Cymdeithas yr Iaith

Mudiad protest sy'n ymgyrchu dros y Gymraeg ers 1962 yw **Cymdeithas yr Iaith**. Y cadeirydd presennol yw Owain Meirion. Ers ei sefydlu mae’r Gymdeithas wedi cynnal ei hymgyrchoedd, ei phrotestiadau a'i gweithgareddau er mwyn hyrwyddo’r defnydd o’r Gymraeg ym mywydau bob dydd pobl Cymru ac ennill statws swyddogol iddi.

Yn ystod y 1960au a’r 1970au canolbwyntiodd ar gael dogfennaeth fel trwyddedau, tystysgrifau a biliau wedi eu darparu yn y Gymraeg, bod y Gymraeg yn cael ei rhoi ar arwyddion ffyrdd a bod gwasanaeth radio a theledu yn cael ei ddarparu yn y Gymraeg. Defnyddiwyd dulliau di-drais fel cynnal ralïau, gwrthod derbyn gwasanaethau os nad oeddent yn y Gymraeg, a gwrthod talu am drwyddedau teledu. Cynhaliwyd protestiadau 'eistedd' torfol ar Bont Trefechan, Aberystwyth, pan eisteddodd protestwyr ar draws y bont er mwyn rhwystro’r traffig rhag mynd drosti. Am gyfnod peintiwyd neu difrodwyd arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg, dringwyd mastiau darlledu a bu rhai protestwyr yn ymyrryd â stiwdios teledu. Wedi i Gwynfor Evans fygwth y byddai’n ymprydio oni byddai’r Llywodraeth Geidwadol yn cadw at ei haddewid i sefydlu sianel deledu ar gyfer rhaglenni Cymraeg, gorfodwyd y Llywodraeth i gadw at ei gair a sefydlwyd S4C yn 1982. Cafodd aelodau oedd yn torri’r gyfraith eu dirwyo a chafodd eraill eu dedfrydu a’u carcharu wrth iddynt ymgyrchu gyda’r Gymdeithas dros yr iaith.

Mae gweithgareddau ac ymgyrchoedd y Gymdeithas wedi gwneud cyfraniad pwysig at basio deddfau iaith - er enghraifft, yn 1967 a 1993, ac ar ddiwedd yr 20g bu’n hollbwysig wrth sicrhau bod y Gymraeg yn cael ei chynnig gan wasanaethau cyhoeddus Cymru.

Ers dechrau’r 21ain ganrif mae ei hymgyrchoedd wedi pwysleisio pwysigrwydd polisïau ym maes tai a chynllunio ar gyfer dyfodol y Gymraeg mewn cymunedau lleol ar draws Cymru, dyfodol darlledu a'r cyfryngau newydd yn Gymraeg fel y we a’r chwyldro digidol, a sut gellir sicrhau lle blaenllaw i'r Gymraeg yn y datblygiadau hynny. Mae hefyd wedi protestio yn erbyn penderfyniad y Llywodraeth i drosglwyddo cyllid S4C i’r BBC ac yn galw am ddeddf iaith newydd. Roedd hefyd yn ddylanwad pwysig wrth basio Mesur y Gymraeg yn 2011 a oedd yn rhoi statws swyddogol i’r Gymraeg. Llwyddodd hefyd i helpu i sefydlu swydd newydd, sef Comisiynydd y Gymraeg. Ers ei sefydlu, mae enghreifftiau yn hanes y Gymdeithas lle mae wedi defnyddio cyfrifiadau fel un o ffyn mesur cyflwr y Gymraeg, fel y gwnaeth yn 1962 wrth sefydlu’r Gymdeithas ar ôl canlyniadau Cyfrifiad 1961 am gyflwr y Gymraeg. Dyma a wnaeth hefyd wedi Cyfrifiad 2011. Mae Maniffesto Byw y Gymdeithas, a lansiwyd mewn ymateb i ganlyniadau ieithyddol Cyfrifiad 2011, yn ddogfen sy’n amlinellu beth yw amcanion y Gymdeithas er mwyn diogelu dyfodol a lles y Gymraeg yn yr 21ain ganrif.

## 'Tynged yr Iaith’ y sbardyn i sefydlu Cymdeithas yr Iaith 
Sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, o ran enw, ar 4 Awst 1962 gan grŵp o bobl ifanc a oedd yn mynychu ysgol haf Plaid Cymru ym Mhontarddulais. Ei nod oedd gwella statws yr iaith Gymraeg a’i hatal rhag diflannu drwy roi’r hawl i siaradwyr Cymraeg ddefnyddio’r iaith yn eu bywyd o ddydd i ddydd. Cafodd y bwriad hwn ei ysbrydoli gan ddarlith Saunders Lewis, sef un o sefydlwyr Plaid Cymru, a ddarlledwyd ar Radio’r BBC ar 13 Chwefror 1962. Tynged yr Iaith oedd ei theitl: galwodd Saunders Lewis ar bobl Cymru i weithredu’n uniongyrchol er mwyn “ei gwneud hi’n amhosibl dwyn ymlaen fusnes llywodraeth leol na busnes llywodraeth ganol heb y Gymraeg”. Roedd wedi gobeithio y byddai Plaid Cymru’n gwneud hyn.'Nid dim llai na chwyldro yw adfer yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo'. Dyna oedd byrdwn datganiad herfeiddiol Saunders Lewis mewn un o'r darllediadau pwysicaf yn hanes Cymru, sef Darlith Radio flynyddol y BBC a draddodwyd ar 13 Chwefror 1962.

Galwodd Saunders Lewis ar Gymry i wrthod llenwi ffurflenni, talu trethi na thalu am drwyddedau os nad oedd yn bosibl gwneud hynny drwy'r Gymraeg. Yn ei farn ef, byddai angen i ymgyrchwyr fod yn barod i dalu dirwyon a wynebu carchar am eu daliadau.  Er bod nifer y siaradwyr Cymraeg yn gostwng, datganodd: 'Fe ellir achub y Gymraeg'.

Dyma, yn fwy na thebyg, fuddugoliaeth gynta'r Gymdeithas. Aeth Cell Bangor ati wedyn i fynnu ffurflen treth incwm Cymraeg, a bu'n llwyddiannus yn hynny hefyd.

#### 1963: Tystysgrifau geni a marw yn Gymraeg
Dechreuwyd gofyn am dystysgrifau geni ar ddechrau 1964, felly dyma un o'r ymgyrchoedd cyntaf i'w hymladd: ond unigolion oedd wrthi mewn gwirionedd. Roedd pob tystysgrif geni a marw yr adeg honno'n uniaith Saesneg ac aeth nifer o bobl ati i wrthod cofrestru: gweithred a oedd yn dor-cyfraith. Mae'n debyg mai Hywel ap Dafydd a'i briod Almut oedd y cyntaf, ac ef oedd y cyntaf i'w erlyn am wrthod cofrestru ei fab Iwan ac ymddangosodd o flaen Ynadon Caerfyrddin ar 8 Mawrth 1965. Cafodd ddirwy o bunt a thalodd y ddirwy. Trefnodd Tafod y Ddraig gronfa i ddigolledu'r rhieni beiddgar. Cafwyd nifer o rieni'n gwrthod cofrestru ac erbyn dechrau 1966 penderfynodd Bardd Iechyd Cymru beidio ag erlyn ac erbyn 1 Ionawr 1968 daeth yr hawl i gofrestru'n ddwyieithog i rym, yn bennaf drwy Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1967 (yn dilyn Arolwg Dafydd Hughes Parry). Oherwydd y Ddeddf hon, hefyd, cafwyd tystysgrifau marwolaeth a phriodas yn ddwyieithog. Y cyntaf i gael Tystysgrif geni yn Gymraeg oedd Guto Orwig, mab Dafydd Orwig, cangen Bangor a'i wraig Beryl.

#### Ionawr 1966: Ympryd 
Yn ôl Gwilym Tudur, y streic lwgu hon oedd y gyntaf o'i bath drwy'r gwledydd Celtaidd, 'a'i bwriad oedd dangos diffyg statws y Gymraeg'. Emyr Llywelyn gynigiodd y syniad ac ar . Anghytunodd John Davies, Ysgrifennydd y Gymdeithas, gyda'r cynnig, ac nid yw'n crybwyll y digwyddiad yn y gyfrol *Tân a Daniwyd*. Y pedwar a ymprydiodd dros gyfnod o 5 diwrnod oedd: Siôn Daniel, Emyr llywelyn, Gareth Miles a Geraint Jones. Cafwyd sylw ledled gwledydd prydain gan gynnwys yn y *Guardian*, *News of the World*, *Sun*, *Daily Mirror* a phapurau Cymru. Cytunodd Gwynfor Evans, hyd yn oed: "Mae'n ffordd urddasol o dynnu sylw at statws diurddas un o ieithoedd hynaf Ewrop."

### Newidiadau o ganlyniad i ymgyrchu 
Llwyddodd y Gymdeithas i ennill a sicrhau newidiadau yn sgil eu protestiadau.

* Yn 1964, sefydlwyd Swyddfa Gymreig gydag Ysgrifennydd Gwladol â chyfrifoldeb dros Gymru, yn rhannol er mwyn ymdrin â’r materion a godwyd gan y Gymdeithas a Phlaid Cymru 
* Sefydlodd y llywodraeth bwyllgor i astudio statws cyfreithiol yr iaith Gymraeg; yn 1965, cafwyd argymhelliad yn ei adroddiad y dylai 'unrhyw beth a wneir yn y Gymraeg yng Nghymru fod â’r un grym cyfreithiol â phe bai yn Saesneg'; Roedd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 yn nodi y gallai pobl ddewis defnyddio’r Gymraeg neu Saesneg yn y llys, ac y byddai adroddiadau swyddogol yn cael eu cyhoeddi yn y ddwy iaith
* Erbyn 1969 roedd 250 o ffurflenni’r llywodraeth ar gael yn y Gymraeg; 11 yn unig oedd ar gael yn 1964 er enghraifft, a chyflwynwyd disgiau treth ceir yn y Gymraeg yn 1967
* O 1970, penderfynodd y Swyddfa Gymreig mai dim ond enwau llefydd yn y Gymraeg fyddai’n cael eu harddangos ar arwyddion gan eu bod yn poeni y byddai arwyddion dwyieithog yn rhy ddryslyd; Caerdydd oedd y cyntaf i arbrofi ag arwyddion enwau strydoedd dwyieithog; aeth y cynghorau lleol ati i wneud arwyddion yn fwy Cymraeg mewn ardaloedd lle'r oedd y mwyafrif yn siarad Cymraeg, er enghraifft, aeth Dolgelley yn Dolgellau, Llanelly yn Llanelli, Conway yn Conwy
* Gwelwyd cynnydd yn nifer yr ysgolion cynradd ac uwchradd cyfrwng Cymraeg. Erbyn 1971-2, roedd rhaglenni teledu Cymraeg ymlaen am 12 awr yr wythnos, gyda rhaglenni o ansawdd gwell megis rhaglen gomedi Fo a Fe o 1970 a oedd yn chwarae ar y gwahaniaethau rhwng gogledd a de Cymru, a darlledwyd yr opera sebon boblogaidd Pobol y Cwm am y tro cyntaf yn 1974.  bawd|150x150px|Stamp answyddogol yn dathlu 25ain pen-blwydd y Gymdeithas

-Roedd cynlluniau hefyd i sefydlu sianel deledu ar wahân ar gyfer rhaglenni Cymraeg ond yn 1979 cyhoeddodd y Llywodraeth Geidwadol na fyddai'n cadw at ei haddewid i sefydlu'r fath sianel. Gan hynny, cyhoeddodd Gwynfor Evans y byddai'n dechrau ymprydio oni byddai'r Llywodraeth yn anrhydeddu ei haddewid. Achosodd y penderfyniad hwn gryn gynnwrf, ac ofnid y gallai arwain at ymgyrchu treisgar. Yn y pen draw ildiodd y Llywodraeth i'r pwysau a chyhoeddwyd ym mis Medi 1980 y darlledid rhaglenni teledu Cymraeg ar y bedwaredd sianel newydd. Lansiwyd Sianel Pedwar Cymru (S4C) yn 1982.

Ym mis Ionawr 2011, cyhoeddwyd fod yr academydd Dr Simon Brooks, llywydd Plaid Cymru - Jill Evans, yn ogystal â'r cerddorion Gai Toms, Bryn Fôn a Dafydd Iwan, ymhlith cant o bobl a wrthododd dalu eu trwydded teledu, fel rhan o brotest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn erbyn y cynlluniau arfaethedig i dorri cyllideb sianel deledu Gymraeg S4C, a'r bwriad i drosglwyddo cyfrifoldeb ariannu'r sianel i ddwylo'r BBC.

### Deddf Eiddo 
Cred Cymdeithas yr Iaith fod dyfodol yr iaith Gymraeg yn dibynnu ar sefydlu dyfodol i gymunedau lleol ym mhob rhan o Gymru. Credant fod polisïau teg ym maes tai a chynllunio yn gwbl hanfodol. Maent yn galw am i'r awdurdodau sicrhau bod gan bobl y gallu i brynu neu rentu tai yn eu cymunedau, ac i beidio â rhoi caniatâd i ddatblygiadau tai a all niweidio'r gymuned leol, yr iaith Gymraeg neu'r amgylchedd naturiol. Ar ddechrau 2004, cychwynnodd Cymdeithas yr Iaith ar flwyddyn o ymgyrchu, er mwyn tynnu sylw at yr angen am Ddeddf Eiddo i Gymru. Ar 11 Mawrth 2014 lansiodd aelodau'r mudiad "Fil Eiddo a Chynllunio er budd ein Cymunedau (Cymru)" yn y Senedd ym Mae Caerdydd.

### Hawliau i'r Gymraeg 
[bawd|220px|Poster yn hysbysebu Rali Deddf Iaith Newydd yng [Caerdydd|Nghaerdydd ym mis Hydref 2005.]]
Ar ddechrau'r 21g, galwodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg am Ddeddf Iaith Newydd i Gymru, a fyddai'n ateb anghenion y Gymraeg yn yr oes fodern ac yn sicrhau bod gan bawb yr hawl i ddefnyddio'r iaith ym mhob agwedd ar fywyd, gan gynnwys:

* rhoi statws swyddogol i'r Gymraeg
* sicrhau gwasanaeth Cymraeg gan y sector preifat (cymharer â Québec, lle mae deddfau iaith yn effeithio ar fusnesau preifat hefyd)
* sicrhau lle i'r Gymraeg yn y chwyldro technolegol

Dadleuodd y dylai pethau, megis biliau ffôn neu ffurflenni, er enghraifft, fod ar gael yn ddwyieithog i bawb yng Nghymru. Credant na ddylai siaradwyr Cymraeg orfod mynd allan o'u ffordd i ofyn am wasanaeth yn eu hiaith eu hunain, na bodloni ar ddefnyddio'r Saesneg, gan nad oes gwasanaeth Cymraeg ar gael. Dyma paham eu bod yn galw am Ddeddf Iaith Newydd i sicrhau bod pob math o wasanaethau ar gael yn ddwyieithog.

Yn ystod yr 1980au, dechreuodd Cymdeithas yr Iaith ymgyrchu dros Ddeddf Iaith i sicrhau bod pob cyhoeddiad a hysbysiad swyddogol yn dod yn naturiol ddwyieithog heb orfod gofyn. Ar ôl ymgyrchu caled, gorfodwyd y Llywodraeth Geidwadol i ymateb. Serch hynny, cred llawer fod Deddf Iaith 1993 yn rhy wan.

Yn ôl y Ddeddf byddai bwrdd statudol yn cael ei sefydlu i hyrwyddo'r Gymraeg, a byddai cyrff cyhoeddus yn gorfod paratoi cynlluniau iaith i ddangos sut roeddent am drin y Gymraeg yn deg. Cred y Gymdeithas fod y mesurau hyn yn 'ddi-ddannedd, yn ddiddim.' a sefydlodd statws swyddogol i'r Gymraeg, bron i 50 mlynedd wedi i aelodau'r mudiad eistedd ar bont Trefechan yn galw am y polisi.

Fodd bynnag, ni sefydlodd y Mesur hawl statudol cyffredinol i'r Gymraeg, ac o ganlyniad ail-enwodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei grŵp ymgyrchu o'r "ymgyrch deddf iaith" i'r "grŵp hawliau".

### Ymateb i ganlyniadau Cyfrifiad 2011 
Yn dilyn canlyniadau argyfyngus Cyfrifiad 2011, cynhaliodd y mudiad gyfres o ralïau ar hyd a lled Cymru. Yn y rali gyntaf yng Nghaernarfon cyhoeddodd y mudiad Maniffesto Byw ar gyfer Cymunedau Byw gyda degau o bolisiau wedi eu llunio er mwyn cryfhau'r Gymraeg. Lansiodd y grŵp ymgyrchu slogan "Dwi eisiau byw yn Gymraeg" yn yr un rali.

Ar 6 Chwefror 2013 a 4 Gorffennaf 2013, aeth dirprwyiaeth o’r Gymdeithas i gwrdd â'r Prif Weinidog Carwyn Jones i bwyso am newidiadau polisi. Ar 6 Chwefror 2013, addawodd Carwyn Jones i'r Gymdeithas y byddai’n asesu effaith y gyllideb ar y Gymraeg. Hyd heddiw, nid oes asesiad wedi ei gyhoeddi.

Cyhoeddwyd fersiwn diwygiedig o'r Maniffesto Byw ym mis Gorffennaf 2013, yn dilyn ymgynghoriad cyhoeddus a chyfarfod cyffredinol arbennig pan basiwyd nifer o welliannau i'r Maniffesto.

Ym mis Awst 2013, ysgrifennodd y mudiad at y Prif Weinidog Carwyn Jones gan roi chwe mis iddo ddatgan ei fwriad i gyflawni chwe newid polisi er lles yr iaith:

# Addysg Gymraeg i Bawb
# Tegwch Ariannol i'r Gymraeg
# Gweinyddu'n fewnol yn Gymraeg
# Safonau Iaith i Greu Hawliau Clir
# Trefn Gynllunio er budd ein Cymunedau
# Y Gymraeg yn greiddiol i Ddatblygu Cynaliadwy

Ni chafwyd datganiad o fwriad gan Carwyn Jones erbyn 1 Chwefror 2014, felly cychwynodd y mudiad ymgyrch weithredol a chynhaliwyd nifer o brotestiadau ar hyd a lled y wlad.

### Ymgyrch NA i 8000 o dai yng Ngwynedd a Môn 
Cynhaliwyd protest gan Gymdeithas yr Iaith yng Nghaernarfon ddydd Sadwrn 29 Mawrth 2014 yn gwrthwynebu'r cynlluniau i adeiladu 8000 o dai yng Ngwynedd a Môn. Yn ôl erthygl ar wefan Cymdeithas yr Iaith, daeth 300 o brotestwyr yno. Ymysg y siaradwyr roedd yr awdures a'r ymgyrchwraig, Angharad Tomos, a Robin Farrar, cyn-Gadeirydd Cymdeithas yr Iaith. Y pryder yw na fydd y bobl a fydd yn symud i'r tai newydd yn siarad y Gymraeg, a bydd hynny'n rhoi 'mwy o bwysau ar yr iaith Gymraeg'.

### Diogelwn 
Yn 2021, lawnsiwyd 'Diogelwn', sef dogfen er mwyn amddiffyn enw tŷ wrth ei werthu.

## Aelodau nodedig, cyd-aelodau a chefnogwyr 
alt=|bawd|325x325px|Saith o aelodau amlwg Cymdeithas yr Iaith sydd wedi bod yn y carchar o ganlyniad i ymgyrchoedd dros y Gymraeg: Enfys Llwyd, Helen Greenwood, Angharad Tomos, Sioned Elin, Ann Rhys, Meinir Ffransis, Marged Tomos (o'r chwith i'r dde)

* John Davies
* Tedi Millward
* Gareth Miles
* Meic Stephens
* Owain Owain
* Emyr Llewelyn
* Ned Thomas
* Meredydd Evans
* Pennar Davies
* Eirian Llwyd
* R. Tudur Jones
* Bobi Jones
* Ffred Ffransis
* Meinir Ffransis
* Meirion Pennar
* Meri Huws
* Steve Eaves
* Bryn Fôn
* Steffan Cravos
* Gwenno Teifi
* Jamie Bevan
* Dafydd Iwan
* Enfys Llwyd
* Helen Greenwood
* Angharad Tomos
* Sioned Elin
* Ann Rhys
* Marged Tomos

## Gweler hefyd 
* Rhestr cadeiryddion Cymdeithas yr Iaith
* Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (1885)
* Undeb Cymru Fydd
* Adfer
* Abri - Cyfres o gigs yng Nghaerdydd rhwng 2003 a 2005

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* Gwefan Owain Owain yn ymwneud â sefydlu'r Gymdeithas
* Cylchgrawn *Y Tafod*
* Mwydro Ynfyd Dedwydd - Mudiad y Dysgwyr  - Cyfarfodydd sgwrs a gweithgareddau trwy gyfrwng y Gymraeg
* Erthygl 'Na i 8000 o dai yng Ngwynedd a Môn' 
* Erthygl 'Cynllun Datblygu: angen balans'
* Cofnodion Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru


Categori:Mudiadau iaith
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1962
Categori:Mudiadau di-drais
Categori:Prosiect WiciAddysg
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd