Afon Congo

Afon yng nghanolbarth Affrica yw **Afon Congo**, a adwaenid am gyfnod fel 'Afon Zaire'. Mae yn 4,700&nbsp;km (2,922 milltir) o hyd; yr ail-hwyaf o afonydd Affrica ar ôl Afon Nîl. Yn nalgylch y Congo y ceir yr arwynebedd ail-fwyaf o fforest law yn y byd, ar ôl dalgylch Afon Amazonas; ac mae hefyd yn ail yn y byd ar ôl yr Amazonas o ran y dŵr sy'n llifo ynddi, 41,800 m³/.

Hi hefyd yw'r afon ddyfna'r byd, gyda dyfnderoedd sy'n fwy na 220 m (720 tr). Mae gan system Afon Congo-Lualaba-Chambeshi hyd o 4,700&nbsp;km (2,920 milltir), sy'n ei gwneud y nawfed afon hiraf y byd. Mae'r Chambeshi yn un o lednentydd Afon Lualaba, a Lualaba yw enw Afon Congo i fyny'r afon o Rayadr Boyoma, sy'n ymestyn am 1,800&nbsp;km (1,120 milltir). O'r ffynhonnell i'w haber, mae'r brodorion Bantu yn byw ers canrifoedd.

Caiff yr afon ei henw o hen Deyrnas y Congo, oedd yn yr ardaloedd o gwmpas aber yr afon. Caiff Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo a Gweriniaeth y Congo eu henwau o'r afon. Y gwledydd eraill o fewn dalgylch yr afon yw Gweriniaeth Canolbarth Affrica, Angola, Sambia a Tansanïa. Mae'n tarddu yn ucheldiroedd Dwyrain Affrica, yn cynnwys yr afonydd sy'n llifo i Lyn Tanganyika a Llyn Mweru, lle tardda Afon Lualaba. Islaw Rhaeadr Boyama, caiff yr enw Afon Congo.

Llifa'r afon tua'r gorllewin o Kisangani islaw'r rhaeadr, yna tua'r de-orllewin heibio Mbandaka, lle mae Afon Ubangi yn ymuno. Mae'n mynd heibio Kinshasa, Brazzaville a Rhaeadrau Livingstone cyn cyrraedd Môr Iwerydd ger Muanda.

bawd|dim|250px|Afon Congo ger Maluku

## Geirdarddiad
Mae enw'r afon Congo / Kongo yn tarddu o "Deyrnas Kongo" a oedd unwaith ar lan ddeheuol yr afon. Enwyd y deyrnas yn ei thro ar ôl y bobl frodorol Bantu Kongo, a elwid yn yr 17g fel "Esikongo".  I'r de o Deyrnas Kongo roedd y deyrnas Kakongo a enwir yn yr un modd, ac a gofnodwyd gyntaf yn 1535. Cofnododd Abraham Ortelius yn ei fap o'r byd o 1564 y ddinas wrth geg yr afon yn "Manicongo" .

Mae'r enwau gwreiddiol hyn yn Kongo o bosibl yn deillio o air am ymgynnull cyhoeddus neu gynulliad o frodorion. Daw'r enw Zaire o addasiad Portiwgaleg o air Kikongo, nzere ("afon"), cywasgiad o 'nzadi o nzere' ("afonydd yn llyncu afonydd"). Enwir Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo a Gweriniaeth y Congo ar ei hôl, fel yr oedd Gweriniaeth flaenorol y Congo a oedd wedi ennill annibyniaeth ym 1960 oddi wrth Congo Gwlad Belg. Enwyd Gweriniaeth Zaire yn ystod 1971–1997 hefyd ar ôl enw'r afon yn Ffrangeg a Phortiwgaleg.

## Basn a chwrs yr afon
Mae basn draenio'r Congo yn gorchuddio 4,014,500 cilomedr sgwâr (1,550,000 metr sgwâr), ardal sy'n fwy nag India. Mae arllwysiad y Congo yn ei aber yn amrywio o 23,000 i 75,000 metr ciwbig yr eiliad (810,000 i 2,650,000 cu tr/s), gyda chyfartaledd o 41,000 metr ciwbig yr eiliad (1,400,000 cu tr/s).

Oherwydd bod ei fasn draenio yn cynnwys ardaloedd i'r gogledd ac i'r de o'r cyhydedd, mae ei lif yn sefydlog, gan fod o leiaf un rhan o'r afon bob amser yn profi tymor glawog.

Mae ffynonellau'r Congo yn ucheldiroedd a mynyddoedd Rift Dwyrain Affrica, yn ogystal â Llyn Tanganyika a Llyn Mweru, sy'n bwydo Afon Lualaba. Yn gyffredinol, nodir Afon Chambeshi yn Zambia fel ffynhonnell y Congo yn unol â'r arfer a dderbynnir ledled y byd o ddefnyddio'r llednant hiraf, fel yn achos Afon Nile.

Mae'r afon yn cludo 86 miliwn tunnell o waddod crog yn flynyddol i Gefnfor yr Iwerydd a 6% ychwanegol o lwyth gwely.

## Pwysigrwydd o ran yr economi
Er bod Rhaeadr Livingstone yn atal mynediad o'r môr, mae bron yr holl Congo sy'n uwch na'r rhaeadr yn hawdd ei fordwyo, yn enwedig rhwng Kinshasa a Kisangani. Bu stemars mawr yr afon yn gweithio’r afon tan yn eithaf diweddar. Mae Afon Congo yn ffordd hawdd ei dramwyo o hyd mewn tir sydd heb lawer o ffyrdd na rheilffyrdd.

Mae rheilffyrdd bellach yn osgoi'r dair rhaeadr fwyaf, ac mae llawer o fasnach Canolbarth Affrica yn mynd ar hyd yr afon, gan gynnwys copr, olew palmwydd, siwgr, coffi a chotwm. Ystyrir hefyd fod yr afon hefyd yn werthfawr ar gyfer trydan hydro.

### Trydan hydro
Afon Congo yw'r afon fwyaf pwerus yn Affrica. Yn ystod y tymor glawog mae dros 50,000 metr ciwbig (1,800,000 cu tr) o ddŵr yr eiliad yn llifo i Gefnfor yr Iwerydd. Felly mae'r cyfleoedd i Afon Congo a'i llednentydd gynhyrchu ynni dŵr yn enfawr. Amcangyfrifodd y gwyddonwyr y gallai Basn y Congo allu creu 13 y cant o ynni dŵr byd-eang. Byddai hyn yn darparu pŵer digonol ar gyfer holl anghenion trydan Affrica Is-Sahara.

Ar hyn o bryd mae tua 40 o weithiau ynni dŵr ym Masn y Congo. Y mwyaf yw argaeau'r Inga, tua 200 cilomedr (120 milltir) i'r de-orllewin o Kinshasa. Lansiwyd y prosiect yn gynnar yn y 1970au. Galwodd y cynllun gwreiddiol am adeiladu pum argae a fyddai wedi bod â chynhwysedd cynhyrchu o 34,500 megawat. Hyd yma dim ond argaeau Inga I ac Inga II sydd wedi'u hadeiladu, gan gynhyrchu 1,776 MW. Mewn cymhariaeth, yn 2021 roedd fferm Gwynt y Môr, y Rhyl yn cynhyrchu 576 MW o ynni.

## Hanes naturiol 
Ffurfiodd cwrs presennol Afon Congo rhwng 1.5 a 2 filiwn o flynyddoedd BP, yn ystod y Pleistosen. Mae'n debygol bod llawer o lednentydd uchaf y Congo wedi'u ffurfio o fasnau afonydd cyfagos, gan gynnwys yr Uele ac Ubangi uchaf o'r system Chari ac Afon Chambeshi ochr yn ochr â nifer o isafonydd afon Kasai o system Zambezi. alongside a number of upper Kasai River tributaries

## Cyfeiriadau
Congo
Congo