Indonesia

Ynysfor mwyaf y byd yw **Gweriniaeth Indonesia** neu **Indonesia**. Mae'r wlad hon yn gorwedd rhwng cyfandiroedd Asia ac Awstralia yn ogystal â rhwng Cefnfor India a'r Cefnfor Tawel. Y gwledydd cyfagos yw Maleisia (ceir ffin rhyngddynt ar ynys Borneo, Kalimantan yw enw'r rhan sy'n perthyn i Indonesia), Papua Gini Newydd (ceir ffin rhyngddynt ar ynys Gini Newydd, sef ynys *Irian* yn Bahasa Indonesia) a Dwyrain Timor (ceir ffin rhyngddynt ar ynys Timor).

Mae'n cynnwys dros ddwy fil ar bymtheg o ynysoedd, gan gynnwys Sumatra, Java, Sulawesi, a rhannau o Borneo a Gini Newydd. Indonesia yw'r 14eg wlad fwyaf yn ôl ardal, sef 1.904,569&nbsp;km sg (735,358&nbsp;mi sg). Gyda mwy na 270 miliwn o bobl, Indonesia yw pedwaredd wlad fwyaf poblog y byd a'r wlad fwyafrif Mwslimaidd fwyaf poblog. Mae Java, ynys fwyaf poblog y byd, yn gartref i fwy na hanner poblogaeth y wlad.

Mae Indonesia yn weriniaeth arlywyddol, gyfansoddiadol gyda deddfwrfa etholedig. Mae ganddi 34 talaith, ac mae gan bump ohonynt statws arbennig. Prifddinas y wlad, Jakarta, yw ardal drefol ail-boblog fwyaf y byd. Mae'r wlad yn rhannu ffiniau  â Papua Gini Newydd, Dwyrain Timor, a rhan ddwyreiniol Malaysia. Mae gwledydd cyfagos eraill yn cynnwys Singapore, Fietnam, Y Philipinau, Awstralia, Palau, ac India (Ynysoedd Andaman a Nicobar). Er gwaethaf ei phoblogaeth fawr a'i rhanbarthau poblog iawn, mae gan Indonesia ardaloedd helaeth o fannau heb eu poblogi, gydag un o lefelau bioamrywiaeth uchaf y byd.

Mae Indonesia'n cynnwys cannoedd o grwpiau ethnig ac ieithyddol brodorol gwahanol, gyda  ohonynt y mwyaf. Rhennir eu hunaniaeth a gwelir hyn yn eu harwyddair *"Bhinneka Tunggal Ika"* ("Undod mewn Amrywiaeth" yn *llythrennol*, "llawer, ac eto un"). Mae ganndynt un  iaith genedlaethol, amrywiaeth ethnig, plwraliaeth grefyddol o fewn poblogaeth fwyafrif Mwslimaidd, a hanes o wladychiaeth a gwrthryfel yn ei erbyn y gwladychwyr.

Yn 2021, Economi Indonesia oedd yr 16eg mwyaf y byd yn ôl CMC enwol a'r 7fed mwyaf gan PPP. Mae'n bŵer rhanbarthol ac fe'i hystyrir yn bŵer canol mewn materion byd-eang. Mae'r wlad yn aelod o sawl sefydliad amlochrog, gan gynnwys y Cenhedloedd Unedig, Sefydliad Masnach y Byd, G20, ac aelod-sefydlydd o'r Mudiad Heb Aliniad, Cymdeithas Cenhedloedd De-ddwyrain Asia (ASEAN), Uwchgynhadledd Dwyrain Asia, a'r Sefydliad Cydweithrediad Islamaidd.

## Geirdarddiad 
Mae'r enw *Indonesia* yn deillio o'r Groeg Indos (  ) a  (  ), sy'n golygu "ynysoedd Indiaidd". Mae'r enw'n dyddio o'r 18g, gan ragflaenu'r wladwriaeth annibynnol o'r enw yma. Ym 1850, cynigiodd George Windsor Earl, ethnolegydd o Loegr, y termau *Indunesians* am yr ardal a *Malayunesians* - ar gyfer trigolion yr "Archipelago Indiaidd neu Archipelago Malay ". Yn yr un cyhoeddiad, defnyddiodd un o'i fyfyrwyr, James Richardson Logan, *Indonesia* fel cyfystyr ar gyfer yr *Archipelago Indiaidd*.

Fodd bynnag, roedd academyddion o'r Iseldiroedd a oedd yn ysgrifennu yng nghyhoeddiadau India'r Dwyrain yn amharod i ddefnyddio *Indonesia* ; roedd yn well ganddyn nhw *Archipelago Malay* ().

Ar ôl 1900, daeth *Indonesia* yn fwy cyffredin mewn cylchoedd academaidd y tu allan i'r Iseldiroedd, a mabwysiadodd grwpiau cenedlaetholgar brodorol yr enw. Poblogeiddiodd Adolf Bastian o Brifysgol Berlin yr enw trwy ei lyfr ''''. Yr ysgolhaig brodorol cyntaf i ddefnyddio'r enw oedd Ki Hajar Dewantara pan ym 1913, sefydlodd ganolfan i'r wasg yn yr Iseldiroedd, ''''.

## Ynysoedd 
Mae gan Indonesia 18,108 o ynysoedd, gyda phobl yn byw ar tua 6,000 ohonynt. Mae'r ynysoedd sy'n perthyn yn gyfangwbl i Indonesia yn cynnwys:
* Jawa
* Sumatera
* Sulawesi
* Bali
* Lombok
* Ynysoedd Maluku
* Sumbawa
* Sumba
* Flores

Mae'r brifddinas, Jakarta, ar ynys Jawa. Jakarta yw'r ddinas fwyaf, yn cael ei dilyn gan Surabaya, Bandung, Medan, a Semarang.

## Taleithiau 
Rhennir Indonesia yn 33 o daleithiau:

## Hanes 
Morwyr o Portiwgal oedd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd ynysoedd Indonesia yn 1512. Dilynwyd hwy gan fasnachwyr o'r Iseldiroedd a Phrydain. Yn 1602 sefydlwyd Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd (VOC), a'r cwmni yma oedd y pwer mawr yn yr ynysoedd hyd 
1800, pan ddaethant yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd dan y llywodraeth.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd meddiannwyd yr ynysoedd gan Japan. Ar ddiwedd y rhyfel yn Awst 1945, cyhoeddodd y cenedlaetholwyr Indonesaidd, dan arweiniad Sukarno, wladwriaeth annibynnol. Ceisiodd yr Iseldiroedd ad-ennill grym, ond wedi cryn dipyn o ymladd gorfodwyd hwy i gydnabod annibyniaeth Indonesia yn Rhagfyr 1949.

Bu Sukarno yn arlywydd hyd 1968. Gwanychwyd ei safle yn ddirfawr gan ddigwyddiadau 30 Medi 1965, pan laddwyd chwech cadfridog yn yr hyn a hawlid oedd yn ymgais gan Blaid Gomiwnyddol Indonesia (PKI) i gipio grym. Ymatebodd y fyddin, dan arweiniad y cadfridog Suharto, trwy ladd miloedd lawer o gomiwnyddion ac eraill y dywedid eu bod mewn cydymdeimlad â hwy. Credir i rhwng 500,000 a miliwn o bobl gael eu lladd. Daeth Suharto yn arlywydd yn ffurfiol ym mis Mawrth 1968.

Yn ystod cyfnod Suharto bu tŵf economaidd sylweddol, ond effeithiwyd ar yr economi yn ddifrifol gan broblemau economaidd Asia yn 1997 a 1998. Cynyddodd protestiadau yn erbyn Suharto, ac fe'i gorfodwyd i ymddiswyddo ar 21 Mai 1998. Yn 1999 pleidleisiodd Dwyrain Timor i adael Indonesia a dod yn wladwriaeth annibynnol.

Yn dilyn ymddiswyddiad Suharto, sefydlwyd trefn fwy democrataidd, a chynhaliwyd yr etholiad uniongyrchol cyntaf i ddewis Arlywydd yn 2004.

### Arlywyddion Indonesia 
* 1945–1967: Sukarno (1901–1970)
* 1967–1998: Suharto (1921–2008)
* 1998–1999: Bacharuddin Jusuf Habibie (1936)
* 1999–2001: Abdurrahman Wahid (1940)
* 2001–2004: Megawati Sukarnoputri (1947)
* 2004–heddiw: Susilo Bambang Yudhoyono (1949)

## Ecoleg 
[bawd|upright|[Orangutan Sumatra, rhywogaeth sydd mewn perygl o ddiflannu]]

Oherwydd maint a hinsawdd drofannol Indonesia, yma y ceir y lefel ail-fwyaf o fioamrywiaeth yn y byd; dim ond Brasil sydd a lefel uwch. Ar yr ynysoedd gorllewinol, ceir anifeiliad tebyg i'r rhai ar gyfandir Asia. Mae nifer o'r rhywogaethau o famaliaid mawr megis teigr Sumatra, rheinoseros Java, yr orangwtang, yr eliffant ac eraill mewn perygl o ddiflannu. Mae llawer o'r fforestydd trofannol wedi eu colli yn y blynyddoedd diwethaf, oherwydd torri coed, llawer ohono yn anghyfreithlon, a llosgi'r coed yn fwriadol.

Disgrifiodd y naturiaethwr o Gymro, Alfred Russel Wallace, y llinell rhwng rhywogaethau Asiaidd a rhywogaethau Awstralaidd, a elwir yn Linell Wallace. Mae'n gwahanu  Kalimantan a Sulawesi, yna'n gwahanu Lombok a Bali. I'r dwyrain o'r llinell yma, mae'r anifeiliaid a phlanhigion o fathau Awstralaidd.

## Economi 
Roedd Indonesia un un o'r aelodau a sefydlodd ASEAN yn 1967.

## Lluniau 

File:Museum Nasional Indonesia.jpg|Amgueddfa Genedlaethol Indonesia, Jakarta
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|Wisma 46, adeilad swyddfeydd uchaf Indonesia, Jakarta 
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, prif stryd Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|Gorsaf Gambir, Jakarta
File:BungKarno-indonoob.JPG|Stadiwm Bung Karno, sy'n gallu dal 100,000 o wylwyr
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map o Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Taleithiau Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, streyd enwocaf Yogyakarta
Image:transjogja.jpg|Bws Trans Jogja, Yogyakarta
File:SOTO FOOD.jpg|Bwydydd Indonesaidd, yn cynnwys *Soto Ayam* (chicken soup), *sate kerang* (shellfish kebabs), *telor pindang* (preserved eggs), *perkedel* (fritter), and *es teh manis* (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Llongau Llynges Indonesia
Image:AURI B-25.jpg|Awyren B-25 Mitchell Llu Awyr Indonesia yn y 1950au
Image:Jmnei.jpg|A Javanese engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch Buffalo, Ionawr 1942. 
|Mazda6 used by the Jakarta Metro Highway Patrol (*Ditlantas Polda Metro Jaya*) as a patrol car
|Mitsubishi Lancer used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]


Categori:Gwledydd a thiriogaethau Maleieg
Categori:Gweriniaethau
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau ASEAN
Categori:Aelod-wladwriaethau'r G20
Categori:Gwledydd Asia