Thomas Russell

Roedd **Thomas Paliser Russell** (21 Tachwedd 1767 – 21 Hydref 1803) yn un o sylfaenwyr, a threfnydd blaenllaw, Cymdeithas y Gwyddelod Unedig a nodweddir gan  argyhoeddiadau radicalaidd a democrataidd. Yr oedd yn aelod o bwyllgor gwaith y gogledd, yn Belfast, ac yn ffigwr allweddol yn hyrwyddo cynghrair gweriniaethol â'r Amddiffynwyr amaethyddol Pabyddol. Ceisiodd yn ofer gael cefnogaeth o blith cyn-filwyr y Gwyddelod Unedig a'r Amddiffynwyr yn y gogledd. 

Fe gafodd ei arestio cyn gwrthryfeloedd 1798 a bu yn y ddalfa nes y cafodd ei ddienyddio yn gan Unoliaethwyr Lloegr yn Hydref 1803, yn dilyn gwrthryfel Robert Emmet yn Nulyn. 

## Cefndir 
Ganed Russell yn Dromahane, Swydd Corc i deulu Protestanaidd (mudiad yr Oruchafiaeth, neu'r *Ascendancy)* a symudodd y teulu'n gynnar yn y 1770au, i Ddulyn pan benodwyd ei dad, a oedd yn gyn-filwr yn Rhyfel Annibyniaeth America, yn Gapten *yr Invalids* yn Ysbyty Brenhinol Kilmainham.

Yn bymtheg oed, hwyliodd gyda chatrawd ei frawd i'r India ac yng Ngorffennaf 1783 fe'i comisiynwyd yn fanerwr mewn catrawd o wŷr traed a bu'n brwydro yn Ail Ryfel Eingl-Mysore. Yn Kannur cafodd gryn glod am gario'i brif swyddog clwyfus o faes y gad. Daeth yn "adnabyddus iawn" i Syr John Burgoyne ac Arglwydd Cornwallis. Roedd, fodd bynnag, wedi ei ffieiddio gan yr hyn a ystyriai fel "ymddygiad anghyfiawn a ffyrnig yr awdurdodau yn achos dwy fenyw frodorol", a dychwelodd yn anniddig i Iwerddon ym 1786. Ar ôl astudio am gyfnod byr ar gyfer y weinidogaeth eglwysig, treuliodd y pedair blynedd nesaf fel swyddog ar hanner cyflog yn Nulyn yn dilyn astudiaethau gwyddonol, athronyddol a gwleidyddol.

Yng Ngorffennaf 1790 yn oriel yr ymwelwyr yn Nhŷ'r Cyffredin Iwerddon, cyfarfu â Theobald Wolfe Tone. Roedd Tone hyd yn oed yn fwy beirniadol nag ef o'r trafodion yn y siambr oddi isod, lle nad oedd yr arweinydd gwladgarwr Henry Grattan yn gallu manteisio ar ei fuddugoliaeth yn sicrhau annibyniaeth deddfwriaethol Iwerddon oddi wrth Lloegr ("Chwyldro 1782") i wneud diwygiadau ystyrlon. Ysgrifennodd Tone ei Hunangofiant chwe blynedd yn ddiweddarach ym Mharis,  a disgrifiod y cyfarfod gyda Russell fel "un o'r rhai mwyaf ffodus yn fy mywyd".

## Russell yn Belfast 
Ddiwedd Awst 1790, apwyntiwyd Russell yn swyddog i'r 64ydd Catrawd Traed a leolwyd yn Belfast. Fel swyddog y garsiwn, derbyniwyd Russell i gymdeithas dosbarth-broffesiynol a busnes newydd y dref a oedd yn Bresbyteraidd i raddau helaeth; roedd y dosbarth hwn yn ddig tuag at freintiau'r Uwch Anglicaniaid gan gydymdeimlo â delfrydau democrataidd y chwyldro Americanaidd a'r Chwyldro Ffrengig.

Gyda'i feddwl craff a'i dueddiadau radicalaidd, daeth Russell yn gyfaill yng nghyfrinach William Drennan, Samuel McTier, Samuel Neilson ac yn ddiweddarach Henry Joy McCracken, James Hope, ac eraill a oedd i chwarae rhan flaenllaw yng Nghymdeithas y Gwyddelod Unedig.

Dywedir bod Russell yn edmygu ac yn parchu dynion a merched fel ei gilydd. Cymerodd chwaer Drennan, Martha McTier a chwaer McCracken, Mary Ann McCracken, ef yn gyfaill mewn ffydd. Rhannodd Mary Ann syniadau rhyddfreiniol benywaidd Mary Wollstonecraft gydag ef. Roedd Martha McTier wedi annerch cyfarfodydd merched radicalaidd eraill gan ddatgan: “Rwy’n edmygu’r dyn hwn Russell) yn fawr a phe bai gen i'r grym, credaf mai ef fyddai’r dyn cyntaf y byddwn yn ei wasanaethu”.'' a chyflwynodd Russell hanes y Pwyllgor Catholig yn Nulyn a'i drafodaethau ei hun gyda'r Catholigion blaenllaw. Roedd y penderfyniadau, yr oedd Tone wedi gofyn i Russell eu hysgrifennu, yn galw am ddileu’r holl elfennau sacramentaidd sy’n weddill ac am “gynrychiolaeth gyfartal o’r holl bobl” yn Senedd Dulyn.

Ymhen rhai misoedd, ac i osgoi dyled, derbyniodd Russell gynnig Is-iarll Northland, Tyrone, tad hen gyfaill o'r fyddin, i fynd yn ddistain (math o ynad cyflogedig) i lys maenor Northlands yn Dungannon. Ond cafodd Russell ei arswydo gan wrth-Babyddiaeth ei gyd-ynadon ac o bosibl hefyd y teulu Northland, ac ymddiswyddodd yn Hydref 1792. Cyfrannodd ei brofiad yn Dungannon yn sylweddol at ei radicaliaeth ac ni wasanaethodd wedi hynny mewn unrhyw swydd swyddogol na cheisio nawdd ei gyfeillion aristocrataidd. Ym 1794, mynychodd Russell ddosbarthiadau Gwyddeleg dan ofal Pádraig Ó Loingsigh (Patrick Lynch) yn Academi Belfast.

Teithiodd Russell yn eang ledled Ulster, gan recriwtio a threfnu ar gyfer y Gwyddelod Unedig. Ym Medi 1795 adroddwyd fod "Capt. Russell o Belfast wedi ei benodi'n arlywydd holl gymdeithasau talaith Ulster"; tra yn ddiweddarach, dywedodd un o asiantau mwyaf dibynadwy'r llywodraeth wrth y Castell fod y Gwyddelod Unedig yn barod i godi a bod "Russell ... nawr yn arweinydd". Sonir am ei rôl fel recriwtiwr y Gwyddelod Unedig yn y faled adnabyddus "*The man from God-knows-where*".

Ym 1796, cyhoeddodd Russell *Lythyr at Bobl Iwerddon ar Gyflwr Presennol y Wlad* . Cynhyrfodd yr Uchelwyr Seisnig gan fynnu ei bod wedi llesteirio cynnydd tuag at ddiwygio yn y 1780au, oherwydd eu llygredd moesol, a'u hanallu i lywodraethu. Mynnodd fod gan bob dyn nid yn unig yr hawl ond y ddyletswydd, i ymwneud â llywodraeth a gwleidyddiaeth. Dim ond os yw deddfwriaeth yn ceisio gwasanaethu "teulu'r ddynoliaeth gyfan", yn hytrach na lleiafrifoedd hunanol yn unig, y gall fod rhywfaint o obaith y bydd yn adlewyrchu'r cyfiawnder naturiol a ordeiniwyd gan Dduw. ac argymhellodd greu undebau llafur nid yn unig i fasnachwyr ond hefyd i lafurwyr a chotwyr. 

Roedd gweithgareddau o'r fath yn dychryn yr awdurdodau Seisnig yn gynyddol ac ar 16 Medi 1796 daeth llu milwrol mawr i Belffast, selio'r dref, ac arestio nifer o ddynion blaenllaw Unedig, gan gynnwys Russell. Daliwyd Russell, yn ddigyhuddiad, yng Ngharchar Newgate tan diwedd Haf 1798. Roedd yn llawer mwy amharod na'r rhan fwyaf o'i gydweithwyr i ddod i delerau â Llywodraeth Lloegr, gan geisio o'r carchar i ysgogi rhagor o wrthwynebiad arfog. Ym Mawrth 1799 carcharwyd ef am dair blynedd arall, gyda charcharorion Gwyddelig eraill, yn Fort George yn yr Alban. 

Mae ei lythyrau’n datgelu iddo ddod o hyd i fwy a mwy o synnwyr a chysur mewn proffwydoliaeth feiblaidd wrth iddo fagu ar gyflwr y byd. Ymddengys fod effaith gyfunol parhad y rhyfel yn Ewrop, ei ledaeniad i'r Dwyrain Canol, a haf gwaedlyd 1798 yn Iwerddon wedi dwysáu ei gred bod y byd ar y pryd mewn cyfnod cythryblus a ragwelwyd gan Sant Ioan. Ei ddyletswydd oedd paratoi'r ffordd trwy godi ei law yn erbyn y frenhiniaeth Brydeinig rhyfelgar.

## Gwrthryfel 1803 
de|bawd|250x250px| Plac coffa, Amgueddfa Swydd Down, Downpatrick, Awst 2009
Doedd gan Russell fawr o awydd garcharu ei hun yn Hamburg, ac felly aeth ar unwaith i Baris lle cyfarfu â Robert Emmet a oedd, gyda McCabe yn bwrw mlaen â'r cynlluniau ar gyfer gwrthryfel gyda Ffrainc yn erbyn Lloegr. Ychydig o hyder oedd gan Russell, fel Emmet, yn y Ffrancwyr. Ni dderbyniodd "drosglwyddiad Napoleon fel parhad o'r Weriniaeth", a gwrthododd gymryd comisiwn Ffrengig.

Wedi'i geryddu gan weddill y Gwyddelod Unedig yng ngogledd Down, ceisiodd Russell annog gwrthryfel yng ngwlad yr Amddiffynwyr. Ar fore 22 Gorffennaf 1803, anerchodd grwpiau bychain o ddynion yn Annadorn a Loughinisland. Dywedodd wrthynt fod gwrthryfel cyffredinol i fod ledled Iwerddon ac y byddai ergydion yn cael eu taro ar yr un pryd yn Nulyn, Belfast a Downpatrick. Ymbiliodd arnynt i ymuno ag ef ond yn ofer. Dywedodd un dyn y byddent yn cael eu crogi fel cŵn. na rhoi'r gefnogaeth y gobeithir amdani yn Kildare. Methodd y cynlluniau i gymeryd Castell Dulyn pan ganfu bod llawer o'r rhai oedd dan ei reolaeth uniongyrchol yn feddw, a daeth a'r gwrthryfel hwnnw i ben. 

## Dienyddio 
Llwyddodd Russell i guddio am nifer o wythnosau ond ar 9 Medi 1803 cafodd ei arestio gan yr Uwchgapten Sirr yn Nulyn lle dychwelodd yn y gobaith o achub Emmet (a oedd wedi ei ddal ar 25 Awst). Anfonodd Mary Ann £100 at Thomas Russell drwy Orr, a oedd i’w ddefnyddio fel llwgrwobr “er mwyn achosi ei ddihangfa.” Ond yn ddirybudd ar fore'r 12fed fe'i trosglwyddwyd i Garchar Downpatrick.

Yno, ar 3 Hydref, adroddodd y Parch. F. Archer, arolygydd carchardai, ei fod am "weinyddu'r Sacrament" i Russell. Pan ddaeth y gwasanaeth i ben, datganodd Russell “ym mhresenoldeb ofnadwy Duw” ei fod wedi bod yn euog o “lawer o weithredoedd anfoesol”, ond o ran ei farn a’i weithredoedd gwleidyddol, nid oedd erioed wedi bwriadu “dim heblaw mantais fy nghyd-greaduriaid a hyd yn oed hapusrwydd fy ngwrthwynebwyr" a pha un a oedd "edau" ei fodolaeth yn ymestyn 40 mlynedd pellach neu yn cael ei dorri o fewn yr awr, na ddylai beidio â'r gwaith a ddechreuwyd ganddo.

Cafwyd ef yn euog o uchel frad yn Downpatrick, ar 12 Hydref a chrogwyd Russell a thorrwyd ei ben o'i gorff. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys St Margaret, Downpatrick, bedd y talwyd amdano gan ei ffrind Mary Ann McCracken.

## Ysgrifau dethol 
* *Llythyr at Bobl yr Iwerddon, ar sefyllfa bresenol y wlad .* Belfast: Swyddfa Northern Star, 1796
* *Cylchgronau a Chofiannau Thomas Russell*,  1791-5, Dulyn: Irish Academic Press, 1991,

Gyda William Sampson :

* ''Adolygiad o'r Llew o Hen Loegr; neu Democratiaeth Confounded ,* Belfast: 1794.
* *Adroddiad ffyddlon o achos llys Hurdy-Gurdy, a brofwyd ac a gafwyd yn euog o enllib erchyll yn llys Mainc y Brenin* *. . .* *,* , (cyfreswyd yn wreiddiol yn y *Northern Star'' ), Dulyn: Bernard Dornin, 1806

## Cyfeiriadau 
Categori:Milwyr o Iwerddon
Categori:Anglicaniaid o Iwerddon
Categori:Marwolaethau 1803
Categori:Genedigaethau 1767