open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nicosia

**Nicosia** (Groeg: Λευκωσία, *Levkosía*, Twrceg: Lefkoşa) yw prifddinas Cyprus. Saif ar afon Pedieos, ac mae'r boblogaeth tua 310,000.

Mae'r ddinas ar hyn o bryd wedi ei rhannu, gyda'r rhan ddeheuol yn perthyn i Weriniaeth Cyprus (y rhan Roegaidd o'r ynys) a'r gogledd i Weriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus. Gelwir y ffin, sy'n mynd ar draws y ddinas o'r dwyrain i'r gorllewin, "y llinell werdd", ac mae dan reolaeth y Cenhedloedd Unedig.

Ar 3 Ebrill 2008, agorwyd Stryd Ledra yng nghanol Nicosia i'r cyhoedd am y tro cyntaf ers 34 mlynedd, fel croesfan rhwng y ddwy ran o'r ddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Cofadeilad Eleftheria
* Gymnasiwm Pancyprian
* Mosg Selimiye
* Palas yr Archesgob

## Enwogion 
* Alekos Michaelides (1933-2008), gwleidydd
* Ferdi Sabit Soyer (g. 1952), gwleidydd


Categori:Aneddiadau Cyprus
Categori:Dinasoedd rhanedig
Categori:Gogledd Cyprus
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Banjul

Prifddinas Y Gambia yw **Banjul**. Gyda phoblogaeth o 34,828 yn 2004, mae'n un o brifddinasoedd lleiaf Affrica. Saif yng ngorllewin y wlad, heb fod ymhell o'r arfordir, ar ynys yn aber afon Gambia, gyda phont yn ei chysylltu a'r tir mawr..

Sefydlwyd Banjul yn 1816 fel Bathurst; newidiwyd yr enw yn 1973.

Categori:Dinasoedd y Gambia
Categori:Prifddinasoedd Affrica
San Salvador

Prifddinas El Salfador yng Nghanolbarth America yw **San Salvador**. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 485,847.

Sefydlwyd y ddinas yn y 16g. Saif tua 560 medr uwch lefel y môr, mewn dyffryn ger troed y llosgfynydd Quezaltepec.

Categori:Dinasoedd El Salfador
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Elidir Lydanwyn

Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Elidir Lydanwyn** (fl. 6g). Yn ôl traddodiad, roedd Elidir yn un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen ac yn dad i Lywarch Hen. Fe'i cysylltir â theyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd ac mae'n bosibl y bu'n frenin ar y deyrnas honno am gyfnod.

Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Llywarch Hen:

:Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn mab Meirchion mab Gorwst Ledlwm mab Cenau mab Coel.

Mae disgynyddion eraill Coel Hen yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Pabo Post Prydain, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau. Roedd Elidir yn frawd i Gynfarch, tad Urien Rheged.

Yn ôl y testun *De Situ Brecheiniauc*, priododd Elidir â Gwawr ferch Brychan Brycheiniog, a chafwyd Llywarch Hen o'r briodas.

Yn ôl y traddodiad a geir yn nhestunau fersiwn Gwynedd o Gyfraith Hywel, yr oedd Elidyr Lydanwyn yn frenin Rheged ac yn briod â chwaer Rhun ap Maelgwn Gwynedd. Hawliodd Elidir orsedd teyrnas Gwynedd, ond pan ymwelodd a'r deyrnas lladdwyd ef gan wŷr Arfon yn Aber Meweddus, ger Clynnog. I ddial ei farwolaeth, ymosodwyd ar Wynedd gan ei ddau gefnder, Rhydderch Hael o Ystrad Clud a Clydno Eiddin. Dywedir i'w byddin hwy ddiffeithio Arfon, ac i ddial am hyn arweiniodd Rhun fyddin i'r Hen Ogledd cyn belled ag Afon Forth.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir Llywarch Hen mab Elidir Lydanwyn yn un o 'Dri Lleddf Unben Ynys Prydain', gyda Manawydan a Gwgon Gwron mab Peredur.

## Ffynonellau 
* *Trioedd Ynys Prydein*, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 8, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 343.

Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Rheged
Categori:Yr Hen Ogledd
Ceolwulf

Gallai **Ceolwulf** (sillafiad amgen: **Ceolwulph**), gyfeirio at:

*Ceolwulf o Ddenmarc, brenin Denmarc efallai
*Ceolwulf I, brenin Mersia, brenin Mercia
*Ceolwulf II, brenin Mersia, brenin Mercia
*Ceolwulf o Northumbria (Sant Ceolwulf), brenin Northumbria
*Ceolwulf o Wessex, brenin Wessex
*Ceolulfus, Esgob Lindsey, a adnabyddir fel Ceolwulf hefyd
Ceolwulf o Wessex

Daeth **Ceolwulf**, o linach brenhinol Wessex, yn Frenin Wessex yn 597.

## Bywyd 
Fe ddaeth Ceolwulf yn Frenin Wessex yn 597 ar farwolaeth ei frawd Ceol. Ar y pryd yr oedd mab Ceol, Cynegils, yn rhy ifanc i deyrnasu. ar farwolaeth ei frawd Ceol. Ar y pryd yr oedd mab Ceol, Cynegils, yn rhy ifanc i deyrnasu.

Teyrnasodd Ceolwulf am bedwar ar ddeg o flynyddoedd. Ni cheir dim am hanes Wessex yn ystod ei deyrnasiad yn y croniclau Seisnig.

Fodd bynnag, yn ôl hanesyn a geir yn *Llyfr Llandaf* (12g), arweiniodd Ceolwulf fyddin o Sacsoniaid i ymosod ar Went. Dywedir i hynny ddigwydd ar ddiwedd oes Tewdrig, brenin Gwent (tua 580-630), ar ôl iddo ymddeol yn ei henaint a throsglwyddo'r orsedd i'w fab Meurig. Croesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan arweiniad Ceolwulf tua'r flwyddyn 630, gan anrheithio nifer o glasau ac eglwysi. Daeth Tewdrig allan o'i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys yn erbyn y "paganiaid" Seisnig. Gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrwydr Pont y Saeson, ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol. Ond gan fod Ceolwulf wedi peidio teyrnasu yn 611, mae'r dyddiad yn rhy hwyr o ugain mlynedd.

Bu farw Ceolwulf heb blant cofnodedig; trosglwyddwyd yr orsedd i Cynegils.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 7fed ganrif
Categori:Brenhinoedd Wessex
Mogadishu

Prifddinas a dinas fwyaf Somalia yw **Mogadishu** (Somaleg: *Muqdisho*). Saif yn nhalaith Banaadir, ar lan Môr Arabia. Yn 1990, amcangyfrifwyd gan y Cenhedloedd Unedig fod y boblogaeth yn 1,200,000, tra mae eraill wedi amcangyfrif rhwng 2 a 3 miliwn.

Y,hlith adeiladau hanesyddol Mogadishu mae mosg Fakr ad-Din (1269) a Phalas Garesa, o ddiwedd y 19g. Ceir prifysgol genedlaethol Somalia yn y ddinas, a'i maes awyr mwyaf. Ar 18 Hydref 1977, bu'r maes awyr yn y newyddion pan achubwyd 82 o deithwyr o awyren Lufthansa gan unedau arbennig o heddlu'r Almaen, wedi i'r awyren gael ei chipio a'i gorfodi i lanio ym Mogadishu.

Yn 2006 dechreuodd Rhyfel Somalia, a chipiwyd Mogadishu gan luoedd arfog Ethiopia. Ystyrir y ddinas yn un o'r dinasoedd peryclaf yn y byd.

## Pobl enwog o Mogadishu
* Ayaan Hirsi Ali, gwleidydd

Categori:Dinasoedd Somalia
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Managua

Prifddinas a dinas fwyaf Nicaragwa yng Nghanolbarth America yw **Managua** (enw llawn: **Leal Villa de Santiago de Managua**). Saif ar lan ddeheuol Llyn Managua, ac mae'n ymestyn an 30&nbsp;km ar hyd glan y llyn. Amcangyfrifir fod y boblogaeth yn 1,680,100.

Roedd sefydliad brodorol o'r enw *Managuac* ar y safle cyn i'r ddinas gael ei sefydlu yn 1819 fel 'Leal Villa de Santiago de Managua'. Yn 1885 daeth yn brifddinas Nicaragwa. Dinistrwyd rhgannau healaeth o'r ddinas dan ddau ddaeargryn, un ym Mawrth 1931 ac un arall ar 23 Rhagfyr 1972, pan laddwyd tua 10,000 o'r trigolion. Yn 1979, dioddefodd y ddinas ddifrod pellach yn ystod rhyfel cartref Nicaragwa.

Categori:Dinasoedd Nicaragwa
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Cwpan y Byd Pêl-droed 1970

Cynhaliwyd **Cwpan y Byd Pêl-droed** 1970 dan reolau FIFA ym Mecsico rhwng 31 Mai a 21 Mehefin.

## Terfynol 
*17 Gorffennaf: Brasil  4 - 1  Yr Eidal

Categori:1970
1970
Brwydr Llandeilo Fawr

**Brwydr Llandeilo Fawr** ar 16 Mehefin 1282 yng nghyffiniau Llandeilo Fawr (Llandeilo, Sir Gaerfyrddin) rhwng byddin o wŷr Deheubarth a oedd yn ffyddlon i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru a byddin o Saeson. Roedd yn rhan o Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru 1282-83 ac yn y frwydr hon cafodd y Cymry fuddugoliaeth.

## Cefndir 
Pan ymosododd y brenin Edward I o Loegr ar y Gymru annibynnol yn haf 1282, rhannodd ei luoedd yn dair byddin fawr gyda'r bwriad o amgylchynu byddin Llywelyn a'i dinistrio. Ymosododd dwy o'r byddinoedd hyn ar y Berfeddwlad yn y gogledd-ddwyrain a Teyrnas Powys yn y canolbarth. Yn y de, trefnwyd y drydedd fyddin dan orchymyn Gilbert de Clare, 7fed Iarll Henffordd gyda'r bwriad o gipio Ystrad Tywi a tharo i fyny trwy Geredigion i gyfeiriad Gwynedd.

## Y frwydr 
Erbyn dechrau Mehefin 1282, roedd Gilbert de Clare wedi arwain ei fyddin i Ystrad Tywi a sefydlu garsiynau yng nghestyll Caerfyrddin a Dinefwr. Gyda tua 1600 o filwyr traed a thua 100 o farchogion, cipiodd Gastell Carreg Cennen hefyd. Anrheithwyd y castell brenhinol gan y Saeson.
[bawd|chwith|[Castell Dinefwr.]]

Ond ar yr 16 o Fehefin, wrth ddychwelyd o Garreg Cennen i Ddinefwr, braidd yn anhrefnus mae'n ymddangos, ymosododd y Cymry arnynt yn sydyn. Roedd y rhan hon o Ystrad Tywi yn adnabyddus am ei choedwigoedd brigdew ac mae'n debyg fod y Cymry wedi manteisio ar hynny. Cafwyd lladdfa gwaedlyd. Lladdwyd y milwyr a marchogion Seisnig i gyd bron. Y golled fwyaf oedd lladd mab William de Valence, Iarll 1af Penfro. Ymddengys nad oedd Gilbert de Clare ei hun yn bresennol. Nid oes cofnod o golledion y Cymry ond derbynnir eu bod yn isel.

Roedd hyn yn ysgytwad mawr i gynlluniau Edward I. Mewn ymateb, cymerodd orchymyn byddin Seisnig y de oddi ar Gilbert de Clare a'i roi i William de Valence a oedd yn benderfynol o ddial lladd ei fab.

## Ffynonellau 
*J. Beverley Smith, *Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru* (Caerdydd, 1986), tt. 353-4.
*David Stephenson, *The Last Prince of Wales: Llywelyn and King Edward: the End of the Welsh Dream, 1282-3* (Barracuda Books, 1983), t. 40.

Categori:1282
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Llandeilo Fawr
Llandeilo Fawr
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Llandeilo
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Teyrnas Deheubarth
Farrah Fawcett

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Farrah Fawcett** (2 Chwefror 1947 – 25 Mehefin 2009).

Cafodd ei geni yng Nghorpus Christi, Texas, UDA. Priododd yr actor Lee Majors yn 1973 (dyweddio 1982). Cariad yr actor Ryan O'Neal oedd hi ers 1982. Ei mab yw Redmond O'Neal (g. 1985).

## Ffilmyddiaeth 
**Ffilmiau Theatraidd**

**Teledu**

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw o ganser yr anws
Categori:Pobl o Texas
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Bwcarést

Prifddinas Rwmania yw **Bwcarést** (Rwmaneg: *București*). Saif yn ne-ddwyrain y wlad, ar afon Dâmbovița. Gyda phoblogaeth o 2,082,000 yn 2003, hon yw trydydd dinas de-ddwyrain Ewrop o ran poblogaeth, ar ôl Istanbul ac Athen.

Ceir y cofnod cyntaf am y ddinas ym 1459. Daeth yn brifddinas Rwmania ym 1862. Rhwng y ddau Ryfel Byd, cyfeirid at y ddinas fel "Paris Fechan" (Micul Paris) neu "Paris y Dwyrain". Ers hynny, dinistriwyd llawer o'r canol hanesyddol, yn gyntaf yn yr Ail Ryfel Byd yna yn naeargryn 1977 a thrwy bolisïau adeiladu Nicolae Ceaușescu.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Arcul de Triumf
* Atheneum
* Palas y Senedd
* Theatr genedlaethol

## Pobl enwog o Fwcarést 
* Nicolae Bălcescu (1819-1852), milwr a gwleidydd
* Dora d'Istria (1828-1888), awdures
* Edward G. Robinson (1893-1973), actor
* Richard Wurmbrand (1909-2001), gweinidog ac awdur
* Ilie Năstase (g. 1946), chwaraewr tenis

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Rwmania
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Mebyon Kernow

bawd|dde|Logo Mebyon Kernow ar eu gwefan.
Plaid wleidyddol chwith-o'r-canol ydy **Mebyon Kernow** (sef y gair Cernyweg 
am *Feibion Cernyw* neu'r **MK**), sy'n blaid weithredol yng Nghernyw, gwledydd Prydain.

Prif amcanion MK ydyw sefydlu graddfa o hunan-lywodraeth i Gernyw drwy sefydlu Cynulliad i Gernyw drwy ddeddfwriaeth. Hyd yma nid oes ganddynt aelod etholedig yn San Steffan, ac nid ydynt yn cael eu cynrychioli yn Nhŷ'r Arglwyddi. Ym Mehefin 2009 etholwyd tri o'u haelodau yn gynghorwyr.

## Hanes ac Amcanion 
Sefydlwyd MK ar 6 Ionawr 1951 mewn cyfarfod yn Redruth. Etholwyd Helena Charles yn gadeirydd cyntaf y blaid. Yn y cyfarfod cyntaf, derbyniwyd yr amcanion canlynol:

#Archwilio cyflwr y wlad gan weithredu drosti i ddad-wneud unrhyw ragfarnau, er mwyn Cernyw, drwy newid safbwyntiau pobl Cernyw, neu drwy unrhyw ddull arall.
#I feithrin y Gernyweg a llenyddiaeth Gernyweg.
#I hyrwyddo'r astudiaeth o hanes Cernyw, o safbwynt pobl Cernyw.
#Addysgu pobl i'w gweld eu hunain fel un o'r chwe gwlad Geltaidd.
#I gyhoeddi pamffledi, papurau, erthyglau a llythyrau yn y wasg pan fo hynny'n bosibl.
#I drefnu cyngherddau a digwyddiadau i'w cynnal gyda blas Cernyw-Geltaidd arnynt, er mwyn hybu'r amcanion hyn.
#I gydweithio gyda chymdeithasau sy'n ymwneud â chadw cymeriad Cernyw.

## Arweinwyr y blaid 
*1951 Helena Charles
*1959 Major Cecil Beer
*1970 Len Truran
*1973 Richard Jenkin
*1991 Loveday Jenkin
*1997 Dick Cole

## Gweler hefyd 
*Kernow X - Mudiad Ieuenctid MK
*Hanes Cernyw
*Gorseth Kernow Gorsedd y Beirdd
*Sant Piran Nawddsant Cernyw
*Dolly Pentreath Yr olaf i siarad Cernyweg i dwristiaid efo diddordeb yn yr iaith (roedd siaradwyr brodorol tan ganol y bedwerydd ganrif ar bymtheg)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholdeb Cernywaidd
Categori:Pleidiau cenedlaetholgar
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1951
Arthen ap Seisyll

Brenin Ceredigion oedd **Arthen ap Seisyll** (m. 807). Roedd yn fab i'r Brenin Seisyll ap Clydog.

Tua'r flwyddyn 730, ychwanegodd Seisyll Ystrad Tywi i deyrnas Ceredigion; Seisyllwg oedd enw'r deyrnas estynedig newydd.

Un cyfeiriad yn unig sydd ar glawr at ei fab Arthen. Cofnodir ei farwolaeth yn yr *Annales Cambriae* am 807, ynghyd â diffyg ar yr haul yn y flwyddyn honno:

*Arthgen rex Cereticiaun moritur. Eclipsis solis.*
'Bu farw Arthen, brenin Ceredigion. Diffyg ar yr haul.'

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Marwolaethau 807
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Ceredigion
Dinas Coweit

Prifddinas a dinas fwyaf Coweit yw **Dinas Coweit** (Arabeg: *Al-Ciwait* - مدينة الكويت). Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 32,403, gyda tua 2,380,000 yn yr ardal ddinesig.

Saif y ddinas yng nghanolbaeth Coweit, ar arfordir gwlff Persia. Yn 1990, meddiannwyd y ddinas am gyfnod gan fyddin Irac.


Coweit, Dinas
Coweit, Dinas
Samuel

bawd|240px|Samuel yn cysegu Dafydd

Cymeriad yn yr Hen Destament, proffwyd ac un o'r barnwyr oedd **Samuel** (Hebraeg: **שְׁמוּאֵל**). Ceir ei hanes yn Llyfr Cyntaf Samuel ac Ail Lyfr Samuel.

Roedd yn fab i Elcana a'i wraig Hanna. Bu Hanna yn ddiblant am gyfnod maith, ac addawodd pe câi blentyn y byddai'n ei gysegru i Dduw. Ganwyd Samuel, a phan ddaeth yn ddigon hen, aeth Hanna ag ef i'r offeiriad Eli i wasanaethu yn y tabernacl. Yno, galwyd ef gan Dduw liw nos.

Wedi marwolaeth Eli a'i feibion, symudodd Samuel i Rama. Pan aeth i oedran, gwnaeth ddau o'i feibion yn farwnwyr ar Israel yn ei le, ond roedd y bobl yn anfodlon ac yn mynnu cael brenin. Cysegrodd Samuel Saul yn frenin cyntaf Israel. Yn ddiweddarach, bu cweryl rhwng Samuel a Saul, a chysegrodd Samuel Dafydd yn lle Saul.

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Proffwydi'r Hen Destament
Yr Hob (cwmwd)

Cwmwd canoloesol oedd **Yr Hob**, yng ngogledd-ddwyrain Cymru ger y ffin â Lloegr.

Yn wreiddiol, roedd Yr Hob yn rhan o hen gantref Ystrad Alun ac yn rhan o deyrnas Bowys. Bu Ystrad Alun ym meddiant Powys Fadog am gyfnodau yn y 12g ond bu hefyd dan reolaeth teyrnas Gwynedd fel rhan o'r Berfeddwlad (Gwynedd Is Conwy).

Ffiniai'r cwmwd â chymydau Penarlâg ac Ystrad Alun (Yr Wyddgrug) i'r gogledd, Maelor Gymraeg i'r de a rhan o Iâl i'r gorllewin. I'r dwyrain roedd Afon Dyfrdwy yn dynodi'r ffin rhwng Yr Hob a Swydd Gaer yn Lloegr.

Prif ganolfan filwrol Yr Hob oedd Castell Caergwrle ('Castell Yr Hob').

Ynghyd â chantrefi Dyffryn Clwyd a Rhufoniog, rhoddwyd Yr Hob i Ddafydd ap Gruffudd yn 1277.

Wedi Statud Rhuddlan yn 1282, daeth y cwmwd yn rhan o'r Sir y Fflint newydd. Heddiw mae'r ardal yn rhan o Fwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Y Berfeddwlad

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Wrecsam
Categori:Hanes Wrecsam
Penarlâg (cwmwd)

:''Erthygl am y cwmwd canoloesol yw hon. Am y pentref o'r un enw gweler Penarlâg.''
Cwmwd canoloesol oedd **Penarlâg**, yng ngogledd-ddwyrain Cymru am y ffin â Lloegr.

Yn wreiddiol, roedd y cwmwd yn rhan o gantref Ystrad Alun, yn nheyrnas Powys. Bu Ystrad Alun ym meddiant Powys Fadog am gyfnodau yn y 12g ond bu hefyd dan reolaeth teyrnas Gwynedd fel rhan o'r Berfeddwlad (Gwynedd Is Conwy).

Roedd Penarlâg yn ffinio â chwmwd Cwnsyllt, cantref Tegeingl a chwmwd Ystrad Alun (Yr Wyddgrug) i'r gorllewin, a'r Hob i'r de. Dynodai Afon Dyfrdwy'r ffin rhwng Penarlâg ac Iarllaeth Caer.

Prif ganolfannau'r cwmwd oedd Penarlâg ei hun, gyda'i gastell, a Chastell Ewlo. Dechreuodd Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru ar Sul y Blodau 1282 pan ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg

Am ddwy ganrif ar ôl y goresgyniad, bu'r cwmwd yn arglwyddiaeth ym meddiant teuluoedd Salbri a Stanley, heb fod yn rhan o'r Sir y Fflint a grëwyd yn 1282, ond yn ddiweddarach daeth yr ardal yn rhan o Sir y Fflint ei hun.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Y Berfeddwlad

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir y Fflint
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Penarlâg
Georgetown, Gaiana

bawd|240px|Adeilad y Llywodraeth, Georgetown

Prifddinas Gaiana yn Ne America yw **Georgetown**. Saif ar aber afon Demerera, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 225,800. Mae'n bothladd pwysig, yn allforio aur, siwgwr a reis ymysg nwyddau eraill.

Sefydlwyd y ddinas dan yr enw *Longchamps* gan y Ffrancwyr yn niwedd y 18g. Yn ddiweddarach, daeth i feddiant yr Iseldiroedd, a newidiwyd yr enw i *Stabroek*. Wedi i'r ardal ddod i feddiant y Deyrnas Unedig yn nechrau'r 19g, newidiwyd yr enw eto i "Georgetown".

## Enwogion
*Iris de Freitas, cyfreithwraig a astudiodd yn Aberystwyth
*Hamilton Green (g. 1934), prif weinidog Gaiana 1985-1992
*Rupert Roopnaraine (g. 1943), awdur

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Genedlaethol Gaiana
*Eglwys gadeiriol Brickdam
*Eglwys gadeiriol Sant Siôr
*Eglwys Sant Andrew
*Marchnad Stabroek
*Neuadd y ddinas

Categori:Dinasoedd Gaiana
Categori:Prifddinasoedd De America
Georgetown

Gallai **Georgetown** gyfeirio at:

* Georgetown, ardal tref Merthyr Tudful
* Georgetown, prifddinas Ynys Ascension
* Georgetown, prifddinas Ynysoedd Caiman
* Georgetown, prifddinas Guyana
* Georgetown, prifddinas talaith Penang, Maleisia
Monrovia

**Monrovia** yw prifddinas Liberia yng Ngorllewin Affrica. Saif ar Benrhyn Mesurado, ychydig i'r de o aber afon Sant Paul, ac mae'r boblogaeth tua 470,000. Yn ogystal â bod yn brifddinas, Monrovia yw porthladd pwysicaf y wlad.

Sefydlwyd y ddinas yn 1822, a chafodd ei henw er anrhydedd i James Monroe, oedd yn Arlywydd yr Unol Daleithiau ar y pryd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Liberia

Categori:Prifddinasoedd Affrica
Abuja

bawd|240px|Y Mosg Cenedlaethol, Abuja

**Abuja** yw prifddinas Nigeria yng Ngorllewin Affrica. Saif yng nghanolbarth y wlad, ac amcangyfrifir fod y boblogaeth tua 500,000.

Yn 1976, penderfynwyd fod angen cael prifddinas arall, fwy canolog, yn lle Lagos, dinas fwyaf y wlad. Dechreuwyd ar y gwaith o adeiladu prifddinas newydd, mor agos ag oedd modd at ganol y wlad, yn ei Rhanbarth Ffederal ei hun. Yn 1991. daeth Abuja yn brifddinas swyddogol Nigeria.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Mosg genedlaethol Nigeria
* Parc Mileniwm
* Tŵr Churchgate
* Tŷ Llong
* Tŷ'r Arlywydd

## Enwogion 
* Abiodun Baruwa (g. 1974), chwaraewr pêl-droed


Categori:Dinasoedd Nigeria
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Asmara

Prifddinas Eritrea yw **Asmara**. Amcangyfrifwyd fod y boblogaeth yn 579,000 yn 2006.

Saif Asmara 2,400 medr uwch lefel y môr. Pentref ydoedd hyd at tua 1880, pan ddaeth yn brifddinas tanbarthol o fewn Ethiopia. Yn 1900, daeth yn brifddinas Eritrea, oedd yr adeg honno dan reolaeth yr Eidal. Bu llawer o adeiladu newydd yma yn y 1930au, a chafodd Asmara y llysenw *Piccola Roma* (Rhufain fechan).

Bu llawer o ymladd yn yr ardal, yn enwedig o gwmpas y maes awyr, yn ystod y rhyfel annibyniaeth yn erbyn Ethiopia yn 1993.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Adeilad Fiat Tagliero
* Amgueddfa Genedlaethol Eritrea
* Cinema Impero
* Eglwys Gadeiriol Catholig Rufeinig
* Eglwys Gadeiriol Uniongred
* Forte Baldissera
* Palas y Llywodraethwr
* Tŷ Opera

## Enwogion 
* Lara Saint Paul (g. 1946), cantores
* Petros Solomon (g. 1951), gwleidydd

Categori:Dinasoedd Eritrea
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Oesoedd Canol Cynnar

Term yw **Oesoedd Canol Cynnar** a ddefnyddir gan haneswyr i ddisgrifio rhan gyntaf yr Oesoedd Canol, o'r cyfnod ôl-Rufeinig hyd at tua dechrau'r 11g. Mae'r diffiniad yn amrywio rhywfaint yn ôl y wlad neu ranbarth ac mae'r term, fel y term 'Oesoedd Canol' ei hun, yn cael ei ddefnyddio gan amlaf i gyfeirio at gyfnod yn hanes Ewrop a rhanbarthau cyfagos. Mae'r term yn cynnwys y cyfnod a elwir weithiau "yr Oesoedd Tywyll".

Yn hanes gwledydd Prydain, mae haneswyr yn defnyddio'r term 'Oesoedd Canol Cynnar' i gyfeirio at y cyfnod rhwng diwedd rheolaeth Rhufain ym Mhrydain a dyfodiad y Normaniaid. Gelwir y cyfnod rhwng ymadawiaid y llengoedd a sefydlu Cymru, yr Alban a Lloegr fel tiriogaethau diffiniedig, fwy neu lai, y cyfnod Ôl-Rufeinig, a welodd yr Eingl-Sacsoniaid yn ymestyn eu grym ar draul y Brythoniaid: dyma gyfnod yr Hen Ogledd a sefydlu teyrnasoedd cynnar Cymru.

Dilynwyd yr Oesoedd Canol Cynnar gan yr 'Oesoedd Canol Uwch' (*High Middle Ages*) a chyfeirir at ran olaf yr Oesoedd Canol fel yr Oesoedd Canol Diweddar.

## Gweler hefyd 
* Yr Oesoedd Canol
* Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru
* Yr Oesoedd Canol yng Nghymru

Categori:Cyfnodau hanes
Cynnar
Llongddrylliad

Llong neu gwch yn dryllio a suddo, yw **llongddrylliad**, a hynny fel arfer yn y môr. Gan fod gan Gymru cymaint o arfordir, cafwyd llawer o longddrylliadau dros y blynyddoedd. Crêd y Cenhedloedd Unedig fod oddeutu 3 miliwn o longau ar wely'r môr.

## Llongddrylliadau enwog
### Cymru
Efallai mai llongddrylliad y Royal Charter ar arfordir dwyreiniol Ynys Môn ger pentref Moelfre ar 26 Hydref 1859 yw'r enwocaf. Roedd y Rothsay Castle yn stemar padl a longddrylliwyd ar Draeth Lafan ym mhen dwyreiniol Afon Menai, gogledd Cymru, yn 1831. Collwyd 130 o fywydau yn y drychineb.

Claddwyd Adeline Coquine (nith 12 oed Josephine de Beauharnais, cyn-wraig Napoleon Bonaparte) pan aeth y *La Jeune Emma* i lawr ger Cefn Sidan yn 1828. Claddwyd hi ym mynwent Pen-bre.

Tancer olew oedd y **Sea Empress**. Aeth hi ar y creigiau ger Milffwrd ger Aberdaugleddau ar 15 Chwefror, 1996 pan roedd hi'n cludo olew crai i Gymru. Yn ystod y drychineb hon rhyddhawyd tua 72,000 tunnell fetrig o olew crai ysgafn i'r môr a thua 250 tunnell fetrig o'r olew tanwydd trwm a defnyddiwyd i yrru peiriannau'r llong.
[dde|bawd|Llong yr American Star (SS America) o'r tir mawr, [Fuerteventura, Yr Ynysoedd Dedwydd.]]

### Tu hwnt i arfordir Cymru
Yr enwocaf, yn ddi-ddadl, ydyw'r Titanic, a ddechreuodd ei thaith gyntaf o Southampton i Efrog Newydd ar 10 Ebrill 1912 ac a longddrylliwyd gan fynydd rhew ar 15 Ebrill, rhyw 400 o filltiroedd o Newfoundland.

Llong deithio gefnforol yn perthyn i Linell Cunard oedd yr **RMS Lusitania**, a adeiladwyd yn Clydebank yn yr Alban. Ar y 7 Mai 1915, cafodd ei suddo yn ddirybudd gan dorpido a daniwyd gan y llong danfor *U-20* gyferbyn Kinsale ar arfordir deheuol Iwerddon. Collwyd 1198 o fywydau a dylanwadodd hyn ar farn gyhoeddus yn erbyn yr Almaen; dylanwadodd hefyd ar benderfyniad yr Unol Daleithiau i ymuno â'r rhyfel yn erbyn yr Almaen.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhestr o longddrylliadau ar arfordir Cymru


Categori:Llongau
R. Kelly

Mae **Robert Sylvester Kelly** (ganed 8 Ionawr 1967) sy'n fwy adnabyddus o dan ei enw llwyfan **R. Kelly**, yn ganwr, cyfansoddwr a rapiwr R&B a soulo'r Unol Daleithiau. Dechreuodd ei yrfa ym 1992 gyda'r grŵp "Public Announcement", cyn iddo gael gyrfa fel artist unigol gyda'r albwm, 12 Play (1993). Mae Kelly yn enwog am ei gasgliad o senglau yn cynnwys "Bump n' Grind", "I Believe I Can Fly", "Ignition", "The World's Greatest", a'r "Trapped in the Closet". Yn 2008, enwyd Kelly gan Billboard fel un o artistiaid mwyaf llwyddiannus erioed.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl o Illinois
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Antananarivo

Prifddinas Madagasgar yw **Antananarivo** (Ffrangeg: *Tananarive*). Mae'n hefyd yn brifddinas talaith Antananarivo. Roedd y boblogaeth yn 1,403,449 yn 2001.

Sefydlwyd Antananarivo tua 1625 gan y brenin Andrianjaka. Yn 1894, daeth yr ynys yn rhan o ymerodraeth Ffrainc, a newidiwyd enw'r brifddinas i *Tananarive*. Daeth Madagasgar yn annibynnol yn 1960, ac yn y blynyddoedd wedyn, dychwelwyd at hen ffurf yr enw.

## Pobl enwog 
* Claude Simon (1913 - 2005), awdur Ffrangeg, enillydd Gwobr Nobel am Lenyddiaeth

Categori:Dinasoedd Madagasgar
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Port Louis

Prifddinas a dinas fwyaf Mawrisiws yw **Port Louis**. Mae hefyd yn borthladd pwysig. Roedd y boblogaeth yn 2003 yn 147,688.

## Hanes
Sefydlwyd Port Louisgan y Ffrancwyr tua 1735. Cafodd ei henwi er anrhydedd i Louis XV, brenin Ffrainc. Y llywodraethwr cyntaf oedd Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Aapravasi Ghat
*Champ de Mars
*Jardin de la Compagnie
*Maes awyren
*Marchnad
*Théâtre de Port-Louis

## Enwogion
*Khal Torabully (g.1956), bardd

Categori:Dinasoedd Mawrisiws
Categori:Prifddinasoedd Affrica
HIStory (albwm)

Albwm ddwbwl gan Michael Jackson yw ***HIStory: Past, Present and Future, Book I*** (weithiau'n cael ei fyrhau i ***HIStory***), a gyhoeddwyd ar 20 Mehefin, 1995. Hon oedd nawfed albwm Jackson. Mae'r ddisg gyntaf, "*HIStory Begins*", yn cynnwys casgliad o ganeuon gorau Jackson o'r 15 blwyddyn cyn i'r albwm gael ei gyhoeddi. Cynnwysa'r ail ddisg, "*HIStory Continues*", ganeuon newydd, ac eithrio "*Come Together*", a gafodd ei gyhoeddi ym 1987.

*HIStory* yw'r albwm sydd wedi gwerthu orau yn y byd erioed. Gwerthwyd 20 miliwn (40 miliwn o ran unedau) ar draws y byd. Hon hefyd yw'r albwm sy'n ennill yr ail fwyaf o arian i ystad Jackson, ar ôl *Thriller*. Enillodd yr albwm Grammy ar gyfer y Fideo Cerddoriaeth Gorau &nbsp; Ffurf byr o Scream. Ail-gyhoeddwyd y ddisg gyntaf yn 2001 fel disg sengl o dan yr enw *Greatest Hits: HIStory, Vol. 1*.

Categori:Albymau 1995
Categori:Albymau Saesneg
Categori:Albymau Michael Jackson
Freetown

Prifddinas Sierra Leone yng Ngorllewin Affrica yw **Freetown**. Mae hefyd yn borthladd pwysig ar Fôr Iwerydd, yn allforio pysgod, reis, olew a diemwntau. Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 1,070,200.

Sefydlwyd Freetown yn 1792 gan gyn-gaethweision o Nova Scotia, dan arweiniad Thomas Peters. Ychwanegwyd at y boblogaeth gan bobl a ryddhawyd oddi ar longau caethweision wedi diddymu'r fasnach gaethweision. O 1808 hyd 1874, roedd yn brifddinas Gorllewin Affrica Brydeinig.

Bu llawer o ymladd yn y ddinas tua diwedd yn 1990au.

bawd|dim|240px|Freetown a'r Goeden Gotwm enwog

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Amgueddfa Genedlaethol Rheilffordd
*Coleg Bae Fourah
*Eglwys gadeiriol
*Ysbyty Connaught

## Enwogion 
*Adelaide Casely-Hayford (1868-1960), athrawes
*I. T. A. Wallace-Johnson (1895-1965), gwleidydd

Categori:Prifddinasoedd Affrica
Categori:Sierra Leone
Mordiro

[200px|dde|bawd|Mordiro yn [Sir Benfro]]

Mae **mordiro** yn weithgaredd corfforol sy'n amgylchynu symudiad ar hyd ardal rynglanw'r arfordir a diffinnir mordiro fel dringo, sgramblo, nofio a neidio ar hyd creigiau a chlogwyni ac i'r môr. Mae'n anodd gwahaniaethu mordiro efo gweithgareddau eraill megis nofio morol.

Categori:Chwaraeon dŵr
Categori:Chwaraeon unigol
Natalie Bassingthwaighte

Actores a chantores o Awstralia sydd hefyd yn ysgrifennu caneuon yw **Natalie Bassingthwaighte** (ganwyd 1 Medi 1975). Roedd hi'n brif gantores y band electro-pop *Rogue Traders* a roedd hi'n westai ar *So You Think You Can Dance Australia*. Daeth yn enwog yn dilyn ei rôl fel Izzy Hoyland ar yr opera sebon Neighbours, 2003-2007. Aeth ei halbwm unigol gyntaf i rhif 1 yn Awstralia ar 1 Mawrth 2009.

## Disgograffi
### Albymau
### Senglau
## Ffynonellau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
*NatBassingthwaighte.com 

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Actorion benywaidd o Awstralia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Calendar Girls

Mae ***Calendar Girls*** yn ffilm gomedi Seisnig a gafodd ei chyfarwyddo gan Nigel Cole. Ysgrifennwyd y sgript gan Tim Firth a Juliette Towhidi ac mae'n seiliedig ar stori wir am griw o fenywod o Swydd Efrog a gynhyrchodd calendr noeth er mwyn codi arian i Ymchwil Liwcemia, o dan enw Sefydliad y Merched.

## Actorion
*Helen Mirren fel Chris Harper
*Julie Walters fel Annie Clarke
*Philip Glenister fel Lawrence Sertain (y ffotograffiwr)
*John Alderton fel John Clarke
*Geraldine James fel Marie
*John-Paul Macleod fel Jem Harper

Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau comedi
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Categori:Ffilmiau Touchstone Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Serebro

Band Rwsaidd ydy **Serebro** (Rwsieg: Серебро; Cymraeg: Arian). Ffurfiwyd y band yn 2006 gan y cynhyrchydd miwsig Maxim Fadeev ac mae'r band yn cynnwys yr aelodau Elena Temnikova, Olga Seryabkina ac Anastasia Karpova - mae'r diwethaf wedi disodli yr aelod blaenorol Marina Lizorkina. Cynrychiolodd Serebro yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2007 yn Helsinki, Ffindir. Gorffennodd yn y drydedd safle gyda'r gân *"Song #1"*.

## Aelodau 
## Hanes 
### Cystadleuaeth Cân Eurovision 2007 
[bawd|dde|250px|Mae Serebro yn perfformio "Song#1" yn [Helsinki.]]
Roedd y sianel Rwsaidd *Channel One* yn gyfrifol am ddewis cynrychiolydd Rwsia ac roedden nhw wedi dewis y band Serebro, a oedd yn anhysbys i'r mwyafrif o'r cyhoedd.
Ar y 12fed o Fai 2007 perfformiodd Serebro yn safle 15 y rownd derfynol. Cafodd Serebro 12 pwynt oddi wrth Armenia, Belarws, ac Estonia a 10 pwyntiau oddi wrth Wcráin. Gorffenon nhw'n drydydd gyda 207 pwyntiau.

## Disgyddiaeth 
* *OpiumRoz* (2009)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   Gwefan Serebro 
*   Fforwm swyddogol Serebro 
* Gwefan Elena Temnikova 


Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Bandiau o Rwsia
Paramore

Band Americanaidd ydy **Paramore**, ffurfiwyd y band yn Franklin, Tennessee, yn 2004 yn cynnwys Hayley Williams, Josh Farro, Jeremy Davis, Zac Farro, a Taylor York. Rhyddhodd y grŵp eu albwm debut *All We Know Is Falling* yn 2005, ail albwm *Riot!* yn 2007 sy wedi gwerthiannau platinwm yn UD, DU, Iwerddon a Seland Newydd. Bydd *Brand New Eyes*, albwm trydydd Paramore, yn rhyddhau ar 29 Medi, 2009.

## Disgograffi 
### Albymau stiwdio 
### Albymau byw 
### EPs 
### Senglau 
## Ffynonellau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol
*Tudalen Paramore Thronemag
*Cyfweliad Paramore yn Madison Square Garden 

Categori:Bandiau Americanaidd
Balchder Abertawe

bawd|dde|Balchder Abertawe ym Mharc Singleton
Gŵyl balchder lesbiaid a hoywon ydy **Balchder Abertawe** a gynhelir yn ninas Abertawe, De Cymru. Cynhaliwyd yr ŵyl gyntaf ar Gae Lacrosse, ym Mharc Singleton ar y 28ain o Fehefin, 2009. Mynychodd dros 3,000 o bobl safle'r ŵyl, lle gwelwyd cantorion a pherfformwyr drag yn difyrru'r dorf. Ymysg y perfformwyr, roedd y band Scooch a'r gantores Kelly Llorena. Defnyddiwyd y diwrnod hefyd i godi arian ac ymwybyddiaeth i'r elusen HIV ac AIDS, Terrence Higgins Trust.

Cynhaliwyd gŵyl 2010 ar 26 Mehefin a mynychodd ychydig dros 3,000 o bobl y digwyddiad. Ymhlith y cantorion a ymddangosodd ar lwyfan oedd Anthony Costa o'r grŵp pop Blue a'r gantores Rozalla. Cafwyd perfformiad hefyd o ganeuon o'r sioe gerdd "Rent".

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Balchder Abertawe 
* Gwefan swyddogol Gayswansea 

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Diwylliant LHDT
Categori:Gwyliau cerddorol yng Nghymru
Categori:LHDT yng Nghymru
Categori:Balchder LHDT
Malé

Prifddinas y Maldives yw **Malé**. Saif y ddinas ar ynys Malé, ac roedd y boblogaeth yn y cyfrifiad diwethaf yn .

Gan nad yw ynys Malé ond 1.7&nbsp;km o hyd ac 1&nbsp;km o led, mae'r ddinas yn gorchuddio'r ynys i gyd. Dayblygodd y ddinas wedi i'r Maldives droi at Islam yn y 12g. Yr yr 20g, wedi i'r wlad ddod yn weriniaeth, ail-adeiladwyd y ddinas yn sylweddol dan yr Arlywydd Ibrahim Nasir; chwalwyd muriau'r ddinas a'r palas brenhinol, ac ychwanegwyd at arwynebedd yr ynys. Dinistriwyd rhan helaeth o'r ddinas ar 26 Rhagfyr 2004 gan Tsunami Cefnfor India 2004.

Adeilad pwysicaf y ddinas yw Mosg Dydd Gwener. Ni cheir adeiladu unrhyw adeilad ym Malé yn uwch na'r mosg yma.

## Gweler hefyd
* Datganiad Malé ar Newid Hinsawdd Byd-eang o ran y Ddynoliaeth

Categori:Aneddiadau Maldives
Categori:Prifddinasoedd Asia
Tobago

**Tobago** yw'r lleiaf yn ddaearyddol ac o ran poblogaeth o'r ddwy brif ynys a'r tirffurfiau niferus eraill sy'n creu gwlad Trinidad a Thobago.

Saif yr ynys tua 30&nbsp;km i'r gogledd o ynys fwy Trinidad. Mae'n 42&nbsp;km o hyd a 10&nbsp;km o led, gyda phoblogaeth o tua 50,000. Y dref fwyaf yw Scarborough gyda phoblogaeth o 17,000.

Cythaeddodd Christopher Columbus yr ynys yn 1498, a'i henwi yn *Bella Forma*. Newidiwyd yr enw i "Tobago" yn ddiweddarach, efallai yn cyfeirio at bwysigrwydd tybaco yma.

bawd|250px|dim|Map o Trinidad a Thobago

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Trinidad a Thobago
Categori:Ynysoedd y Caribî
Port of Spain

**Port of Spain** yw prifddinas Trinidad a Thobago. Saif ar Gwlff Paria ar arfordir gorllewinol ynys Trinidad. Roedd y boblogaeth yn 2000 yn 49.000, gyda 300,000 yn yr ardal ddinesig.

Sefydlwyd y ddinas gan y Sbaenwyr ar safle tref frodorol Cumucarapo. Symudodd y llywodraethwr Sbaenig olaf, Don Jose Maria Chacon, y brifddinas o St. Joseph i Port of Spain ar ddiwedd y 18g, a pharhaodd yn brifddinas pan ddaeth yr ynys yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig yn 1797.

bawd|chwith|240px|Yr Amgueddfa Genedlaethol
O 1958 hyd 1962 roedd Port of Spain yn brifddinas Ffederasiwn India'r Gorllewin. Yn y 1960au, cyrhaeddodd y boblogaeth 100,000, ond ers hynny mae wedi gostwng wrth i bobl symud allan i'r maesdrefi.

Categori:Dinasoedd Trinidad a Thobago

Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Kigali

Prifddinas a dinas fwyaf Rwanda yw **Kigali**. Roedd y boblogaeth yn 2005 tua 850,000.

Sefydlwyd Kigali yn 1907, pan oedd y wlad yn eiddo i'r Almaen, gan Richard Kandt. Yn 1962, daeth yn brifddinas Rwanda; symudwyd y brifddinas o Butare oherwydd fod Kigali yn fwy canolog.

O 7 Ebrill 1994 ymlaen, bu Kigali yn un o'r lleoedd lle'r oedd Hil-laddiad Rwanda ar ei waethaf. Lladdwyd nifer fawr o'r trigolion Tutsi, a bu ymladd yn y ddinas. Ers hynny, mae'r ddinas wedi datblygu yn sylweddol, gyda llawer o adeiladau newydd.

Categori:Dinasoedd Rwanda

Categori:Prifddinasoedd Affrica
Port-au-Prince

Prifddinas a dinas fwyaf Haiti yw **Port-au-Prince** (Creoleg: *Pòtoprens*). Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 1,277,000, tra'r oedd poblogaeth yr ardal ddinesig, yn cynnwys Delmas, Carrefour a Fond-Parisien rhwng 2.5 a 3 miliwn.

Saif y ddinas ar lan bae yng Ngwlff Gonâve. Mae'n borthladd pwysig, yn allforio coffi a siwgwr.Sefydlwyd y ddinas yn 1749 gan dyfwyr siwgwr Ffrengig, ac yn 1804 daeth yn brifddinas Haïti annibynnol.

Categori:Dinasoedd y Caribî
Categori:Aneddiadau Haiti
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Trefor, Wrecsam

Pentref yng nghymuned Llangollen Wledig, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Trefor** (Saesneg: *Trevor*). Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Llangollen a Rhiwabon ar yr A539.

Rhed Camlas Llangollen trwy'r pentref. I'r de o'r pentref mae Traphont Pontcysyllte yn cludo'r gamlas honno dros Afon Dyfrdwy. Dynodwyd y draphont enwog fel Safle Treftadaeth y Byd ym Mehefin 2009. O fewn tafliad carreg i'r pentref veir Plas Trefor, Garth Trefor a Threfor Uchaf.

250px|bawd|dim|Camlas Llangollen yn Nhrefor

## Cyfeiriadau
Categori:Llangollen Wledig
Categori:Pentrefi Wrecsam
Ystrad Alun

Ardal yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Ystrad Alun** (neu yng ngwaith Guto'r Glyn: **Alun Ystrad**), a fu'n un o gantrefi'r Oesoedd Canol ac wedyn yn gwmwd. Llifa Afon Alun trwy'r ardal, gan roi iddo ei henw.

Yn wreiddiol, roedd Ystrad Alun yn rhan o deyrnas Bowys. Bu ym meddiant Powys Fadog am gyfnodau yn y 12g ond bu hefyd dan reolaeth teyrnas Gwynedd fel rhan o'r Berfeddwlad (Gwynedd Is Conwy). Roedd yn ffinio â chwmwd Cwnsyllt, cantref Tegeingl i'r gogledd, Iâl i'r gorllewin, a Maelor Gymraeg i'r de.

Ymddengys fod yr hen gantref yn cynnwys y cymydau hyn:
* Penarlâg (rheolaeth ysbeidiol)
* Yr Hob (rheolaeth ysbeidiol)
* Yr Wyddgrug (sef Ystrad Alun)

Ond collodd y cantref ei statws fel uned lywodraethol, efallai oherwydd ansefydlogrwydd y sefyllfa ar y ffin rhwng teyrnasoedd Gwynedd a Phowys a Iarllaeth Caer. Cyfyngid y defnydd o'r enw wedyn i gwmwd Ystrad Alun, a elwir hefyd yn Gwmwd Yr Wyddgrug.

Prif ganolfan y cantref a'r cwmwd oedd Yr Wyddgrug. Yn ddiweddarach, ar ôl goresgyniad Edward I o Loegr, daeth yr ardal yn rhan o Sir y Fflint. Heddiw mae tiriogaeth yr hen gantref yn cael ei rhannu rhwng Sir y Fflint a Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

## Gweler hefyd 
* Cantrefi a chymydau Cymru
* Y Berfeddwlad

## Cyfeiriadau
Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir y Fflint
Categori:Daearyddiaeth Wrecsam
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Hanes Wrecsam
Evesham

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Evesham**. Fe'i lleolir rhwng Caerwrangon a Stratford-upon-Avon, ar lan Afon Avon, sy'n llifo trwy'r *Vale of Evesham*. Mae Caerdydd 108.2 km i ffwrdd o Evesham ac mae Llundain yn 142.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerwrangon sy'n 21.6&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'n dref farchnad gyda thyfu llysiau a ffrwythau yn bwysig i'r economi.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 23,428.

## Hanes
Ymladdwyd Brwydr Evesham ar 4 Awst 1265; lladdwyd Simon de Montfort yno, cynghreiriad Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Yma hefyd roedd Abaty Evesham, un o'r rhai mwyaf yn Ewrop yn ei gyfnod: dim ond Clochdy'r Abad Lichfield sy'n aros. Dywedir i Abaty Evesham gael ei sefydlu gan Sant Egwin, trydydd Esgob Caerwrangon. Penodwyd y Cymro Lewis Bayly, awdur *The Practice of Piety* (1611), yn ficer Evesham yn 1600, lle daeth hefyd yn brifathro'r ysgol ramadeg; apwyntiwyd ef yn Esgob Bangor yn 1616.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wychavon
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerwrangon
Categori:Trefi Swydd Gaerwrangon
Terrence Higgins Trust

bawd|Hysbyseb; rhan o ymgyrch HIV/AIDS "Assume Nothing"
Mae'r **Terrence Higgins Trust** yn elusen yn y Deyrnas Unedig sy'n ymgyrchu ar faterion sy'n ymwneud â HIV ac AIDS.  Nod yr elusen yn benodol yw lleihau trosglwyddiad HIV ac annog iechyd rhywiol da (gan gynnwys rhyw diogel); i ddarparu gwasanaethau ar lefel lleol a chenedlaethol i bobl sydd â, mewn perygl o gael eu heintio neu wedi cael eu heffeithio gan HIV; ac i ymgyrchu dros gwell dealltwriaeth o oblygiadau HIV ac AIDS.

Terrence Higgins Trust oedd yr elusen gyntaf yn y DU i gael ei sefydlu mewn ymateb i HIV, a chafodd ei sefydlu ym 1982..  Yn wreiddiol, galwyd yr elusen yn Terry Higgins Trust. Bu farw Terry Higgins yn 37 oed ar 4 Gorffennaf 1982 yn Ysbyty San Thomas, Llundain. Roedd ef ymhlith y bobl cyntaf i farw o AIDS. Sefydlodd ei gyfaill hir-dymor, Tony Calvert, a gwirfoddolwyr eraill yr elusen fel ffordd i atal dioddefaint o ganlyniad i AIDS. Enwyd yr elusen ar ôl Terry er mwyn creu elfen bersonol ac i bwysleisio'r elfen ddynol o AIDS. Ffurfiolwyd yr elusen ym mis Awst 1983 pan gawsant gyfansoddiad a chyfrif banc, a newidiwyd yr enw (Terrence yn hytrach na' Terry) er mwyn swnio'n fwy ffurfiol. Daeth yn gwmni cyfyngedig ym mis Tachwedd 1983 a derbyniodd statws elusen ym mis Ionawr 1984.

## Gweler hefyd
* HIV
* AIDS

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Terrence Higgins Trust 

Categori:Elusennau
Categori:Sefydliadau 1982
Santo Domingo

bawd|240px|Plaza Colón a'r Eglwys Gadeiriol

**Santo Domingo**, enw llawn **Santo Domingo de Guzmán**, yw prifddinas Gweriniaeth Dominica. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,166,000. Llifa afon Ozama trwy'r ddinas.

Sefydlwyd y ddinas ar 4 Awst 1496 gan y llywodraethwr Sbaenaidd Don Bartolomé Colón. Hi yw'r ddinas hynaf ar gyfandir America a sefydlwyd gan Ewropeaid. O 1936 hyd 1961, ei henw swyddogol oedd **Ciudad Trujillo**, wedi ei henwi ar ôl yr unben Rafael Leónidas Trujillo. Adeiladwyd yr Eglwys Gadeiriol rhwng 1521 a 1540; hi yw'r eglwys hynaf yng Nghanolbarth America.

## Enwogion
*Oscar de la Renta (1932-2014), dylunydd

Categori:Dinasoedd y Caribî
Categori:Aneddiadau Gweriniaeth Dominica
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Dinas Gwatemala

**Dinas Gwatemala** (Sbaeneg: *Ciudad de Gwatemala*, enw llawn: *La Nueva Gwatemala de la Asunción*) yw prifddinas a dinas fwyaf Gwatemala. Roedd y boblogaeth yn 1,675,589 yn 1990, gyda 2.5 miliwn yn yr ardal ddinesig. Dinas Gwatemala yw dinas fwyaf Canolbarth America. Saif mewn dyffryn yn rhan ddeheuol y wlad.

Sefydlwyd y ddinas gan y Sbaenwyr yn 1776, er fod gweddillion un o ddinasoedd y Maya, Kaminaljuyu, o fewn ffiniau'r ddinas bresennol. Enw gwreiddiol y Sbaenwyr ar y ddinas oedd **El Carmen**.
bawd|chwith|240px|Dinas Gwatemala

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Biblioteca Nacional (llyfrgell genedlaethol)
* Casa Presidencial (Tŷ'r Arlywydd)
* Catedral Metropolitana (eglwys gadeiriol)
* Estadio Mateo Flores
* Museo Nacional de Arqueología y Etnología (amgueddfa)
* Palacio Nacional 
* Torre del Reformador

## Enwogion 
* Carlos Mérida (1891-1984), arlunydd
* Miguel Ángel Asturias (1899-1974), awdur


Categori:Dinasoedd Gwatemala
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Conakry

Prifddinas a dinas fwyaf Gini yng Ngorllewin Affrica yw **Conakry**, hefyd **Konakry**. Mae hefyd yn borthladd pwysig. Roedd y boblogaeth yn 2002 tua 2,000,000.

Datblygodd Conakry ar ynys Tumbo, ger pen draw penrhyn Kalum. Mae cysylltiad rhwng yr ynys a'r penrhyn, ac mae'r ddinas bellach wedi ehangu i'r penrhyn. Sefydlwyd y ddinas yn swyddogol pan ildiodd y Deyrnas Unedig yr ynys i Ffrainc yn 1887.

Tyfodd yr harbwr i fod yn elfen bwysig yn economi'r wlad, yn allforio alwminiwm a bananas yn bennaf.

Categori:Dinasoedd Gini
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Hil-laddiad Rwanda

[bawd|250px|[Gwersyll ffoaduriaid yn nwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo ar gyfer Rwandiaid yn ystod argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr, a ddaeth o ganlyniad i Hil-laddiad Rwanda.]]

**Hil-laddiad Rwanda**, hefyd **Rhyfel Cartref Rwanda** yw'r term a ddefnyddir am y digwyddiadau yn Rwanda yn 1994. Ystyrir yn gyffredinol fod yr hyn a ddigwyddodd yn enghraifft o hil-laddiad. Amcangyfrifir fod rhwng 500,000 a miliwn o bobl wedi eu lladd.

Cyn y digwyddiadau hyn, roedd tua 90% o boblogaeth Rwanda yn perthyn i lwyth yr Hutu a 10% i lwyth y Tutsi. Roedd y berthynas rhwng y ddwy garfan wedi bod yn gwaethygu ym misoedd olaf 1993 a dechrau 1994, gyda gorsaf radio Radio Télévision Libre des Mille Collines yn annog yr Hutu i ymosod ar y Tutsi.

Dechreuodd y lladd ar 6 Ebrill 1994, pan saethwyd i lawr awyren yr oedd arlywydd Rwanda, Juvénal Habyarimana, ac arlywydd Bwrwndi, Cyprien Ntaryamira, yn teithio ynddi wrth iddi baratoi i lanio yn Kigali. Lladdwyd y ddau arlywydd. Mewn cyfnod o 100 diwrnod rhwng 6 Ebrill a chanol Gorffennaf, lladdwyd nifer fawr o'r Tutsi gan ddau filisia Hutu, yr Interahamwe a'r  Impuzamugambi. Lladdwyd cryn nifer o Hutu oedd yn gwrthwynebu'r milisia hefyd.

Ni lwyddodd y milwyr oedd yn cynrychioli'r Cenhedloedd Unedig, yr UNAMIR, i atal y lladd, yn rhannol oherwydd ansicrwydd ynghylch mandad y milwyr. Arweiniodd hyn at feirniadaeth lem o'r Cenhedloedd Unedig. Rhoddwyd diwedd ar yr hil-laddiad gan y mudiad Tutsi Front Patriotique Rwandais (FPR), dan arweiniad Paul Kagame. Wedi iddynt gipio grym yn Rwanda, daeth Kagame yn Arlywydd.


Categori:1994
Categori:Hanes Rwanda
Rwanda
Rwanda
Rwanda
Rwanda
Rwanda
Tutsi

Grŵp ethnig Affricanaidd yn byw yn Bwrwndi, Rwanda a rhannau o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo yw'r **Tutsi** (hefyd **Watutsi** a **Batutsi**).

Dywedir fod y Tutsi yn wreiddiol o Ddwyrain Affrica, efallai Ethiopia, a'u bod wedi ymfudo i Rwanda a Bwrwndi yn yr 11g. Yn y 16g, ffurfiwyd teyrnasoedd Tutsi yn yr ardaloedd hyn. Yn draddodiadol, roedd y Tutsi yn ffermwyr gwartheg ac yn ffurfio dosbarth o uchelwyr yn Rwanda a Bwrwndi, tra'r oedd yr Hutu yn tyfu cnydau, a dan reolaeth y Tutsi. Gwaherddid priodasau rhwng Hutu a Tutsi.

Yn yr 20g, bu llawer o derfysg rhwng y Tutsi a'r Hutu. Yn 1994, lladdwyd rhwng 500,000 a miliwn o bobl gan ddau filisia Hutu yn Hil-laddiad Rwanda, a ddechreuodd ar 6 Ebrill pan saethwyd i lawr awyren yn cynnwys Arlywydd Rwanda, Juvénal Habyarimana. Lladdwyd Habyarimana, oedd yn aelod o'r Hutu. Yn y tri mis nesaf, lladdwyd nifer fawr o'r Tutsi, a hefyd rhai Hutu oedd yn gwrthwynebu'r milisia.

## Canran Hutu, Tutsi a Twa yn Rwanda a Bwrwndi 
Categori:Bwrwndi
Categori:Rwanda
Coccinellidae

bawd|dde|250px|Buwch goch gota saith-smotyn, *Coccinella septempunctata*

Math o chwilen yw teulu'r ***Coccinellidae*** neu'r **fuwch goch gota** (Saesneg: *ladybird*). Maent yn bryfed a'u hyd yn amrywio o 1&nbsp;mm i 10&nbsp;mm sydd, fel arfer, yn felyn, oren, neu goch gyda smotiau duon ar y cloradenydd (neu elytra), coesau duon a phen gyda theimlyddion arno. Mae nifer o rywogaethau neu ffurfiau sydd bron yn gyfangwbl ddu, llwyd neu frown ac mae'n anodd iawn i rai sydd ddim yn entomolegwyr wybod mai *Coccinellidae* yw'r rhain.

Canfyddir *Coccinellidae* yn fyd eang, gyda dros 5,000 rhywogaeth wedi eu categorieiddio; mae mwy na 450 rhywogaeth yn frodorol i Ogledd America.

## ffynonellau
Categori:Pryfed
Diwrnod y Lluoedd Arfog (DU)

de|250px
Diwrnod i "ddathlu" lluoedd arfog y Deyrnas Unedig yw **Diwrnod y Lluoedd Arfog**. Fe'i sefydlwyd yn 2006. a newidiwyd yr enw i'r un presennol yn 2009 gan lywodraeth Gordon Brown a chafodd ei gynnal am y tro cyntaf ar 27ain o Fehefin, gan gymryd lle Diwrnod y Cyn-filwr (''Veteran's Day''). Ar y diwrnod hwnnw cyhoeddwyd fod prif seremoni 2010 yn cael ei chynnal yn ninas Caerdydd.

## Sefydlu a lawnsio 
Rhoddodd Prif Weinidog y DU, Gordon Brown, ei gefnogaeth i gael Diwrnod y Lluoedd Arfog yn 2008 gan ddweud y dylai fod yn "ddiwrnod o arbennig o ddathlu".

Cynhaliwyd prif seremoni 2009 yn noc llongau Chatham yn ne Lloegr. Roedd Gordon Brown a'i wraig Sarah, gyda Richard, Dug Caerloyw a'i wraig, yn y parti swyddogol, ynghyd â phennaeth Lluoedd Arfog y DU, y Prif Farsial Awyr Syr Jock Stirrup, a'r Gweinidog Amddiffyn Kevan Jones. Cafwyd digwyddiadau amrywiol mewn sawl lle arall yn y DU. Dathlwyd y Diwrnod yn swyddogol gan filwyr y DU yn Coweit, Irac ac Affganistan hefyd, gyda lluniau o'r digwyddiadau yn cael eu darlledu gan y BBC, Sky ac eraill.

## Beirniadaeth a gwrthwynebiad 
Mae rhai yn gweld cylfwyno'r diwrnod hwn fel cam i gyfeiriad militariaeth yn y DU a hefyd fel dathliad o imperialaeth. Yng Nghymru mae Undeb yr Annibynwyr Cymraeg wedi derbyn cynnig yn gwrthwynebu'r Diwrnod am ei fod yn "cynyddu militariaeth yng ngwledydd Prydain" ac yn "ymdrech i adfywio Prydeindod imperialaidd". Mae heddychwyr fel y Crynwyr yn gwrthwynebu'r Diwrnod mewn egwyddor hefyd.

Yng Ngogledd Iwerddon does dim croeso i'r Diwrnod gan y gymuned Weriniaethol, sy'n gweld y lluoedd arfog Prydeinig fel byddin ormesol. Ceisiodd rhai gweriniaethwyr gynnal protest heddychlon yn erbyn hedfan baner Diwrnod y Lluoedd Arfog ar Neuadd Dinas Belffast: cawsant eu rhwystro rhag cyrraedd y safle gan heddlu mewn gwisg wrth-derfysg lawn a batons. Roedd Gweinyddiaeth Amddiffyn y DU wedi sgwennu yn unswydd at Gyngor Dinas Belffast yn gofyn iddynt hedfan y faner - Jac yr Undeb gyda'r geiriau "Armed Forces Day" odano - ar Neuadd y Ddinas. Gwrthodwyd y cais gan sesiwn o'r cyngor ond gwrthdrowyd y penderfyniad gan grŵp o gynghorwyr Unoliaethol yn nes ymlaen. Protestiodd cynghorwyr Sinn Féin yn erbyn y penderfyniad gan haeru ei fod yn stwnt gwleidyddol pryfoclyd: "*This is another cheap political stunt by the British Ministry of Defence which remains unwilling to explain to families in this city its role and the role of the British Army in the murder of hundreds of Irish citizens. Sinn Féin explained in Council and won the argument at Committee that the British MoD “armed forces flag” should not be flown from our city hall*.”

## Gweler hefyd 
* Diwrnod Prydeindod
* Diwrnod y Lluoedd Arfog
* Militariaeth
* Prydeindod

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ArmedForcesDay.org, gwefan swyddogol

Categori:Gwyliau
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Gwenwyn

dde|200px|bawd|Symbol rhyngwladol gwenwyn.

Sylwedd cemegol yw **gwenwyn** sy'n achosi aflonyddwch i organebau, trwy niweidio iechyd neu ladd pan caiff ei lyncu, ei anadlu, neu ei amsugno.

Mae bodau dynol wedi defnyddio gwenwyn ers talwm yn fwriadol i ladd ei gilydd ac i ladd eu hunain. Mae gwenwyno'n anfwriadol yn peri risg iechyd cyhoeddus ar draws y byd. Gall wenwyno'n anfwriadol gynnwys ymosodiad gan anifail gwenwynig megis brathiad neidr neu bigiad sgorpion, gorddos o gyffuriau, neu drychineb ddiwydiannol megis trychineb Bhopal.

## Cyfeiriadau 

Categori:Peryglon
Categori:Sylweddau cemegol
Categori:Tocsicoleg