open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yerba mate

de|bawd| Yerba mate yn tyfu yn y gwyllt

Mae **Yerba mate** (o Sbaeneg [ˈʝeɾβa ˈmate] ;  [ˈƐɾvɐ ˈmate] neu [ˈɛɾvɐ ˈmatʃɪ]; Gwarani ''ka'a'') yn rhywogaeth o'r genws celynnen (Ilex), a'i enw botanegol yw ***Ilex paraguariensis**.* Cafodd ei enw gan y botanegydd Ffrengig Auguste François César Prouvençal de Saint-Hilaire.

Defnyddir Yerba mate i wneud trwyth-ddiod a elwir yn *mate*. Pan gaiff ei weini'n oer, gelwir y ddiod yn *tereré* yn Guaraní. Yn draddodiadol caiff ei ddefnyddio yn rhanbarthau canolog a deheuol De America, yn bennaf ym Mharagwái, yn ogystal ag yr Ariannin, Wrwgwái, a Brasil, rhanbarth Chaco ym Bolifia a de Tsile. Mae hefyd yn boblogaidd yn y gymuned Druze yn Syria a Libanus, lle mae'n cael ei fewnforio o'r Ariannin. Tyfwyd a defnyddiwyd Yerba mate am y tro cyntaf gan bobl gynhenid Guaraní ac mewn rhai cymunedau Tupí yn ne Brasil, cyn y gwladychu Ewropeaidd. Gellir dod o hyd i  Yerba mate mewn gwahanol ddiodydd ynni ar y farchnad, yn ogystal â chael eu gwerthu mewn potel neu mewn can fel te rhewoer. 
[bawd| Yerba ar werth ym marchnad awyr agored La Boqueria yn [Barcelona, Catalunya]]

*Mae Yerba mate yn* golygu "perlysieuyn mate", ae daw *mate* yn wreiddiol o'r gair Quechua ''*, gair cymhleth gydag ystyron lluosog. Mae *mati yn* golygu "cynhwysydd ar gyfer diod", "trwyth-ddiod o berlysiau", yn ogystal â " gourd".

Mae Yerba mate, neu *Ilex paraguariensis'', yn dechrau fel prysglwyn ac yna'n aeddfedu i goeden. Mae'n gallu tyfu hyd at    o uchder. Mae'r dail yn fytholwyrdd,  o hyd a  o led, gydag ymyl danheddog. Gelwir y dail yn aml yn  (Sbaeneg) neu   (Portiwgaleg), y ddau yn golygu "perlysiau". Maent yn cynnwys caffein (sy'n ael ei adnabod mewn rhai rhannau o'r byd fel mateine) ac maent hefyd yn cynnwys alcaloidau xanthine ac yn cael eu cynaeafu'n fasnachol.

Mae'r blodau yn fach, yn wyrdd-gwyn, gyda phedair petal. Mae'r ffrwyth yn aeronen goch  mewn diamedr.

Mae'r planhigyn yerba mate yn cael ei dyfu a'i brosesu yn Ne America, yn benodol yng ngogledd yr Ariannin (Corrientes, Misiones), Paragwái, Wrwgwái a de Brasil (Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná a Mato Grosso do Sul). Gelwir y rhai sy'neu tyfu yn  (Sbaeneg) neu   (Portiwgaleg Brasil).

## Cyfeiriadau 
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Rhywogaethau bron dan fygythiad yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Roberto Ibáñez

Bardd, beirniad llenyddol, ac ysgrifwr o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **Roberto Ibáñez** (1907 – 28 Awst 1978). Roedd yn briod i'r bardd Sara de Ibáñez. Cysylltir ei waith â mudiad *ultraísmo*.

Ganwyd ym Montevideo. Yn ei weithiau cynnar mae'n ymdrin â themâu cyffredin megis ieuenctid, serch, ac angau. Yn hwyrach yn ei yrfa, trodd at themâu cymdeithasol. Ymhlith ei gasgliadau o gerddi mae *Olas* (1925), *La danza de los horizontes* (1927), *Mitología de la sangre* (1939). Ibáñez oedd enillydd cyntaf gwobr Casa de las Américas am farddoniaeth, a hynny yn 1961 am ei gyfrol *La frontera*. Bu'n sbarduno dadleuon gyda'i feirniadaeth, a chafodd ddadl enwog gydag Emir Rodríguez Monegal. Bu farw ym Montevideo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Lotta Lotass

Awdures o Sweden yw **Lotta Lotass** (ganwyd 28 Chwefror 1964) ac sy'd byw heddiw yn Gothenburg, hefyd yn Sweden.

Ganed **Britt Inger Liselott Lotass** yn Gagnef, yng nghanol Sweden, y pentref lle ganed yr actores Malin Levanon hefyd. Astudiodd ym Mhrifysgol Gothenburg, Swqeden lle derbyniodd Ddoethuriaeth (PhD) mewn llenyddiaeth gymharol. 

Gwnaeth Lotass ei ymddangosiad llenyddol cyntaf yn 2000, a dwy flynedd yn ddiweddarach cyhoeddodd ei thraethawd doethuriaeth ar yr awdur o Sweden, Stig Dagerman. Ar 6 Mawrth 2009, gwahoddwyd Lotass yn swyddogol i sedd y diweddar Sten Rudholm (Sedd Rhif Un) yn aelod o Academi Sweden. Cymerodd Lotass ei sedd - un o 18 aelod - ar 20 Rhagfyr 2009. Ond erbyn Mai 2018 roedd Lotass wedi ymddiswyddo, gan nad oedd wedi gwneud dim gyda'r Academi am y ddwy flynedd flaenorol.

## Aelodaeth 
Bu'n hefyd yn aelod o Gymdeithas Frenhinol y Gwyddorau a Llythyrau yn Gothenburg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfryddiaeth
* *Kallkällan* (2000)
* *Aerodynamiska tal* (2001)
* *Friheten meddelad. Studier i Stig Dagermans författarskap* (2002)
* *Band II Från Gabbro till Löväng* (2002)
* *Tredje flykthastigheten* (2004)
* *skymning:gryning* (2005)
* *Samlarna* (2005)
* *Min röst skall nu komma från en annan plats i rummet *(2006)
* *Den vita jorden (2007)
* *Arkipelag. Hörspel* (2007)
* *Dalén* (2008)
* *Den röda himlen* (2008)
* *Redwood* (2008)
* *Hemvist* (2009)
* *Sten Rudholm*: inträdestal i Svenska akademien (2009)
* *Speleologerna* (2009)
* *Den svarta solen* (2009)
* *Kraftverk* (2009)
* *Klar himmel* (2010)
* *Sparta* (2010)
* *Fjärrskrift* (2011)
* *Nya dikter* (2011)
* *Konungarnas tillbedjan* (2012)
* *Everest* (2012)
* *Mars* (2013)
* *Varia* (2014)
* *Örnen* (2014)

## Dramâu
* *Samlarna* (2005)
* *Dalén* (2008)
* *Klar himmel* (2010)
* *Everest'' (2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Gagnef
Sigrid Damm

Awdures o'r Almaen yw **Sigrid Damm** (ganwyd 7 Rhagfyr 1940) sy'n ysgolhaig llenyddiaeth Almaeneg ac yn awdur nifer o ysgrifau ar y "Weimar Viergestirn" Wieland, Goethe, Herder a Schiller.

Fe'i ganed yn Gotha, Thuringia yn yr Almaen ar 7 Rhagfyr 1940. 

Yn Gotha hefyd y'i magwyd ac addysgwyd hi yn yr *Arnoldischule*, gan raddio yn 1959. O 1959 i 1965 astudiodd lenyddiaeth a hanes Almaeneg ym Mhrifysgol Jena, neu'r *Friedrich-Schiller-Universität Jena*. Wedi hynny, bu'n gweithio fel darlithydd prifysgol yn Jena a Berlin. Yn 1970 enillodd ei doethuriaeth mewn athroniaeth a gweithiodd fel awdur yn *Verlag Volk und Wissen* a gyhoeddwyd dan y teitl "Hanes Llenyddiaeth yr Almaen" (*Geschichte der deutschen Literatur*).

Ers 1978 mae hi'n byw fel awdur llawrydd yn Berlin. Ym 1993 bu'n ddarlithydd gwadd ym Mhrifysgolion Caeredin a Glasgow, ac yn 1994 ym Mhrifysgol Hamburg.

Mae Sigrid Damm yn awdur gweithiau ar bobl llenyddiaeth glasurol y Weimar, yn bennaf. Ysgrifennai mewn cymysgedd o fywgraffiadau a ffuglen ar gyfaill plentyndod Goethe, sef Jakob Michael Reinhold Lenz a gwraig Goethe, Christiane von Goethe. Daeth hyn ag enwogrwydd mawr iddi. 

Mae Sigrid Damm yn aelod o Ganolfan PEN yr Almaen ac Academi Gwyddorau a Llenyddiaeth Mainz. Ar 14 Rhagfyr 2010, hi oedd y fenyw gyntaf i dderbyn dinasyddiaeth anrhydeddus ei man geni, Gotha, a roddwyd iddi gan gyngor y ddinas.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Gotha
Birgitta Trotzig

Awdures o Sweden oedd **Birgitta Trotzig** (11 Medi 1929 - 14 Mai 2011) a oedd yn feirniad llenyddol, bardd|fardd]] ac yn awdur ysgrifau. Roedd yn un o awduron mwyaf poblogaidd ei chenhedlaeth.

Fe'i ganed yn Göteborg, ail ddinas fwyaf poblog Sweden a bu farw yn Lund, Scania yn ne Sweden ac fe'i claddwyd yno ym Mynwent Norra. 

## Magwraeth
Ganwyd Trotzig yn unig blentyn, gyda'r teulu'n byw i ddechrau gyda'i neiniau a theidiau o ochr ei mam, yn Gothenburg, gan symud yn ddiweddarach i ddinas fach ddeheuol Kristianstad, lle'r oedd rhieni ei rhieni yn gweithio fel athrawon. Graddiodd o'r ysgol ramadeg / ysgol uwchradd ym 1948. Dychwelodd Trotzig i Gothenburg ac astudiodd hanes llenyddol. 

## Priodi a gwaith
Priododd yr arlunydd a cherflunydd Ulf Trotzig a bu'r ddau yn byw ym Mharis rhwng 1955 a 1969. Yn ystod y cyfnod hwn, trodd i fod yn aelod o'r Eglwys Gatholig a thrwy hyn, cafodd fynediad i wahanol agweddau ar ddiwylliant Ffrengig ac at gyfriniaeth Gristnogol ac Iddewig; magodd ddiddordeb yn San Juan de la Cruz a Pierre Teilhard de Chardin.

## Cyhoeddiadau
### Ffuglen
**Ur de älskandes liv* (Stockholm: Bonnier, 1951, "From the Life of Those Who Love")
**Bilder* (Stockholm: Bonnier, 1954)
**De utsatta: En legend* (Stockholm: Bonnier, 1957, "The Exposed")
**Ett landskap: Dagbok, fragment 54-58* (Stockholm: Bonnier, 1959)
**En berättelse från kusten* (1961, "A Tale from the Coast")
**Utkast och förslag* (Helsinki: Söderström, 1962; Stockholm: Bonnier, 1962)
**Levande och döda: Tre berättelser* (Helsinki: Söderström, 1964; Stockholm: Bonnier, 1964)
**Sveket* (Stockholm: Bonnier, 1966)
**Ordgränser* (Stockholm: Bonnier, 1968)
**Teresa* (Stockholm: Bonnier, 1969)
**Sjukdomen* (Stockholm: Bonnier, 1972)
**I kejsarens tid: Sagor* (Stockholm: Bonnier, 1975, "In the Time of the Emperor")
**Berättelser* (Stockholm: Bonnier, 1977, "Stories")
**Jaget och världen* (Stockholm: Författarförlaget, 1977)
**Anima: Prosadikter* (Stockholm: Bonnier, 1982)
**Dykungens dotter: En barnhistoria* (Stockholm: Bonnier, 1985)
**Porträtt: Ur tidshistorien* (Stockholm: Bonnier, 1993)
**Sammanhang: Material* (Stockholm: Bonnier, 1996)
**Dubbelheten: tre sagor* (Stockholm: Bonnier, 1998, "Doubleness: Three Tales")
**Gösta Oswald* (Stockholm: Norstedt, 2000)

### Ysgrifau
**Utkast och förslag* (1962, "Sketches and Ideas")
**Jaget och världen* (1977, "The Ego and the World")

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Swedeg (1993) a Chymdeithas y Naw am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Göteborg
Ellen Key

Awdur Ffeministaidd o Sweden oedd **Ellen Key** (11 Rhagfyr 1849 - 25 Ebrill 1926) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfieithydd, critig, addysgwr a swffragét. Roedd yn eiriolwr cynnar dros addysg a rhianta sy'n canolbwyntio ar y plentyn. Ond ei gwaith pwysicaf, o bosib, yw ei llyfr ar addysg, sef *Barnets århundrade* (1900), a gyfieithwyd i'r Saesneg yn 1909 gyda'r teitl *The Century of the Child*.

Fe'i ganed yn "Mhlas Sundsholm" yn Gladhammars, ardal Småland o Sweden, bu farw yn Västra Tollstads församling yn 76 oed ac fe'i claddwyd yn Västervik, hefyd yn Småland. 

## Magwraeth
Ei thad oedd Emil Key, sylfaenydd Plaid Amaethyddol Sweden a chyfrannodd yn aml at y papur newydd Swedeg *Aftonposten*. Ei mam oedd Sophie Posse Key, a aned i deulu aristocrataidd o'r rhan fwyaf deheuol o Sir Skåne. Prynodd Emil Plas Sundsholm adeg ei briodas; ugain mlynedd yn ddiweddarach fe'i gwerthodd am resymau ariannol.

## Yr awdur
Cafodd Ellen ei haddysgu gartref yn bennaf, lle dysgodd ei mam ramadeg a rhifyddeg iddi a bu ganddi *governess* hefyd a ddysgodd ieithoedd tramor. Cofnododd Ellen iddi i'r llyfrau canlynol ddylanwadu arni: *Amtmandens Døtre* (Merched y Swyddog, 1855) gan Camilla Collett a dramâu Henrik Ibsen *Kjærlighedens komedie* (Comedi Cariad, 1862), *Brand* (1865) a *Peer Gynt* (1867). Pan oedd hi'n ugain oed, etholwyd ei thad i'r Riksdag (Senedd y wlad) a symudon nhw i Stockholm, lle manteisiodd ar lyfrgelloedd y ddinas. Astudiodd Ellen Key hefyd ar y cwrs newydd *Rossander*.

Symudodd i Denmarc yn 1874, i un o'r colegau ac erbyn 1880, roedd yn athrawes yn Ysgol Ferched Anna Whitlock yn Stockholm. Yn 1883, dechreuodd Key addysgu yn ysgol newydd Anton Nyström, Sefydliad y Bobl, a sefydlwyd ym 1880.

Ar ddiwedd y 1880au a dechrau'r 1890au, penderfynodd Key ysgrifennu bywgraffiadau ar fenywod a oedd â rolau amlwg ym mywyd deallusol Sweden:  Victoria Benedictsson, Anne Charlotte Leffler, a Sonia Kovalevsky. Byddai hefyd yn ysgrifennu am Johann Wolfgang von Goethe a Carl Jonas Love Almqvist.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Individualism and Socialism* (1896)
**Images of Thought* (1898)
**Human-beings* (1899)
**Lifelines*, volumes I-III (1903–06)
**Neutrality of the Souls* (1916).

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gartref y Swedeg, Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sweden
Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Merched y 19eg ganrif o Sweden
Categori:Pobl o Gladhammars
Edeulys y migwyn

{{Blwch tacson
| enw = {}*Cephaloziella hampeana*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Cephaloziellaceae
| genus = Cephaloziella
| species = *C. hampeana*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys y migwyn** (enw gwyddonol: *Cephaloziella hampeana*; enw Saesneg: ''Hampe's threadwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth cyffredin iawn yng Nghymru, gogledd, de a gorllewin Lloegr, ac yn yr Alban. Tyf hefyd mewn mannau arfordirol yn Iwerddon.

## Disgrifiad
Mae angen chwyddwydr er mwyn adnabod y rhywogaeth, ac er mwyn ei wahaniaethu oddi wrth aelodau eraill o *Cephaloziella*.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma. Mae'r coesynnau'n llai na 0.5&nbsp;mm o led ac mae'r dail bychan yn 0.3&nbsp;mm neu lai. Mae Edeulys y mwynbridd (*C. stellulifera*) ychydig yn fwy nac Edeulys y migwyn, gyda'i llabedau a'i fractau yn plygu am yn ôl, o'r coesyn. Mae ganddo flagur.

## Cynefin
Mae'r rhywogaeth hon yn tyfu mewn ystod eang o gynefinoedd llaith, asidig neu niwtral ac mae'n hoff o dir priddlyd, mawn, migwyn (*sphagnum*), boncyffion pwdwr a rwbel mwyngloddio.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Herbert Read

Hanesydd celf, bardd, beirniad llenyddol ac athronydd o Sais oedd Syr **Herbert Edward Read** (4 Rhagfyr 1893 – 12 Mehefin 1968). Mae'n fwyaf adnabyddus am nifer o lyfrau celf, a oedd yn cynnwys cyfrolau dylanwadol ar rôl celf mewn addysg. Roedd yn un o awduron cynharaf Lloegr i roi sylw i ddirfodaeth. Roedd yn anarchaidd blaenllaw yn Lloegr, ac roedd yn gyd-sylfaenydd Institute of Contemporary Arts yn Llundain.

Roedd Herbert Read yn fab i ffermwr yn Swydd Efrog. Terfynwyd ei astudiaethau ym Mhrifysgol Leeds pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf.
Gwasanaethodd fel swyddog gyda'r Green Howards yn Ffrainc, a chyhoeddodd farddoniaeth am ei brofiadau yn y ffosydd.

Roedd yn guradur yn yr adran cerameg yn Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain, rhwng 1922 a 1933; yn ddiweddarach bu'n dysgu ym Mhrifysgolion Caeredin, Lerpwl a Llundain. Rhwng 1933 a 1939 roedd yn olygydd y *Burlington Magazine*.

Mae ei weithiau mwyaf adnabyddus yn cynnwys *The Meaning of Art* (1931), *Art and Society* (1937), *Education through Art* (1943), ac *Icon and Idea* (1955).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1966.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anarchwyr o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid celf Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Institute of Contemporary Arts

Canolfan celfyddydol a diwylliannol yn Llundain yw'r **Institute of Contemporary Arts (ICA)**. Fe'i sefydlwyd ym 1947 fel lle y gallai artistiaid, awduron a gwyddonwyr drafod syniadau y tu allan i gyfyngiadau traddodiadol yr Academi Frenhinol.

## Dolenni allanol 
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Amgueddfeydd Llundain
Categori:Sefydliadau 1947
Green Howards

Catrawd o droedfilwyr yn y Fyddin Brydeinig oedd y '''Green Howards (Alexandra, Princess of Wales's Own Yorkshire Regiment)'''. Fe'i sefydlwyd ym 1688 a pharhau o dan wahanol enwau nes iddi chael ei hymgorffori yng Nghatrawd Swydd Efrog yn 2006.

Categori:Cyn-gatrodau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Unedau milwrol a ddadfyddinwyd yn 2006
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1688
Y celfyddydau addurnol

Pwrpas y **celfyddydau addurnol** yw dylunio ac addurno gwrthrychau sydd nid yn unig yn brydferth ond hefyd yn ddefnyddiol. Cerameg, llestri gwydr, basgedi, gemwaith, offer metel, dodrefn, tecstilau, dillad a nwyddau eraill o'r fath yw'r gwrthrychau mwyaf cyffredin sy'n gysylltiedig â'r celfyddydau addurnol.

Ar y llaw arall, nod y celfyddydau cain, sef paentio, arlunio, ffotograffiaeth, a cherflunio, yw cynhyrchu gwrthrychau sydd ag apêl esthetig neu ysgogi'r meddwl.


Addurnol
Categori:Estheteg
The Burlington Magazine

Cylchgrawn misol sy'n cynnwys y celfyddydau cain a chelfyddydau addurnol yw ***The Burlington Magazine***. Wedi'i sefydlu yn 1903, dyma'r cyfnodolyn celf sy'n rhedeg hiraf yn yr iaith Saesneg. Fe'i cyhoeddir yn Llundain gan sefydliad elusennol ers 1986.

## Dolen allanol 
* 

Categori:Cylchgronau Saesneg Lloegr
Categori:Sefydliadau 1903
Christine Westermann

Awdures o'r Almaen yw **Christine Westermann** (ganwyd 2 Rhagfyr 1948) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyflwynydd teledu, newyddiadurwr a chyflwynydd radio.

Fe'i ganed yn Erfurt, talaith Thuringia yng nghanol yr Almaen ar 2 Rhagfyr 1948 ond fe'i magwyd yn Mannheim, talaith Baden-Württemberg. Ar ôl gorffen ei *Abitur* fe'i hyfforddwyd mewn gwaith golygu yn Mannheimer Morgen ac yna mynychodd y *Deutsche Journalistenschule* (ysgol newyddiaduraeth yr Almaen) ym Munich. 

## Gwaith
Yn 1972, dechreuodd weithio fel newyddiadurwr llawrydd ar gyfer nifer o orsafoedd radio a theledu, cynhyrchodd ffilmiau ac adroddiadau a chymedrolodd y drehscheibe [de] ar ZDF. Ym 1983 newidiodd i WDR a chymedrolodd yr *Aktuelle Stunde* rhwng 1987 a 2002 gyda Frank Plasberg.

Ers 1996 mae Westermann wedi bod yn safoni'r sioe *Zimmer frei!* gyda Götz Alsmann, lle ceir tasgau a gemau anarferol yn herio enwogion a sêr teledu. Galwodd Westermann ac Alsmann y fformat hwn yn "barti pen-blwydd plant ar gyfer selêbs." Am eu gwaith gyda Zimmer frei! dyfarnwyd i'r ddau yr Adolf-Grimme-Preis yn 2000.

## Cyhoeddiadau
Ym 1999 cyhoeddodd Christine Westermann ei llyfr cyntaf ''Baby, pryd y byddwch chi'n fy mhriodi?* - nofel am glytwaith o berthnasau (Teitl Almaeneg: *Baby, wann heiratest du mich?*). Flwyddyn yn ddiweddarach cyhoeddwyd ei hail lyfr *Rwy'n credu ei fod wedi gollwng (fi)* (teitl gwreiddiol: *Ich glaube, er hat Schluss gemacht''). Dyma'r nofelau a gyhoeddodd (hyd at 2009):

* *Baby, wann heiratest du mich?*, Kiepenheuer und Witsch, Köln 1999,  (1999)
* *Ich glaube, er hat Schluss gemacht*, Kiepenheuer und Witsch, Köln 2000,  (2000)
* *Aufforderung zum Tanz* (2008), Kiepenheuer und Witsch, Köln 2008,  (2009) - in collaboration with Jörg Thadeusz
* *Karneval. Bilder und Geschichten*, Kiepenheuer & Witsch, Köln 2009,  (2009) - in collaboration with Stefan Worring
* *Da geht noch was: Mit 65 in die Kurve*, Kiepenheuer & Witsch, Köln 2013,  (2013).

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o *Das Literarische Quartett* am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Erfurt
Shirin Ebadi

Awdures o Iran yw **Shirin Ebadi** (Persieg: **شيرين عبادى‎**; **Širin Ebādi**; ganwyd 21 Mehefin 1947) sy'n farnwr, gweithredydd dros hawliau dynol, ymgyrchydd dros heddwch, cyfreithiwr a ffeminist.

Fe'i ganed yn Hamadan (poblogaeth: 473,149) ar 21 Mehefin 1947. Roedd Ebadi yn byw yn Tehran, ond mae wedi bod yn alltud yn y DU ers Mehefin 2009 oherwydd y cynnydd yn erledigaeth dinasyddion o Iran sy'n feirniadol o'r drefn bresennol.

Mae Shirin Ebadi yn cefnogi polisi "y pwysedd mwyaf" ar Iran ac mae wedi galw dro ar ôl tro am sancsiynau gan y Gorllewin yn erbyn Iran. Mae Ebadi yn gefnogol i raglen olew-am-fwyd ar gyfer Iran lle na all Iran ond derbyn bwyd a chyffuriau o'r tu allan yn gyfnewid am olew.

Yn 2004, fe'i rhestrwyd gan y cylchgrawn *Forbes* fel un o'r "100 merch mwwyaf pwerus yn y byd".

## Gwobr Heddwch Nobel
Ar 10 Hydref 2003, dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel i Ebadi am ei hymdrechion sylweddol ac arloesol am ddemocratiaeth a hawliau dynol, yn enwedig hawliau menywod, plant, a ffoaduriaid. Hi oedd y fenyw gyntaf, a'r Mwslim cyntaf yn Iran i gael y wobr, ac roedd miloedd o Iraniaid yn ei chyfarch yn y maes awyr pan ddychwelodd o Baris wedi iddi ennill y wobr. Mynnodd Arlywydd Iran ar y pryd, sef Mohammad Khatami fod rhoi'r Wobr iddi yn gynllwyn gwleidyddol.

Yn 2009, cyhoeddodd Gweinidog Tramor Norwy, Jonas Gahr Støre, ddatganiad yn adrodd bod Gwobr Heddwch Nobel Ebadi wedi cael ei hatafaelu gan awdurdodau Iran ac "mai dyma'r tro cyntaf i Wobr Heddwch Nobel gael ei hatafaelu gan wladwriaeth sofran." Gwadodd Iran yr honiadau hyn.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Menter Merched Nobel am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Llyfrau a gyhoeddwyd
* *Iran Awakening* (2007) 
* *Refugee Rights in Iran* (2008) 
* *The Golden Cage: Three brothers, Three choices, One destiny* (2011) 
* *Until We Are Free* (2016) 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Academyddion benywaidd yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Academyddion Prifysgol Tehran
Categori:Barnwyr benywaidd o Iran
Categori:Cyfreithwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Cyfreithwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Ffeministiaid o Iran
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Iran
Categori:Pobl a aned yn Iran
Categori:Pobl o Hamadan
Categori:Ymfudwyr o Iran i'r Deyrnas Unedig
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Iran
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Iran
Categori:Ymgyrchwyr o Iran dros hawliau dynol
(66391) 1999 KW4

Asteroid ddeuaidd sydd tua 1.3 cilometr mewn diamedr yw '''''', dynodiad dros dro . Mae wedi'i dynodi fel gwrthrych agos i'r Ddaear ac asteroid o'r grwp Aten a allai fod yn beryglus. Cafodd ei ddarganfod ar 20 Mai 1999 gan Lincoln Near-Earth Asteroid Research (LINEAR) yn Safle Prawf Arbrofol Labordy Lincoln yn Socorro, New Mexico, yr Unol Daleithiau. Mae hefyd yn croesi cylchdro Mercher a hon yw'r system ddeuaidd hysbys agosaf at yr Haul gyda pherihelion o 0.2 Uned Astronomegol yn unig (5.4 pellter y lleuad).

## Cylchdro 
Mae'r asteroid yn cylchdroi'r Haul ar bellter o 0.2–1.1 PA unwaith bob 6.18 mis (188 diwrnod). Mae gan ei gylchdro ecsentrigrwydd o 0.69 a thueddiad o 39° o ran yr ecliptig. Cymerwyd rhagfynegiad cyntaf gan 2MASS yn Arsyllfa Whipple Fred Lawrence ym 1998, gan ymestyn arch arsylwi'r gwrthrych o flwyddyn cyn ei arsylwad darganfod swyddogol yn Socorro.

## Nodweddion ffisegol 
Yn nosbarthiad SMASS, nodweddir yr asteroid fel math S:-, sef y math ehangach o asteroidau caregog math S-.

## Cyfeiriadau 
Categori:Planedau bychain
Categori:Asteroidau
Thanos simonattoi

Rhywogaeth o ddeinosor cigysol a oedd yn byw ym Mrasil yn ystod cyfnod Cyfnod Cretasaidd hwyr yw ***Thanos simonattoi***. Dyma'r unig rywogaeth yn y genws *Thanos*. Amcangyfrifir bod gan *Thanos simonattoi* hyd o . Rai blynyddoedd yn ddiweddarach datgelodd Fabiano Vidoi Iori ran arall yr un fertebra.

Yn 2018, cafodd y rhywogaeth *Thanos simonattoi* ei henwi a'i disgrifio gan Rafael Delcourt a Fabiano Vidoi Iori. Mae enw'r genws yn cyfeirio at y cymeriad Thanatos o Marvel Comics, sy'n deillio o'r y Groeg θάνατος, *thanatos* ("marwolaeth"). Mae'r enw'r rhywogaeth yn anrhydeddu Simonatto, y darganfyddwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Deinosoriaid
22Cans

Datblygwr gêm fideo Prydeinig yw **22Cans Ltd** wedi ei leoli yn Guildford, Lloegr. Sefydlwyd y cwmni ar 20 Chwefror 2012 gan Peter Molyneux, yn flaenorol o Bullfrog Productions ac Lionhead Studios. Rhyddhawyd gêm cyntaf y cwmni, ''Curiosity: What's Inside the Cube?'', ar 6 Tachwedd 2012.

## Gemau 
## Cyfeiriadau 
## Dolennau allanol 
* 

Categori:Cwmnïau gemau fideo
Categori:Sefydliadau 2012
Prifysgol Brandeis

Prifysgol ymchwil breifat yn Waltham, Massachusetts, yn Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Brandeis** (Saesneg: *Brandeis University*). Fe'i lleolir tua 9 milltir (14&nbsp;km) i'r gorllewin o Boston. 
Sefydlwyd Brandeis ym 1948 fel sefydliad cydaddysgol, anenwadol, a noddir gan y gymuned Iddewig. 

Mae'r brifysgol wedi'i henwi ar ôl Louis Brandeis, a oedd yn Ustus Goruchaf Lys yr Unol Daleithiau o 1916 i 1939.


Categori:Addysg ym Massachusetts
Brandeis
Categori:Sefydliadau 1948
Prifysgol Mohammed V

Prifysgol yn Rabat, Moroco, yw **Prifysgol Mohammed V** (). Fe'i sefydlwyd ym 1957, a hi oedd y brifysgol newydd gyntaf ym Moroco am dros fil o flynyddoedd.

Mae'r brifysgol wedi'i henwi ar ôl Mohammed V, a oedd yn frenin Moroco o 1957 i 1961.

Mohammed V
Categori:Rabat
Categori:Sefydliadau 1957
Protectoriaeth Ffrengig ym Moroco

bawd|350px|Map Ffrengig o 1920 yn dangos y tiriogaeth Ffrengig ym Moroco

Tiriogaeth dan reolaeth Ffrainc, yn cwmpasu'r rhan fwyaf o Foroco fodern, oedd **Protectoriaeth Ffrengig ym Moroco** (Ffrangeg: *Protectorat français au Maroc*; ), a elwir hefyd yn **Moroco Ffrengig** (Ffrangeg: *Maroc Français*). Rabat oedd y brifddinas swyddogol.

Sefydlwyd y brotectoriaeth (mewn gwirionedd, goresgyniad milwrol) ar 30 Mawrth 1912 ar ôl arwyddo Cytundeb Fès, a pharhaodd tan i Moroco ddod yn annibynnol ym 1956.

## Gweler hefyd
* Protectoriaeth Sbaenaidd ym Moroco

Categori:20fed ganrif ym Moroco
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1912
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1956
Categori:Hanes gwleidyddol Moroco
Categori:Protectoriaethau
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Ffrainc
Gwobrau Tywysoges Asturias

Cyfres o wobrau a roddir yn flynyddol yn Sbaen yw **Gwobrau Tywysoges Asturias** (Sbaeneg: *Premios Princesa de Asturias*, Astwrieg: ''Premios Princesa d'Asturies*), a adwaenir gynt 2014 fel **Gwobrau Tywysog Asturias** (Sbaeneg: *Premios Príncipe de Asturias''). Rhoddir y gwobrau i unigolion, endidau neu sefydliadau o bob cwr o'r byd sydd wedi cyflawni nodedig yn y gwyddorau, y celfyddydau a materion cyhoeddus.

Sefydlwyd y wobr gan Felipe, Tywysog Asturias, etifedd coron Sbaen ar y pryd.
Cynhelir y seremoni wobrwyo yn Theatr Campoamor yn Uviéu, prifddinas Asturias.
Ar ôl i'r Tywysog Felipe ddod yn Frenin Sbaen (fel Felipe VI) yn 2014, cafodd y gwobrau eu hailenwi ar ôl yr etifeddes newydd i'r orsedd, sef Leonor, Tywysoges Asturias (ganwyd 2005).

## Dolennau allanol
* Gwefan Swyddogol

Tywysoges Asturias
Categori:Sefydliadau 1981
Mudoledd cymdeithasol

Symudiad unigolion, teuluoedd, neu grwpiau cymdeithasol o un safle gymdeithasol i un arall yw **mudoledd cymdeithasol**. Dynodir safleoedd yn uwch neu'n is yn ôl rhyw raddfa o statws, hynny yw haeniad cymdeithasol megis cyfundrefn dosbarthiadau. Nod egalitariaeth yw sicrhau'r cyfle i bob unigolyn allu gwella ei statws economaidd-gymdeithasol, neu i'r unigolyn ennill ei le yn y gymdeithas o ganlyniad i'w ddoniau, y drefn a elwir meritocratiaeth. Yn y gymdeithas bur feritocrataidd, ni fyddai dosbarth economaidd-gymdeithasol y plentyn yn effeithio o gwbl ar ddosbarth yr oedolyn.

Mae'r rhan fwyaf o ymchwil yn y maes hwn yn cymryd barn o werth mudoledd cymdeithasol, yn unol â damcaniaeth "rhesymeg diwydiannaeth": mae hunanwellhad galwedigaethol o les i bawb, ac nid yw'r *homo economicus* hunangeisiol yn dymuno gweithio'r un grefft neu lafur â'i dad. Mae cymdeithasegwyr ac economegwyr yr adain chwith hefyd yn ymdrin â'r maes gyda gogwyddion ideolegol, ac yn cymryd yn ganiataol bod cyfraddau isel o fudoledd yn groes i ddiddordebau a dymuniadau'r dosbarthiadau isaf.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Lee Elliot Major a Stephen Machin, *Social Mobility and its Enemies* (Llundain: Penguin, 2018).

Categori:Dosbarthiadau cymdeithasol
Categori:Geirfa cymdeithaseg
Ulla Jelpke

Awdures o'r Almaen yw **Ulla Jelpke** (ganwyd 9 Mehefin 1951) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, gwleidydd ac awdur. Mae Jelpke yn aelod o Bundestag (neu Senedd) yr Almaen lle mae'n llefarydd materion domestig ar gyfer y blaid *Die Linke* ac mae'n cynrychioli'r blaid honno yn y pwyllgor materion mewnol a'r pwyllgor materion cyfreithiol.

Fe'i ganed yn Hamburg ar 9 Mehefin 1951. Fel triniwr gwallt hyfforddedig a gwerthwr llyfrau, cafodd Jelpke ddiploma ysgol uwchradd ac yn ddiweddarach ac astudiodd gymdeithaseg ac economeg. O 2002 tan 2005, hi oedd yn arwain y ddesg materion domestig yn y papur newydd *Junge Welt* yn Berlin. Ers 2003 mae hi'n gyd-olygydd y cylchgrawn *Ossietzky*.

Roedd Jelpke yn aelod o'r *Hamburgische Bürgerschaft* (Senedd Hambwrg) ar gyfer y blaid, Rhestr Gwyrdd-Amgen, ddwywaith rhwng 1981 a 1989. Gan ddechrau o 1990, mae wedi bod yn aelod o'r Bundestags o'r 12fed - 14eg, 16eg a'r 17eg, yn y drefn honno.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, a bu'n aelod o *Die Linke* (Y Chwith), Plaid y Chwith.PDS, Y Gwyrddion a'r Gynghrair Gomiwnyddol.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Bwyllgor Materion Mewnol am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Hamburg
Fatema Mernissi

Cymdeithasegydd ac awdures ffeministaidd Forocaidd oedd **Fatema Mernissi** (27 Medi 1940 – 30 Tachwedd 2015). Cymerodd ran bwysig yn y ddadl ynghylch moderneiddio cymdeithasau Islamaidd.

Fe'i genwyd yn Fès, Moroco, a magwyd yn harîm ei mam-gu o ochr ei thad.
Derbyniodd ei haddysg gynradd mewn ysgol a sefydlwyd gan y mudiad cenedlaetholgar, a'i haddysg uwchradd mewn ysgol i ferched a ariannwyd gan y brotectoriaeth Ffrengig a reolodd y wlad o 1912 i 1956. Wedyn astudiodd ym Mhrifysgol Mohammed V yn Rabat, Prifysgol Paris yn Ffrainc, a Phrifysgol Brandeis yn yr Unol Daleithiau, lle enillodd ei doethuriaeth ym 1974. Dychwelodd i Brifysgol Mohammed V a darlithiodd yn y Faculté des Lettres rhwng 1974 a 1981 ar bynciau cymdeithasegol.

Astudiodd ac ysgrifennodd am y ffordd mae menywod Mwslimaidd yn byw ac yn gweld y byd. Rhannodd ei gwybodaeth ar ffurf erthyglau ysgolheigaidd a nofelau. Daeth yn fodel rôl ar gyfer y cenedlaethau iau. Ar ôl ei chyfnod astudio yn y Gorllewin, roedd yn gallu tynnu cymariaethau ac i weld y ddau ddiwylliant yn feirniadol. Dadleuodd fod yn rhaid i fenywod chwarae rhan lawn yn y maes cyhoeddus. Roedd hi'r prif ysgogydd y tu ôl i'r Caravane Civique, rhwydwaith mawr o artistiaid, deallusion a gweithredwyr.

Daeth ei monograff cyntaf, *Beyond the Veil: Male-Female Dynamics in a Muslim Society* (1975), yn glasur, ond ei gwaith mwyaf adnabyddus yw *Le Harem politique: Le Prophète et les femmes* (1987; cyfieithiad Saesneg: *The Veil and the Male Elite*, 1991), sy'n astudiaeth o wragedd y Proffwyd Muhammad.

Enillodd Wobr Tywysoges Asturias yn 2003 (gyda Susan Sontag),
a'r Wobr Erasmus yn 2004 (gyda Sadiq Jalal Al-Azm a Abdolkarim Soroush).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdeithasegwyr o Foroco
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Paris
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Ffeministiaid o Foroco
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2015
Y Llen Fambŵ

Enw trosiadol ar y rhaniad gwleidyddol yn Nwyrain a De Ddwyrain Asia yn ystod y Rhyfel Oer yw'r **Llen Fambŵ**. Defnyddiwyd y term am y tro cyntaf yng nghylchgrawn *Time* ar 7 Tachwedd 1949, trwy gydweddiad â'r Llen Haearn, i ddisgrifio'r cyfyngiadau a orfodwyd gan lywodraeth gomiwnyddol Gweriniaeth Pobl Tsieina ar fudiad rhydd syniadau ac unigolion ar draws ffiniau'r wlad. Y tu ôl i'r Llen Fambŵ hefyd oedd Gogledd Corea a Gogledd Fietnam. Yn ogystal â'i gororau â thair gwladwriaeth gomiwnyddol arall—yr Undeb Sofietaidd, Gogledd Corea, a Gogledd Fietnam—mi oedd Tsieina yn ffinio â phedair gwlad oedd yn gynghreiriaid Unol Daleithiau America, sef Laos (hyd at lywodraeth y Pathet Lao yn 1975), Byrma, Bhwtan, a Phacistan, a thair o wledydd y Mudiad Amhleidiol (India, Nepal, ac Affganistan). Ffiniodd Gogledd Fietnam hefyd â Laos yn ogystal â De Fietnam, a Gogledd Corea yn rhannu goror â De Corea. Ym moroedd Dwyrain Asia lleolwyd rhagor o gynghreiriaid yr Unol Daleithiau: Japan, Gweriniaeth Tsieina (Taiwan), a'r Philipinau. Mi oedd Gwlad Thai, rhyw 100&nbsp;km o ffiniau Tsieina, hefyd wedi ymochri â'r Unol Daleithiau.

Defnyddiwyd y term amlaf yn y 1950au, adeg Rhyfel Corea (1950–53) a rhannu Fietnam yn ddwy (1954), a phryd oedd y Tsieineaid a'r Sofietiaid yn gynghreiriaid clos. Wrth i ddiwygiadau Nikita Khrushchev i ddad-Stalineiddio'r Undeb Sofietaidd mynd rhagddi, chwyddodd yr anghytundebau ideolegol rhwng llywodraethau Moscfa a Beijing. Gwrthodwyd y syniad o "gydfodolaeth heddychlon" â'r byd cyfalafol gan Mao Zedong, a bu ymhollti rhwng cysylltiadau Tsieina a'r Undeb Sofietaidd yn y cyfnod 1956–66. Datblygodd y sefyllfa ddaearwleidyddol yn Asia felly o drefn ddeubegwn yn drefn driphegwn: y Tsieineaid, y Sofietiaid, a'r Americanwyr yn cystadlu am gylchoedd dylanwad. Datblygodd broses o nesâd rhwng Tsieina a'r Unol Daleithiau yn y 1970au, a symboleiddiwyd gan ddiplomyddiaeth ping-pong a thaith yr Arlywydd Nixon i Tsieina yn 1972. Erbyn y 1980au, nid oedd y Llen Fambŵ yn bodoli bellach yn ôl ambell sylwebydd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Priscilla Roberts (gol.), *Behind the Bamboo Curtain: China, Vietnam, and the Cold War* (Stanford, Califfornia: Stanford University Press, 2006).

Categori:20fed ganrif yn Asia
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Tsieina
Categori:Geirfa'r Rhyfel Oer
Categori:Gororau
Categori:Gwleidyddiaeth Tsieina yn yr 20fed ganrif
Categori:Trosiadau gwleidyddol
Luise von Ploennies

Bardd o'r Almaen oedd **Luise von Ploennies** (7 Tachwedd 1803 - 22 Ionawr 1872) a oedd hefyd yn cyfieithu rhai gweithiau.

Fe'i ganed yn Hanau, tref yn Hesse, yr Almaen a bu farw yn Darmstadt, tref arall yn nhalaith Hesse. 

## Magwraeth
Roedd yn ferch i'r naturiaethwr Johann Philipp Achilles Leisler. Yn 1824 priododd y meddyg Awst von Ploennies yn Darmstadt a chawsant 7 o blant. Ar ôl ei farwolaeth ym 1847, bu'n byw am rai blynyddoedd yng Ngwlad Belg, yna yn Jugenheim (eto yn Hesse) ar yr hen ffordd fynyddig, y Bergstrasse, ac yn olaf yn Darmstadt, lle bu farw.

## Y bardd
Rhwng 1844 a 1870 cyhoeddodd sawl cyfrol o farddoniaeth, yn arbennig cerddi hapus am gariad, cerddi gwladgarol a disgrifiadau o olygfeydd. Ysgrifennodd hefyd ddwy ddrama feiblaidd, *Maria Magdalena* (1870) a *David* (1873).

## Y cyfieithydd
Fel cyfieithydd o'r Saesneg i'r Almaeneg, cyhoeddodd Luise von Ploennies ddau gasgliad o gerddi, *Britannia* (1843) a *Englische Lyriker des 19ten Jahrhunderts* ('Beirdd y 19g'; 1863, 3ydd. rhifyn, 1867).

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Frenhinol Gwyddoniaeth, Llythyrau a Chelfyddydau Cain Gwlad Belg am rai blynyddoedd.

## Gwaith wedi'i gyhoeddi
### Fel awdur
* *Dunkle Bilder.* Erzählung. 1843.
* *Gedichte.* 1844.
* *Ein Kranz den Kindern.* Gedichte. 1844.
* *Reiseerinnerungen aus Belgien.* 1845.
* *Abälard und Heloise.* Ein Sonettenkranz. 1849.
* *Oskar und Gianetta.* Ein Sonettenkranz. 1850.
* *Neue Gedichte.* 1851.
* *Wittekind.* Dramatisches Oratorium. 1852.
* *Maryken von Nimegen.* Poetisches Epos. 1858.
* *Die sieben Raben.* Gedichte. 1862.
* *Sawitri.* Drama. 1862.
* *Lilien auf dem Felde.* Religiöse Dichtung. Lehmann, Leipzig 1864.
* *Ruth. Biblische Dichtung.* 1864.
* *Joseph und seine Brüder.* Epische Dichtung. 1866.
* *Maria von Bethanien. Neutestamentliches Gedicht.* 1867.
* *Maria Magdalena.* Ein geistliches Drama in fünf Aufzügen. 1870.
* *Die heilige Elisabeth. Episches Gedicht.* 1870.
* *David.* Ein biblisches Drama in fünf Aufzügen. 1874.
* *Sagen und Legenden nebst einem Anhang vermischter Gedichte.* 1874 (postum).
* *Zwei Bäume.*

### Fel cyfieithydd
* *Britannia. Eine Auswahl englischer Dichtungen alter und neuer Zeit.* Keller, Frankfurt am Main 1878 (darin 8 Sonette von William Shakespeare).
* *Ein fremder Strauß.* Gedichte. 1845.
* *Die Sagen Belgiens.* 1846.
* *Englische Dichter des 19. Jahrhunderts.* Fleischmann, München 1863.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Hanau
Judith Kerr

Awdures a darlunydd llyfrau plant o Loegr (yn enedigol o'r Almaen) oedd **Judith  Judith Gertrud Helene Kerr** (14 Mehefin 1923 – 22 Mai 2019). Roedd hi'n adnabyddus am ei llyfrau plant darluniadol, yn enwedig *Y Teigr a Ddaeth i De* a'r gyfres o 17 llyfr am y gath Mog. Ysgfrifenodd hefyd nofelau i blant hŷn fel *When Hitler Stole Pink Rabbit*.

Fe'i ganwyd i deulu Iddewig ym Merlin yn ystod cyfnod Gweriniaeth Weimar. Fe wnaeth y teulu ffoi o'r Almaen ym 1933, pan ddaeth y Natsïaid i rym. Yn 1936 cyrhaeddon nhw Lundain, lle roedd Judith Kerr i fyw am weddill ei bywyd.

## Llyfryddiaeth
* *When Hitler Stole Pink Rabbit*
* *Drygioni Mog*
* *Mog y Gath Anghofus* (Gwasg y Dref Wen, Mawrth 2012)
* *Y Teigr a Ddaeth i De* (Gwasg y Dref Wen, Medi 2017)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr Iddewig o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant o Loegr
Categori:Llenorion ffuglen benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion ffuglen benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion Iddewig o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned ym Merlin
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Ymfudwyr o'r Almaen i Loegr
Goema

Mae **Goema**, (ysgrifennir hefyd fel **Ghomma** a **Ghoema**; ynganer [ˈɡuma]) yn fath o ddrwm llaw a ddefnyddiwyd gan gerddorion y *Cape Minstrel Carnival* a cherddoriaeth *Cape Jazz* yn Kaapstad, De Affrica. Mae'r gair hefyd wedi dod i ddisgrifio genre o gerddoriaeth sy'n un o dylanwadu ar Cape Jazz.

Ymysg y cerddorion Goema nodweddiadol mae Mac McKenzie, Hilton Schilder, Errol Dyers a Alex van Heerden.

## Y Drwm
Mae'r drwm ghoema gydag agoriad ar y gwaelod. Credir iddo gyrraedd De Affrica gan gaethwasion Malaya o ynysoedd y Dwyrain Pell oedd yn berchen i'r Iseldiroedd a chwmni Vereenigde Oost-Indische Compagnie a wladychodd tiriogaeth De Affrica yn yr 18g. Roedd y drymiau a ddefnyddiwyd gan y brodorion San wedi eu cau ar y gwaelod. Defnyddiwyd unrhyw ddefnydd siâp tiwb i wneud y drymiau syml ghoema yn wreiddiol.

Clywir y gerddoriaeth ar y cyfryngau a chysylltir hi â Gŵyl yr Ail Dydd Calan (*Tweede Nuwe jaar*) a dathliadau y Kaapse Klopse.

## Arddull
Mae arddull ghoema yn hybrid sy'n cynnwys elfennau o wahanol ddiwylliannau a welir yn Kaapstad gan gynnwys; dawnsiau gwerin Afrikaaner, tonau emynol a harmoniau wedi eu cyfeilio i sain banjo ffyrnig a offerynnau chwyth cyrn. Clywir hyn mewn caneuon megis *Daar kom die Alibama*  a sawl un arall  a  Ceir 'ebychiad' syncopatig nodweddiadol yn y gerddoriaeth sy'n rhoi toriad yn y curiad a rhoi ymdeimlad o symud neu hwgwd. Cysylltir y gerddoriaeth gyda chymuned y *Kaapse Kleurling* ('Cape Coloured') Mwslemaidd a Christonogol Tref y Penrhyn.

Mae'r gerddoriaeth hefyd wedi dylanwadu ar arddull jazz De Affrica fel clywir mewn canueon megis *Goema Goema* gan Mac McKenzie & the Goema Captains of Cape Town.

## Gwobrau Ghoema
Mae'r term hefyd wedi ei mabwysiadu ar gyfer y *Ghoema-musiektoekennings* (Gwobrau Cerddoriaeth Ghoma) sef y prif wobr ar gyfer cerddoriaeth a cherddorion yn yr iaith Afrikaans, beth bynnag eu harddull o gerddoriaeth. Sefydlwyd y gwobrau yn 2012 a darlledir ar wasanaeth deledu lloeren Afrikaans, KykeNet.

## Cerddoriaeth De Affrica, Gweler Hefyd
* Sokkie
* Maskanda

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Erthygl am Goema

Categori:De Affrica
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Affricaneg
Prifysgol Lerpwl

Prifysgol yn Lerpwl, Gogledd-orllewin Lloegr, sy'n aelod o'r Grŵp Russell a'r Grwp N8 (ymchwil) yw **Prifysgol Lerpwl** (Saesneg: University of Liverpool). Fe'i ffurfiwyd yn wreiddiol ym 1882 fel Coleg Prifysgol Lerpwl.

Yn 1884 daeth y coleg yn aelod o "Brifysgol Victoria", sefydliad ffederal yng Ngogledd Lloegr a oedd hefyd yn cynnwys Owens College (sef Prifysgol Manceinion heddiw) a Choleg Swydd Efrog (sef Prifysgol Leeds heddiw).
Ym 1903 derbyniodd y brifysgol ei siarter frenhinol, gan ddod yn sefydliad annibynnol â phwerau dyfarnu graddau.

## Cyfeiriadau

Categori:Lerpwl
Lerpwl
Categori:Sefydliadau 1882
Jean Burns

Awyrenwraig o Awstralia oedd **Jean Burns** (Rhagfyr 1919 &ndash; 25 Mai 2019). Yn 17 oed, daeth yn fenyw gyntaf i barasiwtio o awyren dros Awstralia.

Cafodd Burns ei geni yn Rathdowne Street, East Brunswick, Melbourne, yn ferch i morwr. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Merched MacRobertson. Cafodd ei thrwydded beilot ym 1937 a daeth yn beilot benywaidd ieuengaf Awstralia.

Categori:Awyrenwyr o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2019
Candice Night

Awdur geiriau caneuon o Unol Daleithiau America yw **Candice Night** (ganwyd 8 Mai 1971) sy'n lleisydd, yn berfformiwr ac yn gyfansoddwr caneuon. Ymddangosodd ym mhopeth o hysbysebion i argraffu hysbysebion, a hyrwyddodd gynnyrch masnachol mewn sioeau a gwyliau tan ei hugeiniau. Cafodd Night hefyd ei sioe radio ei hun ar orsaf cerddoriaeth roc ar Long Island, a mynychodd Sefydliad Technoleg Efrog Newydd lle bu'n astudio cyfathrebu. Mae'n Iddewes.
[bawd|chwith|Candice Night yn [Heidelberg, yr Almaen; 2002]]

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Blackmore's Night am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 

## Discograffi
### Gyda Blackmore's Night
* *Shadow of the Moon* (1997)
* *Under a Violet Moon* (1999)
* *Fires at Midnight* (2001)
* *Ghost of a Rose* (2003)
* *The Village Lanterne]]*  (2006)
* *Winter Carols* (2006) – Christmas-themed holiday album
* *Secret Voyage* (2008)
* *Autumn Sky* (2010)
* *Dancer and the Moon* (2013)
* *All Our Yesterdays* (2015)

### Ar ei liwt ei hun
* *Reflections* (2011)
* *Starlight Starbright* (2015)

### Fel ymwelydd
* Beto Vázquez Infinity – *Beto Vázquez Infinity* (2001)
* Aina – *Days of Rising Doom* (2003)
* Helloween – *Keeper of the Seven Keys: The Legacy* (2005)
* Avantasia – *Moonglow* (2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Efrog Newydd
Rickmansworth

Tref yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, ydy **Rickmansworth**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Three Rivers, ac mae pencadlys gweinyddol yr ardal yn y dref. Saif ar gydlifiad Afon Chess, Afon Gade ac Afon Colne (y "Tair Afon" yn enw'r ardal) tua 17 milltir (27&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o ganol Llundain y tu mewn i berimedr traffordd yr M25.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Rickmansworth boblogaeth o 23,973.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Three Rivers
Categori:Trefi Swydd Hertford
Potters Bar

Tref yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, ydy **Potters Bar**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Hertsmere. Saif tua 13 milltir (21&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o ganol Llundain ychydig y tu allan i berimedr traffordd yr M25. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Potters Bar boblogaeth o 22,639.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Hertsmere
Categori:Trefi Swydd Hertford
Claudia Schmölders

Awdures o'r Almaen yw **Claudia Schmölders** (hefyd **Claudia Henn-Schmölders**; ganwyd 25 Hydref 1944) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfieithydd ac academydd.

Fe'i ganed yn Heidelberg, talaith Baden-Württemberg yn ne-orllewin yr Almaen ar 25 Hydref 1944.  

## Teulu
Roedd ei mam, Elisabeth Schmölders (g. Büchle), yn newyddiadurwr, a'i thad, Günter Schmölders, yn athro economeg yn Breslau ac ar ôl 1947 yng Nghwlen. Roedd ymhlith arloeswyr cynnar astudiaethau ymddygiadol mewn economeg, gan gynnwys gwaith ar fethiant cyfreithiau rheoleiddio gwahardd ac alcohol. Roedd ei hen-daid, Franz Awst Schmölders yn athro astudiaethau dwyreiniol yn Breslau.

## Coleg
Cwblhaodd Schmölders astudiaeth o gerddoriaeth Almaenig, ac athroniaeth ym Mhrifysgolion Cwlen (Cologne), Zürich, Berlin ac Efrog Newydd. Enillodd Ddoethuriaeth mewn Athroniaeth o Brifysgol Rydd Berlin ym 1973. Rhwng 1975 a 1999, bu'n olygydd llenyddol ac yn olygydd ar gyfer gwahanol gwmnïau cyhoeddi yn ogystal ag addysgu ym Mhrifysgolion Cwlen, Frankfurt am Main, Hamburg, a Berlin.

Fe'i henwyd yn Gymrawd yn y ''Maison des Sciences de l'Homme'' ym Mharis ym 1991 ac yn y Sefydliad Astudiaethau Uwch, Berlin yn 1991/92. Bu hefyd ym Mhrifysgol Humboldt yn Berlin ac o 1998 tan 2008 bu'n yn Athrofa Gwyddorau Diwylliannol Prifysgol Humboldt.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyhoeddiadau 
*Simplizität, Naivetät, Einfalt, Zürich 1974 
*Die Stärke der Stille, Cologne 1984
*Das Vorurteil im Leibe. Eine Einführung in die Physiognomik, Berlin 1995
*Hitlers Gesicht. Eine physiognomische Biographie, München 2000
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Heidelberg
Satu Hassi

Gwleidydd o'r Ffindir yw **Satu Hassi** (ganwyd 3 Mehefin 1951) sydd hefyd yn academydd, yn awdur ac yn Aelod o Senedd Ewrop sy'n cynrychioli plaid 'Y Gynghrair Werdd' (VIHR, Ffineg: *Vihreä liitto*). Gwasanaethodd fel y Gweinidog dros yr Amgylchedd yn Llywodraeth y Ffindir rhwng 15 Ebrill 1999 a 31 Mai 2002, ac ymddiswyddodd oherwydd penderfyniad y Llywodraeth i adeiladu 5ed atomfa niwclear.
bawd|chwith|Cyflwyniad Saesneg o Satu Hassi; braslun o'i gwaith

Bu Satu Hassi yn arweinydd ar ei phlaid rhwng 1999 a 2001 ac yn aelod o Lywodraeth y Ffindir rhwng 1991 a 2004. Gadawodd y Llywodraeth pan etholwyd hi i Senedd Ewrop, yr unig gynrychiolydd o Blaid Werdd y Ffindir yn 2004.

Fe'i ganed yn Helsinki ar 3 Mehefin 1951. Mae ganddi radd mewn technoleg, mae wedi gweithio fel peiriannydd mewn cwmni pŵer ac wedi dysgu ym Mhrifysgol Technoleg Tampere.  Yn y 1970au bu'n aelod o'r Blaid Gomiwnyddol. 

## Yr awdur
hyd at 2019 roedd wedi cyhoeddi tair nofel, casgliad o gerddi a nifer o draethodau. Mae hi hefyd yn awdur ar gyfres o lyfrau ffiseg i fyfyrwyr ysgol uwchradd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Ffindir
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Helsinki
Brigitte Kronauer

Awdures Almaenig yw **Brigitte Kronauer** (29 Rhagfyr 1940 &ndash; 22 Gorffennaf 2019) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel addysgwraig a nofelydd. Yn 2005, fe'i anrhydeddwyd gyda *Gwobr Georg Büchner* am ei gwaith llenyddol. Daeth i amlygrwydd gyda'i nofel gyntaf *Frau Mühlenbeck im Gehäuse*. 

Fe'i ganed yn Essen ar 29 Rhagfyr 1940 a'i magu yn Bochum ac Aachen. Astudiodd addysg yn Cologne ac Aachen. Yn 1997 dyfarnwyd iddi ddarlithyddiaeth ôl-ddoethurol yn ETH Zurich yn semester y gaeaf 1997/98, ac yn 2011, cymerodd swydd fel darlithydd barddoniaeth Tübingen yn nhalaith Baden-Württemberg. Yn 2012, cynhaliodd Brigitte Kronauer ddarlithoedd mewn barddoniaeth yn Zurich, y Swistir.

Yn 2019 roedd yn byw fel awdur llawrydd yn Hamburg. 

## Aelodaeth 
Mae Kronauer yn aelod o Gymdeithas Awduron VS ac Academi Iaith a Barddoniaeth yr Almaen.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Brigitte Kronauer in: NRW Literatur im Netz 

Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Essen