open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysgol Dinas Brân

Ysgol Uwchradd Ddwyieithog yn Llangollen, Sir Ddinbych ydy **Ysgol Dinas Brân**; saif yn Nyffryn Edeyrnion. Yr enw gwreiddiol oedd "Ysgol Ramadeg Llangollen". Mae'r ysgol yn darparu addysg ar gyfer myfyrwyr 11 i 18 oed a cheir tua 1,200 o ddisgyblion yn yr ysgol. 'Ymdrech a Lwydda' ydy arwyddair yr ysgol. Ceir yma ffrwd Gymraeg drwy'r ysgol. Mae'r dalgylch yn eithriadol o fawr ac mae'n cynnwys Corwen, Y Waun, Llangollen a Dyffryn Ceiriog. Fel canlyniad i hyn, daw oddeutu 75% o'r disgyblion i'r ysgol mewn bysiau.

Agorwyd neuadd chwaraeon newydd yn 2000 a nifer o adeiladau eraill dros y blynyddoedd gan gynnwys ystafell newydd i'r chweched dosbarth ac adran ieithoedd newydd yn 2006. Ers 2008 mae 100% o'r ymgeiswyr Lefel A wedi llwyddo, sy'n golygu fod yr ysgol ymhlith yr uchaf yng Nghymru.
bawd|250px|chwith|Drama-gerdd mewn sioe ffasiynau, 2009

Y brifathrawes ydy Mrs Alison Duffy.

Daw enw'r ysgol o gastell cyfagos, sef: Castell Dinas Brân sy'n edrych i lawr ar yr ysgol.

## Bandio ysgolion 
Rhestrwyd pob ysgol uwchradd yng Nghymru gan y Cynulliad yn Rhagfyr 2011 a daeth yr ysgol yn gydradd 7fed allan o dros 220 o ysgolion; yr unig ysgol yn Sir Ddinbych i gyrraedd Band 1. Mae'r rhestr yn seiliedig ar asesiad o berfformiad ysgolion, 2010-11. Band 1 yw'r band gorau a Band 5 yw'r gwanaf. Mae'r sgôr yn cael ei haddasu er mwyn ystyried nifer y plant sy'n cael cinio am ddim a materion tebyg.

## Cyfeiriadau 
## Dolennau allanol
* Gwefan swyddogol yr ysgol
* Manylion ar Wefan Sir Ddinbych

Dinas Brân
Categori:Llangollen
John Mills

Ceir sawl person o'r enw **John Mills**:

* John Mills (Ieuan Glan Alarch) (1812-1873), cerddor ac awdur Cymreig
* John Mills (actor) (1908–2005), actor Seisnig
* John Atta Mills (ganed 1944), Arlywydd Ghana

;Gweler hefyd
* John Stuart Mill (1806-1873), athronydd gwleidyddol ac economegydd Seisnig
Tom Parri Jones

Bardd ac awdur o Gymru oedd **Tom Parri Jones** (1905–1980), sy'n adnabyddus am ei straeon byrion ffraeth. Roedd yn frodor o Ynys Môn, lleoliad nifer o'i straeon.

Dim ond ychydig o addysg ffurfiol a gafodd. Gadawodd yr ysgol yn 13 oed i weithio ar fferm ei dad. Fe'i trawyd gan polio yn ifanc a bu'n dioddef ohono am weddill ei oes.

Roedd yn fardd crefftus. Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol am y gerdd *Y Bont* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963, a'r Gadair hefyd. Enillodd Y Goron eto ym Maldwyn 1965 am ei ddrama fydryddol *Y Gwybed*.

Fe'i cofir yn bennaf am ei straeon byrion ysgafn a llawn hiwmor am fywyd gwerin Môn. Enillodd y Fedal Ryddiaith am y gyfrol *Teisennau Berffro* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957. Bu'n orweddiog oherwydd y polio am gyfnodau hir wrth ysgrifennu'r olaf o'r straeon hyn.

## Llyfryddiaeth
### Cerddi
**Preiddiau Annwn* (1946)
**Cherddi Malltraeth* (1978)

### Straeon
**Teisennau Berffro* (1958)
**Yn Eisiau, Gwraig* (1958)
**Traed Moch* (1971)
**Y Felltith* (1977)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prifeirdd
Elizabeth Woodville

Brenhines Lloegr rhwng 1464 a 1483 oedd **Elizabeth Woodville** (neu **Wydeville**) (c.1437 - 8 Mehefin 1492).

Cafodd ei geni yn Grafton Regis, Swydd Northampton, yn ferch Richard Woodville, 1af Iarll Rivers a'i wraig, Jacquetta o Luxembourg.

Priododd Elizabeth Syr John Grey yn 1452.  Bu farw Syr John ym 1461.

Priododd Edward IV, brenin Lloegr, yn dawel fach, ar 1 Mai 1464. Bu farw Edward ar 9 Ebrill 1483.  Y Tywysog Edward, mab Elizabeth Woodville ac Edward IV, oedd brenin nesaf, ond Richard, brawd Edward IV, cymerodd y teyrngadair.

Bu farw Elizabeth yn yr Abaty Bermondsey.

## Plant
*Thomas Grey, Iarll Huntingdon (1457-1501)
*Richard Grey (1458-1483)
*Elizabeth o Efrog, brenhines Lloegr (1466-1503)
*Mari o Efrog (1467-1482)
*Cecily o Efrog (1469-1507)
*Edward V, brenin Lloegr (1470-?1483)
*Marged o Efrog (1472)
*Rhisiart, Dug Efrog (1473-?1483)
*Anne o Efrog (1475-1511)
*Siôr Plantagenet (1477–1479)
*Catrin o Efrog (1479-1527)
*Bridget o Efrog (1480-1517)

Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1437
Categori:Marwolaethau 1492
Categori:Merched y 15fed ganrif
Porth India (Mumbai)

Cofeb yn Mumbai, yr India, ydy **Porth India** (). Fe'i lleolir ar lannau dyfroedd ardal Apollo Bunder yn Ne Mumbai. Bwa basalt yw'r porth sy'n 26 medr neu 85 troedfedd o uchder. Arferai fod yn lanfa cyntefig a ddefnyddiwyd gan bysgotwyr a chafodd ei adnewyddu i fod yn fan glanio ar gyfer llywodraethwyr Prydeinig a phobl nodedig eraill.
bawd|chwith|Porth India

## Pensaernïaeth
Mae dyluniad y gofeb yn gymysgedd o arddulliau pensaernïol Hindwaidd a Mwslemaidd. Mae'r bwa yn arddull Fwslemaidd tra bod yr arddurniadau yn Hindwaidd. Adeiladwyd o Porth o baslat melyn a choncrit sydd wedi'i gryfhau. Carreg leol ydyw, a daeth y sgrîniau tylledig o Gwalior.

Mae'r gromen ganolog yn 15 medr (49 troedfedd) o ran diameter ac mae'r man uchaf 26 medr (85 troedfedd) uwchlaw'r ddaear. Ail-gynlluniwyd blaen yr harbwr er mwyn cyd-redeg ag esplanad arfaethedig a fyddai'n rhedeg o ganol y ddinas. Costiodd Rs. 21&nbsp;lakhs (2,100,000) i'w adeiladu, ac fe'i ariannwyd gan Lywodraeth India yn bennaf. Oherwydd prinder arian, ni adeiladwyd heol yn arwain ato, ac felly saif y Porth ar ongl i'r brif heol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn India‎
Categori:Hanes India
Categori:Mumbai
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Hanesydd

[bawd|dde|150px|[Herodotus (5 CC), un o'r haneswyr cynharaf y gŵyr ei enw]]

Person sy'n astudio ac ysgrifennu am hanes, ac a ystyrir yn arbenigwr ar y pwnc ydy **hanesydd**. Canolbwyntia haneswyr ar ymchwilio digwyddiadau'r gorffennol a'r modd y maent yn effeithio ar fodau dynol; yn ogystal ag astudio holl ddigwyddiadau hanes. Daeth "hanesydd" yn alwedigaeth proffesiynol ar ddiwedd y 19g.

## Dolenni allanol
*Testunau dethol gan yr haneswyr enwocaf 

## Cyfeiriadau

Categori:Galwedigaethau'r dyniaethau
Sérénac

Pentref a chymuned (*commune*) yn Ffrainc yw **Sérénac**, a leolir yn *département* Tarn, *région* Ocsitania, yn ne-orllewin y wlad. Poblogaeth: 458.

Gorwedd y gymuned 390 meter uwch lefel y môr ar lan afon Tarn 16&nbsp;km o ddinas Albi. Gelwir y trigolion yn *Sérénacois* (gwrywaidd) neu *Sérénacoises* (benywaidd). Mae'n ardal amaethyddol yn bennaf. Un o'r atyniadau lleol yw'r goedwig y *Forêt de Sérénac*, tua 2.5&nbsp;km o'r pentref ar lan y Tarn.

Ceir ffynnon hynafol y Fontaine de la Cadia (Ocsitaneg: Font de las còdias) ger y pentref; mae'r adeiladwaith yn dyddio o'r 12g.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan pentref Sérénac
** Lluniau

Categori:Cymunedau Tarn
John Mills (Ieuan Glan Alarch)

Cerddor ac awdur o Gymru oedd **John Mills** (19 Rhagfyr 1812 – 28 Gorffennaf 1873), a adnabyddir gan amlaf wrth ei enw barddol **Ieuan Glan Alarch**.

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o Lanidloes, ym Maldwyn, Powys. Ar ôl treulio ei ieuenctid yn ei fro enedigol daeth yn weinidog a bu'n gwasanaethu yn Rhuddlan, Sir Ddinbych ac, yn ddiweddarach, yn Llundain, Lloegr.

Tra yn Llundain ymgymerodd â gwaith cenhadol ymysg yr Iddewon yno. Sbardunodd hynny ddiddordeb mewn hanes yr Iddewon yng ngwledydd Prydain a'r ffrwyth oedd cyfrolau megis *Iddewon Prydain* (1852) a *British Jews* (1853).

Yng Nghymru fe'i cofir yn bennaf fel awdur ar bynciau cerddorol a gyhoeddodd sawl cyfrol megis *Gramadeg Cerddoriaeth* (1838) ac *Elfennau Cerddorol* (1848), wedi'u hanelu at ddarllenwyr ymysg y werin bobl. Ef a sefydlodd y cylchgrawn diwylliannol *Y Beirniadur Cymreig* hefyd, yn 1845; cyfrannodd sawl erthygl iddo.

## Llyfryddiaeth
**Gramadeg Cerddoriaeth* (1838)
**Y Cerddor Eglwysig* (1846)
**Y Salmydd Eglwysig* (1847)
**Elfennau Cerddorol* (1848)
**Iddewon Prydain* (1852)
**British Jews* (1853)
**Y Cerddor Dirwestol* (1855)

## Ffynhonnell
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*.

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llanidloes
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Pobl o Faldwyn
Ibiza

Ynys yng ngorllewin y Môr Canoldir ydy **Ibiza** (Catalaneg: ***Eivissa*** neu '''''Illa d'Eivissa'''''). Saif 79&nbsp;km o ddinas arfordirol Valencia ar Benrhyn Iberia, Sbaen. Dyma'r ynys drydydd fwyaf o'r Ynysoedd Balearig, ac mae'n un o gymunedau hunanlywodraethol Sbaen. Dinasoedd mwyaf yr ynys ydy Tref Ibiza, Santa Eulària des Riu a Sant Antoni de Portmany.

Mae'r ynys yn adnabyddus am y partïon a gynhelir yn y clybiau nos mawrion sy'n denu nifer o dwristiaid. Fodd bynnag, mae Swyddfa Dwristiaeth Sbaen wedi bod yn ceisio denu mwy o deuluoedd yno. Mae'r clybiau nos nodedig yn cynnwys 'Space', 'Pacha', 'Privilege', 'Amnesia', 'DC10', Eden, El Divino, 'Es Paradis', a'r 'Café del Mar'.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  ''Consell Insular d'Eivissa'' (Llywodraeth leol)
*  Gwefan swyddogol Cyngor y Ddinas
*  'Porth swyddogol twristiaid i Ibiza - Consell Insular d'Eivissa'
*  Ibiza a thref hanesyddol gan *The Guardian*


Categori:Twristiaeth yn Sbaen
Categori:Ynysoedd Balearig
Categori:Ynysoedd Sbaen
Shatt al-Arab

dde|bawd|240px|Cwch ar y Shatt al-Arab yn Basra

Afon yn y Dwyrain Canol yw'r **Shatt al-Arab** (Perseg: اروندرود Arvandrud, Arabeg: شط العرب "Yr Afon Arabaidd"). Fe'i ffurfir gan uniad afon Tigris ac afon Ewffrates.

Mae'r afon tua 200&nbsp;km o hyd, ac mae rhan ohoni yn ffirfio rhan o'r ffin rhwng Iran ac Irac.

Categori:Afonydd Irac
Categori:Afonydd Iran
Hypnosis

bawd|thumbtime=7|*Photographic Studies in Hypnosis, Abnormal Psychology* (1938)
Cyflwr meddyliol (theori cyflwr) neu set o gredoau ac agweddau (theori di-gyflwr) ydy **hypnosis**. Gan amlaf, caiff hypnosis ei achosi gan anwythiad hypnotig, sy'n cynnwys cyfres o gyfarwyddiadau ac awgrymiadau rhagarweiniol fel arfer. Gellir cyflwyno'r awgrymiadau hypnotig yng ngwydd y person, neu gellir eu hunan-weinyddu ("hunan-awgrymu" neu "awtoawgrymu"). Cyfeirir at ddefnyddio hypnosis at ddibenion triniaethol fel "hypnotherapi" neu "gwsgdriniaeth".

Yn groes i'r gred boblogaidd - fod hypnosis yn debyg i fod yn anymwybodol fel pan yn cysgu - awgryma ymchwil diweddar ei fod yn gyflwr effro o sylw wedi'i ffocysu ac hygoeledd amlycach, gyda llai o ymwybyddoaeth o'r hyn sy'n digwydd o'ch amgylch. Yn y llyfr cyntaf ar y pwnc hwn, *Neurypnology* (1843), disgrifiodd Braid "hypnotiaeth" fel cyflwr o ymlacio corfforol a anwythir gan ganolbwyntio meddyliol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Groeg

Categori:Triniaethau meddygol
Gwlff Ob

bawd|250px|dde|Gwlff Ob

Gwlff neu fae yng ngogledd Rwsia yw **Gwlff Ob**, hefyd **Bae Ob** (Rwseg: *Обская губа»*, *Obskaya Guba*). Saif yn Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets.

Saif y gwlff rhwng penrhyn Yamal yn y gorllewin a penrhyn Guida yn y dwyrain. Llifa afon Ob ac afon Taz i mewn iddo. Mae'n cysylltu â Môr Kara. Mae'r gwlff tua 1,000&nbsp;km o hyd a 50&nbsp;km hyd 80&nbsp;km o led, gyda dyfnder o tua 10-12 medr ar gyfartaledd.

Mae'r ardal o bwysigrwydd economaidd oherwydd presenoldeb nwy ac olew.

Categori:Afon Ob
Categori:Arfordiroedd Rwsia
Ob
Categori:Môr Kara
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets
Oscar Hammerstein II

Cynhyrchydd theatr ac ysgrifennwr o'r Unol Daleithiau oedd **Oscar Greeley Clendenning Hammerstein II** (12 Gorffennaf, 1895 – 23 Awst, 1960). Roedd hefyd wedi cyfarwyddo sioeau cerdd am bron i ddeugain mlynedd. Enillodd Hammerstein wyth Gwobr Tony a chafod dwywaith cymaint o Wobrau'r Academi am y Cân Wreiddiol Orau. Ysgrifennodd 850 o ganeuon. Ysgrifennu'r geiriau a'r sgript a wnaeth Hammerstein mewn partneriaeth ag eraill; ei gydweithwyr ysgrifennodd y gerddoriaeth. Cyd-weithiodd Hammerstein gyda nifer o gyfansoddwyr, gan gynnwys Jerome Kern, Vincent Youmans, Rudolf Friml a Sigmund Romberg, ond ei bartner enwocaf oedd Richard Rodgers.

## Sioeau Broadway
**Rose-Marie* (1924), gyda Rudolf Friml, Herbert Stothart ac Otto Harbach
**The Desert Song* (1926), gyda Sigmund Romberg, Otto Harbach a Frank Mandel
**Show Boat* (1927), gyda Jerome Kern
### Gyda Richard Rodgers
**Oklahoma!* (1943)
**Carousel* (1947)
**South Pacific* (1949)
**The King and I* (1951)
**Flower Drum Song* (1958)
**The Sound of Music* (1959)

## Caneuon gan Oscar Hammerstein II
### Gyda Jerome Kern
*"Who?" (1925)
*"The Song Is You" (1932)
*"All the Things You Are" (1939)

### Gyda Sigmund Romberg
*"Lover, Come Back to Me"(1928)
*"Softly, as in a Morning Sunrise" (1928)
*"When I Grow Too Old to Dream" (1934)

### Gyda Richad Rodgers
*"People Will Say We're In Love" (1943)
*"It Might as Well Be Spring" (1945)
*"That's for Me" (1945)
*"You'll Never Walk Alone" (1945)
*"Some Enchanted Evening" (1949)
*"Happy Talk" (1949)
*"There is Nothing Like a Dame" (1949)
*"Getting to Know You" (1951)
*"I Whistle a Happy Tune" (1951)
*"I Enjoy Being a Girl" (1958)
*"Edelweiss" (1959)
*"The Lonely Goatherd" (1959)

## Dolenni allanol
*Sioeau cerdd gan Rodgers a Hammerstein
*The Rodgers and Hammerstein Organization 
*[Mike Wallace(https://cy.wikipedia.org/wiki/Mike_Wallace_%28newyddiadurwr%29) yn cyfweld ag Oscar Hammerstein II]  ar *The Mike Wallace Interview* Mawrth 15, 1958

Categori:Awduron geiriau caneuon o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Pobl fu farw o ganser y stumog
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Brwydr Craig-y-dorth

Un o frwydrau Owain Glyn Dŵr oedd **Brwydr Craig-y-dorth** (neu **Frwydr Craig y Dorth**; *"ar graic ydorth"*) a ymladdwyd yn 1404 pan gafodd y Cymry fuddugoliaeth dros y Saeson. Dyma'r ail frwydr a ymladdwyd rhwng y Cymry a'r Saeson y flwyddyn honno; y gyntaf oedd Brwydr Mynydd Camstwn (*"ar vynydd kamstwm"*). Gan fod byddin Lloegr ar ffo, cred rhai iddynt encilio i gopa Craig-y-dorth er mwyn mantesio ar uchter y copa, i amddiffyn eu hunain, ond iddynt gael eu trechu yno a'u herlid hyd at bont Trefynwy.

Saif Craig-y-dorth un filltir i'r gogledd-ddwyrain o eglwys Cwmcarfan, rhwng Penclawdd a Threfynwy.

Mae'r unig gyfeiriad i'r frwydr i'w gael yng Nghroniclau Owain Glyn Dŵr a sgwennwyd gan y bardd Gruffudd Hiraethog rhwng 1556 a 1564. Dywed i'r frwydr fod yn llwyddiant ysgubol i'r Cymru, pan laddwyd y mwyafrif o'r Saeson ac yr erlidiwyd nhw ar ddiwedd y frwydr, hyd at gatiau Pont Trefynwy.

## Maint y byddinoedd
Dywed y Tywysog Harri o Loegr mewn llythyr (dyddiedig 26 Mehefin) at ei dad: "mae'r Cymry wedi disgyn i lawr i Swydd Henffordd gan losgi a difethau'r sir a hynny am gyfnod o 15 diwrnod!" Mewn llythyr at Gyngor y Brenin a sgwennwyd ganddo ar yr un diwrnod dywedodd Harri fod Owain wedi codi byddin o bob Cymro o Fôn i Fynwy!

Gwyddom maint byddin Lloegr rhwng Gorffennaf a Thachwedd 1404 yn eitha manwl, gan fod nodyn gan Gyngor y Brenin yn nodi fod y nifer a gyflogwyd yn: 500 o ddynion arfog a 2,000 o fwa-saethwyr.

## Lleoliad
Nodwyd lleoliad mwnt neu dwmpath ar hen fapiau, gan gynnwys map y Degwm, 1843 fod y mwnt yn fedd i'r rhai a gladdwyd. Yn dilyn ymchwil Lidar gan Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn Ionawr 2014, cafwyd hyd i'r mwnt (28m mewn diametr) ond wedi peth ymchwil, gwelwyd mai hen chwrel o'r Oesoedd Canol ydoedd. Ni chanfuwyd arteffactau, yn ôl CBHC.

## Gweler hefyd
*Brwydr Mynydd Camstwn

## Cyfeiriadau
Categori:1404
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Craig-y-dorth
Craig-y-dorth
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Hanes Sir Fynwy
Prifysgol gyhoeddus

[bawd|dde|300px|Y Llannerch Goffa, yng nghanol campws [Prifysgol Califfornia, Berkeley]]
Prifysgol a delir amdano gydag arian cyhoeddus a ddarperir gan lywodraeth genedlaethol neu is-genedlaethol ydy **prifysgol gyhoeddus**. Y gwrthwyneb i'r math hwn o brifysgol yw prifysgolion preifat. Weithiau gellir ystyried prifysgol genedlaethol yn brifysgol gyhoeddus, yn dibynnu yn ôl yr ardal. Mewn rhai ardaloedd o'r byd, mae rhai sefydliadau cyhoeddus blaenllaw yn ganolfannau ymchwil hynod ddylanwadol; cânt eu rhestru ymysg y THES - QS World University Rankings a'r Academic Ranking of World Universities.

Categori:Addysg gyhoeddus
Cyhoeddus
Brwydr Mynydd Camstwn

Ymladdwyd **Brwydr Gallt Campston** neu **Frwydr Mynydd Camstwn**, ger Y Grysmwnt (Cyfeirnod OS: SO362224) fwy na thebyg ar 10 Mehefin 1404 rhwng byddin Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru, a byddin Harri V o Loegr dan arweiniad Iarll Warwick. Lladdwyd nifer o Gymry, gan gynnwys Elis ap Richard ap Howell ap Morgan Llwyd, Cludwr Baner Glyn Dŵr wrth i Fyddin Cymru ddianc o faes y gad. Llwyddodd y Saeson i gael y llaw uchaf a throedle arall yn Sir Fynwy.

Ceir cyfeiriad at y frwydr yng Nghroniclau Owain Glyn Dŵr a sgwennwyd gan y bardd Gruffudd Hiraethog rhwng 1556 a 1564: *Yn yr un flwyddyn hono y bv y lladdfa ar gymru ar vynydd kamstwm*.

Ceir disgrifiad gan Harry (a ddaeth yn ddiweddarach yn frenin) at ei dad (Harri IV, brenin Lloegr), ond mae'n rhaid ei ddarllen gyda phinsiad reit fawr o halen, gan ei fod yn chwyddo'r disgrifiadau o'i fyddin ei hun. Disgrifia symudiad y byddinoedd cyn y frwydr yn eitha manwl. Dywed, 'ar 11 Mawrth, daeth cynrychiolwyr o'r Fyddin Gymreig o rannau o Forgannwg, Brynbuga a Gwent, 8,000 i gyd gan losgi ar y diwrnod hwnnw dref y Grosmwnt, o fewn Arglwyddiaeth Mynwy a Jenvoia'. Felly, digwyddodd y frwydr yn union wedi i'r Fyddin Gymreig gipio Castell y Grysmwnt.

Arweiniwyd y Saeson gan Gilbert Talbot, Syr William Newport a Syr John Greyndor, a cheir tystiolaeth fod marchogion brenin Lloegr, mewn arfwisgoedd. Ymddengys fod ymddangosiad y Saeson yn ddirybudd i'r Cymry, a oedd wrthi'n anrheithio'r dref; nid oeddent yn eu disgwyl. Cafwyd brwydr fer, a ffodd y Cymry oddi yno.

## Cefndir 
Drwy 1404-5 ymosododd y Cymry yn eitha rheolaidd ar dde Swydd Henffordd, gan greu anhrefn a llanast yno. Daliai'r Saeson eu gafael ar gastell y Fenni, Sir Fynwy, a nifer o gestyll eraill gan gynnwys Trefynwy, Brynbuga, y Grysmwnt, Ynysgynwraidd a'r Castell Gwyn, ond roedd y tiroedd o'u cwmpas yn cael ei reoli gan y Cymry, a gellir ystyried de Cymru yn y cyfnod hwn, o ran y cestyll Seisnig hyn, yn un gwarchae anferthol.

## Wedi'r frwydr 
Ychydig wedi'r frwydr hon, ym Mai cafwyd cyflafan Pwll Melyn. Fodd bynnag, enillodd y Cymry un o'u brwydrau pwysicaf: Brwydr Craig-y-dorth, un filltir i'r gogledd-ddwyrain o eglwys Cwmcarfan, Sir Fynwy.

## Lleoliad
Mae'n bur debyg fod maes y gad ar y llwybr sy'n ymestyn o Henffordd i Langiwa dros grib Mynydd Camstwn i Llanfihangel Crucornau ac i'r Fenni. Fe'i lleolir tua 3&nbsp;km i'r de-orllewin o'r Grysmwnt ac 8&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni (NGR SO 362 224). Archwiliwyd yr ardal yn y 2010au ond ni chafwyd hyd i olion y frwydr.

## Darllen pellach
*J.E.Lloyd, Owain Glyndwr, 1931, t.87.

## Cyfeiriadau
Categori:1404
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Gallt Campston
Gallt Campston
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Hanes Sir Fynwy
Humphrey Bogart

Actor Americanaidd oedd **Humphrey DeForest Bogart** (25 Rhagfyr 1899 – 14 Ionawr 1957). Caiff ei ystyried gan lawer yn eicon diwylliannol.

Ar ôl iddo droi'i law at nifer o swyddi gwahanol, dechreuodd Bogart actio ym 1921 a daeth yn actor adnabyddus yng nghynhyrchiadau Broadway yn ystod y 1920au a'r 1930au. Pan fu cwymp y farchnad stoc ym 1929 yn Wall Street, lleihaodd y galw am ddramau ac felly dechreuodd Bogart weithio ym myd y ffilm. Cafodd ei lwyddiant mawr cyntaf fel Duke Mantee yn *The Petrified Forest* (1936), ac arweiniodd hyn iddo gael ei deipcastio fel dihiryn mewn ffilmiau fel *Angels with Dirty Faces* (1938) a ffilmiau categori-B fel *The Return of Doctor X* (1939).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o ganser yr oesoffagws
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ffrengig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Myfyriwr

[bawd|350px|Myfyrwyr mewn [darlith ar algebra ym Mhrifysgol Dechnoleg Helsinki]]
Daw'r gair **myfyriwr** o'r gair *myfyrio* sy'n golygu "meddwl am rywbeth" neu "astudio rhywbeth"; o ganlyniad gellir disgrifio myfyriwr fel "person sy'n meddwl neu'n astudio rhywbeth penodol". Yn ei ystyr ehangaf, defnyddir y term *myfyriwr* i gyfeirio at unrhyw un sy'n cael ei addysgu ond yng Nghymru cyfeirir fel arfer at berson ifanc dros 18 oed sy'n derbyn addysg drydyddol e.e. prifysgol neu goleg arall.

Yn 2015 cafodd 10,120 o fyfyrwyr o Gymru eu derbyn i brifysgolion yng Nghymru (2011: 9,820). Aeth 7,830 o fyfyrwyr o Gymru i Loegr (2011: 5,950), a daeth 9,880 o Loegr i brifysgolion yng Nghymru (2011: 9920).

## Cyfeiriadau

Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
5 Astraea

Mae **5 Astraea** yn asteroid.  Darganfyddwyd gan y seryddwr Almaeneg Karl Ludwig Hencke ar 8 Rhagfyr 1845.  Mae'n un o'r asteroidau mwyaf.

Categori:Asteroidau
9 Metis

Asteroid yw **9 Metis**. Darganfyddwyd gan y seryddwr Gwyddelig Andrew Graham ar 25 Ebrill 1848.

Categori:Asteroidau
10 Hygiea

250px|bawd|Cylchdro 10 Hygeia.
Asteroid yw **10 Hygiea**.  Fe'i darganfuwyd gan y seryddwr Eidalaidd Annibale de Gasparis ar 12 Ebrill 1849.  10 Hygiea yw un o'r cyrff mwyaf yn y wregys asteroidau. Fe'i enwir ar ôl Hygieia, duwies Iechyd ym mytholeg Roeg.

Categori:Asteroidau
Môr Kara

Môr sy'n rhan o Gefnfor yr Arctig yw **Môr Kara** (Rwseg: *Ка́рское мо́ре*). Fe'i gwahenir iddi wrth Fôr Barents yn y gorllewin gan Gulfor Kara a Novaya Zemlya, ac oddi wrth Fôr Laptev yn y dwyrain gan y Severnaya Zemlya.

Mae Môr Kara tua 1,450&nbsp;km o hyd a 970&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o tua 880,000&nbsp;km². Gorchuddir ef a rhew am tua naw mis o'r flwyddyn. Mae gan ardaloedd Crai Krasnoyarsk ac Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets arfordir eang ar lan Môr Kara.


Categori:Daearyddiaeth Crai Krasnoyarsk
Categori:Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets
Môr Laptev

Môr sy'n rhan o Gefnfor yr Arctig yw **Môr Laptev** (Rwseg: *мо́ре Ла́птевых*). Saof rhwng Penrhyn Taimyr, Severnaya Zemlya ac Ynysoedd Newydd Siberia, o'r dwyrain o Fôr Kara.

Mae gan Fôr Kara arwynebedd o tua 672,000&nbsp;km². Gorchuddir ef a rhew am y rhan fwyaf o'r flwyddyn, ond gellir ei fordwyo ym misoedd Awst a Medi. Enwyd ef ar ôl y fforwyr Rwsaidd Dmitry Laptev a Khariton Laptev. Llifa Afon Lena i'r môr yma.

Mae gan ardal Crai Krasnoyarsk arfordir eang ar lan Môr Laptev.


Categori:Daearyddiaeth Crai Krasnoyarsk
Laptev
Prawf gwaed

[bawd|[Gwythïen-bigiad i dynnu gwaed o glaf]]
Prawf meddygol lle cymerir sampl o waed claf i'w archwilio mewn labordy yw **prawf gwaed**. Mae gan fflebotomydd hyfforddiant arbennig i dynnu gwaed, ond gall samplau gwaed hefyd gael eu cymryd gan nifer o weithwyr iechyd proffesiynol.

## Proses
Gan amlaf cymerir sampl mewn prawf gwaed o waedlestr yn y fraich, gan ei bod yn rhan gyfleus o'r corff i'w dadorchuddio, ac yn aml ochr fewn y penelin neu'r arddwrn gan yma y mae'r gwythiennau'n gymharol agos at wyneb y croen. Gyda plant fe gymerir y sampl yn aml o gefn y llaw, gan roi anesthetig ar ffurf eli ar y croen. Yn achos rhai mathau o brofion gwaed, gofynnir i'r claf ymprydio am dipyn cyn i'r sampl gael ei chymryd.

## Gweler hefyd
* Prawf goddefiad glwcos

## Cyfeiriadau
Categori:Gwaed
Gwaed
6 Hebe

Mae **6 Hebe** yn asteroid.  Darganfyddwyd gan y seryddwr Almaeneg Karl Ludwig Hencke ar 1 Gorffennaf 1847.

Categori:Asteroidau
Is-ganghellor

Yng Nghymru ac mewn llawer o wledydd eraill, **is-ganghellor** yw prif weithredwr prifysgol, sy'n gyfrifol am redeg y sefydliad o ddydd i ddydd. Fel arfer, bydd tîm rheoli prifysgol yn cynnwys yr is-ganghellor a sawl **dirprwy is-ganghellor**.

Fel arfer, swydd wirfoddol a symbolaidd yn unig yw swydd y **canghellor** mewn prifysgolion, sy'n cael ei rhoi i rywun sydd wedi llwyddo mewn rhyw faes, yn enwedig y gyfraith neu wleidyddiaeth. Fodd bynnag, mewn rhai gwledydd, gan gynnwys yr Unol Daleithiau, canghellor yw'r teitl a roddir i brif weithredwr y sefydliad, yn hytrach nag is-ganghellor.

Categori:Galwedigaethau addysg ac hyfforddiant
Khūzestān

Un o daleithiau Iran yw **Khūzestān** (Perseg: خوزستان), a leolir yng ngorllewin y wlad. Poblogaeth: 1,716,527 (2006). Mae'n ffinio ar dalaith Basra yn Irac Gwlff Persia. Arwynebedd: 63,238&nbsp;km².

250px|bawd|dim|Lleoliad Khūzestān yn Iran.

Ahwaz yw'r brifddinas. Mae dinasoedd a threfi eraill yn cynnwys: Behbahan, Abadan, Andimeshk, Khorramshahr, Bandar Imam, Dezful, Shushtar, Omidiyeh, Izeh, Baq-e-Malek, Mah Shahr, Dasht-i Mishan/Dasht-e-Azadegan, Ramhormoz, Shadegan, Shush, Masjed Soleiman, a Hoveizeh.

Dyma'r ardal a adwaenid fel Elam yn yr Henfyd gyda'i phrifddinas yn Susa (safle Shush heddiw).

Llifa Afon Karun, afon hwyaf Iran, trwy'r dalaith.

Categori:Taleithiau Iran
Nathalia Dill

Actores o Frasil yw **Nathalia Goyannes Dill Orrico** (ganwyd 24 Mawrth 1986 yn Rio de Janeiro).

## Ffilmiau
**Tropa de Elite* (2007)
**Feliz Natal* (2008)
**Apenas o Fim* (2008)
**Paraísos Artificiais* (2011)
**Por Trás do Céu* (2015)
**Sobre a Verdade* (2015)

## Teledu
**Mandrake* (2006)
**Malhação* (2007)
**Paraíso* (2009)
**Dó-Ré-Mi-Fábrica* (2009)
**Escrito nas Estrelas* (2010)
**Cordel Encantado* (2011)
**Avenida Brasil* (2012)
**Joia Rara* (2013)
**Alto Astral* (2014–2015)
**Êta Mundo Bom!* (2016)
**Rock Story* (2016–2017)
**Orgulho e Paixão* (2016)

Categori:Actorion benywaidd o Frasil
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Rio de Janeiro
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Carl von Clausewitz

Milwr, hanesydd milwrol, a damcaniaethwr milwrol o Brwsiad oedd **Carl Philipp Gottlieb von Clausewitz** (IPA: /ˈklaʊzəvɪts/; 1 Gorffennaf 1780 – 16 Tachwedd 1831). Mae'n enwocaf am ei draethawd *Vom Kriege* (*Ar Ryfel*).

Categori:Damcaniaethwyr milwrol
Categori:Genedigaethau 1780
Categori:Llenorion o Brwsia
Categori:Marwolaethau 1831
Categori:Milwyr o Brwsia
Categori:Pobl fu farw o golera
Afon Purus

Afon yn Ne America sy'n llifo i mewn i afon Amazonas yw **afon Purus** . Mae'n 3,590&nbsp;km o hyd gyda dalgylch o 63.166&nbsp;km² a llof o 8,400 m³/eiliad ar gyfartaledd.

Ceir ei tharddiad ar uchder o tua 500 medr ym mynyddoedd Contamana yn rhanbarth Ucayali, Periw. Llifa tua'r gogledd-ddwyrain, ac am 38&nbsp;km mae'n ffirfio'r ffin rhwng Periw a Brasil, cyn llifo i mewn i Brasil. Mae'n uno a'r Amazonas, a elwir yn afon Solimoes yn y rhan yma o'i chwrs, uwchben Manaus.

bawd|dim|230px|Afon Purus o fewn dalgylch afon Amazonas
bawd|dim|250px|Afon Purus

Purus
Purus
Purus
Lorestān (talaith)

Un o daleithiau Iran yw **Lorestān**, a leolir yn ne-orllewin y wlad. Mae'n un o ranbarthau hanesyddol Iran a chyfeirir ati fel **Luristan** mewn llyfrau hanes. Poblogaeth: 1,716,527 (2006).

250px|bawd|dim|Lleoliad Lorestān yn Iran

Mae gan Lorestân arwynebedd o 28,392&nbsp;km². Y prif ddinasoedd a threfi yw: Borujerd, Khorramabad, Aligoodarz, Dorood, Koohdasht, Azna, Alashtar, Noor Abad, a Pol-e-Dokhtar.

Llifa Afon Karun, afon hwyaf Iran, trwy'r dalaith.

Categori:Taleithiau Iran
Brynmill

Maestref o ddinas Abertawe yw **Brynmill**. Fe'i lleolir tua dwy filltir (3.2&nbsp;km) i'r gorllewin o ganol y ddinas. Ardal breswyl ddosbarth canol yw e'n bennaf, ac gan fod Prifysgol Abertawe yn agos iawn mae nifer o fyfyrwyr yn rhenti tai yno yn ystod y tymor.

Ffinir Brynmill gan Fae Abertawe i'r de, Lôn Brynmill i'r gorllewin, Rhodfa Glanbrydan i'r gogledd, Heol Bryn-y-Mor i'r gogledd-ddwyrain, a Heol Guildhall i'r de-ddwyrain.

Lleolir Brynmill ar dir serth ac mae nifer o'r adeiladau wedi'u codi ar lethrau. O ganlyniad, gall ymsuddiant fod yn broblem yn yr ardal hon. Mae prisiau tai yn Brynmill o amgylch y cyfartaledd cenedlaethol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Llywodraeth glymblaid

Cabinet llywodraeth seneddol lle mae nifer o bleidiau gwleidyddol yn cydweithio ydy **llywodraeth glymblaid** neu **llywodraeth glymbleidiol**. Yn amlach na pheidio, y rheswm am y trefniant hwn yw am nad yw'r un blaid wleidyddol wedi llwyddo cipio mwyafrif yn y Senedd. Gellir creu llywodraeth glymbleidiol hefyd mewn cyfnod o anhawster neu argyfwng cenedlaethol, er enghraifft adeg rhyfel, er mwyn darparu'r cyfreithlondeb ymddangosiadol sydd angen, tra'n lleihau ymryson gwleidyddol mewnol. Ar adegau fel hyn, mae pleidiau wedi creu **clymbleidiau pob-plaid**. Os yw clymblaid yn cwympo, cynhelir pleidlais hyder neu ceir pleidlais diffyg hyder.

Categori:Gwleidyddiaeth
Glymblaid
N-Dubz

Grŵp hip hop Seisnig sy'n dod o ardal Tref Camden yn Lundain ydy **N-Dubz**. Arferent ganu ar label recordio Polydor Records cyn ymuno ag All Around the World Records. Maent wedi cael chwech cân sydd wedi bod yn 40 Uchaf Siart Senglau'r DU, gyda'u cân enwocaf "I Need You" yn cyrraedd rhif 5 yn y siart. Rhyddhawyd eu halbwm cyntaf *Uncle B* ar 17 Tachwedd 2008 ac aeth i rif 11 yn Siart Albymau'r DU. Ers hynny mae *Uncle B* wedi gwerthu tua  600,000 o gopïau. Rhyddhawyd eu hail albwm *Against All Odds* ar 16 Tachwedd 2009 ac aeth i rif 6 yn y siart.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 
* N-Dubz ar UMTV.co.uk
* N-Dubz  ar Bebo
* N-Dubz ar Youtube

Categori:Bandiau o Loegr
8 Flora

bawd|Cylchdro 8 Flora o'i gymharu â'r Ddaear, Mawrth ac Iau
Mae **8 Flora** yn asteroid mawr ei maint a llachar ei golau. Fe'i darganfuwyd gan y seryddwr Seisnig John Russell Hind ar 18 Hydref 1847. Hwn yw'r 7fed asteroid mwyaf llachar.

## Cyfeiriadau
Categori:Asteroidau
Môr Azov

bawd|240px|Y Môr Du a Môr Azov

Môr sy'n cysylltu â'r Môr Du yw **Môr Azov** (Rwseg: Азо́вское мо́ре - *Azovskoye more*; Wcreineg: Азо́вське мо́ре - ''Azovs'ke more''). Saif i'r gogledd o'r Môr Du, yn cysylltu ag ef trwy Gulfor Kerch. Mae'r Wcráin i'r gogledd iddo, Rwsia i'r dwyrain, a Gorynys y Crimea i'r gorllewin.

Y prif afonydd sy'n llifo iddo yw afon Don ac afon Kuban. Y prif borthladdoedd yw  Rostov-na-Donu, Taganrog, Zhdanov, Kerch a Berdyansk.

Asov, Môr
Asov
Mor Asov
Semnān (talaith)

Un o daleithiau Iran yw **Semnān** (Iraneg سمنان ), a leolir yng nghanolbarth gogledd y wlad. Fe'i henwir ar ôl ei phrifddinas, Semnān.

250px|bawd|dim|Lleoliad talaith Semnān yn Iran

Gydag arwynebedd o 96,816&nbsp;km sgwâr, mae'r dalaith yn ymestyn ar hyd cadwyn mynyddoedd yr Alborz ac yn ffinio ar anialwch Dasht-e Kavir (Yr Anialwch Halen Mawr) i'r de. Rhennir y dalaith yn siroedd sy'n cynnwys Semnan, Damghan, Shahrood, Mehdishahr (Sangsar) a Garmsar. Yn 1996 roedd gan dalaith Semnān boblogaeth o 501,000, gyda 119,778, yn byw yn y brifddinas (Semnān); y ddinas fwyaf yw Shahroud, gyda 231,831 o bobl yn byw ynddi.

## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am Semnan  ar wefan cronfa ddata gwyddoniaethau daear Iran
*Sefydliad Etifeddiaeth Ddiwylliannol Semnan 

Categori:Taleithiau Iran
Semnān

Dinas yn Iran yw **Semnān** (Iraneg: : سمنان ), sy'n brifddinas talaith Semnān a sir Semnān. Fe'i lleolir yng nghanolbarth gogledd y wlad. Poblogaeth: 119,778 (amcangyfrifiad, 2005).

Gorwedd y ddinas 1,138 metr i fyny wrth odrau deheuol mynyddoedd yr Alborz. Mae'n farchnad ranbarthol ar gyfer cotwm a chynnyrch grawnfwyd. Cynhyrchu tecstilau a charpedi yw'r diwydiannau traddodadiadol ond erbyn heddiw mae cynhyrchu ceir a beiciau yn bwysig hefyd.

Gorweddai Semnan ar un o brif lwybrau Llwybr y Sidan a gysylltai marchnadoedd Ewrop a'r Dwyrain Canol gyda Tsieina. O fewn Iran ei hun mae'n arosfa o bwys ers canrifoedd rhwng Tehran (220 kilometer) a Mashad (685 kilometer), a gysylltir â'r ddinas gan ffyrdd a rheilffordd erbyn hyn.

## Dolenni allanol
* Gwefan Semnān 

Categori:Dinasoedd Iran
Semnan

Gallai **Semnan** gyfeirio at:

*Semnān, dinas yn Iran
*Semnān (talaith), y dalaith a enwir ar ôl ei phrifddinas, Semnān
*Swydd Semnān, yr ardal o gwmpas dinas Semnān yn y dalaith o'r un enw
Azad Kuh

Lleolir mynydd **Azad Kuh** (Perseg: آزادکوه) yng nghadwyn mynyddoedd yr Alborz yn nhalaith Tehran. Gyda uchder o 4,355 meter, mae'n un o fynyddoedd uchaf yr Alborz.

Gellir ei ddringo yn weddol hawdd yn yr haf ond mae'n fater arall yn y gaeaf pan gaiff ei orchuddio dan eira.

Categori:Mynyddoedd Iran
Sabalan

Lleolir mynydd **Sabalan** ym mynyddoedd Aserbaijan yn nhalaith Ardabil yng ngogledd-orllewin Iran. Mae'n llosgfynydd cwsg a cheir llyn crater ger ei gopa. Dyma drydydd fynydd uchaf Iran.

Ceir sawl canolfan sgïo ger ei lethrau.

Categori:Llosgfynyddoedd Iran
Categori:Mynyddoedd Iran
Cristadelffiaid

bawd|400px|Christadelphian Hall, Wrecsam
Enwad Gristnogol yw'r **Cristadelffiaid** (Saesneg: *The Christadelphians*, "brodyr a chwiorydd yng Nghrist").

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Eglwysi'r Cristadelffiaid yng Nghymru 

Categori:Enwadau Cristnogol
Categori:Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Afon Karun

**Afon Karun** yw'r afon hwyaf yn Iran. Mae'n tarddu'n uchel ym mynyddoedd Zagros ger Zard Kuh (4548m) ac yn llifo wedyn ar gwrs de-deheuol trwy dde-orllewin Iran i aberu yn y Shatt al-Arab. Ei hyd yw 950&nbsp;km (590 milltir).

Mae'n llifo trwy daleithiau Lorestan a Khuzestan.

Karun
Afon Madeira

Afon yn Ne America sy'n llifo i mewn i afon Amazonas yw **afon Madeira**. Ffurfir yr afon pan mae afon Mamoré ac afon Beni yn cyfarfod i'r dwyrain o Nova Mamoré.

Mae'n 1,450&nbsp;km o hyd, neu 3,239&nbsp;km yn cynnwys ei llednentydd, afon Mamoré, Río Grande, afon Caine ac afon Rocha. Y porthladd pwysicaf ar yr afon yw Porto Velho, prifddinas rhanbarth Rondônia, Brasil. Gellir mordwyo'r afon am 1,100&nbsp;km oddi yno hyd Itacoatiara.

bawd|dim|230px|Afon Madeira o fewn dalgylch afon Amazonas

Madeira
Madeira
Madeira
4179 Toutatis

250px|bawd|Wynebau 4179 Toutatis.
Asteroid yw **4179 Toutatis**. Fe'i gwelwyd am y tro cyntaf yn 1934, ond roedd yn amhosib i galciwleiddio cylchdro'r asteroid; fe'i ail-ddarganfuwyd ar 4 Ionawr 1989.  Oherwydd natur ei gylchdro - sydd yn dod â'r asteroid yn agos i'r Ddaear ar achlysuron - 4179 Toutatis oedd un o'r asteroidau cyntaf i gael ei ddelweddu gyda radar. Ar ei agosaf mae'n cyrraedd 0.006 Uned Seryddol i ffwrdd o'r Ddaear, sef dim ond 2.3 gwaith pellach i ffwrdd na'r Lleuad.

Categori:Asteroidau
Cylchoedd cerrig Nant Tarw

Heneb gynhanesyddol yw **Cylchoedd cerrig Nant Tarw**, a leolir tua dwy km i'r de o Fynydd Myddfai yn ardal Brycheiniog, Powys. Ceir dau gylch cerrig a charnedd yno sydd i'w dyddio i Oes yr Efydd (ail fileniwm CC). Cyfeirnod AO (map 160): SN819558

## Disgrifiad
250px|bawd|chwith|chwith|Nant Tarw: rhan o un o'r cylchoedd cerrig.
Mae'r heneb yn cael ei disgrifio fel 'safle defodol'. Gorwedd ar safle gweddol wastad a chorsiog ar ymyl deheuol cwm bychan ffrwd Nant Tarw. O'r ddau gylch cerrig, yr un dwyreiniol yw'r mwyaf gan fesur 21 metr ar draws. Mae'n cynnwys tua 15 carreg isel. Mae'r cylch gorllewinol yn mesur 19.5 metr ar draws ac yn cynnwys tua 15 carreg hefyd, gyda'r talaf yn 0.7 metr o uchder. Ger y cylch hwnnw ceir carreg fawr - naturiol efallai - gyda dwy garreg arall gerllaw sy'n ffurfio rhes sy'n pwyntio i'r cylch dwyreiniol. Ger y safle ceir maen hir 2.7 metr. Mae'r garnedd mewn cyflwr adfeiliedig iawn ond mae'n amlwg ei bod yn rhan o'r safle.

## Mynediad
Gellir cyrraedd y safle trwy ddilyn y ffordd fynydd o bentref Trecastell, ar yr A40 rhwng Aberhonddu a Llanymddyfri, a dringo am tua 5 milltir i gyffiniau Nant Garw ac wedyn cerdded i'r safle.

## Ffynhonnell
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (Cadw/HMSO, 1995), tt.44-45

## Cyfeiriadau
Nant Tarw
Afon Mamoré

Afon yn Ne America sy'n llifo i mewn i afon Madeira, sy'n un o lednentydd afon Amazonas, yw **afon Mamoré**. Mae afon Mamoré ac afon Beni yn cyfarfod i'r dwyrain o Nova Mamoré i ffurfio afon Madeira.

Ceir tarddiad afon Mamoré ar lethrau gogleddol y Sierra de Cochabamba, i'r dwyrain o ddinas Cochabamba, Bolifia, dan yr enw afon Chimoré. Ger Puerto Villaroel mae'r afon yma yn uno ag Ichilo, sydd yn fuan wedyn yn ymuno ag Afon Chapare i ffurfio afon Mamoré. Rhyw 20&nbsp;km yn nes ymlaen, mae'r fwyaf o'i llednentydd, y  Río Grande, yn ymuno â hi.

bawd|dim|230px|Afon Mamoré o fewn dalgylch afon Amazonas

Mamoré
Mamoré
7 Iris

Mae **7 Iris** yn asteroid.  Darganfyddwyd gan y seryddwr Seisnig John Russell Hind ar 13 Awst 1847.  Enwir ar ôl y dduwies o fytholeg Groegaidd, Iris, negesydd y duwiau.

Categori:Asteroidau
Alan Sillitoe

Llenor o Loegr ac un o Ddynion Ifanc Dig y 1950au oedd **Alan Sillitoe** (4 Mawrth 1928 – 25 Ebrill 2010) Nid oedd Sillitoe yn hoff o'r enw, yn debyg iawn i'r nifer o ysgrifenwyr eraill y cyfeiriwyd atynt yn yr un modd.

Priododd y bardd Americanaidd, Ruth Fainlight.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyfweliad LeftLion gydag Alan Sillitoe 
*Ysgrif goffa LeftLion i Alan Sillitoe 
*The start of Alan Sillitoe : How Sillitoe stood apart from the tradition of other Northern novelists going soft and successful in the South; Times arlein 1 Hydref 2008 
*Contemporary Writers: Alan Sillitoe

Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Nottingham
Categori:Sosialwyr o Loegr
Pontsiân

Pentref yng nghymuned Llandysul, Ceredigion, Cymru, ydy **Pontsiân** neu **Pont-Siân**. Saif ar lan Afon Cletwr, sy'n llifo i mewn i'r Teifi.

Prif ddiwydiant y pentref ydy amaethyddiaeth. Mae gan y pentref ysgol gynradd, siop a neuadd pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ffilmiwyd rhannau helaeth o'r ffilm Martha, Jac a Sianco mewn ffermdy ar gyrion y pentref.

Bu Gwilym Eirwyn Jones (Eirwyn Pontshân) yn byw yn y pentref am gyfnod.

## Cyfeiriadau
Categori:Llandysul
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Môr Beaufort

bawd|Lleoliad y tiriogaethau a hawlir ym Môr Beaufort

Môr sy'n rhan o Gefnfor yr Arctig yw **Môr Beaufortsee** (Saesneg: *Beaufort Sea*) Mae arfordir Alaska a Thiriogaeth Yukon, Canada yn ffinio arno. Enwyd ef ar ôl y fforiwr Gwyddelig Syr Francis Beaufort (1774–1857).

Mae ganddo arwynebedd o tua 450,000 km2. Ceir anghytundeb rhwng yr Unol Daleithiau a Canada ynghylch lleoliad y ffin rhwng y ddwy wlad.

bawd|chwith|Gwanwyn ym Môr Beaufort

Beaufort
Beaufort
Categori:Cefnfor yr Arctig
Basseterre

:*Am brifddinas Guadeloupe, gweler Basse-Terre.**

Prifddinas Sant Kitts-Nevis yw **Basseterre*', a leolir ar ynys Sant Kitts yn y Caribî. Mae'n un o borthladdoedd pwysicaf India'r Gorllewin. Mae ganddi boblogaeth o tua 15,000 (2000).

Categori:Dinasoedd y Caribî
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Categori:Aneddiadau Sant Kitts-Nevis
Castell Oxwich

Castell rhestredig Gradd I wedi'i leoli ar bentir coediog yn edrych dros Fae Oxwich ar Benrhyn Gŵyr, Sir Abertawe, yw **Castell Oxwich**.

Er ei fod yn bosib fod y castell wedi ei adeiladu ar safle adeilad llawer hŷn, mae'r castell fel y mae heddiw yn enghraifft o blasdy Tuduraidd crand a adeiladwyd ar arddull cwrtiau. Fe'i adeiladwyd yn y 16g gan Syr Rice Mansel er mwyn darparu llety moethus. Rhoddodd arfbais teuluol i'r castell ynghyd â ffug-borth milwrol. Gwelwyd gwaith Syr Rice yn y bloc deheuol yn unig a chwblhawyd y gwaith rhwng y 1520au a'r 30au. Pan fu farw Mansel, etifeddodd ei fab, Syr Edward Mansel yr adeilad a rhwng 1560-80 creodd adeilad llawer crandach gyda neuadd fawr ac oriel hir, a oedd yn nodwedd ffasiynol iawn ym mhensaernïaeth Oes Elizabeth. Mae'r tŵr chwe llawr i'r de-ddwyrain wedi goroesi tan heddiw a chredir yr arferai ddarparu llety i'r teulu a'r gweision. Pan adawodd y Mansels yn ystod y 1630au, adfeiliodd yr adeilad a defnyddiwyd rhan ddeheuol yr adeilad fel ffermdy.

Bellach mae'r adeilad yng ngofal Cadw.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Abertawe
Categori:Cadw
Oxwich
Basse-Terre

:*Am brifddinas Saint Kitts a Nevis gweler Basseterre. Gweler hefyd Ynys Basse-Terre.*

250px|de|bawd|Lleoliad y ddinas (coch) yn Guadeloupe

Prifddinas Guadeloupe, rhanbarth tramor Ffrengig sy'n un o *départements* Ffrainc yn y Caribî, yw **Basse-Terre**. Lleolir Basse-Terre ar arfordir de-orllewinol Ynys Basse-Terre, hanner gorllewinol Guadeloupe.

Er mai hi yw'r brifddinas, Basse-Terre yw'r ail ddinas fwyaf yn Guadeloupe ar ôl Pointe-à-Pitre. Mae gan ardal ddinesig Basse-Terre boblogaeth o 44,864 (1999) gyda 12,400 ohonynt yn byw yn ninas Basse-Terre ei hun.

Sefydlwyd y ddinas gan y Ffrancod yn 1643. Ceir sawl adeilad o'r cyfnod trefedigaethol ynddi, yn cynnwys Eglwys Gadeiriol Saint-Pierre-et-Saint-Paul a godwyd yn y 19eg ganrif.

Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Categori:Guadeloupe
Categori:Sefydliadau 1643
Sir Daria

Afon yng Nghanolbarth Asia yw'r **Sir Daria**, hefyd **Syr Darya** ac amrywiadau eraill, yn y cyfnod clasurol **afon Jaxartes**. Mae'n 2,212&nbsp;km o hyd, ac yn llifo i Fôr Aral.

Ffurfir yr afon pan mae afon Naryn ac afon Karadarja yn ymuno ger Ferghanatal yn Wsbecistan, rhwng mynyddoedd y Tien Shan a'r Alai. Llifa tua'r gorllewin i mewn i Dajicistan cyn dychwelyd i Wsbecistan. Llifa tua'r gogledd i mewn i Casachstan.

Defnyddir dyfroedd yr afon yn helaeth ar gyfer dyfrhau, ac mae nifer o gronfeydd ar ei hyd. Mae'r afon yn aml wedi sychu'n llwyr cyn cyrraedd Môr Aral.

[bawd|dim|240px|Môr Aral (cyn 1985) gydag [Amudarja a'r Sir Daria.]]
bawd|dim

Categori:Afonydd Casachstan
Categori:Afonydd Cirgistan
Categori:Afonydd Tajicistan
Categori:Afonydd Wsbecistan
Ceri Sherlock

Cyfarwyddwr ffilm, teledu a theatr yw **Ceri Sherlock** (ganwyd Mawrth 1958). Bu’n gweithio’n helaeth fel cyfarwyddwr ym myd yr opera a’r theatr, gan weithio fel cyfarwyddwr cynorthwyol i Jonathan Miller ac yna gyda Peter Stein yn y Schaubuhne, Berlin. Bu’n cyfarwyddo cynyrchiadau operatig yn Nice, Dulyn, Vancouver, Halle, Brwsel, Wexford a Glasgow, a bu’n gweithio ym myd theatr gerddorol gyfoes hefyd.

Cafodd ei benodi yn Olygydd Comisiynu gydag S4C cyn symud i'r BBC yn 2006. Arferai fod yn Athro Ymweliadol ym Mhrifysgol Morgannwg, ond ad-leolodd i Hong Cong yn 2010 lle cafodd ei benodi'n Athro a Phennaeth Cyfarwyddo Academi Gelfyddydau Creadigol Hong Kong.  

Fe briododd yn Beijing yn 2017 a dychwelodd i Ewrop yn 2018 ble mae'n parhau ar ei waith creadigol.

## Gyrfa 
### Theatr 
* *Torri Gair* (1982) cyd-gyfarwyddwr ag Emily Davies - Cwmni Theatr Cymru 
* *Noa* (1982/83) cyd-gyfarwyddwr ag Emily Davies - Cwmni Theatr Cymru 

* *Tŷ Ar Y Tywod* (1983) cyfarwyddwr - Cwmni Theatr Cymru 
* *Guernica* (1983) cyd-gyfarwyddwr ag Emily Davies - Cwmni Theatr Cymru 
* *Siwan* (1983) cyd-gyfarwyddwr ag Emily Davies - Cwmni Theatr Cymru 
* *Tair Comedi Fer* (1983) cyd-gyfarwyddwr ag Emily Davies - Cwmni Theatr Cymru 

* *Tair Chwaer* (1984) cyfieithiad o waith Anton Chekov; cyfarwyddwr - Cwmni Theatr Cymru 
* *Matchplay* (1984)
* *The Triumph of Love* (1989) 
* *Mozart & Salieri* (1991) fel dramodydd 
* *Bacchai* (1991) Dalier Sylw

### Teledu a ffilm 
* *Dafydd* (1993)
* *Fallen Sons* (1994)
* *Heliwr* (1995)
* *Branwen* (1995) y Ffilm Orau yn yr Ŵyl Ffilmiau Celtaidd.
* *Cameleon* (1997)
* *Atgof* (1998)
* *Yr Aduniad* (1998)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr teledu'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr theatr yr 20fed ganrif o Gymru
Yr Angen

Band roc Cymraeg o ardal Abertawe ydy **Yr Angen**. Cystadleuodd y band yng nghystadleuaeth Brwydr y Bandiau ar C2 yn 2010 gan ddod yn fuddugol gyda'r gân 'Nawr Mae Drosto'. Aelodau'r band ydy Jac Davies (prif leisydd, gitar rythm), Jamie Price (gitar flaen), Gareth Jones (gitar fas) a Dai Williams (drymiau). Mynychodd holl aelodau'r band Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhregwyr, Abertawe.

Pan yn rhoi eu beirniadaeth ar y bandiau yn y rownd derfynol, dywedodd Ian Cottrell fod 'Nawr Mae Drosto' yn "hit radio enfawr.... hit stadiwm enfawr". Dywedodd Rhodri Llwyd Morgan fod y band "wedi datblygu y tu hwnt i bob disgwyl" gan ychwanegu fod y "band yn mynd i ddatblygu mwy na) i'r hyn y maen nhw'n gallu ei ddychmygu nawr." , Maes B, Gŵyl Bro Dinefwr a Sioe Frenhinol Cymru. Yn ogystal roedd y band hefyd wedi recordio sesiwn ar gyfer C2, ac wedi perfformio ar Maes B 2011 gydag Elin Fflur ac Al Lewis Band. Chwaraeodd y band sesiwn acwstig i raglen Dodd Com ar C2 ar 21 Ebrill yn perfformio tair cân gan gynnwys trac newydd a oedd yn cael ei chwarae'n fyw am y tro cyntaf. Cafodd y trac 'Boi Bach Skint' o sesiwn C2 y band cael ei defnyddio ar sawl hysbysebiad ar BBC 1 a BBC 2 yn hyrwyddo digwyddiadau ar draws Cymru dros Haf 2011. Rhyddhaodd y band eu halbwm cyntaf *Gorffen Nos* ar 9 Rhagfyr 2011.

## Discograffiaeth
* *Gorffen Nos* (2011)
* *Dieithriaid* (2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Cylch Cerrig Tyfos

Heneb gynhanesyddol yw **Cylch cerrig Tyfos**, a leolir ger ffermdy Tyfos rhwng Cynwyd a Llandrillo yn Sir Ddinbych. Mae'n enghraifft o 'gylch carnedd', sef cylch o gerrig wedi'u gosod gyda charnedd. Yn ôl pob tebyg mae'n dyddio o Oes yr Efydd.

## Disgrifiad
220px|bawd|chwith|Cylch cerrig Tyfos
Saif y cylch cerrig hwn ar lan afon Dyfrdwy. Ceir twmpath o bridd, sef gweddillion y garnedd, gyda chylch o 13 carreg ar ei ben. Mae'r garnedd yn mesur 28 metr ar draws ac yn 1.25 metr o uchder yn y canol. Mae'r cylch yn mesur 17 metr ac yn sefyll ar ben y garnedd. Does dim o'r cerrig yn dal i sefyll erbyn hyn ac mae bylchau yn y cylch yn awgrymu y bu rhagor o gerrig yno ar un adeg.

Fel rheol mae enweb o'r fath yma yn cynnwys claddfa dan y garnedd, ond does dim olion o hynny heddiw.

## Mynediad
Saif yr heneb ar dir preifat. Dylai ymwelwyr gofyn yn y ffermdy am ganiatad i ymweld â'r safle, sydd fel arall i'w gweld o'r lôn heibio i'r fferm.

## Gweler hefyd
* Cylch cerrig Moel Tŷ Uchaf, gerllaw

## Ffynhonnell
*Helen Burnham, *A Guide to Ancient and Historic Wales: Clwyd and Powys* (Cadw/HMSO, 1995), tt.31-32

Tyfos
Categori:Cynwyd
Basil Rathbone

Actor o Loegr oedd Syr **Basil Rathbone** (13 Mehefin 1892 - 21 Gorffennaf 1967), a gofir yn bennaf am actio rhan Sherlock Holmes.

## Ffilmiau
* *A Tale of Two Cities* (1935)
* *Romeo and Juliet* (1936)
* *The Adventures of Robin Hood* (1938)
* *The Hound of the Baskervilles* (1939)
* *The Court Jester* (1955)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Johannesburg
Justine Waddell

Actores ydy **Justine Waddell** (ganed 4 Tachwedd 1976).

Cafodd ei geni yn Johannesburg, De Affrica, yn ferch i'r chwaraewr rygbi, Gordon Waddell (1937–2012). Cafodd ei addysg yng Ngholeg Emmanuel, Caergrawnt.

## Ffilmiau
* *Anna Karenina* (1997)
* *Mansfield Park* (1999)
* *Dracula 2000* (2000)
* *The One and Only* (2002)

## Teledu
**The Woman in White* (1997)
*''Tess of the D'Urbervilles* (1998)
**Great Expectations* (1999)
**Wives and Daughters'' (1999)

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion benywaidd o'r Alban
Categori:Actorion o Dde Affrica
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Pobl o Johannesburg
Llyn Eyre

**Llyn Eyre** (Saesneg: *Lake Eyre*) yw'r man isaf yn Awstralia. Er gwaethaf yr enw, dim ond yn ysbeidiol y ceir digon o ddŵr i'w lenwi, ond pan mae'n llenwi, ef yw llyn mwyaf Awstralia. Saif yn nhalaith De Awstralia, tua 700&nbsp;km i'r gogledd o Adelaide.

Enwyd y llyn ar ôl Edward John Eyre, yr Ewropead cyntaf i'w weld, a hynny yn 1840.

bawd|240px|dim|Llun lloeren cyfansawdd o Lyn Eyre.

Categori:Daearyddiaeth De Awstralia
Eyre
Voyager 2

250px|bawd|Lawnsio *Voyager 2*
Cerbyd ofod a labordy gwyddonol oedd ***Voyager 2***, un o gyfres o gerbydau archwilio gofod *Voyager* NASA. Cafodd ei lawnsio ar 20 Awst, 1977, gyda'r bwriad o archwilio systemau planedol Iau a Sadwrn, yn cynnwys eu lloerennau a cylchoedd Sadwrn.

[250px|bawd|chwith|Llun o [Triton (lloeren)|Driton a dynnwyd gan *Voyager 2*]]

## Record Aur
Cariodd y roced (fel Voyager 1 o'i blaen) record aur yn llawn o wybodaeth rhag ofn o fodau arallfydol ddod ar ei thraws. Ar y ddisg roedd lluniau o'r Ddaear, anifeiliaid, gwybodaeth gwyddonol a chyfarchion mewn amryw o ieithoedd gan gynnwys y Gymraeg: (''Iechyd da i chwi yn awr, ac i'r oesoedd''). Cynhwyswyd arni hefyd synau gwahanol: morfilod, plentyn yn crio, tonnau'r môr ac yn y blaen.

## Gweler hefyd
* Voyager 1

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:NASA
Categori:Iau
Categori:Sadwrn
Rhydlewis

Pentref gwledig yn ne Ceredigion yw **Rhydlewis**. Mae'n rhan o gymuned Troedyraur. Fe'i lleolir tua 10 milltir i'r dwyrain o Aberteifi ger Ffostrasol.

250px|bawd|dim|Ardal Rhydlewis

Ceir Capel Twrgwyn ger y pentref, un o achosion hynaf y Methodistiaid yn y sir, lle codwyd y capel cyntaf yn 1749.

Cafodd y nofelydd Caradoc Evans ei fagu yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Troedyraur
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)