Brithdir, Gwynedd

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Brithdir.''

Pentref bychan tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Dolgellau, de Gwynedd, yw **Brithdir** () (**Y Brithdir**); Cyfeirnod OS: SH 76992 18828. Saif y pentref ar y llethrau uwch lan ddeheuol Afon Wnion. Mae plwyf Brithdir yn ymestyn i'r bryniau i gyfeiriad Bwlch Oerddrws. Ceir cyfeiriad at y pentref yn y gân werin *Wrth Fynd Efo Deio i Dywyn*.

Bu'r Brithdir yn rhan o blwyf hynafol Dolgellau

Mae'r pentref yn rhan o gymuned Brithdir a Llanfachreth.

## Caer Rufeinig Brithdir
Ceir olion caer Rufeinig fechan ger y pentref (cyfeirnod OS: ME 772 189). Mae'n gaer fechan ond mewn safle strategol bwysig ar gyffordd y ffordd Rufeinig o Gaer Gai a Chaer o'r dwyrain â Sarn Helen sy'n ei chysylltu â Tomen y Mur i'r gogledd a chaer Pennal i'r de. Y cwbl sydd i'w gweld o'r gaer heddiw yw llwyfan ddyrchafedig tua 50m², ac sydd wedi dioddef cryn dipyn trwy waith amaeth dros y blynyddoedd.
250px|bawd|chwith|Capel yr Annibynwyr, Brithdir

## Eglwys Sant Marc
Saif Eglwys Sant Marc ger yr ysgol gynradd, ychydig i gyfeiriad Cadair Idris o ganol y pentref. Fe'i chofrestrwyd yn adeilad Gradd 1 oherwydd ei phwysigrwydd cenedlaethol o ran ei phensaernïaeth sydd yn null y Mudiad Celf a Chrefft. Erbyn hyn mae'r holl goed o'i chwmpas yn golygu nad yw'r rhan fwyaf ohoni i'w gweld o'r ffordd fawr, dim ond dwy gat a'i tho, gan ei bod bellach wedi'i chau. Dywedir fod yr eglwys yn edrych fel pe tae wedi llithro i fyny o'r ddaear, yn hytrach nag fod wedi'i hadeiladu arni.

Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 02.JPG|Ffrynt yr eglwys
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 07.JPG|Strapiau yn null y Mudiad Celf a Chrefft o'r fodo i'r wal allanol.
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 100.JPG|Hen ywen, gyda thyfaint newydd
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 102.tif|O'r cefn
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 105.JPG|Cefn yr eglwys a'r clochdy
Eglwys Sant Marc Brithdir ger Dolgellau Gwynedd St Mark's Church, Brithdir Gwynedd Wales 16.JPG|Bwa porth cefn yr eglwys
Font in St Mark's Church, Brithdir, Gwynedd.JPG|Y fedyddfaen blwm gan W. R. Lethaby

Cyn yr 1890au  enw'r plwyf yma oedd 'Brithdir ac Islaw'r dref'. Adeiladwyd yr eglwys pan rannwyd y plwyf yn ddwy, a hynny yn 1894. Enw'r hen eglwys, sydd bellach wedi'i dynnu i lawr oedd 'Sant Paul'. Cynlluniwyd yr eglwys gan Henry Wilson a chymorth H. L. North, Arthur Grove a C. H. B. Quennell, rhwng 1895 a 1898 er cof am y Parch. Charles Tooth, a sefydlodd yr eglwys Anglicanaidd yn Fflorens (m. 1894). Fe'i cadwyd dros y blynyddoedd fwy neu lai fel yr oedd pan gafodd ei hadeiladu a chaiff ei hystyried yn un o esiamplau gorau o'r *genre* yma (dull y Mudiad Celf a Chrefft).

## Pobl o'r Brithdir
* Bethan Gwanas - magwyd yr awdures gyfoes ar fferm Y Gwanas ym mhlwyf Y Brithdir.
* Syr Richard Richards, Prif Farwn y Trysorlys a Richard Richards AS Meirion, ei fab perchenogion Ystâd Caerynwch, Y Brithdir

## Cyfeiriadau
Categori:Brithdir a Llanfachreth
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru