open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Cadvan Davies

:''Mae "Cadvan" yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Gweler hefyd Cadfan.''

Bardd, emynydd a beirniad eisteddfodol oedd **John Cadvan Davies** (1 Hydref 1846 - 12 Hydref 1923).  Defnyddiai'r enw barddol **Cadvan** (*sic*).

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Llangadfan, Maldwyn (Powys) yn 1846.  Daeth yn weinidog gyda'r Methodistiaid.  Bu'n ffigwr amlwg ym myd yr Eisteddfod Genedlaethol ar ddiwedd y 19g ac yn chwarter cyntaf y ganrif olynol.  Urddwyd Cadvan yn archdderwydd yn 1923, y flwyddyn y bu farw.

## Llyfryddiaeth 
* *Caneuon Cadvan* (4 cyfrol: 1878, 1883, 1893, 1894)
* *Dydd Coroniad* (1894)
* 'Atgof a Phrofiad', yn *Yr Eurgrawn* (1917). Hunangofiant.

## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Pobl o Faldwyn
Gray's Anatomy

Llyfr Saesneg sy'n ymwneud ag anatomeg yw '''''Gray's Anatomy: Descriptive and Surgical in the United Kingdom***, neu ***Gray's Anatomy''''' fel adnabyddir yn gyffredin, a gyhoeddwyd yn gyntaf ym 1858. Mae'n llyfr clasurol a phwysig a wnaeth argraff fawr ar y byd meddygol. Blwyddyn ar ôl ei gyhoeddi yng Ngwledydd Prydain, cafodd Gray's Anatomy ei gyhoeddi yn yr Unol Daleithiau. Wrth astudio afiechydon heintus, daliodd y frech wen oddi wrth ei nai a oedd ar ei wely angau a bu farw ychydig wedi cyhoeddi'r ailargraffiad ym 1860 yn 34 oed. Daliwyd ati gyda'r gwaith, fodd bynnag, gyda llawer o'i gydweithwyr yn torchi llewys. Yn 2015 fe gyhoeddwyd y 41fed rhifyn o dan olygyddiaeth Susan Standring.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau 1858
Categori:Llyfrau Saesneg
Categori:Gwybodaeth meddygol
Bilbo

Mae **Bilbo** (Sbaeneg: ***Bilbao***) yn borthladd ac yn ddinas fwyaf Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg a Gwlad y Basg trwyddi draw. Bilbo yw prifddinas talaith Bizkaia. Poblogaeth y ddinas yw . Mae Afon Nerbioi (*Nervión*) yn llifo drwy'r ddinas, ac yn ystod y chwyldro diwydiannol, dyma ddaeth a thwf a chyfoeth i'r ddinas.

## Dosbarthiadau'r ddinas 
Mae dinas Bilbao wedi ei rhannu'n wyth dosbarth gwahanol, sy'n cynnwys y cymdogaethau canlynol:

***Dosbarth 1** *(Deusto)*: Deusto, San Ignacio, Ibarrekolanda, Arangoiti, Ribera de Deusto/Zorrozaurre
***Dosbarth 2** *(Uribarri)*: Uribarri, Matiko, Castaños, Zurbaranbarri a Ciudad Jardín
***Dosbarth 3** *(Otxarkoaga-Txurdinaga)*: Otxarkoaga a Txurdinaga
***Dosbarth 4** *(Begoña)*: Begoña, Santutxu a Bolueta
***Dosbarth 5** *(Ibaiondo)*: Casco Viejo, Bilbao La Vieja, San Francisco, Zabala, Atxuri, Iturrialde, Solokoetxe, Abusu a chymdogaeth newydd Miribilla.
***Dosbarth 6** *(Abando)*: Abando and Indautxu.
***Dosbarth 7** *(Rekalde)*: Rekalde, El Peñascal, Ametzola, Iralabarri a San Adrián,
***Dosbarth 8** *(Basurto-Zorrotza)*: Basurto, Altamira, Masustegi, Olabeaga a Zorrotza.

## Hanes
*Rhyfel Cartref Sbaen: Rhan o flwyddyn gyntaf rhyfel Sbaen oedd morgae Bilbao neu Bilbo. Fe'i godwyd ar 20 Ebrill 1937 gan y llong ager *Seven Seas Spray*, o dan Capten W.H.Roberts o Benarth. Roedd y llong wedi ei chofrestru yng Nghaerdydd, ac yn cario 4000 tunnell o fwyd i bobl newynog y ddinas.

## Gweler hefyd 
* Athletic Bilbao

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Sbaen
Categori:Dinasoedd Gwlad y Basg
Categori:Bwrdeistrefi Bizkaia
Deintyddiaeth

bawd|dde|Deintyddion ar long yr USS Eisenhower yn trin dannedd y llongwyr.

**Deintyddiaeth** yw'r gwaith o archwilio, deiagnosio, atal y ddannodd a phydredd y ddant ynghyd â thrin problemau'r geg drwy lawdriniaeth ar y dannedd. Defnyddir borselain neu amalgm i lenwi'r dannedd ac ar adegau metalau gwerthfawr megis aur.


Categori:Arbenigeddau meddygol
Cyhyr croth y goes

bawd|200px|Croth y goes ddynol - pâr o gyhyrau gwirioneddol angenrheidiol i gerdded a rhedeg
**Croth y goes** (neu 'poten'; 'calf' yn Saesneg) ydy'r pâr o gyhyrau yng nghefn y goes, o dan y pen-glin. Enwau meddygol y ddau gyhyr yw'r 'gastrocnemius' a'r 'soleus', ac mae enw'r cyntaf o gymorth i egluro'r term Cymraeg, 'croth' a ddefnyddir yma. Ystyr 'gastro-' yw 'bola', ac mae'r elfen 'cnemius' yn deillio o'r gair Groeg am 'coes': 'bola'r goes' felly, yn llythrennol yw 'gastrocnemius', a dyma enw Cymraeg arall ar groth y goes. Mae'r holl enwau hyn yn cyfeirio at y ffaith mai siâp bola, neu groth, sydd i'r rhan hon o'r goes.

Categori:Cyhyrau
Categori:System lymffatig
Back in Black

bawd|240px

Seithfed albwm stiwdio y band roc caled Awstralaidd AC/DC, a ryddhawyd ar 25 Gorffennaf 1980, yw ***Back in Black***. *Back in Black* oedd albwm cyntaf AC/DC a recordiwyd heb y cyn-brif leisydd Bon Scott, fu farw ar 19 Chwefror, 1980 yn 33 mlwydd oed. Ystyriodd y band ddadfyddino ar ôl marwolaeth Scott, ond yn y pen draw penderfynodd barháu a dewisiodd Brian Johnson fel eu prif leisydd ac ysgrifennwr caneuon newydd.

## Traciau
Ysgrifennwyd pob cân gan Angus Young, Malcolm Young, a Brian Johnson.
#"Hells Bells" – 5:12
#"Shoot to Thrill" – 5:17
#"What Do You Do for Money Honey" – 3:35
#"Givin' the Dog a Bone"* – 3:32
#"Let Me Put My Love into You" – 4:15
#"Back in Black" – 4:15
#"You Shook Me All Night Long" – 3:30
#"Have a Drink on Me" – 3:59
#"Shake a Leg" – 4:06
#"Rock and Roll Ain't Noise Pollution" – 4:15

Yn wreiddiol enw "Givin' the Dog a Bone" oedd "Given the Dog a Bone".

## Perfformwyr
*Brian Johnson — prif lais
*Angus Young — prif gitâr
*Malcolm Young — gitâr rythm, llais cyfeiliant
*Cliff Williams — gitâr fas, llais cyfeiliant
*Phil Rudd — drymiau, taro

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1980
Categori:Albymau AC/DC
Categori:Albymau rhif-un yn y Deyrnas Unedig
Tudno FM

Gorsaf radio yw **Tudno FM** sy'n gwasanaethu ardal Llandudno ym Mwrdeistref Sirol Conwy, Cymru. Daw'r enw o enw Sant Tudno (6g), nawddsant Llandudno. Mae'n radio cymunedol di-elw, di-fasnachol sy'n cael ei redeg gan Radio Cymunedol Llandudno sy'n darlledu bob dydd o'r wythnos, yn Saesneg yn bennaf ond gyda rhaglenni Cymraeg hefyd.

Cerddoriaeth a rhaglenni siarad sy'n llenwi trwch yr amserlen a cheir newyddion lleol a chenedlaethol, adroddion chwaraeon a cherddoriaeth arbenigol.

Lawnswyd Tudno FM am 10yb ar ddydd Sadwrn 1 Mawrth 2008 gyda darllediad RSL 28 diwrnod RSL a lawnswyd y gwasanaeth llawn ar 12 Gorffennaf 2008.

Mae'r orsaf yn darlledu o'i stiwdios, swyddfeydd a throsglwyddydd FM yng Nghanolfan Gymunedol Tŷ Hapus, Ffordd Penrhyn, Llandudno, gyda thrwydded i ddarlledu ar FM dros ardal o 5&nbsp;km oddi amgylch. Ar wahân i fwletinau newyddion genedlaethol gan Sky News Radio yn Llundain, cynhyrchir y cyfan o gynnyrch Tudno FM yn lleol.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Y cyfryngau yng Nghonwy
Categori:Gorsafoedd radio Cymraeg
Categori:Gorsafoedd radio Saesneg
Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Llandudno
Categori:Sefydliadau 2008
Con Passionate

bawd|400px|dde|Delwedd hysbysebu'r gyfres gyntaf.
Cyfres ddrama deledu Gymraeg ar S4C yw ***Con Passionate*** a ysgrifennwyd gan Siwan Jones a gyfarwyddwyd gan Rhys Powys. Cynhyrchwyd y gyfres gan Teledu Apollo (a brynwyd gan gwmni Boomerang yn 2007).

Mae prif blot y gyfres am oblygiadau y gantores, Davina Roberts (Shân Cothi), yn cymryd rôl arweinydd Côr Meibion Gwili. Mae ysbryd y cyn arweinydd, Walford, a fu farw cyn ddechrau'r gyfres gyntaf yn lledrithio cyfeilydd y côr, Brian, drwy gydol y gyfres gyntaf a phennod olaf yr ail gyfres.

Darlledwyd y gyfres gyntaf yn Ionawr a Chwefror 2005 ac fe'i dangoswyd am ail waith yr Hydref honno. Darlledwyd yr ail gyfres ym mis Ebrill a Mai 2006. Darlledwyd y drydedd gyfres ym mis Tachwedd a Rhagfyr 2008.

Enillodd Con Passionate y wobr am y ddrama orau yng Ngwobrau Rose d'Or yn 2007, y rhaglen Gymraeg gyntaf erioed i wneud hynny.

## Cast a chymeriadau
*Ian - Alun ap Brinley
*Glesni - Toni Caroll
*Davina - Shân Cothi
*Pete - Ifan Huw Dafydd
*Eurof - Matthew Gravelle
*Siân Eleri - Rebecca Harries
*Maldwyn - Morgan Hopkins
*Brian - Phylip Hughes
*Irfon - Mark Lewis Jones
*Louise - Sara McGaughey
*Llinos - Siwan Morris
*Andy - Steffan Rhodri
*Craig - Huw Rhys
*Judith - Beth Robert
*Helen - Eiry Thomas
*Glyn - William Thomas
*Eirlys - Rhianydd Wynne
*Gwenllian - Nia Ann Davies
*Lisabeth Miles
*Rhodri Evan

## Dolenni Allanol
* 
* Gwybodaeth ar wefan Boom Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2005
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2008
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Cyfresi drama S4C
Studs Terkel

Awdur, hanesydd, actor a darlledwr o'r Unol Daleithiau oedd **Louis "Studs" Terkel** (16 Mai 1912 – 31 Hydref 2008).

## Bywgraffiad
### Bywyd cynnar
Ganwyd Terkel yn Ninas Efrog Newydd i rieni Iddweg o Rwsia, ond symudodd i Chicago, Illinois tra'n wyth oed, ac yno treuliodd rhanfwyaf o'i fywyd. Roedd ei dad, Robert, yn deiliwr a'i fam, Anna (Finkel), yn berfformwaig syrcas. Roedd ganddo ddau frawd, Ben (1907–1965) a Meyer.

O 1926 hyd 1936, roedd ei rieni yn rhedeg eu tŷ fel llety, a oedd yn fan casglu i amryw o bobl. Roedd Terkel yn rhoi'r credyd am ei holl wybodaeth o'r byd i'r tenantiaid a oedd yn ymgasglu yn y cyntedd a'r pobl a ymgasglodd yn Bughouse Square gerllaw. Yn 1939, priododd Ida Goldberg (1912–1999) a cawsont fab, Paul (adnabyddir hefyd fel Dan), a enwyd ar ôl Paul Robeson.

Derbyniodd Terkel ei J.D. o Ysgol Cyfraith Prifysgol Chicago yn 1934, ond dywedodd ei fod eisiau bod yn concierge mewn gwesty yn hytrach na ymarfer y gyfraith, ac ymunodd â grŵp theatr yn fuan wedyn.

### Gyrfa
## Llyfryddiaeth
* *Giants of Jazz* (1957). ISBN 1565847695
* *Division Street: America* (1967) ISBN 0394422678
* *Hard Times: An Oral History of the Great Depression* (1970) ISBN 0394427742
* *Working: People Talk About What They Do All Day and How They Feel About What They Do* (1974).  ISBN 0394478845
* *Talking to Myself: A Memoir of My Times* (1977) ISBN 0394411021
* *American Dreams: Lost and Found* (1983)
* *The Good War* (1984) ISBN 0394531035
* *Chicago* (1986) ISBN 5551545687
* *The Great Divide: Second Thoughts on the American Dream* (1988)
* *Race: What Blacks and Whites Think and Feel About the American Obsession* (1992).  ISBN 978-1565840003
* *Coming of Age: The Story of Our Century by Those Who’ve Lived It* (1995) ISBN 1565842847
* *My American Century* (1997) ISBN 1595581774
* *The Spectator: Talk About Movies and Plays With Those Who Make Them* (1999) ISBN 1565846338
* *Will the Circle Be Unbroken: Reflections on Death, Rebirth and Hunger for a Faith* (2001) ISBN 0641759371
* *Hope Dies Last: Keeping the Faith in Difficult Times* (2003) ISBN 1565848373
* *And They All Sang: Adventures of an Eclectic Disc Jockey* (2005) ISBN 1595580034
* *Touch and Go* (2007) ISBN 1595580433
* *P.S. Further Thoughts From a Lifetime of Listening* (2008) ISBN 1595584234

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol Studs Terkel

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Actorion theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Darlledwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Chicago
John Petts

Arlunydd o Gymru oedd **John Petts** (10 Ionawr 1914 – 26 Awst 1991). Roedd yn gariad i'r arlunydd Brenda Chamberlain ac yn ffrind i'r bardd Alun Lewis.

Ym 1963 dyluniodd Petts ffenestr liw yn cynnwys Iesu Du ar gyfer Eglwys Bedyddwyr 16th Street yn Birmingham, Alabama, yn dilyn bomio â chymhelliant hiliol a laddodd bedair merch Affricanaidd-Americanaidd. Gan weithio gyda'r *Western Mail* i godi arian, trefnodd Petts roddion gan filoedd lawer o Gymry i dalu am y ffenestr. Gosodwyd y ffenestr a'i chysegru ym 1965.

## Gweler hefyd
* Ffenestr Cymru, Birmingham, Alabama

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Marwolaethau 1991
Melverley

Pentref bychan a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Melverley** (Cymraeg: *Melwern*).  Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif y pentref ger y ffin â Powys, Cymru, ar gymer Afon Efyrnwy ag Afon Hafren. Gorwedd pentref bychan Melverley Green fymryn i'r gogledd o Melverley ei hun.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 156.

Mae Eglwys Sant Pedr yn Melverley yn adeilad ffrâm pren du a gwyn ar lan Afon Efyrnwy; dyma'r hynaf o dair enghraifft o eglwysi o'r fath yn Swydd Amwythig.  Ailadeiladwyd yr eglwys yn 1406 ar ôl iddi gael ei llosgi'n ulw yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr.  Credir fod cynllun Eglwys Pedr Sant wedi ysbrydoli cynllun Eglwys Esgobol Sant Andreas yn Newcastle, Maine.

bawd|300px|dim|Eglwys Sant Pedr

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Nicholas Ainger

Cyn-Aelod Seneddol Sir Benfro a Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro ydy **Nicholas Richard Ainger** (ganed 24 Hydref 1949). Cafodd ei geni yn Sheffield.

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Plasau'r Brenin

Nofel led-hunangofiannol am brofiad carcharor cydwybodol gan y llenor David James Jones (Gwenallt) yw '''''Plasau'r Brenin'''* (cyhoeddwyd 1934).

Am ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol yn erbyn gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn y Rhyfel Byd Cyntaf, carcharwyd Gwenallt yn Wormwood Scrubs a Dartmoor o 1917 hyd 1919 ac ysgrifennodd *Plasau'r Brenin'' o ganlyniad i'r profiad hwnnw.

Mae'n nofel hunangofiannol felly, gyda'r prif gymeriad 'Myrddin Tomos' yn cynrychioli Gwenallt ei hun.  Ond yn hytrach na chanolbwyntio ar fywyd y carchar ei hun, er bod hynny'n fframwaith y nofel, mae'r awdur yn ymroi i ddisgrifio ei fro enedigol yn Sir Gaerfyrddin a'r gymdeithas Gymraeg ddiwylliedig fel y bu cyn y Rhyfel Mawr.  Mae'n portreadu hefyd ddatblygiad syniadau gwleidyddol Gwenallt.

Yn ôl Gwenallt, ffrwyth llw rhyngddo a'r llenor T. Hughes Jones i ysgrifennu nofel yn seiliedig ar y Rhyfel Byd Cyntaf, oherwydd y prinder mewn llyfrau Cymraeg ar y pwnc, yw'r nofel.  Cyhoeddodd T. Hughes Jones ei nofel yntau *Amser i Ryfel* wedi'i seilio ar ei brofiad fel milwr.  Dywedodd Gwenallt mai darllen cyfieithiad Saesneg o nofel fawr Dostoievsky, *The House of the Dead*, a fu ei ysbrydoliaeth lenyddol bennaf.

## Manylion cyhoeddi 
* D. Gwenallt Jones, ''Plasau'r Brenin'' (Aberystwyth, 1934; argraffiad newydd, Gwasg Gomer, 1968)

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Heddychaeth yng Nghymru

Categori:Heddychaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1934
Categori:Nofelau 1934
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Cymru yn y Rhyfeloedd Byd
Pershore

Tref farchnad fechan a phlwyf sifil sy'n gorwedd ar lan Afon Avon yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Pershore**. Mae Pershore yn rhan o ardal Wychavon yn etholaeth seneddol Gorllewin Swydd Gaerwrangon. Mae'r dref yn adnabyddus am Abaty Pershore.  Saif tua 6 milltir i'r gorllewin o Evesham a 6 milltir i'r dwyrain o Upton-upon-Severn.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,065.

## Gefeilldref 
*  - Bad Neustadt, Yr Almaen
*  - Plouay, Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wychavon
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerwrangon
Categori:Trefi Swydd Gaerwrangon
Nyrsio

[bawd|dde|300px|Nyrs o'r Unol Daleithiau yn ystod y [Rhyfel Byd Cyntaf; poster gan yr arlunydd Albert Herter (1871-1950)]]
**Nyrsio** ydy bod yn gyfrifol am gleifion mewn ysbyty ac yn y cartref, a hynny fel arfer o dan goruchwyliaeth berson proffesiynol; yn gyfrifol am weinyddu'r driniaeth ar eu cyfer, a gwneud yn siwr eu bon nhw'n gwella. Ceir gwahanol fathau o bobl sy'n nyrsio gan gynnwys paramedics a bydwragedd. Erbyn heddiw, fe all y nyrs (o barhau gyda'i haddysg), ennill gradd PhD, gan fynd yn feddyg.

Yn draddodiadol, merch yw mwyafrif sylweddol y gweithlu, er bod mwy-a-mwy o ddynion yn ymuno â'r proffesiwn.

Un o'r nyrsus enwocaf yw Beti Cadwaladr (1789 – 1860). Yn chwe deg pump oed, penderfynodd fynd i nyrsio i Ryfel y Crimea ar ôl darllen am ddioddefaint y milwyr yno. Roedd cannoedd o filwyr yn marw am nad oedd digon o nyrsys a meddygon ar gael. Cyrhaeddodd Beti Cadwaladr ysbyty Scutari lle roedd Florence Nightingale yng ngofal y nyrsys. Gwrthododd Florence Nightingale gymorth Beti a'r nyrsys eraill a ddaeth drosodd, gan ddweud bod digon o nyrsys ar gael. Roedd hi'n daith chwe niwrnod i'r milwyr clwyfedig ddod o'r Crimea, ac roedd Beti yn gweld hyn yn ffolineb llwyr. Fe benderfynodd fynd dros y môr i'r Crimea atynt, ac aeth â nyrsys eraill gyda hi i ysbyty yn Balaclava. Gweithiodd Beti a'r lleill yn galed mewn amgylchiadau anodd iawn.


Categori:Arbenigeddau meddygol
Categori:Gwyddorau iechyd
Llangynwyd

Pentref a phlwyf yng nghymuned Llangynwyd Ganol, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Llangynwyd** (a **Llangynwyd Isaf**).   Saif tua 2 filltir i'r de o dref Maesteg. Bu'n rhan o gwmwd canoloesol Tir Iarll.  

Yn y pentref ceir eglwys plwyf Llangynwyd, a sefydlwyd gan Sant Cynwyd, yn ôl traddodiad.  Gerllaw ceir adfeilion Castell Llangynwyd.

Cedwir traddodiad y Fari Lwyd o hyd yn Llangynwyd, ar 31 Rhagfyr. Un o'r ardal yma oedd y bardd Rhisiart Iorwerth a elwir hefyd yn Rhisiart Fynglwyd.

bawd|dim|Eglwys Cynwyd Sant, Llangynwyd

## Pobl o Langynwyd 
Roedd hen bentref Llangynwyd, "Llan Uchaf", yn gartref i Ann Maddocks, "Y Ferch o Gefn Ydfa", a'r bardd Wil Hopcyn, y dywedir iddo gyfansoddi'r gân ''Bugeilio'r Gwenith Gwyn''.

Ganed yr hynafiaethydd Thomas Christopher Evans (1846 - 1918) yn y plwyf.

## Cyfrifiad 2011
Yn ôl cyfrifiad 2001, mae gan y pentref boblogaeth o 2,843.
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Llangynwyd Ganol
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
System gylchredol

[bawd|420px|System cylchredol dynol, manwl. Yn y diagram hwn o bibellau gwaed, mae coch yn cynnwys [ocsigen a glas heb ocsigen.]]
Mewn anatomeg ddynol, mae'r  **system cylchrediad gwaed** yn  pwmpio a sianelu gwaed o amgylch y corff (a'r ysgyfaint) drwy rym y galon a hynny drwy wythiennau, capilarïau, a rhydwelïau.

Mae gwaed yn ochr dde'r galon yn cael ei bwmpio i'r ysgyfaint.  Yn yr ysgyfaint, mae'r gwaed yn cyfnewid nwyon ac yn derbyn ocsigen o'r ysgyfaint ac yn rhoi carbon deuocsid.  Wedyn, mae'r gwaed sy'n cynnwys llawer o ocsigen erbyn hyn, yn dychwelyd i ochr chwith y galon, lle caiff ei bwmpio drwy'r rhydwelïau i weddill y corff.  Mae'r gwaed yn cludo ocsigen i'r corff felly, ac mae'n hel carbon deuocsid o'r corff.  Wedyn, mae'r gwaed yn dychwelyd o'r corff trwy'r gwythiennau, gyda llai o ocsigen a mwy o garbon deuocsid; mae'r gwaed is-ocsigen hwn yn cyrraedd ochr dde'r galon, o ble mae'n cael ei bwmpio i'r ysgyfaint unwaith eto.

Yn ogystal â nwyon, mae'r gwaed yn cludo sylweddau eraill drwy'r corff.  Er enghraifft: mae e'n cario sylweddau sy'n trawsgludo ynni o fwyd i'r cyhyrau; hormonau; a sylweddau gwastraff o'r corff, a dynnir o'r gwaed gan yr arennau.

## Meddygaeth amgen 
Dywedir fod y llysiau canlynol yn help i wella cylchrediad y gwaed: pig yr Aran, pupur du, rhosmari, sinsir a saets y waun.

## Gweler hefyd 
* Anatomeg
* Anatomeg ddynol


Categori:Cardioleg
Cylchredol
System endocrinaidd

[dde|bawd|Prif chwarrennau'r endocrin: ([Gwryw ar y chwith, benyw ar y dde)
**1** Corffyn pineol
**2** Chwarren bitwidol
**3** Y chwarren theiroid
**4** Hypothalmws
**5** Chwarren adrenal
**6** Pancreas
**7** Ofari
**8** Y ceilliau]]

Mewn anatomeg ddynol, y **system endocrinaidd** sy'n canitatáu cyfathrebu rhwng gwahanol rannau o'r corff drwy gyfrwng hormonau wedi'u cynhyrchu yn y chwarennau endocrin megis yr hypothalamws, y chwarren bitwidol ('pituitary gland'), y corffyn pineol, y thyroid, y chwarennau parathyroid a'r y chwarennau adrenal.

## Gweler hefyd 
* Anatomeg
* Anatomeg ddynol


Endocrin
Cynghrair Caernarfon a'r Cylch

Cynghrair bêl-droed yng ngogledd orllewin Cymru oedd '''Cynghrair Caernarfon a'r Cylch'''.  Fe'i ffurfiwyd o dan yr enw presennol ym 1950 ond yn dilyn Cyfarfod Cyffredinol y Gynghrair yn 2014 cyhoeddwyd y byddai'r Gynghrair yn dod i ben am gyfnod amhenodol oherwydd diffyg clybiau.

Roedd Cynghrair Caernarfon a'r Cylch yn gyfystur â chweched lefel pyramid bêl-droed Cymru ac, ynghŷd â Chynghrair Ynys Môn, yn bwydo Cynghrair Gwynedd.

## Hanes
Ffurfiwyd  Cynghrair Bangor a'r Cylch ym 1930 ar gyfer clybiau pêl-droed o ogledd Sir Gaernarfon gyda chlwb Ceidwadwyr Caernarfon yn un o'r aelodau gwreiddiol. Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd cafwyd mwy o glybiau o orllewin y sir yn ymuno nes ym 1950 penderfynwyd newid enw'r Gynghrair i '''Gynghrair Caernarfon a'r Cylch''' er mwyn adlewyrchu daearyddiaeth yr aelodau.

Daeth tymor cyntaf swyddogol Cynghrair Caernarfon a'r Cylch ym 1950-51 chlwb Cesarea Rovers o ardal Llanberis  yn ennill y gynghrair.

## Cyfeiriadau
Categori:Caernarfon
Caernarfon a'r Cylch
Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Minllyn

Pentref bychan yn ne Gwynedd, gogledd Cymru yw **Minllyn** ().  Mae'n gorwedd ar lan orllewinol Afon Dyfi ar y ffordd A470 rhwng Dinas Mawddwy i'r gogledd a Mallwyd i'r de.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Roedd Rheilffordd Mawddwy yn gwasanaethu'r chwareli llechi ym Minllyn ac Aberangell.

Mae Pont Minllyn ar afon Dyfi yn adeilad cofrestredig sydd yng ngofal Cadw.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Loch Gairloch

Llyn yn Ucheldiroedd yr Alban yw **Loch Gairloch** (Gaeleg yr Alban: *Loch Geàrrloch*).  Fe'i lleolir ger arfordir gogledd-orllewinol yr Alban, tua 70 milltir i'r gorllewin o Inverness.  Gorwedd pentref Gairloch ar ei lan.

Categori:Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Gairloch
Penrhyn Wrath

Penrhyn anghysbell yng ngogledd yr Alban yw **Penrhyn Wrath** (Saesneg: *Cape Wrath*, Gaeleg yr Alban: *Am Parbh*).  Dyma bwynt mwyaf gogleddol gogledd-orllewin yr Alban, er nad yw mor ogleddol â John O'Groats i'r dwyrain.  Gorwedd Penrhyn Wrath yn ardal Sutherland yn Ucheldiroedd yr Alban.

Codwyd goleudy yno yn 1828 i rybuddio llongau am y berygl o ddryllio ar greigiau'r clogwynni syrth sy'n codi o'r môr i uchder o hyd at 800 troedfedd o gwmpas y penrhyn.

200px|bawd|dim|Goleudy Penrhyn Wrath

Categori:Pentiroedd yr Alban
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Ogof Smoo

300px|bawd|Tu mewn i Ogof Smoo

Ogof enwog ar arfordir ardal Sutherland yn Ucheldiroedd yr Alban yw **Ogof Smoo**.  Fe'i lleolir i'r dwyrain o Durness.  Mae'n bosibl bod yr enw Smoo yn ffurf ar y gair Norseg *smjuga*, sy'n golygu "carreg".
chwith|bawd

Mae'r ogof yn ymagor i'r môr mewn bae bychan ac yn ymestyn i mewn dan yr arfordir a'r ffordd A838, lle ceir maes parcio a mynediad ato ar hyd llwybr.  Mae'n cynnwys tair prif siambr.  Mae'r un allanol yn mesur 33 troedfedd o uchder ac 130 troedfedd o led.

Mae ymwelwyr dros y blynyddoedd yn cynnwys Syr Walter Scott, a aeth yno yn 1834 ac a'i hedmygodd yn fawr.

Smoo
Categori:Ucheldiroedd yr Alban
Diaffram y thoracs

Haenen denau o gyhyr ydyw diaffram (mewn anatomeg) a cheir ambell un yn y corff gan gynnwys y **llengig** (diaffram y thoracs), sef y prif ddiaffram, sy'n hanfodol i resbiradu. Mae gan famaliaid, amffibiaid ac ymlusgiaid lengig er bod ei leoliad a lleoliad yr ysgyfaint yn gwahaniaethu'n fawr. Fe'i cysylltir i'r cyhyrau a'r meinwe cysylltiol.

## Ei bwrpas
Mae'r llengig yn hanfodol i'r weithred o anadlu. Pan rydym yn tynnu gwynt i mewn i'r ysgyfaint, mae'r llengig yn tynhau, sy'n chwyddo'r gwacter thorasig.  Mae'r pwysedd mewnthorasig, felly, yn lleihau. Mae chwyddo'r gwacter hwn yn creu sugnedd (*suction*) sydd yn ei dro'n tynnu aer i mewn i'r ysgyfaint. Pan fo'r llengig yn ymlacio, mae'r aer yn cael ei ddanfon allan o'r ysgyfaint.

Does a wnelo'r llengig fawr ddim â'r llais dynol (yn groes i'r hyn mae llawer o athrawon canu yn ei gredu!) gan mai rheoli'r cyhyrau abdomenol a rhyngasennol ydym wrth ganu neu siarad. Does gan y llengig ddim llawer o nerfau, felly ni fedrwn ei reoli. Ond o hyfforddiant cywir, ymarfer trwyadl, osgo a.y.b., gallwn ddefnyddio'r llengig (ar y cyd â strwythurau eraill) i gynorthwyo'r llais.

Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio i'n cynorthwyo i chwydu, ysgarthu a phiso drwy gryfhau'r pwysedd mewnabdomenol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyhyrau
Categori:Resbiradu
Llanhamlach

Pentref bychan yng nghymuned Llanfrynach, Powys, Cymru, yw **Llanhamlach**. Saif yn ardal Brycheiniog yn ne'r sir, ar lan priffordd yr A40 tua 5 milltir i'r de-ddwyrain o Aberhonddu, mewn cwm mynyddig rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain. Mae'r pentrefi bychain cyfagos yn cynnwys Sgethrog i'r de, a Llanfrynach a Pencelli i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Saif yn y pentref Eglwys Sant Pedr a Sant Illtud sy'n adeilad rhestredig Gradd II.

bawd|dim|Y tu mewn i Eglwys Sant Pedr a Sant Illtud

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfrynach
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Pencelli

Pentref bychan  yng nghymuned Tal-y-bont ar Wysg, Powys, Cymru, yw **Pencelli**. Saif  yn ardal Brycheiniog ar lan ffordd yr A40 tua 4 milltir i'r de o Aberhonddu, mewn cwm mynyddig rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain.

Yma ceir eglwys bychan o'r enw "Llanfeugan" a gysegrwyd i Sant Meugan. Mae mynwent yr eglwys yn safle arbennig o ran y coed yw sydd ynddi. Mesurwyd yr hynaf o'r 12 coeden sydd yno a chafwyd ei bod  dros 9 metr o'i chwmpas.

bawd|dim|Ywen Pencelli ym mynwent yr eglwys

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae'r pentrefi bychain cyfagos yn cynnwys Sgethrog a Llanhamlach i'r dwyrain, a Llanfrynach i'r gogledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Tal-y-bont ar Wysg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Cefn Cantref

Pentref bychan yn ardal Brycheiniog, de Powys yw **Cefn Cantref**.

Gorwedd y pentref ar lôn wledig tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o Aberhonddu, ar lethrau gogleddol Bannau Brycheiniog.  Mae'r pentrefi bychain cyfagos yn cynnwys Llanfrynach i'r de-ddwyrain a Ffrwdgrech i'r gorllewin.

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Ffrwdgrech

Pentref bychan yn ardal Brycheiniog, de Powys yw **Ffrwdgrech**.

Gorwedd y pentref ar lôn wledig tua milltir i'r de-orllewin o Aberhonddu, ar lethrau gogleddol Bannau Brycheiniog, ger ffordd yr A470 ond heb fod arni.  Mae'r pentrefi bychain cyfagos yn cynnwys Cefn Cantref i'r dwyrain a Libanus i'r de-orllewin.

Categori:Pentrefi Powys
Llanfihangel Tal-y-llyn

Pentref a phwlyf eglwysig  yng nghymuned Llan-gors, Powys, Cymru, yw **Llanfihangel Tal-y-llyn**. Saif 32.6 milltir (52.4&nbsp;km) o Gaerdydd. Saif yn ardal Brycheiniog yn ne'r sir, tua 4 milltir i'r dwyrain o Aberhonddu, yn y bryniau rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain.

Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Llan-gors, Llechfaen, Llan-y-wern a Llandyfaelog Tre'r-graig.

Mae'n un o'r sawl pentref o'r un enw yng Nghymru a enwir ar ôl Sant Mihangel.  Cyfeiria "Tal-y-llyn" at y ffaith ei fod yn gorwedd ger treflan Tal-y-llyn, o fewn golwg Llyn Syfaddan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-gors
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llandyfaelog Tre'r-graig

Pentrefan yng nghymuned Felin-fach, Powys, Cymru, yw '''Llandyfaelog Tre'r-graig'* (Seasneg: *Llandefaelog-tre'r-graig*). Saif yn ardal Brycheiniog, 33.4 milltir (53.8&nbsp;km) o Gaerdydd.  Ceir sawl ffurf ar yr enw, yn cynnwys *'Llandefaelog Tre'r Graig''' (ychwanegir "Tre'r-graig" i wahaniaethu rhyngddo a'r Llandyfaelog arall yn Sir Gaerfyrddin; am yr un rheswm cyfeirir ato weithiau fel **Llandyfaelog Fach**).

Enwir y pentrefan ar ôl Sant Tyfaelog.

Lleolir y pentref tua 5 milltir i'r dwyrain o Aberhonddu, ar lethrau'r bryniau rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain.  Mae'n gorwedd ar y ffordd wledig rhwng Talgarth i'r gogledd a Llanfihangel Tal-y-llyn i'r de. Mae pentrefi eraill cyfagos yn cynnwys Llechfaen.  Tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain ceir Trefeca, a gysylltir â chymuned yr efengylydd o'r 18g Howel Harris.

## Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd llan yn yr ardal gan Sant Tyfaelog.  Yn yr eglwys ceir maen cerfiedig ag arno'r geiriau aneglur 'BRIAMAIL FLOU' gyda cherfiad *bas-relief* o ffigwr sy'n gwisgo mantell a chleddyg bychan. ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau 
Categori:Felin-fach, Powys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Tyfaelog

Sant cynnar o Gymru a gysylltir â Theyrnas Brycheiniog ac Ystrad Tywi oedd **Tyfaelog** (weithiau ceir yr amrywiad *Tefaelog*). Dethlir ei wylmabsant ar 26 Chwefror ac ar 1 Mawrth (gweler isod).

Gwyliau:
*1 Mawrth (Llandyfaelog Tre'r-graig)
*26 Chwefror (Llandyfaelog, Ystrad Tywi)

Ni wyddom fawr dim am ei fywyd, ond ymddengys fod ei lan ger Aberhonddu yn fan o bwys yn y Frycheiniog gynnar ac efallai'n mwynhau nawdd ei brenhinoedd. Cred A.W.Wade-Evans mae'r un ydyw a Maelog.

## Llefydd cysylltiedig
Cysylltir y sant ag ardal fechan ger Aberhonddu, Brycheiniog (de Powys) lle ceir dwy eglwys: Llandyfaelog Tre'r-graig a Llandyfaelog Fach. Ceir hefyd eglwys iddo yn Llandyfaelog, rhwng Cydweli a Chaerfyrddin (Sir Gaerfyrddin).

{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q13132101 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Llangasty Tal-y-llyn

Pentref bychan yng nghymuned Llan-gors, Powys, Cymru, yw **Llangasty Tal-y-llyn** (Seisnigiad: *Llangasty-Talyllyn*). Saif  yn ardal Brycheiniog, 31 milltir (49.8&nbsp;km) o Gaerdydd.

Gorwedd y pentref yn y bryniau rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain, ar lan de-ddwyreiniol Llyn Syfaddon. Mae Llangasty yn rhan o gymuned Llangors, sy'n cynnwys, heblaw pentref Llangors ei hun, bentrefi Llanfihangel Tal-y-llyn a Chathedin. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,045.

Codwyd yr eglwys yn yr Oesoedd Canol ond dim ond gwaelod ei thŵr sy'n dyddio o'r cyfnod hwnnw ar ôl i'r adeilad gael ei ailadeiladu'n sylweddol iawn yn y 19g.

## Cynrycholaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-gors
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llansantffraed (Aberhonddu)

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llansantffraid" (neu enwau tebyg) ym Mhowys a siroedd eraill, gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Tal-y-bont ar Wysg, Powys, Cymru, yw **Llansantffraid**. Saif yn ardal Brycheiniog yn ne'r sir, 29.4 milltir (47.4&nbsp;km) o Gaerdydd a 137.5 milltir (221.3&nbsp;km) o Lundain. Gorwedd y pentref ar bwys y ffordd A40 tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Aberhonddu mewn cwm mynyddig rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain.  Fel sawl lle arall o'r un enw yng Nghymru, enwir y pentref ar ôl y Santes Ffraid.

Gwasanaethodd yr athronydd Thomas Vaughan yn offeiriad Eglwys y Santes Ffraid yn Llansantffraed, gan astudio meddygaeth yr un pryd.  Roedd yn synnu'n fawr nad oedd llawer o feddygon yng Nghymru.  Fe'i taflwyd o'r plwyf yn 1650 dan Ddeddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru oherwydd ei gydymdeimlad â'r Brenin.  Ganed Thomas a'i efaill Henry yn Sgethrog, tua milltir a hanner i'r gogledd o Lansantffraed. Claddwyd Henry Vaughan ym mynwent eglwys Llansantffraed.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Tal-y-bont ar Wysg
Categori:Pentrefi Powys
Sgethrog

Pentref bychan yng nghymuned Tal-y-bont ar Wysg, Powys, Cymru, yw **Sgethrog** (Saesneg: *Scethrog*). Saif yn ardal Brycheiniog, yn ne'r sir, lan ffordd yr A40 tua 5 milltir i'r de-ddwyrain o Aberhonddu, mewn cwm mynyddig rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain.  Mae'r pentrefi bychain cyfagos yn cynnwys Llansantffraed i'r de, Llanhamlach i'r gogledd a Pencelli i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
* Henry Vaughan (1621-1695), un o feirdd metaffisegol mawr y 17g (ganed yn Nhrenewydd, Sgethrog)
* Thomas Vaughan (1621-1666), athronydd a bardd, brawd gefaill i Henry Vaughan

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Tal-y-bont ar Wysg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Coelbren

Gallai **Coelbren** gyfeirio naill ai at:

*Coelbren y Beirdd, gwyddor "dderwyddol" a ddyfeisiwyd gan Iolo Morganwg yn y 18g

neu,
*Coelbren, Powys, pentref ym Mannau Brycheiniog.
System resbiradu

Mae'r **system resbiradu** mewn organebau yn caniatáu cyfnewid nwyon o fewn y corff a thu allan i'r corff. Mae'n cynnwys yr organau a ddefnyddir i anadlu, y ffaryncs (neu'r argeg), y tracea (neu'r bibell wynt), y bronci, yr ysgyfaint a'r llengig (neu'r diaffram thorasig). Pwrpas y system hon yw sicrhau fod y corff yn derbyn moleciwlau o ocsigen ac yn rhyddhau carbon deuocsid yn ôl i'r atmosffer. Mewn meddygaeth, mae'r astudiaeth o'r system resbiradu o fewn yr adran a elwir yn anatomeg, sydd yn ei dro'n rhan o fywydeg.

Mae gan anifeiliaid eraill megis pryfed, adar a mamaliaid sytemau resbiradu: defnyddia amffibiaid eu crwyn i gyfnewid y nwyon ocsigen a charbon deuocsid a thagell sydd gan bysgod. Dim ond drwy'r trwyn y gall ceffyl anadlu; bwyta yn unig yw pwrpas ei geg. Mae amffibiaid yn defnyddio ysgyfaint a'u crwyn i anadlu. Does gan ymlusgiaid ddim llengig, felly mae eu system resbiradu'n tipyn symlach na mamaliaid. Sbiraglau (neu dyllau bychan) sydd gan bryfed, a'r rheiny wedi'u lleoli ar eu sgerbwd allanol - mae hyn yn debyg i system y pysgod o ddefnyddio tegyll i anadlu. Mae ambell bryfyn, fel y *Collembola* yn defnyddio system o anadlu drwy'r croen yn unig ac nid oes ganddo sbiraglau na thracea.

Mae gan blanhigion hwythau systemau resbiradu er fod y cyfnewid nwyon yn gwbwl groes i gyfeiriad y nwyon mewn anifeiliaid: carbon deocsid i mewn ac ocsigen allan; mae'n cynnwys nodweddion anatomegol unigryw megis y tyllau a geir ar wyneb isaf deilen, sef y stomata.

bawd|270px|Diagram syml o system anadlu y corff dynol 
bawd|270px|Diagram cymhlethach o sytem respiradu y corff dynol

## Datblygiad mewn pobol
Yn ystod beichiogrwydd, mae'r system resbiradu'r ffetws ynghwsg. Ar yr enedigaeth, fodd bynnag, daw'n weithredol - y sbardyn yw aer. Mae'n datblygu rhyw ychydig yn ystod oes y person, gan dyfu o ran maint wrth i'r corff dyfu. Mae genedigaethau cynamserol, fodd bynnag, yn aml yn golygu nad yw'r system resbiradu wedi datblygu'n llawn: nid yw celloedd math II yr alfeolws pwlmonaidd wedi datblygu'n llwyr ac yn methu a chynhyrchu gwlychwr (*surfactant*) ac oherwydd hynny gall llawer o'r alfeoli fethu cyfnewid nwyon yn rhai rhanau o'r ysgyfaint. Ceisir datrud hyn drwy ohirio'r enedigaeth cymaint â phosib a thrwy rhoi brechiadau o steroids i'r fam.

## Gweler hefyd
*Anatomeg
*Anatomeg ddynol
*Anadlu

### Swyddogaeth y system resbiradol 
1.mae'n darparu ocsigen i'r gwaed.

2.tynnu carbon deuocsid or gwaed..

## Mewnanadlu 
Pan rydych yn anadlu i mewn, mae'r cyhyrau rhyngasennol yn cyfangu, tra fydd y gawell asennau yn symyd i fyny a thuag allan. Bydd gwasgedd y thoracs yn lleihau, tra fydd cyfaint y thoracs yn cynyddu. Yn ystod mewnanadliad, mae'r ysgyfaint yn enchywthu ac yn tynnu aer i mewn i'r ysgyfaint, ac mae'r llengig yn cyfangu.

## Allananadlu 
Wrth anadlu allan, bydd cyhyrau rhyngasennol yn llaesu ar gawell asennau yn symud i lawr a thuag i mewn. Mae'n gwthio aer allan o'r ysgyfaint, ac mae'r llengig yn llaesu ac yn symyd i fyny. Yn ystod allananadliad mae gwasgedd yn y thoracs yn cynyddu, a chyfaint y thoracs yn lleihau.

## Cyfeiriadau

Categori:Resbiradu
Resbiradu
Coelbren, Powys

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Tawe Uchaf, Powys, Cymru, yw **Coelbren**.  Mae'n gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog tua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Ystradgynlais.. Mae ffordd wledig yn ei gysylltu â'r ffordd A4221, tri-chwarter milltir i'r de, a dyma'r unig ffordd i gyrraedd y pentref. Ger y pentref ceir rhaeadr enwog Sgwd Henrhyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd 
* Coelbren y Beirdd

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Tawe Uchaf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
System wrin

Mewn anatomeg, mae'r **system droethol** yn rhan o'r system ysgarthu, ac yn cynnwys yr iau, yr wreter, y bledren a'r wrethra a ddefnyddir i symud hylif, ac i gadw balans yr hylif yn y corff, ac i'w ysgarthu allan o'r corff. Y ddau air a ddefnyddir ar lafar yw 'piso' neu 'wneud dŵr'. Ond mewn anatomi dynol, mae'r broses yn gymhleth tu hwnt!

## Gweler hefyd 
* Anatomeg
* Anatomeg ddynol

## Cyfeiriadau

Iwrein
System bilynnol

bawd|dde|300px|Mae'r croen yn caniatau i'r corff chwysu, ac mae iddo sawl swyddogaeth arall, hanfodol. Ond y croen yn anad dim arall, sy'n rhoi iddo ei edrychiad unigryw.
Mewn anatomeg ac anatomeg ddynol, mae'r  **system bilynnol** ('Integumentary system') yn cynnwys y croen, y gwallt a'r ewinedd. Ei waith, yn bennaf, yw amddiffyn y corff; gellir ei ystyried felly fel rhan o'r system imiwnedd.

Mae'n cadw dŵr i mewn ac allan  o'r corff, rheoli tymheredd y corff, caniatau i'r corff chwysu a galluogi'r corff i deimlo gwres a phoen drwy'r system nerfol. Dyma organ mwyaf y corff, gan ei fod yn ei amgylchynnu.

## Clefydau
Clefydau a damweiniau posibl i'r system bilynnol ddynol:
* Brech
* Swigen
* Tarwden y traed
* Haint
* Llosg haul
* Cancr y croen


Pilynol
System lymffatig

Y **system lymffatig** (mewn anatomeg ddynol) yw'r strwythurau hynny sy'n delio â throsglwyddo'r lymff rhwng meinweoedd a'r gwaed gan gynnwys y lymff eu hunain, nodau lymff a thiwbiau lymff sy'n ei gludo. Mae hyn hefyd yn cynnwys y system imiwnedd ac amddiffyn rhag clefydau drwy gyfrwng y celloedd gwynion (lewcosytau), y tonsiliau, yr adenoidau, y thymws a'r ddueg.


Lymff
Organau rhyw

bawd|Organau rhywiol menyw a dyn
'''Organau rhywiol: ('genitalia' yn Lladin)**

*system atgenhedlu: o safwbwynt anatomeg ddynol
***organau rhywiol''': gwahaniaethu: y dudalen yma
*Cyfathrach rywiol: un pwrpas i'r organau

## Yr organau unigol 
*gwain: organ rhyw benywaidd
*pidyn: organ rhyw gwrywaidd

## Arall
*Rhyw diogel 
*Orgasm
*Atgenhedlu
*Tuedd rhywiol 
*Hunaniaeth rhywiol
*Rhestr o gyfuniadau rhywiol
*Hunan-leddfu
*Chwantau anniferol
*Trais rhywiol
*Organau cenhedlu
*Gweinlyfu

Categori:Rhyw
Categori:Bywyd personol
Categori:Ymddygiad
Categori:Bioleg
Categori:System atgenhedlu
Chwarren laeth

bawd|dde|Chwarren llaeth (ddynol)
Mewn anatomeg, y **chwarren laeth** yw'r organ hwnnw, mewn mamaliaid sy'n cynhyrchu llaeth fel maeth gan y fam i'w rhai bach. O'r gair 'mam' y daw'r gair 'mamal', gan fod pob mamal yn cynhyrchu llaeth. Pan fo gan y 'fam' blentyn (neu anifail bach), mae'r chwarrennau hyn yn chwyddo; mae gan ferch ddynol ddwy, a elwir yn fronnau, ond mae gan lawer o anifeiliaid fwy na dwy.

## Gweler hefyd 
*Anatomeg
*Anatomeg ddynol
*Organau

Categori:System atgenhedlu
Wicipedia Almaeneg

bawd|180px|Logo Wicipedia Almaeneg
bawd|180px|Sgrinlun o Hafan y Wicipedia Almaeneg

Fersiwn Almaeneg o Wicipedia yw'r **Wicipedia Almaeneg** (Almaeneg: *Deutschsprachige Wikipedia*). Fe'i sefydlwyd ar 16 Mawrth 2001, a chyhoeddwyd y newyddion gan Jimmy Wales. Yr enw gwreiddiol oedd **deutsche.wikipedia.com**.

Erbyn heddiw ( ), mae ganddi oddeutu  o erthyglau.

Hyd Medi 2008, roedd dros 800,000 o erthyglau ar y Wicipedia Almaeneg,. Ym mis Chwefror 2008, rodd 89% o'r erthyglau dros 512 beit a 47% dros 2 cilobeit, cyfartaledd maint erthygl oedd 3330 beit. Roedd gan y rhifyn hwn 125,000 o fywgraffiadau, a thros 48,500 o dudalennau gwahaniaethu.

## Gwahaniaethau
Mae'r Wicipedia Almaeneg yn wahanol i'r Wicipedia Saesneg mewn sawl modd:
* Mae'r dull o benderfynu a yw erthygl yn haeddu ei lle (sef Amlygrwydd) yn wahanol i'r Saesneg ac yn debycach i'r llinynnau mesur a ddefnyddir ar y Wicipedia Cymraeg. Barn y golygyddion a geir yn hytrach na rheolau caeth megis: "a oes erthygl dudalen flaen wedi bod ar y gwrthrych - a hynny mewn papur newydd cenedlaethol?" Fe geir rheolau ond mae'n nhw'n wahanol ar gyfer gwahanol feysydd a themâu.
* Ni ddefnyddir y drwydded "Defnydd Teg" ar y Wici Almaeneg. Mae'r categori o luniau Defnydd Teg a ddefnyddir ar y Wicipedia Saesneg a Chymraeg yn annerbyniol ar y Wici Almaeneg, oherwydd deddfau hawlfraint gwahanol. Fodd bynnag caniateir llawer mwy o weithiau gwreiddiol celfyddydol - ac mae hyn yn cwmpasu logos cwmnïau hefyd, na chaniateir ar y Wicipedia Saesneg.
* Rhoddir blaenoriaeth i ffynonellau dibynadwy, ysgolheigaidd yn hytrach na ffynonellau newyddiadurol a'i math. Caniateir ffynonellau o bapurau newydd yn unig os nad oes unrhyw ffynhonnell gadarnach ar gael.
* Mae'n rhaid i erthyglau ar wrthrychau sy'n haeddu eu lle o ran amlygrwydd orfod fod o safon; oherwydd hyn nid oes y fath beth â "eginyn" neu *"stubs"* yn bodoli. Ni ddefnyddir hyd erthygl, neu sawl gair sydd ynddi fel llinyn mesur, eithr pa mor dda mae wedi'i hysgrifennu, gan ystyried ansawdd yr erthygl, nid ei faint.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwefannau Almaeneg
Categori:Prosiectau Wicimedia
Categori:Sefydliadau 2001
Almaeneg
Wormwood Scrubs

:*Mae Wormwood Scrubs hefyd yn enw ar garchar, Carchar Wormwood Scrubs.*

Ardal agored a leolir yng nghornel gogledd-ddwyrain Bwrdeisdref Hammersmith a Fulham, Llundain, yw **Wormwood Scrubs**, a adnabyddir yn lleol fel *The Scrubs*. Mae'n un o ardaloedd agored mwyaf y Fwrdeistref, tua 80ha (200 acer), ac yn un o ardaloedd mwyaf o  dir cyffredin yn Llundain. Adnabyddir ei ochr dwyreiniol fel **Little Wormwood Scrubs**, ond gwahenir hi gan weddill y Scrubs gan Scrubs Lane a Rheilffordd Gorllewin Llundain. Mae wedi bod yn ardal gyhoeddus agored ers Deddf Wormwood Scrubs ar 21 Gorffennaf 1879, ac adnabyddir gan English Nature fel ardal o bwysigrwydd naturiaethol. Ond, mae ganddi record aneddigeddol o nifer o droseddi a weithredwyd yno, mae rhaglen i'w adnewyddu wedi cael ei rhedeg gan wirfoddolwyr ers Ebrill 2005.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Nodiadau am Wormwood Scrubs 
**Hammersmith and Fulham Volunteer Centre*

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Hammersmith a Fulham
Wormwood Scrubs (Carchar EM)

Carchar lleol Categori B yn Lloegr ydy'r **Wormwood Scrubs** ("The scrubs" yn anffurfiol), sy'n derbyn carcharorion i'w cadw yn y ddalfa neu ar ôl cael eu dedfrydu. Lleolir i'r de o Wormwood Scrubs ym Mwrdeistref Llundain, Hammersmith a Fulham. Adeiladwyd yn yr 1880au, gan ddefnyddio llafur y carcharorion. Roedd yn dal carcharorion benywaidd a gwrywaidd hyd at 1902. Mae llety ar gyfer 1256 o garcharorion ym mhum adain yr adeilad heddiw.

## Carcharorion enwog 
* David James Jones (Gwenallt): Bu'r llenor, un o feirdd Cymraeg mwyaf adnabyddus yr 20g, yn garcharor yn y Scrubs ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf oherwydd ei safiad fel gwrthwynebydd cydwybod i wasanaeth milwrol.  Seilir ei nofel ''Plasau'r Brenin* (1934) ar ei brofiad.

## Dolenni allanol 
* *Prison service information* 
* *Prisons and penal system*, Victorian London
* *George Blake escape*
* *Troubled history of the Scrubs*, BBC
* *Amnesty International - Public statement on Wormwood Scrubs*
* *The Home Office - HMP Wormwood Scrubs - Significant improvements under pressure'' 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Hammersmith a Fulham
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Llundain
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1891
Categori:Carcharau yn Lloegr
Cathedin

Pentref bychan yng nghymuned Llan-gors, Powys, Cymru, yw **Cathedin** (Saesneg: *Cathedine*). Saif yn ardal Brycheiniog yn ne'r sir, yn y bryniau rhwng Bannau Brycheiniog i'r gorllewin a'r Mynydd Du i'r dwyrain, ger lan ddeheuol Llyn Syfaddon.

Mae Cathedin yn rhan o gymuned Llan-gors, sy'n cynnwys, heblaw pentref Llangors ei hun, bentrefi Llanfihangel Tal-y-llyn a Llangasty Tal-y-llyn. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,045.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-gors
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Pengefnffordd

Pentref bychan yng nghymuned Talgarth yn ardal Brycheiniog, de Powys yw **Pengefnffordd** (ffurf leol: *Pengenffordd*, cymharer "cefnlli" > "cenlli", "cefn-coed" > "cefncoed" > "cencoed"), sydd 33.4 milltir (53.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 135.4 milltir (217.9&nbsp;km) o Lundain.

Lleolir y pentref tuag 8 milltir i'r dwyrain o Aberhonddu, ar lethrau'r Mynydd Du.  Gorwedd ar ffordd yr A470, rhwng Talgarth i'r gogledd a Thretŵr i'r de.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Talgarth
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Tretŵr

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin, Powys, Cymru, yw **Tretŵr** (Saesneg: *Tretower*). Saif yn ardal Brycheiniog  yn ne'r sir ger cyffordd yr A470 a'r A479, tua hanner ffordd rhwng Aberhonddu i'r gorllewin a'r Fenni i'r de-ddwyrain.

Llifa Afon Rhiaingoll drwy'r pentref ac mae llethrau'r Mynydd Du yn codi i'r dwyrain.  Gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Mae Tretŵr yn adnabyddus yn bennaf am Llys a Chastell Tretŵr a godwyd yn niwedd yr 11g gan Picard, milwr Anglo-Normanaidd ac yna gan y Fychaniaid. Cofnodwyd yr enw'n gyntaf yn 1463 (*Trevetour*).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Cwm Du gyda Bwlch a Chathedin
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Prifysgol Columbia

Prifysgol breifat yn yr Unol Daleithiau yw **Prifysgol Columbia yn Ninas Efrog Newydd** (neu **Prifysgol Columbia** ar lafar, ), sy'n aelod o'r Ivy League. Lleolir prif gampws Columbia yn ardal Morningside Heights ym mwrdeistref Manhattan, yn Ninas Efrog Newydd. Sefydlwyd fel 'Coleg y Brenin' gan Eglwys Loegr, gan dderbyn Siarter Brenhinol yn 1754 gan Siôr II, brenin Prydain Fawr. Mae'n un o ond dwy brifysgol yn yr Unol Daleithiau i gael ei sefydlu dan siarter brenhinol, a'r coleg cyntaf i gael ei sefydlu yn Nhalaith Efrog Newydd, a'r pumed coleg i gael ei sefydlu yn y Tair Trefedigaeth ar Ddeg. Siarterwyd y coleg fel endid yn nhalaith Efrog Newydd am gyfnod byr yn dilyn y Chwyldro Americanaidd, rhwng 1784 a 1787, ond mae'r brifysgol yn gweithredu hyd heddiw dan siarter 1787, sy'n gosod y sefydliad dan bwrdd o ymddiriedolwyr preifat.

## Cynfyfyrwyr
*Franklin D. Roosevelt (1882-1945), Arlywydd yr Unol Daleithiau
*Georgia O'Keeffe (1887-1986), arlunydd
*Paul Robeson (1898-1976), canwr ac actor
*Richard Rodgers (1902-1979), cyfansoddwr
*Eudora Welty (1909-2001), awdures
*Jack Kerouac (1922-1969), bardd a nofelydd
*Allen Ginsberg (1926-1997), bardd
*Hunter S. Thompson (1937-2005), newyddiadurwr


Categori:Addysg yn Ninas Efrog Newydd
Columbia
Categori:Sefydliadau 1754
Cofrestru troseddwyr rhyw

System sydd i'w gael maen sawl awdurdod yw **cofrestru troseddwyr rhyw**. Mae wedi ei gynllunio i alluogi awdurdodau'r llywodraeth i allu dilyn symudiadau cartref a gweithgareddau troseddwyr rhyw, gan gynnwys y rhai sydd wedi cwblhau dedfryd eu trosedd. Mewn rhai awdurdodau, yn arbennig yn yr Unol Daleithiau, mae'r wybodaeth ar y gofrestr ar gael i'r cyhoedd trwy wefan, neu ddull arall. Caiff cyfyngiadau ychwanegol eu gosod ar dorseddwyr rhyw mewn rhai awdurdodau, gan gynnwys cyfyngiadau ynglŷn â'u cartrefi. Gall gyfyngiadau gael eu gosod ar droseddwyr rhyw ar parôl neu brofiannaeth sydd ddim yn cael eu gosod ar droseddwyr eraill ar parôl neu brofiannaeth. Mae'r cyfyngiadau'n aml yn cynnwys cael eu atal rhag bod yng ngwmni plant, byw o fewn cyrraedd ysgol neu ganolfan gofal, neu bod yn berchen ar degannau neu eitemau eraill a fuasai o ddiddordeb i blant.

Categori:Rhyw
Categori:Troseddwyr