open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Unbearable Lightness of Being in Aberystwyth

Nofel dditectif ddigrif Saesneg gan Malcolm Pryce yw ***The Unbearable Lightness of Being in Aberystwyth*** a gyhoeddwyd gan Bloomsbury Publishing yn 2005. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print. Mae teitl y nofel hon yn cyfeirio yn chwareus at deitl y cyfieithiad Saesneg (*The Unbearable Lightness of Being*, 1985) o nofel Tsieceg gan Milan Kundera, a addaswyd yn 1988 fel ffilm.

## Disgrifiad byr
Comedi ddu wedi ei lleoli mewn Aberystwyth ffuglennol yn portreadu anturiaethau pellach y ditectif preifat Louie Knight wrth iddo ymchwilio i lofruddiaeth a ddigwyddodd ganrif ynghynt ac i ddiflaniad ei gariad.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelau digrif Saesneg o Gymru
Categori:Nofelau ditectif Saesneg o Gymru
Trysor

[bawd|300px|Trysor Villena, un o ddarganfyddiadau llestri aur cynhanesyddol pwysicaf [Ewrop ]]

Casgliad o gyfoeth yw **trysor** (o'r   o'r iaith Groeg    *thēsauros*, "storfa drysor")   - yn aml yn tarddu o hanes hynafol - sy'n cael ei ystyried ar goll neu wedi'i anghofio hyd nes y caiff ei ailddarganfod. Mae rhai awdurdodaethau yn diffinio trysor yn gyfreithiol, fel yn Neddf Trysor Prydain 1996. 

Mae chwilio am drysor cudd yn thema gyffredin mewn chwedlau; mae helwyr trysor yn bodoli, a gallant chwilio am gyfoeth coll i ennill eu bywoliaeth.  

Mae trysor sydd wedi'i gladdu yn rhan bwysig o gredoau poblogaidd sy'n gysylltiedig â môr-ladron. Tybiwyd bod môr-ladron yn claddu eu cyfoeth mewn lleoedd anghysbell, gan fwriadu dychwelyd i'w nôl yn ddiweddarach (yn aml trwy ddefnyddio mapiau trysor). Serch hynny, prin iawn yw'r achosion ar gofnod o fôr-ladron yn claddu trysor mewn gwirionedd, ac nid oes unrhyw achosion hanesyddol o fap trysor o'r fath. 

Mae map trysor yn fath o fap sy'n nodi lleoliad trysor sydd wedi'i gladdu, mwyngloddfa goll, cyfrinach werthfawr neu leoliad cudd. Un o'r enghreifftiau cynharaf y gwyddys amdani o ddogfen oedd yn nodi lleoliad trysor yw'r sgrôl copr, a gafodd ei ddarganfod ymhlith Sgroliau'r Môr Marw ger Qumran yn 1952. Ond, ar y cyfan, roedd mapiau trysor yn fwy cyffredin mewn ffuglen nag mewn gwirionedd. 

Mae mapiau trysor wedi cymryd nifer o ffurfiau mewn llenyddiaeth a ffilm, fel siart llyfrïog ystrydebol gyda "X" anferth i ddynodi lleoliad y trysor, a wnaed yn boblogaidd gan Robert Louis Stevenson yn ei nofel *Treasure Island* (1883), neu bos cryptig (yn" The Gold-Bug " (1843) gan Edgar Allan Poe). 

Mae 'helfa drysor' yn ffurf boblogaidd o adloniant ble bydd y rhai sy'n cymryd rhan ynddi yn cael casgliad o gliwiau neu bosau a fydd yn eu harwain ar drywydd penodol. Cynhelir helfeydd trysor ar droed ac mewn ceir, a bydd y rhai sy'n cymryd rhan fel arfer yn ymgynnull ar ei diwedd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Cyfoeth
The Day Aberystwyth Stood Still

Nofel dditectif ddigrif Saesneg gan Malcolm Pryce yw ***The Day Aberystwyth Stood Still*** a gyhoeddwyd gan Bloomsbury Publishing yn 2011. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print. Mae teitl y nofel yn cyfeirio yn chwareus at y ffilm ffugwyddonol *The Day the Earth Stood Still* (1951).

## Disgrifiad byr
Cyfrol arall yng nghyfres nofelau dirgelwch doniol ac abswrd Malcolm Pryce wedi'u lleoli yn Aberystwyth, lle dilynwn y ditectif preifat Louie Knight ar ei achos arallfydol diweddaraf.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Nofelau digrif Saesneg o Gymru
Categori:Nofelau ditectif Saesneg o Gymru
Yr Eryr (cyfrol)

Nofel dditectif gan Gareth W. Williams yw ***Yr Eryr*** a gyhoeddwyd yn 2018 gan Wasg Gomer.

## Disgrifiad byr
Mae corff wedi ei ganfod mewn wal yn y dref a rhywun wedi saethu at long bleser *Môr-forwyn y Berig*, un o'r busnesau bach yn y dref hunangynhaliol hon. Pan fo nodiadau amwys yn dechrau cyrraedd Arthur Goss drwy'r post, mae'r bygythiad yn bersonol. Oes cysylltiad â'r helbulon a fu? Dilyniant i'r nofelau *Y Teyrn* ac *Y Llinach*, yn adrodd mwy o hanes cynhyrfus Arthur Goss, yr Inspector Morse Cymraeg.

Daw Gareth W. Williams o'r Rhyl yn wreiddiol; mae bellach yn byw yn Nelson, Caerffili.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2018
Categori:Nofelau ditectif Cymraeg
Ricardo Piglia

Awdur straeon byrion a nofelau yn yr iaith Sbaeneg, beirniad llenyddol, ac academydd o'r Ariannin oedd **Ricardo Piglia** (24 Tachwedd 1941 – 6 Ionawr 2017) sy'n nodedig am gyflwyno ffuglen *hard-boiled* i lên yr Ariannin.

Astudiodd ym Mhrifysgol Genedlaethol La Plata yn 1961–62. Cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o straeon byrion, *La invasión*, yn 1967. Roedd yn hoff iawn o ffuglen dditectif boblogaidd, er iddo ddefnyddio themâu deallusol a chyfeiriadau cymhleth yn ei straeon ei hun. Ymhlith ei weithiau eraill mae'r casgliadau *Nombre falso* (1975), *Prisión perpetua* (1988), a *Cuentos morales* (1995), a'r nofelau *Respiración artificial* (1980), *La ciudad ausente* (1992), a *Blanco nocturno* (2010).

Ysgrifennodd hefyd am hanes llenyddiaeth a diwylliant poblogaidd, gan gynnwys gweithiau am Jorge Luis Borges, Roberto Arlt, Julio Cortázar, a Manuel Puig. Hyrwyddodd *Serie Negra*, cyfres o gyfieithiadau Sbaeneg o straeon *hard-boiled* Americanaidd. Addysgodd mewn sawl prifysgol, gan gynnwys Harvard a Princeton yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o'r Ariannin
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Academyddion Prifysgol Princeton
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Buenos Aires
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Kate Sheppard

Ffeminist o Loegr a Seland Newydd, o dras Albanaidd, oedd **Katherine Wilson Sheppard** (10 Mawrth 1848 - 13 Gorffennaf 1934); hi yw'r aelod amlycaf o fudiad etholfraint merched Seland Newydd a hi yw swffragét enwocaf y wlad. Oherwydd ei rôl fel arweinydd *de facto* mudiad etholfraint Seland Newydd, ystyrir Sheppard gan lawer fel un o ffigurau amlycaf Seland Newydd. Disodlodd ei llun Brenhines Elizabeth II, o Loegr, ar flaen papur deg-doler Seland Newydd ym 1991.

Ganed **Catherine Wilson Malcolm** yn Lerpwl ar 10 Mawrth 1848 a bu farw yn Christchurch. Ymfudodd i Seland Newydd gyda'i theulu ym 1868. Yno daeth yn aelod gweithgar o wahanol sefydliadau crefyddol a chymdeithasol, gan gynnwys Undeb Dirwestol y Menywod (WCTU). Yn 1887 fe'i penodwyd yn Uwch-arolygydd Cenedlaethol WCTU ar gyfer Masnachfraint a Deddfwriaeth, swydd a ddefnyddiodd i hyrwyddo achos etholfraint menywod yn Seland Newydd. Albawyr oedd eu rhieni Jemima Crawford Souter ac Andrew Wilson Malcolm. Ganed ei thad yn yr Alban yn 1819, ac fe'i disgrifiwyd mewn papurau amrywiol fel: cyfreithiwr, banciwr, a chlerc. Priododd Souter ar Ynysoedd Mewnol Heledd ar 14 Gorffennaf 1842.

## Yr ymgyrchydd
Hyrwyddodd Kate Sheppard bleidlais menywod drwy drefnu deisebau a chyfarfodydd cyhoeddus, trwy ysgrifennu llythyrau at y wasg, a thrwy gysylltu â gwleidyddion. Hi oedd golygydd *The White Ribbon*, y papur newydd cyntaf i'w gynhyrchu gan ferched yn Seland Newydd. Trwy ei hysgrifennu medrus a'i siarad cyhoeddus argyhoeddiadol, llwyddodd i hyrwyddo pleidlais menywod. Cafodd ei phamffledi *Deg Rheswm Pam y dylai Menywod Seland Newydd Bleidleisio* ac *A ddylai Merched Bleidleisio?* effaith bositif a dylanwadol ar achos menywod. Arweiniodd y gwaith hwn at ddeiseb gyda 30,000 o lofnodion yn galw am bleidlais i fenywod ac fe'i cyflwynwyd i'r senedd. O ganlyniad, Seland Newydd oedd y wlad gyntaf i sefydlu etholfraint gyffredinol (*universal suffrage*).

Sheppard oedd llywydd cyntaf Cyngor Cenedlaethol Menywod Seland Newydd, a sefydlwyd ym 1896, a helpodd i ddiwygio'r sefydliad ym 1918. Yn ddiweddarach yn ei bywyd, teithiodd i Brydain a chynorthwyo y mudiad etholfraint yno. Gyda'i hiechyd yn methu, dychwelodd i Seland Newydd, lle daliodd ati i ysgrifennu ar hawliau menywod, er iddi ddod yn llai gweithgar yn wleidyddol. Bu farw ym 1934, yn ddi-blant.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gyngor Cenedlaethol Menywod Seland Newydd am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Merched y 19eg ganrif o Seland Newydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Seland Newydd
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Lerpwl
Rouzan al-Najjar

Parafeddyg a nyrs Palesteinaidd oedd **Rouzan Ashraf Abdul Qadir al-Najjar** (13 Medi 1997 – 1 Mehefin 2018) a laddwyd yn fwriadol gan Luoedd Amddiffyn Israel (IDF) tra'n gwirfoddoli fel parafeddyg ar ffin Gaza 2018. Roedd yn ugain oed. Ei henw mewn Arabeg yw **رزان أشراف عبد القادر النجار **. Cafodd ei tharo gan fwled a daniwyd gan filwr o Israel wrth iddi geisio helpu clwyfedigion ger ffens y ffin rhwng  Llain Gaza ac Israel.
bawd|chwith|Y parafeddyg al-Najjar; 5 Mehefin 2018

Ar y cychwyn, gwadodd yr IDF ei bod yn darged, gan ddweud efallai iddi gael ei tharo'n anfwriadol. Yn ôl y grŵp dyngarol, Israelaidd B'Tselem, saethwyd al-Najjar yn fwriadol.

Hi oedd yr hynaf o chwe phlentyn a anwyd i Ashraf al-Najjar, ei mam, a fagwyd ym mhentref Khuzaa, ger y ffin rhwng Llain Gaza ac Israel.

Ar Fehefin 1, cafwyd cynnig gan Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig a oedd yn condemnio Israel am ddefnyddio "grym gormodol, anghymesur ac anwahaniaethol" (gwreiddiol: *"excessive, disproportionate and indiscriminate force"*) yn erbyn protestwyr Palestinaidd ger ffens y ffin. Pleidleisiodd Unol Daleithiau America yn erbyn y cynnig, felly ni chafodd ei dderbyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Palesteiniaid yn y byd meddygol
Categori:Gwyddonwyr benywaidd
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Palesteiniaid benywaidd
Categori:Pobl o Lain Gaza
Storom Awst

Cyfrol o gerddi gan Dic Jones yw ***Storom Awst: Trydedd Cyfrol o Gerddi***. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1978. Yn 2019 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Dic Jones
Categori:Llyfrau Cymreig 1978
Rana Dajani

Biolegydd moleciwlaidd o Wlad Iorddonen yw **Rana Dajani** sydd hefyd yn athro yn y Brifysgol Hasimaidd, Zarca.

Enillodd Dajani Ph.D. mewn bioleg foleciwlaidd yn 2005 o Brifysgol Iowa. Mae ganddi gymrodoriaeth yn Sefydliad Radcliffe ar gyfer Astudiaeth Uwch ym Mhrifysgol Harvard, ac mae ganddi Gymrodoriaeth Eisenhower. Mae Dr Dajani hefyd yn gyn-fyfyriwr ysgoloriaeth Fulbright, ar ôl derbyn dwy wobr gan Fulbright. Mae'n gyn athro gwadd Iâl yng nghanolfan bôn-gelloedd Iâl ac yn ysgolhaig gwâdd ym Mhrifysgol Caergrawnt a'r Ganolfan Therapi Bôn-gelloedd yng Ngwlad Iorddonen.

Yn ôl y cylchgrawn dylanwadol *Muslim Science Magazine* Rana Dajani yw'r 13eg menyw yn y byd Islamaidd ac yn ôl *CEO Middle East Magazine* hi yw "un o'r menywod Arabaidd mwyaf Pwerus ar y Ddaear".

Bu'n allweddol o ran sefydlu termau'r gyfraith ar gyfer defnyddio therapi bôn-gelloedd yn yr Iorddonen, ac yn bont rhwng crefydd a gwyddoniaeth fel y gellid rheoleiddio'n gyfreithiol yn y byd Arabaidd ac Islamaidd.

## Hyrwyddo hawliau merched
Mae Dajani yn eiriolwr dros wyddoniaeth i fenywod, yn ogystal ag ar gyfer damcaniaeth esblygiad biolegol mewn perthynas ag Islam. Sefydlodd a chyfarwyddodd y rhaglen "Ein Cariad at Ddarllen", prosiect sy'n hyrwyddo llythrennedd plant ar hyd a lled 30 o wledydd. 

Fe wnaeth "Ein Cariad at Ddarllen" fentora a hyfforddi 730 o fenywod yn y technegau adrodd-straeon ac yn 2017 enillodd Wobr Llythrennedd King Sejong UNESCO. Arweiniodd canlyniad hyn at sefydlu 330 o lyfrgelloedd ledled yr Iorddonen, gan gyfoethogi llythrennedd dros 10,000 o blant, 60% ohonynt yn fenywod.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddonwyr benywaidd o Wlad Iorddonen
Categori:Genedigaethau'r 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Gwyddonwyr Islamaidd
Categori:Gwyddonwyr o Wlad Iorddonen
Categori:Academyddion o Wlad Iorddonen
Gorsaf reilffordd Leuchars

Mae **Gorsaf reilffordd Leuchars** yn orsaf yn Fife, Yr Alban, yr un agosaf i'r dref St Andrews yn ogystal â'r dref Leuchars.

## Hanes
Agorwyd yr orsaf wreiddiol ar safle gerllaw ar 17 Mai 1848. Agorwyd yr orsaf bresennol gyda’r enw Leuchars Junction ar 1 Mehefin 1878.  Llosgwyd yr adeiladau ar 30 Mehefin 1913, ac wedyn ail-adeiladwyd yr orsaf bresennol. Caewyd y gangen i St Andrews ar 6 Ionawr 1969, ac ail-enwyd yr orsaf Leuchars.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Tudalen yr orsaf ar wefan Scotrail

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Fife
Leuchars
Niwtraliaeth o ran rhywedd

**Niwtraliaeth rhywedd** yw'r syniad y dylai polisïau, iaith, a  sefydliadau cymdeithasol (strwythurau cymdeithasol, rolau rhywedd, neu hunaniaeth rhywedd) osgoi gwahaniaethu rhwng rolau yn ôl rhyw neu rywedd pobl, er mwyn osgoi gwahaniaethu sy'n deillio o'r argraff bod rolau cymdeithasol i'w cael sy'n fwy addas i un rhywedd nag un arall.

## Mewn polisi 
Gall y sawl sy'n cynnig niwtralrwydd o ran rhyw gefnogi polisïau cyhoeddus sydd wedi'u cynllunio i ddileu gwahaniaethau ar sail rhywedd, megis tai bach niwtral o ran rhywedd. Gwelwyd bod niwtraliaeth o ran rhywedd yn y gyfraith wedi newid natur anghydfodau ynghylch gwarchodaeth plant, trwy ei gwneud yn fwy tebygol y bydd dynion yn cael gwarchodaerth o'u plant os bydd ysgariad.

Mae'r diffiniad cyfreithiol o rywedd wedi bod yn bwnc dadleuol, yn enwedig i bobl trawsrywiol. Mewn rhai gwledydd, rhaid i bobl gael eu sterileiddio cyn cael eu diffinio'n gyfreithiol fel rhyw newydd.

Ymunodd California ag Oregon yn ei ymdrech i gydnabod niwtraliaeth o ran rhywedd. Ar Hydref 15, 2017, llofnododd llywodraethwr California, Jerry Brown,  gyfraith newydd sy'n caniatáu i bobl ddewis dewis 'niwtral o ran rhywedd' ar gardiau adnabod y dalaith.

## Ardaloedd llwyd o ran rhywedd 
Mae'r ardaloedd llwyd sy'n bodoli o ran rhywdd yn destun trafod wrth ymwneud â niwtraliaeth rhywedd. Mae ceisio diffinio ffiniau rhywedd yn gyfreithiol wedi bod yn fater anodd gan fod pobl i'w cael sy'n ystyried eu hunain neu'n cael eu hystyried gan eraill fel rhyngrywiol, y trydydd rhywedd, trawsrywiol ac yn fwy cyffredinol yn anneuaidd.

## Dallineb rhywedd 
Dallineb rhywedd yw'r syniad o beidio â gwahaniaethu rhwng pobl ar sail rhywedd. Mae rhywun sy'n nodi ei fod yn ddall i rywedd yn cymryd safbwynt niwtraliaeth o ran rhywedd mewn bywyd bob dydd.

Er bod dallineb rhywedd yn cyfleu'r syniad o gydraddoldeb rhywedd, nid yw'n cyfrannu i'r syniadau niwtraliaeth rhywedd a ddisgrifiwyd yn yr adran "Mewn polisi". Nid yw rhywun sy'n ddall o ran rhywedd o reidrwydd yn cyd-fynd â'r syniad o fudiadau sydd i'w cael o fewn i ragfarnau ar sail rhywedd. Mae perspm sy'n arddel dallineb rhyw ond yn mynegi anghrediniaeth o'r rhywedd ddeuaidd sydd wedi'i sefydlu o fewn y cyflwr dynol. Fodd bynnag, mae arddel dallineb rhywedd yn golygu niwtraliaeth o ran rhywedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cydraddoldeb rhyw
Categori:Ffeministiaeth
Categori:Rhywedd
Categori:Pages with unreviewed translations
Tilā' al-'Alī

Mae **Tila al-Ali** (Arabeg: خلدا و تلاع العلي; trawslythreniad Arabeg: Tilā‘ al ‘Alī) yn ddinas yn Ardal Lywodraethol Amman, Gwlad Iorddonen. Poblogaeth y ddinas yw 186,158 (cyfrifiad 2015). 2 Lleolir y ddinas i'r gogledd o Amman, prifddinas Iorddonen, a ystyrir hi yn rhan o'r ardal fetropolitan.

Mae'r ddinas wedi ei lleoli ar lwyfandir a gan fod y ddinas wedi ei lleoli ar uchter o 1,020m ceir eira yno o bryd i'w gilydd. Ceir ar gyfartaledd oddeutu 200mm o law y flwyddyn.

## Dolenni 
* Gwefan Tripmondo ar Tila' al-Ali

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad Iorddonen
Diwylliant yr Ariannin

Dylanwadwyd ar **ddiwylliant yr Ariannin** gan yr amryw gymunedau Ewropeaidd sydd wedi ymfudo i'r wlad, yn enwedig y Sbaenwyr a'r Eidalwyr. Cafwyd llai o ddylanwad ar ddiwylliant y prif ffrwd gan y bobloedd frodorol ac Affricanwyr nag yng ngwledydd eraill America Ladin, er bod rhywfaint o etifeddiaeth y grwpiau hynny i'w weld ym mydoedd cerdd a chelf.

Enillodd diwylliant Ffrengig le arbennig ym meddylfryd yr Ariannin yn y 19g, wrth i lenorion ac arlunwyr Archentaidd ceisio troi cefn y genedl ar yr etifeddiaeth drefedigaethol ac efelychu gwlad Ewropeaidd arall, Ffrainc, yn hytrach na'r hen ymerodraeth, Sbaen. Erbyn y *belle époque*, cafodd y Ffrangeg ei hystyried yn iaith ddiwylliedig a siaredir gan oreuon cymdeithas a chan nifer o drigolion y brifddinas Buenos Aires, ac roedd arddulliau Ffrengig i'w gweld ym mhob un o'r celfyddydau yn yr Ariannin. Yn niwedd y 19g, roedd siopau llyfrau Buenos Aires yn llawn nofelau, barddoniaeth, ac athroniaeth Ffrangeg, y clasuron a'r cyfoedion fel ei gilydd, roedd papurau newydd a chyfnodolion o Baris ar werth ar draws y ddinas, ac roedd myfyrwyr Archentaidd yn dysgu'r iaith.

## Llenyddiaeth 
[bawd|150px|chwith|[José Hernández, awdur y llyfr *Martín Fierro*.]]
Daeth llenyddiaeth yr Ariannin i sylw rhyngwladol yn rhan olaf y 19g gyda chyhoeddi'r llyfr *Martín Fierro* gan José Hernández. Cyfieithwyd y llyfr yma i dros 70 iaith. Ymhlith prif lenorion yr 20g mae Jorge Luis Borges, Julio Cortázar a Juan Gelman, ill tri ymhlith awduron Sbaeneg pwysicaf yr 20g.

Cyhoeddwyd cryn dipyn o lenyddiaeth Gymraeg gan drigolion y Wladfa hefyd. Yr enwocaf o lenorion y Wladfa yw Eluned Morgan ac R. Bryn Williams.

## Cerddoriaeth a dawns 
Daeth y tango yn enwog fel dull o ddawnsio ac arddull cerddorol, gyda Buenos Aires fel canolbwynt. Ymddangosodd yn ardaloedd dosbarth gweithiol a phuteindai yn niwedd y 19g, dan ddylanwad cerddoriaeth Ffrengig ac Eidalaidd. Gelwir Carlos Gardel yn "Frenin y Tango".

Y Teatro Colón yn Buenos Aires yw un o'r tai opera pwysciaf yn y byd, a hefyd yn cynnal perfformiadau cerddoriaeth glasurol a bale.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* David William Foster a Melissa Fitch Lockhart, *Culture and Customs of Argentina* (Westport, Connecticut: 1998).
* Gabriela Nouzeilles a Graciela R. Montaldo, *The Argentina Reader: History, Culture, Politics* (Durham, Gogledd Carolina: 2003).
Ffasgaeth yn yr Ariannin

Yr Ariannin yw un o'r gwledydd yn Ne America a brofai mudiad gwir ffasgaidd yn ystod ei hanes, ac hynny yn y 1930au.

## Ffasgaeth ddeallusol y 1920au 
Yn y 1920au ymddangosodd fudiad o lenorion a deallusion ffasgaidd yn yr Ariannin, gan gynnwys Leopoldo Lugones, Juan Carulla, Ernesto Palacio, Manuel Gálvez, Carlos Ibarguren, Roberto de Laferrere, Mario Amadeo, a'r brodyr Rodolfo a Julio Irazusta, a mynegasant eu syniadau yn y cylchgrawn *La Nueva República*. Dylanwadwyd arnynt yn gryf gan syniadaeth y Ffrancwr Charles Maurras. Sefydlwyd y grŵp ADUNA (*Afirmación de Una Nueva Argentina*) ganddynt, er na enillodd fawr o gefnogaeth.

## *Década Infame* 
Yn y cyfnod o hanes yr Ariannin a elwir *Década Infame* (1930–43), bu ddwy ymdrech i sefydlu gwladwriaeth gorfforaethol. Arweinwyd y cyntaf gan y Cadfridog José Félix Uriburu gyda chymorth ADUNA, wedi i'r fyddin gipio grym oddi ar y democratwr Hipólito Yrigoyen. Nid oedd ei ymgais yn hollol lwyddiannus, oherwydd gwrthsafiad gan y ceidwadwyr. Yn y 1930au, blodeuodd mudiadau cenedlaetholgar yr adain chwith a'r adain dde fel ei gilydd yn y gyhoeddfa Archentaidd. Bu rhai yn ceisio uno naill pen y sbectrwm gwleidyddol, y ddau ohonynt yn gwrthwynebu'r elît rhyddfrydol yn yr Ariannin ac imperialaeth economaidd yr Ymerodraeth Brydeinig. Trodd nifer o'r ffasgwyr yn raddol at ffurf genedlaetholgar ar boblyddiaeth. Cynhelid gwrthdystiadau ffasgaidd yn strydoedd Buenos Aires gan fudiadau'r Legión Cívica, y Liga Republicana, a'r Alianza Nacionalista. Cafodd mudiadau eithafol a chenedlaetholgar y chwith a'r dde ddylanwad sylweddol ar y syniadaeth i ddod, Peroniaeth, ideoleg syncretaidd a ellir ei hystyried yn ffurf Archentaidd unigryw ar ffasgaeth.

## Jwnta'r cadfridogion 
Weithiau gelwir y jwnta filwrol a reolodd yr Ariannin o 1976 i 1983 yn llywodraeth ffasgaidd. Er yr oedd llywodraeth Jorge Rafael Videla a'r cadfridogion eraill yn awdurdodaidd ac yn wrth-sosialaidd, mae'r mwyafrif o ysgolheigion yn gwrthod y disgrifiad o'r jwnta fel cyfundrefn ffasgaidd. Mae rhai hefyd wedi galw'r *Carapintadas*, criw o filwyr dan arweiniad Aldo Rico a Mohamed Alí Seineldín a wrthryfeloedd yn erbyn y llywodraeth ddemocrataidd yn 1987–90, yn ffasgwyr.

## Cyfeiriadau 

Ariannin, Yr
Ariannin, Yr
Categori:Gwleidyddiaeth yr Ariannin
Coginiaeth Sbaen

Traddodiad coginio Canoldirol sydd gan **goginiaeth Sbaen**, a nodir gan berlysiau megis penrhudd, teim, rhos Mair, a garlleg.

## Prydau 
### Brecwast 
Dau fath o bryd sydd i'w gael yn Sbaen yn y bore: *desayuno* ac *almuerzo*. Dim ond brecwast bychan iawn ydy'r *desayuno*, fel arfer cwpan o goffi neu ddiod siocled poeth, efallai gyda thamaid o fara neu grwst cyn mynd i'r gwaith neu'r ysgol. Bwyteir *almuerzo* yn ddiweddarach yn y bore, a chan amlaf mae'n cynnwys coffi a rhôl fara.

### Cinio 
Bwyteir cinio canol dydd, *comida*, tua 2 neu 3 o'r gloch. Pryd mawr ydyw, sy'n gallu cynnwys nifer o seigiau a phara am sawl awr. Yn draddodiadol, byddai Sbaenwyr yn dwad adref am ginio, ac yn cysgu *siesta* yn ystod oriau poethaf y dydd. Yn yr oes fodern, mae nifer o bobl yn mynd i fwytai am ginio cyn iddynt ddychwelyd i'r gwaith, ac yn hepgor y *siesta*.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Teresa Barrenechea, *The Cuisines of Spain* (Berkeley, Califfornia: Ten Speed Press, 2005).
* F. Xavier. Medina, *Food Culture in Spain* (Westport, Connecticut: Greenwood Press, 2005).


Categori:Bwyd a diod yn Sbaen
Categori:Diwylliant Sbaen
Al Quwaysimah

Ardal yn ne-ddwyrain Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen, yw **Al Quwaysimah** neu **Al Cwaisimeh** mewn orgraff Gymraeg (Arabeg: **القويسمة**). Yng nghyfrifiad 2015 roedd ganddi boblogaeth o 582,659. Mae'n rhan o Ardal Lywodraethol Amman ac fe reolir yr ardal yn weinyddol gan Frigâd Cweisimeh.

Wedi'i leoli yn Ninas Chwaraeon y Brenin Abdullah, ardal o 71.5km². Ar 11 Ionawr 1978, atodwyd Dinesig Cweisimeh at Amman Fawr ynghyd â bwrdeistrefi Juweida ac Abu Alanda. 

## Manylion
Mae ardal Al Quwaysimah wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain Amman ac mae'n cynnwys nifer fawr o gymdogaethau ac ardaloedd diwydiannol: Al-Souk Al-Kabeer, Al-Maadi, Al-Qatar, Um Nawara, Al-Manara, Abu Alanda, Jabal Al-Hadid, Mae gan yr ardal oddeutu 300,000 mil o drigolion.

Mae ardal Cweisimeh yn cynnwys nifer o fwrdeistrefi fel Qweismeh Bardas, Jwaideh Bardas, Abu Alanda Dinesig, Al Abdaliah Bardas ac eraill, yn ogystal â Chyngor pentref Al Raqeem. Mae ardal Qweismeh yn cynnwys mwy na 9 parc cyhoeddus megis Parc y Frenhines Rania Al Abdullah, a Pharc Juwaida,

A nifer o glybiau ieuenctid a meysydd chwarae fel Stadiwm Ei Mawrhydi y Brenin Abdullah II, a Stadiwm Bin Al Hussein a mwy na 6 llyfrgell gan gynnwys Canolfan Al Hassan ar gyfer technoleg gwybodaeth, ysbytai, canolfannau gofal teuluol, canolfan adsefydlu ac estroniaid.

O ran y diwydiannau sydd ar gael yn ardal Qweismeh, maent yn amrywiol iawn ac yn cynnwys nifer fawr o grefftau a chrefftau megis gweithdai haearn a choed, cynnal a chadw ceir a chyflenwadau, yn ogystal â nifer fawr o ffatrïoedd mawr fel ffatrïoedd llaeth, glanhau deunyddiau, dodrefn a chyflenwadau adeiladu.

Mae ardal Al Cweisimah yn cynnwys nifer fawr o brosiectau wedi'u cwblhau megis prosiectau twnnel fel Abu Alanda / Gomrok / Triagl Sahab a phrosiectau tai fel Tai Mewnol / Cyllid / Incwm Cyfyngedig / seiliedig, a nifer fawr o ganolfannau diwylliannol fel Canolfan Salah Da asan a Chanolfan Ahlam Tabaza, fel Gwesty Aref Al Salem a Gwesty Adnan Al Saeed.

Mae ardal Cweismeh yn cynnwys casgliad nodedig o atyniadau hanesyddol a thwristaidd: Y deg pont: o'r cyfnod Otomanaidd; Palas Quesema o'r cyfnod cyn-Fysantaidd Rhufeinig; Arch gwag a'i nenfwd mewnol sy'n cynnwys arysgrifau Rhufeinig, a Phalas Abu Aland.

## Demeograffeg
Poblogaeth dinas Al Al Cwaisimah yn 2004 oedd 135,500 ond mae wedi tyfu'n sylweddol ers hynny. Tŵf y ddinas yw fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad Iorddonen
Aristocratiaeth

Ffurf o lywodraeth sy'n rhoi grym i'r bendefigaeth, dosbarth a honnir eu bod yn oreuon cymdeithas, yw **aristocratiaeth**. Daw'r term yn y bôn o'r geiriau Groeg ἄριστος (*aristos*), sef "gorau" neu "ardderchog", a κράτος (*kratos*), sef "rheolaeth" neu "lywodraeth".

Yn *Y Wladwriaeth*, dadleuai'r hen Roegwr Platon taw'r dynion doeth ydy'r rhai a ddylent llywodraethu cymdeithas. Elît o ddinasyddion diwylliedig, hyddysg a rhesymol oedd y llywodraeth orau yn ôl Aristoteles. Canolbwyntiodd meddylwyr yr Oesoedd Canol ar faterion crefyddol yn bennaf, ac iddynt hwy y llywodraeth orau oedd arweinyddiaeth o Gristnogion duwiol, os nad seintiau. Ysgrifennodd Thomas Jefferson am "aristocratiaeth naturiol" sy'n dyrchafu unigolion rhinweddol a doniog i frig y gymdeithas.

## Gweler hefyd 
* Brenhiniaeth
* Democratiaeth
* Meritocratiaeth
* Oligarchiaeth

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Samuel Clark, *State and Status: The Rise of the State and Aristocratic Power in Western Europe* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1995).
* Ellis Wasson, *Aristocracy and the Modern World* (Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan, 2006).

Categori:Ffurfiau llywodraeth
Ricardo Güiraldes

Nofelydd a bardd yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin oedd **Ricardo Güiraldes** (13 Chwefror 1886 – 8 Hydref 1927). Ei gampwaith ydy'r nofel *Don Segundo Sombra* (1926), enghraifft o lenyddiaeth y *gaucho* ac un o glasuron llên yr Ariannin.

Ganwyd yn Buenos Aires i deulu cefnog, a chafodd ei fagu ar ystâd y teulu yn Nhalaith Buenos Aires. Treuliodd dair mlynedd gyntaf ei oes ym Mharis, a dysgodd Ffrangeg cyn iddo ddysgu Sbaeneg.

Dychwelodd i Baris yn 1910, ac yno daeth yn gyfeillgar â llenorion Ffrengig yr *avant-garde* a'r beirdd Dirywiaethol. Defnyddiodd arddulliau arbrofol yn ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *El cencerro de cristal* (1915). Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Raucho*, yn 1917.

Aeth i Baris ym Mawrth 1927 i chwilio am driniaeth i'w afiechyd. Bu farw yno ar 8 Hydref yn 41 oed o glefyd Hodgkin.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* William W. Megenney (gol.), *Four Essays on Ricardo Güiraldes (1886–1927)* (1977).
*  Giovanni Previtali, *Ricardo Güiráldez and Don Segundo Sombra: Life and Works* (1963).

Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Llenorion Ffrangeg o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o lymffoma
Edith How-Martyn

Swffragét o Loegr oedd **Edith How-Martyn** (17 Mehefin 1875 - 2 Chwefror 1954) sy'n nodigedig am gael ei harestio yn 1906 am geisio areithio yn Nhŷ'r Cyffredin. Roedd yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (WSPU).

Roedd ei harestio hi am geisio areithio yn Nhŷ'r Cyffredin ymhlith protestiadau ac ymgyrchoedd milwriaethus cyntaf, yng ngwledydd Prydain dros hawliau merched.

Cyfarfu â Margaret Sanger yn 1915 ac aeth y ddwy ati i drefnu cynhadledd yn Genefa. Aeth How-Martyn ar daith o amgylch India yn siarad am reoli beichiogrwydd. Nid oedd ganddi unrhyw blant a bu farw yn Awstralia.

## Magwraeth a choleg
Fe'i ganed yn Llundain ar 17 Mehefin 1875; bu farw yn Sydney, Awstralia. Groseriaid, Edwin ac Ann How oedd ei rhieni, a daeth ei chwaer Florence Earengey yn gyfreithwraig. Derbyniodd Edith ei haddysg yn y *North London Collegiate School* ble gwrthryfelodd yn erbyn yr annhegwch fod y bechgyn yn derbyn hawliau nad oedd yn cael eu rhoi i ferched. Oddi yno aeth i Prifysgol Aberystwyth lle astudiodd ffiseg a cherddoriaeth, gan dderbyn ail radd, allanol wedyn o Brifysgol Llundain yn 1903.
bawd|chwith|Charlotte Despard, Edith How Martyn (canol) ac Emma Sproson; tua 1914

Priododd George Herbert Martyn yn 1899.

Fodd bynnag, roedd cyfeiriad WSPU o dan arweiniad y Pankhursts yn fater o bryder mawr iddi, fel yr oedd i aelodau eraill ar yr adeg hon. Yn 1907, ynghyd â Charlotte Despard ac eraill, gadawodd y grŵp i ffurfio Cynghrair Rhyddid y Menywod (''Women's Freedom League''; WFL). Gwrthododd y grŵp newydd hwn dactegau treisgar y grŵp hŷn; roeddent o blaid gweithredoedd anghyfreithlon, di-drais i gyfleu eu neges. Bu'n ysgrifennydd anrhydeddus y grŵp newydd o 1907 i 1911, pan ddaeth yn bennaeth yr adran Wleidyddol a Milwriaethus. Fodd bynnag, ymddiswyddodd ym mis Ebrill 1912, yn siomedig â diffyg cynnydd y WFL, wedi i'r Bil Cymodi gael ei drechu.

## Cynghorydd Sir
Gweithred wleidyddol nesaf How-Martyn oedd sefyll fel ymgeisydd annibynnol yn Hendon yn etholiad cyffredinol 1918, ond bu'n aflwyddiannus. Cynhaliodd swydd gyhoeddus am y tro cyntaf Yn 1919, pan ddaeth yn aelod o Gyngor Sir Middlesex, swydd a ddaliodd hyd at 1922.

## Atal cenhedlu
O hynny ymlaen, cyfeiriwyd ei diddordebau yn bennaf at atal cenhedlu. Cyfarfu â Margaret Sanger, arweinydd ymgyrch "cynllunio teulu" America yn 1915 ac roedd ei syniadau wedi creu argraff arni, ac aeth ati i drefnu Cynhadledd Poblogaeth y Byd 1927 yn Genefa gyda Sanger a dod yn gyfarwyddwr anrhydeddus yCanolfan Wybodaeth Rhyngwladol Atal cenhedlu yn Llundain yn 1930.

## Cofnodi
Wedi taith hir o amgylch India symudodd hi a'i gŵr i Awstralia lle cychwynodd sgwennu am y mudiad hawliau merched, yn bennaf yn y *Suffragette Fellowship*.  Bu farw yn dilyn stroc, mewn cartref hen bobl yn Awstralia.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Rosa May Billinghurst

Ffeminist o Loegr oedd **Rosa Mai Billinghurst** (31 Mai 1875 - 29 Gorffennaf 1953) sy'n nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, ymgyrchydd dros hawliau merched a swffragét. Ei llysenw oedd "cripple suffragette", gan ei bod wedi dioddef o polio ac yn teithio o le i le ar feic tair olwyn.

Fe'i ganed yn Lewisham ar 31 Mai 1875 yr ail o naw o blant i Henry Farncombe Billinghurst a Rosa Ann (Brinsmead) Billinghurst. Daeth ei mam o deulu a oedd yn cynhyrchu pianos ac roedd ei thad yn fanciwr.

Fel plentyn goroesodd polio ac ni allai gerdded. Roedd hi'n defnyddio naill ai baglau neu feic dair olwyn wedi'i addasu.

## Gwleidyddiaeth
Roedd yn aelod o Gymdeithas Ryddfrydol y Menywod ac yn ddiweddarach yn 1907 yn aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod neu'r ''Women's Social and Political Union'' (WSPU). Er gwaethaf ei hanabledd, cymerodd ran yng ngorymdaith yr WSPU i'r Royal Albert Hall ym mis Mehefin 1908. Helpodd Billinghurst i drefnu ymateb UGCG yn is-etholiad Haggerston ym mis Gorffennaf 1908.

Ddwy flynedd yn ddiweddarach, sefydlodd gangen Greenwich o'r WSPU. Fel ysgrifennydd cyntaf y gangen, cymerodd ran ym mhrotestiadau 'Dydd Gwener Du'. Gallai fynychu oherwydd iddi ddefnyddio beic tair olwyn wedi'i addasu.  Cafodd ei harestio ar ôl i'r heddlu ddymchwel ei beic, gan ei thaflyd i'r llawr. Gwyddai Billinghurst ei bod yn ddiymadferth pan ddigwyddodd hyn ond ond daeth y digwyddiad a chyhoeddusrwydd i'w hachos. Roedd yr heddlu wedi manteisio ar ei hanabledd gan ei gadael mewn stryd-ochr ar ôl gadael ei theiars i lawr a thynu'r falfiau.

Treuliodd Billinghurst gyfnod yng Ngharchar Holloway am dorri ffenestr ar Stryd Henrietta pan gafodd ei dedfrydu i fis o lafur caled, ond roedd awdurdodau'r carchar wedi ei drysu gan y ddedfryd ac ni roddodd unrhyw waith ychwanegol iddi. Daeth yn ffrindiau gyda nifer o garcharorion eraill gan gynnwys Dr Alice Stewart Ker; smlyglodd lythyr i ferch Ker pan gafodd ei rhyddhau.

Ar 8 Ionawr 1913, cafodd ei phrofi yn yr Old Bailey a'i dedfrydu i wyth mis yng Ngharchar Holloway am ddifrodi llythyrau mewn blwch postio, ac aeth ar streic newyn, a gorfodwyd hi i fwyta, ynghyd â swffragetiaid eraill. Daeth mor sâl nes iddi gael ei rhyddhau bythefnos ar ôl hyn.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Lewisham
Rebecca West

Ffeminist o Loegr oedd **Rebecca West** (21 Rhagfyr 1892 - 15 Mawrth 1983) sy'n nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, beirniad llenyddol, awdur ysgrifau a swffragét. Cyflwynwyd iddi Fedal Benson am ei gwaith.

Ysgrifennai mewn sawl *genre* gan gynnwys adolygu llyfrau i'r *The Times*, y *New York Herald Tribune*, y *Sunday Telegraph*, a'r *The New Republic*. Roedd hefyd yn ohebydd i *The Bookman*. Mae ei phrif weithiau'n cynnwys: *Black Lamb and Grey Falcon* (1941), ar hanes a diwylliant Iwgoslafia; *A Train of Powder* (1955), disgrifiad ganddi o Achosion Llys Nuremberg, a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn *The New Yorker*; *The Meaning of Treason*, a newidiwyd i *The New Meaning of Treason*, sef astudiaeth o achos llys y ffasgydd Seisnig William Joyce ac eraill; *The Return of the Soldier*, nofel fodern am y Rhyfel Byd Cyntaf; a'r "Aubrey trilogy" o'r nofelau hunangofiannol *The Fountain Overflows*, *This Real Night*, a *Cousin Rosamund*.

Disgrifiwyd hi yn 1947 yn *Time* "yn bendant, dyma awdur benywaidd gorau'r byd".. Defnyddiai'r ffugenw "Rebecca West" o enw arwres y nofel  *Rosmersholm* gan Henrik Ibsen. 

Fe'i ganed yn Llundain ar 21 Rhagfyr 1892 a bu farw yn Llundain ac fe'i claddwyd ym Mynwent Brookwood. Roedd Anthony West yn blentyn iddi. 

## Y dyddiau cynnar
Ganwyd **Cicily Isabel Fairfield** yn 1892 yn Llundain, y DU, a chafodd ei magu mewn cartref a oedd yn fwrlwm o thrafodaeth ysgogus deallusol, dadlau gwleidyddol, cwmni bywiog, llyfrau a cherddoriaeth.

Roedd ei mam, Isabella, yn Albanes ac yn bianydd medrus ond ni ddilynodd yrfa gerddorol ar ôl ei phriodas â Charles Fairfield, cyn-filwr Eingl-Wyddelig a oedd wedi bod yn *stretcher-bearer* yng ngwarchae Richmond yn Rhyfel Cartref UDA. Dychwelyd i'r DU a dod yn newyddiadurwr llwyddiannus, ond aeth i drafferthion ariannol. Gadawodd ei deulu pan oedd Cicily yn wyth mlwydd oed. Ni ail-ymunodd â nhw erioed, a bu farw'n dlawd ac ar ei ben ei hun mewn tŷ preswyl yn Lerpwl yn 1906, pan oedd Cicily yn 14 oed.

Symudodd gweddill y teulu i Gaeredin, yr Alban, addysgwyd Cicily yng Ngholeg Merched George Watson. Bu'n rhaid iddi adael yr ysgol yn 1907 o ganlyniad i'r diciâu (*tuberculosis*). Dewisodd beidio â dychwelyd ar ôl gwella o'r salwch, gan ddisgrifio ysgol Watson yn ddiweddarach fel “carchar”.

## Gyrfa
Hyfforddodd fel actores yn Llundain, lle cymerodd yr enw "Rebecca West". Gyda'i chwaer Lettie, cymerodd ran yn ymgyrch menywod dros etholfraint, hy yr hawl i ferched gael pleidleisio, yn enwedig mewn protestiadau stryd. Yn y cyfamser, gweithiai fel gohebydd i'r cylchgrawn wythnosol, ffeministaidd, *Freewoman and the Clarion*, a oedd yn llais i'r achos ffeministaidd yn Llundain.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swffragetiaid
Olive Wharry

Ffeminist ac arlunydd o Loegr oedd **Olive Wharry** (1 Rhagfyr 1886 - 2 Hydref 1947) sy'n nodigedig am ei gwaith fel swffragét ac am losgi y Pafiliwn Paned yn Gerddi Kew. Fe'i carcharwyd, gyda'i chyd-ymgyrchydd Lilian Lenton .

Fe'i ganed yn Llundain ar 1 Rhagfyr 1886 a bu farw yn Torquay. Cafodd ei magu yn Llundain, yna symudodd y teulu i Ddyfnaint pan ymddeolodd ei thad. Ar ôl gadael yr ysgol daeth Wharry yn fyfyriwr celf yn Ysgol Gelf yn Exeter, ac yn 1906 teithiodd o amgylch y byd gyda'i thad a'i mam. Daeth yn weithgar yn Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (''Women's Social and Political Union*) ym mis Tachwedd 1910. Bu hefyd yn aelod o Gynghrair yr Eglwys ar gyfer Etholfraint Merched (*the Church League for Women's Suffrage'').

## Gerddi Kew 
bawd|chwith|Poster c.1913
Ar 7 Mawrth 1913, yn 27 oed, anfonwyd hi a Lilian Lenton i Garchar Holloway am osod tân i'r pafiliwn te yng Ngerddi Kew, gan achosi difrod gwerth £900. Roedd perchnogion y pafiliwn (dwy wraig) wedi ei yswirio am £500 yn unig. Yn ystod yr achos llys yn yr Old Bailey fe'i dedfrydwy eto dan yr enw "Joyce Locke" ac roedd yn ystyried bod yr achos yn "jôc dda". Dywedodd ei bod hi a Lenton wedi gwirio bod y pafiliwn te yn wag cyn cynnau'r tân. Ychwanegodd ei bod wedi credu bod y pafiliwn yn eiddo i Frenhines Lloegr.

Yn y carchar, aeth Wharry ar streic newyn am 32 diwrnod, gan drosglwyddo ei bwyd i garcharorion eraill, heb i'r wardeiniaid sylwi, yn ôl pob tebyg. Dywedodd Wharry fod ei phwysau wedi gostwng yn ystod ei chyfnod yn y carchar o 7 ston 11 pwys i 5 ston a 9 pwys (50&nbsp;kg i 36&nbsp;kg).

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Swffragetiaid
Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg

Bwrdd Iechyd lleol yng Nghymru yw **Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg** (Saesneg: *Cwm Taf Morgannwg University Health Board*). Hwn yw'r enw newydd ar Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf o 1 Ebrill 2019 yn dilyn trosglwyddo Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr o hen Fwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg.

Fe'i sefydlwyd yn 2009 fel y sefydliad olynol cyfreithiol i Ymddiriedolaeth GIG Cwm Taf (Saesneg: *Cwm Taf NHS Trust*). Ffurfiwyd yr Ymddiriedolaeth ar 1 Ebrill 2008 yn dilyn uno ymddiriedolaethau GIG *Gogledd Morgannwg* a ''Phontypridd a'r Rhondda''.

Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg yn darparu gwasanaethau gofal iechyd yn bennaf ar gyfer poblogaeth Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf ac (o 1 Ebrill 2019) Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Mae pencadlys Ymddiriedolaeth GIG Cwm Taf yn Nhŷ Ynysmeurig, Parc Navigation, Abercynon.


Cwm Taf
Categori:Merthyr Tudful
Categori:Rhondda Cynon Taf
Categori:Sefydliadau 2009
Raffl

Math o gystadleuaeth gamblo lle mae pobl yn cael tocynnau wedi'u rhifo, a phob tocyn yn cael cyfle i ennill gwobr, yw **raffl.** Ar amser penodol, mae'r enillwyr yn cael eu tynnu ar hap o gynhwysydd sy'n dal copi o bob rhif. Weithiau mae'r tocynnau a dynnir yn cael eu gwirio yn erbyn casgliad o wobrau gyda rhifau ynghlwm wrthynt, ac mae deiliad y tocyn yn ennill y wobr. Dro arall, bydd y person sydd â'r tocyn buddugol yn cael dewis o'r holl wobrau sydd ar gael. 

Mae raffl yn gêm boblogaidd mewn llawer o wledydd, ac fe'i cynhelir yn aml i godi arian ar gyfer elusen neu ddigwyddiad penodol. Wrth godi arian at achos da, bydd y gwobrau yn aml wedi'u rhoi fel rhodd i gefnogi. 

## Tombola 
Mae tombola yn fath o raffl sy'n tarddu o Dde'r Eidal ac sy'n cael ei chwarae yn bennaf ar adeg y Nadolig. Yn aml, dim ond gwerth symbolaidd sydd i'r gwobrau. Gydag allfudo enfawr yr Eidal yn y 19eg a'r 20fed ganrif, cafodd y gêm ei hallforio dramor ac fe gymerodd ffurfiau ac enwau gwahanol fel Bingo. 
Categori:Loterïau
Categori:Pages with unreviewed translations
Doris Stevens

Ffeminist a swffragét o'r Unol Daleithiau oedd **Doris Stevens** (26 Hydref 1892 - 22 Mawrth 1963) sy'n nodigedig am ei gwaith fel awdur ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. Hi oedd aelod benywaidd cyntaf Sefydlaid y Gyfraith Rhyngwladol, America (*American Institute of International Law*) a chadeirydd cyntaf Comisiwn Menywod Traws-America (*Inter-American Commission of Women*).

Fe'i ganed yn Omaha ar 26 Hydref 1892 a bu farw yn Ninas Efrog Newydd. 

## Ymgyrchu
Daeth Stevens i gymryd rhan yn y frwydr am bleidlais (etholfraint) tra roedd yn fyfyriwr yng Ngholeg Oberlin. Ar ôl graddio gyda gradd mewn cymdeithaseg ym 1911, bu'n dysgu am gyfnod byr, cyn dod yn drefnydd rhanbarthol llawn amser ar gyfer Undeb y Merched yn Undeb y Merched Americanaidd ar gyfer Ymrwymiad Menywod (CUWS) (enw yn yr iaith wreiddiol: ''National American Woman Suffrage Association's Congressional Union for Woman Suffrage (CUWS)''). Pan dorrodd CUWS o'r rhiant-sefydliad ym 1914, daeth Stevens yn strategaethydd cenedlaethol. Hi oedd yn gyfrifol am gydlynu cyngres y merched, a gynhaliwyd yn arddangosfa'r *Panama Pacific Exposition* ym 1915. Pan ddaeth CUWS yn Blaid y Menywod Cenedlaethol (NWP) ym 1916, trefnodd Stevens gynrychiolwyr ar gyfer pob un o'r 435 Dosbarth Cynghreiriol.
bawd|350x350px|Doris Stevens, 1916
Rhwng 1917 a 1919, roedd Stevens yn gyfranogwr blaenllaw yn yr hyn a alwyd yn "y Gwliedydd Tawel" (*Silent Sentinels*) yn y Tŷ Gwyn, gyda Woodrow Wilson yn Arlywydd, gyda'r nod i annog gwelliant cyfansoddiadol a fyddai'n rhoi'r hawl i fenywod gael bwrw eu pleidlais. Fe'i harestiwyd sawl gwaith am ei rhan ym mhrotestiadau'r y Gwliedydd Tawel. Ysgrifennodd gofnos o'r digwyddiadau, *Jailed for Freedom* yn 1920.

Cafodd ei thaflu allan o'r CIM yn 1938, a Blaid Cenedlaethol y Merched yn 1947, dros anghydfodau polisi, daeth Stevens yn is-lywydd Cynghrair Lucy Stone ym 1951, y bu'n aelod ohoni ers y 1920au. Parhaodd i ymladd dros achosion ffeministaidd nes iddi farw yn 1963.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Pendro (pentref)

Pentref Cwrdaidd yn Cwrdistan Irac, yw **Pendro** (Cyrdeg: **Pêndro**, **پێندرۆ**). Fe'i lleolir yn Nhalaith Arbil, yn agos at y ffin â Thwrci, oddeutu 15–18&nbsp;km i'r gogledd o Barzan. Mae gan y pentref boblogaeth o .

Arwynebedd Pendro yw 10 km2 (4 milltir sg). Mae'n ardal fynyddig iawn, ac yn gorwedd ar yr Zagros; mae llai na 10% o Pendro yn is na 1,225 m (4,019 tr), ac mae'r man uchaf yn 2,534 m (8,314 tr).

## Cyferiadau 
## Dolenni allanol 
* Pendro  gwefan swyddogol
* Talaith Arbil

Categori:Cyrdistan
Categori:Irac
DART

chwith|bawd|Trên DART yng Ngorsaf reilffordd Bré

|}

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Iarnród Éireann

DART
Categori:Rheilffyrdd
Categori:Dulyn
Categori:Cludiant
Lydia Flood Jackson

Ffeminist a swffragét o'r Unol Daleithiau oedd **Lydia Flood Jackson** (6 Mehefin 1862 - 8 Gorffennaf 1963) sy'n nodigedig am ei gwaith fel person busnes ac fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn Brooklyn, California (heddiw: "Oakland") ar 6 Mehefin 1862 a bu farw yno hefyd.

## Cefndir y teulu
Ei mam oedd Elizabeth Thorn Scott a'i thad oedd Isaac Flood; priododd y ddau yn 1855. Ganwyd Elizabeth Thorn Scott yn 1828 yn Efrog Newydd ac fe'i haddysgwyd yn New Bedford, Massachusetts.

Yn y 1950au, gwaharddwyd plant Affro-Americanaidd rhag mynychu ysgolion cyhoeddus, felly cymerodd Scott ar ei phen ei hun i sefydlu ysgol gyntaf Sacramento ar gyfer plant du yn ei chartref ar 29 Mai 1854. Derbyniwyd yr ysgol i ardal ysgol Sacramento, ond heb gyllid a dim ond fel ysgol ar wahân i bobl du. Bu'n dysgu yma nes iddi briodi tad Flood, sef Isaac Flood. Ganed tad Flood Isaac Flood yn gaethwas yn Ne Carolina ym 1816. Prynodd ei ryddid a symud i'r gorllewin i Galiffornia yn ystod y Rhuthr Aur (*Gold Rush*) lle bu'n gweithio fel labrwr a masnachwr.

Gwnaeth Isaac Flood ei ffortiwn yn prynnu a gwerthu eiddo a thir yn yr ardal ac roedd y ddau ohonynt yn eiriolwyr dros hawliau sifil ac addysg Affricanaidd America. Cynorthwyodd y ddau i godi Eglwys Esgobol Methodistaidd Affricanaidd Shiloh (AME) yn 1858. Yn 1857, cawsant fab o'r enw George Francis Flood sy'n cael ei ystyried yn "blentyn lliwg cyntaf" Oakland. Yna, priododd William Jackson.

## Yr ymgyrchydd 
Parhaodd Lydia Flood Jackson gydag ymgyrch ei theulu i ymladd dros hawliau sifil Affro-Americaniaid ac roedd hefyd yn hyrwyddwr hawliau menywod. Roedd yn ferch a oedd yn gweithredu yn ogystal â dadlau dros ei chred. Ymgymrodd a nifer o swyddi fel cadeirydd cymdeithasau megis Ffederasiwn Clybiau Menywod Lliw Califfornia a bu'n aelod o Glwb Fppie Jackson Coppin am bedwar-deg-dwy flynydd a Chlwb y Merch Brodorol.

Yn ei chyfarfod gyntaf o'r Ffederasiwn Clybiau Menywod Lliw Califfornia, galwodd am etholfraint (sef yr hawl i ferched bleidleisio). Talodd deyrnged hefyd i'r swffragetiaid a oedd wedi paratoi'r tir o'i blaen.

Roedd yn weithredwr gwleidyddol a theithiodd i nifer o wledydd, gan gynnwys Mecsico, De America ac India'r Gorllewin er mwyn hyrwyddo ei syniadau.

## Busnes
Llwyddodd i sefydlu busnes creu sebonau ac arogl da a chynnyrch eraill i ferched, dan y brand  "Flood Toilet Creams".

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Oakland, Califfornia
Margarette Golding

Roedd **Margarette "Peggy"**  **Owen,** a aned yn **Margarette** **Golding** (Tachwedd 1881 - 1939) yn nyrs a pherson busnes a aned yng Nghymru, a sefydlodd y clwb Inner Wheel ym Manceinion. Tyfodd y clwb i fod yn sefydliad rhyngwladol sy'n agored i wragedd aelodau y Clwb Rotari .

## Bywyd 
Ganwyd Golding ym Mlaenau Ffestiniog ym 1881 ac yna symudodd ei theulu i'r Gelli Gandryll . Hyfforddodd Golding fel nyrs. Priododd Oliver Golding.

Roedd menywod wedi cymryd rhan yn anffurfiol yng ngwaith y Clwb Rotari ond ataliwyd rhag dod yn aelodau eu hunain. Fe berswadiodd Margarette Golding 26 o wragedd eraill i'w cyfarfod mewn ystafell yn Herriott's Turkish Baths yn Deansgate ym Manceinion. Fe wnaethant gyfarfod ar 15 Tachwedd 1923 lle cytunwyd i greu sefydliad partner i'r Clwb Rotari a fyddai'n helpu'r clwb yn eu rôl ac yn darparu budd cymdeithasol i'w aelodau. Cynhaliwyd y cyfarfod swyddogol cyntaf ar 10 Ionawr 1924 yn eu man cyfarfod rheolaidd yn Lower Mosley Street, Manceinion.

## Etifeddiaeth 
Sefydlwyd a enwodd Golding y sefydliad Inner Wheel ar gyfer gwragedd aelodau'r Clwb Rotari . Roedd grwpiau tebyg eraill ym Mhrydain, ond Golding a'u trefnodd i fod yn sefydliad cenedlaethol o dan enw'r Inner Wheel.

Mae gan Golding blac yn y Gelli Gandryll lle cafodd ei magu. Credid ar un adeg ei bod wedi cael ei geni yno.

## Cyfeiriadau 

Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Nyrsys
Categori:Pobl o Flaenau Ffestiniog
Categori:Marwolaethau 1939
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Pages with unreviewed translations
Nunap Isua

Penrhyn mwyaf deheuol yr Ynys Las yw **Nunap Isua** neu **Uummannarsuaq** (Daneg: *Kap Farvel*). Mae'n lleoli ym mwrdeistref Kujalleq ar ynys Itilleq.

bawd|canol|Pwyntiau mwyaf eithafol yr Ynys Las

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth yr Ynys Las
Enrique Larreta

Nofelydd yn yr iaith Sbaeneg a diplomydd o'r Ariannin oedd **Enrique Rodríguez Larreta** (4 Mawrth 1875 – 7 Gorffennaf 1961). Ei gampwaith ydy *La gloria de Don Ramiro: Una vida en tiempos de Felipe II* (1908), un o'r nofelau hanesyddol gwychaf yn holl lên America Ladin.

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, yn fab i rieni cefnog o Wrwgwái. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Buenos Aires. Teithiodd i Fadrid ac yno cafodd ei ddylanwadu gan y nofelydd Ffrengig Maurice Barrès. Treuliodd bum mlynedd yn Sbaen yn gwneud gwaith ymchwil am gyfnod Felipe II ar gyfer ei nofel, *La gloria de Don Ramiro*.

Penodwyd yn llysgennad yr Ariannin i Ffrainc yn 1910, a daliodd y swydd honno hyd 1919.

Ymhlith ei nofelau eraill mae *Zogoibi* (1926), enghraifft o lenyddiaeth y *gaucho*, a *Gerardo o la torre de las damas* (1953) a'i ddilyniant *En la pampa* (1955), a gyhoeddant ar ffurf un gyfrol, *El gerardo* (1956). Ysgrifennodd hefyd gyfrol o atgofion ac ysgrifau, *La naranja* (1948).

Bu farw yn Buenos Aires yn 86 oed. Mae ei gartref yno bellach yn amgueddfa gelf Sbaenaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diplomyddion o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Llysgenhadon o'r Ariannin
Categori:Llysgenhadon i Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl a aned yn Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw yn Buenos Aires
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o'r Ariannin