open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teruel

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Aragón, Sbaen, yw **Teruel**. Mae'n brifddinas Talaeth Teruel, a gyda poblogaeth o 34,240 yn 2006, hi yw'r briffddinas talaith leiaf ei phoblogaeth yn Sbaen. Saif lle mae Afon Guadalaviar ac Afon Alfambra yn cyfarfod, 915 medr uwch lefel y môr.

Ar ddechrau Rhyfel Cartref Sbaen, cipiwyd Teruel gan gefnogwyr Franco. Llwyddodd milwyr y weriniaeth i adfeddiannu'r ddinas, yr unig ddinas iddynt ei chipio yn ystod y rhyfel, ond ar 22 Chwefror 1938 cipiodd milwyr Franco y ddinas eto.

Nodwedd fwyaf arbennig Teruel yw ei phensaernïaeth mudéjar, a enwyd fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Mae Eglwys Gadeiriol Santa María de Teruel hefyd yn nodedig.

bawd|chwith|180px|Tŵr mudéjar San Martín

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Aragón
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Symbolau gwyddbwyll yn Unicode

Dyma'r **symbolau darnau gwyddbwyll yn Unicode**.

Os allwch chi ddim gweld darn gwyddbwyll yn y tabl i fyny, gweler y ddelwedd isod. Mae'r darnau yn darlunio gan dau ffont (DejaVu Sans, FreeSerif, Quivira, Pecita).

Categori:Gwyddbwyll
Guadalupe, Cáceres

bawd|160px|Arfbais Guadalupe
bawd|200px|Claustro de Guadalupe

:''Am leoedd eraill o'r enw Guadalupe, gweler Guadalupe (gwahaniaethu).*

Tref (*municipio'') yn Nhalaith Cáceres yng nghymuned ymreolaethol Extremadura, Sbaen, yw **Guadalupe**. Mae'r boblogaeth yn 2,396. 

Mae'r dref yn cymryd ei henw o Afon Guadalupe, sy'n tarddu gerllaw. Yn ôl traddodiad, cafodd gwladwr o'r enw Gil Cordero o Alía hyd i ddelw o'r Forwyn Fair tua diwedd y 13g neu ddechrau'r 14g. Tyfodd sefydliad eglwysig yma, ac yna bentref o'i gwmpas. Mae'r fynachlog Real Monasterio de Nuestra Señora de Guadalupe a adeiladwyd yn y 14eg a'r 15g yn gasgliad o adeiladau nodedig iawn, gyda dylanwad mudéjar cryf ar y bensaernïaeth. Yn 1993 enwyd y fynachlog yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Categori:Talaith Cáceres
Categori:Trefi Sbaen
Deu-chwilfrydig

Term ar gyfer person sy'n uniaethu'n heterorywiol yn gyffredinol ond sy'n teimlo neu ddangos rhyw ddiddordeb rhywiol tuag at berson o'r un ryw yw **deu-chwilfrydig**. Weithiau cymhwysir y term at berson sy'n uniaethu'n gyfunrywiol ond sy'n teimlo neu ddangos rhyw ddiddordeb rhywiol tuag at berson o'r rhyw arall. Awgryma'r term bod yr unigolyn heb unrhyw brofiad rhywiol – neu efallai gydag ychydig o brofiad – o'r fath yna, ond gall berson parháu i hunan-uniaethu'n ddeu-chwilfrydig os nad ydynt yn teimlo fel eu bod wedi archwilio'r teimladau hyn yn ddigonol, neu os nad ydynt yn ystyried eu teimladau yn wir ddeurywiol.

## Disgrifiad 
Fel y mwyafrif o gynigion i ddiffinio rhywioldeb, mae anghydfod dros addasrwydd y label *deu-chwilfrydig*. Pa fodd bynnag, fe dderbynir yn gyffredinol gall berson cael eu hystyried yn ddeu-chwilfrydig os ydynt:

# yn ystyried, cymryd diddordeb mewn, neu fel arall yn cael eu hatynnu i'r syniad o groesi gororau eu cyfeiriadedd rhywiol arferol a chael perthynas ramantus ac/neu rywiol gydag aelod o'r un ryw (os taw heterorywiol yw eu cyfeiriadedd rhywiol) neu'r ryw arall (os taw cyfunrywiol yw eu cyfeiriadedd rhywiol).
# o ddifrif yn ystyried uniaethu'n ddeurywiol, ond heb wneud hynny eto.

## Gweler hefyd 
* *Chic* deurywiol
* Cwestiynu (rhywioldeb a rhywedd)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Canllaw Online: Rhywioldeb  – adran ar "chwilfrydig"
*  Metroactive Features | Bisexual Community: Bi & Bi – erthygl sy'n crybwyll y term deu-chwilfrydig
*  happen, match.com's advice center: Are all straight women bi-curious?
*  Laurie Essig, Salon Magazine: "Heteroflexibility" 

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Categori:Deurywioldeb
Ysgol Dyffryn Teifi

Ysgol gyfun ddwyieithog a leolir yn Llandysul, Ceredigion oedd **Ysgol Dyffryn Teifi**.

Sefydlwyd yr ysgol ar ei ffurf presennol, ar hen safle'r ysgol ramadeg, ym 1984 yn dilyn aildrefnu addysg yn Nyffryn Teifi. Yn 2016 caewyd yr ysgol ac agorwyd ysgol newydd yn Llandysul, sef Ysgol Bro Teifi. Mae hanes yr ysgol yn dyddio'n ôl i'r 19g, pan adnabyddwyd hi fel *Ysgol Ramadeg Llandysul* neu *Ysgol Ramadeg Dyffryn Teifi*.

Gwasanaethodd ddisgyblion ardaloedd canol Ceredigion a gogledd Sir Gaerfyrddin, a oedd yn dymuno dilyn addysg uwchradd trwy gyfrwng y Gymraeg. Yn academaidd cafwyd cofnod da o gyrhaeddiad ar ran yr ysgol ar lefelau, lleol, rhanbarthol ac yn genedlaethol a bu'r ysgol yn fuddugol mewn sawl cystadleuaeth genedlaethol megis yr Urdd. Rhoddwyd pwyslais o fewn yr ysgol ar werthoedd traddodiadol Gymreig, trwy gynnal gwasanaethau, gwersi a gweithgareddau eraill drwy gyfrwng yr iaith a thrwy mentrau eraill o fewn y gymuned lleol.

Yn 2001 roedd 570 o ddisgyblion yn yr ysgol, disgynodd y niferau hyn yn ddiweddarach, ond cynyddodd unwaith eto i 527 yn 2007, a disgwylid i'r niferau barhau i gynyddu'n raddol. Daeth 78% o'r disgyblion o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith yn 2001, cynyddodd y canran hyn i 83% yn 2007, gyda 91% o'r holl disgyblion yn siarad yr iaith i safon iaith gyntaf.

## Cyn-ddisgyblion enwog
:*Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Teifi

*Fflur Dafydd - bardd, awdures, cantores
*Joshua Gerwyn Elias
*John Ceredig Evans
*Aled Gwyn Jones
*John Bowen Jones
*T. Llew Jones - bardd, awdur
*Emyr Llewelyn - ymgyrchwr gwleidyddol, mab T. Llew Jones
*Ryland Teifi - actor, canwr, cyfansoddwr

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol yr ysgol 
**Atgofion Ysgol Ramadeg Dyffryn Teifi'' - David Milwyn Evans, BBC Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Llandysul
Categori:Sefydliadau 1984
Dyffryn Teifi
Dyffryn Teifi
Reconquista

Y ***Reconquista*** (Sbaeneg a Phortiwgaleg am "Ail-goncwest") yw'r enw a roddir ar y cyfnod o 750 mlynedd pan ad-enillodd y Cristionogion y rhannau o Benrhyn Iberia oedd wedi dod dan lywodraeth Islamaidd fel rhan o Al-Ándalus (Arabeg الأندلس, *al-andalus*).

Cipiwyd Hispania oddi wrth y Fisigothiaid gan yr Umayyad yn gynnar yn yr 8g. Dechreuodd y *Reconquista* bron yn syth gyda Brwydr Covadonga yn 722, ond dim ond yn araf yr enillwyd tir gan y Cristionogion yn y cyfnod cynnar. Y ffigwr enwocaf yn y brwydrau hyn oedd El Cid (Rodrigo Díaz) yn yr 11g. Cyflymodd y broses yn y 13g ar ôl uno teyrnasoedd Castilla a León dan y brenin Fernando III. Erbyn canol y 13g dim ond Teyrnas Granada oedd yn parhau yn eiddo'r Mwslimiaid.

Daeth y *Reconquista* i ben ar 2 Ionawr 1492, pan ildiodd Granada i'r Cristionogion. Alltudiwyd y brenin olaf, Abu 'abd Allah Muhammad XII.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Al-Andalus
Categori:Yr Oesoedd Canol
Y gosb eithaf

bawd|300px|Y gosb eithaf yng ngwledydd y byd (06/2005):
Glas: Wedi ei dileu yn llwyr
Gwyrdd: Wedi ei dileu heblaw am amgylchiadau eithriadol, e.e. yn amser rhyfel
Oren: Ar gael mewn theori, ond heb gael ei defnyddio yn ddiweddar 
Coch: Yn cael ei defnyddio
[bawd|[Cesare Beccaria, *Dei delitti e delle pene*]]

**Y gosb eithaf** yw’r term a ddefnyddir am y wladwriaeth yn dienyddio drwgweithredwr fel cosb am drosedd.

Yn hanesyddol, defnyddid y gosb eithaf i ryw raddau gan bron bob cymdeithas trwy’r byd. 
Erbyn hyn mae bron pob gwlad yn Ewrop wedi diddymu’r gosb eithaf, ac mae hyn hefyd yn wir am lawer o wledydd eraill. Defnyddir y gosb eithaf o hyd yn yr Unol Daleithiau, Tsieina, Japan, India, llawer o wledydd Affrica a’r rhan fwyaf o wledydd y Dwyrain Canol.

Yn y rhan fwyaf o wledydd sy’n parhau i ddefnyddio cosb marwolaeth, fe’i cedwir ar gyfer troseddau fel llofruddiaeth neu deyrnfradwriaeth, ond mae rhai gwledydd, megis Tsieina, yn ei defnyddio ar gyfer troseddau eraill, er enghraifft llygredd.

Yn 2006, dienyddiwyd drwgweithredwyr yn Bahrain, Bangladesh, Botswana, Tsieina, Yr Aifft, Gini Gyhydeddol, Indonesia, Iran, Irac, Japan, Iorddonen, Gogledd Corea, Coweit, Maleisia, Mongolia, Pacistan, Sawdi Arabia, Singapôr, Somalia, Sudan, Syria, Wganda, yr Unol Daleithiau, Fietnam a Yemen.
	
Roedd  91% o’r rhain mewn chwech gwlad:

# Tsieina (o leiaf  1,010, efallai lawer mwy)
# Iran (177)
# Pacistan (82)	
# Irac (o leiaf 65)	
# Sudan (o leiaf 65)	
# Unol Daleithiau (53)

## Y gosb eithaf yng Nghymru 
Yng Nghymru, roedd Cyfraith Hywel yn caniatau dienyddio drwgweithredwr dan rai amgylchiadau, ond fel rheol gellid osgoi dienyddio am lofruddiaeth, er enghraifft, trwy dalu galanas. Wedi 1282, defnyddid Cyfraith Lloegr fel cyfraith droseddol yng Nghymru, a than hon gellid dienyddio am nifer fawr o droseddau. Gweinyddwyd y gosb eithaf am y tro olaf yng Nghymru ar 6 Mai 1958, pan grogwyd Vivian Tweed yng Ngharchar Abertawe am lofruddio William Williams.

Cafodd 130+ o garcharorion eu clirio o'r drosedd a'u rhyddhau ers y flwyddyn 1976.

## Gweler hefyd 
* Tyburn, ardal o Lundain, sy'n enwog fel safle'r crocbren, a ddefnyddid am ganrifoedd fel y prif safle ar gyfer gweinyddu'r gosb eithaf
* Helen Prejean, ymgyrchydd o UDA yn erbyn y gosb eitha ac awdur *Dead Man Walking* (1993)

## Cyfeiriadau 

Categori:Penydeg
Galanas

Taliad a wneid gan lofrudd a'i deulu i deulu y person a laddodd yn ôl Cyfraith Hywel oedd **galanas**. Ceir syniad tebyg yn Iwerddon (*éricfine*, *coirp-díre*) ac ymhlith yr Eingl-Sacsoniaid (*wergeld*). Ystyrid galanas yn un o'r Tair Colofn Cyfraith.

Roedd maint y galanas oedd yn daladwy yn dibynnu ar statws cymdeithasol y person a laddwyd, ond gallai amgylchiadau'r weithred o'i ladd effeithio ar y taliad hefyd. Er enghraifft, roedd lladd trwy wenwyn yn dyblu'r galanas oedd yn ddyledus. Roedd hyd yn oed berthnasau pell y llofrudd yn gorfod talu rhyw gyfran o'r galanas, gyda'r perthnasau agosaf yn talu mwy. Yn yr un modd, byddai perthynasau agosaf y person a laddwyd yn derbyn mwy. Roedd gwragedd yn talu hanner y swm oedd yn ddyledus gan ddynion. Roedd trydedd ran o'r galanas yn ddyledus oddi wrth y llofrudd ei hun, ei rieni a'i frodyr a chwiorydd. Rhennid y gweddill rhwng perthnasau eraill, gyda dwy ran o dair yn ddyledus gan y perthnasau ar ochr ei dad, a thraean gan y perthnasau ar ochr ei fam.

Defnyddid yr un rheolau ar gyfer derbyn galanas. Yn y llyfrau cyfraith sydd wedi goroesi, o'r 13g, mae traean o'r galanas yn daladwy i'r arglwydd, ond credir mai rhywbeth diweddar oedd hyn.

## Ffynhonnell
* Dafydd Jenkins (1986) *The law of Hywel Dda: law texts from mediieval Wales* (Gwasg Gomer) ISBN 0-86383-277-6

Categori:Cyfraith Hywel
Mudéjar

[bawd|200px||Tŵr Eglwys Gadeiriol [Teruel, un o ddeg adeilad Mudéjar yn Aragón sydd gyda'i gilydd yn Safle Treftadaeth y Byd]]

**Mudéjar** yw'r enw a roddir i ddilynwyr Islam a arhosodd yn y tiriogaethau oedd wedi eu concro gan y Cristionogion yn Al-Andalus yn Sbaen yn ystod y *Reconquista*, ond heb droi at Gristionogaeth. Daw o'r gair Arabeg *Mudajjan* مدجن, "rhai sy'n derbyn darostyngiad". Wedi cwymp Granada yn Ionawr 1492, caniatawyd i'r Mudéjar barhau i ddilyn eu crefydd am beth amser, ond erbyn canol y 16g gorfodwyd hwy i droi at Gristionogaeth, a gelwid hwy y Morisgiaid.

Defnyddir y gair hefyd am arddull mewn pensaernïaeth, a geir yn arbennig yn Aragon a Castilla, yn dyddio o'r 12g hyd y 16g, sy'n dangos dylanwad Islamaidd cryf. Bathwyd y term *Arddull Mudejar* gan José Amador de los Ríos yn 1859.

Categori:Pensaernïaeth
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Islam
Categori:Crefydd yn Sbaen
Simone Weil

bawd|Simone Weil (1921)

Athronydd ac awdures o Ffrainc oedd **Simone Weil** (3 Chwefror 1909 – 24 Awst 1943). Byddai weithiau'n ysgrifennu dan yr enw "Emile Novis".

## Bywgraffiad
Ganed hi ym Mharis yn 1909, i deulu agnostig o dras Iddewig. Roedd yn hyddysg yn yr iaith Roeg erbyn ei bod yn 12 oed. Yn 1928 daeth yn gyntaf yn yr arholiadau am fynediad i'r École Normale Supérieure, lle astudiodd athroniaeth. Bu'n dysgu mewn ysgol i ferched yn Le Puy am gyfnod. Daeth yn amlwg mewn ymyrchu ar ran y gweithwyr. Yn 1934 cymerodd flwyddyn i ffwrdd o'i swydd fel athrawes i weithio mewn dwy ffatri, i gysylltu a'r gweithiwr cyffredin yn well. Yn 1936 ymladdodd dros y Weriniaeth yn Rhyfel Cartref Sbaen. Tra yn Assisi yn yr Eidal yng ngwanwyn 1937, cafodd brofiad cyfriniol yn eglwys Sant Ffransis. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'n byw yn Marseille am gyfnod, yna yn 1942 teithiodd i'r Unol Daleithiau ac yna i Loegr. Er bod ei hiechyd yn dirywio, roedd yn mynnu peidio bwyta dim mwy nag yr oedd pobl y rhan o Ffrainc oedd dan reolaeth yr Almaen yn ei fwyta, a chyfrannodd hyn at ei marwolaeth mewn sanatoriwm yn Ashford, Swydd Caint yn 1943.

Cafodd ei hathroniaeth ddylanwad mawr ar bobl mewn nifer o wledydd; yng Nghymru roedd yn un o'r prif ddylanwadau ar yr athronydd J. R. Jones.

## Llyfryddiaeth
* *La Pesanteur et la Grace* (1947)
* ''L'Enracinement*
* *Attente de Dieu* (1950)
* *Lettre à un religieux* (1951)
* *Oppression et Liberté'' (1955)

Categori:Athronwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Pobl o Baris
Categori:Merched yr 20fed ganrif
222 CC

4g CC - **3g CC** - 2g CC
270au CC 260au CC 250au CC 240au CC 230au CC **220au CC** 210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC
227 CC 226 CC 225 CC 224 CC  223 CC **222 CC** 221 CC 220 CC 219 CC 218 CC 217 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr Clastidium; byddin Rufeinig dan Marcus Claudius Marcellus yn gorchfygu llwyth yr Insubres dan Viridomarus, ac yn cipio eu prifddinas Mediolanum (Milan heddiw). Mae Marcellus yn lladd Viridomarus a'i law ei hun yn ystod y frwydr, ac felly'n ennill y spolia opima am y trydydd tro yn hanes Rhufain.
* Brwydr Sellasia; Cleomenes III, brenin Sparta, yn cael ei orchfygu gan  Antigonus III, brenin Macedon, Cynghrair Achaea a'r Illyriaid dan Demetrius o Pharos. Mae byddin Antigonus III yn cipio Sparta, y tro cyntaf mewn hanes i'r ddinas gael ei meddiannu gan elyn.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ctesibius (neu Tesibius) o Alexandria, dyfeisiwr a mathemategydd Groegaidd

Categori:222 CC
Elche

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Valencia, Sbaen, yw **Elche** (Falensieg: **Elx**). Saif yn nhalaith Alicante, ger glan Afon Vinalopó. Gyda phoblogaeth o  219,032 yn 2006, Elche yw ail ddinas talaith Alicante.

Mae'r ddinas yn enwog am Goedwig Balmwydd Elche, a enwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|chwith|200px|Palmwydd yn Elche

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
J. R. Jones

:*Am sylfaenydd y Bedyddwyr Albanaidd yng Nghymru, gweler J. R. Jones, Ramoth.*

Athronydd ac awdur o Gymro oedd **John Robert Jones**, sy'n fwy adnabyddus fel **J. R. Jones** (4 Medi 1911 – 3 Mehefin 1970).

## Bywgraffiad
Ganed J. R. Jones ym Mhwllheli, Gwynedd. Bu'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth, gan raddio gyda dosbarth cyntaf mewn athroniaeth cyn gwneud M.A. yn Aberystwyth a D. Phil. yng Ngholeg Balliol, Rhydychen.

Dychwelodd i Aberystwyth fel darlithydd yn 1939, a bu yno hyd nes cael ei benodi'n Athro Athroniaeth ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe yn 1952, lle bu hyd ei farwolaeth. Roedd yn briod â Julia Roberts, ac roedd ganddynt un ferch fabwysiedig.

Roedd yn un o gefnogwyr cynharaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac ysgrifennodd nifer o lyfrau ar yr iaith gan gynnwys ei lyfr *Prydeindod* a oedd yn rhannol yn ymateb i syniadau newydd Owain Owain ar bwysigrwydd Y Fro Gymraeg. Ysgrifennodd hefyd ar grefydd.  Dylanwadau eraill arno oedd: Paul Tillich, Simone Weil a Ludwig Wittgenstein.

Mae 'Wedi'r Storm' gan Gerallt Lloyd Owen, a gyhoeddwyd yn y gyfrol ''Cerddi'r Cywilydd'', yn gerdd er cof am J. R. Jones.

## Llyfryddiaeth
Mae llawer o bamffledi J.R. Jones bellach wedi eu digido gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ac i'w darllen a lawrlwytho am ddim o lyfrgell y Coleg sydd ar ei gwefan:

### Gwaith J. R. Jones
* [*Yr Argyfwng Gwacter Ystyr* ar lyfrgell Coleg Cymraeg Cenedlaethol(https://cy.wikipedia.org/wiki/Coleg_Cymraeg_Cenedlaethol) cyhoeddwyd gyntaf gan (Llyfrau’r Dryw, 1964)]
* [*Prydeindod* ar lyfrgell Coleg Cymraeg Cenedlaethol(https://cy.wikipedia.org/wiki/Coleg_Cymraeg_Cenedlaethol) cyhoeddwyd gyntaf gan (Llyfrau’r Dryw, 1966)]
* *A Raid i’r Iaith ein Gwahanu?* (Undeb Cymru Fydd, 1967)
* [*Ac Onide* ar lyfrgell Coleg Cymraeg Cenedlaethol(https://cy.wikipedia.org/wiki/Coleg_Cymraeg_Cenedlaethol) cyhoeddwyd gyntaf gan (Llyfrau’r Dryw, 1970)]
* *Gwaedd yng Nghymru* (Cyhoeddiadau Modern Cymreig, 1970)

Cyhoeddodd hefyd nifer fawr o ysgrifau mewn cyfnodolion megis Efrydiau Athronyddol, Y Traethodydd, Proceedings of the Aristotelian Society ac eraill.

### Astudiaethau
* *Cofio J. R. Jones: dau anerchiad* (Caernarfon: Gwasanaeth Llyfrgell Cyngor Sir Gwynedd, 1990)
* Dewi Z. Phillips *J. R. Jones*, Cyfres Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)
* E. R. Lloyd-Jones, *Llên y Llenor: J. R. Jones* (Gwasg Pantycelyn, 1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Llenorion ffeithiol Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Lŷn
Damweiniau a digwyddiadau awyrennu

bawd|Awyren Junkers 88 Almaenig a saethwyd i lawr ger Mallwyd ar ei ffordd i Lerpwl; Awst 1940. Geoff Charles.

Diffinnir **damwain awyrennu** gan Atodiad 13 y Sefydliad Hedfan Sifil Rhyngwladol (ICAO). Gellir crynhoi'r diffiniad fel:

:Digwyddiad sy'n gysylltiedig â gweithrediad awyren sy'n digwydd rhwng yr amser mae unrhyw berson yn byrddio'r awyren gyda'r bwriad o hedfan ac yr amser mae pob person wedi dat-fyrddio, lle bo:
:a) person wedi ei anafu'n angheuol neu'n ddifrifol
:b) yr awyren yn dioddef o ddifrod neu fethiant adeileddol; neu
:c) yr awyren ar goll neu'n llwyr anghyraeddadwy.

Diffinnir **digwyddiad awyrennu** fel:
:Digwyddiad ar wahân i ddamwain, sy'n gysylltiedig â gweithrediad awyren, sy'n effeithio neu gall effeithio ar ddiogelwch gweithrediad.

## Dolenni allanol
*  Y Sefydliad Hedfan Sifil Rhyngwladol (Atodiad 13) 

## Cyfeiriadau
Categori:Awyrennu
Robert John Rowlands (Meuryn)

Bardd, nofelydd, awdur plant a newyddiadurwr o Gymro oedd **Robert John Rowlands** (20 Mai 1880 – 2 Tachwedd 1967), a oedd yn adnabyddus fel awdur dan ei enw barddol **Meuryn**. Roedd yn arloeswr ym myd llenyddiaeth Gymraeg i blant.

## Bywgraffiad
230px|bawd|Clawr *Y Barcud Olaf* (1944) gyda darlun gan Moss Williams.
Ganed R. J. Rowlands yn Abergwyngregin, ger Bangor, yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw) ar 20 Mai 1880 yn fab i William a Mary Rowlands. Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Genedlaethol Aber. Dechreuodd ar ei yrfa fel newyddiadurwr yn 1901 dan Isaac Foulkes ar staff *Y Cymro* (yn Lerpwl y pryd hynny) cyn dychwelyd i Gymru a chael swydd golygydd ar *Yr Herald Cymraeg* yng Nghaernarfon yn 1921. Arosodd yno am 33 o flynyddoedd hyd ei ymddeol yn 1954.

Bu farw yn 1967. Roedd yn dad i'r ysgolhaig Eurys Ionor Rowlands.

## Gwaith llenyddol
Dan yr enw Meuryn daeth i sylw Cymry llengar fel nofelydd o 1902 ymlaen. Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1921 gyda'i awdl 'Min y Môr'. Cyhoeddodd nifer o lyfrau i blant hŷn a chyfres o nofelau dirgelwch poblogaidd. Fel beirniad ar ymrysonau barddol y BBC daeth yn ffigwr cyfarwydd yn y diwylliant Cymraeg; daw'r gair 'meurynnu', sef beirniadu a barnu cerddi mewn ymryson, o'i enw barddol a chyfeirir at y beirniad ei hun fel 'y meuryn' yn ogystal.

## Gweithiau
**Dyrysu Dau Fywyd* (Caernarfon, 1902). Nofela.
**Y Trysor Pennaf* (Caernarfon, 1903)
**Swynion Serch* (Lerpwl, 1906). Cerddi.
**Ar Lwybrau Antur* (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926)
**Anturiaethau* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1944)
**Y Barcud Olaf* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1944)
**Dirgelwch Hendre Galed* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1944)
**Yn Nanned Peryglon* (Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth, 1945)
*''Chwedlau'r Meini* (Dinbych: Gwasg Gee, 1946)
**Y Gelli Bant* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1946)
**O Berygl i Berygl* (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1946)
**Y Rhaff a'r Neidr* (Caernarfon: Gwasg Gwenllyn, 1947)
**Dirgelwch Plas y Coed* (Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth, 1948)
**Ellyllon y Coed* (Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth, 1949)
**Ar Goll'' (Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth, 1957)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Prifeirdd
Sant Ffransis

Gall **Sant Ffransis** gyfeirio at un o nifer o seintiau Cristionogol:

*Sant Ffransis o Assisi (1181 – 1226)
*Sant Ffransis o Paola (1416 – 1507)
*Sant Ffransis Xavier (1506 - 1552)
*Sant Ffransis Borgia (1510 - 1572)
*Sant Ffransis Solanus (1549 – 1610)
*Sant Ffransis Caracciolo (1563 – 1608)
*Sant Ffransis de Sales (1567 - 1622)
*Sant Ffransis Ferdinand de Capillas (1607 - 1648)
*Sant Ffransis de Geronimo (1642 - 1716)
Assisi

bawd|200px|Balisica Sant Ffransis, Assisi

Tref a chymuned (*comune*) yn nhalaith Perugia yn rhanbarth Umbria, yr Eidal, yw **Assisi** (Lladin: *Asisium*). Mae ganddi boblogaeth o 26,196. Mae’n enwog fel man geni Sant Ffransis o Assisi a Santes Chiara o Assisi.

Sefydlwyd *municipium* Asisium gan y Rhufeiniaid ar lethrau Mynydd Subasio. Gellir gweld llawer o weddillion Rhufeinig yn y dref hyd heddiw. Trowyd trigolion y dref at Gristionogaeth yn 238 OC gan yr esgob Rufino. Yn 545 dinistriwyd rhan helaeth o’r dref gan yr Ostrogothiaid dan eu brenin Totila.
Yn yr 11g daeth yn ddinas annibynnol, a bu llawer o ymladd rhyngddi hi a Periwgia. Dechreuodd ddirywio o ganlyniad i’r Pla Du yn 1348.

Ganed Sant Ffransis yma yn 1186. Yn fuan wedi i’r Eglwys Gatholig ei gyhoeddi yn sant yn 1228, dechreuwyd adeiladu Basilica San Francesco d'Assisi, yn cynnwys mynachlog Ffransiscaidd a dwy eglwys. Enwyd y basilica, sy’n cynnwys arlunwaith ffresco gan Cimabue a Giotto, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Effeithiwyd ar Assisi gan y ddaeargryn a darawodd Umbria yn 1997, a wnaeth lawer o ddifrod i adeiladau, ond ers hynny gwnaed llawer o waith adfer.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Perugia
Categori:Trefi Umbria
Ffransis o Assisi

Sant Catholig o'r Eidal a sylfaenydd Urdd Sant Ffransis oedd **Ffransis o Assisi** (5 Gorffennaf 1182 – 3 Hydref 1226).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Assisi i deulu cyfoethog; roedd ei dad, Pietro di Bernardone, yn ŵr busnes, tra roedd ei fam, Pica Bourlemont, o Ffrainc yn wreiddiol. Yn 1201, ymunodd ag ymgyrch filwrol yn erbyn Perugia, a chymerwyd ef yn garcharor yn Collestrada. Treuliodd flwyddyn fel carcharor rhyfel cyn dychwelyd i Assisi yn 1203. Yn 1204 cafodd waeledd difrifol, ac wedi cael gweledigaeth yn 1205 troes at grefydd. Bu'n byw trwy gardota yn ardal Assisi, yn trwsio eglwysi adfeiliedig a gofalu am wahangleifion.

Yn gynnar yn 1209. clywodd bregeth a newidiodd ei fywyd. Roedd y bregeth ar Mathew 10:9, lle mae Iesu yn dweud wrth ei ddilynwyr am fyned allan heb arian, na hyd yn oed ffon gerdded. Dilynodd Ffransis y gorchymyn, gan deithio o le i le yn droednoeth yn pregethu edifeirwch. Cyn hir, ymunodd ei ddilynwr cyntaf, Bernardo di Quintavalle, ag ef, ac ymhen blwyddyn roedd ganddo unarddeg o ddilynwyr. Aethant i Rufain i ofyn caniatâd Pab Innocentius III i ffurfio urdd grefyddol newydd. Gwrthododd y Pab, ond y noson honno cafodd freuddwyd lle gwelodd ddyn tlawd yn cynnal eglwys adfeiliedig rhag syrthio. Galwodd Ffransis yn ôl a newidiodd ei benderfyniad.

Tyfodd yr urdd yn gyflym. Yn 1219 aeth Ffransis a'r bererindod i'r Aifft, lle roedd ymladd rhwng y Swltan a'r Croesgadwyr. Aeth Ffransis i weld y Swltan Melek-el-Kamel a cheisiodd ei droi at Gristionogaeth, yna aeth ymlaen i Balesteina. Bu farw yn Porziuncola ar 3 Hydref 1226. Gwnaed ef yn sant gan yr Eglwys Gatholig yn 1228.

## Chwedlau
Ceir llawer o storïau am Sant Ffransis, yn arbennig am ei gariad at anifeiliaid; ceir llawer o'r rhain yn y *Fioretti* (Blodau Bychain), a gasglwyd wedi ei farwolaeth. Ymhlith yr enwocaf, mae'r hanesion amdano'n pregethu i'r adar, a gasglodd o'i gwmpas i wrando. Un arall yw'r hanes amdano yn dofi blaidd rheibus oedd wedi bod yn codi arswyd ar drigolion dinas Gubbio.

Francesco - Fioretti, 1476-1479 - 1571894 if00284200 Scan00003.jpg|*Fioretti*

## Gweler hefyd 
* Urdd Sant Ffransis

Categori:Genedigaethau 1181
Categori:Marwolaethau 1226
Categori:Pobl o Umbria
Categori:Pobl y 12fed ganrif
Categori:Pobl y 13eg ganrif
Categori:Seintiau o'r Eidal
Categori:Urdd Sant Ffransis
Cyfres y Fil

Cyfres o lyfrau Cymraeg a gyhoeddwyd ac a olygwyd gan Owen Morgan Edwards rhwng 1901 a 1916 yw ***Cyfres y Fil***. Fe'i henwir felly am fod y golygydd wedi galw am fil o danysgrifwyr i'r gyfres yn ei gylchgrawn *Cymru*. Bwriad O. M. Edwards oedd cael cyfres o argraffiadau safonol, deniadol a rhad o waith prif lenorion y Gymraeg. Maent yn llyfrau bychain unffurf gyda chloriau glas tywyll, wedi'u hargraffu yn gain. Cafwyd 37 o gyfrolau (yn cynnwys geiriadur Cymraeg) cyn i'r gyfres fethu ym 1916 oherwydd diffyg gwerthiant. Cawsant eu cyhoeddi gan y golygydd yn Llanuwchllyn, Meirionnydd. Maent yn debyg iawn o ran diwyg i'r gyfres *Llyfrau ab Owen*, a chymysgir rhyngddynt weithiau.

Cynwyswyd yn y gyfres gwaith llenorion fel Dafydd ap Gwilym (1901), Iolo Goch (1915), Goronwy Owen (dwy gyfrol, 1902), Iolo Morganwg (1913) ac nifer o awduron eraill.

## Teitlau
#*Gwaith Dafydd ab Gwilym* (1901)
#*Gwaith Goronwy Owen - Cyfrol I* (1902)
#*Gwaith Goronwy Owen - Cyfrol II* (1902)
#*Gwaith Ceiriog* (1902)
#*Gwaith Huw Morus* (1902)
#*Beirdd y Berwyn* (1903)
#*Gwaith Ap Vychan* (1903) 
#*Gwaith Islwyn* (1903)
#*Gwaith Owen Gruffydd* (1904)
#*Gwaith Robert Owen (Bardd y Môr)* (1904)
#*Gwaith Edward Morus* (1904)
#*Gwaith John Thomas* (1905)
#*Gwaith Glan y Gors* (1905)
#*Gwaith Gwilym Marles* (1905)
#*Gwaith Ann Griffiths* (1905)
#*Gwaith Eben Fardd* (1906)
#*Gwaith Samuel Roberts (S.R.)* (1906)
#*Gwaith Dewi Wyn* (1906)
#*Gwaith Joshua Thomas* (1907)
#*Geiriadur Cymraeg* (1907)
#*Gwaith Ieuan Glan Geirionydd* (1908)
#*Gwaith yr Hen Ficer (Ficer Prichard) (1908)
#*Gwaith Alun* (1909)
#*Gwaith Twm o'r Nant - Cyfrol I* (1909)
#*Gwaith Twm o'r Nant - Cyfrol II* (1910)
#*Yr Hwiangerddi* (1910)
#*Gwaith Gwilym Hiraethog* (1911)
#*Beirdd y Bala* (1911)
#*Y Diarhebion* (1912)
#*Gwaith Edward Richard ac Ieuan Brydydd Hir* (1912)
#*Gwaith Caledfryn* (1913)
#*Gwaith Iolo Morganwg* (1913)
#*Gwaith Mynyddog - Cyfrol I* (1914)
#*Gwaith Sion Cent* (1914)
#*Gwaith Iolo Goch* (1914)
#*Gwaith Mynyddog - Cyfrol II* (1915)
#*Gwaith Emrys'' (1916)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfres y Fil
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau'r 1900au
Categori:Llyfrau'r 1910au
Deugain Merthyr Lloegr a Chymru

**Deugain Merthyr Lloegr a Chymru** yw'r term a ddefnyddir am ddeugain o ferthyron Catholig a ganoneiddiwyd ar 25 Hydref 1970 gan Pab Pawl VI i gynrychioli'r holl Gatholigion a ferthyrwyd yn Lloegr a Chymru rhwng 1535 a 1679.

Categori:Merthyron Catholig
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Tair Colofn Cyfraith

**Tair Colofn Cyfraith** oedd y term a ddefnyddid yng Nghymru'r Oesoedd Canol i ddisgrifio'r tri dosbarth pennaf yng Ngyfraith Hywel, y corff o gyfreithiau Cymreig cynhenid a gysylltir ag enw'r brenin Hywel Dda. Fe'u ceir mewn adran arbennig yn yr hen gyfreithiau a elwir weithiau 'Y Llyfr Prawf' (h.y. sy'n ymwneud â barnu troseddau).

Y Tair Colofn yw:
*Naw Affaith Galanas
*Naw Affaith Lladrad
*Naw Affaith Tân

Prif ystyr y gair *affaith* (sy'n cytras â'r gair *effaith*) yma yw 'cynhorthwy gweithred' neu 'fod â rhan mewn gweithred' (*accessory*). Mae'n derm a ddefnyddir yn bennaf yng nghyd-destun cyfraith galanas, lladrad a thân.

Enghraifft yw'r Tair Colofn o arfer hynafol y Cymry, a'r Celtiaid yn gyffredinol, o ddosbarthu pethau mewn trioedd. Ceir enghreifftiau tebyg yn llenyddiaeth (e.e. Trioedd Ynys Prydain) a gwleidyddiaeth (e.e. Tair Talaith Cymru) y wlad.

## Cyfeiriadau
*Dafydd Jenkins, *Cyfraith Hywel* (Gwasg Gomer, 1976)

Categori:Cyfraith Hywel
Cecilia Bartoli

Mezzo-soprano operatig o'r Eidal yw **Cecilia Bartoli** (ganwyd 4 Mehefin 1966, Rhufain).

## Albwmau 
* *Rossini Arias* (1989)
* ''Chant D'Amour* (1996)
* *Live in Italy* (1998)
* *The Vivaldi Album* (1999)
* *Cecilia and Bryn* (gyda Bryn Terfel) (1999)
* *The Art of Cecilia Bartoli* (2002)
* *The Salieri Album* (2003)
* *Maria'' (2007)

Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl o Rufain
Leges Wallicae

Golygiad arloesol gan yr ysgolhaig William Wotton o destunau Cyfraith Hywel yw ***Leges Wallicae***, a gyhoeddwyd yn Llundain yn 1730. Mae'n cynnwys testunau golygiedig cyfochrog o Gyfraith Hywel, yn Gymraeg a Lladin.

200px|bawd|Wynebddalen *Leges Wallicae*

Enw llawn y gyfrol yw:
:*Cyfreithjeu | Hywel Dda | ac eraill | seu | Leges Wallicae | Ecclesiasticae & Civiles | Hoeli Boni | et | Aliorum Walliae Principum*

Mae'n gyfrol fawr o faint folio sy'n cynnwys rhagymadrodd hir, y testunau cyfochrog eu hunain, gloseg, nodiadau, a mynegai. Ar wahân i'r testun Cymraeg o'r cyfreithiau, Lladin, iaith dysg ryngwladol y cyfnod, yw iaith y llyfr.

Wotton a'i gymrawd Moses Williams oedd y cyntaf i geisio paratoi testun cyfansawdd o'r cyfreithiau Cymreig hynafol trwy gymharu gwahanol fersiynau Lladin a Chymraeg. O ran methodoleg mae'n waith sydd o flaen ei oes hefyd, am ei bod yn cynnig dadansoddiad ysgolheigaidd o hanes ac ieithwedd y cyfreithiau ac yn cynnwys aparatws testunol (nodiadau a mynegai a.y.y.b.) safonol.

## Hanes y gwaith
Yn y flwyddyn 1714 bu rhaid i Wotton roi heibio ei reithioraeth ym Milton Keynes er mwyn osgoi ei gredydwyr, ac aeth i fyw am saith mlynedd yng Nghaerfyrddin dan yr enw ffug Dr William Edwards. Yn y dref honno ymroddodd i astudio'r iaith Gymraeg. Yn ystod y cyfnod ffrwythlon hwnnw golygodd destun cyfochrog dwyieithog pwysig o'r testunau cyfreithiol Lladin a Chymraeg a elwir yn Gyfraith Hywel. Noddwr y gwaith hwnnw oedd ei gyfaill yr Archesgob William Wake. Cafodd y gwaith ei gwblhau wedi marwolaeth Wotton gan ei gydweithiwr, yr ysgolhaig Moses Williams. Fe'i cyhoeddwyd yn 1730 gan William Clarke, mab-yng-nghyfraith Wotton, yn argraffiad ffolio mawr dan y teitl *Leges Wallicae*. Erys yn waith eithaf safonol hyd heddiw ond yn ei gyfnod roedd yn waith arloesol iawn.

## Darllen pellach
*David Stoker, 'William Wotton's exile and redemption: an account of the genesis and publication of Leges Wallicae', *Y Llyfr yng Nghymru/Welsh Book Studies* 7 (2006), tt. 7-106.

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llyfrau 1730
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Lladin o Loegr
John FitzGerald

bawd|Clawr un o gyfrolau'r bardd

Offeiriad Catholig a bardd o Loegr oedd **Y Tad John FitzGerald** (3 Chwefror 1927 - 28 Tachwedd 2007). Un o ardal Llwydlo cafodd ei fedyddio yn 
Michael FitzGerald ond dewisodd yr enw John wrth ymuno ag Urdd y Carmeliaid yn 1942. Dysgodd Gymraeg yn Aberystwyth, dan law Saunders Lewis i ddechrau. Bu'n gaplan i fyfyrwyr Catholig ac yn offeiriad tref Aberystwyth am ddeugain mlynedd. Gorchmynodd yr Urdd iddo symud o Aberystwyth i Lanelli yn 2004.

Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Cymraeg o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Offeiriaid Catholig o Loegr
Categori:Pobl o Lwydlo
Basilica San Francesco d'Assisi

Mynachlog ac eglwys yn Assisi yn Umbria, yr Eidal yw '''Basilica San Francesco d'Assisi''' (Eidaleg am "Eglwys Sant Ffransis o Assisi").

Ganed Sant Ffransis o Assisi yn Assisi yn 1186. Yn fuan wedi i’r Eglwys Gatholig ei gyhoeddi yn sant yn 1228, dechreuwyd adeiladu Basilica San Francesco d'Assisi, yn cynnwys mynachlog Ffransiscaidd  a dwy eglwys. Enwyd y basilica, sy’n cynnwys arlunwaith ffresco gan Cimabue a Giotto, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Effeithiwyd ar Assisi gan y ddaeargryn a darawodd Umbria yn 1997, a lladdwyd pedwar person oedd tu mewn i'r Basilica ar y pryd. Gwnaed difrod sylweddol, a chaewyd y Basilica i'r cyhoedd am ddwy flynedd. Ail-agorodd wedi i'r gwaith adfer gael ei orffen.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Umbria
Categori:Eglwysi'r Eidal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Urdd Sant Ffransis

[dde|bawd|250px|Sant Ffransis; llun gan [El Greco.]]

**Urdd Sant Ffransis** neu **Urdd y Brodyr Lleiaf** neu'r **Ffransiscaid** (Lladin: *Ordo Fratrum Minorum*, yw'r rhai yn yr Eglwys Gatholig sy'n dilyn "Rheol Sant Ffransis". Cyfeirid atynt yn aml yng Nghymru fel y **Brodyr Llwydion**.

Sefydlwyd yr urdd gan Sant Ffransis o Assisi (1181 - 1226). Yn gynnar yn 1209. clywodd bregeth a newidiodd ei fywyd. Roedd y bregeth ar Matthew 10:9, lle mae Iesu yn dweud wrth ei ddilynwyr am fyned allan heb arian, na hyd yn oed ffon gerdded. Dilynodd Ffransis y gorchymyn, gan deithio o le i le yn droednoeth yn pregethu edifeirwch. Cyn hir, ymunodd ei ddilynwr cyntaf, Bernardo di Quintavalle, ag ef, ac ymhen blwyddyn roedd ganddo unarddeg o ddilynwyr. Aethant i Rufain i ofyn caniatad Pab Innocentius III i ffurfio urdd grefyddol newydd. Gwrthododd Innocent, ond y noson honno cafodd freuddwyd lle gwelodd ddyn tlawd yn cynnal eglwys adfeiliedig rhag syrthio. Galwodd Ffransis yn ôl a newidiodd ei benderfyniad.

Ymhlith aelodau enwog o'r Urdd mae Anthoni o Padua, Bonaventura, John Duns Scotus, Jacopone da Todi (awdur tybiedig y *Stabat Mater*), Roger Bacon, François Rabelais, Alexander o Hales, William o Ockham, Giovanni da Pian del Carpini, Pio o Pietrelcina, Mychal F. Judge a Gabriele Allegra.

Mae tair cangen i'r Ffransiscaid modern: *Ordo Fratrum Minorum*, *Ordo Fratrum Minorum Capuccinorum* a'r *Ordo Fratrum Minorum Conventualium*.

## Urdd Sant Ffransis yng Nghymru 
Cyhaeddodd yr Urdd i Gymru yn weddol fuan wedi marwolaeth Sant Ffransis; sefydlodd Llywelyn Fawr dŷ iddynt yn Llan-faes ar Ynys Môn yn 1237. Ceir yr hanes yn Brut y Tywysogion:

:Y flwyddyn ragwyneb y bu farw Dâm Siwan, ferch Ieuan frenin, gwraig Llywelyn ap Iorwerth, fis Chwefror yn llys Aber; ac y'i claddwyd mewn mynwent newydd ar lan y traeth a gysegrasai Hywel, esgob Llanelwy. Ac o'i hanrhydedd hi ydd adeiladawdd Llywelyn ap Iorwerth yno fynachlog (i'r Brodyr) Troednoeth a elwir Llan-faes ym Môn.

Ddeugain mlynedd yn ddiweddarch, roeddynt wedi ychwanegu tai yng Nghaerdydd a Chaerfyrddin. Credir fod y bardd crefyddol Madog ap Gwallter o ail hanner y 13g yn aelod o'r Urdd. Yn yr un cyfnod roedd yr ysgolhaig Ffransiscaidd Johannes Wallensis a fu farw yn 1285 yn gweithio yn Rhydychen a Paris. Yn ddiweddarach roedd y merthyr Catholig Sant John Jones (1559 - 1598), a aned yng Nghlynnog Fawr, yn perthyn i'r Urdd.

Heddiw mae tŷ Ffransiscaidd ym Mhantasaph ger Treffynnon yng Ngogledd Cymru.

Categori:Sefydliadau 1209

Ffransis
John Roberts (sant)

Mynach Benedictaidd a merthyr Catholig o Gymru oedd **John Roberts**  (1576 - 10 Rhagfyr 1610). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 25 Hydref. Roedd yn un o brif sefydlwyr Coleg Sant Gregory, Douai, Ffrainc.

## Bywgraffiad
Ganed John Roberts yn Nhrawsfynydd yn fab i Robert, mab Ellis ap William ap Gruffydd, Rhiwgoch. Cafodd ei fagu fel Protestant, a'i addysgu yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen. Wedi gadael Rhydychen heb gymeryd gradd yn 1598, bu'n astudio'r gyfraith am gyfnod cyn mynd i deithio ar y Cyfandir.
bawd|chwith|Gelli Goch, rhwng Trawsfynydd a Dolgellau, cartref John Roberts
bawd|chwith|Sant madryn, trawsfynydd, lle bedyddiwyd Roberts.

Pan oedd ym Mharis, trodd yn Babydd, ac aeth i astudio i Goleg Jeswitaidd Sant Alban, Valladolid. Wedi bod yno am flwyddyn, ymunodd ag Urdd Sant Bened, a chymerodd yr enw Fra Juan de Mervinia. Oddi yno aeth i Abaty Sant Martin, Santiago de Compostela, lle gwnaeth ei broffes fel mynach tua diwedd 1600. Bu'n astudio yn Salamanca, a chafodd ei ordeinio yn offeiriad yn 1602. Yn Ebrill 1603 aeth i Loegr fel cenhadwr. Daliwyd ef gan yr awdurdodau bedair gwaith, a'i ddedfrdu i alltudiaeth. Roedd yn un o brif sefydlwyr Coleg Sant Gregory, Douai, Ffrainc yn 1606-7, ac yn brior cyntaf y coleg. Dychwelodd i Loegr eto, a phan ddaliwyd ef am y pumed tro yn 1610, rhoddwyd ef ar brawf am deyrnfradwriaeth, a dienyddiwyd ef trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yn Tyburn, Llundain ar 10 Rhagfyr.

## Canoneiddio
Ar 25 Hydref 1970, canoneiddiwyd ef gan Pab Pawl VI fel un o Ddeugain Merthyr Lloegr a Chymru i gynrychioli'r holl Gatholigion a ferthyrwyd yn Lloegr a Chymru rhwng 1535 a 1679.

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1576
Categori:Gwrthddiwygwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1610
Categori:Merthyron Catholig
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Prawf Lachman

Prawf meddygol pan fo amheuaeth o rwyg yng ngewyn blaen croesol (ACL) y pen-glin yw **prawf Lachman**.

Lachman
Tyburn

Pentref tu allan i Llundain, ym Middlesex, sydd nawr yn rhan o Ddinas Westminster, oedd **Tyburn**. Mae'n enwog fel safle'r crocbren, a ddefnyddid am ganrifoedd fel y prif safle ar gyfer gweinyddu'r gosb eithaf yn ardal Llundain.

Cofnodir y dienyddiad cyntaf yn 1196, pan grogwyd William Fitz Osbern, arweinydd terfysg yn erbyn y trethi yn Llundain. Yn 1571, adeiladwyd yr hyn a elwid y "Tyburn Tree", crocben tair onglog. Defnyddiwyd hwn am y tro olaf ar 3 Tachwedd 1783, pan grogwyd lleidr pen ffordd o'r enw John Austin.

Ymhlith y rhai a ddienyddiwyd yna mae Roger Mortimer, Iarll 1af March (1330), Michael An Gof, arweinydd gwrthryfel y Cernywiaid (1497), Perkin Warbeck (1499), 
Claude Duval, lleidr pen ffordd enwog (1670), Sant Oliver Plunkett, Archesgob Armagh a Jonathan Wild (1725. Dienyddiwyd nifer o Gymry yma, yn cynnwys Rhys Ddu ap Gruffudd, un o ddilynwyr Owain Glyndŵr, yn 1410, yr ysgolhaig William Thomas (1554) a'r merthyron Catholig Sant John Roberts yn 1610 a Philip Powell yn 1646.

, o'r gyfres *Industry and Idleness* (1747)]]

Categori:Ardaloedd Llundain
Categori:Dinas Westminster
Categori:Hanes Middlesex
Philip Powell

Mynach o Urdd Sant Benedict a merthyr Catholig Cymreig oedd y Gwynfydedig **Philip Powell** (2 Chwefror 1594 - 30 Mehefin 1646).

Ganed ef yn y Trallwng (efallai Trallwng Cynfyn), Sir Frycheiniog, yn fab i Roger ap Rosser Powell a Catherine Morgan. Aeth i ysgol ramadeg Y Fenni, ac yna bu'n astudio'r gyfraith o 1610 hyd 1614. Wedi hynny bu'n astudio yn Fflandrys ym Mhrifysgol Louvain hyd 1619. Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1618, a daeth yn fynach y flwyddyn wedyn. Bu'n astudio dan Dom Leander Jones. Bu'n *cellerarius* priordy Sant Gregori, Douai, hyd ddechrau 1622, pan anfonwyd ef i Loegr i genhadu. Bu'n byw yn Llundain am gyfnod, yna'n gaplan i nifer o deuluoedd Dyfnaint a Gwlad yr Haf.

Pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Lloegr, bu'n gaplan i filwyr Catholig ym myddin y Cadfridog Goring yng Nghernyw. Pan orchfygwyd y fyddin honno, cymerodd long i dde Cymru. Cipiwyd y llong gan y Seneddwyr ger y Mwmbwls ar 22 Chwefror 1646, a chymerwyd Powell i'r ddalfa fel offeiriad. Rhoddwyd ef ar ei brawf yn Llundain am fod yn offeiriad Pabyddol, ac fe'i dienyddiwyd trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yn Tyburn ar 30 Mehefin. Ym 1929 gwynfydwyd ef gan y Pab Pïws XI

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1594
Categori:Marwolaethau 1646
Categori:Merthyron Catholig
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Frycheiniog
Thoroughly Modern Millie (ffilm)

Ffilm gerdd  gyda Julie Andrews, Mary Tyler Moore a Carol Channing yw ***Thoroughly Modern Millie*** ("*Modern yn Drylwyr Millie*") (1967).

## Caneuon 
*"Thoroughly Modern Millie"
*"Baby Face"
*"The Tapioca"
*"Ah! Sweet Mystery of Life"
*"Do It Again"
*"Jazz Baby"
*"Jimmy"
*"Trinkt le Chaim"
*"Poor Butterfly"

### Gweler hefyd
*Thoroughly Modern Millie (sioe gerdd)

Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1967
Amposta

Dinas yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia yw **Amposta**. Saif yn ne Catalwnia, ar lannau Afon Ebro a gerllaw Môr y Canoldir, 8 medr uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth yn 20,135 yn Ionawr 2007. Amaethyddieth, yn enwedig tyfu reis, yw'r diwydiant pwysicaf, ond mae cryn dipyn o ddiwydiannau cynhyrchu bwydydd ac eraill wedi datblygu ers blynyddoedd olaf yr 20g. Gerllaw mae Parc Naturiol Delta yr Ebro.

Categori:Talaith Tarragona
Categori:Dinasoedd Sbaen
Tortosa

Dinas yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia yw **Tortosa**. Saif ar lan Afon Ebro, ac mae'n ganolfan bwysig ar gyfer amaethyddiaeth a diwydiant. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 34,266. Ymhlith yr adeiladau o ddiddoedeb mae castell Castillo de la Suda, a adeiladwyd pan oedd y ddinas dan reolaeth Islamig cyn cael ei gipio gan y Cristionogion yn 1147, ac Eglwys Gadeiriol Santa María.

[bawd|250px|dim|[Afon Ebro yn Tortosa]]

Categori:Talaith Tarragona
Categori:Dinasoedd Sbaen
Mynachlog Poblet

Mynachlog  Sistersaidd gerllaw Vimbodí, yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia, yw **Mynachlog Poblet**    (Catalaneg: **Reial Monestir de Santa Maria de Poblet**, Sbaeneg: **Real Monasterio de Santa María de Poblet**.

Sefydlwyd y fynachlog yn 1149 gan Ramón Berenguer IV, a'i rhoddodd i fynachod o Urdd Sant Bernard o Abaty Fontfroide. Claddwyd brenhinoedd Aragon yma o Alfonso II ymlaen. Daeth yr abaty yn gyfoethog, yn enwedig yn 14g. Yn ddiweddarach dirywiodd, a gadawodd y mynachod yr abaty yn 1835. Dechreuwyd gwneud gwaith adfer yn  1930, ac ail-gysegrwyd yr eglwys yn 1935. Yn 1940 dychwelodd grŵp o fynachod Sistersaidd i'r abaty.

Yn 1991 cyhoeddwyd yr abaty yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatalwnia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Categori:Sefydliadau 1149
Categori:Tai crefydd Sbaen
Categori:Tai Sistersiaidd
Reporting Scotland

Rhaglen newyddion deledu genedlaethol BBC Scotland ydy ***Reporting Scotland***; mae'r brif raglen yn cael ei darlledu pob Llun - Gwener ar BBC One Scotland am 18:30 - 19:00 gyda bwletinau byr trwy'r dydd, o'r bwletinau byrion yn ystod rhaglen *Breakfast* ar BBC One Scotland, hyd at y rhaglen hwyr am 22:30 ar ôl y *BBC News at Ten*.

Mewn adroddiad academaidd o'r enw *The Fairness in the First Year?*, cyflwynwyd tystiolaeth fod Reporting Scotland a rhaglenni eraill gan BBC Scotland wedi gogwyddio yn erbyn annibyniaeth i'r Alban, ac nad oeddent yn niwtral eu tueddiadau.

## Cyflwynyddion a gohebwyr
### Prif gyflwynwyr
*Laura Miller 
*Laura Goodwin

### Cyflwynyddion bwletinau byr
*Sarah McMullan 
*Anne McAlpine 
*Laura Maciver
*Graham Stewart
*Suzanne Allan
*Andrew Black
*Halla Mohieddeen
*Ben Philip
*Karen Elder
*Hope Webb
*Laura McGhie
*Amy Irons

### Cyflwynyddion chwaraeon
*Lewis Irons
*Sheelagh McLaren
*Paul Barnes
*Martin Dougan
*Kenny Crawford

### Cyflwynyddion tywydd
*Christopher Blacnhett
*Judith Ralston
*Gillian Smart
*Kirsteen MacDonald
*Joy Dunlop
*Kirsty McCabe
*Calum MacColl
*Derek MacIntosh
*Sarah Cruickshank

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu Albanaidd
Aranjuez

Tref yng nghymuned ymreolaethol Madrid yn Sbaen yw **Aranjuez**. Saif lle mae Afon Tagus ac Afon Jarama yn cyfarfod, 47&nbsp;km i'r de o Madrid a 494 metr uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth ym mis Mai 2007 yn 52,573.

Mae'n enwog am y Palas Brenhinol, y Palacio Real, ac am ei erddi. Ysbrydolodd y cyfansoddwr Joaquín Rodrigo i gyfansoddi ei Concierto de Aranjuez.

Enwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|dim|200px|Rhan o'r Palacio Real

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Val d'Aran

Rhanbarth ym mynyddoedd y Pyreneau yn Nhalaith Lleida yng ngogledd-orllewin Catalwnia yw '''Val d'Aran''' ("Dyffryn Aran"). Mae'r boblogaeth yn 9,219; y brif dref yw Viella gyda 2,834 o drigolion yn 2003.

Nodwedd fwyaf arbennig y dyffryn yw'r iaith Araneg, sy'n cael ei hystyried yn dafodiaith o Ocitaneg. Mae Araneg yn un o dair iaith swyddogol y dyffryn, gyda Catalaneg a Sbaeneg. Saif bron draean o'r diriogaeth dros 2,000 medr uwch lefel y môr. Yma mae Afon Garonne yn tarddu cyn llifo trwy Ffrainc i'r môr.

Ar un adeg roedd yr ardal yma yn un anghysbell iawn, gyda'r unig gysylltiadau i'r gogledd tua Ffrainc. Erbyn hyn mae twristiaeth wedi dod yn bwysig iawn yma.

Categori:Talaith Lleida
Araneg

**Araneg** yw'r dafodiaith o Ocitaneg neu Gasconeg a siaredir yn y Val d'Aran yng ngogledd-orllewin Catalwnia. Gyda'r ieithoedd Catalaneg a Sbaeneg, mae'n iaith swyddogol yn y Val d'Aran. Dysgir yr iaith yn yr ysgolion, a gellir cael addysg trwy gyfrwng Araneg. Y Val d'Aran yw'r unig diriogaeth lle rhoddir statws swyddogol i'r iaith Ocitaneg.

Yn ôl arolwg ieithyddol yn y Val d'Aran yn 2000, roedd 92.5% o'r boblogaeth yno yn deall Araneg, 90.2% yn medru ei siarad, 80.5% ym medru ei darllen a 50.8% ym medru ei hysgrifennu.

bawd|chwith|200px|Arwyddion mewn Araneg

Categori:Catalwnia
Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd Sbaen
Sami Hyypiä

Cyn-chwaraewr pêl-droed o'r Ffindir yw **Sami Tuomas Hyypiä** (ganwyd 7 Hydref 1973).

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Pêl-droedwyr o'r Ffindir
Afon Garonne

Afon sy'n tarddu yn Sbaen ac yn llifo trwy dde-orllewin Ffrainc yw **Afon Garonne** (Ocitaneg, Catalaneg a Sbaeneg: *Garona*; Lladin *Garumna*). Mae'n 575&nbsp;km (357 milltir) o hyd.

Tardda'r afon yn y Val d'Aran yn y Pyreneau yng ngogledd-orllewin Catalwnia. Mae'n llifo i Ffrainc, lle mae'n llifo heibio dinas Toulouse cyn ymuno ag aber y Gironde ger Bordeaux, a llifo i Fae Biscay. Yr afonydd mwyaf o'r rhai sy'n llifo i mewn iddi yw Afon Ariège, Afon Tarn ac Afon Lot.

Gall llongau ddilyn y Garonne o'r môr cyn belled a phorthladd Bordeaux, ac mae'n rhan o'r "Canal des Deux Mers", sy'n cysylltu Môr y Canoldir a Bae Biscay. Gall cychod llai fynd ymhellach, hyd at Castets-en-Dorthe, lle mae canal yn arwain i Toulouse.

Garonne
Garonne
Garonne
Categori:Gironde
Categori:Haute-Garonne
Categori:Tarn-et-Garonne
Categori:Lot-et-Garonne
Adelina Patti

Cantores opera o Sbaen oedd **Adelina Patti** (10 Chwefror 1843 – 27 Medi 1919). Daeth yn hynod enwog ym myd cerddorol Llundain, Paris a dinasoedd mawr eraill fel un o sopranos opera mwyaf blaengar y cyfnod gyda'i llais *bel canto*. Roedd hi'n adnabyddus fel 'Madame Patti', "Brenhines y Gân". Ganwyd hi ym Madrid ar y pedwerydd-ar-bymtheg o Chwefror, 1843, i fam Eidalaidd a thad Sisilaidd.

Yn 1878 prynodd gastell ac ystad Craig-y-nos, yn y Fforest Fawr, Brycheiniog, i gael dianc i'r bryniau rhag y byd ffasiynol. Byddai'n dychwelyd i Gastell Craig-y-nos ar ddiwedd pob taith o gwmpas tai opera mawr y byd, yn Ewrop ac America.

Ym 1877 ysgrifennodd Giuseppe Verdi mai Patti oedd y gantores orau a fu erioed. Ym 1862, tra ar daith o'r Unol Daleithiau, canodd gân John Howard Payne - *Home, Sweet Home* yn y Tŷ Gwyn i'r Arlywydd Abraham Lincoln a'i wraig Mary Lincoln. Ar y pryd roeddent mewn galar wedi iddynt golli eu mab Willie a fu farw o'r teiffoid. Roedd dagrau'n powlio i lawr eu gruddiau a mynnent ei bod yn canu'r gân eilwaith. Am flynyddoeddd wedi hynny cysylltwyd y gân â Lincoln.

## Recordiadau
Tua 1890 y recordiodd ei chân gyntaf - ar gyfer Thomas Marshall yn Efrog Newydd. Collwyd y rhain dros y blynyddoedd.

Recordiodd dros 30 record gramaffôn o arias operatig a chaneuon eraill a cheir un recordiad o'i llais yn dymuno Blwyddyn Newydd Dda i'w gŵr, yn 1905 a 1906. Ceir 'tril' yn ei llais, hyd yn oed heddiw, a gallwn ddeall yn iawn pam ei bod, yn ei hanterth yn ennill $5,000 y noson.

## Cyfeiriadau

Adelina Patti.jpg
Adelina Patti 1863.jpg

Categori:Cantorion opera o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sbaen
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Pobl o Fadrid
Daniel Evans

Gallai **Daniel Evans** gyfeirio at un o sawl person:

*Daniel Evans (1774-1835), llenor a bardd
*Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) (1792-1846), bardd
*Daniel Silvan Evans (1818-1903), geiriadurwr a bardd
*Daniel Simon Evans (1921- ), ysgolhaig
*Daniel Evans (1973- ) Actor a chyfarwyddwr

Gweler hefyd:
*John Daniel Evans (1862-43), un o arloeswyr y Wladfa