open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deryn Rees-Jones

Bardd Eingl-Gymreig sy'n byw ac yn gweithio yn Lerpwl yw **Deryn Rees-Jones** (ganwyd 1968). Treuliodd hi lawer o'i phlentyndod yng nghartref y teulu yn Eglwys-bach. Mae hi'n ystyried ei hun yn awdur Cymreig.

Cafodd Rees-Jones ei addysg ym Mhrifysgol Bangor. Gwnaeth hi ymchwil doethurol ar feirdd benywaidd yng Ngholeg Birkbeck, Llundain. Mae hi'n Athro Barddoniaeth ym Mhrifysgol Lerpwl. Enillodd Wobr Eric Gregory yn 1993, a Gwobr Awdur Cyngor Celfyddydau Lloegr ym 1996.  Yn 2012 a 2019, roedd Rees-Jones ar restr fer Gwobr TS Eliot am ei "Burying the Wren" ac "Erato".

## Llyfryddiaeth 
### Barddoniaeth 
* *The Memory Tray* (Seren, 1994)
* *Signs Round a Dead Body* (Seren, 1998)
* *Quiver: A Murder Mystery* (Seren, 2004).  
* *Falls and Finds (*Shoestring, 2008.  

### Eraill 
* ''Contemporary Women's Poetry: Reading/Writing/Practice* (golygydd; 2001)
* *Carol Ann Duffy* (Northcote House, 2001)
* *Consorting with Angels: Essays on Modern Women Poets'' (Bloodaxe, 2005) 

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Damwain drên Odisha

Gwrthdrawiad rhwng tair trên ar gyrion dinas Balasore yn nhalaith Odisha, India, ar 2 Mehefin 2023 oedd **damwain drên Odisha**. Bu farw o leiaf 288 o bobl, ac anafwyd dros 900. Hon ydy'r ddamwain gyda'r nifer fwyaf o farwolaethau ar y rheilffyrdd yn India ers i ddwy drên wrthdaro yn Firozabad ym 1995.

Tua 18:55 (Amser Safonol India) ar Ddydd Gwener, 2 Mehefin 2023, yng ngorsaf reilffordd Bahanaga Bazar, tarodd dwy drên o deithwyr—y Coromandel Express, ar daith o orsaf Shalimar yng Ngorllewin Bengal i Chennai, a'r Howrah Superfast Express, ar daith o orsaf Yesvantpur yn Bengaluru i Howrah—â'i gilydd ac yn erbyn trên nwyddau lonydd yn yr orsaf.

Mae'r union fanylion am achos y gwrthdrawiad yn ansicr. Wrth ddynesu at orsaf Bahanaga Bazar, mae'n bosib i'r Coromandel Express newid ei llwybr ar gam i'r llinell ddolennog, neu fel arall gael ei direilio yn y fan honno, gan felly taro â'r drên nwyddau a oedd yn sefyll yn y llinell osgoi. Wrth i gerbydau'r Coromandel Express gael eu bwrw oddi ar y cledrau, mae'n debyg iddynt wrthdaro â'r Howrah Superfast Express a oedd yn teithio i'r cyfeiriad arall ar y rheilffordd baralel, gan daflu'r drên honno oddi ar ei thrac hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:2023 yn India
Odisha
Categori:Hanes Odisha
Categori:Trychinebau 2023
Categori:Trychinebau yn India
Coleg Merthyr Tudful

Mae **Coleg Merthyr Tudful** (Saesneg: Merthyr Tydfil College ) yn goleg addysg bellach wedi'i leoli ym Merthyr Tudful. Rhwng Mai 2006 ac Ebrill 2013, roedd yn goleg cyfansoddol i Brifysgol Morgannwg ac wedi hynny yn goleg i Brifysgol De Cymru (wedi i'r sefydliad newid ei henw).

Cyn dod o dan adain y brifysgol lleol, roedd y coleg yn sefydliad annibynnol, ond daeth yn rhan o Grŵp Prifysgol Morgannwg ym mis Mai 2006. Er ei fod yn un o golegau cyfansoddol y brifysgol, nid yw Coleg Merthyr Tudful yn rhan swyddogol o'r brifysgol. Bellach, mae’n cael ei redeg gan Brifysgol De Cymru fel sefydliad ar wahân, sy’n canolbwyntio’n bennaf ar gynnig addysg bellach i’r gymuned leol ym Merthyr Tudful. Mae'r Coleg yn rhan o rwydwaith y sector, ColegauCymru.

## Lleoliad 
Ceir dau gampws fel rhan o Goleg Merthyr. Mae'r campws newydd yn Ynysfach a'r Tŷ Coch (Red House - hen neuadd y dref Merthyr) yng nghanol y dref. Agorwyd yn dilyn ad-drefnu addysg ôl 16 oed yn Sir Merthyr gan gau adrannau 6ed dosbarth yr ysgolion uwchradd lleol - a fu'n benderfyniad amhoblogaidd gan nifer.

Agorwyd y campws newydd yn Ynysfach ym mis Medi 2013. 

Mae'r cyrsiau yn Ynysfach yn cynnwys: 30 Ystafell ddosbarth, 19 Ystafell TG, 8 Ystafelloed Ymarferol Celfyddydau Creadigol, Ystafell Cerameg, Stiwdio Ffotograffiaeth ac Ystafell Dywyll, 5 Labordy Gwyddoniaeth, 3 Salon Trin Gwallt, 2 Salon Harddwch, neuadd chwaraeon 600m2 gyda wal ddringo, 6 ystafell ddysgu ILS arbenigol, Labordy Gwyddor Chwaraeon, Labordy Electroneg, Mannau Gweithredol, Ardal Ddysgu, Ardaloedd TG/Dysgu ledled yr adeilad, Mannau Cymdeithasol ledled yr adeilad, Ffreutur Mawr, Caffi, Ardal Gwasanaethau Myfyrwyr Un Stop, ac Ystafell Weddi a Myfyrdod.  

## Darpariaeth 
Mae'r coleg yn darparu ystod o gyrsiau i fyfyrwyr o'r ardal leol, gan gynnwys TGAU, Lefel A, BTEC, Prentisiaethau a chyrsiau Mynediad . Mae Coleg Merthyr Tudful hefyd yn cynnig darpariaeth gyfyngedig o gyrsiau addysg uwch ar y cyd â Phrifysgol De Cymru.

## Cyrsiau 
Mae'r Coleg yn cynnig amrediad o gyrsiau gan fwyaf rhai galwedigaethau. Maent yn cynnwys: 

## Coleg Merthyr a'r Gymraeg 
Saesneg yw prif iaith cyfrwng dysgu y Coleg ond ceir ymrywiad yn unol gyda Safonau’r Gymraeg wyddfa Comisynydd y Gymraeg i roi mynediad cyfartal i wasanaethau a phrofiadau i staff, myfyrwyr ac ymwelwyr sy’n siarad Cymraeg. Mae Coleg Merthyr, gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol, yn datblygu modiwlau a darpariaeth Cymraeg mewn rhai meysydd.

## Cyn-fyfyrwyr nodedig 
* Gerrion Jones, Casglwr Celf

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Hafan Coleg Merthyr Tudful
* Digwyddiadau Cymraeg Coleg Merthyr @ColegMerthyr
* Hen Ferthyr Tudful: Coleg Merthyr Tudful - Ffotograffau Hanesyddol o Goleg Merthyr Tudful.
* Taith Rithiol o'r Coleg

Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg ym Merthyr Tudful
Categori:Colegau addysg bellach Cymru
Merthyr Tudful
Categori:Merthyr Tudful
Categori:Prifysgol Morgannwg
Pab Innocentius II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 14 Chwefror 1130 hyd ei farwolaeth yn 1143, oedd **Innocentius II** (ganed **Gregorio Papareschi**; 11g - 24 Medi 1143). Bu ei ethol yn bab yn ddadleuol, ac yn ystod wyth mlynedd cyntaf ei deyrnasiad roedd rhaid iddo frwydro am gydnabyddiaeth yn erbyn cefnogwyr y Gwrth-bab Anacletus II.

Categori:Marwolaethau 1143
Categori:Pabau
Margit Carstensen

Actores theatr, ffilm a theledu o'r Almaen oedd **Margit Carstensen** (29 Chwefror 1940 - 1 Mehefin 2023). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rolau yn y ffilmiau Rainer Werner Fassbinder . 

Cafodd Carstensen ei geni yn Kiel, yn ferch i feddyg.    Astudiodd mewn ysgol uwchradd leol yn 1958,  ac wedyn astudiodd actio yn yr Hochschule für Musik und Theatre Hamburg. Ym 1965, ymunodd Carstensen y *Deutsches Schauspielhaus* (Theatr Almaeneg) yn Hamburg.  

Erbyn diwedd y 1980au, roedd hi wedi datblygu perthynasau waith gyda cyfarwyddwyr Almaenig fel Werner Schroeter, Christoph Schlingensief, a Leander Haußmann .  

## Marwolaeth 
Bu farw Carstensen yn Heide, Schleswig-Holstein, ar 1 Mehefin 2023, yn 83 oed 

## Ffilmiau 
* *The Tenderness of Wolves* (1973), fel Mrs. Lindner
* ''Mother Küsters' Trip to Heaven* (1975), as Marianne Thälmann
* *Satan's Brew* (1976), fel Andrée
* *Chinese Roulette* (1976), fel Ariane Christ
* *Adolf and Marlene* (1977), fel Marlene
* *Spiel der Verlierer* (1978), fel Miss Rosner
* *The Third Generation* (1979), fel Petra Vielhaber
* *Possession* (1981), fel Margit Gluckmeister
* *Liebeskonzil* (1982)
* *The Roaring Fifties* (1983)
* *Angry Harvest* (1985), fel Eugenia
* *Half of Love* ( *La Moitié de l'amour*, 1985)
* *100 Years of Adolf Hitler: The Last Hour in the Führerbunker* (1989), fel Magda Goebbels
* *Terror 2000: Germany Out of Control* (1992), fel Margret
* *Gesche's Poison* (1997), fel Mrs. Timm
* *Die 120 Tage von Bottrop* (1997), fel Margit
* *Rider of the Flames* (1998), fel Mrs. von Proeck
* *Sonnenallee* (1999) 
* *Manila* (2000), fel Regine Görler
* *Scherbentanz* (2002), fel Käthe
* *Agnes and His Brothers* (2004) 
* *It Is Fine! Everything Is Fine.* (2007), fel Linda Barnes
* ** (2007), fel Mrs. Strietzel
* *Finsterworld* (2013), fel Mrs. Sandberg

## Teledu
* *The Coffee Shop* (1970), fel Vittoria
* *Niklashauser Fart* (1970), fel Margarete
* *Die Ahnfrau – Oratorium nach Franz Grillparzer* (1971), fel Berta
* *Bremer Freiheit* (1972), fel Gesche Gottfried
* *The Bitter Tears of Petra von Kant* (1972), fel Petra von Kant
* *Eight Hours Don't Make a Day: Oma und Gregor* (1972)
* *World on a Wire* (1973)
* *Nora Helmer* (1974), fel Nora Helmer
* *Martha* (1974), fel Martha
* *Fear of Fear* (1975), fel Margot
* *Frauen in New York* (1977)
* *Kalte Heimat* (1979)
* *Berlin Alexanderplatz: Epilogue* (1980)
* *An Ideal Husband* (1984), fel Lady Markby
* *Emilia Galotti* (1984), fel Orsina
* *Underground* (1989)
* *Derrick* (1991) 
* *Anwalt Abel* (1997) 
* *John Gabriel Borkman* (2000), fel Gunhild Borkman
* *The Fool and His Wife This Evening in Pancomedia* (2002)
* *The Captain from Köpenick* (2005)
* *Mr. Karl – A Person for People* (2008)
* *Eine Kirche der Angst vor dem Fremden in mir* (2009)
* *Tatort'' (2016)

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Actorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Leonor, Tywysoges Asturias

Merch hynaf brenin a brenhines Sbaen yw **Leonor, Tywysoges Asturias** (**Leonor de Todos los Santos de Borbón y Ortiz**; ganwyd 31 Hydref 2005). Etifedd tybiedig i orsedd Sbaen yw hi, fel merch hynaf y Brenin Felipe VI a'r Frenhines Letizia.

Cafodd Leonor ei geni, yn ferch i Felipe a Letizia, a oedd ar y pryd yn dywysog a thywysoges Asturias, yn ystod teyrnasiad ei thaid ar ochr ei thad, y brenin Juan Carlos I, yn Ysbyty Rhyngwladol Ruber ym Madrid. Fel merch yr etifedd mae'n ymddangos, roedd hi'n "infanta" a'r ail yn llinell yr olyniaeth i orsedd Sbaen, ar ol ei tad hi.

Dechreuodd addysg Leonor yn Escuela Infantil Guardia Real, gofal dydd i blant Gwarchodlu Brenhinol Sbaen. Cafodd ei addysg gynradd yn Ysgol Santa María de los Rosales yn Aravaca, ychydig y tu allan i Madrid.   Mae Leonor yn siarad Sbaeneg a Saesneg ac mae wedi astudio Tsieineeg Mandarin.

Cyhoeddwyd yn hydref 2021 y byddai'n parhau â'i haddysg uwchradd yng Ngholeg yr Iwerydd yng Nghymru, gan astudio'r Rhaglen Ddiploma 2 flynedd IB.  Un o'i chyd-fyfyrwyr yn y coleg oedd Tywysoges Alexia o'r Iseldiroedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iwerydd
Categori:Genedigaethau 2005
Categori:Tywysogesau Sbaen
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Catalaneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Sbaeneg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Astwrieg
Athanasius Kircher

Ysgolhaig o'r Almaen ac offeiriad o Iesuwr oedd **Athanasius Kircher** (2 Mai 1601 – 27 Tachwedd 1680) sydd yn nodedig fel polymath.

Ganed ef yn Geisa (a leolir bellach yn Thüringen, yr Almaen), yn Abadaeth Fulda, un o esgob-dywysogaethau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Dysgodd yr ieithoedd Roeg ac Hebraeg yn ysgol yr Iesuwyr yn Fulda, ac astudiodd y gwyddorau a'r dyniaethau yn Paderborn, Cwlen, a Koblenz cyn iddo gael ei ordeinio ym Mainz ym 1628. Ar un pryd fe'i penodwyd yn athro ym Mhrifysgol Würzburg. Ffoes yr Almaen i osgoi'r Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain, a chafodd sawl swydd academaidd yn Avignon. Ymsefydlodd yn Rhufain ym 1634, ac yno y bu am y rhan fwyaf o'i oes. Bu farw yn Rhufain yn 79 oed.

Deallusyn dylanwadol oedd Kircher yn ystod ei oes, a daeth yn enwog fel dyn hollddysgedig: fe'i gelwir yn aml yn "ddyn olaf y Dadeni". Darllennodd yn awchus am ystod eang o bynciau, gan gynnwys archaeoleg, ieithoedd hynafol, daearyddiaeth, seryddiaeth, mathemateg, ffiseg, meddygaeth, opteg, acwsteg, a meddygaeth. Ysgrifennodd ryw 40 o lyfrau a 2000 o lawysgrifau a llythyrau sy'n goroesi. Nodir ei weithiau ysgrifenedig gan wyddoniaduraeth llawn darluniadau a diagramau. Yn ogystal â'i ddarlleniadau a thraethodau ysgolheigaidd traddodiadol, ceisiodd arsylwi ar y byd gyda synhwyrau ei hun: mewn esiampl enwog, cafodd ei ostwng ar ben rhaff i mewn i geudwll Vesuvius er mwyn sbïo ar y tu mewn i losgfynydd yn fuan wedi echdoriad. Casglodd nifer fawr o hynodbethau o fyd natur, sydd yn parhau heddiw fel Amgueddfa Kircher yn Rhufain. Fe'i ystyrir weithiau yn sefydlwr Eifftoleg am iddo geisio (heb lwyddiant) darllen yr hieroglyffau. Efe hefyd oedd y cyntaf i saernïo telyn eolaidd, offeryn cerdd a fyddai'n boblogaidd hyd at ddiwedd y 19g. Fodd bynnag, seiliwyd nifer o'i syniadau ar gamdybiaethau a gwybodaeth ail-law, ac mae diffyg y dull gwyddonol modern yn amlwg yn ei waith. Ni gwerthfawrogir Kircher am ei ddarganfyddiadau na damcaniaethau gwreiddiol, ond yn hytrach am ei frwdfrydedd dros ddysg a'i ymdrechion i arloesi ysgolheictod rhyngddisgyblaethol. Ar sail ei enwogrwydd, priodolir nifer o ddyfeisiau iddo ar gam, gan gynnwys yr hudlusern a'r microsgop.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1601
Categori:Marwolaethau 1680
Categori:Academyddion yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Cerddolegwyr o'r Almaen
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Eifftolegwyr
Categori:Ieithegwyr o'r Almaen
Categori:Offeiriaid Catholig o'r Almaen
Categori:Naturiaethwyr yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Thüringen
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
Categori:Ysgolheigion yr 17eg ganrif o'r Almaen
Pab Coelestinus II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 26 Medi 1143 hyd ei farwolaeth yn 1144, oedd **Coelestinus II** (ganed **Guido di Castello**; 11g - 8 Mawrth 1144).

Categori:Marwolaethau 1144
Categori:Pabau
Hanshin Tigers

Tîm pêl-fas o ddinas Osaka, Japan, yw'r **Hanshin Tigers**. Maen nhw'n chwarae yn y Koshien Stadium.

## Dolenni allanol
* 


Categori:Osaka
Categori:Timau pêl-fas Japan
George Williams (YMCA)

[bawd|250px|Gwaddol o weledigaeth Williams - adeilad yr YMCA ar y Kingsway, [Abertawe (2018)]]

Dyngarwr Seisnig, dyn busnes a sylfaenydd yr YMCA (''Young Men's Christian Association'') oedd Syr George Williams (11 Hydref 1821 – 6 Tachwedd 1905). Yr YMCA yw'r elusen ieuenctid hynaf a mwyaf yn y byd, ei nod yw cefnogi pobl ifanc i berthyn, cyfrannu a ffynnu yn eu cymunedau.

Bu farw yn 1905 ac mae wedi ei gladdu yn Eglwys Gadeiriol St Paul, Llundain.

Mae'n hen-hen-hen dad-cu i gyn Brif Weinidog Prydain, Boris Johnson.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganed Williams ar fferm yn Dulverton, Gwlad yr Haf, Lloegr, fel yr ieuengaf o saith mab Amos Williams ac Elizabeth Vickery a oroesodd. Bedyddiwyd ef yn Eglwys Loegr. Yn ddyn ifanc, disgrifiodd ei hun fel "careless, thoughtless, godless, swearing young fellow". Ym 1837, trosodd Williams o Anglicaniaeth i Annibynwyr. Aeth i'r Zion Congregational Church  a daeth yn aelod cyfranogol. 

Yng ngaeaf 1837, gwnaeth geiriau Evan James, efengylwr Cymreig oedd yn pregethu yno, argraff fawr ar George: "Rho dy galon i Dduw tra yn ifanc. Chwefror 4, 1838, derbyniwyd ef yn aelod o'r gynnulleidfa hon."

Bu ei angladd yn Eglwys Gadeiriol St Paul's ar 14 Tachwedd 1905, gyda 2,600 o bobl yn bresennol Y rhain oedd James Smith (o ddillad W D Owen), Christopher. W Smith, Norton Smith, Edward Valentine, Edward Beaumont, M Glasson, William Creese, Francis John Crockett, E Rogers, John Harvey a John C Symons.

Yn y 5ed cyfarfod ar 4 Gorffennaf 1844, trafodwyd yr enw. Ymhlith pethau eraill, cynigiwyd *Cymdeithas Berea* (Crybwyllir y dref yn Actau’r Apostolion yng Nghroeg fel man lle pregethodd yr apostolion Paul, Silas a Timotheus yr Efengyl Gristnogol.). Ni phenderfynwyd ar yr enw diffiniol tan ychydig yn ddiweddarach.

Nododd y cofnodion:

Penderfynwyd ar yr enw, ''Young Men's Christian Association'' (YMCA), ar awgrym Christopher W. Smith, cyd-ddilledydd yn Hitchcock & Rogers. Roedd yn hyrwyddo Cristnogaeth Gyhyrol. Un o'r tröedigion cynharaf a chyfranwyr i'r gymdeithas newydd oedd cyflogwr George, George Hitchcock, ddaeth yn  drysorydd cyntaf y sefydliad.

Roedd George yn weithgar mewn 33 ffederasiwn YMCA mewn rhyw ffordd. Yn 1905 (blwyddyn ei farwolaeth) cymerodd y cyfle i fynychu cynhadledd y YMCA ym Mharis:

## Anrhydeddau
Urddwyd Williams yn farchog gan y Frenhines Victoria yn ei hanrhydedd pen-blwydd yn 1894, blwyddyn jiwbilî arian yr YMCA, yn ogystal â derbyn Rhyddid Dinas Llundain. gyda'i hen gampws yn cadw'r enw Campws Syr George Williams. Mae Coleg George Williams, a leolir ar lan Llyn Geneva yn Wisconsin, UDA, yn lloeren o Brifysgol Aurora, ac mae hefyd wedi'i enwi ar ôl Williams.

Cafodd Williams House yn YMCA Coleg Cristnogol Hong Kong, a sefydlwyd gan YMCA Hong Kong, ei enwi i goffau Williams.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sir George Williams, Founder of the YMCA erthygl ar wefan y YMCA

Categori:Dyngarwyr
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1905
Callor

Ffurfiant daearegol ar wyneb y ddaear yw **callor** (Saesneg: *caldera*). Mae'n bant mawr tebyg i grochan sy'n ffurfio yn fuan ar ôl gwagio siambr magma mewn ffrwydrad llosgfynydd. Ni all y siambr magma wag gynnal y creigiau uwch ei phen mwyach, ac mae'r ddaear yn cwympo i'r gwagle, gan adael pant mawr ar yr wyneb (hyd at ddegau o gilometrau mewn diamedr). Er ei fod weithiau'n cael ei ddisgrifio fel crater, mewn gwirionedd mae'n fath o lyncdwll enfawr, gan ei fod yn cael ei ffurfio trwy ymsuddiant a chwymp yn hytrach na ffrwydrad neu ardrawiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Fwlcanoleg
Categori:Llosgfynyddoedd
Categori:Tirffurfiau
Crater folcanig

Pant crwn ar frig llosgfynydd yw **crater folcanig**. Fel arfer mae ganddo siâp powlen sy'n cynnwys un neu fwy o agorfeydd. Yn ystod ffrwydradau folcanig, mae nwyon a magma tawdd yn codi o siambr magma tanddaearol, trwy sianeli yn y creigiau, nes iddynt gyrraedd yr agorfa yn y crater, lle mae'r nwyon yn dianc i'r atmosffer ac mae'r magma yn ffrwydro fel lafa. Gall crater folcanig ymestyn dros ardal eang, a gall o ddyfnder mawr. 

Ar ôl rhai ffrwydradau, gall siambr magma llosgfynydd wagio digon fel bod y ddaear uwchben yn dymchwel, gan ffurfio math mwy o bant, sef callor (*caldera*). Efallai y bydd y pant yn y pen draw yn llenwi â dŵr i ffurfio llyn crater.

## Oriel

2012 july Etna central crater eruption 3322 meters - The kitchen of hell - panoramio (5).jpg|Crater ar ben Etna, Sisili, yn ystod cyfnod o ffrwydrad
Strombolielicottero.jpg|Crater ar ben Stromboli, ynys folcanig yn y Môr Canoldir
The mountaintop of Mt.Fuji 富士山頂 - panoramio.jpg|Crater ar ben Mynydd Fuji, Japan
F208 Hnausapollur Crater panoramic.JPG|Llyn sydd wedi ffurfio yn crater llosgfynydd Hnausapollur, Gwlad yr Iâ

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd
Astrud Gilberto

Cantores a chyfansoddwr caneuon samba a bossa nova o Frasil yw **Astrud Evangelina Weinert** (29 Mawrth 1940 &ndash; 5 Mehefin 2023),   a elwir yn broffesiynol fel **Astrud Gilberto**. Daeth yn enwog am ei recordiad 1964 o'r gân "The Girl from Ipanema".

Cafodd ei geniyn nhalaith Brasil Bahia, yn ferch i fam o Frasil a thad o'r Almaen. Cafodd ei magu yn Rio de Janeiro. Athro iaith oedd ei thad. Priododd João Gilberto ym 1959 a bu iddynt fab, y cerddor João Marcelo Gilberto. Ysgarodd Astrud a João yng nghanol y 1960au.  Priododd am yr eildro a  chael mab arall, Gregory Lasorsa, a oedd hefyd yn chwarae gyda'i fam.   Yn ddiweddarach bu’n rhaid iddi gael perthynas â'r chwaraewr sacsoffon jazz Americanaidd, Stan Getz, ond roedd yn berthynas ffiaidd.  Symudodd hi i'r Unol Daleithiau ym 1963 a bu'n byw yn yr Unol Daleithiau o'r amser hwnnw ymlaen. 

Bu farw Gilberto o achosion heb eu datgelu yn ei chartref yn Philadelphia, meddai ei hwyres Sofia Gilberto ar gyfryngau cymdeithasol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Frasil
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Ama Ata Aidoo

Awdur, bardd, dramodydd ac academydd o Ghana oedd **Christina Ama Ata Aidoo** (23 Mawrth 1942 &ndash; 31 Mai 2023).  

Cafodd **Ama Ata Aidoo** ei geni yn Abeadzi Kyiakor, ger Saltpond, yn Rhanbarth Canolog Ghana. Mae rhai ffynonellau wedi datgan iddi gael ei geni ar 31 Mawrth 1940.  Roedd ganddi efaill, Kwame Ata. 

Cyhoeddwyd ei drama gyntaf, *The Dilemma of a Ghost*, ym 1965. Roedd Aidoo y dramodydd benywaidd Affricanaidd cyntaf i'w chyhoeddi. Fel nofelydd, enillodd Wobr Awduron y Gymanwlad yn 1992 gyda'i nofel hi, *Changes*. Roedd hi'n Ysgrifennydd Addysg Ghana rhwng 1982 a 1983 o dan weinyddiaeth PNDC Jerry Rawlings .  Yn 2000, sefydlodd Sefydliad Mbaasem yn Accra i cefnogi  awduron benywaidd Affricanaidd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr benywaidd yr 20fed ganrif
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif
Y Knesset

Deddfwrfa unsiambrog Israel yw'r **Knesset** (Hebraeg: הַכְּנֶסֶת  trawslythreniad: *HaKnesset*; sef "cynulliad"). Yn system wleidyddol Israel, y Knesset yw awdurdod goruchaf y wlad a chanddi sofraniaeth seneddol, ond yn ddarostyngedig i rwystrau a gwrthbwysau'r farnwriaeth. Lleolir ei adeilad yn ardal Givat Ram yng nghanol Jeriwsalem, prifddinas Israel.

Etholir aelodau'r Knesset gan y bobl, ac mae'r Knesset yn ei dro yn ethol yr arlywydd, a'r prif weinidog (a benodir yna yn ffurfiol gan yr arlywydd), ac yn goruchwylio adran weithredol y llywodraeth—hynny yw, y cabinet a ffurfir gan y prif weinidog. Y Knesset hefyd sydd yn pasio holl ddeddfau'r wlad, fel arfer ar gynnig polisïau'r cabinet.

Etholir 120 o aelodau i'r Knesset bob pedair blynedd trwy system cynrychiolaeth gyfrannol. Ni rhennir y wlad yn wahanol etholaethau; yn hytrach, mae etholwyr yn pleidleisio dros bleidiau neu grwpiau etholiadol ar restrau hirion o ymgeiswyr, ac mae canran y bleidlais genedlaethol yn cyfateb i'r gyfran o seddi a enillir gan blaid. Mae'r drefn hon yn sicrhau cynrychiolaeth i nifer fawr o bleidiau, ac o ganlyniad mae llywodraethau clymblaid yn gyffredin.

Yn sgil cadarnhau'r Ddeddf Dros Dro gan y Cynulliad Etholedig—a etholwyd yn Ionawr 1949 i baratoi cyfansoddiad ar gyfer y wladwriaeth newydd—ar 16 Chwefror 1949, daeth y cynulliad hwnnw yn y Knesset Cyntaf. Nid oes gan Israel gyfansoddiad cyfundrefnol ffurfiol, ond rhoddir sail gyfreithiol i'r Knesset, tiriogaeth y wlad, yr arlywydd, a'r llywodraeth gan gyfres o gyfreithiau sylfaenol a basiwyd yn y cyfnod 1958–68. Ni seiliwyd y siambr newydd ar batrwm system Westminster; fodd bynnag, mae nifer o'i rheolau a threfniadau yn debyg i Dŷ'r Cyffredin, er enghraifft y breintiau a roddir i Arweinydd yr Wrthblaid.

## Cyfeiriadau 

Categori:Llywodraeth Israel
Categori:Seneddau
Sinhaliaid

Grŵp ethno-ieithyddol Indo-Ariaidd sydd yn frodorol i ynys Sri Lanca yw'r **Sinhaliaid** (Sinhaleg:  සිංහල ජනතාව trawslythreniad: *Sinhala Janathāva*). Maent yn cynnwys mwy na 16.2&nbsp;miliwn o bobl ac yn cyfri am ryw 75% o boblogaeth Sri Lanka. Maent yn siarad yr iaith Sinhaleg, o'r teulu Indo-Ariaidd. Mae'r mwyafrif ohonynt yn Fwdhyddion Theravada, er bod rhai hefyd yn Gristnogion. Ers 1815, fe'u rhennir yn gyffredinol yn ddau grŵp: Sinhaliaid cefn gwlad, yn y canolbarth mynyddig;  a'r Sinhaliaid iseldir, ar hyd yr arfordir. Er eu bod yn medru'r un iaith, gellir gwahaniaethu rhwng traddodiadau ac arferion diwylliannol y ddau grŵp.

Mae strwythur gymdeithasol y Sinhaliaid yn seiliedig ar y drefn gastiau, sydd yn cyfateb yn gyffredinol i alwedigaethau hanesyddol. Fel rheol, ceir priodas o fewn yr un cast, ac yn aml priodasau rhwng cefnder a chyfnither. Er gwaethaf, nid oes fawr o wahaniaeth rhwng arferion crefyddol a diwylliannol y gwahanol gastiau.

Yn ôl hanes traddodiadol Sri Lanca, sefydlwyd gwareiddiad y Sinhaliaid gan y Tywysog Vijaya a ymfudodd o ogledd India i'r ynys yn y 5g&nbsp;CC.

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau ethnig yn Sri Lanca
Categori:Pobloedd Indo-Ariaidd
Eglwys Sant Mihangel, Llanfihangel-y-Pennant

Saif **Eglwys Sant Mihangel** ym mhentref bychan Llanfihangel-y-Pennant rhwng cartref Mari Jones a Chastell y Bere yn Nyffryn Dysynni, ger Tywyn, Gwynedd. Mae'r eglwys hynafol hon yn dyddio i ganrif 12, er bod y llan o'i chwmpas yn llawer hŷn. Enw'r plwyf yw Bro Ystumanner.

bawd|450px|chwith
Fe'i cofrestrwyd gan Cadw ar 17 Mehefin 1966 yn Radd II*, a hynny oherwydd ei hoed a nodweddion o'r Oesoedd Canol, fel y fedyddfaen, nenfwd a'r rhan fwyaf o'i muriau. Yng nghanrif 15 codwyd estyniad ar ochr ogleddol yr eglwys: capel bychan; yno, yn 2016 roedd arddangosfa o ddogfennau'n ymwneud â Mari Jones. Ceir ffenestr liw o 1869 sy'n darlunio seintiau Mihangel a Gabriel o bobty Crist y tu ôl i'r allor.

Credir fod y fedyddfaen yn dyddio o ganrif 12 ac iddi ddod o Gastell y Bere; y tu allan i'r brif ffenestr, ceir bedd, gyda'r union gerrig crwn, tebyg i golofnau.

Cofrestrwyd wal yr eglwys ar wahân, ar 4 Hydref 2000, Gradd: II (cyfeirnod 23212), oherwydd ei phwysigrwydd hanesyddol. credir ei bod yn llawer hȳn na'r eglwys, ac efallai'n perthyn i'r Eglwys Geltaidd. Mae'n debyg mai chlawdd a ffos fyddai yma'n wreiddiol. Mae'n 1.5 metr o uchder, ar gyfartaledd ac yn 65&nbsp;cm (dwy droedfedd) o drwch.

## Gweler hefyd
*Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant)
*Eglwys y Santes Fair, Llyn Mwyngil (Talyllyn)

## Cyfeiriadau
## Oriel

Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 12.tif|Tuag at y porth yn nhu blaen yr eglwys
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 18.tif|Tuag at yr allor
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 19.JPG|Trawstiau pren yr eglwys
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 40.tif|Yr olygfa tua chefn yr eglwys (drws ar y chwith pellaf)
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 17.JPG|Y fedyddfaen a gludwyd yma o'r Capel yng Nghastell y Bere
Elwys Sant Mihangel, Church of St Michael, Llanfihangel-y-Pennant, Tywyn, Gwynedd Cyrmu 47.JPG|Bedd hynod, gyda cholfnau crwn

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Dyffryn Dysynni
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Llanfihangel-y-Pennant
Sinhaleg

Iaith Indo-Ariaidd yw **Sinhaleg** neu **Sinhala** (සිංහල) a siaredir yn bennaf gan y Sinhaliaid yn Sri Lanca. Ysgrifennir yr iaith yn yr wyddor Sinhaleg, sef ffurf ar yr wyddor Frahmig, a ddarllener o'r chwith i'r dde.

Dygwyd iaith lafar y Prakrit i Sri Lanca yn y 5g&nbsp;CC mae'n debyg, gan ymfudwyr o ogledd India. Datblygodd y Sinhaleg felly ymhell o'r ieithoedd Indo-Ariaidd eraill yng ngogledd India, a daeth i gynnwys nifer fawr o fenthyceiriau o'r ieithoedd Drafidaidd, yn enwedig Tamileg, prif iaith arall Sri Lanca. Mae'r arysgrifau cynharaf yn yr iaith, mewn llythrennau Brahmig ar garreg, yn dyddio oddeutu 200&nbsp;CC.

Prif dafodieithoedd y Sinhaleg yw iaith y cefn gwlad, iaith yr iseldiroedd, a Sinhaleg Jaffna yn y gogledd. Sinhaleg a Thamileg ydy dwy iaith swyddogol Sri Lanca.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Indo-Ariaidd
Categori:Ieithoedd Sri Lanca
Joe Rodon

Pêl-droediwr o Gymru yw **Joseph Peter Rodon** (ganwyd 22 Hydref 1997) sy'n chwarae fel amddiffynnwr i Leeds United a thros dîm cenedlaethol Cymru.

Daw Rodon o Langyfelach, Abertawe, ac ymunodd â C.P.D. Dinas Abertawe pan oedd yn wyth oed yn 2005. Dyrchafwyd ef i'r tîm hŷn yn 2015, ac roedd o ar y fainc am y tro cyntaf ym mis Ionawr 2016 i gêm Cwpan Lloegr gyda Rhydychen. Ym mis Ionawr 2018 ymunodd â Cheltenham Town ar fenthyg. Dychwelodd Rodon i Ddinas Abertawe ym mis Awst. 

Ym mis Hydref 2020, ymunodd Rodon â Tottenham Hotspur am bris o £11 filiwn. Ym mis Awst 2022, ymunodd Rodon â Rennes ar fenthyg gydag opsiwn i’w brynu.

Chwaraeodd Rodon dros Gymru am y tro cyntaf ym 2019. Roedd ei gôl cyntaf yn erbyn Liechtenstein ar 6 Mehefin 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Abertawe
Rabi

Arweinydd ysbrydol ac athro crefyddol yn Iddewiaeth yw **rabi**, un a awdurdodwyd trwy ei astudiaeth o'r Beibl Hebraeg a'r Talmwd i ddysgu, i esbonio, ac i reoli yn ôl deddf draddodiadol yr Iddewon.

I ddod yn rabi, âi'r myfyriwr i ysgol ddiwinyddol—yr *yeshiva*—i gael ei hyfforddi'n drylwyr mewn addysg Iddewig ac arweinyddiaeth grefyddol. Mae'r gofynion a chymwysterau penodol i ddod yn rabi yn amrywio yn ôl enwadau'r grefydd, er enghraifft Uniongrededd, Ceidwadaeth, Diwygiadaeth, ac Adferiadaeth.

Mae gan rabïaid swyddogaethau pwysig ym mywyd y gymuned Iddewig, trwy gynnig cyngor a chefnogaeth i unigolion a theuluoedd, a gweinyddu seremonïau gan gynnwys priodasau, angladdau, a'r bar mitzvah a'r bat mitzvah. Mae nifer o rabïaid yn arweinwyr mewn synagogau neu gynulleidfaoedd Iddewig, neu yn gwasanaethu megis caplaniaid, mewn prifysgolion, ysbytai, y lluoedd arfog, ac ati.

Mae'r ffurf Gymraeg *rabi* yn dyddio'n ôl i'r 16g, yn *Kynniver Llith a Ban* (1551) gan William Salesbury.  Y ffurf *rabbi* a geir ym Meibl 1588, er enghraifft Mathew 23:7–8: "A chyfarch yn y marchnadoedd, a'u galw gan ddynion, Rabbi, Rabbi. Eithr na'ch galwer chwi Rabbi : canys un yw eich Athraw chwi, sef Crist ; a chwithau oll brodyr ydych." Yn y cyd-destun hwnnw, teitl o barch a roddid i Iesu Grist gan ei ddilynwyr oedd yr enw, yn yr ystyr gyffredinol o athro ac arweinydd ysbrydol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Clerigwyr Iddewig
Categori:Galwedigaethau crefyddol
Categori:Ysgolheigion Beiblaidd
Categori:Ysgolheigion Iddewig
James Reynolds Gummow

Pensaer ac adeiladwr o Gymro o'r 19eg ganrif, a gweithiodd yn enwedig yn Wrecsam a dyluniodd nifer o adeiladau pwysig o gwmpas y dref, oedd **James Reynolds Gummow** (1826–1877).

## Teulu 
Cafodd James Reynolds Gummow ei eni yn Wrecsam ym 1826, i Michael Gummow a Sarah Roberts. Daeth JR Gummow o deulu o benseiri ac adeiladwyr – cafodd ei dad, Michael Gummow, ei benodi fel syrfëwr bwrdeistref cyntaf Wrecsam.  Roedd Michael Gummow yn nai i Benjamin Gummow,  Abbotsfield, Ffordd Rhosddu,  Yn ôl pob tebyg, Gummow oedd yn gyfrifol hefyd ar gyfer Rhif 2 Ffordd Grosvenor,  Plas Gwilym, Rhif 3 Ffordd y Llwyni  a Oteley House, Ffordd Salisbury. 

Ym 1856 ceisiodd Gummow am fethdaliad. Ym 1874 cyhoedded e lyfr o'r enw 'Hints on Home Building', a oedd yn cynnwys manylion o nifer o'i adeiladau. 

Bu farw ym 1877.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Delwedd:Grosvenor Lodge, Grosvenor Road, Wrexham 2.jpg|Rhif 1, Ffordd Grosvenor ("Grosvenor Lodge")
Delwedd:Abbotsfield, Rhosddu Road, Wrexham.jpg|Abbotsfield, Ffordd Rhosddu

Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Penseiri o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Gwyfyn pren bocs

Rhywogaeth o wyfyn o'r teulu *Crambidae* yw **gwyfyn y pren bocs** (*Cydalima perspectalis*). Fe'i disgrifiwyd gyntaf gan Francis Walker, yr entomolegydd o Sais, ym 1859. Er ei fod yn frodorol i Japan, Tsieina, Taiwan, Corea, dwyrain pell Rwsia ac India, mae wedi goresgyn Ewrop; cofnodwyd gyntaf yn yr Almaen yn 2006, yna'r Swistir a'r Iseldiroedd yn 2007, Prydain Fawr yn 2008, Ffrainc ac Awstria yn 2009, Hwngari yn 2011, yna Rwmania, Sbaen a Thwrci Croatia.

Yn 2012, yn ystod y paratoadau ar gyfer Gemau Olympaidd y Gaeaf 2014 yn Sochi, Rwsia Ewropeaidd,  y cafodd ei gyflwyno yno o'r Eidal gyda'r stoc plannu o *Buxus sempervirens*. Y flwyddyn ganlynol fe ddiflannodd Buxus colchica ar raddfa fawr.

Fe'i cofnodwyd yn Ontario, Canada, ym mis Awst 2018 ac yn nwyrain yr Unol Daleithiau ym mis Mai 2021.

## Cofnodion yng Nghymru
*Penarth 12 Mehefin 2023https://www.facebook.com/groups/CymunedLlenNatur/permalink/2123469357848356/
*Bae Penrhyn 8 Gorffennaf 2018https://www.facebook.com/groups/CymunedLlenNatur/permalink/808639912664647/

## Disgrifiad
Mae wyau yn 1 mm mewn diamedr, wedi'u lleoli o dan ddail gwyrdd dilychwyn. Mae'r larfa cyntaf sydd newydd ddod allan o'r wy tua 1-2 mm o hyd. Mae datblygiad larfa yn dod â nhw mewn pedair wythnos i tua 35-40 mm ar y mwyaf. Mae rhywfaint o grebachu ar ddechrau'r nymffosis, mae chwilerod yn 25-30 mm o hyd, yn wyrdd yn gyntaf gyda llinellau hydredol brown, yna'n fwy a mwy brown. Mae lled adenydd ffurf yr oedolyn yn 40-45 mm. Gwelir dau amrywiad, yr un mwyaf cyffredin yw gwyn yn bennaf a'r llall yn hollol frown golau.

## Cylch bywyd
Mae dwy neu dair cenhedlaeth y flwyddyn gydag oedolion yn hedfan o Ebrill/Mai i Fedi.[angen dyfynnu]. Yn rhannau cynhesaf yr ardal coloneiddiol Ewropeaidd, gydag amodau oer yn dod yn hwyr yn y flwyddyn, efallai y bydd pedair cenhedlaeth y flwyddyn weithiau. Mae'r rhywogaeth yn gaeafu fel larfa cocŵn ifanc (tua 5-10 mm o hyd), wedi'i warchod mewn gaeafgysgfan o ddau ddeilen *Buxus* wedi'u cysylltu'n gadarn â sidan.

## Planhigyn gwesteiol
Mae'r larfa yn bwydo ar ddail ac egin rhywogaethau *Buxus*. Dydi'r larfa ifanc ond yn bwyta rhan uchaf y ddeilen, gan adael yr adeiledd galetaf tu fewn. Nid yw'r dail yn cael eu dinistrio'n llwyr ond maent yn ymddangos fel rhai "wedi'u plicio" mewn llinellau curiadau cyfochrog bach, neu bron yn gyfan gwbl. Mae'r dail 'plicio' hyn yn marw yn y pen draw. Hen larfa yw'r rhai mwyaf niweidiol: maent yn bwyta'r dail yn aruthrol ac yn llwyr, gan adael rhan denau weithiau ar gyfuchlin a chanol y ddeilen, fodd bynnag. Fel arfer gellir gweld siâp pêl werdd o faw ar y blanhigion cynnal.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Phakellura perspectalis WALKER 1858.jpg|disgrifiad WALKER 1859
Cydalima perspectalis caterpillar.jpg|Larfa
Cydalima perspectalis chrysalide début.jpg|Piwpa
Cydalima perspectalis, brown color variant.JPG|Amrywiad lliw brown
Box Tree Moth during rain.jpg|Spesimen yn y glaw

Categori:Spilomelinae
Cadney

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Lincoln, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Cadney**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln. Saif tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r de o dref Brigg.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 422. Yn ogystal â phentref Cadney ei hun mae'r plwyf sifil yn cynnwys pentref Howsham.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln
Categori:Pentrefi Swydd Lincoln
Categori:Plwyfi sifil Swydd Lincoln
Azərbaycan marşı

"**Azərbaycan marşı**" (*ymdeithgan Aserbaijan*) yw anthem genedlaethol Aserbaijan ers Mai 1992. Ysgrifennwyd y geiriau gan Ahmad Javad, a Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Uzeyir Hajibeyov.

## Geiriau
## Cyfeiriadau
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Caneuon o Aserbaijan
Amddiffynwyr y cefnforoedd

Mae **amddiffynwyr y cefnforoedd** yn weithredwyr hawliau dynol ac amgylcheddol sy'n canolbwyntio ar amddiffyn cefnforoedd y Ddaear.

Mae amcanion cyffredinol yn cynnwys diogelu hawliau bodau dynol yn ogystal ag amddiffyn ecosystemau dyfrol rhag llygredd. Yn gyffredinol, maent yn gwrthwynebu echdynnu mwynau o'r Ddaear, gorbysgota, pysgota heb ei drwydded (potsian ar raddfa fawr), a cham-drin hawliau dynol y rhai sy'n byw ar yr arfordiroedd neu mewn economïau sy'n dibynnu ar y cefnforoedd.

Yn 2011, ffurfiodd Gigi Brisson grŵp , grŵp byd-eang o weithredwyr gan gynnwys Sylvia Earle, Richard Branson, Jackson Browne, James Cameron, Rita R. Colwell, Jean-Michel Cousteau, Wade Davis, Jane Goodall, Gerry Lopez, Catherine A Novelli, Frederik Paulsen Jr, Bertrand Piccard, Thomas Remengesau Jr, David E. Shaw, Nainoa Thompson, Ted Turner, Don Walsh, Bob Weir, Sheila Watt-Cloutier, Neil Young, a José María Figueres.

Tua 2013, cyhoeddodd Greenpeace ffotograffau o'i 'Daith Amddiffyn y Cefnforoedd', gan ddogfennu "methodoleg pysgota anghyfreithlon a dinistriol yng Ngwlff Gwlad Thai. Y flwyddyn ganlynol, cyhoeddodd Greenpeace De-ddwyrain Asia restr o 10 tasg bob dydd y gall dinasyddion eu gwneud i helpu amddiffynwyr cefnforoedd.

Yn 2020, cyhoeddodd Fforwm Pobl Pysgotwyr y Byd (sy'n cynrychioli 10 miliwn o bysgotwyr ar raddfa fach o 54 o wledydd) ddatganiad yn cadarnhau'r angen i amddiffynwyr cefnforoedd barhau i warchod hawliau dynol i rhai sy'n dibynnu ar gefnforoedd er budd economaidd.

Yn 2022, cymeradwyodd actifydd amgylcheddol Nigeria Nnimmo Bassey becyn cymorth ar gyfer "Amddiffynwyr Cefnforoedd a Hawliau Dynol," yn manylu ar ddulliau undod ac eiriolaeth.

Yn 2023, rhannodd Prifysgol British Columbia ddogfen o dan y teitl "Rhaid gwneud mwy i amddiffyn amddiffynwyr y cefnfor." Yr un flwyddyn, cyhoeddodd *Time for Kids* gyfweliad gyda Sylvia Earle o'r enw "Ocean Defender." Nododd Earle mai'r broblem gyfredol fwyaf i amddiffynwyr cefnfor yw mwyngloddio môr dwfn i greu batris ar gyfer cerbydau electronig, sy'n niweidio ecosystemau môr dwfn. Mynnodd na ddylid bwyta pysgod, gan nodi, “rhaid dod dros y syniad hwn bod angen bywyd gwyllt y cefnfor. Rydym bellach yn dechrau deall y gost uchel [i’r amgylchedd] o fwyta pysgod.”

## Gweler hefyd 
## Cyfeiriadau 
Categori:Amgylcheddaeth
Categori:Eigioneg
Categori:Hawliau dynol
Philosophy Now

Mae ***Philosophy Now*** (Cymraeg: *Athroniaeth Nawr*) yn cylchgrawn athroniaeth gyhoeddir pob dau mis yn y Deyrnas Unedig, yn yr iaith Saesneg.

Categori:Sefydliadau 1991
Categori:Cylchgronau llenyddol
Uwchdechnoleg

Technoleg ddatblygedig ddiweddar sydd ymhell ar y blaen i'w chystadleuwyr ar y farchnad yw **uwchdechnoleg**. Mae'n ymwneud â defnyddio technegau, peiriannau, a defnyddiau i ddatblygu dyfeisiau a dulliau newydd sydd yn fwy effeithiol, cynhyrchiol, a thrawsffurfiol na'r hen bethau a ffyrdd traddodiadol. Mae uwchdechnoleg yn agwedd bwysig o nifer o wyddorau cymhwysol a diwydiannau modern, gan gynnwys electroneg, telegyfathrebu, technoleg gwybodaeth, biotechnoleg, nanotechnoleg, roboteg, deallusrwydd artiffisial, ynni adnewyddadwy, ac awyrofod.

## Meysydd 
### Electroneg a thelegyfathrebu 
Dylunio, datblygu, a gweithgynhyrchu dyfeisiau electronig ar gyfer y farchnad yw un o brif feysydd uwchdechnoleg, gan gynnwys cyfrifiaduron, ffoniau clyfar, setiau teledu, a chyfarpar telegyfathrebu. Mae'n ymwneud â thechnolegau megis cylchedau cyfannol, microbrosesyddion, rhwydweithiau telegyfathrebu, a chyfathrebu di-wifr.

### Technoleg gwybodaeth 
Mae technoleg gwybodaeth yn cwmpasu systemau a rhwydweithiau cyfrifiadurol, meddalwedd, a rheoli data, ac yn cynnwys rhaglennu cyfrifiadurol, datblygu meddalwedd, rheoli cronfeydd data, seiber-ddiogelwch, a chyfrifiaduro'r cwmwl. Mae ganddi rôl ganolog wrth alluogi'r oes ddigidol a chefnogi busnesau a sefydliadau eraill yn eu gweithgareddau a phrosesau.

### Biotechnoleg 
Defnyddio organebau byw er mwyn creu cynnyrch neu brosesau newydd i bwrpasau penodol ydy biotechnoleg. Mae'n cynnwys peirianneg genetig, fferylleg, amaethyddiaeth, ac ymchwil biomeddygol. Mae biotechnoleg wedi cyfrannu at ddatblygiadau mewn meddygaeth, cynhyrchu bwyd, a chynaladwyedd amgylcheddol.

### Nanotechnoleg 
Rheoli mater ar raddfa atomig a moleciwlaidd, fel rheol 100&nbsp;nanomedr neu lai, a chynhyrchu dyfeisiau a defnyddiau sydd a'u maintoli yn gorwedd o fewn y mesur hwnnw yw nanotechnoleg. Defnyddir mewn electroneg, meddygaeth, storio ynni, a chael gwared â llygredd a difwynwyr o'r amgylchedd.

### Roboteg a deallusrwydd artiffisial 
Dau faes sydd yn dibynnu'n bennaf ar uwchdechnoleg yw cynhyrchu robotau i berfformio tasgau'n awtomatig, a datblygu systemau gyda'r nod o ddynwared deallusrwydd dynol, megis datrys problemau, dysgu, a gwneud penderfyniadau.

### Ynni adnewyddadwy 
Mewn ymateb i'r argyfwng hinsawdd a phroblemau amgylcheddol eraill, ceir swyddogaeth hynod o bwysig gan uwchdechnoleg wrth ddatblygu technolegau ynni adnewyddadwy, megis ynni haul, ynni gwynt, ynni dŵr, ac ynni biomas. Mae defnyddiau materol newydd, systemau effeithlon o storio ynni, a thechnolegau'r grid clyfar yn cyfrannu at wella'r ffyrdd o gynhyrchu, dosbarthu, a threulio ynni.

### Awyrofod ac awyrennu 
Mae'r diwydiant awyrofod yn dibynnu'n gryf ar uwchdechnoleg am ddylunio awyrennau, gweithgynhyrchu, systemau llywio, a fforio'r gofod. Ers yr 20g, bu cynnydd syfrdanol mewn awyrennu a theithio'r gofod, er enghraifft systemau gyriant, aerodynameg, a lloerennau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa busnes
Categori:Technoleg yn ôl math
Adfywiad llenyddol Cymraeg y 18g

Cyfnod o weithgarwch llenyddol ac ysgolheigaidd yng Nghymru, ac yn Llundain, yn ystod y 18g oedd **yr adfywiad llenyddol Cymraeg** neu'r **dadeni llenyddol Cymraeg** a geisiai ysgogi diddordeb yn yr iaith Gymraeg a'i llenyddiaeth, yn enwedig gwaith a thraddodiadau'r hen feirdd, a diwylliant Cymraeg yn gyffredinol. Blodeuai barddoniaeth Gymraeg yn yr hen fesurau, hynafiaetheg, ac ysgolheictod yn Gymraeg a Saesneg am hanes, diwylliant a llên gwerin Cymru. Cyhoeddwyd nifer fawr o gyfrolau a chylchgronau, gan gynnwys astudiaethau ac argraffiadau o hen lawysgrifau, a chyfansoddwyd barddoniaeth o bob math, yn rhydd ac ar hen fesurau caeth y traddodiad barddol, emynau a cherddi crefyddol, a baledi poblogaidd ar gynghanedd, yn ogystal â dramâu mydryddol yn seiliedig ar chwedlau hanesyddol, straeon y Beibl, a mytholeg Gymreig.

Cefndir yr adfywiad oedd newidiadau cymdeithasol, economaidd, a gwleidyddol Cymru'r 18g, gan gynnwys y Chwyldro Diwydiannol a'i effeithiau ar fywyd y werin a statws y Gymraeg. Daeth yr iaith Saesneg yn fwy gyffredin mewn rhai o beuoedd Cymru, ac yn wyneb y bygythiad hwn yr oedd ymdrechion gwŷr a gwragedd yr adfywiad yn adwaith.

Arweinwyr yr adfywiad yn Ynys Môn oedd brodyr y Morrisiaid o Lanfihangel Tre'r Beirdd—Lewis (1701–65), Richard (1703–79), a William (1705–63)—y tri yn llenorion ac ysgolheigion a fagai gylch llenyddol eu hunain trwy ohebiaeth gyda'r beirdd Goronwy Owen (1722–69), Evan Evans (1731–88), Hugh Hughes (1693–1776), ac eraill. Hynafiaethwyr, casglwyr, a chopiwyr llawysgrifau oedd y Morrisiaid, ac un o'u hamcanion oedd ailddarganfod a chyhoeddi hen lenyddiaeth Gymraeg. Anogasant feirdd eraill i ddefnyddio mesurau caeth yr Oesoedd Canol, megis y cywydd a'r awdl. Prif ffigur yr adfywiad yn ne Cymru oedd Iolo Morganwg (1747–1826), a ailddarganfu nifer fawr o lawysgrifau hanesyddol a llenyddol.

Sefydlwyd cymdeithasau diwylliannol a deallusol gan Gymry Llundain—y Cymmrodorion (1751), y Gwyneddigion (1770), a'r Cymreigyddion (1794)—i hyrwyddo astudiaethau llenyddol Cymraeg a Chymreig. Cynhaliwyd nifer o wyliau a chystadlaethau llenyddol ac ailsefydlwyd eisteddfodau lleol a rhanbarthol. Ffurfiodd Iolo Morganwg Orsedd Beirdd Ynys Prydain yn Llundain ym 1792, ac arweiniai'r honno at sefydlu'r eisteddfod genedlaethol ym 1861.

Yn y 19g daeth y celfyddydau yng Nghymru fwyfwy dan ddylanwad diwylliant Lloegr, ac ymdawelodd yr adfywiad llenyddol. Bu ail ddadeni, ar seiliau ysgolheigaidd y 18g, yn niwedd y 19g dan arweiniad academyddion Prifysgol Cymru, a sefydlwyd ym 1893.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg y 18fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg Lloegr
Categori:Mudiadau llenyddol Cymru
Abraham Cahan

Newyddiadurwr a ffuglennwr yn yr ieithoedd Iddew-Almaeneg a Saesneg a gwleidydd sosialaidd o Ymerodraeth Rwsia a ymfudodd i Unol Daleithiau America oedd **Abraham Cahan** (7 Gorffennaf 1860 – 31 Awst 1951) sydd yn nodedig am sefydlu a golygu am 40 mlynedd y papur newydd Iddew-Almaeneg *Forverts*.

Ganed ef yn Vilna, Ymerodraeth Rwsia (bellach Vilnius, Lithwania), ac ymfudodd i'r Unol Daleithiau ym 1882. Treuliodd chwe mlynedd yn gweithio mewn ffatri sigarau ac yn dysgu'r Saesneg, a chafodd ddigon o grap ar yr iaith i ddechrau darlithio ac ysgrifennu trwy ei chyfrwng. Sefydlodd y papur newydd *Forverts* yn Efrog Newydd ym 1897 a daeth yn olygydd yr hwnnw ym 1902. Sosialydd pybyr ydoedd, ac yn wrth-gomiwnydd a mynegai'r syniadaeth honno yn *Forverts*. Gweithiodd Cahan hefyd i drefnu undebau llafur, yn enwedig yn y diwydiant dillad a oedd yn cyflogi nifer o Iddewon Efrog Newydd.

Nofel bwysicaf Cahan yw *The Rise of David Levinsky* (1917), un o'r llyfrau cyntaf am brofiad y mewnfudwr Iddewig i Efrog Newydd. Bu farw Abraham Cahan yn Efrog Newydd yn 91 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Golygyddion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Golygyddion papurau newydd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Iddew-Almaeneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl o Vilnius
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Sosialwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Juneteenth

Gŵyl flynyddol i goffáu diwedd caethwasiaeth yn Unol Daleithiau America yw **Juneteenth** a ddethlir ar 19 Mehefin. Cywasgair o *June nineteenth* ydy'r enw. Fe'i adwaenir hefyd fel **Diwrnod y Rhyddfreinio**, **Diwrnod Rhyddid**, **Diwrnod Jiwbilî**, **Diwrnod Annibyniaeth Ddu**, neu yn swyddogol gan y llywodraeth ffederal **Diwrnod Annibyniaeth Cenedlaethol Juneteenth** (). Mae'r dyddiad yn nodi gorchymyn gan yr Uwchfrigadydd Gordon Granger ar 19 Mehefin 1865 i gyhoeddi rhyddhau caethweision Texas (dwy flynedd a hanner wedi Datganiad y Rhyddfreinio gan yr Arlywydd Abraham Lincoln). Cychwynnodd yr ŵyl yn Galveston, ac oddi yno ymledodd i rannau eraill o Texas a thaleithiau eraill i ddathlu diwylliant ac hanes yr Americanwyr Affricanaidd. Fe'i cydnabuwyd yn ŵyl genedlaethol gan lywodraeth ffederal yr Unol Daleithiau yn 2021, yr ŵyl ffederal newydd gyntaf ers sefydlu Diwrnod Martin Luther King Jr ym 1983.

Dethlid penblwydd cyntaf y gorchymyn ar 19 Mehefin 1866, gan gynulleidfaoedd cymunedol ac eglwysig yn Texas. Lledaenodd ar draws De'r Unol Daleithiau erbyn diwedd y 19g, ac yn y 1920au a'r 1930au cafodd y dathliadau eu masnacheiddio, gan gynnwys gŵyl fwyd yn aml. Dygwyd Juneteenth i ranbarthau eraill yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ymfudiad Mawr. Câi'r ŵyl ei bwrw i'r cysgod rhywfaint yn oes y Mudiad Hawliau Sifil, ond tyfai ei boblogrwydd eto yn y 1970au gyda phwyslais ar ryddid a chelfyddydau Affricanaidd-Americanaidd. Cyhoeddwyd Juneteenth yn ŵyl daleithiol gan Lywodraethwr Texas ym 1938, a chadarnhawyd hynny gan ddeddf daleithiol ym 1979. Ers hynny, mae pob un o daleithiau'r Unol Daleithiau, yn ogystal â Washington, D.C., wedi cydnabod Juneteenth mewn rhyw fodd ffurfiol. Dethlir Juneteenth hefyd gan y Mascogos, grŵp ethnig croenddu sydd yn disgyn o frodorion y Seminole, caethweision a chyn-gaethweision Affricanaidd a ffoes i Coahuila, Mecsico, ym 1852.

Mae traddodiadau Juneteenth yn cynnwys darlleniadau cyhoeddus o Ddatganiad y Rhyddfreinio, canu emynau ysbrydol a chaneuon yr efengyl megis "Swing Low, Sweet Chariot" a "Lift Every Voice and Sing", a darllen gweithiau gan lenorion Affricanaidd-Americanaidd o nod, er enghraifft Ralph Ellison a Maya Angelou. Gall dathliadau hefyd gynnwys rodeos, ffeiriau stryd, barbeciwiau, aduniadau teuluol, partïon, ailgreadau hanesyddol, a chystadlaethau Miss Juneteenth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caethwasiaeth yn yr Unol Daleithiau
Categori:Diwylliant Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Gwyliau'r Unol Daleithiau
Categori:Hanes Texas
Categori:Mehefin
Categori:Sefydliadau 1866
TV5 (rhwydwaith teledu Philipinaidd)

Mae **TV5 Network, Inc.** (a elwir yn gyffredin fel **TV5**) yn gwmni cyfryngau Philipinaidd wedi'i leoli yn Mandaluyong, gyda'i stiwdios amgen wedi'u lleoli yn Ninas Quezon. Fe'i sefydlwyd ar 19 Mehefin 1960 gan Chino Roces.

MediaQuest Holdings, is-gwmni PLDT, sy'n berchen ar y cwmni.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Gorsafoedd radio
Categori:Rhwydweithiau teledu
Categori:Sefydliadau 1960
Categori:Teledu yn y Philipinau
Ramsey

Gallai **Ramsey** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd
*Ramsey, Essex
*Ramsey, Illinois
*Ramsey, New Jersey
*Ramsey, Swydd Gaergrawnt
*Ramsey, Ynys Manaw

## Pobl
*Aaron Ramsey
----