open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lambert Simnel

Roedd **Lambert Simnel** (tua 1477 - c. 1525) yn ymhonnwr i orsedd Lloegr. Honnwyd mai Edward Plantagenet, 17eg Iarll Warwick ydoedd. Roedd hyn yn bygwth teyrnasiad newydd Harri VII. Daeth Simnel yn flaenllaw yn gwrthryfel y Iorciaid a drefnwyd gan John de la Pole, Iarll Lincoln. Cafodd y gwrthryfel ei falu ym 1487. Cafodd Simnel bardwn ac wedi hynny cafodd ei gyflogi gan ystâd y brenin fel gwas cegin, ac, yn ddiweddarach, fel hebogwr.

Fel rhan o’u cynllwyn i ddiorseddu Harri VII, roedd Simnel, mab i saer coed o Rydychen, yn dynwared Edward, Iarll Warwick, a oedd wedi cael ei garcharu gan Harri VII yn 1485. Cefnogwyd ei gais hefyd gan offeiriad o Rydychen o’r enw Richard Symonds a welai hefyd debygrwydd rhwng Simnel a meibion y Brenin Edward IV, a lofruddiwyd yn Nhŵr Llundain. Bu croeso brwd i’r ymgyrch yn Iwerddon gyda’r Arglwydd Kildare yn trefnu ei fod yn cael ei goroni fel y Brenin Edward VI yn Nulyn, gan yr Archesgob yn 1487.

Gyda chefnogaeth John de la Pole, Iarll Lincoln, sef nai Rhisiart III, a thua 2,000 o filwyr cyflog o’r Almaen, oedd wedi eu darparu gan Margaret, Duges Burgundy, glaniodd Lambert Simnel yn Swydd Gaerhifryn, Lloegr yn 1487 er mwyn lansio ei hawl ar y goron. Trechwyd ef a’i gefnogwyr gan Harri VII ym Mrwydr Stoke, Swydd Nottingham ym Mehefin 1487 gyda Symonds yn cael ei garcharu cyn dod yn was yng ngheginau brenhinol Harri VII lle treuliodd weddill ei fywyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1470au
Categori:Marwolaethau'r 1520au
Categori:Pobl y 15fed ganrif
Categori:Prosiect WiciAddysg
Caneuon Protest Cymraeg

[bawd|Gwaith celf yr Albwm Dal I Gredu gan [Dafydd Iwan]]
Mae **Caneuon Protest** yn un o’r ffyrdd a ddefnyddiwyd gan bobl ifanc yng Nghymru, yn enwedig o’r 1960au ymlaen, i fynegi eu teimladau, eu persbectif ar y byd a’u safbwynt personol ar faterion cyfoes, gwleidyddol a chymdeithasol.

Roedd Cymru’r 60au a'r 70au yn wlad a welodd gyffro gwleidyddol yn ogystal â cherddorol. Daeth canu gwerin a phop ysgafn yn boblogaidd iawn, a sefydlwyd y label recordio Cymraeg cyntaf, Sain, ym 1969.  Ond yr hyn a wthiodd cerddoriaeth bop Cymraeg yn ei blaen oedd y gân brotest.  Yn lle cyfansoddi caneuon serch roedd artistiaid ifainc yn mynd a’u gitârs i’r dafarn a chanu caneuon dychanol a gwleidyddol.

Roedd darlith ‘Tynged yr Iaith’, a draddodwyd gan Saunders Lewis yn 1962, yn allweddol yn cychwyn y cynnwrf a oedd yn nodweddiadol o Gymru’r 1960au. Allan o’r cynnwrf hwn y daeth Dafydd Iwan i amlygrwydd; uchafbwynt ei boblogrwydd oedd cyffro Arwisgiad 1969 a’i gân 'Carlo' a werthodd dros 10,000 o gopïau. Ond roedd Dafydd Iwan hefyd yn defnyddio'r gân brotest i dynnu sylw at sefyllfaoedd gwleidyddol a chymdeithasol mewn gwledydd eraill hefyd. Dyma a wnaeth gyda chân a gyfansoddodd i Victor Jara, sef ‘Cân i Victor Jara’, sy’n cofnodi dewrder dyn a laddwyd adeg chwyldro militaraidd i geisio disodli Arlywydd Tsile, Salvador Allende, ym mis Medi 1973.  Datblygodd Jara i fod yn brif ganwr gwerin Chile, a gan ei fod wedi ei fagu mewn tlodi enbyd ger Santiago, roedd ei ganeuon yn aml yn sôn am y bobl hynny fu’n rhan o’i fagwraeth.  Canodd Jara ganeuon protest yn tynnu sylw at fywyd garw a thriniaeth pobl dlawd Chile, ac i rai roedd y gitarydd a’r canwr hwn yn rhy llafar ei farn a daeth yn darged i ffasgwyr Stadiwm Chile adeg chwyldro 1973.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon protest
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Prosiect WiciAddysg
Dwyrain Southend a Rochford (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Dwyrain Southend a Rochford** (Saesneg: *Southend East and Rochford*; **Rochford a Dwyrain Southend** cyn 2024). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Southend East and Rochford constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Southend a Rochford yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1997. 

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2005: Teddy Taylor (Ceidwadol)
* 2005–2024: James Duddridge (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Bayo Alaba (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 1997
Colchester (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Colchester**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Colchester constituency.svg|Etholaeth Colchester yn Ne-ddwyrain Lloegr

Roedd etholaeth o'r enw hwn yn bodoli o 1295 i 1983. Ailsefydlwyd yr etholaeth yn 1997.

## Aelodau Seneddol 
ar ôl 1885 (Cyn 1885 dychwelwyd dau aelod seneddol.):
* 1885–1888: Henry John Trotter (Ceidwadol)
* 1888–1892: Lord Brooke (Ceidwadol)
* 1892–1895: Herbert Naylor-Leyland (Ceidwadol)
* 1895–1910: Weetman Pearson (Rhyddfrydol)
* 1910–1929: Laming Worthington-Evans (Ceidwadol)
* 1929–1945: Oswald Lewis (Ceidwadol)
* 1945–1950: George Smith (Llafur)
* 1950–1961: Cuthbert Alport (Ceidwadol)
* 1961–1983: Antony Buck (Ceidwadol)
* 1983: *diddymwyd yr etholaeth*
* 1997–2015: Bob Russell (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–2024: Will Quince (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Pam Cox (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 1997
Saffron Walden (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, oedd **Saffron Walden**. Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

SaffronWalden2007Constituency.svg|Etholaeth Saffron Walden yn Essex
EnglandEssex.svg|Essex yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1885.  Fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1985: Herbert Gardner (Rhyddfrydol)
* 1895–1900: Charles Gold (Rhyddfrydol)
* 1900–1901: Armine Wodehouse (Rhyddfrydol)
* 1901–1910: Joseph Pease (Rhyddfrydol)
* 1910: Douglas Proby (Ceidwadol)
* 1910–1919: Cecil Beck (Rhyddfrydol, wedyn Rhyddfrydol Clymbiad, wedyn Grŵp Seneddol Annibynnol)
* 1922–1929: William Foot Mitchell (Unoliaethol)
* 1929–1965: Rab Butler (Ceidwadol)
* 1965–1977: Peter Kirk (Ceidwadol)
* 1977–2017: Alan Haselhurst (Ceidwadol)
* 2017–2024: Kemi Badenoch (Ceidwadol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1885
Categori:Dadsefydliadau 2024
Maldon (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Maldon**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Maldon constituency.svg|Etholaeth Maldon yn Ne-ddwyrain Lloegr

Roedd etholaeth o'r enw hwn yn bodoli o 1332 i 1983. Ailsefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

## Aelodau Seneddol 
ar ôl 1868 (Cyn 1868 dychwelwyd dau aelod seneddol.)

* 1868–1874: Edward Hammond Bentall (Rhyddfrydol)
* 1874–1878: George Sandford (Ceidwadol)
* 1878–1885: George Courtauld (Rhyddfrydol)
* 1885–1886: Arthur Kitching (Rhyddfrydol)
* 1886–1892: Charles Wing Gray (Ceidwadol)
* 1892–1895: Cyril Dodd (Rhyddfrydol)
* 1895–1906: Charles Strutt (Ceidwadol)
* 1906–1910: Thomas Bethell (Rhyddfrydol)
* 1910–1922: James Fortescue Flannery (Ceidwadol)
* 1922–1923: Edward Ruggles-Brise (Ceidwadol)
* 1923–1924: Valentine Crittall (Rhyddfrydol)
* 1924–1942: Edward Ruggles-Brise (Ceidwadol)
* 1942–1955: Tom Driberg (Annibynnwr, wedyn Llafur)
* 1955–1974: Brian Harrison (Ceidwadol)
* 1974–1983: John Wakeham (Ceidwadol)
* 1983: *diddymwyd yr etholaeth*
* 2010–presennol: John Whittingdale (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Thurrock (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Thurrock**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Thurrock constituency.svg|Etholaeth Thurrock yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1945. 

## Aelodau Seneddol 
* 1945–1950: Leslie Solley (Llafur)
* 1950–1976: Hugh Delargy (Llafur)
* 1976–1987: Oonagh McDonald (Llafur)
* 1987–1992: Tim Janman (Ceidwadol)
* 1992–2010: Andrew MacKinlay (Llafur)
* 2010–2024: Jackie Doyle-Price (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Jen Craft (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 1945
Benji Webbe

bawd|350x350px| Webbe yn ystod Rock am Ring 2017  

Canwr, cyfansoddwr a cherddor o Gymru yw **Clive John "Benji" Webbe**. Mae'n enedigol o Gasnewydd ac yn feteran o'r 'ffrwydriad roc' yno yng nghanol y 1990au a arweiniodd at gylchgrawn *Spin* yn galw Casnewydd yn y 'Seattle newydd'. Mae Webbe fwyaf adnabyddus fel prif leisydd y band metel trwm Skindred ac fel cyn brif leisydd Dub War, Mass Mental ac fel lleisydd ei brosiectau unigol ei hun. Mae hefyd wedi ymddangos ar recordiau gan Bullet for My Valentine a Soulfly, ac yn chwarae'r syntheseiddydd yn Skindred.

Ganwyd Benji Webbe Clive John Webbe ar 11 Mawrth 1967 i rieni a oedd wedi ymfudo o Jamaica i Gymru. Teithiodd tad Webbe ar Windrush, y llong ddaeth ag un o'r grwpiau cyntaf o ymfudwyr o Ynysoedd y Caribî i’r Deyrnas Unedig. Daeth i Gymru wedi iddo fethu a chael gwaith ym Manceinion.

## Gyrfa 
Daeth Webbe i amlygrwydd gyntaf gyda Dub War, gan ryddhau dau albwm stiwdio, *Pain* a *Wrongside of Beautiful*. Roedd trydydd albwm ar y gweill pan gwahanodd y band ym 1999. Gadawodd Benji label recordiau Earache ar ôl iddyn nhw wrthod gadael iddo recordio albwm unigol a oedd i fod i symud i sain mwy hip-hop. Ar ôl prosiect byrhoedlog gyda Robert Trujillo, Mass Mental, a ryddhaodd un albwm stiwdio ac un albwm byw, ffurfiodd Webbe y band Skindred gyda chyn-aelodau Dub War. Oherwydd anghydfod gyda'r label recordio, symudodd y band at label Bieler Bros. ac mae wedi rhyddhau chwe albwm stiwdio.

Yn 2006, perfformiodd Webbe gyda Korn yng Ngŵyl Download am fod prif ganwr y band, Jonathan Davis, yn ddifrifol wael. Perfformiodd hefyd ar albwm Scream Aim Fire y band Bullet For My Valentine yn 2008 ("Take it Out On Me") ac ar albwm cyntaf Soulfly ("Quilombo" a "Prejudice").

Yn 2015 rhyddhaodd Benji ei albwm unigol cyntaf. Albwm reggae yn unig oedd ''I Haven't Been Nicking In Ages'', a gynhyrchwyd gan Monsta Boy. Mae hefyd wedi perfformio’n achlysurol gyda'r band Mass Mental ar ei newydd wedd a Dub War yn 2015.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Cymry Du
Categori:Genedigaethau 1967
Langford

Gallai **Langford** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Langford, pentref yn Essex
* Langford, pentref yn Norfolk
* Langford, pentref yn Swydd Bedford

### Unol Daleithiau America
* Langford, De Dakota, dinas yn nhalaith De Dakota

## Pobl
* John Langford (1640–1715), awdur Cymraeg
Valentina Bartolomasi

Soprano operatig o'r Eidal oedd **Valentina Bartolomasi** (1889 – 1932).

## Cefndir 
Ganwyd Bartolomasi yn Modena yn ferch i Bernardo Bartolomasi, athro llais enwog. Ei thad fu ei athro canu. Priododd Antoniani, Il Conte di Padova. Roedd hi'n fodryb i'r gantores opera Mirella Freni 

## Gyrfa 
Cafodd Bartolomasi yrfa opera nodedig rhwng 1910 a 1927. Yn arbennig o lwyddiannus yn y repertoire soprano dramatig. Hi oedd prif soprano gweithiau Wagner ei dydd yn yr Eidal. Mae hi'n ymddangos ar y recordiadau cyflawn cyntaf a wnaed o *Andrea Chénier* gan Umberto Giordano (fel Maddalena de Coigny), *Tosca* Giacomo Puccini (yn y rôl deitl), ac *Aida* Giuseppe Verdi (yn y rôl deitl).

Fe wnaeth ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf ym 1911 yn chware rhan Manon yn opera Verdi * Manon Lescaut* yn Teatro Verdi, Salerno.

Ymddangosodd yn Teatro Curci, Barletta fel Margherita yn *Faust* ym 1913, fel  Cio-Cio-San yn *Madama Butterfly* ym 1914. Chwaraeodd Leonora (*Forza del Destino*) ym 1916 ac eto ym 1918. Chwaraeodd Maddalena (*Andrea Chenier*) ym 1916 a 1924 ac Amelia (*Ballo in Maschera*) ym 1920, 1921 a 1922. Bu'n chware rôl Elvira yn opera Verdi *Ernani* ym 1925 a 1926.

## Marwolaeth 
Daeth gyrfa Bartolomasi i ben yn gynamserol oherwydd salwch ym 1927. Treuliodd blynyddoedd olaf ei bywyd yn dioddef canser yr endometriwm. Bu farw o'i chlefyd ym Milan yn 43 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1939
Pandemig: 1918 / 2020

Mae ***Pandemig: 1918 / 2020*** yn rhaglen ddogfen deledu S4C sy'n trafod pandemig ffliw 1918. Fe'i darlledwyd ym mis Gorffennaf 2020, yn ystod y pandemig COVID-19 yng Nghymru. Dr Llinos Roberts, GP o Gaerfyrddin, oedd y cyflwynydd.

Cynhyrchwyd y rhaglen gan Eirlys Bellin. Roedd yr arbenigwyr a ymddangosodd yn cynnwys yr hanesydd Elin Jones. Dwedodd Dr Roberts: "... roedd llawer o beth o’n i’n teimlo yn rhyfedd o gyfarwydd oherwydd mae gen i ddiddordeb yn y gorffennol. Nid Covid-19 oedd y pandemig cyntaf i fwrw Cymru."

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig 2020
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Clacton (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Clacton**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Clacton constituency.svg|Etholaeth Clacton yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010 pan rannwyd yr hen etholaeth Harwich yn Clacton a Harwich a Gogledd Essex.

## Aelodau Seneddol
## Canlyniadau'r etholiad
### Etholiadau yn y degawd 2020au
Cyhoeddwyd Tony Mack yn wreiddiol fel ymgeisydd Reform UK, ond cafodd ei dad-ddewiswyd o blaid Nigel Farage ar Fehefin 3. Yn dilyn hynny, cyhoeddodd Mack y byddai'n rhedeg fel annibynnol.

### Etholiadau yn y degawd 2010au
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Mercat Cross

**Mercat Cross** yw enw Albaneg y strwythur gwelir mewn trefi’r Alban gyda’r hawl i gynnal marchnad neu ffair; rhoir y fath hawl gan frenin, esgob neu uchelwr. Dydyn nhw ddim o reidrwydd ar ffurf croes.

Maent ar safleoedd marchnadoedd, ond maent hefyd yn denodi llefydd i ymgasglu, ac yn hanesyddol oeddynt llefydd o gosb neu grogi. Mae 126 ohonynt yn yr Alban.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Yr Alban
Llafur a'r Blaid Gydweithredol

Mae '''Llafur a'r Blaid Gydweithredol'* (, neu yn gryno yn *Labour Co-op'') yn ddisgrifiad a ddefnyddir gan ymgeiswyr yn etholiadau'r Deyrnas Unedig sy'n sefyll ar ran y Blaid Lafur a'r Blaid Gydweithredol. 

Mae ymgeiswyr yn cystadlu etholiadau o dan gynghrair etholiadol rhwng y ddwy blaid, y cytunwyd arno gyntaf ym 1927. Mae'r cytundeb hwn yn cydnabod annibyniaeth y ddwy blaid ac yn eu hymrwymo i beidio â sefyll yn erbyn ei gilydd mewn etholiadau. Mae hefyd yn nodi'r gweithdrefnau i'r ddwy ochr ddewis ymgeiswyr ar y cyd a rhyngweithio ar lefel leol a chenedlaethol. 

Etholwyd 26 o ASau Llafur a'r Blaid Gydweithredol yn etholiad mis Rhagfyr 2019, gan ei wneud y pedwerydd grŵp gwleidyddol mwyaf yn Nhŷ’r Cyffredin, er bod ASau Llafur a'r Blaid Gydweithredol yn cael eu cynnwys yn y cyfansymiau Llafur yn gyffredinol. Cadeirydd y Grŵp Seneddol Cydweithredol yw Jim McMahon a'r Is-gadeirydd yw Preet Gill. 

## Disgrifiad 
Mae ''Llafur a'r Blaid Gydweithredol'' yn ddisgrifiad ar y cyd sydd wedi'i gofrestru gyda'r Comisiwn Etholiadol, sy'n ymddangos ochr yn ochr ag enw ymgeisydd ar bapurau pleidleisio. Pan gaiff ei ethol, mae'r dynodiad yn swyddogol yn Llafur a'r Blaid Gydweithredol, gyda chynrychiolwyr etholedig yn aml yn cyfarfod gyda'i gilydd yn ogystal â bod yn rhan o grŵp Llafur swyddogol.  

Mae'r rhan fwyaf o ymgeiswyr Llafur a Chydweithredol yn defnyddio'r disgrifiad ar y cyd ond mae rhai yn sefyll o dan fersiwn arall, yn enwedig ar gyfer etholiadau ac etholiadau llywodraeth leol yn yr Alban, Cymru a Llundain sy'n defnyddio system restrau. Yn yr achos hwn dim ond un disgrifiad a ddefnyddir i osgoi pleidleiswyr rhag meddwl bod ymgeiswyr Llafur a Chydweithredol yn sefyll yn erbyn ymgeiswyr Llafur; fodd bynnag, mae ymgeiswyr ar y cyd yn dal i gael eu cydnabod fel rhan o'r Grŵp Llafur a Chydweithredol os cânt eu hethol. 

Mae ymgeiswyr a chynrychiolwyr Llafur a Chydweithredol hefyd yn defnyddio logo ar y cyd ar eu deunyddiau printiedig a'u gwefannau. 

## Y Blaid Yng Nghymru 
Mae gan y blaid gydweithredol 11 sedd yn Senedd Cymru. Yn Nhŷ’r Cyffredin mae gan y blaid 4 sedd ar gyfer aelodau Cymru. Mae hefyd dau gomisiynydd heddlu sydd yn dod o dan yr enw Llafur a'r Blaid Gydweithredol:

'''Aelodau o'r Senedd**
:Mick Antoniw (AS Pontypridd)
:Alun Davies (AS Blaenau Gwent)
:Rebecca Evans (AS Gŵyr)
:Vaughan Gething (AS De Caerdydd a Phenarth)
:John Griffiths (AS Dwyrain Casnewydd)
:Huw Irranca-Davies (AS Ogwr)
:Ann Jones (AS Dyffryn Clwyd)
:Jeremy Miles (AS Castell-nedd)
:Lynne Neagle (AS Torfaen)
:Rhianon Passmore (AS Islwyn)
:Lee Waters (AS Llanelli)
**Comisiynwyr**
:Alun Michael (De Cymru)
:Jeffrey Cuthbert (Gwent)

## Gweler hefyd 
* Y Blaid Lafur 
* Blaid gydweithredol 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* https://party.coop/site/wales/ - Gwefan Swyddogol Plaid Weithredol Cymru **(Yn Saesneg)'''

Categori:Y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Deyrnas Unedig, Y
Categori:Sefydliadau 1927
Mundo Nuevo

Cylchgrawn llenyddol Sbaeneg oedd ***Mundo Nuevo*** a gyhoeddwyd ym Mharis ym 1966–68 ac yn Buenos Aires ym 1968–71.

Sefydlwyd y cylchgrawn gan y beirniad o Wrwgwái Emir Rodríguez Monegal er mwyn hyrwyddo a thrafod llên America Ladin, yn enwedig awduron yr *avant-garde* a nofelwyr *el boom latinoamericano*. O'r cychwyn, yn "Presentación" y rhifyn cyntaf, amlinellodd Rodríguez Monegal ei weledigaeth ar gyfer cylchgrawn i ddathlu a beirniadu llên America Ladin. Cyhoeddwyd hefyd yn rhifyn cyntaf *Mundo Nuevo* ymgom rhwng Rodríguez Monegal a Carlos Fuentes, sydd yn pwysleisio cosmopolitaniaeth y deallusyn a'r penderfyniad i gyhoeddi'r cylchgrawn ym Mharis er mwyn osgoi unrhyw blwyfoldeb diwylliannol a fyddai o ganlyniad i'w gyhoeddi mewn un ddinas yn America Ladin.

Dan arweiniad Rodríguez Monegal, cafodd y cylchgrawn ddylanwad pwysig ar fywyd llenyddol America Ladin. Hyrwyddwyd rhyddieithwyr megis Gabriel García Márquez, Carlos Fuentes, Mario Vargas Llosa, Julio Cortázar, a José Donoso, a chyhoeddwyd yn y cylchgrawn weithiau cynnar gan Guillermo Cabrera Infante, Severo Sarduy, Manuel Puig, a llenorion eraill. Yn ogystal â chyhoeddi gweithiau gwreiddiol a hyrwyddo awduron newydd, rhoddwyd sylw i gynadleddau a gwobrau llenyddol, cyfieithiadau, a beirniadaeth lenyddol yn yr adrannau newyddion "Brújula" a "Sextante". Datganodd Rodríguez Monegal niwtraliaeth ideolegol ei gylchgrawn, er yr oedd yn fodlon i alluogi mynegiant gwleidyddol gan ysgrifwyr unigol, er enghraifft llythyr agored gan Vargas Llosa ar bwnc achos Sinyavsky–Daniel yn yr Undeb Sofietaidd.

Bu rhai o'r adain chwith yn America Ladin, yn enwedig yng Nghiwba, yn cyhuddo bwrdd golygyddol *Mundo Nuevo* o duedd wleidyddol yn groes i'r adain chwith. Ym 1966 cyhoeddwyd erthygl yn *The New York Times* yn honni bod y CIA yn gudd-ddylanwadu ar gylchgronau diwylliannol drwy ariannu sefydliadau gwrth-gomiwnyddol. Bu un o'r grwpiau hynny, y Congress for Cultural Freedom, yn cyfrannu at goffrau *Mundo Nuevo*. Er i Rodríguez Monegal fynnu annibyniaeth ideolegol ei gylchgrawn, fe ymddiswyddodd yr olygyddiaeth ym 1968 a symudodd swyddfeydd *Mundo Nuevo* i Buenos Aires.

Yn ystod ei flynyddoedd olaf, cyhoeddwyd dadleuon diddorol am bynciau newydd yn llên America Ladin, megis *la nueva novela*. Er gwaethaf, teflid amheuaeth ar y cylchgrawn gan y sgandal ynghylch ei nawdd ariannol, a chrebachodd ei dylanwad ar fyd llenyddiaeth. Aeth *Mundo Nuevo* i'r wal ym 1971 wedi i'r Ford Foundation wrthod ei ariannu bellach, a rhifyn 58 oedd yr olaf.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Susan F. Frenk, "Two Cultural Journals of the 1960s: *Casa de las Américas* and *Mundo Nuevo*", *Bulletin of Latin American Research*, cyfrol 3/2 (1984).
* Alfred MacAdam, "The Boom: a Retrospective", *Review* 33 (1984).
* Frank McQuade, "*Mundo Nuevo*: la nueva novela y la guerra fría cultural", *America* (Cahiers du CRICCAL), cyfrol 9/10 (1992).

Categori:Beirniadaeth lenyddol Sbaeneg yn yr Ariannin
Categori:Beirniadaeth lenyddol Sbaeneg yn Ffrainc
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Cylchgronau Sbaeneg yr Ariannin
Categori:Cylchgronau Sbaeneg Ffrainc
Halewood

Tref a phlwyf sifil yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Halewood**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Knowsley.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 19,794.

Tarddodd Halewood fel pentref bach ond ehangodd i ddod yn faestref yn Lerpwl. Rhwng y 1950au a'r 1970au datblygwyd yr ardal yn gyflym i ddarparu cartrefi i'r ddinas. Yn ystod y cyfnod hwn cynyddodd ei phoblogaeth o ychydig dros 6,000 i dros 19,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Knowsley
Categori:Plwyfi sifil Glannau Merswy
Categori:Trefi Glannau Merswy
Mercat Cross Aberdeen

Mae **Mercat Cross Aberdeen** yn strwythur ar safle'r farchnad yn Aberdeen, Yr Alban. Fe adeiladwyd gan John Montgomery ym 1686 gyda thywodfaen; costiodd £1,200. Mae’r adeilad yn chweonglog, gyda 12 medaliwn â delweddau o Iago I, II, III, IV a V, Mari, Iago VI, Siarl I a II, Iago VII, yr Arfau Brenhinol ac Arfau'r Dref. Mae Uncorn ar golofn uwchben y to, sydd yn gyffredin yn yr Alban.

Mae grisiau y tu fewn i'r adeilad yn arwain at y to, er mwyn gwneud datganiadau cyhoeddus. Datganiwyd James Francis Edward Stuart ("yr Hen Ymhonnwr") yn frenin yno ar 20 Medi 1715.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberdeen
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Litherland

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Litherland**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Litherland boblogaeth o 18,507.

Roedd Litherland yn ganolfan hyfforddi ar gyfer y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Trefi Glannau Merswy
Dusolina Giannini

Roedd ** Dusolina Giannini** (19 Rhagfyr 1902 - 29 Mehefin 1986) yn soprano o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd a oedd yn nodedig am ei pherfformiadau o arlwy opera'r Eidal.

## Cefndir 
Ganed Giannini yn Philadelphia i rieni o'r Eidal ac astudiodd gyda'i thad, Ferruccio Giannini, a oedd yn denor ac yn rhedeg ei gwmni opera ei hun. Roedd ei mam, Antonietta Briglia-Giannini, yn feiolinydd rhagorol. Roedd ei chwaer, Euphemia Giannini Gregory, hefyd yn gantores ac yn athrawes gerdd, daeth un o’i brodyr yn sielydd a’r llall, Vittorio Giannini, yn gyfansoddwr adnabyddus. Cafodd wersi canu gan ei thad ac wedyn gan Marcella Sembrich yn Ninas Efrog Newydd.

## Gyrfa 
Dechreuodd Giannini ei gyrfa fel cantores cyngerdd ym 1923, yn Efrog Newydd, gan ymddangos yn Lloegr hefyd.

Gwnaeth ei début operatig yn Hamburg ym 1925 yn chware rôl y teil yn *Aida gan Giuseppe Verdi. *Aeth ymrwymiadau dilynol â hi i Ferlin, Fienna a Covent Garden, yn ogystal ag i Salzburg (1934-6), lle canodd Donna Anna yn *Don Giovanni, Mozart *o dan arweiniad Bruno Walter ac Alice Ford yn *Falstaff* Verdi o dan Arturo Toscanini. Yn 1938 creodd rhan Hester Prynne yn *The Scarlet Letter*, opera gan ei brawd, Vittorio. Dechreuodd ei gyrfa yn Opera Metropolitan, Efrog Newydd gydag *Aida* ym 1936 a pharhaodd tan 1941. Yn ystod y cyfnod hwnnw bu hefyd yn chwarae rhan Donna Anna, Santuzza yn *Cavalleria rusticana* a rôl y teitl yn *Tosca*. Ar ôl ymddangos yn Chicago (1938-42) a San Francisco (1939-43) cymerodd ran yn nhymor cyntaf Opera Dinas Efrog Newydd (1943), fel Tosca yn y sioe agoriadol, ac yna yn rôl deitl *Carmen* a gan adfer ei rôl fel Santuzza. Gwahoddodd Siegfried Wagner hi i ganu Kundry yn *Parsifal* yng Ngŵyl Bayreuth, ond, fel yr esboniodd Giannini, "ymyrrodd dyn o’r enw Hitler â fy nghynlluniau. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, parhaodd i ymddangos ym Mharis, Llundain, Berlin a Fienna.

Ymddeolodd o'r llwyfan ar ddechrau'r 1960au ac yna trodd at ddysgu, yn Zurich yn bennaf.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Zurich yn 83 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion opera o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1900au
Categori:Pobl a aned yn Philadelphia
Categori:Pobl fu farw yn Zürich
Ceann Loch Goibhle

Mae **Ceann Loch Goibhle** (Saesneg: Lochgoilhead) yn bentref ar benrhyn Còmhghall  (Saesneg: Cowal), yn Earra-Ghàidheal agus Bòd (Saesneg: Argyll and Bute), yn Ucheldir Yr Alban. Mae’n rhan o Barc Cenedlaethol Llyn Llumonwy a’r Trossachs.

Cyrhaeddodd dynolryw yr ardal dros 10,000 o flynyddoedd yn ôl. Enw gwreiddiol yr ardal oedd Kil nam Brathairan (eglwys y brodyr) ac adeiladwyd eglwys yno ym 1379. Ceir gweddillion Neolithig yno hefyd. Roedd yr ardal yn gartref i’r Campbeliaid a chyn hynny i’r Lamontiaid.

Mae poblogaeth y pentref oddeutu 400. Tai haf, ail dai neu fythynnod ar log yw tua thraean y tai erbyn hyn. Mae gan Ystâd Drimsinie bentref gwyliau, sy’n dyblu’r boblogaeth ynghanol haf.

Mae swyddfa’r post, archfarchnad fach, eglwys, neuadd y pentref, ysgol gynradd, tafarn a meddygfa.
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y gymuned 

Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Pentrefi Argyll a Bute
Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri

Bwrdeistref fetropolitan yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Wirral*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 157&nbsp;km², gyda 324,011 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Fe'i lleolir yn rhan ogleddol penrhyn Cilgwri, wedi'i gwahanu oddi wrth weddill Glannau Merswy gan aber Afon Merswy; mae'n ffinio ar Swydd Gaer i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri yng Nglannau Merswy

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Mae'r fwrdeistref yn hollol ddi-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Wallasey. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Bebington, Heswall, Hoylake, Penbedw a West Kirby.

## Cyfeiriadau 

Cilgwri
Maria Caniglia

Cantores o'r Eidal oedd **Maria Caniglia** (5 Mai 1905 – 16 Ebrill 1979), a oedd yn soprano dramatig blaenllaw yn y 1930au a'r 1940au.

## Cefndir 
Ganwyd Caniglia yn Napoli yn ferch i Roberto Caniglia ac Erminia Simonelli, ei wraig. Astudiodd yng Nghonservatoire Cerdd Napoli fel disgbl i Agostino Roche.

## Gyrfa 
Gwnaeth Caniglia ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf yn Torino fel Chrysothemis yn *Elektra* ym 1930. Yn yr un flwyddyn canodd Magda yn opera Respighi *La campana sommersa* yn Genefa ac Elsa yn opera Wagner *Lohengrin* yn Rhufain cyn gwneud ei début yn La Scala ym Milan fel Maria yn *Lo straniero* gan Pizzetti. Roedd hi'n canu'n rheolaidd yn La Scala tan 1951 yn y prif rolau soprano dramatig mewn opera, fel *Un ballo in maschera, La forza del destino*, *Aida*, *Andrea Chénier,* *Tosca* ac *Adriana Lecouvreur* . Roedd hi'n arbennig o lwyddiannus mewn rolau o'r ysgol versimo hwyr.

Ar y sin rhyngwladol, ymddangosodd Caniglia mewn lleoliadau fel y Palais Garnier, Covent Garden, a'r Teatro Colón. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn yr Opera Metropolitan yn Ninas Efrog Newydd ar 21 Tachwedd 1938 fel Desdemona yn *Otello*.

Cymerodd Caniglia ran yn adferiad ychydig o operâu anghofiedig fel *Poliuto* Donizetti ac *Oberto* Verdi. Bu hi hefyd yn perfformio nifer o weithiau cyfoes gan greu Manuela yn *La notte di Zoraima* gan Italo Montemezzi ym Milan, ym 1931, Rosanna yn *Cyrano di Bergerac,* gan Franco Alfano yn Rhufain, ym 1936, a rôl y teitl yn *Lucrezia,* gan Ottorino Respighi yn Rhufain ym 1937.

Bu Caniglia yn gweithio’n rheolaidd gyda’r arweinwyr a’r cantorion mwyaf, ac wedi creu recordiadau o rai o’i rolau gwych, yn benodol *Un ballo in maschera*, ac *Aida* (o dan arweiniad Tullio Serafin), *Andrea Chénier* a *Tosca* (dan arweiniad Oliviero De Fabritiis), y cyfan gyferbyn â’r tenor. Beniamino Gigli; *La forza del destino* (o dan arweiniad Gino Marinuzzi), *Don Carlo*, *Fedora* a *Francesca da Rimini* gan Riccardo Zandonai, o dan arweiniad Antonio Guarnieri.

## Teulu 
Ym 1939 daeth Caniglia yn briod i'r cyfansoddwr Eidalaidd Pino Donati (1907–1975), a oedd hefyd yn gyfarwyddwr cerdd Arena Verona, y Teatro Comunale di Bologna, ac Opera Lyric Chicago.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Rhufain yn 73 mlwydd oed. Cyhoeddwyd Cofiant iddi yn 2007 *Maria Caniglia: storia e cronaca* gan Giorgio Feliciotti.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1979
Whiston, Glannau Merswy

Pentref a phlwyf sifil yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Whiston**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Knowsley. Saif tua 8 milltir (13&nbsp;km) i'r dwyrain o Lerpwl.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 13,020.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Knowsley
Categori:Plwyfi sifil Glannau Merswy
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
Harwich a Gogledd Essex (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw **Harwich a Gogledd Essex** (Saesneg: *Harwich and North Essex*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

East of England - Harwich and North Essex constituency.svg|Etholaeth Harwich a Gogledd Essex yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010.

## Aelodau Seneddol 
* 2010–presennol: Bernard Jenkin (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Nwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 2010
Bwrdeistref Fetropolitan St Helens

Bwrdeistref fetropolitan yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan St Helens** (Saesneg: *Metropolitan Borough of St Helens*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 136&nbsp;km², gyda 180,585 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Fetropolitan Knowsley i'r gorllewin, Swydd Gaerhirfryn i'r gogledd ac i'r gogledd-ddwyrain, a Swydd Gaer i'r de-ddwyrain ac i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref Fetropolitan St Helens yng Nglannau Merswy

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn saith plwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref St Helens, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys tref Newton-le-Willows.

## Cyfeiriadau 

St Helens
Zizi Jeanmaire

Dawnsiwraig o Ffrainc oedd **Renée Marcelle Jeanmaire** (29 Ebrill 1924 – 17 Gorffennaf 2020), neu **Zizi Jeanmaire**. Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am ei rhannau yn serennu mewn ffilmiau fel *Hans Christian Andersen* (1952) a *Anything Goes* (1956).

Cafodd ei geni ym Mharis, yn ferch i Marcel Jeanmaire a'i wraig Olga Renée (née Brunus). Priododd y dawnsiwr a choreograffydd Roland Petit ym 1954. Roedd ganddyn nhw un ferch, o'r enw Valentine.

Cafodd ei chrybwyll yn y gân gan Peter Sarstedt, "Where Do You Go To (My Lovely)?".

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2020
Seaton

Gallai **Seaton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Seaton, pentref yng Nghernyw
* Seaton, pentref yn Cumbria
* Seaton, tref yn Nyfnaint
* Seaton, tref yn Swydd Durham
* Seaton Delaval, pentref yn Northumberland
* Seaton Sluice, pentref yn Northumberland

### Unol Daleithiau America
* Seaton, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois

----
Bwrdeistref Fetropolitan Sefton

Bwrdeistref fetropolitan yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Sefton** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Sefton*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 153&nbsp;km², gyda 276,410 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ddinas Lerpwl a Bwrdeistref Fetropolitan Knowsley i'r de, Swydd Gaerhirfryn i'r dwyrain, a Môr Iwerddon i'r gorllewin.

bawd|dim|Bwrdeistref Fetropolitan Sefton yng Nglannau Merswy

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn ddeg plwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys trefi Bootle a Southport, sy'n rhannu'i swyddfeydd gweinyddol. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Crosby, Formby, Litherland a Maghull. Enwir y fwrdeistref ar ôl Sefton, sy'n bentref ger Maghull.

## Cyfeiriadau 

Sefton
Kotka

Dinas yn y Ffindir yw **Kotka**. Cafodd y ddinas ei sefydly ym 1879. Yn llythrennol mae enw Kotka yn golygu "eryr". Mae'n borthladd pwysig.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Acwariwm Cyhoeddus Maretarium
*Amgueddfa Kymenlaakso
*Canolfan Forwrol Vellamo
*Eglwys Kotka
*Eglwys Sant Niclas (1799–1801)
*Parc Sibelius

Categori:Dinasoedd y Ffindir
Crosby

Gallai **Crosby** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Crosby, pentref yn Cumbria
* Crosby, tref yng Nglannau Merswy
* Crosby-on-Eden, pentref yn Cumbria
* Crosby Ravensworth, pentref yn Cumbria

### Unol Daleithiau America
* Crosby, Mississippi, tref yn nhalaith Mississippi
* Crosby, Washington, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Washington
* Crosby County, Texas, sir yn nhalaith Texas

## Pobl
* Bing Crosby (1903–1977), canwr 
* Elizabeth C. Crosby (1888–1983), meddyg

----
Kuopio

bawd|Dinas Kuopio yn 2015

Dinas yn y Ffindir yw **Kuopio** [ˈkuo̯pio].  Cafodd y ddinas ei sefydlu ym 1653, gan Iarll Per Brahe.

Mae Kuopio yn adnabyddus fel *Kalakukko* (yn llythrennol "ceiliog pysgod"), bwyd traddodiadol o Safonia.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Neuadd y Ddinas Kuopio
*Sgwâr Marchnad Kuopio
*Amgueddfa Kuopio
*Parc Gwyddoniaeth Kuopio
*Twr Puijo
*Eglwys Gadeiriol Kuopio
*Eglwys Gadeiriol Uniongred Sant Nicholas
*Llyn Kallavesi

## Enwogion
*Minna Canth (1844-1897), awdur ac actifydd cymdeithasol
*Spede Pasanen (1930-2001), cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm

Categori:Dinasoedd y Ffindir
Susan Williams-Ellis

Dylunydd crochenwaith oedd **Susan Williams-Ellis** (6 Mehefin 1918 – 26 Tachwedd 2007). Roedd hi'n fwyaf adnabyddus am sefydlu cwmni Crochenwaith Portmeirion. 

Cafodd ei geni yn Guildford, Lloegr, yn nhŷ'r arlunydd Roger Fry. Hi oedd merch hynaf y pensaer Clough Williams-Ellis a'i wraig, Amabel (ganwyd Amabel Strachey). Cafodd ei haddysg yn Ysgol Neuadd Dartington ac Ysgol Celf Chelsea. Dechreuodd hi a'i gŵr cyntaf, Euan, reoli'r siop ym Mhortmeirion ym 1953. Sefydlodd y crochenwaith ym 1960.

## Cyfeiriadau
Categori:Crochenwyr o Gymru
Categori:Crochenwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2007
Loch Goibhle

Mae **Loch Goibhle** () yn loch agor i’r môr trwy Loch Long ar arfordir penrhyn Còmhghall (Saesneg: Cowal) peninsula, yn Earra-Ghàidheal agus Bòd (Saesneg: Argyll and Bute), yn Ucheldir Yr Alban.  Mae’n rhan o Barc Cenedlaethol Llyn Llumonwy a’r Trossachs. Mae pentref Ceann Loch Goibhle (Saesneg: Lochgoilhead)  ar ben gogleddol y loch. Mae Castell Carrick ar arfordir gorllewinol y loch, ac mae Alpau Arrochar o'i gwmpas. Defnyddir y loch gan longau-tanfor Trident o Faslane.

Mae’r loch yn Ardal Warchodaeth Forol.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Argyll a Bute
Goibhle
Mercy Ngulube

Actifydd cymdeithasol o Gymru sy’n codi ymwybyddiaeth o HIV ar lwyfannau cenedlaethol a rhyngwladol yw **Mercy Ngulube** (ganwyd 1998). Pan gafodd ei geni yng Nghaerdydd; roedd hi'n un o tua ugain o bobl yn unig oedd wedi’u geni yng Nghymru gyda HIV. Penderfynodd wneud hynny’n gyhoeddus pan oedd yn ei harddegau, ac ymroi i godi ymwybyddiaeth o'r firws. 

Cafodd Ngubule ei hethol yn gadeirydd Pwyllgor Ieuenctid Cymdeithas HIV y Plant pan oedd yn 16 oed a siaradodd yng Nghynhadledd Ryngwladol HIV yn Durban, De Affrica, yng Ngorffennaf 2016. Cyflwynwyd Gwobr Gwaddol Diana i Ngulube yn 2017 a rhoddodd TEDx Talk ar y testun ‘Generation Y: Entitled to Change’ ym mis Tachwedd y flwyddyn honno. Siaradodd hefyd yng Nghynhadledd Ryngwladol AIDS a gynhaliwyd yn Amsterdam yn haf 2018. Roedd Ngubule ei henwebu am Wobr Person Ifanc yng Ngwobrau Dewi Sant 2018. Bu’n astudio Llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Caerdydd ac wedi hynny ym Mhrifysgol Caerlŷr, ac enillodd Wobr Myfyriwr Israddedig y Flwyddyn am ‘Weithredu Cymdeithasol Effeithiol’ yn 2018.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1998
Great Crosby

Yr ardal ganolog yn nhref Crosby, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Great Crosby**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton.

Pentref bychan oedd Great Crosby nes i'r rheilffordd gyrraedd yn y 1840au. Tyfodd yn gyflym wedi hynny ac unodd â nifer o'r pentrefi cyfagos i greu bwrdeistref Crosby ym 1937.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Cofeb rhyfel
*Eglwys Sant Niclas
*Gwesty Rhyngwladol
*Llyfrgell Carnegie (1904)
*Mans Sant Edmwnd
*Sinema Plaza
*Ysgol Merchant Taylors (bechgyn) (1878)
*Ysgol Merchant Taylors (merched) (1620–22)

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
Gong Li

Actores o Singapôr yw **Gong Li** (Tsieineaidd: 巩俐; ganwyd 31 Rhagfyr 1965). Fe'i ganed yn Tsieina, a fe'i hystyrir yn aml fel yr actores fwyaf yn Tsieina heddiw. Serennodd mewn tair o'r pedair ffilm a enwebwyd am Ffilm Nodwedd Ryngwladol Orau yng Gwobrau'r Academi.

Ganwyd Gong yn Shenyang, Liaoning, a'i magu yn Jinan, Shandong. Cofrestrodd yn yr Academi Ddrama Ganolog yn Beijing, lle graddiodd ym 1989. Tra'n fyfyriwr yn yr Academi, cafodd ei gweld gan y cyfarwyddwr Zhang Yimou a'i dangos yn Red Sorghum Zhang ym 1987. Derbyniodd perthynas broffesiynol a phersonol Gong a Zhang lawer o sylw'r cyfryngau yn y byd Tsieineaidd ei iaith, wrth iddynt barhau i gydweithio ar gyfres o ffilmiau o fri beirniadol, gan gynnwys y nodweddion Ju Dou (1990) a enwebwyd am Oscar a Raise the Red Lantern (1991). Am ei rôl yn The Story of Qiu Ju (1992), a gyfarwyddwyd gan Zhang, enillodd Gong Gwpan Volpi am yr Actores Orau yng Ngŵyl Ffilm Fenis.

Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Actorion o Tsieina
Little Crosby

Pentref ac ardal faestrefol yn nhref Crosby, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Little Crosby**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. Saif i'r gogledd o Great Crosby, sy'n ganol y dref bellach.

Roedd y pentref yn gartref i deulu Blundell. Roedd y Blundelliaid yn tirfeddianwyr ac yn reciwsantiaid Catholig yn ystod y Diwygiad Protestannaidd yn Lloegr.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Crosby Hall, maenordy wedi'i adeiladu tua 1785, adeilad rhestredig Gradd II*
* Eglwys y Santes Fair, eglwys Gatholig â meindwr broch, 1845–7

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
Blundellsands

Ardal faestrefol yn nhref Crosby, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Blundellsands** neu **Blundell Sands**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. Saif ar yr arfordir i'r gogledd-orllewin o ganol y dref ac i'r gogledd o Brighton-le-Sands; mae Traeth Crosby yn rhedeg ar hyd glan y môr i'r gorllewin.

Enwyd Blundellsands er anrhydedd i deulu Blundell o Little Crosby. Roedd y Blundelliaid yn reciwsantiaid Catholig yn ystod y Diwygiad Protestannaidd yn Lloegr, ac roeddent yn berchen ar y tir hwn. Gan gychwyn ym 1868 gosodwyd yr ystâd gan y pensaer Thomas Mellard Reade (1832–1909).

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
Traeth Crosby

Traeth tywodlyd yn nhref Crosby, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Traeth Crosby**. Mae'n ymestyn am tua 2.5 milltir (4&nbsp;km) ar hyd yr arfordir wrth ymyl y maestrefi Blundellsands, Brighton-le-Sands a Waterloo. Mae twyni tywod tu ôl i'r traeth. Mae'r traeth ei hun braidd yn anwastad, felly mae yno pwllau o dŵr, sy'n ychwanegu at hyfrytwch y machlud haul.   

Er 2007 mae'r traeth wedi bod yn gartref parhaol i'r cerfluniau *Another Place* gan Antony Gormley – 100 o gerflyniau haearn o ddynion.

bawd|dim|260px|Un o gerfluniau Antony Gormley, gyda thyrbinau gwynt yn y pellter

## Oriel

Delwedd:Crosby02LB.jpg
Delwedd:Crosby03LB.jpg
Delwedd:Crosby04LB.jpg
Delwedd:Crosby05LB.jpg
Delwedd:Crosby06LB.jpg
Delwedd:Crosby07LB.jpg
Delwedd:Crosby08LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Daearyddiaeth Glannau Merswy
Giovanni Pontano

Gwleidydd a diplomydd o'r Eidal a llenor o ddyneiddiwr yng nghyfnod y Dadeni oedd **Giovanni Pontano** (; 7 Mai 1429 – Medi 1503) a threuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn Nheyrnas Napoli.

Ganed yn Cerreto di Spoleto, ger Perugia (heddiw yn rhanbarth Umbria), yn Nhaleithiau'r Babaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Lladin o'r Eidal
Categori:Diplomyddion o'r Eidal
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Genedigaethau 1429
Categori:Gwleidyddion y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Hanesyddion Lladin o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 1503
Categori:Pobl o Umbria
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
Waterloo, Glannau Merswy

Ardal faestrefol yn nhref Crosby, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Waterloo**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. Saif ar yr arfordir i'r de o ganol y dref ac i'r gogledd o Seaforth; mae Traeth Crosby yn rhedeg ar hyd glan y môr i'r gorllewin.

Ar ddechrau'r 19g, roedd Waterloo yn ardal o Crosby, o'r enw Crosby Seabank. Bryd hynny dim ond dyrnaid o fythynnod ydoedd. Ond daeth yr ardal yn boblogaidd gydag ymwelwyr cefnog o Lerpwl, ac adeiladwyd gwesty mawr yn yr arddull Sioraidd ar gyfer y fasnach hon. Bwriadwyd enw'r gwesty i fod yn Crosby Seabank Hotel; fodd bynnag, roedd yr agoriad mawreddog yn cyd-daro â 18 Mehefin 1816, pen-blwydd cyntaf Brwydr Waterloo, ac felly cafodd ei enwi'n Royal Waterloo Hotel er anrhydedd i'r digwyddiad. Wrth i'r ardal ddod yn fwy poblog ac ennill cymeriad unigryw, cyferiwyd ati dan yr enw Waterloo. Mae ganddi sawl stryd sydd ag enwau'n gysylltiedig â'r frwydr.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
Ahmed Ali

Cemegydd o Gymru yw'r Dr **Ahmed Ali**, sydd wedi ennill gwobrau am ei waith ymchwil. Mae'n arbenigo yng nghemeg planhigion sy'n gynhenid i Gorn Affrica ac wedi ennill gwobrau am ei ddarganfyddiadau yn seiliedig ar y defnydd o'r resinau myrr a thus o Somalia, y naill yn erbyn canser a'r llall fel asiant gwrth-llidiol.

Cafodd Ali ei eni a'i fagu yng Nghasnewydd ac mae o dras Somali. Mae'n gweithio yn Ysgol y Biowyddorau ym Mhrifysgol Caerdydd ac wedi sefydlu cwmni biotech yng Nghaerdydd sy'n arloesi yn y defnydd o lysiau ym maes meddygaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gasnewydd
Giannina Arangi-Lombardi

Roedd **Giannina Arangi-Lombardi** (20 Mehefin 1891 – 9 Gorffennaf 1951) yn soprano spinto amlwg, oedd yn gysylltiedig â repertoire operatig yr Eidal.

## Bywyd a gyrfa
Ganwyd Giannina Lombardi yn Marigliano ar gyrion Napoli. Cafodd blentyndod cyffredin iawn ond roedd ganddi dueddiadau cerddorol amlwg. Ym 1911, ar ôl chwe blynedd o astudio o dan Beniamino Carelli, derbyniodd ddiploma mewn piano a llais gan Gonservatoire San Pietro a Majella.

Ym 1912, priododd Lombardi â Lorenzo Arangi ym Masilica Santa Maria Maggiore yn Rhufain. Wedi priodi bu'r cwpl yn byw yn Palermo, man geni Renzos. Dechreuodd Arangi-Lombardi dysgu gan roi datganiadau amatur achlysurol. Dan anogaeth cyfeillion penderfynodd roi gais ar ganu proffesiynol ym mis Hydref 1919, gwnaeth Giannina ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf fel mezzo-soprano yn Circolo Geraci Palermo. Canodd *Stride la vampa* o *Il Trovatore.* Cafodd derbyniad cynnes iawn gan y gynulleidfa a phenderfynodd ar unwaith i ddod yn gantores broffesiynol llan amser. Ar ôl sawl mis o astudio ffurfiol, gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf mewn opera yn Teatro Costanzi yn Rhufain ar 25 Medi 1920 yn rhan Lola yn *Cavalleria Rusticana* a chafodd ganmoliaeth uchel iawn gan y beirniaid. Dros y Pedair blynedd nesaf bu'n canu'n rheolaidd yn Rhufain, Palermo, Milan a Parma.

Canodd yn y Teatro alla Scala ym Milan rhwng 1924 a 1930, gan wneud ei ymddangosiad cyntaf fel Elena ym *Mefistofele* gan Boito, o dan arweiniad Arturo Toscanini. Cafodd gwahoddiadau i dai opera gorau Ewrop, er na chafodd gwahoddiad i ymddangos ym Mharis na Llundain, perfformiodd i glod mawr yn Ne America hefyd. Fe’i dewiswyd gan y Fonesig Nellie Melba i gymryd rhan yn ei thaith ffarwel i Awstralia ym 1928. Roedd y daith yn cynnwys Arangi-Lombardi yn chwarae'r rôl deitl yn y perfformiad cyntaf o *Turandot* gan Puccini yn Awstralia.

Roedd Arangi-Lombardi yn nodedig am rolau fel *La vestale*, *Lucrezia Borgia*, *La Gioconda*, ac *Aida*. Canodd ym mherfformiad Eidalaidd cyntaf *Ariadne auf Naxos*. Ymddangosodd yng Ngŵyl Salzburg ym 1935 ond ymddeolodd o'r llwyfan, wrth dal ifod mewn llais da ym 1938. Ei rôl olaf oedd fel Amelia yn *Ballo in Maschera*.  Yna bu’n dysgu yn y Conservatoire Gerdd ym Milan, ac yn ddiweddarach yn Ankara, lle bu'r soprano adnabyddus Leyla Gencer yn un o'i disgyblion.

## Marwolaeth
Bu farw ym Milan ychydig ar ôl ei phen-blwydd yn 60 oed o achosion heb eu datgelu

## Etifeddiaeth
Gellir clywed llais trawiadol Arangi-Lombardi mewn pedwar recordiad opera cyflawn, *Aida* (1928), *Cavalleria Rusticana* (1930), *La Gioconda* (1931), gydag Ebe Stignani yn 'Laura'. Am nifer o flynyddoedd dyma'r unig recordiad cyflawn ac fe'i hystyriwyd yn fersiwn ddiffiniol y dylai eraill anelu ato. Y recordiad olaf oedd fel Elen o Gaerdroea yn Mefistofele gyferbyn a Nazzareno De Angelis (1931) yn rôl y teitl.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1951
Thornton, Glannau Merswy

Pentref a phlwyf sifil yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Thornton**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. Saif ar yr arfordir i'r gogledd o ganol tref Crosby.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,139.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
Categori:Plwyfi sifil Glannau Merswy
Seaforth, Glannau Merswy

Ardal faestrefol yn nhref Crosby, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Seaforth**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. Saif ar yr arfordir i'r de o faestref Seaforth.

O 1882 i 1958 roedd yr ardal yn gartref i Barics Seaforth a oedd yn ganolfan recriwtio bwysig i filwyr o Lerpwl yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

bawd|dim|Barics Seaforth a'r ddechrau'r 20g

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Pentrefi Glannau Merswy
John Robert Lewis

Ymgyrchydd hawliau sifil o'r Unol Daleithiau oedd **John Robert Lewis** (21 Chwefror 1940 &ndash; 17 Gorffennaf 2020).  Fel cadeirydd y Student Nonviolent Coordinating Committee (SNCC), ef oedd arweinydd yr orymdaith i Washington ar 28 Awst 1963. Ar yr orymdaith honno y traddododd Martin Luther King ei anerchiad a oedd yn cynnwys y geiriau "I have a dream".

Cafodd ei eni yn Troy, Alabama, yn fab i Willie Mae (née Carter) ac Eddie Lewis. Priododd Lillian Miles ym 1968. Daeth yn aelod o Gyngres yr Unol Daleithiau dros Georgia ym 1987.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2020
Juana o Navarra

**Juana o Navarra** (c.1368 – 10 Mehefin 1437) oedd yr ail wraig Harri IV, brenin Lloegr.

Priododd Siôn, Dug Llydaw, ym 1386. Roedd ganddyn nhw naw o blant, yn gynnwys Siôn V, Dug Llydaw ac Arthur III, Dug Llydaw.

Ar ôl marwolaeth ei gŵr cyntaf, gweithredodd Juana fel Rhaglaw dros ei mab Siôn o hyd 1403. Priododd Harri IV yn eglwys gadeiriol Caerwynt ar 7 Chwefror 1403. Ar ôl marwolaeth Harri IV, arhosodd yn Lloegr. Roedd hi'n byw yng nghastell Nottingham.

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau'r 1360au
Categori:Marwolaethau 1437
Brighton-le-Sands, Glannau Merswy

Ardal faestrefol yn nhref Crosby, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Brighton-le-Sands**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. Saif ar yr arfordir i'r de-orllewin o ganol y dref, rhwng Blundellsands i'r gogledd a Waterloo i'r de; mae Traeth Crosby yn rhedeg ar hyd glan y môr i'r gorllewin.

Fel yr ardal ei hun, enwodd nifer o'r strydoedd yn Brighton-le-Sands ar ôl lleoliadau yn Sussex; gan gynnwys Hastings, Worthing ac Eastbourne.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Pentrefi Glannau Merswy