open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Richard Morris Lewis

Ysgolhaig ac awdur o Gymru oedd **Richard Morris Lewis**  (1847 - 20 Medi 1918).

Cafodd ei eni ym Mrechfa yn 1847. Cofir Lewis am fod yn gyieithydd, a'i waith gorau fel cyfieithydd yw ei drosiad o Elegy Gray.

## Cyfeiriadau
*Richard Morris Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Jones (clerigwr)

Clerigwr o Gymru oedd **Robert Jones**  (1 Tachwedd 1769 - 5 Ebrill 1835).

Cafodd ei eni yn Llangynhafal yn 1769. Roedd Jones yn rheithor, ac roedd yn gyfaill i'r bardd o Sais William Wordsworth.

## Cyfeiriadau
*Robert Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Marwolaethau 1835

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Jones (Wilfrid Jones)

Cerddor o Gymru oedd **Robert Jones**  (5 Gorffennaf 1862 - 3 Chwefror 1929).

Cafodd ei eni yn Arthog, Gwynedd, yn 1862. Cofir Jones am fod yn ganwr, yn athro cerdd ac yn arweinydd côr.

## Cyfeiriadau
*Robert Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1929

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Humphreys

Bardd o Gymru oedd **Robert Humphreys** a anwyd yn Neuadd Rhagad.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Robert Humphreys - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Beirdd o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Bowen (Felinfoel)

Gweinidog o Gymru oedd **David Bowen**  (11 Rhagfyr 1774 - 18 Tachwedd 1853).

Cafodd ei eni yn Felin-foel, Sir Gaerfyrddin, yn 1774. Bu Bowen yn weinidog capel Seion yn Llanelli.

## Cyfeiriadau
*David Bowen - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1774
Categori:Marwolaethau 1853
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Caxton Davies

Argraffydd o Gymru oedd **David Caxton Davies**  (8 Awst 1873 - 5 Tachwedd 1955).

Cafodd ei eni yn Llanbedr Pont Steffan yn 1873. Cofir Caxton fel argraffwr, yn enwedig am ei gyfraniad i gyhoeddi Cymreig ac yn yr iaith Gymraeg.

## Cyfeiriadau
*David Caxton Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Argraffwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Richard Thomas Evans

Offeiriad o Gymru oedd **Richard Thomas Evans**  (8 Hydref 1892 - 13 Mehefin 1962).

Cafodd ei eni ym Mhen-y-graig yn 1892. Roedd Evans yn wenidog gyda'r Bedyddwyr, ac fe'i cofir yn bennaf am ganoli gweithgareddau'r enwad yn Nhŷ Ilston, Abertawe, yn 1940.

## Cyfeiriadau
*Richard Thomas Evans - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John William Jones

Golygydd papur newydd o Gymru oedd **John William Jones**  (1 Ionawr 1827 - 8 Hydref 1884).

Cafodd ei eni yn Llanaelhaearn yn 1827. Cofir Jones am fod yn newyddiadurwr yn yr U.D.A. Bu'n olygydd ac yn berchennog ar 'Y Drych'.

## Cyfeiriadau
*John William Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Golygyddion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Nicholas Johns

Perchennog papur newydd, hynafiaethydd, golygydd ac argraffydd o Gymru oedd **William Nicholas Johns**  (20 Ebrill 1834 - 11 Mawrth 1898).

Cafodd ei eni yn Poole yn 1834 a bu farw yng Nghasnewydd. Cofir Johns fel perchennog a golygydd papurau newydd, ac fel awdur.

## Cyfeiriadau
*William Nicholas Johns - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1834
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1898

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Rees

Cyhoeddwr, rhwymwr llyfrau, llyfrwerthwr ac argraffydd o Gymru oedd **William Rees**  (8 Gorffennaf 1808 - 13 Gorffennaf 1873).

Cafodd ei eni yn Llanymddyfri yn 1808. Cofir Rees fel argraffydd a chyhoeddwr. Rees oedd yn gyfrifol am argraffu tair cyfrol *The Mabinogion* gan Charlotte Guest.

## Cyfeiriadau
*William Rees - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Evan Thomas (athro)

Athro ac awdur o Gymru oedd **John Evan Thomas**  (1 Gorffennaf 1884 - 21 Ionawr 1941).

Cafodd ei eni ym Mhenygroes yn 1884 a bu farw ym Mhenmachno. Roedd Thomas yn athro a hefyd yn lenor.

## Cyfeiriadau
*John Evan Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Carl August Hanson

Rhwymwr llyfrau o Norwy oedd **Carl August Hanson**  (1872 - 26 Medi 1961).

Cafodd ei eni yn Oslo yn 1872. Cofir Hanson fel rhwymwr llyfrau, ac yn bennaf am fod yn bennaeth cyntaf adran rhwymo Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
*Carl August Hanson - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1961
Joseph Jones (prifathro)

Prifathro coleg o Gymru oedd **Joseph Jones**  (7 Awst 1877 - 28 Ebrill 1950).

Cafodd ei eni yn Rhydlewis yn 1877. Cofir Jones yn bennaf am fod yn brifathro Coleg Coffa Aberhonddu. Bu hefyd yn gwasanaethu ar sawl pwyllgor dylanwadol yn y byd addysg yng nghymru.

## Cyfeiriadau
*Joseph Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
George Daniel Jones

Argraffydd o Gymru oedd **George Daniel Jones**  (1877 - 2 Medi 1955).

Cafodd ei eni yn Llanbedr Pont Steffan yn 1877 a bu farw yn Aberystwyth. Cofir Jones fel argraffydd, yn bennaf am ei waith yn sefydlu gwasg yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac yna'n gweithio gyda'r Cambrian News a Gwasg Gregynog.

## Cyfeiriadau
*George Daniel Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Argraffwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Clough Williams-Ellis

Clerigwr a bardd o Gymru oedd **John Clough Williams-Ellis**  (11 Mawrth 1833 - 27 Mai 1913).

Cafodd ei eni ym Mangor yn 1833 yn an ail fab i Harriet Ellen Clough o Ddinbych (gw. Rhisiart **Clwch,** Plas Clough a Bachegraig),  a John Williams-Ellis, offeiriad. Magwyd ef ym Mrondanw, Llanfrothen, Gwynedd cyn symud oherwydd gwaith ei dad i Glasfryn, Llangybi. Mae'n nodedig am fod yn ysgolhaig, yn fardd ac yn llenor a hefyd am fod y Cymro cyntaf i esgyn un o fynyddoedd uchaf yr Alpau.

Addysgwyd ef yn Rossall ac yng Ngholeg Sidney Sussex, Caergrawnt. lle graddiodd a'i ethol yn gymrawd o'r coleg yn 1856. Pan aeth Cadair Mecaneg Caergrawnt fe'i cefnogwyd gan enwogion y maes ond rhoddwyd y gadair i berson arall, oherwydd dylanwad un o'r colegau mawr. Trodd i faes yr eglwys, a derbyniodd ficeriaeth Madingley, yn ne Swydd Gaergrawnt, yn 1865 cyn symud i Gayton, Swyddr Northampton yn 1876. Ymddeolodd i'w ystâd yn y Glasfryn yn 1888 a phenodwyd ef yn ynad heddwch yn 1890.

Cafodd John a Harriet blentyn o'r enw Bertram Clough Williams-Ellis sef y pensaer enwog.

## Cyfeiriadau
*John Clough Williams-Ellis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1913
Categori:Offeiriaid o Gymru
Categori:Beirdd o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Hugh Jerman

Arlunydd a cherddor o Gymru oedd **Hugh Jerman**  (28 Medi 1836 - 8 Mai 1895).

Cafodd ei eni yn Llanidloes yn 1836 a bu farw yn Llanidloes. Cofir Jerman fel cerddor ac arlunydd. Ei waith mwyaf adnabyddus yw ‘The Glanyrafon Hunt’.

## Cyfeiriadau
*Hugh Jerman - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Isaac Price

Bardd o Gymru oedd **Isaac Price**  (1735 - 26 Chwefror 1805).

Cafodd ei eni yn Llanwrtyd yn 1735. Cofir Price fel gweinidog gyda'r Annibynwyr.

## Cyfeiriadau
*Isaac Price - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1735
Categori:Marwolaethau 1805
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Idris Lewis

Cyfansoddwr o Gymru oedd **Idris Lewis**  (21 Tachwedd 1889 - 5 Ebrill 1952).

Cafodd ei eni yn Y Gellifedw yn 1889 a bu farw yng Nghaerdydd. Cofir Lewis fel cerddor, ac yn arbennig fel cyfarwyddwr cerdd gyda chwmni British International Pictures a'r BBC yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
*Idris Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Edward Robertson

Ieithydd, academydd a llyfrgellydd o Gymru oedd **Edward Robertson**  (10 Hydref 1879 - 29 Ebrill 1964).

Cafodd ei eni yng Nghameron yn 1879. Cofir am Robertson fel Llyfrgellydd Llyfrgell John Rylands. Arbenigai mewn llawysgrifau yn yr ieithoedd Semitig.

Addysgwyd ef yn Brifysgol St Andrews.

## Cyfeiriadau
*Edward Robertson - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Academyddion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Meirion Jones

Addysgwr o Gymru oedd **Meirion Jones**  (30 Gorffennaf 1907 - 11 Mawrth 1970).

Cafodd ei eni yn Llithfaen yn 1907 a bu farw yn Y Bala. Cofir Jones am ei wasanaeth i addysg yng Nghymru.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Normal, Bangor.

## Cyfeiriadau
*Meirion Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Rolant Eames

Cerddor o Gymru oedd **Rolant Eames**  (1750–1825).

Cafodd ei eni ym Mhenrhyndeudraeth, Meirionnydd, yn 1750. Gwnaeth gyfraniad mawr fel athro canu yn yr ardal hon.

## Cyfeiriadau
*Rolant Eames - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1825

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Sampson Thomas

Gweinidog o Gymru oedd **Sampson Thomas**  (1739 - 1807).

Cafodd ei eni yn Nhrelech yn 1739. Roedd Thomas yn un o bregethwyr cynnar y Methodistiaid Calfinaidd.

## Cyfeiriadau
*Sampson Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1739
Categori:Marwolaethau 1807
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Joseph William Thomas

Cemegydd o Gymru oedd **Joseph William Thomas**  (9 Mawrth 1846 - 3 Mawrth 1914).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn 1846. Roedd Thomas yn gemegydd. Roedd yn arbenigo mewn dadansoddi'r nwyon mewn glofeydd.

## Cyfeiriadau
*Joseph William Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Cemegwyr
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Thomas William

Gweinidog, awdur a bardd o Gymru oedd **Thomas William**  (1697 - 12 Mehefin 1778).

Cafodd ei eni ym Mynydd Bach, Ceredigion yn 1697. Ar 5 Ebrill 1744 cafodd trwydded pregethu gan sesiynau chwarter Caerfyrddin. Yn 1724 cyhoeddodd ei Oes-lyfr, lyfr o ddigwyddiadau, mewn tair rhan.

## Cyfeiriadau
*Thomas William - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1697
Categori:Marwolaethau 1778
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Daniel Thomas Phillips

Gweinidog o Gymru oedd **Daniel Thomas Phillips**  (19 Rhagfyr 1842 - 3 Ionawr 1905).

Cafodd ei eni yn Nhredegar yn 1842. Aeth i Goleg y Bedyddwyr, Hwlffordd, a bu'n gweinidogaethu yn Llanilltyd Fawr, Abertawe.

## Cyfeiriadau
*Daniel Thomas Phillips - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David James

Awdur o Gymru oedd **David James**  (17 Awst 1865 - 1 Rhagfyr 1928).

Cafodd ei eni yn Libanus, Powys yn 1865. Fe'i gwahoddwyd i ymuno â chomisiwn addysg Mosely yn 1903 ac ymwelodd â Unol Daleithiau America a Chanada. Cyhoeddodd lyfr o'i argraffiadau, sef *American methods of organisation and instruction* yn 1908.

## Cyfeiriadau
*David James - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Griffith-Jones

Gweinidog yr Efengyl o Gymru oedd **William Griffith-Jones**  (2 Tachwedd 1895 - 10 Gorffennaf 1961).

Cafodd ei eni yn Deiniolen yn 1895. Cofir Griffith-Jones fel gweinidog gyda'r Annibynwyr, ac ef oedd cadeirydd cyntaf Coleg Coffa Abertawe.

## Cyfeiriadau
*William Griffith-Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Gweinidogion Protestannaidd
Emlyn Evans Lewis

Llawfeddyg o Gymru oedd **Emlyn Evans Lewis**  (10 Ebrill 1905 - 14 Mai 1969).

Cafodd ei eni ym Mhennsylvania yn 1905 a bu farw yn Ysbyty Brenhinol Caerdydd. Roedd yn trin awyrenwyr roedd yn dioddef o losgiadau helaeth a dderbyniwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Cyfeiriadau
*Emlyn Evans Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Llawfeddygon o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Evan Richardson

Gweinidog o Gymru oedd **Evan Richardson**  (1759 - 29 Mawrth 1824).

Cafodd ei eni yn Llandre yn 1759. Agorodd nifer o ysgolion yng nghanolbarth a gogledd Cymru.

## Cyfeiriadau
*Evan Richardson - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1759
Categori:Marwolaethau 1824
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Griffith William Hughes

Cerddor a chyfrifydd o Gymru oedd **Griffith William Hughes**  (22 Chwefror 1861 - 27 Medi 1941).

Cafodd ei eni yng Nghefn Mawr yn 1861. Yn 1889 daeth yn gynorthwyydd cymdeithas corawl a chôr meibion Cefn-mawr.

## Cyfeiriadau
*Griffith William Hughes - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Evan Williams (cyhoeddwr)

Cyhoeddwr a llyfrwerthwr o Gymru oedd **Evan Williams**  (1749 - 25 Awst 1835).

Cafodd ei eni yn Swyddffynnon yn 1749 a bu farw yn Llundain. Sefydlodd fusnes gwerthu llyfrau gyda'i frawd Thomas yn Llundain.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gwyneddigion.

## Cyfeiriadau
*Evan Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1835
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Gwilym Gwalchmai Jones

Cerddor o Gymru oedd **Gwilym Gwalchmai Jones**  (4 Ionawr 1921 – 12 Ionawr 1970).

Cafodd ei eni yn Llanerfyl yn fab i William Tomley Jones a'i wraig Miriam. Mae'n cael ei gofio yn arbennig fel athro canu llwyddiannus, ac fel un a oedd yn frwdfrydig dros godi safonau perfformio.

Brawd iddo oedd y darlledwr a'r gweinidog, Gwyn Erfyl.

## Cyfeiriadau
*Gwilym Gwalchmai Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Idris Frederick Parry

Darlledwr, ysgolhaig ac awdur o Gymru oedd **Idris Frederick Parry**  (5 Rhagfyr 1916 - 25 Ionawr 2008).

Cafodd ei eni ym Mangor yn 1916. Roedd gan Parry ddiddordebau llenyddol eang ond mae'n debyg mai ei gyfraniad mawr i feirniadaeth lenyddol oedd ei waith ar Goethe a Kleist.

## Cyfeiriadau
*Idris Frederick Parry - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Iwan James Morgan

Tiwtor a gwleidydd o Gymru oedd **Iwan James Morgan**  (1904 - 1 Ebrill 1966).

Cafodd ei eni yn Nhon-du yn 1904. Bu'n aelod o Blaid Genedlaethol Cymru yn y 1930au, ond yn ddylyn anghytundeb â Saunders Lewis am ei agwedd tuag at Sosialaeth ymunodd â'r Blaid Lafur.

## Cyfeiriadau
*Iwan James Morgan - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Howells

Glöwr, cerddor, pregethwr, argraffydd a bardd o Gymru oedd **Thomas Howells**  (12 Hydref 1839 - 15 Hydref 1905).

Cafodd ei eni yn Glyn-nedd yn 1839 a bu farw yn Aberdâr. Cofir Howells am fod yn argraffydd ac yn fardd. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o'i waith, sef Awelon yr Haf, a Cerddi Hywel Cynon.

## Cyfeiriadau
*Thomas Howells - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John David Lewis

Hanesydd lleol, llyfrwerthwr ac argraffydd o Gymru oedd **John David Lewis**  (22 Ionawr 1859 - 30 Medi 1914).

Cafodd ei eni yn Llandysul yn 1859. Gwerthodd lyfrau a chylchgronau Cymraeg yn siop ei dad a sefydlodd wasg argraffu yn 1892.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*John David Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru
John Bodvan Anwyl

Geiriadurwr, gweinidog ac awdur o Gymru oedd **John Bodvan Anwyl** (enw barddol: **Bodfan)**; 27 Mehefin 1875 - 23 Gorffennaf 1949).

Cafodd ei eni yng Nghaer yn 1875. Yn 1914 fe'i comisiynwyd i olygu geiriaduron Cymraeg-Saesneg a Saesneg-Cymraeg cwmni Spurrell (gw. Geiriadur Cymraeg-Saesneg Spurrell.)

Fe'i penodwyd i staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1920, ac yna'n Oruchwyliwr y Geiriadur (*Dictionary Superintendant*), prosiect dan ofal Bwrdd Gwybodau Celtaidd Prifysgol Cymru, yn 1921, yn y Llyfrgell. Trefnodd gynllun darllen drwy recriwtio rhyw ddau gant o wirfoddolwyr i ddarllen testunau a chodi enghreifftiau o eiriau yn eu cyd-destun ar slipiau o bapur. Dyma osod sylfeini Geiriadur Prifysgol Cymru; dull sy'n para hyd heddiw.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru archif o'i bapurau.

## Cyfeiriadau
*John Bodvan Anwyl - Y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyhoeddiadau 
* *Englynion* (Wrecsam, 1933)
* *Fy Hanes i Fy Hunan / John Cymro Jones* (1933)

Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1949

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Morgan Williams

Cofrestrydd a siartydd o Gymru oedd **Morgan Williams**  (1808 - 17 Hydref 1883).

Cafodd ei eni ym Merthyr Tudful yn 1808. Bu'n ysgrifennydd Cymdeithas Gweithwyr Merthyr ac ef oedd y prif dalent lenyddol ymhlith siartwyr Merthyr.

## Cyfeiriadau
*Morgan Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Marwolaethau 1883
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Thomas Phillips (gweinidog gyda'r Annibynwyr)

Gweinidog o Gymru oedd **Thomas Phillips**  (29 Mawrth 1772 - 22 Rhagfyr 1842).

Cafodd ei eni yn Llanfihangel-ar-Arth yn 1772. Ef oedd meistr athrofa Neuadd-Lwyd.

## Cyfeiriadau
*Thomas Phillips - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1772
Categori:Marwolaethau 1842
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
William Lewis Davies

Cemegydd a fferyllydd o Gymru oedd **William Lewis Davies**  (23 Chwefror 1896 - 15 Mai 1941).

Cafodd ei eni yn Llansawel yn 1896. Roedd yn arbenigwr mewn cemeg laeth.

## Cyfeiriadau
*William Lewis Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Cemegwyr
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Thomas Phillips (gweinidog)

Gweinidog o Gymru oedd **Thomas Phillips**  (5 Ionawr 1868 - 21 Ebrill 1936).

Cafodd ei eni yn Llanycefn yn 1868. Daeth yn brifathro Coleg y Bedyddwyr, Caerdydd, yn 1928.

## Cyfeiriadau
*Thomas Phillips - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Benjamin Haydn Williams

Addysgwr o Gymru oedd **Benjamin Haydn Williams**  (9 Hydref 1902 - 29 Mai 1965).

Cafodd ei eni yn Rhosllannerchrugog yn 1902. Daeth yn adnabyddus fel arloeswr ysgolion cyfrwng Cymraeg.

## Cyfeiriadau
*Benjamin Haydn Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Abraham Williams

Gweinidog o Gymru oedd **Abraham Williams**  (1720 - 1783).

Cafodd ei eni y Mhant-teg  ym 1720. Ordeiniwyd ef yn weinidog yn 1758.

## Cyfeiriadau
*Abraham Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1720
Categori:Marwolaethau 1783
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Edwin Stephen Griffiths

Dyngarwr a dyn busnes o Gymru oedd **Edwin Stephen Griffiths**  (26 Awst 1869 - 25 Ionawr 1930).

Cafodd ei eni ym Mhengam yn 1869 a bu farw yn Cleveland. Symudodd i America yn ei ieuenctid gan sefydlu busnes llwyddiannus yn Cleveland, Ohio.

## Cyfeiriadau
*Edwin Stephen Griffiths - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Bleddyn Jones Roberts

Ysgolhaig o Gymru oedd **Bleddyn Jones Roberts**  (21 Ebrill 1906 - 11 Awst 1977).

Cafodd ei eni ym Mhenycae yn 1906. Cyhoeddwyd ei phrif waith ar yr hen destament ym 1951, dim ond ychydig o flynyddoedd ar ôl darganfod Sgroliau'r Môr Marw yn 1947 a thros y degawdau nesaf cafodd wahoddiad rheolaidd i ysgrifennu ar y pwnc mewn cyfrolau ysgolheigaidd ar y Beibl.

## Cyfeiriadau
*Bleddyn Jones Roberts - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Ysgolheigion Cymraeg

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Glyn Bowen

Roedd **David Glyn Bowen** (29 Tachwedd 1933 - 15 Mai 2000) yn Gweinidog a diwinydd Cymreig.
## Cefndir
Ganwyd Bowen yn Abertawe, yn blentyn i Henry Bowen a Violet (née Beynon) ei wraig, roedd ei rieni  yn cadw siop groser. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Abertawe a Phrifysgol Caerdydd, lle cafodd gradd B.A. yn Hebraeg ym 1955. Ar ôl Prifysgol Caerdydd aeth i Goleg Annibynwyr Aberhonddu, am dair blynedd gan raddio efo gradd B.D. Yn Aberhonddu dysgodd Cymraeg hefyd o dan hyfforddiant Pennar Davies, prifathro'r coleg. O Aberhonddu parhaodd ei addysg ym Mhrifysgol Princeton, New Jersey, lle enillodd radd M.Th.

## Gyrfa
Wedi dychwelyd o'r Unol Daleithiau ordeiniwyd Bowen yn Weinidog yr Annibynwyr ym 1960 a derbyniodd alwad i fod yn weinidog ar gapel Saesneg Castle Street, Tredegar, Sir Fynwy. Ar ôl rhyw dair blynedd yn Nhredegar derbyniodd alwad i fod yn genhadwr. O dan nawdd Cymdeithas Cenhadol Llundain aeth i Orllewin Samoa lle fu'n gwasanaethu fel pennaeth ar goleg diwinyddol yn Malua ar Ynys Upolu.

Dychwelodd Bowen i ynysoedd Prydain ym 1968 a chael ei benodi yn Brifathro ar ysgol yn Stepney, Bwrdeistref Tower Hamlets, Llundain. Bu hefyd yn gweithio fel gweinidog ar eglwys annibynnol yn Debden, Essex.

Ym 1973 penodwyd Bowen yn ddarlithydd mewn astudiaethau crefydd yng Ngholeg Hyfforddi Bradford, lle y bu hyd ei ymddeoliad ym 1999.

Roedd Bowen yn ymddiddori ym mherthynas Cristionogaeth a chrefyddau eraill y byd a chyhoeddodd nifer o lyfrau ar y pwnc gan gynnwys:
* *Hinduism in England* (1981)
* *The Sathya Sai Baba Hindu Community in Bradford* (1988)
* *Seers & Sages* (ar y cyd a'r Athro Syed Hasan Askari) (1991)

## Teulu
Ym 1963 priododd Bowen â Gerda Hofmaier. Bu iddynt dau fab.

## Marwolaeth
Bu Bowen farw o Ganser yn 63 mlwydd oed, amlosgwyd ei weddillion yn Bradford.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
George Rowland Edwards

Milwr o Gymru oedd **George Rowland Edwards**  (1810 - 3 Mawrth 1894).

Cafodd ei eni yn Swydd Amwythig yn 1810. Gwasanaethodd yn yr East India Company ac yn ddiweddarach enillodd enw da fel  perchennog caredig.

## Cyfeiriadau
*George Rowland Edwards - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1894
Categori:Milwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Owen Jones

Gweinidog o Gymru oedd **David Owen Jones**  (18 Chwefror 1856 - 7 Awst 1903).

Cafodd ei eni ym Mhenmachno yn 1856. Cafodd ei ystyried yn un o brif bregethwyr y Wesleaid.

## Cyfeiriadau
*David Owen Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Griffiths (llyfrwerthwr)

Llyfrwerthwr o Gymru oedd **William Griffiths**  (6 Mehefin 1898 - 8 Hydref 1962).

Cafodd ei eni yn Gilfach Goch yn 1898 a bu farw yn Llundain. Sefydlodd siop lyfrau Gymraeg gyda'i dri brawd yn Llundain a daeth yn fan cyfarfod poblogaidd i Gymry Llundain.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

## Cyfeiriadau
*William Griffiths - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Llyfrwerthwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Thomas Glyndŵr Richards

Prifathro coleg a gweinidog o Gymru oedd **David Thomas Glyn Dŵr Richards**  (6 Mehefin 1879 - 17 Gorffennaf 1956).

Cafodd ei eni ym Maesteg yn 1879. Roedd yn hyrwyddo sobreiddiwch ac yn llais yn erbyn chwaraeon ffyrnig gan gynnwys chwaraeon paffio.

## Cyfeiriadau
*David Thomas Glyndŵr Richards - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Pobl o Faesteg

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Evan Lloyd (cyhoeddwr)

Cyhoeddwr, llyfrwerthwr, gwas sifil ac argraffydd o Gymru oedd **Evan Lloyd**  (17 Mai, 1800 - 2 Mai 1879).

Cafodd ei eni yn Adwy'r Clawdd ym 1800 yn fab i'r Parch Evan Lloyd, gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd.

Wedi cyfnod o brentisiaeth yn y grefft o argraffu gyda gwasg Painter Wrecsam  sefydlodd gwasg yn y Wyddgrug gyda'i frawd John. Gwasg John ac Evan Lloyd fu'n gyfrifol am gyhoeddi sylwebaeth Feiblaidd James Hughes (Iago Trichrug) a chyhoeddi un o'r papurau newyddion Cymraeg cynharaf, Cronicl yr Oes. Tua 1839 rhoddodd gorau i'w gwaith fel argraffydd a symudodd i Lundain lle fu'n gweithio i Adran Gyllid y wlad.

Priododd Mary Jones, Y Wyddgrug 1 Ebrill 1834 

Bu farw yn ei gartref 81 Carlton Hill, Llundain yn 79 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Kilburn.

## Cyfeiriadau
*Evan Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1800
Categori:Marwolaethau 1879

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Jones Owen

Cerddor o Gymru oedd **John Jones Owen**  (2 Mai 1876 - 21 Ebrill 1947).

Cafodd ei eni yn Talysarn yn 1876 a bu farw yn Wilkes-Barre. Cyhoeddodd amryw ddarnau cerddorol, a bu ei anthem, ''Llusern yw dy air i'n traed*, y ganig, *Yr Afonig*, a *Lw-li-bei'' (i blant) yn boblogaidd.

## Cyfeiriadau
*John Jones Owen - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Lloyd (ysgolfeistr)

Ysgolfeistr, awdur a hanesydd o Gymru oedd **John Lloyd**  (11 Gorffennaf 1885 - 7 Ionawr 1964).

Cafodd ei eni yn Talsarnau yn 1885. Cofir amdano fel cyd-gyfieithydd gyda T. P. Ellis o *The Mabinogion* (1929) mewn dwy gyfrol.

## Cyfeiriadau
*John Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion o Gymru
William Jones (gwleidydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Gwleidydd o Gymru oedd Syr **William Jones**  (27 Mehefin 1888 - 7 Mehefin 1961).

Cafodd ei eni yn Gellifor yn 1888 a bu farw yn Rhuthun. Ystyrid ef yn un o'r gweinyddwyr mwyaf disglair ym myd llywodraeth leol yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
*William Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Gwleidyddion Prydeinig
Categori:Marwolaethau 1961
Syr Ewen John Maclean

Meddyg o'r Alban oedd **Syr Ewen John Maclean**  (15 Hydref 1865 - 13 Hydref 1953).

Cafodd ei eni yn Ucheldiroedd yr Alban yn 1865. Ef oedd Athro Obstetreg a Gynecoleg cyntaf Ysgol Feddygaeth Genedlaethol Cymru

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caeredin. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin.

## Cyfeiriadau
*Syr Ewen John Maclean - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Meddygon o'r Alban

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Owen Roberts

Addysgwr o Gymru oedd **David Owen Roberts**  (6 Hydref 1888 - 29 Awst 1958).

Cafodd ei eni yn Nhrecynon yn 1888. Yn 1923-24 sefydlodd Undeb Athrawon Cymreig a bu'n ysgrifennydd yr Undeb hyd ddiwedd yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
*David Owen Roberts - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Philip Scott Yorke

Actor o Gymru oedd **Philip Scott Yorke**  (23 Mawrth 1905 - 1976).

Cafodd ei eni yn Erddig yn 1905. Ef oedd Sgweier ecsentrig Erddig, ger Wrecsam.

Roedd yn fab i Philip Yorke II.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt

## Cyfeiriadau
*Philip Scott Yorke - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Actorion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Rhondda Williams

Gweinidog o Gymru oedd **Thomas Rhondda Williams**  (19 Mehefin 1860 - 21 Tachwedd 1945).

Cafodd ei eni yn Y Bont-faen yn 1860. Cyhoeddodd nifer o lyfrau ac yn 1930 pregethodd i Gynulliad Cynghrair y Cenhedloedd yn Genefa.

## Cyfeiriadau
*Thomas Rhondda Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Gweinidogion Protestannaidd
Thomas Lewis (ysgolhaig)

Ysgolhaig clasurol a gweinidog o Gymru oedd **Thomas Lewis**  (14 Rhagfyr 1868 - 22 Mai 1953).

Cafodd ei eni yn Blaen-y-coed yn 1868. Roedd yn fwyaf adnabyddus fel Pennaeth Coleg Coffa Aberhonddu.

## Cyfeiriadau
*Thomas Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Ysgolheigion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Tom Ellis Jones

Gweinidog a phennaeth ysgol o Gymru oedd **Tom Ellis Jones**  (4 Awst 1900 - 16 Tachwedd 1975).

Cafodd ei eni yn Rhosllannerchrugog yn 1900 a bu farw ym Mangor. Bu'n olygydd Seren Cymru a papur wythnosol Bedyddwyr Cymru.

## Cyfeiriadau
*Tom Ellis Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Williams, Pantycelyn

:''Am bobl eraill o'r enw John Williams, gweler John Williams.''

Clerigwr o Gymru oedd **John Williams**  (23 Mai 1754 - 5 Mehefin 1828).

Cafodd ei eni yn Sir Gaerfyrddin yn fab i'r emynydd William Williams, Pantycelyn a  (Mary née Francis), ei wraig. Bu farw ym Mhantycelyn. Aeth yn athro i athrofa'r Selina Hastings, Iarlles Huntingdon yn Nhrefeca, yn 1784, a bu'n brifathro yno o 1786 i 1791.

## Cyfeiriadau
*John Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1754
Categori:Marwolaethau 1828

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Williams (gweinidog)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Williams.''

Gweinidog o Gymru gyda'r Bedyddwyr oedd **John Williams**  (8 Mawrth 1768 - 22 Mai 1825).

Cafodd ei eni yn Nolbenmaen yn 1768. Teithiodd lawer trwy Gymru a daeth yn gyfaill personol i Christmas Evans.

## Cyfeiriadau
*John Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Thomas (cemegydd)

Cemegydd o Gymru oedd **John Thomas**  (2 Ebrill 1886 - 8 Ionawr 1933).

Cafodd ei eni yn Chwitffordd yn 1886 a bu farw yn Wilmslow. Llwyddodd i gyfrannu'n helaeth iawn i ddatblygiad y diwydiant lliwiau ym Mhrydain.

## Cyfeiriadau
*John Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Cemegwyr
Ellis Pierce

Llyfrwerthwr ac awdur o Gymru oedd **Ellis Pierce**  (29 Ionawr 1841 - 31 Gorffennaf 1912).

Cafodd ei eni yn Nolwyddelan yn 1841 a bu farw yn Nolwyddelan. Cymerodd ran amlwg mewn dadleuon newyddiadurol ar faterion addysg, pwnc y tir, a gwelliannau cymdeithasol, ac ysgrifennodd lawer ar hanes a hynafiaethau lleol. Drwy ei ysgrifau beiddgar gwnaeth iddo'i hun elynion erlidgar. Yn 1870, bu raid iddo gilio i Utica yn yr Unol Daleithiau, ond dychwelodd yn 1874, gan ddechrau busnes deithiol i werthu llyfrau a mân nwyddau cyffredinol.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Ellis Pierce - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1912
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Davies (botanegydd)

Botanegydd o Gymru oedd **William Davies**  (20 Ebrill 1899 - 28 Gorffennaf 1968).

Cafodd ei eni yn Llundain yn 1899. Roedd yn arbenigwr glaswelltir efo'r Athrofa'r Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
*William Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Botanegwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Henry Folland

Diwydiannwr a changhellor (addysg) o Gymru oedd **Henry Folland**  (15 Mehefin 1878 - 24 Mawrth 1926).

Cafodd ei eni yn Waunarlwydd yn 1878 a bu farw yn Yr Aifft. Roedd Folland yn ddyn fusnes llwyddiannus yn y diwydiant tunplat ac roedd yn weithgar iawn mewn bywyd cyhoeddus.

Yn ystod ei yrfa bu'n Siryf Sir Gaerfyrddin.

## Cyfeiriadau
*Henry Folland - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Diwydianwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Tecwyn Ellis

Awdur ac athro o Gymru oedd **Tecwyn Ellis**  (24 Ebrill 1918 - 17 Medi 2012). Bu'n ddirprwy Gyfarwyddwr Addysg Sir Feirionnydd 1960-1973 ac yn Gyfarwyddwr Addysg Gwynedd 1974-83.

Cafodd ei eni yn Llandderfel yn 1918. Cofir amdano gyda pharch ac edmygedd am ei sêl dros addysg ddwyieithog a'r diwylliant Cymraeg, a hefyd am ei gyfraniadau ysgolheigaidd a cherddorol dros y blynyddoedd.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
*Tecwyn Ellis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Roberts (rhwymwr)

Rhwymwr llyfrau, ysgolfeistr, llyfrwerthwr, ysgythrwr ac oriadurwr o Gymru oedd **John Roberts**  (1731 - 19 Medi 1806).

Cafodd ei eni yn Llanaelhaearn yn 1731. Cafodd dröedigaeth wrth wrando ar Howel Harris yn pregethu a dechreuodd bregethu gyda'r Methodistiaid Calfinaidd.

Cafodd John Roberts blentyn o'r enw Robert Roberts.

## Cyfeiriadau
*John Roberts - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1731
Categori:Marwolaethau 1806
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llanaelhaearn
Categori:Llyfrwerthwyr
Categori:Pobl o Wynedd

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Owen John Owen

Cyhoeddwr, argraffydd ac arweinydd o Gymru oedd **Owen John Owen (OBE)**  (1867 - 30 Rhagfyr 1960).

Cafodd ei eni yn Nolgellau yn 1867. Roedd yn adnabyddus fel arweinydd côr, adroddwr, siaradwr cyhoeddus ffraeth ac arweinydd eisteddfodau.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Orsedd y Beirdd.

## Cyfeiriadau
*Owen John Owen - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Phillips (Tegidon)

Argraffydd a bardd o Gymru oedd **John Phillips**  (12 Ebrill 1810 - 28 Mai 1877).

Cafodd ei eni yn y Bala yn 1810 a bu farw ym Mhorthmadog, Gwynedd. Gwnaeth lawer i hyrwyddo astudiaeth llenyddiaeth a cherddoriaeth Gymraeg ym Mhorthmadog.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*John Phillips - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o'r Bala

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Pugh (Ieuan Awst)

Bardd a chyfreithiwr o Gymru oedd **John Pugh**  (1 Awst 1783 - 16 Chwefror 1839).

Cafodd ei eni yn Llangelynnin, Gwynedd yn 1783. Er yn gyfreithiwr cadwodd ei ddiddordeb mewn argraffu, ac yn 1815 daeth yn feistr-argraffwr.

## Cyfeiriadau
*John Pugh - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1783
Categori:Marwolaethau 1839
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Huw Lewis

Golygydd ac argraffydd o Gymru oedd **John Huw Lewis**  (3 Ionawr 1931 - 11 Rhagfyr 2008).

Cafodd ei eni yn Llandysul yn 1931 a bu farw yn Llandysul. Ar ôl gwasanaethu yn y fyddin yn yr Aifft dychwelodd i Gymru i ymuno â'r busnes argraffu teulu. Gwasanaethodd ar sawl pwyllgor cenedlaethol fel Cyngor Darlledu Cymru y BBC (1982-87), Llysoedd Llyfrgell Genedlaethol Cymru a'r Eisteddfod Genedlaethol.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Llanymddyfri.

## Cyfeiriadau
*John Huw Lewis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Cyril Jenkins

Cerddor o Gymru oedd **David Cyril Jenkins**  (9 Hydref 1885 - 15 Mawrth 1978).

Cafodd ei eni yn Nyfnant yn 1885. Cafodd yrfa hir yn teithio'r byd fel arweinydd côr ond yn aml roedd yn achosi dadl trwy feirniadu cerddoriaeth Gymreig.

## Cyfeiriadau
*David Cyril Jenkins - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Alan Trevor Jones

Swyddogion milwrol o Gymru oedd **Alan Trevor Jones**  (24 Chwefror 1901 - 10 Mehefin 1979).

Cafodd ei eni ym Mhengam yn 1901 a bu farw yn Gelli-gaer. Roedd yn arbenigwr mewn gweinyddu meddygaeth.

## Cyfeiriadau
*Alan Trevor Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Frank Arthur Morgan

Gwas sifil o Gymru oedd **Frank Arthur Morgan**  (24 Chwefror 1844 - 11 Chwefror 1907).

Cafodd ei eni yn Llanrhidian yn 1844 a bu farw yn Sgwâr Cavendish. Gwasanaethodd dros yr ymerodraeth Brydeinig yn Tsieina am lawer o flynyddoedd a bu'n goruchwylio'r Fasnach Opiwm am gyfnod hir.

## Cyfeiriadau
*Frank Arthur Morgan - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Llywodraethwyr a gweinyddwyr trefedigaethol
Morris Davies (Moi Plas)

Hanesydd lleol o Gymru oedd **Morris Davies**  (24 Mehefin 1891 - 16 Ebrill 1961).

Cafodd ei eni yn Trawsfynydd yn 1891 a bu farw ym Mlaenau Ffestiniog. Fe'i hystyriwyd fel yr awdurdod ar hanes Trawsfynydd a'i gyffiniau.

## Cyfeiriadau
*Morris Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Marilynne Robinson

Awdures o Unol Daleithiau America yw **Marilynne Robinson** (ganwyd 26 Tachwedd 1943) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur, nofelydd, awdur ysgrifau ac awdur ffuglen wyddonol. Cafodd ei geni yn Sandpoint ar 26 Tachwedd 1943.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Brown, Prifysgol Washington a Phrifysgol Massachusetts Amherst. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Housekeeping, Gilead* a *Home*.

## Anrhydeddau 
Derbyniodd nifer o wobrau ac anrhydeddau gan gynnwys: Gwobr Hemingway Foundation/PEN, Gwobr Genedlaethol Cylch y Beirniaid Llyfrau, Gwobr Pulitzer am Ffuglen, Medal y Dyniaethau Cenedlaethol, Gwobr PEN/Diamonstein-Spielvogel am Gelfyddyd y Traethawd, Gwobr Grawemeyer a Gwobr Heartland.
## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau a Llythyrau America, Academi Celf a Gwyddoniaeth America, Cymdeithas Phi Beta Kappa am rai blynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Idaho
Elizabeth von Arnim

Awdures o'r Deyrnas Unedig a'r Almaen oedd **Elizabeth von Arnim** (31 Awst 1866 - 9 Chwefror 1941) sy'n nodigedig am ei gwaith fel awdur a nofelydd. Fe'i ganed yn Sydney ar 31 Awst 1866; bu farw yn Charleston, De Carolina o'r ffliw ac fe'i claddwyd yn Tylers Green.Cadw lle i Cats 1

Bu'n briod i Frank Russell ac ail iarll Russell. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: ''Elizabeth and Her German Garden, Princess Priscilla's Fortnight, Christine* a *Vera''.

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Llenorion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Sydney
Tatiana Proskouriakoff

Awdures o'r Undeb Sofietaidd oedd **Tatiana Proskouriakoff** (23 Ionawr 1909 - 30 Awst 1985) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel ieithydd, archeolegydd, anthropolegydd, hanesydd, awdur a churadur. Cafodd ei geni yn Tomsk ar 23 Ionawr 1909; bu farw yn Cambridge, Massachusetts.Cadw lle i Cats 1

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Pennsylvania a Phrifysgol Talaith Pennsylvania.  

## Cyfeiriadau
Cadw lle i Cats 2

Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o Tomsk
Baner y Gambia

[dde|250px|bawd|[Delwedd:FIAV 111111.svg|23px Baner Gambia, cymesuredd, 2:3]]
Mabwysiadwyd **baner y Gambia** neu **baner Gambia** yn swyddogol ar 18 Chwefror 1965 gydag annibyniaeth Gambia oddi ar ei chyn-feistri, Prydain. Mae'r faner yn un trilliw llorweddol gyda stibedi (o'r top i'r gwaelod) coch, glas a gwyrdd gyda ymylon gwyn o amgylch y lôn las ganol.

## Symbolaeth
Mae gan y pedwar lliw yn y faner ystyr symbolaidd.

: Coch - cynrychioli'r haul a'r gwairoedd glaswellt
: Glas - Afon Gambia sy'n llifo drwy'r Gambia
: Gwyrdd - y tir, a'r llwyni a'r cynrychioli ar y cyrion gwyn

## Dyluniad
Nid yw'r bandiau coch, glas a gwyrdd yr un maint. Mae'r striben goch a gwyrdd un gwaith a hanner yn lletach na'r stribed las. Mae'r stribed goch a gwyrdd bob un rhan o dair uchder y faner a'r lon las yw 2/9. Ynghyd â'r ffiniau, mae'r lôn las hefyd yn draean o uchder. Mae'r ymylon felly yn 1/18 o uchder i'r faner.

350px|center|Dyluniad a chymesuredd y faner

## Hanes
Hyd nes annibyniaeth ym 1965, roedd y Gambia o dan reolaeth Prydain. Dechreuodd y Prydeinwyr ymnsefydlu ar hyd glannau'r afon Gambia yn 1661 pan meddianwyd James Island, oddi hynny dechreuwyd adeiladu caerau ar ei hyd. Daeth yn 'protectorate' o dan adain Sierra Leone rhwng 1821 a 1888.  Gyda dod yn 'Crown Colony' yn 1888 roedd gan Gambia yr hawl i addasiad ei hun o faner trefedigaethol Prydain (y Blue Ensign Brydeinig) gyda'r arwyddlun ei hun.

Dyluniwyd baner y wlad annibynnol gan Louis Thomasi, a weithiau fel cyfrifydd. Mae'n un o'r ychydig faneri Affricanaidd sydd ddim mewn lliwiau plaid wleidyddol na lliwiau'r mudiad Pan-Affricanaidd.

Ni newidiwyd y faner adeg cydffederasiwn Senegambian o 1982 i 1989.

Flag of the British West Africa Settlements (1870–1888).svg | 20px Baner Gorllewin Affrica Brydeinig (British West Africa), 1870 nes 1888
Flag of the Governor-in-chief of the British West Africa Settlements (1870–1888).svg | 20px Baner y Llywodraethwr Brydeinig, 1870 nes 1888
Flag of The Gambia (1889–1965).svg | 20px Baner Gambia Brydeinig, 1889 nes 1965
Flag of the Governor of The Gambia (1901–1965).svg | 20px Baner y Llywodraethwr Brydeinig, 1888 nes 1965
Flag of the Governor-General of The Gambia (1965–1970).svg | 20px Baner y Llywodraethwr Brydeinig, 1965 nes 1970

## Baneri eraill

Flag of the President of The Gambia.svg | 20px Ystondord Arlywydd Gweriniaeth Gambia, c. 1970
Standard of Gambian Ambassadors.svg | 20px Ystondord neu faner gyffredin Llysgenhadon Gambia

## Dolenni 
* Gambia gan *Flags of the World*.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Gambia
Gambia
Edwin Poole

Newyddiadurwr, hanesydd ac argraffydd o Gymru oedd **Edwin Poole**  (28 Chwefror 1851 - 15 Ebrill 1895).

Cafodd ei eni yng Nghroesoswallt yn 1851. Cofir Poole am fod yn hanesydd lleol, a'i ddiddordeb yn bennaf yn hanes Aberhonddu a Brycheiniog.

## Cyfeiriadau
*Edwin Poole - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Owen Davies Tudor

Awdur o Gymru oedd **Owen Davies Tudor**  (19 Gorffennaf 1818 - 14 Tachwedd 1887).

Cafodd ei eni yn Garth Isaf yn 1818. Ar ôl ymarfer yn Llundain am nifer o flynyddoedd, fe'i penodwyd yn gyd gofrestrydd Llys Methdaliad ardal Birmingham.

## Cyfeiriadau
*Owen Davies Tudor - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1818
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Llygoden (cyfrifiaduro)

[bawd|Llygoden ddi=wifr, gyda'r cysylltiad [USB i'r cyfrifiadur ar y dde.]]
Un o berifferolion y cyfrifiadur yw'r **llygoden** sy'n ffitio cledr eich llaw ac yn llywio'r cyrchwr neur saeth o gwmpas sgrin y cyfrifiadur. Mae'n synhwyro symudiad dau-ddimensiwn y llaw ac yn ei gymharu a'r bwrdd neu arwyneb llonydd oddi tano. Fel y bysellfwrdd mae'n ddyfais mewnbwn; yn hyn o beth mae hefyd yn hynod o debyg i bwyntiwr neu bensil graffig a ddefnyddir i symud neu ddewis gwybodaeth ar y sgrin. Ceir un neu ragor o fotymau ar y llygoden, er mwyn dewis elfen o wybodaeth e.e. yn arferol, mae'r prif fotwm (chwith) yn 'fotwm dewis' (*select*) y gellir ei wthio er mwyn dewis un o opsiynau ar dewislen, ar y sgrin.

Ymddangosodd y llygoden yn wreiddiol yn 1968. Defnyddiwyd pelen fechan i synhwyro cyfeiriad y symudiad, hyd nes y daeth y synhwyrydd optig yn boblogaidd, heb unrhyw ran symudol iddi. Yn wreiddiol, hefyd, roedd weiren (cynffon y llygoden!) yn ei chysylltu gyda'r cyfrifiadur, ond ers y 2010au dechreuwyd masnachu'r llygoden di-wifr.
bawd|chwith|Y llygoden gyntaf i ymddangos: dyfais gan Douglas Engelbart, o'r *Stanford Research Institute*, a gynhyrchwyd yn 1964

## Botymau 
Gellir gweithio'r botymau mewn gwahanol ffyrdd:

:Un-clic (botwm chwith): y prif fotwm; dewis
:Dau-glic (chwith): mae hyn yn cael effaith cwbwl wahanol ac yn achosi i raglen redeg ayb
:Un-clic (dde): codi dewislen
:Botwm neu rowliwr (canol): mae'r ddogfen sydd ar agor ar y sgrin yn symud i fyny neu i lawr
:Llusgo (chwith) gan symud y llygoden: *drag and drop*; llusgo ffeil neu ffenest o gwmpas y sgrin.

Ceir llawer rhagor, yn ddibynnol ar y math o lygoden.

## Calque
Mae'r defnydd o'r gair "llygoden" am y teclyn yma yn enghraifft o calque, sef cyfieithiad llythrennol o un iaith i'r llall am wrthrych neu gysyniad.

## Darllen pellach 
* Pang, Alex Soojung-Kim, "Mighty Mouse: In 1980, Apple Computer asked a group of guys fresh from Stanford's product design program to take a $400 device and make it mass-producible, reliable and cheap. Their work transformed personal computing" , Stanford University Alumni Magazine, March/April 2002.
* Stanford University MouseSite with stories and annotated archives from Doug Engelbart's work
* Doug Engelbart Institute mouse resources page includes stories and links
* Fire-Control and Human-Computer Interaction: Towards a History of the Computer Mouse (1940–1965) , by Axel Roch
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiadau mewnbwn cyfrifiadurol
Categori:Graffeg gyfrifiadurol