Eithinen Ffrengig

Llwyn bytholwyrdd codlysol gyda blodau melyn a dail elfennol wedi'u hadnewid yn bigau yw **eithin Ffrengig**. Mae'n perthyn i deulu'r pys (*Fabaceae*). Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Ulex europaeus* a'r enw Saesneg yw *European gorse* neu *furze*.

Ceir rhywogaethau eraill yn yr un teulu: ffa soia (*Glycine max*), ffa Ffrengig (*Phaseolus vulgaris*), pys gardd (*Pisum sativum*), pys (y) llygod (*Cicer arietinum*), cnau mwnci (*Arachis hypogaea*), pys pêr (*Lathyrus odoratus*) a gwylys (*Glycyrrhiza glabra*).

## Enwau
Ceir enwau Cymraeg eraill ar y rhywogaeth hon gan gynnwys *eithin cyffredin*, *eithin Ffreinig*, *eithin pigog* ac *eithin y fro*.

Defnyddiwyd yr enw *Ulex* gan Pliniws i gyfeirio at lwyn pigog. Mae *europaeus* a *Ffrengig* (= estron) yn awgrymu mai planhigyn sydd wedi'i gyflwyno i Gymru a Phrydain Fawr ydyw yn wreiddiol, neu'n fwy tebygol efallai, wedi'i blannu'n helaeth yn y cyfnod hanesyddol #Ecoleg. *European gorse* yw'r unig enw ar y rhywogaeth arbennig yn Saesneg gydag enwau eraill fel *furze* yn gallu cyfeirio at sawl math o eithin.

## Cymunedau Arolwg Llystyfiant Cenedlaethol (NVC)
Mae'r eithin Ffrengig yn cael ei hystyried yn brif nodwedd amryw gymunedau llystyfiant yr NVC

*Rhostiroedd llaith eithinog Atlantaidd
(*Atlantic damp gorse heaths*)

*Rhostiroedd sych eithinog Atlantaidd
(*Atlantic dry gorse heaths*)

*W23 Mangoed eithin
Mangoed Ulex europaeus-Rubus fruticosus
Ulex europaeus-Rubus fruticosus scrub
(W23 *Gorse scrub*)

## Ecoleg
Mae statws yr eithin Ffrengig fel planhigyn cynhenid yn amwys. Dyna dystiolaeth yr #Enwau yn un peth. Ac nid yw tystiolaeth yr olion archaeolegol yr olrheinir gan Godwin (1956: gol. 1) yn datgan yn derfynol ar y mater oherwydd anawsterau gwahaniaethu rhwng paill a macro-olion y planhigyn yn y Ddaear.
bawd|de|Corff gwastad eithin

Pery'r hadau yn y pridd am dros 30 o flynyddoedd

*Agonopterix umbellana* 
corff gwastad eithin eg cyrff gwastad eithin

## Rhywogaethau cysylltediedig ag eithin
*Adar
:Crec yr eithin ac amrywiadau
Ei gynefin yw rhostir a thir ymylol gydag eithin i lanio arno.

:Clochdar y cerrig (+)
:Telor Dartford (Dryw bach yr eithin) *Sylvia undata*
Telor deheuol sy'n aros yn ei gynefin drwy'r flwyddyn. Mae bellach wedi cynefino yng Ngogledd Cymru; ei gynefin yw rhostiroedd gyda grug ac eithin lle bydd yn clwydo arno i herio a gwylio.

:Hwyaden yr eithin *Tadorna tadorna*
Mae'n nythu mewn tyllau cwningod, yn aml ynghanol eithin ar lechweddau uwchben tywod y traeth lle maen nhw'n ymborthi.

*Trychfilod
:Emrallt yr eithin *Pseudoterpna pruinata*
:Corff gwastad eithin *Agonopterix umbellana*

*Planhigion
:Chwerwlys yr eithin *Teucrium scorodonia*
Planhigyn sawr saets sy'n tyfu ar yr un pridd llwm ac asid ag eithin.

:Eithinen Bêr, Eithin y Cwrw, MERYWEN *Juniperus communis*
Enwyd yn lleol am ei debygrwydd arwynebol i eithin a'i hoffter o'r un math o gynefin.

:Eithin y Gath, Eithin yr lâr (ieir) CRACHEITHINEN *Genista anglica*
Mae'n perthyn i'r eithin ac yn mwynhau yr un cynefin.

:Eithin yr leir (neu Tagaradr) *Ononis repens*
Cyfeiriad mae'n debyg ar ffurf ei flodau - yr un teulu *leguminosae* â'r eithin.

:Eithinen Sbaen *Genista hispanica*

:Llwyd yr Eithin Wermod lwyd *Artemisia absinthium*
Mae'n hoff o'r un cynefin ag eithin.

*Gwahanol fathau o eithin yng ngwledydd Prydain:
:eithinen Ffrengig *Ulex europaeus*
:Eithin Bychan coreithinen *Ulex minor*
:eithinen fân  Eithin y Mynydd *Ulex gallii*
:Eithinen Goraidd *Ulex minor*

## Defnydd
*Tanwydd
Ysgrifennodd George Owen, hanesydd o Sir Benfro, yn 1603 fod eithin yn cael ei ddefnyddio ar gyfer pobi a bragu ac y byddai weithiau yn tyfu mor fawr fel y câi ei ddefnyddio fel y prif danwydd mewn tanau ceginau a neuaddau: roedd yn cynhyrchu tân ‘sweete', yn gliriach na thân unrhyw danwydd arall ac yn bwrw allan mwy o wres  .

Defnyddiwyd eithin hefyd fel tanwydd i gynnau tân, sef *poethfel* (*poethwal*, *poethwel* ar lafar ym Meirion, Sir Drefaldwyn a Sir Gaernarfon). Diffiniad Geiradur Prifysgol Cymru o *poethfel* yw 'Eithin, grug, tywyrch, &c., wedi'u lled-losgi (a’u defnyddio fel tanwydd); man losgedig (ar rostir, &c.); golosg', a'r cyfeiriad cynharaf ato yw Llysieulyfr Elis Gruffydd o 1545, 'gwna boethwel megis glo kynnvd'. Ceir hefyd y ffurf *poethwiail* trwy ei gysylltu â *gwiail*. Mae'n debyg mai'r elfennau yw *poeth* (= 'wedi'i losgi' [cf. Coedpoeth] a *-fel* (?amrywiad ar *bar*/-*far* = 'brig', 'copa', cymharer *uchelfel*, amrywiad ar uchelfar) yn golygu 'gwiail llosgedig'.
*Defnydd fel lliwiwr
Defnyddiwyd eithin i hyd at ddiwedd y 19g i liwio gwlân yn felyn neu'n wyrdd. .

*Deunydd adeiladu
Roedd adeiladau byrhoedlog, waliau o goed pleth ac eithin a'u toeon yn fwndeli grug, yn cael eu codi yn ardal Llangwm rhwng y ddau Ryfel byd - roedd yr adeiladau hyn yn gyffredin mewn sawl ardal yng ngoledd orllewin Cymru. Cai eithin ei defnyddio mewn toeon hefyd, rhwng y ffrâm o gyll, gwern neu helyg a'r haenen allanol o frwyn, gwellt neu rug. Pwrpas yr eithin oedd atal llygod Ffrengig rhag cyrraedd y to. .

*Porthiant
Roedd yn arfer, hyd at yr 20g mewn rhai rhannau o Gymru, i fwydo anifeiliaid, ceffylau a gwartheg yn bennaf gydag eithin wedi malu. Mae cofnodion ar gael o'r 17g o ogledd-ddwyrain Cymru o wartheg yn cael eu cadw allan dros y gaeaf a'u bwydo ar eithin. Cai'r eithin ei gymysgu weithiau a gwellt neu wair. Cyn dyfodiad y peiriant us yn y 18g cai'r eithin ei guro mewn cafn carreg gyda phastwn pren. Mewn rhannau o ogledd Cymru, cai maneg bren ei gwisgo dros y llaw er mwyn gwthio'r eithin ar hyd y peiriant us - y *ddrynolen bren* oedd yr enw ar y faneg. .

Erbyn y 19g roedd melinau eithin yn gyffredin ar hyd a lled Cymru a defnyddid chiir neu asynnod neu ferlod i'w gyrru. Nifer o olion rhain i'w gweld o hyd e.e. ar hyd arfordir Sir Benfro. .

Cai eithin Ffrengig ei dyfu'n bwrpasol fel cnwd i'w fwydo i anifeiliaid - roedd cymaint o werth i gae o eithin ag i gae o wair ar rai ffermydd. Yn Sir Benfro, byddai plant yn cael eu danfon i gasglu hadau eithin ac roedd arwerthiannau eithin yn gyffredin yn y Sir honno yn y 19g gyda phrisiau uchel yn cael eu talu am gaeau o eithin blwydd.

Mae tystiolaeth lafar o ogledd Sir Benfro mai ar gylchdro tair i bum blynedd y cai'r eithin ar hyd y clogwyni ei dorri a'i falu. Yng ngogledd ddwyrain Cymru roedd eithin hefyd yn cael ei dyfu mewn caeau bychain pwrpasol: 'caeau eithin'. Cai ei dorri a'i stacio yn barod ar gyfer y gaeaf - ceir cofnod o 'gadlas' yn Rhuddlan yn dyddio o 1813:

:*In the counties of Caernarvon and Anglesey, and in a portion of the county of Denbigh, four fifths of the farmers, inn-keepers, public carriers and others who keep horses, are in the habit of using gorse as provender to a great extent*.

;Traethawd R. Elwyn Hughes
*Eithin fel bwyd i geffylau a gwartheg*: gwaith heb ei gyhoeddi gan R. Elwyn Hughes yw'r canlynol. Ychwanegwyd teitlau yn unig i'w wneud yn haws ar gyfer y darllenydd.

R. Elwyn Hughes. .

## Cyfeiriadau hanesyddol
;Robert Bulkeley a William Bulkeley (Môn)

22 Mai 1631: *j pd/for eithino 6s, and to another for opening a moore 6d* Dyddiadur Robert Bulkeley, Dronwy, Môn.  Mae RB yn son llawer am *eithino* heb fawr o esboniad pellach.

6 Hydref 1635: *6th. The Wind S.E. calm & fair, but cloudy, my people employed in grubbing, carrying & makeing of Gorse into Stacks* Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn. Ai cyfeiriad at gadlas eithin (uchod) sydd yma?  A beth oedd diben pennaf y gwaith hwn - gwaredu'r eithin ynteu ei ddefnyddio, ynteu'r ddau?

18 Tachwedd 1736: *set fire to ye small gorse at Brynne Duon, which burnt well* Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn. Ai eithin Ffrengig ieuanc roedd o'n ei olygu yma ynteu eithin mân *Ulex gallii*? Mae'r ddwy yn tyfu yn y cyffiniau heddiw.

24 Medi 1737: *have some day labourers digging of Gorse at Ferem all this Week for Winter fireing*  Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn.

2 Ebrill 1742: *Having sowed to day Rhos Garrog with hay seeds, I sowed to day several rows of gorse seeds thro the field by way of shelter* Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn. Cyfeiriad sy'n profi bod eithin Ffrengig yn cael ei blannu fel clawdd.

Mae rhan helaeth o gyfeiriadau WB at eithin yn cyfeirio at *cutting and carrying home gorse*. Mae'r mwyfrif o'r cofnodion hyn rhwng misoedd Medi-Tachwedd (cynnud at y gaeaf? porthiant?) ond digwydd lleiafrif sylweddol ym mis Mai a Mehefin. Mae Bulkeley yn son am ei dorri at "fireing" yr adeg yma hefyd o bryd i'w gilydd (pobi? bragu? sychu yd?):

5 Mehefin 1756: *My people were all this week employed in fencing about the corn, providing Gorse both for the house and drying of Oats*

7 Mehefin 1763: ''these four last days my own servants & 5 day labourers were stocking Gorse and thorns in Cae`r Beudy & Cae'r Gamfa in Bodelwyn where I intend to lay Sand on this Sumer'' Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Môn.

## Enwau lleoedd
Enghreifftiau: Eithinog (Bangor); Bryn Eithin (Llandecwyn ayb); Cwm Eithin (Llangwm a Cherrigydrudion), Craig Glas Eithin (Trawsfynydd); Tireithin (Aberystwyth), Tai'r Eithin (Nebo, Caernarfon); Pendas Eithin Waunfawr

O'r holl enwau lleoedd yng Nghymru sydd yn cynnwys yr elfen -eithin-, mae Cronfa Ddata Enwau Lleoedd Melville Richards yn cofnodi *Bryn Eithin* a *Cae Eithin* ymysg yr enwau mwyaf niferus yn y gronfa. Tystia'r cyntaf i hoffder eithin am lecyn sych, a'r ail am bwysigrwydd eithin fel cnwd.

Nid yw rhain wrth gwrs yn nodi pa fath o eithin oedd dan sylw er nad oes fawr o amheuaeth mai *Ulex europaeus* sydd yn yr ail o leiaf. O chwilio'r gronfa yn yr un modd am -eithin Ffre- pump cofnod yn unig ddaeth i'r fei (un o ddechrau'r 17g. a'r tri arall o'r 18g.), fel a ganlyn (dangosir y ffurf fodern gyntaf):

EITHIN FFRENGIG, DINHENGROEN, 'Sir Ddinbych', *Gwerglodd yr Eithin ffreinig*, *Cae Eithin ffeinig* [*sic*], 1734/5 (KINMEL MSS)

EITHIN FFRENGIG, LLANHAMLACH, 'Sir Frycheiniog', *Ithyn Frenig*, 1704
(JERSEY MSS)

EITHIN FFRENGIG, LLANSILIN,
'Sir Ddinbych', *Yr Eithin ffrengig*, 1603
(T.I.JEFFRIES JONES / EXCHEQUER (EQUITY PROCEEDINGS CONCERNING WALES) E.G.J.)

GWEIRGLODD YR EITHIN FFREINIG, ABERGELE, 'Sir Ddinbych', *Gwerglodd yr Eithin ffreinig*, 1734/5, (KINMEL MSS)

Ceir un cofnod yn unig o felin eithin o'r 14g.:

MELIN EITHINOG, UWCH GWYRFAI, 'Sir Gaernarfon', *mill of Ethynok*, 1341,	(CALENDAR OF PATENT ROLLS)

Un cofnod eto sydd o poethfel:

POETHFEL, LLANEFYDD, 'Sir Ddinbych', *Poeth ffol*, 1761, PLAS YN CEFN MSS
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

## Arferion plant
Yn rhai o gymoedd y de (ee. Cwm Rhymni) ar adeg y Pasg arferid berwi wyau mewn dŵr â blodau eithin ynddo er mwyn lliwio'r plisgyn yn felyn .

Gofynai plentyn i'w gyfaill adrodd "Hen wraig yn rhoi eithin ar y tân" - yn araf iawn swniai fel "rhoi ei thin ar y tân"!! (Clynnog Fawr 1950au, ffurf debyg yn y Waunfawr hefyd).

## Bwyd a diod
Defnyddir y blodau i wneud gwin cartref.

## Teithi tramor
*Iwerddon
Defnyddiwyd eithin yn ddiweddar i wneud defnyddiau ymolchi i ddynion; cofnodir bod y blodau wedi cael eu defnyddio i drin llosg cylla'.

## Gweler hefyd.....
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Fabaceae