gael ei symud i Ddelhi. Daeth yn brifddinas Affganistan yn 1773.

Bu'n dyst i ymyrraeth yr Undeb Sofietaidd yn y wlad ar ddiwedd y 1970au ac yn bencadlys i lywodraeth ffwndamentalaidd y Taleban. Dioddefodd rhannau o'r ddinas gryn ddifrod pan ymsododd lluoedd yr Unol Daleithiau arni i ddymchwel llywodraeth y Taleban yn 2001.


Categori:Prifddinasoedd Asia
Tripoli

:''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â phrifddinas Libia. Am y dref o'r un enw yn Libanus, gweler Tripoli (Libanus).

Prifddinas a phrif borth Libia yw **Tripoli**. Fe'i sefydlwyd gan y Ffeniciaid dan yr enw **Oea**. Daeth yn brifddinas Libia yn 1951 pan enillodd y wlad ei hannibyniaeth ar yr Eidal.

Mae ei hadeiladau nodiadol yn cynnwys Porth i goffhau'r ymerodr Rhufeinig Marcus Aurelius, y brifysgol (1973) a'r hen gaer Sbaenaidd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Castell Coch
*Eglwys gadeiriol
*Hotel Corinthia Bab Africa
*Mosg Gurgi
*Sgwâr Gwyrdd
*Souq al-Mushir
*Stadiwm 11 Mehefin
*Tyrau That El Emad

300px|bawd|dim|Porth Marcus Aurelius yng nghanol Tripoli

## Enwogion
*Rossana Podestà (g. 1934), actores
*Don Coscarelli (g. 1954), cyfarwyddwr ffilm
*Tywysog Muhammad as-Senussi (g. 1962)

Categori:Dinasoedd Libia
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Bwlch Simplon

Mae **Bwlch Simplon** (Ffrangeg: *Col du Simplon*) yn fwlch alpaidd sy'n cysylltu Brig yn y Swistir â Iselle yn yr Eidal. Mae'n gorwedd rhwng mynydd Weissmies yn y gorllewin a Monte Leone yn y dwyrain.

Adeiladwyd y ffordd bresennol ar orchymyn Napoleon rhwng 1800 a 1807. Mae'n cyrraedd uchder o 2009m (6590 troedfedd).

I'r gogledd-ddwyrain o'r bwlch mae Twnnel Simplon yn cario'r rheilffordd dan y mynyddoedd.

600px|bawd|dim|Golygfa banoramaidd ar Fwlch Simplon

Simplon
Simplon
Categori:Yr Alpau
Napoleon (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un person o'r enw **Napoleon**:

*Napoleon I, ymerawdwr Ffrainc - Napoléon Bonaparte
*Napoleon II, ymerawdwr Ffrainc
*Napoleon III, ymerawdwr Ffrainc
Pashto

**Pashto** yw iaith y Pathaniaid, grŵp ethnig sy'n byw yn Affganistan a rhannau o ogledd-orllewin Pacistan. Mae'n perthyn i gangen Iranaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Mae Pashto yn un o ddwy iaith swyddogol Affganistan, ynghyd â Dari.

Rhennir yr iaith Pashto yn ddwy brif gangen neu dafodiaith, sef Pashto yn Affganistan a 'Pakhto' ym Mhacistan. Ysgrifennir y ddwy ddafodiaith fel ei gilydd mewn gwyddor sy'n addasiad o'r wyddor Arabeg.


Categori:Ieithoedd Affganistan
Categori:Ieithoedd Indo-Iranaidd
Categori:Ieithoedd Pacistan
Categori:Khyber Pakhtunkhwa
Ysgol Aberconwy

Ysgol gyfun gymysg cyfrwng Saesneg wedi’i lleoli ar lan aber Afon Conwy, ar gyrion tref Conwy, gogledd Cymru yw **Ysgol Aberconwy**. Mae'n gwasanaethu disgyblion 11–18 oed.

Mae’r ysgol ar safle newydd sbon sydd dim ond 2 funud o ffordd ddeuol yr A55 ac sy’n cysylltu Caer â gogledd Cymru.

Y prifathro presennol yw Ian Gerrard.

## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Aberconwy

Categori:Conwy (tref)
Aberconwy
Aberconwy
Enver Hoxha

**Enver Hoxha** (16 Hydref 1908 – 11 Ebrill 1985) oedd arweinydd Albania o ddiwedd yr Ail Ryfel Byd hyd ei farwolaeth yn 1985, yn rhinwedd ei swydd fel Prif Ysgrifennydd y Blaid Lafur Albania Gomiwnyddol. Cafodd ei eni yn Gjirokastër, yn ne Albania.

Yn ogystal â bod yn arweinydd y Blaid Lafur Albanaidd, gwasanaethai fel Prif Weinidog Albania o 1944 hyd 1954 a Gweinidog Materion Tramor o 1946 hyd 1953.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd arweiniodd ymdrech Albania yn erbyn y goresgynwyr Eidalaidd. Yn 1941 sefydlodd Plaid Gomiwnyddol Albania ac roedd yn ysgrifennydd gyffredinol y blaid honno erbyn 1943.

Yn sgîl y toriad â'r Undeb Sofietaidd yn 1961, canlyniad yr anghydfod mawr rhwng yr Undeb Sofietaidd a Gweriniaeth Pobl Tsieina yn yr un flwyddyn, ochrodd Hoxha â Tsieina a throes ei gefn ar y gorllewin a'r Bloc Dwyreiniol fel ei gilydd. Edmygai Mao Zedong yn fawr a cheisiai greu wlad gomiywnyddol seiliedig ar Marcsiaeth-Leniniaeth "bur" ideoleg Mao ac, i raddau, Stalin. Bu'n frwd ei gefnogaeth i Tsieina hyd 1978 ac roedd Albania'n wlad ynysig yn Ewrop yn ystod ei deyrnasiad.

Ar ei farwolaeth yn 1985 fe'i olynwyd gan Ramiz Alia.

Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Hanes Albania
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Prif Weinidogion Albania
Lek

300px|bawd|Papur 200 Lek (1992)
Y **Lek** yw arian cyfredol Albania.

## Dolenni allanol 
* Papur Lek  

Categori:Albania
Categori:Arian
Tirana

Prifddinas Albania yw **Tiranë** (neu **Tirana**). Lleolir y ddinas ar wastadedd ffrwythlon, wedi'i amgylchynu gan fynyddoedd, yng nghanol y wlad. Fe'i sefydlwyd gan gadfridog Twrcaidd yn yr 17g. Cafodd ei gwneud yn brifddinas Albania yn 1920.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Adeilad Mam Albania
* Amgueddfa Genedlaethol Hanes Albania
* Castell Petrela
* Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
* Eglwys Uniongred yr Atgyfodiad
* Kulla e Sahatit
* Llyfrgell Genedlaethol Albania
* Mosg Et'hem Bey
* Parc Taiwan
* Pont Tabak
* Sgwâr Skanderbeg

## Enwogion 
* Rexhep Meidani (g. 1944), gwleidydd
* Inva Mula (g. 1963), cantores opera

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol y ddinas 

250px|bawd|Golygfa ar ganol **Tiranë**

Categori:Dinasoedd Albania
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Shkodër

Mae **Shkodër** neu **Shkodra** (Eidaleg **Scutari**) yn dref ar lan Llyn Scutari yng ngogledd-orllewin Albania.

Mae Shkodër yn dref hanesyddol sydd wedi newid dwylo nifer o weithiau dros y canrifoedd. Blodeuai yn ystod teyrnasiad y Tyrciaid Ottomanaidd yn Albania.

300px|bawd|dim|Shkodër

Categori:Dinasoedd Albania
Vlorë

300px|bawd|**Vlorë**
Mae **Vlorë** (neu **Vlora**; Eidaleg **Valona**) yn ddinas a phorthladd pwysig yn ne-orllewin Albania, ar arfordir Môr Adria.

Ar ôl canrifoedd o ddominyddiaeth allanol ar Albania, datganiwyd annibyniaeth y wlad yno ar 28 Tachwedd, 1912.

Yn ogystal â gwaith cysylltiedig â'r porthladd ei hun, mae pysgota ym Môr Adria a chynhyrchu olew olewydden yn ddiwydiannau pwysig.

Categori:Dinasoedd Albania
Agen

Tref a *commune* a leolir yn *département* Lot-et-Garonne yn Aquitaine, yn ne orllewin Ffrainc, 84 milltir i dde-ddwyrain dinas Bordeaux, yw **Agen**. Saif y dref ar lannau Afon Garonne a hi yw prif ddinas yr adran. (department).
Mae rhyw 33,000 o bobl yn byw yn y dref ei hun. Mae'n enwog am ei heglwys gadeiriol sydd wedi ei chysegri i Sant Caprasius sy'n dyddio o'r 12g.

[300px|bawd|dim|Pont i gerddwyr dros [Afon Garonne, gyda'r nos]]

## Gefeilldrefi
Gefeillir Agen â:
*Touapse, Rwsia 
*Dinslaken, Yr Almaen 
*Llanelli, Cymru
*Toledo, Sbaen

Categori:Cymunedau Lot-et-Garonne
URL

Mae'r llythrennau cyfarwydd **URL** yn sefyll am **Uniform Resource Locator**, neu **Lleolydd Adnoddau Unffurf** yn y Gymraeg. Gair ydyw am y cyfeiriad sy'n diffinio'r llwybr i ffeil neu wefan ar wasanaethydd Rhyngrwyd, e.e. gwasanaethydd gwe, gwasanaethydd FTP, gwasanaethydd e-bost a.y.y.b. Teipir URL ym mar cyfeiriad porwr gwe er mwyn cael mynediad at dudalennau gwe a ffeiliau ar y we. Yn ogystal mae'r URL ei hun wedi'i mewnosod yn y tudalennau eu hunain fel dolenni hyper-destun.

Mae'r URL yn cynnwys y rhagosodiad protocol (HTTP), enw'r parth (e.e. www.wikipedia.org) ac enw'r ffeil a gyrchir (gan gynnwys ei is-gyfeiriad os rhaid).

## Gweler hefyd
*Donald Watts Davies (7 Mehefin, 1924 - 28 Mai, 2000): un o arloeswr y dull o drosglwyddo data bob yn swp neu bacedi (*packet switching*). Ganwyd yn Nhreorci.

Categori:Y We Fyd-Eang
Categori:Protocolau'r rhyngrwyd
Something Wicked this Way Comes

Gallai ***Something Wicked this Way Comes*** gyfeirio at:

**Something Wicked This Way Comes (ffilm 1983)*
**Something Wicked This Way Comes (nofel)*
**Something Wicked This Way Comes (albwm)*
Monty Python's Life of Brian

Ffilm gomedi gan Monty Python a ryddhawyd yn 1979 yw ***Life of Brian*** ("*Bywyd Brian*"). Ffilm ddadleuol iawn oedd hi oherwydd ei chyfuniad o themâu comig a chrefyddol.

Life of Brian
Life of Brian
Life of Brian
Categori:Ffilmiau a gafodd eu sensro
Categori:Ffilmiau comedi o'r Deyrnas Unedig
Diwan

bawd|250px|Logo Diwan
 yn cymryd rhan yn Ar Redadeg 2024]]
]]
Mudiad ysgolion Llydaweg yn Llydaw yw **Diwan** (/ˈdiwɑ̃n/ "hedyn").
Gweithreda y tu allan i gyfundrefn addysgol ganolog Ffrainc am fod Diwan yn dysgu'n gyfan gwbl trwy gyfrwng y Llydaweg. Maent felly yn gorfod codi llawer o'u harian eu hunain, er eu bod yn derbyn rhywfaint o arian cyhoeddus. Diwan rhan o rwydwaith Eskolim gydag ysgolion trwytho mewn gwledydd eraill sy'n rhan o wladwriaeth Ffrainc, sef Seaska (rhwydwaith ysgolion Ikastola) yng Ngwlad y Basg, Calandreta yn Ocsitania, ABCM-Zweisprachigkeit yn Alsace, La Bressola yn Ngwledydd Catalwnia a Scola Corsa yn Nghorsica.

## Hanes
Crëwyd yr ysgol Diwan gyntaf yn Lambaol-Gwitalmeze (Ffrangeg *Lampaul-Ploudalmézeau*) ger Brest, yn 1977, o ganlyniad i'r galw am addysg trwy gyfrwng yr iaith. Roedd hyn wedi rhai blynyddoedd o adfywiad gwleidyddol o du y Lydaweg gan fudiadau fel Skol an Emsav ac eraill.

Mae'r ysgolion yn trochi'r plant yn yr iaith, yn debyg i ysgolion penodedig Cymraeg, ac roedd 2,200 o ddisgyblion yn mynd i ysgolion Diwan ar draws Llydaw yn 2005. Agorodd yr ysgol Diwan gyntaf ym Mharis ym mis Medi 2004. Erbyn Medi 2012 roedd ffigyrau a gyhoeddwyd yn "le Telegramme-Finisterre" yn dangos bod 14.709 yn derbyn addysg dwyieithog Llydaweg-Ffrangeg; rhyw 3.625 ohonynt efo ysgolion Diwan; 6.260 efo Div Yezh (dan y llywodraeth); a 4.824 efo Dihun (ysgolion Catholig), mae hyn yn golygu y bu cynnydd o 35% dros gyfnod o dair blynedd. Erbyn 2021, roedd tua 19,000 sef oddeutu 2% o blant Llydaw yn derbyn addysg ddwyieithog neu Llydaweg, ond dim ond tua 4,000 o'r rheini mewn ysgolion Diwan. Mae plant ysgolion Diwan a'u cefnogwyr wedi rhedeg ym mhob un Redadeg gan godi miloedd i'r mudiad. Ers sefydlu'r Redadeg yn 2008 mae mudiad Diwan wedi derbyn Since 2008 (hyd at Hydref 2023) €499,600.

## Ysgolion Llydaweg eraill
Wedi creu'r ysgolion Diwan, fe wnaeth sefydliadau addysg gyhoeddus (1979) ac addysg breifat (1990) greu systemau dysgu Llydaweg eu hunain, ac maent yn fwy o ran niferoedd na'r ysgolion Diwan bellach:
* Mae Dihun Breizh yn gymdeithas rhieni gyda'u plant yn mynychu dosbarthiadau dwyieithog yn y system breifat Gatholig (tua 9,000 o ddisgyblion yn 2021)
* Mae Div yezh Breizh yn gymdeithas rhieni gyda'u plant yn mynychu dosbarthiadau dwyieithog yn y system gyhoeddus (tua 5,000 o ddisgyblion yn 2021).
Nid ysgolion trochi mo'r rhain, ond system o ddysgu dwyieithog, gyda hanner y cynnwys yn Ffrangeg.

## Gweler hefyd
* Ikastola - ysgolion Basgeg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle We Diwan (Llydaweg a Ffrangeg)
*  Learning the real local lingo can be child's play, *Daily Telegraph*, 14 Mehefin 2006
* http://www.letelegramme.com/ig/generales/regions/finistere/enseignement-bilingue-effectifs-en-hausse-de-35-en-trois-ans-29-09-2010-1065088.php
Categori:Llydaw
Categori:Llydaweg
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Addysg
Cyflafan Wounded Knee

**Cyflafan Wounded Knee** oedd y digwyddiad mawr olaf yn y gwrthdaro rhwng lluoedd arfog yr Unol Daleithiau (UDA) a brodorion Gogledd America. Digwyddodd ar 29 Rhagfyr 1890 mewn llecyn anghysbell o'r enw **Wounded Knee** ym mryniau De Dakota.

## Y gyflafan
Mewn ymateb i'r sefyllfa truenus yn y *reservations* roedd rhai aelodau o'r Sioux wedi dianc i'r bryniau. Eisoes roedd y pennaeth enwog Tatanka Lyotake (1831-1890) neu 'Sitting Bull' yn Saesneg, a oedd erbyn hynny'n henwr, wedi ei saethu'n farw gan filwyr ac roedd y Sioux yn ofnus iawn. Eu harweinydd oedd y pennaeth Si Tȟaŋka sef 'Big Foot', oedd erbyn hynny'n sâl ac yn heneiddio. Roedd ei grŵp o ddilynwyr cymysg yn cynnwys gwragedd a phlant. Erbyn i'r Seithfed Farchoglu, dan reolaeth y capten Nelson Appleton Miles, eu tracio i lawr roeddynt bron â llwgu ac mewn cyflwr truenus. Cytunwyd iddynt fynd i Wounded Knee, ymgasglu yno ac ildio eu harfau.
250px|bawd|chwith|Y pennaeth Big Foot wedi'i ladd yn Wounded Knee yn Ne Dakota (llun a dynwyd gan y Farchoglu Americanaidd ar ôl y gyflafan)

Roedd y tywydd yn aeafol a'r eira'n disgyn. Amgylchynwyd y pentref tipi gan y milwyr Yanci. Wrth i'r rhyfelwyr Sioux ddechrau ildio eu harfau dechreuodd y milwyr saethu. Roedd yr hyn a ddilynodd yn gyflafan ddidrugaredd. Saethwyd dros 300 o frodorion yn farw, nifer sylweddol ohonynt yn bobl mewn oed, gwragedd a phlant. Un o'r cyntaf i gael ei ladd oedd y pennaeth Big Foot, oedd yn gorwedd ar gludydd oherwydd ei salwch.
250px|bawd|Bryn Wounded Knee

Ceir disgrifiad llygad-dyst gan Black Elk yn ei gyfrol *Black Elk Speaks*.

## Protest 1973
Yn 1973 meddianwyd pentref Wounded Knee gan tua 200 aelod o'r Fudiad Brodorion America (*American Indian Movement*) mewn protest yn erbyn polisïau Indiaidd llywodraeth UDA. Anfonwyd heddlu a milisia i'w gwarchae. Parhaodd y gwarchae am 69 diwrnod a lladdwyd dau o'r protestwyr cyn iddynt orfod ildio i'r awdurdodau.

Hyd heddiw Wounded Knee yw un o symbolau pennaf yr ymgyrch dros hawliau i'r brodorion yn America.

## Llyfryddiaeth
*Dee Brown, *Bury My Heart at Wounded Knee* (Efrog Newydd, 1960)
*Black Elk, *Black Elk Speaks* (1932)

Wounded Knee
Categori:De Dakota
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Rhyfeloedd rhwng yr Unol Daleithiau a phobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Sioux
Categori:1890 yn yr Unol Daleithiau
Diwylliant

Credoau, iaith, ymddygiadau, a holl ffordd o fyw grŵp benodol o bobl mewn cyfnod penodol o amser yw **diwylliant**. Mae'r cysyniad o ddiwylliant yn cynnwys traddodiadau ac arferion, crefydd a chred, seremonïau, gwyliau a dathliadau, technoleg a dyfeisiadau, a chelfyddydau.

Ym maes anthropoleg gall y gair ddynodi grŵp o bobloedd sy'n rhannu nodweddion diwylliannol, megis iaith, arddulliau esthetaidd, crefydd a mytholeg, moddion byw, arferion economaidd, offer, arfau, serameg, pensaernïaeth, ac yn y blaen. Gall diwylliant gynnwys nifer o wahanol grwpiau ethnig ac yn berchen ar awdurdod canolog o natur wleidyddol neu ysbrydol, sy'n ymledu ffurfiau diwylliannol cyffredin sy'n uniaethu profiad ac hunaniaeth yr holl bobl.

## Gweler hefyd 
* Astudiaethau diwylliannol
* Diwylliant gwerin
* Diwylliant poblogaidd

## Cyfeiriadau 

Categori:Cymdeithas
Plwtoniwm

Elfen gemegol synthetig ac ymbelydrol ydy **plwtoniwm** sydd â'r symbol `**Pu**` a'r rhif atomig 94 yn y  tabl cyfnodol. Ei liw ydy arian-gwyn, ond mae'n pylu yn yr aer gan ocsideiddio.

Mae ganddo 20 isotop ymbelydrol. Y mwyaf sefydlog o'r rhain ydy 244Pu gyda'i hanner-oes o 80 miliwn blwyddyn. Eisotop pwysicaf plwtoniwm ydy 239Pu, sydd a hanner-oes o 24,100 blwyddyn, gan ei fod yn cael ei ddefnyddio mewn arfau niwclear.

Cafodd ei ddarganfod a'i greu am y tro cyntaf yn Rhagfyr 1940 gan Glenn T. Seaborg a'i dîm o wyddonwyr ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Ffiseg
Grŵp (cymdeithaseg)

Yng nghymdeithaseg, casgliad o fodau dynol neu anifeiliaid yw **grŵp** sydd yn rhannu nodweddion tebyg, yn rhyngweithio gyda'i gilydd, yn derbyn disgwyliadau a rhwymedigaethau fel aelodau'r grŵp, ac yn rhannu hunaniaeth debyg. Gan ddefnyddio'r diffiniad hwn, gall cymdeithas cael ei hystyried fel un grŵp mawr.


Categori:Cymdeithaseg
Diane de Poitiers

[250px|bawd|de|*Diana yn ymolchi* - portread alegorïaidd gyfoes o Diane de Poitiers gan [François Clouet (c.1515-1572)]]
Roedd **Diane de Poitiers**, Duges Valentinois (3 Medi 1499 - 25 Ebrill 1566) yn wraig llys ddylanwadol yn Ffrainc a gordderch Harri II, brenin Ffrainc.

## Bywgraffiad
Brodores o ddinas Poitiers oedd Diane. Priododd yn 13 oed. Daeth yn adnabyddus am ei harddwch a'i phersonoliaeth atyniadol. Yn weddw brydferth yn 32 oed, enillodd cariad y *Dauphin* ifanc, bachgen ar y pryd a oedd eisoes yn briod â Catherine de' Medici. Pan esgynodd y *dauphin* i'r orsedd yn 1547 fel Harri II o Ffrainc roedd Diane mewn sefyllfa i ddylanwadu'n fawr ar fywyd y llys a'r deyrnas a chafodd ei gwneud yn Dduges Valentinois.

Ar farwolaeth Harri yn 1559 cafodd ei gorfodi gan Catherine de' Medici i ymneilltuo i'w *chateau* yn Anet.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1499
Categori:Marwolaethau 1566
Categori:Pobl o Vienne
Dauphin

Teitl a roddid i etifeddion gwrywaidd uniongyrchol brenin Ffrainc o 1350 hyd 1830 yw **Dauphin**.

**Dauphin** oedd enw personol, ac yn nes ymlaen teitl, rheolwyr y Dauphiné, cyn-dalaith Ffrengig a brynwyd gan y Charles V ifanc yn 1350, cyn iddo gael ei wneud yn frenin. Wedi iddo esgyn i orsedd Ffrainc yn 1364 rhoddodd y Dauphiné a'r teitl Dauphin i'w fab, gan ymsefydlu arfer a barhaodd hyd ymddiswyddiad Charles X o'r frenhiniaeth yn 1830.

Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Teitlau brenhinol
Tîm pêl-droed cenedlaethol Catalwnia

Nid oes gan Gatalwnia gydnabyddiaeth rhyngwladol i'w tîm pêl-droed cenedlaethol gan FIFA na UEFA. Serch hynny, mae gan y  genedl dîm cenedlaethol yn chwarae gemau rhynwgladol â gwledydd cydnabyddiedig.
Isch bin krass komme aus Poland und Rede German
Mae ymgyrch yn bodoli, *Seleccions Esportives Catalanes*, i Gatalwnia gael ei chydnabod ym mhob maes chwaraeon. Oherwydd poblogrwydd pêl-droed yng Nghatalwnia ac yn rhyngwladol gwelir yr ymgyrch i ennill cydnabyddiaeth gan UEFA a FIFA fel un o'r rhai mwyaf pwysig. Cyfeirir at y ffaith fod gan sawl tiriogaeth nad sy'n wladwriaeth annibynnol megis Cymru, Yr Alban, Ynysoedd Ffaro ac, ers Rhagfyr 2006, Gibraltar, gydnabyddiaeth gan UEFA ac / neu FIFA.

Mae dyheuad nifer o Gatalanwyr dros gael tim pêl-droed rhynwgladol gydnabyddiedig yn debyg i'r dyheuad yn Llydaw a Gwlad y Basg.

## Dolenni allanol
* Seleccions Esportives Catalanes 

Catalwnia
Categori:Catalwnia
Driss Chraïbi

Roedd **Driss Chraïbi** (15 Gorffennaf 1926 - 1 Ebrill 2007) yn awdur o Foroco a aned yn El Jadida. Prif thema ei nofelau yw trefedigaeth ac maent yn cynnwys elfennau hunangofiannol amlwg.

## Gwaith llenyddol
Ar ôl treulio ei blentyndod yn Casablanca, aeth Driss Chraïbi i Baris yn 1946 er mwyn astudio cemeg a niwroseiceiatreg, cyn iddo droi i lenydda a dilyn gyrfa fel newyddiadurwr.

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Le passé simple*, yn 1954. Ers hynny mae wedi cyhoeddi nofelau ac ysgrifau yn rheolaidd ac erbyn heddiw mae'n un o'r llenorion yn yr iaith Ffrangeg mwyaf adnabyddus o Ogledd Affrica.

Un o'i gymeriadau ffuglen mwyaf llwyddiannus yw'r Arolygydd Ali, ffigwr led-gomig y mae ei anturiaethau'n cael eu defnyddio fel cyfrwng i osod allan rhagrith gwleidyddiaeth yr oes, ym Moroco a thramor (*Une enquête au pays*, *L’Inspecteur Ali*, ''L'Inspecteur Ali à Trinity College*, *L'Inspecteur Ali et la CIA'').

Yn ogystal mae Chraïbi wedi sgwennu cyfres uchelgeisiol o nofelau hanesyddol, wedi'u sgwennu'n gain iawn, ar hanes Islam yn y Maghreb ac Andalucía (*La Mère du printemps*, ''Naissance à l'aube*, *L'homme qui venait du passé*)

Mae ei nofel fer ar fywyd y Proffwyd Mohamed, *L'Homme du Livre*, wedi torri tir newydd yn llenyddiaeth y byd Islamaidd.

## Llyfryddiaeth
* *Le passé simple*, Gallimard, 1954
* *Les Boucs*, Gallimard,1955
* *L'Âne*, 1956
* *De tous les horizons*, 1958
* *La Foule*, 1961
* *Succession ouverte*, Gallimard, 1962
* *Un Ami viendra vous voir*, 1967
* *La Civilisation, ma mère!...*, Gallimard, 1972
* *Mort au Canada*, 1975
* *Une enquête au pays*, Seuil, 1999
* *La Mère du printemps*, seuil, 1995
* *Naissance à l'aube*, 1986
* *L'Homme du livre*, 1995
* *L'Inspecteur Ali*, Gallimard
* *L'Inspecteur Ali à Trinity College*, Denoël, 1995
* *L'Inspecteur Ali et la CIA*, Denoël, 1996
* *Lu, vu, entendu*, Denoël, 1998
* *Le Monde à côté*, Denoël, 2001
* *L'homme qui venait du passé*, Denoël, 2004

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Pennod gyntaf *Les Boucs'' (ffeil awdio mp3) 

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Llenorion Ffrangeg o Foroco
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Foroco
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Foroco
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Foroco
John McEnroe

Chwaraewr tenis  o dras Albanaidd o'r Unol Daleithiau yw **John Patrick McEnroe** (ganed 16 Chwefror, 1959) sydd bellach yn ymgynghorydd a sylwebydd ar y gêm. Cafodd ei eni yn Wiesbaden yn yr Almaen.

Roedd yn un o chwaraewyr gorau yn y byd ar un adeg, ac fe'i hystyrir yn un o oreuon y byd erioed. Enillodd saith Pencampwriaeth Camp Lawn sengl, naw dyblau dynion ac un dyblau cymysg yn ystod ei yrfa hir. Ei hoff ddywediad wrth ddadlau â'r dyfarnwr oedd "*You cannot be serious!*".

## Gweler hefyd
* *Borg vs. McEnroe*, ffilm drama 2017

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Chwaraewyr tenis o'r Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Opera

[250px|de|bawd|[La Scala, tŷ opera enwog ym Milano]]

Ffurf o ddrama trwy gyfrwng cerddoriaeth yw **opera**. Fe ymddangosodd yn yr Eidal ar ddechreuad y 15g, ac fe'i chysylltir â cherddoriaeth glasurol y Gorllewin. Mae sawl agwedd o opera yn debyg i ddrama gyffredin: actio, gwisgoedd, ac addurn llwyfan. Fodd bynnag, yn wahanol i ffurfiau eraill o ddrama, canu sydd wrth graidd opera. Cyfeilir y canwyr gan grŵp o offerynwyr, a all fod cyn lleied ag 13 o offerynwyr (mewn operâu Benjamin Britten er enghraifft) neu'n gerddorfa symffonig llawn (fel mewn operâu Wagner). Weithiau defnyddir dawns yn ogystal, yn enwedig yn y traddodiad Ffrengig (gyda chyfansoddwyr megis Lully a Rameau).

Mae sawl traddodiad o wahanol lefydd yn y byd a gelwir yn opera hefyd, Opera Tseinïaidd er enghraifft. Fodd bynnag, er fod ffurf tebyg ganddynt, datblygodd y traddodiadau hyn ar wahân: maent yn ffurfiau celfyddol nad ydynt yn dibynnol ar Opera Gorllewinol.

## Yr opera yng Nghymru 
Cenir opera gan gorau Cymru ers *Blodwen*, opera boblogaidd y Dr Joseph Parry. Ar un adeg roedd y cwmnïau opera amatur yn niferus iawn. Ar ddechrau'r 20g hyfforddai a pherfformiai'r cantorion opera o Gymry yn Lloegr, a chyrhaeddai'r goreuon lwyfannau Sadlers Wells a Covent Garden.Sefydlwyd Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru gan y cyn-löwr Idloes Owen, sy'n cael ei gyfrif ymhlith y gorau yn Ewrop. Ymhlith y cantorion opera byd-enwog o Gymru mae Gwyneth Jones, Janet Price, Elizabeth Vaughan, Stuart Burrows, Geraint Evans, a Bryn Terfel.

## Gweler hefyd 
* Sioe gerdd


Categori:Ffurfiau cerddorol
Bloody Sunday Derry 1972

bawd|300px|Y Tad Edward Daly yn chwifio hances waedlyd wrth iddo geisio arwain criw o Babyddion (sifiliaid) rhag bwledi byddin Lloegr.
**Bloody Sunday** yw'r enw a roddir ar y gyflafan a ddigwyddodd yn Derry, Gogledd Iwerddon, ar ddydd Sul, 30 Ionawr 1972 pan saethodd byddin Lloegr 26 o sifiliaid, gan ladd 14.

Credir fod y gyflafan wedi bod yn ergyd farwol i'r mudiad hawliau sifil di-drais yng Ngogledd Iwerddon ac yn hwb sylweddol i'r IRA ac eraill a ddadleai mai ymladd arfog oedd yr unig ateb.

Saethwyd 26 o brotestwyr hawliau sifil gan filwyr Prydeinig, yn bennaf gan uned o 2 Para (*The 2nd Battalion The Parachute Regiment*). Lladdwyd 13, 6 ohonynt yn blant o 17 oed, ar y dydd gydag un arall yn marw bedwar mis yn ddiweddarach o ganlyniad i anafiadau gafwyd yn y digwyddiad. Tystiodd pobl a welodd y digwyddiad, gan gynnwys gohebwyr, fod pawb a saethwyd heb arfau. Roedd pum o'r rhai a glwyfwyd wedi cael eu saethu yn eu cefn. Roedd y rhai a laddwyd yn cynnwys offeiriad Catholig a geisiodd ymgeleddu un o'r sifiliaid eraill a oedd yn gorwedd ar lawr wedi'i saethu.

Cafwyd ymholiad swyddogol i'r digwyddiad dan arolygiaeth yr Ustus Wiggins a dderbyniodd adroddiad y Fyddin Brydeinig. Ni chafodd neb o'r milwyr yn euog ac anrhydeddwyd aelodau o 2 Para gan Frenhines y DU yn ddiweddarach.

## Gweler hefyd
**Bloody Sunday (ffilm)*, ffilm am y digwyddiad.
**Sunday Bloody Sunday*, cân gan U2

Categori:1972 yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Y Fyddin Brydeinig
Categori:Cyflafanau
Categori:Yr Helyntion
El Jadida

250px|de|bawd|Medina El Jadida
Dinas hanesyddol ar arfordir Cefnfor Iwerydd Moroco yw **El Jadida** (neu **El-Jadida**). Wedi'i lleoli yn rhanbarth Doukhala-Abda, tua 90&nbsp;km i'r de o Gasablanca, El Jadida yw porthladd Marrakech a'r cylch. Mae ganddi boblogaeth o tua 150,000 (2001).

Mae El Jadida yn ddinas a sefydlwyd gan y Portiwgaliaid yn 1513 dan yr enw *Mazagan*. Ceir nifer o adeiladau hanesyddol diddorol yn yr hen ddinas, o gwmpas y gaer sy'n dominyddu'r harbwr; *La Cité Portugaise*. Cipiwyd y ddinas oddi ar y Portiwgaliaid gan y Swltan Sidi Mohamed ben Abdallah yn 1769. Dinistriodd y Portiwgaliaid furiau'r gaer cyn ddianc ond fe'i hailgodwyd gan y Swltan Moulay Abd ar-Rahman yn 1820.

Bellach mae El Jadida yn ganolfan gwyliau lleol. Y diwydiant pwysicaf yw pysgora a phrosesu sardîns ac mae'r cefn gwlad o gwmpas y ddinas yn ardal amaethyddol lewyrchus. Mae'r hen ddinas ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Mae traethau braf El Jadida yn denu miloedd o Forociaid o'r dinasoedd cyfagos yn yr haf.

Ganwyd y llenor Driss Chraïbi yn El Jadida yn 1926.

## Gefeilldref
* Vierzon, Ffrainc

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Dinas El Jadida 
*El Jadida yn Lexicorient 

Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Doukhala-Abda
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Moroco
Dirham Moroco

250px|bawd|Papur 50 Dirham Moroco

**Dirham Moroco** yw arian cyfredol Moroco. Ei symbol yn y wlad yw **Dr**. Rhennir y dirham yn 100 millime.

Categori:Arian
Categori:Moroco
Alger

**Alger** neu **Algiers** (Arabeg '''al-Jazā'ir''') yw prifddinas Algeria. Wedi'i lleoli yng nghanol arfordir Algeria ar y Môr Canoldir, Alger yw un o'r prif borthladdoedd ar y môr hwnnw a dinas fwyaf y wlad. Mae'r casbah (yr hen ddinas) ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Affrica.

## Hanes 
Cafodd Alger ei sefydlu gan y Ffeniciaid dros 2600 mlynedd yn ôl ond erbyn i'r Arabiaid gyrraedd yn y 7g roedd yn bentref bach dibwys. Cafodd ei datblygu gan yr Arabiaid o'r 10g ymlaen a thyfodd yn gyflym i fod yn ddinas fawr a llewyrchus. Yn y 16g fe'i meddianwyd gan y Tyrciaid Otomanaidd ac fe'i defnyddid fel gwersyll ar gyfer Môr-ladron Barbari, e.e. Khair-ed-din Barbarossa, a gipiodd y ddinas yn 1539.

Cipiodd Ffrainc y ddinas oddi ar Dwrci yn 1830 a'i gwneud yn brifddinas ei thalaith newydd, Algeria. Sefydlwyd Prifysgol Alger yn 1879. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd Alger oedd pencadlys lluoedd y Cynghreiriaid yng Ngogledd Affrica ac, am gyfnod, yn bencadlys llywodraeth alltud Ffrainc. Bu'r ddinas yn dyst i ymladd ar sawl achlysur yn ystod y frwydr dros annibyniaeth i'r wlad ar Ffrainc (1954-1962).

## Economi 
Mae ei hallforion yn cynnwys gwin, ffrwythau sitrus a haearn.

300px|bawd|dim|Harbwr Alger


Categori:Dinasoedd Algeria
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Algeria
Arabiaid

Mae'r **Arabiaid** yn bobl Semitaidd a breswyliai orynys Arabia yn wreiddiol. Gellir eu rhannu'n fras yn ddau grŵp diwylliannol, sef y llwythi Bedouin nomadaidd a'r cymunedau dinesig ac amaethyddol.

Roedd yr Arabiaid yn adanbyddus i'r Groegiaid, y Rhufeiniaid a'r Iddewon yn yr Henfyd. Cyfeirir atynt gan hanesyddion clasurol ac fe'i henwir yn yr Hen Destament yn y Beibl.

Yn y 7g, wedi'u hysbarduno a'u hysbrydoli gan neges y Proffwyd Mohamed a dan bwysau economaidd a chymdeithasol yn ogystal, ymledodd yr Arabiaid dros ran sylweddol o'r Dwyrain Canol a Gogledd Affrica. Wrth wneud hynny cludiasant efo nhw cred Islam a'r iaith Arabeg mor bell â'r Maghreb ac Andalucía yn y gorllewin ac Indonesia yn y dwyrain.

Er bod y gair "Arabiaid" yn golygu trigolion Arabia a'u disgynyddion uniongyrchol yn wreiddiol, heddiw mae'n cael ei ddefnyddio i gyfeirio at drigolion iaith Arabeg de-orllewin Asia, yr Aifft, Gogledd Affrica a rhannau o'r Affrica is-Saharaidd, yn ogystal â phobl Arabaidd sy'n byw tramor.

## Gweler hefyd 
* Arabeg
* Llenyddiaeth Arabeg
* Rhestr beirdd Arabeg
* Islam
* Arabia
* Y Byd Arabaidd
* Y Dwyrain Canol
* Gogledd Affrica

Categori:Grwpiau ethnig yn y Dwyrain Canol
Categori:Arabia
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Twmbarlwm

Mynydd i'r gogledd-ddwyrain o dref Rhisga ym Mwrdeistref Sirol Caerffili yw **Twmbarlwm**, uchder 419m ac arwynebedd o 4.14 hectar (deg erw).
bawd|chwith|Clawdd y fryngaer, Twmbarlwm

Ceir gweddillion bryngaer o'r Oes Haearn ger gopa'r mynydd. Credir iddi gael ei chodi gan lwyth Celtaidd a drigai yn yr ardal cyn ac yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru. Mae'n fryngaer ag iddi un mur un unig gyda dau fwlch mawr ynddo. Yn ei phen dwyreiniol geir olion castell mwnt a beili bychan a fanteisiai ar yr hen safle amddiffynnol.
bawd|chwith

Gwelir y mwnt yn glir a cheir golygfeydd o Fôr Hafren a Chaerdydd. Mae'n rhan o Ffordd Goedwig Cwm-carn ac mae bellach yn atyniad poblogaidd i gerddwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Caerffili
Categori:Mynyddoedd a bryniau Caerffili
Gyrfa Goedwig Cwm Carn

Un o atyniadau pennaf Cwm Ebwy ym Mwrdeistref Sirol Caerffili yw **Gyrfa Goedwig Cwm Carn**.  Fe'i lleolir ym mhentref Cwmcarn ar safle'r hen bwll glo.

Erbyn heddiw, lleolir nifer gynyddol o lwybrau beicio mynydd, safleoedd picnic a chanolfan croeso yn ogystal â gwersyll i garafannau a phebyll. Mae gwybodaeth am hanes yr ardal, cerfluniau pren o gymeriadau'r Mabinogi a llwybr rhifedd i'w gweld hefyd. Mae'r rhan o'r safle ar gyfer ceir tua 7 milltir o hyd a cheir nifer o lwybrau trwy goedwigoedd yr ardal.

## Dolenni allanol
* Canolfan Ymwelwyr Gyrfa Goedwig Cwmcarn 
* Beicio Mynydd yng Nghwmcarn, MBWales 

Categori:Caerffili
Categori:Coedwigoedd Caerffili
Vierzon

Tref a chymuned yng ngorllewin canolbarth Ffrainc **Vierzon**, ac yn ganolfan weinyddol ei *arrondisement* yn *département* Cher.

Saif y dref fach hanesyddol ar lan Afon Cher. Codwyd yr eglwys rhwng y 12fed a'r 15g.

## Gefeilldref
 - El Jadida

Categori:Cymunedau Cher