open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Yukon

Mae **baner Yukon** yn swyddogol, **Baner Tiriogaeth Yukon**, yn cynnwys tair streipen fertigol, glas, gwyn a gwyrdd gydag arfbais y diriogaeth yn y canol. Fe'i derbyniwyd yn swyddogol gan 'Ddeddf y Faner' ar 1 Rhagfyr 1967  ac roedd yn gynllun buddugol ar gyfer cystadleuaeth ar draws y diriogaeth a noddwyd gan gangen Whitehorse o Leng Frenhinol Canada fel rhan o ddathliadau canmlwyddiant Canada 1967. Mae Tiriogaeth yr Yukon yn un o dri tiriogaeth sy'n rhan o Cydffederasiwn Canada ac nid yw'n dalaith llawn.

## Dyluniad
Mae'r faner yn dilyn dyluniad y faner genedlaethol, a elwir yn faner Canada, ond yn wahanol i hyn nid yw cyfran y stribed canolog ddwywaith cymaint â'r ochrau, ond dim ond un a hanner gwaith, hynny yw, mae cyfrannau mewnol y faner yn 1:1.5:1. ac islaw ci malamiwt Alasga . Mae'r darian yn cynnwys yn y traean uchaf, groes o Sant Jordi gan gyfeirio at yr archwilwyr Seisnig ac olwyn o gopr sy'n cynrychioli'r fasnach ffwr. ar y gwaelod, mae dau driongl coch yn cynrychioli Mynyddoedd Yukon gyda dau gylch aur yr un yn cynrychioli adnoddau mwynol mawr yr Yukon; a rhwng y ddwy linell wen donnog fertigol hyn ar gefndir glas yn cynrychioli afonydd yr Yukon. Comisiynwyd yr arfbais gan yr Adran Ffederal dros Faterion Indiaidd a Datblygiad Gogleddol a'i dylunio gan yr arbenigwr ar herodraeth Alan Beddoes ar ddechrau'r 1950au. Fe'i cymeradwywyd yn swyddogol gan y Frenhines Elizabeth II ym 1956.

O ran vexillology , gellir ystyried baner yr Yukon yn faner trilliw , h.y. tri lliw , ond efallai na chaiff ei ystyried yn drilliw go iawn gan nad oes gan y streipiau'r un cymarebau lled (triband) ac mae hefyd yn gyfrifol am y cot. o arfau yr Yukon.

## Hanes
Dewiswyd y faner o gystadleuaeth ar draws y diriogaeth fel rhan o ddathliadau Canmlwyddiant Canada ym 1967. Noddwyd y gystadleuaeth gan bencadlys lleol Whitehorse Lleng Frenhinol Canada . Cynigiwyd gwobr o 100 o ddoleri Canada i'r cynllun buddugol. Roedd cyfanswm o 137 o weithiau, gyda Lynn Lambert yn fuddugol. Anfonwyd prototeip o'r dyluniad i Ottawa i gael disgrifiad herodrol priodol. Cyflwynodd arbenigwr o Ottawa fersiwn wedi'i addasu o'r dyluniad (gan uno lled y tair streipen), ond cadwodd pwyllgor Whitehorse y dyluniad gwreiddiol. Fodd bynnag, gwnaed y difrod a hyd heddiw gellir dod o hyd i ddwy fersiwn o faner Yukon; yr un cywir a fabwysiadwyd gan y cyngor, a'r un anghywir, yn ôl pob tebyg fel y'i cynigiwyd gan yr arbenigwr.

## Oriel

File:Flag-map of Yukon.svg|thumb|Baner-fap yn siâp y Diriogaeth
File:Flag of the Commissioner of Yukon.svg|thumbBaner Comisiynydd yr Yukon
File:Trolley with flags (7041438277).jpg|Bws troli gyda baner yr Yukon a Baner Canada

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* The Public Register of Arms, Flags, and Badges of Canada

Yukon
Categori:Baneri Gogledd America
Amgueddfa Llydaw

Mae '*Amgueddfa Llydaw* (Llydaweg: **Mirdi Breizh**; Ffrangeg: *musée de Bretagne*') yn amgueddfa ethnograffig a hanesyddol, a gartrefwyd yn 2006 yn adeilad gwasanaethau cyhoeddus *Les Champs Libres*, a leolir rhwng yr orsaf drenau a hen dref Roazhon , yn département Il-ha-Gwilen (Ille-et-Vilaine), yn Llydaw. Cyn hynny, roedd wedi'i leoli ym mhalas y brifysgol, Quai de la Vilaine, ynghyd ag Amgueddfa'r Celfyddydau Cain yn Rennes. Yn 2016, dathlodd Amgueddfa Llydaw ei phen-blwydd yn 40 oed, yn ogystal â 10 mlynedd ers iddi symud i Les Champs Libres.

Trwy gydol ei hanes, bu'n amgueddfa â gweledigaeth i gasglu ac arddangos archifau a deunyddiau o ddiddordeb Llydweig arbennig. Gydag amser bu iddo esblygu o fod yn amgueddfa yn arddangos creuriau archeolegol ac ethnolegol i fod hefyd yn amgueddfa cymdeithasol.

## Cennad
, 2g CC yn yr Amgueddfa]]
Ei chenhadaeth yw gwarchod, astudio a chyflwyno hanes Llydaw a'r dreftadaeth Lydaweg, gan gymryd rhan yn y gwaith o'i gwella a'i lledaenu. Mae ei chasgliadau yn cynnwys mwy na 600,000 o ddogfennau a gwrthrychau, sy'n cynrychioli'r dreftadaeth Lydaweg o'r olion cyntaf a adawyd gan bobl hyd heddiw.

Ers 2007, mae'r amgueddfa wedi ennill label nodedig"Twristiaeth ac Anabledd" nodedig (*Tourisme et Handicap*). Mae ganddo deithiau tywys, yn ogystal â theithiau gyda gwasanaeth mewn iaith arwyddion Ffrangeg a theithiau cyffyrddol.

## Hanes yr amgueddfa
Daw casgliadau cyntaf yr amgueddfa o atafaeliadau chwyldroadol 1794 a ddygwyd neu gipiwyd oddi ar boneddigion y ddinas adeg Chwyldro Ffrengig  ac, yn bennaf, o ystafelloedd rhyfeddodau Christophe-Paul de Robien (1698-1756), llywydd *présidents à mortier* Senedd Llydaw hynny yw, senedd hanesyddol Llydaw a fodolai gyda sawl senedd arall ar draws Ffrainc o fewn yr Ancien Régime - peidied drysu â Chyngor Rhanbarthol Llydaw gyfoes sy'n gorff a sefydlwyd yn 1982. Mae'r casgliadau'n cynnwys gweithiau celf Llydaweg, Ffrengig a thramor, darnau archeolegol, niwmismatig a hanes natur.

Ganed yr "Amgueddfa Rennes" gyntaf yn swyddogol ar 24ain Vendémiaire y flwyddyn XIV (16 Hydref 1805), y dyddiad y cafodd y fwrdeistref berchnogaeth lawn o'r casgliadau a atafaelwyd.

## Casgliadau archeolegol
 yn arddangofa'r Amgueddfa ar achlysur 500 mlynedd ers marwolaeth y Dduges yn 2014]]
Cymerasant gasgliadau Christophe-Paul de Robien fel eu sylfaen gychwynnol. 

## Amgueddfeydd cenedlaethol Celtaidd eraill
* Amgueddfa Cymru
* Amgueddfa Genedlaethol yr Alban
* Amgueddfa Genedlaethol Iwerddon

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol yn Llydaweg
* Gwybodaeth am yr Amgueddfa ar dudalen Bwrdd Croeso Roazhon

Categori:Llydaw
Categori:Amgueddfeydd
Plaid Lafur Awstralia

250px|right|thumb|Logo Plaid Lafur Awstralia

Plaid wleidyddol ganol-chwith yn Awstralia yw **Plaid Lafur Awstralia** (, **ALP**). Mae'n un o'r ddwy blaid wleidyddol fawr yn Awstralia, a'r llall yw Plaid Ryddfrydol Awstralia. 

Mae'r blaid mewn llywodraeth ffederal ac ym mhob talaith a thiriogaeth ac eithrio Tasmania. Ar hyn o bryd, arweinydd ffederal y blaid yw’r Prif Weinidog Anthony Albanese a dirprwy arweinydd ffederal y blaid yw’r Dirprwy Brif Weinidog Richard Marles.

Y Blaid Lafur yw'r blaid wleidyddol hynaf yn Awstralia, ac fe'i sefydlwyd ym 1901. Mae'n rhagddyddio bodolaeth Plaid Lafur Brydeinig a Phlaid Lafur Seland Newydd. Mae'r blaid yn cadw at ddemocratiaeth gymdeithasol.

Awstralia oedd y wlad gyntaf yn y byd i ethol llywodraeth ddemocrataidd gymdeithasol ar y lefel genedlaethol, sef llywodraeth Lafur.

## Cyfeiriadau
Llafur
Jac Morgan

Chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol o Gymru yw **Jac Morgan** (ganwyd 21 Ionawr 2000). Mae Morgan yn chwarae yn y rheng ôl. Ers 2021 mae'n chwarae i'r Gweilch.

## Bywyd cynnar 
Ganed Morgan yn Sgeti, Abertawe ac fe'i magwyd ym Mrynaman. Aeth i Ysgol Dyffryn Aman. Rhoddodd y gorau i brentisiaeth peirianneg fecanyddol er mwyn dilyn gyrfa broffesiynol yn chwarae rygbi'r undeb.

## Gyrfa clwb 
Cododd Morgan drwy academi’r Scarlets a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y gêm Challenge Cup gyda Gwyddelod Llundain ym mis Tachwedd 2019. Sgoriodd Morgan ei gais proffesiynol cyntaf mewn gêm a gollwyd yn erbyn Ulster yn y Pro 14.

Ar ôl dychwelyd o anaf i’w ben-glin ym mis Chwefror, croesodd Morgan y linell am ddau gais mewn gêm gyfartal yn erbyn Benetton, cyn gwneud 25 tacl i helpu’r Scarlets hawlio buddugoliaeth hollbwysig dros Gaeredin. O ganlyniad i hyn cafodd Morgan ei ethol yn Chwaraewr y Mis i'r Scarlets ar gyfer mis Chwefror.

Ym mis Mawrth 2021, cyhoeddwyd y byddai Morgan yn ymuno â thîm y Gweilch, ar ôl i’w gytundeb ddod i ben.

Dechreuodd ei yrfa yn y Gweilch yn wych, gan dderbyn gwobr gŵr y gêm yn eu buddugoliaeth 18-10 dros Munster ar 23 Hydref 2021. Ni chafodd ei ddewis i chwarae dros Gymru yng nghyfres brawf yr Hydref, er gwaethaf cydnabyddiaeth gan y wasg ac arbenigwyr fel ei gilydd.

Cafodd Morgan ei enwi’n ddyn y gêm ar 20 Ionawr 2023, gan sgorio cais wedi 88 munud wrth i’r Gweilch guro Leicester Tigers yn Welford Road, gan sicrhau eu lle yn rowndiau terfynol Cwpan y Pencampwyr 2022–23.

Gall Morgan chwarae ar yr ochr ddall, rhif wyth, a blaenasgellwr ochr agored. ond nid pob un, o'r chwaraewyr rhyngwladol gorau yn y safleoedd hyn.

## Gyrfa ryngwladol 
Ym Mhencampwriaeth Dan 20 y Chwe Gwlad 2019-20 bu’n gapten ar Gymru a chyflawnodd fwy o adfeddiannu nag unrhyw chwaraewr arall yn y twrnamaint hwn. Cafodd ei alw i garfan hŷn Cymru ar gyfer Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2022.

Gwnaeth Morgan ei ymddangosiad cyntaf dros dîm hŷn Cymru ar 12 Chwefror 2022 yn y fuddugoliaeth 20-17 yn erbyn yr Alban.

Mewn penderfyniad dadleuol cafodd Morgan ei ollwng gan hyfforddwr Cymru Wayne Pivac, cyn eu taith 2022 i Dde Affrica.

Yn sgil perfformiadau cyson i’r Gweilch cafodd ei alw’n ôl i garfan Cymru ar gyfer gemau rygbi’r undeb rhyngwladol diwedd 2022. Sgoriodd Morgan bedwar cais mewn dwy gêm, gan ennill clod gan y wasg er gwaethaf cyfres wael i'r tîm.

Cadwodd Morgan ei le yng ngharfan Cymru ar gyfer y Chwe Gwlad 2023. Dangosodd ei allu amryddawn yn gynnar yn y twrnamaint, gan ddechrau’r gêm gyntaf yn erbyn Iwerddon fel blaenasgellwr ochr dall, cyn symud i rif wyth yn y gêm ganlynol yn erbyn yr Alban.

### Ceisiau rhyngwladol 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Karel Hynek Mácha

Bardd a rhyddieithwr Tsiecaidd yn yr iaith Tsieceg oedd **Karel Hynek Mácha** (16 Tachwedd 1810 – 5 Tachwedd 1836) a flodeuai yn yr Oes Ramantaidd yn llenyddiaeth Tsieceg.

Ganed ef ym Mhrag, Teyrnas Bohemia, yng nghyfnod Ymerodraeth Awstria, yn fab i deulu tlawd.  Yn ystod ei arddegau ceisiodd Mácha lenydda trwy gyfrwng yr Almaeneg, ond erbyn 1830 ysgrifennai ei gerddi, ysgrifau, a straeon yn ei famiaith. Dylanwadwyd arno gan yr adfywiad cenedlaethol Tsiecaidd a chan lenyddiaeth Ramantaidd Lloegr a Gwlad Pwyl. Treuliodd ei ieuenctid yn crwydro'r olion cestyll yng nghefn gwlad Bohemia, ac aeth ar daith i ogledd yr Eidal ym 1834. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Prag, ac ym 1836 symudodd i Litoměřice o weithio yn y gwasanaeth sifil. Yno bu farw Karel Hynek Mácha o niwmonia, yn 25 oed.

Cyhoeddodd Mácha ychydig o'i farddoniaeth yn ystod ei oes, ac ysgrifennodd *Obrazy ze života mého* ("Lluniau o'm Mywyd"; 1834), casgliad o bortreadau hunangofiannol mewn rhyddiaith delynegol. Ysgrifennodd hefyd nofel, *Cikáni* ("Sipsiwn"), ym 1835–36, ond mae'r rhan fwyaf o'i ryddiaith arall yn anorffenedig. Campwaith Mácha ydy'r delyneg hir *Máj* ("Mai"; 1836), yr esiampl fawr gyntaf o farddoniaeth iambig yn yr iaith Tsieceg. Naws brudd ac hiraethus sydd i'w farddoniaeth, sydd yn mynegi athroniaeth dyngedfenyddol y bardd. Mae'n aml yn ymwneud â themâu natur, canoloesoldeb, a diwylliant Tsiecaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1836
Categori:Beirdd Rhamantaidd
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Beirdd Tsieceg o Tsiecia
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Nofelwyr Tsieceg o Tsiecia
Categori:Pobl o Brag
Categori:Pobl o Ymerodraeth Awstria
Gorllewin Sydney Fwyaf

Rhanbarth o Sydney yw **Gorllewin Sydney Fwyaf** (, ***GWS***). Yn ei ystyr ehangaf, mae'n cynnwys holl orllewin, gogledd-orllewin, de-orllewin Sydney a'r Mynyddoedd Glas, gan gynnwys 12 ardal llywodraeth leol yn Sydney (Blacktown, Camden, Campbelltown, Canterbury-Bankstown, Cumberland, Fairfield, Hawkesbury, The Hills, Liverpool, Parramatta, Penrith a Sir Wollondilly) a Dinas Blue Mountains.

## Cyfeiriadau
Rhanbarthau o Sydney

Mae dinas Sydney wedi'i rhannu'n anffurfiol yn nifer o ranbarthau daearyddol. Mae Sydney Fwyaf yn cynnwys 33 o ardaloedd llywodraeth leol yn swyddogol, sydd gyda'i gilydd â phoblogaeth amcangyfrifedig o bron i 5.5 miliwn, gan ffurfio'r ddinas fwyaf yn Awstralia ac Oceania.

## Diffiniadau a rhanbarthau
Mae yna lawer o ddiffiniadau o "ranbarth" () o Sydney.

### Comisiwn Sydney Fwyaf
Mae Comisiwn Sydney Fwyaf (GSC) yn diffinio tair "dinas" () sy'n rhan o Sydney. Rhennir y dinasoedd hyn yn sawl ardal. Y tair dinas yw:

* Dinas Afon Ganolog (*Central River City*): wedi'i ganoli ar Parramatta
* Dinas Parcdir Gorllewinol (*Western Parkland City*); wedi'i ganoli ar Liverpool
* Dinas yr Harbwr Dwyreiniol (*Eastern Harbour City*): wedi'i ganoli ar ardal fusnes ganolog Sydney

## Cyfeiriadau
Cwlwm cariad (planhigyn)

bawd| Blodyn
''Gofal: ceir gwyfyn (Lycophotia porphyrea) o'r un enw.*

Rhywogaeth a phlanhigyn blodeuol yn y teulu Melanthiaceae yw **Cwlwm cariad** (enw gwyddonol: ***Paris quadrifolia**'', hen enwau: Gwirgariad, Llysiau ungronyn, Pedair dalen, Croeslys a Chroeswerdd.

Mae'n frodorol mewn ardaloedd tymherus ac oer ledled Ewrasia, o Sbaen i Yakutia, ac o Wlad yr Iâ i Mongolia, ac yng Nghymru mewn ardaloedd fel Loggerheads. Mae'n well gan y planhigyn hwn bridd calchaidd ac mae'n byw mewn mannau llaith a chysgodol, yn enwedig hen goedwigoedd sefydledig a glannau nentydd.

*M*ae Cwlwm cariad yn prinhau drwy Ewrop oherwydd colli cynefin. Yng Ngwlad yr Iâ, er enghraifft, mae ar y rhestr goch. Fe'i ceir yng Nghyfarthfa, Sir Ddinbych (Loggerheads), ger yr Alun. 

## Nodweddion 
Mae *P. quadrifolia* yn blanhigyn llysieuol lluosflwydd sy'n 25 i 40 cm (10 i 15.5 modfedd) o daldra. Ceir 3-8 deilen ond fel arfer gwelir pedair deilen wedi eu trefnu fel parau cyferbyniol. Mae'r blodau'n aneglur ac yn anamlwg. Mae'r planhigyn yn blodeuo yn ystod Mehefin a Gorffennaf. Mae ganddo flodyn unigol gyda phedwar petal filiform, gul, gwyrdd; pedwar sepal petaloid gwyrdd, wyth briger melyn euraidd, ac ofari crwn porffor i goch. Mae'r blodyn i'w gael uwchben un swp sengl o bedair deilen.
*P.&nbsp;*Mae *quadrifolia* yn blanhigyn llysieuol lluosflwydd sy'n 25 i 49 cm o uchter. Gall fod ganddo 3 &#x2013; 8 deilen ond yn nodweddiadol ceir pedair deilen wedi eu trefnu fel parau cyferbyniol. Mae'r blodau'n fach ac yn anamlwg.

Blodeua'r planhigyn yn ystod Mehefin a Gorffennaf. Ceir blodyn unigol gyda phedwar petal cul gwyrdd, pedwar sepal petaloid gwyrdd, wyth briger melyn euraidd, ac ofari crwn porffor i goch. Mae'r blodyn uwchben troell sengl o bedair deilen.

Mae pob planhigyn yn cynhyrchu ar y mwyaf un aeron tebyg i lus, gwenwynig, ac mae meinweoedd eraill y planhigyn hefyd yn wenwynig. Mae gwenwyno yn brin oherwydd mae gan aeron unig y planhigyn flas gwrthyrrol sy'n ei gwneud hi'n anodd ei camgymryd am lus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Fflora Cymru‎
Categori:Fflora Asia
Categori:Fflora Ewrop
Božena Němcová

Llenores ffuglen Tsiecaidd a chasglwr llên gwerin oedd **Božena Němcová** (ganed Barbora Panklová; 4 Chwefror 1820 – 21 Ionawr 1862) a flodeuai yn ystod yr adfywiad cenedlaethol yn llenyddiaeth Tsieceg.

Ganed Barbora Panklová yn Fienna, Ymerodraeth Awstria, i deulu o dras Tsiecaidd. Treuliodd ei phlentyndod yn y tiroedd Tsiec, a magwyd ynddi gariad dwfn o'r wlad a'i phobl. Priododd â swyddog yn y llywodraeth, a symudodd i Brag, gyda'i gŵr a'u plant, ym 1842. Daeth yn gyfarwydd â chylchoedd llenyddol y ddinas, gan gynnwys y bardd Václav Nebeský. Cyhoeddwyd ei cherdd gyntaf, "Ženám českým" ("I Ferched Tsiec"), yn y cyfnodolyn *Květy* ym 1843, ac mae'n debyg i Nebeský ei chynorthwyo gyda'r llinellau. Cyfansoddai Němcová naw cerdd arall cyn iddi benderfynu ym 1846 i roi'r gorau i farddoni a chanolbwyntio ar ryddiaith.

Dechreuodd ysgrifennu Němcová chwedlau byrion, a fe'i hanogwyd i barhau gan yr arbenigwr llên gwerin Karel Jaromír Erben. Cyhoeddwyd cyfres o'i straeon gwerin mewn saith rhan rhwng 1845 a 1848, yn seiliedig ar y chwedlau a glywodd pan oedd yn ferch ifanc. Symudodd Němcová a'i theulu i Domažlice yn ne-orllewin Bohemia ym 1845, ac yno cychwynnodd ar waith ethnograffig yng nghefn gwlad i gasglu rhagor o straeon. Cyhoeddwyd ail argraffiad o'i chasgliad o straeon a chwedlau gwerin ym 1855–56, gyda straeon newydd ganddi.  Yn nechrau'r 1850au teithiodd i Slofacia, ac yno ymchwiliodd ymhellach i lên lafar y werin. Ffrwyth arall o'i theithiau oedd ei hatgof o grwydro Slofacia, a gyhoeddwyd yng nghylchgrawn yr Amgueddfa Tsiec ym 1856. Němcová oedd yr awdur cyntaf o'i hoes i foli tirwedd Mynyddoedd Carpathia yn ei gwaith, elfen ddaearyddol a fyddai'n dal meddwl cenedlaetholwyr Rhamantaidd Tsiecaidd (a Tsiecoslofacaidd), ac hefyd y cyntaf i ysgrifennu yn Tsieceg am arwyr gwerin a banditiaid enwog Slofacia, gan gynnwys y lleidr pen ffordd Juraj Jánošík. Cyhoeddodd gasgliad o straeon a chwedlau gwerin y Slofaciaid, a chasglodd hefyd ganeuon a thraddodiadau priodas ac esiampl o ddrama'r Nadolig. Bu Němcová felly yn gymaint o arloeswraig yn astudiaethau llên gwerin yn Slofacia ag yn ei mamwlad, Tsiecia.

Campwaith Němcová ydy'r nofel *Babička* ("Y Fam-gu"; 1855). Nodweddir ei ffuglen gan bortreadau byw o gefn gwlad y tiroedd Tsiec, cymeriadau lliwgar, a chysylltiad dwfn â diwylliant gwerin y Tsieciaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1862
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Beirdd benywaidd o Tsiecia
Categori:Beirdd Tsieceg o Tsiecia
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Llenorion straeon byrion Tsieceg o Tsiecia
Categori:Merched a aned yn y 1820au
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Nofelwyr benywaidd o Tsiecia
Categori:Nofelwyr Tsieceg o Tsiecia
Categori:Pobl o Ymerodraeth Awstria
Categori:Pobl a aned yn Fienna
Categori:Pobl fu farw ym Mhrag
Philosophiae Naturalis Principia Mathematica

Llyfr mewn tair cyfrol gan Isaac Newton sy'n egluro ei ddeddfau mudiant a'i ddeddf disgyrchedd cyffredinol yw ***Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica*** ("Egwyddorion Mathemategol Athroniaeth Naturiol"). Yn aml fe'i gelwir yn syml y **Principia**. Fe'i hysgrifennwyd yn Lladin ac fe'i cyhoeddwyd gyntaf ar 5 Gorffennaf 1687.

Ystyrir y *Principia* yn un o'r gweithiau pwysicaf yn hanes gwyddoniaeth ac yn rhan bwysig o'r Chwyldro Gwyddonol. Y *Principia* yw'r sylfaen ar gyfer adeiladu mecaneg glasurol. Ymhlith pethau eraill, mae'n esbonio deddfau mudiant planedol Johannes Kepler, a gafodd Kepler yn empirig. Wrth lunio ei ddeddfau corfforol, defnyddiodd Newton ddulliau mathemategol sydd bellach wedi'u cynnwys ym maes calcwlws.

## Llyfryddiaeth
* I. Bernard Cohen, ''Introduction to Newton's Principia* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1971)
* S. Chandrasekhar, *Newton's Principia for the Common Reader* (Rhydychen: Clarendon Press, 1995)

## Gweler hefyd
* *Principia Mathematica* (gan Bertrand Russell ac Alfred North Whitehead)

## Dolenni allanol
* *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica*, ffacsimili yn Llyfrgell y Gyngres
* *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica*, testun Lladin ar Wicidestun Lladin
* [*The Mathematical Principles of Natural Philosophy (1729)''](https://en.wikisource.org/wiki/The_Mathematical_Principles_of_Natural_Philosophy_(1729)), cyfieithiad Saesneg ar Wicidestun Saesneg

Categori:Athroniaeth naturiol
Categori:Gwyddoniaeth a thechnoleg yn Lloegr yn yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau 1687
Categori:Llyfrau Lladin o Loegr
Categori:Mecaneg glasurol
Costa Smeralda

Ardal arfordirol sy'n gyrchfan i dwristiaid cefnog yng ngogledd Sardinia, yr Eidal, yw **Costa Smeralda** ("Arfordir Emrallt"). Yn wreiddiol dynododd yr enw ddarn bach yr arfordir yng nghymuned Arzachena, ond bellach mae'n ymestyn am tua 20 cilometr o Capo Ferro – a leolir ychydig i'r gogledd o Porto Cervo – i Golfo Cugnan yn y de.

bawd|400px|canol|Ardal wedi'i llinellu = Costa Smeralda yn 1992

Mae ganddi draethau tywod gwyn, clybiau golff, gwasanaethau hofrennydd a jet preifat, a gwestai ffasiynol. Mae'r ardal yn denu enwogion, arweinwyr busnes a gwleidyddol, ac ymwelwyr cefnog eraill. Dechreuodd datblygiad yr ardal yn 1961, ac fe'i hariannwyd gan gonsortiwm o gwmnïau dan arweiniad y Tywysog Karim Aga Khan.

bawd|400px|dim|Cychod hwylio wedi'u hangori ym marina Porto Cervo

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordiroedd Sardinia

Categori:Talaith Sassari
Frauenkirche, Dresden

Mae'r **Dresden Frauenkirche** (, , *Eglwys Ein Harglwyddes*) yn eglwys Lutheraidd yn Dresden, prifddinas talaith Sacsoni yn yr Almaen. Cafodd ei ddinistrio yn ystod bomio tân y Cynghreiriaid yn Dresden tua diwedd yr Ail Ryfel Byd, ailadeiladwyd yr eglwys rhwng 1994 a 2005.

Eglwys Gatholig oedd hyd nes iddi ddod yn Brotestannaidd yn ystod y Diwygiad Protestannaidd. Disodlwyd yr hen eglwys yn y 18fed ganrif gan adeilad Lutheraidd Baróc mwy. Fe'i hystyrir yn enghraifft wych o bensaernïaeth gysegredig Brotestannaidd, sy'n cynnwys un o'r cromenni mwyaf yn Ewrop. Fe'i hadeiladwyd yn wreiddiol fel arwydd o ewyllys dinasyddion Dresden i aros yn Brotestannaidd ar ôl i'w rheolwr droi at Babyddiaeth. Bellach mae hefyd yn symbol o gymod rhwng cyn-elynion rhyfelgar.

Ar ôl dinistr yr eglwys ym 1945, gadawyd yr adfeilion oedd ar ôl am 50 mlynedd fel cofeb rhyfel, yn dilyn penderfyniad arweinwyr lleol Dwyrain yr Almaen. Ailadeiladwyd yr eglwys ar ôl ailuno'r Almaen, gan ddechrau ym 1994. Cwblhawyd y gwaith o'i ailadeiladu ei du allan yn 2004, a'r tu mewn yn 2005. Ail-gysegrwyd yr eglwys ar 30 Hydref 2005 gyda gwasanaethau Nadoligaidd ac i ddathlu ddiwrnod y ddiwygiad. Ailadeiladwyd y sgwâr Neumarkt o amgylch yn ogystal ag adeiladau baróc gwerthfawr niferus yn 2004 hefyd.

Gelwir y Frauenkirche yn gadeirlan yn aml, ond nid yw'n eisteddfa esgob. Unwaith y mis, cynhelir gosber Anglicanaidd yn Saesneg, gan glerigwyr o Eglwys Anglicanaidd San Siôr, Berlin.

## Oriel 

Delwedd:Dresden 1521 (cropped).jpg|Frauenkirche, 1521 - Dangosir yr eglwys gynharach y tu allan i furiau'r ddinas (chwith o'r arfbais) 
Delwedd:Canaletto (I) 006.jpg|Marchnad Dresden gyda'r Frauenkirche (paentiad 1749-1751 gan Bernardo Bellotto)
Delwedd:Bundesarchiv Bild 183-60015-0002, Dresden, Denkmal Martin Luther, Frauenkirche, Ruine.jpg|Adfeilion Frauenkirche a Chofeb Luther ym 1958
Delwedd:Frauenkirche interior 2008 001-Frauenkirche interior 2008 009.jpg|Tu fewn i'r eglwys ar ôl gael ei ailadeiladu (2008)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Frauenkirche Dresden Gwefan swyddogol Almaeneg. Yn cynnwys lluniau hanesyddol a chyfredol.
* The Frauenkirche – tudalen o wefan Llyfrgell y Gyngres
* Gwegamera byw yn dangos y Frauenkirche
Categori:Protestaniaeth
Ikastola

, adeg Nadolig, 1958]]
Ysgol Basgeg ei hiaith â statws cysylltiadol yng Ngwlad y Basg yw'r **ikastola** (Basgeg: lluosog: *ikastolak*), a chaiff disgyblion eu haddysgu'n bennaf yn Fasgeg.

Cesglir yr ikastolas mewn ffederasiwn, Seaska (y mae ei enw yn golygu "crud" yn Fasgeg).

## Cyd-destun
Gall Ikastolak fod yn breifat neu'n gyhoeddus heddiw, wedi'i rannu'n wahanol rwydweithiau.

Mae rhwydwaith cyhoeddus yr iaith Fasgeg yn dibynnu ar gyllid a rheolaeth y wladwriaeth, a ddyrennir yn Sbaen gan sefydliadau addysg Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg (Euskadi) a Nafarroa Garaia yn eu tiriogaethau cyfatebol, tra yn Iparralde - 'Gogledd' Gwlad y Basg, sy'n rhan o Ffrainc, mae cymdeithas Ikas-Bi yn y rhwydwaith cyhoeddus yn eiriol dros addysg ddwyieithog. Seaska yw'r rhwydwaith preifat o ysgolion Basgeg yng Ngogledd Gwlad y Basg, sydd â chysylltiad agos â rhwydwaith tebyg yn Ne Gwlad y Basg. Mae'r rhwydweithiau preifat yn seilio eu gweithgaredd ar y ffioedd a delir gan rieni, cyfraniadau'r cyhoedd (naill ai'n uniongyrchol neu drwy gyfrwng gwyliau enfawr blynyddol fel Herri Urrats, Nafarroa Oinez, Araba Euskaraz, ac ati) a'r lwfans a ddarperir gan sefydliadau addysgol cyhoeddus.

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol gyntaf ar ochr Ffrainc ym 1969 yn Arrangoitze ger Baiona gan fam i dri o blant, Claire Noblia. Y myfyriwr cyntaf oedd Aitor Arandia.

Yn Ffrainc, cwblhawyd y cytundebau cyntaf gyda'r *Éducation National* yn 1982. Ym 1994, sefydlwyd memorandwm cyd-ddealltwriaeth ar gyfer cymorth ariannol gan y Wladwriaeth i rai o'r athrawon.

Yn 2021 yn Ffrainc, mae ffederasiwn ikastolas, y Seaska, yn rheoli 38 o sefydliadau gyda mwy na 4,100 o ddisgyblion: 11 meithrinfa, 20 ysgol gynradd, 4 coleg ac ysgol uwchradd. At ei gilydd, yn ôl arolwg sosioieithyddol Swyddfa Gyhoeddus yr Iaith Fasgeg (OPLB) yn 2016, mae 41% o ddisgyblion ysgolion cynradd yn cael eu haddysgu mewn ffrwd ddwyieithog neu drochi yng Ngwlad y Basg, o gymharu â 24% yn 2004. Ar lefel uwchradd, mae 38 o sefydliadau cyhoeddus neu breifat yn cynnig addysg Fasgeg-Ffrangeg ddwyieithog (27 ysgol ganol ac 11 ysgol uwchradd)..

Yn Sbaen, caeodd ikastolas San Sebastian, a grëwyd yn 1914, ar ôl i Franco.

## Dathliadau
, 2011]]
Ym mhob tiriogaeth hanesyddol, trefnir gŵyl bwysig bob blwyddyn.

Y nodau yw casglu arian ar gyfer buddsoddiadau ffederasiynau ikastolas, i wneud yr ikastolas yn hysbys ar achlysur digwyddiad diwylliannol cryf.

Mae degau o filoedd o bobl yn ymgynnull ar achlysur pob un o'r gwyliau hyn:

***Kilometroak**, Gipuzkoa
***Ibilaldia**, yn Bizkaia
***Nafarroa Oinez** (eu), yn Navarre
***Araba Euskaraz** (eu) yn Araba
***Herri Urrats**, yng Ngwlad y Basg yn Ffrainc, yn cael ei ddathlu bob blwyddyn wrth lyn Senpere.
***Korrika**, ras yn croesi holl Wlad y Basg.

## Gweler hefyd
* Diwan - rhwydwaith ysgolion Llydaweg annibynnol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol ikasola (Basgeg

Categori:Gwlad y Basg
Categori:Basgeg
Categori:Addysg
Categori:Mudiadau iaith
Pappritz, Dresden

Mae **Pappritz** yn ardal yn nwyrain prifddinas talaith Sacsoni, Dresden. Fe'i lleolir yn yr ardal o'r un enw ac mae'n perthyn i bentref Schönfeld-Weissig. Yn 2011 roedd yna 1867 o bobl yn byw yna. 

bawd| Gorsaf tân a phwmp rhestredig yng nghanol pentref Pappritz

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Almaen
Dinas Fetropolitan Cagliari

Talaith yn ne rhanbarth ymreolaethol Sardinia, yr Eidal, yw **Dinas Fetropolitan Cagliari** (Eidaleg: *Città metropolitana di Cagliari*). Dinas Cagliari yw ei phrifddinas. Fe'i sefydlwyd yn 2016 a disolodd yr hen Talaith Cagliari a oedd ag arwynebedd o deirgwaith yn fwy.

Map of Metropolitan City of Cagliari (region Sardinia, Italy) as of 2016.svg|Dinas Fetropolitan Cagliari (coch) yn Sardinia
Cagliari in Italy (as of 2016).svg|Dinas Fetropolitan Cagliari a Sardinia yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 420,677.

Mae'r dinas fetropolitan yn cynnwys 17 o gymunedau (*comuni*).

## Cyfeiriadau

Cagliari
Cagliari
Talaith Agrigento

Talaith yn ne-orllewin rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Talaith Agrigento** (Eidaleg: *Provincia di Agrigento*). Dinas Agrigento yw ei phrifddinas. 

Map of province of Agrigento (region Sicily, Italy).svg|Talaith Agrigento (coch) yn Sisili
Agrigento in Italy.svg|Talaith Agrigento a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 446,837.

Mae'r dalaith yn cynnwys 43 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Agrigento 
* Sciacca
* Licata
* Canicattì
* Favara
* Palma di Montechiaro
* Ribera
* Porto Empedocle
* Raffadali
* Menfi
* Ravanusa

## Cyfeiriadau

Agrigento
Talaith Trapani

Talaith yng ngorllewin rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Talaith Trapani** (Eidaleg: *Provincia di Trapani*). Dinas Trapani yw ei phrifddinas. 

Map of province of Trapani (region Sicily, Italy).svg|Talaith Trapani (coch) yn Sisili
Trapani in Italy.svg|Talaith Trapani a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 429,917.

Mae'r dalaith yn cynnwys 25 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Marsala 
* Trapani 
* Mazara del Vallo 
* Alcamo 
* Castelvetrano 
* Erice 
* Castellammare del Golfo 
* Valderice 
* Salemi 
* Partanna 
* Paceco 
* Campobello di Mazara 

## Cyfeiriadau

Trapani
Talaith Caltanissetta

Talaith yn ne rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Talaith Caltanissetta** (Eidaleg: *Provincia di Caltanissetta*). Dinas Caltanissetta yw ei phrifddinas. 

Map of province of Caltanissetta (region Sicily, Italy).svg|Talaith Caltanissetta (coch) yn Sisili
Caltanissetta in Italy.svg|Talaith Caltanissetta a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 273,099.

Mae'r dalaith yn cynnwys 22 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Gela 
* Caltanissetta 
* Niscemi 
* San Cataldo 
* Mazzarino 
* Riesi 
* Mussomeli 

## Cyfeiriadau

Caltanissetta
Talaith Ragusa

Talaith yn ne rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Talaith Ragusa** (Eidaleg: *Provincia di Ragusa*). Dinas Ragusa yw ei phrifddinas. 

Map of province of Ragusa (region Sicily, Italy).svg|Talaith Ragusa (coch) yn Sisili
Ragusa in Italy.svg|Talaith Ragusa a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 317,136.

Mae'r dalaith yn cynnwys 12 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Ragusa 
* Vittoria 
* Modica 
* Comiso 
* Scicli 
* Pozzallo 
* Ispica 

## Cyfeiriadau

Ragusa
Talaith Siracusa

Talaith yn ne-ddwyrain rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Talaith Siracusa** (Eidaleg: *Provincia di Siracusa*). Dinas Siracusa yw ei phrifddinas. 

Map of province of Syracuse (region Sicily, Italy).svg|Talaith Siracusa (coch) yn Sisili
Siracusa in Italy.svg|Talaith Siracusa a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 399,933.

Mae'r dalaith yn cynnwys 21 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Siracusa 
* Augusta 
* Avola 
* Lentini 
* Noto 
* Pachino 
* Floridia 
* Rosolini 

## Cyfeiriadau

Siracusa
Hélène Carrère d'Encausse

Hanesydd gwleidyddol o Ffrainc oedd '''Hélène Carrère d'Encausse** (ganwyd **Hélène Zourabichvili'''; 6 Gorffennaf 1929 &ndash; 5 Awst 2023). Roedd hi'n arbennigwr yn hanes Rwsia. Gwasanaethodd fel Ysgrifennydd Parhaol yr Académie française, y cafodd ei hethol iddo gyntaf yn 1990. Aelod o Senedd Ewrop rhwng 1994 a 1999 oedd hi.

Cafodd Hélène Zourabichvili ei geni ym Mharis i deulu o émigrés Sioraidd. Priododd â Louis Carrère ym 1952.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau'r Académie française
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Pobl o Baris
Talaith Enna

Talaith yng nghanol rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Talaith Enna** (Eidaleg: *Provincia di Enna*). Dinas Enna yw ei phrifddinas. 

Map of province of Enna (region Sicily, Italy).svg|Talaith Enna (coch) yn Sisili
Enna in Italy.svg|Talaith Enna a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 173,451.

Mae'r dalaith yn cynnwys 20 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Enna 
* Piazza Armerina 
* Nicosia 
* Leonforte 
* Barrafranca 

## Cyfeiriadau

Enna
Dinas Fetropolitan Palermo

Talaith yng nghanol rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Dinas Fetropolitan Palermo** (Eidaleg: *Città metropolitana di Palermo*). Dinas Palermo yw ei phrifddinas. Fe'i sefydlwyd yn 2015 a disolodd yr hen Talaith Palermo.

Map of Metropolitan city of Palermo (region Sicily, Italy).svg|Dinas Fetropolitan Palermo (coch) yn Sisili
Palermo in Italy.svg|Dinas Fetropolitan Palermo a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 1,243,585.

Mae'r dalaith yn cynnwys 82 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Palermo 
* Bagheria 
* Monreale 
* Partinico 
* Carini 
* Termini Imerese 
* Misilmeri 
* Villabate 
* Cefalù 
* Corleone 

## Cyfeiriadau

Palermo
Palermo
Dinas Fetropolitan Messina

Talaith yng ngogledd-ddwyrain rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Dinas Fetropolitan Messina** (Eidaleg: *Città metropolitana di Messina*). Dinas Messina yw ei phrifddinas. Fe'i sefydlwyd yn 2015 a disolodd yr hen Talaith Messina.

Map of Metropolitan city of Messina (region Sicily, Italy).svg|Dinas Fetropolitan Messina (coch) yn Sisili
Messina in Italy.svg|Dinas Fetropolitan Messina a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 649,824.

Mae'r dalaith yn cynnwys 108 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Messina 
* Barcellona Pozzo di Gotto
* Milazzo
* Patti
* Sant'Agata di Militello
* Capo d'Orlando
* Taormina
* Lipari

## Cyfeiriadau

Messina
Messina
Dinas Fetropolitan Catania

Talaith yng ngogledd-ddwyrain rhanbarth ymreolaethol Sisili, yr Eidal, yw **Dinas Fetropolitan Catania** (Eidaleg: *Città metropolitana di Catania*). Dinas Catania yw ei phrifddinas. Fe'i sefydlwyd yn 2015 a disolodd yr hen Talaith Catania.

Map of Metropolitan city of Catania (region Sicily, Italy).svg|Dinas Fetropolitan Catania (coch) yn Sisili
Catania in Italy.svg|Dinas Fetropolitan Catania a Sisili yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 1,078,766.

Mae'r dalaith yn cynnwys 58 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Catania 
* Acireale 
* Paternò 
* Misterbianco 
* Caltagirone 
* Adrano 
* Gravina di Catania 
* Aci Catena 
* Giarre 
* Mascalucia 

## Cyfeiriadau

Catania
Catania
Talaith Perugia

Talaith yn rhanbarth Umbria, yr Eidal, yw **Talaith Perugia** (Eidaleg: *Provincia di Perugia*). Dinas Perugia yw ei phrifddinas. 

Map of province of Perugia (region Umbria, Italy).svg|Talaith Perugia (coch) yn Umbria
Perugia in Italy.svg|Talaith Perugia yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 655.844.

Mae'r dalaith yn cynnwys 59 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Perugia 
* Foligno 
* Città di Castello 
* Spoleto 
* Gubbio 
* Assisi 
* Bastia Umbra 
* Marsciano 
* Todi 
* Umbertide 

## Cyfeiriadau

Perugia
Talaith Terni

Talaith yn rhanbarth Umbria, yr Eidal, yw **Talaith Terni** (Eidaleg: *Provincia di Terni*). Dinas Terni yw ei phrifddinas. 

Map of province of Terni (region Umbria, Italy).svg|Talaith Terni (coch) yn Umbria
Terni in Italy.svg|Talaith Terni yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 288.424.

Mae'r dalaith yn cynnwys 33 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Terni 
* Orvieto 
* Narni 
* Amelia 

## Cyfeiriadau

Terni
Gillian Bibby

Cyfansoddwr, pianydd, awdur ac athrawes o Seland Newydd oedd **Gillian Margaret Bibby** MNZM (31 Awst 1945 – 7 Awst 2023). Cafodd ei geni yn Lower Hutt, Seland Newydd. Astudiodd ym Mhrifysgol Otago a Phrifysgol Victoria , lle oedd hi'n ddisgybl Douglas Lilburn , ac wedyn yn Berlin a Cologne gydag Aloys Kontarsky, Mauricio Kagel a Karlheinz Stockhausen. Bu’n gweithio fel pianydd, cyfansoddwr, athrawes cerdd a darlithydd prifysgol yn Seland Newydd.

## Gweithfa 
* *11 Cymeriadau yn Chwilio am Gyfansoddwr* ar gyfer cerddorfa neu fand milwrol
* *Ystyr geiriau: Aie!* *Darn o Sgwrs* ar gyfer tâp
* *Musik für drei Hörer* (Cerddoriaeth i 3 Gwrandäwr) ar gyfer clavicord, llais, ac offerynnau taro
* *Sanctuary of Spirits*, opera i blant
* *The Beasts*, cylch caneuon o 6 cân a 5 cipio
* *Ni allwch cusanu Bol Llew Caged: Pavane pour un genre defut* for lleisiau ac ensemble siambr 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Talaith Potenza

Talaith yn rhanbarth Basilicata, yr Eidal, yw **Talaith Potenza** (Eidaleg: *Provincia di Potenza*). Dinas Potenza yw ei phrifddinas. 

Map of province of Potenza (region Basilicata, Italy).svg|Talaith Potenza (coch) yn Basilicata
Potenza in Italy.svg|Talaith Potenza yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 377.935.

Mae'r dalaith yn cynnwys 100 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Potenza 
* Melfi 
* Lauria 
* Lavello 
* Rionero in Vulture 
* Venosa 
* Avigliano 

## Cyfeiriadau

Potenza
Talaith Matera

Talaith yn rhanbarth Basilicata, yr Eidal, yw **Talaith Matera** (Eidaleg: *Provincia di Matera*). Dinas Matera yw ei phrifddinas. 

Map of province of Matera (region Basilicata, Italy).svg|Talaith Matera (coch) yn Basilicata
Matera in Italy.svg|Talaith Matera yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 200,101.

Mae'r dalaith yn cynnwys 31 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Matera 
* Pisticci 
* Policoro 
* Bernalda 
* Montescaglioso 

## Cyfeiriadau

Matera
Talaith Sassari

Talaith yng ngogledd rhanbarth ymreolaethol Sardinia, yr Eidal, yw **Talaith Sassari** (Eidaleg: *Provincia di Sassari*). Dinas Sassari yw ei phrifddinas. 

Map of province of Sassari (region Sardinia, Italy) as of 2016.svg|Talaith Sassari (coch) yn Sardinia
Sassari in Italy (as of 2016).svg|Talaith Sassari a Sardinia yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 478,544.

Mae'r dalaith yn cynnwys 92 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw Sassari, Olbia ac Alghero.

## Cyfeiriadau

Sassari
Canada Isaf

Roedd **Canada Isaf** (Saesneg: *Province of Lower Canada*; *Canada Inferior *; Ffrangeg: *province du Bas-Canada*) yn wladfa Brydeinig wedi'i lleoli rhwng rhan isaf Afon Saint Lawrence a glannau Gwlff Saint Lawrence. Roedd yn cynnwys tiroedd deheuol a dwyreiniol talaith bresennol Quebec yng Nghanada a rhanbarth Labrador yn nhalaith bresennol Newfoundland a Labrador (hyd nes y trosglwyddwyd rhanbarth Labrador i Newfoundland yn 1809).

Ffurfiwyd Canada Isaf gan ran o gyn-drefedigaeth Ffrainc Newydd, a boblogwyd yn bennaf gan Ganadaiaid o darddiad Ffrengig, a drosglwyddwyd i'r Deyrnas Unedig ar ôl buddugoliaeth yr Ymerodraeth Brydeinig yn y Rhyfel Saith Mlynedd a elwir yn Rhyfel Franco-Indiaidd yn yr Unol Daleithiau. Cafodd rhannau eraill o Ffrainc Newydd eu ildio i'r Deyrnas Unedig hefyd, gan ddod yn drefedigaethau Nova Scotia , New Brunswick a Prince Edward Island.

Crëwyd talaith Canada Isaf yn 1791 gan y Ddeddf Gyfansoddiadol a ffurfiwyd gan wahaniad daearyddol a gwleidyddol tiriogaeth talaith Quebec i daleithiau Canada Isaf ac Uchaf. Mae'r rhagddodiad "Lower" neu "Inferior" yn cyfeirio at ei safle daearyddol mewn perthynas â blaenddyfroedd Afon Sant Laurence.

Bu Canada Isaf, yn yr agwedd gyfreithiol a gwleidyddol, rhwng 1791 a Chwefror 1841, pan gymhwyswyd y Ddeddf Uno a'i hunodd hi a'i chymydog Canada Uchaf i ffurfio Talaith Unedig Canada. Unwyd y deddfwrfeydd i un senedd gyda chynrychiolaeth gyfartal ar gyfer y ddwy ran, er bod gan Ganada Isaf boblogaeth fwy.

## Sefydliadau
Yn rhinwedd Deddf Gyfansoddiadol 1791 gosodwyd Canada Isaf o dan awdurdod Llywodraethwr Cyffredinol Prydain Gogledd America. Yn wahanol i Ganada Uchaf, New Brunswick a Nova Scotia, nid oedd wedi penodi Is-lywodraethwr. Roedd Cyngor Deddfwriaethol o bymtheg aelod yn cynorthwyo'r Llywodraethwr, a Chyngor Gweithredol yn gwasanaethu fel y Cabinet.

Fodd bynnag , yr arloesi mwyaf oedd creu Tŷ'r Cynulliad yng Nghanada Isaf, yn cynnwys cynrychiolwyr a ddewiswyd gan y boblogaeth. Hwn oedd cynulliad democrataidd cyntaf y Quebec presennol.

## Poplogaeth
Trigolion Canada Isaf oedd, gan fwyaf, Canadiens, sef grŵp ethnig a alli ddilyn eu llinach yn ôl i wladychwyr Ffrengig a ymgartrefodd yng Nghanada (Ffrainc Newydd) o'r 17g ymlaen.

## Llyfryddiaeth 
* Christie, Robert. *A History of the Late Province of Lower Canada*, Ciutat de Quebec: T. Cary/R. Montreal: Worthington, 1848–1855, 6 cyfrol
* Garneau, François-Xavier. *History of Canada: from the time of its discovery till the union year*, Montreal: J. Lovell, 1860, 3 cyfrol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Lower Canada a *The Canadian Encyclopedia* 
* Upper and Lower Canada (1753-1867) - Canadian Histoire fideo gan Paul Vincent

Categori:Canada
Categori:Hanes Canada
Talaith Isernia

Talaith yn rhanbarth Molise, yr Eidal, yw **Talaith Isernia** (Eidaleg: *Provincia di Isernia*). Tref Isernia yw ei phrifddinas. 

Map of province of Isernia (region Molise, Italy).svg|Talaith Isernia (coch) ym Molise
Isernia in Italy.svg|Talaith Isernia yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 87,241.

Mae'r dalaith yn cynnwys 52 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw Isernia a Venafro. 

## Cyfeiriadau

Isernia
Talaith Catanzaro

Talaith yn rhanbarth Calabria, yr Eidal, yw **Talaith Catanzaro** (Eidaleg: *Provincia di Catanzaro*). Dinas Catanzaro yw ei phrifddinas. 

Map of province of Catanzaro (region Calabria, Italy).svg|Talaith Catanzaro (coch) yn Calabria
Catanzaro in Italy.svg|Talaith Catanzaro yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 359.841.

Mae'r dalaith yn cynnwys 80 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw Catanzaro a Lamezia Terme.

## Cyfeiriadau

Catanzaro
Dinas Fetropolitan Reggio Calabria

Talaith yn rhanbarth Calabria, yr Eidal, yw **Dinas Fetropolitan Reggio Calabria** (Eidaleg: *Città metropolitana di Reggio Calabria*). Dinas Reggio Calabria yw ei phrifddinas. Fe'i sefydlwyd yn 2015 a disolodd yr hen Talaith Reggio Calabria.

Map of Metropolitan city of Reggio Calabria (region Calabria, Italy).svg|Dinas Fetropolitan Reggio Calabria (coch) yn Calabria
Reggio di Calabria in Italy.svg|Dinas Fetropolitan Reggio Calabria yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 517,202.

Mae'r dalaith yn cynnwys 97 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Reggio Calabria
* Palmi
* Gioia Tauro
* Siderno
* Taurianova
* Tosarno
* Villa San Giovanni
* Locri
* Polistena
* Bagnara Calabra

## Cyfeiriadau

Reggio Calabria
Reggio Calabria
Talaith L'Aquila

Talaith yn rhanbarth Abruzzo, yr Eidal, yw '''Talaith L'Aquila'* (Eidaleg: *Provincia di L'Aquila''). Dinas L'Aquila yw ei phrifddinas. 

Map of province of L'Aquila (region Abruzzo, Italy).svg|Talaith L'Aquila (coch) yn Abruzzo
L'Aquila in Italy.svg|Talaith L'Aquila yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 298,343.

Mae'r dalaith yn cynnwys 108 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* L'Aquila
* Avezzano
* Sulmona
* Celano

## Cyfeiriadau

L'Aquila
Talaith Chieti

Talaith yn rhanbarth Abruzzo, yr Eidal, yw **Talaith Chieti** (Eidaleg: *Provincia di Chieti*). Dinas Chieti yw ei phrifddinas. 

Map of province of Chieti (region Abruzzo, Italy).svg|Talaith Chieti (coch) yn Abruzzo
Chieti in Italy.svg|Talaith Chieti yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 387,956.

Mae'r dalaith yn cynnwys 108 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Chieti
* Vasto
* Lanciano
* Ortona
* Francavilla al Mare
* San Salvo
* San Giovanni Teatino
* Atessa

## Cyfeiriadau

Chieti
Talaith Pescara

Talaith yn rhanbarth Abruzzo, yr Eidal, yw **Talaith Pescara** (Eidaleg: *Provincia di Pescara*). Dinas Pescara yw ei phrifddinas. 

Map of province of Pescara (region Abruzzo, Italy).svg|Talaith Pescara (coch) yn Abruzzo
Pescara in Italy.svg|Talaith Pescara yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 314,661.

Mae'r dalaith yn cynnwys 46 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Pescara
* Montesilvano
* Spoltore
* Città Sant'Angelo
* Penne

## Cyfeiriadau

Pescara
Talaith Teramo

Talaith yn rhanbarth Abruzzo, yr Eidal, yw **Talaith Teramo** (Eidaleg: *Provincia di Teramo*). Dinas Teramo yw ei phrifddinas. 

Map of province of Teramo (region Abruzzo, Italy).svg|Talaith Teramo (coch) yn Abruzzo
Teramo in Italy.svg|Talaith Teramo yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 306,349.

Mae'r dalaith yn cynnwys 47 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* Teramo
* Roseto degli Abruzzi
* Giulianova
* Silvi Marina
* Martinsicuro
* Pineto
* Atri
* Alba Adriatica

## Cyfeiriadau

Teramo
Beatrice Green

Ymgyrchydd llafur o Gymru oedd **Beatrice Green** (ganwyd Dykes; 1 Hydref 1894 – 19 Hydref 1927). Roedd hi'n ffigwr allweddol yn y streic gyffredinol y Deyrnas Unedig 1926 a’r cloi allan o’r glowyr. Areithiwr ac yn llenor oedd hi, a ddaeth yn arweinydd ym mudiad llafur De Cymru.

Cafodd Green ei geni yn Abertyleri, sir Fynwy, yn ferch i William a Mary Dykes; roedd William yn gweithiwr alcam a glöwr. Lladdwyd un o'i brodyr mewn damwain lofaol yn 1910. Astudiodd hi yn Ysgol Ramadeg Abertyleri, ac wedyn daeth hi'n athrawes. Bu'n weithgar yn yr ysgol Sul yn Eglwys y Bedyddwyr yn Ebeneser, a bu'n aelod blaenllaw o'r Blaid Lafur yn sir Fynwy. Ar 22 Ebrill 1916, priododd â’r glöwr Ronald Emlyn Green, a fe’i gorfodwyd allan o’i swydd oherwydd bar priodas y Deyrnas Unedig.

Ym 1922, daeth Green yn ysgrifennydd "Linen League" yr ysbyty lleol, grŵp o ddeugain o ferched a wirfoddolodd i olchi a chyflenwi llieiniau'r ysbyty. Daeth Green yn "ymgyrchydd brwd o blaid rheoli genedigaethau". Gyda Marie Stopes, arweiniodd ymgyrch lwyddiannus i sefydlu clinig rheoli genedigaethau yn yr ysbyty.   Dechreuodd hefyd gyfrannu i gylchgrawn sosialaidd Ffrengig ac ysgrifennodd i'r cylchgrawn *Labour Woman in Britain*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Bedyddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1927
Maes Awyr Sydney

250px|iawn|bawd|Golygfa o'r awyr o Faes Awyr Sydney

Maes awyr rhyngwladol yn Sydney, De Cymru Newydd, Awstralia yw **Maes Awyr Sydney Kingsford Smith** (). Fe'i lleolir 8 km i'r de o ardal fusnes ganolog Sydney ym maestref Mascot, wedi'i leoli drws nesaf i Bae Botany. Mae ganddo dair rhedfa ac yn eiddo i Daliadau Maes Awyr Sydney (*Sydney Airport Holdings*).

Dyma'r prif faes awyr sy'n gwasanaethu Sydney ac mae'n brif ganolbwynt ar gyfer Qantas, yn ogystal â chanolfan eilaidd ar gyfer Jetstar a Virgin Australia, ac yn ddinas ffocws i Air New Zealand, QantasLink a Rex Airlines.

Maes Awyr Sydney yw un o'r meysydd awyr masnachol hynaf yn y byd sy'n gweithredu'n barhaus a dyma'r maes awyr prysuraf yn Awstralia. Ar hyn o bryd mae gan Sydney 46 o gyrchfannau domestig a 43 o gyrchfannau rhyngwladol sy'n cael eu gwasanaethu'n uniongyrchol.

## Ail faes awyr Sydney
## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sydney
Sydney
Chris Minns

Gwleidydd o Awstralia yw **Christopher John Minns** (ganwyd 17 Medi 1979). Mae wedi gwasanaethu fel Prif Weinidog De Cymru Newydd 45ain a presennol ers 25 Mawrth 2023, yn dilyn trechu'r Blaid Lafur o'r llywodraeth Glymblaid 12 mlynedd (dan arweiniad Dominic Perrottet) yn etholiad y wladwriaeth. Mae hefyd wedi bod yn arweinydd Plaid Lafur De Cymru Newydd ers 2021 ac yn aelod dros Kogarah ers 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Categori:Prif Weinidogion De Cymru Newydd
Clymblaid (Awstralia)

Mae'r **Glymblaid** (), yn ffurfiol y **Glymblaid Ryddfrydol/Cenedlaethol** (). yn gynghrair wleidyddol ffurfiol yn Awstralia rhwng dwy blaid geidwadol dde-ganol: y Blaid Ryddfrydol a'r Blaid Genedlaethol.

Pan fydd y Glymblaid yn ffurfio llywodraeth, mae aelodau o'r ddwy blaid yn cael portffolios yn y Cabinet; yn yr un modd, pan fydd y Glymblaid yn ffurfio gwrthwynebiad, mae aelodau o'r ddwy blaid yn cael portffolios yn y Cabinet Cysgodol Awstralia. Ar hyn o bryd, mae'n gynghrair ffurfiol ar y lefel ffederal ac yn De Cymru Newydd a Fictoria, tra ei bod yn gynghrair anffurfiol yng Ngorllewin Awstralia. Yn Queensland, unodd y ddwy blaid i ddod yn Blaid Ryddfrydol Genedlaethol yn 2008, tra yn Nhiriogaeth y Gogledd mae'r ddwy blaid wedi'u huno fel Plaid Ryddfrydol y Wlad drwy gydol ei bodolaeth. Yn Ne Awstralia a Tasmania, mae'r Blaid Ryddfrydol yn weithgar ond dim ond yn rhannol weithredol y mae'r Blaid Genedlaethol ac nid oes ganddi seddi mewn seneddau ffederal na gwladwriaethol yn y taleithiau hynny, tra mai'r Blaid Ryddfrydol yw'r unig blaid geidwadol fawr ym Diriogaeth Prifddinas Awstralia oherwydd y absenoldeb y Blaid Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Awstralia
Talaith La Spezia

Talaith yn rhanbarth Liguria, yr Eidal, yw **Talaith La Spezia** (Eidaleg: *Provincia della Spezia*). Dinas La Spezia yw ei phrifddinas. 

Map of province of La Spezia (region Liguria, Italy).svg|Talaith La Spezia (coch) yn Liguria

La Spezia in Italy.svg|Talaith La Spezia yn yr Eidal

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 219,330.

Mae'r dalaith yn cynnwys 32 o gymunedau (*comuni*). Y mwyaf yn ôl poblogaeth yw 
* La Spezia
* Sarzana
* Arcola
* Lerici

## Cyfeiriadau

La Spezia
Plaid Genedlaethol Awstralia

Mae **Plaid Genedlaethol Awstralia** (), yn aml yn cael ei fyrhau i'r **Cenedlaetholwyr** (*Nationals*) neu'r ***Nats***, yn blaid wleidyddol geidwadol dde-ganol yn Awstralia sy'n cynrychioli buddiannau gwledig. Mae'n ffurfio'r Glymblaid gyda'r Blaid Ryddfrydol.

Sefydlwyd y blaid yn 1920 fel **Plaid Gwlad Awstralia**, cyn cael ei hailenwi i'r **Blaid Wladol Genedlaethol** yn 1975 ac yna i'w henw presennol yn 1982. Mae'n weithredol mewn rhyw ffurf ar y lefel ffederal ac ym mhob talaith a thiriogaeth ac eithrio Prifddinas-diriogaeth Awstralia. Fodd bynnag, nid yw'r canghennau yn Ne Awstralia a Thasmania mor llwyddiannus ag mewn gwladwriaethau eraill, tra yn Queensland a'r Diriogaeth y Gogledd mae'r ddwy blaid Glymblaid wedi uno i ddod yn Blaid Ryddfrydol Genedlaethol a'r Blaid Ryddfrydol Gwlad, yn y drefn honno, gan adael De Cymru Newydd, Fictoria a Gorllewin Awstralia fel y taleithiau lle mae'r blaid fwyaf gweithgar.

Ar y lefel ffederal, arweinydd presennol y blaid yw David Littleproud a dirprwy arweinydd presennol y blaid yw Perin Davey.

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Awstralia