open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cyrniau Nod

Mynydd ym Mynyddoedd y Berwyn yw **Cyrniau Nod**. Saif ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Pennant Melangell ym Mhowys. Mae'r copa (cyf.OS SH 988 279) yn rhan o ffin Parc Cenedlaethol Eryri ac wedi'i leoli rhwng y Bala a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 488 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ceir tarddle nifer o afonydd ar ei lethrau: Afon Tanat, Afon Cedig a Nant Ystrad-y-Groes.

## Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 667 m (2188tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Cemmaes

Gallai **Cemmaes** gyfeirio at:

*Cemais, Powys (*Cemmaes*)
*Glantwymyn, (*Cemmaes Road*)

*Cemaes, Môn

;Gweler hefyd
*Cemais (gwahaniaethu)
Crugion

Pentref bychan yng nghymuned Bausley a Chrugion, Powys, Cymru, yw **Crugion** (Saesneg: *Criggion*). Fe'i lleolir yn ardal Maldwyn tua 4 milltir i'r gogledd o'r Trallwng. Gorwedd y pentref wrth odrau llethrau gogleddol y Breiddin, bryn 365 metr gyda bryngaer fawr ar ei gopa.

250px|bawd|dim|Crugion o bell wrth droed y Breiddin

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Bausley a Chrugion
Categori:Pentrefi Powys
Edrychiad Cynta'

***Edrychiad Cynta***' oedd albwm stiwdio gyntaf y deuawd Iwcs a Doyle, a chafodd ei rhyddhau ym mis Mawrth 1997.  Cafodd yr albwm ei recordio yn sgîl llwyddiant Iwcs a Doyle yng nghystadleuaeth *Cân i Gymru* 1996 efo'r gân "Cerrig yr afon".

Recordiwyd Edrychiad Cynta' yn stiwdios Sain, Llandwrog ger Caernarfon yn 1996.  Ysgrifennwyd y traciau i gyd gan Iwan "Iwcs" Roberts a John Doyle, heblaw am y gân "Rhywbeth bach", a ysgrifennwyd gan Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr.  Baledi a chaneuon acwstic ydy'r caneuon, yn bennaf.  Amlygir amrywiaeth o arddulliau cerddorol ar yr albwm, gan gynnwys pop, gwerin a ffync.

Bu'r albwm yn llwyddiant ysgubol a gwerthodd yn well nac unrhyw albwm Gymraeg arall cyn hynny, camp na chafodd ei oresgyn hyd nes i'r albwm *Mwng* gael ei rhyddhau gan y Super Furry Animals yn 2000.

## Rhestr traciau
## Personel
;Iwcs a Doyle
*Iwan "Iwcs" Roberts– prîf lais, cytgord a chefndir.
*John Doyle - llais cefndir; gitâr rhythm a gitâr flaen acwstic a thrydanol.

;Cerddorion eraill a chynhyrchwyr
*Geraint Jarman - prîf lais a chefndir (ar Rhywbeth bach).
*Tich Gwilym - gitâr flaen drydanol (ar Rhywbeth bach).
*Pwyll ap Siôn&nbsp;– Allweddellau a Piano.
*Paula Gardiner&nbsp;– bâs dwbl.
*Graham Land&nbsp;– drymiau ac offerynnau taro.
*Les Morrison&nbsp;– Cynhyrchydd.
*Eryl Davies&nbsp;– Peiriannydd.

## Dolenni Allanol
*http://www.sainwales.com/sain/product.aspx?productuid=214278&clickproductonpage=, Gwybodaeth gefndirol ar yr albwm ar wefan recordiau Sain.

Categori:Albymau 1997
Categori:Albymau Cymraeg
Cwm-twrch

Pentref  yn ardal Brycheiniog, Cymru, yw **Cwm-twrch** (hefyd **Cwmtwrch**). Mae ffiniau tair sir yn cyffwrdd yma. Mae'r pentref yn gorwedd yng nghymuned Ystradgynlais, Powys, yn bennaf ond mae rhannau ohono yn gorwedd ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot a Sir Gaerfyrddin. Mae'n ymrannu yn **Gwm-twrch Isaf** a **Chwm-twrch Uchaf**.

Gorwedd y pentref yn rhan uchaf Cwm Tawe, tua 15 milltir i'r gogledd o ddinas Abertawe. Llifa Afon Twrch trwyddo ar ôl disgyn o lethrau'r Mynydd Du a'r Fforest Fawr.

Mae rhai yn credu fod ail elfen yr enw, "twrch", yn cyfeirio at y Twrch Trwyth y mae Arthur yn hela trwy dde Cymru yn y chwedl ganoloesol *Culhwch ac Olwen*. Ond mae "twrch" (baedd gwyllt) yn elfen bur gyffredin mewn enwau lleoedd.

Ceir ffynnon sanctaidd yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Ystradgynlais
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Cwrt-y-gollen

Pentref bychan yn ardal Brycheiniog, Powys yw **Cwrt-y-gollen** (hefyd **Cwrt y Gollen**). Fe'i lleolir ger y briffordd A479 tua milltir i'r de-ddwyrain o Grucywel.

Mae'n gorwedd ar lan Afon Wysg ger y man Afon Grwyne Fawr yn ymuno ynddi ar ôl llifo i lawr o'r Mynydd Du. Mae'r pentref o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Ceir gwersyll ymarfer y Fyddin Brydeinig ar gwr y pentref.

Categori:Pentrefi Powys
Pwyll ap Siôn

Cerddoregydd, cyfansoddwr ac athro mewn cerddoriaeth ym Mhrifysgol Bangor yw **Pwyll ap Siôn** (ganwyd 1968).

## Cefndir
Ganwyd yn Sir Benfro. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni gan adael yn 1987.

Astudiodd Pwyll ap Siôn gerddoriaeth yng Ngholeg Magdalen, Rhydychen, gan raddio ym 1990. Astudiodd gyfansoddi gyda John Pickard, David Gottlieb a Martin Butler ym Mhrifysgol Bangor, gan dderbyn ei PhD ym 1998.

## Academydd 
Mae’n aelod o staff Ysgol Cerddoriaeth Prifysgol Bangor ers 1993. Mae ei gyfansoddiadau yn ymgais i gyfleu cysylltiadau rhwng diwylliant uchel ac isel, avant-garde a phoblogaidd, minimaliaeth a chymhlethdod; mae ei ymchwil i gerddoriaeth Michael Nyman hefyd yn adlewyrchu’r diddordebau hyn. Yn 2007, cydlynodd y gynhadledd ryngwladol gyntaf erioed ar Gerddoriaeth a Minimaliaeth, a chynorthwyodd i sefydlu’r Gymdeithas Gerddoriaeth Finimalaidd.

Mae Pwyll ap Siôn wedi cyhoeddi ym maes cerddoriaeth boblogaidd o Gymru a cherddoriaeth Geltaidd. Yn 2011, cafodd wahoddiad gan y Sefydliad Ymchwil dros Astudiaethau Gwyddelig ac Albanaidd i gyflwyno papur yn Senedd yr Alban ar *Welsh Culture and the Politics of Devolution*. Mae’n brif olygydd y gyfrol arfaethedig Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru, a noddwyd gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

## Diddordebau
Chwaraeodd yr allweddellau ar sawl record o gerddoriaeth poblogaidd cyfoes Cymraeg gan gynnwys Dafydd Iwan a Mim Twm Llai.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Llansanffraid Cwmdeuddwr

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llansanffraid" (neu enwau tebyg) ym Mhowys a siroedd eraill, gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).*

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Rhaeadr Gwy yn ardal Maldwyn, Powys yw **Llansanffraid Cwmdeuddwr** (hefyd: **Llansanffraid Cwmteuddwr** neu **Llansantffraid Cwmdeuddwr**; talfyrir yn aml i *Cwmdauddwr'' mewn rhai ffynonellau Saesneg), sydd 58.3 milltir (93.8&nbsp;km) o Gaerdydd a 154.4 milltir (248.5&nbsp;km) o Lundain. Fe'i lleolir fymryn i'r gorllewin o dref fechan Rhaeadr Gwy ar y ffordd sy'n arwain i Gwm Elan. Erbyn hyn mae'n fath o "faesdref" i Raeadr Gwy ond mae Rhaeadr Gwy ei hun yn rhan o blwyf eglwysig Llansanffraid Cwmdeuddwr.

Llifa Afon Gwy ifanc heibio ger y pentref.

## Hanes
Mae eglwys y plwyf yn un o sawl un yng Nghymru a gysgegrwyd i'r Santes Ffraid. Ymddengys fod ail elfen yr enw yn cyfeirio at Gwmwd Deuddwr, un o gymydau canoloesol teyrnas Powys.

250px|bawd|dim|Y bont ar afon Gwy, Rhaeadr Gwy, gydag eglwys Llansanffraid Cwmdeuddwr yn y pellter

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Rhaeadr Gwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Stac Rhos

Mynydd sy'n un o gopaon yr Hirnantau, rhan o Fynyddoedd y Berwyn, yw **Stac Rhos** a leolir rhwng y Bala a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y mynydd, ydy 605metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Saif ychydig i'r dwyrain o gopa Pen y Boncyn Trefeilw, i'r gorllewin o gopa Cyrniau Nod, ac i'r gogledd-orllewin o gopa Cefn Gwyntog (Cyf. OS: SJ071323). Ceir carnedd fechan ar y copa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 630m (2067tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Berwyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Pink

Gallai ***Pink*** gyfeirio at:

* Pink, cantores Americanaidd
* Pink, albwm gan Boris
* Pink, cylchgrawn busnes am benywod
* Pink, cylchgrawn am pobl LHDT
* Pink, dinas yn Oklahoma
Dolfach

Pentref bychan yn ardal Maldwyn, Powys yw **Dolfach**. Fe'i lleolir ar y briffordd A470 rhwng Talerddig a Llanbrynmair, tua 10 milltir i'r dwyrain o Fachynlleth.

Llifa Afon Twymyn heibio i'r pentref gwledig ar ei ffordd i'w chymer yn Afon Dyfi, tua 6 milltir i'r gorllewin.

250px|bawd|dim|Golygfa wledig ger Dolfach

Categori:Pentrefi Powys
Talerddig

Pentref bychan yng nghymuned Llanbryn-mair, Powys, Cymru, yw **Talerddig**. Saif yn ardal Maldwyn ar groesffordd wledig ar briffordd yr A470 rhwng Carno a Llanbryn-mair. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanbrynmair. 

Llifa Afon Twymyn heibio i'r pentref. O'r cyffordd mae lonydd yn dringo i Bont Dolgadfan, i'r gorllewin, ac i bentref Llangadfan dros y bryniau i'r gogledd. Mae lein Rheilffordd Calon Cymru yn mynf trwy Dalerddig ond mae'r orsaf wedi cau a'i throi'n westy erbyn hyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Hen orsaf Talerddig, sy'n westy erbyn hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbryn-mair
Categori:Pentrefi Powys
Dylife

Pentref bychan yng nghymuned Llanbryn-mair, Powys, Cymru, yw **Dylife**. Saif yn ardal Maldwyn yn uchel ar lethrau gogledd-orllewinol Pumlumon ar lôn wledig sy'n dringo o bentref Penegoes, ger Machynlleth ac un filltir i'r gorllewin o'r B4518 Llanidloes - Llanbrynmair. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Penegoes.

Mae tarddle Afon Twymyn ger Dylife. Llifa'r afon trwy geunant yma. Ceir sawl llyn gerllaw, yn cynnwys Glaslyn a Bugeilyn. Mae'n ardal eithaf glwyb ac anghysbell. Gorwedd tarddle Afon Hafren dros y gwaundir tua 3 milltir i'r de.

Yn y bryniau o gwmpas mae pobl wedi mwyngloddio am blwm ers canrifoedd lawer. Credir bod y Rhufeiniaid yn weithgar yma. yn y 18g datblygodd pentref mwyngloddio pur sylweddol yn Nylife. Bu'n ganolfan ddiwydiannol leol yn y 19g. Un o'r rhai a ddenwyd yno i weithio yn ei ieuenctid oedd yr hanesydd llenyddiaeth Charles Ashton. Erbyn hyn dim ond llond llaw o dai a geir yno.

250px|bawd|dim|Olion hen waith plwm yn Nylife

Heddiw mae Dylife yn atyniad i'r rhai sy'n ymddiddori mewn hanes mwyngloddio yng Nghymru. Mae Mwynglawdd Dylife yn ardal gadwriaethol. Mae Llwybr Glyndŵr yn mynd trwyddo.

Datguddwyd cofeb gerllaw ym 1990, ar gyfer darlledydd y BBC, Lewis John Wynford Vaughan-Thomas CBE, a adeiladwyd wedi ei farwolaeth ym 1987.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Powys
Categori:Llanbryn-mair
Categori:Pentrefi Powys
Abercegyr

Pentref bychan  yng nghymuned Glantwymyn, Powys, Cymru, yw **Abercegyr** neu **Abercegir**. Saif  yn ardal Maldwyn tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Machynlleth ger Darowen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Glantwymyn
Categori:Pentrefi Powys
Foel Cedig

Mynydd sy'n un o gopaon yr Hirnantau, rhan o Fynyddoedd y Berwyn, yw **Foel Cedig**.

Saif i'r de o'r Bala, rhwng Cwm Hirnant a'r ffordd B4391, i'r gogledd-orllewin o gopa Cyrniau Nod ac i'r de-orllewin o gopa Y Groes Fagl (Cyf.OS  SH982283). Mae o fewn Parc Cenedlaethol Eryri, ac mae Fforest Penllyn yn gorchuddio rhan o'i lechweddau gorllewinol.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Draethen

Pentref bychan yng nghymuned Rhydri, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Draethen**. Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain y sir tua 2 filltir i'r de o bentref Machen, ar bwys ffordd yr A468 a thua 6 milltir i'r gorllewin o ddinas Casnewydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Rhydri
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Henry Stuart, Arglwydd Darnley

Roedd **Henry Stuart, Arglwydd Darnley** (1546 – 10 Chwefror 1567) yn Frenin yr Alban (fel ail ŵr Mari I, Brenhines yr Alban) o 29 Gorffennaf 1565 hyd ei lofruddiaeth yn 1567. Cafodd un plentyn gyda Mari, y darpar Iago VI o'r Alban ac I o Loegr. Trwy ei rieni roedd ganddo'r hawl i orseddau'r Alban a Lloegr. Lai na blwyddyn ar ôl genedigaeth ei fab, llofruddiwyd Darnley yn Kirk o' Field ym 1567. Mae llawer o naratifau cyfoes sy'n disgrifio'i fywyd a'i farwolaeth yn cyfeirio ato fel *yr Arglwydd Darnley* yn unig.

Ar 29 Gorffennaf 1565, priodwyd y ddau trwy ddefodau Pabyddol yng nghapel preifat Mari yn Holyrood. Yr oedd Darnley yn gefnder hanner cyntaf i'w wraig trwy ddwy briodas wahanol eu nain, Marged Tudor, gan roi Mary a Darnley yn uchel yn llinell yr olyniaeth ar gyfer gorsedd Lloegr. Yr oedd Darnley hefyd yn ddisgynnydd i ferch Iago II o'r Alban, ac felly hefyd yn y llinell i orsedd yr Alban.

Ef oedd yr ail fab hynaf ond ef oedd yr unig un a oroesodd.  Matthew Stewart, 4ydd Iarll Lennox oedd ei dad a'i fam oedd yr Arglwyddes  Margaret Douglas, a gefnogai ei hawl i'r olyniaeth Seisnig. Teidiau a neiniau mam Darnley oedd Archibald Douglas, 6ed Iarll Angus, a'r Frenhines Marged Tudur, merch brenin Harri VII o Loegr a gweddw Brenin Iago IV o'r Alban.

Ganed mab Mari a Darnley, sef James (y darpar Frenin Iago VI o'r Alban ac I o Loegr) ar 19 Mehefin 1566 yng Nghastell Caeredin.

Categori:Genedigaethau 1545
Categori:Marwolaethau 1567
Categori:Stiwartiaid
Apollo 10

bawd|Apollo 10 ar ei daith allan o'r Gweithle Adeiladu 39B.
**Apollo 10** oedd y bedwaredd daith i ddyn yn y rhaglen Apollo Americanaidd. Paratoi'r tir ar gyfer taith Apollo 11 oedd ei bwrpas mewn gwirionedd, gan brofi gweithdrefnau a chynlluniau glanio ar y lleuad, a hynny heb lanio. Dyma'r ail griw o ofodwyr i gylchdroi'r lleuad mewn roced a daeth o fewn i 8.4 milltir (15.6&nbsp;km) o wyneb y lleuad fel rhan o'r ymarfer.

Yn ôl rhifyn 2001 o lyfr *Guinness World Records*, gan Apollo 10 mae'r record am gyflymder uchaf unrhyw gerbyd gofod gyda dyn arno, sef cyflymder o 39,897&nbsp;km/awr (11.08&nbsp;km/eiliad neu 24,791 mpya) ar ei daith yn ôl o'r lleuad ar 26 Mai 1969.

## Gweler hefyd
* Rhaglen Apollo

Categori:NASA
Eoghan Quigg

Canwr pop ac actor achlysurol o Dungiven yng Ngogledd Iwerddon yw **Eoghan Quigg** (ganwyd 12 Gorffennaf 1992). Daeth yn drydydd yn y pumed gyfres o'r gystadleuaeth dalent *The X Factor* yn 2008. O ganlyniad i'w lwyddiant 'X Factor,' roedd Quigg ar fin gael ei arwyddo gan Simon Cowell, *X Factor* crëwr/cynhyrchydd a pherchenog a CEO o Syco Records pan arwyddwyd ef gan RCA.

## Perfformiadau ar *The X Factor* 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Safle swyddogol 
*Fforwm swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1992
Umar

**Umar**, yn llawn **Omar ibn al-Chattab** (Arabeg: عمر بن الخطاب ), hefyd **Omar** (ca. 584 – 3 Tachwedd 644) oedd Califf yr ymerodraeth Arabaidd o 634 hyd 644. Ef oedd yr ail o'r pedwar califf a elwir y *Rashidun*, ac roedd yn un o sahaba (cymdeithion) y proffwyd Muhammad.

bawd|canol|290px|Ymerodraeth y Califf Umar

Ganed ef yn Mecca. Ar y cyntaf, roedd yn gwrthwynebu Muhammad, ond yn ôl traddodiad, cafodd droedigaeth at Islam yn 616. Olynodd Abu Bakr fel Califf yn 634. Yn ystod ei deyrnasiad fel Califf, ymestynnwyd yr ymerodraeth yn fawr, trwy feddiannu Palesteina yn 637, Irac (636), Syria (636) a'r Aifft(639-642). Enillodd fuddugoliaethau dros y Sassaniaid hefyd, er mai dim ond dan ei olynydd y meddiannwyd Ymerodraeth Persia yn derfynol. Yn 644, llofruddiwyd ef gan gaethwas Cristnogol, Abu Lu'lu. Olynwyd ef gan Uthman ibn Affan.

Categori:Califfiaid
Categori:Marwolaethau 644
Omar

Gallai **Omar** gyfeirio at:

* Ffurf arall ar enw Umar, Califf o 634 hyd 644
* Omar Khayyam, mathemategydd, seryddwr, athronydd a bardd (1048 - 1131)
* Omar Sharif, actor Eifftaidd (ganed 1932)
Halwyn

bawd|upright=1.5|Copr sylffad ar ffurf y mwyn calcantheid.

Mewn cemeg, **halwyn** ydy cyfansoddion ïonig a all gael eu cynhyrchu drwy adwaith rhwng asid a bâs (cemeg). Cyfansoddion ïonig ydynt wedi'u gwneud allan o ïonau positif y cation ac anion gwefr negatif; mae'r gwefr, felly, yn niwtral (dim gwefr). Gall y cyfansoddion ïonig hyn fod yn anorganig, megis clorid (Cl−), neu'n organig, fel asetat (CH3COO−) a sylffad (SO42−).

Mae'r halogenau'n adweithio gyda metalau i ffurfio halwynau neu halidau metel.

Ceir sawl math o halwyn. Ceir halwyn metel halid, megis halwynau clorid, bromid ac ïodid, sydd fel arfer yn hydoddi. Ceir hefyd halwynau arian halid, sy'n anhydawdd.


Categori:Cyfansoddion cemegol
Meddyliau

[bawd|Copi [efydd o'r "Meddyliwr" gan Auguste Rodin; Saint-Dié-des-Vosges, Ffrainc]] 
bawd|Y dull symbolaidd o gynrychioli'r broses o feddwl mewn delwedd

Mae **meddyliau** (neu **ystyriaethau**) yn deillio o'r meddwl (yr ymenydd) ac nid o'r pum synnwyr, er y gall y broses o feddwl drin a thrafod y synhwyrau.

Dywedir fod rhywun yn hel meddyliau, yn meddwl yn galed, yn meddwl am rywbeth neu'n ddifeddwl.

Math o baratoad ydy meddwl, math o greu model o'r amgylchfyd yn ôl amcanion neu dymuniadau yr un sy'n meddwl.

Mae prosesau tebyg yn digwydd yn y meddwl, e.e. ymwybyddiaeth, adnabyddiaeth, syniadaeth a'r dychymyg.

## Cyfeiriadau

Categori:Seicoleg
Y meddwl

[bawd|240px|Darlun gan [Robert Fludd, *Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris* […] *historia*, tomus II (1619), tractatus I, sectio I, liber X, *De triplici animae in corpore visione*.]]

Y **meddwl** yw'r broses a'r fan lle mae bodau dynol a rhai anifeiliaid eraill yn ymwneud â deallusrwydd, ymwybyddiaeth, meddyliau, cof, emosiwn, yr ewyllys a'r dychymyg. Mae hefyd yn ymwneud â'r prosesau o resymu a gall hyd yn oed weithredu pan rydym yn anymwybodol neu'n cysgu.

Ceir damcaniaethau rif y gwlith amdano, ei fodolaeth a sut mae'n gweithio. Ymhlith y cyntaf i'w drafod y mae, Zoroaster, Gotama Bwdha, Platon, Aristotlys, Adi Shankara ac athronwyr eraill o Wlad Groeg, India ac yna'r gwledydd Islamaidd.

Roedd llawer o'r damcaniaethau cyn hynny yn deillio o weithiau crefyddol ac yn ymwneud â'r berthynas rhwng y meddwl â'r enaid.

Mae pa bridoleddau ddylid eu cynnwys o dan y term "y mewddwl" yn cael eu trafod yn aml. Dywed rhai seicolegwyr mai dim ond ffwythiannau deallusol uchaf ddylid cael eu hystyried, yn enwedig rheswm a'r gallu i gofio. Mae nhw'n gwrthod priodoleddau megis cariad neu serch, casineb, ofn a hapusrwydd gan ddweud mai emosiynau cyntefig ydy'r rhain ac yn faes ar wahân i'r meddwl. Dywed eraill fod emosiwn a rheswm yn rhan o'r meddwl ac yn ddi-wahân, a'u bod o'r un anian a natur ac yn deillio o'r un lle.

## Gweler hefyd
* Meddyliau

Categori:Seicoleg
Porth Ia

Tref glan-y-môr, plwyf sifil a phorthladd yng  Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Porth Ia** (Saesneg: **St Ives**; Cernyweg: *Porth Ia*) wedi ei lleoli ar arfordir y Môr Celtaidd yng ngorllewin Cernyw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 11,435.

Roedd ar un adeg yn dref bysgota, ond wedi'r cwymp yn y diwydiant mae heddiw yn dibynnu ar dwristiaeth. Mae'r dref yn enwog am ei artistiaid, ac ym 1993 agorwyd cangen o Oriel y Tate, Tate St. Ives yng nghanol y dref. Yn 2007 cafodd ei henwi fel tref glan-y-môr gorau Prydain ym mhapur newydd *The Guardian*.

bawd|dim|Porth Ia

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Porth Ia wedi'i gefeillio â:

* Kameled, Llydaw

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Categori:Trefi Cernyw
St Ives

Enw Saesneg ar ddwy dref yn Lloegr yw **St Ives**,
* Porth Ia yng Nghernyw
* St Ives, Swydd Gaergrawnt

Gweler hefyd:
* St Ives, pentref yn Dorset
* St Ive, pentref yng Nghernyw
* St Ive Cross, pentref yng Nghernyw
----
Shoreditch

Ardal yn Llundain yw **Shoreditch**, wedi ei lleoli ym mwrdeistref Hackney. Lleolir yn union i'r gogledd o Ddinas Llundain 2.5 milltir (4 cilometr) i'r gogledd-ddwyrain o Charing Cross.

Mae Shoreditch, ynghyd â Hoxton gerllaw wedi bod yn ganolbwynt traddodiadol i artistiaid ifanc dros yr 20g, ac fe gaiff hyn ei dystio gan y nifer o orielau celf (yn enwedig celf modern) sydd yn yr ardal. Ers i brisiau tai godi fodd bynnag, mae ffocws y sîn gelf yn dechrau symud allan i'r dwyrain tuag at ardaloedd Hackney Wick, Stepney, Bow a Mile End neu i'r de o'r afon (e.e. Peckham, New Cross).

## Trafnidiaeth
Ers 27ain Ebrill 2010 gwasanaethir yr ardal gan Orsaf Reilffordd Shoreditch High Street sydd yn rhan o rwydwaith Overground Llundain.

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Hackney
Esgairgeiliog

Pentref  yng nghymuned Glantwymyn, Powys, Cymru, yw **Esgairgeiliog**, a adnabyddir hefyd fel **Ceinws** yn lleol. Saif yn ardal Maldwyn, ar bwys y briffordd A487 tua 2 filltir i'r de o Gorris, rhwng y pentref hwnnw a thref Machynlleth, bron iawn ar y ffin sirol rhwng Powys a Gwynedd.

Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanwrin. Llifa Afon Dulas heibio i ymuno yn Afon Dyfi ger Machynlleth.

Ceir gorsaf reilffordd ar lein Rheilffordd Corris yn y pentref. Tua milltir a hanner i'r de ceir Canolfan y Dechnoleg Amgen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|300x300px|Esgairgeiliog, c.1885

## Cyfeiriadau 
Categori:Glantwymyn
Categori:Pentrefi Powys
Lambeth (Bwrdeistref Llundain)

Bwrdeistref yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bwrdeistref Llundain Lambeth** neu **Lambeth** (Saesneg: *London Borough of Lambeth*). Mae'n rhan o Lundain Fewnol. Fe'i lleolir ar lan ddeheuol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Wandsworth i'r gorllewin, Merton a Croydon i'r de, a Southwark i'r dwyrain; saif gyferbyn â Westminster ar lan ogleddol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Bwrdeistref Lambeth o fewn [Llundain Fwyaf]]

Ynddi mae Maes Criced yr Oval, y Theatr Genedlaethol, Royal Festival Hall, Oriel Hayward a'r London Eye.

[bawd|dim|Y [London Eye]]

## Ardaloedd
Mae'r fwrdeistref yn cynnwys yr ardaloedd canlynol:

*Brixton
*Clapham
*Crystal Palace
*Gipsy Hill
*Herne Hill
*Kennington
*Lambeth
*Loughborough Junction
*Oval
*Stockwell
*Streatham
*Streatham Hill
*Eastfields
*Tulse Hill
*Vauxhall
*Waterloo
*West Dulwich
*West Norwood

## Trafnidiaeth
### Gorsafoedd rheilffordd
*Gorsaf Brixton
*Gorsaf Clapham High Street
*Gorsaf Gipsy Hill
*Gorsaf Herne Hill
*Gorsaf Loughborough Junction
*Gorsaf Streatham
*Gorsaf Streatham Common
*Gorsaf Streatham Hill
*Gorsaf Tulse Hill
*Gorsaf Vauxhall
*Gorsaf Waterloo
*Gorsaf Wandsworth Road
*Gorsaf West Norwood
*Gorsaf Eastfields

### Underground Llundain
*Brixton
*Clapham Common
*Clapham North
*Clapham South
*Lambeth North
*Oval
*Stockwell
*Vauxhall
*Waterloo


Categori:Bwrdeistrefi Llundain
Cytsain wfwlar

Mewn seineg, yngenir **cytsain wfwlaidd** (neu **wfwlar**) â bôn y tafod yn erbyn neu ger y tafod bach (wfwla).

Ceir y cytseiniaid wfwlaidd canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Categori:Seineg
Disney Channel

Rhwydwaith deledu Americanaidd ydy **Disney Channel**. Mae'n darlledu ar deledu cebl a theledu lloeren, a lleolir ei phencadlys yn West Alameda Ave. yn Burbank, Califfornia. Mae'r sianel yn eiddo i'r Disney-ABC Television Group sy'n rhan o'r The Walt Disney Company. Mae gan y Sianeli Disney Bydeang bortffolio rhyngwladol o dros 90 o sianeli sydd wedi eu hanelu at blant a theuluoedd a gellir gwylio'r sianeli mewn dros 160 o wledydd ac mewn 30 o ieithoedd.

Arbeniga'r sianel mewn creu rhaglenni ar gyfer plant ar ffurf cyfresi a ffilmiau gwreiddiol, yn ogystal â rhaglenni gan gwmnïau allanol. Caiff y sianeli eu marchnata'n bennaf at blant rhwng 6-12 oed, ac eithrio eu rhaglenni penwythnos sydd wedi eu hanelu at blant rhwng 9-15 oed. Fodd bynnag yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae'r ystod o wylwyr wedi ehangu ac mae bellach yn cynnwys cynulleidfa hŷn, megis arddegwyr a theuluoedd ifanc.


Categori:Rhwydweithiau teledu Americanaidd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1983
Tower Bridge, Llundain

Cyfuniad o bont siglog a phont grog yn Llundain, Lloegr yw **Tower Bridge**, sydd yn croesi'r Afon Tafwys. Daw'r enw o'r tŵr enwog sydd gerllaw, Tŵr Llundain. Cysylltai ardal y Borough i'r de â chanol Dinas Llundain i'r gogledd. Wedi ei hagor ar 30ain o Fehefin 1894, mae bellach wedi datblygu i fod yn symbol eiconig o Lundain. 
Caiff ei chamgymryd yn aml fel London Bridge, y bont nesaf i fyny'r afon.

[bawd|chwith|500px|Tower Bridge yn cysylltu y [Borough, Llundain|Borough â chanolfan ariannol Dinas Llundain]]

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Southwark
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Tower Hamlets
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd
Y Strand

Stryd yn Ninas Westminster, canol Llundain, yw y **Strand**, tua 3/4 milltir o hyd. Mae'n dechrau yn Sgwâr Trafalgar ac yn rhedeg i'r dwyrain i ymuno â Stryd y Fflyd ger Temple Bar, man a ystyrir yn ffin answyddogol rhwng Dinas Westminster a Dinas Llundain.

Categori:Strydoedd Dinas Westminster
Soho

Gall **Soho** gyfeirio at:

*Soho, Llundain
*SoHo, Efrog Newydd
*SOHO (Saesneg: Solar and Heliospheric Observatory), Arsyllfa Solar a Heliosfferig, llong ofod arsylwi'r Haul
----
New Malden

Ardal faestrefol yn Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **New Maldon** – y rhan helaeth ohoni o fewn ym Mwrdeistref Frenhinol Kingston upon Thames ond gyda rhan fechan ohoni ym Mwrdeistref Merton. 
Saif tua 9.4 milltir (15.1&nbsp;km) i'r  de-orllewin o ganol Llundain.
Trefi cyfagos yw Surbiton a Worcester Park.

## Cymuned a diwylliant Coreaidd
New Malden yw ardal mwyaf poblog Ewrop o ran alltudion o Dde Corea, ac un o ardaloedd mwyaf dwys o bobl Coreaidd yn y byd y tu allan i Dde Corea ei hun gyda thua 20,000 o bobl yn byw o fewn radiws 3 milltir o'r dref. Mae gan yr ardal lu o siopau a tai bwyta Coreaidd. Ar Burlington Road lleolir Sefydliad Diwylliannol Anglo-Goreaidd, ac fe geir nifer o eglwysi yn yr ardal sy'n cynnal gwasanaethau Corëeg.

Caiff hyn ei olrhain i'r 1970au pan ddilynodd nifer o bobl o Dde Corea ôl traed Llysgennad De Corea, a oedd yn byw yn nhref cyfagos Wimbledon ers y 1960au. Pan gynyddodd prisiau tai Wimbledon, symudodd nifer i New Malden. Gelwir yr ardal yn aml yn *New Mal-dong*, gan mai "cymdogaeth" yw ystyr y gair *dong*.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Frenhinol Kingston upon Thames
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Merton
Tsu

bawd|Grisiau yn arwain tuag at brif cysegr yr Ise Jingu, *Naikū*

Dinas yn Japan yw **Tsu** (Japaneg: 津市 *Tsu-shi*), a prifddinas talaith Mie. Lleolir ar Fae Ise yn ardal Kansai ar ynys Honshū. Mae'n enwog am ei chysegr Shintō fawr, Ise Jingu.

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Kansai
Categori:Talaith Mie
Four Crosses

Gallai **Four Crosses** gyfeirio at un o ddau bentref yng Nghymru (ymddengys ni cheir enwau Cymraeg amdanynt):

*Four Crosses, Powys
*Four Crosses, Sir Ddinbych
Four Crosses, Sir Ddinbych

Pentref bychan yn Sir Ddinbych yw **Four Crosses**() (ymddengys ni cheir enw Cymraeg). Fe'i lleolir ar y briffordd A474 fymryn cyn ei chyffwrdd â'r A5, tua 2.5 milltir i'r gorllewin o Gorwen. Mae'n rhan o gymuned Y Ddwyryd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Esgeiriau Gwynion

Copa mynydd yn ne Parc Cenedlaethol Eryri yng Ngwynedd yw **Esgeiriau Gwynion** (hefyd **Foel Rudd**). Saif i'r dwyraion o gopa Aran Fawddwy, gyda Bwlch Sirddyn yn eu gwahanu, tua 5 km i'r de o Lanuwchllyn; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 505  metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Y pentrefi agosaf i'r mynydd yw Dinas Mawddwy i'r de, Llanymawddwy i'r de-ddwyrain, Rhydymain i'r gorllewin a Llanuwchllyn tua'r gogledd.

## Dosbarthu'r copaon
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 671 metr (2201 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mawddwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Ymerodraeth y Gupta

Ymerodraeth yn India oedde **Ymerodraeth y Gupta** (Sansgrit, गुप्त, gupta). Y cyntaf o frenhinoedd pwysig y Gupta oedd Chandragupta I (teryrnasodd ca. 320-335). Unodd lawer o'r teyrnasoedd bychain oedd wedi datblygu ers cwymp ymerodraeth y Kushana. Lledaenwyd ffiniau'r ymerodraeth gan ei fab, Samudragupta (335-375). Cipiodd ef Pataliputra yn Magadha, a ddaeth yn brifddinas y Gupta yn ddiweddarach. Dan ei fab yntau, Chandragupta II (375-413/15) daeth yr ymerodraeth yn un o'r grymoedd mawr.

300px|bawd|dim|Ymerodraeth y Gupta ar ei uchafbwynt

## Setoffderr hj Aerryhathæ Gupta 
* Gupta (ca. 275-300)
* Ghatotkacha (ca. 300-320)
* Chandragupta I (320-335)
* Samudragupta (335-375)
* Ramagupta 375 (?)
* Chandragupta II (375-413/5)
* Kumaragupta I (415-455)
* Skandagupta (455-467)
* Purugupta (ca. 467-472)
* Narasimhagupta Baladitya (ca. 472/73)
* Kumaragupta II (ca. 473-476)
* Budhagupta (ca. 476-495)
* mae ansicrwydd am y sefyllfa o gwmpas 500:
** Chandragupta III.
** Vainyagupta 507 (yn Bengal?)
** Bhanugupta 510 (yn Malwa?)
** Narasimhagupta Baladitya II ca. 500-530 (yn Magadha?)
* Kumaragupta III Kramaditya (ca. 532)
* Vishnugupta Chandraditya (ca. 550)

250px|bawd|dim|Chandragupta II ar gefn march

Categori:Hanes India
Categori:Hanes Pacistan
Gupta
Sergei Eisenstein

Cyfarwyddwr ffilm ac athronydd ffilm arloesol o'r Undeb Sofietaidd oedd **Sergei Mikhailovich Eisenstein** (23 Ionawr 1898&nbsp;– 11 Chwefror 1948). Mae'n nodedig am ei ffilmiau mud *Strike* (1924), *Y Llong Ryfel Potemkin* (1925) ac *October* (1927), yn ogystal â'r ffilmiau epig hanesyddol *Alexander Nevsky* (1938) ac *Ivan the Terrible* (1944, 1958).

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1948
Southwark

Ardal yn ne Llundain yw **Southwark**, neu **The Borough** neu **Borough** o fewn bwrdeistref Southwark. Lleolir 1.5 milltir (2.4 cilometr) i'r de-ddwyrain o Charing Cross ar lannau deheuol Afon Tafwys. Ymhlith atyniadau yr ardal ceir Eglwys Gadeiriol Southwark, ac mae Marchnad Borough wedi datblygu i fod yn un o brif farchnadoedd bwyd Llundain.

bawd|dim|Mynedfa Marchnad Borough ar Southwark Street

Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Southwark
Sima Qian

Hanesydd o Tsieina yng nghyfnod Brenhinllin Han oedd **Sima Qian** (司马迁) (ca. 145 CC - ca. 86 CC). Ef oedd awdur y Shiji, y llyfr cynharaf ar hanes Tsieina sydd wedi ei gadw yn ei gyfanrwydd.

Ceir dwy ffynhonnell am ei fywyd. Diweddodd Sima Qian ei Shiji gyda *xu* (diweddglo), lle mae'n rhoi manylion am ei dad, Sima Tan, a rhywfaint o'i hanes ei hun. Ceir hefyd fywgraffiad diweddarach ohono. Rhwng 140 CC a 110 CC, roedd ei dad, Sima Tan, yng ngwasanaeth yr ymerawdwr Han Wudi fel *taishi ling* (太史令), seryddwr, sêr-ddewin a hanesydd y llys. Ganed Sima Qian yn Longmen, ger Hancheng yn nhalaith Shaanxi heddiw. Cafodd gefnogaeth ariannol gan ei dad i deithio i gasglu gwybodaeth hanesyddol, gan gyrraedd Kunming yn  Yunnan heddiw yn 111 CC. Cyflwynwyd ei adroddiad i'r ymerawdr.

Bu farw ei dad yn 110, ac olynodd Sima Qian ef fel *taishi ling* yn 108 CC. Dechreuodd gasglu deunydd ar gyfer ei hanes, a dywedir iddo gymeryd rhan yn y gwaith o baratoi calendr newydd yn 104 CC. Yn 99 CC, collodd ffafr yr ymerawdwr oherwydd ei gefnogaeth i'r cadfridog Li Ling. Roedd  Li Ling wedi arwain byddin yn erbyn y Xiongnu. Pan ddaeth yn amlwg ei fod yn mynd i gael ei orchfygu, ildiodd Li Ling i'r Xiongnu. Ystyriai'r ymerawdwr y dylai fod wedi marw yn hytrach nag ildio. Amddiffynnwyd Li Ling gan Sima Qian, a chan fod hyn yn cael ei ystyried fel beirniadath o'r ymerawdwr, dedfrydwyd ef i gael ei sbaddu.

Mae'r Shiji, neu "Cofnodion y Prif Hanesydd" yn cofnodi hanes Tsieina dors gyfnod o fwy na dwy fil o flynyddoedd, o'r Ymerawdwr Melyn hyn yr ymerawdwr Han Wudi.

Categori:Hanes Tsieina
Categori:Llenorion Tsieineeg
Leonhard Euler

Mathemategydd a ffisegydd arloesol o'r Swistir oedd **Leonhard Euler** (15 Ebrill 1707 – 18 Medi 1783). Gwnaeth ddarganfyddiadau pwysig mewn ystod eang o feysydd megis calcwlws gorchfychanion a theori graff. Ef hefyd gyflwynodd lawer o'r terminoleg a'r nodiant mathemategol modern, yn enwedig ar gyfer dadansoddi mathemategol. Mae ef hefyd yn enwog am ei waith ar fecaneg, deinameg hylifol a seryddiaeth.

Treuliodd Euler y rhan fwyaf o'i oes yn St Petersburg, Rwsia ac yn Berlin. Caiff ei gyfri fel y mathemategydd pwysicaf yn y 18g, ac un o'r mwyaf erioed drwy'r byd. Mae hefyd yn un o'r mathemategwyr mwyaf cynhyrchiol o ran ei gyhoeddiadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffisegwyr o'r Swistir
Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1783
Categori:Mathemategwyr o'r Swistir
Rumpelstiltskin

Cymeriad llên gwerin yw **Rumpelstiltskin** (Almaeneg: ***Rumpelstilzchen***) yr enwir chwedl werin Almaeneg a gasglwyd gan y Brodyr Grimm ar ei ôl. Cyhoeddwyd fersiwn cyntaf y Brodyr Grimm yn y gyfrol *Kinder- und Hausmärchen* (1812) a chafodd ei diwygio ganddynt sawl gwaith ar ôl hynny nes ei chyhoeddi yn ei ffurf derfynol yn 1857.

## Crynodeb y chwedl 
Yn y chwedl mae melinydd yn bostio wrth y brenin fod ei ferch yn droellferch fedrusach nag unrhyw un arall ac yn medru troellu aur allan o wellt. Mae'r brenin yn awyddus i weld os ydy hynny'n wir ac yn mynd â'r ferch i'w gastell lle mae'n ei chloi mewn stafell llawn o wair mewn tŵr uchel. Mae'n pwyntio at y gwellt ac yn gorchymyn iddi droi'r cyfan yn aur mewn tair noson. Os gwneir hynny bydd yn ei phriodi ond caiff ei dienyddio os na fedr hi.

Dydy'r ferch ddim yn gwybod beth i'w wneud. Does ganddi ddim cyneddfau arbennig mewn gwirionedd ac mae hi'n eistedd wrth y droell a dechrau gwylo. Yn sydyn, daw corrach i mewn i'r stafell. Mae'n cynnig gwneud y gwaith i'r ferch ar yr amod ei bod hi'n rhoi ei gwddfdorch (neclis). Yna mae'n troelli'r gwellt yn aur ac yn diflannu. Mae'r un peth yn digwydd trannoeth, yn gyfnewid am fodrwy'r ferch. Ar y drydedd noson daw'r corrach eto. Ond druan o'r ferch, does ganddi ddim byd o werth ar ôl i'w gynnig. Mae'r dyn bach yn cynnig gwneud y gwaith yn gyfnewid am blentyn cyntafanedig y ferch. Mae hi'n cytuno ac mae gweddill y gwellt yn cael ei droi'n aur ac yna mae'r corrach yn diflannu.

Pan wêl y brenin crintachlyd yr holl aur yn llenwi'r stafell mae'n priodi'r ferch. Mewn blwyddyn mae'r ferch, sy'n frenhines erbyn hynny, yn esgor ar fachgen bach golygus. Ond daw'r dyn bach a gofyn i'w gael ganddi. Beichio gwylo wna'r frenhines ac mae'r corrach yn tosturio wrthi. Dywed caiff hi gadw'r bachgen os medr hi ddyfalu ei enw gan roi tri diwrnod iddi gyflawni hynny. Mae'r frenhines yn anfon gwas i holi ym mhobman am enwau pobl ond dydy'r un ohonyn nhw yn iawn. Ar y trydydd diwrnod mae'r cennad yn dychwelyd eto ac yn adrodd fel y clywodd hen gorrach o ddyn yn dawnsio o flaen ogof mewn coedwig ryfeddol ac yn canu rhigwm sy'n datgelu eu enw anghyffredin, sef 'Rumpelstiltskin'.

Pan ddaw'r dyn bychan ar y drydedd noson mae'r frenhines yn datgan ei enw iddo. Mae Rumpelstiltskin yn gwylltio'n lân. Mae'n trawo'r llawr gyda'i droed de gan ei gladdu ac yna'n gafael yn ei droed chwith ac yn rhwygo ei hun yn ddau (yn y fersiwn llafar mae'n hedfan i ffwrdd trwy'r ffenestr ac mewn fersiwn arall mae'n suddo i dwll yn y ddaear).

## Fersiynau eraill
Mae hon yn chwedl werin ryngwladol y ceir sawl fersiwn ohoni mewn sawl diwylliant, e.e. chwedl Tremolino yn yr Eidal a Martinko Klingáč yn Slofacia.

## Dolenni allanol 
* Chwedl Rumpelstiltskin 

Categori:Corachod (mytholeg)
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Llên gwerin yr Almaen
Broad Haven

Gallai **Broad Haven** gyfeirio at:

* Aberllydan (*Broad Haven*): pentref yn Sir Benfro i'r gorllewin i Hwlffordd
* Broad Haven: bae ar arfordir de Sir Benfro, i'r de o Benfro
Wandsworth (Bwrdeistref Llundain)

Bwrdeistref yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bwrdeistref Llundain Wandsworth** neu **Wandsworth** (Saesneg: *London Borough of Wandsworth*). Mae'n rhan o Lundain Fewnol. Fe'i lleolir ar lan ddeheuol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Richmond upon Thames i'r gorllewin, Kingston upon Thames a Merton i'r de, a Lambeth i'r dwyrain; saif gyferbyn â Hammersmith a Fulham, Kensington a Chelsea a Westminster ar lan ogleddol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Bwrdeistref Wandsworth o fewn [Llundain Fwyaf]]

Battersea Power Station, London-22May2010.jpg|Gorsaf Bŵer Battersea
Putney Bridge.jpg|Pont Putney, man cychwyn y Ras Cychod Rhydychen a Chaergrawnt

## Ardaloedd
Mae'r bwrdeistref yn cynnwys yr ardaloedd canlynol:

* Balham
* Battersea
* Earlsfield
* Furzedown
* Nine Elms
* Putney
* Putney Heath
* Putney Vale
* Roehampton
* Southfields
* Streatham Park
* Tooting
* Wandsworth

## Trafnidiaeth
### Gorsafoedd rheilffordd
Prif orsaf drenau'r fwrdeistref yw Gorsaf Clapham Junction, gorsaf drenau prysuraf Prydain o ran nifer o drenau. Ynddi hefyd mae'r gorsafoedd canlynol:

*Gorsaf Balham
*Gorsaf Battersea Park
*Gorsaf Earlsfield
*Gorsaf Putney
*Gorsaf Queenstown Road (Battersea)
*Gorsaf Wandsworth Common
*Gorsaf Wandsworth Town

## Underground Llundain
Mae nifer o orsafoedd Underground Llundain o fewn y fwrdeistref:

*Balham
*Clapham South
*East Putney
*Southfields
*Tooting Bec
*Tooting Broadway


Categori:Bwrdeistrefi Llundain
Chwe Chloch

Pentref yng nghymuned Abertyleri, Blaenau Gwent, Cymru, yw **Chwe Chloch** (Saesneg: *Six Bells*). Fe'i lleolir i'r de o dref Abertyleri ger Aber-bîg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 7.1% o boblogaeth yr ardal yn gallu siarad Cymraeg. Yn ôl pob sgil, mae 170 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 156 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 137 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Roedd 9.4% yn medru'r Gymraeg yn 2001.

bawd|dim|*Y Gwarchodwr* gan Sebastien Boyesen

## Damwain yng Nglofa'r Chwe Chloch
Ar 28 Mehefin 1960 cafwyd ffrwydriad a laddodd 45 o weithwyr. Bellach, trowyd y fan yn ardal gelf, i gofio am y rhai a laddwyd. Cynlluniwyd y gwaith gan Sebastian Boyesen. Mae'r gofeb hefyd yn symbol o lowyr eraill a fu farw mewn ffrwydriadau tebyg drwy Dde Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Abertyleri
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Swffryd

Pentref  yng nghymuned Llanhiledd, Blaenau Gwent, Cymru, yw **Swffryd** (hefyd: **Craig Swffryd**). Mae'n gorwedd yn ne eithaf y sir yn union am y ffin sirol rhwng Blaenau Gwent a Bwrdeistref Sirol Caerffili, tua 2 filltir i'r dwyrain o bentref Crymlyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Rhed ffordd y B4471 trwy'r pentref, gan ei gysylltu ag Aber-bîg.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanhiledd
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Hammersmith a Fulham (Bwrdeistref Llundain)

Bwrdeistref yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bwrdeistref Llundain Hammersmith a Fulham** neu **Hammersmith a Fulham** (Saesneg: *London Borough of Hammersmith and Fulham*). Mae'n rhan o Lundain Fewnol. Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Hounslow ac Ealing i'r gorllewin, Brent i'r gogledd, a Kensington a Chelsea i'r dwyrain; saif gyferbyn â Richmond upon Thames a Wandsworth ar lan ddeheuol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Bwrdeistref Hammersmith a Fulham o fewn [Llundain Fwyaf]]

Mae'n gartref i Canolfan Deledu y BBC, canolfan siopa Westfield Llundain, clybiau pêl-droed Chelsea F.C. a Fulham F.C. a phencadlysau Virgin Group a Sony Ericsson.

## Ardaloedd
Mae'r bwrdeistref yn cynnwys yr ardaloedd canlynol:

* Barons Court
* Brook Green
* Fulham
* Gorllewin Kensington
* Hammersmith
* Hurlingham
* Old Oak Common
* Parsons Green
* Sands End
* Shepherd's Bush
* Walham Green
* White City

BBC TV Centre.jpg|Canolfan deledu y BBC yn White City
Westfield London 028.jpg|Canolfan siopa Westfield Llundain yn Shepherd's Bush


Categori:Bwrdeistrefi Llundain
Southwark (Bwrdeistref Llundain)

Bwrdeistref yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bwrdeistref Llundain Southwark** neu **Southwark** (Saesneg: *London Borough of Southwark*). Mae'n rhan o Lundain Fewnol. Fe'i lleolir ar lan ddeheuol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Lambeth i'r gorllewin, Bromley i'r de, a Lewisham i'r dwyrain; saif gyferbyn â Dinas Llundain a Tower Hamlets ar lan ogleddol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Bwrdeistref Southwark o fewn [Llundain Fwyaf]]

Ynddi mae nifer o iconau a nodweddion poblogaidd, fel Tower Bridge, Millenium Bridge, Pont Llundain, Theatr Glob Shakespeare, Marchnad Borough ac Eglwys Gadeiriol Southwark.

Lleolir y fwrdeistref gyfan o fewn ardal côd post SE.

[bawd|dim|[Theatr Glob Shakespeare ar lannau deheuol Afon Tafwys]]

## Ardaloedd
Mae'r bwrdeistref yn cynnwys yr ardaloedd canlynol:

* Bankside
* Bermondsey
* Y Borough
* Camberwell
* Crystal Palace i'r dwyrain o Orsaf Reilffordd Gipsy Hill i'r gorllewin o Crystal Palace Parade a Sydenham Hill
* Dulwich
* Dulwich Wood
* East Dulwich
* Elephant & Castle
* Herne Hill i'r dwyrain o Orsaf Reilffordd Herne Hill
* Newington
* Nunhead
* Peckham
* Peckham Rye  
* Rotherhithe
* Surrey Quays
* Walworth
* West Dulwich i'r dwyrain o South Croxted Road

bawd|dim|Ardaloedd Southwark

## Trafnidiaeth
### Rheilffordd Danddaearol Llundain
Mae nifer o orsafoedd Rheilffordd Danddaearol Llundain o fewn y fwrdeistref:

* Bermondsey
* Borough
* Canada Water
* Elephant & Castle
* Kennington
* London Bridge
* Rotherhithe
* Southwark
* Surrey Quays

### Gorsafoedd rheilffordd
Yn ogystal â gorsafoedd *Underground*, mae nifer o orsafoedd rheilffordd o fewn y fwrdeistref:

* Denmark Hill
* East Dulwich
* West Dulwich
* Elephant & Castle
* London Bridge
* North Dulwich
* Nunhead
* Peckham Rye
* Queens Road Peckham
* Sydenham Hill
* Gipsy Hill
* South Bermondsey

### Dociau Riverbus
*Pier Bankside - ar gyfer y Tate Modern a Theatr Glob Shakespeare
*Pier Dinas London Bridge
*Doc Greenland


Categori:Bwrdeistrefi Llundain
Argraffiadaeth

Mudiad yng nghelf yn y 19eg ganrif a darddodd yn Ffrainc oedd **Argraffiadaeth** (Ffrangeg: *Impressionnisme*). Grŵp anffurfiol oedd yr Argraffiadwyr gwreiddiol a ddaeth at ei gilydd i arddangos eu peintiadau yn annibynnol o'r *Salon* ym Mharis, o 1874 ymlaen. Eu nod oedd dylunio'r byd o'u cwmpas mewn modd mwy digymell a ffres nad oedd confesiynau academaidd y cyfnod yn caniatáu, gan ddal yr "argraff" cyffredinol o olygfa a welir gan y llygaid, gyda phwyslais ar effeithiau lliw a golau. Roedd peintio tirluniau yn yr awyr agored yn un o brif nodweddion y symudiad, yn ogystal â golygfeydd o fywyd dinesig bob dydd; hefyd roedd gan rhai o'r artistiaid eu hoff themâu y dychwelant atynt drosodd a throsodd.

Ym mhlith yr Argraffiadwyr pennaf oedd Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir, Alfred Sisley, Édouard Manet, Edgar Degas a Camille Pissarro. Daw enw'r symudiad o beintiad gan Monet, *Impression, soleil levant* ('Argraff, Codiad Haul', 1872), un o'r gweithiau yn yr arddangosfa annibynnol cyntaf ym 1874; bwriad y gŵr a fathodd y term, Louis Leroy, oedd i'w dychanu. Yn sgil y symudiad yng nghelf roedd symudiadau Argraffiadol yng ngherddoriaeth a llenyddiaeth.

[bawd|dim|[Pierre-Auguste Renoir, *La Parisienne*, 1874. Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd]]


Categori:Y celfyddydau gweledol yn y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau'r celfyddydau gweledol
Twickenham

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy **Twickenham**. 
Saif tua 10  milltir (16&nbsp;km) i'r de-orllewin o ganol Llundain.

Mae'n gartref i Stadiwm Rygbi Twickenham.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames
Dofi

[bawd|dde|240px|Godro buwch yn [yr Hen Aifft.]]

**Dofi** yw'r broses lle mae gwahanol rywogaethau o anifeiliaid a phlanhigion yn cael eu defnyddio a'u haddasu ar gyfer dibenion dynol. Gellir eu defnyddio ar gyfer bwyd neu at ddibenion eraill, er enghraifft gwlân o ddefaid i wneud dillad. Fel rheol, mae'r rhywogaethau hyn yn cael ei newid trwy fridio dewisol i'w gwneud yn fwy addas ar gyfer y dibenion hyn.

Y rhywogaeth gyntaf i'w dofi oedd y ci, ffurf wedi ei dofi o'r blaidd, efallai tua 100,000 o flynyddoedd yn ôl. Y rhai nesaf oedd yr afr, y ddafad a'r mochyn, tua 8000 CC yng ngorllewin Asia. Dilynwyd hwy gan y fuwch tua 6000 CC.

Ymysg y rhywogaethau o anifeiliaid sydd wedi eu dofi mae:

::
## Cysyniadau
Byddai rhai yn dadlau mai disgrifiad o ddofi yn golygu *to domesticate* yw'r uchod
Ystyriwch y paragraff hwn (o Diamond 1997
*It’s true, of course, that some large African animals have occasionally been tamed. Hannibal enlisted tamed African elephants in his unsuccessful war against Rome, and ancient Egyptians may have tamed giraffes and other species. But none of those tamed animals was actually domesticated – that is, selectively bred in captivity and genetically modified so as to become more useful to humans. Had Africa’s rhinos and hippos been domesticated and ridden, they would not only have fed armies but also have provided an unstoppable cavalry to cut through the ranks of European horseman. Rhino mounted Bantu shock troops could’ve overthrown the Roman Empire. It never happened.*

Cyfieithwch hwn! Onid yw’r Gymraeg yn brin o eirfa? Mae’r gwahaniaeth rhwng *to tame* a *to domesticate* fel cysyniadau yn waelodol bwysig i’n dealltwriaeth o hanes y ddynoliaeth. Mae ein hanes ynghlwm wrth yr ail broses (sef *domesticating*) anifeiliaid a phlanhigion. Ac eto does dim gair sefydlog gennym yn y Gymraeg i wahaniaethu rhwng y ddau gysyniad gwahanol hwn. (Ffrangeg: *apprivoiser* a *domestiquer*; Almaeneg: *zähmen* a *domestizieren* ).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Anifail anwes

Categori:Amaeth
*
Kensington a Chelsea (Bwrdeistref Frenhinol)

Bwrdeistref yn Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Bwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea** neu **Kensington a Chelsea** (Saesneg: *Royal Borough of Kensington and Chelsea*; Anffurfiol: "RBK" neu "RBK and C"). Mae'n rhan o Lundain Fewnol. Fe'i lleolir ar lan ogleddol Afon Tafwys; mae'n ffinio â Hammersmith a Fulham i'r gorllewin, Brent i'r gogledd, a Westminster i'r dwyrain; saif gyferbyn â Wandsworth ar lan ddeheuol yr afon.

[bawd|dim|Lleoliad Bwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea o fewn [Llundain Fwyaf]]

Ardal ddinesig ydwy, ac yn ôl Cyfrifiad 2001 dyma awdurdod lleol mwyaf dwys ei phoblogaeth yn y Deyrnas Unedig gyda 13,244 person i bob cilometr sgwâr. Mae hefyd yn un o dair bwrdeistref yn Llundain Fwyaf a ddynodir yn "Fwrdeistref Frenhinol" (Saesneg: *Royal Borough*). Yr eraill yw Bwrdeistref Frenhinol Kingston upon Thames a Bwrdeistref Frenhinol Greenwich.

Lleolir yn union i'r gorllewin o Ddinas Llundain ac i'r dwyrain o fwrdeistref Hammersmith a Fulham. Ynddi mae siop adrannol Harrods; carnifal mwyaf Ewrop, sef Carnifal Notting Hill; a nifer o lysgenhadaethau yn ardaloedd Belgravia a Knightsbridge. Mae hefyd yn gartref i rai o ardaloedd preswyl drutaf y byd.

## Ardaloedd
Mae'r bwrdeistref yn cynnwys yr ardaloedd canlynol:

*Bayswater (Rhan)
*Belgravia
*Brompton
*Chelsea
*De Kensington
*Earl's Court
*Gogledd Kensington
*Holland Park
*Kensal Town
*Kensington
*Kensington High Street
*Knightsbridge (Rhan)
*Ladbroke Grove
*Notting Hill
*West Brompton
*West Kensington (Rhan)
*Westbourne Park

bawd|dim|Stryd ger Kensington High Street

## Atyniadau a sefydliadau nodedig
Mae nifer o atyniadau a sefydliadau nodedig o fewn y fwrdeistref:

* Amgueddfa Hanes Natur Llundain
* Amgueddfa Victoria ac Albert
* Yr Amgueddfa Wyddoniaeth 
* Coleg Imperial Llundain (rhan)
* Earl's Court
* Harrods
* Kensington High Street
* King's Road
* Ladbroke Grove
* Notting Hill Gate
* Olympia (rhan)
* Oratori Brompton
* Oriel Saatchi
* Palas Kensington
* Portobello Road
* Sloane Street
* Ysbyty Brenhinol Chelsea


Categori:Bwrdeistrefi Llundain