Jericho

**Jericho** (   '**; Hebraeg **') yn ddinas Balesteinaidd yn y Lan Orllewinol. Mae wedi'i lleoli yn Nyffryn Iorddonen, gydag Afon Iorddonen i'r dwyrain a Jeriwsalem i'r gorllewin. Dyma sedd weinyddol Llywodraethiaeth Jericho ac mae'n cael ei llywodraethu gan Awdurdod Cenedlaethol Palesteina (y PLO). Yn 2007, roedd ganddi boblogaeth o 18,346.

Yn dilyn ymyrraeth Prydain, atodwyd y ddinas yn rhan o Wlad Iorddonen  rhwng 1949 a 1967 ac mae wedi cael ei feddiannu gan Israel ers 1967; trosglwyddwyd rheolaeth weinyddol Palesteina i Awdurdod Palestina ym 1994. Credir ei bod yn un o'r dinasoedd hynaf yn y byd a cheir tystiolaeth i bobl fyw yma ers 9g CC. Hi hefyd yw' ddinas gyda'r wal amddiffynnol hynaf y gwyddys amdani yn y byd, ac mae'r wal yn nodedig mewn caneuon poblogaidd hyd heddiw.. Cafwyd hyd i dros 20 o aneddiadau dynol yn Jericho, sy'n dyddio'n ôl 11,000 o flynyddoedd (9000&nbsp;CC), bron i ddechrau cyntaf y cyfnod Holosen yn hanes y Ddaear. Credwyd bod gan Jericho y tŵr carreg hynaf yn y byd hefyd, ond mae gwaith cloddio yn Tell Qaramel yn Syria, gerllaw, wedi darganfod tyrau cerrig sydd hyd yn oed yn hŷn.

Gwelir llawer o ffynhonnau yn y ddinas ac o'i chwmpas, sydd wedi denu pobl i fyw yn yr ardal,t am filoedd o flynyddoedd. Disgrifir Jericho yn y Beibl Hebraeg fel "dinas y coed palmwydd".

Mae'r ddau enw Arabeg () a Hebraeg () yn tarddu o'r gair Canaan **Reah** sy'n golygu arogl da neu o bosib 'lleuad' (*Yareaẖ*)

Credir yn gyffredinol bod enw Jericho yn Hebraeg, , yn deillio o'r gair Canaaneaidd **reaẖ** ("persawrus"), ond damcaniaeth arall yw ei fod yn tarddu o'r gair Canaaneaidd am 'lleuad' (*Yareaẖ*) neu enw'r duw lleuad (**Yarikh**), yr oedd y ddinas yn ganolfan addoli gynnar iddo.

## Hanes ac archaeoleg 
chwith|bawd|Cerflun 'Yr Hynafiad', Jericho, c. 7000 CC.

### Hanes cloddiadau 
Archwiliwyd y safle gan Charles Warren ym 1868. Cloddiodd Ernst Sellin a Carl Watzinger Tell es-Sultan a Tulul Abu el-'Alayiq rhwng 1907 a 1909, ac ym 1911, a chloddiodd John Garstang rhwng 1930 a 1936. Gwnaethpwyd archwiliadau helaeth gan ddefnyddio technegau mwy modern gan Kathleen Kenyon rhwng 1952 a 1958. Cynhaliodd Lorenzo Nigro a Nicolò Marchetti gloddiadau ym 1997–2000. Er 2009 ailddechreuwyd y prosiect archeolegol cloddio ac adfer Eidalaidd-Palestina gan Brifysgol Rhufain "La Sapienza" a'r sefydliad Palesteinaidd MOTA-DACH, dan gyfarwyddyd Lorenzo Nigro a Hamdan Taha, a Jehad Yasine. Bu Alltaith Eidalaidd-Palestina wrthi'n cloddio am 13 tymor mewn 20 mlynedd (1997–2017), gyda rhai darganfyddiadau mawr, fel Twr A1 yn nhref Isaf ddeheuol yr Oes Efydd Ganol a Phalas G ar ochrau dwyreiniol Bryn y Ffynnon yn edrych dros ffynnon 'Ain es-Swltan sy'n dyddio o'r Efydd Cynnar III.

### Oes y Cerrig: Dywedwch wrth es-Swltan a'i wanwyn 
Roedd yr anheddiad cynharaf a gloddiwyd wedi'i leoli yn y Tell es-Swltan (neu 'Fryn y Swltan') a leolir heddiw rhyw gwpl o gilometrau o'r ddinas bresennol. Yn Arabeg a Hebraeg, mae'r gair **tell** yn golygu "twmpath" - mae haenau o olion byw (cartrefi pobl) - un ar ben y llall) wedi cronni'n dwmpath dros amser, fel sy'n gyffredin i aneddiadau hynafol yn y Dwyrain Canol ac Anatolia. Jericho yw'r model ar gyfer y cyfnodau Neolithig A (PPNA) a'r Cyn-grochenwaith a B Neolithig B (PPNB).

#### Helwyr-gasglwyr Natufian, c. 10,000 BCE 
Mae'n ymddangos bod adeiladu epipaleolithig (c. 20,000 Cyn y Presennol hyd at  10,000 CP) ar y safle yn rhagddyddio dyfeisio amaethyddol, gydag adeiladu strwythurau diwylliant Natufian yn cychwyn yn gynharach na 9000&nbsp;CC, dechrau'r epoc Holsen yn hanes daearegol.

Ceir yn Jericho dystiolaeth o anheddiadau dynol yn dyddio'n ôl i 10,000&nbsp;CC , os nad hŷn. Yn ystod cyfnod oer a sychder Dryas Iau, roedd yn amhosibl byw yn barhaol mewn unrhyw leoliad. Fodd bynnag, roedd gwanwyn Ein es-Sultan yn yr hyn a fyddai’n dod yn Jericho yn faes gwersylla poblogaidd i grwpiau helwyr-gasglwyr Natufiaidd, a adawodd lawer o offer microlith siâp cilgant ar eu hôl. Tua 9600&nbsp;BCE, mae'r sychder ac oerni'r Dryas Iau wedi dod i ben, gan ei gwneud yn bosibl i grwpiau Natufiaidd i ymestyn eu harhosiad, gan arwain yn y pen draw i fyw ynddynt drwy gydol y flwyddyn ac anheddu parhaol.

#### Cyn-grochenwaith Neolithig, c. 9500–6500 BCE 
de|bawd| Datgelwyd sylfeini annedd yn Tell es-Swltan yn Jericho
Rhennir y Neolithig Cyn-Grochenwaith yn Jericho yn Neolithig A a Chyn-grochenwaith Neolithig B.

Datblygodd yr anheddiad parhaol cyntaf ar safle Jericho ger ffynnon (neu nant) Ein es-Sultan rhwng 9,500 a 9000&nbsp;CC. Wrth i'r byd gynhesu, daeth diwylliant newydd yn seiliedig ar amaethyddiaeth i'r amlwg, y mae archeolegwyr wedi ei alw'n " Cyn-Grochenwaith Neolithig A " (wedi'i dalfyrru'n PPNA). Roedd diffyg crochenwaith yn ei ddiwylliannau, ond roedd yn cynnwys y canlynol:

* anheddau crwn bach (fel y Celtiaid ar yr un pryd)
* claddu'r meirw o dan lawr adeiladau
* dibynnu ar hela hela gwyllt
* tyfu grawnfwydydd gwyllt neu ddomestig
Yn Jericho, adeiladwyd anheddau crwn o frics clai a gwellt a adawyd i sychu yn yr haul, a gafodd eu plastro ynghyd â morter mwd. Roedd pob tŷ yn mesur tua 5 metr (16 tr) ar draws, ac roedd to gyda gwiail a mwd drosto. Roedd aelwydydd (lle tân) wedi'u lleoli yn y cartrefi a'r tu allan iddynt.

Erbyn tua 9400&nbsp;CC, roedd y dref wedi tyfu i fwy na 70 o anheddau. 
bawd|Tŵr 8000 BCE Jericho ar safle Tell es-Swltan
Gelwir y cyfnod Cyn-Swltan (tua 8350 - 7370&nbsp;CC)  weithiau'n Sultanian ('Oes Newydd y Cerrig' yng Nghymru). Mae safle'r aneddiadau'n 40,000 metr sgwâr  (430,000 tr sg) a hwnnw wedi ei amgylchynu gan wal garreg dros 3.6 metr (12 tr) o uchder a 1.8 metr (5tr) o drwch. Oddi mewn i'r wal, ceir tŵr carreg dros 8.5 metr (28 tr) gyda grisiau mewnol, o 22 gris, eto wedi eu gwneud o garreg. Y twr hwn, a'r tyrrau hŷn a gloddiwyd yn Tell Qaramel yn Syria Ar gyfer y tŵr, mae dyddiadau carbon a gyhoeddwyd ym 1981 a 1983 yn nodi iddo gael ei adeiladu tua 8300&nbsp;CC a gwyddom ei fod yn parhau i gael ei ddefnyddio tan c. 7800&nbsp;CC. Mae dadl o hyd ynghylch hunaniaeth a nifer trigolion Jericho yn ystod y cyfnod PPNA, gydag amcangyfrifon yn mynd mor uchel â 2,000–3,000, ac mor isel â 200–300. Mae'n hysbys bod y boblogaeth hon yn tyfu gwenith emmer, haidd a chodlysiau dof ac wedi hela anifeiliaid gwyllt.

##### B Neolithig Cyn-Crochenwaith B (PPNB, cyfnod o tua 1.4 milenia) 
Mae'r canlynol yn nodweddion diwylliannol Neolithig B Cyn-grochenwaith B, am y cyfnod rhwng 7220 a 5850&nbsp;CC (er bod dyddiadau carbon-14 yn brin ac yn gynnar):

* Amrywiaeth estynedig o blanhigion yn cael eu tyfu
* Dofi defaid (o bosib)
* Ymddangosiadol cwlt sy'n cynnwys cadw penglogau dynol, gan ailadeiladu nodweddion yr wyneb ee drwy ddefnyddio plastr, a llygaid o gregyn mewn rhai achosion

[bawd| Arwynebedd y [cilgant ffrwythlon, tua 7500 CC, gyda'r prif safleoedd. Roedd Jericho yn safle mwyaf blaenllaw yn y cyfnod Neolithig Cyn y Crochenwaith. Nid oedd ardal Mesopotamia ei hun  wedi'i setlo eto gan bobl.]]
Claddwyd y meirw o dan lloriau'r tai, neu yn llenwad rwbel adeiladau segur. Mae yna sawl claddedigaeth lluosog (mwy nag un person). Nid yw'r holl sgerbydau'n gyfan, a all bwyntio at amser dod i gysylltiad cyn eu claddu. Roedd un storfa o benglogau'n cynnwys saith penglog. Tynnwyd yr ên, a gorchuddiwyd yr wynebau â phlastr; defnyddiwyd cregyn fel llygaid. Cafwyd hyd i gyfanswm o ddeg penglog a chafwyd hyd i benglogau fel hyn wedi'u modelu yn Tell Ramad a Beisamoun hefyd.

Ymhlith y darganfyddiadau eraill roedd fflintiau, fel pennau saethau (gyda hollt yn un o'r ochrau ochr), llafnau mân, siâp cryman, crafwyr, ychydig o fwyelli *tranchet* ac obsidian gwyrdd o ffynhonnell anhysbys. Roedd yno hefyd freuan i felino haidd neu wenith a cherrig morthwyl, ac ychydig o fwyelli carreg wedi'u gwneud o garreg werdd. Ymhlith yr eitemau eraill a ddarganfuwyd roedd powlenni wedi'u cerfio o galchfaen meddal, troellennau gwerthyd wedi'u gwneud o gerrig a phwysau gwŷdd, sbatwla a driliau, ffigurau plastr anthropomorffig a ffigurynnau clai theriomorffig, yn ogystal â gleiniau cregyn a malachit.

Ar ddiwedd y 4ydd mileniwm CC, meddiannwyd Jericho yn ystod Neolithig 2  ac mae cymeriad cyffredinol yr olion ar y safle yn ei gysylltu'n ddiwylliannol â safleoedd Neolithig 2 (neu PPNB) yn y grwpiau Gorllewin Syria ac Ewffrates Canol. Sefydlir y cyswllt hwn trwy bresenoldeb adeiladau brics llaid hirsgwar a lloriau plastr sy'n nodweddiadol o'r oes.

### Yr Oes Efydd 
Dilynwyd olyniaeth o aneddiadau o 4500&nbsp;CC ymlaen.
[bawd| Jar terracotta coch, Cyfnod Efydd Hynafol 3500–2000 CC, Tell es-Swltan, Jericho hynafol, Beddrod A IV. [Louvre|Amgueddfa Louvre AO 15611.]]

#### Yr Oes Efydd Gynnar 
Yn yr Efydd Cynnar IIIA (tua 2700 - 2500/2450&nbsp;CC; Sultan IIIC1), cyrhaeddodd yr anheddiad ei anterth tua 2600&nbsp;CC. Ni oroesodd llawer o'r ddinas newydd hon oddigerth i dŷ pedair ystafell ar y llethr ddwyreiniol. Erbyn y 7g roedd Jericho, unwaith eto'n dref helaeth, ond dinistriwyd y dref yng ngoresgyniad y Babilonaidd Jwda ar ddiwedd y 6g.

Aeth Jericho o fod yn ganolfan weinyddol i Yehud Medinata ("Talaith Jwda") o dan lywodraeth Persia i wasanaethu fel ystâd breifat i Alecsander Fawr rhwng 336 a 323&nbsp;CC ar ôl iddo goncro'r rhanbarth.  Yng nghanol yr 2g CC roedd Jericho o dan lywodraeth Helenistig yr Ymerodraeth Seleucaidd, pan adeiladodd y cadfridog Bacchides o Syria nifer o gaerau i gryfhau amddiffynfeydd yr ardal o amgylch Jericho yn erbyn y gwrthryfel gan y Macabeeiaid. Yn ddiweddarach, cafodd un o'r caerau hyn, a adeiladwyd wrth fynedfa Wadi Qelt, ei hail-gryfhau gan Herod Fawr, a'i enwodd yn *Kypros ar* ôl ei fam.
[de|bawd| Gweddillion o balas [Herod Fawr|Herod]]

### Cyfnod Mwslimaidd cynnar 
[de|bawd| [Mosäig|Mosaig Arabeg Umayyad o Balas Hisham yn Jericho]]
Daeth Jericho, a enwyd ar y pryd yn "Ariha" mewn amrywiad Arabeg, yn rhan o Jund Filastin ("Ardal Filwrol Palesteina"), rhan o dalaith fwy Bilad al-Sham. Cofnododd yr hanesydd Mwslimaidd Musa b. 'Uqba  (bu farw 758) fod y caliph Umar ibn al-Khattab wedi alltudio Iddewon a Christnogion Khaybar i Jericho (a Tayma).

Erbyn 659, roedd yr ardal honno wedi dod o dan reolaeth Mu'awiya, sylfaenydd llinach Umayyad. Y flwyddyn honno, dinistriodd daeargryn Jericho. Ddegawd yn ddiweddarach, ymwelodd y pererin Arculf â Jericho a'i ganfod yn adfeilion, ei holl drigolion "Canaanite truenus" bellach wedi'u gwasgaru mewn trefi sianti o amgylch glan y Môr Marw.

Mae adeiladau brenhinol a briodolir i'r degfed caliph Umayyadaidd, Hisham ibn Abd al-Malik (r. 724-743) ac a elwir yn Balas Hisham, wedi'i leoli yn Khirbet al-Mafjar, tua 1.5 cilometr (1&nbsp;mi) i'r gogledd o Tell es-Swltan. Mae'n fwy na thebyg i'r "castell anialwch" yma (neu'r *qasr*) gael ei adeiladu gan Caliph Walid ibn Yazid (rheol 743-744), a lofruddiwyd cyn iddo allu cwblhau'r gwaith adeiladu. Mae olion dau fosg, cwrt, brithwaith ac eitemau eraill i'w gweld ''yn y fan a'r lle'' heddiw. Dinistriwyd y strwythur anorffenedig i raddau helaeth mewn daeargryn ym 747.

Ffynnodd y ddinas tan 1071 gyda goresgyniad y Twrciaid Seljuk, ac yna terfysgoedd gwaedlyd y Croesgadau. 

### Cyfnod y Croesgadwr 
Yn 1179, ailadeiladodd y Croesgadwyr Fynachlog San Siôr o Koziba, ar ei safle gwreiddiol 10 cilometr (6&nbsp;mi) o ganol y dref. Fe wnaethant hefyd adeiladu dwy eglwys arall a mynachlog wedi'i chysegru i Ioan Fedyddiwr, ac maent yn cael y clod am gyflwyno y gwaith puro siwgr i'r ddinas. Mae safle Tawahin es-Sukkar ("melinau siwgr") yn dal gweddillion adeiladau cynhyrchu siwgr y Croesgadwyr. Yn 1187, cafodd y Croesgadwyr eu diarddel gan luoedd Ayyubid Saladin ar ôl eu buddugoliaeth ym Mrwydr Hattin, ac yn araf, dirywiodd y dref.

### Cyfnod Otomanaidd 
de|bawd| Delwedd cerdyn post yn darlunio Jericho ar ddiwedd y 19g neu ddechrau'r 20g

#### 16g
Ymgorfforwyd Jericho yn yr Ymerodraeth Otomanaidd ym 1517 gyda Palesteina i gyd, ac ym 1545 cofnodwyd refeniw o 19,000 Akçe. Prosesodd y pentrefwyr indigo fel un ffynhonnell refeniw, gan ddefnyddio crochan yn benodol at y diben hwn a fenthycwyd iddynt gan yr awdurdodau Otomanaidd yn Jeriwsalem. Yn ddiweddarach y ganrif honno, ni throsglwyddwyd refeniw Jericho i'r Haseki Swltan Imaret.

Yn 1596 ymddangosodd Jericho yn y cofrestrau treth dan yr enw *Riha*, sef yr enw Arabeg. Roedd ganddi boblogaeth o 51 o aelwydydd, pob un yn Fwslim. Talwyd cyfradd dreth sefydlog o 33.3% ar gynhyrchion amaethyddol, gan gynnwys gwenith, haidd, cnydau haf, gwinllannoedd a choed ffrwythau, geifr a chychod gwenyn, byfflo dŵr, yn ogystal â refeniw achlysurol arall; cyfanswm o 40,000 Akçe. Roedd yr holl refeniw yn cael ei drosglwyddo i Waqf.

#### 17g 
Disgrifiodd y teithiwr o Ffrainc Laurent d'Arvieux y ddinas ym 1659 fel un "bellach yn anghyfannedd, ac yn cynnwys tua hanner cant o dai tlawd yn unig, mewn cyflwr gwael... Mae'r gwastadedd o gwmpas yn hynod ffrwythlon; mae'r pridd yn ganolig; ond mae'n cael ei ddyfrio gan sawl nant, sy'n llifo i'r Iorddonen. Er gwaethaf y manteision hyn dim ond y gerddi cyfagos i'r dref sy'n cael eu garddio." 

#### 19g 
bawd|Dyfrbontydd o amgylch Jericho o Arolwg PEF o Balesteina 1871-1877
Yn y 19g, roedd ysgolheigion, archeolegwyr a chenhadon Ewropeaidd yn ymweld yn aml. Adroddodd Edward Robinson (1838) fod 50 o deuluoedd yn Jericho, sef tua 200 o bobl. Adroddodd Titus Tobler (1854) tua 30 o gytiau gwael, y talodd eu preswylwyr gyfanswm o 3611 kuruş mewn treth. Adroddodd Abraham Samuel Herschberg (1858–1943) hefyd ar ôl ei deithiau 1899–1900 yn y rhanbarth  o ryw 30 o gytiau gwael a 300 o drigolion. Bryd hynny, Jericho oedd preswylfa llywodraethwr Twrcaidd y rhanbarth. Prif ffynonellau dŵr y pentref oedd ffynnon o'r enw *Ein al-Sultan*, wedi'i goleuo. "Ffynnon Swltan", mewn Arabeg ac *Ein Eliseus*,  "Ffynnon Eliseus", mewn Hebraeg, a ffynhonnau Wadi Qelt.

Dangosodd rhestr pentref Otomanaidd o tua 1870 fod gan *Riha*, Jericho, 36 o dai a phoblogaeth o 105, er bod y cyfrif poblogaeth yn cynnwys dynion yn unig.

Gwnaed y cloddiad archaeolegol cyntaf yn Tell es-Sultan ym 1867.

#### 1900–1918 
Cafodd mynachlogydd Uniongred Gwlad Groeg 'San Siôr o Choziba' ac 'Mynachlog Ioan Fedyddiwr' eu hadnewyddu a'u cwblhau ym 1901 a 1904. Ar ôl cwymp yr Ymerodraeth Otomanaidd ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth Jericho o dan lywodraeth Prydain.

Yn ôl cyfrifiad Palestina yn 1922, roedd gan Jericho 1,029 o drigolion, yn cynnwys 931 o Fwslimiaid, 6 Iddew a 92 o Gristnogion; lle'r oedd 45o'r Cristnogion yn  Uniongred, 12 yn Gatholigion Rhufeinig, 13 yn Gatholigion Groegaidd (Catholigion Melkite), 6 Catholig Syriaidd, 11 Armeniaid, 4 Copt ac 1 Eglwys Loegr.

Yn 1927, tarodd daeargryn ac effeithio ar Jericho a dinasoedd eraill. Bu farw tua 300 o bobl, ond erbyn cyfrifiad 1931 roedd y boblogaeth wedi cynyddu i 1,693 o drigolion, mewn 347 o dai.

### Cyfnod dan reolaeth Gwlad Iorddonen 
Daeth Jericho dan reolaeth Gwlad Iorddonen ar ôl Rhyfel Arabaidd-Israel 1948. Cyhoeddodd Cynhadledd Jericho, a drefnwyd gan y Brenin Abdullah ac a fynychwyd gan dros 2,000 o gynrychiolwyr Palesteina ym 1948, "Ei Fawrhydi Abdullah yn Frenin holl Balesteina" a galwodd am "uno Palestina a Trawsiorddonen fel cam tuag at undod Arabaidd llawn". Yng nghanol 1950, atododd Gwlad Iorddonen yn ffurfiol y Lan Orllewinol a Jericho, a daeth y bobl yn ddinasyddion Gwlad Iorddonen.

Yn 1961, roedd poblogaeth Jericho wedi tyfu i 10,166, gyda dros 9,000 yn Fwslimiaid.

### 1967 
[bawd| Map y [Y Cenhedloedd Unedig|Cenhedloedd Unedig 2018 o'r ardal, yn dangos trefniadau meddiannaeth Israel]]
Meddiannodd Israel Jericho gyda'i fyddin ers Rhyfel Chwe Diwrnod 1967 ynghyd â gweddill y Lan Orllewinol. Hon oedd y ddinas gyntaf a roddwyd i reolaeth Awdurdod Palestina yn unol â Chytundebau Oslo. Cytunwyd ar hunanreolaeth gyfyngedig Palesteina yn Jericho yng Nghytundeb Gaza-Jericho ar 4 Mai 1994. Rhan o'r cytundeb oedd "Protocol ar Gysylltiadau Economaidd", a lofnodwyd ar 29 Ebrill 1994. Mae'r ddinas wedi ei hynysu gan Ddyffryn yr Iorddonen, sydd yn Ardal A y Lan Orllewinol, tra bod yr ardal gyfagos wedi'i dynodi fel un yn Ardal C o dan reolaeth filwrol lawn Israel. Mae pedwar rhwystr ffordd yn ei hamgylchynu, gan gyfyngu ar symudiad poblogaeth Palesteiniaid yn Jericho a thrwy'r Lan Orllewinol.

Yn 2001 symudodd Israel ei byddin i fewn i Jericho, gan ei meddiannu.

## Daearyddiaeth a'r amgylchedd 
chwith|bawd| Car cebl Jericho
Mae Jericho wedi'i leoli 258 metr (846 tr) islaw lefel y môr mewn gwerddon yn Wadi Qelt yn Nyffryn Iorddonen, sy'n ei gwneud y ddinas isaf yn y byd. Mae ffynnon gyfagos *Ein es-Swltan yn* cynhyrchu 3.8&nbsp;m 3 (1,000 galwyn) o ddŵr y funud, gan ddyfrhau rhyw  trwy sawl sianel cyn llifo i mewn i Afon Iorddonen, 6 milltir i ffwrdd.

### Hinsawdd 
Y glawiad blynyddol yw 204 milimetr (8 mod), sydd fel arfer yn arllwys yn ystod misoedd y gaeaf a dechrau'r gwanwyn.  Mae'r tymheredd ar gyfartaledd yn 11 gradd Canradd (52 gradd F) yn Ionawr a 31 gradd canradd (88 gradd F( yng Ngorffennaf. Yn ôl dosbarthiad hinsawdd Köppen, mae gan Jericho hinsawdd anialwch poeth (*BWh*). Mae pridd llifwaddodol cyfoethog a dŵr ffynnon toreithiog wedi gwneud Jericho'n lle deniadol ar gyfer anheddu ers 11,000 o flynyddoedd CP.

### Twristiaeth 
Yn 2010, cyhoeddwyd mai Jericho, gyda'i agosrwydd at y Môr Marw, oedd y gyrchfan fwyaf poblogaidd ymhlith twristiaid Palesteina.

Yn 1998 casino am gost o $150 miliwn yn Jericho gyda chefnogaeth Yasser Arafat. Mae'r casino bellach ar gau, er bod y gwesty yn yr adeilad ar agor i westeion.

#### Twristiaeth archaeolegol 
Mae gan y safleoedd archaeolegol yn Jericho, a gerllaw, botensial uchel i ddenu twristiaid, gan gynnwys:

* dinasoedd Oes y Cerrig, Efydd a'r Oes Haearn yn Tell es-Sultan
* palasau gaeaf Hasmonaidd a Herodiaidd yn Tulul Abu el-'Alayiq
* synagogau cyfnod Bysantaidd yn Jericho ( Synagog Shalom Al Yisrael) a Na'aran
* palas Umayyad yn Khirbet al-Mafjar o'r enw Palas Hisham
* cyfleuster cynhyrchu siwgr y Croesgadwyr yn Tawahin es-Sukkar ("melinau siwgr")
* cysegrfeydd Nabi Musa, Mamluk a'r Otomaniaid a gysegrwyd i Moses ("Proffwyd Musa" y Mwslemiaid)

### Amaethyddiaeth 
Mae amaethyddiaeth yn ffynhonnell incwm arall, gyda llwyni banana yn oddeutu'r ddinas.

## Gofal Iechyd 
Yn Ebrill 2010, cynhaliodd Asiantaeth yr Unol Daleithiau dros Ddatblygu Rhyngwladol (USAID) seremoni arloesol ar gyfer adnewyddu Ysbyty Llywodraethol Jericho. Mae USAID wedi darparu $ 2.5&nbsp;miliwn ar gyfer y prosiect hwn.

## Chwaraeon 
Mae'r tîm chwaraeon Hilal Areeha yn chwarae pêl-droed cymdeithas yn Adran Gyntaf y Lan Orllewinol. Chwaraeir gemau cartref yn Stadiwm Rhyngwladol y gwyliwr sy'n dal 15,000 o wylwyr.
canol|bawd|800x800px| Panorama o Jericho

## Gefeilldrefi 
Mae Jericho wedi'i efeillio â:

## Gweler hefyd 
* Chwarel danddaearol hynafol, Dyffryn Jordan, rhyw 5&nbsp;km i'r gogledd o Jericho
* al-Auja, Jericho, pentref Palestina i'r gogledd o Jericho
* Brwydr Jericho, stori Feiblaidd
* Dinasoedd yn Llyfr Josua
* Palasau gaeaf brenhinol Hasmonaidd, Hasmonean a Herodian mewn gwirionedd, yn Tulul Abu al-'Alayiq i'r de o Jericho priodol
* Hanes crochenwaith ym Mhalestina
* Jawa, Jordan, yr anheddiad proto-drefol hynaf o'r Iorddonen (diwedd y 4ydd mileniwm CC - yr Oes Efydd Gynnar)
* Mevo'ot Yericho, anheddiad Israel ychydig i'r gogledd o Jericho
* Wal Jericho, y wal gerrig Neolithig, ca. 10,000 mlwydd oed, wedi'i gloddio yn Tell es-Sultan
* Twr Jericho, y twr carreg Neolithig, c. 10,000 mlwydd oed, wedi'i gloddio yn Tell es-Sultan

## Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
*
*
*
* pp. 173, 174, 181, 183, 231, 507;
*
*
*
*
*
*
*
*
* (p. 46 ff)
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*Stacey, D. 'Hedonists or pragmatic agriculturalists? Reassessing Hasmonean Jericho', *Levant*, **38** (2006), 191–202.

## Dolenni allanol 
* Croeso I Jericho 
* Dinas Jericho (Taflen Ffeithiau), Sefydliad Ymchwil Gymhwysol - Jerwsalem, Sefydliad Ymchwil Gymhwysol - Jerwsalem (ARIJ)
* Proffil Dinas Jericho, ARIJ
* Awyrlun Jericho, ARIJ
* Blaenoriaethau ac Anghenion Datblygu Ardal yn Ninas Jericho, ARIJ
* Gwefan Swyddogol Dinesig Jericho 
* Arolwg o Balesteina'r Gorllewin, Map 18: IAA, comin Wikimedia
* Gwefan Swyddogol Dinesig Jericho Safle hanesyddol
* Car Cebl Jericho
* Adnoddau ar Archeoleg Feiblaidd
* Jericho: Ffôn es-Sultan 
* Syrthiodd waliau Jericho yn 1550 BCE

Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Wicibrosiect Palesteina