Croen

**Croen** (llu. **crwyn**) yw'r haen o feinwe allanol sydd fel arfer yn feddal, hyblyg ac sy'n gorchuddio corff anifail asgwrn cefn, gyda thair prif swyddogaeth: amddiffyn, rheoleiddio a theimlo.

Mae gan orchuddion anifeiliaid eraill, megis allsgerbwd yr arthropod, strwythur a chyfansoddiad cemegol gwahanol iawn. Y gair Lladin am groen yw *cutis*. Mewn mamaliaid, mae'r croen yn organ o'r system bilynnol sy'n cynnwys sawl haen o feinwe echgroenol (ectodermal) ac mae'n gwarchod y cyhyrau, yr esgyrn, y gewynnau a'r organau mewnol gwaelodol. Mae croen o natur wahanol yn bodoli mewn amffibiaid, ymlusgiaid ac adar. Chwaraea'r croen (gan gynnwys meinweoedd croenol ac isgroenol) ran hanfodol yn ffurfiant, strwythur, a swyddogaeth rannau allsgerbydol megis: cyrn gwartheg a rhinos, osiconau jiráffs, osteoderm yr armadilo, ac asgwrn meddal y pidyn a'r clitoris.

Mae gan bob mamal rywfaint o flew ar eu crwyn, hyd yn oed mamaliaid morol fel morfilod, dolffiniaid, a llamhidyddion sy'n ymddangos yn ddi-flew. Y croen yw'r arwyneb a ddaw i gyswllt â'r amgylchedd a dyma'r amddiffyniad cyntaf y corff rhag ffactorau allanol. Er enghraifft, mae'r croen yn chwarae rhan allweddol wrth amddiffyn y corff rhag pathogenau  a cholli gormod o ddŵr. Ei swyddogaethau eraill yw inswleiddio, rheoleiddio tymheredd, teimlad, a chynhyrchu fitamin D. Gall croen sydd wedi'i ddifrodi'n ddifrifol wella trwy ffurfio craith. Mae hwn weithiau'n o liw ychydig yn wahanol ac yn rhychiog. Mae trwch y croen hefyd yn amrywio o leoliad i leoliad ar organeb. Mewn bodau dynol, er enghraifft, y croen sydd wedi'i leoli o dan y llygaid ac o amgylch yr amrannau yw'r croen teneuaf ar y corff ac yn ddim ond  0.5&nbsp;mm o drwch ac mae'n un o'r meysydd cyntaf i ddangos arwyddion o heneiddio. Y croen ar gledrau a gwadnau'r traed yw'r croen mwyaf trwchus ar y corff a gall fod cymaint a  4&nbsp;mm o drwch. Mae cyflymder ac ansawdd iachâu clwyfau yn y croen yn cael ei hybu gan estrogen.

Blew trwchus yw ffwr. Yn bennaf, mae ffwr yn inswleiddio'r corff a gall hefyd weithredu fel nodwedd rywiol eilaidd neu fel cuddliw. Ar rai anifeiliaid fel yr eliffant, mae'r croen yn galed ac yn drwchus iawn a gellir ei brosesu i greu lledr. Mae gan ymlusgiaid a'r rhan fwyaf o bysgod gennau amddiffynnol caled ar eu crwyn, i'w hamddiffyn, ac mae gan adar blu caled, pob un wedi'i wneud o beta-ceratinau. Nid yw croen amffibiaid yn amddiffyniad cryf, yn enwedig o ran symudiad cemegau trwy'r croen, ac yn aml mae'n caniatau osmosis. Er enghraifft, byddai broga sy'n eistedd mewn hydoddiant o anesthetig yn syrthio i gysgu'n gyflym wrth i'r cemegyn dryledu trwy ei groen. Mae croen amffibiaid yn chwarae rhan allweddol mewn goroesiad bob dydd a'u gallu i fanteisio a llawer o gynefinoedd ac amodau ecolegol gwahanol.

Ar 11 Ionawr 2024, adroddodd biolegwyr fod y croen hynaf y gwyddys amdano wedi'i ddarganfod: ffosil tua 289 miliwn o flynyddoedd yn ôl, ac o bosibl croen ymlusgiad hynafol.

## Geirdarddiad 
Mae'r gair Cymraeg yn debyg iawn i'r Hen Gernyweg: *croin*, a'r Llydaeg: *kroc’hen.* Mae'r gair yn hŷn na hyn, wrth gwrs; y gair yn yr hen Gelteg oedd *krokno.* 

## Adeiledd mewn mamaliaid 
Mae crwyn mamaliaid yn cynnwys dwy haen gynradd:

* Mae'r *epidermis* yn haen allanol, sy'n cadw hylifau o fewn y corff ac yn amddiffynfa rhag haint.
* Mae'r *dermis y*n gwasanaethu fel lleoliad ar gyfer atodiadau'r croen.

### Epidermis 
Croen dynol mewn person gwyn|bawd|chwith
Mae'r epidermis yn cynnwys haenau allanol mwyaf y croen. Mae'n ffurfio rhwystr amddiffynnol dros wyneb y corff, sy'n gyfrifol am gadw dŵr yn y corff ac atal pathogenau rhag mynd i mewn, ac mae'n epitheliwm cennog haenog,  sy'n cynnwys keratinocytes suprabasal basal lluosog a gwahaniaethol.

Keratinocytes yw'r prif gelloedd, sy'n ffurfio 95% o'r epidermis, tra bod celloedd Merkel, melanocytau a chelloedd Langerhanau hefyd yn bresennol. Gellir isrannu'r epidermis ymhellach i'r *haenau* canlynol (gan ddechrau gyda'r haen allanol): 

* Stratwm cornewm
* Stratwm lwcidwm (dim ond mewn cledrau a gwadnau )
* Stratwm granwloswm
* Stratwm spinoswm
* stratwm basale (a elwir hefyd yn *stratwm germinatifwm*)

Nid yw'r epidermis yn cynnwys unrhyw waedlestri, ac mae celloedd yn yr haenau dyfnaf yn cael eu maethu gan drylediad o gapilarïau gwaed sy'n ymestyn i haenau uchaf y dermis.

### Pilen waelodol 
Caiff yr epidermis a'r dermis eu gwahanu gan ddalen denau o ffibrau a elwir yn bilen waelodol (*basement membrane*), a grewyd trwy symudiad y ddwy feinwe. Mae'r bilen waelodol yn rheoli traffig y celloedd a'r moleciwlau rhwng y dermis a'r epidermis ond mae hefyd yn rhwymo amrywiaeth o cytocinau a ffactorau twf, fel cronfa ddŵr ar gyfer eu rhyddhau yn ystod prosesau ailfodelu neu atgyweirio ffisiolegol.

### Dermis 
Y **dermis** yw'r haen o groen o dan yr epidermis sy'n cynnwys meinwe gyswllt ac yn clustogi'r corff rhag straen arno. Mae'r dermis yn darparu cryfder tynnol ac elastigedd i'r croen trwy fatrics allgellog sy'n cynnwys ffibrilau colagen, microffibrilau, a ffibrau elastig, wedi'u hymgorffori mewn hyaluronan a phroteoglycanau. Mae proteoglycanau'r croen yn amrywiol ac mae ganddynt leoliadau penodol iawn. Er enghraifft, mae hyaluronan, fersican a decorin (DCN) yn bresennol trwy bob rhan o'r dermis a matrics allgellog yr epidermis, tra bod biglycan (BGN) a perlecan (HSPG2) i'w cael yn yr epidermis yn unig.

Cysylltir y dermis â'r epidermis yn dynn wrth ei gilydd trwy bilen waelodol ac mae wedi'i rannu'n strwythurol yn ddau faes: ardal arwynebol ger yr epidermis, a elwir yn 'rhanbarth papilari', ac ardal drwchus dwfn a elwir yn 'rhanbarth rhwydol' (reticular).

#### Rhanbarth papilari 
Mae'r rhanbarth papilari yn cynnwys meinwe gyswllt areolar rhydd. Mae hwn wedi'i enwi oherwydd ei fod yn edrych fel bysedd (*papillae*) sy'n ymestyn tuag at yr epidermis. Mae'r papillae yn darparu arwyneb pantiog, anwastad i'r dermis ac yn cryfhau'r cysylltiad rhwng y ddwy haen o groen.

#### Rhanbarth rhwydol 
Mae'r rhanbarth rhwydol (*reticular*) wedi'i leoli'n ddwfn yn y rhanbarth papilari ac fel arfer mae'n llawer mwy trwchus. Mae'n cynnwys meinwe gyswllt afreolaidd trwchus ac mae'n derbyn ei enw o'r crynodiad trwchus o ffibrau colagenaidd, elastig ar ffurf rhwyd yn gwehyddu drwyddo. Mae'r ffibrau protein hyn yn rhoi i'r dermis ei briodweddau: cryfder, estynadwyedd ac elastigedd. Hefyd wedi'u lleoli o fewn y rhanbarth rhwydol hwn mae gwreiddiau'r gwallt, chwarennau chwys, chwarennau sebwm, derbynyddion, ewinedd, a gwaedlestri.

### Meinwe isgroenol 
Nid yw'r meinwe isgroenol (hefyd: hypodermis) yn rhan o'r croen, ac mae'n gorwedd o dan y dermis. Ei bwrpas yw cysylltu'r croen â'r asgwrn a'r cyhyrau gwaelodol yn ogystal â'i gyflenwi â gwaedlestri a nerfau. Mae'n cynnwys meinwe gyswllt rhydd ac elastin. Y prif fathau o gelloedd yw ffibroblastau, macroffagau ac adipocytau (mae'r meinwe isgroenol yn cynnwys 50% o fraster y corff). Mae braster yn gwasanaethu fel padin gan inswleiddio'r corff.

## Adeiledd mewn pysgod, amffibiaid, adar ac ymlusgiaid 
### Pysgod 
Mae epidermis pysgod a'r rhan fwyaf o amffibiaid yn cynnwys celloedd byw yn unig, gyda dim ond ychydig iawn o geratin yng nghelloedd yr haen arwynebol. Yn gyffredinol mae'n athraidd, ac mewn llawer o amffibiaid, gall fod yn organ resbiradol fawr. Fel arfer mae dermis pysgod esgyrnog yn cynnwys ychydig o'r meinwe gyswllt a geir mewn tetrapodau. Ar wahân i rai esgyrn croenol arbennig o fawr sy'n ffurfio rhannau o'r benglog, mae'r cennau hyn yn cael eu colli mewn tetrapodau, er bod gan lawer o ymlusgiaid gen gwahanol iawn, fel y mae pangolinau. Mae gan bysgod cartilaginaidd nifer o gen daneddog tebyg i ddannedd wedi'u hymgorffori yn eu crwyn, yn lle gwir gen.

Mae chwarennau chwys a chwarennau brasterog yn unigryw i famaliaid, ond mae mathau eraill o chwarrenau croen i'w cael mewn fertebratau eraill. Yn nodweddiadol mae gan bysgod nifer o gelloedd croen sy'n secretu  mwcws, sy'n helpu i inswleiddio ac amddiffyn y corff. Gall y rhain, hefyd fod â chwarennau gwenwyn, ffotofforau, neu gelloedd sy'n cynhyrchu hylif mwy dyfrllyd, serws. Mewn amffibiaid, mae'r celloedd mwcws wedi eu casglu ynghyd i ffurfio chwarennau tebyg i sachau. Mae'r rhan fwyaf o amffibiaid byw hefyd yn meddu ar *chwarennau gronynnog* yn y croen, sy'n secretu cyfansoddion sy'n lled wenwynig neu'n gwbwlwenwynig.

### Adar ac ymlusgiaid 
Mae epidermis adar ac ymlusgiaid yn nes at epidermis mamaliaid, gyda haen o gelloedd marw llawn ceratin ar yr wyneb, i helpu cadw dŵr o fewn y corff. Gwelir patrwm tebyg hefyd mewn rhai o'r amffibiaid mwy daearol megis llyffantod. Yn yr anifeiliaid hyn, nid oes unrhyw wahaniaethu clir yn haenau'r epidermis, fel sy'n digwydd mewn bodau dynol, gyda'r newid yn y math o gell yn gymharol raddol. Mae'r epidermis mamalaidd bob amser yn meddu ar o leiaf stratwm germinatifwm a stratwm corneum. Mae gwallt yn nodwedd arbennig o groen mamaliaid, tra bod plu (o leiaf ymhlith rhywogaethau byw) yr un mor unigryw i adar.

Cymharol ychydig o chwarennau croen sydd gan adar ac ymlusgiaid, er y gall fod rhyw ychydig o strwythurau at ddibenion penodol, megis celloedd fferomon yn cuddio mewn rhai ymlusgiaid, neu chwarren wropygaidd yn y rhan fwyaf o adar. 

## Swyddogaethau 
Mae croen yn cyflawni'r swyddogaethau canlynol:

# Amddiffyn: mae'n ffurfio rhwystr anatomegol rhag pathogenau tra'n amddiffyn y corff. (Gweler Amsugniad Croen.) Mae celloedd Langerhans yn y croen yn rhan o'r system imiwnedd addasol.
#  : mae'n cynnwys amrywiaeth o derfynau nerfau sy'n neidio i wres ac oerfel, cyffyrddiad, pwysau, dirgryniad, ac anaf i feinwe.
# Rheoli gwres: mae chwarennau ecrine (chwys) a gwaedlestri wedi'u hymledu yn helpu i golli gwres, tra bod pibellau cyfyngedig yn lleihau llif gwaed croenol yn fawr ac yn cadw gwres o fewn y corff. Mae ongl siafftiau blew yn newid graddau'r inswleiddio a ddarperir gan wallt, blew neu ffwr.
# Rheoli anweddiad: mae'r croen yn darparu rhwystr cymharol sych a lled-anhydraidd i leihau colli hylif. Mae rhai meddyginiaethau yn cael eu hamsugno drwy'r croen ee clytiau nicotin.
# Gwrthiant dŵr: mae'r croen yn gweithredu fel rhwystr sy'n gwrthsefyll dŵr fel nad yw maetholion hanfodol yn cael eu golchi allan o'r corff. Mae'r maetholion a'r olew sy'n helpu i hydradu'r croen wedi'u gorchuddio gan haen fwyaf allanol y croen, yr epidermis. Mae hyn yn cael ei helpu'n rhannol gan y chwarennau brasterog sy'n rhyddhau sebwm (math o fraster), hylif olewllyd. Ni all dŵr achosi dileu olew o'r croen.
# Cuddliw, p'un a yw'r croen yn noeth neu wedi'i orchuddio â ffwr, cen, neu blu, mae strwythurau'r croen yn darparu lliw a phatrymau amddiffynnol sy'n helpu i guddio anifeiliaid rhag ysglyfaethwyr neu ysglyfaeth.

### Heneiddio 
Yn gyffredinol, mae homeostasis meinwe yn dirywio gydag oedran, yn rhannol oherwydd bod bôn-gelloedd / epilgelloedd yn methu â hunan-adnewyddu neu wahaniaethu. Achosir heneiddio'r croen yn rhannol gan TGF-β trwy rwystro trosi ffibroblastau dermol yn gelloedd braster sy'n darparu cynhaliaeth. Mae newidiadau cyffredin yn y croen o ganlyniad i heneiddio yn amrywio o rychau, melynu, a llacrwydd croen, ond gallant ddod i'r amlwg mewn ffurfiau mwy difrifol fel malaeneddau croen. Ar ben hynny, gall y ffactorau hyn gael eu gwaethygu o fod yn yr i'r haul.

## Clefydau'r croen
* Canser
* Brechau
* Acne
* Tarwden y troed

### Llysiau rhinweddol
(a ddefnyddir i wella anhwylderau ar y  croen)

* Croen sensitif
Camri, Lafant, Neroli
* Croen sych
Lafant, Rhosyn, Sandalwydd
* Croenlid (Ecsema)
Camri, Lafant, Gwenynddail, Saets y waun

## Gweler hefyd
* Man geni

## Cyfeiriadau 
Categori:System bilynnol
Categori:Anatomeg anifeiliaid
Categori:Organau
Categori:Croen