St Petersburg

Dinas ar lan y Môr Baltig yng ngogledd-orllewin Rwsia yw **St Petersburg** ((); Rwsieg ***Санкт–Петербург*** / *Sankt-Peterbúrg*; *Petrograd* / *Петроград* 1914–24, *Leningrad* / *Ленинград* 1924–91). Sefydlwyd hi gan Pedr Fawr. Hi oedd prifddinas Rwsia yn ystod y 18g a'r 19g ac ail ddinas fwyaf Rwsia erbyn yr 21g. Yn ôl y cyfrifiad diwethaf, roedd  o bobl yn byw yno. Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar Afon Neva, ym mhen Gwlff y Ffindir ar y Môr Baltig. Hi yw dinas fwyaf gogleddol y byd sydd â dros filiwn o drigolion. Fel porthladd Rwsiaidd pwysig ar y Môr Baltig, mae'n cael ei llywodraethu fel dinas ffederal. Yn 2018 ymwelodd dros 15&nbsp;miliwn o dwristiaid â'r ddinas.

## Hanes 

Delwedd:Saint Isaac's Cathedral in SPB.jpeg|Adeiladwyd St Petersburg yn yr arddull glasurol a oedd yn boblogaidd yn Ewrop.
Delwedd:Peter & Paul fortress in SPB 03.jpg|Caer Pedr a Paul.

Sefydlwyd y ddinas fel "ffenestr ar y Gorllewin" gan Pedr Fawr ar 27 Mai 1703, pan osodwyd sylfaen Caer Pedr a Phawl ganddo. Ddechrau'r un mis, roedd y Rwsiaid wedi cipio'r ardal (Ingria) a chaer Nyen (hefyd Nyenschanz) oddi wrth Sweden. Rhoddodd yr enw "St Petersburg" arni ar ôl enw ei nawddsant, yr apostol Sant Pedr. Yn y cyfnod hwnnw ceir hefyd enw Iseldireg ar y ddinas, *Sankt Piter Bourgh* neu *St Petersburch*, gan fod Pedr Fawr yn byw ac yn astudio yn Amsterdam a Zaandam am beth amser ym 1697. Sefydlwyd y dref ger olion y gaer Swedaidd ychydig nes at aber Afon Neva.

Adeiladwyd y dref yn ystod rhyfel a'r adeilad cyntaf i'w godi oedd Caer Pedr a Phawl, gyda'r ddinas yn cael ei hadeiladu o'i chwmpas gan beirianyddion o'r Almaen a wahoddwyd i Rwsia gan Pedr. Sefydlwyd y ddinas fel prifddinas newydd Rwsia. Gan ei bod ar arfordir y Môr Baltig roedd hi'n gyswllt pwysig i wledydd y gorllewin yn ogystal â bod yn borthladd milwrol pwysig iawn gyda chaer Kronstadt yn ei hamddiffyn.

Daeth elît y wlad i fyw i St Petersburg ac erbyn heddiw mae llawer o'u plasdai yn y ddinas. Y mwyaf o'r rhain oedd Palas y Gaeaf a adeiladwyd gan Elisabeth o Rwsia rhwng 1754 a 1762. Lleolir Amgueddfa Genedlaethol yr Hermitage yno heddiw.

Rhyddhaodd Alexander II y taeogion ym 1861 ac o ganlyniad daeth llawer o bobl tlawd i'r ddinas. Ond roedd diwydiant yn llwyddiannus hefyd. Yn ogystal â hynny, roedd y ddinas yn ganolfan ddiwylliannol y wlad, gyda llawer o arlunwyr ac awduron yn byw yno. Bu syniadau sosialaidd yn boblogaidd yn y ddinas ymysg deallusion ac yn St Petersburg y dechreuodd Chwyldro Rwsia 1905.

### Y Rhyfel Byd Cyntaf
Ar 18 / 31 Awst 1914 yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf newidiodd tsar Nicolas II enw'r ddinas i "Petrograd" am fod "St Petersburg" yn swnio'n rhy Almaeneg.

Ym 1917 dechreuodd Chwyldro Rwsia, ac o ganlyniad daeth rheolaeth y Tsar i ben a Gwrthryfel Rwsia yn dechrau. Roedd hinsawdd gwleidyddol y ddinas yn ansefydlog iawn ac felly symudodd Lenin, arweinwr y Bolsieficiaid y brifddinas o Petrograd i Moscfa. Ers hynny Moscfa yw prifddinas Rwsia. Ar 26 Ionawr 1924, tair blynedd ar ôl i Lenin farw, ailenwyd y ddinas unwaith eto i "Leningrad".

### Yr Ail Ryfel Byd
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gwarchaewyd Leningrad o 8 Medi 1941 tan 27 Ionawr 1944 gan fyddin yr Almaen. Yn ystod yr adeg hon daeth nwyddau dros iâ Llyn Ladoga am gyfnod, ond bu farw dros filiwn o drigolion y ddinas o newyn. Profodd Gwarchae Leningrad yn un o warchaeau hiraf, mwyaf dinistriol a mwyaf angheuol unrhyw ddinas fawr mewn hanes modern. Fe ynyswyd y ddinas oddi wrth gyflenwadau bwyd ac eithrio'r rhai a ddarperir ar draws Llyn Ladoga, a weithiai pan oedd y llyn wedi rhewi'n unig. Lladdwyd mwy na miliwn o sifiliaid, yn bennaf o newyn. Dihangodd llawer o bobl eraill neu symudwyd hwy, felly diboblogwyd y ddinas.

Ar 1 Mai 1945 enwodd Joseph Stalin, yn ei Orchymyn Goruchaf Rhif 20, Leningrad, ochr yn ochr â Stalingrad, Sevastopol, ac Odesa, yn "arwr-ddinasoedd" y rhyfel. Pasiwyd deddf yn cydnabod teitl anrhydeddus "Arwr-ddinas" ar 8 Mai 1965 (20fed pen-blwydd y fuddugoliaeth yn y Rhyfel Mawr Gwladgarol), yn ystod oes Brezhnev. Dyfarnodd Presidium Goruchaf  yr Undeb Sofietaidd Leningrad fel Arwr-ddinas Urdd Lenin a medal y Seren Aur "am wrthwynebiad arwrol y ddinas a dycnwch goroeswyr y Gwarchae". Gosodwyd yr Obelisk yr Arwr-ddinas yn ei lle ym mis Ebrill 1985.

Newidiwyd enw'r ddinas i St Petersburg, ei henw gwreiddiol, ar 6 Medi 1991 ar ôl cwymp yr Undeb Sofietaidd.

## Enwau'r ddinas 
bawd|chwith|canol|850px|Yr *Hermitage* (o'r chwith i'r dde): Theatr yr *Hermitage*, Yr hen *Hermitage*, Yr *Hermitage* bychan, Palas y Gaeaf

## Daearyddiaeth
Arwynebedd canol dinas Saint Petersburg yw 605.8 km2 (233.9 milltir sgwâr) ac mae'r ardal ehangach (neu'r ardal ffederal) yn 1,439 km2 (556 metr sgwâr), sy'n cynnwys wyth deg un o 'okrugs' trefol, naw 'tref ddinesig' - (Kolpino, Krasnoye Selo, Kronstadt, Lomonosov, Pavlovsk, Petergof, Pushkin, Sestroretsk, Zelenogorsk) - a 21 o 'aneddiadau trefol'. Mae Petersburg wedi'i lleoli ar iseldiroedd ar hyd glannau Bae Neva, Gwlff y Ffindir, ac ynysoedd delta'r afon. Y mwyaf yw Ynys Vasilyevsky (ar wahân i'r ynys artiffisial rhwng camlas Obvodny a Fontanka, a Kotlin ym Mae Neva), Petrogradsky, Dekabristov a Krestovsky.

Mae'r Karelian Isthmus, i'r gogledd o'r ddinas, yn ardal dwristaidd boblogaidd. Yn y de mae Saint Petersburg yn croesi'r Klint Baltig-Ladoga ac yn cwrdd â Llwyfandir Izhora.

Mae drychiad Saint Petersburg yn amrywio o lefel y môr i'w bwynt uchaf o 175.9 m (577 tr) ar Fryn Orekhovaya ym Mryniau Duderhof  yn y de. Nid yw rhan o diriogaeth y ddinas i'r gorllewin o Liteyny Prospekt yn uwch na 4 m (13 tr) uwch lefel y môr, ac mae wedi dioddef o lifogydd dro ar ôl tro. Mae llifogydd yn Saint Petersburg yn cael eu hachosi gan un don hir yn y Môr Baltig, a achosir gan amodau meteorolegol, gwyntoedd a dyfroedd bas Bae Neva. Digwyddodd y llifogydd mwyaf trychinebus ym 1824 (4.21 m neu 13 tr 10 uwchlaw lefel y môr), pan ddinistriwyd dros 300 o adeiladau. Er mwyn atal llifogydd, mae Argae Saint Petersburg wedi'i adeiladu. Y llyn mwyaf yw Sestroretsky Razliv yn y gogledd, ac yna Lakhtinsky Razliv, Llynnoedd Suzdal a llynnoedd llai eraill.

Oherwydd ei lleoliad gogleddol  (60 ° N) mae hyd y dydd yn Petersburg yn amrywio ar draws tymhorau, ac yn amrywio o 5 awr 53 munud i 18 awr 50 munud. Gelwir cyfnod o ganol mis Mai i ganol mis Gorffennaf pan fydd cyfnos yn para trwy'r nos yn "nosweithiau gwyn".

Mae Saint Petersburg tua 165&nbsp;km (103 milltir) o'r ffin â'r Ffindir, wedi'i gysylltu â hi ar briffordd yr M10.

## Enwogion 
{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5;
    wdt:P19 wd:Q656.
      OPTIONAL {  ?item wdt:P569 ?dob.              BIND(YEAR(?dob) AS ?yob)           }      # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
  OPTIONAL {  ?item wdt:P570 ?dod.              BIND(YEAR(?dod) AS ?yod)           }      # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". }
}
ORDER BY DESC (?item)
LIMIT 20
|sort=P569
|references=all
|columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw
|links=local
}}

Categori:Dinasoedd Rwsia
Categori:Sefydliadau 1703