Siwan (drama)

Drama fydryddol gan Saunders Lewis yw ***Siwan***, sydd wedi ei seilio ar y cymeriad hanesyddol Siwan, gwraig Llywelyn Fawr. Lleolir y ddrama yn Abergwyngregin, ar arfordir gogleddol Gwynedd. Ysgrifennodd Saunders y ddrama *Siwan* yn 1954 "ar gyfer llwyfan Garthewin" a chafodd ei chyhoeddi yn 1956, ac mae'r ddrama yn un o'r clasuron Cymraeg.

## Cymeriadau 
* Siwan
* Llywelyn Fawr
* Gwilym Brewys
* Alys

## Disgrifiad byr 
"Drama sy'n ymwneud â chyfnod rhyfeddol yn hanes Cymru gyda phreswâd yn cael ei ddwyn ar Frenin Lloegr i roi caniatâd i'w ferch briodi Tywysog o Gymro. Pan ddigwyddodd hyn yn Rhagfyr 1203, yr oedd yn siŵr o fod yn gamp ddiplomyddol gyda'r fwyaf nodedig yn ein hanes. Y Tywysog oedd Llywelyn ab Iorwerth neu Llywelyn Fawr - tywysog dros y rhan fwyaf o dir Cymru ar y pryd. John oedd brenin Lloegr a *Siwan* yn ferch 15 oed iddo. Esgorodd yr uniad ar ddegawd o ysbaid yn y rhyfela rhwng yr ymosodwyr Normanaidd a'r Cymry oedd yn eu cael eu hunain fwyfwy dan warchae. Ond deilliodd y briodas hefyd ar sgandal frenhinol wrth i *Siwan* gael ei dal ym mreichiau carcharor Normanaidd, Gwilym Brewys - degfed Barwn Y Fenni. O ganlyniad crogwyd Brewys a charcharwyd Siwan yn ei chartref am flwyddyn nes i'w gŵr faddau iddi am ei chamwedd." 

Yn y ddrama, canfyddir *Siwan* a'i chariad Gwilym Brewys (William de Braose) gan ei gŵr sef y Tywysog Llywelyn Fawr. Mae'n crogi Gwilym, cosb a roddir fel arfer i ladron. Mae'r weithred hon yn gwneud gosodiad tra phwysig a heriol gan fod Llywelyn wrth wneud hyn yn tynnu holl rym Lloegr ar ei ben. Ar yr un pryd, mae'r weithred yn dyrchafu Llywelyn i awdurdod brenin eofn a chadarn.

"Siwan ydy'r ebychiad sicr cyntaf mae Saunders Lewis yn ei wneud," ebe Bobi Jones. Cyfrifir *Siwan* a *Blodeuwedd* fel clasuron y ddrama Gymraeg.

## Crynodeb
### Act 1 
Ar ddechrau Act, caiff y ddrama ei seilio yn ystafell wely Siwan a Llywelyn, lle mae Siwan ac Alis yn paratoi ar gyfer i Siwan fynd i’r gwely. Mae hi’n noson Calan Mai, 1230, ac yng nghanol nos. Wrth i Alis, y forwyn, helpu Siwan, y dywysoges, i dynnu ei gwisg a’i choron, mae tôn Siwan yn awgrymu ei bod eisiau i Alis fynd, a'i bod yn disgwyl am rywun neu rywbeth ddigwydd. Mae Siwan yn dweud “’Wyt ti’n aros yn hir?”. Wrth gribo gwallt Siwan, canai Alis gân Ffrengig sy’n cyfeirio at chwedl Trystan ac Esyllt. Stori serch oedd eu stori, gyda’r ddau yn disgyn mewn cariad gyda'i gilydd pan mae Esyllt yn fod i briodi Hywel fab Emyr Llydaw, sy’n arwain at farwolaeth Trystan. Nid yw Siwan yn hapus o gwbl bod Alis yn ei herio wrth ganu’r gân, felly mae hi’n ei tharo ar hyd ei hwyneb. Dywed Alis “Mae ‘ngwefus i’n gwadu lle y trawodd eich modrwy”, sydd hefyd yn symbol o briodas Llywelyn a Siwan yn anafu Alis. Erbyn i Alis fynd, daw cnoc ar y drws.
Agorai Siwan y drws i Gwilym Brewys, Arglwydd Aberhonddu. Mae’n amlwg beth mae Gwilym wedi dod i’w ystafell i wneud, ond mae fel bod Siwan yn ceisio atal, er mai hi a ofynnodd iddo ddod. Caiff Siwan ei phortreadu fel dynes wleidyddol iawn yn y rhan yma, sy’n wir. Gwladweinydd oedd Siwan, ac mi roedd wastad yn meddwl yn wleidyddol. Yn hwyrach yn yr Act, mae Gwilym yn rhoi araith bwysig, yn datgan ei gariad tuag at Siwan, ac yn cyfaddef ei fod wedi disgyn mewn cariad gyda Siwan y tro gyntaf iddo ei chyfarfod. Dywed Gwilym yn rhan o’r araith “Roedd fy nghalon yng nghorn fy ngwddw a minnau heb ffun.” Ar ôl yr araith, mae Gwilym yn dal i geisio cael Siwan i gysgu gyda fo, ond eto mae fel bod Siwan yn ceisio dal yn ôl am ryw reswm. 
	Erbyn dod i ddeall, mae Siwan yn ffeindio allan bod Gwilym wedi dweud wrth Hubert de Burgh, Arglwydd arall, ei fod yn ymweld â Siwan. Credai Siwan fod Hubert wedi dweud wrth Llywelyn, wrth iddi glywed cŵn yn cyfarth a sŵn milwyr. Yn sydyn, caiff y drws ei daro ar agor a rhuthrai Llywelyn i mewn i’r ystafell gyda milwyr arfog. Caiff Gwilym ei ddeilio, a dywed Llywelyn ei fod am ei ladd. Ceisiai Siwan ei berswadio i beidio â lladd Gwilym, a dweud wrtho y byddai pob barwn Ffrainc, Lloegr a’r Mers yn ei erbyn. Heria Siwan Llywelyn, wrth iddi ddweud “’Feiddi di mo’i ladd ef”. Mae hyn yn annog Llywelyn hyd yn oed mwy i’w ladd. Ar ddiwedd yr Act, caiff Siwan ei chymered a’i rhoi cloi, oherwydd gorchymyn Llywelyn “Cymerwch hithau a’i chloi yn llofft y tŵr”.

## Cefndir 
Mewn llythyr at Kate Roberts [25 Awst 1954] cyfaddefodd Saunders Lewis mai "nid fel drama radio y meddyliais i gynta' am *Siwan* ond ar gyfer llwyfan Garthewin".  "Ar wasanaeth radio'r BBC yr ymddangosodd hi gyntaf ar Ddydd Gŵyl Dewi 1954 a dyna pam fod y ddrama drwyddi draw yn llawn o effeithiau sain a dyfeisiadau-drama-radio."

* Siwan - Siân Phillips
* Llewelyn Fawr - Clifford Evans
* Gwilym Brewys - Peter O'Toole
* Alys - Doria Noar
* Rhannau eraill - John Wilding, Stephen John, Nigel Clayton, John Devaut, Ray Smith, John Simpson a Don Matthews
Darlledwyd addasiad Cymraeg o'r ddrama i deledu BBC 1 [Cymru] ar 4 Mawrth 1969. Cyfarwyddo Dafydd Gruffydd.

* Siwan - Gwenyth Petty
* Llewelyn Fawr - Conrad Evans
* Gwilym Brewys - Clive Roberts
* Alys - Myfanwy Talog.

### 1970au 
Llwyfannwyd y ddrama gan Theatr Yr Ymylon ym 1978 fel rhan o weithgareddau Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd. Cyfarwyddwr Huw Thomas; cast:

* Siwan - Iola Gregory
* Llewelyn Fawr - Stewart Jones
* Gwilym Brewys - Ian Saynor
* Alys - Marged Esli

"Norman Florence oedd rheolwr Theatr Yr Ymylon ar y pryd a'i ddymuniad o oedd ein bod ni'n perfformio'r ddrama yn Saesneg yn ogystal ag yn Gymraeg," cofia'r actor Stewart Jones yn ei hunangofiant, "...ac felly y bu. Roedden ni'n agor yn Gymraeg ar y noson gyntaf ac i Saesneg yr ail noson, oedd yn dipyn o dreth arnom ni gyd."

### 1980au 
[bawd|Iola Gregory fel *Siwan* mewn ffilm [S4C 1986]]
Darlledwyd addasiad i deledu o'r ddrama ar 28 Rhagfyr 1986 ar S4C. Ffilmiau Bryngwyn oedd yn gyfrifol am y cynhyrchiad gyda Siôn Humphreys yn cyfarwyddo.

* Siwan - Iola Gregory
* Llewelyn Fawr - Mei Jones
* Gwilym Brewys - Bryn Fôn
* Alys - Mari Rowland Hughes
* Mudan - Louis Thomas
* Siwan ifanc - Sarah Warburton
* Milwyr - Amlyn Hedd, Hefin Williams, Gwilym Morris, Huw Roberts, Alun Edern a Dafydd Edern

### 1990au 
Ffurfiodd yr actorion Morfudd Hughes a Wynford Ellis Owen gwmni Theatr Y Dyfodol yn bwrpasol ar gyfer llwyfannu cynhyrchiad newydd o *Siwan* ym 1998, mewn cydweithrediad â Theatr Gwynedd. Cafwyd arian ychwanegol gan Gyngor Celfyddydau Cymru i ymarfer y ddrama am 5 wythnos, yn hytrach na'r 3 wythnos arferol. "Roedd dulliau [cyfarwyddo] newydd Morfudd [The School of the Science of Acting] yn golygu ail edrych ar y broses ymarfer, a chael yr actorion i edrych o'r newydd ar eu meddyliau cudd a'u prif bwrpasau o fewn y ddrama, ac o anghenion y cymeriadau yn sgil y wybodaeth hynny."

* Siwan - Rhian Morgan
* Llewelyn Fawr - Wynford Ellis Owen
* Gwilym Brewys - Ryland Teifi
* Alys - Sara Lloyd
Mewn adolygiad o'r cynhyrchiad yn *Barn* [Ionawr 1998] nododd Gwenan M. Roberts, "Y perygl gyda chynhyrchiad Theatr y Dyfodol oedd i'r pwyslais ar fanylder realistig a hanesyddol gywir y gwisgoedd, ar ddangos tras Normanaidd Gwilym a Siwan trwy newid cynnil yn eu hynganu, ac ar yr ymchwil amlwg a aeth i gefndir y ddrama, fynd yn bwysicach na'r testun ei hun".

### 2000au 
[bawd|Llun poster *Siwan* [Theatr Genedlaethol Cymru 2008 - Lisa Jên fel Alys]]
Llwyfannwyd y ddrama gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2008. Cyfarwyddydd Judith Roberts; cynllunydd Colin Falconer; goleuo Ceri James; cyfansoddwr Jay Greave.

Dau seren roddodd Paul Griffiths i'r cynhyrchiad yn *Y Cymro*. "‘Mae’r sioe ar ben, a bu’n siom’. Geiriau’r forwyn ‘Alys’ (Lisa Jên Brown) [...] Dyna’n hollol fy nheimlad innau hefyd, wedi gwylio a gwrando’n astud ar y ddrama dair Act farddonol, hanesyddol a chwbl hudolus hon – yn cael ei rhaffu at ei gilydd yn un cyfanwaith."

## Dyfyniadau 
* Nid ofni'r gwir, ond ofni, hwyrach ei glywed. (Siwan )
* Mae syllu i lygad amser
:yn gychwyn gwallgofrwydd.
:Mewn amser mae amser i bopeth. (Siwan)
* Does neb erioed â gydymdeimlodd â phoen. (Alis)
* Seremoni yw byw i deulu brenhinol. (Llywelyn)
* Mae pawb yn newid, mae hyd yn oed atgofion yn newid. (Llywelyn)
* Dechrau nabod ei gilydd mae pob gŵr a gwraig, boed bythefnos
:neu ugain mlynedd. (Llywelyn)
* Rhodd enbyd yw bywyd i bawb. (Llywelyn)

## Gweler hefyd
*Blodeuwedd (drama)
*Esther (drama)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1956
Categori:Abergwyngregyn
Categori:Dramâu 1956
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au

Categori:Prosiect WiciLlên