open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cob Cymreig

bawd|de|Cob Cymreig
bawd|de|Cob Cymreig yn tynnu trol
Math o ferlyn, (hy Ceffyl bach ysgafn) sy'n frodorol o Gymru yw'r **Cob Cymreig**. Mae'n un o bedwar adran y Merlyn Cymreig, Adran D yn nosbarthiad Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig.

Y cob yw'r mwyaf o bedair adran y Merlyn Cymreig; rhaid iddo fod yn dalach na 13.2 llaw, ac fel arfer maent yn mesur rhwn 14 ac 15 llaw. Maent yn boblogaidd fel ceffylau i'w marchogaeth neu i dynnu troliau ysgafn. Dywed Gwyddoniadur Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru; 2008) ''Disgrifir y cob Cymreig yn aml fel 'yr anifail marchogaeth a gyrru gorau yn y byd', ac mae'n enwog am ei ddewrder, ei natur hydrin ei ystwythder a'i dygnwch.'' Nid oes ffynhonnell i'r dyfyniad, fodd bynnag. Maent yn arbenig o ddof a chryf.

Roedd pedigrî ceffyl mor bwysig yn yr Oesoedd Canol ag y mae heddiw. Canodd Guto'r Glyn (c.1435 – c.1493) gywydd i ofyn march gan Faredudd ab Ifan o Gedewain dros Reinallt ap Rhys Gruffudd:

:Mab i’r Du ym mhob erw deg
:O Brydyn, o bai redeg;
:Merch ei fam i’r march o Fôn
:Aeth i ddwyn wyth o ddynion;
:Mae wyrion i Ddu’r Moroedd,
:Gwn mai un onaddun oedd.
:Mae yngo nai Myngwyn Iâl
:Ym Mhowys, nis rhwym hual.
:Mae câr i farch Ffwg Gwarin,
:A’i gâr a fâl gwair â’i fin.
:Ucha’ march ei iachau ’m Môn,
:O baladr Talebolion.
:Dewis lwdn, nid oes ledach,
:A’i draed yw ei bedair iach.

Defnyddia Guto sawl enw am y cob, gan gynnwys [m]arch, ebol, gorwydd, eddestr a [p]lanc. Ar wefan gutorglyn.net, mae R. Iestyn Daniel wedi addasu'r cywydd i iaith heddiw:

:Mab yw ef i’r Du o Brydyn
:ym mhob erw deg, pe bai’n rhedeg;
:merch yw ei fam i’r march o Fôn
:a aeth i gludo wyth o ddynion;
:mae yna wyrion gan Ddu’r Moroedd,
:gwn mai un ohonynt oedd ef.
:Mae Myngwyn Iâl yno
:ym Mhowys, ni all hual ei rwymo.
:Mae yna berthynas i farch Ffwg Gwarin,
:ac mae ei berthynas yn malu gwair â’i geg.
:Y march uchaf ei achau ym Môn ydyw,
:o linach Talybolion.
:Mae’n llwdn rhagorol, nid oes tras gymysg iddo,
:a’i draed yw ei bedair ach.

Mewn cywydd arall mae'n disgrifio'r Abad Dafydd ab Owain o Ystrad Marchell fel bridiwr ceffylau arbennig o dda. Roedd Powys yn enwog am ei cheffylau ers dyddiau Gerallt Gymro, a chanmolodd Cynddelw Brydydd Mawr geffylau tywysogion Powys yn 12g.

## Dolen allanol 
* Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Categori:Bridiau o geffylau
Ysgol Gyfun Bryn Hafren

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Saesneg ar gyfer merched yn y Barri, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gyfun Bryn Hafren** (Saesneg: **Bryn Hafren Comprehensive School**). Lleolir ar Heol Merthyr Dyfan, oddiar Port Road East, sef yr A4050 gogledd y dref. Mae ysgol ferched Ysgol Gyfun y Barri yn bartner i'r ysgol, darparir chweched dosbarth cyd-addysgol ar gyfer y ddwy ysgol yn Ysgol Gyfun Bryn Hafren.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gyfun Bryn Hafren 

Bryn Hafren
Bryn Hafren
Categori:Sefydliadau 1958
Gruffudd Gryg

Bardd Cymraeg a oedd yn un o'r cywyddwyr cynnar oedd **Gruffudd Gryg** (ganed tua 1310 - bu farw tua 1380). Roedd yn canu yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr ac yn cydoesi â Dafydd ap Gwilym.

## Bywyd
Ychydig a wyddys am y bardd. Roedd yn frodor o Ynys Môn, ac yn ei ei gywydd i saith mab Iorwerth ap Gruffudd o gwmwd Llifon ym Môn, awgrymir ei fod yn gyfaill neu'n berthynas iddynt. Lleolid cwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw yn ne-orllewin yr ynys.

Bu ymryson barddol rhyngddo ef a Dafydd ap Gwilym, yn cynnwys ffug-farwnadau i'w gilydd, gyda nifer o feirdd eraill yn ymuno. Yn ôl un o'i ddau ffug-farwnad i Ddafydd ap Gwilym, roedd Dafydd yn athro iddo:

Disgybl wyf, ef a'm dysgawdd,
Dysgawdr cywydd, huawdr cawdd. Ceir yn ogystal disgrifiad merch, awdl i Dduw a chyfres o englynion.

## Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol o'i waith erbyn heddiw yw:
**Gwaith Gruffudd Gryg*,  gol. Barry J. Lewis ac Eurig Salisbury (Aberystwyth: Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2010)

Ceir golygiad o'r ymryson barddol rhwng Gruffudd Gryg a Dafydd ap Gwilym yn:
* *Gwaith Dafydd ap Gwilym*, gol. Thomas Parry (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1952)

Mae golygiadau eraill yn cynnwys:
* ''Cywyddau Dafydd ap Gwilym a'i gyfoeswyr'', gol. Ifor Williams a Thomas Roberts (Bangor: Evan Thomas, 1914)
*Wikisource: 'Yr Ywen Uwchben Bedd Dafydd'

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Goronwy ap Tudur Hen

Un o deulu Tuduriaid Môn oedd **Goronwy ap Tudur Hen** o Drecastell (bu farw 1331). Roedd yn fab i Tudur ap Goronwy ac Angharad ferch Ithel Fychan. Etifeddodd ei diroedd ym Mhenmynydd.

Ceir  awdl farwnad iddo gan y bardd Bleddyn Ddu. Bu ganddo o leiaf ddau fab, Tudur Fychan a Hywel ap Tudur.

## Llyfryddiaeth
*''Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein: Ednyfed Fychan a'i ddisgynyddion

Categori:Marwolaethau 1331
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Tuduriaid Môn
Cefn, Wrecsam

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Cefn** Mawr. Mae'r pentrefi yn y gymuned yn cynnwys Cefn Mawr ac Acrefair, a phentrefi bychain Pen-y-bryn, Newbridge, Plasmadog a Rhosymedre. Lleolir y gymuned ychydig i'r de o Riwabon, ar lan ogleddol Afon Dyfrdwy.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Wrecsam
Wrddymbre

Pentref yng nghymuned Willington Wrddymbre, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Wrddymbre** (Saesneg: **Worthenbury**).

Saif ar ochr ddwyreiniol afon Dyfrdwy ym Maelor Saesneg, yn agos i'r ffin â Lloegr. Yma mae'r ganran isaf o siaradwyr Cymraeg yn sir Wrecsam, gyda 88.81% heb wybodaeth o'r iaith yn 2001.

Cysegrwyd eglwys Wrddymbre i Sant Deiniol; mae'n adeilad cymharol ddiweddar, yn dyddio o 1939. I'r de o'r pentref, roedd Plas Emral, cartref teulu dylanwadol Puleston, a ddymchwelwyd yn 1936.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Willington Wrddymbre
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Tudur Fychan

Un o deulu Tuduriaid Môn oedd **Tudur Fychan** neu **Tudur ap Goronwy**, Arglwydd Penmynydd (ganwyd tua 1310 ym Mheniarth; bu farw 1367). Roedd yn fab i Goronwy ap Tudur Hen o Drecastell a Gwerfyl ferch Madog.

Priododd a Margaret ferch Thomas a chawsant o leiaf bedwar mab: Goronwy ap Tudur Fychan, Rhys ap Tudur, Gwilym ap Tudur a Maredudd ap Tudur. Pan aeth Owain mab Maredudd i Lundain, cymerodd enw ei daid i'w alw ei hun yn Owain Tudur yn hytrach nag Owain ap Maredudd.

Canodd Iolo Goch farwnad iddo.

## Llyfryddiaeth
*''Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein: Ednyfed Fychan a'i ddisgynyddion

Categori:Marwolaethau 1367
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Tuduriaid Môn
Talwrn Green

Pentref bychan yng nghymuned Willington Wrddymbre, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru,  yw **Talwrn Green** (Saesneg: *Tallarn Green*).

Saif tua 6 milltir i'r dwyrain o Wrecsam ar ochr ddwyreiniol afon Dyfrdwy ym Maelor Saesneg, yn union am y ffin â Swydd Gaer a Lloegr. Yma mae'r ganran isaf o siaradwyr Cymraeg yn sir Wrecsam, gyda 88.81% heb wybodaeth o'r iaith yn 2001.

Bu'r bardd Cymreig R. S. Thomas yn giwrad yn Nhalwrn Green yn y 1940au.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Pen-y-bryn

Gallai **Pen-y-bryn** neu **Penybryn** (weithiau hefyd **Pen y Bryn**) gyfeirio at un o sawl peth:

;Pentrefi
*Pen-y-bryn, Caerffili
*Pen-y-bryn, Gwynedd
*Pen-y-bryn, Sir Benfro
*Pen-y-bryn, Wrecsam
*Pen-y-bryn, Abergwyngregyn sef yr enw cyfoes am "Garth Celyn"
;Ysgol
*Ysgol Penybryn, Tywyn

;Chwarel
*Chwarel Pen y Bryn, Dyffryn Nantlle, Gwynedd

;Nofel
**Gŵr Pen y Bryn* (1923), gan E. Tegla Davies
Pen-y-bryn, Wrecsam

Pentref bychan  yng nghymuned Cefn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Pen-y-bryn**. Saif tua 5 milltir i'r de-orllewin o ddinas Wrecsam ger Acrefair.

## Cyfeiriadau
Categori:Cefn, Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Erddig

Plasdy ac ystâd yng nghymuned Marchwiail, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru yw **Erddig**. Saif rhyw ddwy filltir i'r de o ganol dinas Wrecsam. Mae yn awr yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. 

Fe'i adeiladwyd yn 1684–1687 ar gyfer Joshua Edisbury, uchel siryf Sir Ddinbych, a'i gynllunio gan Thomas Webb. Fe'i gwerthwyd i John Meller yn 1718, ac ehangwyd yr adeilad ganddo ef. Ar ei farwolaeth ef yn ddi-blant yn 1733, etifeddwyd y plasdy gan ei nai Simon Yorke. Bu yn eiddo i deulu Yorke hyd  1973, pan roddwyd ef i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Y mwyaf adnabyddus o'r teulu oedd Philip Yorke (1743–1804), awdur *The Royal Tribes of Wales*.

Mae ystâd Erddig yn cynnwys gerddi, coedwigoedd a pharcdir eang gyda sawl nodwedd bensaernïol.

bawd|dim|Erddig dros y caeau

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Marchwiail
Categori:Parciau Cymru
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Categori:Plasdai Wrecsam
Moelwyn

Gallai'r enw **Moelwyn** gyfeirio at sawl peth:

## Mynyddoedd
*Y Moelwynion - grŵp o fynyddoedd yn Eryri, Gwynedd
*Moelwyn Bach - mynydd yn Eryri, Gwynedd
*Moelwyn Mawr - mynydd yn Eryri, Gwynedd

## Pobl
*Moelwyn Merchant (1913–1997) - bardd, nofelydd a cherflunydd Cymreig
*John Gruffydd Moelwyn Hughes (1866–1944) - emynydd a bardd Cymreig

## Ysgolion
*Ysgol y Moelwyn - Blaenau Ffestiniog, Gwynedd
Poen cefn

bawd|upright=0.8|Gwahanol ardaloedd yr asgwrn cefn.

Poen sy'n cael ei deimlo yn y cefn yw **poen cefn** (neu "**dorsalgia**"), sydd fel arfer yn tarddu yn y cyhyrau, nerfau, esgyrn, cymalau neu yn strwythurau eraill o fewn yr asgwrn cefn.

Gall y poen gael ei rannu'n boen gwar, poen gwaelod y cefn neu poen asgwrn cynffon. Gall dechru'n sydyn neu fon yn boen cronig; gall hefyd fod yn gyson neu'n ysbeidiol, aros mewn un lle neu stay in one place or belydru i ardaloedd eraill o'r corff. Gall fod yn boen dwl neu'n boen siarp, neu yn deimlad llosgi. Gall y poen belydru i'r freich a'r llaw), i rhan uchaf y cefn, neu waelod y cefn, y goes a'r droed, a gall gynnwys symptomau eraill megis, gwendid, dideimlad neu phinnau a nodwyddau.

Mae'r asgwrn cefn yn rwydwaith cymhleth o nerfau, cyhyrau, tennynau a tendonau, a gellir pob elfen achosi poen. Mae nerfau mawr yn tarddu yn yr asgwrn cefn y darparu'r coesau a'r breichiau gan alluogi i boen belydru i eithafoedd y corff.

Poen cefn yw un o gwynion mwyaf cyffredinol dyn. Poen llym yng ngwaelod y cefn (lumbago) yw'r pumed reswm mwyaf cyffredin am ymweld â'r meddyg yn yr Unol Daleithiau. Bydd tua naw o pob deg oedolyn yn dioddef poen cefn rhyw bryd neu gilydd yn ystod eu bywyd, a bydd hanner yr oedolion sy'n gweithio'n dioddef poen cefn pob blwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Poen
Categori:Symptomau
Green, Green My Valley Now

Nofel gan Richard Llewellyn ydy ***Green, Green My Valley Now***, a gyhoeddwyd ym 1975. Hwn yw'r trydydd dilyniant, a'r olaf o drioleg, i'r nofel fwy adnabyddus *How Green Was My Valley*.  

## Plot
Mae Huw Morgan wedi dod yn ddyn busnes llwyddiannus ym Mhatagonia, gan sefydlu cwmnïau ffermio a chontractio sifil. Ond gyda'r chwa gwleidyddol yn newid yn yr Ariannin o dan lywodraeth milwrol, penderfynai ef a'i wraig Sûs ddychwelyd i Gymru.

Gan ei fed erbyn hyn yn ddyn cyfoethog, nid yw'n oedi dim yn gwario ffortiwn i brynu, adnewyddu ac ailwampio ffermdy hynafiaid ei wraig yng nghanolbarth Cymru, gan ei droi'n faenor crand. Mae ei gyfoeth sy'n ymddangos yn ddiben yn ei alluogi i brynu eiddo a cheisio troi'r dref fechan o'i chwmpas. Mae'n ymwybodol bod teimladau o genedlaetholdeb ymysg y trigolion, ond ni wnâi unrhyw ymgais i geisio eu deall.

Wedi i bobl glywed ei fod yno, mae'n cyfarfod â'i nith, Blodwen, merch Olwen ei chwaer, sy'n fyfyrwraig piano; mae'n ei noddi i astudio yn yr Almaen. Mae'n canfod fod disgynyddion ei frodyr a'i chwiorydd i gyd wedi allfudo i Awstralia, America, De Affrica a Seland Newydd. 

Daw dynes i ymweld â Huw, sy'n honi ei bod yn wyres i'w frawd, Davy o Melbourne; daw a merch Ffrengig, Kiri, gyda hi. Datgelwyd mai ei dwyllo oedd hi, a'i bod yn derfysgwr IRA, yn chwilio am guddfan wledig er mwyn cynhyrchu bomiau. Mae Kiri yn Lydawes ac yn genedlaetholwraig a gwneuthurwraig bomiau yn ogystal.

Wedi i'w wraig farw, mae Huw yn priodi Teleri, sydd hefyd yn ddisgynnydd o Gymry Patagonia. Caiff y seremoni ei aflonyddu gan rhywun a oedd yn ceisio bradlofruddio, a oedd eisiau dial am i Kiri gael ei charcharu, ond mae ffrindiau Huw yn atal yr ymosodiad. 

Wedi'r briodas mae Huw a Teleri yn gadael am fis mêl, gan fwriadu ymweld â Phatagonia. Cyn gwneud hyn mae Huw yn ymweld a'i gwmwd brodorol o'r diwedd, a fu'n ei osgoi gynt, ac mae'n synnu i ganfod fod y tipiau glo wedi diflannu a'r ardal wedi cael ei ail-dirweddu, a physgod wedi dychwelyd i'r afon a oedd wedi ei lygru ar un adeg.

## Criticism
Less well-known than the 1939 novel *How Green Was My Valley*, on which it is based, the story is arguably weaker than the original. It completes the Huw Morgan cycle. It presents Huw as an extremely rich man but with apparently little sense of judgement in the use of his wealth. He has become an extremely driven man in a sexual sense, conducting brief but passionate affairs with his housekeeper and willingly accepting advances from young women.  

The author appears to have retconned Huw's age - if he was born during the reign of Queen Victoria (as implied in the original novel) he is likely to be over 80 years old by the time of the final novel. But Llewellyn portrays Huw as a much younger man.

## Cyfeiriadau 
*

## Dolenni allanol 
*Richard Llewellyn, britannica.com

Categori:Nofelau 1975
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Saesneg o Gymru
Omegle

300px|bawd|Logo swyddogol Omegle|de
Gwefan negeseuon ennyd yw **Omegle**. Prif pwrpas y wefan yw i siarad a phobl diethr ac i greu ffrindiau newydd trwy cyfathrebu'n ddienw. Mae'r wefan yn gwneud hyn trwy creu pâr ar hap mewn ffenestr sgwrs ac yn gofyn i'r ddau siarad trwy ddefnyddio'r enwau *You* a *Stranger*. Gall unrhyw un o'r siaradwyr allgofnodi ar unrhyw bryd. Oherwydd hyn, slogan y wefan yw *"Talk to strangers!"* Caiff y wefan ei greu gan Leif K Brooks a chaiff ei lawnsio ar 25 Mawrth 2009. Ddaw'r enw **Omegle** o'r eiriau *omega* a *Google*.

## Hanes
Ar ôl ei lawnsiad ym Mawrth 2009, caiff y wefan ddim ond tua 100 o ddefnyddwyr ar unrhyw un amser (nid oes rhaid mewngofnodi i ddefnyddio'r gwasanaeth). Ers Tachwedd 2009, gall y poblogaeth ar-lein cyrraedd 5000 o ddefnyddwyr a mae'r wefan yn hawlio i gael 150,000 ymwelwyr y dydd.

## Ymryson
Caiff wefannau fel **Omegle** ei alw'n wefannau *sgwrs ddienw*, *sgwrs diethr* neu *sgwrs 1-wrth-1*. Nid oes cyfyngiadau oed ar y wefan a nid oes unrhyw beth i stopio pobl rhag datguddio eu manylion personol. Hefyd nid oes hidlydd cabledd neu cynnwys ac oherwydd hyn mae yna llawer o rybuddion yn erbyn y wefan. Ddywedir y BBC taw "nid wefan i blant yw hwn".

## Dolenni allanol
* Omegle

Categori:Gwefannau
Owarai

Term bras am fath o gomedi Japaneaidd yw **owarai** (お笑い - *owarai*). Ddaw'r enw o'r gair Japaneg *warai* (笑い - gwên neu chwarddiad). Gwelir llawer o *owarai* ar teledu Japaneaidd ac ar y foment mae Japan o fewn "owarai boom". Rhai o'r grwpiau *owarai* mwyaf poblogaidd yn Japan yw Downtown (ダウンタウン) a Cocorico (ココリコ) a welir yn y sioe Downtown no Gaki no Tsukai ya Arahende!!.

## Nodweddion
Fel arfer, pâr o ddynion canol-oed sydd yn creu *owarai kombi* (お笑い コンビ) - mae yna llawer o berfformwyr *owarai* benywaidd, ond maent yn cael eu allrhifo gan ddynion - a ddaw'r rhan fwyaf o'r hiwmor y *kombi* o'r ddau berfformwyr yn trio trechu'r llall, ond weithiau bydd y *kombi* yn defnyddio effeithiau sain, dajare (ダジャレ - fath o pun Japaneg) neu dokkiri (ドッキリ - jôc camera cudd).

Categori:Comedi yn Japan
Categori:Genres comedi
Categori:Teledu yn Japan
Ysgol y Berllan Deg

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal Llanedern, Caerdydd ydy **Ysgol y Berllan Deg**. Y brifathrawes bresennol yw Ms M Phillips. Mae'r ysgol yn bwydo Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern.

## Sefydliad 
Cyhoeddwyd cynnig statudol i agor ysgol gynradd Gymraeg yn Llanedern gan Lywodraeth Cynulliad Cymru ar 14 Mehefin 2001. Dim ond dau wrthwynebiad a gofrestrwyd i'r syniad o sefydlu'r ysgol ar safle yn Heol Albany, cyn ei symyd i adeilad newydd ar gaeau chwarae Llanedern.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol y Berllan Deg 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol y Berllan Deg
Ysgol Gynradd Bryn Celyn

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Pentwyn, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Bryn Celyn** (Saesneg: **Bryn Celyn Primary School**). Y prifathro presennol yw Mr David C. Pedwell. Lleolir yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Llanedeyrn.

## Ad-drefnu addysg yng Nghaerdydd 
Yng ngwanwyn 2006, cyhoeddwyd cynlluniau ad-drefnu addysg Cyngor Caerdydd, cynnigwyd cau'r ysgol ym mis Medi 2008,

Ar 5 Rhagfyr 2008, cyhoeddodd y Cynulliad gynnig i drosglwyddo'r ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg sydd i'w sefydlu ar ran o safle Ysgol Gynradd Gatholig St Philip Evans i ran o safle Ysgol Gynradd Bryn Celyn. Ni dderbyniwyd unrhyw wrthwynebiadau a gweithredwyd y cynnig ym mis Medi 2009, gan agor Ysgol Gynradd Gymraeg Pen-y-Groes.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Bryn Celyn 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gynradd Gwaelod Y Garth

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yng Ngwaelod-y-garth, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Gwaelod Y Garth** (Saesneg: **Gwaelod Y Garth Primary School**). Y prifathro presennol yw Mr Iwan Ellis.

Enillodd Marc Ansawdd yr Asiantaeth Sgiliau Sylfaenol yng Ngwanwyn 2005.

Wedi cwblhau blwyddyn 7 yn y system addysgol bydd disgyblion yr uned Saesneg yn trosglwyddo i Ysgol Gyfun Radur. Mae dewis rhwng Ysgol Gyfun Garth Olwg ac Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr ar gyfer disgyblion yr uned Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Gwaelod Y Garth 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Tan-yr-Eos

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal Grangetown, Caerdydd oedd **Ysgol Tan-yr-Eos**. Y prifathro oedd Mr Rhys Harries, sef prifathro Ysgol Gymraeg Treganna. Câi'r ddwy ysgol eu rhedeg ar y cyd.

Sefydlwyd Ysgol Tan-yr-Eos yn 2006, ar safle ysgol Saesneg Ysgol Gynradd Parc Ninian; erbyn 2009, roedd yr ysgol Gymraeg yn defnyddio pedwar dosbarth dros dro ar y safle. Erbyn 2011, roedd y nifer hwnnw wedi cynyddu i chwech.

Yn 2012 cafodd yr ysgol ei hadolygu gan Estyn. Nodwyd bod ei pherfformiad presennol a'i rhagolygon gwella yn 'dda'..

Caewyd yr ysgol yn 2013, pan oedd y disgyblion hynaf ym mlwyddyn 5. Trosglwyddwyd y plant i safle newydd Ysgol Treganna. Bellach nid oes darpariaeth Gymraeg yn Grangetown.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol Tan-yr-Eos
Ysgol Pencae

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal Highfields, Llandaf, Caerdydd ydy **Ysgol Pencae**. Agorodd yr ysgol yn ei hadeilad presennol ym 1991. Enillodd Farc Safon Sgiliau Allweddol yn 2000.

Roedd 197 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2003, daeth tua 35% o'r disgyblion o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith.

Mae'r ysgol wedi ei lleoli yn ardal Highfields, Llandaf ar safle hen ysgol, Ysgol Gynradd Gymraeg Bryntaf, sef ysgol Gymraeg gyntaf erioed Caerdydd a sefydlwyd wedi ymdrech hir gan seflogion fel Gwyn M. Daniel.

## Gweler hefyd
* Ysgol Gynradd Gymraeg Bryntaf
* Tŷ'r Cymry
* Gwyn M. Daniel

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Pencae 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol Pencae
Ysgol Glan Morfa

Gall **Ysgol Glan Morfa** gyfeirio at fwy nag un ysgol:

*Ysgol Glan Morfa (Caerdydd)
*Ysgol Glan Morfa (Conwy)
Glyn Garth

Pentref bychan yng nghymuned Cwm Cadnant, Ynys Môn, yw **Glyn Garth**. Saif yn ne'r ynys ar y briffordd A525 rhwng Porthaethwy a Biwmares.

Yn y Canol Oesoedd, yma roedd plasdy Esgob Bangor, ac roedd y fferi rhwng Bangor a Glyn Garth yn cael eu hystyried y bwysicaf o'r fferïau rhwng Môn ag Arfon cyn adeiladu'r pontydd dros Afon Menai. Erbyn hyn, mae bloc mawr o fflatiau ar y safle lle'r oedd plasdy'r esgob. Gerllaw, mae gwesty'r Gazelle.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Cadnant
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Francesco Totti

Chwaraewr pêl-droed o'r Eidal yw **Francesco Totti** (ganwyd 27 Medi 1976). Mae o'n chwarae i Roma ers 1992.

Categori:Pêl-droedwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1976
Irish Ferries

bawd|240px|MS Ulysses yn cyrraedd porthladd Dulyn

Cwmni fferi Gwyddelig yw **Irish Continental Group plc**, yn masnachu fel **Irish Ferries**. Mae'n cynnig gwsanaeth fferi o borthladd Dulyn i Gaergybi ac o Rosslare i Roscoff, Cherbourg a Doc Penfro.

Llong fwyaf y cwmni yw'r *Ulysses*, y fferi geir fwyaf yn y byd o ran y nifer o geir y gall eu cario. Mae'n hwylio ar y daith Dulyn - Caergybi. Ymhlith llongau eraill y cwmni mae *Isle of Inishmore*, *Oscar Wilde* a'r fferi gyflyn *Jonathan Swift* (neu *Dublin Swift*).

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1973
Categori:Cwmnïau Iwerddon
Categori:Cwmnïau fferi
Ysgol Gynradd Parc Ninian

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Grangetown, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Parc Ninian** (Saesneg: **Ninian Park Primary School**). 

## Hanes
Sefydlwyd Ysgol Gynradd Parc Ninian ar 30 Tachwedd 1900, pan agorwyd fel ysgol letya dan yr enw **Virgil Street Board School**. Newidiwyd yr enw ym mis Hydref 1911 i **Ninian Park Council School**, ar ôl Parc Ninian, cartref C.P.D. Dinas Caerdydd sydd wedi ei leoli gyferbyn â'r ysgol.

Defnyddiwyd yr ysgol fel ysbyty milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a mynychodd disgyblion yr ysgol Ysgol Court Road yn rhan amser rhwng 1914 ac 1918. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, rhwng 1939 ac 1941, cafodd yr ysgol ei wacáu sawl gwaith oherwydd bomio yn yr ardal.

Ym 1948, daeth Ninian Park Council School yn ysgol uwchradd ar gyfer bechgyn, gyda ysgol uwchradd ar gyfer merched, Grange Council School, yn cael ei agor yr un pryd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Parc Ninian

Categori:Grangetown
Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gynradd Parc Ninian
Ysgol Glan Morfa (Caerdydd)

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal y Sblot, Caerdydd ydy **Ysgol Glan Morfa**. Y prifathro presennol yw Mrs S Wyn Thomas.

Agorodd yr ysgol ym mis Medi 2005, gyda un dosbarth ar safle Ysgol Gynradd Moorland. Erbyn 2007, roedd 29 o ddisgyblion yn yr ysgol, wedi eu rhannu rhwng dau ddosbarth. Ym mis Medi 2007, caewyd uned feithrin Ysgol Gynradd Moorland er mwyn rhoi mwy o le i'r ysgol Gymraeg aros ar y safle yn barhaol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Glan Morfa 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol Glan Morfa
Ysgol Glan Morfa (Conwy)

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn Abergele, Conwy ydy **Ysgol Glan Morfa**. Y prifathro presennol yw Mr Hugh Rhys-Williams.

Sefydlwyd yr ysgol ym 1957. Roedd 117 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2004, yn ogystal â 20 o blant meithrin a fynychai'n rhan amser.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Glan Morfa

Categori:Abergele
Categori:Sefydliadau 1957
Glan Morfa
Glan Morfa
Ysgol Gynradd Albany

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal y Rhath, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Albany** (Saesneg: **Albany Primary School**). Y brifathrawes presennol yw Mrs A Lepore,

Sefydlwyd Ysgol Gynradd Albany ym 1887. Roedd 345 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2007, yn ogystal â 52 o blant meithrin a fynychai'n rhan amser.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Albany 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gynradd Albany
Ysgol Gynradd Adamsdown

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Adamsdown, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Adamsdown** (Saesneg: **Adamsdown Primary School**). Y prifathro presennol yw Mr John B Evans,

Roedd 174 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2007, yn ogystal â 48 o blant meithrin a fynychai'n rhan amser. Siaradai 63% o'r disgyblion Saesneg fel ail-iaith.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Adamsdown

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gynradd Draenen Pen-y-Graig

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Draenen Pen-y-Graig, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Draenen Pen-y-Graig** (Saesneg: **Thornhill Primary School**). Sefydlwyd yr ysgol ym 1991, yY brifathrawes presennol yw Ms Joyce Power, Lleolir yr ysgol yn nhalgylch Ysgol Uwchradd Llanisien.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Draenen Pen-y-Graig 

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gynradd Draenen Pen-y-Graig
Ysgol Bro Eirwg

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal Tredelerch, Caerdydd ydy **Ysgol Bro Eirwg**. Y pennaeth presennol yw Mr. Iwan E. Ellis.

Mae'r ysgol yn gwasanaethu ardaloedd Llaneirwg, Llanrhymni, Trowbridge a Tredelerch. Sefydlwyd ym 1981, gan symud i'w safle presennol ym 1985.

Mae'r ysgol yn bwydo Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Bro Eirwg

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol Bro Eirwg
Stena Line

Cwmni fferi rhyngwladol yw **Stena Line**. Sefydlwyd y cwmni, sy'n rhan o gwmni mwy Stena AB, yn Göteborg, Sweden gan Sten A. Olsson yn 1962.

bawd|dim|240px|Y Stena Explorer yn gadael Caergybi

## Llwybrau a llongau
Mae'n cynnig y gwasanaethau fferi canlynol:

### Rhwng Prydain ac Iwerddon
*Abergwaun - Rosslare
*Fleetwood - Larne
*Caergybi - Dulyn
*Stranraer - Belfast

### Ar gau
*Caergybi - Dún Laoghaire

### Yr Iseldiroedd - Prydain
*Hoek van Holland - Harwich
*Hoek van Holland - Killingholme
*Rotterdam - Harwich

### Sweden - Denmark
*Göteborg - Fredrikshavn
*Varberg - Grenaa

### Sweden - Yr Almaen
*Göteborg - Kiel
*Göteborg - Travemünde

### Norwy - Denmark
*Oslo - Fredrikshavn

### Sweden - Gwlad Pwyl
*Karlskrona - Gdynia

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1962
Categori:Cwmnïau Sweden
Categori:Cwmnïau fferi
Owain Gwynedd (bardd)

:''Am y tywysog o'r 12fed ganrif, gweler Owain Gwynedd.''

Bardd Cymraeg oedd **Owain Gwynedd** (tua 1545 - 1601). Roedd yn un o benceirddiaid olaf cyfnod Beirdd yr Uchelwyr.

Yn ôl pob tebyg, roedd Owain yn fab i Syr Ifan o Garno, bardd-glerigwr o ardal Maldwyn, Powys. Fe'i ganed tua'r flwyddyn 1545. Bu'n un o ddisgyblion barddol Gruffudd Hiraethog a daeth yntau'n athro barddol yn ei dro. Enillodd drwydded pencerdd yn Eisteddfod Caerwys 1567. Bu farw yn 1601.

Cerddi mawl i uchelwyr ei fro enedigol yw trwch y cerddi ganddo sy'n goroesi ar glawr. Ceir pum awdl, 96 cywydd a 12 englyn ganddo yn y llawysgrifau. Yn ogystal â cherddi mawl traddodiadol ceir cywyddau gofyn, ymddiddan ac ymryson hefyd.

## Llyfryddiaeth
*D. Roy Saer, 'Owain Gwynedd', *Llên Cymru* (cyfrol vi, 1961).

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1601
Categori:Pobl o Faldwyn
Ysgol Gynradd Birchgrove

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Llwynbedw, Caerdydd, ydy **Ysgol Gynradd Birchgrove** (Saesneg: **Birchgrove Primary School**). Y brifathrawes presennol yw Mrs Sarah Morgan.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Birchgrove 
*Adroddiadau Estyn

Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Rhestr ysgolion cynradd Caerdydd

Ni drefnir **Rhestr ysgolion cynradd Caerdydd** yn gyfyng yn ôl dalgylchoedd yr ysgolion uwchradd.

Gweler hefyd: 
* *Cronoleg Addysg Gymraeg yng Nghaerdydd ers 1940* Erthygl Michael Jones CF yn Y Dinesydd, Mehefin 2018

## Ysgolion cynradd
## Cyfeiriadau 
*Cyngor Caerdydd 

*
Ysgolion cynradd
Ysgol Gynradd Gelli Fedw

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal y Gellifedw, Abertawe ydy **Ysgol Gynradd Llwyn Fedw** (Saesneg: **Birchgrove Primary School**). Y brifathrawes presennol yw Mrs E Treen.

Gwariwyd £800,000 yn ymestyn ac ailwampio adeiladau'r ysgol yn 2009.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gynradd Gelli Fedw 

Categori:Ysgolion cynradd Abertawe
Categori:Ysgolion Saesneg
Birchgrove Primary School

Gall **Birchgrove Primary School** gyfeirio at sawl ysgol:

*Ysgol Gynradd Gelli Fedw, Abertawe
*Ysgol Gynradd Birchgrove, Caerdydd

----
Ieuan Tew Brydydd

Ceir dau fardd y cyfeirir atynt wrth yr enw **Ieuan Tew Brydydd**:

*Ieuan Tew Hynaf (Ieuan Tew Brydydd Hynaf) (hanner cyntaf yr 16g)
*Ieuan Tew Ieuanc (Ieuan Tew Brydydd Ieuanc) (tua 1540-tua 1608)
Ieuan Tew Ieuanc

Bardd Cymraeg oedd **Ieuan Tew Ieuanc**  neu **Ieuan Tew Brydydd** (tua 1540 - 1608). Bu llawer o ddrysu rhyngddo â bardd arall a elwid yn Ieuan Tew Brydydd sef Ieuan Tew Hynaf (Ieuan Tew Brydydd Hynaf) (bl. hanner cyntaf yr 16g).

## Bywyd a cherddi
Ychydig a wyddys am y bardd ar wahân i'r dystiolaeth a geir yn ei gerddi. Blodeuodd yn ail hanner yr 16g. Bu farw yn 1608, yn hen ŵr tua 70 oed. Ymddengys ei fod yn frodor o Wynedd.

Graddiodd fel disgybl disgyblaidd yn Eisteddfod Caerwys 1567, sy'n awgrymu y cafodd ei eni tua dechrau'r 1540au. Ymhlith ei gerddi ceir cerdd moliant i Siôrs Owain (George Owen), Henllys, Sir Benfro, awdur y gyfrol *The Description of Penbrockshire* (*sic*).

Canwyd marwnad iddo gan ei gyfaill Siôn Phylip, y bardd o Ardudwy a fu hefyd yn un o raddedigion ail Eisteddfod Caerwys.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd marwnad Ieuan Tew i George Owen yn y gyfrol
* ''Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg''. Cyfrol I. (Cyhoeddiadau Barddas, 1993).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 1540au
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1608
Categori:Pobl o Wynedd
Take Control

Albwm cyntaf band electronig Dangerous Muse yw ***Take Control***. Gorffennwyd yr albwm yn 2010 ar ôl saith mlynedd ers ffurfiwyd y band yn 2003. Rhyddhair yr albwm yn 2010 gan Scarce Goods.

## Conffyrmiwyd caneuon
Dyma rhestr senglau darpar o'r albwm *Take Control*::
#I Want It All
#Homewrecker
#Too Much to Ask
#Friends To Love
#Goodbye, Goodnight
#Forget
#Stop Pretending
#Forever Blue
#Secret
#Controversy

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol Dangerous Muse 
*MySpace Dangerous Muse

Categori:Albymau 2010
Birchgrove, De Cymru Newydd

bawd|280px|Bae Snails, Birchgrove

Maestref yn ardal Inner West, Sydney yn nhalaith De Cymru Newydd, Awstralia ydy **Birchgrove**. Lleolir 5 kilometr i'r gorllewin o ardal fusnes canol Sydney, in yn ardal llywodraeth leol Bwrdeistref Leichhardt.

Safai Birchgrove ar lethr gogledd-orllewinol perhyn Balmain, yn edrych allan dros Porthladd Sydney, ac mae'n cynnwys Pwyntiau Yurulbin a Ballast. Balmain yw'r unig faestref gyferbyn a Birchgrove. Mae hefyd golygfeydd o Afon Parramatta ac Ynys Cockatoo. Hon yw un o fastrefi cyfoethocaf Sydney oherwydd y golygfeydd ar draws y porthladd.

Categori:Sydney
Eisteddfod Caerwys 1567

Cynhaliwyd **Eisteddfod Caerwys 1567** yng Nghaerwys, Sir y Fflint. Dyma'r ail o Eisteddfodau Caerwys yn dilyn y gyntaf, sef Eisteddfod Caerwys 1523. Bwriad y ddwy oedd pennu rheolau Cerdd Dafod a Cherdd Dant ac rhoi trefn ar feirdd a cherddorion Cymru trwy sustem o drwyddedau. Credir i'r eisteddfod gael ei chynnal mewn tŷ yn perthyn i deulu Mostyn, noddwyr y ddwy eisteddfod yn ôl pob tebyg, efallai ar y sgwâr yng nghanol Caerwys a adnabyddir fel Sgwâr Mostyn hyd heddiw.

Un o'r rhesymau dros gynnal yr eisteddfod hon yn 1567 oedd dathlu pedwar can mlwyddiant Eisteddfod Aberteifi. Eisteddfod ar gyfer beirdd a cherddorion gogledd Cymru, sef 'Talaith Aberffraw', oedd eisteddfod 1567.

## Graddedigion
Nid yw pob llawysgrif sy'n cofnodi'r graddedigion hyn yn gwbl gytûn ond dyma'r rhestr a dderbynnir fel rheol. Ni nodir yma y cerddorion - sef y telynorion a'r crythorion - yn y dosbarthiadau is.

### Cerdd Dafod
;Penceirddiaid
*Lewis ab Edward
*Wiliam Llŷn
*Simwnt Fychan
*Owain Gwynedd

;Disgyblion pencerddaidd
*Siôn Tudur
*Lewis Menai
*Huw Llŷn
*Wiliam Cynwal
*Bedo Hafesb
*Siôn Phylip
*Huw Cornwy

;Disgyblion disgyblaidd
*Ieuan Tew Brydydd
*Huw Ceiriog
*Huw Pennant

;Disgyblion Ysbas
*Dafydd Alaw
*Edward Brwynllys
*Hywel Ceiriog

### Telynorion
;Penceirddiaid Cerdd Dant
*Siôn ap Rhys
*Wiliam Penllyn
*Hwlcyn Llwyd

;Disgyblion penceirddiaid
*Thomas Anwyl
*Dafydd Llwyd ap Siôn ap Rhys
*Edward ab Ifan
*Robert ap Hywel Llanfor
*Wmffre Goch

;Disgyblion disgyblaidd
*Rhisiard Glyn
*Rhobert Llwyd
*Ieuan Penllyn
*Lewis Llanfor

### Crythorion
;Dosbarth Cyntaf
*Siamas Eutyn
*Ieuan Penmon

;Ail Ddosbarth
*Rhobert ap Rhys Gutyn
*Tomas Môn
*Siôn Ednyfed
*Tomas Grythor

;Trydydd Ddosbarth
*Siôn Ddu Grythor

## Llyfryddiaeth
*Gwyn Thomas, *Eisteddfodau Caerwys* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1968).

## Cyfeiriadau
Categori:1567
Categori:16eg ganrif yng Nghymru
*
Categori:Caerwys
Caerwys
1567
Caerwys 1567
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Y Traddodiad Barddol
Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn

Gall yr enw **Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn** gyfeirio at sawl ysgol:

*Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn, Bro Morgannwg
*Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn, Sir y Fflint
Göteborg

bawd|240px|Harbwr cychod hwylio *Lilla Bommen* yn Göteborg

Dinas a phorthladd yn Sweden yw **Göteborg**, hefyd **Gothenburg**. Hi yw ail ddinas Sweden o ran poblogaeth, a phrifddinas talaith Västra Götalands län. Roedd y boblogaeth yn 2005. Saif yn rhan ddeheuol y wlad.

Sefydlwyd y ddinas yn 1621 gan Gustavus Adolphus, brenin Sweden. Nodweddir Göteborg gan ganran uchel o fewnfudwyr, tua 43% o'r boblogaeth. Hi yw porthladd pwysicaf Sweden, a Phrifysgol Göteborg, sydd a 60,000 o fyfyrwyr, yw prifysgol fwyaf gwledydd Llychlyn.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa'r Ddinas
*Eglwys Masthugget
*Feskekôrka (eglwys)
*Skanskaskrapan
*Skansen Kronan (tŷ)

## Enwogion
*Kurt Atterberg (1887–1974), cyfansoddwr
*Victor Hasselblad (1906-1978), ffotograffiwr
*Bo Svenson (g. 1941), actor
*Björn Ulvaeus (g. 1945), cerddor


Categori:Dinasoedd Sweden
Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn, Bro Morgannwg

Ysgol uwchradd gyfun Gatholig, cyfrwng Saesneg yn y Barri, Bro Morgannwg ydy **Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn** (Saesneg: **St Richard Gwyn Catholic High School**). Caiff yr ysgol ei hariannu yn wirfoddol.

Enwir ar ôl y merthyr Cymreig, Sant Richard Gwyn. Mae'n gwasanaethu bechgyn a merched rhwng 11 ac 16 oed, a bydd disgyblion sydd eisiau mynychu chweched ddosbarth fel rheol yn mynd ymlaen i Coleg Chweched Ddosbarth Gatholig Dewi Sant.

Mae'r ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol yn cynnwys Ysgol Gynradd Sant Helen yn y Barri, ac Ysgol Gynradd Sant Joseph, Penarth.

Cysegrwyd yr ysgol i Sant Cadoc tan i'r enw gael ei newid ym 1989. Symudodd yr ysgol hefyd o Coldbrook Road, Dinas Powys i Lôn Argae, y Barri.

Roedd record o 548 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, a disgwylwyd i'r nifer hwn gynnyddu ymhellach gan fod mwy o alw wedi bod na sydd yna o lefydd ers 2000.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn

Categori:Ysgolion uwchradd Bro Morgannwg
Categori:Ysgolion Catholig yng Nghymru
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn, Sir y Fflint

Ysgol uwchradd gyfun Gatholig, cyfrwng Saesneg yn y Fflint, Sir y Fflint, ydy **Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn** (Saesneg: **St Richard Gwyn Catholic High School**). Caiff yr ysgol ei ariannu yn wirfoddol.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Paul Draper - prif lais y band Mansun
*Claire Fox - cyfarwyddwr yr Institute of Ideas
*Fiona Fox - cyfarwyddwr y Science Media Centre
*Ian Rush - pêl-droediwr
*Simon Nixon - Sefydlydd Money Supermarket a'r dyn sydd yn drydydd cyfoethocaf yng Nghymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Gyfun Gatholig Sant Richard Gwyn

Categori:Ysgolion uwchradd Sir y Fflint
Categori:Ysgolion Catholig yng Nghymru
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd Cei Connah

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yng Nghei Connah, Glannau Dyfrdwy, Sir y Fflint ydy **Ysgol Uwchradd Cei Connah** (Saesneg: '''Connah's Quay High School'''). Mae'n gwasanaethu disgyblion rhwng 11 ac 18 oed, roedd 1047 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2008.

Gwariwyd £2.3 miliwn yn adeiladu adain newydd wyddoniaeth a cherddoriaeth a orffenwyd yn 2002, wedi cynllun dwy flynedd a fu hefyd yn ymestyn ac adnewydddu'r hen adeiladau. Agorwyd yn swyddogol gan y Tywysog Andrew, Dug Caerefrog, amharwyd ar y seremoni pan ganodd y larwm tân, a achswyd gan wrn tê poeth, gadawodd y tywysog yn ei hofrennydd yn fuan wedyn.

## Cyn-ddisgyblion o nôd 
*Ben Jones - pêl-droediwr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Uwchradd Cei Connah 

Categori:Cei Connah
Cei Connah
Cei Connah
Ben Jones (pêl-droediwr)

Pêl-droediwr o Gymru ydy **Ben Jones** (ganwyd 7 Gorffennaf 1992 yn Wrecsam). Gwnaeth sawl ymddangosiad yn Gynghrair Pêl-droed yn 2009 er y bu ond yn ei flwyddyn gyntaf fel prentis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Ysgol Uwchradd John Summers

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn Queensferry, Glannau Dyfrdwy, Sir y Fflint ydy **Ysgol Uwchradd John Summers** (Saesneg: *John Summers High School*; **Ysgol Uwchradd Glannau Dyfrdwy** / *Deeside High School* gynt). Mae'n gwasanaethu disgyblion rhwng 11 ac 18 oed; roedd 515 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, gan gynnwys 59 yn y chweched ddosbarth.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd John Summers 

John Summers
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Gynradd Gymraeg Pen-y-Groes

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal Pentwyn, Caerdydd ydy **Ysgol Gynradd Gymraeg Pen-y-Groes**. Y pennaeth presennol yw Ms Moira Kellaway.

Agorodd yr ysgol yn 2009 gyda 12 o ddisgyblion, ar ran o safle Ysgol Gynradd Bryn Celyn.

Mae'r ysgol yn bwydo Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysgolion cynradd Caerdydd
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgol Gynradd Gymraeg Pen-y-Groes
Ysgol Uwchradd Penarlâg

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg ym Mhenarlâg, Sir y Fflint ydy **Ysgol Uwchradd Penarlâg** (Saesneg: **Hawarden High School**). Mae'n gwasanaethu disgyblion rhwng 11 ac 18 oed. Roedd 1,114 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ystod arolygiad Estyn 2009, gan gynnwys 181 yn y chweched ddosbarth. Mae gan yr ysgol ormod o ddisgyblion ac mae’r chweched dosbarth tuag 20% yn fwy nag adeg yr arolygiad diwethaf yn 2003.

Gellir olrhain hanes yr ysgol yn ôl i 1606 pan sefydlwyd ysgol ramadeg gydag un ystafell gyda £300 a adawyd mewn ewyllys gan drigolyn lleol, sef George Ledsham.

Cwblhawyd ymestyniad ym 1998, a gostiodd £4 miliwn, gan gynnwys neuadd newydd, ymestyniad i'r ganolfan chwaraeon, ymestyniad i'r adran dechnoleg a stiwdio ddawns newydd yn ogystal â nifer o welliannau eraill. Agorwyd yr ymestyniad yn swyddogol gan Ei Mawrhydi Elizabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig ym mis Mawrth 1998.

## Cyn-ddisgyblion o nod 
*Andy Dorman - pêl-droediwr
*Michael Owen - pêl-droediwr
*Gary Speed - pêl-droediwr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd Penarlâg 

Categori:Ysgolion uwchradd Sir y Fflint
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd Penarlâg
Ysgol Uwchradd Elfed

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg ym Mwcle, Sir y Fflint ydy **Ysgol Uwchradd Elfed** (Saesneg: **Elfed High School**).
 
## Hanes 
Sefydlwyd yr ysgol ym 1954, ac enwyd ar ôl y bardd a'r ysgolhaig a fu farw y flwyddyn honno, Elfed Hywel Lewis. Dechreuodd droi'n ysgol uwchradd gyfun ym 1967, yn gwasanaethu ardal eang a fu'n cynnwys Penarlâg, Saltney a'r Hôb. Daeth yn ysgol gyfun go iawn ym 1973, gan wasanaethu ardaloedd Bwcle, Drury ac ardaloedd cyfagos.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
* Ann Keen (née Fox) - gwleidydd, AS Llafur
* Sylvia Heal (née Fox) - gwleidydd, AS Llafur
* Ryan Shawcross - pêl-droediwr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd Elfed 

Categori:Ysgolion uwchradd Sir y Fflint
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd Elfed
Hoek van Holland

Tref a phorthladd yn yr Iseldiroedd yw **Hoek van Holland**. Saif yn nhalaith Zuid-Holland, i'r gorllewin o Rotterdam. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 9,382.

Datblygodd y dref wedi adeiladu sianel y Nieuwe Waterweg rhwng 1866 a 1868. Mae'n boblogaidd fel tref glan môr i ymwelwyr, a cheir gwasanaeth fferi gan Stena Line i Harwich a Killingholme yn Lloegr.

Categori:Trefi'r Iseldiroedd
Categori:Zuid-Holland
Lewis ab Edward

Bardd Cymraeg oedd **Lewis ab Edward** neu **Lewis Meirchion** (bl. 1521–1568). Roedd yn un o'r to olaf o Feirdd yr Uchelwyr i raddio yn bencerdd.

## Bywgraffiad
Brodor o Fodfari (Sir Ddinbych heddiw) oedd Lewis. Fe'i ganed rhywbryd tua 1521 (ar sail y gerdd gynharaf y gellir ei dyddio). Roedd yn un o ddisgyblion  barddol Gruffudd Hiraethog. Graddiodd yn bencerdd cerdd dafod yn Eisteddfod Caerwys 1567, yr ail o Eisteddfodau Caerwys.

## Cerddi
Canodd gerddi mawl i deuluoedd uchelwrol gogledd Cymru. Cedwir un awdl 38 cywydd a thua ugain o englynion o'i waith. Y gerdd gynharaf ganddo y gellir ei dyddio â sicrwydd yw ei farwnad i Ieuan Llwyd o blas Glynllifon yn Arfon. Canodd farwnad i'r hynafiaethydd a meddyg Humphrey Llwyd (m. 1568) hefyd; dyma'r gerdd olaf o'i waith y gellir ei dyddio.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Bodfari
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1570au
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Cwpan LV 2009–2010

39fed tymor o gystadleuaeth cwpan rygbi'r undeb cenedlaethol Lloegr yw **Cwpan LV 2009–2010**, a'r pumed tymor yn y fformat Eingl-Gymreig.

Mae strwythur y gystadleuaeth wedi cael ei haddasu y tymor hwn, bydd yn dal i gynnwys pedwar clwb Cynghrair Magners Cymreig a deuddeg clwb Uwchgynghrair Guinness, wedi eu rhannu i byllau o dair clwb Seisnig ac un tîm Cymreig. Ond bydd y fformat newydd yn gwarantu y bydd pob tîm yn chwarae dwy gêm gartref a dwy gêm i ffwrdd, gyda'r timau ym Mhwll 1 a 4 yn chwarae'n erbyn ei gilydd, a Phwll 2 a 3 yn chwarae yn erbyn ei gilydd. Bydd y gystadleuaeth yn cael ei gynnal yn ystod y tymor o emau rhyngwladol yr Hydref a Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, gan alluogi i'r clybiau ddatblygu eu chwaraewyr.

Ar 29 Hydref 2009, ychydig dros wythnos cyn dechrau'r tymor, datganwyd ma'r cwmni yswiriant Prydeinig,  LV oedd y noddwr newydd ar gyfer tymor 2009–2010 a 2010–2011.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

2009–2010
Categori:2009
Categori:2010
Siroedd cadwedig Cymru

**Siroedd cadwedig Cymru** yw'r ardaloedd cyfredol a ddefnyddir yng Nghymru at ddibenion seremonïol Rhaglawiaeth a Siryfiaeth. Maent yn seiliedig ar y siroedd a grëwyd gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972 ac a ddefnyddiwyd ar gyfer llywodraeth leol a dibenion eraill rhwng 1974 a 1996.

## Defnydd
Diddymodd Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 yr wyth sir seremonïol a grëwyd gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Fodd bynnag, mae'n creu'r cysyniad o siroedd cadwedig yn seiliedig ar eu hardaloedd, i'w defnyddio at ddibenion megis Rhaglawiaeth. Roedd hyn yn ddefnydd gyfunol gan Ddeddf Rhaglawiaeth 1997.

Cafodd statudau penodol a oedd mewn grym eu diwygio i gynnwys cyfeiriad atyn nhw:

*Deddf Siryfion 1887 (c. 55) - Y siroedd y penodir Uchel Siryfion iddynt yw'r siroedd cadwedig.
*Deddf Amddiffyn 1842 (c. 94) - Rhaglawiaid yw'r rhai a benodir i'r siroedd cadwedig.
*Deddf Pysgodfeydd Môr (Pysgod Cregyn) 1967 (c. 83) - ystyrir bod y rhannau perthnasol o lan y môr o fewn siroedd cadwedig.

## Newidiadau Ffinau
Roedd y siroedd cadwedig yn wreiddiol bron yn union fel siroedd 1974-1996, ond gydag ychydig o newidiadau mân er sicrhau bod siroedd cadwedig yn cynnwys prif ardaloedd cyfan. Cafodd Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Llansilin a Llangedwyn eu trosglwyddo o Glwyd i Bowys, a chafodd Y Wig, Saint-y-brid, Ewenni a Phentyrch eu trosglwyddo o Forgannwg Ganol i Dde Morgannwg. Fodd bynnag, mae'r newidiadau hyn yn dal i adael dwy fwrdeistref sirol, Conwy a Bwrdeistref Sirol Caerffili wedi eu rhannu rhwng siroedd cadwedig.

Er mwyn cywiro hyn, gwnaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru ddau newid o sylwedd i'r ffiniau. Daeth y newidiadau hyn i rym ar 2 Ebrill 2003. Cafodd rhan o'r ardal llywodraeth leol o Gonwy a oedd wedi bod yng Ngwynedd ei drosglwyddo i Glwyd, a rhan o'r ardal llywodraeth leol o Fwrdeistref Sirol Caerffili a oedd wedi bod ym Morgannwg Ganol ei throsglwyddo i Went. Cafodd y ffin rhwng Morgannwg Ganol a De Morgannwg hefyd ei ail-lunio i adlewyrchu newidiadau bychan mewn ffiniau llywodraeth leol. Mae pob sir gadwedig yn awr yn cynnwys rhwng un a phump o ardaloedd llywodraeth leol cyfan.

Newidiwyd y ffin rhwng Morgannwg Ganol ar 1 Ebrill 2010 i adlewyrchu'r newidiadau yn 2009 i ffiniau llywodraeth leol yn ardal Faenor.

## Rhestr o Siroedd Cadwedig
Mae'r ffigurau poblogaeth yn amcangyfrifon canol-blwyddyn ar gyfer 2007 gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol, yn grwpio ffigurau awdurdodau unedol yn eu siroedd cadwedig priodol.

EnwYn cynnwysArwynebedd (km²)Poblogaeth
ClwydConwy, Sir Ddinbych, Sir y Fflint, Bwrdeistref Sirol Wrecsam2,910491,100
DyfedSir Gaerfyrddin, Ceredigion, Sir Benfro5,780375,200
GwentBlaenau Gwent, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Sir Fynwy, Casnewydd, Torfaen1,553560,500
GwyneddGwynedd, Ynys Môn3,262187,400
Morgannwg GanolPen-y-bont ar Ogwr, Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf781423,200
PowysPowys5,196 132,000
De MorgannwgCaerdydd, Bro Morgannwg475445,000
Gorllewin MorgannwgCastell-nedd Port Talbot, Abertawe820365,500

## Gweler hefyd
*Siroedd hynafol Cymru, h.y. y siroedd cyn ad-drefnu 1974
*Llywodraeth leol yng Nghymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhestrau Cymru
Cherbourg-Octeville

bawd|240x240px|Basilique-trinité, Cherbourg

Tref a chymuned yng ngogledd Ffrainc, yn *département* Manche, *région* Normandie, yw **Cherbourg-Octeville**, fel rheol **Cherbourg** ar lafar. Roedd poblogaeth y gymuned yn 42,318 yn 1999.

Saif Cherbourg-Octeville yng ngogledd Penrhyn Cotentin. Yn wreiddiol Cherbourg yn unig oedd yr enw. Daeth yn Cherbourg-Octeville wedi i Octeville ddod yn rhan o'r ddinas yn 2000. Mae gan lynges Ffrainc wersyll yma, a cheir gwasanaethau fferi i Rosslare yn Iwerddon gan Irish Ferries a Celtic Link ac i Poole yn Lloegr gan Brittany Ferries.

Categori:Manche
Maestref

[bawd|dd|180px|[Tai llain a culs-de-sac, nodweddion o gynllunio maestrefol.]]
[bawd|dd|180px|Datblygiad maestrefol yn [San Jose, Califfornia.]]

Ardal breswyl yw **maestref** fel rheol, ond cânt eu diffinio yn wahanol ar draws y byd. Gall fod yn ardal breswyl mewn dinas fawr, neu'n gymuned breswyl o fewn pellter cymudo i ddinas. Mae gan rai maestrefi rywfaint o ymreolaeth lywodraethol, ac mae gan y rhanfwyaf ddwysedd is o boblogaeth o'i gymharu ag ardaloedd dinas fewnol. Datblygodd maestrefi cyfoes yn ystod yr 20g o ganlyniad i welliannau ym maes trafnidiaeth rheilffordd a ffordd a chynydd mewn cymudo. Mae maestrefi yn tueddu i amlhau o gwmpas dinasoedd sydd wedi eu amglchynnu â thir gwastad. Cyfeirir at unrhyw ardal faestrefol fel *maestref*, a chyfeirir atynt gyda'i gilydd fel *y maestrefi*.

## Gwrthbwynt i faestrefi
Fel gwrthbwynt i ymestyn allan i adeiladu tai, datblygwyd meddylfryd newydd mewn datblygu trefol sef tuag at dwyseddu trefol. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd
Huw o Ruddlan

Awdur rhamantau Ffrangeg-Normanaidd oedd **Huw o Ruddlan** neu **Huon** neu **Hue de Rotelande** (bl. 1180 - 1190). Un o Normaniaid y Mers oedd o. Yn ôl pob tebyg bu'n byw yn Rhuddlan yn ei ieuenctid cyn symud i fyw i ardal Credenhill, ger Henffordd.

Ganed Huw rhywbryd cyn tua 1160. Ysgrifennodd dwy ramant ar gerdd yn y cyfnod 1180-1190, sef *Ipomedon* a'i dilyniant *Protesilaus*. Ymddengys mai Gilbert Fitz-Baderon, arglwydd Normanaidd Mynwy, oedd ei noddwr gan fod y ddwy gerdd wedi eu cyfansoddi "er difyrrwch" iddo.

Cefndir Groegaidd Clasurol sydd i'r ddwy gerdd, a leolir yn ne'r Eidal a Sisilia. Y brif thema yw anturiaethau'r marchog Ipomedon, ond ceir cyfeiriadau cynnil at ddau Gymro cyfoes hefyd, sef "y Brenin *Ris*" (Yr Arglwydd Rhys efallai) a'r llenor Lladin o ddeau Cymru, Gwallter Map (Walter Map).

## Llyfryddiaeth
*A. J. Holden (gol.), *Ipomedon* (1975)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Beirdd Ffrangeg o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion Ffrangeg o Gymru
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ruddlan
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Ysgol Uwchradd Castell Alun

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn yr Hôb, Sir y Fflint, ger Wrecsam, ydy **Ysgol Uwchradd Castell Alun** (Saesneg: **Castell Alun High School**).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Ysgol Uwchradd Castell Alun

Categori:Ysgolion uwchradd Sir y Fflint
Categori:Ysgolion Saesneg