open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwmaman, Sir Gaerfyrddin

:''Am y pentref o'r un enw ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, gweler Cwmaman, Rhondda Cynon Taf.''

Cymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Cwmaman**. Saif y gymuned ynghanol Dyffryn Aman, i'r dwyrain o Rydaman. Mae'n cynnwys pentref Glanaman a'r Garnant, a rhan o lethrau gorllewinol y Mynydd Du.

Arferai'r diwydiant glo fod yn bwysig iawn yn yr ardal yma, ond caeodd y pwll mwyaf, sef Gelliceidrym, yn 1958, ac erbyn 1985 roedd pob un o'r pyllau glo wedi cau. Roedd hefyd ddiwydiant tunplat yma.

Cynrychiolir Cwmaman yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Pobl o Gwmaman
* Thomas Williams (Brynfab) (1848-1927), llenor, golygydd a ffermwr.

## Poblogaeth 
Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 4,226, gyda 78.47% yn medru Cymraeg.

### Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Ystadegau 2001 ar gyfer Cwmaman o safle we Cyngor Sir Gâr.


Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Dyffryn Cennen

Cymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Dyffryn Cennen** o 2,243 hr. Saif i'r de-ddwyrain o dref Llandeilo, ac mae'n cynnwys pentrefi Ffair-fach, Dre-fach, Llandyfân a Trap. Mae Afon Cennen yn ymuno ag Afon Tywi gerllaw Ffairfach.

Saif Castell Carreg Cennen o fewn y gymuned, sef y castell mwyaf dramatig yng Nghymru yn ôl "Gwyddoniadur Cymru" (tud 309). Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,206.

bawd|300px|dim|Golygfa ar ben mynydd Carreg Dwfn uwch Llandyfân is Carreg Cennen

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Olion hynafol
Ceir clwstwr cytiau gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Rhestr trefi post yng Nghymru

Dyma’r enwau trefi post swyddogol fel maen nhw’n ymddangos yng nghronfa ddata y Post Brenhinol, ac fel maen nhw i fod i ymddangos mewn cyfeiriadau post. Mewn rhai achosion mae’r enw yn wahanol i’r enw safonol neu arferol (nid oes toeon bach, er enghraiift), ac felly mae’r enw mwy cyffredin yn cael ei nodi mewn cromfachau er gwybodaeth.

Trefi post
Categori:Trefi Cymru
Giuseppe Di Stefano

Tenor operatig o'r Eidal oedd **Giuseppe di Stefano** (24 Gorffennaf 1921 - 3 Mawrth 2008).

Cafodd ei eni yn Motta Sant'Anastasia, pentref ger Catania, Sisili.  Bu farw yn ei gartref yn Santa Maria Hoè ger Milano.

## Discograffi
### Gyda Maria Callas
**Lucia Di Lammermoor* - 1953
**I Puritani* - 1953
**Cavalleria Rusticana* - 1953
**Tosca* - 1953
**Pagliacci* - 1954
**Rigoletto* - 1955
**Il trovatore* - 1956
**La Boheme* - 1956
**Un Ballo in Maschera* - 1956
**Manon Lescaut* - 1957

### Arall
**Madama Butterfly* (gyda Victoria de los Ángeles) (1954)
**La traviata* (1955)
*''L'elisir d'amore* (1955)
**La Gioconda* (1957)
**La forza del destino* (1958)
**Tosca'' (gyda Leontyne Price) (1962)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2008
Llyn Llanwddyn

Cronfa ddŵr yw **Llyn Llanwddyn** neu **Llyn Efyrnwy**, y gronfa gyntaf i'w chreu yng Nghymru i gyflenwi dŵr i Loegr. Adeiladwyd yr argae rhwng 1881 a 1888 gan Gorfforaeth Dinas Lerpwl, a oedd yn gweld yr angen am gronfa i sicrhau cyflenwad dŵr digonol i'w dinasyddion. Drwy godi'r argae i ffrwyno nifer o afonydd a nentydd yn Nyffryn Efyrnwy, fe foddwyd hen bentref Llanwddyn. Cynhaliwyd yr agoriad swyddogol ar 14 Gorffennaf 1892.

## Llanwddyn
Roedd pentref Llanwddyn, ym mhen uchaf Dyffryn Efyrnwy yn bentref gweddol ei faint ac yn eithaf nodweddiadol o bentrefi'r cyfnod. Parhaodd pobl y pentref i fyw yno wrth i'r argae gael ei baratoi gan Gorfforaeth Lerpwl. Codwyd pentref newydd (a gadwodd yr enw Llanwddyn) yn is i lawr y dyffryn yn gartref newydd i'r pentrefwyr. Pan gwblhawyd yr argae, collwyd dau gapel, tair tafarn, deg ffermdy, a 37 o dai o dan y dŵr. Mae olion rhai o'r adeiladau i'w gweld o hyd ar dywydd sych.

## Yr argae
Roedd yr argae ei hun yn uchelgeisiol iawn yn ei oes, ac fe gymerodd saith mlynedd i'w godi fel y nodwyd eisoes. Hwn oedd yr argae carreg cyntaf yng ngwledydd Prydain, wedi'i adeiladu â thalpiau mawr o lechen Cymru. Costiodd £620,000 i'w godi, tua £22,000,000 yn arian heddiw.

## Y gronfa ddŵr
Mae'r gronfa ei hun yn enfawr; hi oedd y fwyaf yn Ewrop pan gafodd ei chodi. Pan fo'n llawn mae'n dal 59,666 megalitr o ddŵr (13,000,000 o alwyni), ac mae ei harwynebedd yn 1,121 o erwau, yn gymaint â chwe chant o gaeau pêl-droed. Mae 31 o nentydd, rhaeadrau ac afonydd yn rhedeg i'r gronfa i gyd. Enwir y chwe afon isod:

* Afon Hirddu
* Eunant
* Afon Eiddew
* Afon Naedroedd
* Afon Cedig
* Afon y Dolau Gwynion

## Heddiw
Erbyn hyn mae Llyn Llanwddyn a'r ardal o'i gwmpas yn fangre hardd sy'n gartref i adar prin o dan ofalaeth yr RSPB, ac yn gyrchfan ar gyfer gweithgareddau agored gan gynnwys hwylio, dringo creigiau a seiclo. Fodd bynnag, fe'i cofir hefyd gan lawer o Gymry fel y cyntaf o nifer o ymosodiadau cynyddol ddadleuol ar dir a daear Cymru i sicrhau cyflenwad dŵr i ddinasoedd Lloegr.bawd|246x246px|Pentref Llanwddyn yn union cyn ei foddi ym 1888|canol
Llanwddyn
Llanwddyn
Cantref
Categori:Hanes Powys
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Gwent Is Coed

Cantref yn ne-ddwyrain Cymru'r Oesoedd Canol oedd **Gwent Is Coed** (hefyd weithiau **Gwent Iscoed**). Gyda chantref Gwent Uwch Coed roedd yn un o ddau gantref ar diriogaeth hen deyrnas Gwent.

Roedd coedwig fawr Coed Gwent yng nghanol yr hen deyrnas yn ei rhannu'n ddwy uned naturiol ac felly fe'i gelwid yn Went Is Coed a Gwent Uwch Coed. Gwent Is Coed oedd y lleiaf o'r ddau gantref o ran ei faint ond y pwysicaf o ran ei boblogaeth a'i ganolfannu. Gorwedd ar arfordir y de-ddwyrain ar lan Môr Hafren, ar y ffin â Lloegr gydag Afon Wysg yn dynodi'r ffin. I'r gorllewin ffiniai â chantref Gwynllŵg ac i'r gogledd â Gwent Uwch Coed.

Ar sawl cyfrif, Gwent Is Coed oedd yr ardal bwysicaf yn y Gymru Rufeinig. Yma y codwyd dinas Rufeinig Caerleon-ar-Wysg neu Isca (ar safle Caerllion heddiw), a ddaeth yn bencadlys yr Ail Leng Rufeinig (Legio II Augusta). Gerllaw roedd Caerwent (Venta Silurum), prifddinas y Silures.

Roedd y tir arfordirol yn arbennig o ffrwythlon. Sefydlodd breninoedd Gwent ei brif lys yn Llanfair Is Coed a daeth Caerwent yn ganolfan eglwysig.

## Caerleon a Brynbuga
Fel gweddill Gwent, cafodd y cantref ei oresgyn gan y Normaniaid erbyn 1070.  Sefydlwyd 'Arglwyddiaeth Caerleon a Brynbuga' neu *Lower Gwent* yno ar ddiwedd yr 11g. Parhaodd hyd greu'r Sir Fynwy newydd yn 1542.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Caerleon a Brynbuga
Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Teyrnas Gwent
Gwent Uwch Coed

Cantref yn ne-ddwyrain Cymru'r Oesoedd Canol oedd **Gwent Uwch Coed** (hefyd weithiau **Gwent Uwch-coed**). Gyda chantref Gwent Is Coed roedd yn un o ddau gantref ar diriogaeth hen deyrnas Gwent.

Roedd coedwig fawr Coed Gwent yng nghanol yr hen deyrnas yn ei rhannu'n ddwy uned naturiol ac felly fe'u gelwid yn Went Uwch Coed a Gwent Is Coed. Gwent Uwch Coed oedd y mwyaf o'r ddau gantref o ran ei arwynebedd ond y lleiaf ei boblogaeth. Gorweddai i'r gogledd o Goed Gwent. Ffiniai â chantref Gwent Is Coed i'r de, Gwynllŵg i'r gorllewin, Brycheiniog ac Ewias Lacy i'r gogledd, a hen deyrnas a chantref Ergyng i'r dwyrain (rhan o Swydd Henffordd yn ddiweddarach).

Nodweddid Gwent Uwch Coed gan nifer o lannau ac eglwysi bychain. Arhosodd yr ardal yn gadarnle i'r Cymry lleol ar ôl i Went gael ei goresgyn gan y Normaniaid erbyn y 1070au. Er ei bod dan reolaeth y Normaniaid ar ôl hynny roedd y gymdeithas Gymreig wedi goroesi ac roedd gwŷr Gwent Is Coed yn barod iawn i gefnogi'r tywysogion Cymreig yn erbyn y Normaniaid a'r Saeson.

Rhennid y cantref yn dri chwmwd, sef Abergefenni, Teirtref a Threfynwy.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Teyrnas Gwent
Byddin yr Iachawdwriaeth

Mudiad Cristnogol elusengarol a sefydlwyd gan William Booth  yw **Byddin yr Iachawdwriaeth** (Saesneg: *The Salvation Army*). Dechreuodd fel y Genhadaeth Gristnogol (*Christian Mission*) yn 1865 ond cafodd ei enwi'n Fyddin yr Iachawdwriaeth a'i aildrefnu ar linellau miwrol gan Booth yn 1878. Erbyn heddiw mae gan y Fyddin ganghennau mewn nifer o wledydd ledled y byd, yn cynnwys Cymru.
Mae'r fyddin yn rhoi cysgod dros dro i'r rhai sy'n ddi-gartref ac yn dlawd. Mae'r fyddin yn elusennol

## Dolenni allanol
*  Pencadlys Byddin yr Iachawdwriaeth
* Gwefan Byddin yr Iachawdwriaeth, Ynys Môn 

Categori:Mudiadau
Categori:Cristnogaeth
Cefneithin

Pentref glofaol yn Sir Gaerfyrddin yw **Cefneithin**. Saif y pentref ar ffordd gefn  ychydig i'r de o'r briffordd A48, saith milltir i'r gogledd-orllewin o dref Rhydaman. Saif yn y maes glo carreg, ac arferai'r diwydiant glo fod yn bwysig iawn yma. Llifa Afon Gwendraeth Fawr gerllaw'r pentref.

Ceir yma swyddfa'r post ac ysgol gynradd, ac yma mae Ysgol Gyfun Maes-yr-yrfa. Mae Cefneithin yn nodedig fel man geni dau o brif enwogion Rygbi'r Undeb Cymru, Carwyn James a Barry John.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cymru a'r Cymry ar stampiau

## Stampiau y Deyrnas Unedig
:*Gweler hefyd Stampiau Cymreig answyddogol*

## Delweddau

gemaugymanwlad1958.png|Stampiau Gemau'r Gymanwlad 1958
Stamp Owain Glyn Dwr PNG.png|Stamp Owain Glyn Dŵr; 10 Gorffennaf, 1974
Stamp y Fantell Aur.jpg|Stamp yn dylunio Clogyn aur yr Wyddgrug; 17 Ionawr 2017.

Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Rhestrau Cymru
Categori:Stampiau
Gors-las

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Gors-las** neu **Gorslas**. Saif y pentref ar briffordd yr A476 i'r gogledd-orllewin o dref Rhydaman. Saif yn y maes glo carreg, ac arferai'r diwydiant glo fod yn bwysig iawn yma.

Heblaw pentref Gorslas, mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Cefneithin, Capel Seion, Foelgastell a Dre-fach. Yn y gymuned yma hefyd mae Llyn Llech Owain, a gysylltir a chwedlau am Owain Lawgoch. Cynhaliwyd cyfarfod mawr ar lan y llyn yn 1843 yn ystod Helyntion Beca.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 3,716, gyda 78.61% yn medru rhywfaint o Gymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Teyrnon Twrf Liant

Cymeriad yn chwedl Pwyll Pendefig Dyfed, y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, yw **Teyrnon Twrf Liant** neu **Teyrnon Twrf Fliant** neu **Teyrnon** (ffurf amgen Cymraeg Canol **Teirnon**).

300px|bawd|Teyrnon yn gweld y Grafanc yn ceisio dwyn yr ebol

Yn y chwedl mae Teyrnon yn arglwydd ar Went Is Coed, yn ne-ddwyrain Cymru. Daw ei enw o'r gwreiddyn *teyrn* (Brythoneg *tigernonos* "Y Teyrn Mawr", efallai fel cymar i'r dduwies Rigantona "Y Frenhines Fawr", sef Rhiannon yn Gymraeg Canol). Ceir Nant Teyrnon tua 2 filltir o Gaerleon lle codwyd Abaty Llantarnam. Ystyr yr epithet *Twrf [F]liant* yw "twrw mawr", yn ôl pob tebyg.

Pob Calan Mai mae rhwy anghenfil ryfeddol yn dod i lys Teyrnon a'i wraig a dwyn ebol caseg arbennig Teyrnon. Mae Teyrnon yn penderfynu datrys y dirgelwch. Ar Nos Calan Mai mae'n aros ar ei draed yn y stablau a gweld braich a chrafanc ofnadwy yn ymestyn trwy'r ffenestr am yr ebol. Tynna Teyrnon ei gleddyf a thorri'r grafanc. Ceir twrw mawr tu allan a rhed Teyrnon i weld beth a'i achosodd. Yno mae'n darganfod baban mewn gwisg o sidan yn gorwedd ar y llawr. Aiff ag ef i'r neuadd a'i ddangos i'w wraig ac mae hi'n rhoi iddo'r enw **Gwri Gwallt Euryn**. Mae Gwri yn tyfu i fyny i fod yn fachgen ifanc rhyfeddol o gryf a galluog. Rhoddir iddo'r ebol, sy'n farch erbyn hynny, a achubwyd rhag y grafanc.

Yna mae Teyrnon a'i wraig yn clywed am golled Rhiannon, gwraig Pwyll, sydd wedi cael ei chyhuddo o ladd a bwyta ei fab ei hun ac sy'n gwneud penyd am hynny. Penderfynant fynd â'r bachgen i ddangos i Bwyll a Rhiannon gan feddwl efallai mai ef yw'r baban a gollwyd. Teithiant i lys Pwyll yn Arberth yn Nyfed. Pan wêl Pwyll a Rhiannon y bachgen maent yn ei adnabod ar unwaith. Mae Rhiannon mor falch o'i weld - ac felly profi ei bod yn ddieuog yn ogystal â chael ei fab yn ôl - fel ei bod yn ebychu, "Y rhof i a Duw, oedd esgor fy mhryder im, pei gwir hynny" ("Yn wir, diflannodd fy mhryder i os gwir hynny"). Ac felly caiff y bachgen ei enw newydd, Pryderi.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Y Gŵr Blewog
*Pedair Cainc y Mabinogi

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
John E. Walker

Cemegydd o Loegr yw **John Ernest Walker** (ganed 7 Ionawr 1941), a enillodd Wobr Nobel Cemeg yn 1997. Ganwyd yn Halifax, Swydd Efrog, yn fab i Thomas Ernest Walker, saer maen, a Elsie Lawton, cerddor amatur.

Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Llywodraeth y Deyrnas Unedig

[bawd|290px|Prif fynedfa [Stryd Downing|10 Stryd Downing, preswylfa a swyddfeydd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig]]

**Llywodraeth y Deyrnas Unedig** yw'r corff gweithredol sy'n llywodraethu Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon. Llywodraeth cabinet ydyw, gyda Phrif Weinidog sy'n atebol, mewn damcaniaeth, i Frenin y Deyrnas Unedig, yn bennaeth arni. Dan awdurdod y Prif Weinidog ceir sawl gweinidog cabinet sy'n atebol iddo. Er mwyn gweithredu polisïau'r llywodraeth ceir gweinyddiaethau, dan reolaeth y gweinidogion cabinet, a'r Gwasanaeth Sifil. Ffurfir y llywodraeth gan y blaid wleidyddol sydd gyda'r mwyafrif o seddau yn Nhŷ'r Cyffredin.

Ers cyflwyno datganoli, trosglwyddwyd rhai o bwerau a chyfrifoldebau Llywodraeth y Deyrnas Unedig i gyrff etholedig ac i'r Adrannau Weithredol yn yr Alban, Cymru, a Gogledd Iwerddon, sef:

* Senedd yr Alban
** Llywodraeth yr Alban
* Senedd Cymru
** Llywodraeth Cymru
* Cynulliad Gogledd Iwerddon
** Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon

## Gweler hefyd 
* Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig


Categori:Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Teyrnas Unedig
Cai

]]

Cymeriad a gysylltir a'r brenin Arthur mewn chwedlau Cymreig yw **Cai fab Cynyr** neu **Cai Hir**. Ymddengys yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae'n cynorthwyo Culhwch i gyflawni'r tasgau a roddwyd iddo gan Ysbaddaden Bencawr er mwyn iddo gael priodi Olwen. Cai sy'n cyflawni'r dasg gyntaf, sef cael cleddyf Wrnach Wyddel. Ef hefyd, gyda Bedwyr, sy'n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i'r carcharor Mabon fab Modron. Mae'n cael barf y cawr Dillus Farfog i wneud cynllyfan ar gyfer yr helgi Drudwyn; ond mae'n ffraeo ag Arthur pan mae Arthur yn canu englyn yn ei watwar am daro Dillus pan fo'n cysgu. Ymddengys hefyd yn y gerdd *[[Pa Gwr yw y Porthawr|Pa [g]ŵr yw y porthor?]]* yn *Llyfr Du Caerfyrddin* (o tua'r 10g), lle dywedir iddo orchfygu cath enfawr, Cath Palug.

Yn y Tair Rhamant, mae Cai yn gymeriad pwysig, ac ymddengys yn chwedl *Breuddwyd Rhonabwy* hefyd. Yn y chwedlau hyn, mae'n gymeriad mwy tebyg i'r hyn ydyw yn y rhamantau Arthuraidd Ffrengig a Seisnig. Ymddengys fel "Keu" yn Ffrangeg a "Kay" yn Saesneg. Dywedir yn y chwedlau hyn ei fod yn fab i Ector, a fabwysiadodd Arthur wedi i'r dewin Myrddin ei ddwyn ymaith oddi wrth ei rieni, Uthr Bendragon ac Eigr.

Ymddengys Cai a Bedwyr yn yr *Historia regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, lle mae'n ddistain y Brenin Arthur. Mae'n cynorthwo Arthur i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel, ac mae'n ymladd gydag Arthur yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain. Clwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yn erbyn Lucius yng Ngâl.

Yn fersiwn Chrétien de Troyes, mae'n gymeriad treisiol ac anghwrtais, sy'n cael ei oddef yn y llys yn unig oherwydd ei fod yn frawd maeth i Arthur; gwelir yr ochr dywell i'w gymeriad yn y traddodiad Cymreig hefyd, e.e. yn y ffrae ag Arthur (gweler uchod).

Ceir dau o Drioedd Ynys Prydain sy'n cyfeirio at Cai. Yn y cyntaf (Triawd 21 yng ngolygiad Rachel Bromwich) fe'i enwir gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw yn un o "Dri Thaleithiog Gad Ynys Prydain" (Tri Ŵr Brwydr-goronog Ynys Prydain"). Yn y llall (Triawd 26W) cyfeirir ato mewn cysylltiad â hela Cath Palug.

Enwyd Caer Gai ar ei ôl, a cheir cyfeiriadau yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Meic Stephens (gol.) *Cydymaith i Lenyddiaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

## Gweler hefyd
*Caer Gai
*Nant Gwryd Cai

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Llanfair Disgoed

Pentref a phlwyf eglwysig  yng nghymuned Caer-went, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfair Disgoed** (hefyd **Llanfair Isgoed** a **Llanfair Is Coed**; Saesneg: *Llanvair Discoed* neu *Llanvair-Discoed*). Mae'n gorwedd rhwng Casnewydd a Cas-gwent i'r gogledd o bentref Caerwent.

Cyfeiria'r enw at y ffaith y bu'n rhan o gantref Gwent Is Coed yn yr Oesoedd Canol, h.y. yn gorwedd i'r de o Goed Gwent a nodai'r ffin rhwng Gwent Is Coed a Gwent Uwch Coed.

Dim ond 67 o dai sydd yn y pentref heddiw. Ceir tafarn hefyd (*The Woodlands Tavern*), Eglwys Fair ac adfelion hen gastell Normanaidd.

Saif Cylch Cerrig Mynydd Llwyd gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Sefydlodd brenhinoedd Teyrnas Gwent eu prif lys yn Llanfair Is Coed. Cyfeirir ato yn *Llyfr Dydd y Farn* yn 1086 fel "Lamecare".

## Cyfeiriadau
Categori:Caer-went
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanddarog

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanddarog**. Saif y pentref fymryn i'r de o'r briffordd A48, tua hanner y ffordd rhwng Caerfyrddin a Rhydaman. Cysegrwyd yr eglwys, sy'n dyddio o 1856, i Sant Twrog. Mae tafarn yr Hydd Gwyn yn nodedig o fod a tho gwellt. Llifa Afon Gwendraeth Fach ychydig i'r de o'r pentref.

Heblaw pentref Llanddarog, mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Porth-y-rhyd. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,095, gyda 73.51% yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Llanddarog

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* [Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer Llanddarog o safle we Cyngor Sir Gâr]

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Mosaïque FM

Prif orsaf radio preifat Tiwnisia yw **Mosaïque FM** (Arabeg موزاييك أف أم). Mae'n darlledu yn yr iaith Arabeg 24 awr y dydd ar gyfer Tiwnis a'r cylch (Tiwnis Fwyaf) yn bennaf ar FM ac mae hefyd ar gael ledled y byd ar y we, yn rhad ac am ddim.

Cafodd ei lawnsio ar 7 Tachwedd 2003. Lleolir ei bencadlys yn ninas Tiwnis, prifddinas Tiwnisia (Immeuble Babel Bloc D, Montplaisir, Tiwnis). Y cyflwynydd cyntaf y cafodd ei lais ei ddarlledu pan agorwyd yr orsaf oedd Nizar Chaari, sydd erbyn heddiw yn gyfrifol am y rhaglenni.

Ceir cymysgedd o adloniant ar y radio, yn rhaglenni sgwrs, cerddoriaeth Arabaidd a gorllewinol, chwaraeon a newyddion, ond gyda'r pwyslais ar gerddoriaeth.

Cyn lawnsio Mosaïque FM dim ond tua 20 y cant o'r boblogaeth oedd yn gwrando ar y radio yn rheolaidd. Erbyn heddiw, yn ôl ffigyrau MédiaScan, mae tua 50 y cant o bobl Tiwnisia yn gwrando yn rheolaidd gyda 75 y cant yn gwrando'n bennaf neu'n unig ar Mosaïque FM. Mae rhan o'r llwyddiant yn ddiau am fod yr orsaf wedi dewis trafod pynciau dadleuol a fu'n *tabŵ* tan yn ddiweddar, gan gynnig fforwm boblogaidd i bobl ifainc a'r dosbarth canol. Diolch i'r gwasanaeth ar-lein mae'r orsaf radio yn boblogaidd gan Arabiaid yn y Maghreb ac Ewrop hefyd, a dywedir ei bod ymhlith y gorsafoedd radio iaith Arabeg fwyaf eang ei chynulleidfa yn y byd heddiw.

Mae Mosaïque yn perthyn i grŵp busnes Karthago (a enwir ar ôl Carthago), sy'n perchen i Belhassen Trabelsi, brawd Leïla Ben Ali (gwraig ddylanwadol yr Arlywydd Zine el-Abidine Ben Ali).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Mosaïque FM
* Tonfeddi FM 
* Jamel Arfaoui, « Radio Mosaïque défie les tabous », *Magharebia*, 13 Ebrill 2007

Categori:Y cyfryngau yn Nhiwnisia
Categori:Gorsafoedd radio Arabeg
Categori:Radio rhyngrwyd
Categori:Tiwnis Fwyaf
Categori:Sefydliadau 2003
Cwarter Bach

Cymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Cwarter Bach**, weithiai **Chwarter Bach** (Saesneg: *Quarter Bach*). Saif y gymuned ger ffin ddwyreiniol Sir Gaerfyrddin, ar lethrau deheuol y Mynydd Du. Mae'n cynnwys pentrefi Brynaman, Ystradowen, Cefn-bryn-brain a Rhosaman.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,933, gyda 83.29% yn medru rhywfaint o Gymraeg, y ganran uchaf ymhlith cymunedau Sir Gaerfyrddin.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Cei

Gall **Cei** gyfeirio at:

* Cei ar gyfer llwytho llongau. 
* Cei, ffurf arall ar enw Cai, cymeriad a gysylltir a chwedlau am y brenin Arthur.

## Gweler hefyd
* Cei Connah
Sioe Amaethyddol Cymru

**Sioe Amaethyddol Cymru** (neu ar lafar: **Sioe Llanelwedd**) yw sioe amaethyddol fwyaf Ewrop.  Fe'i trefnir gan Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru ac fe'i cynhelir ym mis Gorffennaf ar faes ym mhentref Llanelwedd, ger Llanfair-ym-Muallt, Powys.

Cynhaliwyd y sioe gyntaf yn Aberystwyth yn 1904, ac oherwydd ei lwyddiant, prynnwyd tir yn Llanelwedd ar ei gyfer yn 1963.

Ni chynhaliwyd sioe yn 1915-18, yn 1940-45 nac yn 2020 (sioe dros y we).

Darlledir yn fyw o'r maes gan S4C bob blwyddyn.

## Rhaglen a digwyddiadau 
250px|bawd|Maes y Sioe, Llanelwedd.
Mae'r sioe yn para am bedwar diwrnod ac yn denu mwy na 200,000 o ymwelwyr bob blwyddyn, o Gymru a'r tu hwnt, sy'n ei gwneud yn un o atyniadau twristaidd mwyaf y wlad.

Mae'r digwyddiadau yn cynnwys:
*Barnu'r goreuon yn nosbarthiadau gwartheg, defaid, ceffylau, geifr a sawl math arall o anifail dof.
*Treialon cŵn defaid
*Cystadleuthau cneifio defaid
*Cystadleuthau marchogaeth
*Arddangosfeydd gyrru
*Hebogaeth
*Gemau a chwaraeon o bob math
*Sioe Crefftau
*Cerddoriaeth fyw

Ceir nifer o stondinau busnes ar y maes, yn arbennig busnesau gyda chysylltiad ag amaethyddiaeth yng Nghymru. Yn ogystal mae'r sioe yn rhoi cyfle i ffermwyr gwrdd a thrafod ac efallai i ennill busnes newydd.

Y Sioe Frenhinol yw un o'r prif ddigwyddiadau cymdeithasol i ffermwyr Cymru. Mae Ffederasiwn y Ffermwyr Ifainc yn rhedeg cyfres o gystadlaethau rhanbarthol trwy'r flwyddyn gyda'r enillwyr yn cymryd rhan mewn cystadleuthau cenedlaethol ar faes y Sioe.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* 
* 

Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Gorffennaf
Categori:Gwyliau Cymru
Categori:Powys
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Bedwyr

, cleddyf Arthur, i'r llyn. Darlun gan Aubrey Beardsley yn Sir Thomas Malory, ''Le Morte d'Arthur'' (Llundain, 1894).]]

Cymeriad a gysylltir â'r brenin Arthur mewn chwedlau Cymreig yw **Bedwyr** neu **Bedwyr Bedrydant**. Ceir y cyfeiriad cynharaf ato yn y gerdd *Pa Gwr yw y Porthawr* yn *Llyfr Du Caerfyrddin* (o tua'r 10g), lle dywedir iddo ladd cannoedd ym mrwydr Tryfrwyd.

Ymddengys yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle mae'n cynorthwyo Culhwch i gyflawni'r tasgau a roddwyd iddo gan Ysbaddaden Bencawr er mwyn iddo gael priodi Olwen. Yn aml mae'n ymddangos ynghyd â Cai. Gyda Cai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel, mae'n mynd i holi'r Anifeiliaid Hynaf. Ef a Cai  sy'n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i'r carcharor Mabon fab Modron.

Ymddengys fel *Bedivere* yn y chwedlau Arthuraidd Ffrengig a Seisnig. Ymddengys yn yr *Historia regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, lle mae'n cynorthwyo Arthur a Cai i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd gydag Arthur yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain. Lladdir ef yn y frwydr olaf yn erbyn Lucius yng Ngâl, a chleddir ef yn Bayeux.

Nid yw'n gymeriad mor bwysig yng ngwaith Chrétien de Troyes, ond yn y traddodiad Seisnig, megis y ''Morte d'Arthur'' gan Thomas Malory, mae'n un o'r ychydig farchogion sy'n goroesi Brwydr Camlan. Ef sy'n cael y gorchwyl o ddychwelyd Caledfwlch, cleddyf Arthur, i'r llyn. Dywedir iddo wedyn fynd yn feudwy.

Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Culhwch ac Olwen
DEMO

bawd|250px|Aelodau o fudiad DEMO yn creu golygfa damwain car i bwysleisio'r ffaith bod rhaid i deuluoedd carcharorion gwleidyddol Basgaidd deithio pellteroedd maith i ymweld â'u perthnasau.
, Iparralde (2002_]]
Mudiad pwyso yw **Demokrazia Euskal Herriarentzat** neu **DEMO** (hefyd **DEMOAK**) ("*Democratiaeth i Wlad y Basg*") ar gyfer hawliau siaradwyr Basgeg yn *Iparralde* (rhan ogleddol Gwlad y Basg sydd yn Ffrainc).  Ffurfiwyd y mudiad yn y flwyddyn 2000.

### Nod y mudiad
*Bod llywodraeth Ffrainc yn datblygu polisi iaith effeithiol ar gyfer y defnydd o'r Fasgeg o fewn addysg ac yn gyffredinol.
*Sefydlu polisi ar gyfer yr holl sefydliadau yng ngogledd Gwlad y Basg, gan greu Department Basgaidd newydd yno.
*Bod hawliau carcharorion gwleidyddol Basgaidd yn cael eu parchu, fel eu bod yn cael eu lleoli yn agos i'w cartrefi (fel rheol cânt eu gwasgaru ar hyd a lled Ffrainc a Sbaen, yn groes i ddeddfau cenedlaethol, Ewropeaidd, a rhyngwladol).

### Tactegau
Mae'r mudiad yn dilyn athroniaeth dull di-drais o ymgyrchu.  Yn aml mae gweithgareddau'r mudiad yn cyfuno protest, difrod troseddol a chelfyddyd.  Yn y gorffennol mae hyn wedi cynnwys:
*Addurno'r ochr y ffordd i Ascain-Saint-Jean-de-Luz am 3 cilomedr gyda 500 o luniau carcharorion gwleidyddol Basgaidd sydd wedi eu gwasgaru mewn carchardai ar hyd a lled Ffrainc a Sbaen.
*Atal awyren rhag gadael maes awyr Biarritz, drwy gadwyno ei holwynion.
*Atal y TGV rhwng Hendaia a Paris wrth i 20 o brotestwyr gadwyno eu hunain i'r cledrau.

## Gweler hefyd
* Cymdeithas yr Iaith Gymraeg - Cymraeg
* Ai-ta! - Llydaweg

### Dolen allanol
* /  /  Gwefan DEMO

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Gwleidyddiaeth Ffrainc
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Basgeg
Mabon fab Modron

Cymeriad mewn chwedloniaeth Gymreig yw **Mabon fab Modron**. Dywedir ei fod yn nai i Arthur. Caiff ei uniaethu a'r duw Celtaidd Maponos, sy'n ymddangos mewn arysgrifau yng Ngâl a Phrydain. Uniaethir ei fam, Modron, a'r fam-dduwies Matrona.

250px|bawd|Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron (*Mabinogion*, 1877)

Ymddengys Mabon fab Modron fel cymeriad yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*.  Mae Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen, ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Culhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgau (*anoethau*) anodd os nad amhosibl. Un o'r rhain yw ceisio Mabon fab Modron, a ddygwyd oddi wrth ei fam yn dri diwrnod oed, ac na ŵyr neb ymhle y mae. Rhaid cael Mabon i helpu i hela'r Twrch Trwyth.

Caiff Culhwch gymorth Arthur a'i ŵyr i gwblhau'r tasgau. Aiff Cai, Bedwyr,  Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel i holi'r Anifeiliaid Hynaf a wyddant rywbeth o'i hanes. Wedi holi nifer o'r anifeiliaid hynaf, cyrhaeddant at Eog Llyn Llyw, sy'n gwybod hanes Mabon. Teithia Cai a Bedwyr ar ysgwydd yr eog i ddarganfod Mabon yn ei garchar a'i ryddhau.

Yn nes ymlaen yn y chwedl, cymer ran yn hela'r Twrch Trwyth ar farch o'r enw Wynn Mygdwn. Ef sy'n cipio'r ellyn oddi ar ben y twrch.

Yn Nhrioedd Ynys Prydain cyfeirir ato fel un o Dri Goruchel Garcharor Ynys Brydain, gyda Llŷr Llediaith ac Arthur. Mae cerdd *Pa Gwr yw y Porthawr* yn Llyfr Du Caerfyrddin lle dywedir ei fod yn was i Uthr Bendragon.

Dywed un traddodiad ei fod  yn fab i Afallach.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
* Sorita d'Este a David Rankine, *The Isles of the Many Gods: An A-Z of the Pagan Gods & Goddesses of Ancient Britain worshipped during the First Millennium through to the Middle Ages* (Llundain: Avalonia, 2007)
* *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale*, gol. Rachel Bromwich a D. Simon Evans (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) 

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd

Categori:Cymeriadau Arthuraidd
Categori:Duwiau Cymru
Categori:Uther Pendragon
Manganîs

Metel trosiannol o liw llwyd sy'n perthyn i floc-d yn y tabl cyfnodol yw **manganîs**.

## Dolenni allanol 
*  Mwyngloddio Manganis yn Sir Feirionnydd

Categori:Metelau
Anifeiliaid Hynaf

250px|bawd|Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron

Ceir stori yr **Anifeiliaid Hynaf** mewn nifer o wahanol fersiynau yn chwedloniaeth Cymru. Yn chwedl *Culhwch ac Olwen* y ceir y fersiwm gynharaf. Un o'r Anoethau (tasgau amhosibl) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl yw rhyddhau Mabon fab Modron o'i garchar. Cais Culhwch gymorth Arthur. Anfona'r brenin Bedwyr, Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel ar neges i geisio gwybodaeth am Fabon gan yr Anifeiliaid Hynaf.

Y cyntaf o'r anifeiliaid a holant yw Mwyalchen Cilgwri. Er hyned ydyw, ni ŵyr y fwyalchen lle mae Mabon, ond mae'n eu gyrru at anifail hŷn, sef Carw Rhedynfre. Ni ŵyr y carw chwaith, ac mae'n eu gyrru ar Dylluan Cwm Cowlyd. Cyfarwydda'r dylluan hwy at Eryr Gwern Abwy. Ni ŵyr yr eryr, ond mae'n eu tywys at Eog Llyn Llyw. Mae'r Eog yn esbonio fel ei fod yn arfer nofio ar hyd yr afon bob nos hyd daw i furiau Caerloyw lle mae'n clywed griddfan ofnadwy yn dod o dŵr y castell. Mae'n cynnig cludo Gwrhyr ac Eidoel ar ei ysgwyddau i weld drostynt eu hunain. Llwyddant i siarad â'r carcharor sydd neb llai na Mabon fab Modron. Wedi galw Arthur a'i fyddin i ymosod ar y castell, mae Cei yn rhwygo'r muriau ac yn rhyddhau Mabon.

Ceir nifer o fersiynau eraill o chwedl yr Anifeiliaid Hynaf mewn gwahanol lawysgrifau. Mewn fersiwn yn llaw Thomas Wiliems o Drefriw, yr un pump anifail yw'r anifeiliaid hynaf, ond y dylluan yw'r hynaf ohonynt. Mewn rhai llawysgrifau, ychwanegir Llyffant Cors Fochno at y rhestr. Y thema fel rheol yw priodas y dylluan ag aderyn arall.

Yn y Trioedd, enwir Tri Hynaif Byd fel Tylluan Cwm Cowlyd, Eryr Gwern Abwy a Mwyalchen Gelli Gadarn.

## Llyfryddiaeth
* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992)

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Culhwch

bawd|300px|*Culhwch, Mab y Brenin*, paentiad tempera ar banel (1901) gan Arthur Gaskin (1862–1928) (Amgueddfa ac Oriel Gelf Birmingham)

Arwr y chwedl Gymraeg Canol *Culhwch ac Olwen* yw **Culhwch**. Yn y chwedl mae'n ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr.

Mae Culhwch yn fab i Cilydd fab Celyddon Wledig a Goleuddydd, merch Anlawd Wledig. Wedi i Goleuddydd farw, mae Cilydd yn ail-briodi. Dymuniad ei lysfam yw i Culhwch briodi ei merch hi. Pan wrthyd Culhwch, mae ei lysfam yn ei dynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - "y forwyn decaf erioed".

Mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder Arthur i gael ei gymorth a'i gynghor. Mae Arthur a'i wŷr, gan gynnwys Cai a Bedwyr, yn penderfynu mynd gyda Chulhwch i lys Ysbaddaden i'w gynorthwyo. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Culhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgiau (*anoethau*) anodd os nad amhosibl. Mae'r rhain yn cynnwys ceisio Mabon fab Modron a hela'r Twrch Trwyth. Gwŷr Arthur sy'n cyflawni'r tasgau hyn, ac nid yw Culhwch ei hun yn cymryd fawr o ran ynddynt. Mae'r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988).

Categori:Arwyr
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Mytholeg Gymreig
Cwmaman, Rhondda Cynon Taf

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Cwmaman, Sir Gaerfyrddin.''

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Cwmaman**. Fe'i lleolir yng nghymuned De Aberaman.  Saif i'r de o dref Aberdâr, ac mae Afon Aman yn llifo trwy'r pentref. Datblygodd fel pentref glofaol, er fod y pyllau glo i gyd wedi cau erbyn hyn.

Yng Nghwmaman y dechreuodd y band Stereophonics, ac mae dau o'r aelodau yn frodorion o'r pentref.

bawd|240px|dim|Neuadd Gyhoeddus ac Institiwt Cwmaman

## Enwogion
*Alun Lewis - bardd
*Stuart Cable - cerddor a darlledwr
*Elwyn Jones - awdur a dramodydd teledu
*Kelly Jones - canwr Stereophonics
*Richard Jones - basydd Stereophonics
*Tyrone O'Sullivan

## Cyfeiriadau
Categori:De Aberaman
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Athrwys ap Meurig

Brenin cynnar neu dywysog o deyrnas Gwent yn hanner cyntaf y 7g a gysylltir â theyrnas Erging oedd **Athrwys ap Meurig** (tua 618 — tua 655).

Roedd Athrwys yn fab i'r brenin Meurig ap Tewdrig o Went (ac efallai  Glywysing hefyd) a'i wraig Onbrawst (neu Onbraws), ferch Gwrgan Fawr, brein Erging (gorllewin Swydd Henffordd heddiw).

Rydym yn dibynnu bron yn gyfangwbl am y siarteri cynnar yn *Llyfr Llandaf* ac achau traddodiadol am ein gwybodaeth amdano.  Yn ei hastudiaeth o siarteri Llandaf, mae Wendy Davies yn tybio fod Athrwys wedi marw yn 655, cyn ei dad Meurig, ac felly ni ddaeth yn frenin Gwent ei hun. Ond erys y posiblrwydd ei fod yn rheoli Erging trwy hawl ei fam yn ystod teyrnasiad ei dad, er na ellir profi hynny.

Ei fab oedd Morgan ab Athrwys (a adnabyddir fel Morgan Mwynfawr). Roedd yn frenin Teyrnas Morgannwg (a Gwent, Glywysing, ac Erging hefyd efallai). Fe'i olynwyd gan Ithel ap Morgan.

Ar seiliau digon arwynebol mae rhai ymchwilwyr poblogaidd diweddar yn ceisio uniaethu Athrwys/Arthwys ag Arthur. Awgrymwyd y cysylltiad gan yr hynafiaethwr lleol David Williams mor gynnar â 1796, yn ei gyfrol *The History of Monmouthshire*, ar sail y ffurf (anghywir) *Arthwys* ar enw Athrwys a chysylltiadau Gwent â'r Brenin Arthur chwedlonol. Ond ceir sawl dadl hanesyddol ac ieithyddol dros wrthod uniaethu Athrwys/Arthwys ag Arthur.

## Cyfeiriadau
* Wendy Davies, *The Llandaff Charters* (Caerdydd, 1979)
* David Williams, *The History of Monmouthshire* (1796)

Categori:Genedigaethau'r 610au
Categori:Marwolaethau'r 650au
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Erging
Categori:Teyrnoedd Gwent
Gwrgan

Gallai **Gwrgan** gyfeirio at un o sawl person:

*Gwrgan Fawr (hanner cyntaf y 7g), brenin Erging
*Gwrgan, un o Esgobion Tyddewi yn yr Oesoedd Canol Cynnar
Eog Llyn Llyw

250px|bawd|Cai a Bedwyr ar gefn Eog Llyn Llyw yn cyrraedd carchar Mabon fab Modron

**Eog Llyn Llyw** yw'r hynaf a'r doethaf o'r Anifeiliaid Hynaf a nodir yn chwedl *Culhwch ac Olwen*.

Un o'r Anoethau (tasgau amhosibl) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr yn y chwedl yw rhyddhau Mabon fab Modron o'i garchar. Cais Culhwch gymorth Arthur. Anfona'r brenin Bedwyr, Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel ar neges i geisio gwybodaeth am Fodron gan yr Anifeiliaid Hynaf. Mae Eryr Gwern Abwy yn eu tywys i Eog Llyn Llyw. Mae'r Eog yn esbonio fel ei fod yn arfer nofio ar hyd yr afon bob nos hyd daw i furiau Caerloyw lle mae'n clywed griddfan ofnadwy yn dod o dŵr y castell. Mae'n cynnig cludo Gwrhyr ac Eidoel ar ei ysgwyddau i weld drostynt eu hunain. Llwyddant i siarad â'r carcharor sydd neb llai na Mabon fab Modron.

Dychwelant i lys Arthur. Gwysia Arthur holl filwyr a machogion y deyrnas ato a chychwyn am Gaerloyw. Tra bod Arthur a'i lu yn ymosod ar y castell, gan ddilyn cyngor Mabon, aiff Cei a Bedwyr ar hyd yr afon ar ysgwyddau Eog Llyn Llyw. Cyrhaeddent y tŵr ar lan yr afon ac mae Cei yn rhwygo'r muriau ac yn rhyddhau Mabon.

Gellir dosbarthu Eog Llyn Llyw gyda'r sawl enghraifft o eogiaid goruwchnaturiol ym myd y Celtiaid. Cysylltir yr eog â gwybodaeth a doethineb. Mae'r arwr Gwyddelig Finn mac Cumaill er enghraifft yn cael dawn proffwyd a doethwr ar ôl rhoi ei fawd yn ei geg ar ôl cyffwrdd eog arbennig.

Mae lleoliad Llyn Llyw yn ansicr, ond mae'r ffaith fod yr Eog yn nofio i fyny'r afon i Gaerloyw yn awgrymu ei fod o gwmpas rhan isaf Afon Hafren.

## Llyfryddiaeth
* Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.) *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) ISBN 0-7083-1127-X

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Llanbeblig

Plwyf a maesdref ar gyrion Caernarfon, Gwynedd, yw **Llanbeblig**. Gorwedd ar lannau afon Seiont ac mae'r plwyf, a fu'n rhan o gwmwd Arfon Is Gwyrfai yn yr Oesoedd Canol, yn cynnwys yn ei ffiniau caer Rufeinig Segontium.

## Eglwys Llanbeblig
Mae eglwys Llanbeblig, ger y gaer, yn perthyn i ddiwedd y cyfnod Rhufeinig. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu gan Peblig (Lladin, *Publicius*), un o feibion Macsen Wledig, a gysylltir ag Elen Luyddog ferch Eudaf a Chaernarfon yn y chwedl Cymraeg Canol *Breuddwyd Macsen Wledig*. Yn ôl traddodiad, cafodd Macsen ei gladdu yn eglwys Llanbeblig, ond gwyddys iddo farw yn yr Eidal yn 388 OC.
200px|bawd|chwith|Eglwys Llanbeblig - y Gofgolofn

Cafodd yr adeilad cynnar ei newid yn sylweddol ar ôl i Gaernarfon ddod yn fwrdeistref (Seisnig i ddechrau) ar ôl goresgyniad Gwynedd yn 1282-83. Mae'r darnau cynharaf o'r muriau presennol yn dyddio i'r 14g gydag ychwanegiadau yn y 15fed a'r 16g. Yng Nghapel Faenol yn yr eglwys ceir ffenestr odidog o'r 14g. Mae'r tŵr trawiadol yn dyddio i'r 16g. Yn yr Oesoedd Canol roedd sgrîn Grog yr eglwys yn bur adnabyddus a cheir cerdd o'r cyfnod yn ei disgrifio. Ar ddechrau'r 20g cafwyd hyd i feddfaen Rhufeinig dan y mur deheuol.

## Cyfeiriadau
*H. Hughes & H. L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (1924; adargraffiad ffacsimili, Capel Curig 1984)

## Gweler hefyd
**Llyfr Oriau Llanbeblig*, llawysgrif ganoloesol a gysylltir â Llanbeblig.

Categori:Caernarfon
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Eglwysi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Maponos

[bawd|dde|200px|Bedd Mabon? Dyna'r traddodiad yn yr Alban - yn [Lochmaben]]

Duw Celtaidd mae ei enw yn ymddangos ar arysgrifau yng Ngâl a gogledd Prydain oedd **Maponos** (ffurf Ladin **Maponus**). Credir mai'r duw hwn oedd sail y cymeriad **Mabon** fab Modron yn chwedl *Culhwch ac Olwen*. Roedd yn dduw yr helfa ac ieuenctid, ac roedd y Rhufeiniaid yn ei uniaethu a'r duw Apollo.

Ceir arysgrifau yn crybwyll Maponos yng Ngâl yn Bourbonne-les-Bains a Chamalières. Yng ngogledd Lloegr o gwmpas Mur Hadrian y ceir y nifer mwyaf o arysgrifau; fe'u ceir yn  Brampton, Corbridge (Coria yn y cyfnod Rhufeinig), Ribchester (Bremetenacum Veteranorum yn y cyfnod Rhufeinig) a Chesterholm (Vindolanda yn y cyfnod Rhufeinig). Er enghraifft, mae'r arysgrif gan bedwar Almaenwr yn Brampton wedi ei gysegru i'r duw Maponos a *numen* yr ymerawdwr:

:*Deo / Mapono / et n(umini) Aug(usti) / Durio / et Ramio / et Trupo / et Lurio / Germa/ni v(otum) s(olverunt) l(ibentes) m(erito)*

Ymddengys yr enw "Maponos" mewn dau le yn yr Alban; Lochmaben a'r Clochmabenstane ger Annan, sydd efallai wedi deillio o *Locus Maponi*.

## Llyfryddiaeth
* Anne Ross, *Pagan Celtic Britain: Studies in Iconology and Tradition.* (Llundain, 1967)

## Gweler hefyd
*Mabon, Mabon fab Modron
*Mabyn, mab Brychan, Brenin Brycheiniog yn y 5g
*Cymeriadau chwedlonol Cymreig
*St Mabyn, pentref yng Nghernyw
*Modron (Cernyw)
*Llanfabon, pentref ger Merthyr Tudful
*Rhiwabon, ger Wrecsam
*Kermabon, Llydaw

Categori:Duwiau
Categori:Gâl
Categori:Mytholeg Geltaidd
Peblig

Sant cynnar oedd **Peblig** (Lladin, *Publicius*) (fl. diwedd y 4g - dechrau'r 5g OC). Yn ôl traddodiad roedd yn un o feibion yr ymerawdwr Rhufeinig Macsen Wledig ac Elen Luyddog ferch Eudaf.

## Hanes a thraddodiad
Yn ôl traddodiad roedd Peblig yn frawd i Owain fab Macsen Wledig a  Cystennin (*Constantinus*). Cyfeiria Nennius (9g) at fedd Cystennin yng "Nghaer Seint". Trosglwyddwyd y gistfaen i eglwys Llanbeblig ar orchymyn Edward I o Loegr yn 1283.

Cysegrir eglwys Llanbeblig, ger caer Rufeinig Segontium (Caernarfon) i Beblig. Mae hyn, ynghyd â'r ffaith fod ei enw yn Gymreigiad o'r enw personol Lladin *Publicius*, yn tueddu i gadarnhau'r cysylltiad Rhufeinig er na ellir profi ei fod yn fab i Elen a Macsen.

Dethlir gwylmabsant Peblig ar 3 Gorffennaf.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
**Llyfr Oriau Llanbeblig*

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Caernarfon
Categori:Genedigaethau'r 4edd ganrif
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Gwrgan Fawr

Brenin teyrnas Erging yn hanner cyntaf y 7g oedd **Gwrgan Fawr** (Lladin, *Gurgantius*).

Roedd yn fab ac etifedd i'r brenin Cynfyn, brenin Erging, teyrnas Gymreig gynnar yn yr hyn sy'n Swydd Henffordd heddiw. Ymddengys i'r orsedd gael ei feddiannu 	gan Gwrfoddw, un o feibion eraill Cynfyn, pan fu farw'r brenin hwnnw, ond daeth Gwrgan yn frenin ar ôl hynny. Cofnodir enw Gwrgan Fawr fel brenin Erging yn y siarteri cynnar yn ''Llyfr Llandaf.

Mae'r ymchwilydd David Nash Ford yn ceisio ei uniaethu â Gwrgan Frych y cyfeirir ato ym *Muchedd Sant Cadog*, gan awgrymu ei fod yn rheoli yn nheyrnas Glywysing. Mae'r cysylltiad yn ddadleuol. Ei fab yn Caradog Freichfras.

Categori:Marwolaethau'r 650au
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Erging
Dragon's Eye

Rhaglen deledu BBC Cymru sy'n canolbwyntio ar wleidyddiaeth a bywyd cyhoeddus yng Nghymru yw '''''Dragon's Eye'''''. Mae'n cymryd ffurf adroddiadau a chyfweliadau ar faterion cyfoes.

## Dolen allanol 
*  

Categori:Rhaglenni teledu BBC Cymru
Categori:Rhaglenni teledu gwleidyddol
Stampiau Cymreig answyddogol

:''Gweler hefyd Stampiau swyddogol y Swyddfa Bost, sy'n dynlunio Cymru a'i phobol.
Mae **stampiau Cymreig answyddogol** yn stampiau a labeli i'w rhoi ar amlenni a gyhoeddwyd gan amlaf fel gwrthdystiad neu i ddathlu Cymreictod. Y prif reswm dros eu cyhoeddi yw'r ffaith nad oes gan Gymru ei gwasanaeth post ei hun; er bod Post Brenhinol y DU yn cyhoeddi "argraffiadau stamp Cymreig".

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cyfathrebu yng Nghymru
Cymreig
Meurig ap Tewdrig

Brenin teyrnasoedd Gwent a Glywysing yn ne-ddwyrain Cymru yn yr Oesoedd Canol cynnar oedd **Meurig ap Tewdrig** (Lladin: *Mawrisiws*, Ffrangeg : *Maurice*) (fl. 6g OC, efallai tua 585 - 665?). Roedd yn fab i'r brenin Tewdrig (Sant Tewdrig).

## Bywgraffiad
Rydym yn dibynnu ar dystiolaeth y siarteri cynnar a geir yn *Llyfr Llandaf* ac ar rai o'r achau Cymreig am ein gwybodaeth amdano, ac felly rhaid trin y dystiolaeth yn ofalus.

Ymddengys fod Meurig wedi cymryd drosodd fel brenin Gwent pan ymddeolodd ei dad Tewdrig i fynd yn feudwy yng nghlas Tyndyrn, yn ôl traddodiad. Ond dywedir i'w dad ddod allan o'i ymddeoliad i'w gynorthwyo yn erbyn y Sacsoniaid oedd yn ceisio goresgyn Gwent ac i'r ddau orchfygu'r goresgynwyr ym Mrwydr Pont y Saeson.  Clwyfwyd Tewdrig yn angheuol a bu farw ar ôl y frwydr. Claddodd Meurig ei dad ym Matharn, a rhoddodd y tir amgylchynnol (yn cynnwys ardal Pwllmeurig), yn rhodd i Esgobion Llandaf. Fodd bynnag, mae lle i amau dilysrwydd y rhan honno o'r hanes o leiaf, am fod Llandaf yn awyddus i osod allan ei hawl i dir mewn sawl rhan o dde Cymru ac yn cofnodi'r hawliau hynny ganrifoedd yn ddiweddarach yn *Llyfr Llandaf*.

Ymddengys fod Meurig wedi aduno ei deyrnas ag Erging (mân deyrnas gynnar yn yr hyn sy'n Swydd Henffordd heddiw) trwy briodi *Onbrawst*, ferch Gwrgan Fawr o Erging. Honna *Llyfr Llandaf* fod Meurig wedi rhoi llawer o dir yn rhodd i glas Llandaf, lle cafodd ei gladdu.

Roedd yn dad i Athrwys ap Meurig. Credir i Athrwys farw cyn Meurig, ac i'w wyrion, Ithel a Morgan Mwynfawr, etifeddu'r deyrnas.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 7fed ganrif
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwent
Bromin

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Br**` a'r rhif 35 yw **bromin**.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Halogenau
Llanegwad

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin,  Cymru, yw **Llanegwad**. Saif y pentref ar y briffordd A40 yn yr ongl a ffurfir lle mae Afon Cothi yn ymuno ag Afon Tywi, tua hanner y ffordd rhwng Caerfyrddin a Llandeilo.

Heblaw pentref Llanegwad ei hun, mae'r Gymuned yn cynnwys Nantgaredig, Pontargothi, Cwrt-henri, a Felingwm.

Cynrychiolir Llanegwad yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Sefydlwyd eglwys plwyf Llanegwad gan Sant Egwad (bl. 7g). Dyddia'r eglwys bresennol i 1849, ond mae bellach wedi cau.

File:Holy Trinity Church, Pontargothi Exterior Wide.jpg
File:Holy Trinity Church, Pontargothi Exterior West Elevation.jpg
File:Holy Trinity Church, Pontargothi Main Body.jpg

## Cyfrifiad
### Cyfrifiad 2001
Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 1,388 gyda 76.18% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

### Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*[Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer cymuned Llanegwad, o safle we Cyngor Sir Gâr] 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Llanedi

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanedi**. Saif ar lan orllewinol Afon Llwchwr a gerllaw'r draffordd M4, i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanelli. Dyddia'r eglwys bresennol, a gysegrwyd i'e Sanres Edi, o 1860, ond gall sylfaen y tŵr ddyddio o'r Canol Oesoedd. Bu'r Ficer Prichard yn dal y rheithoriaeth yn y 17g.

Heblaw am bentref Llanedi ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys Fforest, Tŷ-croes a'r Hendy.
Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 5,195 gyda 68.74% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
*Roedd David Cuthbert Thomas (1895-1916), a ysbrydolodd feirdd y Rhyfel Byd Cyntaf Siegfried Sassoon a Robert Graves, yn fab i reithor Llanedi. 
Mae ei enw yn ymddangos ar y gofeb ryfel yn y pentref.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*[Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer cymuned Llanedi, o safle we Cyngor Sir Gâr] 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llanwrda

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanwrda**. Saif y pentref ger cyffordd y briffordd A40 a'r A482, tua hanner y ffordd rhwng Llandeilo a Llanymddyfri, ger glan Afon Dulais, sy'n ymuno ag Afon Tywi ychydig i'r de-ddwyrain o'r pentref. Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd Calon Cymru.

Heblaw pentref Llanwrda ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentref Porth-y-rhyd. Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 513 gyda 66.47% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir cymuned Llanwrda yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*[Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer cymuned Llanwrda, o safle we Cyngor Sir Gâr]

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Owain fab Macsen Wledig

Yn ôl traddodiad, un o feibion yr ymerawdwr Rhufeinig Macsen Wledig (m. 388) ac Elen Luyddog ferch Eudaf oedd **Owain fab Macsen Wledig** neu **Owain Finddu**. Mae rhai ffynonellau Cymreig yn gwneud Owain yn frawd i sant Peblig a Chystennin (Cystennin II neu Cystennin Fendigaid).

Yn achau traddodiadol Sant Cadog rhestrir Owain (*Owein*) yn fab i Facsen. Mewn llawysgrif arall rhoddir ach wahanol iddo ar ochr ei fam sy'n ei wneud yn un o ddisgynyddion Caswallon fab Beli.

Ni cheir cyfeiriad at Owain, na'r meibion eraill y dwyedir eu bod yn feibion Macsen ac Elen, yn y cofnodau hanesyddol am Facsen Wledig. Ond bu gan Facsen fab o'r enw Victor. Lladdwyd Victor yng Ngâl ar ôl i Facsen ei adael yno i'w rheoli ar ei ffordd yn ôl i Rufain. Mae Nennius, yn dilyn yr hanesydd Prosper o Aquitaine, yn dweud fod *Eugenius* wedi cymryd yr awenau yng Ngâl ar ôl Victor. Mae'n bosibl fod yr *Eugenius* hwnnw, sydd fel arall yn anhysbys, yn ymddangos yn y traddodiad Cymreig fel Owain fab Macsen Wledig (credir fod yr enw Cymraeg *Owain*/*Owein*/*Ywein* yn deillio o'r enw Lladin *Eugenius*, yn ôl pob tebyg, er nad yw pob ysgolhaig yn cytuno).

200px|bawd|Dinas Emrys

Enwir Owain yn un o "Dri Chynweisiad Ynys Prydain" ("Tri (?)Phenswyddog Ynys Prydain") yn y Trioedd, gyda Caradog fab Brân a Cawrdaf fab Caradog.

Mae chwedl werin a gofnodir gan yr hynafiaethydd Edward Lhuyd yn cysylltu Owain gyda Dinas Emrys yn Eryri. Ymladdodd â chawr yn Nant Gwynant a chafodd ei ladd gan un o'r pelenni haearn a ddefnyddwyd gan y ddau i ymladd. Claddwyd Owain rhwng Dinas Emrys a Llyn Dinas. Roedd wedi ei glwyfo'n angheuol gan y cawr a saethodd saeth o'i fwa i'r awyr gan orchymyn i'w wŷr gael ei gladdu lle bynnag y disgynnai. Mae Iolo Morganwg yn cydio yn yr un stori lle mae'n galw Owain yn *Owein Vinddu* ac yn rhoi'r enw Urnach ar y cawr (ymddengys nid oes sail yn y traddodiadau i ychwanegiadau Iolo, sy'n enwog am ffugio traddodiadau).

Cyfeiria'r bardd Rhys Goch Eryri (15g), a oedd yn byw yn ardal Croesor, at Eryri fel "tir mab Macsen".

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. newydd 1991), tt. 477-8.

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru