open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bernard, Esgob Tyddewi

**Bernard** (bu farw 1148) oedd y Norman cyntaf i fod yn Esgob Tyddewi.

Dechreuodd ei yrfa fel caplan i'r frenhines Matilda, yna daeth yn ganghellor iddi. Apwyntiwyd ef i'r swydd gan Harri I, brenin Lloegr, yn 1115. Dywedir ei fod yn ysgolhaig da, ond fel Norman nid oedd yn dderbyniol gan y Cymry ar y cychwyn, ac ymddengys iddo dreulio llawer o amser ymhell o esgobaeth Tyddewi. Ef a sefydlodd bedair archddiaconiaeth yr esgobaeth. Ar farwolaeth Harri, fodd bynnag, achubodd Bernard y cyfle i hawlio fod gan Dyddewi awdurdod dros esgobaethau eraill Cymru, ac y dylai fod yn Archesgobaeth arnyn hwy. Cyflwynodd ei achos i chwech pab yn olynol, ond heb lwyddiant. Yn ddiweddarach, adfywiwyd yr hawl yma gan Gerallt Gymro.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Marwolaethau 1148
Rhestr baneri Gogledd America

Dyma oriel o **faneri** cenedlaethol a rhyngwladol a ddefnyddir yng **Ngogledd America**.

## Rhyngwladol

Delwedd:Flag_of_CARICOM.svg|Baner y Gymuned a Marchnad Gyffredin Garibïaidd

## Gogledd America

Delwedd:Flag of Bermuda.svg|Baner Bermiwda (Y Deyrnas Unedig) 
Delwedd:Flag of Canada.svg|Baner Canada
Delwedd:Flag of Greenland.svg|Baner Grønland (Denmarc)
Delwedd:Flag of Mexico.svg|Baner Mecsico
Delwedd:Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg|Baner Saint Pierre a Miquelon (Ffrainc)
Delwedd:Flag of the United States.svg|Baner yr Unol Daleithiau

### Y Caribî

Delwedd:Flag of Antigua and Barbuda.svg|Baner Antigwa a Barbiwda
Delwedd:Flag of the Netherlands Antilles.svg|Baner Antilles yr Iseldiroedd (Yr Iseldiroedd)
Delwedd:Flag of Aruba.svg|Baner Arwba (Yr Iseldiroedd)
Flag of the Bahamas.svg|Baner Bahama
Delwedd:Flag of Barbados.svg|Baner Barbados
Delwedd:Flag of the Cayman Islands.svg|Baner Ynysoedd Cayman (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of Cuba.svg|Baner Ciwba
Delwedd:Flag of Dominica.svg|Baner Dominica
Delwedd:Flag of the Dominican Republic.svg|Baner Gweriniaeth Dominica
Delwedd:Flag of Grenada.svg|Baner Grenada
Delwedd:Flag of Guadeloupe (local).svg|Baner Guadeloupe (Ffrainc)
Delwedd:Flag of Haiti.svg|Baner Haiti
Delwedd:Flag of Jamaica.svg|Baner Jamaica
Delwedd:Flag of Martinique.svg|Baner Martinique (Ffrainc)
Delwedd:Flag of Montserrat.svg|Baner Montserrat (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of Puerto Rico.svg|Baner Puerto Rico (Yr Unol Daleithiau)
Delwedd:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|Baner Sant Kitt-Nevis
Delwedd:Flag of Saint Lucia.svg|Baner Sant Lwsia
Delwedd:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|Baner Sant Vincent a'r Grenadines
Delwedd:Flag of Trinidad and Tobago.svg|Baner Trinidad a Thobago
Delwedd:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|Baner Ynysoedd Turks a Caicos (Y Deyrnas Unedig)
Delwedd:Flag of the United States Virgin Islands.svg|Baner Ynysoedd Americanaidd y Wyryf (Yr Unol Daleithiau)
Delwedd:Flag of the British Virgin Islands.svg|Baner Ynysoedd Prydeinig y Wyryf (Y Deyrnas Unedig)

### Canolbarth America

Delwedd:Flag of Belize.svg|Baner Belîs
Delwedd:Flag of Costa Rica.svg|Baner Costa Rica
Delwedd:Flag of El Salvador.svg|Baner El Salvador
Delwedd:Flag of Guatemala.svg|Baner Gwatemala
Delwedd:Flag of Nicaragua.svg|Baner Nicaragwa
Delwedd:Flag of Panama.svg|Baner Panamá

## Polynesia 

Flag of France.svg|Baner Cliperton (Ffrainc)

Categori:Gogledd America
Gogledd America
William Henry Edwards (Aelod Seneddol)

Gwleidydd a chyfreithiwr oedd **William Henry Edwards**, neu **Wil Edwards** (6 Ionawr 1938 – 17 Awst 2007).

## Gyrfa
Cafodd ei eni yn Amlwch, Ynys Môn, ac aeth i Ysgol Syr Thomas Jones yn y dref honno ac wedyn fel myfyriwr i Brifysgol Lerpwl. Bu'n gyfreithiwr yn Y Bala, Corwen a Wrecsam.

Safodd yn aflwyddiannus yn etholiad cyffredinol 1964 yng Ngorllewin Fflint dros y Blaid Lafur.

Safodd yn etholaeth Meirion ym 1966 ar ymddeoliad T.W. Jones gan gadw'r sedd yn weddol gyffyrddus. Cafodd ei ystyried yn aelod ifanc talentog  yn ei ddyddiau cynnar yn San Steffan gan gael ei godi yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Cledwyn Hughes, Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y llywodraeth Llafur newydd.

Cafodd Edwards ei ail-ethol ym 1970, gan guro Dafydd Wigley i'r ail safle. Deth y Blaid Lafur yn wrthblaid ar ôl etholiad 1970 a bu Edwards yn un o lefarwyr yr wrthblaid ar Gymru o dan yr Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol George Thomas

Roedd Edwards yn gefnogwr brwd o'r Farchnad Gyffredin (yr Undeb Ewropeaidd bellach) - ar adeg pan oedd yn achos rhwyg yn y Blaid Lafur. Ym 1972 roedd yn un o 69 gwrthryfelwyr Llafur a bleidleisiodd o blaid ymuno â'r Farchnad Gyffredin yn groes i chwip ei blaid, gan hynny cafodd ei ddiswyddo gan Arweinydd yr Wrthblaid Harold Wilson fel llefarydd ar faterion Cymreig.

Collodd ei sedd yn Etholiad Cyffredinol mis Chwefror 1974 i Dafydd Elis Thomas ymgeisydd Plaid Cymru. Safodd eto ym Meirion yn etholiad mis Hydref yr un flwyddyn gan fethu cipio'r sedd yn ôl.

Ar ôl i Lafur golli'r etholaeth i’r Torïaid ym 1979, cafodd Wil Edwards ei enwebu yn ymgeisydd seneddol Llafur ar gyfer Ynys Môn, ond oherwydd ei anniddigrwydd gyda gogwydd ei blaid i'r chwith o dan arweinyddiaeth Michael Foot tynnodd ei enw yn ôl. Dyna oedd diwedd ei yrfa fel gwleidydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Amlwch
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Thomas Jones
William Morgan

Gall **William Morgan** gyfeirio at nifer o wahanol bobl:
*William Morgan (bu farw 1584), milwr
*William Morgan (1545-1604), esgob a chyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg
*William Morgan,  Jeswit
*William Morgan (1750-1833), ystadegydd
*William Morgan (1801-1872), gweinidog gyda'r Bedyddwyr
*Wil Morgan (1944-), newyddiadurwr a darlledwr
LHDT

bawd|264x264px|Baner enfys LHDT+
Mae'r talfyriad **LHDT** (Saesneg: LGBT) yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio pobl **L**esbiaidd, **H**oyw, **D**eurywiol, a **T**hrawsryweddol. Mae'n addasiad o'r talfyriad hŷn LHD. Er ei fod yn dal yn ddadleuol, caiff ei ystyried yn llai dadleuol na *queer* ac yn fwy cynhwysfawr na *chyfunrywiol* neu *hoyw*.

Mae nifer o amrywiaethau yn bodoli. Mae'r rhai mwyaf cyffredin yn ychwanegu ***C*** am *cwiar*, *cwestiynu* neu *cynghreiriaid*, ***A*** am *anrhywiol* neu am *arall* i gynnwys pob term posib, ***D*** arall am *Dau-Enaid*, ***Rh*** am *rhyngrywiol*, neu ***H*** arall am *hollrywiol*. Un amrywiad mwy cynhwysol ar LHDT sy'n gyffredin yw **LHDTCRh+**, sef lesbiaidd, hoyw, deurywiol, trawsr, queer, rhyngrywiol a mwy, neu LGBTQI+ yn Saesneg.

## Ystyr pob term 
Mae pob term yn y llythrenw yn cael ei ddefnyddio i gyfeirio at aelodau'r grŵp penodol ac at y *gymuned* (isddiwylliant) sy'n amgylchynu nhw.

### Lesbiaidd 
Yn y cyd-destun hwn, mae *lesbiaidd* yn cyfeirio at fenywod gyda chyfeiriadedd rhywiol hollol tuag at fenywod.

### Hoyw 
Yn y cyd-destun hwn, mae *hoyw* yn cyfeirio'n benodol at wrywod gyda chyfeiriadedd rhywiol hollol tuag at wrywod.

### Deurywiol 
Mae *deurywiol* yn cyfeirio at bersonau sy'n cael mwy nag un ryw yn atyniadol. Tra'n draddodiadol mae deurywioldeb wedi'i ddiffinio fel atyniad tuag at wrywod a benywod, yn gyffredinol mae'n cynnwys hollrywioldeb, atyniad lle nad yw rhyw'r partner o bwys (h.y. tuag at hunaniaethau gwrywol, benywol, ac unrhyw hunaniaethau eraill). Mae deurywioldeb yn cynnwys unrhywbeth rhwng cyfeiriadeddau rhywiol anrhywioldeb, cyfunrywioldeb, a heterorywioldeb.

### Trawsryweddol 
Defnyddir *trawsryweddol* yn gyffredinol fel term mantell ar gyfer amrywiaeth o unigolion, ymddygiadau, a grwpiau wedi'u canolbwyntio o amgylch y gwrthdroad llawn neu rannol o swyddogaethau rhyweddol yn ogystal â therapïau newid rhyw corfforol (gall bod yn hormonaidd neu gynnwys newidiadau llawfeddygol). Diffiniad cyffredin yw pobl sy'n teimlo nad yw'r rhywedd a roddir iddynt (pan ganwyd) yn ddisgrifiad cywir neu lawn ohonynt. Cynhwysir yn y diffiniad hwn nifer o is-gategorïau megis trawsrywiolion, trawswisgwyr ac weithiau pobl ryngryweddol. (Gweler hefyd croeswisgo.)

### Cwiar 
## Gweler hefyd 
* Materion LHDT yng Nghymru

## Dolenni allanol 
*Tudalen ar wefan Undeb Myfyrwyr Bangor gyda gwybodaeth ar hanes LHDT 
*Geiriadur Stonewall o dermau defnyddiol cydraddoldeb, yn cynnwys nifer o eirfa LHDT 
*Cynhadledd 'Y Ddraig Amryliw: LHDTC+ a Chymru a drefnwyd gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol a Phrifysgol Bangor, 3 Chwefror 2022 


Categori:Rhywioldeb dynol
Wendy Davies

Hanesydd ac archaeolegydd o Gymru yw'r Athro **Wendy Elizabeth Davies**, BA, PhD, FBA, FSA, FRHistS (ganed 1942), yn arbenigo yn hanes y Canol Oesau Cynnar yng Nghymru a Llydaw. Mae'n Athro Hanes yng Ngholeg Prifysgol Llundain.

## Cyhoeddiadau
* *Early Welsh Microcosm: Studies in the Llandaff Charters* (1978)
* *The Llandaff Charters* (1979)
* *Wales in the Early Middle Ages* (1982)
* *The Settlement of Disputes in Early Medieval Europe* (golygydd, gyda Paul Fouracre, 1986)
* *Small worlds: the Village Community in Early Medieval Brittany* (1988)
* *Patterns of Power in Early Wales* (1990)
* *A Breton Landscape* (gyda Grenville Astill, 1997)

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Yr Amserau

bawd|Tudalen flaen y rhifyn cyntaf.
Papur newydd Cymraeg a gyhoeddwyd rhwng 1843 a 1859 oedd ***Yr Amserau***. Fe'i sylfaenwyd gan John Jones (1790-1855) a William Rees (Gwilym Hiraethog). Roedd Jones yn ariannu'r prosiect, tra bod Rees yn gweithredu fel golygydd di-dâl. Cyhoeddwyd y papur yn Ninbych.

Ymddangosodd y rhifyn cyntaf ar 23 Awst 1843, a bob yn ail wythnos wedyn. Ei bris oedd tair ceiniog a dimai. Roedd y papur newydd yn brwydro am gefnogaeth o'r dechrau, ond roedd yn ennill mwy o ddarllenwyr ar ôl 1846, pryd y dechreuodd gyflwyno ''Llythyrau 'Rhen Ffarmwr'', cyfres o lythyrau 'synnwyr cyffredin' ar bynciau gwleidyddol. Yn olygyddol, cefnogai'r papur hawliau Anghydffurfiaeth a Radicaliaeth yng Nghymru. Gwilym Hiraethog oedd y golygydd ar y dechrau, a phenodwyd John Roberts (Ieuan Gwyllt) i'w olynu yn 1852. Unwyd *Yr Amserau* â *Baner Cymru* ym 1859, ar ôl iddo gael ei brynu gan y cyhoeddwr Thomas Gee ar ddechrau Hydref yn y flwyddyn honno, i greu *Baner ac Amserau Cymru*, hefyd dan olygiaeth Rees.

## Llyfryddiaeth
*T. M. Jones, *Llenyddiaeth fy Nghwlad* (Treffynnon, 1893)
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1986)

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1843
Categori:Dadsefydliadau 1859
Llythyrau 'Rhen Ffarmwr

Casgliad o lythyrau gan William Rees (Gwilym Hiraethog) yw '''''Llythyrau 'Rhen Ffarmwr'''*. Cyhoeddwyd y llythyrau ym mhapur newydd *Yr Amserau'' o 1846 ymlaen, ac mewn papurau newydd eraill ar ôl diwedd y papur newydd hwnnw ym 1859. Ysgrifennir y llythyrau yn nhafodiaith Sir Ddinbych mewn arddull blaen dan enw 'Yr Hen Ffarmwr'. Maen nhw'n mynegi barn synnwyr cyffredin am nifer o bynciau llosg y dydd. Yn wleidyddol mae'r llythrau yn cefnogi achos y Rhyddfrydwyr ac achos y tenantiaid yn erbyn y meistri tir. Maen nhw'n beirniadu ceisiadau i ailgyflwyno Treth yr Ŷd yn llym, ac yn mynegi anfodlonrwydd Anghydffurfwyr â'r degymau a dalwyd i Eglwys Loegr.

Casglwyd detholiad o'r llythyrau a ymddangosodd yn *Yr Amserau* at ei gilydd mewn un gyfrol wedi'i golygu gan Isaac Foulkes ym 1878. Cyhoeddwyd detholiad arall gan E. Morgan Humphreys ym 1939.

## Llyfryddiaeth
* ''Llythyrau 'Rhen Ffarmwr'', gol. E. Morgan Humphreys (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939)

Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1878
Categori:Rhyddfrydiaeth
Llyfr Llandaf

Llawysgrif o'r 12g yw **Llyfr Llandaf** (Lladin: *Liber Landavensis*). Mae'r llawysgrif, sy'n cynnwys 128 o dudalennau vellum, yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes eglwysig Cymru.

Credir i Lyfr Llandaf gael ei ysgrifennu rhwng 1120 a 1140, dan arolygaeth Urban, Esgob Llandaf. Roedd anghydfod rhwwng Llandaf ac esgobion Tyddewi a Henffordd ynghylch ffiniau'r esgobaeth, a bwriad y llyfr oedd profi hawliau Llandaf. Cynhwysir copiau o nifer fawr o siarteri yn amlinellu rhoddion o dir ac eiddo cyn belled yn ôl a'r 5g; rhai o'r siarteri yn rhai dilys ond eraill yn ffugiadau. O'r siarteri dilys, mae tua 40% yn perthyn i'r 8g a 20% i ran olaf y 9g. Ceir hefyd fucheddau tri sant a gysylltir a Llandaf, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy (Oudoceus). Yn Lladin mae'r rhan fwyaf, ond mae *Fraint Teilo* mewn Cymraeg Canol gyda chyfieithiad Lladin.

Ychydig yn ddiweddarach, yn y 12g a dechrau'r 13g, ychwanegwyd bucheddau'r seintiau Samson ac Elgar a nifer o lythyrau.

Mae'r hanesydd Wendy Davies wedi ceisio ail-greu llawr o'r testunau gwreiddiol. Roedd y llawysgrif yn eiddo i deulu Davies, Llanerch yn yr 17g. Mae'n awr yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, MS 17110 E. Bwriedid ei hail-rwymo yn ystod 2007.

## Llyfryddiaeth
*J. Rhys a J. Gwenogvryn Evans (eds.), *The Book of Llandâv* (Rhydychen, 1893; adargraffiad ffacsimili, Llyfrgell Cenedlaethol Cymru, 1979).
* Wendy Davies, *Early Welsh Microcosm: Studies in the Llandaff Charters* (Caerdydd, 1978)
* Wendy Davies, *The Llandaff Charters* (Caerdydd, 1979)

## Dolenni allanol
* *Liber Landavensis: fersiwn digidol,* Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Esgobaeth Llandaf
Categori:Llyfrau'r 12fed ganrif
Llandaf
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Testunau Cristnogol
Indus

Gallai **Indus** gyfeirio at un o sawl peth:

*Afon Indus, un o brif afonydd Pacistan
*Gwareiddiad Dyffryn Indus, gwareiddiad hynafol yng ngogledd-orllewin isgyfandir India
----
System etholiadol 'y cyntaf i'r felin'

System etholiadol a ddefnyddir ar gyfer Tai'r Cyffredin yn y Deyrnas Unedig a Chanada; yn yr Unol Daleithiau ac mewn rhai gwledydd eraill yw '''system etholiadol 'y cyntaf i'r felin''''. Yn ôl y system, mae un aelod seneddol yn cael ei ethol ar gyfer pob etholaeth. Mae pleidleiswyr yn pleidleisio dros un ymgeisydd yn unig. Etholir yr ymgeisydd â'r nifer fwyaf o bleidleisiau heb ystyried a ydy ef neu hi wedi derbyn mwyafrif absoliwt o'r cyfanswm o bleidleisiau. Mae'r system felly yn cyferbynnu â systemau etholiadol eraill, megis y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy, lle mae ymgeiswyr yn gorfod ennill mwyafrif absoliwt o'r pleidleisiau, neu systemau cynrychiolaeth gyfrannol lle mae pleidiau yn derbyn seddi yn ôl canran y pleidleisiau maen nhw wedi'i hennill. Daw'r enw o'r ddihareb Gymraeg ''Y cyntaf i'r felin gaiff falu''.

Defnyddir y system etholiadol 'y cyntaf i'r felin' heddiw ar gyfer ethol aelodau Tŷ'r Cyffredin Prydain, etholiadau lleol yng Nghymru a Lloegr, etholiadau i Gyngres yr Unol Daleithiau, ac ar gyfer etholiadau cenedlaethol mewn llawer o wledydd y Gymanwlad, megis Bangladesh, Botswana, India, Jamaica, Cenia, Malawi, Maleisia, Nepal, Nigeria, Pacistan, Singapôr, Wganda, Sambia a Simbabwe, a rhai y tu hwnt, megis Moroco a De Corea. Defnyddid y system hon ar gyfer etholiadau lleol yn yr Alban tan 2007, pryd y'i disodlwyd gan system y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy.

## Gweler hefyd
*Etholiadau yng Nghymru

Cyntaf i'r felin, Y
Isgyfandir India

Mae **Isgyfandir India** yn rhan sylweddol o gyfandir Asia sy'n cynnwys y gwledydd sy'n gorwedd, fwy neu lai, ar blât tectonig India i'r de o gadwyn yr Himalaya. Mae'r gwledydd hyn yn cynnwys Bangladesh, Pacistan, Bhwtan, India, Nepal a rhannau o ddwyrain Affganistan ar y tir mawr ac ynysoedd Sri Lanca a'r Maldives (yn achos yr olaf am eu bod yn gorwedd ar yr un haen o gromen y ddaear dan y môr). Yn ogystal â bod yn rhanbarth ddaearyddol, mae'r isgyfandir yn rhanbarth ddiwyllianol sy'n rhannu elfennau pwysig o hanes a diwylliant mewn cyffredin.

bawd|canol|250px|Isgyfandir India

Cyfeirir at yr isgyfandir fel De Asia hefyd, ond mae hyn yn derm diweddar a llai ddiffiniedig sy'n gallu cyfeirio at wledydd eraill yn ne Asia yn ogystal â gwledydd yr isgyfandir ei hun ac felly'n cael ei ystyried yn derm daearwleidyddol.

Categori:Cyfandiroedd
Categori:De Asia
Categori:Rhanbarthau Asia
Afon Kabul

[250px|bawd|Afon Kabul ym mis Medi, [Kabul]]
[250px|bawd|Afon Kabul ym mis Gorffennaf, ger [Jalalabad]]
Mae **Afon Kabul** neu **Afon Kabal** (Perseg: دریای کابل) yn afon sy'n tarddu yng nghadwyn Sanglakh yn Affganistan, ac sy'n cael ei gwahanu oddi ar afon Helmand gan Fwlch Unai. Dyma afon fwyaf dwyrain Affganistan.

Mae'n llifo 700&nbsp;km cyn ymuno ag afon Indus ger Attock, ym Mhacistan. Mae'n llifo trwy ddinasoedd Kabul, Chaharbagh, Jalalabad, a (ar ôl llifo i Bacistan tua 30&nbsp;km i'r gogledd o Fwlch Khyber) Nowshera. Mae'r afonydd sy'n llifo iddi yn cynnwys afon Logar, afon Panjshir, afon Kunar (sy'n cychwyn fel Afon Mastuj yn Chitral) ac afon Alingar.

Cyfeirir at Afon Kabul yn y Rig Veda, ysgrythur gynharaf Hindŵaeth, dan yr enw *Kubhā* (cyfeirir at sawl afon arall yn Affganistan yn y Rig Veda). Newidiodd yr enw Sanscrit hwnnw i *Kābul* gyda threiglad amser.

Kabul
Kabul
Categori:Kabul
Afon Kunar

Mae **Afon Kunar** (Perseg/Pashto: *Kunar Rud*) yn afon tua 480&nbsp;km o hyd, a leolir yn nwyrain Affganistan a gogledd-orllewin Pacistan. Mae afon Kunar yn cael ei bwydo gan ddŵr rhewlifau ac eira copaon yr Hindu Kush. Ymuna afon Lutkho ag afon Mastuj fymryn i'r gogledd o dref Chitral ym Mhacistan; ar ôl hynny mae'n cael ei adnabod fel Afon Chitral, cyn llifo yn ei blaen i'r de i ddyfryn Kunar, yn Nuristan, Affganistan, lle y'i gelwir yn Afon Kunar.

Mae afon Kunar yn llifo i afon Kabul fymryn i'r dwyrain o ddinas Jalalabad yn nwyrain Affganistan. Gyda'i gilydd, mae'r dyfroedd yn llifo yn eu blaen fel Afon Kabul i gyfeiriad y dwyrain, heibio Bwlch Khyber i Bacistan, gan ymuno yn afon Indus ger dinas Attock.

Cyn i ddyfrynnoedd Kunar a Chitral gael eu rhannu rhwng Affganistan a Pacistan, roedd glannau afon Kunar yn llwybr masnach pwysig, gan ei bod y ffordd hawsaf i deithio i lawr o fynyddoedd y Pamir i wastadeddau isgyfandir India.

Kunar
Kunar
Categori:Daearyddiaeth Khyber Pakhtunkhwa
Attock

Mae **Attock** (Urdu: اٹک) yn ddinas a leolir ar ffin ogleddol talaith y Punjab, Pacistan, ar lan afon Indus. Hen enw'r ddinas oedd *Attock Kurdh*. Mae'n gorwedd tua 266m (873 troedfedd) uwch lefel y môr ym mhen coridor naturiol a ffurfir gan afon Kabul lle mae'n llifo i mewn i afon Indus. Poblogaeth y ddinas yw 69,588 (1998) ac mae gan Ardal Attock boblogaeth o 1,274,935 (2006). Mae Attock yn brifddinas ardal Attock.

Mae gan Attock hanes hir. Ganwyd y gramadegwr Sanscrit a mathemategydd enwog Panini mewn pentref ger Attock. Yng ngwanwyn 326 CC, daeth Alecsander Fawr, brenin Macedon a chwncwerwr ymerodraeth Persia, i lawr i'r Punjab (yn Ohind, 16 m. o Attock), gan ddefnyddio pont dros afon Indus a godwyd iddo gan ei llyngesydd Perdiccas a'r cadfridog Hephaestion. Yn ddiweddarach daeth Attock yn rhan o deyrnas Roegaidd Ederatides. Arosodd yng ngafael y brenhinoedd Groeg-Indiaidd hyd at tua 80 CC a goresgyniad y Scythiaid.

Ymwelodd y teithiwr Tsieinëaidd Hiuen Tsang â'r ardal yn  630 OC ac eto yn 643, a nododd fod Bwdhaeth yn blodeuo yno. Cyfeirir at Attock fel canolfan Fwdhaidd mewn un o ddatganiadau'r ymerodr o Fwdhydd Ashoka, ŵyr yr ymerawdwr Chandragupta.

Codwyd caer Attock ar graig ger y ddinas gan Akbar Fawr yn 1581-1583.

400px|bawd|dim|Hen lun o gaer Attock

## Dolenni allanol
*Gwefan y ddinas 

Categori:Dinasoedd Pacistan
Categori:Punjab, Pacistan
Jalalabad

250px|bawd|Golygfa ger Jalalabad
:*Am y ddinas yn Cirgistan, gweler Jalal-Abad.*
:*Am y ddinas yn Azerbaijan, gweler Jalilabad.*

Mae **Jalālābād** (Pashto/Perseg: **جلال آباد**) yn ddinas yn nwyrain Affganistan. Fe'i lleolir 1,814 troedfedd uwch lefel y môr ger cyflifiad afon Kabul ac afon Kunar, ac mae'n brifddinas talaith Nangarhar. Mae priffordd yn ei chysylltu â Kabul, prifddinas y wlad, 90 milltir i'r gorllewin, a gyda dinas Peshawar ym Mhacistan, tua'r un pellter i'r dwyrain dros Fwlch Khyber. Mae gan Jalalabad boblogaeth o tua 96,000 o bobl (amcangyfrifiad 2002).

## Hanes 
Yn 630 OC, cyrhaeddodd Xuan Zang, mynach Bwdhaidd a theithiwr enwog o Tsieina, Jalalabad gan tybied ei fod wedi cyrraedd Hindwstan. Sefydlwyd y ddinas bresennol yn 1570 gan Jalal-uddin Mohammad Akbar, trydydd ymerawdwr yr Ymerodraeth Foghul. Roedd yn arosfa pwysig ar yr hen lwybr masnach rhwng Canolbarth Asia ac isgyfandir India.

Cipiwyd y ddinas a'i hanrheithio gan Dost Muhammad yn 1834. Cafodd ei feddiannu 	gan luoedd Prydeinig yn Rhyfel Cyntaf Affganistan (1839-1843), dan arweiniad y Cadfridog Robert Sale. Fe'i daliwyd gan Sale a garsiwn bychan yn erbyn ymosodiadau gan filwyr Muhammad Akbar Khan. Fe'i meddianwyd gan filwyr Prydeinig unwaith yn rhagor yn Ail Ryfel Affganistan (1879-1880) a chodwyd caer yno.

Cafodd Seraj-ul-Emarat, palas brenhinol Amir Habibullah Khan a'r Brenin Amanullah Khan, ei ddinistrio yn 1929. Gyferbyn ceir beddrod y ddau.

Ar hyn o bryd mae corfflu Americanaidd yn Jalalabad.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* *Historical Guide To Afghanistan - Jalalabad*
* Lluniau o Jalalabad 

Categori:Dinasoedd Affganistan
Cadog

Roedd Sant **Cadog**, weithiau **Catwg** (neu **Catwg Ddoeth** yn ffugiadau Iolo Morganwg), yn un o'r pwysicaf o'r seintiau Cymreig yn y 6g. Mae'n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd clas Llancarfan ym Mro Morgannwg.

## Bywgraffiad
Ysgrifennwyd *Buchedd Cadog* tua 1100 gan Lifris o Lancarfan in circa 1100, c ysgrifennwyd un arall o waith Caradog o Lancarfan rai blynyddoedd yn ddiweddarach. Nid oes llawer o werth hanesyddol iddynt, ond dywedir fod Cadog yn fab i Gwynllyw, brenin Gwynllŵg yn ne Cymru, brawd Sant Pedrog. Dywedir i Gwnllyw gipio buwch yn perthyn i'r mynach Gwyddelig Sant Tathyw, a phan ddaeth Tathyw ato i hawlio ei fuwch yn ôl, penderfynodd Gwynllyw roi ei fab iddo i'w addysgu.

Bu Cadog yn efengylu yng Nghymru a Llydaw, ac mae nifer sylweddol o eglwysi a chysylltiad ag ef yn y ddwy wlad, er enhraifft Llangadog yn Sir Gaerfyrddin, Belz, Locoal-Mendon a Gouenac'h yn Llydaw. Dywedir iddo hefyd adeiladu mynachlog yn yr Alban islaw "Mynydd Bannauc" (yn ôl y farn gyffredinol, i'r de-orllewin o Stirling). Yn ôl ei fuchedd aeth ar brererindod i Rufain a Jerusalem, a daeth i wrthdrawiad a'r Brenin Arthur ac a Maelgwn Gwynedd. Dywedir iddo dreulio cyfnod yn byw fel meudwy gyda Gildas ar ynys ym mae Morbihan yn Llydaw.

## Ffugiadau Iolo Morganwg
Tadogodd yr hynafiaethydd a ffugiwr traddodiad enwog Iolo Morganwg gyfres o drioedd diarebol a dywediadau ar Sant Cadog/Catwg dan yr enw "Trioedd Catwg Ddoeth".

## Gŵyl mabsant
Ei ddydd gŵyl yw 24 Ionawr (ac weithiau ar y 25 Ionawr). Gelwir arno i iachau byddardod.

## Eglwysi
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q1889720 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Llyfryddiaeth
* E.G. Bowen, *Saints, Seaways and Settlements in the Celtic Lands* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969)

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Teyrnas Morgannwg
Caradog o Lancarfan

Clerigwr ac awdur yn yr iaith Ladin o Gymru oedd **Caradog o Lancarfan** (bu farw c. 1156). Credir mai ef oedd awdur bucheddau'r seintiau Gildas a Cadog; mae rhai cyfeiriadau ynddynt yn awgrymu ei fod yn gyfarwydd a Glastonbury yn ogystal â Llancarfan.

## Traddodiad
Mae cyfeiriad ato gan Sieffre o Fynwy yn ei ffug-hanes *Historia Regum Britanniae*, sef *Brut y Brenhinedd* (tua 1135); wedi iddo drafod y cyfnod hyd 689 mae'n awgrymu fod Caradog yn ysgrifennu hanes Cymru o'r dyddiad hwnnw ymlaen. Nid oes tystiolaeth ei fod wedi gwneud hynny.  Cysylltir ef ag ysgrifennu *Brut y Tywysogion* gan rai awduron, ond nid oes tystiolaeth o hyn, ychwaith.

Ar sail y cyfeiriad ato gan Sieffre, lluniodd Iolo Morganwg destun *Brut Aberpergwm* a'i dadogi ar Garadog o Lancarfan. Cyhoeddwyd y testun yn y *Myvyrian Archaiology of Wales* a chamarweinwyd nifer o bobl gan y fersiwn Morgannwg-ganolog o hanes Cymru'r Oesoedd Canol a geir ynddo.

## Testunau
**Buchedd Gildas* gan Garadog o Lancarfan , cyfieithiad Saesneg Hugh Williams, 1899.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Marwolaethau'r 1150au
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Teyrnas Morgannwg
Caradog (gwahaniaethu)

Gall **Caradog** gyfeirio at un o sawl person:

*Caradog, arweinydd y Brythoniaid yn erbyn y Rhufeiniaid oddeutu 50 OC
*Caradog ap Brân, cymeriad traddodiadol/chwedlonol
*Sant Caradoc
*Caradog Freichfras, cymeriad traddodiadol, un o gyndeidiau brenhinoedd Gwent
*Caradog ap Meirion (730? - 798?), brenin Gwynedd
*Caradog ap Gruffudd (bu farw 1081), tywysog Gwent
*Caradog o Lancarfan (bu farw c. 1156), clerigwr a llenor
*Griffith Rhys Jones (Caradog) (1834 - 1897), arweinydd corawl
Nangarhar

Mae **Nangarhar** (Pashto: ننګرهار) yn un o 34 talaith Affganistan. Mae'n gorwedd yn nwyrain y wlad, ar y ffin â Phacistan i'r dwyrain. Y brifddinas yw Jalalabad. Mae ganddi boblogaeth o dros 2,000,000 (amcangyfrifiad).

200px|bawd|dim|Lleoliad talaith Nangarhar yn Affganistan

Rhed afon Kabul trwy'r dalaith ar ei thaith hir i ymuno ag Afon Indus, yn y Punjab.

Mae'n dalaith strategol oherwydd ei lleoliad ar y ffordd sy'n cysylltu Kabul i'r gorllewin a Peshawar i'r dwyrain, dros Fwlch Khyber.

Categori:Taleithiau Affganistan
Esgob Llandaf

[bawd|[Eglwys Gadeiriol Llandaf]]
bawd|Arfbais Esgobaeth Llandaf

Mae **Esgob Llandaf** yn gyfrifol am Esgobaeth Llandaf, un o esgobaethau Yr Eglwys yng Nghymru. Mae'r esgobaeth yn cyfateb yn fras i ardal Morgannwg, ac mae'r Eglwys Gadeiriol yn Llandaf.

Dim ond o ddechrau'r 11g y ceir sôn am "Esgob Llandaf" fel y cyfryw; cyn hynny '*Esgob Teilo* a ddefnyddid, ac mae'n debyg mai mynachdy Llandeilo oedd eu canolfan.

## Rhestr o Esgobion Llandaf
## Llyfryddiaeth
* Joseph Haydn, ''Haydn's Book of Dignities* (1894)
* *Whitaker's Almanack'' 1883–2004 (A&C Black)


Categori:Esgobaeth Llandaf
Categori:Galwedigaethau crefyddol yng Nghymru
John Roberts (Ieuan Gwyllt)

bawd|Portrait of John Roberts, 'Ieuan Gwyllt' (4672076)

**Ieuan Gwyllt** oedd enw barddol y cerddor, **John Roberts** (27 Rhagfyr 1822 – 14 Mai 1877). Daw ei enw barddol o'r un a ddefnyddiai wrth ysgrifennu barddoniaeth pan oedd yn ifanc, sef 'Ieuan Gwyllt Gelltydd Melindwr'.

## Bywgraffiad
Ganed John Roberts ar 27 Rhagfyr 1822 yn Nhanrhiwfelen, ger Aberystwyth, Ceredigion. Bu farw ar 14 Mai 1877, a chafodd ei gladdu ym mynwent Caeathro, ger Caernarfon lle codwyd cofeb iddo er cof amdano..

## Llyfryddiaeth
* J. Eiddon Jones, *Ieuan Gwyllt* (T. M. Evans a'i Fab, Treffynnon, 1881)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Methodistiaid o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Pobl o Geredigion
Beuno

Sant o Gymru oedd **Beuno** (bu farw c.642). Mae'n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd clas Clynnog Fawr yng Ngwynedd.

## Bywgraffiad
Mae'r unig fuchedd sydd ar gael yn hwyr, yn dyddio o tua 1350, yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi. Dywedir ei fod yn perthyn i deulu brenhinol Morgannwg, ac iddo gael ei eni ym Mhowys, ar lan Afon Hafren. Cafodd ei addysgu yng Nghaerwent cyn ymsefydlu yn Aberriw. Yn ddiweddarach bu yng Ngwyddelwern a Threffynnon, cyn ymsefydlu yng Nglynnog. Dywedir i'r tir i sefydlu'r clas yng Nghlynnog gael ei roi gan bennaeth o'r enw Gwyddeint, cefnder i frenin Gwynedd, Cadwallon ap Cadfan, oedd yn teyrnasu rhwng tua 620 a 633.

Dywedir fod y santes Gwenffrewi yn nith iddo. Yn ôl y traddodiad, syrthiodd pendefig ieuanc o'r enw Caradog mewn cariad a hi, a phan wrthododd hi ef, torrodd ei phen a chleddyf. Gosododd Beuno ei phen yn ôl ar ei hysgwyddau a'i hadfywio.

## Eglwysi
Mae'r eglwysi a gysegrwyd i Sant Beuno yn cynnwys  Aberffraw a Trefdraeth ar Ynys Môn a Chlynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll, a Botwnnog yng Ngwynedd. Ym Mhowys mae Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cydewain wedi eu cysegru iddo.

Mae ei ddydd gŵyl ar 21 Ebrill.

{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q612390 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Marwolaethau'r 640au
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Morgannwg
Placid Casual

Label Recordio yw **Placid Casual** a sefydlwyd yn 1998 gan y Super Furry Animals, mae wedi ei leoli yng Nghaerdydd.

Yn ôl eu gwefan, eu amcan yw i ryddhau, rwan ac yn y man, caneuon a fuasai fel arall yn cael eu hanwybyddu.

Rhyddhaodd y Super Furry Animals eu albym Cymraeg *Mwng* ar y label cyn arwyddo gyda Epic Records.

Rhyddhaodd Gruff Rhys ei sengl unigol gyntaf, *Yr Atal Genhedlaeth*, ar y label, yn 2005.

## Dolenni Allanol
* http://www.placidcasual.com/  Gwefan Placid Casual

Categori:Super Furry Animals
Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 1998
164

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
159 160 161 162 163 - **164** - 165 166 167 168 169 

----

## Digwyddiadau 
*Avidius Cassius, Rhaglaw Rhyfeinig Syria, yn croesi Afon Euphrates ac ymosod ar Parthia.
*Y Rhufeiniaid yn cipio Ctesiphon, ond yn ei dychwelyd i'r Parthiaid ar ddiwedd y rhyfel
*Y Rhufeiniaid yn gadael Mur Antoninus yn yr Alban

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:164
Slacyr

Sefydlwyd y label recordiau **Slacyr** yn stiwdio recordio Pen y Cae yng Ngarndolbenmaen, Gwynedd yn 2004 gan y cerddor a'r cynhyrchwr, Dyl Mei. Ymysg eraill, maent wedi rhyddhau crynoddisgiau Texas Radio Band, Gwyneth Glyn a Pep Le Pew.

Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 2004
Cadwallon

Gall **Cadwallon** gyfeirio at un o nifer o frenhinoedd Cymreig:

*Cadwallon Lawhir (bu farw c.534), brenin Gwynedd
*Cadwallon ap Cadfan (bu farw 633),  brenin Gwynedd 
*Cadwallon ab Ieuaf (bu farw 986),  brenin Gwynedd
Perseg

Iaith Indo-Ewropeaidd sy'n cael ei siarad yn bennaf yn Iran heddiw yw **Perseg** (hefyd **Persieg** a **Ffarseg**). Mae'r iaith Dari, sy'n iaith swyddogol yn Afghanistan, a Tajiceg sy'n iaith bwysig yn Afghanistan ac iaith swyddogol Tajicistan, yn rhan o deulu ieithydol Perseg ac yn ddealladwy i siaradwyr Perseg.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llenorion Perseg hyd 1900

## Cyfeiriadau

Categori:Ieithoedd Indo-Iranaidd
Categori:Ieithoedd Affganistan
Categori:Ieithoedd Iran
Paulinus

Gall **Paulinus** gyfeirio at un o nifer o bobl:

*Gaius Suetonius Paulinus, cadfridog Rhufeinig a ymosododd ar Ynys Môn ac a orchfygodd Buddug.
*Peulin neu Paulinus, sant o Gymru o ail hanner y 5ed ganrif
*Paulinus Aurelianus, sant o Gymru o ddiwedd y 5ed ganrif fu'n gyfrifol am nifer o sefydliadau yn Llydaw lle'r adwaenir ef fel Sant Pol.
Jalal-Abad

:*Am y ddinas yn Affganistan, gweler Jalalabad.*
:*Am y ddinas yn Azerbaijan, gweler Jalilabad.*

Mae **Jalal-Abad** yn ddinas yn ne-orllewin Cirgistan. Jalal-Abad (hefyd **Dzhalal-Abad**, **Jalalabad** a **Jalalabat**) yw canolfan weinyddol ac economaidd oblast Jalal-Abad. Mae ganddi boblogaeth o tua 75,000.

Lleolir Jalal-Abad ym mhen gogledd-ddwyreiniol Dyffryn Fergana, ar lan afon Kugart, yn nhroedfryniau mynyddoedd Babash Ata, i'r gorllewin o fynyddoedd Pamir ac agos i'r ffin ag Wsbecistan.

Categori:Dinasoedd Cirgistan
Ankst

Roedd **Ankst** yn label recordio annibynnol Cymraeg. Sefydlwyd yn 1988 ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth gan Alun Llwyd, Gruffudd Jones ac Emyr Glyn Williams. Sefydlwyd i ryddhau recordiau bandiau oedd angen labeli i hyrwyddo eu cerddoriaeth. Rhoddwyd yr enw Ankst ar y label gan Richard Wyn Jones sydd bellach yn ddarlithydd mewn gwleidyddiaeth. Wedi rhyddhau sawl caset ar raddfa fechan, symudodd y label i Gaerdydd a daeth yn bwysicach ym myd cerddoriaeth. Bu yn gyfrifol am lwyddiant sawl band Cymraeg gan gynnwys Llwybr Llaethog, Diffiniad, Super Furry Animals a Gorky's Zygotic Mynci. Rhyddhawyd ep's gan Topper a Melys ar y label.

Rhwng 1988 a 1997, rhyddhaodd tua 80 o recordiau cyn iddo ymrannu yn ddau gwmni, sef 'Rheoli Ankst Management Ltd.' (oedd yn cael ei redeg gan Alun Llwyd a Gruffudd Jones ac oedd yn gyfrifol am edrych ar ôl Super Furry Animals, Gorky's Zygotic Mynci, The Longcut, ac am gyfnod, Cerys Matthews) ac Ankstmusik, y label. Bellach mae Alun Llwyd yn rhedeg cwmni Turnstile, sydd yn gwmni rheoli a label recordio. Mae hefyd yn rhedeg Epa, sydd yn gwmni cyhoeddi caneuon. Mae Emyr Glyn Williams yn rhedeg label Ankstmusik.

## Ankstmusik
Mae'r label Ankstmusik (sydd heddiw wedi ei lleoli ym Mhentraeth ar Ynys Môn ac yn cael ei redeg gan Emyr Williams), yn rhyddhau recordiau gan fandiau megis Datblygu, Tystion, Ectogram, Zabrinski, Rheinallt H Rowlands, MC Mabon a Wendykurk. Mae tri albym diweddar Geraint Jarman wedi eu ryddhau ar y label.

* **Discograffi** Ankst ac Ankst Music: https://cy.wikipedia.org/wiki/Ankstmusik(https://cy.wikipedia.org/wiki/Ankstmusik)

Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 1988
Categori:Dadsefydliadau 1998
Peulin

Sant o Gymru oedd yn byw tua diwedd y 5g oedd **Peulin** (Lladin: **Paulinus**). Yn draddodiadol, cyfeirir ato fel **Pawl Hen** hefyd. Cysylltir ef yn arbennig â Sir Gaerfyrddin.

## Hanes a thraddodiad
Nid oes unrhyw fuchedd i Beulin ei hun wedi goroesi, ond mae cyfeiriad ato ym *Muchedd Dewi Sant* o waith Rhygyfarch ap Sulien, lle dywedir i Dewi dael ei addysgu gan Peulin. Dywedir yno fod Peulin yn ddisgybl i Garmon; dywedir hefyd iddo gael ei daro'n ddall ac i Dewi gyflawni gwyrth i adfer ei olwg. Ceir cyfeiriad ato ym Muchedd Teilo hefyd, lle dywedir i Teilo gael ei addysgu ganddo.

Roedd "Paulinus" yn enw cyffredin, a gall fod yn anodd bod yn siwr am ba un y sonir. Mae *Buchedd Illtud* yn crybwyll "Paulinus" oedd yn ddisgybl i Illtud ac yn gyfoeswr i Ddewi, ond mae'n debyg mai Paulinus Aurelianus oedd hwn, ychydig yn iau na Peulin, er fod rhai ysgolheigion yn credu mai'r un yw'r ddau.

Darganfuwyd carreg ac arysgrif arni ym Maes Llanwrthwl ym mhlwyf Caeo yn Sir Gaerfyrddin yn coffáu un Paulinus, efallai Peulin. Disgrifir ef ar y garreg fel "Ceidwad y ffydd a charwr cyson ei wlad":

:SERVATVR FIDAEI PATRIAEQUE SEMPER AMATOR HIC PAULINUS IACIT CVLTOR PIENTISIMVS AEQVI

Mae eglwys Llangors yn Sir Frycheiniog wedi ei chysegru iddo. Credir mai 22 Tachwedd yw dyddiad cywir ei ŵyl.

Mae'n debyg mai ef oedd ym meddwl Saunders Lewis wrth greu'r cymeriad Paulinus yn y ddrama *Buchedd Garmon*.

## Llyfryddiaeth
*G. H. Doble. (1971). *Lives of the Welsh Saints*, gol. D. Simon Evans.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Seintiau o Gymru
Alexandria Eschate

:*Gweler hefyd Alexandria (gwahaniaethu).*

Sefydlwyd **Alexandria Eschate** (Groeg: 'Alexandria Bellaf') gan Alexander Fawr yn 329 CC fel ei wersyll fwyaf pellennig yng Nghanolbarth Asia. Fe'i sefydlwyd ganddo yn Nyffryn Fergana, ar lan ddeheuol afon Jaxartes (Syr Darya heddiw), ar safle dinas bresennol Khujand (neu Khodzhent; Leninabad yn y cyfnod Sofietaidd), yn Nhajicistan.

Cododd Alexander wal fric 6&nbsp;km o gwmpas y ddinas, ac yno gadawodd grŵp o hen filwyr a chlwyfedigion yn wladfa Roeg ar gyrion eithaf Ymerodraeth Persia.

## Y wladfa
, wrth waelod Dyffryn Fergana]]
Roedd Alexandria Eschate wedi'i lleoli tua 300&nbsp;km i'r gogledd o Alexandria ar Oxus yn Bactria, a chan ei bod ar diriogaeth Sogdiana, gwelwyd sawl brwydr ac ysgarmes â'r brodorion. Ar ôl y flwyddyn 250 CC, arosodd y ddinas mewn cysylltiad â theyrnas Roegaidd Bactria, yn ôl pob tebyg, yn arbennig ar ôl i'r brenin Groeg-Factraidd Euthydemus I ymestyn ei awdurdod i gynnwys Sogdiana.

## Cysylltiadau â Tsieina
Gorweddai'r ddinas tua 400&nbsp;km i'r gorllewin o Fasn Tarim, yn rhanbarth Xinjiang heddiw, yn Tsieina, lle roedd y Yuezhi, pobl Indo-Ewropeaidd, yn byw. Ceir tystiolaeth sy'n awgrymu fod y Groegiaid ym Mactria wedi mentro cyn belled â Kashgar yn Xinjiang. Yn ôl yr hanesydd Groeg Strabo, "ymestynodd y Groegiaid eu hymerodraeth mor bell â Seres a gwlad Phryni" (Strabo XI.II.I), menter a roes fod i'r cysylltiadau uniongyrchol cyntaf a wyddys rhwng Tsieina a'r Gorllewin, tua 200 CC.

Cyfeiria cofnodion hanesyddol Tsieina o gyfnod brenhinllin yr Han at bobl y Dayuan (*Dai Yuan*: "Ioniaid Mawr"), o tua 130 CC ymlaen, ac mae'n bosibl mai Groegiaid ardal Ferghana a olygir. Os gwir hynny, bu i ddisgynyddion y Groegiaid a adawyd gan Alecsander yn ei ddinas newydd ran bwysig i chwarae yn agor Llwybr y Sidan rhwng Tsieina a gwledydd y Gorllewin.

Yn ôl yr awdur Rhufeinig Curtius, roedd trigolion Alexandria Eschate yn dal i arddel diwylliant Helenistig tua'r flwyddyn 30 OC.

Categori:Gwladfeydd Helenistig
Categori:Dinasoedd Groeg yr Henfyd
Categori:Brenhinllin Han
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Alecsander Fawr
Categori:Hanes Tajicistan
Paulinus Aurelianus

Sant o Gymru o ddiwedd y 5g oedd **Paulinus Aurelianus**, a fu'n weithgar yn bennaf yn Llydaw. Ystyrir ef yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

## Hanes a thraddodiad
Ysgrifennwyd buchedd iddo yn 884 gan Wrmonoc, mynach o Landevenneg yn Llydaw. Dywedir ei fod yn fab i bendefig o'r enw Perphirius, a gysylltir â Phenychen ym Morgannwg. Bu'n astudio yn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, lle roedd Dewi, Samson a Gildas yn astudio ar yr un pryd.  Aeth i fyw fel meudwy yn Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin pan oedd yn 16 oed, yna aeth i "Gaer Banhed" yng Nghernyw, ac yn nes ymlaen symudodd i Lydaw.

Ef a sefydlodd esgobaeth Kastell-Paol (Ffrangeg: *St. Pol-de-Léon*), a bu'n gweithio yn Llydaw hyd ei farwolaeth ar Enez-Vaz. Mae ei hanes wedi'i gymysgu i raddau a hanes "Paulinus" arall, Peulin, a chred rhai ysgolheigion mai'r un yw'r ddau. Ymddengys, fodd bynnag, fod Paulinus Aurelianus ychydig yn iau na Pheulin.

Mae ganddo ddau ddydd gŵyl, 12 Mawrth a 10 Hydref.

## Gweler hefyd
* Tro Breizh

Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Esgobion o Lydaw
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Teyrnas Morgannwg
Recordiau Gwinllan

Label recordio Gwyneth Glyn ydy **Recordiau Gwinllan**. Sefydlodd hi yn 2007 er mwyn rhyddhau ei hail albym, *Tonau*.

Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 2007
Saith Sant-sefydlydd Llydaw

**Saith Sant-sefydlydd Llydaw** yw sylfaenwyr y saith esgobaeth isod:

*Sant Samson, Llydaweg *Samzun*, esgob Dol
*Sant Malo, Llydaweg: *Malou*, esgob Sant-Malou
*Sant Briog, Llydaweg: *Brieg*, esgob Biduce, y Sant-Brieg cyfoes
*Sant Tudwal, Llydaweg: *Tugdual*, esgob Treger
*Sant Paulinus Aurelianus, Llydaweg *Pol Aurelian*, esgob Occismor, yn ddiweddarach Kastell-Paol
*Sant Kaourintin, esgob Kemper
*Sant Padarn, Llydaweg *Patern*, esgob Gwened

### Gweler hefyd
* Tro Breizh, pererindod o gwmpas safleoedd a gysylltir a'r Saith Sant-sefydlydd.

Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Rhestrau crefydd
Tudwal

:*Erthygl am y sant yw hon. Gweler hefyd Tudwal Tudclyd.*

Sant o Lydaw o hanner cyntaf y 6g oedd **Tudwal** (Lladin: *Tudgualus*, Llydaweg **Tudgual**). Yn ôl traddodiad bu farw yn 564. Mae'n un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw. Dethlir ei ddydd gŵyl ar y 1af o Ragfyr.
bawd|200px|chwith|Cario gweddillion Tudwal a Sant Ivo o Kermartin tu allan i eglwys gadeiriol Tréguier yn 2005

Dywedir ei fod yn fab i Hywel Mawr (*Hoel*), un o frenhinoedd Llydaw. Teithiodd i Iwerddon i astudio, cyn ymsefydlu fel meudwy ar y lleiaf o'r ddwy ynys a elwir yn awr yn Ynysoedd Tudwal ger Penrhyn Llŷn. Gellir gweld olion priordy ar y lleiaf o'r ddwy ynys, sydd yn ôl traddodiad ar safle clas Tudwal. Mae hefyd draddodiad ei fod wedi treulio cyfnod yn Llanilltud Fawr, a bod sant Curig yn un o'i ddisgyblion yno.

Yn ddiweddarach dychwelodd i Lydaw a sefydlu mynachlog dan nawdd ei gefnder, Deroch, brenin Domnonia. Dywedir iddo gael ei wneud yn esgob Tréguier ar anogaeth Childebert I, brenin y Ffranciaid. Ei ddydd gwylmabsant yw 1 Rhagfyr. Dywedir i'w greiriau gael eu trosglwyddo i Laval, Mayenne, Ffrainc yn 870 neu 878.

## Gweler hefyd
* Tro Breizh, pererindod yn Llydaw
* Ynysoedd Tudwal

Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Esgobion o Lydaw
Categori:Marwolaethau 564
Alexandria (gwahaniaethu)

**Alexandria** yw enw sawl dinas a thref mewn sawl gwlad a chyfnod.

Yn ystod ei deyrnasiad, sefydlodd neu ailenwodd Alecsander Fawr (*Alexander*) sawl lle o'r enw *Alexandria* (ac enwau tebyg), yn Asia Leiaf, y Dwyrain Canol a Chanolbarth Asia. Yr enwocaf o'r rhain yw dinas Alexandria yn yr Aifft. Sefydlwyd tua 70 o ddinasoedd eraill gan Alecsander yn ogystal.

Yn y cyfnod modern, enwyd sawl lle arall yn *Alexandria* am ei fod yn enw mor urddasol.

## Lleoedd o'r enw Alexandria a sefydlwyd gan Alecsander Fawr
bawd|150px|Rhai o'r ***Alexandriau*** mwyaf dwyreiniol

* Alexandria, Yr Aifft
* Iskandariya, Irac
* Alexandria Asiana, Iran
* Alexandria in Ariana, Affganistan
* Alexandria Bucephalous, Pacistan, ar afon Jhelum
* Alexandria yn Caucasus, Affganistan
* Alexandria ar Oxus, Affganistan
* Alexandria yr Arachosiaid, Affganistan (Kandahar heddiw)
* Alexandria ar Indus, Pakistan
* Alexandria ar Hyphasis, Pakistan
* Alexandria Eschate, "Alexandria y Bellaf", Tajicistan
* Alinda (Caria), Alexandria ar Latmos, neu Alinda yng Ngharia, Twrci

## Lleoedd eraill yn yr Henfyd a enwyd ar ôl Alecsander Fawr
* Cebrene, Alexandria gynt
* Alexandria Troas, Twrci

## Lleoedd eraill a enwir yn Alexandria
### Awstralia
* Alexandria (Tiriogaeth y Gogledd)
* Alexandria (De Cymru Newydd)
* Alexandria (Victoria)

### Canada
* Alexandria (British Columbia)
* Alexandria (Ontario)
* Point Alexandria (Ontario)

### Unol Daleithiau
* Alexandria (Alabama)
* Alexandria (Indiana)
* Alexandria (Kentucky)
* Alexandria (Louisiana)
* Alexandria (Missouri)
* Alexandria (Minnesota)
* Alexandria (Nebraska)
* Alexandria (New Hampshire)
* Alexandria (Efrog Newydd)
* Alexandria Bay (Efrog Newydd)
* Alexandria (Ohio)
* Alexandria (Pennsylvania)
* Alexandria (De Dakota)
* Alexandria (Tennessee)
* Alexandria (Virginia)
* Swydd Alexandria, Virginia
* Treflan Alexandria (Kansas)
* Treflan Alexandria (Minnesota)
* Treflan Alexandria (New Jersey)
* Treflan Alexandria (Gogledd Dakota)
* Gorllewin Alexandria (Ohio)

### Gwledydd eraill
* Alexandria (Gwlad Groeg), Imathia
* Alexandria (Jamaica)
* Alexandria (Romania)
* Alexandria (Gorllewin Swydd Dunbarton), Yr Alban
* Alexandria (Eastern Cape), De Affrica

## Lleoedd gyda enwau cyffelyb
* Alessandria, Yr Eidal
* Iskenderun, enw newydd Alexandretta, Twrci
* Alexandroupoli, Groeg  
* Alexander Nevsky Lavra (Aleksandro-Nevskaya), mynachlog enwog yn Rwsia
* Oleksandriia, Wcrain
Boobytrap Records

Label recordio oedd **Boobytrap Records**, a sefydlwyd yng Nghaerdydd, Hydref 2000 gan Huw Stephens a'i ffrind Geraint John (Baz), gyda Ceri Collier a Greg Haver gynt o'r label Big Noise yn ymuno â nhw i redeg y label. Daeth y label i ben mis Ionawr 2007. Disgrifwyd y label gan y cylchgrawn Rolling Stone fel y label recordio orau erioed.

Dechreuwyd y label fel clwb senglau, yn recordio dwy gân gan fand newydd pob mis. Ond wedi gweld gwagle yn y farchnad, penderfynwyd ehangu Boobytrap yn label recordio cyflawn, yn arbenigo mewn cerddoriaeth Gymraeg ond yn gweithio hefyd gyda fandiau o bob cwr o Brydain.

Y sengl gyntaf i'r label ryddhau oedd sengl Tommy and the Chauffeur o Gaerdydd. Fe rhyddawyd senglau gan MC Mabon, Zabrinski a Big Leaves ymysg eraill.

Fe ryddhawyd albwmau gan MC Mabon (Pryna Hwn Rwan Cyn i'r Boi Sgrynshio Clustie Ddod Rownd), Cofi Bach a Tew Shady (Chwalfa), Richard James (The Seven Sleepers Den) a'r albwmau amlgyfrannog A Step in the Left Direction a Ho! Ho! Ho! Casgliad o Ganeuon Nadoligaidd.

## Dolenni allanol 
* http://www.bbc.co.uk/radio1/onemusic/exposed/huw419p01.shtml  Cyfweliad gyda Huw am Boobytrap ar wefan y BBC

Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 2000
Categori:Dadsefydliadau 2007
Briog

Sant o Gymru o'r 6g sy'n bennaf gysylltiedig â Llydaw oedd **Briog**, Llydaweg: **Brieg**, Lladin:**Briomaglus**.

## Bywgraffiad
Yn ôl ei *fuchedd*, a ysgrifennwyd yn yr 11g, ganwyd Briog yng Ngheredigion, Cafodd ei dad, Cerp, a'i fam, Eldruda, weledigaeth cyn iddo gael ei eni, a daethant yn Gristionogion. Dywedir iddo gael ei yrru i ddinas Paris lle cafodd addysg gan sant Garmon a'i ordeinio yn offeiriad.

Dychwelodd i Geredigion am gyfnod cyn symud i Lydaw, lle sefydlodd fynachlog yn Tréguier, yna fynachlog arall yn Sant-Brieg (Ffrangeg:*St. Brieuc*) a dyfodd yn esgobaeth. Mae Briog yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw. Yng Nghymru, mae 
eglwys Llandyfriog yng Ngheredigion wedi ei chysegru iddo. Ceir lleoedd yn dwyn ei enw mewn rhannau eraill o Lydaw, ac yng Nghernyw, ac mae tref o'r enw Saint Brieux yn Saskatchewan, Canada.

Ei wylmabsant yw 1 Mai.

## Gweler hefyd
* Tro Breizh

Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Alexandria

300px|bawd|Y *Corniche* yn Alexandria
:''Mae hyn yn erthygl am y ddinas adnabyddus yn yr Aifft. Am enghreifftiau eraill o'r enw Alexandria, gweler Alexandria (gwahaniaethu).*

**Alexandria** (hefyd **Alecsandria** weithiau yn Gymraeg) (Groeg: Aλεξάνδρεια, Copteg: Ⲣⲁⲕⲟⲧⲉ *Rakotə*, Arabeg: الإسكندريه *Al-Iskandariya*, Arabeg yr Aifft: اسكندريه *Eskendereyya''), (poblogaeth o tua 3.5 i 5 miliwn), yw dinas fwyaf ond un yr Aifft, a'i phorthladd mwyaf.

Ymestyn Alexandria am tua 20 milltir (32&nbsp;km) ar hyd arfordir Môr y Canoldir yng nghanolbarth gogledd yr Aifft. Mae'n gartref i'r Bibliotheca Alexandrina, Llyfrgell Newydd Alexandria, ac mae'n ganolfan ddiwydiannol bwysig oherwydd y pibellau olew a nwy naturiol sy'n cyrraedd yno o Suez.

## Hanes 
Yn yr Henfyd, roedd Alexandria yn un o'r dinasoedd enwocaf yn y byd am ei dysg a'i hadeiladau ysblennydd. Cafodd ei sefydlu yn 331 CC gan Alecsander Fawr, a bu'n brifddinas yr Aifft am bron i fil o flynyddoedd ar ôl hynny, nes i'r Arabiaid oresgyn yr Aifft yn 641 OC a sefydlu prifddinas newydd yn Fustat (sydd heddiw'n rhan o Gairo). Roedd Alexandria yn enwog am Oleudy Alecsandria (un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd), Llyfrgell Alexandria (llyfrgell fwyaf yr Henfyd) a Catacombs Kom el Shoqafa. Mae gwaith archaeolegol parhaol yn harbwr Alexandria (a ddechreuwyd yn 1994) yn datgelu gwybodaeth am Alexandria cyn cyfnod Alecsander Fawr, pan oedd dinas Rhakotis ar y safle, ac yng nghyfnod brenhinllin y Ptolemïaid ar ôl hynny.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Alexandria
* Mosg Abu El Abbas Masjid
* Palas yr Arlywydd
* Palas Montaza
* Palas Ras el-Tin
* Pont Stanley

## Enwogion 
* Konstantinos Tsaldaris (1884-1970), gwleidydd
* Issy Smith (1890-1940), milwr
* Youssef Chahine (1926-2008), cyfarwyddwr ffilm
* Omar Sharif (g. 1932), actor


Categori:Dinasoedd yr Aifft
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Yr Henfyd
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft