Enwau llefydd Celtaidd eu tarddiad

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Celts_in_Europe.png/220px-Celts_in_Europe.png|bawd| Map o ranbarthau Ewrop o dan ddylanwad y Celtiaid
Rhestrir yma enwau llefydd sy'n gyfan gwbl neu'n rhannol o darddiad Celtaidd. Mae'r enwau hyn i'w cael ledled cyfandir Ewrop, Ynys Prydain, Iwerddon, Anatolia ac, yn ddiweddarach, trwy rannau eraill o'r byd nad oedd yn cael ei feddiannu'n wreiddiol gan y Celtiaid.

## Elfennau a geir yn aml 
* Celteg **briga* 'bryn, lle uchel' > Cymraeg *bri* 'anrhydeddus, uchel ei barch' (ddim yn perthyn yn uniongyrchol i'r Gymraeg *bryn*), Gwyddeleg *brí* 'bryn; cryfder, egni, arwyddocâd'
* *brigant-* 'uchel, aruchel, dyrchafedig'; yn cael ei ddefnyddio fel enw dwyfol benywaidd, wedi'i droi'n Brigantia yn Lladin, Hen Wyddeleg Brigit 'dyrchafedig un', enw duwies.
* Celteg **brīwa* 'pont'
* Celteg **dūnon* 'caer' > Cymraeg *dinas* a *din* 'caer', Gwyddeleg *dún* 'caer'
* Celteg **duro-* 'caer'
* Celteg **kwenno-* 'pen' > Brythoneg * *penn-*, Cymraeg *pen*, Gwyddeleg *ceann*
* Celteg **magos* 'maes' > Cymraeg *maes*, Gwyddeleg *magh* 'gwastatir'
* Celteg **windo -* 'gwyn, teg, bendith' > Cymraeg *gwyn/wyn*/*gwen/wen*, Hen Wyddeleg *find*, Gwyddeleg *fionn* 'teg'

## Celteg Cyfandirol 
### Awstria 
* **Bregenz**, Vorarlberg, Lladin *Brigantium*

O'r Gelteg **brigant -* ' uchel, aruchel, dyrchafedig' (neu enw dwyfol, Brigantia )

* **Wien**, Cymraeeg Fienna, Lladin Vindobona

O'r Gelteg **windo-* 'gwyn' (Cymraeg *gwyn*) + **bona* 'sail' (Cymraeg *bôn*, *bonyn*, Gwyddelig *bun* 'gwaelod, sail')

### Gwlad Belg 
* **Ardennes**, Lladin *Arduenna Silva*

O'r enw dwyfol *Arduinna*, o'r Gelteg **ardu -* 'uchel' (Gwyddeleg *ard*) + *silva* Lladin 'coedwig'

* **Ghent**

O'r enw dwyfol *Gontia*

### Tsiecia 
* **Košťany**, *Costen* yn wreiddiol, o'r Gelteg, Cernyweg *costean* 'mwynglawdd tun'

### Ffrainc 
Mae gan y rhan fwyaf o brif ddinasoedd Ffrainc enw Celtaidd (yr enw Galaidd gwreiddiol neu enw'r llwyth Galaidd).

* **Amiens**
* **Angers**
* **Argentan**, Argenton (**Argenton Lot-et-Garonne**, Argenton-les-Vallées, Argenton-l'Église, Argenton-Notre-Dame, Argenton-sur-Creuse, Afon Argenton)
* **Arles**
* **Arras**
* **Autun**
* **Bayeux**  Gwyddeleg *dubh*, Hen Gymraeg *dub* > Cymraeg *du*, Hen Gernyweg *duw* > Canol Cernyweg *du*, Llydaweg *du* Galeg *dubo-*, *dubis*, i gyd yn golygu 'du; tywyll'

### Hwngari 
* **Hercynium jugum** (Lladin)

O'r Gelteg **(φ)erkunos* 'derw' neu enw dwyfol Perkwunos + *jugum* Lladin 'copa'

### Yr Eidal 
* **Brianza**, Lombardi, Lladin *Brigantia*

O'r Gelteg **brigant -* 'uchel, aruchel, dyrchafedig' (neu enw dwyfol, Brigantia)

* **Genova**, Liguria, Genoa Saesneg, Lladin *Genua*

Efallai o'r Gelteg **genu-* 'genau, aber'. (Fodd bynnag, mae'n debyg bod yr enw lle Liguraidd hwn, yn ogystal ag enw *Genava* (Genefa bellach), yn deillio o'r gwreiddyn Proto-Indo-Ewropeaidd **ĝenu-* 'knee', gweler Pokorny, IEW https://web.archive.org/web/20070926211921/http://www.ieed.nl/cgi-bin/response.cgi?flags=eygtnrl&single=1&basename=%2Fdata%2Fie%2Fpokorny&text_recno=571&root=leiden .)

* **Milano**, Lombardi, Cymraeg Milan, Lladin *Mediolanum*

Ansicr. Mae'r elfen gyntaf yn edrych fel Lladin *medius* 'canol'. Gall yr ail elfen fod yn Geltaidd, **landā* 'tir, lle' (Cymraeg *llan*); neu, **plan-* > **lan-*, cytras Celtaidd o'r Lladin *plānus* 'gwastatir', gyda cholled Celtaidd nodweddiadol o /p/.

* **Belluno**, Veneto, Lladin *Bellunum*

O'r Gelteg *Bhel- 'llachar' a *dūnon 'caer'.

* **Bergamo**, Lombardi, *Bergomum* Lladin

O'r Gelteg **brigant -* 'uchel, aruchel, dyrchafedig' (neu enw dwyfol, Brigantia )

* **Brescia**, Lombardi, Lladin *Bricsia*

O'r Gelteg *briga- 'uchder creigiog neu frigiad'.

* **Bologna**, Emilia Romagna, *Bononia* Lladin

O'r Gelteg *bona 'sail' (Cymraeg *bôn*)

### Yr Iseldiroedd 
* **Lugdunum Batavorum** (Lladin), Katwijk, Zuid-Holland bellach

O'r Gelteg **lug-* 'Lugus' (enw dwyfol) neu efallai 'ysgafn' + **dūnon* 'caer'

* **Nijmegen**, Gelderland, Lladin *Ulpia Noviomagus Batavorum*

O'r Gelteg **nowijo-* 'newydd' ( Cymraeg *newydd* ) + * *magos* 'maes, plaen'

### Gwlad Pwyl 
* **Lugidunum** (Lladin), Legnica, Silesia bellach

Yr ail elfen o'r Gelteg **dūnon* 'caer'

### Portiwgal 
* **Portiwgal** Portū (porthladd) + Cale, mam dduwies y bobl Geltaidd, a oedd wedi'i harfogi â morthwyl, ac a ffurfiodd fynyddoedd a dyffrynnoedd. Mae hi'n cuddio yn y creigiau. Mam Natur. Enwau eraill: Cailleach (Calicia/Galiza), Cailleach-Bheur, Beira (tair talaith Portiwgaleg y Rhanbarth Mynydd Canolog sy'n gyfystyr â thalaith Lusitania).
* **Braga**, Dinesig Braga, Portiwgal

O'r Gelteg **bracari-* ar ôl Celtiaid Bracari.

* **Bragança**, Alto Trás-os-Montes, Portiwgal

O'r Gelteg **brigant-* 'enw dwyfol, Brigantia'.

* **Beira**

O'r Gelteg **beira-* enw arall Cailleach/Cale, Cailleach-Bheura neu Beira, Duwies Geltaidd mynyddoedd, dŵr a Gaeaf. Tair o daleithiau Portiwgal: Beira-Baixa, Beira-Alta a Beira-Litoral

* **Vale de Cambra**, Portiwgal

O'r Gelteg **cambra-* 'siambr, ystafell'.

* **Conímbriga**, Coimbra, Portiwgal

O'r Gelteg **briga-* 'uchder creigiog neu frig'.

* **Coimbra** Cymru, lle'r bobl mewn cymdeithas - lle'r oedd y bobl yn ymgasglu fel mewn ffair. Perthyn i'r gair Cumberland a Cambria.
* **Douro**, Norte, Portiwgal

O'r Celtaidd **Dur* 'dŵr'.

* **Évora**, Alentejo, Portiwgal

O'r Gelteg **ebora-* ' lluosog genidol y gair eburos (coed)'.

* **Lacobriga**, Algarve, Portiwgal

O'r Gelteg **Lacobriga-* 'Llyn Briga'.

### Rwmania 
* Băișoara a safleoedd eraill yn Transylvania
* Boian yn Sibiu, Boianu Mare yn Sir Bihor, pentrefi yn dod o Boii
* dinas Calan yn Hunedoara .
* Deva, prifddinas Hunedoara, yn wreiddiol yn ddinas y Daciaid
* Galați
* Noviodunum, Isaccea bellach, oedd yn golygu "caer newydd" nowijo- + dūn-.
* Afon Timiř yn Banat .

### Serbia 
* **Singidunum** (Lladin), *Beograd* bellach, Saesneg Belgrade

Daw'r ail elfen o'r Gelteg **dūnon* 'caer'

### Slofenia 
* **Celje**, O'r enw a ladineiddiwyd, *Celeia*, yn ei thro o **keleia*, sy'n golygu 'cysgod' yn y Gelteg
* **Neviodunum** (Lladin), *Drnovo* bellach

Daw'r ail elfen o'r Gelteg **dūnon* 'caer'

### Sbaen 
Asturias a Cantabria

* Deva, nifer o afonydd yng ngogledd Sbaen, a Pontedeva, Galicia, Sbaen .

O'r Gelteg **diwā-* ' dduwies ; sanctaidd, dwyfol'

* **Mons Vindius** (Mynyddoedd Cantabria bellach), gogledd orllewin Sbaen. O'r Gelteg **windo-* 'gwyn'.

Castile

* Segovia, Castile a León, Sbaen, Groeg *Segoubía*. O * *segu-*, tybir ei fod yn air Celteg am 'fuddugoliaethus', 'cryfder' neu 'sych' (damcaniaethau).

Galicia

* Tambre, afon yn Galicia (Sbaen), Lladin *Tamaris*. O bosibl o'r Gelteg **tames-* 'tywyll' ( *cf.* Celteg **temeslos* > Cymraeg *tywyll*). Damcaniaethau eraill.
* O Grove, Galicia, Sbaen, *Ogrobre* Lladin Canoloesol 912. O'r Gelteg **iawn-ro-* 'aciwt; penrhyn'  a'r Gelteg **brigs* 'bryn'.
* Bergantiños, Galicia, Sbaen, Lladin Canoloesol *Bregantinos* 830. O'r enw Celtaidd **brigant -* 'uchel, aruchel, dyrchafedig', neu enw dwyfol Brigantia, neu o'r Gelteg *brigantīnos 'pennaeth, brenin'. 
* Dumbría, Galicia, Sbaen, *Donobria* Lladin Canoloesol 830. O'r Gelteg **dūnon* 'caer' + Celtaidd *brīwa 'pont'.
* Val do Dubra ac Afon Dubra, Galicia. O'r Gelteg **dubr-* 'dŵr', **dubrās* 'dyfroedd'.
* Monforte de Lemos (rhanbarth), Galicia, Sbaen, Lladin *Lemavos*, ar ôl llwyth lleol y *Lemavi*. O'r Gelteg **lemo-* ' llwyfen '.
* Nendos (rhanbarth), Galicia, Sbaen, *Nemitos* Lladin Canoloesol 830. O'r Gelteg **nemeton* 'noddfa'.
* Noia, Galicia, Sbaen, Groeg *Nouion*. O'r Gelteg **nowijo-* 'newydd'.

### Y Swistir 
Mae gan y Swistir, yn enwedig Llwyfandir y Swistir, lawer o enwau llefydd Celtaidd (Galeg). Daeth haenau newydd o enwau Lladin ar ben yr hen haenen hon yn y cyfnod Rhufeinig Gâl, ac, o'r cyfnod canoloesol, haen o enwau Almaeneg Alemanaidd a Romáwns.

Gyda rhai enwau, y mae ansicrwydd ai Galeg ai Lladin yw'r tarddiad. Mewn rhai achosion prin, fel Frick, y Swistir, bu hyd yn oed awgrymiadau cystadleuol o etymolegau Galeg, Lladin ac Alemannig.

Enghreifftiau o enwau llefydd â tharddiad Galeg sefydledig:

* Solothurn, o *Salodurum*. Mae'r elfen *-durum* yn golygu "drysau, gatiau; palisâd; tref". Mae geirdarddiad yr elfen *salo* yn aneglur.
* Thun, Bern: *dunum* "caer"
* Windisch, Aargau, Lladin *Vindonissa*: yr elfen gyntaf o **windo-* "gwyn"
* Winterthur, Zürich, Lladin *Vitudurum* neu *Vitodurum*, o *vitu* "helyg" a *durum*
* Yverdon-les-Bains, o *Eburodunum*, o *eburo-* "ywen" a *dunum* "caer". 
* Zürich, Lladin *Turicum*, o enw personol Galeg *Tūros*
* Limmat, o *Lindomagos* "llyn-gwastadedd", yn wreiddiol enw'r gwastadedd a ffurfiwyd gan afon Linth a Llyn Zurich.

## Celteg yr ynysoedd 
### Yr Alban 
Yn Ucheldiroedd yr Alban, Gaeleg yw mwyafrif helaeth enwau llefydd. Mae enwau Gaeleg yn gyffredin trwy weddill yr Alban hefyd, yn ogystal ag enwau Picteg yn y gogledd-ddwyrain, ac enwau Brythoneg yn y de.

### Cernyw 
Daw mwyafrif helaeth enwau llefydd Cernyw o'r iaith Gernyweg.

### Cymru 
*Gweler Toponymeg Cymru*

### Iwerddon 
Tarddiad Gwyddeleg sydd i'r rhan helaeth o enwau llefydd Iwerddon

### Lloegr 
*Gweler Enwau llefydd yn Lloegr sydd o darddiad Brythonig / Celtaidd*

### Llydaw 
Daw mwyafrif helaeth enwau llefydd Llydaw o'r Llydaweg.

### Ynys Manaw 
Mae mwyafrif helaeth enwau llefydd Ynys Manaw yn tarddu o'r Fanaweg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Toponymeg
Categori:Rhestrau iaith
Categori:Rhestrau daearyddiaeth
Categori:Ieithoedd Celtaidd