Bioamrywiaeth Cymru

Mae **bioamrywiaeth Cymru** yn cyfeirio at yr amrywiaeth eang o ecosystemau, organebau byw, a'r cyfansoddiadau genetig a geir yng Nghymru.
bawd|291x291px|Map o GymruMae Cymru yn benrhyn mynyddig yn bennaf, wedi'i leoli rhwng Lloegr a Môr Iwerddon, yn ymestyn dros 8,023 milltir sgwâr. Mae ganddi gynefinoedd daearol a llawer o ardaloedd gwarchodedig sy'n gyfoethog mewn bioamrywiaeth, gan gynnwys tri pharc cenedlaethol a phum Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol (AHNE). Y parciau cenedlaethol yw: Eryri, Arfordir Penfro, a Bannau Brycheiniog, a'r AHNEau : Ynys Môn, Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, Penrhyn Gŵyr, Penrhyn Llŷn, a Dyffryn Gwy (yn rhannol yn Lloegr). Mae gan Gymru hefyd lawer o leoliadau wedi'u categoreiddio fel Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, Ardal Cadwraeth Arbennig, Ardal Gwarchodaeth Arbennig a gwarchodfa natur leol. Mae llawer o sŵau a gerddi, gan gynnwys Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru. Mae Llywodraeth Cymru yn ariannu Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC), Plantlife, Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr a grŵp ecosystemau arfordirol Partneriaeth Bioamrywiaeth Cymru i helpu i ailadeiladu ei gynefin naturiol a sicrhau dyfodol y rhywogaeth hon sydd dan fygythiad. 

## Elfennau 
### Bioamrywiaeth blodau 
[bawd| *[Seren-Fethlehem gynnar|Gagea bohemica*]]

#### Coed 
Mae'r dderwen mes digoes (*Quercus petraea* ) yn un o rywogaethau mwyaf cyffredin Cymru, i'w gweld ar draws y rhanbarth. Mae'r  celyn Seisnig (*Ilex aquifolium* ) yn un o'r ychydig goed bytholwyrdd brodorol, i'w ganfod yn ne Cymru. Mae'r llwyfen lydanddail ( *Ulmus glabra* ) yn rywogaeth frodorol s'yn dioddef o afiechyd a chystadleuaeth a gyflwynir gan rywogaethau egsotig.

#### Blodau 
Mae blodyn y gog (*Cardamine pratensis*) yn luosflwydd llysieuol sydd yn tyfu ledled Cymru. Mae rhosmari'r gors (*Andromeda polifolia*) yn llwyn blodeuol bychan, i'w gael yng nghanolbarth Cymru. O fewn Ynysoedd Prydain, dim ond ar lethrau'r Wyddfa y mae lili'r Wyddfa ( *Gagea serotina* ).

#### Ardaloedd Planhigion Pwysig 
Mae Ardaloedd Planhigion Pwysig yng Nghymru yn ardaloedd o’r “pwysigrwydd botanegol uchaf” yn ôl gan *Plantlife*.

### Amrywiaeth ffawna 
#### Morol 
O amgylch Bae Ceredigion ac arfordir Sir Benfro, mae morfilod pigfain a morfilod peilot yn gyffredin yn yr haf tra bod morfilod asgellog a lladd yn brin. Mae dolffiniaid trwynbwl yn gyffredin ac mae dolffin Risso a dolffin ochr wen yr Iwerydd yn brin. Gellir gweld morfilod, morloi llwyd, heulforgwn a physgod haul hefyd.

#### Mamaliaid 
[bawd| [Merlen Gymreig|Merlod Mynydd Cymreig]]
Y ceirw Iwrch (*Capreolus capreolus*) a'r ceirw brith (*Dama dama*) yw'r ddwy rywogaeth fwyaf o famaliaid yng Nghymru. Ceir Ceirw lwrch yng nghanolbarth a gogledd Cymru. Mae ceirw brith yn ardaloedd gwledig a lled-drefol Cymru. Gellir dod o hyd i'r ffwlbart Ewropeaidd (M*ustela putorius*) mewn amgylcheddau trefol a gwledig. Yn yr un ardal mae'r llwynog coch, un famaliaid mwyaf cyffredin Cymru.

Y carw coch, un o bum rhywogaeth o geirw brodorol, yw'r mamal an-forol mwyaf yng Nghymru. (Er bod poblogaethau brodorol o geirw wedi hen ddiflannu). Gellir dod o hyd i ceirw brith, ceirw iwrch, muntjac a sika hefyd. Anaml iawn y gwelir belaod. Mae mamaliaid eraill yn cynnwys moch daear, llwynogod, ysgyfarnogod, draenogod, dyfrgwn, cwningod, carlymod, gwencïod, gwiwerod coch, a 13 rhywogaeth o ystlumod.

### Planhigion blodeuol 
Ynn, coeden wasanaeth, cennin gwyllt, cennin Pedr Dinbych-y-pysgod.

#### Bryoffytau 
Y rhywogaethau sydd mewn perygl yw: ''*, *Cryphaea lamyana, Ditrichum plumbicola, Hamatocaulis vernicosus, Pallavicinia lyellii, Petalophyllum ralfsii, Riccia huebeneriana* a *Sematophyllum demissum*.

### Mamaliaid 
* Ystlum pedol lleiaf (*Rhinolophus hipposideros'')
* Gwiwerod coch

### Adar 
* Bod tinwyn
* Grugiar ddu
* Gylfinir
* cwtiad aur

### Ymlusgiaid 
Mae pump o ymlusgiad brodorol yng Nghymru. Mae'r rhain yn cynnwys nadroedd y gwair, madfall y tywod, madfallod cyffredin a nadroedd defaid.

### Amffibiaid 
Mae chwech o amffibiad brodorol yng Nghymru: y llyffant cyffredin, y fadfall gribog fwyaf, y llyffant cefnfelyn, y fadfall ddwr balfog, y fadfall lefn a'r llyffant cyffredin.

### Infertebratau 
Amcangyfrifir bod 25,000 o rywogaethau di-asgwrn-cefn yn byw mewn cynefinoedd tir a dŵr croyw yng Nghymru.

## Effaith ddynol 
Mae bioamrywiaeth Cymru wedi'i leihau gan weithgarwch dynol. Collwyd llawer o rywogaethau brodorol oherwydd diffyg cynhaliaeth coetir.

### Anifeiliaid 
Mae llawer o brosiectau cadwraeth wedi'u sefydlu i warchod y wiwer goch. Bu gostyngiad mawr yn nifer y draenogod. Mae'r defnydd o blaladdwyr wedi achosi dirywiad mawr mewn gwenyn mêl; lansiwyd Cynllun Gweithredu Peillwyr yn Sioe Frenhinol Cymru ym mis Gorffennaf 2012.

## Rheolaeth 
Mae gan Gymru 175 o rywogaethau ar restr Adran 74 o Rywogaethau o Bwysigrwydd Pennaf ar gyfer Cadwraeth Amrywiaeth Fiolegol. Fodd bynnag, mae’r rhestr o rywogaethau a chynefinoedd pwysicaf Cymru bellach yn seiliedig ar ddeddfwriaeth newydd ar ffurf adrannau 6 a 7 o Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016. Yng Nghymru, gweithredwyd Cynllun Gweithredu Bioamrywiaeth y Deyrnas Unedig gan Bartneriaeth Bioamrywiaeth Cymru (PBC). Mae Cyngor Cefn Gwlad Cymru hefyd yn cynorthwyo gyda rheoli cynaliadwyedd. 

Mae Partneriaeth Bioamrywiaeth Cymru (PBC) yn trefnu’r cynllun cyffredinol. Ar raddfa leol, mae pob cyngor yn cynnal eu harolygon ei hunain ac yn adrodd yn ôl, ac yna’n cynhyrchu planhigion rheoli a gwarchod ar gyfer y rhywogaethau a’r cynefinoedd a nodwyd.

Mae llywodraeth Cymru yn cydweithredu gyda chyfarwyddebau’r Gymuned Ewropeaidd ar gyfer gwarchod adar gwyllt, cynefinoedd naturiol, fflora a ffawna gwyllt yn ogystal â NATURA 2000.

## Oriel 

Delwedd:Narcis 1.JPG|Daffodil
Delwedd:Sorbus domestica.JPG|Coeden gwasanaeth go iawn
Delwedd:Wild leeks (Whitefish I) 1.JPG|Cennin gwyllt
Delwedd:Ulmus glabra-tr.JPG|Llwyfen Wych
Delwedd:Quercus petraea 06.jpg|Derw digoes
Delwedd:Ilex-aquifolium (Europaeische Stechpalme-1).jpg|Celyn
Delwedd:Cardamine pratensis.jpg|Blodyn y gog
Delwedd:Andromeda polifolia 002.JPG|Rhosmari'r gors
Delwedd:Lloydia serotina.jpg|lili'r Wyddfa
Delwedd:Pilot whale spyhop.jpg|Morfil peilot
Delwedd:Tursiops aduncus, Port River, Adelaide, Australia - 2003.jpg|Dolffin trwynbwl
Delwedd:Halichoerus grypus He3.jpg|Morlo llwyd
Delwedd:Cetorhinus maximus by greg skomal.JPG|Heulforgi
Delwedd:Capreolus capreolus (Marek Szczepanek).jpg|Iwrch
Delwedd:Dama dama5.JPG|hydd brith
Delwedd:Red Fox (Vulpes vulpes) -British Wildlife Centre-8.jpg|Llwynog coch
Delwedd:European Polecat (Mustela putorius)-8.jpg|ffwlbart Ewropeaidd
Delwedd:Red Squirrel - Lazienki.JPG|Gwiwer goch
Delwedd:Fratercula arctica -Skomer Island -upper body-8b.jpg|Pâl
Delwedd:Wild Pandion.jpg|Gwalch y pysgod
Delwedd:Asio flammeus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|Tylluan glustiog
Delwedd:Circus pygargus juvenile flight.jpg|Boda Montagu
Delwedd:Jaszczurka.jpg|Madfall y tywod
Delwedd:Natrix natrix (Marek Szczepanek).jpg|Neidr y gwair

## Gweler hefyd 
###  Bioamrywiaeth 
* Fflora Cymru
* Anifeiliaid Cymru

### Ardaloedd 
* Rhestr o warchodfeydd natur lleol yng Nghymru
* Gwarchodfeydd natur cenedlaethol yng Nghymru
* Ardaloedd gwarchodedig o Gymru
* Rhestr o Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
* Rhestr o gynefinoedd o'r pwys mwyaf yng Nghymru

### Sefydliadau 
* Ymddiriedolaeth Natur De a Gorllewin Cymru
* Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru

### Cyfraith 
* Cyfraith bywyd gwyllt yng Nghymru a Lloegr
* Rhestr o rywogaethau anfrodorol ymledol yng Nghymru a Lloegr

## Darllen pellach 
* Grŵp Bioamrywiaeth Cymru, *Gweithredu bioamrywiaeth yn y dyfodol yng Nghymru: cyngor i Gynulliad Cenedlaethol Cymru ar Adroddiad Bioamrywiaeth y Mileniwm y DU*, Grŵp Bioamrywiaeth Cymru, 2002.ISBN&nbsp;0750428872 , .
* David Hill, Matthew Fasham, Graham Tucker, Michael Shewry, Philip Shaw, *Handbook of Biodiversity Methods: Survey, Evaluation and Monitoring*, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2005.ISBN&nbsp;0521823684 , .
* Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru. Adran Bioamrywiaeth a Bioleg Systematig, *Bioamrywiaeth Cymru: Rhywogaethau Cadwraeth Neu Ddiddordeb Arbennig i Gymru*, Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, 2005.ISBN&nbsp;0720005604,  .
* Prydain Fawr: Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig, *Strategaeth Datblygu Cynaliadwy Llywodraeth y DU*, Y Llyfrfa, 2005.ISBN&nbsp;0101646720 , .
* Jon Moore, *Atlas o Gynllun Gweithredu Bioamrywiaeth Forol Rhywogaethau a Chynefinoedd yng Nghymru: Adroddiad i Gyngor Cefn Gwlad Cymru*, Cyngor Cefn Gwlad Cymru, 2001.
* Mike Alexander, *Cynllunio Rheolaeth ar gyfer Cadwraeth Natur: Sail Damcaniaethol ac Arweiniad Ymarferol*, Springer, 2008.ISBN&nbsp;1402065809 , .
* P. Selman, *CYNLLUNIO AR RADDFA TIRWEDD*, Routledge, 2006.ISBN&nbsp;0415351421 , .
* Niles Eldredge, *Bywyd ar y Ddaear: Gwyddoniadur Bioamrywiaeth, Ecoleg ac Esblygiad*, ABC-CLIO, 2002.ISBN&nbsp;157607286X , .
* George W. Cox, *Rhywogaethau Estron ac Esblygiad: Ecoleg Esblygiadol Planhigion Egsotig, Anifeiliaid, Microbau, a Rhywogaethau Brodorol Rhyngweithiol*, Island Press, 2004.ISBN&nbsp;1559630094 , .

### Erthyglau cyfnodolion 
* Paul A. Ashton a Richard J. Abbott (1992), " Tarddiad lluosog ac amrywiaeth genetig yn y rhywogaethau allopolyploid sydd newydd godi, Senecio cambrensis Rosser (Compositae) ", *Heredity* 68, 25-32; doi:10.1038/hdy.1992.3.
* Richard J. Abbott, Andrew J. Lowe (2004), " Gwreiddiau, sefydlu ac esblygiad rhywogaethau polyploid newydd: Senecio cambrensis a S. eboracensis yn Ynysoedd Prydain ", *Biological Journal of the Linnean Society*, Cyfrol 82, Rhifyn 4, tudalennau 467–474, Awst 2004. DOI: 10.1111/j.1095-8312.2004.00333.x.
* John L. Harper, JN Clatworthy, IH McNaughton a GR Sagar (1961), " Esblygiad ac Ecoleg Rhywogaethau Perthynol Agos sy'n Byw yn yr Un Ardal ", *Evolution*, Cyf. 15, Rhif 2 (Mehefin 1961), tt.&nbsp;209–227.
* KM Dlugosch, IM Parker (2007), “ Digwyddiadau sefydlu mewn goresgyniadau rhywogaethau: amrywiad genetig, esblygiad ymaddasol, a rôl cyflwyniadau lluosog ″, *Molecular Ecology*, Cyfrol 17, Rhifyn 1, tt.431–449, Ionawr 2008, DOI: 10.1111 /j.1365-294X.2007.03538.x.
* Peter R. Sheldon (1987), " Esblygiad graddol cyfochrog trilobitau Ordofigaidd ", *Natur* 330, 561 – 563 (10 Rhagfyr 1987); doi:10.1038/330561a0.
* Denis W. Gartside a Thomas McNeilly (1974), " Y potensial ar gyfer esblygiad goddefgarwch metel trwm mewn planhigion ″, *Heredity* (1974) 32, 335–348; doi:10.1038/hdy.1974.42.
* SN Raina a H. Rees (1983), " Amrywiaeth DNA rhwng ac o fewn cyflenwadau cromosom o rywogaethau vicia ", *Heredity* (1983) 51, 335-346; doi:10.1038/hdy.1983.38.
* RKJ Narayan (1982), " Amrywiad DNA amharhaol yn Esblygiad Rhywogaethau Planhigion: Y Genws Lathyrus ", *Evolution* Vol. 36, Rhif 5 (Medi 1982), tt.&nbsp;877–891.
* RKJ Naravan ac A. Durrant (1983), "  ", *Genetica* Cyfrol 61, Rhif 1 (1983), 47-53, DOI: 10.1007/BF00563231.
* Kathy H. Hodder a James M. Bullock (1997), " Trawsleoli Rhywogaethau Brodorol yn y DU: Goblygiadau i Fioamrywiaeth ", *Journal of Applied Ecology* Cyf. 34, Rhif 3 (Mehefin 1997), tt.&nbsp;547–565.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
### Offer 
* GLOBIO, rhaglen barhaus i fapio effeithiau gweithgareddau dynol ar fioamrywiaeth yn y gorffennol, y presennol a’r dyfodol
* World Map of Biodiversity map rhyngweithiol o Ganolfan Monitro Cadwraeth y Byd Rhaglen Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig

### Adnoddau 
* Monitro acwstig Awtomatig a Rhestru BIOamrywiaeth
* Cod Bar Cymru
* Penawdau bioamrywiaeth o adroddiad melinau trafod  – Adroddiadau diweddaraf, ymchwil a barn ar fioamrywiaeth.
* Llyfrgell Treftadaeth Bioamrywiaeth – Llyfrgell ddigidol mynediad agored o lenyddiaeth dacsonomig.
* Biodiversity of Wales  
* Cyngor Cefn Gwlad Cymru
* Gwyddoniadur Bywyd - Dogfennu pob rhywogaeth o fywyd ar y ddaear.
* Economeg Gwarchod a Rheoli Rhywogaethau
* Canolfannau Cofnodion Lleol Cymru 
* Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol  – Porth y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol .
* Coeden Bywyd - Perthnasoedd a nodweddion pob bywyd ar y ddaear.
* Partneriaeth Bioamrywiaeth Cymru

Categori:Cadwraeth yng Nghymru
Categori:Arfordiroedd Cymru
Categori:Bioamrywiaeth
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio