open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alice Murray-Threipland

Aelod o deulu bonheddig o Gaerdydd yw **Alice Cassia Murray-Threipland** (ganwyd 17 Awst 1972 yng Nghaerdydd, Morgannwg). Roedd Alice yn ferch i Stuart Wyndham Murray-Threipland a Belinda Mary Musker. Roedd ei thad yn gadeirydd Kitagawa Europe Ltd, cwmni peirianneg rhyngwladol.

Ganwyd hi ar yr un diwrnod â'i  hefaill, Alexander Patrick Murray-Threipland. Mae Alexander Patrick Murray-Threipland (g17 Awst 1972 yng Caerdydd), hefyd yn gysylltiedig â Chastell Dunbeath yn yr Alban.

Ymhlith aelodau'r teulu mae:
:*William Murray Threipland (1866–1942) a oedd yn berchen ar ystadau mawr megis Castell Fingask yn Perth a Dale House yn Caithness.
:*Thomas Murray Threipland (1710–1805) - meddyg Jacobitaidd nodedig a wasanaethodd fel meddyg personol i’r Tywysog Charles Edward Stuart ("Bonnie Prince Charlie") yn ystod ymgyrchoedd Jacobitaidd.

## Bywyd personol 
Priododd Alice â Hugo Garland Smith-Bingham (cyfarwyddwr ffilm a chynhyrchydd lleoliadau ac yn gyd-sylfaenydd Scout Productions) ar 7 Mehefin 2003 yn Eglwys Dunbeath Ross, Caithness, yr Alban. Mae ganddi ferch o'r enw Isabella Grace Smith-Bingham a anwyd ar 17 Tachwedd 2006 ac a fynychodd Ysgol Millfield, gwlad yr Haf, Lloegr, ysgol annibynnol sy’n adnabyddus am ei rhagoriaeth ym meysydd chwaraeon a’r celfyddydau perfformio. Ar ôl graddio o’r ysgol, astudiodd Theatr Gerddorol ym Mhrifysgol Caerwysg, ac yna parhau â hyfforddiant sgrîn yn Pinewood Studios, sy’n ganolfan fyd-enwog ar gyfer ffilm a theledu.

Mae gan Alice Cassia Murray-Threipland frawd arall, brawd iau, yn ogystal a'i hefaill: sef Robert Wyndham Murray-Threipland a anwyd ar 1 Gorffennaf 1978. Cyfarwyddwr cwmni peirianneg o’r enw Dunbeath Engineering Ltd, yw Robert, cwmni sydd wedi’i leoli yn Downton, ger Caersallog (Salisbury), Wiltshire. Mae’r cwmni’n ymwneud â gwasanaethau peirianneg a dosbarthu offer diwydiannol. Yn ogystal, mae’n aelod o fwrdd Kitagawa Eu.

## Teulu 
Mae brawd Alsi, sef Alexander, wedi priodi â Lady Sophia Elizabeth Herbert, merch 17fed Iarll Penfro, ac mae ganddo fab o'r enw Finnian Wyndham Murray-Threipland a anwyd yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Bodernabwy

Mae fferm **Bodernabwy** wedi ei lleoli ger Eglwys Newydd Aberdaron. Mae'r tŷ yn dyddio o'r ail ganrif a'r bymtheg.  Gwelwn yn Llyfr 'An inventory of the Ancient Monuments of Caernarfonshire Vol. 3'.

##### Gwernabwy 
Daw'r enw o Gwernabwy, enw a welir yn Llyfr Coch Hergest, dolen isod. Tarddiad yr enw yw Gwern sef coed ac abwy, corff anifail (gweler Geiriadur Prifysgol Cymru)

https://play.google.com/books/reader?id=XYwNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA130&hl=en_GB

Nid yw'r enw yn ymddangos yn unlle arall yng Nghymru, ond erbyn heddiw mae'r enw Gwernabwy i'w weld ar wefan Tŷ'r Cwmnïau, mae rhywun wedi dechrau cwmni yn Aberdaron o'r enw Gwernabwy.cyf.
Alexandra Octavia Jenkins

Merch o Ddowlais yn Sir Forgannwg oedd **Alexandra Octavia Jenkins** (9 Awst 1864 – 23 Ebrill 1904). Er nad oes cofnod o’i galwedigaeth, mae ei bywyd teuluol a’i chysylltiadau â Merthyr Tudful yn rhoi cipolwg ar fywyd menywod Cymreig dosbarth canol yn ystod y cyfnod Fictoraidd. Ei henw llawn wedi iddi briodi oedd **Alexandra Octavia “Nanna” Jenkins Williams**.

Ganwyd hi i William Jenkins a Rosina Kirkhouse, ac roedd yn un o chwech o blant: Edith Rosina, Constance Gwenyfer, Bertha Mary, William H. Jenkins, ac Alexandra ei hun. Priododd Penry Williams, ac roedd ganddynt ddau o blant: Edward Williams a Bertha Mary Dorothy Williams. Ganwyd Penry ei gŵr yn 1866 yn Middlesbrough, Swydd Efrog a bu farw ar 26 Mehefin 1945 yn Pinchinthorpe Hall, Guisborough, Swydd Efrog. Gweithgynhyrchwr haearn crai oedd ei waith. Er iddo gael ei eni yn Lloegr, mae’n ymddangos ei fod wedi ymgartrefu yng Nghymru am gyfnod.

Bu farw Alexandra yn Pinchinthorpe Hall, Guisborough, yn 1904, yn 39 oed. Claddwyd hi ym mynwent Eglwys Sant Oswald, Newton under Roseberry yn Swydd Efrog.

## Gwaddol
Er nad oedd Alexandra yn ffigwr cyhoeddus nac yn enwog yn ei hoes, mae ei chofnodion teuluol a’r ymchwil hanesyddol diweddar yn cyfrannu at ddealltwriaeth o fywyd menywod Cymreig yn y 19g.

## Gweler hefyd
* Edith Rosina Jenkins (chwaer)
* Bertha Mary Jenkins (chwaer; enwyd hi ar ôl ei modryb, Bertha Mary Jenkins)
* Penry Williams (gŵr)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ddowlais
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Alice Bunting

Llyfrgellydd o Gaergybi oedd **Alice Bunting** (1881 &ndash; 11 Hydref 1964). Cafodd ei geni yng Nghaergybi, Ynys Môn.

Ymfudodd Bunting i'r Unol Daleithiau lle bu'n gweithio fel llyfrgellydd yn Ninas Efrog Newydd. Roedd hi'n un o'r Cymry a wnaeth gyfraniad sylweddol i ddatblygiad gwasanaethau llyfrgell yn America yn ystod y 20g.

Bu farw Bunting ar 11 Hydref 1964 yn Dobbs Ferry, Efrog Newydd, yn 83 oed.

## Gwaddol
Mae stori Alice Bunting yn cyfrannu at ddealltwriaeth o rôl merched Cymreig a ymfudodd i America yn ystod y 19g a dechrau'r 20g, gan ddangos sut roedd merched o gefndiroedd Cymreig yn cyfrannu at ddatblygiad proffesiynau fel llyfrgelloedd yn y Byd Newydd.

## Gweler hefyd
* Megan Lloyd George (1902-1966)
* Amy Parry-Williams (1910-1988)
* Kate Roberts (1891-1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Llyfrgellwyr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Nora Jones (actores)

Athrawes ac actores o Bangor, Gwynedd, oedd **Nora Jones**, a fu'n aelod blaenllaw o Chwarewyr Garthewin rhwng 1940 a 1960. Hi oedd yr actores gyntaf i bortreadu rhai o gymeriadau enwocaf dramâu Saunders Lewis fel Rhagnell yn *Blodeuwedd*, a Rhiannon yn *Gan Bwyll,* a hynny ar gais Saunders ei hun.  Hi hefyd oedd Nora yng nghyfieithiad Ifor Williams o ddrama Ibsen, *Tŷ Dol*.

## Gyrfa 
Bu'n athrawes yn Ysgol Deganwy.

## Cynyrchiadau 
### Theatr 
**Chwarewyr Garthewin**

* *Blodeuwedd* (1948)
* *Tŷ Dol* (1950)
* *Pobl yr Ymylon*
* *Gan Bwyll* (1951)  

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Greenock Morton F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol yn yr Alban yw **Greenock Morton Football Club**. Mae'n chwarae ym Mhencampwriaeth yr Alban. Sefydlwyd y clwb fel Morton Football Club yn 1874, felly mae'n un o glybiau hynaf yr Alban. Ailenwyd Morton yn Greenock Morton ym 1994 i ddathlu'r cysylltiadau â'r dref lle mae ei gartref, Greenock, Inverclyde.

Enillodd Morton F.C. Gwpan yr Alban yn 1922, a chyflawnodd ei safle uchaf yn y gynghrair ym 1916–17, fel ail yn erbyn y pencampwyr, Celtic F.C..

## Dolenni allanol
* 

Categori:Sefydliadau 1874
Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Partick Thistle F.C.

Clwb pêl-droed proffesiynol o Glasgow, yr Alban, yw Partick Thistle F.C.. Ar hyn o bryd mae'n chwarae ym Mhencampwriaeth yr Alban. Fe'i sefydlwyd yn 1876. Er gwaethaf yr enw, mae'r clwb wedi'i leoli yn Stadiwm Firhill yn ardal Maryhill y ddinas, ac nid yw wedi chwarae yn ardal Partick ers 1908. Mae'r clwb wedi bod yn aelod o Gynghrair Pêl-droed Broffesiynol yr Alban ers ei chreu yn 2013; yn flaenorol roedd yn aelod o Gynghrair Pêl-droed yr Alban.

Categori:Sefydliadau 1876
Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Y Daith (ffilm 2013)

Ffilm am LGBT Cantoneg o Hong Cong yw ***Y Daith*** gan y cyfarwyddwr ffilm Scud (réalisateur). Fe'i cynhyrchwyd yn Hong Cong. Lleolwyd y stori mewn un lle, sef Hong Cong.

 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2013. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Wolf of Wall Street* gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 200 o ffilmiau Cantoneg wedi gweld golau dydd. 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Scud (réalisateur) nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Cantoneg
Categori:Ffilmiau o Hong Cong
Categori:Ffilmiau 2013
Alun Jones (golygydd)

:''Mae'r erthygl yma'n trafod yr addysgwr a'r golygydd Alun Jones. Am bersonau eraill o'r un enw, gweler Alun Jones (gwahaniaethu).''

Athro ac awdur  o Gymru yw **Alun Jones** (ganwyd 1938/1939). Mae ei gyfraniad i addysg, y Gymraeg a bywyd diwylliannol ei ardal wedi bod yn sylweddol dros sawl degawd. Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2014, derbyniodd Fedal Goffa Syr T. H. Parry-Williams am ei gyfraniad gwirfoddol i gymunedau Cymru, gyda phwyslais arbennig ar weithio gyda phobl ifanc.

Ganwyd Alun yn Llanpumsaint, Sir Gâr. Graddiodd ym Mhrifysgol Abertawe yn y Gymraeg cyn hyfforddi fel athro. Dechreuodd ei yrfa yn Ysgol Bargoed, lle bu’n hyrwyddo’r Gymraeg y tu allan i’r ystafell ddosbarth, gan hyfforddi bechgyn i chwarae rygbi drwy gyfrwng yr iaith.

Bu’n Bennaeth Adran y Gymraeg yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd, lle cydweithiodd gydag Aneirin Jones i lunio gwerslyfrau ar gyfer dysgu’r Gymraeg fel ail iaith yn y sector uwchradd. Roedd hefyd yn weithgar yn y gymuned leol, gan redeg dosbarthiadau nos i rieni a phobl ifanc oedd am ddysgu’r iaith. Symudodd i Flaenau Ffestiniog ar ddechrau’r 1970au, lle penodwyd ef yn Bennaeth y Gymraeg yn Ysgol y Moelwyn. Yno, sefydlodd bartïon llefaru, grwpiau cyflwyniadau llafar, a thimau cystadlu ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru a digwyddiadau theatrig lleol.

Yn 1974, daeth yn Bennaeth y Gymraeg yn Ysgol Penweddig, Aberystwyth, lle bu’n byw am flynyddoedd. Yn ystod y cyfnod hwn, sefydlodd *Parti Nant Afallen* yn Rhydypennau, a fu’n llwyddiannus sawl tro yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac yn yr Ŵyl Gerdd Dant.

Ar ôl ymddeol, bu’n darlithio ym Mhrifysgol Aberystwyth a bu'n Brif Arholwr Cymraeg Lefel A i CBAC. Ers hynny, mae wedi gweithio fel golygydd i wasg Y Lolfa. Ymhlith y llyfrau mae wedi'u golygu mae:
* *Mewn Limbo*
* *Ceri Grafu*
* *Jibar* 
**Cawl Lloerig*
**Noson Wefreiddiol i Mewn*

## Bywyd personol 
Priododd Enid, sydd yn nyrs. Ganwyd tri plentyn iddynt. Bu farw eu mab, Dr Gwion Rhys yn 2011, mewn damwain car. Symudodd y ddau i Chwilog yn 2020.

## Gweler hefyd
* Eurig Wyn (1950–2004)
* T. H. Parry-Williams (1887–1975)
* Geraint Vaughan Jones (ganwyd 1940)

## Gwaddol
Mae Alun Jones wedi cyfrannu’n sylweddol at addysg Gymraeg ac at fywyd diwylliannol cymunedau ledled Cymru. Mae ei waith gyda phobl ifanc, ei gyfraniad i eisteddfodau, a’i waith cyhoeddi wedi cryfhau statws y Gymraeg fel iaith fyw a chreadigol yn y 20g a’r 21g.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Awduron llyfrau o Gymru
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
J. T. Jones

Llenor, bardd, athro ac ysgolhaig o Lanfair Talhaearn oedd **J. T. Jones** neu **John Thomas Jones** (23 Mawrth 1894 – 1975) sy'n cael ei gydnabod am gyfieithu neu drosi nifer o weithiau llenyddol i'r Gymraeg. Ymysg ei drosiadau mae gwaith A. E. Housman a Miguel de Cervantes, yn ogystal â 5 drama gan William Shakespeare. Llwyfannwyd ei waith gan Chwarewyr Garthewin a Theatr Genedlaethol Cymru, ymysg nifer eraill. Nododd Syr T. H. Parry-Williams ei fod ymhlith "cewri'r cyfiethu yng Nghymru". Roedd yn fab i Owen Jones ac Elizabeth Jones (Owens gynt).

Roedd yn briod â Menai a chanddo ddau o blant, Dafydd Franklin Jones ac Eirian Jones.
* *Nos Ystwyll* (1952; Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1970), trosiad o Shakespeare, *Twelfth Night*
* *Anturiaethau Don Cwicsot* (Llandebie: Llyfrau'r Dryw, 1954), trosiad o Cervantes, *Don Quixote
* *Hamlet* (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1960), trosiad o Shakespeare *Hamlet*
* *Marsiandwr Fenis* (Porthmadog: Gwasg Tŷ ar y Graig, 1969), trosiad o Shakespeare, *The Merchant of Venice*
* *Romeo a Juliet. Bid wrth eich bodd* (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 1983), trosiad o Shakespeare, *Romeo and Juliet* ac *As You Like It*
* *Rhwng Cyfnos a Gwawr* (Aberystwyth: Canolfan Astudiaethau Addysg, 1996), trosiad o Oliver Goldsmith, *She Stoops to Conquer*

## Llenyddiaeth 
* Manon Gwynant, "J. T. Jones, Porthmadog: Llais Shakespeare yn Gymraeg", *Barn'', Mai 2021

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Ysgolheigion
Twice

Grŵp merched o Dde Corea yw **Twice** (Corea: 트와이스) a ffurfiwyd gan JYP Entertainment yn 2015. Mae'r grŵp yn cynnwys naw aelod: Nayeon, Jeongyeon, Momo, Sana, Jihyo, Mina, Dahyun, Chaeyoung a Tzuyu.

## Aelodau 
* Nayeon (22 Medi 1995) - lleisydd, dawnsiwr
* Jeongyeon (1 Tachwedd 1996) - lleisydd
* Momo (9 Tachwedd 1996) - dawnsiwr, lleisydd, rapiwr
* Sana (29 Rhagfyr 1996) - lleisydd
* Jihyo (1 Chwefror 1997) - arweinydd, lleisydd
* Mina (24 Marwth 1997) - dawnsiwr, lleisydd
* Dahyun (28 Mai 1998) - rapiwr, lleisydd
* Chaeyoung (23 Ebrill 1999) - rapiwr, lleisydd
* Tzuyu (17 Mehefin 1999) - dawnsiwr, lleisydd

## Disgyddiaeth 
### Albymau ac EPs 
#### Corea 
* The Story Begins (2015)
* Page Two (2016)
* Twicecoaster: Lane 1 (2016)
* Twicecoaster: Lane 2 (2017)
* Signal (2017)
* Twicetagram (2017)
* Merry & Happy (2017)
* What Is Love? (2018)
* Summer Nights (2018)
* Yes or Yes (2018)
* The Year of "Yes" (2018)
* Fancy You (2019)
* Feel Special (2019)
* More & More (2020)
* Eyes Wide Open (2020)
* Taste of Love (2021)
* Formula of Love OT=<3 (2021)
* Betwen 1&2 (2022)
* Ready to Be (2023)
* With You-th (2024)
* Strategy (2024)
* This Is For (2025)

#### Japan 
* *BDZ* (2018)
* &Twice (2019)
* Perfect World (2021)
* Celebrate (2022)
* Dive (2024)

Categori:Bandiau o Dde Corea
Qairat Almaty

Mae **Qairat futbol kluby** (; , ''Caïrat ffwtbol'nï clwb'') a elwir yn gyffredin yn **Qairat Almaty** neu dim ond **Qairat** (hefyd wedi'i sillafu **Kairat**), yn glwb pêl-droed proffesiynol sydd wedi'i leoli yn Almaty. Mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair Casachstan.

Qairat oedd y prif glwb yng Nghasghachstan yn ystod y cyfnod Sofietaidd. Y clwb oedd yr unig dîm o Gasachstan Sofietaidd i chwarae erioed yn yr Uwch Gynghrair Undeb Sofietaidd. Enillodd y clwb hefyd ddau deitl Cynghrair Cyntaf Undeb Sofietaidd ym 1976 a 1983. Rhoddwyd y llysenw "Tîm y Genedl" i'r clwb ac mae'n parhau i gael cefnogaeth eang ledled Casachstan.

Yn hanes modern, mae Qairat wedi ennill pedwar teitl cynghrair, wyth Cwpan Casachstan a dau Cwpan Swper Casachstan o 2025 ymlaen. Mae gan y clwb gystadleuaeth gref â Ch.P.D. Astana, a elwir yn Derbi'r Dwy Brifddinasoedd. Mae gan y clwb gystadleuaeth hefyd â CSKA Almaty, a elwir yn Derbi Almaty. Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Canolog Almaty.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Casachstan
Masiff yr Wyddfa

[de|bawd|250x250px|Masiff yr Wyddfa fel y gwelir o'r [Glyder Fawr – (O'r chwith i'r dde:) Y Lliwedd, Crib Goch, Yr Wyddfa, Garnedd Ugain]]

Mae **Masiff yr Wyddfa**, neu **Gadwyn** **yr Wyddfa**, yn un o'r tri grŵp o fynyddoedd yn Eryri yng ngogledd Cymru, sy'n cynnwys mynyddoedd dros 3,000 troedfedd (914&nbsp;m) o uchder. Mae'n cynnwys yr ardal rhwng Beddgelert, Pen-y-Pass a Llanberis. Mae wedi'i amgylchynu gan y Glyderau i'r gogledd-ddwyrain, Moel Siabod i'r dwyrain, y Moelwynion i'r de, Moel Hebog, Crib Nantlle a Mynydd Mawr i'r gorllewin, a chan dir gwastad sy'n arwain i lawr i Gaernarfon ac Afon Menai i'r gogledd-orllewin.

Pedol yr Wyddfa yw'r enw a roddir i'r siap hanner cylch o gribau a chopaon ar ochr ddwyreiniol , hynny yw - yn gwynebu i lawr Dyffryn Mymbyr i gyfeiriad Capel Curig. Y copaon yn y Bedol yw rhai Y Lliwedd, yr Wyddfa, Garnedd Ugain a Chrib Goch.

## Copaon 
[de|bawd|250x250px|Pedol yr Wyddfa i'w weld o [Dyffryn Mymbyr|Ddyffryn Mymbyr yn gynnar yn y gwanwyn. O'r chwith i'r dde: Y Lliwedd, Yr Wyddfa, Y Grib Goch a Carnedd Ugain (Crib-y-Ddysgl)]]
Mae'r holl gopaon a restrir yma yn gopaon Hewitt; mae'r rhai sydd wedi'u marcio â seren hefyd yn gopaon Marilyn.

* Yr Wyddfa * – 1,085 m
* Carnedd Ugain, a elwir hefyd *Crib y Ddysgl* – 1,065 m
* Y Grib Goch – 923 m
* Y Lliwedd * – 898 m
* Yr Aran * – 747 m
* Moel Eilio – 726 m
* Moel Cynghorion * – 674 m
* Foel Gron – 629 m

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
David Robert Daniel

Roedd '*David Robert (*D. R.*) Daniel*' (6 Mai, 1859 – 4 Medi, 1931) yn llenor a threfnydd cymdeithasol Cymreig.
## Cefndir
Ganwyd D. R. yn Ty'n-y-bryn, Llandderfel, yn blentyn i Robert Daniel, amaethwr, a Jane (née Roberts) ei wraig, fe'i haddysgwyd yn ysgol ramadeg y Bala, lle'r oedd yn gyd-ddisgybl a Thomas Edward Ellis ac Owen Morgan Edwards, bu'r tri yn gyfeillion gydol oes. O'r ysgol ramadeg aeth D. R. i Goleg Annibynwyr y Bala. Yn y coleg cafodd ei ysbrydoli gan genedlaetholdeb pybyr y prifathro, Michael D. Jones.

## Gyrfa
Wedi cyfnod o weithio gartref ar y fferm aeth D. R. am daith i'r Unol Daleithiau ym 1885, gan ymchwilio i wleidyddiaeth rhyddfrydol y wlad. O ganlyniad i'r daith daeth yn gefnogwr brwd i'r syniad o fasnach rydd, a bu'n darlithio ac areithio o blaid y syniad yn rheolaidd. Ym 1887 cafodd ei benodi yn drefnydd gogledd Cymru o'r Undeb Dirwest Prydeinig a daeth i amlygrwydd cenedlaethol fel areithiwr poblogaidd yn y cymanfaoedd dirwest. Symudodd i fyw i'r Ffôr ar ôl gael ei swydd newydd a daeth yn weithgar mewn achosion gwleidyddol Llyn ac Eifionydd. Cafodd ei ethol yn aelod o Gyngor Plwyf Aber-erch a fu yn henadur (cynghorydd trwy apwyntiad) ar Gyngor Sir Gaernarfon. Cynorthwyodd David Lloyd George i sefydlu "*Utgorn Cymru*", papur i hyrwyddo buddiannau gwleidyddol DLlG cyn ei etholiad cyntaf.
bawd|chwith
Ym 1896 daeth yn ysgrifennydd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Bu yn y swydd hyd 1908. Roedd yn ysgrifennydd yr Undeb trwy gyfnod Streic Fawr y Penrhyn, yr anghydfod diwydiannol hiraf yn hanes gwledydd Prydain. D. R.  oedd yn gyfrifol am greu a chyhoeddi'r posteri enwog "Nid oes Bradwr yn y Tŷ Hwn"

Ym 1908 aeth i weithio gyda'r Gwasanaeth Sifil gan wasanaethu fel ysgrifennydd comisiwn brenhinol ar erydiad tir glan y môr ac fel ysgrifennydd Comisiwn ar yr Eglwys yng Nghymru a oedd ar y pryd yn ymwneud a datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru o Eglwys Loegr.

Fel llenor bu D. R. Daniel yn gyfrannwr rheolaidd o erthyglau i gylchgronau Cymru yn arbennig i *Cymru*, a'r *Tyst Dirwestol*. Dechreuodd ysgrifennu cyfrol coffa i Tom Ellis, ond bu farw cyn ei chwblhau. Defnyddiwyd nodiadau D. R. gan Thomas Iorwerth Ellis ar gyfer ei gofiant i'w dad 

## Teulu
bawd|Peredur a D. R. Daniel
Ym 1887 priododd Sarah Elizabeth Jones. Bu iddynt fab, Peredur Llwyd Daniel.

## Marwolaeth
Bu farw D. R. Daniel yn ei gartref yn Y Ffôr yn 72 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent capel Llandderfel.
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1931
Y Gorwel

Englyn unodl union yn yr iaith Gymraeg yw ***Y Gorwel*** gan y bardd Dewi Emrys (1881-1952). Mae'n un o'i gerddi mwyaf adnabyddus.

## Cyfansoddi
Lluniwyd y gerdd yn 1947 ar gyfer cystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947; cystadleuodd Emrys dan y ffugenw "Herbert". Dyfarnwyd yr Englyn yn orau gan D. Gwenallt Jones o 220 o englynion a dderbyniwyd; a daeth englyn arall o eiddo Dewi Emrys yn ail. Cyhoeddwyd y gerdd y flwyddyn ganlynol yng nghyfrol y bardd, ''Cerddi'r Bwthyn*.

## Y gerdd

Wele rith fel ymyl rhod – o’n cwmpas,
::Campwaith dewin hynod;
:Hen linell bell nad yw’n bod,
:Hen derfyn nad ywn darfod.

## Dylanwad
Disgrifiodd Alan Llwyd yr englyn, yn enwedig yr esgyll, mewn termau eithriadol ganmoladwy. *Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif*, a *Cerddi'r Cewri''.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi 1947
Categori:Cerddi'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cerddi Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Cerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Englynion penodol
Owen Huw Roberts

Clocsiwr "penigamp", athro ac actor Cymraeg o Ynys Môn oedd **Owen Huw Roberts** (1931 – 18 Awst 2018). Ystyrid ef yn arbenigwr ar ddawns y glocsen a hanes dawnsio gwerin yng Nghymru, ac yn llinnach enwogion fel Howell Wood, Len Roberts a Caradog Puw. Ymddangosodd ar lwyfannau Cymru gyda Chwaraewyr Garthewin, Theatr Fach Llangefni a Chwmni Theatr Cymru. 

## Gyrfa 
Wedi'i eni ym 1931, fe'i magwyd ym mhentref Llanfaelog, Ynys Môn, yn fab i Thomas a Jane Elin Roberts.

Bu'n llwyddianus fel dawnsiwr unigol mewn sawl Eisteddfod Genedlaethol, a daeth i'r brig ym mhrif gystadlaethau dawnsio stepio ym 1960, 1962 a 1963.

Bu'n hyfforddi dawnsio gwerin yn Ysgol Bryn Elian o'r 1960au hyd yr 1980au, gan ennill sawl gwaith yn Eisteddfodau'r Urdd, y Genedlaethol ac Eisteddfod Llangollen.  Nodod Eiry yn 2018 ei fod yn "glocsiwr di-ail".

Bu farw'n dawel ar 18 Awst 2018 yn Ysbyty Gwynedd, Bangor ar ol gwaeledd hir, yn 87 oed.

Cafwyd teyrnged iddo gan Gadeirydd Cymdeithas Dawns Werin Cymru, John Idris Jones yn Golwg [Awst 2018].

## Cynyrchiadau 
### Theatr 
* ***Hamlet*** (1964) - Chwaraewyr Garthewin
* ***Tri Chryfion Byd*** (1972) ***-*** Cwmni Theatr Cymru

### Ffilm a Theledu 
* ***Blue Peter*** (1973) BBC
* ***Cyngerdd Celtaidd*** (1975) HTV
* ***Cawl a Chân*** (1976) BBC
* ***Brad*** (1993) Ffilmiau'r Tŷ Gwyn (S4C)

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol 1964, Abertawe (1467543).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1566004).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1566005).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452581).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452612).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452615).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452602).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452604).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452603).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452611).jpg
Delwedd:Gŵyl Gerdd Dant Dolgellau (1452582).jpg
Delwedd:Ŵyl Gerdd Dant at Ruthin for the second year in a row (1555075).jpg
Delwedd:Ŵyl Gerdd Dant at Ruthin for the second year in a row (1555074).jpg
Delwedd:Ŵyl Gerdd Dant at Ruthin for the second year in a row (1555077).jpg
Delwedd:Ŵyl Gerdd Dant at Ruthin for the second year in a row (1555076).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Dawnswyr
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Dawns werin
Mr. Bogel

Mae Mr Bogel yn sioe deledu a ddarlledwyd ar S4C. 

## Lleisiau a Chriw 
* Cyfeiriad dybio: Pat Griffths

## Penodau (Anghyflawn) 
# Mistar Bogel yn Gwersylla (12 Medi 1992)

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Brycheiniog Tawe Nedd (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Brycheiniog Tawe Nedd**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe ar y naill law a Chastell Nedd a Dwyrain Abertawe ar y llall. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto  cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys rhannau o siroedd Powys, Castell-nedd Port Talbot ac Abertawe. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
Roedd James Evans ar frig rhestr y Blaid Geidwadol ar gyfer yr etholaeth hyd fis Ionawr 2026, pan gafodd ei ddiarddel gan y blaid honno oherwydd ei gynlluniau i ymuno â Reform UK. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
J. O. Jones (actor)

Actor a storïwr Cymraeg o Ddolgellau oedd **J. O. Jones** (1931 – 3 Tachwedd 2011)**.** Bu'n aelod cynnar o Gwmni Theatr Cymru a Theatr Bara Caws yn y 1970au, gan fod yn un o'r actorion gwreiddiol yn eu cynhyrchiad o *Bargan* (1979). Ymddangososdd hefyd ar ddramâu a ffilmiau cynnar S4C. 

## Gyrfa 
Mynychodd Ysgol Ramadeg Dolgellau cyn mynd i weithio mewn Banc. Daeth adref wedi hynny i ffermio ar fferm y teulu ym Meirionnydd.

Bu farw yn 80 oed yn 2011.

## Cynyrchiadau 
[bawd|J. O. Jones (chwith) yn *Afagddu* [Cwmni Theatr Cymru]]
bawd|J. O. Jones (chwith) yn *Afagddu*
### Theatr 
**Cwmni Theatr Cymru**
bawd|J. O. Jones (chwith) yn *Dychweledigion* 1974
* *Dychweledigion* (1974)
* *Yr Achos* (1974)
* *Pwyll Gwyllt* (1974/5)
* *Afagddu* (1975)
* *Gwenith Gwyn* (1979)

**Theatr Bara Caws**

* *Bargan* (1979) - Theatr Bara Caws

### Teledu a Ffilm 
* ''Y 'Stafell Ddirgel* (BBC)
* *Tresarn* (BBC)
* *Ar Brawf* (HTV)
* *Pobol y Cwm* (BBC) 5 cymeriad gwahanol
* *Hedd Wyn'' (1992)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Pobl o Sir Feirionnydd
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Genedigaethau 1931
Go Ahead Eagles

Mae **Go Ahead Eagles** yn glwb pêl-droed o Deventer, Overijssel. Mae'r clwb yn chwarae yn Eredivisie. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn De Adelaarshorst.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed yr Iseldiroedd
C.P.D. Utrecht

Mae **Football Club Utrecht** yn glwb pêl-droed o'r Utrecht, Talaith Utrecht. Mae'r clwb yn chwarae yn Eredivisie. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Galgenwaard.

Utrecht yw'r unig glwb y tu allan i'r Tri Mawr (Ajax Amsterdam, Feyenoord Rotterdam a PSV Eindhoven) sydd erioed wedi cael ei ddisgyn o'r Eredivisie.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed yr Iseldiroedd
C.P.D. Basel

Mae **Fussball Club Basel 1893**, sy'n fwy adnabyddus fel **FC Basel** neu **Basel** yn unig,  yn glwb pêl-droed o Basel, Basel Ddinesig.

Sefydlwyd y clwb ym 1893 ac erbyn 2025 mae wedi ennill 21 o deitlau cynghrair, 14 Cwpan y Swistir ac un Cwpan Cynghrair y Swistir.

Mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair y Swistir. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc Sant Jacob.

Mae'r clwb yn cael y llysenw  oherwydd eu lliwiau (coch a glas).

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Y Swistir
KRC Genk

Mae **Koninklijke Racing Club Genk** (), yn cael ei adnabod yn gyffredin fel **Racing Genk** neu **Genk** yn unig, yn glwb pêl-droed o Genk, Limbwrg. Mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair Gwlad Belg. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Cegeka Arena.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Gwlad Belg
RC Celta de Vigo

Mae **Real Club Celta de Vigo** (), yn cael ei adnabod yn gyffredin fel **Celta Vigo** (Galisieg a ), yn glwb pêl-droed o Vigo, Galisia. Mae'r clwb yn chwarae yn La Liga. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Balaídos.

Sefydlwyd y clwb ym mis Awst 1923 fel **Club Celta**, yn dilyn uno Real Fortuna a Real Vigo Sporting. Mae'r clwb wedi'i enwi ar ôl y Celtiaid, a arferai fyw yng Nghalisia. Mae gan y clwb gystadleuaeth fawr â Deportivo La Coruña, a elwir yn ddarbi Galisia.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Sbaen
Lisabeth Miles

Actores o Gymru yw **Lisabeth Miles** neu **Lis Miles** (ganwyd Tachwedd 1940) sy'n fwyaf cyfarwydd am bortreadu'r cymeriad "Megan Harries" yn *Pobol y Cwm*. Yn enedigol o'r Waunfawr, bu'n wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau Cymru ers y 1960au, gan ymddangos yn rhai o gynyrchiadau cynnar Cwmni Theatr Cymru a BBC Cymru. Rhestrir Miles  ymhlith yr actorion sydd wedi'i ymddangos hiraf mewn operau sebon drwy'r byd [rhif 35 yn 2025].

## Gyrfa 
[bawd|[Iona Banks, Lisabeth Miles a Gaynor Morgan Rees yn nyddiau Cwmni Theatr Cymru]]

Fe'i ganwyd a'i magwyd yn Waunfawr, yn ferch i feddyg. Mae hi'n chwaer i'r awdur a'r dramodydd Gareth Miles.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol Ramadeg Caernarfon cyn mynd ymlaen i astudio yn y Coleg Cerdd a Drama yn Nghaerdydd.

Mae hi'n briod â'r actor Christopher Reich ers 1972 ac mae ganddynt ddwy ferch, Lisa ac Anna.

Mae'n debyg bod y pedwar ohonynt [gan gynnwys Anna Daniel o Borthaethwy] wedi bod mewn "parti mewn tŷ ym Mangor nos Sadwrn [22 Hydref] a threfnu yno i fynd i ben yr Wyddfa yn ddiweddarach". Oherwydd nad oedd digon o betrol ganddynt, penderfynodd y pedwar fynd i ddringo'r Cefn Du ger y Waunfawr, a cherdded ar hyd "twnel isel cul sy'n arwain at ben y chwarel". Nododd yr heddwas bod y pedwar wedi mynd yn rhy bell, ac wedi disgyn dros y dibyn. Ni ddarganfuwyd hwynt tan 11.30 bore dydd Sul.

## Cynyrchiadau 
### Theatr 
(ar gyfer Cwmni Theatr Cymru)

* ***Cariad Creulon*** (1965)
* ***Cymru Fydd*** (1967)
* ***Byd o Amser*** (1975)
(cwmnïau eraill)
* ***Tair*** (2003) Dalier Sylw
* ***Diweddgan*** (2006) Theatr Genedlaethol Cymru

### Teledu, Ffilm 
(ar gyfer BBC Cymru)

* ***Esther*** (1961) 
* ***Gwanwyn Diweddar***  (1964)
* '''''Mostyn a'r Cryman Bach***  (1964) 
* ***Cariad Creulon*** (1965)
* ***Y Llyn yn y Mynydd*** (1965)
* ***Gwalia***  (1965)
* ***Chwalfa*** (1966)
* ***Byd a Betws*** (1968)
* ***Television Theatre from Wales*** (1968)
* ***Lleifior*** (1969)
* ***Branwen*** (1971)
* ***Y Stafell Ddirgel*** (1971)
* ***Lili'r Grog*** (1971)
* ***Tresarn*** (1971-2)
* ***Er Cof Annwyl*** (1973)
* ***Pobol y Cwm*** (1974 - presennol)
* ***Merch Gwern Hywel*** (1975)
* ***Border County*** (1979)
* ***The Life and Times of David Lloyd George*** (1981)
* ***Y Gosb*** (1982)
* ***Wrth y Groes*** (1982)
* ***Hwnt ac Yma*** (1983)
* ***The District Nurse*** (1987)
* ***Screen Two*** (1987)
* ***Mortimer's Law*** (1998)

(ar gyfer S4C)

* ***Gwenoliaid*** (1986)
* ***Tafod y Ddraig*** (1987)
* ***Twll o Le*** (1987) - Ffilmiau Bryngwyn
* ***Y Dywysoges a'r Bwgan*** (1992)
* ***Y Graith*** (1999) Ffilmiau Bryngwyn
* ***Talcen Caled''''' (2001) - Ffilmiau'r Nant
* ***Mela*** (2004) - Ffilmiau'r Nant
* ***Amdani*** (2005) - Ffilmiau'r Nant
* ***Rownd a Rownd*** (2005) - Rondo
* ***Con Passionate*** (2006) - Apollo

### Radio 
* ***Merch Gwern Hywel*** (1968)
* ***Y Stafell Sbâr*** (1969)
* ***Y Diwygiwr*** (28 Chwefror 1970)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1940
Diwéddgan (Fin de Partie)

Drama un act abswrd gan y dramodydd Gwyddelig Samuel Beckett yw ***Diwéddgan*** (Ffrangeg ***Fin de partie**;* Saesneg ***Endgame**)* sy'n dyddio o'r 1950au. Beckett ei hun oedd yn gyfrifol am ei throsi i'r Saesneg o'r Ffrangeg wreiddiol. Troswyd y ddrama i'r Gymraeg gan Yr Athro Gwyn Thomas ym 1969 ac ef a fathodd y teitl Cymraeg. Cyhoeddwyd y ddrama Gymraeg gan Wasg Prifysgol Cymru yn eu cyfres *Y Ddrama yn Ewrop*.   

Cafodd y ddrama ei llwyfannu yn Llundain am y tro cyntaf ym 1957 a hynny yn y Ffrangeg wreiddiol. Mae'r stori'n ymwneud â hen ŵr dall a pharlysedig, sy'n ormesol gyda'i rieni oedranus a'i gydymaith mewn tŷ gwag. Crëir awyrgylch o ddiffeithwch ôl-apocalyptaidd ffuglennol yn y ddrama, wrth i bob cymeriad aros am "ddiwedd" amhenodol eu hoes. Cyfeiria'r teitl at symudiad terfynol mewn gêm o wyddbwyll. Fe'i hystyrir ymhlith gweithiau mwyaf nodedig Beckett. 

## Cymeriadau 
* Hamm
* Clov
* Nagg
* Nell

## Crynodeb 
Mewn ystafell ddiflas a thywyll, mae Clov yn agor y llenni ac yn paratoi ei feistr Hamm ar gyfer ei ddiwrnod. Mae'n dweud, "Mae bron wedi gorffen," er nad yw'n glir at beth mae'n cyfeirio. Mae'n deffro Hamm trwy dynnu cynfas oddi arno. Ar ôl i Hamm dynnu hances gwaedlyd oddi ar ei ben, mae'n ateb "Mae'n bryd iddo ddod i ben." Mae'n galw Clov trwy chwibanu, ac mae'r ddau yn cellwair rhwng ei gilydd.

Mae rhieni Hamm, Nell a Nagg, yn byw mewn dau fin sbwriel yng nghefn y llwyfan. Mae Hamm yn eu trin yr un mor fygythiol, nawddoglyd a chwerw a'i was, er bod ei rieni yn dal i rannu rhywfaint o hiwmor gyda'i gilydd. 

Dychwela Clov, ac maen nhw'n parhau i sgwrsio'n ddoniol ond gydag islais tywyll. Mae Clov yn bygwth gadael Hamm yn aml, ond yn sylweddoli nad oes ganddo unman i ddianc iddo. Caiff y byd y tu hwnt i'r ystafell ei gyfleu fel pe bai wedi'i ddinistrio. Mae llawer o'r hyn a welir ar y llwyfan yn fwriadol ddiflas ac undonog, er mwyn cyfleu yr undonedd poenus sy'n poenydio'r pedwar cymeriad.

Erbyn diwedd y ddrama, mae Clov yn benderfynol o adael ei feistr creulon, ac yn dweud wrtho nad oes mwy o'r poenladdwr ar ôl - meddygyniaeth y mae Hamm wedi'i fynnu drwy gydol y ddrama. Credai Hamm bod Clov wedi ymadael, a hynny am nad yw'n gallu ei weld, ond mae Clov yn dychwelyd, gan sefyll o'i flaen yn dawel gyda'i gôt a'i fagiau, heb fynd i unman. Mae Hamm yn galw am ei dad, ond nid yw'n cael ateb; mae'n ail-daenu ei hances waedlyd dros ei wyneb, gan fynnu ei fod am "aros" yno.

## Cynyrchiadau nodedig 
### Yn Ffrangeg / Saesneg 
Cafodd y ddrama wreiddiol *Fin de partie* ei llwyfannu am y tro cyntaf yn Theatr y Royal Court yn Llundain ar 3 Ebrill 1957, a hynny yn Ffrangeg.

### Yn Gymraeg 
bawd|Poster *Diwéddgan* yn 2006
Llwyfannwyd y trosiad Cymraeg gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2006 gyda Judith Roberts yn cyfarwyddo; cynllunydd Colin Falconer; goleuo Ace McCarron: Cast: 

* Hamm - Arwel Gruffydd
* Clov - Owen Arwyn
* Nagg - Trefor Selway
* Nell - Lisabeth Miles

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 1957
Categori:Dramâu 1969
Categori:Trasicomedïau
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Branwen (drama Ifor ap Glyn a Darach Ó Scolaí)

Drama lwyfan "teirieithog" [Cymraeg, Saesneg a'r Wyddeleg] gan Ifor ap Glyn a Darach Ó Scolaí ydi ***Branwen***. Mae'r ddrama wedi'i seilio ar chwedl Branwen o'r *Mabinogi.* Llwyfannwyd y ddrama gan Llwyfan Gogledd Cymru yn 2006 a 2007, a'i theithio yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon o dan gyfarwyddyd Ian Rowlands.

## Cymeriadau 
* Eifion
* Mari
* Seán
* Gwraig Seán

## Disgrifiad 
Stori gyfoes sydd yn y ddrama am ddau gyfaill o ddyddiau coleg yn Aberystwyth; Mari sy’n gweithio fel awdures yng Nghymru a Seán sy’n awdur yn Iwerddon. Mae’r ddau yn ail-gwrdd drwy'r cynhyrchydd teledu Eifion Bowen i gyd-weithio ar fersiwn animeiddiedig o chwedl *Branwen*. Wrth ddod wyneb yn wyneb, hawdd cynnau tân ar hen aelwyd, a daw sawl cyfrinach i’r amlwg, fydd yn effeithio perthynas Seán a’i wraig am byth.

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama'n wreiddiol gan Llwyfan Gogledd Cymru a Project Arts Centre (Iwerddon) yn 2006, gydag Ian Rowlands yn cyfarwyddo. Cast:

* Eifion - Dafydd Dafis
* Mari - Ffion Dafis
* Seán - Stephen D’Arcy
* Gwraig Seán - Bridin Nic Dhonncha

Canmoliaeth oedd gan adolygydd theatr *Y Cymro* ar y pryd : "Dyma enghraifft arall o’i ddawn arbennig [Ian Rowlands] i greu sioe theatrig drwy gyfuno set foel a thaflunio delweddau drwy’r cyfrifiadur arno. Dyma dechneg lwyddiannus welon ni yng nghynhyrchiad blaenorol y cwmni o hanes *Frongoch*, ac mae’r cyfanwaith yn llwyddo unwaith eto. Dyma theatr sy’n gwthio’r ffiniau traddodiadol, gan roi gwedd newydd ffres ar lwyfannau Cymru", nododd Paul Griffiths yn 2006.

Ail deithwyd y cynhyrchiad yn 2007 gyda'r cast canlynol :

* Eifion - Dafydd Dafis
* Mari - Ffion Dafis
* Seán - Lochlan Ó Mearáin
* Gwraig Seán - Bridin Nic Dhonncha

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 2006
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
SK Brann

Mae **Sportsklubben Brann** yn glwb pêl-droed o Bergen, Tir y Gorllewin. Mae'r clwb yn chwarae yn Eliteserien. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Brann. Yn hanesyddol, Brann oedd un o'r clybiau mwyaf llwyddiannus yn Norwy, a dyna pam maen nhw'n cael llawer o gefnogaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Norwy
Mae Gynnon Ni Hawl Ar Y Sêr

Drama lwyfan Gymraeg am hanes Hedd Wyn yw ***Mae Gynnon Ni Hawl Ar Y Sêr*** gan y bardd Iwan Llwyd. Llwyfannwyd y ddrama gan Llwyfan Gogledd Cymru yn 2007, 90 mlynedd ers marwolaeth y bardd. Ni chafodd y ddrama ei chyhoeddi. Nodir ar gefn y daflen hysbysu "Petai Hedd Wyn wedi goroesi a dychwelyd i Gymru a fyddai wedi bod cyn bwysiced i ni fel cenedl ag ydyw heddiw?".

Mae'r ddrama yn ymdrin â'r ffin rhwng barddoniaeth a gwleidyddiaeth.

## Cefndir 
"Yn nhafarn y *Fat Cat*, Bangor oeddwn i pan soniodd Iwan Llwyd am ei ddyhead i ysgrifennu drama am Hedd Wyn yn ffosydd y Rhyfel Byd Cyntaf" eglura cyfarwyddwr y ddrama, Ian Rowlands, yn Rhaglen y Cynhyrchiad yn 2007. Aiff Rowlands ymlaen i egluro bod "dadansoddiad Iwan" o'r "eicon" yn rhyw fath o "ail asesiad", a thrwy hynny yn gyfle i "gwestiynnu elfennau o natur Cymreictod".

Gwreiddyn y ddrama, yn ôl Iwan Llwyd oedd dyfyniad o lythyr gan Hedd Wyn "wrth iddo fynd am y ffosydd, yr union gyfnod yr oedd o'n cwblhau ei awdl i'r '*Arwr*' cyn ei danfon i gystadleuaeth y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw ym 1917:"Mae yma lawer math o bobol i'w gweled o gwmpas yma, gwelais lawer o Rwsiaid a difyr yw cael hamdden i edrych ar y rhai hyn, a gwybod eu bod yn dystion o dragwyddoldeb eisoes, - eu gwlad, eu caethiwed hen, a'i deffro sydyn"."Gyrrwyd y llythyr o 'rywle yn Ffrainc'," eglura Llwyd, "cwta fis cyn i Hedd Wyn gael ei ladd ar ddydd olaf Gorffennaf, 1917. Tan i mi ddarllen y llythyr, 'doeddwn i ddim yn ymwybodol bod milwyr o Rwsia yn ymladd gyda'r Cynghreiriaid ar y ffrynt orllewinol yn Ffrainc a Fflandrys. Ond o ymchwilio ymhellach, dyna gael ar ddeall bod milwyr o Rwsia wedi bod yn Ffrainc er dechrau'r rhyfel yn gwrthsefyll cyrchoedd yr Almaenwyr," nododd.

Cyfarwyddwyd golygfeydd cynnar o'r ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri 2005, ac wedi hynny bu peth ail-ysgrifennu hyd nes i Iwan Llwyd orffen drafft gyflawn ohoni. Cafodd y ddrama ei datblygu ymhellach gan Huw Garmon, Elin Wmffras a Iwan Tudor cyn ei llwyfannu'n derfynol yn 2007.

Roedd dewis Huw Garmon yn y cast cyntaf yn ddewis bwriadol, gan mai ef fu'n portreadu Hedd Wyn yn y ffilm enwog o'r un enw.

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Llwyfan Gogledd Cymru o dan gyfarwyddyd Ian Rowlands yn 2007. Cynllunydd Rhys Jarman; Goleuo Duncan Thompson: Cast:

* Alois - Rhian Blythe
* Pedr - Huw Garmon
* Ellis (Hedd Wyn) - Huw Llŷr

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu 2007
Categori:Hedd Wyn
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
René Griffiths

Canwr, cerddor a chyfansoddwr Cymraeg a aned ym Mhatagonia yw **René Griffiths** (ganwyd 1950). Roedd ei gyndeidiau yn Gymry Cymraeg. Mae'n canu yn y Gymraeg a'r Sbaeneg. Mae ei gerddoriaeth wedi etifeddu ei gefndir unigryw o rigymau'r Ariannin a cherddoriaeth draddodiadol Geltaidd. Mae'n perthyn i'r cerddor Gruff Rhys a greodd y ffilm *Separado!* am eu cysylltiad. Ymddangosodd ar lwyfannau a sgriniau yng Nghymru mewn amrywiaeth o sioeau.

## Gyrfa 
Ganwyd Eugenio René Griffiths ym 1950 ym Mhatagonia, yr Ariannin. Ymfudodd ei hynafiaid o Gymru i Batagonia ym 1882 ac, o ganlyniad, magwyd René gyda'r Gymraeg yn iaith gyntaf, a Sbaeneg yn ail iaith iddo. Ar ôl gadael Patagonia ym 1972 i astudio yng Ngholeg Harlech, aeth ymlaen i fod yn actor, canwr, cyfansoddwr a gitarydd. Ymddangosodd mewn llawer o ffilmiau, cyngherddau a sioeau teledu. Yn ddiweddarach dychwelodd i Batagonia i fod y fridiwr gwanaco cyntaf yn y byd. Ar wahân i ysgrifennu, mae'n parhau i berfformio fel cerddor, i weithio mewn ffilm a theledu, ac i deithio mor aml â phosibl. 
## Gwaith 
### Recordiau 
* *Y Frwydr (1974)*
* *Celtica Latina* (2005)

### Actor 
* *Afagddu* (1975) Cwmni Theatr Cymru
* *Hafod Henri* (1984 - 1987)
### Cyhoeddiadau 
* *Ramblings of a Patagonian* (2014)

## Oriel 

Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560828).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560831).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560827).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560830).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560820).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560829).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586736).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586731).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586805).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586806).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586807).jpg
Delwedd:Rene Griffith from Patagonia who came to live in Wales (1578011).jpg
Delwedd:Rene Griffith from Patagonia who came to live in Wales (1578012).jpg
Delwedd:Rene Griffith from Patagonia who came to live in Wales (1578014).jpg
Delwedd:Rene Griffith from Patagonia who came to live in Wales (1578013).jpg
Delwedd:Rene Griffith from Patagonia who came to live in Wales (1578010).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586740).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586743).jpg
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586742).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Patagonia
Caesar von Hofacker

Roedd **Caesar von Hofacker** (weithiau **Cäsar**; 11 Mawrth 1896 – 20 Rhagfyr 1944) yn Is-gyrnol y Luftwaffe Almaenig ac yn aelod o gynllwyn 20 Gorffennaf yn erbyn Adolf Hitler. Cyfieithodd Saunders Lewis ei enw fel **Caisar von Hofacker**, am ei fod yn un o gymeriadau'r ddrama *Brad*.

## Gyrfa 
Ganwyd Hofacker yn Ludwigsburg; ac roedd ei dad Eberhard von Hofacker yn gadfridog yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwasanaethodd Hofacker yn yr Luftstreitkräfte yn ystod y rhyfel, a'i ddal yn garcharor gan Ffrainc ar yr 20 Hydref 1918. Cafodd ei ryddhau ar yr 14 Mawrth 1920, pryd y dechreuodd astudio'r Gyfraith. Ymunodd â'r Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten ym 1931.

Prif rôl Hofacker yn y cynllun a arweiniodd at yr ymgais i lofruddio Hitler yn y Wolf's Lair ar 20 Gorffennaf 1944 oedd gweithredu fel cyswllt cyfrinachol rhwng ei gefnder, Claus Graf Schenk von Stauffenberg, a chynllwyniwr arall ym Mharis.  Roedd ganddo gyswllt ag Erwin Rommel gan fod Rommel wedi gwasanaethu o dan dad Hofacker yn y Rhyfel Byd Cyntaf.   Ceisiodd Hofacker gael Rommel i ymuno yn y cynllwyn, i waredu'r Almaen rhag galluoedd Hitler, ac er iddo roi ei gefnogaeth, ni chytunai y dylid lladd Hitler. 

Ataliwyd Hofacker ym Mharis ar 26 Gorffennaf 1944, a'i gludo i bencadlys y Gestapo ym Merlin lle cafodd ei arteithio'n ddifrifol. Yn ôl William Shirer yn *The Rise and Fall of the 3rd Reich*, fe ildiodd enw Rommel gan ddatgan ei fod wedi rhoi ei gefnogaeth i'r cynllun. Gorfodwyd Rommel i gyflawni hunanladdiad. Rhoddwyd Hofacker ar brawf o flaen y *Volksgerichtshof*. Fe'i cafwyd yn euog o frad a'i ddedfrydu i farwolaeth. Cafodd ei grogi yng ngharchar Plötzensee ym Merlin.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Gwynfryn Roberts

Actor Cymraeg o Lanuwchllyn, Meirionnydd oedd **Gwynfryn Roberts** (1942 – 15 Rhagfyr 2010) oedd hefyd yn cael ei adnabod fel **Til Roberts**. Er mai tu ôl i'r camera ar yr ochr gynhyrchu y treuliodd y rhan helaeth o'i yrfa, cychwynodd actio gyda Chwmni Theatr Cymru yn y 1970au. 

## Gyrfa 
Fe'i ganwyd a'i magwyd yn Deildre Ucha, Llanuwchllyn.

Bu farw'n 68 oed yng nghwmni ei deulu, yn ei gartref yng Nghaernarfon, yn dilyn cystudd hir. Roedd yn dad i dri o blant. 

## Gwaith 
(fel actor)

**Cwmni Theatr Cymru**

* *Tri Chryfion Byd* (1972)
* *Harris* (1973)
* *Pwyll Gwyllt* (1974)
* *Afagddu* (1975) 
* *Y Lefiathan* (1976) 
**S4C**

* *Pengelli* (1998)
* *Frongoch* (2006)

(fel rheolwr cynhyrchu)

* *Brad* (1994) - Ffilmiau'r Tŷ Gwyn
* *I Dir Drygioni* (1994) - Ffilmiau Eryri
* *Lleifior* (1996)

## Oriel 

Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586787).jpg|Gwynfryn (Til) Roberts yn y panto *Afagddu* gan Cwmni Theatr Cymru 1975
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586738).jpg|Gwynfryn (Til) Roberts a Iola Gregory yn y panto *Afagddu* gan Cwmni Theatr Cymru 1975
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586786).jpg|Gwynfryn (Til) Roberts yn y panto *Afagddu* gan Cwmni Theatr Cymru 1975
Delwedd:Afagddu by Cwmni Theatr Cymru at Theatr Gwynedd (1586794).jpg|Gwynfryn (Til) Roberts a Valmai Jones yn y panto *Afagddu* gan Cwmni Theatr Cymru 1975
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru with Twm o'r Nant's 'Tri Chryfion Byd', opening Theatr y Werin in Aberystwyth (1548933).jpg|Gwynfryn (Til) Roberts ac Elfed Lewys yn y cynhyrchiad *Tri Chryfion Byd* gan Cwmni Theatr Cymru 1975
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru with Twm o'r Nant's 'Tri Chryfion Byd', opening Theatr y Werin in Aberystwyth (1548919).jpg|Iona Banks, Gwynfryn (Til) Roberts a John Pierce Jones yn ymarfer cynhyrchiad gan Cwmni Theatr Cymru
Delwedd:Cwmni THeatr Cymru's Pantomime, Pwyll Gwyllt (1562607).jpg|Gwynfryn (Til) Roberts (canol) yn y cynhyrchiad *Pwyll Gwyllt* gan Cwmni Theatr Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o'r Bala
Mr. Lolipop, M. A.

Drama deledu ddu a gwyn Gymraeg o 1970 ydi ***Mr. Lolipop, M. A.*** wedi'i chyfansoddi gan Rhydderch Jones a'i chynhyrchu gan BBC Cymru. Cyfieithwyd y ddrama i'r Gymraeg gan Wil Sam Jones, wedi'i golygu gan Gwenlyn Parry a'i darlledu yn Saesneg yn ogystal. John Hefin Evans oedd yn gyfrifol am gyfarwyddo'r ddau gynhyrchiad.

* Mr Lolipop - Charles Williams
* Miss Morris - Mary Z. Jones
* Sarjant - Guto Roberts
* Miss James - Iris Jones
* Mr Lloyd - Huw Tudor
* Cymdoges - [[Maureen Rhys|Maureen [Rhys] Hughes]]
* Plant - Janine Williams, Susan George, Gwyndaf Morris ac Alan Evans.

* Mr Lolipop - Charles Williams
* Miss Morris - Flora Robson
* Sargeant - Glyn Owen
* Miss James - Petra Davies
* Mr Lloyd - Siôn Probert
* Cymdoges - Jackie Skarvellis

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg
Persi Rygarug

Cyfieithiad Wil Sam Jones o ddrama lwyfan Charles Dyer, yw ***Persi Rygarug*** a lwyfannwyd gan Gwmni Theatr Cymru ym 1976**.**  ***La Crécelle*** neu ***Rattle of a Simple Man*** oedd enw'r ddrama wreiddiol a gyhoeddwyd ym 1962. Addaswyd y ddrama yn ffilm lwyddianus hefyd, o dan yr enw *Rattle of a Simple Man*. Mae'r ddrama'n olrhain hanes "Persi" [Percy Winthram yn y Saesneg] cefnogwr pêl-droed sy'n ymweld â Soho, Llundain ac yn cael ei herio i dalu am butain gan ei gyfeillion.

## Cymeriadau 
## Disgrifiad 
"Drama am unigrwydd yw hon. Yn ôl Dyer, mae'r ferch ynddi yn berson gwirioneddol, a chred nad yw rhai o nodweddion Persi ddim ymhell oddi wrth neb. Os gogleisir ni o bryd i'w gilydd gan ddatblygiad y berthynas rhwng Cyrenne a Persi, neu ei diffyg datblygiad, anogir ni gan Dyer i beidio anghofio fod yna ddwyster mewn unigrwydd ac mewn ansicrwydd er i'r allanolion fod yn aml yn ddigon digri. Efallai mai ystyriaeth ar ôi gadael y perfformiad a ddengys arwyddocad ehangach y ddrama."

## Cynyrchiadau nodedig 
Pan gafodd ei llwyfannu'n wreiddiol ym 1963, derbyniodd lwyddiant rhyngwladol gyda chynhyrchiadau yn Efrog Newydd, Berlin, Paris, Amserdamn a Madrid.

Llwyfannwyd y cyfieithiad Cymraeg am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Cymru ym 1976 o dan gyfarwyddyd Wilbert Lloyd Roberts; cynllunydd Martin Morley; Cast:

* Persi - Gwyn Parry
* Cyrenne - Sharon Morgan
* Ricardo - Grey Evans

## Oriel cynhyrchiad 1976 

Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538215).jpg|Sharon Morgan a Gwyn Parry yn *Persi Rygarug* (1976)
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538227).jpg|Grey Evans yn *Persi Rygarug* (1976)
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538208).jpg|Sharon Morgan a Gwyn Parry yn *Persi Rygarug* (1976)
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538245).jpg|Sharon Morgan a Gwyn Parry yn *Persi Rygarug* (1976)
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538232).jpg|Sharon Morgan a Gwyn Parry yn *Persi Rygarug* (1976)
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538262).jpg|Grey Evans, Sharon Morgan a Gwyn Parry yn *Persi Rygarug* (1976)
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538242).jpg|Gwyn Parry yn *Persi Rygarug* (1976)
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's production of Persi Rygarug, a translation of a Charles Dyer play (1538247).jpg|Sharon Morgan a Gwyn Parry yn *Persi Rygarug* (1976)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au