open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Afan

[250px|bawd|Afon Afan yn ei haber ger [Port Talbot.]]

Afon yn ne Cymru yw **Afon Afan**, sy'n llifo tua 15 millitir i lawr Cwm Afan ac yn cyrraedd y môr ym Mhort Talbot.  Ardal ganolog Porth Talbot yw hen dref Aberafan.

Mae'r afon yn codi i'r gorllewin o Gwm Rhondda ger pentref Abergwynfi.  Mae'n rhedeg i'r gorllewin rhwng bryniau syrth ac yn araf yn troi i gyfeiriad de-orllewinol cyn cyrraedd y môr.  Mae'r nentydd sydd yn rhedeg i mewn i'r Afan yn cynnwys Afon Pelenna ac Afon Corrwg.

Nid yw tarddiad yr enw yn glir.  Un theori yw ei fod yn dod o'r gair 'mafon'.  Un arall yw ei fod yn gyfeiriad at yr afon yn dod o'r 'ban' (h.y. o'r bryniau uchel) oherwydd mae taith yr afon yn fyr ond yn serth.

Am y rhan fwyaf o'r 19g a hanner cyntaf yr 20g roedd yr afon wedi ei llygru yn ddifrifol gan y diwydiant glo a haearn.  Erbyn hyn mae'r afon yn cynnal pysgod eto.

Afan
Afan
Djerba

Ynys yn y Môr Canoldir oddi ar arfordir deheuol Tiwnisia yw **Djerba** (hefyd **Jerba** neu **Gerba**) gyda arwynebedd o 510 Km² (197 milltir sgwâr, ychydig bach yn llai nag Ynys Môn). Hon yw ynys fwyaf Gogledd Affrica. Mae'r ynys i gyd yn dir lled-anial gyda rhyw 1,500,000 palmwydden ddatys a rhyw 500,000 olewydden yn tyfu. Mae ganddi filltiroedd o draethau o dywod mân. Prin iawn fydd hi'n glawio. Yn y gaeaf fe fydd y tymheredd yn gostwng yn llym fin nos, ond fydd hi ddim yn rhewi.

Yn ôl mytholeg Roeg, Djerba odd gwlad y *Lotophagi* (bwytawyr y lotws - ffrwyth chwedlonol). Yn ôl y chwedl, roedd pwy bynnag oedd yn bwyta'r ffrwyth yn colli pob hiraeth am gartref. Fe gynigodd y Lotophagi y ffrwythau i ddynion Odysseus.

***Meninx*** oedd enw Djerba yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Fe adeiladodd y Rhufeiniaid sarn i gysylltu'r ynys a chyfandir Affrica.

Mae gan Djerba boblogaeth o 450,000. Berberiaid yw'r rhan fwyaf ohonyn' nhw. Mae yna gymuned fach Iddewig hefyd. Mae'n debyg wnaeth eu hynafiaid ffoi o Caersalem pan gafodd ei ddinistrio gan Titus yn 70 OC. Y brif dref yw Houmt-Souk (cynaniad: hw-met-es-SŴC) sy'n golygu "cymdogaeth y marchnadoedd", poblogaeth 44,555 yn 2004. Ieithoedd Djerba yw Arabeg, Ffrangeg a Berber, fel gweddill y Maghreb.

Mae'r rhan fwyaf o dai Djerba yn wyn gyda'r drysau a'r ffenestri wedi'u peintio'n las. Fe fydd y muriau gwyn yn adlewychu gwres yr haul a'r ffenestri glas yn cadw pryfed yn ôl. Mae gweddill Tiwnisia wedi dynwared y ffasiwn hwn, yn enwedig ym mhentref Sidi Bou Saïd ger Tiwnis.

Synagog Al-Ghriba yw'r synagog mwyaf prydferth yng ngogledd Affrica. Cafodd y synagog wreiddiol ei sefydlu yn y 6g C.C.

Un o ddiwydiannau Djerba yw pysgota ysbwng.

Ceir gwasanaeth fferi rhwng porthladd Ajim a Jorf ar y cyfandir.

250px|bawd|dim|Un o draethau Djerba
250px|bawd|dim|Houmt-Souk

Categori:Talaith Médenine
Categori:Ynysoedd Tiwnisia
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Gavin Henson

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru yw **Gavin Lloyd Henson** (ganed 1 Chwefror 1982). 

Ganwyd Henson ym Mhen-y-bont ar Ogwr, yn fab i Alan Henson, a fu'n chwarae i Faesteg fel prop. Chwaraeodd rygbi dros ei ysgol, Ysgol Gyfun Brynteg. Diweddodd ei yrfa drwy chwarae i'r Gweilch, fel canolwr yn bennaf, rhwng 2017 a 2018.

Cafodd ei enwi fel "Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn" gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol yn 2001. Daeth i amlygrwydd oherwydd ei berfformiadau dros Gymru yn erbyn y Crysau Duon a De Affrica yn hydref 2004 ac yna ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2005 pan enillodd Cymru y Gamp Lawn, yn enwedig pan giciodd y gôl gosb a sicrhaodd fuddugoliaeth dros Loegr yn y gêm gyntaf.

Fe'i dewiswyd ar gyfer taith y Llewod Prydeinig a Gwyddelig i Seland Newydd yn haf 2005. Cafodd ei adael allan o'r tîm ar gyfer y gêm brawf gyntaf er mwyn gwneud lle i Jonny Wilkinson chwarae fel canolwr. Bu llawer o ddadlau ynglŷn â hyn, ac fe gafodd ei ddewis i chwarae yn yr ail gêm brawf. Cafodd ei anafu yn y gêm yma, ac ni chwaraeodd eto ar y daith nac ar ddechrau tymor 2005-06.

Am wahanol resymau, Gavin Henson sydd â'r proffil uchaf o holl chwaraewyr presennol Cymru. Daeth yn fwy adnabyddus fel cariad Charlotte Church, ac am eillio ei goesau cyn y gemau. Yn Hydref 2005 cyhoeddodd lyfr *My Grand Slam Year*, lle beirniadodd agweddau ar reolaeth taith y Llewod i Seland Newydd a'r ffaith bod chwaraewyr nad oeddynt yn Gymry yn medru cymhwyso eu hunain i chwarae yn y tîm cenedlaethol, yn ogystal â chyhuddo Brian O'Driscoll o geisio anafu ei lygad yn y gêm yn erbyn Iwerddon yn 2005.

Ar Ragfyr 23ydd 2005 cafodd Gavin Henson ei wahardd am ddeg wythnos gan gynrychiolwyr Cwpan Ewropiaidd Rygbi fel cosb am ddefnyddio ei ben-elin yn erbyn prop mewn gêm yn erbyn y Leicester Tigers.

Mae gan Henson a Charlotte Church ddau o blant, Ruby Megan Henson (Tachwedd 2007) a Dexter Lloyd Henson (Ionawr 2009).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Llywelyn ap Seisyll

Brenin Gwynedd a Deheubarth oedd **Llywelyn ap Seisyll** (bu farw 1023). Cyfeirir ato weithiau fel **Llywelyn ap Seisyllt**.

## Bywgraffiad
Ni wyddir fawr am Seisyll (neu Seisyllt), tad Llywelyn. Mae'n bosibl nad oedd o waed brenhinol, er fod mam Llywelyn, Angharad, yn ferch i Maredudd ab Owain, fu'n frenin rhan helaeth o dde a gogledd Cymru am gyfnod.

Daeth Llywelyn yn frenin Gwynedd yn 1018 pan gafodd fuddugoliaeth dros Aeddan ap Blegywryd mewn brwydr lle lladdwyd Aeddan a'i bedwar mab. Yn ddiweddarch cipiodd deyrnas Deheubarth hefyd, gan ennill buddugoliaeth dros Rhain, Gwyddel oedd yn honni bod a hawl i'r deyrnas, yn Abergwili yn 1022. Yn ôl *Brut y Tywysogion*, roedd teyrnasiad Llywelyn yn gyfnod llewyrchus, ond bu farw yn annisgwyl yn 1023.

Roedd ei fab, Gruffudd ap Llywelyn, yn rhy ieuanc i geisio cipio'r orsedd pan fu farw ei dad, ond yn ddiweddarach daeth yn frenin Cymru gyfan.

## Gweler hefyd
*Madog Min

## Cyfeiriadau
*John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Llinach Dinefwr
Categori:Marwolaethau 1023
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Cunedda

**Cunedda mab Edern** (tua 386 - tua 460; teyrnasai efallai yn y 440au neu'r 450au), a adnabyddir fel rheol fel **Cunedda Wledig**, oedd sefydlydd Teyrnas Gwynedd.

## Ei hanes
Credir fod yr enw 'Cunedda' yn dod o'r gair cyfansawdd Brythoneg *cunodagos*, sy'n golygu "Arglwydd da". Roedd yn fab i Edern ap Padarn ("Eternus" yn Lladin ac wyr i Badarn Beisrudd ("Paternus" yn Lladin) fab Tegid ("Tacitus"). Mae'r enwau yn awgrymu fod dylanwad Rhufeinig cryf ar y teulu, ac mae rhai yn tybio fod "Peisrudd" yn enw ei daid yn cyfeirio at fantell goch neu ysgarlad oedd yn cael ei gwisgo gan uchel-swyddogion yn y fyddin Rufeinig.

Yn ôl y testunau a elwir yn *Achau y Saeson*, a briodolir i darddiad yn y 7c, yr oedd **Cunedag** yn un o hynafiaid Maelgwn Gwynedd, a dywedir ei fod wedi dod o Fanaw Gododdin yn yr Hen Ogledd gyda'i wyth mab 140 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn. Dywedir iddo ef a'i feibion ennill Gwynedd oddi wrth y Gwyddelod oedd wedi ymsefydlu yno.

## Meibion Cunedda
Rhoddodd meibion Cunedda eu henwau i nifer o diriogaethau yng ngogledd a gorllewin Cymru, er enghraifft Ceredig a roddodd ei enw i deyrnas Ceredigion, Dogfael a roddodd ei enw i Ddogfeiling yn Nyffryn Clwyd, a Rhufon a roddodd ei enw i deyrnas Rhufoniog. Dywedir i Dybion, mab hynaf Cunedda, farw tra'r oedd y teulu ym Manaw Gododdin, ond rhoddodd ei fab ef, Meirion, ei enw i Feirionnydd. Damcaniaeth arall yw mai penaethiaid yng ngwasanaeth Cunedda oedd y "meibion" hyn.

Dyma restr o'r naw mab:

# Tybion, tad Meirion, sefydlydd Meirionnydd).
# Ysfael
# Rhufon, sefydlydd Rhufoniog
# Dunod, sedfydlydd Dunoding
# Ceredig, sefydlydd Ceredigion
# Afloeg, sefydlydd Aflogion yn Llŷn
# Einion Yrth, sefydlydd Caereinion ym Mhowys
# Dogfael, sefydlydd Dogfeiling
# Edern, sefydlydd Edeirnion

## Ffynonellau
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953)

Categori:Genedigaethau'r 380au
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau'r 460au
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Yr Hen Ogledd
Delme Thomas

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **William Delme Thomas** (ganed 12 Medi 1942 ym Mancyfelin, Sir Gaerfyrddin), a enillodd 25 o gapiau dros Gymru fel clo.

Ymunodd Delme Thomas a chlwb Llanelli yn 1961. Ef oedd capten Llanelli yn ystod eu tymor canmlwyddiant yn 1972-73, ac ef hefyd oedd capten Llanelli pan enillwyd y fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1972. Cofir o hyd am ei araith emosiynol i'w gyd-chwaraewyr cyn y gêm yma.

Chwaraeodd i dim Ieuenctid Cymru yn ddeunaw oed, ac enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Awstralia yn 1967, a bu'n ddewis cyntaf fel clo hyd nes iddo ymddeol yn 1973. Chwaraeodd ran bwysig yn y tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 1971. Yn ei dymor olaf, ef oedd capten Cymru yn y gêm yn erbyn y Crysau Duon yng Nghaerdydd.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig dair gwaith, y tro cyntaf i Awstralia a Seland Newydd yn 1966, cyn iddo chwarae i Gymru. Chwaraeodd mewn dwy gêm brawf ar y daith yma, mewn dwy gêm brawf ar y daith i Dde Affrica yn 1968 a dwy arall ar y daith i Seland Newydd yn 1971.

## Cyfeiriadau
*Gareth Hughes, *One hundred years of scarlet* (Clwb Rygbi Llanelli, 1983)

Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon

bawd|200px|Baner y tîm rygbi
Mae'r '''tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon''' yn cynrychioli y cyfan o ynys Iwerddon mewn gemau rhyngwladol rygbi'r undeb.

Mae'r tîm yn cynrychioli nid yn unig Gweriniaeth Iwerddon ond Gogledd Iwerddon hefyd, yn wahanol i'r sefyllfa ym myd pêl droed lle mae gan Ogledd Iwerddon eu tîm eu hunain. Chwaraeir y gemau cartref yn y Stadiwm Aviva, Dulyn, ond maent wedi chwarae yng Ngogledd Iwerddon yn y gorffennol. Chwareaon nhw yn Lansdowne Road tan 2007, pan gafodd Lansdowne Road ei ddymchwel. Chwaraeon yn Parc Croke rhwng 2007 a 2010, pan agorodd y Stadiwm Aviva.

Ennillon y Pencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2009.

## Chwaraewyr enwog
*Gordon D'Arcy (1980 - )
*Mick Doyle (1941 - 2004)
*Mike Gibson (1942 - )
*John Hayes
*Denis Hickie
*Shane Horgan (1978 - )
*David Humphreys (1971 - )
*Kevin Maggs (1974 - )
*Robert Blair 'Paddy' Mayne (1915 - 1955)
*Willie John McBride (1940 - )
*Geordan Murphy (1978 - )
*Donncha O'Callaghan (1979 - )
*Paul O'Connell (1979 - )
*Brian O'Driscoll (1979 - )
*Ronan O'Gara (1977 - )
*Malcolm O'Kelly (1974 - )
*Tony O'Reilly (1936 - )
*Fergus Slattery (1949 - )
*Peter Stringer (1977 - )
*Keith Wood (1972 - )

## Dolenni allanol
*Undeb Rygbi Iwerddon

Categori:Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon
Iwerddon
Categori:Rygbi'r undeb yn Iwerddon
Cadwallon ap Cadfan

Roedd **Cadwallon ap Cadfan** (bu farw 633) yn frenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw.

## Hanes
Etifeddodd Cadwallon deyrnas Gwynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago. Ymosododd Edwin o Deira (Northumbria heddiw) ar Wynedd gan gyrraedd cyn belled ag Ynys Môn gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon. Yn ôl yr *Annales Cambriae* digwyddodd hyn yn 629. Yn ôl Sieffre o Fynwy yr oedd Edwin flynyddoedd ynghynt wedi cael lloches gan dad Cadwallon, Cadfan, ac mae'r Trioedd Cymreig yn disgrifio Edwin fel "un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys".

Daeth Cadwallon i gytundeb â Penda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria. Lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen (neu Meigen: "Heathfield" yn Saesneg, sef Hatfield Chase yn Swydd Efrog yn ôl pob tebyg) yn 632. Dyma'r cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn.

Am gyfnod yr oedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria, ond y flwyddyn ganlynol lladdwyd ef ym Mrwydr Hexham yn erbyn Oswald, brenin Brynaich.

Olynwyd Cadwallon gan ei fab, Cadwaladr ('Cadwaladr Fendigaid').

## *Moliant Cadwallon* ac Afan Ferddig
Credir fod y gerdd *Moliant Cadwallon* yn perthyn i gyfnod Cadwallon ei hun. Mae'n bosibl mai Afan Ferddig a'i cyfansoddodd, er nad oes modd profi hynny. Yn ôl y gerdd, ymestynnai awdurdod Cadwallon o Fôn i Fynwy (Porth Sgiwed), a chyfeirir ato yn ymosod ar diriogaeth Elfed.

Ceir cyfeiriad at Afan Ferddig mewn un o'r Trioedd: "Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan," sy'n awgrymu mai ef oedd bardd llys Cadwallon.

## Ffynonellau 
Cyfeirir at Cadwallon yn Brut y Tywysogion wrth enwi ei fab, 'Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid'.

## Llyfryddiaeth
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
*R. Geraint Gruffydd (gol.), 'Canu Cadwallon ap Cadfan', yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd*, gol. Rachel Bromwich ac R. Brinley Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1978), tt. 25-43.

## Cyfeiriadau
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau 633
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Cynan Dindaethwy ap Rhodri

Roedd **Cynan Dindaethwy ap Rhodri ** (bu farw 816) yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad
Yn ôl yr achau, yr oedd Cynan yn fab i Rhodri Molwynog. Bu Rhodri farw yn 754 ac nid oes sôn am Cynan hyd 813, felly awgrymir yn *Y Bywgraffiadur Cymreig* fod gwall yn yr achau. Daeth Cynan yn frenin Gwynedd ar farwolaeth Caradog ap Meirion, y dywedir ei fod yn gefnder iddo. Bu Cynan yn ymladd a Hywel, ei frawd yn ôl Dr. David Powel, er ei fod yn cael ei alw yn Hywel ap Caradog ambell dro. Yn 814 llwyddodd Hywel i gipio Ynys Môn oddi wrth Cynan. Yn 816 enillodd Cynan yr ynys yn ôl, ond bu farw'r flwyddyn honno.

Mae'r gair *Dindaethwy* yn ei enw yn gyfeiriad at gwmwd Dindaethwy (*Tindaethwy*), un o ddau gwmwd cantref Rhosyr, yn ne-ddwyrain Môn. Gorweddai cwmwd Dindaethwy rhwng Afon Menai a Traeth Lafan i'r de a'r Traeth Coch ar Fôr Iwerddon i'r gogledd. Posiblrwydd arall yw mai Castell Dindaethwy a olygir wrth y "Dindaethwy" yn ei enw, a chredir mai caer ar fryn ger Plas Cadnant, Porthaethwy ar Ynys Môn ydoedd. Gellir derbyn yn bur hyderus felly mai brodor o'r rhan yma o Fôn oedd Cynan.

Daeth ei ferch Esyllt yn fam i Merfyn Frych, tad Rhodri Mawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Marwolaethau 816
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl yr 8fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
William Mathias

Cyfansoddwr oedd **William James Mathias** (1 Tachwedd 1934 – 29 Gorffennaf 1994), a anwyd yn Hendy-gwyn, Sir Gaerfyrddin.

Roedd ei fam yn bianydd ac yn organydd. Dechreuodd William ganu'r piano pan oedd yn dair oed, ac yna yn chwech oed, derbydiodd wersi gan David Lloyd Phillips. Astudiodd ym Mhrifysgol Aberystwyth rhwng 1952 a 1956 gydag Ian Parrott. Roedd yn aelod o Gantorion Madrigalau Elisabethaidd, a chyfansoddodd 'Gloria in Excelsis Deo' ar eu cyfer yn 1954. Astudiodd hefyd yn Yr Academi Gerdd Frenhinol, Llundain gyda Lennox Berkeley, ac fe'i etholwyd yn gymrawd yno yn 1965.

Dychwelodd i Gymru ym 1959 fel darlithydd mewn cerdd ym Mhrifysgol Bangor, a rhwng 1970 a 1988 ef oedd pennaeth yr adran gerdd yno. Sefydlodd Ŵyl Gerdd Ryngwladol Gogledd Cymru yn 1972, ac mae'n cael ei hystyried yn un o uchafbwyntiau diwylliannol Gogledd Cymru.

Yn ystod ei yrfa, cyfansoddodd ar gyfer Cerddorfa Ffilharmonig Frenhinol Lerpwl, Cerddorfa Hallé, Proms y BBC ac Opera Cenedlaethol Cymru.

Enwyd Canolfan Gerdd William Mathias ar ei ôl, gyda'r bwriad o ddarparu hyfforddiant cerddorol a phrofiad perfformio o’r safon uchaf posib. 

## Gwaith cerddorol
*The Servants* (opera) (1980)
*Symffoni rhif 1
*Symffoni rhif 2
*Symffoni rhif 3
**Let the people praise Thee, O God* (1981)
*Concerto Telyn
**Improvisations* i'r delyn
**Sonata* i'r delyn
**Santa Fe Suite* i'r delyn

## Llyfryddiaeth
* Barbara Davies, *William Mathias, 1934–1992*, gol. Dafydd Ifans (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1994)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Tŷ Cerdd 

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl fu farw ar Ynys Môn
Categori:Academyddion Prifysgol Bangor
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban

bawd|bawd|300px|Yr Alban v Iwerddon 2007

'''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban''' yw Gweinyddir rygbi'r undeb yn yr Alban gan Undeb Rygbi'r Alban.

Chwaraewyd y gêm rygbi ryngwladol gyntaf erioed rhwng yr Alban a Lloegr yn Raeburn Place, Caeredin ym mis Mawrth 1871, gyda'r Alban yn fuddugol.

Enillodd yr Alban y Goron Driphlyg am y tro cyntaf yn 1907, gan gystadlu'n frwd a Cymru yn ystod y degawd yma. Enillwyd Y Gamp Lawn am y tro cyntaf yn 1925, y flwyddyn y chwaraewyd gemau yn Stadiwm Murrayfield am y tro cyntaf.

Enillodd yr Alban y Gamp Lawn am yr ail dro yn 1984 ac am y trydydd tro yn 1990, pan gurwyd Lloegr, oedd yn mynd am y Gamp Lawn eu hunain, yn y gêm olaf o Bencampwriaeth y Pum Gwlad yn Murrayfield. Yr Alban hefyd a enillodd Bencampwriaeth y Pum Gwlad am y tro olaf yn 1999, cyn i'r Eidal gael ei ychwanegu i greu Pencampwriaeth y Chwe Gwlad.

Yn y blynyddoedd diwethaf nid yw'r Alban wedi bod yn llwyddiannus iawn, a chollodd y rheolwr Matt Williams ei swydd yn 2005. Apwyntiwyd Frank Hadden i gymeryd ei le.

Mae eu canlyniadau yn erbyn timau rhyngwladol eraill fel a ganlyn, yn nhrefn y nifer o gemau (yn gywir hyd at Hydref, 2005):

Yn erbyn
Gemau
Ennill
Colli
Cyfartal

Lloegr122406517
Iwerddon11861515
Cymru11047603
Ffrainc7833423
Seland Newydd240222
Awstralia216150
De Affrica154110
Yr Eidal10730
Rwmania9720
Ariannin5140
Samoa4410
Ffiji4310
Tonga2200
Canada2110

## Chwaraewyr enwog 
*Gordon Brown
*Gordon Bulloch
*Finlay Calder
*Mike Campbell-Lamerton
*Sandy Carmichael
*Chris Cusiter
*Gavin Hastings
*Scott Hastings
*Andy Irvine
*Eric Liddell
*Ian McGeechan
*Ian McLauchlan
*Chris Paterson
*David Sole
*Jim Telfer
*Doddie Weir

## Dolenni allanol 
* Gwefan Undeb Rygbi yr Alban 

Alban
Categori:Rygbi'r undeb yn yr Alban
Jean-Pierre Rives

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb o Ffrainc yw **Jean-Pierre Rives** (ganed 31 Rhagfyr 1952 yn Toulouse), a enillodd 59 o gapiau dros Ffrainc fel blaenasgellwr.

Chwaraeodd Rives rygbi i glybiau TOEC, Beaumont a Stade Toulousain, yna yn 1981 gadawodd Toulouse i ymuno â Racing Club de France.

Chwaraeodd dros Ffrainc ar bob lefel: ysgolion, ieunctid, prifysgolion a lefel B cyn cyrraedd y tîm cenedlaethol llawn. Bu'n gapten Ffrainc mewn 34 gêm, record y byd ar y pryd, a chwaraeodd yn y tîm a gyflawnodd Y Gamp Lawn ym Mhencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1977 a 1981. Rives oedd y capten pan gurodd Ffrainc y Crysau Duon yn Seland Newydd am y tro cyntaf erioed. Etholwyd yn Chwaraewr y Flwyddyn yn Ffrainc yn 1977, 1979 a 1981.

Roedd yn ddylanwadol pan wnaeth Ffrainc gais llwyddiannus am fod yn lleoliad Cwpan y Byd yn 2007.

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Ffrainc
Categori:Pobl o Toulouse
Ysgallen y Gors

Planhigyn dwyflwydd pigog yw **Ysgallen y Gors** (*Marsh Thistle* yn Saesneg, *Cirsium palustre* yn Lladin). Mae'n gyffredin mewn corsydd, cloddiau a gweirgloddiau gwlyb yn blodeuo yng Nghymru rhwng Gorffennaf a Medi ar ei ail flwyddyn.

Categori:Blodau
Categori:Asteraceae
Cadafael ap Cynfeddw

Roedd **Cadafael ap Cynfeddw** (teyrnasodd 634– c. 655), a adwaenir hefyd fel '*Cadafael *Cadomedd''''', yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad
Pan laddwyd Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd, yn 634, cipiwyd y deyrnas gan Cadafael ap Cynfeddw. Roedd gan Gadwallon fab, Cadwaladr ap Cadwallon, ond yr oedd yn dal yn blentyn. Mae'n ymddangos nad oedd Cadafael yn aelod o'r teulu brenhinol, a gellir casglu iddo gipio'r orsedd trwy rym.

Gwnaeth gynghrair gyda Mersia ac ymladdodd ochr yn ochr â Penda, brenin Mersia, yn erbyn Northumbria. Pan ymosododd Penda ar Northumbria yn 655, yr oedd Cadafael a'i fyddin gydag ef. Gorchfygwyd byddin Penda gan Oswy ym Mrwydr Winwaed.  Roedd Cadafael a'i fyddin wedi troi am adref y noson cynt, ac ni chymerasant ran yn yr ymladd. Mae'n ansicr a oedd Cadafael yn fwriadol yn dymuno osgoi ymladd ynteu nad oedd yn gwybod fod byddin Oswy yn y cyffiniau. Beth bynnag yr eglurhad, enillodd yr enw sarhaus "Cadomedd", hynny yw "gwrthodwr brwydr".

Mae'n debyg na fu Cadafael yn frenin Gwynedd yn hir ar ôl y digwyddiad yma, ond nid oes gwybodaeth beth ddigwyddodd iddo. Rywbryd yn y blynyddoedd nesaf daeth Cadwaladr ap Cadwallon yn frenin.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 7fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 650au
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Andalucía

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen, a'r mwyaf ohonynt o ran poblogaeth, yw **Andalucía** (hefyd **Andalwsia**). Fe'i lleolir yn ne'r wlad, yn ffinio â Phortiwgal i'r gorllewin. Saif y cymunedau ymreolaethol Extremadura, Castilla-La Mancha a Murcia i'r gogledd, Môr y Canoldir i'r de-ddwyrain a Chefnfor yr Iwerydd i'r de-orllewin.

bawd|canol|350px|Andalucía yn Sbaen

Daw'r gair "Andalucía" o'r Arabeg *Al-Andalus*. Bu'r rhan yma o Sbaen dan reolaeth y Mwslemiaid am gyfnod hirach nag unrhyw ran arall, o 711 hyd 1492. Mae'n cynnwys mynyddoedd uchaf Sbaen yn y Sierra Nevada, yn enwedig Mulhacén (3478 m.) a Veleta (3392 m.). Yr afon bwysicaf yw'r Guadalquivir.

Prif ddinasoedd Andalucía yw Sevilla, Málaga, Cádiz, Almería, Córdoba, Jaén, Huelva a Granada. Mae'n enwog am ddawns y flamenco ac am bensaernïaeth wych o'r cyfnod Islamaidd, yn enwedig yr Alhambra byd-enwog yn Granada.

## Taleithiau
Mae gan Andalucía wyth talaith (*provincias*). Sefydlwyd y taleithiau gan Javier de Burgos yn 1833. Enwir pob un o’r taleithiau hyn ar ôl ei phrifddinas.

## Gweler hefyd 
* Morisgiaid

## Cyfeiriadau

Andalucía
Cadwaladr

:*Gweler hefyd Cadwaladr (gwahaniaethu).*

Roedd **Cadwaladr ap Cadwallon** (*c.* 633–682, teyrnasodd o *c.* 655) (Lladin: Catuvelladurus), a adnabyddir fel  **Cadwaladr Fendigaid**, yn frenin Gwynedd.

## Hanes
Roedd Cadwaladr yn blentyn pan laddwyd ei dad, Cadwallon ap Cadfan, mewn brwydr yn erbyn Oswald o Northumbria. Cipiwyd teyrnas Gwynedd gan Cadafael Cadomedd ap Cynfeddw, a bu raid i Gadwaladr ffoi. Credir iddo fyw yn Iwerddon, Llydaw neu un o'r teyrnasoedd Brythonig eraill.  Llwyddodd Cadwallon i adennill teyrnas ei dad, ond nid oes gwybodaeth am sut y gwnaeth hyn. Erbyn 658 yr oedd yn ddigon grymus i ymosod ar y Saeson yng Ngwlad yr Haf, ond heb lwyddiant.

Wedi hyn, nid yw'n ymddangos i Gadwaladr arwain byddinoedd tu allan i Wynedd. Roedd enw iddo am fod yn frenin duwiol dros ben, a chafodd yr enw "Cadwaladr Fendigaid". Sefydlodd nifer o eglwysi yng Ngwynedd, a chredir mai ef yw'r "Cadwaladr" sy'n cael ei goffau yn enw eglwys Llangadwaladr ar Ynys Môn, lle gellir gweld carreg fedd ei daid, Cadfan ap Iago.

Yn ôl yr *Annales Cambriae*, bu farw o'r pla yn 682. Mae rhai ffynonellau'n awgrymu iddo farw mewn pla cynharach yn 663/664, ond ymddengys hyn yn llai tebygol.
bawd|chwith|Sant Cadwaladr yn mynd i'r frwydr, dan faner y Ddraig Goch. Ffenestr liw yn Eglwys Gadeiriol Llandaf.
[bawd|Llun o Gadwaladr allan o [Historia Regum Britanniae, Sieffre o Fynwy; 15g.]]

## Ffynonellau a thraddodiad
Sonnir am Cadwaladr fel y ffigwr cyntaf ar ddechrau Brut y Tywysogion. Cyfeirir ato fel 'Cadwaladr Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid'. Mae'r Brut yn dweud iddo farw yn Rhufain, ar 12 Mai 681 fel y proffwydodd Myrddin i Gwrtheyrn. Yn ôl y Brut, dyma'r pwynt y collwyd coron Prydain gan y Brythoniaid i'r Sacsoniaid.

Mae traddodiad a geir yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain yn rhestru 'Tair Gwyth Balfawd Ynys Prydain' (Tri thrawiad niweidiol...'), a'r drydedd yw'r un a roddodd Golyddan Fardd i Gadwaladr Fendigaid. Does dim cyfeiriad at ei ladd gan Golyddan yn y croniclau. Ceir cyfeiriad arall gan y bardd Philyp Brydydd at ladd Gadwaladr gan Golyddan.

Parhaodd y côf am Cadwaladr yn y Brudiau fel Mab Darogan. Yn *Armes Prydein* darogenir y bydd Cynan a Chadwaladr yn arwain y Cymry a'u cyngheiriad i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Cysylltir baner y Ddraig Goch ag ef, a defnyddiwyd y ddraig goch fel arwydd Harri Tudur ym Mrwydr Bosworth. gan fod Harri yn hawlio bod yn ddisgynnydd Cadwaladr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 630au
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau 682
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Brynbryddan

Mae **Brynbryddan** yn rhan o bentref Cwmafan sydd ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, dair milltir o'r môr.

Mae'n debyg mai'r elfen 'Bryddan' sydd yn yr enw, o'r un tarddiad â'r elfen 'Britton' yn "Britton Ferry", enw Saesneg pentref Llansawel sydd dros y bryn yng Nghwm Nedd.

Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Pontrhydyfen

Pentref  ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Pontrhydyfen** (neu **Pont-rhyd-y-fen**). Saif yng Nghwm Afan ar lethrau'r bryniau lle mae Afon Pelenna yn rhedeg i mewn i Afon Afan. Mae yna bont amlwg yng nghanol y pentref (un o sawl pont) a adeiladwyd gan John Reynolds ym 1825. Hon yw "Y Bont Fawr", a oedd ar un adeg yn dwyn rheilffordd fach dros y cwm. Yn ddiweddarach roedd yn dwyn camlas i gario dŵr i'r gwaith haearn ger ardal Penycae (Oakwood nawr).

I'r de i lawr Cwm Afan mae pentref Cwmafan.  I'r gogledd-ddwyrain lan y cwm mae Cynonville a pharc fforest Afan Argoed.  I'r gorllewin mae tref Castell-nedd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Bontrhydyfen
*Richard Burton, actor
*Ivor Emmanuel
*Rebecca Evans, cantores opera
*Geraint Griffiths, Canwr, cerddor ac actor.

Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Cwmafan

:*Erthygl am bentref Cwmafan yw hon. Am y cwm gweler Cwm Afan. Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).*

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Cwmafan** (Saesneg: *Cwmavon*). Saif yng Nghwm Afan.

Canol y pentref yw'r hen eglwys blwyf, 'Llanfihangel Ynys Afan'.  Mae Brynbryddan ar y bryniau i'r gorllewin, ac Ynysygwas ar y bryniau i'r dwyrain.  I'r de i lawr y cwm mae tref Porth Afan ac i'r gogledd, i lawr y cwm, mae pentref Pwllyglaw cyn cyrraedd pentref Pontrhydyfen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|Capel y Tabernacl, Cwmafan

## Pobl o Gwmafan
*William Abraham (Mabon), un o arweinwyr mwyaf glowyr y De, a aned yng Nghwmafan yn 1842.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Cledrydd

200px|de|bawd|Cledrydd
Cyfrifiadur poced neu 'Cynorthwywr Digidol Personol' yw **cledrydd** (yn Saesneg *Personal Digital Assistant* neu *PDA*).  Mae cledrydd yn gorchuddio cledr y llaw, ond mae'r gliniadur yn drymach, yn fwy ac yn anhylaw.

Oherwydd eu datblygaid gwreiddiol i'r byd busnes mae cledryddau yn tueddi i ganolbwyntio ar brosesau pwysig i'r swyddfa - e.e. cysylltiadau, digwyddiadur, e-bost - ond wrth i'r cof sydd ynddynt gynyddu, a'r prosesydd gyflymu, maent wedi cynyddu yn eu poblogrwydd a'u hapêl e.e. gallant dynnu lluniau drwy'r camera mewnol, dangos ffilmiau neu chwarae cerddoriaeth.

Mae cledryddau 'pur' o dan fygythiad wrth i dechnoleg gydgyfarfod: mae'r ffônau symudol yn araf droi yn  ffônau medrus.

Categori:Cyfrifiaduron symudol
Provence-Alpes-Côte d'Azur

:*Erthygl am y rhanbarth gweinyddol yw hon. Am yr hen ardal hanesyddol gweler Profens.*

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yn ne-ddwyrain Ffrainc yw '''Provence-Alpes-Côte d'Azur'''. Fe'i lleolir rhwng yr Alpau ac Afon Rhône. 
Mae'r gair *Provence* (Profens) yn dod o'r Lladin *Provincia*. Profens oedd talaith gyntaf yr Ymerodraeth Rufeinig y tu allan i'r Eidal.

320px|bawd|canol|Lleoliad Provence-Alpes-Côte d’Azur yn Ffrainc

Heddiw mae rhanbarth Provence-Alpes-Côte d'Azur, un o 22 rhanbarth Ewropeaidd Ffrainc (ceir 4 rhanbarth tramor yn ogystal). Y brifddinas yw Marseille.

## Départements
Mae Provence-Alpes-Côte d'Azur yn cynnwys chwe *département*:

* Alpes-de-Haute-Provence: prif ddinas - Digne-les-Bains
* Alpes-Maritimes: prif ddinas - Nice *(Nissa)*
* Bouches-du-Rhône: prif ddinas - Marseille
* Hautes-Alpes: prif ddinas - Gap
* Var: prif ddinas - Toulon
* Vaucluse: prif ddinas - Avignon *(Avignoun)*

''Côte d'Azur'' yw'r enw a rhoddwyd ar adran y Var, yr Alpes-Maritimes a Thywysogaeth Monaco gyda'i gilydd. Prif ddinas y ''Côte-d'Azur'' yw Nice.


Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Northolt

Ardal yng ngogledd orllewin Llundain Fwyaf yw **Northolt** ym mwrdeistref Ealing. Bu'r bardd Goronwy Owen yn byw yna am ddwy flynedd.

Mae Caerdydd 195.1 km i ffwrdd o Northolt ac mae Llundain yn 18.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Dinas Westminster sy'n 16.7&nbsp;km i ffwrdd.

## Ffynonellau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Ealing
Ieuaf ab Idwal

Roedd **Ieuaf ab Idwal** (teyrnasai 950 - 969) yn frenin rhan o deyrnas Gynedd ac efallai rhan o Bowys.

## Bywgraffiad
Mab i Idwal Foel oedd Ieuaf, a'i enw mewn gwirionedd oedd Idwal ab Idwal, ond i osgoi cymysgu rhyngddo ef a'i dad, mae'r brutiau'n cyfeirio ato fel Ieuaf.

Ar farwolaeth Idwal Foel yn 942 buasai Ieuaf wedi disgwyl etifeddu Gwynedd gyda'i frawd Iago ab Idwal. Fodd bynnag achubodd Hywel Dda, brenin Deheubarth, y cyfle i feddiannu Gwynedd a gyrru'r ddau frawd ar ffo.

Dim ond ar farwolaeth Hywel yn 950 y gallodd Ieuaf ac Iago hawlio gorsedd Gwynedd, gan ennill buddugoliaeth dros feibion Hywel mewn brwydr yn Nant Carno a'u gyrru allan o Wynedd. Parhaeodd yr ymladd rhwng y ddau deulu fodd bynnag, gyda Iago ac Ieuaf yn arwain cyrch i'r de a chyrraedd cyn belled a Dyfed yn 952 a meibion Hywel yn ymosod ar y gogledd cyn belled a Dyffryn Conwy yn 954 cyn colli brwydr yn  Llanrwst a chael eu hymlid yn ôl i Geredigion.

Bu cweryl rhwng meibion Idwal yn ddiweddarch, a chymerwyd Ieuaf yn garcharor gan Iago  yn 969. Bu Iago'n frenin Gwynedd ar ei ben ei hun hyd 979 pan gipiodd mab Ieuaf, Hywel ab Ieuaf, yr orsedd oddi wrth ei ewythr. Yn ôl J.E. Lloyd, bu Ieuaf yng ngharchar hyd 988, sy'n awgrymu fod ei fab wedi ei gadw'n garcharor.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau'r 980au
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Maghreb

* **Y Maghreb** yw tair gwlad gogledd-orllewin Affrica, sef Moroco, Algeria a Tiwnisia.

* de|bawd|200px|Y Maghreb Mawr (Undeb Maghreb Arabaidd)**Y Maghreb Mawr** yw tair gwlad y Maghreb ei hun gyda Libia a Mawritania yn ogystal. Yn 1989 fe wnaeth y gwledydd hyn greu undeb economaidd a elwir yr UMA (Undeb y Maghreb Arabaidd).
* Mae'r gair **Maghreb** yn dod o'r Arabeg مغرب *maghrib* ('machlud haul'). Dyma enw'r Arabiaid ar orllewin pell y byd Arabaidd, gan fod yr haul yn machlud yn y cyfeiriad hwnnw. Roedd y Maghreb gynt yn cynnwys Andalucía yn Sbaen hefyd. Roedd yr Arabiaid yn ystyried fod Cordoba ac Afon Guadalquivir yn dynodi ffin orllewinol gwledydd Islam. Mewn cyferbyniaeth â'r Maghreb ceir y Mashriq ('Y Dwyrain'), sef gwledydd Arabaidd y Dwyrain Canol.
* Enw Moroco yn Arabeg yw **Al-Maghrib**. Yr enw llawn yw *Al-Mamlaca al-Maghribïa* "Teyrnas Machlud yr Haul".

Mae gan tair gwlad y Maghreb lawer mewn cyffredin o ran iaith (mae cryn gwahaniaeth rhwng Arabeg lafar y Maghreb ac iaith lafar yr Aifft a'r Dwyrain Canol), diwylliant a hanes. Mae'r Maghrebiaid yn Fwslemiaid Sunni ac ychydig iawn o Fwslemiaid Shia a geir yn eu plith. Ffactor arall sy'n eu nodweddu yw'r etifeddiaeth Ferber, yn arbennig ym Moroco ac Algeria. Yn hanesyddol mae'r ardal yn sefyll ar groesffordd ddiwylliannol rhwng y Sahara a'r gwledydd traws-Saharaidd ar y naill law - a gysylltir â'r Maghreb trwy'r hen lwybrau masnach dros yr anialwch hwnnw - a'r Môr Canoldir.

## Gweler hefyd 
* Almohadiaid
* Kabylie
* Mashriq
* Morisgiaid
* Undeb y Maghreb Arabaidd


Categori:Daearyddiaeth
Categori:Gogledd Affrica
Brecwast

**Brecwast**, neu weithiau **borefwyd**, yw pryd o fwyd sy'n rhagflaenu cino canol dydd neu cinio ac fel arfer yn cael ei fwyta yn y bore.

Ceir y defnydd cynharaf o'r term yn y Gymraeg yn y 16g fel gwahanol sillafiadau Cymreig o'r 'breakfast' Saesneg. Yn 1753  y ceir y cyfnod cynharaf o'r Cymreigiad a'r ynganiad cyfoes, 'brecwast' gydag 'w' yn disodli'r sain 'ff'.

## Brecwastau nodweddiadol yn ôl rhanbarthau'r byd 
### Ynysoedd Prydain ac Iwerddon 
[bawd|de|250px|[Crempogau ac omlet]]
Mae powliad o uwd yn boblogaidd o hyd yn yr Alban.

Yn Iwerddon, gall brecwast Gwyddelig gynnwys pwdin gwyn, bara soda, ac yn Ulster, farlau soda a farlau tatws.

### Ffrainc 
Nid yw brecwast yn bryd o fwyd pwysig yn Ffrainc. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn bodloni ar bowliad mawr o goffi ffres cryf (neu siocled neu te), yn aml heb lefrith, gyda croissant neu tafell (sleisiad) o fara menyn a siam.

### Gwlad Groeg 
Yng ngogledd Gwlad Groeg caiff pasteiod o'r enw *bugatsa* eu bwyta efo coffi Groegaidd.

### UDA a Chanada 
Mae crempog ac omlet yn ffordd draddodiadol o gychwyn y dydd mewn rhannau o'r Unol Daleithiau a Chanada.

### Israel ac Iddewon Irac 
Yn draddodiadol ar y Saboth byddai Iddewon Irac yn bwysta bryd oer syml o wylys, tatws ac ŵy wedi ferwi'n galed gan nad oedd hawl coginio ar y Sabath yn ôl eu crefydd. Wedi eu herlid i symud i Israel yn yr 1040au a'r 1950au, datblygodd y pryd syml yma i'w weini mewn bara pita a'i erthi o ciosgs bwyd fel *Sabich*.

## Diodydd 
Mae diodydd cyffredin yn cynnwys suddion ffrwyth (Sudd oren, sudd afal, sudd grawnffrwyth, ayyb), llaeth, te, a choffi.

## Dathliadau a gwyliau pwysig 
Yn ystod Ramadan, gelwir Mwslemiaid y pryd ar ôl machlud haul sy'n torri'r ympryd yn (Iftar).

## Cyfeiriadau

Categori:Prydau o fwyd
Haydn Tanner

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymru oedd **Haydn Tanner** (9 Ionawr 1917 – 5 Mehefin 2009). Enillodd 25 o gapiau dros Gymru fel mewnwr.

Ganed Tanner ym Mhenclawdd ac addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Gowerton. Roedd yn dal yn ddisgybl yno pan chwaraeodd i Abertawe yn erbyn y Crysau Duon yn St. Helens yn 1935. Enillodd Abertawe y gêm o 11 pwynt i 3, gyda Tanner a'i gefnder Willie Davies yn chwarae'n arbennig o dda. Neges capten y Crysau Duon, Jack Manchester, i'w gyrru'n ôl i Seland Newydd oedd "Dywedwch wrthyn nhw ein bod ni wedi colli, ond peidiwch â dweud ein bod wedi cael ein curo gan bàr o fechgyn ysgol!"

Ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn enillodd Tanner ei gap cyntaf dros Gymru. Roedd yn 18 mlwydd ac 11 mis oed, ac un un o'r chwaraewyr ieuengaf i ymddangos dros Gymru. Roedd y gêm yma eto yn erbyn y Crysau Duon, ac unwaith eto roedd tîm Tanner yn fuddugol. Aeth ymlaen i ennill 25 o gapiau, er i'r Ail Ryfel Byd dorri ar ei yrfa. Roedd ei gêm ryngwladol olaf yn erbyn  Ffrainc yn 1949.

Aeth Tanner ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1938 a chwaraeodd ymhob un o'r tair gêm brawf.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2009
Basalt

Craig igneaidd yw **Basalt**. Mae'n llwyd neu'n ddu gyda gronynnau mân. Un o'r llosgfynyddoedd mwyaf peryglus yw llosgfynydd basalt gan nad oes neb yn gwybod pryd y bydd yn ffrwydro.

bawd|colofnau basalt, Sarn y Cawr, Gogledd Iwerddon

Categori:Creigiau igneaidd
Asturias

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw **Tywysogaeth Asturias** (Astwrieg ''Principáu d'Asturies* neu *Asturies*, Sbaeneg *Principado de Asturias'').  Daw'r enw o dylwyth yr Astures, brodorion yr ardal yn ystod Oes yr Haearn, enw a fabwysiadwyd gan y Rhufeiniaid ar gyfer holl drigolion gogledd-orllewin y penrhyn Iberaidd.

bawd|300px|canol|Asturias yn Sbaen

O dan y drefn Sbaenaidd, mae Asturias hefyd yn dalaith gyda'i ffiniau'n cydredeg â ffiniau'r gymuned. I'r gogledd mae Bae Vizcaya, i'r de León, i'r dwyrain Cantábria ac i'r gorllewin, Galicia. Mae iddi arwynebedd o ychydig dros 10,600&nbsp;km² - a'i hyd oddeutu 330&nbsp;km o'r dwyrain i'r gorllewin, a dim ond 130&nbsp;km o'r de i'r gogledd. Mae'n ardal fynyddig ac arfordirol; carreg galch yw creigiau'r dwyrain a'r canolbarth, gyda llechi yn y gorllewin.

## Daearyddiaeth
Mae mynyddoedd y de'n ffinio ag ucheldir canol Sbaen, mae sawl cadwyn o'r Cordillera Cantábrica, y mynyddoedd sy'n croesi gogledd Sbaen o'r dwyrain i'r gorllewin. Yr uchaf oll yw'r Picos de Europa, yn nwyrain Asturias, lle mae dros 200 o gopaon dros 2000m.  Amgylchedd karst sydd yno: afonydd tanddaearol, pyllau dwfn iawn, creigiau gydag ôl y dŵr yn stribedi arnyn nhw.

Oherwydd y tirlun a'r hinsawdd Iwerydd mae llawer o afonydd, y mwyafrif yn fyr. Y mwyaf yw'r Nalon (129&nbsp;km), prif afon cymoedd y glo. Ceir tair afon sy'n nodedig am eog a sewin: y Sella, yr Eo ar y ffin â Galicia, a'r Deva ar y ffin â Cantábria.

Carst (lle mae'r dirwedd wedi'i ffurfio o ganlyniad i ddŵr yn ymdoddi ar greigwely carbonad) yw ei harfordir dwyreiniol, ac mae'r clogwyni'n bigog. Yn y gorllewin ceir mwy o dywod a cherrig meddal. Mae'r traethau ar y cyfan yn fach, ar wahân i rai lle mae afon a gwaith pobl wedi ffurfio bae eang, e.e. Xixón, Ribeseya.

## Demograffeg
Y prif ddinasoedd yw Xixón (Sbaeneg: 'Gijón') lle roedd poblogaeth o tua 271,039 yn 2004, y brifddinas Uviéu (Sbaeneg: Oviedo; poblogaeth 209,495) ac Avilés (poblogaeth 83,899). Mae cyfanswm y boblogaeth ychydig dros filiwn, ond mae'n tueddu i ostwng, gyda diboblogi yn broblem yng nghefn gwlad. Mae trwch y boblogaeth yn byw yn y canolbarth, yn y dinasoedd a'r cymoedd glofaol, neu cyn-lofaol. Yma mae diwydiant trwm yn dal ei le, gyda gwaith dur Arcelor-Mittal yn dal yn gryf. Yn y dwyrain a'r gorllewin: amaeth, coedwigaeth, pysgota a thwristiaeth sy'n bwysig.

Mae plentyn hynaf Brenin neu Frenhines Sbaen yn cael ei alw'n "Dywysog Asturias", ond fel yn achos "Tywysog Cymru" nid yw'n golygu fod ganddo ran yn ei llywodraeth.

Yr iaith swyddogol yw Sbaeneg, ond mae rhywfaint o statws i'r iaith Astwrieg dan y ddeddf.

## Israniadau
Ceir 8 'sir', neu 'is-adran' a elwir yn Astwreg yn ''Comarques d'Asturies''.
canol|830px
Rhenir pob Comarques i nifer o ardaloedd gweinyddol a elwir yn 'Conceyu'; ceir 78 Conceyu (concejos yn Sbaeneg).

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Asturias
Categori:Tywysogaethau
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc

Adnabyddir '''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc'* fel *les Blues* neu *les Tricolores''.

Mae'r mwyafrif o glybiau rygbi mwyaf Ffrainc yn y de, megis Toulouse a Perpignan neu ym Mharis. Mae rygbi'n boblogaidd dros ben yn Ffrainc, ac yn 2005 ym Mharis yr oedd y nifer o bobl a ddaeth i wylio gêm rhwng Stade Francais a Toulouse yn record y byd ar gyfer gêm rhwng dau dîm clwb.

## Hanes
300px|bawd|Ffrainc yn erbyn Cymru, Pencampwriaeth y Chwe Gwlad, 2007

Cyrhaeddodd Rygbi'r Undeb i Ffrainc yn Le Havre trwy ddylanwad marsiandwyr o Loegr yn 1872. Yn ne Ffrainc y gwreiddiodd y gêm ddyfnaf. Dechreuodd cynghrair Ffrainc yn 1906, y gynghrair genedlaethol gyntaf yn y byd. Yr un flwyddyn chwaraeodd Ffrainc eu gêm ryngwladol gyntaf yn erbyn y Crysau Duon ym Mharis, gan golli o 38 pwynt i 8. Ffurfiwyd y *Fédération Française De Rugby* yn 1919.

Yn 1910 ymunodd Ffrainc a Phencampwriaeth y Pum Gwlad. Fe'u gorfodwyd i adael yn 1932 yn dilyn cyhuddiadau o broffesiynoldeb yn y gynghrair Ffrengig a chwarae budr. Yn 1939 ail-ymunodd Ffrainc a'r bencampwriaeth.

Enillodd Ffrainc y bencampwriaeth am y tro cyntaf yn 1959 ac ers hynny maent fel rheol wedi bod yn un o'r timau cryfaf. Yn niwedd y 1960au a dechrau'r 1970au yr oedd gan Ffrainc dîm arbennig o dda, gyda chwaraewyr fel Jo Maso, Claude Dourthe, Jean-Pierre Lux, Guy Camberabero and Pierre Villepreux. Enillwyd y bencampwriaeth yn 1967 a 1968 a chafwyd gemau cofiadwy dros ben yn erbyn Cymru yn y cyfnod yma.

Yn y 1980au, enillodd Ffrainc y Gamp Lawn am y tro cyntaf, ac yn  Nghwpan y Byd yn 1987 cawsant fuddugoliaeth dros Awstralia yn y rownd gyn-derfynol o  30 pwynt i 24, ond colli fu eu hanes yn y rownd derfynol yn erbyn y Crysau Duon o 29 pwynt i 9.

Efallai mai eu perfformiad mwyaf cofiadwy oedd yn erbyn y Crysau Duon yn rownd gyn-derfynol Cwpan y Byd yn 1999. Enillodd Ffrainc o 43 pwynt i 31 gyda'u cefnwyr yn chwarae rygbi ymosodol gwych. Unwaith eto colli fu eu hanes yn y rownd derfynol, y tro hwn i Awstralia yng Nghaerdydd o 35 pwynt i 12.

Ers i Bencampwriaeth y Chwe Gwlad ddechrau yn 2000, mae Ffrainc wedi cyflawni'r Gamp Lawn ddwywaith, yn (2002 a 2004).

## Chwaraewyr enwog

*Pierre Albaladejo
*Jean-Pierre Bastiat
*Jean-Michel Benacloï
*Abdelatif Benazzi
*Pierre Berbizier
*Serge Betsen
*Serge Blanco
*André Boniface
*Guy Boniface
*Olivier Brouzet
*Christian Califano
*Thomas Castaignède
*Jérôme Cazalbou
*Fernand Cazenave
*Marc Cécillon
*Éric Champ
*Michel Crauste
*Benoit Dauga
*Christophe Dominici
*Jacques Fouroux
*Jean Gachassin
*Fabien Galthié
*Stéphane Glas

*Imanol Harinordoquy
*Constantin Henriquez De Zubiera
*Raphael Ibanez
*Adolphe Jauréguy
*Yannick Jauzion
*Mani Kula
*Thierry Lacroix
*Bernard Laporte
*Olivier Magne
*Yves du Manoir
*Roger Martine
*Jo Maso
*Frédéric Michalak
*Guy Novès
*Émile N'Tamack
*Robert Paparemborde
*Fabien Pelous
*Alexandre Pharamond
*Jean Prat
*Jean-Pierre Rives
*Philippe Sella
*Pierre Villepreux
*Dimitri Yachvili

## Gweler hefyd 
* Pencampwriaeth y Chwe Gwlad

## Dolenni allanol
* Fédération Française de Rugby

Ffrainc
Categori:Rygbi'r undeb yn Ffrainc
Hywel ap Rhodri Molwynog

Roedd **Hywel ap Rhodri Molwynog** (bu farw 825), a elwir weithiau yn **Hywel Farf-fehinog ap Caradog**, yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad
Dywedir fod Hywel yn fab i Rhodri Molwynog ac yn frawd i Cynan Dindaethwy ap Rhodri. Cofnodir ymladd rhwng Cynan a Hywel am arglwyddiaeth ar Ynys Môn yn nechrau'r 9g. Bu Cynan farw yn 816 a theyrnasodd Hywel hyd ei farwolaeth yntau.

Yn ôl rhai ffynonellau roedd yn fab Caradog ap Meirion, a Chynan Dindaethwy yn gefnder iddo.

Pan fu farw yn 825 daeth llinach Cunedda Wledig i ben ar yr ochr wrywaidd. Dilynwyd ef gan Merfyn Frych ap Gwriad, gyda gwaed Cunedda yn cael ei drosglwyddo i'r llinell newydd trwy Ethyllt, merch ei frawd Cynan.

Categori:Llinach Cunedda
Categori:Marwolaethau 825
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
John Jones, Maesygarnedd

[bawd|Gwarant marwolaeth [Siarl I, brenin Lloegr|Charles I, brenin Lloegr. Mae llofnod yn y golofn olaf ond un o'r dde; a 3ydd i lawr]]

Roedd **John Jones, Maesygarnedd** (1597 – 17 Hydref 1660) yn un o'r gwŷr a arwyddodd warant marwolaeth Charles I, brenin Lloegr a brawd-yng-nghyfraith Oliver Cromwell, Arglwydd Amddiffynnwr Lloegr. Mae John Gwilym Jones yn sôn amdano yn ei ddrama *Hanes Rhyw Gymro*.

## Bywgraffiad
chwith|bawd|Maesygarnedd
Cafodd ei eni yn ffermdy Maesygarnedd (neu Maes y Garnedd) yng Nghwm Nantcol, Ardudwy, yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw), yn fab i Thomas Jones. Oherwydd nad ef oedd y mab hynaf gyrrwyd ef i Lundain i wasanaethu teulu Myddleton. Priododd Margaret merch John Edwards, Stanstey.

Pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Lloegr, ymunodd John Jones â byddin y Senedd. Erbyn 1646 roedd yn ymladd yng ngogledd Cymru ym myddin Syr Thomas Mytton fel Cyrnol, a'r flwyddyn wedyn daeth yn Aelod Seneddol dros Sir Feirionnydd.

Roedd yn aelod o'r cwrt a fu'n profi Siarl I ar ddiwedd yr ail Ryfel Cartref, ac roedd yn un o'r rhai a roddodd eu henwau ar warant marwolaeth y brenin. Mae'r ddogfen unigryw hon i'w chael yn Archifau Seneddol y DU (Swyddfa Cofnodion Tŷ'r Arglwyddi), Palas San Steffan, Llundain, a cheir copi ohoni ym Mhlas Erddig, Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

Fe'i dewiswyd yn gomisiynwr Taeniad yr Efengyl yng Nghymru. Ym 1650 aeth i Iwerddon yn brif gomisiynydd i weinyddu'r wlad, ac yn 1655 gwnaed ef yn gomisiynydd dros ogledd Cymru. Roedd ei wraig gyntaf wedi marw yn yr Iwerddon y 1651, ac y 1656 ail-briododd a Katherine, chwaer Oliver Cromwell.

Yn dilyn marwolaeth Cromwell ac ymddiswyddiad ei fab Richard Cromwell, fe gymerwyd John Jones yn garcharor gan wŷr y cadfridog George Monck yn 1660. Fe'i cafwyd yn euog o deyrnfradwriaeth, a chafodd ei grogi, ei ddiberfeddu a'i chwarteru yn Llundain ar 17 Hydref 1660.

Roedd Jones yn ŵr crefyddol iawn ac roedd yn gohebu a Morgan Llwyd a Vavasor Powell, a threfnodd i argraffu rhan o waith Morgan Llwyd yn Iwerddon.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Bywgraffiad y Cyrnol John Jones 

Categori:Genedigaethau 1597
Categori:Marwolaethau 1660
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Piwritaniaid o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Ffliwt

Offeryn cerdd chwythbren yw'r **ffliwt**; cynhyrchir y sain drwy i'r gwynt a chwythir o'r geg basio dros ymyl twll y ffliwt. Defnyddir y gair 'ffliwten' hefyd mewn rhai mannau. 'Ffliwtydd' yw person sy'n chwythu'r ffliwt.

Defnyddir y gair, hefyd, yn yr idiom, "Mae hi wedi mynd yn ffliwt!" Hynny yw, fod pethau wedi mynd i'r gwellt. Ystyr arall sydd pan ddywedir "Yr hen *ffliwten* wirion iddi!"

Gan E. Roberts, yn ei lyfr ''Crist o'r Cymylau yn Dod i'r Farn'', y ceir hyd i'r enghraifft ysgrifenedig gynharaf o'r sillafiad hwn yn y Gymraeg, a hynny yn 1766.

## Hanes y ffliwt 
Darganfuwyd math o ffliwt 30,000 - 35,000 o flynyddoedd oed yn yr Almaen - wedi ei chreu o ysgithrau mamoth. Yn 2004 y gwnaed y darganfyddiad hwn. Yn yr un ogof darganfuwyd dwy ffliwt wedi eu gwneud allan o esgyrn alarch; mae'r rhain ymhlith yr offerynnau cerdd hynaf a ddarganfuwyd ar wyneb y Ddaear.

Datblygwyd y Ffliwt Glasurol fodern gan Theobald Boehm yn ystod y 19g. Byddai ffliwtiau cynharaf wedi'u creu o bren fel arfer, gyda bysedd y ffliwtydd yn gorchuddio tyllau i newid y donfedd. Creuoedd Boehm system o allweddi mecanyddol, gan wneud y ffliwt yn haws i'w chwarae a galluogi cyrraedd nodau uwch nag a fu'n bosib o'r blaen. Wrth i dechnegau gwneuthurio wella yn ystod y 19g dechreuwyd creu ffliwtiau o fetal gan gynnwys arian. Mae ffliwtiau gorllewinol modern yn parhau i ddefnyddio system Boehm i raddau helaeth, er bod ychydig newidiadau wedi eu cyflwyno hefyd.


Categori:Chwythbrennau
Maredudd ab Owain

200px|bawd|Teyrnas Maredudd ab Owain ar ei eithaf (glas).
Roedd **Maredudd ab Owain** (bu farw 999) yn frenin Gwynedd a Deheubarth. Llwyddodd i sefydlu ei awdurdod dros y rhan fwyaf o Gymru, ac eithrio'r de-ddwyrain.

## Bywgraffiad
Roedd Maredudd yn fab i Owain ap Hywel Dda, brenin Deheubarth. Pan aeth Owain yn rhy hen i arwain mewn brwydr, cymerodd Maredudd ei le, ac yn 986 llwyddodd i gipio Gwynedd o ddwylo Cadwallon ab Ieuaf. Roedd Gwynedd wedi bod yn rhan o derynas ei daid, Hywel Dda ac mae'n debyg fod y teulu yn parhau i'w hawlio. Ar farwolaeth Owain yn 988 daeth Maredudd yn frenin Deheubarth hefyd. Efallai fod y cyfan o Gymru heblaw Gwent a Morgannwg yn rhan o'i deyrnas. Yn dilyn ei farwolaeth enillwyd gorsedd Gwynedd yn ôl i linach Idwal Foel gan Cynan ap Hywel.

## Cyfeiriadau
Categori:Llinach Dinefwr
Categori:Marwolaethau 999
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd y 10fed ganrif
Categori:Teyrnoedd Cymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Categori:Teyrnoedd Gwynedd
PlayStation Portable

bawd|200px|Playstation Portable 1000; Rhagfyr 2004
bawd|200px|PSP Go (model # N1000); Hydref 2009
Consol gemau bach yw **Playstation Portable** (neu **PSP**). Fe'i cynhyrchir gan y cwmni Sony ers Mai 2004. Ers hynny mae sawl model gwahanol o'r PSP wedi ei gynhyrchu gan gynnwys olynydd y PSP sef yr **NGP** (Next Generation Portable).

Hwn oedd y teclyn cyntaf i ddefnyddio disg optical (Universal Media Disc (UMD)), fel y prif cyfrwng i storio gwybodaeth. Mae ei sgrin mawr hefyd yn nodweddol ohono a'i allu i ddefnyddio aml-gyfryngau a'r gallu i'w gysylltu gyda'r PlayStation 2 ac yr PlayStation 3.

Yn mis Hydref 2009, rhyddhaodd Sony y PSP Go. Hwn oedd yr PSP cyntaf i beidio defnyddio UMD fel yr prif ffordd i chwarae gemau. Yn lle hyn, roedd defnyddwyr yn lawrlwytho gemau i gôf y PSP Go.

Categori:Consolau gemau
Hawaii

Talaith yn Unol Daleithiau America yw **Hawaii** neu **Hawai‘i** neu yn Gymraeg **Hawäi**. Mae hi'n ynysfor folcanig yn y Cefnfor Tawel. Honolulu ar ynys Oahu yw prifddinas y dalaith.  Arwynebedd yr ynys ydy 28,337&nbsp;km²: mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Ceir baner Prydain ar ei baner hi am fod Capten Cook wedi hawlio'r ynysoedd i Brydain, a'u henwi nhw'n *Ynysoedd Sandwich*.  Ddaeth yn rhan o Unol Daleithiau America yn y 1950au wedi canrif o goloneiddio graddol.

Yn sgil goresgyniad anghyfreithlon yr Unol Daleithiau yn ôl cyfraith ryngwladol ar ddiwedd 19g a dechrau'r 20g ceir mudiad annibyniaeth Hawai'i gyda rhai'n galw am annibyniaeth lwyr neu ail-ddatgan sofraniaeth y wlad ac eraill yn pwysleisio adfer yr iaith Hawaieg, neu'r ddau.

canol|bawd|300px|Hawaii yn yr Unol Daleithiau

bawd|200px|Ynysoedd Hawaii

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 'Why Hawaii shouldn't be part of the United States


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel