open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Flea

Mae **Michael Peter Balzary** (ganwyd 16 Hydref 1962), sydd yn cael ei adnabod fel **Flea**, yn faswr ac yn aelod o’r band roc-ffync Red Hot Chilli Peppers ers eu hymffurfiant yn 1983. Mae Flea hefyd wedi chwarae gyda bandiau megis Fear, Jane’s addiction, What is this, ac Atoms for peace.

Yn ei chwarae, mae yna elfennau o Ffync (megis bas slap), Punk, a roc seicedelig yn ei chwarae. Yn 2009, cafodd ei enwi gan Rolling Stone y baswr ail orau yn y byd, dim ond tu ôl i John Entwistle. Yn 2012 cafodd ei fand Red Hot Chilli Peppers ei urddo i'r Rock and Roll Hall of Fame.

## Bywyd a Gyrfa
Ganed Flea ym Melbourne, Victoria. Roedd ei dad yn bysgotwr. Ym 1966 symudodd ef a’i deulu i Efrog Newydd. Ym 1971 ysgarodd ei rieni, ac aeth Flea i fyw efo’i fam, a briododd gerddor Jazz. Bu hyn yn achosi i Flea ddechrau cymryd diddordeb yng Ngherddoriaeth Jazz, gan gychwyn chwarae’r trwmped.
Aeth Flea i ysgol uwchradd Fairfax, lle bu'n cyfarfod â Anthony Kiedis, a cychwynodd chwarae'r gitar bas. Daeth y ddau ohonyn nhw'n ffrindiau agos, a gyda'r gitarydd Hillel Slovak, ffurfion nhw'r band Anthym. Gadawodd Flea y band ar ôl ychydig o fisoedd i ymuno â'r grwp Fear.

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gitaryddion bas
Categori:Pobl o Victoria (Awstralia)
Categori:Prosiect Wici Môn
Chwarel Minera

bawd|260px|Golygfa o'r hen chwarel

Mae **Chwarel Minera** yn un o warchodfeydd Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru. Mae’r safle yn hen chwarel calchfaen ar Afon Clywedog yn Y Mwynglawdd, Bwrdeistref Sirol Wrecsam. Mae’r parc yn fan cychwyn i lwybr Dyffryn Clywedog sydd yn dilyn cwrs yr afon heibio Pwllau plwm y Mwynglawdd i lawr at Gwaith Haearn y Bers ac ymlaen at Erddig.

Mae’r chwarel wedi bod yn gysylltiedig ag echdynnu calchfaen ers dros 200 mlynedd.

Erbyn hyn gwelir rhywogaethau prin a rhai dan fygythiad yno, yn cynnwys ystlum pedol lleiaf, ystlum hirglustac ystlum Natterer, yn ogystal ag adar sy’n trigo ar glogwyni fel hebog tramor a chigfran, a hefyd planhigion megis coedwyrdd crynddaill, crwynllys chwerw a lloer-redynen.

## Gweler hefyd
* Parc Gwledig a Pyllau Plwm y Mwynglawdd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Minera
Categori:Gwarchodfeydd natur yng Nghymru
Categori:Bwrdeistref Sirol Wrecsam
Ysgol y Garnedd

Ysgol gynradd iaith gymraeg ym Mangor yw  **Ysgol y Garnedd**.
Mae’r ysgol wedi ei leoli ym Mhenrhosgarnedd, ddim yn bell o Ysgol Tryfan ac Ysbyty Gwynedd.
Pennaeth yr ysgol yw Llion Williams, ac mae 47 aelod o staff yn gweithio yn yr ysgol. Mae’r ysgol wedi’i rannu yn Adran Babanod ac Adran Iau, ac mae chwe dosbarth i bob adran.

Ym mis Tachwedd 2020, symudodd yr ysgol i adeilad newydd sbon a adeiladwyd gerllaw. Mae'r adeilad yn cynnwys ystafell gerdd bwrpasol, ystafell goginio, campfa a neuadd. Mae gan yr adeilad le ar gyfer 420 o ddisgyblion a penderfynodd y cyngor gau Ysgol Glanadda ac Ysgol Babanod Coedmawr yn cau yn 2020 gyda'r disgyblion yn symud i Ysgol y Garnedd,.

## Addysg
Mae cwricwlwm yr ysgol yn bennaf yn cynnwys gwaith thematig. Clustnodir amser penodedig i rai pynciau; yn arbennig Mathemateg, Addysg Gorfforol a Cherdd. Caiff y gwersi ei gynnal trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg, heb law am wersi iaith Saesneg. 
## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion cynradd Gwynedd
Categori:Bangor
Categori:Prosiect Wici Môn
Baner Jibwti

[dde|bawd|270px|[Delwedd:FIAV 111111.svg|23px Baner Jibwti]]
Comisiynwyd **baner  Jibwti** (Sillafiad Ffrangeg a Saesneg y wlad: **baner Djibouti**; Somalieg: *Calanka Jabuuti*; Arabeg: علم جيبوتي; Ffrangeg: *Drapeau de Djibouti*) yn swyddogol ar 27 Mehefin 1977.

## Baneri Hanesyddol
Arddelwyd y baneri isod ar diriogaet bresennol Jibwti:

Flag of Adal Sultanate.svg|Baner Swltaniaeth Adal (1415–1577)
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|Baner Ymerodraeth yr Otomaniaid, a ddefnyddwyr pan oedd Eyalet (talait) Habesh yn cynnwys rhan o Jibwti gyfoes
Flag of France.svg|Baner Ffrainc, rwng 1896 a 1977, pan adnabwyd y wlad fel Somalia Ffrengig ac yn drefedigaeth Ffrengig cyn annibyniaeth.

## Dolenni 
* Jibwti gan *Flags of the World*.

## Cyfeiriadau
Jibwti
Categori:Jibwti
The Umbrella Academy

Rhaglen drama Americanaidd yw ***The Umbrella Academy*** a chafodd ei ddatblygu ar gyfer Netflix gan Steve Blackman a Jeremy Slater. Mae’r gyfres yn addasiad o’r gyfres llyfrau comig o’r un enw, wedi’i greu gan Gerard Way a Gabriel Bᾴ. Mae’r plot yn adros  hanes teulu o frodyr a chwiorydd wedi’i mabwysiadu sy’n arwyr goruwchnaturiol, ac maent yn aduno i ddatrys dirgelwch marwolaeth eu tad, a bygythiad yr apocalyps sydd ar fin digwydd.

## Cefndir 
Cynhyrchir y rhaglen gan Bordeline Entertainment, Dark Horse Entertainment ac Universal Cable Productions. Roedd bwriad i *The Umbrella Academy* fod yn ffilm i ddechrau, ond yn 2015 penderfynwyd ei wneud yn gyfres deledu, cyn cael ei gomisiynu gan Netflix yn Ngorffennaf 2017. Ffilmiwyd y rhaglen yn Toronto ac Hamilton, Canada. Cafodd yr gyfres ei gyhoeddi ar 15 Chwefror 2019.

## Cast
*Elliot Page fel Vanya Hargreeves
*Tom Hopper fel Luther Hargreeves
*David Castañeda fel Diego Hargreeves
*Emmy Raver-Lampman fel Allison Hargreeves
*Robert Sheehan fel Klaus Hargreeves
*Aiden Gallagher fel Number 5
*Mary J. Blige fel Cha-Cha
*Cameron Britton fel Hazel

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2019
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Baner Cenia

[bawd|dde|250px|[Delwedd:FIAV 111110.svg|23px Baner Cenia.Cymesuredd, 2:3]]
Mabwysiadwyd **baner Cenia** neu **baner Kenya** (Swahili: *Bendera ya Kenya*) yn swyddogol ar 12 Rhagfyr 1963 y diwrnod i Cenia ddatgan ei hannibyniaeth.

## Dyluniad
bawd|250px|dde|Dyluniad a chymesuredd
Mae'r faner yn un trilliw llorweddol o ddu, coch a gwyrdd gyda ymylon gwyn i'r stribed coc sy'n rhedeg ar draws canol y maes. Yng nghanol y faner ceir tarian llwyth y Masai a dau gwaywffon wedi eu croesi. Mae'r faner wedi ei seilio ar faner mudiad y Kenya African National Union (KANU) a ddaeth, maes o law, i fod y blaid a reolodd y wlad o annibyniaeth hyd at 2002. Roedd y faner KANU wreiddiol yn ddu a choch gyda tharian yn y canol - lluniwyd on ar 3 Medi 1951.

: Du  - y bobl ddu gynhenid
: Coch - gwaed a gollwyd i ennill rhyddi
: Gwyrdd - meysydd a choedwigoedd y wlad
: Gwyn - ar gyfer heddwch y gorffennol a dyfodol y wlad dyn du yn Affrica ac undod y bobloedd

Mae'r faner yn seiliedig ar faner werdd-ddu Undeb Cenedlaethol Affricanaidd Kenya, a arweiniodd y frwydr o annibyniaeth.

Cyn bod yn annibynnol, defnyddiwyd faner y Blue Ensign gydag arfbais yn yr adran hedfan fel baner drefedigaethol y "Colony and Protectorate of Kenya" Brydeinig.

## Baneri Llywodraethol a Gwladwriaethol Eraill
Ceir amrywiaeth ar y faner genedlaetol ar gyfer baneri swyddogol eraill y wladwriaeth

### Ystondord Arlywyddwyr Cenia

File:Kenya presidential standard JOMO KENYATTA.svg|Ystondord yr Arlywydd Jomo Kenyatta
File:Kenya presidential standard DANIEL ARAP MOI.svg|Ystondord yr Arlywydd Daniel Arap Moi
File:Kenya presidential standard MWAI KIBAKI.svg|Ystondord yr Arlywydd Mwai Kibaki
File:Kenya presidential standard William Ruto.svg|Ystondord yr Arlywydd Uhuru Kenyatta

### Lluoedd Amddiffyn

File:Naval Ensign of Kenya.svg|Llynges Cenia
File:Presidential Colour of the Kenyan Navy.svg|Ystondord Arlywydd y LLynges
File:Flag of the Kenya Defence Forces.svg|[Baner Lluoedd Amddiffyn Cenia
File:Air Force Ensign of Kenya.svg|Llu Awyr Cenia

### Baneri Tebyg 

Flag of South Sudan.svg | [Baner De Swdan
Flag of Malawi.svg | Baner Malawi
Flag of the UNIA.svg | Baner y mudiad Rhyng-Affricanaidd (pan-Affrica)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cenia gan *Flags of the World*.
* vexilla - mundi.com

Cenia
Categori:Cenia
OnePlus

Mae **OnePlus** yn wneuthurwr ffôn clyfar wedi'i leoli yn Shenzhen, Tsieina a sefydlwyd gan Pete Lau (Prif Swyddog Gweithredol) a Carl Pei ym mis Rhagfyr 2013.  Mae'r cwmni'n gwasanaethu 34 o wledydd a rhanbarthau ledled y byd yn swyddogol ers mis Gorffennaf 2018.  Maent wedi rhyddhau nifer o ffonau, ymhlith cynhyrchion eraill.

## Hanes 
Sefydlwyd OnePlus ar 16 Rhagfyr 2013 gan gyn-lywydd Oppo, Pete Lau a Carl Pei. Yn ôl dogfennaeth llywodraeth Tseiniaidd, yr unig ddeiliad stoc sefydliadol yn OnePlus yw Oppo Electronics. Gwadodd Lau fod OnePlus yn is-gwmni sy'n eiddo llwyr i Oppo a dywedodd fod Oppo Electronics ac nid Oppo Mobile (y gwneuthurwr ffôn) yn un o brif fuddsoddwyr OnePlus a'u bod "mewn trafodaethau gyda buddsoddwyr eraill".  Prif nod y cwmni oedd dylunio ffôn symudol a fyddai â ansawdd uchel a phris îs na ffonau eraill yn ei ddosbarth, gan gredu y byddai defnyddwyr "Never Settle" ar gyfer y dyfeisiau o ansawdd is a gynhyrchir gan gwmnïau eraill. Esboniodd Lau "na fyddwn ni byth yn wahanol er mwyn bod yn wahanol. Mae'n rhaid i bopeth a wneir wella profiad gwirioneddol y defnyddiwr o ddydd i ddydd."  Dangosodd hefyd ddyheadau o fod yn "Muji y diwydiant technoleg", gan bwysleisio ei ffocws ar gynhyrchion o ansawdd uchel gyda dyluniadau syml, hawdd eu defnyddio.

Ar 9 Mawrth 2014, ehangodd y cwmni ei weithrediadau i'r Undeb Ewropeaidd .  O fis Gorffennaf 2018, mae OnePlus yn gwasanaethu yn y 34 gwlad a rhanbarth canlynol: Awstralia, Awstria, Gwlad Belg, Bwlgaria, Canada, Tsieina, Croatia, Cyprus, Gweriniaeth Tsiec, Denmarc, Estonia, y Ffindir, Ffrainc, yr Almaen, Gwlad Groeg, Hong Kong, Hwngari, India, Iwerddon, yr Eidal, Latfia, Lithwania, Lwcsembwrg, Malta, yr Iseldiroedd, Gwlad Pwyl, Portiwgal, Romania, Sbaen, Slofacia, Slofenia, Sweden, y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Ffonau symudol
Categori:Pages with unreviewed translations
Rhadwedd

[bawd|Enghraifft o radwedd: [Adobe Acrobat Reader]]
Mae **rhadwedd** (Saesneg: *freeware*) yn feddalwedd, sy'n cael ei dosbarthu heb unrhyw gost ariannol i'r defnyddiwr terfynol e.e. Skype ac Adobe Acrobat Reader.

Nid oes set o hawliau cyffredinol, trwydded na EULA (*end-user license agreement*) a gytunwyd arnynt sy'n diffinio rhadwedd, felly mae pob cyhoeddwr yn diffinio ei reolau ei hun ar gyfer y rhadwedd y mae'n ei gynnig. Mae rhai cyhoeddwyr yn caniatáu addasu ac ailddosbarthu'r feddalwedd gan drydydd parti, heb ganiatâd yr awdur, ond mae eraill yn gwahardd hyn.

Yn wahanol i feddalwedd ffynhonnell-agored, rhydd, sydd hefyd yn gallu cael ei dosbarthu am ddim, fel arfer ni fydd y cod ffynhonnell ar gyfer rhadwedd ar gael. gan Andrew Fluegelman. Ar y cychwyn, cyn dyfodiad y we, rhennid y feddalwedd ar ddisg hyblyg 5 1/4 modf ac yna 3.5 modf a oedd yn cael eu rhannu am ddim gyda chylchgronnau cyfrifiadurol, i hybu gwerthiant. Yn wahanol i'r byd cyhoeddi lle rhoed gwaharddiad ar atgynhyrchu, roedd gwneuthurwr y rhaglen yn annog pobl i gopio'r gwaith a'i rannu ymhellach. Yn y 1990au, gyda dyfodiad y modem a'r BBS (*bulletin board systems*), gellid lawrlwytho rhaglenni a gemau syml fel Apogee Software (a adnabyddid hefyd fel 3D Realms), Epic MegaGames (enw cyfoes: Epic Games), Ambrosia Software ac id Software.

## Mathau
Defnyddir y termau canlynol yn yr iaith y cawsant eu bathu'n gyntaf:
**Adware*
**Demoware*
**Crippleware*
**Trialware*
**Donationware*
**Nagware*
**Freemium*

## Cyfeiriadau
Categori:Rhadwedd
Categori:Trwyddedau meddalwedd
Categori:Nwyddau
Categori:Gwasanaethau (economeg)
Baner Gini Bisaw

[bawd|208px|[Delwedd:FIAV 111111.svg|20px Baner Gini Bisaw, cymesuredd, 1:2]]
Mabwysiadwyd **baner Gini Bisaw** (hefyd **baner Guinea Bissau**) ar 30 Mehefin 1911 a'i hadfer ar 23 Medi 1973 wedi i'r gyn-drefedigaeth Portwgeaidd ennill annibyniaeth. Lleolir Gini Bisaw yng ngorllewin Affrica. Cyfeirir ato yn yr iaith Portiwgaleg (iaith swyddogol y wlad er gwaethaf annibyniaeth) fel: *Bandeira das Quinas* (Baner y Pum Sgwâr) a *Bandeira Verde-Rubra* (Baner Werdd-Goch).

## Dyluniad
Fel hen faner Cabo Verde, mae'r faner yn seiliedig ar faner y Blaid Affricanaidd ar gyfer Annibyniaeth Gini a Cabo Verde (PAIGC). Sefydlwyd y blaid ym 1956 i ymgyrchu'n heddychlon dros annibyniaeth o Bortiwgal yn ystod ei chyfundrefn Estado Novo, ond trodd i wrthdaro arfog yn y 1960au ac roedd yn un o geidwaid Rhyfel Annibyniaeth 1963-74 Guinea-Bissau. Mae'n dal i fod yn brif blaid Guinea-Bissau. Deilliodd baner blaid PAIGC o un Ghana, sef y cynllun cyntaf i ddefnyddio'r cyfuniad Pan-Affricanaidd o goch, melyn, gwyrdd, a du yn 1957.

Fel baner Ghana, mae'r seren ddu yn sefyll am undod Affrica. Mae coch yn sefyll dros y sied waed yn ystod y frwydr dros annibyniaeth, mae melyn yn sefyll dros yr haul, ac mae gwyrdd yn cynrychioli gobaith.

Mae'r faner yn cynnwys y lliwiau Pan-Affricanaidd traddodiadol o aur, gwyrdd, coch, a hefyd Seren Ddu Affrica. Mae baner Ghana yn dylanwadu'n drwm ar gynllun y faner. Mae gan y lliwiau yr un ystyr: yn benodol, mae'r coch ar gyfer gwaed merthyron, gwyrdd ar gyfer coedwigoedd, ac aur am gyfoeth mwynau.

Mae ymyl goch y faner un trydydd o led y faner a'r haneri melyn a gwyrdd, union hanner hyd y faner.

## Baner Cabo Verde
Yn dilyn y frwydr dros annibyniaeth oddi ar Portiwgal, bwriadwyd uno Gini Bisaw gydag un arall o drefedigaethau Affricanaidd Portiwgal, sef Cabo Verde. Roedd baner gyntaf Cabo Verde annibynnol bron union yr un peth ag un Gini Bisaw, ond bellach mae baner Cabo Verde yn dra wahanol.

## Oriel

Flag of the Casa da Guiné.svg|20px Baner Cwmni Masnachol Gini Portiwgeaidd (15 - 16g)
File:Flag of Portuguese Guinea (proposal).svg|20pxBaner Gini Bisaw Portiwgaleg (1911-1973)
File:Flag of PAIGC.svg|Baner mudiad PAIGC
Military_flag_of_Guinea-Bissau.png|Baner y Lluoedd Arfog

## Gweler Hefyd
## Gweler Hefyd
Gweler hefyd Baner Cymuned Gwledydd yr Iaith Portiwgaleg y mae Gini Bisaw yn aelod ohoni.

## Dolenni 
* Gini Bisaw gan *Flags of the World*.

## Cyfeiriadau
Gini Bisaw
Categori:Gini Bisaw
Alwyn Sheppard Fidler

Roedd **Alwyn Gwilym Sheppard Fidler** (8 Mai 1909 – 4 Ionawr 1990) yn bensaer a chynllunydd tref Cymreig. Gwasanaethodd fel prif bensaer tref newydd Crawley o 1947 i 1952 a Phensaer Dinas Birmingham o 1952 i 1964''.

## Cefndir 
Ganwyd Fidler yn Nhreffynnon, Sir y Fflint  yn fab i William Ernest Fidler, athro, a Phoebe Maud, née Williams ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Treffynnon ac Ysgol Pensaernïaeth Prifysgol Lerpwl gan raddio ym 1932. Bu'n astudio wedyn yn yr Unol Daleithiau fel *Efrydydd y Fuddugoliaeth* o dan nawdd Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain (RIBA), ac yna ym 1933 aeth i'r Ysgol Brydeinig yn Rhufain fel *Efrydydd Rhufeinig *.

## Gyrfa 
Dechreuodd ei yrfa yn gweithio i gwmni pensaernïol Gray Wornum a Herbert J. Rowse ym 1934. Roedd adeiladu'r dref newydd yn rhan o gynllun llywodraethol i wasgaru pobl a diwydiant ar ôl y rhyfel i drefi newydd ac estynedig. Enillodd fedal y Weinyddiaeth Tai a Llywodraeth Leol ym 1951, 1952, a 1954 am ei waith.

### Birmingham 
Yn 1952 symudodd Fidler i fod yn bensaer cyntaf dinas Birmingham. Yn Birmingham roedd yn gyfrifol am ddarparu ardaloedd preswyl cymysg ac o ansawdd uchel. Enillodd ystadau Fferm Lyndhurst a Hawkesley Moat a gynlluniwyd ganddo wobrau'r Ymddiriedolaeth Ddinesig ym 1961 a dechreuodd ei ddyluniadau ymddangos ar dudalennau'r wasg broffesiynol. Roedd hefyd yn weithgar yn hyrwyddo canolfan ddinesig ar gyfer y ddinas.

Fe'i penodwyd yn CBE ym 1963 am ei waith pensaernïol. Tra yn Birmingham parhaodd i ymwneud â thai a threfi newydd trwy gynnal astudiaeth ddichonoldeb i archwilio'r posibilrwydd o sefydlu tref newydd arall yn Sir Amwythig. Daeth hwn yn Telford, ac ym 1976 dewiswyd ei bractis allan o 300 o ymgeiswyr i gynhyrchu prif gynllun y dref.

Gadawodd Sheppard Fidler Birmingham ym 1964 yn rhannol am resymau gwleidyddol. Nid oedd ei agwedd ofalus at ddylunio ac adeiladu yn cynhyrchu tai a gwblhawyd yn gyflym, sef yr hyn roedd  rai cynghorwyr megis yr arweinydd Llafur, Harry Watton, yn dymuno. yn adeilad rhestredig gradd II yn 2015.

## Teulu 
Ym 1936  priododd Fidler â Margaret Isabella Kidner (1898-1977), merch John Russell Kidner, meistr forwr. Bu iddynt un mab, John Alwyn Sheppard-Fidler (g.1938), a fu hefyd yn bensaer amlwg.

## Marwolaeth 
Ymddeolodd Sheppard Fidler yn Reigate, Surrey, lle fu farw yn 80 mlwydd oed o ddirywiad cardiofasgwlaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Penseiri o Gymru
Categori:Pobl o Dreffynnon

Categori:Prosiect Wicipobl
Glôb

de|bawd|Yr "Erdapfel" gan Martin Beheim, a wnaed rhwng 1491 a 1493, yw'r glôb hynaf y byd. Nid oedd yr Americas wedi'u cynnwys eto.*Germanisches Nationalmuseum*, Nuremberg (2006)
Model sfferigol o'r Ddaear, neu rhyw sylwedd wybrennol arall, neu o'r sffêr wybrennol yw **glôb** neu yn hynafaidd **cronnell**. Mae gan globau bwrpas tebyg i fapiau, ond yn wahanol i fapiau, nid ydynt yn ystumio'r arwyneb maent yn ei bortreadu heblaw am ei gyflwyno ar raddfa lai. Gelwir glôb o'r Ddaear yn *glôb daearol*. Mae glôb o'r sffer wybrennol yn cael ei alw'n *glôb wybrennol*.

Mae glôb yn dangos manylion ei destun. Mae glôb daearol, er enghraifft, yn dangos y tir a'r môr. Gall ddangos cenhedloedd a dinasoedd adnabyddus a'r rhwydwaith o linellau hydred a lledred. Mae gan rai gerfwedd i ddangos mynyddoedd.

Mae glôb wybrennol yn dangos sêr, a gall hefyd ddangos safleoedd gwrthrychau seryddol adnabyddus eraill. Fel arfer, bydd y sffêr wedi'i rannu yn glystyrau o sêr.

Daw'r gair "glôb" o'r gair Lladin *globus*, sy'n golygu "sffêr". Mae gan globau hanes hir. Mae'r cyfeiriad cynharaf at glôb i'w ganfod yng ngwaith Strabo, yn disgrifio Glôb Crates o gwmpas 150&nbsp;CC. Y glôb hynaf yn y byd yw'r Erdapfel, a grëwyd gan Martin Behaim yn 1492. Mae'r glôb wybrennol hynaf yn y byd i'w ganfod ar ben Atlas Farnese, wedi'i gerfio yn Ymerodraeth Rufeinig yr ail ganrif.

Categori:Cartograffeg
Categori:Sfferau
Evan Lloyd

Offeiriad Eglwys Loegr a bardd Saesneg o Gymru oedd **Evan Lloyd** (Gorffennaf, 1735 –26 Ionawr 1776).

## Cefndir 
bawd|Eglwys St Beuno, Llanycil

Roedd Lloyd yn fab i John Lloyd, bonheddwr, Bron-dderw, y Bala a Bridget Bevan ei wraig. Does dim sicrwydd ar ba ddyddiad cafodd ei eni ond fe'i bedyddiwyd ar 23 Gorffennaf 1735 yn Eglwys Blwyf Llanycil. (Mae'r ODNB, yn dweud iddo gael ei fedyddio ar 15 Ebrill, 1734, ond brawd iddo bu farw, oedd hwnnw).

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Rhuthun a Choleg yr Iesu, Rhydychen lle raddiodd  BA ym 1754 ac MA ym 1757.

## Gyrfa 
Cafodd Lloyd ei ordeinio ym 1761 ac fe'i penodwyd yn Giwrad eglwys y Santes Mair Redriff (Rotherhithe), Llundain. Yn Llundain bu Lloyd yn mwynhau bywyd cymdeithasol y tai coffi a'r theatrau. Un o'i gysylltiadau ym myd y tai coffi oedd Henry Bilson Legge, cyn Ganghellor y Trysorlys. Ym 1763 defnyddiodd Legge ei ddylanwad i ddyrchafu Lloyd yn Ficer ar eglwys Llanfair Dyffryn Clwyd. Wnaeth Lloyd ddim symud yn ôl i Gymru i fugeilio ei braidd newydd. Cyflogodd ciwrad i gyflawni holl ddyletswyddau'r plwyf. Arhosodd Lloyd yn Llundain yn mwynhau ei fywyd cymdeithasol tra bod y degwm a ffioedd eraill yr eglwys yn cael eu danfon ato trwy law ei dad.

## Bardd 
Cyhoeddodd Lloyd ambell i bwt o farddoniaeth mewn cylchgronau Llundain. Ym 1766 cyhoeddodd tair cerdd hir o farddoniaeth ddychanol:

* *The Powers of the Pen*. Cerdd mewn cwpledi wyth sillaf sy'n cefnogi'r bardd a dychanwr Charles Churchill trwy ymosod ar ei feirniaid yr Archesgob William Warburton a'r Dr Samuel Johnson.
* *The Curate*. Arwrgerdd am fywyd diflas yr holl guraduron yng Nghymru a Lloegr, sy'n cynnwys rhai llinellau arbennig o ddeifiol am hywerthedd esgobion.
* *The Methodist*. Cerdd 1000 o linellau o hyd mewn cwpledi wyth sillaf sy'n mynegi casineb Lloyd tuag at y Methodistiaid. Mae'r gerdd yn cyfeirio at gymeriad o'r enw "*Libidinoso*" (moes ar y gair Saesneg * libidinous* - chwantus, anniwair, anllad, cnawdol) sydd wedi selio ar gymydog pwerus Lloyd yn ardal y Bala, William Price, Rhiwlas.

:: *And thus began th’ infernal Sprite—*
:: *"Libidinoso"! if I’m right!*
:: *Art thou that Son of mine on Earth,*
:: *Whose deeds so loud proclaim thy Birth?*
:: *Of whom so many Strumpets tell*
:: *Such Tales as get Thee Fame in Hell?*
:: *But Children know not whence they spring,*
:: *Whether by Beggar got, or King;*

Daeth Price ag achos athrod yn erbyn Lloyd a chafodd ei garcharu am bythefnos yng ngharchar mainc y brenin a chafodd ddirwy o £50. Bu yn y carchar efo'r gwleidydd radical John Wilkes, a daeth y ddau yn gyfeillion oes wedi hynny. Bu hefyd yn gyfeillgar gyda'r actor David Garrick. Ceisiodd Wilkes a Garrick defnyddio eu dylanwad i geisio bywoliaethau (eglwysi) ychwanegol i Lloyd, ond roedd gan Price Rhiwlas mwy o ddylanwad dros yr Hybarch Jonathan Shipley Esgob Llanelwy, ac ofer bu pob ymgais.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1735
Categori:Marwolaethau 1776
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Rhuthun
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd o Gymru
Categori:Prosiect Wicipobl
Aiatola

Arweinydd crefyddol Shïa, un o ddwy brif gangen Islam, yw **aiatola** (, sy'n tarddu o  "Arwydd Duw"). Teitl anrhydeddus yn nhraddodiad Usuli y Deuddeg Imam yw "Aiatola" a roddir i glerigwr sy'n arbenigo mewn astudiaethau Islamaidd megis cyfreitheg, darllen y Corân, ac athroniaeth Islamaidd.

Ymddangosodd yr enw yn ystod oes ddiweddar brenhinllin Qajar, a deyrnasodd dros Aruchel Wladwriaeth Persia o 1789 hyd 1925. Ni ddefnyddir y teitl ymhlith Shïaid Libanus, Pacistan, ac India, a fe'i defnyddir yn Irac dim ond mewn achos ysgolhaig y gyfraith o dras Iranaidd. Daeth yn fwyfwy boblogaidd yn ail hanner yr 20g, ac mae nifer o aiatolas cyfoes yn meddu ar ddylanwad gwleidyddol.

Gallai aiatola gyhoeddi penderfyniadau a elwir ffatwa. Yn gywir, mae gan y ffatwa awdurdod i'r rheiny sy'n ei darllen ac yn cytuno â'i gynnwys yn unig, ond mae nifer o aiatolas yn denu dilynwyr sydd yn ystyried pob ffatwa ganddynt yn orfodol.

## Geirdarddiad 
Enw Perseg ydy آيت‌الله (llythrennau Rhufeinig: *āyatullāh*) sy'n tarddu o'r gair Arabeg آية الله (*āyatullāh*), cyfuniad o آيات  (*ʾāyat*), sef enw ar adnodau'r Corân a ffurf luosog ar arwydd, tystiolaeth, neu wyrth, ac الله (*allāh*), sef Duw.

## Aiatolas o nod 
* Abolqasem al-Khoei (1899–1992), clerigwr, llenor a dyngarwr Iranaidd a ymsefydlodd yn ninas sanctaidd Al-Najaf, Irac
* Ruhollah Khomeini (1902–89), arweinydd Chwyldro Islamaidd Iran a Goruchaf Arweinydd Iran (1979–89)
* Ali Khameini (ganwyd 1939), Arlywydd Iran (1981–89) a Goruchaf Arweinydd Iran ers 1989

## Cyfeiriadau 
Categori:Arweinwyr crefyddol Islamaidd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Perseg
Categori:Shïa
Categori:Teitlau anrhydeddus
Categori:Teitlau crefyddol
Siwan Jones

Awdur a sgriptiwr o Gymru yw **Siwan Jones** (ganwyd Medi 1956). Mae'n gyfrifol am greu a sgriptio rhai o ddramau teledu mwyaf poblogaidd a llwyddiannus S4C, yn cynnwys *Tair Chwaer*, *Con Passionate*, *Alys* a *35 Diwrnod*.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd i Haydn Jones a Mair Gras Saunders Jones, merch Saunders Lewis. Bu'n actores yn yr 1980au gan actio ar *Coleg*, *Y Cleciwr* a sgriptio ar *Dinas*.

Yn 1983, enillodd y wobr am 'Sgript ffilm ddramatig' yn Eisteddfod Genedlaethol Môn. Cynhyrchwyd ffilm o'r sgript gan y Bwrdd Ffilmiau Cymraeg dan y teitl ''Ty'd Yma Tomi!''. Darlledwyd y ffilm ar S4C ar 1 Mawrth 1985.

Roedd yn briod ag Emyr Wyn ac mae'n fam i'r actor Siôn Ifan.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Dramodwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Guillaume Faye

Llenor a damcaniaethwr gwleidyddol o Ffrainc oedd **Guillaume Faye** (7 Tachwedd 1949 – 6 Mawrth 2019) a oedd yn un o ddeallusion blaenaf cenedlaetholdeb yr adain dde eithafol yn Ewrop.

Ganwyd yn Angoulême yn *département* Charente, yng ngorllewin canolbarth Ffrainc. Derbyniodd ddoethuriaeth mewn gwyddor gwleidyddiaeth o'r Sefydliadau Astudiaethau Gwleidyddol ym Mharis. Ymunodd â ''Groupement de recherche et d'études pour la civilisation européenne* (GRECE) yn 1970. Daeth yn aelod blaenllaw o garfan neo-baganaidd y *Nouvelle Droite'' (y Dde Newydd) yn y 1970au.

Yn y 1980au arddelai Faye, a sawl cenedlaetholwr adain-dde arall, safbwyntiau gwrth-Americanaidd, gan wrthwynebu'r hilgymysgedd a chosmopolitaniaeth a ddygwyd gan globaleiddio a'r drefn neo-ryddfrydol. Yn ôl Faye, roedd mewnfudo i Ewrop yn tanseilio hunaniaeth a diwylliant y mewnfudwyr yn ogystal â'r Ewropeaid cynhenid. Dadleuodd y dylsai gwledydd Ewrop ymgynghreirio â Gweriniaeth Islamaidd Iran, dan yr Aiatola Ruhollah Khomeini, er hybu daearwleidyddiaeth genedlaetholgar.

Roedd Faye yn gyfeillgar â sawl elfen radicalaidd ac eithafol yng ngwleidyddiaeth Ewrop, gan gynnwys carfanau chwyldroadol, neo-Natsïaid, a chenedlaetholwyr Llydewig ffasgaidd. Cafodd ei ddiarddel o GRECE yn 1987 oherwydd ei gysylltiadau â'r bobl hyn. Treuliodd Faye rhyw deng mlynedd y tu allan i fyd gwleidyddiaeth, ac yn y cyfnod hwn mi oedd yn ddigrifwr ac yn gastiwr ar orsaf radio Skyrock. Bu hefyd yn actio mewn ffilmiau pornograffig.

O 1998 ymlaen, ysgrifennodd Faye sawl llyfr ar bynciau gwleidyddol a diwylliannol. Yn ei waith, mae'n rhagweld cwymp y gwareiddiad Ewropeaidd o ganlyniad i fewnfudo ar raddfa eang a rhyfel rhwng y Gorllewin ac Islam. Trodd ei gefn ar y *Nouvelle Droite* a'i wrthwynebiad i Gristnogaeth, a dangosodd safbwynt mwy elyniaethus tuag at fewnfudwyr unigol, gan weld bygythiad jihad, glanhau ethnig, a thrais yn erbyn merched gan ddynion Mwslimaidd ifainc yn Ewrop. Nid oedd Faye yn aelod arferol o'r adain dde eithafol. Er enghraifft, dadleuai o blaid rhyddid y rhywioldeb, gan ei alw'n rhinwedd Prometheaidd, ac nid oedd yn gwadu'r Holocost nac ychwaith yn gwrthwynebu bod Gwladwriaeth Israel. Cofleidiwyd ei syniadaeth gan amrywiaeth o garfanau'r adain dde, gan gynnwys yr *alt-right*, Israeliaid tra-Seionaidd, y mudiad gwrth-jihad, yr hunaniaethwyr, cenedlaetholwyr ethnig Ewropeaidd, a chenedlaetholwyr croenwyn. Cyhoeddir cyfieithiadau Saesneg o lyfrau Faye gan y cwmni dde-eithafol Arktos.

Bu farw o ganser yn 69 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Llenorion gwleidyddol o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Pobl o Charente
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Trwydded meddalwedd

Mae **trwydded meddalwedd** yn offeryn statudol sy'n rheoli ailddosbarthu meddalwedd a'r defnydd a wneir ohoni. Ar wahân i feddalwedd yn y parth cyhoeddus, yn y rhan fwyaf o wledydd, mae pob meddalwedd yn cael ei warchod dan hawlfraint, yn y ffurf cod ffynhonnell a chod y gwrthrych (*object code*). Fel arfer, mae'r trwydded meddalwedd yn rhoi'r hawl i'r defnyddiwr (y term cyfreithiol yw 'y trwyddedig') i ddefnyddio un neu ragor o gopiau o'r feddalwedd; heb y drwydded, byddai defnyddio'r feddalwedd o bosib yn drosedd.

## Deddfau hawlfraint 
Dan gyfraith hawlfraint, y ddau brif gategori yw:

* meddalwedd perchnogol, a werthir gan amlaf
* meddalwedd cod ffynhonnell rhydd ac am ddim (FOSS, sef *free and open-source software*)

Y gwahaniaeth cysyniadol amlwg rhwng y ddau yw yr hawliau i addasu ac ailddefnyddio'r meddalwedd,  gan gwsmer. Mae trwyddedau FOSS yn caniatáu i'r cwsmer wneud y ddau beth yma. Ar y llaw arall, nid yw meddalwedd perchnogol, fel arfer, yn caniatáu'r naill na'r llall, a chuddir y cod ffynhonnell. Fel arfer mae meddalwedd ar drwydded FOSS yn rhoi'r cod mewn ffeil ar gyfer y defnyddiwr. Gelwir cod meddalwedd perchnogol, fodd bynnag, yn "ffynhonnell gaeedig".

Yn ogystal â rhoi hawliau a gosod cyfyngiadau ar ddefnyddio meddalwedd â hawlfraint arno, fel arfer mae trwyddedau meddalwedd yn cynnwys darpariaethau sy'n dyrannu atebolrwydd a chyfrifoldeb rhwng y partïon sy'n ymrwymo i gytundeb y drwydded. Mewn testun trwydded meddalwedd masnachol, yn aml yn cyfyngu atebolrwydd, y gwarantau ac ymwadiadau gwarantau, ac indemniad - os yw'r feddalwedd yn torri hawliau eiddo deallusol unrhyw un.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Mudiad meddalwedd rhydd

Categori:Trwyddedau meddalwedd
Categori:Cyfraith droseddol
Categori:Cyfraith eiddo deallusol
Categori:Cyfraith gyffredin
Cyfansoddair cywasgedig

Cyfuniad o rannau neu synau o eiriau eraill i greu gair newydd, gydag ystyr sy'n gyfuniad o ystyron y geiriau a gyfunwyd,  yw **cyfansoddair cywasgedig**.

Mae cyfansoddair cywasgedig yn wahanol i gywasgiad, fel y mae'r geiriau 'rhai' a 'hyn' yn troi'n 'rhain', a hefyd i gyfansoddair, fel y mae 'melynwy' yn gyfuniad o 'melyn' ac 'wy'. Un o'r cyfansoddeiriau cywasgedig mwyaf adnabyddus yw'r gair Saesneg 'Brexit', sy'n gyfuniad cywasgedig o 'Britain' ac 'exit'.

Yn Saesneg, defnyddir y gair 'portmanteau' i gyfeirio at y math hwn o air - gair sy'n cyfeirio at gist deithio, ond a ddefnyddiwyd gan yr awdur Lewis Carroll, a gan y cymeriad Humpty-Dumpty i ddisgrifio'r math hwn o gyfansoddair yn ei gyfrol *Through the Looking Glass* (1871).

## Enghreifftiau Cymraeg
Ymhlith yr enghreifftiau cyfoes Cymraeg o gyfansoddeiriau cywasgedig mae:

* *hwylacio* – hwyl + ymlacio = chillaxing
* *bronion* neu *brynion* – bron + dynion = moobs (man boobs)
* *cerbryd* – cerbyd + pryd = drive-through bwyd
* *sbwrgi* – sbwriel + ci = litterbug
* *agerstalwm* – ager + erstalwm = steampunk

## Cyfeiriadau 
Categori:Iaith
Categori:Gramadeg
Cod ffynhonnell

bawd|Enghraifft o god ffynhonnell: dyma'r cod-wici sy'n cyhoeddi'r wybodaeth ar y sgrin, o flaen eich llygaid. Mae 'bawd' yma'n rheoli maint y ddelwedd yn yr erthygl.

Mewn cyfrifiadura, casgliad o god (neu sgript ddigidol) sy'n ddarllenadwy gan berson yw cod ffynhonnell (*source code*); mae'n iaith rhaglennu ar ffurf testun plaen fel arfer. Mae cod ffynhonnell rhaglen wedi'i gynllunio'n arbennig i hwyluso gwaith rhaglenwyr cyfrifiadur, ac sy'n rhoi cyfarwyddiadau i'r cyfrifiadur. Yn aml, trawsnewidir y cod ffynhonnell i god-peiriant deuaidd (*binary code*) sy'n ddealladwy gan y cyfrifiadur. Yna, caiff y cod-peiriant ei storio er mwyn ei weithredu naill ai ar unwaith neu rywdro ddiweddarach.

Yn ei gyfanrwydd, mae'r cod yn ffurfio rhaglen gyfrifiadurol a gedwir ar ffurf ffeil-destun ar ddisg caled y cyfrifiadur.

## Diffiniad
Mae Prosiect Linux yn diffinio cod ffynhonnell fel:

Cod ffynhonnell (a gyfeirir ato'n aml fel "y cod" neu'r "ffynhonnell") yw'r fersiwn o feddalwedd fel y sgwennwyd ef yn wreiddiol h.y. wedi'i deipio i'r cyfrifiadur gan fod dynol, mewn testun syml, plaen ar ffurf nodau alffaniwmerig, darllenadwy.

bawd|Cod ffynhonnell mewn **C**, sy'n iaith raglennu. Cyfarwyddiadau real sydd yma i gyhoeddi ar y sgrin y geiriau "Helo, World"; dyma'n union wnaeth Brian Kernighan o Bell Laboratories, am y tro cyntaf, yn 1974.

Gall y diffiniad, fodd bynnag, fod yn ehangach na hyn, gan gynnwys cod peiriant a nodiannau (*notations*) mewn ieithoedd graffigol, ac nid yw'r naill na'r llall ar ffurf testun. Dyma enghraifft o hyn allan o erthygl a gyflwynwyd ar y gynhadledd IEEE flynyddol ac ar Ddadansoddi a Thrin y Cod Ffynhonnell:

I fod yn eglur: ystyr 'cod ffynhonnell' yw unrhyw system feddalwedd sy'n ddisgrifiad gweithredadwy. Mae'n cynnwys cod peiriant, ieithoedd cyfrifiadurol uwch a systemau graffigol gweithredadwy.

Saesneg gwreiddiol: *For the purpose of clarity "source code" is taken to mean any fully executable description of a software system. It is therefore so construed as to include machine code, very high level languages and executable graphical representations of systems.*

## Y gyfraith 
Ceir amrywiaeth eang o ddeddfau gwahanol o fewn gwahanol wledydd.

Hyd at 1974 roedd meddalwedd yn Unol Daleithiau America yn y parth cyhoeddus. Wedi hynny dechreuwyd rhoi cyfyngiadau hawlfraint arno, fel a wneir gyda thestun a llyfr. Newidiwyd hyn yn 1974 pan gyhoeddodd *US Commission on New Technological Uses of Copyrighted Works (CONTU)* mai gwaith creadigol yr awdur yw "rhaglenni cyfrifiadurol", ac felly y gellir rhoi hawlfraint arnynt.

Aethpwyd a hyn gam ymhellach yn 1983 mewn achos llys *Apple v. Franklin* yn yr Unol Daleithiau, pan ddeddfwyd fod yr uchod hefyd yn wir am god gwrthrych (*object code*) a bod y Ddeddf Hawlfraint yn rhoi statws gwaith llenyddol i raglenni cyfrifiaduron. Yn 1999, yn yr achos *Bernstein v. United States* deddfwyd y gellir ystyried cod ffynhonnell yn fath o ryddid mynegiant (*free speech*) sy'n cael ei warchod gan gyfraith gwlad.

## Gweler hefyd
*Mudiad meddalwedd rhydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cod ffynhonnell
Categori:Testun
Baner Eritrea

[bawd|250px|[Delwedd:FIAV 111111.svg|23px Baner Eritrea, cymesuredd, 1:2]]
Mabwysiadwyd **baner Eritrea** yn swyddogol ar 5 Rhagfyr 1995. Ffurfir y faner o dri thriongl: dau driongl ongl sgwâr mewn gwyrdd (top) a glas (gwaelod) gyda thriongl isosgeles coch rhyngddynt. Gyda'i gilydd, mae'n ffurfio petryal gyda chymhareb o 1: 2. Canol y gangen olewydd yw chwarter hyd y faner. Mae Eritrea yn wlad yng ngogledd ddwyrain Affrica ar lan y Môr Coch.

## Symbolaeth
bawd|dde| Baner Eritrea yn cyhwfan
Mae ystyr symbolaidd i dri lliw'r tri thriongl a changhennau coeden yr olewydd: 
: Gwyrdd - ffrwythlondeb y tir ac amaethyddiaeth
: Glas - y cefnfor 
: Coch - gwaed a lifodd yn y frwydr dros annibyniaeth.

Yn 1950, penderfynodd y Cenhedloedd Unedig y dylai Eritrea fod yn rhan o ffederasiwn gydag Ethiopia. Ar 2 Rhagfyr y flwyddyn honno, sefydlwyd y ffederasiwn. Derbyniodd Eritrea, ymhlith eraill, ei senedd ei hun ac ym 1952 mabwysiadodd ei baner ei hun. Mae'r faner, fel y faner bresennol, yn cynnwys cangen olewydd gyda changen olewydd ynddi. Yn 1952, fodd bynnag, roedd y clogwyn yn wyrdd a glas. Mae'r glas yn deillio o faner y Cenhedloedd Unedig ac, fel cangen a changen y goeden olewydd, mae'n cyfeirio at rôl y Cenhedloedd Unedig wrth gael annibyniaeth o fewn Ethiopia.

### Rhyfel Annibyniaeth
: *Gweler baner 2 isod*
Yn 1961, diddymwyd y ffederasiwn gan yr Ymerawdwr Haile Selassie o Ethiopia a gwaharddwyd defnyddio baner Eritrean mwyach. Dim ond baner Ethiopia a ganiatwyd. Ychydig yn ddiweddarach, dechreuodd Rhyfel Annibyniaeth Eritrea a barod hyd nes 1991. Cychwynwyd y rhyfel annibyniaeth gan Ffrynt Rhyddid Eritrea (ELF), a oedd yn dal i ddefnyddio baner Eritrea.

Ym 1971, torrodd Ffrynt Rhyddid Pobl Eritrea (EPLF) i ffwrdd oddi ar ELF a byddai'n rhedeg brwydr fwy llym yn erbyn yr Ethiopiaid. Defnyddiodd yr EPLF faner a oedd yn sail i faner bresennol Eritrea. Roedd baner EPLF, fel y faner bresennol, yn cynnwys tri thriongl o'r un lliw â'r un bresennol, ond yn hytrach na'r gangen olewydd a'r gangen roedd seren felyn.

## Annibyniaeth
: *Gweler baner 3 isod*
Ym 1993, pleidleisiodd mwyafrif dinasyddion Eritrea dros annibyniaeth. Ym mis Rhagfyr 1995, fel y crybwyllwyd, mabwysiadwyd y faner bresennol gan lywodraeth Eritrea. Mae'r faner hon yn gyfuniad o faner yr EPLF gyda motiff yr olewydd o'r pumdegau. Mae gwrthbleidiau a symudiadau gwrthiant eraill yn erbyn cyfundrefn Isaias Afewerki yn aml yn dal i ddefnyddio hen faner Eritrea.

Flag of Eritrea (1952-1961).svg | 1. 20px Baner Eritrea, 1952 hyd nes 1961
Flag of Ethiopia (1897-1936; 1941-1974).svg | 2. 20px Baner Ethiopia hyd at 1975
Flag of the EPLF.svg | 3. Baner yr EPLF
Flag of the President of Eritrea.svg | Ystondord Arlywydd Eritrea
Flag of the United Nations.svg| Baner Cenhedloedd Unedig gyda'r canghennau olewydd - symbol heddwch

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Eritrea gan *Flags of the World*.

Eritrea
Categori:Eritrea
Berta Arocena de Martínez Márquez

Ffeminist o Giwba oedd **Berta Arocena de Martínez Márquez** (1899 – 1956) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Fe'i ganed yn La Habana yn 1899.Cadw lle i Cats 1

Roedd yn aelod o fudiad y swffragetiaid, ac felly'n  hyrwyddo 'etholfraint', neu'r hawl i bleidleisio mewn etholiadau cyhoeddus. Cyfeiria'r gair "swffragét" yn benodol at aelodau Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (neu'r WSPU) a ysbrydolwyd gan Emmeline Pankhurst. Credent mewn ymgyrchu'n uniongyrchol, drwy dor-cyfraith, ymprydio ayb.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Ffeministiaid o Giwba
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Merched y 19eg ganrif o Giwba
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o La Habana
Maria Rita Saulle

Awdures o'r Eidal oedd **Maria Rita Saulle** (3 Rhagfyr 1935 - 7 Gorffennaf 2011) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel barnwr, academydd, awdur a gwleidydd. Fe'i ganed yn Caserta ar 3 Rhagfyr 1935; bu farw yn Rhufain.Cadw lle i Cats 1

## Anrhydeddau 
Derbyniodd nifer o wobrau ac anrhydeddau gan gynnwys: Marchog Uwch-Groes Urdd Teilyngdod Gweriniaeth yr Eidal.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Llenorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Caserta
Joan Abse

Roedd **Joan Abse (née Mercer)** (11 Medi, 1926 –13 Mehefin, 2005) yn hanesydd celf, ymgyrchydd gwleidyddol ac awdur Seisnig.

## Cefndir 
Ganwyd Mercer yn St Helens Swydd Gaerhirfryn yn blentyn i John Mercer peiriannydd a Mary Ann ei wraig. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Ramadeg St Helens ac Ysgol Economeg Llundain. Wedi coleg bu'n gweithio hyd ei phriodas fel llyfrgellydd y Financial Times.

## Hanesydd celf 
Cofrestrodd Abse fel myfyriwr hŷn yn Sefydliad Courtauld, lle graddiodd MA mewn hanes celf ym 1972. Arweiniodd ei gwybodaeth eang am gelf, yn enwedig peintio dros y saith canrif ddiwethaf, iddi gyhoeddi nifer o lyfrau oedd yn gwneud celf yn gyraeddadwy i'r darllenydd cyffredin:

* My London School of Economics (My University) 1977
* John Ruskin: A Passionate Moralist 1982
* The Art Galleries of Britain and Ireland: A Guide to their Collections 1985
* Voices in the Gallery 1986 (ar y cyd â Dannie Abse)
* Letters from Wales 2000
* The Music Lover's Literary Companion (ar y cyd â Dannie Abse)

## Marwolaeth 
Bu farw Abse mewn damwain car ar draffordd yr M4 ger Pen-y-bont ar Ogwr yn 2005.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Prosiect Wicipobl
Marian Keyes

Awdures o Iwerddon yw **Marian Keyes** (ganwyd 10 Medi 1963) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur a bardd-gyfreithiwr. Fe'i ganed yn Limerick ar 10 Medi 1963.Cadw lle i Cats 1

Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Lucy Sullivan Is Getting Married*.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Llenorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl o Limerick
Jutta Burggraf

Awdures o'r Almaen oedd **Jutta Burggraf** (11 Gorffennaf 1952 - 5 Tachwedd 2010) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel academydd, diwinydd ac awdur. Cafodd ei geni yn Hildesheim ar 11 Gorffennaf 1952; bu farw yn Iruñea o liwcemia.Cadw lle i Cats 1

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Cologne a Phrifysgol Navarre.  
 
## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Opus Dei, Academi Archesgobol Mair am rai blynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Hildesheim
Francis Dodd

Roedd **Francis Edgar Dodd** RA (29 Tachwedd 1874 - 7 Mawrth 1949) yn arlunydd portreadau  o Gymru, arlunydd tirluniau a gwneuthurwr printiau.

## Bywgraffiad 
de|bawd| *Portread o Reginald Tyrwhitt* gan Dodd, o *Admirals y Llynges Brydeinig* a gyhoeddwyd yn 1917
Ganwyd Dodd yng Nghaergybi, Ynys Môn, Cymru, yn fab i weinidog Wesleaidd.  Hyfforddodd yn Ysgol Gelf Glasgow ochr yn ochr â Muirhead Bone a briododd â chwaer Dodd.  Yn Glasgow, enillodd Dodd Ysgoloriaeth Haldane yn 1893 ac yna teithiodd o gwmpas Ffrainc, yr Eidal ac yn ddiweddarach Sbaen.  Dychwelodd Dodd i Loegr yn 1895 ac ymgartrefodd ym Manceinion, gan ddod yn ffrindiau gyda Charles Holden, cyn symud i Blackheath yn Llundain yn 1904.  Fodd bynnag, enillodd enw da dros amser heddwch hefyd am ansawdd ei ddyfrlliwiau a'i gomisiynau portreadau.  Fe'i penodwyd yn ymddiriedolwr Tate Gallery yn 1929, swydd a ddaliodd am chwe blynedd, ac fe'i hetholwyd yn Gydymaith yr Academi Frenhinol ym 1927 ac yn Aelod llawn yn 1935.

O 1911 bu Dodd yn byw yn Arundel House (51 Blackheath Park) yn Blackheath, Llundain SE3, nes iddo gymryd ei fywyd ei hun ym 1949.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwaith gan Francis Dodd yng nghasgliadau'r Amgueddfa Ryfel Ymerodrol 
* Portread o Francis Dodd gan Stephen Bone ar wefan ArtUK 

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1949
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Printwyr
Categori:Prosiect Wicipobl
Cliff Wilson

Chwaraewr snwcer proffesiynol o Gymru oedd **Cliff Wilson** (10 Mai 1934 – 21 Mai 1994). Daeth yn Bencampwr Amatur y Byd 1978. Ar ôl troi'n broffesiynol, cyrhaeddodd 16 uchaf y byd ym 1988 pan oedd yn 54 oed, er gwaethaf golwg gwael iawn a nifer o anhwylderau eraill.

## Blynyddoedd amatur 
Roedd Wilson yn chwaraewr snwcer amatur talentog a fagwyd yn Nhredegar, yr un dref â'i gyfaill a'i gyd-chwaraewr snwcer Ray Reardon. Enillodd Bencampwriaeth Genedlaethol Dan-19 yn 1952 a 1953 a Phencampwriaeth Amatur Cymru ym 1956.

## Ymddeoliad 
Roedd poblogrwydd snwcer yn gostwng yn ystod y 1950au ac roedd yn anodd iawn ymuno â'r gylchdaith broffesiynol gaëedig a bychan. Cafodd Wilson ei ddadrithio a rhoddodd y gorau i chwarae snwcer am bymtheg mlynedd.  Yn ystod y cyfnod hwn bu'n gweithio yn y gwaith dur yn Llanwern.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Prosiect Wicipobl
Alice Williams

Bardd, arlunydd a gweithiwr lles gwirfoddol  o Gymru oedd **Alice Williams** CBE neu **Alice Helena Alexandra Williams;** gyda'r enw barddol **Alys Meirion** (12 Mawrth 1863 – 15 Awst 1957).

## Bywyd 
chwith|bawd| Ei man geni Castell Deudraeth ym 1875
Ganed Alice Williams yng Nghastell Deudraeth ym Mhenrhyndeudraeth i Annie Louisa Loveday a David Williams.  Roedd ei thad yn dirfeddiannwr a gwleidydd Rhyddfrydol.  Hi oedd y ferch ieuengaf ac er bod ei rhieni'n ryddfrydol roedd disgwyl iddi ofalu am ei mam.  Ym 1900 olynodd ei brawd, Syr Arthur Osmond Williams, ei dad fel AS ac aeth ymlaen i gefnogi pleidlais i fenywod.  Rhyddhawyd hi o'r gwaith o ofalu am ei mam pan fu honno farw ym 1904.  Aeth Alice ati i gwblhau ei haddysg drwy deithio.  Ym 1914 dechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn ystod y rhyfel bu'n gweithio i *Gronfa Argyfwng Clwyfedigion Ffrainc*.  Helpodd Alice i greu Uned Pobl ar Goll a elwir yn "Fiwro Signalau".  Rhoddodd llywodraeth Ffrainc y Medaille de la Reconnaissance Francaise iddi am ei gwaith.

Mae'n cael y clod am greu Clybiau Lyceum i fenywod ym Mharis a Berlin yn ystod ei hymweliadau.  Gallai Alice Williams baentio a chwarae'r piano.  Dangosodd ei dyfrlliwiau yn Ffrainc ac ym Mhrydain.  Hi oedd yr unig wirfoddolwr yn y rôl hon, ac ym 1918 penodwyd ysgrifennydd cyffredinol cyflogedig.  Fe'i symudwyd i'r pwyllgor gwaith a'r flwyddyn ganlynol  Dechreuodd ei golwg fethu ac roedd hi'n ddall erbyn 1930.  Rhoddwyd Gorchymyn yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) i Williams ym 1937.

Bu Alice Williams farw yn Chelsea ym 1957.

## Mae ei gwaith yn cynnwys 
* 'Aunt Mollie's Story' (1913) 
* 'Britannia' (1917) 
* 'Britain Awake: An Empire Pageant Play' (1932) 
* 'Gossip' (1935)

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Prosiect Wicipobl
Eileen Power

Awdures o Loegr oedd **Eileen Power** (9 Ionawr 1889 - 8 Awst 1940) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel athro, hanesydd, awdur ac academydd. Cafodd ei geni yn Altrincham ar 9 Ionawr 1889; bu farw yn Llundain.Cadw lle i Cats 1

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Paris a Choleg Girton. Bu'n briod i Michael Postan. 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Ganoloesol America am rai blynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Fanceinion Fwyaf
Enid Charles

Sosialydd, ffeminydd ac ystadegydd o Gymru oedd **Enid Charles** (29 Rhagfyr 1894 – 26 Mawrth 1972) a oedd yn arloesi ym meysydd demograffeg ac ystadegau poblogaeth.

Fe'i ganed yn **Dorothy Enid Charles** yn Ninbych, Cymru. Cafodd radd baglor mewn mathemateg, economeg ac ystadegau yng Ngholeg Newnham, Prifysgol Caergrawnt a Ph.D. mewn ffisioleg o Brifysgol Cape Town, De Affrica.

Cyfarfu Charles â'r gwrthwynebydd cydwybodol Lancelot Hogben tra yng Nghaergrawnt, a phriodwyd hwy ym 1918. Allan o ddwsin neu fwy o gyplau sosialaidd a ffeministaidd yng ngwledydd Prydain ar ddechrau'r 20g, Charles oedd yr unig wraig i gadw ei henw. Cafodd y cwpl ddau fab a dwy ferch cyn gwahanu ym 1953 ac ysgaru yn 1957.

Gweithiodd Charles ar gyfraddau ffrwythlondeb a phriodas i Dominion Bureau of Statistics yng Nghanada. Ym 1934, rhagwelodd Charles ddirywiad mawr ym mhoblogaeth y Deyrnas Unedig pe bai'r cyfraddau ffrwythlondeb yn parhau i ostwng. Ysgogodd y canlyniadau hyn iddi godi llais yn erbyn yr egwyddor gyffredin o ewgeneg a dderbyniwyd ar y pryd. Yn dilyn hynny bu'n gweithio fel Ymgynghorydd Rhanbarthol mewn Epidemioleg ac Ystadegau Iechyd ac fel Ymgynghorydd Ystadegau Poblogaeth ar gyfer Sefydliad Iechyd y Byd yn Singapôr a Delhi Newydd.

Bu farw yn Torquay, Lloegr, yn 1972, yn 77 oed.

## Llyfryddiaeth 
*  
*       
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newnham, Caergrawnt
Categori:Ystadegwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Prosiect Wicipobl
Helen Wills

Awdures o Unol Daleithiau America oedd **Helen Wills** (6 Hydref 1905 - 1 Ionawr 1998) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel chwaraewr tennis, hunangofiannydd, bardd a nofelydd. Cafodd ei geni yn Fremont ar 6 Hydref 1905; bu farw yn Carmel-by-the-Sea, California.Cadw lle i Cats 1

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia a Berkeley. Bu'n briod i Frederick Moody, Jr. a Aidan Roark. 

## Anrhydeddau 
Derbyniodd nifer o wobrau ac anrhydeddau gan gynnwys: 'Hall of Fame' Tennis Rhyngwladol.
## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Phi Beta Kappa am rai blynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Fremont