open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa

Ysgol uwchradd gyfun yng Nghefneithin yng Nghwm Gwendraeth yw **Ysgol Gyfun Maes-Yr-Yrfa**, sy'n darparu addysg cyfrwng Cymraeg ar gyfer yr ardal rhwng Caerfyrddin a thref Llanelli. Ysgol categori 2A ydyw, yn ôl diffiniad Llywodraeth Cymru. Mewn ysgol o'r fath addysgir o leiaf 80% o’r pynciau ac eithrio’r Gymraeg
a’r Saesneg drwy gyfrwng y Gymraeg yn unig i bob disgybl ac mae un neu ddau o bynciau yn cael eu haddysgu i rai o’r disgyblion yn Saesneg neu yn y naill iaith a’r llall.

Ym Medi 2013 bydd Cyngor Sir Gaerfyrddin yn uno'r ysgol ag Ysgol y Gwendraeth, sy'n ysgol categori 3EW (cyfrwng Saesneg yn bennaf gyda defnydd arwyddocaol o'r Gymraeg). Enw'r ysgol newydd (a fydd yn ysgol categori 2A) fydd *Ysgol Maes y Gwendraeth*. Fe'i lleolir am y tro ar gampws y ddwy ysgol, ond yn y pen draw bydd yn cael ei lleoli'n barhaol ar safle Ysgol Maes-yr-yrfa.

Ers Medi 2008 mae'r ysgol yn medru darparu pynciau anhraddodiadol megis Adeiladwaith a Thrin Gwallt cyfrwng Cymraeg, ymysg eraill, mewn cydweithrediad ag Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth, Ysgol Gyfun y Strade ac Ysgol Rhydygors.

## Cyn ddisgyblion adnabyddus
: ''Gweler y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Mae gan Ysgol Maes-yr-Yrfa gryn dipyn o gyn ddisgyblion adnabyddus:
* Alex Jones     - Cyflwynydd 'The One Show' ar gyfer BBC
* Aled Pugh           - Actor ac enillydd BAFTA Cymru am yr Actor gorau 2010.
* Nigel Owens     - Dyfarnwr rygbi rhyngwladol
* Dwayne Peel     - Chwaraewr Rygbi Rhyngwladol sydd wedi ennill 76 cap dros Gymru
* Arwel Davies        - Actor sy'n chwarae cymeriad 'Eifion' yn opera sebon S4C *Pobol y Cwm*
* Sara Gregory - Actores
* Carys Eleri - Actores
* Nia Medi            - Cyflwynwraig C2 BBC Radio Cymru
* Aled Powys Williams - Aelod o gor 'Only Men Aloud - enillwyr 'Last Choir Standing' BBC

## Cyfeiriadau
Maes-Yr-Yrfa
Maes-Yr-Yrfa
Oliver Stone

Mae **William Oliver Stone** (ganed 15 Medi 1946) yn gyfarwyddwr a sgriptiwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau. Daeth Stone yn enwog fel cyfarwyddwr gyda chyfres o ffilmiau am Ryfel Fietnam, rhyfel yr oedd ef ei hun wedi cymryd rhan ynddo fel milwr. Mae Stone yn parhau i weithio ar faterion gwleidyddol a diwylliannol cyfoes, ac yn aml ystyrir ei weithiau fel rhai dadleuol. Enillodd dair o Wobrau'r Academi, y cyntaf am ei sgript ar gyfer *Midnight Express* (1978). Enillodd Wobrau'r Academi hefyd am gyfarwyddo *Platoon* (1986) a *Born on the Fourth of July* (1989), gyda'r ddwy ffilm yn sôn am Ryfel Fietnam.

Nodwedd amlwg o'r arddull gyfarwyddo yw ei ddefnydd o gamerau a fformatau ffilm gwahanol, o VHS o ffilm 70mm. Weithiau, defnyddia nifer o fformatau gwahanol yn yr un olygfa, fel a welwyd yn *JFK* (1991) a *Natural Born Killers* (1994). Yn aml, beirniedir ffilmiau Stone am hyrwyddo damcaniaethau cynllwynion a diffyg cywirdeb hanesyddol. Yn ogystal, beirniadwyd y ffilm "Natural Born Killers" am glodfori trais; fodd bynnag, dadleua Stone fod y ffilm yn dychanu diddordeb y cyfryngau mewn darlunio trais.

## Ffilmograffiaeth 
### Fel cyfarwyddwr 
### Gweithiau eraill 
* *Midnight Express* (sgriptiwr) (1978)
* *Conan the Barbarian* (sgriptiwr) (1982)
* *Scarface* (sgriptiwr) (1983)
* *Year of the Dragon* (sgriptiwr) (1985)
* *8 Million Ways to Die* (sgriptiwr) (1986)
* *Dave* (cameo) (1993)
* *Evita* (sgriptiwr) (1996)

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Kevin Costner

Mae **Kevin Michael Costner** (ganed 18 Ionawr 1955) yn actor, cerddor, cynhyrchydd a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gwobr yr Academi. Cafodd ei enwebu am dri Gwobr BAFTA ac enillodd dwy Oscar ac un Gwobr Golden Globe. Ei prif ran gyntaf oedd Eliot Ness yn y ffilm *The Untouchables* (1987). Mae ef hefyd yn enwog am chwarae rhannau Lt. John J. Dunbar yn y ffilm *Dances with Wolves*, Jim Garrison yn *JFK*, a Ray Kinsella yn *Field of Dreams*.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1955
Tommy Lee Jones

Mae **Tommy Lee Jones** (ganed 15 Medi 1946) yn actor a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau. Mae'n fwyaf enwog am chwarae rhannau Samuel Gerard yn *The Fugitive*, Marshal yr Unol Daleithiau, Two-Face yn *Batman Forever*, Asiant K yn y ffilmiau *Men in Black*, Woodrow F. Call yn y gyfres Lonesome Dove ac fel Siryf Sheriff Ed Tom Bell yn *No Country for Old Men*.

Fe'i ganwyd yn San Saba, Texas, yn fab i Lucille Marie (née Scott) a Clyde C Jones. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Harvard.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pobl o Texas
Kevin Spacey

Actor, cynhyrchydd, sgriptiwr a chyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau yw **Kevin Spacey Fowler** (ganwyd 26 Gorffennaf 1959). Cafodd ei fagu yng Nghaliffornia, a dechreuodd ei yrfa ym myd actio yn ystod y 1980au. Ar ddechrau'r 1990au, derbyniodd feirniadaethau clodwiw am ei waith a derbyniodd ei Wobr yr Academi gyntaf am ei rôl gefnogol yn *The Usual Suspects*. Derbyniodd ei ail wobr am yr actor gorau yn y ffilm *American Beauty* (1999).

Rhwng 2003 a 2015 Spacey oedd cyfarwyddwr creadigol theatr yr Old Vic yn Llundain. Aeth ymlaen i serennu fel Frank Underwood yng nghyfres ddrama wleidyddol Netflix *House of Cards*.

## Honiadau o gamymddwyn rhywiol
Yn Hydref 2017, gwnaed cyhuddiad gan yr actor Anthony Rapp fod Spacey wedi ymddwyn mewn modd rywiol amhriodol ag ef pan oedd yn 14 oed. Yn sgil cyhuddiad Rapp, daeth sawl dyn arall ymlaen i honni fod Spacey wedi eu aflonyddu neu ymosod arnynt yn rhywiol. O ganlyniad, gohiriodd Netflix y gwaith cynhyrchu ar *House of Cards* am gyfnod cyn penderfynu terfynu ei gysylltiad a'r gyfres, a penderfynwyd peidio ryddhau ei ffilm *Gore* ar eu gwasanaeth. Roedd Spacey wedi saethu golygfeydd fel J Paul Getty yn ffilm Ridley Scott *All the Money in the World*. Penderfynodd y cyfarwyddwr gastio Christopher Plummer gan ddisodli Spacey ac fe ail-saethwyd nifer o olygfeydd gyda'r actor newydd cyn ryddhau y ffilm.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Samnium

bawd||260px|dde|Yr Eidal tua 400 CC

Rhanbarth hanesyddol yn yr Eidal yn rhan ddeheuol canolbarth mynyddoedd yr Apenninau oedd **Samnium** (Osceg: **Safinim**; Eidaleg: **Sannio**). Yma y trigai'r **Samnitiaid**, grŵp ethnig o lwythau Sabelaidd a reolai'r ardal rhwng tua 600 CC a thua 290 CC. Roedd Samnium yn ffinio ar Latium yn y gogledd, ar Lucania yn y de, ar Campania yn y gorllewin ac ar Apulia yn y dwyrain. Y prif ddinasoedd oedd Bovaiamom, heddiw Bojano. a Malventum, yn ddiweddarach Beneventum, a heddiw Benevento).

Roedd y Samnitiaid wedi eu rhannu i o leiaf bedwar llwyth, y Pentri, gyda'u prifddinas yn Bovianum, y Caraceni, y Caudini a'r Hirpini. Bovianum oedd prifddinas y gynghrair.

Ymladdodd y Samnitiaid nifer o ryfeloedd yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Enillasant frwydr bwysig yn erbyn y Rhufeiniaid yn 321 CC, ond gorchfygwyd hwy yn 290 CC. Ymladdasant yn erbyn Rhyfain eto yn Rhyfel y Cyngheiriaid, ond gorchfygwyd hwy gan Lucius Cornelius Sulla yn 82 CC, gyda lladdfa fawr.

Categori:Hanes yr Eidal
George Clooney

Mae **George Timothy Clooney** (ganed 6 Mai 1961) yn actor, cynhyrchydd, cyfarwyddwr a sgriptiwr o'r Unol Daleithiau sydd wedi ennill Gwobr yr Academi a Gwobr Golden Globe. Mae Clooney wedi cyd-bwyso ei berfformiadau mewn ffilmiau poblogaidd, cyllid uchel gyda ffilmiau llai sy'n ymwneud â gweithredu cymdeithasol a gwleidyddiaeth rhyddfrydol. Ar yr 31ain o Ionawr, 2008 enwodd y Cenhedloedd Unedig Clooney yn "Negesydd Heddwch."

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o Kentucky
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Dafydd y Coed

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Dafydd y Coed** (bl. ail hanner y 14g). O ran arddull a mydr mae ei waith yn perthyn i'r Gogynfeirdd ceidwadol yn hytrach na'r Cywyddwyr arloesol.

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddom â sicrwydd am y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglu o dystiolaeth ei gerddi. Mae'n bosibl ei fod i'w uniaethu â Dafydd, gorwyr Arod (Arawd) ab Owain ap Rhydderch Ddu o Sir Gaerfyrddin, os felly roedd yn perthyn i lwyth Rhys ap Tewdwr, Brenin Deheubarth. Ni wyddom lle oedd yn byw.

## Cerddi
Canodd i noddwyr yn ne a chanolbarth Cymru, yn cynnwys Rydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron a theulu Gogerddan, Ceredigion a Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, y bu Llyfr Coch Hergest yn ei feddiant yn ail hanner y 14g; cedwir y testunau cynharaf ar glawr o waith Dafydd y Coed yn y llawysgrif enwog honno. Canodd hefyd am Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, a Rhaeadr Gwy, Powys.

Cedwir deg cerdd gan Ddafydd y Coed, sef tair awdl foliant i noddwyr, dwy gerdd grefyddol a phum cerdd ddychan. Mae cerdd Dafydd i Hopcyn ap Tomas o ddiddordeb mawr i haneswyr llenyddiaeth Gymraeg am ei bod yn rhoi cip i ni ar gynnwys llyfrgell yr uchelwr diwylliedig hwnnw. Roedd ei lyfrau yn cynnwys copïau o'r *Lucidarius*, *Y Greal*, llyfrau Cyfraith Hywel a'r *Annales Cambriae*:

:Mynawg Hopcyn, lyn loywglos,
:Mur heilddwbl cetgwbl catgis,
:Mwnai law, mae yn ei lys,
:Eurddar, y Lusidarius,
:A'r Greal a'r Yniales,
:A grym pob cyfraith a'i gras.

Mae ei ddychan i Raeadr Gwy yn enghraifft dda o'r canu dychan gorchestol sy'n dyfalu sŵn dŵr y rhaeadr. Dyma'r englyn agoriadol:

:Rhaeadr oergri cadr ar grwcedau—bach,
::Bychin geiniog werthau;
:Rhugl ffugl ffagl, magl mwygl refrau,
:Rheglwern i gwm uffern gau!

## Llyfryddiaeth 
*R. Iestyn Daniel (gol.), *Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest* (Aberystwyth, 2002). ISBN 0-947531-71-8

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Brwydr Sheriffmuir

Roedd **Brwydr Sheriffmuir** yn ddigwyddiad hollbwysig yn ystod gwrthryfel y Jacobitiaid yn 1715-16. Roedd yn frwydr ar 13 Tachwedd 1715 rhwng byddin Jacobitaidd o dan arweinyddiaeth Iarll Mar, a byddin llywodraeth Prydain o dan Iarll Argyll. Roedd byddin Mar yn llawer mwy na byddin Argyll, ond roedd canlyniad y brwydr yn ansicr; cafodd adain pob byddin eu troi gan y byddin arall, ac hawliodd buddugoliaeth gan y ddwy ochr. Yn y diwedd, fodd bynnag, achos nad oedd y Jacobitiaid wedi llwyddo mewn dinistrio llu yr Iarll Argyll, gwelwyd y frwydr fel colled gan y rhan fwyaf o'r byddin Jacobitaidd; erbyn 1716 cynnar, roedd y rhan fwyaf o gefnogwyr y Stuartiaid wedi rhoi'r gorau i'r gwrthryfel.

Categori:1715 yn yr Alban
Sheriffmuir
Tilda Swinton

Mae **Katherine Mathilda "Tilda" Swinton** (ganed 5 Tachwedd 1960) yn actores sydd wedi ennill Gwobr yr Academi, a BAFTA am ei gwaith mewn ffilmiau celfyddydol a ffilmiau'r brif ffrwd.

## Bywyd personol 
Ganwyd Tilda Swinton yn Llundain, yn ferch i Syr John Swinton o Kimmerghame ac yn wyres i wleidydd Albanaidd George Swinton. Treuliodd llawer o'i phlentyndod yn yr Alban ac mae hi wedi bod yn byw yn ucheldiroedd yr Alban ers dau ddegawd. Mae hi'n ystyried ei hun fel Albanes ac yn cefnogi Annibyniaeth yr Alban.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tilda Swinton: fideo o gyfweliad ITV Anglia yng Ngŵyl Ffilm Caergrawnt 2008 
* BFI: Tilda Swinton
* TildaSwinton.Net 
*Tilda Swinton: A Life in Pictures , webcast BAFTA, 27 Tachwedd 2007
* O *The Guardian*
* O *BBC* (2004)
* O *NarniaWeb* (2005) 
* O *Dark Horizons* (2005)

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Dyffryn San Fernando

Mae **Dyffryn San Fernando** (sy'n cael ei adnabod yn lleol fel **Y Dyffryn**) yn ddyffryn dinesig sydd wedi'i leoli yn Ne Califfornia, yr Unol Daleithiau. Mae dros hanner tir dinas Los Angeles wedi'i leoli yn Nyffryn San Fernando. Lleolir dinasoedd Burbank, Glendale, San Fernando a Calabasas yn y dyffryn.

## Ardaloedd a bwrdeistrefi
### Dinasoedd
*Burbank
*Calabasas
*Hidden Hills
*San Fernando
*Glendale

### Cymunedau heb eu cynnwys
*Bell Canyon

### Cymunedau yn Ninas Los Angeles
+''Mae'r defnydd cyffredin o'r term Dyffryn San Fernando yn cynnwys y cymunedau hyn sydd yn Nyffryn Crescenta.''

## Dolenni allanol
* ValleyoftheStars.org 
* Llyfrgell digidol Dyffryn San Fernando - Hanes 
* Ystadegau Dyffryn San Fernando 
* Canolfan Ymchwil Economaidd Dyffryn San Fernando

San Fernando
Oesoffagws

bawd|dde|300px|
Pibell bilennog a chyhyrol a geir mewn rhai anifeiliaid ac sy'n symud y bwyd o'r argeg (ffaryncs) i'r stumog ydyw'r **(o)esoffagws**, y **sefnig**, y **llwnc** neu'r **bibell fwyd** (). Mae bwyd yn cael ei basio drwyddo ar ei daith o'r argeg i lawr y gwddf rhwng y tracea a'r asgwrn cefn a'r tu ôl i'r broncws chwith lle mae'n tyllu'r llengig ychydig i'r chwith o'r llinell ganol ac yn ymuno â phorth y stumog. O'r Lladin Canol y daw'r gair a hwnnw yn ei dro'n newyddair meddygol wedi'i fathu o'r Hen Roeg *oisophágos* (οισοφάγος) ‘mynediad y bwyd’. Mewn bodau dynol caiff ei leoli ar yr un lefel â fertebra C6 ac mae'n 25–30&nbsp;cm o hyd, gan ddiweddu yng mhorth y stumog.

Mae iddo dair rhan: y rhan yddfol, thorasig ac abdomenol.

## Ei waith 
Drwy'r broses o wringhelliad (neu beristalisis), mae bwyd yn teithio drwyddo i'r stumog. Gwringhelliad ydy'r broses o gyhyrau'n cyfangu gan leihau a gwthio'r bwyd ar ei daith. Gan nad oes ganddo leinin mwcws (yn wahanol i'r stumog) gall asid y stumog gnoi i mewn iddo gan ei greithio. I fod yn fanwl gywir, mae'n cysylltu'r argeg sef y lle gwag hwnnw a ddefnyddir hefyd gan y system resbiradu â'r stumog ble mae'r ail ran o'r broses dreulio yn digwydd.

Categori:System dreulio
Ffaryncs

bawd|dde|300px|
Lleolir y **ffaryncs** (Sa: *pharynx*) yng nghefn y geg mewn dyn a mamaliaid eraill ac mae ganddo ddau bwrpas: mae'n rhan o'r system dreulio bwyd ac yn rhan o'r system respiradu. Gan fod aer a bwyd yn pasio drwyddo ceir fflap bychan o'r enw epiglotis (neu ardafod) sy'n cau dros y bibell wynt pan llyncir bwyd, i atal y person (neu'r anifail) rhag tagu. Mewn pobol, mae'r ffaryncs hefyd yn bwysig yn y broses o greu sain.

## Oriel

 Delwedd:Illu conducting passages cy.svg|Lleoliad
 Delwedd:Illu dige tract.jpg|Organnau'r system dreulio
 Delwedd:Gray955.png|Y fynedfa i'r laryncs, o'r cefn
 Delwedd:Gray994.png|Toriad saethol o'r trwyn, ceg, ffaryncs a laryncs
 Delwedd:Gray1032.png|Lleoliad

Categori:Anatomeg
Bachelldref

Treflan wledig yng nghymuned Yr Ystog, Powys, Cymru, yw **Bachelldref** (amrywiadau: **Bachelldre**, **Bachelltref**; Saesneg: *Bacheldre*). Saif 72.2 milltir (116.2&nbsp;km) o Gaerdydd. Fe'i lleolir ar y ffordd A489 tua 5&nbsp;km (3 milltir) i'r de-ddwyrain o Drefaldwyn.

Gorwedd Bachelldref ar y ffin rhwng Powys yng Nghymru a Swydd Amwythig yn Lloegr. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o ardal Gymraeg ei hiaith a ymestynnai yn nwfn i mewn i'r sir Seisnig ac roedd yn ganolfan bwysig yn niwylliant Cymraeg a'r Gororau. Roedd yn rhan o gwmwd Gorddwr, Powys Wenwynwyn.

## Hanes
Cedwir ar glawr sawl cerdd i arglwyddi lleol Bachelldref sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol Diweddar. Yn eu plith ceir cerddi gan Sypyn Cyfeiliog, sef Dafydd Bach ap Madog Wladaidd (bl. tua 1340 – 1390), a ganodd awdl foliant i Ddafydd ap Cadwaladr o Fachelldref, ac un arall gan Deio ab Ieuan Du i'r un gŵr. Canodd Lewis Glyn Cothi i Gruffudd ap Hywel, ŵyr Dafydd ap Cadwaladr, tua'r flwyddyn 1480. Canodd Owain ap Llywelyn ab y Moel awdl foliant i Gadwaladr ap Gruffudd o Fachelldref.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Yr Ystog
Mir

Gorsaf ofod oedd **Mir** (Rwsieg: Мир, IPA: [ˈmʲir]; sef "heddwch"). Cafodd ei lansio gan yr Undeb Sofietaidd yn 1986, a pharhaodd y gwaith adeiladu tan y 1990au cynnar. Tan lansiad yr Orsaf Ofod Rhyngwladol (*International Space Station*), Mir oedd yr orsaf ofod fwyaf yn hanes y gofod. Ymwelodd nifer o ofodwyr yr Unol Daleithiau â'r orsaf yng nghanol y 1990au; gwelwyd y prosiect hwn fel cam pwysig yng nghyd-weithredio Rwsia ac Unol Daleithiau America yn y gofod. Syrthiodd o'i orbit yn 2001.

[bawd|350px|dim|Yr olygfa o'r [Gwennol Ofod|Wennol Ofod pan gyfarfu'r ddau (rendezvous STS-89). Uned gargo ar y chwith ac uned y gofodwyr ar y dde. 1998. Rhif y ddelwedd: STS089-340-035]]

Categori:Cerbydau gofod
Y Proll

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Y Proll** (bl. diwedd y 14g a dechrau'r 15fed). Ceir ansicrwydd ynglŷn ag ystyr a ffurf ei enw barddol anghyffredin. Cyfeirir mewn rhai ffynonellau yn y llawysgrifau at fardd o'r enw 'Y Prol', ond ymddengys mai bardd arall oedd hwnnw. Mae tarddiad ac ystyr y gair 'proll' yn ddirgelwch.

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddom am y bardd ac rydym yn dibynnu yn bennaf ar dystiolaeth ei gerdd i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan am ein gwybodaeth. Dyma'r unig gerdd gan y bardd sydd wedi goroesi. Cedwir y gerdd mewn rhan o Lyfr Coch Hergest yr ychwanegywd ato tua'r flwyddyn 1400 pan fu ym meddiant Hopcyn. Rhaid felly ei fod yn ei flodau cyn hynny.

Mae cerdd Y Proll yn un o bum awdl foliant i Hopcyn ap Tomas sydd wedi goroesi; ceir awdlau eraill iddo gan Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Meurig ab Iorwerth, a Ieuan Llwyd ab y Gargam.

## Llyfryddiaeth 
**Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest*, gol. R. Iestyn Daniel (Aberystwyth: Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Ysgol y Dderwen

Ysgol gynradd categori A cyfrwng Cymraeg yn ardal tref Caerfyrddin ydy **Ysgol y Dderwen**.  Mae'r ysgol hefyd yn gwasanaethu'r disgyblion hynny sy'n dymuno dilyn addysg cyfrwng gwbl Gymraeg tan eu bont yn 7 mlwydd oed yn ardaloedd canolbarth Sir Gaerfyrddin. Ceir oddeutu 350 o ddisgyblion yn yr ysgol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysgolion cynradd Sir Gaerfyrddin
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Y Mab Cryg

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Y Mab Cryg** (bl. diwedd y 14g a dechrau'r 15fed). Ymddengys fod y llysenw yn cyfeirio at ei lais (cf. Gruffudd Gryg, Rhys Gryg).

## Bywgraffiad
Ychydig a wyddom am y bardd ac rydym yn dibynnu yn bennaf ar dystiolaeth y tair cerdd o'i waith sydd ar glawr heddiw am ein gwybodaeth. Cedwir y copïau cynharaf o'r cerddi hyn mewn rhan o Lyfr Coch Hergest a ychwanegywd ato tua'r flwyddyn 1400 pan fu ym meddiant Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan. Rhaid felly ei fod yn ei flodau cyn hynny. Mae cyfeiriadau yn ei gerddi yn awgrymu ei fod yn frodor o Geredigion, efallai o gyffiniau Aberystwyth.

## Cerddi
Ceir tair awdl fer gan y bardd yn Llyfr Coch Hergest. Cerddi dychan ydynt i gyd. Mae cyfeiriadau yn y cerddi hyn yn dangos ei fod yn gyfarwydd ag Aberystwyth (Pen Dinas) ac ardal Rhwng Gwy a Hafren, yn enwedig Maesyfed (cyfeiria at afonydd Tefeidiad, Ieithon a Chymaron ac at Raeadr Gwy). Yn ei ddychan i leidr a dorrodd i mewn i'w dŷ dywed ei fod wedi dwyn ei drwsus, ei ieir, ei grib, coes llwy a hen gôt ei fam-yng-nhyfraith: dymuna weld crogi'r leidr ar grogbren Pen Dinas, ger Aberystwyth.

## Llyfryddiaeth 
**Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest*, gol. R. Iestyn Daniel (Aberystwyth: Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Geredigion
Tudur Ddall

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Tudur Ddall** (bl. diwedd y 14g a dechrau'r 15fed).

## Bywgraffiad
Gellir derbyn fod ei lysenw yn cyfeirio at y ffaith ei fod yn ddall neu fod rhyw nam ar ei lygaid ond dylid cofio y bu'n arfer gan y beirdd roi llysenwau difrïol ar ei gilydd hefyd.

Ychydig a wyddom am y bardd ac rydym yn dibynnu yn bennaf ar dystiolaeth yr unig gerdd o'i waith sydd ar glawr heddiw am ein gwybodaeth. Cedwir y gerdd hon mewn rhan o Lyfr Coch Hergest ac ychwanegwyd ato tua'r flwyddyn 1400 pan fu ym meddiant Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan. Rhaid felly ei fod yn ei flodau cyn hynny.

Englyn proest estynedig o chwe llinell yw'r mesur. Mae'r bardd yn gwyrdroi'r confensiwn o foli tai newydd a noddwyr hael: lle myglyd a budr, anhygyrch, gyda pherchennog crintalchlyd digroeso yw'r tŷ.

## Llyfryddiaeth 
**Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest*, gol. R. Iestyn Daniel (Aberystwyth, 2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Englyn proest

Ceir sawl math o **englyn proest** yn y Pedwar mesur ar hugain:

* Englyn lleddfbroest
* Englyn proest cadwynog
* Englyn proest cyfnewidiog

Proest
Categori:Termau llenyddol
Ynysforgan

Pentref bychan yng nghymuned Treforys, Sir Abertawe, Cymru, yw **Ynysforgan** (). Fe'i lleolir i'r gogledd o ddinas Abertawe fymryn i'r de o Glydach. Rhed yr M4 heibio i'r de o'r pentref.

Gyferbyn ag Ynysforgan ceir Ynysdawe. Roedd gan y ddau le ran amlwg ym mywyd diwylliannol Morgannwg yn yr Oesoedd Canol am fod dau gartref y Tomasiaid yn gorwedd yno, un yn Ynysforgan a'r llall yn Ynysdawe. Yr enwocaf o'r teulu oedd Hopcyn ap Tomas (tua 1350 - 1400au), casglwr llawysgrifau, brudiwr a noddwr beirdd. Yn ôl traddodiad galwodd Owain Glyndŵr am ei gyngor fel brudiwr yn 1403 ac roedd Llyfr Coch Hergest a nifer o lawysgrifau eraill yn ei feddiant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
*  Lluniau o Ynysforgan

Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Treforys
Tiros 1

**Tiros 1**, a lansiwyd ar 1 Ebrill 1960, oedd y lloeren tywydd llwyddiannus erioed. Lansiwyd gan NASA o Florida.

Categori:Cerbydau gofod
Jacobitiaeth

[250px|bawd|[Charles Edward Stuart, "*Bonnie Prince Charlie*"]]

**Jacobitiaeth** yw'r term a ddefnyddir am y mudiad gwleidyddol oedd yn anelu at ddychwelyd aelodau o deulu brenhinol y Stiwartiaid i orsedd Lloegr a'r Alban (gorsedd Prydain Fawr). Daw'r enw o *Jacobus*, y ffurf Ladin ar enw James II & VII, brenin Lloegr a'r Alban.

## Cefndir
Diorseddwyd James II/VII yn 1688, a bu raid iddo ffoi i'r cyfandir. Yn ei le, daeth ei ferch, Mari II a'i gŵr Wiliam III (Wiliam o Orange) i'r orsedd. Wedi ei marwolaeth hwy, daeth Anne, un arall o ferched James II/VII, yn frenhines. Bu hi farw yn 1714, a daeth Etholwr Hannover yn frenin fel George I. Roedd un arall o blant James II/VII, James Francis Edward Stuart, yn byw ar y cyfandir, ond gan ei fod yn Gatholig, caewyd ef allan o'r olyniaeth. Hawliai ef yr orsedd fel James III/ VIII. Roedd cefnogaeth i deulu'r Stiwartiaid yn parhau yn gryf yn Iwerddon, Ucheldiroedd yr Alban a rhannau o Ogledd Lloegr. Roedd hefyd rywfaint o gefnogaeth i'r mudiad yng Nghymru.

## 18fed ganrif
Gwnaed ymgais i ddychwelyd y Stiwartiaid i'r orsedd yn 1715, ond methodd yr ymdrech wedi i'r fyddin Jacobitaidd fethu gorchfygu byddin y llywodraeth ym Mrwydr Sheriffmuir; roedd gwrthryfel byrhoedlog yn 1719 yn aflwyddiannus hefyd. Bu ymgyrch arall yn 1745, pan laniodd mab James III/VIII, Charles Edward Stuart, (*Bonnie Prince Charlie*) yn Ucheldiroedd yr Alban a chodi byddin. Cafodd ei ddilynwyr nifer o lwyddiannau, ond gorchfygwyd hwy ym Mrwydr Culloden.

Er fod cryn nifer o Jacobitiaid yng Nghymru, nid ymddengys i fawr o Gymry gymeryd rhan yn ymgyrch 1745. Dywedir i Charles yn ddiweddarach, wrth sôn beth a wnâi dros y Jacobitiaid Cymreig, ddweud "Mi yfaf iechyd da iddyn nhw - dyna'r cyfan wnaethon nhw i mi".

## Ffuglen
Mae'r nofel *Pen yr Yrfa* (nofel fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931) gan Morris Thomas yn dilyn hynt a helynt Cymry Jacobinaidd o Wynedd ac yn cynnwys disgrifiad o Frwydr Culloden.

## Cyfeiriadau
Categori:17eg ganrif yn yr Alban
Categori:18fed ganrif yn yr Alban
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:18fed ganrif yn Lloegr
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Hanes Prydain
Categori:Mudiadau gwleidyddol
*
Luna 2

**Luna 2**, a lansiwyd gan yr Undeb Sofietaidd yn 1959, oedd y chwiliedydd gofod cyntaf i gyrraedd y lleuad. Gwelwyd y camp fel buddugoliaeth bropaganda i'r Undeb Sofietaidd yn ystod y Rhyfel Oer.

Categori:Cerbydau gofod
The Damned

Un o'r bandiau pync, canu gothic Prydeinig cynharaf oedd **The Damned**, a ffurfiwyd yn 1976. Nhw oedd yn gyfrifol am ryddhau'r sengl pync Prydeinig cyntaf, *New Rose*, ym mis Hydref 1976.

Datblygodd y grwp o ganu pync i ganu gothic.

Categori:Bandiau Seisnig
Categori:Sefydliadau 1976
U2

Mae **U2** yn fand roc o Weriniaeth Iwerddon, ac un o'r bandiau mwyaf poblogaidd erioed. Daethont i'r amlwg yng nghanol y 1980au, yn enwedig ar ôl perfformiad cofiadwy yn Stadiwm Wembley ar gyfer y cyngerdd Live Aid yn 1985. Maent wedi gwerthu dros 100 miliwn o recordiau yn ystod eu gyrfa, a hefyd wedi rhyddhau sawl albwm llwyddiannus iawn, gan gynnwys *The Joshua Tree* (1987) ac *Achtung Baby* (1991).

## Aelodau 
* Bono
* Adam Clayton
* The Edge
* Larry Mullen Jr.

## Albymau 
* Boy (1980)
* October (1981)
* War (1983)
* The Unforgettable Fire (1984)
* The Joshua Tree (1987)
* Rattle and Hum (1988)
* Achtung Baby (1991)
* Zooropa (1993)
* Pop (1997)
* All That You Can't Leave Behind (2000)
* How to Dismantle an Atomic Bomb (2004)
* No Line on the Horizon (2009)
* Songs of Innocence (2014)
* Songs of Experience (2017)
* Songs of Surrender (2023)

Categori:Bandiau roc
Categori:Bandiau Gwyddelig
Cyngor Sir Dyfed

**Cyngor Sir Dyfed** oedd yr awdurdod llywodraeth leol a weinyddai sir Dyfed, ardal sy'n cynnwys heddiw Sir Gaerfyrddin, Ceredigion a Sir Benfro yng ngorllewin a chanolbarth Cymru. Roedd yn bodoli rhwng 1974 a 1996.  Diddymwyd y corff pan  gyflwynwyd Deddf Llywodraeth Leol Cymru (1996).  Yn ddiweddar mae nifer o sylwebwyr gwleidyddol wedi awgrymu y gall y corff gael ei ail-sefydlu yn sgîl creu Ymddiriedolaeth GIG Hywel Dda sy'n gwasanaethu'r un ardaloedd â GIG Dyfed yn flaenorol. Yn 2007 roedd y boblogaeth yn 375,200.

Cronfa Pensiwn Dyfed sy'n gyfrifol am bensiynau holl weithwyr Cyngor Sir Gaerfyrddin, Cyngor Sir Benfro a Chyngor Sir Ceredigion, gan gynnwys gweithwyr o'r gorffennol a gafodd eu cyflogu'n uniongyrchol gan Gyngor Sir Dyfed a'r holl cynghorau bwrdeistrefol yr ardal gan gynnwys, Cyngor Bwrdeistref Dinefwr, Cyngor Bwrdeistref Llanelli, Cyngor Dosbarth Caerfyrddin, Cyngor Dosbarth Ceredigion, Cyngor Dosbarth De Sir Benfro, a Chyngor Dosbarth Preseli.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfed
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Cyngor Bwrdeistref Dinefwr

Un o chwech ardal llywodraeth leol yn Nyfed, Gorllewin Cymru, rhwng 1974 a 1996 oedd **Cyngor Bwrdeistref Dinefwr**, a grëwyd yn 1974 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Roedd gan yr ardal statws bwrdeistref, gan ganiatáu i gadeirydd y cyngor gymryd y teitl "maer".

bawd|canol|230px|Cyngor Bwrdeistref Dinefwr yng Nghymru

Roedd ei bencadlys yn Llandeilo. Y prif trefi eraill dan ei weinyddiaeth oedd Llanymddyfri a Rhydaman. Mae adeiladau'r pencadlys yn dal i gael eu defnyddio gan Gyngor Sir Gaerfyrddin. Cafodd yr ardal ei furffio yn 1974 o bum hen ddosbarth o sir weinyddol Sir Gaerfyrddin, a ddiddymwyd ar yr un pryd:
*Dosbarth Trefol Rhydaman
*Dosbarth Trefol Cwmaman
*Dosbarth Wledig Llandeilo
*Dosbarth Trefol Llandeilo
*Bwrdeistref Ddinesig Llanymddyfri

Diddymwyd yr awdurdod yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1996 pan ddaeth yr ardal dan weinyddiaeth Cyngor Sir Gaerfyrddin.

## Eiddo 
Roedd pencadlys y cyngor yn Swyddfeydd y Cyngor yn 30 Crescent Road, Llandeilo, a fu gynt yn swyddfeydd Cyngor Dosbarth Gwledig Llandeilo. Roedd hefyd yn defnyddio Neuadd y Dref Rhydaman fel swyddfa ardal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfed
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 1996
Brwydr Glenshiel

Mae **Brwydr Glenshiel** (10 Mehefin 1719) yn nodi diwedd gwrthryfel y Jacobitiaid o 1719. Ymladdwyd y frwydr yn Glen Sheil yng ngorllewin Ucheldiroedd yr Alban, rhwng byddin y llywodraeth Brydeinig dan y Cadfridog Joseph Wightman a byddin Jacobitaidd dan yr Arglwydd George Murray, oedd yn cael ei chynorthwyo gan fyddin Sbaenaidd fechan. Ymhilth arweinwyr eraill y Jaconitaid, roedd yr enwog Rob Roy MacGregor.

Roedd y niferoedd ar y ddwy ochr fwy neu lai yn gyfartal, tua 1,000 yr un. Roedd y Jacobitiaid mewn safle amddiffynnol gref yn Glen Sheil, ychydig o filltiroedd o Loch Duich. Ymosododd byddin y llywodraeth, ac ar ôl tua thair awr o frwydro, gorfodwyd y Jacobitiaid i ildio neu ffoi. Clwyfwyd yr Aglwydd George Murray a Rob Roy MacGregor yn ddifrifol. Lladdwyd tua 100 o Jacobitiaid a 21 o filwyr y llywodraeth. Daeth y gwrthryfel i ben yn fuan wedyn.

500px|dim|bawd|*Brwydr Glenshiel 1719* gan Peter Tillemans

## Gweler hefyd
* Jacobitiaid

Categori:1719 yn yr Alban
Glenshiel
Cyngor Dosbarth Caerfyrddin

Un o chwech ardal llywodraeth leol yn Nyfed, Gorllewin Cymru, rhwng 1974 a 1996 oedd **Cyngor Dosbarth Caerfyrddin**, a grëwyd yn 1974 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Roedd yr ardal yn cynnwys tref Caerfyrddin, rhannau o Gwm Gwendraeth, a gogledd-orllewin Sir Gaerfyrddin yn cynnwys  trefi Castellnewydd Emlyn, Llanybydder, Hendy-gwyn ar Dâf, Sanclêr, a Talacharn.

bawd|canol|230px|Cyngor Dosbarth Caerfyrddin yng Nghymru

Pencadlys y cyngor oedd 3 Heol Spilman, Caerfyrddin sydd bellach yn Ganolfan Gwasanaethau Cwsmeriaid Cyngor Sir Gaerfyrddin.

Diddymwyd yr awdurdod yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1996 pan ddaeth yr ardal dan weinyddiaeth Cyngor Sir Gaerfyrddin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfed
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 1996
Brwydr Goose Green

Roedd **Brwydr Goose Green** (27-8 Mai 1982) yn gam pwysig yn ystod yr ymgyrch Prydeinig i ail-gipio'r Ynysoedd Falklands (Malvinas) yn ystod Rhyfel y Falklands yn 1982. Cafodd ei frwydro rhwng 2 Para a llu Yr Ariannin a seiliwyd yn Goose Green, sef pentref bach yn yr ynysoedd. Ar ôl diwrnod o frwydro caled, roedd 2 Para yn llwyddiannus, er nifer o anafiadau a marwolaethau. Ildiodd  yr amddifynnwyr ar 28 Mai. Ystyrir y frwydr fel un o uchafbwyntiau yn hanes y Fyddin Brydeinig ers yr Ail Ryfel Byd; enillodd 2 Para yn erbyn llu llawer mwy gyda dim ond ychydig o gefnogaeth awyr. Porteadwyd y frwydr fel buddugoliaeth bropaganda aruthrol yn y wasg Brydeinig yn ystod y rhyfel, er y ffaith nad oedd cymryd Goose Green yn hanfodol i'r cynllun i ail-gipio'r ynysoedd.

Categori:1982
Goose Green
James Francis Edward Stuart

Hawlydd gorsedd Lloegr a'r Alban oedd **James Francis Edward Stuart** (10 Mehefin 1688 - 1 Ionawr 1766). Roedd yn fab i Iago II & VII, brenin Lloegr a'r Alban, a hawliai ef ei hun yr orsedd fel Iago III / VIII.

## Bywgraffiad
bawd|Tywysog James Francis Edward Stuart|alt=|chwith
Diorseddwyd ei dad yn 1688, yn fuan ar ôl genedigaeth y mab. Yn ei le, daeth ei ferch, Mari II a'i gŵr Wiliam III (Wiliam o Orange) i'r orsedd. Wedi ei marwolaeth hwy, daeth Anne, un arall o ferched Iago II/ VII, yn frenhines. Magwyd James yn Ffrainc, lle roedd Louis XIV, brenin Ffrainc yn ei gydnabod fel gwir frenin yr Alban a Lloegr.

Bu'r frenhines Anne farw yn 1714, a daeth Etholwr Hannover yn frenin fel George I. Erbyn hyn roedd deddf *Act of Settlement 1701* yn mynny fod rhaid i'w holynydd fod yn Brotestant. Gan fod James Stuart yn Gatholig, caewyd ef allan o'r olyniaeth. 
bawd|chwith|Arfau Iago

Roedd cefnogaeth i deulu'r Stiwartiaid yn parhau yn gryf yn Iwerddon, Ucheldiroedd yr Alban a rhannau o Ogledd Lloegr. Gelwid pleidwyr y Stiwartiaid yn Jacobitiaid, o'r ffurf Ladin o "Iago". Gwnaed ymgais i roi James ar yr orsedd yn 1715, ond methodd yr ymdrech wedi i'r fyddin Jacobitaidd fethu gorchfygu byddin y llywodraeth ym Mrwydr Sheriffmuir; roedd gwrthryfel byrhoedlog yn 1719 yn aflwyddiannus hefyd. Bu ymgyrch arall yn 1745, pan laniodd mab James Stuart, Charles Edward Stuart (*Bonnie Prince Charlie*), yn Ucheldiroedd yr Alban a chodi byddin i geisio rhoi ei dad ar yr orsedd. Cafodd ei ddilynwyr nifer o lwyddiannau, ond gorchfygwyd hwy ym Mrwydr Culloden.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o'r Alban
Categori:Pobl y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1688
Categori:Marwolaethau 1766
Categori:Stiwartiaid
Cyngor Sir Ceredigion

Mae **Cyngor Sir Ceredigion** yn awdurdod lleol sy'n gweinyddu sir Ceredigion, Cymru ers y 1af o Ebrill 1996. Cyn hynny roedd Ceredigion yn ddosbarth dan weinyddiaeth Cyngor Sir Dyfed ac yn cael ei weinyddu yn lleol gan Gyngor Dosbarth Ceredigion. Lleolir pencadlys y Cyngor yn Aberaeron ac Aberystwyth.

Prif Weithredwr Cyngor Sir Ceredigion yw Bronwen Morgan, ac Arweinydd presennol y Cyngor yw Ellen ap Gwynn.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Dolen allanol 
* Gwefan y Cyngor

Ceredigion
Categori:Ceredigion
Iago II

Gallai **Iago II** gyfeirio at:

*Iago II, brenin Aragón 
*Iago II, brenin yr Alban 
*Iago II, brenin Lloegr
Gwynfynydd

Enw ar ardal ger Afon Mawddach, Dolgellau yw **Gwynfynydd**, lle cloddiwyd am aur Cymru o 1860-1998.
chwith|bawd|235x235px|Rheadr yng Ngwynfynydd
bawd|Rhan o'r adfeilion y gellir eu gweld heddiw, gan gynnwys peipen i gario dŵr er mwyn golchi'r gro.|canol|273x273px
## Hanes 
Ym 1863, darganfuwyd aur yng Ngwynfynydd yn y Ganllwyd ond nu fu cloddio am hir.

Yn 1887, bu William Pritchard Morgan yn cloddio yn ddirgel am aur yng Ngwynfynydd am fisoedd ac ym mis Gorffennaf, cyhoeddwyd darganfyddiad gywhtien newydd o aur. Roedd William yn gobeithio cadw'r darganfyddiad yn gyfrinach cyn creu sioe a chyflwyno'r bar cyntaf o aur i Frenhines Fictoria.

Ar ôl cyhoeddiad y newyddion, aeth degau o rai yno i gloddio a newyddiadura a bu'n rhaid i William wneud cais i'r llysoedd lleol i gadw dau gwnstabl ar y safle. Daeth William yn fwy cyfoethog byth ac adnabyddywd fel 'Brenin Aur Cymru'.

Roedd William Pritchard Morgan eisoes wedi ennill ei ffortiwn yn ystod Rhuthr Aur Awstralia ond diolch i'w ddarganfyddiad ym Meirionnydd daeth Morgan yn fwy cyfoethog fyth.

O dan berchnogaeth Morgan, cyflogwyd 200 o weithwyr yng Ngwynfynydd. Roeddent yn cloddio mewn twneli cul i fewn i'r graig dan olau cannwyll.

Cafodd y chwarel olaf ei gau yn 1998 wedi i'r ardal gynhyrchu dros 2000 o bwysau aur (sef 62&nbsp;kg) o aur Cymru - o'i gymharu gyda 78,507 o bwysau aur (sef 2,442&nbsp;kg) o Mwynfeydd aur Clogau, gerllaw. Roedd y mwynfeydd ar agor i'r cyhoedd hyd at 1998 gyda theithiau rheolaidd i ymwelwyr a chyfle i chwilio gyda'r offer cywir yn yr afon.

Oherwydd deddfau yn ymwneud â halogi'r amgylchedd, a'r ffaith na chafwyd hyd i wythïen llawn aur, aeth y gwaith yn aneconomaidd a chaewyd y lle.

## Delweddau

Delwedd:Pont droed gwynfynydd.jpg|Un o nifer o bontydd sy'n croesi Afon Mawddach gerllaw'r gwaith aur.
Delwedd:Pont Gwynfynydd.jpg|Dyma safle'r hen bont a sgubwyd ymaith gan lifogydd mawr 2001.

## Gweler hefyd
* Mwynfeydd aur Clogau ardal arall ger Llanelltyd, Dolgellau, lle mwyngloddiwyd aur
* Gwaith aur Dolaucothi, Sir Gaerfyrddin

## Cyfeiriadau 
Categori:Aur Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Mwynfeydd aur Clogau

**Mwynfeydd aur Clogau** oedd brenin mwynfeydd aur ardal Dolgellau, Gwynedd am flynyddoedd. Mae'r ardal yn agos i bentref Bontddu, rhwng Dolgellau a'r Bermo. Yn wir, dyma ffynhonnell aur mwyaf gwledydd Prydain am gryn amser.

Efydd a phlwm oedd yn cael ei fwyngloddio yma'n gyntaf, ond ar 29 Mehefin 1862 darganfuwyd aur - a chafwyd rhuthr am aur a barodd hyd at 1911. Yn ystod y cyfnod hwn cloddiwyd 165,031 tunnell o fwyn-aur (*gold ore*); cafwyd 78,507 owns 'troy' (sef 2,442&nbsp;kg) - o'i gymharu gydag ychydig dros 2,000 owns o Wynfynydd. I gario'r mwyn-aur, caed rheilffordd gyda'r rheiliau ddwy droedfedd oddi wrth ei gilydd.

Roedd dwy fwynglawdd fawr: Chwarel Dewi Sant a Chwarel Vigra. Caewyd yr olaf yn 1998.

bawd|chwith| Cert mwyn aur o waith aur y Clogau, Bontddu; yn cael ei ddefnyddio fel pot blodau (2018)

## Gweler hefyd 
* Mwynfeydd aur Gwynfynydd
* Mwynfeydd aur Dolaucothi

## Dolenni allanol 
*  Official *Clogau Gold of Wales*
* Aditnow -  Cronfa ddata o luniau o Fwynfeydd Aur Clogau

Categori:Aur Cymru
Categori:Economi Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llanelltud
Iago I

Gallai **Iago I** gyfeirio at:

* Iago I, brenin Aragón (1208-1276)
* Iago I, brenin yr Alban (1394-1437)
* James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr (1566-1625)
----
ARA General Belgrano

:*Erthygl am y llong yw hon. Am y Cadfridog weler Manuel Belgrano.*

Llong ryfel Archentaidd oedd yr **ARA** ***General Belgrano*** a suddwyd gan y llong danfor Brydeinig HMS *Conqueror* ar 2 Mai 1982 yn ystod Rhyfel y Falklands/Malvinas. Cafodd 368 o forwyr eu lladd yn ystod yr ymosodiad. Cafodd ei suddo y tu allan i'r ardal *exclusion*.

Enwyd y llong ar ôl y cadfridog Archentaidd Manuel Belgrano. Ynghynt yr oedd yn llong Americanaidd yr USS *Phoenix* (CL-46), a gomisiynwyd ym 1938 a goroesodd yr ymosodiad ar Pearl Harbor heb ddifrod iddi.

250px|bawd|dim|ARA *General Belgrano*

Categori:Llongau rhyfel
Categori:Rhyfel y Falklands
Rhestr Siroedd a Dinasoedd Cymru yn ôl y canran o siaradwyr Cymraeg

Dyma **restr o siroedd a dinasoedd Cymru yn ôl y canran o siaradwyr Cymraeg** ynddynt a gofnodwyd yng nghyfrifiad 2011. Nid oedd y cyfrifiad yn cyfri'r siaradwyr a oedd yn byw y tu allan i Gymru.

Cynhyrchodd y cyfrifiad http://www.statistics.gov.uk/census2001/op22.asp ddadansoddiad manwl o'r medrau iaith, gan nodi faint o bobl oedd yn:
*Deall Cymraeg llafar (heb fedrau eraill).
*Siarad Cymraeg, ond yn methu darllen nag ysgrifennu Cymraeg.
*Siarad ac yn darllen Cymraeg ond yn methu ysgrifennu Cymraeg.
*Siarad, ysgrifennu ac yn darllen Cymraeg.
*Cyfuniad o fedrau eraill.
*Dim gwybodaeth o'r iaith.

Yn ogystal, mae'r Arolwg Poblogaeth Blynyddol diweddaraf (Mehefin 2019), a gynhaliwyd gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol, yn awgrymu bod gan 29.8% o Gymru y gallu i siarad Cymraeg.

## Y gallu i siarad Cymraeg
Mae'r tabl hwn yn dangos y niferoedd y bu iddyn nhw nodi yng Nghyfrifiad 2011 eu bod naill ai yn gallu siarad Cymraeg neu methu â siarad Cymraeg. 

| 
|}

## Amcangyfrifiadau'r Arolwg Poblogaeth Blynyddol 
Yn ogystal â data swyddogol y Cyfrifiad, mae'r Arolwg Poblogaeth Blynyddol yn cyhoeddi amcangyfrifiadau sy'n seiliedig ar sampl ar y nifer o bobl sy'n dweud eu bod yn medru'r Gymraeg. Digwydd hyn sawl gwaith y flwyddyn ac sy'n seiliedig ar amcangyfrifiadau'r flwyddyn flaenorol. Mae'r tabl yma yn dangos yr amcangyfrifiadau hynny, o fis Mehefin 2016 ymlaen.

|}

## Cyfeiriadau
Categori:Yr iaith Gymraeg yng Nghymru
Siroedd a Dinasoedd Cymru yn ol canran y siaradwyr Cymraeg
Mars Pathfinder

Roedd **Mars Pathfinder** yn berwyl a ddyluniwyd i lanio ar y blaned Mawrth. Lansiwyd y Pathfinder gan NASA yn 1996, a glaniodd y cerbyd yn 1997, gan rhyddhau *rover* robotig o'r enw *Sojourner*, yr un cyntaf i wneud mesuriadau ar wyneb planed arall.

Categori:Cerbydau gofod
Categori:NASA
Pioneer 11

**Pioneer 11** oedd yr ail chwiliedydd gofod i ymweld â'r blaned Iau, a'r cyntaf i ymweld â Sadwrn, yn hedfan heibio'r blaned yn 1979. Lansiwyd gan NASA yn 1973.

Categori:Cerbydau gofod
Cyngor Bwrdeistref Llanelli

bawd|200px|Arfais Cyngor Dosbarth Ceredigion

Un o chwech ardal llywodraeth leol yn Nyfed, gorllewin Cymru, rhwng 1974 a 1996 oedd **Cyngor Bwrdeistref Llanelli**. Roedd y cyngor lleol yn gweinyddu rhannau o Gwm Gwendraeth ac ardal drefol Llanelli. Fe'i crëwyd yn 1974 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, 

bawd|canol|230px|Bwrdeistref Llanelli yng Nghymru

Pencadlys y cyngor oedd Tŷ Elwyn, Sgwâr Neuadd y Dref, Llanelli.

Diddymwyd yr awdurdod yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1996 pan ddaeth yr ardal dan weinyddiaeth Cyngor Sir Gaerfyrddin. Roedd hyn yn amhoblogaidd iawn gyda nifer o fewn y Cyngor ac ystyriodd y Prif Weithredwr, Mr. Bryn Parry-Jones, BA, MA (Oxon) geisio ffurfio Cyngor am ardaloedd Dyffryn Lliw, Abertawe ac ardal weinyddol Llanelli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanelli
Categori:Dyfed
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 1996
Iago III

Gallai **Iago III** gyfeirio at:

* Iago III, brenin yr Alban (1452–1488)
* James Francis Edward Stuart (1688–1766), a hawliai orsedd Lloegr fel Iago III, a gorsedd yr Alban fel Iago VIII
Porthladd

Ardal wedi'i hamddiffyn gan forglawdd lle mae cychod yn angori yw **porthladd**.


Categori:Arfordiroedd
Categori:Cludiant dŵr
Cormac McCarthy

Nofelydd a dramodydd o'r Unol Daleithiau yn yr iaith Saesneg oedd **Cormac McCarthy**, (ganed **Charles Joseph McCarthy Jr**; 20 Gorffennaf 1933 – 13 Mehefin 2023). Ysgrifennodd ddeg nofel, dwy ddrama, pum sgript ffilm a thair stori fer yn ffurf lenyddol y Gorllewin Gwyllt ac ôl-apocolyptaidd. Derbyniodd Wobr Pulitzer yn 2007 am *The Road*, tra bod ei nofel 2005 *No Country for Old Men* wedi cael ei gwneud yn ffilm o'r un enw, a enillodd bedair o Wobrau'r Academi, gan gynnwys y Ffilm Orau. Derbyniodd Wobr Cenedlaethol y Llyfr ym 1992 am *All the Pretty Horses*.

## Teulu
**Plant:**

* Cullen McCarthy, mab (gyda Lee Holleman)
* John Francis McCarthy, mab (gyda Jennifer Winkley)

**Priodasau:**

* Lee McCarthy, née Holleman, (1961, ysgarwyd 1962)
* Annie DeLisle, (1967, ysgarwyd 1981)
* Jennifer Winkley (1997, ysgarwyd 2006)

## Llyfryddiaeth 
### Nofelau 
* *The Orchard Keeper* (1965) ISBN 0-679-72872-4
* *Outer Dark* (1968) ISBN 0-679-72873-2
* *Child of God* (1974) ISBN 0-679-72874-0
* *Suttree* (1979) ISBN 0-679-73632-8
* *Blood Meridian, Or the Evening Redness in the West* (1985) ISBN 0-679-72875-9
* *All the Pretty Horses* (1992) ISBN 0-679-74439-8
* *The Crossing* (1994) ISBN 0-679-76084-9
* *Cities of the Plain* (1998) ISBN 0-679-74719-2
* *No Country for Old Men* (2005) ISBN 0-375-70667-4
* *The Road* (2006) ISBN 0-307-38789-5

### Sgriptiau 
* ''The Gardener's Son* (1976) ISBN 0-880-01481-4

### Dramâu 
* *The Stonemason* (1995) ISBN 978-0679762805
* *The Sunset Limited'' (Hydref 24, 2006) ISBN 0-307-27836-0

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Llenorion ffuglen y Gorllewin Gwyllt
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr trosedd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Rhode Island
Categori:Pobl o Tennessee
Categori:Pobl fu farw yn New Mexico
Mark Ruffalo

Mae **Mark Alan Ruffalo** (ganed 22 Tachwedd 1967) yn actor, cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr o'r Unol Daleithiau. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Fanning gyda Tom Cruise yn y ffilm *Collateral* (2004) ac Inspector David Toschi yn *Zodiac* (2007).

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Olympos Mons

250px|de|bawd|Olympos Mons
Mae **Olympos Mons** yn llosgfynydd ar y blaned Mawrth, a'r llosgfynydd mwyaf yng Nghysawd yr Haul. Cafodd ei enwi ar ôl Mynydd Olympos (Lladin: *Olympus Mons*), cartref y duwiau ym mytholeg Roeg.

Categori:Areoleg
Categori:Llosgfynyddoedd Mawrth
Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy

**Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy** yw'r awdurdod llywodraeth leol sy'n gweinyddu sir Conwy, gogledd Cymru.

## Wardiau 
Ar gyfer etholiadau cyngor, rhennir Conwy yn 38 ward etholaeth sy'n dychwelyd 59 cynghorydd sir.

## Gwleidyddiaeth 
Ers 2008 does gan ddim un blaid fwyafrif gweithredol yn y cyngor. Mae gan y Ceidwadwyr y nifer fwyaf o seddi yn cael eu dilyn gan Blaid Cymru ac yna'r Blaid Lafur a'r Democratiaid Rhyddfrydol. Ceir canran uchel o gynghorwyr annibynnol hefyd. Rheolir y cyngor ar hyn o bryd gan gynghrair a arweinir gan Blaid Cymru.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

## Dolen allanol 
* Gwefan y cyngor

Conwy
Categori:Conwy
Apollo 13 (ffilm)

Mae ***Apollo 13*** (1995) yn ffilm a ddramateiddiodd hanes taith y Apollo 13 roced i'r lleuad ym 1970. Addaswyd y ffilm gan William Broyles Jr. ac Al Reinert o'r llyfr *Lost Moon* gan Jim Lovell a Jeffrey Kluger, a chafodd ei gyfarwyddo gan Ron Howard. Mae'r ffilm yn serennu Tom Hanks, Kevin Bacon, Bill Paxton, Gary Sinise ac Ed Harris, yn ogystal â Kathleen Quinlan.

Categori:Ffilmiau 1995
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
The Usual Suspects

Mae ***The Usual Suspects*** (1995) yn ffilm Americanaidd a ysgrifennwyd gan Christopher McQuarrie ac a gyfarwyddwyd gan Bryan Singer.

Categori:Ffilmiau 1995
Categori:Ffilmiau MGM
Categori:Ffilmiau trosedd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Ynys Toraigh

Ynys oddi ar arfordir gogledd-orllewin Iwerddon yw **Ynys Toraigh** (Saesneg: *Tory Island*). Saif yn Swydd Donegal, tua naw milltir o'r man agosaf ar y tir mawr.

Mae poblogaeth yr ynys tua 170, y mwyafrif yn siaradwyr Gwyddeleg fel iaith gyntaf. Ffurfia'r ynys ran o'r Gaeltacht. Mae hefyd yn safle bwysig i nifer o rywogaethau o adar, yn enwedig Rhegen yr Ŷd.

Categori:Gaeltacht
Categori:Daearyddiaeth Swydd Donegal
Toraigh
Swyddfa Archwilio Cymru

Sefydlwyd **Swyddfa Archwilio Cymru** (Saesneg: *Wales Audit Office*) gan Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar 1 Ebrill 2005 er mwyn arolygu y modd y mae cyrff cyhoeddus yn gweithio yng Nghymru. Mae hyn yn cynnwys sectorau llywodraeth leol (ac eithrio y rhai hynny sydd wedi eu neilltuo i lywodraeth y DU), Cynulliad Cenedlaethol Cymru a GIG Cymru. Pennaeth y Swyddfa yw Archwilydd Cyffredinol Cymru sy'n cael ei benodi am dymor nid hirach nac wyth mlynedd. Lleolir y pencadlys yn Heol y Gadeirlan, Caerdydd.

Caiff yr Archwilydd Cyffredinol archwilio rhai cyrff yn uniongyrchol, megis Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Yn achos llywodraeth leol mae'n apwyntio archwilwyr i wneud hyn, fel y gwnaethpwyd yn 2009 yn achos Cyngor Sir Ynys Môn.

Yn ôl y Swyddfa, ei gwaith yw "hyrwyddo gwelliant, fel bod pobl Cymru yn medru cael budd o wasanaethau cyhoeddus atebol, wedi eu rheoli'n dda, sy'n cynnig y gwerth gorau posibl am arian".

Diffinnir meysydd archwilio a chyfrifoldebau'r Swyddfa yn yr adroddiad *Rheoleiddio ac Arolygu Gwasanaethau Cyhoeddus yng Nghymru*, a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Local Government Association

Y **Local Government Association** neu'r **LGA** (enw Cymraeg answyddogol: 'Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Lloegr') yw'r corff sy'n cynrychioli buddiannau awdurdodau lleol yng Nghymru a Lloegr. Fe'i sefydlwyd yn 1997. Lleolir ei phencadlys yn Sgwâr Smith, Llundain.

## Strwythur
Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn aelod cyswllt o'r LGA am fod Cymru yn cael ei chynnwys gyda Lloegr o hyd am rai materion gweinyddol a chyfreithiol (gweler Cymru a Lloegr), er gwaethaf datganoli. Does gan Loegr ddim gymdeithas lywodraeth leol iddi ei hun o fewn yr LGA. Rhennir yr LGA yn rhanbarthau Seisnig gyda Chymru yn cael ei hystyried yn "rhanbarth" ar wahân. Does dim cymdeithas llywodraeth leol ar gyfer y DU gyfan: yn yr Alban ceir y *Convention of Scottish Local Authorities* ac yng Ngogledd Iwerddon ceir 'Cymdeithas Llywodraeth Leol Gogledd Iwerddon' (*Northern Ireland Local Government Association*).

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan yr LGA

## Gweler hefyd
* Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru

Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Llywodraeth leol yn Lloegr
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau Lloegr
Categori:Sefydliadau 1997