open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinas Caerliwelydd

Ardal an-fetropolitan yng ngogledd Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, oedd **Dinas Caerliwelydd** (Saesneg: *City of Carlisle*). Fe'i enwyd ar ôl ei hanheddiad mwyaf, Caerliwelydd, ond roedd yr ardal yn ymestyn ymhellach, yn cwmpasu trefi Brampton a Longtown, yn ogystal â phentrefi anghysbell, gan gynnwys Dalston, Scotby a Wetheral.

bawd|canol|Dinas Caerliwelydd yn Cumbria

Roedd gan yr ardal arwynebedd o 1,039&nbsp;km², gyda 108,274 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2017.

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Fe'i ddiddymwyd ar 1 Ebrill 2023 pan gafodd ei chyfuno â Bwrdeistref Allerdale a Bwrdeistref Copeland i greu awdurdod unedol newydd Cumberland.

## Cyfeiriadau 
Caerliwelydd
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2023
Ardal De Lakeland

Ardal an-fetropolitan yn ne Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, oedd **Ardal De Lakeland** (Saesneg: *South Lakeland District*). Roedd yn cynnwys llawer o Ardal y Llynnoedd yn ogystal â rhannau gogledd-orllewinol Dyffrynnoedd Swydd Efrog. Roedd yn cynnwys trefi Ambleside, Broughton-in-Furness, Grange-over-Sands, Kendal, Kirkby Lonsdale, Sedbergh, Ulverston a Windermere. Pencadlys yr awdurdod oedd Kendal.

bawd|canol|De Lakeland yn Cumbria

Roedd gan yr ardal arwynebedd o 1,534&nbsp;km², gyda 104,321 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2017.

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.
Fe'i ddiddymwyd ar 1 Ebrill 2023 pan gafodd ei chyfuno â Bwrdeistref Barrow-in-Furness ac Ardal Eden i greu awdurdod unedol newydd Westmorland a Furness.

## Cyfeiriadau 
De Lakeland
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2023
Bwrdeistref Copeland

Ardal an-fetropolitan yng ngorllewin Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, oedd **Bwrdeistref Copeland** (Saesneg: *Borough of Copeland*). Roedd yn cynnwys trefi Cleator Moor, Egremont, Millom a Whitehaven. Pencadlys yr awdurdod oedd Whitehaven.

bawd|canol|Copeland yn Cumbria

Roedd gan yr ardal arwynebedd o 732&nbsp;km², gyda 68,689 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2017.

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Fe'i ddiddymwyd ar 1 Ebrill 2023 pan gafodd ei chyfuno â Bwrdeistref Allerdale a Dinas Caerliwelydd i greu awdurdod unedol newydd Cumberland.

## Cyfeiriadau 
Copeland
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2023
LineageOS

Mae **LineageOS** yn system weithredu cod-agored ac am ddim ar gyfer dyfeisiau symudol, megis ffonau a llechi, ar blatfform Android.

Rhagflaenydd LineageOS oedd CyanogenMod, a ddaeth i ben yn Rhagfyr 2016 pan benderfynodd CyanogenMod Inc roi'r gorau i'r prosiect. Gan fod y prosiect yn god agored, fe'i parhawyd i'w datblygu gan y gymuned dan yr enw newydd, LineageOS. Erbyn Medi 2018, roedd LineageOS ar gael yn rhyngwladol ar gyfer dros 180 o ddyfeisiau gan 24 gwahanol gwneuthurwr.

## Hanes fersiynau
## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiaduron symudol
Categori:Linux
Categori:Meddalwedd Android
Pyramid sgwâr

bawd|Pyramid sgwâr
bawd|Rhwyd y pyramid

Mewn geometreg, math o byramid yw '*pyramid sgwâr*, gyda'i sylfaen yn sgwâr. Os yw'r apig yn berpendicwlar uwchlaw canol y sgwâr, mae'n byramid sgwâr, ac mae ganddo gymesuredd C4v. Os yw'r holl ymylon yn gyfartal, mae'n byramid sgwâr hafalochrog a chanddo gymesuredd *C*4v.

Os yw pob ochr yn hafal yna mae'n byramid sgwâr hafalochrog, sef yr hyn a elwir hefyd yn "solid Johnson J1".

Mae gan y pyramid sgwâr arosgo (*oblique*), gyda hyd y gwaelod yn  *l* a hyd ei berpendiciwlar yn *h* gyfaint o:
:V=\frac{1}{3}l^2h.

## Y pyramid sgwâr union 
Mewn pyramid sgwâr union, mae pob ymyl ochrol (*lateral edges*) yr un hyd, ac mae pob ochr (ar wahân i'r gwaeld) yn driongl hafalochrog cyfath.

Mae gan byramid sgwâr union gyda hyd ei waelod yn *1* a'i uchder yn *h* arwynebedd a chyfaint fel a ganlyn:
:A=l^2+l\sqrt{l^2+(2h)^2}
:V=\frac{1}{3}l^2h.

Mae hyd pob ymyl ochrol yn:

:\sqrt{h^2+{{l^2}\over{2}}},
ac uchder y goledd yn:

:\sqrt{h^2+{{l^2}\over{4}}}.

Mae'r onglau deuhedrol:
:rhwng y gwaelod ac un o'r ochrau: \arctan \left({{2\,h}\over{l}}\right);
:rhwng dwy ochr: \arccos \left({{-l^2}\over{l^2+4\,h^2}}\right).

## Polyhedra perthynol 

## Ceir hefyd
*pyramid union - *right pyramid*
*pyramid sgwâr union - *right square pyramid*
*pyramid gwrthdro - *inverted pyramid*

## Cyfeiriadau
Categori:Polyhedra
Dihedron

[bawd|Dyma un enghraifft o ddihedron ar [sffêr: y dihedron hecsagonol - y polyhedron sfferig gyda 6 fertig a 2 wyneb.]]
Math o bolygon yw **dihedron** wedi'i wneud o ddau wyneb polygon sy'n rhannu'r un set o ymylon. Mewn gofod Euclidean tri dimensiwn, caiff ei ddirywio (*degenerate*) os yw ei wynebau yn wastad; ond oddi mewn i ofod sfferig tri dimensiwn, gellir ystyried dihedron gydag wynebau gwastad fel lens. Hen enwau arno yw: 'bihedra' a 'polyhedra fflat'.

Un dihedron rheolaidd yw hwnnw a ffurfiwyd gan ddau bolygon rheolaidd; gellir eu disgrifio gan y symbol Schläfli {*n*,2}.

## Cyfeiriadau
Categori:Polyhedra
Haprwydd (ystadegol)

bawd|Paentiad gan Joseph Wenzel Süss o ddau fachgen yn chwarae deis.
[bawd|Gêm gystadleuol o [pocer 'Texas Hold 'Em ' yn 2009.]]
Dywedir bod dilyniant o rifau **"ar hap"** pan nad yw'n cynnwys unrhyw batrwm neu ailadrodd y gellir eu hadnabod; mae dilyniannau fel canlyniadau rhowlio deis neu ddigidau π yn dangos **haprwydd ystadegol**. Nid yw haprwydd ystadegol o reidrwydd yn awgrymu "gwir" haprwydd. Mae ffug-haprwydd (*Pseudorandomness*) yn ddigonol ar gyfer nifer o feysydd fel ystadegaeth, a dyma pam y caiff ei alw'n "haprwydd ystadegol". Caiff ei gysylltu'n agos gyda thebygolrwydd.

Mae 'haprwydd global' a 'haprwydd lleol' yn wahanol. Mae'r rhan fwyaf o ddiffiniadau athronyddol o haprwydd yn global oherwydd eu bod edrych ar y rhediad cyfan o rifau, a bod y dilyniant eang yn ddilyniant ar hap, hyd yn oed os cyfyd patrwm lleol oddi mewn i'r dilyniant eang. Mae haprwydd lleol yn cyfeirio at y syniad y gall fod lleiafswm o ddilyniannau ar hap lle gellir brasamcanu'r 'dosbarthu ar hap' (*random distributions*). Yr hiraf yw'r dilyniant o rifau (dyweder 100,000 o ddigidau) yna'r lleiaf tebygol yw i'r dilyniant hwnnw gynnwys 'haprwydd lleol' gwirioneddol.

Yn ôl egwyddorion damcaniaeth Ramsey, mae'n rhaid i wrthrychau o faint digonol gynnwys isadeiledd benodol ("mae anhrefn llwyr yn amhosibl"). Mae'r rheiny sy'n ymdrin â damcaniaeth anhrefn yn anghytuno â damcaniaeth Ramsey.

Mae deddfwriaeth sy'n ymwneud â hapchwarae yn gosod safonau penodol o hapwedd ystadegol i beiriannau slot (neu 'beiriannau hap').

## Profion
Cyhoeddwyd y profion cyntaf ar gyfer rhifau ar hap gan M.G. Kendall a Bernard Babington Smith yng Nghylchgrawn y Gymdeithas Ystadegol Frenhinol ym 1938. Dyma'r pedwar prawf:
# Prawf amlder
# Prawf dilyniant
# Prawf Pocer
# Prawf y bylchau

## Cyfeiriadau
Categori:Haprwydd
Categori:Ystadegaeth
Categori:Tebygolrwydd
Damcaniaeth y dominos

Damcaniaeth ym mholisi tramor Unol Daleithiau America yn ystod y Rhyfel Oer oedd **damcaniaeth y dominos** sydd yn tybio byddai gwladwriaeth sydd yn troi'n gomiwnyddol yn ysgogi llywodraethau comiwnyddol i ddod i rym mewn gwladwriaethau cyfagos, megis effaith dominos yn cwympo. Defnyddiwyd y syniad yn gyntaf gan yr Arlywydd Harry S. Truman i gyfiawnhau danfon cymorth milwrol i Wlad Groeg a Thwrci yn y 1940au, ac roedd yn rhan bwysig o bolisi tramor yr Arlywydd Dwight D. Eisenhower yn y 1950au. Bu llywodraeth yr Unol Daleithiau yn pryderu'n enwedig am ymlediad comiwnyddiaeth yn Ne Ddwyrain Asia, a defnyddiwyd effaith y dominos i gyfiawnhau ymyrraeth filwrol gan yr Americanwyr yn Rhyfel Fietnam.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Categori:Daearwleidyddiaeth
Categori:Y Rhyfel Oer
Bara pita

bawd|alt = Seis pitas horneadas en una bandeja circular en un horno de leña|Pobi bara pita yn Nasareth
Mae **bara pita** yn fath o fara gwastad meddal, ychydig wedi'i eplesu, o flawd gwenith, sy'n cael ei fwyta yn y Dwyrain Canol a phen ddwyreiniol Môr y Canoldir yn wreiddiol. Caiff weithiau ei bobi ar waliau'r ffwrn a gall y crwst atgoffa person o bitsa.

Mae'r pita Twrcaidd, y *pide*, bron wastad yn cynnwys hadau sesame neu corn carwe (Saesneg: caraway; Lladin: *nigella sativa*) ac nid yw'n "wag" fel sawl bara gwastad, ond mae ganddi friwsion. Mewn priodasau Bwlgareg, fe'i cyflwynir i'r briodferch a'r priodfab, ynghyd â mêl a halen, a chyfres o ddefodau sy'n arwydd o gydraddoldeb a melysrwydd bywyd priod.

## Etymoleg
Mae'r enw pita yn deillio o'r gair Groeg cyfoes, πίτα, a ddefnyddir i ddynodi "pastel" neu "bara" a ddaw, cyn hynny o Groeg Byzantiwm πίτα "bara, cacen, pei, pitta" (cofnodir 1108) ac, o bosib o'r Hen Groeg πίττα neu πίσσα "pitch/resin" (ar gyfer y sglein), neu'r Hen Groeg πικτή (pikte), "toesen eplesedig", a allai fod wedi ei fenthyg i'r Lladin fel "picta" cymharer â'r gair pizza. Fe'i dderbyniwyd i Arabeg y Lefant fel *fatteh*, gan nad oes gan Arabeg y sain /p/). Tybiaeth arall yw fod y gair yn dyddio nôl i'r Hebraeg Clasurol, *patt* פת (yn llythrennol, "gronyn o fara"). Fe'i sillefir fel yr Aramaeg pittəṭā/pittā (פיתה), ac oddi yno aeth i Groegeg Bysantiwm gan ymddangos wedyn yn ieithoedd y Balcan fel Serbo-Croateg *pita*, Rwmaneg ''pită', Albaneg *pite*, Bwlgareg *pitka* neu *pita*.

## Cynhwysion
bawd|Bara pita gydag oen, tomato a ciwcymber.
bawd|Bara Pita yn cael eu llwyth-gynhyrchu
Cynhwysion bara pita yw blawd gwenith, dŵr, halen, burum ac olew.

## Paratoi
Pobir y rhan fwyaf i pitas a dymheredd uchel (232&nbsp;°C), gan wneud y toes crwn gwastad chwyddo a swigo'n ddramatig. Wrth dynnu'r dorth allan o'r popty, yr haenau toes bobi yn parhau ar wahân o fewn y dorth fach, gan ganiatáu i'r bara yn cael ei agor i ffurfio poced. Fodd bynnag, weithiau pobir y bara heb pocedi ac fe'i gelwir yn "pita di-oced."

Ceir bellach pita microdon, a baratoir drwy ei wlychu ychydig a'i wresogi am 30 eiliad mewn popty microdon neu dostiwr.

Defnydd coginio
Gall y dyfarnwr yn cael ei ddefnyddio i weini gydag hummus a sawsiau taramosalata, llaeth enwyn sych, tost gyda zaatar ac olew; i lapio cebab, Gyros neu ffelaffel neu fel brechdanau a burritos; hefyd gydag wyau a llawer o gawliau eraill fel gydag unrhyw fara arall. Gellir hefyd ei dorri a phobi fel sglodion Pita gras.

## Dolenni allanol
*Fideo ar sut i bobi bara pita
*Fideo arall ar sut i bobi bara pita

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yng Ngwlad Groeg
Categori:Bwyd a diod yn Nhwrci
Categori:Bara
Bwrdeistref Allerdale

Ardal an-fetropolitan yng ngogledd-orllewin Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, oedd **Bwrdeistref Allerdale** (Saesneg: *Borough of Allerdale*). Roedd yn cynnwys trefi Aspatria, Cockermouth, Harrington, Keswick, Maryport, Silloth, Wigton a Workington. Pencadlys yr awdurdod oedd Workington. Roedd gan yr ardal arwynebedd o 1,242&nbsp;km², gyda 96,444 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2017.

bawd|canol|Allerdale yn Cumbria

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974 pan unwyd Bwrdeistref Dinesig gyda Bwrdeistrefi Maryport, Cockermouth a Keswick; a cynghorau dosbarth Cockermouth a Wigton, a leolwyd cyn hynny oddi fewn i Swydd Cumberland. Yn 1995 fe'i rhoddwyd statws bwrdeistrefol. Fe'i ddiddymwyd ar 1 Ebrill 2023 pan gafodd ei chyfuno â Bwrdeistref Copeland a Dinas Caerliwelydd i greu awdurdod unedol newydd Cumberland.

## Cyfeiriadau 
Allerdale
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2023
Bwrdeistref Barrow-in-Furness

Ardal an-fetropolitan yn ne-orllewin Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, oedd **Bwrdeistref Barrow-in-Furness** (Saesneg: *Borough of Barrow-in-Furness*). Fe'i enwyd ar ôl ei hanheddiad mwyaf, Barrow-in-Furness. 

bawd|canol|Bwrdeistref Barrow-in-Furness yn Cumbria

Roedd gan yr awdurdod 67,099 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2017.

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Fe'i ddiddymwyd ar 1 Ebrill 2023 pan gafodd ei chyfuno ag Ardal Eden ac Ardal De Lakeland i greu awdurdod unedol newydd Westmorland a Furness.

## Cyfeiriadau 
Barrow-in-Furness
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2023
Yr Eneth Ga'dd ei Gwrthod

Cân werin yw ***Yr Eneth Ga’dd ei Gwrthod***. Ysgrifennwyd y gân gan awdur anhysbys. Mae’n seiliedig ar hanes gwir Jane Williams o Gynwyd. Boddodd hi yn Afon Dyfrdwy ym mis Gorffennaf, 1868. Yn ôl dedfryd y crwner, boddodd hi heb dystiolaeth o ormes. Roedd hi wedi syrthio mewn cariad efo porter yng ngorsaf reilffordd Caer ond wedi cael ei gwrthod ganddo ac wedyn gan ei theulu, er bod ei theulu wedi gwadu hyn.

## Y Gân

Ar lan hen afon Ddyfrdwy ddofn eisteddai glân forwynig
Gan ddistaw sibrwd wrth'i hun "Gadawyd fi yn unig
Heb gâr na chyfaill yn y byd, na chartref i fynd iddo
Drws ty fy nhad sydd wedi'i gloi, 'Rwy'n wrthodedig heno."

Mae bys gwaradwydd ar fy ôl, yn nodi fy ngwendidau,
A llanw 'mywyd wedi ei droi, a'i gladdu dan y tonnau ;
Ar allor serch aberthwyd fi, do, collais fy morwyndod,
A dyna' pam y gwelwch chi fi heno wedi 'ngwrthod.

Ti frithyll bach, sy'n chwareu'n llon yn nyfroedd glan yr afon
Mae gennyt ti gyfeillion fyrdd a noddfa rhag gelynion
Cei fyw a marw dan y dwr, heb neb i dy adnabod
O! na chawn innau fel tydi gael marw, a dyna ddarfod.

Ond 'hedeg mae fy meddwl prudd i fyd sydd eto i ddyfod
A chofia dithau fradwr tost rhaid i ti fy nghyfarfod
Mae meddwl am dy eiriau di a byw sydd i mi'n ormod
O, afon ddofn, derbynia fi caf wely ar dy waelod".

Y boreu trannoeth cafwyd hi yn nyfroedd oer yr afon.
A darn o bapur yn ei llaw ac arno'r ymadroddion
"Gwnewch imi fedd mewn unig fan, a chodwch faen na chofnod
I nodi'r fan lle gorwedd llwch Yr Eneth ga'dd ei Gwrthod".

## Recordiadau
Mae’r gân wedi cael ei recordio gan 9Bach, Calan, Cerys Matthews, David Lloyd, Gwen Price, Mari Gtiffith, Max Boyce, Meinir Lloyd, Olion Byw, Siân James, Sara Meredydd a Siwsann George, ymysg eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Sesame

Mae **sesame** India (*gwenith India*, *sesame*, *Sesamum indicum*, weithiau sillefir fel *sesami* yn y Gymraeg) yn blanhigyn o rywogaeth (taxonomy) y angiosperms. Mae'n blanhigyn sy'n para blwyddyn ac yn tyfu i daldra o hyd at 2 meter. Fei'i dyfir ar draws y byd ac mae'n un o'r planhigion hynaf i'w dyfu i ddefnyddio olew o'i hadau.

Ceir sawl perthynas wyllt o'r rhywogaeth yn Affrica a nifer llai yn yr India. Yn 2016 cynhyrchodd y byd 6.1 million tunnell, o sesame gyda Tansanïa, Myanmar, India, a Sudan fel y prif gynhyrchwyr.

Mae'r hedyn yn cynnwys 45-60% o'r olew a ddefnyddir ar gyfer coginio, paratoi saladau a chreu marjarîn. Mae'r hadau'n gyhoethog mewn protin ac mae'n un o brydau mwayf poblogaidd gwledydd y Dwyrain Canol a gogledd Affrica. Fe'i defnyddir ar gyfer pobi bara gan gynnwys bara pita.

Mae'r planhigyn yn aeddfedu yn yr haf a gall dyfun i rhwng 1.2 a 2.1 metr. Mae'n dda at wrthsefyll sychder a gall deithio i sawl gwahanol ardal - ac fe'i mewnforwyd i dalaith Texas lle plenhir hi ar draws y dalaith.

Mae'r hadau sesame i'w canfod mewn seeds are found in the cwdyn sy'n, with 50 i 80 hadyn unigol.

## Olew
[bawd|Sesame yn [Nepal]]
Mae olew sesame yn nodweddiadol am ei sefydlogrwydd a'i gallu cadewdigaethol, mae'n gwrthsefyll cracio. Yn osgysal â defnydd at goginio, defnyddir yr hedyn hefyd at gynhyrchu paent, sebon, cosmetics, persawr a it is resistant to cracking. In addition to culinary use, sesame oil is also used in making paints, soaps, cosmetics, perfumes and pryf-laddwyr.

## Etymoleg
Daw'r gair "sesame" o'r Latin *sesamum* neu Groeg *sēsamon*; a ddaw, ei hun o'r Arabeg *semsem*.

## Oriel

File:Sesamum indicum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-129.jpg|Darlun
File:Sesamum indicum 2.jpg|lanhigyn
File:Sa white sesame seeds.jpg|Hadau
File:Simit-2x.JPG|Teisen â sesame
File:2024 Sezamki (2).jpg|Bisged sesame

## Cyfystyron
* *Dysosmon amoenum* Raf.
* *Sesamum africanum* Tod. 
* *Sesamum occidentalis* Heer & Regel 
* *Sesamum oleiferum* Sm. 
* *Sesamum orientale* L. 
* *Volkameria orientalis* (L.) Kuntze

## Gweler hefyd
*Sesamum radiatum*

## Dolenni
*Rysetiaiu sy'n defnyddio sesame, gwefan BBC

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Categori:Llysiau rhinweddol
Ffrangeg Jersey

:*Gall Ffrangeg Jersey gyfeirio at:*'

* Ffrangeg Cyfreithiol Jersey
* Jèrriais

Categori:Gwahaniaethu
Bwa (cerddoriaeth)

Mewn cerddoriaeth, ffon wedi'i thensiynu gyda gwallt ynghlwm iddi ac sy'n cael ei symud dros ran o offeryn cerdd er mwyn creu swn yw **bwa**. Mae'r mwyafrif o fwâu yn cael eu defnyddio gydag offerynnau llinynol, fel y ffidil, er bod rhai bwâu yn cael eu defnyddio gyda llifiau cerddorol ac idioffonau eraill.

Mae bwa wedi'i wneud a brigyn siâp arbennig a deunydd sy'n ffurfio rhuban sy'n cael ei ymestyn rhwng ei ddau ben, ac yn cael ei ddefnyddio i fwytho'r llinyn a chreu swn.  Mae gwahanol ddiwylliannau wedi mabwysiadu amrywiol ddyluniadau ar gyfer y bwa. Er enghaifft, mewn rhai bwâu dim ond un cordyn sy'n cael ei ymestyn rhwng y ddau ben. Yn nhraddodiad y Gorllewin, blew ceffyl sydd fel arfer yn cael ei ddefnyddio.

Categori:Cydrannau offerynnau tannau
Ais a phlaster

bawd|Ais a phlaster wedi'i ddatgelu o dan bapur wal. Daw'r enghraifft o dy a adeiladwyd rhwng 1884 a 1922.

Proses adeiladu ar gyfer rhoi gorffeniad ar waliau mewnol a nenfydau yw **ais a phlastr** (hefyd **dellt a phlaster**).

Gwnaed defnydd helaeth o ais a phlaster yng Nghymru cyn cyflwyno plastrfwrdd yn y 1930au. Byddai ais pren caled hollt o wahanol hydoedd a meintiau yn cael eu defnyddio yn aml. Roedd hollti'r pren gyda'r graen, yn hytrach na'i lifio, yn well o ran cryfder a gwydnwch. Byddai mat o gyrs hefyd yn cael ei ddefnyddio fel ais. Mae'r dull hwn yn deillio o dechneg gynharach bangorwaith a dwb.

Roedd ais a phlaster yn ddefnyddiol, ac yn fwy addas na phlastrfwrdd ar gyfer siapiau anarferol neu addurniadol. Mae'n well hefyd na phlastr calch am ynysu swn ac roedd nenfydau ais a phlaster yn cyfrannu'n fawr at atal tan rhag ymledu mewn adeiladau hanesyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladu
Schwg

Saws poeth yw **schwg **() neu **sahawiq** (Arabeg-Iemenaidd: سحاوق)  sy'n dod yn wreiddiol o goginiaeth Iddewig-Iemenaidd ac sy'n boblogaidd yn Israel. Yn ddiweddar mae wedi dod yn boblogaidd yn Ewrop ac yng ngogledd America yn ogystal.

Mae hefyd yn boblogaidd yng ngorynys Arabia. Yn ardal Gwlff Persia fe'i gelwir hefyd yn **daqqus** ().

## Cynhwysion 
bawd|Gwneir schwg o buprod poeth coch neu wyrdd ffres wedi eu sesno â llysiau'r bara, garlleg, halen, cwmin du (dewisol) a sbeisys amrywiol.
Gwneir schwg o buprod poeth coch neu wyrdd ffres wedi eu sesno â llysiau'r bara, garlleg, halen, cwmin du (dewisol) a gwahanol sbeisys. Mae rhai hefyd yn ychwanegu hadau carwe. Gall schwg fod yn goch neu'n wyrdd gan ddibynnu ar y math o buprod a ddefnyddir.

## Mathau 
Mae mathau yn Iemen yn cynnwys *sahawiq akhdar* (sahawiq gwyrdd), *sahawiq ahmar* (sahawiq coch), a *sahawiq bel-jiben* (sahawiq gyda chaws). Yn Israel, ceir *skhug adom* (" skhug coch"), *skhug yarok* ("skhug gwyrdd") a *skhug chum* (" skhug brown") sy'n cynnwys tomatos.

Yn Israel, gellir cyfeirio at schwg drwy'r term cyffredinol *harif* (hebraeg: חריף; yn llyth. "poeth/sbeislyd"). Mae hefyd yn adnabyddus o dan yr enw schwg. Mae ar gael yn gyffredin fel cyfwyd poblogaidd mewn stondinau ffalaffel, sabich a siawarma ac yn cael ei weini gyda hwmws.

## Paratoi 
Mae cogyddion Iddewig-Iemenaidd traddodiadol yn gweithio* sahawiq* drwy ddefnyddio dwy garreg: defnyddiant garreg fawr fel arwyneb gweithio ac un lai i falu'r cynhwysion. Dewisiadau eraill yw morter a phestl neu brosesydd bwyd.
Delwedd:Skhug.jpg|schwg coch parod

## Gweler hefyd 
*Coginiaeth Arabaidd
* Coginiaeth Iemen
*Mwhamara neu *acuka*, dip puprod poeth yng nghoginiaeth y Lefant
*Harisa, past puprod Chilli poeth yng nghoginiaeth y Maghreb
*Ajica, dip yng nghoginiaeth y Cawcasws, yn seiliedig ar gymysgedd wedi ei ferwi o buprod poeth coch, garlleg, perlysiau a sbeisys
* Coginiaeth yr Iddewon Seffardig
*Rhestr o ddipiau
* Rhestr o sawsiau

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Arabeg
Categori:Cyfwydydd
Categori:Coginiaeth Israel
Categori:Coginiaeth Iemen
Eisteddfodau'r Fenni

Cyfres o eisteddfodau oedd '''Eisteddfodau'r Fenni''' a gynhaliwyd yn y Fenni rhwng 1834 a 1854, wedi eu trefnu gan Gymdeithas Cymreigyddion y Fenni a dan nawdd Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer a Thomas Price (Carnhuanawc). Nodai'r eisteddfodau am gystadlaethau ysgrifau a chyfraniadau'r ymgeiswyr at ysgolheictod yr iaith Gymraeg, llenyddiaeth Gymraeg, traddodiadau Cymru, ac ieithyddiaeth gymharol yr ieithoedd Celtaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Fenni
Categori:Y Fenni
Categori:Hanes Sir Fynwy
Prism (geometreg)

bawd|Prism hecsagonal
bawd|Prism triongl blaendor gyda'i arwyneb uchaf wedi ei flaendori ar ongl arosgo.
Mewn geometreg, mae **prism** yn bolyhedron sy'n cynnwys sylfaen polygonal gydag ochrau amrywiol (o ran nifer). Fe'i enwir ar ôl siâp gwaelodol y prism, sef y sylfaen e.e. gelwir prism sydd a'i sylfaen yn siâp triongl yn "brism triongl" neu'n "brism trionglog". Mae'r prism yn isddosbarth o'r 'prismatoidau'.

## Gwahanol fathau
**Prism union** (*right prism*) yw prism lle mae'r ymylon a'r arwynebau yn berpendicwlar i arwynebau'r gwaelodion (neu'r 'sylfaen'); mae'r gair "union" yma'n cyfeirio at ongl sgwâr. Mae hyn yn berthnasol os yw'r arwynebau cyswllt yn betryal. Os nad yw'r ymylon a'r wynebau ymuno yn berpendicwlar i'r wynebau sylfaenol, gelwir hyn yn **brism arosgo**. Er enghraifft, mae paralelepiped yn brism arosgo gyda'r sylfaen yn baralelogram, ac yn bolyhedron gyda chwech ochr a phob un yn baralelogram.

Mae'r **prism blaendor** yn brism gyda'i arwynebau (top a gwaelod) heb fod yn gyfochrog i'w gilydd.

Weithiau, defnyddir y term "prism petryalog" i'r prism petryalog union a "phrism sgwarog" i'r "prism sgwarog union". Mae gan y 'prism p-gonal union', gydag ochrau petryalog, symbol Schläfli { } × {p}.

Gelwir y prism petryalog hefyd yn giwboid, neu'n anffurfiol yn "flwch petryalog". "Blwch sgwâr" neu "ciwboid sgwarog" yw'r enw arall ar y prism union sgwarog. Mae gan y brism union petryalog symbol Schläfli { }×{ }×{ }.

## Diagramau Schlegel 
## Cyfaint
Cyfaint prism yw cyfanswm arwynebedd y sylfaen a'r pellter rhwng y ddau arwyneb sylfaenol, neu'r uchder. Yn achos prism nad yw'n union (nad yw'n ongl sgwâr), mae hyn yn golygu'r pellter perpendicwlar).

Y cyfaint, felly, yw:

:V = Bh

ble nodir *B* i olygu arwynebedd y sylfaen (*base*) a *h* yw'r uchder. Mae cyfaint prism sydd a sylfaen rheolaidd *n*-ochrog, gyda hyd yr ochrau yn *s*, felly, yw:

:V = \frac{n}{4}hs^2 \cot(\frac{\pi}{n})

## Arwynebedd yr arwynebau
Mae arwynebedd arwynebau prism fel a ganlyn:

:2B + Ph
ble, *B* yw arwynebedd y sylfaen, *h* yw'r uchder, a *P* yw perimedr y sylfaen.

Mae arwynebedd arwynebau prism union sydd a'i sylfaen yn bolygon rheolaidd *n*-ochrog, gyda hyd ei ochrau yn *s* a'i uchder yn *h*, felly, yn:

:A = \frac{n}{2} s^2 \cot{\frac{\pi}{n}} + n s h

## Cyfeiriadau
Categori:Polyhedra
Polyhedron

Mewn geometreg, mae **polyhedron** (enw gwrywaidd; lluosog: polyhedronau) yn solid tri dimensiwn gydag arwynebau fflat, polygonal, ymylon syth a chorneli (neu 'fertigau') miniog. Daw'r gair polyhedron o'r Groeg Clasurol πολύεδρον, sef poly- (gwreiddyn: πολύς, "llawer") + -hedron (ffurf ἕδρα, "sylfaen" neu "sedd").

Mae ciwbiau a pyramidiau'n enghreifftiau o bolyhedronau amgrwn.

## Diffiniad
Mae'r diffiniad o bolyhedron yn gwahaniaethu o gyd-destun i gyd-destun. Nid oes un diffiniad perffaith sy'n ffitio'r gwahanol fathau ee y polyhydronau serog a'r polyhydronau sy'n hunan-groesi.

## Y nifer o arwynebau
Gellir dosbarthu polyhedronau yn aml yn ôl nifer yr arwynebau sydd ganddynt. Mae'r system enwi yn seiliedig ar Roeg Clasurol, er enghraifft: tetrahedron (4), pentahedron (5), hecsahedron (6), triacontahedron (30) ac yn y blaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Polyhedra
Orton, Caerliwelydd

:*Peidiwch â chymysgu y plwyf sifil hwn â Orton, Eden yn yr un swydd.*

Plwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Orton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 453.

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiadau Baldwinholme a Great Orton.

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Petryal

bawd|Petryal
bawd|300px|Mae petryal yn achos arbennig o baralelogram a thrapesoid. Mae sgwâr yn achos arbennig o betryal.
Mewn geometreg sy'n ymwneud â'r planau Ewclidaidd, mae'r **petryal** yn bedrochr sydd â phedair onglau sgwâr. Gellir ei ddiffinio hefyd fel "pedrochr hafalonglog" gan fod pob cornel (neu 'fertig') o'r un maint, fel sgwâr: 360°/4 = 90°. Gellir ei ddiffinio hefyd fel paralelogram sy'n cynnwys onglau sgwâr. Yr hen enw arno oedd **hirsgwar**, ond mae creu sgwâr 'hir' yn amhosib! Fodd bynnag, mae'r gair "petryal" yn hen air Cymraeg. Yn *Llyfr Du Caerfyrddin* (13g), er enghraifft, sonir am *fedd Owain ab Urien im pedryal bid*. Cofnodir hefyd yn y Mabinogi (13g) am Branwen ferch Llŷr yn dychwelyd o'r Iwerddon, *a gwneuthur bedd petrual iddi* ar lan Llyn Alaw.

Mewn nodiant mathemategol, nodir petryal gyda fertigau (corneli) ABCD fel ,

Mae petryal croes (*crossed rectangle*) yn bedrochr croes sy'n hunan-groestori, sy'n cynnwys dau bâr cyferbyn o ochrau pedrochr a dau croeslin.

## Nodweddion
Mae unrhyw bedrochor amgrwn yn betryal os oes ganddo un o'r nodweddion canlynol:

* paralelogram gydag o leiaf un ongl sgwâr
* paralelogram gyda chroesliniau o'r un hyd
* paralelogram *ABCD* ble mae'r trionglau *ABD* ac *DCA* yn gyfath (*congruent*)
* pedrochor hafalonglog (*equiangular quadrilateral*)
* pedrochor gyda 4 ongl sgwâr
* pedrochr amgrwm gydag ochrau olynol *a*, *b*, *c*, *d* gyda'i arwynebedd yn \tfrac{1}{4}(a+c)(b+d).

## Fformiwlâu
[bawd|150px|Y fformiwla ar gyfer [perimedr petryal.]]
[bawd|150px|[Arwynebedd petryal yw lluoswm ei hyd a'i led.]]

Os yw hyd petryal yn \ell a'i led yn w
*yna mae ei arwynebedd yn A = \ell w\,,
*a'i berimedr yn P = 2\ell + 2w = 2(\ell + w)\,,
*mae gan pob croeslin hyd o d=\sqrt{\ell^2 + w^2},
*a phan \ell = w\,, mae'r petryal yn sgwâr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pedrochrau
Categori:Siapau elfennol
Categori:4 (rhif)
Marie de Garis

Bu **Marie de Garis** MBE (née **Le Messurier**) (15 Mehefin 1910 – 10 Awst 2010) yn awdur a geiriadurwraig o Ynys y Garn a luniodd y *Dictiounnaire Angllais-Guernésiais* (geiriadur Saesneg-Guernésiais), cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf ym 1967. Mae'r gwaith newydd hwn i raddau helaeth yn disodli *Dictionnaire Franco-Normand* George Métivier 

Fe'i ganed yn 1910 ym mhlwyf Saint Peter, Ynys y Garn, cyhoeddodd *Folklore of Guernsey* (1975) a* Glossary of Guernsey place-names* (1976).  Bu'n gwasanaethu yn llywydd La Société Guernesiaise a L'Assembllaïe d'Guernesiais.

Yn 1999 derbyniodd de Garis MBE am ei chyfraniadau at gadw diwylliant Guernsey yn fyw. Fe ddathlodd ei phen blwydd yn 100 yn 2010.

## Marwolaeth 
Bu farw De Garis yn oriau mân 10 Awst 2010 yn ysbyty *Princess Elizabeth Hospital* ym mhlwyf Saint Andrew, Ynys y Garn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Geiriadurwyr
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl ganmlwydd oed
K-9 Mail

Mae **K-9 Mail** yn ap ebost cod agored ac am ddim ar gyfer dyfeisiau symudol Android.

Yn 2017 cafodd y Gymraeg ei hychwanegu fel iaith ryngwyneb yn fersiwn 5.3, gan olygu mai K-9 Mail yw'r ap ebost cyntaf i fod ar gael yn Gymraeg.

Yn 2018 cafodd K-9 Mail ei ddewis fel yr ap ebost i'w gynnwys yn y fersiwn beta cyntaf o Eelo. Fel yr ap ebost rhagosodedig ar y system, mae'n ymddangos yn syml, yn y fersiwn Saesneg, fel "Mail", heb enw na brandio K-9 Mail.

## Cyfeiriadau
Categori:Android
Dawns neuadd

de|bawd|200x200px|Vernon ac Irene Castle, arloeswyr y ddawns neuadd yn ei ffurf gyfoes, tua 1910–18
Set o ddawnsfeydd partner sy'n cael eu mwynhau yn gymdeithasol ac yn gystadleuol yw** dawns neuadd.** Oherwydd yr elfennau perffomiadol ac adloniannol, mae dawns neuadd hefyd yn cael ei fwynhau ar lwyfan, mewn ffilm ac ar y teledu.

Gall 'dawns neuadd', yn ei ystyr ehangaf, gynnwys bron unrhyw fath o ddawnsio partner, ond mae ei ddatblygiad fel gweithgaredd cystadleuol wedi cyfyngu ei ddiffiniad i rai mathau penodol o ddawnsfeydd. Mae rhain yn rhannu'n ddau gategori, sef y pum dawns Safon Rhyngwladol - Wals, Wals Fiennaidd, Tango, Ffocstrot a Chwimgam - a'r pum dawns Lladin Rhyngwladol - Cha-cha, Rymba, Samba, Paso Doble a Jeif.

Mae'r rhaglen deledu *Strictly Come Dancing*, a gafodd ei darlledu gyntaf yn 2004, wedi cyfrannu'n fawr at boblogrwydd dawns neuadd. 

Categori:Dawns neuadd
Anthony Asquith

Roedd **Anthony William Lars Asquith** (9 Tachwedd 1902 – 20 Chwefror 1968) yn gyfarwyddwr ffilmiau Seisnig amlwg. Cydweithiodd yn llwyddiannus gyda'r dramodydd Terence Rattigan ar *The Winslow Boy* (1948), *The Browning Version* (1951), ymysg addasiadau eraill. Mae ei ffilmiau nodedig eraill yn cynnwys *Pygmalion* (1938), *French Without Tears* (1940), *The Way to the Stars* (1945) ac addasiad 1952 o *The Importance of Being Earnest* gan Oscar Wilde.

## Bywyd a gyrfa
Ganed Asquith yn Llundain, yn fab i Herbert Henry Asquith, Prif Weinidog Y Deyrnas Unedig rhwng 1908 i 1916, a Margot Asquith ei wraig  Addysgwyd ef yn Eaton House,. Coleg Winchester a Choleg Balliol, Rhydychen.

Ystyriwyd bod y diwydiant ffilm yn anghydnaws fel swydd i bobl barchus pan oedd Asquith yn ifanc, ac yn ôl yr actor Jonathan Cecil, ffrind teuluol, daeth Asquith i'r proffesiwn er mwyn dianc o'i gefndir.  Ar ddiwedd y 1920au, dechreuodd ei yrfa trwy gyfarwyddo pedair ffilm fud. Bu llwyddiant yr olaf o'r rhain, *A Cottage on Dartmoor,* yn fodd sefydlu ei enw da gyda'i gyfansoddiad ffrâm symudol, aml yn emosiynol.  Roedd Pygmalion (1938) yn seiliedig ar ddrama George Bernard Shaw yn serennu Leslie Howard a Wendy Hiller.

Roedd Asquith yn ffrind hir dymor a chydweithiwr a Terence Rattigan (bu iddynt gydweithredu ar ddeg ffilm) a'r cynhyrchydd Anatole de Grunwald. Ymhlith ei ffilmiau diweddarach roedd *The Winslow Boy* (1948), Browning Version(1951), ill dau yn seiliedig ar ddramâu Rattigan a *The Importance of Being Earnest* (1952) seiliedig ar ddrama Oscar Wilde.

## Marwolaeth
Bu farw ym 1968. Fe'i claddwyd yn All Saints Churchyard, Sutton Courtenay, ym Mro'r Ceffyl Gwyn.

## Filmograffi
**Shooting Stars* (1927)
**Underground* (1928)
**The Runaway Princess* (1929)
**A Cottage on Dartmoor* (1929)
**Tell England* (1931)
**Dance Pretty Lady* (1932)
**The Lucky Number* (1933)
**Letting in the Sunshine* (1933)
**Unfinished Symphony* (1934)
**Moscow Nights* (1935)
**Pygmalion* (1938)
**French Without Tears* (1940)
**Freedom Radio* (1941)
**Quiet Wedding* (1941)
**Cottage to Let* (1941)
**Uncensored* (1942)
**We Dive at Dawn* (1943)
**The Demi-Paradise* (1943)
**Fanny by Gaslight* (1944)
**The Way to the Stars* (1945)
**While the Sun Shines* (1947)
**The Winslow Boy* (1948)
**The Woman in Question* (1950)
**The Browning Version* (1951)
**The Importance of Being Earnest* (1952)
**The Final Test* (1953)
**The Net* (1953)
**The Young Lovers* (1954)
**Carrington V.C.* (1955)
**On Such a Night* (1955)
**Orders to Kill* (1958)
*''The Doctor's Dilemma* (1958)
**Libel* (1959)
**The Millionairess* (1960)
**Two Living, One Dead* (1961)
**Guns of Darkness* (1962)
**The V.I.P.s* (1963)
**The Yellow Rolls-Royce* (1965)

### Ffilmiau fer
**The Story of Papworth* (1935)
**Channel Incident* (1940)
**Rush Hour* (1941)
**Two Fathers'' (1944)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Anthony Asquith ar IMDb

Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Pobl fu farw o lymffoma
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr LHDT
Gorsaf Bŵer Pont Ceunant

Gorsaf bŵer hydro-electrig rhwng pentrefi Abermagwr a Phont-rhyd-y-groes yng Ngheredigion oedd **Gorsaf Bŵer Pont Ceunant**. Hon oedd yr orsaf hydro-electrig gyntaf yng Nghymru. Fu’n gweithredu rhwng 1899 a 1903. Fe'i dyluniwyd gan beiriannydd Eidalaidd, Bernardino Nogara, ac fe’i hadeiladwyd gan gwmni o Wlad Belg, y Societé Anonyme Metallurgique o Liège, ar gost o £11,400 yn fuan ar ôl iddynt gymryd drosodd mwyngloddiau Frongoch a Wemyss. Roedd yn rhan o system bŵer trydan newydd ar gyfer y pwll glo, gyda'r nod o gynyddu cynhyrchiant a galluogi trin mwynau gradd isel. Roedd y dwr yn dod o gronfa uwchlaw'r safle ac yn llifo lawr piben 50&nbsp;cm o ddiamedr ac yn troi olwyn Pelton 400 marchnerth a fedrai gynhyrchu 300 cilowat o drydan. Roedd yno hefyd injan stêm chwe silindr wrth gefn a fyddai wedi ei phweru ā glo. Roedd y trydan yn cael ei gyflenwi i'r mwyngloddfeydd gan ddefnyddio ceblau uwchben.

Roedd tua 270 o weithwyr wedi'u cyflogi gan y mwyngloddfeydd ar droad yr 20g, ac mae'n debyg bod nifer ohonynt yn Eidalwyr. Pum mlynedd yn unig y parodd y fenter; caewyd y mwyngloddfeydd yn 1903, diswyddwyd y gweithwyr a gwerthwyd y peiriannau.

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Adfeilion Gorsaf Bŵer Pont Ceunant, Ceredigion, yr ochr ddwyreiniol o'r gogledd-ddwyrain.jpg|bawd|Adfeilion Gorsaf Bŵer Pont Ceunant, Ceredigion
Y tu fewn i adfeilion Gorsaf Bŵer Pont Ceunant, Ceredigion, o'r gogledd.jpg|Y tu fewn o'r gogledd
Adfeilion Gorsaf Bŵer Pont Ceunant, Ceredigion, yr ochr orllweinol o gyfeiriad y gogledd.jpg|Yr ochr orllweinol o gyfeiriad y gogledd
Adfeilion Gorsaf Bŵer Pont Ceunant, Ceredigion, yr ochr ddwyreiniol o'r gogledd-ddwyrain.jpg|Yr ochr ddwyreiniol o'r gogledd-ddwyrain

Categori:Diwydiant Cymru
Categori:Trydan
Economeg glasurol

Ysgol feddwl ym maes economeg, neu economi wleidyddol, yw **economeg glasurol** a flodeuai yn bennaf yn yr Alban a Lloegr yn niwedd y 18g ac yn y 19g. Ei phrif feddylwyr oedd Adam Smith, Thomas Malthus, David Ricardo, a John Stuart Mill. Datblygasant damcaniaeth economi'r farchnad a'r grymoedd naturiol neu'r llaw anweledig sydd yn rheoli cynhyrchu a chyfnewid.

Seilir syniadaeth economaidd glasurol ar y rhagdybiaeth hanfodol taw'r unigolyn fel rheol sydd orau wrth benderfynu ynglŷn â diddordebau ei hunan. Gosododd Adam Smith strwythur sylfaenol y ddamcaniaeth hon yn ei gampwaith *The Wealth of Nations* (1776), sy'n dadansoddi sut mae mecanwaith prisoedd yn ymateb i'r galw am nwyddau a gwasanaethau drwy ddosbarthu adnoddau'r economi. Cesglid byddai ymddygiad unigolion er budd eu hunain, ac hynny mewn system economaidd gystadleuol, yn cynhyrchu lles er y gymdeithas oll. Cyfunwyd y dybiaeth hon â'r ddealltwriaeth o effeithiau buddsoddi cyfalaf a'r rhaniad llafur ar dwf economaidd, a dadleuai'r economegwyr clasurol felly o blaid masnach ryngwladol rydd, anymyrraeth lywodraethol yn y farchnad drwy bolisïau *laissez-faire*, ac ehangu'r gyfundrefn gyfalafol.

## Gweler hefyd 
* Defnyddiolaeth


Clasurol
Graffeg gyfrifiadurol

bawd|300px|Graffeg gyfrifiadurol gan ddangos: ffrâm noeth (dde) a rendrad gorffenedig (chwith) o Gymraes ifanc mewn gwisg gofodwraig; dull gwyddonias.

[bawd|300px|Meddalwedd eitha cyffredin ym myd graffeg cyfrifiadurol yw *[Blender*; dyma giplun o fersiwn 2.45, gan ddangos model 3D.]]
Mae **graffeg gyfrifiadurol** yn lluniau a ffilmiau a grëir gan ddefnyddio cyfrifiaduron. Fel arfer, mae'r term yn cyfeirio at ddata delwedd a gynhyrchir gan gyfrifiadur a gynhyrchir gyda chymorth caledwedd a meddalwedd graffig arbenigol. Mae'n un o'r meysydd oddi mewn i wyddoniaeth gyfrifiadurol sydd wedi'i ddatblygu'n helaeth ers tua'r 1980au. Cafodd yr ymadrodd ei fathu yn 1960, gan yr ymchwilwyr graffeg cyfrifiadurol Verne Hudson a William Fetter o'r cwmni awyrennau, Boeing. Yn aml caiff ei fyrhau fel "CG" (*computer graphics*), ond weithiau ychwanegir y gair "imagery" (delweddiaeth) ato'n ddiangen, i greu'r byrfodd "CGI". Dywedir, weithiau, fod graffeg cyfrifiadurol yn cynnwys popeth ar wahân i destun a sain.

Ymlith y pynciau o fewn y maes hwn mae: dylunio rhyngwyneb ar gyfer y defnyddiwr, graffeg *sprite*, graffeg fector, modelu 3D, cysgodion a golau, dylunio GPU, dargopïo gyda phelydrau (*ray tracing*), golwg cyfrifiadurol a llawer rhagor. Mae'r fethodoleg yn dibynnu'n helaeth ar y gwyddorau sylfaenol o geometreg, opteg, a ffiseg.

Graffeg cyfrifiadurol sy'n gyfrifol am arddangos a chyfleu data celf a delweddau'n effeithiol, yn ddeniadol ac yn ystyrlon i'r defnyddiwr. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer prosesu data delwedd a dderbynnir o'r byd real. Mae datblygiad graffeg cyfrifiadurol wedi cael effaith sylweddol ar sawl cyfrwng ac mae wedi chwyldroi animeiddio, ffilmiau, hysbysebu, gemau fideo a dylunio graffig yn gyffredinol.

## Gweler hefyd 
*Graffeg

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Dylunio graffig
Baban y Swyddfa Gartref

bawd|250px|Eglwys Colsterworth
Roedd ***Baban y Swyddfa Gartref*** yn stỳnt cyhoeddusrwydd ym 1884 a gyflawnwyd gan y Parch John Mirehouse, rheithor ecsentrig Colsterworth, Swydd Lincoln, Lloegr ,a achosodd sgandal yn y byd gwleidyddol a'r byd crefyddol.

## Baban teulu Cooper
Ar ddechrau mis Tachwedd 1884 roedd Jerry Cooper, llafurwr, oedd yn byw yn Colsterworth a'i wraig wedi cael plentyn marw anedig. Gofynnodd Mr Cooper i'r Parch Mirehouse be ddylai wneud efo'r corff gan fod mynwent yr eglwys wedi ei gau ers mis Awst. Roedd cae wedi clustnodi am fynwent newydd ond heb ei awdurdodi gan y Swyddfa Gartref. Rhoddwyd y corff i'r rheithor gyda’r tad yn disgwyl byddai'r corff yn cael ei gladdu yng nghornel maes y fynwent newydd arfaethedig. (Ar y pryd byddai dim disgwyl i gorff baban marw anedig cael claddedigaeth Cristionogol llawn mewn tir cysegredig).

## Dadl y fynwent
Roedd y Parch Mirehouse wedi cael llond bol ar ddisgwyl i'r Swyddfa Gartref rhoi trwydded i'r fynwent newydd gan ei fod yn ei chael hi'n anodd cael hyd i lefydd i gladdu meirwon y plwyf. Roedd Syr William Harcourt, yr Ysgrifennydd Cartref, wedi gwrthod rhoi'r drwydded heb gwarant y byddai anghydffurfwyr yn cael eu claddu yn y mynwent newydd . Roedd Mirehouse wedi gwrthod caniatad i gladdu anghydffurfwyr yn y gorffennol  ac yn gwrthod rhoi y sicrwydd roedd ei angen i'r Ysgrifennydd .

## Parsel yn y post
bawd|chwith|Syr William Harcourt
Yn hytrach na chladdu'r baban rhoddodd Mirehouse hi mewn bocs a'i danfon mewn parsel wedi ei gyfeirio at yr Ysgrifennydd Cartref fel protest gyda'r gair *perishable* wedi ei ysgrifennu ar y label. Danfonwyd y pecyn gyda'r trên. Gan fod pecyn gyda deunydd darfodus wedi cyrraedd ar y Sul pan fyddai'r Swyddfa Gartref ar gau danfonwyd neges i'r Ysgrifennydd Cartref i ddweud bod y pecyn wedi cyrraedd. Wedi agor y pecyn cafwyd hyd i gorff baban benywaidd wedi ei lapio mewn lliain wen yn y parsel. Cysylltwyd â'r heddlu a chynhaliwyd archwiliad post mortem ar y corff.

## Ymchwiliadau
Wedi ymchwiliad gan yr heddlu cafwyd hyd i rieni'r plentyn a'r ffaith bod y pecyn wedi ei ddanfon gan y Parch Mirehouse. Cynhaliwyd trengholiad a galwyd Jerry Cooper fel tyst. Mynegodd Cooper ffieidd-dra at ymddygiad y rheithor a mynnodd nad oedd ef yn rhan o'r brotest a dywedodd ei fod wedi ysgrifennu llythyr i Syr William yn ymddiheuro. Yn ei dystiolaeth ef cyfaddefodd y rheithor mae ef oedd yn gyfrifol am ddanfon y parsel gan gydnabod bod ei weithred yn un ffiaidd.

Dywedodd y crwner bod gweithred Mirehouse yn un o'r pethau mwyaf anweddus yr oedd wedi clywed am dano. Doedd dim modd i'r crwner cosbi'r rheithor ond fe wrthododd caniatáu iddo dderbyn y costau arferol a roddwyd i dystion mewn trengholiad.

Cafwyd archwiliad cyfreithiol o'r achos gan bargyfreithiwr oedd yn arbenigo mewn achosion eglwysig, Syr Walter Philmore QC, ar ran yr Ysgrifennydd Cartref  ond daeth i'r casgliad nad oedd y rheithor wedi gwneud dim oedd yn groes i gyfraith eglwysig Eglwys Loegr ac nad oedd modd ei ddisgyblu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sgandalau gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Categori:Eglwys Loegr
Rhyngosodiad Harcourt

bawd|Syr William Harcourt
Roedd **Rhyngosodiad Harcourt** yn sgandal wleidyddol Fictoraidd lle rhoddodd gwalch o gyfansoddwr print sylw aflan i mewn i dudalen prawf ar gyfer papur newydd The Times, fel rhan o adroddiad am araith gan wleidydd amlwg. Ni sylwyd ar ychwanegiad tan ar ôl i'r argraffiad cyntaf gael ei gyhoeddi ac ni fu ymdrechion i alw'n ôl copïau o'r papur yn llwyddiannus.

## Yr erthygl 
Roedd yn arfer gan bapurau awdurdodol y cyfnod Fictoraidd i gynnwys adroddiadau hirfaith oedd yn cynnwys traws ysgrifau air am air o areithiau gwleidyddion blaenllaw. Ym mis Ionawr 1882 penderfynodd papur *The Times* i wneud adroddiad o'r fath ar gyfer areithiau gan y Twrnai Cyffredinol, Syr Henry James a'r Ysgrifennydd Cartref, Syr William Harcourt. Roedd Syr William yn Burton upon Trent i agor neuadd. Wrth annerch y dorf o tua 7 i 8 mil o bobl cyfeiriodd at isetholiad oedd ar fin cael ei gynnal yn Swydd Efrog. Roedd yr ymgeisydd Rhyddfrydol, Samuel Rowlandson yn denant fferm. Cyhoeddwyd adroddiad am yr araith yn rhifyn 23 Ionawr o'r papur.

Roedd cysodwyr print y Times mewn anghydfod gyda rheolwyr y papur ac wrth osod y ddalen rhoddwyd y geiriau ychwanegol (mewn **testun trwm**) isod i mewn i'r adroddiad:

— The Times, 23 Ionawr 1882

## Canfod y rhyngosodiad 
Cafodd y rhyngosodiad ddim ei ganfod cyn i'r argraffiad cyntaf gael ei argraffu a'i ddosbarthu. Anfonodd y Times negeseuon telegraff brys i dynnu'n ôl pob copi heb ei werthu.

Bu llawer o sôn am y camargraffu ac roedd llawer o bobl yn frwd i gael copi o'r papur. Bu'r galw mawr am gopïau wedi'i gyfuno â'r cyflenwad cyfyngedig (o ganlyniad i ymdrechion The Times i dynnu'n ôl pob copi oedd yn ei gynnwys) i godi pris marchnad y rhifynnau oedd yn ei gynnwys. Bu  papur newydd gyda phris clawr o 3d (1.5c) yn newid dwylo am 12 swllt a 6d (66c) erbyn canol y bore. Nododd Syr Edward Walter Hamilton yn ei ddyddiadur ar 26 Ionawr bod copïau yn gwerthu "am bob math o brisiau ffansi" a dywedodd fod yr Arglwydd Wolverton wedi dweud wrtho eu bod yn cael eu gwerthu am 20 swllt (£1) yn Brighton ar 25 Ionawr. Adroddodd y Dublin Freeman's Journal bod £ 5 yn cael ei gynnig ar gyfer copïau.

## Ymddiheuriad 
Argraffwyd copi diwygiedig ar gyfer tanysgrifwyr ac ar gyfer llyfrgelloedd a oedd yn cadw copïau rhwymedig, ond ni ysgrifennodd The Times ddim mwy am y digwyddiad ar y pryd. Nododd Syr Edward Walter Hamilton ar 26 Ionawr nad oedd Syr William Harcourt wedi derbyn ymddiheuriad, ac ysgrifennodd "Ni fydd Harcourt byth yn clywed ei ddiwedd" (er bod Hamilton yn meddwl bod y stori yn ddiddorol iawn). Fodd bynnag ymddangosodd ymddiheuriad am y digwyddiad ar ddydd Gwener 27 Ionawr 1882:

— The Times, 27 Ionawr 1882 (cyfieithiad yn Baner ac Amserau Cymru).

## Cyfeiriadau 
Categori:Sgandalau gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Categori:Papurau newydd Lloegr
Jean-Baptiste Say

Economegydd Ffrengig yn y traddodiad clasurol oedd **Jean-Baptiste Say** (5 Ionawr 1767 – 15 Tachwedd 1832). Rhoddai ei enw i ddeddf Say, sydd yn hawlio bod cyflenwad yn creu galw. Ei brif waith yw ''Traité d'économie politique'' (1803). Say oedd un o esbonwyr amlycaf syniadau Adam Smith, er iddo anghytuno â Smith ynglŷn â'i ddamcaniaeth llafur ynghylch gwerth.

Gweithiodd Say i gwmni yswiriant, ac yna fel newyddiadurwr, cyn iddo olygu cylchgrawn am syniadau'r Chwyldro Ffrengig. Cafodd ei benodi i'r Dribiwnaeth yn 1799, a'i ddiswyddo yn ddiweddarach gan Napoleon. Sefydlodd melin gotwm yn 1807, a'i werthodd yn 1813. Cymerodd swydd yn dysgu economi ddiwydiannol yn Conservatoire des arts et métiers o 1817 a 1830, a bu'n athro ar bwnc economi wleidyddol yn Collège de France o 1830 hyd ei farwolaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1767
Categori:Marwolaethau 1832
Categori:Economegwyr clasurol
Categori:Economegwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Lyon
Categori:Ysgolheigion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgolheigion Ffrangeg o Ffrainc
Cerddoriaeth faróc

Arddull gerddorol a flodeuai yn Ewrop yn y cyfnod 1600–1750 yw **cerddoriaeth faróc**. Roedd yn rhan o'r mudiad ehangach yn y celfyddydau a elwir baróc. Ymhlith cyfansoddwyr baróc mae Johann Sebastian Bach a Monteverdi. Dyma'r cyfnod a welodd ddatblygiad yr opera, yr oratorio, y *trio sonata* a'r *concerto grosso* (gweler Arcangelo Corelli, er enghraifft). Nodweddai nifer o gyfansoddiadau baróc gan gymhlethdod harmonig a phwyslais ar wrthgyferbyniad.

## Cyfeiriadau 

Categori:Baróc
Baroc
Etholiad canol tymor yr Unol Daleithiau

Etholiadau canol tymor yn yr Unol Daleithiau yw'r etholiadau cyffredinol sy'n cael eu cynnal ym mis Tachwedd bob pedair blynedd, tua hanner ffordd trwy dymor pedair blynedd yr arlywydd. Mae'r swyddi ffederal sy'n cael eu hethol yn yr etholiadau canol tymor yn cynnwys aelodau Cyngres yr Unol Daleithiau: pob un o'r 435 sedd yn Nhŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau a 33 neu 34 o'r 100 sedd yn Senedd yr Unol Daleithiau.

Yn ogystal â hynny, mae 34 o 50 Talaith yr Unol Daleithiau yn ethol eu llywodraethwyr am dymor o bedair blynedd yn ystod yr etholiadau canol tymor, tra bod Vermont a New Hampshire yn ethol llywodraethwyr am dymor o ddwy flynedd, a hynny yn yr etholiadau canol tymor a'r etholiadau arlywyddol. Felly, mae 36 o lywodraethwyr yn cael eu hethol yn yr etholiadau canol tymor. Mae nifer o daleithiau hefyd yn ethol swyddogion i'w deddfwrfeydd taleithiol yn y blynyddoedd canol tymor. Mae etholiadau hefyd yn cael eu cynnal ar lefel dinesig. Mae nifer o feiri, swyddogion cyhoeddus lleol, a mentrau dinasyddol yn cael eu hethol bryd hynny.

Mae etholiadau arbennig yn aml yn cael eu cynnal mewn cysylltiad â'r etholiadau canol tymor, felly gall Seneddwyr, llywodraethwyr a swyddogion lleol eraill gael eu hethol am dymorau rhannol.

Fel arfer, mae llai o etholwyr yn cymryd rhan mewn etholiadau canol tymor nag mewn etholiadau arlywyddol. Mae tua 50–60% wedi pleidleisio yn yr etholiadau arlywyddol yn y 60 mlynedd ddiwethaf, ond dim ond tua 40 y cant o'r rhai sydd a'r hawl i bleidleisio sy'n bwrw eu pleidlais yn yr etholiadau canol tymor. Bydd plaid yr arlywydd fel arfer yn colli seddi yn yr etholiadau canol tymor, a bydd gwrthwynebwyr yr arlywydd yn aml yn ennill grym.

## Cyfeiriadau
Categori:Etholiadau yn yr Unol Daleithiau
Brynle Rees Parry

**Brynle Rees Parry** (1935&ndash;2003) oedd trydydd Archifydd y Sir i wasanaethu Cyngor Sir Gaernarfon. Yn frodor o Frymbo ger Wrecsam, aeth i'r coleg ym Mangor (Coleg Prifysgol Gogledd Cymru), yn y lle cyntaf gyda'i olwg ar fynd i'r weinidogaeth ond fe raddiodd mewn hanes cyn astudio ar gyfer Diploma mewn Gweinyddu Archifau,(DAA). Cafodd ei benodi'n Archifydd Sir Feirionnydd lle buodd am rai blynyddoedd, cyn symud i Gaernarfon ym 1964.

Cafodd lwyddiant mawr wrth chwyddo casgliadau a dylanwad Archifdy Caernarfon, gan weithio i raddau trwy ei ysgrifenyddiaeth o'r gymdeithas hanes sirol, Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. Magodd ddiddordeb mawr yn hanes y môr, gan sefydlu cylchgrawn Cymru a'r Môr gyda'i ffrindiau Aled Eames a Lewis Lloyd.

Roedd ei ddyléit fel archifydd mewn ehangu defnydd y deunydd dan ei ofal a hyrwyddo defnydd gan ysgolion yn hytrach na chatalogio - fe oedd yn gyfrifol, gyda'i ffrind T.M. Bassett o Goleg y Normal, Bangor, mewn ymgyrchu'n llwyddiannus am benodi swyddog addysg yn yr archifdy - y swydd gyntaf o'i bath yng Nghymru os nad Prydain gyfan. Bu'n llwyddiannus yn broffesiynol hefyd trwy fynd yn Gadeirydd Cymdeithas Archifyddion Sirol Prydain am rai blynyddoedd.

Ymddeolodd ym 1996 fel Dirprwy Gyfarwyddwr Diwylliant Cyngor Sir Gwynedd pan ddaeth yr awdurdod hwnnw i ben. Parhaodd i fyw yn ei dŷ ym Mhorth-y-gest ond bu farw ymhen ryw dair blynedd.

Roedd o'n Gymro Cymraeg, er iddo deimlo efallai (a hynny'n gyfeiliornus) nad oedd Cymraeg gyfoethog ei bentref genedigol yn ddigon da wrth ochr ei Saesneg. Roedd yn gefnder cyfan i Janet Street-Porter ar ochr ei fam a ddaeth o ardal Penmaenmawr yn wreiddiol.

## Cyfeiriadau
Adnabyddiaeth bersonol.

Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Archifwyr o Gymru
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru