open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William ap Thomas

Uchelwr o Gymru ac adeiladydd Castell Rhaglan oedd Syr **William ap Thomas** (bu farw 1445). Ef oedd sylfaenydd Teulu'r Herbertiaid.

## Bywgraffiad
Daeth Castell Rhaglan i'w feddiant pan briododd Elizabeth Bloet, gweddw Syr James Berkeley, yn fuan wedi 1406. Wedi i Elizabeth farw yn 1420, cadwodd William ei afael ar Raglan fel tenant ei lysfab, James Berkeley, Barwn 1af Berkeley, ac yn 1425 cytunodd Berkeley iddo gadw Rhaglan am weddill ei oes.

Ail-briododd William gyda Gwladys, merch Dafydd Gam, a gweddw Syr Roger Vaughan. Urddwyd ef yn farchog gan Harri VI, brenin Lloegr yn 1426, a chafodd y llysenw "Y marchog glas o Went" .

Daeth yn ffigwr pwysig yn Ne Cymru, gan ddod yn stiward Arglwyddiaeth y Fenni yn 1421, ac yn ddiweddarach yn brif stiward stadau Dug Efrog yng Nghymru yn 1442-1443. Apwyntiwyd ef yn Siryf Sir Aberteifi a sir Gaerfyrddin yn 1435, ac yn siryf Sir Forgannwg yn 1440. Yn 1432, prynodd faenor Rhaglan oddi wrth deulu Berkeley am tua 667 punt. Tua'r adeg yma, yn ôl pob tebyg, y dechreuodd adeiladu'r castell presennol. Bu farw yn Llundain yn 1445, a chladdwyd ef yn Egwys Priordy'r Fenni.

## Disgynyddion
Cafodd William a Gwladys y plant canlynol:
*Olynwyd William gan ei fab, William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469), a gymerodd y cyfenw "Herbert", ac a ddaeth yn Iarll Penfro.
*Richard Herbert o Golbrwg ger y Fenni bu farw yn 1469 ar faes y gad ym Mrwydr Edgecote.
*Elizabeth - a briododd Syr Henry Stradling (1423–1476), mab Edward Stradling (m. c.1394) a Gwenllian Berkerolles.
*Margaret - a briododd Syr Henry Wogan.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1445
Categori:Pobl o Went
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Ben Travers

Dramodydd Saesneg  oedd **Ben Travers** (12 Tachwedd 1886 – 18 Rhagfyr 1980) a ddaeth i enwogrwydd oherwydd ei ffarsiau.

Ganwyd yn Hendon, Llundain i deulu cyfoethog. Aeth i ysgol fonedd Charterhouse, ac fe enwyd theatr yno ar ei ôl. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ymuodd â'r Llu Awyr a'r Llynges. Yn yr Ail Ryfel Byd ailymunodd â'r Llu Awyr ar ranc uchel.  Enillodd wobrau lu a daeth yn ben ar "Urdd y Pysgotwerthwyr" (Company of Fishmongers).
Roedd yn gynhyrchiol iawn gyda phob un o'i ddramâa yn llwyddiant ar lwyfannau Llundain.  Er iddo fynd yn angof, fe lwyfanwyd *Thark a Rookery Nook* (drama a seilwyd ar ei nofel o'r un enw a ysgrifennwyd yn 1923) yn 2008 a 2009

## Ei weithiau
*1922 *The Dippers*
*1922 *A Cuckoo in the Nest* (nofel)
*1923 *Rookery Nook* (nofel)
*1924 *The Three Graces* (addasiad o'r nofel)
*1925 *A Cuckoo in the Nest* (addasiad o'r nofel)
*1926 *Rookery Nook*
*1927 *Thark*
*1928 *Plunder*
*1928 *Mischief*
*1929 *A Cup of Kindness*
*1930 *A Night Like This*
*1931 *Turkey Time*
*1932 *Dirty Work*
*1933 *A Bit of a Test*
*1936 *Chastity, My Brother*
*1936 *O Mistress Mine*
*1938 *Banana Ridge*
*1939 *Spotted Dick*
*1943 *She Follows Me About*
*1947 *Outrageous Fortune*
*1952 *Wild Horses*
*1975 *The Bed Before Yesterday*

Travers, Ben
Travers, Ben
Travers, Ben
Stromness

Tref ar ynys Mainland yn Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Stromness**. Saif ar arfordir de-orllewinol yr ynys, ac mae'n borthladd pwysig. Stromness yw ail dref Ynysoedd Erch o ran poblogaeth, ar ôl Kirkwall, gyda phoblogaeth o tua 2,190.

Ceir gwasanaeth fferi yn cysylltu Stromness a Scrabster ar arfordir gogleddol tir mawr yr Alban.

Ysgrifennodd Syr Peter Maxwell Davies y tiwn "Ffarwel Stromness" yn 1980.

Mae Caerdydd 833 km i ffwrdd o Stromness ac mae Llundain yn 853.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Inverness sy'n 174.2&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|450px|dim|Harbwr Stromness

## Pobl enwog o Stromness
* George Mackay Brown, awdur

Categori:Trefi Ynysoedd Erch
Ynysoedd Erch

[bawd|200px|[Baner Ynysoedd Erch]]
Ynysoedd ger arfordir gogledd-ddwyrain yr Alban yw **Ynysoedd Erch** (, ). Mae'r ynysoedd, tua 200 ohonynt i gyd, tua 16&nbsp;km oddi ar arfordir Caithness. Gelwir yr ynys fwyaf yn Mainland, ac yma y ceir y brif dref, Kirkwall, gyda phoblogaeth o tua 7,000. Mae trigolion ar tua 20 o'r ynysoedd i gyd, gyda chyfanswm y boblogaeth yn 19,900 yn 2001.

Ymsefydlodd y Llychlynwyr yma yn yr 8fed a'r 9g, a chawsant ddylanwad parhaol ar ddiwylliant yr ynysoedd. Hyd y 19g roedd iaith Norn, iaith Lychlynnaidd, yn cael ei siarad yma.

Mae Gŵyl Sant Magnus yn ŵyl gerddorol sy'n digwydd ym mis Mehefin bob blwyddyn.

bawd|200px|canol|Lleoliad Ynysoedd Erchyn yr Alban

## Ynysoedd 
Yr ynysoedd pwysicaf yw:
* Mainland, sydd wedi ei chysylltu a:
** South Ronaldsay
** Burray
* Hoy
* Flotta
* Eday
* Egilsay
* North Ronaldsay
* Rousay
* Westray
* Papa Westray
* Sanday
* Stronsay
* Shapinsay
* Wyre

### Hynafiaethau 
Dynodwyd pedair safle Neolithig ar Ynysoedd Erch yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1999, dan yr enw Calon Ynysoedd Erch Neolithig.

*Maes Howe, siambr gladdu
*Meini Stenness, cylch cerrig
*Cylch Brodgar, cylch cerrig
*Skara Brae, olion pentref

### Eraill
*Nes Brodgar, safle archeolegol

## Enwogion
*John Rae (1813-1893), fforiwr
*Edwin Muir (1887–1959), bardd
*Robert Rendall (1898–1967), bardd
*George Mackay Brown (1921-1996), bardd

## Gweler hefyd
*Ynysoedd Erch a Shetland (etholaeth seneddol y DU)

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban

Erch
Maes Howe

Siambr gladdu Neolithig ar Ynysoedd Erch yn yr Alban yw **Maes Howe**, hefyd 
**Maeshowe**. Saif ar ynys Mainland, Ynysoedd Erch (*Orkney*).

Mae'r domen sy'n gorchuddio'r siambr gladdu yn 35 medr ar draws a 7 medr o uchder. Oddi mewn, mae cyntedd 10 medr o hyd yn arwain at y siambr ganolog, sy'n 4.7 medr ar draws a 4.5 medr o uchder. Adeiladwyd y cyntedd fel bod golau'r haul wrth iddo godi yn cyrraedd y siambr dair wythnos cyn a thair wythnos wedi'r dydd byrraf. Mae cynllun y beddrod yn debyg i Newgrange yn Iwerddon. Adeiladwyd Bryn Celli Ddu ym Môn, ar y llaw arall, fel bod golau'r haul yn cyrraedd y siambr ar y dydd hwyaf.

Gyda Skara Brae, Meini Stenness a Chylch Brodgar, mae Maes Howe yn ffurfio Safle Treftadaeth y Byd a ddynodwyd gan UNESCO yn 1999 dan yr enw Calon Ynysoedd Erch Neolithig. Rheolir y safle gan Historic Scotland.

bawd|dim|Siambr gladdu Maes Howe
dim|bawd|Rhan o fynedfa siambr Maes Howe

Categori:Siambrau claddu
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Alban
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynysoedd Erch
Adran Treftadaeth

**Adran Treftadaeth** Llywodraeth Cymru a oedd yn gyfrifol dros faterion yn ymwneud â diwylliant Cymru a chwaraeon, twristiaeth a'r iaith Gymraeg. Alun Ffred Jones, AC oedd y Gweinidog dros Dreftadaeth diwetha.

Roedd yr adran yn ceisio "rhoi cyfle i bawb fwynhau'r celfyddydau, diwylliant, chwaraeon, twristiaeth a'r amgylchedd hanesyddol yng Nghymru", gyda'r nod o hybu'r broses o adfywio cymunedau yng Nghymru drwy dreftadaeth y wlad.

Nodir ei phrif amcanion fel:
* ehangu mynediad i'r celfyddydau a diwylliant i bawb
* gwarchod, diogelu, cynnal a hyrwyddo mynediad ehangach at amgylchedd hanesyddol Cymru
* creu llyfrgelloedd, amgueddfeydd ac archifau sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain
* annog pobl i gymryd rhan mewn chwaraeon a gweithgarwch corfforol
* hyrwyddo a datblygu twristiaeth yng Nghymru
* creu Cymru ddwyieithog lle mae cyfle i bobl ddefnyddio'r Gymraeg yn eu bywydau bob dydd.

Yn 2011, creuwyd swydd Y Gweinidog Tai, Adfywio a Threftadaeth. Bellach mae treftadaeth yn dod o dan gyfrifoldeb Gweinidog Diwylliant a Chwaraeon.

## Gweler hefyd 
* Cadw
* Diwylliant Cymru
* Treftadaeth
* Twristiaeth yng Nghymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Yr Adran Treftadaeth ar wefan Llywodraeth Cymru

Treftadaeth
Categori:Diwylliant Cymru
Astana

:*Gweler hefyd: Astana (tîm seiclo)*

Prifddinas Casachstan yw **Astana** (Астана; mae cyn-enwau'n cynnwys **Akmola**, **Akmolinsk**, **Tselinograd** ac **Aqmola**), a'r ddinas fwyaf yn y wlad ar ôl Almaty gyda phoblogaeth o tua 1 350 228 yn ôl amcangyfrifiad mis 2022. Lleolir yng ngogledd y wlad, yn nhalaith Akmola, er ei fod yn annibynnol yn wleidyddol o weddill y dalaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Casachstan
Categori:Prifddinasoedd Asia
Eddy Merckx

Cyn-seiclwr rasio o Wlad Belg yw **Edouard Louis Joseph, Baron Merckx**, a adnabyddir yn well fel **Eddy Merckx** (ganwyd 17 Mehefin 1945), ef yw un un o'r seiclwyr mwyaf llwyddiannus erioed. Enillodd y Tour de France pum gwaith, yn ogystal â'r Giro d'Italia, a'r Vuelta a España. Ymddeolol ym 1978, ond mae'n dal i ymwneud â'r byd seiclo.

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Seiclwyr o Wlad Belg
Amergin

Ceir dau fardd o'r enw **Amergin**, a sillefir fel **Amorgen**, **Amairgin**, **Aimhirghin** hefyd, ym mytholeg Iwerddon:

*Amergin Glúingel, bardd a derwydd yn y Cylch Mytholegol
*Amergin mac Eccit, bardd ac arwr yng Nghylch Wlster
Gwyn Jones (chwaraewr rygbi)

Mae **Gwyn Jones** (ganed 5 Hydref 1972) yn gyn-chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru.

## Bywyd cynnar ac addysg
Derbyniodd Jones ei addysg yn Ysgol Gynradd Gymraeg Pontybrenin, ac yna Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhregŵyr, Abertawe. Aeth ymlaen i Goleg Llanymddyfri ac yna i Goleg Meddygol Caerdydd.

## Gyrfa
Dangosodd Jones ddawn naturiol wrth chwarae rygbi. Bu'n Gapten ar dîm Cymru o dan 15 ac o dan 17 oed. Enillodd 5 cap dros ei wlad yn y categori o dan 18 oed.

Derbyniodd ei gap rhynglwadol cyntaf yn erbyn yr Eidal ym 1996 a'i gap olaf yn erbyn Seland Newydd ym 1997. Sgoriodd Jones un cais rhyngwladol.

Dioddefodd Jones anaf i'w gefn tra'n chwarae i glwb Caerdydd yn erbyn Abertawe ym 1997. Bryd hynny, roedd yn 25 oed, yn gapten Cymru ac wedi ennill 13 cap mewn gyrfa hir a llewyrchus.

Ar ôl yr anaf, ni allai Jones chwarae rygbi eto ond wedi iddo gael llawdriniaeth a thriniaeth ychwanegol dros gyfnod hir o amser, dysgodd i gerdded unwaith eto a dechreuodd ar yrfa fel sylwebydd rygbi a dychwelodd i'w yrfa fel meddyg yng Nghaerdydd.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gŵyr
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Papa Westray

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Papa Westray**, hefyd **Papay**. Mae'n un o'r mwyaf gogleddol o'r ynysoedd. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 65.

Mae fferi yn cysylltu'r ynys a Kirkwall ar y brif ynys, Mainland ac ag ynys Westray. Ceir maes awyr bychan yma hefyd, gydag awyren yn hedfan i Kirkwall a Westray. Mae gwarchodfa RSPB yn rhan ogleddol yr ynys. Ymhlith hynafiaethau'r ynys mae Knap of Howar, gweddillion fferm o'r cyfnod Neolithig, yn dyddio o tua 3500 CC.

bawd|canol|Lleoliad Papa Westray yn Ynysoedd Erch
bawd|dim|250px|Prif dŷ Knap of Howar

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Hoy

**Hoy** yw'r ail-fwyaf o Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban. Mae'r ynys yn un fryniog, gyda'r copa uchaf yn cyrraedd 479 medr uwch lefel y môr, pwynt uchaf Ynysoedd Erch, tra mae'r arfordir yn greigiog, gyda nifer o glogwyni uchel. Ar yr arfordir gorllewinol mae stac enwog yr Old Man of Hoy, 137 medr o uchder.

Roedd poblogaeth yr ynys yn 2001 yn 272.

bawd|chwith|Lleoliad Hoy
bawd|dim|Clogwyni ar arfordir Hoy

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan ymwelwyr Scapa Flow
*Tyrrau Martello

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Brian Edrich

Cricedwr o Loegr oedd **Brian Robert Edrich** (18 Awst 1922 – 31 Mai 2009).

Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cricedwyr o Loegr
Burray

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Burray**. Saif i'r dwyrain o Scapa Flow, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 357. Gelwir y prif bentref yn Burray Village.

bawd|200px|dim|Lleoliad Burray

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Mynyddoedd Trawsantarctig

250px|bawd|Y Mynyddoedd Trawsantarctig yng ngogledd Tir Victoria
[250px|bawd|[Mynydd Herschel ym Mynyddoedd Admiralty, un o is-gadwyni y Mynyddoedd Trawsantarctig.]]
Cadwyn o fynyddoedd yn yr Antarctig yw'r **Mynyddoedd Trawsantarctig**, sy'n ymestyn bron yn ddifwlch ar draws y cyfandir hwnnw o Benrhyn Adare yng ngogledd Tir Victoria i Dir Coats. Maent yn gwahanu Dwyrain a Gorllewin yr Antarctig and yn cynnwys sawl cadwyn a grŵp llai o fynyddoedd.

Mae'r gadwyn yn ymestyn am 3,500&nbsp;km ar draws y cyfandir cyfan rhwng Môr Ross a Môr Weddell, sy'n esbonio ei enw. Mae'n un o'r cadwyni o fynyddoedd hiraf yn y byd. Mae ei lled yn amrywio rhwng 100–300&nbsp;km. I'r dwyrain o'r mynyddoedd ceir Llen Iâ Dwyrain yr Antarctig ac i'r gorllewin ceir ardal eang sy'n cynnwys Tir Victoria, Silff Iâ Ross a Llen Iâ Gorllewin yr Antarctig.

Yn eithriad i'r drefn yn yr Antarctig, does dim rhew ar ben copaon y mynyddoedd hyn. Mewn rhannau maent yn cyrraedd uchder o dros 4,500 metr (14,764 troedfedd) uwch lefel y môr. Ger Swnt McMurdo ceir y Dyffrynnoedd Sych (*The Dry Valleys*), mangre arbennig yn yr Antarctig sydd heb rew ac eira oherwydd effaith y gwynt yn atal rhew rhag ffurfio a'r diffyg mewn bwrw eira. Mynydd uchaf y gadwyn yw Mynydd Kirkpatrick (4,528 m) ym Mynyddoedd Queen Alexandra.

Mae'r Mynyddoedd Trawsantarctig yn gartref i rywogaethau o gen, algae, a fwng. Ar yr arfordir ceir sawl rhywogaeth o bengwiniaid, morloi ac adar y môr ond mae'r amgylchedd yn rhy galed i anifeiliaid yn y mynyddoedd eu hunain.

## Dolen allanol 
* Map o'r mynyddoedd

Trawsantarcig
Kirkwall

Prif dref yn Ynysoedd Erch, yr Alban, yw **Kirkwall** (Sgoteg: *Kirkwal*).
Saif ar arfordir gogleddol y brif ynys, Mainland, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 8,500.
Mae'n borthladd pwysig, gyda chysylltiadau fferi ag Aberdeen a Lerwick.

Ceir y cofnod cyntaf am y lle yn yr Orkneyinga Saga yn 1046. Yma roedd canolfan Ragnald II, a lofruddiwyd gan ei olynydd, Thorfinn. Adeilad mwyaf nodedig y ddinas yw Eglwys Gadeiriol Sant Magnus.

bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Sant Magnus

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Kirkwall
*Eglwys Gadeiriol Sant Magnus
*Eglwys Sant Olaf
*Neuadd y Dref
*Palas yr Esgob
*Palas yr Iarll

## Enwogion
*William Balfour Baikie (1824–1864), foriwr
*Stanley Cursiter (1887–1976), arlunydd
*Ann Scott-Moncrieff (1914-1943), awdures
*Margaret Tait (1918-1999), cyfarwyddwr ffilm

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Ynysoedd Erch
Newton

Gallai **Newton** gyfeirio at:

## Ffiseg
* Newton, uned SI grym a enwyd ar ôl Syr Isaac Newton
* Deddfau mudiant Newton
* Graddfa Newton, graddfa tymheredd a ddyfeiswyd gan Isaac Newton
* Mecaneg glasurol, a elwir hefyd yn fecaneg Newtonaidd

## Pobl
Ceir sawl person gyda'r cyfenw Newton:

* Alan Newton, seiclwr
* Angela E. Newton, botanegydd
* Ann Mary Newton, arlunydd
* Chris Newton, seiclwr
* Esther Louise Peck Newton, arlunydd
* Syr Isaac Newton, ffisegydd
* John Newton, morwr, clerigwr ac emynydd
* Lily Newton, botanegydd

## Lleoedd
### Yr Alban
* Newton Mearns, Dwyrain Swydd Renfrew
* Newton Stewart, Dumfries a Galloway

### Awstralia
* Newton, De Awstralia

### Canada
* Newton Mills, Nova Scotia

### Cymru
* Newton, Sir Benfro
* Newton Cross, Sir Benfro

### Lloegr
* Newton, Manceinion Fwyaf
* Newton (Newton Green), Suffolk
* Newton, Swydd Derby
* Newton, Swydd Gaer
* Newton, Swydd Gaergrawnt (Ardal De Swydd Gaergrawnt)
* Newton (neu Newton-in-the-Isle), Swydd Gaergrawnt (Ardal Fenland)
* Newton, Swydd Lincoln
* Newton, Swydd Northampton
* Newton, Swydd Nottingham
* Newton, Swydd Warwick

* Newton Abbot, Dyfnaint
* Newton Arlosh, Cumbria
* Newton Aycliffe, Swydd Durham
* Newton Bewley, Swydd Durham
* Newton Blossomville, Swydd Buckingham
* Newton Bromswold, Swydd Northampton
* Newton Burgoland, Swydd Gaerlŷr
* Newton by Castle Acre, Norfolk
* Newton by Malpas, Swydd Gaer
* Newton by Tattenhall, Swydd Gaer
* Newton-by-the-Sea, Northumberland
* Newton Downs, Dyfnaint
* Newton Ferrers, Dyfnaint
* Newton Flotman, Norfolk
* Newton Harcourt, Swydd Gaerlyr
* Newton-in-Bowland, Swydd Gaerhirfryn
* Newton-in-Furness, Cumbria
* Newton Ketton, Swydd Durham
* Newton-le-Willows, Glannau Merswy
* Newton-le-Willows, Gogledd Swydd Efrog
* Newton Longville, Swydd Buckingham
* Newton on Trent, Swydd Lincoln
* Newton on the Moor, Northumberlan
* Newton Poppleford, Dyfnaint
* Newton Reigny, Cumbria
* Newton St Cyres, Dyfnaint
* Newton St Petrock, Dyfnaint
* Newton Solney, Swydd Derby
* Newton Stacey, Hampshire
* Newton under Roseberry, Gogledd Swydd Efrog
* Newton Valence, Hampshire
* Newton with Scales, Swydd Gaernhirfryn

* Archdeacon Newton, Swydd Durham
* Bircham Newton, Norfolk
* Buckland Newton, Dorset
* Cold Newton, Swydd Gaerlŷr
* High Newton, Cumbria
* Kings Newton, Swydd Derby
* Maiden Newton, Dorset
* Sturminster Newton, Dorset
* Toft Newton, Swydd Lincoln
* Water Newton, Swydd Gaergrawnt
* Welsh Newton, Swydd Henffordd
* West Newton, Norfolk
* Wold Newton, Swydd Lincoln

### Seland Newydd
* Newton, Seland Newydd

### Singapore
* Newton, Singapore

### Unol Daleithiau
* Newton, Alabama
* Newton, Georgia
* Newton, Illinois
* Newton, Iowa
* Newton, Kansas
* Newton, Massachusetts
* Newton, Mississippi
* Newton, New Hampshire
* Newton, New Jersey
* Newton, Gogledd Carolina
* Newton, Texas
* Newton, Utah
* Newton, Wisconsin

Gweler hefyd Swydd Newton

## Eraill
## Gweler hefyd
*Newtown
*Newtonville
Amergin Glúingel

Cymeriad chwedlonol yw **Amergin** **Glúingel** ("gluniau gwyn") neu ***Glúnmar*** ("glun mawr"), sy'n dderwydd, bardd a barnwr i'r Milesiaid yn y Cylch Mytholegol Gwyddelig. Priodolir sawl cerdd i Amergin yn nhestunau'r chwedlau Gwyddeleg am y Milesiaid.

Roedd Amergin yn un o saith fab Míl Espáine, a gymerodd ran yng ngoresgyniad Iwerddon gan y Milesiaid gan ddisodli'r Tuatha Dé Danann, mewn dial am ladd bradwrus eu hen-ewythr Íth gan dri brenin y Tuatha Dé, sef Mac Cuill, Mac Cecht a Mac Gréine. Glaniant yn aber Inber Scéne, a enwir ar ôl Scéne, gwraig Amergin, a fu farw ar y fordaith. Rhoddodd tair brenhines y Tuatha Dé, (Banba, Ériu a Fódla), ganiatad i Amergin a'i dylwyth ymsefydlu yn Iwerddon. Chwiorydd oedd y breninesau hyn, a gorfododd Amergin i enwi'r ynys ar ôl pob un ohonynt, yr hyn a wnaeth: Ériu yw tarddair yr enw Éire, ac mae Banba a Fódla yn enwau barddonol am yr ynys.

Bu'n rhaid i'r Milesiaid ennill yr ynys trwy ymladd â'r tri frenin a'u derwyddon a rhyfelwyr. Gweithredodd Amergin fel barnwr neu ganolwr rhwng y ddwy blaid, swyddogaeth sy'n adlais o'r disgrifiadau o un o swyddogaethau derwyddon Gâl mewn ffynonellau Clasurol. Cytunodd y Milesiaid i dynnu yn ôl o'r ynys am bellter byr i'r môr, y tu hwnt i'r nawfed don, ffin o arwyddocad chwedlonol. Ymosododd y Milesiaid wedyn ond cododd derywddon y Dé Danann storm hud a lledrith i'w atal rhag cyrraedd y tir. Fodd bynnag, canodd Amergin swyngân yn galw ar ysbryd Iwerddon ac sy'n enwog heddiw wrth yr enw 'Cân Amergin'. Tawelodd y drycin a glaniodd y Milesiaid ac ennill y dydd ar ôl cyfres o frwydrau ffyrnig.  Lladdwyd tri frenin y Tuatha Dé Danann mewn gornestau unigol yn erbyn tri of feibion Míl, Eber Finn, Érimón ac Amergin.

Wedyn rhanodd Amergin y tir rhwng ei ddau frawd: cymerodd Eber feddiant o dde Iwerddon a chafodd Eremon y gogledd. O fewn blwyddyn roedd Érimón wedi gorchfygu Éber mewn brwydr a dod yn frenin yr ynys gyfan, a dwy flynedd ar ôl hynny lladdodd Amergin ei hun mewn brwydr arall.

Mae gan rai o'r cerddi Cymraeg chwedlonol a briodolir i'r bardd Taliesin yn Llyfr Taliesin berthynas o ran eu themâu â'r cerddi a briodolir i Amergin yn y traddodiad Gwyddelig, er nad oes awgrym o fenthyciad neu ddylanwad uniogyrchol.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Gwyddeleg
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
North Ronaldsay

**North Ronaldsay** yw'r fwyaf gogleddol o Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban. Mae ei harwynebedd yn 6.9&nbsp;km², ac mae'r boblogaeth tua 70.

Saif yr ynys tua 60&nbsp;km i'r gogledd o Kirkwall ar y brif ynys, Mainland. Ceir math arbennig o ddafad yna, "Dafad North Ronaldsay". Yn 1832, adeiladwyd clawdd 19&nbsp;km o hyd ac 1.5 m. o uchder ar yr ynys i gadw'r defaid i mewn.

bawd|canol|Lleoliad North Ronaldsay

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Danny La Rue

Difyrrwr oedd Iwerddon oedd **Danny La Rue**, OBE (26 Gorffennaf 1927 – 31 Mai 2009), a oedd yn enwog am ei ganu ac am ei waith fel perfformiwr drag.

## Ffilmograffiaeth dethol
*''Every Day's a Holiday* (1965)
**Junfans Escape* (1968)
**Our Miss Fred* (1972)
**Come Spy with Me* (ffilm deledu 1977)
**Mr. Bean in Room 426* (1993)

## Llyfryddiaeth
*Roger Baker, *Drag: A History of female impersonation on the stage* (Triton, 1968)
*Peter Underwood, *Life's a drag: Danny la Rue & the drag scene* (Llundain: Frewin, 1974)
*Danny La Rue, *From Drags to Riches: my autobiography* (Harmondsworth: Viking, 1987) 

## Dolenni allanol
*[Teyrnged yn y *Daily Telegraph(https://cy.wikipedia.org/wiki/The_Daily_Telegraph)''] 
*Gwefan swyddogol Danny LaRue
*Teyrngedau arlein i Danny LaRue 

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Difyrwyr o Iwerddon
Categori:Digrifwyr LHDT
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Catholigion
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Pobl o Swydd Corc
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Christopher Plummer

Actor o Ganada oedd **Arthur Christopher Orme Plummer**, CC (13 Rhagfyr 1929 – 5 Chwefror 2021). Roedd ei yrfa yn ymestyn dros saith degawd ac yn cynnwys rhannau sylweddol mewn ffilm, theatr a theledu. Efallai fod Plummer yn fwyaf adnabyddus am ei rôl eiconig fel Capten Georg von Trapp yn y ffilm *The Sound of Music*.

Cafodd Arthur Christopher Orme Plummer ei eni yn Toronto, Ontario, yn fab i John Orme Plummer a'i wraig Isabella Mary (née Abbott), sy'n gweithio fel ysgrifennydd ym Mhrifysgol McGill. Roedd hi'n wyres Syr John Abbott, cyn-Prif Weinidog Canada.

Priododd yr actores Americanaidd Tammy Grimes ym 1956 (ysgarodd 1960). Roedd gan y cwpl un ferch, Amanda Plummer (g. 1957). Priododd ei ail wraig, Patricia Lewis, ym 1962 (ysgarodd 1967).

Priododd yr actores Seisnig Elaine Taylor ym 1970.

Enillodd Plummer y Wobr yr Academi am yr actor cefnogol gorau ym 2011 am ei rôl yn y ffilm *Beginners*. Gwnaeth hyn ef y person hynaf i ennill Gwobr Academi actio.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion theatr o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Pobl o Toronto
Perón

Gallai **Perón** neu **Peron** gyfeirio at:

;Pobl:
*Eva Perón (1919 - 1952), gwleidydd ac actores o'r Ariannin (gweler hefyd Evita)
*Juan Domingo Perón (1895 – 1974), Arlywydd yr Ariannin
*María Estela Martínez de Perón, gwraig Juan Perón a'i olynodd fel Arlywydd

;Llefydd:
* Ynysoedd Peron, sef dwy ynys oddi ar arfordir Tiriogaeth y Gogledd, Awstralia
* Gorynys Peron, lleolir yn Shark Bay, Gorllewin Awstralia
* Parc Cenedlaethol Francois Peron, Gorllewin Awstralia
* Peron, Gorllewin Awstralia, maestref allanol Perth (Awstralia)
* Cape Peron, pentir a lleolir ar ochor ddeheuol eithafol y *Cockburn Sound* yng Ngorllewin Awstralia
* Péron, Ain, cymundod yn adran *Ain* yn nwyrain Ffrainc

;Arall:
* Peron's Tree Frog
* Enw arall am rocoto tsili pupur crwn
* Hen Dresmasiad Peron, sef cyfnod hinsoddol cynnes
----
Scroogle

250px|bawd

Gwasanaeth gwe oedd **Scroogle** oedd yn dieithrio cyfeiriad rhyngrwyd (cyfeiriad IP) defnyddwyr sy'n dymuno gwneud chwiliadau Google yn anhysbys neu ddi-enw, sef heb ddatguddio gwybodaeth bersonol. Yn ogystal roedd Scroogle yn cynnig yr opsiwn o amgodiad SSL ar gyfer pob neges oedd yn pasio rhwng ei gyfrifiadur a'r dudalen chwilio.

Crëwyd yr offeryn hwn gan Daniel Brandt, beirniad blaenllaw o Google, yn 2003 am ei fod yn poeni fod Google yn hel gwybodaeth am ei ddefnyddwyr yn ddiarwybod iddynt. Creodd Scroogle i ffiltrio chwiliadau trwy ei wasanaethyddion cyn iddynt fynd i Google. Dydy canlyniadau'r chwiliadau ddim yn cael eu cadw ac mae'r logiau yn cael eu dileu bob wythnos. Gan nad oedd Scroogle yn cyfatebu ymholiadau gyda chyfeiriad IP y defnyddiwr nid oedd yn bosibl gwybod pwy a ofynnodd am beth, hyd yn oed pe bai'r logiau chwiliad ar gael ac felly roedd preifatrwydd y defnyddiwr yn ddiogel. Cred Brandt ac eraill fod Google yn camddefnyddio'r wybodaeth a gesglir weithiau a bod ei led-fonopoli yn fygythiad i ryddid ar y rhyngrwyd.

Dyblodd traffig Scroogle rhwng Rhagfyr 2007, pan oedd yn cael 100,000 ymwelydd y dydd, a Mehefin 2009.

Yn ogystal â chwilio'n anhysbys, caniataodd Scroogle i'r defnyddiwr chwilio'r we trwy Google heb dderbyn hysbysebion Google. Bu dewis o 28 iaith (dim ar gael yn Gymraeg). Roedd ar gael fel dyfais plygio-i-mewn i rhai porwyr fel Mozilla Firefox hefyd.

Ceir rhai peiriannau chwilio eraill sy'n cynnig gwasanaethau cyffelyb, e.e. ixQuick.

Cafodd ei gau yn Chwefror 2012.

## Dolenni allanol 
* Nid yw'r ddolen ganlynol, bellach, yn gweithio: http://scroogle.org/ Scroogle
* Google Watch , gwefan Daniel Brandt

## Gweler hefyd 
* Google
* Google Watch
* Ixquick
* Preifatrwydd ar y rhyngrwyd

Categori:Peiriannau chwilio rhyngrwyd
Categori:Preifatrwydd ar y rhyngrwyd
Categori:Google
Parc Cenedlaethol Francois Peron

Mae **Francois Peron** yn barc Cenedlaethol ar Gorynys Peron yng Ngorllewin Awstralia (Awstralia), 726&nbsp;km gogledd o Perth, ac wedi lleoli o fewn ffin Safle Treftadaeth y Byd Shark Bay (Shark Bay).

### Enw a defnydd cynnar
Mae'r enw yn deillio o'r naturiaethwr a fforiwr Ffrengig sef François Péron.

### Lleoliad
Mae'r Parc yn gyfagos ac wedi ei amgylchynu gan  Parc Morol Shark Bay. Mae'r aneddiadau agosaf yn cynnwys Denham a Monkey Mia.

### Cyfleusterau
Ardal bicnic, lansio cychod and gwersyllo yn ardaloedd:-
* Big Lagoon
* Cape Lesueur
* Cattle Well
* South Gregories
* Gregories
* Bottle Bay

### Ffeithiau
**Arwynebedd:* 526&nbsp;km²
**Dyddiad sefydlu:* 1993
**Awdurdod:*Department of Environment and Conservation (Gorllewin Awstralia)
**IUCN categori:* II

## Gweler hefyd
* Ardaloedd wedi'i ddiogelu yng Ngorllewin Awstralia
* Denham
* Monkey Mia

Francois Peron
Categori:Gorllewin Awstralia
Shapinsay

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Shapinsay**. Mae tua 7.5&nbsp;km o hyd a 6&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 29.5&nbsp;km². Saif i'r gogledd-ddwyrain o'r brif ynys, Mainland, ac mae'r boblogaeth tua 300.

Yr unig bentref ar yr ynys yw Balfour. Ceir castell yma, ac oddi yma y mae'r fferi yn cysylltu'r ynys a Kirkwall, ar ynys Mainland. Mae dwy warchodfa natur ar yr ynys.

bawd|canol|Lleoliad Shapinsay

## Adeiladau a chofadeiladau
*Broch Burroughston
*Castell Balfour
*Tŵr Dishan

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Flotta

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Flotta**. Saif yn Scapa Flow, 2&nbsp;km i'r dwyrain o ynys Hoy ac i'r de o'r brif ynys, Mainland.

Mae'r ynys yn nodedig am y derfynfa olew enfawr a geir arni, a adeiladwyd yn 1974.

bawd|canol|Lleoliad Flotta yn Ynysoedd Erch

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Cylch Brodgar

Henge a chylch cerrig ar Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Cylch Brodgar** (Saesneg: *Ring of Brodgar*). Saif ar y brif ynys, Mainland.

Credir fod y cylch cerrig yn dyddio o rhwng 2500 CC a 2000 CC. Mae 36 maen yn weddill o'r 60 oedd yn ffurfio'r cylch yn wreiddiol.

Gyda Maes Howe, Meini Stenness a Skara Brae, mae Cylch Brodgar yn ffurfio Safle Treftadaeth y Byd a ddynodwyd gan UNESCO yn 1999 dan yr enw Calon Ynysoedd Erch Neolithig. Rheolir y safle gan Historic Scotland.

bawd|180px|dim|Cylch Brodgar

## Dolennau allanol
*BBC: Adroddiad ar Archwiliad Archaeolegol 2008

Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Alban
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynysoedd Erch
Meini Stenness

Meini hirion yn Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Meini Stenness** (Saesneg: *Stones of Stenness*). Safant ar ynys Mainland gerllaw'r Loch of Stenness.

Ffurfia'r meini gylch cerrig 30 medr ar draws. Yn wreiddiol roedd 12 maen, ond dim ond pedair sy'n sefyll heddiw. Maent yn dyddio o'r cyfnod Neolithig, rywbryd yn y 3g CC.

Gyda Maes Howe, Skara Brae a Cylch Brodgar, mae Meini Stenness yn ffurfio Safle Treftadaeth y Byd a ddynodwyd gan UNESCO yn 1999 dan yr enw Calon Ynysoedd Erch Neolithig. Rheolir y safle gan Historic Scotland.

bawd|240px|dim|Meini Stenness

Categori:Cylchoedd cerrig yr Alban
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Alban
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynysoedd Erch
Westray

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Westray**. Gydag arwynebedd o 18.2 milltir sgwar, hi yw'r chweched ymhlith Ynysoedd Erch o ran maint. Saif i'r gogledd o'r brif ynys, Mainland, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 563. Y prif bentref yw Pierowall.

Ymhlith prif adeiladau'r ynys mae Castell Noltland. Cysylltir yr ynys a Kirkwall ar y brif ynys gan awyren. Gellir hefyd hedfan i ynys Papa Westray. Ceir gwasanaeth fferi i Kirkwall hefyd. Mae nifer fawr o adar môr yn nythu ar glogwyni'r ynys, yn cynnwys 60,000 Gwylog a 30,000 Llurs.

Ymhlith y darganfyddiadau pwysicaf yn yr Alban mae "Links of Noltland", pentref Oes Newydd y Cerrig.  Mae'r "Gwraig Westray" yn arteffact pwysig o'r safle.

## Archie Angel
Mae Westray wedi bod yn lleoliad llawer o longddrylliadau dros y canrifoedd. Yn y 1730au, drylliwyd llong Rwsiaidd yno. Roedd darn o'r llongddrylliad â'r enw "Archangel" wedi'i ysgrifennu arno. Yr unig oroeswr oedd babi. Cafodd yr enw "Archie Angel" ac mae ei ddisgynyddion yn dal i fyw yn yr Ynysoedd Erch.

bawd|chwith|Lleoliad Westray
bawd|dim|Castell Noltland

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Manuel Belgrano

Economegydd, cyfreithiwr, gwleidydd ac arweinydd milwrol  o'r Ariannin oedd **Manuel José Joaquín del Corazón de Jesús Belgrano**, sef **Manuel Belgrano** (3 Mehefin 1770 – 20 Mehefin 1820), a aned yn ninas Buenos Aires. Fe'i ystyrir yn un o arwyr cenedlaethol yr Ariannin.

Daeth yn arweinydd milwrol yn Rhyfel Annibyniaeth yr Ariannin a chafodd ei apwyntio'n gadfridog. Roedd Belgrano yn un o lofnodwyr Datganiad Annibyniaeth yr Ariannin, ar 9 Gorffennaf 1816.

Enwyd y llong ryfel ARA *General Belgrano* ar ei ôl; cafodd ei suddo yn Rhyfel y Malvinas yn 1982.

Categori:Genedigaethau 1770
Categori:Marwolaethau 1820
Categori:Gwleidyddion o'r Ariannin
Categori:Hanes yr Ariannin
Categori:Milwyr o'r Ariannin
Categori:Pobl fu farw o oedema
Ixquick

200px|bawd|Logo Ixquick

Peiriant metachwilio yw **Ixquick**, sy'n gweithio trwy harnesu sawl peiriant chwilio arall ar y rhyngrwyd. Lleolir Ixquick yn Ninas Efrog Newydd, UDA a'r Iseldiroedd ac mae wedi cyflenwi 120 miliwn o chwiliadau gwe ers 2004. Sefydlwyd Ixquick gan David Bodnick yn 1998, yn Efrog Newydd. Ers 2000 mae'n perthyn i gwmni Iseldiraidd, sef Surfboard Holding BV.

Mae Ixquick yn dangos yn nodi'r deg canlyniad uchaf a geir trwy sawl peiriant chwilio trwy roi seren i ddynodi faint o beiriannau chwilio sy'n rhoi canlyniadau a'u trefnu yn ôl nifer y sêr. Gellir chwilio gyda Ixquick mewn 17 o ieithoedd, gyda fersiwn o'r peiriant ei hun ar gyfer pob un ohonynt (does dim gwasanaeth Cymraeg eto).

## Preifatrwydd
Mae'r peiriannau chwilio mawr fel Google i gyd yn cadw manylion personol heb wybod i'r defnyddiwr ac yn barod i'w trosglwyddo i gwmnïau neu hyd yn oed i lywodraethau. Mae Ixquick wedi chwarae rhan arloesol yn y symudiad i gael diogelu preifatrwydd defnyddwyr peiriannau chwilio ar y we (gweler hefyd Scroogle) ac erbyn heddiw mae'n un o'r peiriannau diogelach.

Ers 27 Mehefin 2006 dydy Ixquick ddim yn cadw manylion personol defnyddwyr. Ceiff cyfeiriadau IP a manylion eraill eu dileu o fewn 48 awr ar ôl chwilio. Yn ogystal dydy Ixquick ddim yn rhannu gwybodaeth bersonol o unrhyw fath gyda pheiriannu chwilio eraill na chwaith gyda noddwyr masnachol canlyniadau chwilio.

Enillodd Ixquick y Sêl Breifatrwydd Ewropeaidd  gyntaf (gweler EuroPriSe) am ei ymarferion preifatrwydd ar 14 o Orffennaf, 2008. 
 
Ers y 29fed o Ionawr 2009 dydy Ixquick ddim yn cofnodi cyfeiriadau IP defnyddwyr o gwbl.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Ixquick  (17 iaith)
* Polisi Preifatrwydd Ixquick 

Categori:Peiriannau chwilio rhyngrwyd
Categori:Preifatrwydd ar y rhyngrwyd
Egilsay

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Egilsay**. Saif i'r gogledd o'r brif ynys, Mainland, ac i'r dwyrain o ynys fwy Rousay. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 37.

Ceir cysylltiad fferi a Tingwall, ar ynys Mainland. Ar Egilsay y merthyrwyd Sant Magnus yn 1117, ac mae eglwys wedi ei chysegru iddi ar yr ynys.

bawd|dim|Lleoliad Egilsay

bawd|240px|chwith|Egilsay o Rousay, gydag Eglwys Sant Magnus ar y gorwel

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Rousay

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Rousay**. Saif tua 3&nbsp;km i'r gogledd o'r brif ynys, Mainland, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 212. Y prif bentref yw Banks.

Ceir cysylltiad fferi a Tingwall, ar ynys Mainland. Mae'r ynys yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac mae gwarchodfa yn perthyn i'r RSPB arni. Ceir hefyd amrywiaeth o henebion, yn dyddio o'r cyfnod Neolithig, Oes yr Efydd, Oes yr Haearn a chyfnodau diweddarach, yn cynnwys crannog a sawl broch.

bawd|canol|Lleoliad Rousay yn Ynysoedd Erch

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Broch Midhowe
* Rinyo
* Taversoe Tuick
* Tŷ Trumland

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Afon Wyre (Ceredigion)

Afon yng nghanolbarth Ceredigion yw **afon Wyre**. Mae'n tarddu ar lethrau Mynydd Bach uwchben pentref Lledrod, ac yn llifo tua'r gorllewin ychydig i'r gogledd o'r pentref. Llifa drwy bentref Llangwyryfon ac ar hyd Cwm Wyre. Gerllaw Llanrhystud mae afon Wyre Fach yn ymuno â hi ac yn fuan wedyn mae'n llifo i Fae Ceredigion.

Wyre
Wyre
Ymgripiwr gwe

Rhaglen gyfrifiadurol yw **ymgripiwr gwe** neu **cropiwr gwe** sy'n pori'r We Fyd-Eang mewn ffordd fanwl, awtomatig (Saesneg: *web crawler* a *web spider*).

Gelwir y broses yma yn 'cropian drwy'r we. Mae nifer o wefannau, yn enwedig peiriannau chwilio rhyngrwyd, yn defnyddio 'cropian' er mwyn cael y data diweddaraf. Defnyddir ymgripwyr gwe yn bennaf i greu copi o bob tudalen gwe y mae'n ymweld â hwy er mwyn eu prosesu yn nes ymlaen gan beiriant chwilio sy'n creu mynegai o'r tudalennau hynny er mwyn cynnig chwiliadau cyflym, h.y. heb orfod ymweld â'r tudalennau unigol ar gyfer chwiliad newydd. Amrywiad ar y rhaglenni hyn yw'r botiau sy'n cynnal a chadw gwefannau unigol mawr fel Wicipedia, e.e. trwy wiro dolenni a sgript HTML. Yn ogystal â hyn mae ymgripwyr yn cael eu defnyddio at ddibenion amheus fel cynaeafu cyfeiriadau e-bost, fel rheol gan sbamwyr.

Fel rheol mae ymgripiwr gwe yn dechrau gyda rhestr o gyfeiriadau URL, a elwir yn 'hadau'. Mae'r rhaglen yn ymweld â'r hadau hyn ar y we, yn adnabod y dolenni hyperdestun ar y tudalennau ac yn eu ychwanegu yn eu tro i'r rhestr o gyfeiriadau URL wreiddiol. Yna mae'n mynd ati i ymweld â'r cyfan yn ôl pa bolisi bynnag a osodir.

## Gweler hefyd
*Porwr gwe

Categori:Y We Fyd-Eang
Categori:Meddalwedd
Wyre (Ynysoedd Erch)

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Wyre**. Saif i'r gogledd o'r brif ynys, Mainland, i'r de-ddwyrain o ynys Rousay ac i'r de o Egilsay. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 18.

Ceir cysylltiad fferi ag ynysoedd Mainland, Rousay ac Eglilsay. Yr adeilad mwyaf nodedig ar yr ynys yw Castell Cubby Roo, a adeiladwyd tua 1145 gan yr arweinydd Llychlynnaidd Kolbein Hruga.

Magwyd y bardd Edwin Muir ar Wyre, er iddo gael ei eni ar Mainland.

bawd|dim|Golygfa a Gastell Cubbie Roo, Wyre

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Pixar

Mae **Pixar Animation Studios** yn gwmni cynhyrchu ffilmiau wedi'u hanimeiddio ar gyfrifiadur sydd wedi ei leoli yn Emeryville, Califfornia, yn yr Unol Daleithiau. Erbyn heddiw, mae'r stiwdio wedi ennill pedair ar hugain o Wobrau'r Academi, chwe Golden Globe, a thair Grammy, ynghyd â nifer o wobrau a llwyddiannau eraill. Mae'r stiwdio'n fwyaf adnabyddus am ffilmiau wedi'u hanimeiddio ar gyfrifiadur sy'n cael eu creu gan ddefnyddio PhotoRealistic RenderMan.

Dechreuodd Pixar ym 1979 o dan yr enw Graphics Group, a oedd yn rhan o Adran Gyfrifiadurol Lucasfilm cyn cafodd ei brynu gan gyd-sefydlwr Apple Steve Jobs ym 1986. Prynodd Cwmni Walt Disney Pixar yn 2006.

Mae Pixar wedi cynhyrchu 11 ffilm, gan ddechrau gyda *Toy Story* ym 1995, ac mae pob un o'r ffilmiau wedi derbyn beirniadaethau canmoladwy ac wedi bod yn llwyddiannus o safbwynt masnachol. Yn sgîl llwyddiant "Toy Story" ym 1995, aeth Pixar ymlaen i ryddhau ''A Bug's Life* ym 1998, *Toy Story 2* ym 1999, *Monsters, Inc.* yn 2001, *Finding Nemo* yn 2003, *The Incredibles* yn 2004, *Cars* yn 2006, *Ratatouille* yn 2007, *WALL-E* yn 2008, *Up* yn 2009 (sef ffilm gyntaf Pixar i gael ei chyflwyno ar fformat Digidol 3-D Disney) a *Toy Story 3'' yn 2010 (sef ffilm mwyaf llwyddiannus Pixar o safbwynt masnachol erbyn heddiw, gan wneud dros $1.06 biliwn yn fyd-eang).

Ers cyflwyno'r categori am y Ffilm Gorau wedi'u Hanimeiddio yng Ngwobrau'r Academi, mae Pixar wedi cael eu henwebu ar saith achlysur ac wedi ennill 5 o'r gwobrau.

Categori:Animeiddio yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cartwnio
Categori:Cwmnïau cynhyrchu ffilmiau
Categori:Stiwdios ffilmiau
Categori:Sefydliadau 1979
Eday

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Eday**. Mae'r ynys tua 12&nbsp;km o hyd a 4&nbsp;km o led, ond yn culhau i ddim ond 100 medr yn y canol ger Loch of Doorny. Saif i'r gogledd o'r brif ynys, Mainland. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 120.

Ceir cysylltiad fferi ac awyren a Kirkwall ar ynys Mainland. Ymhlith hynafiaethau'r ynys mae'r maen hir *Stone of Stetter* a Carrick House, a adeiladwyd yn 1633, lle cymerwyd y morleidr John Gow yn garcharor.

bawd|230px|canol|Lleoliad Eday yn Ynysoedd Erch

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Broch (caer)

, ar ynys Leòdhas.]]

Adeilad yn dyddio o Oes yr Haearn a geir yng ngogledd yr Alban yw **Broch**. Maent ar ffurf tyrrau crwn, ac yn ôl pob tebyg roedd to arnynt yn wreiddiol. Y farn draddodiadol oedd mai pwrpas amddiffynnol oedd iddynt, ond mae rhai archaeolegwyr yn amau hyn.

Rhestrodd yr RCAM 571 o safleoedd y gellid eu hystyried fel broch yn yr Alban. Ceir y rhan fwyaf ar ynysoedd Shetland, Ynysoedd Erch, Ynysoedd Heledd a gogledd tir mawr yr Alban, Caithness a Sutherland, er bod rhai esiamplau ymhellach i'r de.

Ymhlith yr esiamplau mwyaf adnabyddus mae Dun Carloway, ar ynys Leòdhas yn Ynysoedd Allanol Heledd a Broch Mousa ar ynys Mousa yn ynysoedd y Shetland.

Categori:Archaeoleg yr Alban
John Sam Jones

Mae **John Sam Jones** (ganed 1956) yn athro, yn gyn-weinidog ac awdur hoyw.  Mae e'n byw gyda ei bartner, Jupp, ers bron chwarter ganrif ac y maen nhw'n briod ers pedair blynedd. Astudiodd John ysgrifennu creadigol yng Nghaer. Roedd ei gasgliad o storïon byrion  - ‘Welsh Boys Too ’, a gyhoeddwyd gan Parthian yn 2000 - yn enillydd ‘Honour Book’ yng Ngwobrau Llyfrau Stonewall Cymdeithas Lyfrgell America 2002. Mae'r rhan fwyaf o'r 'siaradwyr' yn y stori yn Gymry Cymraeg hoyw er mai yn Saesneg yr ysgrifennwyd hi. Cyhoeddwyd ‘Fishboys of Vernazza’a gan Parthian yn 2003, a chafodd ei rhoi ar restr fer Llyfr Cymreig y Flwyddyn. Cyhoeddodd ‘Gay Men’s Press’ ei nofel gyntaf, ‘With Angels and Furies’, yn 2005.  Cyhoeddwyd ei ail nofel, ‘Crawling Through Thorns’ gan Parthian yn Hydref 2008.
Mae wedi gweithio ym myd addysg ac ym myd iechyd cyhoeddus yn hwy na deg ar hugain o flynyddoedd ac mae’n byw gyda’i gymar sifil yn Abermaw, yn cadw Gwely a Brecwast.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Nofelwyr Saesneg
Mei Matsuoka

Darlunydd ac awdures llyfrau plant Japaneaidd-Seisnig yw **Mei Matsuoka** (ganwyd 27 Mawrth 1981).

## Bywgraffiad
Ganwyd Matsuoka yn Suginami-ku, Tokyo, Japan. Treuliodd ei phlentyndod cynnar yno cyn symyd i Loegr pan oedd yn 11 oed, gan setlo yn y Cotswolds.

Graddiodd o Brifysgol Kingston gyda BA Anrhydedd mewn darlunio. Ers hynny mae hi wedi bod yn gweithio fel darlunydd llawrydd, gan arbenigo mewn llyfrau plant.

## Gwaith
* Mei Matsuoka, *Ten-san, Kame-san and Muri-san go on a Journey*, (All Nippon Airlines, 2005)
* Alan Durant, *Burger Boy* (Andersen Press, 2005)
* Boris von Smercek, *Hannibals Marchen* (Simon & Schuster, 2006)
* Julia Hubery, *A Friend for All Seasons* (Simon & Schuster, 2006)
* Mei Matsuoka, *Footprints in the Snow* (Andersen Press, 2007) 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Darlunwyr o Japan
Categori:Darlunwyr o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Llenorion plant
Categori:Pobl o Tokyo
Scapa Flow

Culfor yn Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Scapa Flow** (Hen Lychlynneg: *Skalpaflói*). Fe'i amgylchynir gan ynysoedd Mainland, Graemsay, Burray, South Ronaldsay a Hoy. Mae ei arwynebedd tua 140 milltir sgwar, ac mae'n 160 troedfedd o ddyfnder yn y man dyfnaf, gyda dyfnder y rhan fwyaf tua 70 troedfedd.

Scapa Flow oedd prif ganolfan y Llynges Brydeinig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd. Yn 1919, suddwyd 51 o longau Llynges yr Almaen gan eu criwiau eu hunain yma. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, llwyddodd y llong danfor U47 dan Günther Prien i fynd heibio amddiffynfeydd Scapa Flow a suddo'r llong ryfel HMS *Royal Oak*. Collwyd 833 o griw y *Royal Oak*. Yn dilyn yr ymosodiad yma, gorchymynodd Winston Churchill adeiladu'r "Churchill Barriers", cyfres o gobiau sy'n cau nifer o'r mynedfeydd i Scapa Flow. Gadawodd y llynges yr ardal yn 1956.

bawd|dim|300px|Llun lloeren o Scapa Flow

Categori:Daearyddiaeth Ynysoedd Erch
Peiriant metachwilio

250px|bawd|Braslun o strwythur metachwiliad

Offeryn chwilio yw **peiriant metachwilio** sy'n anfon ymholiadau chwilio defnyddiwr i sawl peiriant chwilio arall ac/neu i gronfeydd data ac sy'n crynhoi'r canlyniadau mewn rhestr unigol neu'n eu dangos yn ôl eu ffynhonnell wreiddiol. Mae peiriannau metachwilio yn galluogi defnyddwyr i gael mynediad at adnoddau sawl peiriant chwilio gyda'i gilydd trwy roi un set o ofynion yn unig ynddo. Sail bodolaeth peiriannau metachwilio yw'r gred fod y We yn rhy fawr erbyn hyn i un peiriant chwilio ar ben ei hun fedru creu mynegiad ohoni i gyd ac felly gellir cael canlyniadau chwilio llawer mwy cynhwysfawr trwy ddefnyddio adnoddau sawl peiriant chwilio gyda'i gilydd. Gall hyn arbed defnyddio mwy nag un peiriant unigol yn olynol hefyd.

Defnyddir y term 'metachwilio' gan amlaf i gyfeirio at ddosbarth o beiriannau chwilio masnachol ar y we, ond yn dechnegol fe'i defnyddir hefyd i ddisgrifio'r *paradigm* o chwilio unrhyw set o ffynonellau data lluosog.

Mae'r peiriannau metachwilio ar y rhyngrwyd yn cynnwys Ixquick.

## Gweler hefyd 
* Peiriant chwilio
* Ymgripiwr gwe

Metachwilio
* Metachwilio
Stow-on-the-Wold

Tref farchnad a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr yw **Stow-on-the-Wold**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cotswold. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,042.

Saif ar ben bryn 800 troedfedd (244 metr) ar groesffordd bwysig yn ardal y Cotswolds; mae'r ffyrdd hyn yn cynnwys y Ffordd Fosse gynhanesyddol (A429). Sefydlwyd y dref fel canolfan farchnad yng nghyfnod y Normaniaid. Cynhelir ffeiriau dan siarter frenhinol ers 1330 a cheir ffair ceffylau flynyddol ar ymyl y dref.

Mae Caerdydd 112.2 km i ffwrdd o Stow-on-the-Wold ac mae Llundain yn 120.3&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerloyw sy'n 36.6&nbsp;km i ffwrdd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Edward
*King's Arms (gwesty)
*Teml y Fasoniaeth
*The Royalist Hotel (gwesty)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y dref

Categori:Ardal Cotswold
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Moreton-in-Marsh

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr yw **Moreton-in-Marsh**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cotswold.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,493.

Tardda'r enw "Moreton" o "*Farmstead on the Moor*," ac mae "in Marsh" yn cyfeirio at leoliad y dref ar wastadedd clai corslyd. Mae'n gorwedd yn ardal y Cotswolds. Un filltir i'r dwyrain o Moreton ceir Carreg y Pedair Sir (Saesneg: *Four Shires Stone*) sy'n nodi'r hen ffin rhwng Swydd Gaerloyw, Swydd Warwick, Swydd Gaerwrangon a Swydd Rydychen.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Dewi Sant
*Neuadd y Farchnad

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cotswold
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Yell

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Yell**. Hi yw ynys ail-fwyaf y Shetland, ar ôl Mainland. Saif i'r gogledd-ddwyrain o Mainland ac i'r de-orllewin o Unst. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 957. Y prif bentref yw Mid Yell.

Ceir cysylltiad fferi a Mainland, Unst a Fetlar. Mae'r ynys yn nodedig am ei bywyd gwyllt, yn cynnwys dyfrgwn.

250px|bawd|dim|Lleoliad Yell

## Pentrefi Yell
*Aywick
*Burrafirth
*Burravoe
*Copister
*Cullivoe
*Gloup
*Gutcher
*Mid Yell
*Otterswick
*Ulsta
*West Sandwick

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Old Haa
*Caffi Wind Dog
*Cofadeilad y Trychineb Pysgota Gloup 1881
*Eglwys Sant Olaf
*Y Gwraig Wen Otterswick
*Windhouse

## Enwogion
*Bobby Tulloch (1929-1996), naturiaethwr

Categori:Ynysoedd Shetland
Sanday

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **Sanday**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o'r brif ynys, Mainland, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 478. Y prif bentrefi yw  *Lady Village* a *Kettletoft*.

Ceir cysylltiau fferi â Kirkwall, ar ynys Mainland.

bawd|canol|Lleoliad Sanday yn Ynysoedd Erch

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Chipping Norton

:*Gweler hefyd Chipping Norton, Sydney.*

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Chipping Norton** (neu **Chippy** – enw lleol anffurfiol).  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Swydd Rydychen. Mae'n gorwedd ym mryniau'r Cotswolds tua 12 milltir (19&nbsp;km) i'r de-orllewin o Banbury. Dyma'r dref uchaf yn Swydd Rydychen.

Mae rhan gyntaf yr enw, "Chipping", yn tarddu o'r Hen Saesneg *cēping* ("marchnad"); ceir yr un elfen yn enwau lleoedd eraill yn Lloegr megis Chipping Campden, Chipping Ongar, Chipping Sodbury a Chipping Warden.

Mae Caerdydd 123.5 km i ffwrdd o Chipping Norton ac mae Llundain yn 109.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 28.2&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|dim|Hen elusendai yn Chipping Norton

## Enwogion
*Rachel Ward (g. 1957), actores
*Wentworth Miller (g. 1972), actor

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal Gorllewin Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Shipston-on-Stour

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Warwick, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Shipston-on-Stour**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Stratford-on-Avon. Saif ar lan Afon Stour, tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r de o dref Stratford-upon-Avon.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,038.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Stratford-on-Avon
Categori:Plwyfi sifil Swydd Warwick
Categori:Trefi Swydd Warwick
Unst

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio ynysoedd Shetland, i'r gogledd o dir mawr yr Alban, yw **Unst**. Hi yw'r ynys fwyaf gogleddol ym Mhrydain sydd a phoblogaeth arni. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 720. Mae'n 20.4&nbsp;km o hyd ac 8.5&nbsp;km o led. Y prif bentref yw Baltasound, lle ceir maes awyr bychan. Adeiladwyd Castell Muness yn 1598.

250px|bawd|dim|Lleoliad Unst

## Pentrefi Unst
*Baltasound
*Haroldswick
*Skaw
*Uyeasound

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan Etifeddiaeth Haroldswick
*Castell Muness
*Eil Bws Bobby
*Greenwell's Booth

Categori:Ynysoedd Shetland
Afon Stour

Ceir sawl **Afon Stour** (Saesneg: *River Stour*) yn Lloegr:

*Afon Stour, Dorset
*Afon Stour, Caint
*Afon Stour, Suffolk - ac Essex
*Afon Stour, Swydd Warwick
*Afon Stour, Swydd Gaerwrangon