open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Undeb Llenorion yr Undeb Sofietaidd

Undeb llafur ar gyfer llenorion yn yr Undeb Sofietaidd oedd **Undeb Llenorion Undeb y Gweriniaethau Sosialaidd Sofietaidd**, neu yn fyr **Undeb Llenorion yr Undeb Sofietaidd**, **Undeb Llenorion UGSS** neu **Undeb y Llenorion Sofietaidd**, a fodolai o 1932 hyd at gwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1991.

Sefydlwyd ar 23 Ebrill 1932 gan orchymyn o Bwyllgor Canolog y Blaid Gomiwnyddol i ddiddymu'r cymdeithasau llenyddol a oedd eisoes yn bodoli, ac i uno holl ysgrifenwyr proffesiynol y wlad mewn un undeb llafur mawr, y cyntaf o'r "undebau creadigol" a ffurfiwyd ar gyfer galwedigaethau'r celfyddydau. Cefnogai'r undeb bolisïau'r Blaid Gomiwnyddol, a'i swyddogaeth oedd dehongli ac hyrwyddo Realaeth Sosialaidd, arddull ideolegol swyddogol yr Undeb Sofietaidd, ym myd llên. Yn ogystal â diogelu ffïoedd, breintiau, a buddion eraill ar gyfer llenorion, bu'r undeb yn rheoli ysgolion i hyfforddi awduron ifanc ac yn darparu tai gwyliau ar gyfer ei aelodau. Ers 1934 bu Undeb y Llenorion yn rheoli gwasg argraffu o'r enw Sovetsky Pisatel (Советский писатель, "Llenor Sofietaidd") i gyhoeddi nofelau, casgliadau o farddoniaeth, dramâu, ac ysgrifau gan aelodau'r undeb. Cyhoeddwyd sawl cyfnodolyn gan yr undeb, gan gynnwys *Novy mir* ("Byd Newydd"), prif gylchgrawn llenyddol yr Undeb Sofietaidd.

Roedd ganddo'r grym i geryddu a chosbi llenorion a wyrai oddi ar reolau'r drefn Sofietaidd, a chafodd nifer o lenorion nodedig eu bwrw allan o'r undeb yn ystod ei hanes, gan gynnwys Anna Akhmatova, Mikhail Zoshchenko, Boris Pasternak, Andrei Siniavskii, Aleksandr Solzhenitsyn, a Vladimir Voinovich. Rhoddwyd Joseph Brodsky ar brawf ac ym 1964 fe'i cafwyd yn euog o "barasitiaeth" am hawlio ei fod yn fardd heb fod yn aelod o Undeb y Llenorion, a chafodd ei yrru'n alltud o'r wlad.

Wrth i'r gweriniaethau ddatgan eu hannibyniaeth fesul un ym 1991, ymrannodd Undeb y Llenorion Sofietaidd a sefydliadau tebyg wrth i ffiniau'r wlad grebachu, ac erbyn diddymu swyddogol yr Undeb Sofietaidd yn Rhagfyr 1991 daeth ei Undeb Llenorion hefyd i ben.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 1932
Categori:Dadsefydliadau 1991
Categori:Llenyddiaeth yr Undeb Sofietaidd
Categori:Sefydliadau'r Undeb Sofietaidd
Categori:Undebau llafur
50au CC

2g CC - **1g CC** - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - **50au CC** - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC
59 CC 58 CC 57 CC 56 CC 55 CC 54 CC 53 CC 52 CC 51 CC 50 CC

----
Y Barbariaid

bawd|Jonathan Poff o Seland Newydd yn gwisgo crys y Barbariaid, 2013

Tîm rygbi'r undeb y mae eu chwaraewyr yn cael eu dewis trwy wahoddiad yw'r **Barbariaid** neu'r **Baa-Baas** (enw swyddogol: **Barbarian F.C.**). Fe'i sefydlwyd yn Lloegr ym 1890. Nid yw'r tîm yn cymryd rhan mewn unrhyw bencampwriaeth, nid oes ganddo bencadlys na chae chwarae swyddogol, ac nid oes ganddo hyd yn oed unrhyw chwaraewyr cofrestredig. Mae ei chwaraewyr, waeth beth fo'u cenedligrwydd, yn cael eu gwahodd gan lywydd ac ysgrifennydd y clwb, ac maen nhw'n cymryd rhan mewn ffordd amatur yn unig waeth beth fo'u statws proffesiynol. 

bawd|canol|500px|Tîm y Barbariaid, Ebrill 1891

Ers 1890 mae chwaraewyr o dros 25 o wledydd wedi chwarae drostyn nhw. Yn draddodiadol mae o leiaf un chwaraewr heb gap yn cael ei ddewis ym mhob gêm. Hynodrwydd y rhai sy'n cymryd y cae i'r Barbariaid yw bod y chwaraewr yn gwisgo gwisg y clwb (du a gwyn) ond yn gwisgo sanau ei dîm ei hun.

Hyd nes i rygbi'r undeb ddod yn broffesiynol, roedd y Barbariaid fel arfer yn chwarae chwe gêm flynyddol: yn erbyn Phenarth, Caerdydd, Abertawe a Chasnewydd adeg y Pasg; gêm yn erbyn Chaerlŷr ar 27 Rhagfyr a Gêm Goffa Mobbs yn erbyn Undeb Rygbi Dwyrain Canolbarth Lloegr yn y gwanwyn. Ym 1948 gwahoddwyd y Barbariaid i gystadlu ag Awstralia fel rhan o daith y Wallabies o amgylch Prydain, Iwerddon a Ffrainc. Er bod y gêm wedi'i 
chgynllunio'n wreiddiol fel modd o godi arian tua diwedd y daith, daeth yr ornest yn boblogaidd a thraddodiadol. Wedi'i chwarae bob tair blynedd i ddechrau, mae wedi dod yn amlach yn y cyfnod proffesiynol, ac yn aml mae'r Barbariaid yn chwarae un o'r timau cenedlaethol sy'n ymweld â Phrydain bob hydref.

Yn 2017 ffurfiwyd tîm merched am y tro cyntaf yn hanes y clwb.

Mae sawl clwb rygbi ledled y byd yn seiliedig ar fodel y Barbariaid o dîm gwadd, gan gynnwys y Barbariaid Awstralia, Barbariaid Seland Newydd, Barbariaid De Affrica a'r  *Barbarians français* (Ffrainc).

## Llyfryddiaeth
* Nigel Starmer-Smith, *The Barbarians: The Official History of the Barbarians Football Club* (Llundain, 1977)
* Alan Evans,*The Barbarians: The United Nations of Rugby* (Caeredin, 2005)

## Dolenni allanol
* 


Categori:Sefydliadau 1890
Categori:Timau rygbi'r undeb
40au CC

2g CC - **1g CC** - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - **40au CC** - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au
49 CC 48 CC 47 CC 46 CC 45 CC 44 CC 43 CC 42 CC 41 CC 40 CC

----
Pistyll Cain

Rhaeadr yn yr hen Sir Feirionnydd yng Ngwynedd yw **Pistyll Cain**. Mae wedi ei leoli i'r gogledd-ddwyrain o Ganllwyd oddi ar briffordd yr A470 rhwng Dolgellau a Thrawsfynydd .

Pistyll_Cain_Waterfall_-_panoramio_(1).jpg|Pistyll Cain
Pistyll_Cain_Waterfall_-_panoramio.jpg|Pistyll Cain

## Printiau o'r 19eg ganrif 
Gwnaethpwyd printiau o engrafiadau yn seiliedig ar waith artistiaid amrywiol o'r rhaeadrau yn hanner cyntaf y 19eg ganrif yn ystod y cyfnod Rhamantaidd.

Pistyll Cain, Sir Feirionydd.jpeg
Pistill y Caen - Merionethshire (1131237).jpg
Pistill Cain.jpeg
Pistill y Caen - Merionethshire.jpeg
Fall of the Cayne, north Wales (1130569).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaeadrau Gwynedd
Barbariad

Erbyn heddiw, unigolyn sy’n ymddwyn mewn ffordd anwar neu anniwylliedig yw **barbariad**, ond gynt cyfeiriai'r gair at ddiethryn nad oedd ei iaith neu ei ymddygiad yn cydymffurfio â normau cymdeithas y cafodd ei hun ynddi.

Mae'r term yn tarddu o'r gair Groeg βάρβαρος (*barbaros*; lluosog βάρβαροι, *barbaroi*). Yng Ngroeg yr Henfyd, defnyddiai'r Groegiaid y term i gyfeirio at y rhai nad oeddent yn siarad Groeg ac yn dilyn eu harferion. Weithiau roedden nhw'n hefyd yn defnyddio'r gair i gyfeirio at Roegiaid ar gyrion y byd Groeg a siaradai â thafodieithoedd rhyfedd.

Yn Rhufain hynafol, benthycodd y Rhufeiniaid y term a'i ddefnyddio i gyfeirio at lwythau nad oeddent yn Rhufeiniaid, megis y Berberiaid , Germaniaid , Celtiaid, Iberiaid, Thraciaid, Illyriaid a Sarmatiaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Cysyniadau diwylliannol
Categori:Geiriau ac ymadroddion Groeg
Categori:Stereoteipiau
Chimurenga

dzavadzimu, a ddylanwadodd ar ganu Chimurenga]]

Mae **cerddoriaeth Chimurenga** yn genre cerddoriaeth boblogaidd o Zimbabwe a fathwyd ac a boblogeiddiwyd gan Thomas Mapfumo. Gair iaith Shona am "ryddhad" neu "ymryddau" yw *Chimurenga*, a ddaeth i ddefnydd cyffredin yn ystod 'Bush War' Rhodesia - y gwerthryfel gan bobl ddu frodorol y wlad yn erbyn y llywodraeth a sefydliadau gwynion o dras Brydeinig yn yr 1970au.. Rhodesia oedd yr hen enw drefedigaethol ar y wlad a enwyd yn Zimbabwe yn 1980. Gelwir y brwydrau cynharach yn yr 1890au yn erbyn lluoedd Prydain yn 'Chimurenga Gyntaf'.  Mae dehongliad modern y gair wedi'i ymestyn i ddisgrifio brwydr dros hawliau dynol, urddas gwleidyddol a chyfiawnder cymdeithasol. 

Datblygodd Mapfumo arddull o gerddoriaeth yn seiliedig ar gerddoriaeth draddodiadol Shona, y mbira, ond yn cael ei chwarae ag offeryniaeth drydan fodern, gyda geiriau wedi'u nodweddu gan sylwebaeth gymdeithasol a gwleidyddol.

Roedd cyfuno'r melodi traddodiadol ag arddul a nodweddion mwy cyfoes fel gitâr drydan i ddynwared sŵn y mbira, yn ffordd o apelio at gynulleidfaoedd yn y cefn gwlad ac yn y dinasoedd a hefyd lledaenu negeseuon gwleidyddol. Wrth gyfuno'r hen a'r newydd llwyddwyd artistiaid fel Thomas Mapfuno a Jonas Sitole hefyd i gynyddu apêl a gwerthiant artistiaid oedd yn canu caneuon Chimurenga. 

O'r cyfuno cyfoes yma y daeth genre newydd a elwir Jit. Ymysg bandiau mwyaf adnabyddus yn y math yma o ganu oedd y Four Brothers a'r Bhundu Boys.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* ar gerddoriaeth Chimurenga yn Almaeneg

Categori:Simbabwe
Categori:Cerddoriaeth Affrica
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Cerddoriaeth werin
Pierre Richard

Actor o Ffrainc yw **Pierre Richard Charles Léopold Defays** (ganwyd 16 Awst 1934).

Ganed Pierre Richard yn ninas Valenciennes, Ffrainc. I ddechrau, bu'n gweithio yn y theatr, lle bu'n perfformio ar y cyd ag Antoine Bourseiller, yn ddiweddarach yn *cabarets* Paris, ee l'Écluse, lle bu'n cydweithio â Victor Lanoux. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf mewn ffilm yn 1967 pan gafodd ran fechan yn *Alexandre Le Bienheureux* gan Yves Robert. Un o'i rolau enwocaf oedd yn yn y ffilm 1972 *Le Grand Blond Avec Une Chaussure Noire*. Yn 2006, derbyniodd wobr ffilm César er anrhydedd am waith oes.

bawd|dim|Pierre Richard, 1975

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1934
Coco Lee

Roedd **Ferren "Coco" Lee** (17 Ionawr 1975 &ndash; 5 Gorffennaf 2023) yn gerddor, actores, dawnsiwr, a chantores o Hong Cong. Dechreuodd ei gyrfa yn Hong Cong ac yn ddiweddarach ehangodd i Taiwan ac yn rhyngwladol.  Roedd Lee wedi rhyddhau 18 albwm stiwdio, dau albwm byw, a phum albwm crynhoi, gan gynnwys ei halbwm Saesneg cyntaf, *Just No Other Way .*  

Cafodd Lee ei geni yn Hong Cong,    

Ar 2 Gorffennaf 2023, ceisiodd Lee hunanladdiad. Cafodd ei dderbyn i Ysbyty'r Frenhines Mary, ac yno y bu farw  dridiau yn ddiweddarach, ar 5 Gorffennaf 2023, yn 48 oed.    

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Marwolaethau 2023

Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Tsieineeg
Categori:Articles with hCards
Prifysgol Durham

Prifysgol yn Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr yw **Prifysgol Durham**.
Fe'o sefydlwyd gan Ddeddf Seneddol yn 1832 ac a ymgorfforwyd gan siarter brenhinol yn 1837. Fe'i hystyrir yn gyffredinol fel y brifysgol drydedd hynaf yn Lloegr, ar ôl Rhydychen a Chaergrawnt, er bod rhai dadleuon o blaid Coleg Prifysgol Llundain a Choleg y Brenin, Llundain, hefyd. Mae'n aelod o'r Grŵp Russell.

Fel prifysgol golegol rhennir ei phrif swyddogaethau rhwng adrannau academaidd y brifysgol a'i 17 o golegau cyfansoddol. Yn gyffredinol, mae'r adrannau'n gwneud ymchwil ac yn addysgu myfyrwyr, tra bod y colegau'n gyfrifol am eu trefniadau domestig a'u lles.

## Cynfyfyrwyr 
* Flora Murray, (1869 – 1923), ffeminist
* Susan Brown, (1937 – 2017), mathemategydd
* Rosemary Coogan (g. 1991), astroffisegydd a gofodwr

## Cyfeiriadau
Durham

Categori:Sefydliadau 1832
Organ (ffilm)

Ffilm ddrama gan y cyfarwyddwr Štefan Uher yw ***Organ*** a gyhoeddwyd yn 1964. Fe’i cynhyrchwyd yn Tsiecoslofacia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Slofaceg a hynny gan Alfonz Bednár a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ján Zimmer. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Hana Maciuchová, Jozef Hodorovský a Kamil Marek. Mae'r ffilm yn 93 munud o hyd. 
Golygwyd y ffilm gan Maximilián Remeň sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1964. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Dr. Strangelove* sef ffilm gomedi ddu sy’n dychanu'r Rhyfel Oer a’r gwrthdaro niwclear rhwng yr Undeb Sofietaidd a'r Unol Daleithiau. Hyd at 2022 roedd o leiaf 230 o ffilmiau Slofaceg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Štefan Uher ar 4 Gorffennaf 1930 yn Prievidza a bu farw yn Bratislava ar 8 Gorffennaf 2002. 
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Štefan Uher nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q2075815.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Slofaceg
Categori:Ffilmiau drama o Tsiecoslofacia
Categori:Ffilmiau Slofaceg
Categori:Ffilmiau o Tsiecoslofacia
Categori:Ffilmiau 1964
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Maximilián Remeň
Ajay Banga

Gweithredwr busnes Indiaidd-Americanaidd yw **Ajay Banga** (ganed 10 Tachwedd 1959) a wasanaetha yn Llywydd Banc y Byd ers 2023.

Ganed ef yn Pune, yn nhalaith Maharashtra, India, yn fab i swyddog yn y fyddin. Astudiodd economeg yng Ngholeg San Steffan yn Delhi, ac enillodd ei Feistr Gweinyddiaeth Busnes o'r Sefydliad Rheolaeth Indiaidd yn Ahmedabad. Cychwynnodd ar ei yrfa fusnes yn India ym 1981, gan weithio i adrannau Nestlé ac yna PepsiCo yn y wlad honno. Gweithiodd mewn sawl rôl, gan gynnwys gwerthu, marchnata, a rheoli. Ymunodd â banc Citigroup ym 1996, ac erbyn 2005 fe'i dyrchafwyd yn brif weithredwr yr ardan ddefnyddwyr ryngwladol. Yn 2008 fe'i penodwyd yn weithredwr gyda chyfrifoldeb dros holl fusnes Citigroup yn Asia ac Oceania, a threuliodd ei flwyddyn olaf gyda'r banc yn gweithio yn Hong Cong ac Efrog Newydd.

Ymsefydlodd Banga yn Unol Daleithiau America yn 2009 wedi iddo gael ei benodi'n llywydd a phrif swyddog gweithredu Mastercard, un o gorfforaethau gwasanaethau ariannol mwyaf y byd. Yn 2010 fe'i dewiswyd i olynu Robert W. Selander yn brif weithredwr y cwmni. Ildiodd Banga swydd y prif weithredwr i Michael Miebach yn Rhagfyr 2020, a threuliodd ei flwyddyn olaf gyda'r cwmni yn gadeirydd gweithredol nes iddo ymddeol o Mastercard yn Rhagfyr 2021. Enillodd y nawfed safle ar restr *Fortune* o "Berson Busnes y Flwyddyn" yn 2020.

Wedi iddo adael Mastercard, cafodd ei hurio'n is-gadeirydd gan y cwmni ecwiti preifat General Atlantic. Yn y swydd honno, eisteddai ar fwrdd ymgynghorol y gronfa hinsawdd, a chanddi werth o $3.5&nbsp;biliwn. Gweithiodd hefyd gyda'r Tŷ Gwyn fel cyd-gadeirydd y Bartneriaeth dros Ganolbarth America, menter gyda'r nod o gynyddu busoddi gan y sector preifar yng Nghanolbarth America i geisio lleihau'r niferoedd o fewnfudwyr i'r Unol Daleithiau. Eisteddai hefyd ar y ford gyfarwyddwyr o sawl corfforaeth a sefydliad, gan gynnwys cwmni cemegion Dow a'r Cyngor Criced Rhyngwladol.

Wedi i David Malpass gyhoeddi yn Chwefror 2023 ei fod am ymddiswyddo o lywyddiaeth Banc y Byd, enwebwyd Banga gan Joe Biden, Arlywydd yr Unol Daleithiau, i'w olynu. Ar 3 Mai fe'i etholwyd yn Llywydd Grŵp Banc y Byd, heb ymgeisydd arall na gwrthwynebiad, er i Rwsia ymatal â'i phleidlais. Cychwynnodd yn ei dymor pum-mlynedd yn y swydd ar 2 Mehefin 2023.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gweithredwyr busnes o India
Categori:Gweithredwyr busnes o'r Unol Daleithiau
Categori:Llywyddion Banc y Byd
Categori:Pobl o Maharashtra
Categori:Ymfudwyr o India i'r Unol Daleithiau
Rhestr Llywyddion Banc y Byd

Ers 1946, mae 14 o bobl wedi gwasanaethu yn swydd Llywydd Grŵp Banc y Byd, sef pennaeth ar reolaeth gyffredinol Banc y Byd a chadeirydd ei ford gyfarwyddwyr. Yn ogystal, mae dau wedi gwasanaethu yn llywydd dros dro.

; Statws

## Cyfeiriadau 
Categori:Llywyddion Banc y Byd
Llywyddion Banc y Byd
Llywyddion Banc y Byd
Bichon

Math o gi arffed yw **bichon**; fel arfer fe'i cedwir fel ci cydymaith. Credir ei fod yn disgyn o'r barbet, a chredir bod y bichon yn dyddio yn ôl i'r 11g. Roedd yn gymharol gyffredin yn Ffrainc yn y 14g, lle cawsant eu cadw fel anifeiliaid anwes y teulu brenhinol a'r uchelwyr. Lledaenodd y cŵn hyn o Ffrainc ledled llysoedd Ewrop, gyda chŵn o ffurf debyg iawn i'w gweld mewn nifer o bortreadau o uchelwyr yr Almaen, Portiwgal a Sbaen; ac o Ewrop, lledaenodd hefyd i gytrefi yn Affrica a De America.

Mae bridiau o fichon yn cynnwys:

* bichon frisé
* bolonka
* ci bolognese
* ci Hafanaidd
* ci Malta
* coton de Tulear
* löwchen

Categori:Cŵn arffed
Daeargi Gwyn Seisnig

Brîd o gi diflanedig yw'r **Daeargi Gwyn Seisnig**. Roedd yn arbrawf a geisiwyd gan rai bridwyr ym Mhrydain yn y 1860au i godeiddio brîd mawr o unigolion gwallt gwyn yn perthyn i'r gwahanol rywogaethau o ddaeargi a fyddai'n arwain yn ddiweddarach at y bridiau modern fel Daeargi Jack Russell a Daeargi Sealyham. Beth bynnag, roedd gan y Daeargi Gwyn broblemau genetig ac roedd yn anmhoblogaidd gan y cyhoedd. Ar ôl deng mlynedd ar hugain o fethiannau, penderfynodd y Kennel Club roi'r gorau i'r prosiect o greu brîd sefydlog. Serch hynny, croesfridio rhwyng y Daeargi Gwyn a'r Hen Gi Tarw Seisnig (brîd diflanedig arall) a greodd y bridiau modern Daeargi Tarw a Daeargi Boston.

## Cyfeiriadau
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Loegr
Categori:Bridiau diflanedig o gŵn
Gwyn Seisnig
Ogofâu Cefn

Mae **Ogofâu Cefn** yn grŵp o bedair ogof gydgysylltiedig ar glogwyni calchfaen Dyffryn Elwy, tua 5km i'r de-orllewin o Lanelwy, yn Sir Ddinbych. Cloddiwyd yr ogof yn y 19g a daethpwyd o hyd i weddillion dynol ac anifeiliaid yn dyddio'n ôl i'r cyfnod Paleolithig. Mae'r rhwydwaith o ogofâu yng Nghoed yr Allt, tua hanner cilometr o Ogof Bontnewydd, yng nghymuned Cefn Meiriadog, sef un o ogofâu pwysicaf Ewrop. Mae'r ogofâu hyn wedi'u cofrestru fel henebion o bwys (NPRN 94801).

Canfuwyd bod Ogofâu Cefn yn llawn esgyrn anifeiliaid ac yn gartref i'r Neanderthaliaid cynnar, mae'r ogofâu wedi denu llawer o ymwelwyr nodedig, gan gynnwys Charles Darwin ym 1831. Ar un adeg roedd y ffordd o Ddinbych i Abergele yn mynd trwy fwa'r graig ar lan yr Elwy a thruliodd llawer o bobl eu hamser yma, gan gynnwys awduron megis Thomas Pennant, Richard Fenton ac Edward Pugh yn y blynyddoedd cyn cloddio'r ogofâu yn 1830.

Ymwelodd Charles Darwin â'r ardal yn Awst 1831 gyda'r Athro Adam Sedgwick; nododd Darwin yn sylwi bod Sedgwick wedi gweld esgyrn rhinoseros mewn mwd yn yr ogof. Daeth o hyd i esgyrn eliffant, hipopotamws a rhinoseros a oedd yn dyddio'n ôl i'r cyfnod rhewlifol diwethaf (c. 125,000 CP).

Cloddiwyd y rhwydwaith o ogofâu am y tro cyntaf yn y 1830au gan y Parch E. Stanley, a daeth o hyd i ddarnau o offer carreg ynghyd â nifer o esgyrn anifeiliaid a oedd wedi'u gosod dros gyfnod eang, a gronnwyd yn yr ogofâu yn ôl pob tebyg gan weithgarwch dŵr yr afon, ychydig fetrau islaw.

Gweddillion cwrs tanddaearol gynt o Afon Elwy yw cyntedd yr 'Hen Ogof', a erydwyd trwy'r calchfaen. Defnyddir yr ogofâu ar gyfer gweithgareddau ogofa gan ganolfan gweithgareddau awyr agored a leolir yr ochr arall i'r afon.

## Oriel luniau

Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion SSSI ger Llanelwy (St Asaph) 14.jpg|Dyffryn Afon Elw, Cefn Meiriadog
Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion SSSI ger Llanelwy (St Asaph) 27.jpg|Coed yr Allt
Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion SSSI ger Llanelwy (St Asaph) 30.jpg
Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion SSSI ger Llanelwy (St Asaph) 33.jpg|Ogof y Chwarel
Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion SSSI ger Llanelwy (St Asaph) 15.jpg|Tu fewn yr ogof isaf, ger yr afon
Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion SSSI ger Llanelwy (St Asaph) 13.jpg|Yr ogof isaf, ger yr afon

## Gweler hefyd 
* Ogof Bontnewydd
* Neanderthal

## Cyfeiriadau 
Categori:Ogofâu Sir Ddinbych‎
Bluey (cyfres deledu)

Cyfres deledu animeiddiedig o Awstralia yw ***Bluey***. Crëwyd y rhaglen gan Joe Brumm ac fe’i cynhyrchir gan gwmni Ludo Studio o Queensland . Fe’i comisiynwyd gan Gorfforaeth Ddarlledu Awstralia a’r Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig, gyda BBC Studios yn dal hawliau dosbarthu a marchnata byd-eang.

Mae’r sioe yn dilyn Blŵi, ci bach Blue Heeler chwe blwydd oed anthropomorffig, sy'n byw gyda thad, Bandit; mam, Chilli; a'r chwaer iau, Bingo. Mae pob un o'r cymeriadau eraill yn cynrychioli brîd ci gwahanol. Mae themâu trosfwaol yn cynnwys y ffocws ar deulu, tyfu i fyny a diwylliant Awstralia (Lleolir y sioe yn Brisbane, Queensland). 

Mae Bluey wedi cael sgoriau cyson uchel yn Awstralia ac yn rhyngwladol, ar deledu darlledu a gwasanaethau fideo ar alw. Mae'r sioe wedi ennill llawer o wobrau, ac wedi cael ei chanmol gan feirniaid teledu am ei darlunio o fywyd teuluol modern bob dydd, darluniau magu plant dyrchafol, peidio ag enwi'r actorion sy'n blant, ddefnyddiwyd a darluniau cadarnhaol o rianta, a cherddoriaeth.

Mae gan y sioe dair cyfres, y dechrau cyntaf yn 2018. Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw dub swyddogol Cymraeg yn bodoli, er bod y sioe ar gael mewn nifer o ieithoedd eraill, yn fwyaf nodedig y dub Saesneg gwreiddiol o Awstralia.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2018
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig
Categori:Rhaglenni teledu Awstralaidd
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg
Tijuana

Dinas yn nhalaith Baja California, Mecsico, yw **Tijuana**. Fe'i lleolir ar arfordir y Cefnfor Tawel ar y ffin ag Unol Daleithiau America. Gyda dinas San Diego, Califfornia, mae'n ffurfio cytref fawr sy'n pontio'r ffin. Mae mwy na 50 miliwn o bobl yn croesi'r ffin rhwng Tijuana a San Diego bob blwyddyn.

Yng nghyfrifiad 2020 roedd gan ardal fetropolitan Tijuana boblogaeth o 2,157,853.

Mae Tijuana yn ganolfan weithgynhyrchu bwysig ac yn gartref i gyfleusterau llawer o gwmnïau rhyngwladol. 

## Cyfeiriadau
Categori:Baja California
Categori:Dinasoedd Mecsico
Categori:Tijuana
Gogledd Iemen

Rhwng 1962 a 1990 roedd **Gweriniaeth Arabaidd Yemen**, a adnabyddir hefyd yn syml fel **Gogledd Yemen**, yn wlad annibynnol yn rhan ogledd-orllewinol y wlad sydd bellach yn Iemen. Ei phrifddinas oedd Sana'a. Unodd â Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Iemen (De Yemen) ar 22 Mai 1990 i ffurfio Gweriniaeth Iemen.

## Gweler hefyd
* Uno'r ddwy Iemen

Categori:Cyn-wladwriaethau Asia

Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1962
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1990
Cannabis (ffilm)

Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Niklaus Hilber yw ***Cannabis*** a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd gan Ruth Waldburger yn y Swistir. Lleolwyd y stori yn y Swistir. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg y Swistir a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Diego Baldenweg. 

 Mae'r ffilm yn 82 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Departed* sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
 
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Niklaus Hilber ar 1 Ionawr 1970 yn Fribourg. 
 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Niklaus Hilber nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
 
 ?item wdt:P57 wd:Q72286934.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Almaeneg y Swistir
Categori:Ffilmiau lliw o'r Swistir
Categori:Ffilmiau comedi o'r Swistir
Categori:Ffilmiau Almaeneg y Swistir
Categori:Ffilmiau o'r Swistir
Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn y Swistir
Mill Hill, Shoreham

bawd|Y Ganrhi goch, (Centaurium erythraea.) Mae amrywiaeth eang o rywogaethau blodau'n tyfu'n y warchodfa natur, yn enwedig y rhai hynny sydd yn hoff o briddoedd calchog.
Gwarchodfa Natur Leol o 13.5 hectar (33 erw) ar lethrau'r Twyni Deheuol yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Mill Hill**. Saif ar gyrion gogleddol tref Shoreham-by-Sea. Mae'n eiddo i Gyngor Dosbarth Adur a Worthing ac yn cael ei reoli gan y cyngor a Chyd-bwyllgor South Downs.

Mae gan y safle hwn laswelltir calch, prysgwydd a choetir eilaidd. Mae'n un o'r ardaloedd gorau yn Sussex ar gyfer glöynnod byw, gyda 29 o rywogaethau wedi'u cofnodi, gan gynnwys y Glesyn Adonis . Mae mwy na 160 o rywogaethau o blanhigion blodeuol wedi’u cofnodi, fel y ffacbysen bedol *(Hippocrepis comosa)*  , pig yr ran y weirglodd (Geranium pratense), y ganhri goch (Centaurium erythraea), y bengaled fawr (Centaurea scabiosa), ac ysgallen ddigoes (Cirsium acaulon).

Mae mynediad o'r ffordd o'r enw Mill Hill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Gorllewin Sussex
Categori:Gwarchodfeydd natur yn Lloegr
Markéta Vondroušová

Chwaraewr tenis proffesiynol o Tsiecia yw **Markéta Šimková** (née **Vondroušová** ; ganwyd 28 Mehefin 1999), sy'n bencampwr presennol Wimbledon. Roedd Vondroušová yn ail ym Mhencampwriaeth Agored Ffrainc 2019. Mae hi wedi ennill medal arian yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2021 Tokyo.

Cafodd Vondroušová ei geni yn Sokolov, tref fechan yn y Weriniaeth Tsiec, yn ferch i David Vondrouš a Jindřiška Anderlová.  Ysgarodd ei rhieni pan oedd Vondroušová yn dair oed.  

Ar 16 Gorffennaf 2022, priododd Vondroušová ei phartner amser hir Štěpán Šimek. 

## Dolenni allanol
* Marketa Vondrousova has arrived at last: now her real work begins erthygl yn The Guardian, 16 Gorffennaf 2023

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr tenis o Tsiecia
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Joan Beaufort

Roedd **Joan Beaufort** (c. 1404 –15 Gorffennaf 1445) yn frenhines yr Alban o 1424 hyd 1437 fel gwraig i Iago I, brenin yr Alban. Yn ystod rhan o leiafrif ei mab Iago II, brenin yr Alban, gwasanaethodd hi fel rhaglyw yr Alban.

Roedd Joan Beaufort yn ferch i John Beaufort, Iarll 1af Gwlad yr Haf, a'i wraig Margaret Holland. Roedd John Beaufort yn fab i John o Gaunt a'i feistres (a thrydedd wraig yn ddiweddarach) Katherine Swynford. Roedd Margaret Holland yn wyres i Joan o Gaint, Tywysoges Cymru, o'i phriodas â Thomas Holland.

Ar 12 Chwefror 1424, priododd Joan Beaufort â’r Brenin Iago yn Eglwys y Santes Fair Overie yn Southwark, Llundain. Aeth gyda'i gŵr i'r Alban, a choronwyd hi gyda fe yn Abaty Scone Scone Abbey.

Roedd gan y cwpl brenhinol wyth o blant, gan gynnwys y dyfodol Iago II, a Margaret o'r Alban, priod Louis XI, brenin Ffrainc. 

Cafodd Iago I ei lofruddio yn Perth ar 21 Chwefror 1437. Ym mis Gorffennaf 1439, priododd Joan â James Stewart, Marchog Du Lorne, ar ôl cael gollyngiad Pab. Bu hi dan warchae yng Nghastell Dunbar gan Iarll Douglas pan fu farw ar 15 Gorffennaf 1445. Claddwyd hi yn y Priordy Carthusian , Perth. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1404
Categori:Marwolaethau 1445
Bioderfysgaeth

Ffurf ar derfysgaeth yw **bioderfysgaeth** sydd yn defnyddio cyfryngau biolegol megis bacteria, firysau, ffyngau, neu docsinau i achosi niwed a chodi braw ar bobl. Yn wahanol i ddulliau cyffredin o derfysgaeth, sy'n defnyddio mân-arfau, cerbydau neu ffrwydron, mae bioderfysgaeth yn troi cyfryngau biolegol yn arfau anweladwy i frawychu ac felly ennill sylw i'r terfysgwr, yn aml gyda'r nod o orfodi rhyw newid gwleidyddol. Gall y cyfryngau hyn fod yn naturiol neu wedi eu haddasu'n genetig i gynyddu eu gwenwyndra, eu gallu i oroesi, neu eu natur drosglwyddadwy.

Prif amcanion bioderfysgaeth yw achosi afiechyd a llofruddiaeth ar raddfa eang, aflonyddu bywyd bob dydd, codi arswyd ar y cyhoedd, ac ansefydlogi'r gymdeithas. Gall canlyniadau ymosodiad bioderfysgol gynnwys marwolaethau, straen ar wasanaethau gofal iechyd, effeithiau economaidd, a thrawma seicolegol ar gymunedau. Yn ogystal â'r effeithiau uniongyrchol, gall achosi niwed hir-dymor i iechyd cyhoeddus, cydlyniad cymdeithasol, ac ymddiriedaeth mewn sefydliadau.

Ymhlith y cyfryngau a adnabyddir fel bygythiadau posib o fioderfysgaeth mae anthracs, y frech wen, tocsin botwlinwm (sy'n achosi botwliaeth), tularemia, twymynau gwaedlifol firaol (er enghraifft Ebola a Marburg), y pla, risin, a rhai straeniau o'r ffliw.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Burt Anderson, Herman Friedman a Mauro Bendinelli (goln), *Microorganisms and Bioterrorism* (Efrog Newydd: Springer, 2006).
* William R. Clark, *Bracing for Armageddon?: The Science and Politics of Bioterrorism in America* (Rhydychen: Oxford University Press, 2008).
* I. W. Fong a Kenneth Alibek (goln), *Bioterrorism and Infectious Agents: A New Dilemma for the 21st Century* (Efrog Newydd: Springer, 2009).

Categori:Dulliau terfysgaeth
Categori:Rhyfela biolegol
Heimatfilm

bawd|250px|Poster *Grün ist die Heide* (1951)
Genre o ffilmiau a oedd yn boblogaidd yn yr Almaen,  Awstria ac y Swistir o ddiwedd y 1940au i'r 1960au cynnar yw ***Heimatfilm*** (ynganiad Almaeneg: [ˈhaɪmatˌfɪlm]; lluosog, *Heimatfilme*). Gellir cyfieithu *Heimatfilm* fel "ffilm y mamwlad" neu, efallai'n fwy cywir mewn cyd-destun Gymreig, "ffilm cynefin".

Dechreuodd y genre ar ôl yr Ail Ryfel Byd, a pharhaodd yn boblogaidd hyd y 1960au cynnar. Roedd y ffilmiau'n awgrymu byd rhamantaidd heb ei gyffwrdd gan ryfel a pheryglon bywyd go iawn. Roedd mwy na 300 o *Heimatfilme* wedi'u creu erbyn dechrau'r 1960au. Roeddent yn cynnig y sicrwydd yr oedd llawer o bobl yn dyheu amdano ar ôl dinistrio rhyfel a threchu'r Almaen yn llwyr. Cafodd canlyniadau cymdeithasol y rhyfel, megis teuluoedd amddifad, diarddel a dadleoliad gorfodol, eu cyferbynnu â delweddau a alluogodd wylwyr i fynd ar daith fer i fyd delfrydol. Roedd yr *Heimatfilm* hefyd yn dangos ffordd draddodiadol o fyw a oedd ar fin diflannu.

Fel arfer ffilmwyd *Heimatfilme* yn yr Alpau, y Fforest Ddu, neu Rhostir Lüneburg. Roeddent bob amser yn ymwneud â'r awyr agored. Eu nodweddion oedd eu lleoliadau gwledig, naws sentimental a moesoldeb syml. Roeddent yn canolbwyntio ar gariad, cyfeillgarwch, teulu a bywyd gwledol. Roedd eu themâu yn cynnwys y gwahaniaeth rhwng hen ac ifanc, traddodiad a chynnydd, a bywyd gwledig a threfol. 

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Willi Höfig, *Der deutsche Heimatfilm, 1947–1960* (Stuttgart, 1973)
* Johannes von Moltke, *No Place Like Home: Locations of Heimat in German Cinema* (Berkeley: University of California Press, 2005)

Categori:Ffilmiau yn ôl genre
Categori:Ffilmiau o Awstria
Categori:Ffilmiau o'r Almaen
Categori:Ffilmiau o'r Swistir
Mahathir Mohamad

Gwleidydd o Faleisia yw **Mahathir Mohamad** (ganwyd 10 Gorffennaf 1925), Bu'n Brif Weinidog pedwerydd Maleisia rhwng 1981 a 2003, ac eto fel Brif Weinidog o 2018 i 2020. Ganwyd ef ym 1925 ac mae'n un o'r gwleidyddion hynaf ac enwocaf Maleisia.

Fe'i adnabyddir Mahathir am ei arweinyddiaeth gadarn a'i benderfyniad cyffredinol. O dan ei arweiniad, cyflawnodd Maleisia ddatblygiad economaidd a chymdeithasol sylweddol.

Bu Mahathir yn hyrwyddo amrywiaeth economaidd, adeiladau seilwaith a diwygio addysg yn ystod ei gyfnod fel Brif Weinidog. Roedd hefyd yn ymwneud yn weithgar mewn materion rhyngwladol, gan amddiffyn annibyniaeth Maleisia ac ymgyrchu dros heddwch a sefydlogrwydd rhanbarth.

Symudodd Mahathir i seibiant yn 2020, ond mae ei ddylanwad gwleidyddol yn dal i fodoli ac mae'n parhau i gymryd rhan mewn materion gwleidyddol Maleisia. Fe'i hystyrir fel un o brif ffigurau gwleidyddol Maleisia ac un o'r arweinwyr enwocaf.

Roedd yn briod a Siti Hasmah Mohamad Ali.

## Cyfeiriadau
Categori:Mahathir Mohamad
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Prif Weinidogion Maleisia
Categori:Gwleidyddion o Faleisia
Rhostir Lüneburg

Ardal fawr o rostir a choetir yn rhan ogledd-ddwyreiniol talaith Niedersachsen yng ngogledd yr Almaen yw **Rhostir Lüneburg** (Almaeneg: *Lüneburger Heide*). Mae'n rhan o gefnwlad dinasoedd Hamburg, Hannover a Wolfsburg. Fe'i henwir ar ôl tref Lüneburg. Gwarchodfa natur yw'r rhan fwyaf o'r ardal.

bawd|400px|dim|Lleolir Rhostir Lüneburg rhwng Hamburg, Hannover a Wolfsburg

Ar un cyfnod roedd y math hwn o rostir yn gyffredin yng ngogledd yr Almaen ond mae bron wedi diflannu mewn mannau eraill. Cedwir y gweundir yn glir yn bennaf trwy bori, yn enwedig gan frid o ddefaid o'r enw *Heidschnucke*. Oherwydd ei dirwedd unigryw, mae Rhostir Lüneburg yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid.

## Oriel

Lüneburger Heide - 038.jpg|Golygfa nodweddiadol o'r rhostir ger Schneverdingen
Pietzmoor 017.jpg|Pietzmoor, mawnog ger Schneverdingen
Totengrund seitlich Seitenlicht.jpg|Totengrund, dyffryn rhewlifol
Steingrund 009.jpg|Diadell o ddefaid *Heidschnucke*
Lüneburger Heide - Hügelgräber 001.jpg|Carneddau ar y rhostir
Lüneburger Heide - 071.jpg|Llwyn pinwydd

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Niedersachsen
Walsh

Gallai **Walsh** gyfeirio at:

## Pobl sydd â chyfenw Walsh
*Arthur Walsh (1827–1920), ail farwn Ormathwaite
*Arthur Walsh (1859–1937), 3ydd barwn Ormathwaite
*Jill Paton Walsh (1937–2020), nofelydd
*John Benn Walsh (1798–1881), barwn cyntaf Ormathwaite
*Louis Walsh (g. 1952), rheolwr cerddorol
*Mabel Pakenham-Walsh (1937–2013), arlunydd
*Maiara Walsh (g. 1988), actores
*Matt Walsh (g. 1964), actor a digrifwr
*Victoria Zinde-Walsh (g. 1945), gwyddonydd

## Lleoedd
*Walsh, Colorado, tref yn nhalaith Colorado, Unol Daleithiau America
*Walsh County, Gogledd Dakota, sir yn nhalaith Gogledd Dakota, Unol Daleithiau America

## Eraill
**Monte Walsh*, ffilm am y gorllewin gwyllt (1970)

----
Jane Birkin

Actores a chantores o Loegr a Ffrainc oedd **Jane Mallory Birkin** OBE (14 Rhagfyr 1946 &ndash; 16 Gorffennaf 2023), sy'n fwyaf adnabyddus am ei phartneriaeth gerddorol a rhamantaidd degawd o hyd gyda Serge Gainsbourg. 

Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch i'r actores Judy Campbell a'r morwr David Birkin. Priododd â'r cyfansoddwr John Barry ym 1965; ysgarodd ym 1968. Bu iddynt un ferch. Mae ei phlant eraill yw'r actores Charlotte Gainsbourg, gyda Serge Gainsbourg; a'r cerddor Lou Doillon, gyda Jacques Doillon.

Roedd Birkin yn byw yn bennaf yn Ffrainc ers y 1960au, ac enillodd hi dinasyddiaeth Ffrengig. Rhoddodd fenthyg ei henw i fag llaw Hermès Birkin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion benywaidd o Loegr
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Fernande

Gallai **Fernande** gyfeirio at un o sawl peth:

*Fernande Barrey (1893–1960), arlunydd, model a phaentiwr Ffrengig
*Fernande Cormier (1888–1964), arlunydd Ffrengig
*Fernande Olivier (1881–1966), artist a model Ffrengig

----
Rubin Colwill

Pêl-droediwr o Gymro yw **Rubin James Colwill** (ganed 27 Ebrill 2002) sy'n chwarae i Gaerdydd a Chymru.

Mae'n hanu o Gastell-Nedd. Mynychodd Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur lle bu'n chwarae pêl-droed ers yn blentyn ifanc.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Genedigaethau 2002
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Gardner

Gallai **Gardner** gyfeirio at un o sawl peth:
*Gerald Gardner
*Elizabeth Jane Gardner
*Gardner, Massachusetts
*Elinor Wight Gardner
*Julia Anna Gardner
*Gardner, Illinois

----
Garner

Gallai **Garner** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd
*Garner, Arkansas, tref yn White County, yn nhalaith Arkansas
*Garner, Gogledd Carolina, tref yn Wake County, yn nhalaith Gogledd Carolina
*Garner, Iowa, dinas yn Hancock County, yn nhalaith Iow

## Pobl
*Jennifer Garner (ganed 1972), actores a chynhyrchydd ffilm Americanaidd
*James Garner (1928–2014), actor Americanaidd

----
Mason

Gallai **Mason** gyfeirio at un o sawl peth:

## Lleoedd
*Mason, Texas
*Mason, Gorllewin Virginia
*Mason, Ohio

## Pobl
*James Mason
*Alice Mason
*Sandra Mason
*Richard Mason
*Agnes Mason
*Harriet Mason
*Emily Mason
*Jackie Mason
*Mason Holgate
*Judith Mason
*Mason, Michigan
*Mason, Tennessee
*Mason, Illinois
*Ruth Mason
*Gwendolen Mason
----
Mason City

Gallai **Mason City** gyfeirio at un o sawl peth:
*Mason City, Illinois, dinas yn nhalaith Illinois, Unol Daleithiau America
*Mason City, Iowa, dinas yn Cerro Gordo County, yn nhalaith Iowa, Unol Daleithiau America

----
Forrester

Gallai **Forrester** gyfeirio at un o sawl peth:
*John Forrester-Clack
*Patricia Tobacco Forrester
*Janet Forrester Ngala

----
Oliveira

Gallai **Oliveira** gyfeirio at un o sawl peth:

*Alessandra Monteiro de Oliveira Santos (ganed 1973), biolegydd, tacsonomegydd, botanegydd, ecolegydd, curadur, ac athro Brasil
*Adriana Luiza Ribeiro de Oliveira (ganed 1981), botanegydd, curadur ac athro Brasil
*Cecília Oliveira de Azevedo (ganed 1979), botanegydd, tegeirianegydd, curadur ac athro o Frasil
*Anabela Silveira de Oliveira (ganed 1973), botaneg Brasil
*Reyjane Patricia de Oliveira (ganed 1976), botanegydd, agrostolegydd, curadur ac athro o Frasil
*Domitila Stabile de Oliveira (ganed 1944), arlunydd o Brasil
*Maria de Lourdes Abruzzi Aragão de Oliveira (ganed 1953), botanegydd, curadur ac athro Brasil
*Weverson Leandro Oliveira Moura (ganed 1993), pêl-droediwr Brasil
*Edvaldo Oliveira Chaves (ganed 1958), cyn chwaraewr pêl-droed Brasil
*Cristiana Oliveira (ganed 1963), actores, model ac menyw fusnes o Frasil
*Donizete Oliveira (ganed 1968), cyn chwaraewr pêl-droed Brasil
*Mazinho Oliveira (ganed 1965), pêl-droediwr Brasil

----
Moura

Gallai **Moura** gyfeirio at un o sawl peth:
*Clementina Carneiro de Moura (1898–1992), arlunydd benywaidd a anwyd yn Portiwgal
*Regina Braga de Moura (g. 1961), fotanegydd nodedig a aned yn Brasil
*Tânia Maria Moura (g. 1979), fotanegydd nodedig a aned yn Brasil
*Weverson Leandro Oliveira Moura (g. 1993), pêl-droediwr Brasil

----
Sousa

Gallai **Sousa** gyfeirio at un o sawl peth:
*John Philip Sousa (1854–1932), cyfansoddwr ac arweinydd Americanaidd
*Teresa Sousa (1928–1962), artist plastig Portiwgaleg
*Estela de Sousa e Silva (g. 1921), fotanegydd nodedig a aned yn Portiwgal
*Teresa Nunes Alves de Sousa (g. 1979), arlunydd yn Portiwgal
*Maria Leonor de Sousa Gonçalves (g. 1934), fotanegydd nodedig a aned yn Portiwgal

----
Najib Razak

Gwleidydd o Faleisia yw **Najib Razak** (ganwyd 23 Gorffennaf 1953). Bu'n Brif Weinidog Maleisia rhwng 2009 a 2018, yw'r unigolyn a chysylltir yn agos â 1MDB yn y cyfnod hwnnw. 1MDB oedd cwmni datblygu cyhoeddus sy'n wynebu sgandal corfforaethol enfawr yng Nghymru Maleisia.

Yn sgandal 1MDB, cyhoeddwyd ymchwiliadau a godwyd cyhuddiadau o gamddefnydd a chamddefnydd arian cyhoeddus. Mae'n honni bod miliynau o ddoleri arian cyhoeddus wedi'u gwario'n anghywir ar fasnachfaeleddau, eiddo a phrosiectau eraill yn gysylltiedig â 1MDB. Roedd Najib wedi'u cyhuddo o derbyn arian o 1MDB i'w gyfrifon personol. Cafodd y sgandal hwn effaith enfawr ar lygaid y cyhoedd a chwympodd reputasiwn Najib a'i blaid. Mae'r cyn-Brif Weinidog Mahathir Mohamad hefyd yn galw am gael gwared ar Najib.

Ar ôl adael ei swydd fel Brif Weinidog, cafodd Najib ei erlyn ac ysgaru am gyfrifoldebau'r cyhuddiadau a godwyd yn ei herbyn. Ar 28 Gorffennaf 2020, cafwyd dedfryd ar Najib ar saith cyhuddiad o gamddefnydd o rym, golchi arian a throsedd torri ymddiriedaeth gan Uchel Lys Malaysia mewn cysylltiad â sgandal 1MDB. Cafodd ei gosbi i 12 mlynedd o garchar a chosbi o werth RM210 miliwn. Cafodd y dedfryd ei gadarnhau gan y Llys Ffederal ar 23 Awst 2022. Ar hyn o bryd, mae'n gwasanaethu ei dedfryd yn y Carchar Kajang.

Mae Najib hefyd yn cael ei gysylltu â'r achos o lofruddio Altantuya Shaariibuu.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Prif Weinidogion Maleisia
Categori:Gwleidyddion o Faleisia
Emily Thomas

Gymnastwraig artistig o Gymru yw **Emily Thomas** (ganwyd 25 Chwefror 2001). Cystadlodd hi yng Ngemau’r Gymanwlad 2018 lle bu’n helpu tîm Cymru i orffen yn y pedwerydd safle. Gorffennodd hi'n chweched yn yr ymarfer llawr unigol. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Gymnastwyr o Gymru
Nant Olwy

Mae **Nant Olwy** yn llednant ar lan chwith Afon Wysg yn Sir Fynwy yn ne Cymru.

Mae'n codi o gydlifiad nifer o nentydd yng nghyffiniau Llan-soe gan gynnwys nentydd Llangofen, Penarth a Phontyrhydan. Mae'n llifo i'r gorllewin i Landenni, lle mae Nant y Wilcae o Raglan yn ymuno ag ef, yna i'r de-orllewin i ymuno â nant y Pil a Nant Llan-gwm-isaf.

Wrth ddynesu at ymyl tref Brynbuga nid yw’n ymuno ag Afon Wysg ond yn hytrach mae’n llifo i’r de, yn gyfochrog â’r brif afon am dros 3km cyn ymuno ag ef 750m i'r de o bentrefan Llanllywel. Hen Dywodfaen Coch yw bron y cyfan o dalgylch y nant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afonydd Cymru
Categori:Afonydd Sir Fynwy
Castell Rochester

Castell canoloesol  yn nhref Rochester, Caint, De-ddwyrain Lloegr, yw **Castell Rochester**. Saif ar lan ddwyreiniol Afon Medway gan warchod croesfan bwysig yr afon a'r ffordd o Gaint i Llundain.

Nodwedd amlycaf y castell yw'r gorthwr, sy'n dyddio o'r 12g ac sy'n un o'r enghreifftiau gorau o'i fath sydd wedi goroesi. Fe'i hadeiladwyd tua 1127 gan William de Corbeil, Archesgob Caergaint. Yn cynnwys tri llawr uwchben islawr, mae'n dal i sefyll 113 troedfedd o uchder.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Rochester Castle", English Heritage
* "Rochester Castle", Visit Medway

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr

Categori:Cestyll Normanaidd
Categori:Cestyll Caint
Cryptogam

[bawd| *[Gwrychredynen feddal|Polystichum setiferum*, rhedynen]]
bawd| *Grimmia pulvinata*, mwsogl
bawd| *Pelvetia canaliculata*, alga brown
[bawd| *[Torth felen|Hypholoma fasciculare*, ffwng]]
Planhigyn (yn ystyr eang y gair) neu organeb tebyg i blanhigyn sy'n atgenhedlu â sborau, heb flodau na hadau yw **cryptogam** (enw gwyddonol **Cryptogamae**). Mae'r enw *Cryptogamae* ( o'r Groegaidd hynafol  κρυπτός  "*cudd"* ) yn golygu "atgenhedlu cudd", gan gyfeirio at y ffaith na chynhyrchir unrhyw hadau, felly mae cryptogama'n cynrychioli'r planhigion nad ydynt yn dwyn hadau. Mae enwau eraill, megis " thaloffytau ", " planhigion is ", a "planhigion sborau" hefyd yn cael eu defnyddio o bryd i'w gilydd. Fel grŵp, mae Cryptogamae i'r gwrthwyneb i'r Phanerogamae ( o'r Groegaidd  hynafol  φανερός  *"gweledol"*) neu Sbermatoffyta ( from Groeg hynafol  σπέρματος *"hâd"*  a φυτόν *(phutón)*, *"planhigyn"*), y planhigion hadau . Y grwpiau mwyaf adnabyddus o cryptogamau yw algâu, cennau, mwsoglau, a rhedyn,  ond mae hefyd yn cynnwys organebau nad ydynt yn ffotosynthetig a ddosberthir yn draddodiadol fel planhigion, megis ffyngau, llwydni llysnafeddog, a bacteria .  Mae'r dosbarthiad bellach yn anghymeradwy yn nhacsonomeg Linnaean .

Ar un adeg, roedd cryptogamau'n cael eu cydnabod yn ffurfiol fel grŵp o fewn y deyrnas planhigion. Yn ei system ar gyfer dosbarthu'r holl blanhigion ac anifeiliaid hysbys, rhannodd Carl Linnaeus (1707-1778) y deyrnas planhigion i 24 dosbarth,  ac un ohonynt oedd y "Cryptogamia". Roedd hyn yn cynnwys pob planhigyn ag organau atgenhedlu *cudd* . Rhannodd Cryptogamia yn bedwar urdd: Algae, Musci ( bryoffytau ), Filices ( rhedyn ), a ffyngau .

Nid yw pob cryptogam yn cael ei drin fel rhan o'r deyrnas planhigion heddiw; mae'r ffyngau, yn arbennig, yn cael eu hystyried yn deyrnas ar wahân, sy'n perthyn yn agosach i anifeiliaid na phlanhigion, tra bod algâu gwyrddlas bellach yn cael eu hystyried yn ffylwm o facteria . Felly, mewn systemateg planhigion cyfoes, nid yw " Cryptogamae " yn grŵp sy'n gydlynol yn dacsonomaidd, ond mae'n polyffyletig yn gladdistig . Fodd bynnag, mae pob organeb a elwir yn cryptogam yn perthyn i'r maes a astudiwyd yn draddodiadol gan fotanegwyr ac mae enwau'r holl cryptogamau yn cael eu rheoleiddio gan y *Cod Enwebu Rhyngwladol ar gyfer algâu, ffyngau a phlanhigion* .

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe wnaeth Cod Llywodraeth Prydain ac Ysgol Cypher recriwtio Geoffrey Tandy, arbenigwr biolegydd morol mewn cryptogamau, i Orsaf X, Parc Bletchley, yn ôl pob sôn pan ddrysodd rhywun y rhain â cryptogramau .   

## Gweler hefyd 
* Planhigyn – i weld sut mae cryptogamau'n cael eu dosbarthu ar draws systemau dosbarthu modern

## Cyfeiriadau
Categori:Ewcaryotau
Oliver

Gallai **Oliver** gyfeirio at un o sawl peth:

## Enwau cyntaf
*Oliver Bozanic
*Oliver Cromwell
*Oliver Goldsmith
*Oliver Hardy
*Oliver Knussen
*Oliver Lloyd
*Oliver 'Tuku' Mtukudzi
*Oliver Postgate
*Oliver Sacks
*Oliver Sherman
*Oliver Smithies
*Oliver Stone
*Oliver Thomas

## Cyfenwau
*Emma Oliver
*Isaac Oliver
*John Oliver
*Lauren Oliver
*Madge Oliver
*Mary Oliver
*Robert Oliver Rees
----
Patrick Dewaere

Actor o Ffrainc yw **Patrick Dewaere** (26 Ionawr 1947 – 16 Gorffennaf 1982). Cyflawnodd hunanladdiad ar ôl ffilmio *Paradis pour tous*.

## Gweler hefyd
* *Patrick Dewaere*, ffilm 1992

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 1982
ISO 639-6

Roedd **ISO 639-6**, *Codau ar gyfer cynrychioli enwau ieithoedd — Rhan 6: Cod alffa-4 ar gyfer ymdrin yn gynhwysfawr ag amrywiadau iaith* (Codes for the representation of names of languages — Part 6: Alpha-4 code for comprehensive coverage of language variants), yn safon ryngwladol arfaethedig yng nghyfres ISO 639, a ddatblygwyd gan ISO/TC 37/SC 2 (Rhyngwladol Sefydliad Safoni, Pwyllgor Technegol 37, Is-bwyllgor 2: Dulliau gweithio terminograffegol a geiriadurol – a ailenwyd yn ddiweddarach i lif gwaith Terminoleg a chodio iaith). Roedd yn cynnwys codau pedair llythyren sy'n dynodi amrywiadau o ieithoedd a theuluoedd iaith. Roedd hyn yn caniatáu i un wahaniaethu rhwng, er enghraifft, hanesyddol (`glvx`) yn erbyn Manaweg wedi'i hadfywio (`rvmx`), tra bod ISO 639-3 yn cynnwys `glv` ar gyfer Manaweg yn unig.

Cafodd y data sy'n cefnogi ISO 639-6 ei ymchwilio a'i gasglu gan awdurdod cofrestru'r ISO, GeoLang. Cyhoeddwyd ISO 639-6 ar 17 Tachwedd 2009, ac fe'i tynnwyd yn ôl ar 25 Tachwedd 2014 oherwydd pryderon ynghylch ei ddefnyddioldeb a'i gynaliadwyedd. Mae'r gronfa ddata hefyd yn cysylltu pob iaith a theulu â'i phrif hynafiad, gan ganiatáu i'r defnyddiwr ddilyn dosbarthiad ieithoedd amrywiol. Er enghraifft, mae codau a hynafiaeth y Saesneg yn cael eu rhoi isod:

Roedd y gronfa ddata yn gwahaniaethu rhwng gwahanol sgriptiau a ddefnyddir ar gyfer yr un iaith. Er enghraifft, defnyddiwyd nifer o wahanol sgriptiau yn yr Ymerodraeth Otomanaidd ac o ganlyniad mae'r Iaith Twrceg Otomanaidd wedi'i chategoreiddio fel a ganlyn:

## Rhestr rhannol o'r Codau ISO 639-6
Dyma restr rannol o'r codau iaith oddi ar y dad-gomisinywedig, cod ISO 630-6.

## Gweler hefyd
* ISO 639

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Standards for language coding: the ISO 639 family cyflwyniad pwerbwynt Rebecca Guenther Llyfrgell y Gyngres, 2010

Categori:Iaith
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Ieithoedd
Categori:Rhestrau iaith
Categori:ISO 639