open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Owen Jones (Gwynfor)

Actor, dramodydd a chynhyrchydd [cyfarwyddwr] drama o Gaernarfon oedd **Gwynfor** a adweinid hefyd fel **T. O. Jones** neu **Thomas Owen Jones** (19 Ionawr 1875 – 22 Awst 1941). Roedd o hefyd yn adnabyddus fel Llyfrgellydd yng Nghaernarfon.

## Gyrfa 
Roedd yn fab i William ac Ellen Jones, ac fe'i ganwyd ym Mhwllheli, ac yno hefyd y derbyniodd ei addysg a'i brentisio mewn siop groser lleol.  Rhwng 1916 ac 1917 bu'n cadw busnes ei hun yn nhref Caernarfon nes ei benodi'n llyfrgellydd y sir. Hon oedd y llyfrgell sir gyntaf i'w sefydlu yng Nghymru.

## Cyhoeddiadau 
### Dramâu 
* *Y Briodas ddirgel* (1915)
* *Trem yn ôl* (1920; ail arg.)
* *Perthnasau* (1922)
* *Y llo aur a lloi eraill* (1925)
* *Eiddo pwy?* (1935)
* ''Troi'r byrddau* (1939)
* *Tywydd mawr* (1931)

### Rhyddiaith 
* *Straeon'' (1931)

## Cyfeiriadau
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Pobl o Bwllheli
Categori:Theatr Gymraeg
Gareth Evans-Jones

Awdur, bardd a dramodydd yw **Gareth Evans-Jones**, sy'n hanu o Draeth Bychan ger Marian-glas, Ynys Môn. Mae wedi ennill y Fedal Ddrama ddwywaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Mae'n gweithio (2025) fel darlithydd yn Adran Grefydd ac Athroniaeth Prifysgol Bangor, gan arbenigo ym meysydd Iddewiaeth a Phaganiaeth.

## Gweithiau llenyddol
### Dramâu
Enillodd y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019 gyda'i ddrama *Adar Papur* (ffugenw "Gwylan"). Y beirniaid oedd Bethan Marlow, Gethin Evans a Branwen Cennard. . Wrth ddarllen y ddrama, credai Bethan Marlow mai dynes ifanc o Flaenau Ffestiniog oedd yr awdur.

### Nofelau
Cyhoeddwyd ei nofel *Eira Llwyd*, sy'n trafod yr Holocost, yn 2018.

Cyhoeddwyd ei ail nofel, *Y Cylch*, sy'n trafod grŵp o wrachod ym Mangor, yn 2023.

### Gweithiau eraill
Ef oedd golygydd *Curiadau*, blodeugerdd LHDTC+ a gyhoeddwyd yn 2023.

Enillodd ei gyfrol *Cylchu Cymru,* sy'n cyfuno lluniau a barddoniaeth, wobr ffeithiol greadigol Llyfr y Flwyddyn yn 2023.

## Llyfryddiaeth
* *Sgint* (Sherman Cymru, 2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Führerprinzip

Un o ddaliadau canolog ideoleg Natsïaeth oedd y ***Führerprinzip*** (Almaeneg am "egwyddor arweinydd") a osodai sylfaen i awdurdod gweithredol y llywodraeth yn y Drydedd Reich. Daliai bod holl awdurdod y wladwriaeth yn deillio o un arweinydd, y *Führer*, a rhaid cael ufudd-dod llwyr iddo ym mhob rhan o'r gymdeithas.

Wedi i Adolf Hitler gael gafael ar reolaeth yr NSDAP ym 1921, daeth y cysyniad o ffyddlondeb llwyr i'r arweinydd a chefnogaeth lwyr i unrhyw benderfyniad y gwnaeth yn amlwg iawn. Unwaith y llwyddodd Hitler i atgyfnerthu grym erbyn haf 1934 mi ddaeth y gred o *Führerprinzip* yn sylfaen i fodolaeth y wladwriaeth. Gwladwriaeth unblaid oedd yr Almaen Natsïaidd, a Hitler oedd arweinydd diwrthwynebiad y blaid honno.

Er mewn theori nad oedd ffiniau i bŵer Hitler, mae hanesyddion yn gytûn y byddai'n anghywir i ddisgrifio'r gyfundrefn Natsïaidd fel un effeithiol. I'r gwrthwyneb mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion yn derbyn safbwynt pennaeth y wasg ar y pryd, Otto Dietrich, a ddaeth i'r casgliad: "Yn ystod y 12 mlynedd o'i reolaeth yn yr Almaen, creodd Hitler y dryswch mwyaf mewn llywodraeth a fu erioed mewn gwladwriaeth wareiddiedig." I raddau, roedd y dryswch yn fwriadol. Ni cheisiodd y Natsïaid gyfuno'r hen fiwrocratiaeth â sefydliadau'r NSDAP, ac yn ogystal aeth Hitler ati i greu nifer o gyrff a oedd yn annibynnol ar y blaid a'r gwasanaeth sifil. Gyda chaniatâd Hitler, tyfodd rhai sefydliadau, er enghraifft yr SS, yn gyfryngau i'w rym personol, heb gyfyngiadau. Nid oedd bob amser cadwyn awdurdod rheolaidd na chyfrifoldebau diffiniedig. O ganlyniad, bu nifer o benaethiaid, swyddogion a gweinyddwyr yn gwneud penderfyniadau ar liwt eu hunain ac heb gydlynu â sefydliadau eraill, ond bob tro yn "gweithio tuag at y *Führer*".

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinyddiaeth
Categori:Cysyniadau gwleidyddol
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Categori:Llywodraeth yr Almaen Natsïaidd
Cellwair (drama Pinter)

Drama un act wleidyddol yw ***Cellwair*** sef cyfieithiad Cymraeg o ***One for the Road*** gan Harold Pinter. Llwyfannwyd y ddrama wreiddiol am y tro cyntaf yn Stwidio'r Lyric, Hammersmith, yn Llundain, ar 13 Mawrth 1984, ac a gyhoeddwyd gyntaf gan Methuen ym 1984. Llwyfannwyd y cyfieithiad Cymraeg gan Gwmni Cyfri Tri ym 1988.

## Cymeriadau 
* Nicolas - yn ei *40au*
* Gila - *30au*
* Victor - *30au*
* Nicky - *7 oed*

## Cefndir 
Yn ôl Antonia Fraser, ysbrydolwyd Pinter i gyfansoddi *One for the Road* ar ôl darllen *Prisoner Without a Name, Cell Without a Number gan* Jacobo Timerman ar 19 Mai, 1983. Dyma lyfr am arteithio'r unbennaeth milwrol o'r Ariannin, ac ystyrir y ddrama fel "datganiad Pinter am gamdriniaethau hawliau dynol llywodraethau totalitaraidd" 

Disgrifiwyd y ddrama yn *Golwg* [15 Medi 1988] fel "Dirywiad seicolegol teulu o dri yn wyneb croesholi caled gan gythraul didrugaredd". 

## Lleoliad 
Mae'r ddrama'n digwydd mewn "*Ystafell* " mewn tŷ yn ystod un diwrnod ("*Bore*", "*Pnawn*", a "*Nos*"), ond nid yw lleoliad yr ystafell wedi'i nodi. Mae'r dodrefn "desg" a "pheiriant" a ddefnyddir fel intercom ffôn, a'r bariau ar y ffenestri, yn awgrymu bod yr ystafell mewn tŷ domestig wedi'i throsi'n swyddfa a bod y tŷ'n gweithredu fel carchar.
## Cynyrchiadau nodedig 
### Cynyrchiadau o'r ddrama wreiddiol 
Mae cyhoeddiad y Grove Press o'r ddrama yn rhestru 8 gwlad dramor lle'r oedd y ddrama wedi'i llwyfannu erbyn iddi fynd i'r wasg ym 1985, gyda rhestr o 10 gwlad ychwanegol lle'r oedd cynyrchiadau wed'i cynllunio at y dyfodol.

#### Première: Stiwdio Lyric, Hammersmith – 1984 (13 Mawrth 1984) 
* Alan Bates (Nicolas)
* Roger Lloyd-Pack (Victor)
* Jenny Quayle (Gila)
* Stephen Kember neu Felix Yates (Nicky)

Tîm cynhyrchu:

* Harold Pinter, Cyfarwyddwr
* Tim Bickerton, Dylunydd
* Dave Horn, Goleuo

#### Cynhyrchiad Teledu'r BBC a ddarlledwyd ar 25 Gorffennaf 1985 
Yr un cast â pherfformiad cyntaf Llundain, ac eithrio bod Gila wedi'i chwarae gan Rosie Kerslake a Nicky gan Paul Adams. Cyfarwyddwr Kenneth Ives . 

### Cynyrchiadau o'r Cyfieithiad Cymraeg 
Llwyfannwyd y cyfieithiad Cymraeg gan Cwmni Cyfri Tri ym 1988. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* *One for the Road* at *HaroldPinter.org: The Official Website of the International Playwright Harold Pinter*

Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu Harold Pinter
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Barbara Frischmuth

Awdur, bardd, a chyfieithydd o Awstria oedd **Barbara Frischmuth** (5 Gorffennaf 1941 – 30 Mawrth 2025).

Ym 1956, symudodd i Graz gyda'i fam. Ym 1959, cofrestrodd ym Mhrifysgol Graz, lle astudiodd Saesneg, Twrceg a Hwngareg. Ym 1960, ar ôl derbyn ysgoloriaeth, astudiodd ym Mhrifysgol Anatolian. Ym 1964, symudodd Frischmuth i Fienna, lle bu’n astudio astudiaethau Twrcaidd, Iranaidd ac Islamaidd. 

Ymunodd â'r cylch llenyddol *"Grazer Gruppe"*, a oedd hefyd yn cynnwys Wolfgang Bauer, Gunter Falk, Peter Handke, Klaus Hoffer, Alfred Kolleritsch ac Elfriede Jelinek.

## Llyfryddiaeth 
**Die Klosterschule*, 1968
**Geschichten für Stanek*, 1969
**Tage und Jahre. Sätze zur Situation*, 1971
**Das Verschwinden des Schattens in der Sonne*, 1973.
**Rückkehr zum vorläufigen Ausgangspunkt*, 1973.
**Haschen nach Wind. Erzählungen*, 1974.
**Die Mystifikationen der Sophie Silber*, 1976.
**Amy oder Die Metamorphose*, 1978.
**Entzug - ein Menetekel der zärtlichsten Art*, 1979.
**Kai und die Liebe zu den Modellen*, 1979.
**Bindungen*, 1980.
**Landschaft für Engel*, 1981.
**Die Frau im Mond*, 1982.
**Vom Leben des Pierrot*, 1982.
**Traumgrenze*, 1983.
**Kopftänzer*, 1984.
**Herrin der Tiere*, 1986.
**Über die Verhältnisse*, 1987.
**Mörderische Märchen*, 1989.
**Einander Kind*, 1990.
**Mister Rosa oder Die Schwierigkeit, kein Zwerg zu sein. Spiel für einen Schauspieler*, 1991.
**Traum der Literatur - Literatur des Traums*, 1991.
**Wassermänner. Lesestücke aus Seen, Wüsten und Wohnzimmern*, 1991.
**Hexenherz*, 1994.
**Die Schrift des Freundes*, 1998.
**Fingerkraut und Feenhandschuh. Ein literarisches Gartentagebuch*, 1999.
**Schamanenbaum. Gedichte*, 2001.
**Amy oder Die Metamorphose*, 2002.
**Die Entschlüsselung*, 2003.
**Der Sommer, in dem Anna verschwunden war*, 2004.
* *Woher wir kommen*, 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Llenorion benywaidd o Awstria
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstria
Categori:Cyfieithwyr o Awstria
Un o'r Teulu (drama Ayckbourn)

Addasiad Cymraeg John Ogwen o ddrama y dramodydd Prydeinig Alan Ayckbourn yw '''''Un o'r Teulu*** (Saesneg: ***Relatively Speaking'*)* a elwid yn wreiddiol yn *Meet My Father.* Cyfansoddwyd y ddrama wreiddiol ym 1965, ac fe'i hystyrir fel llwyddiant theatrig cyntaf Ayckbourn.''''''

## Lleoliad 
bawd|Y ddrama gan Theatr Dinas Ljubljana ym 1969
Mae ddrama'n digwydd dros ar benwythnos ganol haf yn ystafell wely-fyw fflat Jini (Ginny) yn Llundain ac ar batio yng ngardd cartref Gwenda (Sheila) a Griff (Philip) yn Swydd Buckingham, Llundain ym 1965.

## Cymeriadau 
## Crynodeb 
Mae'r ddrama'n cychwyn yn fflat Jini a Gwyn, cwpl ifanc sy'n cyd-fyw. Mae hi'n amlwg bod gan Jini lawer mwy o brofiad rhywiol na Gwyn. Daw Gwyn ar draws pâr diarth o sliperi o dan y gwely, ac mae'n amau eu bod nhw'n eiddo i ddyn arall. Byddai hynny hefyd yn egluro'r blodau a'r losin sydd wedi'u hanfon at Jini.  Mae Jini yn dianc am ddiwrnod i'r wlad, "i ymweld â'i rhieni" ond mewn gwirionedd, mynd i ddiweddu ei pherthynas â'i chyn-gariad hŷn a phriod, "Griff" mae hi. Mae Gwyn yn penderfynu ei dilyn. 

Mae'r olygfa ddilynol ar y patio yng nghartref Griff a'i wraig ddryslyd Gwenda, ac mae hi'n amlwg bod eu priodas yn gwegian. Mae Gwyn yn cyrraedd yn ddirybudd, ac yn camddeall mai rhieni Jini ydi'r ddau. Mae Griff yn camddeall mai dod i ofyn am briodi Gwenda mae Gwyn. Pan gyrhaedda Jini, mae hi'n erfyn am i Griff [ei chariad] i actio bod yn dad iddi. Parhau i gredu mai mam Jini yw Gwenda, y mae Gwyn. Mae'r sefyllfa'n mynd yn fwyfwy cymhleth a doniol.

Er mai comedi o gamddealltwriaethau a chamgymeriadau yw hon yn y bôn, mae gan y ddrama blot sydd wedi'i hadeiladu'n dda iawn, ynghyd â rhai cymeriadau dyrys a dirgel. 

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama wreiddiol yn Saesneg am y tro cyntaf yn Scarborough, Gogledd Swydd Efrog, ym 1965. Cafwyd cynhyrchiad yn Llundain ym 1967 yn Theatr Duke of York a nododd llwyddiant cyntaf Ayckbourn yn y West End yn Llundain. 
[bawd|Rhaglen cynhyrchiad [Cwmni Theatr Gwynedd 1991]]
Addaswyd a Llwyfannwyd y ddrama yn Gymraeg ar gyfer Cwmni Theatr Gwynedd ym 1991 o dan gyfarwyddyd Tony Llewelyn; cynulludd Christopher Green; goleuo Tony Bailey Hughes; sain Siôn Havard Gregory. 

* Jini - Nia Williams
* Gwyn - Llion Williams
* Philip - Eilian Wyn
* Gwenda - Valmai Jones

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* *Relatively Speaking* ar wefan swyddogol Ayckbourn

Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Dramâu 1965
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Castro (ffilm 2016)

Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Paolo Civati yw ***Castro*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yn yr Eidal. Lleolwyd y stori yn Rhufain. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Eidaleg a hynny gan Paolo Civati. 

 Mae'r ffilm yn 82 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Golygwyd y ffilm gan Andrea Maguolo sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling ac yn serennu Eddie Redmayne, Katherine Waterston a Alison Sudol. Hyd at 2022 roedd o leiaf 8,000 o ffilmiau Eidaleg wedi gweld golau dydd. 

## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Paolo Civati ar 6 Mai 1977 yn Como. 
 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Paolo Civati nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
 
 ?item wdt:P57 wd:Q24066907.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Eidaleg
Categori:Ffilmiau lliw o'r Eidal
Categori:Ffilmiau dogfen o'r Eidal
Categori:Ffilmiau Eidaleg
Categori:Ffilmiau o'r Eidal
Categori:Ffilmiau 2016
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Andrea Maguolo
Rhestr o ddramâu Cymraeg

Dyma restr o ddramâu Cymraeg gwreiddiol neu a gyfieithwyd, ac a gyhoeddwyd neu gyfansoddwyd yn Gymraeg. O fewn y rhestr, mae dramâu wedi'u cyhoeddi gan Swyddfa'r *Brython* ac o gasgliad *Dramâu Cymraeg Hir* gan Lyfrgell Ceredigion 1957. Gweler hefyd *Welsh Drama Series* a ''Dramâu'r Dryw.* Am ddramâu mwy diweddar gweler *Cyfres y Llwyfan, Dramâu'r Byd, Cyfres y Werin, Cyfres Y Ddrama yn Ewrop'' a Dalier Sylw.
### Dramâu hyd 1919 
### Dramâu 1920 - 1929 
### Dramâu 1930 - 1939 
### Dramâu 1940 - 1949 
### Dramâu 1950 - 1959 
### Dramâu 1960 - 1969 
### Dramâu 1970 - 1979 
*

### Dramâu 1980 - 1999 
### Dramâu hyd 2000 - 2019 
## Cyfeiriadau 

Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Categori:Rhestrau llenyddiaeth
Iwan Llewelyn-Jones

Cerddor, darlithydd a phianydd o Gymru yw **Iwan Llewelyn-Jones** (ganwyd 1959) sy'n enedigol o Ynys Môn.  Mae wedi cyflwyno datganiadau unawdol yn neuaddau gyngerdd enwoca’r byd, megis Wigmore Hall, Neuadd Dewi Sant, Y Tŷ Opera yn Sydney, a’r Gewandhaus yn Leipzig. Mae'n feirniad cyson yn yr Eisteddfod Genedlaethol Cymru ac yn uwch ddarlithydd yn Ysgol y Celfyddydau, Coleg Prifysgol Bangor., a’r Coleg Cerdd Brenhinol yn Llundain, lle’r enillodd sawl ysgoloriaeth a gwobr am ei berfformiadau a’i ysgolheictod academaidd. 

Mae ei recordiadau yn cynnwys casgliadau o gerddoriaeth unawdol i’r piano gan Debussy, Ravel, Fauré, Chabrier, Poulenc a Messiaen (*Portreadau Ffrengig*) ynghyd â chryno ddisg o gerddoriaeth Cymraeg sy'n cynnwys gweithiau a gyfansoddwyd ar ei gyfer gan Alun Hoddinott, John Metcalf, Richard Elfyn Jones, Pwyll ap Sion a Syr Karl Jenkins.

Derbyniodd gryn ganmoliaeth am ei ddisg *Caneuon heb eiriau*, sef casgliad o ganeuon adnabyddus Cymraeg, wedi’u trefnu a’u perfformio gan Iwan, a gyhoeddwyd yn 2011. 

Derbyniodd sawl anrhydedd am ei gyfraniad i gerddoriaeth yng Nghymru gan gynnwys Gwobr Syr Geraint Evans er clod, Ysgoloriaeth Cymry Creadigol gan y Cyngor Celfyddydau, Llywyddiaeth Ymddiriedolaeth Gerdd Ynys Môn ac Is-lywyddiaeth Canolfan Gerdd William Mathias. Yn 2016 Iwan oedd Cyfarwyddwr Gŵyl Biano Ryngwladol Cymru a gynhaliwyd yn Galeri Caernarfon.

Cyflwynodd sawl rhaglen ar S4C yn ymwneud â cherddoriaeth gan gynnwys ei gyfres ei hun ''Iwan a'r Piano'' ar ddechrau'r 1990au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl o Amlwch
Categori:Pianyddion
Categori:Prifysgol Bangor
East Portlemouth

Pentref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **East Portlemouth**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams.

Yng Nghyfrifiad 2023 roedd gan y plwyf sifil poblogaeth o 157.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Syrcas Nofit State

Cwmni syrcas o Gaerdydd, Cymru yw **Syrcas** **NoFit State** neu **Nofit State Circus** neu dim ond **Nofit State** fel y'i gelwir yn Saesneg. Erbyn 2025, honnir mai nhw "yw’r cwmni syrcas gyfoes mwyaf blaengar ar raddfa fawr yn y DU, sy’n creu cynyrchiadau teithiol proffesiynol ac amrywiaeth eang o brosiectau cymunedol, hyfforddiant ac addysg i bobl o bob oed". Mae'r cwmni hefyd yn cynnal rhaglen addysg a phrosiectau cymunedol sy'n caniatáu i berfformwyr di-brofiad i ddyfeisio gwaith syrcas, gan weithio ochr yn ochr â gweithwyr profiadol y cwmni. 

Teithiodd y cwmni i dros 19 gwlad gwahanol, ac maent wedi diddanu cynulleidfaoedd o dros 460,000 o bobol. Ymysg y timau creadigol mae Firenza Guidi. Mae nhw hefyd wedi cael eu canmol gan feirniaid ac wedi ennill nifer o wobrau rhyngwladol ym myd y celfyddydau.

## Sioeau 
* *Immortal*: 2002–2006
* *Tabu*: 2008–2010
* *Labyrinth*: 2011
* *Mundo Paralelo*: 2012
* *Barricade*: 2012
* *Parklife*: 2012
* *Bianco*: 2012–2015
* *Noodles*: 2013–2015
* *Open House*: 2013–2015
* *Block*: 2016–2019
* *Lexicon*: 2018-2022
* *Sabotage*: 2022-
* *Bamboo*: 2024-

## Nodiadau 
## Dolenni allanol 
* 
Categori:Y celfyddydau perfformio yng Nghymru
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Categori:Sefydliadau 1986
Categori:Theatr yng Nghymru
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Syrcas
Exodus (ffilm 1960)

Ffilm ddrama llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Otto Preminger yw ***Exodus*** a gyhoeddwyd yn 1960. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Cyprus. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar y nofel *Exodus* gan Leon Uris a gyhoeddwyd yn 1958. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Dalton Trumbo. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Ernest Gold.

bawd|chwith|110px|Fideo o'r ffilm

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Paul Newman, Marius Goring, Martin Benson, Eva Marie Saint, Esther Ofarim, Hugh Griffith, Ralph Truman, Peter Lawford, Lee J. Cobb, Sal Mineo, Ralph Richardson, John Derek, Jill Haworth, Alexandra Stewart, David Opatoshu, Mark Burns, John Crawford, Paul L. Smith, Gregory Ratoff, Felix Aylmer, George Maharis, Paul Stevens, Martin Miller, Peter Madden a Victor Maddern. Mae'r ffilm yn 208 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Sam Leavitt oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Louis R. Loeffler sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.
Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1960. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Psycho* sy'n ffilm llawn arswyd a dirgelwch gan feistr y *genre* yma, Alfred Hitchcock. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Otto Preminger ar 5 Rhagfyr 1905 yn Vyzhnytsia a bu farw yn Ninas Efrog Newydd ar 4 Mehefin 1994. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1931 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Otto Preminger nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q52997.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1960
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Louis R. Loeffler
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Cyprus
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Rhodri Evan

Actor Cymraeg sy'n wreiddiol o Sir Benfro yw **Rhodri Evan** (ganwyd 1968). Mae'n wyneb a llais cyfarwydd ar lwyfannau a sgriniau yng Nghymru a thu hwnt. Bu'n gweithio gydag amrywiaeth o gwmnïau theatr yng Nghymru yn ogystal ag ymddangos mewn rhai o gyfresi llwyddiannus S4C fel *Con Passionate*,*Y Gwyll,* *Gwaith/Cartref, Pen Talar* a *Pren ar y Bryn*.  Ef fu'n portreadu'r gwleidydd Gwynfor Evans yn y ffilm *Y Sŵn* yn 2023. Enillodd Wobr BAFTA Cymru am yr actor gorau yn 2008 am ei gymeriad yn y gyfres *Cowbois ac Injans*.

## Gyrfa 
Fe'i ganwyd yn Nghrymych, Sir Benfro ac erbyn 2025 roedd yn byw yn Efail-wen Graddiodd o Goleg Prifysgol Aberystwyth.

Yn y 1990au, roedd yn aelod o fand Cymraeg o'r enw *Dom*.

### Ffilm a Theledu 
* *The Sherman Plays* (1997)
* *Crunch* (2000)
* *Emyn Roc a Rôl - Nadolig* (2004)
* ''DG a'r Dyddiadur Du*
* *Cytgan yr Adar*
* *Lolipop*
* *Promos rygbi'r BBC Scrum IV*
* *Cowbois ac Injans* (2006-2007)
* *Tripswitch* (2008)
* *Y Rhwyd* (2008)
* *Con Passionate* (2008)
* *Pen Talar* (2010)
* *Gwaith/Cartref* (2011)
* *Tri Diwrnod Diwetha'* (2011)
* *iNOODS* (2012)
* *Y Gwyll / Hinterland* (2013)
* *Pethau Bychain* (2015)
* *35 Diwrnod* (2015)
* *NeckFace* (2018)
* *Halfway* (2018)
* *The Pembrokeshire Murders* (2021)
* *Craith* / *Hidden* (2021)
* *Y Sŵn* (2023)
* *Melin Melyn* (2023)
* *Pren ar y Bryn* / *Tree on a Hill* (2023)
* *Ar y Ffin* (2024)
* *Dim ond Ti a Mi* (2025)
* *A Pack of Five'' (2025)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyfrif IMDB https://www.imdb.com/name/nm2561753/
* Sgwrs Cymru Fyw https://www.bbc.co.uk/cymrufyw/39950043

Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cerddorion Cymraeg
Geraint Pickard

Actor, cyflwynydd a cherddor Cymraeg o Gymru yw **Geraint Pickard** a aned yn Llangennech a'i fagu yn Nhon-teg ger Pontypridd. Gweithiodd fel actor i gwmnïau drama fel Theatr Bara Caws, Theatr Genedlaethol Cymru, Theatr na n'Og a Theatr y Byd. Bu'n gweithio fel actor am nifer o flynyddoedd cyn canolbwyntio ar waith lleisiol. Mae o wedi lleisio nifer fawr o hysbysebion rhyngwladol, deunydd hysbysebu, marchnata a gweinyddol i gwmnïau drwy'r byd. Mae ei lais i'w glywed ar ddeunydd gan gwmnïau tebyg i DVLA, American Express, Tesco, Asda, Sky, Gerddi Botaneg Cenedlaethol Cymru, S4C a degau o gwmnïau eraill.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Romeo a Juliet* (2003) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Gwaun Cwm Garw* (2007)

### Teledu a Ffilm 
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cerddorion Cymraeg
Jonathan Nefydd

Actor Cymraeg o Gymru yw **Jonathan Nefydd** (ganwyd 1966) neu **Richard Jonathan Nefydd-Roberts** a rhoi iddo ei enw bedydd. Mae'n fwyaf cyfarwydd am actio'r cymeriad "Colin Evans" yn Pobol y Cwm ers 2008. Gweithiodd ar nifer fawr o gynyrchiadau llwyfan gyda Theatr Bara Caws a Theatr Genedlaethol Cymru, ac ar deledu a ffilm yng Nghymru ers degawdau.

## Gyrfa 
Derbyniodd rhan o'i addysg yn Ysgol St Paul, Bangor. Graddiodd o Goleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

Mae'n fab i'r Parchedig Ddoctor Elfed ap Nefydd Roberts a'i gyn-wraig Dilys Gwen Roberts.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Poen y Pîn* (Bara Caws)
* *Sundance* (Bara Caws)
* *Fel Hen Wîn* (Bara Caws)
* *Actus Reus* (Bara Caws)
* *Gwaun Cwm Garw* (2007) Bara Caws
* *Tŷ ar y Tywod* (2006) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Plas Drycin*
* *Wrth aros Beckett*
* *Cariad Mr Bustl* (2007)
* *Bitsh* - Frân Wen
* *Dosbarth* - Sgript Cymru
* *The Merchant of Venice* - Gŵyl Ludlow
* ''A Winter's Tale* - Gŵyl Ludlow
* *The Merry Wives of Windsor* - Gŵyl Ludlow
* *Love in Plastic* - Theatr y Byd
* *Blue Heron in the Womb* - Theatr y Byd
* *Yr Aduniad* - Cwmni Theatr Gwynedd
* *William Jones* - Cwmni Theatr Gwynedd
* *Certain Effects of Light* - Moving Being
* *Under Milk Wood* - Wales Theatr Cymru
* *Spam Man'' - Theatr Na n'Og
* ''Serch yw'r Teyrn* - Hwyl a Fflag
* *Hud ar Ddyfed* - Hwyl a Fflag
* *The Triumph of Love* - Actors Touring Company
* *Ffrwgwd y Tad a'r Mab neu Rhydd i Bawb ei Bympyls* (1994) - Arad Goch
* *Romeo a Juliet* (2025) - Theatr Cymru

### Ffilm a Theledu 
* *Slac yn Dynn* (1989)
* *Tylluan Wen* (1996)
* *Glan Hafren* (1996)
* *Rala Rwdins* (1996)
* *Y Palmant Aur* (1996-1997)
* *Y Mynydd Grug* (1997)
* *Yr Aduniad* (1998)
* *Heaven on Earth* (1998)
* *Hafod Haidd* (1998)
* *Tair Chwaer* (1998)
* *Y Meicrosgop Hud* (2001)
* *Nadolig Llawen* (2001)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)
* *Treflan* (2002)
* *Tipyn o Stad* (2002-2006)
* *The Bench* (2002)
* *The Hairy Fairy* (2003)
* *Siôn a Siân* (2003)
* *S.O.S Galw Gari Tryfan* (2008)
* *Teulu* (2009)
* *Grav* (2021)
* *The Way* (2024)
* *Pobol y Cwm'' (2008 - presennol)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Claudia Cardinale

Actores o'r Eidal oedd **Claude Joséphine Rose "Claudia" Cardinale** (15 Ebrill 1938 – 23 Medi 2025).

Cafodd ei geni yn La Goulette, Tiwnisia. Enillodd hi'r gystadleuaeth "Y Ferch Eidalaidd Mwyaf Prydferth yn Nhiwnisia" ym 1957. Symudodd i'r Eidal, ac ennillodd gontractau ffilm. Roedd y cynhyrchydd Franco Cristaldi yn fentor iddi hi am nifer o flynyddoedd .  Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf mewn ffilm gyda'r seren Eifftaidd Omar Sharif, *Goha Le Simple* (1958)..

Yn Hollywood, Cardinale oedd seren  ffilmiau fel  *Blindfold* (1966), *Lost Command* (1966), *The Professionals* (1966), ''Don't Make Waves* (1967) gyda Tony Curtis, *The Hell with Heroes* (1968), *The Red Tent* (1969), *A Fine Pair* (1968), *The Salamander* (1981), a *Once Upon a Time in the West'' (1968).

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Hunangofianwyr o'r Eidal
Categori:Llenorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 2025
Alisha Butchers

Mae **Alisha Joyce-Butchers** (*née* **Butchers**; ganwyd 14 Mehefin 1997) yn chwaraewraig rygbi o Gymru sy'n chwarae fel blaenasgellwr i dîm rygbi *Bristol Bears Women* a thîm rygbi cenedlaethol menywod Cymru. Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf i dîm rygbi Cymru yn 2016 ac mae wedi chwarae mewn 29 gêm i'r tîm cenedlaethol. Sgoriodd Butchers ei chais rhyngwladol cyntaf yn 2016 mewn buddugoliaeth ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad i Fenywod yn erbyn  yr Alban. Mae hi'n gweithio fel swyddog *Active Young People* ac fel swyddog Hwb Merched wrth barhau â'i gyrfa o fewn y byd rygbi.

## Bywyd cynnar a gyrfa
Ganwyd Butchers ar 14 Mehefin 1997 yn Abertawe, Cymru a chafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Halfway yn Llanelli.

Dechreuodd gyda chwaraeon yn yr ysgol gynradd. Chwaraeodd Butchers i Glwb Rygbi Bynea, tîm Bechgyn Ysgol Llanelli a thîm dan 18 y Scarlets a Chlwb Rygbi Quins Caerfyrddin. Cystadleuodd yng ngemau ysgol aml-chwaraeon 2013 yn Sheffield fel aelod o dîm rygbi undeb Dreigiau Cymru A, a enillodd fedal aur.

Y tu allan i rygbi, mae hi wedi gweithio i Actif Sport and Leisure fel Mentor Chwaraeon ac yn ddiweddarach fel Swyddog Pobl Ifanc Egnïol yn llawn amser ers iddi droi'n 18 oed. Mae hi'n llysgennad dros Vala Health. Ers dechrau 2019, mae Butchers hefyd yn cael ei chyflogi fel Swyddog Hwb Merched yn Sefydliad Cymunedol Gleision Caerdydd, gyda'r nod o gynyddu a gwella rygbi ar lawr gwlad yn Ysgol y Pant ac Ysgol Gyfun Bryn Celynnog yn ardal Pontypridd.

## Gyrfa rygbi
Mae Butchers yn chwarae naill ai fel blaenasgellwr yn bennaf, mewn rygbi undeb. Gwnaeth ei hymddangosiad rhyngwladol cyntaf i dîm rygbi undeb cenedlaethol menywod Cymru yn erbyn Iwerddon ym Mhencampwriaeth Chwe Gwlad y Merched 2016, gan gymryd lle Shona Powell Hughes yn ail hanner y gêm. Sgoriodd ei chais rhyngwladol cyntaf mewn buddugoliaeth o 23–10 dros yr Alban yr wythnos ganlynol yn yr un twrnamaint.

Dewiswyd Butchers yng ngharfan Cymru ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd 2021 a gynhaliwyd yn Seland Newydd. Cafodd ei henwi yn nhîm Cymru ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2025 ym Mawrth y flwyddyn honno.

## Bywyd personol
Mae Butchers wedi bod mewn perthynas gyda'i chyd-chwaraewr o Fryste a Chymru, Jasmine Joyce, ers 2016, ac fe ddyweddïo nhw yn 2022. Priododd y cwpl yn Rhagfyr 2023. Mae hi'n chwaer-yng-nghyfraith i'r blaenwr o Gymru, Nicky Smith.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Alisha Butchers ar Insta

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb benywaidd o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb benywaidd
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Pêl Aur 2025

**Bêl Aur 2025** oedd 69fed seremoni flynyddol y Bêl Aur, a gyflwynwyd gan gylchgrawn *France Football*. Roedd y wobr yn cydnabod y pêl-droedwyr gorau yn y byd ar gyfer tymor 2024–25 (y cyfnod o 1 Awst 2024 i 13 Gorffennaf 2025 i'r dynion ac i 2 Awst 2025 i'r merched).

Cynhaliwyd y seremoni ar 22 Medi 2025, a chyhoeddwyd yr enwebeion ar 7 Awst 2025. Cynhaliwyd y seremoni yn Theatr Châtelet ym Mharis, ac fe'i cynhaliwyd gan Ruud Gullit a Kate Scott. Yn y seremoni, talwyd teyrnged i'r pêl-droedwyr Portiwgalaidd Diogo Jota ac André Silva, ar ôl iddyn nhw gael eu lladd mewn damwain car yn gynharach yn y flwyddyn.

## Pêl Aur
## Pêl Aur Merched
## Tlws Kopa
### Dynion
### Merched
## Tlws Iashin
### Dynion
### Merched
## Tlws Gerd Müller
## Tlws Sócrates
## Clwb Dynion y Flwyddyn
## Clwb Merched y Flwyddyn
## Tlws Johan Cruijff
### Dynion
### Merched
## Cyfeiriadau
Categori:Pêl Aur
Gareth Potter

Actor, cerddor, DJ, awdur a chyflwynydd teledu a radio o Gymru yw **Gareth Potter** (ganwyd 26 Rhagfyr 1964) neu **Gareth David Potter**. Mae'n gyn-aelod o'r bandiau Cymraeg Clustiau Cŵn, Pop Negatif Wastad, Traddodiad Ofnus a Tŷ Gwydr. Fel actor a DJ, mae wedi perfformio ar draws y byd gan gynnwys cyfnod yn y gyfres sebon *Eastenders* ar y BBC. Cafodd ei enwebu am Wobr Bafta Cymru am ei ffilm fer *Fire in My Heart* yn 2018. Yn 2014, derbyniodd ganmoliaeth mawr am ei ddewrder o drafod y camdrin rhywiol a ddioddefodd o dan law ei gyn-athro drama yn Ysgol Gyfun Rhydfelen, John Owen, mewn rhaglen ddogfen ar S4C.

## Gyrfa 
[bawd|Gareth Potter (canol cefn) gyda chast *[EastEnders|Eastenders*]]
Ganwyd Gareth yn Nottingham, a'i fagu yng Nghaerffili. Mynychodd Ysgol Senghennydd ac yna Ysgol Gyfun Rhyfelen. Derbyniodd ran o'i addysg yn Llundain. 

"Wedi cyfnod yn Brighton, Llundain a Middlesex," nodwyd mewn adolygiad o'i ddrama hunangofiannol, *Gadael yr Ugeinfed Ganrif* [2010], "...ynghyd ag ymddangosiad ar y gyfres *Eastenders*, ryda ni ar ddiwedd yr wythdegau [1980au], a chyfnod *Fideo 9* a’r *‘ysfa i greu pop modern Cymraeg ddim wedi ‘tewi’*." Cafodd y cyfnod ei groniclo'n fanwl yn *Adroddiad Clywch* a gyhoeddwyd yn 2004. Er na enwir yr un disgybl a ddioddefodd gamdrin rhywiol a meddyliol o fewn yr adroddiad, dewisiodd Gareth rannu ei brofiad o dan law ei gyn-athro mewn rhaglen ddogfen ar S4C o'r enw *Cadw Cyfrinach* yn Ebrill 2021. Rhannodd ef a dau arall a weithiodd gydag Owen ar gyfres *Pam Fi Duw?* eu profiadau o feithrin perthynas amhriodol gyda'r cyn-athro, a gweld bechgyn eraill yn cael eu hecsbloetio'n rhywiol ganddo.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

Fel actor oni nodir yn wahanol:

### Theatr 
* ***Fel Paent yn Sychu*** (1988) Theatr Crwban
* *Cai* (1990) Arad Goch
* *Marriage of Convenience -* Theatr y Byd
* *One Moonlit Night* - Theatr Clwyd (1995)
* *Blink* (2007) - sain
* *Gadael yr Ugenifed Ganrif* (2010) actor ac awdur

### Radio, Teledu a Ffilm 
* *Eastenders*
* *Pobol y Cwm*
* *Tourist Trap* (2018)
* *Fire in My Heart* (2017) actor ac awdur
* *Y Gwyll* / *Hinterland* (2015)
* *Gadael yr Ugeinfed Ganrif* (2014)
* *Zanzibar* (2011)
* *Made in Wales* (2010)
* *The Tempest* (2010)
* *Ceasar and Cleopatra* (2009)
* *Young Dracula* (2008)
* *Y Pris* (2007)
* *Torchwood* (2006)
* *Cowbois ac Injans* (2006)
* *Caerdydd* (2006) ymgynhorydd cerddorol
* *High Hopes* (2002-2005)
* *Heart of Gold* (2003)
* *Care* (2000)
* *Dinas*
* *The Old Devils* (1992)
* *The District Nurse* (1984)
* *That Uncertain Feeling* (1986)
* *Casualty*

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Boj (cyfres deledu)

Cyfres deledu antur animeiddiedig i blant yw ***Boj*** a ddarlledwyd ar S4C.

## Lleisiau a Chriw 
* Mr Neidio: Dafydd Emyr

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2014
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2015
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Pris y Farchnad

Cyfres ddrama deledu Gymraeg a ddarlledwyd ar S4C yn y 1990au oedd ***Pris y Farchnad***. Ysgrifennwyd y gyfres gan Wil Roberts, a Ffilmiau Penadur oedd yn gyfrifol am ei chynhyrchu. Roedd y gyfres wedi'i lleoli yn Sir Gaerfyrddin ac yn ymwneud â theulu a busnes arwerthu "John Aston-Davies". Cafwyd sawl cyfres rhwng 1992 a 1997 ac enwebwyd y gyfres am sawl Gwobr BAFTA Cymru. Ymysg actorion a fu yn y gyfres roedd David Lyn, Sharon Morgan, Richard Lynch, Wyn Bowen Harries, Christine Pritchard, Catherine Tregenna ac Eluned Jones a enillodd Wobr yr actores orau gan BAFTA Cymru ym 1994, am ei phortread o "Enid Protheroe". David Lyn oedd hefyd yn cyfarwyddo'r cyfresi cynnar, cyn i'w fab Tim Lyn ei gynorthwyo.

## Cymeriadau 
* John Aston-Davies - David Lyn - "Y Penteulu"

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Saint Joan

Drama gan George Bernard Shaw am Jeanne d’Arc, y ffigur milwrol Ffrengig o'r 15g,  yw **Saint Joan**. Mae'n cynnwys chwe golygfa ac epilog terfynol. Fe'i cynhyrchwyd gyntaf yn Efrog Newydd ym Rhagfyr 1923 ac agorwyd yn Llundain dri mis yn ddiweddarach.

Mae'r ddrama'n darlunio hynt Jeanne wrth iddi ddatblygu o fod yn ferch werin i fod yn arweinydd milwrol, ei phrawf am heresi a'i dienyddiad. Fe'i hysgrifennwyd yn fuan ar ôl i Jeanne gael ei chanoneiddio gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig yn 1920.

## Gweler hefyd
* Saint Joan (ffilm 1957)

Categori:Dramâu 1923
Hari Emlyn Davies

Mae **Hari Emlyn Davies** (ganwyd 13 Mai 2008) yn cael ei adnabod orau fel prif leisydd y band o ffrindiau coleg; Y Ddelwedd a ennillodd y gystadleuaeth Brwydr y Bandiau yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam yn 2025. 

Ganwyd yn Ysbyty Gwynedd, Bangor ac mae bellach yn byw ym Mhwllheli, Pen Llŷn. Yno ddechreuodd ei yrfa gerddorol drwy chwarae mewn tafarndai, cartrefi gofal a neuaddau tref ar draws Llŷn. Bu iddo gyfarfod gweddill y grŵp yng Ngholeg Meirion Dwyfor Pwllheli gan astudio cerddoriaeth gydag Owen Jones a Cian ‘Clinc’ Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2008
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Pobl o Bwllheli
Eluned Jones

Actores ac awdures o Gymru yw **Eluned Jones** (ganwyd 1955) a enillodd Wobr yr actores orau gan BAFTA Cymru ym 1994 am ei phortread o "Enid Protheroe" yn y gyfres *Pris y Farchnad*. Ymddangosodd mewn sawl cyfres lwyddiannus ar S4C dros y degawdau gan gynnwys *Minafon* a *Treflan* a'r ffilmiau *Sgwar y Sgorpion, Ymadawiad Arthur* ac *Yr Alcoholic Llon.* 

## Gyrfa 
Ganed a magwyd Eluned Jones ym Mostyn, Sir y Fflint. Bu'n byw ym Mhen-y-ffordd hefyd. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Glan Clwyd.
* *Rosemary & Thyme* (2005)
* *The Dark* (2005)
* *Treflan (2005)*
* *Powers* (2004)
* *Darn o Dir* (2002)
* *The Bench* (2001-2002)
* *Fertile Ground* (2002)
* *Yr Heliwr* / *A Mind to Kill* (2002)
* *Pobol y Cwm* (1999) a sawl gwaith fel cymeriadau gwahanol
* *Jack of Hearts* (1999)
* *A Touch of Frost* (1999)
* *The Knock* (1999)
* *The Debt* (1998)
* ''Mortimer's Law* (1998)
* *Trial & Retribution* (1997)
* *Ymadawiad Arthur (1996)*
* *Sgwâr y Sgorpion (1995)*
* *Wales Playhouse* (1993)
* *Pris y Farchnad* (1992-1997)
* *The Jazz Detective* (1992)
* *Screenplay* (1998)
* *Tra bod Dwy* (1987)
* *Sul y Blodau* (1986)
* *Mae'n Talu Withe* (1986)
* *Aros* (1986)
* *Bowen a'i Bartner* (1985-1988)
* *The District Nurse* (1984)
* *Yr Alcoholig Llon (1984)*
* *Dim on Heddiw* (1984)
* *The Extremist* (1984)
* *The Fasting Girl* (1984)
* *Marwolaeth yr Asyn o Fflint* (1983)
* *Glas y Dorlan* (1983)
* *Minafon (1983)*
* *Aelwyd Gartrefol* (1983)
* *Rej* (1982)
* *Taff Acre* (1981)
* *Y Graith* (1980)
* *Nos Sadwrn Bach'' (1980)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Pobl o Glwyd
Nano Sosa

Dylunydd comics, darlunydd, sgriptwraig a gweinyddwr diwylliannol  o'r Ariannin yw **Nano Sosa** (ganwyd **Fernando Sosa**, 30 Awst 1974, Córdoba, Yr Ariannin). Mae'n weithgar yn gymuned annibynnol comigiau Ariannin a chyd-sylfaenydd yr elusen "Asociación de Historietistas Independientes" (AHI).

## Gyrfa 
Astudiodd Sosa ddylunio graffeg yn Instituto Superior Mariano Moreno rhwng 1991–1992 a Ysgol Gelf Figueroa Alcorta rhwng 1995–1997. Yn ddiweddarach, astudiodd animeiddio 2D a phrosesu digidol yn Center of Computer Sciences. O 1999 i 2003, mynychodd yr Universidad Nacional de Córdoba ar gyfer astudiaethau ffilm a teledu.

Yn 1992, cyhoeddodd ei gomics cyntaf yn y cylchgrawn *La Cañada*. O 1999, bu'n golygydd cylchgrawn underground *El Mostro Comics*. Hefyd, mae wedi gweithio fel cartwnydd a golygydd mewn cylchgronau megis *Diario Alfil*, *El Diario de Bolsillo* a *Listos Para Jugar*. Mae wedi darlunio cyfresi fel *Patoruzú* a'r llyfr *Néstor, Momentos de un Argentino*.

Yn 2014, daeth yn aelod o'r National Cartoonists Society. Mae wedi gweithio fel gweinyddwr diwylliannol i dref Córdoba ac fel ysgrifennydd diwylliannol ar gyfer y ŵyl Comicazo. Mae wedi cymryd rhan mewn cystadlaethau rhyngwladol, gan gynnwys HumoDEVA yn Rwmania yn 2013 ac 2015.

## Ffilmograffeg dethol 
Mae Nano Sosa wedi cyfarwyddo sawl ffilm fer a phrosiect:

* *47 el muerto* (2000/2002), ffilm fer o Ariannin sy'n cael ei hystyried yn enghraifft gynharach o ofn hanesyddol adnewyddol.  
* *Aerolito*, derbyniodd fel rhestr fer ar gyfer y categori "Short of Genius" yn Mar del Plata Film Festival 2010.  
* Fideo cerdd *Messi Ace of Football* (2022), wedi'i gynhyrchu a'i gyfarwyddo gan Nano Sosa.

Mae hefyd wedi cyfrannu'n weithgar i hyrwyddo Deddf Animeiddio Cenedlaethol yr Ariannin, a gynigiwyd gan ymgyrchydd hawliau dynol Victoria Donda.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Nano Sosa – comics.org
* Nano Sosa – Lambiek
* Nano Sosa – Tebeosfera
* 
* Messi Ace of Football – FilmFreeway
Mae'r Gelyn Oddi Mewn

Cyfres ddrama deledu Gymraeg a gynhyrchwyd a ddarlledwyd gyntaf gan HTV ym 1981 oedd '''''Mae'r Gelyn Oddi Mewn'''''. R. Gerallt Jones oedd yr awdur, ac ymysg yr actorion roedd Sharon Morgan, Meic Povey, Grey Evans, Brinley Jenkins, Sue Jones-Davies a Dewi Pws Morris. Dyma'r gyfres ddrama fidio gyntaf i'w recordio yn gyfangwbl ar leoliad gan HTV.

## Cynhyrchu 
"Cyfres ddirgelwch" oedd hi yn ôl Sharon Morgan yn ei hail-hunangofiant, *Actores a Mam*  [Lolfa 2022], ac "roedd yr holl ffilmio'n digwydd ar leoliad yn Nhŷ Dyffryn yn San Niclas, tu allan i Gaerdydd". 

Ail-ddarlledwyd y gyfres ar S4C ym 1983.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfresi drama Cymraeg
Categori:Cyfresi drama HTV
Categori:Cyfresi drama 1981
Tomos a Titw

Cyfres gomedi sefyllfa Gymraeg ar gyfer BBC Cymru oedd ***Tomos a Titw*** wedi'i chreu gan John Ogwen a Norman Williams. Cynhyrchwyd rhaglen beilot ym 1981, a ffilmiwyd hi'n Nghaerdydd. Comisiynwyd y gyfres o 6 phennod, a chafodd ei dangos ar BBC 1 ym 1982, cyn sefydlu S4C. Ymysg y cast roedd Sharon Morgan.

## Cynhyrchu 
Ffilmiwyd y gyfres yng Nghaerdydd trwy fisoedd Mehefin a Gorffennaf 1981.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1981
Sgwâr Un

Cwmni theatr Cymraeg o Gymru a sefydlwyd ym 1982 oedd **Sgwâr Un**. Daeth y cwmni i fodolaeth er mwyn llwyfannu drama "gyffrous a chyfoes" Gareth Miles, *Diwedd y Saithdegau*. Ymysg y criw sefydlu roedd Sharon Morgan, Gruffudd Jones, Jane Thomas a Rhianydd Newbury. Daeth y cwmni i ben ymhen 2 flynedd, gan uno gyda Hwyl a Fflag "am resymau ariannol".

## Cefndir 
Yn dilyn i Gareth Miles ofyn i Sharon Morgan ddarllen ei ddrama newydd *Diwedd y Saithdegau* ym 1981, eglura Sharon bod "criw bach ohonon ni'n cyfarfod yn rheolaidd am rai misoedd a chrëwyd Sgwâr Un er mwyn gwneud cais am grant prosiect gan Gyngor y Celfyddydau". Erbyn diwedd mis Chwefror 1982, daeth y newyddion da bod y cais wedi bod yn llwyddiannus, gan drefnu'r cynhyrchiad drwy "trwy gydol Mawrth ac Ebrill". Yn ei hail hunangofiant, *Actores a Mam* [Lolfa 2022] mae hi'n diolch am gymorth amryw o bobl megis Jane Thomas "a fu'n allweddol wrth sicrhau'r grant" a Rhianydd Newbery [chwaer y cogydd Dudley Newbery] a fu'n "gweinyddu". Gruffudd Jones oedd yn cyfarwyddo a Gwyn Parry a Clive Roberts yn ymuno â Sharon, fel yr actorion. Penni Bestic oedd y cynllunydd ac Elinor Roberts oedd y Rheolydd Llwyfan.

Yn fuan ar ôl sefydlu'r cwmni, daeth theatr Hwyl a Fflag i fodolaeth. Nodai Sharon "bod y ddau griw am gynnig llais i ddramodwyr unigol prif ffrwd ar lwyfannau Cymru" yn dilyn diwedd Theatr yr Ymylon ym 1978, ac arfer Theatr Bara Caws o "ddyfeisio ar y cyd". Roedd Wilbert Lloyd Roberts hefyd wedi ymddiswyddo o'i swydd fel cyfarwyddwr Cwmni Theatr Cymru erbyn 1982, gyda'i olynydd Emily Davies yn penderfynu creu "cwmni parhaol o saith actor ifanc, dibrofiad."

"Am resymau ariannol, cyfunwyd Sgwâr Un a Hwyl a Fflag" ymhen 2 flynedd, a noda Sharon bod Hwyl a Fflag wedi mynd "o nerth i nerth tan 1997".

## Cynyrchiadau 
* *Diwedd y Saithdegau* (1982) gan Gareth Miles - taith a llwyfaniad yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1982
Elinor Wyn Roberts

Actores, cynorthwydd cynhyrchu a chynhyrchydd teledu a ffilm oedd **Elinor Wyn Roberts** (3 Mehefin 1954 – 5 Mawrth 1989) neu **Elinor Roberts** Bu'n aelod o Gwmni Theatr Cymru, Sgwâr Un a Theatr Bara Caws yn ogystal â chyfnodau yn gweithio ar yr ochor gynhyrchu o sawl ffilm a chyfres drama i S4C. Cafodd ei llofruddio gan ei chariad, yr actor Clive Roberts ym mis Mawrth 1989, digwyddiad a syfrdanodd y diwydiant theatr a theledu yng Nghymru.

## Gyrfa 
Ganwyd Elinor yn Llandegla, Sir Ddinbych yn ferch i David Iorwerth Roberts a'i wraig Alwena. Nododd Cefin Roberts yn ei hunangofiant, bod Elinor "newydd dreulio cyfnod go faith yn y carchar yn dilyn gweithredu gyda Chymdeithas yr Iaith, pan ymunodd â'r cwrs". Ar Nos Sul, 5 Fawrth 1989, ar ôl bod yn yfed yn nhafarn Victoria yn y pentref, aeth y ddau adref mewn tacsi, a rhwng 11.30 a hanner nos, clywodd y cymdogion "ffrae" a "sŵn bangio uchel". Treuliodd 12 mlynedd yn y carchar.

Claddwyd Elinor gyda'i thad, ac yn ddiweddarach ei mam, yn mynwent Llandegla, Sir Ddinbych. Roedd hi'n 34 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Theatr yng Nghymru
Owain Glyndŵr (ffilm, 1983)

Y ffilm gyntaf a gomisiynwyd ac a ddangoswyd ar S4C ar 1 Mawrth [Dydd Gŵyl Dewi] 1983 oedd ***Owain Glyndŵr,*** a gynhyrchwyd yn Gymraeg ac yn Saesneg, [*Owain, Prince of Wales*]. Mae'r ffilm yn olrhain hanes Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru, ac yn cynnwys cymeriadau hanesyddol eraill fel Yr Arglwydd Reginald Grey, Brenin Harri'r IV a Rhys Gethin. Ar gychwyn y ffilm, cafwyd tryth ysgrifenedig yn gosod y cyd-destun hanesyddol yn y flwyddyn "1400 O.C". Cafodd y ffilm ei beirniadu wedi'r dangosiad cyntaf, a bu i Euryn Ogwen Williams gyfaddef yn ddiweddarach mai fel "adloniant" y dylid gwerthuso'r ffilm, ac nad oedd hi'n ddigon "sylweddol" i ennyn parch i Gymru na'r sianel newydd.

## Cast 
(yn nhrefn ymddangosiad)

* J. O. Roberts - Owain Glyndŵr
* John Pierce Jones - Rhodri
* Martin Gower - Milwr cyntaf
* David Barry - Ail filwr
* Dilys Price - Margaret
* Gwenno Elis Hodgkins - Catharine
* Elin Llwyd Morgan - Alice
* George Claydon - Guto
* Dafydd Havard - Crach Ffinnant
* Adrian Gregory - Gruffydd
* Tim Lyn - Meredydd
* Robert Blythe - Nicholas
* Anwen Williams - Meistres Sian
* Hugh Thomas - Yr Arglwydd Grey
* Elen Roger Jones - Arglwyddes Grey
* Clive Roberts - Arglwydd Ganghellor
* David Lyn - Brenin Harri'r IV
* Richard Clay Jones - Rhys Gethin
* John Ogwen - Yr Arglwydd Percy
* Fraser Cains - Crythor
* Occy Williams - Abad
* Melita Manger - Merch y dafarn
* Sharon Morgan - Lowri Lawgoch
* John Jenkins - Arthur
* Wyn Jones - Capden 1
* Derek Daniels - Tywysog Hal
* Peter Brace - Tywysog Du 1

## Cynhyrchu 
[bawd|[J. O. Roberts a John Pierce Jones ger Castell Dolwyddelan]]
[bawd|[David Lyn fel Brenin Harri IV yn y ffilm]]
Ffilmiwyd y cynhyrchiad yn ardal Dyffryn Conwy gan ddefnyddio Castell Dolwyddelan yn ganolbwynt, a Chastell Gwydir yn Llanrwst. Diolchwyd i Neuadd Cochwilan hefyd.

Cyfres o ddramâu unigol am hanes Glyndŵr oedd y syniad gwreiddiol, yn ôl David Berry yn ei gyfrol *Wales and Cinema* [1994], ond bod S4C wedi penderfynu y dylid cyfansoddi ffilm am yr hanes. Cywasgwyd tair drama deledu at ei gilydd i wneud y ffilm, yn ôl Berry, ac ystyriai'r cyfarwyddwr di-Gymraeg o Swydd Efrog, James Hill, y ffilm yn namyn mwy na "gwaith i blant". Cyfaddefodd Hill na wyddai fawr ddim am hanes Cymru chwaith, a beirniadodd Berry y dewis o gyfarwyddydd di-Gymraeg o Loegr, gan nodi bod y ffilm wedi "bradychu diffyg hyder ac uchelgais angheuol" i'r Cymry.

Am nad oedd James Hill yn gallu siarad Cymraeg, cyflogwyd Wilbert Lloyd Roberts cyn-gyfarwyddwr Gwmni Theatr Cymru i gyfarwyddo'r actorion yn Gymraeg.

Ar gychwyn y ffilm, nodir bod y ddrama deledu wedi'i gyfansoddi gan Ifor Wyn Williams a Jane Edwards, a'r cyfarwyddwr James Hill. Golygydd y sgript oedd Dafydd Huw Williams a ddaeth yn gomisiyndd drama'r sianel yn ddiweddarach.

Os craffwch chi'n ofalus, gallwch hefyd weld merch J. O. Roberts, y cyflwynydd Nia Roberts yn ei rôl gyntaf ar deledu.

Ffilmiau Opix oedd y cwmni cynhyrchu. Hazel Peiser oedd y Cynllunydd. Malcolm Davies, Tony Anscombe a Mike Turner oedd yn gyfrifol am y sain

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau 1983
La Haine (ffilm 1995)

Ffilm gyffro gan y cyfarwyddwr Mathieu Kassovitz yw ***La Haine*** a gyhoeddwyd yn 1995. Fe'i cynhyrchwyd gan Christophe Rossignon yn Ffrainc.  Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg gan Mathieu Kassovitz. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan y grŵp Assassin.

Mae'r ffilm yn croniclo diwrnod ym mywydau tri ffrind o gymdogaeth fewnfudwyr dlawd ym maestrefi Paris. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Vincent Cassel, Hubert Koundé a Saïd Taghmaoui. Mae'r ffilm yn 98 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

## Derbyniad
Dyfarnwyd gwobr y Cyfarwyddwr Gorau i Kassovitz yng Ngŵyl Ffilm Cannes 1995.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Ffrangeg
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Ffrainc
Categori:Ffilmiau cyffro o Ffrainc
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Categori:Ffilmiau o Ffrainc
Categori:Ffilmiau 1995
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli ym Mharis
ADFYW

***ADFYW*** ydy albwm cyntaf y band o Ynys Môn, Cordia. Rhyddhawyd ar 16 Mai 2025 a cafodd ei ddosbarthu gan AWAL. Cafodd ei ysgrifennu, a'i greu yn Stiwdio Ty'n Rhos.

## Gwaith celf a phecynnu 
Cafodd clawr yr albwm ar gyfer *ADFYW* ei dynnu gan Dafydd Owen, ffotoNant. Mae lluniau ffotoNant wedi cael eu defnyddio ar gyfer y rhan fwyaf o'r hysbysebion ar gyfer *ADFYW.* Tynnwyd y lluniau yn Shed Cymru, gyda colur gan makeup_bylois.

## Rhestr traciau 
Daw wybodaeth y traciau o Spotify. Cafdd pob trac eu hysgrifennu gan Ffion Elin Davies a Rhys Jones. Cafodd pob trac eu cynhyrchu gan Rhys Jones.

**Hyd cyfan: 36:29**

## Cyfeiriadau 
Categori:Albymau Cymraeg gan artistiaid o Gymru
Categori:Albymau 2025
Amber Davies

Actores o Gymru yw **Amber Elizabeth Davies** (ganwyd 4 Hydref 1996), a aned yn Dinbych. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am gystadlu mewn sioeau realiti fel *Love Island* a *Strictly Come Dancing*; yn yr olaf, cymerodd le Dani Dyer a oedd wedi'i hanafu. 

Cafodd Davies ei geni yn Ninbych, Gogledd Cymru., yn ferch i blymwr a nyrs. Cafodd ei magu mewn cefndir dosbarth gweithiol. Cafodd ei dysgu gan y gantores a'r hyfforddwr cerddoriaeth Leah Owen. Yn 16 oed, enillodd Davies ysgoloriaeth i'r Academi Urdang yn Llundain.  

Yn 2017, enillodd Davies drydydd gyfres *Love Island* gyda Kem Cetinay .  Yna ymddangosodd Davies fel hi ei hun mewn sawl cyfres deledu a rhaglenni dogfen fel *Amber & Dolly: 9 to 5* a *When Reality TV Goes Horribly Wrong*.    Cafodd ei dewis ar gyfer rôl yn y sioe gerdd *9 to 5: The Musical* ar y llwyfan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion teledu benywaidd o Gymru
Categori:Podledwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1996