open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsieina (gwahaniaethu)

Mae **Tsieina** yn rhanbarth diwylliannol, ardal ddaearyddol a gwareiddiad yn Nwyrain Asia.

Gall **Tsieina**, **Tseina** a **China** hefyd cyfeirio at:

*Gweriniaeth Pobl Tsieina, gwladwriaeth a ffurfiwyd yn 1949 sy'n llywodraethu tir mawr Tsieina, Hong Cong a Macau; gelwir yn aml yn "Tsieina"
*Gweriniaeth Tsieina, gwladwriaeth a ffurfiwyd yn 1912 ar dir mawr Tsieina a ail-leolwyd yn 1949 sy'n llywodraethu Taiwan, Pescadores, Quemoy, Matsu, Pratas a rhai ynysoedd cyfagos; gelwir yn aml yn "Taiwan"
*Tir mawr Tsieina, ardal ddaearyddol Tsieina, ac eithrio Rhanbarthau Gweinyddol Arbennig Hong Kong a Macau ac ynys Taiwan ac ynysoedd cyfagos a lywodraethir gan Weriniaeth Tsieina
*Math o grochenwaith porslen
*Tsieni (neu Tsieina neu China), enw ar lestri te neu lestri gorau
Torino

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-orllewin yr Eidal, yw **Torino** (Eidaleg) neu **Turin** (Piemonteg),  sy'n brifddinas rhanbarth Piemonte. Saif ar lannau Afon Po.

Mae poblogaeth Torino yn 872,367 (cyfrifiad 2011).  

Yma y cedwir Amdo Turin.

Fe cynhaliwyd y Gemau Olympaidd y Gaeaf 2006 yn Torino.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Museo Egizio (Amgueddfa Eifftiaidd)
*Basilica Superga
*Castello del Valentino
*Eglwys gadeiriol a chapel yr Amdo Torino
*Mole Antonelliana (amgueddfa)
*Palazzo Madama

## Enwogion
*Giovanni Agnelli (1866-1945), sylfaenydd Fiat
*Umberto Tozzi (g. 1952), canwr
*Carla Bruni (g. 1968), cantores a gwraig yr Arlywydd Ffrainc
*Alessandro Del Piero (g. 1974), chwaraewr pêl-droed

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Fetropolitan Torino
Categori:Dinasoedd Piemonte
Krakatoa

Llosgfynydd a grŵp o ynysoedd bach yng Nghulfor Sunda yn Indonesia, rhwng Java a Sumatra, yw **Krakatoa**; yr enw lleol arno ydy **Krakatau**.

Yn ystod mis Awst, 1883, ffrwydrodd Krakatoa. Collwyd tua 35,000 o fywydau ac effeithiwyd ar hinsawdd y byd.

Diflanodd tua 65% o'r mynydd a dinistriwyd pentrefi a choed filltiroedd i ffwrdd.

200px|dim|bawd|Echdoriad Krakatoa, 1883

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd Indonesia
Categori:Mynyddoedd Indonesia
Fertebrat

Is-ffylwm o anifeiliaid cordog ag asgwrn cefn a chymesuredd dwyochrol yw **fertebratau** (neu **anifeiliaid asgwrn-cefn**). Maen nhw'n cynnwys pysgod, amffibiaid, ymlusgiaid, adar a mamaliaid. Mae ganddynt asgwrn cefn cylchrannog, mewnysgerbwd cymalog, naill ai cartilagaidd neu esgyrnog, ac ymennydd mawr wedi'i amgáu mewn penglog.

## Dosbarthiad ffylogenetig
Hyperoartia (llysywod pendoll)
Gnathostomata
*Chondrichthyes (pysgod cartilagaidd)
*Osteichthyes (pysgod esgyrnog)
**Actinopterygii
**Sarcopterygii
***Actinistia (selacanthod)
***Dipnoi (pysgod ysgyfeiniog)
***Tetrapoda
****Lissamphibia (amffibiaid modern)
****Amniota
*****Sauropsida
******Testudinia (crwbanod)
******Diapsida
*******Lepidosauria (madfallod a nadroedd)
*******Archosauria
********Crocodilia (crocodeilod)
********Dinosauria (deinosoriaid)
*********Aves (adar)
*****Synapsida
******Mammalia (mamaliaid)

## Oriel

Delwedd:Petromyzon-marinus2 FWS.jpg|Pysgodyn di-ên
Delwedd:Grey Nurse Shark at Fish Rock Cave, NSW.jpg|Pysgodyn cartilagaidd
Delwedd:Goldfish.jpg|Pysgodyn esgyrnog
Delwedd:Plethodon teyahalee.jpg|Amffibiad
Delwedd:Python royal 35.JPG|Ymlusgiad
Delwedd:Buberel_Lonchura_oryzivora_3.jpg|Aderyn
Delwedd:Red squirrel (Sciurus vulgaris).jpg|Mamal

Categori:Anifeiliaid
Rhedynen

Planhigion o'r rhaniad **Pteridophyta** (neu Filicophyta) yw **rhedyn**. Mae tua 11,000 o rywogaethau'n tyfu ledled y byd, yn enwedig yn y trofannau. Planhigion fasgwlaidd yw rhedyn ac maent yn atgynhyrchu â sborau yn hytrach na hadau. Nid yw'r rhedyn o ddiddordeb economaidd heblaw am redyn ar gyfer gerddi, neu fel pla ar gaeau Cymru - y rhedynen ungoes (*Bracken* yn Saesneg). Maent o ddiddordeb mawr i fiolegwyr am eu cylch bywyd "haploid-diploid" a'r genedlaethau sboroffytaidd a gametoffytaidd.

## Cyfeiriadau
Kate Winslet

[bawd|200px|Kate Winslet yn *[Titanic (ffilm 1997)|Titanic*]]

Actores a chantores o Loegr yw **Katherine Elizabeth "Kate" Winslet** (ganed 5 Hydref 1975). Mae'n adnabyddus am chwarae ystod eang o gymeriadau, ond efallai caiff ei chydnabod fwyaf am ei pherfformiad fel Juliet Hulme yn *Heavenly Creatures* (1994), Marianne Dashwood yn *Sense and Sensibility*, Rose DeWitt Bukater yn *Titanic*, Iris Murdoch yn *Iris* (2001), Clementine Kruczynski yn *Eternal Sunshine of the Spotless Mind* (2004), Sarah Pierce yn *Little Children* (2006), Hanna Schmitz yn *The Reader* (2008), ac April Wheeler yn *Revolutionary Road* (2008).

Fe'i hanrhydeddwyd gan wobrau sy'n amrywio o Gymdeithas yr Actorion Sgrîn, Gwobrau BAFTA a'r Golden Globes. Mae Winslet hefyd wedi ennill Gwobr Grammy yn ogystal â chaiff ei henwebu am Oscar ar bump achlysur a Gwobr Emmy. Pan oedd yn 22 oed, torrodd y record am y person ifancaf erioed i gael ei henwebu am ddwy Oscar. Dywed David Edelstein o **New York Magazine** taw Winslet yw'r "best English-speaking film actress of her generation".

## Ffilmiau
**Heavenly Creatures* (1994)
**Sense and Sensibility* (1995)
**Jude* (1996)
**Hamlet* (1996)
**Titanic* (1997)
**Hideous Kinky* (1998)
**Holy Smoke* (1999)
**Quills* (2000)
**Enigma* (2001)
**Christmas Carol:The Movie* (2001)
**Iris* (2001)
**The Life of David Gale* (2003)
**Eternal Sunshine of the Spotless Mind* (2004)
**Finding Neverland* (2004)
**Romance & Cigarettes* (2005)
*''All the King's Men* (2006)
**Little Children* (2006)
**Flushed Away* (2006)
**The Holiday* (2006)
**The Fox and the Child* (2008)
**The Reader* (2008)
**Revolutionary Road'' (2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Cyfystyr

Gair sy'n debyg yn ei ystyr i air arall yw **cyfystyr**..

Fe fydd geiriadur cyfystyron a gwrthwynebeiriau yn cyflwyno geiriau gyda ystyr tebyg ac wedyn yn awgrymu gwrthwynebair. e.e.:

HAPUS: bendigedig, dedwydd, llon, wrth ei fodd. TRIST

## Gweler hefyd
*Gwrthwynebair

Categori:Semanteg
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd

Teulu ieithyddol yw'r **ieithoedd Indo-Ewropeaidd**. Maen nhw'n cynnwys y rhan fwyaf o ieithoedd Ewrop a llawer o ieithoedd De a De-orllewin Asia. Maen nhw'n tarddu o un iaith hynafiadol (Proto-Indo-Ewropeg).

## Dosbarthiad 
(Mae'r ieithoedd gyda bidog (†) wedi marw).

* Anatoleg†: e.e. Hetheg†, Lweg†, Lydieg†, Lycieg†
* Albaneg
* Armeneg
* Heleneg:
** Hen Roeg† (> Groeg)
** Phrygeg†
** Thraceg†
* Balto-Slafeg:
** Balteg: Latfieg, Lithwaneg, Prwsieg†
** Slafeg
*** Gorllewinol: Pwyleg, Slofaceg, Sorbeg, Tsieceg, Panoneg†
*** Dwyreiniol: Belarwsieg, Rwsieg, Wcraineg
*** Deheuol: Hen Slafoneg Eglwysig† (> Bwlgareg, Macedoneg), Serbo-Croateg, Slofeneg
* Germaneg:
** Gorllewinol: Hen Uchel Almaeneg† (> Almaeneg), Iseldireg (> Affricaneg), Hen Sacsoneg† (> Isel Almaeneg), Ffriseg, Hen Saesneg† (> Saesneg, Sgoteg)
** Gogleddol: Hen Norseg† > Ffaröeg, Islandeg, Norwyeg, Swedeg, Daneg
** Dwyreiniol: Gotheg†
* Celteg:
** Brythoneg: Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg, Cymbrieg†
** Goedeleg: Gwyddeleg, Gaeleg yr Alban, Manaweg
** Cyfandirol†: Galeg†, Celtibereg†, Leponteg†
* Italeg: Lladin†, Osgeg†, Wmbreg†, Feneteg†
** Romáwns (Romaneg): 
*** Italo-Dalmataidd: Eidaleg, Sisileg, Dalmatieg†
*** Galo-Italeg: Lombardeg, Emilianeg-Romagneg, Piedmonteg, Feneteg, Ligwreg
*** Rheto-Romaneg: Ffriŵleg, Ladineg, Románsh
*** Sardeg
*** Galo-Romáwns: Ffrangeg (+ Creol Ffrangeg, Normaneg), Ffranco-Brofensaleg, Ocsitaneg
*** Ibero-Romáwns: Catalaneg, Galiseg, Portiwgaleg (+ Creol Portiwgaleg), Sbaeneg (+ Creol Sbaeneg, Ladino), Mosarabeg†
*** Balcanaidd-Romáwns: Rwmaneg, Aromunieg (neu Macedo-Rwmaneg), Megleno-Rwmaneg, Istro-Rwmaneg
* Indo-Iraneg:
** Indeg: e.e. Sansgrit† > Hindi / Wrdw, Bengaleg, Pwnjabeg, Cashmireg, Gwjarati, Nepaleg, Sinhaleg
** Iraneg: e.e. Ffarsi, Cwrdeg, Pashto, Oseteg
* Tochareg†: Tochareg A†, Tochareg B†

## Morffoleg 
Mae’r holl ieithoedd Indo-Ewropeaidd yn synthetig i ryw radd neu gilydd; yr ieithoedd Slafeg yw’r ieithoedd mwyaf ceidwadol i Broto-Indo-Ewropeg yn nhermau’u morffoleg gyda lefelau uchel o ffurfdroad enwol a berfol, a Saesneg ac Affricaneg yw’r ieithoedd lleiaf ceidwadol. Maent hefyd yn ymasiadol, er enghraifft yn Lladin mae’r terfyniad *-us* yn y gair *bonus* ‘da’ , yn dynodi’r cenedl gwrywaidd, y cyflwr goddrychol, rhif unigol a’r modd dangosol. Mae hyn hefyd yn amlwg yn yr ieithoedd Germanaidd a Cheltaidd lle effeithir gwreiddyn y gair gan y ffurfdroad, er enghraifft y Saesneg *s**i**ng*, *s**a**ng*, *s**u**ng* a *s**o**ng* a’r Gymraeg *ff**o**rdd* a *ff**y**rdd*. Mae Ffrangeg fel eithriad wedi dod yn fwy dodiadol. Tuedd ymysg yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw i ddod yn fwy analytig, er enghraifft mae’r ieithoedd Romáwns a’r ieithoedd Celtaidd wedi colli eu holl gyflyrau enwol. Yn wahanol i grwpiau eraill o ieithoedd mae’r ieithoedd Indo-Ewropeaidd wedi colli morffoleg heb ei ail-greu; mae’r symudiad unffordd hwn tuag at ddadelfeniad wedi bod yn digwydd am 6,000 o flynyddoedd yn wahanol i nifer o ieithoedd eraill lle gynhelir morffoleg yn well.

## Gweler hefyd 
* Iaith
* Proto-Indo-Ewropeg
* Continiwm tafodiaith
* Cyd-ddeallusrwydd


indo-Ewropeaidd
Masnach deg

Mudiad cymdeithasol sy'n ceisio helpu ffermwyr a gweithwyr mewn gwledydd datblygol i gael prisiau teg am eu cynnyrch a hyrwyddo cynaladwyedd ydy **Masnach Deg**. Mae'n canolbwyntio ar allforion celf a chrefft, coffi, siwgr, te, banana, mêl, cotwm, gwin, ffrwythau ffres, siocled, blodau ac aur.

## Cymru - y genedl fasnach deg gyntaf 
Ar 11 Gorffennaf 2008 daeth Cymru'n 'Genedl Masnach Deg' gynta'r byd, pan lansiodd Llywodraeth Cymru ymgyrch i hyrwyddo’r defnydd o gynnyrch Masnach Deg. Ymhlith cefnogwyr yr ymgyrch hon roedd nifer o sefydliadau gan gynnwys Canolfan Cydweithredol Cymru, Oxfam Cymru, a Chanolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Flwyddyn cyn hynny, pasiodd Llywodraeth Cymru 'Fesur Masnach Deg Cenedl Cymru', a nododd ei hymrwymiad i hyrwyddo arferion Masnach Deg a chefnogi cynhyrchwyr Masnach Deg. 

Yn 2019, cynhaliwyd y 13eg Cynhadledd Trefi Masnach Deg Rhyngwladol yng Nghaerdydd.

## Gweler hefyd 
*Max Havelaar (cymdeithas)

## Cyfeiriadau
Masnach deg|
Categori:Mudiadau cymdeithasol
Maleisia

Gwlad yn ne-ddwyrain Asia yw **Maleisia**. Cafodd Maleisia ei chreu ym 1957 ar ôl i'r hen wladfa Malaia ennill annibyniaeth o Brydain ar ôl cyfnod o wrthryfel.

Mae'r gwlad yn ffederasiwn o 13 talaith ac wedi'i rhannu'n ddwy gan Fôr De Tsieina.  Roedd Singapôr yn rhan o Faleisia tan 1965.

Mae'r wlad yn gymysgedd o wahanol hiliau adiwyllianau. Mae namyn dros hanner y wlad yn Falaiaid ac yn swyddogol maent i gyd yn Fwslemiaid.  Mae tua 30% o'r wlad o hil Tsieineaidd.  Mae bron 10% o'r wlad o hil Indiaidd, y rhan fwyaf yn Tamil. Y crefydd swyddogol yw Islam ond oherwydd y cymysgedd o ddiwylliannau a hiliau mae'r wlad yn un aml-grefyddol ac aml-ddiwylliannol.

Yr iaith swyddogol a brodorol yw Maleieg (Bahasa Melayu) ond mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn medru siarad Saesneg hefyd. Y brifddinas yw Kuala Lumpur lle gellir gweld un o adeiladau tala'r byd, Tyrau Petronas.

Prif ddiwydiannau Maleisia yw olew a ffermio. Yn ystod cyfnod Mahathir Mohamad fel Prif Weinidog o 1981 i 2003, gwelwyd twf economaidd cyflym yn Malaysia, a gostyngodd y gyfradd o dargedau tlodi yn sylweddol. Roedd oes Mahathir hefyd yn gweld llawer o gynlluniau adeiladu mawr, gan gynnwys Tyrau Petronas. Ar ôl i Najib Razak dderbyn ei swydd fel Prif Weinidog yn 2009, cododd protestiadau cryf oherwydd y sgandal twyll 1MDB y cysylltir ag ef. Yn 2018, dan arweiniad Mahathir, llwyddodd y blaid wrthwynebol i guro Najib a chyflawni buddugoliaeth, ac ar ôl 15 mlynedd, ail-ymrwymodd fel Prif Weinidog.


Categori:Gwledydd Asia
Geiriadur

[290px|bawd|Geiriadur [Lladin yn Llyfrgell Prifysgol Graz]]
bawd|290px|Tri o eiriadurwyr Cymru yng nghynhadledd Wici Natur yn 2017: Bruce Griffiths, Delyth Prys Jones ac Andrew Hawke
[bawd|290px|Geiriadur [Eidaleg cynnar o 1612: *Vocabolario degli Accademici della Crusca*]]

Llyfr sy'n egluro geiriau a'u hystyron yw **geiriadur**. Gelwir yr astudiaeth a'r broses o greu geiriaduron yn eiriadureg.

## Geiriaduron Cymraeg 
* *Geiriadur Prifysgol Cymru*, gol. R. J. Thomas, G. A. Bevan a P. J. Donovan. Argraffiad cyntaf 1950–2002; ail argraffiad diwygiedig, 2003– (yn yr arfaeth). Ceir fersiwn ar lein, gw. isod
* *Geiriadur Cymraeg-Saesneg a Saesneg-Cymraeg*', gol. T. Gwynn Jones ac Arthur ap Gwynn. Argraffiad cyntaf 1950
* *Y Geiriadur Mawr*, gol. H. Meurig Evans a W. O. Thomas. Argraffiad cyntaf 1958
* *Y Geiriadur Cymraeg Cyfoes*, gol. H. Meurig Evans. Argraffiad cyntaf 1981
* ''Geiriadur Gomer i'r Ifanc*, gol. D. Geraint Lewis (Gwasg Gomer, 1994)
* *Geiriadur yr Academi: The Welsh Academy English–Welsh Dictionary*, gol. Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones. Argraffiad cyntaf 1995
* *Modern Welsh Dictionary*, gol. Gareth King. Gwasg Prifysgol Rhydychen
* *Pocket Modern Welsh Dictionary: A Guide to the Living Language*, gol. Gareth King. Gwasg Prifysgol Rhydychen. Argraffiad cyntaf 2000. Geiriadur sydd yn arbennig o ddefnyddiol i ddysgwyr.
* *Geiriadur Newydd y Gyfraith*, gol. Robyn Lewis. Gomer. Argraffiad cyntaf - 2003.
* *Dictionary of Welsh and English Idiomatic Phrases*, gol. Alun Rhys Cownie. Gwasg Prifysgol Cymru. Argraffiad Cyntaf 2001

## Geiriaduron Almaeneg 
* *Geiriadur Almaeneg–Cymraeg, Cymraeg–Almaeneg*. CAA Argraffiad cyntaf 1999

## Geiriaduron Ffrangeg 
* *Dictionnaire de l'Académie française*. Geiriadur "swyddogol" yr iaith Ffrangeg.
* *Geiriadur Ffrangeg–Cymraeg, Cymraeg–Ffrangeg''. CAA. Argraffiad cyntaf 2000.

## Geiriaduron Mewnol 
* Lecsicon cyfrifiadurol Saesneg-Cymraeg
* Geiriadur Coffi

## Geiriaduron Ar-lein 
* Wiciadur: un o brosiectau Wicifryngau; geiriadur gyda dros 24,000 o ddiffiniadau
* Geiriadur Prifysgol Cymru
* Geiriadur yr Academi
* [Termiadur Prifysgol Cymru- Bangor](http://geiriadur.bangor.ac.uk/termiadur/(S(3klcbufym0mlpg45ycl5k145))/index.aspx?lang=en) 
* Y Gweiadur 
* Geiriadur Cymraeg a Saesneg, BBC - daeth i ben Tachwedd 2014. Mae'r fersiwn ddiweddaraf, newydd a lansiwyd ychydig wythnosau wedyn yn cyfuno'r Termiadur Addysg a Chysgair. Newidiwyd yr enw i: "Geiriadur Bangor – the Bangor Dictionary" ac mae'r fersiwn newydd i'w weld yma.
* Geiriadur Cymraeg a Saesneg, Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant
* Geiriadur Sylfaenol, Cymraeg a Ffrangeg 

## Llyfryddiaeth 
* Mugglestone, Lynda. *Dictionaries: A Very Short Introduction* (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2011)

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
*Geiriaduron Gaeleg yr Alban

## Dolenni allanol 
*  Y Gwybodiadur Gwefan gynhwysfawr yn trafod pob math o eiriaduron Cymraeg ar bapur ac ar lein, a defnyddiau dysgu Cymraeg.
* D. Geraint Lewis- y Geiriadurwr: Colofn gan ramadegydd a geiriadurwr mwyaf gweithgar y Gymraeg / Column by the most active Welsh grammarian and lexicographer
George Michael

Canwr a chyfansoddwr oedd **Georgios-Kyriakos Panagiotou**, neu **George Michael** (25 Mehefin 1963 – 25 Rhagfyr 2016). Fe newidiodd ei enw wrth greu'r band Wham! ym 1980 gydag Andrew Ridgeley.

Fe'i ganwyd yn East Finchley, Llundain .Roedd ei dad, Kyriacos Panayiotou (Jack Panos) yn Roegwr o ynys Cyprus. Roedd ei fam Lesley Angold (née Harrison; 1937–1997) yn ddawnswraig Seisnig.

Ar ôl i Wham! orffen ym 1986 yn dilyn cyngherddau Wembley dechreuodd George Michael recordio ar ei ben ei hun gyda'i gryno-ddisg cyntaf *Faith*.

Bu farw yn ei gartref yn Goring-on-Thames, Swydd Rydychen, yn 53 oed, o glefyd yr afu.

## Albymau
### Gyda Wham!
**Fantastic* (1983)
**Make It Big* (1984)
**Music from the Edge of Heaven* (1986)
### Fel George Michael
**Faith* (1987)
**Listen Without Prejudice cyf. 1* (1990)
**Older* (1996)
**Songs from the Last Century* (1999)
**Patience* (2004)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Shakin' Stevens

Canwr a chyfansoddwr o Gymru yw '''Shakin' Stevens** (ganwyd **Michael Barratt''', 4 Mawrth 1948). Fe oedd yr artist a werthodd y nifer fwyaf o senglau yn yr 1980au.

Cychwynodd ei yrfa perfformio a recordio yn y 1960au hwyr, er mai 1980 oedd cychwyn ei lwyddiant masnachol. Roedd ei ganeuon mwyaf poblogaidd yn rhai hiraethus, yn ein hatgoffa o sain roc a rôl a phop y 1950au.

Yn y DU yn unig, cafodd Stevens 29 sengl yn y 40 Uchaf gan gynnwys pedair cân ar y brig - "This Ole House", "Green Door", "Oh Julie", a "Merry Christmas Everyone". Heblaw am  y ffaith fod "Merry Christmas Everyone" yn parhau'n boblogaidd adeg y Nadolig, ei sengl olaf a gyrhaedodd y 40 Uchaf oedd "Trouble" yn 2005. 

## Bywyd cynnar
Ganwyd Michael Barratt yng Nghaerdydd, yr ieuengaf o 11 plentyn a aned i Jack a May Barratt. Roedd ei dad yn gyn-filwr yn y Rhyfel Byd Cyntaf a fu'n gweithio fel glöwr ond erbyn 1948 roedd yn adeiladwr. Ganwyd yr hynaf o'i frodyr a chwiorydd yng nghanol yr 1920au, ac erbyn ei enedigaeth roedd rhai ohonynt wedi priodi a dechrau teuluoedd ei hunain. Bu farw Jack Barratt yn 1972, yn 75 oed. Bu farw May Barratt yn 1984, yn 83 oed.

Fe'i magwyd yn Elai ac fel arddegwr yng nghanol y 1960au, ffurfiodd fand roc a rôl amatur gyda ffrindiau ysgol, a daeth yn arweiniwr a phrif lais y band. Enw gwreiddiol y band oedd yr Olympics, yna'r Cossacks, cyn i'r band ailenwi yn y diwedd i'r Denims, gan berfformio yn lleol yng Nghaerdydd a De Cymru. Yn y 1960au hwyr, roedd Stevens yn gysylltiedig a Chynghrair y Comiwnyddion Ifanc (YCL), cangen iau Plaid Gomiwnyddol Prydain Fawr drwy chwarae yn nigwyddiadau'r YCL. Ar y pryd roedd yr YCL yn gysylltiedig â nifer o ffigyrau blaenllaw y byd cerddoriaeth, gan gynnwys Pete Townshend. Fodd bynnag, dywedodd Stevens mai'r rheswm am hyn oedd bod yr unigolyn oedd yn trefnu gigs y band yn aelod o'r Gynghrair.

Yn yr 1960au hwyr, ei waith swyddogol oedd dyn llaeth, ac roedd yn byw mewn fflat oedd yn rhan o floc swyddfa yng nghanol dinas Caerdydd. Dymchwelwyd y bloc swyddfa flynyddoedd yn ddiweddarach.

## Bywyd personol
Priododd Stevens gyda Carole Dunn yn Hydref 1967 ac ysgarodd y ddau yn 2009 wedi 42 mlynedd. Cawsant dri o blant: dau fab, Jason a Dean a merch, Paula. Wedi'r ysgariad, dechreuodd Stevens berthynas gyda'i reolwr Sue Davies. Mae'n dweud iddi achub ei fywyd pan gafodd drawiad ar y galon yng Nghorffennaf 2010.

Mae Stevens yn byw yn Marlow, Swydd Buckingham. Mae' wedi cefnogi tîm pêl-droed Dinas Caerdydd ar hyd ei oes.

Yn 2002, cyhuddwyd Stevens o yrru pan oedd dros y terfyn alcohol ac fe'i gwaharddwyd rhag gyrru am ddwy flynedd. Cafodd ddirwy o £400.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cantorion roc o Gymru
Categori:Cerddorion o Gaerdydd
Categori:Prosiect Wicipop
Alfred Hitchcock

Cyfarwyddwr ffilm oedd Syr **Alfred Joseph Hitchcock** (13 Awst, 1899 - 29 Ebrill, 1980), a aned yn Leytonstone, Llundain.

Ei lysenw oedd "Hitch".

## Ffilmiau
**No. 13*  (1922)
**Always Tell Your Wife* (1923)
**The Pleasure Garden* (1927)
**The Mountain Eagle* (1927)
**The Lodger: A Story of the London Fog* (1927)
**Downhill* (1927)
**Easy Virtue* (1927)
**The Ring* (1927)
*''The Farmer's Wife* (1928)
**Champagne* (1928)
**The Manxman* (1928)
**Blackmail* (1929)
**Juno and the Paycock* (1930)
**Murder!* (1930)
**Elstree Calling* (1930)
**The Skin Game* (1931)
**Mary* (1931)
**Number Seventeen* (1932)
**Rich and Strange* (1932)
**Waltzes from Vienna* (1933)
**The Man Who Knew Too Much* (1934)
**The 39 Steps* (1935)
**Secret Agent* (1936)
**Sabotage* (1936)
**Young and Innocent* (1938)
**The Lady Vanishes* (1938)
**Jamaica Inn* (1939)
**Rebecca* (1940)
**Foreign Correspondent* (1940)
**Mr. & Mrs. Smith* (1941)
**Suspicion* (1941)
**Saboteur* (1942)
**Shadow of a Doubt* (1943)
**Lifeboat* (1944)
**Aventure Malgache* (1944) (Ffrangeg)
**Bon Voyage* (1944) (Ffrangeg)
**Spellbound* (1945)
**Notorious* (1946)
**The Paradine Case* (1947)
**Rope* (1948)
**Under Capricorn* (1949)
**Stage Fright* (1950)
**Strangers on a Train* (1951)
**I Confess* (1953)
**Dial M for Murder* (1954)
**Rear Window* (1954)
**To Catch a Thief* (1955)
**The Trouble with Harry* (1955)
**The Man Who Knew Too Much* (1956)
**The Wrong Man* (1956)
**Vertigo* (1958)
**North by Northwest* (1959)
**Psycho* (1960)
**The Birds* (1963)
**Marnie* (1964)
**Torn Curtain * (1966)
**Topaz* (1969)
**Frenzy* (1972)
**Family Plot'' (1976)

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Martin Luther

Offeiriad, diwinydd a diwygiwr eglwysig o'r Almaen oedd **Martin Luther** (10 Tachwedd 1483 – 18 Chwefror 1546). Ef fu'n gyfrifol am symbylu'r Diwygiad Protestanaidd.

Ganwyd Martin Luther yn Eisleben yn Sacsoni. Treuliodd 1505 fel mynach yn Erfurt, a gweithiodd fel doctor diwinyddiaeth yn Wittenburg yn 1512.

Ar 31 Hydref 1517 hoeliodd Martin Luther ddarn o bapur ar ddrws eglwys gadeiriol Wittenberg a oedd yn rhestru 95 o ddadleuon yn erbyn yr Eglwys Babyddol. Gwrthwynebai'n gryf yr honiad y gellid prynu achubiaeth o gosb Duw gydag arian. Roedd Luther yn dysgu nad oedd iachawdwriaeth i'w gael drwy weithredoedd da ond i'w gael yn unig drwy ras Duw a ffydd yn Iesu Grist fel Iachawdwr. Roedd ei ddiwinyddiaeth yn herio awdurdod y Pab wrth ddysgu mai'r Beibl yw unig ffynhonnell datguddiad dwyfol.

Cyfieithodd Martin Luther y Beibl (y Testament Newydd ym 1521 a’r Hen Destament ym 1534) i Neuhochdeutsch (Uchel Almaeneg Gyfoes) ysgrifenedig, iaith a oedd bryd hynny yn dal i ddatblygu. Bu'n ysbrydoliaeth i ddatblygiad Prostaniaeth ar draws Ewrop, gan gynnwys yn Ffrainc lle adnabwyd hwy fel yr Hiwgenotiaid.

Dychwelodd i Eisleben a bu farw yno. Claddwyd ym mynwent Eglwys y Gastell yn Wittenburg.

Prenzlau Martin Luther.jpg|Cerflun o Luther yn Brandenburg, Yr Almaen

## Dolenni allanol 
* Martin Luther (Commons)
* Martin Luther - Eine Bibliographie (Almaeneg) 

## Gweler hefyd 
* Diwygiad Protestannaidd

Categori:Genedigaethau 1483
Categori:Marwolaethau 1546
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Diwygwyr Protestanaidd
Categori:Diwinyddion yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Diwinyddion Cristnogol o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Almaeneg o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o'r Almaen
Categori:Pobl o Sachsen-Anhalt
Categori:Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Cliff Richard

Canwr a dyn busnes Seisnig yw Syr **Cliff Richard** (ganwyd **Harry Rodger Webb**, 14 Hydref 1940). Mae'n un o'r cantorion mwyaf poblogaidd ym Mhrydain. Dros 6 degawd mae Cliff Richard wedi recordio dros 100 o senglau ac wedi llwyddo i gyrraedd rhif un yn y siart ym mhob degawd ers y pumdegau.

Fe'i ganwyd yn Lucknow, India, yn fab i Rodger Oscar Webb a'i wraig Dorothy Marie (née Dazely).  Cafodd ei addysg yn Cheshunt Secondary Modern School.

Cynrychiolodd y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision ym 1968 ac ym 1973.

## Albymau
**Cliff Sings* (1959)
**Me and My Shadows* (1960)
**Listen to Cliff!* (1961)
**21 Today* (1961)
**32 Minutes and 17 Seconds with Cliff Richard* (1962)
**When in Spain* (1963)
**When in Rome* (1965)
**Love Is Forever* (1965)
**Kinda Latin* (1966)
*''Don't Stop Me Now!* (1967)
**Good News* (1967)
**Established 1958* (1968)
**Sincerely Cliff* (1969)
**Tracks 'n Grooves* (1970)
**The 31st of February Street* (1974)
**I'm Nearly Famous* (1976)
**Every Face Tells a Story* (1977)
**Green Light* (1978)
**Rock 'n' Roll Juvenile* (1979)
**I'm No Hero* (1980)
**Wired for Sound* (1981)
**Now You See Me, Now You Don't* (1982)
**Silver* (1983)
**The Rock Connection* (1984)
**Always Guaranteed* (1987)
**Stronger* (1989)
**Together with Cliff Richard* (1991)

## Ffilmiau
* 1959: *Serious Charge*
* 1960: *Expresso Bongo*
* 1961: *The Young Ones* 
* 1963: *Summer Holiday*
* 1964: *Wonderful Life* (neu *Swingers' Paradise*)
* 1966: *Finders Keepers*
* 1969: *Two a Penny*
* 1970: *His Land*
* 1972: *The Case* (gyda Olivia Newton-John)
* 1973: *Take Me High*
* 2012: *Run for Your Wife*

## Teledu
* 1960–63: *The Cliff Richard Show* (ATV)
* 1964–67: *Cliff* (ATV)
* 1965: *Cliff and the Shadows* (ATV)
* 1970–74: *It's Cliff Richard* gyda Hank Marvin, Una Stubbs ac Olivia Newton-John (BBC)
* 1975–76: *It's Cliff and Friends'' (BBC)

## Cyfeiriadau
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1940
Van Morrison

Mae **George Ivan "Van" Morrison** (ganwyd 31 Awst 1945), sy'n adnabyddus dan ei enw llwyfan **Van Morrison**, yn ganwr o Ogledd Iwerddon, yn enedigol o Belffast.

## Disgyddiaeth 
[300px|bawd|**Van Morrison** mewn cyngerdd, [1970au]]
### Albymau 
# ''Blowin' Your Mind!* (1967) #182 US
# *Astral Weeks* (1968)
# *Moondance* (1970) #29 US
# *His Band and the Street Choir* (1970) #32 US
# *Tupelo Honey* (1971) #27 US
# *Saint Dominic's Preview* (1972) #15 US
# *Hard Nose the Highway* (1973) #27 US
# *It's Too Late to Stop Now* (1974) #53 US
# *Veedon Fleece* (1974) #53 US
# *A Period of Transition* (1977) #43 US
# *Wavelength* (1978) #28 US
# *Into the Music* (1979) #43 US
# *Common One* (1980) #73 US
# *Beautiful Vision* (1982) #44 US
# *Inarticulate Speech of the Heart* (1983) #116 US
# *Live at the Grand Opera House, Belfast* (1984)
# *A Sense of Wonder* (1985) #61 US
# *No Guru, No Method, No Teacher* (1986) #70 US
# *Poetic Champions Compose* (1987) #90 US
# *Irish Heartbeat* (1988); gyda The Chieftans #102 US
# *Avalon Sunset* (1989) #91 US
# *Enlightenment* (1990) #62 US
# *Hymns to the Silence* (1991) #99 US
# *Too Long in Exile* (1993) #29 US
# *A Night in San Francisco* (1994) #125 US
# *Days Like This* (1995) #33 US
# *How Long Has This Been Going On* (1996) #55 US
# *Tell Me Something: The Songs of Mose Allison* (1996)
# *The Healing Game* (1997) #32 US
# *Back on Top* (1999) #28 US
# *The Skiffle Sessions - Live In Belfast 1998* (2000; gyda Lonnie Donegan) #??? US
# *You Win Again* (2000) #161 US
# *Down the Road* (2002) #25 US
# *What's Wrong with This Picture?* (2003) #32 US
# *Magic Time* (2005) #25 US
# *Pay the Devil* (2006) #26 US

### Albymau cyfansawdd 
# *The Best of Van Morrison* (1990)
# *Bang Masters* (1991)
# *The Best of Van Morrison Volume Two* (1993)
# *The Philosopher's Stone* (1998)
# *Super Hits* (1999)
# *Brown Eyed Girl'' (2000)

### "Singles" (detholiad) 
# "Brown Eyed Girl" (1967) #10 US
# "Moondance" (1977) #92 US
# "Sweet Thing" (1968) #? US
# "Come Running" (1970) #39 US
# "Domino" (1970) #9 US
# "Blue Money" (1971) #23 US
# "Call Me Up In Dreamland" (1971) #95 US
# "Wild Night" (1971) #28 US
# "Tupelo Honey" (1972) #48 US
# "Jackie Wilson Said (I'm In Heaven When You Smile)" (1972) #61 US
# "Redwood Tree" (1972) #98 US
# "Wavelength" (1978) #42 US
# "Have I Told You Lately" (1989) #12 US
# "Real Real Gone" (1990) #18 US

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Van Morrison
* Gwefan Van Morrison

Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Cantorion o Ogledd Iwerddon
Categori:Cerddorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1945
Frank Sinatra

Canwr ac actor o'r Unol Daleithiau sy'n cael ei ystyried gan rai yn un o'r cantorion gorau erioed oedd **Francis Albert Sinatra** (12 Rhagfyr 1915 – 14 Mai 1998).

## Gwragedd
*Nancy Barbato (1939)
*Ava Gardner (1951)
*Mia Farrow (1966)
*Barbara Marx (1976)

## Plant
*Nancy Sinatra
*Frank Sinatra, Jr.
*Christine Sinatra

chwith|bawd|Frank Sinatra, 1947

## Ffilmiau
**Anchors Aweigh* (1945)
**On the Town* (1949)
**From Here to Eternity* (1953)
**Guys and Dolls* (1955)
**High Society* (1956)
**Pal Joey* (1957)
*''Ocean's Eleven* (1960)
**The Manchurian Candidate* (1962)
**Robin and the 7 Hoods'' (1964)

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Pobl o Hoboken, New Jersey
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Paul McCartney

Canwr a cherddor o Lerpwl yw **Syr James Paul McCartney** (ganwyd 18 Mehefin 1942), a ddechreuodd ei yrfa llwyddiannus gyda'r band enwog The Beatles, yn y chwedegau.

## Albymau 
### (ar ôl The Beatles) 
**McCartney* (1970)
**Ram* (1971)
**Wild Life* (1973)
**Red Rose Speedway* (1973)
**Band on the Run* (1973)
**Venus and Mars* (1975)
**Wings at the Speed of Sound* (1976)
**Wings over America* (1976)
**London Town* (1978)
**Back to the Egg* (1979)
**McCartney II* (1980)
**Tug of War* (1982)
**Pipes of Peace* (1983)
**Give My Regards to Broad Street* (1984)
**Press to Play* (1986)
**Снова в СССР* (1988)
**Flowers in the Dirt* (1989)
**Tripping the Live Fantastic* (1990)
**Unplugged (The Official Bootleg)* (1991)
**Off the Ground* (1993)
**Paul is Live* (1993)
**Flaming Pie* (1997)
**Run Devil Run* (1999)
**Driving Rain* (2001)
**Back in the World* (2003)
**Chaos and Creation in the Backyard* (2005)
**Memory Almost Full* (2007)

Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Llysieuwyr
Categori:Gitaryddion bas o Loegr
Annie Lennox

Mae **Annie Lennox** (ganwyd 25 Rhagfyr 1954) yn gantores roc o'r Alban a anwyd yn Aberdeen. Dangosodd allu cerddorol pan yn ifanc iawn ac yn hwyrach, astudiodd cerddoriaeth glasurol yn Academi Frenhinol Gerddorol yn Llundain. Dechreuodd ei gyrfa recordio fel aelod o'r band pop Prydeinig, The Tourists, ac yn ddiweddarach, ffurfiodd y ddeuawd pop Eurythmics gyda chyn-aelod y band David A. Stewart. Daeth y grŵp i amlygrwydd yn ystod y 1980au gyda senglau fel "Sweet Dreams (Are Made of This)" a "Here Comes the Rain Again".

Yn ystod y 1990au, dechreuodd Lennox ar yrfa fel cantores solo gyda'i halbwm gyntaf "Diva" (1992), a gynhyrchodd y senglau llwyddiannus "Why" a "Walking on Broken Glass". Yn 2004, enillodd Wobr Golden Globe a Gwobr yr Academi a, y Gân Wreiddiol Orau gyda "Into the West", a gafodd ei ysgrifennu'n wreiddiol fel trac sain i'r ffilm *The Lord of the Rings: The Return of the King*. Ar ôl iddi ryddhau eu phedwaredd albwm stiwdio sef "Songs of Mass Destruction" (2007), rhyddhaodd Lennox ei halbwm gyntaf o gasgliad o ganeuon o'r enw "The Annie Lennox Collection" yn 2009.

Yn ogystal â'i gyrfa fel cantores, mae Lennox hefyd yn ymgyrchydd gwleidyddol a chymdeithasol, gan arwain digwyddiadau fel y rali yn Llundain yn erbyn rhyfel Llain Gaza  ar y 3ydd o Ionawr, 2009. Roedd hi hefyd wedi gwrthwynebu bod cân yr Eurythmics o 1999, "I Saved the World Today" wedi cael ei defnyddio heb ganiatad mewn darllediad etholiadol gan Weinidog Tramor Israel, Tzipi Livni.

Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Cantorion o'r Alban
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Pobl o Aberdeen
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Y Diwygiad Protestannaidd

Mudiad a geisiodd ddiwygio yr Eglwys Gatholig Rufeinig yn yr 16eg ganrif oedd y **Diwygiad Protestannaidd**, a esgorodd ar Brotestaniaeth. Martin Luther oedd un o'r diwygwyr cychwynnol.

Diwygiad Protestannaidd, Y
Diwygiad Protestannaidd, Y
Diwygiad Protestannaidd, Y
Rolf Harris

Canwr, cyfansoddwr, arlunydd, digrifwr a chyflwynydd teledu o Awstralia o dras Gymreig oedd **Rolf Harris** (30 Mawrth 1930 &ndash; 10 Mai 2023). Cafodd ei eni yn Bassendean, Perth, Gorllewin Awstralia. Peintiwr portreadau o ardal Merthyr Tudful oedd ei daid, George Frederick Harris. Symudodd i'r Deyrnas Unedig fel myfyriwr celf yn ystod yr 1950au. 

Roedd Rolf Harris yn enwog am ganeuon fel *"Tie Me Kangaroo Down, Sport"*  a ddaeth yn boblogaidd yn y *Top 10 hits* yn Awstralia. Yn America ac yn y Deyrnas Unedig bu Harris yn enwog am caneoun fel "Jake The Peg". Oedd e wastad yn chwarae didgeridoo a bwrdd wabble yn ystod ei berformiadau. Yn ystod yr 1960au ar 1970au daeth Rolf Harris yn bersonolaeth boblogaidd yn y Deyrnas Unedig yn cyflwyno rhaglenni fel *"Animal Hospital"* a ''"Rolf's cartoon club"''.

Yn 2013, roedd yn un o 12 o bobl a arestiwyd gan swyddogion o Operation Yewtree, a fe'i gyhuddwyd o nifer o achosion, yn dyddio o'r 1980au, o ymosod yn anweddus ar ferched ifanc. Gwadodd y cyhuddiadau ond fe'i gafwyd yn euog ar ddeuddeg achos ym Mehefin 2014. Ar 4 Gorffennaf 2014, yn 84 mlwydd oed fe'i ddedfrydwyd i bum mlynedd a naw mis yn y carchar. Fe'i ryddhawyd ar 19 Mai 2017. Gwynebodd saith cyhuddiad arall o drais rhywiol. Fe'i gliriwyd gan reithgor o 3 achos ond nid oeddent yn gallu dod i benderfyniad mewn pedwar achos arall felly fe'i ryddfarnwyd o'r cyhuddiadau.

Roedd ei wraig Alwen Hughes (ganwyd 26 Rhagfyr 1931) yn Gymraes a anwyd yn Llundain. Roedd hi'n gerflunydd a gemydd. Cyfarfu Harris tra'n astudio ym Mhrifysgol Gorllewin Awstralia yn ninas Perth. Priododd y ddau ym 1958.

Bu farw Harris o ganser yn 93 oed yn 2023. Bu farw ei wraig ym mis Medi 2024. Roedd ganddi ddementia.

## Disgograffi 
**Best of Rolf Harris* (1967)
**Animal Magic* (1996)
**Sun Arise* (1997)
**Rolf Rules OK* (1999)
**King Rolf* (2001)

## Ffilmiau 
**You Lucky People* (1955)
**Crash Drive* (1959)
**Web of Suspicion* (1959)
**The Little Convict* (1979)

## Teledu 
*''Hancock's Half-Hour* (1957-59)
**The Rolf Harris Show* (1968-79)
**Rolf on Saturday OK?* (1977)
**Rolf's Here - OK?* (1981)
**Rolf's Cartoon Club* (1988)
**Animal Hospital* (1994)
**Amazing World of Animals* (1998)
**Rolf on Art* (2001)
**Rolf on African Art* (2005)
**Star Portraits with Rolf Harris'' (2004-7)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Arlunwyr o Awstralia
Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Pobl o Perth, Gorllewin Awstralia
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Pobl o Awstralia o dras Gymreig
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o droseddau rhyw
Categori:Ymfudwyr o Awstralia i'r Deyrnas Unedig
Enrico Caruso

bawd|thumbtime=1|*Lucia di Lammermoor* (1908)

Tenor o'r Eidal oedd **Enrico Caruso** (25 Chwefror 1873 – 2 Awst 1921) a oedd un o'r cantorion mwyaf llwyddiannus yn hanes yr opera. Mae ei boblogrwydd wedi tyfu wrth i dechnoleg yr oes dyfu - sef y gallu i recordio a masnachu copiau o'i lais; roedd ganddo lais anghyffredin iawn, wyneb ifanc ond llais aeddfed. Gellir dadlau fod ei ddull ef o ganu wedi dylanwadu'n gryf ar bob tenor a'i ddilynodd.

## Ei fywyd 
Yn ystod ei yrfa o 18 mlynedd (rhwng 1902 a 1920) fel canwr opera, recordiodd Enrico Caruso dros 260 o ddarnau a gwnaeth miliynau o ddoleri am ei drafferth. Disgiau 78 rpm oedd technoleg ddiweddara'r dydd. Drwy wrando'n astud ar esiamplau o'r recordiadau hyn, gellir clywed fel y datblygodd ei lais dros y blynyddoedd.

Canodd Caruso ar lwyfannau tai opera mwya'r byd, gan gynnwys La Scala yn Milan, y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden yn Llundain a Teatro Colón yn Buenos Aires. Bu'n brif denor yn y Metropolitan Opera yn Efrog Newydd am 17 o flynyddoedd. Roedd Arturo Toscanini, sef arweinydd yn y Met, yn cyfri Caruso fel y canwr gorau iddo gydweithio gydag ef erioed. Roedd techneg llais a'i steil yn urddasol - a hynny gyda theimlad angerddol ar adegau.

Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Pobl o Napoli
Neil Finn

Canwr a cherddor o Seland Newydd yw **Neil Finn** (ganwyd **Cornelius Mullane Finn** 27 Mai 1958). Caiff ei ystyried yn un o gerddorion mwyaf llwyddiannus y wlad.

Cafodd ei eni yn Te Awamutu, Seland Newydd.

## Albymau
### Solo
**Try Whistling This* (1998)
**One Nil* (2001)
**The Sun Came Out* (2009)

### Gyda Split Enz
**Dizrythmia* (1977)
**Frenzy* (1979)
**True Colours* (1980)
**Waiata/Corroboree* (1981)
**Time and Tide* (1982)
**Conflicting Emotions* (1983)
*''See Ya 'Round* (1984)

### Gyda Crowded House
**Crowded House* (1986)
**Temple of Low Men* (1988)
**Woodface* (1991)
**Together Alone* (1993)
**Time on Earth* (2007)
**Intriguer* (2010)

### Gyda Tim Finn
**Finn* (1995)
**Everyone is Here'' (2004)

Categori:Cantorion o Seland Newydd
Categori:Cerddorion o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1958
Julio Iglesias

Canwr o Sbaen yw **Julio Iglesias** (ganwyd 23 Medi, 1943 ym Madrid, Sbaen). Mae wedi gwerthu 250,000,000 o recordiau mewn sawl iaith ac wedi recordio 77 record hir. Mae e wedi perfformio mewn tua 5,000 o cyngherddau yn ystod ei yrfa.

## Disgograffi 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Cantorion o Sbaen
Categori:Cantorion Sbaeneg
Categori:Pobl o Fadrid
Céline Dion

Mae **Céline Marie Claudette Dion** (ganwyd 30 Mawrth 1968) yn gantores boblogaidd o Quebec, Canada. Mae hi wedi bod yn boblogaidd iawn yn Ffrainc hefyd.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Cantorion Ffrangeg o Ganada
Categori:Cantorion Saesneg o Ganada
Categori:Catholigion o Ganada
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Québec
Enrique Iglesias

Canwr o Sbaen sydd bellach yn byw yn Miami yw **Enrique Miguel Iglesias Preysler** (ganwyd 8 Mai, 1975 ym Madrid, Sbaen).

Mae Enrique yn fab i Julio Iglesias a Isabel Preysler. Mae'n frawd i Chabeli Iglesias a Julio José Iglesias.

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cantorion o Sbaen
Categori:Cantorion Sbaeneg
Categori:Pobl o Fadrid
Neil Young

Canwr a cherddor o Ganada yw **Neil Young** (**Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young**: ganwyd 12 Tachwedd 1945 yn Toronto, Ontario).

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Cantorion o Ganada
Categori:Cerddorion o Ganada
Categori:Pobl o Ontario
Jane Eyre

bawd|200px|Tudalen Teitl y Argraffiad Cyntaf
Nofel yn Saesneg gan Charlotte Brontë yw ***Jane Eyre, An Autobiography*** ("*Jane Eyre, Hunangofiant*") (1847).

Stori yr athrawes Jane Eyre a'i perthynas gyda Edward Rochester yw'r nofel hon.

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1847
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
Max Havelaar (cymdeithas)

Cymdeithas heb elw yw **Max Havelaar**, sy'n gosod label ar gynnyrch sy'n ateb safonau rhyngwladol masnach deg. Daw'r enw o'r nofel *Max Havelaar* (1860) gan Eduard Douwes Dekker (Multatuli), a ysgrifennwyd i dynnu sylw at yr anghyfiawnderau oedd yn cael eu dioddef gan ffermwyr yn yr hyn sy'n awr yn Indonesia. 

Gafodd y label "Masnach Deg" ei greu gan Max Havelaar yn yr Iseldiroedd yn yr 1980au.

bawd|canol|Label Masnach Deg

Dechreuodd Max Havelaar y label gwarant cwsmer cyntaf ar goffi o Fecsico yn 1986. Y nod yw sefydlu rheolau masnach tecach i ganiatáu i weithwyr a chynhyrchwyr tlawd fyw gyda mwy o urddas. Mae'r label "Masnach Deg" hefyd yn ymddangos ar nwyddau fel fanana, ffrwythau sitron, coffi, te, mango, siwgwr, sudd ffrwythau, mêl, byrbrydiau, siocled a coco, rhosynnau, pêl-droed, gwin a chwrw"

## Dolenni allanol 
*Fairtrade International
*Fairtrade Foundation

Categori:Amaeth
Categori:Economeg
Categori:Masnach deg
Max Havelaar (nofel)

Nofel yn yr Iseldireg am Indonesia gan Multatuli yw ***Max Havelaar*** (1860).

Categori:Nofelau 1860
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Nofelau Iseldireg o'r Iseldiroedd
Hywel ab Owain Gwynedd

bawd|Cofeb i Hywel ab Owain Gwynedd ar Draeth Coch, Ynys Môn, ger safle dybiedig Brwydr Pentraeth.

Tywysog a bardd Cymreig oedd **Hywel ab Owain Gwynedd** (bu farw 1170). Roedd yn fab gordderch i Owain Gwynedd, tywysog Gwynedd, a Gwyddeles o'r enw Pyfog, ac fe gyfeirir ato weithiau fel *Hywel ap Gwyddeles*. Roedd Gwerful Goch yn nith iddo trwy ei frawd Cynan.

## Bywgraffiad
Yn 1143 roedd gan Cadwaladr, brawd Owain Gwynedd, ran yn llofruddiaeth Anarawd ap Gruffudd o Ddeheubarth. Ymateb Owain oedd gyrru Hywel i gymeryd ei diroedd yng ngogledd Ceredigion oddi ar ei ewythr. Gwnaeth Hywel hynny, gan oresgyn a llosgi castell Aberystwyth. Yn 1147 gyrrwyd Cadwaladr o Feirionnydd gan Hywel a'i frawd Cynan, gan oresgyn a llosgi ei gastell yng Nghynfael.

Yn 1159 ymgynghreiriodd Hywel â rhai o arglwyddi Normanaidd y de yn erbyn yr Arglwydd Rhys.

Ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170, bu brwydro rhwng ei feibion am arglwyddiaeth Gwynedd. Gorfodwyd Hywel i ffoi i Iwerddon gan ei hanner-brodyr Dafydd ab Owain Gwynedd a Rhodri. Dychwelodd yr un flwyddyn gyda byddin o Iwerddon, ond trechwyd ef a'i ladd gan lu Dafydd a Rhodri mewn brwydr ger Pentraeth ym Môn.

## Cerddi
Roedd Hywel yn fardd galluog, ac mae wyth o'i gerddi wedi eu cadw. Fe'i cofir yn bennaf fel bardd serch a natur. Yn wahanol i eraill o Feirdd y Tywysogion nid oedd yn fardd llys ac felly roedd yn mwynhau'r rhyddid i ganu ar bynciau amrywiol mewn cywair mwy personol.

Yr enwocaf o'i gerddi, mae'n debyg, yw 'Gorhoffedd Hywel ab Owain Gwynedd' lle mae'n canu clodydd Gwynedd, ei brydferthwch naturiol a phrydferthwch ei wragedd. Canodd yn ogystal bump cerdd serch i ferched anhysbys; cerddi sydd yn rhagflaenu'r canu serch telynegol a welir yng ngwaith y cywyddwyr, fel Dafydd ap Gwilym, yn y 14g. Mae'n bosibl fod barddoniaeth Ffrangeg y cyfnod, yn arbennig gwaith y Trwbadwriaid, wedi dylanwadu ar Hywel. Mae ganddo hefyd ddwy gerdd arwrol sy'n dathlu buddugoliaethau Gwynedd yn erbyn lluoedd brenin Lloegr (Harri II efallai).

## Llyfryddiaeth
bawd|Hywel Ab Owain Gwynedd - Bardd-Dywysog gan Nerys Ann Jones

### Cefndir hanesyddol
*R.R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1991)

### Gwaith barddonol
*Kathleen Anne Bramley *et al.* (gol.), *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif* (Caerdydd, 1994). Y&nbsp;golygiad safonol o destunau barddonol Hywel, yng Nghyfres Beirdd y Tywysogion.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1170
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Iau

bawd|Iau pren ar wedd o ych

Darn o bren wedi ei wisgo am wddf pâr o anifeiliaid yw **iau**. Defnyddir yr iau i alluogi anifeiliaid i dynnu llwyth, e.e. aradr, coed, trol, cert, neu i droi pwmp dŵr i ddyfrhau. Pwrpas yr iau yw rhannu'r baich ar draws ysgwyddau'r anifeiliaid.

Defnyddir ieuau ar geffylau weithiau ond ar ychain y'i gwelir amlaf. Defnyddir ychain â chyrn arnynt er mwyn cadw'r iau yn ei le pan fyddant yn arafu, yn cerdded am nôl neu yn gostwng eu pennau.

## Llyfryddiaeth
*F. G. Payne, *Yr Aradr Gymreig* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1954)

Categori:Amaeth
Categori:System dreulio
Iau (gwahaniaethu)

Gall y term **iau** gyfeirio at:

*Iau, darn o bren ar draws gwarrau neu gyrn dau anifail wrth dynnu llwyth
*Iau, gwarrog i berson i gario llwyth, dŵr fel arfer, wedi ei rannu’n bwysau cyfartal bob ochr iddo
*Iau, chwarren y corff sy’n cynhyrchu bustl ac yn puro’r gwaed. Mae'r gair yn nodweddiadol o Gymraeg y Gogledd; "afu" yn y De.
*Iau, brenin duwiau Groegiaid yr Henfyd (Zews) a’r Rhufeiniaid (Jupiter)
*Iau, planed fwyaf cysawd yr haul
*Dydd Iau, diwrnod yr wythnos
----
Rebecca (nofel)

Nofel ddirgelwch gan Daphne du Maurier yw ***Rebecca*** (1938).

## Gweler hefyd 
* *Rebecca*, fersiwn ffilm o'r nofel gan Alfred Hitchcock.

Categori:Nofelau 1938
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau dirgelwch Saesneg o Loegr
Kelly Jones

Mae **Kelly Jones** (ganwyd 3 Mehefin 1974) yn ganwr o Gymro gyda'r band Stereophonics. Cafodd ei eni yng Nghwmaman, ger Aberdâr.
Mae Kelly Jones wedi creu albwm solo (Only The Names That have Been Changed ) .

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cantorion roc‎ o Gymru
Categori:Cantorion Saesneg o Gymru
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gitaryddion roc o Gymru
David Gray

Canwr a chyfansoddwr o Loegr yw **David Gray** (ganwyd 13 Mehefin 1968). 

Ganwyd yn ardal Sale, Manceinion a bu'n byw yn Altrincham. Pan oedd yn naw mlwydd oed symudodd ei deulu i Solfa, Sir Benfro yn naw mlwydd oed lle rhedodd ei rieni siop rhoddion a cychwyn busnes dillad. Aeth i ysgol uwchradd Dewi Sant yn Nhŷ-Ddewi gan fynd ymlaen i Goleg Celf Sir Gâr cyn symud i astudio yng Ngholeg Celf Lerpwl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Fanceinion
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cantorion gwerin o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cantorion o'r Deyrnas Unedig
Sinéad O'Connor

250px|de|bawd|Sinéad O'Connor ar y llwyfan
[250px|de|bawd|Sinéad O'Connor, [Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant 2013]]

Cantores o Iwerddon oedd '''Shuhada' Sadaqat** (ganwyd **Sinéad Marie Bernadette O'Connor''', 8 Rhagfyr 1966 – 26 Gorffennaf 2023). Daeth i amlygrwydd byd-eang yn 1990 gyda'i chân "Nothing Compares 2 U", oedd wedi ei chyfansoddi gan yr artist Prince.

Fe ryddhaodd ddeg albwm stiwdio. Cafodd record aur yn y DU gyda'i albymau *Am I Not Your Girl?* (1992) a *Universal Mother* (1994), roedd *Faith and Courage* (2000) yn record aur yn Awstralia, ac roedd *Throw Down Your Arms* (2005) yn record aur yn Iwerddon. Roedd ei gwaith yn cynnwys caneuone ar gyfer ffilm, cydweithio gyda sawl artist arall ac ymddangosiadau mewn cyngherddau elusennol. Cyhoeddoedd gofiant llwyddiannus *Rememberings* yn 2001.

## Bywyd personol 
Priododd ac ysgarodd O'Connor bedair gwaith. Cafodd ei mab cyntaf, Jake, yn 1987, gyda'r cynhyrchydd recordiau John Reynolds, a cyd-gynhyrchodd nifer o'i albymau cynnar. Yr un flwyddyn cafodd O'Connor erthyliad ar ôl i'r berthynas gyda'r tad ddod i ben. Ysgrifennodd y gân "My Special Child" am y profiad.

Yn fuan wedi genedigaeth ei merch Brigidine Roisin Waters ar 10 Mawrth 1996, cychwynodd O'Connor a tad y ferch, y newyddiadurwr Gwyddelig John Waters, frwydr hir am warchodaeth y plentyn. Yn y pendraw cytunodd i adael Roisin fyw yn Nulyn gyda Waters. Yn Awst 2001, priododd y newyddiadurwr Prydeinig Nick Sommerlad yng Nghymru; daeth y brodias i ben yng Ngorffennaf 2002.

Priododd O'Connor am y trydydd tro ar 22 Gorffennaf 2010, i hen ffrind a chydweithiwr Steve Cooney, ac yn Mawrth 2011, penderfynodd y ddau i wahanu.  Roedd ei pedwerydd priodas i'r therapydd Gwyddelig Barry Herridge. Priododd y cwpl ar 9 Rhagfyr 2011, yn Las Vegas, ond gorffennodd y briodas ar ôl iddynt "fyw gyda'i gilydd am 7 diwrnod yn unig". Yr wythnos ganlynol, ar 3 Ionawr 2012, cyhoeddodd O'Connor negeseuon ar y we yn dweud fod y cwpl wedi aduno.

Newidiodd ei henw i Shuhada' Sadaqat yn 2018 ar ôl troi at Islam.

Roedd dioddef cyfnodau o anhwylderau iechyd corfforol a meddyliol yn ystod ei bywyd. Bu farw ei mab Shane yn 17 oed ym mis Ionawr 2022. Cafwyd datganiad gan ei theulu yn cadarnhau ei bod wedi marw, heb ddatgan achos y farwolaeth.

## Disgyddiaeth
* 1987: *The Lion and the Cobra*
* 1990: ''I Do Not Want What I Haven't Got*
* 1992: *Am I Not Your Girl?*
* 1994: *Universal Mother*
* 1997: *Gospel Oak* (EP)
* 2000: *Faith and Courage*
* 2002: *Sean-Nós Nua*
* 2005: *Throw Down Your Arms*
* 2007: *Theology*
* 2012: *How About I Be Me (and You Be You)?*
* 2014: *I'm Not Bossy, I'm the Boss*
* I ddod: *No Veteran Dies Alone''

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Cantorion Gwyddeleg
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Trahaearn ap Caradog

:*Gweler hefyd Trahaearn*.

Roedd **Trahaearn ap Caradog** (bu farw 1081) yn dywysog Gwynedd o 1075 hyd 1081. Arglwydd Arwystli, ar y ffin rhwng Gwynedd a Powys, oedd Trahaearn a'r cantref hwnnw oedd ei gadarnle. Ymledodd ei awdurdod yn raddol dros rannau mawr o ogledd Cymru ac roedd ganddo uchelgeisiau yn y de yn ogystal.

## Bywgraffiad
Ar farwolaeth Bleddyn ap Cynfyn yn 1075, mae'n ymddangos nad oedd yr un o'i feibion yn ddigon hen i hawlio'r deyrnas, a chipiodd cefnder Bleddyn, Trahaearn ap Caradog, y goron. Yr un flwyddyn glaniodd Gruffudd ap Cynan ar Ynys Môn gyda byddin o Iwerddon, a chyda chymorth y barwn Normanaidd Robert o Ruddlan gorchfygodd Drahaearn ac enillodd feddiant ar Wynedd. Fodd bynnag bu trafferthion rhwng milwyr Gwyddelig Gruffudd a'r Cymry lleol yn Llŷn, a rhoddodd hyn gyfle i Drahaearn wrth-ymosod, gan orchfygu Gruffudd ym mrwydr Bron yr Erw yn yr un flwyddyn a'i orfodi i ffoi i Iwerddon.

Teyrnasodd Trahaearn ar Wynedd tan 1081, pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan a gwneud cynghrair gyda Rhys ap Tewdwr tywysog Deheubarth, oedd yn ddiweddar wedi ei yrru allan o'i deyrnas gan Caradog ap Gruffudd o Forgannwg. Gwnaeth Trahaearn gynghrair â Charadog ap Gruffydd, ond ym Mrwydr Mynydd Carn, i'r gogledd o Dyddewi, yr un flwyddyn lladdwyd Trahaearn a Charadog. Yn ôl *Hanes Gruffudd ap Cynan*, trawyd Trahaearn yn ei fol a syrthiodd i'r llawr, 'a Gwcharci Wyddel a wnaeth facwn ohonaw fal o hwch'. Enillodd Gruffudd ap Cynan orsedd Gwynedd unwaith yn rhagor a dychwelodd Rhys ap Tewdwr i'w safle fel tywysog Deheubarth.

## Disgynyddion
Priododd Gwladus, ferch Llywarch ap Trahaearn, Owain Gwynedd.

## Cyfeiriadau
*R. R. Davies, *The Age of Conquest: Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1991). ISBN 0-19-820198-2
**Historia Gruffudd vab Kenan*, gol. D. Simon Evans (Caerdydd, 1977). (Orgraff ddiweddar sydd yn y dyfyniad uchod, t. 15).
**Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20 version*, gol. Thomas Jones (Caerdydd, 1952)

Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1081
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd