open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hamburg

Dinas a talaith yng ngogledd yr Almaen yw **Hamburg**, neu yn Gymraeg **Hambwrg** neu **Hambro**. Gyda phoblogaeth o 1.75 miliwn yn Rhagfyr 2005, hi yw ail ddinas fwyaf yr Almaen, ar ôl Berlin. Hamburg yw porthladd mwyaf yr Almaen, a'r ail-fwyaf yn Ewrop ar ôl Rotterdam.

Daw enw'r ddinas o'r adeilad cyntaf ar y safle, castell a adeiladwyd gan Siarlymaen yn 808. Daeth yn esgobaeth yn 834. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu bomio trwm ar y ddinas gan luoedd awyr Prydain a'r Unol Daleithiau, a lladdwyd tua 
42,000 o'r trigolion.
bawd|chwith|250px|Y Deutsches Schauspielhaus yn Hamburg

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Chilehaus
* Deutsches Schauspielhaus
* Elbphilharmonie
* Köhlbrandbrücke (pont)
* St.-Nikol*ai-Kirche (eglwys)

## Pobl enwog o Hamburg 
* Wolfgang Borchert (1921–1947) : awdur a dramodydd
* Johannes Brahms (1833–1897) : cyfansoddwr
* Andreas Brehme (1960– ) : pêl-droediwr
* Stefan Effenberg (1968– ) : pêl-droediwr
* Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809–1847) : cyfansoddwr
* Kuno Meyer (1858-1919) : ysgolhaig Celtaidd
* Carl von Ossietzky (1889–1938) : newyddiadurwr
* Helmut Schmidt (1918– ) : Canghellor yr Almaen 1974 - 1982
* Uwe Seeler (1936– ) : pêl-droediwr
* Ernst Thälmann (1886–1944) : gwleidydd
* Karl Lagerfeld (1933–2019) : dylunydd ffasiwn
* Joachim Witt (1949– ) : cerddor
* Samy Deluxe (1977- ) : cerddor

## Cyfeiriadau 

Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Taleithiau'r Almaen
München

bawd|150px|Arfau'r ddinas

Dinas yn ne'r Almaen ac yn brifddinas talaith Bafaria yw **München** (Bafareg: **Minga**).

Gyda phoblogaeth o 1.36 miliwn yn Rhagfyr 2006, München yw trydedd ddinas yr Almaen o ran poblogaeth; dim ond Berlin a Hamburg sy'n fwy. Dim ond 24,000 oedd y boblogaeth yn 1700, ond ers hynny mae'r boblogaeth wedi dyblu bob 30 mlynedd. Mae hefyd yn un o ddinasoedd cyfoethocaf Ewrop. Ystyr yr enw yw "mynachod", ac mae'r ffigwr ar bais arfau'r ddinas yn cynrychioli mynach.

Ceir y sôn cyntaf am y ddinas mewn dogfen yn 1158, pan oedd pont dros Afon Isar gerllaw mynachdy Benedictaidd. Pan ad-unwyd Bafaria yn 1506 daeth München yn brifddinas, ac yn 1806 daeth yn brifddinas Teyrnas Bafaria. Rhwng y ddau ryfel byd, yn München y cododd y Natsïaid a'u harweinydd Adolf Hitler i amlygrwydd. Yn 1923 ceisiodd ef a'i gefnogwyr gipio grym yma, ond methodd a charcharwyd ef.

Yng nghanol y ddinas mae'r *Marienplatz*, gyda Neuadd y Ddinas gerllaw. Yr adeilad enwocaf yma yw eglwys gadeiriol Gatholig y *Frauenkirche*. Mae nifer o dimau pêl-droed yn y ddinas, yn cynnwys yr enwocaf o glybiau pêl-droed yr Almaen, FC Bayern Munich. Cynhaliwyd y Gemau Olympaidd yma yn 1972. Mae'r ddinas hefyd yn enwog am yr Oktoberfest, sydd, er gwaethaf ei enw, yn cael ei gynnal ym mis Medi, gan orffen ar y Sul cyntaf yn Hydref.

## Enw'r ddinas 
Yn Bafareg, sef iaith gynhenid Bafaria ac Awstria, enw'r ddinas yw ***Minga** /ˈmɪŋ(ː)ɐ/*, tra mai ***München***  /ˈmʏnçn̩/ yw'r enw mewn Almaeneg safonol. A hithau'n ddinas bwysig a hanes hir iddi, mae enwau arbennig iddi mewn nifer o ieithoedd Ewropeaidd, megis ***Munich*** yn y Ffrangeg a'r Saesneg, a ***Monachium*** yn y Bwyleg ac yn Lladin.bawd|250px|Y Frauenkirche a Neuadd y Ddinas

## Pobl enwog o München 
* Andreas Baader, 1943 - 1977, chwyldroadwr
* Franz Beckenbauer, ganed 1945, pêl-droediwr
* Eva Braun, 1910 - 1945, cariad Adolf Hitler
* Leon Feuchtwanger, 1884 - 1958, awdur
* Heinrich Himmler, 1900 - 1945, prif awdur yr Holocost.
* Josef Dieter 'Sepp' Maier, ganed 1944, pêl-droediwr
* Gerhard 'Gerd' Müller, ganed 1945, pêl-droediwr
* Carl Orff, 1895 - 1982, cyfansoddwr
* Franz Josef Strauß, 1915 - 1988, Arlywydd Bafaria
* Richard Strauss, 1864 - 1949, cyfansoddwr

Categori:Aneddiadau Bafaria

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Julian Winn

Seiclwr yw **Julian Winn** (ganwyd 23 Medi 1972 yn Y Fenni, Sir Fynwy). Mae'n seiclwr cystadleuol, cynyrchiolodd Gymru yn Ngemau'r Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur ac yn Ngemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion. Ef oedd Prif Hyfforddwr Seiclo Cymru o 2005-2007.

## Canlyniadau
### Cyclo Cross

;2005
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru
;2006
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru
;2007
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru

### Ffordd

;1998
:1af Brenin y Mynyddoedd, Ras 'Premier Calndar', Tour Lancashire
:1af Brenin y Mynyddoedd, Ras 'Premier Calndar', Tour Morocco
:1af Stage 5, Prutour
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru
:4ydd Brenin y Mynyddoedd, Prutour

;1999
:3ydd Archer Grand Prix

;2000
:3ydd Cyfres 'Premier Calendar'

;2002
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
:1af Brenin y Mynyddoedd, Tour of Britain
:3ydd Cyfres 'Premier Calendar'

;2004
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Cymru

;2007
:1af 32ydd 'Severn Bridge Road Race'

### Trac

;1999
:1af  Pencapwriaethau Cenedlaethol Trac, Pursuit Tîm 4000m

## Dolenni allanol
* Canlyniadau ar britishcycling.org.uk
* http://www.britishcycling.org.uk/news/2003/june/12_julian.shtml  Erthygl am Julian Winn

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Hyfforddwyr o Gymru
Categori:Hyfforddwyr seiclo
Categori:Seiclwyr o Gymru
Frankfurt am Main

Mae **Frankfurt am Main** yn ddinas yn yr Almaen. Frankfurt yw'r ddinas fwyaf yn nhalaith Hesse a'r bumed dinas yn yr Almaen o ran poblogaeth ar ôl Berlin, Hamburg, München a Cwlen, gyda poblogaeth o 670,095 yn Rhagfyr 2008.

Gelwir y ddinas yn Frankfurt am Main oherwydd ei lleoliad ar Afon Main ac i'w gwahaniaethu oddi wrth y Frankfurt arall, ar Afon Oder. Fel rheol pan gyfeirir at "Frankfurt", Frankfurt am Main a olygir. Frankurt yw'r drydedd canolfan ariannol yn Ewrop ar ôl Llundain a Paris, ac yn 2001 cyhoeddwyd mai Frankfurt oedd dinas gyfoethocaf Ewrop. Mae'r maes awyr ymhlith y prysuraf yn Ewrop.

Mae hanes y ddinas yn mynd yn ôl i sefydliadau Rhufeinig yn y ganrif gyntaf. O 855 hyd 1792, Frankfurt oedd dinas etholiadol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Cafodd y ddinas ei bomio'n drwm yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a dinistriwyd y canol hanesyddol.

Treuliodd y Cymro Richard Davies (a fyddai nes ymlaen yn esgob Llanelwy ac wedyn Tyddewi) gyfnod o alltudiaeth yn y ddinas o 1555 hyd 1558 am ei grefydd.

Mae gan y ddinas nifer o dimau peldroed; yr enwocaf ohonynt yw Eintracht Frankfurt.

Mae'n adnabyddus am Ffair Lyfrau Frankfurt a gynelir bob blwyddyn ers 1949 ond sydd á'u gwreiddiau yn y Canol Oesoedd.

## Pobl enwog o Frankfurt am Main 
* Johann Wolfgang von Goethe, awdur.
* Siarl Foel, ymerawdwr
* Anne Frank, enwog am ei dyddiadur adeg yr Ail Ryfel Byd


Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Hessen
Aeron (gwahaniaethu)

Gallai **Aeron** gyfeirio at fwy nag un lle:

*Aeron, bro neu deyrnas yn yr Hen Ogledd
*Is Aeron, cantref yng Ngheredigion
*Uwch Aeron, cantref arall yng Ngheredigion
*Afon Aeron, afon yng Ngheredigion

Gweler hefyd:
*Aberaeron
*Ciliau Aeron
*Ystrad Aeron
Aeron

:''Mae hon yn erthygl am y fro yn yr Hen Ogledd, ac enw Cymraeg ar y swydd a elwir yn Ayrshire yn Saesneg. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Aeron (gwahaniaethu).*

**Aeron**, yn ôl pob tebyg, oedd enw bro yn yr Hen Ogledd y cyfeirir ati yng Nghanu Aneirin a Chanu Taliesin. Credir bod ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i hen Swydd Aeron (*Ayrshire*) yn ne-orllewin yr Alban.

Yn *Y Gododdin'' cysylltir yr arwr Cynon fab Clydno ag Aeron. Mae'n cael ei ddisgrifio fel *dileid Aeron* ("amddiffynnydd Aeron") a ymunodd â gwŷr Manaw Gododdin i fynd i frwydro yng Nghatraeth. Mae'r gerdd yn sôn am "ddau gadgi Aeron" (dau ryfelwr o Aeron) a rhyw "Cynddilig Aeron" anhysbys yn ogystal.

Mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion yn cytuno mai'r hen Swydd Ayr yn yr Alban yw'r Aeron yng ngwaith Taliesin ac Aneirin.

Posiblrwydd arall yw ei bod rhywle ger teyrnas Elfed (gogledd canolbarth Lloegr) gan fod Aire yn enw ar afon yn nwyrain Swydd Efrog.

Disgrifir Urien Rheged fel "diffreidawc Aeron" ("amddiffynnydd Aeron") mewn cerdd yng Nghanu Taliesin a sonnir amdano yn mynd i Aeron i ymladd yn erbyn y gelyn. Mae'n bosibl felly fod Aeron naill ai yn rhan o deyrnas Rheged yn amser Urien neu'n gorwedd rhwng y deyrnas honno a Stratclud (Ystrad Clud); efallai fod Aeron yn deyrnas annibynnol ar un adeg felly.

Cysylltir Aeron, trwy Urien a Chlydno, â llinach Coel Hen.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich, 'Cynon fab Clydno', yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (Caerdydd, 1978)
*Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960)
*John Davies et al (Cyd-olygyddion) *Gwyddoniadur Cymru* (Caerdydd 2008)

Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Guto Pryce

Chwaraewr gitâr fâs y Super Furry Animals yw **Guto Pryce** (ganwyd 4 Medi 1972) yng Nghaerdydd.

Cyn ffurfio Super Furry Animals roedd yn aelod o U Thant gyda Huw Bunford ac Owen Powell.

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Cerddorion o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Paleontoleg

**Paleontoleg** (hefyd **Palaeontoleg**) yw'r astudiaeth wyddonol o organebau ac anifeiliaid hynafol sydd wedi darfod o'r tir trwy astudio eu holion ffosil mewn creigiau. Astudir eu tacsonomeg, anatomeg a'u ecoleg, ynghyd â'u esblygiad dros amser.

Defnyddir ffosiliau i sefydlu'r berthynas stratigraffig rhwng gwahanol haenau o greigiau yn ogystal; gelwir y gangen hon o'r wyddor yn biostratiffeg. Gelwir yr astudiaeth o ffosilau organebau meicrosgopig yn meicrobaleontoleg a'r ffosilau eu hunain yn feicroffosilau.

## Cefndir
Mae paleontoleg fel gwyddor yn dyddio o'r 18g. Mae paleontoleg fodern yn ceisio gosod bywyd cynhanesyddol yn ei gyd-destunau trwy astudio sut mae newidiadau tymor-hir yn naearyddiaeth y byd (paleoddaearyddiaeth) a hinsawdd (paleohinsawdd) wedi effeithio ar esblygiad bywyd, sut mae ecosystemau wedi ymateb i hynny a sut mae'r addasu hynny wedi newid ac addasu patrymau bioamrywiaeth heddiw yn eu tro. Felly mae paleontoleg yn wyddor sy'n cynnwys gwyddorau eraill fel daeareg, botaneg, bioleg, sŵoleg ac ecoleg, sy'n ddigyblaethau sy'n ymwneud a'r amrywiol fodau byw a sut maent yn rhyngweithio ac yn effeithio ar ei gilydd.
[bawd|chwith|Labordy paraoi, *Field Museum of Natural History*, [Chicago, Illinois, Unol Daleithiau America.]]

Mae is-raniadau mawr paleontoleg yn cynnwys paleosŵoleg (anifeiliaid), paleobotaneg (planhigion) a microbaleontoleg (microfossilau). Gallai paleosŵolegwyr arbenigio mewn paleontoleg anifeilaid heb asgwrn cefn, neu gyda asgwrn cefn, gan gynnwys hominidau ffosil (paleoanthropoleg). Mae micropaleontolegwyr yn astudio ffosilau microscopig.

Mae meysydd arbennigol eraill sy'n datblygu heddiw yn cynnwys paleobioleg, paleoecoleg, ichnoleg (astudio olion a ffeuau anifeiliaid) a taphonomeg (astudio beth sy'n digwydd i organebau ar ôl iddynt farw). Astudir yn ogystal haenau creigiau a'u oedran daearegol ac esblygiad bodau byw.

Mae paleontoleg yn defnyddio'r system categoreiddio ar gyfer organebau byw a ddyfeisiwyd yn y 18g gan y biolegydd o Sweden  Carolus Linnaeus.

Yn nhermau economeg, mae paleontoleg yn defnyddio tystiolaeth ffosilau i brofi oed a natur creigiau (yn arbennig creigiau gwaddod) ac felly'n darganfod gwybodaeth sy'n hanfodol i'r diwydiant mwyngloddio ac yn arbennig i'r diwydiant petroliwm.

## Gweler hefyd
*Paleoanthropoleg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan paleobioleg y Smithsonian 
**University of California Museum of Paleontology* FAQ am baleontoleg
**The Paleontological Society*
**The Palaeontological Association*
**The Paleontology Portal* 
**International Palaeoentomological Society* 


Categori:Bioleg esblygiadol
Categori:Daeareg hanesyddol
Dafydd Huws (awdur)

Awdur o Gymro oedd **Dafydd Huws** (1949 – 15 Ebrill 2020), a ysgrifennodd o dan y ffugenw **Goronwy Jones**.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Mangor a fe'i magwyd yn Llanberis ac aeth i astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth.

## Gyrfa
Bu'n athro Cymraeg am 18 mlynedd yn Ysgol Uwchradd Illtyd Sant, Caerdydd cyn gadael y byd addysg am y BBC i sgriptio *Pobol y Cwm*.

Dechreuodd ei yrfa lenyddol fel colofnydd radio a theledu Y Faner o dan yr enw Charles Huws (1971-1982). Ef yw awdur nofelau'r Dyn Dwad. Trwy lygad ei gymeriad Goronwy Jones, creodd Huws dair nofel ôl-fodernaidd a gwleidyddol. *Dyddiadur Dyn Dŵad* (1978), ''Un Peth 'Di Priodi, Peth Arall 'Di Byw* (1990) a *Walia Wigli* (2004) a detholiad o storiau a darllediadau yn y gyfrol *Chwarter Call'' (2005). Rhydd nofelau Huws olwg ddychanol a gwleidyddol ar Gymru'r 70au, yr 80au, y 90au a'r Gymru fodern. Addaswyd y nofel *Dyddiadur Dyn Dŵad* yn gyfres fer ar Radio Cymru yn 1986 ac yn ddiweddarach fel ffilm, gyda Llion Williams yn serennu yn y brif ran. Fe'i ddarlledwyd fel y ffilm Nadolig ar S4C yn 1989.

Ef hefyd oedd awdur *Ser y Dociau Newydd* (1994) ac roedd yn parhau i sgriptio ar gyfer y teledu. Roedd Dafydd Huws yn weithgar gydag Undeb yr Ysgrifenwyr yng Nghymru.

Yn ei flynyddoedd olaf, roedd wedi bod yn barddoni dipyn, a cyhoeddwyd rhai darnau yn enw Goronwy Jones yng nghylchgrawn Golwg ym mis Ebrill 2017.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a June ac roeddent yn byw yng Ngwaelod-y-Garth ger Caerdydd. Mae ganddynt ddwy ferch, Esyllt a Catrin Dafydd.

Bu farw yn hosbis Holme Towers ym Mhenarth.

## Gweithiau
*Gwaith Sgriptio i Deledu: Cyfres *Mwy Na Phapur Newydd*, *I Dir Drygioni*, *Un Dyn Bach A Rol*, *Iechyd Da*.
*Ffilmiau: *Dyddiadur Dyn Dwad* (1989), *Y Delyn* (1998)
*Cyfresi Radio: *Dyddiadur Dyn Dwad*, *Dyddiadur Dyn Priod*.
*CD o ddarllediadau: *Dyddiadur Dyn Priod*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Heinrich Himmler

bawd|dde|200px|Heinrich Himmler tua 1930

Roedd **Heinrich Luitpold Himmler** (7 Hydref 1900 – 23 Mai 1945) yn bennaeth y *Schutzstaffel* (SS) a'r Gestapo ac yn un o'r dynion oedd a mwyaf o rym yn yr Almaen yn y cyfnod Natsïaidd. Ystyrir mai ef oedd prif awdur yr Holocost.

## Bywyd 
Ganed ef ym München i deulu dosbarth canol; roedd ei dad, Joseph Gebhard Himmler, yn athro a phrifathro ysgol. O 1919 hyd 1922 astudiodd Himmler amaethyddiaeth. Yn 1923 cymerodd ran yn ymgais aflwyddiannus  y Natsïaid dan Adolf Hitler i gipio grym ym München. Priododd Margarete Siegroth yn 1928, a ganed merch, Gudrun, yn 1929. 
 
Daeth yn aelod o'r SS yn 1925, ac apwyntiwyd ef yn Reichsführer-SS yn 1929. Yr adeg honno, dim ond 280 o aelodau oedd gan yr SS, ond tyfodd yn gyflym; erbyn i'r Natsïaid ddod i rym yn 1933 roedd 52,000 o aelodau. Erbyn 1936 roedd Himmler yn bennaeth yr heddlu hefyd. Wedi 1941, Himmler a'r SS oedd yn gyfrifol am y gwersylloedd difa lle lladdwyd miliynau o Iddewon ac eraill.

Cymerwyd ef yn garcharol ar 22 Mai 1945 gan filwyr Prydeinig. Brwiadwyd ei roi ar ei brawf yn Nuremburg gyda'r arweinwyr eraill, ond lladdodd ei hun trwy wenwyn.

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Natsïaid
Categori:Pobl o München
Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif

***Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr 20g*** yw'r flodeugerdd fwyaf cynhwysfawr o waith beirdd Cymraeg yr 20g sydd ar glawr. Cafodd ei chyhoeddi gan Wasg Gomer ar y cŷd â Chyhoeddiadau Barddas yn 1987, wedi'i golygu gan y beirdd Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd.

Mae'r flodeugerdd yn gyfrol fawr swmpus 736 tudalen sy'n cynnwys 550 o gerddi gan tua 100 o feirdd, ac sy'n ceisio cynrychioli pob agwedd ar farddoniaeth Gymraeg y cyfnod (ac eithrio degawd olaf y ganrif). Mae'n waith uchelgeisiol iawn a osododd safonau newydd ar gyfer cyhoeddi barddoniaeth gyfoes yng Nghymru. Yn ogystal â'r cerddi eu hunain ceir dros 110 tudalen o nodiadau yn gosod y cerddi yn eu cyd-destun.

Ceir ynddi waith y bardd gwlad a beirdd traddodiadol dechrau'r ganrif a gwaith modern arloesol, canu caeth a *vers libre*.

Mae'r beirdd yn cynnwys Euros Bowen Cynan, I. D. Hooson, Gwenallt, Saunders Lewis, John Morris-Jones, Bobi Jones, Dic Jones, T. Gwynn Jones, Gerallt Lloyd Owen, T. H. Parry-Williams, R. Williams Parry, Caradog Prichard, Gwyn Thomas, Harri Webb, Rhydwen Williams, Waldo Williams, Eifion Wyn, a llu o feirdd eraill.

Roedd y gyfrol yn rhagflaenydd i Gyfres y Canrifoedd, fodd bynnag nid yw'n rhan swyddogol o'r gyfres honno.

## Gweler hefyd
*Blodeugerddi Cymraeg

Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1987
MacOS

System weithredu diweddaraf cyfrifiaduron Apple Macintosh yw **macOS**, a gyflwynwyd fel **Mac OS X** yn 2001. Mae'n olynydd i Classic Mac OS, sef system weithredu a ddefyddiwyd o 1984 hyd 2000. Yn wahanol i'w rhagflaenwyr, mae macOS yn system weithredu sy'n seiliedig ar UNIX, wedi'i adeiladu ar dechnoleg o'r enw NeXTstep a ddatblygwyd gan cwmni NeXT. Sefydlwyd NeXT gan Steve Jobs (a ddaeth yn Brif Weithredwr Apple yn ddiweddarach) pan orfodwyd iddo ymddiswyddo o Apple yn 1985.  Prynnwyd NeXT (a elwir yn OPENSTEP yn erbyn hynny) gan Apple prynu yn 1997 wedi i Apple benderfynu bod technoleg y cwmni yn dewis addas i selio ei system weithredu newydd arno.

Rhyddhawyd y fersiwn cyntaf (yn targedu gweinyddion), Mac OS X Server 1.0, yn 1999. Rhyddhawyd y fersiwn ar gyfer y bwrdd gwaith, Mac OS X fersiwn 10.0, yn Mawrth 2001. Yn wreiddiol enwyd pob fersiwn o'r system ar ôl rhywogaeth o gathod mawr ("Jaguar", "Panther", "Tiger", "Leopard", ayyb) ac wedi 2013, ar ôl lleoedd yng Nghaliffornia ("Yosemite", "Monterey", "Big Sur", "Sonoma", ayyb).

## Dolenni allanol
* 

Categori:Apple Inc.
Categori:Cyflwyniadau 2001
Categori:Systemau gweithredu
Schutzstaffel

Roedd y **Schutzstaffel**, mwy adnabyddus fel yr **SS**, yn gorff milwrol a diogelwch yn y cyfnod Natsïaidd yn yr Almaen.

Sefydlwyd yr SS yn 1925 fel gwarchodlu personol i Adolf Hitler. Ar y dechrau, roedd yn uned o'r *Sturmabteilung* (SA). Dan arweiniad  Heinrich Himmler rhwng 1929 a 1945, tyfodd i fod yn un o'r cyrff mwyaf pwerus yn yr Almaen. Roedd dwy ran i'r SS, yr *Allgemeine-SS*, adran wleidyddol y mudiad, a'r *Waffen-SS*, yr adran filwrol oedd yn ymladd wrth ochr y fyddin heb fod yn rhan ohoni.

Bu gan yr SS ran amlwg iawn yn yr Holocost; hwy oedd yn gyfrifol am y gwersylloedd difa.

## Penaethiaid yr SS
* Julius Schreck (1925–6)
* Joseph Berchtold (1926–7)
* Erhard Heiden (1927–9)
* Heinrich Himmler (1929–45)
* Karl Hanke (1945)

## Gweler hefyd
* Geirfa'r Drydedd Reich

Categori:Hil-laddiad
Categori:Yr Almaen Natsïaidd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1925
Categori:Dadsefydliadau 1945
Pont Books

Sefydlwyd **Pont Books** yn 1991. Roedd yn *Imprint* o dan ofal Gwasg Gomer. Roeddynt yn cyhoeddi llyfrau yn Saesneg, ond i gyd gyda chysylltiadau Cymreig cryf. Gwnaeth llyfrau wedi eu hargraffu o dan yr *Imprint* ennill Gwobr Tir na n-Og chwe gwaith.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1991
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Seiclo

[bawd|Seiclwr mynydd ar un o draciau Antur Stiniog, [Blaenau Ffestiniog, yn ymarfer.]]
Modd o gludiant, difyrrwch a mabolgamp yw **seiclo** (hefyd **beicio** neu **marchogaeth beic**), sef y weithred o reidio beic, beic-un-olwyn, treisicl, beic-pedair-olwyn neu gerbyd tebyg arall a bwerir gan berson.
[bawd|210px|chwith|Y seiclwr [Ffrainc|Ffrengig Léon Georget, 1909]]
Mae nifer o chwaraewyr llwyddiannus ym myd seiclo Cymreig. Un prawf o hyn ydy'r ariannu sylweddol sydd wedi mynd i mewn i seiclo dros y blynyddoedd diweddar yng Nghymru ac ym Mhrydain fel cyfan; yn nodweddiadol, adeiladu *Velodrome* yng Nghasnewydd.

Ceir sawl math o seiclo gan gynnwys: seiclo trac, seiclo mynydd a seiclo hamddenol neu i'r gwaith. Ar ddiwedd yr 20g roedd gan yr heddlu a phosmyn feiciau. Datblygwyd rhai beiciau er mwyn eu plygu a'u cario ar dren neu fws.

## Traciau seiclo yng Nghymru
*Canolfan Maendy, Caerdydd - cynhaliwyd Gemau'r Gymanwlad yma yn 1993.
*Coed Llandegla, Sir Ddinbych
*Llwybr Coediog Cwm Carn, Glyn Ebwy
*Bikepark Wales, Coetir Gethin, Merthyr Tudful

## Seiclwr enwog
*  Dale Appleby
*  Martyn Ashton
*  Léon Georget
*  Rebecca James
*  Angharad Mason
*  Jimmy Michael (1877 - 1904)
*  Geraint Thomas

## Gweler hefyd
* seiclo trac
* seiclo dan do

## Dolenni allanol
* Beicio Cymru - Gwefan Swyddogol 


Categori:Cludiant
Categori:Chwaraeon rasio
Categori:Gweithgareddau awyr agored
Categori:Ymarfer corff
Girona

**Girona** yw prifddinas Talaith Girona, un o bedair talaith Catalwnia. Saif y ddinas yng ngogledd-ddwyrain Catalwnia, lle mae Afon Ter ac Afon Onyar yn cyfarfod. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 86,672.

Mae'r ddinas yn dyddio o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd sefydliad o'r enw *Gerunda* yno. Cafodd ei chyhoeddi'n ddinas gan Alfonso I, brenin Aragón yn yr 11g. Yn y 12g datblygodd cymuned Iddewig gref yma, a daeth yn ganolfan dysg Iddewig dan 
Rabbi Girona, Moshe ben Nahman Gerondi (mwy adnabyddus fel Nahmanides). Mae'r ghetto Iddewig yma yn awr yn atyniad i dwristiaid. Gwarchaewyd ar y ddinas 25 o weithiau, a chipiwyd hi 7 gwaith.

Mae yno brifysgol, ac mae'r maes awyr wedi tyfu yn sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, yn bennaf oherwydd bod Ryanair yn ei ddefnyddio. Mae'r maes awyr yn aml yn cael ei hysbysebu fel "Barcelona"; mae dinas Barcelona rhyw awr i ffwrdd ar y bws.

Categori:Talaith Girona
John Barrowman

Actor yw **John Scot Barrowman** (ganwyd 11 Mawrth 1967).

Cafodd ei eni yn Glasgow, yr Alban.  Priododd Scott Gill ar y 27 Rhagfyr 2006.

## Ffilmiau
**The Untouchables* (1987)
**Shark Attack 3* (2002)
**De-Lovely* (2004)

## Teledu
**Live & Kicking*
**Doctor Who* (2005)
**Torchwood* (2006)
**Any Dream Will Do* (2007)

## Dolennau allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Actorion LHDT
Lleida

**Lleida** (Sbaeneg: **Lérida**, ond yr enw Catalaneg yw'r ffurf swyddogol) yw prifddinas Talaith Lleida, un o bedair talaith Catalwnia, Sbaen. Yn cynnwys srfydliadau cyfagos Raimat a Sucs, roedd gan y ddinas boblogaeth o 124,709 yn 2005.

Cyn dyfodiad y Rhufeiniaid, gelwid y ddinas yn **Iltrida** neu **Ilerda**, a hi oedd prifddinas yr Ilergetes, llwyth Iberaidd. Wedi'r goncwest Rufeinig, daeth yn rhan o dalaith Hispania Tarraconensis. Roedd yn ddinas lewyrchus yn y cyfnod Rhufeinig, ac yn bathu ei harian ei hun.

Roedd yn safle bwysig yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, gan ei bod yn rhan o amddiffynfeydd Barcelona. Bomiwyd y ddinas yn drwm gan luoedd Francisco Franco a'i gynorthwywyr Almaenaidd, y Legion Kondor, yn 1937 a 1938.

bawd|250px|dim|Lleida o Riu Segre

Categori:Talaith Lleida
Categori:Dinasoedd Sbaen
Torchwood

Rhaglen teledu BBC yw ***Torchwood***, yn serennu John Barrowman ac Eve Myles. Mae'n cael ei chynhyrchu yn Upper Boat Studios, Glan-bad, Rhondda Cynon Taf.

## Cyfres 1 (2006-2007)
*Pennod 1: "Everything Changes"
*Pennod 2: "Day One"
*Pennod 3: "Ghost Machine"
*Pennod 4: "Cyberwoman"
*Pennod 5: "Small Worlds"
*Pennod 6: "Countrycide"
*Pennod 7: "Greeks Bearing Gifts"
*Pennod 8: "They Keep Killing Susie"
*Pennod 9: "Random Shoes"
*Pennod 10: "Out of Time"
*Pennod 11: "Combat"
*Pennod 12: "Captain Jack Harkness"
*Pennod 13: "End of Days"

## Cyfres 2 (2008)
*Pennod 1: "Kiss, Kiss, Bang, Bang" (gyda James Marsters)
*Pennod 2: "Sleeper"
*Pennod 3: "To the Last Man"
*Pennod 4: "Meat"
*Pennod 5: "Adam"
*Pennod 6: "Reset"
*Pennod 7: "Dead Man Walking"
*Pennod 8: "A Day in the Death" (gyda Richard Briers)
*Pennod 9: "Something Borrowed" (gyda Nerys Hughes)
*Pennod 10: "From Out of the Rain"
*Pennod 11: "Adrift"
*Pennod12: "Fragments"
*Pennod 13: "Exit Wounds"

## Cyfres 3 (2009)
*Pennod 1: "Children of Earth: Dydd Un"
*Pennod 2: "Children of Earth: Dydd Dau"
*Pennod 3: "Children of Earth: Dydd Tri"
*Pennod 4: "Children of Earth: Dydd Pedair"
*Pennod 5: "Children of Earth: Dydd Pump"
 
## Rhaglenni Cyffelyb
* Doctor Who
* Sarah Jane Adventures

Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Doctor Who
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Francisco Franco

Roedd **Francisco Franco Bahamonde** (4 Rhagfyr 1892 - 20 Tachwedd 1975), yn gadfridog a ddaeth yn unben Sbaen o ganlyniad i Ryfel Cartref Sbaen rhwng 1936 a 1939 ac a gadwodd ei afael ar y wlad hyd ei farwolaeth.

Ganed ef yn Ferrol, Sbaen. Roedd ei dad yn y llynges, ond gan fod prinder swyddi yn y llynges, penderfynodd Franco ymuno â'r fyddin. Aeth i academi filwrol Toledo, lle graddiodd yn safle 251 allan o 312. Cafodd yrfa fwy llwyddiannus wedyn, gan ddod yn gadfridog ieuengaf y fyddin.

Pan ddechreuodd y fyddin baratoi gwrthryfel yn erbyn llywodraeth adain-chwith Sbaen yn 1936, roedd Franco'n amlwg yn y paratoadau. Y prif arweinwyr eraill ymhlith y swyddogion a geisiodd gipio grym oedd José Sanjurjo ac Emilio Mola. José Sanjurjo oedd wedi ei fwriadu fel yr arweinydd, ond fe'i lladdwyd mewn damwain awyren wrth hedfan o Bortiwgal i Sbaen, a daeth Franco yn arweinydd. Daeth yn arweinydd y lluoedd Cenedlaethol, ac ar ddiwedd y rhyfel cartref ar 1 Ebrill 1939, yn unben Sbaen. Roedd ganddo berthynas weddol agos ag Adolf Hitler a Benito Mussolini, oedd wedi ei gynorthwyo yn y rhyfel cartref, ond gwrthododd ymuno â hwy yn yr Ail Ryfel Byd.

Nodweddid ei gyfnod mewn grym gan bwyslais trwm ar draddodiad Sbaen a Chatholigiaeth, a gwrthwynebiad cryf i unrhyw fygythiad i awdurdod canolog.

Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Gwleidyddion o Sbaen
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Unbeniaid
Tarragona

bawd|Eglwys gadeiriol Tarragona

Mae **Tarragona** yn ddinas yn ne Catalwnia, a phrifddinas Talaith Tarragona. Credir i'r ddinas gael ei sefydlu gan y Ffeniciaid dan yr enw **Tarcon**. Yn y cyfnod Rhufeinig roedd yn brifddinas talaith Hispania Tarraconensis. Mae'r amffitheatr o'r cyfnod yma yn enwog ac yn atyniad i dwristiaid.

Roedd poblogaeth y ddinas yn 2006 yn 131,158. Mae gweddillion yr hen ddinas Rufeinig yn Safle Treftadaeth y Byd.

## Symbolau 
Nid oes gan Tarragona faner a phais arfau swyddogol yn yr ystyr eu bod wedi eu cydnabod gan lywodraeth Catalwnia, ond mae nifer yn cael eu defnyddio:

Delwedd:Escut de Tarragona.svg|Artau (answyddogol) y ddinas 
Delwedd:Proposta oficial d'escut de Tarragona.svg|Argymhelliad gan y Societat Catalana de Genealogia, Heràldica, Sigil·lografia, Vexil·lologia i Nobiliària(SCGHSVN) ar gyfer arfau swyddogol Tarragona

Delwedd:Bandera de Tarragona.svg|Baner Tarragona (answyddogol)

Categori:Talaith Tarragona
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
79

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
74 75 76 77 78 - **79** - 80 81 82 83 84

----

## Digwyddiadau 
* 23 Mehefin - Titus yn olynu ei dad Vespasian fel ymerawdwr Rhufeinig.
* 24 Awst - Mynydd Vesuvius yn ffrwydro, gan ddinistrio trefi Pompeii a Herculaneum.
* Ar gais y Senedd, mae Titus yn alltudio ei gariad Iddewig, Berenice o Cilicia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 23 Mehefin — Vespasian, ymerawdwr Rhufeinig
* 24 Awst - Plinius yr Hynaf, yn ffrwydrad Vesuvius
* Caesius Bassus, bardd Rhufeinig, yn ffrwydrad Vesuvius
* 23 Medi — Pab Linus

Categori:79
81

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
76 77 78 79 80 - **81** - 82 83 84 85 86

----

## Digwyddiadau 
* Domitian yn olynu ei frawd Titus fel Ymerawdwr Rhufeinig.
* Adeiladu Bwa Titus yn Rhufain.
* Plinius yr Ieuengaf yn dal swydd *flamen Divi Augusti* (offeiriad yng nghwlt yr Ymerawdwr).

## Genedigaethau 
* Archigene, meddyf Rhufeinig (yn Syria)

## Marwolaethau 
* 13 Medi — yr ymerawdwr Rhufeinig Titus

Categori:81
9

1g CC - **1g** - 2g 
40au CC
30au CC
20au CC
10au CC
0au CC - **0au** - 10au
20au
30au
40au
50au 
4
5
6
7
8 - **9** - 10
11
12
13
14

----
## Digwyddiadau 
* Illyria yn cael ei throi yn dalaith Rufeinig wedi i wrthryfel fethu.
* Cynghrair o lwythau Almaenig dan Arminius yn gorchfygu byddin Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus ym Mrwydr Fforest Teutoburg, gan ddinistrio tair lleng Rufeinig.
* Legio II *Augusta*, XX *Valeria Victrix* a XIII *Gemina* yn cael eu symud i'r Almaen i gymeryd lle'r llengoedd a ddinistriwyd.
* Ym Mhrydain, y Catuvellauni yn ymosod ar y Trinovantes ac yn cipio Camulodunum.
* Ofydd yn cael ei alltudio i Tomis.
* Pannonia yn dod dan reolaeth Rhufain.
## Genedigaethau 
*18 Tachwedd — Vespasian, ymerawdwr Rhufeinig
## Marwolaethau 
*Publius Quinctilius Varus, cadfridog Rhufeinig (hunanladdiad wedi iddo gael ei orchfygu ym Mrwydr Fforest Teutoburg)
Categori:9
51

1g CC - **1g** - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
46 47 48 49 50 - **51** - 52 53 54 55 56

----

## Digwyddiadau 
*Seneca yn penodi Burrus, pennaeth Gard y Praetoriwm, i fod yn gyfrifol am addysg Nero
*Publius Ostorius Scapula yn gorchfygu Caradog mewn brwydr yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid yng nghanolbarth Cymru. Mae Caradog yn ffoi at Cartimandua, brenhines y Brigantes yng ngogledd Lloegr, ond mae hi'n ei drosgwyddo'n garcharor i'r Rhufeiniaid.

## Genedigaethau 
*24 Hydref — Domitian, ymerawdwr Rhufain (bu farw 96)

## Marwolaethau 
Categori:51
96

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
91 92 93 94 95 - **96** - 97 98 99 100 101

----

## Digwyddiadau 
* 18 Medi — Nerva yn olynu Domitian fel ymerawdwr Rhufeinig. Diwedd llinach y Flaviaid a dechrau llinach yr Antoniniaid.
* Trajan yn dod yn lywodraethwt Germania Superior.
* Gorffen adeiladu Bwa Titus yn Rhufain.
* Hollt yng nghrefydd Bwdhaeth yn arwain at ddatblygiad ffurf mahâyâna yn India.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 18 Medi — Domitian, ymerawdwr Rhufain (llofruddiwyd)
* Statius, bardd Lladin

Categori:96
39

1g CC - **1g** - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - **30au** - 40au 50au 60au 70au 80au 
34 35 36 37 38 - **39** - 40 41 42 43 44

----

## Digwyddiadau 
* Tigellinus, yn ddiweddarach yn brif gynghorydd Nero, yn cael ei alltudio am odineb gyda chwiorydd yr ymerawdwr Caligula.
* Agrippa I, brenin Judaea, yn cyhuddo Herod Antipas, tetrarch Galilea a Perea, o gynllwyn yn erbyn Caligula. Alltudir Antipas, ac mae Agrippa yn cael ei diriogaethau.
* Caligula yn ffurfio llengoedd newydd Legio XV *Primigenia* a XXII *Primigenia*.

## Genedigaethau 
* 3 Tachwedd — Lucan, bardd Rhufeinig
* 30 Rhagfyr — Titus Flavius, ymerawdwr Rhufeinig 79-81.
* Julia Drusilla, merch yr ymerawdwr Caligula

## Marwolaethau 
* Seneca yr Hynaf, rhethregydd Rhufeinig

Categori:39
Talaith Girona

**Talaith Girona** yw'r pellaf i'r gogledd-ddwyrain o bedair talaith Catalwnia. Prifddinas y dalaith yw Girona.

bawd|300px|canol|Talaith Girona yn Sbaen

Y dinasoedd a threfi mwyaf poblog yw: 
* Girona (89,890) 
* Figueres (39,641) 
* Blanes (37,819) 
* Lloret de Mar (32,728) 
* Olot (31,932) 
* Salt (28,017) 
* Palafrugell (21,307) 
* Sant Feliu de Guíxols (20,867) 
* Banyoles (17,309) 
* Palamós (17,197) 
* Roses (17,173) 
* Ripoll (10,832)


Girona
76

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
71 72 73 74 75 - **76** - 77 78 79 80 81

----

## Digwyddiadau 
*Pab Anacletus I yn olynu Pab Linus fel y trydydd pab

## Genedigaethau 
* 24 Ionawr - Hadrian, ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:76
23

1g CC - **1g** - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - **20au** - 30au 40au 50au 60au 70au 
18 19 20 21 22 - **23** - 24 25 26 27 28 

----

## Digwyddiadau 
* Yn dilyn marwolaeth ei fab, Julius Caesar Drusus, mae'r ymerawdwr Tiberius yn dechrau colli diddordeb yn yr ymerodraeth, a throsglwyddir llawer o'r grym gwirioneddol i bennaeth Gard y Praetoriwm, Lucius Aelius Sejanus.

## Genedigaethau 
* Plinius yr Hynaf

## Marwolaethau 
* 14 Medi — Drusus Julius Caesar, mab yr ymerawdwr Tiberius (gwenwynwyd)

Categori:23
Talaith Lleida

**Talaith Lleida** yw'r mwyaf gorllewinol a bedair talaith Catalwnia. Roedd poblogaeth y dalaith yn 407,496 yn 2006. Prifddinas y dalaith yw Lleida.

bawd|300px|canol|Talaith Lleida yn Sbaen

## Prif ddinasoedd a threfi 
* Lleida (125,677)
* Balaguer (15,769)
* Tàrrega (15,155)
* Mollerussa (12,569)
* La Seu d'Urgell (12,533)
* Cervera (9,305)
* Solsona (8,823)
* Almacelles (6,088)
* Alcarràs (5,970)
* Les Borges Blanques (5,606)
* Agramunt (5,459)
* Tremp (5,401)
* Alpicat (5,362)
* Vielha (5,239)
* Guissona (5,139)


Lleida
Talaith Barcelona

**Talaith Barcelona** yw'r fwyaf o ran poblogaeth o bedair talaith Catalwnia; gyda phoblogaeth o 5,309,404 yn 2006. Prifddinas y dalaith yw Barcelona.

bawd|300px|canol|Talaith Barcelona yn Sbaen

## Dinasoedd a threfi Talaith Barcelona 
* Barcelona (1,582,738), 
* l'Hospitalet de Llobregat (246,415)
* Badalona (214,440)
* Sabadell (191,057) 
* Terrassa (184,829)
* Santa Coloma de Gramenet (116,012) 
* Mataró (111,879)
* Cornellà de Llobregat (82,817) 
* Sant Boi de Llobregat (80,738) 
* Manresa (67,269), 
* Rubí (64,848) 
* El Prat de Llobregat (63,312), 
* Sant Cugat del Vallès (63,132)
* Viladecans (59,343)
* Vilanova i la Geltrú (57,300) 
* Granollers (55,913)
* Cerdanyola del Vallès (55,731), 
* Castelldefels (52,405), 
* Mollet del Vallès (50,001)
* Vic (38,321)


Barcelona
Talaith Tarragona

**Talaith Tarragona** yw'r mwyaf deheuol o bedair talaith Catalwnia. Tarragona yw prifddinas y dalaith.

bawd|300px|canol|Talaith Tarragona yn Sbaen

## Prif ddinasoedd a threfi Talaith Tarragona 
* Tarragona (121,076) 
* Reus (94,407)
* Tortosa (34,266)
* El Vendrell (31,953)
* Valls (23,315)
* Cambrils (27,848)
* Salou (22,162)
* Calafell (20,521)
* Amposta (20,159)

Mae olion archaeolegol Rhufeinig Tarraco yn Tarragona a Mynachlog Poblet wedi eu henwi yn Safleoedd Treftadaeth y Byd gan UNESCO.


Tarragona
Danny Bergara

Pêl-droedwr a rheolwr o Wrwgwái oedd **Daniel Alberto "Danny" Bergara de Medina** (24 Gorffennaf 1942 - 25 Gorffennaf 2007).

Chwaraeoedd Bergara i Real Mallorca a Sevilla cyn iddo arallgyfeirio i fyd rheoli timau fel Rotherham United, Doncaster Rovers, Rochdale a Stockport County. Bu farw'n 65 oed. MErs iddo farw, mae Stockport County wedi ailenwi un o'u stands (Hardcastle Road Stand, sef y brif fan) yn "Danny Bergara Stand".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pêl-droedwyr o Wrwgwái
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Tristfardd

Bardd o'r Hen Ogledd a gysylltir ag Urien Rheged oedd **Tristfardd** (fl. ail hanner y 6g efallai). Buasai'n gyfoeswr i'r bardd Taliesin. Does dim o'i waith wedi goroesi.

## Traddodiadau
Mewn triawd yn y casgliad *Trioedd Ynys Prydain*, mae'n cael ei alw'n un o "Dri bardd coch eu gwaywffyn Ynys Prydain", gyda Dygynnelw ac Afan Ferddig (orgraff ddiweddar):

Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain:
Tristfardd bardd Urien,
A Dygynnelw bardd Owain ab Urien,
Ac Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan.

Mae chwedl (ddiweddar yn ei ffurf bresennol) yn ei wneud yn garwr i wraig Urien. Ceir tri englyn anghyflawn yng nghorff testun y chwedl sydd i'w cael mewn llawysgirfau o ddiwedd yr 16g. Mae'r englynion yn cofnodi ymddiddan rhwng Tristfardd ac Urien ac efallai'n deillio o destun coll cynharach. Yn un o lawysgrifau Gwallter Mechain, sy'n dyddio o ddiwedd y 18g, ceir fersiwn o'r chwedl hon dan y teitl 'Chwedl Tristfardd bardd Urien Rheged'. Ynddi portreadir Tristfardd fel carwr dirgel gwraig Urien. Ymddengys nad yw'n sylweddoli pwy ydyw hi, oherwydd mae'n anfon Urien gyda neges iddi. Mae'r englynion yn rhan o gyfres (goll) sy'n ymddiddan rhwng y bardd ac Urien a'i wraig. Ar ddiwedd y chwedl mae Urien yn lladd Tristfardd ar ryd a elwir yn 'Rhyd Tristfardd' ac a leolir ger castell Urien (wedi ei gamleoli ym Maesyfed, Powys).

Mae'r bardd canoloesol Cynddelw Brydydd Mawr yn cyfeirio sawl gwaith at Dristfardd ond heb ychwanegu ddim at ein gwybodaeth amdano. Gan fod Cynddelw yn hanu o Bowys mae'n bosibl ei fod yn gyfarwydd â thraddodiadau amdano sydd wedi diflannu.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llenorion y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Pyramid

bawd|dde|250px|Pyramid Khafre a'r Sffincs

Defnyddir y term **pyramid** am unrhyw adeilad lle mae'r ochrau yn ffurfio triongl ac yn cyfarfod mewn un pwynt. Fel rheol mae gan byramid dair neu bedair ochr, ond gall fod a mwy.

Gan fod y rhan fwyaf o bwysau pyramid yn y rhan isaf, mae pyramidau yn adeiladau hirhoedlog fel rheol. Pyramid Mawr Giza, a deiladwyd gan Khufu, yw'r unig un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd sy'n dal mewn bodolaeth. Adeiladwyd pyramidau mewn nifer o wledydd.

### Yr Aifft
Pyramidau'r Aifft yw'r mwyaf enwog o byramidau'r byd. Defnyddid y pyramidau fel claddfeydd ar gyfer brenhinoedd yr Hen Aifft yng nghyfnod Yr Hen Deyrnas. Roedd y pyramid cyntaf a adeiladwyd yn gyfres o risiau, ond yn fuan dechreuwyd gwneud yr ochrau'n wastad a'u gorchuddio a slabiau o garreg galch. Gan fod llawer o bethau gwerthfawr wedi eu claddu gyda'r brenin, a bod y pyramidau yn bethau mor amlwg, roedd lladrad o'r beddau yn broblem fawr er gwaethaf pob ymdrech i'w diogelu.

### Nubia
Adeiladwyd Pyramidau Nubia fel cofebau (yn hytrach na beddrodau) i frenhinoedd a breninesau Napata a Meroë. Mae tua 220 ohonynt, ond maent yn llawer llai na phyramidiau'r Aifft. Dylanwad diwylliannol yr Aifft sy'n gyfrifol am y tebygrwydd. Mae pyramidau Nubia yn ddiweddarach na rhai'r Aifft, ac roeddynt yn parhau i gael eu hadeiladu tan tua 300 OC..

### Mesopotamia
Gelwid pyrmaidau Mesopotamia yn ziggurat. Gan eu bod wedi eu hadeiladu o friciau mwd, nid oes llawer ar ôl ohonynt. Credir mai ziggurat o'r math yma oedd Tŵr Babel yn y Beibl.

 
### Canolbarth America
Adeiladwyd Pyramidau Canolbarth America gan nifer o wareiddiadau megis y Maya. Roedd y rhain fel rheol ar ffurf cyfres o risiau., gyda theml ar y man uchaf. Efallai mai Pyramid Mawr Cholula, ym Mecsico, oedd yr adeilad mwyaf yn y byd; mae'n dal i gael ei gloddio gan archaeolegwyr ar hyn o bryd.

### Pyramidau modern
Yr enwocaf o'r pyramidau modern yw'r un a adeiladwyd uwch mynedfa newydd i Amgueddfa'r Louvre, Paris. Fe'i cynlluniwyd gan y pensaer Americanaidd I. M. Pei, a chafodd ei agor ar 15 Hydref 1988.

## Bibliography 
*Wolfgang Kosack: Die altägyptischen Pyramidentexte. In neuer deutscher Uebersetzung; vollständig bearbeitet und herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-1-1.
Llanfrynach

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llanfrynach**. Saif yn ardal Brycheiniog ar ochr ogleddol Bannau Brycheiniog tua 2 filltir i'r de-ddwyrain o Aberhonddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Eglwys Sant Brynach

## Brynach
Yn ôl traddodiad mae Llanfrynach yn un o sawl lle yng Nghymru a sefydlwyd gan y sant Brynach Wyddel, oedd yn gaplan i Frychan, brenin Brycheiniog.

## Pobl o Lanfrynach
*'Brynach' (J. Brynach Davies: 1873 - 1923), llenor.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Croes Eglwys Llanfrynach

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Brynach

Gallai **Brynach** gyfeirio at un o sawl person:

*Brynach Wyddel, sant a gysylltir â Brycheiniog yn bennaf

*J. Brynach Davies, llenor a newyddiadurwr
Pyramidau'r Aifft

'''Pyramidau'r Aifft''' yw'r enwocaf o byramidau'r byd, ac maent yn un o brif symbolau gwareiddiad yr Hen Aifft. Cawsant ei hadeiladu fel beddrodau i'r brenhinoedd o'r Hen Deyrnas yn bennaf, er y gall bod rhai yn dyddio o'r Deyrnas Ganol.

bawd|canol|200px|Map o byramidau Giza

Mae rhwng 80 a 111 o byramidau yn yr Aifft heddiw. Y prif safleoedd yw:

### Giza 
: *Prif erthygl: Pyramidau Giza*

Ceir y pyramidau enwocaf yn Giza, lle mae Pyramid Mawr Khufu, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd oherwydd ei faint, Pyramid Khafre sydd bron cymaint â Phyramid Menkaure sydd dipyn yn llai, a hefyd y Sffincs Mawr.

### Abu Sir 
Mae cyfanswm o 57 pyramid yma, gan mai'r safle yma oedd prif gladdfa'r Bedwaredd Frenhinllin. Mae'r rhain yn llai na phyramidau Giza. Y prif rai yw pyramidau Niuserre, Neferirkare Kakai a Sahure. .

### Saqqara 
Ymhlith y pyramidau yma mae Pyramid Djoser, yr hynaf o byramidau'r Aifft. Mae'r pyramid yma wedi ei adeiladu ar ffurf grisdiau, yn wahanol i'r rhai diweddarach. Mae Pyramid Unas yma hefyd.

### Dahshur 
Yma mae pyramid deheuol Sneferu, a elwir y pyramid crwca am fod yr ongl yn newid ran o'r ffordd i fyny'r pyramid. Yn ddiweddarach adeiladodd Sneferu y Pyramid Coch, y trydydd fwyaf yn yr Aifft ar ôl pyramidau Khufu a Khafre yn Giza. Yma hefyd mae'r Pyramid Du. a adeiladwyd gan Amenemhet III.

### Meidum 
Adeiladodd Sneferu byramid yn Meidum hefyd, ond mae wedi ei ddifrodi'n ddifrifol. Cred rhai archaeolegwyr mai dyma'r ymgais gyntaf i adeiladu pyramid gydag ochrau syth yn hytrach na grisiau; a'i fod wedi ei ddilyn gan byramidau mwy llwyddiannus o'r math yma yn Dahshur.

Categori:Yr Hen Aifft
Aifft
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Kuno Meyer

Ysgolhaig Celtaidd ac ieithydd o Almaenwr oedd **Kuno Meyer** (20 Rhagfyr 1858 - 11 Hydref 1919). Fe'i ganwyd yn Hamburg, yn frawd i'r hanesydd Clasurol Eduard Meyer (1855-1930).

Cafodd yrfa hir a disglair fel ysgolhaig. Ar ôl astudio ieithyddiaeth dan Ernst Windisch ac eraill, aeth i Loegr i fod yn athro llenyddiaeth Almaeneg a'r iaith Almaeneg ym Mhrifysgol Lerpwl (1884-1911). Yn 1911 olynodd yr enwog Heinrich Zimmer fel Athro Ieithyddiaeth Geltaidd ym Mhrifysgol Berlin, a bu'n dysgu yno hyd ei farwolaeth yn 1919, yn Leipzig.

Meyer oedd y prif symbylydd tu ôl i sefydlu yr Ysgol Dysg Wyddeleg yn Nulyn yn 1903. Sefydlodd ddau o'r prif gylchgronau academaidd sy'n ymwneud ag astudiaethau Celtaidd. Un o'r rhain oedd y *Zeitschrift für celtische Philologie* yn yr Almaen, gyda Ludwig Christian Stern. Yr ail oedd *Ériu*, a sefydlodd ar y cyd â'r athro John Strachan.

Golygodd a chyfieithodd sawl testun Gwyddeleg, gan gynnwys *Immram Brain*. Rhoddwyd ddinasyddiaeth er anrhydedd i Kuno Meyer am ei wasanaeth i lenyddiaeth Wyddeleg a diwylliant Iwerddon gan ddinasoedd Dulyn a Cork yn 1912.

## Llyfryddiaeth
*S. Ó Lúing, *Kuno Meyer 1858-1919* (Dulyn, 1991). Cofiant.

Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Ieithyddion o'r Almaen
Categori:Pobl o Hamburg
Categori:Ysgolheigion Celtaidd o'r Almaen
Clo mortis

dde|bawd|Drws day glo, un ar belen y drws a chlo mortais ar wahân.

Clo sy'n cael ei osod i mewn i dwll neu ‘mortais’ yn y drws yw **clo mortais**.

Mae cloeon mortais traddodiadol yn gweithio ar system liferau sydd yn rhaid eu codi i'r uchder cywir er mwyn tynnu'r bollt yn ei ôl. Ym Mhrydain mae cloeon lifer traddodiadol wedi eu datblygu i fod yn gloeon o safon uchel iawn.

Yng ngweddill y byd mae cloeon mortais lifer yn hen ffasiwn iawn, ac yn cynnig dim ond lefel isel o ddiogelwch. Yn y gwledydd yma, a fwyfwy ym Mhrydain oherwydd rheolau diogelwch tân, mae cloeon mortais efo silindr yn llawer mwy cyfarwydd.

Mortis
James Oyebola

Paffiwr pwysau trwm o Loegr oedd **James Oyebola** (10 Gorffennaf, 1961 - 27 Gorffennaf, 2007).

Enillodd Oyebola medal efydd am y Gemau Gymanwlad yn 1986.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Paffwyr o Loegr
Khufu

**Khufu** yn wreiddiol: **Khnum-Khufu** ydy enw genedigol un o frenhinoedd yr Aifft ym Mhedwaredd Teyrnasiad Yr Hen Deyrnas: tua 2580 CC. Caiff hefyd ei adnabod gan enw arall sef **Khêops**  neu **Cheops** (sillafiad Cymraeg: "Tsieops") (, gan Diodor a Herodotus) a chydag enw Helenaidd llai amlwg: **Súphis** (, gan Manetho).

dim|400px|bawd|Pyramid Mawr Khufu

Khufu oedd yn gyfrifol am adeiladu Pyramid Mawr Giza, y mwyaf o byramidau'r Aifft a'r unig un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd sy'n dal mewn bodolaeth.

Roedd Khufu yn fab i'r brenin Sneferu a'i frenhines Hetepheres. Yn wahanol i'w dad, dywedir ei fod yn deyrn creulon. Bu ganddo naw mab, a dilynwyd ef ar yr orsedd gan un ohonynt, Djedefre.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Categori:Marwolaethau'r 26ain ganrif CC
Dandin

Llenor a gramadegydd barddoniaeth yn yr iaith Sansgrit o India oedd **Dandin** (fl. tua 700). Credir ei fod yn frodor o Dde India ond ar wahân i hynny ni wyddys dim amdano.

Mae'n awdur dau waith pwysig yn hanes llenyddiaeth Sansgrit. Un o'r rhain yw'r *Kavyadarsha* ('Y Drych Barddonol', cyfansoddair o'r geiriau Sansgrit *kavya* 'barddoniaeth' ac *adarsha* 'drych'), sy'n gyfraniad pwysig i ddamcaniaethau barddol Sansgrit, tebyg i ramadegau'r beirdd yng Nghymru'r Oesoedd Canol.

Mae ei ail lyfr yn *gadya* (rhamant) dan y teitl *Dasa-kumara-charita* ('Anturiaethau'r Deg Tywysog'). Ystyrir hyn yn gampwaith am ei ddefnydd o'r iaith Sansgrit i greu rhyddiaith goeth, osgeiddig. Ond bernir y llyfr gan rai am ei gynnwys. Mae'n fath o nofel hir estynedig gyda nifer o is-benodau sy'n cynnwys nifer o chwedlau llên gwerin a straeon am hud a lledrith ac anturiaethau rhyfeddol. Mae'n dilyn anturiaethau deg tywysog Indiaidd ac mae'n ddrych i gymdeithas y llys yn yr hen India. Ceir nifer o ddarluniau o anturiaethau carwriaethol sy'n gadael dim byd i'r dychymyg gyda disgrifiadau manwl o garu yn ei holl amrywiaeth. I gyfleu hyn mae'r awdur yn defnyddio llu o fwyseiriau rhywiol ac iaith liwgar ac awgrymiadol. Nid yw hynny'n beth mor anghyffredin â hynny yn llenyddiaeth India, ond yr hyn sydd wedi ennyn beirniadaeth yw'r diffyg llwyr o unrhyw synnwyr moesol yn y gwaith.

### Cyfieithiadau
*M.R. Kale (gol.), *Daśakumāracarita of Dandin* (New Delhi, 2003). Y testun Sansgrit a chyfieithiad Saesneg, gyda nodiadau. ISBN 8120801717
*Isabelle Onians (cyf.), *What Ten Young Men Did* (Gwasg Prifysgol Efrog Newydd/JJC Foundation, 2005. Y testun Sansgrit gyda chyfieithiad Saesneg. ISBN 0-8147-6206-9
*A. I. Ryder (cyf.), ''The Ten Princes (Dandin's Dasakumaracharita)* (Chicago, 1927)

### Cyfeiriadau
*Benjamin Walker, *Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism'', 2 gyfrol (Llundain, 1968; arg. newydd Delhi Newydd, 1995). Cyfrol I d.g. Dandin.

Categori:Gramadegwyr Sansgrit
Categori:Llenorion y 7fed ganrif o India
Categori:Llenorion yr 8fed ganrif o India
Categori:Llenorion Sansgrit o India
Categori:Llenyddiaeth erotig
Brihaspati

Athronydd a llenor yn yr iaith Sansgrit o India oedd **Brihaspati** (fl. rhywbryd rhwng 500 CC a'r canrifoedd cyntaf OC). Mae'n cael ei uniaethu weithiau â'r duw o'r un enw, athro i'r duwiau, a enwir yn y Rig Veda (gweler Brihaspati (duw)).

Mae gwaith Brihaspati wedi diflannu ond mae athronwyr diweddarach fel Shankara (Sankara) a Madhva yn dyfynnu llinellau o'i *sutras* coll.

Roedd Brihaspati yn casáu'r offeiriadau a chrefydd yn gyffredinol a defodau'r Veda yn neilltuol. Dywedai mai twyllwyr allan i ennill eu bywoliaeth oedd yr offeiriaid ac mai cneifion oedd awduron y Vedau. Gwrthododd fodolaeth nef ac uffern a'r enaid ei hun fel offerynnau yn nwylo'r offeiriaid i ddychryn a thwyllo pobl ddiniwed a'u cadw yn eu grym tra'n byw ar ffrwyth eu llafur.

Ond yn ddiweddarach cafodd dysgeidiaeth Brihaspati ei hesbonio gan panditau Hindŵaidd uniongred fel arf yn nwylo'r duwiau i danseilio'r asurau (gelynion anfarwol y duwiau) trwy eu harwain ar gyfeiliorn ac felly ei gwneud hi'n haws i Indra ennill y dydd yn eu herbyn.

## Ffynhonnell
*Benjamin Walker, *Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism*, 2 gyfrol (Llundain, 1968; arg. newydd Delhi Newydd, 1995)

Categori:Athronwyr
Categori:Llenorion Sansgrit
Sutra

**Sutra** (ynganiad: 'sŵtra') yw'r term Sansgrit am wireb neu ddywediad athronyddol sydd wedi cael ei drosglwyddo ar lafar neu mewn llyfr. Ystyr y gair *sutra* yw 'llinyn' ac mae'n dal perthynas ieithyddol a'r gair Lladin *suere* ('gwnïo').

Yn Hindŵaeth mae *sutrau* yn cael eu priodoli i athrawon mawr y gorffennol fel Shankara neu rai o ddoethion traddodiad y Veda. Mae'r gair yn medru golygu casgliad o ddywediadau athronyddol yn ogystal.

Ym Mwdhaeth mae *sutra* yn enw ar sawl cyfres o ddywediadau gan y Bwdha neu ei ddisgyblion.

Categori:Llenyddiaeth Sansgrit
Categori:Hindŵaeth
Categori:Bwdhaeth