open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
350 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC  
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
355 CC 354 CC 353 CC 352 CC 351 CC - **350 CC** - 349 CC 348 CC 347 CC 346 CC 345 CC

----

## Digwyddiadau
* Sidon, sydd mewn gwrthryfel yn erbyn Ymerodraeth Persia, yn ceisio cymorth gan Tyrus a'r Aifft, ond heb fawr o lwyddiant.
* Ar farwolaeth Artemisia II, daw Idrieus yn frenin Caria. Ar gais Artaxerxes III, brenin Persia, mae Idrieus yn gyrru llynges a byddin i ymosod ar ynys Cyprus.
* Philip II, brenin Macedon yn anrheithio dinas Abdera yn Thrace.

## Genedigaethau
* Cassander, brenin Macedonia (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Artemisia, brenhines Caria

Categori:350 CC
351 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC  
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
356 CC 355 CC 354 CC 353 CC 352 CC - **351 CC** - 350 CC 349 CC 348 CC 347 CC 346 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn dilyn methiant ymgyrch Artaxerxes III, brenin Persia yn erbyn yr Aifft, mae Ffenicia a Cyprus yn gwrthryfela yn erbyn Ymerodraeth Persia
* Demosthenes yn ceisio perswadio'r Atheniaid i beidio dibynnu ar hurfilwyr, ac yn traddodi y cyntaf o'i Philipicau, ymosodiadau ar Philip II, brenin Macedon

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:351 CC
Sean Penn

Mae **Sean Justin Penn** (ganed 17 Awst 1960) yn actor a chyfarwyddwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gwobr yr Academi a Gwobr Golden Globe. Yn 2004, cafodd ei wahodd i ymuno â'r Academi o Gelfyddydau a Gwyddorau Ffilm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Maverick

Label recordiau Americanaidd ydy'r **Maverick Records**, sy'n rhan o'r cwmni adloniant, Maverick. Mae'r cwmni'n eiddo i'r Warner Music Group ac yn cael ei ddosbarthu trwy Warner Bros. Records.

## Hanes y Cwmni 
Sefydlwyd Maverick Records gan Madonna, Frederick DeMann, Ronnie Dashev a Time Warner yn Ebrill 1992 fel rhan o'r cwmni adloniant Maverick. Mae'n gwmni sydd a swyddfeydd ar ddau arfordir yr Unol Daleithiau yn Ninas Efrog Newydd ac yn Los Angeles. Mae'r elfen cwmni recordiau Maverick yn cynnwys Maverick Musica (label lloeren a leolir ym Miami, Florida sy'n canolbwyntio ar gerddoriaeth Latino-Americanaidd) a Maverick Music (sy'n canolbwyntio ar gyhoeddi.)

Cafodd DeMann ei brynu allan o'r cwmni am $20 miliwn yn ôl y sôn ym 1998 a chynyddodd Guy Oseary ei siâr yn y cwmni gan gymryd rheolaeth o'r cwmni fel Cadeirydd ac Uwch-Gyfarwyddwr. Mae Maverick wedi cael llwyddiannau amlwg gan gynnwys Alanis Morissette, Michelle Branch, The Prodigy, Candlebox a'r band Deftones. Cafodd y label lwyddiannau hefyd gydag albymau a oedd yn cyd-fynd â ffilmiau fel The Wedding Singer, Jackie Brown a The Matrix. Yn ogystal â hyn, mae A Band Apart gan Quentin Tarantino yn cael ei ddosbarthu gan Maverick hefyd.

Categori:Labeli recordio Americanaidd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1992
Juliette Binoche

Actores ffilm o Ffrainc yw **Juliette Binoche** (ynganer fel [ʒylijɛt biˈnɔʃ]; ganed 9 Mawrth 1964), sydd wedi ennill Gwobr yr Academi. Daw o Baris, Ffrainc.

Mae Binoche yn adnabyddus am ei rhôl mewn ffilmiau poblogaidd sydd wedi derbyn gwobrau megis *The Unbearable Lightness of Being*, *The English Patient* (1996) a *Chocolat* (2000). Cafodd lwyddiant rhyngwladol hefyd mewn ffilmiau celf megis *Trois Couleurs: Bleu* (1993) a *Caché* (2005). Ym 1997 enillodd Wobr yr Academi am yr actores gefnogol orau yn *The English Patient*, yr actores Ffrengig gyntaf i ennill Oscar.

Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pobl o Baris
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
The Unbearable Lightness of Being (ffilm)

Ffilm o 1988 sy'n addasiad o'r nofel o'r un enw ydy ***The Unbearable Lightness of Being***, gan Milan Kundera. Yn debyg i'r nofel wreddiol, lleolir y ffilm yn Prag ym 1968 ac edrydd hanes artistiaid a deallusion Tsiecoslofacia yng nghysgod Gwanwyn Prag ac yna'r ymosodiad ar y wlad gan yr Undeb Sofietaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1988
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Confensiwn Cymru Gyfan

Sefydlwyd **Confensiwn Cymru Gyfan** gan Rhodri Morgan, Prif Weinidog Cymru ac Ieuan Wyn Jones, Dirprwy Brif Weinidog Cymru, er mwyn helpu i godi ymwybyddiaeth o'r ffordd y caiff Cymru ei llywodraethu ac er mwyn hybu trafodaeth ledled Cymru ar rai agweddau o system ddatganoli presennol y Cynulliad ac a ddylid cynnal refferendwm ar symud i bwerau deddfu sylfaenol ai peidio?

Cylch Gorchwyl Confensiwn Cymru Gyfan yw
#Codi ymwybyddiaeth a gwella dealltwriaeth o'r trefniadau cyfredol ar gyfer llywodraeth ddatganoledig yng Nghymru ac o ddarpariaethau Rhan 4 o Ddeddf 2006 Llywodraeth Cymru, a'u goblygiadau o ran dyfodol llywodraethu Cymru.
#Hwyluso ac ysgogi ymgynghoriad eang, trylwyr a chyfrannol ar bob lefel o gymdeithas yng Nghymru ar y mater o bwerau deddfu sylfaenol.
#Paratoi dadansoddiad o'r safbwyntiau a leisiwyd a'r dystiolaeth a gyflwynwyd drwy'r broses hon.
#Asesu lefel y gefnogaeth ymhlith y cyhoedd am roi pwerau deddfu sylfaenol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.
#Adrodd yn ôl i Lywodraeth Cymru'n Un ar unrhyw ganfyddiadau, gydag argymhellion perthnasol i gynnal refferendwm.

Syr Emyr Jones Parry yw cadeirydd y Confensiwn.

## Dolenni allanol
* Gwefan Confensiwn Cymru Gyfan

Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Djenné

Dinas fechan sydd â hanes hir iddi sy'n gorwedd yn ardal delta mewndirol Afon Niger yng nghanolbarth Mali, gorllewin Affrica yw **Djenné** (hefyd **Dienné** neu **Jenne**). Mae'n ganolfan masnach leol bwysig sy'n gorwedd fymryn i'r gorllewin o Afon Bani (llifa'r Niger heibio i'r gorllewin a'r gogledd). Mae ganddi boblogaeth o tua 12,000 (1987) o sawl grŵp ethnig.

Mae'r ddinas hynafol hon yn enwog am ei phensaernïaeth bric mwd (*adobe*) drawiadol, yn enwedig Mosg Mawr Djenné, a godwyd yn wreiddiol yn 1220 ac a gafodd ei aildeiladu yn 1907. Yn y gorffennol, roedd Djenné yn ganolfan dysg a masnach a fu'n adnabyddus ar draws gorllewin Affrica a hyd yn oed yn y byd Arabaidd dros y Sahara i'r gogledd gan denu ysgolheigion o sawl rhan o fyd Islam. Dyma'r ddinas hynaf a wyddys yn yr Affrica is-Saharaidd ; cyhoeddwyd ei chanol hanesyddol, yn cynnwys y Mosg Mawr, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1988. Yn weinyddol mae'n rhan o ranbarth Mopti.

300px|bawd|dim|Mosg Mawr Djenné

## Dolenni allanol 
*  Djenné ar wefan UNESCO

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mali
Categori:Trefi Mali
Matt Lucas

Mae **Matthew Richard Lucas** (ganed 5 Mawrth 1974) yn ddigrifwr ac yn actor Seisnig.  Efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus am ei waith cydnabyddedig gyda David Walliams yn y rhaglen sgets deledu *Little Britain* a'i gyfres o gyfweliadau sbŵf *Rock Profile*, yn ogystal â'i bortread swreal o'r babi 'George Dawes', a gadwai'r sgôr ar raglen gomedi Reeves a Mortimer *Shooting Stars*.

Ym Mai 2007, rhoddwyd Lucas ar safle rhif 8 ar restr o'r cant o bobl hoyw a lesbiaid mwyaf dylanwadol yng ngwledydd Prydain gan y papurau newydd *The Independent* a *The Daily Mail*.  Roedd y rhestr yn cynnwys pobl LHDT o feysydd megis adloniant, busnes, gwleidyddiaeth a gwyddoniaeth.

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Actorion LHDT
Categori:Digrifwyr LHDT
Categori:Cantorion LHDT
348 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC
390au CC 380au CC 370au CC 360au CC 350au CC - **340au CC** - 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC 290au CC
353 CC 352 CC 351 CC 350 CC 349 CC - **348 CC** - 347 CC 346 CC 345 CC 344 CC 343 CC

----

## Digwyddiadau
* Artaxerxes III, brenin Ymerodraeth Persia yn cipio dinas Sidon wedi gwarchae arni.
* Dinas Eretria ar ynys Euboea yn gwrthryfela yn erbyn Athen ar anogaeth Philip II, brenin Macedon. Daw'r ynys yn annibynnol ar Athen.
* Philip II yn cipio dinas Olynthus yn Chalcidice, ac yn gwneud Chalcidice yn rhan o Facedonia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:348 CC
Afon Senegal

Afon fawr 1790&nbsp;km o hyd yng Ngorllewin Affrica sy'n ffurfio'r ffin rhwng Senegal i'r de a Mawritania i'r gogledd yw **Afon Senegal**.

Cyfeiria Plinius yr Hynaf ati yn ei *Naturalis historia* wrth yr enw *Bambotus*  (o'r gair Ffeniceg *behemoth* sef "afonfarch") a gan Ptolemi wrth yr enw *Nias*.  Ymwelodd Hanno o Carthago a'i haber yn 450 CC ar ei fordaith o Carthago drwy Pileri Herakles i *Theon Ochema* (Mynydd Camerŵn efallai) yng Ngwlff Gini.  Sefydlwyd masnach rhwng trigolion glannau'r afon a dinasoedd y Môr Canoldir, tan i Carthago a'i rhwydwaith masnach yng ngorllewin Affrica gael ei dinsitrio yn 146 CC.

Mae'r afon yn cael ei ffurfio wrth i afonydd Semefe (Bakoy) a Bafing ymuno ger tref Bafoulabé, Mali. Mae'r afonydd Semefé a Bafing yn eu tro yn rhannu tarddle yn Gini; llifa Afon Bafing trwy Mali ac mae'r Semefé yn llifo ar hyd y ffin rhwng y wlad honno a Senegal.

Wrth iddi lifo tuag at ei haber, mae afon Senegal yn llifo trwy Biffeche a dinas Saint-Louis ac yna'n troi i'r de.  Mae stribyn cul o dywod a enwir yn Langue de Barbarie yn gorwedd rhyngddi a'r Cefnfor Iwerydd ar ran olaf ei chwrs cyn iddi aberu yn y cefnfor hwnnw.  Ceir dwy argae fawr ar ei chwrs, sef Argae Manantali sy'n creu Llyn Manantali ym Mali, ac Argae Maka-Diama ar y ffin rhwng Mawritania a Senegal, ger yr aber.

Y prif lednentydd yw Afon Faleme, Afon Karakoro, ac Afon Gorgol.

 o gwrs Afon Senegal]]

Senegal
Senegal
Senegal
Wank

Mae **Wank** (cynaniad: *fanc*) yn fynydd yn yr Almaen, agos at y ffin ag Awstria, ger Garmisch-Partenkirchen, Bafaria.  Mae'r copa ar 1780 medr uwchben lefel y môr.

Cysylltir Wank â Garmisch-Partenkirchen gan system car cêbl o'r enw "*Wankbahn*" — roedd lifft wedi bodoli ers 1928, ond mae'r system ceir cêbl modern yn dyddio o 1982.  Mae'r daith yn cymryd 20 munud o'r dyffryn (uchder 728m) hyd at orsaf fynydd agos at y copa (1742m).  Adeiladwyd y caban mynydd (Tŷ Alois Huber) gan adran leol Cymdeithas yr Alpau Almaenig (DAV) yn 1911.  Gall person ffit gerdded i fyny i gopa Wank heb anhawster mawr.

## Dolenni allanol
*Camera gwe Wank  
* Wank-Haus
* Wankbahn 

Categori:Mynyddoedd yr Almaen
Categori:Yr Alpau
Categori:Daearyddiaeth Bafaria
Nifwl

Yn seryddiaeth, cwmwl o nwy a llwch yn y gofod sy'n dod yn weladwy dan amgylchiadau neilltuol yw **nifwl** neu **nebiwla** (Lladin: *nebula*).  Mae'r rhan fwyaf o'r nifylau a welir yn nifylau rhyngseryddol.

[160px|bawd|[Nifwl Llygad y Gath, enghraifft o nifwl planedol]]
Achosir i nifwl fod yn weladwy am y rhesymau canlynol:

*Mae nifwl allyrru yn weladwy am fod y nwy ynddo yn cael ei ïoneiddio gan ymbelydredd uwchfioled, fel rheol o seren boeth o fewn y cwmwl.  Wrth i'r ïonau adweithio gydag electronnau rhydd, creir goleuni (yn rhannau coch a gwyrdd o'r sbectrwm gan amlaf) sy'n cael ei daflu allan o'r nifwl.  Mae Nifwl Mawr Orïon yn enghraifft dda o nifwl allyrru.

*Gelwir yr ail fath o nifwl yn nifwl adlewyrch, lle mae goleuni o seren agos yn cael ei adlewyrchu i bob cyfeiriad gan y llwch yn y nifwl, gan ei oleuo fel canlyniad.

*Yn olaf ceir y nifwl tywyll.  Yn yr achos yma, yn lle adlewyrchu goleuni mae'r llwch yn y nifwl yn ei leihau yn sylweddol gan beri i'r nifwl sefyll allan fel ffurf dywell ar gefndir mwy golau.

Mae nifylau planedol yn fath arbennig o nifwl allyrru ffurfiwyd gan hen seren esblygedig sydd wedi gwthio nwy oddi wrth eu wynebau. Tarddiad hanesyddol yr enw oedd y ffaith bod llawer yn ymddangos fel blaned bell trwy delescopau bach.

Creodd y seryddwr Ffrengig Charles Messier ei gatalog enwog (Catalog Messier) gan gredu ei fod yn cofnodi nifylau, ond erbyn heddiw gwyddom mai dim ond rhai o'r wrthrychau Messier sy'n nifylau ac mai galaethau a gwrthyrchau eraill ydy'r mwyafrif ohonynt.

Yn hanesyddol, defnyddiwyd y term nifwl i ddisgrifio galaethau, ond heddiw adnabyddir fod galaethau yn gyfundrefnau annibynnol o sêr, nwy a mater tywyll. Felly dydy'r term nifwl byth yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio galaeth heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthrychau seryddol
Categori:Nifylau
Categori:Seryddiaeth
352 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC  
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
357 CC 356 CC 355 CC 354 CC 353 CC - **352 CC** - 351 CC 350 CC 349 CC 348 CC 347 CC 

----

## Digwyddiadau
* Philip II, brenin Macedon yn gorchfygu'r Phociaid a'u gyrru tua'r de. Daw Athen a Sparta i gynorthwyo'r Phociaid, ac atal byddin Philip yn Thermopylae.
* Philip yn ymgyrchu yn erbyn Thrace, ac yn dal un o feibion Cersobleptes, brenin Thrace, yn garcharor.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:352 CC
Cerddi'r Cywilydd

Cyfrol o gerddi gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ar 1 Mawrth 1972 yw '''''Cerddi'r Cywilydd'''*.  Dyma ail gyfrol y bardd, yn dilyn *Ugain Oed a'i Ganiadau'' (1966).

Cefndir y cerddi hyn, sy'n cynnwys rhai o gerddi Cymraeg gwladgarol mwyaf adnabyddus yr 20g, oedd cyfnod Arwisgiad 1969 a chyfeiria'r gair 'cywilydd' yn y teitl at waseidd-dra rhai Cymry a fu mor barod i gymryd rhan yn y basiant frenhinol, ym marn y bardd.  Fel y noda Gwynn Jarvis yn ei ragymadrodd i adargraffiad 1990,

Cerddi cyfnod ydynt.  Ym mlwyddyn y cyflyru mawr, aeth gosgordd fechan unwaith yn rhagor i Gatraeth. Caled yr ymladd yn wyneb grym cynheiliaid y drefn a da gan hynny fu cael gweledigaeth bardd yn gynhaliaeth - geiriau ysbrydoledig i'n cadw rhag gwall cof, geiriau er eu haml dristwch a'u hanobiaith a daniai ein llawenydd a'n hewyllys yn fflam o obaith.

Mae'r gyfrol yn cynnwys cerddi o naws genedlaetholgar fel 'Etifeddiaeth', 'Tir Iarll', 'Fy Ngwlad' a 'Hen Genedl' sy'n amlygu safbwynt y bardd yn wyneb yr argyfwng a wynebai Cymru a'i hiaith ond ceir nodyn o hyder hefyd, er hynny, fel yn y gerdd 'Gobaith'.

Ceir sawl cerdd fwy personol ei naws hefyd. Mae 'Wedi'r Storm' yn gerdd fer i gofio'r athronydd J. R. Jones a cheir cerddi coffa dwys i bobl o Benllyn hefyd.

## Manylion cyhoeddi
Gerallt Lloyd Owen, ''Cerddi'r Cywilydd'' (Gwasg Gwynedd, 1972); sawl argraffiad arall ers hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Gerallt Lloyd Owen
Categori:Llyfrau Cymreig 1972
Sarah Patterson

Actores ffilm Seisnig yw **Sarah Patterson** (ganed 22 Ebrill 1972).

[250px|bawd|Sarah Patterson yn rhan Rosaleen yn y ffilm *[The Company of Wolves* (1984)]]
Cychwynodd ym myd actio ffilm yn actio rhan Rosaleen, cymeriad seiliedig i gryn raddau ar Hugan Goch Fach, yn ffilm ffantasi-arswyd *The Company of Wolves* (1984) gan Neil Jordan ac Angela Carter.  Roedd hi'n 12 oed ar y pryd, a chafodd y ffilm ei ddisgrifio gan un feirniad fel "Lolita meets the Werewolf".  Yn 1987 serenodd gyda Diana Rigg fel Eirawen  mewn ffilm ffantasi arall, *Snow White*.  Er nad oedd y ffilmiau hyn yn llwyddiant mawr o ran gwerthiant, enillodd yr actores gryn statws cwlt mewn canlyniad.  Ar ôl y ffilmiau hyn dydi hi 'mond wedi ymddangos mewn ambell ffilm gan gwmni annibynnol Lisa Gornick, Valiant Doll: *Do I Love You?* oedd ei ffilm gyntaf mewn degawd.

## Dolenni allanol
*  Sarah Patterson ar imdb
*  Sarah Patterson ar 'The Women of Horror Movies'

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Thomas Newcomen

290px|dde|bawd|Peiriant ager Newcomen

Dyfeisiwr, gwerthwr nwyddau haearn a phregethwr lleyg o Loegr oedd **Thomas Newcomen** (bedyddiwyd 24 Chwefror 1664 – 5 Awst 1729). Cafodd ei eni yn Dartmouth, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr. Dyfeisiodd peiriant ager ar gyfer pwmpio dŵr mewn mwyngloddiau.

Categori:Genedigaethau 1664
Categori:Marwolaethau 1729
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Baner Senegal

[bawd|250px|Baner Senegal [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]

Baner drilliw fertigol o stribedi gwyrdd, melyn, a choch gyda seren werdd yng nghanol y stribed canolog melyn yw **baner Senegal**. Lliwiau pan-Affricanaidd yw gwyrdd, melyn, a choch; symbol undod a gobaith yw'r seren; ac mae'r dyluniad yn seiliedig ar *Tricolore* Ffrainc. Mabwysiadwyd ym Medi 1960 yn sgil annibyniaeth Senegal ar Ffrainc.

Seiliwyd lliwiau'r faner ar liwiau baner Ethiopia a ddaeth yn liwiau'r mudiad Pan-Affricanaidd dros fudiadau annibyniaeth i bobloedd ddu y cyfandir, a thu hwnt.

## Ffynonellau 
* *Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Senegal
Categori:Senegal
Cwm Eithin

Cyfrol gan Hugh Evans sy'n disgrifio bywyd gwerin cefn gwlad Cymru tua chanol y 19g yw ***Cwm Eithin***.  Fe'i cyhoeddwyd yn 1931 gan Wasg y Brython, Lerpwl, sef cwmni cyhoeddi'r awdur ei hun. Mae'n seiliedig ar brofion yr awdur o gymdeithas amaethyddol glos ei fro enedigol, yn Llangwm yn yr hen Sir Ddinbych.

Cyhoeddwyd y deunydd gwreiddiol fel cyfres o ysgrifau yn *Y Brython* rhwng 1923 a 1926.  Ail-luniodd yr awdur yr ysgrifau i'w cyhoeddi fel llyfr a fyddai'n disgrifio amgylchiadau bywyd, gwaith, crefydd, cymdeithas ac arferion ffermwyr bychain ac amaethwyr Gogledd Cymru yn yr oes a fu, gan fod y cof am y gymdeithas honno'n prysur ddiflannu yn ei ddyddiau ef.  Fel yr esbonia yn ei gyflwyniad,

Credaf mai ychydig iawn o'r to sydd yn codi a ŵyr y nesaf peth i ddim am un o'r cyfnodau caletaf a fu erioed yn hanes Cymru, sef tua hanner cyntaf y ganrif ddiwethaf.  Dywaid Syr O. M. Edwards mai dyna'r cyfnod y bu fwyaf o ddioddef eisiau bwyd yn hanes ein cenedl.  Yr ydym ninnau yn byw mewn cyfnod caled, ac efallai y bydd yn galetach yn y dyfodol, er yn wahanol iawn i amser y tadau.  Ond pwy a ŵyr na all darllen am y modd y brwydrodd llawer tad a mam am fwyd i'r plant bach ganrif yn ôl fod yn symbyliad i ryw dad a mam eto yn y dyfodol?

Mae'r gyfrol yn cynnwys ysgrifau manwl ar sawl agwedd o fywyd y werin, yn cynnwys y cefndir hanesyddol, bywyd y ffermwyr a'r gweision a'r morynion, y tai a bythynod a'u dodrefn, offer a chelfi amaethyddol, hen ddiwydiannau gwledig, hen ddefodau ac arferion, dylanwad y capeli ymneilltuol a'r ymfudo o'r wlad i ddinasoedd mawr Lloegr a'r tu hwnt.

## Manylion cyhoeddi
* Hugh Evans, *Cwm Eithin* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1931)
* Cyfieithwyd i'r Saesneg gan E. Morgan Humphreys wrth y teitl *The Gorse Glen*  (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1948)

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Llangwm, Conwy
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am hanes Sir Ddinbych
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1931
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Atmosffer

[bawd|200px|Llun lloeren o hecsagon [Sadwrn (planed)|Sadwrn. Mae'r hecsagon (sydd wedi'i leoli ger pegwn gogleddol Sadwrn ddwywaith maint y Ddaear.]]
200px|bawd|dde|Ardal uwch atmosffer y ddaear

Haen o nwyon yw'r **atmosffer** (hefyd "atmosffêr"; o'r Groeg ἀτμός - atmos, "vapor" + σφαίρα - sphaira, "sffêr") sy'n amgylchynu planed neu gorff digon sylweddol i'w gadw drwy atyniad ei ddisgyrchiant.

Mae rhai planedau megis y Cewri Nwy, sef pedair planed allanol Cysawd yr Haul, yn ddim byd ond nwy, ac felly fe ellir dweud fod ganddynt atmosffer twfn.

## Atmosffer y Ddaear 
*Prif erthygl: Atmosffer y ddaear*
Fel nifer o blanedau eraill, mae gan y Ddaear hithau fantell o nwyon amddifynnol o'i hamgylch sy'n eu hamddiffyn rhag tymheredd eithafol.

Nitrogen yw prif nwy atmosfferig y Ddaear. Ceir yn yr atmosffer hefyd ocsigen, sef nwy sy'n hanfodol i organebau byw resbiradu a'r nwy carbon deuocsid sy'n cael ei ddefnyddio gan blanhigion yn y broses o ffotosynthesis. Mae'r atmosffer hefyd yn fath o darian rhag niwed i enynnau organebau byw gan ymbelydredd uwchfioled yr haul.

Cymerwyd miliynau ar filiynau o flynyddoedd i'w greu gan newidiadau bio-cemegol wrth i organebau byw farw a dadelfennu.

## Gwasgedd atmosfferig 
Gwasgedd atmosfferig yw'r grym ar roddir yn berpendicwlar ar wyneb gan nwyon a chyfrifir hyn bob yn uned o arwynebedd. Mae'r gwasgedd atomosfferig yn ddibynol ar faint grym ei disgyrchiant a chyfanswm màs y golofn o nwyon uwch ei phen. Ar y Ddaear, mae'r unedau o wasgedd aer wedi eu safoni a gelwir hwy yn 'uned atmosfferig' (atm), a ddiffinir fel 101,325 Pa (760&nbsp;Torr sef 14.696 pwys / modfedd agwâr (psi).

## Datblygiad yr Atmosffer 
Pan ffurfiodd y Ddaear am y tro cyntaf 4.5 biliwn o flynyddoedd yn ôl roedd yr atmosffer wedi gwneud yn bennaf o heliwm (50%) a hydrogen (50%).
Roedd gweithgaredd folcanig dwys am y biliwn blwyddyn nesaf yn rhyddhau carbon deuocsid, amonia, ager (anwedd dwr), methan, carbon monocsid, asid hydroclorig yn ogystal â nwyon sylffwr gwahanol.
Dros amser cyddwysodd y dŵr i ffurfio cefnforoedd lle datblygodd bacteria ffotosynthetig.
Gwelodd leihad yn y carbon deuocsid a chynyddiad yn yr ocsigen.
Roedd lleihad yn amonia'r aer gan ei fod yn adweithio a'r ocsigen i greu nitrogen ac anwedd dwr.
Roedd lleihad yn y methan gan fod yn adweithio a'r ocsigen i ryddhau ocsigen ac anwedd dwr.
Dros amser hir iawn cafodd y carbon deuocsid ei gloi o fewn creigiau gwaddodol oedd yn ffurfio o gregyn anifeiliaid morol (calchfaen a sialc) drwy broses o'r enw ffosileiddio. Hefyd roedd carbon deuocsid yn hydoddi yn y cefnforoedd.
Arosodd yr atmosffer yn weddol sefydlog am amser hir nes i weithgaredd dynol gynyddu cyfansoddiad carbon deuocsid o 0.3% a 0.4% drwy hylosgi tanwyddau ffosil fel glo, olew a nwy.

## Cyfeiriadau

Categori:Y Ddaear
Categori:Ecoleg
Categori:Meteoroleg
354 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC  
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
359 CC 358 CC 357 CC 356 CC 355 CC - **354 CC** - 353 CC 352 CC 351 CC 350 CC 349 CC  

----

## Digwyddiadau
* Dion yn cael ei lofruddio gan Callippus tra ar ymgyrch i'w sefydlu ei hun fel *tyrannos* Siracusa ar ynys Sicilia.
* Athen yn cydnabod annibyniaeth Chios, Kos a Rhodos, ac yn gwneud cytundeb heddwch a Mausolus, rheolwr Caria.
* Philip II, brenin Macedon yn cipio dinas Methone oddi ar Athen. Yn ystod y gwarchae, mae'n colli llygad o ganlyniad i anaf.
* Gorffen adeiladu'r Mausoleum yn Halicarnassus, Caria, bedd i Mausolus ac un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Dion, *tyrannos* Siracusa
* Timotheus, cadfridog Athenaidd

Categori:354 CC
Phocis

bawd|250px|Lleoliad Phocis

Talaith (*nomos*) yng Ngwlad Groeg yw **Phocis** (Groeg: Φωκίδα, Hen Roeg: Φωκίς). Saif yng nghanolbarth Groeg, yn ymestyn o lethrau gorllewinol Mynydd Parnassus hyd fynyddoedd Vardousia ger Gwlff Corinth yn y gorllewin. Y brifddinas yw Amfissa, ac mae cymunedau eraill yn cynnwys Delffi, Galaxidi ac Itea.

Mae'n ardal fynyddig ac anfrwythlon, a dim ond 48,284 oedd poblogaeth y dalaith yn 2001. Ffinia ar Aetolia-Acarnania yn y gorllewin, Phthiotis yn y gogledd a Boeotia yn y dwyrain.

Categori:Rhanbarthau Gwlad Groeg
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Brân (gwahaniaethu)

Gair Cymraeg sy'n tarddu o'r Frythoneg yw **Brân** (neu *Bran* yn Llydaweg) (hefyd *Brain*/*Bran* fel enw personol Gwyddeleg cynnar). Yn ogystal â bod yn enw ar yr aderyn cyfarwydd, gallai gyfeirio at un o sawl person, fel enw personol neu ran o enw personol.
  

## Chwedloniaeth 
* Branwen, yn y Mabinogi
* Bendigeidfran fab Llŷr, brawd Branwen, yn y Mabinogi
* Brain maic Febail (Brân fab Febail), yn ''Immram Brain'

## Cerddoriaeth 
* Brân (band) yn y 1970au

## Enwau llefydd 
* Aberbrân Pentref bychan yn Ne Powys
* Castell Dinas Brân Castell yn ne Sir Ddinbych

## Hanes a hanes traddodiadol 
* Brandan, neu Brendan, mynach a sant o Iwerddon
* Branwalader, mynach a saint o Gernyw a Llydaw
* Brân Hen, brenin Brythonig o'r Hen Ogledd
* Bran Ardchenn, brenin Leinster
* Bran Becc mac Murchado, brenin Leinster

## Gweler hefyd 
Cigfran
Empire of the Sun

Gallai **Empire of the Sun** gyfeirio at un o sawl peth:

**Empire of the Sun (nofel), nofel gan J. G. Ballard
**Empire of the Sun (ffilm), ffilm gan Steven Spielberg seiliedig ar y nofel honno
*Enw arall am ymerodraeth Japan
Soia

bawd|dde|Planhigyn soia
Mae'r ffeuen **soia** yn fath o lysieuyn sy'n gynhwynol i Ddwyrain Asia. Mae'n blanhigyn blynyddol sydd wedi cael ei ddefnyddio fel bwyd yn Tsieina ers 5,000 o flynyddoedd a chaiff ei ddefyddio mewn cyffuriau hefyd. Mae soia'n cynnwys swm sylweddol o'r holl asidau amino angenrheidiol ar gyfer pobl ac felly mae'n ffynhonnell dda o brotîn. Mae ffa soia yn gynhwysyn amlwg mewn nifer o fwydydd seydd wedi'u prosesu, gan gynnwys bwydydd a ddefnyddir yn lle cynhyrchion llaeth.

File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg

Categori:Diwylliant Asia
Categori:Llysiau
Categori:Prif fwydydd
355 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
360 CC 359 CC 358 CC 357 CC 356 CC - **355 CC** - 354 CC 353 CC 352 CC 351 CC 350 CC  

----

## Digwyddiadau
* Artaxerxes III, brenin Persia oyn gorfodi Athen i arwyddo cytundeb heddwch a gadael Asia Leiaf,
* Archidamus III, brenin Sparta, yn cefnogi'r Phociaid yn erbyn Thebai yn y "Rhyfel Santaidd"

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Xenophon, cadfridog a hanesydd Groegaidd
* Eudoxus o Cnidus, seryddwr a mathemategydd Groegaidd

Categori:355 CC
Wakestock

Gŵyl gerddorol wêcfyrddio fwyaf Ewrop oedd **Wakestock**.
Fe'i cynhelir ar benrhyn Llŷn yng Ngwynedd, Cymru. Rhennir yr wyl dros dri safle - prif safle'r ŵyl ym Mhenrhos, Marina Pwllheli lle cynhelir y prif gystadleuthau Wêcfyrddio a Bae Abersoch lle cynhelir y gystadleuaeth *Big Air Classic*. Sefydlwyd yr ŵyl yn 2000. Ar hyn o bryd dyma yw'r ŵyl gerddorol wêcfyrddio fwyaf yn Ewrop, gyda thros 25,000 o bobl yn mynychu yn 2007 a gynhaliwyd 20–21 Gorffennaf. Canslwyd yr ŵyl ar 21 Gorffennaf ar ôl i'r tywydd garw effeithio ar y maes gwersylla a'r llwyfannau, er i'r wakefyrddio barhau. Dywedwyd wrth y mwyafrif o bobl i adael y maes gwersylla ond llwyddodd staff Wakestock i ddod o hyd i gae newydd lle gallai'r bobl nad oedd am adael aros am noson arall.

## Artistiaid 2009
Cynhaliwyd Gŵyl 2009 10–12 Gorffennaf. Ymysg yr artistiaid a berfformiodd, roedd y canlynol:

*Calvin Harris
*Super Furry Animals
*Cowbois Rhos Botwnnog
*The Zutons
*Dizzee Rascal
*Tinchy Stryder
*Sibrydion
*Derwyddon Dr Gonzo
*Chicane
*Noisettes

## Artistiaid 2007
*Ferry Corsten
*Yousef
*Mark Ronson
*Just Jack and the Shapeshifters
*Dirty Pretty Things
*Get Cape, Wear Cape, Fly
*Brandon Block
*Perfedau Crafu

## Perfformiadau Blaenorol
*Eddie Halliwell
*John 00 Flemming
*Feeder
*The Zutons
*The Automatic
*Carl Cox & Friends
*Athlete
*Kosheen
*Agnelli and Nelson
*Soul II Soul
*The Ordinary Boys
*Goldie Lookin’ Chain
*Hundred Reasons
*Judge Jules
*Seb Fontaine
*Jon Carter
*Adam Freeland
*High Contrast
*Pocket Venus
*DJ Yoda
*The Undertones
*Reef
*The Cuban Brothers
*Roni Size
*Norman Jay
*The Bodyrockers
*Layo and Bushwacka
*Wheatus
*Fergie
*Tall Paul
*DJ Format
*13 Senses
*Kano
*Scratch Perverts
*The Upper Room
*Stanton Warriors
*Future Funk
*Chris Weston
*The Crimea

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Gymraeg 
* Tudalen Wakestock ar Myspace

Categori:Gwyliau cerddorol
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Gwynedd
Categori:Prosiect Wicipop
Caseg Wybr

Yn llên gwerin Cymru, roedd y **Gaseg Wybr** yn gaseg adeiniog o faintioli anferth a welid yn yr awyr (wybr).

Roedd hi o liw winau, a phlu gwyn ar ei thalcen, ac roedd ganddi garnau ac adenydd mawr.  Yn ôl cred y werin bobl, byddai'n disgyn ar ryw ros neu fynydd-dir o bryd i'w gilydd a phan glywai rywun yn dod cymerai ei hedyn ac ymsaethai i'r awyr gan weryru yn ddychrynllyd.

Cofnodir y Gaseg Wybr yn llên gwerin Meirionnydd a rhannau eraill o Gymru.  Mewn rhai manylion mae'r Gaseg Wybr yn debyg i Pegasos, y ceffyl adeiniog enwog ym mytholeg Roeg.

## Cyfeiriadau
*William Davies, 'Llen-gwerin Meirion', *Cofnodion a chyfansoddiadau buddugol Eisteddfod Blaenau Ffestiniog, 1898* (Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1900), tud. 200.

Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Creaduriaid mytholegol
Mallt y Nos

Yn llên gwerin Cymru, rhyw fod annaearol cyfrwys-ddrwg ac ystrywgar sy'n rhodio'r nos neu'r niwl yw **Mallt y Nos**.

Ni fyddai neb yn gweld y ddrychiolaeth anfad hon, ond er hynny mae un traddodiad yn ei disgrifio yn rhith hen ŵr penwyn.  Preswyliai yn y niwl tew.  Nid oedd byth i'w gweld ond i'w clywed, a drwg a fyddai i'r hwn a'i clywai.  Taflai hud rhyfedd dros lygaid pobl nes peri iddynt fynd ar ddisberod yn y niwl ar y mynydd.  Er iddynt gerdded ar hyd y nos yn ceisio dianc adref, deuent yn ôl i'r un man.

## Cyfeiriadau
*William Davies, 'Llen-gwerin Meirion', *Cofnodion a chyfansoddiadau buddugol Eisteddfod Blaenau Ffestiniog, 1898* (Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1900), tud. 200.

Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Creaduriaid mytholegol
Empire of the Sun (nofel)

bawd|Clawr yr argraffiad cyntaf o *Empire of the Sun*
Mae ***Empire of the Sun*** yn nofel a ysgrifennwyd gan J. G. Ballard ym 1984. Derbyniodd y nofel Wobr Goffa James Tait Black. Er mai ffuglen yw'r nofel hon mae'n dwyn i gôf profiadau helaeth Ballard yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cyn y nofel hon, ysgrifennodd Ballard stori fer, "The Dead Time" a oedd hefyd yn stori ddychmygol.

Yn ddiweddarach, ysgrifennodd Ballard nofel ddilynol o'r enw *The Kindness of Women*.

## Plot 
Adrodda'r nofel hanes bachgen bach o Sais, Jim Graham (enw cyntaf ac ail enw Ballard yw James Graham), sydd yn byw gyda'i rieni yn Shanghai. Ar ôl ymosodiad Pearl Harbour, mae'r Siapanwyr yn meddiannu ar wladfa ryngwladol Shanghai ac yn yr anhrhefn sy'n dilyn, caiff Jim ei wahanu o'i rieni.

Treulia beth amser mewn plasdai gwag, gan fyw ar weddillion bwyd pecyn ond yn fuan iawn caiff ei ddal gan y Siapanwyr a'i roi yng Nghanolfan Ymgynnull Sifiliaid Lungha.

Er fod y Siapanwyr yn elynion yn swyddogol, gall Jim uniaethu â hwy, yn rhannol am ei fod wrth ei fodd â'r peilotiaid a'u peiriannau godidog ond hefyd am ei fod yn teimlo fod Lungha yn gymharol ddiogel yn yr amseroedd cythryblus hyn.

Wrth nesáu at ddiwedd y rhyfel, gwelwn fyddin Siapan yn gwanhau ac mae bwyd yn dod yn brin. Prin goroesu y mae Jim, gyda'r bobl o'i amgylch yn newynu i farwolaeth.

## Addasiad ffilm 
Addaswyd y llyfr gan Tom Stoppard ym 1987. Ffilmiwyd y sgript gan Steven Spielberg a chafodd ganmoliaeth enbyd. Cafodd y ffilm ei henwebu am chwech o wobrau'r Academi  ac enillodd chwech o wobrau'r Academi Brydeinig (BAFTA) (am sinematograffeg, cerddoriaeth a sain). Actiodd Christian Bale (a oedd yn 13 oed), yn ogystal â John Malkovich a Miranda Richardson, yn y ffilm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1984
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
Niagara Falls

Gallai **Niagara Falls** gyfeirio at un o sawl peth:

* Rhaeadr Niagara (Saesneg: *Niagara Falls*)

Un o ddwy ddinas ger y rhaeadr honno:
* Niagara Falls, Ontario, Canada
* Niagara Falls, Efrog Newydd, UDA
356 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC **350au CC** 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
361 CC 360 CC 359 CC 358 CC 357 CC **356 CC** 355 CC 354 CC 353 CC 352 CC 351 CC  

## Digwyddiadau
* Rhyfel y Cyngheiriad rhwng Ymerodraeth Athen a Chios, Rhodos a Kos, sy'n ceisio annibyniaeth oddi wrth yr ymerodraeth, ac yn cael cymorth Byzantium.
* Philip II, brenin Macedon yn meddiannu dinasoedd Pydna a Potidaea.
* Y Phociaid yn cipio ac anrheithio Delffi. Cyhoeddir Rhyfel Sanctaidd yn eu herbyn gan aelodau eraill y Gynghrair Amphictyonig. Defnyddia'r Phociaid drysorau Delffi i gyflogi byddin o hurfilwyr.
* Gorffennaf — Llosgi Teml Artemis yn Effesus. Adeiledir teml newydd, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd

## Genedigaethau
* Gorffennaf — Alecsander Fawr
* Hephaestion, cadfridog Macedonaidd

## Marwolaethau
Categori:356 CC
Deddfwriaeth

Cyfraith a ddeddfir gan ddeddfwrfa neu gorff llywodraethol arall yw **deddfwriaeth**.

Categori:Cyfraith statudol
Jenny Randerson

Gwleidydd o Gymru oedd **Jennifer Elizabeth Randerson, Barwnes Randerson** (26 Mai 1948 – 4 Ionawr 2025). Roedd yn aelod o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol a bu'n cynrychioli'r blaid yn Senedd Cymru a Thŷ'r Arglwyddi.

## Bywgraffiad
Ganwyd **Jennifer "Jenny" Randerson** yn Llundain. Graddiodd mewn Hanes o Goleg Bedford, Prifysgol Llundain cyn ennill cymhwyster dysgu. 

Yn yr 1970au cynnar roedd yn athrawes yn Spalding High School, Swydd Lincoln ac ar y pryd roedd ei gŵr Peter yn gweithio i Nature Conservancy. Roedd yn astudio morfeydd heli a thraethellau lleidiog. Bu'n gweithio yn yr Orsaf Ymchwil Ecoleg Arfordirol yn Norwich. Yn y 1990au daeth Peter yn ddarlithydd ecoleg yn Ngholeg y Brifysgol Caerdydd. 

Yn yr 1980au gweithiai Jenny fel athrawes uwchradd ac yna bu'n ddarlithydd yng Ngholeg Trydyddol Caerdydd (Coleg Glan Hafren erbyn hyn) yng Nghaerdydd. Roedd hefyd yn Ynad Heddwch rhwng 1982 ac 1999.

### Gyrfa wleidyddol
Roedd yn gynghorydd ar Gyngor Caerdydd o 1983-2000 a hi oedd arweinydd y gwrthblaid swyddogol ar y Cyngor am bedair mlynedd. Yna cynrychiolodd sedd Canol Caerdydd yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 1999 a 2011. Cyflwynodd strategaeth diwylliant Cymru “Dyfodol Creadigol”, a'r strategaeth gyntaf ar gyfer yr iaith Gymraeg, sef “Iaith Pawb”.

Gwasanaethodd dros dro fel Dirprwy Brif Weinidog Cymru yn llywodraeth glymblaid y Blaid Lafur a'r Democratiaid Rhyddfrydol o 6 Gorffennaf 2001 hyd 13 Mehefin 2002, yn absenoldeb Mike German, arweinydd ei phlaid ar y pryd. Wedi 2011, ymunodd â Thŷ'r Arglwyddi, a gwasanaethodd fel Is-Ysgrifennydd Gwladol Cymru rhwng 2012 a 2015. Hi oedd y Democrat Rhyddfrydol benywaidd cyntaf o Gymru i fod yn weinidog yn San Steffan, a’r Rhyddfrydwr Cymreig cyntaf i fod yn weinidog ers Gwilym Lloyd-George yn 1945.

Cychwynnodd swydd fel Canghellor Prifysgol Caerdydd ar 30 Ionawr 2019.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod â Peter ac roedd ganddynt ddau o blant, James ac Eleri. 

Bu farw yn ei chartref yng Nghaerdydd ar 4 Ionawr 2025. Cynhaliwyd ei hangladd ar 10 Chwefror 2025 yng nghyntedd Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Llywodraeth Cymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Pobl o Gaerdydd
Pryddest

Term llenyddol a arferir yn y Gymraeg i ddisgrifio math o gerdd hir ar y mesurau rhydd yw **pryddest**.  Er bod yr enghraifft gynharaf o'r gair i'w chael yng ngwaith Beirdd y Tywysogion (gyda'r ystyr 'cerdd, cân', bôn y ferf *prydaf*), mae'n ffurf farddonol a gysylltir â'r Eisteddfod yn bennaf ac yn enwedig â chystadleuaeth Coron yr Eisteddfod Genedlaethol.  

## Furf y Bryddest
Does dim rheolau pendant ynglŷn a'i hyd na'i ffurf.  Does dim rhaid defnyddio cynghanedd, ond ceir pryddestau sy'n cynnwys cynghanedd er hynny.  Mae'r rheolau llac hyn yn golygu fod gan fardd sy'n llunio pryddest lawer mwy o ryddid na'i gymheiriad ar y mesurau caeth sy'n cystadlu am y Gadair. 

Mae'r bryddest yn cyfateb i raddau i'r awdl ar y mesurau caeth, yn yr ystyr bod y naill wedi'i wobrwyo'n draddodiadol ar gyfer y Gadair a'r llall ar gyfer y Goron, a hefyd yn yr ystyr y gellir llunio pryddest ar ddau neu ragor o'r mesurau rhydd yn yr un ffordd y gall awdl gyfuno mesurau caeth. Fodd bynnag, tueddir hefyd i alw "pryddest" ar *unrhyw* gerdd gymharol hir ar fesur rhydd, hyd yn oed os nad yw'n cyfuno mesurau gwahanol yn yr un ffordd (er enghraifft *Atgof*, sy'n gyfres o sonedau); nid yw hyn yn wir am awdl (cywydd fyddai unrhyw gerdd yn defnyddio'r mesur hwnnw'n unig er enghraifft, waeth beth oedd ei hyd). 

Nid oes dim byd ynghylch nodweddion y bryddest fyddai'n amhosib neu'n anodd ei lunio mewn iaith heblaw'r Gymraeg, ac yn wir mae nifer fawr iawn o gerddi mewn ieithoedd eraill fyddai'n bodloni holl anghenion pryddest; fodd bynnag nid yw'n arferol defnyddio'r gair wrth ddisgrifio cerddi hir nad ydynt yn y Gymraeg.

## Y Bryddest a'r Arwrgerdd
Mae'r Bryddest yn gysylltiedig â'r Arwrgerdd, sef cerdd naratif hir ar destun arwrol; ffafriwyd y bryddest gan fwyrafri y beirdd Cymraeg yn ystod y 19g a ymdrechodd i gynhrychu arwrgerdd Cymraeg (er enghraifft *Yr Atgyfodiad* Eben Fardd ac *Emmanuel* Gwilym Hiraethog. Fodd bynnag nid oes rhaid i bryddest fod yn arwrgerdd, nac arwrgerdd yn bryddest, er enghraifft *Cywydd y Drindod* Dafydd Ionawr, sy'n arwrgerdd ond yn gywydd. 

## Pryddestau Nodedig
Pryddestau yw mwyafrif y cerddi enillodd y Goron. Isod ceir rhestr Cymraeg o bryddestau enwog yn yr Iaith Gymraeg gydag erthygl benodol ar Wicipedia:

## Cyfeiriadau
Categori:Termau llenyddol
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Margaret ferch Gruffudd ap Llywelyn Fawr

Un o ferched yr Arglwydd Gruffudd ap Llywelyn Fawr, tad Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, oedd y Dywysoges **Margaret ferch Gruffudd ap Llywelyn** (fl. tua 1245–1280).

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddys amdani.  Roedd hi'n chwaer i Gwladus a merch arall, Catrin, ac i'w brodyr Llywelyn a Dafydd ap Gruffudd.  Ni chyfeirir ati yn yr achau, sy'n awgrymu efallai ei bod yn ferch llwyn a pherth i'w thad, Gruffudd.

Ymddengys fod Llywelyn wedi seilio ei berthynas a'i gynghreiriad Madog ap Gruffudd II, Arglwydd Powys Fadog, trwy drefnu iddo briodi ei chwaer Margaret, yn 1258, gweithred a ddigiodd frenin Lloegr.

Etifeddodd Madog deyrnas Powys Fadog yn y flwyddyn 1269 ar farwolaeth ei dad, Gruffudd Maelor II.  Roedd yn un o gefnogwyr amlycaf Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru ac yn gynghreiriad hollbwysig oherwydd safle Powys Fadog yn rheoli'r mynediad i deyrnas Gwynedd o gyfeiriad Caer a'r Gororau.

Lladdwyd Madog yn ystod rhyfel 1277 rhwng Llywelyn a brenin Lloegr, wrth amddiffyn ei diroedd yn erbyn ymosodiad y brenin. Ni wyddys beth fu tynged Margaret ar ôl hynny, ond ceir cyfeiriad moel ati fel "chwaer Llywelyn" mewn dogfen sy'n dyddio i ddiwedd y 1270au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau'r 1280au
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Categori:Tywysogesau Powys
353 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC - **350au CC** - 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC 
358 CC 357 CC 356 CC 355 CC 354 CC - **353 CC** - 352 CC 351 CC 350 CC 349 CC 348 CC

----

## Digwyddiadau 
* Y Phociaid yn bygwth Thessalia. Gwêl Philip II, brenin Macedon ei gyfle i ymestyn ei ddylanwad yng Ngwlad Groeg

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Clearchus o Heraclea, *tyrannos* Heraclea Pontica
* Iphicrates, cadfridog Athenaidd
* Mausolus, brenin a satrap Persaidd Caria

Categori:353 CC
Pimlico

Ardal yn Llundain o fewn Dinas Westminster yw **Pimlico**. Lleolir Tate Britain yno.

## Enwogion
Ganed William Morris Hughes, y Cymro a ddaeth yn Brif Weinidog Awstralia, yn 7 Moreton Place, Pimlico, cartref ei rieni William a Jane Hughes, ar 25 Medi 1862.

Categori:Ardaloedd Dinas Westminster
Uwchfioled

Ymbelydredd electromagnetig ydyw golau **uwchfioled** (neu UV, sef 'ultraviolet') gyda thonfeydd byrrach na golau gweledol, ond hirach na phelydr-x. Tarddai ei enw o'r ffaith fod ei donfedd electromagnetig o amlder uwch na'r rhai hynny y gall y llygad dynol ei weld fel 'fioled'.

Daw llawer o'r belydrau uwchfioled o'r haul, fel y dengys y ddelwedd uchod. Effaith gormod ohono, wrth gwrs, ydy lliw haul a llosg haul. Ond mae iddo effaith da hefyd ar iechyd dyn ac anifail, gan ei fod yn creu fitamin D yn y croen - sy'n hanfodol i'r corff. Mae 98.7% o'r tonnau uwchfioled yn cael eu blocio gan yr atmosffêr.

## Darganfod 
Darganfyddwyd yr ymbelydredd hwn pan sylweddolodd y ffisegwr Almaenaidd Johann Wilhelm Ritter yn 1801 fod halenau arian yn tywyllu o'u gosod yn yr haul, ac mai'r rhan uchaf y spectrwm golau oedd yn gyfrifol am y tywyllu hwn. Fe'u galwodd yn donnau 'di-ocsigeneiddio'. Ychydig wedyn, bathwyd y term 'tonnau cemegol'. Yr ochr arall i'r spectrwm y mae tonnau is-goch a galwodd y rhain yn 'donau gwres'.

Categori:Ymbelydredd electromagnetig
Is-goch

Ymbelydredd electromagnetig ydyw golau **is**-**goch** (neu IR, sef *infrared* yn Saesneg) gyda thonfedd hirach na golau gweledol. Coch ydy'r lliw gweledol sydd â'r donfedd hiraf. Mae ei donfedd rhwng 750&nbsp;nm ac 1&nbsp;mm. Darganfuwyd y math hwn o ymbelydredd gan William Herschel, wrth iddo fesur tymheredd golau'r haul trwy prism.
bawd|chwith|William Herschel

Defnyddir lluniau is-goch yn helaeth, yn enwedig gan fyddinoedd y byd. Fe'i defnyddir i weld yn y nos, radio pellter byr, i ganfod tymheredd o bell, i gynhesu'r corff mewn sauna isgoch ac mewn seryddiaeth i ganfod tymheredd planedau a gwrthrychau eraill megis cymylau moleciwlar.

Categori:Ymbelydredd electromagnetig
Cylch yr Iaith

Grŵp pwyso sy'n ceisio "sicrhau bod y cyfryngau, yn hytrach na thanseilio a dinistrio’r iaith (Gymraeg), yn chwarae eu rhan i’w gwneud yn iaith fyw fodern" yw **Cylch yr Iaith**.

Y symbylaeth i sefydlu'r Cylch oedd yr hyn a alwant yn ddirywiad safon y Gymraeg ar y cyfryngau, ac yn neillduol ar Radio Cymru ac S4C.  Sefydlwyd Cylch yr Iaith yn dilyn cyfarfod cyhoeddus a ddaeth a chynrychiolwyr o sawl mudiad arall ynghŷd i drafod y sefyllfa.  Dadl y Cylch yw bod agwedd yr awdurdodau sy'n rhedeg y prif gyfryngau Cymraeg yn "tanseilio a dinistrio’r iaith" yn hytrach na'i hyrwyddo a'i hesblygu yn iaith fyw fodern.  Credant fod yr awdurdodau teledu a radio Cymraeg yng Nghymru yn meddwl mwy am yr angen i ddenu gwylwyr a gwrandawyr newydd (Saesneg) nag am eu dyletswydd statudol i ddiogelu a hyrwyddo'r Gymraeg a bod yr agwedd honno yn dadwneud gwaith athrawon a rhieni sy'n ceisio trosglwyddo'r iaith fel y dylai hi gael ei siarad i blant a phobl ifainc.

Canolbwynt ymdrechion y Cylch i godi safonau ar Radio Cymru ac S4C yw'r ymgyrch a gychwynwyd gan y Dr Meredydd Evans i wrthod talu Trwydded Radio a Theledu hyd nes y byddent "yn gyrff atebol yn gwneud eu priod waith sef darlledu yn yr iaith Gymraeg a hynny mewn Cymraeg cyfoes, cywir".

Mae Cylch yr Iaith yn cydweithredu gyda mudiadau eraill, fel Cymdeithas yr Iaith.

Cadeirydd presennol Cylch yr Iaith yw Elfed Roberts, o Benrhyndeudraeth, Gwynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Cymraeg
Pelydr-X

Math o ymbelydredd electromagnetig yw **pelydr****-X**. Mae eu tonfedd rhwng 10 a 0.01 nanometr; hynny yw amrediad o rhwng 30 pethaherts a ecsaherts ac egni rhwng 120 eV a 120keV. Mae donfedd nhw'n fwy na phelydrau gama ond yn llai na thonnau uwchfioled. Mae'n cwbwl bosib mai Cymro o'r enw William Morgan oedd y cyntaf i gynhyrchu Pelydrau-X.

Y gair a defnyddir mewn llawer o ieithoedd am belydr-X ydy pelydrau Röntgen ar ôl un o'r prif ymchwilwyr cyntaf i'r maes hwn, sef Wilhelm Conrad Röntgen.

Fe'u defnyddir hwy fel arfer er mwyn diagnosis radiotherapi mewn ysbyty ac ym maes crisialeg. O'r herwydd mae'r gair ar lafar gwlad bellach, hefyd yn golygu'r llun a dynnir er mwyn gweld toriad mewn asgwrn o fewn y corff oherwydd nid yw'r pelydrau-X yn gallu treiddio trwy esgyrn. Gall ddos uchel o belydrau-X fod yn beryglus iawn a chredir y gallant achosi mwtaniad (*mutation*) yng nghelloedd y corff sy'n arwain at cancr.

Ar wahân i'r defnydd meddygol, câi ei ddefnyddio hefyd mewn meysydd awyrennau i archwilio bagiau am resymau diogelwch. Mae cynnydd wedi bod yn ddefnydd y peiriannau yma ers yr Ymosodiadau 11 Medi 2001. Defnydd arall yw archwilio mân graciau mewn llefydd megis dau ddarn o fetel wedi'i weldio at ei gilydd. Maent hefyd yn cael ei defnyddio i weld o dan haenau o baent mewn lluniau olew, gan fod rhai mathau o baent (gwyn er enghraifft) yn cynnwys llawer o blwm sydd hefyd yn atal y pelydrau treiddio.

## Cynhyrchu pelydrau-x 
Cynhyrchir pelydrau-x mewn tiwb pelydrau-X. Mae peiriannau pelydrau-X yn cynnwys tiwb o'r fath yma sy'n cynnwys gwactod. Dyma ddiagram o'r tiwb pelydr-X fwyaf diweddar o'r enw'r **tiwb Coolidge**. Datblygwyd y tiwb yma o'r hen fath sef y **tiwb crookes** gan William Coolidge yn 1913.

450px|canol

* Mae gan y ffilament **K** botensial negyddol, mae hyn felly yn gatod.
* Cynhyrchir potensial positif ar y twngsten targed **A**. Mae **A** yn anod.
* Pan gynhyrchir cerrynt mae'r ffilament yn **K** yn twymo. Mae electronau yn cael ei allyrru o’r arwyneb – maent yn cael yr egni yma o'r gwres, gelwir hyn yn allyriant thermionig.
* Mae'r electronau a allyrrir yn cael ei gwrthyrru gan y catod **K** oherwydd ei wefr negyddol ac yn cael ei denu tuag at yr anod **A** sy'n bositif.
* Mae'r gwahaniaeth potensial rhwng yr anod a chatod rhwng 25kV a 400kV. Mae'r foltedd uchel yma yn cyflymu'r electronau ac yn rhoi egni cinetig mawr iddynt.
* Mae'r electronau yn taro'r targed twngsten **A** yn gyflym iawn ac yn cael ei gorfodi i stopio. Mae rhan fach iawn o'r egni cinetig yma yn cael ei drosglwyddo i belydrau-x (**X**).
* Dim ond 0.5% o'r egni cinetig yn cael ei throsglwyddo i'r pelydrau-X (**X**) Mae'r gweddill o'r egni yn twymo'r twngsten targed **A**. Dyma pam mae'r twngsten yma yn cylchdroi ac mae yna dŵr **C** yn oeri'r twngsten.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymbelydredd electromagnetig
Grombalia

Tref yn ardal Cap Bon, gogledd Tiwnisia yw **Grombalia**.  Mae'n gorwedd ar groesffordd bwysig tua hanner ffordd rhwng Soliman i'r gogledd a dinas Nabeul i'r de.

Cysylltir Grombalia â'r brifddinas, Tiwnis, gan brif reilffordd y wlad ac mae rhwydwaith o fysus yn rhedeg oddi yno i sawl tref yn y Cap Bon a'r cyffiniau.

Mae'r rhan fwyaf o adeiladau'r dref yn gymharol fodern, ond mae'n adnabyddus i ysgolheigion pensaernïaeth Andalwsaidd Tiwnisia fel lleoliad El hammam el Kdim, baddondy cyhoeddus traddodiadol a adeiladwyd yn yr 17g pan sefydlwyd Grombalia gan ffoaduriaid o Al Andalus yn Iberia.  Roedd yn rhan o'r palas a godwyd yn Grombalia gan Mustapha Cardanas.

## Cyfeiriadau 
Categori:Talaith Nabeul
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Baner Moroco

[bawd|250px|Baner Moroco [Delwedd:FIAV 111010.svg|23px]]

Maes coch gyda Selnod Solomon (sef pentagram gwyrdd) yn ei ganol yw **baner Moroco**. Mae'r seren werdd yn cynrychioli'r agoriad a'r cefndir coch yn cynrychioli'r cau Mae baner Moroco yn symbol o agoriad y wlad i'r rhyngwladol.

Hyd nes yr ail ganrif ar bymtheg y Frenhinlin Hassani oedd yn teyrnasu dros Foroco a maes coch yn unig oedd baner y wlad. Ar 17 Tachwedd 1915, yn ystod teyrnasiad Mulay Yusuf, ychwanegwyd Selnod Solomon – symbol a ddefnyddiwyd mewn cyfraith yr ocwlt ers canrifoedd – i'r faner.

Pan oedd Moroco dan reolaeth Ffrainc a Sbaen defnyddiwyd y faner yn fewndirol ond gwaharddwyd ei defnydd ar y moroedd. Ail-fabwysiadwyd y faner genedlaethol yn swyddogol yn sgil annibyniaeth yn 1956.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Moroco
Categori:Moroco
Sidi Daoud

Tref fechan nad yw'n llawer mwy na phentref mawr ond sy'n un o borthladdoedd pysgota pwysicaf Tiwnisia yw **Sidi Daoud**.

Gorwedd yn y Cap Bon ar lan ddwyreiniol Gwlff Tiwnis, tua hanner ffordd rhwng Korbous ac El Haouaria, tua 60&nbsp;km i'r dwyrain o'r brifddinas, Tiwnis.

Mae'n gartref i fflyd o gychod pysgota.  Ceir ffatri prosesu yno sy'n cyflenwi pysgod tun - tiwna a sardîns yn bennaf - i'r farchnad yn Nhiwnisia a thramor.

Categori:Talaith Nabeul
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
358 CC

5g CC - **4g CC** - 3g CC 
400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC **350au CC** 340au CC 330au CC 320au CC 310au CC 300au CC  
363 CC 362 CC 361 CC 360 CC 359 CC **358 CC** 357 CC 356 CC 355 CC 354 CC 353 CC   

## Digwyddiadau
* Artaxerxes III yn olynu Artaxerxes II fel brenin Ymerodraeth Persia.
* Alexander o Pherae, unben Pherae yn Thessalia, yn cael ei lofruddio,
* Cersobleptes yn dod yn frenin Thrace wedi llofruddiaeth Cotys I, ond gwir reolwr Thrace yw'r cadfridog Charidemus o Euboea.
* Philip II, brenin Macedon yn ymosod ar lwythau Paeonia, ac yn ymestyn ei awdurdod cyn belled a Llyn Ohrid.
* Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu'r Volsci, ac yn meddiannu'r rhan fwyaf o'u tiroedd.

## Genedigaethau
* Seleucus I Nicator, cadfridog Macedonaidd a sylfaenydd yr Ymerodraeth Seleucaidd

## Marwolaethau
* Artaxerxes II, brenin Persia
* Alexander o Pherae, unben Pherae yn Thessalia
* Cotys I, brenin Thrace

Categori:358 CC