open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amgueddfa Glowyr De Cymru

Amgueddfa am y diwydiant glo a'i weithlu ym maes glo De Cymru yw **Amgueddfa Glowyr De Cymru**. Mae wedi ei leoli yn Nghwm Cynon o fewn Parc Coedwig Afan, ger pentref bychan Cymer ym Mhort Talbot.

## Hanes 
Agorwyd yr amgueddfa, y cyntaf o'i fath yng Nghymru, yn Mehefin 1976. Roedd prif nodweddion yr amgueddfa ar y pryd yn cynnwys golygfa o fwthyn traddodiadol y glöwr ac arddangosfa yn cynnwys lluniau a dogfennau hanesyddol oedd yn adlewyrchu treftadaeth ddiwydiannol mwyngloddio yng Nghymru. Derbyniodd yr amgueddfa Wobr Tywysog Cymru yn 1976 a dwy flynedd yn ddiweddarach daeth yn uchel yng Ngwobrau Amgueddfa Treftadaeth Genedlaethol y Flwyddyn. Cafodd yr amgueddfa ganmoliaeth uchel gan yr Awdurdod Twristiaeth Brydeinig yn ei chystadleuaeth "Dewch i Brydain".

## Adnoddau a arddangosfeydd 
Fe ail-agorwyd yr amgueddfa yn 2008 ar ôl gwaith ail-adeiladu, ac mae'n cynnwys ailgread o dwnnel mewn pwll glo, sy'n dangos modelau o blant yn cropian drwy'r gwagle tanddaearol. Mae yna hefyd stabl realistig gyda glöwr, ei ferlyn ac ôl-gerbyd. Ceir arddangosfeydd allanol hefyd sy'n cynnwys siop gof, ystafell lamp gyda lampau Davy, olwyn pen pwll, injan halio a dram glo.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan South Wales Miners' Museum
*  Digging Up the Past : eitem am yr amgueddfa 
*  Proffil yr amgueddfa ar wefan Showcaves
*  Eitem BBC Wales am yr amgueddfa 

Categori:Port Talbot
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Ysbryd Perthynol (cerflun)

Mae **Ysbryd Perthynol** (en: *Kindred Spirits*) yn gerflun dur awyr agored mawr ym Mharc Bailic yn Midleton, Iwerddon, sy'n cofio haelioni Cenedl Choctaw, cenedl gynhenid Americanaidd, i bobl Iwerddon ar adeg *An Gorta Mór* .

## Cefndir
### Y Choctaw
Mae'r Choctaw yn bobl frodorol Americanaidd, yn wreiddiol o dde ddwyrain Unol Daleithiau America; Mississippi, Florida, Alabama, a Louisiana bellach. Ym 1831 gorfodwyd y Choctaw o'u tiroedd cynhenid i'r hyn a elwir bellach yn Oklahoma ar ymdaith a elwir yn *Llwybr Dagrau*. Gan newynu, rhewi a salwch ar y daith bu llawer ohonynt farw; o'r 21,000 Choctaw a ddechreuodd y daith, bu mwy na hanner farw o oerfel, diffyg maeth, a chlefyd.

### An Gorta Mór
Yng ngwanwyn 1845, dechreuodd y malltod tatws yn Iwerddon. Erbyn 1847, roedd llawer o drigolion Iwerddon wedi marw o lwgu. Dim ond tatws ganiataodd awdurdodau Prydain i'r Gwyddelod cadw at eu maeth eu hunain, allforiwyd holl gynnyrch arall y tir i Brydain a'i hymerodraeth. Pan fu'r cnwd tatws methu bu'r Gwyddelod marw. Collodd Iwerddon hanner ei boblogaeth trwy lwgu neu ymfudo.

(Prif erthygl Newyn Mawr Iwerddon)

### Haelioni'r Choctaw
Wedi eu cyffwrdd gan newyddion o newyn yn Iwerddon, casglodd grŵp o bobl Choctaw yn Oklahoma $170, (gwerth tua $4,300 / £3,000 yn 2016)  o'u hadnoddau prin a'i gyfrannu i elusen i gefnogi'r newynog. Efallai bod cydymdeimlad y brodorion Americanaidd yn deillio o gydnabod y tebygrwydd rhwng profiadau'r Gwyddelod a'r Choctaw. Yn sicr dyna farn y Choctaw gyfoes. Maent yn nodi bod y ddau grŵp yn ddioddefwyr o goncwest a arweiniodd at golli eiddo, mudo gorfodol, newyn torfol, alltud, ac atal diwylliannol (yn fwyaf nodedig lladd iaith brodorol).

## Y Cerflyn
Cafodd y cerflun ei greu gan Alex Pentek yn y Ffatri Cerflun Corc, a'i osod ym Mharc Bailic yn 2015.

Mae'r cerflun yn darlunio naw pluen eryr dur 20 troedfedd (6.1 m) o uchder wedi eu trefnu mewn cylch i gynrychioli powlen wag symbolaidd o'r newynog yn Iwerddon a'r plu eryr a ddefnyddir mewn defodau seremonïol Choctaw.
## Cyfeiriadau
Categori:Newyn
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Americanwyr Brodorol
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Cerfluniau
Rhian

Sant o'r 13g o Gymru oedd **Rhian** (Llydaweg: **Riana**) a roddodd ei enw i Lanrhian, Dyfed. Ceir carreg o'r enw 'Carreg Rhian' ar bwys y pentref. Dethlir ei ddydd mabsant ar 8 Mawrth.
bawd|260px|chwith|Carreg Rhian, Llanrhian.

Ceir hefyd sant o'r un enw a sillefir weithiau hefyd fel Rian a chysylltiadau gyda *Enez Vriad* (enw Llydaweg, sylwer ar y 'ri' yng nghanol yr enw; Ffrangeg: ''l'île de Bréhat''), Llydaw a brenin o'r Iwerddon, sef y Brenin Ri ac o bosib Ryan, sydd eto'n enw Celtaidd. 'Brenin bychan' yw'r ystyr, mae'n debyg, ac ystyr 'rhian' yn Gymraeg yw 'merch'. Ceir cymuned ac eglwys ar Ynys Bréhat yn Llydaw o'r enw **Sant-Rien** (Ffrangeg: Sant Adrien); yn 1181 *Sanctus Rihen* ('Sant Rion') oedd enw'r lle; 'Sant Drien' erbyn 1393 a Sant Adrien bellach.

## Gweler hefyd
*Sant Adrien

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Teyrnas Dyfed
Dydd Iau Dyrchafael

[bawd|*Christi Himmelfahrt* gan [:de:Gebhard Fugel|Gebhard Fugel, c. 1893]]
Gŵyl eciwmenaidd, Gristnogol yw **Dydd Iau Dyrchafael** neu **Ddifiau Dyrchafael** (sef 'dydd Iau y Dyrchafael') sy'n cyfeirio at gorff Crist yn codi o'r Ddaear i'r Nefoedd; fe'i seiliwyd ar adnod 1:3 yn yr Actau. Caiff yr ŵyl hon ei dathlu ar ddydd Iau, fel yr awgryma'r enw: ar y 40fed dydd o'r Pasg. Fe'i dethlir gan y rhan fwyaf o eglwysi Cristnogol ar y dydd hwn, ond mae rhai wedi'i symud i'r dydd Sul wedyn.

Cofnodwyd y term yn Gymraeg am y tro cyntaf gan Ieuan Deulwyn yn y 15g.

Dathlwyd yr ŵyl yn gynnar iawn gan yr Eglwys Fore, mor bell yn ôl â'r 4g. Mynnodd Awstin o Hippo yn y 5g mai ei tharddiad oedd yr Apostolion eu hunain, ac o'i ddisgrifiad gwyddys fod yr ŵyl wedi'i derbyn yn gyffredinol ac yn rhan bwysig ymhell cyn y 5g. Sonia'r saint John Chrysostom a Gregory o Nyssa - a 'Chyfansoddiad yr Apostolion' amdani'n aml.

Yng ngwledydd Prydain, mewn rhai mannau arferid cerdded (neu 'guro') ffiniau'r plwyf ar y dydd hwn (e.e. Eglwys *St Michael at the North Gate*, Rhydychen). Arferai'r plwyfolion gerdded y meini a ddangosai ymhle roedd ffin y plwyf, gan farcio pob carreg gyda sialc a tharo'r cerrig gyda ffyn. Yn y gorffennol, arferid taro bechgyn ifanc y plwyf yn hytrach na'r cerrig, fel rhybydd na ddylent adael y plwyf wrth chwilio am gariadon. Ceid seremoni debyg yn Llantrisant, ond yng Ngorffennaf y cynhelid hwnnw. Felly hefyd fannau eraill yng Nghymru.

## Mewn llenyddiaeth
Sgwennodd Saunders Lewis gerdd o'r enw *Difiau Dyrchafael*:

:Beth sydd ymlaen fore o Fai ar y bronnydd?
:Edrychwch arnynt, ar aur y banadl a’r euron
:A’r wenwisg loyw ar ysgwyddau’r ddraenen
:Ac emrallt astud y gwellt a’r lloi llonydd;

:Gwelwch ganhwyllbren y gastanwydden yn olau,
:Y perthi’n penlinio a’r lleian fedwen fud,
:Deunod y gog dros ust llathraid y ffrwd
:A’r rhith tarth yn gwyro o thuser y dolau:

:Dowch allan, ddynion, o’r tai cyngor cyn
:Gwasgar y cwning, dowch gyda’r wenci i weled
:Codi o’r ddaear afrlladen ddifrycheulyd
:A’r Tad yn cusanu’r Mab yn y gwlith gwyn.

::Saunders Lewis

Sgwennodd William Blake hefyd gerdd (Saesneg) yn 1794 o'r enw *Holy Thursday*.

## Gweler hefyd
*Dydd Iau Cablyd

## Cyfeiriadau
Categori:Y Pasg
Categori:Gwyliau Cristnogol
Heol Eglwys Fair/Heol Fawr

bawd|Map John Speed o Gaerdydd yn 1610, sy'n dangos Heol Fawr a Eglwys y Santes Fair

Mae **Heol Eglwys Fair** (Saesneg: *St Mary Street*) a **Heol Fawr** (Saesneg: *High Street*) yn un o brif strydoedd masnachol yn Ardal y Castell yng nghanol Caerdydd, sy'n arwain o'r gogledd i'r de drwy ganol y ddinas. Mae Heol Fawr yn dechrau ar gyffordd Stryd y Castell ar yr A4161 ac yn gorffen ar gyffordd Stryd yr Eglwys a Stryd y Cei, lle mae Heol Eglwys Fair yn cychwyn cyn dirwyn i ben ar y gylchfan yn Sgwâr Callaghan ar yr A4160.

## Hanes 
Enwyd Heol Eglwys Fair ar ôl Eglwys y Santes Fair o'r 11g, a oedd yr eglwys fwyaf yng Nghaerdydd nes iddo gael ei ddinistrio gan lifogydd Môr Hafren yn 1607.

Heddiw mae'r stryd yn gartref i sawl bar, clwb nos a thŷ bwyta ynghyd â changhennau sawl prif fanc. Hefyd yn wynebu'r stryd mae siop adrannol Howells, sy'n estyn o ychydig heibio Marchnad Caerdydd i gornel Heol Wharton.

Ers Awst 2007 mae'r stryd wedi bod ar gau i gerbydau preifat a dim ond bysus a thacsis sy'n cael mynediad llawn i'r stryd gyfan. Fel arfer mae'r stryd ar gau yn gyfan gwbl i draffig ar nosweithiau Gwener a Sadwrn, i ganiatáu'r llif o bobl o'r clybiau nos a'r tafarndai sydd yn y stryd i glirio. Mae'r Prince of Wales (tafarn J D Wetherspoon) yn broblem benodol, oherwydd y nifer uchel o bobl sy'n gallu mynd i'r dafarn a blaen yr adeilad ar Stryd Wood (sydd ar agor i drafnidiaeth). Ar ben gogleddol y stryd mae Stryd y Castell, lle mae Castell Caerdydd. I'r de mae Gorsaf Caerdydd Canolog.

## Adeiladau nodedig o'r gorffennol a'r presennol 
### Adeiladau presennol 
* House of Fraser, siop adrannol Howells cyn hynny
* Marchnad Caerdydd
* Tŷ Hodge  
* Theatr Tywysog Cymru (nawr yn dafarn)
* Arcêd Heol Fawr
* Arcêd Morgan
* Arcêd y Frenhines

### Adeiladau wedi eu dymchwel 
* Neuadd y Dref Caerdydd
* Carchar Caerdydd, nawr yn safle Marchnad Caerdydd
* Siop adrannol David Morgan
* Llyfrgell Rhydd Caerdydd, ger mynedfa Heol Eglwys Fair i Arcêd y Frenhines
* Adeilad yr YMCA

## Oriel

St Mary Street, Cardiff c1920s.jpg|Llun wedi ei gymryd yn y 1920au
St Mary Street, Cardiff.jpg|Llun wedi ei gymryd yn 2010

Cardiff old town hall, Glamorganshire.jpeg|Neuadd y Dref Caerdydd(dymchwelwyd 1861)
Howells (department store) 001.jpg|Howells (nawr House of Fraser)
Market Buildings, Cardiff.JPG|Marchnad Caerdydd
Prince of Wales Theatre Cardiff St Mary St facade B.jpg|Theatr Tywysog Cymru
Royal Arcade Cardiff (16990138939).jpg|Arcêd y Frenhines

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 'Changing landscapes: Improving St Mary Street and High Street'

Categori:Strydoedd Caerdydd
Spillers Records

**Spillers Records** neu **Recordiau Spillers**, a sefydlwyd yn 1894, yw'r siop recordiau hynaf yn y byd, ac wedi ei leoli yng Nghaerdydd. Yn ogystal â gwerthu cerddoriaeth mae'r siop yn brif leoliad ar gyfer gwerthu tocynnau i gyngherddau cerddoriaeth amgen.

## Hanes cynnar
Sefydlwyd Spillers yn 1894 gan Henry Spiller yn ei leoliad gwreiddiol yn Arcêd y Frenhines, lle'r oedd y siop yn arbenigo mewn gwerthu ffonograffau, silindrau cwyr a disgiau sielac. Yn y 1920au cynnar, pasiodd Spiller reolaeth o'r busnes i'w fab Edward a gyda chefnogaeth yr arweinydd band a chanwr acordion poblogaidd Joe Gregory, gwerthwyd offerynnau yn ogystal â cherddoriaeth ar record. Yn y 1940au symudodd Henry'r siop rownd y gornel i adeilad mwy ar yr Aes.

## Perchnogaeth newydd
Yn y 1970au roedd Nick Todd yn DJ a chwsmer rheolaidd yn y siop a daeth yn rheolwr y siop yn Ionawr 1975 cyn prynu'r busnes yn 1986. Yn 2006 roedd Todd yn bwriadu gwerthu'r busnes fel rhan o setliad ar ôl ysgaru. Ar yr un pryd roedd ardal yr Aes yn cael ei ail-ddatblygu a roedd landlord safle'r siop, Helical Bar am gynyddu rhent yr adeilad. Cychwynnwyd ymgyrch leol i achub y siop, yn cynnwys deiseb gan Owen John Thomas (Aelod Cynulliad dros Ranbarth De Cymru ar y pryd), a fe'i cefnogwyd gan aelodau o Gynulliad Cenedlaethol Cymru, y Manic Street Preachers a Columbia Records.

Yn Rhagfyr 2009 daeth les y siop i ben unwaith eto a roedd perchennog yr adeilad yn gofyn am godiad rhent. Gan nad oedd y siop yn gallu fforddio talu y rhent uwch, fe roddwyd cyfnod o 6 mis i'r siop ddod o hyd i leoliad newydd. Caewyd yr hen siop yn Mehefin 2010 ac yn Gorffennaf, symudodd Spillers i safle newydd yn Arcêd Morgan gerllaw, am gyfnod prawf i ddechrau i gael gweld os fyddai'n llwyddiannus. Fe basiodd Nick yr awenau i'w ferch Ashli sydd nawr yn berchen y busnes ynghyd a'i chwaer Grace.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol  
* Spillers ar Myspace
* Erthygl yn y Guardian am Spillers

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau 1894
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Dylid edrych ar y rhestr hon fel rhestr ar waith, anorffenedig! Nodir pob person sydd yn y Bywgraffiadur Cymreig Arlein. Pan nodir eu dyddiad a'u man geni cant eu hychwanegu'n otomatig i'r Rhestr Cymry ar Wici. Ceir rhestr o ferched yn unig hefyd.

Cofiwch - er mwyn ei golygu, ewch i Wicidata. Gellir ychwanegu colofnau eraill e.e. oedran yn marw, cyfesurynnau (xy) lleoliad geni/marw, enw cyntaf a chyfenw, disgrifiad... Mae'r enw sydd mewn *Italig* yn eich harwain i Wicidata.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1648 ?dummy0 
. } 
|wdq=.
|sort=P569
|section=31
|columns=number:#,label:enw,P18,description:disgrifiad,P569,P570,P19:man geni,P119:man claddu,P21:gwr/ben
}}

## barwnigiaeth 
## bod dynol 
## bod dynol a all fod yn chwedlonol 
## teulu 
## teulu o uchelwyr 
## Misc 


Pobl
Cymru
Rhestr o Aelodau Seneddol Plaid Cymru

Dyma restr o **Aelodau Seneddol Plaid Cymru**. Mae'n cynnwys pob Aelod Seneddol i'w ethol i Dŷ'r Cyffredin yn cynrychioli Plaid Cymru. Nid yw Aelodau'r Cynulliad na Senedd Ewrop yn cael eu rhestru.

*Cynog Dafis, Ceredigion, 1992-2000
*Ann Davies, Caerfyrddin, 2024 - presennol
*Jonathan Edwards, Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, 2010-2024
*Dafydd Elis-Thomas, Meirionnydd, 1974-83; Meirionnydd Nant Conwy, 1983-92
*Gwynfor Evans, Caerfyrddin, 1966-70, 1974-9
*Ieuan Wyn Jones, Ynys Môn, 1987-2001
*Ben Lake, Ceredigion, 2017-2024; Ceredigion Preseli, 2024-presennol
*Elfyn Llwyd, Meirionnydd Nant Conwy, 1992-2010; Dwyfor Meirionnydd, 2010-15
*Llinos Medi, Ynys Môn, 2024-presennol
*Adam Price, Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, 2001-10
*Liz Saville-Roberts, Dwyfor Meirionnydd, 2015-presennol
*Simon Thomas, Ceredigion, 2000-2005
*Dafydd Wigley, Caernarfon, 1974-2001
*Hywel Williams, Caernarfon, 2001-10, Arfon, 2010-2024

## Cyfeiriadau
Rhestr o bobl a anwyd yng Ngweriniaeth Iwerddon

### Gweriniaeth Iwerddon
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?yob ?yod WHERE {
?item wdt:P19 ?pob .
?pob wdt:P131* wd:Q27. 
OPTIONAL { ?item wdt:P569 ?dob. BIND(YEAR(?dob) as ?yob) }
OPTIONAL { ?item wdt:P570 ?dod. BIND(YEAR(?dod) as ?yod) }
. }
LIMIT 3000
|wdq=.
|sort=569
|section=31
|links=
|columns=number:#,P18,label:enw,description:digrifiad,?yob:dyddiad geni,?yod:dyddiad marw,P19
}}

## bod dynol 
## ceffyl 
## Misc 
## Gweler hefyd
*Rhestr o bobl a anwyd yng Ngogledd Iwerddon
*Rhestr o feirdd Gwyddelig



Iwerddon
Chwarren boer

[bawd|280px|Y tri math o chwarennau poer: 1. [Parotid 2. Chwaren  isfantol 3. Chwaren isdafodol.]]
bawd|280px|
Mae'r **chwarennau poer** mewn mamaliaid yn chwarennau ecsocrin h.y. mae ganddynt ddwythelli cludo hylif, sef y poer. Maen nhw hefyd yn secretu amylas, sef ensym dreuliol sy'n torri starts i lawr yn maltos a glwcos. Mewn pobol, a rhai anifeiliaid eraill, y secretiad yw alffa-amylas, a gaiff ei adnabod hefyd dan yr enw *ptyalin*.

## Anifeiliaid eraill
Mae chwarennau rhai anifeiliaid wedi'u haddasu, drwy esblygiad, i gynhyrchu proteinau; ceir amylas poerol yn y rhan fwyaf o adar a mamaliaid (gan gynnwys bodau dynol). Math o chwarennau poer wedi'u haddasu sydd gan y neidr i gynhyrchu gwenwyn, ac felly hefyd yr 'anghenfil Gila' a'r chwistlen (neu'r *Sorex araneus*).

Ond mewn anifeiliaid fel pryfaid, caiff y chwarennau poer eu defnyddio i gynhyrchu proteinau allweddol fel sidan neu lud, ac mae'r chwarennau'n cynnwys cromosomau polyten sydd wedi bod yn hynod o ddefnyddiol o fewn maes ymchwil i geneteg.

## Gweler hefyd
*Chwarren barotid

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:System dreulio
Taflod

bawd|Taflod, gan amlygu'r torws taflodol (*torus palatinus*)
:''Gofal: Erthygl am anatomeg to'r ceg yw hon; am 'daflod' i gysgu ynddo, gweler llofft stabl.'' 
**Taflod y genau** (neu **daflod** ar ben ei hun, fel arfer; lluosog: **taflodydd y genau**) yw to ceg bod dynol ac anifeiliaid eraill. Dyma'r hyn sy'n sy’n gwahanu ceudod y geg oddi wrth geudod y ffroenau. 
Ceir strwythur tebyg mewn crocodeilod a'u tebyg, ond mewn anifeiliaid pedwartroed, fel arfer, nid yw'r ddau geudod yn gwbwl ar wahân. Mae dwy ran i'r daflod: y rhan flaen ('taflod galed') a'r rhan gefn ('taflod feddal' neu 'felwm').

Cofnodwyd y gair (yn yr ystyr anatomegol yma) am y tro cyntaf oddeutu 1566: *lladdiad garan y brathū a chyllell yn haflod y genay*.

Mae'r nerf genol (sy'n gangen o'r nerf  deircainc (*trigeminal nerve*) yn sicrhau teimlad yn y daflod. Mewn baban newyddanedig, mae'r daflod galed wedi'i ffurfio'n llawn; os nad, yna ceir taflod hollt. Gall y daflod (mewn cydweithrediad â rhannau eraill o'r geg) ffurfio sain, yn enwedig cytseiniaid e.e. seiniau felig, seiniau taflodol, taflodoliadau a seiniau wfwlaidd.

## Gweler hefyd
*Taflod hollt (*cleft palate*)

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg ddynol
Categori:System dreulio
Gwesty'r Hilton, Caerdydd

Gwesty Hilton yng nghanol dinas Caerdydd yw **Hilton Caerdydd** . Mae wedi ei leoli ychydig i'r de o Neuadd y Ddinas, Caerdydd, ac yn edrych dros Gastell Caerdydd.

## Hanes 
Adeiladwyd yr adeilad yn wreiddiol yn 1947 fel pencadlys rhanbarthol Cwmni Yswiriant Prudential, gyda seilwaith o ffrâm dur wedi ei wynebu gyda charreg Portland. Ar ôl i'r cwmni symud i swyddfa newydd yn 1994, fe roddwyd yr adeilad ar werth, ac fe brynwyd y les gan Westai'r Hilton yn 1997. Mae yna atriwm gyda tho gwydr sy'n ganolbwynt o'r tu allan a'r tu fewn, yn rhoi mynediad i ystafell ddawnsio oedd y mwyaf yn y ddinas, ar y pryd. er agorwyd Gwesty a Sba Dewi Sant yn 2000, yr unig westy pum seren yng Nghymru. Mae'r gwesty yn cynnwys y bwyty *Razzi* a gan ei fod mor agos i Stadiwm y Mileniwm, mae wedi bod yn llety i rai o'r timau sydd wedi chwarae yno, gan gynnwys tîm rygbi Seland Newydd yn 2007.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Hilton
Categori:Sefydliadau 1947
Rhestr o Aelodau Seneddol Plaid Genedlaethol yr Alban

Dyma restr o **Aelodau Seneddol Plaid Genedlaethol yr Alban**. Mae'n cynnwys pob Aelod Seneddol i'w ethol i Dŷ'r Cyffredin i gynrychioli Plaid Genedlaethol yr Alban. Nid yw Aelodau Senedd yr Alban na Senedd Ewrop yn cael eu rhestru.

1 Etholwyd dros y Blaid Lafur.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban
Gwesty'r Copthorne, Caerdydd

Gwesty pedwar seren (pum seren yn flaenorol) yw '''Gwesty'r Copthorne'* (*Saesneg'': Copthorne Hotel Cardiff-Caerdydd)yng Nghroes Cwrlwys, maestref ddwyreiniol o Gaerdydd, prifddinas Cymru.

Gweithredir y gwesty gan gwmni Millennium & Copthorne. Mae wedi ei leoli ger trosglwyddydd Wenfo, oddi ar ffordd yr A4050 ger cylchfan Croes Cwrlwys (sy'n cysylltu'r A48 a'r A4232).

Mae gan y gwesty 135 ystafell wely a phwll nofio, ystafell ager, sawna, trobwll a champfa. Fe'i hadeiladwyd yn 1993 ac mae llyn o flaen y gwesty - yn wreiddiol adeiladwyd twmpath o'i flaen i guddio'r llyn o olwg y ffordd.

Y gwesty oedd un o'r datblygiadau cyntaf ar safle Croes Cwrlwys yn ystod ffyniant y safle drwy'r 1990au. Erbyn heddiw mae'r gwesty wedi ei amgylchynu gan nifer o siopau manwerthu.

Roedd y gwesty yn y newyddion yn y 2000au cynnar ar ôl i ddau westai farw o glefyd y llengfilwyr, a achoswyd gan leithydd wedi ei osod yn anghywir. Dirwyd y gwesty £40,000 ar ben costau o £15,000.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Copthorne
Categori:Sefydliadau 1993
Gwesty'r Marriott, Caerdydd

Gwesty pedwar seren yw '''Gwesty'r Marriott Caerdydd'* (*Saesneg'': Cardiff Marriott Hotel), yn rhan ddeheuol yr Aes yng nghanol Caerdydd, prifddinas Cymru. Mae'n agos i Lyfrgell Ganolog Caerdydd a Neuadd Dewi Sant.

Agorwyd y gwesty yn 1986 fel gwesty Holiday Inn, a gwerthwyd y gwesty yn 1990 i Grŵp InterContinental Hotels gan ddod yn westy Marriott. Fe adnewyddwyd y gwesty yn 2008, gan gynnwys adeiladu maes parcio aml-lawr, am fod rhan o'r hen faes parcio wedi ei werthu i wneud lle i Lyfrgell Ganolog newydd fel rhan o ddatblygiad Dewi Sant 2.

dim|bawd|Gwesty'r Marriot yn cynnwys y maes parcio aml-lawr

## Cyfeiriadau 
Marriott
Categori:Sefydliadau 1986
Tŵr y Brifddinas, Caerdydd

Adeilad uchel yng nghanol Caerdydd yw **Tŵr y Brifddinas **(Saesneg: *Capital Tower*) a oedd unwaith yn adeilad uchaf Cymru, hyd 12 Medi 2008 pan orffennwyd adeilad Tŵr Meridian yn Abertawe. Uchder Tŵr y Brifddinas yw  i'r to, sydd ychydig yn uwch na Tŷ'r Stadiwm, sy'n sefyll  i'r to, er bod cynnwys yr antena yn rhoi uchder pinacl o .

Adeiladwyd sylfeini'r adeilad ar adfeilion y priordy o'r 12g, y darn helaeth ohono wedi sefyll hyd 1955. Fe gliriwyd yr adfail yn llwyr er mwyn adeiladu'r tŵr, ond mae'n debyg na fyddai hyn wedi ei ganiatáu o dan reolau cynllunio modern. Fe'i cwblhawyd yn 1967 gan ddarparu  o arwynebedd llawr, a'i enw gwreiddiol oedd Pearl House (ar ôl tenant gwreiddiol yr adeilad, cwmni yswiriant Pearl).

Yn wreiddiol, adeiladwyd canolfan swyddi, llyfr siopau a galerïau ar y lloriau gwaelod, ond yn 1998 fe'i disodlwyd gan nifer o ddatblygiadau newydd yn cynnwys bariau, tai bwyta ac fe ail-orchuddiwyd y maes parcio aml-lawr. Ar yr un pryd, fe ailenwyd y tŵr i'w enw presennol, Tŵr y Brifddinas. Un o brif denantiaid yr adeilad ers y 1990au cynnar oedd cwmni yswiriant Admiral gyda dros hanner y lloriau, ond erbyn hyn maen nhw wedi adeiladu swyddfa newydd pwrpasol gerllaw, Tŷ Admiral.

Ar 25 Tachwedd 2002, fe werthwyd yr adeilad am £17.4 miliwn gan Aberdeen Property Investors i'r Raven Group. Yn Awst 2012, fe wnaeth DTZ sicrhau gwerthu Tŵr y Brifddinas a Tŷ'r Brodyr am £12.35 miliwn i'r Topland Group.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Nendyrau yng Nghymru
Fanny Mary Katherine Bulkeley-Owen

Hanesydd, hynafieithydd o Gymru a llenor yn yr iaith Saesneg oedd **Fanny Mary Katherine Bulkeley-Owen** (1845 – 25 Tachwedd 1927). Hi oedd unig ferch John Ralph Ormsby-Gore, Barwn 1af Harlech a Sarah Tyrell (1816 - 1876).

Priododd yr Anrhydeddus Lloyd Kenyon (m. 1865) yn gyntaf yn 1863 a chawsant fab o'r enw Lloyd Tyrell-Kenyon (5 Gorffennaf 1864 - 30 Tachwedd 1927) a ddaeth yn 4ydd barwn Kenyon, gan ddilyn ei daid yn y farwniaeth. Priododd Fanny eilwaith yn 1880 gyda'r Parch. Thomas Mainwaring Bulkeley-Owen o Tedsmore, West Felton (m. 1910).

Roedd ganddi ddiddordeb mawr yn ei theulu, yr ardal ac mewn mudiadau Cymreig, yn enwedig rhai diwylliannol a'i henw barddol oedd "Gwenrhian Gwynedd". Yn 1927 cyhoeddodd lyfr ar hanes plwyf Selatyn a oedd yn cynnwys Brogyntyn sef cartref ei thad. Ysgrifennodd hefyd femorandwm manwl i'r Comisiwn Tir yn 1894, sef hanes y Maelor Saesneg. Bu farw yn yr Amwythig ar 25 Tachwedd 1927.

Priododd ei mab Lloyd ferch o'r enw Gwladys Julia Howard.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Gwesty a Sba Dewi Sant

Gwesty pum seren yng Nghaerdydd yw **Gwesty a Sba Dewi Sant** (*Saesneg*: St David's Hotel & Spa), ychydig oddi ar ffordd yr A4232, ac yn agos i orsaf reilffordd Bae Caerdydd.

## Hanes 
Hwn oedd y gwesty pum seren cyntaf yng Nghymru, ac mae gan yr adeilad gyntedd uchel a tho sy'n ymdebygu hwyl cwch i adlewyrchu ei leoliad wrth ochr y bae. Mae'r gwesty ar lannau Bae Caerdydd gyda golygfeydd dros Gei'r Forforwyn a Morglawdd Bae Caerdydd.

Perchennog gwreiddiol y gwesty oedd grŵp Gwestai Rocco Forte. Fe'i prynwyd gan Grŵp Principal Hayle yn 2007.

## Llety 
Mae 142 o stafelloedd ar gael i westai yn cynnwys rhai sengl, dwbl a swît. Gall y gwestai fwyta yn Tides Bar and Grill, sy'n gweini bwyd o Gymru.

Mae gan y gwesty wyth ystafell gyfarfod sy'n dal hyd at 40 bobl yr un. Mae gan ystafell Dylan Thomas le i eistedd uchafswm o 270 ac ystafell Roald Dahl yn dal hyd at 200.

## Adnoddau 
Mae Spa Dewi Sant yn cynnig therapi thalasso ynghyd â thriniaethau holistaidd ac aromatherapi. Mae'r adnoddau yn cynnwys pwll nofio, pyllau hydrotherapi a champfa.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Dewi Sant
Categori:Sefydliadau 1999
Categori:Tre-biwt
Ffracsiwn

bawd|260px|Cylch wedi'i dorri'n ddarnau llai. Mae 1/4 a 3/4 yn ffracsiynau.
Mae **ffracsiwn** (lluosog: **ffracsiynau**) yn ddull mathemategol o rannu rhywbeth i ddarnau llai, neu ddisgrifio'r rhannau hynny. Daw'r gair o'r Lladin *fractus* sef 'torri rhywbeth yn rannau llai', er enghraifft, mae'r diagram ar y dde yn dangos cylch (cacen efallai), sydd wedi'i dorri'n ddwy ran: chwarter (1/4) a thri-chwarter (3/4). Rhan o rywbeth mwy, felly, yw ffracsiwn.

Mae ffracsiwn syml (er enghraifft: \tfrac{1}{4}) yn cynnwys rhifiadur uwchben y linell (1) ac enwadur o dan y linell (4).

Ceir gwahanol fathau o ffracsiynau:
*ffracsiwn bondrwm - *proper fraction*
*ffracsiwn cyffredineg - *common fraction*
*ffracsiwn pendrwm - *improper fraction*
*ffracsiwn degol - *decimal fraction*
*ffracsiwn cynrychiadoleg - *representative fraction*
*ffracsiynau cywerth - *equivalent fractions*

Defnyddir rhifiaduron ac enwaduron hefyd mewn ffracsiynau cyfansawdd a ffracsiynau cymhleth. Y rhifiadur yw'r nifer o rannau (a phob un yr un faint). Mae'r rhif isod (yr enwadur) yn cynrychioli sawl rhan sydd i gyd. Gellir mynegi pob ffracsiwn mewn geiriau yn ogystal ê rhifau ee:
:\tfrac{1}{4} = "chwarter", "un chwarter" neu "un allan o bedwar"

:\tfrac{1}{2} = "hanner" neu "un allan o ddau"

:\tfrac{2}{4} = "dau chwarter" neu "dau allan o bedwar"

:\tfrac{1}{4} = "tri chwarter" neu "tri allan o bedwar"

:\tfrac{1}{10} = "un degfed" neu "un allan o ddeg"

Ni all yr enwadur fod yn sero. Gellir cyfri ffracsiynau drwy eu hadio, eu tynnu, eu lluosi neu eu rhannu. Er enghraift, gellir dweud fod chwarter a thri-chwarter yn gwneud un cyfan mewn ffordd mathemategol, cynrychioladol: \tfrac{1}{4} + \tfrac{3}{4} = 1. Symbol ydy'r un o unrhyw beth ee gall fod yn gacen, yn fferm, yn fag o fferins ayb.

Mewn mathemateg, mae'r set o rifau a fynegir fel a/b yn cael ei alw'n rhif cymarebol, a chaiff ei fynegi gan y symbol **Q**, sef *quotient* (Cymraeg: 'cyniferydd').

## Ffracsiynau degol a dulliau eraill o gofnodi
Ceir dulliau eraill o gofnodi rhaniadau mathemategol, heb ddefnyddio rhifiaduron ac enwaduron, sef y dull degol (0.01) y dull canran (1%) a'r dull negydd (−2) - ac mae pob un o'r tri hyn yn hafal i un canfed (1/100).

Defnyddir ffracsiynau i gynrychioli cymhareb (sut mae dau swm yn perthyn i'w gilydd) a rhannu (mathemategol).
Fel hyn, mae'r ffracsiwn ¾ hefyd yn cynrychioli y gymhareb 3:4 ("tri i bedwar", sef cymhareb y rhan i'r cyfan) a'r rhaniadn 3 ÷ 4 ("tri wedi'i rannu gyda pedwar).

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemateg
Peak Rail

Mae **Peak Rail** yn Rheilffordd treftadaeth pedair milltir a hanner o hyd, rhwng Rowsley a Matlock, ac o led safonol, yn Swydd Derby.

## Hanes
Mae'n rhan o'r hen brif lein Rheilffordd y Midland o Lundain i Fanceinion. Adeiladwyd y lein yn y 1869au, a chaewyd hi ym 1968]].

## Ailagor
Ffurfiwyd cymdeithas gadwriaeth ym 1975, ac agorwyd canolfan yng ngorsaf reilffordd Buxton efo 300 llath o gledrau. Roedd ymdrechion i ymestyn y lein yn aflwyddiannus, ond cafwyd caniatâd ym 1988 i ailagor y lein rhwng Darley Dale a Matlock.

Dechreuodd gwasanaeth ym mis Rhagfyr 1991, ar filltir o drac yn ymyl Darley Dale. Agorwyd gorsaf ddros dro ym Matlock erbyn Mai 1992, ac agorwyd darn arall i Ne Rowsley ym 1996. Erbyn hyn, mae'r lein yn cyrraedd Gorsaf reilffordd Matlock, sy'n rhoi cysylltiad i'r rheilffyrdd cenedlaethol.

bawd|dim|300px

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Peak Rail

Categori:Cludiant yn Swydd Derby
Peak Rail
Peak Rail
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Gwesty'r Angel, Caerdydd

Gwesty yw '''Gwesty'r Angel''' mewn lleoliad amlwg ar gornel Stryd y Castell/Heol y Porth yng nghanol Caerdydd. Am ran helaeth o'i fodolaeth roedd yn un o brif westai'r ddinas, wedi ei ymweld gan enwogion a phrif weinidogion.

## Hanes 
Honnir fod Gwesty'r Angel wedi bodoli yng Nghaerdydd ers 1666 ond mae'n sicr ei fod yno ers yr 18g mewn lleoliad gyferbyn porth Castell Caerdydd ar stryd oedd a'r enw Stryd yr Angel bryd hynny, a ddim yn bell o'i leoliad presennol. O tua 1782 roedd yn cael ei redeg gan John Bradley, o deulu oedd wedi gwneud eu harian o rasio ceffylau. Roedd Bradley yn bostfeistr a chludwr post i Gaerdydd. Gwesty'r Angel oedd pen daith coets y post dyddiol o Lundain a Bryste. Roedd wedi ei addurno, dodrefnu ac yn barod am westai erbyn Gorffennaf 1883. Dyluniwyd logo'r gwesty newydd, a ddefnyddiwyd ar arwyddion a'r llestri, gan Marcwis Bute, yn cyfeirio at y ddau westy blaenorol drwy gyfuno angel yn dal  arfbais Caerdydd.

Parhaodd y Gwesty'r Angel newydd yn lety pwysig i wleidyddion ac enwogion, yn cynnwys Greta Garbo, y Beatles

## 21ain ganrif 
Yn y 1990au a'r 2000au daeth Gwesty'r Angel yn llety llai pwysig wrth i nifer o westai modern gael eu hadeiladu yng nghanol y ddinas a Bae Caerdydd. Fe'i hadnewyddwyd yn 2000.

Mae'r gwesty yn rhan o gwmni The Hotel Collection (Puma Hotels Collection/Barcelo Hotels ynghynt). Mae ganddo 102 stafell wely.

## Cyfeiriadau 
Angel
Injan

[bawd|280px|[Peiriant tanio mewnol V6  o gar Mercedes.]]

bawd|Animeiddiad o'r injan 4-stroc:
1. Mewnsugnad (tanwydd i fewn)
2. Cywasgiad
3. Tanio (llosgir y tanwydd)
4. Allyrru (*exhaust*)

Peiriant ydy **injan** a gynlluniwyd er mwyn trawsnewid un math o ynni yn ynni mecanyddol, symudol. Mae'r injan, fel arfer, yn llosgi tanwydd er mwyn creu gwres, sydd yn ei dro'n creu grym symudol. Mae'r motor trydan yn fath o injan yn yr ystyr ei fod yn trawsnewid ynni trydanol yn symudiad mecanyddol. Gellir dweud, felly, fod y tegan a weindir ei sbring yn fath o injan, gan fod un math o ynni'n cael ei drawsnewid yn fath arall. Felly hefyd, mewn bioleg, gellir dweud mai injan ar ryw ystyr ydyw'r miosin yn y cyhyrau sy'n defnyddio ynni cemegol i greu egni, ac yna symudiad.

Yn y Gymraeg, fodd bynnag, mae'r gair 'injan' fel arfer yn cyfeirio at fath arbennig o beiriant sy'n defnyddio tanwydd i greu symudiad e.e. injan car, injan stêm, injan ddyrnu neu injan wnïo. Cofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn 1757 fel bathiad amrwd o'r Saesneg gan rai o deulu Morysiaid Môn: *engine ddŵr ag engine wynt* ac yna gan Wiliam Williams, Pantycelyn yn 1762-79 (P 321): *Hwy a oddefasant y Rhufeiniaid i osod i fynu eu hengins ar ddydd Sabbath*. Ar y llaw arall, gair modern iawn ydy *motor* neu 'fodur' na fathwyd tan 1909. Gellir dweud fod 'injan' a 'motor' yn ddau 'beiriant'. Mae'r gair 'injan' yn tarddu o'r Lladin *ingenium*.

## Y Chwyldro Diwydiannol
Injan stêm James Watt oedd un o'r peiriannau cyntaf i ddefnyddio stêm (neu "ager|") ychydig uwch na gwasgedd atmosfferig i yrru piston, mewn gwactod rhanol. Datblygodd Watt yr injan rhwng 1763 AC 1775 a defnyddiwyd ei gynllun gan lawer o ddyfeiswyr ar ei ôl. Fe'i defnyddiwyd gan ffatrioedd ac yna ar reilffyrdd. Dyma fan cychwyn yr injan.

Ychydig wedyn, yn 1807, yn Ffrainc datblygwyd y peiriant tanio mewnol gan ddyn o'r enw 'de Rivaz' ac erbyn 1853-57 dyfeisiwyd a chofrestrwyd breinlen (neu 'batent') gan Eugenio Barsanti a Felice Matteucci yr injan 4-cylch.

## Ceir
Karl Benz a greodd y car masnachol llwyddiannus cyntaf, a daeth creu injan ysgafn, cyflym yn dipyn o her! Defnyddiwyd injans 4-stroc Otto ar gyfer injans petrol ceir gan fwyaf ac injans disl, hynod o ddarbodus o ran milltiroedd-y-galwyn, ar gyfer faniau, bysiau a loriau.

Yn 1896 cofrestrodd Karl Benz  freinlen ar ei gynllun o injan gyda'r pistonau wedi'u gosod yn llorwedd. Dyma'r math a oedd yn gyrru'r *Volkswagen Beetle* tan yn ddiweddar - a rhai ceir Porsche, Subaru ac awyrennau.

## Gweler hefyd
*Injan stêm
*Injan wnio

## Cyfeiriadau
Categori:Peirianneg
Banc Cymru

Mae **Banc Cymru** (Saesneg: *Bank of Wales*) yn adran fasnachol o Fanc yr Alban plc sy'n darparu cynnyrch cynilo drwy is-gwmnïau yswiriant bywyd.

## Hanes 
Sefydlwyd Banc Cymru gan Syr Julian Hodge ar 30 Hydref 1972. Roedd y cwmni yn darparu gwasanaethau bancio masnachol i gwmnïau bach a canolig yng Nghymru.
bawd|chwith

O'r dechrau roedd Sir Julian Hodge am enwi'r cwmni yn Banc Cymru ond yn dilyn gwrthwynebiad gan Gofrestr y Cwmnïau a Banc Lloegr oedd yn honni y gallai'r enw awgrymu banc canolog, penderfynwyd cyfaddawdu gyda'r enw *Banc Masnachol Cymru *(Saesneg: *Commercial Bank of Wales*).

Yn Rhagfyr 2014 cyhoeddodd Grŵp Bancio Lloyds ei fod am ail-sefydlu Banc Cymru fel darparwr cynilion.

## Gweler hefyd 
* Banc Julian Hodge
* Sir Alun Talfan Davies - cyn Gadeirydd
* Is-iarll Tonypandy - Cadeirydd 1985-1991 
* James Callaghan - cyn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig ac un o gyfarwyddwyr anweithredol y Banc

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Banc Cymru 
* Erthygl Wales Online
* Sefydliad Materion Cymreig 

Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Economi Cymru
Categori:Lloyds Banking Group
Categori:Sefydliadau 1971
Rheilffordd Midland (Butterley)

|}
bawd|260px

Mae **Rheilffordd Midland – Butterley** yn rheilffordd dreftadaeth yn Swydd Derby. Mae'r lein yn 3.5 milltir o hyd ac o led safonol rhwng Butterley a Chyffordd Swanwick, lle maeAmgueddfa Matthew Kirtley. Mae hefyd rheilffordd led 2 droedfedd ar yr un safle.

Crëwyd y Rheilffordd Midland ym 1844 gan uno Rheilffordd Siroedd y Canolbarth, Rheilffordd Gogledd Midland a Rheilffordd Birmingham a Chyffordd Derby.

Dechreuwyd prosiect i ddathlu'r rheilffordd ym 1969, a dewiswyd lein rhwng Ambergate a Pye Bridge a chauwyd ar 23 Rhagfyr 1968. Roedd y cledrau i gyd wedi mynd. Symudwyd ac ailadeiladwyd adeilad o Whitwell a dechreuodd gwasanaeth ar filltir o drac ar 22 Awst 1981. Estynnwyd y lein yn raddol i Ironville, Hammersmith a Riddings. Adeiladwyd gorsafoedd newydd yn Swanwick a Hammersmith.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Cludiant yn Swydd Derby
Midland Butterley
Midland Butterley
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Gwasgwr hydrolig

bawd|Gwasgwr hydrolig - 400T
Dyfais ydyw'r **gwasgwr hydrolig** sy'n defnyddio silindr hydrolig i gynhyrchu egni drwy wasgedd, ac yn aml symudiad cryf yn dilyn hynny. Mae'n defnyddio lifer mecanyddol (a gaiff ei adnabod fel "Gwasgwr Bramah").
bawd|200px|chwith|Egwyddor cymhareb egni hydrolig.
Mae'r gwasgwr hydrolig yn ddibynnol ar Egwyddor Pascal: mae'r grym y gwasgedd drwy'r holl system caeedig yn gyson. Hynny yw, mae'r gwasgedd ar hylif sydd wedi'i gyfyngu yn cael ei drosglwyddo heb ei leihau, ac yn gweithredu gyda grym cyfartal ar ardal gyfartal, 90 gradd i fur y cynhwysydd.

Un rhan o'r system hon yw'r piston, sydd yma'n gweithredu fel pwmp, gyda grym mecanyddol bychan yn gweithio ar arwynebedd bychan. Y rhan arall yw'r piston gydag arwynebedd mwy, sy'n cynhyrchu grym mecanyddol mwy, a chyfatebol.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau o Loegr
Categori:Mecaneg
Peirianneg gemegol

Cangen o wyddoniaeth o fewn ffiseg, ac yn benodol thermodynameg, yw **peirianneg gemegol**. Mae'n cymhwyso'r gwyddorau ffisegol a bywyd ynghyd â mathemateg gymhwysol ac economeg i gynhyrchu, trawsnewid a defnyddio cemegolion. Mae'r gwyddorau ffisegol yn cynnwys ffiseg a chemeg a gwyddorau bywyd yn cynnwys microbioleg a biocemeg. Gwaith y peiriannydd cemegol, mewn gwirionedd, yw cynllunio ar raddfa fawr prosesau sy'n trawsnewid cemegolion, defnyddiau craidd, celloedd byw, micro-organebau ac ynni yn gynnyrch defnyddiol. 
bawd|chwith|150px|chwith|George E. Davis

## Hanes
Tad peirianneg gemegol oedd George E. Davis a ddysgodd y pwnc yng Ngholeg Owens, Manceinion (bellach, *Victoria University of Manchester*) ac a sgwennodd *History of Science in United States: An Encyclopedia* yn 1890. Ef hefyd a fathodd y term *chemical engineering* yn Saesneg. Tua'r un pryd, dysgwyd y pwnc yn MIT yn Unol Daleithiau America a hefyd yng Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL).

## Gweler hefyd
*Bodo Linnhoff, Llanbedr Dyffryn Clwyd, cemegydd peirianyddol; sefydlydd y cysyniad o 'dechnoleg pinch'.
*Rhisiart Morgan Davies, ffrwydron
*Humphrey Owen Jones (1878–1912)
*Yr Athro Brian David Josephson (ganwyd 1940, Caerdydd)
*Evan James Williams (1903–1945), Pelydr-X a ffiseg gronynnol
*Evan Jenkin Evans (1882–1944), athro prifysgol; spectroscopi
*Microfioleg
*Owens College, Manceinion

## Cyfeiriadau

Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg
Categori:Mathemateg gymhwysol
Cemegol
Tafarn y Golden Cross, Caerdydd

Tafarn yw'r **Golden Cross** yng nghanol Caerdydd. Mae'r adeilad presennol yn dyddio o 1903, yn nodedig am ei deils ceramig, ac wedi ei restru gyda Gradd II.

## Hanes 
Mae tafarn wedi bodoli ar y safle ers 1849. Fe'i hail-enwyd yn The Golden Cross yn 1863.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Tudalen gwe Golden Cross  

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Golden Cross, Caerdydd
Beunans Meriasek

bawd|Dalen o'r llawysgrif
Drama mewn Cernyweg yw ***Beunans Meriasek*** a gwbwlhawyd yn 1504. Cedwir y llawysgrif yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth (rhif: NLW MS 23849D). Dyma oedd yr unig ddrama am sant mewn Cernyweg Canol a oedd yn hysbys hyd yn ddiweddar pan ddaethpwyd o hyd i Beunans Ke (NLW MS 23849D).

Y teitl Lladin ***Ordinale de sancti Mereadoci episcopi et confessoris*** sydd arni, ond digwydd y geiriad Cernyweg Beunans Meriasek hefyd yn y gyfrol.

Gŵr o dras Lydewig oedd Sant Meriasek ac yn y ddrama cyflwynir hanes ei yrfa o'i addysg gynnar yn Llydaw a'i daith i Gernyw, gan adrodd y gwyrthiau a gyflawnwyd ganddo, nes iddo ddychwelyd i Lydaw a chael ei urddo'n esgob Gwened. Yn y diwedd clywn sut y bu farw yn 'esiampl da' o Gristion. Ymgorfforir yn yr hanes nifer o chwedlau unigol, ac yn eu plith mae rhai sy'n ymwneud â digwyddiadau o fuchedd San Silfestr, a gwyrth a gyflawnwyd gan y Forwyn Fair.

Drama mewn dwy ran yw hon, a berfformiwyd dros ddau ddiwrnod. Mae'r testun ar fydr ac odl, ac wedi ei rannu'n benillion. Mewn Lladin a Chernyweg y mae'r cyfarwyddiadau llwyfan, gydag ychwanegiadau iddynt yn Saesneg. Dengys diagramau yn y llawysgrif sut i gynllunio'r llwyfan ar gyfer perfformiad. Dwy law a welir yn y llawygrif, yr un gyntaf dim ond wedi ailgopïo ff. 2-6v yn unig. Ar ddalen 92r gadawodd y prif gopïydd y dyddiad 1504 yn ogystal â'i lofnod: cynigiodd ysgolheigion y darlleniadau 'Had' neu 'Nad' neu 'Rad[ulphus]' 'Ton[ne]'.

## Dyddiad alleoliad 
Mae'n bosibl mai i ail hanner y 15g y perthyn y ddrama yn ei ffurf bresennol. Ychydig iawn a wyddom am hanes cynnar y llawysgrif, ond mae cysylltiad y ddrama â Camborne, lle yr anrhydeddir Meriasek yn arbennig, yn eithaf sicr. Serch hynny, credir mai yng nghlas-eglwys Glasneth, Pennrynn, y'i rhoddwyd ar glawr, efallai dan nawdd Meistr John Nans, profost Glasneth, a symudodd i Camborne yn ddiweddarach ac a fu farw ym 1508.

## Gweler hefyd
*Pascon agan Arluth; y gwaith llenyddol cyflawn hynaf yn yr iaith Gernyweg, mae'n dyddio o'r 14g.
*Bywnans Ke; drama fucheddol gynnar yn yr iaith Gernyweg a ysgrifennwyd tua 1500
*Y Tri Brenin o Gwlen; un o'r ddwy ddrama gynharaf yn y Gymraeg
*Y Dioddefaint a'r Atgyfodiad; un o'r ddwy ddrama gynharaf yn y Gymraeg
*Buhez Santez Nonn (Buchedd Santes Non); drama firagl o'r Oesoedd Canol, yn Llydaweg

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1504
Categori:Dramâu Cernyweg
Categori:Llawysgrifau Peniarth
The BFG (ffilm 2016)

Mae* **The BFG*** yn ffilm ffantasi-antur Americanaidd 2016 a gyfarwyddwyd a chyd-gynhyrchwyd gan Steven Spielberg ac ysgrifennwyd gan Melissa Mathison. Seiliwyd y ffilm ar y nofel o'r un enw (neu *Yr CMM* yn Gymraeg) gan Roald Dahl. Serenna Mark Rylance, Ruby Barnhill, Penelope Wilton, Rebecca Hall, Bill Hader and Jemaine Clement yn y ffilm. Dechreuodd brif ffotgraffiaeth y ffilm ar 23 Mawrth 2015. Cyd-gynhyrchir y ffilm gan Walt Disney Pictures, DreamWorks Pictures, Amblin Entertainment, ac Walden Media, ac fe'i rhyddhawyd mewn fformatau Disney Digital 3-D a RealD 3D ar 1 Gorffennaf 2016.

## Cynsail 
Daw Sophie (Ruby Barnhill) yn ffrind gyda chawr o'r enw The BFG (Mark Rylance) wrth iddynt ddechrau ar antur i gipio cewri drwg oedd yn bwyta pobl a goresgyn y byd.

## Cast 
* Mark Rylance fel The BFG
* Rebecca Hall fel Mary
* Jemaine Clement fel The Fleshlumpeater Perfformiodd Rylance y cymeriad trwy gipio symudiadau, a dywedodd bod y broses yn "liberating". Yng nghanol mis Tachwedd 2014, daeth i'r amlwg bod disgybl deng mlwydd oed o Ysgol Lower Peover, Ruby Barnhill wedi cael clyweliad ar gyfer y ffilm lle roedd yn rhaid iddi ddysgu chwe tudalen o ddeilaog gan roedd yn bosibl y bydd yn cael y rôl o Sophie yr amddifad. a daeth i ben ar 12 Mehefin 2015. Gweithia Weta Digital ar effeithiau gweledol y ffilm.

## Rhyddhad 
Rhyddheir *The BFG* ar 1 Gorffennaf 2016, a fei' dosbarthir gan Walt Disney Studios Motion Pictures, heblaw am wledydd yn Ewrop, Affrica a'r Dwyrain Canol, lle y gwerthir hawliau dosbarthu'r ffilm gan Mister Smith Entertainment i ddosbarthwyr annibynnol. Rhyddha bartner ariannol DreamWorks, Reliance Entertainment y ffilm yn India. Rhyddha Entertainment One y ffilm ar 22 Gorffennaf 2016 yn y DU.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2016
Categori:Ffilmiau DreamWorks
Categori:Ffilmiau ffantasi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Steven Spielberg
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Llundain
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar weithiau gan Roald Dahl
Penelope Wilton

Mae **Penelope Alice Wilton**, OBE (ganed 3 Mehefin 1946) yn actores Seisnig. Fe'i hadnabyddir am serennu gyda Richard Briers yng nghomedi sefyllfa y BBC *Ever Decreasing Circles* (1984–89); chwarae Homily yn *The Borrowers* (1992) a *The Return of the Borrowers* (1993); ac am ei rôl fel Isobel Crawley yn y gyfres ddrama ITV *Downton Abbey* (2010–15). Chwaraeoedd hefyd y rôl Harriet Jones yn *Doctor Who* (2005–08).

Mae Wilton wedi cael gyrfa eang ar y llwyfan, yn derbyn chwe enwebiad Gwobr Olivier. Fe'i henwebwyd ar gyfer *Man and Superman* (1981), *The Secret Rapture* (1988), *The Deep Blue Sea* (1994), *John Gabriel Borkman* (2008) a *The Chalk Garden* (2009), cyn ennill y Wobr Olivier yn 2015 ar gyfer yr Actore Orau ar gyfer *Taken at Midnight*. Mae ei ymddangosiadau ffilm yn cynnwys *Clockwise* (1986), *Calendar Girls* (2003), *Shaun of the Dead* (2004), *Match Point* (2005), *Pride & Prejudice* (2005), *The Girl* (2012), *The Best Exotic Marigold Hotel* (2012), *The Second Best Exotic Marigold Hotel* (2015) a *The BFG* (2016).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Wilton yn Scarborough, North Riding of Yorkshire, yn ferch i Alice Travers, dawnswraig tap a chyn actores, a Clifford William Wilton, dyn busnes. Mae'n nith i'r actorion Bill Travers a Linden Travers ac yn gyfnither i'r actor Richard Morant. Roedd ei mam-gu a thad-cu ar ochr ei mam yn berchen theatrau.
bawd|Wilton gyda'i chyd-seren Downton Abbey Jim Carter

## Gwobrau a chydnabyddiaeth 
Yn 2001, fe'i henwebwyd ar gyfer Gwobr Theatr yr *Evening Standard* Llundain ar gyfer ei pherfformiad yn *The Little Foxes* yn y Donmar Warehouse. Yn 2004, daeth yn Swyddog yr Ymerodraeth Brydeinig(OBE) ar gyfer ei gwasanaethau i ddrama. Yn 2012, derbyniodd ddoethuriaeth er anrhydedd gan Gampws Scarborough Prifysgol Hull. 

## Ffilmyddiaeth 
### Teledu a ffilmiau 
### Llwyfan 
Dechreuodd Penelope Wilton ei gyrfa broffesiynol yn y Nottingham Playhouse, ac ymddangosodd gyda Nicholas Clay yn *The Dandy Lion*. Chwaraeoedd Regan *King Lear* Michael Hordern yn y Nottingham Playhouse yn 1970; gyda Anna Calder-Marshall yn chwarae Cordelia, a Thelma Ruby yn chwarae'r chwaer hŷn, Goneril.

## Bywyd personol 
Rhwng 1975 a 1984, roedd Wilton yn briod i'r actor Daniel Massey. Cawsant ferch, Alice, fe'i ganwyd yn 1977. Yn 1991 priododd Wilton Syr Ian Holm (yn 1998, ar ôl iddo gael ei urddo'n farchog, daeth yn Lady Holm) ac ymddangosant gyda'i gilydd fel Pod ac Homily yn addasiad 1993 y BBC o *The Borrowers*. Ysgarant yn 2001.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Bill Hader

Mae ** William Thomas "Bill" Hader** (ganed 7 Mehefin 1978) yn actor, actor llais, comedïwr, ac ysgrifennwr Americanaidd. Fe'i adnabyddir am ei waith fel aelod cast *Saturday Night Live* (2005–2013), yn derbyn tri enwebiad Emmy am hyn, *South Park* (2009–presennol), a'i gyfres barodi *Documentary Now!* (2015–presennol).

Adnabyddir Hader am ei waith cefnogol mewn ffilmiau comedi, megis *You, Me and Dupree* (2005), *Superbad* (2007), *Forgetting Sarah Marshall* (2008), *Tropic Thunder* (2008), *Night at the Museum: Battle of the Smithsonian* (2009), *Paul* (2011), a *Men in Black 3* (2012). Mae hefyd wedi cael prif rannau llais yn *Cloudy with a Chance of Meatballs* (2009) ac *Inside Out* (2015), yn ogystal â prif rannau yn y dramedi *The Skeleton Twins* (2014) a'r comedi rhamantaidd *Trainwreck* (2015).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd a magwyd Hader yn Tulsa, Oklahoma, yn fab i Sherri Renee (yn gynt Patton) a William Thomas Hader. Roedd ei dad yn berchen cwmni awyr-gludo a gweithiodd fel rheolwr tŷ bwyta, gyrrwr lorïau ac o bryd i'w gilydd fel comedïwr ar ei sefyll; roedd ei fam yn athrawes ddawnsio. Mae ganddo ddwy chwaer iau, Katie a Kara. Ar y rhaflen *Finding Your Roots*, dysgodd Hader ei fod yn ddisgynnydd uniongyrchol i Charlemagne, ei hen dad-cu 40 o weithiau. Mae ganddynt dair merch: Hannah Kathryn, ganwyd 6 Hydref 2009, Harper, ganwyd 28 Gorffennaf, 2012,

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau 
### Teledu 
### Gemau fideo 
## Gwobrau ac enwebiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ddanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Rebecca Hall

Mae ** Rebecca Maria Hall** (ganed 3 Mai 1982) yn actores Seisnig-Americaniadd. Yn 2003, enillodd Wobr Ian Charleson ar gyfer ei pherfformiad *debut* ar y llwyfan mewn cynhyrchiad o ''Mrs. Warren's Profession*. Mae wedi ymddangos yn y ffilmiau *The Prestige*, *Vicky Cristina Barcelona*, *The Town*, *Frost/Nixon*, *Iron Man 3*, *Transcendence, a The Gift*.

Ym mis Mehefin 2010, enillodd Hall wobr Actores Gefnogol BAFTA am ei rôl fel Paula Garland yng nghynhyrchiad 2009 Channel 4 *Red Riding: In the Year of Our Lord 1974''. Yn 2013, fe'i henwebwyd am wobr Brif Actoresr BAFTA ar gyfer ei rôl fel Sylvia Tietjens yn ''Parade's End *ar BBC Two*.''

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Hall yn Llundain, Lloegr, yn ferch i'r cyfarwyddwr llwyfan Seisnig Peter Hall, a sefydlodd Cwmni Brenhinol Shakespeare, a'r cantores opera Americanaidd Maria Ewing. Mae gan ei mam linach Iseldiraidd, Albanaidd, Sioux, ac Affricanaidd Americanaidd. Gwahanodd ei rhieni pan oedd yn ifanc, yn ysgaru yn 1990.

Mynychodd Hall Ysgol Roedean School, lle ddaeth yn brif ferch. Yn ystod ei chyfnod yng Nghaergrawnt, roedd yn aelod brwd o'r sîn theatr i fyfyrwyr gan sefydlu ei chwmni ei hun. Roedd yn aelod o'r Gymdeithas Marlowe yn serennu ar bwys Dan Stevens, a oedd yn fyfyriwr Llenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg Emmanuel, Caergrawnt, mewn sawl cynhyrchiad a dderbyniodd clod eang.
bawd|Hall yng Ngŵyl Ffilmiau Ryngwladol Toronto yn 2011
dde|bawd|Hall yng Ngŵyl Ffilmiau Ryngwladol Berlin yn 2010

## Bywyd personol 
Yn ystod 2003 a 2004, roedd Hall yn canlyn ei chyd-seren *As You Like It* Freddie Stevenson. Roedd mewn perthynas gyda'r cyfarwyddwr Sam Mendes o 2010 i 2015. Ym mis Medi 2015, priododd Hall ei chyd-seren *Machinal* Morgan Spector.

Mae gan Hall ddinasyddiaeth ddeuol Brydeinig ac Americanaidd.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau 
### Teledu 
### Fideos cerddoriaeth 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Loegr
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o Loegr
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Iseldiraidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Inferno (ffilm 2016)

Mae ***Inferno*** yn ffilm gyffrous Americanaidd a gyfarwyddwyd gan Ron Howard ac ysgrifennwyd gan David Koepp. Fe'i seiliwyd ar y nofel 2013 o'r un enw gan Dan Brown. Dilyna *Inferno* y ffilm *Angels & Demons*, gyda Tom Hanks yn ailgydio yn ei rôl fel Robert Langdon. Yn ogystal â Hanks, serenna Felicity Jones, Omar Sy, Sidse Babett Knudsen, Ben Foster, ac Irrfan Khan yn y ffilm. Dechreuodd ffilmio ar 27 Ebrill 2015 yn Fenis, yr Eidal a daeth i ben ar 21 Gorffennaf 2015. Rhyddheir y ffilm ar 28 Hydref 2016 mewn fformatau 3D a 2D.

## Plot 
Dihuna Robert Langdon mewn ystafell ysbyty yn Fflorens, yr Eidal, heb unrhyw atgofion o'r hyn sydd wedi digwydd dros y dyddiau diwethaf. Daw yn amlwg ei fod, unwaith eto, yn darged mewn helfa ddynion. Ond gyda help Dr. Sienna Brooks, a'i wybodaeth o symboleg, ceisia Langdon adennill ei ryddid, a'i atgofion coll, wrth iddo ddatrys y dirgelwch mwyaf mae erioed wedi'i wynebu.

## Cast 
* Tom Hanks fel Robert Langdon, athro symboleg ym Mhrifysgol Harvard.
* Omar Sy fel Christoph Bruder, pennaeth y tîm SRS.
* Irrfan Khan fel Harry "The Provost" Sims, pennaeth y Consortiwm, sy'n helpu Zobrist gyda'i genhadaeth. ond oherwydd rhyddhad *Star Wars: The Force Awakens*, symudwyd y dyddiad yn ôl blwyddyn i 14 Hydref, 2016. Fe'i symudwyd eto i 28 Hydref 2016. Bydd y ffilm ar gael mewn fformatau 2D a 3D.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg