Charles Babbage

Mathemategydd o Loegr a arloesodd yn yr hyn a adnabyddir heddiw fel cyfrifiadureg oedd **Charles Babbage**, FRS (26 Rhagfyr 1791&nbsp;–18 Hydref 1871). Roedd ganddo wybodaeth eang iawn o sawl pwnc, gan gynnwys athroniaeth, dyfeisio a pheirianneg. Mae'n fwyaf adnabyddus am ddyfeisio codio cyfrifiadurol.

Ystyrir ef gan rai fel un o'r rhai cyntaf i ragweld gallu'r cyfrifiadur ac yn "Dad y Cyfrifiadur", Cynlluniodd y cyfrifiadur mecanyddol cyntaf, mae'n debyg, a arweiniodd ef i greu cynlluniau mwy cynhleth.

## Plentyndod
Ceir anghytundeb ynglŷn ag union fan geni Babbage, ond yn ôl yr *Oxford Dictionary of National Biography* mae'n debygol iddo gael ei eni yn 44 Crosby Row, Walworth Road, Llundain. Ceir plac glas ar y mur yn nodi hynny. Roedd yn un o bedwar o blant a anwyd i Benjamin Babbage a Betsy Plumleigh Teape. Gweithio fel partner mewn banc oedd ei dad i gwmni a sefydlodd gyda William Praed, sef: ''Praed's & Co.'' yn Stryd y Fflyd, Llundain, yn 1801. Yn 1808, symudodd teulu'r Babbage i dref yn Ne Dyfnaint, Teignmouth. Yn wyth oed fe'i danfonwyd i ysgol yn Alphington, yng nghanol y wlad, ger Exeter. Am gyfnod byr bu'n ddisgybl yn Ysgol King Edward VI, Totnes, ond nid oedd ei iechyd yn arbennig o dda a chafodd diwtoriaid personol i'w addysgu. Yna bu yn Academi Holmwood, Middlesex, ac yn llyfrgell yr ysgol honno y disgynodd mewn cariad gyda mathemateg. Pan oedd oddeutu 16 oed dychwelodd i Totnes.

## Coleg
Yn Hydref 1810 cyrhaeddodd Goleg y Drindod, Caergrawnt. Roedd wedi datblygu cymaint yn ei fathemateg, ceir gohebiaeth ganddo sy'n nodi ei fod yn siomedig yn safon y gwaith yno. Ond siomedig oedd y blynyddoedd a ddilynodd hynny, a methodd a chael swydd fel athro yn 1816. Yn 1819, ymwelodd Babbage a Herschel â Pharis a chymdeithas *Society of Arcueil*, gan gyfarfod mathemategwyr a ffisegwyr blaenllaw'r dydd. Y flwyddyn honno, ymgeisiodd am swydd fel athro Prifysgol Caeredin ond heb lwyddiant.

Ceisiodd sefydlu cwmni yswiriant, ond heb lwyddiant eto; yn ystod y cyfnod hwn, dibynai'n gyfangwbwl ar daliadau cyson gan ei dad. Gwnaeth ei nyth yn Marylebone, Llundain, a llenwodd hwnnw gyda phlant. Ond yn 1827, bu farw ei dad ac etifeddodd Babbage ystâd enfawr gwerth £100,000, (sy'n gyfwerth a  £ heddiw), gan ei wneud yn ddyn ariannog iawn.

### Y Gymdeithas Seryddol
Sefydlodd ac arianodd y Gymdeithas Seryddol yn 1820 gyda'r bwriad o leihau cyfrifiadau mathemategol, gan eu gwneud yn fwy hylaw. Enillodd fedal y gymdeithas *"for his invention of an engine for calculating mathematical and astronomical tables"*. Pwrpas creu peiriant gwahaniaethu, meddai Babbage, oedd ymgais i wella'r *The Nautical Almanac*.

Gyda'i gyfaill Thomas Frederick Colby, ymchwiliodd i'r posibilrwydd o greu system bost drwy Brydain, a dyfeisiodd system a alwyd yn *Uniform Fourpenny Post* a *Uniform Penny Post* yn 1839 a 1840.
bawd|alt=A granite, horizontal, geometrically elaborate gravestone surrounded by other headstones|upright=1.3|Bedd Babbage ym Mynwent Kensal Green, Llundain; 2014

### Ada Lovelace
Bu Ada Lovelace yn gohebu gyda Babbage am beth amser, tra chynlluniodd y peiriant gwahaniaethu. Gwelir yn ei nodiadau hi yr hyn a gaiff ei ystyried i fod yr algorithm cyntaf i gael ei weithredu gan beiriant. Oherwydd hyn, ystyrir hi'r 'rhaglenydd' meddalwedd cyntaf.

## Disgynyddion
Cafodd Charles a Georgiana Babbage wyth o blant, ond 4 yn unig a fu fyw'n oedolion – Benjamin Herschel Babbage, Georgiana Whitmore, Dugald Bromhead Babbage a Henry Prevost. 
*Benjamin Herschel Babbage (1815-1878)
*Charles Whitmore Babbage (1817-1827)
*Georgiana Whitmore Babbage (1818-??)
*Edward Stewart Babbage (1819-1821)
*Francis Moore Babbage (1821-??)
*Dugald Bromhead (Bromheald?) Babbage (1823-1901)
*(Maj-Gen) Henry Prevost Babbage (1824–1918)
*Alexander Forbes Babbage (1827–1827)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Genedigaethau 1791
Categori:Marwolaethau 1871
Categori:Mathemategwyr o Loegr