open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theodoric Fawr

Roedd **Theodoric Fawr** (454 - 30 Awst, 526), Lladin: **Flavius Theodoricus**, yn frenin yr Ostrogothiaid (488-526), yn rheolwr Yr Eidal (493-526), ac yn rheolwr y Fisigothiaid (511-526).

bawd|300px|Mawsoleum Theodoric yn Ravenna

Ganed Theodoric yn 454 ar lannau'r Neusiedler See ger Carnuntum, yn fab i Theodemir, brenin yr Ostrogothiaid. Pan oedd yn fachgen gyrrwyd ef i Gaergystennin fel gwystl, wedi i'r Ostrogothiaid wneud cytundeb a'r Ymerawdwr Bysantaidd, Leo. Bu'n byw yno am flynyddoedd, gan gael ei benodi'n *magister militum* (Meistr y Milwyr) yn 483, ac yn gonswl yn 484. Dychwelodd at yr Ostrogothiaid yn fuan wedyn, a daeth yn frenin arnynt yn 488.

Gwnaeth Theodoric gytundeb a'r Ymerawdwr Bysantaidd Zeno i ymosod ar yr Eidal, lle roedd   Odoacer yn frenin. Enillodd Theodoric fuddugoliaethau ym mrwydrau Isonzo (489), Verona (489) ac Adda (490), ac yn 493 cipiodd ddinas Ravenna. Ildiodd Odoacer, a lladdwyd ef gan Theodoric yn bersonol.

Mewn theori roedd Theodoric yn rheoli'r Eidal ar ran yr Ymerodraeth Fysantaidd, ond yn ymarferol roedd yn frenin annibynnol. Gwnaeth gynghrair a'r Ffranciaid a phriododd Audofleda, chwaer Clovis I. Yn 511 daeth yn reolwr teyrnas y Fisigothiaid yn Sbaen a de Gâl, lle roedd ymladd wedi bod rhwng hawlwyr yr orsedd ers i Alaric II gael ei ladd ym mrwydr Vouillé yn 507. Diorseddodd Theodoric yr hawliwr Gesaleic, a gwnaeth ei ŵyr ei hun, Amalaric, mab Alaric a Tindigota, merch Theodoric, yn frenin. Theodoric fu'n rheoli'r deyrnas ar ran Amalaric hyd ei farwolaeth, pan ddaeth Amalaric yn frenin annibynnol.

Roedd Theodoric yn parchu arferion a diwylliant Rhufain, a bu nifer o wŷr amlwg yn ei wasanaethu, er enghraifft bu'r hanesydd Cassiodorus yn weinidog ac ymghynghorwr iddo. Tua 520 penododd yr athronydd   Boethius yn *magister officiorum,*, pennaeth y llywodraeth. Yn ddiweddarach collodd Boethius ymddiried Theodoric, oedd yn ei amau o gynllwynio gyda'r Ymerawdwr Bysantaidd Justinianus, a dienyddiwyd ef yn 525. Roedd Theodoric yn dilyn y fersiwn Ariaidd o Gristionogaeth, ac roedd hyn yn creu tyndra rhyngddo ef a dilynwyr uniongrededd Catholig Cyngor Nicea.

Bu Theodoric farw yn Ravenna yn 526, a chladdwyd ef yn y mawsolewm sy'n un o adeiladau mwyaf nodedig y ddinas honno. Dilynwyd ef gan ŵyr, Athalaric, gyda'i fam Amalasuntha yn rheoli drosto o 526 hyd 534. Collodd teyrnas yr Ostrogothiaid ei nerth yn y blynyddoedd yn dilyn marwolaeth Theodoric, a gyrrodd Justinianus I y cadfridog Belisarius i ymgyrchu yn yr Eidal. Erbyn 553 roedd teyrnasiad yr Ostrogothiaid yn yr Eidal ar ben.

Mewn llenyddiaeth, mae'r cymeriad Dietrich von Bern yn y saga Almaenig *Dietrichepik* a'r Nibelungenlied wedi ei seilio ar Theodoric.

Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Marwolaethau 526
Graffiti giang Americanaidd yn Irac

**Graffiti giang Americanaidd yn Irac** yw graffiti gan aelodau o giangau stryd o'r Unol Daleithiau sy'n gwasanaethu yn lluoedd arfog America yn Irac. Recriwtiwyd yr aelodau giang fel milwyr gan yr awdurdodau Americanaidd heb wybod o flaen llaw, fe ymddengys, eu bod yn perthyn i giangau stryd a chawsant eu hanfon i Irac i ymladd yn y rhyfel yno, a ddechreuodd yn 2003.

Ymhlith y giangau stryd mwyaf a gynrychiolir yn Irac y mae'r Gangster Disciples, Black Disciples, Latin Kings, Vice Lords, a'r Black P. Stones, a'u gwreiddiau mewn rhai o ardaloedd geto mwyaf difreintiedig a threisgar Chicago.  Ceir adroddiadau hefyd am aelodau o'r Aryan Nations, yr Aryan Brotherhood a'r Ku Klux Klan yn paentio graffiti in Irac..

Mae'r *Christian Science Monitor* yn adrodd fod graffiti gan ddinesyddion Iracaidd wedi blodeuo yn Irac ers cwymp llywodraeth Saddam Hussein hefyd.
Dan régime Saddam cosbid ysgrifenwyr graffiti'n llym gan yr awdurdodau.

## Cyfeiriadau
Categori:Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Graffiti
Categori:Irac
Categori:Rhyfel Irac
Ap Elvis

Albwm a ryddhawyd gan label Ankst ym 1993 i ddathlu eu pumlwyddiant fel cwmni oedd ***Ap Elvis***. Roedd yn gasgliad o ganeuon gan artistiaid ar y label.

## Traciau 
#*Chia Niswell ac ati: Cân i Gymry 1993* - Datblygu
#*Gwên* - Catatonia
#*Llyn* - Wwzz
#*Gwenan yn y Gwenith* - Beganifs
#*Diamonds o Monte Carlo* - Gorky's Zygotic Mynci
#*Pro 1* - Aros Mae
#*Llawn* - Fflaps
#*Cyna Fi Dân* - Tŷ Gwydr
#*Tocyn* - Ffa Coffi Pawb
#*Rhywbeth Amdani* - Wncl Ffestr
#*Ar Goll* - Steve Eaves a Rhai Pobl
#*Symud Ymlaen* - Diffiniad
#*Animeiddio Goleudy Mewn Rhyfel* - Geraint Jarman
#*Dal Heb Fy Nal* - Ian Rush
#*Fydd y Chwyldro Ddim Ar y Teledu, Gyfaill* - Llwybr Llaethog ac Ifor ap Glyn

Categori:Albymau 1993
Categori:Albymau Cymraeg
Cowlyd

Gall yr enw **Cowlyd** gyfeirio at:

*Llyn Cowlyd, llyn yn Eryri
*Gwilym Cowlyd (William John Roberts, 1828-1904), bardd
Llyn Cowlyd

Llyn yn Sir Conwy, gogledd Cymru, yw **Llyn Cowlyd**. Fe'i lleolir yng ngogledd Eryri yn rhan ddeheuol y Carneddau, ar uchder o 1165 troedfedd uwchben lefel y môr.

Mae'n llyn hir, cul, sydd ar echel o'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain. Ei hyd yw tua 3&nbsp;km. Mae'n gronfa dŵr gydag argae yn ei ben gogleddol, sy'n cyflenwi dŵr i ardaloedd Conwy ac mor bell i ffwrdd â Bae Colwyn. Gorwedd y llyn rhwng Pen Llithrig-y-wrach (2622') i'r gorllewin a'r Creigiau Gleision i'r dwyrain. Mae Bwlch Cowlyd yn gorwedd rhwng y ddau fynydd hyn, uwch ben de-orllewinol y llyn. Mae'r llethrau o bobtu i Lyn Cowlyd yn syrth a garw. O ben gogleddol y llyn mae Afon Ddu yn rhedeg o lifddor yr argae i lawr i Ddyffryn Conwy a phentref Dolgarrog.

Roedd Llyn Dulyn yn un o'r llynnoedd y symudwyd y torgochiaid oedd yn Llyn Peris iddynt pan adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig.

Cafodd y bardd Gwilym Cowlyd (William John Roberts, 1828-1904) ei enw barddol ar ôl y llyn.

Mae modd cyrraedd y llyn ar droed o Drefriw neu o Gapel Curig.

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru

Cowlyd
Categori:Dolgarrog
Categori:Trefriw
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Baner Antiga a Barbwda

[bawd|250px|Baner Antiga a Barbwda [Delwedd:FIAV 111100.svg|23px]]
Dewisiwyd **baner Antiga a Barbwda** o dros 600 o ddyluniadau lleol mewn cystadleuaeth yn dilyn ennill hunan-lywodraeth i'r ynysoedd yn 1967 (buont yn drefedigaethau Prydeinig hyd nes 1981). Dywedodd Reginald Samuel, dyluniwr y faner â fabwysiadwyd ar 27 Chwefror 1967, bod y faner yn dangos yr haul yn codi yn erbyn cefndir etifeddiaeth Affricanaidd y bobl mewn oes newydd. Mae'n cynnwys haul melyn ar drapesiwm du sy'n cynrychioli gwreiddiau Affricanaidd y wlad, uwchben trapesiwm glas tenau i gynrychioli Môr y Caribî, uwchben triongl gwyn i gynrychioli gobaith. Mae'r siâp-V sy'n ffurfio o gorneli uwch y faner hyd ei chanol ar hyd y gwaelod yn sefyll am *victory* (Saesneg am fuddugoliaeth), a'i liw coch yn symboleiddio egni deinamig y boblogaeth.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Categori:Antiga a Barbwda
Antiga Barbwda
Nicaragwa

Gwlad yng Nghanolbarth America yw **Gweriniaeth Nicaragwa** (). Mae'n gorwedd rhwng y Cefnfor Tawel i'r gorllewin a'r Caribî i'r dwyrain. Costa Rica yw ei chymydog i'r de ac mae'n ffinio â Hondwras i'r gogledd. Managua yw'r brifddinas.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol Arlywydd Nicaragwa 


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwledydd Canolbarth America
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Prif Weinidog Cymru

Arweinydd Llywodraeth Cymru yw **Prif Weinidog Cymru** (Saesneg: *First Minister for Wales*). Fel rhan o broses datganoli, crëwyd y swydd gan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998 yn wreiddiol dan y teitl **Prif Ysgrifennydd Cymru** (*First Secretary for Wales*), gan fod gan Gymru gynulliad ar y pryd oedd â llai o rymoedd na Gogledd Iwerddon a'r Alban. Hefyd, mae'r term Cymraeg Prif Weinidog yn gallu cyfieithu i'r Saesneg fel *Prime Minister*, gallai fod wedi achosi camddealltwriaeth â Phrif Weinidog y Deyrnas Unedig.

Newidiwyd y teitl ar ôl ffurfio llywodraeth glymbleidiol rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a'r Blaid Lafur yn y Cynulliad fis Hydref 2000. Yn ôl Mesur Seneddol Llywodraeth Cymru (2006) rhoddir caniatâd i ddefnyddio'r teitl *Prif Weinidog* yn swyddogol.

## Apwyntiad swyddogol 
chwith|bawd|Prif Weinidog Eluned Morgan ar ôl tyngu llw fel Prif Weinidog Cymru, dydd Mawrth 6 Awst 2024.
Yn gyntaf, bydd aelodau newydd y Senedd yn cael eu cadarnhau ac yna bydd cyfarfod Senedd llawn. Rhaid i'r Senedd enwebu Aelod i'w benodi'n Brif Weinidog o fewn 28 diwrnod ar ôl etholiad y Senedd. Os oes mwy nag un enwebiad i fod yn Brif Weinidog, bydd aelodau'r Senedd yn pleidleisio er mwyn dewis arweinydd. Mae'n rhaid i'r enillydd gael mwy o bleidleisiau na chyfanswm y lleill. Os nad yw hyn yn digwydd, yna bydd yr enwebiad lleiaf poblogaidd yn cael ei dynnu o'r rhestr, a bydd y Senedd yn pleidleisio eto tan fod un yn fuddugol.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Brif Weinidogion Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llywodraeth Cymru | Cabinet a Gweinidogion 
*Cynulliad Cenedlaethol Cymru | Swyddogaethau a Chyfrifoldebau 


Categori:Llywodraeth Cymru
Geirdarddiad

**Geirdarddiad** yw'r astudiaeth wyddonol o darddiad, hanes ac ystyr neu ystyron geiriau a ffurfiau iaith. Mae'n gangen bwysig o ramadeg. Yn ei ystyr ehangach mae'n cynnwys enwau lleoedd ac enwau personol.


Categori:Ieithyddiaeth hanesyddol
Categori:Termau iaith
Columbia

:*Peidiwch â chymysgu yr enw hwn â Colombia, gwlad yn Ne America.*

Y personoliad benywaidd Unol Daleithiau America, ac enw barddonol am yr Amerig yw **Columbia**.

Gallai **Columbia** gyfeirio hefyd at:

*Afon Columbia, afon yr Unol Daleithiau
*Columbia, uwchgyfandir hynafol
**Columbia*, papur newydd
**Columbia*, gwennol y gofod
*Columbia, De Carolina, prifddinas De Carolina
*Columbia Brydeinig, talaith Canada
*District of Columbia, ardal ffederal yr Unol Daleithiau
*Prifysgol Columbia, prifysgol yn Ninas Efrog Newydd
Agnosticiaeth

**Agnostigiaeth** yw'r cysyniad nad oes modd gwybod os ydy Duw yn bodoli neu beidio. Mae’r gair 'agnosticiaeth' yn dod o'r gair Saesneg *agnosticism*; gair gwneud o'r gair Groeg *agnosia* = 'anwybodaeth', o'r gwreiddyn *gnosis* neu *gnostikos* sef 'gwybodaeth'.

Er bod sawl unigolyn wedi dal y safbwynt hwnnw trwy hanes, ymddengys mai'r athronydd Thomas Huxley a fathodd yr enw (*agnosticism*) yn 1869 i ddisgrifio ei safbwynt. Roedd y rhai o amgylch Huxley naill ai'n bendant bod Duw yn bodoli neu yn bendant bod Duw ddim yn bodoli ond roedd Huxley yn ymresymu bod y wybodaeth hon yn absennol.Cafodd yr enw ei fabywsiadu gan rhesymolwyr ail hanner y 19g er mwyn diffinio eu safle rhwng credu mewn Duw ar y naill law ac anffyddiaeth, sy'n gwrthod Duw yn gyfangwbl, ar y llaw arall.

Mae tuedd i agnostig fod yn wybodus iawn mewn materion crefyddol, ac yn aml iawn, fe fyddynt yn cael eu cyhuddo o "hanner credu" mewn Duw a’u bod yn amharod i ymrwymo at eu cred. Fe fydd yr agnostig yn gwadu’r cyhuddiad hwn gan honni nad yw'n bosibl gwybod amdano hyd yn oed os yw'n bodoli. Yn fwy diweddar mae'r term "agnostig" yn cael ei ddefnyddio mewn ystyr llai diffiniedig i gynnwys barn pobl sydd ddim yn gwybod am y byd ysbrydol neu ddim yn poeni amdano o gwbl.

## Gweler hefyd 
* Atheistiaeth
* Crefydd
* Gnosis
* Gnostigiaeth

Categori:Athroniaeth
Categori:Diwinyddiaeth
504

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
499 500 501 502 503 - **504** - 505 506 507 508 509 

----

## Digwyddiadau 
* Theodoric Fawr yn gorchfygu'r Gepidiaid
* Yr Ostrogothiaid yn anrheithio Belgrade

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:504
Blwyddyn galactig

**Blwyddyn galactig** yw'r cyfnod o amser sydd ei angen i Gysawd yr Haul gylchdroi o amgylch canol y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni. Mae amcangyfrifion o hyd un cylchdroad yn amrywio o 225 i 250 miliwn blwyddyn daearol, ac amcangyfrifir oed bresennol Cysawd yr Haul i fod rhwng 18 a 22 flwyddyn galactig. Fe'i defnyddir yn aml mewn seryddiaeth i fesuro digwyddiadau dros gyfnod hir o amser (mae graddfa seiliedig ar un biliwn o flynyddoedd yn creu unedau rhy fawr ac mae miliwn o flynyddoedd yn creu rhifau mawr iawn ar gyfer rhai digwyddiadau seryddol). Weithiau cyfeirir at y raddfa amser hon fel "blwyddyn gosmig", ond gan amlaf cyfyngir y term hwnnw i'r raddfa amser a ddyfeisiwyd gan y seryddwr Carl Sagan.

## Dolenni allanol 
* Astronomy Knowledge Base 
* hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml
* Geologic Time Scale

Categori:Unedau amser
Categori:Unedau mesur seryddol
Blwyddyn gosmig

Gall y term **blwyddyn gosmig** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Blwyddyn gosmig (seryddiaeth)
*Blwyddyn gosmig (astroleg Tsieina)
*Blwyddyn gosmig (cyfriniaeth)
Blwyddyn gosmig (seryddiaeth)

**Blwyddyn gosmig** yw'r raddfa amser a ddefnyddir i fapio oes bresennol y bydysawd ar lun blwyddyn galendraidd. Yn ôl y raddfa honno, digwyddodd y Glec Fawr ar ddechrau'r 1 Ionawr cosmig am hanner nos yn union, a'r dyddiad ac amser o'r dydd heddiw yw hanner nos ar ddiwedd 31 Rhagfyr. Yn y flwyddyn gosmig nid ymddangosodd Cysawd yr Haul tan y 9fed o Fedi, dechreuodd bywyd ar y Ddaear ar 30 Medi, daeth y deinosoriaid cyntaf ar 25 Rhagfyr a'r epaod a'r egin-ddynion cyntaf ar 30 Rhagfyr. Ni chyrhaeddodd Homo sapiens tan ddeg munud i hanner nos ar y diwrnod olaf, ac mae holl hanes y ddynoliaeth wedi digwydd yn y 21 eiliad olaf yn unig. Ar y raddfa hon mae oes dyn yn cymryd o gwmpas 0.15 eiliad.

Cafodd y raddfa ei boblogeiddio gan y seryddwr adnabyddus Carl Sagan yn ei lyfr *The Dragons of Eden* a'r gyfres deledu gofiadwy *Cosmos*, a gyflwynwyd ganddo.

### Gweler hefyd
*Blwyddyn galactig

### Dolen allanol
*Astrosociety.org

Categori:Unedau amser
Categori:Unedau mesur seryddol
Categori:Cosmoleg ffisegol
Categori:Cyfnodau seryddol
Basic English

Iaith artiffisial gyda nifer fach o eiriau yw **Basic English** (*Saesneg Sylfaenol*) a grëwyd gan Charles Kay Ogden ym 1930. Mae'r iaith yn debyg i Simple English yn y modd y mae'n symleiddio Saesneg i'w gwneud yn haws i'w ddeall. Yn wahanol i Simple English, sy'n hollol gywir a safonol yn dilyn rheolau Saesneg, mae gan Basic English reolau iaith a gramadeg sydd ychydig yn wahanol i'w iaith ddeilliadol. Disgrifiwyd yr iaith artiffisial yma yn y llyfr *Basic English: A General Introduction with Rules and Grammar*, a gyhoeddwyd yn gyntaf ym 1930.

### Gweler hefyd
*Simple English

Categori:Ieithoedd artiffisial
Ynysoedd Tudwal

250px|bawd|Ynysoedd Tudwal o'r tir mawr

Grŵp o ddwy ynys ac ynys lanw yng ngogledd Cymru, i'r de o Abersoch ac arfordir deheuol Llŷn, Gwynedd, ym mhen gorllewinol Bae Tremadog, yw **Ynysoedd Tudwal**.

## Daearyddiaeth
Ceir dwy brif ynys:
* Ynys Tudwal Fawr (i'r gorllewin); prynwyd yr ynys gan y fforiwr Bear Grylls yn 2009.
* Ynys Tudwal Fach (i'r dwyrain); prynwyd gan yr awdures Carla Lane yn 1992.

Yn ogystal ceir cerrig isel yn y môr tua hanner milltir i'r de ddwyrain o Ynys Tudwal Fawr, a elwir **Carreg y Trai**.

Ar Ynys Tudwal Fawr ceir goleudy.

## Hanes
Ceir adfeilion hen briordy ar safle clas a gysylltir â Sant Tudwal ar yr ail ynys, Ynys Tudwal Fach.

## Cadwraeth a natur
Mae'r ynysoedd yn adnabyddus am eu morloi. Mae Porth Ceiriad, Porth Neigwl ac Ynysoedd Tudwal yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
Categori:Abersoch
Categori:Llŷn
Tudwal
Times

Gall **Times** gyfeirio at:

*Nifer o bapurau newydd Saesneg, yn cynnwys
** *The Times*, Llundain, a'r *The Sunday Times*
** *The Irish Times*
** *The New York Times*
** *Los Angeles Times*
** *The Times of India* 
** *The Times* Gogledd-orllewin Indiana
** *The Times (Malta)*
*Times New Roman, ffont *serif* boblogaidd a enwir ar ôl *The Times*. Fe'i trwyddedir gan Monotype, a gan Linotype fel **Times Roman**.
Cytundeb Oregon

200px|bawd|Map o'r tir perthnasol i'r cytundeb
Mae **Cytundeb Oregon**, (enw swyddogol: '''Cytundeb gyda Phrydain Fawr, Parthed Terfynau i'r Gorllewin o Fynyddoedd y Rockies**),  a elwir hefyd yn **Gytundeb Washington''', yn gytundeb ddwyochrog rhwng y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau a arwyddwyd ar 15 Mehefin 1846 yn Washington, D.C.. Yn sgil y cytundeb, daeth yr anghydfod i ben rhwng yr Unol Daleithiau a Phrydain dros ffin Gwlad Oregon, lle roedd y ddwy wlad wedi hawlio'r diriogaeth y bu iddynt feddiannu ar y cyd ers Cytundeb 1818.

Roedd Gwlad Oregon yn enw a roddwyd ar y tir yng ngorllewin Gogledd America i'r gogledd o ledred 42°Gog, i'r de o ledred 54°40'Gog, ac i'r gollewin o fynyddoedd y Rockies hyd at y Cefnfor Tawel. Erbyn heddiw, mae'r ardal yn ffurfio rhan o dalaith British Columbia yng Nghanada, ac yn yr Unol Daleithiau, taleithiau Oregon, Washington, ac Idaho, a rhannau o Wyoming a Montana.

Categori:1846
Oregon
Oregon
Categori:Hanes y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
509

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
504 505 506 507 508 - **509** - 510 511 512 513 514 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Ymerawdwr Kimmei, Ymerawdwr Japan
* Adi Sankara, athronydd advaita

## Marwolaethau 
Categori:509
Sillwyddor

Set o symbolau ysgrifenedig yw **sillwyddor** sy'n cynrychioli sillafau neu (yn amlach) moras a defnyddir i ffurfio geiriau. Mae symbol mewn sillwyddor, a elwir yn *syllabogram*, yn cynrychioli cytsain ddewisol (cyrch syml) a llafariad (cnewyllyn) yn nodweddiadol —hynny yw, CV neu V sillafog— ond ceir mapiadau ffonograffig eraill mewn sillafau, megis CVC, CV-tôn ac C (fel arfer trwynolion ar goda).

Fe ddefnyddir sillwyddorion i ysgrifennu sawl iaith, e.e. Siapaneg a rhai tafodieithoedd Tsieinëeg. Mae'r iaith Siapaneg yn defnyddio dwy sillwyddor, sef *hiragana* a *katakana*, a defnyddir i ysgrifennu rhai geiriau ac elfennau gramadegol genedigol, a geiriau estronol at hynny.

Ceir sawl sillwyddor:
*Afaka — Ndyuka
*Ysgrifen Alaska — Yupik
*Hiragana — Siapaneg
*Katakana — Siapaneg
*Mendeg — Mendeg
*Kpeleg — Kpeleg
*Llinysgrif A — Minoëg
**Llinysgrif B — Groeg Myseneaidd (ffurf hynafol ar Hen Roeg)
*Nü Shu —  Yao
*Sillwyddor Gypraidd a Minoaidd — Groeg Myseneaidd
**Sillwyddor Gypraidd — Hen Roeg 
*Tsierocî — Tsierocî
*Vai — Vai
*Yi (diweddar) — sawl iaith Yi/Lolo

Categori:Systemau ysgrifennu
Categori:Termau iaith
Hydrocarbon

[bawd|dde|340px|Mae [Purfa Olew yn allweddol i estyn hydrocarbonnau. Mae Olew crai yn cael ei brosesu trwy nifer o gyfnodau i ffurfio mathau gwahanol o hydrocarbonnau sy'n cael eu defnyddio mewn tanwyddau a nifer o gynhyrchion masnachol arall.]]
Cyfansoddyn yw **hydrocarbon** sy'n cynnwys yr elfennau cemegol carbon a hydrogen yn unig. Mae cemeg organig wedi ei seilio ar y cyfansoddion hyn a'r cyfansoddion sy'n deillio ohonynt. Mae miloedd ohonynt yn bodoli, ond gellir eu dosbarthu i nifer fach o deuluoedd cemegol: alcanau, alcenau, alcynau a chyfansoddion aromatig. Mae nwy naturiol ac olew crai yn gymysgeddau cymhleth o hydrocarbonau.

## Adeiledd hydrocarbonau
Mae gan carbon y gallu i ffurfio bondiau cemegol i'w hun i ffurfio cadwyn neu gylch o atomau carbon. Gall yr elfen hon ffurfio cyfansoddion tebyg yn cynnwys unrhyw nifer o atomau o garbon gyda hydrogen yn cwblhau plisgyn falens bob atom carbon trwy ffurfio bondiau cofalent iddo. Mae nifer o deuluoedd o gyfansoddion yn cael eu creu, yn dibynnu ar natur y bondio cofalent rhwng yr atomau carbon.

### Alcanau
Teulu o hydrocarbonau dirlawn, sef hydrocarbonau sydd yn cynnwys bondiau cofalent sengl yn unig yw'r alcanau. Fformiwla cyffredinol y rhain yw CnH2n+2.

### Alcenau
Teulu o hydrocarbonau annirlawn, sef hydrocarbonau sydd yn cynnwys bondiau cofalent dwbl yw alcenau. Mae pob alcen yn cynnwys un bond dwbl rhwng pâr o atomau carbon, felly nid oes alcen yn bodoli gydag un carbon yn unig. Mae pob bond arall yn bond cofalent sengl. Fformiwla cyffredinol y rhain yw CnH2n.

### Alcynau
Teulu o hydrocarbonau annirlawn yw'r rhain hefyd. Maent yn cynnwys bond triphlyg rhwng pâr o atomau carbon, felly nid oes alcyn yn bodoli gydag un carbon yn unig. Yr alcyn lleiaf yw ethyn, a gelwir yn aml yn acetylen, a llosgir y moleciwl hwn wrth weldio. Mae pob bond arall yn bond cofalent sengl. Fformiwla cyffredinol y rhain yw CnH2n-2.

### Cyfansoddion aromatig
Hydrocarbonau sy'n cynnwys systemau wedi eu seilio ar y cylch bensen a systemau aml-gylch tebyg yw cyfansoddion aromatig. Sefydlir cymylau o ddwysedd electronau dadleoledig ynddynt sydd yn creu systemau sefydlog gyda phriodweddau tra wahanol i'r hydrocarbonau eraill.

## Ffynonellau hydrocarbonau
Tanwyddau ffosil yw'r ffynonellau ar gyfer bron bob hydrocarbon rydym yn ei ddefnyddio. Mae'r hydrocarbonau i'w ddarganfod mewn nwy naturiol neu olew crai, yn dibynnu ar eu berwbwyntiau. Mae nwy naturiol yn bennaf yn gymysgedd o hydrocarbonau gyda phedwar atom carbon neu lai, ac mae gan yr hydrocarbonau mewn olew crai pum atom carbon neu fwy. Gwahanir yr hydrocarbonau o'i gilydd ar sail eu berwbwyntiau gwahanol trwy ddefnyddio distylliad ffracsiynol. 
Ffurfiwyd yr hydrocarbonau allan o ddefnydd biolegol dros filiynau o flynyddoedd. Carbon a hydrogen, ynghyd ag ocsigen, yw'r elfennau sy'n ffurfio'r mwyafrif o foleciwlau biolegol. Wrth i'r deunydd biolegol bydru'n anaerobig gall yr ocsigen gael ei ddileu o'r moleciwlau i ffurfio hydrocarbonau gwahanol.

Categori:Cemeg
Categori:Cemeg organig
Goleudy

200px|bawd|**Goleudy**
[200px|bawd|Goleudy ar ddiwedd y byd yn [Ushuaia, yr Ariannin]]
Yn gymorth i forwyr llywio eu llongau ar y môr, mae **goleudy** yn adeilad ar ffurf tŵr neu fframwaith sy'n anfon allan goleuni gan ddefnyddio system o lusernau a lensys, neu, yn y gorffennol, dân. Yn ogystal maent yn gallu fod o gymorth i awyrennau bychain gyda'r nos. Cyn dechrau codi goleudai arferid cynnau bonllwyth ar ben bryn neu glogwyn arfordirol.

Erbyn heddiw mae nifer y goleudai yn y byd wedi gostwng i tua 1,500, o ganlyniad i'r twf mewn cymorth llywio modern fel radar a systemau geo-sat. Defnyddir goleudai i nodi arfordiroedd peryglus, creigiau morwrol, a mynedfeydd diogel i borthladdoedd.

Y goleudy enwocaf yn hanes y byd efallai oedd Pharos Alecsandria, a godwyd ar ynys Pharos, ger Alecsandria, yn yr Hen Aifft. O enw'r goleudy hwnnw y daw'r gair am 'oleudy' mewn sawl iaith Ewropeaidd, e.e. Ffrangeg (*phare*), Eidaleg a Sbaeneg (*faro*), Portiwgaleg (*farol*), Romaneg (*far*), Bwlgareg a Rwseg (*фар*), a Groeg (*φάρος*). 'Pharoleg' yw'r term am astudio goleudai.
[bawd|chwith|Yr Hen Oleudy ar [Ynys Llanddwyn.]]

Ceir goleudai ar nifer o ynysoedd a chlogwynni yng Nghymru, e.e. Ynys Enlli ac Ynys Bŷr.

## Gweler hefyd
Goleudai Cymru
C.P.D. Y Drenewydd

Clwb pêl-droed o'r Drenewydd, Powys ydy **Clwb Pêl-droed Y Drenewydd** (Saesneg: *Newtown Association Football Club*). Mae'r clwb wedi codi tlws Cwpan Cymru ar ddau achlysur; ym 1878-79 a 1894-95.

Maent yn chwarae eu gemau cartref ar Barc Latham, y Drenewydd, maes sy'n dal uchafswm o 5,000 o dorf gyda 1,110 o seddi.

## Hanes
Mae'r clwb presennol yn deillio o uniad rhwng clybiau pêl-droed **Newtown White Star** a **Newtown Excelsior** yn ystod y 1870au. Ffurfiwyd Newtown White Star ym 1875 gan ddod yn aelod gwreiddiol o Gymdeithas Bêl-droed Cymru gyda gêm y Drenewydd yn erbyn Y Derwyddon ar 13 Hydref, 1877  y gêm gyntaf erioed yn hanes y gystadleuaeth.

Ymunodd y clwb â'r *Combination League* ym 1899-1900 ond, ar ôl tymor yn unig, dychwelodd y Drenewydd i chwarae mewn cynghreiriau lleol. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf ymunodd y Drenewydd â Chynghrair Canolbarth Cymru gan ennill y bencampwriaeth ym 1975–76, 1978–79, 1981–82, 1986–87 a 1987–88.

Ar sail ennill pencampwriaethau yn y 1970au a'r 1980au sicrhaodd Y Drenewydd eu lle ym mhyramid pêl-droed Lloegr gan ymuno ag Adran 1 yr *HFS Loans League* - tair rheng yn is na Chynghrair Lloegr - ynghyd â chlybiau Cymreig eraill fel , , Bae Colwyn a Chaernarfon, ond ym 1992 dychwelodd y Drenewydd i Gymru er mwyn ymuno â chynghrair newydd cenedlaethol Cymru.

## Record yn Ewrop
## Anrhydeddau
***Cwpan Cymru**
** Enillwyr: 1878-79, 1894-95
** Cyrraedd Rownd Derfynol: 2014-15
* **Uwch Gynghrair Cymru**
** Ail: 1994-95, 1997-98
* **Cwpan Uwch Gynghrair Cymru**
** Cyrraedd Rownd Derfynol: 2011-12
* **Cwpan Amatur Cymru**
** 1954-55

## Chwaraewyr nodedig
* George Latham - 10 cap dros Gymru 1905-1913
* Albert Westhead Pryce-Jones - 1 cap Gymru 1895
* William Ernest Pryce-Jones - 5 cap dros Gymru 1887-1890
* Colin Reynolds - Aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru

## Chwaraewyr 
### Carfan bresennol
### Staff technegol 
## Rheolwyr 
 

*  Brian Coyne (1992–03)
*  Roger Preece (2003–06)
*  Darren Ryan (2006–10)
*  Andy Cale (2010–11)
*  Darren Ryan (2011)
*  Bernard McNally (2011–13)
*  Chris Hughes (2013–2024)
*  Scott Ruscoe (2024)
*  Callum McKenzie (2024–2025)
*  Nathan Leonard (2025-)

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon ym Mhowys
Categori:Sefydliadau 1875
Drenewydd
Categori:Y Drenewydd
C.P.D. Tref Llangefni

Clwb pêl-droed o dref Llangefni, Ynys Môn ydy **Clwb Pêl-droed Tref Llangefni** (Saesneg: *Llangefni Town Football Club*) sy'n chwarae yng Nghynghrair Undebol y Gogledd, sef ail adran gogledd Cymru; trydydd rheng pyramid pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Ffurfiwyd y clwb ym 1897 ac maent yn chwarae eu gemau cartref ar faes Lôn Talwrn.Mae Clwb Pel Droed Tref Llangefni 16 yn y cynghyrair allan o 17

## Hanes
Ffurfiwyd y clwb ym 1897. Ym 1987-88, wedi 90 mlynedd yn y gynghrair, ac er iddynt orffen y tymor tua gwaelodion yr Ail Adran o Gynghrair Môn penderfynodd y clwb geisio am aelodaeth o Gynghrair Gwynedd ar gyfer tymor 1988-89. Llwyddodd y clwb i ennill y Bencampwriaeth yn eu tymor cyntaf ym 1988-89 ac eto ym 1989-90 cyn sicrhau dyrchafiad i Gynghrair Undebol y Gogledd.

Llwyddodd y clwb i gipio Bencampwriaeth Cynghrair Undebol y Gogledd yn eu tymor cyntaf ac ar ôl ennill y Gynghrair am y pedwerydd tro ym 1998-99 cafwyd ddyrchafiad i'r Gynghrair Undebol.

Yn 2006-07, llwyddodd Llangefni i gipio'r Bencampwriaeth a sicrhau dyrchafiad i Uwch Gynghrair Cymru, ond cafwyd tymor anodd gyda'r clwb yn disgyn yn syth yn ôl i lawr i'r Gynghrair Undebol wedi tymor yn unig yn y brif adran.  Ar ôl disgyn yn ôl i'r ail adran aeth y clwb drwy trafferth ariannol a fe gychwynnodd y clwb eto yng Nghynghrair Ynys Môn.  Cododd y clwb I fyny y cynghreiriau o dan y rheolwr presennol Chris Roberts.

Ar 9 Rhagfyr 2018 enillodd Llangefni gêm yn 3ydd rownd Cwpan Cymru yn erbyn Llanelli o Uwch Gynghrair Cymru. Y sgôr oedd 1-0, gydag Alan Mark Owen yn sgorio'r unig gôl. Yn yr un tymor llwyddodd y clwb I ennill cynghrair Welsh Alliance a'r Cookson Cup.  Yn ystod tymor 2019/20 fu Llangefni yn chwarae yn y JD Cymru North.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn Ynys Môn
Categori:Llangefni
Tref Llangefni
Categori:Sefydliadau 1897
Goleudai Cymru

[250px|bawd|Goleudy [Ynys Llanddwyn]]
bawd|250px|Goleudy Trwyn Du
bawd|250px|Goleudy Ynys Lawd

Ceir sawl goleudy ar arfordir Cymru. Dyma restr ohonynt.

## Sir Benfro 
*Goleudy Sgogwm, Ynys Sgogwm
*Goleudy South Bishop
*Pen Strwmbl
*Goleudy Smalls

## Conwy 
*Mae'r hen oleudy ar y Ben y Gogarth yn westy erbyn heddiw.

## De Cymru 
*Goleudy Mwmbwls, ger Abertawe
*Goleudy Ynys Bŷr, Ynys Bŷr
*Goleudy Saint Ann's Head

## Gwynedd 
*Ynys Enlli

## Ynys Môn 
*Goleudy'r Moelrhoniaid
*Goleudy Ynys Lawd
*Ynys Llanddwyn
*Goleudy Trwyn Du, ger Ynys Seiriol

## Dolen allanol 
*RCAHM Cymru


Categori:Rhestrau Cymru
Categori:Rhestrau adeiladau ac adeiladwaith
Llanhuadain

Pentref bychan a chymuned yn ne-ddwyrain Sir Benfro, Cymru, yw **Llanhuadain** (Seisnigiad: *Llawhaden*). Fe'i lleolir hanner ffordd rhwng Hwlffordd i'r gorllewin a Hendy-gwyn i'r dwyrain.

Mae'r pentref yn adnabyddus yn bennaf fel safle adfeilion Castell Llanhuadain, a godwyd gan y Normaniaid. Llanhuadain oedd canolfan eglwysig a gweinyddol cwmwd Llanhuadain, un o ddau gwmwd cantref Daugleddau yn yr Oesoedd Canol.

Cipiwyd a meddianwyd y castell gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth a'u meibion ar ddechrau'r 1190au.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Llanhuadain: yr eglwys a'r castell

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Castell Llanhuadain

Castell ym mhentref Llanhuadain, Sir Benfro yw **Castell Llanhuadain** (Cyfeirnod Arolwg Ordnans: Map OS 158: SN 073175). Mae'r safle yn cael ei gynnal gan Cadw.

Codwyd Castell Llanhuadain gan esgobion Tyddewi rhwng y 12g a'r 14eg. Codwyd y castell cyntaf ar y safle yn 1115 gan yr Esgob Bernard. Castell mwnt a beili nodweddiadol Normanaidd oedd y castell cynnar hwn, a dim ond y ffos a'r clawdd pridd sydd i'w gweld heddiw. Mae'r rhan fwyaf o'r adfeilion sydd i'w gweld ar y safle heddiw yn perthyn i'r ail gyfnod o adeiladu a gomisiynwyd gan yr esgob Adam de Houghton rhwng 1362 a 1389. Roedd hwn yn gastell llawer mwy sylweddol, gyda phedwar set o siambrau preswyl mawr ar y llawr cyntaf. Mae'n bosibl fod y tŵr porth mawr a welir yn y llun wedi'i ychwanegu fymryn yn ddiweddarach.

Arhosodd Rhisiart II, brenin Lloegr, yn Llanhuadain ar ei ymweliad i dde Cymru yn 1394. Erbyn hynny roedd y castell yn fwy o balas esgobol nag amddiffynfa. Fe'i defnyddid gan esgobion Tyddewi i reoli eu hystadau yn y rhan honno o Benfro. Roedd y stafelloedd yn foethus iawn. Roedd gan bob un o'r siambrau mawr stafell gysgu gyda thoiled: siambrau *en suite* o'r safon uchaf am y cyfnod.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Castlewales: Manylion a lluniau
* Cadw: Castell Llanhuadain 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Categori:Cadw
Llanhuadain
Llanhuadain
Llanhuadain
Solfach

Pentref glan-môr a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Solfach** (hefyd **Solfa**, Saesneg: *Solva*). Saif yng ngorllewin y sir, tua 3 milltir i'r dwyrain o Dyddewi, mewn gilfach môr ar Fae Sain Ffraid, ar aber Afon Solfach. Mae'r pentref yn cynnwys Solfach Isaf a Solfach Uchaf. Mae'r cymuned yn cynnwys y pentrefi Solfach, Tre-groes a Felin Ganol. 

Mae ganddo harbwr ardderchog a bu'n ganolfan masnach arfordirol am ganrifoedd. Fe'i lleolir ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Heddiw mae'r pentref yn ganolfan hwylio a gwyliau glan-môr poblogaidd. Mae Llwybr Arfordir Penfro yn rhedeg trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Prif stryd Solfach

## Hanes
Mae hanes Solfach fel porthladd yn ymestyn yn ôl i'r 14g o leiaf. Cyfeirir ato gan yr hynafiaethydd George Owen yn 1603. Erbyn 1811 roedd yna 36 o longau'n defnyddio'r porthladd gyda naw warws ar eu cyfer yn y pentref. Roedd nwyddau fel ŷd, barlys a phren yn cael eu hallforio i Fryste a deuai nwyddau cyffredinol yn ogystal â glo a chalch i mewn o Fryste, porthladdoedd De Cymru ac o mor bell i ffwrdd ag Iwerddon. Ond fel yn achos nifer o borthladdoedd bychain tebyg dirywiodd ei fasnach gyda dyfodiad y rheilffyrdd ganol y 19g.

Ceir olion caer oes haearn ar ben Y Gribin, penrhyn ar ochr ddwyreiniol yr harbwr.

Cofnodir fod pobl wedi ymfudo i'r Unol Daleithiau o Solfach. Yn 1848 y pris am y fordaith oedd £3 i oedolion a 30 swllt i blant. Roedd y siwrnai'n cymryd rhwng 7 a 14 wythnos, gan ddibynnu ar y gwyntoedd a'r tywydd. Roedd y calch a fewnforid i Solfach yn cael ei losgi mewn odynnau yn y pentref a'i werthu wedyn i ffermydd ardal Tyddewi. Peidiwyd y gwaith ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Solfa
Magwyd pêl-droediwr Cymru Simon Davies yn y pentre a'r canwr Meic Stevens, ysgrifennodd gân adnabyddus am y pentref, *Ysbryd Solfa*.

## Oriel

SolvaHarbor.jpg|Golygfa ar harbwr Solfach
Solfach01LB.jpg|
Solfach02LB.jpg|

## Ffynonellau
*Christopher John Wright, *A Guide to the Pembrokeshire Coast Path* (Constable, 1986)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y pentref

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Stepaside

Pentref bychan yng nghymuned Cilgeti a Begeli, Sir Benfro, Cymru, yw **Stepaside**. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir, tua 2 filltir i'r gogledd o Saundersfoot, 4 milltir i'r gogledd o Ddinbych-y-Pysgod. Mae ei enw Saesneg yn adlewyrchu'r ffaith ei fod i'r de o'r Landsker.

Ar un adeg bu'r pentref yn gartref i byllau glo a haearn, ond erbyn heddiw mae wedi troi'n bentref tawel sy'n dibynnu ar dwristiaeth. Ceir un dafarn yno. Lleolir Parc Etifeddiaeth Stepaside ar y ffordd o'r pentref i Wisemans Bridge.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cilgeti a Begeli
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Lluoedd milwrol

Llu parhaol, proffesiynol o filwyr neu herwfilwyr a hyfforddir ar gyfer rhyfela yw **llu milwrol**.

## Gweler hefyd 
* Gorfodaeth filwrol
* Gwasanaeth milwrol
* Lluoedd arfog
* Milisia


Categori:Diogelwch cenedlaethol
Categori:Sefydliadau
Ynys Catrin

Ynys lanw yn Sir Benfro a gysylltir â Dinbych-y-Pysgod gan y traeth ar lanw isel yw **Ynys Catrin** (Saesneg: ''St Catherine's Island'').

Mae'r ynys yn gartref i gaer a godwyd i amddiffyn Doc Penfro
ac a gwblheuwyd yn 1870. Yn 1907, gwerthwyd yr ynys i berchennog preifat am £500. Mae gan Gaer Ynys Catrin hen stafell arfau a ddefnyddwyd i storio 444 casgen o bowdr gwn. Ar un adeg defnyddid y gaer fel sŵ.

"Craig y Santes Catrin" yw'r enw ar lafar yn lleol.

dim|300px|bawd|Ynys Catrin

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Cymdeithas Ddinesig Dinbych-y-Pysgod - Ynys Catrin 

Categori:Dinbych-y-pysgod
Catrin
Categori:Ynysoedd llanwol
Amroth

Pentref glan-môr a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Amroth** neu **Llanrhath** (neu Llanrath  sef "yr eglwys ger nant Rhath"). Saif yn ne-ddwyrain y sir ar Fae Caerfyrddin, 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Saundersfoot a 2 filltir i'r dwyrain o bentref Stepaside. Mae'r pentref, sy'n bron iawn ar y ffin â Sir Gaerfyrddin, yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Yn y 19g pentref ar gyfer teuluoedd glowyr lleol a weithiai ym mhyllau glo carreg (*anthracite*) yr ardal oedd Amroth. Mae'r tai yn wynebu'r môr ac yn agored iddo, felly ceir nifer o dorrwyr dŵr ar y traeth llydan i'w amddiffyn rhag y llanw uchel. Pan fo'r môr allan gellir gweld olion hen goedwig a foddwyd gan y môr rhai miloedd o flynyddoedd yn ôl (tua 5000 CC yn ôl profion carbon radio). Mae esgyrn anifeiliaid sydd wedi darfod o'r tir yn cael eu darganfod ar y traeth weithiau o bryd i'w gilydd, ynghyd ag offer carreg cynhanesyddol.

Erbyn heddiw mae Amroth yn llawn twristiaid yn yr haf a cheir nifer o barciau carafanau a *chalets* ar eu cyfer. Mae Llwybr Arfordir Penfro yn rhedeg trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

dim|250px|bawd|Amroth

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Entropi gwybodaeth

Mewn damcaniaeth gwybodaeth, mesur o'r ansicrwydd a gysylltir â hapnewidyn yw **entropi gwybodaeth**.

Gellir dehongli'r entropi hwn fel yr hyd neges cyfartalog lleiaf posib (mewn didau) sy'n cyfleu allbwn yr hapnewidyn. Cynrychiola hyn derfan mathemategol ar y cywasgiad di-golled gorau posib o ddata: lleiafswm y nifer o ddidau a ellir eu danfon i gyfathrebu neges ydyw. Yn gyfwerth, gellir ei ystyried yn fesur o'r wybodaeth gyfartalog mae'r derbynnydd yn ei golli wrth beidio gwybod gwerth yr hapnewidyn.

Cyflwynwyd y cysyniad gan Claude E. Shannon yn ei bapur *"A Mathematical Theory of Communication"* a gyhoeddwyd ym 1948.

## Diffiniad 
:
\begin{matrix}
H(X)  =  \operatorname{E}( I(X) ) & = &   \displaystyle{\sum_{i=1}^np(x_i)\log_2 \left(1/p(x_i)\right)} \\
                                  & = & - \displaystyle{\sum_{i=1}^np(x_i)\log_2 p(x_i)} \qquad
\end{matrix}

yw entropi gwybodaeth hapnewidyn arwahanol *X* a all gymryd y gwerthoedd {*x*1...*x*n} 
lle mai

:*I*(*X*) yw cynnwys gwybodaeth *X*, sydd yn hapnewidyn ei hun; a
:*p*(*x**i*) = P(*X*=*x**i*) yw ffwythiant dwysedd tebygolrwydd *X*.

[gellir ymestyn y diffiniad hwm i hapnewidynnau di-dor]

### Entropi a cynnwys gwybodaeth 
gw. Theorem codio ffynhonnell Shannon

### Cywasgu data 
Mae entropi yn arffinio perfformiad cywasgiad di-golled o ddata, ac fe ellir cyflawni'r cywasgiad gorau posib trwy ddefnyddio'r set nodweddiadol (neu'n ymarferol, codio Huffman, Lempel-Ziv neu codio rhifyddol.

### Cyfyngiadau ar y dehongliad o entropi fel cynnwys gwybodaeth 
Er fod entropi yn cael ei ddehongli'n aml fel mesur o gynnwys gwybodaeth ffynhonnell ddata, nid yw'r cynnwys gwybodaeth hwn yn absolìwt: mae'n dibynnu'n llwyr ar y model tebygoliaethol. Mae entropi o 0 gan ffynhonnell sy'n cynhyrchu un symbol yn unig, ond mae'r diffiniad o symbol yn dibynnu ar yr wyddor dan sylw. Ystyriwch ffynhonnell sy'n cynhyrchu'r dilyniant ABABABABAB... Os tybiwn fod llythrennau unigol yn annibynnol, mae cyfradd entropi o un did i bob llythyren. Ond os tybiwn mae deugraffiau yw'r symbolau yn y model, yna 0 yw'r cyfradd entropi. Fodd bynnag, os defnyddiwn blociau mawr, yna fe allem gael amcymgyfrifiad annaturiol o isel o'r gyfradd entropi.

## Dolenni allanol 
*  http://planetmath.org/?op=getobj&from=objects&id=968
*  Disgrifiad o entropi gwybodaeth o *"Tools for Thought"* gan Howard Rheingold 

Categori:Damcaniaeth gwybodaeth
Triongl

[alt=arwydd "Ildiwch!"|bawd|Arwydd "Ildiwch!" Dyma enghraifft o [triongl hafalochrog|driongl hafalochrog, sy'n driongl rheolaidd.]]
Polygon sydd â thair ochr llinell a thri fertig yw **triongl** (enw gwrywaidd). Mae'n un o'r siapiau sylfaenol mewn geometreg. Mae triongl gyda fertigau A, B, a C yn cael ei ddynodi mewn mathemateg fel \triangle ABC. Mae cyfanswm onglau mewnol pob triongl yn 180 ° a chyfanswm yr onglau allanol yn 360 °.

Mewn geometreg Ewclidaidd, mae unrhyw dri phwynt, pan nad ydynt yn unllin (*collinear*), yn pennu triongl unigryw ac ar yr un pryd, plân unigryw (hy, lle Ewclidaidd dau-ddimensiwn). Mae'r erthygl hon yn ymwneud â thrionglau mewn geometreg Ewclidaidd, ac yn arbennig, y plân Ewclidaidd, ac eithrio lle nodir fel arall.

## Mathau
Gallwn ddosbarthu'r gwahanol fathau o drionglau mewn sawl ffordd, gan gynnwys gan edrych ar hyd ei llinellau (neu 'ochrau') neu yn ôl y trionglau sydd ynddynt.

### Mathau yn ôl hyd yr ochrau
Mae'r triongl hafalochrog yn bolygon rheolaidd, mae'r isosceles a'r anghyfochrog yn bolygonau afreolaidd.

### Mathau yn ôl yr onglau
Gellir hefyd ddidoli trionglau yn ôl maint eu honglau mewnol. Dywedir fod trionglau lem ac aflem hefyd yn drionglau arodgo'.

## Gweler hefyd
*Theorem Pythagoras

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Siapau elfennol
Categori:Trionglau
Categori:3 (rhif)
Llanusyllt

Pentref glan-môr a chymuned yn ne-ddwyrain Sir Benfro, Cymru yw **Llanusyllt** neu yn swyddogol fel **Saundersfoot**.

Cyfeiria'r enw Cymraeg at eglwys gyfagos wedi'i chysegru i Sant Usyllt. Gyda'i gymydog Dinbych-y-pysgod, 2 filltir i'r de, mae'n un o'r cyrchfeydd gwyliau mwyaf poblogaidd yng Nghymru. Mae'n enwog am ei draethau braf ar Fae Caerfyrddin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Harbwr Llanusyllt

## Hanes
Adeiladwyd yr harbwr yn 1829 ar gyfer allforio glo carreg (*anthracite*) o'r pyllau glo niferus yn yr ardal (e.e. yn ardal Stepaside), ond cyn hynny allforid glo o'r traeth ei hun am ganrifoedd. Tyfodd y pentref o gwmpas yr harbwr. Mae cwrs hen dramffordd o bwll Cwrt Bonville yn croesi'r pentref tra fod y yr hen dramffordd o bentref Amroth yn ffurfio'r promenad heddiw. Daeth y diwydiant glo i ben ar ddechrau'r 20g.

Manteisiodd y pentref ar y rheilffordd ger llaw i ddenu ymwelwyr o ardaloedd glofaol a dinesig De Cymru a gorllewin Lloegr a thyfodd i fod yn bentref glan-môr poblogaidd. Gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac mae Llwybr Arfordir Penfro yn rhedeg trwyddo.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Wdig

Tref arfordirol yng nghymuned Abergwaun ac Wdig, Sir Benfro, Cymru, yw **Wdig** (Saesneg: *Goodwick*). Saif 1 filltir i'r dwyrain o Abergwaun, ar lan Bae Abergwaun, Bae Ceredigion. Mae'n borthladd a ddefnyddir gan y gwasanaeth fferi o Abergwaun i Rosslare (Ros-Láir) yn Iwerddon.

Dim ond pentref bychan di-nod oedd yno cyn dyfodiad y rheilffordd i Abergwaun ac agor harbwr yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Abergwaun ac Wdig
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cwm-yr-Eglwys

Pentref bychan yng nghymuned Dinas, Sir Benfro, Cymru, yw **Cwm-yr-Eglwys** neu **Cwmyreglwys**. Saif ar gilfach môr ar ochr ogleddol penrhyn Ynys y Ddinas, rhwng Abergwaun a phentref Trefdraeth. Mae'n gorwedd ym Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac mae Llwybr Arfordir Penfro yn rhedeg heibio i'r pentref.

Mae gan y pentref harbwr yng nghysgod y creigiau ar lan Bae Trefdraeth, sy'n rhan o Fae Ceredigion. Mae'r traeth bychan tywodlydd yn boblogaidd gan ymwelwyr.

250px|bawd|dim|Traeth Cwm-yr-Eglwys

## Eglwys Sant Brynach
Prif atyniad y pentref yw adfeilion Eglwys Sant Brynach. Credir i'r eglwys gael ei sefydlu tua'r 6g gan Sant Brynach, aelod o deulu brenhinol Brycheiniog. Yn ôl traddodiad roedd y sant yn arfer mynd i ben Carn Ingli ger llaw i siarad â'r angylion. Mae'n bosibl mai clas oedd yno i ddechrau. Codwyd eglwys newydd ar y safle yn y 12g, ar batrwm Celtaidd. Yn anffodus dim ond rhan o'r clochdy a'r mur orllewinol a oroesoedd storm enbyd a drawodd ar 25 Hydref 1859; yr un storm a suddodd y *Royal Charter*, ger Moelfre, Ynys Môn, a 113 llong arall ar hyd arfordir Cymru y noson honno.

250px|bawd|dim|Adfeilion Eglwys Brynach Sant, Cwm-yr-Eglwys

## Ffynhonnell
*Christopher John Wright, *A Guide to the Pembrokeshire Coast Path* (Constable, 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Clasau
Categori:Dinas, Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
C.P.D. Bae Colwyn

Mae **Clwb Pêl-droed Bae Colwyn** yn glwb Pêl-droed, sy'n chwarae yng nghynghrair Cymru Premier. Maent yn chwarae ar Ffordd Llanelian, Hen Golwyn.

## Hanes
Chwaraeodd tîm yn cynrychioli Bae Colwyn eu gêm gyntaf yn Ionawr 1881. Ychydig a wyddir am hanes cynnar y Bae heblaw iddynt gystadlu yng Nghynghrair Pêl-droed Arfordir Gogledd Cymru o 1901 hyd y daeth y gystadleuaeth i ben yn 1921 pan ymunodd y rhan fwyaf o glybiau â Chynghrair Cenedlaethol Cymru.

Yn 1984 penderfynodd y clwb groesi'r ffin i chwarae yn Lloegr ac fe'i etholwyd yn aelod o Gynghrair y Bass North West Counties League.

Pan ffurfwyd Uwch Gynghrair Cymru fe geisiodd Cymdeithas Bêl-droed Cymru roi hwb i'r gystadleuaeth newydd drwy orfodi fod pob clwb yng Nghymru (ac eithrio'r tri clwb proffesiynol ar y pryd, sef Dinas Caerdydd, Dinas Abertawe a Wrecsam) i ymuno ag o. Gwrthododd Bae Colwyn, ymysg eraill, a rhaid oedd chwarae eu gemau 'cartref' yn Northwich ac Ellesmere Port. Ond ym mis Ebrill 1995 fe enillwyd achos llys a olygodd eu bod yn cael dychwelyd i Ffordd Llanelian.

Fe gyrrhaeddodd y Clwb ail-rownd Cwpan FA Lloegr yn 1995-96 cyn colli o 2-0 yn erbyn Blackpool. Fe wnaethon nhw hefyd gyrraedd Rownd 8 olaf Tlws Lloegr yn 1996-97 cyn colli yn erbyn Stevenage Borough.

### Dychwelyd i Gymru
Wedi 35 mlynedd yn chwarae yn Lloegr fe adawodd Bae Colwyn Adran Gyntaf y Gorllewin y Northern Premier i ymuno â chynghrair newydd Cymru North ar ddechrau tymor 2019-20.

Bu'r cyfnod yn ôl yng Nghymru yn llwyddiannus i'r Bae gan weld tair gwaith mwy o gefnogwyr yn mynychu'r gemau a buddsoddi yn y maes. Enillodd y Bae ddyrchafiad i'r Cymru Premier ar gyfer tymor 2023-24 gan cael eu dyrchafu gyda C.P.D. Tref y Barri o'r de. Yn sgîl dychwelyd i Gymru a'r llwyddiant, neu, efallai rheswm am y llwyddiant, bu i'r clwb fynd ati yn bwrpasol i Gymreigio ei hun gyda chyhoeddiadau dwyieithog ar y system sain a defnydd arall o'r Gymraeg a Chymreictod.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Bae Colwyn
Categori:Chwaraeon yng Nghonwy
Bae Colwyn
Bae Colwyn
Categori:Sefydliadau 1881
Marloes

Pentref bychan yng nghymuned Marloes a Sain Ffraid, Sir Benfro, Cymru, yw **Marloes**. Saif yng ngorllewin y sir ar lan Bae Sain Ffraid. Cyfeirir at y penrhyn y saif arno fel "Penrhyn Marloes" yn ogystal. Mae'n gymuned wasgaredig tua 8 milltir i'r gorllewin o Aberdaugleddau.  Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Mae Marloes yn adnabyddus am ei draeth ardderchog a leolir milltir i'r gogledd o'r pentref. Mae'r clogwynni hen dywodfaen coch yn enwog ym myd daeareg fel enghreifftiau gwych o'r graig honno.

Gyferbyn i ben y penrhyn mae Ynys Sgomer a'i bywyd gwyllt. I'r de o Farloes mae pentref Dale a Bae Westdale. Glaniodd Harri Tudur ym *Mill Bay* ym 1485 ac oddi yno deithiodd drwy Gymru i Faes Bosworth.

## Llongddrylliad *yr Albion* 
Lleolir olion llong 'Yr Albion' ar 'Draeth Albion', i'r de-orllewin o bentref Marloes. Yn 1831 yr adeiladwyd y stemar padlo pren hwn ym Mryste a hynny gan Gwmni General S. P. i gludo pobl a nwyddau rhwng Bryste  Ddulyn. Yn 1837, yn sydyn, gorfodwyd capten y llong i geisio osgoi bwrw mewn i gwch rhwyfo gyda phedwar dyn ar ei bwrdd. Achosodd y newid cyfeiriad hwn, a grym y llanw, i'r Albion daro craig. Yn y 2020au cynnar, bu archwilio archaeolegol manwl ar weddillion y llong.

## Gweler hefyd
* Arfordir Dale a De Marloes (SoDdGA)
* Y Cyfnod Silwraidd - yn cael ei enwi ar ôl astudiaeth o greigiau'r ardal

## Cyfeiriadau
## Oriel

Marloes village green - geograph.org.uk - 1531969.jpg|Y pentref
Penrhyn MarloesLB01.JPG|Y penrhyn
File:Marloes Deer Park.webm|Morloi ar yr arfordir, ger y pentref

Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Marloes a Sain Ffraid
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Traethau Cymru
Ynys Aberteifi

Ynys fechan anghyfanedd o tua 40 erw yw **Ynys Aberteifi** (Saesneg: *Cardigan Island*), a leolir i'r gogledd o dref Aberteifi, Ceredigion, yn ne Bae Ceredigion. Fe'i lleolir yng nghumuned Y Ferwig. Mae'n eiddo i Ymddiriedolaeth Natur Gorllewin Cymru.

Mae'n gorwedd tua 200-300 llath oddi ar y lan yn aber Afon Teifi, gyferbyn i'r penrhyn o dir sy'n ymestyn i'r môr i'r gogledd o bentref Gwbert. Mae'n adnabyddus am ei goloni o forloi llwyd. Gellir gweld nifer o adar y môr yno yn ogystal.

bawd|dim|Ynys Aberteifi

## Cyfeiriadau
Categori:Aberteifi
Categori:Y Ferwig
Aberteifi
Rancid Aluminium

Nofel gan James Hawes, cyhoeddwyd yn 1998, yw ***Rancid Aluminium***.

Mae'r ffilm (2000) yn serennu Rhys Ifans, Keith Allen a Brian Hibbard.

Categori:Nofelau 1998
Categori:Nofelau Saesneg
Michael Douglas

Actor a chynhyrchydd Americanaidd yw **Michael Kirk Douglas** (ganwyd 25 Medi 1944). Cafodd Douglas ei brofiad cyntaf o actio yn chwarae rhan partner coleg Karl Malden, Insp. Steve Keller, yn nrama droseddol y 1970au *The Streets of San Francisco*, rhwng 1972 a 1976. Mae Douglas hefyd wedi ennill Gwobr Emmy, Gwobr Golden Globe a dwy o Wobrau'r Academi - y cyntaf am gynhyrchu'r Ffilm Orau ym 1975 sef ''One Flew Over the Cuckoo's Nest'' a'r ail fel yr Actor Gorau am ei rôl yn y ffilm *Wall Street*.

Mab yr actor Kirk Douglas yw ef.  Priododd yr actores Catherine Zeta-Jones ar y 18 Tachwedd 2000.

## Ffilmiau 
* *Cast a Giant Shadow* (1966)
* *Napoleon and Samantha* (1972)
* *Coma* (1978)
* *The China Syndrome* (1979)
* *The Star Chamber* (1983)
* *Romancing the Stone*(1984)
* *A Chorus Line* (1985)
* *Wall Street (1987)
* *Fatal Attraction* (1989)
* *Basic Instinct* (1992)
* *Disclosure* (1994)

## Teledu 
* *The Streets of San Francisco'' (gyda Karl Malden) (1972-77)

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Pobl o New Jersey
R. M. Lockley

Roedd **Ronald Mathias Lockley** (8 Tachwedd 1903 – 12 Ebrill 2000) yn adarydd, naturiaethwr ac awdur o Gymru a dreuliodd ran olaf ei oes yn Seland Newydd. Fe'i maged yng Nghaerdydd.

Yn 1927 cymerodd Lockley drosodd y brydles ar Ynys Sgogwm, oddi ar arfordir de Penfro, a sefydlodd yr arsyllfa adar cyntaf yng yngwledydd Prydain yno yn 1933.

Roedd Lockley yn awdur toreithiog a ysgrifennodd dros hanner cant o lyfrau ar adar a bywyd gwyllt, poblogaidd a gwyddonol, gan gynnwys *The Private Life of the Rabbit* (1965), a ysbrydolodd Richard Adams i sgwennu'r llyfr adnabyddus *Watership Down*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Adaregwyr o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Naturiaethwyr o Gymru