open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cors Okefenokee

bawd|260px|Cors Okefenokee
bawd|chwith|260px|Cors Okefenokee
bawd|chwith|260px|crëyr yng Nghors Okefenokee
bawd|chwith|260px|Aligator yng Nghors Okefenokee
bawd|chwith|260px|Cors Okefenokee
bawd|chwith|260px|Adar ysglyfeithus ar Gors Okefenokee
Cors yn yr Unol Daleithiau yw **Cors Okefenokee**, sydd ar y ffin rhwng taleithiau Georgia a Florida yn ne-ddwyrain y wlad. Ystyr yr enw yn iaith y brodorion yw **Gwlad o bridd crynedig**. Crëwyd Gwarchodfa Bywyd Gwyllt Genedlaethol Okefenokee ym 1937. Maint y warchodfa yw 402,000 o aceri, gan gynnwys cors gypreswydd, coed gwm, llawrwydd, afonydd troellog a mawndir. Mae mwy na 400 math o anifeiliaid yno – 200 ohonynt yn adar a 60 ohonynt yn ymlusgiaid, gan gynnwys aligatorod a chrehyrod.
Torrwyd coed o 1910 ymlaen, a chollodd yr ardal filoedd o gypreswydd  a llawrwydd cochion, gan gynnwys rhai'r mwyaf yn yr Unol Daleithiau cyn sefydliad y warchodfa genedlaethol.
Mae'r hinsawdd yn un is-drofannol, ac mae tua 50 modfedd o law yn flynyddol. Mae dyfroedd asidig y gors rhwng dwy a deg troedfedd o ddyfnder. Mae 85 y cant yn llifo i lawr Afon Suwannee i gyfeiriad y gorllewin, a'r gweddill i lawr Afon St Mary's i Gefnfor yr Iwerydd. Mae tua 70 o ynysoedd mawn yn arnofio ar wyneb dŵr y gors.

## Hanes
Yn amserau cynhanes, roedd tomenwyr yn byw yn y gors. Yn nes ymlaen daeth y gors yn ffin rhwng tri llwyth, sef y Mocama, y Timucua a'r Apalatchee. Cyn 1700, yr oedd sôn am y gors gan genhadon Sbaeneg a hefyd gan Saeson o De Carolina. Gelwir y Gors 'Lago Oconi' gan y Sbaenwyr. Gyrrwyd y Sbaenwyr o'r ardal gan y Saeson yn ystod Rhyfel y Frenhines Ann, fel y galwyd ymgyrch Americanaidd Rhyfel yr Olyniaeth Sbaenaidd.
Ym 1715, gorchfygwyd y llwyth Yemassee gan Dde Carolina ac aethent i'r de i Afon St. Mary a ffurfiwyd cenedl y Seminôl gan lwythau Timucua, Hitchiti, a Yemassee. Yn ôl mytholeg Seminôl, oedd y gors yn deyrnas annibynnol.

Dechreuodd rhyfel rhwng Byddin yr Unol Daleithiau a'r Seminôl ac enciloedd rhai o'r Seminôl i'r gors. Ym 1830, pasiodd Deddf Symudiad yr Indiaidd ac aeth y fyddin i'r gors, lle adeiladwyd ceyrydd o'i chwmpas. Dechreuwyd gweithio'r tir ym 1852 a gwerthwyd y cyfan erbyn 1891. Adeiladwyd Rheilffordd Atlantic, Valdosta a Gorllewinol ym 1897-8. Dechreuodd gwaith torri coed ac adeiladwyd rheilffordd hyd at Ynys Billy i gludo coed.

## Planhigion
Mae glasswellt, hesg, rhedyn a brwyn yn tyfu yn ardaloedd mwy sychach. Mae lilïau'r dŵr, picrelys, alaw euraidd yn ardaloedd gwlyb. Mae nifer o blanhigion cigysol hefyd, gan gynnwys piserlys, chwys yr haul, tafod y gors a chwysigenwraidd.. Mae ambell neidr; y neidr indigo ydy'r un mwyaf, ond braidd yn brin. Hefyd, mae nadroedd enfys. Ymysg y rhai wenwynog yw gwiber ddŵr a neidr ddeimwnt. 
Gwelir sgincod a chrwbanod y môr, mwy nac hugain fath o lyffant a salamandrau.

## Pysgod
Gwelir amrywiaeth o bysgod yn y gors, gan gynnwys môr-nodwydd, llysywen, pysgodyn bach yr haul, picrel a sawl math o cathbysgod|gathbysgod]].

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan Gwasanaeth Pysgod a Bywyd Gwyllt yr Unol Daleithiau

Categori:Amgylchedd yr Unol Daleithiau
Okefenokee
Categori:Daearyddiaeth Florida
Categori:Daearyddiaeth Georgia
Rhestr o Reilffyrdd Treftadaeth Ynys Manaw

* Rheilffordd Glyn Groudle.
* Rheilffyrdd Ynys Manaw.
* Rheilffordd Mwynglawdd Great Laxey, Laxey.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan heritagerailways.com

Categori:Rheilffyrdd treftadaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Rhestrau cludiant
Categori:Cludiant yn Ynys Manaw
Castell Hwlffordd

Adeilad rhestredig Gradd I wedi'i leoli yng nghanol ac uwchlaw tref Hwlffordd yw **Castell Hwlffordd**. Mae mewn sefyllfa amddiffynnol cryf iawn, gan ei fod ar godiad tir, ac yn perthyn i glwstwr o gestyll sy'n cynnwys Castell Cas-wis sydd chwe milltir i'r gogledd-ddwyrain a Chastell Penfro, deuddeg milltir i'r de. Fe'i codwyd ym 1120 gan y Normaniaid ond mae' llawer o'r hyn a welir heddiw'n perthyn i 1290.

## Hanes
Cyn codi'r castell roedd yma fryngaer o'r Oes Haearn. Credir i'r Daniaid sefydlu yma am gyfnod cyn ymosodiaid y Normaniaid yn yr 11g. Ceir dipyn o angytuno am hyn, fodd bynnag; mae Archifdy Penfro'n mynnu mai Tancred y Fflemyn gododd y castell carreg gwreiddiol; tref Fflemeg felly, ac nid Normanaidd oedd hi. Credant fod y castell yn nwylo teulu Tancred tan 1210.

## Oriel

Delwedd:Haverfordwest CASTLE 17.JPG
Delwedd:Haverfordwest CASTLE 22.JPG
Delwedd:Haverfordwest CASTLE 27.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Hwlffordd
Geneu'r Glyn

:''Am y cwmwd canoloesol yn nheyrnas Ceredigion, gweler Genau'r Glyn (cwmwd).*

Cymuned yng Ngheredigion yw *'Geneu'r Glyn'''. Mae'n cynnwys pentref Llandre a phentrefannau Dôl-y-bont, Henllys, Penybont, Rhydypennau, a Thai-gwynion

Ystadegau:
* Mae gan y gymuned arwynebedd o 18.03&nbsp;km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 735.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 679.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 726.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Cyngor Cymuned Geneu'r Glyn 

Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Geneu'r Glyn
Edward Anwyl

Ysgolhaig o Gymru oedd Syr **Edward Anwyl** (5 Awst 1866 – 8 Awst 1914) a benodwyd yn Athro Cymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth yn 1892. Yn 1905 daeth hefyd yn bennaeth yr adran ieitheg yno. Cyfrannodd yn helaeth am hanes llenyddiaeth Gymraeg ac am yr Eglwys Geltaidd, athroniaeth a diwynyddiaeth. Roedd yn frawd i'r geiriadurwr J. Bodvan Anwyl. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1911. Yn 1913 fe'i penodwyd yn brifathro cyntaf Coleg Hyfforddi Sir Fynwy (Coleg Caerllion) ond bu farw cyn i'r coleg ar gyfer hyffordd athrawon, agor yn swyddogol.

Ganed yng Nghaer a bu'n ddisgybl i John Rhŷs ym Mhrifysgol Rhydychen. Roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Anghytunai'n gryf gyda safwbwynt dogmatig John Morris Jones ar ramadeg Cymraeg. Credai Anwyl y dylai'r iaith ysgrifenedig fod yn llawer nes i'r iaith lafar, syniadau a welwyd yn blaguro yn yr 21g e.e. iaith ysgrifenedig Golwg a Sulyn o'i flaen ac iaith blogiau.

## Llyfryddiaeth
**Welsh Accidence* (1898)
**A Welsh Grammar for Schools* (1897-1899)
**Welsh Syntax* (1899)
**Celtic Religion in Pre-Christian Times* (1906)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Enwogion Cymreig – XL. Yr Athro Edward Anwyl, M.A.", *Cymro Llundain*, 3 Chwefror 1906

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Pobl o Gaer
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Iaith Arwyddion Nicaragwa

Iaith arwyddion yw **Iaith Arwyddion Nicaragwa** (Sbaeneg: *Idioma de señas de Nicaragua*). Credir bod rhwng 3,000 yn ei defnyddio yn Nicaragwa.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*www.ethnologue.com

Nicaragwa
Capel Salem, Pwllheli

Adeilad rhestredig Gradd II ym Mhwllheli, Gwynedd yw **Capel Salem**. Fe'i adeiladwyd yn 1862. Fe'i hatgyweiriwyd ym 1893. Ym 1913 roedd tân yn y capel; ail-agorodd yn 1915.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Salem
Categori:Pwllheli
Categori:Sefydliadau 1862
William Brace

200px|bawd|William Brace ym 1906

Gwleidydd ac arweinydd undeb o Gymru oedd **William Brace** (23 Medi 1865 – 12 Hydref 1947) a oedd yn Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru rhwng 1912 ac 1915. Roedd hefyd yn Aelod Seneddol Lib-Lab San Steffan dros etholaeth De Morgannwg ac Abertyleri ac roedd yn lladmerydd brwd dros un undeb ar gyfer holl lowyr gwledydd Prydain a chafwyd sawl dadl gyhoeddus ynghylch hyn rhyngddo a Mabon (William Abraham). Rhwng 1915 ac 1919 roedd yn is-ysgrifennydd yn y Swyddfa Gartref.

Cafodd ei eni yn Rhisga yn yr ardal lofaol o Sir Fynwy yn un o chwech o blant. Wedi cyfnod yn yr ysgol gynradd aeth i weithio i bwll glo lleol yn ddim ond 12 oed ac yna ym mhyllau Celynnen ac Abercarn. Yn 1898 cafodd ei benodi'n is-lywydd cyntaf Ffederasiwn Glowyr De Cymru a daeth yn Llywydd rhwng 1912 ac 1925. Ym 1890 cafodd ei benodi yn asiant i Undeb Llafur De Cymru ac ychydig yn ddiweddarach yn Gynghorydd ar Gyngor Sir Fynwy.

Priododd Nellie Humphreys yn 1890 a chawsant ddau o blant ac un ferch. Daeth y mab ieuengaf, Ivor Llewellyn Brace, yn Brif Farnwr Prif Lys Sarawak, Gogledd Borneo a Brunei.

Bu farw ar ôl gwaeledd hir yn ei gartref yng Ngallt-yr-ynn, Casnewydd yn Hydref 1947 yn 82 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Pobl o Gaerffili
Iaith Arwyddion Ffrainc

Iaith arwyddion yw **Iaith Arwyddion Ffrainc** (Ffrangeg: ***Langue des Signes Française*** neu ***LSF***). Credir bod rhwng 50,000 a 100,000 o bobl yn ei defnyddio yn Ffrainc.

## Dolen allanol
*www.ethnologue.com

Ffrainc
Iaith Arwyddion yr Eidal

Iaith arwyddion a ddefnyddir yn yr Eidal yw **Iaith Arwyddion yr Eidal** (Eidaleg: ***Lingua dei Segni Italiana*** neu ***LIS***). Rhyw 80,000 i 395,000 o bobl fyddar sy'n defnyddio'r iaith.

## Cyfeiriadau
Yr Eidal
Iaith Arwyddion America

Iaith arwyddion a ddefnyddir yn Unol Daleithiau America yw **Iaith Arwyddion America** (Saesneg: ***American Sign Language*** neu ***ASL***).

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Iaith Arwyddion America ar wefan Ethnologue

America
Argraffu 3D

[bawd|Fideo o wrthrych [hyperboloid a gynlluniwyd gan George W. Hart) wedi'i wneud o Asid Polylactic PLA drwy ddefnyddio argraffydd RepRap "Prusa Mendel" 3D.]]
bawd|Defnyddiwyd y term 'Gwydd 3D' yn hytrach nag 'Argraffydd 3D', mewn erthygl yn *Y Cymro* ar 18 Mehefin 1969.
**Argraffu 3D** yw'r broses o greu gwrthrych 3 dimensiwn solad o unrhyw siâp allan o fodel digidol. Ychwanegir haenau o ddefnydd nes ffurfio'r siâp a gynlluniwyd ar gyfrifiadur. Y gwahaniaeth pennaf rhwng y math hwn o argraffu a'r dull confensiynol yw fod argraffu 3D yn ychwanegu defnydd tra bod argraffu traddodiadol yn tynnu defnydd drwy ei dorri neu ei ddrilio. Mae'r argraffydd 3D yn fath o robot diwydiannol syml wedi'i reoli gan gyfrifiadur.

Crewyd yr argraffydd 3D cyntaf ym 1984 gan Chuck Hull o gwmni *3D Systems Corp*. Cymhwyswyd argraffu 3D ar y cychwyn ar gyfer prototeip ar ddechrau'r 1980au ac er y sylweddolwyd cryfder a photensial y dull hwn fe gymerodd sawl degawd i gael y dechnoleg yn ei lle; cychwynwyd mas-gynhyrchu nwyddau yn y 2010au pan welwyd llawer o argraffyddion AM yn cael eu gwerthu am brisiau gymharol isel. Yn ôl Wohlers Associates roedd y farchnad ar eu cyfer yn werth $2.2&nbsp;biliwn ledled y byd yn 2012 - 29% yn uwch nag amcangyfrif y flwyddyn flaenorol.

Defnyddir cynnyrch wedi'u creu drwy argraffyddion 3D mewn pensaernïaeth, cynllunio diwydiannol, ceir, awyrenau, y fyddin, deintyddiaeth, dillad, addysg, bwyd a llawer iawn o feysydd eraill. Mae Grŵp Cymwysiadau Meddygol Prifysgol Fetropolitan Caerdydd yn defnyddio'r dechneg i adeiladau prostheses.

O fewn diwydiant, mae cynllunwyr a gwneuthurwyr yn defnyddio math sy'n uno'r ddau ddull o dynnu ac ychwanegu haenau gydag un peiriant. O ddefnyddio cod agored credir fod potesial aruthrol i'r cwsmer safio arian drwy greu ei gyfarpar ei hun yn hytrach na thalu amdano i drydydd person ac am gost cludiant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr Amgueddfa Gwyddoniaeth, Llundain

Categori:Argraffu
George Gilbert Scott

Pensaer o Sais oedd Syr **(George) Gilbert Scott** (13 Gorffennaf 1811 – 27 Mawrth 1878), un o benseiri mwyaf toreithiog ei oes. Cynlluniodd yn bennaf yn arddull yr Adfywiad Gothig. Yn ogystal â chynllunio nifer fawr o eglwysi ac adeiladau seicwlar o'r newydd, bu hefyd yn gyfrifol am atgyweirio cannoedd o eglwysi ledled gwledydd Prydain, gan gynnwys pob cadeirlan canoloesol yng Nghymru heblaw Llandaf.

## Gwaith
### Lloegr a'r Alban (detholiad)
### Cymru
Mae'r rhestr yma mor gyflawn ag sy'n bosib.
 

St Pancras Railway Station 2012-06-23.jpg|Gorsaf reilffordd St Pancras, Llundain
Albert Memorial, London 2.jpg|Cofeb y Tywysog Albert, Llundain
Hafodunos cyn y llosgi.jpg|Plas Hafodunos, Llangernyw, Conwy
Exeter College Chapel & Lectern, Oxford - Diliff.jpg|Coleg Capel Caerwysg, Rhydychen
University of Glasgow Gilbert Scott Building - Feb 2008.jpg|Prifysgol Glasgow

## Llyfryddiaeth
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Penseiri o Loegr
Windows 8

240px|bawd

Fersiwn o'r system gweithredu cyfrifiadurol gan gwmni Microsoft yw **Windows 8** . Mae'n dilyn Windows 7 ac fe'i lansiwyd ar 1 Awst 2012 a dechreuwyd ei farchnata ar 26 Hydref, fis yn ddiweddarach.

Un o'r prif wahaniaethau rhyngddo a fersiynau blaenorol yw ei dyluniad addas ar gyfer dyfeisiau gyda sgrin cyffwrdd.

Categori:Meddalwedd
Lanzarote

Ynys sy'n un o'r Ynysoedd Dedwydd yw **Lanzarote**. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Arrecife.

## Cyfeiriadau
Categori:Talaith Las Palmas
Categori:Ynysoedd Sbaen
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
Pêl-droed yng Nghymru 2011-12

Tymor 2011-12 oedd y 127fed tymor i dîm cenedlaethol Cymru, 20fed tymor yn hanes Uwch Gynghrair Cymru a'r 125fed tymor o Gwpan Cymru.

## Timau Cenedlaethol Cymru
### Dynion
Gorffenodd Cymru, o dan reolaeth  Gary Speed , yn bedwerydd yn eu hymgyrch i gyrraedd Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop 2012 yn Wcrain a Gwlad Pwyl. Cymru oedd y pedwerydd detholyn yng Ngrŵp G gyda Lloegr, Y Swistir, Bwlgaria a Montenegro hefyd yn y grŵp.

Ar 27 Tachwedd, 2011 bu farw rheolwr Cymru, Gary Speed yn 42 mlwydd oed yn ei gartref ger Caer. Ym mis Chwefror 2012 trefnwyd gêm goffa gyfeillgar yn erbyn Costa Rica, gan mai yn erbyn Costa Rica y casglodd Speed ei gap cyntaf dros Gymru ym 1990. Penodwyd Chris Coleman yn olynydd i Speed a chymrodd yr awenau ar gyfer y gêm goffa yn ogystal â gêm gyfeillgar ddiwedd tymor yn erbyn Mecsico yn Efrog Newydd, America.

#### Capiau Cyntaf
Casglodd Ashley Richards ei gap cyntaf dros Gymru yn ystod y tymor.

#### Canlyniadau
----

----

----

----

----

----

----

----

----

#### Grŵp G
Grŵp Rhagbrofol G yng ngemau rhagbrofol ar gyfer Euro 2012 yn Wcrain a Gwlad Pwyl

Llwyddodd Lloegr i gyrraedd Euro 2012 yn Wcrain a Gwlad Pwyl gyda Montenegro yn colli yn erbyn Y Weriniaeth Tsiec yn y gemau ail gyfle.

### Merched
O dan reolaeth Jarmo Matikainen dechreuodd Cymru eu hymgyrch i gyrraedd Ewro 2013 yn Sweden. Cymru oedd y pedwerydd detholyn yng Ngrŵp 4 gyda Ffrainc, Yr Alban, Gweriniaeth Iwerddon ac Israel  hefyd yn y grŵp.

#### Canlyniadau
----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

----

## Uwch Gynghrair Cymru
Dechreuodd tymor Uwch Gynghrair Cymru ar 12 Awst 2011 gyda Lido Afan yn cymryd eu lle ymysg y 12 Disglair ar ôl sicrhau dyrchafiad o Gynghrair Cymru y De ar draul Hwlffordd orffennodd ar waelod y tabl yn nhymor 2010/11. Llwyddodd Y Bala i osgoi cwympo wedi i bencampwyr Cynghrair Undebol Huws Gray, gap Cei Connah, fethu sicrhau'r Drwydded Ddomestig angenrheidiol ar gyfer dyrchafiad i'r Uwch Gynghrair.

|-
|colspan="11" style="background-color:#CCCCCC;"|

#### Gemau Ail Gyfle Cynghrair Europa 
;Rownd Rhagbrofol

----

----

## Cwpan Cymru
Cafwyd 190 o dimau yng Nghwpan Cymru 2011-12 gan gynnwys Tref Merthyr, Casnewydd a Wrecsam, er bod y tri yn chwarae ym mhyramid pêl-droed Lloegr. Llwyddodd  i godi'r gwpan am yr ail dro yn eu hanes

#### Rownd derfynol
## Gwobrau
#### Gwobrau Uwch Gynghrair Cymru
**Rheolwr y Flwyddyn**: Carl Darlington ()

**Chwaraewr y Flwyddyn**: Mark Jones ()

**Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn**: Kai Edwards (Castell-nedd)

#### Gwobrau Cymdeithas Bêl-droed Cymru
Cynhaliwyd noson wobrwyo Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd ar 8 Hydref, 2012

**Chwaraewr y Flwyddyn**: Joe Allen ()

**Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn**: Adam Matthews (Celtic)

**Chwaraewr Clwb y Flwyddyn**: Joe Allen ()

**Chwaraewr y Flwyddyn (Merched)**: Jessica Fishlock (Seattle Reign)

**Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn (Merched)**: Hannah Keryakoplis (Liverpool Ladies)

**Chwaraewr Clwb y Flwyddyn (Merched)**: Nadia Lawrence (Met. Caerdydd)

## Cyfeiriadau
2011-12
Categori:2011 yng Nghymru
Categori:2012 yng Nghymru
Iaith Arwyddion Ghana

Iaith arwyddion yw **Iaith Arwyddion Ghana.** Mae'n deillio o Iaith Arwyddion America ac felly yn perthyn i deulu ieithyddol Iaith Arwyddion Ffrainc. Mae ganddi dros 6,000 o ddefnyddwyr yn Ghana.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Iaith Arwyddion Ghana ar wefan Ethnologue

Ghana
Ceidio, Gwynedd

:''Am y pentref o'r un enw ar Ynys Môn, gweler Ceidio, Ynys Môn.''

Pentrefan yng nghymuned Nefyn, Gwynedd, Cymru, yw **Ceidio** (). Arferai fod yn blwyf cymunedol hyd at 1934, ond cafodd ei uno gyda Buan. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae "Ceidio" hefyd yn enw ar frenin Brythonaidd a oedd yn byw yn yr Hen Ogledd; bu farw ei fab Gwenddolau fab Ceidio tua 573.

Yn 1998 gefeilliodd pentref cyfagos Nefyn gyda Puerto Madryn; gwnaed hyn gan fod Syr  Love Jones-Parry a oedd yn berchennog stad Madryn, Ceidio, yn un o sefydlwyr Y Wladfa.

## Gweler hefyd
*Rhodogeidio - plwyf eglwysig ar Ynys Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Buan
Categori:Nefyn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Sylem

Math o feinwe sy'n rhan o system fasgwlaidd planhigion yw **sylem**. Mae sylem yn cludo dŵr a mwynau wedi ymdoddi o'r gwreiddiau i weddill y planhigyn.

## Gweler hefyd 
* Fflem

## Cyfeiriadau 
Categori:Botaneg
Categori:Meinweoedd
Pêl-foli

bawd|Gornest pêl-foli rhwng timau Ciwba a Tsieina
Mabolgamp yw **pêl-foli** a chwaraeir rhwng dau dîm sy'n defnyddio'u dwylo i fatio pêl dros rwyd uchel, gan geisio cael y bêl i gyffwrdd llawr y cwrt ar ochr y tîm gwrthwynebol.

## Hanes 
Chwaraewyd y gêm gyntaf yn Ngholeg Springfield ym Massachusetts ar 7 Gorffennaf 1896. Sefydlwyd y Fédération Internationale de Volleyball (FIVB) ym 1947 a chynhaliwyd Pencampwriaethau'r Byd cyntaf ym Mhrag ym 1949. Chwaraewyd y gamp yn y Gemau Holl-Americanaidd yn gyntaf ym 1955. Daeth pêl-foli yn fabolgamp Olympaidd yng Ngemau'r Haf 1964 yn Tokyo a daeth pêl-foli'r traeth yng fabolgamp Olympaidd yng Ngemau'r Haf 1996 yn Atlanta.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Pêl-foli Cymru 


Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Bejaid

Grŵp ethnig nomadaidd sy'n byw yn y Sahara yw'r **Bejaid** (ffurf unigol: Beja). Maent yn ddisgynyddion y bobloedd fu'n byw yn yr ardal ers 4000 CC, neu cyhyn hynny. Heddiw mae tua 1.9&nbsp;miliwn o Fejaid yn byw mewn llwythau yn y mynyddoedd - o'r Môr Coch hyd yr afonydd Nîl ac Atbarah - ac i'r de-ddwyrain o Aswan hyd Lwyfandir Eritrea: hynny yw, yn ne-ddwyrain yr Aifft, Swdan, a gogledd-orllewin Eritrea.

Bugeilwyr yw'r Bejaid sy'n byw ar laeth, menyn a chig a gynhyrchir gan eu gwartheg a'u camelod. Maent yn byw ar wahân i'w cymdogion, ac nid yw masnach yn elfen bwysig o'u bywoliaeth. Ceir system carennydd y Bejaid yn debyg i'r Arabiaid. Maent yn olrhain eu llinach ar ochr y tad, a phennaeth y grŵp ceraint sydd ag awdurdod. Disgwylir i ddyn briodi merch ei ewythr ar ochr ei dad. Caiff bechgyn eu henwaedu ac mae merched yn derbyn clitoridectomi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Aifft
Categori:Grwpiau ethnig yn Eritrea
Categori:Grwpiau ethnig yn Swdan
Categori:Nomadiaid
Categori:Pobloedd Gwshitig
J. Tywi Jones

Gweinidog gyda'r Bedyddwyr, newyddiadurwr a dramodydd oedd **J. Tywi Jones** neu **John Tywi Jones** (7 Ionawr 1870 – 18 Gorffennaf 1948).

Fe'i ganed yn Henllys Lodge, ger Llanymddyfri. Addysgwyd ef yn lleol ac yna astudiodd yng Ngholeg y Bedyddwyr ym Mangor. Yn dilyn hynny fe’i hordeiniwyd yn weinidog gyda’r Bedyddwyr. Priododd ddwywaith; ar ôl marwolaeth ei wraig gyntaf, Ellen Davies, yn 1915, priododd L. M. Owen (y nofelydd ‘Moelona’). Bu’n weinidog yn Nhraeth-coch, Sir Fôn am wyth mlynedd a hanner, ac yna yn y Glais, Abertawe am naw mlynedd ar hugain, cyn ymddeol yn 1935. Roedd yn arloeswr ym myd y ddrama. Ef am flynyddoeddd oedd golygydd *Y Darian*, un o bapurau Cymraeg pwysicaf de-ddwyrain Cymru. Roedd yn sosialydd, yn genedlaetholwr ac yn heddychwr.

## Llyfryddiaeth
* J. Tywi Jones, *Eluned Gwyn Owen neu Yr Eneth Goll* (Caerfyrddin, 1914).
* J. Tywi Jones, *Jac Martin, neu Bobl Llandderwydd* (Caerfyrddin, 1913). 
* J. Tywi Jones, *Gwr y Cefen* (Aberdâr, 1920).
* J. Tywi Jones, *Chwedlau Hamdden* (Aberdâr, 1911).
* J. Tywi Jones, *Dic Sion Dafydd neu Richard Jones-Davies Esq.* (Caerfyrddin, 1913). [Ailargraffiad gyda nodiadau gan yr awdur.]
* J. Tywi Jones, *Y Cranc* (Aberdâr, 1919).
* J. Tywi Jones, *Richard Jones-Davies Esq.* (Caerfyrddin, 1911).
* J. Tywi Jones, *Eisteddfod y Pentre* (Wrecsam, 1922).
* J. Tywi Jones, *Y Bedydd Ysgrythyrol* (Llanerchymedd, 1900).
* J. Tywi Jones, *Dirgelwch Dig neu Gyfrinach y Ffermwyr Mawr* (Aberdâr, 1908).
* J. Tywi Jones, Erthygl Di-enw, *Y Darian* (30 Hydref, 1919), t. 1.

### Amdano
* Noel Gibbard, ‘Tywi yng Nghwm Tawe', yn Hywel Teifi Edwards (gol.), *Cwm Tawe (Cyfres y Cymoedd)* (Llandysul, 1993), tt. 240–265.
* Noel Gibbard, *Tarian Tywi: Cofiant y Parch. J. Tywi Jones* (Gwasg y Bwthyn, 2011).
* Dafydd Wyn Wiliam, ‘Enllib hen nofel’, *Y Casglwr*, rhif 41 (1990) t. 9.
* Noel Gibbard, ‘J. Tywi Jones a'i ohebwyr’, *Y Traethodydd*, cyfrol 163 (2008), tt. 180–189.
* Cecil Price, ‘Towards a National Theatre for Wales’, *Anglo-Welsh Review*, XII, 29 (1962), 21.
* D. T. Davies, ‘The Welsh Drama: important aspects of production’, *The Western Mail* (17 Mawrth 1920), t. 10.

## Cyfeiriadau
* *Cwm Tawe*, tt. 246–65. ''Who's who in Wales'', 1937, t. 115
* Bywgraffiadur ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol

Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1948
Rheilffordd Swydd Gaerloyw Swydd Warwig

bawd|333px|Rheilffordd Swydd Gaerloyw Swydd Warwig
## Hanes
Pasiwyd deddf ym 1899 ar ran Rheilffordd y Great Western yn caniatáu adeiladu rheilffordd rhwng Honeybourne a Cheltenham, a dwblu'r lein rhwng Honeybourne a Stratford-upon-Avon. Dechreuodd gwaith adeiladu ym 1902, ac agorwyd y cyfan  erbyn 1906. Agorwyd gorsaf reilffordd Cae Ras Cheltenham ym 1912, pan gynhaliwyd y ras Cwpan Aur Cheltenham am y tro cyntaf.

Caewyd gorsaf reilffordd Cae Ras Cheltenham ym 1968; defnyddiwyd yn achlysurol rhwng 1971 a 1976, ac erbyn y 70au, defnyddiwyd y lein gyfan dim ond fel lein wyriad. Dechreuwyd codi traciau yng Ngorffennaf 1979'

bawd|300px|chwith|'City of Truro' yn ymweld â'r rheilffordd
## Adfywiad
Ffurfiwyd Cymdeithas Rheilffordd Swydd Gaerloyw Swydd Warwig ar 18 Awst 1976, yn gobeithio perswadio Rheilffyrdd Prydain i gadw'r lein ar agor. Daeth y gymdeithas yn ymddiriodolaeth ar 28 Hydref 1977, yn anelu at warchod y rheilffordd. Ym 1981, llogwyd rhan o iard Toddington i gadw cerbydau ac ailosodwyd traciau.. 
Rhoddwyd Gorchymyn Rheilffordd Ysgafn gan yr Adran Trafnidiaeth, yn caniatáu ailosod y cledrau rhwng Broadway a Cheltenham, a phrynwyd tir yr hen reilffordd a rhai o'r adeiladau sydd wedi goroesi ym 1984. Agorwyd y lein ar 22 Ebrill gan Nicholas Ridley a dechreuodd gwasanaeth ar 700 llath o drac.
Cyrhaeddodd y lein Didbrook ym 1985, Abaty Hayles ym 1986 a Winchcombe ym 1987. Ym 1990, ailagorwyd y lein hyd at Gretton; ym 1997 hyd at Gotherington, ac yn 2000, hyd at Gae Ras Cheltenham. Dechreuodd gwasanaeth i Cheltenham ar gyfer teithwyr yn 2003.
Ailosodwyd traciau o Toddington i'r gogledd, yn mynd at Broadway, yn 2005.

### Adnewyddir neu drwsir
## Locomotifau ac unedau diesel
### Gweithredol
|}

## Cyfeiriadau
## Dolen Allanol
Gwefan Rheilffordd Swydd Gaerloyw Swydd Warwig

Swydd Gaerloyw Swydd Warwig
Categori:Cludiant yn Swydd Gaerloyw
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
D. T. Davies

Arolygydd ysgolion a dramodydd oedd **David Thomas Davies** (24 Awst 1876 – 7 Mehefin 1962). Ganed yn Nant-y-moel, Morgannwg Ganol, ac fe'i magwyd yn y Gelli, Ystrad Rhondda. Enillodd radd B.A. o Goleg Prifysgol Cymru Aberystwyth, ac aeth i Lundain i ddysgu tan y Rhyfel Byd Cyntaf, pan ymunodd â'r Ffiwsilwyr Cymreig.

Tra yn Llundain, cafodd gyfle i weld llawer o theatr Saesneg proffesiynol. Yn ystod y cyfnod hwn, roedd Ibsen yn ddylanwad mawr ar lwyfannau Llundain. Ysgrifennodd Davies rai dramâu yn ystod y cyfnod hwn, e.e. *Ble Ma Fa?* (1913) ac *Ephraim Harris* (1914). Tybia rhai bod ddylanwad Ibsen i'w weld ar ei waith.

Dychwelodd i Gymru ar ôl y rhyfel, a bu'n byw ym Mhontypridd ac yn gweithio fel arolygwr ysgolion. Gweithiodd dros hybu'r ddrama Gymraeg trwy ysgrifennu ar gyfer cylchgronau'r cyfnod, beirniadu mewn Eisteddfodau (megis yr Eisteddfod Genedlaethol), gweithio gyda'r mudiad drama yn Abertawe, ac wrth gwrs, ysgrifennu dramâu. Bu farw yn 1962, ac fe'i claddwyd ym Mhontypridd.

## Llyfryddiaeth
* D. T. Davies, *Ble Ma Fa?*, (Aberystwyth, 1913). [Drama]
* D. T. Davies, *Where Is He?*, cyfieithwyd gan D. T. Davies, (Stratford-upon-Avon, 1917). [Drama]
* D. T. Davies, *Ephraim Harris*, (Caerdydd, 1914). [Drama]
* D. T. Davies, *Pelenni Pitar*, (Abertawe, 1925). [Drama]
* D. T. Davies, *Castell Martin*, (Caerdydd, 1920). [Drama]
* D. T. Davies, *Y Pwyllgor*, (Caerdydd, 1920). [Drama]
* D. T. Davies, *Y Dieithryn*, (Caerdydd, 1922). [Drama]
* D. T. Davies, *Gwerthoedd*, (Aberystwyth, 1936). [Drama]
* D. T. Davies, *Troi’r Tir*, (Caerdydd, 1926). [Drama]
* D. T. Davies, *Toriad Dydd*, (Aberystwyth, 1932). [Drama]
* D. T. Davies, *Ffrois*, (Caerdydd, 1920). [Drama]
* D. T. Davies, *Branwen Ferch Llŷr*, (Caerdydd, 1921). [Drama]
* D. T. Davies, ‘Welsh folk drama: its future’, *Anglo-Welsh Review*, (Ionawr 1920), t. 65.
* D. T. Davies, ‘The Welsh Drama: important aspects of production’, *The Western Mail*, (17 Mawrth 1920), t. 8.

### Amdano
* Saunders Lewis, ‘Welsh Drama: a speech and a play’, *Cambria Daily Leader*, (24 Hydref 1919), t. 5.
* Saunders Lewis, ‘Drama Week: a retrospect’, *Cambria Daily Leader*, (25 Hydref 1919), t. 4.
* D. T. Davies, ‘Welsh Drama Week’, *The Western Mail*, (6 Mawrth 1920), t. 10.
* ‘ Welsh Drama in Cardiff’, *The Western Mail*, (15 Mai 1922), t. 6.
* ‘Y Ddrama 1913–1936’, *Barn*, rhif 271, (Awst 1985), t. 295. 
* Menna Davies, ‘D. T. Davies (1876–1962)’, yn (gol.) Hywel Teifi Edwards, *Cwm Rhondda* (Cyfres y Cymoedd), (Llandysul, 1995), tt. 254–75.

## Cyfeiriadau
* *Gwyddoniadur Cymru*, t. 272.
* Bywgraffiadur ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol

Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1945
Rik Mayall

Comediwr ac actor o Loegr oedd **Richard Michael "Rik" Mayall** (7 Mawrth 1958 – 9 Mehefin 2014).

Fe'i ganwyd yn Harlow, Essex, yn fab i John and Gillian Mayall.  Brawd Anthony, Libby a Kate oedd ef.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol y Frenin, Caerwrangon, ac yn y Prifysgol Manceinion.  Priododd Barbara Robbin ym 1985.

Bu farw yn ei gartref yn Llundain.

## Teledu
**A Kick Up the Eighties* (1981), fel Kevin Turvey
**The Young Ones* (1982-84), fel Rick
**Blackadder II* (1986), fel Lord Flashheart
**Filthy Rich & Catflap* (1987)
**The New Statesman* (1987-94), fel Alan B'stard
**Bottom* (1991-95), fel Richie
*Believe Nothing (2001), fel Quadruple Professor Adonis Cnut

## Ffilmiau
**Drop Dead Fred* (1991)
**Carry On Columbus* (1992)
**Bring Me the Head of Mavis Davis* (1997)
**Guest House Paradiso* (1999)
**Blackadder: Back & Forth* (2000)

Categori:Actorion o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Pobl o Essex
George Henry Powell

Ysgrifennwr caneuon o Gymru oedd **George Henry Powell** (27 Ebrill 1880 – 3 Rhagfyr 1951).

Fe'i ganwyd ar 27 Ebrill 1880 yn Llanelwy; cafodd ei addysg yn y dref ac roedd yn aelod o gôr y gadeirlan. Priododd Leila Byron ar 15 Gorffennaf 1905 Roedd yn rhan o'r Harlequinaders, yn gweithio'n llwyddiannus yn neuaddau cerdd, a defnyddiodd yr enw George Asaf.Ysgrifennodd geiriau'r gân "Pack Up Your Troubles in Your Old Kit-Bag" ym 1915. Cyfansoddwyd y tôn gan ei frawd, Felix Powell. Doedd y brodyr ddim yn hoff iawn o'r gân, ond pan drefnwyd cystadleuaeth gan y cyhoeddwyr cerddoriaeth Francis, Day a Hunter i greu cân addas i'r milwyr yn mynd i'r rhyfel, anfonasant y gân, ac enillasant yr ornest. Daeth y gân yn llwyddiant ysgubol yn syth.

Daeth George yn heddychwr a gwrthwynebwr cydwybodol, ac yn hwyrach yn Seientiad Cristnogol.

Aeth y brodyr i Peacehaven i fyw ar ôl y rhyfel. Roeddent hefyd yn berchnogion y Peacehaven Gazette ac wedi agor theatr, y Lureland. Cadwyd y brodyr eu hawliau i'r gân, sydd yn boblogaeth iawn hyd at heddiw, yn arbennig yn amserau rhyfel, a nid yn unig ym Mhrydain. Bu farw yn Hove, Swydd Dwyrain Sussex, ar 3 Rhagfyr 1951.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Pobl o Lanelwy
Taco

320px|bawd|Taco

Bwyd traddodiadol o Fecsico ydy ***taco***, sef *tortilla* wedi'i rolio neu ei blygu o gwmpas llenwad. Gellir ei lenwi gyda amrywiaeth o lenwadau megis cig eidion, porc, cyw iâr, bwyd môr, llysiau a chaws.

Categori:Bwyd
Categori:Bwyd a diod ym Mecsico
Eglwys Llaneirwg

Mae **eglwys plwyf Llaneirwg**, pentref a fu yn hanesyddol yn rhan o Sir Fynwy ond sydd bellach yn faesdref o Gaerdydd, yn dyddio'n ôl i'r oesoedd canol. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn y 14g, ond darganfuwyd tystiolaeth o adeilad hŷn, Normanaidd yn ystod gwaith atgyweirio yn oes Fictoria. Mae'n debyg fod yr eglwys honno'n fwy o faint na'r un presennol. Cysegrir yr eglwys i sant Normanaidd o'r enw Mellon, ac yn Saesneg mae ardal Llaneirwg yn dwyn ei enw. Cyn dyfodiad y Normaniaid safai eglwys Geltaidd yn y fangre, wedi'i chysegru i Leurwg, mab Coel Hen.

Saif yr eglwys ar ben bryn, ac mae ei thŵr yn weladwy o Fôr Hafren. Mae cynllun yr eglwys yn un anghyffredin; ar y wal dwyreiniol mae dau fwa, y naill yn fwy na'r llall, yn arwain i mewn i'r gangell â'r capel ogleddol. Ceir olion hen groglofft yn croesi'r rhain. Ni saif y tŵr o flaen corff yr eglwys ar yr ochr orllewinol ond ar ei ganol i'r de. Newidiwyd y nenfwd a llawer o'r ffenestri yn y 15g.

Atgyweiriwyd yr eglwys oddeutu 1858 gan y pensaer George Gilbert Scott; ariannwyd y gwaith hyn gan Edward Augustus Freeman, hanesydd a drigodd gerllaw ym mhlasdy Llanrhymni o 1855 tan 1860. Atgyweiriwyd yr eglwys eto ym 1868–9 gan Charles Buckeridge, a'r gangell oddeutu 1875 gan Ewan Christian. Ym 1963 penodwyd yr eglwys yn adeilad rhestredig Gradd I.

Saif Croes Llaneirwg y tu allan i fynwent yr eglwys.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 

Categori:Esgobaeth Mynwy
Llaneirwg
Gemau'r Gymanwlad 2018

'''Gemau'r Gymanwlad 2018''' oedd yr unfed tro ar hugain i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Arfordir Aur, Queensland, Awstralia oedd cartref y Gemau gafodd eu cynnal rhwng 4 - 15 Ebrill 2018. Cafwyd cyfarfod i ddewis y ddinas fyddai'n cynnal y Gemau yn ystod Cyfarfod Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad yn Basseterre, Sant Kitts-Nevis ym mis Tachwedd 2011 gyda Dinas Gold Coast yn ennill y bleidlais gyda 43 pleidlais a 27 pleidlais i Hambantota, Sri Lanca a ddaeth yn ail.

Dyma oedd y pumed tro i Awstralia gynnal Gemau'r Gymanwlad.

## Uchafbwyntiau'r Gemau
Flora Duffy o Bermuda gipiodd fedal aur cyntaf y Gemau yn y Triathlon i ferched. Dyma oedd medal aur cyntaf Bermuda yng Ngemau'r Gymanwlad ers i Nick Saunders gipio aur yn y naid uchel yn Auckland ym 1990.

Llwyddodd Fanwatw, Ynysoedd Cook, Ynysoedd Solomon, Dominica, Ynysoedd Prydeinig y Wyryf a Sant Lwsia i ennill medal am y tro cyntaf yn hanes Gemau'r Gymanwlad. 

Daeth medalau Fanwatw, Dominica, Ynysoedd Prydeinig y Wyryf a Sant Lwsia yn yr athletau wrth i Kyron McMaster ennill aur yn y 400m dros y clwydi i Ynysoedd Prydeinig y Wyryf. a cipiodd Levern Spencer o Sant Lwsia yr aur yn y naid uchel Cafwyd medalau efydd i Friana Kwevira o Fanwatw yn y gwaywffon T36, Thea Lafond o Dominica yn y naid driphlyg i ferched.

Llwyddodd Aidan Zittersteijn a Taiki Paniani o Ynysoedd Cook i drechu'r pâr o Malta er mwyn ennill medal efydd yng nghystadleuaeth parau bowlio lawnt a cipiodd Jenly Wini fedal efydd yng nghategori 58&nbsp;kg codi pwysau i Ynysoedd Solomon.

Y codwr pwysau o Seland Newydd, David Liti, gafodd ei urddo â Gwobr David Dixon yn ystod y Seremoni Cloi..

## Chwaraeon
Dychwelodd Pêl-fasged i'r gemau ar draul Jiwdo gyda Rygbi Saith-bob-ochr a Pel-foli Traeth yn cael eu cyflwyno am y tro cyntaf

* 20px Athletau
* 20px Badminton
* Beicio
** 20px Lôn
** 20px Trac
** 20px Mynydd
* 20px Bocsio

* 20px  Bowlio lawnt
*  20px  Codi pwysau
* Dyfrol
** 20px Nofio
** 20px Nofio cydamseredig
** 20px Plymio

* Gymnasteg
** 20px Artistig
** 20px Rhythmig
*  20px Hoci
*  20px Pêl-fasged
* 20px Pêl-foli Traeth
*  20px Pêl-rwyd

* 20px Reslo
* 20px  Rygbi saith-bob-ochr
* 20px Saethu
* 20px Sboncen
* 20px Tenis bwrdd
* 20px Triathlon

## Timau yn cystadlu
Roedd pob un o 71 o wledydd y Gymanwlad yn gyrru tîm i Gemau'r Gymanwlad, 2018 gyda Gambia yn dychwelyd i'r Gymanwlad ym mis Mawrth 2018 ond ni fu y Maldives yn cystadlu ar ôl gadael y Gymanwlad yn 2016.

## Tabl medalau
Roedd 275 o wahanol gampau  yn y Gemau a llwyddodd 43 o wledydd gwahanol i gipio medal gyda'r tîm cartref, Awstralia, yn gorffen ar frig y tabl medalau

## Medalau'r Cymry
Llwyddodd athletwyr Cymru i ennill 36 o fedalau - 10 medal aur, 12 medal arian a 14 medal efydd - cyfanswm medalau sydd gystal â'r nifer uchaf erioed o'r Gemau yn Glasgow yn 2014, ond yr adeg hynny dim ond pum medal aur gafodd y tîm. Gyda 10 medal aur yn cael eu hennill yn 2018, mae'r Gemau yn cael eu hystyried fel y Gemau gorau erioed i Gymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

2018
Categori:2018 yn Awstralia
Tîm pêl-droed cenedlaethol Rwsia

**Tîm pêl-droed Cenedlaethol Rwsia** (Rwsieg: Национа́льная сбо́рная Росси́и по футбо́лу) sy'n cynrychioli Rwsia yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Undeb Pêl-droed Rwsia (RFU), corff llywodraethol y gamp yn Rwsia. Mae'r RFU yn aelod o gonffederasiwn pêl-droed Ewrop (UEFA).

Mae FIFA ac UEFA yn ystyried tîm cenedlaethol Rwsia fel olynwyr uniongyrchol tîm Yr Undeb Sofietaidd.

Mae Rwsia wedi cyrraedd Cwpan y Byd ym 1994, 2002 a 2014 a nhw oedd yn cynnal Cwpan y Byd 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Categori:Pêl-droed yn Rwsia
Rwsia
R. G. Berry

Gweinidog Annibynnol, awdur a dramodydd o Gymru oedd **R. G. Berry** neu  **Robert Griffith Berry** (20 Mai 1869 – 16 Ionawr 1945). Ganed yn Llanrwst, Dyffryn Conwy. Ar ôl gorffen ysgol, enillodd ysgoloriaeth i Brifysgol Bangor, lle'r aeth i gwblhau hanner cyntaf ei radd BA cyn mynd ymlaen i Goleg Bala-Bangor. Wrth astudio, bu'n ysgrifennu (dim ond yn Saesneg ar y pryd) ar gyfer cylchgrawn myfyrwyr a bu'n olygydd ar y cylchgrawn am dymor. Dechreuodd ei weinidogaeth yn Bethlehem,, Gwaelod-y-garth ar 13 Rhagfyr 1896, a phriododd Hannah Watkins o Waelod-y-garth yn Awst 1903. Fe ddaeth Berry yn amlwg fel un o arloeswyr y ddrama Gymraeg, gyda dramâu megis *Ar y Groesffordd* (1914), *Asgre Lân* (1916), a'r *Ddraenen Wen* (1922). Bu'n adnabyddus hefyd am gyfansoddi dramâu byrion.

## Llyfryddiaeth
* R. G. Berry, *Ail-ddechrau* (Gwynedd, 19––). Dim dyddiad. [Drama]
* R. G. Berry, *Ar y Groesffordd* (Caerdydd, 1914). [Drama]
* R. G. Berry, *Asgre Lân* (Caerdydd, 1916). [Drama]
* R. G. Berry, *Y Ddraenen Wen* (Caerdydd, 1922). [Drama]
* R. G. Berry, *Dwywaith yn Blentyn* (Caerdydd, 1924). [Drama]
* R. G. Berry, *Yr Hen Anian* (Caerdydd, 1929). [Drama]
* R. G. Berry, *Noson o Farrug* (Caerdydd, 1915). [Drama]
* R. G. Berry, *Y Llawr Dyrnu* (Aberystwyth, 1930). [Stori Fer]
* R. G. Berry, ‘Foreword’, yn William Evans, *Dreams come true* (Pen-y-bont, 1916).
* R. G. Berry, ‘Y Ddrama Heddiw’, *Tir Newydd*, rhif 11 (Chwefror, 1938), tt. 5–8.
* R. G. Berry, *Eun nozveziad reo gwenn* Trosiad i'r Llydaweg gan Geraint Dyfnallt Owen ac Yann-Vari Perrot*Noson o Farrug* (Plougerne, 1928). [Drama]

### Amdano
* ‘Llawr Dyrnu’, *Y Brython* (1 Tachwedd 1923), t. 7
* ‘Y Ddrama 1913–1936’, *Barn*, rhif 271 (Awst 1985), t. 295.
* Emyr Edwards, ‘Pontiwr rhwng dau gyfnod’, *Barn*, rhif 386 (Mawrth 1995), Atodiad Theatr, tt. 33–35. 
* Huw Ethall, *R. G. Berry* (Abertawe, 1985).
* Don Llewellyn, ‘Y Parch. R. G. Berry (1869–1945) Capel Bethlehem, Gwaelod-y-garth, Pen-tyrch’, *Y Casglwr*, rhif 91 (Gaeaf 2007), 14–15.
* Fersiwn Llydaweg *Noson o Farrug* ar lein  http://bibliotheque.idbe-bzh.org/document.php?id=eun-nozveziad-reo-gwenn-18682&l=fr 

## Cyfeiriadau
* *Gwyddoniadur Cymru*, tt. 74–75.
* Bywgraffiadur ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol

Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1945
Tîm pêl-droed cenedlaethol Japan

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Japan** (Japaneg: サッカー日本代表) yn cynrychioli Japan yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Japan (JFA), corff llywodraethol y gamp yn Japan. Mae'r JFA yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Asia (AFC).

Mae Japan wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar 5 achlysur gan gynnal y gystadleuaeth ar y cyd gyda De Corea yn 2002.

Maent hefyd wedi ennill Pencampwriaeth Pêl-droed Asia ar bedair achlysur - mwy nag unrhyw wlad arall.

Japan
Tîm pêl-droed cenedlaethol Iran

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Iran** (Perseg: تیم ملی فوتبال ایران) yn cynrychioli Iran yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Iran (FFIRI), corff llywodraethol y gamp yn Iran. Mae'r FFIRI yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Asia (AFC). Stadiwm cartref y tîm yw Stadiwm Azadi, Tehran.

Mae Iran wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar bedwar achlysur ac wedi ennill Cwpan Pêl-droed Asia ar dair achlysur.

## Cyfeiriadau
Iran
Categori:Timau pêl-droed Iran
Categori:Pêl-droed yn Asia
Tîm pêl-droed cenedlaethol Mecsico

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Mecsico** (Sbaeneg: *Selección de fútbol de México*) yn cynrychioli Mecsico yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Bêl-droed Mecsico (FMF), corff llywodraethol y gamp ym Mecsico. Mae'r FMF yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Gogledd a Chanol America a'r Caribî (CONCACAF) (Saesneg: *Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football*).

Mae *El Tricolor* yn chwarae eu gemau cartref yn Estadio Azteca, Ninas Mecsico ac wedi cynnal Cwpan y Byd ar ddau achlysur; ym 1970 a 1986.

Roedd Mecsico hefyd yn rhan o'r gêm gyntaf erioed yng Nghwpan y Byd wrth wynebu Ffrainc ar 13 Gorffennaf 1930.

Mecsico
Tîm pêl-droed cenedlaethol Awstralia

Mae **tîm pêl-droed cenedlaethol Awstralia** () yn cynrychioli Awstralia yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Awstralia (FFA), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r FFA yn aelodau o gonffederasiwn pêl-droed Asia (AFC) ers gadael conffederasiwn pêl-droed Oceania (OFC) yn 2006.

Mae'r ***Socceroos*** wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar bedwar achlysur. Maent wedi ennill Pencampwriaeth Pêl-droed Oceania bedair gwaith cyn symud i chwarae yn Asia. Enillodd y tîm Gwpan Asia yn 2015, a gynhaliwyd yn Awstralia.

Ar hyn o bryd mae'r Socceroos yn cael eu rheoli gan gyn-bêl-droediwr Awstraliaidd, Tony Popović. Mathew Ryan yw capten y tîm, a Tim Cahill yw prif sgoriwr y tîm. Mark Schwarzer sydd wedi gwneud y mwyaf o ymddangosiadau i'r tîm.

## Gweler hefyd
* Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Awstralia

Awstralia
Tîm pêl-droed cenedlaethol Nigeria

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Nigeria** yn cynrychioli Nigeria yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Nigeria (NFF), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r NFF yn aelodau o gonffederasiwn pêl-droed Affrica, (CAF).

Mae'r *Super Eagles* wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar bump achlysur ers ymddangos am y tro cyntaf ym 1994. Nigeria ydy pencampwyr presennol Pencampwriaeth Pêl-droed Affrica, cystadleuaeth maent wedi ennill ar dri achlysur.

Categori:Pêl-droed yn Nigeria
Nigeria
Tîm pêl-droed cenedlaethol Camerŵn

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Camerŵn** yn cynrychioli Nigeria yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Camerŵn (Ffrengig: *Fédération Camerounaise de Football*) (FCF), corff llywodraethol y gamp yn Camerŵn. Mae'r FCF yn aelodau o gonffederasiwn pêl-droed Affrica, (CAF).

Mae *Les Lions Indomptables* (llewod anorchfygol) wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar saith achlysur - mwy nag unrhyw wlad arall yn Affrica - a'r tîm cyntaf o Affrica i gyrraedd rownd yr wyth olaf yng Nghwpan y Byd 1990 cyn colli yn erbyn Lloegr.

Mae Camerŵn wedi ennill Pencampwriaeth Pêl-droed Affrica ar bedwar achlysur a hefyd wedi cipio'r fedal aur yng Ngemau Olympaidd Sydney 2000.

Camerŵn
Yn Erbyn yr Haul

Teithlyfr gan Rhiain Phillips yw ***Yn Erbyn yr Haul***. 
Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Llyfr taith yn adrodd hanes ymweliadau Cymraes sylwgar â deunaw o ddinasoedd enwog ar hyd a lled y pum cyfandir. Ffotograffau du-a- gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Categori:Llyfrau taith Cymraeg
Tîm pêl-droed cenedlaethol De Corea

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol De Corea** (Coreaeg: 대한민국 축구 국가대표팀) yn cynrychioli De Corea yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Corea (KFA), corff llywodraethol y gamp yn Ne Corea. Mae'r KFA yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Asia (AFC).

Mae De Corea wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar naw achlysur gan gynnal y gystadleuaeth ar y cyd gyda Japan yn 2002 lle gorffennodd y tîm yn bedwerydd.

Maent hefyd wedi ennill Pencampwriaeth Pêl-droed Asia ddwywaith.

De Corea
Categori:Timau pêl-droed De Corea
Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad Belg

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad Belg** (Iseldireg: *Belgisch voetbalelftal*; Ffrangeg: *Équipe belge de football*; Almaeneg: *Belgische Fußballnationalmannschaft*) yn cynrychioli Gwlad Belg yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Brenhinol Gwlad Belg (KBVB), corff llywodraethol y gamp yng Ngwlad Belg. Mae'r KBVB yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Mae *de Rode Duivels*; *les Diables Rouges*; *die Roten Teufel* (y diafoliaid coch) wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar 12 achlysur gan orffen yn bedwerydd ym 1986.

Maent hefyd wedi gorffen yn ail ym Mhencampwriaeth Pêl-droed Ewrop ym 1980 ac wedi cipio'r fedal aur yng Ngemau Olympaidd Antwerp 1920.

Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Categori:Pêl-droed yng Ngwlad Belg
Gwlad Belg
Bikefax

Cyfrol gryno am lwybrau beicio mynydd yng Ngogledd Ddwyrain Cymru gan amryw o awduron yw ***Bikefax - North East Wales***. 

Cordee Books and Maps a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol gryno am lwybrau beicio mynydd yng Ngogledd Ddwyrain Cymru. Fe'i lluniwyd gan arbenigwyr ar feicio mynydd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Yn Ôl i Gbara

Teithlyfr gan Bethan Gwanas yw ***Yn Ôl i Gbara***. Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Dilyniant i *Dyddiadur Gbara* yw'r gyfrol hon sy'n adrodd hanes ail daith Bethan Gwanas i ardal wledig yn Affrica. Cafodd Bethan ei ffilmio'n dychwelyd i Gbara yn Nigeria, wedi iddi dreulio dau dymor yno fel gweithiwr gwirfoddol yn yr 1980au.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bethan Gwanas
Categori:Llyfrau am Nigeria
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Categori:Llyfrau taith Cymraeg
Tîm pêl-droed cenedlaethol y Swistir

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Y Swistir** (Almaeneg: *Schweizer Nati*; Ffrangeg: *La Nati*; Eidaleg: *Squadra nazionale*) yn cynrychioli Y Swistir yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Y Swistir (ASF-SFV), corff llywodraethol y gamp yn Y Swistir. Mae'r ASF-SFV yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Mae'r Swistir wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar 10 achlysur gan gynnal y gystadleuaeth ym 1954.

Maent hefyd wedi cynnal Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop ar y cyd gydag Awstria yn 2008 ac wedi cipio'r fedal arian yng Ngemau Olympaidd Paris 1924.

Categori:Pêl-droed yn Ewrop
Swistir
Amryw Bethau

Casgliad o erthyglau gan Thomas Parry yw ***Amryw Bethau***. 
Gwasg Gee a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o erthyglau yn ymdrin â gwaith pump ar hugain o lenorion Cymru rhwng blynyddoedd olaf y 19g ac wythdegau'r 20g, ynghyd â dwy bennod hunangofiannol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Nid Da Lle Gellir Gwella (cyfrol)

Ysgrif ar nyrsio gan Gwerfyl Roberts (Golygydd) yw '***Nid Da Lle Gellir Gwella***'. 
Amrywiol a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Gweithgareddau Cynhadledd y Gymdeithas Gymraeg ar gyfer Nyrsys, Bydwragedd ac Ymwelwyr Iechyd a gynhaliwyd yng Ngregynog yn Hydref 1995.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Areithiau a Phregethau y Parch. a Gwir Anrhyd. Dr Rowan Williams

Casgliad dwyieithog o 15 o areithiau a phregethau gan Rowan Williams yw ***Areithiau a Phregethau y Parch. a Gwir Anrhyd. Dr Rowan Williams***. 
Gwasg yr Eglwys yng Nghymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad dwyieithog o 15 o areithiau a phregethau a draddodwyd gan y Gwir Barchedig a Gwir Anrhydeddus Dr Rowan Williams ar amrywiol achlysuron, gan drafod nifer o bynciau cyfoes yn ystod y cyfnod tra oedd yn Archesgob Cymru, 2000-2002.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
'Brenhines Ymdrochleoedd Cymru'

Astudiaeth o dwf tref glan y môr Llandudno gan Gwenfair Parry yw ''''''Brenhines Ymdrochleoedd Cymru: Twristiaeth a'r Iaith Gymraeg yn Llandudno yn Ystod y 19g''''''.
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr 
Astudiaeth o dwf tref glan y môr Llandudno fel cyrchfan ymwelwyr yn ystod y 19g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd 
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau am Landudno
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Byd Bethan

Casgliad o ddeugain erthygl gan Bethan Gwanas yw ***Byd Bethan***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o ddeugain erthygl a ymddangosodd gyntaf yng ngholofn yr awdures yn yr Herald Cymraeg, yn trafod amrywiaeth o bynciau ac yn cyflwyno argraffiadau personol am bobl a lleoedd gyda sylwadau am fywyd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Bethan Gwanas
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Briwsion: Ysgrifau a Rhai Cerddi

Casgliad o amrywiol o ysgrifau a cherddi gan Myfanwy Bennett Jones yw ***Briwsion: Ysgrifau a Rhai Cerddi***. 
Gwasg y Bwthyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae rhai o'r ysgrifau wedi'u lleoli yng ngogledd Môn, eraill yn Llŷn a nifer o rai cyffredinol ar destunau megis 'Yn Lerpwl', 'Enw i'r Tŷ', 'Pe bawn i' ac eraill.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg

Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Eryri - Parc Dan Bwysau

Cyfrol wedi'i darlunio am Barc Cenedlaethol Eryri gan Rob Collister yw ***Eryri - Parc Dan Bwysau***. 

Cymdeithas Eryri a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Blas ar Fwynder Maldwyn

Casgliad o 12 ysgrif gan Heledd Maldwyn Jones (Golygydd) yw ***Blas ar Fwynder Maldwyn***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Casgliad o 12 ysgrif yn trafod amryfal agweddau ar dir a phobl Sir Drefaldwyn, yn cynnwys gwybodaeth am feirdd a gofaint, cerddorion ac artistiaid, ysgolheigion a herwyr, enwau llefydd, y dafodiaith a rhin y bywyd cymdeithasol clos.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003