open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beinn Mhic na Ceisich

Mae **Beinn Mhic na Ceisich**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Linnhe i Loch Etive yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Graham Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Categori:Copaon Graham
Coldplay

Band roc amgen o Loegr a ffurfiwyd ym 1996 gan y prif leisydd Chris Martin a'r prif gitarydd Jonny Buckland yn University College Llundain ydy **Coldplay**. Ar ôl iddo ffurfio Pectoralz, ymunodd Guy Berryman â'r grŵp ar y gitar fâs a newidion nhw eu henw i Starfish. Ym 1998 newidiodd enw'r band unwaith eto i "Coldplay", cyn recordio a rhyddhau tri EP; *Safety* yn 1998, *Brothers & Sisters* fel sengl ym 1999 a *The Blue Room* yn yr un flwyddyn.

Dechreuon nhw eu taith Fyd-eang "Music of the Spheres" yn 2022 gyda chynlluniau i fod yn un o’r teithiau mwyaf amgylcheddol gynaliadwy mewn hanes.

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau o Loegr
Selsig

[bawd|260px|Selsig mathau *[Kiełbasa Biała* (selsig gwyn), *Szynkowa* (wedi'i gochi), *Śląska*, a *Podhalańska* (Gwlad Pwyl)]]

Bwyd wedi ei wneud o gig mâl ac yn aml halen, llysiau a sbeisiau ydy **selsig** neu **sosej**. Daw'r enw o'r gair Lladin *salsus*, sy'n meddwl wedi'i *hallti*. Ceir hefyd selsig llysieuol, megis selsig Morgannwg.

Enghraifft o selsig yw Bratwurst.

## Cyfeiriadau

Categori:Cig
Billy Connolly

Digrifwr ac actor o Albanwr yw **Syr William Connolly, Jr.**, CBE, neu **Billy Connolly** (ganwyd 24 Tachwedd 1942).

Fe'i ganwyd yn Anderston, Glasgow. Priododd yr actores Pamela Stephenson ym 1989.

Cafodd Syr Billy ei urddo’n farchog yn rhestr Anrhydeddau Penblwydd Brenhines y Deyrnas Unedig 2017.

## Teledu 
* *Big Banana Feet* (1976)
* *Billy Connolly Bites Yer Bum!* (1981)
* *Blue Money* (1982)
* *Nelson Mandela 70th Birthday Tribute* (1988)
* *Head of the Class* (1990)
* *Down Among the Big Boys* (1993)
* *A Scot in the Arctic* (1995)
* *Deacon Brodie* (1997)
* *Columbo: Murder with Too Many Notes* (2000)
* ''Billy Connolly's World Tour of England, Ireland and Wales* (2002)
* *Billy Connolly's World Tour of New Zealand* (2004)
* *Billy Connolly: Journey to the Edge of the World* (2009)

## Ffilmiau 
* *The Return of the Musketeers* (1989)
* *Muppet Treasure Island* (1996)
* *Beverly Hills Ninja* (1997)
* *Mrs Brown* (1997)
* *Beautiful Joe* (2000)
* *Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events* (2004)
* *Open Season* (2006)
* *Open Season 2'' (2008)

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Alban
Categori:Anffyddwyr o'r Alban
Categori:Banjowyr o'r Alban
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Digrifwyr Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl a aned yn Glasgow
Carchar Abertawe

Carchar Categori B/C i ddynion ydy **Carchar Abertawe**. Fe'i leolir yn ardal Sandfields o Abertawe. Rheolir y carchar gan Gwasanaeth Carchardai Ei Mawrhydi, ac fe'i adwaenir yn lleol fel 'fferm Cox', ar ôl un o gyn-lywiawdwyr y carchar.

Carchar Fictorianaidd ydyw a adeiladwyd rhwng 1845 ac 1861.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Abertawe
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Lingua Franca Nova

Mae **Lingua Franca Nova** (talfyriad: **LFN**) yn iaith artiffisial newydd a grëwyd gan Dr. George C. Boeree o Brifysgol Shippensburg, Pennsylvania. Mae ei geirfâu'n seiliedig ar yr ieithoedd Romáwns, Ffrangeg, Eidaleg, Portiwgaleg, Sbaeneg, a Chatalaneg. Mae'r ramadeg yn syml iawn ac yn debyg i iaith Creol. Mae'r iaith wedi'i sillafu'n ffonemig, gan ddefnyddio 22 llythyren o'r wyddor Lladin.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Gramadeg Lingua Franca Nova
* Esperanto

## Dolenni allanol
* Lingua Franca Nova 
* Lingua Franca Nova - Wiki 
* Lingua Franca Nova - Yahoo 
* Lingua Franca Nova - Facebook
* Lingua Franca Nova - Disionario
* Lingua Franca Nova - Omniglot

Categori:Ieithoedd artiffisial
Gwledydd y Deyrnas Unedig

bawd|420px|Gwledydd a dorrodd yn rhydd ac a gawsant annibyniaeth oddi wrth y 'DU'.
Mae gwladwriaeth y Deyrnas Unedig yn cynnwys pedair wlad a chenedl, sef yr Alban, Cymru, Gogledd Iwerddon, a Lloegr. Mae Cymru, Lloegr, a'r Alban yn ffurfio ynys Prydain Fawr, a Gogledd Iwerddon yn rhan ogledd ddwyreiniol o ynys Iwerddon. Mae Cymru, yr Alban, a (Gogledd) Iwerddon yn wledydd Celtaidd. Mae wlad Geltaidd Cernyw hefyd yn rhan o Brydain ac felly'r Deyrnas Unedig, ac ystyrid gan rai yn wlad a chenedl ychwanegol, ond yn gyfreithiol ac yn weinyddol mae hi'n sir yn Lloegr.

Lleolir llywodraeth y Deyrnas Unedig yn Llundain, ac mae hefyd gan Gymru, yr Alban, a Gogledd Iwerddon lywodraethau datganoledig. Mae Cymru a Lloegr yn rhannu'r un system gyfreithiol gydag rhywfaint o annibyniaeth i Gymru trwy Gyfraith Gyfoes Cymru, tra bo gan yr Alban a Gogledd Iwerddon systemau ar wahân eu hunain.

Mae nifer yn ystyried y Deyrnas Unedig neu Brydain yn genedl ei hunain sydd ag hunaniaeth genedlaethol Prydeindod.

## Gweler hefyd 
* Y Gwledydd Cartref, term cyfunol am Gymru, yr Alban, Lloegr ac Iwerddon a ddefnyddir gan amlaf o fewn cyd-destun timau chwaraeon
* Ynys Brydain neu Ynys Prydain, yr enw Cymraeg traddodiadol ar yr ynys yn hanes traddodiadol Cymru.
* Ynys Manaw, cenedl Geltaidd a leolir rhwng Prydain ac Iwerddon sydd yn diriogaeth ddibynnol y Goron
* Ynysoedd Prydain, term am ynysoedd Prydain, Iwerddon, ac Ynys Manaw

Categori:Daearyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Demograffeg y Deyrnas Unedig
Categori:Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Marchnad Caerdydd

bawd|dde|Mynediad Heol y Drindod i Farchnad Caerdydd

Marchnad Fictoraidd dan do yw **Marchnad Caerdydd** neu **Marchnad Ganolog Caerdydd**, yn Ardal y Castell yng nghanol Caerdydd, prifddinas Cymru.

## Cefndir
bawd|chwith|Tu Fewn Marchnad Caerdydd o'r llawr cyntaf

Mae'r farchnad ar safle gwreiddiol carchar Caerdydd ac roedd y grocbren wedi ei leoli wrth fynediad Heol Eglwys Fair lle grogwyd Dic Penderyn ar 13 Awst 1831.

Fe ddyluniwyd y farchnad gan Arolygwr y Fwrdeistref, William Harpur, a fe'i hagorwyd yn Mai 1891. Roedd marchnad ffarmwr wedi bodoli ar y safle ers yr 18g.

Mae dau lawr o siopau yn y farchnad, llawr gwaelod a lefel balconi sy'n amgylchynu'r waliau mewnol. Mae mynediadau i'r farchnad ar Heol Eglwys Fair, Heol y Drindod a lôn oddi ar Heol yr Eglwys.

Mae cloc mawr H. Samuel wedi hongian uwchben mynediad Heol Fawr ers 1910. Mae'r cloc presennol yn dyddio o 1963 (gan Smith of Derby) a fe'i hadferwyd ar gost o £25,000 yn 2011.

Ers 1975 mae'r adeilad wedi ei rhestru ac yn Radd II* ar hyn o bryd.

## Stondinwyr
Mae masnachwyr yn y farchnad yn cynnig amrywiaeth o gynnyrch ffres, bwyd wedi ei goginio, danteithion amrywiol a rhai nwyddau parhaol.

Masnachwr nodedig iawn yw Ashton y gwerthwr pysgod, sy'n honni eu bod wedi masnachu yn y farchnad ers 1866, sydd wedi eu lleoli wrth fynediad Heol y Drindod ac yn gwerthu amrywiaeth eang o fwyd môr ffres. Fe roedden nhw yn y newyddion yn 2012 pan wnaethon nhw werthu cig o lwynog môr (*thresher shark*) 20 troedfedd a 550&nbsp;pwys.

Masnachwr arall ers tro yw'r Market Deli, busnes bach teuluol sy'n masnachu ers dros 100 mlynedd, ar yr un stondin ers 1928.

## Gweler hefyd
Rhestr o arcedau siopa yng Nghaerdydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Marchnad Caerdydd (gwefan swyddogol) 
*Marchnad Caeedydd (gwefan Cyngor Caerdydd) 

Categori:Marchnadoedd Cymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Caerdydd
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Aghadrumsee

Pentref bach yn ne-ddwyrain Swydd Fermanagh, Gogledd Iwerddon yw **Aghadrumsee** ().

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Swydd Fermanagh
Lisbellaw

Mae **Lisbellaw** () yn bentref yn Swydd Fermanagh, Gogledd Iwerddon. Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001, mae ganddi boblogaeth o 1,046 o bobl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Swydd Fermanagh
Sergei Bagapsh

Arlywydd Abkhazia ers 2005 oedd **Sergei Uasyl-ipa Bagapsh** (4 Mawrth 1949 - 29 Mai 2011).

Cafodd ei eni yn Sukhumi, Georgia.  Prif weinidog Abkhazia rhwng 1997 a 1999 oedd ef.  Bu farw yn Moscfa.

Categori:Gwleidyddion
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2011
Wilhelmina, brenhines yr Iseldiroedd

Brenhines yr Iseldiroedd rhwng 1890 a 1948 oedd **Wilhelmina Helena Pauline Maria** (31 Awst 1880 – 28 Tachwedd 1962).

Cafodd ei geni yn Den Haag, yn ferch Wiliam III, brenin yr Iseldiroedd, a'i wraig, Emma.  Priododd Harri, Dug Mecklenburg-Schwerin, yn 1901 a bu'n rhaid iddo ymddiswyddo yn 1948.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd yr Iseldiroedd
Categori:Breninesau Ewrop
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 19eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Totalitariaeth

[bawd|300px|[Mao Zedong (Gweriniaeth Pobl Tsieina) a Joseff Stalin (Yr Undeb Sofietaidd), ysgwydd wrth ysgwydd mewn seremoni i ddathlu pen=blwydd Stalin yn 71 oed ym Moscow yn Rhagfyr 1949.]]

System wleidyddol yw **totalitariaeth** lle nad yw'r wladwriaeth, sydd gan amlaf o dan unben, carfan, neu blaid unigol, yn cydnabod unrhyw gyfyngiadau i'w hawdurdod ac yn ceisio rheoli pob agwedd o fywyd cyhoeddus a phreifat pan fo'n bosib. Gan amlaf nodweddir totalitariaeth gan gyfuniad o awdurdodaeth ac ideoleg.

Mae llywodraethau totalitaraidd yn aros mewn grym gwleidyddol trwy bropaganda a ledaenir gan gyfryngau torfol a reolir gan y wladwriaeth. Arfau eraill a ddefnyddir gan wladwriaethau totalitaraidd i reoli eu dinasyddion yw: rheolaeth un-blaid (a nodir yn aml gan gwlt personoliaeth carismatig), rheolaeth dros yr economi, rheolaeth dros ryddid mynegiant a chyfyngiant arno, gwyliadwriaeth dorfol a'r defnydd o derfysgaeth wladwriaethol.

Crewyd y cysyniad o dotalitariaeth yn gyntaf yn y 1920au gan Weimar German a datblygwyd hwn gan y Natsi academaidd Carl Schmitt a Ffasgwyr Eidalaidd. Y term a ddefnyddiodd Schmitt oedd **Totalstaat** (1927), a hynny o fewn ei waith dylanwadol 'Cysyniad y Wleidyddiaeth' ar wladwriaeth eithriadol o gryf ac oblygiadau cyfreithiol i wlad o'r fath. Yn ystod y Rhyfel Oer daeth y gwaith hwn yn hynod boblogaeidd, yn enwedig o fewn propaganda gwrth-gomiwnyddol, er mwyn ceisio dangos y tebygrwydd rhwng yr Almaen Natsiaidd a gwladwriaethau Ffasgiaidd eraill ar y naill law a gwladwriaethau Sofietaidd y Blaid Gomiwnyddol ar y llall.

## Cyfeiriadau

Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Ideolegau gwleidyddol
Aberdour

Pentref hanesyddol a golygfaol ar arfordir de Fife, yr Alban yw **Aberdour** (Gaeleg: *Obar Dobhair*). Fe'i lleolir ar lan ogleddol Moryd Forth, yn edrych i'r de tuag at Ynys Inchcolm a'i Habaty, ac at borthladd Leith gyda Chaeredin tu hwnt.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y pentref boblogaeth o 1,630.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Fife
Mynydd Logan

**Mynydd Logan** (Saesneg: *Mount Logan*) yw copa uchaf Canada a chopa ail uchaf Gogledd America. Saif yn nhalaith Yukon yng ngogledd-orllewin y wlad. Enwyd y mynydd ar ôl y daearegwr Syr William Edmond Logan, sylfaenydd Arolwg Daearegol Canada (GSC).

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Yukon
Logan
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd

[350px|bawd|de|Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd:
1. [Armenia; 
2. Aserbaijan; 
3. Belarws; 
4. Estonia; 
5. Georgia; 
6. Casachstan; 
7. Cirgistan;
8. Latfia; 
9. Lithwania; 
10. Moldofa; 
11. Ffederasiwn Rwsia;
12. Tajicistan; 
13. Tyrcmenistan; 
14. Wcrain;
15. Wsbecistan]]
Y 15 gwladwriaeth annibynnol a ddaeth allan o ddiddymiad yr Undeb Sofietaidd yn Rhagfyr 1991 yw '''cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd'''.

Yn iaith wleidyddol Ffederasiwn Rwsia a rhai o gyn-weriniaethau eraill yr Undeb Sofietaidd, mae'r term y tramor cyfagos yn cyfeirio at y gweriniaethau newydd-annibynnol a ddaeth allan o ddiddymiad yr Undeb Sofietaidd, ac weithiau gwledydd cyfagos eraill megis y Ffindir a Mongolia. Poblogeiddiodd Andrey Kozyrev, Gweinidog Tramor Rwsia, y term ar ddechrau'r 1990au i gyfeirio at ganolbarth a dwyrain Ewrop, a defnyddir y term yn aml, er enghraifft gan Vladimir Putin, i ddisgrifio ardal sydd yn strategol bwysig i Rwsia ac yn rhan o'i chylch dylanwad. Defnyddir i gyfeirio at nifer o wledydd yn Nwyrain Ewrop, y Cawcasws, Canolbarth Asia, ac hyd yn oed y gwledydd Baltig er bod y rhain yn tueddu i wahanu eu hunain o Foscfa ar y lwyfan ryngwladol heddiw.

## Gweler hefyd 
* Rhyfeloedd yng nghyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd


Categori:Ewrasia
-Cynweriniaethau
Undeb Sofietaidd
Putsch y Cadfridogion

Gwrthryfel na lwyddodd i ddymchwel Charles de Gaulle, Arlywydd Ffrainc, ac i sefydlu junta filwrol wrth-gomiwnyddol oedd **putsch y Cadfridogion** neu **putsch Algiers** (). Trefnwyd yn Algeria Ffrengig gan y cadfridogion Maurice Challe, Edmond Jouhaud, André Zeller, a Raoul Salan, oedd i gyd wedi ymddeol o luoedd arfog Ffrainc. Digwyddodd rhwng prynhawn 21 Ebrill a 26 Ebrill 1961 yn ystod Rhyfel Algeria. Roedd trefnwyr y putsch yn gwrthwynebu trafodaethau cudd rhwng llywodraeth Michel Debré, Prif Weinidog Ffrainc, a'r Ffrynt Rhyddid Cenedlaethol (FLN).

Categori:Gwrthryfeloedd
Categori:Rhyfel Algeria
Jake Shears

Prif leisydd gwrywaidd y grŵp cerddorol o'r Unol Daleithiau y Scissor Sisters ydy **Jake Shears** (ganed **Jason F. Sellards**, 3 Hydref 1978,  Mesa, Arizona).

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Scissor Sisters

Band Americanaidd a gymrodd eu henw o safle rhywiol rhwng dwy fenyw yw'r **Scissor Sisters**. Ffurfiwyd y band yn 2001 ac mae'n cynnwys Jake Shears a Ana Matronic fel prif leiswyr, Babydaddy ar amryw offerynnau, Del Marquis fel prif gitarydd/baswr, a Randy Real fel drymiwr (a gymrodd le Paddy Boom).

Categori:Bandiau Americanaidd
Caledwedd

[dde|bawd|Mae [Uned brosesu ganolog|UBG yn ddarn o galedwedd gyfrifiadurol]]

Term cyffredinol am arteffact technolegol yw **caledwedd**. Gall hefyd gyfeirio at gydran electroneg system gyfrifiadurol, ar ffurf caledwedd cyfrifiadurol.

Yn hanesyddol, cyfeiriai caledwedd ar y darnau metel a ddefnyddiwyd i greu cynhyrchion pren yn gryfach, yn fwy dygn ac yn haws i'w rhoi at ei gilydd.


Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Offer
Pamela Stephenson

Seicolegydd clinigol ac ysgrifennwraig o Seland Newydd sy'n fwy adnabyddus am ei gwaith fel actores a digrifwraig yn ystod y 1980au ydy **Pamela Helen Stephenson Connolly** (ganed 4 Rhagfyr 1949). Mae hi wedi ysgrifennu nifer o lyfrau gan gynnwys bywgraffiad ei gŵr  Billy Connolly. Cyflwyna sioe gyfweld yn seiliedig ar seicoleg o'r enw *Shrink Rap* ar deledu'r Deyrnas Unedig.

Categori:Actorion o Seland Newydd
Categori:Digrifwyr o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llenyddiaeth yn 2011

## Digwyddiadau
## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: *Bydoedd* gan Ned Thomas
** Saesneg: *Cloud Road* gan John Harrison
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Daniel Davies - *Tair Rheol Anhrefn*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Tomas Tranströmer
* Gwobr Booker: *The Sense of an Ending* gan Julian Barnes
* Gwobr Ryngwladol Booker: Philip Roth
* Gwobr Dylan Thomas: Lucy Caldwell

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Llwyd Owen - *Un Ddinas, Dau Fyd*
*Angharad Price - *Caersaint*

### Drama
*Lowri Cynan - *Y Gwyliwr*

### Barddoniaeth
*Aled Lewis Evans - *Amheus o Angylion*
*Meirion Evans - *Cadw Drws*

### Hanes
*Tudor Ellis - *Bywyd Normal*

### Cofiant
*Myrddin ap Dafydd (gol.) -  *Iwan, Ar Daith: Cofio Iwan Llwyd*
*Dafydd Jones ac Alun Gibbard - *Dal fy Nhir: Hunangofiant Dafydd Jones*
*Alan Llwyd - *Kate: Cofiant Kate Roberts, 1891-1985*
*Alun Gibbard - *Tony ac Aloma: Cofion Gorau*

### Eraill
## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*E. L. James - *Fifty Shades of Grey*
*Howard Marks - *Sympathy for the Devil*
*Jo Nesbø - *Gjenferd*
*Sharon Penman - *Lionheart*
*Jo Walton - *Among Others*

### Drama
*Owen Sheers & Michael Sheen - *The Passion in Port Talbot*
*Penelope Skinner - *The Village Bike*

### Hanes
*Huw Bowen - *A New History of Wales*

### Cofiant
*Allan James - *John Morris-Jones*
*Manning Marable - *Malcolm X: A Life of Reinvention*

### Barddoniaeth
* Amrywiol - *Bright Young Things: Ten of the Best*
### Eraill
* Toby Hamden - ''The Welsh Guards and the Real Story Of Britain's War In Afghanistan''

## Marwolaethau 
* Ionawr - Stewart Williams, hanesydd, 85
* 4 Ionawr - Dick King-Smith, awdur plant, 88
* 13 Ionawr - Stewart Williams, hanesydd, awdur a chyhoeddwr, 85
* 25 Ionawr - Vincent Cronin, hanesydd a mab A. J. Cronin, 86
* 26 Mawrth - Diana Wynne Jones, nofelydd, 76
* 4 Ebrill - Craig Thomas, nofelydd, 68
* 22 Ebrill - William John Gruffydd (Elerydd), bardd, 94 
* 30 Ebrill - Richard Holmes, hanesydd, 65
* 16 Gorffennaf - Geraint Bowen, bardd, 95
* 30 Gorffennaf - Pêr Denez, awdur ac ieithydd, 90
* 15 Rhagfyr - Christopher Hitchens, newyddiadurwr ac awdur, 62
* 18 Rhagfyr - Václav Havel, dramodydd, bardd a gwleidydd, 75

## Cysylltiadau
2011
Categori:2011
Stephen King

Awdur o'r Unol Daleithiau yw **Stephen Edwin King** (ganwyd 21 Medi 1947) sy'n ysgrifennu llyfrau arswyd, ffuglen wyddonol, cyffrous, a ffantasi. Sefydlodd nofel gyntaf King, *Carrie* (1974), ef yn y genre arswyd.

Cafodd ei eni yn Portland, Maine, yn fab Donald Edwin King (ganwyd Pollock) a'i wraig Nellie Ruth King (ganwyd Pillsbury).

## Gwleidyddiaeth
Mae King yn wrthwynebydd i Donald Trump. Mae wedi disgrifio Trump fel person “peryglus” ac “erchyll” ac arlywydd.

Ar ôl ffrwydrad Trump yn y Swyddfa Oval ar 28 Chwefror 2025, dywedodd King y dylai Trump a’i is-lywydd, JD Vance, “fod â chywilydd o’u hunain”.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Llenorion arswyd o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion dystopaidd
Categori:Llenorion ffantasi o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Maine
Llenyddiaeth yn 2010

## Digwyddiadau
*Chwefror &ndash; Agoriad y Canolfan Wheeler yn Awstralia.
*Tachwedd &ndash; Cyhoeddir hunangofiant Mark Twain, cant o flynyddoedd ar ôl ei farwolaeth.

## Gwobrau
*Llyfr y Flwyddyn:
**Cymraeg: John Davies - *Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw*
**Saesneg: Philip Gross - *I Spy Pinhole Eye*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Grace Roberts - *Adenydd Glöyn Byw*
*Gwobr Booker: Howard Jacobson - *The Finkler Question*
*Gwobr Goncourt: Michel Houellebecq - *La carte et le territoire*
150px|bawd|Michel Houellebecq, enillydd y Wobr Goncourt

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Bob Eynon - *Perygl yn Sbaen*
*Hywel Griffiths - *Dirgelwch y Bont*
*Angharad Price - *Caersaint*
*Dewi Prysor - *Lladd Duw*

### Drama
* Alan Harris - *A Good Night Out in the Valleys*
* Dafydd James - *Llwyth*
* Euros Lewis  - *Linda (Gwraig Waldo)* a *Cof a Chalon*
* Gareth Potter - *Gadael yr Ugeinfed Ganrif*
* Aled Jones Williams- *Merched Eira* a *Chwilys*

### Barddoniaeth
*Donald Evans - ''Cartre'n y Cread*

### Hanes
*John Davies - *Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw*

### Cofiant
*Hywel Gwynfryn - *Hugh Griffith*

### Eraill
*Tony Bianchi - *Cyffesion Geordie Oddi Cartref*
*Fflur Dafydd - *Awr y Locustiaid* (storiau byr)
*William Owen - *Cân yr Alarch*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Gladys Mary Coles - *Clay*
*Suzanne Collins – *Mockingjay* 
*Howard Jacobson - *The Finkler Question*
*Mario Vargas Llosa – *El sueño del celta*
*Llwyd Owen - *Ffaith, Hope and Love*

### Drama
*Martin McDonagh - *A Behanding in Spokane*

### Hanes
*J. Graham Jones - *David Lloyd George and Welsh Liberalism*
*M. Wynn Thomas - *In the Shadow of the Pulpit*

### Cofiant
*Tony Blair - *A Journey*
*Stan Stennett - *Fully Booked*

### Barddoniaeth
*Dannie Abse - *The Yellow Bird*
*Carol Ann Duffy - *Love Poems*
*Seamus Heaney - *Human Chain*

### Eraill
*Nikolai Tolstoy - *The Oldest British Prose Literature: the Compilation of the Four Branches of the Mabinogi*
*Edmund de Waal – *The Hare with Amber Eyes'' (cofiant teulu)

## Marwolaethau
*4 Ionawr – Hywel Teifi Edwards, awdur, 74
*17 Ionawr – Erich Segal, nofelydd Americanaidd, 72 
*27 Ionawr – J. D. Salinger, nofelydd, 91
*14 Chwefror – Dick Francis, nofelydd, 89
*24 Mawrth – William Mayne, awdur plant, 82
*25 Ebrill – Alan Sillitoe, nofelydd, 82
*28 Mai – Iwan Llwyd, bardd a cherddor, 52
*18 Mehefin – José Saramago, bardd, 87
*20 Gorffennaf – Iris Gower, nofelydd, 75
*13 Awst - A. J. R. Russell-Wood, hanesydd, 70
*17 Awst - Ludvík Kundera, awdur, 90
*12 Hydref - Belva Plain, nofelydd, 95
*9 Rhagfyr – Meirion Pennar, bardd ac ysgolhaig, 65
*20 Rhagfyr - Brian Hanrahan, newyddiadurwr, 61

## Cyfeiriadau
2010
Categori:2010
Maya Angelou

Awdur a bardd o'r Unol Daleithiau oedd **Maya Angelou** (ganed **Marguerite Annie Johnson**; 4 Ebrill 1928 – 28 Mai 2014). Fe'i disgrifiwyd fel "hunangofiannydd du mwyaf gweledol yr Unol Daleithiau" gan yr ysgolhaig Joanne M. Braxton. Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei chwe chyfrol hunangofiannol, sy'n ffocysu ar ei phlentyndod a'i phrofiadau pan oedd yn oedolyn ifanc. Adrodda ei chyfrol gyntaf *I Know Why the Caged Bird Sings* (1969), hanesion ei dwy flynedd ar bymtheg cyntaf. Derbyniodd gydnabyddiaeth ryngwladol, ac fe'i henwebwyd am National Book Award. Mae hi wedi derbyn dros 30 o radd anrhydeddau ac fe'i henwebwyd am Gwobr Pulitzer am ei chyfrol o farddoniaeth ''Just Give Me a Cool Drink of Water 'Fore I Diiie* (1971).

## Dolenni allanol
* Maya Angelou – Gwefan swyddogol
* Maya Angelou yn adrodd ei cherdd agoriadol, 1993 (YouTube)
* Maya Angelou yn perfformio yn y ffilm *Calypso Heat Wave'', 1957 (YouTube)

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Beirdd Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Affricanaidd-Americanaidd
Hanesyddiaeth yr Ail Ryfel Byd

Cafodd yr Ail Ryfel Byd (1939–1945) effaith sylweddol ar hanes y byd, ac ers ei derfyn mae hanesyddion a hefyd awduron, athronwyr, ac eraill wedi datblygu nifer o ddehongliadau amrywiol o agweddau'r rhyfel, gan greu hanesyddiaeth eang.

## Achosion y rhyfel
## Cyrchoedd awyr
## Yr Holocost
Ers i'r Holocost dod i'r amlwg, mae hanesyddion wedi dadlau dros sut daeth y gwersylloedd difa i fod. Yn gyffredinol bu un garfan, y bwriadwyr, yn honni taw amcan Adolf Hitler o'r cychwyn oedd i ddifa'r Iddewon yn systematig, tra bo carfan y strwythurwyr yn dadlau nad hyn oedd y bwriad ond daeth yr Holocost o ganlyniad i amgylchiadau yn y rhyfel a gwnaed nifer o'r penderfyniadau gan swyddogion islaw yn y Blaid Natsïaidd. Mae eraill yn credu mewn synthesis o'r ddau safbwynt hwn.

Ceir hefyd dadleuon dros i ba raddau roedd poblogaeth gyffredin yr Almaen yn ymwybodol o'r gwersylloedd crynhoi, ac i ba raddau roedd y Cynghreiriaid yn ymwybodol o'r Holocost yn ystod y rhyfel ac oes oedden pam na wnaethon nhw bomio'r gwersylloedd difa neu'r rheilffyrdd oedd yn arwain atynt.

Mae rhai pobl hefyd yn gwadu'r Holocost i raddau neu yn hollol, ond ystyrid hyn yn ffug-hanes.

## Y bomiau atomig
Yn Awst 1945, gollyngodd yr Unol Daleithiau fomiau atomig ar ddinasoedd Hiroshima a Nagasaki yn Japan er mwyn ceisio dod â'r rhyfel yn y Môr Tawel i ben. Dadleir dros foesoldeb defnyddio'r bomiau atomig, gan fu farw 150,000–246,000 o bobl.

Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Ail Ryfel Byd, Yr
Tŷ unnos (gwahaniaethu)

Gallai **Tŷ unnos** gyfeirio at:

* Tŷ unnos, tŷ a adeiladwyd ar dir comin dros nos
* Tai Unnos, cerdd gan Iwan Llwyd
Tŷ unnos

[bawd|350px|[Tŷ Hyll ger Betws-y-Coed sy'n enghraifft o dŷ unnos a chafodd ei wella ac ail-adeiladu mewn blynyddoedd diweddarach.]]
Hen draddodiad Cymreig o adeiladu tŷ, heb ganiatâd, dros nos ydy **tŷ unnos**.

Credai rhai pobl pe bai modd adeiladu tŷ ar dir comin mewn un noson yn unig, yna byddai'r tir hynny'n eiddo iddynt. Ceir amrywiadau i'r traddodiad hwn: y prawf i weld os oedd y tŷ wedi'i orffen oedd os oedd tân ar yr aelwyd erbyn bore trannoeth; gallai'r trigolion ehangu ar eu tir trwy daflu bwyell o bedwar cornel y tŷ. Pa le bynnag y byddai'r bwyell yn disgyn, dyma fyddai eu tir. Mae Tŷ Hyll ger Betws-y-Coed yn enghraifft o dŷ a oedd yn wreiddiol yn dŷ unnos a chafodd ei wella ac ail-adeiladu mewn blynyddoedd diweddarach.

## Gwreiddiau 
O gyfnod rhwng yr 17eg i ddechrau'r 19eg ganrif, cynyddodd boblogaeth Cymru ynghyd â thlodi gan arwain i gyfres o ddigwyddiadau o sgwatio (ymgartrefu heb ganiatâd) ar ddarnau o dir yn rhannau mwyaf gwledig Cymru. Cododd yr arfer oherwydd pwysau'r diffyg tir yn dilyn cau tiroedd comin, a'r rhentu a godwyd gan dirfeddianwyr.

## Statws cyfreithiol
Nid oedd gan tŷ unnos statws yng gyfraith Lloegr (y cod cyfreithiol Gymru a Lloegr y cyfnod), er roedd traddodiad o drafodaeth ynghylch y pwynt os oedd tir a feddiannwyd gan sgwatwyr heb deitl yn gyfreithlon. Efallai y roedd gan y gred chwedlonol tŷ unnos rywfaint o ddylanwad ar arferion pobl werin i sgwatio ar dir comin fel gallent dwyllo ac ennill dros yr awdurdodau heb dalu rhent.

Ceir traddodiadau tebyg mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig hefyd. Mae *Gecekondu* yn air Tyrceg sydd yn feddwl tŷ 'codi dros nos'. Mae canoedd o filoedd o bobl dlawd yn byw yn *Gecekondu* ar dir heb ganiatâd ar ymylion dinasodd mawrion fel Istanbul ac Ankara. Mae cymunedau Tyrceg ym Berlin hefyd wedi'u codi.

## Gweler hefyd 
* https://en.wikipedia.org/wiki/Inclosure_Acts
* Griffith Davies
*Thomas John Wynn, 2il Arglwydd Newborough

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith eiddo
Categori:Hanes cyfreithiol Cymru
Categori:Tai Cymru
Bogailsyllu

Gorchwyl sydd yn canolbwyntio ar ei hunan yw **bogailsyllu** a ddefnyddir i gynorthwyo myfyrdod.  Daw'r term o'r gred Fwdhaidd taw'r fogail yw ffynhonnell bywyd, sy'n wir i raddau wrth ystyried swyddogaeth y llinyn bogail yn y groth.

Defnyddir y term yn aml yn ffraeth i ddisgrifio egotistiaeth a gorchwylion sydd yn hunanobsesiynol neu sy'n canolbwyntio'n ormodol ar eu hunain, er enghraifft ffilmiau am Hollywood neu actiau digrifwyr ar eu sefyll sy'n trafod natur comedi.

## Gweler hefyd 
* Hunan-hypnosis

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau difrïol
Categori:Hunan
Ferenc Mádl

Gwleidydd o Hwngari oedd **Ferenc Mádl** (29 Ionawr 1931 – 29 Mai 2011) a oedd yn  Arlywydd Hwngari o 2000 hyd 2005.

Categori:Gwleidyddion o Hwngari
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2011
Comedi stand-yp

[bawd|200px|[George Carlin yn perfformio comedi ar ei sefyll.]]
Ffurf o gomedi yw **comedi stand-yp**, **comedi ar ei sefyll** lle mae digrifwr yn perfformio o flaen cynulleidfa yn fyw, gan eu hannerch yn uniongyrchol. Weithiau caiff perfformiadau eu ffilmio er mwyn eu rhyddhau ar DVD, y rhyngrwyd, neu deledu, neu eu recordio a'u rhyddhau ar albwm. Gelwir y perfformiwr yn ddigrifwr(aig) ar ei sefyll, yn ddigrifwr(aig) ar ei draed, neu'n *stand-up* (o'r Saesneg: *stand-up comedian*).

## Yng Nghymru
Yng ngwledydd Prydain mae comedi stand-yp yn draddodiad sy'n deillio yn wreiddiol o neuaddau gerddoriaeth yn y 18fed a'r 19eg ganrif, gyda pherfformwyr unigol ar lwyfan theatr, yn dweud jôcs neu adrodd stori. Yng Nghymru roedd llai o gyfleoedd i berfformio'n broffesiynol ac roedd traddodiad yn fwy gwerinol ac amatur, gyda cyfleoedd i berfformio comedi mewn eisteddfodau, clybiau cymdeithasol, tafarndai, nosweithiau llawen a chlybiau ffermwyr ifanc. Arweinydd noson adloniant fyddai'r digrifwr fel arfer yn llenwi bwlch rhwng pob eitem. Mae'r digrifwr Idris Charles yn cofio trefnu nosweithiau yn niwedd y 1960au a'r 1970au gyda digrifwyr fel Dilwyn Edwards, Glan Davies, Trefor Selway, Alun Lloyd, Mair Garnon a Peter Hughes Griffiths.

Yn y 1970au a'r 1980au datblygodd arddull fodern stand-yp ar y cyd â chomedi angen, gyda mwy o bwyslais ar ddychan, wleidyddiaeth neu arsylwadau am fywyd. Yn y 1990au fe ddaeth stand-yp Cymraeg i sylw eto ac yn 1996 ac 1997 darlledwyd *Y Jocars* ar S4C, cyfres a gynhyrchwyd gan Idris Charles. Fe ymddangosodd mwy o ddigrifwyr Cymraeg yn y 2000au gyda llawer yn gweithio yn Gymraeg a Saesneg yn yr un math o glybiau a digrifwyr eraill, er nad oedd hyn yn cael ei adlewyrchu ar deledu. Yn y 2010au darlledodd S4C sawl gyfres gomedi stand-up yn cynnwys *GigL*, *Gwerthu Allan* a noson gomedi arbennig yn Eisteddfod 2013, *Y Babell Lon*.

## Cyfeiriadau

Standyp
Categori:Siarad cyhoeddus
Standyp
Sgurr a' Choire Ghlais

Mae '''Sgurr a' Choire Ghlais''' neu Sgurr a'Choire Ghlais yn gopa mynydd a geir ar y daith o Kyle of Lochalsh i Garve yng ngogledd-orllewin  Ucheldir yr Alban; . Ef yw'r uchaf o glwstwr o fynyddoedd: Sgurr na Ruaidhe, Sgurr Fhuar-thuill a Carn nan Gobhar. Ei fam fynydd ydy Sgurr na Lapaich. Ceir piler triongl yr OS ger y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
HuMP

Bryn neu fynydd ydy **HuMP** - wedi'i leoli yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon - a gydag  uchder cymharol o o leiaf 100 metr, waeth pa mor uchel ydy'r copa, yn wahanol i Farilyn sydd ag uchder cymharol (*drop* yn Saesneg) o 150m neu fwy. Ceir tua 1,431 ohonyn nhw.

## Rhestr o HuMPs yng ngwledydd Prydain 
(gan ddechrau efo'r HuMP mwyaf)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr Copaon yr Alban dros 2,000'

*
Ymchwil

Chwilio am wybodaeth er mwyn darganfod ffeithiau, i ddatrys problemau, i brofi syniadau, neu i ddatblygu damcaniaethau yw **ymchwil**, gan amlaf gan ddefnyddio'r dull gwyddonol.

## Gweler hefyd 
* Traethawd ymchwil
* Ymchwil ansoddol
* Ymchwil mesurol


Categori:Academia
Categori:Dulliau gwyddonol
Categori:Dysgu
Categori:Gwybodaeth
Hanesyddiaeth

Astudiaeth hanes a'i fethodoleg fel disgyblaeth academaidd yw **hanesyddiaeth**. Gall hefyd gyfeirio at gorff o waith ar agweddau hanesyddol, naill ai yn ôl pwnc, megis hanesyddiaeth yr Ail Ryfel Byd neu hanesyddiaeth Cymru, neu yn ôl genre, megis hanes gwleidyddol.

## e-lyfr
Yn 2022 cyhoeddwyd e-lyfr gan Wasg Prifysgol Cymru dan nawdd y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ar hanesyddiaeth. Enw'r cyhoeddiad (oedd hefyd ar gael fel fersiwn argraffiedig ar 'argraffu-ar-alw') yw *Llunio Hanes: Hanesyddiaeth a Chrefft yr Hanesydd*. Y Golygyddion oedd Gethin Matthews a Meilyr Powel gyda phenodau wedi eu hysgrifennu gan wahanol awduron. Y penodau yn y llyfr yw: 
: *Beth yw Hanes* - Meilyr Powel
: ''O'r 'Gwleidyddol' i'r 'Cymdeithasol': Syrffio ar donnau Hanes dros y Degawdau* - Gethin Matthews 
: *Hanes Cenedlaethol* - Huw Pryce
: *Hanes Marcsaidd* - Douglas Jones
: *Hanes o'r Gwaelod: Y Werin, Y Gweithwyr, Menywod, a'r Darostyngol* - Arddun H. Arwyn
: *Hanes ac Anthropoleg* - Iwan Morus
: *Ôl-strwythuraeth a'r Tro Diwylliannol: Rhywedd, Dwyrainoldeb, ac Ôl-drefedigaethedd* - Marion Löffler
: *Epilog; Dyfodol Hanes* - Meilyr Powel

## Gweler hefyd 
* Hanesydd

## Llyfryddiaeth 
* Carr, E. H. *What Is History?* (1961).
* Elton, G. *The Practice of History* (1969).
* Evans, R. J. *In Defence of History* (1997).
* Tosh, J. *The Pursuit of History* (2002).
* Matthews G. a Powel M. *Llunio Hanes'' (2022)

## Cyfeiriadau

Categori:Athroniaeth hanes
Categori:Methodoleg gwyddorau cymdeithas
Edwina Currie

Cyn-Aelod Seneddol o Loegr ydy **Edwina Currie** (ganwyd **Edwina Cohen**; 13 Hydref 1946). Fe'i hetholwyd fel Aelod Seneddol Y Blaid Geidwadol ym 1983. Bu'n Weinidog Iechyd Ieuaf am ddwy flynedd, cyn ymddiswyddo ym 1988 oherwydd anghydfod ynglŷn â salmonela mewn ŵy. Erbyn i Currie golli ei sedd seneddol ym 1997, roedd hi wedi dechrau ar yrfa newydd fel nofelydd a darlledwraig.

## Bywyd personol
Ar 1 Gorffennaf 1972, priododd Ray Currie, cyfrifydd, yn Barnstaple, Dyfnaint. Roedd Edwina a Ray yn destun rhaglen ddogfen ar y BBC yng nghyfres *The Other Half* a ddarlledwyd ym mis Mawrth 1984. Cawsant ddau blentyn. Ysgarodd y cwpl yn 1997. Yn ystod y briodas cafodd Currie garwriaeth gyda John Major, a fyddai ddiweddarach yn Brif Weinidog. Datgelwyd hyn gan Currie ym mis Medi 2002. 

Ar 24 Mai 2001 yn Southwark priododd John Jones, ditectif wedi ymddeol a gyfarfu ar ei rhaglen radio yn 1999. Mae'n byw yn Whaley Bridge, Swydd Derby.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Santes Ann, Rhydychen
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Lerpwl
Stephen Schwartz

Cyfansoddwr theatr gerdd Americanaidd ydy **Stephen Lawrence Schwartz** (ganed 6 Mawrth 1948). Mewn gyrfa sydd wedi para dros bedwar degawd, mae Schwartz wedi ysgrifennu sioeau cerdd megis *Godspell* (1971), *Pippin* (1972) a *Wicked* (2003). Mae ef hefyd wedi ysgrifennu'r geiriau i nifer o ffilmiau llwyddiannus, gan gynnwys *Pocahontas* (1995), *The Hunchback of Notre Dame* (1996), *The Prince of Egypt* (1998; cerddoriaeth a'r geiriau) ac *Enchanted* (2007). Mae Schwartz wedi ennill y Wobr Drama Desk am Eiriau Eithriadol, tair Gwobr Grammy, tair Gwobr yr Academi ac wedi'i enwebu am chwech Gwobr Tony.

Categori:Cyfansoddwyr Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Jane Curtin

Actores a digrifwraig o'r Unol Daleithiau ydy **Jane Therese Curtin** (ganed 6 Medi 1947).

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion benywaidd o'r Unol Daleithiau
GLAAD

Mudiad sy'n monitro'r cyfryngau er mwyn atal difenwad pobl LHDT yn y cyfryngau yw'r **Gay & Lesbian Alliance Against Defamation** (**GLAAD**). Mae GLAAD hefyd yn ceisio rhannu profiadau pobl LHDT gyda'r cyfryngau er mwyn ceisio hybu dealltwriaeth a goddefgarwch o bobl hoyw a thrawsrywiol ymhob man.

Categori:Hawliau LHDT
Categori:Homoffobia
Categori:Sefydliadau 1985
MC Hammer

Rapiwr, diddanwr, dyn busnes, actor a dawnsiwr o'r Unol Daleithiau yw **Stanley Kirk Burrell** sy'n fwy adnabyddus o dan yr enw llwyfan **M.C. Hammer** neu weithiau **Hammer** (ganed 30 Mawrth, 1962). Cafodd lwyddiant masnachol ar ddiwedd y 1980au tan ganol y 1990au. Mae'n adnabyddus hefyd am ei esgyniad sydyn i enwogrwydd cyn colli'r rhan fwyaf o'i ffortiwn bersonol. Ei gân fwyaf llwyddiannus oedd "U Can't Touch This", ond caiff ei gofio hefyd am ei ddawnsio a'i drowsus unigryw. Mae ef wedi gwerthu dros 50 miliwn o recordiau yn fyd-eang.

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cristnogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Rapwyr o'r Unol Daleithiau
Stob Ghabhar - Aonach Eagach

Mae **Stob Ghabhar - Aonach Eagach**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa. Enw'r fam-fynydd ydy Stob Ghabhar.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; ni chfrestrwyd y copa hwn, bellach. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
David Lloyd

Gall yr enw **David Lloyd** gyfeirio at sawl person:

*David Lloyd (llenor) (1597-1663)
*David Lloyd (barnwr Pennsylvania) (1656–1731)
*David Lloyd (clerigwr) (c.1688–1747?)
*David Lloyd (bardd) (1752-1838)
*David Lloyd (botanegwr) (tua 1938–2006)
*David Lloyd (nofelydd) (1934–2009)
*David Lloyd (darlledydd)
*David Lloyd (comigion) (ganed 1950)
*David Lloyd (actor) (ganed 1955)
*David Lloyd (gwleidydd) (ganed 1956)
*David Lloyd (diplomydd)
*David Lloyd (academydd)
*David Lloyd (tenor) (1912–1969)

**Chwaraewyr:**
*David Lloyd (cricedwr) (ganed 1947)
*David Lloyd (chwaraewr tenis) (ganed 1948)
*Dave Lloyd (ganed 1949), seiclwr

**Eraill:**
*Gareth David-Lloyd (ganed 1981), actor
*David Lloyd George, cyn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig
Robbie Coltrane

Actor, digrifwr ac awdur o'r Alban oedd **Robbie Coltrane**, OBE (**Anthony Robert McMillan**; 30 Mawrth 1950 – 14 Hydref 2022). Roedd yn adnabyddus am chwarae rhan Dr Eddie "Fitz" Fitzgerald yn y gyfres deledu Brydeinig *Cracker* ac fel Rubeus Hagrid yn y ffilmiau *Harry Potter*.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Alban
Categori:Actorion teledu o'r Alban
Categori:Actorion llais o'r Alban
Categori:Actorion Shakespeareaidd
Categori:Digrifwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Pobl o Glasgow
Prifysgol Bío-Bío

Prifysgol yn Concepción, Tsile, yw **Prifysgol Bío-Bío** (Sbaeneg: *Universidad del Bío-Bío*). Mae ganddi tua 8,977 o fyfyrwyr, a sefydlwyd yn 1988.

dim|310px|bawd|Llyfrgell Prifysgol Bío-Bío (2018)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*  

Bío-Bío
Categori:Sefydliadau 1988
David Lloyd (tenor)

Tenor o Gymru oedd **David George Lloyd** (6 Ebrill 1912 – 27 Mawrth 1969) a anwyd ym Merthengam, Trelogan, Sir y Fflint.

Roedd yn enwog am ganu opera, oratorio, a chyngerdd, ac yn arbennig am ei berfformiadau o Verdi a Mozart. Mae hefyd yn enwog am ganu hen emynau a chaneuon traddodiadol Cymreig. Fe'i dilynir heddiw (2015) gan y tenor Rhys Meirion, un o'i edmygwyr mawr. David Lloyd oedd un o'r cyntaf i fanteisio ar dechnoleg 'newydd' ei oes, sef y gallu i recordio'r llais, er mwyn cyrraedd cynulleidfa ehangach, fyd-eang.

## Y cyfnod cynnar
Roedd yn un o saith o blant, ac roedd ei dad yn lowr; gadwodd yr ysgol pan oedd yn 14 oed er mwyn cychwyn fel prentis saer coed. Cychwynodd eisteddfota'n ifanc iawn ac yn 1933 cychwynodd fel myfyriwr yn y *Guildhall School of Music*, Llundain, wedi iddo ennill ysgoloriaeth drwy gymorth Walter Hyde. Bu'n gryn llwyddiant yn y coleg a chipiodd sawl gwobr safonol.

## Gyrfa
Yn 1938 cafodd chwarae rhan Macduff yn yr opera Macbeth gan Verdi - yng Ngŵyl Opera Glyndebourne; dyma oedd y perfformiad cyntaf o'r opera hon yng ngwledydd Prydain. Yna cafodd ran flaenllaw fel y prif denor yng Ngŵyl Mozart yng Ngwlad Belg ac yn ddiweddarach yn y flwyddyn mewn gŵyl Verdi, yn Nenmarc.

Ond pan ddaeth hi'n Rhyfel Byd yn 1939, bu'n rhaid iddo ymuno â'r Y Gwarchodlu Cymreig, lle treuliodd y pum mlynedd nesaf yn filwr ifanc.

Yn 1946 dychwelodd i'r llwyfan, ac ef oedd y prif denor mewn gŵyl yn yr Iseldiroedd: (Gŵyl Mozart a Verdi). O fewn dim, dychwelodd i wledydd Prydain lle bu'n denor yng Ngŵyl Verdi.

## Damwain
Tra'n gweithio ar raglen gan y BBC, disgynnodd dros geblau nad oeddent wedi'u gorchuddio, ac anafodd ei asgwrn cefn. Am y chwe mlynedd dilynol, methodd a chanu. Ymddangosodd unwaith - a hynny yn Eisteddfod Rhyngwladol Llangollen yng Ngorffennaf 1960.

Ar 27 Mawrth 1969, bu farw.

## Disgyddiaeth
* *Y Caneuon Cynnar, Cyfrol 1: 1940-41* (CD, 1994)
* *Y Canwr Mewn Lifrai, Cyfrol 2* (CD, 1995)
* *Y Llais Arian, Cyfrol 3* (CD, 2002)

Delwedd:Y Caneuon Cynnar (1940-41), album cover.jpg
Delwedd:Y Canwr Mewn Lifrai (1940-41), album cover.jpg
Delwedd:Y Llais Arian (Cyfrol 3 - Volume 3), album cover.jpg
Delwedd:David Lloyd yn dychwelyd i ganu ac yn gweld gwneud ei record newydd gan Qualiton (1466221).jpg|David Lloyd yn gwylio ei record newydd yn cael ei wasgu gan gwmni Qualiton 1960
Delwedd:David Lloyd, y tenor Cymreig (1476687).jpg
Delwedd:Lluniau o David Lloyd y tenor yn yr Eisteddfod Genedlaethol (1502255).jpg
Delwedd:Lluniau o David Lloyd y tenor yn yr Eisteddfod Genedlaethol (1502256).jpg
Delwedd:Lluniau o David Lloyd y tenor yn yr Eisteddfod Genedlaethol (1502257).jpg
Delwedd:Lluniau o David Lloyd y tenor yn yr Eisteddfod Genedlaethol (1502258).jpg

## Gweler hefyd
**David Lloyd - Llestr Bregus* gan Hywel Gwynfryn (Gwasg Gomer, 2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl o Dreffynnon
The Sun Also Rises

, gyda siaced lwch a ddarluniwyd gan Cleonike Damianakes. Mae'r clawr yn defnyddio darluniad Helenistaidd a oedd i fod i awgrymu thema lled-rywiol.]]
Nofel a ysgrifennwyd ym 1926 gan yr awdur Americanaidd Ernest Hemingway yw ***The Sun Also Rises***. Mae'r nofel yn sôn am grŵp o Americaniaid a Phrydeiniaid sy'n teithio o Baris i Ŵyl Fermín ym Mhamplona i wylio'r teirw yn rhedeg a'r brwydrau teirw. Nofel fodernaidd ydyw, a chafodd hi adolygiadau cymysg pan gafodd ei chyhoeddi gyntaf. Dywedodd y bywgraffydd Jeffrey Meyers ei bod hi'n "recognized as Hemingway's greatest work", a dywedodd yr ysgolhaig Linda Wagner-Martin mai nofel bwysicach Hemingway ydyw. Cyhoeddwyd y nofel yn yr Unol Daleithiau ym mis Hydref 1926 gan dŷ cyhoeddi Scribner's. Blwyddyn ar ôl, ym 1927, cyhoeddwyd tŷ cyhoeddi Prydeinig o'r enw Jonathan Cape y nofel yn Lloegr o dan y teitl ***Fiesta***. Ers hynny, argreffir hi'n gyson.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1926
Categori:Nofelau roman à clef
Categori:Nofelau Saesneg
Ernest Hemingway

Nofelydd  o'r Unol Daleithiau oedd **Ernest Miller Hemingway** (21 Gorffennaf 1899 – 2 Gorffennaf 1961).

Fe'i ganwyd yn Oak Park, Illinois, yn fab i'r meddyg Clarence Edmonds Hemingway a'i wraig, Grace Hall-Hemingway, cerddor.

## Nofelau
* *Indian Camp* (1926)
* *The Sun Also Rises* (1926)
* *A Farewell to Arms* (1929)
* *The Short Happy Life of Francis Macomber* (1935)
* *To Have and Have Not* (1937)
* *For Whom the Bell Tolls* (1940)
* *The Old Man and the Sea* (1951)
* *A Moveable Feast* (1964, wedi iddo farw)
* *True at First Light* (1999)

Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Albertina Sisulu

Ymgyrchydd du  o Dde Affrica a fu'n flaenllaw yn erbyn apartheid oedd **Nontsikelelo Albertina Sisulu** (21 Hydref 1918 – 2 Mehefin 2011). Roedd hi'n wraig i Walter Sisulu (1912–2003).

Daeth nifer o'u plant yn arweinyddion: yn y De Affrica democrataidd : Mae Max yn Lefarydd yn y Cynulliad cenedlaethol, llysgenhad yn Norwy ydy Beryl, mae Lindiwe yn Weinidog Amddiffyn a Zwelakhe Sisulu yn ddyn busnes amlwg ac mae. Mae Elinor, sy'n ferch yng nghyfraith, wedi priodi Max Sisulu ac yn ymgyrchydd dros hawliau pobl dduon ac yn awdur adnabyddus.

Yn 2000 cyhoeddodd y teulu for mab roedden nhw wedi'i fabwysiadu, sef Gerald Lockman, wedi marw o ganlyniad HIV/Aids.

Cyhoeddwyd llyfr am ei bywyd wedi'i sgwennu gan Elinor Sisulu, Walter ac Albertina Sisulu: *In our lifetime*.

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Xhosa
Categori:Ymgyrchwyr o Dde Affrica
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ostpolitik

{{Pethau| fetchwikidata = ALL}
|image = Bundesarchiv B 145 Bild-F031406-0017, Erfurt, Treffen Willy Brandt mit Willi Stoph.jpg
|caption = Willy Brandt (chwith) a Willi Stoph yn Erfurt ym 1970.
}}
Polisi tramor o nesâd oedd ***Ostpolitik*** (Almaeneg am "bolisi dwyreiniol") dan Willy Brandt, Canghellor Gorllewin yr Almaen rhwng 1969 a 1974, i normaleiddio gysylltiadau ei wlad â gwledydd y Bloc Dwyreiniol, gan gynnwys Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen (DDR). Roedd y polisi yn newidiad ar *Westpolitik* y Canghellor Konrad Adenauer ac eraill oedd yn ceisio ynysu'r DDR a mynnu taw Gorllewin yr Almaen oedd yr unig wladwriaeth Almaenig gyfreithlon.

## Gweler hefyd
* *Kniefall von Warschau*

## Darllen pellach 
* Benedikt Schoenborn, *Reconciliation Road: Willy Brandt, Ostpolitik and the Quest for European Peace* (Efrog Newydd: Berghahn, 2020).

Categori:Athrawiaethau polisïau tramor
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol Gorllewin yr Almaen
Categori:Geirfa'r Rhyfel Oer
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Categori:Y Rhyfel Oer
Nesâd

Yng nghysylltiadau rhyngwladol, ail-sefydlu cysylltiadau diplomyddol rhwng gwladwriaethau yw **nesâd** neu ***rapprochement*** (Ffrangeg am "ddod at ei gilydd"). Enghraifft o nesâd yw *Ostpolitik* Gorllewin yr Almaen, dan y Canghellor Brandt, a geisiodd normaleiddio cysylltiadau rhwng Gorllewin yr Almaen a gwledydd y Bloc Dwyreiniol gan gynnwys cydnabod Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen. Enghraifft arall yw cyweirio cysylltiadau rhwng yr Unol Daleithiau, dan yr Arlywydd Nixon, a Gweriniaeth Pobl Tsieina trwy ei daith i'r wlad ym 1972 a diplomyddiaeth ping-pong.

## Gweler hefyd 
* *Détente*

## Cyfeiriadau 
Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Polisi tramor
Grid Cenedlaethol yr Arolwg Ordnans

[bawd|dde|Sgwâr grid TF, sy'n dangos [Y Wash a Môr y Gogledd ynghyd â llefydd yn siroedd Swydd Lincoln, Caergrawnt a Norfolk.]]

System o gyfeirnodau grid daearyddol a ddefnyddir yng ngwledydd Prydain, sy'n wahanol i hydred a lledred, yw'r **system cyfeirio Grid Cenedlaethol yr Arolwg Ordnans**.

Crëwyd y system hon gan yr Arolwg Ordnans, ac fe'i defnyddir yn aml er mwyn dadansoddi'u data ymchwil, ac wrth ddiweddaru a chreu mapiau (naill ai gan yr Arolwg Ordnans neu drydydd barti) sy'n seiliedig ar yr arolygon hyn. Dyfynnir cyfeirnodau gridiau yn aml hefyd gan gyhoeddiadau a ffynonellau o ddata eraill, megis arweinlyfrau neu ddogfennau cynllunio i'r llywodraeth.

Mae llawer o systemau'n bodoli, ac maent yn gallu darparu cyfeirnodau gridiau am leoliadau yn Ynysoedd Prydain: mae'r erthygl hon yn disgrifio'r system a grëwyd i Brydain Fawr a'r ynysoedd sydd ar ei hymyl yn benodol (gan gynnwys Ynys Manaw); system debyg a ddefnyddir yn Iwerddon ydy'r system gyfeirnodau gridiau Iwerddon, a grëwyd gan Arolwg Ordnans Iwerddon ar gyfer yr ynys ei hunan. Defnyddir system gyfesur Universal Transverse Mercator (UTM) er mwyn darparu cyfeirnodau gridiau i leoliadau byd-eang, a dyma'r system a ddefnyddir ar gyfer Ynysoedd y Sianel. Mae asiantau Ewrop hefyd yn defnyddio'r system honno wrth fapio lleoliadau, ac ambell waith defnyddient systemau o gyfeirnodau grid milwrol (MGRS) amrywiol.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Arolwg Ordnans Gogledd Iwerddon (OSNI) 
* Gwasanaeth Get-a-map

Categori:Mapiau o'r Deyrnas Unedig
Categori:Daearyddiaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Daearyddiaeth yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Categori:Daearyddiaeth Gogledd Iwerddon
Beinn a' Bhuiridh

Mae '''Beinn a'Bhuiridh'''  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Corbett
Bwrsari

Gwobr o gymorth ariannol yw **bwrsari** a roddir i fyfyrwyr addysg uwch ar sail eu hanghenion.

## Gweler hefyd
* Bwrsar
* Ysgoloriaeth

Categori:Cyllid myfyrwyr
Categori:Gwobrau addysg