open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fforwm Economaidd y Byd

Sefydliad anllywodraethol rhyngwladol yw **Fforwm Economaidd y Byd** sydd yn cynnal cyfarfod blynyddol, fel arfer yn Davos, cyrchfan iechyd a sgïo yng Nghanton y Grisons, y Swistir, ym mis Ionawr. Yno bydd nifer o wleidyddion, pobl fusnes, llunwyr polisi, academyddion,  undebwyr llafur, dyngarwyr, a phenaethiaid sefydliadau anllywodraethol blaena'r byd yn ymgynnull i drafod materion rhyngwladol, yn bennaf masnach ryngwladol a datblygu economaidd ond hefyd pynciau gwleidyddol a chymdeithasol. Lleolir pencadlys yr WEF ei hun yn Cologny, Canton Genefa.

Ym 1971 trefnwyd cynhadledd i bobl fusnes Ewropeaidd, a oedd yn bwriadu cystadlu â chwmnïau Americanaidd, gan Klaus Schwab, athro ym Mhrifysgol Genefa. Yn sgil llwyddiant y gynhadledd, sefydlodd Schwab y Fforwm Rheolaeth Ewropeaidd er mwyn hyrwyddo cyfarfodydd economaidd blynyddol yn Davos, cyrchfan fynyddig a ddewiswyd er preifatrwydd. Yn ddiweddarach ychwanegwyd materion gwleidyddol a chymdeithasol at agenda'r fforwm, ac ym 1976 gwahoddwyd i gynrychiolwyr o'r mil o gwmnïau mwyaf y byd fynychu'r cyfarfodydd blynyddol.

Mabwysiadwyd yr enw Fforwm Economaidd y Byd ym 1987 i gwmpasu'r holl faterion rhyngwladol a drafodwyd yn ystod y cynadleddau, gan gynnwys tlodi, yr amgylchedd, a rhyfel. Cyhoeddwyd nifer o adroddiadau ymchwil gan yr WEF.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynadleddau
Categori:Melinau trafod
Categori:Sefydliadau 1971
Categori:Sefydliadau anllywodraethol
Categori:Sefydliadau'r Swistir
Peter R. de Vries

Newyddiadurwr ymchwiliol a gohebydd trosedd Iseldiraidd oedd **Peter Rudolf de Vries** (14 Tachwedd 1956 – 15 Gorffennaf 2021).

Ganed yn Aalsmeer, Noord-Holland. Wedi iddo wasanaethu ym Myddin Frenhinol yr Iseldiroedd, ymunodd â'r papur newydd *De Telegraaf* yn yr Hâg ym 1978. Cafodd ei anfon i swyddfa'r papur yn y brifddinas Amsterdam, ac yno bu'n ysgrifennu am droseddau. Y brif stori a ddygwyd enwogrwydd iddo oedd cipio Freddy Heineken, cadeirydd a phrif weithredwr bragdy Heineken N.V., ym 1983. Ysgrifennodd de Vries ddau lyfr am yr achos: yr adroddiad ffeithiol *De zaak Heineken* (1983), a'r nofel *De ontvoering van Alfred Heineken* (1987) sydd yn seiliedig ar gyfweliadau'r awdur â'r ddau brif gipiwr. Byddai de Vries hefyd yn dilyn trywydd un arall o'r cipwyr i Baragwái, ym 1995.

Ar 6 Gorffennaf 2021 cafodd de Vries ei saethu sawl gwaith mewn stryd ger y Leidseplein yng nghanol Amsterdam, wedi iddo adael stiwdio teledu ar ôl ymddangos ar sioe sgwrs. Bu farw o'i anafiadau yn yr ysbyty naw diwrnod yn ddiweddarach, yn 64 oed. Yn 2024, cafodd chwe dyn eu carcharu mewn cysylltiad â llofruddiaeth de Vries: un am ei saethu, dau am gynllunio'r drosedd a cheisio cynorthwyo'r saethwr i ddianc, a thri am gynorthwyo'r drosedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Cyflwynwyr teledu Iseldireg o'r Iseldiroedd
Categori:Golygyddion cylchgronau o'r Iseldiroedd
Categori:Llenorion ffeithiol yn ymwneud â throsedd
Categori:Llofruddiaethau'r 2020au yn yr Iseldiroedd
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Newyddiadurwyr Iseldireg o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl o Noord-Holland
Categori:Pobl fu farw yn Amsterdam
Amlyn ac Amig (llawysgrif)

Chwedl Gymraeg ganoloesol sy'n perthyn i nifer o gerddi Ewropeaidd tebyg, o'r un cyfnod yw **Amlyn ac Amig**. Mae'r storiau hyn, yn eu tro, yn seiliedig ar stori Geltaidd llawer hŷn.

Roedd stori o'r enw'n boblogaidd iawn drwy Ewrop yn yr Oesoedd Canol. Ceir fersiwn Gymreig ohoni yn Llyfr Coch Hergest, o'r 14g.

## Y testun a'i ddyddiad
Cedwir yr unig gopi canoloesol o *Amlyn ac Amig* yn *Llyfr Coch Hergest* (Coleg yr Iesu, Rhydychen MS 111; c. 1375-1425).

## Crynodeb
Mae'r stori'n ymwneud â dau fachgen a anwyd ar yr un diwrnod ac sydd mor debyg, yn gorfforol, nes ei bod yn anodd iawn gwahaniaethu rhyngddyn nhw. Yn y fersiwn Gymraeg, mae'r dau gyfaill yn cael eu lladd mewn brwydr. Oherwydd eu bod mor driw i'w gilydd maen nhw'n gwneud camgymeriadau enbyd: twyllo eu pennaeth ac mewn ysgarmes, lladd cyfaill ac aberthu fau fachgen ifanc. Mae'r fersiwn gyntaf o'r stori yn y Lladin ac yn dyddio i 1090. 

## Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol o'r testun yw:

* Patricia Williams (gol.), *Kedymdeithyas Amlyn ac Amic* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1982). 

Ceir ymdriniaeth gan Patricia Williams yn,
*J E Caerwyn Williams (gol.), *Ysgrifau Beirniadol XV* (Gwasg Gee, 1988)

## Gweler hefyd
*Amlyn ac Amig (drama) - drama gan Saunders Lewis a seiliwyd ar y fersiwn Cymraeg o stori Amlyn ac Amig.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Llyfr Coch Hergest
Ystorya Dared

Addasiad Cymraeg Canoloesol o'r *Historia Daretis Phrygii de excidio Troiae* yw ***Ystorya Dared***, sef cyfrif o ddinistr Caerdroea (*Troy*) a briodolir i Dares Phrygius. Fe'i ceir fel llawysgrif o fewn *Llyfr Coch Hergest* (a gedwir yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen MS 111; c. 1375-1425) ac yn y Llyfrgell Genedlaethol (NLW MS. Peniarth 19). Mae'r llawysgrif ei hun, sy'n llyfryn hanes, mewn gwirionedd, wedi ei dyddio i'r 13g.

Caiff ei olynu gan *Frut y Brenhinedd*. Mae'n fersiwn frodorol, mewn rhyddiaith, ac mae'n sôn am ddinistr Caerdroea. Dares Phrygius, ysgrifennwr tybiedig fersiwn Lladin y 6g, De Excidio Troiae Historia a roddodd ei enw i'r hanes Wedi'i hysgrifennu ar ddechrau'r 14g, ysgrifennwyd Ystorya Dared o flaen unrhyw un o'r pedair fersiwn Saesneg ac ymddengys ei bod wedi'i seilio'n uniongyrchol ar destun Lladin Dares, yn wahanol i'r fersiynau Saesneg sy'n addasiadau o Guido delle Colonne a'i ragflaenydd Benoît de Saint-Maure. O fewn mynachlogydd Sistersaidd Cymru y sgwennwyd y gwaith.

## Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol o'r testun yw:
*Melville Richards (gol.), *Breudwyt Ronabwy* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1948). Adargraffiad 2012: ISBN 9780708326183

*Geraint Bowen (gol.), *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol* (Gwasg Gomer, 1974)

## Cyfeiriadau
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Llyfr Coch Hergest
Delw y Byd

Llawysgrif am ddaearyddiaeth y byd yw **Delw y Byd** neu '''Ddelw'r Byd''' a gynhwysir oddi fewn i Lyfr Coch Hergest (Coleg yr Iesu, Rhydychen; MS 111) a Llyfr Gwyn Rhydderch, ac sy'n dyddio i'r 14g. Yn y gwaith hwn cawn gip ar y ddealltwriaeth ganoloesol o strwythur y bydysawd.

Cyfieithiad Cymraeg canoloesol yw Delw'r Byd o lyfr cyntaf y gwyddoniadur Lladin o'r enw * Imago Mundi *, a ysgrifennwyd gan Honorius Augustodunensis yn chwarter cynta'r 12c. Mae'r testun yn dechrau gyda'r geiriau: ''Rhan agoriadol o'r llawysgrif: Y llyfyr hwn a elwir ymago mwndi. Sef yw hynny delw'r byd. kanys kydymdaith a'i gwnaeth oarch y llall o ffurfedigaeth ybyd yr hwn y sydd ar weith pel gron a gwahanedig o'r defnyddyeu megys wy.''

Mae'r testun hwn yn enghraifft dda o'r rhyngweithio rhwng byd deallusol Ewrop a Chymru ddiwedd y 12-13c. ac mae'r wybodaeth wyddonol yn seiliedig ar ffynonellau Rhufeinig, hynafol ac fe'u rhennir yn bedair elfen: dŵr, daear, aer a thân. Cyflwynir yma wybodaeth ddaearyddol, anthropolegol a seryddol, yn aml gyda chyd-destunau hanesyddol a mytholegol.

## Gweler hefyd
* *Delw y Byd* (1928, gan Henry Lewis a Pol Diverres)

## Cyfeiriadau
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Llyfr Coch Hergest
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain

Llawysgrif Cymraeg o'r 14g yw ***Chwedleu Seith Doethon Rufein***, sy'n addasiad o waith Ffrangeg o'r enw *Les Sept Sages de Rome*. Sgwennwyd y storiau gwreiddiol fel rhan o gylch o straeon Sansgrit, Persieg neu'r Hebraeg. Mae'r stori'n sôn am losgach rhwng mab a'i fam. Cynhwysir y gwaith hwn oddi fewn i Lyfr Coch Hergest (Coleg yr Iesu, Rhydychen; MS 111).

Mae'r addasiad tua traean y Ffrangeg, ac mae'r awdur wedi ychwanegu un stori gyfan o'i ben a'i bastwn ei hun, er mwyn ei wneud yn addas i gynulleidfa ganoloesol, Gymraeg.

### Plot
Mae'r Sultan yn anfon ei fab, y Tywysog ifanc, i gael ei addysg i ffwrdd o'r llys mewn ysgol lle mae Seven Wise Masters yn dysgu'r saith celfyddydau rhyddfrydol iddo.

Ar ôl dychwelyd i'r llys, mae ei lysfam, yr ymerodres, yn ceisio'i hudo a'i chwantu'n gorfforol. I osgoi perygl mae'n cael ei rwymo i wythnos o dawelwch gan Sindibad, arweinydd y Saith Meistr Doeth. Yn ystod yr amser hwn, mae'r ymerodres yn ei gyhuddo i'w gŵr, ac yn ceisio sicrhau ei farwolaeth trwy adrodd saith stori sy'n ymwneud â'r ymerawdwr. Fodd bynnag, mae ei naratif bob amser yn cael ei ddrysu gan y Saith Meistr Doeth dan arweiniad Sindibad. O'r diwedd mae gwefusau'r tywysog yn datgloi, y gwir yn wybyddus, a'r ymerodres ddrygionus yn cael ei dienyddio.

## Y stori wreiddiol
Mae'r cylch straeon, sy'n ymddangos mewn llawer o ieithoedd Ewropeaidd, o darddiad Dwyreiniol, a cheir casgliad tebyg mewn Sansgrit, a briodolir i'r athronydd Indiaidd Syntipas yn y ganrif gyntaf CC, er nad yw'r gwreiddiol Indiaidd yn hysbys. Ffynonellau posib eraill yw Persieg (gan fod y testunau cynharaf sydd wedi goroesi mewn Perseg) a Hebraeg (lle ceir diwylliant â chwedlau tebyg, fel y Joseff Beiblaidd).

## O iaith i iaith...
Daeth y gwaith yn adnabyddus fel *Llyfr Sindibd*, ac fe'i cyfieithwyd o'r Groeg i'r Lladin yn y 12g gan Jean de Hauteseille (Joannes de Alta Silva), mynach o abaty Haute-Seille ger Toul, gyda'r teitl *Dolopathos*. Cyfieithwyd hwn i'r Ffrangeg tua 1210 gan trouvère o'r enw Herbers fel *Li romans de Dolopathos*. Roedd fersiwn Ffrangeg arall, *Li Romans des sept sages*, wedi'i seilio ar fersiwn Ladin wahanol.

## Darllen pellach
* Gadsden, Carys. "Chwedleu Seith Doethon Rufein, the Middle Welsh Les Sept Sages De Rome: An Inadequate Rendering or a New Perspective on This Internationally Popular Tale?" Narrative Culture 7, no. 2 (2020): 198-215.  doi:10.13110/narrcult.7.2.0198.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Llyfr Coch Hergest
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Cyngor Bro Morgannwg

**Cyngor Bro Morgannwg** (neu **Cyngor Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg**) yw'r corff llywodraethu ar gyfer Bro Morgannwg. Cafodd ei redeg gan y Blaid Geidwadol ar ôl etholiadau lleol y Deyrnas Unedig yn 2008, gan gymryd y cyngor drosodd o ddim rheolaeth gyffredinol. Yn dilyn etholiadau 2012, ni ddychwelodd i unrhyw reolaeth gyffredinol, ac arhosodd felly yn dilyn etholiadau 2017. 

## Cefndir 
Daeth awdurdod unedol newydd Cyngor Bro Morgannwg i rym ar 1 Ebrill 1996, yn dilyn diddymiad De Morgannwg. Disodlodd hyn Gyngor Bwrdeistref Bro Morgannwg, a oedd wedi bod yn awdurdod ail haen i Gyngor Sir De Morgannwg.

## Arddodiad gwleidyddol 
Fel rheol, cynhelir etholiadau bob pum mlynedd, gyda'r etholiad nesaf wedi'i drefnu ar gyfer Mai 2022. Cynhaliwyd yr etholiad diwethaf ar 4 Mai 2017,

### Cyfansoddiad cyfredol 
### Canlyniadau hanesyddol 
## Wardiau etholiadol 
de|bawd|260x260px| Wardiau etholiadol ym Mro Morgannwg
Rhennir y fwrdeistref sirol yn 23 ward etholiadol sy'n dychwelyd 47 cynghorydd. Mae rhai o'r wardiau hyn yn cyd-fynd â chymunedau (plwyfi) o'r un enw. Gall wardiau eraill gwmpasu sawl cymuned ac mewn rhai achosion gall cymunedau gwmpasu mwy nag un ward.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Gwefan Cyngor Bro Morgannwg

Bro Morgannwg
Categori:Bro Morgannwg
Maes Tegid

Cae chwarae cymunedol a stadiwm pêl-droed yn y Bala ydy **Maes Tegid**. Fe'i ddefnyddir yn bennaf ar gyfer gemau pêl-droed ac yn gae gartref i Glwb Pêl-droed y Bala.

Mae'r stadiwm yn dal 3,000 o bobl, gyda 504 sedd, ac wedi ei defnyddio gan y clwb ers 1950. Mae seddi y stadiwm yn dod yn ail-law o Chesterfield a Coventry City yn Lloegr. 

Ym Medi 2016, gosodwyd arwyneb glaswellt ffug ar ôl cais llwyddiannus gyda Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

Presenoldeb uchaf y stadiwm yw 938 o bobl, mewn gêm yn erbyn Dinas Bangor ar 14 Awst 2009.

Mae nifer o wefannau chwaraeon wedi enwi'r maes fel un o'r llefydd harddaf i wylio pêl-droed.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Bala
Categori:C.P.D. Tref y Bala
Bala
Bala
Gwerinwraig gyda Het Wellt Felen

bawd|*Gwerinwraig gyda Het Wellt Felen* (1890)
Peintiad olew o 1890 gan yr arlunydd Iseldiraidd Vincent van Gogh yw ***Gwerinwraig gyda Het Wellt Felen*** () neu ***Gwerinwraig yn erbyn Cefndir Gwenith***.

Prynwyd y peintiad gan Stephen A. Wynn, perchennog casino yn Las Vegas, yn y 1990au. Yn 2005 cafodd y peintiad ei werthu, gydag *Ymdrochwyr* (1902) gan Paul Gauguin, am ryw US$110&nbsp;miliwn i'r buddsoddwr Americanaidd Steven A. Cohen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Peintiadau 1890
Categori:Peintiadau o'r Iseldiroedd
Categori:Vincent van Gogh
Manawydan fab Llŷr: Trydedd Gainc y Mabinogi

**Manawydan fab Llŷr** yw **Trydedd Gainc y Mabinogi**, sef stori Gymreig ganoloesol a grewyd dim hwyrach na thua 1200 ac sy'n rhan o'r clasur y Mabinogi. Mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion yn cynnig dyddiad rhwng 1050 a 1120ar gyfer cyfansoddi'r Pedair Cainc yn eu ffurf bresennol (1060 yw awgrym Ifor Williams). Arwr y stori hon, y 3edd yn y gyfres, yw Manawydan fab Llŷr ac sy'n ymddangos hefyd yn yr ail gainc *Branwen ferch Llŷr*.

## Crynodeb o'r chwedl
Mae Manawydan yn frawd i Branwen a Brân Fendigaid, brenin Ynys Prydain. Pan gaiff Branwen ei chamdrin gan ei gŵr, Matholwch brenin Iwerddon, mae Manadwydan yn croesi i Iwerddon gyda'i frawd a'i fyddin i ddial ei cham. Wedi ymladd chwerw, mae Manawydan yn un o'r saith gŵr sy'n dychwelyd yn fyw o Iwerddon. Mae'n derbyn gwahoddiad gan Pryderi i ddod gydag ef i Ddyfed a phriodi ei fam, Rhiannon.

[250px|bawd|Manawydan, yr esgob a'r llygoden - llun o engrafiad yn "Mabinogion" yr Arglwyddes [Charlotte Guest (1877)]]
Cyn hir mae hud yn disgyn ar Ddyfed ac mae ei phoblogaeth yn diflannu, heblaw am Manawydan, Rhiannon, Pryderi a Cigfa, gwraig Pryderi. Gorfodir hwy i symud i Loegr, lle mae Manawydan a Phryderi yn ennill bywoliaeth fel crefftwyr. Maent yn ymgymeryd a nifer o grefftau, ond mae eu gwaith mor dda nes bod y crefftwyr lleol yn elyniaethus ac yn eu gorfodi i symud o fan i fan.

Maent yn dychwelyd i Ddyfed, lle mae Pryderi yn cael ei gaethiwo mewn caer hud, ac yna mae Rhiannon hithau yn cael ei charcharu wrth geisio ei achub, gan adael dim ond Manawydan a Chigfa ar ôl. Ymhen dwy flynedd mae Manawydan yn dal un o'r llygod sydd wedi bod yn bwyta ei ŷd, ac yn mynd ati i'w chrogi. Daw ysgolhaig, offeiriad ac yna esgob heibio i geisio perswadio Manawydan i beidio crogi'r llygoden. Datgelir mai gwraig feichiog Llwyd fab Cil Coed yn rhith llygoden ydyw, ac mai Llwyd a osododd yr hud ar Ddyfed fel dial am y modd y cafodd ei gyfaill Gwawl fab Clud ei gamdrin gan Pwyll yn y gainc gyntaf. Rhyddheir ei wraig ar yr amod ei fod yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon a chodi'r hud. 
bawd|130px|chwith|Manawydan Uab Llyr; golygwyd gan Ian Hughes

## Llyfryddiaeth
### Y testun
*Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)
*Ian Hughes (gol.), *Manawydan Uab Llyr* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008). ISBN 9780708321560

## Cyfeiriadau
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Marin Mersenne

Diwinydd, athronydd naturiol, a mathemategydd o Ffrainc oedd **Marin Mersenne** (8 Medi 1588 – 1 Medi 1648).

Ganed ger Oizé, Maine, yng ngogledd-orllewin Teyrnas Ffrainc. Wedi iddo dderbyn addysg yr Iesuwyr yng ngholeg La Flèche, aeth i Baris tua 1609 i astudio diwinyddiaeth yn y Sorbonne a'r Collège de France. Ymunodd ag Urdd Gatholig y Minimiaid ym 1611, gan fwrw ei nofyddiaeth yn Nigeon (bellach Chaillot, Paris) a Meaux. Darlithiodd ar bynciau athroniaeth a diwinyddiaeth yn Nevers o 1614 i 1618. Ymsefydlodd ym Mharis ym 1619, a theithiodd yn fynych i'r Iseldiroedd, yr Eidal, a rhannau eraill Ffrainc. Bu farw ym Mharis yn 59 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr naturiol o Ffrainc
Categori:Diwinyddion yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1588
Categori:Marwolaethau 1648
Categori:Mathemategwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Maine-et-Loire
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Clémence de Bourges

Bardd, boneddiges, a ffigwr llenyddol o Ffrainc oedd **Clémence de Bourges** (*tua* 1530 &ndash; *tua* 1563).

Roedd Clémence yn ferch i Claude de Bourges, *arglwydd* Mions, comiwn yn y Dauphiné. Roedd Claude yn swyddog cyllid Piedmont ac yn swyddog yn ninas Lyon. Roedd Clémence yn aelor o'r cylch llenyddol a gasglodd o amgylch Maurice Scève, bardd o Lyon.  Nid yw ei gwaith ei hun wedi goroesi.  Mae hi bellach yn cael ei chofio yn bennaf trwy'r clodydd a gofnodwyd gan ei chyfoeswyr. 

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau'r 1530au
Categori:Marwolaethau'r 1560au
Categori:Merched yr 16eg ganrif o Ffrainc
Lledlafariad

Ym meysydd seineg a ffonoleg, sain sydd yn seinegol debyg i lafariad yw **lledlafariad**, ond sydd yn gweithredu fel cytsain (yn hytrach na bod yn gnewyllyn i sillaf). Yn y Gymraeg, lledlafariaid yw'r *i* a'r *w* yn *iach* a *gwyn* (y llafariaid *a* ac *y* yw'r ddau gnewyllyn). Cynrychiolir y ddwy ledfariad hyn ag /j/ ac /w/ yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol. Fe'u gelwir weithiau yn *i-gytsain* ac *w-gytsain* ac maent yn debyg o ran eu sain i'r llafariaid *i* ac *ŵ* yn *tir* a *dŵr* (/i: u:/).

Daw’r gwahaniaeth rhwng  sy’n lledlafariad ac  sy’n llafariad yn amlwg pan gaiff y fannod *y(r)* ei gosod o’u blaen. Yr arfer yw defnyddio *yr* o flaen llafariaid, *h* /h/ a’r lledlafariad *i* /j/, ac *y* o flaen cysteiniaid a’r lledlafariad *w* /w/. 

Felly cawn: *yr oen, yr ŵyn, yr Wyddfa, yr hwch, yr iâr* ac *yr iaith*, ar y naill law, ac *y ci, y gath, y wiwer, y wlad*, ac *y wal*, ar y llaw arall.

Mewn rhai tafodieithoedd, mae tuedd ar ddechrau geiriau i’r ddeusain  /ʊɨ/ neu /ʊi/ newid i /wɨ/ neu /wi/ (sef lledlafariad wedi ei dilyn gan lafariad). Mewn geiriau eraill, ar lafar gall fod sillaf gyntaf gair fel *(yr) wylan* yn cael ei hynganu yn debyg i’r sillaf gyntaf yn *Wiliam* yn hytrach nag fel sillaf gyntaf *ŵyn*. Gan hynny, cawn ymadroddion fel *y wylan* ac *y Wyddfa*. Er bod y rhain yn gwbl dderbyniol mewn Cymraeg llai ffurfiol, tueddir i’w hosgoi mewn Cymraeg safonol. 

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Termau iaith
Jack Windsor Lewis

Seinegydd Cymreig oedd **Jack Windsor Lewis** (7 Awst 1926 &ndash; 11 Gorffennaf 2021) Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith ar seineg Saesneg ac am ddysgu ynganiad Saesneg i ddysgwyr tramor.

Ganwyd Windsor Lewis yng Nghaerdydd, ac addysgwyd ef mewn ysgolion lleol, fel yr Ysgol Gerddi Howard. Ar ôl y Gwasanaeth Cenedlaethol, astudiodd ym Mhrifysgol Cymru, Caerdydd, ym 1948-51, gan raddio gyda gradd anrhydedd mewn Saesneg Canoloesol. Aeth ymlaen i astudio seineg yng Ngholeg Prifysgol Llundain 1954-55 a 1956-57, a chael Tystysgrif y Gymdeithas Seinegol Ryngwladol (Dosbarth 1af) ym 1957. Priododd Jane Peer ym 1969.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Academyddion Prifysgol Leeds
Categori:Ieithyddion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Madeleine Béjart

Actores a chyfarwyddwr theatr o Ffrainc oedd **Madeleine Béjart** (8 Ionawr 1618 &ndash; 17 Chwefror 1672). Un o actorion llwyfan Ffrengig enwocaf yr 17eg ganrif oedd hi, a hefyd cyd-sylfaenydd (gyda'r dramodydd enwog Molière) y cwmni theatr Illustre Théâtre.

Roedd Madeleine yn perthyn i deulu Béjart, teulu theatr enwog yn Ffrainc. Roedd hi'n ferch i Joseph a Marie-Herve Bejart. Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf gyda'i brawd hynaf Joseph yn y Theatre du Marais.

Yn 1643 cyd-sefydlodd, gyda Molière, y Illustre Théâtre, yr oedd yn gyd-gyfarwyddwr arni. Fe’i disgrifiwyd fel gweinyddwr medrus gyda’r gallu i osgoi gwrthdaro ymhlith yr actorion. Daeth yn enwog o'i pherfformiadau llawer o'r rolau yn y dramâu gan Molière. Yn raddol, dewisodd rannau llai a gadael y prif rannau i Mademoiselle Du Parc a'i merch Armande Béjart. Roedd ganddi berthynas â Molière. Yn 1662 priododd Molière â Armande Béjart, merch i Madeleine. Parhaodd i fod yn ffrindiau gyda Moliere.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1618
Categori:Marwolaethau 1672
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Ffrainc
Lucky☆Star

Cyfres manga stribed comig pedwar panel Japaneg gan Kagami Yoshimizu yw ***Lucky Star***. Mae wedi cael ei gyfresoli yng nghylchgrawn *Comptiq* Kadokawa Shoten ers Rhagfyr 2003. Nid oes ganddo stori strwythuredig ac mae'n tueddu i ganolbwyntio ar fywydau beunyddiol a rhyngweithiadau'r cymeriadau.

Addasiad anime 24 pennod a gynhyrchwyd gan Kyoto Animation a ddarlledwyd rhwng Ebrill 8 a Medi 16, 2007.

## Stori 
Mae stori Lucky Star yn portreadu bywydau pedair merch sy'n mynychu ysgol uwchradd yn Japan. Mae'r lleoliad wedi'i seilio'n bennaf ar ddinas Kasukabe yn nhalaith Saitama.

Dechreuodd y cyfresoli gyda'r pedwar prif gymeriad yn eu blwyddyn gyntaf yn yr ysgol uwchradd: Konata Izumi, Kagami Hiiragi, Tsukasa Hiiragi, a Miyuki Takara. Wrth i'r stori barhau, maen nhw'n symud ymlaen i'w hail a'u trydedd flwyddyn. Mae'r stori fel arfer yn cynnwys nifer o gyfeiriadau at gyfresi manga, anime a tokusatsu poblogaidd y gorffennol a'r presennol.

## Cyfeiriadau
Categori:Manga
Brut y Saeson

Mae **Brut y Saeson** (hefyd **Brut y Saesson**) yn gronicl Cymraeg sy'n amlinellu'r cyfnod rhwng marwolaeth Cadwaladr ap Cadwallon a theyrnasiad Rhisiart II o Loegr (1377–99).

Fe'i ceir mewn tri chopi canoloesol sy'n perthyn yn agos i'w gilydd: Aberystwyth, Llyfrgell Genedlaethol Cymru Peniarth 19, Peniarth 32 a Rhydychen, Coleg yr Iesu 111 (Llyfr Coch Hergest). Mae copi Peniarth 19 yn dodi ben yn y flwyddyn 979.

Mae'r hanesydd Huw Pryce wedi disgrifio'r testun fel a ganlyn: 'a striking witness to how long-established notions in Wales of the Britons' loss of sovereignty over Britain could sustain an interest in English as well as Welsh history'.

## Gweler hefyd 
* Brut y Brenhinedd
* Brut y Tywysogion
* Annales Cambriae

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol 
* Jesus 111 MS.(Llyfr Coch Hergest) 
* Peniarth 19 MS. 
* Peniarth 32 MS.

Categori:Croniclau Cymraeg
Categori:Croniclau o Gymru
Categori:Gweithiau llenyddol Cymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Llyfr Coch Hergest
Siri

**Siri** yw rhith-gynorthwyydd Apple, a lansiwyd ym mis Hydref 2011. Mae ar gael ar ddyfeisiau Apple TV, Mac ac iOS (iPhone, iPad ac iPod Touch).

## Hanes
Sefydlwyd Siri yn yr Unol Daleithiau fel rhan o brosiect CALO. Ystyr yr enw "Siri" yw "menyw hardd sy'n eich arwain at fuddugoliaeth" yn Norwyeg.

## Ieithoedd 
### Acension 
Yn Saesneg, gall Siri siarad mewn chwe acen wahanol; acen Americanaidd, Awstralianidd, Seisnig, Indiaidd, Gwyddelig a De Affricanaidd. Fodd bynnag, gall gydnabod lleisiau Americanaidd, Awstralaidd, Canadaidd, Prydainaidd, Indiaidd, Gwyddelig, Seland Newydd, Singapôraidd a De Affricanaidd. Er gwaethaf hyn, mae defnyddwyr Siri wedi nodi anhawster siarad â Siri wrth ddefnyddio acen Seland Newydd, Pacistanaidd, Singapôraidd, yr Albanaidd neu Gymrieg.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddalwedd iOS
Martha Gellhorn

Nofelydd awdur teithio, a newyddiadurwraig o'r Unol Daleithiau oedd **Martha Ellis Gellhorn** (8 Tachwedd 1908 &ndash; 15 Chwefror 1998)  a ystyrir yn un o ohebwyr rhyfel mawr yr 20fed&nbsp;ganrif.  

Roedd Gellhorn yn drydedd wraig y nofelydd Americanaidd Ernest Hemingway, rhwng 1940 a 1945. Cafodd ei geni yn St. Louis, Missouri, yn ferch i Edna Fischel Gellhorn a'i gŵr, y meddyg George Gellhorn.

Adroddodd hi ar bron bob gwrthdaro mawr yn y byd a ddigwyddodd yn ystod ei gyrfa 60 mlynedd.  Bu farw ym 1998 mewn hunanladdiad ymddangosiadol yn 89 oed, yn sâl a bron yn hollol ddall. Enwir Gwobr Newyddiaduraeth Martha Gellhorn ar ei hôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth

Chwedl mewn Cymraeg Canol yw **Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth** sy'n ymddangos yn Llyfr Coch Hergest.  Mae'r enw'n cyfeirio at y wraig Rhufeinig Tiburtine Sibyl (neu Albunea).

Ar wahân i'r chwedl ei hun, cyfeirir ati hefyd ati yn yr adran Trioedd Ynys Prydain:

:*Tri dyn a gauas doethineb Addaf, Cado hen, a Beda, a Sibli ddoeth. Kyn ddoethynt oedynt eill tri ag Addaf ehun.*

Mae Sibli (*Sibil* yn Saesneg) yn ymddangos hefyd mewn cerdd gan Guto’r Glyn *Cysuro Ann Herbert, iarlles Penfro, ar ôl marwolaeth ei gŵr*:

:*Ail Sibli, o lys Weblai,*
:''Ddoeth deg, bendith Dduw i'th dai!''

## Cyfeiriadau
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Llyfr Coch Hergest
Jeannette Altwegg

Roedd **Jeannette Wirz** CBE (g. **Altwegg**; 8 Medi 1930 &ndash; 18 Mehefin 2021) yn sglefriwr ffigwr a gystadlodd yn senglau merched dros y Deyrnas Unedig.   Pencampwr Ewropeaidd dwbl (1951 a 1952) Pencampwr y Byd 1951 a Pencampwr Olympaidd 1952 oedd hi.  Enillodd fedal efydd Olympaidd 1948.

Ganwyd Altwegg ym Mumbai (Bombay), India, yn ferch i fam o Brydain a thad o'r Swistir.  Cafodd ei magu yn Lerpwl.  Roedd hi'n chwaraewr tenis cystadleuol, gan gyrraedd y rowndiau terfynol iau yn Wimbledon ym 1947 cyn rhoi'r gorau i'r gamp i ganolbwyntio ar sglefrio.

## Cyfeiriadau
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl a aned ym Mumbai
Gemau Olympaidd yr Haf 2020

Digwyddiad aml-chwaraeon rhyngwladol ydy **Gemau Olympaidd yr Haf 2020**, a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r XXXII Olympiad''' ac a gynhelir yn Tokyo, Japan, o 23 Gorffennaf hyd 8 Awst 2021. Yn wreiddiol i fod i gael ei gynnal rhwng 24 Gorffennaf a 9 Awst 2020, gohiriwyd y digwyddiad ym mis Mawrth 2020 oherwydd y pandemig COVID-19. Cynhwyswyd tri deg tri o chwaraeon.

Yn y seremoni agoriadol ar 23 Gorffennaf, cafodd y tîm o Brydain Fawr ei hysgrifennu "EIKOKU" (英国) ar y placard ond cyflwynodd y cyhoeddwr NHK y tîm "IGIRISU" ("Lloegr"). Roedd y hwylwraig Cymreig Hannah Mills yn cario'r faner Prydain Fawr, gyda Mohamed Sbihi.. Yn ystod y Gemau, gwnaeth ei chanlyniadau hi'r morwr benywaidd mwyaf llwyddiannus erioed.

Tîm nofio Prydain oedd y mwyaf llwyddiannus erioed, ar ôl ennill pedair medal aur, tair arian ac un efydd.

Oherwydd cyfyngiadau COVID, roedd yn rhaid i'r holl gystadleuwyr ddychwelyd i'w mamwlad cyn pen dau ddiwrnod o'u digwyddiad olaf.

## Medalyddion o dîm Prydain Fawr
| width="78%" align="left" valign="top" |

## Diwedd y Gemau
250px|thumb|left|Stadiwm Olympaidd, Tokyo
Un o'r enillwyr medalau aur ar y diwrnod olaf oedd y bocsiwr Cymreig Lauren Price. Ar yr un diwrnod, enillodd y seiclwr Jason Kenny seithfed medal aur Olympaidd ei yrfa.

Gorffennodd Prydain Fawr yn bedwerydd yn y tabl medalau, gyda'r un cyfanswm nifer o fedalau ag y gwnaethon nhw ennill yn Llundain yn 2012.

Yn y seremoni gloi'r Olympaidd 2020 ar 8 Awst 2021, pasiodd maer Tokyo y faner Olympaidd i faer Paris, Anne Hidalgo. 
Cafodd y gair "arigato" (Japaneaidd am "diolch") ei arddangos ar sgrîn anferth wrth i'r athletwyr adael y cae am y tro olaf.

## Cyfeiriadau

Categori:Japan
Categori:Tokyo
Categori:2021 yn Japan
Iaith Arrernte

Mae **Arrernte** neu **Aranda** yn gadwyn o dafodieithoedd brodorol Awstralia. Fe'i siaredir gan bobl Arrernte mewn ardaloedd o amgylch Alice Springs (*Mparntwe*), Hermannsburg (*Ntaria*) a Santa Teresa (*Ltyentye Apurte*). Mae ganddo oddeutu 4,500 o siaradwyr brodorol.

## Codau ISO 
* Anmatjara - `amx`
* Alyawarr - `aly`
* Antekerrepenhe - `adg`
* Arrernte Dwyreiniol - `aer`
* Arrernte Gorllewinol - `are`
* Ayerrerenge - `axe`

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Awstralia
Jemma Lowe

Cyn-nofiwr pili-pala o Gymru yw **Jemma Louise Lowe** (ganwyd 31 Mawrth 1990). Roedd hi'n nofiwr Dull glöyn byw rhyngwladol ac yn ddeiliad recordiau Prydain. Mae hi wedi cystadlu dros Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad, ac roedd yn aelod o dimau Olympaidd Prydain Fawr yn 2008 a 2012.

Cafodd Lowe ei geni yn Hartlepool, Lloegr. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Gwyddoniaeth High Tunstall.

Cystadlodd Lowe dros Brydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008 yn Beijing mewn dau ddigwyddiad unigol, yn ogystal â thîm ras gyfnewid Prydeinig. Roedd hi'n aelod o dîm ras gyfnewid 4x100-metr Prydain a ddaeth yn bedwerydd mewn amser record Ewropeaidd o 3: 57.50.

### Recordiau personol
## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofwyr o Gymru
Enwau ac Anryfeddodau Ynys Prydain

Hen lawysgrif mewn Cymraeg Canol yw **Enwau ac Anryfeddodau Ynys Prydain**. Mae ystumio lle ac amser yn thema graidd drwy'r gwaith. 

Yn fersiwn Llyfr Coch Hergest (1385-1420) o *Enwau ac Anryfeddodau Ynys Prydain*, disgrifir saith ar hugain o ryfeddodau yn Ynys Prydain a gellir eu dosbarth fel hyn:

* pethau naturiol - 2
* annaturiol - 7
* goruwchnaturiol - 18

Mae 5 o'r themau i'w cael mewn llawysgrif cynharach a sgwennwyd mewn Lladin gan Gymro, sef yr *Historia Brittonum* (829–830).

Dim ond chwarter y rhyfeddodau sy’n cynnwys gwybodaeth y gellir ei lleoli yn ddaearyddol; rhoddir lleoliadau penodol i chwech a chyfeirir at un rhyfeddod ychwanegol fel mynydd ‘yn Lloegr’. Mae pob un o ryfeddodau'r Historia Brittonum wedi eu leoli'n union.

Mae'r pethau goruwchnaturiol yn cynnwys: castell sy'n edrych yn llawn gyda deg ar hugain o ddynion ond sy'n gallu ehangu i gynnwys mil, carreg sydd bob amser yn dychwelyd i'r un lle ni waeth pa mor bell rydych chi'n mynd â hi, neu ogof lle mae un diwrnod y tu mewn yn ymddangos fel saith diwrnod. 

## Gwledydd eraill
Copïwyd y rhyfeddodau hyn, fel y disgrifir yn *Historia Brittonum* ac *Enwau ac Anryfeddodau Ynys Prydain* y tu allan i Gymru gan:
1. Harri o Huntingdon (12c cynnar)
2. Alfred o Beverley (12c cynnar)
3. Sieffre o Fynwy (fl. 1136)
4. Gerallt Cymro (fl. 1190),
Mae pob un o'r rhain yn integreiddio ac yn plethu'r Rhyfeddodau penodol dan sylw o Ynys Prydain i fewn i naratif eu gweithiau eu hunain.

## Cyfeiriadau
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Llyfr Coch Hergest
Anna Kiesenhofer

Seiclwraig o Awstria a phencampwr Olympaidd yw **Anna Kiesenhofer** (ganwyd 14 Chwefror 1991). Enillodd y Ras ffordd Merched yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020 

Cafodd Kiesenhofer ei geni yn Niederkreuzstetten. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Technegol Fienna (2008-11), yn Mhrifysgol Caergrawnt (2011-12) ac ym Mhrifysgol Polytechnig Catalonia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstria
Categori:Seiclwyr o Awstria
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Chelsie Giles

Judoka Prydeinig yw **Chelsie Giles** (ganwyd 25 Ionawr 1997) sy wedi ennill y medal cyntaf y Gemau Olympaidd yr Haf 2020 dros Prydain Fawr.

Yn 2017, cystadlodd yn nigwyddiad 52 kg y menywod ym Mhencampwriaethau Judo Ewropeaidd 2017 yn Warsaw, Gwlad Pwyl. Flwyddyn yn ddiweddarach, cystadlodd yn nigwyddiad 52 kg y menywod ym Mhencampwriaethau Judo y Byd 2018 yn Baku, Azerbaijan.

Enillodd hi'r fedal arian yn y Grand Prix Judo Antalya 2018 yn Antalya, Twrci. Enillodd un o'r medalau efydd yn nigwyddiad 52 kg y merched yn y Grand Prix Budapest 2018 Judo yn Hwngari. 

Yn 2019, cystadlodd Giles yn nigwyddiad 52 kg y menywod ym Mhencampwriaethau Judo y Byd 2019 yn Tokyo, Japan. Yn 2021, cystadlodd yn nigwyddiad 52 kg y menywod yn y Meistri Byd Judo 2021 yn Doha, Qatar.  Fis yn ddiweddarach, enillodd y fedal aur yn ei digwyddiad yn Grand Slam Judo Tel Aviv 2021.    Yn y Grand Slam Tbilisi yn 2021 a gynhaliwyd yn Georgia, enillodd y fedal arian yn ei digwyddiad. Ym mis Mehefin 2021, cystadlodd yn nigwyddiad 52 kg y menywod ym Mhencampwriaethau Jiwdo'r Byd 2021 yn Budapest, Hwngari.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Jozef Karika

Awdur a chyhoeddwr arbrofol o Slofacia yw **Jozef Karika** (ganwyd 15 Tachwedd 1978). 

Cafodd Karika ei eni yn Brezno. Astudiodd hanes ac athroniaeth ym Mhrifysgol Matej Bel's yn Banská Bystrica. Ef yw awdur y llyfr poblogaidd *In the shadow of Mafia*. Dyfarnwyd iddo Wobr y Gronfa Lenyddol (Cena Literárneho fondu).

## Ei gwaith 
### Llyfrau Slovak 
* 2007 - *Mágia peňazí* (Ikar, )
* 2007 - *K.P.M.P.Z.* (Ikar, )
* 2012 - *Na smrť* (Ikar, )
* 2013 - *Na smrť II* (Bez milosti) *(Ikar, )*
* 2014 - *Strach* (Ikar, )
* 2015 - *Tma* (Ikar, )
* 2015 - *Čierna hra: Vláda mafie* (Ikar, )
* 2016 - *Trhlina* (Ikar, )
* 2017 - *Mafiánska trilógia: V tieni mafie, V tieni mafie II, Nepriateľ štátu*
* 2017 - *Čierny rok: Vojna mafie*
* 2018 - *Priepasť*

### Llyfrau Tsiec 
* 2003 - *Slovanská magie* (Vodnář, )
* 2005 - *Zóny stínu* (Vodnář, )
* 2008 - *Magie peněz* (Vodnář, )
* 2009 - *Brány meonu* (Vodnář, )

### Llyfrau Saesneg 
* 2009 - *Liber 767 vel Boeingus* ()

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Slofaciaid
Lauren Price

Mae **Lauren Louise Price** (ganwyd 25 Mehefin 1994) yn baffiwr/bocsiwr proffesiynol o Gymru sy'n bencampwraig pwysau welter y byd (WBC, WBA, IBF, IBO, Cylchgrawn Ring) ac yn enillydd medal aur olympaidd bocsio.

Cyn hynny, roedd Lauren yn focsiwr amatur, ac yn gyn-gic-focsiwr a phêl-droediwr.

Cafodd ei henwi yn Bersonoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC Cymru 2021. 

## Bywyd cynnar 
Cafodd Price ei geni yng Nghasnewydd, ond cafodd ei magu yng Nghaerffili, gan ei thaid a’i nain. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Gyfun Heolddu, Bargod. Dangosodd ddiddordeb mawr mewn sawl camp, gan gymryd pêl-droed, pêl-rwyd a bocsio cic yn ddeg oed, yr olaf ar ôl anogaeth gan ei thad-cu.

## Gyrfa chwaraeon 
Fel cic-focsiwr, enillodd Price fedal arian mewn digwyddiad ym Mhencampwriaethau'r Byd yn Athen yn 2007 yn 13 oed, gan gystadlu yn erbyn gwrthwynebwyr ddwywaith ei hoedran, Aeth ymlaen i fod yn bencampwr pedair gwaith y byd ac yn bencampwr Ewropeaidd chwe-amser yn y gamp ac yn ddiweddarach cystadlodd yn Taekwondo.

### Paffio amatur 
Cynrychiolodd Cymru yn y dosbarth pwysau canol y menywod yng Ngemau'r Gymanwlad 2014, lle enillodd fedal efydd. Hi oedd y fenyw gyntaf o Gymru i ennill medal focsio Gemau'r Gymanwlad. Ragorodd hi ar hyn drwy ennill aur yng Ngemau'r Gymanwlad 2018 yn yr Arfordir Aur, Awstralia. Ar ôl curo’r bocsiwr o’r Iseldiroedd Nouchka Fontijn yn y rownd gynderfynol pwysau canol aeth ymlaen i ennill y fedal aur yn erbyn Li Qian o China yng Ngemau Olympaidd 2021 yn Tokyo.

Daeth yn bencampwraig byd ar 11 Mai 2024 wrth guro Jessica McCaskill yng Nghaerdydd. Enillodd Lauren deitlau byd pwysau welter cylchgrawn Ring, WBA ac IBO. Cerddodd i'r cylch bocsio i gân Yma o Hyd gan Dafydd Iwan. Ar ôl ennill ei gornest, dywedodd, "Dwi ond yn mynd i wella. 'Da chi'n gweld beth mae Katie Taylor wedi gwneud dros Iwerddon; dwi isio gwneud yr un peth dros Gymru".

## Cofnod paffio proffesiynol 
## Gweler hefyd 
* Pencampwyr bocsio y byd o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yn y Gemau Olympaidd
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Liu Yifei

Actores yn y ffilmiau *Mulan 2020* yw **Liu Yifei** (Tsieinëeg: 刘亦菲,  pinyin: Liú Yìfēi) (ganwyd 25 Awst 1987). Cafodd Liu ei geni yn Wuhan, Tsieina.

## Ffilmiau 
* 2002: The Story of a Noble Family (TV)
* 2003: Demi-Gods and Semi-Devils (TV)
* 2004: Love of May
* 2004: The Love Winner
* 2005: Chinese Paladin (TV)
* 2006: The Return of the Condor Heroes (TV)
* 2006: Abao's Story
* 2008: The Forbidden Kingdom
* 2010: Love In Disguise
* 2011: White Vengeance
* 2011: A Chinese Ghost Story
* 2012: The Four
* 2012: Assassins
* 2013: The Four II
* 2014: The Four III
* 2014: Outcast
* 2015: The Third Way of Love
* 2015: Night Peacock
* 2016: So Young 2: Never Gone
* 2017:The Chinese Widow
* 2017: Hanson and the Beast
* 2017: Once Upon a Time
* 2020: Mulan

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Angharad ferch Meredydd

Roedd **Angharad ferch Meredydd** yn dywysoges Cymreig, roedd Meredydd ei thad yn fab i Owain ap Hywel Dda, Tywysog Ceredigion. Priododd Angharad â Llywelyn ap Seisyllt, pan oedd 14 oed; ac ar ôl marwolaeth Llywelyn ym 1021, ail briododd â Cynfyn ap Gwerystan, Arglwydd Cibwyr. Mab Llywelyn ap Seisyllt ac Angharad oedd y tywysog Gruffudd ap Llywelyn Gwynedd a Phowys, ac ar ôl 1055 brenin Cymru oll.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Merched yr 11eg ganrif o Gymru
Lauren Williams

Chwaraewr taekwondo o Gymru yw **Lauren Williams** (ganwyd 25 Chwefror 1999). Cafodd ei geni yn Y Coed Duon. Enillodd Williams y fedal arian yng nghystadleuaeth 67&nbsp;kg taekwondo Gemau Olympaidd 2020 yn Tokyo, Japan. Mae hi'n byw ym Manceinion.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr o Gymru
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Pobl o Gymru â medal arian yn y Gemau Olympaidd
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Pastitsio

**Pastitsio** ( ) yw dysgl pasta wedi'i bobi o Wlad Roeg gyda briwgig a saws béchamel. Ceir amrywiadau o'r ddysgl mewn gwledydd eraill ym Môr y Canoldir.

## Enw a tharddiad 
bawd| Pastitsio
Mae Pastitsio yn cymryd ei enw o'r *pasticcio* Eidalaidd, teulu mawr o basteiod sawrus wedi'u pobi a allai fod yn seiliedig ar gig, pysgod neu basta. Roedd nifer o ryseitiau wedi'u dogfennu o ddechrau'r 16eg ganrif, ac yn parhau hyd heddiw. Mae fersiynau Eidaleg yn cynnwys crwst ar y top; mae rhai yn cynnwys béchamel.

Erbyn yr 16eg ganrif defnyddir y gair *pasticcio* ar gyfer unrhyw fath o basti neu bei ac mae'n dod o'r gair Lladin llafar *pastīcium* sy'n deillio o *basta*, ac mae'n golygu "pei".

Yng Nghyprus a Thwrci, fe'i gelwir yn "macaroni ffwrn" (Groeg: μακαρόνια του φούρνου, *makarónia tou foúrnou*, Twrceg: fırında makarna). Yn yr Aifft, fe'i gelwir yn macarona béchamel.

## Gwlad Groeg 
bawd| Pastitsio Gwlad Groeg
Dyfeisiwyd yr amrywiad cyfoes mwyaf diweddar a mwyaf poblogaidd o pastitsio gan Nikolaos Tselementes, cogydd Groegaidd a hyfforddwyd yn Ffrainc ar ddechrau'r 20fed ganrif. Cyn fe, roedd gan pastitsio lenwad o basta, afu, cig, wyau, a chaws, nid oedd yn cynnwys béchamel, ac roedd wedi'i lapio mewn ffilo, yn debyg i'r rhan fwyaf o ryseitiau pasticcio Eidalaidd, a oedd wedi'u lapio mewn crwst: "fe newidiodd y ddysgl yn llwyr a'i wneud yn fath o *au gratin*".

Mae gan fersiwn Tselementes - sydd bellach ym mhobman

Mae fersiwn Cyprus Twrcaidd o'r rysáit hon (Twrceg : bol peynirli makarna fırında) sy'n amnewid dau fath o gaws, *kaşar peyniri* a *beyaz peyniri*, yn lle'r cig.

## Yr Aifft 
Enw'r fersiwn Aifft yw  *makarōna beshamel* yn Arabeg yr Aifft, h.y. "macaroni gyda béchamel". Fel arfer caiff ei wneud o basta penne neu facaroni, saws briwgig gyda thomato a nionyn, a saws gwyn yn aml wedi'i gyfoethogi â chaws Rumi. Gellir hefyd pobi wy neu gaws ar ei ben. Cyflwynwyd y ddysgl i'r Aifft gan fewnfudwyr Groegaidd ac Eidaleg yn yr 19eg ganrif.

## Malta 
Ym Malta, caiff *timpana* (mae'r enw mae'n debyg yn deillio o *timballo*, dysgl pasta wedi'i bobi arall) ei wneud trwy daflu macaroni lledferwi mewn saws tomato sy'n gynnwys ychydig bach o friwgig eidion neu gorn-bîff, wedi'i rwymo â chymysgedd o wy a chaws wedi'i gratio. Weithiau ychwanegir wyau wedi'u berwi'n galed neu ymennydd defaid. Yna caiff y macaroni ei amgáu mewn cas crwst neu gaead cyn ei bobi.    Dysgl debyg heb y casin crwst yw *imqarrun*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd a diod yng Ngwlad Groeg
Mohammed Zahir Shah

Uchelwr Affganaidd o frenhinllin y Barakzai oedd **Mohammed Zahir Shah** (15 Hydref 1914 – 23 Gorffennaf 2007) a fu'n Frenin Affganistan o 1933 i 1973.

Ganed yn Kabul, Teyrnas Affganistan, yn fab i Mohammed Nadir Khan. Esgynnodd Mohammed Nadir i'r orsedd ym 1929, a fe'i olynwyd gan ei fab Zahir Shah yn sgil ei lofruddiaeth yn Nhachwedd 1933. Byddai'n frenin tawedog am ryw 30 mlynedd, gan adael aelodau eraill ei deulu i lywodraethu.

Mynnodd ei rym drwy gyfansoddiad 1964, a sefydlodd frenhiniaeth gyfansoddiadol. Aeth ati i ddatblygu isadeiledd ei wlad, gan gynnwys prosiectau dyfrhau ac adeiladu ffyrdd, gyda chymorth ariannol o Unol Daleithiau America a'r Undeb Sofietaidd. O ran polisi tramor, bu'n niwtral yn ystod y Rhyfel Oer. Er gwaethaf ei ddiwygiadau, ni chawsant fawr o effaith y tu allan i Kabul a'r cylch, ac yn nechrau'r 1970au dioddefai'r wlad o sychder a newyn.

Collodd ei rym yn sgil ''coup d'état'' ar 17 Gorffennaf 1973. Ymddiorseddai yn ffurfiol ar 24 Awst 1973 ac aeth yn alltud i'r Eidal. Dychwelodd i Affganistan yn 2002, a bu farw pum mlynedd yn ddiweddarach yn 92 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Affganistan
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Affganistan
Categori:Brenhinoedd Affganistan
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Kabul
Categori:Swnnïaid o Affganistan
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Geirfa cudd-wybodaeth

## C 
; Crynodeb cudd-wybodaeth
: Cynnyrch cudd-wybodaeth filwrol ar ffurf adroddiad syml o fanylion y gelyn, gan gynnwys ei leoliad, nerth, trefniant, ac amcanion, ar gyfer cyfnod penodol o amser.

; Cylchred cudd-wybodaeth
: Cysyniad sydd yn disgrifio cylchred prosesu cudd-wybodaeth drwy gamau pennu gofynion, casglu, prosesu, dadansoddi, a phenderfynu.

## D 
; Dadansoddi cudd-wybodaeth
: Y broses o ddadansoddi gwybodaeth o bwys strategol, ymgyrchol, neu dactegol.

## G 
; Gweithredu cudd
: Gweithgareddau sydd yn rhoi pwysau ar lywodraeth dramor heb i'r llywodraeth honno wybod ffynhonnell y pwysau; propaganda, parafilwriaeth, rhyfela gwybodaeth, a ballu.

; Gwrth-ysbïwriaeth
: Amddiffyn medrau cudd-wybodaeth y wladwriaeth rhag gweithgareddau cudd-wybodaeth y gelyn.

## Y 
; Ysbïo, ysbïwriaeth
: Casglu cudd-wybodaeth heb ganiatâd perchennog y wybodaeth.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cudd-wybodaeth
Cuddwybodaeth
Seintiau sy'n gysylltiedig â'r Hen Ogledd

alt=Map of Yr. Hen Ogledd (The Old North), circa 550 to circa 650|bawd| Map o'r Hen Ogledd

Dyma rhestr o seintiau o'r Hen Ogledd, y deyrnasoedd Prydeinig: Elmet, Rheged, Gododdin, Manaw, Lleuddiniawn ac Ystrad Clud.

## Cynderyn 
bawd| Amgueddfa Bywyd a Chelf Grefyddol St Mungo
Roedd Sant Cynderyn neu Mungo (518-614) yn fab i Taneu, Tywysoges y Gododdin. Bu farw Cynderyn yn 612-614. Daeth Taneu yn feichiog ar ôl cael ei threisio gan Owain mab Urien. Yn Ystrad Clud, lledaenodd Sant Cynderyn gristnogaeth i'r Alban. Ef yw nawddsant Glasgow, a chysegrwyd y "St Mungo Museum of Religious Life and Art" yn ei enw.. 

## Denyw 
Roedd Denyw yn fam i Cynderyn ac yn dywysoges o'r 6ed ganrif. Ganed Denyw yn Gododdin yn yr Hen Ogledd. Ar ôl ei thaflu o Traprain Law, yn Lleuddiniawn (Lothian), mae Denyw yn teithio i Culross, lle rhoddodd enedigaeth i Cynderyn.

## Padrig 
Daeth Sant Padrig (385- 461) o'r Hen Ogledd yn wreiddiol yn y 5g. Yn ôl un chwedl, pan oedd Padrig yn 16 oed, cipiwyd ef gan fôr-ladron. Aeth y môr-ladron â Padrig i'r Irweddon. Ar ôl llawer o amser dychwelodd i Gymru lle ordeiniwyd ef. Dychwelodd drachefni i Irweddon a chyflawnodd wyrthiau fel gwaredu nadroedd o'r ynys..

## Ke 
Roedd Ke yn sant o'r 5ed ganrif. Dywedir bod Ke yn fab i'r Brenin Leuddun o Lleuddiniawn ac yn esgob yn yr Hen Ogledd cyn teithio i Gymru, Cernyw a Llydaw. Edmygir ef yn y lleoedd hyn. Mae Eglwys Sant Ke o'r 17eg ganrif yn Saint-Ke-Perroz, Llydaw . 
bawd|Eglwys Sant Ke yn Sant-Ke-Perroz, Llydaw.

## Oswallt a Sant Cwthbert 
bawd|chwith|Eglwys Sant Oswallt, Oswaldkirk
: Daw'r saint yn wreiddiol o'r hyn a elwir heddiw'n Lloegr, ond mae enwau Cymraeg neu Gymbrieg (yr iaith a siaradwyd cyn y Gymraeg) ar yr ardal. Mae'n bosib bod rhai pobl o'r Hen Ogledd wedi addoli Oswallt a Cwthbert. Fe'u cofnodir mewn testunau Hen Gymraeg gyda 'gos-' o flaen eu henwau, fel Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Du Gaerfyrddin.

## Cyfeiriadau
 
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Seintiau
Categori:7fed ganrif
Richard Jones (cerddor)

Cerddor, cyfansoddwr a chynhyrchydd o Gymro oedd **Richard John Jones** (4 Awst 1955 – 28 Gorffennaf 2021). Gyda'i frawd Wyn ffurfiodd y grŵp Ail Symudiad a chwmni recordiau Fflach yn Aberteifi.

## Bywgraffiad
Ganwyd Richard yn fab i Moelwyn a Betty Jones, yn frawd hŷn i Wyn (1959–2021). Fe'i magwyd yn Aberteifi.

Yn 1978, ar ddiwedd y cyfnod pync, ffurfiodd y band Ail Symudiad gyda'i frawd. Richard oedd prif leisydd a chyfansoddwr y band.

Yn 1981, sefydlodd Wyn a Richard label Fflach, a'u bwriad oedd recordio caneuon gan grwpiau newydd oedd yn datblygu yn y cyfnod - grwpiau fel Y Ficar ac Eryr Wen.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017, urddwyd Wyn a Richard gyda'r wisg werdd wrth eu derbyn i'r Orsedd.

Roedd yn briod ag Ann, ac roedd ganddynt ddau fab, Dafydd ac Osian. Daeth ei blant yn rhan o Ail Symudiad yn ddiweddarach, a rhyddhawyd *Rifiera Gymreig* yn 2010, albwm cyntaf y band ers 15 mlynedd.

## Marwolaeth
Bu farw yn 65 mlwydd oed, ychydig dros fis wedi marwolaeth ei frawd Wyn. Yn ddiweddarach, cyhoeddodd ei deulu yr achos marwolaeth. Dywedon nhw ei fod wedi marw o gymlethdodau sydyn oherwydd canser yr afu heb ddiagnosis. Cynhaliwyd ei angladd ar 14 Awst 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Aberteifi
Oergell

bawd|Bwyd a diod mewn oergell gartref sydd â'i drws yn agored
Peiriant a ddefnyddir i gadw pethau'n oer yw **oergell**. Gan rai, yr enw arno yw **cwpwrdd oer**. Fel arfer, bydd tymheredd oergell yn y cartref yn cael ei gynnal ar 4-5 gradd canradd. Bydd pobl yn cadw bwyd a diodydd ynddi, yn bennaf er mwyn eu cadw'n hirach rhag difetha neu fel eu bod yn oer wrth eu bwyta neu eu hyfed. Mae gan oergell bwmp gwres sy'n tynnu'r gwres o'r aer y tu mewn iddi, sy'n cael ei yrru gan fodur trydan fel arfer. Bydd y gwres yn cael ei symud i'r aer y tu allan i'r oergell.

Mae oergelloedd yng ngheginau bwytai a gwestai yn llawer mwy nag oergell yn y cartref: yn aml, mae oergell fasnachol o'r fath yn ystafell y gall staff y gegin fynd i mewn iddi. Ar ben arall y sbectrwm, mae'n bosib cael oergelloedd bach iawn, sydd i'w gweld yn bennaf mewn ystafelloedd gwestai.

Dyfeisiwyd y peiriant rheweiddio cyntaf yn y 18fed ganrif.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau trydanol
Categori:Dyfeisiadau'r cartref
Categori:Technoleg oeri
Categori:Cadw bwyd
Sing (ffilm 2016)

Ffilm animeiddiedig gan Garth Jennings a sy'n serennau y lleisiau Matthew McConaughey, Reese Witherspoon, Seth MacFarlane, Scarlett Johansson, John C. Reilly, Taron Egerton, a Tori Kelly ydy ***Sing*** (2016).

## Lleisiau Saesneg 
* Matthew McConaughey – Buster Moon
* Reese Witherspoon – Rosita
* Seth MacFarlane – Mike
* Scarlett Johansson – Ash
* John C. Reilly – Eddie
* Taron Egerton – Johnny
* Tori Kelly – Meena
* Jennifer Saunders – Nana Noodleman
* Garth Jennings – Miss Crawley
* Peter Serafinowicz – Big Daddy
* Nick Kroll – Gunter
* Beck Bennett – Lance
* Nick Offerman – Norman
* Rhea Perlman – Judith
* Adam Buxton – Stan
* Jess Harnell – Barry
* Brad Morris – Babouin
* Chris Renaud – Kip Casey
* Edgar Wright – Goat
* Bill Farmer – Bob
* Jim Cummings – Bears
* Wes Anderson – Daniel
* Tara Strong – Becky

## Cyfeiriadau
Bethany Shriever

Mae **Bethany "Beth" Shriever** (ganwyd 19 Ebrill 1999) yn rasiwr BMX Prydeinig. Hyrwyddwr Olympaidd merched cyfredol yw hi.

Dechreuodd Shriever BMX pan oedd yn naw oed.  Wedi hynny dechreuodd hyfforddi yn ei chlwb lleol yn Braintree.  Enillodd Shriever y fedal arian ym Mhencampwriaethau Beicio Ewropeaidd BMX 2016  Yn 2017 daeth yn Bencampwr Iau y Byd. Yn 2018 gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf ym Mhencampwriaethau'r Byd yn Baku  yn ogystal ag ennill rownd derfynol Cwpan y Byd UCI BMX yng Ngwlad Belg.   

Fel rhan o sgwad beicio Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd Tokyo 2020, enillodd fedal aur rasio BMX y Merched. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Curdridge

Pentref a phlwyf sifil yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Curdridge**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dinas Caerwynt. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,398. Yn ogystal â phentref Curdbridge ei hun, mae'r plwyf yn cynnwys pentref Curbridge (gydag enw dryslyd o debyg).

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Caerwynt
Categori:Pentrefi Hampshire
Categori:Plwyfi sifil Hampshire