open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr o Lyfrau'r Beibl

Dyma '''Restr o lyfrau'r Beibl Cristnogol''':

## Llyfrau'r Hen Destament
* Llyfr Genesis
* Llyfr Exodus
* Llyfr Lefiticus
* Llyfr Numeri
* Llyfr Deuteronomium
* Llyfr Josua
* Llyfr y Barnwyr
* Llyfr Ruth
* Llyfr Cyntaf Samuel
* Ail Lyfr Samuel
* Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd
* Ail Lyfr y Brenhinoedd
* Llyfr Cyntaf y Cronicl
* Ail Lyfr y Cronicl
* Llyfr Esra
* Llyfr Nehemeia
* Llyfr Esther
* Llyfr Job
* Llyfr y Salmau
* Llyfr y Diarhebion
* Llyfr y Pregethwr
* Caniad Solomon
* Llyfr Eseia
* Llyfr Jeremeia
* Llyfr Galarnad
* Llyfr Eseciel
* Llyfr Daniel
* Llyfr Hosea
* Llyfr Joel
* Llyfr Amos
* Llyfr Obadeia
* Llyfr Jona
* Llyfr Micha
* Llyfr Nahum
* Llyfr Habacuc
* Llyfr Seffaneia
* Llyfr Haggai
* Llyfr Sechareia
* Llyfr Malachi

## Llyfrau'r Apocryffa
* Llyfr Cyntaf Esdras
* Ail Lyfr Esdras
* Llyfr Tobit
* Llyfr Judith
* Yr Ychwanegiadau
* at Lyfr Esther
* Doethineb Solomon
* Ecclesiasticus
* Llyfr Baruch
* Llythyr Jeremeia
* Cân y Tri Lanc
* Swsanna
* Bel a'r Ddraig
* Gweddi Manasse
* Llyfr Cyntaf y Macabeaid
* Ail Lyfr y Macabeaid

## Llyfrau'r Testament Newydd
* Yr Efengyl yn ôl Mathew
* Yr Efengyl yn ôl Marc
* Yr Efengyl yn ôl Luc
* Yr Efengyl yn ôl Ioan
* Actau'r Apostolion
* Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
* Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
* Llythyr Paul at y Galatiaid
* Llythyr Paul at y Effesiaid
* Llythyr Paul at y Philipiaid
* Llythyr Paul at y Colosiaid
* Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
* Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid
* Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
* Ail Lythyr Paul at Timotheus
* Llythyr Paul at Titus
* Llythyr Paul at Philemon
* Y Llythyr at yr Hebreaid
* Llythyr Iago
* Llythyr Cyntaf Pedr
* Ail Lythyr Pedr
* Llythyr Cyntaf Ioan
* Ail Lythyr Ioan
* Trydydd Llythyr Ioan
* Llythyr Jwdas
* Datguddiad Ioan

## Cyfeiriadau
Flora Forster

Addysgwraig ac awdur o Gymru oedd **Flora Forster** (1896–1981). Fe'i ganwyd yn St Thomas, Abertawe yn 1896, yn ferch i Joseph ac Alice Forster. Peiriannydd ar y rheilffyrdd oedd Joseph Forster, ac roedd yn ddisgynnydd i Jonathan Forster o Wylam, un o ddyfeiswyr yr injan stêm gynnar 'Puffing Billy'. Erbyn 1911 roedd y teulu'n byw yn Penmaen Terrace uwchlaw yr Uplands yn Abertawe.

## Addysg
Aeth Flora i Ysgol Dynevor yn y dre ac yn 1915 dyfarnwyd iddi Ysgoloriaeth Mary Ewart i astudio Saesneg am dair blynedd yng Ngholeg Somerville, Rhydychen. Un o'i chyfoedion yno, a ffrind iddi weddill ei hoes, oedd Margaret Kennedy, a aeth yn ei blaen i greu cryn argraff yn y 1920au gyda'i nofel *The Constant Nymph*. Daeth hefyd ar draws myfyriwr hŷn o Rydcymerau yn Sir Gaerfyrddin, D. J. Williams, a bu cyfeillgarwch a gohebiaeth rhwng y ddau hyd at 1925. Cedwir yr ohebiaeth yng Nghasgliad D. J. Williams yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Gwrthododd gynigion gan D. J. Williams i'w phriodi.

## Llenydda
Dangosodd Flora Forster addewid fel bardd yn ystod ei chyfnod yn Rhydychen, a chyhoeddwyd ei thelyneg 'Ducklington' yn *Oxford Poetry* yn 1917, gan dderbyn cymeradwyaeth Aldous Huxley. Dechreuodd ysgrifennu straeon i blant, a chyhoeddwyd y gyfrol *Brown de Bracken* gyda darluniau gan Gabriel Pippet gan Blackwell yn 1922. Troswyd un stori i'r Gymraeg gan D. J. Williams fel 'Llwyd y Rhedyn' a'i chyhoeddi yn ''Cymru'r Plant'' yn 1923. Cyhoeddodd Flora Forster ambell stori arall mewn casgliadau. Un o'r pethau mwyaf gwerthfawr yn yr ohebiaeth rhyngddi a D. J. Williams yw'r modd y maent yn trafod llenyddiaeth y dydd a meysydd llafur yr ysgolion.

## Gyrfa: athrawes, darlithydd, prifathrawes
Ar ôl graddio yn 1918 cafodd swydd yn dysgu Saesneg a Lladin yn Newport High School yng Nghasnewydd. Yn 1920 fe'i penodwyd yn ddarlithydd yng Ngholeg Addysg y Barri. Aeth wedyn i swydd yng Ngholeg Homerton, Caergrawnt, coleg hyfforddi, yn 1922 a'r flwyddyn ganlynol fe'i penodwyd i swydd arall mewn coleg hyfforddi yn Dudley, Canolbarth Lloegr. Pan sefydlwyd ysgol uwchradd newydd i ferched yn Malvern Hall, Solihull, yn 1931 fe'i penodwyd yn brifathrawes gan ddal y swydd yn Solihull High School for Girls hyd at ei hymddeoliad yn 1961. Roedd yn uchel iawn ei pharch yn yr ardal a chynigir ysgoloriaeth yn ei henw o hyd (2018) i fyfyrwyr yng nghylch Solihull. Bu farw yn 1981.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
Flora Forster, *Brown de Bracken* (1922)

Gwybodaeth fywgraffyddol yn seiliedig ar dystiolaeth Cyfrifiad 1911, y llythyrau yng Nghasgliad D. J. Williams a gwybodaeth a dderbyniwyd gan Adran Treftadaeth Cyngor Solihull.

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Cofeb Ryfel Llanrhuddlad

Mae **Cofeb Ryfel Llanrhyddlad**, wedi'i lleoli wrth y swyddog bost yn Llanrhuddlad, Ynys Môn a cheir naw o enwau arni i goffáu dynion o'r pentraf a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Enwau ar y gofeb
*Robert Jones
*Lewis Jones
*Richard Williams
*John Thomas Jones
*Owen J. Williams
*Hugh Llywelyn Jones
*Thomas Higgins
*Hugh Roberts
*Owen John Hughes
*Alun Pierce Jones
*John Classford Demel
*Emyr Wyn Jones

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Llanrhuddlad
Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Prosiect Wici Môn
Edward Jones (esgob)

Clerigwr Anglicanaidd o Gymru yn  oedd **Edward Jones** (Gorffennaf 1641 – 10 Mai 1703) a oedd yn Esgob Llanelwy o 1692 i 1703.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd yn Llwyn Rhirid, Ffordun, yn ardal Maldwyn, yn fab i Richard a Sarah Jones. Mynychodd Ysgol Westminster. Astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt o 1661 i 1664, ac etholwyd ef yn gymrawd yno yn 1667.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1641
Categori:Marwolaethau 1703
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Categori:Pobl o Faldwyn
Daniel Gwydion Williams

Mae **Daniel Gwydion Williams** (fel rheol, **Daniel Williams**) (ganwyd Mai 1972) yn ddarlithydd, awdur a cherddor jazz. Mae'n arbenigo mewn llenyddiaeth Saesneg o Gymru, y cysylltiad rhwng Cymru a'r Unol Daleithiau a phrofiadau, diwylliant a llenyddiaeth bobl ddu America, amlieithrwydd a theori a llenyddiaeth asgell chwith.

## Bywgraffiad
Magwyd Daniel Williams yn Aberystwyth lle fynychodd Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig yn y dref. Mae'n un o ddau fab ac mae ei frawd, Tomos, yn canu'r trwmped gydag ef yn eu band jazz, 'Burum'. Ei dad yw'r hanesydd, Gareth Williams sy'n arbenigwr ar hanes cymdeithasol Cymru y 19g a'r 20g ac yn arbennig hanes canu corawl a rygbi.

Mae Daniel yn byw ym Mhontardawe ac yn briod a ganddo ddau blentyn.

Mae'n Athro a darlithydd yn Adran Saesneg Prifysgol Abertawe.

## Gyrfa academaidd
Addysgwyd ef ym Mhrifysgol East Anglia, Prifysgol Harvard a Choleg y Brenin, Prifysgol Caergrawnt. Mae bellach yn Athro Llenyddiaeth Saesneg Canolfan Richard Burton ar gyfer astudio Cymru ym Mhrifysgol Abertawe.

Roedd yn Athro gwadd ym Mhrifysgol Harvard yn 2012, swydd a ariannwyd gan y Leverhulme Trust ac mae'n un o gyfarwyddwyr CREW, sy'n ganolfan ymchwil i lên ac iaith Saesneg Cymru ym Mhrifysgol Abertawe.

### Llyfryddiaeth
**Awdur**
: *Ethnicity and Cultural Authority: From Arnold to Du Bois* (Gwasg Prifysgol Caeredin, 2006) 
: *Black Skin, Blue Books: African Americans and Wales* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012). 
**Golygydd**
: *Slanderous Tongues: Essays on Welsh Poetry in English 1970-2005* (Gwasg Seren, 2010)
: *Canu Caeth: Affro-Americaniaid a’r Cymry* (Gwasg Gomer, 2010)
: *Beyond the Difference: Welsh Literature in Comparative Contexts* (University of Wales Press, 2004) cyd-awdurwyd gydag Alyce von Rothkirch
: *Who Speaks for Wales? Nation, Culture, Identity* (University of Wales Press, 2003) golygydd casgliad o ysgrifau Raymond Williams 
: *Safbwyntiau* (2012 - ) golygydd cyffredinol y gyfres ar astudiaethau diwylliannol (Gwasg Prifysgol Cymru)
: *Writing Wales in English* (Gwasg Prifysgol Cymru), cyfres o fonograffau CREW. Cyd-olygydd gyda Kirsti Bohata
: *The Celtic Nations and the African-Americas* (2010) cyfrol arbennig a Astudiaethau Cymharol Americanaidd
: *Raymond Williams in Japan* (2011) cyfrol arbenig o 'Keywords'

## Cerddoriaeth
Mae'n canu'r sacsoffon gyda'r chwechawd gwerin-jazz, Burum. Perfformiodd y band yng Gŵyl Ryng-geltaidd An Oriant yn Llydaw yn 2018.
### Discograffi
: *Alawon: The Songs of Welsh Folk* (Recordiau Fflach, 2007)
: *Caniadau* (Recordiau Bopa, 2012)

## Gwleidyddiaeth
Mae'n gynghorydd Plaid Cymru ar Gyngor Cymuned Pontardawe. Safodd fel ymgeisydd i Blaid Cymru yn etholaeth Castell-nedd yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 a 2019.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Gwefan Burum
*'Lisa Lân' gan Burum gyda Daniel Williams ar Saxaffon, Youtube

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig
Matchbox

Brand teganau o Loegr yw **Matchbox** a gyflwynwyd gan gwmni Lesney Products yn 1953. Cychwynwyd y cwmni gan  Leslie Smith yn 1947 ac mae nawr yn rhan o  Mattel, Inc. Y tri a ddylanwadodd fwyaf ar y cwmni a'r brand oedd John W. "Jack" Odell (1920–2007), Leslie Charles Smith (1918–2005), a Rodney Smith (cyfuniad yw'r enw "Lesney", o Les-lie a Rod-ney).

Prosiect enwocaf Lesney Products oedd ceir "Matchbox" a gychwynwyd yn 1953 pan ofynodd merch un o berchnogion y cwmni, sef Jack Odell, iddo greu tegan a oedd yn ffitio i mewn i focs matsys iddi gael mynd ag e i'r ysgol. Felly creuwyd y "Royal State Coach." Roedd y cynnyrch yn llwyddiannus iawn, lansiwyd y brand, a chreuwyd nifer o geir "Matchbox", sy'n cael eu cynhyrchu hyd at heddiw (2019).

## Y dyddiau cynnar 
bawd|Foden Breakdown Tractor o'r 60au
Ar ôl ei lwyddiant cynnar yn 1953, roedd nifer o fodelau gwahanol ar gael gan Lesney. Roeddynt yn enwog am fod yn ofnadwy o gryf gyda dwy echel drwchus a chadarn. Metel alloy alwminiwm oedd y car ei hun a'r plat gwaelod, ond plastig oedd y tu mewn a'r ffenestri.

## Problem 
Yn 1968, creuwyd ceir "Hotwheels" gan gwmni Mattel yn 1968. Roedd y ceir hyn yn symud yn llawer cyflymach na Matchbox oherwydd roedd y "Redlines" hyn yn gwneud defnydd o echel dennau iawn ac roedd  'bearing' bach yn cysylltu rhain i'r olwyngion. Gwerthwyd y ceir yma'n llawer iawn cyflymach na Matchbox oherwydd eu bod yn fwy modern ac yn gyflymach.

## Superfast 
bawd|Matchbox Superfast -9 AMX Javelin
Matchbox i'r Hotwheels oedd gwneud yr un peth i'w ceir eu hunain a'u galw'n "Superfast." Roedd y rhan fwyaf o'r ceir yr un rhai neu yn debyg ond wedi cael eu moderneiddio. Roedd y Superfast yn fwy lliwgar, yn fwy Americanaidd ac yn gynt na cheir gwreiddiol y cwmni. Gweithiodd y syniad newydd ac roedd Matchbox yn ôl ar y ffordd! Gwerthwyd y Superfast yn well nag erioed yn America gan eu bod yn mor Americanaidd a dramatig. Er i'r Superfast fod mor boblogaidd i ddechrau, aeth pethau i lawr allt yn eithaf cyflym. Erbyn 1981, roedd dyfodol "Matchbox" yn y fantol. Erbyn 1982, aeth Lesney yn fethdalwr a gorfodwyd y cwmni i werthu popeth i dalu ei dyledion. Un o'r pethau a werthwyd oedd yr enw, a'r brand, "Matchbox".

## Cychwyn newydd Mattel 
bawd|Matchbox o'r presennol
Prynwyd yr enw gan nifer o gwmnïau ond yn diwedd prynwyd gan Mattel ei hunnain, y rheswm bu farw Lesney yn y lle cyntaf. O dan ei rheolaeth lladdwyd yr enw "Superfst" ond cadwywyd popeth arall tua yr un fath. Syniad Mattel oedd i gael Hotwheels fel cwmni ceir cyflym, gwyllt, a Matchbox fel ei cwmni ceir mwy realistig. Gweithiodd y cynllyn yma a cadwyd yr enw "Matchbox" gan Mattel a creuwyd nifer fawwr o gastiau newydd trwy'r 80au hyd y presennol.

## Matchbox yn 2019 
Nawr mae Matchbox gwreiddiol yn gallu bod yn werthfawr iawn, yn enwedig y rhai creuwyd rhwng yr oes olwyngion du a'r oes Superfast. Mae rhai o'r rhain mewn lliwiau unigriw neu yn cynnwys olwyngion anghywir. Gwerthwyd y matchbox hyn am filoedd o bunnoedd mewn ocsiynnau.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1953
Categori:Teganau

Categori:Prosiect Wici Môn
Yr iaith Wcreineg yng Nghanada

Daeth yr iaith Wcreineg i Ganada yn sgil ymfudiad Wcreiniaid o Ymerodraeth Rwsia ac Awstria-Hwngari yn niwedd y 19g. Ymsefydlodd y mwyafrif ohonynt yn Nhaleithiau'r Paith (Manitoba, Saskatchewan, ac Alberta) i weithio ar ffermydd. Goroesodd yr Wcreineg yn iaith gymunedol am genhedlaeth neu ddwy, ac yn iaith yr aelwyd gan rai hyd heddiw. Gwasgarodd y boblogaeth Wcreinaidd ar draws Canada yn sgil tonnau o ffoaduriaid o'r Undeb Sofietaidd a mudo mewnwladol gan Ganadiaid o dras Wcreinaidd, a bellach mae nifer ohonynt yn byw yn Ontario, yn enwedig Toronto, a mannau eraill. Er yr oedd ar un adeg yn un o ieithoedd lleiafrifol sefydlocaf Canada, bellach mae methiant gan yr hen do i drosglwyddo'r iaith i'r genhedlaeth iau, ac mae tafodiaith yr Wcreineg yng Nghanada ar fin marw.

Yn ôl cyfrifiad 2016, mae 1.36&nbsp;miliwn o Ganadiaid o dras Wcreinaidd a mewnfudwyr i Ganada o'r Wcráin, sydd yn cyfri am 3.8&nbsp;% o boblogaeth y wlad, er dim ond 110,580 ohonynt sydd yn hawlio'r Wcreineg yn famiaith.

## Y dafodiaith Ganadaidd 
Datblygodd dafodiaith Wcreineg Ganadaidd o'r Wcreineg fel y'i siaredid yn ne-orllewin yr Wcráin yn niwedd y 19g. Mae ganddi felly mwy o fenthyceiriau o'r ieithoedd Pwyleg, Almaeneg, a Rwmaneg nac o'r Rwseg o'i chymharu ag Wcreineg safonol. Dylanwadir ar Wcreineg Ganadaidd gan ieithoedd eraill Canada, yn enwedig Saesneg.

## Addysg 
Yn 1897, dechreuodd athrawon Wcreinaidd ym Manitoba addysgu plant yn ddwyieithog, drwy gyfrwng y Saesneg a'r Wcreineg. Bodolai ysgolion dwyieithog yn answyddogol yn Saskatchewan hyd at 1918. Cafodd y fath addysg ei gwahardd yn Alberta, ac yn 1916 diddymwyd yr ysgolion dwyieithog ym Manitoba gan i'r awdurdodau credu yr oeddynt yn atal Wcreiniaid rhag cymhathu.

Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, sefydlwyd ysgolion cymuneol i warchod yr iaith Wcreineg a diwylliant cynhenid yr Wcreiniaid yng Nghanada. Mae rhai ohonynt yn parhau hyd heddiw, yn bennaf mewn ardaloedd trefol ac yn Toronto yn enwedig. Yn ail hanner yr 20g, llwyddwyd i ennill cydnabyddiaeth i'r Wcreineg fel iaith i'w hastudio ac iaith cyfrwng addysg mewn ysgolion yn Nhaleithiau'r Paith.

## Diwylliant 
### Llenyddiaeth 
Trwy gydol hanner cyntaf yr 20g, cyhoeddwyd llu o ryddiaith a barddoniaeth yn yr iaith Wcreineg yng Nghanada. Rhennir hanes llenyddiaeth Wcreineg Canada yn dri chyfnod: 1897–1920, 1920–50, a'r cyfnod ers 1950.

### Cerddoriaeth 
Cenir drwy gyfrwng yr Wcreineg gan Wcreiniaid Canadaidd yn litwrgi yr Eglwys Gatholig Wcreinaidd a'r Eglwys Uniongred Wcreinaidd, ac yn y traddodiad caneuon gwerin.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Canada
Canada
Canada
Burum (band)

Band jazz Cymreig yw **Burum**. Maent yn arbenigo ac yn adnabyddus am addasu caneuon gwerin ac emynau Cymraeg mewn ffurf jazz. Maent yn perfformio ar draws Cymru, Prydain ac wedi chwarae yn Llydaw. Mae'r aelodau wedi amrywio dros y blynyddoedd.

## Aelodau
***Tomos Williams** - trwmped - Mae wedi perfformio gyda'r band traddodiadol Cymraeg Fernhill ac yn arwain y band 'Khamira' sydd yn uno cerddorion a cerddoriaeth o'r India gyda jazz ac alawon gwerin Cymraeg, ac mae hefyd yn chwarae yn y pumawd jazz '7Steps' sydd yn perfformio cerddoriaeth Miles Davis. Recordiodd Tomos 'Carn Ingli' yn 2012 - albym o ddeuawdau a triawdau gyda'r delynores deires Llio Rhydderch a Mark O'Connor ar y drymiau. Astudiodd gerddoriaeth Jazz fel myfyriwr ôl-radd yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru a derbyniodd wobr Cymru Creadigol gan Cyngor Celfyddydau Cymru yn 2012-2013.
***Daniel Williams** - sacsoffon- Mae Daniel yn frawd i Tomos. Magwyd yn ddau Aberystwyth.
***Patrick Rimes** - Magwyd ym Methesda ac mae'n chwara amryw o offerynnau (pibau cŵd a ffliwt gyda Burum) ac yn aelod o'r band gwerin Calan.
***Dave Jones** - piano ac allweddellau - Magwyd ym Mhort Talbot mae wedi perfformio gyda amryw o gerddorion jazz amwlg Prydain ac wedi cyhoeddi sawl cân.
***Aidan Thorne** - Gitâr fâs - wedi ei leoli yng Nghaerdydd, mae Aidan yn aelod o sawl band arall gan gynnwys band ei hun 'Duski' a hefyd Slowly Rolling Camera, Khamira, tuk tuk.
*'''Mark O'Connor''' - Drymiau - yn wreiddiol o Hengoed, mae'n perfformio gydag amryw o fandiau a grwpiau cerddorol eraill gan gynnwys,  Duski, Burum, Paula Gardiner Trio, Wonderbrass, ac Olion Byw. Mae hefyd yn waith Samba Caerffili a Wonderbrass.

## Perfformiadau Nodedig
: Gŵyl Geltaid Ryngwladol An Oriant - roedd Burum yn rhan o arlwy Gymreig yn yr ŵyl o gerddoriaeth a dawns Geltaidd anferth yma yn ninas An Oriant yn Llydaw yn 2018.

: Dewiswyd ei fersiwn nhw o'r gân werin adnabyddus *Y Gwydr Glas* sy'n deyrnged i'r bardd a'r llenor Nigel Jenkins fel cân Cymru ar gyfer yr Ŵyl Geltaidd Ryngwladol yn An Oriant.

## Disgograffi
Mae'r grŵp wedi rhyddhau tair CD sy'n cynnwys themâu gwerin, emynol a jazz cyfoes.
**Alawon: The Songs of Welsh Folk* (2007)
**Caniadau* (2012)
**Llef* (2016)

## Dolenni
*Gwefan Burum
*BurumTV ar Youtube
*
*Soundcloud Burum
*

## Cyfeiriadau
Categori:Jazz
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Hon yw Fy Fflam Fach I (cân)

Cân gospel i blant a ysgrifennwyd gan Harry Dixon Loes yn y 1920, a hynny o dan yr enw "**This Little Light of Mine**", yw **"Hon yw Fy Fflam Fach I**". Cafodd ei haddasu gan Zilphia Horton, ynghyd â nifer o actifyddion eraill, mewn cysylltiad a'r mudiad hawliau sifil. Mae thema Feiblaidd i'r geiriau, ac mae'n bosib ei fod yn seiliedig ar eiriau Iesu yn Mathew 5:14-16 a Luc 11:33, ble mae'n cyfeirio at oleuni a channwyll. 

Ceir nifer o fersiynau o'r gân erbyn heddiw. Mae'r gan hefyd wedi'i seciwlareiddio i "This Little Girl of Mine" a'i recordio gan Ray Charles yn 1956 a The Everly Brothers yn ddiweddarach. Mae'n aml yn cael ei chyflwyno gyda chyfres o symudiadau dwylo ar gyfer plant.

Daeth yn anthem hawliau sifil yn y 1950au a'r 1960au o dan ddylanwad Zilphia Horton, Fannie Lou Hamer, ac yn arbennig y fersiwn gan Betty Fikes. Recordiwyd hi gan The Seekers ar gyfer eu halbwm *Hide & Seekers* (hefyd yn cael ei adnabod fel *The Four & Only Seekers*) yn 1964. Daeth yn gân boblogaidd i blant dros amser, a chafodd ei recordio a'i pherfformio gan Raffi yn the 1980au.

Perfformiodd Odetta a Boys Choir of Harlem y gân ar raglen *The Late Show with David Letterman* ar 17 Medi 2001, y gyntaf ar ôl i Letterman ail-ddechrau darlledu yn dilyn digwyddiadau 9/11.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon yr efengyl
Categori:Caneuon gwerin o'r Unol Daleithiau
Categori:Caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Reginald Brooks-King

Roedd **Reginald Brooks-King** (27 Awst 1861 - 19 Medi 1938) yn saethydd o Gymru. Bu hefyd yn chware Criced i dîm Gwlad yr Haf, ac fe ddyfeisiodd un o'r peiriannau bowlio cynharaf.

## Cefndir 
Fe'i ganed yn Nhrefynwy yn fab i'r Cyrnol James Pearce King, o *The Elms*, Trefynwy. Ym 1892 priododd Jessie, pedwaredd ferch yr Is-gapten Richard Bagnall, o Severn Stoke, Swydd Gaerwrangon 

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Malvern, lle fu'n aelod o dimau criced a phêl droed yr ysgol. Wedi ymadael a'r ysgol fu'n astudio peirianneg a gwyddorau cymhwysol yng Ngholeg y Brenin Llundain. Wedi graddio bu'n gweithio fel peiriannydd rheilffordd. Saethodd Brooks-King 393 yn rownd gyntaf y gystadleuaeth, a gynhaliwyd yn Llundain. Rhoddodd hyn ef yn yr ail safle, 10 pwynt tu ôl i'r arweinydd William Dod, hanner ffordd drwy'r gystadleuaeth. Ar yr ail ddiwrnod o saethu, llwyddodd Brooks-King i daro 375 i gymryd y pedwerydd lle ar y diwrnod ond yn ail ar y cyfan gyda 768 o bwyntiau, ymhell y tu ôl i Dod ond 8 pwynt o flaen Henry B. Richardson yn drydydd safle.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1908
Categori:Pobl o Drefynwy
Vasyl Kudryk

Llenor, athro, golygydd, ac offeiriad o Wcráin a ymfudodd i Ganada oedd **Vasyl Kudryk** (13 Hydref 1880 – 7 Hydref 1963). Roedd yn un o lenorion cyfnod cyntaf llenyddiaeth Wcreineg Canada.

Ganwyd yn Tsebriv yn ardal Ternopil yn Nheyrnas Galisia a Lodomeria, sydd heddiw yn rhan o orllewin Wcráin. Ymfudodd Kudryk i Ganada yn 1903 ac ymsefydlodd ger Tolstoi, Manitoba. Gweithiodd fel athro mewn ysgolion gwledig Wcreineg ym Manitoba. Cyhoeddwyd ei straeon byrion a'i erthyglau yn y wasg Wcreineg, ac ymgasglodd ei farddoniaeth yn y gyfrol *Vesna* (1911). Cyfranodd at sefydlu eglwys annibynnol yng Nghanada o Eglwys Uniongred Roeg Wcráin, a chafodd ei ordeinio'n offeiriad yn 1923. Gweithiodd yn y swydd honno yn Alberta a Saskatchewan. Roedd yn olygydd y cylchgronau crefyddol *Ukraïns’kyi holos* (1910–21) a *Visnyk* (1941–54), ac yn awdur gweithiau polemig megis *Chuzha ruka* (1935) a *Malovidome z istoriï uniiats’koï tserkvy* (4 cyfrol; 1952–6). Bu farw yn Winnipeg yn 82 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o Ganada
Categori:Addysgwyr o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Golygyddion o Ganada
Categori:Golygyddion o Wcráin
Categori:Llenorion Wcreineg o Ganada
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Offeiriaid o Ganada
Categori:Offeiriaid o Wcráin
Categori:Ymfudwyr o Awstria-Hwngari i Ganada
Yar Slavutych

Llenor o Wcráin a ymfudodd i Ganada oedd **Yar Slavutych** (11 Ionawr 1918 – 4 Gorffennaf 2011).  Roedd yn un o lenorion trydydd cyfnod llenyddiaeth Wcreineg Canada.

Ganwyd yn Blahodatne yng nghanolbarth Wcráin. Bu farw ei daid, ei nain, a'i chwaer ieuangaf yn newyn 1932–33. Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, roedd ganddo statws person wedi ei ddadleoli yn yr Almaen, a chafodd ei dderbyn i ymfudo i'r Unol Daleithiau. Astudiodd am radd meistr a doethuriaeth ym Mhrifysgol Pensylfania a symudodd i Monterey, Califfornia, i addysgu yn Ysgol Iaith y Fyddin. Symudodd gyda'i deulu yn ddiweddarach i Edmonton, Alberta, yng Nghanada ac yno bu'n athro yn Adran Ieithoedd Slafonaidd Prifysgol Alberta o 1960 nes iddo ymddeol yn 1988. Roedd yn llenor ac yn ysgolhaig torieithog yn yr Wcreineg a'r Saesneg, ac ymhlith ei weithiau mae'r gyfrol o farddoniaeth *Zavojovnyky prerij* (1968) a chyfres boblogaidd o werslyfrau Wcreineg.

Bu farw yn Edmonton yn 93 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Wolodymyr T. Zyla (gol.), *Postscript to Posterity: Writings by and about Yar Slavutych* (Edmonton: Slavuta, 2003).

Categori:Academyddion o Ganada
Categori:Academyddion o Wcráin
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Llenorion Saesneg o Ganada
Categori:Llenorion Wcreineg o Ganada
Categori:Marwolaethau 2011
Llenyddiaeth Wcreineg Canada

Daeth yr iaith Wcreineg i Ganada yn sgil ymfudiad Wcreiniaid o Ymerodraeth Rwsia ac Awstria-Hwngari yn niwedd y 19g, ac ysgrifennwyd llenyddiaeth yn yr iaith honno yng Nghanada am genedlaethau. Rhennir hanes llenyddiaeth Wcreineg Canada yn dri chyfnod: 1897–1920, 1920–50, a'r cyfnod ers 1950.

## Y cyfnod cyntaf (1897–1920) 
Ysgrifennwyd y stori fer gyntaf yn Wcreineg yng Nghanada gan Nestor Dmytriw pan oedd yr awdur yn ymweld â Calgary yn 1897. Ysgrifennwyd y gerdd gyntaf yn 1898 gan Ivan Zbura ger Edmonton. Dyma oedd dechrau'r cyfnod cyntaf o lenyddiaeth Wcreineg Canada, a oedd yn dibynnu'n fawr ar lên gwerin yr henwlad. Ymhlith beirdd eraill y peithdiroedd oedd Teodor Fedyk a Daria Mohylianka, a'r goreuon o'r rhyddieithwyr oedd Sava Chernetskyj, Myroslav Stechyshyn, Pavlo Krat, a Vasyl Kudryk. Adlewyrchai'r ysbryd arloesol a'r awydd chwyldroadol yn eu gwaith.

## Y trydydd cyfnod (1950–presennol) 
Daeth y trydydd cyfnod yn sgil dyfodiad ffoaduriaid o'r Undeb Sofietaidd i Ganada wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd. Roedd nifer ohonynt yn Wcreiniaid dosbarth-canol, dysgedig, a ddaethant ag arddulliau newydd megis moderniaeth i lenyddiaeth Wcreineg Canada. Un o feirdd y cyfnod oedd Mykyta Mandryka, cyfansoddwr y gerdd draethiadol *Kanada* (1961). Bywyd yr Wcreiniaid yn Nhaleithiau'r Paith sydd yn destun i'r nofel *Na tverdij zemli* (1967) gan Ulas Samchuk a'r gyfrol o farddoniaeth *Zavojovnyky prerij* (1968) gan Yar Slavutych.

Er i nifer y siaradwyr Wcreineg yng Nghanada ostwng yn ail hanner yr 20g, bu rhywfaint o adfywiad yn llenyddiaeth yn yr iaith. Ymhlith beirdd y cyfnod hwn mae Volodymyr Skorupskyj, Larysa Murovych, y telynegwyr Borys Oleksandriv, Bohdan Mazepa, Vira Vorsklo, Svitlana Kuzmenko, a Teodor Matvijenko, y beirdd gwladgarol Levko Romen, Dan Mur, ac Oleksa Hay-Holowko, y symbolydd Oleh Zujewskyj, a'r modernwyr Iryna Makaryk, Maria Revakovych, Marco Carynnyk, Danylo Struk, ac Oleksander Olijnyk. Cyhoeddwyd ffuglen gan Fedir Odrach, Ivan Bodnarchuk, ac Oleksander Smotrych, a dramâu gan Mykola Kovshun. Cyfieithwyd gweithiau o'r Wcreineg i'r Saesneg gan Orysia Prokopiw ac i'r Ffrangeg gan René Coulet du Gard.

## Ysgolheictod llenyddol 
Yn ail hanner yr 20g datblygodd awyrgylch proffesiynol ymhlith llenorion Wcreineg Canada, a sefydlwyd cymdeithas lenyddol ganddynt. Cyhoeddwyd wyth cyfrol o'r almanac *Slovo* (1970–87) a'r flodeugerdd ''Antolohija ukrajins'koji poeziji v Kanadi, 1898-1973* (1975). Almanac arall, a gyhoeddwyd pum cyfrol ohono, oedd *Pivnichne siajvo* (1964–71). Cyhoeddwyd ysgolheictod llenyddol Wcreineg ym mhedair cyfrol y *Studia Ucrainica* (1978–87), a chynhwysir cyfieithiadau yn y llyfr *Ukrainian Shakespeariana in the West* (1987).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* M. Mandryka, *History of Ukrainian Literature in Canada* (1968).
* Yar Slavutych, *An Annotated Bibliography of Ukrainian Literature in Canada, 1908-1986'' (1987).


Categori:Y celfyddydau Wcreineg yng Nghanada
Wcreineg
Canada
Canada
Set feidraidd

Mewn mathemateg, set gyda nifer meidraidd o elfennau yw **set feidraidd**. Yn anffurfiol, mae hefyd yn set y gellir, mewn egwyddor, gyfri pob elfen ohoni. Er enghraifft, mae

:\{2,4,6,8,10\}

yn set feidraidd gyda phump elfen. Mae'r nifer o elfennau mewn set yn rhif naturiol (cyfanrif di-negatif) ac fe'i gelwir yn "prifoledd y set" (*cardinality of the set*). Gelwir set nad yw'n feidraidd yn "anfeidraidd". Er enghraifft, mae'r set o bob cyfanrif positif yn anfeidraidd:

:\{1,2,3,\ldots\}.

Mae setiau meidraidd yn hynod o bwysig mewn cyfuniadeg, sef yr astudiaeth o gyfrif. Mae llawer o'r ymresymiadau sy'n ymwneud â setiau meidraidd yn dibynnu ar yr "egwyddor twll colomen" (*pigeonhole principle*) sy'n datgan na all ffwythiant *injective* fodoli - o set feidraidd fwy i set feidraidd lai.

## Diffiniad a therminoleg
Daw'r term **meidraidd** o'r hen air Cymraeg 'meidrol', sef (gweler Geiriadur Prifysgol Cymru): *Ac iddo derfyn(au) neu gyfyngiad(au), terfynedig (yn enw. am ddyn a’i gyneddfau); mesuradwy.* Hynny yw, yr hyn a ellir ei fesur. Mae'r ystyr yma i'r gair i'w gael fel cofnod o fewn Geiriadur John Davies, 1632: meidrol, *non immensus, finitus*. Ystyr arall i'r gair yw: cryf, cadarn, nerthol, galluog a cheir cofnod o'r ystyr hwn yn y 13g. Bôn y gair yw'r ferf "medraf", "medru".

Yn ffurfiol, gelwir set  yn "feidraidd" os oes *bijection* yn bodoli
:f\colon S\rightarrow\{1,\ldots,n\}
ar gyfer rhai rhifau naturiol . Y rhif  yw ei brifoledd, a ddynodir fel ||. Ystyrir y set wag {} neu Ø yn feidraidd, gyda phrifoledd yn sero.

Os yw set yn feidraidd, yna gellir sgwennu ei elfennau mewn sawl modd, mewn cyfres:
:x_1,x_2,\ldots,x_n \quad (x_i \in S,  1 \le i \le n).

Mewn Cyfuniadeg, gelwir set gydag  elfen yn set-*-set* ac is-set gyda  elfen yn *is-set-*. Er enghraifft, mae'r set {5,6,7} set-3&nbsp;– yn set feidraidd, gyda thair elfen&nbsp;– ac mae {6,7} yn is-set-2 ohoni.

## Gweler hefyd
* Anfeidredd

## Cyfeiriadau
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Damcaniaeth setiau
Categori:Cysyniadau mathemategol
Categori:Rhifau prifol
Mary Bevan

Roedd **Mary Bevan** (née **Jacob**, ?–1819) yn un o'r cenhadon a deithiodd o Neuaddlwyd, Ceredigion i Fadagasgar yn 1818 i sefydlu cenhadaeth Gristnogol yno.

Ganwyd Mary ar fferm Penrallt-wen yn nyffryn Aeron rhwng 1795 a 1800. Roedd ei theulu yn aelodau o Eglwys Annibynnol Neuaddlwyd, a derbyniwyd hithau hefyd yn aelod yn 1807. Yn 1818 teithiodd gyda'i gẇr Thomas Bevan i Frenhiniaeth Imerina (Madagasgar heddiw) gan hwylio o Gravesend ym mis Chwefror a chyrraedd Mauritius ar 3 Gorffennaf, er iddynt orfod dychwelyd i Loegr ac ail-gychwyn y siwrne oherwydd tywydd garw. Roedd yn feichiog erbyn hynny, ac arhosodd yno, tra bod Thomas yn hwylio yn ei flaen i Fadagasgar gyda David Jones. Arhosodd Louisa Darby, priod David Jones, hefyd yn Mauritius. Dychwelodd Thomas i Mauritius ym mis Hydref i nol Mary a'u plentyn.

Bu farw Mary, o glefyd malaria yn ôl pob tebyg, ar 3 Chwefror 1819. Bu farw ei phlentyn bythefnos ynghynt, ar 20 Ionawr, a Thomas hefyd, ar 30 Ionawr. Claddwyd hwy ym mynwent Tamatave ar arfordir orllewinol Madagasgar.

Mae Mary Bevan yn cael ei chofio hyd heddiw fel un o'r cenhadon a ddaeth â Christnogaeth i'r ynys, ac yn arbennig cyfraniad Thomas a hithau i'r gwaith o sefydlu'r ysgol gyntaf yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1819
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Nestor Dmytriw

Offeiriad o Wcráin yn Eglwys Gatholig Roeg Wcráin ac awdur yn yr iaith Wcreineg oedd **Nestor Dmytriw** (1863 – 27 Mai 1925). Treuliodd y rhan fwyaf o'i yrfa yn gennad yn Unol Daleithiau America a Chanada.

## Bywyd cynnar yn Wcráin (1863–95) 
Ganwyd i deulu o werinwyr yn Scherebky (Жеребки) yn Nheyrnas Galisia a Lodomeria, a leolir heddiw yn Oblast Lviv yng ngorllewin Wcráin. Astudiodd diwinyddiaeth yn Athrofa Gatholig Roeg Lviv. Pwysleisiodd Dmytriw a'i gyfeillion wasanaethu'r gymuned, a'r angen i offeiriaid ifainc mynd gydag ymfudwyr Wcreinaidd i Ogledd America. Cafodd ei ordeinio'n offeiriad yn 1895.

## Cenhadaeth i Ogledd America (1895–1925) 
Cyrhaeddodd Dmytriw yr Unol Daleithiau yn 1895 i arwain y genhadaeth i weithwyr diwydiannol Wcreinaidd ym Mhensylfania. Gweithiodd hefyd fel newyddiadurwr, a chyhoeddwyd nifer o'i erthyglau yn *Svoboda*, y papur newydd Wcreineg cyntaf yng Ngogledd America.

### Ei gyfnod yng Nghanada (1897–9) 
Anfonwyd Dmytriw i Ganada yn Ebrill 1897 gan y Gymdeithas Genedlaethol Rwthenaidd, sefydliad cydfuddiannol yn yr Unol Daleithiau a glywsai'r angen am offeiriaid gan setlwyr Wcreinaidd yn Nhaleithiau'r Paith (Manitoba, Saskatchewan, ac Alberta). Gan yr oedd Dmytriw yn medru Wcreineg, Almaeneg, a Saesneg, cafodd ei benodi'n gyfieithydd i'r asiantaeth fewnfudo i Ganada. Yn ei waith fel yr offeiriad Wcreinaidd cyntaf yng Nghanada, trefnodd plwyfi Terebowla a Stuartburn ym Manitoba ac Edna yn Alberta. Rhyddfrydwr oedd Dmytriw a oedd o blaid eglwys Gatholig Roeg annibynnol yng Nghanada, er i'r Eglwys Gatholig Rufeinig wrthwynebu hynny ar y pryd. Anfonodd adroddiadau o'i brofiad i *Svoboda* a chawsant eu cyhoeddi ar ffurf llyfryn o'r enw *Kanadiis’ka Rus’: podorozhni spomyny* ("Rwthenia Canada: atgofion taith"; 1897).

### Dychweliad i Bensylfania a New Jersey (1899–1925) 
Dychwelodd Dmytriw i Bensylfania yn 1899 oherwydd ei ludded corfforol a'i drafferthion ariannol o ganlyniad i'w waith di-flin yng Nghanada. Parhaodd i gyfrannu at *Svoboda*, ac ysgrifennodd am ei brofiadau yng nghymunedau Wcreinaidd Pensylfania. Gwasanaethodd sawl plwyf yn y dalaith honno ac yn New Jersey. Ni wyddys llawer am ddiwedd ei oes. Bu farw yn Elizabeth, New Jersey.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o Ganada
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o Wcráin
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Wcráin
Categori:Newyddiadurwyr Wcreineg o Ganada
Categori:Newyddiadurwyr Wcreineg o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Wcreineg o Wcráin
Categori:Offeiriaid o Wcráin
Categori:Pobl a aned yn Ymerodraeth Awstria
Categori:Pobl o Oblast Lviv
Categori:Pobl fu farw yn New Jersey
Categori:Ymfudwyr o Awstria-Hwngari i Ganada
Categori:Ymfudwyr o Awstria-Hwngari i'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o Wcráin i Ganada
Categori:Ymfudwyr o Wcráin i'r Unol Daleithiau
Louisa Darby

Roedd **Louisa Jane Darby** (1797 - 29 Rhagfyr 1818) yn un o'r cenhadon a hwyliodd o Gravesend i Fadagasgar yn 1818.

Ganwyd Louisa tua'r flwyddyn 1797 yn Gosport, Hampshire. Roedd yn aelod yn Eglwys David Bogue, Gosport ac yno y cyfarfu â David Jones, Neuaddlwyd tra'r oedd ef yn hyfforddi i fod yn genhadwr yng Ngholeg Gosport. Priodwyd Louisa a David Jones yn 1817 ychydig wedi iddo ef a'i gyfaill Thomas Bevan gael eu hordeinio'n genhadon.

Hwyliodd Louisa a'i gŵr David Jones, gyda Thomas Bevan a'i wraig Mary Bevan am ynys Fadagasgar ar 9 Chwefror 1818 an gyrraedd Mauritius ar 3 Orffennaf, 1818. Bu i Louisa roi genedigaeth i blentyn o'r enw Anna yn ystod y fordaith. Wedi treulio ychydig dros fis ym Mhorth Louis, aeth y ddau deulu i ben eu taith gan dirio ym mhorthladd Tamatave ar 18 Awst, 1818.

Cafodd Louisa a'i phlentyn Anna eu taro'n sâl o fewn ychydig fisoedd ar ôl cyrraedd Madagasgar. Bu farw Anna ar 13 Rhagfyr a bu farw Louisa, o glefyd malaria yn ôl pob tebyg, ar 29 Rhagfyr 1818. Claddwyd hwy ym mynwent Tamatave ar arfordir orllewinol Madagasgar.

Mae Louisa Darby yn cael ei chofio hyd heddiw fel un o'r cenhadon a ddaeth â Christnogaeth i ynys Fadagasgar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenhadon o Loegr
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1818
Wcreineg Ganadaidd

Tafodiaith Wcreineg a siaredir gan y gymuned Wcreinaidd yng Nghanada yw **Wcreineg Ganadaidd** (Wcreineg: кана́дсько-украї́нська мо́ва). Datblygodd y dafodiaith o'r Wcreineg fel y'i siaredid yn ne-orllewin Wcráin yn niwedd y 19g. Mae ganddi felly mwy o fenthyceiriau o'r ieithoedd Pwyleg, Almaeneg, a Rwmaneg nac o'r Rwseg o'i chymharu ag Wcreineg safonol. Dylanwadir ar Wcreineg Ganadaidd gan ieithoedd eraill Canada, yn enwedig Saesneg. Hon oedd y brif ffurf ar yr iaith Wcreineg yng Nghanada nes ail hanner yr 20g, pan ddaeth mewnfudwyr newydd i'r wlad yn siarad Wcreineg safonol. Er yr oedd ar un adeg yn un o ieithoedd lleiafrifol sefydlocaf Canada, bellach mae methiant gan yr hen do i drosglwyddo'r iaith i'r genhedlaeth iau, ac mae tafodiaith yr Wcreineg yng Nghanada ar fin marw.

## Ukish 
Mae hefyd ffurf fwy seisnigedig ar Wcreineg, neu iaith gymysg o Wcreineg a Saesneg, a elwir Ukish. Datblygodd pan ddefnyddiwyd benthyceiriau Saesneg gan y siaradwyr Wcreineg cyntaf yng Nghanada yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g. Dirywiodd y iaith werinol honno yn sgil tonnau newydd o fewnfudwyr dosbarth-canol yng nghanol yr 20g, a oedd yn tueddu i fod yn siaradwyr Wcreineg safonol. Er hynny, mae ieithyddion wedi cydnabod ffurfiau modern ar Ukish a fyddai'n debyg o barhau'n hwy na Wcreineg safonol yng Nghanada.

## Cyfeiriadau 
Canadaidd
Categori:Yr iaith Wcreineg yng Nghanada
David Jones (cenhadwr)

Roedd **David Jones** (Gorffennaf 1796 – 1 Mai 1841) yn genhadwr Cristnogol arloesol o Gymru a aeth i Fadagasgar. Roedd yn ieithydd dawnus, a chaiff ei gofio am sefydlu'r orgraff ar gyfer yr iaith Falagasi ac am gyfieithu'r Beibl i Falagasi - gwaith a gyflawnodd gyda'i gyd-genhadwr, David Griffiths.

## Bywyd a gwaith 
Cafodd David Jones ei eni ar fferm Penrhiw, ger Neuaddlwyd, Ceredigion. Astudiodd dan arweinyddiaeth Thomas Phillips yn Academi Neuaddlwyd, ac yn nes ymlaen yn Llanfyllin.

Pan yn 16 oed, cynigiodd ei hun i wasanaethu gyda Chymdeithas Genhadol Llundain (LMS) a chafodd ei anfon i hyfforddi yn Gosport, gyda'i gyfaill Thomas Bevan. Cafodd ei ordeinio yn Neuaddlwyd ar 20 a 21 Awst 1817. Priododd â Louisa Darby o Gosport.

Cafodd Jones a Bevan gyfarwyddyd gan yr LMS i wasanaethu ym Madagasgar. Ar 9 Chwefror 1818 hwyliodd y ddau ohonynt a'u gwragedd - Louisa Darby a Mary Bevan - o Gravesend ar long y Swallow. Bu iddynt lanio yn Tamatave o Mawrisiws ym mis Medi 1818.

Dysgodd yr iaith frodorol ac ymroi i addysgu a gwneud gwaith crefyddol ymhlith y boblogaeth leol, gan agor nifer o ysgolion. Ymgartrefodd yn Antananarivo yn 1820. Erbyn 1828, roedd 37 ysgol wedi'u sefydlu, a oedd yn cynnwys 44 o athrawon o 2,309 o fyfyrwyr. Ar y cyd â brenin y wlad, dyfeisiodd Jones system orgraff ar gyfer y Falagasi.

Ar y cyd â David Griffiths, cyfieithodd Jones y Beibl i'r Falagasi. 

Ar ôl dychwelyd i Mawritiws ar ôl i Gristnogaeth gael ei wahardd ym Madagasgar gan y Frenhines yn 1835, dioddefodd salwch a bu farw yno yn 1841.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Marwolaethau 1841
Categori:Cenhadon o Gymru
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Ulas Samchuk

Llenor a newyddiadurwr Wcreinaidd a ymfudodd i Ganada oedd **Ulas Samchuk** (20 Chwefror 1905 – 9 Gorffennaf 1987). Roedd yn un o lenorion trydydd cyfnod llenyddiaeth Wcreineg Canada.

Ganwyd yn Derman, Ostrih, yn nhalaith Volhynia, Ymerodraeth Rwsia. Astudiodd ym Mhrifysgol Breslau ac yn y Brifysgol Rydd Wcreinaidd ym Mhrâg. Dechreuodd ar ei yrfa lenyddol yn 1926 pan gyhoeddwyd ei straeon byrion yn y cylchgronau *Dukhovna besida* a *Literaturno-naukovyi vistnyk*, a chawsant eu hailgyhoeddi'n ddiweddarach yn y casgliad *Vidnaidenyi rai* (1936). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd golygodd y papur newydd *Volyn’* (1941–3) yn ninas Rivne, a fe wnaeth ffoi i'r Almaen yn 1944.

Ymhlith ei nofelau realaidd cynnar mae'r triawd *Volyn’* (1932, 1935, 1937), y nofelig *Kulak* (1932), *Hory hovoriat’* (1934), *Mariia* (1934), ac *Iunist’ Vasylia Sheremety* (1946, 1947). Ymfudodd Samchuk i Ganada yn niwedd y 1940au, ac yno cyhoeddodd rhagor o waith yn yr iaith Wcreineg, gan gynnwys y triawd *Ost* (1948, 1957, 1982), *Choho ne hoït’ vohon’* (1959), *Na tverdii zemli* (1967), a *Slidamy pioneriv: Epos ukraïns’koï Ameryky* (1979). Ysgrifennodd hefyd sawl hunangofiant: *Piat’ po dvanadtsiatii* (1954), *Na bilomu koni* (1965), *Na koni voronomu* (1975), a *Planeta Di-Pi* (1979).

Bu farw yn Toronto yn 82 oed. Sefydlwyd archif a amgueddfa ar gyfer ei waith yn y ddinas honno yn 1988.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Llenorion Wcreineg o Ganada
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Ymfudwyr o'r Almaen i Ganada
Thomas Bevan

Cenhadwr o Gymru oedd **Thomas Bevan** (1796? – 31 Ionawr 1819) ac ochr yn ochr â'i wraig Mary a David Jones, dyma'r cenhadon Cristnogol cyntaf i gael eu hanfon gan Gymdeithas Genhadol Llundain i Fadagasgar.

## Bywyd a gwaith 
Ganwyd Bevan yn Neuaddlwyd, Ceredigion tua'r flwyddyn 1796. Cafodd ei fagu ar aelwyd Gristnogol a phan yn 8 oed roedd yn ddarllenwr brwd o'r Beibl. Cafodd droedigaeth ger fferm Nantgwynfynydd pan yn fachgen ifanc ac ar 19 Tachwedd 1810, derbyniwyd ef yn aelod yng Nghapel Neuaddlwyd. Yno, fe'i anogwyd gan y Gweinidog Thomas Phillips (1772-1842) i ddechrau pregethu. Bu iddo fynychu Ysgol Neuaddlwyd, neu Academi Neuaddlwyd, ysgol a sefydlwyd gan Phillips ym Mhen-y-banc. Yna aeth Bevan ymlaen i astudio yn y coleg yn y Drenewydd cyn ymuno â Jones i hyfforddi i fod yn genhadwr yn Gosport.

Cynigiodd Bevan a Jones eu hunain fel cenhadon a bu iddynt gael eu dewis i fynd i genhadu ar ynys Madagasgar gan Gymdeithas Genhadol Llundain. Ordeiniwyd Bevan yn Neuaddlwyd ar 20-1 Awst 1817, a phriododd â Mary Bevan (née Jacob), Pen-yr-allt Wen tua'r un cyfnod.

Hwyliodd Bevan a Jones, gyda'u gwragedd, Mary a Louisa am Fadagasgar ar 9 Chwefror gan gyrraedd Mauritius ar 3 Gorffennaf 1918. Bum wythnos yn ddiweddarach bu iddynt hwylio eto a glanio yn Tamatave, Madagasgar ar 18 Awst 1818. Cawsant dderbyniad croesawgar gan Fisatra, brenin Tamatave. Sefydlodd Bevan a Jones ysgol yn Tamatave, a chofrestrwyd tua 10 o blant yn nyddiau cynnar yr ysgol honno. Dychwelodd Bevan i Mauritius i gasglu ei deulu gan ddychwelyd i Fadagasgar ar 6 Ionawr 1819, ond yn fuan ar ôl dychwelyd, cymerwyd y teulu oll yn sâl iawn. Bu farw plentyn Bevan ar 20 Ionawr, bu yntau farw ar 30 Ionawr a bu ei wraig farw ar 3 Chwefror 1819. Fe'u claddwyd oll ym mynwent Tamatave. 

Caiff Thomas Bevan ei gofio hyd heddiw fel un o'r cenhadon a ddaeth â Christnogaeth i ynys Fadagasgar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1796
Categori:Marwolaethau 1819
Categori:Cenhadon o Gymru
Neuaddlwyd, Ceredigion

bawd|Capel Neuaddlwyd
Pentref bach yn Nyffryn Aeron yng nghanolbarth Ceredigion yw **Neuaddlwyd** (Neuadd-lwyd). Gorwedda ger y briffordd A482 rhwng Aberaeron a Felin-fach. Mae yng nghymuned Llanfihangel Ystrad.

Nodwedd amlycaf **Neuaddlwyd** heddiw yw'r Capel, a saif ger y gyffordd â'r A482, ar y ffordd tuag at y Dderwen Gam.

Y tu blaen i'r Capel Annibynnol ceir cerflun nodedig o angel. Mae'r cerflun yn coffáu y cenhadon a aeth o **Neuaddlwyd** i Fadagasgar yn 1818. Cafodd y cenhadon eu haddysg gan y Parchedig Thomas Phillips yn Ysgol Neuaddlwyd, neu Academi Neuaddlwyd, sef sefydliad addysgol yn hanner cyntaf y 19eg ganrif a saif ar dir fferm gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Dyddiadur John Wittewronge

Cyrnol a seneddwr o Loegr ac yswain Maenor Rothamsted oedd Syr **John Wittewrong, Barwnig 1af** (1 Tachwedd 1618 – 23 Mehefin 1693). Roedd John Witterong yn ddyddiadurwr a gadwodd gofnod manwl, dyddiol o'r tywydd. Mae Maenor Rothamsted, bellach, yn ganolfan blaengar ym maes ecoleg ac amaeth.

## Bywyd
Roedd teulu'r Wittewrong o dras Protestanaidd o Fflandrys. Gadawsant eu tref yn Ghent yn yr Iseldiroedd Sbaenaidd am Lundain yn 1564. Daeth Jacques Wittewrong i Lundain gyda'i wraig a dau blentyn, ac fe'u dilynwyd yn fuan gan y rhan fwyaf o weddill y teulu. Dilynodd Jacques yrfa fel notari cyhoeddus a bu farw ym 1593.

Ŵyr i Jacques oedd John Wittewrong a mab i Jacob Wittewrong(le) (1558–1622) trwy ail-briodas ag Anna, merch Garrard Vanaker o Antwerp, masnachwr. Roedd Jacob yn fragydd goludog. Ar farwolaeth Jacob priododd Anna Thomas Myddelton maer Llundain. Trwy ei lusdad enillodd John gysylltiad Cymreig, ac yn 1665 daeth yn Siryf Sir Drefaldwyn, trwy faenor Talerddig.

## Y Dyddiadur
Pan ysgrifennwyd ei ddyddiadur defnyddid yr hen galendr, Calendr Iŵl, drwy ynysoedd Prydain, ac felly mae dyddiadau oll JW yn 10 niwrnod ar ôl Calendr Gregori presennol. I gysoni'r dyddiadau rhaid ychwanegu felly 10 niwrnod. Hefyd bu i'r flwyddyn 'ddechrau' ar 25 Mawrth er i'r 1 Ionawr hefyd gael ei ystyried fel diwrnod cyntaf y flwyddyn. I osgoi dryswch rhwng 1 Ionawr i 24 Mawrth ysgrifennid yn aml ddyddiadau'r cyfnod hwn fel (er enghraifft) 1684/5, a dilynnodd JW y drefn hon yn ei ddyddiadur.

Cofnododd Wittewrong y tywydd yn rheolaidd, ac ef oedd un o'r unigolion preifat cyntaf i feddu ar faromedr domestig (*Weather Glass* yn ei ieithwedd ef). Darganfuwyd y berthynas fras rhwng cyflwr y tywydd ac uchder yr Arian byw (neu "mercwri") tua 1644 a bu i werthoedd y berthynas hon aros fwy neu lai yn ddigyfnewid hyd heddiw.

## Ffynonellau
*Hertfordshire Record Society, Volume XV *"Observations of Weather": the Weather Diary of Sir John Wittewronge of Rothamsted 1684-89*
**The Copy of a Letter from Alisbury. Directed to Colonell Hampden, Colonell Goodwin, and read in both Houses of Parliament, Mai 18. 1643*. Thomason Collection, British Library E.102[15]. A letter from Wittewrong, published in London, giving an account of the Royalists' burning of the town of Swanborne, in Buckinghamshire.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1618
Categori:Marwolaethau 1693
Categori:Dyddiaduron Amgylcheddol Cymreig
Categori:Siryfion Sir Drefaldwyn
Brian Drummond

Actor llais o Ganada yw **Brian Drummond** (ganwyd 10 Awst 1969) ac aelod o fwrdd yr Urban Academy gyda'i wraig Laura Drummond.

Fel arfer mae'n gweithio gyda Ocean Productions, gan serenu fel y 'dyn caled'. Ymhlith ei ffilmiau mwyaf nodedig mae Death Note (chwaraeodd ran Ryuka Vegeta) a Dragon Ball Z (Vegeta ).

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Salmon Arm, British Columbia, sef y rhan mwyaf gorllewinol o Ganada, rhwnf y Y Cefnfor Tawel a Mynyddoedd y Rockies. Graddiodd yn Studio 58 ac yna dechreuodd weithio yn Vancouver fel actor llais.

## Ffilmiau / Teledu
* *Open Season: Scared Silly*

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Open Season: Scared Silly

bawd|Clawr DVD

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Sony Pictures Animation ar gyfer fideo yw ***Open Season: Scared Silly*** (2015). Dyma'r bedwaredd ffilm yn y gyfres *Open Season*, ac yn dilyn  *Open Season* (2006), *Open Season 2* (2008), a *Open Season 3* (2010).

Cyfarwyddwr y ffilm yw David Feiss ac fe'i cynhyrchwyd gan John Bush,gyda cherddoriaeth gan Rupert Gregson-Williams a Dominic Lewis.

## Lleisiau
* Donny Lucas - Boog
* Will Townsend - fel Elliot / Mr. Weenie / 
* Melissa Sturm - Giselle / Lleisiau ychwanegol
* Brian Drummond - Ian / Reilly / Tree-Hugger Man / Lleisiau ychwanegol	
* Lee Tockar - Buddy / McSquizzy / Lleisiau ychwanegol
* Peter Kelamis - Serge
* Trevor Devall - Shaw / Werewolf / Lleisiau ychwanegol
* Lorne Cardinal - Gordy
* Garry Chalk - Ed
* Kathleen Barr - Bobbie / Edna / Tree-Hugger Lady
* Shannon Chan-Kent - Rosie / Marcia
* Michelle Murdocca - Maria
* Frank Welker - Lleisiau anifeiliaid
* Matthew W. Taylor - Lleisiau ychwanegol

Categori:Ffilmiau 2015
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Francesca Rhydderch

Llenor ac academydd o Gymru sy'n ysgrifennu yn y Saesneg a'r Gymraeg yw **Francesca Rhydderch** (ganed 10 Chwefror 1969 yn Aberystwyth). Cyhoeddwyd ei storïau byrion mewn cyfrolau a chylchgronau â'u darlledu ar BBC Radio 4 a BBC Radio Wales.

## Bywgraffiad
Ganed Francesca yn Aberystwyth, yn un o bedwar o blant. Ei chwaer yw'r llenor Samantha Wynne Rhydderch. Graddiodd mewn Ieithoedd Modern yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt ac enillodd PhD mewn Llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Testun ei thraethawd oedd cymhariaeth rhwng llenyddiaeth Virginia Woolf a Kate Roberts. Mae'n briod â'r academydd a'r llenor, Damian Walford Davies ac yn byw yng Nghaerdydd.

## Gyrfa
Bu'n Olygydd Cynorthwyol y cylchgrawn *Planet: The Welsh Internationalist* a daeth yn Olygydd Cynorthwyol yn 1999. Roedd yn olygydd y cylchgrawn llenyddol, *New Welsh Review* rhwng 2002 a 2008. Yn 2015 golygodd hi a Penny Thomas y *New Welsh Short Stories*.  Bu'n olygydd y cylchgrawn trawsffiniol, *Transcript*.

Bu'n Athro Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Abertawe ers 2015.

## Llyfryddiaeth Dethol
* *The Rice Paper Diaries*
* ''The Taxdermist's Daughter*
* *Cyfaill* - drama am y llenor, Kate Roberts
* *Dark Tonight* (Gwasg Seren, 2018) cyfieithiad o nofel Kate Roberts, Tywyll Heno), 2018

## Gwobrau
* Rhoddwyd *The Rice Paper Diaries* ar restr hir Gwobr Nofer Gyntaf Authors’ Club ac enillodd Wobr Llyfr y Flwyddyn Cymru (Saesneg) 2014.
* Rhestrferwyd *The Taxidermist’s Daughter* ar gyfer y BBC National Short Story Award yn 2014.
* Rhestrfewyd ei drama Gymraeg, *Cyfaill* ar gyfer Gwobr Beirniaid Theatr Dramodydd Gorau yn 2014.
* Gwobrwywyd hi fel Cymrawd Adran Saesneg ac Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Aberystwyth yng Ngorffennaf 2015.

## Dolenni
*Francesca Rhydderch ar wefan Literature Across Frontiers
*Darllediad rhagflas o *Rice Paper Diaries''

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newnham, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth