Derwen mes di-goes

:''Mae'r erthygl ganlynol yn cyfuno'r ddwy rywogaeth: "Quercus robur" (derwen mes cosynnog) a "Q. petraea" (derwen mes digoes).''

Math o goeden yw'r **derwen mes digoes** (Q. petraea) a rhywogaeth sy'n perthyn i deulu'r *Fagaceae*. Coeden hynod o debyg iddi, ond sy'n rhywogaeth ar wahân yw'r **derwen mes coesynnog** (Q. robur).

Gelwir ffrwyth y dderwen yn 'fes' (unigol: 'mesen'). Mae'r *Quercus robur* yn ymestyn o arfordir yr Iwerydd i'r Wralau yn y dwyrain ac o ogledd pellaf yr Alban yn y gogledd i fasn Môr y Canoldir yn y de. Mae dosbarthiad *Q. petraea* yn debyg ond ddim yn ymestyn mor bell i'r de na'r dwyrain

Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Quercus petraea* a'r enw Saesneg yw *Sessile oak*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Derwen Ddigoes, Crach Dderw, Derwen Fawr Ganghennog.

## Hanes yng Nghymru
Ymddangosodd y dderwen yn gyntaf tua 6,000cc (8,000 o flynyddoedd yn ôl) ar y tir yr ydym heddiw yn ei adnabod fel 'Cymru', mewn cyfnod pan oedd 'Prydain' yn rhan annatod o dir Ewrop yn dilyn enciliad olaf y rhew ar ôl Oes y Iâ. Dyma dystiolaeth ddigamsyniol y cofnod paill - cyfnod hanner ffordd trwy Oes Ganol y Cerrig (y 'Mesolithig') pan oedd pobl yn cynnal eu hunain trwy hela, pysgota a ffowla. Fel y bu i'r hinsawdd raddol gynhesu disodlwyd coed pin fel prif goeden, a'r dderwen oedd y goeden a oedd yn cynhyrchu mwyafrif llethol yr holl baill (sef yr hyn a greodd y dystiolaeth) tan ddechrau'r Oes Haearn tua 1,500cc.. Mae'n bur debyg mai anghenion pobl yr oes hon am ynni i gynhyrchu celfi ac offer haearn yn bennaf oedd i gyfri am drai cymharol y coed derw ynghyd ag effeithiau'r celfi hynny yn enwedig aradrau haearn .

Derw oedd coeden mwyaf gwerthfawr y cyfnod hanesyddol. Achosodd hyn iddi gael ei ffafrio trwy blannu a chryfhau ei chynrychiolaeth yn y coedwigoedd ond tra hefyd yn achosi trai yn y gorchudd cyffredinol o goed, tan yn lled ddiweddar.

Tynnwyd sylw llawer dros y canrifoedd i olion derw yn y corsydd mawnog ymhell uwchlaw'r llinell goed fel mae hwnnw heddiw. Cofnododd Plot (1677, rhagflaenydd Edward Llwyd fel curadur Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen) hwy yn Swydd Rydychen ac yn Sir Benfro, ond nododd bod coed na ellid eu gwerthu wedi eu claddu yng Nghaint.

Yn y 17g soniodd Robert Bulkeley, Dronwy, Môn am *timber newly come from Ireland* i borthladd (ar y pryd ar aber  Afon Alaw). Awgryma hyn nad oedd coed yn gyffredinol, na derw efallai yn benodol, yn lluosog iawn yng ngorllewin Cymru yn y cyfnod hwn.

Bu pren y dderwen yn ffynhonnell bwysig ar gyfer tanwydd, golosg, adeiladu llongau ac ar gyfer polion cynnal i'r pyllau glo. Bu derw yn amrywio o ran ei bwysigrwydd o safbwynt defnydd ond bu'n arbennig o bwysig i'r diwydiant trin crwyn er enghraifft, oherwydd y lefelau uchel o daninau yn y rhisgl.

## Nodweddion gwahaniaethu'r ddwy rywogaeth
bawd|chwith|Dail y dderwen mes digoes yn dangos y **dail** coesynnog
Dail: *Q. robur* obofad, lletach ymhell uwchben y canol ac yn culhau tua'r goes; *Q. petraea* ofad, lletach tua'r canol ac yn lledu tua'r goes.

bawd|de|Ffrwyth y dderwen mês coesynnog yn dangos coesyn neu bedyncl y fesen
bawd|chwith|Ffrwyth y dderwen mês digoes
Mes: *Q. robur* gwelw gyda stribedi gwyrdd a phroffil mwy hirsgwar; *Q. petraea*, brown tywyll heb stribedi, llai ac yn fwy crwn.

Coesyn y fesen: *Q. robur*, hir, main heb flew (2–9&nbsp;cm); *Q. petraea*, absennol neu byr iawn gydag ychydig o fân flew (3–4&nbsp;cm).

Blaenblagur: *Q. robur*, bach ac aflym; *Q. petraea*, mawr, llym.

Rhisgl y goeden aeddfed: *Q. robur*, tew gydag agennau dwfn iawn yn rhedeg at i lawr i ffurfio blociau hirsgwar; *Q. petraea*, teneuach gydag agennau basach.

Dywed Linnard 

Derwyddon, y cryman aur a'r uchelwydd ar y derw

Meddygon Myddfai - dim cyfiriadau

Arferir derw a derwen ym Morg. am unrhyw fath o goeden, e.e. derwan fala, derwan gnou, derwan irin.

Fel symbol o nerth, hirhoedledd a goruchafiaeth teyrn: 
15g. DN 4, *Oes hir ar i dir fal derwen*.
id. 43, *Derwen vawr o dëyrn vydd*. 
id. 68, *A dwrn Einion wiwddur derweni a nyddud*. 
15-16g. TA 229, *O fesen, derwen a dyf*.  1588 Am ii. 9, *efe oedd grŷf fel derw*. 
GPC

### Ieithoedd eraill
DK Llydaweg
RM Gaeleg

## Enwau lleoedd
Digwydd y ff. f. Y Dderw weithiau fel e. lle.GPC

bawd|Graff yn dangos niferoedd cymharol yr enwau lleoedd Cymraeg â son am goed o wahanol fathau wedi eu seilio ar ddadansoddiad yr *OS Gazeteer*. Mae Cronfa Enwau Lleoedd Melville Richards yn nodi xxxxx o enwau lleoedd yn nodi y dderwen fel rhan.

Mae nifer o enwau lleoedd yn cyfeirio at goed derw yn anuniongyrchol (y dyddiadau yw'r cofnod cynharaf a gofnodwyd): ee. Coed Sart (mae'r enw Cwrt Sart yn ardal Castell Nedd yn mynd yn ôl i 1296 fel term Ffrangeg Norman *Lassarte* - ystyr assarte oedd tir wedi ei glirio o goed, derw gan mwyaf mae'n debyg). Mae yna enghreifftiau yn cyfeirio at mes: Cae Rhiw Mes (1796), Cae Pren y Mes (Salop 1637), Coed y Mestog (Mynwy 1814), Parc y Mes (Henllan c. 1700), Ysgubor Mesgoed (Mynwy 1833): rhisgl/tannu/barc (dim ond coed â thaninau ynddynt, megis derw a gwern a ddefnyddid i dannu crwyn; Rhisgl (Brycheiniog 1832), Rhisca (Caerdydd 1667), Hafod Rhisg a Ty Rhisgl (Beddgelert), Barcdy (Aberdaron 1701/2) a Llandecwyn a llawer mwy.

### Yr elfen Gymraeg yn Lloegr ac Ewrop
## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Fagaceae