open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Griffith

Gweinidog o Llanfaglan oedd **William Griffith** (12 Awst 1801 – 13 Awst 1881). Ei rhieni oedd Janet Griffith a John Griffith.

## Cefndir
Mab ieuengaf John Griffith (1752–1818), a aned ar 12 Awst 1801 yn Glan-yr-afon, Llanfaglan. Bu yn Neuaddlwyd a Chaerfyrddin, ac ym 1822, ordeiniwyd yn weinidog yng Nghaergybi, lle bu'n aros am weddill o'i fywyd, gan ostwng galwadau i eglwysi pwysig yn Llundain, Lerpwl, Caerfyrddin, a mannau eraill. Roedd ei weinidogaeth hir o bwysigrwydd mawr yn hanes yr Annibyniaeth yn Ynys Môn, a daeth ef yn un o arweinwyr ei enwad yng Ngogledd Cymru. Mae ei gysylltiadau â Morafiaeth o ddiddordeb mawr.

Roedd yn dad i Syr John Purser Griffith (1848–1938), peiriannydd sifil a gwleidydd.

## Ffynonellau
* E. Cynffig Davies, *Cofiant y Parch. William Griffith* (Caergybi, 1883)
* *Y Cymmrodor*, xlv, 119-20, 152-3.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Prosiect Wici Môn
Astwriaid

bawd|Merch Astwriaidd yn ei gwisg draddodiadol.
Grŵp ethnig Romáwns sydd yn frodorol i Asturies yng ngogledd Sbaen yw'r **Astwriaid** (Astwrieg: *asturianos*).

## Hanes 
Daw enw Asturies o'r Astures, y bobl Sbaen-Geltaidd a drigasant yn yr ardal honno o Hispania adeg y goncwest Rufeinig yn yr 2g CC. Pan oresgynwyd Penrhyn Iberia gan y Mwriaid yn yr 8g, ffoi i fynyddoedd coediog Asturies a wnaeth yr uchelwyr Cristnogol. Sefydlwyd Teyrnas Asturies gan y Fisigoth Pelayu yn 718, ac efe a ddechreuodd y *Reconquista* gyda'i fuddugoliaeth yn erbyn lluoedd yr Umayyad ym Mrwydr Covadonga. Yn yr 8g a'r 9g, blodeuai llys diwylliedig yn Oviedo, prifddinas Asturies, a gwerthfawrogir yr etifeddiaeth gelfyddydol ac ysgolheigaidd hon gan Astwriaid hyd heddiw. Ymhelaethai tiriogaeth y deyrnas y tu hwnt i Fynyddoedd Cantabria yn niwedd y 9g, ac yn ddiweddarach unodd gyda theyrnasoedd León yn y 10g a Chastilia yn y 13g. Teyrnas Asturies felly oedd bôn y frenhiniaeth Sbaenaidd, ac mae nifer o Astwriaid yn ymfalchïo yn y ffaith hon, er iddynt wrthryfela'n erbyn y deyrnas honno sawl gwaith yn ystod eu hanes.

Er gwaethaf undeb Asturies gyda'r teyrnasoedd eraill, gan ffurfio gwladwriaeth fodern Sbaen, cedwid diwylliant nodweddiadol ac annibynnol yn yr ucheldiroedd, ar wahân i gymdeithas Castiliaidd y canolbarth. Yn y 19g tyfodd mudiadau gwrthlywodraethol, undebaeth lafur, a gwrthglerigiaeth yn yr ardal. Amlygwyd pengaledwch yr Astwriaid yn yr 20g gan streic y glowyr yn 1934, yr ymgyrch yn erbyn y ffasgwyr yn Rhyfel Cartref Sbaen, a'r streic gyffredinol yn 1962. Gwleidyddiaeth ranbarthol sydd yn tynnu sylw'r mwyafrif o Astwriaid yn hytrach nag ymwahaniaeth, ac mae'r mwyafrif o bleidiau a mudiadau cenedlaetholgar yn canolbwyntio ar warchod diwylliant Astwriaidd yn hytrach nag ennill annibyniaeth oddi ar Sbaen. Crewyd ardal ymreolaethol Asturies yn 1981 ac ers hynny rhoddir cefnogaeth swyddogol i ddiwylliant traddodiadol yr Astwriaid.

## Iaith 
Astwrieg, iaith Orllewin Iberaidd yn nheulu'r ieithoedd Romáwns, ydy iaith frodorol yr Astwriaid. Fel nifer o ieithoedd eraill yn Sbaen, gostyngodd niferoedd ei siaradwyr yn swyddogol yn yr 20g o ganlyniad i bolisïau llywodraeth Francisco Franco, ac mae nifer o Astwriaid bellach yn siarad Sbaeneg Castilia fel eu prif iaith. Yng ngorllewin Asturies, siaredir tafodieithoedd *eonaviego* sydd ar gontinwwm ieithyddol rhwng Galisieg ac Astwrieg.

Categori:Asturias
Categori:Grwpiau ethnig yn Sbaen
Categori:Pobloedd Romáwns
Baner Mercosur

200px|bawd|Baner MERCOSUL
bawd|dde|Baner desg
bawd|Baner desg

Mae **baner Mercosur** yn symbol ar gyfer cymuned economaidd 'Mercosur' yn Ne America (**mercosur** yw'r talfyriad yn Sbaeneg, **mercosul** yw'r talfyriad yn Portiwgaleg). Mae MERCOSUR yn gyfunair am MERC (marchnad) a SUR (y de) ac yn debyg i'r Undeb Ewropeaidd. Yr aelodau yw Brasil, Wrwgwái, Paragwái a'r Ariannin.

## Hanes
Dewiswyd y symbol a'r faner wedi cystadleuaeth a hyrwyddwyd gan adran gyfathrebyg Llywyddion y Cenedl Aelodau. Cyflwynwyd 1,412 cynnig a dewiswyd cynllun y dylunydd o'r Ariannin, Carlos Varau. Cymerdwywyd y cynllun buddugol yn XI Cyfarfod Cyngor y Farchnad Gyffredin, a gynhaliwyd ar 16 ac 17 Rhagfry 1996 yn ninas Fortaleza, Ceará, Brasil. Yn 2002, rheoleiddiwyd y talfyriad 'MERCOSUR' ac arwyddlun MERCOSUR, drwy Penderfyniad Rhif 17/02 y Cyngor. O hynny ymlaen, roedd y symbol yma i'w ddefnyddio pan fyddai cyrff a grwpiau sy'n gysylltiedig a gellir eu defnyddio heb caniatâd blaenorol gan gyrff cenedlaethol ac unigolion ond iddynt fod yn gyson â daliadau MERCOSUR.

## Dyluniad
Mae baner Mercosur yn cynnwys llain wen ac arno symbol MERCOSUR sef pedair seren las wedi eu lleoli uwchben llinell cromlin werdd. Mae'r sêr yn cynrychioli cytser y De wrth iddo ymddangos dros y gorwel. Yn hynny o beth, mae'n debyg i'r sêr sydd ar faner Seland Newydd.

Mae'r sêr hefyd yn cynrychioli y gwledydd sefydlodd y Gymuned: yr Ariannin, Brasil, Paragwái ac Wrwgwâi

## Baneri Cytsêr y De
Mae sawl baner yn cynnwys cytser y De yn eu dyluniad. Yn eu mysg mae:

Flag of Mercosur (Portuguese).svg|Baner MERCOSUL
Flag of New Zealand.svg|Baner Seland Newydd 23px
Flag of Australia.svg|Baner Awstralia 23px
Flag of Christmas Island.svg|Baner Ynys y Nadolig, Môr India

## Cyfeiriadau
Mercosur
Gofod tebygolrwydd

bawd|Mae gofod tebygolrwydd yn modelu proses y byd real, gan gynnwys ffurfiau ar hap.
Mewn damcaniaeth tebygolrwydd, mae **gofod tebygolrwydd** neu **driawd tebygolrwydd** sef (\Omega, \mathcal{F}, P), yn lluniad mathemategol sy'n modelu proses y byd real (neu "arbrawf") gan gynnwys ffurfiau ar hap.

Caiff gofod tebygolrwydd ei lunio ar gyfer sefyllfa neu arbrawf benodol, a phob tro y gwneir hyn, pob tro y cyfyd sefyllfa o'r fath, yna yr un yw'r tebygrwydd a'r canlyniadau tebygol.

Mae'n cynnwys tair elfen:
# Gofod y sampl, \Omega, sef y set o bob canlyniad posib.
# Set o ddigwyddiadau sy'n ymwneud â thebygolrwydd \mathcal{F}, lle mae pob digwyddiad yn set sy'n cynnwys sero, neu fwy o ganlyniadau.
# Aseiniad i'r digwyddiad; h.y. ffwythiant P o'r digwyddiad/au i'r tebygolrwydd.

Yn y  cyd-destun hwn, mae'r 'canlyniad' yn golygu gweithredu'r model un waith yn unig. Gan nad oes fawr o bwrpas ymarferol i ganlyniadau unigol fel hyn, fel arfer grwpir digwyddiadau mwy cymhleth, sef σ-algebra \mathcal{F}. Mae'n angenrheidiol nodi y tebygolrwydd i bob ddigwyddiad ddigwydd; gwneir hyn gan ddefnyddio ffwythiant a elwir yn "fesuiad o'r tebygolrwydd", P.

Cyn gynted ag y mae'r gofod tebygolrwydd wedi'i sefydlu, yna tybir fod "trefn natur" yn dod i rym ac yn dewis un canlyniad, **\omega**, o ofod y sampl \Omega. Mae pob digwyddiad o fewn \mathcal{F} sy'n cynnwys y canlyniadau a ddewisiwyd \mathcal{F} yn cael eu disgrifio fel petaent wedi digwydd, go-iawn. Mae'r detholiad a wnaed gan natur yn cael ei wneud mewn modd, fel pe bai'r arbrawf yn cael ei hail-wneud nifer anfeidraidd o weithiau, byddai amlder cymharol y digwyddiadau'n cyd-fynd gyda'r tebygolrwydd a ragwelwyd gan y ffwythiant P.

Cyflwynodd y mathemategydd Rwsiaidd Andrey Kolmogorov y syniad o ofod tebygolrwydd, a nifer o wirebau tebygolrwydd eraill, a hynny yn y 1930au. Erbyn heddiw, goddiweddwyd y syniadau hyn parthed gwirebau.

## Gweler hefyd 
* Tebygolrwydd amodol
* Gwirebau tebygolrwydd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Animeiddiad o ofod tebygolrwydd gan ddefnyddio deis.

Categori:Damcaniaeth tebygolrwydd
Categori:Arbrofion gwyddonol
Kamala Harris

Twrnai, gwleidydd o'r Unol Daleithiau a 49eg Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau yw **Kamala Devi Harris** (ganed 20 Hydref 1964). Hi yw'r Is-Arlywydd benywaidd cyntaf yn ogystal a'r cyntaf o dras Affricanaidd a De Asia Americanaidd.

Ganed Harris yn Oakland, Califfornia, a graddiodd o Brifysgol Howard a Phrifysgol California, Coleg y Gyfraith Hastings.

Rhwng 2017 a 2021 roedd hi'n cynrychioli California fel is-seneddwr yr Unol Daleithiau. Yn aelod o'r Blaid Ddemocrataidd, bu gynt yn 27ain Twrnai Dosbarth San Francisco rhwng 2004 a 2011 a 32ain Twrnai Cyffredinol California rhwng 2011 a 2017. Cafodd ei ethol i'r Senedd yn etholiadau 2016 gan ddod yn yr ail fenyw Americanaidd Affricanaidd a'r gyntaf o gefndir Dde Asia Americanaidd i wasanaethu yn Senedd yr Unol Daleithiau.

## Ymgeisyddiaeth arlywyddol 2020
Ar ôl misoedd o ddamcaniaethu, fe gyhoeddodd Harris ei hymgyrch am arlywydd yr Unol Daleithiau yn yr etholiad arlywyddol 2020 ar 21 Ionawr 2019. Yn ystod y 24 awr gyntaf ar ôl ei chyhoeddiad, roedd Harris wedi cyrraedd record Bernie Sanders yn 2016 am godi'r swm mwyaf o arian mewn diwrnod. Fodd bynnag, torrodd Sanders y record hon yn ddiweddarach ar ôl cyhoeddi ei ymgyrch arlywyddol 2020 ei hun. Collodd Harris yr enwebiad hynny gyda Joe Biden yn dod i'r brig. Cafodd Harries ei nodi fel un o'r 'Top tier' gall Biden dewis ar gyfer ei bartner arlywyddol neu ymgeisydd Is-arlywydd.

Ar 11 Awst 2020 ddewisodd Biden Harris fel ymgeisydd Is Arlywydd ar gyfer yr Democratiaid yn etholiad 2020. Ar 7 Tachwedd 2020, daeth cyhoeddiad am bleidleisiau a gyfrwyd yn Philadelphia, Pennsylvania. Cyfrifwyd felly fod Biden a Harris wedi ennill y dalaith gyda mwyafrif o dros 0.5% a felly sicrhau dros 270 pleidlais yn y coleg etholiadol.

canol|bawd|235x235px|Harries gyda'r Cawcws cynghresol Menywod Du

## Ymgeisyddiaeth Arlywyddol 2024
Ym mis Gorffennaf 2024, tynnodd yr Arlywydd Biden yn ôl o'r gystadleuaeth i ennill enwebiad arlywyddol y Blaid Ddemocrataidd. Dwedodd y byddai'n cymeradwyo'r Is-Arlywydd Harris fel yr ymgeisydd newydd. Ar 3 Awst, dewiswyd Harris yn ffurfiol fel enwebai'r Democratiaid. Hi yw'r fenyw ddu gyntaf a'r fenyw gyntaf o Dde Asia i sefyll ar ran plaid wleidyddol fawr yn yr Unol Daleithiau. Ar 6 Awst, Harris mai llywodraethwr Minnesota, Tim Walz, fyddai hi ffrind rhedeg.

Collodd Harris yr etholiad ym mis Tachwedd. Cyhoeddodd Donald Trump fuddugoliaeth ar 6 Tachwedd, pan ddaeth i’r amlwg na allai Harris sicrhau’r taleithiau angenrheidiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Seneddwyr yr Unol Daleithiau
Categori:Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Y Bibyl Ynghymraec

Testun rhyddiaith Cymraeg Canol yw ***Y Bibyl Ynghymraec***. Cyfieithiad ydyw o ran o'r *Promptuarium Bibliae* gan y diwinydd Ffrengig Petrus Pictaviensis, enghraifft o *Biblia pauperum* ("Beiblau'r tlodion"), sy'n cynnwys crynodeb o enwau, achau, a straeon y Beibl Cristnogol, o'r cread hyd at ferthyru'r saint Pedr a Paul. Deillia mwyafrif y testun o lyfrau hanesiol y Beibl ond ceir peth deunydd o'r Apocryffa a gwaith awduron fel Josephus ac Orosius.

Ymddangosir yn aml mewn llawysgrifau gerllaw *Ystorya Dared*, *Brut y Brenhinedd*, a *Brut y Tywysogyon*, sy'n awgrymu bod ysgolheigion yr Oesoedd Canol yn ei gwerthfawrogi fwy fel ffynhonnell hanesyddol yn hytrach na thestun crefyddol. Ychwanegwyd cyswllt at chwedl gychwynnol Ynys Brydain yn y testun Cymraeg drwy olrhain achau Eneas Ysgwydwyn, un o gyndadau Brutus, yn ôl at Jaffeth, mab Noa.

Ceir yr enghraifft gyflawnaf o *Y Bibyl Ynghymraec* yn llawysgrif Peniarth 20 o hanner cyntaf y 14g. Mewn fersiwn hirach ohono, a gopiwyd yn yr 16g gan Thomas Wiliems, Trefriw, ceir cyfieithiad Cymraeg o Lyfr Genesis ar ddechrau'r gwaith.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Thomas Jones (gol.), ''Y Bibyl Ynghymraec, sef cyfieithiad Cymraeg Canol o'r 'Promptuarium Bibliae''' (Caerdydd, 1940).

Categori:Y Beibl Cymraeg
Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Mercosur

[bawd|dde|200px|[Baner Mercosur|Baner ac arwyddlun Mercosur]]
bawd|dde|200px|Cynhadledd Mercosur, 2005
bawd|dde|200px|Map aelodau Mercosur cyn i Feneswela cael ei diarddel
bawd|dde|Gwledydd sy'n aelodau cysylltiol Mercosur
Mae **Mercosur** (talfyriad Sbaeneg) neu **Mercosul** (talfyriad Portiwgaleg) yn undeb tollau a masnachu ryngwladol rhwng gwledydd De America. Yr aelodau yn 2019 oedd yr Ariannin, Brasil, Wrwgwái a Pharagwái. Bu Feneswela yn aelod ond diarddelwyd y wlad yn 2016.

Mae'r Undeb yn weithredol ar gytundebau ar symud nwyddau am ddim, pobl ac arian o fewn yr aelod-wledydd. Mae gan sawl gwlad arall ar y cyfandir statws aelodaeth cyswllt: Periw, Bolifia, Tsile, Ecwador a Colombia, ac mae gan Mecsico a Seland Newydd statws arsylwr.

Mae Baner Mercosur yn cynnwys cytser y De gan nodi pedwar aelod sefydlu'r Undeb.

## Hanes
Daeth gwreiddyn syniad dros sefydlu Mercosur yn yr 1980au wrth i ddrwgdybiaeth a diffyg cydweithredu economaidd rhwng yr Ariannin a Brasil wella a throi'n fwy cymdlon.

Sefydlwyd y gymuned ar 26 Mawrth 1991 gan Gytundeb Asunción (prifddinas Paragwái) gyda'r nod i "Symud nwyddau, gwasanaethau a ffactorau cynhyrchiol yn rhydd rhwng gwledydd wrth sefydlu rheolau allanol cyffredin a mabwysiadu polisi masnachol cyffredin, cydlynu polisïau macro-economaidd a sectoraidd rhwng Gwladwriaethau a chysoni deddfwriaeth i sicrhau cryfhau'r broses integreiddio."

Ar hyn o bryd, mae Mercosur yn caniatáu symud dinasyddion yn rhad ac am ddim. Ieithoedd swyddogol y corff yw Sbaeneg a Portiwgaleg yn ôl Erthygl 46 o'r Protocol Ouro Preto (pt). Mae'r Guarani yn mwynhau'r un statws ers penderfyniad 35/06 Cyngor Mercado Comun (2006).

Mae Mercosur yn cynrychioli 82.3% o gyfanswm GDP De America ac ar y llaw arall, mae wedi'i ffurfio fel y parth economaidd a'r llwyfan diwydiannol mwyaf deinamig a chystadleuol o'r holl hemisffer deheuol. Fe'i hystyrir fel bloc economaidd y 4ydd Byd o ran maint masnachu. Dyma'r trydedd farchna integredig fwyaf yn y byd ar ôl yr Undeb Ewropeaidd ac Unol Daleithiau America. Poblogaeth y Gymuned yw group yw 295 miliwn person gyda GDP cyfunnol o bron $3.5 triliwn yn 2012.

## Gwybodaeth ychwanegol
[bawd|309x309px|[Plât cofrestru cerbyn cenedl-aelodau Mercosur|Mercosur]]
Yn ôl Protocol 20 i siarter y Mercosur, a arwyddwyd yn 1991, bwredir cyhoeddi a chylchredeg arian bath i'r Undeb yn y dyfodol. Enw'r arian bydd y *Gaucho*. Nid oedd yr arian yn weithredol yn 2019.

Dechreuir defnyddio plât cofrestru cerbyd i'r aelodau, fel a geir i gerbydau'r Undeb Ewropeaidd, ers Ionawr 2016.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Mercosur|Mercosul

Categori:Gwleidyddiaeth De America
Silindr ffonograff

bawd|Silindr ffonograff Edison, tua 1904

**Silindrau ffonograff** yw'r cyfrwng masnachol cynharaf ar gyfer recordio ac atgynhyrchu sain. Roedden nhw'n cael ei hadnabod fel "recordiau" pan oeddynt ar eu mwyaf poblogaidd (c. 1896–1915). Roedd gan y gwrthrychau silindrig hyn recordiad wedi'i ysgythru ar eu wyneb allanol, a oedd yn cael ei ail-gynhyrchu wrth eu chwarae ar ffonograff silindr mecanyddol. Pan ddyfeisiodd Thomas Edison y ffonograff yn 1877, roedd ei recordiadau cyntaf sain y gellid ei adnabod ar ffoil tin oedd wedi'i rwymo o amgylch silindr metal. Nid oedd ffoil yn gyfrwng ymarferol at ddibenion masnachol nac artistig, felly symudodd Edison ymlaen i ganolbwyntio ar olau trydanol a gadael i eraill ganolbwyntio ar dechnoleg sain. Dechreuodd Edison weithio ar y ffonograff eto wedi i'w gynrychiolwyr ddangos y system hon iddo. Dewisodd silindr cwyr trwchus, can bod modd ei lyfnhau eto i'w ailddefnyddio. Trowyd y "Graphophone" a'r "Perfected Phonograph" gan Edison eu troi'n fasnachol yn 1888. Arwyddwyd cytundeb i rannu'r patent a chafodd silindrau cwyr Edison eu dewis o'r ddau fel fformat cyfnewidiadwy.

Roedd y silindrau safonol tua 4 modfedd (10&nbsp;cm) o hyd, 2¼ modfedd (5.7&nbsp;cm) mewn diamedr, ac yn chwarae tua 2 funud (120 eiliad) o gerddoriaeth neu sain arall. Gwella wnaeth ansawdd y silindrau gydag amser, on erbyn y 1910au, daeth recordiau disg yn fwy poblogaidd a chymryd lle'r silindrau fel y prif gyfrwng masnachol ar gyfer sain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o'r Unol Daleithiau
The Mysterious Affair at Styles

Nofel dditectif gan Agatha Christie yw ***The Mysterious Affair at Styles*** a gyhoeddwyd gyntaf ym 1920.

Categori:Nofelau 1920
Categori:Nofelau ditectif
Categori:Nofelau gan Agatha Christie
Categori:Nofelau Saesneg
Boutonnière

bawd|Boutonnière wedi'i wisgo ar llabed tucsedo.
Addurn blodeuol, fel arfer blodyn neu flaguryn unigol, sy'n cael ei wisgo ar llabed tucsedo neu siaced siwt yw **boutonnière** (Ffrangeg: [butɔnjɛʁ]; Saesneg: 'buttonhole').

Mae boutonnières bellach yn cael eu gwisgo fel arfer ar achlysuron arbennig, yn arbennig pan y disgwylir gwisg ffurfiol, fel angladdau neu briodasau.

Yn draddiadol, byddai boutonnière yn cael ei wthio trwy dwll botwm yn y llabed (ar y chwith, yr un ochr â'r hances boced) a'r goes yn cael ei dal yn ei lle gan ddolen ar gefn y llabed. Dylai calycs y blodyn, os ydynt yn amlwg fel ar garnasiwn, gael eu gwthio yr holl ffordd i mewn i'r twll a'i ddal yn dynn a gwastad yn erbyn y llabed. Felly dylai'r twll fod o leiaf 1⅛" o hyd er mwyn rhoi digon o le ar gyfer calycs y blodyn. Fel arall, ni fydd y calycs yn ffitio i mewn i'r twll a bydd pen y blodyn yn hongian yn rhydd ac yn symud yn y gwynt. Os nad oes dolen ar y llabed, neu dwll sy'n addas, defnyddir pin i ddal y boutonnière yn ei lle.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfwisgoedd
Categori:Urddwisg
Categori:Pages with unreviewed translations
I Cain't Say No

Mae '''''I Cain't Say No''''' yn gân o'r sioe gerdd Oklahoma! ar ffilm o'r un enw a ysgrifennwyd gan y cyfansoddwr Richard Rodgers a'r libretydd Oscar Hammerstein II.
## Cyd-destun
Yn y gân, mae Ado Annie Carnes yn disgrifio ei deffroad rhywiol (er ei fod yn nhermau hynod mwytheiriol) a'r trafferthion a ddaw yn ei sgil. Mae gan, Ado Annie, un o'r ddwy brif gymeriad benywaidd, dau gariadfab, y gwerthwr teithiol o Bersia, Ali Hakim a'r cowboi Will Parker, sydd newydd ddychwelyd o daith i Ddinas Kansas. Yn y gan mae Ado Annie yn  disgrifio i'w ffrind, Laurey, y sylw y mae hi wedi derbyn gan ddynion "ers iddi lenwi" ac yn egluro ei anallu i ddweud "na" i'w diddordebau a sylwadau cariadus.

Geiriau enghreifftiol:
:''It ain't so much a question of not knowing what to do.
:''I knowed what's right and wrong since I was ten.*
:*I heared a lot of stories and I reckon they are true*
:*About how girls're put upon by men.*
:*I know I mustn't fall into the pit*
:*But when I'm with a feller,*
:*I fergit!*

**

:*I'm just a girl who cain't say no
:''I'm in a terrible fix*
:*I always say "come on, let's go!"*
:*Jist when I orta say nix...*

## Gweler hefyd
Y gân *All Er Nuthin'*, tua diwedd y sioe pan mae Will yn mynnu addewid o ffyddlondeb gan Annie, ac yn addo bod yn ffyddlon iddi hi.

## Dolenni allanol
[Fideo YouTube o Celeste Holm(https://cy.wikipedia.org/wiki/Celeste_Holm) yn canu *I Cain't Say No'']

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1943
Categori:Caneuon gyda cherddoriaeth gan Richard Rodgers
Categori:Caneuon gyda geiriau gan Oscar Hammerstein II
Categori:Caneuon o sioeau cerdd
All Er Nuthin'

Mae *** All Er Nuthin***' yn gân o'r sioe gerdd *Oklahoma!* a'r ffilm o'r un enw a ysgrifennwyd gan y cyfansoddwr Richard Rodgers a'r libretydd Oscar Hammerstein II.

## Cyd-destun
Mae'r gân hon tua diwedd y sioe, lle mae'r cymeriadau eilaidd Will Parker ac Ado Annie Carnes yn penderfynu priodi. Mae Will yn bwyllog oherwydd ei fod yn gwybod mai Ado yw'r ferch *na all ddweud na* i ddynion sydd yn ei ffansio. 
:''I heared how you was kickin' up some capers*
:*When I was off in Kansas City, Mo*
:*I heard some things you couldn't print in papers*
:*From fellers who been talkin' like they know!'' 

Mae Will yn gofyn am addewid o ffyddlondeb gan Annie, sy'n cytuno i fod yn ffyddlon iddo.

Wedi addo bod yn ffyddlon mae Annie yn sôn am ei gobeithion am blant:

:Will: ''He'd better look a lot like me!*
:Ado Annie: *The spitt'n' image!'' 

Yn ail ran y gan mae Will yn fflyrtian gydag ychydig o ferched eraill. Mae Annie wedyn yn canu am safonau dwbl Will adynion yn gyffredinol. Mae'n awgrymu bod dyn yn disgwyl i'w wraig fod yn ffyddlon tra ei fod ef yn parhau i fod yn "wyllt a rhydd." Mae Will yn falch pan mae'n ymddangos bod Annie am dderbyn ei safonau dwbl, ond mae Annie yn gadael iddo wybod na fydd hynny'n digwydd:
:''So I ain't gonna fuss, ain't gonna frown*
:*Have your fun, go out on the town,*
:*Stay up late, and don't come home till three!*
:*And go right off to sleep if you're sleepy.*
:*There's no use waitin' up fer me!'' 

Mae Annie yn cytuno i briodi, ond dim ond ar delerau lle maer ddau yn ffyddlon i'w gilydd.

## Gweler hefyd
Y gân ''I Cain't Say No'', tua dechrau'r sioe, pan mae Annie yn egluro i'w ffrind Laurey am ei anhawster i "ddweud na" i ddynion sy'n dangos diddordeb cariadus tuag ati.

## Dolenni allanol
Fideo Youtube o ''All Er Nuthin gyda Gene Nelson a Gloria Grahame yn chware rhannau Will ac Ado Annie.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon 1943
Categori:Caneuon gyda cherddoriaeth gan Richard Rodgers
Categori:Caneuon gyda geiriau gan Oscar Hammerstein II
Categori:Caneuon o sioeau cerdd
Buchedd Cybi

Hanes canoloesol bywyd Cybi yw **Buchedd Cybi** a gedwir yn llawysgrif Cotton Vespasian a.xiv ac mewn llawysgrif yn Llyfrgell Beinecke ym Mhrifysgol Yale, New Haven, Connecticut.
bawd|Darlun o Sant Cybi, ar ffenestr yn Eglwys Sant beuno, Penmorfa, Gwynedd.

Ceir copi o fersiwn unigryw o'r Fuchedd yn Yale, Llyfrgell Beinecke (Osborn fb 229) ac fe'i ystyrir yn hynod bwysig gan ei fod yn rhoi golau newydd ar ein dealltwriaeth o hagiograffeg Gymreig.  Mae'n gasgliado ddeunyddiau hagiograffaidd o'r 17g ac yn cynnwys copïau o destunau canoloesol yn Gymraeg, Lladin, a Saesneg.

Cymrawd ymchwil gyda phrosiect *Vitae Sanctorum Cambriae* yw David Callander a bu'n gweithio yn y llyfrgell rhwng a 2017–8; daeth o hyd i'r Fuchedd tra'n ymchwilio i'r ysgolhaig a'r Iesuwr William Farrar (Ebrill 1583 – c. 1637). Ceir yr unig gopi o'r Fuchedd yn Yale, Llyfrgell Beinecke, Osborn fb 229. Bydd David Callander yn cyhoeddi adroddiad ar y darganfyddiad yn y dyfodol agos.

Y testun pwysicaf yn y llawysgrif hon yw fersiwn unigryw o fuchedd Ladin ganoloesol Cybi (o Gaergybi, Ynys Môn). Mae'n cynnwys deunydd unigryw, gan gynnwys stori am Gybi'n symud maen mawr o'r fynedfa i fasilica Pedr a disgrifiad o gyfarfod rhwng Cybi a'r Pab.

## Gweddïau
bawd|Llyfrgell Beinecke, 2014

Mae gweddïau unigryw yn dilyn y Fuchedd newydd yn llawysgrif Yale, sydd bron yr un mor ddiddorol â'r Fuchedd ei hun. Rhoddant gipolwg unigryw ar grefydd ym Môn yn yr Oesoedd Canol. Ychydig iawn o ddeunydd litwrgaidd (sy'n ymwneud â seintiau Cymru) sydd wedi goroesi yng Nghymru.

## Llyfrgell Beinecke
Canfuwyd y llawysgrif yn un o lyfrgelloedd Prifysgol Yale, sef *The Beinecke Rare Book & Manuscript Library*. a leolir yn New Haven, Connecticut. Mae'r llyfrgell yn arbenigo mewn llyfrau prin ac yn gweithredu hefyd fel archifdy. Agorwyd yr adeilad yn 1963.

## Gweler hefyd
*Bonedd y Saint
*Buchedd Dewi

## Cyfeiriadau
Categori:Cybi
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Artes Mundi

Mae **Artes Mundi** (Lladin: ''celfyddydau'r byd'') yn arddangosfa a gwobr celf gyfoes a gynhelir bob dwy flynedd yng Nghymru, wedi'i drefnu gan elusen celf ddielw o'r un enw.

## Cefndir 
Ers 2003 cynhaliwyd gwobr celf Artes Mundi bob dwy flynedd yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Y wobr yw'r wobr ariannol celf fwyaf yn y Deyrnas Unedig gyda £40,000 yn cael ei roi i'r enillydd. Er bod y wobr wedi cynnwys artistiaid sy'n defnyddio cyfryngau traddodiadol, fel paent, fel arfer dim ond rhan o'u harfer yw hyn, gyda'r dewis o gelf yn canolbwyntio ar ddulliau cysyniadol. Er bod yr arddangosfa yn digwydd yng Nghaerdydd, mae'r ffocws ar artistiaid rhyngwladol.

Yn 2014/15, ehangodd Artes Mundi 6 y tu hwnt i'r Amgueddfa Genedlaethol a rhannwyd yr arddangosfa o waith ar y rhestr fer gyda Chapter Arts Centre, Caerdydd, ac Oriel Turner House, Penarth.

### Personél 
Sefydlwyd Artes Mundi yn 2002 gan yr artist Cymreig William Wilkins. Ei chyfarwyddwr artistig cyntaf a'r Prif Swyddog Gweithredol oedd Tessa Jackson, a oedd gynt yn Gyfarwyddwr Cyngor Celfyddydau'r Alban.  Yn 2010, penodwyd Ben Borthwick yn Gyfarwyddwr Artistig a Phrif Swyddog Gweithredol, ar ôl i Jackson adael i fynd yn bennaeth yr InIVA. Roedd rôl flaenorol Borthwick fel Curadur Cynorthwyol yn y Tate Modern.  Yn 2013 daeth cyfarwyddwr newydd, Karen MacKinnon, gynt o Oriel Glynn Vivian, Abertawe a Chapter, Caerdydd 

## Enillwyr gwobrau 
* 2004 (Artes Mundi 1), Xu Bing (Tsieina)  
* 2006 (Artes Mundi 2), Eija-Liisa Ahtila (Y Ffindir)  
* 2008 (Artes Mundi 3), NS Harsha (India)  
* 2010 (Artes Mundi 4), Yael Bartana (Israel)  
* 2012 (Artes Mundi 5), Teresa Margolles (Mecsico). 
* 2014 (Artes Mundi 6), Theaster Gates (UDA), a ddywedodd y byddai'n rhannu ei wobr o £40,000 gyda'r enwebeion eraill. 
* 2016 (Artes Mundi 7), John Akomfrah (DU)  
* 2018 (Artes Mundi 8), Apichatpong Weerasethakul (Gwlad Thai) 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Artes Mundi

Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Y celfyddydau yng Nghymru
Categori:Gwobrau celf
Dominic Calvert-Lewin

Mae **Dominic Calvert-Lewin** (ganwyd 16 Mawrth 1997) yn beldroediwr sy'n chwarae i Leeds United. Mae'n enedigol o Sheffield, Lloegr.

## Gyrfa Clwb
### Sheffield United
Ymunodd Calvert-Lewin ag academi Ieuenctid Sheffield United ar 28 Ebrill 2005. Cafodd Calvert-Lewin ei enwi yng ngharfan y tîm cyntaf am y tro cyntaf, lle bu'n eilydd na ddaeth ymlaen i'r cae, mewn buddugoliaeth o 2-1 dros Aston Villa yn nhrydedd rownd Cwpan FA Lloegr ar 4 Ionawr 2014. Yn gynnar ym mis Ebrill 2015, llofnododd gytundeb tymor hir newydd i'w gadw yn Bramall Lane tan haf 2018.

### Everton
Arwyddodd Calvert-Lewin i Everton F.C. mewn cytundeb gwerth £ 1.5 miliwn ar 31 Awst 2016. Chwaraeodd ei gêm gyntaf yn erbyn Arsenal, lle enillodd Everton F.C. 2-1. Sgoriodd ei gôl gyntaf yn erbyn Hull City. Arwyddodd Calvert-Lewin gontract pum mlynedd, gan ei gadw tan 2022. Ar ddiwedd tymor 2016-17, gorffennodd ei dymor cyntaf, gan wneud un ar ddeg o ymddangosiadau a sgoriodd unwaith ym mhob cystadleuaeth. Arwyddodd Calvert-Lewin gontract newydd gydag Everton ar 14 Rhagfyr, ynghyd â'r ddau chwaraewr ifanc Jonjoe Kenny a Mason Holgate, i'w gadw yn Goodison Park hyd at Fehefin 2023.

Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Prosiect Wici Môn
Baner Feneswela

bawd|250px|Baner sifil gyfredol Feneswela, cymesuredd: 2:3
bawd|270px|Chwifio'r faner wladwriaethol gyfredol
Codwyd **baner Feneswela** neu **baner Venezuela** gyntaf ym 1806 gan y gwrthryfelwr, Francisco de Miranda. Yn ystod ei hoes mae wedi bod trwy sawl newid. Ar 1 Mai 1817 ychwanegwyd saith seren i'r faner, yna o Dachwedd 1817 wyth seren. Tra bod baner Gran Colombia ("Colombia Fawr") (1819-1830) ac yna faner Venezuela (o 1830) yn dangos dim sêr i gychwyn, dangoswyd saith sêr ar y faner o 1859, roedd eu cynrychiolaeth yn amrywio tan y deddf staduol 1954. Ers 12 Mawrth 2006, mae gan y faner Feneswela wyth seren.

Mae baner Ecwador a baner Colombia yn seiliedig ar yr un cynllun trilliw bras.

Diwrnod y Faner Feneswela yw 3 Awst. Cyn 2006 y dathlwyd y diwrnod ar 12 Mawrth. Mae gan y faner anthem genedlaethol ei hun, sef *Himno de la Bandera*. Ceir hefyd llw ysgrifenedig y bydd myfyrwyr yn adrodd ar Ddiwrnod y Faner (3 Awst).

## Symboliaeth
dde|150px|ch-dde: Baneri Ecwador, Colombia, Feneswela ar fap o Dde America
Mae'n dair-lliw, mae'r lliwiau yn cael eu dehongli fel a ganlyn:

: Melyn - symboli'r haul a'r pridd euraidd yn Ne America.
: Glas - annibyniaeth oddi ar Sbaen a'r môr, sy'n gwahanu Venezuela o Sbaen.
: Coch - dewrder a gwaed yn ystod chwyldro Simón Bolívar i Venezuela.

Mae wyth sêr bum-bwyntiau gwyn yn y strip las yn cynrychioli'r saith talaith a gariodd annibyniaeth, Barcelona, Cumana, Caracas, Barinas, Merida, Margarita, a Trujillo. Yn 2006 ychwanegwyr wythfed seren yn dyddio'n ôl i archddyfarniad Simón Bolívar o 1817, pan gyflwynwyd yr wythfed seren i anrhydeddu talaith Guyana.

## Esblygiad Baner Feneswela 

Image:Flag of Miranda.svg|Baner wreiddiol Miranda (1806)
Flag of Venezuela (1811).svg|{{FIAV|Baner y Weriniaeth gyntaf, 1811
Image:Bandera de la Guerra a Muerte.svg|Baner yr Ail Weriniaeth (1813-1814) 
Flag of Venezuela (1830-1836).svg|Baner rhwng 1830 a 1836
Flag of Venezuela (1836-1859).svg|Baner rhwng 1836 a 1859
Flag of Venezuela (1817 and 1859).svg|"Baner Ffederasiwn" o 1859
Flag of Venezuela (1859-1863).svg|"Baner Ffederasiwn" o 1859 i 1863
Flag of Venezuela (1863-1905).svg|Baner o 1863 i 1905
Flag of Venezuela (1905-1930).svg|Baner o 1905 i 1930
Flag of Venezuela (1930-1954).svg|Baner o 1930 i 1954
Flag of Venezuela (1954-2006).svg|Baner ers 2006

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Baner Feneswela ar Flags of the World

Feneswela
Categori:Feneswela
The Surrey with the Fringe on Top

Mae ***The Surrey with the Fringe on Top*** yn gân o'r sioe gerdd *Oklahoma!* a'r ffilm o'r un enw a ysgrifennwyd gan y cyfansoddwr Richard Rodgers a'r libretydd Oscar Hammerstein II.

## Cerbyd Surrey 
bawd|Cerbyd Surrey
Mae cerbyd Surrey yn gert pedwar olwyn, heb ddrysau a ddyfeisiwyd yn Swydd Surrey, Lloegr. Mae'r Surrey yn y ffilm Oklahoma (1955) yn cael ei dynnu gan ddau geffyl. Daeth y cerbyd Surrey yn boblogaidd iawn yn yr Unol Daleithiau yn niwedd y 19 ganrif a dechrau'r 20 ganrif. Roedd gan y cerbyd lle i eistedd pedwar, gyrrwr a chymar yn y tu blaen a dau gyd deithiwr mewn set y tu ôl iddynt. Pan ddyfeisiwyd y car modur defnyddiwyd trefn eistedd y Surrey ar ei gyfer, y drefn sy'n dal i gael ei ddefnyddio mewn y rhan fwyaf o geir hyd heddiw. Roedd modd cael cerbydau Surrey efo nifer o wahanol dopiau, rhai cadarn, rhai ar siâp parasol, rhai oedd modd i'w ymestyn i'w cau ac agor. Roedd gan Surrey Oklahoma! top ar ffurf canopi wedi ei wneud o ddeunydd wedi ei rhidennu ar hyd ei ymylon.

## Cyd-destun 
*The Surrey with the Fringe on Top* yw ail gerdd y sioe. Mae'r prif gymeriad gwrywaidd, Curly, yn gofyn i'w gariad Laurey i fynd i ddawns gydag ef. Mae hi'n gwrthod gan ei bod hi wedi pechu bod Curly wedi aros tan fore'r ddawns cyn gofyn. Er mwyn ceisio cael hi i newid ei meddwl mae Curly yn canu am y cerbyd crand mae o wedi archebu i fynd a hi yno:

: ''The wheels are yellow, the upholstry's brown*
: *The dashboard's genuine leather*
: *With eisenglass curtains you can roll right down*
: *In case there's a change in the weather*

: *Two bright side lights winkin' and blinkin'*
: *Ain't no finer rig I'm a thinkin'*
: *You can keep your rig if you're thinkin that I'd keer to swap*
: *Fer that shiny little surrey with the fringe on the top'' 

Mae Laurey yn gwneud hwyl am y syniad o gerbyd crand gan brofocio Curly i ddweud ei fod yn cellwair am y cerbyd ac nad yw'n bodoli. Mae Laurey yn cerdded i ffwrdd, heb sylweddoli bod Curly wedi rhentu'r fath gerbyd mewn gwirionedd.

Ar ddiwedd y sioe mae Laurey a Curly yn ymadael yn y cerbyd gyda rhidens ar ei dop ar gyfer mynd ar eu mis mêl.

## Hanes recordio 
Cafodd y gân ei ganu a'i recordio gyntaf gan Alfred Drake a Joan Roberts ym 1943. Ers hynny mae wedi cael ei recordio gan nifer o artistiaid eraill gan gynnwys Gordon MacRae a Shirley Jones ar gyfer y fersiwn ffilm 1955. Mae hefyd wedi ei recordio gan Doris Day, Frank Sinatra, Ahmad Jamal, Peggy Lee ac Andy Williams ymysg lawer.  Mae'r dôn yn arbennig o boblogaidd ymysg cerddorion Jazz 

## Dolenni allanol 
Fideo YouTube o'r gân allan o'r ffilm Oklahoma! (1955)

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon 1943
Categori:Caneuon gyda cherddoriaeth gan Richard Rodgers
Categori:Caneuon gyda geiriau gan Oscar Hammerstein II
Categori:Caneuon o sioeau cerdd
Joan Roberts

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Joan Roberts** (15 Gorffennaf 1917 - 13 Awst 2012)  a oedd yn enwog am greu rôl Laurey yng nghynhyrchiad gwreiddiol Broadway o *Oklahoma!* ym 1943.

## Blynyddoedd cynnar 
Ganed Roberts yn Manhattan, Efrog Newydd fel Josephine Seagrist Rose. Ymddangosodd ar y llwyfan am y tro cyntaf yn 6 mlwydd oed. Bu'n weithgar mewn cynyrchiadau dramatig fel myfyriwr yn Ysgol Uwchradd Eglwys Gadeiriol St. Patrick (Manhattan) a chafodd brofiad ychwanegol mewn cynyrchiadau stoc yr haf. Yn ferch, astudiodd Josephine gyda'r athro canu Estelle Liebling, a oedd hefyd yn dysgu Beverly Sills. Yn ei arddegau bu'n teithio'r wlad yn sioeau cerdd Shubert, gan gymryd yr enw llwyfan Joan Roberts yn gynnar.

## Gyrfa 
### Radio 
Roedd Roberts yn ymddangos yn rheolaidd yn y *Texaco Summer Theater* ar sianel radio CBS rhwng 4 Gorffennaf a 5 Rhagfyr, 1943. Roedd yn rhaglen ar gyfer tymor yr haf a oedd bod i gael ei ddarlledu yn lle Sioe Fred Allen ond fe'i hymestynnwyd pan na ddychwelodd Allen i ail gydio yn ei raglen.

### Llwyfan 
*Sunny River* ym 1941 oedd y cynhyrchiad cyntaf ar Broadway i Roberts ymddangos ynddi, chwaraeodd Madeleine Caresse.  Ym 1942 chwaraeodd yn Hit the Deck gyda *the Los Angeles Civic Light Opera*.

Cafodd Roberts glyweliad ar gyfer rôl Ado Annie yng nghynhyrchiad gwreiddiol Broadway o *Oklahoma!* (aeth y rôl i Celeste Holm yn y pen draw), ond penderfynodd libretydd y sioe, Oscar Hammerstein II i'w castio ar gyfer y brif ran fenywaidd, Laurey. Ar adeg ei marwolaeth, roedd hi'n un o bedwar aelod o'r cast oedd wedi goroesi o gynhyrchiad noson agoriadol wreiddiol *Oklahoma*, 1943 a'r unig un a chwaraeodd brif rôl (Bu farw Celeste Holm sawl wythnos ynghynt), ynghyd â George S. Irving, Marc Platt, a Bambi Linn. Ar ôl *Oklahoma!*, serennodd Roberts fel Sara Longstreet ar Broadway yn y sioe gerdd *High Button Shoes*.

Wedi ymddeol o'r llwyfan cynhaliodd Roberts weithdai canu a llais. Yn 2011 fe'i anrhydeddwyd gan Ysgol y Celfyddydau, Prifysgol Gogledd Carolina wrth iddi fynychu eu cynhyrchiad replica o'r Oklahoma! gwreiddiol.

Roedd hi wedi ymddeol ers blynyddoedd lawer i Long Island, Efrog Newydd, pan ymddangosodd fel Heidi Schiller yn adfywiad Broadway 2001 o sioe Stephen Sondheim *Follies*. Dros y blynyddoedd, fe'i gwelwyd mewn rhaglenni dogfen am Oscar Hammerstein II, George Abbott ac yn y ffilm *Broadway: The Golden Age, by Legends Who Were There*.

### Teledu 
Ar 19 Rhagfyr, 1966, ymddangosodd Roberts mewn cynhyrchiad o *Jack and the Beanstalk* ar CBS-TV.

## Bywyd personol 
Roedd Roberts yn briod â Dr. John J. Donlon, a fu farw ym 1965.  Cawsant fab, John J. Donlon, Jr.

## Marwolaeth 
Bu farw Roberts yn Stamford, Connecticut o fethiant y galon ar 13 Awst, 2012,  yn 95 mlwydd oed.

## Gwaith 
### Llwyfan 
* *Sunny River* - 1941-1942
* *Stage Right" *

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Actorion theatr gerdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau

Categori:Prosiect Wicipobl
Portread

bawd|Portread o'r ysgolfeistres a'r llenor Sarah Jane Rees (Cranogwen, 1839-1916) gan John Thomas
Paentiad, ffotograff, cerflun, neu gynrychioliad artistig arall o berson, ble mae'r wyneb a'i olwg yn amlwg, yw **portread**. Y bwriad yw arddangos tebygrwydd, personoliaeth, a hyd yn oed tymer y person. Am y rheswm hwn, nid ciplun yw portread ffotograffig fel arfer, ond delwedd o berson hunanfeddiannol mewn safle llonydd. Mae portread yn aml yn dangos person yn edrych yn syth at yr arlunydd neu ffotograffydd, er mwyn llwyddo i gysylltu'r testun a'r sawl sy'n ei astudio.

## Portreadau enwog
**Mona Lisa* gan Leonardo da Vinci
**Syr John Williams gan Christopher Williams
**Gabrielle d'Estrées a'i chwaer''


Categori:Celf
CPD Bro Goronwy

bawd|Bro Goronwy (glas) vs Llangoed

Mae **CPD Bro Goronwy** yn clwb pêl-droed o Foelfre, Ynys Môn. 

## Hanes 
Yn wreiddiol, sefydlwyd yr clwb hefo'r enw Benllech & District FC. Roeddent yn aelodau sefydlu Cynghrair Gwynedd a ffurfiwyd ar 23 Mehefin 1983. Y tymor canlynol, penderfynodd y clwb ddychwelyd i Gynghrair Ynys Môn a'i ail-enwi yn CPD Bro Goronwy. Ond gan fod y clwb wedi cadw'r un tîm ac oedd wedi bod yn chwarae yng Nghynghrair Gwynedd y tymor blaenorol cafodd nhw hwyl o flaen gôl gan sgorio 105 o goliau. Enillodd y gynghrair a chyrhaeddodd y rownd derfynol yn y cwpanau Dargie a Megan, ond colli fu'r hanes ar y ddau achlysur, 3-0 i Langoed a cholli i Lannerchymedd.

Yn 1988 chwaraeodd yr clwb ei gêm olaf. Cyrhaeddodd y rownd derfynol Cwpan Gwynedd, gan golli 0-3 yn erbyn C.P.D. Llanberis.

O dan arweinyddiaeth Lee Potter, ailsefydlodd Bro Goronwy fel tîm 'Cynghrair Sul' yn 2003-2004, ac wedyn ail-ymunodd â Chynghrair Môn yn 2006. Cawsant eu coroni yn bencampwyr Cynghrair Môn yn nhymor 2009-2010 ac wedyn yn bencampwyr Cynghrair Gwynedd yn 2010-2011. 
## Y Sgwad
Mae gan Fro Goronwy bedwar hyfforddwyr: Ben Jones, Arwel Hughes, Alan Gray a Martin Jones.

**Gôl-geidwad**; Jonny Sweetser-Hawkes a Gareth Owen.

**Amddiffynwyr**;Aaron Heald, Stephen Hughes, Matty Roberts, Liam Thomas, Paul Williams, Gaz Jones, Rob Tiesteel (capten) a Richard Williams.

**Chwaraewyr Canol Cae**; Jamie Jones, Ross Mark, Cole Whittle, Connor Williams, Liam Griffiths, Sam Regan, Rui da Silva, Dan Fairhead, Connor Jones a Callum Thomas.

**Ymosodwyr**; Tom Wood, Andy Williams, Taylor Jones a Jac Thomas.

Y sgoriwr uchaf yw Jac Thomas, ac mae Taylor Jones wedi gwneud y nifer mwyaf o ymddangosiadau (yn gywir ar 30/01/19)

## Cyfeiriadau 
Bro Goronwy
Categori:Prosiect Wici Môn
Unfathiant

θ, mae'r pwynt (cos(θ),sin(θ)) yn gorwedd ar y cylch, sy'n bodloni yr hafaliad *x*2+*y*2=1. Felly, cos2(θ)+sin2(θ)=1.]]

Mewn mathemateg **unfathiant** (Saesneg: *identity*) yw perthynas yr hafaledd *A*&nbsp;=&nbsp;*B*, fel bod *A* a *B* yn cynnwys rhai newidynnau a lle mae *A* a *B* yn rhoi'r un gwerthoedd a'i gilydd, ni waeth be fo'r gwerthoedd (rhifau, fel arfer) a gaiff eu cyfnewid am newidynnau. Mewn geiriau eraill, mae *A*&nbsp;=&nbsp;*B* yn unfathiant os yw *A* a *B* yn diffinio yr un ffwythiannau. Golyga hyn fod yr 'unfathiant' yn 'hafaledd' (*equality*) rhwng ffwythiannau a ddiffiniwyd yn wahanol. Er enghraifft, mae (*a*&nbsp;+&nbsp;*b*)2 &nbsp;=&nbsp; *a*2&nbsp;+&nbsp;2*ab*&nbsp;+&nbsp;*b*2 a  yn unfathiannau.

Caiff unfathiannau eu dynodi gan y symbol  (bariau triphlyg ), yn hytrach na , sef yr hafaliad.

## Unfathiant trigonometrig 
Mae'r unfathiannau hyn yn ymwenud ag un neu ragor o ffwythiannau onglau. Sylwer nad oes gan y rhain ddim oll i wneud ag 'unfathiant y triongl', sy'n ymwenud ag onglau ac ochrau'r triongl. Mae unfathiannau trigonometrig yn ddefnyddiol pan fo angen symlhau mynegiannau perthnasol. Un o'r prif gymwysiadau yw integrynnau'r ffwythiannau an-nhrigonometrig.

Er enghraifft:  \sin ^2 \theta +  \cos ^2 \theta = 1, 
sy'n wir am bob gwerth cymhlyg o \theta (gan mai'r rhifau cymhlyg \mathbb{C} yw parth sin a cos), sef y gwrthwyneb i

:\cos \theta = 1,
sy'n wir am rai gwerthoedd yn unig o \theta, ond nid y cyfan e.e. mae'r hafaliad olaf hwn yn wir pan fo  \theta = 0, ac yn anghywir pan fo \theta = 2.

## Unfathiant esbonyddol 
Mae'r unfathiannau canlynol yn gywir am yr holl esbonyddion cyfanrifol (*integer exponents*), cyn belled a bod y sail yn ansero:
:\begin{align}
      b^{m + n} &= b^m \cdot b^n \\
        (b^m)^n &= b^{m\cdot n} \\
  (b \cdot c)^n &= b^n \cdot c^n
\end{align}

Nid yw'r esbonydd yn gymudol. Mae hyn yn groes i adio a lluosi. Er enghraifft,  a , ond , tra bod .

Nid yw'r esbonydd ychwaith yn gysylltiadol; ond mae adio a lluosi. Er enghraifft, 
 a , ond mae 23 i 4 yn 84 neu'n 4,096, tra bod 2 i'r 34 yn 281 neu'n 2,417,851,639,229,258,349,412,352. Heb gromfachau i addasu trefn y cyfrifiad, y drefn yw (top-i-lawr, nid gwaelod-i-fyny: 
:b^{p^q} = b^{(p^q)} \ne (b^p)^q = b^{(p \cdot q)} = b^{p \cdot q} .

## Cyfeiriadau
Categori:Algebra sylfaenol
Categori:Unfathiant mathemategol
Gorsaf reilffordd Holmes Chapel

bawd|chwith|250px
Mae **Gorsaf reilffordd Holmes Chapel** yn orsaf rhwng Gorsaf reilffordd Cryw a Gorsaf reilffordd Piccadilly Manceinion, yn gwasanaethu’r pentref Holmes Chapel yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr. Mae llyfrau ar gael i fenthyg o’r ystafell aros.

Yr oedd yn ddamwain ddifrifol yno rhwng 2 drên ar 14 Medi 1941. Bu farw 9 o bobl ac anafwyd 45 o bobl eraill.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Trainline

Holmes Chapel
Holmes Chapel
Baner Ynysoedd y Falklands

[bawd|250px|dde|[Delwedd:FIAV 110010.svg|20pxBaner Ynyosoedd y Falklands]]

Cyflwynwyd cynllun gyfredol **baner Ynysoedd y Falkland** ar 29 Medi 1948. Fel yn achos baneri cytrefol o diriogaethau tramor Prydain, mae ganddo Jac yr Undeb yn y canton fel arwydd o ymlyniad a pherchnogaeth i'r famwlad, ar faes glas tywyll gydag arfbais yr ynysoedd ar y maes. Yn ystod hanes banereg yr Ynysoedd, mae'r arfbais yn y maes wedi newid sawl gwaith.

## Hanes
Yn 1864, cyflwynodd Prydain system faner safonedig ar gyfer ei threfedigaethau. O 1865 ymlaen, rhoddwyd hawl i llywodraethau trefegigaethol chwifio eu baneri eu hunain. Roedd cynlluniau'r baneri yma yn cynnwys Jac yr Undeb ar ben uchaf y mast (y canton) a bathodyn ar ochr hedfan y faner, a oedd yn cynnwys arfbais priodol y drefedigaeth. Mae baneri'r llywodraeth sifil yn las (y Blue Ensign) a baneri masnachol yn goch (y Red Ensign).

Ni fu tan 1876 i'r Ynysoedd feddu eu baner eu hunain. Y faner hon oedd baner y 'Blue Ensign' wedi ei difrodi â sêl yr ynysoedd - delwedd o HMS *Hebe* (a ddaeth â nifer o'r ymsefydlwyr Prydeinig cynnar i'r ynysoedd, gan gynnwys Richard Moody, yn y 1840au) yn Falkland Sound, gyda bustach (i gynyrychioli'r gwartheg gwyllt a bu unwaith yn crwydro'r ynysoedd). 

Cyflwynwyd arfbais newydd i'r ynysoedd ar 16 Hydref 1925. Roedd yr arfbais y tro hwn yn cynnwys darlun o long y *Desire* (a gapteiniwyd gan John Davis a ddywedir iddo ddarganfod yr Ynysoedd yn 1592) a llew môr mewn tarian wedi'i amgylchynu gan arwyddair yr ynysoedd, "Desire the Right". Yn ddiweddarach daeth yr arfbais hwn i gymryd lle ddelwedd o'r bustach ac HMS *Hebe* ar y faner.

Ar 29 Medi 1948 newidiwyd y faner eto i gynnwys arfbais yr Ynys (maharen uwchben y 'Desire' gyda'r arwyddair oddi tano) ar ddisg gwyn. Gaharddwyd y faner yn ystod meddiant byddin yr Ariannin o'r Ynysoedd yn ystor Rhyfel y Falklands rhwng 2 Ebrill - 14 Mehefin 1982 pan ddefnyddiwyd faner yr Ariannin yn lle.
 
Rhwng 1865 a 1948, roedd dau faner Blue Ensign yn cael eu defnyddio a gwnaethpwyd yr arfbais ei hun yn fwy er mwyn cyrraedd maint blaenorol yr arfbais gyda'r cylch gwyn.

Cafwyd newydd arall yn 1999 pan cafwyd wared ar y cefndir cylch gwyn tu ôl i'r arfbais. Diddymwyd y cylch gwyn gan gynnwys dim ond yr arfbais. 

File:Flag of the Governor of the Falkland Islands.svg|Baner Llywodraethwr yr Ynysoedd
File:Civil Ensign of the Falkland Islands.svg|Baner Masnach yr Ynysoedd

## Baneri hanesyddol 

File:Flag of the Falkland Islands (1876–1925).svg|1865–1933
File:Flag of the Falkland Islands (1925–1948).svg|1933–1948
File:Flag of the Falkland Islands (1948–1999).svg|1948–1999
File:Civil Ensign of the Falkland Islands (1999).svg|Baner Masnach o 1948 i 1999

## Baner Archentaidd yr Ynysoedd
bawd|200px|Baner yr Ariannin i'r Ynysoedd
Mae'r Ariannin wedi hawlio perchnogaeth dros yr Ynysoedd, a elwir yn Islas Malvinas yn Sbaeneg, ers yr 19g. Lluniwyd baner ar gyfer yr Ynysoedd yn benodol gan awdurodau yr Ariannin, er na welir hi byth yn chwifio ar dir yr Ynysoedd ei hunain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Falkland Islands Baner Ynysoedd y Falklands

Ynysoedd y Falklands
Rabbi Matondo

Ganwyd **Rabbi Matondo** ar 9 Medi 2000, mae'n chwaraewr pêl-droed broffesiynnol sy'n chwarae yn safle canol cae neu asgell. Yn Ionawr 2019 ymunodd â chlwb pêl-droed Almaeneig, Schalke 04. Mae wedi chwarae i dîm pêl-droed genedlaethol Cymru.

## Bywgraffiad
Ganwyd Matondo yn Glannau Mersi, Lloegr ond symudodd i Gymru fel plentyn. Magwyd ef yn ardal Tremorfa, Caerdydd lle chwaraeodd bêl-droed yn gyntaf mewn parciau lleol gyda'i dad a'i frodyr. [3] Chwaraeodd ei dad Dada pêl-droed yn ei famwlad, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. Mae dau o'i frodyr, Cedrick a Japhet, hefyd yn chwarae pêl-droed ar lefel ieuenctid.

Chwareodd ei gêm gyntaf i dîm D21 Manchester City yn y Tlŵs EFL ar 15 Awst 2017 yn erbyn Rotherham United, gan sgorio ei gôl gyntaf yn y gêm ganlynol, gan helpu i'r tîm ennill 2-1 i Ddinas Bradford.

### Schalke 04
Ar 30 Ionawr 2019, arwyddodd ar gyfer clwb uwch gyghrair yr Almaen, y Bundesliga, Schalke 04 am ffi a adroddwyd o £10m mewn dêl pedair blynedd a hanner.

Cyhoeddodd Schalke 04 newyddion ymuniad Matondo gyda'r clwb gan ddefnyddio'r Gymraeg ar Twitter:

: *"Croeso i Schalke @rabbi_matondo"* 

## Gyrfa ryngwladol
Mae Matondo yn gymwys i gynrychioli DR Congo, Lloegr neu Gymru ar lefel ryngwladol. Cynrychiolodd Loegr ar lefel dan-15 cyn newid ffyddlondeb i Gymru ar lefel dan 17 oed. [4] Derbyniodd ei alwad gyntaf i garfan Cymru dan 21 ym mis Medi 2017,

Ym mis Tachwedd 2018, derbyniodd Matondo ei alwad gyntaf i uwch garfan Cymru am gyfeillgar yn erbyn Albania. Gwnaeth ei rownd ryngwladol yn ystod y gêm ar 20 Tachwedd 2018 fel dirprwy yn lle Sam Vokes wrth i Gymru golli 1-0.

### Record Ryngwladol
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyfrif Twitter @rabbi_matondo

Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanisien
Baner Panama

bawd|250px|dde|Baner Panama, Cymesuredd, 2:3
bawd|Baner Panama
Ysbrydolwyd **baner Panama** gan faner Unol Daleithiau America. Mae'r faner yn cynnwys pedwar chwarter gyda seren goch a seren las mewn dau chwarter a'r ddau chwarter arall yn las a'r llall yn goch. Mae'r coch (Rhyddfrydol) a glas (ceidwadol) yn cynrychioli'r ddau blaid wleidyddol sy'n bresennol ar adeg y sefydlu'r wladwriaeth yma yng Nghanolbarth America. Mae'r gwyn yn cynrychioli'r heddwch y mae'r sefydliadau'n gweithredu ynddi.

Tachwedd y 4ydd yw Diwrnod y Faner - sef diwrnod Annibyniaeth Panama oddi ar Colombia.

## Hanes
Mabwysiadwyd y faner yn swyddogol ar 4 Tachwedd 1925 ac mae'n seiliedig ar y faner a fabwysiadwyd ym 1903 a addasu yn ddiweddarach. Roedd y faner wreiddiol wedi ei ddylunio gan y diplomydd Manuel Amador Terreros, ar noson 1 Tachwedd 1903. Ei fwriad oedd creu baner yn cynrychioli byd gwleidyddol Panama ar yr adeg honno. Mae'r glas hefyd yn cynrychioli'r Môr Tawel a Môr y Caribî; coch y gwaed a gollwyd dros y wlad a gwyn am heddwch.

Mae'r faner gyfredol yn union yr un peth â'r faner wreiddiol ond bod y sêr wedi ffeirio lle gyda'r chwarter lliw llawn gan roi'r seren las uchaf yn y canton sydd yn fwy arferol i'r lygad ac yn dilyn confensiwn Banereg.

Cynigwyd cynllun arall gan Philippe Bunau-Varilla yn 1903  oedd wedi ei seilio ar faner yr Unol Daleithiau a chwaraeodd ran yn mrwydr Panama dros annibyniaeth oddi ar Colombia gan gyfuno'r lliwiau melyn a choch - lliwiau sydd ym maneri Colombia a Sbaen er mwyn cydnabod perthynas Panama gyda'r ddwy wlad honno. Yn y canton dyluniwyd ddau haul yn symbol o ogledd a de America gyda dolen rhyngddynt yn symbol o Gamlas Panama ac uno dwy gefnfor. Gwrthodwyd y cynllun yma gan ei fod yn rhy debyg i faner yr Unol Daleithiau.

## Defnydd Rhyngwladol
Mae baner Panama yn adnabyddus ar draws y byd fel baner cyfleustra. Caiff ei chwifio gan longau masnach er mwyn hwylstod masnachu.

## Baneri Hanesyddol

Flag of Sovereign State of Panama.svg|Baner Gwladwriaeth Sofran Panama pan oedd yn rhan o Wladwriaeth Unedig Colombia, 1855-1886)
Flag of Panama (Bunau-Varilla proposal).svg|Cynnig baner Philippe Bunau-Varilla (1903)
Flag of Panama (1903).svg|{{Codice FIAV|Baner Panama 1903-1925. Noder fod y sêr wedi newid safle yn y faner a ddefnyddir yn gyfredol
File:Presidential_Flag_of_Panama.svg|Ystondard Arlywydd Panama

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* vexilla – mundi.com

Categori:De America
Panama
Gordo eira

bawd|Gordo eira ar fynydd Aiguille de Bionnassay yn yr Alpau.
**Gordo eira** neu **bargod eira** yw pan mae ymyl eira ar drum neu grib mynydd ac ar hyd ochrau ceunentydd yn ymestyn allan. Mae'n cael ei ffurfio gan wynt yn chwythu dros doriadau llym yn y tirwedd gan achosi i'r eira yn gasglu ar yr ymyl ac adeiladu allan yn llorweddol. Mae hyn i'w weld gan mwyaf ar ochrau mwyaf serth a chysgodol mynyddoedd. Mae gordoeau yn eithriadol o beryglus a dylid osgoi teithio drostynt ac oddi tanynt. Mae'r perygl ohonynt yn torri yn uwch mewn cyfnodau o gynhesu solar. ac maen nhw'n gallu achosi eirlithriadau mwy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Eira
Categori:Mynydda