open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
3 Rhagfyr

**3 Rhagfyr** yw'r trichant trideg seithfed (337fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (338fed mewn blynyddoedd naid). Erys 28 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau
* 1818 - Illinois yn dod yn 21ain talaith yr Unol Daleithiau.
* 1955 - Sefydlu Undeb Amaethwyr Cymru (mewn cyfarfod yng Nghaerfyrddin).
* 1984 - Nwy gwenwynig (methyl isoseianid) yn cael ei ollwng trwy ddamwain mewn ffatri cynhyrchu plaladdwyr yn Bhopal, India. Lladdwyd rhwng 15,000 a 22,000 o effeithiau'r gwenwyn.

## Genedigaethau
[bawd|130px|dde|[Joseph Conrad]]
[bawd|130px|dde|[Jean-Luc Godard]]
[bawd|130px|dde|[Julianne Moore]]
* 1368 - Charles VI, brenin Ffrainc (m. 1422)
* 1684 - Ludvig Holberg, awdur (m. 1754)
* 1797 - Syr Andrew Smith, gwyddonydd (m. 1872)
* 1803 - Robert Stephen Hawker, awdur a hynafiaethydd (m. 1875)
* 1826 - George Brinton McClellan, swyddog milwrol (m. 1885)
* 1833 - Carlos Finlay, meddyg a gwyddonydd (m. 1915)
* 1838 - Octavia Hill (m. 1912)
* 1842 - Ellen Swallow Richards, gwyddonydd (m. 1911)
* 1857 - Joseph Conrad, nofelydd (m. 1924)
* 1864 - Anna Boberg, arlunydd (m. 1935)
* 1883 - Anton Webern, cyfansoddwr (m. 1945)
* 1886 - Marianna von Allesch, arlunydd (m. 1972)
* 1893 - Severa Dennstedt, arlunydd (m. 1971)
* 1927 - Andy Williams, canwr (m. 2012)
* 1930 - Jean-Luc Godard, cyfarwyddwr ffilm (m. 2022)
* 1933 - Paul J. Crutzen, meteorolegydd a chemegydd (m. 2021)
* 1936 - Saburo Kawabuchi, pêl-droediwr
* 1942 - Pedro Rocha, pêl-droediwr (m. 2013)
* 1943 - Kiyoshi Tomizawa, pêl-droediwr
* 1948 - Ozzy Osbourne, cerddor roc (m. 2025)
* 1949 - Nicky Stevens, cantores
* 1952 - Mel Smith, digrifwr, actor a sgriptiwr (m. 2013)
* 1960 - Julianne Moore, actores
* 1971 - Henk Timmer, pêl-droediwr
* 1978 - Dan Snow, hanesydd o chyflwynydd teledu
* 1985 - Amanda Seyfried, actores
* 1990 - Takuji Yonemoto, pêl-droediwr

## Marwolaethau
* 311 - Diocletian, ymerawdwr Rhufain
* 1154 - Pab Anastasiws IV
* 1894 - Robert Louis Stevenson, 44, awdur
* 1910 - Mary Baker Eddy, 89, sefydlydd Seientiaeth Gristnogol,
* 1919 - Pierre-Auguste Renoir, 78, arlunydd
* 1980 - Oswald Mosley, 84, gwleidydd
* 1999 - Scatman John, 57, cerddor
* 2005 - Atsuko Tanaka., 73, arlunydd
* 2009 - Richard Todd, 90, actor
* 2020 - Alison Lurie, 94, awdures 

## Gwyliau a chadwraethau
*Dydd Gŵyl Cristiolus
*Diwrnod Rhyngwladol Pobl ag Anableddau
*Dechrau'r Adfent, pan fydd disgyn ar ddydd Sul

## Cyfeiriadau
1203
Rhagfyr, 03
4 Rhagfyr

**4 Rhagfyr** yw'r trichant trideg wythfed (338fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (339fed mewn blynyddoedd naid). Erys 27 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1563 - Cyfarfod olaf Cyngor Trent, fu'n rhan o ymateb yr Eglwys Gatholig i'r Diwygiad Protestannaidd
* 1967 - Llawdriniaeth trawsblannu'r galon ddynol gyntaf gan Dr Christiaan Barnard yn Ne Affrica.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Ronnie Corbett]]
[bawd|130px|dde|[Jeff Bridges]]
[bawd|130px|dde|[Dina Asher-Smith]]
* 1795 - Thomas Carlyle, awdur (m. 1881)
* 1804 - Calvert Jones, ffotograffydd, mathemategydd ac arlunydd (m. 1877)
* 1835 - Samuel Butler, nofelydd (m. 1902)
* 1865 - Edith Cavell, nyrs (m. 1915)
* 1866 - Wassily Kandinsky, arlunydd (m. 1944)
* 1875 - Rainer Maria Rilke, bardd (m. 1926)
* 1892 - Francisco Franco, unben Sbaen (m. 1975)
* 1893 - Syr Herbert Read, hanesydd celf a bardd (m. 1968)
* 1910
**Magdeleine Mocquot, arlunydd (m. 1991)
**Ramaswamy Venkataraman, Arlywydd India (m. 2009)
* 1921 - Deanna Durbin, actores a cantores (m. 2013)
* 1926 - Shigeo Sugimoto, pêl-droediwr (m. 2002)
* 1929 - Ednyfed Hudson Davies,  gwleidydd (m. 2018)
* 1930 - Ronnie Corbett, actor a digrifwr (m. 2016)
* 1938 - Richard Meade, joci (m. 2015)
* 1942 - Gemma Jones, actores
* 1945
**Roberta Bondar, gwyddonydd a gofodwraig
**Dafydd Hywel, actor o Gymro (m. 2023)
* 1949 
**Jeff Bridges, actor
**Pamela Stephenson, seicolegydd clinicol ac ysgrifennwraig
* 1951 - Patricia Wettig, awdures a dramodydd
* 1955 - Philip Hammond, gwleidydd
* 1956 - Fonesig Nia Griffith, gwleidydd
* 1969 - Jay-Z, rapiwr a chanwr
* 1970 - Kevin Sussman, actor
* 1985 - Iwan Griffiths, cerddor
* 1995 - Dina Asher-Smith, athletwraig
* 1996 - Diogo Jota, pêl-droediwr (m. 2025)

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Hannah Arendt]]
[bawd|130px|dde|[Elwyn Jones]]
bawd|130px|Socrates, pêl-droediwr
* 1131 - Omar Khayyam, bardd
* 1214 - Gwilym I, brenin yr Alban
* 1334 - Pab Ioan XXII
* 1679 - Thomas Hobbes, athronydd, 91
* 1732 - John Gay, bardd a dramodydd, 47
* 1890 - Griffith Rhys Jones, arweinydd cerddorol, 63
* 1926 - Ivana Kobilca, arlunydd, 64
* 1945 - Thomas Hunt Morgan, meddyg, genetegydd a biolegydd, 79
* 1960 - Joy Hester, arlunydd, 40
* 1975 - Hannah Arendt, athronydd, 69
* 1976 - Syr Benjamin Britten, cyfansoddwr, 63
* 1989 - Elwyn Jones, gwleidydd, 80
* 1992 - Marie-Lucie Nessi-Valtat, arlunydd, 82
* 1995 - Mariya Dobrina, arlunydd, 75
* 1996 - Ans Wortel, arlunydd, 67
* 1997 - Corrie van der Baan, arlunydd, 82
* 2010 - Christa Cremer, arlunydd, 89
* 2011 
**Elly Kneppelhout, arlunydd, 88
**Sócrates, pêl-droediwr, 57
* 2013 - Nelly Rudin, arlunydd, 85
* 2014 - Jeremy Thorpe, gwleidydd, 85
* 2017 
**Shashi Kapoor, actor, 79
**Christine Keeler, model, 75
**Gabriella Morreale de Castro, gwyddonydd, 87
**Ali Abdullah Saleh, Arlywydd Iemen, 75
**Daria Vassilyanska, arlunydd, 89
* 2019 - Bob Willis, cricedwr, 70
* 2021 - Carl Clowes, meddyg, 77
* 2022 - Bob McGrath, actor a digrifwr, 90

## Gwyliau a chadwraethau 
* Dydd Santes Barbara
* Diwrnod Tupou I (Tonga)
* Diwrnod y Llynges (India)
* Diwrnod yr Amgylchedd (Gwlad Tai)

## Cyfeiriadau
1204
Rhagfyr, 04
5 Rhagfyr

**5 Rhagfyr** yw'r trichant trideg nawfed (339fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (340fed mewn blynyddoedd naid). Erys 26 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau
*1492 - Christopher Columbus yn cyrraedd ynys Hispaniola.
*1931 - Eglwys Iesu'r Gwaredwr yn Moscfa yn cael ei ddinistrio (drwy orchymyn gan Joseff Stalin).
*2007 - Cyflafan Westroads Mall yn Omaha, Nebraska, UDA.

## Genedigaethau
[bawd|130px|dde|[Martin Van Buren]]
[bawd|130px|dde|[Bhumibol Adulyadej]]
[bawd|130px|dde|[Joan Didion]]
*1443 - Pab Iŵl II (m. 1513)
*1782 - Martin Van Buren, 8fed Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1862)
*1803 - Fyodor Tyutchev, bardd (m. 1873)
*1839 - George Armstrong Custer, cadfridog (m. 1876)
*1890 - Fritz Lang, cyfarwyddwr ffilm (m. 1976)
*1896 - Carl Ferdinand Cori, meddyg (m. 1984)
*1901 
**Walt Disney, cynhyrchydd ffilm (m. 1966)
**Werner Heisenberg, ffisegydd (m. 1976)
*1905 - Otto Preminger, cyfarwyddwr ffilm (m. 1986)
*1910 - Resia Schor, arlunydd (m. 2006)
*1916 - Hilary Koprowski, firolegydd (m. 2013)
*1919 - Alun Gwynne Jones, Barwn Chalfont, gwleidydd (m. 2020)
*1921 - Susanne Levy, arlunydd (m. 2009)
*1926 - Myra Landau, arlunydd (m. 2018)
*1927 - Bhumibol Adulyadej, brenin Gwlad Tai (m. 2016)
*1932
**Fazu Alieva, awdures a bardd (m. 2016)
**Little Richard, canwr, cerddor a chyfansoddwr (m. 2020)
*1934 - Joan Didion, awdures (m. 2021)
*1945 - Moshe Katsav, Arlywydd Israel
*1946 - José Carreras, canwr
*1967 - Ceri Wyn Jones, bardd
*1969 - Sajid Javid, gwleidydd
*1970 - Tim Hetherington, newyddiadurwr (m. 2011)
*1971 - Karl-Theodor zu Guttenberg, gwleidydd
*1985 - Frankie Muniz, actor
*1988 
**Joanna Rowsell, seiclwraig
**Tsukasa Shiotani, pêl-droediwr

## Marwolaethau
[bawd|130px|dde|[Wolfgang Amadeus Mozart]]
[bawd|130px|dde|[Nelson Mandela]]
*1560 - Ffransis II, brenin Ffrainc, 16
*1791 - Wolfgang Amadeus Mozart, cyfansoddwr, 35
*1849 - Walter Davies, bardd a golygydd, 88
*1870 - Alexandre Dumas *père*, awdur, 68
*1926 - Claude Monet, arlunydd, 86
*1941 - Amrita Sher-Gil, arlunydd, 28
*1965 - Joseph Erlanger, meddyg a ffisiolegydd, 91
*1997 - Elisabeth Dering, arlunydd, 75
*1999 - Henriette Sechehaye, arlunydd, 92
*2007 - Karlheinz Stockhausen, cyfansoddwr, 79
*2012 
**Oscar Niemeyer, pensaer, 104
**Fonesig Elisabeth Murdoch, dyngarwraig, 103
**Dave Brubeck, cerddor, 91
*2013 
**Orita Leprohon, arlunydd, 85
**Nelson Mandela, gwladweinydd De Affrica, 95
*2014 - Fabiola de Mora y Aragón, brenhines Gwlad Belg, 86
*2015 - William McIlvanney, nofelydd, 79
*2017
**Johnny Hallyday, cerddor, 74
**Michael, brenin Rwmania, 96
**Meic Povey, cyfarwyddwr, 67
*2018 - Heulwen Haf, actores, 74
*2021 - Bob Dole, gwleidydd, 98
*2022 - Kirstie Alley, actores, 71

## Gwyliau a chadwraethau
*Dydd Gŵyl Sant Cawrdaf mab Caradog Freichfras
*Sinterklaas (yr Iseldiroedd)
*Krampus (Awstria, Bafaria)

1205
Rhagfyr, 05
25 Mai

**25 Mai** yw'r cant pedwar deg pumed (145ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (146ed mewn blynyddoedd naid). Erys 220 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1735 - Troedigaeth Howel Harris, un o brif sylfaenwyr y Methodistiaid yng Nghymru.
* 1940 - Dechrau brwydr Dunkirk
* 2012 - Yes Scotland yn cael ei lansio.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Ian McKellen]]
[bawd|130px|dde|[Octavia Spencer]]
[bawd|130px|dde|[Geraint Thomas]]
* 1713 - John Stuart, 3ydd Iarll Bute, Prif Weinidog Prydain Fawr (m. 1792)
* 1784 - John Frost, siartydd (m. 1877)
* 1803 - Ralph Waldo Emerson, athronydd (m. 1882)
* 1830 - Robert Williams, bardd (m. 1877)
* 1911 - Colette Rosselli, arlunydd (m. 1996) 
* 1913 - Richard Dimbleby, newyddiadurwr a darlledwr (m. 1965)
* 1914
**Militsa Charnetskaya, arlunydd (m. 1997)
**Anita Magsaysay-Ho, arlunydd (m. 2012)
* 1921 - Hal David, ysgrifennwr caneuon (m. 2012)
* 1927 - Robert Ludlum, nofelydd (m. 2001)
* 1939 - Syr Ian McKellen, actor
* 1941 - Vladimir Voronin, gwleidydd
* 1944 - Frank Oz, cyfarwyddwr ffilm
* 1949 - Jamaica Kincaid, awdures
* 1957 - Mark McGhee, pêl-droediwr
* 1963 - Mike Myers, actor a digrifwr
* 1969 - Anne Heche, actores (m. 2022)
* 1970 
**Robert Croft, cricediwr
**Octavia Spencer, actores
* 1976 - Cillian Murphy, actor
* 1981 - Huw Stephens, cyflwynwr radio a theledu
* 1986 - Geraint Thomas, seiclwr
* 1997 - Sabrina Fortune, athletwraig

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Rosa Bonheur]]
* 1085 - Pab Grigor VII, tua 70
* 1261 - Pab Alecsander IV, tua 60
* 1786 - Pedro III, brenin Portiwgal, 68
* 1789 - Anders Dahl, botanegydd, 48
* 1881 - Commodore Nutt, perfformiwr, 33
* 1899 - Rosa Bonheur, arlunydd, 77
* 1924 - Lyubov Popova, arlunydd, 35
* 1934 - Gustav Holst, cyfansoddwr, 59
* 1946 - Ernest Rhys, bardd ac awdur, 86
* 1947 - Richard Griffith (Carneddog), Llenor, bardd a newyddiadurwr, 85
* 1981 - Ruby Payne-Scott, gwyddonydd, 68
* 1983 - Idris, brenin Libya, 94
* 2000 - Elizabeth Durack, arlunydd, 84
* 2011 
**Leonora Carrington, arlunydd, 94
**Joan Murrell Owens, gwyddonydd, 77 
* 2014 - Wojciech Jaruzelski, gwleidydd, 90
* 2017 - Alistair Horne, hanesydd a llenor, 91
* 2020 - George Floyd, dioddefwr trais gan yr heddlu, 46

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Affrica
* Diwrnod Annibyniaeth (Gwlad Iorddonen
* Diwrnod Rhyngwladol Plant Coll

## Cyfeiriadau
0525
Mai, 25
27 Mai

**27 Mai** yw'r cant pedwar deg seithfed (147fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (148fed mewn blynyddoedd naid). Erys 218 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau
* 1932 - Agor pont *Sydney Harbour*, Sydney, Awstralia.
* 1937 - Agor pont y *Golden Gate*, San Francisco, UDA.
* 1967 - Francis Chichester yn cyrraedd Plymouth yn ei long *Gypsy Moth IV*, gan gwblhau'r daith gyntaf gan un dyn o gwmpas y byd i gyfeiriad y dwyrain.

## Genedigaethau
[bawd|130px|dde|[Christopher Lee]]
[bawd|130px|dde|[Cilla Black]]
[bawd|130px|dde|[Donna Strickland]]
* 1332 - Ibn Khaldun, hanesydd ac athronydd (m. 1406)
* 1765 - Eulalie Morin, arlunydd (m. 1837)
* 1818 - Franciscus Donders, meddyg a ffisiolegydd (m. 1889)
* 1819 - Julia Ward Howe, ffeminist (m. 1910)
* 1820 - Mathilde Bonaparte, trefnydd *salon* ac arlunwraig (m. 1904)
* 1826 - Marie Aarestrup, arlunydd (m. 1919)
* 1894 - Dashiell Hammett, awdur (m. 1961)
* 1907 - Rachel Carson, awdures (m. 1964)
* 1911 - Vincent Price, actor ffilm (m. 1993)
* 1915 - Herman Wouk, awdur (m. 2019)
* 1917 - Huguette Graux-Berthoux, arlunydd (m. 2003)
* 1918 - Yasuhiro Nakasone, Prif Weinidog Japan (m. 2019)
* 1921 - Bob Godfrey, animeiddiwr (m. 2013)
* 1922 - Syr Christopher Lee, actor (m. 2015)
* 1923 - Henry Kissinger, gwleidydd (m. 2023)
* 1924 - Jaime Lusinchi, Arlywydd Feneswela (m. 2014)
* 1925
**Tony Hillerman, nofelydd (m. 2008)
**Mariam Bykhovskaya, arlunydd (m. 2011)
* 1934 - Harlan Ellison, nofelydd (m. 2018)
* 1943 - Cilla Black, cantores (m. 2015)
* 1944 - Christopher Dodd, gwleidydd
* 1955 - Richard Schiff, actor
* 1958 - Neil Finn, canwr
* 1959 - Donna Strickland, ffisegydd
* 1962 - David Mundell, gwleidydd
* 1967 - Paul Gascoigne, pêl-droediwr
* 1968 - Rebekah Brooks, newyddiadurwraig
* 1970 - Tim Farron, gwleidydd
* 1973
**Alessandro Cambalhota, pêl-droediwr
**Daniel da Silva, pêl-droediwr
* 1977 - Atsushi Yanagisawa, pêl-droediwr
* 1997 - Harriet Jones, nofiwraig

## Marwolaethau
[bawd|130px|dde|[Jawaharlal Nehru]]
* 1564 - Jean Calvin, diwygiwr crefyddol, 54
* 1913 - John Clough Williams-Ellis, clerigwr a bardd, 80
* 1929 - Mary L. Gow, arlunydd, 77
* 1931 - Norah Neilson Gray, arlunydd, 48
* 1964 - Jawaharlal Nehru, gwladweinydd, 74
* 1971 - Alice Jane Jones, dyddiadurwraig, 62
* 1987 - John Howard Northrop, biocemegydd, 95
* 2000 - Maurice Richard, chwaraewr hoci ia, 78
* 2005 - Marianna Schmidt, arlunydd, 87
* 2009 - Syr Clive Granger, economegydd, 74
* 2017 - Gregg Allman, cerddor, 69
* 2023 - Tyrone O'Sullivan, glowr, 77

## Gwyliau a chadwraethau
* Gŵyl Mabsant Melangell
* Diwrnod y Lluoedd (Nicaragwa)
* Diwrnod y Plant (Nigeria)
* Diwrnod y Mamau (Bolifia)
* Diwrnod y Llynges (Japan)

## Cyfeiriadau
0527
Mai, 27
19 Rhagfyr

**19 Rhagfyr** yw'r trichant pumdeg trydydd (353ydd) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (354ydd mewn blynyddoedd naid). Erys 12 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau
*1154 - Coroni Harri II, brenin Lloegr, yn Abaty Westminster
*1562 - Brwydr Dreux, yn Ffrainc
*1961 - Rhyddhau'r ffilm *Judgment at Nuremberg*
*1981 - Trychineb y bad achub Penlee; 16 o bobol yn colli eu bywydau

## Genedigaethau
[bawd|130px|dde|[Cicely Tyson]]
*1594 - Gustav II Adolff, brenin Sweden (m. 1632)
*1683 - Felipe V, brenin Sbaen (m. 1746)
*1873 - Agnieta Gijswijt, arlunydd (m. 1962)
*1906 - Leonid Brezhnev (m. 1982)
*1915 - Edith Piaf, cantores (m. 1963)
*1916 - Elisabeth Noelle-Neumann, gwyddonydd gwleidyddol (m. 2010)
*1924 - Cicely Tyson, actores (m. 2021)
*1934 - Pratibha Patil, Arlywydd India, 2007-2012
*1941 - Lee Myung-bak, Arlywydd De Corea, 2008-2013
*1944 - Richard Leakey, paleoanthropolegydd a gwleidydd (m. 2022)
*1959 - Yasuhito Suzuki, pêl-droediwr
*1969 - Richard Hammond, cyflwynydd teledu
*1980 - Jake Gyllenhaal, actor
*1985 - Tadanari Lee, pêl-droediwr
*1986 - Ryan Babel, pêl-droediwr
*1987 - Karim Benzema, pêl-droediwr

## Marwolaethau
[bawd|130px|dde|[Desmond Llewelyn]]
*211 - Publius Septimius Geta, ymerawdwr Rhufain, 22
*1370 - Pab Wrban V
*1741 - Vitus Bering, fforiwr, 60
*1848 - Emily Brontë, nofelydd, 30
*1908 - Edla Blommér, arlunydd, 91
*1915 - Alois Alzheimer, meddyg, 51
*1925 - Elizabeth Phillips Hughes, athrawes ac addysgwraig, 74
*1996 - Marcello Mastroianni, actor, 72
*1999 - Desmond Llewelyn, actor, 85
*2004 - Renata Tebaldi, cantores opera, 82
*2009 - Kim Peek, savant, 58
*2012 - Robert Bork, cyfreithegwr a barnwr, 85
*2013 - Ned Vizzini, awdur, 32
*2014 - Roberta Leigh, arlunydd, 86
*2015
**Kurt Masur, arweinydd, 88
**Greville Janner, gwleidydd, 87
*2023 - K.M. Peyton, awdures, 94

## Gwyliau a chadwraethau
* Diwrnod Rhyddfrydio (Goa)
* Diwrnod yr Arwyr Cenedlaethol (Anguilla)

1219
Rhagfyr, 19
Cemeg

Astudiaeth mater yw **Cemeg** (o'r Groeg: χημεία), sy'n ymwneud â'i gystrawen, strwythur a nodweddion, ynghyd â'i drawsnewidiadau ar y lefel atomig. Mae'n delio gan mwyaf gyda chasgliadau o atomau fel nwyon, moleciwlau, crisialau a metelau, yn ogystal â'u trawsffurfiadau a'u rhyngweithiadau i ddod yn ddefnydd a ddefnyddir ym mywyd cyffredin. Yn ogystal â hynny, mae cemeg yn ymwneud â deall priodweddau a rhyngweithiadau o atomau unigol a defnyddio'r wybodaeth yna ar y lefel macrosgobig. Yn ôl cemeg fodern, mae priodweddau ffisegol defnyddiau wedi eu penderfynu ar y raddfa atomig, sydd yn ei dro yn cael ei ddiffinio gan rymoedd electromagnetig rhyngatomig a deddfau mecaneg cwantwm.

Mae cemeg yn gorgyffwrdd â ffiseg, gan drin ynni a sut mae o'n adweithio gyda mater. Mae hefyd yn gorgyffwrdd cryn dipyn gyda bioleg, yn arbennig trwy'r disgyblaethau cysylltiedig o fiocemeg a bioleg foleciwlaidd.

Mae'n bosib gweld  trefn yr elfennau yn y Tabl Cyfnodol sy'n dangos y nifer o brotonau sydd gan bob un a beth yw pwysau atomau'r elfen honno gan ddefnyddio Rhif Avogadro. Mae'n bosib gweld erthyglau sydd yn ymdrin â chemeg trwy edrych yn y categori cemeg.

Yng Nghymru, mae'n orfodol i fyfyrwyr ysgol astudio cemeg hyd at lefel TGAU (16 oed).

Image:Lab bench.jpg|Labordy ym Mhrifysgol Cologne
Image:Ethane conformation.gif|Cemeg yw'r gwyddoniaeth sy'n canolbwyntio ar cyfansoddion, adeiledd, a nodweddion mater ac sut mae atomau a molecylau yn adweithio
Image:VysokePece1.jpg|Cemeg yw'r astudiaeth o adweithiau cemegol ac yn y llun yma y rhyddhad o egni
Image:Spiritusflamme mit spektrum.png|Sbectrwm allyriant ethanol yn llosgi


Categori:Gwyddorau naturiol
2 Rhagfyr

**2 Rhagfyr** yw'r trichant trideg chweched (336ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (337fed mewn blynyddoedd naid). Erys 29 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau
*1804 - Coroni Napoleon yn Ymerawdwr Ffrainc.
*1805 - Brwydr Austerlitz
*1971 - Annibyniaeth yr Emiradau Arabaidd Unedig.
*1988 - Benazir Bhutto yn dod yn Brif Weinidog Pacistan, y tro cyntaf i wraig arwain llywodraeth gwlad ag iddi fwyafrif Islamaidd.

## Genedigaethau
[bawd|130px|dde|[Maria Callas]]
[bawd|130px|dde|[Britney Spears]]
*1727 - Caroline von Keyserling, arlunydd (m. 1791)
*1802 - Syr Dominic Corrigan, meddyg a gwleidydd (m. 1880)
*1812 - Laura Fredducci, arlunydd (m. 1885)
*1827 - William Burges, pensaer (m. 1881)
*1831 - Hanne Unna, arlunydd (m. 1879)
*1859 - Georges Seurat, arlunydd (m. 1891)
*1885 - George Minot, meddyg (m. 1950)
*1893 - Ebba Breda, arlunydd (m. 1950)
*1899 - Syr John Barbirolli, cerddor (m. 1970)
*1909 - Mai-Mai Sze, arlunydd (m. 1992)
*1911 - Karin Fryxell, arlunydd (m. 2003)
*1923 - Maria Callas, cantores (m. 1977)
*1924 - Alexander Haig, gwleidydd (m. 2010)
*1925 - Julie Harris, actores (m. 2013)
*1928 - Aurora Altisent i Balmas, arlunydd (m. 2022)
*1939 - Harry Reid, gwleidydd (m. 2021)
*1941 - Mike England, pêl-droediwr
*1948 - Patricia Hewitt, gwleidydd
*1968 - Lucy Liu, actores
*1973 - Jan Ullrich, seiclwr
*1978 - Nelly Furtado, cantores
*1979 - Sabina Babayeva, cantores
*1981 - Britney Spears, cantores
*1983 - Aaron Rodgers, pêl-droediwr Americanaidd
*1984 - Maryna Viazovska, mathemategwraig
*1989 - Kazuya Yamamura, pêl-droediwr
*1991 - Charlie Puth, canwr
*1998 - Juice Wrld, rapiwr (m. 2019)

## Marwolaethau
[bawd|130px|dde|[Gerardus Mercator]]
[bawd|130px|dde|[Adelaide o Saxe-Meiningen]]
*1547 - Hernán Cortés, milwr
*1552 - Francis Xavier, 46, cenhadwr
*1594 - Gerardus Mercator, 82, mapiwr
*1774 - Johann Friedrich Agricola, 52, cerddor a chyfansoddwr
*1814 - Marquis de Sade, 74, pendefig a llenor
*1820 - Marie-Victoire Lemoine, 66, arlunydd
*1849 - Adelaide o Saxe-Meiningen, 57, gweddw William IV, brenin y Deyrnas Unedig
*1897 - Thomas Lewis, 76, aelod seneddol
*1898 - Michael D. Jones, 76, sefydlydd Y Wladfa ym Mhatagonia
*1960 - Alida van Houten, 92, arlunydd
*1980 - Romain Gary, 66, nofelydd
*1985 - Philip Larkin, 63, bardd
*1990 - Aaron Copland, 90, cyfansoddwr
*1993 - Pablo Escobar, 44, troseddwr
*1995 - Robertson Davies, 82, nofelydd
*2000 - Rosemarie Frankland, 57, model
*2004 - Ruth Dicker, 85, arlunydd
*2009 - Eric Woolfson, 64, cerddor
*2013 - Pedro Rocha, 70, pêl-droediwr
*2020 - Valéry Giscard d'Estaing, 94, Arlywydd Ffrainc
*2021
**Darlene Hard, 85, chwaraewraig tenis 
**Syr Antony Sher, 72, actor
*2022 - Yoshio Kikugawa, 78, pêl-droediwr

## Gwyliau a chadwraethau
* Gŵyl mabsant sant Grwst yn draddodiadol; 11 Rhagfyr ers newid y calendr yn 1752.
* Dydd Annibyniaeth (Emiradau Arabaidd Unedig)
* Dechrau'r Adfent, pan fydd disgyn ar ddydd Sul

1202
Rhagfyr, 02
29 Mai

**29 Mai** yw'r nawfed dydd ar ddeugain wedi'r cant (rhif 149) o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (150fed mewn blynyddoedd naid). Erys 216 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1167 - Brwydr Legano
* 1790 - Rhode Island yn dod yn dalaith o fewn yr Unol Daleithiau.
* 1848 - Wisconsin yn dod yn dalaith o fewn  yr Unol Daleithiau.
* 1926 - Bedydd y Dywysoges Elisabeth gan Archesgob Caergaint.
* 1953 - Dringodd Tenzing Norgay ac Edmund Hillary i ben mynydd Mynydd Chomolungma (cynt: Everest).

## Genedigaethau 
[bawd|120px|dde|[John F. Kennedy]]
[bawd|120px|dde|[Annette Bening]]
* 1630 - Charles II, brenin Lloegr a'r Alban (m. 1685)
* 1830 - Louise Michel, anarchydd (m. 1905)
* 1860 - Isaac Albéniz, cyfansoddwr (m. 1909)
* 1874 - G. K. Chesterton, llenor (m. 1936)
* 1884 - Ilse Jonas, arlunydd (m. 1922)
* 1892 - Alfonsina Storni, bardd, newyddiadurwraig a dramodydd (m. 1938)
* 1903 - Bob Hope, digrifiwr ac actor ffilm (m. 2003)
* 1906 - T. H. White, nofelydd (m. 1964)
* 1914 - Tenzing Norgay, mynyddwr (m. 1986)
* 1917 - John F. Kennedy, Arlywydd Unol Daleithiau America (m. 1963)
* 1922 - Joyce Treiman, arlunydd (m. 1991)
* 1924 - Behjat Sadr, arlunydd (m. 2009)
* 1926 - Katie Boyle, cyflywynydd teledu (m. 2018)
* 1929
**Adelheid Goosch, arlunydd
**Peter Higgs, ffisegydd (m. 2024)
* 1944 - Maurice Bishop, Prif Weinidog Grenada (m. 1983)
* 1945 - Gary Brooker, canwr a cherddor (m. 2022)
* 1947 - Noritaka Hidaka, pel-droediwr
* 1953 - Danny Elfman, cerddor
* 1958 - Annette Bening, actores
* 1959 - Rupert Everett, actor
* 1982 - Ana Beatriz Barros, model

## Marwolaethau 
[bawd|170px|dde|[Llewelyn Kenrick]]
[bawd|130px|dde|[Romy Schneider]]
* 1259 - Cristofer I, brenin Denmarc, 39/40
* 1425 - Hongxi, ymerawdwr Tsieina, 46
* 1593 - John Penry, merthyr, 33/34
* 1814 - Josephine de Beauharnais, ymerodres Ffrainc, 51
* 1842 - Henriette Geertruida Knip, arlunydd, 58
* 1933 - Llewelyn Kenrick, cyfreithiwr a phêl-droediwr, 85
* 1970 - Eva Hesse, arlunydd, 34
* 1973 - P. Ramlee, sgriptiwr ffilm, actor ac chyfansoddwr, 44
* 1978 - Louise Peyron-Carlberg, arlunydd, 67
* 1982 - Romy Schneider, actores, 43
* 1986 - Nicole Algan, arlunydd, 60
* 1994
**Nene Gare, arlunydd, 85
**Erich Honecker, gwleidydd, 81
* 2000 - Adiya Sitdikova, arlunydd, 86
* 2010 - Dennis Hopper, actor, 74
* 2017 - Manuel Noriega, milwr ac gwleidydd, 83
* 2021 - Judith Godwin, arlunydd, 91

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Democratiaeth (Nigeria)

## Cyfeiriadau
0529
Mai, 29
Actor

bawd|200px|Dau actor ar set ffilm

Rhywun sydd yn cymryd rhan mewn drama neu ffilm yw **actor** neu **actores** (y ffurf fenywaidd), fel arfer.

Ymhlith yr actorion o Gymru, sy'n enwog drwy'r byd, y mae: Richard Burton, Anthony Hopkins, Catherine Zeta-Jones, Stanley Baker, Siân Phillips, Rhys Ifans, Christian Bale a Ioan Gruffudd.

Mae'r rheiny nad ydynt o dras Gymreig yn cynnwys: Greta Garbo, Samuel L. Jackson, Katharine Hepburn, Dustin Hoffman, Bette Davis, Jack Nicholson, Meryl Streep a Errol Flynn.

## Gweler hefyd 
*Rhestr actorion enwog


Categori:Actio
Categori:Difyrwyr
Categori:Galwedigaethau adloniant
5 Chwefror

**5 Chwefror** yw'r trideg chweched (36ed) dydd o’r flwyddyn yng nghalendr Gregori. Mae 329 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (330 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
* 62 - Daeargryn yn Pompeii, yr Eidal.
* 1985 - Ffin Sbaen-Gibraltar yn ailagor; bu ar gau ers 1969.

## Genedigaethau 
* 1788 - Syr Robert Peel, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1850)
* 1804 - Johan Ludvig Runeberg, bardd (m. 1877)
* 1914
**Syr Alan Lloyd Hodgkin, meddyg (m. 1998)
**William S. Burroughs, nofelydd (m. 1997)
* 1915 - Tereza de Arriaga, arlunydd (m. 2013)
* 1919 - Red Buttons, actor (m. 2006)
* 1921 - Marion Eames, nofelydd (m. 2007)
* 1924 - Selma Meerbaum-Eisinger, bardd (m. 1942)
* 1930 - Judith Godwin, arlunydd (m. 2021)
* 1932 - Hiroaki Sato, pêl-droediwr (m. 1988)
* 1933 - Miguel d'Escoto Brockmann, gwleidydd (m. 2017)
* 1934 - Hank Aaron, chwaraewr pel-fas (m. 2021)
* 1940 - H. R. Giger, arlunydd a chynlluniwr setiau (m. 2014)
* 1941
**Stephen J. Cannell, cynhyrchydd teledu (m. 2010)
**Gareth Wyn Williams, gwleidydd (m. 2003)
* 1946 - Charlotte Rampling, actores
* 1947 - Edu Coimbra, pêl-droediwr
* 1948 - Tom Wilkinson, actor (m. 2023)
* 1969 - Michael Sheen, actor
* 1977 - Syr Ben Ainslie, morwr cystadleuol
* 1980 
**Patrick Grady, gwleidydd
**Jo Swinson, gwleidydd
* 1984 - Carlos Tevez, pêl-droediwr
* 1985 - Cristiano Ronaldo, pêl-droediwr
* 1992 - Neymar, pêl-droediwr

## Marwolaethau 
* 1795 - Irene Parenti Duclos, arlunydd, 40
* 1818 - Siarl XIII, brenin Sweden, 69
* 1902 - Eliza Olivecrona, arlunydd, 43
* 1941 - Banjo Paterson, bardd, newyddiadurwr ac awdur, 76
* 1967 - Violeta Parra, arlunydd, 49
* 1971 - Laure Berthiaume-Denault, arlunydd, 60
* 1997 - Militsa Charnetskaya, arlunydd, 82
* 2008 - Maharishi Mahesh Yogi, athro ysbrydol, 91
* 2011
**John Paul Getty III, dyn busnes, 54 
**Brian Jacques, awdur, 71
* 2017 - Irma Adelman, arlunydd, 86
* 2020
**Kirk Douglas, actor, 103
**Beverly Pepper, arlunydd, 97
* 2021 - Christopher Plummer, actor, 91
* 2023
**Pervez Musharraf, Arlywydd Pacistan, 79
**May Sayegh, bardd, awdures ac ymgyrchwraig, 82

## Gwyliau a chadwraethau 
*Penblwydd Runeberg (y Ffindir)
*Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1924 (Llygoden fawr), 1943 (Dafad), 1962 (Teigr), 1981 (Ceiliog), 2000 (Draig), 2019 (Mochyn), 2065 (Ceiliog), 2076 (Mwnci), 2095 (Cwningen)

## Cyfeiriadau
0205
Chwefror, 05
6 Chwefror

**6 Chwefror** yw'r trideg seithfed (37fed) dydd o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Mae 328 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (329 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau 
[bawd|200px|[2023: Difrod Daeargryn yn Diyarbakir, Twrci]]
* 1643 - Abel Tasman yn cyrraedd Ffiji.
* 1788 - Massachusetts yn dod yn dalaith yr Unol Daleithiau.
* 1820 - Sefydlu Liberia.
* 1840 - Arwyddo Cytundeb Waitangi yn Seland Newydd.
* 1952 - Coroni Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig.
* 2006 - Stephen Harper yn dod yn Brif Weinidog Canada.
* 2018 - Daeargryn Taiwan.
* 2022 - Elisabeth II yw'r frenhines Brydeinig gyntaf i deyrnasu am 70 mlynedd.
* 2023 - Tarodd dau ddaeargryn cryf y ffin rhwng Twrci a Syria.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Natalie Cole]]
[bawd|130px|dde|[Jeremy Bowen]]
* 1665 - Anne, brenhines Prydain Fawr (m. 1714)
* 1756 - Aaron Burr, Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1836)
* 1801 - William Williams, bardd (m. 1869)
* 1846 - Edward Owen, peiriannydd (m. 1931)
* 1875 - David Rees Davies, bardd (m. 1964)
* 1886 - Dorothea Maetzel-Johannsen, arlunydd (m. 1930)
* 1892 - William P. Murphy, meddyg (m. 1987)
* 1895 - Babe Ruth, chwaraewr pêl-fas (m. 1948)
* 1903 - Claudio Arrau, pianydd (m. 1991)
* 1911
**Yo Savy, arlunydd (m. 2003)
**Ronald Reagan, actor a gwleidydd, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 2004)
* 1912 - Eva Braun, cariad a gwraig Adolf Hitler (m. 1945)
* 1913 - Alice Kaira, arlunydd (m. 2006)
* 1915 - Ingeborg Vahle-Giessler, arlunydd (m. 1989)
* 1916 - Marie-Louise Cirée, arlunydd (m. 2015)
* 1917 - Zsa Zsa Gabor, actores (m. 2016)
* 1922 
**Patrick Macnee, actor (m. 2015)
**Denis Norden, awdur comedi a chyflwynydd teledu (m. 2018)
* 1925 - Jennie Eirian Davies, gwleidydd, awdures a chyn-olygydd *Y Faner*
* 1929 - Gerald Williams, Yr Ysgwrn, ffernwr, nai Hedd Wyn (m. 2021)
* 1931 - Rip Torn, actor (m. 2019)
* 1938 - Antony Carr, hanesydd (m. 2019)
* 1945 - Bob Marley, canwr a cherddor (m. 1981)
* 1950 - Natalie Cole, cantores (m. 2015)
* 1960 - Jeremy Bowen, newyddiadurwr
* 1966 - Rick Astley, canwr
* 1978 - Olena Zelenska, Prif Foneddiges Wcráin

## Marwolaethau 
bawd|130px|dde|Sior VI
* 1685 - Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban, 54
* 1740 - Pab Clement XII
* 1793 - Carlo Goldoni, dramodydd, 85
* 1916 - Rubén Darío, bardd a diplomydd, 49
* 1918 - Gustav Klimt, arlunydd, 55
* 1952 - Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig, 56
* 1993 - Arthur Ashe, chwaraewr tenis, 49
* 1998 - Falco, canwr, 40
* 2007 - Frankie Laine, canwr, 93
* 2009 - James Whitmore, actor, 87
* 2010 - Syr John Dankworth, cerddor, 82
* 2011 
**Josefa Iloilo, gwleidydd, 90
**Gary Moore, cerddor, 58
* 2015 - Assia Djebar, awdures, 78
* 2019 - Rosamunde Pilcher, awdures, 94
* 2021 - George P. Shultz, 60fed Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau, 100
* 2023 - Jane Dowling, arlunydd, 97

## Gwyliau a chadwraethau 
* Gŵyl genedlaethol Seland Newydd: Diwrnod Waitangi
* Diwrnod Ronald Reagan (Califfornia, Illinois, Wisconsin)
* Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1913 (Ych), 1932 (Mwnci), 1951 (Cwningen), 1970 (Ci), 1989 (Neidr), 2027 (Dafad), 2046 (Teigr), 2084 (Draig)

Chwefror, 06
0206
28 Mai

**28 Mai** yw'r cant pedwar deg wythfed (148fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (149fed mewn blwyddyn naid). Erys 217 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1503 - Priodas Iago IV, Brenin yr Alban a Marged Tudur, merch Harri VII o Loegr
* 1865 - Y Mimosa yn codi angor yn Lerpwl, ac yn cludo mintai gyntaf o ymfudwyr o Gymru i'r Wladfa ym Mhatagonia.
* 1930 - Agoriad Adeilad Chrysler, Dinas Efrog Newydd.
* 1937 - Neville Chamberlain yn dod yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig.
* 2024 - Mae Norwy, Sbaen a Weriniaeth Iwerddon yn cydnabod gwladwriaeth Palesteina.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[William Pitt y Ieuengaf]]
[bawd|130px|dde|[Steve Strange]]
[bawd|130px|dde|[Kylie Minogue]]
* 1660 - George I, brenin Prydain Fawr (m. 1727)
* 1759 - William Pitt y Ieuengaf, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1806)
* 1779 - Thomas Moore, bardd (m. 1852)
* 1807 - Louis Agassiz, paleontolegydd (m. 1873)
* 1865 - Grace Joel, arlunydd (m. 1924)
* 1883 - Syr Clough Williams-Ellis, pensaer (m. 1978)
* 1900 - Park Heon-young, gwleidydd (m. 1956)
* 1908 - Ian Fleming, nofelydd (m. 1964)
* 1911 - Thora Hird, actores (m. 2003)
* 1912
**Ruby Payne-Scott, gwyddonydd (m. 1981)
**Verena Loewensberg, arlunydd (m. 1986)
**Patrick White, nofelydd (m. 1990)
* 1920 - W. S. Jones, awdur (m. 2007)
* 1930
**Frank Drake, seryddwr ac astroffisegwr (m. 2022)
**Edward Seaga, Prif Weinidog Jamaica (m. 2019)
* 1939 - Maeve Binchy, nofelydd (m. 2012)
* 1940 - Hiroshi Katayama, pêl-droediwr
* 1944 - Sondra Locke, actores (m. 2018)
* 1945 - John Fogerty, cerddor
* 1959 - Steve Strange, cerddor (m. 2015)
* 1960 - Takashi Mizunuma, pêl-droediwr
* 1968 - Kylie Minogue, cantores
* 1971 - Marco Rubio, gwleidydd, Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau
* 1982 - Alexa Davalos, actores
* 1985
**Colbie Caillat, cantores
**Carey Mulligan, actores
* 1992 - Gaku Shibasaki, pêl-droediwr
* 1999 - Cameron Boyce, actor (m. 2019)
* 2000 - Phil Foden, pêl-droediwr

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig]]
[bawd|130px|dde|[Maya Angelou]]
* 1357 - Afonso IV, brenin Portiwgal, 67
* 1805 - Luigi Boccherini, cyfansoddwr, 62
* 1840 - Walter Wilkins, gwleidydd, 30
* 1849 - Anne Brontë, nofelydd a bardd, 29
* 1851 - Anne Mee, arlunydd, 86
* 1910 - Beda Stjernschantz, arlunydd, 42
* 1916 - Ivan Franko, awdur, 59
* 1932 - Jacqueline Marval, arlunydd, 65
* 1935 - Jelka Rosen, arlunydd, 66
* 1938 - Alfred Brice, chwaraewr rygbi, 66
* 1963 - Margaret Preston, arlunydd, 88
* 1972 - Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig, 77
* 1975 - Lung Chien, cyfarwyddwr ffilm, 58
* 1981 - Mary Lou Williams, cerddor jazz, 71
* 1984 - Eric Morecambe, comedïwr, 58
* 1988 - Evelyn Page, arlunydd, 89
* 2008 - Beryl Cook, arlunydd, 81
* 2010 - Gary Coleman, actor, 42
* 2014 - Maya Angelou, bardd, 86
* 2017
**David E. Kuhl, meddyg a gwyddonydd, 87 
**John Noakes, cyflwynydd teledu, 83
* 2019 - Edward Seaga, Prif Weinidog Jamaica, 89
* 2020 - Gracia Barrios, arlunydd, 92
* 2025 - Ngugi wa Thiong'o, nofelydd, 87

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Weriniaeth (Armenia, Aserbaijan, Nepal)

0528
Mai, 28
7 Chwefror

**7 Chwefror** yw'r trideg wythfed (38fed) dydd o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Mae 327 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (328 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau 
[bawd|180px|dde|Baner [Grenada]]
* 1301 - Edward I, brenin Lloegr yn urddo'i fab, Edward II, yn Dywysog Cymru.
* 1812 - Daeargryn maint 8 yn taro New Madrid, Missouri.
* 1974 - Annibyniaeth Grenada.
* 1979 - Plwton yn symud y tu mewn i orbit Neifion.
* 1992 - Cytundeb Maastricht yn cael ei lofnodi gan aelod-wladwriaethau'r Gymuned Ewropeaidd.
* 1999 - Esgyniad Abdullah II, brenin Iorddonen.

## Genedigaethau 
* 1102 - Yr Ymerodres Matilda, merch Harri I, brenin Lloegr a mam Harri II o Loegr(m. 1169)
* 1478 - Syr Thomas More (m. 1535)
* 1693 - Anna, tsarina Rwsia (m. 1740)
* 1741 - Johann Heinrich Füssli, arlunydd (m. 1825)
* 1812 - Charles Dickens, nofelydd (m. 1870)
* 1867 - Laura Ingalls Wilder, awdur (m. 1957)
* 1885 - Sinclair Lewis, awdur (m. 1951)
* 1922 - Hattie Jacques, actores (m. 1980)
* 1923 - Dora Bryan, actores (m. 2014)
* 1927 
**Anne-Marie Caffort Ernst, arlunydd (m. 2014)
**Juliette Gréco, actores a chantores (m. 2020)
* 1932 - Gay Talese, llenor
* 1945 - Gerald Davies, chwaraewr rygbi
* 1946 - Pete Postlethwaite, actor (m. 2011)
* 1962 - Eddie Izzard, digrifwr, comediwr ac actor
* 1965 - Chris Rock, comediwr ac actor
* 1972 - Essence Atkins, actores a digrifwraig
* 1977 - Tsuneyasu Miyamoto, pel-droediwr
* 1978 - Ashton Kutcher, actor
* 1987 - Kerli, cantores

## Marwolaethau 
* 1823 - Ann Radcliffe, nofelydd, 58
* 1837 - Gustav IV Adolf, brenin Sweden, 58
* 1873 - Sheridan Le Fanu, awdur, 58
* 1878 - Pab Pïws IX, 85
* 1985 - Matt Monro, canwr, 51
* 1999 - Hussein, brenin Iorddonen, 63
* 2007 - Brian Williams, chwaraewr rygbi, 44
* 2008 - Leona Wood, arlunydd, 86
* 2013 - Ruth Baumgarte, arlunydd, 89
* 2017 - Hans Rosling, meddyg ac ystadegydd, 68
* 2019 - Albert Finney, actor, 82

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod annibyniaeth (Grenada)
* Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1978 (Ceffyl), 1997 (Ych), 2008 (Llygoden fawr), 2073 (Neidr), 2092 (Llygoden fawr)

0207
Chwefror, 07
8 Chwefror

**8 Chwefror** yw'r trideg nawfed (39fed) dydd o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Mae 326 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (327 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau 
* 1587 - Dienyddio Mari, brenhines yr Alban
* 1942 - Yr Ail Ryfel Byd: Japan yn ymosod ar Singapôr

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Dmitri Mendeleev]]
[bawd|130px|dde|[Osian Ellis]]
* 1290 - Alfonso IV, brenin Portiwgal (m. 1357)
* 1405 - Cystennin XI Palaiologos, Ymerawdwr Fysantaidd (m. 1453)
* 1819 - John Ruskin, beirniad celf a meddyliwr ac cymdeirthasel (m. 1900)
* 1820 - William Tecumseh Sherman, milwr (m. 1891)
* 1828 - Jules Verne, nofelydd (m. 1905)
* 1834 - Dmitri Mendeleev, cemegydd (m. 1907)
* 1848 - Joel Chandler Harris, awdur (m. 1908)
* 1850 - Kate Chopin, awdur (m. 1904)
* 1874 - Elisabeth Barnekow, arlunydd (m. 1942)
* 1876 - Paula Modersohn-Becker, arlunydd (m. 1907)
* 1878 - Martin Buber, athronydd  (m. 1965)
* 1909 - Elisabeth Murdoch, dyngarwraig (m. 2012)
* 1914 - Agnes Muthspiel, arlunydd (m. 1966)
* 1915 - Takeshi Kamo, pêl-droediwr (m. 2004)
* 1916 - Elsa Sturm-Lindner, arlunydd (m. 1988)
* 1925 - Jack Lemmon, actor a chomedïwr (m. 2001)
* 1928 - Osian Ellis, telynor (m. 2021)
* 1931 - James Dean, actor (m. 1955)
* 1932 - John Williams, cyfansoddwr
* 1941 - Nick Nolte, actor a digrifwr
* 1944 - Roger Lloyd-Pack, actor (m. 2014)
* 1953 - Mary Steenburgen, actores
* 1955 - John Grisham, nofelydd
* 1964 - Trinny Woodall, cyflwynydd
* 1966 - Hristo Stoichkov, pêl-droediwr
* 1974 - Seth Green, actor
* 1977 - Daniel Sanabria, actor

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[John von Neumann]]
* 1587 - Mari, brenhines yr Alban, 44
* 1725 - Tsar Pedr I, tsar Rwsia, 52
* 1930 - Dorothea Maetzel-Johannsen, arlunydd, 44
* 1957 - John von Neumann, mathemategydd a ffisegydd, 53
* 1962 - Agnieta Gijswijt, arlunydd, 88
* 1995 - Rachel Thomas, actores, 89
* 1998 - Enoch Powell, gwleidydd, 85
* 1999 - Iris Murdoch, nofelydd, 79
* 2002 - Elisabeth Mann-Borgese, awdures, 83
* 2007 - Anna Nicole Smith, actores a model, 39
* 2013 - James DePreist, arweinydd cerddorfa, 76
* 2016
**Juliette Benzoni, nofelydd, 95
**John Disley, athletwr, 87
* 2017 - Syr Peter Mansfield, ffisegydd, 83
* 2021 - Mary Wilson, cantores, 76
* 2022 - Bamber Gascoigne, cyflwynydd teledu ac awdur, 87
* 2023 - Burt Bacharach, cyfansoddwr caneuon, 94

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod cynnig (India)
* Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1902 (Teigr), 1921 (Ceiliog), 1940 (Draig), 1959 (Mochyn), 2016 (Mwnci), 2035 (Cwningen), 2054 (Ci)

0208
Chwefror, 08
30 Mai

**30 Mai** yw'r cant pum degfed (150fed) o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (151fed mewn blynyddoedd naid). Erys 215 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1879 - Agor Gardd Sgwâr Madison

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Alexei Leonov]]
[bawd|130px|dde|[Helen Sharman]]
* 1814 - Mikhail Bakunin, anarchydd ac athronydd (m. 1876)
* 1845 - Amadeo I, brenin Sbaen (m. 1890)
* 1848 - Fanny Currey, arlunydd (m. 1917)
* 1879 - Vanessa Bell, arlunydd (m. 1961)
* 1909 - Benny Goodman, cerddor (m. 1986)
* 1912 - Hugh Griffith, actor (m. 1980)
* 1914 - Lene Havenstein, arlunydd (m. 2009)
* 1924 - Hilkka Inkala, arlunydd (m. 2012)
* 1926 - Christine Jorgensen (m. 1989)
* 1928 - Gustav Leonhardt, cerddor (m. 2012)
* 1931 - Audrey Flack, arlunydd
* 1932 - Ivor Richard, Barwn Richard, gwleidydd (m. 2018)
* 1934 - Alexei Leonov, gofodwr (m. 2019)
* 1944 - Katsuyoshi Kuwahara, pêl-droediwr
* 1949 - Bob Willis, cricedwr (m. 2019)
* 1956 - Katerina Sakellaropoulou, Arlywydd Gwlad Groeg
* 1961 - Harry Enfield, actor a digrifwr
* 1963 - Helen Sharman, gofodwraig
* 1975 - CeeLo Green, canwr, rapiwr ac actor
* 1977 - Rachael Stirling, actores
* 1980 - Steven Gerrard, pêl-droediwr
* 1984 - Steffan Lewis, gwleidydd (m. 2019)
* 1996 - Elli Norkett, chwaraewraig rygbi (m. 2017)
* 2000 - Ben Cabango, pêl-droediwr

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Jeanne d'Arc]]
* 1431 - Jeanne d'Arc, 19
* 1574 - Charles IX, brenin Ffrainc, 23
* 1593 - Christopher Marlowe, dramodydd, 29
* 1640 - Peter Paul Rubens, arlunydd, 62
* 1744 - Alexander Pope, bardd, 56
* 1778 - Voltaire (François-Marie Arouet), llenor, 83
* 1912 - Wilbur Wright, dyfeisiwr ac arloeswr ym myd awyrennau, 45
* 1940 - Marie Arnsburg, arlunydd, 87
* 1959 - Gertraud Rostosky, arlunydd, 83
* 1960 - Boris Pasternak, bardd a llenor, 70
* 1980 - Irmgart Wessel-Zumloh, arlunydd, 72
* 1994
**Juan Carlos Onetti, nofelydd, 84 
**Ruth Wenger, arlunydd, 96
* 2005 - Clara de Jong, arlunydd, 77
* 2011 - Rosalyn Sussman Yalow, meddyg a ffisegydd, 89
* 2012 - Andrew Huxley, meddyg, ffisiolegydd a ffisegydd, 94

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Anguilla
* Diwrnod Ynysoedd Canaria
* Diwrnod Coffa (yr Unol Daleithiau)

0530
Mai, 30
12 Chwefror

**12 Chwefror** yw'r pedwardeg trydydd (43ydd) dydd o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Mae 322 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (323 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau 
* 1541 - Sefydlu Santiago de Chile.
* 1818 - Bernardo O'Higgins yn hawlio annibyniaeth Tsile.
* 1832 - Ecwador yn cyfeddiannu Ynysoedd y Galapagos.

## Genedigaethau 
[bawd|140px|dde|[Charles Darwin]]
[bawd|140px|dde|[Abraham Lincoln]]
* 1784 - Marie Ommeganck, arlunydd (m. 1857)
* 1800 - John Edward Gray, naturiaethwr (m. 1875)
* 1809
**Charles Darwin, naturiaethwr (m. 1882)
**Abraham Lincoln, 16eg Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1865)
* 1828 - George Meredith, bardd a nofelydd  (m. 1909)
* 1870 - Marie Lloyd, cantores a neuaddau cerdd (m. 1922)
* 1881 - Anna Pavlova, dawnswr (m. 1931)
* 1884 - Marie Vassilieff, arlunydd (m. 1957)
* 1911 - Cearbhall Ó Dálaigh, Arlywydd Iwerddon (m. 1978)
* 1912 - Buffie Johnson, arlunydd (m. 2006)
* 1921 - Kathleen Antonelli, mathemategydd (m. 2006)
* 1923
**Valentina Malakhiyeva, arlunydd (m. 1997)
**Franco Zeffirelli, cyfarwyddwr ffilm (m. 2019)
* 1925 - Joan Mitchell, arlunydd (m. 1992)
* 1934 - Anne Osborn Krueger, gwyddonydd ac economegydd
* 1939 - Ray Manzarek, cerddor (m. 2013)
* 1942 - Ehud Barak, Prif Weinidog Israel
* 1950 - Jenny Rathbone, gwleidydd
* 1964 - Alun Davies, gwleidydd
* 1973 - Marques Batista de Abreu, pêl-droediwr
* 1978 - Gethin Jones, cyflwynydd teledu
* 1980 - Christina Ricci, actores
* 1984 - Peter Utaka, pêl-droediwr

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Yr Arglwyddes Jane Grey]]
[bawd|130px|dde|[Steve Strange]]
* 1512 - Dafydd ab Owain, Esgob Llanelwy
* 1554 - Yr Arglwyddes Jane Grey, 16
* 1590 - Blanche Parry,  Ceidwad Tlysau Elisabeth I, brenhines Lloegr, 82?
* 1804 - Immanuel Kant, athronydd, 79
* 1912 - Gerhard Armauer Hansen, meddyg a söolegydd, 70
* 1929 - Lillie Langtry, actores, 75
* 1944 - Margaret Woodrow Wilson, actores a gwleidydd, 77
* 1952 - Anna-Lisa Thomson, arlunydd, 46
* 1968 - Maria Caspar-Filser, arlunydd, 89
* 1986 - Elena Skuin, arlunydd, 77
* 2000 - Charles M. Schulz, arlunydd a sgriptiwr, 77
* 2010 - Nodar Kumaritashvili, llusgwr, 21
* 2011 - Betty Garrett, actores, 91
* 2014
**Anne-Marie Caffort Ernst, arlunydd, 87
**Sid Caesar, actor a chomediwr, 91
* 2015 - Steve Strange, cerddor, 55
* 2018 - Ursula B. Marvin, gwyddonydd, 96
* 2019 - Gordon Banks, pêl-droediwr, 81
* 2022 - Carmen Herrera, arlunydd, 106

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Darwin
* Penblwydd Abraham Lincoln (yr Unol Daleithiau)
* Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1956 (Mwnci), 2002 (Ceffyl), 2021 (Ych), 2040 (Mwnci), 2059 (Cwningen), 2078 (Ci), 2097 (Neidr)

0212
Chwefror, 12
9 Chwefror

**9 Chwefror** yw'r pedwardegfed (40fed) dydd o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Mae 325 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (326 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau
* 1971 - Apollo 14 yn dychwelyd i'r Ddaear.
* 1996 - Yr elfen synthetig Coperniciwm yn cael ei ddarganfod.
* 2000 - Rhodri Morgan yn dod yn Brif Weinidog Cymru.
* 2003 - Sianel BBC Three yn cael ei lansio yn Lloegr.

## Genedigaethau
[bawd|140px|dde|[Thomas Paine]]
[bawd|140px|dde|[Garret FitzGerald]]
[bawd|140px|dde|[J. M. Coetzee]]
* 1060 - Pab Honorius II (m. 1130)
* 1409 - Cystennin XI Palaiologos, Ymerawdwr Byzantium (m. 1453)
* 1533 - Shimazu Yoshihisa, daimyo a samurai (m. 1611)
* 1700 - Daniel Bernoulli, mathemategydd (m. 1782)
* 1737 - Thomas Paine, awdur gwleidyddol ac athronydd (m. 1809)
* 1773 - William Henry Harrison, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1841)
* 1847 - Hugh Price Hughes, gweinidog (m. 1902)
* 1885 - Alban Berg, cyfansoddwr (m. 1935)
* 1900 - David Williams, hanesydd (m. 1978)
* 1909 - Dean Rusk, gwleidydd (m. 1994)
* 1910 - Jacques Monod, meddyg (m. 1976)
* 1914 - Ernest Tubb, canwr gwlad (m. 1984)
* 1922 - Kathryn Grayson, actores a chantores (m. 2010)
* 1923 - Mary Barnes, arlunydd (m. 2001)
* 1926 - Garret FitzGerald, Prif Weinidog Iwerddon (m. 2011)
* 1932 - Gerhard Richter, arlunydd
* 1935 - Paul Flynn, gwleidydd (m. 2019)
* 1936 
**Stompin' Tom Connors, canwr (m. 2013)
**Clive Swift, actor (m. 2019)
* 1940 
**J. M. Coetzee, nofelydd
**Seamus Deane, bardd, nofelydd a beirniad (m. 2021)
* 1943
**Squire Fridell, actor a digrifwr 
**Joseph Stiglitz, economegydd
* 1944 
**Alice Walker, nofelydd
**Gareth Haulfryn Williams, hanesydd, archifydd ac awdur
* 1945 - Mia Farrow, actores
* 1948 - David Hayman, actor
* 1949 - Judith Light, actores
* 1953 - Ciarán Hinds, actor
* 1957 - Ruy Ramos, pêl-droediwr
* 1979 - Zhang Ziyi, actores ffilm
* 1981 - Tom Hiddleston, actor
* 1982 - Estiven Vélez, pêl-droediwr
* 1987 - Michael B. Jordan, actor
* 1990 - Camille Winbush, actores
* 1993 - Wataru Endo, pêl-droediwr

## Marwolaethau
[bawd|130px|dde|[Fyodor Dostoyevsky]]
* 1874 - Jules Michelet, hanesydd, 75
* 1881 - Fyodor Dostoievski, awdur, 59
* 1942 - Anna Elizabeth Klumpke, arlunydd, 85
* 1981 - Bill Haley, cerddor, 55
* 1984 - Yuri Andropov, gwleidydd, 69
* 1991 - Daigoro Kondo, pêl-droediwr, 83
* 2002 - Y Dywysoges Margaret, chwaer Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig, 71
* 2007 - Ian Richardson, actor, 72
* 2020 - Mirella Freni, cantores opera, 84
* 2022 - Sebastian Bieniek, peintiwr, 46
* 2023 - Charlie Faulkner, chwaraewr rygbi'r undeb, 81

## Gwyliau a chadwraethau
* Gŵyl Mabsant Teilo
* Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1967 (Dafad), 1986 (Teigr), 2005 (Ceiliog), 2081 (Ych), 2100 (Mwnci)

## Cyfeiriadau
0209
Chwefror, 09
13 Chwefror

**13 Chwefror** yw'r pedwerydd dydd a deugain (44ain) o’r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 321 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (322 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau 
* 1575 - Coroni Harri III, brenin Ffrainc.
* 1692 - Cyflafan Glencoe, yr Alban.
* 1945 - Yr Ail Ryfel Byd: Y Llu Awyr Brenhinol yn bomio Dresden.
* 1962 - Saunders Lewis yn traddodi'r ddarlith radio 'Tynged yr Iaith'.

## Genedigaethau 
* 1599 - Pab Alecsander VII (m. 1667)
* 1728 - John Hunter, meddyg ac anatomydd (m. 1793)
* 1743 - Joseph Banks, botanegydd (m. 1820)
* 1873 - Fyodor Chaliapin, canwr opera (m. 1938)
* 1885 - Bess Truman, Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau (m. 1982)
* 1903 - Georges Simenon, nofelydd (m. 1989)
* 1910 - William Shockley, ffisegiwr (m. 1989)
* 1919 - Matilda Michaylovna Boelgakova, arlunydd (m. 1998)
* 1923 - Chuck Yeager, peilot (m. 2020)
* 1924 - Ruth Eitle, arlunydd (m. 1989)
* 1932 - Barbara Shelley, actores (m. 2021)
* 1942 - Peter Tork, canwr (m. 2019)
* 1944 - Stockard Channing, actores
* 1945 - Syr Simon Schama, hanesydd
* 1950 - Peter Gabriel, canwr
* 1958 - Pernilla August, actores
* 1962 - Hugh Dennis, comediwr ac actor
* 1974 - Robbie Williams, canwr
* 1979 
**Rachel Reeves, gwleidydd
**Mena Suvari, actores
**Anders Behring Breivik, terfysgwr

## Marwolaethau 
* 858 - Kenneth mac Alpin, brenin y Pictiaid
* 1130 - Pab Honoriws II
* 1542 - Catrin Howard, gwraig Harri VIII o Loegr
* 1660 - Y brenin Siarl X o Sweden, 37
* 1727 - William Wotton, ysgolhaig
* 1883 - Richard Wagner, cyfansoddwr, 69
* 1950 - Rafael Sabatini, nofelydd, 74
* 1952 - Josephine Tey ("Elizabeth Mackintosh"), nofelydd, 55
* 2003 - Rie Knipscheer, arlunydd, 81
* 2012 - Leta Peer, arlunydd, 47
* 2014 - Ken Jones, actor, 83
* 2017 - Kim Jong-nam, 45
* 2018 - Henrik, Tywysog Denmarc, 83
* 2022 - Aled Roberts, gwleidydd, Comisiynydd y Gymraeg, 59

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Radio'r Byd
* Blwyddyn Newydd Tsieineaidd - 1907 (Dafad), 1926 (Teigr), 1945 (Ceiliog), 1964 (Draig), 1983 (Mochyn), 2029 (Ceiliog)

## Ffilmiau 
* 1972 - Cabaret

0213
Chwefror, 13