open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gemau'r Gymanwlad 1978

'''Gemau'r Gymanwlad 1978''' oedd yr unfed tro ar ddeg i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal a'r tro cyntaf i'r teitl '''Gemau'r Gymanwlad''' gael ei ddefnyddio. Edmonton, Alberta,Canada oedd cartref y Gemau rhwng 3 - 12 Awst. Daeth y bleidlias i gynnal y Gemau yn Edmonton yn ystod Gemau Olympaidd 1972 ym München gydag Edmonton yn sicrhau 36 pleidlais a Leeds yn cael 10.

Cafwyd boicot o'r gemau gan Nigeria mewn protest wedi i dîm Rygbi'r Undeb Seland Newydd ymweld â De Affrica, oedd â system apartheid, ym 1976. Yn dilyn y daith ddadleuol, cafwyd boicot o Gemau Olympaidd 1976 ym Montreal, Canada, gan 28 o wledydd Affrica. Arweiniodd y boicot ym Montreal at benaethiad y Gymanwlad yn arwyddo Cytundeb Gleneagles ym 1977 fyddai'n annog cymdeithasau chwaraeon i beidio gwneud cysylltiadau chwaraeon â De Affrica. Er gwaethaf y cytundeb, penderfynodd Nigeria gadw draw rhag y Gemau yn Edmonton.

Ymunodd athletwyr Bangladesh, Cyprus, Sant Kitts-Nevis, Ynysoedd Caiman ac Ynysoedd Turks a Caicos â'r Gemau am y tro cyntaf ac ychwanegwyd Gymnasteg i'r rhestr o gampau.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

*Gymnasteg
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Saethu

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 46 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 1978 gyda Bangladesh, Cyprus, Sant Kitts-Nevis, Ynysoedd Caiman ac Ynysoedd Turks a Caicos yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **75** aelod yn nhîm Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1978
Categori:1978
Holburn

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Holburn**, rhwng Lowick a Belford. Yma y ceir ogof enwog ''St Cuthbert's'' sef seintwar Sant Cwthbert tua diwedd ei oes.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Hindley, Northumberland

Pentrefan yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Hindley**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Broomley and Stocksfield.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Longhoughton, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Longhoughton**. Saif ger yr arfordir, tua 4.5 milltir (7&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o dref Alnwick.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Matt Monro

Canwr o Loegr oedd **Matt Monro** (ganwyd Terence Edward Parsons; 1 Rhagfyr 1930 – 7 Chwefror 1985) oedd yn boblogaidd ar draws y byd fel crwner. Canodd "Born Free" a "From Russia with Love" ar gyfer y ffilmiau o'r un enwau. Daeth yn ail yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 1964 gan gynrychioli'r Deyrnas Unedig gyda'r gân "I Love the Little Things".

Bu farw yn Llundain yn 54 oed o ganser yr afu.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Monro, Michele. ''The Singer's Singer: The Life and Music of Matt Monro'' (Titan, 2010).

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Fever Pitch

200px|bawd|Nick Hornby, awdur y nofel
Nofel gan Nick Hornby yw '''''Fever Pitch: A Fan's Life'''''; cyhoeddwd ym 1992.

Fe greodd Hornby addasiad ffilm o'r nofel ym 1997.

Categori:Nofelau 1992
Ken Stott

Actor Albanaidd yw **Kenneth Campbell "Ken" Stott** (ganwyd 19 Hydref 1954).

Fe'i ganwyd yng Nghaeredin, yn fab i athro ac athrawes.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol George Heriot.

## Teledu
**The Singing Detective* (1986)
*''Your Cheatin' Heart* (1990)
**The Vice* (1999–2003)
**Dockers* (1999)
**Messiah* (2001)
**Messiah 2* (2002)
**Messiah: The Harrowing* (2005)
**Rebus* (2006-2007)
**Hancock and Joan* (2008), fel Tony Hancock

## Ffilmiau
**Shallow Grave* (1994)
**Fever Pitch* (1997)
**Plunkett & Macleane* (1999)
**King Arthur* (2004)
**The Hobbit: An Unexpected Journey'' (2012)

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Actorion o'r Alban
Glenn Greenwald

Newyddiadurwr  o'r Unol Daleithiau yw **Glenn Greenwald** (ganwyd 6 Mawrth 1967). Yn 2013 cyhoeddodd wybodaeth yn *The Guardian* a ryddhawyd gan Edward Snowden am raglenni ysbïo'r National Security Agency.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Colofnwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Florida
Oselot

Rhywogaeth o gath sy'n byw yn Ne America a Chanolbarth America, gan gynnwys ynysoedd Trinidad a Margarita, yw'r **oselot** (lluosog: oselotiaid; *Leopardus pardalis*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid De America
Categori:Mamaliaid Gogledd America
Categori:Rhywogaethau o gathfilod
Gemau'r Gymanwlad 1986

'''Gemau'r Gymanwlad 1986''' oedd y trydydd tro ar ddeg i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Caeredin, Yr Alban oedd cartref y Gemau rhwng 24 Gorffennaf - 2 Awst. Cafodd y Gemau eu taro gan foicot oherwydd agwedd llywodraeth Prif Weinidog Margaret Thatcher ym Mhrydain tuag at gysylltiadau chwaraeon gyda De Affrica, oedd â system apartheid. O'r 59 o wledydd yn y Gymanwlad, penderfynodd 32 gadw draw rhag y Gemau a phenderfynodd Bermiwda gymryd rhan yn y Seremoni Agoriadol yn unig. O'r herwydd cafwyd y nifer lleiaf o wledydd yn cystadlu ers Gemau Ymerodraeth Prydain 1950.

Dychwelodd rhwyfo i'r Gemau am y tro cyntaf ers 1962 a chafwyd athletwyr o'r Maldives ac Ynysoedd Norfolk am y tro cyntaf.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Nofio
* Plymio
* Rhwyfo
* Reslo
* Saethu

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 27 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 1986 gyda'r Maldives ac Ynys Norfolk yn ymddangos am y tro cyntaf.

Cymrodd  Bermiwda ran yn y Seremoni Agoriadol ond nid yn y Gemau

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
200px|bawd|Colin Jackson, enillydd y fedal arian yn y 110m Dros y clwydi
Roedd **127** aelod yn nhîm Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1986
Categori:1986
Gemau'r Gymanwlad 1990

'''Gemau'r Gymanwlad 1990''' oedd y pedwerydd tro ar ddeg i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Auckland, Seland Newydd oedd cartref y Gemau rhwng 24 Ionawr - 3 Chwefror. Llwyddodd Auckland i ennill yr hawl i gynnal y Gemau yn ystod Gemau Olympaidd 1984 yn Los Angeles wrth drechu New Delhi, India o 20 pleidlais i 19.

Yn dilyn boicot Gemau'r Gymanwlad 1986 cafwyd 55 o wledydd yn gyrru timau i Auckland, y nifer fwyaf erioed, gyda Nawrw, Seychelles ac Ynysoedd Virgin Prydeinig yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Jiwdo
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Saethu

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 55 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 1990 gyda Nawrw, Seychelles ac Ynysoedd Virgin Prydeinig yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **93** aelod yn nhîm Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1990
Categori:1990
Dodo

Aderyn mawr o ynys Mawrisiws yng Nghefnfor India oedd y **Dodo** (*Raphus cucullatus*). Roedd ganddo gorff swmpus, coesau byr a phig bachog hir. Ni allodd hedfan oherwydd ei adenydd bach.

Cofnodwyd y dodo am y tro cyntaf ym 1598 gan forwyr Iseldiraidd. Cafodd yr oedolion eu gor-hela gan forwyr a chafodd yr wyau a'r cywion eu bwyta gan foch, mwncïod a llygod mawr. Diflannodd yr adar olaf yn ystod ail hanner yr 17g.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  The Oxford dodo

Categori:Colomennod
Categori:Anifeiliaid a ddifodwyd
Categori:Mawrisiws
Priordy Great Malvern

Priordy Benedictaidd yn Great Malvern, Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, oedd **Priordy Great Malvern**. Mae'r adeilad bellach yn eglwys blwyf Anglicanaidd. Sefydlwyd ef tua 1085, gan Aldwyn.

Erbyn iddo gael ei ddiddymu ym 1541, ond trowyd eglwys y priordy yn eglwys y plwyf.

bawd|dim|400px|Porth y priordy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Gaerwrangon
Categori:Sefydliadau'r 1080au
Categori:Tai Benedictaidd yn Lloegr
Il commissario Montalbano

Cyfres deledu o'r Eidal ydy ***Il commissario Montalbano*** (Saesneg: *Inspector Montalbano*). Cynhyrchwyd y rhaglen gan RAI a chafodd ei rhyddhau ar 6 Mai 1999.

## Cymeriadau
*Salvo Montalbano, arolygwr heddlu – Luca Zingaretti
*Livia Burlando, cariad Montalbano – Katharina Böhm 
*Domenico "Mimì" Augello, ditectif – Cesare Bocci
*Giuseppe Fazio, ditectif – Peppino Mazzotta
*Agatino Catarella, swyddog heddlu – Angelo Russo
## Prif leoliadau ffilmio
* Ragusa
* Punta Secca
* Modica
* Scicli
* Donnalucata
* Comiso
* Chiaramonte Gulfi
* Ispica
* Pozzallo
* Vittoria
* Scoglitti

## Penodau
200px|bawd|Luca Zingaretti fel Salvo Montalbano

## Gweler hefyd
* Andrea Camilleri
* *Il giovane Montalbano*

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Eidalaidd
Categori:Rhaglenni teledu trosedd
Abaty Bermondsey

200px|bawd|Abaty Bermondsey gan Syr Walter Besant
200px|bawd|Olion yr abaty yn 2008

Abaty Benedictaidd yn Southwark, Llundain, Lloegr, oedd **Abaty Bermondsey**. Sefydlwyd ef tua 1082, gan "Alwinus Child".

Cafodd Harri, mab cyntaf Harri II, brenin Lloegr, a'i wraig Eleanor o Aquitaine, ei eni yn yr abaty ym 1155.

Bu farw Elizabeth Woodville, gwraig Edward IV, brenin Lloegr, yn yr Abaty ym 1492.

Cafodd yr abaty ei ddiddymu ym 1536.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Southwark
Categori:Hanes Llundain
Categori:Sefydliadau'r 1080au
Categori:Tai Benedictaidd yn Lloegr
Hiroshi Yamauchi

Dyn busnes o Japan oedd **Hiroshi Yamauchi** (7 Tachwedd 1927 – 19 Medi 2013). Roedd yn llywydd y cwmni Nintendo o 1949 hyd 2002, ac yn ystod y cyfnod hwn newidodd Nintendo o gwmni cardiau chwarae *hanafuda* yn gwmni gemau fideo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nintendo
Categori:Pobl fusnes o Japan
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Pobl o Kyoto
William Hughes (clociwr)

Clociwr o Gymro oedd **William Hughes** (bu farw tua 1794). Aeth i Lundain cyn 1755 a sefydlodd ei fusnes yn 119 High Holborn gan wneud clociau cerddorol a chlociau o fecanwaith rhyfedd. Cafodd ryddfreiniad The Worshipful Company of Clockmakers ym 1781. Gwnaethai Hughes oriawr gerddorol i ymerawdwr Tsieina Hyd 1794 roedd William Hughes mewn busnes yn y Dial, King Street, High Holborn, ac yn Lower Grosvenor Street.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1794
Categori:Clocwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Amin

Mae **aminau** yn gyfansoddion organig neu grŵpiau gweithredol sydd â atom nitrogen basig gyda phâr unig.

Categori:Cemeg
Categori:Grwpiau gweithredol
David Jason

Actor o Loegr yw **Syr David John White** OBE (ganwyd 2 Chwefror 1940), a adnabyddir yn well fel ei enw llwyfan **David Jason**. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rannau fel Derek "Del Boy" Trotter yn *Only Fools and Horses* a Ditectif Arolygydd Jack Frost yn nrama drosedd ITV *A Touch of Frost*.

Fe'i ganwyd yn Edmonton, Llundain, yn fab i Arthur R White a'i wraig, y Gymraes Olwen (nee Jones) o Ferthyr Tudful.

## Bywyd personol
Ei bartner rhwng 1977 a'i marwolaeth yn 1995 oedd yr actores o Gymru Myfanwy Talog.  Priododd Gill Hinchcliffe ar 30 Tachwedd 2005.

Ar 26 Chwefror 2001, yn 61 mlwydd oed daeth Jason yn dad i ferch fach, Sophie Mae. Fe'i ganed i'w gariad Gill Hinchcliffe. Prioddd Jason and Hinchcliffe yn 2005 ac maent yn byw yn Ellesborough, Buckinghamshire.

Cafodd Jason berthynas fer gyda'r actores Jennifer Hill. Ar ôl i'r berthynas ddod i ben, yn 1970 ganwyd merch i Hill o'r enw Abi Harris. Nid oedd Jason yn gwybod am fodolaeth ei ferch hyd at 2022.

## Teledu
**Do Not Adjust Your Set* (1967-1969)
**The Top Secret Life of Edgar Briggs* (1974)
**Porridge* (1975-1977)
**Open All Hours* (1976-1985)
**A Sharp Intake of Breath* (1977-1981)
**Only Fools and Horses* (1981-2003)
**Porterhouse Blue* (1987)
**The Darling Buds of May* (1991-1993)
**A Touch of Frost* (1992-2010)
*''Terry Pratchett's Hogfather* (2006)
**Terry Pratchett's The Colour of Magic* (2008)

## Ffilmiau
**Under Milk Wood* (1972)
**Royal Flash* (1975)
**The Odd Job'' (1978)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Actorion radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Samuel Holland

Gwleidydd Rhyddfrydol oedd **Samuel Holland** (17 Hydref 1803 - 27 Rhagfyr 1892) a oedd yn Aelod Seneddol Sir Feirionnydd rhwng 1870 a 1885.

## Dyddiau cynnar
Ganwyd 17 Hydref 1803 yn Lerpwl yn fab i Samuel a Katherine (née Menzies) Holland, a'i fedyddio yng Nghapel Presbreteraidd Paradise Street Lerpwl ar 26 Ionawr 1804. Roedd ei dad wedi buddsoddi yn helaeth yn y diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru.

Cafodd ei addysgu mewn ysgolion preswyl yn Lloegr a'r Almaen, pan yn 18 oed fe'i danfonwyd i oruchwylio mewn chwarel lechi newydd ei dad yn Rhiwbryfdir Ffestiniog a bu fyw ym Meirionnydd am weddill ei oes.

## Bywyd personol
Priododd dair gwaith. Ei ail wraig oedd Anne Rose a briododd ym 1850 yn Allesley, Gorllewin Canolbarth Lloegr (ac a arferai fod yn Swydd Warwick), bu hi farw ym 1877 

Priododd Caroline Jane Burt, merch y Parch J. T. Burt, Broadmoor yn Sandringham ym 1878  bu hi farw yng Nghaerdeon ger Dolgellau ym 1924.

## Aelod Seneddol
Bu'n aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Meirionnydd am 14 mlynedd gan ennill dau etholiad yn gyffyrddus efo dros 60% o'r bleidlais a chael ei ethol yn ddiwrthwynebiad unwaith.

## Cyfraniad y tu allan i'r senedd
Cofir am Samuel Holland yn bennaf fel un o arloeswyr y diwydiant llechi yn ardal Ffestiniog. Bu yn un o'r prif gymhellwyr i adeiladu Rheilffordd Ffestiniog i gysylltu'r gweithfeydd llechi yn Ffestiniog a phorthladd Porthmadog 

Fe fu hefyd yn un o brif gefnogwyr sefydlu Ysgol Dr Williams, ysgol bonedd i ferched yn Nolgellau gan brynu a thalu am y tir yr adeiladwyd yr ysgol arno fel rhodd i'r ymddiriedolwyr.

Fe fu'n Ustus Heddwch ac yn is-gwnstabl Castell Harlech ac yn Siryf Sir Feirionydd ym 1862

## Marwolaeth
Bu farw Rhagfyr 27 1892 yn 99 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Meirionnydd
John Harrison

Clociwr o Sais oedd **John Harrison** (3 Ebrill (H.A. 24 Mawrth) 1693 – 24 Mawrth 1776) a ddyfeisiodd y cronomedr morol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1693
Categori:Marwolaethau 1776
Categori:Clocwyr o Loegr
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Pobl o Orllewin Swydd Efrog
John Davies (peiriannydd)

Peiriannydd o Gymru oedd **John Davies**, "Peiriannydd Gwynedd" (1783 – 20 Medi 1855). Roedd hefyd yn saer, gof, clociwr, bardd a cherddor.

Ganwyd yn Hafod-y-foel, Llanbryn-mair. Roedd yn frawd i'r Parchedig Evan Davies (Eta Delta). Yn y Ddol-goch, Talerddig, ym 1820 sefydlodd fusnes gwneuthur peiriannau chawlu, cribo a nyddu i ffatrïoedd gwlân Cymru. Sefydlodd ganghennau o'i fusnes yn Nolgellau a Chaerfyrddin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1783
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Cerddorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Clocwyr o Gymru
Categori:Gofaint
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Categori:Seiri o Gymru
Robert Williames Vaughan

Tirfeddiannwr ac Aelod Seneddol dros Sir Feirionnydd  oedd Syr **Robert Williames Vaughan**, 2il Farwnig (29 Mawrth 1768 - 23 Ebrill 1843).

## Gyrfa
280px|bawd|Nannau
Ef oedd mab hynaf Syr Robert Hywel Vaughan, Barwnig 1af, o'r Hengwrt, Llanelltyd,  Meirionnydd ac Anne merch Edward Williames o Ystumcolwyn, Sir Drefaldwyn. Cafodd ei addysgu  yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen yn 1787. Etifeddodd ystadau 12 mil erw ei dad yn y Nannau, Llanfachreth a Hengwrt, Llanelltyd.

Etholwyd ef yn aelod seneddol dros sir Feirionnydd ym 1792, gan ddal ei afael ar y sedd yn barhaus trwy 14 Senedd hyd at 1836. Er gwaethaf ei yrfa hir yn y senedd cododd i siarad yn y tŷ dim ond unwaith. Yr oedd yn clywed drafft yn dyfod ato trwy ffenestr oedd yn agored o'r tu ôl iddo, a gofynnodd i'r llefarydd i gael rhywun i'w cau. Penodwyd ef yn Uchel Siryf Sir Feirionnydd am dymor 1837-38. Priododd Anna Maria, merch Syr Roger Mostyn, 5ed Barwnig, o Fostyn, Sir y Fflint a Gloddaeth, Sir Gaernarfon.

Syr Robert oedd yr uchelwr Cymreig olaf i gyflogi Bardd a Thelynor Llys 

Bu farw ym 1843 a'i gladdu yn Eglwys y Plwyf, Llanfachreth.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1843
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Siryfion Meirionnydd
Henry Haydn Jones

Roedd Syr **Henry Haydn Jones** (27 Rhagfyr 1863 &ndash; 2 Gorffennaf 1950) yn Aelod Seneddol Rhydfrydol dros etholaeth Sir Feirionnydd.

## Magwraeth 
Ganwyd Henry Haydn Jones yn Rhuthun.  Roedd yn fab i Joseph David Jones (1827-70), ysgolfeistr y dref a cherddor a chyfansoddwr o fri. Wedi marwolaeth ei dad magwyd Haydn Jones gan ei Daid a'i Nain dadol yn Nhywyn ble cafodd ei addysgu yn Ysgol y Bwrdd.

Fel ei dad roedd Haydn Jones yn gerddor lled ddawnus a bu'n godwr canu yng Nghapel MC Tywyn pan oedd ei ddyletswyddau Seneddol yn caniatáu hynny.

Ym 1903 fe ymbriododd Barbara Annie Gwendolen Davies Jones, merch Lewis D. Jones, un o Gymry Chicago a pherchennog gweithfeydd haearn a llechi.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym 1889 etholwyd Haydn Jones yn gynghorydd ar Gyngor Sir Feirionnydd ac ym 1890 fe'i a ddyrchafwyd yn Gadeirydd y Cyngor, cafodd hefyd ei wneud yn un o henaduriaid y sir. Fe barhaodd ei yrfa wleidyddol wrth iddo gael ei ddewis fel ymgeisydd Seneddol ei blaid i olynu Syr Osmond Williams fel darpar ymgeisydd Rhyddfrydol Meirion ym 1909. Safodd ei etholiad cyntaf ym 1910 gan gadw'r sedd i'r achos Rhyddfrydol; parhaodd yn AS hyd 1945.

Cafodd ei urddo'n farchog ym 1937

## Gyrfa fusnes 
Ym 1909 rhoddwyd chwarel Bryn Eglwys Abergynolwyn, Rheilffordd Talyllyn ynghyd ag ystâd a thai gweithwyr cysylltiedig ar y farchnad ond prin oedd diddordeb i'w prynu. Gan wybod y byddai colli'r gwaith yn ergyd i'r gymuned penderfynodd Haydn Jones eu prynu am swm o £5,500, a ffurfiodd *Abergynolwyn Slate & Slab Co. Ltd* i weithredu'r busnes. Gwan bu'r busnes i gychwyn ond cafwyd rhywfaint o adferiad am gyfnod yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, ond fe'i arafwyd eto wedyn. Bu cryn anghydfod rhwng Jones a'r gweithwyr wrth i'r chwarel weithio am ddim ond tridiau'r wythnos neu aros yn gyfan gwbl ar gau am gyfnodau.

Clwyd Bank Rhuthun Stryd Clwyd Street 01.JPG|Cofeb i'w dad ar fur ysgol Clwyd Banc yn Rhutnun
Clwyd Bank Rhuthun Stryd Clwyd Street 03.JPG|Academi Clwyd Banc, Rhuthun

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Sir Haydn Jones Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Pobl o Ruthun
Categori:Rhyddfrydiaeth
John Arnold

Clociwr o Gernyw oedd **John Arnold** (1735/6 – 25 Awst 1799).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1730au
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Clocwyr o Loegr
Categori:Pobl o Gernyw
Ahasuerus Fromanteel

Clociwr o Loegr oedd **Ahasuerus Fromanteel** (bedyddiwyd 25 Chwefror 1607 – Ionawr 1693). Ef oedd y cyntaf ym Mhrydain i wneud clociau pendiliau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1607
Categori:Marwolaethau 1693
Categori:Clocwyr o Loegr
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Norwich
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Iseldiraidd
Anwythiant electromagnetig

Priodwedd ffisegol dargludydd yw **anwythiant**. Trwy yr hon mae newid ym maint o gerrynt yn achosi gwahaniaeth potensial mewn y dargludydd a'r dargludyddion eraill gerllaw.

Categori:Trydan
Colomen wyllt

Aderyn o deulu'r colomennod, Columbidae, yw'r **Golomen Wyllt** (*Columba oenas*). Mae'n byw mewn coetir a ffermdir ar draws Ewrop ac yng ngogledd-orllewin Affrica, gorllewin Siberia a rhannau o dde-orllewin a chanolbarth Asia. Mae'n dodwy un neu ddau ŵy gwyn mewn twll mewn coeden, adeilad neu glogwyn. Mae'n bwydo ar hadau, dail, blagur a blodau gan amlaf.

Mae'n 32–34&nbsp;cm o hyd ac mae'n pwyso 250-350 g. Mae ganddi blu llwydlas gyda darn gwyrdd gloyw ar y gwddf. Yn yr awyr, mae gan ei hadenydd ymylon du ac mae darn llwydlas golau yng nghanol yr adenydd. Mae'r Golomen Wyllt yn debyg i'r Ysguthan ond yn llai a does ganddi ddim darnau gwyn ar yr adenydd a gwddf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Internet Bird Collection: Stock Dove (*Columba oenas*) 

Categori:Colomennod
Matfen

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Matfen**.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 570.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Melkridge

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Melkridge**.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Mickley

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr ydy **Mickley**.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
David Williams, Castell Deudraeth

Roedd **David Williams** (30 Mehefin 1799 – 7 Rhagfyr 1869) yn wleidydd, cyfreithiwr a tirfeddiannwr. Fe'i etholwyd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol yn 1868 cyn marw yn y swydd flwyddyn yn ddiweddarach.

## Dyddiau cynnar
Ganwyd David Williams 30 Mehefin 1799 yn Saethon Llangian Ynys Môn, yn nawfed plentyn i  David Williams, Saethon (1754-1823), a Jane (née Jones) (1769-1834)  ei wraig.

## Bywyd personol
Priododd Annie Louisa Loveday Williams ym 1841, yr oedd hi yn ferch i William Williams Peniarth uchaf. Bu iddynt 14 o blant, yr hynaf o'r rhain oedd Syr Arthur Osmond Williams un o olynyddion David Williams fel AS Meirionnydd 

## Gyrfa
Roedd brawd hyn i David, John Williams, wedi sefydlu fel cyfreithiwr yn Llanfyllin, Sir Drefaldwyn ac aeth David ato i ddysgu'r un grefft. Wedi cymhwyso yn y proffesiwn symudodd i Feirionnydd i weithio fel cyfreithiwr a phrif reolydd Ystâd William Alexander Madocks (yr hwn a roddodd ei enw i Borthmadog). Fe fu ynghlwm a'r gwaith o sychu tiroedd y tu ôl i gob Porthmadog ac fe adeiladodd nifer o dai ar y tiroedd a adferwyd yn yr hyn sydd bellach y rhan isaf o Benrhyndeudraeth.

Bu'n glerc yr heddwch yn Sir Feirionnydd, 1842-59 , bu'n gwasanaethu fel Dirprwy Raglaw Sir Feirionnydd a Sir Gaernarfon, yn Siryf Meirionnydd o 1861 i 1862  a Sir Gaernarfon o 1862 i 1863.

Bu'n ymddiddori'n fawr ym marddoniaeth a llenyddiaeth Gymraeg gan ddefnyddio'r enw barddol *Dewi Heli* mewn cylchoedd Eisteddfodol.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd David Williams yn enw'r Rhyddfrydwyr yn Erbyn W. W. E. Wynne, Peniarth ym 1859 a chael ei guro o 40 bleidlais, fe arweiniodd yr etholiad at ail strwythuro'r achos Rhyddfrydol yn yr etholaeth. Safodd eto ym 1865 gan leihau mwyafrif y Torïaid i 31. Ddwy flynedd yn ddiweddarach pasiwyd Deddf Diwygio’r Senedd 1867 ac o ganlyniad cafodd llawer mwy o ddynion yr hawl i bleidleisio, yn arbennig felly yn yr ardaloedd diwydiannol megis Ffestiniog. Bu'r cynnydd yn nifer y pleidleiswyr yn fanteisiol iawn i'r achos Ryddfrydol. Wedi gweld yr ysgrifen ar y mur fe dynnodd yr ymgeisydd Ceidwadol allan o ymgyrch seneddol 1868 ychydig ddyddiau cyn yr etholiad a chafodd Williams ei ethol yn ddiwrthwynebiad - y Rhyddfrydwr cyntaf i gynrychioli'r sir yn San Steffan. Daliwyd y sedd gan y Rhyddfrydwyr am yr 83 mlynedd nesaf, hyd i'r Blaid Lafur ei chipio ym 1951.

Er mawredd ei lwyddiant yn etholiad 1886, prin bu gyrfa seneddol David Williams; oherwydd salwch pleidleisiodd dim ond unwaith ar fesur Seneddol - sef ail ddarlleniad Mesur Eglwys yr Iwerddon, bu farw blwyddyn ar ôl ei ethol ar 15 Rhagfyr 1869  a chafodd ei gladdu ym mynwent Penrhyndeudraeth

## Galeri

Portrait of David Williams (4674641).jpg
Castell Deudraeth NLW3362971.jpg|Castell Deudraeth, Cartref Williams, NLW3362971
Memorial of David Williams (1790-1869), Penrhyndeudraeth NLW3363795.jpg|Cofeb David Williams (1790-1869), Penrhyndeudraeth NLW3363795

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1869
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
John Tibbot

Clociwr ac oriadurwr o Gymro oedd **John Tibbot** (tua 1757 – Mawrth 1820).

Mae'n debyg ei fod yn fab i Richard Tibbot, Ty-croes, Pennarth, Llanfair Caereinion. Tua 1777 ymsefydlodd John yn y Drenewydd fel gwneuthurwr clociau ac oriorau. Ym 1810 lluniodd Tibbot gloc a honodd nad oedd colli mwy na dwy eiliad dros ddwy flynedd.

Ym 1807, wedi tair degawd wrth ei grefft yn y Drenewydd, symudodd John i fferm Y Cawg yn Llanbryn-mair. Fe'i claddwyd ym mynwent y pentref ar 24 Mawrth 1820.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 

## Dolen allanol 
*  Enghraifft o gloc mawr gan John Tibbot 

Categori:Genedigaethau 1757
Categori:Marwolaethau 1820
Categori:Clocwyr o Gymru
Categori:Oriadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Drenewydd
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Categori:Pobl o Lanfair Caereinion
Middle Ord

Pentref bach yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Middle Ord**. Saif ar gyrion Caerferwig ym mhlwyf sifil Ord.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Dwmbwr-dambar

[bawd|Dwmbwr-dambar yng [Gŵyl Ynys Wyth|Ngŵyl Ynys Wyth]]

Reid ffair yw **dwmbwr-dambar** (lluosog: dwmbwr-dambars) gyda llithren sy'n troelli o gwmpas tŵr. Mae reidwyr yn esgyn grisiau y tu mewn i'r tŵr ac yn llithro o ben y dwmbwr-dambar i'r gwaelod ar sach neu fat, a wneir yn aml o hesian neu ddefnydd tebyg.

## Etymoleg
Ceir y cofnod archifiedig cynharaf o'r gair dwmbwr-dambar o 1815, o bosib o'r Saesneg, *tumble* ac yn fath o ymadrodd dynwaredol.

## Lleoliadau dwmbwr-dambar Cymru
 yn Folly Farm]]
Ceir sawl dwmbr-dambar ar draws Cymru, fel rheol mewn Ffeiriau ac yn aml dros dro, er enghraifft, mewn Ffair Aeaf neu Sioe Amaethyddol. 

Ceir Dwmbwr-dambar sefydlog yn atyniad hwyl ac anifeiliaid Folly Farm ger Dinbych-y-Pysgod yn Sir Benfro.

## Gweler hefyd
* Trên Rola-bola
* Trên-sgrech
* Olwyn Fawr

## Cyfeiriadau 
Categori:Reidiau ffair
Clociwr

[bawd|Cerflun y clociwr gan Jean Cuypers. yn Square du Petit Sablon, [Brwsel.]]
Crefftwr sy'n gwneuthuro a thrwsio clociau yw **clociwr** neu **gwneuthurwr clociau**.

The Worshipful Company of Clockmakers, un o Gwmnïau Lifrai Dinas Llundain, yw'r sefydliad horologeol hynaf yn y byd. Sefydlwyd trwy Siarter Frenhinol gan y Brenin Siarl I ym 1631. Gwneuthurur y mwyafrif o glociau modern mewn ffatrïoedd, felly mae nifer o glocwyr modern yn trwsio clociau'n unig, er bod nifer o fusnesau yn parhau i wneud clociau cain trwy ddulliau traddodiadol.

Gelwir crefftwr sy'n gwneuthuro a thrwsio oriorau yn oriadurwr.

## Cyfeiriadau 

Categori:Clociau
Categori:Crefftwyr
Amid

bawd|500px|Adeileddau o dri math o amid: amid organig (y mwya cyffredin ar y chwith), sylffonamid a ffosfforamid.
Cyfansoddyn gyda'r grŵp gweithredol RnE(O)xNR'2 (Mae R a R' yn cyfeirio at hydrogen neu grŵpiau organig) yw **amid**. "Amid organig" yw'r mwya cyffredin, lle mae n = 1, E = C a x = 1.

Categori:Cemeg
Categori:Grwpiau gweithredol
North Sunderland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **North Sunderland**.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,674.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Newton on the Moor

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Newton on the Moor**.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Old Bewick

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Old Bewick**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Bewick.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Painshawfield

Pentref sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Painshawfield**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Broomley and Stocksfield.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Ord, Northumberland

Plwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Ord**. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,374. Saif ar gyrion Caerferwig. Mae'n cynnwys pentrefi East Ord a Middle Ord.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Lowri ferch Gruffudd Fychan

Chwaer iau Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru, oedd **Lowri ferch Gruffudd Fychan** (bl. tua diwedd y 1360au - tua'r 1430au?).

## Bywgraffiad
Roedd Lowri yn ferch i Gruffudd Fychan II, etifedd llinach Powys, ac Elen ferch Tomos ap Llywelyn. Gan fod Gruffudd wedi marw yn 1369 mae'n debyg y ganed Lowri rywbryd yn y 1360au. Priododd hi Robert Puleston, uchelwr Cymreig o dras Normanaidd ac un o brif gynghreiriaid Glyn Dŵr yn y Gwrthryfel. Priodas wleidyddol oedd hyn.

## Plant
Cawsont fab o'r enw John Puleston; cofnodir profi ei ewyllys yn 1444. Priododd John Angharad, un o ferched Gruffudd Hanmer, o'r un teulu â gwraig Glyn Dŵr, Margaret Hanmer. Roedd Angharad yn wyres i Gronw ap Tudur, un o deulu Tuduriaid Môn. Roedd mab arall, Roger Puleston (m. 1469), yn gynghreiriad sicr i Siasbar Tudur, Iarll Penfro, a gadwodd Gastell Dinbych iddo yn 1460 a 1461 yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Categori:Genedigaethau'r 1360au
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Tywysogesau Powys
Electrolyt

Cyfansoddyn sy'n cael ei ïoneiddio pan hydoddi mewn hydoddyddion ïoneiddio addas (dŵr, er enghraifft) yw **electrolyt**. Mae hyn yn cynnwys y mwyafrif o halwynau, asidau a basau hydawdd.

Categori:Cemeg ffisegol
Greg Louganis

Plymiwr Americanaidd yw **Gregory Efthimios "Greg" Louganis** (ganwyd 29 Ionawr 1960).

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Plymwyr gwrywaidd
Categori:Pobl LHDT ym myd chwaraeon
Once Brewed

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Once Brewed**, neu **Twice Brewed**.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Canolfan Ymweldwyr y Parc Cenedlaethol Northumberland
*Tafarn Twice Brewed

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Gemau'r Gymanwlad 1994

'''Gemau'r Gymanwlad 1994''' oedd y pymthegfed tro Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Victoria, British Columbia, Canada oedd cartref y Gemau rhwng 18 - 28 Awst. Llwyddodd Victoria i ennill yr hawl i gynnal y Gemau yn ystod Gemau Olympaidd 1988 yn Seoul gan sicrhau 31 pleidlais, gyda New Delhi, India yn cael 17 a Chaerdydd 7.

Dychwelodd De Affrica i'r Gemau am y tro cyntaf ers 1958 wedi i system apartheid ddod i ben yn y wlad, ymddangosodd Hong Cong am y tro olaf cyn i'r tiriogaeth adael y Gymanwlad ac ail ymuno â Tsieina a chafwyd athletwyr o Montserrat a Namibia am y tro cyntaf.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt
* Codi Pwysau

* Gymnasteg
* Nofio
* Plymio
* Reslo
* Saethu

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 63 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 1994 gyda Namibia a  Montserrat yn ymddangos am y tro cyntaf.

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **93** aelod yn nhîm Cymru.

Llwyddodd Colin Jackson i ennill medal aur am yr ail Gemau yn olynol gan efelychu camp Lynn Davies ym 1966 a 1970 a Kirtsy Wade ym 1982 a 1986

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

1994
Categori:1994
Redesmouth

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Redesmouth**. Saif ychydig mwy nag (1.6&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Bellingham.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Rochester, Northumberland

Pentref bychan a phlwyf sifil yng ngogledd Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Rochester**. Saif 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Otterburn ar yr A68 rhwng Corbidge a Jedburgh. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 344. Mae ymylon y plwyf yn ffinio gyda'r Alban.

Mae yma gaer Rufeinig *Bremenium* a adeiladwyd i amddiffyn y ffordd Rufeinig Stryd Dere.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Redburn, Northumberland

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Redburn, Northumberland**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Henshaw. Saif oddeutu 0.5 milltir (0.80&nbsp;km) i'r gorllewin o Bardon Mill a 4 milltir i'r de o Fur Hadrian.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Riding Mill

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Riding Mill**. Saif ger Hexham ac mae gorsaf reilffordd gerllaw a gwasanaeth bws i Newcastle.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Rennington

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Rennington**. Saif tua 4 milltir (6&nbsp;km) i'r gogledd o Alnwick.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Rock, Northumberland

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Rock**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Rennington. Saif tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r gogledd o Alnwick.

Un heol sydd i'r pentref a cheir bythynod ar y naill ochr a gerddi; ar y llall ceir pwll chwiaid. Saif eglwys Normanaidd ar un pen i'r stryd ac yn y pellter ceir muriau Castell *Rock Hall*.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Scremerston

Pentref a phlwyf ar arfordir Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Scremerston**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ancroft. Saif tua 3 milltir (5&nbsp;km) i'r de o Gaerferwig. Mae wedi'i leoli gyferbyn a thraffordd yr A1.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Seaton Delaval

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Seaton Delaval**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Seaton Valley.

Dyma'r pentref mwyaf yn Nyffryn Seaton ac yma y saif *Seaton Delaval Hall*, a adeiladwyd gan y pensaer John Vanbrugh ym 1727.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Y Geiriadur Ysgrythurawl

bawd|Geiriadur Charles (argraffiad 1885)

Geiriadur Beiblaidd Cymraeg yw ***Y Geiriadur Ysgrythurawl*** (*Y Geiriadur Ysgrythurol*), a ysgrifennwyd gan Thomas Charles o'r Bala (1755-1814) ac a gyhoeddwyd ganddo mewn pedair cyfrol ar ddechrau'r 19g (1805, 1808, 1810, 1811).

Torrodd y geiriadur Beiblaidd hwn dir newydd yn y Gymraeg gan gyflwyno wybodaeth newydd i'r Cymry nid yn unig ym meysydd yr Ysgrythurau Cristnogol a diwinyddiaeth ond hefyd yn naearyddiaeth, byd natur a hanes yr Henfyd. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cyfeiriaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau 1805
Categori:Llyfrau 1808
Categori:Llyfrau 1810
Categori:Llyfrau 1811
Categori:Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Seahouses

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Seahouses**. Saif tua 20&nbsp;km i'r gogledd o Alnwick, o fewn Ardal Arfordirol Northumberland, sy'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol.

Mae Gŵyl blynyddol Seahouses yn ŵyl ddiwylliannol a gychwynwyd yn 1999 fel gŵyl a oedd yn ymwneud â chaneuon y môr. Oherwydd nawdd Ewropeaidd eitha mawr yn 2005   tyfodd yn ddathliad mwy cyffredinol o ddiwydiant yr ardal.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Sharperton

Pentref pitw bach yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Sharperton**.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Seaton Sluice

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Seaton Sluice**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Seaton Valley. Saif ar yr arfordir wrth aber Seaton Burn, hanner ffordd rhwng Whitley Bay a Blyth.

Mae ganddo boblogaeth o tua 3,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Seghill

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Seghill**, a ellir ei ganfod rhwng pentrefi Seaton Delaval ac Annitsford, tuag 8 milltir (13&nbsp;km) i'r gogledd o Newcastle upon Tyne.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Sheepwash, Northumberland

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Sheepwash**. Mae gyferbyn a Stakeford a Guide Post ac ar draws yr afon Wansbeck o Ashington.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Shilbottle

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Shilbottle** (hen enw: **Shilbotel**). Saif 3 milltir i'r dwyrain o Alnwick a 5 milltir o'r arfordir ac Alnmouth. Mae'r pentref yn eitha agos at yr A1.

Dechreuwyd cloddio am lo yma yn 1728.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Rothley, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Rothley**, tua dwy filltir (tair cilometr) i'r gogledd-ddwyrain o Cambo a 6 m (10&nbsp;km) i'r gorllewin o Morpeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Simonburn

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Simonburn**. Saif gerllaw Mur Hadrian.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 108.

Yn y pentref saif cartref gwledig *Nunwick Hall* sy'n dŷ preifat ac yn adeilad cofrestredig Gradd II*.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Rowfoot

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Rowfoot**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Featherstone.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Sandhoe

Pentrefan a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Sandhoe**, sy'n gorwedd oddeutu tair cilometr (dwy filltir) i'r gogledd-orllewin o Corbridge a thair km i'r de o Fur Hadrian.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Beaufront
*Neuadd Sandhoe

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Codi pwysau yng Nghymru

Dechreuodd codi pwysau fel mabolgamp boblogaidd yng Nghymru pan ffurfiwyd Cymdeithas Amatur Codi Pwysau Cymru ym 1927 wedi i'r Almaenwr Hermann Görner ymddangos yn Neuadd y Farchnad, Llanelli. Newidiodd y Gymdeithas ei henw yn hwyrach i Ffederasiwn Codi Pwysau Cymru.

Mae Cymru wedi ennill 18 medal aur, 12 medal arian ac 20 medal efydd mewn cystadlaethau codi pwysau yng Ngemau'r Gymanwlad, mwy o fedalau i Gymru na mewn unrhyw gamp arall.

Ymhlith codwyr pwysau enwog o Gymru mae David Morgan, Michaela Breeze, Mel Barnett a'r codwr pŵer Chris Jenkins.

## Cyfeiriadau
Ffederasiwn Codi Pwysau Cymru

Prif gorff codi pwysau yng Nghymru yw **Ffederasiwn Codi Pwysau Cymru** neu **Codi Pwysau Cymru**. Ffurfiwyd dan yr enw Cymdeithas Amatur Codi Pwysau Cymru ym 1927 wedi i'r Almaenwr Hermann Görner ymddangos yn Neuadd y Farchnad, Llanelli. Yn 2004 daeth yn aelod llawn o'r Ffederasiwn Codi Pwysau Rhyngwladol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Codi pwysau yng Nghymru
Categori:Cyrff rheoli codi pwysau
Categori:Cyrff rheoli chwaraeon Cymru
Categori:Sefydliadau 1927
Mary Harris Jones

Athrawes a gwniadwraig o'r Unol Daleithiau a ganwyd yn Iwerddon oedd **Mary Harris** "**Mother**" **Jones** (Gorffennaf 1837 – 30 Tachwedd 1930). Daeth yn enwog fel arweinydd sosialaidd ac undebwraig a drefnodd nifer o streiciau gan herio a chwyldroi *Industrial Workers of the World*.

Gweithiodd fel athrawes ac fel gwniadwraig ond wedi i'w gŵr a'i phedwar plentyn farw o'r cryd melyn a llosgi'i gweithdy yn 1871 dechreuodd weithio fel trefnydd "Marchogion Llafur" ac Undeb o'r enw "the United Mine Workers Union".

Yn 1867, pan oedd yn 60 oed, cafodd ei galw'n "Mother Jones" gan ei bod yn galw'r dynion y gweithiai drostynt yn "*my boys*". Oherwydd ei llwyddiant yn trefu ymgyrchoedd yn erbyn perchnogion chwareli a gweithiau mwynglawdd fe'i disgrifiwyd fel "y ddynes beryclaf yn America" gan y dywedodd y cyfreithiwr Reese Blizzard, yn 1902! Roedd yn wyllt gacwn gydag awdurdodau Pennsylvania oherwydd eu diffyg cyfreithiau i warchod plant yn y gweithle, ac o'r herwydd trefnodd i fartsio o Philadelphia i gartref yr arlywydd Theodore Roosevelt yn Efrog Newydd. Roedd llawer o blant ar yr orymdaith, gyda rhai'n cario baneri'n cyhoeddi *"We want to go to School and not the mines!"*. Er na chytunodd yr arlywydd i'w chyfarfod, roedd ei hymgyrch wedi rhoi'r anghyfiawnder ar agenda'r cyhoedd.

Ym 1970 galwyd cylchgrawn poblogaidd ar ei hôl, sef *Mother Jones*.
bawd|chwith|Cafwyd datganiad gan Senedd yr Unol Daleithiau a alwodd Jones yn *"grandmother of all agitators."*

## Credoau
Credodd yn gryf y dylai "dynion gael digon o arian fel y gall eu gwragedd aros adref i edrych ar ôl eu plant."  Yn wahanol i lawer iawn o ymgyrchwyr benywaidd ei hoes, dadleuai'n gryf yn erbyn erthyliad.
Cyhoeddodd ei chredoau mewn cyfrol o'r enw *The Autobiography of Mother Jones* (1925).

## Diwedd ei hoes
Bu o flaen sawl llys barn gan wynebu cyhuddiadau o athrod ac enllib; ym 1925 enillodd y cyhoeddwr Charles A. Albert (a gyhoeddai'r *Chicago Times*) $350,000 yn ei herbyn.

Treuliodd ddiwedd ei hoes gyda ffrindiau yn Adelphi, Maryland, lle parhaodd i weithio tan y diwedd un yn erbyn anghyfiawnderau yn erbyn y gweithwyr a'u plant.

Bu farw yn Adelphi yn 93 oed ar 30 Tachwedd 1930.

## Perlau
* Roedd rhai o ddywediadau Jones yn parhau ar wefusau undebwyr ganrif a mwy yn ddiweddarach: *"Pray for the dead and fight like hell for the living."* Cofir hefyd am y disgrifiadau ohoni: ''"the miners' angel"* a *"grandmother of all agitators,"'' ar lawr y Senedd, a'i hateb chwim:*I hope to live long enough to be the great-grandmother of all agitators.*
* Yng nghanol streic chwerw 1989–90 (*The Pittston Coal strike*) yn Virginia, Gorllewin Virginia a Kentucky, fe ddisgrifiodd gwragedd y chwarelwyr a oedd ar streic eu hunain yn *"Daughters of Mother Jones"*. Roedd gwaith y gwragedd hyn yn hanfodol yn yr ymgyrch.
* Sefydlwyd *Mary Harris "Mother" Jones Elementary School* yn Adelphi, Maryland.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Swydd Corc
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Sosialwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Dillad pêl-droed

Fel llawer o chwaraeon eraill, mae **dillad pêl-droed** (weithiau "cut pêl-droed") yn rhan hanfodol o'r gamp ac yn ddillad arbennig a wisgir gan y timau sy'n chwarae'r gêm. Mae rheolau pêl-droed yn nodi'r lleiafswm sy'n rhaid ei wisgo, ac yn gwahardd defnyddio unrhyw ddilledyn sy'n beryglus i naill ai'r chwaraewyr neu'r gwylwyr. Gall cystadleuthau amrywiol fynnu rheolau eraill parthed y dillad hyn, er enghraifft maint y logos sydd ar y crysau. Gallant hefyd fynnu, pan fo dillad y ddau dim o'r un lliwiau (neu liwiau tebyg) mai'r tim cartref sy'n gwisgo'r lliwiau arferol.
chwith|bawd|Esgidiau arbennig ar gyfer llain galed neu artiffisial

Yn gyffredinol, gwisga'r chwaraewyr rif ar gefn eu crysau er mwyn eu hadnabod yn hawdd. Yn wreiddiol, defnyddiwyd y rhifau 1 i 11, fwy neu lai wedi eu gosod yn ôl eu safle, ond ar lefel uchel o chwarae, mae rhifau'r sgwad wedi cymryd drosodd h.y. rhif i'r chwaraewr unigol a gedwir drwy gydol y tymor. Yn ychwanegol at y rhif hwn, mae clybiau proffesiynol hefyd yn arddangos cyfenw neu lysenw'r chwaraewr uwchben y rhif.

## Datblygiad
Mae'r cut pêl-droed wedi esblygu cryn dipyn ers dechrau cynnar y gem, pan gwisgid crysau trwchus gwlân, clôs dwyn falau (*knickerbocker*), ac esgidiau marchogaeth ceffyl eitha cryf a thrwm. yn yr 20g, ysgafnhaodd yr esgidiau a gwnaed y crysau o ffeibr synthetig gyda'r rhif wedi'i argraffu arno yn hytrach na'i wnïo. Ac wrth i'r byd marchnata ddatblygu gwelwyd logos y noddwr hefyd yn ymddangos ar y crysau a chopiau'n cael eu gwerthu i'r ffans; yn gyfochrog â hyn, cynyddodd incwm y clybiau.

## Y dillad
Fel y dywedwyd, mae Rheolau'r gem yn nodi'r lleiafswm sy'n rhaid ei wisgo: Rheol 4 yw hon: "Offer y Chwaraewr". Nodir pum dilledyn: y crys, y siorts, sannau, esgidiau a'r crimogau (*shin pads*). Caniateir i gôl-geidwaid i wisgo trowsus tracwisg yn hytrach na siorts.

Nid yw'r Rheolau'n nodi pa fath o esgidiau ddylid eu gwisgo, er mai'r math gyda styds a ddefnyddir gan fwyaf. Fodd bynnag nodir fod yn rhaid i'r crys gael llawes: naill ai'n hir neu'n fyr. Mae'n rhaid i'r gôl-geidwad wisgo crys a ellir yn hawdd ei adnabod fel gôl-geidwad. Gellir gwisgo trons thermal, ond mae'n rhaid iddynt fod o'r un lliw a'r siorts ei hun. Mae'n rhaid i'r crimogau gael eu gorchuddio'n llwyr gan y sannau ac wedi'u gwneud naill ai o rwber neu o blastig. Yr unig beth arall a nodir am yr offer yw na ddylid gwisgo unrhyw beth a all fod yn beryglus.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed
Categori:Dillad chwaraeon
Magnelfa

Uned filwrol barhaol sy'n ffurfio rhan o gatrawd magnelau yw **magnelfa**. Yn y Fyddin Brydeinig mae gan fagnelfa tua 100 o ynwyr neu fagnelwyr dan arweiniad uwchgapten.

## Cyfeiriadau 
Categori:Magnelaeth
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Bwa pluog

bawd|Cantores yn gwisgo bwa pluog pinc amdani.
Cyfwisg hir a wneir o blu yw **bwa pluog** Gwisgir o gwmpas y gwddf, yn debyg i sgarff.

## Gweler hefyd 
* Bwa blewog

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwisgoedd
Categori:Plu
Sinderhope

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Sinderhope**. Lledaenwyd y boblogaeth o tua 80 yn denau dros oddeutu 25 milltir sgwar (65 km2) gyda thrwch y mwyafrif yn ffermio defaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Pluen

[bawd|Pluen [ceiliog y waun.]]
Atodion epidermaidd ysgafn yn ffurfio prif orchudd allanol yr adar yw **plu**. Bu hefyd plu gan rai o'r deinosoriaid a elwir yn theropodau. Ceir dau brif fath o bluen: pluen lafnog a manblu. Mae gan bluen lafnog goesyn cornaidd efo'i waelod (cwilsyn) yn sownd yn y croen, a llafnau gwastad – hynny yw nifer o saethflew sy'n cyd-gloi gyda'i gilydd – yn ymestyn o'r coesyn.

## Gweler hefyd 
* Bwa pluog
* Cwilsyn
* Pluen (gwisg filwrol)
* Pluen fer


Categori:Adar
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Cwilsyn

[bawd|Ffotograff o'r llenor [Charles Dickens yn ysgrifennu gyda chwilsyn.]]
Ysgrifbin a wneir o bluen lafnog yw **cwilsyn** (lluosog: *cwilsynnau* neu *cwils*). Dodir y cwilsyn mewn inc er mwyn ysgrifennu.

Categori:Deunydd ysgrifennu
Categori:Plu
Slaley, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Slaley**. Mae wedi'i leoli i'r de-ddwyrain o Hexham.

I'r gogledd o'r pentref ceir hen fyncar niwlear a agorwyd yn 1961 a'i gau yn 1991.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Gwarchodlu Dragŵn 1af Y Frenhines

220px|thumb
Catrawd o farchfilwyr yn y Fyddin Brydeinig yw **Gwarchodlu Dragŵn 1af Y Frenhines** (; QDG) sydd yn rhan o'r Corfflu Arfog Brenhinol. Mae'r gatrawd yn recriwtio yng Nghymru, Swydd Amwythig, Swydd Henffordd, a Swydd Gaer.

## Dolen allanol 
* 

Categori:Catrodau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Catrodau Cymreig y Fyddin Brydeinig
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1959
Siôn Alun

:''Nid i'w ddrysu gyda'r actor, Siôn Alun Davies''

Gweinidog yn ardal Abertawe oedd **Siôn Alun** (30 Hydref 1955 - 2 Hydref 2012), neu **John Alun Thomas**.  Cafodd ei addysg yn ysgol gynradd Pont-lliw, ac yn ysgol uwchradd Pontardawe lle daeth o dan ddylanwad Eic Davies. Symudodd i Ysgol Gyfun Gymraeg Ystalyfera pan agorodd honno. Wedyn aeth i Goleg Annibynnol Bala-Bangor dan brifathrawiaeth R. Tudur Jones a'r Athro Alwyn Charles. Enillodd y wobr gyntaf dair gwaith yn olynol ar siarad cyhoeddus yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd.

Roedd yn gyn weinidog Bethel, Sgeti a'r Trinity, Abertawe. Roedd yn aelod cynnar o Gymdeithas yr Iaith ac yn ymgyrchydd brwd dros addysg Gymraeg. Bu'n gadeirydd Rhieni dros Addysg Gymraeg yn Abertawe. 

Ers yr 1980au roedd wedi bod yn cadw a bridio moch cwta a dofednod. Roedd yn beirniadu adar a dofednod yn y pafiliwn ffwr a phlu yn Sioe Llanelwedd.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod â Catrin, ac roedd ganddynt ddau fab, Steffan a Gwydion.

Bu farw yn 56 mlwydd oed wedi salwch hir. Cynhaliwyd ei angladd ar 10 Hydref 2012 gyda gwasanaeth byr yn Amlosgfa Treforys am 12.30yp wedi ei ddilyn gan Wasanaeth Coffa'n ym Methel, Heol Carnglas, Sgeti am 3.00yp. Fe'i gladdwyd ym mynwent Pant y Crwys, Craig Cefn Parc.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Marwolaethau 2012
Siaco

[bawd|Siaco [Llynges Ffrainc, tua 1829.]]
Het silindrig â phig yw **siaco** (lluosog: siacos) Fe'i arddunir gyda phlu, pluen fer neu pompon, a bathodyn cap. Ers i hwsariaid Hwngaraidd y 18g ei wisgo, mae'r siaco wedi ffurfio rhan o wisgoedd milwrol nifer o wledydd yn y ddwy ganrif ddiwethaf.

Fe'i wisgir yn y Fyddin Brydeinig rhwng 1800 a 1878. Dyluniodd Albert, y Tywysog Cydweddog het silindrig â phigau ar y blaen a'r cefn a elwir yn siaco Albert. Gwisgodd troedfilwyr, y Magnelau Brenhinol, a'r Peirianwyr Brenhinol y siaco hwn o 1844 hyd 1855.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dillad Hwngari
Categori:Geiriau ac ymadroddion Hwngareg
Categori:Gwisg filwrol
Categori:Hetiau