open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ffordd Grosvenor, Wrecsam

Stryd hanesyddol a chanol ardal gadwraeth yn nghalon dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Ffordd Grosvenor** (Saesneg: '''').

## Lleoliad 
Mae Ffordd Grosvenor yn rhedeg o'r gogledd i'r dwyrain o Stryt y Rhaglaw, gyferbyn ag Eglwys Gadeiriol Santes Fair, at Ffordd Rhosddu wrth y gylchfan i'r gogledd o ganol y ddinas.

## Hanes 
Cynlluniwyd Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni rhwng 1861 a 1881 fel ardaloedd preswyl llewyrchus ar gyfer dosbarth canol newydd Wrecsam. Mae pob un adeilad yn unigriyw yn bensaernïol.

Cafodd y stryd ei henwi ar ôl y teulu Grosvenor Plas Eaton, Caer, a ddaeth yn fwy adnabyddus fel Dugiaid Westminster yn ddiweddarach.

Erbyn 1951 roedd y rhan fwyaf o'r teuluoedd wedi symud allan o Ffordd Grosvenor a throwyd adeiladau'r stryd yn swyddfeydd mawr ysblennydd.

## Disgrifiad 
Mae ardal gadwriaeth Ffordd Grosvenor yn gorwedd i'r gogledd-orllewin o ganol y ddinas.

Mae hi'n cynnwys Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni, a rhannau o Stryt y Rhaglaw, Stryt Gerallt, Ffordd Bradle, Maes Caxton, Stryt y Brenin, Ffordd Rhosddu, Ffordd Parc y Llwyni a rhan o gampws Coleg Cambria.

Fel cyferbyniad i gymeriad trefol canol y ddinas, mae gan Ffordd Grosvenor gymeriad maestrefol deiliog. Mae nifer o adeiladau yn sefyll yn ôl o'r ffordd o fewn eu tiroedd go sylweddol.

Mae amrywiaeth mawr o gynlluniau ac addurnau yn yr ardal gadwraeth, gyda deunyddiau fel gwaith cerrig nadd a *therracotta*, a rheilins o haearn addurnol. Mae muriau a chilbyst brics coch a thywodfaen yn nodweddion arwyddocaol yn Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni.

Adeiladwyd rhif 1, sy'n dwyn yr enw Grosvenor Lodge, yn 1869 gan James Reynolds Gummow, pensaer lleol oedd yn gyfrifol am lawer o ddatblygiad maestrefol Wrecsam yn rhan olaf y 19eg ganrif. Codwyd rhif 2 Ffordd Grosvenor tua 1870, efallai ar ôl cynlluniau Gummow.

Mae ailddatblygiadau o ganol i ddiwedd yr 20fed ganrif ar Ffordd Grosvenor a Ffordd y Llwyni wedi tarfu'n ddifrifol ar rythm pensaernïol a chydlyniad yr ardal.

## Lluniau 

Delwedd:Grosvenor Lodge, Grosvenor Road, Wrexham.jpg|Rhif 1 Ffordd Grosvenor – Grosvenor Lodge
Delwedd:Grosvenor Road, Wrexham (W side) 1.jpg|Ffordd Grosvenor, ochr orllewinol
Delwedd:Grosvenor Road, Wrexham (W side) 2.jpg|Ffordd Grosvenor, ochr orllewinol
Delwedd:Grosvenor Road, Wrexham (W side) 3.jpg|Ffordd Grosvenor, ochr orllewinol

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Catania

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw **Catania**, sy'n ganolfan weinyddol Dinas Fetropolitan Catania. Saif y ddinas ar arfordir dwyreiniol yr ynys sy'n wynebu Môr Ionia. 

Dyma'r ail ddinas fwyaf yn Sisili, ar ôl Palermo. Mae'n ganolfan ddiwydiannol, logistaidd a masnachol i'r ynys. Mae ganddi borthladd a seilwaith trafnidiaeth ffyrdd a rheilffyrdd pwysig, ac mae prif faes awyr Sisili wedi'i leoli yma.

Saif Catania ar waelod Mynydd Etna, sy'n llosgfynydd byw, a thros y canrifoedd mae'r ddinas wedi gweld trychinebau amrywiol ar ôl ffrwydradau a daeargrynfeydd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 293,902.

bawd|dim|320px|''Fontana dell'Elefante'' ("Ffynnon yr Eliffant", 1735–7) yn sgwâr y gadeirlan, sydd wedi dod yn arwyddlun y ddinas

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Dinas Fetropolitan Catania
Calimero

Mae ***Calimero*** yn gyfres deledu animeiddiedig am gyw iâr anthropomorffig annwyl a direidus. Ef yw'r unig gyw du mewn teulu o ieir melyn.  Mae'n gwisgo hanner ei blisgyn wy megis cap ar ei ben. Ymddangosodd Calimero yn wreiddiol ar y sioe deledu Eidalaidd *Carosello* ar 14 Gorffennaf, 1963, ac yn fuan daeth yn eicon poblogaidd yn yr Eidal.

Crëwyd y cymeriadau gan y stiwdio animeiddio *Organizzazione Pagot.* Yn wreiddiol fel hysbysebion animeiddiedig ar gyfer cynhyrchion sebon Miralanza AVA a ddangoswyd ledled yr Eidal. Crewyr y prif gymeriad oedd Nino Pagot, Toni Pagot ac Ignazio Colnaghi .   Cafodd y cymeriad yr enw Calimero ar ôl eglwys San Calimero (Milan) lle priododd Nino Pagot.

Cafodd y cymeriadau hysbysebion Calimero eu trwyddedu yn Japan fel cyfres anime . Gwnaed y cyntaf gan *Toei Animation* ac roedd yn rhedeg o Hydref 15, 1972, i Fedi 30, 1975; gwnaed yr ail, gyda gosodiadau a chymeriadau newydd, ym 1992. Gyda'i gilydd, gwnaed 99 o benodau Japaneaidd (47 yng nghyfres Toei 1972, a 52 yng nghyfres Toei 1992). Mae'r gyfres yn bennaf yn cynnwys anturiaethau niferus Calimero a'i ffrindiau wrth iddynt ddatrys dirgelion a gwneud rhaglenni dogfen. Fodd bynnag, mae eu hanturiaethau fel arfer yn eu cael i dipyn o drafferth. Darlledwyd y gyfres gyntaf ar nifer o rwydweithiau Ewropeaidd fel TROS (Yr Iseldiroedd a Gwlad Belg), ZDF a RTL II (yr Almaen) a TVE (Sbaen). Prynodd STV a HTV Cymru'r hawliau Prydeinig i'r gyfres gyntaf, a chawsant eu trosleisio i'r Gymraeg a Gaeleg yr Alban. Roedd y fersiwn Cymraeg yn cael ei ddarlledu fel rhan o'r rhaglen i blant iau *Miri Mawr*.

Un o nodweddion amlycaf Calimero yw ei deimlad cyson o gael ei gamddeall gan eraill. Mewn ieithoedd eraill byddai hyn yn cael ei amlygu mewn ymadroddion fel "Does neb yn fy ngharu", "Nid yw'n deg!" , "Mae hyn yn anghyfiawnder!" neu "Dyw oedolion ddim yn fy neall i!"  Yn y Gymraeg ei gwyn yw "'S dim blas byw!".

Recordiodd Super Furry Animals can am Calimero ar eu albwm Mwng 

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau cartŵn
Theatr yn Wcráin

Yn yr 17g ganed traddodiad y theatr yn Wcráin, dan ddylanwadau Baróc o’r gorllewin. Datblygodd ymddiddan ar fydr yn genre "theatr yr ysgol", a chanddi stoc ddramodol o chwedlau Cristnogol, dramâu hanes, a sioeau pypedau (*vertep*). Yr esiampl wychaf o theatr Faróc y Cosaciaid ydy'r ddrama hanesyddol *Vladimir* (1705) gan Teofan Prokopovych (1681–1736).

Wedi cyfnod o ddirywiad ym myd y theatr, datblygodd ffurf ethnograffig ar y ddrama Wcreineg yn y 19g dan ddylwanwad Rhamantiaeth. Cyrhaeddai dramâu gwerin a vaudeville eu hanterth yn niwedd y 19g a dechrau’r 20g, cyfnod a welai actorion celfyddgar megis Mykola Sadovsky (1856–1933) a Mariia Zankovetska (1854–1934) yn troedio'r llwyfannau. Ehangwyd stoc y theatr Wcreineg, yn sgil diwedd sensoriaeth ym 1905, i gynnwys dramâu modern gan ddramodwyr megis Lesia Ukrainka (1871–1913), Volodymyr Vynnychenko (1880–1951), ac Oleksandr Oles (1878–1944), yn ogystal â throsiadau o ieithoedd eraill.

Er gwaetha'r rhyfela a'r cythrwfl gwleidyddol yn sgil y Chwyldro Bolsieficaidd, blodeuai'r theatr yn Wcráin y cyfnod o 1917 i 1933. Y cwmni amlycaf oedd Theatr Berezil yn Kharkiv, dan gyfarwyddiaeth Les Kurbas (1887–1937), o 1922 i 1933, ac mae'n debyg taw'r brif ddramodydd oedd Mykola Kulish (1892–1937) a nodir am *Patetychna Sonata* sydd yn cyfuno technegau Mynegiadol â phypedaeth *vertep*. Fodd bynnag, gorfodwyd ideoleg ddiwylliannol Realaeth Sosialaidd ar fyd y theatr ar draws yr Undeb Sofietaidd o ganol y 1930au ymlaen. Oleksandr Korniychuk (1905–72) oedd dramodydd Wcreinaidd blaena'r cyfnod hwn.

Yn sgil polisi glasnost yn y 1980au, bu ymchwydd sylweddol yn y theatr. Cynnyddodd y nifer o chwaraedai yn Kyiv o 12 i 100 bron. Perfformiwyd dramâu a waharddwyd ynghynt, gan gynnwys dramâu modernaidd, gweithiau beirniadol o'r llywodraeth Sofietaidd, ac esiamplau o theatr yr absẃrd o Orllewin Ewrop. Heddiw, lleolir mwy na 400 o theatrau cyhoeddus a phreifat ar draws Wcráin.

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau perfformio yn Wcráin
Wcrain
Wcrain
Ragusa, Sisili

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw **Ragusa**, sy'n ganolfan weinyddol talaith Ragusa. Saif y ddinas ar fryn calchfaen llydan rhwng dau ddyffryn dwfn yn agos i arfordir deheuol yr ynys. Ynghyd â saith dinas arall yn *Val di Noto*, mae'n rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 69,794.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Talaith Ragusa
Enna

Dinas a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw **Enna**, sy'n ganolfan weinyddol talaith Enna. Fe'i lleolir yng nghanol yr ynys ar ben mynydd sy'n sefyll 931&nbsp;m (3,054&nbsp;tr) uwch lefel y môr, gan edrych i lawr ar y wlad o'i chwmpas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 27,894.

bawd|dim|400px|Mae Enna yn edrych i lawr ar y dirwedd o'i chwmpas

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Talaith Enna
Palmeirim de Inglaterra

Rhamant sifalrig ryddieithol yn yr iaith Bortiwgaleg o'r 16g yw ***Palmeirim de Inglaterra*** a briodolir i Francisco de Moraes. Mae cylch Palmeirim yn cynnwys wyth llyfr sy'n ymwneud â champau a chariadon Palmeirim d'Oliva, Ymerawdwr Caergystennin, a'i amryw ddisgynyddion. Hwn yw'r chweched llyfr, sydd yn ymwneud yn bennaf â Palmeirim o Loegr, ŵyr yr ymerawdwr.

Yn y stori, prioda Flerida ferch Palmeirim d'Oliva â Don Duardos, mab Fadrique, Brenin Prydain Fawr, a chaent ddau fab: Palmeirim o Loegr a Floriano o'r Anialwch. Wedi i'r dewin Eutropa garcharu Duardos yng nghastell y cawr Dramusiando, mae dyn anwar yn cipio Palmeirim a Floriano ac yn bwriadu eu bwydo i'w lewod, ond mae ei wraig yn mynnu magu'r brodyr. Dygwyd Palmeirim i Gaergystennin ac yno mae'n gwasanaethu ei gyfnither Polinarda ac yn cwympo mewn cariad â hi. Âi Floriano i Lunain i wasanaethu ei fam, Flerida. Mae'r brodyr yn ymgymryd â'r chwilfa am Don Diardos, a Palmeirim sy'n llwyddiannus. Datgelwyd taw meibion Don Duardos a Flerida ydynt, ac mae Palmeirim yn priodi Polinarda. Wrth i Soldan (Swltan) y Tyrciaid ddwyn cyrch milwrol yn erbyn y Cristnogion, mae'n galw am Polinarda yn eiddo iddo er heddwch. O'r diwedd, mae'r Tyrciaid yn ymosod ar Gaergystennin, ac wedi'r frwydr dim ond ychydig o Gristnogion sydd yn goroesi, yn fuddugol, gan gynnwys yr arwr Palmeirim.

Cyfieithwyd cylch Palmeirim i'r Saesneg—drwy gyfrwng trosiad Ffrangeg—gan Anthony Munday ym 1581–95. Yr oedd yn hynod o boblogaidd ymhlith dosbarth canol Lloegr yn oesoedd Elisabeth ac Iago, a chyfeirir at Palmeirim mewn sawl drama o'r cyfnod, er enghraifft yn y gomedi *The Knight of the Burning Pestle* gan Francis Beaumont sydd yn dychanu'r fath ramantau. Troswyd eto i'r Saesneg gan Robert Southey ym 1807. Honnai Southey i rai o lenorion amlycaf Oes Elisabeth—Shakespeare, Spenser, a Sidney—dynnu ar gylch Palmeirim yn eu gwaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Portiwgal yn yr 16eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Bortiwgaleg Portiwgal
Categori:Rhamantau
Planhigyn lluosflwydd

Planhigyn sy'n byw am fwy na dwy flynedd yw **planhigyn lluosflwydd**. Defnyddir y term i wahaniaethu rhwng planhigion o'r math hwn a phlanhigion unflwydd byrrach a phlanhigion eilflwydd. Fodd bynnag, mae'r term hefyd yn cael ei ddefnyddio i wahaniaethu rhwng planhigion sydd heb tyfiant prennaidd (neu fawr ddim tyfiant prennaidd) ar yr un llaw a choed a llwyni ar y llaw arall, er bod coed a llwyni hefyd yn blanhigion lluosflwydd mewn ystyr dechnegol.

## Cyfeiriadau
Planhigyn unflwydd

Planhigyn sy'n cwblhau ei gylchred bywyd, o egino i gynhyrchu hadau, o fewn un tymor o dyfiant, ac yna'n marw, yw **planhigyn unflwydd**. Mae planhigion unflwydd yr haf yn egino yn ystod y gwanwyn neu ddechrau'r haf ac yn aeddfedu erbyn hydref yr un flwyddyn. Mae planhigion unflwydd y gaeaf yn egino yn ystod yr hydref ac yn aeddfedu yn ystod gwanwyn neu haf y flwyddyn ganlynol.

## Gweler hefyd
* Planhigyn eilflwydd
* Planhigyn lluosflwydd
Planhigyn eilflwydd

Planhigyn blodeuol sy'n cymryd dwy flynedd, yn gyffredinol mewn hinsawdd dymherus, i gwblhau gylchred bywyd yw **planhigyn eilflwydd**.

Yn y flwyddyn gyntaf, mae'r planhigyn eilflwydd yn datblygu ei ddail, ei goesynnau a'i wreiddiau. Fel arfer, mae'r coesyn yn fyr ac mae'r dail yn isel i'r llawr. Nesaf, mae'r planhigyn yn mynd i mewn i gyfnod o gysgadrwydd yn ystod y misoedd oerach. Mae angen triniaeth oer ar lawer o blanhigion eilflwydd cyn iddyn nhw flodeuo. Yn ystod y gwanwyn neu'r haf nesaf, mae coesyn y planhigyn yn tyfu'n hirach. Yna mae'r planhigyn yn blodeuo, ac yn cynhyrchu ffrwythau a hadau cyn iddo farw o'r diwedd. Mae llawer llai o blanhigion eilflwydd na phlanhigion lluosflwydd neu blanhigion unflwydd.
Planhigyn llysieuaidd

Planhigyn fasgwlaidd nad oes ganddo goesyn prennaidd yw **planhigyn llysieuol**. Mae'r categori hwn o blanhigion yn fawr iawn, ac mae'n cynnwys llawer o blanhigion lluosflwydd, a bron pob planhigyn unflwydd a phlanhigion eilflwydd.

Mae'r rhan fwyaf o blanhigion llysieuol yn blanhigion sy'n tyfu'n isel, yn wahanol i blanhigion prennaidd fel coed a llwyni. Fel arfer mae ganddyn nhw goesynnau gwyrdd meddal sy'n brin o lignin ac mae eu twf uwchben y ddaear yn fyrhoedlog. Mewn cyferbyniad, mae gan planhigion prennaidd goesynnau uwchben y ddaear sy'n aros yn fyw, hyd yn oed yn ystod y gaeaf, ac yn tyfu egin y flwyddyn nesaf o'r rhannau sy'n aros uwchben y ddaear.

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Carmen Callil

Cyhoeddwr, awdures a beirniad o Awstralia oedd **Y Fonesiges Carmen Thérèse Callil**, DBE (15 Gorffennaf 1938 &ndash; 17 Hydref 2022). Treuliodd y rhan fwyaf o'i gyrfa yn y Deyrnas Unedig. Sefydlodd Virago Press yn 1973. Derbyniodd Fedal Benson gan y Gymdeithas Lenyddiaeth Frenhinol yn 2017.

Cafodd ei geni ym Melbourne, yn ferch i'r gyfreithiwr ac ysgolhaig Frederick Alfred Louis Callil a'i wraig Lorraine Clare Allen. Cafodd ei addysg mewn dwy ysgol gwfaint yn Awstralia: Star of the Sea a Neuadd Loreto Mandeville. Graddiodd o Brifysgol Melbourne, yna daeth i Ewrop. Roedd hi'n byw yn Llundain ers 1964.

## Llyfryddiaeth
**Bad Faith: A Forgotten History of Family & Fatherland* (2006)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl fu farw o liwcemia
Categori:Pobl o Melbourne
Nelson (ffilm 1918)

Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Maurice Elvey yw ***Nelson*** a gyhoeddwyd yn 1918. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Nelson*** ac fe’i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg. 

Y prif actor yn y ffilm hon yw Donald Calthrop. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1918. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Shoulder Arms* sef ffilm fud a chomedi o Unol Daleithiau America a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Maurice Elvey ar 11 Tachwedd 1887 yn Stockton-on-Tees a bu farw yn Brighton ar 24 Ebrill 1989. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1913 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Maurice Elvey nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q565510.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau du a gwyn
Categori:Ffilmiau du a gwyn o'r Deyrnas Gyfunol
Categori:Ffilmiau i blant o'r Deyrnas Gyfunol
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o'r Deyrnas Gyfunol
Categori:Ffilmiau i blant
Categori:Ffilmiau 1918
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Carolyn Bertozzi

Cemegydd o'r Unol Daleithiau â Gwobr Nobel yw **Carolyn Ruth Bertozzi** (ganwyd 10 Hydref 1966), sy'n adnabyddus am ei gwaith yn rhychwantu cemeg a bioleg. Dyfeisiodd Bertozzi y term "cemeg bioorthogonal"  ar gyfer adweithiau cemegol sy'n gydnaws â systemau byw. 

Ym Mhrifysgol Stanford, mae ganddi Athro Anne T. a Robert M. Bass yn Ysgol y Dyniaethau a'r Gwyddorau.  Defnyddiodd synthesis o offer cemegol i astudio siwgrau arwyneb celloedd a elwir yn glycans. Mae hyn yn helpu i ddeall sut mae glycans yn effeithio ar afiechydon fel canser, llid, a heintiau firaol fel COVID-19 .   

Dyfarnwyd Gwobr Nobel 2022 mewn Cemeg i Bertozzi, ar y cyd â Morten P. Meldal a Karl Barry Sharpless, "ar gyfer datblygu cemeg clic a chemeg bioorthogonal". Roedd ei thad o dras Eidalaidd. Mae ganddi ddwy chwaer, yn gynnwys y mathemategydd Andrea Bertozzi. 

Mae Bertozzi yn lesbiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cemegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Hebden Royd

Plwyf sifil yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, a chanddo gyngor tref yw **Hebden Royd**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Calderdale. Mae'n cynnwys trefi Hebden Bridge a Mytholmroyd a phentref Cragg Vale. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 9,558.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Calderdale
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Swydd Efrog
Cledwyn Jones

Addysgwr, canwr ac awdur o Gymru oedd **Cledwyn Jones** (2 Mehefin 1923 – 18 Hydref 2022). Roedd yn fwyaf adnabyddus fel aelod o Driawd y Coleg.

Ganwyd Cledwyn  yn Nhal-y-sarn, Dyffryn Nantlle, yn fab i chwarelwr. Wedi cyfnod gyda'r awyrlu mynychodd Goleg Prifysgol Bangor. Yno y cyfarfu â Meredydd Evans a Robin Williams gan ffurfio Driawd y Coleg - a daeth y tri yn gyfeillion oes.

Wedi gadael y coleg, treuliodd dair blynedd fel athro yn ei hen ysgol, Ysgol Dyffryn Nantlle, Pen-y-groes, cyn treulio naw mlynedd yn Ysgol Friars, Bangor fel athro Addysg Grefyddol a Phennaeth yr Adran Gerddoriaeth. Ym 1961 penodwyd ef yn ddarlithydd yn Adran Gymraeg Coleg y Santes Fair, Bangor i ddysgu Cymraeg a threfnu cerddoriaeth ar gyfer y gwasanaethau yn y capel. Cyn ymddeol treuliodd gyfnod byr fel darlithydd yn Adran Addysg y Brifysgol, Bangor.

Yn 2003, ysgrifennodd y gyfrol ''Mi Wisga'i Gap Pig Gloyw* am hanes J. Glyn Davies (Fflat Huw Puw) gan gynnwys llawer o’r caneuon, a’r cefndir iddynt. Yn 2009 cyhoeddodd hanes ei bentref enedigol *Fy Nhalysarn I*, gan ysgrifennu am atgofion ei blentyndod. Yn 2013 ymddangosodd *Atgofion Awyrennwr*, hanes ei gyfnod yn yr Awyrlu yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Roedd hefyd yn gyfrannwr cyson i *Lleu'', papur bro Dyffryn Nantlle.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Llenorion o Gymru
Categori:Athrawon o Gymru
Llofruddiaeth Lola Daviet

Ar 14 Hydref 2022, canfuwyd corff merch 12 oed o'r enw Lola Daviet mewn cist blastig ar olwynion, mewn iard y tu allan i'w hadeilad fflatiau yn y 19eg *arrondissement* ym Mharis, Ffrainc. Yn ôl yr awtopsi, cafodd ei thagu i farwolaeth. Cafodd menyw 24 oed o'r enw Dahbia Benkired ei harestio a'i chadw yn y ddalfa ar sail amheuaeth ei bod yn gyfrifol o lofruddiaeth, treisio, ac arteithio'r ferch. Mae'r fenyw yn fewnfudwraig o Algeria, a chanddi drwydded breswyl wedi dod i ben, ac felly dan orchymyn i adael Ffrainc. Cynhaliwyd rali er cof am Lola ym Mharis ar 20 Hydref, er i'w theulu beidio â rhoi sêl bendith arni. Ar 21 Hydref, datganodd yr Arlywydd Emmanuel Macron ei fod yn weithred o "ddrwg enbyd", a bod angen "parch a serch y genedl" ar deulu'r ferch.

Yn Hydref 2025, cafwyd Benkired yn euog o'r troseddau, a fe'i dedfrydwyd i garchar am o leiaf 30 mlynedd, y fenyw gyntaf yn Ffrainc i gael ei charcharu "am byth", heb bosibilrwydd cyfreithiol o gwtogi'r dedfryd.

## Cyfeiriadau 
Categori:2022 yn Ffrainc
Daviet, Lola
Daviet, Lola
Categori:Troseddau 2022
Cyngor Cyfraith Cymru

, Cadeirydd gyntaf Cyngor Cyfraith Cymru]]
Mae **Cyngor Cyfraith Cymru** (Saesneg: *Law Council of Wales*) yn sefydliad yng Nghymru sy'n hyrwyddo addysg gyfreithiol, ymwybyddiaeth o gyfraith Cymru, darparu addysgu'r gyfraith yn Gymraeg ac i gynorthwyo myfyrwyr mewn hyfforddiant cyfreithiol.

## Hanes
Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru 
Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru er mwyn hybu addysg, hyfforddiant ac ymwybyddiaeth gyfreithiol yng Nghyfraith Cymru. Mae'r cyngor hefyd yn cefnogi datblygiad economaidd a chynaliadwyedd y gyfraith yng Nghymru. Cynhaliwyd cyfarfod gyntaf Pwyllgor Gwaith y Cyngor ar 2 Tachwedd 2021.

## Comisiwn Thomas
]]
Sefydlwyd Cyngor Cyfraith Cymru yn dilyn argymhellion gan y Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru annibynnol yng Nghymru (Comisiwn Thomas) yn 2019 a nododd weledigaeth y system gyfreithiol yng Nghymru. Cadeiriwyd y comisiwn gan yr Arglwydd Thomas o Gwmgiedd, cyn Arglwydd Brif Ustus Cymru a Lloegr.

## Aelodau'r pwyllgor
* Yr Arglwydd Lloyd-Jones, Goruchaf Lys y DU (Llywydd Cyngor Cyfraith Cymru)
* Yr Athro Emyr Lewis, Prifysgol Aberystwyth
* Alison Perry, Prifysgol Abertawe
* Dr Hephzibah Egede, Prifysgol Metropolitan Caerdydd
* Mark Davies, Cyfreithwyr Goldstones a Chadeirydd Pwyllgor Cymdeithas y Cyfreithwyr Cymru
* Dr Nerys Llewelyn-Jones, Agri Advisor
* David Elias CF, Siambrau 9 Plas y Parc
* Jonathan Elystan Rees CF, Apex Chambers
* Cynrychiolydd mewnol gydag un lle yn cael ei rannu am yn ail: Dan Caunt, Admiral Group PLC, a Daniela Mahapatra, Gwasanaethau Cyfreithiol a Risg PCGC
* Syr Wyn Williams, Llywydd Tribiwnlysoedd Cymru
* Rhannodd cynrychiolydd Barnwr Llywyddol Cymru fel arall rhwng Mr Ustus Simon Picken a Mrs Ustus Nerys Jefford
* Jenny Hopkins, Gwasanaeth Erlyn y Goron
* Yr Arglwydd Ustus Green, Comisiwn y Gyfraith
* Mr Ustus Martin Griffiths, Coleg Barnwrol
* Fran Targett, Rhwydwaith Cynghori Cenedlaethol Cymru

## Dolenni allanol
* Cyngor Cyfraith Cymru  Gwefan Swyddogol
* Cyngor Cyfraith Cymru Hafan ar wefan Llywodraeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith Cymru
Categori:Sefydliadau 2021
Categori:Sefydliadau Cymru
Kemi Badenoch

Gwleidydd Prydeinig yw **Olukemi "Kemi" Olufunto Badenoch** / / ˈbeɪdnɒk / BAYD -nok BAYD  ganwyd **Adegoke**, 2 Ionawr 1980)  ac yn Aelod Seneddol (AS) Saffron Walden ers 2017. Mae hi'n gwasanaethu fel yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach Ryngwladol a Llywydd y Bwrdd Masnach ers 2022.  Mae hi'n aelod o’r Blaid Geidwadol.

Cafodd Badenoch ei geni yn Wimbledon, Llundain, i rieni o Nigeria. Treuliodd Badenoch rannau o’i phlentyndod yn Lagos a’r Unol Daleithiau cyn dychwelyd i’r Deyrnas Unedig yn 16 oed. Graddodd o Brifysgol Sussex. Roedd hi'n beiriannydd meddalwedd yn Logica cyn astudio'r gyfraith yn Birkbeck, Prifysgol Llundain. Wedyn dilynodd Badenoch yrfa mewn bancio, gan weithio i'r Royal Bank of Scotland Group a Banc Coutts.

Mae hi'n cael ei hystyried gan lawer i fod ar adain dde'r Blaid Geidwadol. Mae hi wedi cael ei chyhuddo o drawsffobia.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Sussex
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Lundain
Robert Wiliam

Roedd **Robert Wiliam**, (tua 1743—Medi 1815) o'r Pandy Isaf, Rhiwedog, y Bala yn amaethwr a bardd. Bron y cwbl a wyddys am ei fywgraffiad yw ei gofnod claddu ym mynwent Plwyf Llanfor *Robert William Pandy September 2nd 1815 aged 72*

Mae Owen Morgan Edwards yn awgrymu bod Huw Rolant wedi bod yn athro barddol iddo a bod Ioan Tegid wedi bod yn ddisgybl barddol iddo.

Mae rhai o'i gerddi wedi eu cadw yn y llyfr *Beirdd y Bala*, Cyfres y Fil.

Er gwaethaf y diffyg gwybodaeth amdano, Robert Wiliam oedd awdur un o'r llinellau cynghanedd mwyaf enwog y Gymraeg, a daeth yn ddihareb ac yn slogan Cymdeithas y Beibl yng Nghymru. Llinell olaf Englyn yn ei Awdl i'r Beibl:

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1815
Max Frisch

Dramodydd a nofelydd Swisaidd oedd **Max Rudolf Frisch** (15 Mai 1911 – 4 Ebrill 1991) sydd yn nodedig am ei bortreadau o gyfyng-gynghorau moesol ym mywyd yr 20g. Dylanwadwyd arno yn gryf gan Bertolt Brecht a Thornton Wilder, ac mae nifer o'i ddramâu—yn eu plith *Andorra* (1961)—yn ymwneud â ffawd dyn a'r trafferthion o'i sylweddoli yn y gymdeithas gyfoes.

Ganed ef yn Zürich, y Swistir. Astudiodd lenyddiaeth Almaeneg ym Mhrifysgol Zürich, ond ym 1933 gadawodd y brifysgol heb ennill ei radd er mwyn cychwyn ar yrfa fel newyddiadurwr. Teithiodd ar draws de a dwyrain Ewrop o 1934 i 1936, cyn ddychwelyd i Zürich i astudio pensaernïaeth. Gwasanaethodd ym myddin y Swistir yn yr Ail Ryfel Byd. Wedi'r rhyfel, gweithiodd yn bensaer tra'n ysgrifennu yn ei amser rhydd.

Drama foes yw ei waith cyntaf a berfformiwyd ar y llwyfan, *Nun singen sie wieder* (1945), sydd yn defnyddio tablos swrealaidd i ddadlennu safbwyntiau rhyfelwyr a dioddefwyr yn ystod y rhyfel. Mae ei ddramâu eraill yn cyfnod cychwynnol ei yrfa yn cynnwys y ddwy felodrama hanesyddol *Die chinesische Mauer* (1947) ac *Als der Krieg zu Ende war* (1949), yr esiampl dreisgar o feirniadaeth gymdeithasol *Graf Öderland* (1951), a'r addasiad o chwedl Don Juan, *Don Juan oder die Liebe zur Geometrie* (1953). Rhodd Frisch y gorau i bensaernïaeth ym 1955 i lenora llawn-amser.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Dramodwyr Almaeneg o'r Swistir
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o 'r Swistir
Categori:Nofelwyr Almaeneg o'r Swistir
Categori:Penseiri o'r Swistir
Categori:Pobl o Zürich
Categori:Pobl fu farw o ganser
Caltanissetta

Dinas  a chymuned (*comune*) ar ynys Sisili yn yr Eidal yw **Caltanissetta**, sy'n brifddinas talaith Caltanissetta. Saif y ddinas  yng nghanol yr ynys mewn ardal o fryniau tonnog gyda phentrefi a threfi bach, wedi'u croesi gan Afon Salso.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y *comune* boblogaeth o 61,711.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol Santa Maria la Nova
* Eglwys San Domenico
* Eglwys San Sebastiano
* Eglwys Santa Croce
* Palazzo Moncada
* Palazzo Vescovile

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

## Oriel

Caltanissetta Cathedral Santa Maria la Nova.jpg|Eglwys gadeiriol Santa Maria la Nova
San Domenico (Caltanissetta) particolare 13.jpg|Eglwys San Domenico
Sansebastianochurch.JPG|Eglwys San Sebastiano
CL - Centro storico 130518 (44).jpg|Eglwys Santa Croce
Palazzo Moncada, facade, Caltanissetta.jpg|Palazzo Moncada
Municipiocl.jpg|Palazzo del Carmine

Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Talaith Caltanissetta
Traethawd ar Gaio a'i Hynafiaethau

Mae '''''Traethawd ar Gaio a'i Hynafiaethau''''' gan William Davies (Gwilym Teilo) yn Llyfr Hanes Lleol a gyhoeddwyd gan wasg Hugh Humphreys, Caernarfon, ym 1861.

## Cefndir 
Mae'r llyfr yn ymdrin â hanes a hynafiaethau ardal Cynwyl Gaeo, mwynfeydd aur Rhufeinig Dolau Coth, Afon Cothi, ac enwogion yn fro, yn arbennig Lewys Glyn Cothi a'r bobl leol y bu ef yn canu iddynt.

## Penodau 
* Cyflwyniad
* Pentref Cynwyl Gaio
* Sant Cynwyl
* Lewys Glyn Cothi a'r sawl canodd iddynt
** Cywydd i Gynwyl Gaio
** Awdl i Gaio
** Cywydd i Dafydd ap Tomas Fychan o Gaio
** Dafydd Fychan o Gaio
** Philip ap Tomas Fychan, o'r Annell
* Cymeriadau Enwog Caio
* Yr Ogofau
* Afon Cothi
* Attodiad

## Cyfeiriadau
Categori:Cynwyl Gaeo
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Llyfrau 1861
Categori:Llyfrau ar Wicidestun
Carly Simon

Mae **Carly Elisabeth Simon** (ganwyd 25 Mehefin 1943) yn gerddor o'r Unol Daleithiau, cantores-gyfansoddwraig, cofiant, ac awdur plant. Daeth i enwogrwydd yn y 1970au gyda chyfres o recordiau llwyddiannus.

Cafodd Simon ei magu fel Gatholigion Rhufeinig yng nghymdogaeth Riverdale yn y Bronx,  ac roedd ganddo ddwy chwaer hyn, Joanna a Lucy, a brawd iau, Peter, a fu farw i gyd o ganser, yn marw o'i blaen.  Dechreuodd Simon dagu'n ddifrifol pan oedd hi'n wyth oed. Trodd Simon at ganu ac ysgrifennu caneuon. "Gallwn i ganu heb atal dweud, fel y gall pob atal dweud."  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Wledig Riverdale  , yng Ngholeg Sarah Lawrence . 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn y Bronx
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Giwbaidd
Stanisław Wyspiański

Dramodydd, bardd ac arlunydd o Wlad Pwyl oedd **Stanisław Wyspiański** (15 Ionawr 1869 – 28 Tachwedd 1907) sydd yn nodedig am ei gyfraniad at fagu traddodiad theatraidd unigryw i Wlad Pwyl, yn ogystal â'i baentiadau a'i ffenestri gwydr lliw. Yr oedd yn aelod blaenllaw o'r mudiad Pwyl Ifanc (*Młoda Polska*).

Ganed ef yn Kraków, Teyrnas Galisia a Lodomeria, a oedd dan reolaeth Awstria-Hwngari. Cafodd addysg dda mewn llenyddiaeth glasurol a'r celfyddydau cain. Ym 1890 derbyniodd gymorth ariannol i ymweld â dinasoedd celfyddgar ar draws Gorllewin a Chanolbarth Ewrop, gan gynnwys sawl taith i Baris.

Ym 1897 cyhoeddodd ei waith cyntaf, y ddrama ffantasi *Legenda*. Mae'r ddwy ddrama *Klątwa* (1899) a *Sędziowie* (1907) yn ymwneud â materion cyfoes, wedi eu strwythuro ar fodel trasiedïau Hen Roeg. Tynnai ar hanes Gwlad Pwyl yn ei gerdd *Kazimierz Wielki* (1900), a enwir ar ôl y Brenin Kazimierz III. Perfformiwyd ei ddrama enwocaf, *Wesele*, ym 1901, campwaith sy'n defnyddio stori priodas (a ysbrydolwyd gan Lucjan Rydel) i gyflwyno trosiad o hanes y genedl Bwylaidd. Cyhoeddwyd dilyniant i *Wesele* o'r enw *Wyzwolenie*, ym 1903.

Fel arlunydd, paentiodd Wyspiański furluniau a dyluniadau ar gyfer ffenestri gwydr lliw a gwisgoedd theatraidd. Fe'i penodwyd yn athro yn Academi'r Celfyddydau Cain yn Kraków ym 1905. Bu farw Stanisław Wyspiański yn Kraków o syffilis yn 38 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Academyddion o Wlad Pwyl
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Murlunwyr
Categori:Peintwyr o Wlad Pwyl
Categori:Pobl o Kraków
Categori:Pobl fu farw o syffilis
Orm

Canon Awstinaidd a bardd yn yr iaith Saesneg Canol oedd **Orm** neu **Ormin** (blodeuai yn ail hanner y 12g) sydd yn nodedig fel awdur yr *Ormulum*.

Yn y cyflwyniad i'r *Ormulum*, mae'r awdur yn awgrymu ei fod yn ganon rheolaidd o Frodyr Sant Awstin. Nid oes tystiolaeth o ba cabidwl fe'i perthynai iddo, ond mae tafodiaith ei benillion yn dangos ei fod yn hanu o dde Swydd Lincoln. Mae'n bosib felly iddo ysgrifennu'r *Ormulum* yn yr Abaty Arrouaisaidd yn Bourne, a sefydlwyd gan yr Awstiniaid ym 1138. Enw o darddiad Llychlynaidd yw Orm, neu Orrm fel y'i sillefir yn y cyflwyniad, ac mae'n bosib i'r ffurf arall Ormin ddatblygu trwy gydweddiad ag enwau megis Awstin.

Llyfr o homilïau ar fydr, sydd yn ymwneud â'r Efengylau, yw'r *Ormulum*, sy'n tynnu ar weithiau Grigor Fawr, yr Hybarch Beda, a'r Abad Ælfric. Mae'r gwaith o ddefnydd mawr i ieithyddion hanesyddol am i'w awdur ddyfeisio orgraff hynod o gyson ar sail egwyddorion seinegol, er hwyluso ynganiad y geiriau i'r pregethwr wrth ei ddarllen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd y 12fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg Canol
Categori:Clerigwyr y 12fed ganrif o Loegr
Categori:Offeiriaid Catholig o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Donatiaeth

Sect Gristnogol yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig oedd **Donatiaeth** a ymffurffiodd yng Ngogledd Affrica yn y 4g, dan arweiniad yr Esgob Donatus Magnus, ac a oroesodd hyd at y 7g. Sbardunwyd y sgism gan etholiad Caecilian yn Esgob Carthago (a leolir heddiw yn Nhiwnisia) yn 312, dewis a wrthwynebwyd gan rai am iddo gael ei gysegru gan "fradychwr" i'r ffydd, hynny yw un a ildiodd gopïau o'r Beibl i'r awdurdodau yn ystod erledigaeth y Cristnogion gan yr Ymerawdwr Diocletian.

Yn hanesyddol, mae Donatiaeth yn un o sawl mudiad sgismatig yn yr Eglwys Fore, megis Montaniaeth a Nofatianaeth yn Asia Leiaf a Meletiaeth yn yr Aifft. Dalient taw hwynt-hwy ydoedd yr unig wir eglwys, a dim ond y rhai sy'n byw bywyd di-fai sy'n perthyn i'r eglwys, ac nid arddelant ordinhadau unrhyw sect arall. Gwrthodasant ymyrraeth wladol mewn materion eglwysig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Cristnogaeth
Eglwys Esgobol yr Alban

Eglwys annibynnol yn yr Alban o fewn y Cymundeb Anglicanaidd yw **Eglwys Esgobol yr Alban** (, Sgoteg: *Scots Episcopal Kirk*, Gaeleg yr Alban: *Eaglais Easbaigeach na h-Alba*).

Datblygodd seiliau'r eglwys yn sgil y Diwygiad Protestannaidd yn yr 16g. Am ryw ganmlynedd, byddai'r Presbyteriaid—a ddadleuai dros lywodraeth eglwysig drwy gynulliad o henaduriaid—yn cystadlu â'r blaid Esgobol—y rhai a arddelai esgobyddiaeth—dros y drefn Brotestannaidd yn yr Alban. Yn sgil yr Adferiad ym 1660, unodd y ddwy blaid ar ffurf esgobaeth wedi'i haddasu, a thyngasant lw teyrngarwch i'r brenhinoedd Siarl I ac Iago VII. Fodd bynnag, diorseddwyd Iago gan y Chwyldro Gogoneddus ym 1688, gan beri trafferth foesol i'r Esgobwyr a addawsant eu ffyddlondeb iddo. Ar ôl esgyniad Wiliam II a Mari II i'r orsedd, chwalodd y ddwy garfan eto ym 1689, ac ym 1690 sefydlwyd yr Eglwys Bresbyteraidd yn ffydd genedlaethol yr Alban. O'r rhwyg hon, tarddai'r Eglwys Esgobol yn yr Alban—a elwir yn ddiweddarach Eglwys Esgobol yr Alban—yn uniongyrchol o'r eglwysi a fu'n ffyddlon i'r traddodiad esgobol, ac mae ei hesgobion yn olynwyr i'r rhai a gysegrwyd i esgobaethau'r Alban yn y cyfnod wedi'r Adferiad.

Gorfodwyd deddfau penyd yn erbyn yr Eglwys Esgobol yn yr Alban oherwydd y cysylltiad rhwng y rhai a gadwodd yn ffyddlon i'r Brenin Iago, a gwrthryfeloedd y Jacobitiaid ym 1715 a 1745. Diddymwyd y deddfau hynny ym 1792, a chafwyd adfywiad yn yr Eglwys Esgobol.

Ym 1764 lluniwyd Gwasanaeth Albanaidd y Cymun, ar sail y ffurfwasanaeth o'r addasiad o'r Llyfr Gweddi Cyffredin Saesneg a orfodwyd ar yr Alban gan Siarl I ym 1637. Cychwynnwyd ar adolygiad o'r holl lyfr weddi yn y 1920au, a chyflwynwyd y Llyfr Gweddi Albanaidd ym 1929.

bawd|chwith|Map o esgobaethau Eglwys Esgobol yr Alban.
Rhennir yr eglwys yn saith esgobaeth: Glasgow a Galloway; Caeredin; St Andrews, Dunkeld a Dunblane; Brechin; Aberdeen ac Ynysoedd Erch; Moray, Ross a Chothnais; ac Argyll a'r Ynysoedd. Mae'r saith esgob yn ethol un o'u plith hwy yn brif esgob (*primus*). Cymerir lleygwyr yr eglwys ran weithgar yn y Cyngor Eglwysig Cynrychiadol, sydd yn ymwneud â chyllid yr eglwys, a'r Synod Cyffredinol—dan lywyddiaeth y prif esgob—sydd yn ystyried materion litwrgïaidd a chanonaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anglicaniaeth yn yr Alban
Categori:Y Cymundeb Anglicanaidd
Categori:Eglwysi'r Alban
Categori:Sefydliadau 1712
Gorsaf reilffordd Stogumber

260px|chwith|bawd|Adeilad yr orsaf
260px|de|bawd|Platfform a lloches i deithwyr
Mae **Gorsaf reilffordd Stogumber** yn orsaf reilffordd tua milltir o’r pentref Stogumber, Gwlad yr Haf. Mae un platfform, gyda adeilad arno. Mae hen ddoc gwartheg yn ymyl y maes parcio. Mae gan yr orsaf caffi. Mae gan y pentref siop, swyddfa’r post a tafarn a neuadd y pentref.

## Hanes
Agorwyd yr orsaf ym 1862 fel rhan o Reilffordd Gorllewin Gwlad yr Haf wreiddiol. Adeiladwyd lloches i deithwyr ym 1868, ac estynnwyd y platfform ym 1893. Adeiladwyd y doc gwartheg a swyddfa nwyddau. Erbyn hyn mae gan yr orsaf blatfform concrit, ac mae’r sied yn gopi o’r un gwreiddiol. Mae grŵp o wirfoddolwyr yn rhedeg yr orsaf erbyn hyn, sy’n rhan o’r rheilffordd treftadaeth agorwyd ym 1976.

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd rheilffordd Lloegr
Ffraethebwyr y Prifysgolion

Enw ar grŵp o awduron sydd yn neilltuol gyfrifol am dwf cyflym y ddrama Elisabethaidd fel ffurf lenyddol flaenaf Lloegr yn ystod ugain mlynedd ola'r 16g yw **Ffraethebwyr y Prifysgolion**. Bathwyd yr enw *University Wits* gan y beirniad George Saintsbury yn y 19g i ddisgrifio'r criw hwn o ddramodwyr, rhyddieithwyr, a phamffledwyr Elisabethaidd gan fod nifer ohonynt yn gyn-fyfyrwyr prifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt. Maent yn cynnwys John Lyly, Thomas Lodge, a George Peele o Rydychen, a Christopher Marlowe, Robert Greene, a Thomas Nashe o Gaergrawnt.

Ymhlith dramâu nodweddiadol y Ffraethebwyr mae *Friar Bacon and Friar Bungay* (1589) gan Greene a ''The Old Wives' Tale'' (1595) gan Peele. Mae'r rhain yn nodi troad arloesol oddi ar yr hen anterliwt a'r ddrama gronicl Duduraidd, gan ysgogi oes newydd o amrywiaeth a safon yn myd theatr Lloegr. O ran ei defnydd o drais a themâu gwallgofrwydd a dial, mae *The Spanish Tragedy* (1592) gan Thomas Kyd—a ystyrir yn aml yn un o'r Ffraethebwyr, er na aeth i'r brifysgol—yn rhagflaenu'r drasiedi Iagoaidd.

Maent hefyd yn nodedig am eu rhyddiaith, gan gynnwys y rhamantau *Euphues: The Anatomy of Wit* (1578) ac *Euphues and His England* (1580) gan Lyly a'r stori bicarésg *The Unfortunate Traveller* (1594) gan Nashe.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr 16eg ganrif
Gwesty'r Wynnstay Arms, Wrecsam

Gwesty a thafarn hanesyddol yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r **Wynnstay Arms**.

## Lleoliad 
Mae'r Wynnstay Arms yn sefyll ar Stryt Yorke yng nghanol Wrecsam, ar y gyffordd gyda'r Stryt Fawr, Stryt Caer a Stryt Siarl. Mae golygfa drawiadol tuag at y gwesty ar hyd y Stryt Fawr.

## Hanes 
Yn y 18fed ganrif ar safle'r adeilad cyfredol roedd tafarn o'r enw The George. Newidiwyd yr enw i'r Eagles pan oedd y gwesty yn perthyn i'r teulu Williams-Wynn o Blasty Wynnstay, Rhiwabon. Codwyd yr adeilad cyfredol yn y 18fed ganrif. 

Parhaodd y gwesty dan enw'r Eagles hyd at y 19eg ganrif, pan gafodd yr enw ei newid i'r Wynnstay Arms. Yn y chwedegau gwerthwyd y gwesty ac roedd gan y perchennog newydd gynlluniau i ddymchwel yr holl adeilad. Yn y pen draw, fe gadwyd y ffasâd wrth i weddill yr adeilad gael ei ddymchwel a'i ddisodli gyda gwesty modern. Ar yr un pryd newidiwyd enw'r gwesty i'r Wrexham Crest Hotel. Yn 1985, gwerthwyd y gwesty unwaith eto gyda'r perchennog yn newid enw'r gwesty yn ôl i'r Wynnstay Arms.

## Oriel 

Delwedd:Wynnstay Arms Hotel, Wrexham.jpg|Gwesty'r Wynnstay Arms – golygfa ar draws Stryt Yorke
Delwedd:Wynnstay Arms Hotel, Wrexham - balcony.jpg|Gwesty'r Wynnstay Arms – balconi a ffasâd y gwesty

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Robert Owen, Pennal

Gweinidog, hanesydd ac awdur o Gymru oedd **Robert Owen**  (15 Mawrth, 1834 - 8 Tachwedd 1899).

Cafodd ei eni ym Mlaenau Ffestiniog yn 1834. Cofir Owen yn bennaf am iddo fod yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Roedd hefyd yn lenor.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Glasgow.

## Cyfeiriadau
*Robert Owen - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Glasgow
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Flaenau Ffestiniog

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Cartoon Network

Rhwydwaith teledu yn yr Unol Daleithiau yw **Cartoon Network**, sy'n eiddo i is-adran Turner Broadcasting System o Time Warner. Fe'i sefydlwyd gan Betty Cohen a'i lansio ar 1 Hydref 1992.

Mae wedi'i anelu'n ifanc at blant a phobl ifanc 7-15 oed, ac mae hefyd yn bobl ifanc ac oedolion gyda'u dewis nhw yn eu dewis nhw. Mae trac sain iaith Sbaeneg ar gyfer dewis dethol ar gael trwy SAP.

Ym mis Awst 2013 roedd Cartoon Network mewn tua 98,671,000 o gartrefi teledu talu (86.4% o gartrefi â theledu) yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau

Categori:Rhwydweithiau teledu Americanaidd
Categori:Sefydliadau 1992
Rhestr o ffilmiau Americanaidd o'r 1890au

Rhestr o'r ffilmiau **Americanaidd** cynharaf a ryddhawyd yn y **1890au**.

## 1890au 
## Cyfeiriadau 
* 1896 films ar Internet Movie Database
* 1897 films ar Internet Movie Database
* 1898 films ar Internet Movie Database
* 1899 films ar Internet Movie Database

Categori:Ffilmiau'r 1890au
Categori:Rhestrau ffilmiau yn ôl degawd
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Stryt Henblas, Wrecsam

Stryd fasnachol yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Stryt Henblas** (“Henblas Street”).

## Lleoliad 
Mae Stryt Henblas yn cysylltu Stryt y Syfwr (“Queen Street”) â Stryt y Banc ("Bank Street") yng nghanol Wrecsam. Mae gan y stryd ddwy ran – un o Stryt y Syfwr tuag at gornel y Farchnad Gyffredinol ac arall sy'n parhau heibio'r Farchnad Gyffredinol hyd at Stryt y Banc, o flaen mynedfa gefn Marchnad y Cigyddion.

## Hanes 
Mae Stryt Henblas yn eistedd yn hen ganol masnachol Wrecsam. Ymsefydlodd masnachwyr o ardaloedd gwahanol o Brydain yno, yn masnachu yn awyr agored o leoedd a ddaeth i gael eu hadnabod yn ddiweddarach fel Sgwâr Manceinion (“Manchester Square”) a Sgwâr Birmingham “Birmingham Square”). 

Yn y 19eg ganrif, codwyd adeiladau parhaol ar gyfer y masnachwyr. Yn 1879, ar safle Sgwâr Manceinion adeiladwyd y Farchnad Gyffredinol (“General Market”), sy'n dominyddu'r stryd o hyd. 

Yn 1873, codwyd Neuadd yr Undeb (“Union Hall”) i amnewid Sgwâr Birmingham (a ddaeth i gael eu hadnabod yn y cyfamser fel “Union Square”) ac i ddarparu cartref parhaol ar gyfer y masnachwyr. Codwyd yr adeilad ar safle wedi'i feddiannu yn ddiweddarach gan y theatr Hippodrome (mae'r safle yn wag bellach, ar ôl ddymchweliad y theatr yn 2009). Ar ôl rhai blynyddoed, daeth yr adeilad i gael ei adnabod fel y Neuadd Gyhoeddus (“Public Hall”) ac cafodd ei defnyddio ar gyfer digywddiadau cyhoeddus, gan gynnwys adloniant a ddramau. Yn 1907 llosgodd y Neuadd Gyhoeddus. Cafodd ei amnewid gan adeilad newydd, gafodd ei ail-enwi yn y theatr Hippodrome.  Yn ddiweddarach ddefnyddiwyd y theatr fel sinema, ond caeodd yn 1998. Cafodd yr adeilad ei dinistrio gan dân yn 2008 ac yn 2009 fe'i dymchwelwyd. 

## Disgrifiad 
Mae Stryt Henblas yn cael ei dominyddu o hyd gan y Farchnad Gyffredinol, sy'n sefyll ar ochr ddwyreiniol y stryd. Mae'r adeilad o frics coch Rhiwabon  wedi cadw ei ffurf wreiddiol.

Ar bwys Stryt y Syfwr, mae Stryt Henblas wedi colli ei chymeriad hanesyddol, gydag adeiladau modern ar ei hochr ogleddol (yr hen siop adrannol BHS) a safle wag ar ei hochr ddeheuol (safle'r hen theatr Hippodrome).

Mae'r stryd yn cwrdd â Stryt y Banc o flaen mynedfa gefn Marchnad y Cigyddion, sy'n adlewyrchu arddull pensaernïol y Farchnad Gyffredinol gyda ffasâd o frics coch.

## Cyfeiriadau 
## Oriel

General Market, Wrexham - view along Henblas Street.jpg|Marchnad Gyffredinol - golygfa ar hyd Stryt Henblas
General market - doorway.jpg|Marchnad Gyffredinol - porth cerfiedig
Butchers' Market rear entrance.jpg|Marchnad y Cigyddion - mynedfa gefn

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Tarifa

Mae **Tarifa** (ynganiad Sbaeneg: [taˈɾifa]) yn fwrdeistref Sbaenaidd yn nhalaith Cádiz, Andalucía. Wedi'i leoli ym mhen mwyaf deheuol Penrhyn Iberia, fe'i gelwir yn bennaf yn un o gyrchfannau mwyaf poblogaidd y byd ar gyfer chwaraeon gwynt. Gorwedd Tarifa ar y Costa de la Luz ("arfordir golau") ar draws Culfor Gibraltar yn wynebu Moroco.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Baelo Claudia (tref Rhufeinig)
*Castell Guzman
*Castell Santa Catalina
*Eglwys Sant Mathew

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Sbaen
Moel Ty-gwyn

Bryn a chopa yng Ngwynedd yw **Moel Ty-gwyn**. Uchder y copa o lefel y môr ydy 216.2 metr (709 tr) a'r amlygrwydd topograffig yw  55.4 metr (181.8 tr). Mae'n un o dros 2600 o fryniau a mynyddoedd sy'n cael eu cydnabod yn swyddogol yng Nghymru.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Tump. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

## Gweler Hefyd
Dyma restr o fryniau a mynyddoedd eraill o fewn 5 cilometr i Moel Ty-gwyn

{{Wikidata list|sparql=
 SELECT ?item ?itemLabel ?location ?distance WHERE
    {
      wd:Q106710190 wdt:P625 ?arcLoc . 
    {  ?item wdt:P31 wd:Q54050 . }
      UNION  {  ?item wdt:P31 wd:Q8502 . }

      SERVICE wikibase:around { 
          ?item wdt:P625 ?location . 
          bd:serviceParam wikibase:center ?arcLoc . 
          bd:serviceParam wikibase:radius "5" . 
      } 
      SERVICE wikibase:label {
        bd:serviceParam wikibase:language "cy" . 
      }
      BIND(geof:distance(?arcLoc, ?location) AS ?distance) 
    }
|columns=label:Enw,P31:Math,P2044:Uchder uwch na lefel y môr (Metr),P18:Delwedd
|section=
|min_section=
|sort=distance
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
|references=
|summary=
|freq=7
|wdedit=yes
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Copaon Tump
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Shoulder Arms

Ffilm gomedi heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Charles Chaplin yw ***Shoulder Arms*** a gyhoeddwyd yn 1918. Fe'i cynhyrchwyd gan Charles Chaplin yn Unol Daleithiau America; y cwmni cynhyrchu oedd First National Pictures. 
Mae'r stori wedi'i lleoli yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae Chaplin yn chwarae rhan milwr Americanaidd yn y ffosydd. Roedd yn cyd-serennu Edna Purviance a Sydney Chaplin, brawd hynaf Chaplin.

Roedd *Shoulder Arms* yn chwyldroadol am ei chyfnod, gan gyflwyno genre newydd o gomedi. Yn flaenorol, roedd ffilmiau wedi trin rhyfel fel pwnc difrifol. Roedd y ffilm yn llwyddiant beirniadol a masnachol. Mae'n cael ei hystyried yn un o ffilmiau gorau Chaplin.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1918
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau mud o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau rhyfel o Unol Daleithiau America
Jerry Lee Lewis

Canwr, cyfansoddwr caneuon a phianydd Americanaidd oedd **Jerry Lee Lewis** (29 Medi 1935 &ndash; 28 Hydref 2022). Roedd e'n arloeswr ym myd cerddoriaeth roc a rôl. Gwnaeth Lewis ei recordiadau cyntaf ym 1956 yn Sun Records yn Memphis. Arafodd ei yrfa roc a rôl yn sgil ei briodas â Myra Gale Brown, ei gefnder 13 oed. Bu yn briod saith gwaith i gyd. 

Cafodd Lewis ei eni yn Ferriday, Louisiana, yn fab i Elmo Kidd Lewis Sr. a Mary "Mamie" Herron Lewis, mewn teulu ffermio. Dechreuodd chwarae'r piano gyda dau o'i gefndryd, Mickey Gilley a Jimmy Swaggart (televangelist poblogaidd yn ddiweddarach).

Ei ganeuon mwyaf poblogaidd oedd "Great Balls of Fire" a "Whole Lotta Shakin' Goin' On".

Bu farw yn ei gartref yn DeSoto County, Mississippi, yn 87 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr efengyl o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr efengyl o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Louisiana
Categori:Pobl fu farw ym Mississippi