John Henry Williams (VC)

Roedd **John Henry Williams**, VC, DCM, MM & Chlesbyn (29 Medi 1886 - 7 Mawrth 1953) yn löwr, milwr, a derbynnydd Croes Fictoria, y wobr uchaf am ddewrder *yng ngŵydd y gelyn* a all cael ei ddyfarnu i aelod o luoedd arfog  Prydain a'r Gymanwlad. Williams yw'r swyddog heb gomisiwn Cymreig mwyaf addurnedig erioed.

## Bywyd cynnar 
Ganed Williams yn y Gelli Sir Frycheiniog ar 29 Medi 1886. Yn 12 mlwydd oed dechreuodd gweithio i Gwmni Dur, Haearn a Glo Glynebwy fel gof yng nglofa'r Cwm.

Yng Nghyfrifiad 1911 mae'n cael ei gofnodi'n byw yn 52 Canning Street, Cwm, Glynebwy gyda Gwladys (née Williams) ei wraig ac Ivor John Williams ei fab. Roedd John a Gwladys wedi priodi ym 1908.

## Y Rhyfel Byd Cyntaf 
Ym 1906 ymunodd â chwmni milisia Cyffinwyr De Cymru fel milwr wrth gefn. Ar doriad y Rhyfel Byd Cyntaf, ym 1914, rhoddodd gorau i'w waith gan ymrestru fel milwr llawn amser yn y 10fed Bataliwn, Cyffinwyr De Cymru (rhan o'r 38ain adran (Cymreig)). Fe'i dyrchafwyd yn rhingyll ym mis Ionawr 1915.

Bu ei gatrawd  yn gwasanaethu yn Ffrainc a Gwlad Belg. Ym 1916 bu'n rhan o'r cyrch ar Goedwig Mametz. Enillodd Williams ei fedal gyntaf, Y Fedal Ymddygiad Nodedig, am ei ran yn y cyrch am *hunanfeddiant gwrol, parhaus  a chyson yn ystod y frwydr*.

Bu yn rhan o Drydedd Frwydr Ypres yng Ngorffennaf ac Awst 1917, gan ennill y Fedal Filwrol am *Ddewrder ar gychwyn y frwydr i feddiannu Uchderau Passchendaele*. Dyfarnwyd iddo glesbyn i'w Medal Filwrol ym mrwydr Armentieres ar 30th Hydref 1917 am *ddewrder wrth achub cydfilwr clwyfedig*

Mae ei gwŷs ar gyfer Croes Fictoria yn darllen:
 

Cafodd ei ryddhau o'r fyddin wedi ei ddyrchafu yn Uwch-ringyll Cwmni am resymau meddygol ar 17 Hydref 1918 wedi ei anafu'n ddifrifol gan fflawiau haearn yn ei goes a'i fraich de.

Ym 1919, arwisgwyd Williams gyda'i Fedal Groes Victoria, Medal Ymddygiad Arbennig a'r Fedal Filwrol gyda chlesbyn gan Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig, y tro cyntaf i'r Brenin addurno'r un dyn bedair gwaith mewn un diwrnod. Ar adeg yr arwisgiad nid oedd Williams wedi llwyr gwella o'i glwyfau difrifol, ac yn ystod y cyflwyniad agorodd y clwyf ar ei fraich a bu'n rhaid rhoi sylw meddygol iddo cyn gallai adael y palas.

Ym mis Ionawr 1919 dyfarnwyd iddo y *Medaille Militaire* un o brif wobrau milwrol Ffrainc.

Dychwelodd i weithio i Gwmni Dur, Haearn a Glo Glynebwy fel porthor yn swyddfeydd y cwmni. Rhoddwyd tŷ, glo a thrydan am ddim iddo am weddill ei fywyd gan ei gyflogwyr i gydnabod ei wasanaeth milwrol arbennig. Parhaodd i weithio i'r cwmni hyd ei farwolaeth ym 1953.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n gwasanaethu fel rhingyll yn y Gard Cartref.

## Gwaddol 
Mae bedd a maen coffa Williams ym mynwent Glynebwy. Cafodd y garreg bedd gwreiddiol ei dynnu wrth glirio'r fynwent a chafodd carreg newydd ei godi ar 21 Hydref 1990.

Ym Medi 2018, cysegrodd pentrefwyr Villers-Outréaux cofeb i Williams a gomisiynwyd yn arbennig i'w goffáu ef ac i fynegi eu diolch iddo am achub eu pentref rhag ei ddinistrio. Mae cofeb iddo hefyd yn Nant-y-Glo. I nodi canmlwyddiant cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf gosodwyd plac er cof amdano ar fur pencadlys Cyngor Blaenau Gwent . Ym mis Tachwedd 2018 awgrymwyd enwi pont newydd dros yr A465 rhwng Brynmawr a Gilwern er anrhydedd iddo.. Agorwyd *Bont Jack Williams* ym mis Ionawr 2019 

Mae Croes Victoria Williams yn cael ei arddangos yn Amgueddfa Gatrodol Y Cymry Brenhinol yn Aberhonddu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Croes Fictoria
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Milwyr o Gymru

Categori:Prosiect Wicipobl