open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarah McBride

Mae **Sarah McBride** (ganwyd 9 Awst 1990) yn weithredwr hawliau LGBT Americanaidd a ffigwr gwleidyddol. Yn 2017 roedd hi'n Ysgrifennydd Cenedlaethol y Wasg o'r Ymgyrch Hawliau Dynol. Cyrhaeddodd McBride benawdau'r papurau cenedlaethol pan ddatgelodd ei bod yn fenyw drawsryweddol tra roedd yn y coleg, wrth iddi wasanaethu fel llywydd corff myfyrwyr ym Mhrifysgol America.

Mae McBride yn cael y clod i raddau helaeth am newid deddfwriaeth Delaware: yn gwahardd gwahaniaethu ar sail hunaniaeth rhyw mewn cyflogaeth, tai, yswiriant a llety cyhoeddus. Yng Ngorffennaf 2016, roedd yn siaradwr yn y Confensiwn Cenedlaethol Democrataidd, gan ddod y person trawsryweddol agored cyntaf i fynd i'r afael â chonfensiwn plaid fawr yn hanes America.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Ymgyrchwyr hawliau LHDT
Categori:Gwleidyddion LHDT
Plwyf sifil

Uned weinyddol yn yr haen isaf o lywodraeth leol yn Lloegr yw **plwyf sifil** (Saesneg: *civil parish*). Mae'n cyfateb i'r gymuned yng Nghymru. Mae'r plwyf sifil yn dod islaw'r sir (neu "swydd") a'r ardal awdurdod lleol, neu eu ffurf gyfun, yr awdurdod unedol. Yn wahanol i blwyf eglwysig, sydd dan reolaeth yr eglwys, mae plwyf sifil yn cael ei lywodraethu gan gyfrifiad plwyf etholedig, sydd â'r pŵer i godi trethi er mwyn cynnal prosiectau lleol.

Gall plwyf sifil fod mor fach â phentref sengl gyda llai na chant o drigolion neu mor fawr â thref gyda phoblogaeth o dros 70,000. Mae oddeutu 35% o boblogaeth Lloegr yn byw mewn plwyf sifil. Ar ddiwedd 2015 roedd 10,449 o blwyfi yn Lloegr.

## Gweler hefyd
* Plwyf

## Cyfeiriadau 
Categori:Llywodraeth leol yn Lloegr
Categori:Rhaniadau gweinyddol yn ôl math
Eingion y glust

Mae **eingion y glust** yn un o'r esgyrnynnau. Mae'n asgwrn bach siâp eingion yn y glust ganol sy'n cysylltu â morthwyl y glust ar un ochr a gwarthol y glust efo'r llall. Mae'n trosglwyddo'r dirgryniadau sŵn o'r morthwyl ac yn eu trosglwyddo i'r gwarthol. Weithiau bydd yr asgwrn yn cael ei alw'n *incws* o'r Lladin am eingion *incus*.

## Strwythur
Yr eingion yw'r ail o'r esgyrnynnau, tri asgwrn yn y glust ganol sy'n gweithredu i drosglwyddo sain. Mae ganddi aelod hir ac aelod byr sy'n ymwthio o'i bwynt cymalu â'r morthwyl.

bawd|dim|400px|Eingion y glust dde, ochr ôl a blaen; **1**&nbsp;corff; **2**&nbsp;wyneb cymalol; **3**&nbsp;cangen lorweddol; **4**&nbsp;cangen fertigol; **5**&nbsp;cambwl lensaidd

## Swyddogaeth 
Mae'r eingion yn un o dri esgyrnyn yn y glust ganol sy'n trosglwyddo sain o'r drwm y glust i'r glust fewnol. Mae wedi ei gysylltu yn fras a'r morthwyl. Mae'n derbyn  dirgryniadau o'r morthwyl yn ochrol ac yn eu trosglwyddo i'r gwarthol yn ganolog.

## Hanes 
Mae sawl ffynhonnell yn priodoli darganfyddiad eingion y glust i'r anatomegydd a'r athronydd Alessandro Achillini. Mae'r disgrifiad ysgrifenedig cyntaf o'r morthwyl gan Berengario da Carpi yn ei lyfr *Commentaria super anatomia Mundini* (1521). Disgrifiodd llyfr Niccolo Massa *Liber introductorius anatomiae* yr eingion mewn ychydig mwy o fanylder ond roedd ef yn disgrifio'r asgwrn fel ail forthwyl. Andreas Vesalius, yn ei lyfr *De Humani Corporis Fabrica*, oedd y cyntaf i gymharu siâp yr asgwrn i  eingion, gan rhoi ei enw cyfredol iddi. Ym 1615 honnodd Pieter Paaw bod aelod hir yr eingion yn asgwrn ar wahân ac yn bedwerydd esgyrnyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Clust
Categori:Esgyrn
Esgyrnyn

Mae'r **esgyrnynnau** (a elwir hefyd yn **esgyrnynnau clywedol**) yn dri asgwrn yn y glust ganol. Maent ymhlith yr esgyrn lleiaf yn y corff dynol. Maent yn gwasanaethu i drosglwyddo seiniau o'r awyr i'r cochlea. Byddai absenoldeb yr esgyrnynnau clywedol yn golygu colli clyw cymedrol neu ddifrifol. Mae'r term "esgyrnyn" yn golygu "asgwrn bach". Er y gallai'r term gyfeirio at unrhyw asgwrn bach yn unrhyw fan yn y corff, fel arfer mae'n cyfeirio at esgyrn bach y glust. Weithiau bydd yr esgyrn yn cael eu galw'n *osigl* o'r Lladin am fân asgwrn *Ossicle*.

## Strwythur 
Mae morthwyl y glust yn cymalu a'r  eingion trwy'r cymal eingion a morthwyl ac mae'n gysylltiedig â drwm y glust.

Mae'r eingion y glust wedi ei gysylltu yn fras a'r morthwyl. Mae'n derbyn dirgryniadau o'r morthwyl yn ochrol ac yn eu trosglwyddo i'r gwarthol yn ganolog.

Mae gwarthol y glust yn gorwedd ar y ffenestr hirgrwn lle mae wedi'i gysylltu â gewyn anwlar. Mae gan y gwarthol sylfaen sy'n gorffwys ar y ffenestr hirgrwn a phen sy'n ymgymalu gyda'r eingion. Maent yn cael eu cysylltu gan aelodau blaen ac ôl. Mae'r gwarthol yn cyfuno â'r eingion trwy gydran yr eingion a'r gwarthol. Y gwarthol yw'r asgwrn lleiaf yn y corff dynol, ac mae'n mesur oddeutu 3 x 2.5mm, mae ychydig yn fwy ar hyd y rhychwant y pen. Dyma'r asgwrn lleiaf yn y corff.

bawd|dim|300px|Lleoliad yr esgyrnynnau: **a**&nbsp;drwm y glust (coch); **b**&nbsp;morthwyl; **c**&nbsp;eingion; **d**&nbsp;gwarthol; **e**&nbsp;y glust ganol

## Swyddogaeth 
Wrth i donnau sain dirgrynu drwm y glust mae'r esgyrnyn agosaf, y morthwyl, sydd ynghlwm iddi, hefyd yn dechrau dirgrynu. Yna mae'r morthwyl yn trosglwyddo'r dirgryniadau, trwy'r eingion i'r gwarthol ac felly yn y pen draw i bilen y ffenestr hirgrwn, yr agoriad i'r y glust fewnol.

O'r ffenestr hirgrwn bydd dirgryniadau sain yn cael eu trosglwyddo i'r cochlea sydd yn labyrinth llawn hylif. Fel sydd i brofi trwy gosod pen dan dwr, dydy sŵn ddim yn trafaelio yn dda trwy hylif.

Mae'r esgyrnynnau yn rhoi mantais fecanyddol i drwm y glust trwy gamau gweithredu trosol yn ardal dosbarthu  grym. Byddai'r dirgryniadau o ganlyniad yn llawer gwannach pe bai'r tonnau sain yn cael eu trosglwyddo'n uniongyrchol o'r glust allanol i'r ffenestr hirgrwn. Mae'r gostyngiad hwn yn yr ardal dosbarthu grym yn caniatáu cynnydd mawr yn y pwysau i drosglwyddo'r rhan fwyaf o'r ynni sŵn i'r hylif. Bydd y pwysau cynyddol yn cywasgu'r hylif a geir yn y cochlea gan drosglwyddo'r ysgogiadau. Felly, mae presenoldeb yr esgyrnynnau i ganolbwyntio grym y dirgryniadau yn gwella sensitifrwydd i sain ac yn ffurf o gyfatebiad rhwystro.

## Perthnasedd clinigol 
O bryd i'w gilydd, mae'r cymalau rhwng yr esgyrnynnau yn dod yn anhyblyg gan achosi colli clyw

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Clust
Categori:Esgyrn
Caleb Hillier Parry

Meddyg  a aned yn Swydd Gaerloyw oedd **Caleb Hillier Parry** (21 Hydref 1755 – 9 Mawrth 1822); roedd o gefndir Cymreig. Mae'n cael ei adnabod fel awdur yr adroddiad cyntaf ar syndrom Parry-Romberg, a gyhoeddwyd ym 1815, yn ogystal â chyflwynydd un o'r disgrifiadau cynharaf o gyflwr llygatchwyddol a gyhoeddwyd ym 1825. 

Cafodd ei eni yn Cirencester, Lloegr ar 21 Hydref 1755 ac aeth i Brifysgol Caeredin yn 1773 lle cyfrfu a'i wraig, a bu farw yn 1822 yng Nghaerfaddon.

## Teulu Cymraeig ei dad
Ganwyd ei dad, Joshua Parry, ar 17 Mehefin 1719 yn Llangan, Sir Benfro (yr adeg honno; Sir Gaerfyrddin heddiw), a daeth yn weinidog gyda'r Aghydffurfwyr. Priododd Sarah Rigby (nee Hillier); Caleb oedd yr hynaf o 10 plentyn i Joshua a Sara.

## Cefndir 
Ganed Parry yn Cirencester, Swydd Gaerloyw, yn fab hynaf Joshua Parry, gweinidog anghydffurfiol Cymreig o Langan Sir Benfro a Sarah (née Hillier).

## Gwaith
Derbyniodd ei addysg mewn ysgol breifat yn Cirencester, ac ym 1770 aeth i Academi'r Anghydffurfwyr yn Warrington, (y *Dissenter’s Academy*) lle bu'n astudio am dair blynedd. Ym 1773, dechreuodd Parry astudio meddygaeth yng Nghaeredin. Parhaodd â'i astudiaethau am ddwy flynedd yn Llundain, lle bu'n byw gyda Thomas Denman y meddyg obstetreg. Gan ddychwelyd i Gaeredin ym 1777, graddiodd Parry yn M.D. ym Mehefin 1778. Yn 1778, ar 23 Medi, priododd â Sarah Rigby (ganwyd 1749, a bu farw 1831). Y flwyddyn ganlynol, yn 1778, dechreuodd bractis meddygol yn 13 Catherine Place, yng Nghaerfaddon..

Cyfeiria papur Cymdeithas Feddygol Caerdydd ym 1941 ato fel "meddyg a gwyddonydd Cymreig gwych" (*"a great Welsh physician and scientist"*).

## Gwobrau
Enillodd Parry y gwobrau canlynol o ganlyniad i'w waith.

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1755
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Meddygon o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerloyw

Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Clefyd cerrig yn yr arennau

**Clefyd cerrig yn yr arennau**, a elwir hefyd yn **wrolithiasis,** yw pan fydd darn o ddeunydd solet (carreg aren) yn ffurfio yn y llwybr wrinol. Mae'r rhain fel arfer yn ymddangos yn yr aren ac yn gadael y corff wrth i rywun ollwng dŵr. Gall carreg fechan gael ei brosesu drwy'r corff heb achosi symptomau. Serch hynny, os yw carreg yn tyfu'n fwy na 5 milimetr (0.2 modfedd), mae'n bosib iddo achosi rhwystr sylweddol ym mhibell yr aren ac felly hefyd poen difrifol yn ardaloedd isaf y cefn neu'r abdomen. Gall y fath gyflwr achosi gwaedu neu boen wrth ollwng dŵr ynghyd â chwydu. Bydd tua hanner o ddioddefwyr yn datblygu carreg arall o fewn deng mlynedd.

Mae'r rhan fwyaf o gerrig yn ffurfio oherwydd cyfuniad o ffactorau etifeddol ac amgylcheddol. Ymhlith y ffactorau risg y mae lefelau uchel o galsiwm yn yr wrin, gordewdra, bwydydd penodol, rhai meddyginiaethau, atchwanegiadau calsiwm, gorbarathyroidedd, cymalwst a diffyg hylif yn y corff. Os ceir lefelau uchel o fwynau yn yr wrin, yna mae cerrig yn debygol o ddatblygu yn yr aren. Gwneir diagnosis fel arfer ar sail symptomau, profion dŵr, neu ddelweddu meddygol. Mae profion gwaed hefyd yn ddefnyddiol wrth wneud diagnosis. Dosbarthir y cerrig yn aml ar sail eu lleoliad: neffrolithiasis (yn yr aren), ureterolithiasis (ym mhibell yr aren), cystolithiasis (yn y bledren), gellir hefyd eu dosbarthu yn ôl cynnwys (calsiwm ocsalad, asid wrig, styrfeit, systin).

Anogir dioddefwyr i yfed hylifau'n rheolaidd, a hynny fel y cynhyrchir mwy na dau litr o wrin y dydd. Os nad yw'r dull hwnnw'n ddigonol i atal y cyflwr gellir cymryd thïasid diwretig, sitrad neu alopwrinol. Dylid osgoi diodydd meddal sy'n cynnwys asid ffosfforig (er enghraifft cola). Os nad yw'r garreg yn achosi unrhyw symptomau, nid oes angen trin y cyflwr. Fel arall, defnyddir mesurau rheoli poen fel triniaethau cychwynnol, a hynny drwy feddyginiaethau megis cyffuriau gwrthlidiol ansteroidaidd neu opioidau. Gellir cynorthwyo cerrig mwy sylweddol eu maint i basio gyda'r feddyginiaeth tamsulosin, neu mewn rhai achosion cynhelir triniaethau megis lithotripsi tonnau sioc allgorfforol, wreterosgopi, neu neffrolithotomi drwy'r croen.

Mae rhwng 1% a 15% o bobl yn fyd-eang yn cael eu heffeithio gan gerrig yn yr arennau. Yn 2015 nodwyd 22.1 miliwn o achosion ac arweiniodd y cyflwr at oddeutu 16,100 o farwolaethau. Ers y 1970au mae'r cyflwr wedi dod yn fwy cyffredin yn ardaloedd y Gorllewin. Yn gyffredinol, effeithir dynion yn fwy na menywod gan y cyflwr. Mae clefyd cerrig yn yr arennau wedi taro pobl drwy gydol hanes a cheir disgrifiadau o lawdriniaethau dileu yn dyddio yn ôl i'r flwyddyn 600 CC.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Categori:Aren
Categori:Arenneg

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Baruch Samuel Blumberg

Meddyg, firolegydd, anthropolegydd a gwyddonydd nodedig o Unol Daleithiau America oedd **Baruch Samuel Blumberg** (28 Gorffennaf 1925 – 5 Ebrill 2011). Roedd yn gyd-dderbynnydd Gwobr Nobel  mewn ffisioleg neu feddygaeth ym 1976, ac fe wobrwywyd am ei waith ar y firws hepatitis B. Cafodd ei eni yn Brooklyn, Unol Daleithiau America ar 28 Gorffennaf 1925 ac addysgwyd ef yng Ngholeg yr Undeb, Coleg Balliol, Rhydychen, Ysgol Uwchradd Far Rockaway, Coleg Meddygon a Llawfeddygon Prifysgol Columbia, Prifysgol Columbia a Phrifysgol Rhydychen.

## Gwobrau
Enillodd Baruch Samuel Blumberg y gwobrau canlynol o ganlyniad eu gwaith.

*Medal John Scott
*Oriel yr Anfarwolion Genedlaethol Dyfeiswyr
*Gwobr Genedlaethol Sefydliad Gairdner
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Meddygon Americanaidd
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Homeopathi

Mae **homeopathi** yn feddyginiaeth gydrannol neu amgen (CAM). Dyfeisiwyd homeopathi yn y 1790au gan feddyg o'r Almaen o'r enw Samuel Hahnemann.

## Cysyniad 
Mae triniaeth homeopathi yn seiliedig ar y cysyniad bod *tebyg yn gwella tebyg*. Mae'n defnyddio'r egwyddor y gall y corff oresgyn salwch os rhoddir dosau gwan o sylwedd i glaf a fyddai, ar gryfder llawn yn cynhyrchu symptomau'r salwch. Yn ymarferol, mae hyn yn golygu bod meddyginiaethau homeopathi yn cael eu creu trwy wanhau cynhyrchion planhigion ac echdyniadau anifeiliaid fel bod lefel terfynol y cyffuriau gweithredol yn eithriadol o isel. Fel arfer bydd y dos yn llawer is na'r lefel y byddai fferyllydd yn derbyn bod ei hangen iddi werth biolegol ar glaf.

## Argaeledd 
Gellir rhagnodi meddyginiaethau homeopathi ar y GIG, ond dim ond ychydig o ysbytai a meddygfeydd sydd yn gwneud a hynny fel darpariaeth dewis i gleifion yn unig. Nid yw'r GIG yn ardystio i effeithiolrwydd y meddyginiaethau trwy eu rhagnodi. Fel arfer mae homeopathi yn cael ei ymarfer yn breifat ac mae meddyginiaethau homeopathi ar gael o fferyllfeydd. Gall y pris ar gyfer ymgynghoriad cychwynnol gyda homeopath yn amrywio o tua £20 i £80. Mae tabledi homeopathig neu gynhyrchion eraill fel arfer yn costio tua £ 4 i £ 10.

## Effeithioldeb clinigol 
Y safon aur ar gyfer profi effeithiolrwydd clinigol unrhyw gyffur yw prawf plasebo ar hap wedi ei reoli. Wedi eu profi fel hyn nid yw meddyginiaethau homeopathi erioed wedi dangos budd gwell na'r plasebo. Yr unig fantais i homeopathi yw bod lefel isel o gyffuriau presennol yn sicrhau bod y meddyginiaethau yn hynod ddiogel. Y gwir berygl mewn homeopathi yw bydd claf yn ei ddefnyddio heb effaith clinigol yn hytrach na defnyddio triniaeth go iawn, a thrwy hynny yn ei osod mewn perygl. Mewn adroddiad am homeopathi gan Bwyllgor Gwyddoniaeth a Thechnoleg Tŷ'r Cyffredin yn 2010 dywedwyd nad yw meddyginiaethau homeopathig yn perfformio'n well na phlasebo, a bod yr egwyddorion y mae homeopathi wedi'u seilio arnynt yn "anhygoel o anwyddonol"

## Cyfeiriadau 
## Rhybudd Cyngor Meddygol
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Categori:Meddygaeth amgen
Ernest P. Worrell

Cymeriad ffuglennol yw **Ernest Powertools Worrell** sy'n cael ei bortreadu gan yr actor Americanaidd Jim Varney mewn cyfres o hysbysebion (1980) ac yna mewn cyfres deledu o'r enw ''Hey Vern, It's Ernest!''. Mae hefyd wedi actio mewn ffilmiau. Crewyd y cymeriad Ernest gan Carden & Cherry, asiantaeth hysbysebion.

Gwisgir ef yn ddieithriad mewn crys denim ac mae ei wyneb yn newid siâp fel lastig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Ernest P. Worrell

Categori:Cymeriadau ffuglen
Cyril Ramaphosa

Gwleidydd o Dde Affrica yw **Matamela Cyril Ramaphosa** (ganwyd 17 Tachwedd 1952). Fe yw pumed Arlywydd De Affrica yn dilyn ymddiswyddiad Jacob Zuma. Cymerodd ei swydd yn dilyn pleidlais yn y Cynulliad Cenedlaethol ar 15 Chwefror 2018.

Bu'n actifydd gwrth-apartheid, arweinydd undeb llafur a dyn busnes, ac roedd wedi bod yn Ddirprwy Arlwydd De Affrica ers 2014. Fe'i etholwyd yn Llywydd yr ANC yng 54eg Cynhadledd Cenedlaethol yr ANC yn Nasrec, De Johannesburg yn Rhagfyr 2017. Mae hefyd yn Gadeirydd y Comisiwn Cynllunio Cenedlaethol, sy'n gyfrifol am gynllunio strategol dros ddyfodol De Affrica.

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Arlywyddion De Affrica
Morthwyl y glust

Mae **morthwyl y glust** yn un o'r esgyrnynnau. Mae'n asgwrn bach siâp morthwyl yn y glust ganol sy'n cysylltu ag eingion y glust. Mae wedi'i gysylltu ag arwyneb mewnol drwm y glust. Mae'n trosglwyddo'r dirgryniadau sŵn o'r bilen i'r eingion. Weithau bydd yr asgwrn yn cael ei alw'n *maliws* o'r Lladin am forthwyl *malleus* .

## Strwythur 
Mae'r morthwyl yn asgwrn yn y glust ganol. Dyma'r cyntaf o'r tri esgyrnyn. Mae ynghlwm wrth drwm y glust (y bilen dympanig). Pen y morthwyl yw'r adran fawr sy'n cysylltu â'r eingion. Mae'r pen yn cysylltu â gwddf y morthwyl, mae'r gwddf yn cysylltu â choes y morthwyl sydd yn ei dro yn cysylltu â drwm y glust. Rhwng y gwddf a'r goes mae'r cnap blaen a'r cnap cefn yn ymwthio allan o'r asgwrn.

Mae'r morthwyl yn unigryw i famaliaid, fe esblygodd allan o'r asgwrn cymalol yn rhan isaf yr ên yn yr amniotau cynharaf. Mae'r asgwrn cymalol yn parhau i fod yn rhan o'r ên mewn ymlusgiaid ac adar.

## Swyddogaeth 
Mae'r morthwyl yn un o dri esgyrnyn yn y glust ganol sy'n trosglwyddo sain o'r bilen dympanig (drwm y glust) i'r glust fewnol. Mae'r morthwyl yn derbyn dirgryniadau o'r bilen dympanig ac yn eu trosglwyddo i'r eingion.

## Hanes 
Mae sawl ffynhonnell yn priodoli darganfyddiad morthwyl y glust i'r anatomegydd a'r athronydd Alessandro Achillini.  Mae'r disgrifiad ysgrifenedig cyntaf o'r morthwyl gan Berengario da Carpi yn ei lyfr *Commentaria super anatomia Mundini* (1521). Disgrifiodd llyfr Niccolo Massa *Liber introductorius anatomiae*  y morthwyl mewn ychydig mwy o fanylder ac fe'i cyffelybodd ef a'r eingion â morthwylion bychan gan eu galw'n *malleoli*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Clust
Categori:Esgyrn
Gwarthol y glust

Mae **gwarthol y glust** yn un o'r esgyrnynnau. Mae'n asgwrn bach siâp gwarthol yn y glust ganol sy'n cysylltu ag eingion y glust ar un ochr a'r ffenestr hirgrwn efo'r llall. Mae'n trosglwyddo'r dirgryniadau sŵn o'r eingion ac yn eu trosglwyddo i'r ffenestr hirgrwn. Weithiau bydd yr asgwrn yn cael ei alw'n *stapes* yr enw Lladin am warthol.

## Strwythur
Y gwarthol yw'r drydydd asgwrn o'r esgyrnynnau yn y glust ganol. Mae'r asgwrn ar siâp gwarthol. Mae'n gorwedd ar y ffenestr hirgrwn lle mae wedi'i gysylltu â gewyn anwlar. Mae gan y gwarthol sylfaen sy'n gorffwys ar y ffenestr hirgrwn a phen sy'n ymgymalu gyda'r eingion. Maent yn cael eu cysylltu gan aelodau blaen ac ôl. Mae'r gwarthol yn cyfuno â'r eingion trwy gydran yr eingion a'r gwarthol. Y gwarthol yw'r asgwrn lleiaf yn y corff dynol, ac mae'n mesur oddeutu 3 x 2.5mm, mae ychydig yn fwy ar hyd y rhychwant y pen.

bawd|400px|dim|**1**&nbsp;gwasgfa hir; **2**&nbsp;cnap lensaidd; **3**&nbsp;pen; **4**&nbsp;gwasgfa flaenorol; **5**&nbsp;gwasgfa ôl; **6**&nbsp;sylfaen; **7**&nbsp;cyhyryn gwarthol; **8**&nbsp;codiad pyramidaidd; **9**&nbsp;ffenestr hirgrwn

## Swyddogaeth 
Mae'r gwarthol yn un o dri esgyrnyn yn y glust ganol sy'n trosglwyddo sain o drwm y glust i'r glust fewnol. Mae'n derbyn  dirgryniadau o'r eingion ac yn eu trosglwyddo i'r ffenest hirgrwn, agoriad wedi'i orchuddio â philen yn y glust fewnol.

## Perthnasedd clinigol 
Mae sglerosis y glust yn glefyd cynhenid neu ddigymell a nodweddir gan ail modelu annormal esgyrn yn y glust fewnol. Yn aml, mae hyn yn achosi'r gwarthol i lynu wrth y ffenestr hirgrwn, sy'n rhwystro ei allu i gynnal sain, ac mae'n achosi colled clyw. Mae sglerosis y glust glinigol i'w weld mewn tua 1% o bobl, er ei bod yn fwy cyffredin mewn ffurfiau nad ydynt yn achosi colli clyw amlwg. Mae sglerosis y glust yn fwy tebygol mewn pobl ifanc a menywod. Dwy driniaeth gyffredin yw stapedectomi, lle defnyddir llawdriniaeth i waredu'r gwarthol a'i gyfnewid a phrosthesis artiffisial, a stapedotomi, lle rhoddi'r twll bach yn sylfaen y gwarthol cyn mewnosod prosthesis artiffisial i'r twll hwnnw. 

## Hanes 
Honnir yn gyffredin bod yr esgyrn gwarthol wedi eu darganfod gan yr athro Giovanni Filippo Ingrassia ym 1546 ym Mhrifysgol Napoli. Mae hynny yn ddadleuol, gan fod disgrifiad Ingrassia wedi'i gyhoeddi wedi ei farwolaeth ym 1603 yn ei sylwebaeth anatomeg *In Galeni librum de ossibus doctissima et expectatissima commentaria*. Yr anatomegydd Sbaenig Pedro Jimeno oedd y cyntaf i gyhoeddi disgrifiad o'r esgyrn yn ei lyfr *Dialogus de re medica* (1549).

Er bod yr esgyrn yn cael eu galw yn *Stapes* fel enw Lladin am warthol; doedd y cysyniad o warthol ddim yn gyfarwydd i'r Rhufeiniaid. Daeth gwartholion i Ewrop gyntaf yn y 7g. Cafodd y gair stapes ei fathu yn y cyfnod canoloesol o *stapia* y Lladin am  "i sefyll".

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Clust
Categori:Esgyrn
Hassocks

Pentref mawr a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Hassocks**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Canol Sussex.
Saif y pentref o dan y Twyni Deheuol, tua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r gogledd o Brighton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil poblogaeth o 7,667.

Cyn adeiladu'r rheilffordd o Lundain i Brighton yn yr 1840au, dim ond casgliad o dai bach a gwesty oedd y setliad, mewn ardal wedi'i rhannu rhwng plwyfi Clayton a Keymer, ond tyfodd y pentref yn gyflym ar ôl agor gorsaf o'r enw "Hassocks Gate" ar 21 Tachwedd 1841. Ymhen amser, cafodd Clayton a Keymer eu hymgorffori i mewn plwyf sifil Hassocks.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Sussex
Categori:Pentrefi Gorllewin Sussex
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Y glust ganol

**Y glust ganol** yw'r rhan o'r glust sydd rhwng drwm y glust a'r ffenestr hirgrwn. Mae'r glust ganol yn trosglwyddo sain o'r glust allanol i'r glust fewnol. Mae'r glust ganol yn cynnwys y tri esgyrnyn: y morthwyl, yr eingion  a'r gwarthol, y ffenestr hirgrwn, y ffenestr gron a'r tiwb Eustachio.

## Strwythur 
* Drwm y glust.
: Mae drwm y glust yn denau iawn, yn mesur tua 8-10mm mewn diamedr ac yn cael ei ymestyn trwy gyfrwng cyhyrau bach. Mae'r pwysau o donnau sain yn golygu bod drwm y glust yn dirgrynu.
* Esgyrnynnau
: Trosglwyddir y dirgryniadau ymhellach i'r glust trwy'r tri esgyrnyn. Mae'r esgyrnynnau yn fath o bont. Mae'r esgyrnyn cyntaf, y morthwyl wedi cysylltu i drwm y glust ac mae'r gwarthol, sef yr esgyrnyn olaf mae'r sŵn yn cyrraedd, wedi'i gysylltu â'r ffenestr hirgrwn.
* Y ffenestr hirgrwn
: Mae'r ffenestr hirgrwn yn bilen sy'n cwmpasu'r fynedfa i'r cochlea yn y glust fewnol. Pan fydd drwm y glust yn dirgrynu, mae'r tonnau sain yn teithio drwy'r esgyrnynnau i'r ffenestr hirgrwn. Trwy hyn mae'r glust ganol yn gweithredu fel trawsnewidydd acwstig sy'n ymestyn y tonnau sain cyn iddynt symud ymlaen i'r glust fewnol. Mae pwysedd y tonnau sain ar y ffenestr hirgrwn tua 20 gwaith yn uwch nag ar drwm y glust.
* Y ffenestr gron
: Mae'r ffenestr gron yn y glust ganol yn dirgrynu mewn gwrthwedd i ddirgryniadau'r ffenestr hirgrwn. Trwy wneud hyn, mae'n caniatáu i'r hylif yn y cochlea i symud.
* Y tiwb Eustachio
: Y tiwb Eustachio sydd yn cysylltu'r glust gyda chefn y daflod. Ei swyddogaeth yw cydraddoli'r pwysedd aer ar ddwy ochr drwm y glust, gan sicrhau nad yw'r pwysedd yn cynyddu yn y glust. Mae'r tiwb yn agor pan fyddwch yn llyncu, gan wneud y pwysau aer y tu mewn a'r tu allan i'r glust yr un faint.

bawd|dim|400px|Y glust ganol: **1**&nbsp;drwm y glust; **2**&nbsp;esgyrnynnau; **3**&nbsp;tiwb Eustachio; **4**&nbsp;tensor tympani

## Swyddogaeth 
Swyddogaeth y glust ganol yw trosglwyddo sain o'r glust allanol i'r glust fewnol

Yn arferol, pan fod tonnau sain mewn aer yn taro hylif, mae'r rhan fwyaf o'r ynni yn cael ei golli trwy gael ei adlewyrchu oddi ar wyneb yr hylif. Mae strwythur y glust ganol yn caniatáu i'r glust oresgyn y broblem o rwystro sain rhag teithio o aer i system o hylifau a philenni'r glust fewnol.

Mae'r glust ganol yn defnyddio "fantais fecanyddol" yr "egwyddor hydrolig" a'r "egwyddor lifer" i gynyddu sŵn. Mae'r rhan o'r drwm y glust sy'n dirgrynu sawl gwaith yn fwy nag arwynebedd droed y gwarthol sy'n cysylltu â'r ffenestr hirgrwn. Ar ben hynn y mae siâp darnau cymalog yr esgyrnynnau yn gweithio fel lifer. Mae coes hir y morthwyl yn gweithio fel braich hir lifer. Mae corff yr eingion yn gweithio fel ffwlcrwm lifer ac mae coes fer yr eingion yn gweithio fel braich fach lifer. Trwy hynny bydd faint y pwysau bydd yn cael ei daro ar y ffenestr hirgrwn gan droed y gwarthol hyd at ugain gwaith y pwysau wnaeth ymadael a drwm y glust.

## Arwyddocâd clinigol 
Ymysg y broblemau meddygol sy'n gallu effeithio ar y glust ganol yw 
* otitis media.
* Camweithredu'r tiwb Eustachio

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Clust
Gailard Sartain

Cyn actor a digrifwr Americanaidd yw **Gailard Sartain** (ganwyd 18 Medi 1946). Ymddangosodd yn rheolaidd yn y gyfres *Hee Haw*, cyfres ar ganu gwlad. Ei rol mwyaf boblogaidd oedd pan chwaraeodd ran Chuck yn *Ernest Saves Christmas* ac *Ernest Goes to Jail* yn ogystal ag ''Hey Vern, It's Ernest* a *The Outsiders''.

Un o'i weithiau cynharaf oedd *The Uncanny Film Festival and Camp Meeting*.

Mae hefyd yn arlunydd a dylunydd nodedig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Actorion Americanaidd
Uwchbwer

Term gwleidyddol yw **uwchbwer** sydd yn disgrifio gwladwriaeth neu ymerodraeth a chanddi'r radd uchaf o rym milwrol.

Cafodd y gair Saesneg *super-power* ei ddefnyddio'n gyntaf yn ystod yr Ail Ryfel Byd gan W. T. R. Fox yn ei lyfr *The Super-Powers* (1944) i ddisgrifio'r Ymerodraeth Brydeinig, Unol Daleithiau America, a'r Undeb Sofietaidd. Wrth i'r Ymerodraeth Brydeinig fachludo wedi'r rhyfel, ymddangosodd sefyllfa ddeubegwn fyd-eang rhwng y ddau uwchbwer UDA a'r Undeb Sofietaidd. Cafodd y byd ei rannu rhwng gwledydd cyfalafol o fewn cylch dylanwad yr Americanwyr, gwledydd comiwnyddol dan ddylanwad y Sofietiaid, a gwledydd tlawd "y Trydydd Byd" (neu'r Mudiad Heb Aliniad). Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd ym 1990–91, cafodd yr Unol Daleithiau ei hystyried yn unig uwchbwer y byd.

Trafodir y posibilrwydd byddai archbwerau eraill yn ymgodi yn yr 21g, yn enwedig Gweriniaeth Pobl Tsieina, yr Undeb Ewropeaidd, India, Brasil, a Ffederasiwn Rwsia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Nant Hardraw

Mae **Nant Hardraw** (Saesneg: *Hardraw Beck*) yn nant sydd yn tarddu ar Great Shunner Fell yn Swydd Efrog  ac yn llifo i’r de, yn syrthio dros Hardraw Force  a thrwy pentref Hardraw cyn ymuno ag Afon Ure ger Appersett.

bawd|chwith|250px|Hardraw Force
bawd|250px|Nant Hardraw

Nant Hardraw
Twyni Deheuol

Cadwyn o fryniau sialc sy'n ymestyn am tua 670&nbsp;km2 (260 milltir sgwâr) ar draws siroedd arfordirol De-ddwyrain Lloegr yw'r **Twyni Deheuol** (Saesneg: *South Downs*). Mae'r Twyni yn ymestyn o Ddyffryn Itchen yn Hampshire yn y gorllewin i Bentir Beachy yn Nwyrain Sussex yn y dwyrain. O'r sgarp serth ar yr ochr ogleddol mae golygfeydd helaeth ar draws y Weald. Butser Hill yw pwynt uchaf y Twyni,  gyda chopa 270 metr (890 troedfedd) uwchben lefel y môr. Nodweddir y dirwedd gan dwyndir tonnog, dyffrynnoedd sych, a tiroedd helaeth o laswellt byr.

Mae'r Twyni Gogleddol yn gadwyn arall o fryniau sialc sy'n rhedeg yn gyfochrog â'r Twyni Deheuol, tua 30 milltir (48&nbsp;km) i'r gogledd, ar ymyl ogleddol y Weald.

## Oriel

South downs.jpg|Tirwedd nodweddiadol y Twyni Deheuol: ger Arundel, Gorllewin Sussex

Firle Beacon - geograph.org.uk - 961577.jpg|Y sgarp serth ar ochr ogleddol y Twyni: Firle Beacon, Dwyrain Sussex
Devil's dyke coombe - geograph.org.uk - 387225.jpg|Dyffryn sych yn y Twyni: Devil's Dyke ("Clawdd y Diafol"), i'r gogledd o Brighton
Seven Sisters cliffs and the coastguard cottages, from Seaford Head showing Cuckmere Haven (looking east - 2003-05-26).jpg|Mae'r Twyni'n cyrraedd y môr yn eu pen dwyreiniol: Y Seven Sisters ("Y Saith Chwaer"), Dwyrain Sussex

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Dwyrain Sussex
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gorllewin Sussex
Categori:Mynyddoedd a bryniau Hampshire
Categori:Parciau cenedlaethol Lloegr
Ŷd

Unrhyw fath o blanhigion grawn a dyfir er mwyn eu hadau bwytadwy yw **ŷd**. Yng Ngwledydd Prydain mae hyn yn draddodiadol wedi cyfeirio at wenith, ac yn cyfateb i'r gair Saesneg *corn*, ond weithiau hefyd haidd a cheirch. Ond sylwch fod amwysedd weithiau ynghylch y gair Saesneg oherwydd bod *corn* yn yr Unol Daleithiau yn cyfeirio at indrawn yn hytrach na gwenith.

Categori:Grawnfwyd
Bill Byrge

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **William** "**Bill**" **Byrge** (16 Gorffennaf 1932 – 9 Ionawr 2025).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Anwar Sadat

Milwr a gwleidydd o'r Aifft oedd **Anwar Sadat** (25 Rhagfyr 1918 – 6 Hydref 1981) a oedd yn drydydd Arlywydd yr Aifft o 1970 hyd ei farwolaeth.

Cymerodd Sadat ran yng ngwrthryfel y Swyddogion Rhyddion yn erbyn y frenhiniaeth ym 1952. Gwasanaethodd mewn sawl swydd dan yr Arlywydd Gamal Abdel Nasser. Daeth Sadat yn arlywydd dros dro wedi marwolaeth Nasser ar 28 Medi 1970, a chafodd ei ethol i'r swydd ar 15 Hydref.

Ymosododd lluoedd yr Aifft ar Israel yn ystod Rhyfel Yom Kippur, mewn ymgais i adennill tiriogaeth Sinai a feddianwyd gan Israel ers 1967. Cafodd Gwobr Heddwch Nobel ei roi i Sadat a Menachem Begin, Prif Weinidog Israel, ym 1978 yn sgil trafodaethau heddwch rhwng yr Aifft ac Israel.

Cafodd Sadat ei lofruddio gan eithafwyr Islamaidd yn ystod gorymdaith ar Ddiwrnod y Lluoedd Arfog. Fe'i olynwyd gan Hosni Mubarak.

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Arlywyddion yr Aifft
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Aifft
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Aifft
John Robert Jones (Llanuwchllyn)

:*Am sylfaenydd y Bedyddwyr Albanaidd yng Nghymru, gweler J. R. Jones, Ramoth, ac am yr athronydd, gweler J. R. Jones.*

Roedd **John Robert Jones** (1887 - 1976) yn fargyfreithiwr.

Fe'i ganed yn Llanuwchllyn ym 1887. Aeth i Shanghai ym 1924 a daeth yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cyngor Rhyngwladol ym 1928. Cyflwynodd Gadair i Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1933 a grewyd yn  amddifaty Catholig T'ou-se-we, ar gyrion Shanghai; creasid un debyg yn yr amddifary ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926.

Symudodd i Hong Cong lle roedd yn gynghorydd cyfreithiol i Fanc Hong Cong; bu farw yno ym 1976 a chladdwyd ym Mynwent Hong Cong.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Categori:Bargyfreithwyr
Twyni Gogleddol

Cadwyn o fryniau sialc yn Ne-ddwyrain Lloegr yw'r **Twyni Gogleddol** (Saesneg: *North Downs*). Mae'r Twyni yn ymestyn o Farnham yn Surrey yn y gorllewin i'r Clogwyni Gwyn Dover yng Nghaint yn y dwyrain. Mae'r rhan orllewinol, rhwng Farnham a Guildford, yn gefn cul, a elwir yn The Hog's Back ("Cefn y Twrch"). Mae'r rhan ddwyreiniol ehangach yn gorffen yn y clogwyni rhwng Folkestone and Deal. Ar yr ochr ddeheuol mae sgarp serth; ar ochr ogleddol mae golethr ysgafn. Botley Hill yw pwynt uchaf y Twyni,  gyda chopa 267 metr (876 troedfedd) uwchben lefel y môr. Mae'r crib y Twyni'n cael ei groesi gan ddyffrynnoedd cyfres o afonydd: y Wey, Mole, Darent, Medway a Stour, sy'n llifo i'r gogledd ac i'r gogledd-ddwyrain o'r Weald.

Mae'r Twyni Deheuol yn gadwyn arall o fryniau sialc sy'n rhedeg yn gyfochrog â'r Twyni Gogleddol, tua 30 milltir (48 km) i'r de, ar ymyl ddeheuol y Weald.

## Cyfeiriadau 
## Oriel

North Downs near Eynsford.JPG|Tirwedd nodweddiadol y Twyni Deheuol: ger Eynsford, Caint
North Downs - panoramio.jpg|Y sgarp serth ar ochr ddeheuol y Twyni: ger Folkestone, Caint
The Mole Gap - geograph.org.uk - 105007.jpg|Mae Afon Mole yn torri trwy'r Twyni: golygfa o Box Hill, Surrey
Aerial photo showing Fan Bay, Dover Cliffs - geograph.org.uk - 1502151.jpg|Mae'r Twyni'n cyrraedd y môr yn eu pen dwyreiniol: Y Clogwyni Gwyn Dover

Categori:Mynyddoedd a bryniau Caint
Categori:Mynyddoedd a bryniau Surrey
Anthony Cumia

Actor a seren teledu a fideo o'r Unol Daleithiau yw **Anthony Cumia** (ganwyd 26 Ebrill 1961).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr radio Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr radio'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr radio'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr radio Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Long Island
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Carnock

Pentref yn Fife, yr Alban, ydy **Carnock**. Fe'i lleolir tua 4 milltir (7&nbsp;km) i'r gorllewin o Dunfermline.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y pentref boblogaeth o 780.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Fife
Pentir Beachy

Pentir sialc yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Pentir Beachy** (Saesneg: *Beachy Head*). Fe'i lleolir yn agos i Eastbourne, yn union i'r dwyrain o'r Saith Chwaer. Fe'i ffurfiwyd lle mae'r Twyni Deheuol wedi'u herydu gan y Môr Udd.

Y pentir yw'r clogwyn môr sialc uchaf ym Mhrydain, sy'n codi i 162&nbsp;m (531 troedfedd) uwchben lefel y môr. Oherwydd ei uchder a'i unigrwydd, mae wedi dod yn enwog fel lleoliad hunanladdiad.

bawd|dim|Pentir Beachy gyda'r goleudy ar y creigiau isod

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Dwyrain Sussex
Categori:Pentiroedd Lloegr
Weald

Ardal o Dde-ddwyrain Lloegr sy'n gorwedd rhwng y Twyni Gogleddol a Twyni Deheuol yw'r **Weald**. Mae'n croesi siroedd Hampshire, Surrey, Gorllewin Sussex, Dwyrain Sussex a Chaint. Mae ei ddaeareg yn wahanol i fryniau sialc y Twyni Gogleddol a Deheuol; fe'i rhannir yn dair ardal ddaearyddol: y Weald Uchel (Saesneg: *High Weald*) yn y canol, sy'n dywodfaen; y Weald Isel (*Low Weald*) o gwmpas hwnnw, sy'n glai; a'r *Greensand Ridge*, sy'n grib o lasdywod yn ymestyn tua'r gogledd a'r gorllewin o'r Weald Isel ac yn cynnwys y pwyntiau uchaf y Weald.

Roedd y Weald unwaith wedi'i gorchuddio â choedwig, ac mae ei henw, Hen Saesneg yn darddiad, yn dynodi "coedwig". Yn yr hen amser roedd yr ardal yn anhyblyg ac nid oedd ond ychydig o drigolion. 
Defnyddiwyd y Weald ers canrifoedd, o bosibl ers Oes yr Haearn, ar gyfer trawstrefa anifeiliaid ar hyd gyrlwybrau yn ystod misoedd yr haf.
Dros y canrifoedd, mae cychwyn diwydiannau – adeiladu llongau, mwyndoddi haearn, gwneud siarcol, gwydr a brics – wedi arwain at ddatgoedwigo yn y Weald Isel, a dim ond olion y coetir sydd ar ôl.

Trefi mewndirol mwyaf y Weald yw Horsham, Burgess Hill, East Grinstead, Haywards Heath, Crowborough, Tonbridge a Tunbridge Wells; ac ar hyd yr arfordir mae Bexhill-on-Sea, Hastings, Rye a Hythe.

bawd|dim|350px|Golygfa ar draws y Weald o'r gogledd

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Caint
Categori:Daearyddiaeth Dwyrain Sussex
Categori:Daearyddiaeth Gorllewin Sussex
Categori:Daearyddiaeth Surrey
Llangan, Sir Gaerfyrddin

bawd|chwith|Eglwys Santes Canna, Llangan, Sir Gaerfyrddin. Adferwyd yr eglwys yn 1820.

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Llangan (gwahaniaethu).''
Plwyf yn Sir Gaerfyrddin, ond a arferai fod yn Sir Benfro, yw **Llangan** (weithiau **Llan gan** neu **Llan-Gan**); saif ar y ffin rhwng y ddwy sir, 16 milltir i'r gorllewin o Gaerfyrddin. Saif rhan o Llangan yn hen gantref Derllys, Arberth a rhan arall yn Nugleddy, Penfro; llifa Afon Taf drwy'r plwyf.

Yn 19g roedd poblogaeth y plwyf rhwng 600-700. O fewn y plwyf hanesyddol hwn mae'r Tŷ Gwyn ar Daf, canolfan eglwysig a noddwyd gan dywysogion teyrnas Deheubarth.

Ceir 'Langan' arall yn ardal Roazhon, Llydaw. Y Santes Canna a roddodd ei henw i'r eglwys leol ac felly'r plwyf; adferwyd yr eglwys yn sylweddol yn 1820.

## Gweler hefyd
* Caleb Hillier Parry: meddyg nodedig  a aned yn Swydd Gaerloyw (21 Hydref 1755 – 9 Mawrth 1822), ond deuai ei dad o Langan.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Diffyndollaeth

Damcaniaeth economaidd a pholisi masnach yw **diffyndollaeth** sydd yn ymdrechu i amddiffyn a datblygu diwydiannau cartref, er enghraifft trwy godi tollau ar nwyddau tramor. Fel rheol mae diffyndollaeth yn groes i neo-ryddfrydiaeth ac ideolegau'r farchnad rydd, gan ei bod yn galw ar y llywodraeth i gyfyngu ar gystadleuaeth yn yr economi ryngwladol. Yn ôl diffyndollwyr o'r ysgol Keynesaidd, byddai rheoli mewnforion yn cynyddu'r incwm cenedlaethol, ac yn y pen draw yn cynyddu'r mewnforion i gyd gan fydd y wlad yn gyfoethocach.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ideolegau economaidd
Categori:Masnach ryngwladol
Categori:Polisi economaidd
Consensws Washington

Rhaglen o argymhellion polisi economaidd yw **Consensws Washington** a bennir i wledydd datblygol i geisio gwella'r sefyllfa economaidd drwy ryddfrydoli. Deillia'r term o 1989, pan gyflwynodd yr economegydd John Williamson restr o ddiwygiadau a gafodd ei argymell yn aml yn y 1980au i wledydd De America gan gyrff a leolir yn Washington, D.C., yn bennaf y Gronfa Ariannol Ryngwladol (IMF), Banc y Byd, ac Adran Trysorlys yr Unol Daleithiau. Nod y diwygiadau yw lleihau rheoliadau, rhyddfrydoli'r farchnad, a sefydlogi'r economi. Yn y 1990au a'r 21g, mabwysiadir y Consensws gan sawl gwlad arall mewn ymgais i ddatrys argyfyngau dyled a chwyddiant.

Lluniodd John Williamson deng pwynt polisi tra'r oedd yn gweithio i'r Institute for International Economics, melin drafod a leolir yn Washington, D.C.:
# Disgyblaeth o ran polisi cyllidol, gan osgoi diffygion ariannol mawr o gymharu â CMC;
# Ailgyfeirio gwariant cyhoeddus o gymorthdaliadau tuag at wasanaethau sylfaenol megis addysg gynradd, gofal iechyd, ac isadeiledd;
# Diwygiadau i ehangu'r hyn y gellir ei drethi a mabwysiadu cyfraddau trethi ymylol cymedrol;
# Cyfraddau llog a bennir gan y farchnad;
# Cyfraddau cyfnewid cystadleuol;
# Rhyddfrydoli masnachol, gan gynnwys diddymu diffyndollaeth ac eithrio tariffau isel;
# Rhyddfrydoli buddsoddi uniongyrchol gan gorfforaethau tramor;
# Preifateiddio;
# Dadreoli, ac eithrio rheoliadau a gyfiawnheir ar sail diogelwch, yr amgylchedd, ac amddiffyn prynwyr;
# Sicrhau hawliau eiddo.

Ystyrir y Consensws yn nodweddiadol o neo-ryddfrydiaeth a globaleiddio economaidd, a dadleuai gwleidyddion, economegwyr ac arbenigwyr polisi bod y rhaglen yn ffordd o dyfu economïau'r Trydydd Byd ac i sicrhau datblygiad economaidd. Yn ddiweddarach fe defnyddir y term yn ddifrïol, er enghraifft gan neo-Keynesiaid a'r mudiad gwrth-globaleiddio, i ddisgrifio agenda neo-ryddfrydol sydd yn atgyfnerthu'r drefn gyfalafol drwy integreiddio'r economi fyd-eang. Honnir bod sefydliadau pwerus y byd datblygedig yn gorfodi'r fath bolisïau ar wledydd datblygol, a bod y cyfoethog yn manteisio ar y Consensws i raddau uwch o lawer na'r tlawd. Trwy fabwysiadu'r Consensws, dywed bod gwledydd yn newid o sefyllfaoedd argyfyngus dros dro i ddibyniaeth hirdymor ar fasnach ryngwladol a sefydliadau'r byd datblygedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Economeg ryngwladol
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Rhyddfrydiaeth economaidd
Saethu torfol yn yr Unol Daleithiau

bawd|250px|Cyfanswm marwolaethau yn U.D.A. yn ôl blwyddyn.

Lleddir mwy o bobl drwy eu saethu gyda gynnau yn **Unol Daleithiau America** nag unrhyw wlad arall ar y blaned; gelwir y digwyddiadau hyn yn **saethu torfol**. Diffinnir "saethu torfol" fel arfer pan fo dros pedwar o bobl wedi'u lladd, heb gynnwys y saethwr ei hun. Rhwng 1967 a 2017 cafwyd 146 digwyddiad o'i fath, gyda chyfartaledd o wyth o bobl yn cael eu lladd ym mhob digwyddiad (gan gynnwys y saethwr). Fel arfer mae'r saethwr naill ai'n saethu ei hun neu'n cael ei ladd gan yr heddlu, ar adegau prin, caiff ei ddal gan yr heddlu.

Rhwng 2011 a 2017 cododd y nifer y digwyddiadau hyn o saethu torfol yn UDA dair gwaith cymaint. Ar gyfartaledd, erbyn 2014 roedd saethu torfol yn cyrmryd lle bob 64 diwrnod yn UDA.

## Pam fod cymaint o lofruddiaethau torfol gyda gynnau yn yr Unol Daleithiau?
Ceir sawl rheswm posib dros hyn, neu gyfuniad o resymau:
# Mae'n hawdd cael gafael ar wn, 
# Mae'r elfen o gopio'n digwydd: copio saethwyr eraill neu arwyr teledu, meddalwedd a ffilm,
# Y gredo, yn UDA, y gellir cyfiawnhau lladd ar adegau.

## Gweler hefyd
*Cyflafan Las Vegas 2017
*Cyflafan Columbine
*Cyflafan Newtown
*Cyflafan Sutherland Springs

## Cyfeiriadau

Categori:Drylliau yn yr Unol Daleithiau
Unol Daleithiau
Categori:Troseddau yn yr Unol Daleithiau
Ruud Lubbers

Prif Weinidog yr Iseldiroedd rhwng 1982 a 1994 oedd **Rudolphus Franciscus Marie "Ruud" Lubbers** (7 Mai 1939 – 14 Chwefror 2018).

Fe'i ganwyd yn Rotterdam. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Erasmus, fel dysgybl Jan Tinbergen.

Aelod y blaid KVP rhwng 1964 a 1980, ac aelod y CDA ers 1980, oedd ef.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Prif Weinidogion yr Iseldiroedd
Capel Smyrna, Llangefni

Mae **Capel Smyrna** wedi ei leoli yn nhref Llangefni ar Ynys Môn.

## Hanes
Talwyd £250 i adeiladu'r capel yn 1844. Ail-adeiladwyd y capel o gwmpas 1870. Ac unwaith eto yn 1903. Mae’r capel yn parhau i fod ar agor. Mae'r capel presennol, dyddiedig 1903, wedi'i adeiladu yn yr arddull Glasurol. Erbyn hyn mae Capel Smyrna wedi'i rhestru yn radd 2 fel capel sydd wedi'i gadw'n dda o ddechrau'r ugeinfed ganrif.

## Tu mewn 
Mae'r brif fynedfa'n arwain i mewn i gyntedd bach teils gyda drysau ochr yn arwain i mewn i'r capel y tu hwnt. Mae gan y capel 3 rheng o seddau cribinio, y safle canolog gyda rhannwr canolog. Mae'r set fawr yn y pen pellaf wedi ei godi o un step.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Moreia, Llangefni

Mae **Capel Moreia** wedi ei leoli yn nhref Llangefni ar Ynys Môn. Roedd y capel wedi cael ei ffurfio yn 1839.

## Hanes
Talwyd £208 i adeiladu y capel yn 1896. Gorffenodd adeiladu'r adeilad yn 1898. Mae'r capel yma yn adeilad rhestredig gradd 2.

Mae Capel Methodistaidd Calfinaidd Moreia yn un o'r capeli mwyaf uchelgeisiol a llwyddiannus yn Ynys Mon. Fe'i hadeiladdwyd i gymryd lle'r un a sefyllfa yn 1794 gan John Elias , pregethwr diwygaid methoddistaidd cymry, a oedd yn byw yn yn y dref rhwng 1830 a 1841

mae hefyd yn gofed iddo ac, i y raddau , cysladu â'r Bedyrddwir coffâd o christmas evans yn mhenul cyflwynwyd dylinio porticio gwreddil Rhichard G. Thomas  yn 1894 ar gost amcanyfrifed o £5,005

Roedd hyn yn llawer mwy na,'r £3,500 a oedd ar gael, felly symleiddiwyd y cynllun owen morris Roberts a'i adeiladu yn 1896-8 ar gost o £5,500

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.112–13

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Sardis, Malltraeth

Mae **Capel Sardis** wedi'i leoli ym mhentref Malltraeth, Ynys Môn.

## Hanes
Adeiladwyd yn 1831, cyn ei atgyweirio yn 1860 a 1896. Bu cyfarfodydd yn y pentref ers 1790 cyn i'r capel cael ei adeiladu.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodorgan
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Penuel, Llangefni

Mae **Capel Penuel** wedi ei leoli yn nhref Llangefni ar Ynys Môn.

## Hanes
Adeiladwyd y capel yn 1897. Cafodd y capel ei enwi 'Y Gerddi' fel capel coffa ar gyfer Christmas Evans (gweler llun).

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Andrew Huxley

Meddyg, ffisiolegydd  a ffisegydd nodedig o'r Deyrnas Unedig oedd **Andrew Huxley** (22 Tachwedd 1917 – 30 Mai 2012). Testun ei astudiaethau oedd cynhyrfiad nerfau. Enillodd Wobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1963. Cafodd ei eni yn Hampstead, Y Deyrnas Unedig ar 22 Tachwedd 1917 ac addysgwyd ef yn Ysgol Westminster, Coleg y Drindod a Phrifysgol Caergrawnt. Bu farw  ar 30 Mai 2012 yng Nghaergrawnt.

## Gwobrau
Mae Andrew Huxley wedi ennill y gwobrau canlynol o ganlyniad eu gwaith.

*Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol
*Darluth Gwobrwyo Adolygiad Blynyddol
*Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
*Medal Copley

Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Meddygon Americanaidd
Categori:Erthyglau Bot Wici-Iechyd
Anna Gabriel i Sabaté

Cymdeithasegydd, addysgwr ac Athro Prifysgol o Gatalwnia yw **Anna Gabriel i Sabaté** (Sallent, Catalwnia, 1975) ac aelod o Lywodraeth Catalwnia o 2015 hyd at 2017. Mae'n cynrychioli plaid gwrth-gyfalafol a thros-annibyniaeth - y CUP – Plaid Wleidyddol Gatalanaidd (y ''Candidatura d'Unitat Popular'').

## Magwraeth ac addysg 
Fe'i ganed yn 1975 i deulu o fwynwyr ac hyrwyddwyr undebau llafur, yn nhref gweithiol Sallent de Llobregat, 70&nbsp;km i'r gogledd o Farcelona. Astudiodd y gyfraith a chychwynodd weithio fel darlithydd yn yr adran hanes y gyfraith, ym Mhrifysgol Annibynnol Barcelona. Cychwynodd ymhel â gwleidyddiaeth pan oedd yn 16 oed pan ymunodd gyda sawl llwyfan gwrth-ffasgiaidd. Yn nhymor seneddol 2012-2015 gweithiodd fel cydgysylltydd grwp seneddol y CUP.

Yn Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015 fe'i hetholwyd yn ddirprwy dinas Barcelona ac am ddwy flynedd hi oedd llefarydd y blaid, yn genedlaethol.

Wedi Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017 pan anafwyd dros fil o Gatalwniaid gan heddlu Sbaen, galwyd Anna Gabriel i Sabaté i Uwch-lys Sbaen i roi tystiolaeth ynghylch ei gwaith a'i chyfraniad i'r digwyddiadau hyn.. Ar 20 Chwefror dywedodd mewn cyfweliad gyda *Le Temps* nad oedd ganddi unrhyw fwriad i fynd i'r llys ac y byddai'n mynd i'r Swistir.

## Gweler hefyd
*Carles Puigdemont
*Rhestr Arlywyddion Catalunia
*Refferendwm Catalwnia 2014
*Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Gwleidyddion o Gatalwnia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gatalwnia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gatalwnia
Capel Lôn y Felin, Llangefni

Mae **Capel Lôn y Felin** wedi ei leoli yn nhref Llangefni ar Ynys Môn. Mae yno capasiti eisteddadau o 1905.

## Hanes
Cafodd y capel ei adeiladu yn 1903 yn arddull werinol ddiweddarach o'r math mynediad talcen,ac yno ei agor yn Tachwedd 1903. Talwyd £481 ar gyfer adeiladu'r capel. Mae'r capel yn parhau i fod yn agored heddiw. 

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Mynydd Parys

Mae **Capel Mynydd Parys** tua hanner milltir i'r gogledd o Rosybol.

## Hanes
Yn 1884 cafodd y capel ei adeiladu yn gyntaf, cyn ei ail-adeiladu yn 1896 am gost o £132. Cafodd y capel ei werthu yn 2001 wedi iddo gau. Mae hi'n bellach cael ei defnyddio fel tŷ annedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Amlwch
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Ebeneser, Llangefni

Mae **Capel Ebeneser** wedi ei leoli yng nghanol dref Llangefni ar Ynys Môn.

## Hanes
Adeiladwyd y capel cyntaf o gwmpas 1805. Adeiladwyd yr ail capel yn 1865 ar ôl i ferch o Langefni o'r enw Martha Edwards codi £200 tuag ato. Mae'r capel dal ar agor heddiw. Cyn brif gapel y Bedyddwyr ar Ynys Môn, o 1781 i 1826 y gweinidog oedd y pregethwr enwog, Christmas Evans. Cafodd y capel ei ddiswyddo am rai blynyddoedd wedi i'r Bedyddwyr drosglwyddo i gapel Peniel yng nghanol y dref; hadnewyddu ac ailagor ar gyfer gwasanaethau yn y 1980au. Bellach, canolfan gymdeithasol yw **Capel Ebeneser**, ac felly gelwir yr adeilad yn Ganolfan Ebeneser heddiw.

## Strwythur yr adeilad 
Mae ganddo ffasâd wedi'i adeiladu o gerrig i Stryd y Bont mewn gwaith, maen palmantog gwallgof gyda goleuadau gothig lancet dau wely syml bob ochr i ddrws canolog a phlac mewn cilfachog pigfain uwchben. Mae bwtresi cam syml i bob cornel, ac un ychwanegol i ganol drychiad pob ochr. Mae ochrau'r capel wedi'u rendro ac mae bloc Ysgol Sul wedi'i fyrddio ym 1896 ar draws cefn y capel. Pan ymwelwyd ag ef ar 15 Ebrill 2003 roedd y capel yn dal i gael ei ddefnyddio i addoli. Capel gothig syml eithaf nodweddiadol.

Mae tu mewn y capel bron yn sgwâr mewn cynllun gyda ffitiadau wedi'u cadw'n dda. Yng nghanol ffrynt yr oriel, yn union gyferbyn â'r pulpud, mae cloc (gan H Roberts o Langefni), y mecanwaith sydd bellach wedi'i leoli o fewn un o'r tyllau (gynt mewn mewnosod casio yn y wal gefn). Mae'r pulpud uchel yn cael ei godi gan 6 cham, grisiau gyda swydd newydd wedi'i throi, balusterau ffon a rheilffordd gwrthdaro; codi i ddrws wrth yr ochr dde. Mae gan y pulpud ffrynt panelog gydag onglau wedi'u crofio, wedi'u fflysio, ac mae wedi'i osod ar pierau marbl siâp; mae gan y sedd banel anarferol o uchel yn ôl (a arferai gynnwys plac er cof am weinidogaeth Christmas Evans, dilëwyd ac ailosod yr hon ar flaen capel Peniel yng nghanol y dref).

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Nazareth, Pentraeth

Mae **Capel Nazareth** wedi ei leoli ym mhentref Pentraeth ar Ynys Môn.

## Hanes
Cafodd y capel ei adeiladu yn 1829. Ail-adeiladwyd y capel yn 1860.

Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Pentraeth
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Carmel, Moelfre

Mae **Capel Carmel** wedi ei leoli ym mhentref Moelfre, Ynys Môn.

## Hanes
Cafodd y capel cyntaf ei adeiladu yn 1827 am £150. Cafwyd ei weinidog cyntaf yn 1829. Cafodd  Capel Carmel newydd ei adeiladu yn 1827 a mae o dal ar agor heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Pen y Sarn, Pentre Berw

Mae **Capel Pen y Sarn** wedi ei leoli ym mhentref Pentre Berw ar Ynys Môn.

## Hanes
Talwyd £830 ar gyfer adeiladu'r capel yn 1867.

Tydi'r capel ddim yn agored nawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llanfihangel Ysgeifiog
Categori:Prosiect Wici Môn