open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arfanitiaid

bawd|Tafodieithoedd Arfanitiaid mewn coch o fewn Gwlad Groeg

**Arfanitiaid** (Saesneg: Arvanites, Groegeg: Αρβανίτες, Arvanítes; Arvanitika: Arbëreshë / Αρbε̰ρεσ̈ε̰ or Arbërorë) cymuned ieithyddol Albaneg yng Gwlad Groeg.

Maent bellach, bron yn ddieithriad yn ddwyieithog ac yn siarad y dafodiaith Arfaniteg (Arvanitika) ynghyd â Groeg. Mae ei tafodiaieth yn rhan o dafodiaith Tosc yr iaith Albaneg.

## Hanes
Symudodd yr Arfanitiaid i wlad Groeg yn yr Oesoedd Canol hwyr. Nhw oedd poblogaeth ddominyddol ardaloedd o'r Peloponnese ac Attica hyd nes 19g. Bellach, o ganlyniad i all-fudo a phwysau trwm gan y wladwriaeth Groegaidd i gydymffurfio a dim statws ieithyddol, mae'r gymuned yn ystyried ei hunain fel Groegiaid.

Symudodd y gymuned o ardal Arvanon (Άρβανον) neu Arvana (Άρβανα), sydd yn Albania gyfoes bellach, rhwng 13g a 16g. Does dim consensws dros pam i'r boblogaeth symud. Awgrymir eu bod yn ffoi pwysau i droi i ffydd Islam, newin yn eu tiroedd brodorol neu iddynt gael ei croesawu yno i boblogeiddio tiroedd oedd wedi di-boblogi.

Bu hefyd mudo gan Albaniaid eraill i'r Eidal yn ystod yr Oesoedd Canol. Sefydlwyd oddeutu 50 pentref Albanaidd gan y bobl a adwaenid fel Albanese gan yr Eidalwyr ond a adwaenir heddiw yn amlach gan yr enw Arberesh.

## Demograffeg
Nid oes ffigurau dibynadwy ar nifer siaradwyr Albaneg na chwaith y rheini sy'n ystyried ei hunain yn Arfanitiaid gan nad yw Groeg gyfoes yn gofyn (na chydnabod) cwestiynau ethnigrwydd nac iaith frodorol yn ei cyfrifiad.

Daw'r ffigurau ddiweddaraf o gyfrifiad 1951. Ers hynny amcangyfrifir fod niferoedd yr Arfanitiaid yn gorwedd rhwng 25,000 a 200,000. Gellir tybio mai isel iawn yw'r niferoedd sy'n dal i siarad yr iaith.

File:Ethnographic map of Epirus, based on P. Aravandinos, 1878.jpg|Map ethnig o ranbarth Epirus (1878).
File:Pelopones ethnic.JPG|Map ethnograffig Almaeneg o'r Peloponnese, 1890. Ardaloedd Albaneg eu hiaith mewn coch.
File:Balkans-ethnique.JPG|Map ethnograffig Ffrangeg o'r Balcan, 1898. Ardaloedd Albaneg eu hiaith mewn glas golau.

Categori:Yr iaith Albaneg yng Ngwlad Groeg
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Groeg
Plas Mostyn

Plasty enfawr mewn 25 acer (10ha) o erddi yw **Plas Mostyn** a saif ger pentref Mostyn yn Sir y Fflint. Mae'r plas wedi'i gofrestru gan Cadw fel Gradd I ac mae rhannau ohono'n dyddio i 1470.

'Y Neuadd Fawr' yw'r rhan hynaf o'r adeilad, ac mae wedi'i ddyddio i 1470; cafodd ei hatgyweirio a'i ehangu yn 1631-2 gan Roger a Mary Mostyn, a oedd yn perthyn i Ieuan Fychan, un o sefydlwyr y teulu Mostyn. Mab Ieuan a ddechreuodd ddefnyddio'r enw 'Mostyn' fel cyfenw'r teulu.

Ers 1660 bu'r plas yn gartref i Farwnigion Mostyn, ac ers 1831, bu'n gartref i Farwniaid Mostyn. Yn y 1840au comisiynodd Edward Pryce Lloyd, Barwn 1af Mostyn bensaer o'r enw Ambrose Poynter i ailwampio'r tŷ, a gwnaed hynny rhwng 1846–47 mewn arddull Jacobeaidd, gan barchu'r rhan a oedd eisoes yno.

Wales mostynhall 2014-05-07.jpg|Gatiau Plas Mostyn
Mostyn sketch 02559.jpg|Braslun o fuarth Plas Mostyn cyn ailwampio'r plas yn y 1840au.
Mostyn Hall.jpg|Plas Mostyn ("Mostyn Hall"). c.1781

Wrth ochr y ffordd fawr ceir 'gatws' neu 'borthdy' lle'r arferai'r porthor fyw, ac mae'r tŷ hwn yn dyddio i 1570. Ceir gatiau crand wedi'u haddurno, gatiau agynlluniwyd yn y 18g mewn arddull baróc gan y pensaer John Douglas a'u gwneud gan James Swindley yn 1896.

Mae'r plasty'n parhau i fod yn nwylo yr un teulu: y Teulu Mostyn. Ers 2014, mae Plas Mostyn ar agor i'r cyhoedd ar rai dyddiau o'r flwyddyn.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Brandi Carlile

Mae **Brandi M. Carlile** (ganwyd 1 Mehefin 1981) yn gantores-gyfansoddwraig roc-gwerin o Unol Daleithiau America. Mae hi wedi'i henwebu am wobrau Grammy.  Hyd at 2020 mae Carlile wedi rhyddhau chwe albwm stiwdio ac wedi derbyn deuddeg enwebiad Grammy – un am ''The Firewatcher's Daughter*, chwech am *By The Way, I Forgive You,* dau am ei gwaith fel cynhyrchydd ar albwm *While I'm Livin'' gan Tanya Tucker, un am y gân "Crowded Table" gyda The Highwomen ac un am y gân "Carried Me With You" o'r ffilm Onward. O'r deuddeg mae wedi ennill 6. Hi oedd y fenyw i dderbyn y nifer mwyaf o enwebiadau yng ngwobrau Grammys 2019, derbyniodd chwe enwebiad gan gynnwys Albwm y flwyddyn (*By The Way, I Forgive You*), record y flwyddyn a chân y flwyddyn ("*The Joke*"). 

Cafodd ei halbwm cyntaf *Brandi Carlile* dderbyniad gwresog, ond ni chafodd lawer o lwyddiant masnachol. Yn 2007 enillodd Carlile lwyddiant gyda'i sengl "The Story" oddi ar yr albwm â'r un enw. Fe gafodd *The Story* statws aur yn 2017, gan iddo werthu 500,000 o gopïau hyd yma. Albwm mwyaf llwyddiannus Carlile hyd yma yw *By The Way, I Forgive You* - cafodd ei enwebu am chwe gwobr Grammy yn 2019 gan gyrraedd rhif 5 ar siart *Billboard 200.*

Fe'i ganed yn Ravensdale, Washington (talaith) Washington yn yr Unol Daleithiau. Ni orffenodd ei haddysg uwchradd, ond yn hytrach gadawodd i ddilyn gyrfa gerddorol. Fe ddysgodd ei hun i ganu'r gitâr a'r piano.

Mae'n aelod o'r grŵp The Highwomen.

Ym mis Ebrill 2021 cyhoeddodd Carlile ei hunangofiant cyntaf, *Broken Horses: A Memoir.* Aeth yn syth. i #1 ar restr gwerthwyr gorau y New York Times.

## Disgyddiaeth 
**Albymau Stiwdio**
* *Brandi Carlile* (2005)
* *The Story* (2007)
* *Give Up The Ghost* (2009)
* *Bear Creek* (2012)
* ''The Firewatcher's Daughter* (2015)
* *By The Way, I Forgive You* (2018)
**In These Silent Days* (2021)
**gyda The Highwomen**

* *The Highwomen* (2019)

**Arall**

* *Live at Benaroya Hall with the Seattle Symphony* (2011)
* *Cover Stories* (2017)

Ym Mai 2017, fe ryddhaodd Carlile *Cover Stories*, *Brandi Carlile Celebrates 10 Years of The Story, An Album to Benefit War Child'' lle benthycodd 14 o artistiaid eu doniau i ailrecordio'r traciau oddi ar yr albwm *The Story.* Ymhlith yr artistiaid oedd Adele, Pearl Jam a Dolly Parton. Cafwyd rhagair i'r record gan yr Arlywydd Barack Obama.

Ym mis Gorffennaf 2021, cyhoeddodd y bydd ei seithfed albwm stiwdio, *In These Silent Days*, yn cael ei ryddhau ym mis Hydref 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Cantorion gwerin o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
20au CC

2g CC - **1g CC** - 1g
70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC - **20au CC** - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au
29 CC 28 CC 27 CC 26 CC 25 CC 24 CC 23 CC 22 CC 21 CC 20 CC

----

### Yn ôl lleoliad
##### Yr Ymerodraeth Rufeinig
Jim Bowen

Roedd **James Whittaker** (ganwyd **Peter Williams**, 20 Awst 1937 – 14 Mawrth 2018) yn cael ei adnabod wrth ei enw llwyfan **Jim Bowen**; roedd yn gomedïwr ac yn  bersonoliaeth teledu yn yr iaith Saesneg. Roedd yn fwyaf adnabyddus fel cyflwynydd y rhaglen cwis a darts *Bullseye* ar ITV rhwng 1981 a 1995.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Bowen yn Heswall, Penbedw. Cafodd ei fabwysiadu gan Joe ac Annie Whittaker (a newidiwyd ei enw i James Whittaker). Cafodd ei fagu yn Clayton-le-Moors, Swydd Gaerhirfyn a'i addysgu yn ysgol ramadeg Accrington gan ymadael efo dim ond un lefel O. Wedi ymadael a'r ysgol bu'n gweithio fel dyn lludw (dyn bins) yn Burnley.

## Gyrfa 
Cyflawnodd Bowen gyfnod o Wasanaeth Cenedlaethol (gwasanaeth milwrol gorfodol) gyda Chorfflu Brenhinol Ordnans y Fyddin rhwng 1955 a 1957, fel hyfforddwr ymarfer corff. Wedi ymadael a'r fyddin aeth i Goleg Hyfforddi Esgobol Caer i hyfforddi i fod yn athro ymarfer corff.  Cafodd ei benodi'n ddirprwy brifathro ysgol gynradd Caton, Swydd Gaerhirfryn.

## Gyrfa teledu 
Y tu allan i'w oriau gwaith fel athro bu Bowen yn aelod o gwmni drama lleol, gan fagu diddordeb yn y maes perfformio. Yn y 1960au bu'n gweithio gyda'r nos fel comedïwr mewn clybiau gwaith, gan barhau i weithio fel athro yn ystod y dydd. Ym 1971 dechreuodd cwmni teledu Granada ddarlledu rhaglen gomedi o'r enw *The Comedians* a oedd yn cynnwys slotiau byr gan bron i hanner cant o gomediwyr a oedd yn gweithio'r cylchdeithiau clwb. Bu Bowen yn un o'r rhai hynny a ymddangos ar y rhaglen. Wedi llwyddiant y Comedians rhoddodd y gorau i'w gwaith fel athro gan weithio llawn amser yn y byd adloniant. Ymddangosodd ar nifer o raglenni gan gynnwys *The Wheeltappers and Shunters Social Club*, *The Last of the Summer Wine* a'r gyfres dditectif *Jonathan Creek*.

### Bullseye 
Ym 1981 daeth Bowen yn gyflwynydd rhaglen-gêm newydd ar ITV o'r enw *Bullseye* a oedd yn cymysgu cwis gwybodaeth cyffredinol gyda dartiau. Daeth y sioe yn boblogaidd iawn gan ddenu cynulleidfaoedd o 15 i 17 miliwn o wylwyr. Parhaodd y gyfres am 14 mlynedd.

## Bywyd Personol 
Ym 1959 priododd Bowen cyd athro iddo Phyllis Owen a bu iddynt fab a merch.

Bu farw o strôc ar 14 Mawrth 2018 yn 80 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Charles Roe

Diwydiannwr o Loegr oedd **Charles Roe** (7 Mai 1715 - 3 Mai 1781).

Chwaraeodd ran bwysig wrth sefydlu'r diwydiant sidan yn Macclesfield, Swydd Gaer, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r diwydiannau mwyngloddio a metel.

## Bywyd cynnar
Ganed Charles Roe yn Castleton, Swydd Derby, yr ieuengaf o wyth o blant y Parch Thomas Roe, ficer Castleton, a'i wraig Mary née Turner. Bu farw ei dad pan oedd yn wyth oed a symudodd y teulu i Stockport, Swydd Gaer. Yn fuan wedi hynny bu farw ei fam hefyd ac aeth Charles i fyw gyda'i frodyr a'i chwiorydd yn Macclesfield. Yn ôl *Dictionary of National Biography*, credir iddo gael ei addysg yn Ysgol Ramadeg Macclesfield. Yn 1743-44, adeiladodd felin fwynio bach ar Park Green ac ym 1748, mewn partneriaeth â Glover & Co., felin fwy i gynhyrchu sidan ar Waters Green. Roedd y ddau'n seiliedig ar ''Lombe's Mill* yn Derby. Roe oedd maer Macclesfield ym 1747-48..

## Bywyd personol
Ym 1743, priododd Elizabeth, Elizabeth Lankford, merch o Leek, a ganwyd tri plentyn iddo. Bu farw Elizabeth ym 1750 a phriododd Roe Mary Stockdale ym 1752. Bu farw Mary ym 1763 a phriododd Roe Rachel Harriott ym 1766.

Roedd Charles Roe yn Gristion Efengylaidd. Gwahoddodd y Parch David Simpson i Macclesfield ac adeiladodd *Christ Church'' iddo ymgymryd â'i weinidogaeth.  
Claddwyd Roe yng nghartref y teulu yn *Christ Church*. Mae cofeb gan John Bacon i'w gofio ar fur deheuol yr eglwys. bawd|Cofeb Charles Roe

## Amgueddfa
Mae Amgueddfa West Park, Macclesfield, yn cynnwys arddangosfa am ei fywyd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*macclesfieldmuseums.co.uk  
*Some Anglo-Irish Copper Mining Tokens Of The Late Eighteenth Century 

Categori:Genedigaethau 1715
Categori:Marwolaethau 1781
Categori:Cristnogion o Loegr
Categori:Diwydianwyr o Loegr
Categori:Prosiect Wici Môn
J. Edwal Williams

Tad Waldo Williams oedd **John Edwal Williams** a adwaenid fel **J. Edwal Williams** (1863–1934). Priododd Angharad Jones (nee Jones; 1875-1932)) ym 1875.

Bu'n fyfyriwr yng Ngholeg y Normal, Bangor o 1887 hyd 1888. Ar ôl cyfnod fel athro yn Lloegr penodwyd ef yn brifathro Ysgol y Cyngor, Pendregast, Hwlffordd. Daeth yn brifathro Ysgol Gynradd Mynachlog-ddu ar 21 Awst 1911 pan oedd Waldo ar fin cael ei ben-blwydd yn saith oed.

bawd|chwith|Waldo ifanc, gyda'i dad Edwal ei fam, Angharad a'i chwaer Dilys.

Roedd yn fardd gwlad, ac yn ogystal a'i frawd Gwilamus (ewythr Waldo) yn ysgrifennu cerddi vers libre, peth anarferol ac amhoblogaidd ar y pryd.

Un o'r prif ddylanwadau ar J. Edwal Williams oedd Edward Carpenter, y bardd a'r sosialydd. Oddi wrth ei dad yr etifeddodd Waldo
yr egwyddor o frawdoliaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Mike Hawthorn

Gyrrwr rasio o Loegr oedd **John Michael ("Mike") Hawthorn** (10 Ebrill 1929 – 22 Ionawr 1959). Ganwyd ym Mexborough, De Swydd Efrog.

Dechreuodd ei yrfa fel gyrrwr Fformiwla Un ym 1952, ar ôl dwy flynedd o yrru ceir mewn cystadlaethau. Ym 1955 enillodd y 24 Heurs du Mans, mewn ras ddadleuol lle cafodd 84 o wylwyr eu lladd. Ym 1958 enillodd y bencampwriaeth Fformiwla Un, y gyrrwr cyntaf o'r Deyrnas Unedig i wneud hynny.  Cyhoeddodd ei ymddeoliad o Fformiwla Un ar unwaith, wedi iddo gael ei effeithio'n fawr gan farwolaeth ei gyd-dîm a'i ffrind Peter Collins ddau fis yn gynharach yn ystod Grand Prix yr Almaen.

Cafodd Hawthorn ei ladd mewn damwain ffordd ger Guildford dri mis ar ôl ei ymddeol.

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Loegr
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Mikhail Kalinin

Gwleidydd comiwnyddol Rwsiaidd oedd **Mikhail Ivanovich Kalinin** (7 Tachwedd [19 Tachwedd yn yr Arddull Newydd] 1875 – 3 Mehefin 1946) a fu'n bennaeth ar wladwriaeth yr Undeb Sofietaidd o 1919 i 1946: o 1919 i 1924 yn rhinwedd ei swydd yn gadeirydd Pwyllgor Gwaith Canolog Cyngres Holl-Rwsiaidd y Sofietiaid, o 1924 i 1938 yn gadeirydd Pwyllgor Gwaith Canolog yr Holl Undeb, ac o 1938 i 1946 dan y teitl cadeirydd Presidiwm y Sofiet Oruchaf.

Ganwyd i deulu cefn gwlad yn Verkhnyaya Troitsa, talaith Tver, a symudodd i St Petersburg ym 1893 i weithio yn y ffatrïoedd. Ymunodd â Phlaid Ddemocrataidd-Gymdeithasol y Gweithwyr Rwsiaidd ym 1898 a chefnogodd Vladimir Lenin a'r Bolsieficiaid. Daeth yn aelod-ymgeisydd Pwyllgor Canolog y Bolsieficiaid ym 1912, ac fe gyd-sefydlodd y papur newydd *Pravda*.

Yn sgil Chwyldro Hydref 1917, daeth Kalinin yn faer Petrograd (St Petersburg). Ym Mawrth 1919 fe ddaeth yn bennaeth ar wladwriaeth yr Undeb Sofietaidd, ac ym 1925 yn aelod llawn o'r Politbiwro. Cafodd ei ddiswyddo ym Mawrth 1946, a bu farw ychydig misoedd yn ddiweddarach. Cafodd Königsberg ei hail-enwi'n Kaliningrad er cof amdano.

## Cyfeiriadau 
Categori:Comiwnyddion
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Pobl o Oblast Tver
Categori:Pobl o Ymerodraeth Rwsia
Mexborough

Tref yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Mexborough**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Doncaster. Saif ar aber Afon Dearne, rhwng Manvers a Denaby Main.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Mexborough boblogaeth o 15,244.

Drwy'r 18g, 19g a llawer o'r 20g, roedd economi'r dref yn seiliedig ar gloddio glo, chwarela, gwaith brics a chynhyrchu serameg, ac yn fuan daeth yn gyffordd reilffordd brysur.

## Enwogion
* Mike Hawthorn (1929–1959), gyrrwr rasio
* Ted Hughes (1930–1998), bardd 
* Keith Barron (1934–2017), actor
* Brian Blessed (g. 1936), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Doncaster
Categori:Trefi De Swydd Efrog
Selog

bawd|Selog

Eicon sy’n cefnogi defnydd o’r Gymraeg yn y cartref neu mewn ysgolion a meithrinfeydd yw’r ddraig **Selog**.

## Hanes
Lansiwyd y cymeriad yn 2010 gan Menter Iaith Môn a darlledwyd hoff straeon Selog gan awduron ac o weisg amrywiol yn wythnosol ar yr orsaf radio Cymreig MonFm.

I gydfynd a defnydd mwy diweddar o dechnoleg, ac ar gais rhieni di-Gymraeg yng Nghaergybi, esblygwyd yr adnodd i gynnwys caneuon Cymraeg ar ap di-dâl. Mae'r un deg pedwar can yn cynnwys hwiangerddi poblogaidd megis *Mi Welais Jac y Do*, caneuon addysgiadol megis *Un bys, dau bys, tri bys yn dawnsio*, a chaneuon poblogaidd gan gefnogwyr Cymru megis *Sosban Fach, Calon Lan*, ac wrth gwrs yr anthem genedlaethol *Hen Wlad fy Nhadau*. Dyluniwyd yr ap i fod yn hygyrch i blant, dysgwyr Cymraeg, rhieni a gofalwyr di-Gymraeg, a hyd yn oed gofalwyr dementia.

Yn ogystal, trosglwyddwyd un deg pedwar o’r straeon gwreiddiol o wasg y Lolfa i ap llyfrau newydd: pedwar o gyfres *Rwdlan*, gan Angharad Tomos, a deg o gyfres *Alun yr Arth*, gan Morgan Tomos. Bwriad yr ap yw cefnogi darllen llyfrau a rhoi hwb i blant a’u rhieni wrth ddarllen llyfrau Cymraeg am y tro cyntaf drwy fodelu iaith a mynegiant, gan feithrin hyder yn y plant i ddarllen yn annibynnol.

## Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn 2017
Derbyniwyd cefnogaeth ariannol gan Lywodraeth Cymru i baratoi’r apiau a lansiwyd hwy gan y Gweinidog dros y Gymraeg, Alun Davies AC yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Môn ar y 9ed o Awst 2017. Yn y chwe mis cyntaf, lawrlwythwyd yr apiau di-dâl, o’r App Store a’r Play Store, dros 8000 gwaith.Mae Menter iaith Mon rhagweld datblygiad pellach ir adnoddau yn gysylltiedig a Selog gyfrwng effeithiol gefnogi unigolion  a theuluoedd i fwynhu ac i feithrin hyder yn y Gymraeg.Mae cymeriad sleog hefyd wedi profin boblogaidd fel ymwelydd hyrwyddor iaith,llythrennedd a chanu mewn ysgolion ,meithrinfeydd a digwyddiadau cymunedol. Mae cyfieithiadau or caneuon yn galluogi pobl o gefndiroedd ieithyddol amrywiol,ac ar draws y byd,i werthfawrogi hynodrwydd hawiangerddi a chaneuon Cymraeg.

bawd|Selog yn diddanu criw ifanc

## Gweler hefyd
*Bocsŵn
*Menter Môn
*Menter Iaith Môn
*Prosiect WiciMon
*Theatr Ieuenctid Môn
*Ynni Môr Morlais

Categori:Barddoniaeth
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Llên gwerin
Categori:Llenyddiaeth plant
Categori:Mentrau Busnes
Categori:Mentrau Iaith
Categori:Termau llenyddol
Categori:Prosiect Wici Môn
Malibu, Califfornia

Dinas yn Los Angeles County, Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Malibu**. Fe'i lleolir ar yr arfordir, tua 30 milltir (48 km) i'r gorllewin o ganol dinas Los Angeles, ac mae'n ymestyn am tua 21 milltir (34 km) ar hyd arfordir y Môr Tawel. Mae'n enwog am ei draethau tywodlyd ac am fod yn gartref i lawer o sêr ffilmiau Hollywood a phobl o'r byd adloniant. Mae'r rhan fwyaf o drigolion yn byw o fewn ychydig gannoedd o lannau o'r Pacific Coast Highway, sy'n croesi'r ddinas.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Los Angeles County, Califfornia
Capel Rehoboth, Burwen

Mae **Capel Rehoboth** wedi ei leoli yn Burwen, Ynys Môn

## Hanes
Sefydlwyd ysgol Sul ym Mhig Rhos yn y flwyddyn 1801. Newidiwyd lleoliad yr ysgol Sul i Dŷ'r Ysgol yn 1816. Adeiladwyd capel fel cangen o Gapel Mawr yn Amlwch yn 1816. Adeiladwyd capel newydd oedd yn dal 120 yn 1897. Yn 1935, adeiladwyd capel newydd sydd yn dal 160 o bobl. Cost y adeiladiad oedd £1,700.  Mae'r capel dal ar agor nawr.

## Cyfeiriadau
Categori:Amlwch
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
John Trevor (llefarydd)

bawd|270px|Bryncynallt (*Brynkinalt*) heddiw.
Gwleidydd, barnwr a chyfreithiwr o Gymru oedd **Syr John Trevor** (*c.* 1637 – 20 Mai 1717) a ddyrchafwyd yn Llefarydd Tŷ'r Cyffredin yn 1685 hyd at 1687 ac eilwaith rhwng 1689 hyd at 1695. Gwasanaethodd hefyd fel Meistr y Rholiau rhwng 1685 a 1689 ac eilwaith rhwng 1693 a 1717. Daeth ei ail gyfnod fel llefarydd i ben pan ddiswyddwyd ef am dderbyn cil-dwrn o 1,000 gini ar 16 Mawrth 1695. Ef oedd y Llefarydd diwethaf i gael ei ddiswyddo tan 2009 pan ddiswyddwyd y barwn Michael Martin. Yn ôl Athro Emeritus Arthur Herbert Dodd, "bu farw yn Llundain gan adael ar ei ôl enw da oblegid ei wybodaeth o'r gyfraith a'i ddi-dueddrwydd fel barnwr".

## Teulu ac addysg
Roedd ei dad, a oedd â'r un enw, yn fab i Edward Trevor (c. 1580–1642) a'i fam oedd Margaret (née Jeffreys); John oedd yr ail fab. Roeddent yn byw yn hen gartref y teulu, sef Bryncynallt (*Brynkinalt*), ym mhlwyf y Waun, Sir Ddinbych.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Rhuthun ac wedi gadael aeth i weithio at ei ewyrth, Arthur Trevor. Gyda chymorth George Jeffreys, dringodd yn ei yrfa nes y cafodd ei benodi'n Gwnsel i Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban.

Oherwydd fod ganddo lygaid croes, roedd ambell Aelod Seneddol ar goll, gan na wyddent ar bwy yr edrychai, na chyda pwy y siaradai, ambell dro. Cymerwyd mantais o hyn gan rai i siarad heb wahoddiad.

## Sgandal
Ar 7 Mawrth 1695 cafwyd ef yn euog o dderbyn cil-dwrn o 1,000 gini (£1,050; gwerth £1.6 yn 2009) gan Gyngor Dinas Llundain ar yr amod ei fod yn gwthio deddf drwy'r Tŷ Cyffredin. Derbyniodd y cil-dwrn ychydig wythnosau cyn iddo gael ei ddewis yn arglwydd-ganghellor, felly tynnwyd y cynnig yn ôl (Luttrell,.

## Gweler hefyd
* Trefor, Wrecsam
* Ieuan Trefor I - Clerigwr Cymreig oedd Ieuan Trefor I (bu farw 1357), a wasanaethodd fel Esgob Llanelwy o 1346 hyd ei farw yn 1357.
* Ieuan Trefor II - Esgob Llanelwy rhwng 1394 a 1408 ac awdur Cymraeg 
* George Rice-Trevor, 4ydd Barwn Dinefwr - (1795 – 1869); AS

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1637
Categori:Marwolaethau 1717
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Treforiaid Trefalun
Categori:Barnwyr o Gymru
Capel Sardis, Bodffordd

Mae **Capel Sardis** wedi ei leoli ym mhentref Bodffordd ar Ynys Môn.

## Hanes
Cafodd y capel presennol ei adeiladu yn 1895 drwy ddefnyddio’r dull pengrwn syml ac yn parhau i fod ar agor, ond cafodd ei adeiladu yn wreiddiol yn 1814 ac ei helaethu yn 1824.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Bodffordd
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Armenia, Caergybi

Mae **Capel Armenia** wedi ei leoli ar Stryd Armenia yng Nghaergybi.

## Hanes
Yn 1860, talwyd £1100 i adeiladu'r capel hwn gyda 200 o aelodau. Cafodd ei alw yn Armenia oherwydd credwyd fod Armenia yn wlad doreithiog a ffrwythlon gyda dau gynhaeaf yn unig bob blwyddyn. 'Capel Sidan' oedd rhai o drigolion dref Caergybi yn cyfeirio tuag at Gapel Armenia oherwydd gwisgoedd hardd y merched oedd yn mynychu'r capel.

## Cyfeiriadau
Categori:Caergybi
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Beulah, Aberffraw

Mae **Capel Beulah** wedi ei leoli ym mhentref Aberffraw, mewn ardal o’r enw Pen y Cnwc, Ynys Môn .

## Hanes
Yn ôl y son y capel hwn yw'r capel Presbyteraidd lleiaf yn Ynys Môn, efallai yng Nghymru gyfan.

Adeiladwyd cyffiniau'r Capel yn 1797, gyda’r capel cyntaf wedi cwblhau erbyn 1827. Cafodd y capel presennol ei adeiladu yn 1879 am £400, cafodd y tŷ capel ei ychwanegu yn 1898 ar gost o £250. Cyflwynwyd yr organ gyntaf yn 1939,  yn ogystal â hyn, cafodd y capel drydan yn 1966.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd dywedwyd bod milwyr o'r Llu Awyr wedi ceisio defnyddio'r capel dros defnydd ei hunain, er nad oeddent wedi llwyddo i wneud.

## Cyfeiriadau
Categori:Aberffraw
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Capel Seilo, Caergeiliog

Mae **Capel Seilo** wedi cael ei leoli yng Nghaergeiliog, ar Ynys Môn.

## Hanes
Cafodd y capel cyntaf ei adeiladu yn 1849. Mae'r capel presennol wedi cael ei adeiladu ers 1866.  Mae yna mynwent yno.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Categori:Prosiect Wici Môn
The Gorge

Plwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **The Gorge**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Telford a Wrekin. Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o Geunant Ironbridge, sef lleoedd fel Ironbridge, Coalbrookdale a Coalport (ond nid Buildwas neu Broseley) a rhan o Jackfield.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 3,275.

## Cyfeiriadau
Categori:Telford a Wrekin
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Capel Ebenezer, Caergybi

Mae **Capel Ebenezer** wedi ei leoli yn nhref Caergybi ar Ynys Môn.

## Hanes
Mae hanes y capel hwn yn gallu cael ei lwybro’n ôl i Ysgol Sul mewn tŷ o’r enw Bodwradd sefydlwyd yn 1813. Ers hynny, mae’r ysgol wedi symud sawl gwaith. Parhaodd Ysgoldy Cweryd, sefydlwyd yn 1826, tan 1850 pan gafodd y capel cyntaf ei hadeiladu. Yn 1860, cafodd estyniad ei roi ar y capel a chafodd sawl atgyweiriad pellach yn yr 1880au. Gan gostio £1065, cafodd ysgoldy a thŷ capel ei hadeiladu yn 1891.

Yn 1897, cafwyd offeryn cerdd yn y capel am y tro cyntaf.
Wedi ei hadeiladu mewn dull clasurol gyda mynediad bwa, agorwyd capel newydd yn 1903. Costiodd yr adeilad newydd £5000. Gyda’r ysgoldy a’r tŷ capel yn gyfagos, mae’r Capel Ebenezer yn adeilad mawr, nodedig.  Ailadeiladwyd ymhellach, gan gynnwys y ffryntiad, rhwng 1901 a 1912. Mae'r prif ffasâd wedi blocio blociau cerrig llwyd gyda gorchuddion cerrig Caerfaddon ond mae'r waliau allanol wedi'u torri â cherrig mân. Mae'r to o lechi.

Yn ôl sôn,  dechreuodd *Band of Hope* Caergybi yn yr Ebenezer.
Erbyn hyn, mae’r capel wedi cau.
## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Caergybi
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Iron Bridge

Pont sy'n croesi Afon Hafren yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw'r **Iron Bridge**. Agorwyd ym 1781, dyma'r bont fawr cyntaf (mwy na 100 troedfedd (30.5 medr) o hyd) i'w hadeiladu o haearn bwrw.
bawd|chwith|Y Bont Haern

Roedd y bont yn garreg filltir bwysig yn hanes peirianneg. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I ac mae'n sefyll yng Ngheunant Ironbridge, sydd ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1986.

## Hanes
Dechreuodd Abraham Darby I doddi mwyn haearn lleol gyda côc a wnaed o glo Coalbrookdale ym 1709, ac yn y degawdau nesaf daeth yr ardal yn ganolfan ddiwydiannol bwysig. Defnyddiwyd Afon Hafren ar gyfer cludo deunyddiau, ond roedd y Ceunant Afon Hafren yn rhwystr rhwng tref Broseley i'r de o'r afon a Madeley a Coalbrookdale i'r gogledd. Roedd angen pont uchel gyda dim ond un rhychwant oherwydd bod yn rhaid i longau uchel basio o dan.

Ym 1773 awgrymodd y pensaer Thomas Farnolls Pritchard adeiladu pont a wnaed o haearn. Yn y pen draw, cyflawnwyd ei gynllun, a chafodd y cydrannau eu gwneud yng ngwaith haearn Coalbrookdale ym 1777-79. Agorwyd y bont i draffig yn 1781.

## Gweler hefyd
*Din Gwrygon; bryngaer Geltaidd 8 hectar ychydig o filltiroedd i'r dwyrain
*Pont y Borth, gan Thomas Telford

## Cyfeiriadau
Categori:Afon Hafren
Categori:Y Chwyldro Diwydiannol
Categori:Pontydd Lloegr
Categori:Safleoedd archaeolegol Swydd Amwythig
Categori:Sefydliadau 1781
John Cedric Griffiths

Daearegydd a arbenigai mewn petroliwm oedd **John Cedric Griffiths** (g 1912 &ndash; 2 Mehefin 1992) a'r cyntaf i dderbyn Medal Krumbein am ei waith. Enwyd gwobr ar ei ôl: Gwobr Addysgu John Cedric Griffiths. Cafodd ei eni yn Llanelli.

## Coleg
Graddiodd mewn BSc yn 1933, MSc yn 1934 a PhD yn 1937 o Brifysgol Cymru. Yn 1940 derbyniodd ddiploma gan Goleg Imperial Llundain a PhD mewn petrograffiaeth gan Prifysgol Llundain (UCL).

Gweithiodd am saith mlynedd i *Trinidad Leaseholds Ltd* yn y Caribî ac yna ymunodd ar staff Prifysgol Talaith Pennsylvania ble'r arhosodd nes iddo ymddeol yn 1977. Cafodd ddylanwad mawr ar lawer o'i fyfyrwyr.

Bu farw ar 2 Mehefin 1992 yn y coleg ym Mhennsylvania. Roedd wedi cyhoeddi dros 100 o bapurau academaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Daearegwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Pobl o Bennsylvania
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Sergei Skripal

Cyn-ysbiwr Rwsiaidd yw **Sergei Viktorovich Skripal** (ganwyd 23 Mehefin 1951).

Cafodd Skripal a’i ferch Yulia eu gwenwyno yng Nghaersallog ar 4 Mawrth 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Ysbiwyr
Lotfi A. Zadeh

Mathemategydd, cyfrifiadurwr, a pheirianydd trydanol Aserbaijanaidd-Iranaidd oedd **Lotfi Aliasker Zadeh** (AZ:Lütfəli Rəhim oğlu Ələsgərzadə; 4 Chwefror 1921 – 6 Medi 2017). Roedd yn athro emeritws cyfrifiadureg ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley o 1991 hyd ei farwolaeth. Ei gyfraniadau pwysicaf yw rhesymeg niwlog a mathemateg niwlog.

Ganwyd yn Baku yng Ngweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Aserbaijan, yr Undeb Sofietaidd, i fam Iddewig o Rwsia a thad Aserbaijanaidd o dras Dyrcaidd. Symudodd ei deulu i Tehran pan oedd Lotfi yn 10 oed, a chafodd ei addysg gan genhadon Presbyteraidd y Coleg Americanaidd. Astudiodd beirianneg drydanol ym Mhrifysgol Tehran, ac enillodd ei radd ym 1942. Aeth ati i ennill gradd meistr o Sefydliad Technoleg Massachusetts (MIT) ym 1946, a doethuriaeth o Brifysgol Columbia ym 1949. Gweithiodd yn isddarlithydd ym Mhrifysgol Columbia o 1950 i 1957, ac athro o 1957 i 1959, yn yr adran beirianneg drydanol.

Ymunodd â'r adran beirianneg drydanol ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley ym 1959 a fe fu yn gadeirydd yr adran honno o 1963 i 1968. Dan ei arweiniad, daeth cyfrifiadureg yn rhan bwysig o faes yr adran, a bu pwyslais ar fathemateg. Canolbwyntiodd ei waith cynnar ar ddadansoddiad systemau, dadansoddiad penderfyniadau, a systemau gwybodaeth. Ym 1965 fe gyhoeddodd ei erthygl gyntaf ar setiau niwlog. Wrth i'w syniadau ddatblygu, sbardunodd chwyldro ym maes seiberneteg a chafodd ddylanwad ar amryw o bynciau gan gynnwys roboteg, uwchgyfrifiaduron, gwneuthuro lloerennau, gwybyddiaeth ac astudiaeth delweddau, ac ymchwil i wrthrychau hedegog anhysbys.

Ymchwiliodd Zadeh hefyd i ddeallusrwydd artiffisial, semanteg, damcaniaeth gyfrifiadol ar ganfyddiad, hidlo optimaidd, systemau dynamig, a rhifau-Z. Yn ystod ei yrfa, fe dderbynodd nifer fawr o anrhydeddau a gwobrau academaidd ac roedd yn aelod o fwrdd golygyddol sawl cyfnodolyn. Cyhoeddodd mwy na 200 o erthyglau, a rhagor ar y cyd ag ysgolheigion eraill. Bu farw yn Berkeley yn 96 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Califfornia, Berkeley
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Cyfrifiadurwyr o Aserbaijan
Categori:Cyfrifiadurwyr o Iran
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Tehran
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Mathemategwyr o Aserbaijan
Categori:Mathemategwyr o Iran
Categori:Peirianwyr trydanol
Categori:Pobl o Baku
Categori:Pobl o Tehran
Goleudy Trwyn Du

Goleudy yn Ynys Môn yw **Goleudy Trwyn Du**. Saif rhwng penrhyn Trwyn Du, ger Penmon, ac Ynys Seiriol.

Adeiladwyd y goleudy ar graig rhwng 1835 a 1836 gan Trinity House. Costiodd £11,589 i’w godi. Uchder y goleudy yw 29m ac fe'i cynlluniwyd gan James Walker rhwng 1835 a 1838. Hwn oedd y goleudy cyntaf iddo'i gynllunio, ac aeth ati i gynllunio nifer o rai mwy o faint yn ddiweddarach. Yn 1922, trowyd y goleudy’n un awtomatig a ddefnyddiai asetylen, ond fe’i newidiwyd i bŵer solar ym 1996.Mae'r Goleudy yn 29m o daldra ac fe'i dyluniwyd gan James Walker a'i adeiladu ym 1835-1838. Hwn oedd ei dwr cyntaf i olchi môr.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Trwyn Du
Phan Văn Khải

Prif Weinidog Fietnam rhwng 1997 a 2006 oedd **Phan Văn Khải** (25 Rhagfyr 1933 – 17 Mawrth 2018).

Fe'i ganwyd ger Saigon (Dinas Ho Chi Minh). Bu farw yn Ddinas Ho Chi Minh.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Prif Weinidogion Fietnam
Robert II, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 1371 hyd at ei farw, oedd **Robert II** (2 Mawrth 1316 – 19 Ebrill 1390). Mab Walter Stewart a'i wraig, Marjorie Bruce, merch hynaf Robert I, brenin yr Alban, oedd ef.

Priododd, fel ei ail wraig, Euphemia de Ross, merch yr Iarll Ross.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1316
Categori:Marwolaethau 1390
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Jeff Bergman

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Jeffrey Allen** **Bergman** (ganwyd 10 Gorffennaf 1960).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion Americanaidd
Alexander I, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 1107 hyd at ei farw, oedd **Alexander I** (tua 1078 – 23 Ebrill 1124). Y pumed mab Malcolm III a'i wraig, Marged o Wessex, oedd ef.

Priododd Sybilla, merch Harri I, brenin Lloegr.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau'r 1070au
Categori:Marwolaethau 1124
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Ceunant Ironbridge

Ceunant dwfn yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ceunant Ironbridge**. Mae Afon Hafren yn llifo drwyddo.

Mae'r ceunant yn cymryd ei enw o'r Iron Bridge, y bont haearn enwog sy'n ei groesi – y bont fetel fawr gyntaf yn y byd.

Ffurfiwyd y ceunant trwy erydiad rhewlif ar ddiwedd yr Oes yr Iâ diwethaf. Mae'r toriad dwfn trwy'r creigiau wedi datguddio dyddodion glo, mwyn haearn, calchfaen a clai tân. Arweiniodd argaeledd y deunyddiau crai hyn at ddatblygiad yr ardal yn ystod y Chwyldro Diwydiannol cynnar. Hefyd, roedd yr afon ddwfn ac eang yn caniatáu llongau i gludo cynhyrchion (haearn, teils a phorslen) i'r môr yn hawdd.

Gan fod yr ardal o bwysigrwydd hanesyddol i ddatblygiad y byd diwydiannol modern, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1986. Mae'r Safle'n yn cwmpasu ardal o 550 hectar, yn cynnwys trefi a phentrefi Coalbrookdale, Ironbridge, Jackfield, Madeley, a Coalport.

Rheolir 35 o safleoedd hanesyddol yn y ceunant gan yr Ironbridge Gorge Museum Trust ("Ymddiriedolaeth Amgueddfa Ceunant Ironbridge"), sefydliad treftadaeth ddiwydiannol.

bawd|dim|300px|Ceunant Ironbridge

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol yr Ironbridge Gorge Museum Trust

Ironbridge
Categori:Y Chwyldro Diwydiannol
Categori:Daearyddiaeth Swydd Amwythig
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Carole Cadwalladr

Newyddiadurwr ac awdur Cymreig ydy **Carole Cadwalladr** (ganwyd 1969).

## Bywyd
Cafodd Cadwalladr ei magu yng Nghymru. Addysgwyd Cadwalladr yn Ysgol Gyfun Radur, Caerdydd, ac yng Ngholeg Hertford, Rhydychen.

Cyn-newyddiadurwr gyda'r *Daily Telegraph* ydy Cadwalladr ac mae hi bellach yn ysgrifennwr erthyglau nodwedd i *The Observer*. Mae hi wedi bod ar restr fer Gwobrau y Wasg Brydeinig dwywaith.

Roedd ei nofel gyntaf, *The Family Tree*, ar restr fer Gwobr Ysgrifenwyr y Gymanwlad yn 2006, yr Author's Club First Novel Award, y Waverton Good Read Award, a Llyfr y Flwyddyn yng Nghymru. Cafodd *The Family Tree* ei haddasu fel cyfres ddrama pum pennod ar BBC Radio 4. Yn Unol Daleithiau America roedd y llyfr yn 'ddewis y golygydd' yn y *New York Times*.

Cyfieithwyd *The Family Tree* i sawl iaith gan gynnwys Sbaeneg, Eidaleg, Almaeneg, Tsieceg, a Phortiwgaleg.

### Brexit a phynciau perthnasol
Ers diwedd 2016, mae papur *The Observer* wedi cyhoeddi cyfres helaeth o erthyglau gan Cadwalladr am "ecosystem newyddion ffug yr adain dde".

Ysgrifennodd Anthony Barnett ym mlog *The New York Review of Books* am erthyglau Cadwalladr yn *The Observer*, sydd wedi honni camarfer gan ymgyrchwyr Brexit, ac ariannu drwg yr ymgyrch Vote Leave, yn Refferendwm y Deyrnas Unedig ar aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, 2016. Mae hi hefyd wedi ysgrifennu am y cysylltiadau rhwng Nigel Farage, ymgyrch arlywyddol Donald Trump a dylanwad Rwsia ar yr etholiad.

Mae Arron Banks wedi cyhoeddi y bydd ei gyfreithwyr yn gweithredu yn ei herbyn - am iddi honni ei fod yn gysylltiedig â Rwsia.

Mae'n ymddangos mewn ffilm ddogfen *The Great Hack*, a gyhoeddwyd gan Netflix yng Ngorffennaf 2019.

## Gweithiau 
* 
* 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Casgliad o adolygiadau
*Patricia T. O'Conner,  'The Family Tree': Genealogy Is Destiny, *New York Times Review of Books*, 23 Ionawr 2005.

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg
The Observer

Mae ***The Observer*** yn bapur newydd cenedlaethol Prydeinig yn Saesneg sy'n rhan o'r Guardian Media Group. Fe'i cyhoeddir bob dydd Sul.

Fe brynwyd The Observer fel cwmni yn 1993 gan Guardian Media Group Limited ac mae'r papur ar yr un lle ar y sbectrwm gwleidyddol a'i chwiorydd *The Guardian* a *The Guardian Weekly*.

Mae e'n cymryd safbwynt rhyddfrydiaeth cymdeithasol neu ddemocratiaeth cymdeithasol o safbwynt Prydeinig ar y rhan fwyaf o bynciau.

Fe yw'r papur dydd Sul hynaf yn y byd. Fe gyhoeddwyd y papur yn gyntaf yn 1791.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Papurau newydd y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1791
Coleg Pencraig

Coleg addysg bellach yng ngogledd-orllewin Cymru yw **Coleg Pencraig**. Mae wedi ei leoli yn Llangefni, Ynys Môn. Dechreuwyd adeiladu yn 1955 ar darn o dir chwech deg erw a agorodd ym 1958.

## Hanes
Pan agorodd yn 1958 prif pwrpas y coleg oedd hyfforddi myfyrwyr yn amaethyddiaeth, gyda deg yn bresennol o'r dechrau. Ym 1972 agorodd rhanbarth technegol newydd a fel canlyniad cafodd yr adeilad addysg dechnegol yng Nghaergybi ei gau a'i symud i'r rhanbarth newydd yn Llangefni.

## Cyfeiriadau
Categori:Addysg yn Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Edgar, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 1097 hyd at ei farw, oedd **Edgar** (llysenw **Probus**; tua 1074 – 8 Ionawr 1107). Y pedwerydd mab Malcolm III a'i wraig, Marged o Wessex, oedd ef.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau'r 1070au
Categori:Marwolaethau 1107
Categori:Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Black Bridge Baptist Church, Caergybi

Mae **Black Bridge Baptist Church** wedi ei leoli yng Nghaergybi, Ynys Mon.

## Hanes
Mae'r eglwys wedi bod ar gau ers blynyddoedd. Defnyddiwyd fel warws gwerthu teils am ychydig o flynyddoedd ac, ers 2006, mae'n cael ei ddefnyddio fel canolfan cymdeithasol ar gyfer y rhan honno o Gaergybi.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Caergybi
Categori:Prosiect Wici Môn
Katie Boyle

Cyflwynydd teledu a radio oedd **Katie Boyle** (ganwyd fel **Caterina Irene Elena Maria Imperiali dei Principi di Francavilla**; 29 Mai 1926 – 20 Mawrth 2018).

Cafodd ei geni yn Fflorens, yr Eidal.

Cyflwynodd Gystadleuaeth Cân Eurovision ym 1960, 1963, 1968 a 1974.

Priododd Syr Peter Saunders ym 1979; bu farw Syr Peter yn 2003.

## Teledu
*''What's My Line?*
**Juke Box Jury*

## Ffilmiau
* *Not Wanted on Voyage* (1957)
* *The Truth About Women* (1957)
* *Intent to Kill* (1958)*

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Capel Newydd (Capel Mwd)

Capel wedi'i leoli ym mhentref Penygraigwen yw Capel Newydd, Glanrafon. O fewn y gymued leol, caiff ei adnabod fel 'Capel Mwd' yn hytrach na'i enw ffurfiol. Hefyd ar dir y capel y mae mynwent wedi'i leoli. Erbyn heddiw, caiff ei adnabod fel capel rhestredig Gradd II dan benawd capeli mewn ardaloedd gwledig ac ynysig.

## Hanes
Wedi'i adeiladu yn wreiddiol yn 1776, bu i'r capel ei hun ei adeiladu yn 1848. Pan adeiladwyd yn wreiddiol yn 1776, cafodd ei adeiladu gyda'r bwriad o fod yn Dy Anedd cyn i'r capel gael ei ychwanegu.

Yn ôl hanes yr ardal, credir fod Catherine Randal (merch o gefndir amheus o Amlwch) wedi derbyn troedigaeth yn y capel yn hwyr yn y 18g.

Caewyd y capel ddegawdau yn ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Rhosybol
Capel Ainon, Llantrisant

Mae **Capel Ainon** yn gapel y Bedyddwyr yn Llantrisant ar Ynys Môn.

## Hanes
Cwblhawyd y capel cyntaf yn 1839, gyda digon o seddi ar gyfer 120 o bobl. Fe'i ail-adeiladwyd yn 1881. Mae'r capel dal ar agor i'r diwrnod yma.

## Cyfeiriadau
Ainon, Llantrisant
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Tref Alaw
Categori:Prosiect Wici Môn
Mercantiliaeth

Ideoleg economaidd yw **mercantiliaeth** sydd yn ceisio cynyddu masnach er buddiannau'r wlad. Mae'n galw ar y llywodraeth i weithredu polisïau a rheoliadau er mantais yn nhermau'r cydbwysedd masnach, ar draul gwledydd eraill. Cefnogir y diwydiannau cynradd (amaeth a mwyngloddio) ac eilaidd (gweithgynhyrchu) i gynnal economi hunan-gynhaliol ac i greu gormodedd o nwyddau i'w hallforio. Ymdrechir i beidio â dibynnu ar fewnforion, oni bai am y pethau na ellir eu canfod neu eu cynhyrchu yn fewnwladol. Trwy hynny, y nod yw cynyddu cronfeydd ariannol y wlad a sicrhau arian cyfred cryf.

Bu mercantiliaeth ar ei hanterth yn Ewrop o'r 16g hyd y 18g, ac yn hanesyddol bu'n anelu at gynyddu'r cronfeydd aur ac arian yn y trysorlys.

## Gweler hefyd 
* Diffyndollaeth

Categori:Geirfa economeg
Categori:Ideolegau economaidd
Categori:Masnach ryngwladol
Coron y pab

[bawd|Coron [arian (elfen)|arian a chanddi saffirau, rhuddemau, emralltau, a pherlau]]
Penwisg a wisgid gan bab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o'r 8g i'r 20g yw **coron y pab** neu'r **goron driphlyg**. Roedd ganddi dair rhes i gynrychioli tair swyddogaeth y pab yn Esgob Rhufain, Patriarch y Gorllewin, ac arweinydd Taleithiau'r Babaeth ac yn ddiweddarach Dinas y Fatican. Pawl VI oedd y pab olaf i wisgo'r goron driphlyg. Arddangosir y goron ar faner Dinas y Fatican ac arfbais y Babeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Penwisg
Categori:Urddwisg Gristnogol
Dolly Parton

Cantores, cyfansoddwraig, aml-offerynydd, cynhyrchydd recordiau, actores, awdur, dynes fusnes a dyngarwraig o'r Unol Daleithiau yw **Dolly Rebecca Parton Dean** (ganed 19 Ionawr 1946), sy’n adnabyddus am ei gwaith ym maes canu gwlad. Ar ôl llwyddiant yn cyfansoddi ar gyfer artistiaid eraill, rhyddhaodd Dolly Parton ei halbwm cyntaf ei hun ''Hello, I'm Dolly'' ym 1967.

Rhai o'i chaneuon mwyaf nodedig yw "9 To 5", "Jolene", "Coat of Many Colors" ac "I Will Always Love You".

Roedd ei mam, Avie Lee Owens, o dras Gymreig. Yn 2007 perfformiodd Parton yng Nghaerdydd ac aeth ei chefnder Ritchie Owens i ymchwilio hanes y teulu. Daeth adre a darn o garreg sydd erbyn hyn yn eistedd ar ei silff ben tân.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o dras Gymreig
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Dyngarwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Mimoza Kusari-Lila

Gwleidydd a gweinyddydd yw **Mimoza Kusari-Lila**  (ganwyd 16 Hydref 1975 yn Gjakova, (Serbeg: *Đakovica*, Serbeg Cyrilig: *Ђаковица*) Talaith Sosialaidd Hunanlywodraethol Cosofo, Iwgoslafia). Etholwyd hi yn Faer Gjakova, Gweriniaeth Cosofo. Hi oedd y fenyw gyntaf i fod yn Faer yn hanes Cosofo.

## Gyrfa academaidd a gwasanaeth 
Mae gan Lila radd meistr mewn gweinyddiaeth fusnes yn yr Unol Daleithiau. Yn ystod y cyfnod hwn, mynychodd astudiaethau yn yr Economics Institute, Prifysgol Colorado a Phrifysgol Duquesne yn Pittsburgh, lle y cwblhaodd radd meistr mewn e-fusnes. Mae ganddi hefyd radd mewn systemau rheoli a gwybodaeth yn y Gyfadran Economeg ym Mhrifysgol Prishtina, Cosofo. Dychwelodd i wleiddyddiaeth yn etholiadau 2009, lle bu'n rhedeg ar gyfer bwrdeistref Gjakova. Ar ôl brwydr gyfreithiol hir dros yr etholiadau a ymladdwyd, fe'i hetholwyd yn Is-Lywydd plaid Cynghrair Kosovo Newydd ym mis Rhagfyr 2009.

Cyn cael ei hamlygu mewn gwleidyddiaeth, gwasanaethodd Kusari-Lila fel cyfarwyddwr gweithredol y Siambr Fasnach America yn Cosofo (*American Chamber of Commerce*, AmCham), rhwng 2006-2009. Daeth Mimoza Kusari-Lila yn rhan o wleidyddiaeth a gwasanaeth cyhoeddus yn 2003 pan cafodd gynnig swydd llefarydd a chynghorydd gwleidyddol i'r Prif Weinidog Cosofo ar y pryd, Bajram Rexhepi.

Yn 2001, gweithiodd Mimoza Kusari-Lila ar prosiect Banc y Byd a USAID yn cefnogi busnesau Cosofo. Mae ei sgiliau arwain a rheoli eu profi tra bu'n gweithio fel rheolwr prosiect yn y American University Foundation of Kosovo ar gyfer Cosofo, a sefydlu y sefydliad. Arweiniodd ei gwaith at agoriad llwyddiannus y Brifysgol Americanaidd yn Cosofo, sydd bellach y sefydliad blaenllaw ym myd addysg y wlad a'r rhanbarth. Yn ystod gwrthdaro Cosofo 1998-1999, bu Mimoza Kusari-Lila yn gweithio yng ngwersylloedd ffoaduriaid y National Public Radio (NPR) yn Macedonia. Yn 1998-1999, bu'n gweithio i sefydliadau Meddygon Heb Ffiniau a'r Sefydliad ar gyfer Diogelwch a Chydweithrediad yn Ewrop (OSCE).

## Gwleidyddiaeth 
Daeth yn Ddirprwy Brif Weinidog Cosofo a Gweinidog Masnach a Diwydiant ar 23 Chwefror 2011. Gwasanaethodd yn y swydd yma nes 2 Hydref 2013 pan ymddiswyddodd er mwyn sefyll etholiad i fod yn Faer Gjakova, dinas o oddeutu 95,000 o bobl yn ne orllewin Cosofo.

Safodd Kusari-Lila etholiad i fod yn Faer o dan faner plaid AKR (*Aleanca Kosova e Re*, Cynghrair Cosofo Newydd), plaid ganolig, rhyddfydol. Etholwyd hi yn Faer Gjakova yn 2013 o dan faner plaid AKR gan fod y ddynes gyntaf i fod yn Faer yn hanes Cosofo. Gwasanaethodd fel Maer nes 2017.

## Personol 
Mae hi'n briod ag Arben Lila ac yn arddel ei gyfenw ac mae ganddynt dau blentyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Albaniaid Cosofo
Categori:Gwleidyddion o Gosofo
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gosofo
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gosofo
King Moody

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Robert** "**King**" **Moody** (6 Rhagfyr 1929 – 7 Chwefror 2001).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Squire Fridell

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Squire Fridell** (ganwyd 9 Chwefror 1943).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Actorion Americanaidd
Mary Davies (Mair Eifion)

Roedd **Mary Davies** (***Mair Eifion***) (17 Hydref 1846 – 8 Hydref 1882) yn dafarnwraig ac yn fardd o Gymru a oedd yn ymgyrchu tros gydnabyddiaeth deilwng i gyfraniad beirdd a llenorion benywaidd Cymru.

## Bywyd personol 
Ganwyd Mary Davies ym Mhorthmadog yn ferch i'r Capten Lewis Davies a Jennet (cynt Ellis) ei wraig. Roedd Capten Lewis yn forwr a oedd hefyd yn cadw Tafarn y Tregunter yn ardal y cei Porthmadog. Er nad yw'n dafarn bellach mae'r adeilad yn dal i sefyll ac yn Adeilad Rhestredig Gradd II. Wedi marw Capten Davies fu Mair yn cynorthwyo ei fam i redeg y dafarn.

Cafodd ei addysgu yn breifat mewn ysgol a gadwyd gan ferch Gwilym Hiraethog

Ni fu yn briod.

## Gyrfa lenyddol 
Roedd tad Mair Eifion yn brydydd gwlad poblogaidd ac fe fagodd ef ddiddordeb yn yr awen yn ei ferch. Cafodd hi addysg farddol bellach gan Ioan Madog a'r Prifardd Emrys. Cyhoeddwyd peth o'i cherddi yn y cylchgrawn Y Dysgedydd a olygid gan Emrys. Yn wahanol i nifer o feirdd benywaidd ei chyfnod ni chafodd ei chyhoeddi yn y cylchgronau ar gyfer benywod; roedd y cylchgronau hyn yn rhoi bri mawr i ddirwest a gwaith Undebau Dirwest y Merched; fel merch tŷ tafarn doedd dim croeso iddi a'i chysylltiadau a'r *ddiod felltith* yn y cylchgronau.

Bu Mair Eifion yn cystadlu'n llwyddiannus yn eisteddfodau a chyfarfodydd llenyddol. Cafodd ei derbyn i Orsedd y Beirdd fel *Barddones*, yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli 1875.

Bu llawer o waith Mair Eifion yn pwysleisio enw da merched Cymru a phwysigrwydd cyfraniad merched i'r byd llenyddol (*Myn enw werth ei gerfio.... / A dyro brawf yn eglur / Fod merch yn meddu dawn*). Roedd hi am greu cymdeithas i feirdd a llenorion benywaidd Cymreig i roi mwy o gyhoeddusrwydd i'r sawl oedd eisoes yn llenydda ac i annog eraill i wneud. Oherwydd gwrthwynebiad rhai o'i chyfoedion benywaidd i'w cysylltiadau a'r dafarn a thrwy ei farwolaeth ifanc ni wireddwyd ei breuddwyd.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Nhafarn Tregunter yn 35 mlwydd oed. Claddwyd ei gweddillion ym mynwent capel yr Annibynwyr, Soar, Talsarnau.

## Cyhoeddiadau
Cyhoeddwyd *Blodau Eifion, gwaith barddonol Mair Eifion*, golygydd Gwilym Eryri (William Roberts) ym 1885.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Capel Saron, Bodedern

Capel Annibynnol ym Modedern, Ynys Môn, yw **Capel Saron**.

## Hanes
Lleolir yn stad Lôn yr Ardd yn y pentref. Mae'r capel yn dilyn y dull lled-glasurol, gyda rhinweddau ôl-ganoloesol megis mynediad talcen. Hyd heddiw, mae Capel Saron yn agored.

Talwyd £100 i adeiladu'r capel am y tro cyntaf yn 1829, gydag adeiladu ymhellach yn cael ei gyflawni yn 1868, 1890 ac 1907.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodedern
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Capel Penucheldref, Llansadwrn

Mae **Capel Penucheldref** wedi ei leoli yn Llansadwrn ar Ynys Môn.

## Hanes
Roedd ysgol Sul y pentref yn bodoli cyn y capel ei hun. Doedd hi ddim tan yr 1870au dyma'r capel yn dod i'r bod, ac derbynnwyd offerynnau cerdd yn 1893. Yn 1906 cafodd y capel ei helaethu, a sefydlwyd llyfrgell yno y flwyddyn wedyn. Prynwyd tŷ ar gyfer y gweinidog yn 1957, ac dechreuwyd gwaith atgyweirio yn 1957. Caeodd y capel yn 1998, ac fe'i rhoddwyd ar werth yn 2002.

## Cyfeiriadau
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Cwm Cadnant
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn