open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sangiad

Gair neu gymal sy'n torri ar rediad arferol ymadrodd drwy ddodi yn ei  ganol rywbeth sy'n gysylltiedig o ran ystyr ond heb fod yn rhan ramadegol ohono yw **sangiad**. Fel dyfais lenyddol mae'n cael ei ddefnyddio'n helaeth ym marddoniaeth Beirdd yr Uchelwyr ac weithiau hefyd mewn cerddi Cymraeg eraill, hen a diweddar.

Pan na cheir fawr ddim cysylltiad â'r prif ymadrodd ond fel rhan o batrwm y gynghanedd neu fydr, nid yw'n fwy na gair llanw, ond yn nwylo'r cywyddwyr gorau mae'n medru bod yn ffigur grymus sy'n ategu'r prif ymadrodd, yn cryfhau ystyr ac yn mynegi teimlad dwys neu feddwl aruchel.

Un o'r beirdd canoloesol a gysylltir â'r arfer o gynnwys cyfresi hir o sangiadau yn eu cerddi yw Rhys Goch Eryri. Rhoddir yma enghraifft gan nodi'r sangiadau mewn llythrennau italaidd:

:Doe, *yngod rhwng dau angor*,
:*Da dŷ dderw, marianferw môr*,
:*Gŵyl coel a wna golwg cain*,
:Gwelais i ar fôr gwylain
:Gwynnoedd, *ddewisoedd ddeisyf*,
:Gwinllong â phatrwn crwn cryf
:Yn hwylio, *gŵyl addo gwledd,*
:*Pyrth y gwin*, parth â Gwynedd.

Prif frawddeg yr wyth linell uchod yw "Doe / gwelais / gwinllong â phatrwn crwn cryf / yn hwylio / parth a Gwynedd".

Er bod sangiadau hir fel hyn yn gallu ymddangos yn fwrn i'r darllenydd heddiw, byddai'r bardd a'i gynulleidfa yn eu gweld fel addurn i goethi'r gerdd. Rhaid cofio hefyd mai rhywbeth i'r glust yw barddoniaeth y cyfnod.

## Cyfeiriadau
*John Morris-Jones, *Cerdd Dafod* (Rhydychen, 1925), tt. 79-82.

Categori:Cerdd Dafod
*
Categori:Termau llenyddol
Gareth Thomas

Gall **Gareth Thomas** gyfeirio at:

* Gareth Thomas, actor oedd yn chwarae rhan Blake yn ''Blake's 7''.
* Gareth Thomas, chwaraewr rygbi'r undeb dros Toulouse, Gleision Caerdydd a Chymru
* Gareth Thomas, gwleidydd Llafur, cyn Aelod Seneddol dros Orllewin Clwyd#
* Gareth Thomas, awdur *Myfi, Iolo*
Frosty Jack's

Seidr gwyn cryf yw '''Frosty Jack's'''. Mae'n cael ei fragu gan Fragdy Aston Manor. Oherwydd ei gynnwys uchel o alcohol, 7.5%, a'i phris rhad, mae'n seidr poblogaidd efo myfyrwyr, a phobol eraill brin o arian yng Nghymru a gwledydd eraill, i'w yfed cyn noswaith allan rhan fwya'r amser. Hyn yw brif seidr gwyn Prydain ar hyn o bryd, hefo 25.2% o'r farchnad. Er ei canran uchel o alcahol, mae'n hybu yfwyr ddim i fod yn hurtyn, a yfed yn synhywrol, a'i rhannu efo ffrindiau (''Don't be a jackass, drink responsibly, and share with friends'').

Yn 2008 Bragdy Aston Manor oedd y trydydd cwmni mwya yng ngwledydd Prydain o ran cynhyrchu seidr a'r pedwerydd cwmni mwya'r byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Seidr
Ynysoedd Prydain

Mae **Ynysoedd Prydain** (weithiau yr **Ynysoedd Prydeinig**) yn derm a ddefnyddir gan rai pobl am ynysoedd Prydain Fawr (Prydain), Iwerddon ac Ynys Manaw, ynghyd â'r ynysoedd llai o'u cwmpas.  Fel term daearyddol yn unig, fe'i defnyddir weithiau ar gyfer ynysoedd gwledydd Prydain (Yr Alban, Cymru a Lloegr), ond mae gwahaniaeth rhwng y termau Saesneg *Islands of Britain* (ynysoedd gwledydd Prydain) a *British Isles*.

Yn Iwerddon mae'r term yr Ynysoedd Prydeinig (yn ei ffurf Saesneg *British Isles*) yn annerbyniol gan gyfran o'r boblogaeth, gan eu bod yn ystyried fod arwyddocâd gwleidyddol iddo fel term Seisnig sy'n dyddio o gyfnod Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon a'r Ymerodraeth Brydeinig. Fel canlyniad mae llywodraeth Iwerddon yn cyfeirio at Ynysoedd Prydain fel *yr ynysoedd hyn*, a defnyddir yn aml y term "Prydain ac Iwerddon". Gwrthodir y term gan eraill hefyd, e.e. gan rai Cymry ac Albanwyr, am yr un rheswm.

## Gweler hefyd
*Prydain
*Prydeindod
*Ynys Brydain

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau daearyddol dadleuol
Categori:Tiriogaethau dadleuol

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Prydain
Rhwydwaith Archifau Cymru

Mae gwefan **Rhwydwaith Archifau Cymru** (Saesneg: ***Archives Network Wales***) yn cynnwys disgrifiadau safonol am faint, natur a chynnwys casgliadau o ddogfennau sydd ar gadw mewn archifdai, prifysgolion a chorfforaethau eraill yng Nghymru gan Seri Crawley, Richard Burman, Rhys M. Jones, David Moore, Annette Strauch a rhai ymchwilwyr eraill.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Archifau Cymru
Categori:Gwefannau Cymraeg
Llys Maldwyn

Adeilad hanesyddol ym Machynlleth yw **Llys Maldwyn**.  Adeiladwyd ym 1852, a bu'n gartref i ysgol *Vane Infant School* hyd at 1892 pan ddaeth yn ysbyty. Mae wedi bod yn dŷ preifat ers 1935. Cartref Mark Robert Davey, ffotograffydd.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1852
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Machynlleth
Dyfnwal

Gallai **Dyfnwal** gyfeirio at un o sawl person:

*Dyfnwal Moelmud, brenin traddodiadol ar y Brythoniaid
*Dyfnwal Frych (Domnall Brecc), un o frenhinoedd Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd.
75ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cynhaliwyd '''75ain seremoni Gwobrau'r Academi''' ar 23 Mawrth 2003, yn y Kodak Theatr yn Hollywood, Los Angeles, Califfornia.

## Gwobrau mawr
### Ffilm
### Actio
### Ysgrifennu
### Cyfarwyddo
Categori:2003 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Seremonïau Gwobrau'r Academi
Brut Dingestow

Testun cynnar o'r ffug hanes *Brut y Brenhinedd*, y fersiwn Cymraeg Canol o'r *Historia Regum Britanniae*, llyfr enwocaf yr awdur Cambro-Normanaidd Sieffre o Fynwy (c.1100 - c.1155) a gyhoeddwyd ganddo tua'r flwyddyn 1136, yw **Brut Dingestow**. Fe'i ceir yn Llawysgrif Dingestow, sydd i'w dyddio i tua dechrau'r 14g. Ar sail manylion iaith ac orgraff, cynigir fod y testun ei hun wedi cael ei ysgrifennu rhywbryd yn y 13g. Cyfieithiad rhydd neu addasiad o destun Lladin Sieffre ydyw, ac mae'n perthyn i un o'r chwech prif grŵp o fersiynau o *Frut y Brenhinedd*; *Brut Dingestow* yw'r testun hynaf yn y grŵp sy'n dwyn ei enw.

## Cefndir a chynnwys
*Brut* Sieffre o Fynwy a fu'n bennaf gyfrifol am ymledu chwedl y Brenin Arthur ledled Ewrop yn yr Oesoedd Canol. Ffug hanes a geir yn y llyfr, a ysgrifennwyd yn Lladin, ond roedd ei ddylanwad yn aruthrol. Cafwyd sawl trosiad Cymraeg Canol diweddarach dan yr enw *Brut y Brenhinedd* neu *Brut y Brytaniaid*, ac yn eu plith *Brut Dingestow*. Er eu bod yn seiliedig ar waith Sieffre o Fynwy ceir gwahaniaethau pwysig yn ei gynnwys.

Mae *Brut Dingestow* yn adrodd hanes honedig Ynys Prydain o ddyfodiad Brutus o Gaerdroea (tua 1000 o flynyddoedd CC, os credir yr hanes), disgynnydd Aeneas Ysgwydwyn, hyd farwolaeth y brenin Cymreig Cadwaladr yn y 7g (am grynodeb o'r cynnwys gweler *Historia Regum Britanniae*). Yn ôl Sieffre ei hun yr oedd wedi cyfieithu'r hanes o hen lyfr Cymraeg, ond ni chredir fod sail i hyn. Serch hynny mae'n amlwg fod rhai o'r bobl a digwyddiadau yn y llyfr (ac eithrio hanes Brutus a'i ddisgynyddion, a.y.y.b) yn seiliedig ar draddodiadau Cymreig dilys.

## Llawysgrif
220px|bawd|Plas *Dingestow*, Llandingad
Ceir peth anghytuno am oed y llawysgrif. Yn ôl J. Gwenogvryn Evans mae'n perthyn i ddechrau'r 13g, ond y credir erbyn heddiw ei bod yn perthyn i ddechrau'r 14g, er bod y testun gwreiddiol, sydd ar goll, yn gynharach.

Mae'n llawysgrif femrwn 7x5¼ modfedd. Mae'r testun yn llenwi 316 tudalen mewn llaw gain, hawdd i'w darllen. Copïwyd y testun yn Llanddingad (sef *Dingestow*), Sir Fynwy, ond mae hanes cynnar y llawysgrif yn dipyn o ddirgelwch.

## Llyfryddiaeth
* Henry Lewis (gol.), *Brut Dingestow* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1942). Y testun golygiedig gyda rhagymadrodd a nodiadau (ieithyddol yn bennaf).

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Gareth Thomas (chwaraewr rygbi)

:*Gweler hefyd y tudalen gwahaniaethu Gareth Thomas*.

Chwaraewr rygbi'r undeb a rygbi'r gynghrair o Gymru yw **Gareth Thomas** CBE (ganed 25 Gorffennaf 1974), a adwaenir hefyd fel Alfie. Enillodd fwy o gapiau rhyngwladol dros Gymru nag unrhyw chwaraewr arall. Gall chwarae fel cefnwr, canolwr neu asgellwr.

## Bywgraffiad
Ganed Thomas yn Sarn, ym Morgannwg Ganol, 25 Gorffennaf 1974.

## Gyrfa
### Rygbi'r undeb
Bu'n chwarae i dîm Pen-y-bont ar Ogwr a Caerdydd cyn dychwelyd i Ben-y-bont ar Ogwr pan gyflwynwyd rygbi rhanbarthol, ymunodd â'r Rhyfelwyr Celtaidd yn nhymor 2003/2004. Y tymor wedyn ymunodd â Toulouse, gan ennill Cwpan Heineken gyda hwy yn 2005. Ym mis Ionawr 2007, ymunodd â Gleision Caerdydd.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru ar 27 Mai 1995 yn erbyn Japan. Ar 26 Mai 2007, torrodd record Gareth Llewellyn trwy ennill ei 93ain cap. Chwaraeodd ei ganfed gêm dros Gymru yn erbyn Ffiji yng Nghwpan y Byd, 2007. Nid yw wedi chwarae dros Gymru ers hynny. Mae'n dal y record am y nifer fwyaf o geisiadau a sgoriwyd dros Gymru gyda 40, cyfanswm a gyrhaeddodd Shane Williams hefyd yn ddiweddar.

Teithiodd i Seland Newydd gyda'r Llewod yn 2005, ac wedi i'r capten Brian O'Driscoll gael ei anafu, dewiswyd Thomas yn gapten yn ei le.

### Rygbi'r gynghrair 
Yn mis Mawrth 2010, arwyddodd Thomas gyda glwb Croesgadwyr Rygbi'r Gynghrair ar gytundeb o 18 mis.

## Bywyd personol
Rhwng 2002 a 2006, roedd Thomas yn briod â'i wraig Jemma. Priododd y ddau yn St Brides Major, ger Pen-y-bont ar Ogwr, ac ysgarodd y ddau yn 2007; yn ystod eu perthynas, collodd Jemma dri phlentyn.

Ym mis Rhagfyr 2009 cyhoeddodd Thomas ei fod yn hoyw. Ar hyn o bryd, Thomas yw'r unig chwaraewr rygbi proffesiynol sydd yn dal i chwarae i gadarnhau ei rywioldeb yn gyhoeddus. Mewn cyfweliad gyda'r BBC, soniodd Thomas ei fod yn gobeithio y bydd chwaraewyr rygbi hoyw ifainc y dyfodol yn medru dod allan a chael eu derbyn fel "chwaraewyr rygbi hoyw talentog". Dywedodd Thomas hefyd fod yr hyn "I choose to do when I close the door at home has nothing to do with what I have achieved in rugby."

Yn Ionawr 2011, cyhoeddwyd fod yr actor Americanaidd Mickey Rourke yn awyddus i gynhyrchu ffilm am fywyd Thomas, gyda Rourke ei hun yn chwarae'r prif gymeriad.

Ar 6 Ionawr 2012, ymddangosodd Thomas ar gyfres deledu Channel 5 *Celebrity Big Brother*.

Ar 15 Medi 2019, datgelodd ei fod yn HIV-bositif. Roedd wedi byw gyda'r gyfrinach ers sawl blwyddyn ac wedi bod yn destun blacmêl gan rai newyddiadurwr tabloid oedd am ddatgelu'r newyddion. Penderfynodd ddatgelu'r newyddion ei hun ddiwrnod cyn cymryd rhan mewn cystadleuaeth Triathlon Ironman yn Ninbych-y-Pysgod. Darlledwyd rhaglen *Gareth Thomas: HIV and Me* ar BBC Cymru ar 18 Medi.

Derbyniodd CBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2020, am ei gyfraniad i rygbi a'r maes iechyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Pobl LHDT ym myd chwaraeon
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Yr Hafanau

Cymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Yr Hafanau** (Saesneg: *The Havens*). Saif ar lan Bae Sain Ffraid i'r de-orllewin o dref Hwlffordd.

Mae'n cynnwys pentrefi Aberllydan (Broad Haven), Aber-bach (Little Haven), Broadway, Haroldston West, Talbenni a Gorllewin Walton (Walton West). Mae'r ardal yn cynnwys traethau sy'n boblogaidd gyda twristiaid, ac mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn mynd trwy'r gymuned.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,024.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Uchel Frenin Iwerddon

. Dywedid fod y *Lia Fáil* yn y llun yn gweiddi enw'r gwir frenin pan roi ei droed arni.]]

Roedd **Uchel Frenin Iwerddon** (Gwyddeleg: *Ard Rí na hÉireann*) yn frenin oedd yn hawlio sofraniaeth dros holl ynys Iwerddon.

Ceir rhestri o Uchel Frenhinoedd Iwerddon sy'n mynd yn ôl filoedd o flynyddoedd, ond credir mai cymeriadau mytholegol yw'r rhai cynnar. Cred llawer o ysgolheigion mai yn yr 8g y crewyd y syniad. Yn y cyfnod cynnar roedd y swydd yn un grefyddol yn bennaf; yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon mae'r brenin yn frenin am ei fod wedi priodi sofraniaeth yr ynys yn ffurf y dduwies Medb.

Roedd Iwerddon wedi ei rhannu yn llawer o deyrnasoedd. Swyddogaeth seremonïol oedd i'r Uchel; Frenin yn bennaf, a dim ond yn ei deyrnas ei hun yr oedd yn rheoli mewn gwirionedd. Erbyn yr 11g roedd arwyddion fod y swydd yn dod yn un a mwy o rym iddi. Yr enwocaf o'r Uchel Frenhinoedd oedd Brian Boru, a laddwyd ym Mrwydr Clontarf yn 1014.

Categori:Hanes Iwerddon
Ffarmers

Pentref yng nghymuned Cynwyl Gaeo, Sir Gaerfyrddin, Cymru, ydy **Ffarmers**. Fe'i lleolir ger Llanbedr Pont Steffan. Cafodd ei enwi ar ôl tafarn y "Farmers' Arms", ond mae'r dafarn ei hun wedi cau ers blynyddoedd.  Mae'r pentref ar hen ffordd rhufeinig (o'r enw Sarn Helen), ac roedd pobl yn pasio trwy'r pentref wrth fynd â'u gwartheg i farchnadoedd Lloegr.

Mae'r afonydd bychain Afon Twrch ac Afon Fanafas yn llifo ger y pentref, tuag at y de, ac yn ymuno ag Afon Tywi rhwng Llandeilo a Chaerfyrddin.

## Cyfeiriadau
Categori:Cynwyl Gaeo
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ystorya de Carolo Magno

Cadwyn o chwedlau Cymraeg Canol am Siarlymaen (*Carolus Magnus* neu *Charlemagne*, 747-814), brenin y Ffranciaid, a'i farchogion yw **Ystorya de Carolo Magno** ('Hanes Siarlymaen'). Cerddi hir Ffrangeg a gyfansoddwyd yn y 12g oedd y testunau gwreiddiol ond fe'u troswyd mewn rhyddiaith Cymraeg Canol gan gyfarwyddiaid anhysbys (ond gweler isod yn achos *Cronicl Turpin*) o tua dechrau'r 13g ymlaen. Cedwir y testunau gorau fel casgliad neilltuol dan y teitl *Ystorya de Carolo Magno* yn Llyfr Coch Hergest (tua 1382-1410).

Mae cefndir y chwedlau yn grefyddol, gan ymdroi o amgylch y rhyfeloedd rhwng Siarlymaen a'i gynghreiriaid a'r Mwriaid Islamaidd yn Sbaen a'i gynghreiriaid hwythau (yn cynnwys y Basgiaid Cristnogol).

Y testunau yw:
* Cronicl Turpin, hanes yr esgob Turpin, a gyfieithwyd gan y Brawd Madog ap Selyf yn y 13g.
* Cân Roland, cyfieithiad rhyddiaith o'r *Chanson de Roland*, cerdd arwrol enwocaf Ffrainc, sy'n adrodd hanes yr arwr Roland a Brwydr Ronsyfal (Roncesvalles).
* Pererindod Siarlymaen, sy'n adrodd hanes pererindod Siarlymaen i Gaersalem (ymddengys nad oes sail i'r hanes).
* Rhamant Otfel, hanes Otfel/Otuel.

Cyfieithwyd neu droswyd y cerddi Ffrangeg i sawl iaith Ewropeaidd, ond mae'r addasiadau Cymraeg yn sefyll allan am eu bod yn rhyddiaith yn hytrach na cherddi. Yn ôl Stephen J. Williams, "Haedda camp cyfieithwyr y chwedlau am Siarlymaen ei chanmol yn fawr. Ceir ynddynt enghreifftiau o ryddiaith Gymraeg y cyfnod canol ar ei disgleiriaf a'i noblaf".

Jesus-College-MS-111 00195 98r (cropped) Ystoria Carolo Magno - Rhamant Otfel.jpg|Agoriad *Rhamant Otfel* (*Llyfr Coch Hergest*)

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Stephen J. Williams (gol.), *Ystorya de Carolo Magno* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930; argraffiad newydd 1968).

Categori:Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Llyfr Coch Hergest
Ram

Gallai **Ram** gyfeirio at un o sawl peth:

**Lleoedd**
* Ram, pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Ram, tref yn Serbia

**Eraill**
* RAM, math o gof mewn cyfrifiadureg
* *Ram*, albwm gan Paul McCartney

## Gweler hefyd
* *Hey Ram*, ffilm Indiaidd
Ram, Sir Gaerfyrddin

:*Erthygl am y pentref yw hon. Gweler hefyd Ram (gwahaniaethu).*
Pentref bychan yng ngogledd-orllewin Sir Gaerfyrddin yw **Ram**. Gorwedd yn Nyffryn Teifi tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o dref Llanbedr Pont Steffan, ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin â Cheredigion.

Rhed yr A482 rhwng Llambed a Phumsaint trwy'r pentref, sydd ar lan ddwyreiniol Afon Teifi.

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Eidal

Adnabyddir '''Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Eidal'* fel yr *Azzuri'' .

Er i'r Eidal fod yn chwarae rygbi rhyngwladol ers diwedd y 1920au, dim ond yn 2000 y daethant yn rhan o Bencampwriaeth y Chwe Gwlad. Cawsant eu tymor gorau yn y bencampwriaeth yn 2007, pan gurwyd yr Alban a Chymru; y tro cyntaf i'r Eidal ennill dwy gêm mewn tymor. Daeth eu canlyniad gorau yng Nghwpan y Bryd yn 2003, 
pan enillasant ddwy gêm yn eu grŵp. Eu rheolwr ar hyn o bryd yw Nick Mallett.

Eidal
Categori:Rygbi'r undeb yn yr Eidal
Weston under Penyard

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Weston under Penyard**.
Gorwedd ar y ffordd A40 tua dwy filltir i'r dwyrain o Rhosan-ar-Wy. Daw enw'r pentref o'r ffaith ei fod yn gorwedd wrth droed allt o'r enw Penyard.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,037.

Mae gan Eglwys St Lawrens glochdy uchel a godwyd yn y 14g; cafodd ei daro gan fellt yn 1750.

I'r dwyrain o'r pentref dan dir amaethyddol ceir safle hen dref Rufeinig Ariconium a gysylltir â'r deyrnas Gymreig gynnar Erging. Credir iddi fod yn "brifddinas" Erging yn y cyfnod ôl-Rufeinig. Ymddengys fod yr enw Lladin *Ariconium* yn deillio o ffurf Frythoneg ar yr enw *Erging*, ond mae'n werth sylwi bod dinas o'r un enw yn nhalaith Rufeinig Galatia, yn Asia Leiaf.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Y pentref ar wefan Cyngor Swydd Henffordd 

Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Rhosan ar Wy

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ar afon Gwy, ger y ffin â Chymru, ydy'r **Rhosan-ar-Wy** (Saesneg: *Ross-on-Wye*). Mae ffordd yr A40 yn pasio heibio'r dref. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,582.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Croes y Plag
*Eglwys Santes Fair
*The Prospect
*Tŷ Farchnad

## Enwogion
*Richard Amerike (c.1445–1503), marsiandwr
*Roger Vaughan (1834–1883), mynach ac archesgob Sydney 
*Dale Griffin (g. 1948), cerddor

## Gefeilldrefi 
Mae tref Rhosan ar Wy wedi ei gefeillio gyda'r trefi canlynol:

*  Betzdorf, Yr Almaen
*  Condé-sur-Noireau, Ffrainc
*  Namutumba, Wganda

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Cyngor Tref Rhosan ar Wy 
* Rhosan ar Wy, Littlebury's Directory, 1876-7, Genuki 
* wyenot.com
* ross-on-wye.com

Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Categori:Trefi Swydd Henffordd
Jean Rhys

Nofelydd a model oedd **Jean Rhys**, ganwyd **Ella Gwendolen Rees Williams** (24 Awst 1890 – 14 Mai 1979).

Cafodd ei geni ar ynys Dominica yn y Caribî, yn ferch i Gymro. Roedd yn gariad yr awdur Ford Madox Ford. Bu farw yn Exeter, Dyfnaint yn 88 oed. Roedd ei thad, William Rees Williams, yn feddyg o Gymru ac roedd ei mam, Minna Williams, g. Lockhart, yn llinach Albanaidd Dominica Creole (3ydd cenhedlaeth). Defnyddiwyd "Creole" yn fras yn yr amseroedd hynny i gyfeirio at unrhyw berson a anwyd ar yr ynys, p'un a oeddent o dras Ewropeaidd neu Affricanaidd, neu'r ddau. Roedd ganddi frawd ac roedd gan deulu ei mam ystâd, hen blanhigfa, ar yr ynys.

Pan oedd yn 16 oed fe'i danfonwyd i fyw at ei modryb yn Lloegr, lle cafodd ei haddysg. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei nofel *Wide Sargasso Sea* (1966), a ysgrifennwyd fel rhagflas i *Jane Eyre* gan Charlotte Brontë. Yn 1978 dyfarnwyd iddi Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig am ei gwaith.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Quartet* (1929)
**After Leaving Mr Mackenzie* (1931)
**Voyage in the Dark* (1934)
**Good Morning, Midnight* (1939)
**Wide Sargasso Sea (1966)
**Sleep It Off Lady* (1976)
### Arall
**The Left Bank and Other Stories* (1927)
**Smile Please: An Unfinished Autobiography* (1979)
**Jean Rhys Letters 1931-1966'' (1984)

Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Cosheston

Pentref, plwyf a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Cosheston**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Penfro a ger Cilfach Cosheston neu Cosheston Pill, sy'n arwain i mewn i Afon Cleddau.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Upton a Nash. Ceir rhannau o gastell o'r 13g wedi ei ymgorffori ym mhlasdy Upton. Roedd poblogaeth y gymuned yn 713 yn 2001.

Mae gan y plwyf arwynebedd o 813 hectar ac mae eglwys y plwyf wedi'i chysegru i Sant Mihangel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Pontfadlen

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Pontfadlen** neu **Pont Fadlen** (Saesneg: ''Merlin's Bridge''). Saif y pentref fymryn i'r de o dref Hwlffordd, ac mae i bob pwrpas yn faestref iddi.

Daw'r enw o hen Gapel y Santes Fair Magdalen (Cymraeg Canol: *Mair Fadlen*), sydd bellach yn adfail. Daw'r enw Saesneg hefyd o enw'r capel hwn, '''Mawdlyn's Bridge''' yn wreiddiol, ac nid oes cysylltiad a Myrddin. Efallai i'r capel fod yn noddfa i wahangleifion ar un adeg.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,184.

250px|bawd|dim|Capel Haroldstone, Pont Fadlen

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Jeffreyston

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Jeffreyston**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif i'r gogledd-orllewin o dref Dinbych y Pysgod ac i'r gogledd o'r briffordd A477. Awgryma'r fynwent gron o gwmpas yr eglwys, a gysegrwyd i Sant Jeffrey, fod y safle yn gynnar iawn.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Creseli, Loveston a Yerbeston. Ar un adeg, bu mwyngloddio glo carreg yn weddol bwysig yn yr ardal. Roedd poblogaeth y gymuned yn 540 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

dim|350px|bawd|Yr ysgol yn Jeffreyston

## Enwogion
*James Kelly, emynydd, cyd-sefydlydd sect y Kellites gyda'i frawd
*John Kelly, emynydd, cyd-sefydlydd sect y Kellites gyda'i frawd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Glewlwyd Gafaelfawr

Ymddengys **Glewlwyd Gafaelfawr** yn chwedl *Culhwch ac Olwen* fel prif borthor llys Arthur. Dywed ei fod yn gwasanaethu fel porthor i'r llys bob Dydd Calan, ond fod ganddo ddirprwyon ar adegau eraill. Ymddengys fel porthor Arthur hefyd yn chwedl ddiweddarach *Iarlles y Ffynnon*, ond yma dywedir mai ef sy'n derbyn gwesteion i'r llys trwy gydol y flwyddyn.

Yn y gerdd gynnar *Pa Gwr yw y Porthawr* yn Llyfr Du Caerfyrddin, cerdd a ddyddir tua'r 10g, mae Glewlwyd yn borthor caer y mae Arthur a Cei yn ceisio mynediad iddi, yn hytrach na bod yng ngwasanaeth Arthur. Cred rhai fod yma olion fersiwn cynharach o chwedl am Cei yn ceisio mynediad i lys Wrnach Gawr.

Ceir enw Glewlwyd Gafaelfawr yn y rhestr mnemonig o Bedwar Marchog ar Hugain Llys Arthur, sy'n tynnu ar yr un ddysg draddodiadol sy'n sail i'r casgliad Trioedd Ynys Prydain. Roedd yn un o'r 'Tri Gwrthnifiad ["Ystyfnig"] Marchog' yn llys Arthur, gyda Morfran eil Tegid a Sanddef Bryd Angel.

## Cyfeiriadau 
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960; argraffiad newydd 1999).
* Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru).

Categori:Arwyr
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Glynceiriog

Pentref yng nghymuned Llansantffraid Glyn Ceiriog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Glynceiriog** neu **Glyn Ceiriog**. Mae ganddo gysylltiad pwysig â diwydiant chwareli llechi. Gorwedd y pentref ar lan afon Ceiriog a'r ffordd B4500, 6.5 milltir (10&nbsp;km) i'r gorllewin o'r Waun a 3.5 milltir (5.5&nbsp;km) i'r de o Langollen. Yn wleidyddol mae'n rhan o ward Dyffryn Ceiriog, yn etholaeth cynulliad De Clwyd a'r etholaeth seneddol o'r un enw. Roedd chwareli llechi estynedig yno ac adeiladwyd Tramffordd Dyffryn Glyn i gymryd y llechi i lanfa ar Gamlas Undeb Swydd Amwythig ac yn nes ymlaen i gyfnewid traciau gyda Rheilffordd y Great Western o Gaer i Amwythig.

## Daearyddiaeth a gweinyddiaeth
250px|bawd|dim|Golygfa ar bentref Glynceiriog
### Hanes gweinyddol
Yn hanesyddol, gweinyddwyd Glyn Ceiriog fel plwyf ac yn nes ymlaen fel plwyf gweinyddol Llansanffraid Glyn Ceiriog. O ganol y 16g hyd 1974, llywodraethwyd Glyn Ceiriog gan sir weinyddol Sir Ddinbych, a rannwyd yn sawl ardal wledig. Rhwng 1895 a 1935, roedd Glyn Ceiriog yn rhan o Ardal Wledig y Waun, a gyfunwyd gydag Ardal Wledig Llansilin yn 1935 i greu Ardal Wledig Ceiriog. Roedd Glyn Ceiriog yn rhan o Ardal Wledig Ceiriog wedyn o 1935 hyd 1974.

Yn 1974, cafwyd wared ar yr hen Sir Ddinbych fel sir weinyddol, a chyfunwyd Glyn Ceiriog ag Ardal Glyndŵr yn sir newydd Clwyd. Cafwyd wared ar sir Clwyd ac Ardal Glyn Dŵr yn 1996, a daeth Glyn Ceiriog yn rhan o awdurdod unedol Bwrdeistref Sirol Wrecsam, fel y mae hyd heddiw.

### Cynrychiolaeth wleidyddol
Gweinyddir Glynceiriog o fewn Bwrdeistref Sirol Wrecsam, a drodd yn awdurdod unedol yn 1998. Mae'n rhan o ward Dyffryn Ceiriog, ac mae ganddi gynghorwr annibynnol.

Mae yn etholaeth cynulliad De Clwyd a chynrychiolir yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 hyd 2011 gan Karen Sinclair ac ers 2011 gan Ken Skates, y ddau yn aelod o'r Blaid Lafur.

Saif mewn etholaeth seneddol o'r enw De Clwyd a chynrychiolir yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1997 hyd 2010 gan Martyn Jones ac ers 2010 gan Susan Elan Jones, y ddau yn aelod o'r Blaid Lafur.

### Daearyddiaeth/daeareg
Lleolir y pentref yn Nyffryn Ceiriog, dyffryn a grewyd gan Afon Ceiriog. Yn ddaearegol, mae gan y dyffryn stratau Ordoficiaidd a Silwriaidd. Mae'r pridd yn fân ac yn fawnog.

## Pobl o Lynceiriog
Mae sawl llenor wedi byw yn neu'n agos i Lynceiriog yn y gorffennol, yn cynnwys:

*Guto'r Glyn (1435–1493) – mae cysylltiadau rhwng y bardd canoloesol a Glyn Ceiriog
*Huw Morus (Eos Ceiriog) (1622–1709) – ganed a bu'n byw ger Glyn Ceiriog
*Robert Elis (Cynddelw) (1812–1875) – ieithydd a bardd buddugol yr Eisteddfod; bu'n weinidog yng Nghapel Annibynnol Bedyddwyr Cymru yng Nglyn Ceiriog o 1838 hyd 1840
*Islwyn Ffowc Elis – treuliodd y nofelydd y rhan fwyaf o'i blentyndod ar fferm ger Glyn Ceiriog, er y ganed ef yn Wrecsam
*Gwilym Thomas Hughes – dramodydd

## Oriel

Girl with a dog, Llansanffraid Glynceiriog? NLW3363932.jpg|Merch a'i chi yng Nglyn Ceiriog oddeutu 1885
Nantyr Hall, Llansanffraid Glyn Ceiriog NLW3361512.jpg|Neuadd "Nantyr"; oddeutu 1875

## Cyfeiriadau
Categori:Llansantffraid Glyn Ceiriog
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Bach

Gallai **Bach** gyfeirio at un o sawl aelod y teulu cerddorol *Bach*:

* Johann Sebastian Bach
* a'i blant, gan gynnwys:
** Johann Christian Bach
** Carl Philipp Emanuel Bach

am restr llawn o'i blant, gwelwch yr erthygl Johann Sebastian Bach

Gair cymraeg ydy *bach*, hefyd.
Camelot

**Camelot** yw castell neu lys y brenin Arthur yn y chwedlau Ffrengig a Seisnig amdano. Nid yw'n ymddangos yn y chwedlau Cymraeg cynnar, lle lleolir prif lys Arthur y Gelliwig yng Nghernyw, er enghraifft yn *Culhwch ac Olwen*. Yn yr *Historia Regum Britanniae* gan Sieffre o Fynwy, Caerllion ar Wysg oedd prif lys Arthur, a dilynwyd ef gan lawer o weithiau diweddarach.

Ceir y sôn cyntaf am Camelot yng ngwaith Chrétien de Troyes yn yr 1170au:

:''A un jor d'une Acenssion / Fu venuz de vers Carlion / Li rois Artus et tenu ot / Cort molt riche a Camaalot / Si riche com au jor estut. ''

:"Ar Ddydd Esgyniad, roedd y brenin Arthur wedi dod o Gaerllion, a chynhaliodd lys gwych yng Nghamelot, fel y gweddai i'r diwrnod".

Yn y 13g, Camelot oedd prif lys Arthur mewn gweithiau Ffrangeg megis y Lawnslot-Greal, a dilynwyd hyn gan Thomas Malory yn ei ''Le Morte d'Arthur'' o ddiwedd y 15g, er bod yn well gan olygydd Malory, William Caxton, leoliad yng Nghymru.

Credai Malory mai Caerwynt oedd Camelot. Yn 1542, adroddodd yr hynafiaethydd John Leland fod y bobl leol o amgylch Cadbury Castle yng Ngwlad yr Haf yn credu mai hwnnw oedd y Camelot gwreiddiol. Bu cloddio archaeolegol yno dan Leslie Alcock yn 1966-70, a chafwyd hyd i lawer o olion o tua'r 6g.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Cynddylan

Brenin rhan ddwyreiniol Teyrnas Powys yn y 7g oedd **Cynddylan**, neu **Cynddylan ap Cyndrwyn** (bu farw tua 655). Cysylltir ef a Pengwern, a chred rhai haneswyr ei fod hefyd yn rheolwr Dogfeiling.

## Hanes
Mae Cynddylan yn fwyaf adnabyddus o'r gyfres englynion a elwir wrth yr enw *Canu Heledd*. Credir fod y farddoniaeth yma yn dyddio o tua'r 10g. Y person sy'n siarad ynddynt yw Heledd, chwaer Cynddylan. Mae'n galaru fod Cynddylan wedi ei ladd a'i neuadd yn wag:

Stauell gyndylan ys tywyll heno,
:heb dan, heb wely.
:wylaf wers; tawaf wedy.

Ceir hefyd gerdd o'r enw *Marwnad Cynddylan*, mewn llawysgrif o'r 17g (MS NLW4973). Arferid credu fod y gerdd yma yn dyddio o'r 9g, ond mae gwaith diweddar gan ysgolheigion wedi awgrymu ei bod yn hŷn, ac yn deillio o'r 7g, ac felly efallai yn gerdd a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl marwolaeth Cynddylan ei hun. Ceir awfrym yn y gerdd yma ei fod mewn cynhhrair a Penda, brenin Mersia, ac mae pennill yng Nghanu Heledd yn awgrymu iddo ymladd ym mrwydr Maes Cogwy pan laddwyd Oswallt, brenin Northumbria.

## Cof
Mae'r nofelwraig Rhiannon Davies Jones wedi ysgrifennu nofel am hanes Cynddylan, Heledd a Pengwern, o'r enw *Eryr Pengwern*.

## Llyfryddiaeth
* Jenny Rowland, *Early Welsh Saga Poetry: a study and edition of the englynion* (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
* *Canu Llywarch Hen*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Testun *Marwnad Cynddylan* a *Canu Heledd*, gyda chyfieithiad Saesneg

Categori:Marwolaethau'r 650au
Categori:Teyrnoedd Powys
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Llwynypia

Pentref a chymuned yng Nghwm Rhondda, ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Llwynypia** neu **Llwyn-y-pia**. "Pioden" yw ystyr *pia*, a benthyciwyd enw'r dref o enw fferm a fu yma ar un cyfnod. Ardal amaethyddol oedd hon hyd at 1850 pan dyllwyd sawl glofa yn y cyffiniau; gwelodd y dref gynnydd aruthrol yn ei phoblogaeth rhwng 1860 a 1920.

Ceir ambell garnedd o Oes yr Efydd ar Fynydd y Gelli, i'r gorllewin o'r dref, yn ogystal â charnedd Hendre'r Gelli, sy'n dyddio o'r Oes Haearn.

Ystadegau:
* Mae gan y gymuned arwynebedd o 2.584&nbsp;km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 2,253.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 2,247.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 2,242, gyda dwysedd poblogaeth o 867.8/km².

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Côr Meibion Rhydychen

Cafodd **Côr Meibion Rhydychen** ei sefydlu ym 1928, gan Gymry oedd wedi mynd i Rydychen er mwyn dod o hyd i swydd yn y ffatri ceir yno.  Mae'r rhan fwyaf o'r aelodau yn Saeson y dyddiau hyn, ond mae'n nhw'n canu yn y traddodiad Cymreig o hyd, gan gynnwys caneuon Cymraeg.

## Dolenni allanol 
* Eu gwefan

Rhydychen
Categori:Cerddoriaeth Lloegr
Categori:Rhydychen
Canu Heledd

Cyfres o englynion saga yn dyddio o'r 9fed neu'r 10g yw **Canu Heledd**. Y siaradwr yn yr englynion yw Heledd ferch Cyndrwyn, chwaer Cynddylan, brenin rhan ddwyreiniol Teyrnas Powys yn y 7g.

## Cerddi
Mae Cynddylan, a gysylltir Cynddylan a llys Pengwern, wedi ei ladd (wrth frwydro yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn ôl pob tebyg), a'i lys yn wag a thywyll. Crwydra Heledd gan alaru:

Stauell gyndylan ys tywyll heno,
:heb dan, heb wely.
:wylaf wers; tawaf wedy.

Disgrifia ddau eryr, eryr Eli ac Eryr Pengwern, yn bwydo ar gyrff y lladedigion:

Eryr penngwern pengarn llwyt [heno]
:aruchel y adaf,
:eidic am gic a garaf.

Trawiadol hefyd yw'r dilyniant englynion adnabyddus am Y Dref Wen (lleoliad ansicr).  Mae rhyfel wedi torri ar dangnefedd y lle:

Y dref wenn yn y dyffrynt,
Llawen y bydeir wrth gyuamrud kat;
Y gwerin neur derynt.

*Y dref wen yn y dyffryn,*
*llawen y byddeir* ('adar ysglyfaethus'?) *wrth gyfanrudd cad;*
*Ei gwerin neur derynt* (bu darfu am ei gwŷr).

## Ysgolheictod a llenyddiaeth
Cyhoeddwyd yr argraffiad safonol o'r farddoniaeth yma gan Syr Ifor Williams yn 1935 yn y gyfrol *Canu Llywarch Hen*. Yn 1990 cyhoeddodd Jenny Rowland olygiad gyda rhagymadrodd, astudiaeth a nodiadau Saesneg, sef *Early Welsh Saga Poetry*.

Mae'r nofelwraig Rhiannon Davies-Jones wedi ysgrifennu nofel am hanes Cynddylan, Heledd a Pengwern, o'r enw *Eryr Pengwern*. Ceir adlais bwriadol yn nheitl y nofel *Tywyll Heno* gan Kate Roberts.

## Llyfryddiaeth
* *Canu Llywarch Hen*, gol. Ifor Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)
* *Early Welsh Saga Poetry*, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
* Marged Haycock, "Hanes Heledd hyd Yma", yn *Gweledigaethau: Cyfrol Deyrnged i Gwyn Thomas*, gol. Jason Walford Davies (Abertawe: Gwasg Barddas, 2007)

## Gweler hefyd
* Canu Llywarch Hen
* Pengwern
* Y Dref Wen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Testun *Canu Heledd*, gyda chyfieithiad Saesneg

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:7fed ganrif yng Nghymru
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Englynion penodol
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Teyrnas Powys
Marwnad Cynddylan

Hen gerdd Gymraeg er coffa am y brenin Cynddylan neu Cynddylan ap Cyndrwyn, brenin rhan ddwyreiniol Teyrnas Powys yn y 7g, yw ***Marwnad Cynddylan***.

Ceir y gerdd mewn llawysgrif o'r 17g (MS NLW4973). Arferid credu fod y gerdd yn dyddio o'r 9g, ond mae gwaith diweddar gan ysgolheigion wedi awgrymu ei bod yn hŷn, ac yn deillio o'r 7g, ac felly efallai yn gerdd a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl marwolaeth Cynddylan ei hun. Bu Cynddylan farw tua 655, felly mae hyn yn rhoi'r gerdd ymhlith y cerddi Cymraeg cynharaf.

Mae'r gerdd yn coffáu Cynddylan a nifer o bersonau eraill, ei frodyr mae'n debyg, gan eu bod yn cael eu disgrifio fel "meibion Cyndrwynyn":

Dyhedd deon diechir by[g]eledd
Rhiau, a Rhirid, a Rhiossedd,
a Rhygyfarch lary lyw eirassedd.
Ef cwynif oni fwyf i’m derwin fedd,
o leas Cynddylan yn ei fawredd

Ceir cyfeiriad at Arthur yn y gerdd; os derbynir fod y gerdd o'r 7g, mae'n un o'r cyfeiriadau cynharaf at Arthur:

Brodyr a’m bwyad. [Oedd] gwell ban fythyn,
canawon Arthur fras, dinas dengyn,
[y] rhag Caer Lwytgoed nis digonsyn.
[Oedd] crau y dan frain, a chrai gychwyn.
Briwynt calch ar drwyn, feibion Cyndrwynyn.
Ef cwynif oni fwyf yn nhir gwelyddyn,
o leas Cynddylan, clodlawn unbyn.

Fodd bynnag, mae Jenny Rowland o'r farn y dylai'r llinell ddarllen:

canawon arddyrnfras dinas degyn

## Llyfryddiaeth
* *Early Welsh Saga Poetry*, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)

## Dolenni allanol
* Marwnad Cynddylan, o Wicitestun
* Testun *Marwnad Cynddylan*, gyda chyfieithiad Saesneg

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
John Redmond

bawd|John Redmond tua 1916

Gwleidydd Gwyddelig oedd **John Edward Redmond** (Gwyddeleg: *Seán Éamonn Mac Réamoinn*) (1 Medi 1856 – 6 Mawrth 1918) .

Ganed Redmond yn ninas Dulyn a magwyd ef yn Swydd Wexford. Roedd ei dad, William Archer Redmond, yn Aelod Seneddol dros Wexford ac yn gefnogwr mudiad ymreolaeth Isaac Butt. Aeth Redwood i Lundain i weithredu fel clerc i’w dad, a daeth yn un o gefnogwyr Charles Stewart Parnell. Wedi marwolaeth ei dad yn 1880 daeth yn Aelod Seneddol dros New Ross. Carcharwyd ef am bump wythnos am araith a draddododd yn 1888.

Pan rannwyd y Blaid Seneddol Wyddelig oherwydd perthynas Parnell a Katharine O'Shea,, arhosodd Redmond yn deyrngar i Parnell, ac wedi marwolaeth Parnell yn 1891 daeth yn arweinydd y rhan o’r blaid oedd wedi cefnogi Parnell.

Pan ail-unwyd y ddwy ran o’r blaid yn 1900, daeth Redmond yn arweinydd y Blaid Seneddol Wyddelig, swydd a ddaliodd hyd 1918. Ei nôd oedd ennill ymreolaeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Unedig. Erbyn 1910 roedd y Blaid Seneddol Wyddelig mewn sefyllfa gref yn Nhy'r Cyffredin, gyda'r Rhyddfrydwyr yn dibynnu ar eu cefnogaeth i barhau mewn grym. Yn 1912 cyflwynwyd mesur arall i roi hunanlywodraeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Gyfunol, ond gwrthwynebwyd hyn yn gryf gan y Protestaniaid yn y gogledd-ddwyrain. Yn 1914, pasiwyd Mesur Ymreolaeth Iwerddon, ond gyda’i weithrediad yn cael ei ohirio hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Cefnogodd Redmond ymgyrch y Deyrnas Unedig yn y rhyfel, ond newidiodd yr awyrgylch yn Iwerddon yn dilyn Gwrthryfel y Pasg yn 1916, a saethu arweinwyr y gwrthryfel gan lwwodraeth y Deyrnas Unedig. Lladdwyd brawd Redmond, Willie, yn y rhyfel yn 1917, ac enillwyd ei sedd wag yn Nhy’r Cyffredin gan Eamon de Valera dros Sinn Féin. Bu Redmond farw yn Llundain ym Mawrth 1918 yn dilyn llawdriniaeth.

Yn etholiad cyffredinol Rhagfyr 1918, collodd y Blaid Seneddol Wyddelig eu holl seddau bron i Sinn Féin, a oedd o blaid annibyniaeth yn hytrach nag ymreolaeth. Yn Ionawr 1919 cyfarfu’r Dáil Cyntaf a chyhoeddi annibyniaeth Iwerddon.

Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Hanes Iwerddon
Lewys Môn

Bardd o Ynys Môn a ganai yng ngogledd Cymru ar ddiwedd yr Oesoedd Canol oedd **Lewys Môn** (fl. 1485 - 1527). Fe'i ystyrir yn un o feirdd gorau ei gyfnod.

## Bywyd
Brodor o gwmwd Llifon, cantref Aberffraw, oedd y bardd. Ceir tystiolaeth sy'n awgrymu ei fod yn of yn ogystal â bardd proffesiynol. Ni wyddom pryd cafodd ei eni a phrin yw ein gwybodaeth amdano ar wahân i dystiolaeth ei gerddi. Yn ôl rhestr o fannau claddu'r beirdd yn y llawysgrifau ac ewyllys dyddiedig 1527 sydd, mae'n ymddangos, yn ddogfen ddilys, claddwyd Lewys (neu *Lodowidus Mon*) yn Abaty Glynegwestl yn 1527.

## Cerddi
250px|bawd|Adfail yw Bodychen heddiw, fu'n gartref rhai o noddwyr y bardd yn yr 16eg ganrif.
Cafodd y bardd yrfa hir. Ceir dros 110 o gerddi y gellir eu derbyn yn hyderus fel gwaith dilys y bardd. Canodd gerddi mawl i nifer o bobl amlwg yng nghymdeithas Gogledd Cymru o amser buddugoliaeth Harri Tudur ar Faes Bosworth yn 1485 ymlaen. Roedd ei brif noddwyr yn cynnwys teulu Griffith o Benrhyn a theuluoedd uchelwrol Presaddfed, Y Chwaen Wen, Bodeon, a Bodychen, ond canodd i noddwyr yn Ne Cymru hefyd, yn enwedig teulu pwerus Stradling.

Un agwedd ar ei ganu yw'r cyfeiriadau aml at ffigurau o'r Mabinogi ynddo. Ceir un o'r ychydig gyfeiriadau at Arianrhod yng ngwaith y beirdd mewn cerdd ganddo i wraig anhysbys a chyfeiriad at Caer Arianrhod|Gaer Arianrhod mewn marwnad i Elin Bwclai o Fôn. Yn ôl Lewys, oedd yn hyddysg yn yr hen chwedlau, Arianrhod ac nid Goewin oedd y forwyn a ddaliai draed Math yn ei harffed, sy'n awgrymu fod y bardd yn gyfarwydd â fersiwn amgen o chwedl *Math fab Mathonwy* sydd ar goll bellach:

:Mae 'nghwyn am forwyn yn fwy
:no Math Hen fab Mathonwy.
:Braich un ddi-wair, brechwen, ddoeth,
:fu'i obennydd ef beunoeth:
:Arianrhod,—ni bu'r unrhyw—
:ni byddai Fath hebddi fyw.

Cyfansoddodd dair marwnad i'r beirdd Tudur Aled, Dafydd ab Edmwnd a Rhys Nanmor. Canodd Dafydd Alaw farwnad i Lewys ei hun.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Lewys Môn*, gol. Eurys I. Rowlands (Gwasg Prifysgol Cymru, 1975). Y golygiad safonol o waith y bardd, gyda rhagymadrodd a nodiadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1527
Categori:Pobl o Ynys Môn
Rhiannon Davies Jones

[bawd|Clawr *[Lleian Llan-Llŷr*, nofel gan Rhiannon Davies Jones]]
Awdures nofelau hanesyddol Gymraeg, yn bennaf, oedd ** Rhiannon Davies Jones** (3 Tachwedd 1921 – 22 Hydref 2014).

## Bywgraffiad
Ganed hi yn Llanbedr yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw) yn 1921. Daeth i amlygrwydd pan enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1960 am y nofel fer *Fy Hen Lyfr Cownt*. Enillodd y Fedal Ryddiaith eto ym 1964 gyda *Lleian Llan-Llŷr* yn  Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964. Roedd yn awdures naw o nofelau a hefyd bu'n athrawes a hefyd yn ddarlithydd yn y Coleg Normal, Bangor.

Bu farw yn 2014.

## Llyfryddiaeth
**Fy Hen Lyfr Cownt* (1961)
**Lleian Llan-Llŷr* (1965)
**Hwiangerddi gwreiddiol* (1973)
**Llys Aberffraw* (1977)
**Eryr Pengwern* (1981)
**Dyddiadur Mari Gwyn* (1985)
**Cribau Eryri* (1988)
**Barrug y Bore* (1989)
**Adar Drycin* (1993)
**Cydio Mewn Cwilsyn* (2002)

## Cyfeiriadau

Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Llanbedr
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Dilwyn

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Dilwyn**. Fe'i lleolir ger y ffordd A4112 tua 6 milltir i'r de-orllewin o dref Llanllieni (tua 10 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Henffordd).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 711.

"Black and white village" yw'r pentref; hynny yw, mae'n enwog am ei adeiladau ffrâm bren du a gwyn.

Ychydig i'r gogledd o'r pentref ceir cymunedau bychain Dilwyn Common, Little Dilwyn a Sollers Dilwyn. Mae'n anodd gwybod a ydyw'r enw Dilwyn yn tarddu o'r enw personol Cymraeg 'Dilwyn' neu yn llygriad o 'Dulwyn' (*du* + *llwyn*).

Gorwedd y pentref mewn cwm llydan sy'n arwain o afon Gwy i Lanllieni, gyda ffrwd Stretford Brook yn rhedeg trwyddi. I'r gogledd ceir afonydd Arrow a Lugg. Nodweddir Dilwyn gan nifer o'r hen dai hanner pren du a gwyn sydd mor nodweddiadol o ogledd-orllewin Swydd Henffdordd.

Mae plwyf Dilwyn yn cynnwys cymunedau Sollers Dilwyn, Little Dilwyn, The Haven, Hill Top, The Hurst, Headland, Bearton, Bidney, Henwood, Stockmoor a Stockingfield. Ceir dros 200 annedd yn 6,400 acr y plwyf a phoblogaeth o 758 (2001).

bawd|dim|Eglwys y Santes Fair, Dilwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Henffordd
Categori:Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Goewin

Merch sy'n ymddangos yn y Pedwaredd o Geinciau'r Mabinogi, *Math fab Mathonwy*, yw **Goewin** (amrywiad, **Goewyn**).

Yn y chwedl mae hi'n ferch i Pebin o Ddol Pebin yn Arfon. Ni allai'r brenin Math fab Mathonwy fyw heb fod a'i draed yn ei harffed hi, heblaw mewn amser rhyfel:

:Ac yn yr oes honno Math fab Mathonwy ni fyddai fyw, namyn tra fai ei ddeudroed ym mhlyg croth morwyn... Sef oedd yn forwyn gyd ag ef, Goewin ferch Pebin o Ddol Pebin yn Arfon. A honno tecaf morwyn oedd yn ei hoes o'r a wyddid yno.

Arosai Goewin gyda Math yn wastad, ond ymserchodd Gilfaethwy fab Don, brawd Gwydion, ynddi. Arweiniodd hynny at gynllun gan Wydion i ddechrau rhyfel rhwng Gwynedd a Dyfed er mwyn cael Math i adael y forwyn yn ei lys yng Nghaer Dathyl a rhoi cyfleu i Gilfaethwy ei chael. A dyna a wnaethant. Treisia Gilfaethwy y forwyn yng ngwely Math. Pan ddychwela'r brenin mae Goewin yn torri'r newydd iddo:

:"Arglwydd," heb y Goewyn, "cais forwyn a fo is dy draed weithion. Gwraig wyf fi.".

Cosbir Gwydion a Gilfaethwy am eu hanfadwaith trwy eu rhithio'n anifeiliaid am gyfnod ac mae Math yn cymryd Goewin yn wraig iddo a rhoi llywodraeth ei deyrnas yn ei llaw hi.

Mae rhai, yn dilyn awgrym W. J. Gruffydd yn ei lyfr *Math vab Mathonwy*, yn meddwl mae gwraig Math oedd Goewin yn wreiddiol. Ond ceir awgrym hefyd o fersiwn arall. Yn ôl y bardd Lewys Môn (fl. 1485 - 1527), oedd yn hyddysg yn yr hen chwedlau, Arianrhod ac nid Goewin oedd y forwyn a ddaliai draed Math yn ei harffed, sy'n awgrymu fod y bardd yn gyfarwydd â fersiwn amgen o chwedl *Math fab Mathonwy* sydd ar goll bellach:

Mae 'nghwyn am forwyn yn fwy
no Math Hen fab Mathonwy.
Braich un ddi-wair, brechwen, ddoeth,
fu'i obennydd ef beunoeth:
Arianrhod,—ni bu'r unrhyw—
ni byddai Fath hebddi fyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Cyfanrif

120px|bawd|Y symbol Zahlen, a ddefnyddir yn aml i ddynodi'r set o bob cyfanrif.
Mewn mathemateg, mae **cyfanrifau** yn rhifau cyfan (nid ffracsiynau) o set o rifau naturiol a rhifau negatif:

: ... , -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, ...

Mae 21, 4, 0, a&nbsp;−2048 felly, yn gyfanrifau,  ond nid felly 9.75, , na&nbsp;. Dynodir cyfanrifau, fel arfer, gan Z ("") trwm neu \mathbb{Z} (Unicode U+2124 ℤ) sy'n tarddu o'r gair Almaeneg '''' (, "rhif").

Mewn geiriau eraill, mae  yn is-set o bob rhif cymarebol , sydd yn ei dro'n is-set o'r rhifau real .  Fel y rhifau naturiol, mae'r cyfanrifau  yn anfeidraidd.

Mewn cyfrifiadureg, mae **cyfanrif** yn fath o newidyn a ddefnyddir i ystorio gwerth cyfan; newidyn pwynt symudol ydy'r gwrthwyneb.

## Geirdarddiad
Gair cyfansawdd yw 'cyfanrif', sef cyfuniad o ddau air: 'cyfan' a 'rhif'. Y gair Lladin am gyfanrif yw *integer*, sydd hefyd yn golygu 'cyfan'.

## Cyfeiriadau

Categori:Rhifau
Categori:Mathemateg
Categori:Cyfrifiadureg
Côn

200px|de|bawd|Conau 3D
Mewn geometreg, mae **côn** yn ffurf dri-ddimensiynol, sydd â chylch yn y gwaelod, ac â phwynt yn y pen. Cyfaint y côn yw arwynebedd y cylch (\pi r^2), lluoswyd gan uchder y côn, lluoswyd gan 1/3.

Categori:Geometreg Euclidaidd
Categori:Siapau elfennol
Bodychen

250px|bawd|Bodychen fel y bu
250px|bawd|Rhan o adfeilion Bodychen.
250px|bawd|Bodychen: rhan arall o'r muriau.
Plasdy canoloesol ym Môn a fu'n enwog gynt fel noddfa i feirdd yw **Bodychen**. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd yn perthyn i ddisgynyddion Hwfa. Mae'r tŷ yn adfail heddiw.

Saif Bodychen ym mhlwyf Bodwrog, a fu gynt yn rhan o gwmwd Llifon, cantref Aberffraw, ger Llandrygarn yng nghanol Ynys Môn, i'r gogledd o dref Llangefni.

## Noddwyr y beirdd
Y noddwr amlycaf a gysylltir a'r plasdy yw Rhys ap Llywelyn (m. tua 1503-1504). Cofnodir iddo arwain mintai o wŷr Môn i ymladd ym myddin Harri Tudur ar Faes Bosworth yn 1487. Canodd y bardd Lewys Môn (fl. 1485 - 1527) iddo ar fwy nag un achlysur ac mae'n ymddangos ei fod yn fardd teulu yno am gyfnod. Parhaodd Siôn Wyn, fab Rhys, a'i ddisgynyddion yntau i gynnal y traddodiad hyd y 1630au.

Ymhlith y beirdd eraill a ganodd ar aelwyd Bodychen oedd Siôn Brwynog, Gruffudd Hiraethog, Wiliam Cynwal a Hywel Rheinallt. Dyma ddisgrifiad Hywel Rheinallt o simneiau uchel y plas ar ddechrau'r 16g (arwydd o statws yn y cyfnod hwnnw):

:Siambrau a simneiau sydd,
:Ac aelwydau y gwledydd;
:Llewys mwg brenhinllys Môn,
:A derw uchel diwreichion.

## Cadwraeth
Dim ond rhannau o furiau'r hen blasdy, yn cynnwys darnau gyda ffenestri, sy'n sefyll heddiw, mewn cae ger Llandrygarn.

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Ynys Môn
Categori:Trewalchmai
Caws Cheddar

250px|bawd|Caws Cheddar gwyn.
Caws caled o Cheddar ger Bryste, Lloegr yn wreiddiol ydy **Caws Cheddar**. Mae cawsydd tebyg o lefydd eraill yn gallu cael eu galw yn "Gaws Cheddar" hefyd, ar yr amod fod yr enw yn cynnwys y lleoliad, e.e. "Irish Cheddar". Ond dim ond caws o Cheddar eu hunan sydd â'r hawl i gael ei alw'n "Cheddar" yn syml. Gall fod yn gaws gwyn neu goch.

Cheddar
Categori:Gwlad yr Haf
Penisarcwm

Pentre bychan yng nghymuned Llanwddyn, Powys, Cymru, yw **Penisarcwm**. Saif ym Maldwyn ger Llyn Efyrnwy, fymryn i'r de-orllewin o bentref Llanwddyn ar lan Afon Cownwy, sy'n llednant i Afon Efyrnwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanwddyn
Categori:Pentrefi Powys
Martletwy

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Benfro, Cymru, yw **Martletwy**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg am y pentref. Saif i'r dwyrain o Afon Cleddau, tua hanner y ffordd rhwng Hwlffordd a Dinbych y Pysgod.

Ail-adeiladwyd yr eglwys, a gysegrwyd i Sant Marchell yn yr Oesoedd Canol, yn 1848-1850.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Landshipping a Lawrenni, ac yn ymestyn at lan Afon Cleddau. Ar un adeg, bu mwyngloddio ac allforio glo carreg yn weddol bwysig yn yr ardal. Ceir canolfan ymwelwyr Oakwood, gyda reidiau ac atyniadau eraill, o fewn y gymuned. Roedd poblogaeth y gymuned yn 523 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)