open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1875

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1870 1871 1872 1873 1874 - **1875** - 1876 1877 1878 1879 1880

----

## Digwyddiadau
*12 Ionawr - Kwang-Su yn dod yn ymerawdwr Tsieina.
*24 Chwefror - Mae'r *SS Gothenburg* yn suddio ger Awstralia; 102 o bobol yn colli ei bywydau.
*7 Medi - Brwydr Agurdat yn yr Aifft.
*16 Hydref - Sylfaen Prifysgol Brigham Young yn Utah, UDA.
***Llyfrau**
**David Stephen Davies - *Adroddiad*
**Isaac Foulkes - *Y Ddau Efell, neu Llanllonydd*
**Owen Jones (Meudwy Môn) (gol.) - *Cymru, yn Hanesyddol, Parthedegol, a Bywgraphyddol*
**John Goronwy Mathias - *Y Dywysen Aeddfed*
**Anthony Trollope - *The Way We Live Now*
***Drama**
**Alfred Tennyson - *Queen Mary*
***Barddoniaeth**
**Evan Rees (Dyfed) - *Caniadau Dyfedfab*
***Cerddoriaeth**
**Georges Bizet - *Carmen* (opera)
**Johannes Brahms - *Liebeslieder*
**Gabriel Fauré - *Cantique de Jean Racine*
**W. S. Gilbert & Syr Arthur Sullivan - *Trial by Jury*
*Gwyddoniaeth
**Darganfyddiad yr elfen gemegol Galiwm gan Paul Émile Lecoq de Boisbaudran

## Genedigaethau
*14 Ionawr - Albert Schweitzer, cenhadwr (m. 1965)
*22 Ionawr - D. W. Griffith, cyfarwyddwr ffilm (m. 1948)
*7 Mawrth - Maurice Ravel, cyfansoddwr (m. 1937)
*25 Mawrth - Beatrice Ferrar, actores (m. 1958
*8 Ebrill - Albert I, brenin y Wlad Belg (m. 1934)
*9 Mehefin
**Erma Bossi, arlunydd (m. 1952)
**Henry Hallett Dale, meddyg a biocemegydd (m. 1968)
*3 Medi
**Ferdinand Porsche, gwneuthurwr ceir (m. 1951)
**Kate Freeman Clark, arlunydd (m. 1957)
*10 Medi - John Evans, gwleidydd (m. 1961)
*26 Hydref - Syr Lewis Casson, actor a chynhyrchydd dramâu (m. 1969)
*31 Hydref - Eugene Meyer, ariannwr a chyhoeddwr (m. 1959)

## Marwolaethau
*4 Ionawr - Thomas Stephens, ysgolhaig Cymreig
*23 Ionawr - Charles Kingsley, nofelydd, 55
*4 Awst - Hans Christian Andersen, awdur plant, 70
*15 Awst - Robert Stephen Hawker, awdur a hynafiaethydd, 72
*19 Awst - Robert Elis (Cynddelw), bardd, 63
*27 Gorffennaf - Connop Thirlwall, esgob, 78

*
1874

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1869 1870 1871 1872 1873 - **1874** - 1875 1876 1877 1878 1879

----

## Digwyddiadau 
*3 Ionawr - Brwydr Caspe yn Sbaen
*18 Mawrth - Cytundeb rhwng Hawaii a'r Unol Daleithiau
*14 Mehefin - Michel Domingue yn dod arweinydd Haiti
*1 Gorffennaf - Agoriad y Sŵ Philadelphia
*19 Hydref - Sylfaen y Prifysgol Zagreb
**yn ystod y flwyddyn* - Mae Cwmni Fflanel Cymru wedi'i sefydlu yn Nhreffynnon, Sir y Fflint.

***Llyfrau**
**José de Alencar - *Ubirajara*
**Isaac Foulkes - *Rheinallt ab Gruffudd*

***Cerddoriaeth**
**Johann Strauss II - *Die Fledermaus* (opera)
**Giuseppe Verdi - *Requiem*

## Genedigaethau 
*25 Ionawr - W. Somerset Maugham, awdur (m. 1965)
*3 Chwefror - Gertrude Stein, ysgrifennwr (m. 1946)
*15 Chwefror - Ernest Shackleton (m. 1922)
*24 Mawrth - Harry Houdini (m. 1926)
*26 Mawrth - Robert Frost, bardd (m. 1963)
*25 Ebrill - Guglielmo Marconi, difeisiwr (m. 1937)
*9 Mai - Howard Carter (m. 1939)
* 29 Mai - G. K. Chesterton, llenor (m. 1936)
*15 Gorffennaf - Gwyn Nicholls, chwaraewr Rygbi'r Undeb (m. 1939)
* 13 Medi - Arnold Schoenberg, cyfansoddwr (m. 1951)
*21 Medi - Gustav Holst, cyfansoddwr (m. 1934)
*10 Awst - Herbert Hoover, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1964)
*3 Hydref - James Henry Thomas, gwlediydd (m. 1949)
* 21 Hydref - W. D. Owen, nofelydd (m. 1925)
*26 Hydref - Martin Lowry, cemegydd (m. 1936)
* 16 Tachwedd [N.S.] - Aleksandr Kolchak (m. 1920)
* 30 Tachwedd
**Lucy Maud Montgomery, nofelydd (m. 1942)
**Winston Churchill, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1965)

## Marwolaethau 
*19 Ionawr - John Parry, golygydd, 61
*8 Mawrth - Millard Fillmore, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 74
*19 Ebrill - Owen Jones, pensaer, 65
*8 Mai - Zephaniah Williams, un o arweinwyr Terfysg Casnewydd, 78
*3 Hydref - Owen Williams (Owen Gwyrfai), bardd a hynafiaethydd, 84
*14 Tachwedd - John Ambrose Lloyd, cerddor, 59
*19 Tachwedd - Mary Pendrill Llewelyn, cyfieithydd ac awdures, 63

## Cyfeiriadau
1873

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1868 1869 1870 1871 1872 - **1873** - 1874 1875 1876 1877 1878

----

## Digwyddiadau 
*12 Chwefror - Emilio Castelar yn dod yn brif weinidog y weriniaeth Sbaen.
*1 Mawrth - Mae'r llong hwylio *Chacabuco* yn suddo ar y Gogarth.
*9 Mai - Brwydr Montejurra yn Sbaen
*2 Medi - Agoriad y Berlin Siegessäule
*12 Awst - Cytundeb heddwch rhwng Rwsia a Khiva.
*7 Tachwedd - Alexander Mackenzie yn dod yr ail Prif Weinidog Canada.

bawd|200px|Berlin Siegessäule (Mehefin 2003)

***Llyfrau**
**José de Alencar - *Alfarrábios*
**Rhoda Broughton - *Nancy*
**Thomas Hardy - *Far From the Madding Crowd*
**Karolina Světlá - *Nemodlenec*
***Drama**
**Henrik Ibsen - *Kejser og Galilæer*
***Barddoniaeth**
**Paul Bourget - *Au bord de la mer*
**Arthur Rimbaud - *Une Saison en Enfer*
***Cerddoriaeth**
**Léo Delibes – ''Le Roi l'a dit'' (opera)
**Daniel Kelly a Brewster M. Higley - "Home on the Range"

## Genedigaethau 
*28 Ionawr - Colette, nofelydd (m. 1954)
*27 Chwefror - Enrico Caruso, canwr (m. 1921)
*1 Ebrill - Sergei Rachmaninov, cyfansoddwr (m. 1943)
*17 Mai - Henri Barbusse, awdur (m. 1935)
*16 Tachwedd - W. C. Handy, cerddor (m. 1958)

## Marwolaethau 
*9 Ionawr - Napoleon III, ymerawdwr Ffrainc, 64
*26 Ionawr - Josiah Thomas Jones, Gweinidog Ymneilltuol, awdur a chyhoeddwr Radicalaidd, 73
*27 Ionawr - Adam Sedgwick, daearegwr, 87
*1 Mai - David Livingstone, meddyg a fforiwr, 60
* 8 Mai - John Stuart Mill, athronydd, 66
* 9 Mai - Stéphanie de Virieu, cerflunydd, 87
*27 Gorffennaf - Fyodor Tyutchev, bardd, 69
* 1 Hydref - Edwin Henry Landseer, arlunydd, 71
* 9 Hydref - John Evan Thomas, cerflunydd, 62
*31 Hydref - William Ambrose (Emrys), bardd, 60
*14 Rhagfyr - Louis Agassiz, daearegwr, 66

## Cyfeiriadau
*
Amy Dillwyn

Roedd **Elizabeth Amy Dillwyn** (16 Mai 1845 - 13 Rhagfyr 1935) yn nofelydd, yn gymwynaswraig ac yn wraig fusnes, o Abertawe.

Fe'i ganed yn Sketty, yn ferch i Lewis Llewelyn Dillwyn ac Elizabeth (née De la Beche).  Roedd ei thad yn ŵr amlwg yn natblygiad diwydiannol ardal Abertawe a bu'n aelod seneddol Rhyddfrydol dros Abertawe rhwng 1855 a 1892. Bu farw dyweddi Amy Dillwyn, Llewellyn Thomas o Lwynmadog, yn ddisymwyth cyn eu priodas ym 1864. Bu farw ei mam ym 1866 ac ar ôl marwolaeth ei brawd ym 1890 a'i thad ym 1892, etifeddodd hi weithfeydd ei thad. Ymgymrodd â'r gwaith o reoli'r gweithfeydd ei hun ac felly daeth yn adnabyddus fel arloeswraig ym myd busnes a diwydiant.Gadawodd ei thad ddyled a fuasai yn cyfateb i £8m yng ngwerthoedd heddiw. Serch hynny achubodd 300 o swyddi.

Roedd Amy Dillwyn yn gymeriad lliwgar ac fe ddaeth hi'n adnabyddus am ei barn di-flewyn-ar-dafod, ei gwisg ecsentrig a'i hoffter o ysmygu sigârs.  Rhwng 1880 ac 1892, cyhoeddodd Amy Dillwyn chwe nofel ac mae pob un yn ymdrin â safle menywod yn y gymdeithas Fictorianaidd. Etholwyd hi yn llywydd cangen Abertawe o'r NUWSS.

Bu farw yn 90 oed ar 13 Rhagfyr 1935; amlosgwyd hi a chladdwyd ei llwch ym mynwent Eglwys St Paul, Sketty.

## Gweithiau llenyddol
**The Rebecca Rioter* (1880) (adargraffwyd yn 2004 gan Wasg Honno ) Gol. Katie Gramich 
**Chloe Arguelle* (1881)
**Jill* (1884) (adagraffwyd yn 2013 gan Wasg Honno ) Gol. Kirsty Bohata
**Jill and Jack* (1887)
*''Maggie Steele's Diary* (1892)
*A Burglary: Unconscious Influence (1883) (adargraffwyd yn 2009 gan Wasg Honno ) Gol. Alison Evans

## Darllen pellach
* David Painting, *Amy Dillwyn* (1987)
* David Painting: *Amy Dillwyn'', Caerdydd : Gwasg Prifysgol Cymru, 2013, ISBN 978-0-7083-2672-5

## Dolenni allanol
* The Dillwyn Project  - project ymchwil Prifysgol Abertawe

Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Ken Follett

Nofelydd o Gymru yw **Ken Follett** (ganwyd 5 Mehefin 1949). Mae'n briod â Barbara Follett.

## Llyfryddiaeth
**The Big Needle* [hefyd *The Big Apple* yn UDA], ysgrifennu fel Simon Myles  (1974)
**The Big Black*, fel Simon Myles (1974)
**The Big Hit*, fel Simon Myles  (1975)
**The Shakeout* (1975)
**Amok: King of Legend*, fel Bernard L. Ross (1976)
**The Bear Raid* (1976)
**The Modigliani Scandal*, fel Zachary Stone (1976)
**The Mystery Hideout* [hefyd ''The Secret of Kellerman's Studio*], fel Martin Martinsen (1976)
**The Power Twins*, fel Martin Martinsen (1976)
**Paper Money*, fel Zachary Stone (1977)
**Capricorn One*, fel Bernard L. Ross (1978)
**Eye of the Needle* [hefyd *Storm Island*] (1978)
**Triple* (1979)
**The Key to Rebecca* (1980)
**The Man from St Petersburg* (1982)
**On Wings of Eagles* (1983)
**Lie Down with Lions* (1985)
**The Pillars of the Earth* (1989)
**Night Over Water* (1991)
**A Dangerous Fortune* (1993)
**A Place Called Freedom* (1995)
**The Third Twin* (1996)
**The Hammer of Eden* (1998)
**Code to Zero* (2000)
**Jackdaws* (2001)
**Hornet Flight* (2002)
**Whiteout* (2004)
**World Without End* (2007)
**Fall of Giants* (2010)
**Winter of the World* (2012)
**Edge of Eternity* (2014)
**A Column of Fire'' (2017)

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
1876

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1871 1872 1873 1874 1875 - **1876** - 1877 1878 1879 1880 1881

----

## Digwyddiadau
*22 Chwefror - Sylfaen y Prifysgol Johns Hopkins
*15 Mehefin - Alfred Johnson, y dyn cyntaf i hwylio dros Fôr Iwerydd ar ben ei hun, yn glanio yn Abercastell, Sir Benfro
*25 Mehefin - Brwydr Little Big Horn
*13 Awst - Sylfaen y Gwyl Bayreuth
***Llyfrau**
**Rhoda Broughton - *Joan*
**Mark Twain - *The Adventures of Tom Sawyer*
**Jules Verne - *Michael Strogoff*
***Barddoniaeth** 
*Gerard Manley Hopkins - "The Wreck of the Deutschland"
*Walt Whitman - *Leaves of Grass*
***Drama**
**Émile Augier - *Madame Caverlet*
***Cerddoriaeth**
**Johannes Brahms - Symffoni rhif 1
**César Franck - *Les Éolides*
**Richard Wagner -  *Siegfried* (opera)

## Genedigaethau
*5 Ionawr - Konrad Adenauer, gwleidydd (m. 1967)
*29 Ionawr - Havergal Brian, cyfansoddwr (m. 1972)
*12 Ionawr - Jack London, nofelydd (m. 1916)
*19 Chwefror - Constantin Brancusi, arlunydd (m. 1957)
*2 Mawrth - Pab Pïws XII (m. 1958)
*22 Mehefin - Gwen John, arlunydd (m. 1939)
*7 Awst - Mata Hari (m. 1917)
*23 Tachwedd - Manuel de Falla, cyfansoddwr (m. 1946)

## Marwolaethau
*3 Mehefin - William Williams (Gwilym Cyfeiliog), bardd, 75
*8 Mehefin - George Sand, awdures, 71
*25 Mehefin - George Armstrong Custer, milwr, 36
*19 Gorffennaf - George E. Pugh, gwleidydd, 53
*17 Tachwedd - Thomas Rees (Twm Carnabwth), paffiwr, tua 70

*
Rhydychen

250px|bawd|de|Eglwys y brifysgol

Dinas yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Rhydychen** (, hen enw *Oxenaford*). Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dinas Rhydychen. Hi yw tref sirol Swydd Rydychen.

Yng nghyfrifiad 2001 roedd y boblogaeth yn 134,248.

Llifa Afon Cherwell ac Afon Tafwys drwy ganol Rhydychen gan gyfarfod i'r de o ganol y ddinas. Fodd bynnag, yn Rhydychen ac am tua 10 milltir (16&nbsp;km) a'r ardal gyfagos, gelwir Afon Tafwys yn "Isis".

Saif sy tua 60 milltir i'r gogledd-orllewin o Lundain.

Mae gan y ddinas ddwy brifysgol. Prifysgol Rhydychen yw'r brifysgol hynaf yn Lloegr; ymhlith y Cymry fu yno oedd Owain Glyndŵr ac O. M. Edwards. Mae Prifysgol Brookes (Oxford Polytechnic yn gynt) yna hefyd. Mae'r diwydiant ceir yn bwysig i'r economi lleol — cynhyrchir y BMW Mini yn Cowley yn ne-ddwyrain y ddinas — ond lleihawyd y cynnyrch ers y 1970au.

Mae hanes Rhydychen yn estyn yn ôl i gyfnod y Sacsoniaid. Ganwyd John, brenin Lloegr, yn Rhydychen. Defnyddiodd Brenin Siarl I Rydychen fel ei lys yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Mae'r adeiladau yn Rhydychen yn adlewyrchu pob cyfnod pensaernïol yn hanes Lloegr ers dyfodiad y Sacsoniaid, gan gynnwys y Radcliffe Camera o ganol y 18g. Mae adeilad hynaf y ddinas, sef eglwys Mihangel Sant, yn dyddio o 1040. Adnabyddir Rhydychen fel y "city of dreaming spires", term a fathwyd gan y bardd Matthew Arnold i ddisgrifio pensaernïaeth adeiladau prifysgol Rhydychen.

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Amgueddfa'r Ashmolean
*Castell Rhydychen
*Coffa'r Merthyron
*Eglwys y Forwyn Fair
*Llyfrgell Bodleian
*Theatr Sheldonian
*Tŵr Carfax

## Enwogion
*P. D. James (1920-2014), nofelydd
*E. P. Thompson (1924-1993), hanesydd
*Elizabeth Spriggs (1929-2008), actores
*Stephen Hawking (1942-2018), ffisegydd
*Jacqueline du Pré (1945-1987), cerddores
*Miriam Margolyes (g. 1949), actores
*David Oyelowo (g. 1976), actor

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan y Cyngor

Categori:Dinas Rhydychen
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Swydd Rydychen
1871

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1866 1867 1868 1869 1870 - **1871** - 1872 1873 1874 1875 1876

----

## Digwyddiadau 
* 2 Ionawr - Mae Amadeus I yn dod brenin Sbaen.
*Mawrth - Henry Morton Stanley yn mynd i chwilio am David Livingstone yn Affrica.
*Awst - Agoriad yr orsaf reilffordd Llanharry.
* 31 Awst - Mae Adolphe Thiers yn dod yn Arlywydd Ffrainc.
* 10 Tachwedd - Mae Henry Morton Stanley yn dod o hyd i David Livingstone yn Affrica.
* **Llyfrau**
** Lewis Carroll - *Through the Looking-Glass*
** George Eliot - *Middlemarch*
** Robert Fowler, MD - *A Complete History of the Case of the Welsh Fasting-Girl*
** James Kenward - *Ab Ithel*
* **Cerddoriaeth**
**Georges Bizet - ''Jeux d'enfants*
** Giuseppe Verdi - *Aida'' (opera)

## Genedigaethau 
* 5 Mawrth - Rosa Luxemburg, gwleidydd (m. 1919)
* 31 Mawrth - Arthur Griffith, sylfaenydd ac arweinydd cyntaf Sinn Féin (m. 1922)
* 6 Ebrill - Tywysog Alexander John o Gymru, mab Tywysog a Thywysoges Cymru (m. 7 Ebrill 1871)
* 3 Gorffennaf - W. H. Davies, bardd (m. 1940)
* 10 Gorffennaf - Marcel Proust, llenor (m. 1922)
* 19 Awst - Orville Wright (m. 1948)
* 28 Awst - Mabel Beardsley actores (m 1916
* 30 Awst - Ernest Rutherford, ffisegydd (m. 1937)
* 21 Medi - Alfred Brice, chwaraewr rygbi (m. 1938)
* 1 Tachwedd - Stephen Crane, awdur (m. 1900)
* 27 Tachwedd - Robert Evans (Cybi), llenor a hanesydd (m. 1956)

## Marwolaethau 
* 11 Mai - John Herschel, seryddwr, 79
* 2 Awst - David James (Dewi o Ddyfed), awdur, 68
* 18 Hydref - Charles Babbage, mathemategydd, 79

*
Rhestr dawnswyr

*Mikhail Baryshnikov
*Pina Bausch
*Isadora Duncan
*Margot Fonteyn
*Nadia Nerina
*Vaslav Nijinsky
*Rudolf Nureyev
*Anna Pavlova
*Wayne Sleep

Categori:Dawns
Categori:Dawnswyr
Dawnswyr
1870

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1865 1866 1867 1868 1869 - **1870** - 1871 1872 1873 1874 1875

----

## Digwyddiadau 
*10 Mawrth - Sylfaen y Deutsche Bank yn Berlin
*27 Ebrill - Antonio Guzmán Blanco yn dod yn Arlywydd Feneswela
*26 Mehefin - Cyflawniad cyntaf yr opera *Die Walküre* gan Richard Wagner, ym München
*2 Medi - Brwydr Sedan rhwng Ffrainc a Prwsia
*6 Hydref - Mae'r dinas Rhufain yn dod prifddinas yr Eidal.
***Llyfrau**
**Rhoda Broughton - *Red as a rose is she*
**Richard Davies (Mynyddog) - *Yr Ail Gynnig*
**Benjamin Disraeli - *Lothair*
**John Ceiriog Hughes - ''Oriau'r Haf*
**Aleksis Kivi - *Seitsemän veljestä (Saith Brodyr)*
**William Morris - *The Earthly Paradise*
**Leopold von Sacher-Masoch - *Venus im Pelz*
***Drama**
**Pietro Cossa - *Nero*
***Cerddoriaeth**
**John Ambrose Lloyd - *Aberth Moliant* (emynau)
**Richard Wagner - *Die Walküre* (opera)

## Genedigaethau 
*8 Ionawr - Miguel Primo de Rivera, unben
*22 Ebrill - Vladimir Ilyich Lenin, chwyldroadwr (m. 1924)
*30 Ebrill - Franz Lehár, cyfansoddwr (m. 1948)
*25 Mehefin - Robert Erskine Childers, gwleidydd ac awdur (m. 1922)
*27 Gorffennaf - Hilaire Belloc, awdur (m. 1953)
*31 Awst - Maria Montessori, addysgwr (m. 1952)
*27 Medi - Thomas Jones (T. J.), gwas sifil (m. 1955)
* 18 Hydref - Daisetz Teitaro Suzuki, awdur Zen (m. 1966)
* 22 Hydref - John Glyn Davies, ysgolhaig yr ieithoedd Celtaidd (m. 1953)
*31 Hydref - Charles Alfred Bell, Tibetolowr (m. 1945)

## Marwolaethau 
*4 Ebrill - Owen Wynne Jones (Glasynys), bardd a llenor, 42
*9 Mehefin
**Charles Dickens, nofelydd, 58
**Alida Kristina Rabe, arlunydd, 44
*17 Medi - Joseph David Jones, cyfansoddwr, 43
*12 Hydref - Robert E. Lee, milwr, 63
*27 Hydref - Owen Jones Ellis Nanney, milwr a tirfeddiannwr, tua 80
*5 Rhagfyr - Alexandre Dumas *père'', awdur, 68

*
Rhestr dinasoedd y Deyrnas Unedig

Dyma **restr o ddinasoedd y Deyrnas Unedig** wedi'u trefnu yn ôl gwlad (Yr Alban, Cymru, Lloegr) a thalaith (Gogledd Iwerddon):

## Yr Alban
* Aberdeen
* Caeredin
* Dundee
* Glasgow
* Inverness
* Perth
* Stirling

## Cymru
## Gogledd Iwerddon
* Armagh
* Belffast
* Derry/Londonderry
* Lisburn
* Newry

## Lloegr
* Birmingham
* Bradford
* Brighton a Hove
* Bryste
* Caer (neu Caerlleon)
* Caerfaddon
* Caergaint
* Caergrawnt
* Caerhirfryn
* Caerliwelydd
* Caerlwytgoed (Lichfield)
* Caerloyw
* Caerlŷr
* Caersallog
* Caerwrangon
* Caerwynt
* Caerwysg
* Coventry
* Chelmsford
* Chichester
* Derby
* Durham
* Efrog
* Ely
* Henffordd
* Kingston upon Hull
* Leeds
* Lerpwl
* Lincoln
* Llundain
* Manceinion
* Newcastle upon Tyne
* Norwich
* Nottingham
* Peterborough
* Plymouth
* Portsmouth
* Preston
* Ripon
* Rhydychen
* St Albans
* Salford
* Sheffield
* Southampton
* Stoke-on-Trent
* Sunderland
* Truro
* Wakefield
* Wells
* Westminster
* Wolverhampton

## Gweler hefyd
* Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Deyrnas Unedig, y
Categori:Dinasoedd y Deyrnas Unedig
Dinasoedd
Esperanto

200px|bawd|Baner Esperanto
Yr iaith artiffisial fwyaf llwyddiannus a dylanwadol yw **Esperanto**. Mae ganddi fwy o siaradwyr nag unrhyw iaith artiffisial arall. Daw'r enw o'r ffugenw "Dr Esperanto", a ddefnyddid gan ddyfeisiwr yr iaith L. L. Zamenhof. Ystyr yr enw yn yr iaith Esperanto yw "yr un sy'n gobeithio".

Iddew o Białystok a symudodd i fyw yn Warsaw oedd Zamenhof. Cyhoeddodd y gyfrol gyntaf ar yr iaith, "Unua Libro", yn 1887 ar ôl gweithio arni am ryw ddeng mlynedd. Nod Zamenhof oedd cynorthwyo pobloedd yr holl fyd i ddeall ei gilydd yn well. Nid oedd yn bwriadu i Esperanto ddisodli unrhyw iaith arall ond yn hytrach i fod yn ail iaith ryngwladol a niwtral

Mae cefnogwyr Esperanto yn gweld dwy brif fantais i'r iaith. Maent yn honni ei bod yn hawdd iawn i'w dysgu, ac mae hyn yn amlwg. Nid yw'n perthyn i unrhyw grŵp cenedlaethol neu ethnig yn fwy nag i unrhyw grŵp arall. Mae pob iaith ryngwladol arall wedi lledaenu oddi wrth un grŵp ethnig (megis y Saeson a'r Americanwyr yn achos Saesneg, neu'r Ffrancod yn achos Ffrangeg).

## Geiriau 

*Saluton*&nbsp;&nbsp;Sut mae
*Bonan matenon*&nbsp;&nbsp;Bore da
*Bonan vesperon*&nbsp;&nbsp;Noswaith dda
*Bonan nokton*&nbsp;&nbsp;Nos da
*Ĝis revido*&nbsp;&nbsp;Hwyl fawr
*Kiel vi fartas?*&nbsp;&nbsp;Sut dych chi?
*Dankon*&nbsp;&nbsp;Diolch
*Nedankinde*&nbsp;&nbsp;Croeso (*llyth.* dim haeddu diolch)
*Bonvolu (+ berfenw), Mi petas*&nbsp;&nbsp;Os gwelwch yn dda
*Vivu Kimrio!*&nbsp;&nbsp;Cymru am byth!
*Kimrio por ĉiam*&nbsp;&nbsp;Cymru am byth (*llyth.*)
*La Drako Ruĝa*&nbsp;&nbsp;Y Ddraig Goch
&nbsp;

## Adeiladu geiriau 
Mae Esperanto yn iaith ddodiadol iawn sy'n defnyddio blaenddodiadau ac olddodiaidau wrth adeiladu geiriau er mwyn lleihau'r gwreiddiau gwahanol. Oherwydd ei natur dodiadol mae hi'n iaith reolaidd iawn. Er enghraifft, mae'r gwraidd "san-", sy'n golygu "iach", yn cynhyrchu amrywiaeth eang o eiriau gydag arddodiadau gwahanol; mae'r tabl canlynol yn cynnwys pigion ohonynt:

Gellir uno mwy nag un gwraidd hefyd. Er enghraifft, mae'r gwraidd *naz-* yn golygu "trwyn", ac mae'r gwraidd *tru-* yn golygu "twll", felly mae *naztruo* yn golygu "ffroen".

## Llyfrau Cymraeg ar Esperanto 
* G. Griffiths, ''Agoriad i'r iaith gyd-genedlaethol Esperanto* (Lerpwl, c.1910) ; ail argraffiad wedi ei ddiwygio gan y Canon W.H. Harris, *Agoriad neu Allwedd i'r iaith gyd-genedlaethol Esperanto* (1956).
* J.C. Wells, *Geiriadur Esperanto / Kimra Vortaro'' (Llundain, 1985).

## Yr wyddor Esperanto 
 llythyren 
    ynganiad
 a  a
 b  b
 c  ts ("z" yn Almaeneg/Eidaleg)
 ĉ  "ch" yn Saesneg
 d  d
 e  e
 f  ff
 g  g
 ĝ  j
 h  h
 ĥ  ch
 i  i
 j  i byr/cytsain (fel yn "ia" / "mai")
 ĵ  "j" yn Ffrangeg
 k  c
 l  l
 m  m
 n  n
 o  o
 p  p
 r  r
 s  s
 ŝ  si ("sh" yn Saesneg)
 t  t
 u  w
 ŭ  w cytsain (fel yn "naw", "tew")
 v  f
 z  "z" yn Saesneg

## Dolenni allanol 
*Am yr iaith Esperanto, gan John Wells 
* Esperanto - Introduction to the language, alphabet 
* Esperanto - Concise Grammar 
* Esperanto - Courses 
*Tudalen Gymraeg ar esperanto.net


Categori:Ieithoedd artiffisial
1877

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1872 1873 1874 1875 1876 - **1877** - 1878 1879 1880 1881 1882

----

## Digwyddiadau
*9 Gorffennaf - Dechreuad y Pencampwriaethau tenis cyntaf yn Wimbledon.
*1 Medi - Brwydr Lovcha yn Bwlgaria.
*22 Hydref – Tanchwa Blantyre yn yr Alban.  Collodd 207 ddynion a bechgyn eu bywydau.
***Llyfrau**
**Richard Davies (Mynyddog) - *Y Trydydd Cynnig*
**William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Helyntion Bywyd Hen Deiliwr*
**Anna Sewell - *Black Beauty*
***Drama**
**Henrik Ibsen - *Samfundets støtter*
***Cerddoriaeth**
**Johannes Brahms - Symffoni rhif 2
**Camille Saint-Saëns - *Samson et Dalila* (opera), gyda libretto gan Ferdinand Lemaire.

## Genedigaethau
*17 Chwefror - André Maginot, gwleidydd (m. 1932)
*2 Gorffennaf - Herman Hesse, awdur (m. 1962)
*26 Medi - Edmund Gwenn, actor (m. 1959)
*Tachwedd - Leigh Richmond Roose, pêl-droedwr (m. 1916)

## Marwolaethau
*4 Ionawr - Cornelius Vanderbilt
* 1 Mawrth - Antoni Patek, oriadwr, 65
*5 Medi - Thasuka Witco (Crazy Horse), arweinydd y Sioux Lakota, tua 30
*14 Gorffennaf - Richard Davies (Mynyddog), bardd, 44
*27 Gorffennaf - John Frost, Siartydd, 93
*5 Awst - Robert Williams (Trebor Mai), bardd, 47
*29 Awst - Brigham Young, arlywydd y Mormoniaid, 76
*7 Tachwedd - Calvert Jones, ffotograffiwr ac arlunydd, 72

*
1869

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1864 1865 1866 1867 1868 - **1869** - 1870 1871 1872 1873 1874

----

## Digwyddiadau 
*4 Mawrth - Ulysses S. Grant yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
*1 Mai - Sefydlu'r *Western Mail*
*4 Mai - Brwydr Hakodate yn Japan
*22 Mai - Agoriad y siop Sainsbury's cyntaf, yn Llundain
*30 Hydref - Sefydlu'r *Goleuad*
* **Llyfrau**
** R. D. Blackmore - *Lorna Doone*
** Gustave Flaubert - ''L'Éducation sentimentale*
** David Watkin Jones (Dafydd Morganwg) - *Yr Ysgol Farddol*
** Robert Williams (Trebor Mai) - *Geninen*
* **Cerddoriaeth**
** Johannes Brahms - *Ein deutsches Requiem*
** Richard Wagner - *Das Rheingold'' (opera)

## Genedigaethau 
* 10 Ionawr - Grigori Rasputin, gwleidydd (m. 1916)
* 18 Mawrth - Neville Chamberlain, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1940)
* 21 Mawrth - Florenz Ziegfeld, impresario (m. 1932)
* 10 Awst - Lawrence Binyon, bardd (m. 1943)
* 3 Medi
**Fritz Pregl, fferyllydd (m. 1930)
**Helene Funke, arlunydd (m. 1957)
* 6 Medi - Walford Davies, cyfansoddwr (m. 1944)
* 9 Medi – Edmund David Jones, athro ac awdur llyfrau addysgol (m. 1941)
* 2 Hydref - Mohandas Gandhi, gwleidydd (m. 1948)
* 31 Rhagfyr - Henri Matisse, arlunydd (m. 1954)

## Marwolaethau 
* 18 Chwefror - Henry Rees, arweinydd crefyddol ac awdur, 71
* 8 Mawrth - Hector Berlioz, cyfansoddwr, 65
* 31 Mawrth - David Rees (Y Cynhyrfwr), gweinidog gyda'r Annibynwyr, a golygydd, 67
* 7 Hydref - John Jones (Talhaiarn), bardd, 59
* 8 Hydref - Franklin Pierce, Arlywydd Unol Daleithiau America, 64

## Cyfeiriadau
*
1860au

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au 
1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws IX
* Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinnidog Henry John Temple, 3ydd Is-Iarll Palmerston (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Edward Geoffrey Smith Stanley, 14ydd Iarll Derby (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Benjamin Disraeli (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd James Buchanan (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Abraham Lincoln (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Andrew Johnson (Unol Daleithiau)
* Arlywydd Jefferson Davis (Taleithiau Cydffederal America)
* Brenin Vittorio Emanuele II (Yr Eidal)
* Ymerawdwr Napoleon III (Ffrainc)
* Ymerawdwr Wilhelm I (Prwsia)
* Tsar Alexander II (Rwsia)

**Diddanwyr**

**Chwaraeon**


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
Arlywydd Iwerddon

**Arlywydd Iwerddon** yw pennaeth gwladwriaeth Gweriniaeth Iwerddon a goruchaf reolwr Lluoedd Amddiffyn Iwerddon. 
Mae'r arlywydd yn dal ei swydd am saith mlynedd, a gellir ei ethol am uchafswm o ddau dymor.  Caiff ei ethol yn uniongyrchol gan y bobl, er nad oes etholiad os mai dim ond un ymgeisydd sy'n cael ei enwebu, sydd wedi digwydd chwe gwaith hyd yn hyn. Swydd seremonïol yw'r arlywyddiaeth i raddau helaeth, ond mae'r llywydd yn arfer rhai pwerau cyfyngedig gyda disgresiwn llwyr. Mae'r arlywydd yn gweithredu fel cynrychiolydd gwladwriaeth Iwerddon a cheidwad cyfansoddiad y wlad.

Yr arlywydd presennol yw Catherine Connolly, a etholwyd gyntaf ar 24 Hydref 2025. Cafodd ei hurddo ar 11 Tachwedd 2025. 

Preswylfa swyddogol yr arlywydd yw Áras an Uachtaráin ym Mharc Phoenix, Dulyn. Sefydlwyd y swyddfa gan Gyfansoddiad Iwerddon ym 1937, daeth yr arlywydd cyntaf i'w swydd ym 1938, a chafodd gydnabyddiaeth ryngwladol fel pennaeth y wladwriaeth ym 1949, yn dilyn Deddf Gweriniaeth Iwerddon.

Does dim Dirpwy-Arlywydd neu Is-Arlywydd. Ar ôl marwolaeth neu ymddiswyddiad arlywydd mae Comisiwn Arlywyddol yn gweithredu fel arlywydd - mae'r Comisiwn yn cynnwys y Prif Ustus, y *Ceann Comhairle* (Siaradwr) Dáil Éireann, a *Cathaoirleach* (Cadeirydd) Seanad Éireann.

I sefyll mewn etholiad arlywyddol, mae'n rhaid i ymgeisydd gael ei enwebu gan 20 aelod o'r *Oireachtas* (y *Dáil* a'r *Senead*), *neu* gan 4 cyngor sir, *neu* mae'n bosibl i gyn-Arlywydd sydd heb gael 2 dymor fel arlywydd enwebu'i hun.

## Rhestr o Arlywyddion Iwerddon

 #
 Enw 
 Dechrau y Swydd
 Gadael y Swydd
 Plaid
 nodiadau

 Comisiwn Arlywyddol  29 Rhagfyr, 193725 Mehefin, 1938  dros dro

1. Douglas Hyde  25 Mehefin, 193824 Mehefin, 1945  enwebwyd gan bob plaid

2.Seán T. O'Kelly 25 Mehefin, 194524 Mehefin, 1959  Fianna Fáil*2 dymor*

3.Éamon de Valera 25 Mehefin, 195924 Mehefin, 1973  Fianna Fáil*2 dymor*

4.Erskine Hamilton Childers 25 Mehefin, 197317 Tachwedd, 1974  Fianna Fáil*Bu farw 17/11/74*

 Comisiwn Arlywyddol  17 Tachwedd, 197418 Rhagfyr, 1974  dros dro

5.Cearbhall Ó Dálaigh 19 Rhagfyr, 197422 Hydref, 1976  Fianna Fáil*ymddiswyddodd 22/10/76*

 Comisiwn Arlywyddol  22 Hydref, 19762 Rhagfyr, 1976  dros dro

6.Patrick Hillery 3 Rhagfyr, 19762 Rhagfyr, 1990  Fianna Fáil*2 dymor*

7.Mary Robinson 3 Rhagfyr, 1990  12 Medi, 1997  Llafur''ymddiswyddodd 2 fis yn gynnar er mwyn dechrau swydd gyda'r Cenhedloedd Unedig*

 Comisiwn Arlywyddol  12 Medi, 199710 Tachwedd, 1997  dros dro

8.Mary McAleese 10 Tachwedd, 199710 Tachwedd, 2011  Fianna Fáil

9.Michael D. Higgins 11 Tachwedd, 201110 Tachwedd, 2025  Llafur

10.Catherine Connolly 11 Tachwedd, 2025*heddiw''  enwebwyd gan bob plaid

## Cyfeiriadau

Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Iwerddon
1866

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1861 1862 1863 1864 1865 - **1866** - 1867 1868 1869 1870 1871

----

## Digwyddiadau 
* 7 Chwefror - Brwydr Abtao
* 2 Mai - Brwydr Callao
* 24 Mai - Brwydr Tuyuti
* 27 Mehefin - Brwydr Langensalza
*Gorffennaf - Sefydlu'r papur Gymraeg *Yr Australydd*, yn Victoria, Awstralia.
* 23 Awst - Cytundeb Prag
**Yn ystod y flwyddyn* - Sefydlu Undeb Bedyddwyr Cymru
### Llyfrau
#### Iaith Cymraeg
** William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Nodiadau ar yr Epistol at yr Hebreaid*
#### Ieithoedd eraill
** Fyodor Dostoievski - *Trosedd a Chosb*
** Elizabeth Gaskell (gyda Frederick Greenwood) - *Wives and Daughters*
** Rees Howell Gronow - *Last Recollections*
** Henry Richard - *Letters on the Social and Political Condition of Wales*
### Barddoniaeth
#### Iaith Cymraeg
*Richard Davies (Mynyddog) - *Caneuon Mynyddog*
#### Ieithoedd eraill
*Paul Verlaine - *Poèmes saturniens*
### Cerddoriaeth
* Jacques Offenbach - *La Vie Parisienne*
* John Thomas (Pencerdd Gwalia) - *The Bride of Neath Valley* (cantata)

## Genedigaethau 
* 29 Ionawr - Romain Rolland, awdur (m. 1901)
* 13 Ebrill - Butch Cassidy, lleidr (m. 1909)
* 17 Mai - Erik Satie, cyfansoddwr (m. 1925)
* 28 Gorffennaf - Beatrix Potter, awdures plant (m. 1943)
* 21 Medi - H. G. Wells, awdur (m. 1946)
* 12 Hydref - James Ramsay MacDonald, gwleidydd (m. 1937)
* 29 Hydref - Sydney Curnow Vosper, arlunydd (m. 1942)
* 12 Tachwedd - Sun Yat-sen, gwladweinydd (m. 1925)

## Marwolaethau 
*16 Ionawr - David Owen (Brutus), llenor, 69
* 23 Ionawr - Thomas Love Peacock, llenor, 80
* 27 Ionawr - John Gibson, cerflunydd, 75
*29 Mawrth - Thomas Jones (Glan Alun), bardd
* 20 Mehefin - Bernhard Riemann, mathemategydd, 39
* 16 Hydref - Angharad Llwyd, hynafiaethydd, 86  
*1 Rhagfyr - Syr George Everest, tirfesurydd, 76

## Cyfeiriadau
*
1867

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1862 1863 1864 1865 1866 - **1867** - 1868 1869 1870 1871 1872

----

## Digwyddiadau 
*1 Ionawr - Agor Pont Grog John A. Roebling rhwng Cincinnati a Covington, Kentucky, yn Unol Daleithiau America
*30 Ionawr - Tywysog Mutsuhito yn dod yn ymerawdwr Japan
*19 Chwefror - Brwydr Afon Inlon yn Tsieina
*1 Mawrth - Nebraska yn dod yn un o daleithiau'r Unol Daleithiau
*11 Mai - Cytundeb Llundain
*2 Medi - Priodas Meiji, ymerawdwr Japan, a Masako Ichijō (Ymerawdres Shōken)
***Llyfrau**
**Rhoda Broughton - *Cometh Up As A Flower*
**Fyodor Dostoievski - *Игрок (Yr Hapchwaraewr)*
**Lewis Edwards - *Traethodau Llenyddol*
**Emile Zola - *Thérèse Raquin*
***Drama**
**Henrik Ibsen - *Peer Gynt*
***Cerddoriaeth**
**Syr William Sterndale Bennett - *The Woman of Samaria* (cantata)
**Johann Strauss II - "An der schönen, blauen Donau" (waltz)

## Genedigaethau 
*25 Mawrth - Arturo Toscanini, arweinydd cerddorfa (m. 1957)
*16 Ebrill - Wilbur Wright, awyrennwr (m. 1912)
*2 Mai - Eliseus Williams (Eifion Wyn), bardd (m. 1926)
*6 Mai - Mair o Teck, Tywysoges Cymru a Brenhines y Deyrnas Unedig (m. 1953)
*14 Awst - John Galsworthy, awdur (m. 1933)
* 2 Medi
**Hermine Munsch, arlunydd (m. 1904)
**Siri Schotte, arlunydd (m. 1951)
*8 Mehefin - Frank Lloyd Wright, pensaer (m. 1959)
*28 Mehefin - Luigi Pirandello, dramodydd (m. 1936)
*29 Medi - John Richard Williams (J.R. Tryfanwy), bardd (m. 1924)
*7 Tachwedd - Marie Curie, cemegydd (m. 1934)

## Marwolaethau 
*14 Ionawr - Jean Auguste Dominique Ingres, arlunydd, 86
*19 Mehefin - Maximilian I, ymerawdwr Mexico, 34
*4 Awst - William Crawshay II, diwydiannwr a pherchennog, 79
*25 Awst - Michael Faraday, cemegydd a ffisegydd, 75
*31 Awst - Charles Baudelaire, bardd, 46
* 23 Hydref - Franz Bopp, ieithegwr, 76

*
1872

18g - **19g** - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - **1870au** - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1867 1868 1869 1870 1871 - **1872** - 1873 1874 1875 1876 1877

----

## Digwyddiadau
*5 Ionawr - Trychineb Glofa Coed-duon: 5 o bobol yn colli ei bywydau
*12 Ionawr - Coroni Yohannes IV, ymerawdwr Ethiopia, yn Axum
*4 Mai - Brwydro Orokieta yng Ngwlad y Basg
*5 Tachwedd - Etholiad arlywyddol yn Unol Daleithiau America; Ulysses S. Grant yw'r enillwr.
*29 Tachwedd - Dechreuad y Rhyfel Modoc yn America
* Sefydlu Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth
150px|bawd|Thomas Charles Edwards, sylfaenydd Coleg Prifysgol Cymru

***Llyfrau**
**Machado de Assis - *Ressurreição*
**Richard Doddridge Blackmore  - ''The Maid of Sker (Y Ferch o'r Sger)*
**Thomas Hardy - *Under the Greenwood Tree*
**Thomas Thomas - *Hynodion Hen Bregethwyr Cymru*
***Drama**
**August Strindberg - *Mäster Olof*
**Ivan Turgenev - *Месяц в деревне, Mesiats v derevne*
***Cerddoriaeth**
**Georges Bizet - *L'Arlésienne*
**Edvard Grieg - *Concerto Piano''

## Genedigaethau
*7 Mawrth - Piet Mondrian, arlunydd (m. 1944)
*18 Mai - Bertrand Russell, athronydd (m. 1970)
*1 Gorffennaf - Louis Blériot, awyrennwr (m. 1936)
*4 Gorffennaf - Calvin Coolidge, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1933)
*3 Awst - Haakon VII, brenin Norwy (m. 1957)
*8 Hydref - John Cowper Powys, nofelydd (m. 1963)
*27 Hydref - Emily Post, awdures (m. 1960)

## Marwolaethau
150px|bawd|Mary Anne Disraeli, ganwyd yng Nghaerdydd
*21 Ionawr - Franz Grillparzer, dramodydd, 81
*10 Mawrth - Giuseppe Mazzini, gwladgarwr Eidalaidd, 66
*2 Ebrill - Samuel Morse, difeisiwr, 80
*3 Awst - William Davies Evans, chwaraewr gwyddbwyll, 82
*18 Awst - Evan Jones, cenhadwr, 84
*18 Medi - Siarl XV, brenin Sweden a Norwy, 46
*16 Hydref - David Lewis, gwleidydd, tua 75
*22 Hydref - János Arany, llenor, 65
*23 Hydref - Theophile Gautier, bardd, 61
*15 Rhagfyr - Mary Anne Disraeli, gwraig Benjamin Disraeli, 80

## Cyfeiriadau
*
Tyddewi

Dinas fach yn Sir Benfro, Cymru, yw **Tyddewi** (Saesneg: *St Davids*). Hi yw dinas leiaf Cymru a sedd esgobaeth Tyddewi. O ran llywodraeth leol fe'i lleolir yng nghymuned Tyddewi a Chlos y Gadeirlan. *Mynyw* oedd ei henw mewn Cymraeg Canol, o'r enw lle Lladin, *Menevia*. Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan Dewi Sant yn y 6g. Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn dominyddu'r dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes 
*Mynyw* (Lladin: *Menevia*) yw'r hen enw am y fan lle y sefydlodd Dewi Sant ei abaty. Enw arall ar y lle yw Glyn Rhosyn. Mae cyfeiriad at y fynachlog mewn llawysgrif Wyddelig a ysgrifennwyd tua 800, sef merthyradur Oengus. Roedd yn safle brysur yn y cyfnod hwn gan fod y rhan fwyaf o'r teithio yn y cyfnod hwn yn cael ei wneud ar y môr, o'r cyfandir, o Lydaw a Chernyw i Iwerddon ac i'r gogledd.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Thyddewi yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

## Eisteddfod 
Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yma yn 2002.

## Oriel

St Davids village and Cathedral South Wales.jpg|Golygfa ar Dyddewi
Exhibition space at Tourist Information Centre - geograph.org.uk - 1515743.jpg|Oriel y Parc

Bishops-palace.jpg|Palas yr Esgob
A group in the square, St Davids NLW3363848.jpg|Sgwar Tyddewi, c.1885

## Gweler hefyd 
* Arfordir Tyddewi (SoDdGA)
* *Annales Cambriae*
* Esgob Tyddewi
* Esgobaeth Tyddewi

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Tyddewi
*  Yr eglwys gadeirol

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Sir Benfro
Categori:Dewi Sant
Categori:Dinasoedd Cymru
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Trefi Sir Benfro

Categori:Tyddewi a Chlos y Gadeirlan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
1865

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1860 1861 1862 1863 1864 - **1865** - 1866 1867 1868 1869 1870 

----

## Digwyddiadau 
* 9 Ebrill - Y Cadfridog Robert E. Lee yn ildio i Ulysses S. Grant yn Appomattox gan ddod â Rhyfel Cartref America i ben.
* 14 Ebrill - asasineiddio'r Arlywydd Abraham Lincoln
* 28 Mai - Y fintai gyntaf yn mynd allan i'r Wladfa ar y Mimosa
* 18 Rhagfyr - Diwedd caethwasanaeth yn Unol Daleithiau America
* **Llyfrau**
** Lewis Carroll - *Alice in Wonderland*
** Charles Dickens - *Our Mutual Friend*
** John Evans (I. D. Ffraid) - *Coll Gwynfa* (cyfieithiad *Paradise Lost* gan John Milton)
** John Ceiriog Hughes - ''Y Bardd a'r Cerddor*
** John Jones (Mathetes) - *Pregeth i Fyfyrwyr Coleg Hwlffordd ...*
** John Thomas (Ifor Cwmgwys) - *Diferion Meddyliol*
** Lev Tolstoy - *Rhyfel a Heddwch*
* **Cerddoriaeth**
** Antonín Dvořák - Symffoni rhif 1
** Thomas Gruffydd Jones (Tafalaw Bencerdd) - *Gwarchae Harlech* (cantata)
** Richard Wagner - *Tristan und Isolde'' (opera)

## Genedigaethau 
* 3 Mehefin - Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1936)
* 23 Medi - William Brace, gwleidydd (m. 1947)
* 26 Hydref - Benjamin Guggenheim, casglwr (m. 1912 ar y Titanic)
* 2 Tachwedd - Warren G. Harding, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1923)
* 8 Rhagfyr - Jean Sibelius, cyfansoddwr (m. 1957)
* 30 Rhagfyr - Rudyard Kipling, bardd ac awdur (m. 1936)

## Marwolaethau 
* 21 Chwefror - Syr Stapleton Cotton, milwr, 91
* 15 Ebrill - Abraham Lincoln, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 56
* 26 Ebrill - John Wilkes Booth, llofrudd Abraham Lincoln, 26
* 29 Ebrill - Thomas Evans (Telynog), bardd, 24
* 10 Rhagfyr - Leopold I o Wlad Belg, 74

## Yr Amgylchedd
Roedd 1865 yn arbennig o dda i wyfyn mwyaf Cymru, ac yn fewnfydwr mewn blynyddoedd ffafriol, sef gwalchwyfyn y benglog

## Cyfeiriadau
Henffordd

Dinas yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Henffordd** (Saesneg: *Hereford*) sydd yn brif dref y sir. Enw Cymraeg hynafol ar y ddinas oedd Caerffawydd. Mae hi bron iawn ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac mae Afon Gwy yn rhedeg trwyddi. Mae ganddi nifer o adeiladau hanesyddol, gan gynnwys ei heglwys gadeiriol Gothig.

## Hanes 
Ymwelodd Gerallt Gymro â Henffordd yn 1188 ar ddiwedd ei daith trwy Gymru.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Henffordd
*Eglwys Gadeiriol Henffordd

bawd|dim|Eglwys Gadeiriol Henffordd

## Enwogion 
*Yn ôl traddodiad roedd yr actores Nell Gwyn (1650 - 1687), gordderch Siarl II, brenin Lloegr, yn enedigol o'r dref.
*John Davies o Henffordd (c.1565-1618), bardd
*Thomas Traherne (1637–1674), bardd
*David Garrick (]1717–1779), actor
*Frank Oz (g. 1944), pypedwr
*Ellie Goulding (g. 1986), cantores

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Henffordd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyngor Dinas Henffordd  (Saesneg)
* Cyngor Swydd Henffordd  (Saesneg)
* Y *Mappa Mundi*, map hen enwog o Henffordd

Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Swydd Henffordd
Richard Doddridge Blackmore

**Richard Doddridge Blackmore** (neu **R. D. Blackmore**) (7 Mehefin 1825 -
20 Ionawr 1900) oedd yn nofelydd yn yr iaith Saesneg a aned yn Longworth, Swydd Rydychen.

Roedd yn gyfaill i'r teulu Knight o Forgannwg; nai y Parch. H. H. Knight o Gastell-nedd oedd ef.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Lorna Doone* (1869)
**Clara Vaughan* (1864)
**The Maid of Sker* (Y Ferch o'r Sger)
**Alice Lorraine*

Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Rydychen
Bro Morgannwg

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Bro Morgannwg** (Saesneg: *Vale of Glamorgan*), sy'n fwrdeistref sirol gwledig yn ne Cymru. Y Barri yw'r brif dref.

Cynrychiolir y rhan fwyaf o'r sir gan ddwy o etholaethau - yr etholaeth seneddol a'r etholaeth Cynulliad.

bawd|canol|Bro Morgannwg yng Nghymru

## Cymunedau 
## Trefi 
* Y Barri
* Y Bont-faen
* Penarth
* Llanilltud Fawr

## Cestyll 
* Castell Ffwl-y-mwn
* Castell Llanfleiddan

## Dolenni allanol 
*Cyngor Bro Morgannwg 


Categori:Prif ardaloedd Cymru
Categori:Sefydliadau 1996
1863

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1858 1859 1860 1861 1862 - **1863** - 1864 1865 1866 1867 1868

----

## Digwyddiadau 
*11 Ionawr - Brwydr Arkansas Post
*10 Mawrth - Priodas Edward, Tywysog Cymru ac Alexandra o Ddenmarc
*30 Ebrill – 6 Mai - Brwydr Chancellorsville
*31 Mai - Y Prix de l'Arc de Triomphe cyntaf
*1 Gorffennaf – 3 Gorffennaf - Brwydr Gettysburg
*15 Tachwedd - Cristian IX yn dod brenin Denmarc
***Llyfrau**
**John Ceiriog Hughes - *Cant o Ganeuon*
**John Jones (Ioan Emlyn) - *Golud yr Oes*
**Charles Kingsley - *The Water-Babies*
**Ernest Renan - *Vie de Jésus*
***Cerddoriaeth**
**John Thomas (Pencerdd Gwalia) - *Llewelyn* (cantata)
**Louis Lambert a Patrick Gilmore - "When Johnny Comes Marching Home Again"
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Indiwm gan Ferdinand Reich a Theodor Richter

## Genedigaethau 
*17 Ionawr - David Lloyd George, gwleidydd (m. 1945)
*3 Mawrth - Arthur Machen, awdur (m. 1947)
*27 Mawrth - Henry Royce, peiriannydd (m. 1933)
*18 Mehefin - George Essex Evans, bardd (m. 1909)
*16 Hydref - Austen Chamberlain, gwleidydd (m. 1937)
*7 Rhagfyr - Pietro Mascagni, cyfansoddwr (m. 1945)
*yn Rhagfyr - Black Elk, arweinydd ysbrydol (m. 1950)

## Marwolaethau 
*18 Ionawr - Mangas Coloradas, pennaeth yr Apache Chiricahua Dwyreiniol, tua 70
*17 Chwefror - Ebenezer Thomas (Eben Fardd), bardd, 60
*13 Ebrill - George Cornewall Lewis, gwleidydd, 56
*10 Mai - Thomas Jackson ("Stonewall" Jackson), milwr, 39
*13 Awst - Eugene Delacroix, arlunydd, 65
*17 Medi - Alfred de Vigny, bardd, 66
*15 Tachwedd - Frederic VII, brenin Denmarc, 55

*
1864

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1859 1860 1861 1862 1863 - **1864** - 1865 1866 1867 1868 1869

----

## Digwyddiadau 
*22 Gorffennaf - Brwydr Atlanta
*2 Hydref - Brwydr Saltville
*4 Tachwedd - Brwydr Johnsonville
***Llyfrau**
**Richard Doddridge Blackmore - *Clara Vaughan*
**Huw Derfel - *Llawlyfr Carnedd Llywelyn*
**Robert Jones Derfel - *Traethodau ac Areithiau*
**Daniel Silvan Evans (gol.) - *Marchog Crwydrad: Hen Ffuglith Gymreig*
**Anthony Trollope - *The Small House at Allington*
***Barddoniaeth**
**Alfred Tennyson - ''Enoch Arden'
**Alfred de Vigny - *Les Destinées*
***Cerddoriaeth**
**Stephen Foster - "Beautiful Dreamer" (cân)
**Jacques Offenbach - *La belle Hélène* (opera)
**Robert Volkmann - Symffoni rhif 2

## Genedigaethau 
*8 Ionawr - Albert Victor, Dug Clarence, mab Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1892)
* 17 Chwefror - Banjo Paterson, bardd, newyddiadurwr ac awdur (m. 1941)
*21 Ebrill - Max Weber, cymdeithasegydd (m. 1920)
* 1 Mehefin - Ada Ferrar, actores (m. 1951)
*11 Mehefin - Richard Strauss, cyfansoddwr (m. 1949)
*1 Medi - Roger Casement, cenedlaetholwr Gwyddelig (m. 1916)
*17 Hydref - Syr John Morris-Jones, bardd ac ysgolhaig (m. 1929)
*24 Tachwedd - Henri de Toulouse-Lautrec, arlunydd (m. 1901)

## Marwolaethau 
*13 Ionawr - Stephen Foster, cyfansoddwr, 37
*11 Mawrth - Richard Roberts, peiriannydd, 74
*19 Mai - Nathaniel Hawthorne, awdur, 59
*1 Awst - Thomas Rees, gweinidog Undodaidd, 87
* 17 Hydref - John Evans, gwleidydd, tua 68
*27 Hydref - Wilson Jones, gwleidydd, tua 70
*29 Rhagfyr - Mari Jones, y ferch a ysbrydolodd sefydlu Cymdeithas y Beibl, 80

*
Bwrdeistref Sirol Caerffili

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Bwrdeistref Sirol Caerffili**. Mae'n fwrdeistref sirol sy'n gweithredu fel awdurdod unedol. Fe'i enwir ar ôl ei ganolfan weinyddol, tref Caerffili. Mae wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain y wlad, yn ffinio â phrif ardaloedd Blaenau Gwent a Thorfaen i'r dwyrain, Bwrdeistref Sirol Casnewydd a Chaerdydd i'r de, Rhondda Cynon Taf a Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Caiff y sir ei llywodraethu gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili.

Ei phrif dref a'r dref fwyaf yw Caerffili a cheir adeiladau sirol hefyd yn Ystrad Mynach sy'n fwy canolog. Y trefi eraill yn y fwrdeistref hon yw: Bedwas, Rhisga, Trecelyn, Coed Duon, Bargod, Tredegar Newydd a Rhymni.

Yn y Cyfrifiad diwethaf, roedd y boblogaeth yn .

## Daearyddiaeth 
Ffurfir rhan ogleddol y fwrdeistref gan ehangder Cwm Rhymni. Mae Afon Rhymni yn tarddu yn y bryniau yn y gogledd ac yn llifo tua'r de am tua deng milltir ar hugain, gan droelli i'r dwyrain, ychydig i'r gogledd o Gaerffili cyn cyrraedd Môr Hafren. Mae'r dyffryn hefyd yn cynnwys cymunedau Abertyswg, Fochriw, Pontlotyn, Tir-Phil, Brithdir, Tredegar Newydd, Aberbargod, Rhymni ac Ystrad Mynach, a threfi Bargoed a Chaerffili.

## Cymunedau Caerffili
## Hanes 
Gorwedd y fwrdeisdref sirol ar gyrion Maes Glo'r De. Dechreuodd droi o fod yn gymuned o amaethwyr i fod yn ddiwydiannol gyda datblygiad y diwydiant haearn ar ddechrau'r Chwyldro Diwydiannol. Ym 1752, rhoddwyd prydles 99 mlynedd ar gyfer darn o dir yng Nghwm Rhymni a roddodd yr hawl i'r prydleswyr gloddio am lo a mwyn haearn. Dilynwyd hyn gyda chytundebau cloddio eraill, cloddiwyd siafftiau pyllau a datblygodd y diwydiant glo. Erbyn dechrau'r 20g, roedd deugain o lofeydd yn y dyffryn.

Un o'r pyllau a suddwyd ar ddiwedd y 19g oedd Glofa Elliot. Yn ei anterth, cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd yn cynhyrchu dros filiwn o dunelli o lo y flwyddyn ac yn cyflogi bron i dair mil o bobl. Yn 1967 disbyddwyd y glo a chaeodd y lofa. Cliriwyd y rhan fwyaf o’r safle ond mae’r Cyt Winshio'r Gorllewin (*East Winding House)* wedi goroesi ac mae bellach yn adeilad rhestredig Gradd II, gydag amgueddfa'n canolbwytio ar y diwydiant glo yn yr ardal wedi agor ar y safle. Yr oedd holl byllau'r dyffryn wedi eu cau erbyn diwedd yr 20g; cliriwyd llawer o'r tomenni sbwriel fel nad yw'n amlwg bellach fod y dyffryn wedi cartrefu prif ddiwydiant glofaol y byd.

Ffurfiwyd y fwrdeistref sirol ar 1 Ebrill 1996 trwy uno Cyngor Dosbarth Cwm Rhymni ym Morgannwg Ganol â bwrdeistref Gwent a arferai fod yn Islwyn. Yn 2008, o ganlyniad i gynrychiolaethau o wahanol gymunedau yn y fwrdeistref, cyflwynwyd cynllun drafft yn cynnig sawl newidiad i'r ffiniau rhwng y cymunedau.

## Preswylwyr enwog
* Tommy Cooper

## Gweler hefyd
*Castell Caerffili
*Tref Caerffili
*Etholaeth Caerffili
*Caws Caerffili

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyngor Caerffili 
* Menter Iaith Sir Caerffili 
* Ymweld â safle Twristiaeth Caerffili gan yr awdurdod lleol
* Papur newydd Caerphilly Observer ar gyfer y fwrdeistref.

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Morgannwg
Categori:Sefydliadau 1996
Sarah Siddons

bawd|Portread o Mrs Siddons fel Constance yn *King John*

Actores o Gymru oedd **Sarah Siddons** (5 Gorffennaf 1755 – 8 Mehefin 1831; nee **Kemble**), a gofir yn bennaf am ei phortread o Lady Macbeth. Fe'i hystyrir gan lawer fel actores drasig fwya'r 18g. Ganwyd Sarah yn Aberhonddu, yn ferch i Roger Kemble a oedd yn rheolwr cwmni o actorion, sef y *Warwickshire Company of Comedians*. Roedd ei chwaer Ann Hatton yn nofelydd poblogaidd.

## Yr hyn sy'n weddill
Yn Aberhonddu ceir tafarn o'r enw "Sarah Siddons" ac roedd injan a adeiladwyd gan gwmni Metropolitan-Vickers a oedd yn rhedeg ar rwydwaith Trafnidiaeth Llundain yn dwyn ei henw, ond a roddwyd yr injan i orffwys yn 1961. Mae 'Cymdeithas Sarah Siddons' yn parhau i gyflwyno gwobr y *Sarah Siddons Award* yn Chicago'n flynyddol i actores amlwg.
bawd|chwith|Cerflun o Sarah gan Leon-Joseph Chavalliaud, ym mynwent Saint Mary's, Paddington Green.

Ar 12 Ebrill 2010, darlledodd BBC Radio 4 y cyntaf o bum rhaglen am ei pherthynas hir gyda'r arlunydd Thomas Lawrence. Sgwennwyd y sgript gan David Pownall.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1755
Categori:Marwolaethau 1831
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberhonddu
1862

18g - **19g** - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - **1860au** - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1857 1858 1859 1860 1861 - **1862** - 1863 1864 1865 1866 1867

----

## Digwyddiadau 
*21 Chwefror - Brwydr Valverde ym Mecsico Newydd.
*22 Chwefror - Jefferson Davis yn dod yn Arlywydd Taleithiau'r Gynghrair
*5 Ebrill - Brwydr Yorktown
*7 Ebrill - Brwydr Shiloh
*6 Mehefin - Brwydr Memphis
*21 Awst - Agorfa'r Wiener Stadtpark yn Awstria
*22 Medi - Mae Otto von Bismarck yn dod yn Brif Weinidog Prwsia
*13 Rhagfyr - Brwydr Fredericksburg
**yn ystod y flwyddyn* - Adeiladwyd Capel Salem ym Mhwllheli
***Llyfrau**
**José de Alencar - *Lucíola*
**George Borrow - *Wild Wales*
**Victor Hugo - *Les Miserables*
**Ivan Turgenev - *Отцы и дети (Ottsy i Deti)*
***Drama**
**Émile Augier - *Le Fils de Giboyer*
***Cerddoriaeth**
**Henry Brinley Richards a John Ceiriog Hughes - "God Bless the Prince of Wales" (cân)
**Asger Hamerik - *Quintetto*
**Giuseppe Verdi - *La Forza del Destino* (opera)

## Genedigaethau 
*24 Ionawr - Edith Wharton, nofelydd (m. 1937)
*29 Ionawr - Frederick Delius, cyfansoddwr (m. 1934)
*28 Mawrth - Aristide Briand, gwleidydd (m. 1932)
*15 Mai - Arthur Schnitzler, awdur (m. 1931)
*5 Mehefin
**Allvar Gullstrand, meddyg a offthalmoleg (m. 1930)
**Adri Bleuland van Oordt, arlunydd (m. 1944)
*14 Gorffennaf - Gustav Klimt, arlunydd (m. 1918)
*22 Awst - Claude Debussy, cyfansoddwr (m. 1918)
*25 Medi - William Morris Hughes, Prif Weinidog Awstralia (m. 1952)
* 19 Hydref - William Tudor Howell, gwleidydd (m. 1911)

## Marwolaethau 
*10 Ionawr - Samuel Colt, dyfeisiwr, 47
* 6 Mai - Henry David Thoreau, athronydd, 44
*27 Awst - John Williams (Ab Ithel), hynafiaethydd, 51
*24 Gorffennaf - Martin Van Buren, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 79
*13 Tachwedd - John Robert Pryse, bardd, 22

*