Trawsnewid cyfiawn

Fframwaith a ddatblygwyd gan undebau llafur yw **Trawsnewid Cyfiawn** neu **Gyfnod pontio Cyflawn** (Saesneg: *Just Transition*), sy'n  cynnwys dulliau o ymyrryd yn gymdeithasol er mwyn sicrhau hawliau a bywoliaeth gweithwyr drwy orfodi economïau i gynhyrchu mewn ffordd cynaliadwy, yn bennaf o fewn y frwydr i atal newid hinsawdd, ac amddiffyn bioamrywiaeth. Mae wedi cael ei gymeradwyo'n rhyngwladol gan lywodraethau mewn gwahanol feysydd e.e. Sefydliad Llafur Rhyngwladol (ILO), Confensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd (UNFCCC) yng Nghytundeb Paris, a Chynhadledd Hinsawdd Katowice (COP24) a'r Undeb Ewropeaidd.

Maer gair 'trawsnewid' yma'n cyfeirio at y newid o fyd llawn C02 i fyd gwyrdd, cyfnod anodd i weithwyr, a all olygu fod colli swyddi yn anhepgor. Dyma gyfnod pontio o'r hen fyd llawn danwydd ffosil i ynni gwyrdd. Mae'r gair 'cyfiawn' yn cyfeirio at gyfiawnder i'r gweithwyr hyn.

## Mecanwaith 
I undebau llafur, mae'r term 'drawsnewid Cyfiawn' (*Just Transition)* yn disgrifio'r trawsnewidiad tuag at economi carbon isel a hinsawdd-gref (*climate‐resilience*) sy'n gwneud y gorau o weithredu dros yr hinsawdd a lleihau caledi a cholledion yn y gweithlu. Yn ôl y Cydffederasiwn Undebau Llafur Rhyngwladol, bydd anghenion sy'n berthnasol i Gyfnewid Cyfiawn yn amrywio mewn gwahanol wledydd, er bod angen i bolisïau pob gwlad gynnwys:

* Buddsoddiadau cadarn mewn sectorau a thechnolegau allyriadau isel yn enwedig lle ceir llawer o swyddi. Rhaid ymgymryd â'r buddsoddiadau hyn trwy ymgynghori'n briodol â phawb yr effeithir arnynt, gan barchu hawliau dynol a llafur, ac egwyddorion Gwaith Teg.
* Deialog gymdeithasol ac ymgynghoriad democrataidd partneriaid cymdeithasol (undebau llafur a chyflogwyr) a rhanddeiliaid eraill (hy cymunedau).
* Ymchwil ac asesiad cynnar o effeithiau cymdeithasol a chyflogaeth polisïau hinsawdd. Cyflwyno hyfforddiant a datblygu sgiliau, sy'n allweddol i gefnogi defnyddio technolegau newydd a meithrin newid diwydiannol.
* Amddiffyn cymdeithasol, ynghyd â pholisïau gweithredol y farchnad lafur .
* Cynlluniau arallgyfeirio economaidd lleol sy'n cefnogi gwaith teg ac yn darparu sefydlogrwydd cymunedol yn ystod y cyfnod pontio. Ni ddylid gadael cymunedau ar eu pennau eu hunain i reoli effeithiau'r trawsnewid gan na fydd hyn yn arwain at ddosbarthiad teg o gostau a buddion.

Mae nodau hinsawdd a chytundebau newid hinsawdd byd-eang yn gosod safonau ar gyfer economi lân. Yn y broses, rhaid i sectorau fel ynni, gweithgynhyrchu, amaethyddiaeth a choedwigaeth, sy'n cyflogi miliynau o weithwyr, ailstrwythuro. Mae pryder bod cyfnodau o newid strwythurol economaidd yn y gorffennol wedi gadael gweithwyr cyffredin, eu teuluoedd, a chymunedau i ysgwyddo costau'r newid i ffyrdd newydd o gynhyrchu cyfoeth, gan arwain at ddiweithdra, tlodi, a gwaharddiad i'r dosbarth gweithiol, mewn cyferbyniad llwyr â pherchnogion busnes sy'n gallu fforddio'r trawsnewid.

Mae Trawsnewid Cyfiawn yn mynd i’r afael â’r pryder hwn trwy hyrwyddo gweithredoedd cynaliadwy sy’n helpu gweithwyr. Mae uno cyfiawnder cymdeithasol a chyfiawnder newid hinsawdd trwy gyfrwng Gyfnewid Cyfiawn yn golygu cytuno â galwadau am weithwyr glo mewn rhanbarthau sy'n datblygu sy'n ddibynnol ar lo ac sydd heb gyfleoedd cyflogaeth y tu hwnt i lo;. Gall olygu hefyd: tegwch i weithwyr mewn economïau sy'n dod i'r amlwg sy'n mynnu eu cyfran o'r “difidend diwydiannol”; tegwch i'r rheini sy'n gorfod gadael eu cartrefi wrth i lefelau'r môr godi a cholli tiroedd arfordirol ac ynysoedd cyfan o ganlyniad i newid hinsawdd; tegwch i boblogaethau y mae llygredd aer yn effeithio (ac wedi effeithio) arnynt ac effeithiau amgylcheddol ehangach o ddefnyddio glo neu olew.

## Diffiniad ac esblygiad 
Bathwyd y term 'trawsnewid cyfiawn' gyntaf gan undebau Gogledd America yn y 1990au i ddisgrifio system gymorth ar gyfer gweithwyr sy'n ddi-waith oherwydd polisïau diogelu'r amgylchedd. Gellir ystyried y cysyniad yn gymhwysiad ecolegol o drosi economaidd, a ddatblygwyd yn yr 1980au pan geisiodd gweithredwyr yn erbyn rhyfel adeiladu clymblaid gyda gweithwyr milwrol a rhoi rhan iddynt yn yr economi heddwch.

Un cynigydd cynnar a oedd o blaid Trawsnewid Cyfiawn oedd Tony Mazzocchi :
Yn gynnar yn y 1990au, yn dilyn cadarnhau cynhesu byd-eang a achoswyd gan danwydd ffosil, adfywiodd Mazzocchi y syniad hwn, gan ei alw’n “Superfund i weithwyr” - chwarae geiriol gyda'r Superfund a sefydlwyd ar gyfer glanhau gwenwyn neu'r toxic cleanup. Byddai'r Superfund i weithwyr yn darparu cefnogaeth ariannol a chyfle am addysg uwch i weithwyr sydd wedi'u dadleoli gan bolisïau diogelu'r amgylchedd. Fel y nododd Mazzocchi ym 1993,

Mewn araith ym 1995, nododd Leopold y cynnig Superfund ar gyfer gweithwyr Trawsnewid Cyfiawn:

### Ehangu'r defnydd 
[bawd| Arwydd "Just Transition Now" ym [Minneapolis, Minnesota, rali yn erbyn newid hinsawdd]]
Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae nifer o sefydliadau wedi defnyddio'r cysyniad o Drawsnewid Cyfiawn mewn perthynas â chyfiawnder amgylcheddol a / neu hinsawdd. Wrth i undebau ddechrau derbyn y cysyniad o drawsnewid a'i osod yn solat o fewn trafodaethau UNFCCC a'r mudiad newid hinsawdd, mae trawsnewid cyfiawn wedi esblygu i fod yn ymdrech fwriadol i wthio cynaliadwyedd yn amgylcheddol ac yn gymdeithasol.

Mae'r term "cyfiawn" yn hanesyddol, hefyd wedi golygu y pryderon ynghylch dod â rhyfel i ben ac adeiladu economi amser heddwch.

Cefnogir trawsnewid o lo gan Fanc Ewropeaidd Ailadeiladu a Datblygu.

## Cyflawniadau 
bawd|Trawsnewid yn cael ei drafod yn COP22
Yn 2015, cyhoeddodd yr ILO ei “Ganllawiau ar gyfer trosglwyddo’n gyfiawn tuag at economïau a chymdeithasau amgylcheddol gynaliadwy i bawb,” gan gynnwys egwyddorion arweiniol ar gyfer trawsnewidiad cyfiawn fel yr angen am gonsensws cymdeithasol cryf a deialog gymdeithasol, a meithrin cydweithredu rhyngwladol. Mae'r canllawiau'n adeiladu ar bedair colofn

1. deialog cymdeithasol

2. amddiffyn cymdeithasol,

3. hawliau gweithwyr a

4. chyflogaeth Agenda Gwaith Gweddus yr ILO,

gan dynnu sylw at rôl gweithwyr, cyflogwyr a'r llywodraeth fel y prif bartneriaid gweithredol wrth sicrhau trosglwyddo cyfiawn. Mae'r ddogfen hon yn galw ar lywodraethau rhyngwladol i integreiddio egwyddorion trosglwyddo cyfiawn i ddulliau ar gyfer cyrraedd Nodau Datblygu Cynaliadwy'r Cenhedloedd Unedig, cynyddu mynediad at ddata'r farchnad lafur, annog cydweithredu rhwng cenedlaethol perthnasol ayb.

Ym mis Ebrill 2015, yn Unol Daleithiau America, ffurfiodd Cronfa Teulu Rockefeller a Rhwydwaith Cyllidwyr Appalachian y Gronfa **Just Transition** i helpu cymunedau lle mae'r trawsnewidiadau yn y sector glo yn effeithio arnynt i fanteisio ar Fenter POWER yr Arlywydd Obama. Trwy fuddsoddiadau uniongyrchol a chymorth technegol uniongyrchol, mae grantiau'r Gronfa wedi helpu i gyfeirio bron i $24 miliwn o gronfeydd ffederal tuag at brosiectau pontio.

Yng Nghynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2015 ym Mharis, Ffrainc, (COP 21), argyhoeddodd undebau ac eiriolwyr trawsnewid cyfiawn y Partïon i gynnwys iaith ynglŷn â thrawsnewid cyfiawn a chreu gwaith perthnasol yn rhaglith Cytundeb Paris.

Yng Nghynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2018 yn Katowice, Gwlad Pwyl, neu COP 24, mabwysiadodd y Penaethiaid Gwladol a Llywodraeth y *Solidarity and Just Transition Silesia Declaration*, gan dynnu sylw at bwysigrwydd trosglwyddo cyfiawn fel y crybwyllwyd yng Nghytundeb Paris, Canllawiau'r ILO, ac Agenda 2030 y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Datblygu Cynaliadwy. Mae'r Datganiad yn annog holl asiantaethau perthnasol y Cenhedloedd Unedig i ystyried ac yna i fwrw ymlaen â'r ddogfen 'Cyfraniadau a Benderfynir yn Genedlaethol', neu NDCs.

Mae'r Undeb Ewropeaidd wedi mabwysiadu Trawsnewid Cyfiawn fel rhan fawr o'u Bargen Werdd Ewropeaidd i helpu rhanbarthau sy'n ddibynnol ar danwydd ffosil yn yr Undeb Ewropeaidd i drosglwyddo i economi wyrddach.

Mae'r Fargen Newydd Werdd yn cynnig mecanweithiau trosglwyddo cyfiawn ar gyfer yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
## Cyhoeddiadau 
* Bell, Karen (2020), Amgylcheddoliaeth Dosbarth Gweithiol: Agenda ar gyfer Trosglwyddo Cyfiawn a Theg i Gynaliadwyedd, Llundain: Palgrave
* Hampton, Paul (2015), Gweithwyr ac Undebau Llafur ar gyfer Undod Hinsawdd, Llundain ac Efrog Newydd: Routledge
* Morena, Edouard, Dunja Krause a Dimitris Stevis (2020), Just Transitions: Social Justice in the Shift Towards a Low-Carbon World, Llundain: Pluto
* Räthzel, Nora a David Uzzell (2013), Undebau Llafur yn yr Economi Werdd: Gweithio dros yr Amgylchedd, Llundain ac Efrog Newydd: Earthscan / Routledge

## Dolenni allanol 
* Mecanwaith Pontio Cyfiawn yr UE
* Banc Ewropeaidd ar gyfer Ailadeiladu a Datblygu
* Swyddi gwyrdd, swyddi diogel, cylchgrawn Hazards
* Sefydliad Ymchwil y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Datblygiad Cymdeithasol Cydweithredol Ymchwil Pontio

Categori:Economeg
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Hawliau dynol