open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Germaine de Staël

Nofelydd, athronydd, ac hanesydd o Ffrainc oedd **Anne Louise Germaine, baronne de Staël-Holstein** (ganwyd Anne Louis Germaine Necker; 22 Ebrill 1766 – 14 Gorffennaf 1817) a elwir yn aml yn **Madame de Staël**. Trwy ei brwdfrydedd dros Ramantiaeth Almaenig a'i phwyslais ar hanes syniadau, cafodd ddylanwad ar athroniaeth Ewrop, a Ffrainc yn enwedig yn ystod y cyfnodau chwyldroadol a Napoleonig. Y bont rhwng yr Oleuedigaeth a'r mudiad Rhamantaidd yw'r ddelwedd draddodiadol o'i gwaith. Canolbwyntia'r astudiaethau diweddar amdani ar ei phwysigrwydd fel llenores a meddylwraig gwreiddiol a lwyddodd i godi uchlaw'r cyfyngiadau a orfodwyd ar ferched yn ystod ei hoes.

Ganwyd ym Mharis i rieni Swisaidd Protestannaidd. Priododd y Barwn Staël-Holstein, diplomydd Swedaidd, ym 1786. Gadawodd Ffrainc ym 1792 yn ystod yr oes chwyldroadol, ond dychwelodd dan lywodraeth y Gyfarwyddiaeth. Cynhaliodd salon ym Mharis a fu'n ganolfan i ddeallusion a gwleidyddion o fri, ac yno enillodd enw i'w hunan fel ymddiddanwraig ffraeth. Yn ddiweddarach gwahanodd o'i gŵr a daeth yn glos i Benjamin Constant.

Ysgrifennodd ddwy nofel a ellir eu hystyried yn "rhag-ffeministaidd": *Delphine* (1802) a *Corinne* (1807). O ganlyniad i'w gwrthwynebiad i Napoleon Bonaparte bu'n rhaid iddi adael Paris ym 1803. Cyhoeddodd hefyd sawl traethawd ar athroniaeth gymdeithasol ac estheteg, a hefyd y tair cyfrol ''De l'Allemagne'' (1810) yn sgil ei thaith drwy'r Almaen. Cafodd argraffiad cyntaf y gwaith hwnnw ei ddinistrio ar orchymyn Napoleon, gan iddo ei ystyried yn "wrth-Ffrengig".

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o Ffrainc
Categori:Catholigion o Ffrainc
Categori:Pobl o Ffrainc o dras Swisaidd
Categori:Genedigaethau 1766
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1817
Categori:Merched y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Alan Thompson

Cyflwynydd radio a cherddor o Gymru oedd **Alan Thompson** (1963 – 28 Medi 2017).

Yn yr 1980au roedd yn un o sylfaenwyr y band Peppermint Parlour o Gaerdydd, gan chwarae'r gitâr, ganu ac ysgrifennu caneuon i'r band.

Ymunodd a BBC Radio Wales yn 1991 gan weithio fel gohebydd ac yna cyflwynydd ar y sioe adloniant nos Wener, Rave a ddarlledwyd ar Radio Wales ac ar rwydwaith Radio Five. Bu'n gweithio ar y sioe am dair blynedd gyda'i gyd-gyflwynwr Rob Brydon. Aeth ymlaen i gyflwyno nifer o raglenni cerddoriaeth ar yr orsaf, yn fwyaf diweddar The Evening Show, a ddaeth i ben yn Awst 2013. Ers hynny, roedd yn cyflwyno sioe ar nos Sul.

Ar deledu, cyflwynodd ddwy gyfres o ''Don't Look Back'' ar BBC Wales a cyflwynodd Wobrau Celf BBC Wales.

Bu farw ar ôl salwch byr yn 54 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Marwolaethau 2017
Yr Addysgydd

Daeth rhifyn cyntaf y cylchgrawn ***Yr Addysgydd*** 1841 o'r wasg ar 1 Mawrth 1851.  Fe'i cyhoeddwyd yn Solfa, sir Benfro gan John Williams, ond gyrfa fyr oedd iddo.  Cafwyd y rhifyn olaf, sef y deuddegfed, ar 12 Chwefror 1852.

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1841
Siani'r Shetland (llyfr)

Nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Anwen Francis yw '''''Siani'r Shetland'''''. 
Cyhoeddwyd yn wreiddiol yng Ngorffennaf 2003.
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Stori fywiog am hynt a helynt Siani'r ferlen Shetland direidus sy'n arwain ei pherchennog, Beca, i bob math o helbulon, ond sy'n datblygu'n arwres maes o law; i ddarllenwyr 9-11 oed. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
The Barry Horns (y band)

Mae'r **Barry Horns** yn fand pres un ar ddeg-darn a wneir i fyny o gefnogwyr tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru. Ffurfiwyd y band yn 2011, ac mae'r enw'n deyrnged i'r cyn pêl-droediwr o Gymru Barry Horne. Mae gan y band ddatganiad a elwir y *Barryfesto*, a oedd yn nodi bod y band yn bodoli er mwyn:
# uno pêl-droed Cymru drwy defnyddio pŵer y cyrn
# rhoi tiwns ar y terasau
# rhoi gobaith pan nad oes posibilrwydd mathemategol
# newid hŵters plastig i rhai pres
# ennill mewn bywyd pan nad yw'n bosib ennill ym mhêl-droed.
Mae'r band yn canu caneuon amrywiol, gan gynnwys "Can't Take My Eyes Off You", "Just Can't Get Enough" a "Pick Up the Pieces".

Ymddangosodd y Barry Horns yn gyntaf mewn gêm rhagbrofol cwpan y byd yn erbyn Lloegr ar y 26ain o Fawrth, 2011.

Ym mis Chwefror 2012, rhyddhaodd y Barry Horns fideo ar gyfer eu fersiwn o gân Rocky, cofnododd y band maen hwn oedd anthem Cymru adeg Cwpan y Byd 2014. Mae'r fideo yn cynnwys aelodau'r band mewn gwahanol senario hyfforddi fel parodi o hyfforddiant o'r ffilm.

## Gwleidyddiaeth
Ym mis Hydref 2022 beirniadwyd Llywodraeth Cymru gan y Blaid Geidwadol am rhoi cefnogaeth ariannol o £17,000 i'r Barry Horns. Disgfiriodd yr Aelod Senedd Cymru Ceidwadol, Tom Giffard, y grŵp yn un *“abusive, intolerant, Plaid Cymru-supporting”*. Yn dilyn yr ymosodiad neidiodd gwrandawiadau i gân *This is Wales* gan y Barry Horns ar Spotify i 115,000. Dyfarnwyd mwy na £17,000 i’r band o Gronfa Cymorth Partneriaid Cwpan y Byd gwerth £1.8 miliwn, sy’n cefnogi 19 o brosiectau sy’n hyrwyddo diwylliant, y celfyddydau a threftadaeth cyn y twrnamaint Cwpan y Byd Pêl-droed 2022 yn Catar.

## Corn Celtaidd
bawd|250px|Aelod o'r Barry Horns yn canu'r Corn Celtaidd yn gêm Cymru yn erbyn Gwlad yr Iâ, 19 Tachwedd 2021

Canwyd y Corn Celtaidd (carnyx) yn gyhoeddus am y tro cyntaf ar dir Cymru ers efallai dau fileniwm yn gêm gêl-droed Cymru yn erbyn Gwlad yr Iâ ar 19 Tachwedd 2024 gan aelod o'r band. Bu i'r perfformiad byr ddenu llawer o sylw a diddordeb gan y cyhoedd ac ar y cyfryngau cymdeithasol.

Canwyd y corn gan Gas Man. Esboniodd ef bod "y perfformiad yn dipyn o gymysgfa o rai o anthemau gwladgarol cryfaf Cymru ... rythmau bach o Yma o Hyd yn ogystal ag ychydig o gorws anthem genedlaethol Cymru.” Nododd hefyd mor anodd oedd chwarae offeryn pres yn y tywydd oer y noson honno.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sianel Youtube The Barry Horns
* @BarryHorns Tudalen Facebook y band

Categori:Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru
Categori:Bandiau Cymreig
Meddwl y Gynghanedd

Llyfr ac astudiaeth lenyddol, Gymraeg gan R.M. Jones (Bobi Jones) yw **Meddwl y Gynghanedd**. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2005. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol chwyldroadol yn diffinio ac yn dadansoddi hanfod y gynghanedd. Y gyfrol lawn gyntaf sy'n olrhain hynt y gynghanedd drwy'r oesau, gan gynnwys dadansoddiad o'r beiau gwaharddedig. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Eugeen Vanfleteren

Roedd **Eugeen Vanfleteren** yn ffoadur o Wlad Belg yn ystod Y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwnaed Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol gan Vanfleteren ym 1917 ac 1918.

Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Hedd Wyn
Cranc

Cramenogion dectroed yn yr is-urdd *Brachyura* yw **crancod**, **crangod** neu **crainc**. Ceir crancod y môr, crancod dŵr croyw, a chrancod tir. Fel rheol mae ganddynt allsgerbwd trwchus a phâr o grafangau neu fodiau.

Mae ambell anifail yn dwyn yr enw **cranc**, er nad ydynt yn wir grancod, gan gynnwys marchgranc (teulu *Lithodidae*), cranc meddal, crancod meudwyol, cranc y cregyn neu granc ymfudol (uwchdeulu *Paguroidea*), cranc porslen (teulu *Porcellanidae*), a'r pryfed cranclau (*Pthirus pubis*).

## Dosbarthiad 
Cydnabyddir 6,793 o rywogaethau, o fewn 93 o deuluoedd, yn yr is-urdd *Brachyura*. Maent yn cyfri am ryw hanner o'r holl *Decapoda*.

### Rhestr dethol o rywogaethau 
* Crancod nofiol (teulu *Portunidae*)
** Cranc glas, cranc gwyrdd, cranc cyffredin, cranc y traeth neu'r glasyn (*Carcinus maenas*)
** Cranc llygatgoch (*Necora puber*)
* Teulu *Cancridae*
** Cranc coch neu'r cochyn (*Cancer pagurus*)
* Teulu *Pilumnidae*
** Cranc blewog (*Pilumnus hirtellus*)
* Teulu *Corystidae*
** Cranc melyn neu granc mygydog (*Corystes cassivelaunus*)
* Teulu *Pinnotheridae*
** Pysgranc neu granc bach (*Pinnotheres pisum*)

## Gweler hefyd 
* Cimwch
* Cranc wisgïwr, cranc sydd wedi bwrw ei allsgerbwd ac sy'n feddal, ac felly'n addas ar gyfer abwyd neu goginiaeth

## Cyfeiriadau 

Categori:Cramenogion
Categori:Is-urddau o anifeiliaid
Liam Cosgrave

Taoiseach Iwerddon rhwng 1973 a 1977 oedd **William Michael Cosgrave** (neu **Liam Cosgrave**; 13 Ebrill 1920 – 4 Hydref 2017). Roedd yn aelod ac yn Taoiseach yn enw plaid Fine Gael, plaid mwy asgell dde, a thraddodiadol mwy cymodlon â Phrydain a'r blaid â'i wreiddiau ymysg rheini a gefnogai'r Cytundeb Eingl-Wyddelig 1921.

Roedd yn fab i W.T. Cosgrave, Arlywydd cyntaf Cyngor Deddfwrfol (Executive Council) Gwladwriaeth Rydd Iwerddon wedi'r Rhyfel Annibyniaeth ac yn dad i Liam T. Cosgrave, Cathaoirleach (cadeirydd) Seanad Éireann (ail siambr y Weriniaeth) rhwng 1996 a 1997.

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Marwolaethau 2017
Jack in the Box

Cwmni bwytai bwyd cyflym Americanaidd yw **Jack in the Box** a sefydlwyd ym 1951 gan Robert O. Peterson.

Categori:Bwytai bwyd cyflym
Categori:Bwytai yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1962
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Cofeb Genedlaethol Bandelier

Mae **Cofeb Genedlaethol Bandelier** yn un o barciau cenedlaethol Mecsico Newydd, Unol Daleithiau America, yn ymyl Los Alamos. Roedd gan bobl frodorol Peublo cartrefi yno rhwng  1150 a 1550, wedi cerfio o graig Twffa. Bwytawyd ŷd, ffa a phlanhigion eraill, yn ogystal â ceirw, cwningod, gwierod a thwrcïod. Symudasent i lannau’r Rio Grande erbyn 1550

Mae mwyafrif yr adfeilion mewn Dyfnaint Frijoles

Bandelier01LB.jpg
Bandelier02LB.jpg
Bandelier03LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Wasanaeth Parciau Cenedlaethol

Categori:New Mexico
Categori:Parciau cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Bampton, Dyfnaint

Tref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Bampton**.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Bampton
*Eglwys Sant Fihangel a'r Holl Angylion

## Gefeilldrefi
*Villers-Bocage, Calvados, Ffrainc, ers 1975

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Canol Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Categori:Trefi Dyfnaint
Kingsteignton

Tref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Kingsteignton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Teignbridge.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Mihangel
*Ysgol Teign

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Teignbridge
Categori:Trefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Ôl Troed: Cerddi Bobi Jones

Cyfrol o gerddi gan Bobi Jones yw ***Ôl Troed***. 
Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2003. 
Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Unfed casgliad ar ddeg o gerddi Bobi Jones yn cynnwys dros 50 o gerddi amrywiol, sef nifer o ddilyniannau barddonol, cerddi serch, cerddi cenedlaetholgar a cherddi am y celfyddydau ynghyd â cherddi yn adlewyrchu argyhoeddiadau ysbrydol dyfnion y bardd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
De-ddwyrain Lloegr (etholaeth Senedd Ewrop)

bawd|300px|Etholaeth Ewropeaidd De-ddwyrain Lloegr

Roedd **De-ddwyrain Lloegr** yn etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop. Yn 2017 cynrychiolwyd yr etholaeth gan deg Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar gyfer 8fed Senedd Ewrop (2014-2019), oedd:

* Richard Ashworth (Ceidwadwyr)
* Janice Atkinson (Annibynnwr)
* Catherine Bearder (Democratiaid Rhyddfrydol)
* Nirj Deva (Ceidwadwyr)
* Nigel Farage (UKIP)
* Raymond Finch (UKIP)
* Daniel Hannan (Ceidwadwyr)
* John Howarth (Llafur)
* Diane James (Annibynnwr)
* Keith Taylor (Plaid Werdd)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop‎
Gogledd-orllewin Lloegr (etholaeth Senedd Ewrop)

bawd|300px|Etholaeth Ewropeaidd Gogledd-orllewin Lloegr

Roedd **Gogledd-orllewin Lloegr** yn etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop. Yn 2017 cynrychiolwyd yr etholaeth gan wyth Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar gyfer 8fed Senedd Ewrop (2014-2019), oedd:

* Louise Bours (UKIP)
* Jacqueline Foster (Ceidwadwyr)
* Theresa Griffin (Llafur)
* Sajjad Karim (Ceidwadwyr)
* Wajid Khan (Llafur)
* Paul Nuttall (UKIP)
* Julie Ward (Llafur)
* Steven Woolfe (Annibynnwr)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop‎
De-orllewin Lloegr (etholaeth Senedd Ewrop)

bawd|300px|Etholaeth Ewropeaidd De-orllewin Lloegr

Roedd **De-orllewin Lloegr ** yn etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop. Yn 2017 cynrychiolwyd yr etholaeth gan chwe Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar gyfer 8fed Senedd Ewrop (2014-2019), oedd:

* Ashley Fox (Ceidwadwyr)
* Julie Girling (Ceidwadwyr)
* William, Earl of Dartmouth (UKIP)
* Clare Moody (Llafur)
* Julia Reid (UKIP)
* Keith Taylor (Plaid Werdd)

## Gibraltar 
Cyn etholiad 2004, ehangwyd yr etholaeth i gynnwys Gibraltar. Canlyniad o achos Llys Hawliau Dynol Ewrop yn 1999 oedd hyn. Fe oedd dadl o blaid rhoi'r hawl i Gibraltar gael pleidleisio mewn etholiadau Ewropeaidd. Aeth Gwladwriaeth Sbaen gyda chwyn am gyfranogiad Gibraltar yn etholiadau Ewropeaidd i Lys Cyfiawnder Ewrop, ond oedd yr achos yn aflwyddiannus.

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop‎
Gorllewin Canolbarth Lloegr (etholaeth Senedd Ewrop)

bawd|300px|Etholaeth Ewropeaidd Gorllewin Canolbarth Lloegr

Roedd **Gorllewin Canolbarth Lloegr** yn etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop. Yn 2017 cynrychiolwyd yr etholaeth gan saith Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar gyfer 8fed Senedd Ewrop (2014-2019), oedd:

* James Carver (UKIP)
* Dan Dalton (Ceidwadwyr)
* Bill Etheridge (UKIP)
* Neena Gill (Llafur)
* Anthea McIntyre (Ceidwadwyr)
* Jill Seymour (UKIP)
* Siôn Simon (Llafur)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop‎
Llundain (etholaeth Senedd Ewrop)

bawd|300px|Etholaeth Ewropeaidd Llundain
Roedd **Llundain** yn etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop. Yn 2017 cynrychiolwyd yr etholaeth gan wyth Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar gyfer 8fed Senedd Ewrop (2014-2019), oedd:

* Lucy Anderson (Llafur)
* Gerard Batten (UKIP)
* Seb Dance (Llafur)
* Mary Honeyball (Llafur)
* Syed Kamall (Ceidwadwyr)
* Jean Lambert (Plaid Werdd)
* Claude Moraes (Llafur)
* Charles Tannock (Ceidwadwyr)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop‎
Swydd Efrog a Humber (etholaeth Senedd Ewrop)

bawd|300px|Etholaeth Ewropeaidd Swydd Efrog a Humber

Roedd **Swydd Efrog a Humber** yn etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop. Yn 2017 cynrychiolwyd yr etholaeth gan chwe Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar gyfer 8fed Senedd Ewrop (2014-2019), oedd:

* Amjad Bashir (Ceidwadwyr)
* Jane Collins (UKIP)
* Richard Corbett (Llafur)
* Mike Hookem (UKIP)
* Linda McAvan (Llafur)
* John Procter (Ceidwadwyr)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop
Ralphie May

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Ralph Duren** "**Ralphie**" **May** (17 Chwefror 1972 – 6 Hydref 2017).

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Andy Kaufman

Actor a chomediwr Americanaidd oedd **Andrew Geoffrey** "**Andy**" **Kaufman** (17 Ionawr 1949 – 16 Mai 1984). Mewn cyfweliad un tro, dywedodd nad oedd erioed wedi dweud joc, nac yn gomediwr, "y cwbwl fedraf ei wneud yw ceisio eich diddori". Fe'i ganwyd yn Ddinas Efrog Newydd, yn fab i Janice a Stanley Kaufman. Bu farw o gancr yr ysgyfaint yn 1984, yn 35 oed.

Cymerodd ran yn *Saturday Night Live*,* Taxi* (1978 - 1983), *Late Night* gyda David Letterman a bu'n wrestlo hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Comedïwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Cofeb Genedlaethol y Tywodydd Gwynion, Mecsico Newydd

Mae **Cofeb Genedlaethol y Tywodydd Gwynion** yn barc genedlaethol yn Mecsico Newydd, yr Unol Daleithiau, sydd yn cynnwys 115 o’r 275 milltir sgwâr o dwyni tywod gypsum. Mae gweddill yr ardal ar dir milwrol lle profir taflegrau’r awyrlu, a sy ddim agor i’r cyhoedd.

Mae pobl wedi dod i'r ardal ers dros 10,000 o flynyddoedd. Daeth y Sbaenwyr i chwilio am gypswm a halen. Cymerwyd yr ardal drosodd gan lluoedd arfog yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd i brofi teflynau.

Mae’r parc ar ben gogleddol yr Anialwch Chihuahua ym Masn Tularosa a saif rhwng 3890 a 4116 o droedfeddi uwchben y môr.

Ceir canolfan ymwelwyr ar Brif ffordd 70, rhwng Alamagordo a Las Craces.

Creaduriaid nosol yw'r mwyafrif o'r creaduriaid cynhenid sydd yno, er bod rhai eraill wedi esblygu i fod yn wyn ac felly'n medru goroesi yn haul y dydd.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y parciau cenedlaethol

Categori:New Mexico
Categori:Parciau cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Amddiffynydd yr Eglwys

bawd|**Amddiffynydd yr Eglwys** Cyhoeddwyd o Mehefin 1873 hyd Mai 1882, & argr. gan J. Morris, y Rhyl

Cylchgrawn yr "Eglwys Sefydliedig" yng Nghymru (sef yr Eglwys Anglicanaidd) oedd ***Amddiffynydd yr Eglwys***. Roedd yn fisolyn gwrth-anghydffurfiol Cymraeg ei iaith, ac roedd yr erthyglau ynddo yn cynnwys materion crefyddol, gwleidyddol, byd natur, newyddion lleol, cartref a thramor. Cafwyd tri golygydd iddo, sef y Parch. Henry Thomas Edwards (1837-1884), y Parch. David Walter Thomas (Gwallter Geraint o Geredigion, 1829-1905) a'r Canon Daniel Evans (1832-1888).

Bu cylchgronau crefyddol eraill gan Eglwys Lloegr y bu eu cylchrediad trwy Gymru gyfan ac oedd yn debyg iddo - rhai cyn ei amser, ac un digon tebyg ar ei ôl. Gallent gynnwys adroddiadau ar faterion cyfoes a chrefyddol y dydd, barddoniaeth neu drafodaethau darllenwyr (trwy gyhoeddi eu llythyron), ac hysbysebion o bob math. Y Teitlau cysylltiol hyn oeddynt: *Y Dywysogaeth* (1870-1881); *Y Llan* (1882), & ''Y Llan a'r Dywysogaeth'' ([1884]-1955).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Tom Petty

Cerddor Americanaidd ac arweinydd y band Tom Petty and the Heartbreakers oedd **Thomas Earl** "**Tom**" **Petty** (20 Hydref 1950 – 2 Hydref 2017). Roedd hefyd yn aelod o'r grwp Travelling Wilburys yn yr 1980au.

Fe'i ganwyd yn Gainesville, Florida, yn fab i Kitty (Avery) ac Earl Petty. Priododd Jane Benyo ym 1974; ysgarodd ym 1996. Priododd Dana York Epperson yn 2001.

Ym mis Rhagfyr 2023, defnyddiwyd y gân "Love Is a Long Road" yn y trelar cyntaf ar gyfer y gêm sy'n torri record GTA 6 (Grand Theft Auto VI). Gwelodd y gân gynnydd o 8,000% mewn ffrydiau yn dilyn rhyddhau trelar GTA 6.

## Disgyddiaeth
### Unigol
* *Full Moon Fever* (1989)
* *Wildflowers* (1994)
* *Highway Companion* (2006)

### gyda'r Heartbreakers
* *Tom Petty and the Heartbreakers* (1976)
* ''You're Gonna Get It!* (1978)
* *Damn the Torpedoes* (1979)
* *Hard Promises* (1981)
* *Long After Dark* (1982)
* *Southern Accents* (1985)
* *Let Me Up (I've Had Enough)* (1987)
* *Into the Great Wide Open* (1991)
* *Songs and Music from "She's the One"* (1996)
* *Echo* (1999)
* *The Last DJ* (2002)
* *Mojo* (2010)
* *Hypnotic Eye'' (2014)

### gyda'r Traveling Wilburys
* *Traveling Wilburys Vol. 1* (1988)
* *Traveling Wilburys Vol. 3* (1990)

### gyda Mudcrutch
* *Mudcrutch* (2008)
* *2* (2016)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Florida
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Otto Neurath

Athronydd a chymdeithasegydd o Awstria oedd **Otto Neurath** (10 Rhagfyr 1882 – 22 Rhagfyr 1945). Dadleuodd dros "Undod y Gwyddorau" a chymwyso athroniaeth er budd gwyddoniaeth. Defnyddiodd positifiaeth resymegol i lunio sail i ddamcaniaeth economaidd ymddygiadol.

Cafodd ei addysg yn Fienna a Berlin. Wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf bu'n rhan o weriniaeth gomiwnyddol Bafaria, a chafodd ei garcharu am hynny. Dychwelodd i Fienna i ymgyrchu dros ddiwygiadau Marcsaidd, ac yno bu'n rhan o Gylch Fienna. Fe drefnodd cynadleddau rhyngwladol mewn ymdrech i hybu'r cyfathrebu rhwng disgyblaethau'r gwyddorau, a golygodd y gwyddoniadur *International Encyclopedia of Unified Science* (1937). Symudodd i'r Iseldiroedd ym 1934, ac i Loegr ym 1941 i ffoi o'r Natsïaid.

Ysgrifennodd Neurath ar amryw bynciau, gan gynnwys systemau dosbarthu, cymdeithaseg gymharol, ac economeg.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd yn Fienna yn fab i'r economegydd Iddewig Wilhelm Neurath a'i wraig Gertrud Kaempffert. Cafodd Otto ei fagu'n Gatholig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Athronwyr o Awstria
Categori:Athronwyr dadansoddol
Categori:Catholigion o Awstria
Categori:Cymdeithasegwyr o Awstria
Categori:Gwyddoniadurwyr
Categori:Llenorion Almaeneg o Awstria
Categori:Llenorion Iddewig o Awstria
Categori:Marcswyr o Awstria
Categori:Pobl a aned yn Fienna
Categori:Pobl fu farw yn Rhydychen
Lynton

Tref fechan ar arfordir Exmoor yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Lynton**.  Saif uwch y clogwyni a phentref Lynmouth. Ceir rheilffordd sy'n cysylltu Lynton a Lynmouth.

Y cyngor lleol sy'n gyfrifol am y ddwy gymuned yw Cyngor Tref Lynton and Lynmouth.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Gogledd Dyfnaint
Categori:Trefi Dyfnaint
Modbury

Tref farchnad a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Modbury**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams. Saif ar yr A379, sef y ddolen rhwng Plymouth a Kingsbridge. Poblogaeth y plwyf ydy tua 1,500.

## Geirdarddiad
Enw gwreiddiol y dref oedd *Moot burgh* , sef yr enw Anglo-Sacsonaidd. Ystyr gwreiddiol *Moot* oedd "mwd" neu "fan cyfarfod" a *bury* sef "caer amddiffynnol".

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Categori:Trefi Dyfnaint
Airtrain, Maes Awyr Rhyngwladol Newark

bawd|260px
Mae **Airtrain** yn rheilffordd ungledrog, 3 milltir o hyd, heb yrwyr sydd yn cysylltu â lleoliadau gwahanol Maes Awyr Rhyngwladol Newark gyda Gorsaf reilffordd Maes Awyr Rhyngwladol Newark a’r meysydd parcio.

Agorwyd Airtrain ym1996, yn cysylltu â therfynfeydd y maes awyr yn unig. Estyniwyd Airtrain hyd at yr orsaf reilffordd yn 2000. Rheolir Airtain gan gwmni Bombardier, sydd wedi adeiladu’r trenau hefyd.

## Gorsafoedd
* Gorsaf reilffordd Maes Awyr Rhyngwladol Newark
* Maes parcio 4 a bysiau i westai.
* Terminal C
* Terminal B 
* Terminal A 
* Maes parcio 3 a chwmnïau llogi ceir
* Maes parcio 2 a chwmnïau llogi ceir
* Maes parcio 1

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffyrdd ungledrog
Categori:New Jersey
Burnham-on-Sea

Tref ar lan y môr yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Burnham-on-Sea**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Sedgemoor. Mae'n rhannu ei chyngor tref gyda Highbridge ym mhlwyf sifil Burnham-on-Sea and Highbridge.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig boblogaeth Burnham-on-Sea o 23,325.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Andreas
*Pier
*Round Tower (goleudy)

## Enwogion
*Charles Brooke (1829-1917), rajah Sarawak
*Syr John Pople (1925-2004), cemegydd
*Liam Phillips (g. 1989), seiclwr BMX

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Sedgemoor
Categori:Trefi Gwlad yr Haf
Gwenllwyfo

Santes gynnar (c. 7g) oedd **Gwenllwyfo** a gysylltir gydag Eglwys y Santes Wenllwyfo ym mhlwyf eglwysig Llanwenllwyfo, ger Dulas, Ynys Môn.

Ni wyddys ddim o gwbl am y Santes Wenllwyfo. Dethlir ei gŵyl ar 30 Tachwedd. Mae'r hen eglwys yn adfail a dim ond rhannau isaf y muriau sy'n aros. Saif yr eglwys newydd ger pentref bychan Dulas.

## Llyfryddiaeth
*D. Simon Evans (gol.), *Buched Dewi* (Caerdydd, 1959).

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 7fed ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Eglwys y Santes Wenllwyfo

Eglwys a godwyd yn y 19g ger Dulas, Ynys Môn, yng ngogledd-ddwyrain yr ynys yw **Eglwys y Santes Wenllwyfo**.

Fe'i codwyd rhwng 1854 a 1856 yn lle'r hen eglwys o'r un enw sydd bellach yn adfeilion. Cysegrwyd y ddwy i santes leol na wyddys fawr ddim amdani, sef Gwenllwyfo. Roedd yr hen eglwys yn rhy fach ac mewn cyflwr gwael, felly gadawyd hi i ddadfeilio a chodwyd eglwys newydd yn ei lle, ychydig yn nes at Ystad Llys Dulas. Cyfrannodd perchennog Llys Dulas £936 at y gost o £1,417 er mwyn ei chael yn nes at ei dŷ, er bod trwch y gynulleidfa ymhellach oddi wrthi. Mae'r eglwys yn un o bedair ym mhlwyf Amlwch ac fel gweddill eglwysi Môn, mae'n rhan o Esgobaeth Bangor.

Yn 1876, cyfrannodd Arundell Neave (a oedd wedi priodi un o deulu Llys Dulas) 27 chwarel o wydr a ddaeth yma o fynachdy yn Fflandrys.

Oherwydd y ffenestri hyn mae wedi'ch chofrestru'n Gradd II* gan Cadw.

Yn 2017 roedd gwasanaethau'n dal i gael eu cynnal yn yr eglwys newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Nick Bennett

**Nick Bennett** (ganwyd 29 Ebrill 1969) yw Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru ers 2014.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd  Nicholas Bennett yn Llanelwy. Magwyd yn Abergele a Rhyl cyn symud i  Llangefni, a Benllech ar Ynys Môn ac aeth i Ysgol Gyfun Llangefni. Aeth ymlaen i Brifysgol Aberystwyth yn 1987 lle astudiodd am radd BSc Econ mewn Gwyddor Wleidyddol ac yna MBA yn 1991.

## Gyrfa
Yn 1995 aeth i weithio yng Nghanolfan Ewropeaidd Cymru ym Mrwsel gan adael yn 1999. Rhwng 2000 a 2002 bu'n gynghorydd arbennig i'r Dirprwy Brif Weinidog yn Llywodraeth Cymru pan oedd clymblaid rhwng Llafur a'r Democratiaid Rhyddfrydol. Gweithiodd i Bute Communications rhwng 2004 a 2006. Roedd yn brif weithredwr Cartrefi Cymunedol Cymru rhwng 2006 a 2014, cyn cael ei benodi fel Ombwdmsan Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru yn Mehefin 2014.
  Bu yn y rol hyd at Mawrth 2021 cyn ymuno fel Cyfarwyddwr Strategol gyda chwmni Savills.  

Sefodd fel ymgeisydd i blaid y Democratiaid Rhyddfrydol dros yr ynys mewn etholiad San Steffan yn 2001.

Mae wedi eistedd ar sawl Bwrdd, Gweithgor a Comisiynau gan gynnwys Bwrdd yr Iaith Gymraeg, Comisiwn Williams, Bwrdd Adra ac Uchelgais Gogledd Cymru. 

## Bywyd personol
Mae'n briod ers 1994 gyda Nia Bennett sy’n ymgynghorydd Adnoddau Dynol ac yn Gadeirydd Urdd Gobaith Cymru. Mae ganddynt dri o blant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru 

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Owen Lewis

Esgob Pabyddol yn ne'r Eidal, a gŵr o Langadwaladr, Ynys Môn oedd **Owen Lewis** (neu *Lewis Owen* ar adegau; 28 Rhagfyr 1533 – 14 Hydref 1595).

Ganwyd Owen Lewis (Eidaleg: Ludovico Audoeno, Lladin: Audoenus Ludovisi) ym mhentrefan Bodeon ger Llangadwaladr. Daeth yn Esgob Cassano all'Ionio, yn yr Eidal. Gwrthwynebai Brotestaniaeth i'r carn. Mynychodd Goleg Caerwynt (*Winchester College*), Coleg Newydd, Rhydychen ac yna Prifysgol Douai yn Ffrainc, ac fe'i gwnaed yn offeiriad yn yr Eglwys Gatholig ac yn brifathro prifysgol yn Adran y Gyfraith yn Douai; yna fe'i gwnaed yn ganon yn Eglwys Gadeiriol Cambrai, ac yn ddeon yn Hanawt. Yn ei rol fel canon ymwelodd sawl tro â Rhufain lle y cyfarfu'r Pab Sixtus V ac yna'r Pab Grigor XIII a phenodwyd ef i sawl swydd eglwysig.

Sefydlodd, gyda William Allen, ddau goleg offeiriadol, y naill yn Douai a'r llall yn Rhufain, a rhoddodd swydd i'w gyfaill Morys Clynnog (tua 1525 – 1581) yn y coleg yn Rhufain. Ym Milan, rhwng 1580 a 1584, gweithredodd fel Gweinyddwr y brifysgol. Croesawyd ef yn gynnes i Milan gan yr Archesgob Carlo Borromeo ac arhosodd Owen gydag ef a'i deulu am gyfnod. Ym mreichiau Owen y bu farw Borromeo. Daeth Cymry eraill ato i'r Eidal, gan gynnwys Gruffydd Robert (cyn 1531 – ar ôl 1598).

Yn Rhufain bu'n gyfrifol am bolisiau'n ymwneud â Mari, brenhines yr Alban a Choleg Reims. Ar 3 Chwefror 1588 penodwyd ef yn Archesgob Cassano ym Mrenhiniaeth Napoli ac ordeiniwyd ef gan Nicolas de Pellevé ar 14 Chwefror.

Bu farw yn Rhufain ar 14 Hydref 1594 a chladdwyd ef yn y brifysgol a sefydlodd, lle codwyd cofeb iddo gydag arysgrif Ladin arno.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1533
Categori:Marwolaethau 1594
Categori:Catholigion o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Fahrenheit 9/11

Ffilm ddogfen gan Michael Moore a gafodd ei rhyddhau yn 2004 yw *** Fahrenheit 9/11***. Mae'r ffilm yn archwiliad beirniadol i lywyddiaeth George W. Bush, Ymosodiadau 11 Medi 2001, y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth a Rhyfel Irac. Mae'r teitl yn cyfeirio at *Fahrenheit 451*, y nofel ddystopaidd gan Ray Bradbury sy'n cyflwyno cymdeithas America yn y dyfodol lle mae llyfrau'n cael eu gwahardd ac yn cael eu llosgi pan gant eu darganfod.

Dyma'r ffilm ddogfen fwyaf proffidiol o bob amser. Enillodd y ''Palme d'Or'' yng Ngŵyl Ffilm Cannes 2004.

Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau dogfen
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a gafodd eu sensro
Betty Campbell

Athrawes ac ymgyrchydd cymunedol o Gymru oedd **Betty Campbell** MBE (6 Tachwedd 1934 – 13 Hydref 2017) a'r brifathrawes groenddu cyntaf yng Nghymru

## Bywyd cynnar
Fe'i ganed yn Nhre-biwt, Caerdydd, fel **Rachel Elizabeth Johnson**, yn ferch i Simon Vickers Johnson o Jamaica a'i wraig Honora.

Yn 17 mlwydd oed, a hithau’n astudio am ei Lefelau A, beichiogodd Betty ac yna yn 1953 gadawodd yr ysgol i briodi ei chariad, Robert Campbell. Cafodd ei haddysg yn Lady Margaret High School for Girls, Caerdydd, ac yng Ngholeg Caerdydd.

## Gyrfa
Yn 1960 a hithau bellach yn fam i dri o blant, fe ddaeth Betty ar draws hysbyseb ym mhapur y South Wales Echo oedd yn nodi bod Coleg Hyfforddi Caerdydd bellach yn derbyn myfyrwyr benywaidd. Yn sydyn, teimlai’r freuddwyd o ddysgu yn fwy real nag erioed ac yn fuan ar ôl ymgeisio, fe’i derbyniwyd hi i’r coleg.

Ei breuddwyd fawr hi oedd cael bod yn brifathrawes ac yn yr 1970au fe wireddwyd y freuddwyd honno pan ddaeth hi’n bennaeth ysgol du cyntaf Cymru yn Ysgol Mount Stuart. Fe’i hysbrydolwyd hi gan ymgyrchwyr gwrth-gaethwasiaeth fel Harriet Tubman a’r mudiad hawliau sifil draw yn yr Unol Daleithiau felly dechreuodd ddysgu’r disgyblion am gaethwasiaeth, hanes pobl dduon a’r system apartheid oedd yn weithredol ar y pryd yn ne Affrica.

Yn 1998, fel aelod o’r Comisiwn dros Gydraddoldeb Hil, fe’i gwahoddwyd i gyfarfod â Nelson Mandela yn ystod ei unig ymweliad ef â Chymru. Bu’n aelod o fwrdd BBC Wales yn yr 1980au gan oruchwylio materion golygyddol a chynyrchu ac, yn 2003, fe’i gwnaed yn gymrawd anrhydeddus Prifysgol Metropolitan Caerdydd am ei gwasanaeth dros addysg a bywyd cymunedol.  Cynrychiolodd hi Dre-biwt fel cynghorydd hefyd fel aelod Llafur Cymru ac aelod annibynnol.

Cafodd ei chyfweld gan Nick Broomfield yn 2016 am ei hatgofion personol o ddathlu ei phriodas aur yn Y Gyfnewidfa Lo yn rhaglen ddogfen y BBC 'Going Going Gone: Nick Broomfield's Disappearing Britain'.

## Marwolaeth a'i hetifeddiaeth
Bu farw Campbell ar 13 Hydref 2017, ar ôl bod yn sâl ers sawl mis. Yn 2019 roedd Campbell yn un o bum menyw ar y rhestr fer er mwyn codi'r cerflun cyntaf o fenyw mewn lle cyhoeddus yn yr awyr agored yng Nghymru. Cynhaliodd y BBC bleidlais gyhoeddus gan roi sylw i'r pum dewis yn eu rhaglenni newyddion dros wythnos. Ar 18 Ionawr 2019, cyhoeddwyd mai Campbell oedd wedi ennill y bleidlais, ac mai cerflun ohoni hi fyddai'n cael ei godi yn Sgwâr Canolog, Caerdydd, i gyd-fynd â swyddfeydd BBC Cymru yn symud i'r sgwâr erbyn 2019-2020. Cafodd y cerflun ei ddadorchuddio ynghanol Caerdydd ar 29 Medi 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cymry Du
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
The Conversation

Ffilm gyffrous ddirgelwch gan Francis Ford Coppola a'i rhyddhau ym 1974 yw ***The Conversation***.

Mae Harry Caul yn ymchwilydd preifat yn San Francisco, yn arbenigwr mewn gwyliadwriaeth a recordiadau cudd; yn eironig, mae ganddo obsesiwn paranoaidd am ei breifatrwydd ei hun. Mae'n llawn euogrwydd dros un o'i hen swyddi a arweiniodd at lofruddiaeth tri o bobl. Mae'n wynebu dilema moesol pan ymddengys fod y swydd y mae'n gweithio arno ar hyn o bryd yn dangos bod pâr ifanc mewn perygl marwol.

Enillodd y ''Palme d'Or'' yng Ngŵyl Ffilm Cannes 1974.

## Cast
*Gene Hackman fel Harry Caul
*John Cazale fel Stan
*Allen Garfield fel William P. "Bernie" Moran
*Cindy Williams fel Ann
*Frederic Forrest fel Mark
*Harrison Ford fel Martin Stett
*Michael Higgins fel Paul
*Elizabeth MacRae fel Meredith
*Teri Garr fel Amy Fredericks
*Robert Duvall fel Y Cyfarwyddwr
*Mark Wheeler fel Y Derbynnydd
*Robert Shields fel Y Meimiwr
*Phoebe Alexander fel Lurleen

Categori:Ffilmiau 1974
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Francis Ford Coppola
Categori:Ffilmiau cyffro Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau dirgelwch
Theodiciaeth

Cangen o ddiwinyddiaeth yw **theodiciaeth** sydd yn ymdrechu i ateb y broblem drwg, hynny yw pam bod Duw yn caniatáu pethau drwg i ddigwydd.

## Geirdarddiad 
Cyfaddasiad yw'r gair Cymraeg o'r Saesneg *theodicy*, sydd yn ei tro yn tarddu o'r Ffrangeg *Théodicée*, enw ar gasgliad o draethodau gan yr Almaenwr Gottfried Leibniz a gyhoeddwyd gyntaf ym 1710. Fe gyfunodd y geiriau Groeg *theos*, sef "duw", a *dikē*, sef "cyfiawnhâd", ac felly ystyr lythrennol y gair yw i gyfiawnhau duw, neu i amddiffyn priodoleddau duw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwinyddiaeth
Frederick Hanbury-Tracy

Roedd yr Anrhydeddus **Frederick Stephen Archibald Hanbury-Tracy** (15 Medi 1848 - 9 Awst 1906), yn wleidydd Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Rhyddfrydol Bwrdeistref Trefaldwyn rhwng 1877 a 1885 ac eto rhwng 1886 a 1892.

## Bywyd Personol 
Roedd Hanbury-Tracy yn fab ieuengaf Thomas Hanbury-Tracy, 2il Barwn Sudeley, a'i wraig Emma Elizabeth Alicia, merch George Hay Dawkins-Pennant, o deulu'r Penrhyn. Roedd Sudley Hanbury-Tracy, 3ydd Barwn Sudley a Charles Hanbury-Tracy, 4ydd Barwn Sudeley, yn frodyr hyn iddo. Fe'i addysgwyd yn breifat ac yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt, lle graddiodd BA.

Priododd Helena Caroline Winnington ym 1870, unig ferch Syr Frederick T Winnington, ac Anna Helena Domville ei wraig. Bu iddynt  7 plentyn:
*Eric Hanbury-Tracy
*Edith Julia Helena
*Claud Sudeley Francis
*Cyprienne Emma Madeleine OBE 
*Violet Mary Claudia
*Hilda Adelaide Eleanor

## Gyrfa Wleidyddol
Bu farw Sudeley Hanbury-Tracy, 3ydd Barwn Sudley, brawd Frederick, ym 1877 a chodwyd ei frawd Charles i’r farwniaeth. Er mwyn derbyn ei sedd yn Nhŷ’r Arglwyddi bu raid i Charles ildio ei sedd yn Nhŷ’r Cyffredin. Safodd Frederick dros yr achos ryddfrydoli yn yr isetholiad gan gadw’r sedd a churo’r Arglwydd Castellreigh, yr ymgeisydd Ceidwadol yn weddol gyffyrddus.

Yn y pedwar etholiad canlynol gwrthwynebydd Ceidwadol Hanbury-Tracy oedd Pryce Pryce-Jones. Yn etholiad 1880 llwyddodd i gadw’r sedd. Yn etholiad 1885, llwyddodd Pryce-Jones i gipio’r sedd gyda mwyafrif o 83. Bu etholiad arall ymhen y flwyddyn ym 1886 a llwyddodd Hanbury-Tracy i ennill y sedd yn ôl gyda mwyafrif o 173. Yn yr etholiad nesaf ym 1892 enillodd Pryce-Jones eto. Fe apeliodd y Blaid Ryddfrydol yn erbyn canlyniad yr etholiad gan honni bod Pryce-Jones wedi llwgrwobrwyo etholwyr, ond aflwyddiannus bu’r apêl.

## Marwolaeth
Bu farw yn Brighton yn 57 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Rhyddfrydiaeth
Poulett George Henry Somerset

Roedd y Cyrnol **Poulett George Henry Somerset** CB (19 Mehefin 1822 - 7 Medi 1875) yn filwr ac yn wleidydd Prydeinig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Fynwy rhwng 1859 a 1871.

## Bywyd personol
Roedd Somerset yn fab i’r Arglwydd Charles Somerset a’i ail wraig y Ledi Mary Poulett.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a’r Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst

Bu’n briod ddwywaith. Ar 15 Ebrill 1847 priododd Barbara Augusta Norah Mytton), merch John *Mad Jack* Mytton a Caroline Gifford ei wraig. Bu iddynt dau fab a ddwy ferch gan gynnwys
*Cecily Mary Caroline Somerset 
*Vere Francis John Somerset 
*Henry Charles FitzRoy Somerset
Bu Barbara marw 4 Mehefin 1870. Ar 10 Medi 1870 priododd ei ail wraig Emily Moore bu iddynt un ferch:
*Cecily Emily Poulett Somerset

## Gyrfa filwrol 
bawd|chwith|Medal Rhyfel y Crimea a phedwar clespyn
Ymunodd â'r fyddin ym mis Mawrth, 1839, a bu'n gwasanaethu gyda Gwarchodlu Coldstream. Fe wasanaethodd ar staff yr ymgyrch Dwyreiniol ym 1854 fel aide de-camp i’w ewythr, yr Arglwydd Raglan. Roedd yn bresennol ym mrwydrau Alma, Balaclava, lnkerman (lle cafodd ei geffyl ei ladd gan ffrwydrad), a bu’n rhan o warchae Sebastopol.

Am ei wasanaeth yn y Crimea dyfarnwyd iddo fedal a phedwar clespyn ym 1855 a’i godi yn Gydymaith Urdd y Baddon.

Ymddeolodd o'r Gwarchodlu Coldstream ym mis Mawrth, 1854, gan ymadael o'r gwasanaeth trwy werthu ei gomisiwn ym mis Chwefror 1863. Roedd y Cyrnol Somerset hefyd wedi gwasanaethu gyda'r 7fed Ffiwsilwyr a Milisia 1af Durham.

## Gyrfa wleidyddol
Gwasanaethodd fel un o gynrychiolwyr Sir Fynwy yn Nhŷ'r Cyffredin o 1859 i 1871 ar y cyd a’i gefnder Charles Octavius Swinnerton Morgan. Ymadawodd a’r Senedd ym 1871 i wneud lle i'w berthynas, yr Arglwydd Henry Somerset.

## Marwolaeth
Bu farw yn Dundrum ger Dulyn a chladdwyd ei weddillion yng nghorff Eglwys Gadeiriol Bryste.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1875
Iris (anatomeg)

bawd|Llygaid dynol a lliwiau amrywiol o iris iddynt

Mae’r **iris** yn strwythur tenau a chrwn yn y llygad, sy’n rheoli diamedr a maint cannwyll y llygad, ac felly faint o olau sy’n cyrraedd y retina. Y rhan liwgar ydy'r iris,  â channwyll y llygad yn ei ganol ac a amgylchynir gan y sglera gwyn. Mae gorchudd y llygad, sef y gornbilen, yn hollol dryloyw ac yn anweledig. Gwelir y pibellau gwaed yn y sglera yn hawdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llygad
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Sasha Clements

Actores ffilm o Toronto, Ontario, Canada, yw **Sasha Clements** (ganwyd **Sasha Nicole Clements**, 14 Mawrth 1990).

## Ffilmiau
**The Snow Queen* (2005)

## Teledu
**Majority Rules!* (2009)
*''What's Up Warthogs!'' (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Michel Temer

Gwleidydd o Frasil yw **Michel Miguel Elias Temer Lulia** (ganwyd 23 Medi 1940) a oedd yn Arlywydd Brasil o 2016 i 2019.

Cafodd ei ddewis yn gydymgeisydd i Dilma Rousseff yn etholiad arlywyddol 2010, a chafodd Rousseff ei hethol yn arlywydd a Temer yn is-arlywydd gyda 46.91% yn y rownd gyntaf a 56.05% yn yr ail rownd. Daeth Temer yn arlywydd dros dro yn sgil uchelgyhuddiad Rousseff ar 12 Mai 2016. Daeth yn arlywydd yn swyddogol ar 31 Awst. Daeth ei gyfnod yn y swydd i ben ar 1 Ionawr 2019, pan drosglwyddwyd yr arlywyddiaeth i Jair Bolsonaro, enillydd etholiad arlywyddol 2018.

Categori:Arlywyddion Brasil
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gwleidyddion o Frasil
Categori:Pobl o dalaith São Paulo
Cornbilen

|bawd|Llygad dynol

Rhan flaen dryloyw y llygad sy’n gorchuddio’r iris, cannwyll y llygad a’r siambr flaen ydy’r **gornbilen**. Mae’r gornbilen, fel y siambr flaen a’r lens, yn plygu golau ac yn darparu dau draean o nerth optegol cyfan y llygad. Mae’r gornbilen yn cyfrannu at y mwyafrif o nerth canolbwyntio’r llygad, ond sefydlog ydy’r ffocysu. Gan gymhwyso crymedd y lens, mireinir y ffocws yn ôl pellter y gwrthrych. 

## Strwythur
Mae gan y gornbilen terfynau nerfau anfyelinog sy'n synhwyro cyffwrdd, tymheredd a chemegion. Mae cyffwrdd â'r gornbilen yn peri atgyrch anwirfoddol i gau'r amrant. Oherwydd bod tryloywder yn hollbwysig, nid oes gan y gornbilen bibellau gwaed. Yn eu lle, mae ocsigen yn hydoddi mewn dagrau ac yn tryledu ledled y gornbilen i'w chadw'n iach.

Yn yr un modd mae maetholion yn cael eu cludo trwy dryledu o'r hylif dagrau trwy'r arwyneb allanol. Yn y llygad dynol, mae gan y gornbilen diamedr o oddeutu 11.5mm a thrwch 0.5-0.6mm yn y canol a 0.6-0.8mm ar y cyrion. Tryloywder, diffyg pibellau gwaed, presenoldeb celloedd imiwnedd preswyl anaeddfed, a braint imiwnolegol sy'n neilltuo'r gornbilen fel meinwe arbennig iawn.

Albumin yw'r protein hydawdd mwyaf helaeth yn y gornbilen famolaidd.

Mewn llysywod pendoll, estyniad o'r sglera yn unig ydy'r gornbilen ac mae hi ar wahân o'r croen uwchlaw. Mewn fertebratau mwy datblygedig, mae hi bob amser yn ymdoddi â'r croen i ffurfio strwythur unigol, er ei bod hi'n cynnwys haenau amryfal. Mewn pysgod, a fertebratau dyfrol yn gyffredinol, dyw'r gornbilen ddim yn ffocysu golau o gwbl gan fod ganddi hi bron yr un indecs plygiant â dŵr.

## Cyfeiriadau
Categori:Llygad
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Chwarae'n Troi'n Chwerw (nofel gan Tudur Williams)

Nofel ar gyfer yr arddegau gan Tudur Williams yw '''''Chwarae'n Troi'n Chwerw'''''. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Nofel gyfoes ar gyfer yr arddegau yn portreadu bywyd cythryblus llanc un ar bymtheg oed heriol sy'n profi cyffuriau am y tro cyntaf, ac yn cael ei arestio yn dilyn damwain mewn car wedi'i ddwyn pan gaiff merch ifanc niwed difrifol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Adeilad Woolworth

bawd|260px

Nendwr cynnar yn Efrog Newydd yw **Adeilad Woolworth** (Saesney: *Woolworth Building*) a gwblhawyd ym 1913. Roedd yn adeilad talaf y byd hyd at 1930 pan adeiladwyd 40 Wall Street ac Adeilad Chrysler, hefyd yn Efrog Newydd. Mae’n sefyll yn ymyl ardal Tribeca ar ynys Manhattan. Cynlluniwyd yr adeilad gan Cass Gilbert i fod yn bencadlys i gwmni F.W. Woolworth yn Efrog Newydd.

Mae gan yr adeilad 60 llawr, ac mae'n sefyll 792 troedfedd uwchben Broadway. Erbyn hyn, mae yna fflatiau moethus ar y 33 llawr uchaf.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan thewoolworthtower

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Nendyrau
Codi Bwganod (llyfr gan Jean Baylis)

Stori ar gyfer plant gan Jean Baylis (teitl gwreiddiol Saesneg: '' Henry's Hallowe'en '') wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Ieuan Griffith yw ***Codi Bwganod***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1990. Yn 2017 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Caiff Gareth, Dewi a Bob gwmni anghyffredin wrth chwarae ysbrydion ar Noson Calan Gaeaf! Llyfr i blant sy'n dechrau cael blas ar ddarllen storïau ar eu pennau'n hunain. Lluniau lliw. 

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 1990
Roy Dotrice

Actor Seisnig oedd **Roy Dotrice, OBE** (26 Mai 1923 – 16 Hydref 2017). Tad yr actorion Michele Dotrice a Karen Dotrice oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Guernsey, yn fab i Neva (née Wilton; 1897–1984) a Louis Dotrice (1896–1991).

Enillodd y Wobr Tony am *A Moon for the Misbegotten* (2000).

## Ffilmiau
**The Heroes of Telemark* (1965) 
**Amadeus* (fel Leopold Mozart)

## Teledu
**Misleading Cases* (1967-71)
**Brief Lives* (1967; fel John Aubrey)
**Dickens of London* (1976; fel Charles Dickens)
**Shaka Zulu* (1986)
**Life Begins* (2005-6)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2017
Dyfal Donc (llyfr i blant)

Stori ar gyfer plant gan Rose Impey a Jolyne Knox (teitl gwreiddiol Saesneg: *Desperate for a Dog*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Emily Huws yw ***Dyfal Donc***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1990. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Stori am ddwy chwaer fach sydd bron â marw eisiau ci. Rhywsut mae'n rhaid cael eu rhieni i gytuno â'r syniad. Nofel fer ar gyfer plant sy'n dechrau cael blas ar ddarllen ar eu pennau'u hunain.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 1990
Ysgrow

Yng nghyfraith Cymru a Lloegr, cytundeb yw **ysgrow** rhwng dwy blaid sydd yn gosod peth o werth, megis arian neu weithred gyfreithiol, ar gadw gan drydedd blaid nes bod amodau'r cytundeb wedi cael eu cyflawni.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith eiddo
Categori:Dogfennau cyfreithiol
Arlywydd Brasil

bawd|Baner yr arlywydd
Pennaeth ar lywodraeth a gwladwriaeth Brasil yw **Arlywydd Brasil**, yn llawn **Arlywydd Gweriniaeth Ffederal Brasil** (). Yn y system bresennol, etholir yr arlywydd gan y boblogaeth am dymor pedair blynedd, a châi'r hawl i sefyll unwaith am ail-etholiad.

Sefydlwyd Gweriniaeth Taleithiau Unedig Brasil ym 1889, gan ddod â brenhiniaeth Ymerodraeth Brasil i ben. Rhwng 1937 a 1967, enw swyddogol y weriniaeth oedd Taleithiau Unedig Brasil.

Arlywydd presennol: Jair Bolsonaro

## Gweler hefyd 
* Rhestr Arlywyddion Brasil


Brasil
Categori:Llywodraeth Brasil
Rhestr Arlywyddion Brasil

Dyma **rhestr Arlywyddion Brasil**:

* Manuel Deodoro da Fonseca (1891)
* Floriano Peixoto (1891–94)
* Prudente José de Morais Barros (1894–98)
* Manuel Ferraz de Campos Sales (1898–1902)
* Francisco de Paula Rodrigues Alves (1902–06)
* Afonso Augusto Moreira Pena (1906–09)
* Nilo Procópio Peçanha (1909–10)
* Hermes Rodrigues da Fonseca (1910–14)
* Venceslau Brás Pereira Gomes (1914–18)
* Delfim Moreira da Costa Ribeiro (1918–19)
* Epitácio Lindolfo da Silva Pessoa (1919–22)
* Artur da Silva Bernardes (1922–26)
* Washington Luís Pereira de Sousa (1926–30)
* (cyfnod heb arlywydd dan jwnta filwrol; 1930)
* Getúlio Dornelles Vargas (tro cyntaf; 1930–45)
* José Linhares (1945–46)
* Eurico Gaspar Dutra (1946–51)
* Getúlio Dornelles Vargas (ail dro; 1951–54)
* João Fernandes Campos Café Filho (1954–55)
* Carlos Coimbra da Luz (1955)
* Nereu de Oliveira Ramos (1955–56)
* Juscelino Kubitschek de Oliveira (1956–61)
* Jânio da Silva Quadros (1961)
* Pascoal Ranieri Mazzilli (tro cyntaf; 1961)
* João Belchior Marques Goulart (1961–64)
* Pascoal Ranieri Mazzilli (ail dro; 1964)
* Humberto de Alencar Castelo Branco (1964–67)
* Artur da Costa e Silva (1967–69)
* (cyfnod heb arlywydd dan jwnta filwrol; 1969)
* Emílio Garrastazú Médici (1969–74)
* Ernesto Geisel (1974–79)
* João Baptista de Oliveira Figueiredo (1979–85)
* José Sarney de Araújo Costa (1985–90)
* Fernando Affonso Collor de Mello (1990–92)
* Itamar Augusto Cautiero Franco (1992–94)
* Fernando Henrique Cardoso (1995–2002)
* Luiz Inácio Lula da Silva (2003–10)
* Dilma Rousseff (2011–16)
* Michel Temer (2016–18)
* Jair Bolsonaro (2019–22)
* Luiz Inácio Lula da Silva (ers 2023)


Brasil
La Reforma

bawd|*Alegoría de la Constitución de 1857* (1869): paentiad delfrydol gan Petronilo Monroy o Fecsicanes angylaidd yn dal cyfansoddiad 1857.
Cyfnod yn hanes Mecsico o 1854 i 1876 oedd ***La Reforma*** a noder gan newidiadau gwleidyddol a chymdeithasol rhyddfrydol dan arweiniad Benito Juárez. Cychwynnodd gyda datganiad Plan de Ayutla a alwai am ddymchwel yr unben Antonio López de Santa Anna. Yn sgil cwymp Santa Anna ym 1855, cafodd cymdeithas Mecsico ei rhyddfrydoli gan sawl deddf yn dileu'r *fueros* (breintiau arbennig yr eglwys a’r fyddin) a chyfansoddiad 1857.

Cafwyd gwrthryfel rhwng yr eglwys, y fyddin a thirfeddianwyr ceidwadol ym 1858–60. Llwyddodd y llywodraeth ryddfrydoli i ennill y rhyfel cartref ac i gymryd rhagor o diroedd, eiddo, a grym oddi ar yr eglwys. Ymdrechodd y llywodraeth i ailddosbarthu tir o'r cyfoethogion i'r tlodion, ond methodd y polisi yn llwyr.

Cafodd llywodraeth Juárez ei gyrchu gan luoedd Ffrengig ym 1862, a rhoddwyd yr Ymerawdwr Maximilian yn bennaeth ar Fescisco am gyfnod byr. Enciliodd y Ffrancod dan bwysau'r gwladgarwyr Mecsicanaidd a llywodraeth yr Unol Daleithiau. Cafodd Juárez ei ail-ethol yn arlywydd ym 1867 ac ym 1871, er yr oedd hynny yn erbyn y cyfansoddiad. Bu farw ym 1872, a chafodd ei olynu gan Sebastián Lerdo de Tejada. Cipiwyd grym gan Porfirio Díaz ym 1876, gan ddod â *La Reforma* i ben.

Categori:19eg ganrif ym Mecsico
Categori:Cyfnodau hanes Mecsico
Categori:Hanes gwleidyddol Mecsico