open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Derwen yr arth

Mae ***Quercus ilicifolia***, a adwaenir yn gyffredin fel '''derw'r arth** neu **dderwen brysgwydd''', yn dderwen fechan sy'n frodorol i Ddwyrain yr Unol Daleithiau ac, yn llai cyffredin, yn ne-ddwyrain Canada. Mae ei amrediad yn yr Unol Daleithiau yn ymestyn o Maine i Ogledd Carolina, gydag adroddiadau am rai poblogaethau i'r gogledd o'r ffin ryngwladol yn Ontario. Ystyr yr enw *ilicifolia* yw "celyn-dail."

## Disgrifiad 
Coeden neu lwyn collddail yw *Quercus ilicifolia* sy'n tyfu'n achlysurol gan gyrraedd uchder o 6 medr ond fel arfer yn llawer llai. Mae'n ganglys a gall ffurfio dryslwyni trwchus. Mae'r planhigyn yn tyfu o wreiddyn prifwreiddyn mawr, sy'n cyrraedd 20 centimetr o drwch. Mae'r prifwreidd yn byw am amser hir, gan gynhyrchu sawl cenhedlaeth o rannau uwchben y ddaear. Mae'r dail a drefnir bob yn ail hyd at 15cm yr un o hyd a 10&nbsp;cm mewn lled. Mae'r rhywogaeth yn unanheddol gyda phlanhigion sy'n dwyn gwyddau bach gwrywaidd a blodau benywaidd unigol neu glystyrog. Mae'r fesen wyfurf yn 1-2cm hir gyda chap ffurf soser. Mae'r planhigyn yn atgenhedlu'n rhywiol trwy hadau a hefyd yn lystyfol trwy egino coesynnau newydd. 

Mae'n dderwen sydd wedi addasu i aflonyddwch yn y cynefin, fel tannau gwyllt a phori. O ganlyniad, nid yw'n goddef cysgod ac mae angen aflonyddwch i gael gwared ar rywogaethau planhigion eraill fel y gall dderbyn golau'r haul. Mae'n egino'n helaeth ar ôl i dân losgi'r llystyfiant. 

## Ecoleg 
Mae *Quercus ilicifolia* yn darparu bwyd a lloches i lawer o rywogaethau anifeiliaid. Mae eirth yn bwyta'r mes chwerw,  yn enwedig wrth baratoi ar gyfer gaeafgysgu. Mae ceirw cynffon wen yn bwyta'r mes a'r coesynnau a'r dail. Mae llawer o fathau o wiwerod yn cuddio'r mes. Mae llawer o adar yn dibynnu arnynt; mae'n well gan dyrcwn gwyllt nhw na mathau eraill o fwyd. Mae nifer fawr o rywogaethau o bryfed yn byw ar y dderwen. Y rhywogaeth dderw hon yw'r prif blanhigyn bwyd ar gyfer 29% o'r Lepidopteriaid prin neu dan fygythiad yn ne Lloegr Newydd a de-ddwyrain Efrog Newydd. 

## Defnyddiau 
Mae *Quercus ilicifolia* wedi cael ei ddefnyddio mewn prosiectau aildyfiant ar Safle Tirlenwi Fresh Kills ar Ynys Staten. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* *Quercus ilicifolia* yn Adran Amaethyddiaeth UDA ]

Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
The Spirit of the Age

Casgliad o bortreadau llenyddol gan yr ysgrifwr a beirniad Seisnig William Hazlitt (1778–1830) yw ***The Spirit of the Age*** a gyhoeddwyd gyntaf yn Saesneg ym 1825. Mae'n cynnwys ysgrifau am sawl un o gyfoedion yr awdur, megis Samuel Taylor Coleridge, William Wordsworth, a Charles Lamb, ac am lenorion o'r hanner can mlynedd ynghynt. Mae'r rhan fwyaf o'r penodau yn cyfuno portread treiddgar o gymeriad yr unigolyn dan sylw gydag ymdriniaeth feirniadol o'i gyfraniadau i fyd llên. Dyga'r awdur argyhoeddiad yn ei fynegiant, fel petai wedi ysgrifennu'r portreadau fel crynhoadau diffiniol o anian a gwaith y pwnc. Mae nifer yn ystyried y gyfrol hon yn cynrychioli Hazlitt ar anterth ei ddoniau llenyddol a beirniadol.

Cynhwysir 25 o ysgrifau yn *The Spirit of Age*, saith ohonynt a gyhoeddwyd ar ryw ffurf yn flaenorol. Maent yn ymdrin â Jeremy Bentham, William Godwin, Samuel Taylor Coleridge, Edward Irving, John Horne Tooke, Syr Walter Scott, yr Arglwydd Byron, Robert Southey, William Wordsworth, Syr James Mackintosh, Thomas Robert Malthus, William Gifford, Francis Jeffrey, Henry Brougham, Syr Francis Burdett, yr Arglwydd Eldon, William Wilberforce, George Canning, William Cobbett, Thomas Campbell, George Crabbe, Thomas Moore, Leigh Hunt, "Elia" (Charles Lamb), a  "Geoffrey Crayon" (Washington Irving). Mae rhai argraffiadau yn cynnwys rhan ychwanegol am James Sheridan Knowles.

## Cyfeiriadau 
Categori:Casgliadau o ysgrifau Saesneg o Loegr
Categori:Gweithiau gan William Hazlitt
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau 1825
Categori:Llyfrau'r 19eg ganrif o Loegr
Cymrodoriaeth Guggenheim

Un o'r grantiau ariannol a wobrwyir yn flynyddol gan Sefydliad Coffa John Simon Guggenheim yn Unol Daleithiau America yw **Cymrodoriaeth Guggenheim** () a roddir am waith creadigol yn y celfyddydau neu ymchwil mewn unrhyw faes academaidd. Mae'r gwobrau yn rhoi arian i'r enillwyr deithio, i wneud gwaith ymchwil, neu fel arall i gyflawni eu prosiectau ysolheigaidd a chreadigol. Rhennir y cymrodoriaethau yn ddwy raglen, un ar gyfer trigolion yr Unol Daleithiau a Chanada, a'r llall ar gyfer dinasyddion o wledydd America Ladin a'r Caribî.

Ffurfiwyd Sefydliad Coffa John Simon Guggenheim yn Chwefror 1925, gyda'i bencadlys yn Efrog Newydd, gan y dyn busnes Simon Guggenheim (1867–1941), cyn-Seneddwr o'r Blaid Weriniaethol, a'i wraig Olga Hirsh Guggenheim (1877–1970) er cof am eu mab John Simon a fu farw yn 17 oed. O'r cychwyn, pwrpas y sefydliad oedd i wobrwyo ysgoloriaethau "i hyrwyddo datblygiad a ac ymlediad gwybodaeth a dealltwriaeth, a gwerthfawrogiad harddwch drwy gynorthwyo—heb wahaniaethu ar sail hil, lliw, na chred—ysgolheigion, gwyddonwyr, ac artistiaid o'r ddwy ryw wrth ganlyn eu hymdrechion". Rhoesant waddoliad o $3&nbsp;miliwn i sefydlu'r cymrodoriaeth, a oedd ar y cychwyn yn agored i drigolion yr Unol Daleithiau yn unig. Ym 1940, daeth Canadiaid hefyd yn gymwys ar gyfer y wobr honno. Ym 1929, sefydlwyd yr ail raglen, yn agored i "ddinasyddion gwledydd eraill Hemisffer y Gorllewin" (hynnyw yw, yr Amerig), gydag $1&nbsp;miliwn yn ychwanegol oddi ar y Guggenheims. Bu dinasyddion o'r Philipinau hefyd yn gymwys ar gyfer cymrodoriaethau o 1925 i 1988. Yn sgil marwolaeth Simon Guggenheim, etifeddodd y sefydliad ei ystâd weddilliol, a fe'i olynwyd yn llywydd gan ei weddw. Byddai Olga Guggenheim hefyd yn cymynroddi'r rhan fwyaf o'i hystâd—$40&nbsp;miliwn—i'r sefydliad.

Ymhlith yr enwogion sydd wedi ennill Cymrodoriaeth Guggenheim mae'r cyfansoddwr Aaron Copland (1925, 1926), y cemegydd Linus Pauling (1926), y bardd Hart Crane (1931), y seicolegydd B. F. Skinner (1942), y ffotograffydd Ansel Adams (1946), yr awdur John Cheever (1951, 1960), y cerddor jazz Charles Mingus (1971), yr athronydd Richard Rorty (1973), y gwyddonydd gwleidyddol Kenneth Waltz (1976), y nofelydd Margaret Atwood (1981), a'r hanesydd John Lewis Gaddis (1986),

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Addysg yn yr Unol Daleithiau
Categori:Y celfyddydau yn yr Unol Daleithiau
Guggenheim
Categori:Sefydliadau 1925
Prosiect Llenorion Ffederal

Rhaglen a weithredwyd gan lywodraeth ffederal Unol Daleithiau America o 1935 i 1939 fel rhan o'r Fargen Newydd oedd y **Prosiect Llenorion Ffederal** (, **FWP**) a ddarparodd gymorth ariannol i ysgrifenwyr, newyddiadurwyr, ysgolheigion, golygyddion, llyfrgellwyr, clercod, a gweithwyr ymchwil diwaith. Gweinyddwyd y prosiect gan y Weinyddiaeth Gynnydd Gwaith (WPA) fel rhan o ymdrech y llywodraeth i gyflogi miliynau o'r bobl a gollodd eu swyddi a'u bywoliaeth yn ystod y Dirwasgiad Mawr. Fe'i cyfarwyddwyd gan Henry Alsberg a gweinyddwyd y gwaith gan rwydwaith o ganghennau lleol a thaleithiol ar draws y wlad. Cyflogwyd uchafswm o 6600 o lenorion ar un pryd. Roedd yn rhan o "Brosiect Ffederal Rhif Un", ynghyd â'r Arolwg Cofnodion Hanesyddol (HRS), y Prosiect Theatr Ffederal (FTP), y Prosiect Cerddoriaeth Ffederal (FMP), a'r Prosiect Celf Ffederal (FAP).

Prif orchwyl yr FWP oedd casglu a golygu'r gyfres "American Guide", gan gynnwys gwybodaeth am ddaearyddiaeth, teithio, llên gwerin, pensaernïaeth, ac agweddau eraill ar hanes diwylliannol ac ethnolegol, gyda chynllun i gynnwys cyfrolau am bob un o 48 o daleithiau'r wlad ac am ddinasoedd, trefi, siroedd, a phriffyrdd. Sgil-gynnyrch y cywaith hwn oedd nifer o weithiau ychwanegol, gan gynnwys hanesion lleol, astudiaethau o grwpiau ethnig ac hil, bywgraffiadau, hanesion cymdeithasol, ac astudiaethau o fyd natur, mwy na 1,000 o lyfrau a phamffledi i gyd.

Daeth cyllid oddi ar y Gyngres i ben ym 1939, ond trosglwyddwyd cyfrifoldebau'r FWP i'r taleithiau yn sgil Deddf CERA ym 1941. Daeth y prosiectau taleithiol i ben ym 1943.

Ymhlith y llenorion enwog a gafodd gymorth oddi ar yr FWP bu Richard Wright, Ralph Ellison, a Saul Bellow.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1935
Categori:Dadsefydliadau 1939
Categori:Y Fargen Newydd
Categori:Llenyddiaeth yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Pren ar y Bryn

Drama gomedi tywyll yw ***Pren ar y Bryn***. Crëwyd ac ysgrifennwyd y gyfres gan Ed Thomas ac fe'i cynhyrchwyd gan Fiction Factory, mewn cydweithrediad ag All3Media International a gyda buddsoddiad gan Cymru Greadigol. Mae'r prif gymeriadau yn cael eu chwarae gan Nia Roberts a Rhodri Meilir.

Cychwynnodd y gwaith ffilmio yn gynnar yn 2023 ar leoliad yn Ystradgynlais ger Afon Tawe. Cafodd fersiwn Saesneg *Tree on a Hill* ei ffilmio gefn-wrth-gefn. Bydd y ddrama yn cael ei ddarlledu ar S4C, S4C Clic, BBC One ac iPlayer.

Mae 6 pennod yn y gyfres gyntaf. Fe'i darlledwyd yn y slot ddrama arferol am 9pm ar S4C. Darlledwyd y fersiwn Saesneg *Tree on a Hill* ar BBC One Wales o 2 Ebrill 2024 ymlaen ac fe ryddhawyd y penodau i gyd ar iPlayer yr un diwrnod.

## Cast
* Margaret - Nia Roberts
* Clive - Rhodri Meilir
* Sylvia - Hannah Daniel
* Glyn - Richard Harrington
* Herbie - Richard Lynch
* John Frederick - William Thomas
* Haydn - Rhodri Evan
* Sgt Ruth Ellis - Suzanne Packer
* Lefi - Steffan Cennydd
* Alex Rapado - Jacob Ifan
* Bronny - Lauren Morais
* Minnie Butch - Maria Pride
* Dai Chi - Russell Gomer
* Frank - Rhys Parry Jones
* Cassie - Toni Caroll

## Penodau 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* *Pren ar y Bryn* ar y BBC iPlayer

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2023
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Ysgol Gymraeg Pen y Garth

Ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg ym Mhenarth yw **Ysgol Gymraeg Pen y Garth**. Fe'i lleolir gerllaw Ysgol Uwchradd St Cyres. Mae hefyd yn feithrinfa ac felly gall dderbyn plant o bedair oed hyd at un ar ddeg oed.

Yn Nhachwedd 2023 roedd 27 aelod o staff yn gweithio i’r ysgol.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1971
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Bro Morgannwg
Brwydr Trafalgar

Brwydr ar y môr rhwng Llynges Frenhinol y Deyrnas Unedig a llyngesau cynghreiriol Ffrainc a Sbaen oedd **Brwydr Trafalgar** a ymladdwyd ar 21 Hydref 1805 yn ystod Rhyfel y Drydydd Cynghrair o Rhyfeloedd Napoleon (1803-1815). 

Fel rhan o gynllun Napoleon i lansio goresgyniad llyngesol o Brydain, roedd llyngesau Ffrainc a Sbaen wedi uno i geisio cael rheolaeth o'r Môr Udd felly gall y Grande Armée croesi i'r ynys. Gadawodd y llynges gynghreiriol o Borthladd Cádiz ar 18 Hydref 1805. Cafodd llynges Is-iarll Nelson ei greu yn ddiweddar i wrthod y bygythiad yma yn y Cefnfor Iwerydd. 
bawd|*Marwolaeth Nelson* gan Benjamin West
Arweiniodd Nelson ei lynges ar HMS *Victory*. Yn ystod y frwydr cafodd Nelson ei saethu gan fysgedwr Ffrengig, a bu farw ychydig cyn i'r frwydr gorffen. 

Roedd buddugoliaeth Prydain yn y frwydr wedi cadarnhau ei rheolaeth bron yn gyfan gwbl yn forol am y ganrif nesaf.

## Cyfeiriadau
Categori:1805
Trafalgar
28 Caer Prydain

Dyma restr o ddinasoedd a fodolodd ym Mhrydain yn y 6g.

Nodwyd y 28 dinas yn Historia Brittonum (ysgrifenwyd yn 9g) a disgrifiodd Gildas yn 536OC Ynys Brydain wedi'i  gwneud yn prydferth harddu gan wyth ar hugain o ddinasoedd "civitatibus".

## Rhestr o 28 Caer Prydain 
# Cair Guorthigirn: Craig Gwrtheyrn (Cymru)
# Cair Guintguic: Caerwynt (Lloegr)
# Cair Mingui: Trefynwy (Cymru)
# Cair Ligualid: Caerliwelydd (Lloegr)
# Cair Medcaut: Lindisfarne (Lloegr)
# Cair Clut: Dumbarton (Yr Alban)
# Cair Ebrauc: Efrog (Lloegr)
# Cair Custenhin: Llangystennin Garth Brenn (Lloegr)
# Cair Caratauc: Caradoc (Lloegr)
# Cair Douarth: Doward (Lloegr)
# Cair Fauguid: Henffordd (Lloegr)
# Cair Lunden: Llundain (Lloegr)
# Cair Ceint: Caergaint (Lloegr)
# Cair Guiragon: Caerwrangon (Lloegr)
# Cair Pouis: Dinas Powys (bryngaer) (Cymru)
# Cair Dam: Caerdydd (Cymru)
# Cair Legion: Caer (Lloegr)
# Cair Guidcon: Trellech Grange (Cymru)
# Cair Segeint: Caernarfon (Cymru)
# Cair Legion Guar Uisc: Caerllion (Cymru)
# Cair Guent: Caer-went (Cymru)
# Cair Uyrtin: Caerfyrddin (Cymru)
# Cair Cerion: Much Dewchurch (Lloegr)
# Cair Draithou: Trevelgue (Lloegr)
# Cair Pentaloch: Kirkintilloch (Yr Alban)
# Cair Cinmarc: St Kinemark, Cas-gwent (Cymru)
# Cair Cel Einion: Llandogo (Cymru)
# Cair Luit Coyt: Caerlwytgoed (Lloegr)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Barbie

300px|bawd|Doliau Barbie
Dol ffasiwn a cymeriad ffuglenol grëwyd gan y wraig fusnes Americanaidd Ruth Handler yw **Barbie**. Cynhyrchwyd y doli gan y cwmni teganau Mattel. Rhoddwyd yr "enw iawn" Barbara iddi.  

Mae Barbie a'i ffrind Ken wedi cael eu disgrifio fel y ddwy ddol fwyaf poblogaidd yn y byd.  

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Barbie (ffilm 2011)

Categori:Sefydliadau 1959
Categori:Teganau
Helen Joy Davidman

Bardd o'r Unol Daleithiau oedd Helen Joy Davidman (18 Ebrill 1915 &ndash; 13 Gorffennaf 1960). Ganwyd Davidman yn Ninas Efrog Newydd. Priododd yr awdur William Lindsay Gresham yn 1942. Ysgarasant ar ôl cael dau fab, David a Douglas, a symudodd hi â'i meibion i Loegr yn 1953.

Priododd y ysgrifwyr C. S. Lewis ym 1956. Bu farw Davidman o ganser yn 45 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *Letter to a Comrade* (Yale University Press, 1938)
* *Anya* (nofel) (Macmillan Company, 1940)
* *War Poems of the United Nations: The Songs and Battle Cries of a World at War: Three Hundred Poems. One Hundred and Fifty Poets from Twenty Countries* (Dial Press, 1943)
* *Weeping Bay* (nofel) (Macmillan Company, 1950)
* *Smoke on the Mountain: An Interpretation of the Ten Commandments in Terms of Today*, gyda rhagair gan C. S. Lewis (Philadelphia: Westminster Press, 1954)

## Gweler hefyd 
* *Shadowlands* (ffilm)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl o'r Bronx
Categori:Pobl fu farw yn Rhydychen
Categori:Pobl fu farw o ganser
Gjenerali i ushtrisë së vdekur

ar stamp Albaneg yn 2011 Albania]]
Nofel gan yr awdur Ismail Kadare (g. 1936) o Albania yw ***Gjenerali i ushtrisë së vdekur*** ("Cadfridog y Fyddin Farw") a gyhoeddwyd gyntaf yn Albaneg ym 1963. Mae'r stori yn ymwneud â chadfridog ac offeiriaid o'r Eidal yn chwilio am gyrff milwyr a fu farw yn Albania yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Gosodir y stori yn y flwyddyn 1961, rhyw ugain mlynedd wedi cyfnod y brotectoriaeth (1939–43), pan gafodd Albania ei goresgyn a'i meddiannu gan luoedd yr Eidal yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Traethir hanes dau swyddog o fyddin yr Eidal, y cadfridog a'r caplan (offeiriad o reng cyrnol), a gafodd eu hanfon i Albania i ganfod a chasglu gweddillion unrhyw filwyr Eidalaidd a fu ar goll ar faes y gad, a'u dychwelyd i'r Eidal i'w claddu. Ymddiriedwyd yn arbennig gan weddw aristocrataidd iddynt ddychwelyd corff "y Cyrnol Z", ei gŵr a ddiflannodd ar ddiwedd yr ymgyrch Eidalaidd yn Albania. Wrth i'r ddau ddyn drefnu cloddfeydd a cheisio canfod cyrff, maent yn synnu ar faint y gwaith sydd o'u blaen. Trafodir y cadfridog a'r offeiriad am ystyr, neu ddiffyg ystyr, rhyfel, ac y maent yn amau ai ofer yw eu gorchwyl. Wrth iddynt dreiddio i berfeddion y wlad, cyfarfyddant â chadfridog o'r Almaen ar genhadaeth debyg, yn chwilio am gyrff milwyr a laddwyd yn ystod meddiannaeth y wlad gan yr Almaen Natsïaidd (1943–44).

Cafodd Kadare y syniad ar gyfer y nofel wedi iddo gyfarfod â diplomydd o'r Eidal yng nghaffi'r Hotel Dajti yn Tirana, prifddinas Albania, a anfonwyd i'r wlad i geisio lleoli, datgladdu, a dychwelyd cyrff milwyr Eidalaidd yn ôl i'w mamwlad. Fodd bynnag, ni châi unrhyw gais o'r fath ei dderbyn gan lywodraeth Albania hyd nes cwymp y drefn sosialaidd. Anogwyd Kadare i ysgrifennu'r nofel gan Drago Siliqi, beirniad a chyfarwyddwr Sh.B. "Naim Frashëri", y wasg argraffu wladol. Gorffennodd y llawysgrif ym 1962, a fe'i cyhoeddwyd gan Sh.B. "Naim Frashëri" y flwyddyn olynol pan oedd yr awdur yn 26 oed. Ni chafodd y nofel ei chroesawu yn gyntaf yn Albania, am nad oedd yn waith ymwybodol sosialaidd, ac felly cafodd yr awdur ei ddrwgdybio o fod yn ffafriol i wledydd y Gorllewin. Cafodd dderbyniad gwell ym Mwlgaria ac Iwgoslafia. Aeth Kadare ati i olygu fersiwn arall o'r testun, a chyhoeddwyd yr argraffiad "terfynol" ym 1967. Troswyd y testun hwnnw i'r Ffrangeg ym 1970, a daeth yn boblogaidd trwy gyfieithiadau i ieithoedd eraill. Bellach, fe'i ystyrir yn un o nofelau enwocaf Kadare, os nad ei gampwaith.

Mae'r nofel wedi ysbrydoli tair ffilm: yr addasiad Eidaleg ''Il generale dell'armata morta* (1983), yr addasiad Albaneg *Kthimi i ushtrisë së vdekur'' (1989), a'r ffilm Ffrangeg ''La vie et rien d'autre'' (1989) sydd yn newid cefndir y stori o feddiannaeth Albania yn yr Ail Ryfel Byd i i Ffrynt y Gorllewin yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1963
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Albania
Categori:Nofelau Albaneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Albaneg o Albania
Categori:Nofelau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Albania
Ffawt San Andreas

Mae **Ffawt San Andreas**, (Saesneg: *San Andreas Fault*), yn ffawt tectonig sydd â hyd bras o 2,900 km ac sy'n rhedeg trwy California. Mae hefyd yn 100 km o ddyfnder ac yn canghennu i Ffawt San Jacinto ac mae'r ddau yn ymuno i'r gogledd o dref San Bernardino. Mae'r olaf yn parhau i'r de-ddwyrain gan ffurfio gagendor California. Mae ffawt San Andreas yn nodi'r ffin rhwng plât y Môr Tawel a plât Gogledd America. Mae'r ffawt hwn yn enwog am ganlyniadau difrifol y daeargrynfeydd y mae'n eu cynhyrchu. 

Credir bod penrhyn Baja California wedi'i ffurfio oherwydd dadleoli bloc cyfandirol, proses sy'n dal i fod yn weithredol heddiw. Mae'r un broses yn gwthio dinas Los Angeles i Fae San Francisco ar gyfradd o tua 0.6 cm bob blwyddyn. Dadleoliad sydd, ar y llaw arall, yn draddodiadol wedi achosi difrod niferus i seilwaith ac adeiladau.

Y ffaith yw bod plât tectonig y Môr Tawel yn symud Gogledd America oddi tano, ond nid yw'n symud drwy'r gramen, felly mae llawer o bwysau'n cynyddu yno. Gall hyn olygu, ar ryw adeg, na fydd plât Gogledd America yn gwrthsefyll y pwysau a bydd yn dychwelyd i'r man lle'r oedd cyn i blât y Môr Tawel ei wthio, ond gan wneud ergyd sych, a fydd yn sicr o gynhyrchu daeargryn enfawr.

Nodwyd y ffawt gyntaf ym 1895 gan yr Athro Andrew Lawson o UC Berkeley. Yn sgil daeargryn 1906 San Francisco, cafodd Lawson y dasg o ddehongli tarddiad y daeargryn. Dechreuodd trwy arolygu a mapio gwrthbwyso (fel ffensys neu ffyrdd a oedd wedi'u torri'n eu hanner) ar hyd rhwygiadau arwyneb. Pan blotio lleoliad y gwrthbwyso hyn ar fap, nododd eu bod yn gwneud llinell bron yn berffaith ar ben y ffawt a ddarganfuwyd eisoes. Daeth i'r casgliad bod yn rhaid mai'r bai oedd tarddiad y daeargryn.

## Gweler hefyd
* Daeargryn 1906 San Francisco
* Ffawt Garlock

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* The San Andreas Fault Sandra S. Schulz a Robert E. Wallace
* San Andreas Fault: When the Big One Hits fideo ar y ffawt

Categori:Daeareg Califfornia
Categori:Daearyddiaeth Califfornia
Categori:Ffawtiau
Ruth Handler

Gwraig fusnes Americanaidd oedd **Ruth Marianna Handler** (née Mosgo;  4 Tachwedd 1916 – 27 Ebrill 2002). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ddyfeisio'r ddoli Barbie ym 1959,  Roedd hi'n gyd-sylfaenydd y gwneuthurwr teganau Mattel gyda'i gŵr Elliot. Hi oedd llywydd cyntaf y cwmni, o 1945 i 1975.

Cafodd Ruth Marianna Mosko 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Denver
Ffawt Garlock

Ffawt ergyd-lithriad ochrol chwith sy'n rhedeg tua'r gogledd-ddwyrain i'r de-orllewin ar hyd ymylon gogleddol Anialwch Mojave yn ne California yw **Ffawt Garlock** gorllewin yr Unol Daleithiau. Mae'n mynd am lawer o'i hyd ar hyd gwaelod deheuol mynyddoedd Tehachapi.

Mae Ffawt Garlock yn nodi ffin ogleddol yr ardal a elwir yn Floc Mojave, yn ogystal â phennau deheuol y Sierra Nevada a chymoedd yr ardal a elwir yn Dalaith Basn a Range . Yn ymestyn dros 250 cilomedr (160 milltir), dyma'r ffawt ail hiraf yng Nghaliffornia ac mae'n un o nodweddion daearegol amlycaf rhan ddeheuol y dalaith.

Mae Ffawt Garlock yn rhedeg o gyffordd â Ffawt San Andreas yn Nyffryn Antelope, i'r dwyrain i gyffordd â Pharth Ffawtiau Death Valley yn Anialwch dwyreiniol Mojave.

## Gweithgaredd
Mae Ffawt Garlock yn symud ar gyfradd o rhwng 2 ac 11 mm y flwyddyn, gyda llithriad cyfartalog o tua 7 milimetr. Er bod y rhan fwyaf o'r ffawt wedi'i gloi, dangoswyd bod rhai segmentau'n symud trwy ymgripiad aseismig, sef mudiant heb ddaeargrynfeydd o ganlyniad.

Nid yw'r Garlock yn cael ei ystyried yn ffawt arbennig o weithredol, ac anaml y mae'n cynhyrchu unrhyw ysgwyd y gellir ei ganfod gan fodau dynol, er y gwyddys ei fod yn cynhyrchu digwyddiadau seismig sympathetig pan gaiff ei sbarduno gan ddaeargrynfeydd eraill ac mewn un achos trwy gael gwared ar ddŵr daear. Mae'r digwyddiadau hyn, yn ogystal â gweithgaredd microddaeargryn parhaus a chyflwr y sgarpiau o rwygiadau blaenorol, yn awgrymu y bydd y Garlock yn cynhyrchu daeargryn mawr arall rywbryd yn y dyfodol.

## Gweler hefyd
* Ffawt San Andreas
* Parth Ffawt San Jacinto

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Exploring the Danger of Garlock Fault in Kern County, California fideo
*Southern California Earthquake Data Center: Faults in Southern California erthygl

Categori:Daeareg Califfornia
Categori:Ffawtiau
High-Rise

Nofel gyffro ddystopaidd gan yr awdur J. G. Ballard (1930–2009) yw ***High-Rise*** a gyhoeddwyd yn gyntaf yn Saesneg ym 1975.

Cafodd y nofel ei haddasu'n ffilm o'r un enw yn 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Llundain
Categori:Nofelau 1975
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Nofelau cyffro Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Nofelau dystopaidd Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Y Brodyr Coala

Cyfres deledu animeiddiedig i blant o Brydain-Awstralia yw ***Y Brodyr Coala***. Mae'r gyfres am ddau frawd coala o'r enw Glan a Mostyn.
Parth Ffawt San Jacinto

Mae **Parth Ffawt San Jacinto** (Saesneg: *San Jacinto Fault Zone*, talfyrrir i **SJFZ**; Sbaeneg: *Zona de la Falla de San Jacinto*) yn gyfres o ffawtiau sy'n rhedeg trwy Dde California. Dywedir ei fod yn "chwaer" i'r Ffawt San Andreas hŷn, llawer mwy enwog. Mae rhai dinasoedd sy'n uniongyrchol ym mharth y ffawt yn cynnwys San Bernardino, San Jacinto, a Hemet. Gallai'r ffawt hwn greu daeargryn mawr a allai effeithio'n fawr ar ardal metropolitanaidd Los Angeles.

Mae'r SJFZ ei hun yn cynnwys llawer o segmentau ffawt, rhai ohonynt wedi'u nodi mor ddiweddar â'r 1980au, ond mae gweithgaredd ar hyd y llinell fai wedi'i chyfrifiaduron y 1890au.

## Nodweddion
Mae Parth Ffawt San Jacinto a Ffawt San Andreas (SAF) yn cynnwys hyd at 80% o'r gyfradd llithro rhwng platiau Gogledd America a'r Môr Tawel. Mae rhan ddeheuol eithafol y SAF wedi profi dau ddigwyddiad cymedrol yn y gorffennol, tra bod yr SJFZ yn un o barthau ffawt mwyaf gweithredol California ac wedi cynhyrchu digwyddiadau cymedrol a mawr dro ar ôl tro. Nid yw lleoliadau daeargrynfeydd cyn daeargryn Arroyo Salada 1954 yn hysbys yn union, ond mae effeithiau'r digwyddiadau yn eu gosod ar y SJFZ ac nid ar y SAF. Tarodd daeargryn Ffawt Gogledd San Jacinto 1923 ardal yr Inland Empire yn ne California ar adeg o boblogaeth gymharol isel, a byddai digwyddiad ailadroddus yn y cyfnod modern yn arwain at ddifrod trwm i eiddo a cholli bywyd.

## Gweler hefyd
* Ffawt San Andreas
* Ffawt Garlock

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*San Jacinto Fault Zone in Southern California cyhoeddiad Prifysgol Oregon
* Gilman Springs Road San Jacinto Fault zone fideo o'r ffawt

Categori:Daeareg Califfornia
Categori:Daearyddiaeth Califfornia
Categori:Ffawtiau
Ffilm ryfel

Genre o ffilm yw **ffilm ryfel** sy'n ymwneud â rhyfela, ac yn enwedig brwydrau ar y tir a'r môr ac yn yr awyr, ac sy'n cynnwys golygfeydd o ymladd sydd yn ganolog i ddrama'r stori. Gall ffilm ryfel fod yn ffuglen, neu'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn, megis ffilm hanesyddol neu fywgraffyddol, neu'n ffilm ddogfen ffeithiol.

Mae ffilmiau rhyfel yn aml yn ymdrin â themâu megis natur rhyfel, ymladd, goroesiad, dihangfa, aberth, cwmnïaeth rhwng milwyr a morâl, creulondeb ac annynoldeb ar faes y gad, ac effeithiau rhyfel ar gymdeithas ac unigolion.

Ceir sawl is-genre o'r ffilm ryfel, gan gynnwys y ffilm wrth-ryfel, y gomedi ryfel, a phropaganda.

## Esiamplau yn ôl rhyfel 
; Rhyfel Cartref America
* *The Red Badge of Courage* (1951)
* *Glory* (1989)
* *Gettysburg* (1993)

; Rhyfeloedd yr Ymerodraeth Brydeinig yn Affrica
* *Zulu* (1964)
* *Khartoum* (1966)
* *Breaker Morant* (1980)

; Y Rhyfel Byd Cyntaf
* *Paths of Glory* (1957)
* *Lawrence of Arabia* (1962)
* *Gallipoli* (1981)
* *Hedd Wyn* (1992)
* *1917* (2019)

; Yr Ail Ryfel Byd
* *The Bridge on the River Kwai* (1957)
* *The Longest Day* (1962)
* *Tobruk* (1967)
* *Patton* (1970)
* *Tora! Tora! Tora!* (1970)
* *A Bridge Too Far* (1977)

; Rhyfel Fietnam
* *The Deer Hunter* (1978)
* *Apocalypse Now* (1979)
* *Platoon* (1986)
* *Hamburger Hill* (1987)
* *Full Metal Jacket* (1987)
* *Born on the Fourth of July* (1989)

; Rhyfel Irac
* *The Hurt Locker* (2008)
* *American Sniper* (2014)

## Cyfeiriadau 

Rhyfel
Categori:Gweithiau am ryfel
Clogwyn y Geifr

Mae **Clogwyn y Geifr** yn glogwyn ger Cwm Idwal ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Llifa Nant Clogwyn y Geifr i lawr y clogwyn, ger y Twll Du neu 'Gegin y Cythraul'.

Mae Nant Clogwyn y Geifr yn rheadr un-gollyngiad, yr uchaf yng Nghymru, sy'n llifo 305 troedfedd (92.9 metr) tuag at Llyn Idwal yn Eryri.

Ceir tystiolaeth fod yr enw 'Clogwyn y Geifr' mewn defnydd yn y 19g, ers 1802. Mae hefyd awgrymiad y defnyddiwyd yr enw Castell y Geifr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaeadrau Gwynedd
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Traeth Llydan

Traeth ar arfordir Ynys Môn, Cymru, yw **Traeth Llydan**. Fe'i lleolir yn Rhosneigr.

Mae’r traeth hwn yn ddarn hir o dywod gwastad, sy’n amlwg yn ei enw.

dim|bawd|301x301px|Traeth Llydan

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Traethau Cymru
Clogwyn y Tarw

Mae **Clogwyn y Tarw** yn glogwyn yng Nghwm Idwal, Eryri.

Fel enwau lleoedd eraill yn yr ardal, mae'n awgrymu bod rhywogaethau hanesyddol o wartheg yn cael eu ffermio'n lleol.

[chwith|bawd|Clogwyn y Tarw. Craig isel ger [Llyn Ogwen. Golygfa i'r gorllewin dros Lyn Idwal i'r Garn.]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Eryri

Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Twll Du, Cwm Idwal

Ardal creigiog lle mae hollt yn y graig a nant yn rhedeg ger Cwm Idwal yw **Twll Du** neu **Cegin y Cythraul**, yn Eryri.

## Enw 
Mae tystiolaeth yn awgrymu yr adnabuwyd yr hollt wrth fwy nag un enw yn y 19g gan gynnwys 'Cegin y Cythraul' a 'Twll Du'.

## Llwybr 
Mae’r llwybr serth a heriol yng Nghwm Idwal sy’n esgyn tug at Twll Du. Mae'r llwybr yn cynnwys creigiau rhydd a cherdded o gwmpas ac ar draws clogfeini mawr.

## Chwedlau 
Honnir bod ysbryd Idwal, mab i Dywysog Gwynedd o'r 12fed ganrif, wedi ei lofruddio a'i gorff wedi ei daflu i'r llyn. Ers hynny dywedir na fydd aderyn yn hedfan dros Lyn Idwal. Dywed eraill iddo gael ei gorfflosgi ger y Llyn ar ôl marw mewn brwydr.
chwith|bawd|Twll Du o bell

## Cyfeiriadau 
Categori:Eryri
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Porth Trecastell

Traeth ar Ynys Môn yw **Porth Trecastell**.

Mae Porth yn golygu "mynediad”, tra bod yr enw Trecastell yn awgrymu presenoldeb caer neu gastell hynafol a adeiladwyd i amddiffyn y darn hwn o arfordir Ynys Môn.

chwith|bawd|288x288px|Porth Trecastell

## Cyfeiriadau 
Categori:Traethau Cymru
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Marchlyn Bach

Llyn ger y mynydd Elidir Fawr yw Marchlyn Bach, ger Dinorwig.
[chwith|bawd|Marchlyn Bach o [Elidir Fawr|292x292px]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Llynnoedd Gwynedd
Thomas Ceiri Griffith

bawd|Thomas Ceiri Griffith (1925-2016). Ffisegydd ac Achyddwr. (*trwy law Gareth Griffith*)

Ffisegydd ac achyddwr o Gymru oedd **Thomas Ceiri Griffith** (1925 &ndash; 26 Mawrth 2016).Yn hynaf o dri mab John a Rebecca Griffith. Fe'i ganwyd yn Llanbedr, Harlech, cyn symud i Gwm Bifor, Gwmystradllyn. Pan foddwyd y tŷ hwnnw wrth ymestyn Ystradllyn aeth y teulu i Benllechog, Llanaelhaearn ac yna i Blas Gwyn, Y Ffôr. Bu Ceiri Griffith yn ddisgybl yn Ysgol Ramadeg Pwllheli, cyn graddio a gwneud doethuriaeth yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth (BSc 1946; PhD 1950). Roedd ei brosiect ymchwil (dan oruchwyliaeth George Evans) yn ddilyniant i waith Evan J. Williams (*Dessin*, y bu farw mis Mai 1946)). Mae'r tri yn gyd-awduron ar bapur gyntaf Ceiri Griffiths yn y cylchgrawn Nature. Bu'n swyddog ymchwil (yn Sefydliad Ymchwil Atomig Harwell) gyda Harrie Massey yn Ngholeg Prifysgol Llundain (UCL) (1948-1950) cyn ei benodi (1950) yn ddarlithydd yn adran ffiseg y brifysgol honno, lle arhosodd tan ei ymddeoliad yn 1989. Yn ystod y cyfnod hwn bu'n weithgar ym mywyd Cymry Llundain gan fod yn Is Lywydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion am nifer o flynyddoedd ac yn Lywydd 1986-8.

Bu'n briod tair gwaith. Gyda Myra Jones (1925-2009) ganwyd iddynt fab, y radiolegydd blaenllaw Tudor Morley Griffiths (1951-2011). Gyda Winifred June Roberts (1929-1989), un o bileri Gymdeithas Cymry Llundain a'r Cymmrodorion a'i ysgrifennyddes o1980.

## Ffiseg y Positron 
chwith|bawd|Darganfod y positron gan Carl Anderson yn 1933
Yn sicr ei gyswllt â Evan J. Williams oedd cyflwyniad cyntaf Ceiri Griffiths i'r positron, sef yr wrth-ronyn (antiparticle) sy'n cyfateb i'r electron. Ond mae'n debyg mai Harrie Massey a'i perswadiodd i droi at hwn fel ei brif faes ymchwil wrth gychwyn ei yrfa yn Llundain. Yn 1968 sefydlodd Ceiri a George Heyland Labordy Ffiseg Arbrofol y Positron yn UCL. Roedd yr uned yma'n dal yn weithredol pan fu farw Ceiri. Ymysg ei darganfyddiadau oedd canfod cyfrwng arafu (moderator) ar gyfer y positron, mesur trawstoriad ymarferol y positron a hyd ei oes wrth adweithio a nwyon, megis Heliwm. "Grŵp Griffith" oedd un o arweinwyr y byd ym maes ffiseg positronau egni isel.

## Achyddwr 
bawd|Campwaith achyddol T. Ceiri Griffith (2012)
Yn ôl y sôn ymweliad ag un o deulu June ei wraig, a gweld cart achau yno, oes ysbrydoliaeth Ceiri Griffith am Achyddiaeth.. Bu argraffiad arall, wedi'i ymhelaethi yn 2012. Er bod ynddi ambell lithriad, mae'r gyfrol hon yn darllen angenrheidiol a gwerthfawr i bawb sydd yn hel eu hachau yn y rhan yma o Gymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2016
Gwesgi

Mae'r **gwesgi** neu hefyd gyda phen mwy caled i symud hylif oddi ar draws neu oddi ar yr arwyneb, **sgrafellan** neu **sgrafell ffenestr** yn fath o sgrafell yn ddyfais broffesiynol ar gyfer glanhau ffenestri mewn adeiladau, ond sydd hefyd wedi dod o hyd i gymwysiadau mewn meysydd eraill, megis glanhau ffenestri cerbydau a gwydr yn gyffredinol. Mae'n arbennig o ddefnyddiol ar gyfer glanhau arwynebau gwydr mawr. 

Gellir ystyried bod dau gwahanol fath o gwesgi: 
* un sy'n cynnwys pen sbwng sy'n glanhau'r gwydr neu arwynebu
* llall sy'n cynnwys pen rwber gwydn ond hyblyg (neu ddefnydd tebyg) sy'n sgrafellu'r hylif oddi ar yr arwyneb

## Disgrifiad
bawd|250px|Sgrafellan gir
Mae'r gwesgi neu sgrafell wedi'u cyfuno mewn un elfen
Yn gyffredinol mae'n cynnwys:

* **Sgrafellan**, **sgrafell ffenestr** - llafn rwber a ddefnyddir i dynnu'r ffilm o ddŵr oddi ar arwynebau gwydrog, gall y llafn hwn gael ei gefnogi gan ffrâm fetel neu blastig.
* **Carn** - rhan o'r offeryn a gynlluniwyd i ganiatáu iddo gael ei ddal, gall y ddolen hon fod o wahanol siapiau a nodweddion:
** *Byr*, i'w ddal ag un llaw
** *Hir*, i allu cyrraedd uchder uwch a fyddai fel arall yn anodd ei gyrraedd, yn ogystal â gallu defnyddio'r ddwy law a chymhwyso mwy o rym.
** *Telesgopig*, mae'n caniatáu defnydd dwy law ac i ymestyn y fraich os oes angen i gyrraedd y pwyntiau anoddaf eu cyrraedd.
* **Sbwng**- elfen nad yw bob amser yn bresennol, sy'n cael ei gefnogi'n gyffredinol a'i glymu i'r ffrâm gyda chymorth rhwyd, mae'r elfen hon yn caniatáu i'r gwydr gael ei olchi ac, os oes angen, ei seboni.

Yn gyffredinol, defnyddir y gwesgi ynghyd â charpiau a sbyngau hyd yn oed mewn cyd-destunau technolegol datblygedig. 

## Y ddyfais gyfoes
Gyda datblygiad y skyscraper yn yr 20fed ganrif, roedd angen offeryn mwy effeithlon ar gyfer glanhau tu allan y ffenestri.
Rhoddwyd patent ar y squeegee glanhau ffenestri un llafn modern gan Ettore Steccone ym 1936, a'i galwodd yn "New Deal". Roedd wedi'i wneud o bres ysgafn gyda llafn rwber hyblyg a miniog iawn. Dechreuodd Steccone broses weithgynhyrchu a gwerthodd y cynnyrch yn ei garej. Gall pecynnau squeegee gynnwys polyn telesgopio i ymestyn cyrhaeddiad y golchwr.

## Sgrafell argraffu
Ceir hefyd sgrafell ar gyfer taenu paent neu liw ar draws arwyneb ar gyfer argraffu neu addurnol. Yma bydd y sgrafell yn taenu'r hylif ar draws yr arwyneb i greu ffilm neu orchudd tennau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Learn To Use A Squeegee In 3 Easy Steps! fideo ar ddefnyddio Gwesgi a Sgrafell

Categori:Offer
Categori:Cartref
Ffilm gomedi arswyd

Genre o ffilm yw'r **ffilm gomedi arswyd** sy'n cyfuno stori arswyd ag elfennau comedi. Yn gyffredinol, rhennir ffilmiau comedi arswyd yn ddwy is-genre: y gomedi arswyd ddu, a'r parodi arswyd. Gellir rhannu parodïau arswyd ymhellach, rhwng gweithiau dychanol sy'n dynwared y genre arswyd yn ysgafn (megis *Scream*), a pharodïau amlwg (*spoofs*) sy'n gwatwar ffilmiau arswyd eraill (er enghraifft, y gyfres *Scary Movie*).

Fel genre gymysg, mae comedi arswyd yn cyfuno elfennau o ffuglen arswyd, o bosib creaduriaid goruwchnaturiol megis ysbrydion ac angenfilod, â sefyllfaoedd comig. Fel rheol, dibynnir digrifwch y ffilm gomedi arswyd ar hiwmor digalon, neu gomedi ddu, sy'n ymdrin â phynciau afiach neu dabŵ, yn enwedig marwolaeth a thrais, yn ysgafn. Gall hyn gynnwys gormodedd o waed ar y sgrin, gan estyn nodweddion y ffilm sblatro o "drais arddulliedig" i'r eithaf.

Mae'r ffilm barodi arswyd yn dychanu themâu a motiffau traddodiadol y sinema arswyd. Mae parodïau amlwg yn gorbwysleisio'r fath elfennau ac yn gwatwar ystrydebau'r ffilm arswyd, ac o bosib yn gwneud hwyl ar ben clasuron y genre a ffilmiau penodol.

Mae enghreifftiau o ffilmiau comedi arswyd yn cynnwys *Beetlejuice* (1988), *Shaun of the Dead* (2004), *Zombieland* (2009), a *What We Do in the Shadows* (2014).

## Darllen pellach 
* Bruce G. Hallenbeck, *Comedy-Horror Films: A Chronological History, 1914–2008* (Jefferson, Gogledd Carolina: McFarland & Company, 2009).


Comedi
Arswyd
Categori:Gweithiau comedi arswyd
Pwyntiau eithafol Cymru

Dyma restr o bwyntiau mwyaf eithafol Cymru i'r gogledd, de, dwyrain a'r gorllewin ac hefyd y mannau uchaf a dyfnaf.

Nododd un sylwebydd ar Twitter, Siôn Jobbins, mai da fyddai cael cofebau sylweddol yn y manau i nodi'r pegynnau yma a gallant fod yn rhan o gylchdaith fel un Llwybr Arfordir Cymru neu bereindod o fath. 

## Gogledd 
[bawd|[Ynys Badrig|Ynys Padrig a welir o Borth Llanlleiana ar Ynys Môn|197x197px]]

* **Pwynt mwyaf gogleddol**: Ynys Padrig
* Pwynt mwyaf gogleddol Ynys Môn: Dinas Gynfor (ger Llanbadrig)
* Pwynt mwyaf gogleddol y tir mawr: Y Parlwr Du (yn rhan o Aber Afon Dyfrdwy, ger Talacre)
* Anheddiad mwyaf gogleddol: Cemaes
* Eglwys/Capel mwyaf gogleddol: Eglwys Llanbadrig

## Gorllewin 
[bawd|[Hugan|Huganod ar Ynys Gwales|197x197px]]

* **Pwynt mwyaf gorllewinol**: Ynys Gwales
* Pwynt mwyaf gorllewinol y tir mawr: Pen Dal-aderyn
* Anheddiad mwyaf gorllewinol: Tyddewi (dinas)
* Eglwys/Capel mwyaf gorllewinol: Capel Santes Non (adfeilion)

### Yn y gogledd 
* Pwynt mwyaf gorllewinol Pen Llŷn: Ynys Enlli
* Pwynt mwyaf gorllewinol tir mawr Pen Llŷn: Braich y Pwll
* Eglwys/Capel mwyaf gorllewinol: Capel Ynys Enlli

## Dwyrain 
* **Pwynt mwyaf dwyreiniol**: Coedwig Parc Dynes
* Anheddiad mwyaf dwyreiniol: Cas-gwent (tref)
* Eglwys/capel mwyaf dwyreiniol: Eglwys y Bedyddwyr Cas-gwent

## De 
[bawd|[Ynys Echni|197x197px]]

* **Pwynt mwyaf deheuol**: Ynys Echni
* Pwynt mwyaf deheuol y tir mawr: Trwyn y Rhws
* Anheddiad mwyaf deheuol: Y Rhws
* Eglwys mwyaf deheuol: Capel werdd (adfeilion)

## Canolbwynt 
* **Canolbwynt**: Ger Cwmystwyth

## Uchaf 
[bawd|[Yr Wyddfa|198x198px]]

* **Pwynt uchaf**: Copa'r Wyddfa, 1086m
* Adeilad talaf: Y Tŵr, Abertawe, 107m

## Dyfnaf 
[bawd|[Llyn Cowlyd|200x200px]]

* **Pwynt dyfnaf erioed**: Pwll glo Llai (1922-1966) oedd ar un pryd y dyfnaf yn Ewrop, 3096 troedfedd dan y ddaear.
* **Pwynt dyfnaf llyn**: Llyn Cowlyd, 67.7m

### Hefyd 
* Pwll Glo Cefn Coed oedd y dyfnaf yn y byd yn 1930 gyda 2250 troedfedd o ddyfnder.
* Y Pwll glo dyfnaf ym Maes glo De Cymru ar y pryd oedd pwll glo Nantgarw, 782.73m.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Minimax

Sianel teledu Ewropeaidd yw **Minimax** sydd wedi'i hanelu at blant. Lleolir ei phencadlys yn Hwngari. Mae'n darlledu i 11 o wledydd Canol Ewrop. Darlledwyd y sianel hefyd yn Sbaen o 1994 hyd 1998 a Gwlad Pwyl o 1999 hyd 2004. Mae nodau polisi Minimax yn cynnwys addysg a rhaglenni di-drais.

Categori:Sefydliadau 1994
Categori:Sianeli teledu
Pen Dal-aderyn

**Pen Dal-aderyn** yn yw pwynt mwyaf gorllewinol Cymru ar y tir mawr. Saif tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r de-orllewin o ddinas Tyddewi.

bawd|dim|340px|Morlo yn Pen Dal-aderyn

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Arfordir Sir Benfro
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Categori:Tyddewi a Chlos y Gadeirlan
Coed Lady Park

Mae **Coed Lady Park** (Saesneg: *Lady Park Wood*) yn goedwig a Gwarchodfa Natur Genedlaethol 110 acer sy'n cynnwys pwynt mwyaf dwyreiniol Cymru. Mae wedi ei lleoli yn bennaf yn Sir Fynwy gyda rhan lai yn Swydd Gaerloyw. Mae Afon Gwy yn rhedeg drwy ganol y goedwig.

Mae'r warchodfa'n rhan o Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Dyffryn Gwy ac o Ardal Gadwraeth Arbennig Afon Gwy.

Er bod y rhan fwyaf o'r warchodfa yng Nghymru, mae cytundeb mai Natural England sy'n gofalu amdani. Y Comisiwn Coedwigaeth sy'n berchen ar y safle.

Mae cyfoeth o fywyd gwyllt i'w gael yno gan gynnwys adar ac ystlumod prin. 

chwith|bawd|255x255px|Coed Lady Park

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Coedwigoedd Sir Fynwy
Categori:Gwarchodfeydd natur yn Lloegr
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Braich y Pwll

Pwynt mwyaf gorllewinol tir mawr Pen Llŷn ac felly gogledd Cymru yw **Braich y Pwll**.

bawd|dim|340px|Braich y Pwll

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberdaron
Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Trwyn y Rhws

**Trwyn y Rhws** yw pwynt mwyaf deheuol tir mawr Cymru. Saif ychydig i'r de o bentref Y Rhws, Bro Morgannwg.

bawd|dim|340px|Waliau Trwyn y Rhws

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Arfordir Bro Morgannwg
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Categori:Y Rhws
Porth Llanlleiana

Mae **Porth Llanlleiana** ar arfordir Ynys Môn.

Mae adfeilion 19g lle cloddiwyd clai o'r bryniau a'i gludo o'r harbwr i'w ddefnyddio mewn gweithgynhyrchu porslen.
chwith|bawd|254x254px|Gweithfeydd Llanlleiana

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

## Cyfeiriadau
Sapeta Taito

Actores o Ffiji yw '''Sapeta Sokag'aitu Taito''' (ganwyd 1986). Mae hi'n fwyaf adnabyddus am y brif rôl yn ffilm nodwedd gyntaf Ffiji, *The Land Has Eyes* (2004), yn 17 oed.

Cafodd Taito ei eni yn Suva, prifddinas Ffiji. Astudiodd yn Ysgol Goffa Lelean, ac wedyn astudiodd wyddoniaeth ym Mhrifysgol De'r Môr Tawel

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Ffiji
Categori:Genedigaethau 1986
Datganiad annibyniaeth Kosovo, 2008

bawd|247x247px|Baner Cosofo
Ar 17 Chwefror 2008, fe wnaeth Senedd Cosofo ddatgan eu hannibyniaeth. Dywedodd Llys Cyfiawdner Rhyngwladol (*International Court of Justice*) y Cenhedloedd Unedig (*United Nations)* nad oedd y datganiad yn anghyfreithlon.

## Ymateb y Cenhedloedd Unedig 
bawd|249x249px|Senedd  Cosofo
Ar 22 Gorffennaf 2010 fe wnaeth Y Llys Cyfiawnder Rhyngwladol yn Den Haag sef prif farnwriaeth y Cenhedloedd Unedig ), roi barn cynghorol ar ddatganiad annibyniaeth Cosofo.

Cefnogwyd y cais am ddyfarniad gan y llys o naw pleidlais i bump.

Dyfarnwyd o ddeg pleidlais i bump, nad oedd datganiad annibyniaeth Cosofo ar 17 Chwefror 2008 yn mynd yn erbyn cyfraith rhyngwladol.

## Gweler hefyd 
* Datganiad Annibyniaeth Iwerddon
* Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau
* Annibyniaeth Gwlad y Basg
* Annibyniaeth yr Alban
* Annibyniaeth i Gymru
* Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017

## Cyfeiriadau 
Categori:2008
Categori:Cosofo
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Gâr 2007

Roedd **Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Gâr 2007** yn ddigwyddiad a gynhaliwyd ar gae'r Sioe Unedig rhwng 28 Mai i 2 Mehefin 2007. Y gyngherdd agoriadol oedd *Y Llyfr Du* am Llyfr Du Caerfyrddin enwog. Croesawyr y cyn-chwaraewr rygbi rhynglwadol, Ray Gravell i'r llwyfan wedi ei lawdriniaeth.

## Enillwyr
, enillydd y Gadair]]
* **Y Goron** - Rhiannon Marks; testun: *Dod yn ôl*
* **Y Gadair** - Hywel Griffiths a enillodd am yr ail waith. Enillodd am y tro cyntaf yn Eisteddfod Ynys Môn, 2004.
* **Y Fedal Ddrama** - 
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - Ceri Elen, Rhuthun ac Aelwyd CF1 Caerdydd
* **Tlws y Cerddor** - Owain Griffith Roberts, Penrhosgarnedd, Bangor
* **Medal y Dysgwr** - Caroline McManus, Ysgol Uwchradd Aberteifi.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Sir Gâr 2007 crynodeb o'r wythnos
*Rhestr enillwyr Eisteddfod 2007
* Cân 'Cymru'r Plant' yng nghyngerdd Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Gâr 2007
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Caerdyrddin a'r Fro
2007
2007 Urdd
Rhestr o lynoedd Eryri

[bawd|235x235px|[Llyn Tegid]]
Dyma restr o enwau swyddogol a benderfynwyd gan banel safonni enwau llefydd Comisiynydd y Gymraeg.

## Rhestr o lynoedd Eryri 
## Cyfeiriadau 
Categori:Llynnoedd Gwynedd
Ffilm ddrama

Genre o ffilm yw **ffilm ddrama** a nodweddir gan stori ffuglennol (neu led-ffuglennol, yn achos drama ddogfen) ddifrif, gyda chymeriadaeth ddofn, sy'n ceisio dal sylw'r gwyliwr yn natblygiad y plot a thynged y cymeriadau gydag effaith ar ei deimladau. Defnyddir y gair "drama" yma mewn ystyr debyg i ddrama radio neu deledu: stori draethiadol realistig, sy'n ceisio adlonni'r gynulleidfa trwy emosiwn a diddordeb yn hytrach na chwerthin. Mae ffilmiau drama fel arfer yn ymwneud â sefyllfaoedd pob dydd a phrofiadau dynol, gan flaenoriaethau meddyliau a pherthnasau'r cymeriadau: cymhelliant, gwrthdaro, a thwf personol. Mae themâu cyffredin y genre yn cynnwys cariad, y teulu, hunaniaeth, cyfyng-gyngorau moesol, colled a galar, goroesiad, unigrwydd ac ymddieithriad, grym a llygredigaeth, gwaredigaeth a maddeuant, ymddiriedaeth a brad, a dirfodaeth. Mae nifer o ffilmiau drama yn ymwneud â phynciau llosg a materion cymdeithasol, megis hiliaeth, trosedd a chosb, a rhywioldeb. Gall y digwyddiadau mewn ffilm ddrama fod yn gyffrous i raddau, ond nid ydynt mor anghyffredin â'r hyn a geir mewn ffilm gyffro neu llawn cyffro ("acsiwn").

Disgrifir ffilmiau drama fel arfer gyda thermau ychwanegol i nodi is-genre, pwnc, neu thema'r stori, er enghraifft drama hanesyddol, drama drosedd (gan gynnwys drama heddlu a drama lys), drama ramantus, drama seicolegol, drama deuluol neu ddrama gegin, drama'r arddegau, neu ddrama wleidyddol. Fel rheol bwriedir y ffilm ddrama i fod yn stori ddifrif, o bosib trasig, ac yn wahanol felly i ffilm gomedi. Fodd bynnag, mae is-genre'r ddrama gomedi yn pontio'r gwahaniaeth hwn, ac yn cynnwys elfennau digrif yn ogystal â stori ddramatig.

## Y ffilm ddrama Gymraeg 
Un o'r ffilmiau drama cyntaf yn yr iaith Gymraeg yw *Noson Lawen* (1949), sy'n serennu Meredydd Evans ac Ieuan Rhys Williams. Wedi sefydlu'r Bwrdd Ffilmiau Cymraeg, cynhyrchwyd sawl ffilm ddrama Gymraeg yn y 1970au a'r 1980au, gan gynnwys *Teisennau Mair* (1979) a *Newid Gêr* (1980).

Mae ffilmiau drama sy'n seiliedig ar nofelau Cymraeg yn cynnwys *Un Nos Ola Leuad* (1991), addasiad o'r nofel o 1961 gan Caradog Prichard. Ffilm rymus ydyw sy'n ymwneud ag afiechyd meddwl, rhywioldeb, ac emosiynau dwfn. Esiampl arall ydy *Tân ar y Comin* (1994), addasiad o'r nofel i blant o 1975 gan T. Llew Jones.

Un o'r ffilmiau Cymraeg enwocaf ydy'r ddrama ryfel fywgraffyddol *Hedd Wyn* (1992) gan Paul Turner. Cafodd ei henwebu am Oscar yn y categori ffilm iaith dramor orau yn 1994. Derbyniodd *Hedd Wyn* llawer o gymeradwyaeth nid yn unig yng Nghymru gan ei fod yn hybu'r Gymraeg, ond ar draws y byd am ei thechnegau ffilm a'i themâu dwfn. Yr unig ffilm Gymraeg arall i gael ei henwebu am Oscar yw *Solomon & Gaenor* (1999), hanes Iddew ifanc (Ioan Gruffudd) yn ystod terfysgoedd gwrth-Semitaidd yng Nghymru ym 1911.

## Cyfeiriadau

Drama
Categori:Gweithiau drama
Klaukkala

Tref yng deheuol y Ffindir a anheddiad mwyaf cymuned Nurmijärvi yw **Klaukkala** (yn Swedeg: **Klövskog**). Roedd 21,019 o drigolion yn byw yn y dref yn 2021.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Klaukkala
*Eglwys Sant Nectarios 
*Viiri (canolfan siopa)

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Nurmijärvi

Bwrdeistref yn y Ffindir yw **Nurmijärvi** sydd wedi'i lleoli yn y Uusimaa. Fe'i lleolir tua 30 km i'r gogledd o Helsinki. Roedd 44,437 o drigolion yn byw yn y gymuned yn 2023. Y dref fwyaf yn y gymuned yw Klaukkala.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerffili a'r Cylch 2015

Roedd '''Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Caerffili a'r Cylch 2015''' yn ddigwyddiad a gynhaliwyd ar dir ystâd ac amgueddfa Llancaiach Fawr ger pentref Nelson rhwng 25 a 30 Mai 2015. Bu gorymdaith o 4,000 o blant ysgol a phobl lleol drwy dref Caerffili i groesawu'r digwyddiad i'r fro.

## Enillwyr
 gydag estyniad gyfoes]]
* **Y Goron** - Dylan Huw Edwards o Llanfihangel Gennau'r Glyn (Landre), Ceredigion a oedd yn fyfyriwr yng Ngholeg y Brenin, Llundain
* **Y Gadair** - Elis Dafydd
* **Y Fedal Ddrama** - Ffion Haf Williams, cyn-fyfyrwraig Ysgol y Gymraeg, yn Sir Benfro ac yn astudio gradd meistr mewn Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg yr Iesu, Prifysgol Rhydychen
* **Y Fedal Lenyddiaeth** - 
* **Tlws y Cyfansoddwr** - Charlie Lovell-Jones, Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Caerdydd
* **Medal y Dysgwr** - Alice Howell o Ysgol Uwchradd Caerdydd lle roedd yn astudio Cerddoriaeth, Mathemateg a'r Gymraeg ar gyfer Lefel A.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Beirniadaethau yr Eisteddfod yn 2015 gwefan Urdd Gobaith Cymru
*Ffotos o'r Eisteddfod gwefan 'FfotosCymru'
 

Categori:Urdd Gobaith Cymru
Caerffili a'r Cylch
2015
Caerffili a'r Cylch
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Richard Simcott

Mae **Richard William Simcott** (ganed 27 Ionawr 1977) yn poliglot o Sais o Gaer sydd bellach yn byw yng ngweriniaeth Gogledd Macedonia. Mae'n galw ei hun yn "language addict". Mae'n siarad dwsinnau o ieithoedd cenedlaethol a lleiafrifiedig a hefyd yr iaith a ddyfeisiwyd, Esperanto. Yn 2015 enwodd y sefydliad Almaeneg, y Goethe-Institut ef yn "Llysgennad dros amlieithrwydd". Yn wir, cyfeirir ato fel *hyperglot* gan ei fod yn siarad cynnifer o ieithoedd.

Cyfeiriodd cylchgrawn Harper Collins ato fel "Un o bobl fwyaf amlieithog y Deyrnas Unedig". Yn ogystal â'r ieithoedd y mae'n eu siarad yn rhugl, mae hefyd wedi astudio mwy na 50 o ieithoedd yn weithredol ar ryw adeg yn ei yrfa. ac Esperanto.

Bu Simcott yn gweithio gydag ieithoedd yng ngwasanaeth diplomyddol Prydain, bu'n rheolwr cynnyrch i Emoderation , yn ogystal â chyfarwyddwr iaith Polpea. Cafodd sylw yn "Word Play", y ffilm ddogfen o Ganada am polyglots  ynghyd ag Axel Van Hout, Alexandre Coutu a Steven Kaufmann. Mae gan Simcott ei flog ei hun, o'r enw *Speaking fluently* ac mae wedi cyhoeddi llyfr ar straeon byrion Ffrengig.

### Podlediad
Yn 2023 cychwynodd bodlediad ei hun o'r enw *The Language Podcast* a ddarlledodd am y tro cyntaf ym mis Medi y flwyddyn honno. Ymysg ei westeion bu Len Pennie (bardd Sgoteg) a David Crystal.

## Siarad Cymraeg
Mae Simcott wedi ymddangos ar y cyfryngau Cymraeg a Chymreig sawl gwaith yn trafod amlieithrwydd neu Macedonia. Mewn eitem amdano ar BBC Cymru Fyw lle siaradodd sawl iaith wahanol, meddai yn Gymraeg, "Mae dysgu iaith newydd yn wych. Mae ganddom ni'r siawns i siarad gyda phobl newydd. mae dim ond yn agor drysau a ffenestri newydd ar y byd,"  Dywedodd bod dysgu Cymraeg yn "bwysig iawn" gan bod ei Nain yn dod o Gaernarfon yn wreiddiol ac iddo glywed y Gymraeg ar y radio a'r teledu ac yn y ddinas wrth gael ei fagu yng Nghaer. Nododd iddo ddysgu gan bobl Cymru ei bod yn bosib magu plentyn i siarad dwy iaith. Dywed fod ei blentyn, sy'n cael ei fagu ym Macedonia, yn siarad Ffrangeg a Saesneg gydag e a Macedoneg gyda'r fam, ac "ychydig bach o Gymraeg".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Richard Simcott 
* @Speaking Fluently ar Twitter
* Richard Simcott ar Facebook 

 

Categori:Pobl o Gaer
Categori:Genedigaethau 1977