open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trychiad conig

[dde|300px|bawd|Gwahanol fathau o drychiadau conig:
1. [Parabola
2. Cylch ac elíps
3. Hyperbola]]
lang=cy|300px|bawd|Y pedwar math, wedi'u hamlinellu'n ddu o gwmpas y rhannau lliw.
Mewn mathemateg, mae **trychiad conig** (neu **conig** ar ei ben ei hun) yn gromlin a geir drwy groestori arwyneb côn gyda phlân. Y tri math yw: hyperbola, parabola ac elíps. Gellir ystyried y cylch fel math arbennig o'r elíps; mor arbennig, caiff ei ystyried ar ei liwt ei hun, ac weithiau fel y pedwerydd math o drychiad conig. Astudiwyd y maes hwn yn gynnar iawn, gan fathemategwyr Groegaidd, gyrhaeddodd ei anterth tua 200 CC, gydag Apollonius o Berga, a astudiai eu nodweddion.

Mae gan drychiadau (neu weithiau 'doriadau') conig y plân Ewclidaidd amryw o nodweddion. Defnyddiwyd llawer o'r rhain fel sail ar gyfer diffiniad o'r trychiadau conig. Mae un 'eiddo' o'r fath yn diffinio conig nad yw'n gylchol i fod yn set o'r pwyntiau hynny y mae eu pellteroedd i ryw bwynt penodol, a elwir yn "ffocws", a rhyw linell benodol, a elwir yn "cyfeirlin" (*directrix*), mewn cymhareb sefydlog, o'r enw "echreiddiad". Mae'r math o gysig yn cael ei bennu gan werth yr echreiddiad hwn.

Conica of Apollonius of Perga fol. 6b-7a DETAIL.jpg|Diagramau geometrig o'r trychiad conig, gan Apollonius o Berga, ac a gyfieithwyd i'r Arabeg yn y 9g
Table of Conics, Cyclopaedia, volume 1, p 304, 1728.jpg|Llyfr gan Ephraim Chambers: *Y Tabl o Gonigau*, neu'r *Cyclopaedia*, (Llundain 1728).

Mewn geometreg ddadansoddol gellir diffinio'r conig fel cromlin algebraidd plân, 2 radd. Hynny yw, set o bwyntiau lle mae eu cyfesurynnau yn bodloni hafaliad cwadratig mewn dau newidyn. Gellir sgwennu'r hafaliad yma yn y dull metrics, a gellir astudio rhai nodweddion geometraidd fel amodau algebraidd.

## Paramedrau'r conig
Mae nifer o baramedrau yn gysylltiedig â thrychiad conig. Y *prif echelin* yw'r linell sy'n ymuno â ffocws yr elíps neu'r hyperbola, a'r *canol* yn yr achosion hyn yw canolbwynt y linell sy'n ymuno â'r ffocws. Rhoddir, isod mewn tabl, rai o'r nodweddion cyffredin eraill a / neu baramedrau'r conig.

;Termau
* Yr echreiddiad llinol (*linear eccentricity*) () yw'r pellter o'r canol i'r ffocws (neu un o ddau ffocws).
* Y *latus rectum* yw'r cord cyfochrog (paralel) i'r cyfeirlin sy'n pasio drwy'r ffocws (neu un o ddau ffocws). Dynodir ei hyd gan .
* Y *semi-latus rectum* () yw hanner hyd y latus rectum.
* Y paramedr ffocal () yw'r pellter o'r ffocws (neu un o ddau ffocws) i'r cyfeirlin.

Fel arfer, gydag elíps ac hyperbola mae gan fertigau'r conig gyfesurynnau  a , gyda  yn ddi-negatif.

Yr echelin *semi-major* yw gwerth .

Yr echelin *semi-minor* yw'r gwerth  yn yr hafaliad Cartesaidd safonol yr elíps neu'r hyperbola.

Mae'r canlynol yn gywir:
* p e = \ell \, 
* a e = c. \, 

Mae'r paramedrau'n perthyn i'w gilydd, fel y gwelir yn y tabl isod, ble mae safleoedd arferol yn cael ei gymryd yn ganiataol. Ym mhob achos, hefyd, mae  a  yn bositif.

## Cyfeiriadau
Categori:Cromlinau algebraidd
Categori:Geometreg ddadansoddol
Categori:Geometreg Euclidaidd
Neuadd y Brenin, Aberystwyth

250px|bawd|Hen Neuadd y Brenin ar fwydlen bwyty *Baravin* sydd ar safle'r hen neuadd
Roedd **Neuadd y Brenin** (Saesneg: ''The King's Hall'') yn ganolfan adloniant a chyngherddau sylweddol yng nghanol tref Aberystwyth a adeiladwyd yn 1934 a'i dymchwel yn 1989. Roedd yn sefyll rhwng Ffordd y Môr (Promenâd Aberystwyth) a Stryd y Baddon.

## Hanes
bawd|Lleoliad Llys-y-Brenin, 2001
Adeiladwyd Neuadd y Brenin yn 1934 a'i dymchwel yn 1989. Fe'i hagprwyd yn swyddogol ar 27 Mehefin 1934.

Cynlluniawyd y neuadd mewn arddull Art Deco trawiadol a'i phaentio'n lliwiau pastel a gwyn.

Enw gwreiddiol y neuadd oedd y *Municipal Hall* neu *Municipal Pavilion*. Newidiwyd yr enw yn swyddogol i'r ''King's Hall'' ym mis Ionawr 1937. Mae'r enw'n cyfeirio at Siôr VI, brenin Lloegr a oedd newydd ei wneud yn frenin yn Rhagfyr 1936, ychydig wythnosau ynghynt. Fe reolwyd yr adeilad a threfnwyd yr adloniant gan reolwr a 'phwyllgor hyrwyddo ac hdloniant' hen gyngor Bwrdeistref Aberystwyth.

## Defnydd
Yn ystod ei oes, cynhaliwyd digwyddiadau o bob math yno gan gynnwys eisteddfodau, ceir clatsio a ffair hap (*amusements*), gornestau reslo a chyngherddau pop. Canodd sawl band roc poblogaidd, Saesneg yno, gan gynnwys; Led Zeppelin, Slade, Free  a'r The Rolling Stones  Roedd yno hefyd gaffi o fewn yr adeilad.

## Atgof
Mae'r hen ''King's Hall'' yn dal yn atgof bwysig ymysg trigolion Aberystwyth. Wedi dymchwel yr hen adeilad enwyd y man ymgasglu a'r fflatiau a adeiladwyd yn ei le yn "Llys-y-Brenin" er cof am y neuadd. Cynhelir digwyddiadau torfol cyhoeddus yn Llys-y-Brenin o bryd i'w gilydd gan gynnwys seremoni Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth.

Ceir llun mawr o'r hen Neuadd y Brenin y tu fewn i fwyty 'Baravin' sy'n sefyll ar gornel ogledd-orllewinnol lle safai'r hen neuadd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Manylion a Ffotograffau ar Coflein
*Ffilm 'timelapse' o safle Neuadd-y-Brenin, Llys-y-Brenin bellach, Chwefror 2012

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll yng Nghymru
Y Cymundeb Anglicanaidd

bawd|Baner y Cymundeb Anglicanaidd
Grŵp o eglwysi Anglicanaidd cenedlaethol, annibynnol sydd yn cadw cysylltiadau â'r fameglwys, Eglwys Loegr, yw'r **Cymundeb Anglicanaidd**.

## Hanes 
Sefydlwyd yr eglwysi Anglicanaidd cyntaf y tu allan i Brydain ac Iwerddon yn yr 17g yn sgil gwladychiaeth Seisnig yn yr Amerig. Ffurfiwyd y Gymdeithas er Hyrwyddo Gwybodaeth Gristionogol yn 1698 i ddanfon llyfrau gweddi i'r Anglicaniaid a ymsefydlasant yn y Byd Newydd. Sefydlwyd y Gymdeithas er Taenu'r Efengyl yn 1701 i ddarparu gweinidogion ar gyfer y gwladychwyr. Cafodd esgob cyntaf yr Eglwys Americanaidd (bellach yr Eglwys Esgobol Brotestannaidd) ei gysegru yn 1784, ac esgob cyntaf Canada yn 1787.

Wrth i diriogaeth yr Ymerodraeth Brydeinig ymledu ar draws y byd, bu galw am ragor o eglwysi Anglicanaidd tramor. Sefydlwyd Cymdeithas Genhadol yr Eglwys yn 1799 i daenu'r efengyl i frodorion Affrica ac Asia. Danfonwyd esgob i Calcutta yn yr India yn 1814 i oruchwylio caplaniaid Cwmni Prydeinig India'r Dwyrain. Yn ddiweddarach aeth esgobion o Loegr i Affrica, Awstralia a'r Dwyrain Pell, ac erbyn diwedd y 19g cawsant Indiaid, Affricanwyr, a Tsieineaid brodorol eu cysegru'n esgobion Anglicanaidd.

Datblygai'r eglwysi tramor yn gyrff annibynnol a chanddynt nodweddion unigryw a thraddodiadau eu hunain, er eu bod i gyd yn dal i edrych ar Eglwys Loegr yn yr Hen Fam. Er enghraifft, mae gan bob eglwys yn y Cymundeb Anglicanaidd ei llyfr gweddi ei hun, ond maent i gyd yn seiliedig ar y Llyfr Gweddi Gyffredin. Archesgob Caergaint ydy arweinydd *primus inter pares* y Cymundeb Anglicanaidd, ac yn ei breswylfa Palas Lambeth cynhelir cyfarfodydd rhyngwladol o esgobion yr holl eglwysi. Dywed taw 1867, blwyddyn Cynhadledd gyntaf Lambeth, yw dyddiad sefydlu'r Cymundeb Anglicanaidd.

## Cyfeiriadau 

Categori:Anglicaniaeth
Categori:Sefydliadau 1867
Archif

Defnyddir y term **archifau** mewn dwy ffordd wahanol:

* mae "archifau" yn gofnodion o drafodion cyhoeddus neu breifat sydd wedi eu cadw gan eu creawdwyr er mwyn cyfeirio atynt, ond sydd bellach wedi eu neilltuo gan nad ydynt o ddefnydd parhaol cyfoes, er rhaid eu cadw rhag ofn bod angen gyfeirio atynt yn y dyfodol. Mae'n hanfodol bwysig, yn ôl theori archifyddiaeth, nad ydynt yn crwydro o afael eu ceidwaid, boed rheiny y sawl a'u crëodd a'u holynwyr, neu rai a ddirprwywyd gan eu crëwyr neu eu holunwyr. Unwaith maent wedi eu hysgaru o'u tarddiad (er enghraifft eu cynnwys mewn casgliad amrywiol heb fod yn gysylltiedig ag archifau eraill y corff neu'r person a'u crëodd), maent yn colli eu hansawdd archifol, gan droi'n ddogfennau'n unig, ac nid ydynt yn parhau mor werthfawr fel tystiolaeth. Honnir na all archifau ddweud celwydd, gan eu bod yn sgîl-gynnyrch proses weinyddol a'u cynhrychodd fel cofnod o benderfyniadau, gweithredoedd neu drafodion busnes o ryw fath. Yr athronydd archifyddol a ddiffiniodd beth yw archifau oedd Hilary Jenkinson; fe seiliwyd ei athroniaeth ar ymarfer yn Ffrainc ac yn yr Archifdy Gwladol yn Llundain.

Gall archifau fod wedi eu gwneud o unrhyw ddefnydd ac nid papur neu femrwn yn unig - yn dechnegol, gall graffiti ar wal, rhestr siopa, cofnod ar ffurf llun ac ati fod yn archifau. At hynny hefyd, mae unrhyw beth sy'n gysylltiedig â'r cofnod ei hun hefyd yn rhan o'r archif os yw'n gosod y cofnod ei hun yn ei gyd-destun. Enghraifft Jenkinson oedd Eliffant gyda label ar ei glust yn nodi ei fod yn bresant o ryw faharaja i'r Frenhines Fictoria: y label yw'r cofnod ei hun ond mae'r eliffant yn rhan o'r uned archifol gan ei fod yn esbonio'r nodyn - ac felly dylid (mewn egwyddor) gadw'r eliffant yn ogystal a'r nodyn yn y storfa archifol!

* Gall "archifau" hefyd gyfeirio at sefydliad sydd yn cadw hen gofnodion awdurdod, sefydliad neu fusnes o unrhyw fath a lle gellir, fel arfer, gyfeirio atynt. Ceir archifau preifat yn ogystal â rhai cyhoeddus, megis archifau, neu archifdai, sirol. Enw arall ar archifau/archifdy yw "swyddfa gofnodion".

Gofelir am archifau gan rai y gellir eu galw'n archifyddion, a gorau oll os ydynt wedi eu cynhwyso ar gyfer y gwaith; a dylai archifdy gael ei staffio gan rai gyda'r cymwysterau hynny.

## Cyfeiriadau

Categori:Gweinyddiaeth
Categori:Dogfennau
Rhaglen gyfrifiadurol

Mae **Rhaglen gyfrifiadurol** yn gasgliad o gyfarwyddiadau, sef cod, sy'n gwneud tasgau penodol wrth ei weithredu ar gyfrifiadur.

Enghreifftiau o raglenni cyfrifiadurol:

* Taenlen
* Porwr gwe
* Rhaglen e-bost
* Prosesydd geiriau
* Cymwysiad graffeg
* Cymwysiad cronfeydd data
* CAD
* Gêm gyfrifiadurol

Categori:Rhaglennu cyfrifiadurol
Categori:Meddalwedd
Anhwylder cydsymud datblygiadol

Anhwylder** **niwrolegol cronig sy'n dechrau mewn plentyndod yw ** anhwylder cydsymud datblygiadol**, hefyd yn cael ei adnabod fel **dyspracsia datblygiadol** neu **dyspracsia**. Mae'n effeithio ar symud a chydsymud corfforol wrth i negeseuon yr ymenydd beidio â chael eu trosglwyddo'n gywir i'r corff. 

Mae'r anhwylder yn cael ei diagnosio ar ôl cadarnhau nad oes anhwylderau neu glefydau eraill gan y claf, fel parlys yr ymenydd, nychdod cyhyrol, sclerosis ymledol , neu glefyd Parkinson. Yn ôl CanChild yng Nghanada, mae'r anhwylder hwn yn effeithio ar 5 i 6 y cant o plant oedran ysgol yno; ond mae'r anhwylder hwn yn datblygu wrth symud gydag oed, ac felly yn gyflwr gydol oes. 

Gall amryw agweddau o ddatblygiad gael eu heffeithio gan anhwylder cydsymud datblygiadol, ac nid oes gwellhad ohono. Mae hefyd yn gallu effeithio ar y cof yn ogystal ag achosi diffygion corfforol a phroblemau gyda'r lleferydd. Er hynny, mae gan nifer o bobl sy'n byw gyda'r anhwylder gof tymor-hir rhagorol.

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau niwrolegol
Afon Nene

Afon yn nwyrain Lloegr yw **Afon Nene**. Mae gan yr afon dri tharddiad yn Swydd Northampton. Tarddiad y Nene Daventry yw Bryn Arbury; tarddiad y Brampton Nene yw Naseby, a tharddiad y Nene Yelvertoft yw Yelvertoft. Mae’r tair afon yn uno yn Northampton, lle mae Camlas Grand Union yn ymuno â’r Nene hefyd. Mae’r afon yn llifo o Northampton, trwy Great Gidding, Earls Barton, Wellingborough, Thrapston, Oundle, Peterborough, March, Guyhirn, Wisbech, Sutton Bridge, Tydd Gote a Gedney Drove End cyn llifo i‘r Wash.

Gall cychod yn defnyddio’r afon rhwng ei chyffordd gyda Chamlas Grand Union ger Northampton, hyd at y môr 88 milltir i ffwrdd. Mae gan yr afon 38 o lociau. Yn Swydd Northampton, mae’r afon yn llifo o dan Gamlas y Grand Union, rheilffordd yr arfordir gorllewinol, a thraffordd yr M1, a heibio Melin Kislingbury. Mae’n pasio Gwarchodfa Natur Titchmarsh, Rheilffordd Dyffryn Nene ger Wansford, Oundle Marina, Parc Archeologol Flag Fen a Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig Nene Washes, sydd yn 3,700 erw o wlyptir i’r dwyrain o Peterborough.

Mae sawl isafon, megis Afon Welland ac Afon Witham. Mae’r afon yn cysylltu ag Afon Great Ouse yn Salters Lode. Mae’r afon yna’n rhan o gyfundrefn ddraeniad mawr maint 270 milltir sgwâr. Mae pedair traphont reilffordd yn croeso’r afon, yn Irthlingborough, Thrapston, Wansford a Wellingborough..

Mae’r Goleudy Dwyrain a Goleudy Gorllewin yn sefyll ar lannau’r afon yn nhref Long Sutton. Erbyn hyn, dydy cludiant ddim mor bwysig ar yr afon; mae gweithgareddau awyr agored megis pysgota a hwylio’n bwysicach.

bawd|dim|350px|Yr afon ger Wansford, Swydd Gaergrawnt

## Cyfeiriadau
Nene
Nene
Nene
Nene
Fitamin B12

Fitamin o deulu fitamin B yw **fitamin B12** (gelwir hefyd yn **cobalamin**). Fel pob fitamin, mae ei angen ar y corff er mwyn gweithio'n iawn. Mae'n chwarae rhan allweddol yng ngwaith yr ymennydd, system nerfol a ffurfiad gwaed.

Ni all planhigion greu Fitamin B12. Mae gan bacteria ac archaea yr ensymau angenrheidiol ar gyfer synthesis cobalamin a nhw, felly, yw unig ffurf cynhyrchu'r fitamin. Gall blanhigion amsugno B12 trwy dyfu mewn compost fertilizer. Mae ffrwythau o'r rhywogaeth *Physalis peruviana* yn cynnwys Fitamin B12.

Yn gemegol, Fitamin B12 yw'r fitamin fwyaf a'r mwyaf cymhleth yn strwythurol a gall dim ond gael ei greu drwy eplesiad bacteriayddol.

## Biocemeg
Mae Fitamin B12 yn cynnwys cobalt, sy'n elfen biogemegol prin sy'n cynnwys grŵp o gyfansoddion cemegol sy'n perthyn. Gall y rhain i gyd cael eu trawsnewid i fewn i'w gilydd ac mae ganddynt i gyd weithredoedd fitamin. Mae bacteria fel rheol yn cynhyrchu hydroxocobalamin, gall gael ei gynhyrchu'n ddiwydiannol yn synthetiaidd i cyanocobalamin. Dydy cyanocobalamin ddim yn ymddangos ym myd natur ond dyma'r Fitamin B12 mwyaf ei ddefnydd. Wrth ei dreilio fe'i drawsnewidir few i methylcobalamin ac adenosylcobalamin. Gall Hydroxocobalamin, methylcobalamin, ac adenosylcobalamin hefyd ymddangos mewn cynnyrch ac ychwanegolion fferyllyddol.

Mae'r fitamin B12 yn cael ei amsugnoi'r corff gan brotein sy'n asio'r fitamin â'r derbynnydd cell yn y colyddyn ac yn adnabod y ffrwythiant IF-B12. Caiff y fitamin ei drosglwyddo yn y gwaed gan y protin gwaed transcobalamin.

## Afiechydon Diffig B12
Mae'r rhan fwyaf o bobl yn cael eu cyflenwad o Fitamin B12 drwy fwyaf cig, llaeth, pysgod ac wyau. Rhaid i llysfytawyr a figaniaid gymryd ychwanegolion B12 yn artiffisial yn eu deiet er mwyn arbed eu hunain rhag afiechyd.

Mae diffyg y fitamin B12 mewn deiet person yn achosi nifer o afiechydon gan gynnwys anemia megaloblastic. Gall diffyg fitamin B12 achosi niwed difrifiol a di-droi-nôl, yn enweidg i'r ymenydd a'r system nerfus. Ar lefel ychydig yn is na'r normal, gall achosi amrywiaeth o symptomau megis gor-flinder (fatigue meddygol), iselder meddwl, cof gwael, colli anadl, cur pen a chroen gwelw yn enwedig mewn pobl dros 60 oed sy'n creu llai o asid yn y stumog wrth iddynt heneiddio, a felly, yn cynyddu y tebygolrwydd o ddiffyg Fitamin B12. Gall diffyg Fitamin B12 hefyd achosi symptomau o mania a psychosis.

Ceir bwydydd sy'n cael eu cryfhau gydag ychwanegolion Fitamin B12 megis grawnfwyd brecwast, cynnyrch soy, bariau ynni a burum arbennig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*'Anaemia, vitamin B12 and folate deficiency' NHS Cymru (Saesneg) 

B12
Afon Pripyat

Yr afon fwyaf sy'n llifo fewn i Afon Dnieper yw **Afon Pripyat**, neu hefyd yn Gymraeg, *Pripiat* (Wcreineg Прип'ять, Belarwseg Прыпяць neu Prypjaz, Rwsieg Припять neu Pripyat, Pwyleg Prypeć, Lithwaneg Pripetė, Almaeneg Pripetz) . Mae'n llifo drwy Belarws ac Wcráin yn Nwyrain Ewrop.

Nodir hefyd, y geir tref o'r enw Pripyat yn Iwcrain. Dyma oedd y dref lle ffodd y trigolion yn dilyn tanchwa niwclear Chernobyl yn 1985.

400px|bawd|dim|Cwrs Afon Pripyat drwy Belarws ac Iwcrain

## Hanes
Mae'r afon 775&nbsp;km o hyd yn tarddu o'r ogledd-orllewin eithafol Wcráin ger y ffin â Gwlad Pŵyl. O'r mynydd-dir hwn mae'n llifo i'r dwyrain am 200&nbsp;km nes bydd yn croesi'r ffin â Belarws. Yno, mae'n llifo trwy'r diroedd isel Palessje a Chorsydd Pinsk, lle mae'n trawsnewid y tirlun wedi i'r eira doddi i dirlun o lynnoedd, corsydd ac ynysoedd goedwiog. Mae 50 cilomedr olaf y Pripyat llifo nôl fewn i Wcrain, yna ychydig o gilometrau islaw hen atomfa niwclear Chernobyl fewn i gronfa ddŵr dinas Kiev ac i mewn i'r Dnepr ac yn y pendraw i mewn i'r Môr Du.

Yn y 1930au, draeniwyd llawer o ardal y Paless gan ryddhau dŵr drwy'r Pripyat.

Y dref fwyaf ar yr Pripyat yw Pinsk ym Melarws, lle bydd camplas Dnieper-Bug yn cwrdd ag Afon Pina. Mae'r trefi Prypjats a Chernobyl sydd yn dalgylch y Pripyat wedi eu heffeithio ddrwg gan drychineb Chernobyl a tanchwa yr orsaf niwclear yn 1985.

## Y Pripyat mewn Diwylliant
Credir mai ardal y Pripyat yw mamwlad yr ieithoedd Slafig gan rai fel y botanydd Pwyleg, Józef Rostafiński, am fod geiriau cynnar o'r iaith proto-Slafic yn 
brin o eiriau sy'n cyfeirio ar dirwedd, planhigion a choed nad sydd yng nghorsydd Prityat.

Mae'r afon yn chwarae rhan mewn caneuon o'r ardal, megis y gân *Pripyat Polka* gan Yad Kalashnikov Ban,  a cheir cyfeiriad i'r afon a'i hardal yn y gân Klezmer Iddewig *Chernobyl* gan y band Brave Old World.

## Etymoleg
Noda Max Vasmer yn ei ddyddiadur etymolegol mai'r enw hanesyddol ar yr afon fel y'i galwyd yn y *Brif Gronicl*, y ddogfen Dwyrain Slafonig gynharaf, yw Pripet (Припеть). Noda farn ieithyddwyr bod y gair yn golygu "isafon" (tributary) gan ei gymharu i wrieddiau tebyg yn y Lladin a Groeg. Mae hefyd yn ymwrthod â'r farn fod y gair yn dod o'r gwraidd -пять, yn hytrach na'r gwreiddiol, -петь.

Gall y gair hefyd ddeillio o'r gair lleol *pripech* a ddefnyddir i ar gyfer afon gyda glan tywodlyd.

## Dolenni
*Golygfa am "Slavic Homeland" o'r ffilm 'Man Hunt'

## Cyfeiriadau
Pripyat
Pripyat
Meddwl grŵp

Ffenomen seicolegol sy'n digwydd o fewn i grŵp o bobl yw **meddwl grŵp** (Saesneg: *groupthink*); mae'r dyhead am harmoni neu gydymffurfiaeth yn arwain at wneud penderfyniadau afresymol neu gamweithredol. Mae aelodau'r grŵp yn ceisio lleihau effaith gwrthdaro a chyrraedd penderfyniad ar y cyd heb asesiad beirniadol o wahanol safbwyntiau. Gwneir hynny trwy atal safbwyntiau anghydsyniol ac ynysu eu hunain rhag dylanwadau allanol.

## Nodweddion
Mae meddwl grŵp yn gwneud i unigolion osgoi codi materion dadleuol neu gynnig datrysiadau amgen, ac mae'n arwain at golli creadigrwydd, unigrywiaeth a meddwl annibynnol mewn unigolion. Mae deinameg camweithredol y grŵp ("y grŵp mewnol") yn creu "rhith o anhyglwyfedd" (gor-sicrwydd bod y penderfyniad cywir wedi'i wneud). Mae gan y grŵp lawer gormod o feddwl o'i allu ei hun wrth wneud penderfyniadau ac yn meddwl yn rhy isel o allu ei wrthwynebwyr ("y grŵp allanol"). Ymhellach, gall meddwl grŵp arwain at weithredoedd dad-ddyneiddiol yn erbyn y grŵp allanol.

Mae ffactorau rhagflaenol fel undod grŵp, strwythur grŵp diffygiol, a chyd-destun amgylchiadol (megis panig cymunedol) yn dylanwadu ar y tebygolrwydd o feddwl grŵp yn effeithio ar y proses o wneud penderfyniadau. 

Dyfais seicoleg gymdeithasol yw meddwl grŵp, ond mae'n ymestyn yn eang ac yn dylanwadu ar lenyddiaeth ym meysydd astudiaethau cyfathrebu, gwyddor gwleidyddiaeth, rheolaeth, a theori trefniadaethol, yn ogystal ag agweddau pwysig o ymddygiad gwyrdröedig cwltiau crefyddol.

Dywedir weithiau bod meddwl grŵp yn digwydd o fewn i grwpiau naturiol yn y gymdeithas. Gall esbonio, er enghraifft, gwahaniaethau gydol oes yn ffordd o feddwl pobl sy'n arddel gwahanol safbwyntiau gwleidyddol (er enghraifft "ceidwadaeth" a "rhyddfrydiaeth" yng nghyd-destun gwleidyddol Unol Daleithiau America)  neu fuddion tybiedig gweithio fel aelod o dim neu weithio yn unigol. Fodd bynnag, nid yw'r cydymffurfiaeth sahbwyntiau hwn o fewn i grŵp yn gysylltiedig gyda gwneud penderfyniadau bwriadol ar y cyd, ac efallai bod y duedd i gytuno rhwng aelodau unigol o'r grŵp yn well esboniad ohono.

Cafodd y rhan fwyaf o'r ymchwil cychwynnol ar feddwl grŵp ei gynnal gan Irving Janis, seicolegydd o Brifysgol Yale. Cyhoeddodd Janis gyfrol ddylanwadol yn 1972, a adolygwyd yn 1982. Defnyddiodd Janis drychineb Bae'r Moch (y methiant i gipio Ciwba Castro yn 1961) ac ymosodiad Japan ar Pearl Harbor yn 1941 fel y ddwy brif astudiaeth achos. Mae astudiaethau diweddarach wedi asesu ac ailffurfio ei fodel meddwl grŵp.

## Cyfeiriadau
Categori:Cred
Parabola

bawd|dde|upright=1.36|Rhanau o barabola (glas), gyda rhai nodweddion eraill. Mae'r ddwy linell las sy'n ymestyn i fyny'n yn ddi-dor.
lang=cy|300px|bawd|Y pedwar math o drychiad conig, wedi'u hamlinellu'n ddu o gwmpas y rhannau lliw.

Mewn mathemateg, cromlin plân, cymesur yw'r **parabola**; mae'n edrych  yn debyg i'r lythyren 'U'.

Gellir ei ddiffinio mewn sawl ffordd gwahanol. Mae un o'r diffiniadau hyn yn defnyddio: pwynt, y ffocws a llinell (sef y 'cyfeirlin'). Nid yw'r ffocws yn gorwedd ar y cyfeirlin. Locws o bwyntiau ar un plân, felly, yw'r parabola, gyda'r pwyntiau i gyd yr un pellter o'r cyfeirin a hefyd o'r ffocws. O berspectif siapau solid, gellir edrych ar y parabola fel trychiad conig a grëwyd o'r croestoriad rhwng arwyneb conigol a phlân sy'n baralel (yn gyfochrog) i ail blân sydd ar dangiad i'r arwyneb conigol. Ceir hefyd ddiffiniad algebraidd, sy'n nodi mai siart o ffwythiant cwadratig yw'r parabola e.e. .

Gelwir y linell sy'n berpendicwlar i'r cyfeirlin (*directrix*) ac sy'n mynd trwy'r ffocws (hynny yw, y llinell sy'n rhannu'r parabolaidd trwy'r canol) yn "echelin cymesuredd". Gelwir y pwynt ar y parabola sy'n croestori'r echelin cymesuredd yn "fertig", a dyma'r union bwynt lle mae cromlin y parabola yn ei anterth. Y pellter rhwng y fertig a'r ffocws, wedi'i fesur ar hyd yr echelin cymesuredd yw'r "hyd ffocal" (*focal length*). Cord y parabola yw'r "latus rectum", sy'n gyfochrog â'r cyfeirlin ac yn mynd trwy'r ffocws. Gall rhan agored y parabolas wynebu i lawr, i'r chwith, i'r dde, neu mewn unrhyw gyfeiriad mympwyol arall. Gellir ail-leoli unrhyw parabola a'i ail-lenwi i ffitio'n union ar unrhyw barabola arall - hynny yw, mae pob parabola - o ran eu geometrrg - yn debyg.

## Hanes
Menaechmus yn y 4g CC bia'r cofnod cyntaf o'r parabola i oroesi. Fe'i disgrifiwyd ganddo yn ei ymchwil i 'ddyblu'r ciwb'. Datblygwyd ei waith gan Archimedes, ganrif yn ddiweddarach. Ond Apollonius o Berga a fathodd yr enw yn ei ymchwil i'r trychiad conig.

Cododd y syniad o adlewyrchydd parabolic ymhell cyn iddo gael ei gynhyrchu; y broblem fwyaf oedd y defnydd, ei wneuthuriad. Cyflwynwyd sawl cynllun gan fathemategwyr fel René Descartes, Marin Mersenne, a James Gregory ond ni chrewyd telesgop gydag adlewyrchydd parabolig tan 1668, a hynny gan Isaac Newton.

## Diffiniad o'r parabola fel locws o bwyntiau 
Gellir diffinio parabola o fewn geometreg fel set o bwyntiau (neu locws o bwyntiau yn y plân Ewclidaidd:

* Set o bwyntiau yw'r parabola, ble mae pob pwynt P o hyd sefydlog |PF| i bwynt sefydlog F, (y 'ffocws') yn hafal i'r pellter |Pl| i linell sefydlog l, sef y 'cyfeirlin':

:\{P : |PF| = |Pl|\}

Mae canolbwynt (neu bwynt canol) V o'r perpendiciwlar i'r ffocws F i'r cyfeirlin l yn cael ei alw'n 'fertig', a'r linell FV yn 'echelin cymesuredd' y parabola.

## Cyfeiriadau
Categori:Cromlinau
Categori:Cromlinau algebraidd
Categori:Geometreg ddadansoddol
Categori:Trychiadau conig
Barbwr Sevilla - Disgyddiaeth

Dyma **ddisgyddiaeth** rannol o Opera ***Barbwr Sevilla***, gan  Gioachino Rossini. Perfformiwyd y gwaith am y tro cyntaf ar 20 Chwefror 1816, yn y Teatro Argentina yn Rhufain.

## Recordiadau sain 
## Recordiadau fideo 
bawd|André Cluytens 1965

## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynhonnell**
* Burton D. Fisher's *The Barber of Seville* (Opera Classics Library Series)

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Rossini
Tafarn yr Hen Lew Du, Aberystwyth

300px|bawd |Yr Hen Lew Du, 2014
**Yr Hen Lew Du** (neu, ar lafar, y *Llew Du* neu'r *Llew*, yw un o dafarnhau hynaf a mwyaf enwog Aberystwyth. Saif ar dop Heol y Bont ynghannol y dref. Iestyn Evans yw'r rheolwr.

Roedd yn fan cyfarfod y Cambrian Society a sefydlwyd yn 1822 a hefyd yn fan cyfarfod yr Union Club Society a sefydlwyd yn 1834. Roedd gan y dafarn stablau ar Heol y Wig. Defnyddiwyd yr enw 'Hen' o flaen 'Llew Du' i'w wahaniaethu rhag tafarn y Gogerddan Arms gerllaw a oedd hefyd yn cael ei alw'r 'Llew Du' ar adegau (llew du yw prif ddelwedd arfbais teulu Gogerddan a'r rheswm fod gymaint o dafarnhau Ceredigion gyda thafarndai o'r enw 'Llew Du').

Ceir sawl cofnod am y dafarn ar hyd ei hoes:

: 1801 - Ganed Aelod Seneddol Bwrdeistref Aberteifi, John Lloyd Davies yn yr Hen Lew Du yn 1801. Bu farw ei dad pan oedd John yn bump oed a nodir mai ei fam oedd rheolwr y dafarn yn 1816. Etholwyd ef yn 1855 ond bu farw yn 1860.
 
Ceir rhai dyfyniadau difyr am yr Hen Lew Du ar wefan 'A Pint of History': 
: 1826 - "I had very good accommodation at the Black Lion and clean beds without vermin." - Masleni, Thomas John, *Sketch of a Tour of Scenery in Wales*, 1826, NLW Mss 65a, t. 99

: 1912 - 'Old Black Lion Hotel, Bridge Street, the oldest established hotel in the town, good accommodation for tourists, commercial gentlemen and cyclists, J. Evans, proprietor.' *Wales Trades Directory*, 1912

: 1978 - 'Man cyfarfod traddodiadol Cymry Cymraeg, wel, rhai mathau o Gymry Cymraeg! Pan ddaeth teyrnasiad hir y cymeriad greiddiol a chellweirus, Llew, i ben mawr fu'r dyfalu a ddoi newid I swyddogaeth y Llew Du. Yn ffodus iawn bu'r par ifanc a ddaeth yma ddwy flynedd yn ol, Peter a Janice Lane yn ddigon doeth i beidio chwalu waliau etc. Cymysgedd o fobl, cenedlaetholwyr, gwerin leol, myfyrwyr Cymraeg, brawdoliaeth y ty betio ac ymwelwyr. Bar bach gyda tan glo, lolfa gyda'r darts a'r ystafell gefn gyda'r piano. Drafft Bass a cawl cennin.' *Tafarndau Cymru*, Y Lolfa, 1978.

: 2000 - 'Mae'r Llew Du yn ddiddorol tu hwnt. Dyma dafarn sydd ar nos Sadwrn yn cynnig defod gymdeithasol bwysig i gannoedd o bobl ifanc wrth iddynt dyrru i'r un man ar yr un amser i siarad â'r un bobl, unigolion na fyddent yn cwrdd a hwy o gwbl yn aml iawn ond yn y dafarn arbennig yma. Mewn cymdeithas wasgaredig fel y gymdeithas Gymraeg dyma'r math o brofiad torfol sydd yn helpu diffinio beth yw ystyr 'perthyn'. 'Y Llew Du', *Barn*, 11/2000

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Yr Hen Lew Du

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ceredigion
Hen Lew Du, Aberystwyth
Adroddgan

Mae **Adroddgan** (Eidaleg: *recitativo*)  yn gerddoriaeth sy'n dweud stori'n eithaf cyflym, fel pe bai'n cael ei siarad. Mae'r gair yn golygu: "*i adrodd*" er enghraifft i adrodd stori. Gan nad oes unrhyw elfen barddonol i adroddgan megis odl neu rhythm gellid adroddganu unrhyw beth, er enghraifft yr erthygl hon.

Defnyddir adroddgan mewn operâu, oratorïau a chantatau. Pan ddyfeisiwyd opera tua 1600 roedd angen i'r cyfansoddwyr ddweud y stori mewn cerddoriaeth. Wrth adroddganu, mae'r stori yn cael ei ganu yn gyflym, gyda dim ond harpsicord sy'n chwarae ychydig o gordiau. Ar ôl ychydig o adroddganu bydd y stori wedi symud yn ei flaen a gall y cantorion troi at ganu aria sy'n fwy diddorol a chyffrous.

Pan fydd adroddgan yn cael ei gyfeilio gydag offeryn bysellfwrdd yn unig, fe'i gelwir yn "*recitativo secco*" (adroddgan sych). Weithiau mae'r gerddorfa yn cyfeilio, gelwir hyn yn "*recitativo accompagnato*" (adroddgan i gyfeiliant). Nid oes unrhyw linellau bar mewn adroddgan gan nad oes curiad rheolaidd. Weithiau bydd cyfeiliant harpsicord adroddgan yn cael ei chwarae'n fyrfyfyr. Mae adroddgan yn gerddorol syml, er hynny mae'n gallu cael ei ddefnyddio mewn ffyrdd diddorol neu ddifyr.

Yn y 19 ganrif diflannodd y gwahaniaeth rhwng Aria ac adroddgan yn raddol. Ysgrifennodd Wagner operâu lle roedd gan bopeth ddiddordeb cerddorol ac roedd yr adrannau'n llifo i mewn i'w gilydd.

Mae'r term adroddgan yn cael ei ddefnyddio yn achlysurol ar gyfer yr arfer litwrgaidd o ganu geiriau o'r Salmau, yr Efengylau a'r Epistolau Beiblaidd, ond fel arfer bydd y term *llafarganu* yn cael ei ddefnyddio yn y Gymraeg ar gyfer y cyd-destun crefyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth yr Eidal‎
Categori:Ffurfiau cerddorol
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Opera
Aria

Cân hir yw **Aria**  sy'n cyd-fynd â llais unigol. Fel arfer mae aria i'w glywed mewn opera. Mae'n air Eidaleg o'r 18 ganrif sy'n golygu "aer" (hy tôn). Defnyddir ychydig bach o destun yn unig mewn aria. Mae nodweddion yn cynnwys defnyddio melisma, ailadrodd a dilyniannau. Yn nodweddiadol, byddai cyfeiliant llawn i'r llais unigol yn yr aria er nad yw hyn yn wir yn Dido ac Aeneas, Purcell, lle mai dim ond rhan continuo'r aria sydd dan gyfeiliant yn y rhan fwyaf o'r ariâu.

Mewn operâu o'r cyfnod Baróc roedd y rhan fwyaf o'r gerddoriaeth naill ai'n "adroddgan" neu'n "aria". Cafodd adroddgan (sy'n golygu: "i adrodd" neu "i ddweud") ei ganu yn gyflym, bron fel petai'n cael ei siarad, gyda dim ond ychydig o gordiau yn cyfeilio'r canwr, ac fel arfer ar harpsicord. Roedd y stori yn cael ei "ddweud" yn yr adroddgan. Unwaith y byddai naws y stori yn newid yna ddaw'r aria lle byddai'r canwr yn canu cân i fynegi ei deimladau. Roedd gan yr Aria mwy o sylwedd cerddorol na'r adroddgan. Fel arfer, roedd ariâu yn yr hyn a elwir ar ffurf "ABA" neu ar ffurf "Da Capo". Roedd prif adran, yna rhan ganol ac yna, ailadrodd y brif adran ("Da Capo" yw: "yn ôl i'r dechrau" ). Yn adran Da Capo, roedd y canwr, fel arfer, yn cael ychydig o ryddid byrfyfyr, i ychwanegu llawer o addurniadau lleisiol. Rhoddodd yr aria yn gyfle i berfformwyr arddangos eu dawn.

Nid yw'r gair "aria" yn cael ei ddefnyddio yn unig yn yr opera. Gellir dod o hyd i ariâu mewn cantatau neu fel caneuon unigol. Weithiau gelwir darnau ar gyfer offerynnau yn "aria". Yn aml, mae'r rhain yn alawon gydag amrywiadau, megis *Air with Variations* enwog Handel ar gyfer yr harpsicord, sydd weithiau yn cael ei alw *Y Gof Cytûn (The Harmonious Blacksmith)*.

Yn y 19 ganrif dechreuodd y gwahaniaeth rhwng adroddgan ac aria yn yr opera i ddiflannu. Gwnaeth cyfansoddwyr fel Richard Wagner y gerddoriaeth yn  llawer mwy parhaus. Nid oedd am i gynulleidfaoedd clapio yng nghanol ei operâu. Roedd am i'r gerddoriaeth ddatblygu'n ddramatig ac yn barhaus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon opera
Categori:Cerddoriaeth yr Eidal
Categori:Ffurfiau cerddorol
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Carmen - Disgyddiaeth

bawd
Dyma ddisgyddiaeth o recordiadau sain a fideo o opera Georges Bizet *Carmen*. Perfformiwyd yr opera am y tro cyntaf yn y Opéra-Comique Paris ar 3 Mawrth 1875. 
## Recordiadau sain
## Recordiadau fideo
## Clipiau o ganeuon unigol gan Gwmni Sain cyf
bawd

## Cyfeiriadau
**Nodiadau**

**Ffynonnhellau**
*Blyth, Alan, ed. *Opera on Record*. Hutchinson & Co., London. 1979.
*Gruber, Paul, ed. *The Metropolitan Opera Guide to Recorded Opera*. W. W. Norton & Company, New York a London: Thames a Hudson, 1993

Categori:Disgyddiaeth operâu
Categori:Bizet
Pyjamas

Gall **pyjamas** (/pəˈdʒɑːməz, pɪ-, -ˈdʒæ-/) gyfeirio at sawl dilledyn o fathau penodol sy'n tarddu o isgyfandir India. Yn y byd Gorllewinol, pyjamas yw'r dillad llac sy'n deillio o'r dilledyn gwreiddiol ac sy'n cael eu gwisgo yn bennaf i gysgu, ac weithiau ar gyfer hamddena hefyd, a hynny gan y ddau ryw. Yn fwy cyffredinol, gall pyjamas gyfeirio at nifer o ddillad, ar gyfer dydd a nos, sy'n tarddu o'r pyjamas gwreiddiol ac yn amrywio yn eu steil a deunydd.

Benthycwyd y gair *pyjama*   o gwmpas troad y 19g o'r Hindwstaneg  (پاجامہ पाजामा), sydd yn ei dro wedi'i fenthyg o'r Perseg  پايجامه sef, yn llythrennol, 'dilledyn coes'. Trowsus llac ac ysgafn yw'r *pyjāmā* gwreiddiol, gyda llinyn rownd y canol i'w dynhau. Mae'n cael ei wisgo gan nifer o Foslemiaid Indiaidd, yn ogystal â Siciaid a Hindwiaid. Dechreuodd Ewropeaid eu gwisgo yn ystod teyrnasiad yr British East India Company yn India.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dillad
Heol y Bont, Aberystwyth

250px|bawd|Heol y Bont, gwynebu'r de am Drefechan

**Heol y Bont** neu, yn aml ar lafar, **Stryd y Bont** yw un o brif strydoedd a strydoedd hynaf Aberystwyth. Mae'n arwain i ganol y dref o'r De. Dyma ran o'r hen brif-ffordd i Aberaeron a Caerfyrddin ac mae dal yn swyddogol yn rhan o briffordd (Trunk Road) yr A487

Ar waelod ddeheuol y stryd ceir Pont Trefechan lle bu protest lwyddiannus gyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1963. Ar ben uchaf y dre ceir Cloc Aberystwyth a chyffordd i'r Stryd Fawr. Ceir strydoedd llai yn arwain oddi ar Stryd y Bont; o'r de i'r gogledd ar yr ochr chwith - Tan y Cae (South Rd) a Lôn Rhosmari (Princess St.), ac ar yr ochr dde, y Dan Dre (Mill St), Stryd Powell a'r Lôn Gefn.

## Hanes
bawd|Motiff Banc y Ddafad Ddu
bawd|Westminster House, Heol y Bont, Aberystwyth
Yn y Siarter Frenhinol a roddwyd i Abberystwyth gan Edward I, brenin Lloegr yn 1277 nodwyd yr angen i adeiladu mur ar gyfer amddiffyn y dref. Dechreuwyd adeiladu'r mur a ffos yn 1278. Erbyn 1280 roedd y mur yn amgylchynu ardal o 20 hectar (50 acer). Gellir gweld hen llinell mur y dref wrth edrych ar fap a dilyn strydoedd; Ffordd y Brenin, Stryd y Popty, Heol y Ffynnon Haearn, y Ro Fawr a Dan y Dre. roedd porth ar waelod y Stryd Fawr - tarddiad yr enw Saesneg, Great Darkgate Street, ar gyffordd Stryd y Popty a Heol y Ffynnon Haearn ac un arall ar waelod Heol y Bont, ger afon Rheidol. roedd porth arall ar ddiwedd stryd y Stryd y Porth Bach ond doedd dim ynediad i'r traeth o ochr y môr o Heol y Wig, nes yn hwyrach.

Y Stryd Fawr gyda Heol y Wig tua'r gogledd iddi a Heol y Bont, tua'r de, oedd echel tref Ganol Oesol Aberystwyth. Arferid cynnal marchnad yma lle nawr ceir tai a siopau ond hefyd yr Hen Farchnad.

Ar hyd y stryd ceid tai a gerddi ond yna tir agored oedd yno gan mwyaf hyd at ddiwedd 18g. Wrth i'r dref ehangu i'r dwyrain a'r gogledd, collodd Heol y Bont peth o'i phwysigrwydd masnachol gan gadw ei hadeiladau ar gyfer preswylwyr yn hytrach na masnach (fel Heol y Wig a'r Stryd Fawr). Bu fawr o newid yn y dref na nifer ei strydoedd am ganrifoedd ac er, yn 1726 nodwyd bod y boblogaeth wedi tyfu roedd y dref, yn *a very black and smoaky place* Roedd gan y dafarn stablau ar Heol y Wig. Defnyddiwyd yr enw 'Hen' o flaen 'Llew Du' i'w wahaniaethu rhag tafarn y Gogerddan Arms gerllaw a oedd hefyd yn cael ei alw'r 'Llew Du' ar adegau (llew du yw prif ddelwedd arfbais teulu Gogerddan a'r rheswm fod gymaint o dafarndai Ceredigion gyda'r enw 'Llew Du'). Ys dywed y selogion "Llew Du Boi!"

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*"A Pint of History"
*Gwefan Yr Hen Lew Du

Categori:Strydoedd Aberystwyth
Opera buffa

bawd|Alessandro Scarlatti, un o brif gyfansoddwyr operâu buffa cynar

Mae **Opera Buffa** yn derm Eidaleg sy'n golygu *opera comig*.. Fe'i defnyddir yn bennaf ar gyfer operâu comig Eidalaidd o'r 18 ganrif. Mae opera buffa yn gwrthgyferbynnu ag opera seria (*opera ddifrifol*) lle'r oedd y stori yn drasiedi. Roedd Opera Seria i fod yn *ddifrifol*, tra bod opera buffa yn gomedi cerddorol difyr. Fel yr opera seria, cafodd popeth ei ganu, nid oedd unrhyw ddeialog llafar. Roedd hyn yn wahanol i opera comig mewn gwledydd eraill. Mae'r stori yn opera buffa yn cael ei adrodd trwy adroddgan gydag ariâu yn cael eu defnyddio er mwyn i'r cymeriadau ddangos eu teimladau a dangos eu lleisiau.

Yn y 18 ganrif fe ddefnyddiwyd enwau eraill am yr hyn a elwir yn opera buffa heddiw, e.e. *Commedia in musica*, *drama giocosa*, *operetta*, *burlesca* ac ati. Fel arfer, bu opera buffa yn waith llawn: un fyddai'n cyflenwi adloniant ar gyfer noson gyfan. Roedd yn wahanol i *intermezzo* neu *farsa* a oedd yn gomedi cerddorol ber a berfformiwyd yn ystod y toriad rhwng sioeau drasiedi cerddorol, er nad yw'r gwahaniaeth rhwng y ddau bob amser yn amlwg. Daeth yr intermezzo yn hirach ac yn hirach yn ystod y 18 ganrif ac fe'i datblygwyd i opera buffa yn raddol. Roedd intermezzo Pergolesi *La Serva Padrone* yn intermezzo a ddaeth yn enwog iawn ar ôl ei farwolaeth a chafodd dylanwad mawr ar ddatblygiad opera buffa.

Roedd opera buffa bob amser yn cynnwys llawer o gymeriadu. Dangosodd y cymeriadau wendidau dynol megis twpdra, trachwant, ymffrost, gwanc a rhodres (pobl a oedd yn esgus bod yn ddoeth ac yn bwysig). Maent yn aml yn gwneud hwyl am ben y dosbarth llywodraethol.

Mewn opera buffa roedd yr actio bob amser yn bwysig iawn. Roedd yn sioe fywiog iawn, gyda llawer yn digwydd yn gyflym iawn. Ar ddiwedd pob act, roedd y prif gymeriadau'n canu gyda'i gilydd: gelwir hyn yn *ensemble* (y gair Ffrangeg ar gyfer ''gyda'i gilydd'').

Dechreuodd opera buffa yn Napoli a'i lledaenu'n raddol i rannau eraill o'r Eidal. Roedd yn arbennig o boblogaidd ar adeg carnifal. Mae cyfansoddwyr pwysig opera buffa yn cynnwys Carlo Goldoni a Baldassare Galuppi.

Erbyn diwedd y 18 ganrif nid oedd bob amser yn bosibl gwahaniaethu rhwng opera buffa ac opera seria. Mae opera Mozart, *Don Giovanni*, er enghraifft, yn cynnwys llawer o gomedi, ond mae iddi ochr ddifrifol hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth yr Eidal‎
Categori:Ffurfiau cerddorol
Categori:Geirfa cerddoriaeth
Buffa
Elipsoid

[400px|bawd|Enghreifftiau o elipsoidau, gyda'r hafaliad {x^2 \over a^2}+{y^2 \over b^2}+{z^2 \over c^2}=1:
*[sffêr* (top, a=b=c=4),
*sfferoid* (gwaelod chwith, a=b=5, c=3),
*3-echelinol* elipsoid (gwaelod dde, a=4.5, b=6, c=3)]]

Gwrthrych geometrig yw **elipsoid** (enw gwrywaidd), sy'n arwyneb y gellir ei gael o sffêr drwy ei ddadffurfio i wahanol gyfeiriadau, neu'n fwy cyffredinol, drwy drawsffurfiad affin.

Mae ganddo arwyneb cwadrig ac mae ganddo un o'r ddwy nodwedd ganlynol:

# Mae pob croestoriad planar naill ai'n elíps, neu'n wag, neu'n cael ei leihau i un pwynt (mae hyn yn esbonio'r enw, sy'n golygu "tebyg i elíps").
# Mae ganddo ffin, sy'n golygu y gellir ei amgáu mewn sffêr digon mawr.

Mae gan yr elipsoid dair echelin cymesuredd perpendicwlar sy'n groesi yng nghanol y cymesuredd, a elwir yn "ganol yr elipsoid". Gelwir y segmentau llinell sy'n amffinio ar yr echeliniau cymesuredd gan yr elipsoid yn "brif echeliniau" neu yn "echeliniau'r elipsoid". Os oes gan y tair echelin wahanol hyd, yna dywedir bod yr elipsoid yn "3-echelinol" neu yn "anghyfochrog", ac mae'r echeliniau wedi'u diffinio'n unigryw.

Os oes gan ddau o'r echelinau hyn yr un hyd, yna mae'r elipsoid yn "elipsoid tro" (neu "elipsoid cylchdro"), a elwir hefyd yn sfferoid. Yn yr achos hwn, mae'r elipsoid dan gylchdro o gwmpas y trydydd echelin, ac felly mae yna lawer o ffyrdd o ddewis y ddau echelin perpendicwlar o'r un hyd.

## Yr hafaliad safonol
Drwy ddefnyddio'r system gyfesurynnol Cartesaidd, lle mae'r tarddiad yn ganol yr elipsoid, a'r echelinau cyfesurynnol yw echelinau'r elipsoid, yna mae gan hafaliad ymhlyg (*implicit equation*) yr elipsoid yr hafaliad canlynol:

:{x^2 \over a^2}+{y^2 \over b^2}+{z^2 \over c^2}=1,
lle mae  yn bositif (rhifau real).

Mae'r pwynt ,  a  yn gorwedd ar yr arwyneb. Gelwir y segment llinell o'r tarddiad i'r pwyntiau hyn yn "brif ran-echelin" (*principal semi-axes*) yr elipsoid, oherwydd y mae  yn hanner hyd y prif echelin.

## Cyfeiriadau
Categori:Siapau geometrig
Categori:Arwynebau
Tyler Roberts

Pêl-droediwr o Gymru yw '''Tyler D'Whyte Roberts''' (ganwyd 12 Ionawr 1999).  Mae'n chwarae fel blaenwr i Leeds a Chymru.

Fe raddiodd o academi West Brom gan wneud ei ymddangosiad cyntaf i'r clwb ym mis Mai 2016. Bu ar fenthyg i dimau Rhydychen Unedig, Amwythig ac Walsall cyn ymuno gyda Leeds yn Ionawr 2018.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ar 6 Medi 2018, pan ddaeth ymlaen yn ystod ail-hanner y fuddugoliaeth 4 - 1 yn erbyn Iwerddon, gan eilyddio Gareth Bale.

Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pobl o Gaerloyw
Matthew Smith

Pêl-droediwr o Gymru yw **Matthew Smith** (ganwyd 22 Tachwedd 1999).  Mae'n chwarae fel canolwr i FC Twente - ar fenthyg o Ddinas Manceinion - a thîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
Ganwyd Smith yn Redditch, a chwareodd i dîm ieuenctid West Brom am gyfnod cyn ymuno gyda academi Dinas Manceinion pan oedd yn 14 mlwydd oed. Ym mis Gorffennaf 2018, ymudodd Smith ar fenthyg o'r clwb i glwb FC Twente yn yr Iseldiroedd ar gyfer tymor 2018–19.

## Gyrfa ryngwladol
Gwnaeth Smith ei ymddangosiad cyntaf i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru mewn gem gyfeillgar 0–0 yn erbyn Mecsico ar 28 Mai 2018, gan eilyddio Tom Lawrence wedi 81 munud.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
David Brooks

Mae **David Robert Brooks** (ganwyd 8 Gorffennaf 1997) yn chwaraewr pêl-droed rhyngwladol dros Gymru sy'n chwarae hefyd i glwb AFC Bournemouth. Ganwyd Brooks yn Warrington a gallai fod wedi chwarae dros ei wlad enedigol Lloegr neu dros Gymru, gan fod ei fam yn dod o Langollen. Yn wir, chwaraeodd i dimau ieuenctid cenedlaethol Lloegr (dan-20) a Chymru (dan-21) yn 2017 cyn chwarae ei gêm gyntaf dros dim dynion Cymru pan ddaeth ar y cae fel eilydd yn y gêm yn erbyn Ffrainc ar 10 Tachwedd 2017.

Cafodd Brooks ei arwyddo gan Bournemouth yng Ngorffennaf 2018 ar gytundeb pedair blynedd a ffi o £11.5 miliwn yn dilyn ei berfformiadau disglair dros Sheffield United yn nhymor 2017-18. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Bournemouth yn y fuddugoliaeth gartref o 2-0 yn erbyn Dinas Caerdydd 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
FC Twente

Tîm pêl-droed o ddinas Enschede, yn yr Iseldiroedd yw **FC Twente** ().  Maent yn chwarae yn y Eerste Divisie. Sefydlwyd y clwb ym 1965 drwy uno pencampwyr yr Iseldiroedd yn 1926, **Sportclub Enschede** ac **Enschedese Boys**. Nhw oedd deiliaid y Gwpan KNVB yn 2011 a'r tlws Johan Cruijff Schaal.  Roeddynt hefyd yn bencampwyr Eredivisie yn y tymor 2009–10.  Daeth FC Twente yn ail yng nghwpan UEFA 1974–75.

Categori:Pêl-droed yn yr Iseldiroedd
Peldroed
Categori:Timau pêl-droed yr Iseldiroedd
Lucy Aharish

Mae **Lucy Aharish** (Arabeg: لوسي هريش‎, Hebraeg: לוסי אהריש‎; ganed 18 Medi 1981) yn gyflwynydd a darlledydd teledu Arab-Israeli. Mae'n cyflwyno rhaglen materion cyfoes y bore ar *Sianel 13*. Mae hi'n adnabyddus am fod yr Arab cyntaf i gyflwyno rhaglen newyddion Hebraeg ar deledu Israel. Rhwng Gorffennaf 2013 - Ionawr 2016 bu hefyd yn cyflwyno *Evening Edition* ar y gwasanaeth newyddion sy'n darlledu'n Hebraeg, Saesneg a Ffrangeg i24news. Mae bellach yn gweithio i *Reshet 13*.

## Magwraeth
bawd|Lucy Aharish
Ganwyd Lucy Aharish ym 1981 yn ninas deheuol Israel, Dimona ar ffin ogleddol anialwch y Negef. Mae'n ferch Maaruf a Salwa Aharish, Arabaiaid Mwslim o Nasareth a'r unig ddisgybl Arabaidd yn ei hysgol uwchradd.

Magwyd hi ymysg Iddewon o dras Moroco yn y dref, "I am an Arab who grew up among Moroccan Jews. That's the worst. You learn the hard-core shticks; they have a very short fuse. I was a right-wing Muslim, a fan of Beitar (Jerusalem soccer club with nationalistic fans)." Mae hi bellach yn uniaethu gyda'r asgell chwith.

Astudiodd Gwyddoniaeth Gymdeithasol a Theatr ym Mhrifysgol Hebraeg Jerwsalem ac yna newyddiaduraeth yn Ysgol Koteret yn Tel Aviv, cyn parhau â'i haddysg yn yr Almaen am flwyddyn a hanner.

## Gyrfa
Yn ôl dychwelyd o'r Almaen, symudodd Lucy Aharish i Tel Aviv. Gweithiodd am bythefnos fel gohebydd materion Arabaidd ar bapur newydd Hebraeg, *Yediot Aharonot*, cyn cael ei recriwtio gan Sianel 10 Israel yn 2007, a dod y cyflwynydd Arabaidd gyntaf ar raglen newyddion Hebraeg. Yn 2008, adawodd y rhaglen i gyflwyno sioe ''Erev Tov' ar Sianel 10, ynghyd â Guy Pines. Mae hi hefyd yn ymwneud â radio ar Siannel 2, lle mae'n cynnal y rhaglen boreuol gydag Emmanuel Rosen a Maya Bengal.

Mae Lucy Aharish wedi datgan sawl gwaith nad yw hi'n gweld gwrth-ddywediad rhwng bod yn berson Arabaidd ac yn Israeli. Mae hi'n dathlu Diwrnod Annibyniaeth Israel.

Ym mis Gorffennaf 2014, yn ystod cyrch filwrol, 'Protective Edge', gan Israel ar diriogaeth Gaza, fe gollfarnodd Hamas am "chwarae gyda'n bywydau"

## Personol
Ar 10 Hydref 2018 priododd Lucy Aharish gyda'r actor a'r canwr Iddewig, Tzachi HaLevy sy'n adnabyddus i dramorwyr am chwarae rhan 'Naor', yn *Fauda* y ddrama gyfres am wasanaeth cudd Israel sy'n cynnal cyrch yn erbyn Palesteiniaid Bu eu perthynas yn un cudd am bedair mlynedd oherwydd y drwg-deimlad a'r perygl o du'r ddau gymuned crefyddol a chenedlaethol. Derbyniodd y cwpwl llythryau casineb ac yn sgil un ohonynt, cyfansoddodd Tzachi gân yn seiliedig ar eiriau'r llythyr.

Cyhuddodd un aelod seneddol Knesset o blaid asgell dde, y Likud, o Aharish o "swyn-dwyllo Iddew" wrth ei briod. Meddai Oren Hazan MK nad oedd yn beio Aharish, am "swyn-dwyllo enaid Iddewig er mwyn niweidio ein gwlad" yn hytrach dwedodd y byddai'n ei "chroesawu hi i gael troëdigaeth". Rhoddodd y bai ar Halevy "am gymryd Fauda un cam yn rhy bell ... diwedd i gymathu!"

## Dolenni
*Lucy Aharish ar IMDb
*Twitter @lucyaharish

## Cyfeiriadau
Categori:Israel
Categori:Palesteina
Dinas, Llanwnda

Mae **Dinas** yn bentrefan yng nghymuned Llanwnda, Gwynedd. Mae'n sefyll fymryn oddi ar y ffordd A487 ar y lôn gefn sydd yn rhedeg i'r gorllewin i gyfeiriad Felinwnda a Saron. Mae tua tair milltir i Gaernarfon.

Yn ogystal ag eglwys plwyf Llanwnda a dwy ystad fechan o dai a godwyd yng nghanol y 20g, ac ychydig o rai hŷn, yr oedd yma neuadd yn perthyn i eglwys blwyf Llanwnda, nes iddi gau a chanolfan fodern agor yn Felinwnda tua hanner milltir i lawr y lôn i gyfeiriad y môr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Prif nodweddion Dinas yw pencadlys Dŵr Cymru yn y Gogledd Orllewin; a phencadlys Rheilffordd Eryri. Yma mae sied injans y lein, sied fawr ar gyfer coetsis a gweithdai cynnal a chadw'r lein. Mae hen adeiladau Rheilffyrdd Cul Gogledd Cymru yn dal i sefyll, ond mae platfformau y lein fawr, oedd â caban signalau, lŵp a gorsaf yma, wedi diflannu.

Cafodd y dreflan ei henwi yn ôl y plasty cyagos, sef Plas Dinas, oedd yn gartref i deulu Anthony Armstrong-Jones am ganrif a mwy (ac sy'n dal yn eu meddiant) er i'r adeilad bellach gael ei ddefnyddio fel bwyty a gwesty egsliwsif.

Un o drigolion mwyaf amlwg oedd yr awdur, gweinidog ac ysgolfeistr, y Parch. Gareth Maelor Jones. Cafodd y dramodydd a'r awdur Aled Jones Williams ei ddwyn i fyny yn y Ficerdy yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Freedom Come-All-Ye

Cân brotest, gwrth-imperialaidd yn yr iaith Sgoteg yw **Freedom Come-All-Ye**. Cyfansoddwyd hi gan Hamish Henderson yn 1960.

Dyma un o ganeuon bwysicaf a mwyaf poblogaidd Henderson. Mae'n cynnig golwg di-ramant, gonest, o ran yr Albanwyr wrth wladychu'r byd fel rhan o Ymerodraeth Prydain. Mae'n deisyfu 'awel newid' ("winds of change") oedd yn chwythu drwy'r byd i ysgibo gormes ac imperialaeth. Mae'n beirnadu rhan milwyr o'r Alban fel milwyr taeog yn ymladd rhyfeloedd imperialaidd ac ymladd dros wlad dramor yn hytrach na bod yn rym dros gyfiawnder.

## Hanes
Cyhoeddwyd fersiwn gynnar o'r ddau bennill gyntaf mewn cyhoeddiad "Writers against Aparthied" (sic) yn y gwanwdyn yn 1960; gan fod y linell gyntaf yn cyfeirio at araith enwog 'Winds of Change' y Prif Weindiog Prydain, Harold Macmillan a draddodwyd ym mis Chwefror yn 1960 gellid ei ddyddio yn eithaf agos. Recordiwyd Henderson yn canu'r fersiwn 3 pennill o'r gân y flwyddyn honno. Cyfeirir at Nyanga, sef treflan ger Kaaptad yn Ne Affrica oedd wedi bod yn flaenllaw yn gwrthwynebu apartheid yn 1960.

Cyfeirir at "McLean" yn y gân, sef John Maclean sosialydd a gweriniaethwr Albanaidd a gwrthwynebydd i'r Rhyfel Byd Cyntaf ac oedd o blaid hunanlywodraeth i'r Alban.

Mae tôn y gân yn addasiad o orymdeithgân i'r pibau o'r Rhyfel Byd Cyntaf, "The Bloody Fields of Flanders", a gyfansoddwyd gn John McLellan DCM (Dunoon), a glywyd gan Henderson gyntaf yn cael ei chwarae ar draeth Anzio. Ysgrifennodd y geiriau wedi trafodaeth gyda Ken Goldstein, Americanwr ac ymchwilydd yn School of Scottish Studies, a oedd wedi mwynhau fersiwn Henderson o'r dôn. Yn nes ymlaen, mabwysiadwyd y gân orymdeithwyr mudiad diarfogi niwclear, CND yn ei protest gwrth-Polaris, yn yr Holy Loch yn 1961).

Mae'r gân yn rhan o Adfywiad Gwerin yr Alban, a chanu protest, fel yng Nghymru gyda chaneuon Dafydd Iwan o'r 1960au. Mae'r gân yn boblogaidd gyda'r mudiad annibyniaeth ac asgell chwith yn yr Alban gan fod yn fath o anthem answyddogol. Disgrifiodd Henderson y gân fel "expressing my hopes for Scotland, and for the survival of humanity on this beleaguered planet.".

Efallai mai un syndod yw nad oes fersiwn Gymraeg o'r gân wedi ei chyfieithu neu addasu.

## Anthem
Cynigiwyd y gân fel anthem newydd genedlaethol i'r Alban, gan nad oes un swyddogol, er, teimlau Henderson mai rhan o gryfder y gân oedd ei fod yn "anthem rynglwadol" amgen.

Perfformiwyd fersiwn o'r gân gan y gantores soprano o Dde Affrica, Pumeza Matshikiza, yn seremoni agoriadol Gemau'r Gymanwlad 2014 oedd yn yr Alban.

## Geiriau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Hamish Henderson yn canu'r gân
*Dick Gaughan yn canu'r gân, 1989
*Gwefan Union Songs am y gân

Categori:Yr Alban
Categori:Canu protest