open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dwyrain Reading (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr, oedd **Dwyrain Reading** (Saesneg: *Reading East*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

ReadingEast2007Constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Reading yn Berkshire
EnglandBerkshire.svg|Berkshire yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 1983, ac fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1997: Gerard Vaughan (Ceidwadol)
* 1997–2005: Jane Griffiths (Llafur)
* 2005–2017: Rob Wilson (Ceidwadol)
* 2017–2024: Matt Rodda (Llafur)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-ddwyrain Lloegr (hanesyddol)
Categori:Dadsefydliadau 2024
Blewbury

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Blewbury**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Vale of White Horse.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,754. Cyn newidiadau ffiniau ym 1974 roedd y plwyf yn Berkshire.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Benson, Swydd Rydychen

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Benson**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Rydychen.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,754.

Lleolir gorsaf a maes awyr RAF Benson yn y plwyf.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Swydd Rydychen
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Botley, Swydd Rydychen

:''Erthygl am y pentref yn Swydd Rydychen yw hon. Am y pentref arall o'r un enw yn Hampshire, gweler Botley, Hampshire.''

Pentref  yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Botley**.  Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil North Hinksey yn ardal an-fetropolitan Vale of White Horse.

Cyn newidiadau ffiniau ym 1974 roedd y pentref yn Berkshire. Ac eithrio ychydig o swyddfeydd a siopau, mae'n faestref breswyl i Rydychen.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Pedr a Sant Pawl
*Eglwys y Bedyddwyr 
*Tŵr Seacourt ("Y gadeirlan Botley")

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Ellis Edwards

Roedd **Ellis Edwards** (9 Mehefin, 1844 - 2 Chwefror, 1915) yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a wasanaethodd fel athro, dirprwy brifathro ac wedyn yn brifathro Coleg y Bala.

## Cefndir 
Ganwyd Edwards yn yr Wyddgrug yn blentyn i'r Parch Roger Edwards, gweinidog ac argraffydd ac Eleanor (née Williams) ei wraig. Cafodd ei addysgu mewn ysgol yng Nghaer am 3 mlynedd, rhwng 12 a 15 oed, bu wedyn yn ddisgybl athro (athro dan hyfforddiant) yn yr ysgol am ddwy flynedd, wedi hynny bu yn athro mewn ysgol yn Scarborough. Wedi gwario blwyddyn fel athro bu'n fyfyriwr yng Ngholeg y Bala ac wedyn ym Mhrifysgol Caeredin lle graddiodd MA dosbarth cyntaf ym 1870. Derbyniodd gradd DD er anrhydedd gan Brifysgol Caeredin ym 1901.  Roedd yn gyfoed ac yn gyfaill oes i'r nofelydd Daniel Owen.

Yn ystod ei blentyndod cafodd Edwards afiechyd a amharodd ar ei glyw a bu'n drwm ei glyw am weddill ei oes gan droi yn hollol fyddar erbyn diwedd ei oes.

## Gyrfa 
Wedi graddio cafodd Edwards ei ordeinio yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a bu'n gwasanaethu fel gweinidog ar gapel Cymraeg Croesoswallt am gyfnod o flwyddyn a hanner. Rhwng 1872 a 1874. Ar farwolaeth y Parch Dr John Parry,  penodwyd Edwards yn athro yng Ngholeg y Bala fel olynydd iddo. Ar adeg ei apwyntiad roedd Coleg y Bala yn cynnig addysg gyffredinol yn ogystal â gweithredu fel athrofa baratoadol i ymgeiswyr am y weinidogaeth. Bu Edwards yn gyfrifol am rhai o'r pynciau cyffredinol megis y celfyddydau,  Llenyddiaeth Saesneg, Lladin a rhifyddeg. Fe'i penodwyd yn ddirprwy brifathro'r coleg ym 1889 a phrifathro ym 1908.

Roedd Edwards yn gerddor brwdfrydig, yn arweinydd cymanfaoedd, yn feirniad cystadlaethau cerddorol mewn eisteddfodau  ac yn gyfansoddwr emyn donau.

## Marwolaeth 
Bu farw yn annedd y prifathro yng Ngholeg y Bala yn 70 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanycil. Ni fu'n briod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Rhestr o Siroedd Oregon

right|375px|Siroedd Oregon
Dyma '''restr o'r 36 rhanbarth gweinyddol sy'n cael eu hadnabod wrth yr enw *County* yn Nhalaith Oregon''' yn yr Unol Daleithiau, yn nhrefn yr wyddor:
Nid yw Cyfansoddiad Oregon yn darparu'n benodol ar gyfer seddi sirol ; Mae Erthygl VI, sy'n ymwneud ag "Adran Weinyddol" talaith Oregon , yn nodi'n syml:

Rhaid i bob swyddog sir a dinas gadw eu priod swyddfeydd yn y lleoedd hynny ynddynt, a chyflawni'r dyletswyddau hynny a ragnodir gan y gyfraith.

Mae mwy o fanylion am etymolegau enwau sirol Oregon ac enwau lleoedd yn gyffredinol wedi'u nodi yn y llyfr *Oregon Geographic Names*  Talfyriad post Oregon yw OR

## Rhestr 
### FIPS
Mae'r cod Safon Prosesu Gwybodaeth Ffederal (FIPS), a ddefnyddir gan lywodraeth yr Unol Daleithiau i roi cod hunaniaeth unigryw i daleithiau a siroedd y wlad, yn cael ei ddarparu gyda phob cofnod yn y tabl. Cod Oregon yw 41, a fyddai, o'i gyfuno ag unrhyw god sirol, yn cael ei ysgrifennu fel 34XXX. Mae Baker County yn rhannu'r cod 001 gyda nifer o siroedd eraill yn yr Unol Daleithiau megis Allegany County, Maryland ond o ragddodi cod talaith New Jersey, 41, i cod Baker County ceir 41001, cod unigryw i'r sir honno.

Mae'r cod FIPS ar gyfer pob sir yn y tabl isod yn cysylltu â data cyfrifiad ar gyfer y sir honno.

|}

## Map dwysedd poblogaeth 
Mae lliwiau gwahanol yn dynodi dwysedd trymach.
canol|bawd|400x400px
## Cyfeiriadau

Oregon
Kirsti Bohata

Awdures ac ysgolhaig o Gymru yw'r Athro **Kirsti Bohata**, FHEA FWLA FACSS FLSW. Mae'n gymrodor Cymdeithas Ddysgedig Cymru ers 2018.

Mae hi'n Cyfarwyddwr CREW (Canolfan Ymchwil i Lên ac Iaith Saesneg Cymru) ac Athro Llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Abertawe.

Gyda Alexandra Jones, enillodd Bohata Wobr M Wynn Thomas ym 2017.

## Llyfryddiaeth
**Postcolonialism Revisited: Writing Wales in English* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2004) 
**Rediscovering Margiad Evans: Marginality, Gender and Illness* (gyda Katie Gramich) (Gender Studies in Wales; Gwasg Prifysgol Cymru, 2013)

## Cyfeiriadau
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Llenorion o Gymru
Béla Kun

Gwleidydd comiwnyddol o Hwngari oedd **Béla Kun** (20 Chwefror 1886 – 1938?) a fu'n arweinydd ar Weriniaeth Sofietaidd Hwngari (1919).

Ganed i deulu o dras Iddewig mewn pentref ger Szilágycseh yn rhanbarth Transylfania, Awstria-Hwngari, a leolir heddiw yn Rwmania. Yn ei ieuenctid, bu'n weithgar yn y Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yn Nhransylfania ac yn ddiweddarach ym Mwdapest. Fe'i galwyd i fyddin Awstria-Hwngari ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, ac ym 1916 cafodd ei ddal yn garcharor rhyfel yn Rwsia. Ymunodd â'r Bolsieficiaid a chafodd ei hyfforddi mewn tactegau chwyldroadol gan Lenin, ac yn sgil cwymp y Pwerau Canolog yn Nhachwedd 1918 fe ddychwelodd i Hwngari. Cyhoeddodd Kun bapur newydd comiwnyddol a sefydlodd Plaid Gomiwnyddol Hwngari ar 20 Rhagfyr 1918. Er iddo gael ei garcharu yn Chwefror 1919 gan lywodraeth Mihály Károlyi, Arlywydd Gweriniaeth Gyntaf Hwngari, parhaodd i arwain y Blaid Gomiwnyddol a chyhoeddi propaganda chwyldroadol o'i gell. Yn ystod Rhyfel Hwngari a Rwmania, ceisiodd Kun gynhyrfu'r bobl drwy addo y byddai'n sicrhau cymorth oddi ar yr Undeb Sofietaidd i fwrw lluoedd Teyrnas Rwmania allan o'r wlad. Bu i'w gyfnod cythryblus arwain at ddyfodiad y cenedlaetholwr ceidwadol, Miklós Horthy i ddod yn rhaglaw ar Hwngari hyd ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

Symudodd i'r Undeb Sofietaidd a gweithiodd yn un o brif swyddogion y Comintern. Treuliodd Kun y 1920au yn ymgyrchu dros chwyldroadau yn Awstria a'r Almaen. Yn ystod y Carthiad Mawr cafodd ei gyhuddo o "Drotscïaeth" a'i ddienyddio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Carcharorion rhyfel
Categori:Comiwnyddion o Hwngari
Categori:Chwyldroadwyr o Hwngari
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Hwngari
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Hwngari
Categori:Pobl a aned yn Awstria-Hwngari
Categori:Pobl o Dransylfania
Categori:Pobl fu farw ym Moscfa
Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994

Deddf gan Senedd y Deyrnas Unedig a ddiwygiodd llywodraeth leol yng Nghymru yw **Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994**. 

Diddymodd y Ddeddf y strwythur llywodraeth leol dwy haen o siroedd a dosbarthau a oedd wedi'i greu yng Nghymru a Lloegr gan y Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Yn eu lle, creodd y Ddeddf ar gyfer Cymru strwythur newydd un haen o 22 prif ardal a oedd yn cynnwys siroedd a bwrdeistrefi sirol sy'n gweithredu fel awdurdodau unedol. Daeth y Ddeddf i rym ar 1 Ebrill 1996.

Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1994
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:1994 yng Nghymru
Galfanomedr

Offeryn i ganfod a mesur cerrynt trydanol bychan yw **galfanomedr**. Mae'n defnyddio coil symudol sydd yn gwyro o ganlyniad i rymoedd y cerrynt.

Y math cyffredinaf ydy galfanomedr D'Arsonval sydd yn defnyddio coil o wifren ysgafn a grogir o ruban metel rhwng pegynau magnet sefydlog. Cynhyrchir maes magnetig wrth i'r cerrynt mynd drwy'r coil, sydd yn adweithio i faes magnetig y magnet sefydlog ac yn cynhyrchu trorym. Cysylltir nodwydd neu ddrych at y coil, ac mae'r hon yn nodi mesuriad y cerrynt yn ôl yr ongl y mae'r coil yn troi i gloriannu dirdro y crogiant. Mesurir yr ongl gan ogwydd y nodwydd neu gan allwyriad pelydryn golau a adlewyrchir yn y drych. Yn ôl deddf Hooke, mae trorym y wifren mewn cyfrannedd ag ongl y troad, ac felly mae ongl y nodwydd neu'r pelydryn yn gyfatebol i'r cerrynt.

Math arall ydy'r galfanomedr balistig, sydd yn defnyddio nodwydd neu ddrych sydd yn gwyro yn gyfatebol i'r wefr drydanol sydd yn symud drwy'r coil, neu yn gyfatebol i bwls y foltedd am gyfnod byr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offer mesur
Categori:Offer trydanol
Bwlch Goring

Bwlch yn Ne-ddwyrain Lloegr lle mae Afon Tafwys wedi creu toriad rhwng Twyni Berkshire a Bryniau Chiltern yw **Bwlch Goring** (Saesneg: *Goring Gap*). Fe'i lleolir tua 16&nbsp;km (10&nbsp;mi) i fyny'r afon o Reading a 43&nbsp;km (27&nbsp;mi) i lawr yr afon o Rydychen. Yn y fan hon mae'r afon yn ffurfio'r ffin sirol rhwng Berkshire a Swydd Rydychen. 

Dyma groesffordd tri llwybr masnachu hynafol – Afon Tafwys, Stryd Icknield a'r Ridgeway. Hefyd mae prif linell Rheilffordd y Great Western yn mynd trwy'r bwlch.

Categori:Daearyddiaeth Berkshire
Categori:Daearyddiaeth Swydd Rydychen
Martin Klebba

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Martin Klebba** (23 Mehefin 1969).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Corachod
Deddf Llywodraeth Leol 1972

Deddf gan Senedd y Deyrnas Unedig a ddiwygiodd llywodraeth leol yng Nghymru a Lloegr  yw **Deddf Llywodraeth Leol 1972**. Daeth i rym ar 1 Ebrill 1974.

Creodd y Ddeddf batrwm llywodraethu a chanddo ddwy haen. Rhoddwyd rhai pwerau a chyfrifoldebau i'r haen uchaf – y siroedd – a rhai eraill i'r haen isaf – y dosbarthau (neu "ardaloedd" yn Lloegr). Yn nodweddiadol roedd y cynghorau sir yn gyfrifol am wasanaethau megis addysg, gwasanaethau cymdeithasol a ffyrdd, tra oedd y cynghorau dosbarth yn gyfrifol am wasanaethau megis casglu gwastraff, cynllunio lleol a thai cyngor. 

Cynhaliwyd etholiadau i'r awdurdodau newydd ym 1973, ac roeddent yn gweithredu fel "awdurdodau cysgodol" tan y dyddiad trosglwyddo.

## Cymru
Yng Nghymru, crëwyd wyth sir newydd (Clwyd, De Morgannwg, Dyfed, Gorllewin Morgannwg, Gwent, Gwynedd, Morgannwg Ganol a Phowys), pob un ag dosbarthau newydd oddi tani.

Newidiwyd y drefn hon yn llwyr o dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994 a ddaeth i rym ar 1 Ebrill 1996. Disodlwyd y drefn ddwy-haen gan drefn un-haen o 22 o awdurdodau unedol a enwyd yn brif ardaloedd.

## Lloegr
Yn Lloegr, dynodwyd chwe sir (De Swydd Efrog, Glannau Merswy, Gorllewin Canolbarth Lloegr, Gorllewin Swydd Efrog, Manceinion Fwyaf a  Tyne a Wear) yn siroedd metropolitan; dynodwyd eraill (yn cyfateb yn fras i'r hen siroedd gweinyddol) yn siroedd an-fetropolitan. Dynodwyd israniadau'r siroedd metropolitan ym mwrdeistrefi metropolitan; dynodwyd israniadau'r siroedd an-fetropolitan yn ardaloedd an-fetropolitan.

Mewn rhannau helaeth o Loegr, mae'r patrwm a nodir uchod yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw, er i'r cynghorau sir fetropolitan gael eu diddymu ym 1986, ac yn y 1990au ac wedyn disodlwyd nifer o ardaloedd an-fetropolitan gan awdurdodau unedol, sy'n cyfuno pwerau ardaloedd an-fetropolitan a chynghorau sir.

Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1972
Categori:Llywodraeth leol yn Lloegr
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Ardal Cherwell

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Cherwell**. Enwir yr ardal ar ôl Afon Cherwell, sy'n llifo trwyddi.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 589&nbsp;km², gyda 149,161 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal De Swydd Rydychen, Dinas Rhydychen ac Ardal Vale of White Horse i'r de, Ardal Gorllewin Swydd Rydychen i'r gorllewin, Swydd Warwick i'r gogledd-orllewin, Swydd Northampton i'r gogledd-ddwyrain, a Swydd Buckingham i'r dwyrain.

bawd|dim|Ardal Cherwell yn Swydd Rydychen

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 78 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys ym mhentref Bodicote ar gyrion tref Banbury. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys tref Bicester.

## Cyfeiriadau 
Cherwell
Bodicote

Pentref  a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Bodicote**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cherwell. Saif tua 3&nbsp;km (2&nbsp;mi) i'r de o ganol tref Banbury.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,187.

Mae Bodicote House yn dŷ Sioraidd mawr yn y pentref; mae'n bencadlys Cyngor Ardal Cherwell.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cherwell
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Ardal Vale of White Horse

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Vale of White Horse**. Enwir yr ardal ar ôl Ceffyl Gwyn Uffington, sydd wedi'i dorri o'r fawn ar lethr bryn.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 578&nbsp;km², gyda 133,732 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Gorllewin Swydd Rydychen ac Ardal Cherwell i'r gogledd, Dinas Rhydychen ac  Ardal De Swydd Rydychen i'r dwyrain, Berkshire i'r de, a Wiltshire a Swydd Gaerloyw i'r gorllewin.

bawd|dim|Ardal Vale of White Horse yn Swydd Rydychen

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 69 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys ym mhentref Milton. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Abingdon-on-Thames, Faringdon a Wantage.

## Cyfeiriadau 
Vale of White Horse
Gaeaf niwclear

Sefyllfa ddamcaniaethol o ddinistr amgylcheddol a fyddai'n digwydd o ganlyniad i ryfel niwclear yw **gaeaf niwclear**. Tybir byddai ffrwydradau'r bomiau niwclear yn effeithio ar hinsawdd y Ddaear, yn enwedig oeri a thywyllu byd-eang wrth i fwg ac huddygl godi i'r atmosffer a rhwystro golau'r haul.

Yn y 1970au, cyhoeddwyd sawl astudiaeth yn tybio y byddai nitrogen ocsid a gynhyrchir gan ffrwydradau niwclear yn teneuo'r haen osôn yn y stratosffer, sydd yn cysgodi bywyd ar y Ddaear rhag ymbelydredd uwchfioled yr haul. Yn ôl astudiaethau eraill, byddai'r llwch a godir i'r atmosffer gan ffrwydradau niwclear yn rhwystro golau'r haul rhag wyneb y Ddaear, ac yn oeri'r awyr. Bathwyd y term "gaeaf niwclear" mewn astudiaeth ym 1983 gan y gwyddonwyr R. P. Turco, O. B. Toon, T. P. Ackerman, J. B. Pollack, a Carl Sagan (TTAPS), sydd yn ymwneud â'r mwg ac huddygl a fyddai'n codi o ganlyniad i betroliwm a phlastigion yn llosgi mewn dinasoedd a ddinistriwyd gan fomiau niwclear.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Carl Sagan a Richard Turco, *A Path Where No Man Thought: Nuclear Winter and the End of the Arms Race* (Efrog Newydd: Random House, 1990).

Categori:Newid hinsawdd
Categori:Rhyfela niwclear
Gemau'r Gymanwlad Cymru

'''Gemau'r Gymanwlad Cymru'* (Saesneg: *Commonwealth Games Wales'') yw'r corff arweiniol ar gyfer chwaraeon y Gemau'r Gymanwlad yng Nghymru. Ei enw blaenorol oedd **Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru** (*Commonwealth Games Council for Wales*). Dyma'r corff sy'n gweithredu fel corff llywodraethu Gemau'r Gymanwlad yng Nghymru.

Mae Gemau'r Gymanwlad Cymru yn gyfrifol am ddewis, paratoi ac arwain Tîm Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad a Gemau Ieuenctid y Gymanwlad. Ar gyfer y Gemau, ei nod yw paratoi'r tîm gorau posibl, gan greu amgylchedd i'w hysbrydoli a chynnig arweinyddiaeth gref iddynt. Maent hefyd yn anelu at godi ymwybyddiaeth o'r Gymanwlad ei hun drwy sicrhau cyswllt ag unigolion yng Nghymru a chymunedau Cymreig ledled y Gymanwlad.

## Cyd-destun Ryngwladol
Mae GGC yn un o blith 70 Cymdeithasau Cenedlaethol Gemau'r Gymanwlad (Commonwealth Games Associations) sy'n aelodau o Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad (y Ffederasiwn). Y Ffederasiwn yw rhiant gorff y Gemau, ac mae'n gyfrifol am gyfeiriad a rheolaeth y Gemau. Mae Gemau'r Gymanwlad Cymru yn un o ddim ond chwe gwlad sydd wedi cystadlu ym mhob un o'r Gemau ers eu lansio yn 1930.

## Bwrdd GGC
Aelodau'r Bwrdd yn 2020:
: **Helen Phillips MBE** - Cadeirydd Anweithredol bu'n gyfrifol am drawsnweid Gymnasteg Cymru
: **Jonathan Morgan OBE** - Dirprwy Gadeirydd - cyn-Brif Weithredwr Chwaraeon Anabledd Cymru
: **Craig Maxwell** - mae ganddo brofiad yn gweithio i Undeb Rygbi Cymru
: **Dr Nicola Phillips**
: **Claire Warnes**
: **Anne Ellis OBE** - (Llywydd, swydd anrhydeddus) - wedi ennill 134 cap dros Hoci Merched Cymru a bu'n cyn-Lywydd Hoci Cymru
: **Brian Davies OBE** - cynrychiolydd Chwaraeon Cymru
: **Clare Hoskin** - Ymgynghorydd Cyfreithiol
: **Wendy Barbour** - Cyfarwyddwr Cyllid
: **David Phelps** - un o saethwyr gorau Cymru, o gystadlu'n rhyngwladol ar ôl ennill ei ail fedal aur yng Ngemau'r Gymanwlad yr Arfordir Aur yn 2018. Mae wedi cynrychioli Cymru mewn 5 Gemau'r Gymanwlad

## Staff
Ceir dau aelod o staff llawn amser i Gemau'r Gymanwlad Cymru
: **Chris Jenkins** - Prif Weithredwr
: **Cathy Williams** - Pennaeth Ymgysylltu.Mae'n gyfrifol o ddatblygu ochr hyrwyddo chwaraeon a Gemau'r Gymanwlad yn gymunedol.

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol
* Twitter @TeamWales
* Facebook TeamWales.Cymru
* Youtube TeamWales1

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau'r Gymanwlad
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Milton, Vale of White Horse

:''Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Milton, Cherwell yn yr un swydd. Am leoedd eraill o'r un enw gweler Milton.''

Pentref  a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Milton**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Vale of White Horse. Saif tua 5&nbsp;km (3&nbsp;mi) i'r gorllewin o ganol tref Didcot a thua'r un pellter o Abingdon-on-Thames.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,920.

Lleolir pencadlys Cyngor Ardal Vale of White Horse ym mharc busnes Milton Park, sydd wedi'i leoli yn y plwyf sifil i'r de o'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Richard Roberts

Mae nifer o bobl gyda'r enw **Richard Roberts**, yn cynnwys:
* Richard Roberts (peiriannydd) (1789–1864)
* Richard Roberts (Gruffydd Rhisiart) (1810–1883), nofelydd, ffermwr a bardd
* Richard Roberts (gweinidog Wesleaidd) (1823–1909)
* Richard Roberts (Gwylfa) (1871–1935), gweinidog a bardd
* Richard Brooke Roberts (1910–1980), bioffisegydd

Gweler hefyd:
* Richard Robert Jones Dic Aberdaron (1780 – 1843)

----
Ann Davies (cyfieithydd)

Actores, cyfieithydd, ymgyrchydd gwleidyddol asgell chwith a chwaraewrwaig hoci ryngwladol oedd **Ann Lorraine Davies** o adnabwyd hefyd fel **Ann Lindsay** (2 Hydref 1914 – 9 Ionawr 1954). Ganwyd a magwyd hi yng Nghaerdydd.

## Bywyd
Ganwyd Davies yng 125, Woodville Rd, Caerdydd ym 1914 i Sarah Ann a Morgan Davies, yn un o bump o blant. Roedd ei thâd yn feistr frethynnwr.  Aeth i'r ysgol yn lleol, cyn mynd ymlaen i Goleg y Brifysgol, Caerdydd ym 1932. Yno, roedd hi'n is-lywydd Undeb y Myfyrwyr a theithiodd America fel aelod o dîm Hoci Cymru yn 1936. Roedd ei gradd mewn Ffrangeg, a daeth yn glerc yn Harrods wrth ymddangos fel Robin Hood (y Prif Fachgen) yn fersiwn wleidyddol Unity Theatre o *Babes in the Wood*, a oedd yn gwneud hwyl ar ben polisi dyhuddo (appeasement) Neville Chamberlain ac a gafodd Davies mewn gwisg Rwsiaidd. Rhedodd y cynhyrchiad am saith mis a chredydodd Montagu Slater y ddrama am wneud newid gwleidyddol.

## Gwleidyddiaeth
Fe wirfoddolodd i helpu plant Gwlad y Basg a Chynghrair y Cenhedloedd. Roedd gan Davies gysylltiadau cryf â'r comiwnyddion hefyd, a disgrifiodd un person hi fel "pin-up" bron y blaid. Aeth i weithio i Randall Swingler, a oedd mewn partneriaeth â Jack Lindsay; cafodd berthynas â Swingler.

Ym 1940, bu’n ymwneud â threfnu Confensiwn y Bobl a gynigiwyd gan Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr, ar y pwyllgor celfyddydau ac adloniant. Cynhaliwyd y confensiwn ym Manceinion ym mis Chwefror 1941. Cododd Davies i arwain y cwmni. Ym mis Hydref 1942, hi hefyd oedd y fenyw gyntaf i fod yn llywydd Theatr Unity. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, aeth y ddau ar daith o amgylch Rwsia a gwledydd cyfagos gyda'i gilydd. Fe symudon nhw o Lundain i Castle Hedingham yn Essex ym 1951.

## Dolenni
* Copi o 'The Earth'

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1954
Ardal De Swydd Rydychen

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal De Swydd Rydychen** (Saesneg: *South Oxfordshire District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 679&nbsp;km², gyda 140,504 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Vale of White Horse i'r gorllewin, Dinas Rhydychen ac Ardal Cherwell i'r gogledd, Swydd Buckingham i'r dwyrain, a Berkshire i'r de.

bawd|dim|Ardal De Swydd Rydychen yn Swydd Rydychen

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 87 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys ym mharc busnes Milton Park, sydd wedi'i leoli ym mhlwyf sifil Milton yn Ardal Vale of White Horse. Mae aneddiadau yn yr ardal yn cynnwys trefi Didcot, Henley-on-Thames, Thame, Wallingford a Watlington.

## Cyfeiriadau 
De Swydd Rydychen
Ardal Gorllewin Swydd Rydychen

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Gorllewin Swydd Rydychen** (Saesneg: *West Oxfordshire District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 714&nbsp;km², gyda 109,800 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Cherwell i'r gogledd-ddwyrain a'r dwyrain, Ardal Vale of White Horse i'r de, Swydd Gaerloyw i'r gorllewin, a Swydd Warwick i'r gogledd-orllewin.

bawd|dim|Ardal Gorllewin Swydd Rydychen yn Swydd Rydychen

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn 83 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Witney. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Burford, Carterton, Charlbury, Chipping Norton a Woodstock.

## Cyfeiriadau 
Gorllewin Swydd Rydychen
Dinas Rhydychen

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Dinas Rhydychen** (Saesneg: *City of Oxford*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 45.6&nbsp;km², gyda 154,327 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Cherwell i'r gogledd, Ardal De Swydd Rydychen i'r dwyrain, ac Ardal Vale of White Horse i'r gorllewin.

bawd|dim|Dinas Rhydychen yn Swydd Rydychen

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir yr ardal yn bedwar plwyf sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys dinas Rhydychen ei hun.

## Cyfeiriadau 
Rhydychen
Eynsham

Pentref  a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Eynsham**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Swydd Rydychen. Saif tua 8&nbsp;km (5&nbsp;mi) i'r gogledd-orllewin o ddinas Rhydychen.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,648.

Ymhlith yr adeiladau nodedig y pentref mae Ystafell Bartholomew, a godwyd ym 1703 fel ysgol elusennol ar gyfer y plwyf.

bawd|dim|Ystafell Bartholomew yng nghanol y pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Gorllewin Swydd Rydychen
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Celli'r Gadeirlan

Mae '''Celli'r Gadeirlan''' () yn rhan o fforest Ffynidwydden Douglas ar Ynys Vancouver, Canada. Maint y coed yw 157 hectar, ac mae’r coed mwyaf tua 800 mlwydd oed, a hyd at 75 medr o uchder. Maent wedi goroesi tân mawr tua 350 blynedd yn ôl a storm fawr ym 1997. Mae hefyd Cedrwydden goch, o bwysigrwydd i’r bobl brodorol, i greu rhaffau, dillad, canŵs, basgedi a pholion totem. Mae’n rhan o Barc Taleithiol MacMillan.

bawd|dim|250px
bawd|dim|250px

## Oriel

Delwedd:CathedralGrove03LB.jpg
Delwedd:CathedralGrove04LB.jpg
Delwedd:CathedralGrove05LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:British Columbia
Categori:Coedwigoedd Canada
Categori:Twristiaeth yng Nghanada
Evan Davies (cenhadwr)

Roedd **Evan Davies** (1805 – 18 Mehefin 1864) yn weinidog gyda'r Annibynwyr, yn genhadwr i China ac yn awdur.

## Cefndir
Ganwyd Davies yn Hengwm, plwyf Lledrod, Ceredigion yn blentyn i William ap Dafydd ap Siôn ap Lystan  amaethwr. Addysgwyd ef yn Ysgol Neuaddlwyd ac Academi’r Gorllewin yng Nghaerwysg. Yn ystod ei blentyndod symudodd ei rieni i Lundain a magwyd Davies gan aelodau'r teulu yn ardal Lledrod.

## Gyrfa
Swydd gyntaf Davies oedd fel prentis i ddilledydd. Symudodd wedyn i weithio efo'i dad yn Llundain. Fe'i derbyniwyd yn aelod o gapel Annibynwyr Y Boro yn Little Guilford Street. Ym 1827 symudodd yn ôl i Gymru i weithio ger Abertawe gan ymuno â chapel Annibynwyr Mynydd-bach, lle dechreuodd bregethu. Wedi cyfnod yn Neuaddlwyd a Chaerwysg yn paratoi am y weinidogaeth ordeiniwyd ef yn weinidog ar gapel yr Annibynwyr yn Great Torrington, Dyfnaint. Wedi ychydig flynyddoedd yn Nyfnaint fe'i hordeiniwyd i waith y genhadaeth dramor yng Nghapel Wycliffe, Llundain. Aeth i Penang, yng Nghulfor Malaca. Sefydlodd Davies ysgol breswyl ar gyfer bechgyn Tsieineaidd a'u hyfforddi yn yr iaith Saesneg yn ogystal â "chyfarwyddyd Ewropeaidd" arall.  Wedi pedair blynedd yn China torrodd ei iechyd a bu'n rhaid iddo ymadael a'r wlad. Wedi cyrraedd yn ôl i Lundain ym 1840 penodwyd Davies yn asiant dros achos y genhadaeth i China, yn codi arian at ei waith. Ym 1842 fe'i penodwyd yn arolygydd Ysgol Genhadol y Bechgyn yn Walthamstow, ac ym 1844 symudodd i Richmond, Surrey, lle bu'n gwasanaethu fel gweinidog yr eglwys Gynulleidfaol am dair blynedd ar ddeg. Ym 1857 cafodd alwad i fod yn weinidog yn Heywood, Manceinion, cyn symud i Dalston, Llundain ym 1863.

## Cyhoeddiadau
Cyhoeddodd Davies nifer o lyfrau gan gynnwys:
* 1845 *China and her Spiritual Claims*  
* 1846 *Memoir of the Rev. Samuel Dyer: Sixteen Years Missionary to the Chinese* 
* *An Appeal to Reason and Good Conscience of Catholics*
* *Rest: Lectures on the Sabbath*
* 1859 *Welsh Revivals*
Bu hefyd yn olygydd a chyhoeddwr :
* 1846 *Letters of the Rev. Samuel Dyer to his Children*
* 1850 *Lectures on Christian Theology* (Payne)
* 1862 *The Works of the late Rev. Edward Williams of Rotherham*

## Teulu
Bu'n briod a merch o'r enw Anne gawsant o leiaf dwy ferch ac un mab.

## Marwolaeth
Bu farw tra ar ymweliad a'i deulu yn Llansteffan, Sir Gaerfyrddin. Claddwyd ei weddillion ym Mynwent Abney Park yn Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1864
Categori:Cenhadon o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Watchfield

Pentref  a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Watchfield**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Vale of White Horse. Saif ar ffordd yr A420 rhwng Rhydychen a Swindon, tua 6.5&nbsp;km (4&nbsp;mi) i'r de-orllewin o dref Faringdon. Cyn newidiadau ffiniau ym 1974 roedd y pentref yn Berkshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,702.

bawd|dim|Bythynnod yn y pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Vale of White Horse
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Bwrdeistref Hastings

Ardal an-fetropolitan yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Bwrdeistref Hastings** (Saesneg: *Borough of Hastings*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 29.7&nbsp;km², gyda 92,855 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Rother i'r gogledd a'r Môr Udd i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref Hastings yn Nwyrain Sussex

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Mae'r fwrdeistref yn ardal ddi-blwyf. I bob pwrpas mae ganddi'r un ffiniau â thref Hastings.

## Cyfeiriadau 
Hastings
Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad

'''Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad'* (Saesneg: *Commonwealth Games Federation'', CGF) yw'r sefydliad rhyngwladol sy'n gyfrifol am gyfarwyddo a rheoli Gemau'r Gymanwlad, a dyma'r awdurdod uchaf mewn materion sy'n ymwneud â'r Gemau. Lleolir pencadlys y Gemau yn Llundain. Newidiodd enw'r ffederasiwn ym 1952 i ''Ffederasiwn Gemau Prydain a'r Gymanwlad*, gan fabwysiadu enw newydd ym 1966 *Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad Brydeinig*. Dim ond ym 1974, yn Seland Newydd, y sefydlwyd yr enw cyfredol, *Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad''.

## Sefydliad
, Seychelles, 5 Ionawr 2010]]
Cynulliad Cyffredinol a bwrdd gweithredol sy'n cadeirio'r ffederasiwn. Y corff cyntaf yw llywodraethwr uchaf y CGF sydd â'r pŵer i bleidleisio ar benderfyniadau, gan gynnwys ethol y dinasoedd cynnal ar gyfer y Gemau. Mae ganddo o leiaf dri chynrychiolydd o Gymdeithas Gemau'r Gymanwlad (CGA) o bob aelod / tiriogaeth; yr is-noddwr, yr is-lywyddion ac aelodau'r bwrdd gweithredol. Llywydd y CGF sy'n cadeirio'r sesiynau GA. Mae gan bob CGA bleidlais, yn wahanol i weddill yr aelodau, o gynrychiolwyr Pwyllgor Trefnu gemau a'r arsylwyr gwahoddedig, sy'n gallu rhoi barn ond heb bleidleisio.

Ar y llaw arall, mae'r bwrdd gweithredol yn cynrychioli Cymdeithas Gemau'r Gymanwlad sy'n rhan o'r AG, ac yn gallu gweithredu ar ran y ffederasiwn sy'n trefnu'r Gemau. Mae'n cynnwys is-noddwr sy'n llywydd, chwe asiant CGF a chwe is-lywydd sy'n cynrychioli ac yn gyfrifol yn chwe rhanbarth Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad (Affrica, America, Asia, Caribïaidd, Ewrop ac Ynysoedd y De). Gellir ethol neu benodi aelodau, ond etholir yr is-fos gan y Cynulliad Cyffredinol ac fel rheol gallant aros yn y swydd am oes.

## Arweinyddiaeth
Mae Llywydd Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad yn gyfrifol am arwain y bwrdd gweithredol a'r Cynulliad Cyffredinol. Mae'r corff hwn yn ethol ymgeisydd ar gyfer y swydd yn y flwyddyn yn dilyn Gemau'r Gymanwlad ac yn cyfarwyddo'r broses o ddewis eu pencadlys. Ymhlith dyletswyddau eraill yr Arlywydd mae: gwahodd Pennaeth Cymanwlad Prydain i ddatganiadau agoriadol a chau y Gemau; a goruchwylio paratoadau ar gyfer digwyddiadau sydd i ddod.

Yn y gorffennol, cyn Gemau'r Gymanwlad 1998, dim ond rôl seremonïol oedd gan yr Arlywydd ac ers hynny mae wedi ymgymryd â rôl prif arweinydd Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad, gan fod ganddo swyddogaethau tebyg i lywydd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol. Yr arlywydd presennol yw Louise Martin o'r Alban, hi yw'r fenyw gyntaf i ddal y swydd.

## Llywyddion
* 1930-1938: Syr James Leigh-Wood 
* 1950-1966: Arthur Porritt Lloegr 
* 1968-1982: Syr Alexander Ross Seland Newydd
* 1986-1990: Peter Heatly Yr Alban
* 1994-1997: Arnaldo de Oliveira Sales Hong Kong
* 1997-2010: Michael Fennell Jamaica
* 2010-2014: Y Tywysog Tunku Imran of Negeri Sembilan Malaysia 
* 2014-hyd yma: Louise Martin Yr Alban

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol y Ffederasiwn

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau'r Gymanwlad
Cymru
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Bartolomé de las Casas

Cenhadwr o Ddominiciad ac hanesydd o Sbaen oedd **Bartolomé de las Casas** (tua 1484 – Gorffennaf 1566) sydd yn nodedig am wrthwynebu caethwasiaeth y brodorion yn nhiriogaethau Sbaenaidd y Byd Newydd ac am ei waith *Historia de las Indias*.

Ganed Bartolomé de las Casas tua 1484 yn Sevilla, Castilia, yn fab i farsiandïwr. Aeth yn filwr i Granada ym 1497 ac astudiodd Ladin yn academi Eglwys Gadeiriol Sevilla. Ym 1502 ymunodd Las Casas ag alldaith Nicolás de Ovando, Llywodraethwr India'r Gorllewin, i ynys Hispaniola. Derbyniodd dir a chaethweision dan y drefn *encomienda*, a bu Las Cases yn *doctrinero* (athro lleyg y catecism) ar gyfer brodorion ei diriogaeth. Cafodd ei ordeinio ym 1512 neu 1513, o bosib y dyn cyntaf yn y Byd Newydd i gael ei urddo'n offeiriad. Ymunodd Las Casas yn gaplan â gorchfygiad Ciwba ym 1513, ac yno derbyniodd rhandir a chyfran o gaethweision brodorol.

Parhaodd Las Casas i bleidio dros achos y brodorion yn y llys brenhinol a gerbron Cyngor India'r Gorllewin. Ysgrifennodd sawl llyfr, deiseb, a thraethodyn, a chafodd ddadl gyhoeddus yn erbyn Juan Ginés de Sepúlveda, awdur *Democrates alter de justis belli causis apud Indos* (1550), yng Nghyngor Valladolid (1550–51). Bu farw Las Casas yn lleiandy'r Dominiciaid, Nuestra Señora de Atocha ym Madrid, tua 82 oed. Oherwydd ei waith dros achos y brodorion, rhoddwyd iddo'r llysenw "Apostol yr Indiaid".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1480au
Categori:Marwolaethau 1566
Categori:Cenhadon o Sbaen
Categori:Hanesyddion Sbaeneg o Sbaen
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Offeiriaid Catholig o Sbaen
Categori:Pobl o Sevilla
Categori:Urdd y Dominiciaid
Ardal Wealden

Ardal an-fetropolitan yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Wealden** (Saesneg: *Wealden District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 833&nbsp;km², gyda 160,175 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Lewes i'r gorllewin, Ardal Rother i'r dwyrain, a Bwrdeistref Eastbourne a'r Môr Udd i'r de.

bawd|dim|Ardal Wealden yn Nwyrain Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 42 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Hailsham. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Crowborough, Heathfield, Polegate, Uckfield a Wadhurst.

## Cyfeiriadau 
Wealden
Ardal Rother

Ardal an-fetropolitan yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Ardal Rother** (Saesneg: *Rother District*). Fe'i henwir ar ôl Afon Rother, sy'n llifo o fewn ei ffiniau.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 509&nbsp;km², gyda 95,656 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Wealden i'r gorllewin, Caint i'r gogledd, a Bwrdeistref Hastings a'r Môr Udd i'r de.

bawd|dim|Ardal Rother yn Nwyrain Sussex

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 25 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Bexhill-on-Sea, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Battle, Rye a Winchelsea.

## Cyfeiriadau 
Rother
Dinas Brighton a Hove

:*Erthygl am yr awdurdod unedol yw hon. Am yr anheddiad Brighton a Hove, gweler Brighton a Hove.*

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Dinas Brighton a Hove** (Saesneg: *City of Brighton and Hove*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 82.7&nbsp;km², gyda 290,395 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio Ardal Lewes i'r dwyrain, Gorllewin Sussex i'r gorllewin, a'r Môr Udd i'r de.

bawd|canol|Dinas Brighton a Hove yn Nwyrain Sussex

Ffurfiwyd y ddwy ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Brighton a Bwrdeistref Hove dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974, ond ar 1 Ebrill 1997 unodd y bwrdeistrefi i ffurfio awdurdod unedol Bwrdeistref Brighton a Hove. Rhoddwyd statws dinas i'r awdurdod hwnnw ar 31 Ionawr 2001.

Mae'r awdurdod yn hollol ddi-blwyf. Mae'n cynnwys y ddwy dref Brighton a Hove a'u maestrefi.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Cyngor Dinas Brighton a Hove

Brighton a Hove

Brighton a Hove
Hove

Tref ar arfordir sir seremonïol Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Hove**, sydd ynghyd a'i Brighton yn ffurfio Dinas Brighton a Hove.

Yn wreiddiol roedd Hove yn bentref pysgota bach wedi'i amgylchynu gan dir amaethyddol agored. Tyfodd yn gyflym yn y 19g fel ymateb i ddatblygiad Brighton, ei gymydog dwyreiniol, fel cyrchfan glan môr, ac erbyn oes Fictoria roedd yn dref ddatblygedig lawn gyda statws bwrdeistref. Atodwyd plwyfi cyfagos fel Aldrington a Hangleton ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Ym 1997, fel rhan o ddiwygio llywodraeth leol, unodd y fwrdeistref â Brighton i ffurfio Bwrdeistref Brighton a Hove, a rhoddwyd statws dinas i'r awdurdod unedol hwn yn 2001.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Brighton a Hove
Categori:Trefi Dwyrain Sussex
Aldrington

Ac ardal faestrefol Hove yn sir seremonïol Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Aldrington**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dinas Brighton a Hove.

Am ganrifoedd roedd yr ardal yn doldir ar hyd yr arfordir yn ymestyn i’r gorllewin o hen bentref Hove i hen aber Afon Adur. Dechreuwyd datblygu'r ardal o ddiwedd y 19g fel estyniad gorllewinol i Hove. Cyfunwyd Aldrington â thref Hove ym 1894. Roedd ei strydoedd wedi'u gosod ar gynllun grid hirsgwar, peth anarferol yn Lloegr bryd hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Brighton a Hove
Categori:Pentrefi Dwyrain Sussex
Merthyron Ynys y Garn

Roedd **Merthyron Ynys y Garn** yn dair menyw a losgwyd ar y stanc am eu credoau Protestannaidd, ar Ynys y Garn, Ynysoedd y Sianel, ym 1556 yn ystod erlidiau Mari I. 
bawd|chwith|Plac yn coffáu merthyron Ynys y Garn yn Saint Peter Port

## Achos cyfreithiol 
Roedd Guillemine Gilbert a Perotine Massey yn chwiorydd, a oedd yn byw gyda'u mam, Catherine Cauchés (a roddir weithiau fel "Katherine Cawches"). Roedd Perotine yn wraig i weinidog Calfinaidd Normanaidd, a oedd wedi ffoi i Lundain, er mwyn osgoi erledigaeth. Daethpwyd â'r tair dynes i'r llys ar gyhuddiad o dderbyn gobled oedd wedi'i ddwyn. Er y canfuwyd nad oeddent yn euog o'r cyhuddiad hwnnw, daeth i'r amlwg yn ystod yr achos bod eu barn grefyddol yn groes i'r hyn oedd yn ofynnol gan awdurdodau'r eglwys. Fe'u dychwelwyd i'r carchar yn Castle Cornet ac yn ddiweddarach fe'u cafwyd yn euog o heresi gan lys Eglwysig a gynhaliwyd yn Eglwys y Dref a'u trosglwyddo i'r Llys Brenhinol i'w dedfrydu lle cawsant eu condemnio i farwolaeth.

## Dienyddiad 
Cyflawnwyd y dienyddiad ar neu o gwmpas 18 Gorffennaf 1556. Llosgwyd y tair ar yr un tân; dylent fod wedi cael eu tagu ymlaen llaw, ond torrodd y rhaff cyn iddynt farw a chawsant eu taflu i'r tân yn fyw.  Cofnododd John Foxe fod Perotine yn *"fawr gyda phlentyn"* a bod ''"bol y fenyw wedi byrstio ar agor oherwydd ffyrnigrwydd y fflam, roedd y baban,  dyn-blentyn teg, wedi cwympo i'r tân"'' . Cafodd y baban ei achub gan W. House a'i osod ar y gwair,

## Gwaddol 
Ar farwolaeth y Frenhines Mari (1558), bu'r Beili a hoelion wyth yr Eglwys Gatholig ar yr ynys yn destun cyfres o gomisiynau ac ymchwiliadau a oedd yn cwmpasu, nid yn unig amgylchiadau dienyddio'r menywod, ond hefyd am dwyll arianol. Roedd James Amy, y Deon, wedi ymrwymo i garchar yng Nghastell Cornet ac wedi ei ddifeddiannu o'i fywoliaeth. Cafodd Gosselin ei ddiswyddo ym 1562 ond llwyddodd ef â’r Jurats i gael pardwn gan Elisabeth I. 

Yn 1567 beirniadodd Thomas Harding gyfrif Foxe, nid am ei ddisgrifiad o'r digwyddiad, y mae Foxe yn dyfynnu llygad dystion a dogfennau swyddogol amdano, ond ar y sail bod Perotine Massey yn gyfrifol am farwolaeth ei phlentyn ei hun; pe bai hi wedi datgelu yn y llys ei bod yn feichiog, byddai'n rhaid gohirio'r dienyddiad tan ar ôl yr enedigaeth.

Gellir gweld plac coffa i'r merthyron ar risiau Tower Hill yn St Peter Port, ger safle'r dienyddiad. Fe'i dadorchuddiwyd mewn gwasanaeth coffa ar 24 Ebrill 1999.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1556
Categori:Ynys y Garn
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Cholsey

Pentref  a phlwyf sifil yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Cholsey**.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Rydychen. Saif tua 3&nbsp;km (2&nbsp;mi) i'r de o dref Wallingford. Cyn newidiadau ffiniau ym 1974 roedd y pentref yn Berkshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,081.

## Enwogion
* John Masefield (1878–1967), bardd
* Agatha Christie (1890–1976), nofelydd

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Swydd Rydychen
Categori:Pentrefi Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Wienerschnitzel

Cwmni bwytai bwyd cyflym Americanaidd yw **Wienerschnitzel** a sefydlwyd ym 1961 gan John Galardi.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwytai bwyd cyflym
Categori:Bwytai yn yr Unol Daleithiau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1961
Categori:Cwmnïau bwyd
Categori:Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Protest

[de|bawd| Protest hawliau tir ffermwyr yn [Jakarta, Indonesia ]]
[bawd| Protest o flaen pencadlys Heddlu Cenedlaethol Sbaen yn Barcelona yn ystod streic gyffredinol Catalwnia, 2017 yn erbyn [Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017|polisïau creulon yn ystod y refferendwm ]]
Mae **protest** yn fynegiant cyhoeddus o wrthwynebiad, anghymeradwyaeth neu anghytuno efo syniad neu gweithrediad, fel arfer un wleidyddol. Gall protestiadau fod ar sawl ffurf wahanol, o ddatganiadau unigol i brotest torfol. Gall protestwyr drefnu protest fel ffordd o leisio eu barn yn gyhoeddus mewn ymgais i ddylanwadu ar farn y cyhoedd neu bolisi'r llywodraeth, neu gallant gymryd camau uniongyrchol mewn ymgais i ddeddfu newidiadau dymunol  Lle mae protestiadau yn rhan o ymgyrch systematig, ddi-drais a heddychlon i gyflawni amcan penodol, ac yn cynnwys defnyddio pwysau yn ogystal â pherswâd, maent yn mynd y tu hwnt i ddim ond protestio ac efallai y cânt eu disgrifio'n well fel achosion o wrthwynebiad sifil neu wrthwynebiad di-drais .

## Enghreifftiau o brotestiadau 
* Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful
* Terfysg Tonypandy
* Protest Comin Greenham
* Protestiadau Sgwâr Tiananmen, 1989
* Protestiadau hawliau mewnfudwyr yr Unol Daleithiau, 2006
* Protestiadau argyfwng ariannol Gwlad yr Iâ (2008–2011)
* Protestiadau myfyrwyr Québec 2012
* Protestiadau George Floyd

## Cyfeiriadau 
Categori:Anufudd-dod sifil
Categori:Protestiadau
Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch

Cromlech o'r Oes Neolithig sy'n sefyll hanner ffordd i fyny llethr gogleddol Mynydd Cefnamwlch, Tudweiliog, Llŷn, Gwynedd, yw **Coetan Arthur**. Fe'i hadnabyddir hefyd yn ôl yr enw **Cromlech Cefnamwlch**. I'w chyrraedd bydd gofyn trafeulio ar hyd y B4417 o gyfeiriad Llangwnnadl neu Dudweiliog a throi oddi arni ym Meudy Bigin/Bigyn ble mae'r lôn yn fforchio ac yn ymuno â Lôn Trigwm i gyfeiriad Sarn Mellteyrn. Tua 200m ar hyd Lôn Trigwm mae adwy i un o gaeau Cefnamwlch ar y dde ac fe welwch arwydd pren yn dynodi'r ffordd i fyny lethr Mynydd Cefnamwlch a thuag at y gromlech. Bydd y gromlech i'w gweld yn glir o'ch blaen. Noder er nad yw graddfa'r esgyniad yn sylweddol, gall gerdded i fyny'r cae tuag at y gromlech fod yn ddipyn o brawf i bobl nad ydynt yn arfer cerdded llethrau! Noder hefyd fod y gromlech o fewn cae amaethyddol ac yn aml bydd gwartheg yn pori yno a bydd y tir yn fwdlyd yn ystod tywydd garw.

Mae'r gromlech ei hun wedi ei hamgylchynu gan ffens fodern haearn i'w hamddiffyn ond mae carreg fawr wen wrth ei hochr lle mae posib eistedd a mwynhau'r gromlech a'r olygfa tua'r gogledd. Ar ddiwrnod clir mae posib gweld yn bell heibio Garn Fadryn, yr Eifl a mynyddoedd Eryri a thua Ynys Môn.

## Hanes a chwedlau yng nghlwm â'r gromlech 
Yn ôl pob tebyg, defnyddiwyd yr heneb hon gan y Celtiaid ar gyfer defodau crefyddol ac i gladdu neu gofio am y meirw.

Wrth gwrs does dim tystiolaeth gennym bellach o phwy a pham yr adeiladwyd y gromlech yma ar lethr gwelltog Mynydd Cefnamwlch gan yr hendeidiau cynnar, ond mae gennym chwedlau sy'n ein clymu ni i'r adeilad hynafol cyntefig unig yma: "Coetan Arthur – Dywed traddodiad i Arthur luchio'r Penllech, y 'goeten', o ben Garn Fadrun i Fynydd Cefnamwlch a bod ei wraig wedi cario'r tair carreg yno yn ei barclod a'u gosod ar eu pennau i ddal y garreg fawr."Ac yna mae esboniad arall ar gael yn llyfr W. Arvon Roberts, *Lloffion Llŷn*:"Yn ôl yr hanes, cludwyd y cerrig wyth milltir i ffwrdd o Fynyddoedd yr Eifl, ac mae traddodiad bod un o'r brenhinoedd Cymreig wedi ei gladdu oddi tanynt." Yna, mae ychydig mwy o wybodaeth am strwythur gwreiddiol y gromlech (yn wyrthiol!) ar gael:*"The main feature is a large rectangular capstone, with flat underside and ridged top, carried on the supporters. The S.W. side of the chamber may originally have been dosed by a fourth supporter, now prostrate, and dry walling of which a fragment remains. A large rectangular slab some 6 ft N. of the tomb may have been the capstone of another chamber."* 

## Llefydd eraill o ddiddordeb lleol 
* Mynydd Cefnamwlch
* Tudweiliog
* Sarn Mellteyrn
* Garn Fadryn
* Penllech
* Llangwnnadl
*Porth Ysgaden
*Porth Cychod
*Porth Cesyg
*Porth Gwylan
*Porth Ychain
*Traeth Towyn
*Traeth Penllech

## Cyfeiriadau 
Cefnamwlch
Categori:Carneddau cynhanesyddol Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Cromlechi Cymru
Protestiadau George Floyd

Mae **protestiadau George Floyd** yn gyfres barhaus o brotestiadau yn erbyn creulondeb a hiliaeth yr heddlu mewn plismona, a ddechreuodd yn yr Unol Daleithiau ym Minneapolis ar 26 Mai 2020. Daeth y rhain yn dilyn lladd George Floyd, dyn du 46 oed, ar ôl i Derek Chauvin, heddwas gwyn, wthio ar wddf Floyd am bron i naw munud yn ystod arestiad.

## Y Digwyddiad
Dechreuodd yr aflonyddwch fel brotestiadau lleol yn ardal fetropolitan Minneapolis-Saint Paul yn Minnesota cyn ymledu yn gyflym ar draws y genedl gyfan ac yn rhyngwladol er mwyn gefnogi mudiad Black Lives Matter. Er bod mwyafrif y protestiadau wedi bod yn heddychlon, disgynnodd gwrthdystiadau  mewn rhai dinasoedd i derfysgoedd a ysbeilio eang gyda mwy yn cael eu nodi gan ysgarmesoedd stryd a thrais sylweddol gan yr heddlu, yn enwedig yn erbyn protestwyr a gohebwyr heddychlon. Roedd o leiaf 200 o ddinasoedd yn gosod cyrffyw erbyn Mehefin 3, tra bod o leiaf mwy na 30 o daleithiau a Washington DC, wedi actifadu dros 24,000 o bersonél y National Guard oherwydd yr aflonyddwch torfol. O ddechrau'r protestiadau hyd at Fehefin 3, roedd o leiaf 11,000 o bobl wedi cael eu harestio, gan gynnwys pob un o'r pedwar heddwas a fu'n rhan o'r arestiad a arweiniodd at farwolaeth Floyd.

Mae gweinyddiaeth Trump wedi tynnu beirniadaeth eang am ei ymateb caled, militaraidd a’i rethreg ymosodol. Mae'r aflonyddwch hefyd yn digwydd yn ystod y pandemig COVID-19, gydag arbenigwyr iechyd yn rhybuddio y bydd y protestiadau yn debygol o hwyluso lledaeniad cyflym y firws.

## Cyfeiriadau 
Categori:Protestiadau
Categori:Hiliaeth
Tramffordd Pemberton

Mae **Tramffordd Pemberton** yn dramffordd dreftadaeth yng Ngorllewin Awstralia, sy’n mynd trwy fforestydd Coed Karri, Marri a Jarrah ei hardal ac yn ailgreu hanes fforestiaeth yr ardal.. Mae’r rheilffordd rhwng Pemberton a Northcliffe yn 36 cilomedr o hyd, a’r un rhwng Pemberton a Northcliffe yn 21 cilomedr

## Hanes atgyfodiad y dramffordd
Sefydlwyd Cwmni Tramffordd Pemberton Cyf ym 1987 i gynnal gwasanaeth i deithwyr ar Reilffordd Pemberton-Northcliffe. Dechreuodd gwasanaethau ar 12 Medi 1987 ac ymlaen ar Reilffordd Lambert-Pemberton o 1995 ymlaen. Caniatawyd y wasanaeth gan Gorchmynion Rheilffordd Dwrist Pemberton-Northcliffe 1987 a Lambert-Pemberton ym 1995. Cludwyd coed gan y rheilffordd hyd at 2002, pan gaewyd y melin coed.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y tramffordd

## Oriel 

Pemberton01LB.jpg
Pemberton02LB.jpg
Pemberton03LB.jpg

Categori:Gorllewin Awstralia
Categori:Rheilffyrdd treftadaeth Awstralia
Categori:Twristiaeth yn Awstralia