open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caer Caradog, Cerrigydrudion

Bryngaer a saif filltir i'r de-ddwyrain o bentref Cerrigydrudion, yn ne sir Conwy, gogledd Cymru, yw **Caer Caradog**. . Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: DE011. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Mae'n gaer o gyfnod Oes yr Haearn a amgylchynir gan un mur yn unig. Mae'r cloddio rhannol a fu ar y safle yn dangos i glawdd syml heb ffos gael ei godi yn y lle cyntaf. Yn ddiweddarach codwyd mur mwy sylweddol ar ben yr hen un gyda ffos wedi'i thorri i mewn i graig y bryn o'i flaen. Ni chafwyd unrhyw dystiolaeth o waith pren neu grochenwaith yn y cloddio ac felly mae'n anodd cynnig dyddiadau pendant i adeiladwaith y gaer. Roedd hi'n sefyll yn nhiriogaeth llwyth Celtaidd yr Ordovices.

Mae rhai ymchwilwyr wedi ceisio uniaethu'r fryngaer â Caradog (*Caratacus*), arweinydd y Brythoniaid yn erbyn y Rhufeiniaid yn y ganrif 1af OC, ond mae hynny'n bur annhebygol, er bod enw'r gaer yn awgrymiadol iawn.

Gwyddys fod Caradog, eisoes ar ffo o wlad y Trinovantes (de Lloegr heddiw) a'i ddilynwyr wedi ffoi o diriogaeth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru i diriogaeth yr Ordovices ar ddiwedd y 40au. Yno cafodd ei orfodi i ymladd â'r Rhufeiniaid mewn brwydr agored yn y flwyddyn 50. Mae'r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn rhoi disgrifiad diddorol o'r frwydr rhwng llu Caradog a'r lleng Rufeinig dan Publius Ostorius Scapula, ond yn anffodus ni ellir ei lleoli ar fap heddiw. Ar fryn bu'r ymladd, ond yn ôl Tacitus amddiffynwaith a godwyd ar frys, dros dro, oedd yno yn hytrach na chaer reolaidd. Dihangodd Caradog i'r gogledd ar ôl y frwydr.

Mae'r hynafiethydd Humphrey Llwyd yn disgrifio'r gaer yn ei gyfrol *The Breuiary of Britayne* (1573); dyma'r disgrifiad cyntaf ar glawr.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## ffynonellau
*Christopher Houlder, *Wales: An Archaeological Guide* (Llundain, 1978)
*I. A. Richmond, 'Roman Wales', yn *Prehistoric and Early Wales* (Llundain, 1965)

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Cerrigydrudion
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Llydawyr

Mae'r **Llydawyr** yn grŵp ethnig Celtaidd sy'n gysylltiedig â Llydaw a'r Llydaweg.

Yn hanesyddol ac yn ieithyddol mae yna gysylltiadau cryf rhwng y Llydawyr a'r Cymry. Galiaid oedd trigolion yr ardal yn y cyfnod Rhufeinig ac Armorica neu *Aremorica* oedd enw'r ardal a chyfeiriai'r Rhufeiniaid at y trigolion fel yr *Aremorici* ("y rhai sy'n byw i'r dwyrain o'r môr"), pobl Geltaidd Galeg eu hiaith.

Yn ystod y cyfnod rhwng tua diwedd y 4g a'r 6g, ymudodd nifer o Frythoniaid o ardaloedd yn yr hyn sy'n dde Lloegr erbyn heddiw dros y môr i Armorica. Daethant â'u hiaith gyda nhw, sy'n deillio o'r Frythoneg ac yn perthyn yn agos i'r Gymraeg a'r Gernyweg.

O'r cyfnod cynnar hwnnw cawn draddodiadau am y seintiau Celtaidd cynnar yn teithio'n rheolaidd rhwng Cymru, Cernyw a Llydaw.

## Gweler hefyd 
* Rhestr pobl o Lydaw


Categori:Grwpiau ethnig yn Ffrainc
Categori:Llydaw
Categori:Pobloedd Geltaidd
Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Dyma **restr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd** gyda'r boblogaeth gyfredol a'r flwyddyn a sefydlwyd. Diffinnir ffoadur Palesteinaidd gan yr UNRWA fel y ganlyn: "Ffoaduriaid Palesteinaidd yw personiaid oedd a'u hannedd arferol ym Mhalesteina rhwng Mehefin 1946 a Mai 1948, a wnaeth colli eu cartrefi a ffyrdd o fywoliaeth o ganlyniad i wrthdaro Arabaidd-Israelaidd 1948. Mae gwasanaethau'r UNRWA ar gael i bob un sydd yn byw yn ei hardal o weithrediadau sy'n cwrdd â'r diffiniad hwn, sydd wedi'i gofrestru â'r Asiantaeth ac sydd angen cymorth. Mae diffiniad yr UNRWA o ffoadur hefyd yn cynnwys disgynyddion personiaid a ddaeth yn ffoaduriaid yn 1948. Tyfodd y nifer o ffoaduriaid Palesteinaidd cofrestredig o 914,000 yn 1950 i fwy na 4.4 miliwn yn 2005, ac yn parháu i gynyddu oherwydd twf poblogaeth naturiol.". Enw'r Palesteiniaid am y ffoedigaeth dorfol yma o Balestein yw *Al Nakba* ('Y Catastroffi').

*Llain Gaza, 8 gwersyll, 478,854 o ffoaduriaid
**1948, Beach (Shati), 76,109
**1949, Bureij, 30,059
**1948, Deir el-Balah, 20,188
**1948, Jabalia (Jabaliya), 103,646
**1949, Khan Yunis, 60,662
**1949, Maghazi, 22,536
**1949, Nuseirat, 64,233
**1949, Rafah, 90,638
*Y Lan Orllewinol, 19 o wersylloedd, 176,514 o ffoaduriaid
**,Abu-Dies (mae preswylwyr y gwersyll hwn yn hawlio tiriogaeth Ma'ale Adummim fel tir eu hunain).
**1950, Aida, 4,151
**1949, Am'ari, 8,083
**1948, Aqabat Jabr, 5,197
**1950, Arroub, 9,180
**1950, Askar, 13,894
**1950, Balata, 20,681
**1950, Beit Jibrin, 1,828
**1950, Camp No.1, 6,221
**1949, Deir Ammar, 2,189
**1949, Dheisheh, 10,923
**1948, Ein el-Sultan, 1,888
**1949, Far'a, 6,836
**1949, Fawwar, 7,072
**1949, Jalazone, 9,284
**1953, Jenin, 14,050
**1949, Kalandia, 9,188
**1952, Nur Shams, 8,179
**1965, Shu'fat, 9,567
**1950, Tulkarm, 16,259
*Gwlad Iorddonen, 10 gwersyll, 304,430 o ffoaduriaid
**1955, Gwersyll Newydd Amman (Wihdat), 49,805
**1968, Baqa'a, 80,100
**1968, Husn (Martyr Azmi el-Mufti), 19,573
**1968, Irbid, 23,512
**1952, Jabal el-Hussein, 27,674
**1968, Jerash, 15,696
**1968, Marka, 41,237
**1967, Souf, 14,911
**1968, Talbieh, 4,041
**1949, Zarqa, 17,344
*Libanus, 12 o wersylloedd, 225,125 o ffoaduriaid
**1955, Beddawi, 15,695
**1948, Burj el-Barajneh, 19,526
**1955, Burj el-Shemali, 18,134
**1956, Dbayeh, 4,223
**Dikwaneh, dinistriwyd
**1948, Ein el-Hilweh, 44,133
**1948, El-Buss, 9,840
**Jisr el-Basha, destroyed
**1952, Mar Elias, 1,406
**1954, Mieh Mieh, 5,078
**Gwersyll Nabatieh, dinistriwyd yn 1973
**1949, Nahr al-Bared, 28,358
**1963, Rashidieh, 24,679
**Sabra
**1949, Shatila, 11,998
**1948, Wavel, 7,357
*Syria, 10 gwersyll, 119,776 o ffoaduriaid
**1950, Dera'a, 5,916
**1967, Dera'a (argyfwng), 5,536
**1950, Hama, 7,597
**1949, Homs, 13,825
**1948, Jaramana, 5,007
**1950, Khan Dunoun, 8,603
**1949, Khan Eshieh, 15,731
**1948, Neirab, 17,994
**1967, Qabr Essit, 16,016
**1948, Sbeineh, 19,624

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Proffiliau UNWRA o wersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd
### Mapiau
* Map UNRWA o wersylloedd yn y Dwyrain Agos 
* Map o wersylloedd yn Libanus
* Map o wersylloedd yn y tiriogaethau a feddiannir gan Israel

*
Dungeons & Dragons

250px|bawd|Gêm Dungeons & Dragons
Gêm chwarae-rôl ffantasi a ddyfeisiwyd yn wreiddiol gan Gary Gygax a Dave Arneson yw **Dungeons & Dragons** ("*Daeardai a Dreigiau*").

Daeth y pedwerydd argraffiad o'r gêm allan ym Mehefin 2008. Yn yr argraffiad hwnnw mae'r rheolau wedi cael eu symleiddio ond mae yna lawer o bethau newydd hefyd. Y tri llyfr rheolau craidd yw *Llawlyfr y Chwaraewr* (''Player's Handbook*), *Llawlyfr yr Angenfilod* (*Monster Manual*) ac *Arweinlyfr Meistr y Daeardy* (*Dungeon Master Guide'').

Chwaraeir y gêm gyda disiau (d4, d6, d8, d10, d12 a d20), dalennau cymeriadau a llyfrau. Mae llawer o bobl hefyd yn defnyddio bychanigion (neu ffigurynnau bychain) a teils daeardai.

Mae yna tri byd ymgyrch sy'n cael eu defnyddio yn swyddogol yn y gêm ar hyn o bryd: Y Teyrnasoedd Angof (Forgotten Realms, Eberron a Haul Tywyll (Dark Sun). 
Roedd Llwydwalch (Greyhawk) wedi cael ei ddefnyddio mewn fersiynau cynt o'r gêm.

Gwefan swyddogol y gêm : Wizards of the Coast
168

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
163 164 165 166 167 - **168** - 169 170 171 172 173 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerodron Rhufeinig Marcus Aurelius a Verus yn gwthio'r Marcomanni yn ôl yn Dacia
*Han Lingdi yn olynu Han Huandi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Han Huandi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
*Ptolemi, seryddwr Groegaidd

Categori:168
Maurice Ravel

Cyfansoddwr oedd **Maurice Ravel** (7 Mawrth 1875 - 28 Rhagfyr 1937). Yn enedigol o Ogledd Wlad y Basg, fe dreuliodd rhan helaeth ei fywyd yn Ffrainc ac yn Paris yn arbennig.

## Bywgraffiad
Ganwyd Ravel yn Ziburu (ger Donibane Lohizune) yn nhalaith Lapurdi yn Ngogledd Gwlad y Basg.

Ym 1889 aeth i *Conservatoire* Paris, lle bu'n astudio cerddoriaeth gyda Charles de Bériot, Émile Pessard, André Gedalge, a Gabriel Fauré. Yn 1893, cyfarfu ag Erik Satie, a dylanwadwyd arno gan ei gerddoriaeth. Oherwydd ei arddull unigryw o ysgrifennu cerddoriaeth, cafodd drafferth ennill ysgoloriaeth y *Prix de Rome* yn y *Conservatoire*, ac ym 1905 bu’n rhaid iddo adael.

O 1920 roedd yn byw yn Montfort-l'Amaur yn yn Yvelines. Ym 1928 gwnaeth daith bedwar mis trwy'r Unol Daleithiau a Canada, ac yn yr un flwyddyn bu yn Lloegr er mwyn derbyn doethuriaeth er anrhydedd o Brifysgol Rhydychen. O 1933 hyd ddiwedd ei oes, bu'n dioddef salwch ar yr ymennydd.

### Cysylltiad â Gwlad y Basg
Roedd y cerddor hwn, a oedd wedi ennill clod yn rhyngwladol, yn siarad Basgeg, a drosglwyddwyd iddo gan ei fam (Marie Deluart) a'i fodryb (Gaxuxa Billac). Roedd yn aml yn mynegi cysylltiad â gwlad ei eni, ac fel Basgwr yr oedd o'n ystyried ei hun.

## Gwaith cerddorol
### Ar gyfer y Piano 
**Sérénade grotesque* (1893)
**Menuet antique* (1895)
**Pavane pour une infante défunte* (1899)
*''Jeux d'eau* (1901)
**Sonatine* (1905)
**Miroirs* (1905)
**Gaspard de la nuit* (1908)
**Ma Mère l'Oye* (1908)
**Valses nobles et sentimentales* (1911)
**Le Tombeau de Couperin* (1917)

### Ar gyfer cerddorfa
**Rapsodie espagnole* (1907)
**La Valse* (1920)
**Tzigane* (1924)
**Boléro* (1928)
**Concerto pour la main gauche* (1930)
**Concerto en sol* (1931)

### Ar gyfer y llais
**Shéhérazade* (1903)
**Histoires naturelles* (1906)
**Trois poèmes de Mallarmé* (1913)
**Mélodies hébraïques* (1914)
**Chansons madécasses* (1922)
**Don Quichotte à Dulcinée* (1932)

### Ballet
**Daphnis et Chloé* (1909-1912)

### Opera 
**L'Heure espagnole* (1907-1911)
**L'Enfant et les Sortilèges* (1919-1925)

### Cantatau 
**Myrrha* (1901)
**Alcyone* (1902)
**Alyssa'' (1903)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pobl o Pyrénées-Atlantiques
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Bryn-y-Gefeiliau

Safle caer Rufeinig yng ngogledd Cymru, dwy filltir i'r dwyrain o Gapel Curig yn Eryri yw **Bryn-y-Gefeiliau**; . Enwir y safle ar ôl ffermdy Bryn-y-Gefeiliau gerllaw (enw arall arni yw **Caer Llugwy**, enw a fathwyd gan y cloddwyr archaeolegol yn y 1920au).
250px|bawd|chwith|Safle caer Rufeinig Bryn-y-Gefeiliau.

Mae olion y gaer yn gorwedd ar safle isel ar lan ddeheuol Afon Llugwy, ger Pont Cyfyng a thua 1 filltir i'r gorllewin o'r Rhaeadr Ewynnol. Mae'n sefyll ar wely o dir nad yw ond troedfedd yn uwch na lefel gorlifiad yr afon. Byddai'r ardal hon yn un wyllt ag anghysbell yng nghyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru, mewn cwm cul yng nghanol coedwigoedd Eryri.

Rhedai ffordd Rufeinig o Gaerhun yn Nyffryn Conwy i fyny i Fryn-y-Gefeiliau. Mae union leoliad y ffordd ar ôl hynny yn ansicr ond mae presenoldeb caer ymarfer dros dro ym Mhen-y-Gwryd i'r de-orllewin yn awgrymu cysylltiad i gaer Segontium dros Ben-y-Pas a thrwy Nant Peris.

Mae Bryn-y-Gefeiliau yn un o gaerau Rhufeinig llai Cymru. 3.9 acer yn unig a amgeir ynddi (tua'r un maint â Chastell Collen yn ne Powys). Ceir muriau o gerrig a chlai o gwmpas y gaer. Y tu mewn iddi ceid o leiaf dwy ffordd fewnol (*intervallum*) a sawl adeilad o gerrig. Ceir awgrym fod un ohonyn nhw'n faddondy.

Ar ochr orllewinol y gaer ceir adeiladau atodol, tua'r un maint â'r gaer ei hun, wedi'u hamgae â mur cerrig. Mae'n cynnwys olion sawl adeilad o waith carreg. Mae'n bosibl fod yr adeiladau hyn yn gysylltiedig â hen weithle haearn — fel y mae'r enw Bryn-y-Gefeiliau yn awgrymu. Mae'n bosibl hefyd fod y Rhufeiniaid yn cloddio am blwm yn yr ardal.

Mae dyddio'r gaer yn broblematig. Dim ond un darn o arian bath a gafwyd ar y safle, a hynny'n rhy dreuliedig i ddangos enw'r ymerodr. Dibynnir ar dystiolaeth y darnau crochenwaith ar y safle i'w ddyddio. Mae'r rhain yn cynnwys darnau o lestri o waith Samaidd o gyfnod yr ymerodr Titus Flavius ac eraill o'r Almaen a chanolbarth Gâl sydd i'w dyddio i gyfnod Antoninus Pius. Ar sail y dystiolaeth hon awgrymir fod y gaer wedi cael ei sefydlu tua'r flwyddyn 90 a bod y Rhufeiniaid wedi rhoi'r gorau iddi rywbryd ar ôl tua 150.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: CN010.

## Ffynonellau
*Grace Simpson, "Caerleon and the Roman forts in Wales in the second century AD. Part 1: Caerleon and Northern Wales", *Archaeologia Cambrensis* CXI (1962)

## Cyfeiriadau
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Capel Curig
Categori:Eryri
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Llyn Bodgylched

Mae **Llyn Bodgylched** yn llyn yn ne-ddwyrain Ynys Môn, ychydig dros 1&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Fiwmares. Nid oes afon o unrhyw faint yn llifo ohono. Mae lefel y llyn yn cael ei gadw'n uchel gan argae bychan ar yr ochr ddeheuol.

Rhestrir y llyn fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, ar sail y planhigion sy'n tyfu yno ac ar sail yr adat sy'n nythu neu'n gaeafu yno. Saif y llyn ar dir preifat, ond gellir cael golwg arno o'r llwybr cyhoeddus sy'n arwain o'r Elusendai yn SH589764 heibio ochr ddwyreiniol y llyn.

Bodgylched
Afon Ieithon

250px|bawd|Afon Ieithon
Afon yng nghanolbarth Powys yw **Afon Ieithon** (hefyd **Afon Ithon**). Mae'n tarddu yn y bryniau i'r de-orllewin o'r Drenewydd ac yn llifo ar gwrs deheuol i ymuno yn Afon Gwy ger Llanfair-ym-Muallt. Ei hyd yw tua 25 milltir.

## Cwrs
Mae'r afon yn casglu ffrydiau ger bryn Rhyddhywel, bron i 2000 troedfedd i fyny yn y bryniau. Llifa ar gwrs deheuol heibio i bentrefi  Llanbadarn Fynydd, Llananno, Llanbister a Llanddewi Ystradenni. Mae ffordd yr A483 yn rhedeg yn gyfochrog iddi am y rhan yma o'i chwrs. Llifa dyfroedd Afon Aran i mewn iddi ger Crossgates. Ar ôl hynny mae'n cymryd cwrs ymddolennol iawn i'r dwyrain ac yna i'r gorllewin a heibio i dref Llandrindod i lifo i mewn i Afon Gwy tua milltir i'r de o Bontnewydd ar Wy, 4 milltir i'r gogledd o Lanfair-ym-Muallt.

## Cyfeiriadau
Ieithon
Ieithon
Categori:Llandrindod
Castell Collen

Caer Rufeinig yn ne Powys yw **Castell Collen**. Saif ar lan Afon Ieithon ger Llandrindod. Mae'n bosibl ei bod wedi ei henwi ar ôl Sant Collen; dywedir iddo godi capel ar y safle yn y 6g.

## Disgrifiad
Lleolir y gaer ar ddarn o dir ar lan yr afon sy'n codi'n raddol rhwng dwy ffrwd. Cafod ei chloddio yn 1911-13 a 1954-7. Credir i'r gaer gael ei sefydlu yn amser yr ymerodr Titus.

Gwelir pedwar cyfnod o adeiladau ar y safle. Dim ond un ffos ym mhen gorllewinol y gaer sy'n aros o'r ddau gyfnod cyntaf (diwedd y ganrif 1af i ganol yr 2ail ganrif). Cafodd ei gadael yn wag am gyfnod. Yn y ddau cyfnod nesaf lleiheuwyd maint y gaer o tua 2 hectar i'w maint bresennol o 1.44 hectar. Byddai hynny'n dal i gynnig digon o le i tua 500 o lengwyr, ond credir ei bod yn ddigon mawr i ddal *cohort* cyfan yn wreiddiol. Roedd yn ne tiriogaeth yr Ordovices.

Yng nghanol y gaer ceir olion adeilad mawr a fyddai'n bencadlys. Adeilad o bren oedd hyn i ddechrau ond codwyd adeilad o gerrig yn ei le, fel yn achos y muriau. Yng nghongl ddeheuol y gaer ceir olion baddondy Rhufeinig pur sylweddol, tua 120 troedfedd o hyd a 50 o led, gyda llawr teils. Ceir olion tyrau cerrig yng nghonglau'r gaer.

## Ffyrdd Rhufeinig
Mae dwy ffordd Rufeinig yn rhedeg o'r gaer i'r de, un i'r de-orllewin i'w chysylltu â Maridunum (Caerfyrddin), a'r llall i gaer Llanfair-ym-Muallt ac ymlaen i Gaerwent. Mae cwrs ffordd arall dybiedig i'r gogledd yn ansicr, ond buasai'n cysylltu Castell Collen â chaerau Caersŵs. Tybir fod ffyrdd yn rhedeg i'r gorllewin a'r dwyrain yn ogystal ond nid oes tystiolaeth amdanynt hyd yn hyn.

## Darganfyddiadau
Gellir gweld y deunydd a ddarganfuwyd gan yr archaeolegwyr yng Nghastell Collen yn Amgueddfa Llandrindod.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Llandrindod
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Llanbadarn Fynydd

:*Gweler hefyd Llanbadarn (gwahaniaethu).*

Pentref bychan gwledig a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw **Llanbadarn Fynydd**. Saif ar briffordd yr A483 yn y bryniau tua hanner ffordd rhwng Y Drenewydd i'r gogledd a Llandrindod i'r de.

Mae'r pentref ar lan Afon Ieithon. Mae'r bryniau o'i gwmpas yn cynnwys Moel Wilym (469m) a'r Moelfre (475m) i'r dwyrain a'r Ddyle (485m) i'r gorllewin. Y pentrefi agosaf yw Llananno a Llanbister i'r de.

Mae eglwys y plwyf, sy'n rhoi ei henw i'r pentref, yn un o nifer yng Nghymru a gysylltir â Sant Padarn. Yno ceir gweld enghreifft dda o ysgrîn bren ganoloesol a chroglofft mewn arddull sy'n nodweddiadol o'r Canolbarth a'r Gororau.

Ceir castell mwnt a beili Normanaidd a elwir Castell y Blaidd yn y plwyf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llanddewi Ystradenni

:*Gweler hefyd Llanddewi.*

Pentref bychan  a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw
**Llanddewi Ystradenni** (Saesneg: *Llanddewi Ystradenny*). Saif ar lan ddwyreiniol Afon Ieithon ar ffordd yr A483, tua 7 milltir i'r gogledd o dref Llandrindod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|300px|Eglwys Dewi Sant, Llanddewi

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Buddugre, yng nghantref Maelienydd; codwyd Castell Buddugre yno yn y 12g. Dros y cwm i'r gorllewin ceir adfeilion Abaty Cwm Hir, lle claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd ar ôl iddo gael ei ladd ger Buallt yn Rhagfyr 1282.

Saif Eglwys Dewi Sant neu "Landdewi" o fewn mynwent sydd bron yn grwn yng nghanol y pentref, ger Neuadd Llanddewi. Mae'r adeilad presennol, sy'n adeilad cofrestredig Gradd II, yn dyddio i 1890, ond ceir yma rhai rhanau o'r hen eglwys a fu yma cyn hynny.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys
Categori:Llanddewi Ystradenni
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llananno

Pentref  yng nghymuned Llanbadarn Fynydd, Powys, Cymru, yw **Llananno**. Saif yng nghanolbarth y sir ar lannau Afon Ieithon ac ar ffordd yr A483 fymryn i'r gogledd o bentref Llanbister, tua 9 milltir i'r gogledd o dref Llandrindod a 11 milltir i'r de o'r Drenewydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Eglwys Sant Anno, Llananno
bawd|dim|Sgrîn canoloesol Eglwys Sant Anno

## Eglwys Sant Anno
Mae nawddsant y plwyf, Sant Anno (neu Amo) yn sant anhysbys. Bu eglwys Rhosyr ym Môn yn gysegredig i Amo/Anno ar un adeg hefyd a cheir Ffynnon Anno ger Tref-y-clawdd. Cofrestrwyd Eglwys Sant Anno gan Cadw fel adeilad rhestredig Gradd II* ar 29 Gorffennaf 2004 (Rhif Cadw: 82991). Saif ar ochr orllewinol i'r A483 ger Fferm Glanrafon. Ailadeiladwyd yr hen fferm Ganoloesol yn 1876-7 gan David Walker, pensaer o Lerpwl, ond cadwyd y sgrîn pren o'r 15g yn saff gan ei hail-leoli. Ystyrir hon yn un o'r sgriniau pren mwyaf coeth yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbadarn Fynydd
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llanbister

Pentref  a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw **Llanbister**. Saif ar ffordd yr A483 ar ei chyffordd â'r B4356 o Dref-y-clawdd, tua 10 milltir i'r gogledd o dref Llandrindod a 12 milltir i'r de o'r Drenewydd. Saif y pentref ar lan ddwyreiniol Afon Ieithon.  Roedd gynt yn Sir Faesyfed; yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Maelienydd.

[bawd|dim|280px|[Eglwys Sant Cynllo, Llanbister]]

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eglwys Sant Cynllo
Uwch y pentref saif Eglwys Sant Cynllo sydd wedi'i chofrestru gan Cadw yn adeilad Gradd II*, ac sy'n tarddu o ddechrau'r 14g.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl nodedig Llanbister
Y Parch David LLoyd (1752 - 1838) un o feibion y llan a wasanaethodd fel ficer y plwyf; bardd, cerddor, awdur.

## Gweler hefyd
*Llangynllo

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Afon Tamar

Afon yn ne-orllewin gwledydd Prydain yw **Afon Tamar** (Cernyweg: *Dowr Tamar*). Mae ei chwrs yn ffurfio'r rhan fwyaf o'r ffin rhwng  Cernyw a Dyfnaint, De-orllewin Lloegr.

O'i tharddle rhwng Bude (Cernyw) a Clovelly (Dyfnaint) mae hi'n rhedeg ar gwrs deheuol bron ar draws penrhyn y de-orllewin gan groesi rhosdir Gwaun Bodmin a llifo i Fôr Udd ger Plymouth mewn aber eang sy'n ffurfio un o angorfeydd gorau gwledydd Prydain.

Yn 936, nodir i Athelstan osod Afon Tamar fel ffin orllewinol Wessex. Hyd heddiw mae'r afon yn nodi'r ffin rhwng Cernyw a Dyfnaint am y rhan fwyaf o'i chwrs.

[bawd|chwith|Afon Tamer, gyda'r enwau mewn [Cernyweg]]
250px|bawd|dim|Trên sy'n croesi pont dŵr Calstock ar Afon Tamar. Mae'r bont yn cario'r brif reilffordd sy'n cysylltu Cernyw â gweddill Prydain.

## Cyfeiriadau
Tamar
Tamar
Llanfair Clydogau

Pentref bychan gwledig a chymuned yn ne Ceredigion yw **Llanfair Clydogau**. Fe'i lleolir ar lôn y B4343 tua 4 milltir i'r dwyrain o Lanbedr Pont Steffan.

Saif ar lan ddwyreiniol Afon Teifi gyda bryniau Craig Twrch (1226 troedfedd) a Bryn Brawd (1588 troedfedd) yn gefn iddi i'r dwyrain, ar y ffin â Sir Gaerfyrddin. Mae tair nant Clywedog yn cyfarfod â'i gilydd yno.
[bawd|chwith|Mari'r Cwrw; llun 1880-1890) gan [John Thomas (ffotograffydd)|John Thomas.]]

Rhed ffordd Rufeinig Sarn Helen o'r gaer Rufeinig yn Llanio i gyffiniau Llanfair Clydogau. Yno, ychydig i'r gorllewin o'r pentref, mae'n fforchio, gydag un fforch yn arwain i'r dwyrain heibio Llanymddyfri a Dolaucothi i *Nidum* (Castell Nedd), a'r llall yn mynd yn ei blaen i gyfeiriad Caerfyrddin.

Roedd digon o waith plwm ac arian yn yr ardal ar un adeg ond maent wedi pallu ers talwm. Filltir i lawr y lôn i'r de mae pentref bychan Cellan, magwrfa Moses Williams (ganed yno yn 1685) a'r ysgolhaig Griffith John Williams.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o'r ardal
*Syr Walter Lloyd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Castell Nadolig

Bryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, wedi'i lleoli ger Penbryn, Ceredigion, Cymru, yw **Castell Nadolig**.

## Disgrifiad
Saif y fryngaer hon ar fryn isel 212m uwch lefel y môr ar ymyl lôn yr A487 naw milltir i'r dwyrain o Aberteifi a thua 3 milltir i'r de-orllewin o Langrannog. Mae ar diriogaeth y Demetae, llwyth Celtaidd Dyfed.

Nid yw'n safle cryf ynddo'i hun, ond cafodd ei amddiffyn â dau glawdd sylweddol. Mae'r ddau glawdd consentrig yn sefyll tua 60m oddi wrth ei gilydd, a chredir fod y tir agored rhyngddyn nhw yn cael ei ddefnyddio gan breswylwyr y gaer i gadw eu gwartheg ac anifeiliaid eraill. Mae'r gaer yn enghraifft dda o'r math o gaerau bychain ar gyfer teuluoedd estynedig sydd mor nodweddiadol o dde-orllewin Cymru. Gellid eu cymharu â'r caerau cyffelyb yn Iwerddon a elwir yn *rhathau*. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Ceredigion
Categori:Penbryn
Enya

Cantores o Iwerddon yw **Eithne Patricia Ní Bhraonáin**, a adnabyddir yn gyffredin fel **Enya** (ganwyd 17 Mai 1961). Ganwyd yn Gaoth Dobhair, Iwerddon.

Roedd Enya yn aelod o'r band Clannad, gyda'i brodyr a chwiorydd Máire (neu *Moya*), Pól, a Ciarán a'u hewythredd Noel a Padraig Duggan.

## Disgograffi 
* *Enya* (1987)
* *The Celts* (BBC) (1987)
* *Watermark* (1998)
* *Shepherd Moons* (1991)
* *The Celts* (1992)
* *The Memory of Trees* (1995)
* *Paint the Sky with Stars* (1997
* *A Day Without Rain* (2000)
* *Themes from Calmi Cuori Appossionati* (2001)
* *Amarantine* (2005)
* *And Winter Came* (2008)
* *The Very Best of Enya* (2009)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Cantorion Gwyddeleg
Categori:Cantorion Saesneg
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Iwerddon
Frank Rijkaard

Mae **Franklin Edmundo "Frank" Rijkaard** (ganed 30 Medi, 1962) yn reolwr pêl-droed a chyn-chwaraewr o'r Iseldiroedd.

Ganed Rijkaard yn Amsterdam o deulu oedd yn wreiddiol o Swrinam. Yn ystod ei yrfa fel chwareawr bu'n chwarae i Ajax, Real Zaragoza ac A.C. Milan. Chwaraeodd dros dim cenedlaethol yr Iseldiroedd 73 o weithiau, gan sgorio 10 gwaith.

Rhwng 2003 a 2008 bu'n rheolwr Barcelona. Yn ystod eu gyfnod ef fel rheolwr enillasant *La Liga* ddwywaith yn osystal a bod yn bencampwyr Ewrop yn 2005-2006.

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pêl-droedwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl o Amsterdam
Juventus F.C.

Clwb pêl-droed o ddinas Torino yw **Juventus Football Club S.p.A.**, a elwir yn gyffredin fel **Juventus** neu **Juve** (neu weithiau fel **Juventus Turin** yn rhyngwladol). Mae'r clwb yn chwarae yn Serie A, prif adran pêl-droed Yr Eidal. Daw'r enw Juventus o'r Lladin  ('ieuenctid').

Sefydlwyd clwb *Sport Club Juventus* ar 1 Tachwedd 1897 gan nifer o ddisgyblion Ysgol Ramadeg Massimo D'Azeglio Lyceum yn Torino, yn eu mysg, llywydd cyntaf y clwb, Eugenio Canfari. ac, heb law am dymor 2006-07, mae'r clwb wedi treulio pob tymor yn Serie A ers ei sefydlu ym 1929.

Juventus yw'r clwb mwyaf llwyddiannus yn hanes pêl-droed yn Yr Eidal ar ôl ennill 31 pencampwriaeth Serie A, 10 Coppa Italia, chwe Supercoppa Italiana, dau Cwpan Ewrop/Cynghrair y Pencampwyr UEFA, un Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop, tri Cynghrair Europa UEFA/Cwpan UEFA, un Tlws Intertoto, dau Super Cup UEFA a dau Cwpan Rhyng-gyfandirol

## Anrhydeddau
### Domestig
* **Serie A**
** **Enillwyr (31):** 1905, 1925–26, 1930–31, 1931–32, 1932–33, 1933–34, 1934–35, 1949–50, 1951–52, 1957–58, 1959–60, 1960–61, 1966–67, 1971–72, 1972–73, 1974–75, 1976–77, 1977–78, 1980–81, 1981–82, 1983–84, 1985–86, 1994–95, 1996–97, 1997–98, 2001–02, 2002–03, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15
** **Serie B**
** **Enillwyr (1):** 2006–07
* **Coppa Italia**
** **Enillwyr (10):** 1937–38, 1941–42, 1958–59, 1959–60, 1964–65, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1994–95, 2014–15
* **Supercoppa Italiana**
** **Enillwyr (6)**: 1995, 1997, 2002, 2003, 2012, 2013

### Rhyngwladol
***Cwpan Ewrop / Cynghrair y Pencampwyr UEFA
****Enillwyr (2)**: 1984–85, 1995–96
* **Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop UEFA**
****Enillwyr (1)** 1983–84
***Cwpan UEFA**
****Enillwyr (3)**: 1976–77, 1989–90, 1992–93
***Tlws Intertoto UEFA**
****Enillwyr (1)**: 1999
***Super Cup UEFA**
****Enillwyr (2)**: 1984, 1996
***Cwpan Rhyng-gyfandirol**
****Enillwyr (2)''': 1985, 1996

## Cysylltiadau Cymreig
### Chwaraewr
## Nodiadau 
A.&nbsp; Er i Rush arwyddo gydag Juventus ym 1986, treuliodd dymor 1986-87 ar fenthyg gyda Lerpwl cyn symud i Juventus ar gyfer tymor 1987-88

## Cyfeiriadau

Categori:Sefydliadau 1897
Categori:Timau pêl-droed yr Eidal
Categori:Torino
Lactos

200px|bawd|Strwythur cemegol lactos
Siwgr deusacarid yw **lactos** (o'r Lladin: *lactis*) sydd wedi ei ffurfio o folecylau β-D-galactos a β-D-glwcos wedi eu cysylltu drwy fond glycosidig β1-4. Fe'i ceir fel cynhwysiad naturiol mewn llefrith.

Categori:Siwgr
Categori:Cemeg
Pyreneau

Mae'r **Pyreneau** (Sbaeneg: *Pirineos*; Ffrangeg: *Pyrénées*; Catalaneg: *Pirineus*; Aragoneg: *Perineus*; Basgeg: *Pirinioak*) yn fynyddoedd yn ne-orllewin Ewrop. Mae'n gwahanu gwladwriaethau Ffrainc yn y Gogledd a Sbaen yn De, ac yn cysylltu Gwlad y Basg yn y Gorllewin a Chatalwnia yn y Dwyrain. Maent yn ymestyn am tua 430&nbsp;km (267 milltir) o Fae Biscay i Fôr y Canoldir.

Enwyd y Pyreneau ar ôl Pyrene (*tân* mewn Groeg), cymeriad mewn mytholeg Roeg, merch Bebryx, a reibiwyd gan Herakles. Ffôdd i'r mynyddoedd lle cafodd ei chladdu neu ei bwyta gan anifeiliaid gwyllt.

Mae'r ffin rhwng Ffrainc a Sbaen yn dilyn llinell copaon uchaf y Pyreneau am y rhan fwyaf o'i hyd; mae gwlad fechan Andorra ynghanol y Pyrenaeau. 
Y mynyddoedd uchaf yw Pico d'Aneto neu *Pic de Néthou* 3,404 m (11,168 troedfedd), Mont Posets 3,375 m a Mont Perdu neu *Monte Perdido* 3,355 m.

Mae'r Pyreneau yn nodedig am amrywiaeth o anifeiliaid, adar a phlanhigion, gan gynnwys rhai mathau sy'n unigryw i'r mynyddoedd yma. Yn y gaeaf mae sgïo yn boblogaidd yma, tra yn yr haf mae'r Pyreneau yn gyrchfan boblogaidd iawn i gerddwyr a mynyddwyr. Mae tri llwybr cerdded pellter hir yn arwain ar draws y Pyreneau, GR 10 yn Ffrainc ar hyd y llethrau gogleddol, GR11 yn Sbaen ar draws y llethrau deheuol a'r Haute Randonnée Pyrénéenne (HRP) sy'n arwain ar hyd y copaon.

 yng ngwarchodle natur Néouvielle]]

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Mynyddoedd Sbaen
Categori:Mynyddoedd Gwlad y Basg
Nireblog

System cyhoeddi blogiau oedd **Nireblog**.

## Hanes
Cafodd ei greu gan ddatblygwyr gwe David González a Lorena Fernández o Wlad y Basg. Ystyr Nireblog yw 'fy mlog' yn y Fasgeg.

## Nodweddion
* Gwasanaeth am ddim.
* Rhyngwyneb wedi ei leoleiddio i'r Gymraeg a Llydaweg yn ogystal â sawl iaith arall.  Nôd y datblygwyr yw lleoleiddio'r rhyngwyneb i 40 iaith gwahanol gyda chymorth gwirfoddolwyr (trwy wefan Niretrad).
* Caniatau hysbysebion GoogleAds.
* Caniatau i fwy nag un person gyfrannu at un blog.

## Dolenni allanol
* Nireblog 
* Niretrad Gwefan cyfieithu Nireblog
* Blog David González (Sbaeneg)
* Blog Lorena Fernández (Sbaeneg)

Categori:Gwasanaeth lletya blogiau
Categori:Gwefannau Cymraeg
Pico d'Aneto

Mynydd uchaf y Pyreneau yw '''Pico d'Aneto'* (Ffrangeg: *Néthou''). Saif yn nhalaith Huesca yng ngogledd Aragon yn Sbaen.

Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf ar 20 Gorffennaf, 1842, gan Platon de Tchihatcheff, cyn-swyddog yn y fyddin Rwsaidd, gyda Pierre Sanio de Luz, Luchonnais Bernard Arrazau a Pierre Redonnet fel tywysyddion, ac Albert de Franqueville, botanegwr Ffrengig, a'i dywysydd, Jean Sors. Gadawsant yr Hospice de France ar 18 Gorffennaf a threulio dwy noson ar y mynydd.

Dringwyd y mynydd yn y gaeaf am y tro cyntaf ar 1 Mawrth 1878 gan Roger de Monts, B. Courrèges, a B. a V. Paget.

Categori:Mynyddoedd Sbaen
Afon Garw

Afon ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Afon Garw**.

Llifa Afon Garw am oddeutu 20&nbsp;km o'i tharddiad yn y bryniau ar gyrion gogleddol Blaengarw nes iddi gydlifo ag Afon Ogwr ac Afon Llynfi yn Abercynffig. Mae'n llifo wedyn trwy Bontcymer, Pantygog, Lluest/Braich-y-cymer, Tylagwyn, Llangeinor, Abergarw, a Brynmenyn.

Garw
Garw
Gwerful Fychan

Prydyddes o Benllyn, Meirionnydd (Gwynedd), oedd **Gwerful Fychan** (fl. c. 1430 - 1490). Roedd hi'n aeres plasdy Caer Gai, ger Llanuwchllyn. Ei henw llawn yn yr achau yw Gwerful ferch Ieuan Fychan ab Ieuan ap Hywel y Gadair ap Gruffudd ap Madog ap Rhirid Flaidd.

## Hanes a gwaith
Priododd Gwerful y bardd Tudur Penllyn (c. 1420 - 1485) a chawsant  fab, Ieuan (fl. c. 1480), yntau'n fardd dawnus.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd darnau o waith Gwerful yn:
*M. D. Jones a D. V. Thomas, *Cofiant... y Parch. R. Thomas (Ap Vychan)*
**Gwaith ap Vychan* yng Nghyfres y Fil; ceir golygiad mwy diweddar yn *Hunangofiant ac Ysgrifau Ap Fychan*, gol. W. Lliedi Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948)
*Robert Griffith, *Y Delyn Gymreig*

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Categori:Marwolaethau'r 1490au
Manafon

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym Mhowys, Cymru, yw **Manafon**. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir yn ardal Maldwyn, 2 filltir a hanner i'r de o bentref Llanfair Caereinion ac 8 milltir i'r gorllewin o'r Trallwng ar lôn y B4390.

Saif Manafon ar ddwy lan Afon Rhiw mewn ardal o fryniau isel coediog a ffermydd ar wasgar. Mae'r plwyf yn rhan o Esgobaeth Llanelwy. Mae eglwys y plwyf, a gysegrwyd i Sant Mihangel, yn bur hynafol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Eglwys Mihangel Sant, Manafon

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cysylltiadau llenyddol
Bu'r bardd a golygydd Gwallter Mechain (Walter Davies) yn ficer Manafon am gyfnod o 30 mlynedd, o 1807 hyd 1837, a chynhyrchodd ran helaeth o'i waith llenyddol yno. Bu Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gurad yno am gyfnod ganol y 18g.

Treuliodd y bardd R. S. Thomas gyfnod o ddeuddeg mlynedd yn rheithor Manafon (1942-1954). Cafodd yr ardal ddylanwad dwfn arno. Yno yr aeth ati i ddysgu'r Gymraeg ac mae rhai o'i gerddi mwyaf adnabyddus, sy'n ymwneud â chymdeithas amaethyddol y fro, natur, a hanes Cymru yn deillio o'r amser hwnnw. Ceir pennod am ei brofiadau yn y fro yn ei hunangofiant *Neb*. Dyma un o'i ddisgrifiadau o Fanafon o'r gyfrol honno, a ysgrifennir yn y trydydd berson:

:"O'r braidd fod Manafon yn bod. Doedd yno ddim pentref, dim ond eglwys, ysgol, tafarn a siop. Gwasgarwyd y ffermydd hyd y llethrau yn fân-ddaliadau ar y cyfan gydag ambell fferm mwy sylweddol. Saes-Gymry oedd y bobl, gydag enwau Cymraeg ac acen Sir Amwythig. Daethant yn destun ei farddoniaeth."

Defnyddiodd y cerddor David Sylvian brofiadau R. S. Thomas ym Manafon yn sail i'w albwm *Manafon* (2009).

## Enwogion
David Lloyd (1656 - 1731) cyfreithiwr a gwleidydd Cymreig ym Mhennsylvania

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Plwyfi Cymru
Gwerful

Gallai'r enw personol Cymraeg **Gwerful** (amrywiad: *Gwerfil*) gyfeirio at:

*Gwerful Goch ferch Cynan ab Owain Gwynedd (fl. 1200)
*Gwerful Fychan (fl. 1430-90), prydyddes o Benllyn
*Gwerful Mechain (?1462-1500), prydyddes o Faldwyn

Gweler hefyd:
*Betws Gwerful Goch
Cadair

Gallai'r gair **cadair** gyfeirio at sawl peth:

## Pethau
*Cadair (dodrefn)
*Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
*Cadair olwyn

## Anifaliaid 
*Cadair, chwarren laeth rhai mamaliaid

## Lleoedd
*Cadair Berwyn, mynydd yn Y Berwyn, gogledd Cymru
*Cadair Fronwen
*Cadair Idris, mynydd yn ne Gwynedd
*Cadair Facsen,
Robert Thomas (Ap Vychan)

Llenor a gweinidog o ardal Penllyn, Gwynedd oedd **Robert Thomas** (enw barddol **Ap Vychan** neu **Ap Fychan)** (11 Awst 1809 – 23 Ebrill 1880). Roedd yn perthyn i Fychaniaid Caer Gai ac felly'n ddisgynnydd pell i Rowland Vaughan, Gwerful Fychan a Tudur Penllyn.

## Bywgraffiad
Ganed Ap Vychan (*sic* gyda 'V') mewn bwthyn wrth waelod Pennant-Lliw ym mhlwyf Llanuwchllyn. Fe'i maged mewn amgylchiadau caled iawn. Gweithiodd englyn i'w fam,

:Llon oedd, llawen o hyd, — eon wenai
:Yn wyneb caledfyd;
:Canai hi heb ofni'r byd
:Yn oedfa gerwin adfyd.

Cafodd ei addysg i gyd gan ei dad, Dafydd Thomas, a ddysgodd iddo ddarllen a sgwennu Cymraeg ac elfennau rhifyddiaeth. Ar ôl gweithio fel gwas yma ac acw, aeth i fod yn brentis i Gonwy a phriododd ferch ei feistr, William Jones. Dechreuodd bregethu, a daeth yn gyfaill i J. R. Jones, Ramoth, gweinidog blaenllaw gyda'r Bedyddwyr, bardd ac athro beirdd. Bu'n weinidog yn Ninas Mawddwy a phlwyf Rhiwabon, ymysg lleoedd eraill, a chafodd waith fel golygydd *Y Dysgedydd*, cylchgrawn yr Annibynwyr. Yn 1873 fe'i benodwyd yn athro diwinyddiaeth yng Ngholeg y Bala a daeth i adnabod Michael D. Jones.

Bu farw yn 1880.

## Gwaith llenyddol
Gwnaeth Ap Vychan dipyn o enw iddo'i hun fel bardd, gan ennill dwy gadair am ei awdlau yn Eisteddfodau'r Rhyl a Chaer, ond nid oes llawer o werth i'w farddoniaeth. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur rhyddiaith mewn arddull syml, diddorol, a byw ar y pynciau agosaf at ei galon, sef cymdeithas, traddodiadau a chymeriadau Penllyn a Gwynedd. Mae ei hunangofiant yn ddogfen gymdeithasol bwysig ar fywyd gwerin cefn gwlad gogledd Cymru yn hanner cyntaf y 19g.

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Ap Vychan*, gol. O. M. Edwards (Cyfres y Fil)
**Gwaith Ap Vychan*, detholiad a droswyd i'r Llydaweg gan  Roparz Hemon (Cylchgrawn  Ar Bed Keltiek, Rhif 91, Gorffennaf 1966)
Ceir detholiad da o ryddiaith Ap Vychan yn y gyfrol *Hunangofiant ac Ysgrifau Ap Fychan*, gol. W. Lliedi Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948). Cyhoeddwyd rhai o'i draethodau yn y cofiant iddo gan Michael D. Jones a D. V. Thomas.

## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1880
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Culfor Gibraltar

Culfor sy'n cysylltu Môr y Canoldir â Môr Iwerydd, ac yn gwahanu Sbaen a Moroco yw **Culfor Gibraltar** (Arabeg: مضيق جبل طارق, Sbaeneg: *Estrecho de Gibraltar*, Saesneg: *Strait of Gibraltar*). Daw'r enw o benrhyn Gibraltar, sydd yn ei dro yn deillio o'r Arabeg *Jebel Tariq* (جبل طارق), sy'n golygu "mynydd Tariq". "Tarig" yw'r cadfridog Berber Tariq ibn-Ziyad a oedd yn arwain y fyddin Islamaidd a goncrodd ran helaeth o Sbaen.

Mae'r culfor yn  o led yn y man culaf, a'i ddyfnder yn amrywio rhwng 300 a 900 medr. Defnyddiai'r awduron clasurol yr enw "Pileri Heracles" am y creigiau bob ochr iddo, Gibraltar ar un ochr ac un o nifer o greigiau ar ochr Moroco. Ym mis Rhagfyr 2003 cytunodd Sbaen a Moroco i edrych i mewn i'r posibilrwydd o adeiladu twnnel rheilffordd o dan y culfor

Gibraltar
Gibraltar
Categori:Arfordiroedd Sbaen
Categori:Arfordiroedd Moroco
Categori:Gogledd Affrica
Categori:Y Môr Canoldir
Cader

[bawd|[Bryn Cader Faner, Gwynedd.]]
[bawd|Copa [Cadair Idris|Cader Idris.]]
Mae **cader** (Llydaweg: *cadoer*, Gwydd Cynn: *cathair*; Ll: *cathedra*) yn hen enw Cymraeg ar 'eisteddle' uchelwr neu fryngaer, ac yn enw ar sawl bryn neu gopa mynydd. Yng Ngeiriadur Ysgrythyrol Thomas Charles ceir y diffiniad:

:"*CADAIR, CADER -EIRIAU. (cad) Gr. καθεδρα (cathedra); eisteddfa, eisteddfa gyffredin ; amddiffynfa, caer, cadarnle – Cader ymadrodd, areithfa; cader buwch, pwrs buwch. Y mae amryw fryniau amddiffynedig yn cadw yr enw Cader ; megys Cader Dinmael, Cader Idris, &c. –Cader Moses, yr ydoedd y Phariseaid yn chwennych eistedd ynddi i farnu a llywodraethu y bobl, fel Moses..."*

Yr ynganiad lleol o 'Gadair Idris' yw 'Cader Idris' a dyna a ddefnyddir hefyd fel sillafiad lleol e.e. enw'r ysgol uwchradd yn Nolgellau yw 'Ysgol y Gader', 'Deintyddfa Cader' a llawer o strydoedd.

Yn anghywir, cred rhai mai Seisnigiad o'r gair Cymraeg yw 'cader', e.e. ar wefan y BBC dywedir: *"Cadair Idris (sometimes know by its anglicised title, Cader Idris) is a mountain."*

## Enghreifftiau
### Bryniau a chopaon
*Cader Idris
*Bryn Cader Faner
*Carnedd gron Cader Fawr

### Afonydd
*Afon Cader, Dyffryn Dysynni

### Eraill
*Cader, pentrefan ger Dinbych
*Ceiliog Cader Fyrddin - ceiliog gyda chrib dwbwl
*Ysgol y Gader, Dolgellau

## Gweler hefyd 
* Tarddiad yr enw Ogwen/Ogwan

## Cyfeiriadau 
Categori:Toponymeg Cymru
Betws Leucu

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Llangeitho, Ceredigion, Cymru, yw **Betws Leucu** (), hefyd **Capel Betws Leucu** neu **Capel Betws Lleucu**. Fe'i lleolir ger pentref Llangeitho, 4 milltir i'r gorllewin o dref Tregaron, a 7 milltir i'r gogledd o Lanbedr Pont Steffan.

Y santes **Lleucu** yw nawddsant y Betws. Ni wyddys yn union ai santes Gymreig anhysbys yw'r Lleucu hon ynteu Lucia, un o'r gwyryfon a gysylltir â'r santes Ursula.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangeitho
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Tomen y Mur

Mae **Tomen y Mur** neu **Mur y Castell** yn safle caer Rufeinig a chastell o'r cyfnod Normanaidd yng Ngwynedd; .

Saif Tomen y Mur ym mhen draw lôn fechan sy'n arwain i'r dwyrain oddi ar y briffordd A470 rhyw chwarter milltir i'r de o'r gyffordd gyda'r A487, i'r de-ddwyrain o bentref Gellilydan ac i'r gogledd o Drawsfynydd.

Credir i'r gaer Rufeinig gael ei hadeiladu o gwmpas 77 neu 78 OC. yn ystod ymgyrchoedd Agricola yn y cylch. Yn wreiddiol roedd muriau pridd yn amgylchynu sgwar o tua 1.7 ha.. Yng nghyfnod yr ymerawdwr Hadrian, tua 120 OC., ail-adeiladwyd y gaer mewn carreg. Cafwyd hyd i ddeg maen gyda arysgrifau yn cofnodi gwneud y gwaith yma gan wahanol "ganrifoedd" o filwyr; mae un o'r meini hyn yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog. Credir fod y gaer wedi ei gadael erbyn canol yr 2g. Gellir gweld nifer o olion Rhufeinig diddorol yno, gan gynnwys amffitheatr fechan, baddondy a *mansio*, gwesty ar gyfer teithwyr. Roedd y gaer ar ffordd Rufeinig Sarn Helen, a gellir gweld olion y ffordd yn y cyffiniau hefyd, gan gynnwys olion y bont lle roedd yn croesi Nant Tyddyn-yr-ynn, ychydig islaw Llyn yr Oerfel, oedd yn cyflenwi dŵr i'r gaer. Rhedai ffordd Rufeinig arall drosodd i Bennant-Lliw ac i gaer Rufeinig Caer Gai ger Llyn Tegid.

Mae cyfeiriad at Domen y Mur, dan yr enw "Mur y Castell" yn y bedwaredd gainc o'r Mabinogi, chwedl *Math fab Mathonwy*. Mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw yno, wedi i Flodeuwedd gael ei chreu gan y dewin Gwydion fel gwraig i Lleu.

bawd|dim|Tomen y Mur
bawd|dim
bawd|dim|Mwnt y castell

## Yr Oesoedd Canol 
Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am y castell, castell mwnt a beili yn yr arddull Normanaidd. Tomen y castell sydd wedi rhoi ei enw i'r safle; mae wedi ei adeiladu o fewn y gaer Rufeinig fel bod muriau'r gaer yn ffurfio'r beili. Credir ei fod yn dyddio o ran olaf yr 11g, ac efallai fod ganddo gysylltiad â'r ymladd rhwng y Normaniaid a Gruffudd ap Cynan am reolaeth ar Wynedd. Gwyddir i Wiliam II, brenin Lloegr fod ar ymgyrch yma yn 1095.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: ME078.

## Gweler hefyd
*Caerau Rhufeinig Cymru

## Llyfryddiaeth
*Frances Lynch, *A guide to ancient and historic Wales: Gwynedd* (HMSO, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y ganrif 1af
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 2il ganrif
Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Cestyll mwnt a beili Cymru
Categori:Cestyll Gwynedd
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Maentwrog
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Categori:Trawsfynydd
Rowland Vaughan

Bardd a chyfieithydd i'r Gymraeg oedd **Rowland Vaughan** (c. 1587 - 18 Medi, 1667). Roedd yn frenhinwr ac eglwyswr selog yn y Rhyfeloedd Cartref.

## Bywgraffiad
Ganed Rowland Vaughan tua 1587 yn fab i John Vaughan a'i wraig Elin, perchnogion plasdy hanesyddol Caer Gai, plwyf Llanuwchllyn, Meirionnydd. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen ond does dim cofnod i ddangos iddo raddio yno. Priododd Jane ferch Edward Price o Dref-pysg yn Llanuwchllyn. Cawsant nifer o blant, hyd at wyth efallai.

Cymerodd Vaughan ran flaenllaw yn y cyntaf a'r ail o'r Rhyfeloedd Cartref. Roedd yn Uchel Siryf Meirionnydd yn 1642-43. Dywedir iddo ymladd fel capten ar ochr y brenin Siarl ym Mrwydr Naseby. Pan ddaeth lluoedd y Werinlywodraeth i Feirion llosgwyd Caer Gai i'r llawr ganddynt i ddial arno. Cafodd loches yng Nghilgellan ar lethrau Aran Benllyn. Yn 1650 fe'i dalwyd a chafodd ei garcharu yng Nghaer am gyfnod. Roedd bywyd yn galed arno ar ôl y rhyfel a bu rhaid iddo fenthyg arian gan berthnasau ar fwy nag un achlysur. Bu farw ar 18 Medi, 1667.

## Gwaith llenyddol
Ymddiddorai Rowland Vaughan mewn barddoniaeth a chanai ar y mesurau caeth a rhydd (cyfansoddodd ei wraig Jane o leiaf un gerdd ac roedd ei fab hynaf John yn fardd yn ogystal). Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi rhydd ar ôl ei farwolaeth, yn 1729. Ond fel cyfieithydd rhyddiaith dduwiol rhwydd a chain ei arddull y cofir Rowland Vaughan heddiw. Ei waith mwyaf adnbayddus yw ei *Yr Ymarfer o Dduwioldeb* (1630), cyfieithiad o *The Practice of Piety* gan Lewis Bayly.

Ceir llech gofeb iddo yn eglwys Llanuwchllyn.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau Rowland Vaughan
**Yr Ymarfer o Dduwioldeb* (1630)
**Eikon Basilike* (c. 1650)
**Yr Arfer o Weddi yr Arglwydd* (1658)
**Pregeth yn Erbyn Schism* (1658)
**Prifannau Sanctaidd neu Lawlyfr o Weddiau* (1658)
**Ymddiffyniad Rhag Pla o Schism* (1658)
**Prifannau Crefydd Gristnogol* (1658)
**Evchologia: neu Yr Athrawiaeth i arferol weddio* (1660)
**Carolau a Dyriau Duwiol* (1729)

### Llyfryddiaeth 
Cyhoeddwyd adargraffiad o'r *Ymarfer o Dduwioldeb* gan John Ballinger yn 1930. Ceir pennod ar Vaughan gan Gwyn Thomas yn *Y Traddodiad Rhyddiaith*, cyf. 2 (gol. Geraint Bowen, 1970).

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1587
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1667
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Categori:Siryfion Meirionnydd
Y Caribî

bawd|365px|Map o'r byd yn dangos **y Caribî**:

Rhanbarth o'r Amerig sy'n cynnwys Môr y Caribî, ei ynysoedd, a'r arfordiroedd cyfagos yw'r **Caribî** (Ffrangeg: *Caraïbe*, *Antilles*; Iseldireg: *Cariben*, *Caraïben*, *Antillen*; Saesneg: *Caribbean*; Sbaeneg: *Caribe*). Lleolir yn ne-ddwyrain Gogledd America, i ddwyrain Canolbarth America, ac i ogledd-orllewin De America.

Mae'r ardal, a leolir yn bennaf ar y Blât Garibïaidd, yn cynnwys mwy na 7000 o ynysoedd, ynysigiau, riffiau, a chaion. Mae '''India'r Gorllewin''' yn cynnwys yr Antilles, a rannir yn Antilles Fwyaf sy'n arffinio'r môr ar y gogledd ac Antilles Leiaf ar y de a'r dwyrain (yn cynnwys Antilles Gysgodol), a'r Bahamas. Lleolir Bermiwda ymhellach yng ngogledd Môr yr Iwerydd, ond mae'n rhan o India'r Gorllewin.

Yn ddaearwleidyddol, ystyrir India'r Gorllewin fel isranbarth o Ogledd America a rhannir yn 28 o diriogaethau yn cynnwys gwladwriaethau sofranaidd, adrannau tramor, a tiriogaethau dibynnol. Rhwng 1958 a 1962, bu wladwriaeth o'r enw Ffederasiwn India'r Gorllewin oedd yn cynnwys deg tiriogaeth Caribïaidd Saesneg.


Categori:Yr Amerig
Trên

[250px|de|bawd|Trên yn yr [Ariannin.]]
Cerbyd neu res o gerbydau sy'n teithio ar reilffordd yw **trên**. Fe'i defnyddir i gludo teithwyr neu nwyddau o un man i fan arall. Yn dechnegol mae'r term yn cyfeirio at res o gerbydau, ond fe'i defnyddir yn anffurfiol i ddisgrifio cerbydau unigol, yn arbennig locomotifau. Hen derm hanesyddol am drên oedd *cerbydres*.
## Mathau o drenau
[250px|de|bawd|Trên *[Shinkansen* yn Japan.]]
Ceir mathau gwahanol o drên ar gyfer gwahanol reilffyrdd a phwrpasau. Gall trên gynnwys injan
locomotif yn tynnu cerbydau di-bŵer, neu nifer o gerbydau aml-uned yn symud o dan eu pŵer eu hunain. Defnyddir trenau aml-uned fel rheol ar gyfer cludo teithwyr, tra gall locomotif dynnu cerbydau nwyddau, cerbydau teithwyr, neu gymysgedd.
Mae sawl dull o symud trên. Ar y rheilffyrdd cynharaf gwthiwyd neu tynnwyd cerbydau gan ddynion neu dda byw (megis ceffylau), ond wedi dechrau'r Chwyldro Diwydiannol defnyddiwyd injans stêm yn gyffredin. Heddiw fe ddefnyddir injans disel neu drydan ran amlaf.
## Effeithlonrwydd
Mae trenau yn defnyddio ynni yn llawer mwy effeithlon nag unrhyw fodd o gludiad peirianyddol arall - car, awyren neu long. Mae trên yn defnyddio rhyw 50 - 70% yn llai o ynni i gludo pwysau penodedig o gymharu â thrafnidiaeth ffordd. Y prif reswm dros hyn yw bod llai o ffrithiant rhwng olwynion a chledrau o gymharu â'r hyn a geir ar ffordd. Yn ogystal, mae arwynebedd blaen trên yn llai na'r hyn a geir ar gerbydau eraill, gan leihau'r gwrthiant aer. Mae'r effeithlonrwydd hwn yn golygu fod gan drafnidiaeth trên ôl troed ecolegol llai, ac yn cyfrannu llai at newid hinsawdd, o gymharu â thrafnidiaeth ffordd.
## Delweddau

File:NZR_DX_class_coal.JPG|Trên o gerbydau glo yn cael eu tynnu gan ddau injan disel dosbarth DX yn Seland Newydd
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|Locomotif GE U20C rhif CC204-06 a reolir yn gyfrifiadurol, ar flaen trên yn Indonesia
File:Ffestiniog Railway, above Ddault Station - geograph.org.uk - 1424740.jpg|Trên teithwyr ar rheilffordd treftadaeth
Ffestiniog, gydag injan stên ar ei flaen
[...]

## Gweler hefyd
* Sleifio ar drên


Categori:Cerbydau
Categori:Rheilffyrdd