open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harri Tudur a Chymru

Bywgraffiad Harri VII, brenin Lloegr yw ***Harri Tudur a Chymru*** gan Glanmor Williams. Gwasg Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1985. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Bywgraffiad dwyieithog o Harri Tudur yw'r gyfrol hon, gyda golwg ar agweddau Cymreig ei linach a'i fagwraeth, a'i ymwybyddiaeth o'i Gymreictod.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig 1985
O Amgylch Llandudno Mewn Hen Luniau

Casgliad o hen luniau o ardal Llandudno yw ***O Amgylch Llandudno Mewn Hen Luniau*** gan Mike Hitches (Golygydd). Sutton Publishing a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1992. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Dyma gasgliad o hen ffotograffau du-a-gwyn gyda phenawdau dwyieithog yn darlunio amryfal agweddau ar fywyd yn Llandudno ar droad yr 20g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Landudno
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau 1992
Trajan Hughes

bawd|360px|Un o weithiau olew'r arlunydd Trajan Hughes, yn ddarlun o anifeiliaid ar fferm.

Arlunydd o Gymru oedd **Trajan Hughes** (ganwyd c. 1670; fl 1709-12) a beintiai'r rhan fwyaf o'i waith gyda phaent olew. Cafodd ei eni yng Nghwm Corryn, Llanaelhaearn, Gwynedd a gwyddys ei fod yn gyfaill i'r arlunydd Francis Barlow. Roedd Trajan yn un o arlunwyr cyntaf gwledydd Prydain i ddarlunio anifeiliaid ac mae ei waith yn gymharol brin.

Mae ei luniau o adar yn dangos manylder eithriadol ond eto syml a'i ddewis o liwiau'n ein hatgoffa o arlunwyr o'r Iseldiroedd.

Ei dad oedd John Hughes (neu John ap Huw) ac enw'i fam oedd Mary Maredydd o Glynnog.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan 1st Art Gallery, gydag esiampl o'i waith

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1670
Categori:Llanaelhaearn
Categori:Pobl o Eifionydd
Cawg Caergwrle

300px|bawd|Cawg Caergwrle
Cawg neu bowlen o Oes yr Efydd yw **Cawg Caergwrle**, a ddarganfuwyd ger Caergwrle, Sir y Fflint, yn 1823 gan weithiwr a oedd yn torri ffos wrth ymyl Castell Caergwrle. Credir gan archaeolegwyr fod y bowlen carreg glai hon, a addurnir â dail aur, yn cynrychioli cwch cynhanesyddol. Fe'i ystyrir yn wrthrych unigryw. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

## Disgrifiad
Cawg neu bowlen o ddeunydd carreg glai (sial) yw Cawg Caergwrle. Fe'i addurnir mewn aur. Credir ei fod yn fodel llong offrymol; cafodd ei ddarganfod mewn cors a fuasai'n llyn yn Oes yr Efydd.

## Ail-gadw
Gwnaeth staff Amgueddfa Cymru waith ail—gadw ar y llestr yn ddiweddar.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 'Ail-gadw bowlen Caergwrle', ar wefan Amgueddfa Cymru
* 'Cwch Caergwrle', ''Hanes Cymru a'r Môr'', S4C

Categori:Amgueddfa Cymru
Categori:Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Sir y Fflint
*
Cymru ar yr Awyr

Cyfrol ddwyieithog ddarluniadol  gan Liz Davies yn dathlu 80 mlynedd o gyfraniad BBC Cymru i ddatblygiad darlledu yng Nghymru yw ***Cymru ar yr Awyr: 80 mlynedd o Ddarlledu / Wales on Air: 80 Years of Broadcasting***. Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Rhagfyr 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddwyieithog ddarluniadol yn dathlu 80 mlynedd o gyfraniad BBC Cymru i ddatblygiad darlledu yng Nghymru ar radio a theledu, drwy gyfrwng y Gymraeg a'r Saesneg, 1923-2003, gyda CD-ROM o'r testun. 138 ffotograff lliw a 74 ffotgraff du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Radio yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Carreg glai

Carreg waddod yw **carreg glai** neu **siâl** (o'r gair Saesneg: *shale*), a gyfansoddir o laid sy'n gymysgiad o ddarnau o fwynau clai a darnau mân iawn o fwynau eraill, yn enwedig craig risial (cwarts) a chalseit. Nodweddir carreg glai gan holltiau ar hyd haenau cyfochrog tenau o drwch o lai nag un centimeter, a elwir yn holltiaeth (*fissility*). Mae cerrig llaid ar y llaw arall o gyfansoddiad cyffelyb ond heb fod o'r un holltiaeth. Dyma'r garreg waddod fwyaf cyffredin.

## Gweler hefyd
*Cawg Caergwrle. Powlen gynhanesyddol unigryw a wnaed o garreg glai.
*Nod Glas

Categori:Creigiau gwaddod
Al Lewis

Canwr Cymreig yw **Al Lewis **(enw llawn: **Alwyn Lewis Roberts**), a ddaeth i sylw cyhoeddus pan gipiodd yr ail wobr yng nghystadleuaeth Can i Gymru 2007 gyda'r gân *Llosgi*.. Cychwynodd ei yrfa cerddorol yn y band Bluewood, gyda chyd-aelod Arwel Lloyd Owen.

Rhwng 2007 a 2008 rhyddhaodd ddwy EP yn y Gymraeg sef 'Byw mewn Breuddwyd' a 'Dilyn pob Cam'. Mae wedi chwarae mewn nifel o wyliau cerddorol gan gynnwys: Sŵn, Sesiwn Fawr, Maes B a Wakestock ynghyd â pherfformio ar raglenni fel Bandit, Nodyn a nifer o sesiynau i C2 Radio Cymru. Daeth ei albwm gyntaf 'Sawl Ffordd Allan' allan yn 2009 ac roedd yn cynnwys y caneuon *Lle Hoffwn Fod*, *Trywydd Iawn* a hefyd y gân *Gwenwyn* a berfformiwyd gan Meic Stevens.

Mae'r ail albwm Cymraeg **Ar Gof a Chadw** yn dilyn sŵn a naws *In the Wake*. Mae'r holl ganeuon yn trafod y syniad o fywyd yn gwibio heibio gan ein gadael yn hiraethu a'n gadael i fyfyrio ar y teimlad hwnnw o berthyn. Cyd-ysgrifennodd y caneuon gydag Arwel Lloyd, a gyda llais cefndir Sarah Howells.

Rhyddhaodd albwm Saesneg ''In the Wake' (ALM) yn 2010 a daeth yn artist y mis i'r cwmni Caffe Nero, gan deithio ledled gwledydd Prydain yn canu mewn caffis.

Ym mis Ebrill 2011 yng ngwobrau RAP Radio Cymru fe enillodd Al wobr "Artist Gwrywaidd y Flwyddyn".

## Cyfeiriadau
* Gwefan Al Lewis 

Categori:Cantorion Cymraeg
Côr Meibion Trelawnyd

Côr meibion Cymreig yw **Côr Meibion Trelawnyd**, a leolir ym mhentref Trelawnyd yn Sir y Fflint, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 1933.

## Hanes
Ffurfiwyd Côr Meibion Trelawnyd ym 1933, er mwyn cystadlu yn Eisteddfod y pentref. Tyfodd aelodaeth y côr a daeth William Humphreys, tad y llenor lleol Emyr Humphreys yn gôr-feistr. Dros y blynyddoedd bu'n canu llai a llai, ond yn 1946 ailsefydlwyd y côr gan fynd o nerth i nerth. Enillodd y côr gystadleuaethau yn yr Eisteddfod Genedlaethol sawl gwaith: yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Bala 1967 ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1973. Mae'r côr yn dal i fynd hyd heddiw.

## Disgyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Côr Meibion Trelawnyd

Trelawnyd
Categori:Sefydliadau 1933
Categori:Sir y Fflint
Dyddiau Olaf Stêm yng Ngwynedd

Llyfr sy'n ymwneud â rheilffyrdd Cymru yw ***Dyddiau Olaf Stêm yng Ngwynedd / The Last Days of Steam in Gwynedd*** gan Mike Hitches. *Sutton Publishing* a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Ionawr 1991. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddwyieithog sy'n cofnodi drwy gyfrwng ffotograffau du-a-gwyn hanes cyfnod olaf trenau stêm Gwynedd yn y blynyddoedd rhwng 1955 a 1965.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Rheilffyrdd Gwynedd
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Edward Tufte

Ystadegydd o'r Unol Daleithiau yw **Edward Rolf Tufte** (/ˈtʌfti/; ganwyd 14 Mawrth 1942), sydd hefyd yn Athro Emeritws gwyddorau gwleidyddol, ystadegau a chyfrifiadureg ym Mhrifysgol Yale. Mae'n adnabyddus am ei waith sy'n trafod cyfathrebu gwybodaeth ac yn arloeswr ym maes data gweledol.

## Ei lyfrau am ddelweddu data
* *The Visual Display of Quantitative Information* (Cheshire, CT: Graphics Press, 1983)
* *Envisioning Information* (Cheshire, CT: Graphics Press, 1990)
* *Visual Explanations: Images and Quantities, Evidence and Narrative* (Cheshire, CT: Graphics Press, 1997)
* *The Cognitive Style of PowerPoint* (Cheshire, CT: Graphics Press, 2003)
* *Beautiful Evidence* (Cheshire, CT: Graphics Press, 2006)
* *Seeing With Fresh Eyes* (Cheshire, CT: Graphics Press, 2020)

Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Yale
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Ystadegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Missouri
Chwyldro'r Philipinau

bawd|320px|Milwyr y Philipinau, tua diwedd y rhyfel
Gwrthdaro dros annibyniaeth i'r Philipinau oddi ar Ymerodraeth Sbaen oedd '''Chwyldro'r Philipinau''' (1896–8). Gadawodd y Sbaenwyr yr ynysoedd ym 1898, pan collodd Sbaen Rhyfel Sbaen a'r Unol Daleithiau, ond yna goresgynnwyd yr ynysoedd gan yr Americanwyr a chychwynnodd Rhyfel y Philipinau a'r Unol Daleithiau. Ni ddaeth y Philipinau'n wlad annibynnol nes 1946.

## Cyfeiriadau 
Categori:1896 yn y Philipinau
Categori:1897 yn y Philipinau
Categori:1898 yn y Philipinau
Philipinau
Categori:Hanes y Philipinau
Categori:Rhyfeloedd y 19eg ganrif
Categori:Rhyfeloedd annibyniaeth
Categori:Rhyfeloedd Sbaen
Pentrefelin, Powys

:''Peidiwch â chymysgu'r pentrefan hwn â phentrefan Pentre'r-felin yn yr un sir. Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentrefelin (gwahaniaethu).''

Pentrefan  yng nghymuned Llangedwyn, Powys, Cymru, yw **Pentrefelin**. Saif yn ardal Maldwyn yng ngogledd y sir, tua 10 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng, hanner ffordd rhwng Llanrhaeadr-ym-Mochnant a Llangedwyn ar ffordd y B4396. Llifa Afon Tanat heibio i'r de o'r pentref. Saif y pentref llai na 3 milltir o'r ffin â Lloegr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llangedwyn
Categori:Pentrefi Powys
Afon Twrch (Banwy)

:*Gweler hefyd Afon Twrch (gwahaniaethu)*

Afon yng ngogledd Powys yw **Afon Twrch**. Mae'n un o lednentydd Afon Banwy.

Mae'n tarddu yn uchel yn y bryniau i'r de o Llyn Llanwddyn (*Llyn Efyrnwy*) ac yn llifo i lawr ar gwrs i gyfeiriad y de-ddwyrain am tua 5 milltir i'w chymer ar Afon Banwy ychydig i'r de o bentref Y Foel, tua 3 milltir i'r gorllewin o Llangadog.

Ceir Pont Twrch ar yr afon ger Y Foel, sy'n cludo'r ffordd A458 drosti.

## Cyfeiriadau
Twrch
Twrch
Menter Iaith Abertawe

Menter Iaith wedi'i lleoli yn Abertawe, sydd â'r nod o ehangu’r defnydd o’r iaith Gymraeg yn Ninas a Sir Abertawe yw **Menter Iaith Abertawe**. Yn 2013 roedd gan y fenter 7 o staff llawn amser ac 11 o staff rhan amser gyda'u swyddfa yn Nhŷ Tawe. Erbyn hyn, mae gan y fenter 4 aelod o staff llawn amser, sef y Pennaeth, Swyddog Datblygu, Swyddog Plant a Theuluoedd a Swyddog Datblygu Canolfan a Chymuned. Sefydlwyd Menter Iaith Abertawe yn 2001. Prif bwrpas **Menter Iaith Abertawe** yw i "hwyluso cyfleoedd i bobl Sir Abertawe fyw trwy gyfrwng y Gymraeg ac i fwynhau diwylliant Cymraeg yn eu bywydau bob dydd."

Gwneir hyn drwy'r amcanion canlynol:
# Datblygu cyfleoedd i blant a phobl ifanc sir Abertawe i ddefnyddio'r Gymraeg.
# Datblygu'r defnydd o'r Gymraeg ymhlith dysgwyr.
# Bod y sectorau gwirfoddol, preifat a statudol yn Abertawe yn defnyddio’r Gymraeg.
# Cynnig cyfleoedd i bobl sir Abertawe ddefnyddio'r iaith Gymraeg drwy godi ymwybyddiaeth a marchnata'r cyfleoedd hyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenbu allanol
* 

Abertawe
Categori:Sefydliadau a leolir yn Abertawe
Categori:Llwybrau Byw
Llyn Hir (Maldwyn)

Llyn bychan yng ngogledd Powys yw **Llyn Hir**. Saif ym mryniau Maldwyn tua 3 milltir i'r de-ddwyrain o bentref Llangadfan a thua 5 milltir i'r gorllewin o Llanfair Caereinion. Uchder: tua 340 meter uwch lefel y môr.

Saif y llyn hwn mewn corsdir agored ger Mynydd Waun Fawr. Y llyn a'r corsdir o'i gwmpas yw prif darddle Afon Einion, ffrwd fynyddig sy'n llifo i Afon Banwy tua 1.5 milltir i'r gorllewin o Lanfair Caereinion.

Tua hanner milltir i'r gogledd ceir llyn bychan arall, sef Llyn y Grinwydden, sy'n sylweddol llai na Llyn Hir.

## Cyfeiriadau
Hir
Llyn y Tarw

Llyn bychan yng ngogledd Powys yw **Llyn y Tarw** (*Llynytarw* ar y mapiau OS). Saif ym mryniau Maldwyn tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o'r Drenewydd ac ychydig dros 1 filltir i'r gogledd o Gaersŵs.

Ceir sawl heneb gerllaw y llyn, yn cynnwys:
*Cylch Cerrig Llyn y Tarw
*Carnedd Llyn y Tarw
*Carnedd gron Llyn y Tarw

Tua milltir i'r dwyrain saif plasdy Gregynog.

300px|dim|bawd|Llyn y Tarw

## Cyfeiriadau
Categori:Caersŵs
Tarw
Gruffudd ap Dafydd Goch

Uchelwr o Gymru oedd **Gruffudd ap Dafydd Goch** (bl. ail hanner y 14g), a oedd yn un o wyrion y Tywysog Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd Tywysog Cymru, ac felly'n perthyn i Linach Aberffraw. Roedd yn fab i Ddafydd Goch, mab Dafydd ap Gruffudd. Trigai yng nghwmwd Nant Conwy (Sir Conwy). Ceir ei feddfaen yn hen eglwys plwyf Betws-y-Coed.

## Hanes
Cymharol ychydig a wyddom amdano. Trigai ym mhlasdy Y Fedw Deg, Nant Conwy. Roedd yn arweinydd rheithgor Cwmwd Nant Conwy yn 1352.

Ef oedd tenant Cwmllannerch. Roedd yn un o etifeddion Gwely Cynwrig ab Iddon, sef tiroedd disgynyddion Cynrwig ab Iddon (hen enw Betws-y-Coed oedd 'Betws Wyrion Iddon'). Daliai dir yn Llanrwst, Penmachno a Chwmllannerch yn Nant Conwy ac yng nghwmwd Talybolion ym Môn.

650px|bawd|canol|Beddfaen Gruffudd ap Dafydd Goch

## Disgynyddion
Roedd disgynyddion Gruffudd yn cynnwys Hywel Coetmor, uchelwr o Nant Conwy a ymladdodd ar ochr y Tywysog Owain Glyndŵr, a'i frawd yntau Rhys Gethin, un o gapteiniaid mawr Glyn Dŵr yn y rhyfel dros annibyniaeth ar ddechrau'r 15g.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Craig y Llyn Mawr

Bryn yng ngogledd Powys yw **Craig y Llyn Mawr**. Saif yng nghymuned Caersŵs yn ardal Maldwyn, gogledd Powys.
300px|bawd|dim|Craig y Llyn Mawr (ar y gorwel) a Llyn Mawr

Mae'r llethrau rhwng copa'r bryn hwn a Llyn Mawr yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Ceir sawl heneb gerllaw, yn cynnwys:
*Carnedd gron Craig y Llyn Mawr
*Carnedd lwyfan Craig y Llyn Mawr

## Cyfeiriadau
Categori:Caersŵs
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru
Llyn Mawr

300px|bawd|Craig y Llyn Mawr (ar y gorwel) a Llyn Mawr
Llyn bychan yng ngogledd Powys yw **Llyn Mawr**. Saif yng nghymuned Caersŵs yn ardal Maldwyn, gogledd Powys.

Mae'r llethrau Craig y Llyn Mawr a'r tir o gwmpas Llyn Mawr ei hun yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Ceir sawl heneb gerllaw, yn cynnwys:
*Carnedd gron Craig y Llyn Mawr
*Carnedd lwyfan Craig y Llyn Mawr

## Cyfeiriadau
Categori:Caersŵs
Mawr
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys
Wal yr Anifeiliaid

Adeilad rhestredig Gradd I yng Nghaerdydd yw **Wal yr Anifeiliad**. Wal ydyw â phymtheg ceflun o anifeiliad a saif ar Stryd y Castell, rhwng canol y ddinas a Parc Bute. Safai yn wreiddiol o flaen Castell Caerdydd, ond fe'i symudwyd pan oedd rhaid lledaenu'r ffordd, ac ar yr adeg yma ychwanegwyd mwy o gerfluniau.

## Hanes
bawd|chwith|Safle gwreiddiol y mur, o flaen Castell Caerdydd

Cafodd William Burges, y pensaer a fu'n atgyweirio'r castell ar gyfer Ardalydd Bute, y syniad gyfer y wal ym 1866, ar ôl gweld darluniadau canoloesol gan Villard de Honnecourt. Mae'r fath fanylion chwareus yn nodweddiadol iawn o waith Burges. Bu farw Burges ym 1881 cyn i'w syniad gael ei wireddu, ac o ganlyniad pan y trodd sylw Arglwydd Bute at adeiladu wal derfyn ddeheuol y castell ym 1883

Symudwyd y wal i'w safle bresennol a'i hymhelaethu tua 1930. Yn y 1970au roedd cynllunwyr y ddinas yn ystyried dymchwel y wal er mwyn lledaenu'r ffordd ymhellach, ond bu banllef o brotest gan y cyhoedd ac fe'i chadwyd. Atgyweiriwyd y wal yn 2010 fel rhan o brosiect cyffredinol i adfer Parc Bute.

## Cerfluniau
### Thomas Nicholls, ei fab ac eraill, 1887–1890

Delwedd:Animal Wall 9 Cardiff.jpg|Udfil
Delwedd:Animal Wall 8 Cardiff.jpg|Blaidd
Delwedd:Animal Wall 7 Cardiff.jpg|Dau fabŵn
Delwedd:Animal Wall 6 - Seal - geograph.org.uk - 1375355.jpg|Morlo
Delwedd:Animal Wall Bear (16927664807).jpg|Arth
Delwedd:Animal Wall 4 - Lioness - geograph.org.uk - 1375359.jpg|Llewes
Delwedd:Animal Wall Lynx (17133521402).jpg|Lyncs
Delwedd:Animal Wall 2 Cardiff.jpg|Llew (chwith)
Delwedd:Animal Wall 1 Cardiff.jpg|Llew (dde)

### Alexander Carrick, tua 1930

Delwedd:Animal Wall Pelican (16514875673).jpg|Pelican
Delwedd:1058animalWallAnteater2010.jpg|Morgrugysor(Atgyweiriwyd yn 2010)
Delwedd:Animal Wall Racoons (17109108236).jpg|Dau racŵn
Delwedd:Animal Wall 12 Cardiff.jpg|Llewpard
Delwedd:Animal Wall 11 Cardiff.jpg|Afanc
Delwedd:Vulture, Cardiff Animal Wall.jpg|Fwltur

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Categori:Llwybrau Byw
Anifeiliaid
Y Lladrad Trên Mawr

Ysbeiliad ar drên y Post Brenhinol oedd yn teithio o Glasgow i Lundain ar 8 Awst 1963 oedd **y Lladrad Trên Mawr**. Cipiodd y criw o 15 o ladron £2,600,000 ger Pont Bridego, i'r gogledd o Lundain. Bruce Reynolds oedd arweinydd y cynllwyn, a bu dau gyd-droseddwr arall: rhywun cydnabyddus a ddarparodd gwybodaeth am amserlen a llwyth y trên, a pherson a ddarparodd cuddfan ar Fferm Leatherslade yn Swydd Buckingham. Canfuwyd 12 o'r 15 o ladron a chafwyd pob un ohonynt yn euog a'u carcharu. Dihangodd un ohonynt, Ronnie Biggs, ym 1965 gan ffoi i Baris, i Awstralia ac yna i Frasil. Dychwelodd Biggs i'r Deyrnas Unedig yn 2001 a chafodd ei arestio.

## Cyfeiriadau 
Categori:1963
Categori:20fed ganrif yn Lloegr
Categori:Lladradau
Categori:Hanes Swydd Buckingham
Categori:Trosedd yn Lloegr
Gorsaf reilffordd Berwyn

bawd|260px|Gorsaf Reilffordd Berwyn
Yn wreiddiol, roedd **gorsaf reilffordd Berwyn** yn orsaf ar Reilffordd Llangollen a Chorwen, sydd wedi agor ar 8 Mai 1865. Caewyd y lein i deithwyr ar 18 Ionawr 1965. Ailagorwyd yr orsaf yn rhan o Reilffordd Llangollen ym Mawrth 1986. Mae'r orsaf yn sefyll ar lannau Afon Dyfrdwy, tua milltir i'r gorllewin o Langollen ac mae'r rheilffordd yn llogi hen tŷ'r orsaf i ymwelwyr.

## Dolenni allanol
*  Gwefan y rheilffordd 
*  Gwefan Aelodaeth Rheilffordd Llangollen 

Categori:Rheilffordd Llangollen
Berwyn
Llyn Gwyddior

Llyn yng ngogledd Powys yw **Llyn Gwyddior**. Saif ym mryniau Maldwyn tua hanner ffordd rhwng Aberangell i'r gorllewin, Llanbrynmair i'r de, a Llangadfan i'r dwyrain. Uchder: tua 450 meter uwch lefel y môr.

Amgylchynnir y llyn gan gorsdir gwlyb a fforestydd y Comisiwn Coedwigaeth. Llifa ffrwd o'r llyn ar ei lan ddwyreiniol i ymuno yn Afon Cannon sydd wedyn yn llifo i Afon Gam yn Nant yr Eira i lifo i lawr i aberu yn Afon Banwy ger Llangadfan, tua 5 milltir o'r llyn.

## Cyfeiriadau
Gwyddior
March-Heddlu Brenhinol Canada

bawd|Mowntis yn eu gwisg
Heddlu ffederal Canada sy'n gyfrifol am ddiogelwch mewnol y wlad yw **March-Heddlu Brenhinol Canada** ( (GRC);  (RCMP)) neu ar lafar y Mowntis (Saesneg: *Mounties*). Mae'r RCMP hefyd yn gweithredu ar lefel daleithiol a lleol. Yr RCMP yw'r heddlu taleithiol a throseddol ym mhob un o daleithiau Canada ac eithrio Ontario a Québec, a dyma'r unig heddlu yn Nhiriogaethau'r Gogledd-orllewin ac Yukon gan nad oes heddluoedd lleol yn y ddwy diriogaeth honno.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   

Categori:Cyfraith Canada
Categori:Heddluoedd
Categori:Sefydliadau 1920
Ronnie Biggs

Lleidr o Sais oedd **Ronald Arthur Biggs** (8 Awst 1929 – 18 Rhagfyr 2013) oedd yn un o'r criw o 15 o ladron yn y Lladrad Trên Mawr ar 8 Awst 1963, gan ddwyn £2.6&nbsp;miliwn. Cafodd Biggs cyfran o £147,000. Cafwyd yn euog o ysbeiliad arfog a fe'i ddedfrydwyd ar 15 Ebrill 1964 i garchar am 30 mlynedd. Ar 8 Gorffennaf 1965 dihangodd o Garchar Wandsworth a wnaeth ffoi i Awstralia gyda'i deulu. Wrth i'r heddlu nesu yn ei chwiliad amdano, symudodd Biggs ar ei hun i Rio de Janeiro ym Mrasil. Ni lwyddodd yr awdurdodau Prydeinig i'w estraddodi, ond dychwelodd Biggs i'r Deyrnas Unedig ar liwt ei hunan yn 2001 a chafodd ei arestio a'i garcharu. Cafodd ei ryddhau yn 2009 am resymau iechyd, a bu farw yn 84 oed yn 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Lladron o Loegr
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl o Lambeth
Categori:Pobl fu farw yn Llundain Fwyaf
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o ladrad
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i Awstralia
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i Frasil
Bruce Reynolds

Lleidr o Sais oedd **Bruce Richard Reynolds** (7 Medi 1931 – 28 Chwefror 2013) a arweiniodd y criw o 15 o ladron yn y Lladrad Trên Mawr ar 8 Awst 1963.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Lladron o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain Fwyaf
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o ladrad
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o ymosod
Categori:Troseddwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Michael Portillo

Gwleidydd, newyddiadurwr a chyflwynydd o Loegr yw **Michael Denzil Xavier Portillo** (ganwyd 26 Mai 1953).  Aelod seneddol San Steffan rhwng 1984 a 2005 oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Bushey yn Swydd Hertford, Lloegr, yn fab i Luis Gabriel Portillo (1907–1993), a'i wraig Cora Blyth. Gweriniaethwr Sbaenig oedd Luis Portillo.  Cafodd Michael Portillo ei addysg yn Peterhouse, Caergrawnt.  Priododd Carolyn Eadie yn 1982.

## Teledu
*''Portillo's Progress* (1998)
**Great Railway Journeys: From Granada to Salamanca* (2002)
**Dinner with Portillo* (2002)
**The Verdict* (2007)
**How To Kill A Human Being* (2008)
**Great British Railway Journeys* (2010)
**Great Continental Railway Journeys'' (2012)

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Categori:Saeson Sbaenaidd
Copaon yr awyr (SOTA)

bawd|GW0PEB/P - ar gopa Moel Famau - rhaglen Copaon yr Awyr (SOTA)
bawd|GW0PEB/P ar gopa Tryfan - rhan o raglen Copaon yr Awyr (SOTA)

Rhaglen wobrwyo ar gyfer defnyddwyr radio amatur yw **SOTA** (Saesneg: *Summits on the air*). Amcan SOTA yw i hybu'r defnydd radio mewn ardaloedd mynyddig. Mae defnyddwyr radio amatur trwyddedig yn cyfuno dringo mynyddoedd efo defnyddio radio o gopaon bryniau a mynyddoedd.

Er mwyn bod yn gymwys ar gyfer rhaglen SOTA mae'n rhaid i gopa fod yn Farilyn.

## Dolenni alannol 
* Gwefan SOTA
* SOTA watch

Categori:Rhaglenni radio
David Coleman

Sylwebydd a chyflwynydd teledu chwaraeon Seisnig oedd **David Coleman** OBE (26 Ebrill 1926 – 21 Rhagfyr 2013). Gweithiodd Coleman i'r BBC am dros 40 mlynedd gan sylwebu ar 16 o gystadlaethau'r Gemau Olympaidd a phum Cwpan y Byd Pêl-droed. Cyflwynodd *Grandstand*, *Sportsnight* ac *A Question of Sport* ar deledu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Swydd Gaer
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Cwtiad y traeth

Aderyn rhydiol o deulu'r Scolopacidae yw **cwtiad y traeth** (*Arenaria interpres*; hefyd **hutan y dŵr**, **hutan y môr**). Mae'n nythu ar y twndra, ger y môr fel arfer, yn rhanbarthau arctig Ewrasia a Gogledd America. Mae'n treulio'r gaeaf ar hyd arfordiroedd ar draws y rhan fwyaf o'r byd; mae i’w weld yn aml ar arfordiroedd ac aberoedd Cymru. Mae'n bwydo ar bryfed, cramenogion, molysgiaid ac infertebratau eraill gan fwyaf.

Mae'n 22–24&nbsp;cm o hyd ac mae'n pwyso 85–150&nbsp;g. Yn ystod y tymor nythu, mae'n ddu ac orenfrown ar y cefn ac yn ddu a gwyn ar y pen a'r fron. Mae'n dywyllach ac yn llai lliwgar yn ystod y gaeaf.

[200px|dim|bawd|Oedolyn mewn plu gaeaf yn [Helgoland, yr Almaen]]

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  BTO BirdFacts: Turnstone (*Arenaria interpres*)
*  Internet Bird Collection: Ruddy Turnstone (*Arenaria interpres*) 

Categori:Rhydwyr
Frederick Augustus Abel

bawd|*Sir Frederick Augustus Abel, 1st Bt*, gan Frank Bramley

Cemegydd o Loegr oedd Syr **Frederick Augustus Abel** (17 Gorffennaf 1827 – 6 Medi 1902). Dyfeisiodd Abel a Syr James Dewar y ffrwydryn cordit ym 1889, a gafodd ei fabwysiadu gan y Fyddin Brydeinig.

## Cefndir 
Ganwyd Abel yn Woolwich, yn fab hynaf Johann Leopold Abel, yn feistr cerdd a'i wraig, Louisa merch Martin Hopkins o Walworth.

Ar ôl cwrs cemeg o dan Dr Ryan yn y Sefydliad Polytechnig Brenhinol, aeth i'r Coleg Cemeg Brenhinol, a sefydlwyd ym mis Hydref 1845 o dan A. W. Hofmann, fel un o'r chwech ar hugain o fyfyrwyr gwreiddiol.

## Gyrfa 
Ar ôl gorffen ei astudiaethau bu Abel yn gynorthwyydd yn y Coleg Brenhinol am bum mlynedd. Ym 1851 fe'i penodwyd yn arddangoswr cemeg yn Ysbyty St Bartholomew Ym 1852 fe'i penodwyd yn ddarlithydd ar gemeg yn yr Academi Filwrol Frenhinol yn Woolwich. Daeth yn fferyllydd ordnans yn Woolwich ym 1854, a gwnaed ef yn fferyllydd i'r adran ryfel yno ym 1856. Ymddeolodd o Woolwich ym 1888.

Yn Woolwich Abel oedd y prif awdurdod swyddogol ar bopeth oedd yn gysylltiedig â ffrwydron. Llwyddodd i oresgyn y broblem o greu mwg du ar ôl ffrwydrad trwy greu powdr ‘di-fwg’ trwy ei ymchwiliadau i gotwm gwn. Datblygodd y broses o leihau cotwm gwn i fwydion mân, a alluogodd i'w weithio a'i storio heb berygl. Canfu ymchwil bwysig a gynhaliodd ar y cyd ag Andrew Noble ar natur y newidiadau cemegol a gynhyrchir wrth danio ffrwydron.

Gwaith mwyaf nodedig Abel oedd dyfeisio cordite ar y cyd a James Dewar ym 1889. Gorfododd y defnydd o ffrwydron uchel dramor i lywodraeth Prydain chwilio am well deunydd na chotwm gwn, a phenodwyd pwyllgor ym 1888, o dan lywyddiaeth Abel, i archwilio'r holl ffrwydron uchel modern. Nid oedd yr un ohonynt yn hollol addas i ofynion y gwasanaeth, ac ni fyddai eu dyfeiswyr yn gwneud yr addasiadau angenrheidiol. Felly dyfeisiodd Abel a Dewar gyfansoddyn o gotwm gwn a nitroglyserin a'i aseinio ei freinlen i'r ysgrifennydd rhyfel ym 1890.

Fe'i hurddwyd yn Gydymaith Urdd y Baddon ym 1877, yn farchog ym 1883, Marchog Cadlywydd Urdd y Baddon ym 1891, yn farwnig ym 1893, a Marchog Croes Fawr Urdd Victoria ym 1901.

## Teulu 
Priododd Abel â Sarah Selina, merch James Blanch o Fryste. Ni fu iddynt blant. Bu farw Sarah Selina ym 1888, ac ar 31 Rhagfyr 1888 priododd Guilietta La Feuillade.

## Marwolaeth 
Bu farw Abel o fethiant y galon yn ei gartref, 2 Whitehall Court, Llundain, yn 75 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Nunhead.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cemegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Pobl o Woolwich
Ffrwydron rhyfel

Arfau milwrol o natur ffrwydrol yw **ffrwydron rhyfel**. Mae'r rhain yn cynnwys teflynnau a thanwyddau a ddefnyddir mewn drylliau a ellir eu rhannu'n ddau gategori: mân arfau, sef o galibr (neu ddiamedr) llai nag 20&nbsp;mm, a magnelau, sef o galibr mwy nag 20&nbsp;mm. Mae bomiau milwrol o bob math, gan gynnwys taflegrau, grenadau, a ffrwydron tir, hefyd yn ffrwydron rhyfel.

## Cyfeiriadau 

Categori:Arfau
Rhyfel
Categori:Offer milwrol
James Dewar

bawd|Syr James Dewar yn y labordy (1910)

Cemegydd a ffisegwr o'r Alban oedd Syr **James Dewar** (20 Medi 1842 – 27 Mawrth 1923). Dyfeisiodd Dewar a Syr Frederick Augustus Abel y ffrwydryn cordit ym 1889, a gafodd ei fabwysiadu gan y Fyddin Brydeinig. Dyfeisiodd Dewar hefyd fflasg Dewar, sef y fflasg wactod ond ni wnaeth Dewar patentu ei fflasg ac fe'i elwir heddiw yn thermos ar ôl cwmni Almaenig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Cemegwyr o'r Alban
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Ffisegwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Pobl o Fife
Llam llyffant

[bawd|Plant yn llamu dros gefnau'i gilydd (*Gemau Plant* gan [Pieter Bruegel yr Hynaf).]]
Gêm draddodiadol i blant yw **llam llyffant**. Mae'r chwaraewyr yn neidio dros gefnau ei gilydd.

Categori:Gemau plant
Amedeo Modigliani

Arlunydd a cherflunydd o'r Eidal oedd **Amedeo Modigliani** (12 Gorffennaf 1884 – 24 Ionawr 1920).

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Cerflunwyr o'r Eidal
Categori:Iddewon o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Pobl o Livorno
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o feningitis
Olive Stevenson

Gweithwraig cymdeithasol ac academydd o Loegr oedd **Olive Stevenson** CBE (13 Rhagfyr 1930 – 30 Medi 2013).

## Llyfryddiaeth 
* ''Someone Else's Child: Book for Foster Parents of Young Children* (1977)
* *Reflections on a Life in Social Work: A Personal & Professional Memoir'' (Hinton House, 2013).

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Academyddion Prifysgol Bryste
Categori:Academyddion Prifysgol Keele
Categori:Academyddion Prifysgol Nottingham
Categori:Academyddion Prifysgol Rhydychen
Categori:Academyddion o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Economeg Llundain
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Gwaith cymdeithasol
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Surrey
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llam llyffant (tacteg)

Tacteg gan droedfilwyr yw **llam llyffant** er mwyn symud lluoedd tuag at gyrchfan a amddiffynnir gan y gelyn. Bydd un milwr, cerbyd, neu is-uned yn aros yn y fan er mwyn darparu tanio amddiffynnol, tra bydd y milwr, cerbyd, neu is-uned arall yn symud ymlaen i gymryd lleoliad tanio o'u blaen, ac yn ailadrodd y dacteg hon bob yn ail nes bydd y lluoedd yn cyrraedd eu nod.

Delwedd:LeapFrogStep1.svg|Tîm A (coch) yn amddiffyn wrth i Dîm B (glas) gymryd y llam cyntaf ymlaen.
Delwedd:LeapFrogStep2.svg|Tîm A yn symud ymlaen i'r un lleoliad â Thîm B.
Delwedd:LeapFrogStep3.svg|Tîm A yn amddiffyn unwaith eto wrth i Dîm B symud ymlaen.
Delwedd:LeapFrogStep4.svg|Tîm B yn amddiffyn wrth i Dîm A symud i leoliad ymhellach.
Delwedd:LeapFrogStep5.svg|Tîm A yn amddiffyn wrth i Dîm B gyrraedd y nod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tactegau milwrol
Categori:Troedfilwyr
Coffadwriaeth Ffotograffig: Gwynedd ac Ynys Môn

Casgliad o ffotograffau yw ***Coffadwriaeth Ffotograffig: Gwynedd ac Ynys Môn*** gan Mary Aris. 

Frith Book Company a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Awst 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddwyieithog yn cynnwys casgliad hynod ddiddorol o dros 150 o ffotograffau du-a-gwyn o archif arloesol Francis Frith, gyda nodiadau llawn gwybodaeth yn darlunio amrywiol leoliadau ar hyd a lled Gwynedd ac Ynys Môn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau 2004
Gadewch i Paul Robeson Ganu!

Cyfrol am y canwr Paul Robeson yw ***Gadewch i Paul Robeson Ganu! / Let Paul Robeson Sing!*** gan Marilyn Robeson, Phil Cope, Susan Croft, Jen Wilson a Glenn Jordan   Nia Jones. 
Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 06 Mehefin 2003. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddarluniadol ddwyieithog sy'n cyd-fynd ag arddangosfa i ddathlu bywyd a gwaith Paul Robeson, actor a chanwr, athletwr a ieithydd, arweinydd a gweithredwr gwleidyddol du Americanaidd, a'i berthynas â Chymru, gyda rhagair gan Paul Robeson Jnr.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2003
Gwladfa Patagonia

Hanes sefydlu'r Wladfa Gymreig gan R. Bryn Williams (testun Saesneg gwreiddiol) wedi'i gyfieithu i'r Gymraeg gan Nan Griffiths ac i'r Sbaeneg gan Lowri W. Williams yw ***Gwladfa Patagonia 1865–2000 / La Colonia Galesa de Patagonia / The Welsh Colony in Patagonia***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Tachwedd 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Ailargraffiad o hanes sefydlu'r Wladfa Gymreig ym Mhatagonia, a ysgrifennwyd gan R. Bryn Williams ac a gyhoeddwyd gyntaf yn 1965, ynghyd â chyfieithiad Saesneg ac atodiad yn cofnodi'r datblygiadau yn y Wladfa o 1965-99 gan Nan Griffiths, merch yr awdur, a chyfieithiad Sbaeneg gan Lowri W. Williams. Ceir 32 ffotograff du-a- gwyn ac 1 map.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Categori:Llyfrau am hanes yr Ariannin
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Categori:Y Wladfa
Hanes a Thrysorau'r Llyfrgell 1985-2009

Llyfryn sy'n olrhain hanes llyfrgell Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru yw '''''Hanes a Thrysorau'r Llyfrgell 1985-2009 / History and Treasures of the Library 1985-2009''''' gan Mary Olwen Owen. 
Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 11 Medi 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfryn sy'n olrhain hanes llyfrgell Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, sy'n llyfrgell academaidd o bwys ym maes astudiaethau Celtaidd.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Hanes Plwyf Llanegryn

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Llanegryn yw ***Hanes Plwyf Llanegryn*** gan William Davies. 
Cyhoeddwyd ar 01 Mawrth 2002. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Meirionnydd
Categori:Llyfrau Cymreig 2002
Dyffryn Aman a'r Cylch

Casgliad o hen ffotograffau yw '''''Dyffryn Aman a'r Cylch - Portread Mewn Lluniau''''' gan Brian Lewis   . 

Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Rhagfyr 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o hen ffotograffau gyda phenawdau dwyieithog yn portreadu gwahanol agweddau ar hanes diwydiannol, diwylliannol a chymdeithasol dyffryn Aman a'r cylch.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Sir Gaerfyrddin
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Heddluoedd Canolbarth a Gorllewin Cymru 1829-1974

Cyfrol am blismona yng nghanol Cymru yw ***Heddluoedd Canolbarth a Gorllewin Cymru 1829-1974 / The Police Forces of Mid and West Wales*** gan Charles Griffiths. 
Gwasg Dinefwr a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 18 Ebrill 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Yn y gyfrol hon, mae Charles Griffiths, Curadur Amgueddfa Heddlu Dyfed-Powys, yn crynhoi a disgrifio datblygiad y gwasanaeth plismona yng Nghymru ers y dyddiau cynnar.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
Helfa'r Rhwyd

Llyfryn o hanesion yn ymwneud â llannau Ynys Môn yw '''''Helfa'r Rhwyd / Anglesey Tales''''' gan Edgar Jones. 
Gwasg Taf a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Rhagfyr 2001. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad difyr o ysgrifau, erthyglau a straeon dwyieithog amrywiol yn cyflwyno'n bennaf hanesion yn ymwneud â llannau Ynys Môn a gyhoeddwyd gyntaf yn Gymraeg yn y papur bro Y Rhwyd. Ceir 41 llun du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Llyfrau am Ynys Môn
Hanes y Tabernacl Pen-y-Bont ar Ogwr 1950-2010

Llyfr dwyieithog sy'n olrhain hanes capel Tabernacl, eglwys yr Annibynwyr, ym Mhen-y-bont ar Ogwr, rhwng 1950 a 2010 yw ***Hanes y Tabernacl Pen-y-Bont ar Ogwr 1950-2010*** gan M. Gwerfyl Thomas   . 

Cyhoeddwyd y gyfrol ar 11 Mehefin 2012. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Llyfrau am Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 21ain ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Ymneilltuaeth yng Nghymru
Llanbrynmair - Yr Ugeinfed Ganrif

Llyfr sy'n ymwneud â hanes Llanbrynmair  yw ***Llanbrynmair: Yr 20g / in the Twentieth Century***. Cymdeithas Hanes Lleol Llanbrynmair a gyhoeddwyd y gyfrol ar 26 Gorffennaf 2005. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol yn cynnwys canlyniad ymchwil manwl a phell-gyrhaeddol.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbryn-mair
Categori:Llyfrau am hanes Powys
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2005
Llambed Ddoe

Casgliad o ffotograffau du-a-gwyn gyda phenawdau dwyieithog yn portreadu amryfal agweddau ar fywyd yn Llanbedr Pont Steffan yn ystod hanner cyntaf yr 20g yw ***Llambed Ddoe / Lampeter Yesterday*** gan  Arthur Roderick ac Euros Davies (Golygyddion).

Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Llyfrau am Lanbedr Pont Steffan
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Hen Ffordd Gymreig o Fyw? Ffotograffau John Thomas

Casgliad o ffotograffau John Thomas yw ***Hen Ffordd Gymreig o Fyw*** gan Iwan Meical Jones. 

Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 05 Gorffennaf 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol yn cynnwys casgliad o ffotograffau John Thomas, cymeriad o Gellan ger Llanbedr Pont Steffan, a deithiodd drwy Gymru yn y 19g. Ceir hanes ei fywyd a'r hyn a'i sbardunodd i dynnu lluniau pobl, llefydd a phortreadau o gymeriadau hynod.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Llandysul Ddoe

Cyfrol o hen luniau yn ymwneud â Llandysul a'r cylch yw ***Llandysul Ddoe***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1992. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Cyfrol o hen luniau yn ymwneud â Llandysul a'r cylch ynghyd â braslun o hanes sefydlu Gwasg Gomer ym 1892. Cyfrol ddwyieithog.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Landysul
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1992
Mam-Gu, Siân Hwêl a Naomi

Cyfrol o atgofion a straeon am Faenclochog yw ***Mam-Gu, Siân Hwêl a Naomi: Hanes a Hudoliaeth Bro Maenclochog*** gan  Hefin Wyn (Golygydd)  . 
Clychau Clochog a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 06 Rhagfyr 2006. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol swmpus yn cynnwys hanes lleol, ac atgofion a straeon trigolion sy'n byw yn ardal Maenclochog. Ceir darnau yn Gymraeg a Saesneg. Ceir hefyd gerddi sy'n disgrifio'r fro a't bobl sy'n byw ynddi.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Mapiau Printiedig Cynnar o Gymru

Astudiaeth o en hfapiau o Gymru yw ***Mapiau Printiedig Cynnar o Gymru*** gan D. Huw Owen. 

Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ebrill 1996. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Trafodaeth ar rai o'r mapiau mwyaf hynafol o Gymru sydd ym meddiant Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cynhwysir darluniau o rai o'r esiamplau mwyaf prin a diddorol.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1996
Llanelli Slawer Dydd

Casgliad o 130 o gardiau post wedi'u hadargraffu mewn cyfrol gan Brian Cripps yw ***Llanelli Slawer Dydd / Llanelli of Yesteryear***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 08 Mehefin 1999. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Casgliad o 130 o gardiau post yn portreadu'r newidiadau a welwyd yn ardal Llanelli, 1903-62, yn cynnwys nodiadau dwyieithog perthnasol gan ddyn a ymgartrefodd yn yr ardal ers 40 mlynedd.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am Lanelli
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Merched Gwyllt Cymru/ Wild Welsh Women

Cyfrol sy'n crynhoi bywydau 19 o ferched yw ***Merched Gwyllt Cymru / Wild Welsh Women*** gan Beryl Hughes Griffiths. 
Gwasg Gwynedd a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 11 Ebrill 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Beth yn union oedd hanes Buddug, Nest a Chatrin o Ferain a phwy oedd Annie Ellis a Marged Ferch Ifan? Cyfrol sy'n crynhoi bywydau 19 o ferched oedd â thân yn eu gwaed, merched gytsi oedd â'r asgwrn cefn i herio trefn cymdeithas a bod yn 'wahanol'.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Mwyngloddio Ym Mhen Llŷn

Cyfrol ddwyieithog yn cofnodi hanes mwyngloddio manganîs yn y Rhiw yn Llŷn yn y cyfnod rhwng 1858 a 1945 yw ***Mwyngloddio Ym Mhen Llŷn*** gan Wil Williams. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1995. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am Lŷn
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
O Amgylch Conwy Mewn Hen Luniau

Hanes Conwy mewn lluniau yw ***O Amgylch Conwy Mewn Hen Luniau / Around Conwy from Old Photographs*** gan Mike Hitches. 
Amberley Publishing a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 21 Awst 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hanes Conwy mewn lluniau sy'n cynrychioli gorffennol lliwgar yr ardal. Ceir yma daith trwy hanes a bywyd tref Conwy trwy gyfrwng casgliad eclectig o ffotograffau.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Conwy (tref)
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau 2009
O'r Witwg i'r Wern

Llyfr sy'n ymwneud â newid cymdeithasol yn y 2000au yn ardal Mynachlog-ddu, Penfro yw '''''O'r Witwg i'r Wern / Ancient Wisdom and Sacred Cows''''' gan  Hefin Wyn (Golygydd). 
Cymdeithas Cwm Cerwyn a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 20 Rhagfyr 2011. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cymunedau gwasgaredig yn sir Benfro yw Mynachlog-ddu, Llangolman a Llandeilo. Dros y degawdau diwethaf gwelwyd newidiadau dirfawr yng ngwead y gymdeithas.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 21ain ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2011
Rhanbarth Ymylol?

Llyfr sy'n ymwneud â gogledd-ddwyrain Cymru yw ***Rhanbarth Ymylol? Y Gogledd-Ddwyrain a Hanes Cymru*** gan John Davies. 

Sefydliad Materion Cymreig a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 14 Rhagfyr 2007. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol sy'n bwrw golwg ar y modd y cyfrannodd trigolion gogledd-ddwyrain Cymru i hanes y wlad.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Clwyd
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2007
Rhwng Mynydd a Mawnog

Hanes a lluniau ardal Pontrhydfendigaid, Ffair Rhos ac Ystrad Fflur tan 1975 yw ***Rhwng Mynydd a Mawnog*** gan Lyn Ebenezer. 
Cyhoeddwyd y gyfrol ar 02 Rhagfyr 2010. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am hanes Ceredigion
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Salem: Y Llun a'r Llan

Llyfr gan Tal Williams yn trafod y paentiad olew *Salem* (gan Sydney Curnow Vosper) yw '''''Salem: Y Llun a'r Llan / Painting and Chapel'''''. 
Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 15 Tachwedd 2008. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddwyieithog yn trafod amryfal agweddau ar y llun "Cymreig" enwocaf o bosibl yn ogystal â'r capel a'r ardal a'i cynhyrchodd. Lluniau a ffotograffau du-a-gwyn a lliw. Argraffiad newydd; cyhoeddwyd gyntaf ym 1991.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2008
On Top of the World

Llyfr gan awduron amrywiol am hanes pobl newydd stad Penrhys, Rhondda Cynon Taf, yw ***On Top of the World/Ar Ben y Byd***.
Cyhoeddwyd y gyfrol ar 23 Mawrth 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Hanes pobl newydd stad Penrhys, a gasglwyd yn ystod blwyddyn dathlu 40 mlynedd ers dyfodiad y preswylwyr cyntaf. Llyfr dwyieithog; lluniau lliw. Cyhoeddwyd fel rhan o Brosiect Pererinion Penrhys.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Categori:Llyfrau am Rondda Cynon Taf
O'r Gwaith i'r Gwely

Llyfr dwyieithog yn bwrw golwg ar y newid mawr yng ngwaith y wraig dros gyfnod o hanner canrif yw '''''O'r Gwaith i'r Gwely / A Woman's Work''''' gan S. Minwel Tibbott a Beth Thomas. 
Llyfrau Amgueddfa Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1994. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1994
Taith yr Arlunydd Trwy Ogledd Cymru - Clwyd

Cyfrol ddwyieithog sy'n olrhain teithiau arlunwyr trwy ogledd Cymru, gan ganolbwyntio ar fywyd a thirlun Clwyd yw ***Taith yr Arlunydd Trwy Ogledd Cymru - Clwyd*** gan  D. Michael Francis (Golygydd)  .

Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1988. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Clwyd
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1988
Peirianwyr a Phenseiri Rheilffyrdd Cymru

Llyfr dwyieithog yw ***Peirianwyr a Phenseiri Rheilffyrdd Cymru*** gan Frazer Henderson   . 

Llyfrgell Genedlaethol Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1991. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cyfrol ddwyieithog a gyhoeddwyd i gyd-fynd ag arddangosfa o'r un enw a drefnwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru. Mapiau, lluniau a ffotograffau lliw a du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1991
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Teyrnas y Glo

Llyfr am feysydd glo Cymru yn hanner cyntaf yr 20g yw ***Teyrnas y Glo*** gan Bill Jones a Beth Thomas. 
Llyfrau Amgueddfa Cymru a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 01 Ionawr 1993. Yn 2013 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Llyfryn dwyieithog yn cynnwys detholiad o dystiolaeth lafar a ffotograffau du-a-gwyn yn bwrw goleuni ar yr agweddau pwysicaf ar fywyd ym meysydd glo Cymru yn hanner cyntaf yr 20g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am yr 20fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1993
Tirluniau o Forgannwg - Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg

Llyfr am Forgannwg yn y 19eg  yw ***Tirluniau o Forgannwg - Y 19g*** gan Donald Moore. 

Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg a gyhoeddodd y gyfrol a hynny ar 1 Ionawr 1988. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Llyfr o luniau lliw a du-a-gwyn yn dangos tirluniau o Forgannwg gan artistiaid o'r 19g.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1988