open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwenfyl

Santes o decrau y 6g oedd **Gwenfyl** (neu weithiau **Gwenful, Gwenfael** neu **Gwennog**).

Bu yn wyres neu yn gor-wyres i Brychan, a rhoddodd ei enw i Brycheiniog (yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru)

Bu Gwenfyl yn trigo yn ardal Llandewi Brefi a bu 'Capel Gwenfyl' yn Llangeitho.. Mae'r adeilad wedi ei dynnu i lawr, er 17g, er y ceir cofnodion o lawer o wasanaethau priodas cyn hynny, ac roedd yno fynwent hefyd. Cysylltir hi â Llanywenfel ym Mrycheiniog, a Llanillteyrn. Ar fferm "Alun" ger Llanarmon-yn-Iâl ceir "Ffynnon Wenfyl"; saif tua hanner milltir o'r eglwys hynafol.

bawd|Hen Gapel, Blaenpennal
bawd|Hen Capel Lligwy

Credwyd yn Lanwenog fod modd gwella plant gyda chefnau gwan trwy trochi hwy yn nŵr ei ffynnon cyn toriad y wawr.  Mae'n bosibl mai'r un person oedd 'Gwynfyl' ond ni dylid cymysgu hi gyda Gwenfaen, santes o'r gogledd.

Yn ôl Llawysgrifau Cwrtmawr 44, ei dydd ei ŵyl yw'r 1 Tachwedd, ac mae'n rhannu'r diwrnod gyda'i chwaer Callwen.  Mae llawysgrif diweddarach a sgwennwyd yn 1508, fodd bynnag, yn nodi 6 Gorffennaf.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
*
*
*

Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Categori:Oes y Seintiau
Ann Cotton

Entrepreneur cymdeithasol, addysgwraig a dyngarwr o Gymru yw **Ann Lesley Cotton** OBE (ganwyd 1950, Caerdydd). Mae'n un o sefydlwyr Camfed (*Campaign for Female Education*), mudiad 'nid-am-dâl sy'n ceisio dileu newyn a thlodi yn Affrica.

## Camfed
Nod Camfed yw galluogi merched i dorri'n rhydd o hualau 'tlodi' drwy roi addysg a chyfleoedd iddynt. Gwnânt hyn drwy'r ysgolion ac wedi iddynt adael yr ysgol gan geisio roi iddynt y sgiliau angenrheidiol i arwain eu cymunedau lleol. Er mwyn cwbwlhau'r cylch a elwir yn *“virtuous cycle”* rhoddir statws arbennig i'r myfyrwyr, gan raddio fel *alumnae* neu 'gynddisgybl' CAMA. Yn aml, dychwela'r disgyblion hyn i'w hysgolion er mwyn hyfforddi myfyrwyr eraill, iau.

Hyd at 2016 roedd dros tair miliwn o blant wedi mynd drwy'r tresi hyn, ac wedi cael budd o raglen waith Camfed.

## Anrhydeddau
* 2004 *Social Entrepreneur of the Year* dros y DU 
* 2006 OBE 
* 2014 Gwobr WISE Prize am Addysg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Howell's, Llandaf
Rhestr penodau Alys

Cyfres ddrama deledu Cymraeg oedd *Alys* a ddarlledwyd ar S4C yn 2011 a 2012. Cychwynnodd y gyfres gyntaf ar 23 Ionawr 2011 ac cynnwys wyth pennod. Cafodd y gyfres nifer da o wylwyr ar S4C a cafodd ail gyfres o wyth pennod ei gynhyrchu yn gynnar yn 2012 a cychwynnodd ddarlledu ar 11 Tachwedd 2012. Hyd yn hyn, nid yw'r gyfres wedi ei adnewyddu am drydydd tymor.

Dyma rhestr o benodau o *Alys*:

## Gorolwg cyfres
## Cyfres 1 (2011) 
## Cyfres 2 (2012) 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Penodau cyfres 1 Alys ar wefan Internet Movie Database
*Penodau cyfres 2 Alys ar wefan Internet Movie Database

Alys rhestr
Alys rhestr
Alys rhestr
Don Williams

Canwr gwlad Americanaidd oedd **Don Williams** (27 Mai 1939 – 8 Medi 2017).  Ymhlith ei ganeuon mwyaf poblogaidd y mae: "Tulsa Time" a "I Believe In You".

Cafodd ei eni yn Floydada, Texas.

Ymddeolodd ym mis Mawrth 2016. Bu farw yn 2017 ar ôl salwch byr.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Swyddogol Don Williams

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl fu farw yn Alabama
Orange Is the New Black

Mae ***Orange Is the New Black*** yn gyfres gomedi-ddrama Americanaidd a grewyd gan Jenji Kohan a chynhyrchir gan Tilted Productions mewn cydweithrediad â Lionsgate Television. Seilir y gyfres ar hunangofiant Piper Kerman, ''Orange Is the New Black: My Year in a Women's Prison* (2010), am ei phrofiadau yn FCI Danbury, carchar ffederal sydd â lefel isel o ddiogelwch. Mae *Orange Is the New Black'' ar gael i'w ffrydio ar Netflix, a fe'i rhyddhawyd am y tro cyntaf ar 11 Gorffennaf, 2013. Rhyddhawyd y bedwaredd gyfres ar 17 Mehefin, 2016. Ym mis Chwefror 2016, adnewyddwyd y rhaglen ar gyfer pumed, chweched a seithfed cyfres.

## Cast a chymeriadau 
### Prif gast

Taylor Schilling at Paley Fest Orange Is The New Black.jpg|Taylor Schillingfel "Piper Chapman"
Laura Prepon at Paley Fest Orange Is The New Black.jpg|Laura Preponfel "Alex Vause"
Michael J. Harney 2014.jpg|Michael Harneyfel "Sam Healy"
Kate Mulgrew 2 Shankbone Metropolitan Opera 2009.jpg|Kate Mulgrewfel "Red"
Jason Biggs 2012.jpg|Jason Biggsfel "Larry Bloom"
Photograph of US American Actress Uzo Aduba.jpg|Uzo Adubafel "Crazy Eyes"
Danielle Brooks 2014.jpg|Danielle Brooksfel "Taystee"
Natasha Lyonne 2014 (cropped).jpg|Natasha Lyonnefel "Nicky"
TarynManning07TIFF.jpg|Taryn Manningfel "Pennsatucky"
Selenis Leyva.jpg|Selenis Leyvafel  "Gloria Mendoza" 
Adrienne C. Moore.jpg|Adrienne C. Moorefel "Black Cindy"
Dascha Polanco 2014.jpg|Dascha Polancofel "Dayanara Diaz"
Nick Sandow 2012.jpg|Nick Sandowfel "Joe Caputo"
Yael Stone at Paley Fest Orange Is The New Black.jpg|Yael Stonefel "Lorna Morello"
Samira Wiley 13.jpg|Samira Wileyfel "Poussey Washington"
Lea DeLaria.jpg|Lea Delariafel "Big Boo"
Elizabeth Rodriguez by Gage Skidmore.jpg|Elizabeth Rodriguezfel "Aleida Diaz"

### Cast cylchol
## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu sy'n seiliedig ar lyfrau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Rhaglenni teledu Netflix
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Jimmy Carr

Comedïwr ar ei sefyll, cyflwynydd teledu ac actor o Loegr yw **James Anthony Patrick** "**Jimmy**" **Carr** (ganed 15 Medi 1972). Symudodd Carr i yrfa gomedi yn 2000 ac ar ôl sefydlu ei hun fel comedïwr ar ei sefyll, dechreuodd ymddangos mewn nifer o raglenni teledu Channel 4. Mae erbyn hyn yn cyflwyno y gêm banel *8&nbsp;Out of&nbsp;10&nbsp;Cats* yn ogystal â *The Big Fat Quiz of the Year*, gêm banel gomedi a ddarlledir ar ddiwedd mis Rhagfyr bob blwyddyn. Mae Carr hefyd wedi ymddangos yn rheolaidd fel panelydd gwadd ar raglenni comedi eraill megis *Have I Got News for You*, yn ogystal ag un ymddangosiad fel cyflwynydd, *Never Mind the Buzzcocks*, *A League of their Own* a *QI*.

## Gwobrau 
* Gwobrau LAFTA 2008: Comedïwr ar ei sefyll gorau
* Gwobrau LAFTA 2007: Dyn doniolaf
* Gwobrau Comedi Prydain 2006 – Perfformiad comedi ar ei sefyll byw gorau
* Enwebiad Rose D'Or 2006: Sioe gêm orau, 'Distraction'
* Gwobrau LAFTA 2005: Dyn doniolaf
* Enwebiad Rose D'Or 2004: Cyflwynydd gorau, 'Distraction'
* Gwobr Loaded Lafta 2004 – Comedïwr ar ei sefyll gorau
* Enillydd Gwobr Cymdeithas Deledu Frenhinol: Comedïwr newydd gorau ar y teledu
* Enwebiad Gwobr Perrier: 2002
* Enillydd Gwobr Time Out: Comedïwr ar ei sefyll gorau 2002

## Gwaith 
bawd|Jimmy Carr, 2015-04-13 1|Carr ym mis Ebrill 2015

### Teithiau 
### Ar DVD 
### Ffilmyddiaeth 
### Llyfrau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Anffyddwyr o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Categori:Cyn-Gatholigion
Sandi Toksvig

Mae **Sandra Birgitte "Sandi" Toksvig** OBE (ganed 3 Mai 1958) yn ysgrifenwraig, actores, comedïwraig, cyflwynwraig, cynhyrchwraig radio a theledu, a gweithredwr gwleidyddol Seisnig-Ddanaidd.

Fe'i hadnabyddir am gyflwyno *The News Quiz* ar BBC Radio 4 o 2006 i fis Mehefin 2015, yn ogystal â'r sioe gwis *1001 Things You Should Know* ar Channel 4 rhwng 2012 a 2013, ac ailwampiad o'r rhaglen *Fifteen to One* o Ebrill 2014 ymlaen ar yr un sianel. Yn 2016, cymerodd le Stephen Fry fel cyflwynydd cwis teledu y BBC *QI*. Yn 2017 ymunodd gyda Noel Fielding i gyd-gyflwyno y sioe *The Great British Bake-Off* wedi iddo symud o'r BBC i Channel 4, gan adael ar ddiwedd cyfres 2019.

Hi yw cyd-sylfaenydd y Blaid Gydraddoldeb i Ferched (sefydlwyd ym mis Mawrth 2015). Mae wedi bod yn Ganghellor Prifysgol Portsmouth ers mis Hydref 2012, yn ogystal â gwasanaethu fel llywydd presennol y Ginio Ferched y Flwyddyn.

## Teledu
**No 73* (1982-1986)
**The Big One* (1992)
**Kingdom* (2009)
**Up the Women* (2013)
**Call the Midwife* (2013)
**QI* (2016-)
**The Great British Bake-Off* (2017-2019)

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau i blant
* 
* 
*  (cyfieithiad i'r Iseldireg)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Llyfrau i oedolion
* Toksvig, Sandi (2012) *Valentine Grey*. Virago. ISBN 9781844088317
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Actorion o Ddenmarc
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Digrifwyr LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ddenmarc
Mock the Week

Mae ***Mock the Week*** yn gêm banel bynciol Brydeinig a gyflwynir gan Dara Ó Briain. Cynhwysir comedi ar ei sefyll yn nifer o rowndiau'r gêm, gyda'r chwaraewyr yn paratoi atebion sy'n ymwneud â phynciau annisgwyl.

Gwneir y rhaglen gan y cwmni cynhyrchi annibynnol Angst Productions ac fe'i darlledwyd ar BBC Two am y tro cyntaf ar 5 Mehefin, 2005. Fe'i chrëwyd gan Dan Patterson a Mark Leveson, pâr sydd hefyd yn gyfrifol am y sioe gêm gomedi *Whose Line Is It Anyway?* Cerddoriaeth thema'r rhaglen yw'r sengl 1978 "News of the World" gan The Jam. Darlledir hen benodau ar Dave, rhywbeth y mae'r panelwyr yn sôn yn rheolaidd amdano ar y rhaglen. Denodd benodau 2007 3.5 miliwn o wylwyr.

Cyflwynir y rhaglen gan Dara Ó Briain ac mae dau banel gyda thri chwaraewr yr un. Yn bresennol, cynhwysa panel y chwith Hugh Dennis, yr unig banelydd parhaol presennol, a dau banelydd gwadd, yn ogystal â thri phanelydd gwadd ar banel y dde. Cynhwysa cyn-banelwyr parhaol, Frankie Boyle a Chris Addison ar banel y chwith, a Rory Bremner, Russell Howard ac Andy Parsons ar banel y dde.

## Ymddangosiadau gwadd
Mae pob un o'r canlynol wedi ymddangos nifer o weithiau fel panelwyr gwadd ar y rhaglen, hyd at 23 Mehefin 2016. *(Nid yw hyn yn cynnwys rhaglen arbennig Comic Relief 2011)*:

**38 o ymddangosiadau**
*Ed Byrne

**31 o ymddangosiadau**
*Milton Jones

**21 o ymddangosiadau**
*Josh Widdicombe

**14 o ymddangosiadau**
*Rob Beckett
*Gary Delaney

**12 o ymddangosiadau**
*Stewart Francis

**11 o ymddangosiadau**
*Chris Addison
*Miles Jupp
*David Mitchell

**9 ymddangosiad**
*Zoe Lyons
*Romesh Ranganathan
*Mark Watson

**8 ymddangosiad**
*Micky Flanagan
*Gina Yashere

**7 ymddangosiad**
*John Oliver
*Katherine Ryan
*Holly Walsh

**6 ymddangosiad**
*Jo Brand
*Jo Caulfield
*Greg Davies
*Andy Parsons
*Sara Pascoe
*Jack Whitehall

**5 ymddangosiad**
*James Acaster
*Alun Cochrane
*Ed Gamble
*Adam Hills
*Michael McIntyre
*Andi Osho
*Seann Walsh

**4 ymddangosiad**
*Nathan Caton
*Hal Cruttenden
*Russell Howard
*Ava Vidal

**3 ymddangosiad**
*Carl Donnelly
*Rhod Gilbert
*Fred MacAulay
*Ben Norris
*Lucy Porter
*Tiff Stevenson

**2 ymddangosiad**
*Angela Barnes
*Kevin Bridges
*Jon Culshaw
*Matt Forde
*Jeremy Hardy
*Russell Kane
*Patrick Kielty
*Lauren Laverne
*Sarah Millican
*Diane Morgan
*Al Murray
*Greg Proops
*Chris Ramsey
*Linda Smith
*Mark Steel
*Ian Stone
*Ellie Taylor

**a.**  Ymddangosiadau cyn dod yn banelydd rheolaidd.
**b.**  Ymddangosodd yn rhaglen arbennig Comic Relief *24 Hour Panel People*, gyda Doc Brown, Daniel Sloss a David Walliams.

## Cyfeiriadau 
Categori:Comedi teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu dychanol
Hugh Dennis

Mae **Peter Hugh Dennis** (ganed 13 Chwefror 1962) yn gomedïwr, actor, ysgrifennwr, dynwaredwr a throsleisydd o Loegr. Fe'i adnabyddir fel un hanner y ddeuawd gomedi Punt and Dennis gyda'i bartner comedi Steve Punt, a fel Pete Brockman, y tad yn y comedi sefyllfa BBC One *Outnumbered*. Ers 2005, mae Dennis wedi bod yn banelydd rheolaidd ar y rhaglen gomedi dychanol BBC Two *Mock the Week*.

Ganwyd Dennis yn Kettering, Swydd Northampton, yn fab i'r athrawes Dorothy M. Dennis (yn gynt, Hinnels) a John Dennis. Mae ganddo un brawd, hefyd o'r enw John, sydd ar hyn o bryd yn gweithio fel Llysgennad Prydain i Angola. Addysgwyd Dennis yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Yn ystod ei amser yno, chwaraeoedd rygbi gyda'r comedïwr Will Self, ac roedd yn brif bachgen yn ei flwyddyn derfynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Dychanwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Frankie Boyle

Digrifwr ac ysgrifennwr o'r Alban yw **Francis Martin Patrick "Frankie" Boyle** (ganed 16 Awst 1972). Fe'i adnabyddir am ei synnwyr digrifwch pesimistaidd a dadleuol. Roedd yn banelydd parhaol ar y gêm banel gomedi *Mock the Week* o ddechrau'r rhaglen yn 2005 i 2009.

Ers gadael y rhaglen, mae Boyle wedi ymddangos fel panelydd gwadd ar nifer o raglenni comedi eraill, yn ogystal â serennu yn ''Frankie Boyle's Tramadol Nights* yn 2010, *Frankie Boyle's Rehabilitation Programme* yn 2011, *The Boyle Variety Performance* yn 2012 a *Frankie Boyle's Election Autopsy* yn 2015. Cyd-ysgrifennodd peilot y comedi sefyllfa radio *Blocked'' yn 2014 gyda Steven Dick. Fe'i darlledwyd ar BBC Radio 4 ar 5 Mehefin, 2014.

Ar 1 Hydref, 2009 rhyddhawyd *My Shit Life So Far*, hunangofiant Boyle. Rhyddhawyd ei ail lyfr, *Work! Consume! Die!* ym mis Hydref 2011, a'i drydydd llyfr ''Scotland's Jesus: The Only Officially Non-racist Comedian'' ar 24 Hydref, 2013.
## Gwaith
### Sioeau byw
### DVDau a ffrydio ar-lein
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Digrifwyr o'r Alban
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Cyn-Gatholigion
Categori:Anffyddwyr o'r Alban
Hawystl

:*Gofal: Erthygl am santes Gymreig, a merch Brychan yw hon. Am y sant gwrywaidd o Gernyw, gweler: *Austell''.

Santes oedd **Hawystl** neu Tangwystl (fl. 5g - dechrau 6g), a oedd yn ferch i Brychan, sefydlydd teyrnas Brycheiniog (yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru) Gelwid hi weithiau wrth yr is-nam "gloff"  Roedd Brychan yn dad i bedwar ar hugain o ferched yn ôl y "Cognatio de Brychan" o'r 10g (ffigwr a geir yn aml mewn llên gwerin, e.e. meibion Llywarch Hen) yn ogystal â rhai meibion. Cyfeirir at deulu ("llwyth") Brychan yn y Trioedd fel un o "dri llwyth seintiau Cymru" (ynghyd â theuluoedd Caw a Chunedda).

Sefydlodd Ystrad Tanglws ym Morgannwg. Bu unwaith eglwys yn dwyn ei henw, sef Eglwys Llanawstl, Machen, Gwent, sydd bellach wed'i dynnu i lawr. ac efallai hi rhoddod ei henw i Llangwestyl a daeth yn enwog yn yr Oesoedd Canol fel Abaty Glyn y Groes. Priododd Tydanwedd ap Amlawdd Wledig. Bu yn fam i Marchell o'r Eglwys Wen a nifer o saint eraill a chysylltir â Bangor-is-y-Coed a Dyffryn Clwyd

Fel sant, dydd ei gŵyl yw 28 Mehefin.

Mae'n ymddangos fel santes yn 'Caer Hawystl* ac fel merch i Frychan ym Mheniarth MS.127; tud.52. Copiwyd y wybodaeth yma i lawysgrifau eraill, a dyma achos ychydig rhagor o ddryswch amdani. Yn y llawysgrif hwn (Peniarth 127) mae Hawystl yn cymryd lle Tudwystl (gweler: Plant Brychan §3x in EWGT tud.83).*

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Brycheiniog
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Teyrnoedd Brycheiniog
Amgueddfa tramffordd Afon Fox

300px|chwith|bawd|Prif lein yr amgueddfa
300px|bawd|Cerbydau'r Chicago El

Amgueddfa yn South Elgin, Illinois yw **Amgueddfa tramffordd Afon Fox** (Saesneg: *Fox River Trolley Museum*).

## Hanes
Mae'r amgueddfa yn deyfnyddio darn o lein Afon Fox, rhan o Ghwmni Cludiant Elgin, Aurora a'r De, sy'n dyddio o 1896. Caewyd darn olaf y lein ym 1961.

Ffurfiwyd y Clwb Rheilffordd Buddsoddiad yn 1959, a prynwyd sawl cerbyd y Cwmni Cludiant Elgin, Aurora a'r De. Prynwyd safle'r amgueddfa ac is-orsaf trydan. Agorwyd yr amgueddfa ar 4 Gorffennaf 1966.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr amgueddfa

Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Tramffordd Afon Fox
Categori:Cludiant yn yr Unol Daleithiau
Categori:Illinois
Llefarydd Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)

'''Llefarydd Tŷ'r Cyffredin''' yw swyddog llywyddu  Tŷ'r Cyffredin, siambr isaf  Senedd y Deyrnas Unedig. Etholir y Llefarydd gan Aelodau Seneddol, o blith ei gilydd.

Y Llefarydd sy'n cadeirio dadleuon y Tŷ, gan benderfynu pa aelod sy'n cael siarad. Ef hefyd sy'n gyfrifol am gadw trefn yn ystod y ddadl, gan gosbi unrhyw aelod sy'n torri rheolau'r Tŷ. Yn wahanol i Lefarwyr y rhan fwyaf o wledydd mae niwtraliaeth yn hanfodol yn y swydd, a disgwylir iddo ef neu hi fod yn ddiduedd ym mhob achos. Pan gymer y swydd mae'r Llefarydd yn torri pob cysylltiad â'i blaid ac nid yw'n cymryd rhan yn y ddadl, ar wahân i gadw trefn a dewis y siaradwr nesaf. Pan geir pleidlais gyfartal, gall fwrw pleidlais er mwyn i'r naill ochr neu'r llall ennill y ddadl. Ond ceir rheol am hyn (Rheol y Llefarydd Denison) a disgwylir iddo ef neu hi gadw at y traddodiad hwn. Er enghraifft, mae'n rhaid iddo bleidleisio i symud deddfau drwy'r Tŷ mor gyflym ac sy'n bosibl, a phan geir pleidlais o ddiffyg hyder, mae'n rhaid i'r Llefarydd bleidleisio o blaid y person.

Mae'r Llefarydd hefyd yn parhau'n Aelod Seneddol yn ystod y cyfnod hwn; mae hefyd yn derbyn llety o fewn Tŷ'r Cyffredin. Disgwylir i'r deiliad hefyd wneud rhai swyddi gweinyddol a seremonïol.

## Cyfeiriadau
Categori:Tŷ'r Cyffredin
Laura McAllister

Academydd, gwleidydd a chyn chwaraewr pêl-droed yw'r Athro **Laura Jean McAllister** CBE (ganed 1964) sydd yn gadeirydd Chwaraeon Cymru. Fel chwaraewr pêl-droed yn nhîm cenedlaethol merched Cymru, enillodd McAllister 24 o gapiau, a bu'n gapten y tîm. Safodd fel ymgeisydd etholiadol dros Blaid Cymru yn 1987 a 1992. Ar hyn o bryd mae'n Athro Polisi Cyhoeddus a Llywodraethu Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd.

Fe'i penodwyd yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (CBE) yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2016 am ei gwasanaeth i chwaraeon yng Nghymru.

## Gyrfa Academaidd 
Derbyniodd  McAllister ei addysg Uwchradd yn Ysgol Bryntirion Pen-y-bont ar Ogwr. Graddiodd o Ysgol Economeg Llundain, lle y cwblhaodd BSc (Econ.) mewn llywodraethu, ac o Brifysgol Caerdydd, lle cwblhaodd PhD mewn Gwleidyddiaeth. Bu'n Athro Llywodraethu ym Mhrifysgol Ysgol Rheolaeth Lerpwl rhwng 1998 a Hydref 2016. Mae hi'n aelod o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.

Mae ganddi raddau anrhydeddus o Brifysgol Bangor, Prifysgol Caerdydd, Prifysgol Fetropolitan Caerdydd, a Phrifysgol Abertawe.

## Gyrfa wleidyddol 
Safodd fel ymgeisydd Plaid Cymru yn  Etholiad cyffredinol 1987 yn etholaeth Penybont ar Ogwr, ac yn etholaeth Ogwr yn Etholiad cyffredinol 1992.

Roedd yn aelod o Fwrdd Cydnabyddiaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru o 2014 i 2015, yn gynghorydd i'r Panel Annibynnol ar Dâl a Chefnogaeth Aelodau'r Cynulliad o 2008 i 2009, ac yn aelod o Gomisiwn Richard rhwng 2002 a 2004.

Bu'n aelod o fwrdd Stonewall o 2012 i 2015, ac ar hyn o bryd mae'n aelod o fwrdd Y Sefydliad Materion Cymreig.

## Gyrfa Pêl-droed
### Gyrfa clwb 
Ni chwaraeodd McAllister bêl-droed dan drefn ffurfiol nes iddi ymuno â'r Millwall Lionesses wrth astudio yn Ysgol Economeg Llundain. Ar ôl iddi ddychwelyd i Gymru treuliodd 12 mlynedd gyda Dinas Caerdydd. Casglodd McAllister ddwy fedal enillwyr Cwpan Merched Cymru a enillodd ddyrchafiad i Uwch Gynghrair Merched Cymru gyda Chaerdydd.

### Gyrfa ryngwladol 
Yn 1992 roedd McAllister yn un o dri bêl-droediwr benywaidd a bwysodd ar ysgrifennydd Cymdeithas Bêl-Droed Cymru (FAW), Alun Evans i roi cydnabyddiaeth i bêl-droed merched yng Nghymru. Rhoddwyd tîm swyddogol at ei gilydd a chystadlodd yn nhwrnamaint cymhwyster i Bencampwriaeth Merched UEFA 1995. Gwnaeth McAllister ei ymddangosiad cyntaf i Gymru yn yr ail gêm, ac fe drechwyd Cymru 12-0  gan yr enillwyr yn y pen draw, yr Almaen yn Bielefeld.

## Llyfryddiaeth
Mae'r Athro McAllister wedi cyhoeddi nifer o lyfrau gan gynnwys;
* Plaid Cymru: The Emergence of a Political Party; Seren 2001 ASIN B019TLTNMG
* Women, Politics and Constitional Change: The First Years of the National Assembly for Wales (Politics & Society in Wales); gyda Paul Chaney a Fiona Mackay; Prifysgol Cymru 2007 ASIN B01K0TPJ9M
* Dafydd Ellis Thomas: A Biography; Prifysgol Cymru 2008 ISBN 978-0708318300

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Dorothea Bate

Paleontolegwr ac arloeswr sŵarcheoleg o Gymru oedd **Dorothea Minola Alice Bate** FGS (8 Tachwedd 1878 – 13 Ionawr 1951), a elwid hefyd yn **Dorothy Bate**. Gwaith ei bywyd oedd dod o hyd i ffosilau o famaliaid a ddiflannodd yn ddiweddar gyda'r bwriad o ddeall sut a pham esblygwyd ffurfiau cawraidd a corachaidd.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd yn Sir Gaerfyrddin, roedd Bate yn ferch i Uwch-arolygydd Heddlu Henry Reginald Bate a'i wraig Elizabeth Fraser Whitehill. Roedd ganddi chwaer hŷn a brawd iau. Ni chafodd llawer o addysg ffurfiol a dywedodd unwaith bod ei addysg "mond wedi ei dorri ar draws yn achlysurol gan ysgol". Yno arhosodd am bron i hanner can mlynedd gan ddysgu adareg, palaeontoleg, daeareg ac anatomeg. Roedd yn weithiwr ar dasg, yn cael ei thalu am y nifer o ffosilau roedd hi'n paratoi. Tra yng Nghyprus arsylwodd hefyd (a daliodd, saethodd a blingodd Yn Creta, daeth i adnabod yr archeolegwyr oedd yn cloddio Knossos a safleoedd eraill ar yr ynys, oedd yn taflu goleuni ar y gwareiddiad Minoaidd,

Yn y 1920au, gweithiodd Bate gyda'r archeolegydd Athro Dorothy Garrod ym Mhalestina, ac yn 1937 cyhoeddodd y ddau lyfr ar y cyd *The Stone Age of Mount Carmel* cyfrol 1, rhan 2: *Palaeontology, the Fossil Fauna of the Wady el-Mughara*, yn dehongli gwaith cloddio Mynydd Carmel. Ymhlith y darganfyddiadau eraill, fe adroddodd y ddau ar weddillion yr afonfarch.

Gweithiodd Bate gyda Percy R. Lowe hefyd, ar ffosilau estrys yn Tsieina.

Yn 2005, crëwyd 'adlun Dorothea Bate' yn yr Amgueddfa Hanes Naturiol fel rhan o brosiect i ddatblygu oriel o gymeriadau nodedig i gylchrodio eu casys arddangos. Mae hi felly ymhlith enwogion eraill gan gynnwys Carolus Linnaeus, Mary Anning, a William Smith. Maent yn dweud straeon am hanes eu bywydau a'i darganfyddiadau.
* *On Elephant Remains from Crete, with Description of *Elephas creticus* (1907)*
* ''Excavation of a Mousterian rock-shelter at Devil's Tower, Gibraltar* (with Dorothy Garrod, L. H. D. Buxton, a G. M. Smith, 1928)
* *A Note on the Fauna of the Athlit Caves* (1932)
* *The Stone Age of Mount Carmel, volume 1, part 2: Palaeontology, the Fossil Fauna of the Wady el-Mughara Caves'' (gyda Professor Dorothy Garrod, 1937)
* 1940: Etholwyd yn gymrawd o'r Gymdeithas Ddaearegol

## Portread 
Mae portread dyfrlliw o Bate fel merch ifanc, a ddarluniwyd gan ei chwaer, yn yr Amgueddfa Hanes Naturiol. Ynddo mae hi'n gwisgo ffrog ddu wedi addurno gyda les gwyn, a rhosyn mawr pinc.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Shindler, Karolyn: *Darganfod Dorothea: o Fywyd Arloesol Ffosil-Heliwr Dorothea Bate* (Llundain, Harper Collins, 2005, 390pp, 48 platiau du a gwyn) ISBN 0-00-257138-2
* *Miss D. M. A. Bate (ysgrif goffa)* yn *Natur*, Llundain, 167, tt. 301-302.
* *Miss Dorothea Bate*, ysgrif goffa yn The Times, 23 Ionawr 1951
* Nicholas, Anna: *Geifr o Ynys Fach* (Llundain, Summersdale, 2009, 320pp, ISBN 978-1-84024-760-2

## Dolenni allanol 
* BBC Radio 4, rhaglen ar Bate, yng nghyfres *Natural History Heroes*.

Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Austell

:*Gofal:Am y santes Gymreig, a merch y Brenin Brychan, gweler Hawystl.*

Meudwy a sant o'r 6g a fu'n byw yng Nghernyw, Cymru a Llydaw oedd **Austell** (neu **Austel**). Enwyd y dref St Austell yng Nghernyw ar ei ôl. Mae ei ddydd Gŵyl ar 28 Mehefin, wythnos ar ôl ei gyfaill Mefen.

Ymddengys yr enw'n gyntaf mewn rhestr o seintiau Cernyw yn y *Codex Reginensis Latinus* 191 o'r 10g, yn y Fatican, gyda'r sillafiad "Austoll". Roedd y sillafiad wedi newid i "Austolus" erbyn 1150.

Cysylltir Austell gyda sant o'r enw Mewn (neu "Muen"), yng Nghernyw ac yn Llydaw e.e. yn enw'r pentrefi Sant-Fieg-ar-Mewan a Sant-Meven. Yng Nghernyw a Llydaw, rhoddodd Austell a Mefen eu henwau ar blwyfi sy'n ffinio â'i gilydd ac roedd gan Austell gwlt cryf yn Abaty Saint-Méen ac a elwir yn Llydaweg yn 'Sant-Neven').

Mae'n bosibl iddo roi ei enw y pentref Llanawstl ym Machen, Gwent, ond mae hefyd yn bosibl mai cyfeiriad at Hawystl sydd yma.

[bawd|dim|[Sant-Neven, Llydaw, lle roedd gan Austell ddilynwyr]]

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Andy Parsons

Mae **Andrew John "Andy" Parsons** (ganed 1967) yn gomedïwr ac ysgrifennwr o Loegr. Ymddangosodd yn rheolaidd fel panelydd ar y gêm banel gomedi BBC Two *Mock the Week* o gyfres 3 i gyfres 11. Gyda'i bartner comedi Henry Naylor, y mae wedi ysgrifennu a chyflwyno naw cyfres o ''Parsons and Naylor's Pull-Out Sections* ar BBC Radio 2.

## DVDau comedi ar ei sefyll
**Britain's Got Idiots Live* (23 Tachwedd 2009)
**Gruntled Live 2011* (14 Tachwedd 2011)
**Slacktivist Live* (25 Tachwedd 2013)
**Live and Unleashed but Naturally Cautious'' (27 Tachwedd 2015)
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Dychanwyr o Loegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Laurie Kynaston

Actor o Gymro yw **Laurie Kynaston** (ganwyd 24 Chwefror 1994).

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd yn yr Amwythig a'i magwyd ar fferm yn Weston Rhyn, ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Mynychodd Ysgol Uwchradd Llanfyllin lle roedd yn weithgar gyda'r adran ddrama.

## Gyrfa
Cychwynnodd ei yrfa broffesiynol ar lwyfan Clwyd Theatr Cymru pan oedd yn 19 mlwydd oed, yn chwarae bachgen ifanc yn *The Winslow Boy*.

Ymddangosodd ar deledu am y tro cyntaf yn 2014 mewn pennod o *Casualty.*

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm
### Teledu
## Theatr
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanfyllin
Milton Jones

Mae **Milton Hywel Jones** (ganed 16 Mai 1964) yn gomedïwr o Loegr, o dras Gymreig. Mae'n ymddangos yn rheolaidd fel panelydd gwadd ar y rhaglen banel bynciol *Mock the Week*.

Fe'i ganwyd yn Kew, Surrey. Mae ei dad yn dod o Abertawe. Cafodd ei addysg yn Middlesex Polytechnic.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815

## Genedigaethau 1800 - 1815
*Gweler hefyd*
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1650
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1876-1890
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1891-1905
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Hanes Cymru
Romesh Ranganathan

Mae **Jonathan Romesh Ranganathan** (ganed 23 Mawrth 1978) yn gomedïwr ar ei sefyll Seisnig o dras Sri Lancaidd. Mae'n banelydd rheolaidd ar *Play to the Whistle* a ''The Apprentice: You're Fired!''.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Digrifwyr Seisnig
Paul Merton

Mae **Paul James Martin**, a adnabyddir yn broffesiynol fel **Paul Merton** (ganed 9 Gorffennaf 1957) yn ysgrifennwr, actor, comedïwr, a chyflwynwydd radio a theledu Seisnig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Digrifwyr Seisnig
Ed Byrne

Mae **Edward Cathal "Ed" Byrne** (ganed 16 Ebrill 1972) yn gomedïwr ar ei sefyll, trosleisydd ac actor o Iwerddon.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Digrifwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1972
Josh Widdicombe

Mae **Joshua Michael "Josh" Widdicombe** (ganed 8 Ebrill 1983) yn gomedïwr a chyflwynydd teledu a radio Seisnig. Fe'i adnabyddir ar gyfer ei ymddangosiadau ar *The Last Leg* (2012-presennol), *Fighting Talk* (2014-presennol), *Insert Name Here* (2016-presennol) a'i gomedi sefyllfa BBC Three *Josh* (2015-presennol). Mae wedi ymddangos yn rheolaidd fel panelydd gwadd ar *Mock the Week* ers 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Jack Dee

Mae **James Andrew Innes "Jack" Dee** (ganed 29 Medi 1961) yn gomedïwr ar ei sefyll, actor ac ysgrifennwr Seisnig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Actorion teledu Seisnig
Daniel Gooch

Roedd **Daniel Gooch** (24 Awst 1816 – 15 Hydref 1889) yn beiriannydd, enwog am ei waith efo Rheilffordd y Great Western.

Ganwyd Gooch yn Bedlington. Daeth yn beiriannydd yn ffatri locomotifau Edward Pease a Robert Stephenson yn Newcastle upon Tyne, ac wedyn yng Ngwaith Haearn Tredegar. Daeth yn orychwylydd locomotifau i Reilffordd y Great Western ym 1837, yn 21 oed. Roedd ei locomotifau'n gyflymach na locomotifau rheilffyrdd eraill, oherwydd lled y cledrau, 7 troedfedd yn hytrach na led safonol y rheilffyrdd eraill. Cynlluniodd o gyfanswm o 340 math gwahanol o locomotifau. Cynlluniodd o Gwaith Rheilffordd Swindon. Gadawodd y rheilffordd ym 1864 i ganolbwyntio ar ddatblygiad cysylltiad telegraffig, a daeth yn gadeirydd y Cwmni Adeiladwaith a Cynhaliaeth Telegraff (Telcon) ac yn gyfarwyddwr Cwmni Telegraff Anglo-American. Goruchwyliodd ef osodiad y cebl cyntaf dros y Môr Iwerydd ym 1866, ac un arall o Brest i Ganada ym 1869. Ym 1865, daeth yn Aelod Seneddol i Cricklade hyd at 1885. Ym 1865, daeth yn gadeirydd Rheilffordd y Great Western.

Bu farw Gooch ar 15 Hydref 1889.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Tracey Ullman

Mae **Trace "Tracey" Ullman** (ganed 30 Rhagfyr 1959) yn actores deledu, llwyfan a ffilm Seisnig sydd â dinasyddiaeth ddeuol Brydeinig-Americanaidd. Mae'n perfformio fel comedïwraig, cantores a dawnswraig, yn ogystal â gweithio fel cyfarwyddwraig, cynhyrchydd, sgrin-awdur, awdur a gwraig fusnes.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Llenorion Seisnig
Victoria Coren Mitchell

Mae **Victoria Elizabeth Coren Mitchell** (ganed 18 Awst 1972) yn ysgrifenwraig, cyflwynwraig, a chwaraewraig pocer proffesiynol. Mae Coren Mitchell yn ysgrifennu colofnau wythnosol i'r papurau newydd *The Observer* a *The Guardian* ac y mae wedi cyflwyno'r cwis teledu BBC *Only Connect* ers 2008.

Ganwyd Coren Mitchell yn Hammersmith, Llundain, yn ferch i'r newyddiadurwr Alan Coren a'i wraig Dr Anne Kasriel. Mae ganddi frawd o'r enw Giles Coren. Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen.

Mae wedi bod yn briod i'r actor a'r comediwr David Mitchell ers mis Tachwedd 2012. Ym mis Mai 2015, cyhoeddodd y cwpl enedigaeth eu merch.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol yn ymwneud â phocer
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Katherine Ryan

Mae **Katherine Ryan** (ganed 30 Mehefin 1983) yn gomedïwraig, ysgrifenwraig, cyflwynwraig ac actores Ganadaidd-Wyddelig. Mae'n byw yn Llundain.

## Bywyd
Mae Ryan yn ferch i dad Gwyddelig a mam Ganadaidd o dras Wyddelig. Mae ei thad yn ddrafftsmon sy'n berchen ar gwmni peirianneg. Ganwyd a magwyd Ryan a'i dwy chwaer iau yn Sarnia, Ontario. Treuliodd hafau ei phlentyndod yng Nghorc yn ymweld â'i mam-gu a thad-cu ar ochr ei thad. Astudiodd cynllunio trefol mewn prifysgol yn Toronto. Tra'n astudio, gweithiodd yn Hooters yn ogystal â chymryd rhan mewn nosweithiau meic agored yn ei hamser sbâr.

Daeth Ryan i Lundain am fis gyda'i chariad yn yr haf yn 2007, cyn penderfynu symud yno'n barhaol yn Ionawr 2008. Mae erbyn hyn yn byw yn ardal Crouch End y ddinas gyda'i merch o gyn-gariad, Violet. Mae Ryan wedi dioddef gyda chanser y croen ddwywaith yn y gorffennol.

## Gyrfa 
Ymddangosodd Ryan ar deledu am y tro cyntaf yn 2012 ar raglen Channel 4 *8 Out of 10 Cats*. Mae wedi mynd ymlaen i ymddangos ar raglenni panel eraill, gan gynnwys *Mock the Week*, *Never Mind the Buzzcocks*, *A League of Their Own*, *QI* a *Have I Got News for You*.

Fel actores, mae wedi ymddangos yn y comedi sefyllfa Channel 4 *Campus*, y comedi sefyllfa BBC Two *Episodes* a ''Don't Sit in the Front Row* gyda Jack Dee.

## Ffilmyddiaeth 
**Episodes* (2012) - cynorthwy-ydd Merc 
**Mock the Week* (2012–15) – panelydd gwadd
**Never Mind the Buzzcocks* (2012–14) – panelydd gwadd
**8 Out of 10 Cats* (2012–14) – panelydd gwadd
**Sweat the Small Stuff* (2013–14) – panelydd gwadd
**Let's Dance for Comic Relief* (2013) – cystadleuydd 
**Fake Reaction* (2013) – gwestai
**QI* (2013) – panelydd gwadd
**Have I Got News for You* (2013–16) – panelydd gwadd a chyflwynwraig
**Celebrity Squares* (2014, 2015) – gwestaiu
**Room 101* (2015) – gwestai
**8 Out of 10 Cats Does Countdown* (2015) – panelydd gwadd
**Hair* (2015) – cyflwynwraig
**Safeword* (2015–presennol) – capten tîm
**The Cube: Celebrity Special* (2015) – cystadleuydd
**The Last Leg* (2015) – gwestai
**Bring the Noise* (2015) – panelydd rheolaidd
**Lip Sync Battle UK* (2016) – cystadleuydd
**Let's Play Darts for Sport Relief* (2016) – cystadleuydd
**Counterfeit Cat'' (2016) – Ranceford (llais)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwynwyr teledu o Ganada
Categori:Cyflwynwyr teledu o Iwerddon
Categori:Digrifwyr o Ganada
Categori:Digrifwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Endelyn ach Cynyr

Santes o Gernyw o'r 6g oedd **Endelyn** neu ***Endellion***.

Roedd Endelyn yn ferch i Cymorth, wyres Brychan Brycheiniog, a Brynach un o'i cynghorwyr ef. Ganwyd hi yng Nghernyw ar ôl i'w theulu symud yno. Roedd ganddi dair chwaer Mynfer, Mabyn a Mwynen (Morwenna). Treuliodd gyfnod ar Ynys Wair ble mae ganddi gapel. Symudodd i bentref ger Padstow sy'n dwyn ei henw, sef Sen Endelyn (Saesneg: Sant Endellion).

Mae dwy ffynnon ym mhentref Sen Endelyn wedi'i chysegru iddi ac mae rhan o'i bedd wedi goroesi yn yr eglwys leol. Dethlir dydd ei gŵyl ar 29 Ebrill. Yr enw Lladin arni yw ***Endelienta***.

## Buwch Endellion 
Ceir hanes am Endelyn yn adrodd fod ganddi fuwch a odrodd ei hun pob dydd. Un diwrnod crwydrodd y fuwch ar dir pennaeth Trerigoni (Saesneg: Tregony). Gwylltiodd ef a lladdodd y fuwch. Er mwyn dial lladdodd tad bedydd Endelyn y pennaeth ond llwyddodd Endelyn ei adfywio.

## Enw ffasiynol heddiw
Ar 25 Awst 2010 cyhoeddodd David Cameron a'i wraig Samantha iddynt alw eu plentyn newydd anedig yn Florence Rose Endellion gan iddynt fwynhau eu gwyliau ym mhentref St Endellion, Cernyw.

## Llefydd cysylltiedig
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q936150 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
District Line

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **District Line**,  a ddangosir gan linell werdd ar fap y Tiwb. Mae'n llinell danddaearol sy'n rhedeg trwy ganol Llundain. O'r 60 o orsafoedd a wasanaethir gan y llinell, mae 25 ohonynt o dan y ddaear. Hon yw'r drydedd linell brysuraf a'r bedwaredd hiraf ar y rheilffordd. Er gwaethaf hyn, mae Llinell y Cylch yn gwasanaethu mwy o orsafoedd nag unrhyw linell arall.

## Map
900px|center|bawd|Llwybr daearyddol gywir y District line

District
David Mitchell

Mae **David James Stuart Mitchell** (ganed 14 Gorffennaf 1974) yn gomediwr, actor ac ysgrifennwr o Loegr. Ef yw hanner y ddeuawd Mitchell and Webb gyda'i bartner comedi Robert Webb.

## Gyrfa 
Serenodd Mitchell gyda Webb yn y comedi sefyllfa Channel 4 *Peep Show* yn chwarae Mark Corrigan. Mae'r ddeuawd wedi ysgrifennu a serennu mewn nifer o raglenni sgetsys gan gynnwys *Bruiser*, *The Mitchell and Webb Situation,* *That Mitchell and Webb Sound*, a hefyd *That Mitchell and Webb Look*. Rhyddhawyd eu ffilm gyntaf, *Magicians*, yn 2007.

Mae Mitchell yn banelydd rheolaidd ar y rhaglen banel gomedi *Would I Lie to You?*. Mae wedi ymddangos fel panelydd gwadd ar raglenni megis *QI*, *Mock the Week*, *Have I Got News for You,* *8 Out of 10 Cats* a *The Big Fat Quiz of the Year* yn 2005, 2007, 2009, 2011, 2014 a 2015. Mae wedi ymddangos mewn nifer o benodau o *Question Time*. Ar y radio, mae'n cyflwyno'r gêm banel *The Unbelievable Truth* ar BBC Radio 4.

Fel ysgrifennwr, mae Mitchell yn cyfrannu'n rheolaidd i erthyglau yn *The Observe*r a *The Guardian*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
William Smith

Sefydlwyd gwyddor stratigraffeg ar gyfer Cymru a Lloegr gan y daearegwr o Loegr, **William Smith** (23 Mawrth 1769 – 28 Awst 1839; a lysenwyd yn William 'Strata' Smith),  wrth iddo ddylunio cyfres o fapiau. Bu arddangosfa o'r mapiau yn Amgueddfa Cenedlaethol Cymru dros aeaf 2015/16.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Marwolaethau 1839
Categori:Daearegwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
Cretasaidd

Cyfnod mewn daeareg yw'r **Cretasaidd**. Cyfeiria at y ddaear yn ystod y cyfnod rhwng 145±4 a 66 miliwn o flynyddoedd (Ma) yn ôl (CP). Mae'n dilyn y cyfnod Jwrasig yn y gorgyfnod Cainosöig.

Nodir diwedd y cyfnod Cretasaidd gan un o ddifodiannau mawr bywyd, gan gynnwys diflaniad y dinosoriaid. Cyflwynwyd y cyfnod gan Jean d'Omalius d'Halloy, daearegwr o Wlad Belg, yn 1822.  Bellach arolygir cyfnodau daeareg gan Gomisiwn Rhyngwladol Stratigraffeg, is-bwyllgor Undeb Rhyngwladol Gwyddorau Daeareg.
bawd|chwith|Golygfa ddychmygol o'r cyfnod Cretasaidd. (Sefydliad Smithsonian, 1977)|306x306px
bawd|310px|chwith|Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.

## Gweler hefyd
*Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea.
*Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfnodau daearegol
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830

## Genedigaethau 1816 - 1830
*Gweler hefyd*
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1650
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1876-1890
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1891-1905
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Hanes Cymru
Jubilee Line

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **Jubilee Line**, a ddangosir gan linell lwyd ar fap y Tiwb. Adeiladwyd mewn dwy brif ran - gan ddechrau i Charing Cross, yng nghanol Llundain, ac wedyn yn estyn yn ddiweddarach, yn 1999, i Stratford, yn nwyrain Llundain. Mae'r gorsafoedd yn ddiweddarach yn fwy ac yn cynnwys nodweddion diogelwch arbennig. Mae 13 o 27 o'r gorsafoedd yn danddaearol.

## Map
650px|centre|bawd|Llwybr daearyddol gywir y Jubilee Line

Jubilee
Victoria Line

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **Victoria Line**, a ddangosir gan linell las golau ar fap y Tiwb. Mae'n rhedeg o Brixton yn y de i Walthamstow Central yng ngogledd-ddwyrain Llundain.

## Map
400px|center|bawd|Llwybr daearyddol gywir y Victoria Line

Victoria
Bakerloo Line

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **Bakerloo Line**, a ddangosir gan linell frown ar fap y Tiwb. Mae gan y llinell rannau o dan ac uwchben y ddaear. Mae'n rhedeg o Elephant & Castle yn y de-ddwyrain i Harrow & Wealdstone yng ngogledd-orllewin Llundain. O'r 25 o orsafoedd a wasanaethir gan y llinell, mae 15 ohonynt yn danddaearol. Enwir y llinell ar ôl dwy o'r gorsafoedd y mae'n eu gwasanaethu, sef Baker Street a Waterloo.

## Map
bawd|550px|canol|Llwybr daearyddol gywir y Bakerloo Line

Bakerloo
Metropolitan Line

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **Metropolitan Line**, a ddangosir gan linell fagenta ar fap y Tiwb. Cysyllta Aldgate yn ardal ariannol Dinas Llundain gydag Amersham a Chesham yn Swydd Buckingham, gyda changhennau i Watford yn Swydd Hertford ac Uxbridge yn Middlesex.

## Map 
600px|canol|bawd|Llwybr daearyddol gywir y Metropolitan Line

Metropolitan
Rheilffordd Danddaearol Llundain

bawd|Logo'r rheilffordd

System trafnidiaeth gyflym yw'r **Rheilffordd Danddaearol Llundain** neu **Underground Llundain** (Saesneg: **London Underground**). Ei enw poblogaidd yw'r **Tiwb**  neu'r **Tube**. Mae'n gwasanaethu rhan helaeth o Lundain Fwyaf ynghyd ag ardaloedd cyfagos Essex, Swydd Hertford a Swydd Buckingham yn Ne-Ddwyrain Lloegr, Y Deyrnas Unedig.

Pan agorwyd rhan gyntaf y system ym 1863 hon oedd rhwydwaith reilffordd danddaearol gyntaf yn y byd. Er bod yr enw yn awgrymu system danddaearol, mae 55% o'r rhwydwaith yn gweithredu uwchben y ddaear.

## Llinellau
bawd|Rheilffordd Danddaearol Llundain, 1908
Mae 11 llinell ar y Rheilffordd Danddaearol Llundain: 
*Bakerloo Line (brown)
*Central Line (coch)
*Circle Line (melyn)
*District Line (gwyrdd)
*Hammersmith & City Line (pinc)
*Jubilee Line (llwyd)
*Metropolitan Line (magenta)
*Northern Line (du)
*Piccadilly Line (glas tywyll)
*Victoria Line (glas golau)
*Waterloo & City Line (glaswyrdd)
Piccadilly Line

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **Piccadilly Line**, a ddangosir gan linell las tywyll ar fap y Tiwb. Mae'n llinell lefel-ddofn yn bennaf sy'n rhedeg o ogledd i orllewin Llundain, gyda'r rhan fwyaf o rannau ar yr wyneb tua'r gorllewin. O'r 53 o orsafoedd sydd ar y llinell, mae 25 ohonynt yn danddaearol. Rhennir rhai o'i gorsafoedd gyda'r District Line a'r Metropolitan Line.

## Gorsafoedd
bawd|Trên y Piccadilly Line yng ngorsaf Eastcote
Dyma'r gorsafoedd tiwb sydd ar y llinell o'r dwyrain i'r gorllewin. Mae'r blynyddoedd a agorwyd y gorsafoedd mewn cronfachau.
**Cangen Cockfosters**
* Cockfosters (1933)
* Oakwood (1933)
* Southgate (1933)
* Arnos Grove (1932)
* Bounds Green (1932)
* Wood Green (1932)
* Turnpike Lane(1932)
* Manor House (1932)
* Finsbury Park (1906)
* Arsenal (1906)
* Holloway Road (1906)
* Caledonian Road (1906)
* King's Cross St. Pancras (1906)
* Russell Square (1906)
* Holborn (1906)
* Covent Garden (1907)
* Leicester Square (1906)
* Piccadilly Circus (1906)
* Green Park (1906)
* Hyde Park Corner (1906)
* Knightsbridge (1906)
* South Kensington (1907)
* Gloucester Road (1906)
* Earl's Court (1906)
* Barons Court (1906)
* Hammersmith (1906)

**Estyniad i Hounslow ac Uxbridge**
* Turnham Green (1963)
* Acton Town (1932)

**Cangen Heathrow**
* South Ealing (1935)
* Northfields (1933)
* Boston Manor (1933)
* Osterley (1934)
* Hounslow East (1933)
* Hounslow Central (1933)
* Hounslow West (1933)
* Hatton Cross (1975)
* Heathrow Terminal 4 (1986)
* Heathrow Terminals 1,2,3 (1977)
* Heathrow Terminal 5 (2008)

**Cangen Uxbridge**
* Ealing Common (1932)
* North Ealing (1932)
* Park Royal (1932)
* Alperton (1932)
* Sudbury Town (1932)
* Sudbury Hill (1932)
* South Harrow (1932)
* Rayners Lane (1933)
* Eastcote (1933)
* Ruislip Manor (1933)
* Ruislip (1933)
* Ickenham (1933)
* Hillingdon (1933)
* Uxbridge (1933)

## Map
550px|center|bawd|Llwybr daearyddol gywir y Piccadilly line

## Cyfeiriadau
Piccadilly
Hammersmith & City Line

Llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain yw'r **Hammersmith & City Line**, a ddangosir gan linell binc ar fap y Tiwb. Mae'n cysylltu Hammersmith yn y gorllewin gyda Barking yn y dwyrain, yn rhedeg drwy ran ogleddol o ganol Llundain ganolog. Mae e yn lliw pinc salmwn ar fap y Tiwb. Roedd yn arfer bod yn rhan o'r llinell Fetropolitan ac yn cynnwys y rheilffordd danddaearol hynaf yn y byd, y rhan rhwng Paddington a Farringdon, a agorwyd ar 10fed o Ionawr 1863.

## Map
700px|center|bawd|Llwybr daearyddol gywir y Hammersmith & City Line

Hammersmith
Mirabeau Lamar

Gwleidydd, bardd, ac ail Arlywydd Gweriniaeth Texas (1838-1841) oedd **Mirabeau Buonaparte Lamar** (16 Awst 1798 – 19 Rhagfyr 1859).

Ganwyd Lamar ar 16 Awst 1798, ger Louisville, Georgia. Aeth Lamar i Texas Mecsicanaidd yn 1835. Gwasanaethodd rhwng 1836 a 1838 fel Is-arlywydd Gweriniaeth Texas o dan Arlywydd Sam Houston. Cafodd ei ethol yn Arylwydd Gweriniaeth Texas yn 1838.

## Dolenni allanol
*  "LAMAR, MIRABEAU BUONAPARTE"  *Handbook of Texas Online*; Texas State Historical Association.

Categori:Genedigaethau 1798
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Arlywyddion Gweriniaeth Texas
Categori:Pobl o Texas
Martin Wallström

Mae **Carl Martin Gunnar Wallström Milkéwitz** (ganed 7 Gorffennaf 1983) yn actor o Sweden. Mae'n fwyaf adnabyddus yn rhyngwladol am ei rôl fel Tyrell Wellick yn y ddrama seiber-gyffrous USA Network *Mr. Robot*.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilmiau 
### Teledu
## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Sweden
Categori:Genedigaethau 1983
Caroline Aherne

Actores a chomediwraig o Loegr oedd **Caroline Mary Aherne** (24 Rhagfyr 1963 – 2 Gorffennaf 2016). Mae'n fwyaf adnabyddus am: *Mrs Merton*, *The Fast Show* ac *The Royle Family*. Ei llais hi oedd i'w glywed yn y gyfres *Gogglebox*.

Cafodd ei geni yn Ealing, Llundain, i deulu o Wyddelod a oedd yn gweithio ar y rheilffyrdd. Symudodd y teulu pan oedd hi'n ddwy oed i Wythenshawe, Manceinion. Fel ei brawd, roedd yn rhannol ddall mewn un llygad. Aeth i ysgol *Hollies Convent Grammar School* yn West Didsbury ac yna bu'n astudio drama ym Mhrifysgol John Moores, Lerpwl.

## Teledu
**The Fast Show* (1994-1997)
**The Mrs Merton Show* (1994-1997)
**The Royle Family* (1998-2012)
**After Hours* (2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif