Bwlch Suwalki

[alt=Map of military alliances in Europe|bawd| Map o Ewrop, gyda gwledydd [Sefydliad Cytundeb Gogledd yr Iwerydd|NATO mewn glas tywyll, gwledydd CSTO mewn melyn, a ffin Gwlad Pwyl-Lithwania wedi'i amlygu mewn coch.]]
Mae **Bwlch Suwałki**, a elwir hefyd yn **goridor Suwałki** ( [suˈvawkʲi], yn ardal denau ei phoblogaeth yn union i'r de-orllewin o'r ffin rhwng Lithwania a Gwlad Pwyl, rhwng Belarws aKaliningrad Oblast (Rwsia). Wedi'i enwi ar ôl tref Pwylaidd Suwałki, mae'r tagfa hwn wedi dod o bwysigrwydd strategol a milwrol enfawr ers i Wlad Pwyl a gwladwriaethau'r Baltig ymuno â NATO.

Ffurfiwyd y ffin rhwng Gwlad Pwyl a Lithwania ar ôl Cytundeb Suwalki 1920; ond nid oedd yn lle pwysig yn y cyfnod rhwng y ddau ryfel byd oherwydd ar y pryd, roedd tiroedd Gwlad Pwyl yn ymestyn ymhellach i'r gogledd-ddwyrain, tra yn ystod y Rhyfel Oer, roedd Lithwania'n rhan o'r Undeb Sofietaidd a Gwlad Pwyl gomiwnyddol yn perthyn i gynghrair Pact Warsaw dan arweiniad Sofietaidd. Creodd diddymiad yr Undeb Sofietaidd a Chytundeb Warsaw ffiniau a oedd yn torri trwy'r llwybr tir byrraf rhwng Kaliningrad (tiriogaeth Rwsia wedi'i hynysu o'r tir mawr) a Belarus (cynghreiriad Rwsia). Wrth i daleithiau'r Baltig a Gwlad Pwyl ymuno â NATO, daeth y darn cul hwn o'r ffin rhwng Gwlad Pwyl a Lithwania'n lle hanfodol bwysig gan y byddai gwrthdaro milwrol rhwng Rwsia a Belarus ar un ochr a NATO ar y llall, yn gwbwl bosib, a byddai'r cipio'r stribed 65 km (40 milltir) rhwng Oblast Kaliningrad Rwsia a Belarws yn debygol o beryglu ymdrechion NATO i amddiffyn taleithiau'r Baltig. Dwyshaodd ofnau NATO ynghylch Bwlch Suwałki ar ôl 2014, pan goresgynnodd Rwsia Crimea a lansio’r rhyfel yn Donbas, a chynyddodd ymhellach ar ôl i Rwsia oresgyn Wcrain yn Chwefror 2022. Ysgogodd y pryderon hyn y gynghrair i gynyddu ei phresenoldeb milwrol yn yr ardal, a ysgogwyd ras arfau gan y digwyddiadau hyn.

Gwelodd Rwsia a gwledydd yr Undeb Ewropeaidd ddiddordeb mawr hefyd mewn defnydd sifil o'r bwlch yma. Yn yr 1990au a dechrau'r 2000au, ceisiodd Rwsia drafod coridor alldiriogaethol i gysylltu ei ebychnod o Oblast Kaliningrad â Grodno (Hrodna) yn Belarus, ond ni chydsyniodd Gwlad Pwyl, Lithwania na'r UE. Amharwyd ar symud nwyddau trwy'r bwlch yn ystod haf 2022, yn ystod goresgyniad Rwsia o Wcráin, wrth i Lithwania a'r Undeb Ewropeaidd gyflwyno cyfyngiadau cludo ar gerbydau Rwsia fel rhan o'u sancsiynau. Mae ffordd Via Baltica, cyswllt hanfodol sy'n cysylltu'r Ffindir a gwladwriaethau'r Baltig â gweddill yr Undeb Ewropeaidd, yn nadreddu trwy'r ardal ac, yn Nhachwedd 2022, cafodd ei hadeiladu yng Ngwlad Pwyl fel gwibffordd S61.
alt=Photo of a marble monument marking the convergence of the borders of three states|bawd| Mae'r golofn triphwynt Rwsia-Lithwania-Gwlad Pwyl yma'n sefyll ger Vištytis (cymerwyd y llun o'r ochr Bwylaidd) yn nodi pen gogledd-orllewinol Bwlch Suwałki. Mae Rwsia i'r chwith a Lithwania i'r dde
[alt=Military vehicles on the road|bawd| Cerbydau arfog [NATO yn gyrru trwy hen ffin Budzisko - Kalvarija gan groesi i Lithwania fel rhan o Ymgyrch Dragoon Ride, 2015]]

### Sefyllfa'r byddinoedd yn 2023 
#### NATO a'i aelod-wladwriaethau 
O wanwyn 2022 ymlaen, roedd yr unedau sydd agosaf at y Bwlch Suwałki sy'n perthyn i NATO neu i'w aelod-wladwriaethau yn cynnwys:

* 900 o filwyr yr Almaen  ynghyd â milwyr Tsiec, Norwyaidd ac Iseldiraidd, cyfanswm o tua 1,600 o bersonél, ochr yn ochr â'r Mechanized Infantry Brigade Iron Wolf, a anfonwyd yn adran amlwladol NATO yn Rukla ar ochr Lithwania, 140 km (87 mi) o'r ffin. Mae'r frigâd wedi'i harfogi â thanciau Leopard 2, cerbydau ymladd milwyr traed Marder, a howitzers hunanyredig PzH-2000. Ceir is-uned o frigâd Iron Wolf, Bataliwn Uhlan Mecanyddol y Dduges Birutė, yn Alytus, 60 km (37 mi) o'r ffin rhwng Gwlad Pwyl a Lithwania. Yn ogystal, gorchmynwyd uwchraddio canolfan filwrol yn Rūdninkai, sy'n 35 km (22 mi) i'r de o Vilnius a thua 125 km (78 mi) o'r Bwlch Suwałki,fel mater o frys, wedi i'r Seimas basio mesur i'r perwyl hwnw. Ailagorwyd y ganolfan ar 2 Mehefin 2022 ac mae'n gallu dal 3,000 o filwyr. 
* Grŵp maint bataliwn Americanaidd (800 o bobl) o’r 185fed Catrawd Troedfilwyr (o ganol 2022) ynghyd â’r 15fed Brigâd Fecanyddol o Wlad Pwyl yn ogystal â 400 o Dragŵniaid Brenhinol Prydeinig a rhai o filwyr Rwmania a Chroatia. Mae'r milwyr hyn wedi'u lleoli ger trefi Pwyleg Orzysz a Bemowo Piskie, tua'r un pellter o'r ffin â Rukla. Mae'r lluoedd arfog wedi'u harfogi â M1 Abrams Americanaidd a thanciau T-72 wedi'u haddasu o Wlad Pwyl, Stryker, M3 Bradley a cherbydau ymladd troedfilwyr BWP-1 Pwyleg, rocedi M-92 Croateg a systemau amddiffyn awyr Rwmania.
* Roedd y 14eg Catrawd Magnelau Gwrth-danciau, dan orchymyn Pwylaidd, yn Suwałki gyda'u taflegrau Spike-LR o Israel. Cafodd y gatrawd ei diraddio am gyfnod byr i sgwadron gan fod ei hoffer yn hen ffasiwn. 
* Hyd at 40,000 o filwyr o fewn Llu Ymateb NATO, a lansiwyd ar 25 Chwefror 2022 sydd ar gael ar fyr rybudd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* This 60-Mile Strip of Land Is NATO’s ‘Weak Spot’ Against Russia fideo gan y Wall Street Journal ar bwysigrwydd y Bwlch, Awst 2023 adeg Rhyfel Rwsia ar Wcráin 

Categori:NATO
Categori:Hanes milwrol Gwlad Pwyl
Categori:Gwledydd Baltig
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Rwseg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Pwyleg
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio