open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tudur Aled

Roedd **Tudur Aled** (c. 1465 - c. 1525) yn fardd Cymraeg sy'n cael ei ystyried gan lawer yn un o'r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr. Ymddengys o'r marwnadau a ganwyd iddo gan feirdd eraill ei fod yn uchelwr ei hun.
200px|bawd|chwith|Cofeb i Tudur Aled ac enwogion eraill o'r fro, yn Llansannan

## Bywyd
Ganed y bardd ym mhlwyf Llansannan, yn awr yn Sir Ddinbych, ac ymddengys mai Robert oedd enw ei dad ac Ithel oedd enw ei daid. Ei athro barddol oedd ei ewythr, Dafydd ab Edmwnd. Roedd yn un o gomisiynwyr Eisteddfod gyntaf Caerwys yn 1523. Ei brif noddwyr oedd teulu Salbriaid Lleweni, gerllaw Llansannan, ond crwydrodd trwy Gymru yn canu i uchelwyr a gŵyr eglwysig, megis Dafydd ab Owain, Esgob Llanelwy. Roedd Syr Rhys ap Thomas, a fu farw yn 1525, yn un o'i noddwyr, a chan na chanodd Tudur Aled farwnad iddo, credir ei fod wedi marw tua'r un adeg. Bu farw yng Nghaerfyrddin, efallai ar ymweliad â Syr Rhys yn ei lys yno.

## Cerddi
Roedd Tudur Aled yn fardd cynhyrchiol iawn ac yn feistr llwyr ar y gynghanedd a'r mesurau caeth. Cedwir o leiaf 125 o gywyddau ganddo, gyda chanran helaeth yn gerddi mawl. Roedd yn gwybod sut i ddefnyddio'r hen ddelweddau i'r dim ond arbrofai hefyd gyda delweddau a chyffelybiaethau newydd. Yn ogystal â'i werth llenyddol amlwg mae ei waith yn ddrych gwerthfawr i gyfnod o newid mawr ym mywyd Cymru.

Mae esgyll un o'i englynion wedi dod yn ddiarhebol:

Hysbys y dengys y dyn
O ba radd y bo'i wreiddyn.

Mawr fu'r golled ar ei ôl ymysg y beirdd. Canwyd marwnadau iddo gan Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan, Huw ap Dafydd ap Llywelyn ap Madog, Lewys Daron, Lewys Môn, Lewys Morgannwg, Morys Gethin, Raff ap Robert, Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan, a Siôn Ceri.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd ei waith mewn dwy gyfrol:
* *Gwaith Tudur Aled*, gol. T. Gwynn Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1926)

Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1460au
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1520au
Categori:Pobl o Lansannan
Eglwys Bresbyteraidd Cymru

bawd|200px|Eglwys Bresbyteraidd yng Nghaernarfon

Mae **Eglwys Bresbyteraidd Cymru**, a elwir hefyd y **Methodistiaid Calfinaidd** neu'r **Trefnyddion Calfinaidd**, yn enwad anghydffurfiol Cymreig.

Datblygodd yr enwad allan o'r Diwygiad Methodistaidd yn y 18g dan arweiniad Howel Harris, Daniel Rowland a William Williams, Pantycelyn, ac yn ddiweddarach Thomas Charles. Yn y cyfnod yma roedd yn fudiad o fewn yr eglwys Anglicanaidd, a dim ond yn 1811 y dechreuodd ordeinio gweinidogion ei hun. Cwblhawyd y broses o ymwahanu pan gyhoeddodd Gyffes Ffydd yn 1823 a chlymu ei holl eiddo wrth y gyffes honno mewn Gweithred Gyfansoddiadol yn 1826. Tyfodd yr enwad yn gyflym yn hanner cyntaf y 19g, dan arweiniad gwŷr fel Thomas Jones (Dinbych) (1756 - 1820), John Elias (1774 - 1841) a John Jones, Talysarn, i fod y mwyaf o enwadau anghydffurfiol Cymru. Roedd yn wahanol i'r enwad arall anghydffurfiol a arddelai'r enw 'Methodistiaid', sef y Methodistiaid Wesleaidd a ddilynai John Wesley yn Lloegr ac a ymledodd yng Nghymru yn ddiweddarach.  Calfiniaeth a arddelai'r Methodistiaid yng Nghymru a Chalfinaidd oedd diwynyddiaeth yr enwad o'r dechrau. Bu tŵf pellach yn dilyn Diwygiad 1904-1905, dan arweiniad Evan Roberts, ond ers hynny mae nifer yr aelodau wedi gostwng yn sylweddol.

## Llyfryddiaeth
* *Hanes Methodistiaeth Galfinaidd Cymru*
**Cyfrol 1: *Y Deffroad Mawr*, gol. Gomer Morgan Roberts (Caernarfon: Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1973)
**Cyfrol 2: *Cynnydd y Corff*, gol. Gomer Morgan Roberts (Caernarfon: Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1978)
**Cyfrol 3: ''Y Twf a'r Cadarnhau*, gol. John Gwynfor Jones (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 2011)
*R. Geraint Gruffydd*, Y Gair a'r Ysbryd: Ysgrifau ar Biwritaniaeth a Methodistiaeth'', gol. E. Wyn James (2019)

## Dolenni allanol
*

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Methodistiaeth
Llyfr y Tri Aderyn

***Llyfr y Tri Aderyn*** yw teitl poblogaidd llyfr mwyaf dylanwadol Morgan Llwyd o Wynedd (1619-1659). Cafodd ei gyhoeddi am y tro cyntaf yn 1653. Fe'i ystyrir yn un o glasuron mawr llenyddiaeth Gymraeg.

DIRGELWCH i rai iw DDEALL ac i eraill iw WATWAR, sef tri aderyn yn ymddiddan [:] yr ERYR, a'r GOLOMEN a'r GIGFRAN. Neu ARWYDD I ANNERCH Y CYMRU. Yn y flwyddyn mil a chwechant a thair ar ddec a deugain, CYN DYFOD 666.

Mae'r "666" yn bwysig. Nôd y Diafol ydyw ac roedd Morgan Llwyd a nifer eraill o'r Piwritaniaid yn credu fod diwedd y byd a dechrau ail-deyrnasiad Crist wrth law. Roedd yr awdur yn weithgar yn Mhlaid y Bumed Brenhiniaeth, a gredai fod Crist am ddychwelyd i'r ddaear i fod yn Frenin arni, ac mae ôl syniadau gwleidyddol y blaid honno i'w gweld yn ei waith.

Llyfr alegorïol iawn sydd â sawl haen o ystyr yw *Llyfr y Tri Aderyn*. Mae ar ffurf ymddiddan rhwng tri aderyn, yr Eryr, y Gigfran a'r Golomen. Yr ystyr amlycaf i'r tri aderyn hyn yw bod yr Eryr yn cynrychioli'r Wladwriaeth ym mherson Oliver Cromwell, y Gigfran yr Eglwys sefydledig a'r Golomen y Piwritaniaid. Ar y lefel yma mae'r llyfr yn ymwneud â gwleidyddiaeth y dydd a'r berthynas rhwng yr Eglwys a'r Wladwriaeth.

Ond ceir ystyr dyfnach yn ogystal. Daeth Morgan Llwyd dan ddylanwad y cyfrinydd Lutheraidd Jakob Böhme. Yn ei lyfr *Mercurius Teutonicus* (a gyhoeddwyd yn Saesneg yn 1648), ceir y Golomen a'r Gigfran, lle mae'r Gigfran yn cynrychioli y dyn daearol, bydol, a'r Golomen yn cynrychioli "plant Duw". Ond mae'n dweud hefyd fod y Gigfran yn sefyll am "Ddeddf lym" Moses tra bod y Golomen yn sefyll am Efengyl Crist yn ei phurdeb.

Gellir gweld haen arall, llawer mwy Cymreig a thraddodiadol yn y gwaith, sef y defnydd hynafol o anifeiliaid o bob math yn y canu darogan Cymraeg. Felly mae'r Eryr yn holi'r Gigfran am newyddion am y Tyrciaid, Sbaen, helynt Ffrainc a'r Pab, ymhlith pethau eraill. Rhydd hyn y cyfle i ddehongli digwyddiadau fel arwyddion o gyflawni'r proffwydoliaethau am Ail Deyrnasiad Crist.

Mae arddull Morgan Llwyd yn naturiol a chyfoethog, yn arbennig o ran delweddaeth a rhythm. Mae'n llwyddo i greu cymeriadau gyda phersonoliaethau credadwy (o fewn ffiniau'r gwaith) i'r Tri Aderyn ei hunain ac mae hyn yn ychwanegu at werth y llyfr.

Mae John Gwilym Jones yn sôn am y llyfr yn ei ddrama *Hanes Rhyw Gymro*.

## Llyfryddiaeth
### Testun
Ceir golygiad safonol o *Llyfr y Tri Aderyn* yn:
*T.E. Ellis a J.H. Davis (gol.), *Gwaith Morgan Llwyd* (1899, 1908)

### Cefndir
*W. J. Gruffydd, *Llenyddiaeth Cymru: Rhyddiaith o 1540 hyd 1660* (Wrecsam, 1926)
*E. Lewis Evans, 'Morgan Llwyd', yn *Y Traddodiad Rhyddiaith* (1970)
*M. Wynn Thomas, *Morgan Llwyd* (Cyfres *Writers of Wales*, 1984)

Categori:Cyfriniaeth Gristnogol
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol Cymru
Categori:Morgan Llwyd
Categori:Llyfrau 1653
Categori:Llyfrau'r 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg yr 17eg ganrif
Rhydlydan

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Rhydlydan, Powys.''

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Pentrefoelas, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Rhydlydan**. Saif yn ne-ddwyrain y sir, yn ymyl i lôn yr A5, 2 filltir i'r dwyrain o Bentrefoelas a 4 milltir i'r gorllewin o Gerrigydrudion, tua 220m uwch lefel y môr. Arferai fod yn rhan o'r hen Sir Ddinbych.

Saif y pentref gwasgaredig ger bont ar afon Merddwr, sy'n ymuno yn afon Conwy fymryn yn is i lawr y cwm. Mae'n debyg iddo gael ei enw am fod groesfan lydan yma dros y tir corsiog a'r afon cyn i'r bont gael ei chodi.

Hanner milltir i'r gorllewin o Rydlydan ceir plasdy Plas Iolyn, a fu'n gartref i'r enwog Elis Prys (Y Doctor Coch) (?1512-1594?). Roedd y Dr Prys yn noddwr hael i feirdd gogledd Cymru. Adnewyddiodd Blas Iolyn tua'r flwyddyn 1560. Ymhlith y beirdd a ganodd glod lletygarwch Plas Iolyn y mae Tudur Aled, Siôn Tudur a Lewys Môn.

Tu ôl i'r hen blasdy, i'r de, ceir Garn Prys (534m).

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Pentrefoelas
Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan

Bardd ac uchelwr o ogledd-ddwyrain Cymru oedd **Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan** (c.1485-1553). Roedd yn byw ym mhlas Lleweni Fechan, ger Llanelwy. Roedd ei ferch Alis Wen yn brydyddes ar y mesurau caeth hefyd.

## Gwaith llenyddol
Cymerodd ran fel comisiynydd yn Eisteddfod Caerwys, 1523, gyda Tudur Aled a thri bardd arall. Er ei fod yn feistr llwyr ar y gynghanedd a rheolau Cerdd Dafod, nid oedd yn fardd proffesiynol ond yn ŵr bonheddig a ganai er pleser. Mae'r rhan fwyaf o'i waith yn gerddi serch traddodiadol. Ond canodd ar destunau eraill hefyd, yn cynnwys cerddi gofyn a chanu ar bynciau crefyddol.

## Llyfryddiaeth
**Detholiad o waith Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan*, gol. J. C. Morrice (Bangor, 1910)

Ceir testun marwnad Gruffudd i Tudur Aled yn:
*T. Gwynn Jones (gol.), *Gwaith Tudur Aled*, 2 gyfrol (Caerdydd, 1926). Atodiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 1480au
Categori:Marwolaethau 1553
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Cynghordy

Pentref bychan yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw **Cynghordy**. Fe'i lleolir yng nghymuned Llanfair-ar-y-bryn tua hanner ffordd rhwng Llanwrtyd i'r gogledd-ddwyrain a Llanymddyfri i'r de-orllewin. Yr hen enw ar y pentref oedd **Llanfair-ar-y-bryn**.

Saif ar lan Afon Brân. I'r dwyrain mae Coedwig Crychan. Mae ffyrdd llai yn ei gysylltu â phentref Tirabad i'r dwyrain a Rhandirmwyn dros y bryniau i'r gorllewin.

Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd Calon Cymru.

[250px|bawd|dim|[Gorsaf reilffordd Cynghordy|Gorsaf Cynghordy]]

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair-ar-y-bryn 
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Doged

Sant, a brenin efallai, oedd **Doged** (fl. 540-542). Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llanddoged, Dyffryn Conwy, gan y sant.

## Hanes a thraddodiad
[230px|bawd|Eglwys [Llanddoged.]]
Dywedir fod Doged yn frenin ac yn fab i Cedig ap Ceredig ap Cunedda Wledig. Mae'n bosibl felly ei fod yn frenin cynnar ar deyrnas Rhufoniog (neu Rhos) yn y 6g.

## Eglwys
Llanddoged yw'r unig eglwys a gysylltir â Doged. Ar un adeg bu cerflun ohono yn yr eglwys. Mewn cae 60m o'r eglwys bresennol ceir Ffynnon Ddoged. Mae wal o gerrig o'i chwmpas a dywedir ei bod yn iachau nam ar y llygaid.

Gwylmabsant: 7 Ebrill

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llanddoged a Maenan
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Thomas Williams, Llanidan

Roedd **Thomas Williams, Llanidan** (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802) yn un o ddiwydiannwyr amlycaf y 18g yng Nghymru.

Roedd Thomas Williams yn fab i Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn. Daeth yn gyfreithiwr, a bu'n cynrychioli teulu Hughes, Llysdulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchenogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch. Parhaodd yr achos yma am tua naw mlynedd, ac ni setlwyd y mater hyd  1778.

O gwmpas 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, oedd erbyn hynny ym mherchenogaeth Iarll Uxbridge a Hughesiaid Llysdulas. Tyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth ef, a gallodd nid yn unig gynyddu cynhyrchiad copr ond hefyd sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig a'r diwydiant copr. Rhwng 1787 a 1792 bu yn rheoli'r *Cornish Metal Company*, oedd yn golygu ei fod yn rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain. Erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo ef. Roedd yn boblogaidd gyda'r gweithwyr, a'i galwai'n "Twm Chwarae Teg", oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu, ond roedd yn llai poblogaidd gyda'i gystadleuwyr mewn busnes.

Daeth yn Aelod Seneddol dros Great Marlow yn Lloegr yn 1790. a chadwodd y sedd hyd ei farwolaeth. Dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.

## Llyfryddiaeth
*J. R. Harris, *The Copper King: A biography of Thomas Williams of Llanidan* (Gwasg Prifysgol Lerpwl, 1964)

Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1737
Categori:Marwolaethau 1802
Categori:Pobl o Ynys Môn
Arian Byw (gwahaniaethu)

Gall fod yna fwy nag un ystyr i **Arian Byw**

* Arian Byw (elfen gemegol), (mercwri)
* Arian Byw (cyngerdd elusengar)
Robert Jones Derfel

Bardd Cymraeg ac awdur rhyddiaith Radicalaidd oedd **Robert Jones Derfel** neu **R. J. Derfel** (24 Gorffennaf 1824 – 17 Rhagfyr 1905).

## Bywgraffiad
Cafodd Robert Jones ei eni yn y Foty, fferm rhwng Llandderfel a Bethel, Meirionnydd, yn fab i Edward a Catrin Jones. Treuliodd gyfnod yn ddiwaith yn Llundain tua 1848 pan fu'r Siartwyr yn eu hanterth. Mabwysiadodd y cyfenw "Derfel" ar ôl symud i weithio ym Manceinion lle treuliodd y gweddill o'i oes.

Sefydlodd wasg ym Manceinion. Daeth yn bregethwr gyda'r Bedyddwyr ond troes fwyfwy at sosialaeth. Cyhoeddodd sawl cyfrol o gerddi gwladgarol a chartrefol, am fywyd y bobl gyffredin, a fu'n boblogaidd iawn.

Cyhoeddwyd nifer o lythyrau ac erthyglau ganddo yn *Y Cymro* a *Llais Llafur * rhwng 1892 a 1903. Awgrymodd mewn un llythyr y dylid mabywsiadu'r sosialydd cynnar Robert Owen fel nawddsant Cymru yn lle Dewi Sant. Galwodd yn ei bapur *Traethodau ac Areithiau* am bapur dyddiol Cymraeg, cenedlaethol, Prifysgol i Gymru, Llyfrgell Genedlaethol a llyfrgell ym mhob pentref yng Nghymru.

Roedd yn Gymro gwladgarol a anogai bawb i siarad Cymraeg ac amddiffyn Cymru. Pan ymddangosodd ei ddrama ddychanol *Brad y Llyfrau Gleision* yn 1854 mabwysiadwyd y teitl gan y Cymry i gyfeirio at adroddiad y Llyfrau Gleision gwrth-Gymraeg.

## Llyfryddiaeth
**Brad y Llyfrau Gleision* (1854). Drama.
**Traethodau ac Areithiau* (1864)
**Caneuon Gwladgarol* (1864). Cerddi.
**Munudau Segur* (Caernarfon, 1863). Cerddi.
**Caneuon* (1891).
**Rhyddiaith R. J. Derfel* (1945). Dwy gyfrol a olygwyd gan Gwenallt.

## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Feirionnydd
Ivor Emmanuel

Actor a chanwr o Gymru oedd **Ivor Emmanuel** (7 Tachwedd 1927 - 19 Gorffennaf 2007).

Ganed ef ym mhentref Pontrhydyfen, yr un pentref a Richard Burton. Lladdwyd ei rieni a'i chwaer dair oed ar 11 Mai 1941 pan oedd ef yn 14 oed pan ollyngodd awyren Almaenig fomiau ar y pentref. Cafodd Ivor ei godi gan ei fodryb, Flossie, chwaer ei fam. Goroesodd ei frawd John hefyd a magwyd ef gan yr ewythr, brawd eu tad. Aeth i weithio dan ddaear cyn cael prentisiaeth yn y gwaith dur.

Cymaint oedd ei frwdfrydedd dros gerddoriaeth roedd yn aelod o dri chôr, dwy gymdeithas opera, a hefyd gymdeithas ddrama. mae hanesion amdano yn cludo gramaffon lan y mynydd a gwrando ar recordiau o Enrico Caruso

Cafodd gymorth Richard Burton yn ei yrfa fel actor, yn enwedig roedd yn ddyledus i Burton am ran yn *Oklahoma!* yn Llundain. Yn y 1950au roedd yn amlwg yn y rhaglen deledu gerddorol *Gwlad y Gân*. Daeth yn enwog am ei ran yn y ffilm *Zulu* (1964), hanes brwydr Rorke's Drift yn 1879.

Aeth i fyw i Sbaen yn Benalmadena Puebio ar y Costa del Sol yn 1982 a bu farw yn Malaga yn 2007.

Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr gerdd o Gymru
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Wayne Sleep

Dawnsiwr a choreograffydd o Loegr yw **Wayne Philip Colin Sleep** (ganed 17 Gorffennaf 1948 yn Plymouth).

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Dawnswyr o Loegr
Arian Byw (cyngerdd elusengar)

Cynhaliwyd cyngerdd elusengar o'r enw **Arian Byw** ar 11 Awst 1985 ym mhafiliwn yr Eisteddfod Genedlaethol i godi arian i liniaru effaith y newyn yn Ethiopia.

Roedd yn dilyn cyngherddau o'r enw Live Aid a gynhaliwyd yn Llundain a Philadelphia y mis blaenorol (13 Gorffennaf).

Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:1985
Griffith Williams (Gutyn Peris)

Bardd ar y mesurau caeth oedd **Griffith Williams** neu **Gutyn Peris** (2 Chwefror 1769 – 18 Medi 1838). Roedd yn ffigwr dylanwadol ym mywyd llenyddol a diwyllianol ardal Arfon, Gwynedd, yn enwedig yn yr adfywiad llenyddol yno ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g.

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Waunfawr yn Arfon,. Symudodd i fyw yn Llandygái, ger Bangor, ac yno y bu am weddill ei oes yn chwarelwr yn Chwarel y Penrhyn. Daeth yn oruchwylwr yn y chwarel yn ddiweddarach.

Cafodd Gutyn Peris ei addysg farddol gan Abraham Williams a Dafydd Ddu Eryri. Roedd yn un o'r disgleiriaf o'r cylch o ddisgyblion a alwyd yn "Gywion Dafydd Ddu", a oedd yn cynnwys yn ogystal Robert Morris 'Robin Ddu Eifionydd' (c. 1767-1816), Elis Wyn o Wyrfai (1827-1895), William Williams (Gwilym Peris) (1769-1847), Richard Jones (Gwyndaf Eryri) (1785-1848), William Edwards (Gwilym Padarn) a'i fab Griffith Edwards (Gutyn Padarn), Owen Williams (Owain Gwyrfai) o Waunfawr a William Ellis Jones (Cawrdaf).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1838
Categori:Pobl o Arfon
Madog ap Gwallter

Bardd a brawd crefyddol o Gymru oedd **Madog ap Gwallter** (fl. ail hanner y 13g?). Yn ôl pob tebyg, roedd yn frodor o Lanfihangel Glyn Myfyr (sir Conwy heddiw), er nad oes sicrwydd am hynny.

## Bywgraffiad
Ni wyddys llawer amdano ar wahân i'r hyn y gellir casglu oddi wrth ei waith. Cofnododd John Davies o Fallwyd ei enw fel *y brawd Fadog ap Gwallter* mewn nodyn ganddo yn *Llyfr Coch Hergest* ac mewn llawysgrif arall cofnoda'r dyddiad *fl. A.D. 1250*. Ar sail hyn a natur ei waith mae lle i gredu ei fod yn frawd crefyddol ac efallai'n un o'r Brodyr Llwydion. Mae'n amlwg ei fod yn hyddysg yn y Beibl yn ogystal â bod yn fardd hyfforddedig.

Dyma ran o'r gerdd:

:Mab a'n rhodded,
:Mab mad aned dan ei freiniau,
:Mab gogoned,
:Mab i'n gwared, y mab gorau,
:Mab fam forwyn
:Grefydd addfwyn, aeddfed eiriau,
:Heb gnawdol Dad
:Hwn yw'r Mab rhad, rhoddiad rhadau...
:Cawr mawr bychan,
:Cryf, cadarn, gwan, gwynion ruddiau;
:Cyfoethog, tlawd,
:A'n Tad a'n Brawd, awdur brodiau.

:Iesu yw hwn
:A erbyniwn yn ben rhiau.
:Uchel, isel,
:Emanuel mêl meddyliau...
:Pali ni fyn,
:Nid urael gwyn ei gynhiniau.
:Yn lle syndal
:Ynghylch ei wâl gwelid carpiau...
:Ei leferydd
:Wrth fugelydd, gwylwyr ffaldau.
:Engyl yd fydd,
:A nos fal dydd dyfu'n olau.

:Yna y traethwyd
:Ac y coeliwyd coelfain chwedlau,
:Geni Dofydd
:Yng nghaer Ddafydd yn ddiamau...
:Nos Nadolig,
:Nos annhebyg i ddrygnosau,
:Nos lawenydd
:I lu bedydd, byddwn ninnau.
:Bendigaid fyg
:Yw'r Nadolig deilwng wleddau,
:Pan aned Mab,
:Arglwydd pob Pab, pob peth piau,
:O Arglwyddes
:A wna i'n lles, a'n lludd poenau,
:Ac a'n gwna lle
:Yn nhecaf bre yng ngobrwyau.

Mae'r ail yn gerdd ddramatig sy'n ymbil ar Dduw i achub enaid y bardd a'r drydedd yn ymwneud â Sant Fihangel a'i frwydr â'r cythraul.

Cedwir testun dwy gerdd yn *Llyfr Coch Hergest* a'r cyfan yn llawysgrif NLW 4973B (yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru).

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd yn:
*Rhian M. Andrews (gol.), 'Gwaith Madog ap Gwallter', yn *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Caerdydd, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Ceir testun cyfleus mewn orgraff ddiweddar o'r gerdd 'Geni Crist' yn:
*Thomas Parry (gol.), *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1962; sawl argraffiad er hynny)
*E. Wyn James, ''Carolau a'u Cefndir'' (1989)
Gweler hefyd:

D. Myrddin Lloyd, 'Y Brawd Fadawg ap Gwallter a'i Gân i'r Geni', *Y Tyst*, 25 Rhagfyr 1947 (a ailgyhoeddwyd yn y cylchgrawn *Canu Gwerin* yn 1992).

Cyflwyniad yr Athro E. Wyn James i'r gerdd am y Geni mewn oedfa yng Nghapel Cildwrn, Llangefni, 26 Rhagfyr 2021: https://www.youtube.com/watch?v=Iuw_AHzLFS4&t=2s

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Urdd y Sistersiaid yng Nghymru
Tripura

Mae **Tripura** yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India. Mae'n ffinio ar Bangladesh yn y gogledd, y de a'r gorllewin, ac mae taleithiau Indiaidd Assam a Mizoram i'r dwyrain.  Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,191,168. Y brifddinas yw Agartala, a'r prif ieithoedd yw Bengaleg a Kokborok (a elwir hefyd yn Tripuri).

Roedd Tripuri yn deyrnas annibynnol cyn cael ei hymgorffori yn India trwy gytundeb ar 15 Hydref 1949.

bawd|canol|250px|Lleoliad Tripura yn India


Categori:Taleithiau India
Tŷ Newydd

Gall **Tŷ Newydd** gyfeirio at:

* Tŷ Newydd – canolfan ysgrifennu yn Llanystumdwy, Gwynedd.
* Tŷ Newydd – siambr gladdu Neolithig ar Ynys Môn.
* Tŷ Newydd – tafarn yn Sarn Mellteyrn, llwyfan i gerddoriaeth Gymraeg.
Owen Williams (Owen Gwyrfai)

Bardd a hynafiaethydd hunan-addysgedig o Gymruoedd **Owen Williams** neu **Owen Gwyrfai** (10 Ionawr 1790 - 3 Hydref 1874).

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o Waunfawr, yn ardal Arfon (Gwynedd). Cyfeiria ei enw barddol at Afon Gwyrfai. Roedd Owen Gwyrfai yn gowper wrth ei alwedigaeth.

## Gwaith llenyddol
Ymddiddorai mewn barddoniaeth Gymraeg a hynafiaethau ei fro. Copïai farddoniaeth Gymraeg o lawysgrifau a helai achau enwogion y gorffennol. Ysgrifennodd gyfrol ar fywyd Peter Williams (1723-1796), y clerigwr Methodistaidd ac esboniwr Beiblaidd. Cyhoeddodd yn ogystal eiriadur Cymraeg.

Cafodd ei addysg farddol gan Dafydd Ddu Eryri, yntau'n frodor o'r Waunfawr. Roedd yn un o'r disgleiriaf o'r cylch o ddisgyblion a alwyd yn "Gywion Dafydd Ddu", a oedd yn cynnwys yn ogystal Robert Morris 'Robin Ddu Eifionydd' (c. 1767-1816), Elis Wyn o Wyrfai (1827-1895), William Williams (Gwilym Peris) (1769-1847), Richard Jones (Gwyndaf Eryri) (1785-1848), William Edwards (Gwilym Padarn) a'i fab Griffith Edwards (Gutyn Padarn), Griffith Williams (Gutyn Peris) a William Ellis Jones (Cawrdaf).

## Llyfryddiaeth
**Y Drysorfa Hynafiaethol* (1839)
**Y Geirlyfr Cymraeg*
**Hanes Peter Williams*

Cyhoeddodd ei fab Thomas Williams gofiant iddo a detholiad o'i gerddi yn y gyfrol *Gemau Gwyrfai* (1904).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1790
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Pobl o Arfon
Tŷ Newydd (siambr gladdu)

Mae **Tŷ Newydd** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw Llanfaelog yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Er bod y siambr wedi ei difrodi i raddau, a'r maen capan yn cael ei gynnal gan ddau biler diweddar, un o gerrig a'r llall o goncrid, mae digon ar ôl i ddangos fod Tŷ Newydd yn fedd cyntedd yn dyddio o ddechrau'r cyfnod Neolithig. Nid yw meini'r cyntedd yno bellach, ond gellir ei gweld mewn lluniau o ddechrau'r 19g. Mae'r maen capan yn awr yn llawer culach nag yr oedd yn wreiddiol; dywedir iddo hollti pan gyneuwyd coelcerth ar ben y maen i ddathlu pen-blwydd yn un o'r ffermydd cyfagos. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1935, a chasglwyd o'r darganfyddiadau fod y siambr wedi parhau mewn defnydd am gyfnod hir.

Gellir cyrraedd Tŷ Newydd trwy adael Llanfaelog tua'r gogledd ddwyrain ar hyd yr A4080, a chymeryd y troed cyntaf i'r chwith (i gyfeiriad Bryngwran) wedi gadael y pentref. Mae'r arwydd yn dynodi lle mae'r siambr ar yr ochr dde ychydig dros chwarter milltir yn nes ymlaen.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Llanfaelog
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Pádraig Harrington

Golffiwr proffesiynol o Ddulyn yw **Pádraig Harrington** (ganwyd 31 Awst 1971).

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Golffwyr o Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Sergio García

Golffiwr proffesiynnol o Sbaen yw **Sergio García** (ganwyd 9 Ionawr 1980). Mae ef yn chwarae ar taith y PGA yn yr Unol Daliaethau ar Taith Ewropeaidd ar ledled ewrop. Mae e wedi gwario llawer o'i 'yrfa fel golffiwr proffesiynnol o fewn 10 uchaf yn rhestr swyddogol gollfiwyr gorau'r byd. Mae e heb ennill dim un o'r Brif Bencampwriaethau, ond yn fuan iawn fe wnaeth golli mewn "*play-off*" i Padraig Harrington ym Mhencampwriaeth Agored Prydain yn Carnoustie.

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Golffwyr o Sbaen
Clwb Golff Carnoustie

Clwb Golff ar arfordir dwyrain yr Alban yw'r **Carnoustie Golff Links**. Dyma lle cynhaliwyd y Pencampwriaeth Agored Prydeinig yn 2007, lle enillwyd Padraig Harrington.

Carnoustie
Tŷ Newydd (Canolfan)

**Tŷ Newydd** yn Llanystumdwy, Gwynedd, yw Canolfan Ysgrifennu Genedlaethol Cymru. Unodd Tŷ Newydd â'r Academi i greu'r cwmni cenedlaethol newydd Llenyddiaeth Cymru yn 2011. Mae'n darparu cyrsiau ysgrifennu creadigol i awduron sy'n ysgrifennu yn Gymraeg a Saesneg.

Mae'r tŷ ei hun o ddiddordeb pensaernïol, yn adeilad rhestredig Gradd II* ac yn dyddio'n ôl i'r 16g. Cafodd ei adnewyddu yn y 1940au gan y pensaer Clough Williams-Ellis dan gyfarwyddyd y cyn Brif Weinidog David Lloyd George a'i ail wraig Frances Stevenson a symudodd i fyw i Dŷ Newydd yn 1944. Bu farw Lloyd George yn y llyfrgell yn Nhŷ Newydd ym 1945.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen am Ganolfan Ysgrifennu Tŷ Newydd  ar wefan Llenyddiaeth Cymru
*Tudalen am hanes y tŷ  ar wefan Llenyddiaeth Cymru

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Llanystumdwy
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Tai Cymru
Llanfaelog

Pentref a chymuned  yng ngogledd-orllewin Ynys Môn yw **Llanfaelog**. Saif ar y briffordd A4080, ychydig i'r dwyrain o bentref Rhosneigr a gerllaw Llyn Maelog. Mae gorsaf reilffordd Tŷ Croes gerllaw.

## Hanes a hynafiaethau
250px|bawd|chwith|Teras Rehoboth, Llanfaelog
chwith|bawd|Y pentref tua 1875.
Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant Maelog, sant o tua'r 6g. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1848-9, i gynllun gan Henry Kennedy.

Rhyw filltir i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref mae siambr gladdu Neolithig Tŷ Newydd.

## Enwogion
*Wilf Roberts (1941–2016), arlunydd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Yr Holocost

bawd|240px|Y fynedfa i Auschwitz-Birkenau yn 1945

**Yr Holocost** (o'r Groeg *holókauston*, o *holon* "yn llwyr" a *kauston* "llosg"), hefyd ***Ha-Shoah*** (Hebraeg: **השואה**), yw'r term a ddefnyddir am ladd tua chwe miliwn o Iddewon Ewropeaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fel rhan o raglen fwriadol o hil-laddiad gan y Natsïaid.

Lladdwyd nifer fawr o bobloedd a grwpiau eraill gan y Natsiaid hefyd, yn cynnwys y Roma, carcharorion rhyfel o'r Undeb Sofietaidd, pobl hoyw, pobl anabl, Tystion Jehovah ac eraill. Mae rhywfaint o anghytundeb ymysg ysgolheigion a ddylid cynnwys y rhain yn y term "Holocost", neu a ddylid ei ddefnyddio am yr Iddewon yn unig.

Dechreuodd yr erlid ar yr Iddewon yn raddol wedi i'r Natsiaid ddod i rym. Ar y dechrau, cyfyngwyd ar hawliau Iddewon gan ddeddfau megis Deddfau Nuremberg, yna gorfodwyd Iddewon i symud i getoau ac yn ddiweddarach i wersylloedd. Erbyn y 1940au roedd gwersylloedd difa megis Auschwitz a Treblinka wedi eu sefydlu, lle lladdwyd miliynau trwy ddefnyddio nwy a dulliau eraill. Credir i 1.4 miliwn o bobl gael eu lladd yn Auschwitz yn unig, a thuag 800,000 yn Treblinka. Cysylltir y rhaglen yma yn arbennig â Heinrich Himmler a'r SS.

Er bod y nifer o 6 miliwn o Iddewon a laddwyd yn yr Holocost yn cael ei dderbyn gan bron bob ysgolhaig, ceir dadlau chwyrn ar adegau pan fo rhywrai un ai'n gwadu fod yr Holocost wedi digwydd neu'n hawlio fod y nifer a laddwyd yn llawer llai na'r ffigwr yma. Enghreifftiau adnabyddus o hyn yn y blynyddoedd diwethaf yw'r awdur o Sais, David Irving a Mahmoud Ahmadinejad, arlywydd Iran.

## Gweler hefyd
* Hanes hoywon yn yr Almaen Natsïaidd a'r Holocost


Categori:1940au yn Ewrop
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Hanes Iddewig
Categori:Hil-laddiadau'r 20fed ganrif
Categori:Hil-laddiadau yn Ewrop
Categori:Natsïaeth
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Bryngwran

Pentref a chymuned yn Ynys Môn yw **Bryngwran**. Saif yng ngogledd-orllewin yr ynys ar briffordd yr A5, rhwng Caergeiliog a Gwalchmai. Hyd yn ddiweddar, roedd y drafnidiaeth i Gaergybi yn mynd trwy'r pentref, ond wedi adeiladu'r A55, sy'n mynd ychydig i'r de o'r pentref, mae'n ddistawach. Mae'r rhan fwyaf o'r pentref ym mhlwyf eglwysig Llechylched, gydag ychydig o'r rhan ddwyreiniol ym mhlwyf Llanbeulan. Mae yma dafarn or enw 'Yr Iorwerth Arms' sy'n cynal amrywiaeth o ddigwyddiadau fel Phil Fest, Parti Calan Gaeaf a Grotto Sion Corn.

## Hanes
Nid yw pentref Bryngwran yn hen iawn. Adeiladwyd Eglwys y Drindod yn 1841, i gymeryd lle yr hen eglwys, Eglwys Sant Ulched (neu Ylched). Gellir gweld gweddillion yr hen eglwys rhyw filltir i'r de-orllewin o'r pentref. Mae rhannau o hen eglwys Llanbeulan gerllaw yn dyddio i'r 12g, ac mae bedyddfaen yma sydd efallai yn dyddio i hanner cyntaf y 11g.

## Addysg
Lleolir Ysgol Gynradd Gymunedol Bryngwran yn y pentref.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Bryngwran

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Safle we Bryngwran
* Gwefan Ysgol Bryngwran 


Categori:Cymunedau Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Henry Rowlands

Gall **Henry Rowlands** gyfeirio at:
*Henry Rowlands (1551 - 1616), Esgob Bangor.
*Henry Rowlands (1655 - 1723), hynafiaethydd, awdur *Mona Antiquae Restaurata*.
Girls Aloud

Grŵp pop merched o'r Deyrnas Unedig ydy **Girls Aloud**. Crewyd y grŵp gan sioe dalent ITV1 *Popstars: The Rivals* yn 2002. Aelodau'r grŵp yw Cheryl Cole, Nadine Coyle, Nicola Roberts, Sarah Harding a Kimberly Walsh. Maent wedi rhyddhau 20 sengl ac mae pob un wedi mynd i restr y deg uchaf yn y siartiau, gan gynnwys pedair cân a aeth i rif un. Maent hefyd wedi cael dwy albwm a aeth i rif un y siart albymau a chawsant eu henwebu am bedwar Gwobr BRIT gan ennill yng nghategori'r seng orau yn 2009 am "The Promise". Mae eu caneuon eraill yn cynnwys *Sound of the Underground*, *Jump*, *Love Machine*, *Something Kinda Ooooh* a *Biology*.

Ystyrir Girls Aloud yn un o'r ychydig artistiaid o raglenni teledu realiti yn y Deyrnas Unedig sydd wedi parhau i fod yn llwyddiannus, gan ennill ffortiwn o £25 miliwn erbyn mis Mai 2009. Yn eu llyfr yn 2007, dywed "Guinness World Records" mai nhw ydy "Most Successful Reality TV Group". Girls Aloud hefyd sydd a'r record am y "Most Consecutive Top Ten Entries in the UK by a Female Group" yn y llyfr yn 2008, gyda phymtheg cân ar ôl y llall yn mynd yn syth i'r deg uchaf yn y siart, o "Sound of the Underground" yn 2002 tan "Walk This Way" yn 2007.

Ym mis Chwefror 2009, cyhoeddwyd fod Girls Aloud wedi arwyddo cytundeb recordio newydd gyda *Fascination* sy'n golygu y bydd y grŵp yn rhyddhau tair albwm arall, gyda'r albwm nesaf yn cael ei rhyddhau yn Hydref 2010. Bwriada Girls Aloud ryddhau "Out of Control" yn Ewrop hefyd yn y dyfodol agos, gyda hysbyseb deledu cysylltiedig yn yr Almaen hefyd.

## Disgograffiaeth
## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Seisnig
Categori:Sefydliadau 2002
Caergeiliog

Pentref yng nghymuned Llanfair-yn-Neubwll, Ynys Môn, yw **Caergeiliog** (). Saif  yng ngogledd-orllewin yr ynys ar briffordd yr A5, ychydig i'r de-ddwyrain o'r Fali.

Hyd yn ddiweddar, roedd y drafnidiaeth i Gaergybi yn mynd trwy'r pentref, ond wedi adeiladu'r A55, sy'n mynd ychydig i'r gogledd o'r pentref, mae'n ddistawach. Yn y pentref, gellir gweld un o'r tri tolldy gwreiddiol sydd wedi eu cadw o'r rhai oedd ar yr A5; mae yn awr yn dŷ preifat.

Ychydig i'r de o'r pentref mae Llyn Dinam a gwarchodfa adar RSPB Gwlyptiroedd y Fali.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Yr Awyrlu Brenhinol

[200px|bawd|[Lluman yr Awyrlu Brenhinol]]
**Yr Awyrlu Brenhinol** neu'r **Llu Awyr Brenhinol** (Saesneg: *Royal Air Force* neu'r **RAF**) yw llu awyr y Deyrnas Unedig.

Cafodd ei greu yn 1918 ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf trwy uno'r Corfflu Awyr Brenhinol (y *Royal Flying Corps* neu'r RFC, sefydlwyd 1912) a'r Gwasanaeth Awyr Brenhinol Llyngesol (y *Royal Naval Air Service* neu'r RNAS).

Cafodd ei ffurfio mewn pryd i weithredu ym mrwydrau olaf y Rhyfel Byd Cyntaf. Rhwng y rhyfeloedd bu'n ymladd yn achlysurol mewn rhannau o'r Ymerodraeth Brydeinig fel Irac a Talaith Ffin y Gogledd-orllewin (Pacistan heddiw) yn erbyn gwrthryfelwyr. Chwaraeodd ran allweddol yn yr Ail Ryfel Byd yn Ewrop, e.e. ym Mrwydr Prydain pan ymosododd y *Luftwaffe* ar Brydain.

Cymerodd ran yn Rhyfel y Gwlff a Rhyfel Irac ac mae rhai unedau'n rhan o'r llu Prydeinig sydd yn ne Irac heddiw, yn nhalaith Basra. Mae'n gweithredu yn Affganistan yn ogystal.

Gweinyddir yr RAF gan Adran y Llu Awyr yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, sy'n rhan o lywodraeth y DU yn Llundain.

Mae gan yr RAF sawl gwersyll yng Nghymru. Y pwysicaf yw RAF y Fali, gerllaw Y Fali, Ynys Môn.


Categori:Awyrennu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Awyrluoedd
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1918
Ar Rutbah

Mae **Ar Rutbah** (Arabeg:الرطبة, hefyd **Rutba**, **Rutbah**, neu **Ar Rutba**) yn dref fechan yng ngorllewin Irac sy'n gorwedd yn nhalaith Al Anbar. Mae'n gorwedd ar lwyfandir uchel. Mae ganddi boblogaeth o tua 25,000.

Fe'i lleolir mewn man strategol ar y briffordd Amman-Baghdad, a'r bibell olew Mosul-Haifa. Mae priffordd draws-anialwch arall yn ei cyhysylltu â Damascus. Er ei bod ar ymyl Diffeithwch Syria, ystyrir y dref yn "fan gwlyb" yn y rhan yma o'r byd, gan dderbyn 114.3&nbsp;mm (4.5 modfedd) y flwyddyn. Fel yn achos gweddill talaith Al Anbar, mae'r rhan fwyaf o'r trigolion yn Fwslemiaid Sunni.

Ers i'r Unol Daleithiau oresgyn Irac yn 2003, mae'r dref yn gartref i garsiwn Americanaidd sylweddol.

Categori:Dinasoedd Irac
Diffeithwch Syria

Ardal eang o dir anial yn y Dwyrain Canol yw **Diffeithwch Syria** neu **Anialwch Syria** (Arabeg: *Badiyat ash-Sham*). Mae'n ddiffeithwch lled uchel sy'n cyrraedd 1128m yn ei bwynt uchaf. Diffeithwch carregog ydyw'n bennaf, yn hytrach nag anialwch tywodlyd. Ffurfiwyd tirwedd unigryw y diffeithwch gan lifau lafa o ardal folcanig Jebel Druze yn ne Syria.

Yn ddaearyddol, mae'n gorwedd rhwng y Lefant i'r gorllewin a Mesopotamia i'r dwyrain. Yn nhermau daearyddiaeth wleidyddol, mae'n cynnwys de-ddwyrain Syria ei hun, rhan o ddwyrain Gwlad Iorddonen, gorllewin Irac a rhan fach o ogledd-orllewin Sawdi Arabia. Fe'i gelwir yn Ddiffeithwch Syria am ei fod yn rhan o Syria Fawr.

Mae Diffeithwch Syria wedi bod yn groesfan ers gwawr hanes ond ni cheir unrhyw dref fawr yn y diffeithwch ei hun. Ar ei ymyl ogledd-orllewinol ceir safle dinas Palmyra, un o *entrepôts* mawr y Dwyrain Canol yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig. Mae llwythau Bedouin wedi byw yn y diffeithwch ers canrifoedd lawer; heddiw mae'r rhan fwyaf yn byw mewn trefi a phnetrefi bychain ger yr ychydig werddonau ffrwythlon, ond mae rhai Bedouin yn dal i fyw yn y ffordd draddodiadol yn y diffeithwch ei hun.

Ceir arysgrifau Safaitig (testunau proto-Arabeg a ysgrifennwyd gan Bedouin llythrennaidd), ar draws y ddiffeithwch. Mae'r rhain yn dyddio o tua'r ganrif 1af CC hyd y 4g OC.

Dim ond dwy ffordd o bwys sy'n croesi'r diffeithwch. Rhed y pwysicaf rhwng Damascus, prifddinas Syria, a thref Ar Rutbah yn Irac ac ymlaen i Baghdad. Mae ffordd arall dros y diffeithwch rhwng Amman ac Ar-Rutbah.

## Rhyfel Irac
Ers dechrau Rhyfel Irac, mae'r diffeithwch wedi bod yn llwybr cyflenwad pwysig i wrthryfelwyr yn Irac, gan fod y rhan o'r diffeithwch sy'n gorwedd yn Irac yn ffurfio un o gadarnleoedd y gwrthryfelwyr Sunni sy'n ymladd yn nhalaith Al Anbar.

Categori:Anialwch Asia
Categori:Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Categori:Daearyddiaeth Syria
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Iorddonen
Categori:Daearyddiaeth Irac
Hil-laddiad

Difodiad systematig grŵp ethnig, hil, grŵp crefyddol neu genedl yw **hil-laddiad**.

## Hanes 
* Hil-laddiad Armenia
* Yr Holocost
* Khmer Rouge
* Hil-laddiad Bosnia
* Hil-laddiad Rwanda
* Hil-laddiad Darfur

## Cyfeiriadau 

Categori:Cyfraith droseddol ryngwladol
Categori:Hiliaeth
Categori:Marwolaeth
Categori:Troseddau
Daearyddiaeth wleidyddol

Y gangen neu is-ddisgyblaeth o ddaearyddiaeth sy'n ymwneud ag astudio'r Ddaear yn ôl ei rhaniadau gwleidyddol yw **daearyddiaeth wleidyddol**. Mae daearyddwyr gwleidyddol yn tueddu i rannu eu maes yn dri dosbarth neu radd, gydag astudiaeth o'r wladwriaeth yn ganolbwynt. Uwchben rôl y wladwriaeth ceir yr astudiaeth o'r gydberthynas rhwng gwledydd a gwladwriaethau neu ddaearwleidyddiaeth, ac islaw iddo ceir yr astudiaeth o leoedd (e.e. rhanbarthau, taleithiau). Gellid diffinio prif faes astudiaeth yr is-ddisgyblaeth hon fel y gydberthynas rhwng pobl, gwladwriaeth(au) a thiriogaeth(au).


Gwleidyddol
Categori:Gwleidyddiaeth
Jabal ad Duruz

Mae **Jabal ad Duruz** (Arabeg: جبل الدروز, "Mynydd Druze";  a elwir hefyd yn **Jabal el Arab**, Arabeg: جبل العرب) yn ardal folcanig uchel yn ne Syria, yn nhalaith As Suwaydā (*mohofazat Souweida*). Ceir eira yno yn y gaeaf. Mae'r mwyafrif o'r trigolion yn bobl Druze, ond ceir cymunedau bychain o Gristnogion yn ogystal. Darganfuwyd arysgrifiadau Safaitig (math o broto-Arabeg a ddefnyddid gan y Bedouin ac eraill) am y tro cyntaf yn yr ardal hon. Bu'n dalaith hunanlywodraethol yn ystod Mandad Ffrengig Syria rhwng 1921 a 1936, dan yr un enw (Jabal el Druze (talaith)).

## Daeareg
Gorwedd maes folcanig Jabal ad Duruz, y mwyaf deheuol yn Syria, ar lwyfandir Haurun-Druze yn ne-orllewin Syria ger y ffin â Gwlad Iorddonen. Ei bwynt uchaf yw copa 1803m Tell Qeni neu Jabal ad Duruz (neu Djebel Al-Arab, Jabal ed Duruz, Jabal ad Druze, Jabal al Druz, Jebel Duraz, Djebel ed Drouz). Gorlifodd y lafa o'r maes folcanig hwn i gyfeiriad y dwyrain i ffurfio tirwedd arbennig Diffeithwch Syria.

### Copaon
*Tell Qeni        1803m
*Tell Joualine    1732m
*Tell Sleiman     1703m
*Tell Qleib       1698m
*Tell Abou-Hamra  1482m
*Tell El-Ahmar    1452m
*Tell Abed-Mar    1436m
*Tell Khodr-Imtan 1341m
*Tell Azran       1220m
*Tell Shihan      1138m

## Gweler hefyd
*Jabal el Druze (talaith)

## Dolenni allanol
*Tudalen *Global Volcanism Program* gyda llun awyr 

Duruz
Jabal ad Duruz
Categori:Drwsiaid
Meteoroleg

**Meteoroleg** yw'r astudiaeth wyddonol o dywydd a hinsawdd y Ddaear. Gellid ei diffinio fel yr astudiaeth o ffiseg, cemeg a symudiadau yr atmosffer a'r modd mae'n rhyngweithio â wyneb y ddaear. Y troposffer a'r stratosffer, sef haenau isaf yr atmosffer, yw prif ffocws meteoroleg am fod y rhan fwyaf o ffenomenau tywydd yn digwydd yno.

## Gweler hefyd 
*Hinsawdd
*Tywydd
**Rhagolygu tywydd

*
Categori:Gwyddorau daear
Auferstanden aus Ruinen

Anthem genedlaethol Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen oedd **Auferstanden aus Ruinen** o 1949 tan 1990. Cyfansoddwyd yr alaw
gan Hanns Eisler a'r geiriau gan Johannes Becher.

## Geiriau *Auferstanden aus Ruinen* 
; Pennill cyntaf
:Auferstanden aus Ruinen
:Und der Zukunft zugewandt,
:Lass uns dir zum Guten dienen,
:Deutschland, einig Vaterland.
:Alte Not gilt es zu zwingen,
:Und wir zwingen sie vereint,
:Denn es muss uns doch gelingen,
:Dass die Sonne schön wie nie
: Über Deutschland scheint.

; Ail bennill
:Glück und Frieden sei beschieden
:Deutschland, unserm Vaterland.
:Alle Welt sehnt sich nach Frieden,
:Reicht den Völkern eure Hand.
:Wenn wir brüderlich uns einen,
:Schlagen wir des Volkes Feind!
:Lasst das Licht des Friedens scheinen,
:Dass nie eine Mutter mehr
:Ihren Sohn beweint.

; Trydydd pennill
:Lasst uns pflügen, lasst uns bauen,
:Lernt und schafft wie nie zuvor,
:Und der eignen Kraft vertrauend,
:Steigt ein frei Geschlecht empor.
:Deutsche Jugend, bestes Streben,
:Unsres Volks in dir vereint,
:Wirst du Deutschlands neues Leben,
:Und die Sonne schön wie nie
:Über Deutschland scheint.

Categori:Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen‎
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Barddoniaeth Almaeneg
Categori:Cerddoriaeth yr Almaen
Categori:Llenyddiaeth yr Almaen yn yr 20fed ganrif
Hanes daearegol

**Hanes daearegol** yw'r astudiaeth wyddonol o hanes y Ddaear. Mae'n gangen o ddaeareg sy'n cynnwys daeargronoleg, stratigraffeg a paleontoleg.

## Gweler hefyd
* Cyfnodau daearegol
* Daeareg
* Oedran y Ddaear

*
Categori:Daeareg
Daearegol
Auschwitz

**Auschwitz** oedd y mwyaf o wersylloedd difa y Natsïaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd; yma y lladdwyd canran uchel o'r rhai a laddwyd yn yr Holocost. Roedd rhan ohono hefyd yn wersyll crynhoi. Cymer ei enw o'r dref gyfagos, Oświęcim mewn Pwyleg, *Auschwitz* mewn Almaeneg. Mae'r dref tua 50&nbsp;km i'r dwyrain o Kraków a 286&nbsp;km o Warsaw. 
Roedd tri prif wersyll: Auschwitz I, y ganolfan weinyddol; Auschwitz II (Birkenau), y *Vernichtungslager* neu wersyll difa; ac Auschwitz III (Monowitz), gwersyll gwaith. Sefydlwyd Auschwitz I ar 20 Mai, 1940, a dechreuwyd adeiladu Auschwitz II (Birkenau) yn Hydref 1941. Mae rhywfaint o ansicrwydd faint yn union o bobl a laddwyd yn Auschwitz. Tystiodd pennaeth y gwersyll, Rudolf Höss i hyd at 2.5 miliwn farw, ond y farn gyffredinol yn awr yw i rhwng 1.1 miliwn a 1.6 miliwn gael eu lladd. Lladdwyd y mwyafrif yn y siamberi nwy yn Birkenau, gan ddefnyddio nwy Zyklon-B.
Mae Auschwitz I ac Auschwitz II wedi eu dynodi fel Safle Treftadaeth y Byd.
bawd|250px|dim|Y porth i mewn i Auschwitz I. Mae'r geiriau uwchben y giat yn dweud *Arbeit macht frei* ("Mae gwaith yn rhyddhau")
bawd|250px|dim|Amlosgfa yn Auschwitz I

Categori:Gwersylloedd crynhoi
Categori:Hanes Gwlad Pwyl
Categori:Yr Holocost
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Pwyl
Llanidan

Cymuned a phlwyf eglwysig yn ne-orllewin Ynys Môn yw **Llanidan**. Mae'n cynnwys pentref Brynsiencyn.

## Hanes
Saif eglwys y plwyf gerllaw y briffordd A4080 ychydig i'r dwyrain o Frynsiencyn. Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Menai, cantref Rhosyr. Nid nepell o Lanidan ceir Moel-y-don, safle hen fferi ar lan Afon Menai.
250px|bawd|chwith|Clochdy hynafol Eglwys Llanidan

Ceir plasdy Myfyrian, aelwyd teulu Rhydderch yn yr 16g, yn Llanidan. Bu'n gylchfan beirdd o Ynys Môn a thu hwnt; mae'n ffermdy erbyn heddiw.

## Pobl o Lanidan
*Henry Rowlands, oedd yn rheithor Llanidan pan gyhoeddodd ei lyfr *Mona Antiqua Restaurata* (1723).
*Thomas Williams, Llanidan, y diwydiannwr, oedd yn byw ym Mhlas Llanidan.
*John Jones y Sêr (1818-1898), seryddwr ac ieithydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Hydroleg

[bawd|dde|200px|Afon Tywi yn dirwyn ar draws Sir Gaerfyrddin rhwng [Dryslwyn a Llanegwad]]
[bawd|dde|200px|Yr [Ail Groesfan Hafren dros aber Afon Hafren]]

**Hydroleg** yw'r astudiaeth wyddonol o leoliad a symudiad dŵr ar wyneb y Ddaear neu drosti. Mae hydroleg yn ymwneud yn bennaf â bwrw (glaw, eira, cenllysg), ageriad a thrydarthu, a llif ffrydiau dŵr o bob math. Gelwir y broses naturiol sy'n cyfuno'r elfennau hyn y 'cylch hydrolegol', sy'n symudiad cylchynol o ddŵr o'r moroedd i'r atmosffer ac yn ei ôl.

Mae gan hydroleg lawer o ddefnydd ymarferol, e.e. i geisio rheoli gorlifad afonydd (modelu hydrolig) ac i gyflenwi dŵr ar gyfer y cartref, gweithfeydd, a ffermydd, yn ogystal â chynlluniau trydan hydroelectrig.

Mae'r system dalgylch hydrolegol yn cynnwys nifer o fewnbynnau, storfeydd, llifau ac allbynnau.

## System Dalgylch Afon
Dalgylch afon yw'r ardal sy'n cael ei ddraenio gan afon a'i llednentydd, neu yn syml, y llinell sy'n bosib ei thynnu o amgylch y brif afon a'i isafonydd. Mae'r symudiad dŵr drwy dalgylch afon yn rhan allweddol o'r cylchred hydrolegol byd-eang sef y cylchred parhaol o ddŵr rhwng y ddaear, môr a'r atmosffêr. Mae dyodiad yn trosglwyddo dŵr i wyneb y ddaear lle mae mwyafrif ohono'n naill ai'n ymdreiddio a'r graig wely, neu'n anweddu. O dan amodau eithafol mae'r dŵr yn medru llifo dros yr arwyneb fel dŵr ffo, cyn cyrraedd sianel afon a llifo ymlaen i'r môr.

''Mae'r lliwiau isod yn allwedd i'r diagram''

## Diffiniadau'r prosesau
### Rhyng-gipiad
Gorchuddir y mwyafrif o dalgylchoedd afon gan rhyw fath o lysdyfiant, sy'n amrywio o lwyni a phrysg mewn ardaloedd lled-cras (*semi-arid*); glaswellt, a coedwigoedd conwydd. Gelwir pan mae dŵr yn cael ei atal wrth cyrraedd yr afon yn rhyng-gipiad. Mae rhyng-gipiad yn lleihau lefelau'r afon ac yn rhwystro erydiad tir.

### Storio mewn pantiau
Unwaith i ddŵr cyrraedd arwyneb y ddaear mae'n medru casglu mewn tyllau a phantiau gan ffurfio pyllau bach. Fe fydd y dŵr naill ai'n anweddu, ymdreiddio'n araf i'r pridd neu'n ffurfio llif trostir.

### Trydarthiad
Dyma yw'r broses lle mae planhigion yn rhyddhau dŵr trwy dyllau bach a elwir yn stomata oddi tan y dail. Mae hyn yn golled i'r system dalgylch afon.

### Anweddiad
Dyma yw'r broses pan mae dŵr yn gael ei golli o'r system.

### Lleithder Pridd
Mae gweadedd priddoedd yn amrywio yn fawr iawn. Pan fo pridd yn dirlawn ac yn cael ei adael i ddraenio dywedir fod yn dal ei gynhwysydd maes. 
Mesurir hyn mewn milimetrau.

### Trwylif
Dyma'r llif dŵr trwy'r pridd. Mae'r dŵr yn llifo i lawr y llethr yn parallel i arwyneb y ddaear.

### Llif dŵr daear
Os yw'r graig y wely yn anathraidd, bydd y dŵr yn trylifo'n araf iddo o'r pridd uwchlaw. Mae trosglwyddiadau dŵr daear yn araf dros ben, ac yn cymryd degau neu gannoedd o flynyddoedd.

## Gweler hefyd
*Afon
*Glaw
*Hydrograffeg
*Llyn


Categori:Daearyddiaeth ffisegol
Categori:Dŵr
Henry Rowlands (hynafiaethydd)

bawd|Tudalen deitl argraffiad cyntaf *Mona Antiqua Restaurata*.

Clerigwr Anglicanaidd a hynafiaethydd o Gymru oedd **Henry Rowlands** (1655 – 21 Tachwedd 1723). Mae'n mwyaf adnabyddus fel awdur *Mona Antiqua Restaurata*.

## Bywgraffiad
Ganed Rowlands yn Llanedwen, Ynys Môn, a chredir iddo gael ei addysgu gartref. Cafodd ei ordeinio yn offeiriad yn 1682, a chafodd fywoliaeth Llanfairpwll a Llantysilio. Yn 1692 cafodd fywoliaeth Llanidan ac eraill yn yr ardal yma.

Ysgrifennodd amryw o lyfrau, ond ei brif waith oedd *Mona Antiqua Restaurata*, a gyhoeddwyd yn Nulyn yn 1723, gydag ail argraffiad yn 1766. Roedd y llyfr yn trafod hynafiaethau Ynys Môn ac yn ceisio profi mai Môn oedd prif sedd y Derwyddon. Bu'r llyfr yn ddylanwadol iawn, a bu Rowlands yn llythyru ag Edward Lhuyd ac eraill.

Ysgrifennodd yn ogystal draethawd ar hanes plwyfi Môn (yn Lladin), sy'n ffynhonnell hanes lleol bwysig.

## Llyfryddiaeth
*Brynley F. Roberts, 'Henry Rowlands' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn* (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979)
*Henry Rowlands, 'Mona Antiqua Restaurata, 1723' (ail-argraffwyd gan Redesmere Press / Llyfrau Magma, 1993)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1655
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1723
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Geocemeg

**Geocemeg** yw'r astudiaeth wyddonol o gyfansoddiad cemegol y Ddaear. Mae'n cynnwys amcangyfrif maint absoliwt a chymharol elfennau cyfansoddiadol y ddaear a'i isotropau, ynghyd â'u dosraniad a'u mudo yn yr amrywiol amgylcheddau geocemegol, sef y lithosffer, yr atmosffer, y biosffer a'r hydrosffer. yn ogystal ag yn y creigiau a mwynau sy'n cyfansoddi'r ddaear. Yng nghramen y ddaear, ocsigen (47%), silicon (28%) ac alwminiwm (8%) yw'r elfennau mwyaf cyffredin.


Categori:Gwyddorau daear
Categori:Cemeg
Alex Greenfield

Mae **Alex Greenfield** (g. 1990) yn seiclwraig trac o'r Barri, Bro Morgannwg, Cymru. Dechreuodd rasio gyda glwb plant y Maindy Flyers yng Nghaerdydd cyn ymuno â'r clwb Cardiff Ajax. Mae'n dal Record Tandem 'Standing Start' 5 Km Merched ynghyd â Katie Curtis, gyda'r amser 7 munud 04.424 eiliad. Gosodwyd y record yn Velodrome Casnewydd ar 10 Mehefin 2004.

## Canlyniadau
### Trac
;2006
:2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched (Yn y Categori Hyn!)
;2007
:1af, Pencampwriaeth Ewropeaidd Ras Bwyntiau Merched Iau
:2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol 'Derny Paced' Merched
:3ydd, Pencampwriaeth W.C.R.A. 'Derny Paced' Merched

### Ffordd
;2004
:Merch 1af, Tour Ieuenctid Kerry, Iwerddon
;2006
:6ed, Tour de Junior Achterveld

## Dolenni allanol
*http://www.britishcycling.org.uk Canlyniadau ar gael ar wefan Seiclo Prydain
*http://www.newport.gov.uk/_dc/index.cfm?fuseaction=news.pressrelease&contentid=N_037888  Datganiad i'r wasg gan Gyngor Casnewydd

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru