open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean Jaurès

Gwleidydd sosialaidd o Ffrainc oedd **Jean Jaurès** (3 Medi 1859 – 31 Gorffennaf 1914).

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Jean Jaurès ar 3 Medi 1859 yn Castres, Tarn, yn ne Ffrainc, i deulu dosbarth-canol a oedd yn dlawd o ganlyniad i fethiannau busnes. Enillodd Jean ysgoloriaeth i'r École Normale Supérieure ym Mharis. Gweithiodd yn athro yn lycée Albi o 1881 i 1883, ac yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Toulouse o 1883 i 1885.

## Llofruddiaeth 
Ar 31 Gorffennaf 1914, ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, fe'i saethwyd yn farw gan Raoul Villain, cenedlaetholwr a oedd yn gwrthwynebu heddychaeth Jaurès. Carcharwyd Villain trwy gydol y rhyfel, a fe'i cafwyd yn ddieuog o llofruddiaeth Jaurès gan reithgor yn 1919.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Gweriniaethwyr o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Hanesyddion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Heddychwyr o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Pobl o Tarn
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Sosialwyr o Ffrainc
Categori:Ysgolheigion Lladin o Ffrainc
Santes Gwawr

Santes o'r 6g oedd **Gwawr**, ac un o 24 o ferched y brenin Brychan o Geredigion a Prawst verch Tudwal, ei mam. Mae'n bosib y cyfeiriwyd ati gyda'r enwau canlynol, hefyd: "Goddeu", "Saint Gwrygon" a "Gwrugon".

Dywedir iddi briodi Elidir Lydanwyn ap Meirchion (Elidir "gul" Lydanwyn Ap Meirchion), Brenin Rheged ac iddynt gael dau o blant: Helydd verch Elidir a Llywarch Hen ab Elidir, aelod o deulu brenhinol Rheged yn yr Hen Ogledd a bardd. Ceir cofnod iddi gael ei geni ym Manaw Gododdin (yn yr Alban erbyn hyn), ond mae'n fwy na theby mai symud yno a wnaeth.

Roedd ganddi nifer o chwiorydd, neu hanner-chwiorydd, gan gynnwys: Arianwen, Rhiangar, Gwladys, Gwrgon, Nefydd, Lleian, Marchell, Meleri, Nefyn, Tutglid, Belyau, Ceinwen, Cynheiddon, Ceindrych, Clydai, Dwynwen, Eiluned, Goleudydd, Gwen, Ilud, Tybïe, Tudful, a Tangwystl.

## Eglwys
Cysegrwyd eglwys y plwyf, Llangywer, ger y Bala, Gwynedd, i'w chwaer Cywair. Ychydig iawn sy'n hysbys am Cywair a Gwawr, ond credir bod llun o cywair ohoni yn ymddangos yn ffenestr ddwyreiniol gwydr lliw yr eglwys. Yn ôl Cadw, fodd bynnag, yr hen enw ar yr eglwys oedd "Eglwys Santes Gwawr".

[bawd|dim|Eglwys Santes Gwawr, [Llangywer, ger y Bala]]

Ceir hefyd 'Nant Gwawr' ger Aberaman, ond ni wydys a oes cysylltiad â'r santes a cheir merch arall o tua'r un cyfnod (g. 435) o'r enw Gwawr ferch Ceredig sydd hefyd yn sant.

## Gweler hefyd
*Santesau Celtaidd 388-680
*Gwawr Edwards - soprano
*Llangywer

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Oes y Seintiau
Gwawr
Gwawr
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Nun Morgan Harry

Gweinidog gyda'r Annibynwyr o Gymru ac yn ymgyrchydd heddwch oedd **Nun Morgan Harry** (9 Mehefin 1800 - 22 Hydref 1842).

## Cefndir 
Ganwyd Harry yn Llanbedr Felffre, Sir Benfro, y drydedd o bedwar mab John Harry ac Elizabeth Morgan ei wraig. Ar ôl marwolaeth ei dad ym 1804 symudodd y teulu i fyw gyda'i dad-cu, David Harry, a roddodd addysg dda iddynt. Yn 1817 ymunodd ag eglwys Annibynnol y Garfan, Henllan gan ddechrau pregethu yno yn fuan wedyn.

Roedd Diana Noel, 2il Barwness Barham  wedi symud i fyw i Benrhyn Gŵyr ym 1813. Roedd hi'n gefnogol iawn i achosion anghydffurfiol ac wedi sefydlu ysgolion rhad, dau gapel Methodistiaid Calfinaidd a phedwar capel Annibynnwr yn yr ardal. Wedi iddi glywed am y pregethwr ifanc addawol yng Nghapel y Garfan rhoddodd nawdd i Harry mynychu coleg yng Newport Pagnell, Swydd Buckingham, lle bu'n astudio am bedair blynedd fel paratoad at y weinidogaeth.

## Gyrfa 
Wedi ymadael a'r coleg galwyd Harry i fod yn weinidog ar gapel Annibynnol Banbury, Swydd Rydychen lle cafodd ei ordeinio ar 25 Ebrill 1827. Ym 1832 daeth yn weinidog ar gapel Annibynnol New Broad Street, Llundain, gan aros yno hyd ei farwolaeth.

Daeth â chysylltiad agos â gwaith Cymdeithas Heddwch Llundain, ac ym 1837 etholwyd ef yn un o'i ysgrifenyddion anrhydeddus, gan ddod yn olygydd eu cylchgrawn *The Herald of Peace*. Cyhoeddodd hefyd gyfres o ddeuddeg darlith o'r enw *What Think ye of Christ?* (1832).

Roedd yn gyfaill ac yn cydweithio'n agos a'r Parchedigion David Thomas  a Caleb Morris, dau weinidog Annibynnol Gymreig arall o Sir Benfro oedd hefyd yn gweithio yn Llundain.

## Teulu 
Ym 1828 priododd Eliza, merch hynaf William Warlow, gweinidog y Tabernacl, Aberdaugleddau. Bu iddynt bump o blant.

## Marwolaeth 
Bu farw Harry ar 22 Hydref 1842 yn Llundain, a chladdwyd ef ar 31 Hydref ym mynwent Abney Park, Llundain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1842

Categori:Prosiect WiciLlên
Severo Sarduy

Nofelydd, bardd, beirniad llenyddol, ac ysgrifwr o Giwba yn yr iaith Sbaeneg oedd **Severo Sarduy** (25 Chwefror 1937 – 8 Mehefin 1993).

Ganwyd yn Camagüey, Ciwba, i deulu dosbarth-gweithiol o dras Sbaenaidd, Affricanaidd, a Tsieineaidd. Astudiodd feddygaeth yn La Habana yng nghanol y 1950au. Yno daeth yn gyfarwydd â llenorion megis José Rodríguez Feo a José Lezama Lima. Cyhoeddodd Sarduy ei gerddi cyntaf yn y cylchgrawn *Ciclón*.

Ymhlith ei lyfrau mae'r nofelau *Gestos* (1963), *De donde son los cantantes* (1967), *Cobra* (1972), a *Maitreya* (1978), a'r casgliad o frasluniau llenyddol *El Cristo de la rue Jacob* (1987).

Bu farw ym Mharis o AIDS yn 56 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Beirdd Sbaeneg o Giwba
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Giwba
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Giwba
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o AIDS
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Giwba
Judith Godwin

Gall **Judith Godwin** gyfeirio at nifer o bobl wahanol:
*Judith Godwin (arlunydd) (g. 1930)
*Judith Godwin (Ymneilltuwr) (m. 1746)
Gorsaf reilffordd Ormskirk

Mae **Gorsaf reilffordd Ormskirk** yn derminws i drenau Merseyrail o Lerpwl ac i drenau Northern Rail o Breston Mae adeilad yr orsaf yn rhestredig (Gradd II).

dim|bawd|260px

## Hanes
Adeiladwyd yr orsaf gan Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn. Agorwyd yr orsaf ar 2 Ebrill 1849. Daeth yr orsaf yn rhan o Reilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog ar 13 Mai 1859, yn rhan o Reilffordd Llundain, Canolbarth a’r Alban ar 1 Ionawr 1923, a Rheilffordd Brydeinig ar 1 Ionawr 1948.

Adeiladwyd cangen rhwng Ormskirk a gorsaf reilffordd Cyffordd Rainford ym mis Mawrth 1858.

## Dolenni allanol
* Gwefan Merseyrail 
* Gwefan Northern Rail

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II yn Lloegr
Ormskirk
Ormskirk
Santes Arianwen

Santes cynnar ac un o ferched Brychan oedd **Arianwen** (fl. 6g) yn ôl dogfen a elwir yn '''Cognatio de Brychan''', dogfen o'r 11g. Cyfeiriodd Gerallt Gymro at y traddodiad o 24 o ferched Brychan yn 1188 a chynhwysir Arianwen yn ei restr.

Pennaeth a thad i nifer o seintiau oedd Brychan (fl. 5g). Rhoes ei enw i  Deyrnas Brycheiniog yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru. Ei ddygwyl yw 5 Ebrill a gwyddom iddo briodi deirgwaith.

Priododd Arianwen Iorwerth Hirfawd, neu weithiau "Hirflawdd", Brenin Teyrnas Powys.

Roedd ganddi nifer o chwiorydd, neu hanner-chwiorydd, gan gynnwys: Rhiangar, Gwladys, Gwawr, Gwrgon, Nefydd, Lleian, Marchell, Meleri, Nefyn, Tutglid, Belyau, Ceinwen, Cynheiddon, Ceindrych, Clydai, Dwynwen, Eiluned, Goleudydd, Gwen, Ilud, Tybïe, Tudful, a Tangwystl.

## Gweler hefyd
*Allen Raine (1836–1908) – nofelydd poblogaidd o Gymraes a ddefnyddiai'r enw-awdur "Arianwen".
*Oes y Seintiau yng Nghymru
*Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Pobl o Geredigion
Arianwen
Arianwen
Kailao

Dawns ryfel Tonga ond yn wreiddiol o ynysoedd cyfagos Wallis a Futuna yw'r **kailao**. Math o kailao yw'r **Sipi Tau** sef y ddawns ryfel a berfformir cyn gemau Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Tonga. Bydd nifer o bobl yn fwy cyfarwydd gyda'r trefm "Sipi Tau".

## Hanes
Mae'r kailao fel arfer yn cael ei berfformio mewn seremonïau cyhoeddus a phreifat. Mae dynion, sy'n gwisgo ffyn steil o'r enw *kailao pate*, yn dawnsio mewn arddull ffyrnig sy'n efelychu ymladd, ynghyd â drym neu offerynnau taro metal sy'n gosod y tempo. Yn wahanol i ddawnsfeydd Tongaidd eraill, perfformir kailao heb ganu. Arweinydd y ddawns sy'n pennu'r dilyniant o symudiadau i'w perfformio gan y grŵp, sy'n rhoi enw'r dilyniant a phryd i ddechrau. Mae'r ddawns yn dangos disgyblaeth y dawnswyr, yr ufudd-dod a'u medr gyda'u harf.

Yn yr un modd, gelwir dawns debyg o *Rotuma*, sy'n deillio o ddawns Wallis, yn ''ka'loa''.

## Sipi Tau
Y **Sipi tau** yw'r enw ar y ddawns a berfformir gan dîm rygbi'r undeb Tonga a thîm rygbi'r gynghrair cyn pob gêm, ac mae'n fath o kailao. Ysgrifennwyd y gân gan y Brenin Taufa'ahau Tupou IV ym 1994, ond mae ei tharddiad yn hŷn.

Doedd dawns ryfel ddim yn rhan o draddodiad Tonga cyn 19g. Mewn gwirionedd, ystyriwyd bod siarad yn arwydd o wendid yn ystod brwydr. Fodd bynnag, yn 19g, cyflwynwyd dawns ryfel yn Tonga o ynysoedd cyfagos Wallis a Futuna, a fabwysiadwyd yn gyflym gan Tonga. Perfformiwyd gwahanol fathau o sipi tau gan dimau Tonga ond nid yw'n hysbys pryd y cawsant eu defnyddio am y tro cyntaf wrth chwarae rygbi. Cyfansoddwyd y fersiwn ddiweddaraf er anrhydedd i daith lwyddiannus yn Seland Newydd ym 1994..

## Traddodiad y Môr Tawel
Mae'r Cibi yn rhan o draddodiad o ddawnsiau rhyfel sydd wedi eu gwreiddio yn niwylliant gynhenid ynysoedd y Môr Tawel, gyda'r enwocaf i dramorwyr yn ffurf dawns yr haka gan bobl Maori ond bellach hefyd, a fabwysiadir gan holl drigolion Seland Newydd. Fel yrhaka, mae'r cibi wedi dod i amlygrwydd byd-eang oherwydd ei pherfformiad cyn gemau rygbi'r undeb a champau eraill. Ceir dawnsfeydd tebyg gan Samoa (*Siva Tau*) a'r *Cibi* o ynysoedd Ffiji.

## Geiriau'r Sipi Tau Cyfredol
Dyma'r geiriau i'r Sipi Tau cyfredol, ers 2011.

## Gweler Hefyd
* Haka
* Siva Tau
* Cibi

## Dolenni
* "What is Sipi Tau?"
* Sipi Tau (Kailao) yn erbyn Haka Seland Newydd, CRB 2015
* Never mind the haka - here’s the Bole, *The Telegraph*, 2015
* "Not just the haka"

## Cyfeiriadau
Categori:Rygbi'r undeb
Categori:Tonga
Y Dref, Merthyr Tudful

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw'r **Dref** (Saesneg: *Town*). Mae'n cynnwys canol tref Merthyr Tudful i'r dwyrain o Afon Taf, gan ymestyn cyn belled â Thir Comin Merthyr a'r ffin â Bwrdeistref Sirol Caerffili.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Mater Prydain

Enw ar gylch chwedloniaeth sy'n seiliedig ar lenyddiaeth Gymraeg, Llydaweg, a Chernyweg yr Oesoedd Canol, yn enwedig mewn cyd-destun barddoniaeth Hen Ffrangeg ac Eingl-Normaneg, yw **Mater Prydain**. Dyma enw cyfleus i ddisgrifio'r traddodiad llenyddol am y Brenin Arthur sy'n seiliedig ar hanes traddodiadol a mytholeg genedlaethol y Brythoniaid. I raddau helaeth mae Mater Prydain yn gyfystyr â Chylch Arthur, ond yn cynnwys ambell waith sy'n rhannu themâu a motiffau tebyg â chwedlau Arthur ond nid yr un cymeriadau na'r un straeon.

Bathwyd yr enw *Matière de Bretagne* gan Jean Bodel yn ei gerdd Hen Ffrangeg *La Chanson des Saisnes* (tua 1200), a rennid barddoniaeth ramantaidd ac epig Ewrop yn dri thraddodiad: Mater Rhufain, sef rhamantau'r Henfyd, Cylch Caerdroea, hen farddoniaeth Ladin, a chwedlau Alecsandraidd; Mater Ffrainc, hynny yw *chansons de geste* ac arwrgerddi am oes Siarlymaen; a Mater Prydain, sy'n cynnwys rhamantau Arthuraidd a cherddi eraill am serch llys a sifalri. Er bod y dull hwn o gategoreiddio barddoniaeth ganoloesol yn boblogaidd, nid yw'n cynnwys pob rhamant ac arwrgerdd a genid gan feirdd yr Oesoedd Canol. Bellach, cynhwysir sawl rhamant Saesneg Canol yn y corff a elwir Mater Lloegr.

Cyfansoddwyd barddoniaeth Mater Prydain ar ddwy ffurf lenyddol: y *lai* neu gerddi Llydewig, a'r rhamant llys. Prif awdur y *lai* Eingl-Normaneg ydy Marie de France, a ysgrifennodd yn Lloegr yn y 1170au. Cerddi traethiadol byrion ydynt sy'n ymwneud â serch, ymladdfeydd, anturiaethau, hud a lledrith, a'r tylwyth teg ac yn tynnu'n gryf ar lên gwerin Geltaidd a *contes* storïwyr Ffrangeg Llydaw. Lleolir y straeon hyn yn Llydaw, Cernyw, a Lloegr, ac ymhlith y straeon mae Trystan ac Esyllt a Lanval, un o farchogion llys Arthur. Y prif ramantau Arthuraidd ydy pum rhamant Chrétien de Troyes a ysgrifennwyd yn y 1170au a'r 1180au, sy'n cyflwyno Mater Prydain ar ei ffurf fwyaf datblygedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylch Arthur
Hen Ffrangeg

[bawd|Testun Hen Ffrangeg o [llawysgrif|lawysgrif *Le Romant de la Rose* sy'n dyddio o hanner olaf y 14g, a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]]
Ffurf hanesyddol gynharaf yr iaith Ffrangeg yw **Hen Ffrangeg** a siaredid yng ngogledd Ffrainc o'r 8g i'r 14g.

Datblygodd Hen Ffrangeg o Ladin llafar, yr iaith a siaredid gan drigolion ar draws Ewrop yn sgil concwestau'r Ymerodraeth Rufeinig. Dylanwadwyd arni rhywfaint gan eirfa'r Aleg, iaith y Galiaid a drigasant yn yr ardal cyn dyfodiad y Rhufeiniaid, a'r Germaneg, iaith y Ffranciaid a ddaeth i ogledd Gâl yn y 5g. Erbyn y 9g, roedd iaith y werin yn ddigon wahanol i'w hystyried yn iaith wahanol ar Ladin. Y testun hynaf yn Hen Ffrangeg ydy Llwon Strasbwrg (842), a ysgrifennwyd yn Lladin Ganoloesol, Hen Ffrangeg neu Alaidd-Romáwns, ac Hen Uchel Almaeneg.

Yn y 14g datblygodd Hen Ffrangeg yn Ffrangeg Canol, y ffurf ar yr iaith a siaredid yn ystod oes y Dadeni yn Ffrainc.

## Cyfeiriadau 

Categori:Yr iaith Ffrangeg yn Ffrainc
Categori:Hanes y Ffrangeg
Geoffrey Elton

Hanesydd o'r Deyrnas Unedig o dras Almaenig oedd Syr **Geoffrey Rudolph Elton** (Gottfried Rudolf Otto Ehrenberg; 17 Awst 1921 – 4 Rhagfyr 1994). Roedd yn athro hanes ym Mhrifysgol Caergrawnt am ddeugain mlynedd ac yn arbenigo ar gyfnodau'r Tuduriaid a'r Stiwartiaid yn hanes Lloegr, ac hanes cyfansoddiadol a gwleidyddol yn enwedig.

Ganwyd Gottfried Rudolf Otto Ehrenberg yn Tübingen, Baden-Württemberg, yn fab i'r ysgolhaig clasurol Victor Ehrenberg (1891–1976). Penodwyd Victor yn athro hanes yr Henfyd ym Mhrifysgol Almaeneg Prâg yn 1929, ac yno mynychodd Gottfried y Stephans-Gymnasium. Iddewon oedd y teulu Ehrenberg, a symudasant i'r Deyrnas Unedig ychydig wythnosau cyn i'r Almaen Natsïaidd feddiannu Tsiecoslofacia gyfan yn 1939. Aeth Gottfried i ysgol breswyl Rydal ym Mae Colwyn. Nid oedd yn ddigon rhugl yn Saesneg i ennill ysgoloriaeth i astudio hanes ym Mhrifysgol Rhydychen, felly gweithiodd yn athro yn Rydal tra'n astudio cyrsiau gohebol o Brifysgol Llundain. Derbyniodd ei radd hanes yn 1943.

Cafodd ei urddo'n farchog yn 1986. Bu farw o drawiad ar y galon yn ei gartref yng Nghaergrawnt yn 73 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Academyddion Iddewig o'r Deyrnas Unedig
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Llundain
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Hanesyddion Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl addysgwyd yn Rydal Penrhos
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Categori:Pobl o Brag
Categori:Pobl fu farw yng Nghaergrawnt
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Néstor Perlongher

Bardd yn yr iaith Sbaeneg ac anthropolegydd o'r Ariannin oedd **Néstor Perlongher** (25 Rhagfyr 1949 – 26 Tachwedd 1992).

Ganwyd yn Avellaneda, yn Nhalaith Buenos Aires. Astudiodd ym Mhrifysgol Campinas yn São Paulo, Brasil.

Cyhoeddodd chwe chyfrol o gerddi sy'n nodweddiadol o farddoniaeth newydd-faróc. Mae ei benillion erotig yn debyg i weithiau'r beirdd o Giwba Lezama Lima a Severo Sarduy, a'i gerddi diweddarach yn archwilio perlewyg cyfriniol. Enillodd Wobr Boris Vian am ei ail gyfrol o farddoniaeth, *Alambres*, yn 1987.

Treuliodd ddeng mlynedd olaf ei oes yn São Paulo yn addysgu anthropoleg ym Mhrifysgol Campinas ac yn astudio rhywioldeb. Cyhoeddodd ddau lyfr ysgolheigaidd yn Bortiwgaleg yn 1987: *O negócio do miché* am buteindra gwrywaidd yn São Paulo, ac *O que é Aids* am yr afiechyd a fu'n dioddef ohono. Enillodd Wobr Guggenheim yn 1992 am ei brosiect i lunio *auto sacramental* (rhyw fath o ddrama firagl), gwaith a fu'n anorffenedig ganddo. Bu farw yn São Paulo o AIDS yn 42 oed.

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
* *Austria-Hungría* (1980).
* *Alambres* (1987).
* *Hule* (1989).
* *Parque Lezama* (1990).
* *Aguas Aéreas* (1992).
* *El chorreo de las iluminaciones* (1992).

### Rhyddiaith 
* *O negócio do miché: Prostitução viril em São Paulo* (1987).
* *O que é Aids* (1987).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Ben Bollig, *Néstor Perlongher: The Poetic Search for an Argentine Marginal Voice* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2008).
* N. Rosa, *Tratados sobre Néstor Perlongher* (Buenos Aires: Editorial Ars, 1997).
* P. Siganevich ac A. Cangi *Lúmpenes peregrinaciones: Ensayos sobre Néstor Perlongher* (Rosario, yr Ariannin: Beatriz Viterbo, 1996).
* M. Zapata, "Néstor Perlongher: La parodia diluyente", *Inti: Revista de literatura hispánica* 26–7 (1987), tt. 285–97.

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Anthropolegwyr o'r Ariannin
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw o AIDS
Categori:Ysgolheigion Portiwgaleg o'r Ariannin
Dyddgu Hywel

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymraes yw **Dyddgu Hywel** (ganwyd 10 Mawrth 1989) sy'n chwarae fel cefnwr i Gloucester Hartpury a thîm undeb rygbi cenedlaethol menywod Cymru. Enillodd ei chap rhyngwladol cyntaf yn erbyn Iwerddon ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2013. Y tu allan i rygbi, mae hi'n ddarlithydd ar gyfer y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd .

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Dyddgu Hywel yn Llanelwy, Sir Ddinbych. Mynychodd Brifysgol Bangor, lle bu’n astudio yn Gymraeg ar gyfer BSc (Anrh) Addysg Uwchradd Dylunio a Thechnoleg gan arwain at Statws Athro Cymwysedig, gan raddio gyda gradd anrhydedd dosbarth cyntaf ym mis Gorffennaf 2010. Dechreuodd weithio yng Ngholeg Meirion-Dwyfor, fel athrawes dylunio a thechnoleg Safon Uwch. Aeth ymlaen i fod yn athrawes yn Ysgol Gyfun Rhydywaun yn yr un pwnc. Mae Hywel bellach yn ddarlithydd ar gyfer y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd .

## Gyrfa chwarae 
Galwyd Hywel i dîm undeb rygbi cenedlaethol merched dan 16 oed Cymru unwaith, ond ni chafodd ei ddewis ar gyfer unrhyw gemau. Ar ôl cael ei dewis ar gyfer tîm undeb rygbi cenedlaethol menywod Cymru ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2013, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf fel eilydd yn erbyn Iwerddon am bum munud olaf y gêm. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf llawn ychydig yn ddiweddarach gyda dechrau yn erbyn Ffrainc yn Stadiwm Marcel Levindrey, Laon .

Mae Hywel wedi sgorio ceisiau yn rheolaidd, gan gynnwys yn erbyn yr Alban ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2015 lle enillodd Cymru 39-3. Sgoriodd gais cofiadwy yn erbyn Ffrainc ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Ferched 2016, gan gychwyn y sgorio i Gymru. Aethant ymlaen i ennill 10-8 yn dilyn ail gais gan Megan York. Yn 2016 roedd ei chofiant swyddogol Undeb Rygbi Cymru yn nodi ei bod yn   daldra, ac yn pwyso    .

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Proffil Chwaraewr

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mingreliaid

Grŵp ethnig sy'n perthyn i genedl y Georgiaid yn y Cawcasws yw'r **Mingreliaid** sy'n siarad yr iaith Fingreleg. Mae tua hanner miliwn ohonynt yn byw yn Georgia, yn bennaf yn nhalaith Mingrelia, neu Samegrelo.

Saif mamwlad y Mingreliaid ar lannau'r Môr Du, yn ardal Teyrnas Egrisi, a elwid Colchis gan yr hen Roegiaid. Erbyn yr 11g, roedd Mingrelia yn rhan o Deyrnas Georgia. Enillodd Tywysogaeth Mingrelia ei hannibyniaeth yn yr 16g dan frenhinllin y Dadiani. Yn 1803 arwyddwyd cytundeb am nawddogaeth Ymerodraeth Rwsia. Cipiwyd Mingrelia gan luoedd Rwsia yn 1857, a diddymwyd y dywysogaeth.

Ystyrir y Mingreliaid yn is-grŵp i'r Georgiaid, er eu bod yn meddu ar ddiwylliant, hanes, ac iaith eu hunain. Mae'r mwyafrif ohonynt yn aelodau Eglwys Uniongred Georgia, a rhai yn Fwslimiaid, yn Uniongredwyr Rwsiaidd, neu'n Gatholigion. Ymddengys y gwelir hunaniaeth y Mingreliaid fel un rhanbarthol o fewn Georgia ac nid un genedlaethol. Mae'n ymddangos bod amheuon yn Georgia bod Moscow yn bwriadu gwanhau eu gwlad trwy rannu ei grŵp ethnig teitl yn gydrannau llai wedi'u cadarnhau yn 2010, pan restrodd cyfrifiad Rwsia bod hunaniaeth Mingreliaid ar wahân i Georgiaid (ynghyd â Svans, Adjarians, pobl Ingiloy sef Georgiaid gogledd-orllewin Azerbaijan, a phobl Laz).

## Dolenni allanol
* Do you speak Mingrelian? erthygl ar sefyllfa'r iiath Fingreleg ac hunaniaeth (2017)

## Cyfeiriadau 
Categori:Georgiaid
Categori:Grwpiau ethnig yn Georgia
Eugenio Florit

Bardd, cyfieithydd, a beirniad llenyddol o Giwba a aned yn Sbaen oedd **Eugenio Florit** (15 Hydref 1903 – 22 Mehefin 1999) sy'n nodedig am ei delynegion. Cyhoeddodd 34 o gyfrolau o farddoniaeth yn ystod ei oes.

Ganwyd ym Madrid, Teyrnas Sbaen. Symudodd i Giwba yn 14 oed. Astudiodd am radd yn y gyfraith ym Mhrifysgol La Habana. Roedd yn gysylltiedig â *Revista de Avance*. Symudodd i Ddinas Efrog Newydd yn 1940, a chafodd swydd yn y gonswliaeth Giwbaidd. Ysgrifennodd ar gyfer y cylchgrawn Ciwbaidd *Orígenes*, ac yn Efrog Newydd cyd-olygodd *Revista hispánica moderna* gyda Federico de Onís ac Angel del Río. Dechreuodd weithio yng Ngholeg Barnard yn 1944, a bu'n addysgu llenyddiaeth Sbaeneg ac America Ladin nes iddo ymddeol yn 1969. Fe'i penodwyd yn athro emeritws ar bwnc llên America Ladin. Bu farw yn ei gartref ym Miami yn 95 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* J. O. Jiménez, "Introducción a la poesía de Eugenio Florit", *Círculo* 8 (1979), tt. 7–26.
* A. R. Nuñes, "Eugenio Florit: Retrato de un poeta", *Círculo* 20 (1991), tt. 7–23.
* O. Saa, "Eugenio Florit: Poeta de la ecuanimidad", *Círculo* 29 (2000), tt. 126–34.

Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Beirdd Sbaeneg o Giwba
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl a aned ym Madrid
Categori:Pobl fu farw ym Miami
Categori:Ymfudwyr o Sbaen i Giwba
Categori:Ymfudwyr o Giwba i'r Unol Daleithiau
William Robert Ambrose

Gweinidog y Bedyddwyr, hynafiaethydd a llenor o Gymru oedd **William Robert Ambrose** (*Maeldaf Hen* 19 Ionawr 1832 –22 Rhagfyr 1878).

## Cefndir 
Ganwyd Ambrose yn Nhŷ Capel Galltraeth, Bryncroes, Sir Gaernarfon yn un o dri phlentyn i'r Parch Robert Ambrose (1783-1833) ac Ann Pritchard ei wraig. Roedd yn gefnder i'r bardd ac emynydd William Ambrose (Emrys). Bu farw'r tad ym 1833 pan nad oedd Ambrose ond flwydd oed. Ail-briododd Ann Pritchard a William Jones, dilledydd, a fu'n gyfrifol am fagwraeth Ambrose

## Gyrfa 
Dysgodd Ambrose i fod yn ddilledydd gan ei lystad, ac fe fu'n dilyn y swydd honno yng Nghaernarfon, Lerpwl, Bangor, Porthmadog, a Thalysarn. Bu hefyd yn cadw ysgol yng Nghlynnog am gyfnod yn y 1860au. Ar ei ail dystysgrif priodas mae ei broffesiwn yn cael ei nodi fel rhwymwr llyfrau.

Ym 1856 cafodd ei fedyddio gan y Parch Dr Cefni Parry ym Mangor.  Dechreuodd Pregethu ychydig yn niweddarach. Pan symudodd i Dalysarn tua 1865 nid oedd weinidog ar Gapel Ebeneser y Bedyddwyr ond fel pregethwr cymerodd Ambrose lawer o ddyletswyddau gweinidog ac yn cael ei gyfrif fel arweinydd ysbrydol y capel. Ym 1876 fe'i hordeiniwyd yn y capel a'i gyflogi fel ei weinidog.
bawd|canol| 250px|Hysbyseb gan Ambrose 1859
## Llenor 
Fe fu Ambrose yn gystadleuydd brwd mewn eisteddfodau a chyfarfodydd llenyddol. Byddai'n cystadlu yn yr adran farddonol efo ychydig bach o lwyddiant ond rhagorai yn yr adran lenyddol gan ennill lawer am ei draethodau. Cyhoeddwyd nifer o'i draethodau fel llyfrynnau. Cyhoeddwyd ei gerdd ''Marwnad i'r diweddar Hugh Jones, Ysw., Coedmadoc,  a f''u'n fuddugol yng nghyfarfod llenyddol Talysarn, Nadolig, 1863 mewn cyfrol o'r enw *Blagur Llyfnwy. *Cafodd ei draethawd, *Hynafiaethau Nant Nantlle* a fu'n fuddugol yn eisteddfod gadeiriol Penygroes, 1871 ei gyhoeddi fel llyfryn ym 1872. Yn y llyfryn hwn ceir y cyfeiriad argraffedig gyntaf at y wraig hynod Marged uch Ifan. Cyhoeddwyd hefyd ei draethawd ar* Hen Gestyll, Amddiffynfeydd, a Chaerau sir Gaernarfon.*

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Pier Ryde

Mae **Pier Ryde** yn bier o’r 19eg ganrif yn Ryde, ar Ynys Wyth, yr un hynaf yn Lloegr.

Mae gorsaf reilffordd Pier Ryde ar ben y pier, a Gorsaf reilffordd Ryde Esplanade ar ben arall y pier, yn rhan o Lein yr Ynys, Ynys Wyth. Defnyddir y pier gan fferiau Wightlink o Bortsmouth Perchnogion y pier yw Wightlink.

Agorwyd y pier gwreiddiol, 1740 troedfedd o hyd, ym 1814. Estynnwyd y pier ym 1824 ac eto ym 1842, erbyn hyn bron hanner milltir o hyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Wyth
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II yn Lloegr
Ryde
William Jones (Bryntirion)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Argraffydd a chyhoeddwr llyfrau oedd **William Jones** (1757 – 2 Chwefror 1830). Roedd yn amaethwr a man bonheddwr o Gymru a sefydlodd teulu o argraffwyr Cymreig. Roedd Jones y gyntaf mewn llinach hir o'i ddisgynyddion i fod yn berchennog gweisg a'r un fu'n gyfrifol am droi Dolgellau yn ganolfan pwysig i argraffu yng Nghymru'r 19g.

## Cefndir
Ganwyd Jones yn y Tyddyn Du, Y Bontddu, Meirionnydd yn ail fab i Richard Jones, amaethwr Tyddyn Du a Catherine ei wraig. Does dim sicrwydd o union ddyddiad ei eni ond fe gafodd ei fedyddio ar 3 Ebrill 1757 ym mhlwyf Llanaber (Abermaw), mewn cyfnod pan fyddai plant yn cael eu bedyddio yn weddol fuan wedi eu geni. Does dim sicrwydd ym mhle cafodd ei addysgu chwaith, ond mae'n debyg ei fod wedi cael addysg dda gan ei fod wedi ei fwriadu i fynychu prifysgol i baratoi am offeiriadaeth Eglwys Loegr ac wedi dysgu Lladin, Groeg a Hebraeg i'r perwyl hwnnw.

## Crefydd
Penderfynodd Jones beidio â pharhau i baratoi am yr offeiriadaeth gan nad oedd o'n teimlo ei fod wedi cael galwad, go iawn gan Dduw, i wneud y gwaith. Byddai dod yn offeiriad yn yr Eglwys Wladol wedi cael ei hystyried fel swydd barchus i feibion iau pobl gweddol lewyrchus a pharchus nad oedd fawr obaith iddynt etifeddu cyfran o olud y rhieni. Roedd y syniad o gael "galwad gan Dduw" i waith eglwysig yn perthyn i'r tueddiadau efengylaidd oedd yn dechrau codi yn ystod cyfnod ieuenctid Jones, megis y Methodistiaid. Mae'r ffaith ei fod wedi troi lawr y cyfle i ddyfod yn offeiriad yn awgrym cryf (ond nid prawf pendant) ei fod wedi cael ei ddylanwadu gan y sectau efengylaidd yn weddol ifanc. Cyn cyrraedd 25 oed roedd wedi dod yn aelod o seiat y Methodistiaid Calfinaidd yn ardal Dolgellau. Bu cwynion amdano yn y seiat ei fod a thueddiadau "cynulleidfaol", sy'n awgrymu ei fod wedi bod dan ddylanwad yr Annibynwyr cyn ymuno a'r Methodistiaid Calfinaidd. Pan ymunodd a'r Weslead ym 1808 prynodd Williams allan o'r fenter yn gyfan gwbl am bris ddigonol iddo gallu ymddeol. Gosododd Richard yn rheolwr y wasg, a throdd yn wasg enwadol, i bob pwrpas, i gyhoeddi deunydd Wesleaidd. Cyhoeddodd y wasg y rhifyn cyntaf o'r cylchgrawn *Yr Eurgrawn Wesleyaidd* ym mis Ionawr 1809.

## Teulu
Priododd Catherine Evans merch Lewis Evans Ty Mawr & Ty'n yr Eithin, Tywyn ar 2 Gorffennaf 1784 yn Nhywyn, Meirionnydd, cawsant o leiaf naw o blant, bu ddwy ohonynt yn wragedd i weinidogion Wesla a merch arall yn wraig i Lewis Evans, argraffydd, Caernarfon.

## Marwolaeth
Bu farw yn y Bontddu yn 78 mlwydd oed, claddwyd ei weddillion yn Eglwys Llanaber, Abermaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1830

Categori:Prosiect WiciLlên
Jean Bodel

Bardd a dramodydd yn yr iaith Hen Ffrangeg oedd **Jean Bodel** neu **Jehan Bodel** (tua 1167 – 1210) sy'n nodedig fel *jongleur*, *trouvère*, ac awdur *fabliaux*.

Roedd yn hanu o Arras, yn rhanbarth Artois, a oedd yn rhan o Swydd Fflandrys hyd at 1180. Mae'n debyg iddo weithio mewn swydd gyhoeddus yn Arras, ac yn sicr roedd yn aelod o *puy*, y frawdoliaeth lenyddol leol. Roedd bwriad ganddo ymuno â'r Bedwaredd Groesgad (1202–04), ond cafodd ei wahanglwyfo a bu farw mewn clafrdy yn Arras.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Genedigaethau'r 1160au
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion Hen Ffrangeg
Categori:Marwolaethau 1210
Categori:Pobl o Pas-de-Calais
Roman à clef

Nofel wedi'i seilio ar fywyd go iawn, ond yn esgus ei bod yn ffuglen yw ***roman à clef*** (Ffrangeg: "nofel gydag allwedd"). Mae'r cymeriadau yn y nofel yn cynrychioli pobl go iawn, gan ddefnyddio ffugenwau yn lle eu enwau go iawn. Weithiau bydd awdur yn cyflenwi'r "allwedd" sy'n esbonio pwy yw'r bobl go iawn sy'n cyfateb i'r cymeriadau, ond yn amlach gadewir i'r darllenydd ddarganfod drosto'i hun.

Ymhlith y rhesymau i awdur ddewis fformat *roman à clef* mae'r cyfleoedd i:
* ysgrifennu am bynciau dadleuol
* osgoi cymhlethdodau cyfreithiol (enllib, er enghraifft)
* adrodd ar wybodaeth fewnol am sgandalau
* portreadu profiadau hunangofiannol heb ddatgelu rôl yr awdur ynddynt
* gorliwio'r digwyddiadau yn ddychanol i'w gwneud yn fwy hurt neu'n fwy doniol
* newid manylion anfoddhaol y stori go iawn

Dyma ddetholiad o nofelau *roman à clef* adnabyddus:

* Ernest Hemingway, *The Sun Also Rises*
* Jack Kerouac, *On the Road*
* James Joyce,  *A Portrait of the Artist as a Young Man*
* Thomas Mann, *Buddenbrooks*
* Sylvia Plath, *The Bell Jar*
* Marcel Proust, *À la recherche du temps perdu*
* Siegfried Sassoon, *Memoirs of a Fox-Hunting Man*
* Lauren Weisberger, *The Devil Wears Prada*
* Jeanette Winterson, *Oranges Are Not the Only Fruit*


Categori:Termau llenyddol
Anita Loos

Awdur, dramodydd a sgriptwraig ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Anita Loos** (26 Ebrill 1889 – 18 Awst 1981). Mae hi'n fwyaf adnabyddus fel awdur y nofel lwyddiannus *Gentlemen Prefer Blondes* (1925), a addasodd hefyd fel drama lwyfan a sgript ffilm.

## Ei bywyd
Fe'i ganed yng Nghaliffornia i rieni a oedd yn berchen ar bapur newydd, a throdd yn gyflym at ysgrifennu fel bywoliaeth - newyddiaduraeth, dramâu un act, a sgriptiau ar gyfer ffilmiau tawel. Yn awdur ffraeth, ym 1912 cafodd gontract gyda'r cwmni cynhyrchu ffilm Biograph Company. Am gyfnod bu'n gweithio fel sgriptwraig o dan gyfarwyddyd D. W. Griffith. Yn ddiweddarach, ynghyd â’i gŵr John Emerson, ysgrifennodd gyfres o ffilmiau llwyddiannus a helpodd yr actor Douglas Fairbanks i ddod yn seren.

O'r 1920au bu’n gweithio yn Efrog Newydd a Chaliffornia, yn ysgrifennu ar gyfer y sinema a’r llwyfan. Roedd ei nofel *Gentlemen Prefer Blondes* yn llwyddiant mawr, gyda'i llun doniol o fateroliaeth y Dauddegau Gwyllt. Roedd ei pherthynas gyda'i gŵr, merchetwr rhonc, yn anodd, ac o ddechrau'r 1930au roeddent yn byw ar wahân. Tua diwedd ei hoes trodd fwyfwy at ysgrifennu cofiannau.

## Gweithiau
### Ffuglen
* *Gentlemen Prefer Blondes* (1925)
* *But Gentlemen Marry Brunettes* (1927)
* *A Mouse is Born* (1951)
* *No Mother to Guide Her*
* *Fate Keeps on Happening* (1984)

### Llyfrau ffeithiol
* *A Girl Like I* (hunangofiant) (1966)
* *Kiss Hollywood Goodbye* (hunangofiant) (1974)

### Dramâu
* *Gentlemen Prefer Blondes* (1926, 1949)
* *Gigi* (1951)
* *Chéri* (1959)

Categori:Dramodwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Charles Heath (argraffydd)

Awdur, cyhoeddwr, argraffydd a llyfrwerthwr o Gymro oedd **Charles Heath** (Ebrill 1761 –7 Ionawr 1831).

## Cefndir 
Ganwyd Heath yn Hurcott ger Kidderminster, Swydd Gaerwrangon. Dydy union ddyddiad ei eni ddim yn hysbys ond cafodd ei fedyddio ar 16 Ebrill 1761 yn Kidderminster. Roedd yn blentyn i Charles Heath perchennog melin bapur a Margaret Mountford ei wraig. Cafodd ei addysgu mewn ysgol yn Hartelbury, Swydd Gaerwrangon cyn mynd yn brentis i argraffydd yn Nottingham.

## Gyrfa 
Ym 1791 symudodd i Drefynwy lle sefydlodd ei wasg ei hun ar Sgwâr Agincourt, roedd yn gwneud gwaith argraffu cyffredinol a hefyd yn ysgrifennu, argraffu, cyhoeddi a gwerthu llyfrau topograffig am Sir Fynwy.

Ymysg y gweithiau cynnar iddo argraffu oedd ail gyhoeddiad o'r llyfr *Lamentable News out of Monmouthshire in Wales: containing the most wonderful and most fearful accidents of the great overflowing of waters in the saide Countye, drowning infinite numbers of Cattell of all kinds as sheepe, oxen, kine, and horses, with others, together with the losse of many men, women, and children, and the submersion of XXVI. Parishes in January, 1607* gwaith prin a oedd yn rhoi disgrifiad gweddol gyfoes am lifogydd Môr Hafren, 1607*.*

Roedd ei gyhoeddiadau o dan ei awduraeth ei hun yn cynnwys:

* *An Account of the Presentation of Colors to the Monmouth Volunteers by Her Grace the Duchess of Beaufort, in the year 1799*
* *An Account of Tintern Abbey*
* *The Excursion down the Wye from Ross to Monmouth*
* *Wilton and Goodrich Castles, Courtfield, New Weir, the Swift family, with Memoirs of The Man of Ross*
* *Historical and Descriptive Accounts of the Town and Castle of Chepstow *
* *A Discriptive Account of Ragland Castle*
* ''The Kymin Pavilion, Beauleau Grove The Naval Temple and Buckstone, with an account of Lord Nelson's visit to Monmouth*
* *A History of the Town of Monmouth''

Nid oes lawer o werth llenyddol i lyfrau Heath, ond yn eu dydd buont yn foddion i ddatblygu busnes ymwelwyr Sir Fynwy a dyffryn Gwy. cawsant fab a dwy ferch. Boddodd y mab wrth nofio yn afon Gwy ym 1808.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Nhrefynwy yn 69 mlwydd oed  a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Prior y Santes Fair.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1761
Categori:Marwolaethau 1830
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Petronilla o Aquitaine

Roedd **Petronilla o Aquitaine** (tua 1125 – 1190) yn ferch William X, Iarll Aquitaine, a'i wraig Aenor o Châtellerault. Ei chwaer hynaf oedd Eleanor o Aquitaine.

Syrthiodd Petronilla mewn cariad â Raoul, Iarll Vermandois, a oedd yn briod. Cafodd y cwpl eu hysgymuno gan y Pab.

Roedd gan Petronilla a Raoul dri o blant ond ysgarodd ym 1151.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1120au
Categori:Marwolaethau'r 1190au
Categori:Merched y 12fed ganrif
Indigenismo

Mudiad diwylliannol, gwleidyddol, a deallusol yn America Ladin yw ***indigenismo*** sy'n arddel cynrychioli'r bobloedd frodorol neu Indiaidd/Amerindiaidd, yn dathlu eu cymdeithas a'u diwylliant, ac yn tynnu sylw at yr hanes o ymyleiddio, ecsbloetio, ac erledigaeth yn eu herbyn. Bu'r mudiad ar ei gryfaf yng ngwledydd yr Andes, yng Nghanolbarth America, ac ym Mecsico. Fel ideoleg wleidyddol, blodeuai yn hanner cyntaf yr 20g ar y cyd â mudiadau chwyldroadol ac ymgyrchoedd dros egalitariaeth ar draws America Ladin. Mae nifer o lenorion, arlunwyr, a meddylwyr o hyd yn uniaethu â dulliau ac amcanion *indigenismo*.

## Llenyddiaeth 
Sefydlwyd *indigenismo* fel mudiad llenyddol gan yr ysgrifwr José Carlos Mariátegui o Beriw yn ei gyfrol *Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana* (1928). Lluniodd Mariátegui *indigenismo* ar wahân i *Indianismo*, sef genre neu arddull sy'n portreadu brodorion yr Amerig mewn ffyrdd dieithr a sentimental, cynrychioliad poblogaidd ohonynt mewn llên y 19g a ddylanwadwyd gan Ramantiaeth yr Ewropeaid. Dadleuodd Mariátegui dros bortreadau cywirach o hanes y brodorion sy'n cydnabod y grymoedd cymdeithasol ac economaidd a fuont yn eu gwastrodi. Gellir ystyried y nofel *Aves sin nido* (1889) gan yr awdur Periwaidd Clorinda Matto de Turner yn esiampl o'r fath lên sy'n rhagflaenu mudiad *indigènista*. Enghreifftiau pwysig eraill yn y genre ydy *Raza de Bronce* (1916) gan Alcides Arguedas o Folifia, *Huasipungo* (1934) gan Jorge Icaza o Ecwador, ac *El mundo es ancho y ajeno* (1941) gan Ciro Alegría o Beriw. Yn hanner cyntaf yr 20g ymddengys llên *indígena* yn fudiad paradocsaidd, gan iddi gynnwys ymdrechion gan lenorion dysgedig, o'r dinasoedd gan amlaf, i bortreadu bywydau gwirioneddol y bobloedd frodorol, a hynny drwy ddulliau adrodd stori y traddodiad Gorllewinol, mewn tesun o iaith dramor (Sbaeneg) ac yn llawn darnau sy'n egluro geirfa ac ati i'r darllenwr. Mae'r llenyddiaeth hon felly yn nodweddiadol o'r ymddiwylliannu a brofwyd yn America Ladin a natur gymathol yr hunaniaethau genedlaethol yn y Byd Newydd. Mae ffuglen y mudiad yn cyfuno dehongliadau yn nhraddodiad *costumbrismo* ag achosiaeth naturiolaidd a realaidd o ran ei thraethiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant America Ladin
Categori:Gwleidyddiaeth America Ladin
Categori:Mudiadau diwylliannol
Categori:Mudiadau gwleidyddol
Categori:Pobloedd brodorol Canolbarth America
Categori:Pobloedd brodorol De America
Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Peritonitis

Mae **Peritonitis** yn llid ar yr haen denau o feinwe sy'n leinio tu mewn i'r abdomen o'r enw'r peritonewm 

## Symptomau 
Gall symptomau gynnwys poen difrifol, chwyddo'r abdomen, twymyn, neu golli pwysau. Gall un rhan or abdomen neu'r abdomen gyfan fod yn dyner. Gall cymhlethdodau gynnwys sioc a syndrom trallod anadlol acíwt .

## Achos 
Ymhlith yr achosion mae tyllu'r llwybr perfeddol, llid y pancreas, clefyd llidiol y pelfis, wlser yn y stumog, sirosis, neu lid y coluddyn grog.

## Triniaeth 
Mae triniaeth yn aml yn cynnwys gwrthfiotigau, hylifau mewnwythiennol, meddyginiaeth poen, a llawfeddygaeth. Gall mesurau eraill gynnwys tiwb nasogastrig neu drallwysiad gwaed. Heb driniaeth gall marwolaeth ddigwydd o fewn ychydig ddyddiau.  Bydd oddeutu 7.5% o bobl yn ddioddef o lid y coluddyn grog yn ystod eu hoes. Mae gan oddeutu 20% o bobl â sirosis sydd yn yr ysbyty beritonitis.

## Prognosis 
Os cânt eu trin yn iawn, mae gan achosion nodweddiadol o beritonitis y gellir ei drin yn llawfeddygol (ee, wlser peptig tyllog, llid y coluddyn grog, a diverticulitis) gyfradd marwolaethau o tua <10% mewn pobl sydd fel arall yn iach. Mae'r gyfradd marwolaethau yn codi i tua 40% yn yr henoed, neu yn y rhai sydd â salwch sylfaenol sylweddol, yn ogystal ag achosion sy'n dod yn hwyr (ar ôl 48 awr).

Heb gael ei drin, mae peritonitis cyffredinol bron bob amser yn achosi marwolaeth. Bu farw’r consuriwr llwyfan Harry Houdini fel hyn, ar ôl contractio peritonitis streptococcus ar ôl i’w atodiad dorri a chael ei symud yn rhy hwyr i atal yr haint rhag lledaenu. Bu farw seren y ffilm dawel Rudolph Valentino o beritonitis tra ar daith gyhoeddusrwydd o'i ffilm *The Son of The Sheik* yn Efrog Newydd ym mis Awst 1926. Bu farw'r awdur Cymreig Charles James Apperley o'r cyflwr wedi cael niwed i'w fol ar ôl damwain marchogaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Argyfyngau meddygol
Categori:Llidau
Categori:Afiechyd
Categori:Bioleg
Lauren Weisberger

Nofelydd Americanaidd yw **Lauren Weisberger** (ganwyd 28 Mawrth 1977). Mae hi'n fwyaf adnabyddus fel awdur y nofel lwyddiannus *The Devil Wears Prada* (2003), sy'n *roman à clef* o’i phrofiad fel cynorthwyydd i brif olygydd y cylchgrawn *Vogue*, Anna Wintour; addaswyd y nofel hon fel ffilm lwyddiannus.

## Gweithiau
### Nofelau
* *The Devil Wears Prada* (2003)
* *Everyone Worth Knowing* (2005)
* *Chasing Harry Winston* (2008)
* *Last Night at Chateau Marmont* (2010)
* *Revenge Wears Prada* (2013)
* *The Singles Game* (2016)
* *When Life Gives You Lululemons* (2018)

Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Pennsylvania
Fahrenheit 451 (ffilm)

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr François Truffaut yw ***Fahrenheit 451*** a gyhoeddwyd yn 1966. Fe'i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Unedig a Ffrainc. Chafodd ei ffilmio yn Pinewood Studios. Mae'n seiliedig ar nofel dystopaidd o 1953 o'r un enw gan Ray Bradbury, sydd wedi'i lleoli mewn cymdeithas awdurdodaidd mewn dyfodol gormesol lle mae'r llywodraeth yn anfon dynion tân i ddinistrio'r holl lenyddiaeth er mwyn atal chwyldro a meddwl rhydd. Hon oedd ffilm liw gyntaf gan Truffaut yn ogystal â'i unig ffilm Saesneg. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan François Truffaut. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Bernard Herrmann.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Anton Diffring, Oskar Werner, Julie Christie, Yvonne Blake, John Rae, Mark Lester, Cyril Cusack, Eric Mason, Tom Watson a Michael Balfour. Mae'r ffilm yn 109 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Nicolas Roeg oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Thom Noble sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1966. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Good, the Bad and the Ugly* sef ffilm gomedi gowboi gan Sergio Leone. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm François Truffaut ar 6 Chwefror 1932 ym Mharis a bu farw yn Neuilly-sur-Seine ar 26 Hydref 1982. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1955 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd François Truffaut nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q53002.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau 1966
Categori:Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Universal Pictures
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Thom Noble
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Louisa May Alcott

Awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Louisa May Alcott** (29 Tachwedd 1832 – 6 Mawrth 1888). Mae hi'n fwyaf adnabyddus fel awdur y nofel *Little Women* (1868), a'i dilyniannau *Little Men* (1871) a ''Jo's Boys'' (1886). Cafodd ei magu yn Lloegr Newydd gan ei rhieni Abigail and Amos Bronson Alcott, dilynwyr y mudiad trosgynoliaeth, a daeth i gysylltiad agos â llawer o ddeallusion blaenllaw'r cyfnod, fel Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau a Henry Wadsworth Longfellow.

Ceisiodd ei thad redeg ysgol ar egwyddorion arloesol, ond ni chafodd ei ymdrechion fawr o lwyddiant; o ganlyniad roedd yn dioddef o anawsterau ariannol, felly bu'n rhaid i Louisa May weithio i helpu i gefnogi’r teulu o oedran ifanc, gan ddechrau gyrfa fel awdur. Cafodd lwyddiant beirniadol am ei hysgrifennu yn y 1860au. Yn gynnar yn ei gyrfa, defnyddiodd y ffugenw "A. M. Barnard" i ysgrifennu nofelau cyffrous ar gyfer pobl ifanc.

Mae ei nofel *Little Women* wedi'i lleoli yng nghartref teulu Alcott, Orchard House, yn Concord, Massachusetts, ac mae wedi'i seilio'n fras ar brofiadau ei phlentyndod gyda'i thair chwaer, Abigail, Elizabeth ac Anna. Cafodd y nofel dderbyniad brwd ar y pryd ac mae wedi parhau i fod yn nofel boblogaidd i blant hyd at heddiw. Mae wedi'i addasu i ffilm sawl gwaith.

Roedd Louisa May Alcott yn ffeministaidd ac ymgyrchodd i ddileu caethwasiaeth. Arhosodd yn ddibriod trwy gydol ei hoes. Bu farw o strôc, ddeuddydd ar ôl i'w thad farw, yn Boston, Massachusetts, ar 6 Mawrth 1888.

## Gweithiau
* *Little Women (1868)
* *Good Wives* (1869)
* *An Old Fashioned Girl* (1870)
* *Little Men* (1871)
* *Work: A Story of Experience* (1873)
* *Eight Cousins* (1875)
* *Rose in Bloom* (1876)
* *Under the Lilacs* (1878)
* *Jo's Boys* (1886)
* *Jack and Jill: A Village Story'' (1880)

Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect WiciLlên
Isotta Nogarola

Bardd ac ysgolhaig o Eidales oedd **Isotta Nogarola** (1418 – 1466) sy'n nodedig fel un o brif lenorion a meddylwyr benywaidd y Dadeni.

Ganwyd i deulu bonheddig yn Verona, Gweriniaeth Fenis. Cafodd addysg ddyneiddiol dan diwtoriaeth Martino Rizzoni (1404–88), a dysgodd Ladin, athroniaeth foesol, barddoniaeth, ac hanes. Roedd yn hynod o anarferol i ferch dderbyn addysg o'r fath, a ni chafodd wersi rhethreg, sef pwnc a ddysgid gan ddynion ifainc yn unig. Ysgrifennodd sawl traethawd yn Lladin, ac ysgrifennodd lythyr at Guarino da Verona yn mynnu ei fentoriaeth. Fe'i anwybyddwyd am flwyddyn gyfan cyn iddi dderbyn ymateb dirmygus.

Aeth Nogarola i Fenis yn 1438 wedi i Verona gael ei tharo gan y pla. Denodd sylw am geisio ymddadlau â'r ysgolheigion gwrywaidd yno, a chafodd ei beirniadu a'i dychanu am ei hymdrechion. Dychwelodd i'w theulu yn Verona yn 1441 ac yno astudiodd y Beibl a'r awduron clasurol. Yng nghanol y 15g, cafodd nifer o'i llythyrau eu copïo a'u darllen ar draws gogledd a chanolbarth yr Eidal. Ynddynt mae hi'n mynegi ei chyfuniad o foeseg Gristnogol ac athroniaeth ddyneiddiol y Dadeni. Yn 1451 cafodd Nogarola ddadl â'r diplomydd Ludovico Foscarini, ac ar sail yr ohebiaeth hon ysgrifennodd ymgom am stori Gardd Eden a chwymp y ddynolryw. Cyhoeddwyd y gwaith hwnnw wedi ei marwolaeth, ynghyd â'i cherdd *Elegia de Laudibus Cyanei Ruris*. Bu farw, heb briodi, oddeutu 48 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1418
Categori:Marwolaethau 1466
Categori:Beirdd y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Lladin o'r Eidal
Categori:Llenorion benywaidd y 15fed ganrif
Categori:Llenorion ffeithiol y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Pobl o Verona
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
Categori:Prosiect WiciLlên
Ida Laila

Cantores o Indonesia oedd **Ida Laila** (27 Tachwedd 1943 - 12 Medi 2019). Roedd hi'n gantores boblogaidd yn y 1960au a'r 1970au. Ei chân fwyaf adnabyddus oedd "Keagungan Tuhan".

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Indonesia
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2019