open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Togo

[bawd|250px|bawd|Baner Togo [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]

Baner o bum stribed llorweddol gyda seren wen ar sgwâr coch yn y canton yw **baner Togo**. Mae nifer y stribedi yn symboleiddio pum rhanbarth y wlad, ac eu lliwiau bob yn ail yw gwyrdd (tri ohonynt; i gynyrchioli cyfoeth amaethyddol) a melyn (dau ohonynt; i gynrychioli cyfoeth mwynol). Mae coch y canton yn symboleiddio'r gwaed a gollwyd yn y frwydr am annibyniaeth, tra bo'r seren wen yn symboleiddio gobaith (yn debyg i'r seren ar faner Liberia).

Seiliwyd lliwiau'r faner ar liwiau baner Ethiopia a ddaeth yn liwiau'r mudiad Pan-Affricanaidd dros fudiadau annibyniaeth i bobloedd ddu y cyfandir, a thu hwnt.

Mabwysiadwyd y faner gyfredol ar 27 Ebrill 1960 yn sgil annibyniaeth Togo ar Ffrainc.

## Ffynonellau
* Znamierowski, Alfred, *The World Encyclopedia of Flags* (Llundain: Southwater, 2010)

Togo
Categori:Togo
Cabinda

Gall **Cabinda** gyfeirio at:

* Cabinda (talaith), allglofan a thalaith o Angola
* Cabinda (dinas), prifddinas weinyddol Talaith Cabinda
* Gweriniaeth Cabinda, llywodraeth sy'n hawlio sofraniaeth dros Cabinda
Baner Somalia

[bawd|250px|Baner Somalia [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]

Seren wen ar faes glas yw **baner Somalia**. Mae'r seren yn symboleiddio undod, ac mae ei phum pwynt yn cynrychioli'r bum ardal lle mae'r hil Somaliaidd yn trigo: yng ngwledydd Ethiopia, Cenia, a Jibwti, ac yn y ddwy gyn-drefedigaeth Eidalaidd a Phrydeinig, sydd bellach gyda'i gilydd yn wladwriaeth Somalia.

Mabwysiadwyd y faner ar 12 Hydref 1954 gan y Diriogaeth Ymddiriedolaeth Eidalaidd ar sail baner las a gwyn y Cenhedloedd Unedig, oedd yn arolygu'r diriogaeth ar y pryd. Fe'i chedwir yn sgil annibyniaeth Somalia ym 1960.

Mae'r 5 pegwn ar y seren yn symbol o'r pum tiriogaeth Somali sy'n cympasu lle mae'r Somaliaid yn byw ac yn creu Somalia Fawr sef: Somalia Eidalaidd, Somalia Brydeinig, Jibwti, Ogaden (rhan o Ethiopia bellach) a gogledd-ddwyrain Cenia.

## Ymrannu
Yn 1991 ymrannodd hen rhanbarth Brydeinig Somalia,Somaliland gan chwifio ei baner answyddogol ei hun sy'n tynnu ar draddodiad baneri a lliwiau Pan-Arabaidd. Mae Baner Somaliland yn cynnwys y lliwiau "Arabaidd": coch, gwyn, gwyrdd a du. Mae'r seren ddu yn y canol yn cyfeirio at y freuddwyd o Somalia Fawr.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

Somalia
Categori:Somalia
Baner Bermuda

[bawd|250px|Baner Bermuda [Delwedd:FIAV 110100.svg|23px]]
Lluman coch (sef maes coch gyda Baner yr Undeb yn y canton) gydag arfbais Bermiwda yn y lled yw **baner Bermuda**. Mae'n anghyffredin ymysg baneri tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig gan ei bod yn lluman coch yn hytrach na lluman glas.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Bermuda
Categori:Bermuda
Bermuda, Baner
Clofan ac allglofan

bawd|Mae C yn glofan i A ac yn allglofan i B
bawd|Mae C yn allglofan i B, ond nid yn glofan i A gan ei fod hefyd yn ffinio â D

Yn naearyddiaeth wleidyddol, tiriogaeth sydd â'i ffiniau daearyddol yn gyfan gwbl o fewn ffiniau tiriogaeth arall yw **clofan**. Ar y llaw arall, **allglofan** yw tiriogaeth sydd yn gyfreithiol gysylltiedig â thiriogaeth arall nad yw'n gyfagos at y diriogaeth honno.

## Clofannau 
### Gwladwriaethau 
* Dinas y Fatican, clofan i'r Eidal
* San Marino, clofan i'r Eidal
* Lesotho, clofan i Dde Affrica

## Allglofannau 
* Talaith Cabinda, allglofan i Angola sy'n ffinio â Gweriniaeth y Congo, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo a Chefnfor yr Iwerydd
* Ceuta a Melilla, allglofannau i Sbaen sy'n ffinio â Moroco a Môr y Canoldir
* Oblast Kaliningrad, allglofan i Ffederasiwn Rwsia sy'n ffinio â Lithwania, Gwlad Pwyl a Môr y Baltig
* Nakhchivan, allglofan i Aserbaijan sy'n ffinio ag Armenia, Iran a Thwrci

## Clofannau ac allglofannau 
* Büsingen am Hochrhein, tref Almaenig a leolir y tu mewn i ganton Schaffhausen, y Swistir
* Campione d'Italia, cymuned Eidalaidd a leolir y tu mewn i ganton Ticino, y Swistir

## Enghreifftiau hanesyddol 
* Dinas Gaerog Kowloon, clofan y tu mewn i Kowloon, Hong Cong
* Gorllewin Berlin, allglofan i Orllewin yr Almaen oedd yn glofan i Ddwyrain yr Almaen
* Llysfaen, hyd 1923 bu'r pentref hwn yn allglofan i Sir Gaernarfon ac yn glofan i Sir Ddinbych yng Nghymru
* Walvis Bay, allglofan i Dde Affrica oedd yn ffinio â Namibia a Chefnfor yr Iwerydd



Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
Cabinda (talaith)

bawd|Map o Angola, gyda Cabinda yng nghornel chwith uwch y map.

Allglofan ffin ddwyreiniol a deheuol o 225&nbsp;km â'r DRC, Mae llain 60&nbsp;km ei lled o diriogaeth y DRC yn gwahanu Cabinda o brif dir Angola.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  In-depth: Cabinda 

Categori:Allglofannau

Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Portiwgal
Categori:Taleithiau Angola
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Categori:Ymwahaniad
Den Den

Tref yn Nhiwnisia yw **Den Den** (Arabeg: الدندان), sy'n un o faesdrefi gorllewin Tiwnis ac yn rhan o *gouvernorat* Manouba. Poblogaeth: 24,732, yn cynnwys tua 10,000 sy'n byw yn Ksar Saïd.

Fe'i henwir ar ôl Sidi Ahmed Den Den, nawddsant y dref, sy'n cael ei anrhydeddu gan orymdaith flynyddol trwy'r dref.

Mae gwasanaeth o'r *metro léger* (rheliffordd ysgafn) yn cysylltu Den Den a chanol dinas Tiwnis.

## Dolen allanol
*   Gwefan swyddogol

Categori:Talaith Manouba
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Categori:Tiwnis
Categori:Tiwnis Fwyaf
Beichiogrwydd

bawd|dde|160px|Dynes feichiog: y 26ain wythnos.
Y cyflwr o gario un neu fwy o epil, a elwir yn ffetws neu'n embryo, o fewn croth benyw yw **beichiogrwydd** (Lladin: *graviditas*). Gall fod sawl beichiogiad mewn un beichiogrwydd, megis mewn achos efeilliaid neu dripledi. Beichiogrwydd dynol yw'r beichiogrwydd ag astudiwyd fwyaf o'r holl feichiogrwydd mamaliaid. Obstetreg yw'r maes llawfeddygol sy'n astudio a gofalu am feichiogrwydd â risg uchel. Bydwreigiaeth yw'r maes di-lawfeddygol sy'n gofalu am feichiogrwydd a merched beichiog.

Mae genedigaeth fel arfer yn digwydd 38 wythnos wedi cenhedliad; h.y., tua 40 wythnos wedi dechrau mislif diwethaf y ddynes. Mae amcangyfrif y dyddiad yn dibynnu ar gylched mislifol safonol o 28 diwrnod.

## Datblygiad

## Gweler hefyd
[bawd|160px|chwith|*[Annwyl Neb*: cyfrol am feichiogrwydd i bobl ifanc (1993).]]

## Dolenni allanol
*Genesis: Yn y Groth - Sioe Sleidiau 
*WHO - Pregnancy, childbirth, postpartum and newborn care Canllaw ar gyfer arferion hanfodol 
* Siart dyddiad dyledus beichiogrwydd 
* Beichiogrwydd yn ôl yr wythnos 

*
Categori:Atgenhedlu
Categori:Obstetreg
Categori:Teulu
Categori:Iechyd y fam a'r plentyn
Danu (duwies Wyddelig)

Ym Mytholeg Wyddelig, mae **Danu** (Hen Wyddeleg, ynganiad: /'dɑnu/ gyda "u" byr; Gwyddeleg Diweddar **Dana** /'dɑnə/) yn fam dduwies y Tuatha Dé Danann (Hen Wyddeleg: "Pobl y dduwies Danu"). Mae hi'n cyfateb i'r dduwies Dôn yng Nghymru. Er y gwelir hi'n bennaf yn ffigwr hynafiadol, mae rhai ffynonellau o'r 19eg ganrif yn ei chysylltu â'r ddaear.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Cysylltiadau rhwng Dôn y Cymry a Dana 

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Wyddelig
Coegylfinir

bawd|* Numenius phaeopus*

Mae'r **Coegylfinir** *Numenius phaeopus*, yn un o'r rhydyddion yn perthyn i deulu'r Scolopacidae. Mae'n un o'r mwyaf cyffredin o deulu'r Gylfinir, yn nythu ar hyd rhannau helaeth o ogledd Gogledd America, Ewrop ac Asia. Yn Ewrop. mae'n nythu cyn belled i'r de a'r Alban.

Fel rheol mae'r Coegylfinir yn aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica, De America,de Asia ac Awstralasia. Mae'n un o'r mwyaf o'r rhydyddion yn Ewrop ac Asia, 37–45&nbsp;cm o hyd, ychydig yn llai na'r Gylfinir. Mae'n bwydo trwy chwilio yn y mwd am anifeiliaid bychain.

Mae pedwar is-rywogaeth:
**Numenius phaeopus phaeopus* - gogledd Ewrop, gogledd-orllewin Asia
**Numenius phaeopus variegatus* - gogledd-ddwyrain Asia
**Numenius phaeopus alboaxillaris* - canolbarth Asia (prin)
**Numenius phaeopus hudsonicus* - gogledd Gogledd America

Yng Nghymru, mae'r Coegylfinir yn weddol gyffredin pan mae'n mudo tua'r gogledd yn Ebrill-Mai ac wrth ddychwelyd tua'r de rhwng Gorffennaf a dechrau Medi. Ceir ychydig o gofnodion o'r rhywogaeth yn aros yma dros y gaeaf, ac o leiaf un cofnod ohoni'n nythu yma.

Categori:Rhydwyr
Terence Rattigan

Dramodydd Seisnig oedd **Syr Terence Mervyn Rattigan** (10 Mehefin 1911 – 30 Tachwedd 1977).

Cafodd ei eni yn Llundain, yn wyr y gwleidydd Syr William Rattigan.

## Dramâu
**First Episode* (1934)
**French Without Tears* (1936)
**Flare Path* (1942)
**Love in Idleness* (1944)
**The Winslow Boy* (1946)
**The Browning Version* (1948)
**Harlequinade* (1948)
**The Deep Blue Sea* (1952)
**Separate Tables* (1954)
**Ross* (1960)
**A Bequest to the Nation* (1970)
**Cause Célèbre* (1977)

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw o ganser yr esgyrn
Danu

Gallai **Danu** gyfeirio at:

*Danu (duwies Hindŵaidd)
*Danu (duwies Wyddelig), sy'n cyfateb i'r dduwies Dôn ym mytholeg Cymru
*Danu (pobl), grŵp ethnig ym Myanmar (Bwrma)
*Danú, grŵp cerddoriaeth gwerin Gwyddelig
Nantgaredig

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Nantgaredig**. Fe'i lleolir ar bwys y ffordd A40, tua 5 milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin. Llifa Afon Tywi heibio i'r de o'r pentref. Y pentrefi agosaf yw Pont-ar-Gothi a Llanfihangel-uwch-Gwili.

Mae'r pentref yn gartref i Glwb Rygbi Nantgaredig.

Ceir Ysgol Gynradd Nantgaredig yn y pentref.

## Enwogion
*Mefin Davies (g. 1972), chwaraewr rygbi

## Dolenni allanol
* Clwb Rygbi Nantgaredig 
* Tudalen Ysgol Gynradd Nantgaredig ar wefan Golwg360.

Categori:Llanegwad
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llanfihangel-uwch-Gwili

250px|bawd|chwith|Eglwys Llanfihangel-uwch-Gwili
Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw **Llanfihangel-uwch-Gwili**. Fe'i tua 5 milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin. Cyfeiria 'Gwili' at Afon Gwili. Y pentref agosaf yw Nantgaredig, ar yr A40 llai na milltir i'r de.

Mae'n un o sawl lle yng Nghymru a enwir ar ôl Sant Mihangel.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Capel Gwyn, Sir Gaerfyrddin

250px|bawd|chwith|Capel Gwyn, Capel Gwyn.
Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Capel Gwyn**. Fe'i lleolir tua 3 milltir a hanner i'r dwyrain o dref Caerfyrddin. Y pentref agosaf yw Felin-wen, hanner milltir i'r de ar yr A40.

Enwir y pentref ar ôl y capel o'r un enw, sef Capel Gwyn.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
The Winslow Boy

Mae ***The Winslow Boy*** yn ddrama o 1946 a ysgrifennwyd gan y dramodydd Seisnig Terence Rattigan. Agorodd y ddrama yn Llundain yn 1946 yn y Theatr Lyric. Cyfarwyddwyd y cynhyrchiad West End gan Glen Byam Shaw a serennodd Emlyn Williams, Mona Washbourne, Angela Baddeley, a Kathleen Harrison.

Categori:Dramâu 1946
Felin-wen

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Felin-wen** (Saesneg: *White Mill*). Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r dwyrain o dref Caerfyrddin ar y ffordd A40. Y pentrefi agosaf yw Capel Gwyn, hanner milltir i'r gogledd, a Nantgaredig, tua 2 filltir i'r dwyrain. Saif ar lan ogleddol Afon Tywi.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ffesant Amherst

Mae'r **Ffesant Amherst** (***Chrysolophus amherstiae ***) yn aelod o deulu'r Phasianidae, y ffesantod, yn urdd y Galliformes. Fe'i ceir yn ardaloedd mynyddig de-orllewin Tsieina a Myanmar, ond mae rhai poblogaethau wedi eu sefydlu eu hunain mewn rhannau eraill o'r byd.

Mae'r Ffesant Amherst yn aderyn gweddol fawr, gyda'r ceiliog yn 100–120&nbsp;cm o hyd, gyda'r gynffon hir yn gyfrifol am 80% o hyn. Gan fod y ceiliog yn aderyn lliwgar iawn, mae'r rhywogaeth yn boblogaidd mewn casgliadau adar. Nid yw'r iar mor lliwgar, ac mae'n weddol debyg i iar Ffesant cyffredin.

Mae'r Ffesant Amherst yn byw mewn coedwigoedd trwchus, ac oherwydd hyn gall fod yn anodd ei weld.Eu prif fwyd yw grawn a phryfed. Gwell ganddynt redeg ar hyd y llawr na hedfan, ond gallant hedfan yn dda ac yn gyflym pan fydd rhaid. Mae'n perthyn yn agos i'r Ffesant euraid.

Hyd yn diweddar, roedd poblogaeth o'r rhywogaeth yma wedi eu sefydlu eu hunain ger Pentre Helygain yn Sir y Fflint, ond credir bod y boblogaeth wedi diflannu bellach.

## Galeri 

Image:Lady Amherst Pheasant RWD3.jpg|Gwryw
Image:Lady Amherst Pheasant SMTC.jpg|Gwryw
Image:Lady Amherst's Pheasant1.jpg|Cefn
Image:Lady Amherst's Pheasant2.jpg|Ochor

Amherst
Categori:Chrysolophus
Cwrt-henri

Pentref bychan yng nghymuned Llanegwad, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Cwrt-henri** (hefyd **Cwrt Henri**; Saesneg: *Court Henry*). Fe'i lleolir ger glan ogleddol Afon Tywi tua 5 milltir i'r gorllewin o Landeilo, tua milltir i'r gogledd o'r A40.

Mae Cwrt-henri yn rhan o blwyf eglwysig Llangathen. Fe'i enwir ar ôl plasdy lleol o'r un enw.

Lleolir Ysgol Gynradd Cwrt-henri yn y pentref.

Categori:Llanegwad
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Dryslwyn

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw'r **Dryslwyn**. Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Tywi tua hanner ffordd rhwng Caerfyrddin i'r gorllewin a Llandeilo i'r dwyrain. Fymryn i'r gogledd ceir pentref Felindre.

Ar graig ger y pentref ceir adfeilion Castell y Dryslwyn, a fu am gyfnod yn safle prif lys tywysogion Deheubarth. Codwyd y castell gwreiddiol gan Rhys Gryg, un o feibion yr Arglwydd Rhys, yn y 1220au.

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Ffion Hâf

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Derwen-fawr

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Derwen-fawr** (Saesneg: *Broad Oak*). Fe'i lleolir ger glan ogleddol Afon Tywi tua 4 milltir i'r gorllewin o Landeilo, fymryn i'r gogledd o'r A40.

Mae Derwen-fawr yn rhan o blwyf eglwysig Llangathen.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Broad Oak

Gallai **Broad Oak** neu **Broadoak** gyfeirio at:

## Cymru
**Broad Oak* (sef Derwen-fawr), Sir Gaerfyrddin 

## Lloegr
* Broadoak, pentref yng Nghernyw
* Broad Oak, pentref yng Nghaint
* Broad Oak, pentrefan yng Cumbria
* Broad Oak, pentref yn ardal Rother, Dwyrain Sussex
* Broad Oak, pentref yn ardal Wealden, Dwyrain Sussex
* Broad Oak, pentref yn Swydd Henffordd

----
Pentrefelin, Sir Gaerfyrddin

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentrefelin (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Llangathen, Sir Gaerfyrddin, yw **Pentrefelin**. Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gorllewin o Landeilo ar ffordd yr A40. Y pentref agosaf yw Cilsan, filltir i'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Llangathen
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pant-gwyn

Pentref bychan yng nghanol Sir Gaerfyrddin yw **Pant-gwyn** (hefyd: **Pantgwyn**). Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r gogledd-orllewin o Landeilo, ar ffordd wledig tua hanner ffordd rhwng Capel Isaac i'r gogledd a Phentrefelin ar yr A40 i'r de.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pen-y-banc

Pentref bychan yng nghanol Sir Gaerfyrddin yw **Pen-y-banc**. Fe'i lleolir tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o Landeilo, ar ffordd wledig sy'n dringo i gyfeiriad Capel Isaac i'r gogledd.

Categori:Llandybïe
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Sam Worthington

Actor o Awstralia yw **Samuel Henry J. "Sam" Worthington** (ganwyd 2 Awst 1976). Mae'n enwocaf am ei rannau fel Jake Sully yn y ffilm *Avatar*, Marcus Wright yn *Terminator Salvation*, a Perseus yn *Clash of the Titans* (2010).

Categori:Actorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pobl o Perth, Gorllewin Awstralia
Rhos-maen

Pentref bychan yng nghanol Sir Gaerfyrddin yw **Rhos-maen** (hefyd: **Rhosmaen**). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Landeilo, ar ffordd yr A40 i gyfeiriad Llanymddyfri.

Llifa Afon Tywi heibio i'r de o'r pentref. Mae'n rhan o blwyf Llandeilo Fawr.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Roger Waters

Cerddor roc o Loegr yw **George Roger Waters** (ganwyd 6 Medi 1943) sy'n enwocaf fel gitarydd bas, cyd-brif leisydd, prif awdur geiriau, cyd-sefydlwr, ac un o brif gyfansoddwyr y band roc Pink Floyd o 1965 i 1985. Ers hynny mae Waters wedi parháu gyda gyrfa unigol gan ryddhau'r albymau *The Pros and Cons of Hitchhiking* (1984), *Radio K.A.O.S.* (1987), *Amused to Death* (1992) ac *Is This the Life We Really Want?* (2017). Ym 1990 llwyfannodd *The Wall – Live in Berlin*, un o'r cyngherddau roc mwyaf erioed, i ddathlu cwymp Mur Berlin. Yn 2005 ryddhaod yr opera *Ça Ira*.

## Disgyddiaeth 
### Albymau Solo 
* *The Pros and Cons of Hitch Hiking* (1984)
* *Radio K.A.O.S.* (1987)
* *Amused to Death* (1992)
* *Ça Ira* (2005)
**Is This the Life We Really Want?* (2017)

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion roc o Loegr
Categori:Cantorion Saesneg o Loegr
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gitaryddion bas o Loegr
Categori:Gitaryddion roc o Loegr
Categori:Pink Floyd
Cambig

bawd|* Recurvirostra avosetta*

Rhydydd sy'n aelod o deulu'r Recurvirostridae yw'r **Cambig** (*Recurvirostra avosetta*). Mae'n nythu yn Ewrop a gorllewin a chanolbarth Asia, a'r rhan fwyaf ohonynt yn gaeafu yn Affrica a de Asia, er bod rhai yng ngorllewin Ewrop yn aros yn eu hunfan trwy'r flwyddyn.

Mae'n aderyn du a gwyn, 42 – 45&nbsp;cm o hyd, a thro ar i fyny yn y pig, sy'n ei wneud yn aderyn hawdd ei adnabod. Yr aderyn yma sy'n ymddangos ar logo yr RSPB.

Yng Nghymru mae nifer cymharol fychan wedi dechrau nythu ar warchodfa Gwlyptiroedd Casnewydd yn ddiweddar, ond mae dal yn aderyn prin yng ngweddill Cymru.

Categori:Rhydwyr
Llwyn-y-brain, Llanymddyfri

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Llwyn-y-brain** (hefyd: *Llwynybrain*). Fe'i lleolir ger y ffordd A40 tua 3 milltir i'r de-orllewin o Lanymddyfri.

Llifa Afon Tywi heibio i'r de o'r pentref.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Baner São Tomé a Príncipe

[bawd|250px|Baner São Tomé a Príncipe [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]

Baner drilliw lorweddol, gyda stribedi uwch ac is gwyrdd a stribed canol melyn â dwy seren ddu arno, gyda thriongl coch yn y *hoist* yw **baner São Tomé a Príncipe**. Mae coch, melyn, du, a gwyrdd yn lliwiau pan-Affricanaidd; mae coch hefyd yn cynrychioli'r frwydr am annibyniaeth, yn debyg i faneri Ghana a Togo sydd eu hunain wedi ei seilio ac ysbrydoli gan faner Ethiopia.

Mae'r ddwy seren yn symboleiddio'r ddwy ynys, São Tomé a Príncipe. Fe'i hysbrydolwyd gan faner Ghana, ac mae'n seiliedig ar faner y Mudiad dros Ryddhad São Tomé a Príncipe (MLSTP). Mabwysiadwyd ar 5 Tachwedd 1975 yn sgil annibyniaeth ar Bortiwgal, ac fe'i chedwir fel y faner genedlaethol hyd yn oed ar ôl i'r MLSTP golli ei fonopoli ar rym ym 1990.

Mae'r faner yn debyg i faner dau gyn-drefedigaeth Portiwgaleg arall, baner Gini Bisaw ac, am ychydig hen faner Cabo Verde.

## Gweler Hefyd
Gweler hefyd Baner Cymuned Gwledydd yr Iaith Portiwgaleg y mae São Tomé a Príncipe yn aelod ohoni.

## ffynonellau 
* *Complete Flags of the World* (Llundain: Dorling Kindersley, 2002)

São Tomé a Príncipe
Categori:São Tomé a Príncipe
Dinah Washington

Cantores o'r Unol Daleithiau oedd **Dinah Washington** (ganwyd **Ruth Lee Jones**; 29 Awst 1924 – 14 Rhagfyr 1963).

Ganwyd yn Tuscaloosa, Alabama, UDA.

Priododd y chwaraewr pêl-droed Dick Lane yn Gorffennaf 1963; ond bu farw chwe mis wedi hyn.

### Albymau
* 1950: *Dinah Washington Songs*
* 1952: *Blazing Ballads*
* 1952: *Dynamic Dinah*
* 1953: *After Hours with Miss "D"*
* 1954: *Jazz Sides*
* 1954: *Dinah Jams*
* 1956: *In the Land of Hi-Fi*
* 1956: *Dinah!*
* 1956: ''The Swingin' Miss "D"*
* 1957: *Dinah Washington Sings Bessie Smith*
* 1957: *Dinah Washington Sings Fats Waller*
* 1957: *Music for a First Love*
* 1957: *Music for Late Hours*
* 1958: *Newport*
* 1959: *The Queen*
* 1959: *What a Diff'rence a Day Makes!*
* 1960: *Two of Us*
* 1962: *In Love*
* 1962: *Dinah '62*
* 1963: *Back to the Blues*
* 1963: *Dinah '63''

Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1963
Pibydd Coeswyrdd

Mae'r **Pibydd Coeswyrdd** (***Tringa totanus***) yn un o aelodau mwyaf cyffredin teulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd Coeswyrdd yn nythu ar draws Ewrop a gogledd Asia, yn cynnwys gogledd yr Alban. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu o gwmpas Affrica, de Asia ac Awstralasia, er bod nifer llai yn gaeafu ymhellach i'r gogledd.

Gellir adnabod y Pibydd Coeswyrdd oddi wrth y coesau gwyrddlwyd a'r pig hir, llwyd. Mae'n nythu ar lawr, ac yn tua phedwar wy.

Yng Nghymru, ceir niferoedd sylweddol pan maent yn mudo tua'r gogledd yn y gwanwyn a thua'r de yn yr hydref, ac mae niferoedd llai yn treulio'r gaeaf yma. Fe'i ceir o gwmpas aberoedd yn bennaf.

Categori:Rhydwyr
Dave Morgan (codwr pwysau)

Codwr pwysau o Gymru yw **Dave Morgan** (ganwyd 1964).

Enillodd bencampwriaeth o dan-16 Prydain ym 1979. Yn 17 oed, daeth yn bencampwr codi pwysau ieuengaf erioed Gemau'r Gymanwlad ym 1982 yn Brisbane. Cododd 132.5&nbsp;kg yn y cipiad a 162.5&nbsp;kg yn y glanhau a plycio yn y dosbarth pwysau ysgafn (67.5&nbsp;kg), gan orchfygu'r cyn-bencampwr Basil (Bill) Stellios o Awstralia. Morgan yw'r unig gystadlydd sydd wedi ennill medalau mewn chwe Gemau'r Gymanwlad, gyda buddugoliaethau ym 1982, 1986, 1990, 1994, 1998, a 2002. Enillodd ddau fedal aur ac un arian yn 2002 ym Manceinion (gyda 145&nbsp;kg yn y cipiad a 160&nbsp;kg yn y glanhau a plycio), tri medal arian oedd ganddo i gychwyn ond dyrchafwyd dau o'r rhain i aur wedi i Satheesha Rai gael ei anghymwyso am roi prawf cyffuriau positif. Daeth hyn a chyfanswm medalau Gemau'r Gymanwlad ei yrfa i ddeuddeg (naw aur a thri arian).

Cwblhaodd Morgan ei gipiad gorau ym Mhencampwriaethau Iau y Byd 1984, gan godi 150&nbsp;kg a enillodd y fedal aur yn y dosbarth 75&nbsp;kg. Aeth ymlaen i orffen yn ail gyda chodiad o 180&nbsp;kg yn y glanhau a phlycio. Dyma oedd y tro cyntaf mewn 27 mlynedd i godwr pwysau Prydeinig ennill medal aur mewn pencampwriaeth y byd.

Gorffennodd Morgan yn bedwerydd yng Ngemau Olympaidd 1984. Yng Ngemau Olympaidd 1988 yn Seoul, cystadlodd Morgan yn y dosbarth 82.5&nbsp;kg gan orffen yn bedwerydd unwaith eto gan godi 365&nbsp;kg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffilau chwaraewyr Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad 
*Commonwealth Games 2002:  Weightlifting:  Morgan has no plans to carry on
*Commonwealth Games 2002: Weightlifting: MORGAN RECORD SIX HAUL.(Sport) 

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Codwyr pwysau o Gymru
Butch Cassidy

Herwr a lleidr Americanaidd ac arweinydd y gang "Hole in the Wall" oedd **Butch Cassidy** (13 Ebrill 1866 – tua 7 Tachwedd 1908), ei enw genedigol oedd **Robert LeRoy Parker**.

Ganwyd Parker yn Beaver, Utah yn fab i Maximillian Parker ac Ann Campbell Gillies, y tad yn Sais a'r fam o'r Alban. Parker oedd y cyntaf o 13 o blant, magwyd ar ransh ei rieni yn Circleville, Utah, 215 milltir (346&nbsp;km) i'r de o Salt Lake City.

Yn 1896 daeth yn ffrindiau gyda dyn o Bennsylvania, Harry Longabaugh (neu'r Sundance Kid), a ymunodd â gang "Hole in the Wall".

## Saethu Llwyd ap Iwan
Ar 29 Rhagfyr 1909 saethwyd Llwyd ap Iwan (sef mab Michael D. Jones) yn farw gan ddau fandit Americanaidd o'r enw Wilson ac Evans wrth iddynt geisio dwyn arian oddi yno. Cred rhai mai Butch Cassidy a'r Sundance Kid oedd y ddau yma, ond ymddengys, bellach, eu bont eisoes wedi eu lladd ym Molifia cyn dyddiad y llofruddiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Herwyr
Categori:Lladron
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Mormoniaid
Categori:Pobl o Utah
Sundance Kid

Herwr a lleidr Americanaidd, ac aelod o gang "The Wild Bunch" Butch Cassidy, oedd **Harry Alonzo Longabaugh** (1867 – 6 Tachwedd 1908), (sillafir weithiau fel *Longbaugh*) a gaiff ei adnabod wrth y llysenw y **Sundance Kid**. Ganwyd yn Mont Clare, Pennsylvania, Unol Daleithiau America

## Dolennau allanol
*  Was Henry Long Harry Longabaugh? 
*  ButchandSundance.com 

Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Herwyr
Categori:Lladron banciau o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Pennsylvania
Categori:Pobl fu farw ym Molifia
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o ladrad
Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i'r Ariannin
Opera roc

Gwaith cerddorol ydy **opera roc**, fel arfer yn genre roc, sy'n cyflwyno stori wedi ei adrodd mewn sawl rhan, cân neu adran. Mae opera roc yn wahanol i albwm roc confensiynol, sydd fel arfer yn gasgliad o ganeuon nad yw'n seiliedig ar un thema neu stori. Mae datblygiadau diweddar yn cynnwys **opera metel** ac opera rap (neu hip-hopera). Mae opera roc yn adrodd stori cylynol, er gall y manylion fod yn amhendant. Mae'n fath o albwm cysyniadol, ond gall albymau cysyniadol ddadansoddi awyrgylch neu thema yn unig yn hytrach na stori.

## Operâu roc
**Tommy* (1969)
**Jesus Christ Superstar* (1970)
**The Rocky Horror Show* (1973)
**Chess* (1984)

## Cyfeiriadau
Categori:Theatr gerdd
Pantycelyn

Gallai **Pantycelyn** gyfeirio at:

* William Williams (Pantycelyn) (1717-1791), emynydd a llenor
**Pantycelyn, y ffermdy ger Pentre Tŷ-gwyn ym mhlwyf Llanfair-ar-y-bryn a fu'n gartref i'r emynydd
*Neuadd Pantycelyn, neuadd Gymraeg Prifysgol Aberystwyth, a enwir ar ôl yr emynydd
*Ysgol Gyfun Pantycelyn, Sir Gaefyrddin, a enwir ar ôl yr emynydd
*Capel Coffa William Williams Pantycelyn, Llanymddyfri
*Gwasg Pantycelyn, cyhoeddwyr Cymreig
Pentre Tŷ-gwyn

Pentref bychan yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin yw **Pentre Tŷ-gwyn** (ceir sawl ffurf arall ar yr enw, yn cynnwys ***Pentre-tŷ-gwyn***). Fe'i lleolir yng nghymuned Llanfair-ar-y-bryn tua 4 milltir i'r dwyrain o dref Llanymddyfri ar lôn fynydd sy'n dringo o'r A40 i gyfeiriad Babel.

Mae'r pentref yn adnabyddus yn bennaf fel lleoliad ffermdy Pantycelyn, cartref yr emynydd William Williams (Pantycelyn) (1717-1791). Mae'r ffermdy i'w cael yn y bryniau ger y pentref.

Ceir capel yr Annibynwyr yn y pentref ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair-ar-y-bryn
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Babel, Sir Gaerfyrddin

Pentref bychan yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin yw **Babel**. Fe'i lleolir yng nghymuned Llanfair-ar-y-bryn tua 6 milltir i'r dwyrain o dref Llanymddyfri ar lôn fynydd sy'n dringo o'r A40 trwy Bentre Tŷ-gwyn.

Ger y ffordd o Bentre Tŷ-gwyn i Fabel ceir ffermdy Pantycelyn, cartref yr emynydd William Williams (Pantycelyn) (1717-1791). I'r gogledd ceir Mynydd Epynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair-ar-y-bryn 
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Blaenos

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Blaenos**. Fe'i lleolir ger y ffordd A40 tua milltir i'r gorllewin o Lanymddyfri.

Llifa Afon Tywi heibio i'r de o'r pentref.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Halfway

Gallai **Halfway** gyfeirio at un o sawl beth:

## Lleoedd
;Cymru
*Halfway, Sir Gaerfyrddin
*Halfway, Powys/Sir Gaerfyrddin

;Lloegr
*Halfway, Berkshire
*Halfway, De Swydd Efrog
*Halfway, Gorllewin Swydd Efrog
Felindre, Sir Gaerfyrddin

Ceir sawl pentref o'r enw **Felindre** yn Sir Gaerfyrddin:

### Sir Gaerfyrddin
* Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangadog
* Felindre, pentref yng nghymuned Llangathen
* Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangyndeyrn
* Felindre, pentrefan yng nghymuned Llansadwrn
* Dre-fach Felindre, pentrefan yng nghymuned Llangeler
----
Ystrad Ffin

Pentref bychan yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw **Ystrad Ffin** (hefyd **Ystradffin**). Fe'i lleolir tua 10 milltir i'r gogledd o dref Llanymddyfri ar ffordd fynydd sy'n arwain o Randir-mwyn i gyfeiriad Llyn Brianne ym mryniau Elenydd.

## Hanes a thraddodiadau
Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanfair-ar-y-bryn. Yn y cyffiniau ceir Ogof Twm Siôn Cati neu 'Stafell Twm' yn lleol. Ceir hen rigwm am gampau honedig Twm yn yr ardal:

:Mae llefen mawr a gweiddi
:Yn Ystrad Ffin eleni,
:A'r cerrig nadd yn toddi'n blwm
:Gan ofon Twm Siôn Cati.

Cysylltir yr ardal a hanes cynnar Methodistiaeth hefyd. Roedd Daniel Rowland yn arfer pregethu yno o bryd i'w gilydd. Yma y ceir Capel Ystrad Ffin. Cyplysir y ddau ym marwnad Daniel Rowland gan Williams Pantycelyn:

:Daeth y sŵn dros fryniau Dewi
:Megis fflam yn llosgi llin,
:Nes dadseinio Creigiau Tywi,
:A hen gapel Ystrad Ffin.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Rhandir-mwyn

:*Am y nofel gan Marion Eames, gweler Y Rhandir Mwyn.*

Pentref bychan yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw **Rhandir-mwyn** (hefyd: **Rhandirmwyn** ac weithiau **Rhandir Mwyn**). Fe'i lleolir yng nghymuned Llanfair-ar-y-bryn tua 6 milltir i'r gogledd o dref Llanymddyfri ar lôn fynydd sy'n dringo o Lanymddyfri i gyfeiriad Ystrad Ffin a Llyn Brianne.

Cyfeiria'r gair "mwyn" yn yr enw at y gweithfeydd mwyn a fu yn yr ardal ar un adeg. Ymsefydlodd nifer o estronion yno i weithio yn y mwyngloddfeydd yn y 19g, nifer ohonyny yn Gernywiaid, ond cawsant i gyd eu cymathu i'r gymdeithas leol a dod yn siaradwyr Cymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Abercrychan

Pentref bychan yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin yw **Abercrychan**. Fe'i lleolir ar y ffordd A483 tua 4 milltir i'r gogledd o dref Llanymddyfri.

Enwir y pentref ar ôl Afon Crychan, ffrwd fechan sy'n llifo i mewn i Afon Brân, un o ledneintiau Afon Tywi, ger y pentref. Ceir Coedwig Crychan ar y llethrau i'r dwyrain o Abercrychan.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pen-y-bont

Gallai **Pen-y-bont** neu **Penybont** gyfeirio at:

## Ceredigion
*Penybont, Ceredigion, pentrefan ger Dôl-y-bont

## Pen-y-bont ar Ogwr
*Pen-y-bont ar Ogwr, tref fawr yn ne Cymru (Saesneg: *Bridgend*)
**Pen-y-bont ar Ogwr, bwrdeistref sirol sy'n cynnwys y dref
**gweler hefyd Pen-y-bont ar Ogwr (gwahaniaethu)

## Powys
*Pen-y-bont, pentref a chymuned i'r gogledd-ddwyrain o Landrindod
*Pen-y-bont-fawr, pentref a chymuned i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng

## Sir Gaerfyrddin
*Pen-y-bont, pentref tua 10 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Caerfyrddin
*Pen-y-bont, pentref tua 3 milltir i'r gogledd o dref Llanymddyfri

----
Éric Rohmer

Cyfarwyddwr ffilm o Ffrainc oedd **Éric Rohmer** (ganwyd **Maurice Henri Joseph Schérer**; 4 Ebrill 1920 – 11 Ionawr 2010).

Cafodd ei eni yn Tulle, Corrèze, Ffrainc.

## Ffilmiau 
* ''Journal d'un scélérat* (1949)
* *Présentation ou Charlotte et son steak* (1951)
* *Les Petites Filles modèles* (1952)
* *La Sonate à Kreutzer* (1956)
* *Le Signe du Lion* (1959)
* *La Boulangère de Monceau* (1962)
* *La Carrière de Suzanne* (1963)
* *Une étudiante d'aujourd'hui* (1966)
* *La Collectionneuse* (1967)
* *Fermière à Montfaucon* (1967)
* *Louis Lumière / conversation avec Langlois et Renoir* (1968)
* *Ma nuit chez Maud* (1969)
* *Victor Hugo architecte* (1969)
* *Le Genou de Claire* (1970)
* *L'Amour l'après-midi* (1972)
* *L'enfance d'une ville* (1975)
* *La Marquise d'O...* (1976)
* *Perceval le Gallois* (1978)
* *La Femme de l'aviateur* (1981)
* *Le Beau Mariage* (1982)
* *Pauline à la plage* (1983)
* *Les Nuits de la pleine lune* (1984)
* *Le Rayon vert* (1986)
* *Quatre aventures de Reinette et Mirabelle* (1987)
* *L'Ami de mon amie* (1987)
* *Conte de printemps* (1990)
* *Conte d'hiver* (1992)
* *L'Arbre, le Maire et la Médiathèque* (1993)
* *Les Rendez-vous de Paris* (1995)
* *Conte d'été* (1996)
* *Des goûts et des couleurs* (1996)
* *Heurts divers* (1997)
* *Conte d'automne* (1998)
* *L'Anglaise et le Duc* (2001)
* *Triple Agent* (2004)
* *Le Canapé rouge* (2004)
* *Les Amours d'Astrée et de Céladon'' (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Corrèze
Pen-y-bont, ger Llanymddyfri

:''Am leoedd eraill o'r enw "Penybont" neu "Pen-y-bont", gweler Pen-y-bont (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Pen-y-bont**. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y sir tua 3 milltir i'r gogledd o dref Llanymddyfri, ger y ffordd A483. Llifa afon Brân, un o ledneintiau Afon Tywi heibio i'r pentref: cyfeiria'r enw at bont dros yr afon honno. Y pentref agosaf yw Abercrychan.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Granma

Gallai **Granma** gyfeirio at un o sawl peth:

*Granma (talaith), talaith yn Cuba
**Granma*, llong hwylio a fu â rhan yn Chwyldro Cuba
**Granma*, papur a enwir ar ôl y llong honno
Pont Hafod

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Pont Hafod** (Saesneg: *Hafod Bridge*). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua 6 milltir i'r dwyrain o dref Llanymddyfri ar y ffordd A482.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Aberbowlan

Pentref bychan yng nghymuned Cynwyl Gaeo, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Aberbowlan**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua 8 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanymddyfri ar ffordd sy'n cysylltu Pont Hafod ar yr A482 a Chaio.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynwyl Gaeo
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Hanes y Bedyddwyr

Llyfr hanes yn y Gymraeg gan Joshua Thomas yw ***Hanes y Bedyddwyr***, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1786. Ceir hanes yr eglwys yng Nghymru o oes y Rhufeiniaid, cymodi ag Eglwys Rufain yn 690 a dod dan ddylanwad Caergaint o 1115 ymlaen. Wedyn mae hanes datblygu y gwahanol sectau hyd at ffurfio Coleg Caerfyrddin (1706), Presbyteriaid a Coleg Y Fenni (1754) ar gyfer yr Annibynwyr. Roedd y Bedyddwyr yn mynd at Athrofa Bryste o 1720 ymlaen.

Drwy Thomas yr ydym yn dod i nabod am Syr Thomas Middleton Y Waun yn ariannu argraffiad Cymraeg o'r Beibl a'r bendith arno a'i 'eppil' (sic) gan Stephen Hughes am ei gymwynas at y Cymry.

Adargraffwyd rhannau o'r llyfr yn 1907 yn y gyfrol *Gwaith Joshua Thomas* (Gwasg Ab Owen, Llanuwchllyn, *Cyfres y Fil*). Dim ond braslun o hanes a'r rhannau am ei ganrif ei hun sydd yn y fersiwn hon, am ei fod yn dyst i'r cyfnod - hyd at 1777 o leiaf.

## Llyfryddiaeth
* *Gwaith Joshua Thomas* (1907). Gwasg Ab Owen, Llanuwchllyn (*Cyfres y Fil*).

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Llyfrau 1786
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Llandre

Gallai **Llandre** gyfeirio at un o sawl lle yng Nghymru:

* Llandre (Llanfihangel Genau'r Glyn), Ceredigion
* Llandre, Sir Gaerfyrddin
**Llandre, ger Caio
**Llandre, ger Hendy-gwyn ar Daf
Llandre, ger Caio

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Llandre**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua hanner ffordd rhwng Llanymddyfri i'r de a Llanbedr Pont Steffan i'r gogledd ar ffordd wledig ger Pumsaint a Chaio.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llandre, ger Hendy-gwyn ar Daf

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Llandre**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y sir tua 5 milltir i'r gogledd o'r Hendy-gwyn ar Daf yn agos i'r ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Garthynty

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Garthynty**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir ar ffordd wledig tua 5 milltir i'r dwyrain o Ffarmers yn nroedfryniau Elenydd.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ffaldybrenin

Pentref bychan yn Sir Gaerfyrddin yw **Ffaldybrenin** (hefyd: **Ffald-y-brenin**). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir ar ffordd wledig tua 2 milltir i'r gorllewin o Ffarmers, a thua 5 milltir i'r de-ddwyrain o dref Llanbedr Pont Steffan.

Codwyd capel Ffald-y-brenin yn 1833, capel sydd â'i le yn hanes Methodistiaeth Sir Gâr.

Treuliodd y golygydd James Rhys Jones (1813-1889), a adnabyddir yn well fel 'Kilsby Jones' neu 'Kilsby', gyfnod fel ysgolfeistr yn Ffald-y-brenin.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Mumford & Sons

Band roc gwerin o Lundain ydy **Mumford & Sons**. Aelodau'r band yw Marcus Mumford (llais, gîtar, drymiau), Winston Marshall (llais, banjo, dobro), Ben Lovett (llais, allweddellau, organ), Ted Dwane (llais, bas dwbl). Ffurfiodd y band yn hwyr yn 2007, gan godi o sîn gwerin Llundain ynghyd â cherddorion eraill megis Laura Marling, Johnny Flynn, Jay Jay Pistolet a Noah and the Whale. Mae'r band wedi cefnogi Laura Marling mewn cyngherddau'n aml. Mynychodd Mumford a Lovett Ysgol Coleg y Brenin, Wimbledon ynghyd â chwaraewr gîtar fâs Noah and the Whale, Matt Owens, tra mynychodd Marshall Ysgol Sant Paul gyda Charlie Fink, prif lais Noah and the Whale.

Ym mis Chwefror 2008, cwblhaodd y band daith o'r Deyrnas Unedig gyda Alessi's Ark, Sons of Noel and Adrian, Peggy Sue, Pete Roe, The Cutaway a mwy. Cawsont eu henwebu ar restr hir Sound of 2009 y BBC.

Maent wedi bod yn teithio gyda The Maccabees yn ddiweddar.

Yn fuan wedi arwyddo cytundeb gyda Island Records, rhyddhawyd eu halbwm cyntaf ar 5 Hydref 2009 gyda "Little Lion Man" yn brif sengl. Dyma oedd record yr wythnos Dave Berry o Xfm ac ar BBC Radio 1 "Little Lion Man" oedd "Reaction Record" Zane Lowe ar 27 Gorffennaf 2009, cyn ei enwi'n "Hottest Record in the World" y noson canlynol. Mewn cyfweliad ar y sioe, cadarhaodd Marcus mai enw'r albwm fyddai *Sigh No More*, gan gymryd yr enw o drac ar yr albwm. Mae DJ Radio 1 Greg James yn gefnogwr brwd o'r band, ac mae wedi enwi "Little Lion Man" a "Winter Winds" yn record yr wythnos.

Enillodd Mumford & Sons wobr y Band Gorau yn 3ydd Gwobrau Fideo Cerddoriaeth Blynyddol BalconyTV yn Nulyn ar 3 Gorffennaf 2009.

## Disgograffi
### Albymau
### Senglau
### EPs
* *Mumford & Sons* (2008)
* *Love Your Ground* (2008)
* *The Cave* (2009)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* Safle MySpace Mumford & Sons
* New EP and UK Tour 2009  Folk Radio UK
* Mumford & Sons, *NME*
* 
* 
* Mumford & Sons performance on BalconyTV 
* UK and Ireland Spring 2010 Tour Folk Radio UK

Categori:Bandiau Seisnig
Categori:Sefydliadau 2007
Gïach Cyffredin

bawd|*Gallinago gallinago*

Aelod o deulu'r Scolopacidae (rhydyddion) yw'r **Gïach Cyffredin** neu **Gïach Gyffredin** (***Gallinago gallinago***).

Mae'r Gïach Cyffredin yn aderyn cyffredin ar draws Ewrop, Asia a gogledd Affrica. Dosbarthwyd Gïach Wilson (*G. delicata*) o Ogledd America a Gïach De America (*G. paraguaiae*) fel is-rywogaethau o'r aderyn hwn yn y gorffennol. Mae'r aderyn yn 23 – 28&nbsp;cm o hyd, gyda phig hir.

Yng Nghymru, ceir niferoedd sylweddol yn gaeafu, ond mae'r nifer sy'n nythu yma wedi  lleihau yn y blynyddoedd diwethaf, yn rhannol oherwydd sychu gwlyptiroedd.

Categori:Rhydwyr
Alfred Lewis Jones

Perchennog a gwneuthurwr llongau Cymreig o Sir Gaerfyrddin oedd **Syr Alfred Lewis Jones** (1845 – 13 Rhagfyr 1909).

## Bywgraffiad
Yn ddeuddeg oed cafodd Jones brentisiaeth yng ngwmni'r African Steamship Company yn Lerpwl a bu ar sawl mordaith i arfordir gorllewin Affrica.  Erbyn iddo gyrraedd ei ben-blwydd yn 26 oed, roedd yn reolwr y busnes. Benthycodd ddigon o arian i brynnu dau neu dri cwch hwylio bychan, a dechrau cwmni ei hun. Llwyddodd y fenter a datblygodd ei stoc o longau ond sylweddolodd yn fuan wedyn nad oedd dyfodol i longau hwylio a gwerthodd y cyfan i Messrs. Elder, Dempster & Co..

Tua'r adeg yma, ym 1891, cynigiodd prynwyr ei gwmni swydd y rheolwr iddo, a derbyniodd ar yr amod eu bont yn gwerthu nifer o gyfranddaliadau yn y cwmni iddo. Drwy hyn, dechreuodd y broses o brynu llawer iawn o gyfranddaliadau yng Nghwmni Messrs. Elder, Dempster & Co.. Dechreuodd ymwneud â gweinyddiaeth Gorllewin Affrica a Lloegr Imperialaidd a buddsoddodd mewn nifer o gwmnïau eraill a oedd yn sefydlu busnesau yno.

Yn y 1900au prynodd Navigation Collieries Ltd er mwyn cynhyrchu tanwydd ar gyfer ei longau a phrynodd dau lofa ym Maesteg i'r un perwyl. Dechreuodd agor lonydd cyfathrebu gydag ynysoedd y India'r Gorllewin a datblygodd masnach ffrwythau a thwristiaeth Jamaica ac Ynysodd y Caneri.

Ariannodd Liverpool School of Tropical Medicine a bu'n gadeirydd "the Bank of British West Africa".

Bu farw ar 13 Rhagfyr 1909, yn ddibriod gan adael llawer o'i arian i elusennau ac achosion da.

## Dolenni allanol
* Gwefan Prifysgol Lerpwl 
* Gwefan gyfredol y Liverpool School of Tropical Medicine

Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Joshua Thomas

Gweinidog o Gymru efo'r Bedyddwyr oedd **Joshua Thomas** (22 Chwefror 1719 – 25 Awst 1797). Ei brif enwocrwydd yw fel awdur y llyfr *Hanes y Bedyddwyr* (1786), sef hanes cynnar y Bedyddwyr yng Nghymru. Ganwyd Joshua Thomas yng Nghaio; bu farw yn Llanllieni yn Lloegr.

## Bywgraffiad
Roedd yn dyst i ddatbygiad crefydd yng Nghymru y cyfnod ac yn weithgar iawn yn y mudiad i ddosbarthu'r Beibl Cymraeg.

Roedd yn fab i Forgan Thomas o'r Tŷ Hen, Caio. Priododd yn Ionawr 1746 ac ymsefydlodd yn Y Gelli lle roedd yn bregethwr. Wedyn aeth ymlaen i ofalu am Fedyddwyr Llanllieni ac oddi yno y daeth yr arian i brynu 120 o feiblau cymraeg i ddosbarthu yn y tai cwrdd - rhodd gan Mrs Marlow, aelod o'i gapel.

Roedd yn cydoesi gyda Griffith Jones, Llanddowror, a Daniel Rowland ac yn dyst i ddechreuad y Diwygiad Methodistaidd. Ysgrifennodd am hanes ei enwad yn y Saesneg ac yn y Gymraeg.

Ceir ailargraffiad o ran o'i waith ym 1907 dan y teitl *Gwaith Joshua Thomas* (1907) gan Wasg Ab Owen, Llanuwchllyn. Dim ond sgwennu am ei ganrif ei hun a wnaeth yn y fersiwn hon, am ei fod yn dyst i'r cyfnod - hyd at 1777 o leiaf.  Drwy Thomas  y down i glywed i Syr Thomas Middleton, Y Waun ariannu argraffiad Cymraeg o'r Beibl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1719
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1797
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Masnachfraint

Yr ymarfer o roi **masnachfraint** yw masnachfreinio, sef rhoi'r hawl i eraill defnyddio model busnes rhywun arall. Mae'r masnachfreiniwr yn rhoi'r hawl i weithredwr annibynnol ddosbarthu eu cynnyrch, technegau, nodau-masnach, mewn cyfnewid am ganran o'r gwerthiant misol gros, a breindal. Mae'n gyffrein i hysbysebu, hyfforddi, a gwasanaethau cefnogol eraill gael eu cyflenwi. Mae cytundebau'n gallu parhau rhwng 5 a 30 mlynedd, a bydd canlyniadau difrifol am dorri dorri cytundeb mewn rhanfwyaf o achosion.

Categori:Adwerthu, cyfanwerthu, a dosbarthu
Cyfranddaliad

Uned o gyfrif ar gyfer sawl offeryn ariannol mewn marchnad ariannol ydy **cyfranddaliad**, gan gynnwys stoc, buddsoddiadau mewn partneriaethau cyfyngedig, ac mewn Ymddiriedolaeth buddsoddiad eiddo diriaethol (Saesneg: *Real estate investment trust* neu *REIT*).

Categori:Arianneg
Trefnwr angladdau

bawd|Ffenestr siop trefnwr angladdau yn Ffrainc

Rhywun proffesiynol sy'n ymwneud â'r busnes o ddefodau angladd yw **trefnwr angladdau**. Gall eu swyddi gynnwys pêr-eneinio a chladdu neu amlosgi'r marw, yn ogystal â chynllunio a threfnu seremoni'r angladd ei hun. Weithiau bydd gofyn iddynt wisgo'r meirw mewn dillad arbennig, eu gosod mewn arch, ac os bydd yr arch ar agor, rhoi math o golur ar y rhannau hynny o'r corff fydd i'w gweld yn ystod y seremoni.

Categori:Angladdau
Categori:Galwedigaethau
Maenordeilo (pentref)

Pentref bychan yng nghymuned Maenordeilo a Salem, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Maenordeilo** (Seisnigiad: *Manordeilo*). Fe'i lleolir ar y ffordd A40 tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Landeilo i gyfeiriad Llanymddyfri.

Enwir y pentref ar ôl cwmwd Maenor Deilo. Hwn oedd safle prif ganolfan y cwmwd yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r pentref yn rhan o gymuned Maenordeilo a Salem ac mae'n gorwedd ym mhlwyf eglwysig Llandeilo Fawr. Llifa Afon Tywi heibio i'r de o'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Maenordeilo a Salem
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Model busnes

Disgrifia **model busnes** fframwaith rhesymu ynglŷn â sut mae sefydliad yn creu, dosbarthu a chrisialu gwerth - economaidd, cymdeithasol, neu fathau eraill o werth. Defnyddir y term model busnes felly ar gyfer ystod eang o ddisgrifiadau ffurfiol ac anffurfiol i gynrychioli agweddau craidd busnes, gan gynnwys pwrpas, cynigion, strategaethau, seilwaith, adeiladwaith sefydliadol, arferion masnachu, a phrosesau a pholisïau gweithredu.

## Cyfeiriadau
Categori:Busnes
Categori:Rheolaeth
Miep Gies

Iseldirwraig a ffrind Anne Frank oedd **Miep Gies** (ganwyd **Hermine Santrouschitz**; 15 Chwefror 1909 – 11 Ionawr 2010). Cuddiodd Gies Frank a'i theulu rhag y Natsïaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Darganfuwyd a gofalodd am dyddiadur Anne Frank ar ôl i'r teulu gael eu harestio.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Miep Gies - Yad Vashem - official website 

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Dyngarwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Catholigion o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Joe McElderry

Canwr a model Seisnig yw 
**Joseph "Joe" McElderry** (ganwyd 16 Mehefin 1991) Enillodd y chweched gyfres o'r sioe ITV, *The X Factor* yn 2009. Cyrhaeddodd ei sengl gyntaf, *"The Climb"*, rif un yn siartiau'r DU ac yn siartiau Iwerddon.

## Bywyd cynnar a phersonol 
Ganwyd yn South Shields, Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, unig blentyn i Jim McElderry ac Eileen Joyce yw McElderry. Gwahanodd y pâr pan oedd McElderry yn blentyn. Magwyd McElderry mewn fflat bach ar Tyneside Chwaraeodd 'Danny Zuko' yn *Grease* yn Harton Technology College.

Yng Ngorffennaf 2010, dywedodd McElderry ei fod yn hoyw, a diolchodd i'w deulu a'i gefnogwyr am eu cymorth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Modelau o Loegr
Categori:Pobl o Tyne a Wear
Het Achterhuis

bawd|Addasiad Gymraeg o dyddiadur Anne Frank

Llyfr yn seiliedig ar ddyddiadur Iseldireg Anne Frank ydy ''***Het Achterhuis: Dagboekbrieven van 12 Juni 1942 – 1 Augustus 1944*** ("*Y Rhandy: nodiadau dyddiadur o 12 Mehefin 1942 – 1 Awst 1944*") . Ysgrifennwyd y dyddiadur gan Frank tra'r oedd yn cuddio gyda'i theulu yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Daliwyd y teulu ym 1944 a bu farw Anne Frank o teiffws yng gwersyll crynhoi Bergen-Belsen. Ar ôl y rhyfel daethpwyd o hyd i'r dyddiadur gan dad Anne, Otto Frank.

## Cyfieithiad Cymraeg
* *Dyddiadur Anne Frank*, cyfieithwyd gan Eigra Lewis Roberts (Gwasg Addysgol Cymru, 1996)

## Dolenni allanol
* Gwefan Tŷ Anne Frank

Categori:Dyddiaduron Iseldireg o'r Iseldiroedd
Categori:Llyfrau 1947
Categori:Llyfrau'r 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Llyfrau ffeithiol Iseldireg o'r Iseldiroedd am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Llyfrau am yr Holocost
Margot Adler

Mae **Margot Adler** (ganwyd 16 Ebrill 1946; m. 28 Gorffennaf 2014) yn awdures, newyddiadurwr, darlithydd, Offeiriedais Wicaidd a newyddiadurwr y radio a gohebydd ar gyfer National Public Radio (NPR).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd yn Little Rock, Arkansas, tyfodd Adler yn bennaf yn Ninas Efrog Newydd. Ystyrir ei thaid, Alfred Adler, i fod yn dad seicoleg yr unigolyn.

## Addysg 
Cafodd Adler radd faglor y celfyddydau yng ngwyddoniaeth wleidyddol gan Brifysgol Califfornia, Berkeley a gradd feistr gan Ysgol Raddio Newyddiaduriaeth Prifysgol Columbia yn Efrog Newydd ym 1970. Roedd hi'n Gyd-Nieman ym Mhrifysgol Harvard ym 1982.

## Newyddiaduriaeth a'r radio 
Gweithiodd Adler yn gyntaf i WBAI, FM 99.5, allfa Radio Pacifica yn Ninas Efrog Newydd. Creodd hi'r sioeau siarad *Hour of the Wolf* ym 1972 (dal i fyw gan Jim Freund) ac *Unstuck in Time*.

## Neo-baganiaeth 
Ysgrifennodd Adler *Drawing Down the Moon: Witches, Druids, Goddess-Worshippers, and Other Pagans in America Today*, llyfr o 1979 ynglŷn â Neo-baganiaeth a gafodd eu addasu yn 2006. Ystyrir y llyfr i fod yn drobwynt gyda chylchoedd Neo-baganaidd Americanaidd, am ei fod yn cynnig gwybodaeth am y grefydd yn y Taleithiau Unedig, ac am lawer o flynyddoedd roedd hwn yr unig lyfr cyflwyniadol oedd ar gael i gymunedau Neo-baganaidd yn America. Cyhoeddwyd ei hail lyfr, ''Heretic's Heart: A Journey Through Spirit and Revolution'', ym 1997 gan Beacon Press. Mae Alder yn offeiriedais Wicaidd yn nhraddodiad Gardneraidd, hynafwraig yng Nghyfamod y Dduwies, ac yn cydgyfranogi'r gymuned ffydd Cyffredinolwr Undodaidd.

## Llyfryddiaeth 
* 1979 - *Drawing Down the Moon: Witches, Druids, Goddess-Worshippers, and Other Pagans in America Today*. ISBN 0-14-019536-X
* 1997 - ''Heretic's Heart: A Journey Through Spirit and Revolution* (Beacon Press) ISBN 0-8070-7098-X
* 2000 - *Our Way to the Stars* by Margot Adler & John Gliedman - Motorbooks Intl, ISBN 0760307539, ISBN 9780760307533

## Disgyddiaeth 
* 1986 - *From Witch to Witch-Doctor: Healers, Therapists and Shamans* Cymdeithas Archwilio Ymwybyddiaeth - Darlith ar gasét
* 1986 - *The Magickal Movement: Present and Future* (gyda Isaac Bonewits, Selena Fox, a Robert Anton Wilson) - Trafodaeth banel ar gasét

## Cyfweliadau 
* *Drawing Down the Moon: TWPT Talks with Margot Adler* Gwefan The Wiccan Pagan Times 
* *Drawing Down the Moon* Golau cylch yn The Wiccan Pagan Times 
* *Wiccans and Pagans* Cyfweliad KNPR
* *Margot Adler: Redefining the "Witch Word"* Cyfweliad Interfaith Radio
* Cyfweliad The Wild Hunt 

## Cyfeiriadu 
* Vale, V. and John Sulak (2001). *Modern Pagans''. San Francisco: Re/Search Publications. ISBN 1-889307-10-6

## Dolenni allanol 
* Margotadler.com

Categori:Cyflwynwyr radio
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Ocwltyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Offeiriadesau Wicaidd
Categori:Pobl o Arkansas