open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isabel Crook

Anthropolegydd o Ganada oedd **Isabel Crook** (15 Rhagfyr 1915 – 20 Awst 2023) a drigodd yn Tsieina am y rhan fwyaf o'i hoes.

Ganed Isabel Brown yn Chengdu, yn nhalaith Sichuan, tridiau wedi sefydlu Ymerodraeth Tsieina, yn ystod cyfnod hynod o gythryblus yn y wlad. Cenhadon Methodistaidd o Ganada oedd ei rhieni, Homer Brown a Muriel Hockey, a gyfarfu yn Chengdu, a phriodasant ym 1915. Mynychodd Isabel a'i ddwy chwaer yr ysgol Ganadaidd yn Chengdu cyn symud i Ganada. Wedi iddi raddio o Goleg Victoria, Prifysgol Toronto, ym 1939, dychwelodd Isabel i Tsieina i wneud gwaith maes ym mhentrefi'r bobl Yi yng ngorllewin Sichuan, cymdeithas o gaethwasiaeth a siamaniaeth.

Cyfarfu Isabel â David Crook, Prydeiniwr ac ysbïwr i'r Undeb Sofietaidd, yn Chongqing ym 1941. Symudodd y ddau ohonynt i Loegr i briodi, ac yno ymunodd Isabel â'r Blaid Gomiwnyddol. Enillodd ei doethuriaeth o Ysgol Economeg Llundain. Wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd, dychwelasant i Tsieina, pan oedd trobwynt yn y rhyfel cartref. Erbyn 1949, gyrrwyd lluoedd Chiang Kai-shek ar ffo a chipiwyd Beijing gan Mao Tse-tung, gan sefydlu felly Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Gweithiodd Isabel unwaith eto yng nghefn gwlad, ym mhentref Shilidian, yn astudio bywydau'r gwerinwyr a'u hymdrechion i addasu i'r drefn gomiwnyddol newydd, a chyda chymorth David cyhoeddodd y gyfrol *Revolution in a Chinese Village: Ten Mile Inn* (1959), un o brif weithiau academaidd yr oes i ymdrin â diwygio tir yn Tsieina. Wedi buddugoliaeth y comiwnyddion, gwahoddwyd y cwpl gan y llywodraeth i adfer Prifysgol Astudiaethau Tramor Beijing, yr ysgol ieithoedd tramor i hyfforddi diplomyddion. Dychwelodd Isabel a David i Shilidian ym 1959–60 i fyw mewn cymuned sosialaidd, a chefnogodd y cwpl bolisïau'r Naid Fawr Ymlaen. Ffrwyth eu profiad oedd y gyfrol *The First Years of Yangyi Commune* (1966).

Cyhuddwyd David Crook o ysbïo yn ystod y Chwyldro Diwylliannol, a fe'i carcharwyd am bum mlynedd, o 1968 i 1973. Cafodd Isabel ei chyfyngu i gampws y Brifysgol Astudiaethau Tramor am dair blynedd, o 1970 i 1973. Cawsant eu hailsefydlu gan y Prif Weinidog Zhou Enlai, a byddai'r ddau ohonynt yn ymlynu â'r llywodraeth wedi marwolaeth Mao ym 1976, hyd nes iddynt siarad yn gyhoeddus yn erbyn yr ymateb i brotestiadau Sgwâr Tiananmen ym 1989.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Academyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Anthropolegwyr benywaidd o Ganada
Categori:Comiwnyddion o Ganada
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Toronto
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Economeg Llundain
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Pobl o Sichuan
Categori:Pobl fu farw yn Beijing
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Ymfudwyr i Tsieina
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Ganada
Hip Hop Cymraeg

**Mae Hip Hop Cymraeg yn** genre o gerddoriaeth Gymreig, a diwylliant sy'n ymwneud ag amrywiaeth o arddulliau o gerddoriaeth hip hop Cymru.

## Hanes 
[bawd| [Goldie Lookin Chain yn 2019.]]
Mae'n debyg bod y recordiau hip hop gyntaf yn y Gymraeg oedd y senglau *"Di Drais/Malu Cachu/Dyddiau Braf"* (1986) a '''' (1987) gan y band Llwybr Llaethog. Y ddwy record yn defnyddio rapio geiriau a chrafu nodwedd ar ddisg finyl. 

Goldie Lookin Chain oedd un o'r grwpiau hip hop cyntaf o Gymru i gyrraedd y siartiau. Cafodd y label hip hop o Gaerdydd, Associated Minds ei sefydlu yn 2004, ond bu hi'n anodd ar y cyfan i rapwyr Cymreig ennill sylw y tu allan i Gymru.
bawd| Mr Phormula yn 2014.
Yn 2012 daeth yr artist rap dwyieithog, Mr Phormula, yr artist cyntaf i rapio yn Gymraeg yng ngwobrau MOBO.

Yn 2016, daeth Astroid Boys, band roc rap Cymraeg o Gaerdydd, i’r amlwg gyda steil o gerddoriaeth sydd wedi’i alw’n gymysgedd o gerddoriaeth pync craidd caled a grime.

### Adfywiad hip hop Cymraeg yn y 2020au 
Erbyn 2019, disgrifiwyd Astroid Boys fel grwp a oedd "heb os nac oni bai yn arwain y ffordd ar gyfer rap Cymreig". Dywedodd MC Benji “rydyn ni'n chwarae gyda llawer o wahanol arddulliau a syniadau a dydyn ni ddim yn tueddu i gydymffurfio gyda unrhyw genre gosod.”

Ym mis Mai 2022 rhyddhaodd Dom James a Lloyd, dau artist rap sy'n rapio yn y Gymraeg a'r Saesneg, y trac "Pwy Sy'n Galw?" ("Pwy Sy'n Galw?" ).
bawd| Astroid Boys yn 2017.
Yn haf 2022, daeth Sage Todz (Toda Ogunbanwo) o Benygroes yng Ngwynedd i’r amlwg fel dawn ddwyieithog. Rhyddhaodd y trac dril dwyieithog cyntaf erioed o'r enw "Rownd a Rownd" a ddaeth yn boblogaidd yng Nghymru. Rhyddhaodd Sage Todz sengl o'r enw "O HYD" sy'n samplu "Yma O Hyd" gan Dafydd Iwan. Chwaraewyd "O HYD" gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru yn ystod ymgyrch Cwpan y Byd FIFA Cymru 2022.

## Golygfa 
Mae llawer o weithgarwch hip hop Cymraeg yn digwydd yn y brifddinas, Caerdydd. 

### Grime 
* LEMFRECK 
* Dom James a Lloyd
* Astroid Boys

### Hip hop 
* Goldie Lookin Chain
* Tystion
* Mr Phormula
* Deyah
* Llwybr Llaethog 

### Dubstep 
* Mr Traumatik

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth Cymru yn ôl genre
Ymladdwyr UFC Cymru

Mae'r Ultimate Fighting Championship (UFC) yn sefydliad crefft ymladd cymysg (CYC).

## Ymladdwyr 
### Dynion 
### Menywod 
## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Alan Lomax

Ethnogerddolegydd Americanaidd oedd **Alan Lomax** (31 Ionawr 1915 – 19 Gorffennaf 2002) a gyfrannodd yn helaeth at astudiaethau cerddoriaeth werin Unol Daleithiau America yn yr 20g.

Ganed ef yn Austin, Texas, yn fab i'r astudiwr cerdd a llên gwerin John Lomax. Fe'i anfonwyd i ysgol breifat Choate yn Connecticut, ac astudiodd ym Mhrifysgol Harvard am un flwyddyn cyn penderfynu dychwelyd i Austin ym 1933 i gyflawni ei radd ym Mhrifysgol Texas. Derbyniodd ei radd baglor mewn athroniaeth ym 1936.

Nid oedd yn hoff o roc gwerin, ac un tro yng Ngŵyl Werin Newport aeth yn daro rhwng Lomax ac Albert Grossman, rheolwr Bob Dylan. Ysgrifennodd hunangofiant o'i deithiau ar draws taleithiau'r de, *The Land Where the Blues Began* (1993). Bu farw Alan Lomax yn Safety Harbor, Florida, yn 2002 yn 87 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Cerddolegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Ethnogerddolegwyr
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl o Austin, Texas
Categori:Pobl fu farw yn Florida
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Awdurdodau unedol Cymru

bawd|602x602px|Map o awdurdodau unedol Cymru

Y lefel uchaf o llywodraeth leol yng Nghymru yw'r 22 o **brif ardaloedd**. Maen nhw'n gweithredu fel awdurdodau unedol ac yn cynnwys cynghorau sir a bwrdeistrefi sirol neu "brif gynghorau". Mae'r cynghorau yn cyflwani dyletswyddau sy'n ymwneud â:

* cynllunio a rheoli adeiladu
* addysg
* safonau masnach
* trwyddedu alcohol, adloniant a hapchwarae
* iechyd a diogelwch
* llyfrgelloedd, hamdden a thwristiaeth
* iechyd yr amgylchedd, sbwriel ac ailgylchu
* trafnidiaeth a’r priffyrdd
* tai
* gwasanaethau cymdeithasol

Dyma restr o brif ardaloedd Cymru sy'n gyfrifol am lywodraeth leol yng Nghymru, ynghyd ag enwau swyddogol eu cynghorau

* Abertawe – Cyngor Dinas a Sir Abertawe
* Blaenau Gwent – Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
* Bro Morgannwg – Cyngor Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg
* Caerdydd – Cyngor Caerdydd
* Caerffili – Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili
* Casnewydd – Cyngor Dinas Casnewydd
* Castell-nedd Port Talbot – Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot
* Ceredigion – Cyngor Sir Ceredigion
* Conwy – Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy
* Gwynedd – Cyngor Sir Gwynedd
* Merthyr Tudful – Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
* Pen-y-bont ar Ogwr – Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr 
* Powys – Cyngor Sir Powys
* Rhondda Cynon Taf – Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf
* Sir Benfro – Cyngor Sir Penfro
* Sir Ddinbych – Cyngor Sir Ddinbych
* Sir Fynwy – Cyngor Sir Fynwy
* Sir Gaerfyrddin – Cyngor Sir Gaerfyrddin
* Sir y Fflint – Cyngor Sir y Fflint
* Torfaen – Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen
* Wrecsam – Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam
* Ynys Môn – Cyngor Sir Ynys Môn

## Gweler hefyd
* Awdurdodau unedol yr Alban
* Awdurdodau unedol yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Prif ardaloedd Cymru
Y De Eithaf

Rhanbarth yn Ne Unol Daleithiau America yw'r **De Eithaf**,  **Pellafoedd y De**, () sydd fel rheol yn cynnwys taleithiau Louisiana, Mississippi, Alabama, Georgia, a De Carolina. Weithiau cynhwysir taleithiau cyfagos, neu rannau ohonynt, yn enwedig dwyrain Texas, gogledd Florida, gorllewin Tennessee, neu ddwyrain a de Arkansas. Nodweddir y rhanbarth gan ddiwylliant arbennig, hanes ac economi cyffredin, a'i ddaearyddiaeth.

Hanes cythryblus o ran hil sydd gan y De Eithaf: caethwasiaeth y bobl dduon a chaethgludo'r brodorion, Rhyfel Cartref America a'r Ailymgorfforiad, arwahanu a deddfau Jim Crow, a'r mudiad hawliau sifil—a demograffeg gymysg yn bennaf o bobl wynion a phobl dduon. Hinsawdd gynnes sydd yma, a seilir yr economi yn hanesyddol ar amaeth, yn enwedig ffermio cotwm a thybaco. Dyma gadarnle'r diwylliant Deheuol, a nodweddir gan gerddoriaeth werin megis canu gwlad a'r felan (blues), gwerthoedd ystrydebol megis "lletygarwch y De", a choginio bwyd cysur. Mae dinasoedd mwyaf y rhanbarth yn cynnwys Atlanta, Georgia; New Orleans, Louisiana; Birmingham, Alabama; a Greenville, De Carolina.

Yr oedd y pum talaith graidd a ystyrir yn y De Eithaf yn cyfri am ran fawr o diriogaeth Taleithiau Cydffederal America; y taleithiau eraill oedd Florida, Texas, Virginia, Arkansas, Tennessee, a Gogledd Carolina. Mae'r De Eithaf yn gorgyffwrdd i raddau helaeth ag Ardal y Cotwm, a'r Gwregys Du. Fe'i gelwir hefyd gan yr enw '''De'r Iseldir''', mewn cyferbyniad â De'r Ucheldir i'r gogledd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Adam Rothman, *Slave Country: American Expansion and the Origins of the Deep South* (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2005).

Categori:De'r Unol Daleithiau
Tyson Fury

Bocsiwr o Morecambe, Lloegr yw **Tyson Fury,** neu'r "**Gypsy King**" sydd yn bencampwr WBC trwm y byd.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Tyson Fury ei eni ym Manceinion i deulu teithiol Gwyddelig.

## Gyrfa 
bawd|Tyson ar ôl ei ornest proffesiynnol cyntaf yn Nottingham yn Rhagfyr 2008.|chwith

Mae tîm addiffyn personol Tyson Fury, yn dod o Bont-y-clun, Cymru.

## Trafferthion iechyd meddwl 
Cafodd Fury ddiagnosis o Anhwylder Deubegwn yn 2017, ac mae wedi cael trafferthion gydag iselder, pryder, caethiwed i alcohol a cham-drin cocên. Bu rhaglen Netflix a ryddhawyd yn 2023 yn dilyn bwydau ei deulu, gan gynnwys iechyd meddwl Tyson.[chwith|bawd|457x457px|Dyfyniad Tyson Fury ar flwch ffôn yn [Morecambe, "Yn onest, efallai na fyddwch chi'n gweld iechyd meddwl, ond credwch chi fi, mae'n real. Gall pobl ymddwyn yn hapus, yn gwenu, ond y tu mewn maen nhw'n brifo mor ddrwg. Mae'n cymryd eiliad i anfon neges destun at anwylyd neu ffrind i ofyn sut maen nhw."]]

## Cofnod bocsio proffesiynnol 
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Paffwyr o Loegr
Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru

Dyma restr o arolygon barn sydd yn ymwneud â Annibyniaeth i Gymru.
chwith|bawd|280x280px|Gorymdaith dros annibyniaeth Merthyr, Medi 2019

## Arolygon Ie/Na dros annibyniaeth 
## Cwestiynau â chyd-destun (ansafonol) 
## Oedran 
Fe wnaeth arolwg barn garn Redfield and Wilton ofyn y cwestiwn canlynol ym mis Rhagfyr 2023, "Pe bai refferendwm yfory gyda’r cwestiwn canlynol, sut fyddech chi’n pleidleisio? A ddylai Cymru fod yn wlad annibynnol?". Mae'r ffigyrau yn cynnwys tebygolrywdd o bleidleisio ac yn eithrio "ddim yn gwybod". Addaswyd ffigyrau YouGov i i dynnu y rhai nad oddent yn gwybod.

### Redfield & Wilton 
(ffigyrau yn eithrio ddim yn gwybod)

### YouGov 
## Arolygon annibyniaeth "0-10" 
Gofynnwyd i ymatebwyr roi sgôr o 0–10. 0–4 Yn erbyn, 5 difater, 6–10 O Blaid. Dileu "Ddim yn Gwybod".

## Arolygon annibynniaeth a datganoli 
## Annibyniaeth vs Dim datganoli 
## Gweler hefyd 
### Arolygon barn 
* Etholiad nesaf Senedd Cymru
* Etholiad cyffredinol nesaf y Deyrnas Unedig yng Nghymru

### Cymru 
* Ymgyrch i ddod â theitl Tywysog Cymru i ben

* Datganoli Cymru
* Annibyniaeth i Gymru
* Mudiad gweriniaethol Cymru
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"
* Rhestr mudiadau Cymru
* Gwleidyddiaeth Cymru

### Gwledydd eraill 
* Annibyniaeth yr Alban
* Arolygon barn ar annibyniaeth yr Alban
* Iwerddon unedig
* Arolygon barn ar Iwerddon Unedig
* Llydaw Unedig
* Datganoli Cernyw

## Cyfeiriadau 
Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Cenedlaetholdeb Celtaidd
Lucy Letby

Cyn nyrs o Loegr yw **Lucy Letby** (ganwyd 4 Ionawr 1990), sydd bellach yn y carchar ar ol lladd babanod. 

## Llofruddiaethau 
Yn 2015 a 2016 roedd cynnydd yn nifer o fabanod wnaeth ddioddef gwaeledd difrifol ac annisgwyl. Cafwyd Letby yn euog o lofruddio saith o fabanod ac o geisio llofruddio chwech arall mewn uned newydd-anedig yn Ysbyty Iarlles Caer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Llofruddion cyfresol
Categori:Nyrsys o Loegr
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Oppenheimer

Ffilm am J. Robert Oppenheimer a sut y datblygodd y bom atomig yw ***Oppenheimer*** a ryddhawyd yn 2023.

=Ffilmio=
Ffilmwyd y ffilm mewn IMAX a film 65mm. Rhyddhawyd y ffilm ar ddydd Gwener 21 Mehefin 2023.

Cyfarwyddwyd y ffilm gan Christopher Nolan ac mae'r ffilm yn serenu:

* Cillian Murphy fel J. Robert Oppenheimer
* Emily Blunt fel Katherine 'Kitty' Oppenheimer
* Robert Downey, Jr. fel Lewis Strauss
* Matt Damon fel Leslie Groves
* Florence Pugh fel Jean Tatlock
* Rami Malek
* Benny Safdie fel Edward Teller
* Dane DeHaan fel Kenneth Nichols
* Jack Quaid fel Richard Feynman
* Olli Haaskivi
* Matthew Modine
* Josh Hartnett fel Ernest Lawrence
* Dylan Arnold fel Frank Oppenheimer
* Alden Ehrenreich
* David Krumholtz fel Isidor Isaac Rabi
* Michael Angarano fel Robert Serber
* Kenneth Branagh fel Niels Bohr
* Gary Oldman fel Harry S. Truman

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2023
Categori:Ffilmiau bywgraffyddol
Categori:Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn coleg
Categori:Ffilmiau hanesyddol o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Fiorello La Guardia

Gwleidydd o'r Unol Daleithiau oedd **Fiorello Henry La Guardia** (11 Rhagfyr 1882—20 Medi 1947) a wasanaethodd fel Maer Dinas Efrog Newydd rhwng 1933 a 1945. Roedd yn gyfrifol am welliannau dinesig eang.

## Cefndir
Ganed La Guardia yn Ninas Efrog Newydd. Yn fab i Achille Luigi Carlo La Guardia, meistr band Eidalaidd ym myddin yr Unol Daleithiau, ac Irene Luzzatto-Coen. Treuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Ne Dakota ac Arizona. Symudodd wedyn gyda'i dad i Florida, lle bu'n gweithio ar bapur newydd yn St Louis. Wedi marw ei dad ym 1898 aeth gyda'i fam i Budapest, Hwngari, i ymweld â'i pherthnasau. 

## Gyrfa
Yn y 1900au cynnar gwasanaethodd fel conswl yr Unol Daleithiau yn Budapest a Fiume, gan ddychwelyd i Efrog Newydd ym 1906 i astudio'r gyfraith. Wedi'i dderbyn i'r bar yn 1910, daeth yn ddirprwy atwrnai cyffredinol dros Efrog Newydd ym 1915 a'r flwyddyn ganlynol etholwyd i'r Gyngres fel Gweriniaethwr. Amharwyd ar ei dymor cyntaf yn y Gyngres gan gyfnod o wasanaeth gyda'r awyrlu yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ail-etholwyd ym 1922, gwasanaethodd am ddeng mlynedd arall. Yn ystod y cyfnod hwn bu'n rhan o hynt *Deddf Norris-La Guardia* (1932), a oedd yn gwahardd cytundebau gwrth undebau llafur ac yn cefnogi hawl yr undebau i streicio a phicedu'n heddychlon.

Ym 1933, ar ôl ymgais aflwyddiannus bedair blynedd ynghynt, etholwyd La Guardia yn faer Dinas Efrog Newydd, swydd y byddai'n ei dal am dri thymor o bedair blynedd yn olynol. Enillodd barch ac anwyldeb pobl Efrog Newydd yn gyflym. Cafodd ei adnabod gan bobl y ddinas fel '*y Blodyn Bach*', o'i enw cyntaf. O dan weinyddiad La Guardia, cafodd y ddinas weddnewidiad, gyda phrosiectau clirio slymiau enfawr a rhaglenni adeiladu uchelgeisiol ar gyfer ysgolion, pontydd, meysydd chwarae a pharciau. Gwellodd hefyd effeithlonrwydd y llywodraeth ddinesig, gan frwydro yn erbyn llygredd ar bob lefel, a chafodd siarter newydd i'r ddinas ym 1938. 

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gwasanaethodd fel cyfarwyddwr Swyddfa Amddiffyn Sifil yr Unol Daleithiau rhwng 1941 a 1942. Ym 1946, wedi sefyll i lawr o swydd y faer y flwyddyn flaenorol, fe'i penodwyd yn gyfarwyddwr cyffredinol. O'r UNRRA (Gweinyddiaeth Rhyddhad ac Adsefydlu'r Cenhedloedd Unedig). 

## Teulu
Bu Le Guardia yn briod ddwywaith. Priododd a Thea Almerigotti ym 1919, cawsant ferch a bu farw cyn cyrraedd ei phen-blwydd cyntaf a bu farw Thea ym 1921.

Priododd ei ail wraig, Marie Fisher, ym 1929 cawsant mab a merch trwy fabwysadiad.

## Marwolaeth
Bu farw o ganser y pancreas yn ei gartref yn 5020 Goodridge Avenue, yng nghymdogaeth Fieldston, Riverdale, Bronx, ar 20 Medi, 1947, yn 64 oed. Claddwyd ei weddillion ym Mynwent Woodlawn yn y Bronx.

Mae un o brif feysydd awyr Efrog Newydd wedi'i enwi ar ei ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Meiri Dinas Efrog Newydd
Rhestr o ddogfennau hanesyddol Cymreig

Dyma restr o ddogfennau hanesyddol Cymreig pwysig sy'n gysylltiedig â Chymru a/neu'r iaith Gymraeg. Mae'r rhestr yn dechrau o'r cyfnod canoloesol cynnar.

## Rhestr 
## Cyfeiriadau 
Categori:Gweithiau llenyddol o Gymru
Categori:Hanes llenyddol Cymru
Rhestr o fynyddoedd Nuttall Cymru

[bawd|228x228px| [Mynydd Graig Goch, y Nuttall byrraf yng Nghymru yn 2,000 troedfedd]]

Mae **mynyddoedd Nuttall yng Nghymru** yn fynyddoedd sydd o leiaf o daldra.

Yn Hydref 2018, roedd 189 o fynyddoedd Nuttall yng Nghymru.

## 100 o Fynyddoedd Nuttall uchaf Cymru 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cymru
Rhestr o benseiri o Gymru

Dyma restr o **benseiri o Gymru** yn ôl canrif. Mae'r rhestr hefyd yn cynnwys penseiri a aned y tu allan i Gymru ond sy'n adnabyddus am eu gwaith yng Nghymru.

## 18fed ganrif 
** Lloyd Hesketh Bamford-Hesketh (1788-1861), a gynlluniodd Castell Gwrych
** William Edwards (1719–1789), saer maen, pensaer a dylunydd pontydd
** George Maddox (1760-1843), a aned yn Nhrefynwy
** Bu John Nash (1752–1835), cysylltiad teuluol â Chymru ac fu'n byw ac yn gweithio yng Nghymru o 1784

## 19eg ganrif 
** Benjamin Gummow (1766–1840)
** Lloyd Williams ac Underwood, cwmni o benseiri a leolir yn Ninbych
** George Vaughan Maddox (1802–1864)
** Jacob Owen (1778–1870)
** Richard Owens (1831–1891)
** Richard Kyrke Penson (1815–1885)
** Thomas Penson (c. 1790–1859)
** John Prichard (1817–1886)
** Edwin Seward (1853–1924)
** William Henry Skinner (1838–1915)
** John Jones (Talhaiarn) (1810–1869)
** Thomas Thomas (1817–1888)
** EM Bruce Vaughan (1856–1919)
** Edward Welch (1806–1868)
** George Wightwick (1802–1872)
** Stephen W. Williams (1837–1899)

## 20fed ganrif 
** Jonathan Adams
** Ianto Evans
** Sidney Colwyn Foulkes
** Alex Gordon
** George Francis Grimwood (1874 &#x2013; 1938), pensaer Caerdydd a Mynwy
** Harold Hughes
** Amanda Levete (g. 1955)
** Thomas Alwyn Lloyd
** Ernest Morgan
** Dale Owen
** Malcolm Parry
** Gwynne Pugh, a aned yng Nghaerdydd, ac yn weithgar i raddau helaeth yng Nghaliffornia, UDA
** Beddoe Rees
** Giuseppe Rinvolucri
** David Wyn Roberts
** Edwin Seward
** Alwyn Sheppard Fidler
** Dewi-Prys Thomas
** Percy Thomas
** EM Bruce Vaughan
** James Gray West
** Clough Williams-Ellis
** Reginald Wynn Owen

## 21ain ganrif 
* Jonathan Adams
* Ianto Evans

* Malcolm Parry

## Cwmnïau pensaerniaeth Cymreig 
* Loyn & Co - enillydd gwobr Cymdeithas Frenhinol Penseiri yng Nghymru 2022
* Benham Architects - enillydd gwobr Cymdeithas Frenhinol Penseiri yng Nghymru 2022

## Gweler hefyd 
* Pensaernïaeth Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Pensaernïaeth Cymru

Categori:Rhestrau pobl yn ôl galwedigaeth
Cofeb y Cymry, Coed Mametz

Cofeb i filwyr Cymreig a ymladdod ym Mrwydr Coed Mametz yw **Cofeb y Cymry**. 

bawd|568px|dim|Coed Mametz yn cynnwys Cofeb y Cymry

## Hanes 
Cafodd 4,000 o filwyr Adran 38 y Fyddin eu lladd neu eu hanafu dros 6 diwrnod y frwydr yn rhan o frwydr y Somme yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, Gorffennaf 1916.

Crewyd y gofeb draig goch fetel gan David Petersen, yn sefyll ar fryn yn agos i bentref Mametz, yn edrych dros y goedwig lle bu'r milwyr yn ymladd.

Dywedodd John Dixon o Gymdeithas Ffrynt y Gorllewin, sy'n gyfrifol am gadw'r cofeb, "Yn y 26 mlynedd ers i'r Gangen godi'r gofeb, mae wedi dod yn nodwedd adnabyddus sy'n arwyddo maes brwydro'r Somme." 

"Yn ystod y blynyddoedd hynny, mae wedi bod yn rhan o lwybr llawer sy'n ymweld â maes y frwydr, a phlant ysgol o Gymru yn eu plith."

[bawd|267px|dim| *Brwydr Coed Mametz*, paentiad gan [Christopher Williams, 1918]]

## Adnewyddu 
Cyhoeddodd y Gweinidog Diwylliant Llywodraeth Cymru, rodd ariannol i Gangen De Cymru o Gymdeithas Ffrynt y Gorllewin.

Dywedodd y gweinidog John Griffiths,

"Mae'n anodd dychmygu beth oedd profiadau'r dynion yna, ond rydyn ni'n gwybod gwnaethon nhw ddioddef caledi a dioddefaint mawr. Mae'n bwysig iawn ein bod ni'n parhau i'w cofio nhw ac anrhydeddu eu haberth."

"Mae'r wythnos hon yn nodi 97 o flynyddoedd ers y frwydr, a ymladdwyd dros 6 diwrnod ym mis Gorffennaf 1916, ac rydw i'n falch bod Llywodraeth Cymru wedi gallu helpu Cangen De Cymru o Gymdeithas Ffrynt y Gorllewin i ailwampio'r gofeb hon."

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ffrainc
Categori:Cofebion rhyfel Cymru
Categori:Cymru yn y Rhyfeloedd Byd
Corfflu Hyfforddiant Swyddogion Prifysgol Cymru

Mae Corfflu Hyfforddiant Swyddogion Prifysgol Cymru (UOTC Cymru) yn uned o'r 'Fyddin wrth gefn', sy'n recriwtio myfyrwyr o brifysgolion Cymru. 

## Prifysgolion cysylltiedig 
Mae prifysgolion cysylltiedig yn cynnwys Prifysgol Caerdydd, Prifysgol Aberystwyth, Prifysgol Abertawe, Prifysgol Bangor, Metropolitan Caerdydd, Prifysgol De Cymru, Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant a Choleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y fyddin yng Nghymru
Ynad Gogledd Cymru

**Ynad Gogledd Cymru** oedd prif swyddog y llywodraeth brenhinol Seisnig yng ngogledd Cymru ar ôl concwest Cymru gan Edward I, brenin Lloegr, a pasio Statud Rhuddlan.

## Hanes 
Ar ôl concwest Gymru gan Edward I o Loegr a Statud Rhuddlan yn 1284, cyflwynwyd strwythurau Seisnig llywodraethiant i Gymru yn y Gogledd a'r De-Ddwyrain. Rhannwyd Gogledd Cymru am y tro cyntaf i fewn i "shires" a rhannwyd Gwynedd i'r siroedd Sir Ynys Môn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd. Yn y Gogledd-Ddwyrain cyflwynwyd sir newydd Sir y Fflint o dan awdurdodaeth Ynad Caer. Yn y De-Orllewin fe grewyd siroedd ers 1241 gyda Deheubarth wedi'i rannu yn Sir Aberteifi a Sir Gaerfyrddin. Roedd siroedd y Gogledd-Orllewin yn ffurfio Tywysogaeth Gogledd Cymru, a'r rhai yn y De-Orllewin yn ffurfio tywysogaeth y De. Mewn effaith fe ddaeth rhain yn diroedd brenin Lloegr.

Yn y De a'r Gogledd, prif swyddog y llywodraeth brenhinol Seisnig oedd yr Ynad (Justiciar) a oedd mewn effaith yn is-reolwr brenhinol. Cynorthwydd yr Ynad oedd y Siambrlen (chamberlain) a reolodd drysorlys y ddau dywysogaeth. Yn is na'r Ynad yr oedd Siryf (Sheriff) yn gwasanaethu yn llysoedd y siroedd a gynhaliwyd yn fisol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes cyfreithiol Cymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Coedwigoedd Glaw Celtaidd Cymru

Math o goedwig hynafol naturiol yw **Coedwigoedd Glaw Celtaidd Cymru.**

## Prosiect Coedwigoedd Glaw Celtaidd Cymru 
### Lleoliadau 
Mae'r prosiect Coedwigoedd Glaw Celtaidd Cymru yn gweithio ar bedair ardal yng ngorllewin Cymru, sef; Eryri, Cwm Einion, Cwm Doethïe & Mynydd Mallaen, Cwm Elan. Mae'r prosiect yn ceisio gwaredu rhywogaethau ymledol o'r pediar ardal a newid sut maent yn cael eu pori. 

Yn 2015, bu  ymddiriedolaeth Coed Cadw a’r naturiaethwr Iolo Williams yn cynllunio i brynu coedwig law Geltaidd o'r enw Llennyrch yn Llandecwyn er mwyn diogelu'r goedwig 450 erw. Roedd angen £750,000 ar yr ymddiriedolaeth i wneud hyn.

Plannwyd coed i ehangu coedwig law celtaidd Hafod Garegog, ger Porthmadog yn defnyddio rhi o'r feithrinfa goed. Bydd coed derw, coed bedw acoestrwydd yn cael eu tyfu, yn ogystal a'r Boplysen Ddu, y goeden sydd o dan y mwyaf o fygythiad ym Mhrydain. Bydd y coed yn cael eu tyfu mewn celloedd am bedair blynedd cyn cael eu plannu tu allan Mae nod i dyfu 30,000 o goed y flwyddyn.

## Ffactorau problematig 
Mae'r Goedwig Law Geltaidd wedi dirywio dros y canrifoedd diwethaf oherwydd gor-bori gan ddefaid a cheirw, plannu conwydd, ymlediad rhywogaethau.

## Rhywogaethau'r goedwig law celtaidd 
Mae'r rhywogaethau canlynol o dan bwysau:

* **Cennau**: Pyrenula hibernica (mwyar duon a chwstard) a llysiau'r afu
* **Adar**: gwybedog brith, tingoch a thelor y coed
* **Mamaliaid**: ystlum pedol lleiaf a llygod y coed
Mae'r coed canlynol yn naturiol i'r goedwig law celtaidd
* **Coed**: coed derw, coed bedw, oestrwydd, Poplysen Ddu (prin)

## Gweler hefyd 
Coedwig law Geltaidd

## Cyfeiriadau 
Categori:Coedwigoedd Cymru
Fuerteventura

Ynys sy'n un o'r Ynysoedd Dedwydd yw **Fuerteventura**. Gyda Gran Canaria a Lanzarote a chwe ynys lai mae'n ffurfio Talaith Las Palmas yng nghymuned ymreolaethol yr Ynysoedd Dedwydd, Sbaen. 

## Cyfeiriadau
Categori:Talaith Las Palmas
Categori:Ynysoedd Sbaen
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
Addysgu hanes Cymru

Mae'r bwyslais ar Hanes Cymru mewn assyg ysgolion wedi gwella'n raddol. Mae addysg hanes Cymru yn rhan o’r Cwricwlwm i Gymru (2022-presennol) a reolir gan Lywodraeth Cymru. Cyflwynwyd addysgu hanes Cymru a hanes lleiafrifoedd ethnig fel rhan o’r cwricwlwm newydd o fis Medi 2022.

## Hanes Cymru yn y cwricwlwm 
### Ymgyrchoedd 
Ers blynyddoedd, bu unigolion a mudiadau yn ymgyrchu i gael addysg gorfodol am hanes Cymru fel rhan o'r cwricwlwm.

Ers y cwrricwlwm cenedlaethol 1988, nodwyd "bod hanes Cymru yn bwysig, y dylai fod hanes Cymru yn cael ei ddysgu ond am nifer o resymau, yn aml iawn doedd hynny ddim yn digwydd.", dywed cydlynydd Ymgyrch Hanes Cymru, Eryl Owain.

Mae'r mudiadau canlynol wedi rhoi sylw i addysgu hanes Cymru; Ymgyrch Hanes Cymru, Cymdeithas yr Iaith, Dyfodol i’r Iaith a Chymdeithas Glyndŵr. “Sefydlwyd yr ymgyrch (Ymgyrch Hanes Cymru) yn 2013 i gasglu tystiolaeth yn un peth am y diffyg sylw i Hanes Cymru" ac er mwyn rhoi pwysau ar Lywodraeth Cymru.

### Gwelliannau 
Ychwanegodd Eryl Owain, “Mae Llywodraeth Cymru, dan y Gweinidog Addysg blaenorol, wedi sefydlu Gweithgor Cymunedau, Cyfraniadau a Chynefin Pobol Dduon a Lleiafrifoedd Ethnig dan gadeiryddiaeth yr Athro Charlotte Williams, i fonitro os ac i ba raddau mae ysgolion yn rhoi sylw i brofiadau pobol o’r cefndiroedd hynny."

“Mae angen gweithgor o’r fath ar gyfer monitro’r modd y mae Hanes Cymru yn cael ei gyflwyno mewn ysgolion hefyd, yn fy marn i.

## Cwricwlwm 
### Hen gwricwlwm 2008 
Mae Cwricwlwm 2008 yn cael ei ddefnyddio yng Nghymru nes iddo gael ei ddisodli’n llawn gan y Cwricwlwm i Gymru a roddwyd ar waith o 2022 ymlaen.

Addysgir disgyblion 7-14 oed yn unol â’r Cwricwlwm Cymreig gan gynnwys addysgu nodweddion diwylliannol, economaidd, amgylcheddol, hanesyddol ac ieithyddol Cymru. Addysgir disgyblion 14-19 oed drwy Gymru, Ewrop a’r Byd sy’n cynnwys agweddau gwleidyddol, cymdeithasol, economaidd a diwylliannol Cymru ac fel rhan o’r byd.

### Cwricwlwm newydd 2022 
Yn 2012, sefydlodd llywodraeth Cymru grŵp gorchwyl dan arweiniad yr hanesydd Elin Jones i adolygu hanes, hanes Cymru a’r Cwricwlwm Cymreig a’r gweinidog Leighton Andrews yn dweud bod cynnydd sylweddol wedi bod mewn diddordeb yn hanes Cymru dros y ddegawd flaenorol. Roedd hyn yn dilyn canllawiau ACCAC ar ‘Ddatblygu’r Cwricwlwm Cymreig’ yn 2003. Yn 2013 cyhoeddwyd “Adroddiad y Cwricwlwm Cymreig, hanes a stori Cymru”.

Yn 2015, adeiladodd yr Athro Graham Donaldson ar yr adroddiad hwn wrth ddatblygu Cwricwlwm Cymreig a ddylai gynnwys chwe Maes Dysgu a Phrofiad (MDPh) ac y dylai pob Maes Dysgu a Phrofiad gael dimensiwn Cymreig a phersbectif rhyngwladol.

Roedd pob ysgol i fod i gael mynediad i’r Cwricwlwm newydd i Gymru o 2020 gyda’r nod o’i roi ar waith ym mis Medi 2022.

## Prifysgol 
Dyma restr o brifysgolion sy'n cynnig cyrsiau ar hanes Cymru:

* BA Hanes/Hanes Cymru - Prisygol Aberystwyth
* Ba (anrh) Cymraeg a Hanes Cymru 
* MA Hanes Cymru - Prifysgol Aberystwyth
* MA Hanes Cymru - Prifysgol Bangor
* MPhil a PhD Hanes a Hanes Cymru - Prifysgol Caerdydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysg yng Nghymru
Annibyniaeth yr Alban

**Annibyniaeth yr Alban** () yw'r cysyniad o'r Alban fel gwlad sofran.

## Crynhoad 
Roedd yr Alban yn deyrnas annibynnol tan ddeddf uno 1707 pan ddaeth yr Alban yn rhan o'r Deyrnas Unedig (DU). Tua diwedd yr 20g a dechrau'r 21g, datblygodd fudiad dros annibyniaeth i'r Alban. Arweiniodd hyn at refferendwm aflwyddiannus 2014 lle pleidleisiodd 45% o Albanwyr o blaid annibyniaeth. Yn y refferendwm, gwrthododd 55% o bleidleiswyr annibyniaeth.

Ers hynny mae Plaid Genedlaethol yr Alban yn parhau i lywodraethu ac arddel annibyniaeth. Er hyn, gwrthododd prif weinidog y Deyrnas Unedig y pryd gais Nicola Sturgeon am bwerau i gynnal ail refferendwm ar annibyniaeth. Mae prif weinidog presennol yr Alban, Humza Yousaf, yn parhau i anelu tuag at annibyniaeth.

## Gweler hefyd 
* Annibyniaeth i Gymru
* Arolygon barn ar annibyniaeth i Gymru
* Iwerddon unedig
* Arolygon barn ar Iwerddon Unedig
* Catalwnia
* Annibyniaeth Gwlad y Basg
* Annibyniaeth yr Ynys Las

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Celtaidd
Categori:Yr Alban
Hermann Hesse

Nofelydd a bardd o'r Almaen yn yr iaith Almaeneg a ymfudodd i'r Swistir oedd **Hermann Hesse** (2 Gorffennaf 1877 – 9 Awst 1962) a enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1946.

Ganed ef yn Calw, Teyrnas Württemberg, yng nghyfnod Ymerodraeth yr Almaen, a chafodd ei fagu yn Calw ac yn Basel yn y Swistir. Mynychodd yr ysgol yn Göppingen, ger Stuttgart, cyn cael ei dderbyn i Goleg Diwinyddol Maulbronn ym 1891. Er yr oedd yn ddisgybl galluog, nid oedd yn hoff o awyrgylch pietistaidd y drefn addysg, a gadawodd y coleg erbyn diwedd ei flwyddyn gyntaf.

Aeth yn brentis mewn ffatri glociau yn Calw, ac yn ddiweddarach yn brentis mewn siop lyfrau yn Tübingen. Ei brif ddyhead oedd i fod yn fardd, a chasgliad o gerddi oedd ei lyfr cyntaf, *Romantische Lieder* (1898). Gweithiodd yn werthwr llyfrau nes iddo gyhoeddi ei nofel gyntaf, *Peter Camenzind*, ym 1904 a throi'n llenor llawn-amser ar ei liwt ei hun. Mae ei nofelau cynnar eraill yn cynnwys *Unterm Rad* (1906), *Gertrud* (1910), a *Rosshalde* (1914).

Cafodd Hesse sesiynau â'r seiciatrydd J. B. Lang, un o ddisgyblion Carl Jung, a gwelir dylanwad seicdreiddiad yn ei nofel *Demian* (1919). Ymwelodd â'r India, ac ysgrifennodd un o'i weithiau amlycaf, y nofel *Siddhartha* (1922), am hanes y Bwda. Mae ei nofelau diweddarach, gan gynnwys *Der Steppenwolf* (1927), *Narziss und Goldmund* (1930), a *Das Glasperlenspiel* (1943), yn ymwneud â deuoliaeth bywyd.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–18), symudodd Hesse i'r Swistir, a oedd yn wlad niwtral, ac yno ysgrifennai ymosodiadau ar filitariaeth a chenedlaetholdeb, a golygydd hefyd gyfnodolyn ar gyfer carcharorion rhyfel Almaenig. Derbyniodd statws preswylydd parhaol ym 1919, a dinasyddiaeth Swisaidd ym 1923. Ymsefydlodd ym Montagnola, yng nghanton Ticino, a bu farw yno ym 1962 yn 85 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Swistir
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Llenorion straeon byrion Almaeneg o'r Almaen
Categori:Llenorion straeon byrion Almaeneg o'r Swistir
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Nofelwyr Almaeneg o'r Swistir
Categori:Nofelwyr Almaeneg o'r Swistir
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Categori:Pobl o Ymerodraeth yr Almaen
Categori:Pobl fu farw yn y Swistir
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Swistir
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Almaeneg o'r Swistir
Pierre Bachelet

Canwr, bardd a chyfansoddwr o Ffrainc oedd **Pierre Bachelet** (25 Mai, 1944 &ndash; 15 Chwefror, 2005), oedd yn weithgar ym myd y *chanson* yn ogystal â cherddoriaeth ffilm. Cafodd ei eni ym Mharis.  Daeth yn enwog yn bennaf am y gân ar gyfer y ffilm *Emanuel* gyda Sylvia Kristel, a gyfarwyddwyd gan Just Jaeckin, a werthodd fwy na 5.5 miliwn o gopïau. Mae ei ganeuon adnabyddus eraill yn cynnwys *Elle est d’ailleurs*, *En l’an 2001*, *Les corons*, *Vingt ans*, *Flo* a *Marionnettiste*.

Bu farw yn Suresnes, Ffrainc, o ganser yr ysgyfaint.

## Ffilmiau 
* *Quelques messieurs trop tranquilles* (1973)
* *Emmanuelle* (1974)
* *Maître Pygmalion* (1975)
* ''Histoire d'O* (1975)
* *La Victoire en chantant* (1976)
* *Monsieur Sade* (1977)
* *Si un jour* (1977)
* *Le Dernier Amant romantique* (1978)
* *Coup de tête* (1979)
* *Collections privées* (*L'Île aux sirènes*) (1979)
* *Les Bronzés font du ski* (1979)
* *L'Enfer des armes* (1980)
* *Sex with the Stars* (1980)
* *La Cassure* (1981)
* *Ça va pas être triste* (1983)
* *Un homme à ma taille* (1983)
* *Capitaine X...* (1983)
* *Gwendoline* (1984)
* *Emmanuelle 5* (1986)
* *Les Contes sauvages* (1992)
* *Emmanuelle au 7e ciel* (1993)
* *Les Enfants du marais* (1999)
* *Un crime au paradis'' (2001)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl o Baris
Croes Caeriw

Mae **Croes Caeriw** yn groes Geltaidd sy'n gofeb i Maredudd fab Edwin, brenin Teyrnas Deheubarth. Saif ym mhentref Caeriw yn ne Sir Benfro, Cymru.

## Disgrifiad 
Mae'r groes yn 13 troedfedd / 4m o daldra. Mae ysgrifen Lladin arni: ‘Croes Margiteut fab Etguin’. Credir fod y dyfyniad yma yn cyfeirio at Maredudd fab Edwin a fawrodd mewn brwydr yn 1035. Roedd Maredudd yn ddisgnydd y deddfwr a'r brenin Hywel Dda.

Mae'r groes hefyd wedi'i cherfio a â phatrymau coeth o glymau a phlethi. Dyma enghraifft o ddylunio Celtaidd hynafol ar ei orau yn ôl Cadw. Mae'r groes hefyd wedi ysbrydoli logo y sefydliad hwnnw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Caeriw
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Genogl Gogarth

Mae **Genogl Ogof Kendrick** yn asgwrn gên ceffyl wedi'i cherfio. Dyma yw gwaith celf hynaf Cymru.

## Hanes 
Mae'r genogl yn 13,000 o flynyddoedd oed ac felly'n deillio o Oes yr Iâ. Darganfuwyd y genogl ar fryn Pen y Gogarth, Llandudno, ym 1870 gan gloddiwr copr oedd wedi ymddeol, Thomas Kendrick. Cafodd sgerbydau tri oedolyn a pherson ifanc eu darganfod yn Ogof Kendrick hefyd.

Nid yw'r enghraifft hwn o gelf hynaf Cymru

Mae'r gên ceffyl sydd wedi'i dorri i ffwrdd o'r ên o flaen y dannedd molar ac mae gan y darn dri allan o bedwar o'r blaenddannedd. Mae ochr isaf y genogl wedi'i haddurno â phum panel o siafronau ac mae'n bosib bod y gwrthrych wedi'i osod gyda chladdedigaethau dynol a ddarganfuwyd ar y safle. Roedd olion o ocr coch (pigment tywod a phridd) ar y dannedd pan darganfyddwyd ond fe'i collwyd yn y broses o dynnu'r garreg brecia oddi ar ei wyneb. Fe wnaeth y glanhau hwn hefyd wynnu ymddangosiad yr asgwrn. Nid yw'r pigment ocr ar yr esgyrn dynol ond yn hytrach yn gorchuddio nifer o arteffactau eraill o'r safle yn fwriadol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Yr Amgueddfa Brydeinig
Liberland

Microgenedl ar ochr orllewinol Afon Donaw rhwng Croatia a Serbia yw **Gweriniaeth Rydd Liberland**. Fe'i sefydlwyd yn 2015 gan Tsiec Vít Jedlička, gwleidydd ac ymgyrchydd o Tsiecia, a hawliodd ddarn anghyfannedd o orlifdir ar lan Croatia o'r afon (a elwir yn *Gornja Siga*), fel tiriogaeth ar gyfer gwlad annibynnol newydd. Nid yw hi'n cael ei chydnabod gan unrhyw wlad. Ysbrydolwyd Jedlička gan y rhyddfrydwr clasurol Ludwig von Mises a'r gwrthrychydd Ayn Rand. Roedd ganddo weledigaeth o system wleidyddol a nodweddir gan gyfalafiaeth *laissez-faire*, llywodraeth fach, ac economi yn seiliedig ar grypto-cyfred.

Mae gwefan swyddogol Liberland yn nodi bod y genedl wedi'i chreu mewn *terra nullius* a gododd oherwydd na chytunodd Croatia a Serbia ar ffiniau cyffredin am fwy na 25 mlynedd. Mae'r ffiniau dadleuol yn cynnwys rhai ardaloedd i'r dwyrain o'r Danube sy'n cael eu hawlio gan Serbia a Croatia, ond nid yw *Gornja Siga* yn cael ei hawlio gan y naill wlad na'r llall. Mae'r darn o dir yn 7&nbsp;km2 (2.7 milltir sgwâr) o ran arwynebedd; mae'r rhan fwyaf ohono wedi'i orchuddio â choedwigoedd ac mae'n brin o unrhyw seilwaith. Mae wedi cael ei weinyddu gan Croatia ers Rhyfel Annibyniaeth Croatia ym 1995. Mae Croatia wedi rhwystro mynediad i Gornja Siga yn aml ers 2015. O ganlyniad, mae nifer o bobl, gan gynnwys Jedlička, wedi cael eu harestio am geisio mynd i mewn i'r tir honedig.

bawd|320px|canol|Lleoliad Liberland o fewn Ewrop
thumb|320px|canol| Ardaloedd sy'n cael eu hawlio gan Serbia a Croatia. Ardaloedd nad ydynt yn cael eu hawlio gan y naill wlad na'r llall. Mae'r diriogaeth a hawlir gan Liberland wedi'i marcio'n "Siga" ar y map.

## Cyfeiriadau 
Categori:Microgenhedloedd
Categori:Sefydliadau 2015
Ynad De Cymru

**Ynad De Cymru** oedd prif swyddog y llywodraeth brenhinol Seisnig yn Ne Cymru ar ôl concwest Cymru gan y fyddin Seisnig a pasio Statud Rhuddlan.

## Hanes 
Ar ôl concwest Gymru gan Edward I, brenin Lloegr a Statud Rhuddlan yn 1284, cyflwynwyd strwythurau Seisnig llywodraethiant i Gymru yn y Gogledd a'r De-Ddwyrain. Rhannwyd Gogledd Cymru am y tro cyntaf i fewn i "shires" a rhannwyd Gwynedd i'r siroedd Sir Ynys Môn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd. Yn y Gogledd-Ddwyrain cyflwynwyd sir newydd Sir y Fflint o dan awdurdodaeth Ynad Caer. Yn y De-Orllewin fe grewyd siroedd ers 1241 gyda Deheubarth wedi'i rannu yn Sir Aberteifi a Sir Gaerfyrddin. Roedd siroedd y Gogledd-Orllewin yn ffurfio Tywysogaeth Gogledd Cymru, a'r rhai yn y De-Orllewin yn ffurfio tywysogaeth y De. Mewn effaith fe ddaeth rhain yn diroedd brenin Lloegr.

Yn y De a'r Gogledd, prif swyddog y llywodraeth brenhinol Seisnig oedd yr Ynad (Justiciar) a oedd mewn effaith yn is-reolwr brenhinol. Cynorthwydd yr Ynad oedd y Siambrlen (chamberlain) a reolodd drysorlys y ddau dywysogaeth. Yn is na'r Ynad yr oedd Siryf (Sheriff) yn gwasanaethu yn llysoedd y siroedd a gynhaliwyd yn fisol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes cyfreithiol Cymru
Categori:Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Talaith Badajoz

Talaith (*provincia*) yng ngorllewin Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Extremadura, yw **Talaith Badajoz** (ynganiad Sbaeneg: [baðaˈxoθ]). Mae'n ffinio â â Phortiwgal i'r gorllewin, a thaleithiau Cáceres a Toledo i'r gogledd, Cuidad Real i'r dwyrain, a Córdoba, Sevilla a Huelva i'r de. Ei phrifddinas yw dinas Badajoz.

bawd|300px|canol|Talaith Badajoz yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 21,766 km² – y dalaith â'r arwynebedd mwyaf yn Sbaen. Mae'n cynnwys 165 o fwrdeistrefi. Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 671,092.
Ar ôl Badajoz , y brifddinas, prif drefi'r dalaith yw Almendralejo, Azuaga, Don Benito, Olivenza, Jerez de los Caballeros, Mérida, Zafra, Montijo a Villanueva de la Serena.

## Cyfeiriadau

Badajoz
Badajoz
Google Books

Mae **Google Books** yn wasanaeth edrych am lyfrau gan Google ac yn caniatau chwilio drwy llyfrau am destun.

## Cyfeiriadau
Categori:Technoleg ddigidol
JSTOR

Llyfrgell ddigidol yw **JSTOR**.  Fe'i sefydlwyd ym 1995. Yn wreiddiol yn cynnwys ôl-rifynnau o gyfnodolion academaidd wedi'u digideiddio, mae bellach yn cwmpasu llyfrau a ffynonellau gwreiddiol eraill yn ogystal â rhifynnau cyfredol o gyfnodolion yn y dyniaethau a gwyddorau cymdeithasol. Mae'n darparu chwiliadau testun llawn o bron i 2,000 o gyfnodolion. Mae'r rhan fwyaf o fynediad trwy danysgrifiad ond mae rhan o'r wefan yn barth cyhoeddus, ac mae cynnwys mynediad agored ar gael yn rhad ac am ddim.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Llyfrgelloedd digidol
Categori:Sefydliadau 1995
Corn Celtaidd

bawd|250px|**Corn Geltaidd** a ddarganfuwyd yn Tintignac, Ffrainc
Chwythbren hynafol a ddefnyddiwyd gan y Celtiaid yn ystod Oes yr Haearn rhwng tua 200 BC a AD 200 oedd y **corn Celtaidd**, neu'r **catgorn** (Saesneg: *carnyx*, ynganiad:*ˈkɑːrnɪks*). Math o drymped a wnaed gydag efydd ydoedd, gyda siâp S hirgul. Yr oedd ganddo ben siâp baedd cegrwth neu anifail arall. Mae'r gair 'carynx' yn enw Groeg sydd hefyd yn deillio efallai o’r iaith Galateg sef iaith Geltaidd Anatolia.
[bawd|chwith|Y cyrn Celtaidd yn cael eu chwythu: rhan o [Pair Gundestrup|Bair Gundestrup ]]

### Defnydd 
Mae tystiolaeth i awgrymu y byddai'r Corn yn cael ei ddal gan bennaeth, fel y dangosir gan ffigwr Bituitos a oedd o bosib yn Frenin Galaidd.

### Archaeoleg 
Roedd darnau arian a fathwyd gan y Rhufeiniaid yn dangos trympedi rhyfel y Celtiaid. Mae'r trympedi Celtaidd hyn yn annhebyg i utgyrn Rhufeinig, gan fod ganddynt "bennau angenfilod". 
	
Roedd y Corn Celtaidd neu Alaidd yn cael ei ddefnyddio gan y Celtiaid mewn ffordd debyg i'r ffordd roedd y Rhufeiniaid yn defnyddio baneri a bu enghreifftiau o'r Cyrn yn Rhufain mewn cofiant o frwydrau yn erbyn y Galiaid. Ceir enghraifft o gorn â phen y Ddraig ar waelod Colofn (Rhufeinig) Trajan.
	
Disgrifiwyd y Corn gan rai'r un fath â thrymped Dacia. Mae tebygrwydd amlwg rhwng corn Celtaidd y Galiaid a baner draig Dacia La Tène a gemwaith gyda dreigiau a seirff. 
[bawd|250px|Corn Celtaidd yn Amgueddfa Montbéliard, [Ffrainc]]

Mae dynes sy'n dal corn Celtaidd hefyd yn ymddangos ar fronblat yr ymerawdwr Awgwstws.
	
Darganfuwyd corn Celtaidd efydd gyda phen baedd yn dyddio o'r Oes Haearn yn Suffolk, Lloegr yn 2021.

## Defnydd cyfoes
### Gwneuthurwyr
Yn naturiol, bychan yw'r nifer y pobl sy'n cynhyrchu Corn Celtaidd yn gyfredol. Un ohonynt yw John Kenny, cerddor o'r Alban. Ceir eitem deledu amdano o Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant yn 2022. Mae'r offeryn ganddo wedi ei ail-greu o engrafiadau. Mae'n diwb hir sy'n gorffen gyda phen baedd.

### Tîm Pêl-droed Cymru
Yn gêm bêl-droed Cymru yn erbyn Gwlad yr Iâ ar 19 Tachwedd 2024, canwyd y Corn Celtaidd fel rhan o seremoni cychwyn y gêm.

Crewyd y carnyx gan grefftwr yng Ngwlad Belg am swm o oddeutu £3,000 a arianwyd maes o'u gwirfodd gan chwaraewyr y tîm cenedlaethol. Roedd wedi gwneud o efydd ac yn 3.6 metr o uchder. Fersiwn o'r carynx a ddarganfuwyd yng ngogledd-ddwyrain Yr Alban, sef y 'carynx Deasgard' (Deskford carnyx), a ddefnyddiwyd yn y gêm bêl-droed.

Daeth y syniad am ganu'r offeryn ar ddechrau'r gêm gan y band pres y Barry Hornes sy'n chwarae caneuon poblogaidd yn ystod gemau Cymru. Cafwyd hefyd galwadau am y corn gan gefnogwyr cyffredin i'r perwyl hyn yn 2023. Ymddengys i'r Cymry cael eu hysbrydoli gan berfformiad o'r Corn Celtaidd yng Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant yn Llydaw yn 2023.

## Dolenni
* The Sound of the Carnyx Fideo ar sianel Youtube y gwneuthurwr, Samuel Meric (2022)

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Celtiaid
William Rowland

Ysgolfeistr ac awdur oedd **William Rowland** (ganwyd **William Rowlands**; 16 Gorffennaf 1887 – 29 Rhagfyr 1979), a anwyd ym mhentref y Rhiw, ger Aberdaron, Gwynedd. Fe'i addysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, a graddiodd yn BA yn 1910, ac enillodd ei MA am draethawd ar Tomos Prys o Blas Iolyn. Ar ôl gweithio fel ysgolfeistr yn Ne Cymru yn Nhredegar Newydd (1911-14), Abersychan (1915-20; treuliodd oddeutu 1917-18 yn y fyddin) ac Abertawe (1920-24). Yn 1924 fe'i penodwyd yn brifathro ysgol sir Porthmadog; arhosodd yn y swydd hyd ei ymddeoliad yn 1949.

## Llyfryddiaeth
* *Cawr yr Ogo a Straeon Eraill i Blant* (1921)
* *Chwedlau Gwerin Cymru* (1923)
* *Y Llong Lo* (1924)
* *Llawlyfr Dysgu Cymraeg* (1924 a 1927, dwy gyfrol; fersiwn diwygiedig 1930)
* *Bywyd ac Anturiaethau Robinson Crusoe* (1928)
* *Ymarferion Cymraeg* (1934)
* *Straeon y Cymry: Chwedlau Gwerin* (1935)
* *Gwŷr Eifionydd* (1953)
* *Tomos Prys o Blas Iolyn (1564?-1634)* (1964)

## Cyfeiriadau
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Pobl o Lŷn
Stefanos Tsitsipas

Chwaraewr tenis o Wlad Groeg yw **Stefanos Tsitsipas** (Groeg: Στέφανος Τσιτσιπάς; ganed 12 Awst 1998). Efe yw'r unig chwaraewr tenis Groegaidd, gwrywaidd neu fenywaidd, i ennill teitl senglau ar Gylchdaith Fyd yr ATP, a'r unig Roegwr i gyrraedd y safle uchaf ar restr dynion gorau'r byd yr ATP—rhif 3 yn Awst 2021—ar y cyd â Maria Sakkari ar restr merched yr WTA. Mae wedi cyrraedd y rownd gynderfynol mewn pencampwriaethau'r Gamp Lawn chwe gwaith, ac wedi ennill dwy o'r gornestau hynny i gyrraedd y rownd derfynol (Pencampwriaeth Agored Ffrainc yn 2021 a Phencampwriaeth Agored Awstralia yn 2023, gan golli i Novak Djokovic y ddau dro). Yn ogystal â'i ornestau â mawrion hŷn y gêm, mae Tsitsipas yn ymgystadlu'n aml â nifer o chwaraewyr eraill ar eu cynnydd, gan gynnwys Alexander Zverev, Dominic Thiem, a Daniil Medvedev. Saif Tsitsipas , ac mae'n pwyso . Chwaraewr llawdde ydyw, a nodir am ei drawiad gwrthlaw pwerus, ag un llaw. Mae ganddo symudiad athletaidd a'r gallu i gyrraedd pedwar ban y cwrt yn chwim. Mae'n tueddu i chwarae'n ymosodol o'r faslinell, ac hefyd yn barod i ddynesu at y rhwyd, ac felly fe'i ystyrir yn chwaraewr amlddoniog ar gyrtiau caled, clai, a glaswellt fel ei gilydd.

Yn ogystal â'i famiaith, Groeg, mae Tsitsipas yn medru'r ieithoedd Saesneg a Rwseg. Ers haf 2023 mae Tsitsipas mewn perthynas â'r chwaraewraig tenis Sbaenaidd Paula Badosa.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   Proffil Stefanos Tsitsipas ar wefan Cylchdaith yr ATP

Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Chwaraewyr tenis yr 21ain ganrif o Wlad Groeg
Categori:Pobl a aned yn Athen
Categori:Pobl o dras Rwsiaidd
Ben 10

Cyfres animeiddiedig Americanaidd a grëwyd gan Man of Action yw ***Ben 10***. Mae'n cynnwys bachgen 10 oed o'r enw Ben Degwel. Perfformiwyd y dub Cymraeg am y tro cyntaf ar raglen Stwnsh ar S4C ar 23 Gorffennaf 2012.

## Cast 
* Richard Elfyn
* Cynhyrchiad gweithredol: Janet Aethwy

Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Cartoon Network
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Ida Nettleship

Arlunydd a swffragét o Loegr oedd **Ida Nettleship** (24 Ionawr 1877 - 14 Mawrth 1907). Roedd yn beintiwr dawnus, yn enwedig portreadau a bywyd llonydd, ac arddangosodd ei gweithiau mewn sawl arddangosfa. Roedd hi hefyd yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched a chyfrannodd at eu hachos trwy ei doniau artistig. Roedd hi'n briod â'r arlunydd Augustus John ac yn ymddangos mewn nifer o'i baentiadau.

Ganwyd hi yn Hampstead yn 1877 a bu farw ym Mharis.

## Archifau 
Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw archifau sy'n ymwneud â Ida Nettleship.

## Cyfeiriadau
Categori:Swffragetiaid
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1870au
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1907
Talaith Cáceres

Talaith (*provincia*) yng ngorllewin Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Extremadura, yw **Talaith Cáceres** (ynganiad Sbaeneg: [ˈkaθeɾes]). Mae'n ffinio â Phortiwgal i'r gorllewin, a thaleithiau Salamanca ac Ávila i'r gogledd, Toledo i'r dwyrain, a Badajoz i'r de. Ei phrifddinas yw dinas Cáceres.

bawd|300px|canol|Talaith Cáceres yn Sbaen

Mae ganddi arwynebedd o 19,868 km². Mae'n cynnwys 223 o fwrdeistrefi. Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y dalaith boblogaeth o 390,544.

Ar ôl Cáceres, y brifddinas, prif drefi'r dalaith yw Plasencia, Coria, Navalmoral de la Mata, Alcántara a Trujillo.

## Cyfeiriadau

Cáceres
Badajoz
David Jones (Davydd Hael o Dowyn)

Un o Gymry Llundain oedd **David Jones** (1768 – 8 Ebrill  1837) a chymwynaswr i achosion a sefydliadau Cymreig ei gyfnod.

Fe’i ganed yn y Caethle, fferm ar gyrion Tywyn Meirionnydd, yn 1768, yn fab i David a Bridget Jones, a'i fedyddio yn Eglwys Cadfan ar 24 Awst y flwyddyn honno. Aeth i Lundain yn ei fabandod a byw yno weddill ei oes. Roedd yn rhugl ei Gymraeg a dywedid bod ganddo’r casgliad gorau o lyfrau Cymraeg a Chymreig yn y ddinas.

Gweithiodd am oddeutu deugain mlynedd fel swyddog yn yr ‘Engrossing Office’ yn Nhŷ’r Cyffredin. Roedd yn enwog am ei haelioni wrth ei gyd-Gymry ac fe gefnogai unrhyw achos neu sefydliad a hyrwyddai fuddiannau’r wlad. Ar ei farwolaeth, dywedodd cylchgrawn *The Spectator* ei fod yn enwog drwy Gymru dan yr enw ‘Davydd Hael o Dowyn’.

Ymaelododd â chymdeithas y Gwyneddigion yn 1819, gan ddod yn aelod o’i chyngor.

Bu David Jones farw ar 8 Ebrill 1837 yn ei gartref yn 20 Adam Street,  Adelphi yn Ninas Westminster. Roedd yn 68 mlwydd oed. Fe'i claddwyd yn eglwys Ioan Efengylydd, Westminster, ar 12 Ebrill 1837.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Cymry Llundain