Trên Rola-bola

Mae **trên rola-bola**, **ffigar-êt**, **trên roler-coster**, **trên tonnau** (Saesneg: *roller coaster*) i'w gael mewn ffeiriau a pharciau antur. Mae fel rheilffordd arferol, ond mae'r ffordd ei hun yn codi ac yn cwympo'n sydyn iawn, i greu gwefr sy'n gyfuniad o ofn a difyrrwch yn y teithwyr. Does dim term Cymraeg safonol na chydnabyddedig ar gyfer y *roller-coaster* Saesneg.

Mae'r *Rola-bola* yn reid ffair ac yn atyniad mawr mewn parciau hamdden a ffeiriau. Rhodd LaMarcus Adna Thompson freinlen ar y trên rola-bola cyntaf ar 20 Ionawr 1865 mewn perthynas â'r 'Switchback Railway' a agorodd flwyddyn ynghynt yn ffair atyniad Coney Island yn Efrog Newydd.. Yn y bôn, system reilffordd arbenigol, mae gan y rheilen donnau reilffordd sy'n esgyn ac yn cwympo ar hyd patrymau a grëwyd yn arbennig, weithiau gyda gwrthdroadau. Nid yw'r gylchdaith o reidrwydd yn gylch llawn, er bod rhai puryddion yn mynnu y dylai. Mae gan y mwyafrif o fatiau diod rholer gerbydau ar gyfer dau, pedwar neu chwech o deithwyr, lle maen nhw'n teithio ar hyd y gylchfan.

## Hanes
Cafodd y rola-bola cyntaf eu hysbrydoli gan '*gwsg y gaeaf* yn Rwsia, yn enwedig o amgylch St Petersburg, yr adeiladwyd bryniau iâ yn arbennig ar ei gyfer. Yn hwyrach, ym 1784, dywedir i Ymerodres Rwsia, Catrin Fawr noddi codi bryncyn sled yng ngerddi ei phalas yn Oranienbaum yn St. Petersburg. Ar ddiwedd y 18g daethant yn boblogaidd a chopïodd entrepreneuriaid mewn mannau eraill y syniad, gan ddefnyddio cerbydau ar olwynion ar reilffyrdd. Un o'r cwmnïau hyn oedd 'Les Montagnes Russes à Belleville', a oedd wedi bod yn adeiladu ac yn gweithredu ffordd disgyrchiant ym Mharis er 1812. 

Y rola-bola cyntaf ar ei ffurf gyfoes oedd y *Promenades Aériennes*, a agorodd yn y Parc Beaujon, Paris ar 8 Gorffennaf 1817. Mae'n debyg i'r rheilffordd gyntaf gyda chylch y mae'r beiciwr am gyfnod gwrthdro ei hadeiladu hefyd ym Mharis, ym 1846 o ddyluniad Seisnig, gyda sled un olwyn wedi'i gyrru mewn cylch o 4 metr mewn diamedr. Nid oedd yr un o'r ffyrdd hynny ar gau.

## Ffeithiau difyr
**Rola-bola dur**
:Uchaf: Kingda Ka 139 m - Six Flags, New Jersey (2005)
:Hiraf: Dragon Dragon 2000 2479 m - Nagashima Spaland Mie, Siapan (2000)
:Cyflymaf: Kingda Ka 206 km / awr - Six Flags New Jersey (2005)
:Y Cwymp Hiraf: Kingda Ka 127 m - Six Flags, New Jersey (2005)

**Rola-bola pren**
:Uchaf: Son Of Beast 66 m - Kings Island, Cincinnati, Ohio (2000) - Mae Son of Beast, oherwydd nad yw ei ddolen ddur, yn cael ei chydnabod fel gwir roller coaster pren.
:Hiraf: Bwystfil 2255 m - Kings Island, Cincinnati, Ohio (1979)
:Cyflymaf: Son Of Beast 126 km / h - Kings Island Cincinnati, Ohio (2000)
:Y Cwymp Hiraf: Son Of Beast 65 m - Kings Island Cincinnati, Ohio (2000)
:Serthaf: Balder gyda gradd o 70 - Liseberg (2003)
:Yr hynaf: Hullámvasút a adeiladwyd ym 1922, ers hynny ar waith, dim ond y man cychwyn a adeiladwyd o'r newydd yn 2000 ar y ffurf wreiddiol - Hwngari, Budapest, Parc Difyrion

Promenades Aeriennes Jardin Baujon.jpg|*Promenades Aériennes* yn Jardin Beaujon, Paris, tua 1820
Road Runner Rollercoaster - Warner Bros. Movie World.jpg|Rheilffordd Wave yn Movie World, Awstralia
Xpress Walibi World.ogv|Reidio trwy lygad teithiwr Xpress, parc antur Walibi, yr Iseldiroedd

## Trenau tonnau Cymru
Ceir enghreifftiau o drenau tonnau, trên rola-bola, yng Nghymru o fewn ffeiriau adloniant sefydliadol a hefyd, fel fersiynau llai, mewn ffeiriau tymhorol teithiol.
### Trên Rola-bola Sefydlog
* Ffair Bleser Ynys y Barri, Y Barri
* Ffair Bleser *Coney Beach* Porthcawl 
* Folly Farm, Sir Benfro
* Parc Thema Oakwood, Sir Benfro
* Y *Fforest Coaster* (Zip World), Betws-y-coed

### Trên Rola-bola Aberystwyth gynt
Ceir cofnod o *switch-back railway* (term arall am roller-coaster a ddefnyddiwyd yn y Saesneg) fodoli yn Aberystwyth ar ddiwedd y 19g. Mewn erthygl yn y Welsh Gazette & West Wales Advertiser 17 Awst 1899, nodwyd bod "a good number of gay-hearted young men and maidens patronise the recently completed switchback railway." Roedd y trên rola-bola cynnar yma ar ochr ogleddol copa Craig-glais ("Consti"), tu cefn y Camera Obscura. Nid yw yno bellach.

### Damwain angheuol
Ar 15 Ebrill 2004 bu farw Hayley Williams, 16 oed, o Bont-y-pŵl, wedi iddi ddisgyn 30 meter o reid yr 'Hydro' yn Mharc Thema Oakwood ger Dinbych-y-pysgod, Sir Benfro. Er nad oedd yr Hydro yn drên rola-bola draddodiadol, o ran nad oedd yn ffigwr-wyth, gyda chylchdaith crwn, ond yn hytrach yn reit ar siâp pedol, roedd ei nodweddion yr un peth fel arall i reid trên tonnau.

Digwyddodd y ddamwain yn ystod gwyliau'r Pasg. Roedd Hayley  wedi bod ar wyliau efo'i mam a'i chwaer mewn carafán yn Sir Benfro. Roedd yn gerddor talentog a chafodd recordiad ohoni'n canu a darn gyfansoddodd hi ar gyfer ei arholiad TGAU eu chwarae yn y gwasanaeth. Clywodd y gwrandawiad yn Aberdaugleddau ddydd Mawrth fod y ferch ysgol wedi dioddef anafiadau i'w chorff a achosodd waedu mewnol. Ddydd Llun, y diwrnod cyntaf yn ôl yn yr ysgol wedi gwyliau'r Pasg, cafwyd gwasanaeth yn Ysgol Gatholig St Alban, Pont-y-pŵl, i helpu ei chyd-ddisgyblion i ddod i delerau â'u colled. Bu'n rhaid cau'r Hydro dros dro. Cafodd cwmni Oakwood Leisure, oedd yn rhedeg yr atyniad pan fu Hayley farw, ddirwy o £250,000 ar ôl cyfaddef nad oedd staff wedi sicrhau fod teithwyr wedi eu diogelu ar y reid.

Megafobia Oakwood Theme Park.jpg|Trên rola-bola *Megafobia*, ym Mharc Thema Oakwood, Sir Benfro
Space at oakwood theme park..jpg|Taith *Space* ym Mharc Thema Oakwood
Speed-Oakwood-2.jpg|Rola-bola *Speed* ym Mharc Thema Oakwood
All the fun of the fair Barry Island (21012075729).jpg|Cip ar Ffair Bleser Ynys y Barri sy'n cynnwys trên rola-bola

## Gweler hefyd
* Dwmbwr-dambar
* Trên-sgrech
* Olwyn Fawr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Geirfa Rola-bola
*  Roller Coaster History – Hanes Rola-bola

Categori:Reidiau ffair