Llydaweg

bawd|upright=1.1|Kemper yn Penn-ar-Bed /Finistère
[bawd|upright=1.1|Poster ar arwydd uniaith Ffrangeg yn mynnu'r defnydd o'r Lydaweg. [Montroulez 2013.]]
[bawd|upright=1.1|dde|Protest Iaith yn [An Oriant]]
bawd|upright=1.1|Y Lydaweg yn gyntaf ar arwydd siop, a'r Ffrangeg yn ail.

Iaith Geltaidd yn Llydaw yn nheulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r **Llydaweg** (*brezhoneg*). Mae'r Llydaweg yn tarddu o'r Frythoneg, fel y gwnaeth y Gymraeg a'r Gernyweg hefyd. Tarddodd y Frythoneg ei hun o'r Gelteg. Siaredir Llydaweg yn Llydaw, yng ngogledd-orllewinol gwladwriaeth Ffrainc, sef Llydaw Isel, sy'n cynnwys Finistère, gorllewin Côtes d'Armor a Morbihan. Mae cysylltiad agos rhwng yr iaith â'r hunaniaeth Lydawaidd.

## Hanes 
Cafodd y Llydaweg ei chyflwyno i Lydaw gan ymfudwyr o dde-ddwyrain Prydain o'r 4edd hyd at y 6g. Ychydig sy'n hysbys am gyflwr ieithyddol y rhan honno o wlad Gâl yr adeg honno ond mae'n bur sicr fod tafodiaith Aleg yn cael ei siarad yno. Nid yw'r Llydaweg ei hun yn perthyn i gangen Celteg y Cyfandir ond yn hytrach i'r Frythoneg sydd, gyda'r Oideleg, yn ffurfio'r gangen Geltaidd a elwir yn Gelteg Ynysig. Glosau ar eiriau Lladin mewn llawysgrifau yw'r cofnodion hynaf o'r iaith Lydaweg sydd ar gael heddiw, ynghyd ag enwau personol a lleol yn yr un ffynonellau. Maent yn dyddio o'r 9fed hyd at y 12g. Mae'r testunau cyfan cynharaf yn dyddio o ddiwedd yr Oesoedd Canol. Gelwir iaith y cyfnod hwnnw'n Llydaweg Canol. Testunau crefyddol fel bucheddau seintiau yw'r testunau Llydaweg Canol bron i gyd. Y llyfr cyntaf i'w gyhoeddi yn y Llydaweg yw'r Catholicon, geiriadur teirieithog a gyhoeddwyd yn Landreger (sef *Tréguier* yn ffrangeg) yn 1464. Mae Llydaweg Canol yn dangos dylanwad cryf Ffrangeg ar ei ffonoleg, ei gramadeg a'i geirfa.

## Orgraff 
Mae datblygiad system orgraffol safonol i'r Llydaweg wedi bod yn anodd. Cam pwysig oedd cyhoeddiad geiriadur Le Gonidec yn 1821.

Am amser roedd nifer o systemau orgraffol yn cyd-fyw. Ond yr un a ddefnyddir fwyaf heddiw, a ddysgir yn yr holl ysgolion, yw'r orgaff *Peurunvan* (unedig). Yn y ganrif ddiwethaf roedd ei ylynion yn ei alw *Zedacheg* (yn ôl y *llythrennau* "zh") achos mae'n sgrifennu Breizh, ers 1941,  yn lle *Breiz* neu *Breih*.

## Llydaweg heddiw 
Yn 1999, roedd tua **304 000 o bobl** yn medru Llydaweg yn ôl yr INSEE (Sefydliad gwybodaeth ystadegol ac economaidd Ffrainc), sef un rhan o bump o boblogaeth Llydaw Isel. Roedd cefn gwlad Breizh Izel yn uniaith Lydaweg tan yr Ail Ryfel Byd. Oddi ar y rhyfel ychydig o bobl ifanc a fagwyd yn Llydaweg. Er gwaetha'r ffaith nad oedd mewnlifiad yn digwydd yr adeg honno ymddengys i'r rhan fwyaf o deuluoedd Llydaweg benderfynu fagu eu plant yn uniaith Ffrangeg o tua 1946-1950 ymlaen. Mae nifer y siaradwyr iaith gyntaf ar fin cwympo i lefel isel gyda cholli'r genhedlaeth 70-80 oed dros y degawdau nesaf yma, sef cnewyllyn y siaradwyr iaith gyntaf. Ar hyn o bryd prin bod 2% o blant Llydaw Isel yn medru'r Llydaweg a'r rhan fwyaf ohonynt oherwydd ymdrech ysgolion Llydaweg Diwan. 

### Statws 
Does dim statws swyddogol gan yr iaith Lydaweg. Yn ôl cyfansoddiad Ffrainc, Ffrangeg yw unig iaith y Wladwriaeth. Fe feriniadwyd Ffrainc yn hallt yn ddiweddar yn dilyn eu methiant i gadarnhau [[Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol. Er hyn, fe sefydlwyd *Ofis ar Brezhoneg* (Bwrdd yr Iaith Lydaweg) gan Gyngor Rhanbarth Llydaw yn 1999 er mwyn hyrwyddo a datblygu'r defnydd o'r iaith.

### Addysg 
Mwy na 20,280 o blant sydd yn cael eu dysgu mewn ysgolion *Diwan*, *Div Yezh*, *Dihun* ac mae'r ffigwr yn codi gan bymtheg y cant pob blwyddyn. Mae yna gyfundrefn addysg dwyieithog, sef *Divyezh* (dwyieithog cyhoeddus) a *Dihun* (dwyieithog preifat).

### Darlledu 
Mae radio a theledu cyhoeddus yn darlledu rhai rhaglenni Llydaweg bob dydd.  Roedd sianel deledu preifat TV Breizh yn darlledu rhaglenni Llydaweg a Ffrangeg ond peidiwyd gwneud hynny yn 2009. Lansiwyd teledu ar-lein brezhoweb yn 2006. Mae'n darlledu dim ond yn y Llydaweg (gydag isdeitlau Ffrangeg, Llydaweg ac, weithiau Saesneg) ond mae dim ond ar-lein ac nid fel teledu lloeren neu daearol.

## Brawddegau Cyffredin 
* Sut mae – *Salud*
* Hwyl fawr – *Kenavo*, *kenô*
* Diolch – *Bennozh Doue* (sef yn lythrennol "Bendith Duw"; nid oes gwir gair am diolch yn Llydaweg), *Trugarez*, *mersi*.
* Os gwelwch yn dda – *Mar plij*.
* Iechyd da! – ''Yec'hed mat !*
* Nos da! – *Noz vat !*
* Sut ydych chi? – *Mat an traoù ganeoc'h ?*
* Sut wyt ti? – *Mat an traoù ganit ?*
* Pwy dych chi? – *Piv oc'h ?*
* ...ydw i – *...on*
* Beth ydy dy enw? – *Pe anv out ?*/*Petra eo da anv ?*
* Fy enw ydy... – *...eo ma anv*
* Dwi ddim – *N'on ket*
* Yn – *E*/*en''

Mae cyfieithiadau i'r Gymraeg o'r Llydaweg wedi dangos yn rheolaidd o brif awduron Llydaw fel Roparz Hemon, Anjela Duval, Ronan Huon a Per Denez yn ogystal a'r ffordd arall ee *Treid Daouhualet* gan Kate Roberts ac *Eun nozveziad reo gwenn* (Noson o Farrug) gan R. G. Berry.

## Priod-ddulliau neu idiomau 
**Siminalioù ar bed all* (simneiau y byd arall) – cerrig mawrion mewn cae.
**Dent Genver* (Ysgithredd Ionawr) – Pibonwy.
**Ne lip ket chadenn ar puñs* (dydy e ddim yn llyfu cadwyn y ffynnon) – dydy e ddim yn hoffi dŵr, sef meddwyn yw ef.
*''N'eo ket bet roet un teod dezhi/dezhañ evit lipat ar mogerioù'' (nid oes ganddo/ganddi dafod i lyfu muriau) – mae e/hi'n siarad yn ddi-baid, pymtheg y dwsin.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* F. Gourvil, *Langue et littérature bretonnes* (Paris, 1952)
* Kenneth H. Jackson, *A Historical Phonology of Breton* (Dulyn, 1967)
* Henry Lewis, *Llawlyfr Llydaweg Canol* (Caerdydd)

## Dolenni allanol 
* Gwefan Ofis ar Brezhoneg  
* Ar Bibl Santel (Jenkins) 1897 (JEN1897)    


Categori:Ieithoedd Celtaidd