Gwynedd

bawd|160px|Tarian yr hen sir, 1974–1996

:''Mae'r erthygl yma am sir Gwynedd. Am y deyrnas ganoloesol gweler Teyrnas Gwynedd. Gweler hefyd Gwynedd (gwahaniaethu).''

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Gwynedd**, sy'n sir yng ngogledd-orllewin Cymru. Mae'n ffinio â Bwrdeistref Sirol Conwy i'r dwyrain a gogledd, a Phowys a Cheredigion i'r de. 

Gwynedd yw'r sir sydd â'r gyfartaledd uchaf o'i phoblogaeth yn siarad Cymraeg. Mae'r prif drefi yn cynnwys dinas Bangor, Caernarfon, Dolgellau, Harlech, Blaenau Ffestiniog, Y Bala, Porthmadog, Pwllheli, Bethesda a Llanberis. Lleolir Prifysgol Bangor yn y sir. Plaid Cymru sydd wedi rheoli'r cyngor ers ei sefydlu yn 1995.

WalesGwynedd1974.png|Gwynedd 1974–96
WalesGwynedd.png|Gwynedd heddiw

## Tarddiad yr enw 
Yn y gorffennol tybiodd haneswyr megis J. E. Lloyd taw tarddiad Celtaidd y gair "Gwynedd" oedd "casgliad o lwythau" – yr un gwraidd â'r Wyddeleg *fine*, sef llwyth. Bellach, cydnabyddir cysylltiad rhwng yr enw â'r Wyddeleg *Féni*, sef un o enwau cynnar y Gwyddelod arnynt eu hunain, sy'n perthyn i *fían*, "mintai o ŵyr yn hela a rhyfela, mintai o ryfelwyr dan arweinydd". Efallai **u̯en-, u̯enə* (ymdrechu, dymuno, hoffi) yw'r bôn Indo-Ewropeg. Ymsefydlodd Gwyddelod yng ngogledd-orllewin Cymru, ac yn Nyfed, ar ddiwedd cyfnod y Rhufeiniaid. *Venedotia* oedd y ffurf Ladin, ac ym Mhenmachno mae carreg goffa o tua'r flwyddyn 500 sy'n darllen *Cantiori Hic Iacit Venedotis* ("Yma y gorwedd Cantiorix, dinesydd o Wynedd"). Cedwid yr enw gan y Brythoniaid pan ffurfiwyd Teyrnas Gwynedd yn y 5g, a barhaodd hyd oresgyniad Edward I. Adferwyd yr enw hanesyddol hwn pan ffurfiwyd y sir newydd ym 1974.

## Hanes 
Roedd yr hen sir Gwynedd (1974–1996) yn cyfateb yn fras i Gwynedd Uwch Conwy, prif diriogaeth Teyrnas Gwynedd. Roedd yn cynnwys rhan orllewinol Sir Conwy, yn cynnwys y Creuddyn, ac Ynys Môn, sef yr hen Sir Gaernarfon, Sir Fôn a Sir Feirionnydd. Mae'r hen sir yn bodoli o hyd fel un o "siroedd cadwedig" Cymru at bwrpasau seremonïol.

## Daearyddiaeth 
## Economi 
Ceir economi cymysg yn y sir. Mae rhan bwysig o'r economi yn seiliedig ar dwristiaeth gyda nifer o ymwelwyr yn cael eu denu gan y traethau niferus a'r mynyddoedd. Gorwedd rhan sylweddol o'r sir ym Mharc Cenedlaethol Eryri, sy'n ymestyn o arfordir y gogledd i lawr i ardal Meirionnydd yn y de ac yn llawer ehangach na'r Eryri go iawn. Ond gwaith tymhorol yw twristiaeth ac mae hynny'n golygu diffyg gwaith yn y gaeaf. Problem arall gyda thwristiaeth yw'r alwad a greir am dai haf. Mae hyn yn gwthio prisiau tai i fyny allan o gyrraedd pobl leol ac yn effeithio ar sefyllfa'r iaith Gymraeg yn yr ardaloedd gwledig.

Mae amaethyddiaeth yn llai pwysig nag yn y gorffennol, yn enwedig yn nhermau y nifer o bobl sy'n ennill eu bywiolaeth o'r tir, ond mae'n aros yn elfen bwysig.

Y pwysicaf o'r diwydiannau traddodiadol yw'r diwydiant llechi, ond canran isel o weithwyr sy'n ennill eu bywoliaeth yn y chwareli erbyn heddiw.

Mae diwydiannau sydd wedi datblygu yn fwy diweddar yn cynnwys stiwdios teledu a sain (lleolir pencadlys Cwmni Recordiau Sain yn y sir). Ceir dau atomfa yng Ngwynedd: mae atomfa Trawsfynydd wedi cau ond ar hyn o bryd mae atomfa Wylfa yn dal i redeg.

Mae'r sector addysg yn bwysig iawn i'r economi lleol hefyd. Lleolir Prifysgol Bangor yma a cheir sawl coleg arall fel Coleg Menai hefyd.

## Prif drefi 
* Abermaw neu Y Bermo
* Y Bala
* Bangor
* Bethesda
* Blaenau Ffestiniog
* Caernarfon
* Cricieth
* Dolgellau
* Harlech
* Nefyn
* Porthmadog
* Pwllheli
* Tywyn

## Cymunedau 
Ar gyfer llywodraeth leol ceir sawl cymuned yng Ngwynedd. Mae nifer o'r rhain gyda'i chynghorau eu hunain.

## Cestyll 
* Castell Caernarfon
* Castell Cricieth
* Castell Dolbadarn
* Castell Dolwyddelan
* Castell Harlech
* Castell y Bere

## Oriel

HeronPorthmadog01LB.jpg|Crëyr, Afon Glaslyn, Porthmadog
LlynMwyngil01LB.jpg|Llyn Mwyngil
LlandanwgSunset01LB.jpg|Machlud, Llandanwg
BwlchAberglaslyn01LB.jpg|Bwlch Aberglaslyn
Clogwyn01LB.jpg|Gorsaf reilffordd Clogwyn, Rheilffordd Yr Wyddfa
PorthNeigwl04LB.jpg|Machlud, Porth Neigwl

## Gweler hefyd 
* *Cestyll Gwynedd* (1985), llyfr
* Rhestr o hynafiaethau Gwynedd
* Teyrnas Gwynedd

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cyngor Gwynedd

Categori:Prif ardaloedd Cymru

Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru