Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017

Refferendwm ar ddyfodol Catalwnia, a gynhaliwyd ar 1 Hydref 2017 oedd y **Refferendwm ar Annibyniaeth Catalwnia 2017**. Fe'i trefnwyd gan Lywodraeth Catalwnia (neu'r *Generalitat de Catalunya*). Ar hyn o bryd mae Sbaen yn ystyried y wlad yn un o'i 'Chymunedau Ymreolaethol'. Cyhoeddodd Llywodraeth Catalonia eu bwriad o gynnal refferendwm ar 6 Medi 2017, a'r diwrnod wedyn, fe'i gwnaed yn anghyfreithiol gan Lys Cyfansoddiad Sbaen, gan y byddai refferendwm yn eu barn nhw yn groes i Gyfansoddiad y Wlad (sef y *Constitución española de 1978*). Yn dilyn y refferendwm, ar 27 Hydref 2017 cyhoeddwyd sefydlu Gweriniaeth Catalwnia (2017).

Fel rhan o'u hymgyrch *Operación Anubis*, ceisiodd heddlu Sbaen atal y broses ddemocrataidd o bleidleisio, gan anafu 844 o Gataloniaid. Er hyn, pleidleisiodd 2.3 miliwn. Cyhoeddodd Zeid Ra'ad Al, Uwchgomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Hawliau Dynol, mae'n hanfodol fod Llywodraeth Sbaen yn ymchwilio'n drylwyr i'r trais a achoswyd gan eu heddlu ar ddiwrnod y refferendwm.

Y bwriad oedd cynnal refferendwm ddi-droi'n-ôl a fyddai'n cael ei wireddu, er y byddai hyn yn anghyfreithiol  yn llygad Llywodraeth Sbaen.

Unig gwestiwn y papur pleidleisio oedd: "Ydych chi'n dymuno gweld Catalwnia'n genedl annibynnol ar ffurf gweriniaeth?" gyda dau ddewis yn ateb: "Ydw" neu "Nac ydw". Pleidleisiodd 2,044,038 (92.01%) "Ydw" a 177,547 (7.99%) "Nac ydw", gyda 43.03% o bobl cymwys wedi bwrw eu pleidlais. Amcangyfrifodd y Llywodaeth fod 770,000 o bobl wedi methu pleidleisio gan fod heddlu Sbaen wedi eu hatal.

Y diwrnod wedi'r cyhoeddiad, sef y 7fed o Fedi, cyhoeddodd Llys Cyfansoddiad Sbaen waharddiad ar gynnal refferendwm o'i fath ond mynegodd Llywodraeth Catalwnia nad oedd gorchymyn y llys yn ddilys yng Nghatalwnia ac aethant ati'n ddiymdroi i gasglu cefnogaeth i'r dymuniad o gael refferendwm gan 688 allan o 948 cyngor bwrdeistrefol.

Mae Llywodraeth Sbaen yn gwrthwynebu'r 'hawl' i'r Catalwniaid reoli eu hunain ac i gynnal refferendwm gan ddal nad yw Cyfansoddiad Sbaen, 1978 yn caniatáu i unrhyw ranbarth o Sbaen gynnal pleidlais ynghylch annibyniaeth.

Foto oficial del nou Govern Puigdemont.jpg|Llun swyddogol Llywodraeth Puigdemont yn 2016.
Y Cat.png|Poster yn dilorni'r llong llawn milwyr sydd wedi'i angori ym mhorthladd Barcelona.
543px-Cartell Referèndum 1 Octubre.jpg|Poster gan y Generalitat yn cynnig dau ddewis i'r darllenydd.
Empaperem Òmnium cat.png|Poster yn tynnu sylw at y ffaith fod Sbaen yn ceisio atal pobl Catalwnia rhag pleidleisio.
Papeleta Referendum 2017.png|Y ffurflen bleidleisio

Barn Llywodraeth Catalwnia yw fod gan drigolion y wlad yr hawl i benderfynu drostynt eu hunain, a bod y refferendwm felly'n foesol gywir a theg. Ymateb Cyngor Ewrop oedd y dylai unrhyw refferendwm fod yn ddarostyngedig i'r cyfansoddiad (*"in full compliance with the constitution"*). Ychydig iawn o gefnogaeth gan wledydd Ewrop mae'r ymgyrch dros gynnal y refferendwm wedi'i gael hyd yma
*20 Medi: symudodd heddlu Sbaen i 7 Adran o Lywodraeth Catalwnia gan arestio 12 o swyddogion y Llywodraeth a chymeryd papurau a chyfrifiaduron. Gwnaed cwyn swyddogol gan y Generalitat. Amddiffynnwyd y weithred gan Farnwr o Sbaen a ddywedodd nad oedd unrhyw beth 'gwleidyddol' am y cyrch.
*1 Hydref: cynhaliwyd y refferendwm
*16 Hydref: carcharwyd dau o'r trefnwyr, Jordi Sànchez i Picanyol a Jordi Cuixart i Navarro, am greu cynnwrf yn erbyn y wladwriaeth er mwyn i'r awdurdodau chwilio am brawf o'u troseddau honedig.
*27 Hydref: er gwaethaf bygythiadau gan Sbaen, pleidleisiodd Llywodraeth Catalwnia dros wneud datganiad o annibyniaeth a sefydlwyd Gweriniaeth Catalwnia. O fewn hanner awr, cyhoeddodd Sbaen y byddent yn gwneud popeth i gesio 'dychwelyd' Catalwnia yn ôl i'w corlan, fel cymuned ymreolaethol, a dechreuwyd gweithredu cymal 155 o Gyfansoddiad Sbaen. Galwodd Sbaen Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2017 i'w gynnal ar 21 Rhagfyr 2017.
*28 Ffodd Arlywydd Catalwnia, Carles Puigdemont, gyda 5 o'i Weinidogion i Wlad Belg; ar 5 Tachwedd,  gwrthododd Llys yng Ngwlad Belg y gwŷs Ewropeaidd gan Sbaen i'w hestraddodi.

## Cefndir
### Datganiad o Sofraniaeth
Ar 23 Ionawr 2013 cymeradwyodd Llywodraeth Catalwnia (gydag 85 pleidlais o blaid a 41 yn erbyn a dwy yn atal) "Ddatganiad o Sofraniaeth a'r Hawl i Bobl Catalwnia Benderfynu". Dyma ran ohono:

### Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2014
Cynhaliwyd Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2014 ar 9 Tachwedd 2014 lle gwelwyd 80% o blaid bod yn Wladwriaeth annibynnol. Yn y misoedd a oedd yn arwain at Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015, tyngodd pob plaid a oedd dros annibyniaeth y byddant yn cynnal refferendwm ynghylch annibyniaeth cyn 17 Medi 2017.

Ar 14 Hydref, cynigiodd Artur Mas i Gavarró, Arlywydd y wlad, 'broses i'w ddinasyddion gymryd rhan yn nyfodol y wlad', yn hytrach na refferendwm. Mynegodd Llywodraeth Catalwnia eu bwriad i apelio yn erbyn Llywodraeth Sbaen yn y Llys Cyfansoddiadol, a phenderfynodd y Llys (ar 4 o Dachwedd) i ohirio'r bleidlais. Cyhoeddodd Llywodraeth Catalwnia y bydden nhw'n bwrw ymlaen gyda'r bleidlais, er gwaethaf penderfyniad Llys Cyfansoddiadol Sbaen.

### Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015
## Sensoriaeth
Ychydig cyn Refferendwm 2017, ac yn dilyn gorchymyn gan Lywodraeth Saben, caewyd 24 o wefannau a oedd yn hyrwyddo'r Refferendwm ac ymosodwyd ar swyddfeydd y parth-enw .cat gan yr heddlu. Cafwyd *DNS tampering* hefyd ar wefannau eilradd (*mirror websites*) Aeth Amazon ati i dynnu i lawr y system ganolog a oedd i ddilysu ac adnabod pwy-oedd-pwy ac yn dilyn pwysau gan Sbaen caeodd Google yr ap a oedd yn rhannu gwybodaeth ynghylch lleoliad y canolfannau pleidleisio.

Oherwydd hyn, honnwyd fod rhai pobl wedi pleidleisio ddwywaith ac nad oedd pleidleisiau rhai tramorwyr wedi'u cynnwys yn y cyfrifiad. Dywedodd Llywodraeth Sbaen hefyd fod rheolau'r refferendwm wedi newid 45 munud cyn dechrau'r bleidlais; ee rhoddwyd yr hawl i unrhyw ddinesydd bleidleisio mewn unrhyw ganolfan, hyd yn oed os nad oedd yr un a roddwyd. Hefyd, derbyniwyd pleidlais a phleidleisiau cartref answyddogol heb unrhyw amlen.

## Adwaith i'r refferendwm
### Unigolion
Mynegodd cyn Gadeirydd Cyngor Ewrop, Walter Schwimmer, Jimmy Wales, y colofnydd Katie Hopkins ac eraill eu anniddigrwydd fod heddlu Sbaen wedi bod mor dreisgar yn erbyn sifiliaid a oedd yn ceisio pleidleisio.

### Y cyfryngau
*Mynegodd *The Guardian*:

*Gofynnodd James Landale o'r BBC: 

*Condemniwyd y ddwy ochr gan y *New York Times*:

*Disgrifiodd *CNN* drais yr heddlu fel "dychrynllyd":

## Gweler hefyd
*Refferendwm Catalwnia 2014
*Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015
*Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2017
*Esquerra Republicana de Catalunya
*Gogledd Catalwnia

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017  
* *Catalonia Votes*    

Categori:2017
Categori:Etholiadau yng Nghatalwnia
Categori:Refferenda