Irisarri

Mae **Irisarri** ([ iʁ̞is̺aʁi]) yn bentref ac yn fwrdeistref yng Ngwlad y Basg, yn rhanbarth Nafarroa Beherea.

## Daearyddiaeth 
### Amgylchedd naturiol 
Mae afon Laka, sy'n llifo i afon Errobi, yn mynd trwy'r pentref. Hefyd rhai o lednentydd afon Laka: afonydd Elhur, Oihanhandia, Gatarri a Larhan.

### Bwrdeistrefi sy'n ffinio ag Irisarri 
* Heleta yn y gogledd
* Ortzaize yn y gorllewin
* Iholdi a Suhuskune yn y dwyrain

### Tai a chymdogaethau 
* Baigura
* Pagotzona
* Basaburu
* Otsateheta
* Etxalgi
* Oihanhandi
* Plaza

## Hanes 
Daeth pentref Irisarri i fodolaeth wrth adeiladu'r *Ospitalea* a sefydlwyd yn y 12g, tua'r flwyddyn 1150, gan Farchogion yr Ysbyty. Tua'r flwyddyn 1530 daeth dan reolaeth Urdd Malta.

Yn 1350, yr oedd 23 o dai yn Irisarri, a phob un ond dau yn perthyn i'r Marchogion, gyda'u preswylwyr yn cyflawni dyletswyddau gweinyddol.

Yn 1607, lansiodd Martin de Larrea, arglwydd Irisarri, y gwaith o ailadeiladu’r *Ospitalea*, gan greu un o adeiladau harddaf Nafarroa Beherea. Adnewyddwyd yr ystafell weddi hefyd a'i throi'n eglwys y pentref. Trawsnewidiwyd yr eglwys yn 1860.

## Treftadaeth 
Mae nifer o adeiladau i'w gweld yn y pentref, llawer ohonynt o'r 17gDyma rai adeiladau pwysig:

* Mae bryngaer ar fynydd Baigura uwchben y pentref.
* Eglwys Sant Ioan y Bedyddiwr yw eglwys blwyf Irisarri, mae'r elfennau hynaf o'r 15g a'r 16g.
* Yr *Ospitalea*, gweler uchod. Mae Canolfan Addysg Treftadaeth ynddi bellach.
* Croes Irisarri, heneb ger yr *Ospitalea*
* Fferm Bidegaina, o'r 17g
* Fferm Zaldunbidea.
* Palas Gazteluberria.
* Fferm Iturraldea, o'r 18g

## Economi 
Mae economi'r ardal yn seiliedig ar amaethyddiaeth. Roedd y ffair hyrddod a oedd yn cael ei chynnal bob blwyddyn yn y dref yn boblogaidd iawn.

## Demograffeg 
bawd|Poblogaeth Irisarri

## Diwylliant 
Mae'r pentref wedi'i leoli ar y ffordd Errobi, amrywiad o Ffordd Sant Iago. Defnyddiwyd y llwybr hwn gan bererinion i ar eu ffordd o o Baiona cyn croesi'r Pyreneau o Donibane Garazi.

## Oriel luniau 

Delwedd:Irisarri_herria.jpg|link=Fitxategi:Irisarri_herria.jpg|alt=Irisarriko bista partziala|Golwg ar Irisarri
Delwedd:Irisarriko_paisaia,_Iparlako_mendilerroa_atzean.jpg|link=Fitxategi:Irisarriko_paisaia,_Iparlako_mendilerroa_atzean.jpg|alt=Irisarriko paisaia, Iparlako mendilerroa atzean|Tirwedd Irisarri, gyda mynyddoedd Iparla yn y cefndir
Delwedd:Irisarriko_baserriak.jpg|link=Fitxategi:Irisarriko_baserriak.jpg|alt=Irisarriko baserriak|Ffermydd yn Irisarri
Delwedd:Irissarry_Fronton_Eglise.JPG|link=Fitxategi:Irissarry_Fronton_Eglise.JPG|alt=Irisarriko pilotalekua, atzean Donibane eliza duelarik|Cwrt Pilota Irisarri, ger yr Eglwys
Delwedd:Irissarry_Eglise.JPG|link=Fitxategi:Irissarry_Eglise.JPG|alt=San Joan Bataiatzailearen elizaren barrualdea|Y tu fewn i eglwys Sant Ioan y Bedyddiwr
Delwedd:Irissarry_Orgue.JPG|link=Fitxategi:Irissarry_Orgue.JPG|alt=Elizako organoa|Organ yr eglwys
Delwedd:Irissarry_Vitrail.jpg|link=Fitxategi:Irissarry_Vitrail.jpg|alt=Elizako beirategia|Yn yr eglwys
Delwedd:Ospitalea.jpg|link=Fitxategi:Ospitalea.jpg|alt=Ospitalea etxea| Ospitalea
Delwedd:Irissarry_Maison.jpg|link=Fitxategi:Irissarry_Maison.jpg|alt=Irisarriko etxe bat|Tŷ yn Irisarri
Delwedd:Irissarry_(Pyr-Atl,_Fr)_Mairie.JPG|link=Fitxategi:Irissarry_(Pyr-Atl,_Fr)_Mairie.JPG|alt=Irisarriko herriko etxea|Neuadd y Dref
Delwedd:Irissarry_Linteau.jpg|link=Fitxategi:Irissarry_Linteau.jpg|alt=Etxe baten atari gaineko harri landua|Carreg gerfiedig ar dŷ
Delwedd:Irissarry_Stèle3.JPG|link=Fitxategi:Irissarry_Stèle3.JPG|alt=Hilarria|Carreg fedd
Delwedd:Irissarry_Pottok.jpg|link=Fitxategi:Irissarry_Pottok.jpg|alt=Pottoka| Merlyn Basgaidd

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwlad y Basg