open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nicandros

:''Am y bardd Cymraeg Nicander, gweler Morris Williams. Am enghreifftiau eraill o'r enw Nicander gweler Nicander (gwahaniaethu).*

Bardd a gramadegydd yn yr iaith Roeg oedd **Nicandros** (hefyd **Nicander**; Groeg: Νίκανδρος) (fl. ganol yr ail ganrif CC), yn enedigol o ddinas Colophon yn Asia Leiaf.

Offeiriad etifeddol yng ngwasanaeth y duw Apollo oedd Nicander. Roedd hefyd yn feddyg galluog. Treuliai gyfnodau hir yn ardal Aetolia ac yn ninas Pergamom.

Cyfansoddai nifer o lyfrau, gan gynnwys traethawd hir ar amaeth (erys darnau ohoni ar glawr) a llyfr ar ymrithiadau (*metamorphoses'') a ddefnyddiwyd fel ffynhonnell gan y bardd Lladin Ofydd ac eraill.

Mae dwy o'i gerddi ar glawr ond nid oes iddyn nhw lawer o werth llenyddol, sef y *Theriaca*, ar feddyginiaethau yn erbyn brath nadroedd, a'r *Alexipharmaca*, ar wenwynau mewn bwyd a diod a sut i'w cwffio.

Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Categori:Meddygon Groeg yr Henfyd
Canolbarth Cymru

bawd|200px|Canolbarth Cymru

Un o ranbarthau answyddogol Cymru sydd yng nghanol y wlad yw **Canolbarth Cymru**.  Mae'n ffinio â Gogledd Cymru i'r gogledd, Gororau Lloegr i'r dwyrain, De a Gorllewin Cymru i'r de a Bae Ceredigion i'r gorllewin. Mae'n cynnwys bryniau'r Elenydd, Fforest Faesyfed a rhan o'r Berwyn, a'r afonydd Teifi, Gwy, Hafren ac Ystwyth.

## Disgrifiad
Yn hanesyddol, roedd Canolbarth Cymru yn cynnwys Teyrnas Powys a gogledd-ddwyrain Teyrnas Deheubarth.  Yn weinyddol, mae'n cynnwys awdurdodau unedol Ceredigion a Phowys.

Ceir ymraniadau sylweddol yn ddaearyddol a diwylliannol o fewn y rhanbarth. I'r gorllewin o fynydd Pumlumon a bryniau Elenydd ceir Ceredigion, sir sy'n wynebu Bae Ceredigion ac sy'n perthyn yn nes, yn hanesyddol, i Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin (de-orllewin Cymru) nag i Bowys. Mae awdurdod lleol Powys, sef dwyrain y rhanbarth, yn llawer mwy Cymraeg yn y parthau gorllewinol nag yn yr ardaloedd ar hyd y ffin â Lloegr a fu'n rhan o'r Mers canoloesol.  Mae cryn wahaniaeth rhwng gogledd a de Powys hefyd.

## Unedau gweinyddol, hen a newydd
### Prif ardalaloedd
Mae Gorllewin Cymru'n cynnwys 2 o'r 22 prif ardaloedd Cymru.

*Ceredigion (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i sir draddodiadol Aberteifi)
*Powys

### Siroedd cadwedig
Dyma'r siroedd a greuwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn "siroedd cadwedig" yn unig.

*Dyfed (gorwedd Ceredigion yng ngogledd yr hen sir)
*Powys (mae Powys yn cael ei gyfrif fel 'sir gadwedig' yn ogystal â bod yn awdurdod unedol cyfoes)

### Siroedd cyn 1974
Crëwyd y siroedd hyn dan y Ddeddf Llywodraeth Leol yn 1888. Cawsant eu seilio ar y siroedd traddodiadol, ond nid oeddynt yn union yr un fath. Roedd y siroedd gweinyddol yn cael eu defnyddio ar gyfer llywodraeth leol tan 1974.
*Sir Aberteifi
*Sir Frycheiniog
*Sir Faesyfed
*Sir Drefaldwyn

## Gweler hefyd
*Ceredigion
*Powys
*Rhanbarthau Cymru


Categori:Rhanbarthau Cymru
Gwgon ap Meurig

**Gwgon ap Meurig** oedd brenin olaf Teyrnas Ceredigion. Ychydig iawn o wybodaeth bendant sydd ar gael amdano.

Cyfeirir ato fel **Guocaun map Mouric** yn y ddogfen Hen Gymraeg a adnabyddir fel Achresau Harley (adran XXVI). Credir y cafodd y ddogfen honno ei llunio yn nheyrnas Deheubarth.

Priododd ei chwaer Angharad y brenin Rhodri Mawr o Wynedd.

Yn ôl yr *Annales Cambriae*, bu farw Gwgon drwy foddi yn 871.

Mae'n bosibl fod yr arwr traddodiadol Gwgon Gleddyfrudd i'w uniaethu â Gwgon ap Meurig, ond ymddengys yn fwy tebygol ei fod yn hynafiad iddo (os cymeriad hanesyddol ydyw mewn gwirionedd).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Marwolaethau 871
Categori:Pobl fu farw trwy foddi
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Ceredigion
Betws (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r gair **Betws** mewn enwau lleol (am ystyr yr enw ei hun, gweler Betws-y-Coed):

## Cymru
*Betws, pentref ym Mhen-y-bont ar Ogwr
*Y Betws, pentref ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a sir Abertawe
*Betws, cymuned yn ninas Casnewydd
*Betws Bledrws, pentref yng Ngheredigion
*Betws Cedewain, pentref ym Mhowys
*Betws Garmon, pentref yng Ngwynedd
*Betws Gwerful Goch, cymuned yn Edeirnion, Sir Ddinbych
*Betws Ifan, pentref yn ne Ceredigion
*Betws Leucu, pentref yng Ngheredigion 
*Betws Newydd, pentref yn Sir Fynwy
*Betws-y-Coed, pentref yn Nyffryn Conwy, sir Conwy
*Betws-yn-Rhos, pentref yn sir Conwy

* Banc y Betws, tomen ganoloesol yn Sir Gaerfyrddin
* Comins Capel Betws, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
* Mynydd y Betws, mynydd ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Abertawe

## Lloegr
*Betws-y-crwyn, pentref yn Swydd Amwythig

## Gweler hefyd
**The Belle of Bettws-y-Coed* (ffilm 1912)
**Betws Hirfaen*, nofel hanesyddol gan J.G. Williams

----
Orange (Ffrainc)

bawd|de|300px|Theatr Rhufeinig Orange
:*Gweler hefyd Orange.*

Tref a *commune* yn *département* Vaucluse yn ne Ffrainc yw **Orange**. Mae'n gorwedd tua 21&nbsp;km i'r gogledd i Avignon. Hi oedd prifddinas Tywysogaeth Orange cyn i'r dywysogaeth jonno ddod yn rhan o Ffrainc yn 1713.

Mae'r dref yn enwog am ei olion Rhufeinig gyda theatr Rhufeinig mewn cyflwr eithriadol o dda. Mae ganddi boblogaeth o 28,889 (2006).

Categori:Cymunedau Vaucluse
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Edmund Gwenn

Actor ffilm oedd **Edmund Gwenn** (ganwyd **Edmund Kellaway**) (26 Medi 1877 – 6 Medi 1959).

## Theatr 
* *Man and Superman* (1902)

## Ffilmiau 
* *The Real Thing At Last* (1916)
* *The Skin Game* (1921 a 1931)
* *The Good Companions* (1933)
* *The Bishop Misbehaves* (1935)
* *South Riding* (1938)
* *Pride and Prejudice* (1940)
* *Lassie Come Home* (1943)
* *Miracle on 34th Street* (1947)
* *Mister 880* (1950)
* *The Trouble with Harry* (1955)

Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1959
Brut (gwahaniaethu)

Mae'r gair **Brut** yn gallu cyfeirio at fwy nag un peth:

*Brut - tudalen ar gefndir y pwnc
*Brut y Tywysogion - Cronicl o hanes y tywysogion Cymreig
*Brut Sieffre - enw arall ar lyfr ffug-hanes dylanwadol Sieffre o Fynwy
*Brut y Brenhinedd - teitl a roddir ar yr amryw ferisynau Cymraeg o Frut Sieffre o Fynwy yn gyffredinol
*Brut Dingestow - un o'r fersiynau Cymraeg Canol mwyaf adnabyddus o Frut Sieffre
*Brut y Saeson - fersiwn arall (crynodeb) o Frut y Tywysogion
*Brut Aberpergwm - Fersiwn ffug o Frut y Tywysogion a sgwennwyd gan Iolo Morganwg
*Brut Ieuan Brechfa - fersiwn diweddar o Frut y Tywysogyon
*Brut Layamon - fersiwn Saesneg Canol o waith Sieffre o Fynwy gan Layamon 
*Roman de Brut - addasiad Ffrangeg Normanaidd o Frut Sieffre gan Robert Wace

Gweler hefyd:
*Brud - enw am ddarogan yn Gymraeg Canol
*Brutus (gwahaniaethu)
*Gwallter Brut (neu Walter Brut[e])
Englynion y Beddau

**Englynion y Beddau** yw'r enw traddodiadol a roddir ar gasgliad o englynion sy'n ymwneud â lleoliad beddau hen arwyr Cymreig. Ceir y testun hynaf a helaethaf yn Llyfr Du Caerfyrddin. Mae englynion eraill sy'n perthyn i'r gyfres i'w cael ar wasgar mewn testunau eraill. Amcangyfrifir fod casgliad y Llyfr Du yn dyddio o'r nawfed neu'r ddegfed ganrif ac felly'n perthyn i lenyddiaeth Canu'r Bwlch. Diau fod englynion eraill yn cael eu hychwanegu i'r traddodiad o bryd i'w gilydd.

Mae'r englynion yn cyfuno lleoliad (yn aml yn amwys) beddau arwyr (gelwir y *genre* yn Llên enwau lleoedd) â rhestri o arwyr. Mae'r cyfeiriadau'n foel ond awgrymiadol a hynod Geltaidd eu naws; ceir rhestrau cyffelyb yn y traddodiad Gwyddeleg yn ogystal. Mae beddau'r arwyr yn tueddu i gael eu cysylltu a mannau claddu hynafol, fel twmpathau a chromlechi, neu lleoliadau anghysbell, amhendant, fel bryn uwch tonnau'r môr.

Dyma enghraifft o un o'r englynion, sy'n sôn am feddau Tydai Tad Awen a Dylan, mab Arianrhod ym Mhedair Cainc y Mabinogi:

Bedd Tydai Tad Awen,
yng ngodir Bryn Aren.
Yn ydd wna ton tolo,
Bedd Dylan Llan Beuno.

Er eu symlrwydd cymharol ddiaddurn mae'r englynion yn delynegol iawn, yn arbennig o'u darllen fel cyfres, ac yn cynnwys rhai o'r disgrifiadau gorau o natur yn y canu cynnar.

## Llyfryddiaeth
### Y testun
*A.O.H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Caerdydd, 1982)
*Jones, Thomas (gol.). "The Black Book of Carmarthen 'Stanzas of the Graves'." *Proceedings of the British Academy* 53 (1967). tt. 97–137. dolen .

### Astudiaethau
* *Early Welsh Saga Poetry*, gol. Jenny Rowland (Caergrawnt: D.S. Brewer, 1990)
*Patrick Sims-Williams, "The Early Welsh Arthurian Poems", yn *The Arthur of the Welsh: The Arthurian Legend in Medieval Welsh Literature*, gol. Rachel Bromwich, et al. (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1991), tt.33-71

Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Beddau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llyfr Du Caerfyrddin
Categori:Mytholeg Gymreig
Genefa

Ail ddinas y Swistir o ran poblogaeth yw **Genefa** neu **Geneva** (Ffrangeg *Genève*, Almaeneg *Genf*, Eidaleg *Ginevra*, Rhaeto-Romáwns *Genevra*). Fe'i lleolir ar Llyn Léman (Llyn Genefa) yng ngorllewin pell y wlad. Prifddinas canton o'r un enw a dinas fwyaf y Swistir Ffrangeg ei hiaith yw hi hefyd. Mae ganddi boblogaeth o 185,028 (2005). Mae ardal ddinesig Genefa yn lledu dros y ffin â Ffrainc gan gynnwys rhannau o départements Ain a Haute-Savoie yn Ffrainc, yn ogystal â rhannau o canton Vaud. Mae'r ardal ddinesig mewn cyfanswm yn gartref i dua 700,000 o bobl.

bawd|400px|dim|Golygfa dros Genefa, a ffynnon y ''Jet d'Eau* yn y cefndir

## Hanes 
Ar 10 Ionawr, 1920, cyfarfu Cynghrair y Cenhedloedd am y tro cyntaf yng Ngenefa, ei bencadlys ar ôl hynny hyd ddiwedd ei oes yn 1946.

## Darllen pellach 
* Edwards, Owen Morgan. *O'r Bala i Geneva'' (Y Bala: Davies ac Evans, 1889)

## Dolenni allanol 
### Swyddogol 
*Genefa
*Gwefan swyddogol Dinas Genefa 
*Gwefan swyddogol Canton Genefa
*Hanes y ddinas

### Twristiaeth 
*Swyddfa Twristiaeth Genefa 
*Cludiant cyhoeddus Genefa
*Canolfan Croeso Rhyngwladol Genefa 
*gwybodaeth am Genefa


Categori:Dinasoedd y Swistir
Gwgon Gleddyfrudd

Roedd **Gwgon Gleddyfrudd** yn arwr traddodiadol Cymreig a gysylltir â hen deyrnas Ceredigion. Mae'n bosibl mai enw arall ar y brenin Gwgon ap Meurig (m. 871), brenin olaf Ceredigion ydyw, ond nid oes sicrwydd am hynny. Ond yn ôl un o'r achau Cymreig roedd yn un o feibion Einion Yrth ap Cunedda.

## Traddodiadau
Sonnir am fedd Gwgon Gleddyfrudd yn *Englynion y Beddau* (Llyfr Du Caerfyrddin) ond heb ddweud mwy na hynny.

Cyfeirir ato yn Nhrioedd Ynys Prydain fel un o dri arwyr, a oedd yn ddeiliad i Bowys, a gymerodd ran ym Mrwydr Caer tua'r flwyddyn 615 (ceir y triawd yn yr erthygl honno) ynghyd â Madog ap Rhun (o Bowys).

Mae Dafydd ap Gwilym yn cyfeirio at Wlad Gwgan Gleddyfrudd:
::Gwlad Wgan, fawr union faich,
::Gleddyfrudd, gloyw ei ddeufraich.

Ceir cyfeiriad at Gastell Gwgon mewn dogfennau Seisnig o'r Oesoedd Canol diweddar ond mae ei leoliad yn ansicr; efallai rhwng Llanbadarn Fawr a Llanfihangel Genau'r Glyn neu yng nghyffiniau Aberaeron.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Teyrnas Ceredigion
Categori:Trioedd Ynys Prydain
Cymru Fydd (gwahaniaethu)

Gall **Cymru Fydd** gyfeirio at:

*Cymru Fydd - mudiad cenedlaetholgar ddiwedd y 19eg ganrif
*Cymru Fydd - cylchgrawn y mudiad hwnnw
*Cymru Fydd - drama gan Saunders Lewis
*Undeb Cymru Fydd - cymdeithas ddiwylliannol wladgarol (1941-69)
*Cymru Fydd - nofel gan Wiliam Owen Roberts
Donny Tourette

Prif ganwr y band roc o Loegr, Towers of London, yw **Donny Tourette** (ganwyd **Patrick Bannon** ar 4 Mawrth 1981 yn Lerpwl).

Roed yn un o'r cystadlewyr ar *Celebrity Big Brother* 2007 .

Tourette, Donny
Tourette, Donny
Tourette, Donny
Cymdeithas y Mabinogi

**Cymdeithas y Mabinogi** yw cymdeithas Cymry Prifysgol Caergrawnt. Mae'r gymdeithas yn ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) a'i phrif amcanion yw i hyrwyddo a meithrin diddordeb yng Nghymru, yr Iaith Gymraeg a materion Cymreig. Nôd y gymdeithas yw i drefnu digwyddiadau cymdeithasol i’w haelodau a chymryd rhan mewn gwaith i wella mynediad i’r brifysgol i fyfyrwyr Cymreig. Mae aelodaeth yn agored i unrhyw aelod o Brifysgol Caergrawnt, ac unrhyw un arall sydd â diddordeb (yn amodol ar ganiatâd y pwyllgor).

Planwyd yr hedyn ar gyfer cymdeithas Gymreig ym Mhrifysgol Caergrawnt pan ffurfiwyd Y Gomeryddion, clwb o Gymry'r brifysgol wnaeth gwrdd am y tro cyntaf yn ystafell R. Ll. Jones yng Ngholeg Corpus Christi yn 1887. Cadeirydd cyntaf Y Gomeryddion oedd Owen Prys.

## Gweler hefyd 
* Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (ei chwaer-gymdeithas ym Mhrifysgol Rhydychen)
* Mabinogi (yr ysbrydoliaeth am enw Cymraeg presennol y gymdeithas)

## Dolenni allanol
*Gwefan Cymdeithas y Mabinogi
*Tudalen Weplyfr y Gymdeithas
*Tudalen Instagram y Gymdeithas
*Y gymdeithas ar wefan Undeb Myfyrwyr Prifysgol Caergrawnt

## Cyfeiriadau 
Mabinogi
Categori:Prifysgol Caergrawnt
Bechbretha

Llyfr Cyfraith canoloesol yn yr iaith Wyddeleg sy'n ymwneud â chyfraith Gwyddelig cadw gwenyn mêl yw **Bechbretha**.

Mae'n destun hynafol Hen Wyddeleg a ysgrifennwyd tua'r 8g, yn ôl pob tebyg. Fe'i cedwir y fersiwn hynaf (a'r unig destun cyfan) yn llawysgrif H.2.15A, yn Llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn, sydd y llawysgrif gyfraith Wyddeleg hynaf sydd wedi goroesi.

Mae'r rheolau cyfreithiol ynglŷn â gwenyn yn hynod fanwl ac yn adlewyrchu pwysigrwydd mêl, a ddefnyddid i wneud y diod meddwol medd, ymhlith pethau eraill, yn y gymdeithas Wyddelig gynnar.

Ceir testunau cyffelyb yn y llyfrau cyfraith Cymreig, ond nid ydynt mor fanwl.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Gwenynen Fêl - adran ar lên gwerin gwenyn a mêl.

## Llyfryddiaeth
**Bechbretha: An Old Irish Tract on Beekeeping*, gol. T. Charles-Edwards a F. Kelly (Dulyn, 1983)

Categori:Gwenynyddiaeth
Categori:Llyfrau Gwyddeleg
Aelod Seneddol

Cynrychiolydd a etholir gan etholwyr i Senedd yw **Aelod Seneddol**, neu **AS**. Fel rheol mae aelod seneddol yn ymuno ag ASau eraill mewn pleidiau gwleidyddol ond ceir enghreifftiau o ASau annibynnol hefyd.

Ceir aelodau seneddol mewn sawl gwlad sydd â system lywodraethu seneddol, yn cynnwys Awstralia, Canada, Yr Eidal, India, Iwerddon, Libanus, Maleisia, Pacistan, Gwlad Pwyl, Seland Newydd, Singapôr, Sri Lanca a Sweden.

Mae dinasyddion Cymru yn ethol Aelodau o'r Senedd i Senedd Cymru yn ogystal ag ASau i Dŷ'r Cyffredin.

Categori:Deddfwyr
Brut

:*Gweler hefyd Brut (gwahaniaethu)*

Mae **Brut** yn enw a ddefnyddid yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol ar gyfer hanes neu gronicl. Roedd y cynnwys yn gallu bod yn hanes go iawn, hanes traddodiadol neu'n gymysgedd o'r ddau.

Tarddiad y gair **Brut** yw enw personol y cymeriad traddodiadol Brutus, sylfaenydd chwedlonol hil y Brytaniaid (hynafiaid y Cymry, y Cernywiaid a'r Llydawyr). Sieffre o Fynwy a gyflwynodd Frutus i'r byd yn ei lyfr *Historia Regum Britanniae* (a elwir hefyd *Brut Sieffre*; *Brut y Brenhinedd* yw enw'r arferol ar y fersiynau Cymraeg Canol). Ystyr y gair 'brut' yn wreiddiol felly oedd "hanes Brutus", ond yn ddiweddarach daeth i olygu cronicl neu lyfr hanes yn ymwneud â hanes Ynys Prydain a Chymru.

Mae'r llinell rhwng hanes go iawn a hanes traddodiadol yn tueddu i fod yn amlwg i ni heddiw, ond nid oedd mor eglur yn yr Oesoedd Canol.

## Brutiau Cymreig yr Oesoedd Canol
*Brut y Tywysogion - Cronicl o hanes y tywysogion Cymreig
*Brut Sieffre - enw arall ar lyfr ffug-hanes dylanwadol Sieffre o Fynwy
*Brut y Brenhinedd - teitl a roddir ar yr amryw ferisynau Cymraeg o Frut Sieffre o Fynwy yn gyffredinol
*Brut Dingestow - un o'r fersiynau Cymraeg Canol mwyaf adnabyddus o Frut Sieffre

## Brutiau ffug diweddarach
*Brut Aberpergwm - Fersiwn ffug o Frut y Tywysogion a sgwennwyd gan Iolo Morganwg a'i dadogi ar Garadog o Lancarfan
*Brut Ieuan Brechfa - Fersiwn diweddar o Frut y Tywysogyon

## Gweler hefyd
*Brud - enw Cymraeg Canol am ddarogan

Categori:Croniclau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Magnús Magnússon

Newyddiadurwr, hanesydd a chyflwynydd teledu o Wlad yr Iâ oedd **Magnús Magnússon** (12 Hydref 1929 - 7 Ionawr 2007).

Cafodd ei eni yn Reykjavik, Gwlad yr Iâ, ond symudodd ei deulu i fyw yn yr Alban pan oedd yn dal yn blentyn. Aeth i'r ysgol yng Nghaeredin. Graddiodd yn Saesneg o Goleg yr Iesu, Rhydychen, a gweithiodd fel newyddiadurwr ar y *Scottish Daily Express* ac wedyn fel is-olygydd ar *The Scotsman*. Gweithiai ym myd darlledu o 1967 ymlaen a daeth yn enwog fel cyflwynydd hir-dymor y gyfres gwis eiconaidd *Mastermind*. Roedd yn awdur nifer o lyfrau gan arbenigo ar hanes a llenyddiaeth y Llychlynwyr.

## Teledu
**Chronicle*
**Mastermind* (1972-1997)
**BC: The Archaeology of the Bible Lands*
**Vikings!*
**Birds for All Seasons*

## Llyfryddiaeth
**The Vikings*

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Hanesyddion
Categori:Newyddiadurwyr
Categori:Pobl o Wlad yr Iâ
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
Ymneilltuaeth yng Nghymru

[250px|bawd|Capel **Ymneilltuol** yn y [Gyffin, ger Conwy, gogledd Cymru]]
Mae **ymneilltuaeth yng Nghymru** (neu Anghydffurfiaeth) wedi bod yn ddylanwad mawr ar fywyd y genedl Gymreig ers yr 16g. Mae ei gwreiddiau i'w cael yn y Diwygiad Protestannaidd pan dorrodd nifer o wledydd yng ngogledd Ewrop yn rhydd o awdurdod yr Eglwys Gatholig.

Y Cymro Anghydffurfiol cyntaf o bwys oedd John Penry, a ferthyrwyd yn 1593. Yr eglwys Anghydffurfiol gyntaf yn y wlad oedd honno yn Llanfaches (Sir Fynwy) a sefydlwyd gan yr Annibynwyr yn 1639.

Ym myd gwleidyddiaeth tueddai'r Anghydffurfwyr cynnar i osgoi ymyrryd yn uniongyrchol yn y byd a'i bethau (heblaw mewn materion eglwysig). Am gyfnod gellid dweud fod Ymneilltuaeth Gymreig wedi bod yn geidwadol ond erbyn y 19g dechreuai Ymneilltuwyr chwarae rhan gynyddol bwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad ac erbyn ail hanner y ganrif honno tueddai'r achos Ymneilltuol i fod ynghlwm wrth Radicaliaeth a'r alwad i Ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a hunanlywodraeth (neu Ymreolaeth) i Gymru. Un o ganlyniadau hyn oedd ffurfio mudiadau radicalaidd fel Cymru Fydd a chwyddo'r gefnogaeth i Ryddfrydiaeth.

Yn ddi-os, cafwyd effaith bell-gyrhaeddiol ar Gymru gan ddominyddiaeth Anghydffurfiaeth. Roedd cyfraniad awduron Anghydffurfiol i lenyddiaeth Gymraeg er enghraifft yn sylweddol iawn, ac esgorodd Anghydffurfiaeth ar rai o lenorion pwysicaf y Gymraeg, fel Morgan Llwyd, Ann Griffiths, William Williams Pantycelyn, Daniel Owen ac Owen Morgan Edwards. Er hyn, bu rhai beirniaid yn yr 20g, megis Saunders Lewis a John Rowlands, yn feirniadol iawn o effaith Anghydffurfiaeth ar ddiwylliant Cymru, gan ddadlau y cafodd ceidwadaeth celfyddydol yr enwadau effaith orthrymol ar ddiwylliant Cymreig (ym maes y nofel er enghraifft).

## Llyfryddiaeth
*James Evans (gol.), *Dylanwad Ymneilltuaeth ar Fywyd y Genedl* (1913)
*R.M. Jones, *Llên Cymru a Chrefydd* (1977)
*R.I. Parry, *Ymneilltuaeth* (1962)
*T. Rees, *History of Protestant Nonconformity in Wales* (1861)
*Saunders Lewis, *Daniel Owen* (1936)
*John Rowlands, *Ysgrifau ar y Nofel* (1992)

## Cyfeiriadau

Categori:Anghydffurfiaeth
Categori:Mudiadau Cymru
Baner Dewi Sant

bawd|250px|Baner Dewi Sant
Croes aur ar faes du yw **baner Dewi Sant**.

## Gweler hefyd
*Baner yr Eglwys yng Nghymru
*Baneri Cymru

Dewi Sant
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Dewi Sant
Llên gwerin

**Llên gwerin** yw diwylliant materol, cymdeithasol a llafar cymdeithas gyn-ddiwydiannol, yn ôl y diffiniad traddodiadol, er bod gan y gymdeithas fodern ei llên gwerin hwythau hefyd. Ffordd arall o'i disgrifio fyddai fel diwylliant traddodiadol anysgrifynedig y werin.

Yn nhermau diwylliant materol, mae llên gwerin yn cynnwys pensaernïaeth frodorol, celf a chrefft. Yn gymdeithasol mae'n cynnwys ffurfiau fel gwyliau, dawns a defodau crefyddol (ac eithrio defodau swyddogol yr eglwys ei hun). Yn nhermau'r diwydiant llafar, mae'r term yn cynnwys caneuon, chwedlau o bob math, diharebion a phosau.

Dechreuwyd casglu ac astudio llên gwerin yn y 18g. Un o'r casgliadau cynnar pwysicaf yn Saesneg oedd *Reliques of Ancient English Poetry* gan yr Esgob Thomas Percy, a oedd hefyd yn cynnwys nifer o draddodiadau ar gân o dde'r Alban. Yn yr Almaen cyhoeddodd y Brodyr Grimm eu casgliad arloesol yn 1812-1814. Yng Nghymru gwelid cynnydd yn niddordeb yr hynafiaethwyr yn nhraddodiadau llafar y wlad yn ystod y 19g; mae'r gyfrol Ystên Sioned yn un o'r casgliadau cynharaf i weld golau dydd mewn print.

Ar gasglwyr Cymreig rhwng 1700 ac 1900, gw. E. Wyn James a Tecwyn Vaughan Jones (gol.), *Gwerin Gwlad: Ysgrifau ar Ddiwylliant Gwerin Cymru, Cyfrol 1* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

## Gweler hefyd
*Llên gwerin Cymru
*Canu gwerin


Categori:Diwylliant gwerin
Gwerin
Anghydffurfiaeth

**Anghydffurfiaeth** neu **ymneilltuaeth** yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio Cristnogion sy'n gwrthod cydymffurfio ag athrawiaeth ac arferion Eglwys Sefydledig.

Daeth Anghydffurfiaeth i fod yn sgil y Diwygiad Protestannaidd yn y 16g. Yng ngwledydd Prydain arferir yr enw ar gyfer safle ac athrawiaeth enwadau fel y Methodistiaid (Calfinaidd a Wesleaidd), yr Annibynwyr a'r Bedyddwyr, ynghyd â rhai o'r enwadau llai uniongred megis y Crynwyr a'r Undodiaid.

Gorwedd Anghydffurfiaeth rhwng Pabyddiaeth ar y naill law a Phiwritaniaeth ar y llall. Cred yr Anghydffurfwyr fod yr Eglwys Sefydledig wedi gwyro oddi ar lwybr yr Eglwys Fore. Seiliant eu hawdurdod ar y Beibl.

## Cymru
Y Cymro Anghydffurfiol cyntaf o bwys oedd John Penry, a ferthyrwyd ym 1593. Yr eglwys Anghydffurfiol gyntaf yn y wlad oedd honno yn Llanfaches (Sir Fynwy) a sefydlwyd gan Annibynwyr a Bedyddwyr ym 1639.

Ym myd gwleidyddiaeth tueddai'r Anghydffurfwyr cynnar i osgoi ymyrryd yn uniongyrchol yn y byd a'i bethau (heblaw am faterion eglwysig). Am gyfnod gellid dweud bod Ymneilltuaeth Gymreig wedi bod yn geidwadol ond erbyn y 19g dechreuai Ymneilltuwyr chwarae rhan gynyddol bwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad ac erbyn ail hanner y ganrif honno tueddai'r achos Ymneilltuol i fod ynghlwm wrth Radicaliaeth a'r galw am Ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a hunanlywodraeth (neu Ymreolaeth) i Gymru. Un o ganlyniadau hyn oedd ffurfio mudiadau radicalaidd fel Cymru Fydd a chwyddo'r gefnogaeth i Ryddfrydiaeth.

Roedd cyfraniad awduron Anghydffurfiol i lenyddiaeth Gymraeg yn sylweddol iawn, ac er i'r enwadau dueddu i fod yn gul eu gorwelion llenyddol (yn erbyn y nofel, er enghraifft), esgorodd Anghydffurfiaeth ar rai o lenorion pwysicaf y Gymraeg, fel Morgan Llwyd, Ann Griffiths, William Williams Pantycelyn, Daniel Owen ac Owen Morgan Edwards.

## Gweler hefyd
*Piwritaniaeth
*Ymneilltuaeth yng Nghymru
*Yr Ysgol Sul

## Llyfryddiaeth ddethol
*James Evans (gol.), *Dylanwad Ymneilltuaeth ar Fywyd y Genedl* (1913)
*R.I. Parry, *Ymneilltuaeth* (1962)

Categori:Anghydffurfiaeth
Categori:Cristnogaeth
Urien

Enw Cymraeg a Llydaweg ydy **Urien**. Gallai gyfeirio at:

* Urien Rheged (6g), brenin Rheged yn yr Hen Ogledd
* Urien Wiliam, awdur

## Llydaw
*Sant-Turian, pentre
Gwyndodeg

**Gwyndodeg** yw tafodiaith Gymraeg gogledd-orllewin Cymru. Fe'i gelwir yn Wyndodeg am fod ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i diriogaeth yr Wynedd hanesyddol. Daw'r gair o'r enw *Gwyndyd* ('Gwynedd'; 'pobl Gwynedd'), hen ffurf ar y gair Gwynedd, sy'n dod o'r gair Brythoneg (tybiedig) *Uenedoti* (sail y gair Lladin Canol *Venedotia*, Gwynedd).

Clywir y Wyndodeg heddiw yn siroedd Môn, Gwynedd, a gorllewin Conwy. I'r dwyrain mae'r Wyndodeg yn troi'n Bowyseg yn ardal Clwyd. Ceir sawl tafodiaith leol o fewn y Wyndodeg yn ogystal - is-dafodieithoedd fel petai - a gellid sôn am Wyndodeg Môn, Gwyndodeg Arfon, Gwyndodeg Llŷn ac Eifionydd, a Gwyndodeg Meirionnydd. Un yr un modd ag y mae'r brif dafodiaith, y Wyndodeg, yn perthyn i diriogaeth hen deyrnas Gwynedd y mae'n diddorol nodi bod yr is-dafodieithoedd hyn (a nodweddir gan wahaniaethu geirfa ac acen yn bennaf) yn perthyn yn fras i'r hen gantrefi a chymydau: mae seiliau hanesyddol yr iaith Gymraeg yn hen iawn.

## Nodweddion Seinegol
## Dosbarthiad Daearyddol
Mae'r ffin ieithyddol hyn yn rhedeg o gyffiniau Bae Colwyn yn y gogledd i Aberdyfi yn y de ac yn gyfateb yn fras i'r hen Sir Wynedd, ac eithrio Penllyn yn y dwyrain a de-ddwyrain Sir Feirionnydd.

## Astudiaethau
Un o'r cyfraniadau pwysicaf i astudiaethau ar y Wyndodeg yw cyfrol arbennig yr ieithgi Osbert Henry Fynes-Clinton, *The Welsh Vocabulary of the Bangor District*, sy'n cyflwyno geirfa helaeth a gasglwyd o lafar gwlad yn bennaf yn yr ardal o gwmpas Bangor, Gwynedd. Er ei fod yn astudiaeth o dafodiaith gogledd-ddwyrain yr hen Sir Gaernarfon mae nifer o elfennau yn y dafodiaith honno i'w gweld yng ngweddill tiriogaeth y Wyndodeg hefyd.

## Llên
Dros y blynyddoedd mae nifer o lyfrau wedi ymddangos sydd naill ai wedi'u sgwennu yn y dafodiaith neu'n cynnwys deialog ynddi. Gellid crybwyll gwaith cynnar Kate Roberts (e.e. *Traed Mewn Cyffion* a *Te yn y Grug*), *Un Nos Ola Leuad* Caradog Prichard, nofelau Angharad Tomos a dramâu Wil Sam (e.e. *Toblerôn*).

## Rhai geiriau ac ymadroddion
**cur yn y pen* - pen tost (*gwayw yn y pen* yw'r ymadrodd mewn rhannau o Lŷn).
**lobsgows* - cawl, math o stiw o gig, tatws a llysiau (gair benthyg o'r Saesneg dafodieithol *labscouse* gan bobl Lerpwl; tarddiad y gair *Scouser* yn Saesneg); hefyd 'llanast' fel trosiad.
**stomp* - llanast, blerwch
**mae gyna fo gnonyn yn ei din!* - am rywun sydd ddim yn medru cadw'n llonydd (*cnonyn*, 'cynrhonyn')

## Llyfryddiaeth
*O.H. Fynes-Clinton, *The Welsh Vocabulary of the Bangor District* (Rhydychen, 1913)
*Bedwyr Lewis Jones, *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd* (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1987)
*Henry Sweet, "Spoken North Welsh", yn *Transactions of the Philological Society*, 1882-4 (Rhan III), tt. 409-484
*Alan R. Thomas, *The Linguistic Geography of Wales* (Caerdydd, 1973)
*J.E. Caerwyn Williams (gol.), *Llên a Llafar Môn* (Llangefni, 1963)

## Gweler hefyd
*Cymraeg y Gogledd
*Tafodiaith Môn
*Tafodiaith Arfon
*Tafodiaith Llŷn ac Eifionydd
*Tafodiaith Meirionnydd


Gwyndodeg
Gwyndodeg
Llanystumdwy

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llanystumdwy** (). Saif yn ardal Eifionydd ar yr A497 rhwng Cricieth a Pwllheli, ar lannau Afon Dwyfor. Ystyr yr enw yw "yr eglwys wrth y tro ar Afon Dwy".

Mae'n enwog am ei chysylltiadau â Lloyd George. Treuliodd y 'Dewin Cymreig' ei blentyndod yn y pentref tan oedd yn 15eg oed, yng ngofal ei ewythr Richard Lloyd, crydd wrth ei grefft a gweinidog cynorthwyol yn y capel lleol: Capel Moreia. Cafodd Lloyd George ei gladdu yn Llanystumdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn Llanystumdwy ym 1912 roedd protest enwocaf y Swffragetiaid yng Nghymru, pan ddychwelodd Lloyd George yma i agor neuadd newydd  y pentref. Gwaeddodd y Swffragetiaid ar draws ei araith gan alw am bleidleisiau i ferched. Cafodd y merched eu llusgo o'r neuadd yn filain iawn a'u curo. Cafodd un ohonynt ei dillad wedi’u tynnu a bu bron i un arall gael ei thaflu oddi ar pont Afon Dwyfor gerllaw, ac i’r creigiau oddi tano.

Mae'n bentref deniadol lle gwelir nifer o fythynnod a thai sy'n dyddio o'r 17g a'r 18g, wedi'u hadeiladu o gerrig tywyll lleol. Mae pont ddwy fwa sy'n dyddio o'r 17g ar Afon Dwyfawr ar gyrion Llanystumdwy.

bawd|dim|Tŷ Newydd, Llanystumdwy

## Pobl o Lanystumdwy
*Owen Gruffydd (c. 1643-1730) - bardd, hynafiaethydd, ac achyddwr, a dreuliodd ei oes yn y plwyf.
*Robert Jones, Rhoslan (1745 - 1829) - ganed awdur *Drych yr Amseroedd* (1820) ar fferm ger Y Suntur ym mhlwyf Llanystumdwy.
*Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu) (1766-1850) - bardd ac emynydd
*Richard Jones (Cymro Gwyllt) (1772-1833) - emynydd.
*David Owen (Dewi Wyn o Eifion) (1784-1841) - bardd.
*Morris Williams (Nicander) - cafodd y bardd ei addysg gynnar yn y pentref.
*David Lloyd George - treuliodd Lloyd George ei blentyndod yn y pentref (1864 - 1880).
*W. S. Jones ("Wil Sam") - dramodydd ac awdur.

## Atyniadau
250px|bawd|chwith|Amgueddfa Lloyd George, Llanystumdwy.
Ceir Amgueddfa am fywyd a gwaith Lloyd George yn y pentref. Mae ei fedd, a gynlluniwyd gan y pensaer Clough Williams-Ellis (Portmeirion), ynghyd â'r capel coffa gerllaw, dros yr hen bont ar gyrion y pentref.

Mae Tafarn y Plu yn dafarn Gymreig draddodiadol a adeiladwyd yn 1813 ac sydd prin wedi newid ers hynny.

## Addysg
Lleolir Ysgol Llanystumdwy yn y pentref. Mae'r ysgol gynradd Gymraeg hon yn rhan o dalgylch Ysgol Eifionydd, Porthmadog.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Plas Hen, Llanystumdwy NLW3363019.jpg|Plas Hen, Llanystumdwy tua 1885
Plas Hen, Talhenbont, Llanystumdwy NLW3362127.jpg|Plas Hen, Llanystumdwy tua 1885
Tŷ Newydd, Llanystumdwy.jpg|Tŷ Newydd, Llanystumdwy

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Eifionydd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Chetwode

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Chetwode**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Buckingham. Saif tua 6&nbsp;km (4 milltir) i'r gorllewin i Buckingham.

Mae'r elfen *chet-* yn yr enw yn dod o'r enw Brythoneg ar y pentref, sy'n gytras â Chymraeg Diweddar *coed*. Ychwanegwyd yr elfen *wood* o Hen Saesneg yn cyfleu'r un ystyr â'r enw gwreiddiol.
Mae'r enw cyfansawdd yn ymddangos yn Hen Saesneg fel *Cetwuda*. Erbyn Goresgyniad Normanaidd Lloegr, roedd manordy yn Chetwode, yn nwylo Esgob Odo o Bayeux a Robert de Thain oddi tano yn 1086 yn ôl *Llyfr Dydd y Farn*. Sylfaenwyd priordy Awstinaidd yno yn 1244 gan Ralphe de Norwich. Datodwyd y priordy yn 1460 o achos ei dlodi, gan ddod yn rhan o Abaty Nutley yn Long Crendon gerllaw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 173.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Buckingham
Categori:Pentrefi Swydd Buckingham
Categori:Llefydd yn Lloegr ag enwau o darddiad Brythoneg
Gyffin

Pentref bychan yng nghymuned Conwy, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Gyffin**. (Mae'r enw llawn **y Gyffin** yn gywirach, ond mae pawb yn ei alw'n "Gyffin".) Fe'i lleolir ar lôn y B5106 tua hanner milltir i'r de-orllewin o dref Conwy, rhwng muriau'r dref honno a Bryn Eithin. Llifa Afon Gyffin ar hyd ochr ogleddol y pentref ar ei ffordd i aberu yn Afon Conwy, gan basio dan hen bont yng nghanol y pentref. Mae'r hen ffordd o Gonwy i Lanrwst yn rhedeg trwy'r pentref.

## Hanes
Er nad yw'n fawr o le heddiw a bod y rhan fwyaf o'r tai'n bur ddiweddar, mae gan Gyffin hanes hir. Safai treflan yn y Gyffin cyn i Edward I, brenin Lloegr, godi castell a thref gaerog Conwy. Roedd llawer o'r tir yn perthyn i Abaty Aberconwy.

Mae Eglwys Gyffin yn hynafol. Fe'i cysgegrir i Sant Bened heddiw ond tybir ei bod wedi'i chysegru i sant lleol yn wreiddiol.

Ganwyd y Dr Richard Davies, a gyfieithodd y Testament Newydd i'r Gymraeg, yn Gyffin yn y flwyddyn 1501. Plas y Person oedd ei gartref, ar safle ger y rheithordy presennol, ond does dim i'w weld o'r hen dŷ heddiw.

## Pobl o Gyffin
*Richard Davies (1501–81), esgob Llanelwy a Thyddewi 
*John Gibson (1790–1866), cerflunydd

## Oriel

Conwy outside the wall 2.jpg|Y Gyffin o Gonwy
St Benedict's Gyffyn - geograph.org.uk - 616807.jpg|Eglwys Sant Bened

## Cyfeiriadau
Categori:Conwy (tref)
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Henryd

Pentref bach a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Henryd**. Mae'r pentref gwledig tawel yn gorwedd yn rhan isaf Dyffryn Conwy ar lan orllewinol Afon Conwy, tua 1 filltir o'r afon honno a thua 4 milltir o dref Conwy. Rhed Afon Henryd trwy'r pentref, sy'n cymryd ei enw o'r "hen ryd" ar yr afon honno.

Saif y rhan hynaf o'r pentref o gwmpas yr hen gapel, a godwyd yn 1822, ar groesffordd lle cwrdd y lôn fach o Gonwy â lôn dawel arall sy'n dringo i'r ffriddau uchel ar lethrau dwyreiniol Tal-y-Fan (yr olaf o'r Carneddau). Dwy filltir i'r de-orllewin mae hen eglwys Llangelynnin. Tua milltir o Henryd mae Melin Wenddar.

Yn rhan newydd y pentref, i'r gogledd o'r groesffordd, ceir ysgol gynradd a nifer o dai newydd. Mae Cymreictod y pentref wedi dirywio cryn dipyn dros y blynyddoedd gan fod yr A55 mor agos.

250px|bawd|dim|Henryd
250px|bawd|dim|Capel yr Annibynwyr, Henryd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cludiant
Mae gwasanaeth bws afreolaidd yn cysylltu Henryd â Chonwy. Yr orsaf trenau agosaf yw'r honno a geir yn y dref honno.

## Gweler hefyd
*Coed Benarth
*Dyffryn Conwy
*Hen Eglwys Llangelynnin

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Chwalfa

Nofel gan T. Rowland Hughes yw ***Chwalfa***, a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1946.

Mae'n croniclo hanes teulu o'r enw Ifans mewn pentref chwareli dychmygol *Llechfaen*  - ond mae'r hanes yn amlwg yn seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn ym Methesda ar adeg y Streic Fawr yn Chwarel y Penrhyn yn 1900-1903.

## Cefndir 
## Addasiadau 
* Addaswyd y nofel ar gyfer y teledu ym 1965 gan Gwyn Lloyd Evans. Darlledwyd yr 8 bennod yn Hydref 1965 ar BBC Cymru.

Delwedd:Tair golygfa o angladd o'r ffilm 'Chwalfa' gan y BBC wedi ei haddasu o nofel T Rowland Hughes (1503040).jpg
Delwedd:Tair golygfa o angladd o'r ffilm 'Chwalfa' gan y BBC wedi ei haddasu o nofel T Rowland Hughes (1503042).jpg
Delwedd:Tair golygfa o angladd o'r ffilm 'Chwalfa' gan y BBC wedi ei haddasu o nofel T Rowland Hughes (1503041).jpg

* Llwyfannwyd addasiad Gareth Miles o'r nofel yn 2016 gan Theatr Genedlaethol Cymru a Pontio Bangor, i ddathlu agoriad swyddogol y ganolfan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bethesda
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1960au
Categori:Llyfrau Cymreig 1946
Categori:Nofelau 1946
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau hanesyddol Cymraeg
Categori:T. Rowland Hughes
Categori:Theatr Gymraeg y 2010au
Llanfaches

bawd|240px|Eglwys Sant Dyfrig, Llanfaches

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Casnewydd yw **Llanfaches** (Saesneg: *Llanvaches*), nid nepell o Gas-gwent.

Ceir yr enghraifft gynharaf o'r enw 'Llanfaches' mewn dogfen o 1566; cyn hynny caed yr enw 'Merthyr Maches' ym 1254. Merch Gwynllyw oedd Maches; enwir cantref Gwynllŵg yng Ngwent ar ei hôl hefyd (gweler hefyd Llanfachraeth ym Môn).

Rhoddodd William Wroth (1576- 1641) y gorau i'w reithoriaeth yn Llanfaches yn 1638 ac yna yn 1639 daeth yn weinidog Annibynwyr cyntaf Cymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Pentrefi Casnewydd
Categori:Ymneilltuaeth yng Nghymru
Richard Davies (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw personol **Richard Davies**:

*Richard Davies - cyfieithydd y Beibl ac esgob (1501-1581)
*Richard Davies (Crynwr) - Crynwr o Sir Drefaldwyn (1635-1708)
*Richard Davies (Mynyddog) - Mynyddog, bardd o'r 19g
*Richard Davies (AS Môn) Aelod Seneddol Sir Fôn (1818-1896)
*Richard Davies (Tafolog) (1831-1904) - bardd
*Richard Davies - actor (1926-2015)
*Richard Owen Davies - gwyddonwr o Feirionnydd
Bistre

Ardal faestrefol yn nhref Bwcle, Sir y Fflint, Cymru, yw **Bistre**. Fel nifer o enwau lleoedd eraill yr ardal, daw'r enw o enw Saesneg wedi'i Gymreigio: daw o'r Saesneg *Bishopstree* "Coeden yr esgob".

200px|bawd|dim|Eglwys Emmanuel, Bistre

## Dolen allanol
*  "Bistre", Genuki

## Cyfeiriadau
Categori:Bwcle
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Bagillt

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Bagillt**. Saif rhwng Treffynnon (3&nbsp;km i'r gorllewin) a'r Fflint (2&nbsp;km i'r de-ddwyrain). Poblogaeth Cymuned Bagillt yw 3,918 (Cyfrifiad 2001).

Yn *Llyfr Dydd y Farn* (1086), ei enw oedd *Backelie*. Benthyciad o'r Saesneg, wedi'i Gymreigio, yw'r enw felly. Mae *Backelie* yn ffurf ar y Saesneg ''Bacga's lea'' 'llannerch Bacga'. Gerllaw, ceir tomen mwnt a beili o'r enw Mwnt Bryn Castell.

Tyfodd Bagillt yn gyflym yn y 19eg ganrif. Codwyd Eglwys y Santes Fair yno rhwng 1837 a 1839 fel ymateb i hynny. Poblogaeth y plwyf yn 1901 oedd 2,637.

Mae Bagillt yn enwog am greu'r rhod ddŵr enwog yn Laxey, Ynys Manaw.

Enwyd llyn ar ôl y pentref yn Chubut, Patagonia, Yr Ariannin; sef Llyn Bagillt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Dafydd ap Llywelyn (tua 1215 - 1246) - Tywysog Cymru (ganwyd yng Nghastell Hen Blas)
*Paul Panton (1727 - 1797) - hynafiaethydd a chasglwr llawysgrifau Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cymdeithas Etifeddiaeth Bagillt
*  Clwb Hanes Bagillt


Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Trefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Cynghrair y Cenhedloedd

Corff cydwladol a grëwyd ym 1920 oedd **Cynghrair y Cenhedloedd**. Fe'i sefydlwyd yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf gyda'r bwriad o sefydlu heddwch yn y byd. Cyfarfu am y tro cyntaf ar 10 Ionawr 1920, yng Ngenefa yn y Swistir.
bawd|350px|Map o'r byd, gan ddangos aelodaeth y Gynghrair rhwng 1920–45. Glas tywyll: aelodau llawn; oren: aelodau rhanol (drwy fandad).

Ymgorfforwyd 'Cyfamod Cynghrair y Cenhedloedd' (ei dogfen sefydlu) yn y cytundebau heddwch a wnaed ar ôl y Rhyfel Mawr, ond gwrthodai'r Unol Daleithiau dderbyn Cytundeb Versailles ac o ganlyniad cafodd ei diarddel o'r Gynghrair. Roedd hyn yn llesteirio gwaith y sefydliad o'r cychwyn cyntaf bron. Serch hynny, llwyddai'r Gynghrair i wneud gwaith pwysig yn datrys anghydfod, yn trefnu cyngresau rhyngwladol ar sawl pwnc ac yn cyflawni gwaith dyngarol.

Fodd bynnag, methodd y Gynghrair a delio â'r sefyllfa ryngwladol a ddatblygai yn y tridegau, megis rhyfel Siapan yn Tsieina, yr Eidal yn Ethiopia ac yn bennaf oll achos yr Almaen, a dynnodd allan o'r Gynghrair ym 1933.

Cymerodd y Cenhedloedd Unedig le'r Cynghrair ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

## Aberystwyth
Un o brif noddwyr a chefnogwyr y Gynghrair yng Nghymru oedd David Davies, Aelod Seneddol sir Drefaldwyn, ŵyr y diwydiannwr enwog o'r un enw ag ef. Roedd hefyd yn Llywydd Prifysgol Aberystwyth. Pan gynigiwyd, ym 1925, na ddylid cynnal y gynhadledd flynyddol (a oedd i fod yn Dresden), yn yr Almaen, cynigiodd David Davies Aberystwyth fel lleoliad iddi, a derbyniwyd hynny. Y flwyddyn wedyn, rhwng 29 Mehefin a 3 Gorffennaf 1926, cynhaliwyd Cynhadledd Flynyddol Cynghrair y Cenhedloedd yn Aberystwyth..

Dyma rai o'r llefydd yr ymwelodd y Gynghrair â nhw:
*1919 Paris. 
*1919 Llundain. 
*1919 Brwsel. 
*1920 Milan. 
*1920 Genefa. 
*1922 Prag. 
*1923 Fienna. 
*1924 Lyon. 
*1925 Warsaw. 
*1926 **Aberystwyth**. 
*1927 Berlin. 
*1928 Yr Hâg. 
*1928 Prag. 
*1929 Madrid. 
*1934 Brwsel. 
*1936 Genefa.

## Cyfeiriadau

Categori:Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
Categori:Sefydliadau 1920
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Melin y Wig

Mae **Melin y Wig** () yn bentref bychan gwledig yn ne Sir Ddinbych, ger Coedwig Clocaenog, ar lan Afon Clwyd. Mae 107.4 milltir (172.8&nbsp;km) o Gaerdydd. Dwy filltir i'r de ohono mae Betws Gwerful Goch a phedair milltir i'r gorllewin mae Llanfihangel Glyn Myfyr. Yn hanesyddol mae'n ran o blwyf Gwyddelwern.
250px|bawd|Melin y Wig: y felin sy'n rhoi ei enw i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hwiangerdd
Efallai fod y pentref yn fwyaf adnabyddys am i'w enw ymddangos yn yr hen hwiangerdd:

:Bachgen bach o Felin y Wig,
:Welodd o 'rioed damaid o gig;
:Gwelodd falwen ar y bwrdd,
:Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.

Ymysg cyn-drigolion y pentref mae John Edward Jones, cyn-ysgrifennydd a threfnydd Plaid Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddelwern
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Llwybrau Byw
Betws Garmon

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Pentref gwledig a chymuned yn ardal Arfon, Gwynedd, yw **Betws Garmon** (). Saif ar yr A4085 ar ymyl Eryri, traean o'r ffordd rhwng Caernarfon a Beddgelert; Cyfeirnod OS: SH 54546 56819. Ar hyd y ffordd i gyfeiriad y gogledd, Waunfawr yw'r pentref agosaf ac i'r de mae'r ffordd yn ei gysylltu â Salem a Rhyd-ddu, pentref genedigol T. H. Parry-Williams.

Mae lleoliad y pentref yng ngogledd Eryri gyda bryniau Moel Eilio (2382') i'r dwyrain a thalp Mynydd Mawr (2290') i'r de-orllewin. Llifa Afon Gwyrfai sy'n tarddu yn Llyn Cwellyn tair milltir i'r de, heibio i'r pentref, sy'n sefyll ar ei glan ddwyreiniol.
Filltir y tu allan i'r pentref i'r de, ar ymyl yr A4085, mae Melin y Nant a'i rhaeadr fach.

## Safleodd cysylltiedig â Garmon
Mae'r eglwys, sy'n dyddio o 1842, yn un o nifer yng Nghymru sy'n gysegredig i Sant Garmon. Ond yr eglwys newydd yw honno, a cheir olion yr hen eglwys yn ei hymyl. Dim ond y bedyddfaen sy'n aros o'r hen eglwys, a hwnnw'n ddyddiedig 1634. I fyny ar un o'r bryniau gerllaw, Moel Smytho, ceir Ffynnon Armon, dros y cwm o'r eglwys bresennol, a rhwng y ffynnon a'r eglwys newydd mae olion hen addoldy syml o'r enw Capel Garmon. Un drws yn unig sydd iddo a'i hyd yw 23' a'i led 12.5'.

## Hanes
bawd|Llun o eiddo teulu Williams, Gilwern Uchaf, Rhostryfan, gyda diolch am y cyfle ï'w gopio. Y dyddiad o dan y llun mewn ysgrifen copperplate yw 10 Awst 1883. “Bettws Garmon photographed by I.Ninsley” sydd odditano.

Dyma'r argraffiadau cyntaf: mae cledrau rheilffordd http://en.wikipedia.org/wiki/North_Wales_Narrow_Gauge_Railways ar y gwaelod-chwith. Nid yw tyllau mwynglawdd haearn Moel Eilio wedi eu creu. Mae cof-golofn Owain Gwyrfai yn ymddangos fel ei fod yno yn y fynwent ond angen gwirio hynny. Bu farw yn 1874 naw mlynedd cyn tynnu'r llun. Dydd Gwener oedd y 10 Awst 1883 ond mae'r bobl i'w gweld fel petaent yn eu dillad gorau - achlysur arbennig ynteu dangos eu hunain i'r camera? Ffrwydrodd llosgfynydd Krakatoa tair wythnos wedyn. Gofynnodd Ifor Williams: ”a ddaeth y bobl allan gan wybod fod yna rhywun yn tynnu llun, neu bod y ffotograffydd wedi gofyn iddynt?

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Oes y Seintiau yng Nghymru
Categori:Pentrefi Gwynedd
Ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm

Mae **ffordd Rufeinig Caer - Segontiwm** yn rhedeg rhwng hen gaer Rufeinig Deva (Caer heddiw) a Segontiwm (tu allan i Gaernarfon) ar draws gogledd Cymru. Am ran gyntaf ei chwrs, o Gaer hyd Afon Clwyd, mae'r A55 bresennol yn dilyn llwybr yr hen ffordd Rufeinig.

Mae union ddyddiad adeiladu'r ffordd yn anhysbys, ond mae'n debyg i'r gwaith cyntaf gael ei wneud tua diwedd y ganrif gyntaf OC ac iddi gael ei gwblhau yn hanner cyntaf y ganrif nesaf.

[250px|bawd|chwith|Rhan o'r ffordd Rufeinig rhwng [Caer a Segontiwm lle mae'n dringo o Gaerhun i gyfeiriad Bwlch-y-Ddeufaen ar ei ffordd i Segontiwm]]

200px|bawd|chwith|Carreg filltir Rufeinig (copi ar y safle gwreiddiol) ger Llanfairfechan.

O *Deva* mae'r ffordd yn rhedeg ar gwrs gogledd-orllewinol i gyffiniau Dinas Basing, ar Lannau Dyfrdwy, ar ôl croesi Afon Dyfrdwy ei hun ger y bont bresennol tu allan i Gaer. Cafwyd hyd i olion Rhufeinig ger y ffordd ym Mhentre (Sir Fflint). O Ddinas Basing try i'r gorllewin ac mae'n parhau felly hyd Segontiwm. Ger Llanelwy mae'n croesi Afon Elwy ac Afon Clwyd ar ôl bylchu Bryniau Clwyd ger Rhuallt (mae'r A55 yn dilyn yr un cwrs yn union). Credir y lleolwyd caer Rufeinig Varis yn Llanelwy, ond hyd yn hyn mae ei lleoliad yn ansicr.

O Ddyffryn Clwyd mae'r ffordd yn codi ac yn croesi'r bryniau isel tua deg milltir o'r arfordir, gan osgoi tir corsiog a choed yr iseldiroedd. Mae'n cyrraedd Dyffryn Conwy ger Eglwysbach. Sefydlwyd fferi yn Nhal-y-Cafn i groesi Afon Conwy a chodwyd caer bwysig yng Nghaerhun, yr ochr arall i'r afon.

O Gaerhun mae'r ffordd yn codi ac yn ymuno â llwybr cynhanesyddol, heibio i gromlechi megis Maen y Bardd a meini hirion hynafol i gyrraedd Bwlch-y-Ddeufaen. (Y bwlch hwnnw oedd y ffordd hawsaf i groesi cadwyn y Carneddau hyd yn gymharol ddiweddar). O'r bwlch mae'n disgyn heibio i lethrau Foel Ganol a'i hen gaer Geltaidd ac i lawr y llethrau trwy'r Rhiwiau Uchaf ac Isaf rhwng Llanfairfechan ac Abergwyngregyn. Ger y Rhiwiau Uchaf cafwyd hyd i hen garreg filltir Rufeinig sydd yn Amgueddfa Segontiwm bellach; mae'n dwyn enw yr ymerodr Traianus Decius ac felly i'w dyddio i 249 - 251 O.C.

Ger Abergwyngregyn mae'r ffordd yn cyrraedd yr arfordir ac yn rhedeg yn bur agos iddo yr holl ffordd i Segontiwm.

Caer-Segontiwm
Categori:Gogledd Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Meri Huws

Comisiynydd y Gymraeg rhwng 2012 a 2019 oedd **Meri Huws** (ganwyd Medi 1957). Yn enedigol o Gaerfyrddin, cafodd ei haddysg yn Ysgol Uwchradd Abergwaun, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, lle astudiodd y gyfraith a gwleidyddiaeth, a Phrifysgol Rhydychen, lle astudiodd i fod yn weithiwr cymdeithasol. Mae hi'n bennaeth ar Adran Dysgu Gydol Oes, Prifysgol Bangor, ac yn ddirprwy is-ganghellor.

Hi oedd cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg o 1981 i 1983, ac roedd yn aelod arferol o Fwrdd yr Iaith Gymraeg rhwng 1993 a 1997. Mae hi'n aelod o'r Blaid Lafur.

Bu'n Gadeirydd ar Fwrdd yr Iaith Gymraeg o 2004 nes y diddymwyd y Bwrdd yn mis Mawrth 2012. Yn 2012 fe benodwyd Meri Huws i swydd newydd Comisiynydd y Gymraeg.

Ar 1 Ebrill 2020 penodwyd Meri Huws fel Llywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Hi yw'r wraig gyntaf yn hanes y Llyfrgell i ddal y swydd hon. Ymddiswyddodd ym mis Awst 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Richard Davies

:''Am enghreifftiau eraill o bobl o'r enw Richard Davies, gweler Richard Davies (gwahaniaethu).''

Esgob a chyfieithydd oedd **Richard Davies** (?1501 – 7 Tachwedd 1581). Fe'i ganed yn y Gyffin, ger tref Conwy lle roedd ei dad Dafydd ap Gronw, yn gurad yn eglwys St Bened. Yn ystod ei yrfa eglwysig bu'n Esgob Llanelwy a Thyddewi. Fe'i cofir yn bennaf am ei waith ar y cyd â William Salesbury yn cyfieithu'r Testament Newydd i'r Gymraeg. Roedd yn ewythr i'r ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys (John Davies).

## Bywgraffiad
Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen lle daeth dan ddylanwad y diwygwyr Protestannaidd. Ar ôl treulio cyfnod mewn alltudiaeth yng Ngenefa ac yn ôl eraill i Frankfurt-am-Main  oherwydd ei ffydd ar ddiwedd teyrnasiad Mari I, dychwelodd i Gymru a chafodd ei apwyntio'n Esgob Llanelwy ac yna ym 1561 yn Esgob Tyddewi.

Roedd yn aelod o Gyngor Cymru a'r Gororau ac yn gyfeillgar iawn â Matthew Parker, archesgob Caergaint, ac yn cael ei ystyried gan Parker a chan William Cecil, yr Arglwydd Burghley, yn gynghorydd dibynadwy ar y Gymraeg. Gweithiai'n ddyfal gyda William Salesbury i berswadio senedd San Steffan i basio deddf i awdurdodi cyfieithu'r Beibl a'r Llyfr Gweddi Gyffredin i'r Gymraeg a phan gafwyd y ddeddf honno ym 1563 gwahoddod Salesbury i ymuno ag ef yn ei blas yn Abergwili i gyfieithu'r Testament Newydd. Richard Davies yw awdur yr *Epistol at y Cembru* ('Llythyr at y Cymry') a geir ar ddechrau Testament Newydd 1567; cafodd ddylanwad mawr ar hanesyddiaeth Cymru.

Roedd Richard Davies yn noddwr hael i feirdd a llenorion ei oes a gwnaeth gryn dipyn i gael gwared â'r llygredd oedd yn rhemp yn yr eglwys ar y pryd. Bu farw yn Abergwili, lle'i claddwyd.

## Llyfryddiaeth
*D. R. Thomas, *The Life and Work of Richard Davies and William Salesbury* (Croesoswallt, 1902)
*Glanmor Williams, ''Bywyd ac Amserau'r Esgob Richard Davies'' (Caerdydd, 1953)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Genedigaethau 1501
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1581
Categori:Pobl o Gonwy
Corc

:''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r ddinas. Am ystyron eraill gweler Cork (gwahaniaethu).

Dinas yn ne Iwerddon ydy **Corc** (Gwyddeleg: *Corcaigh*; Saesneg: *Cork*). Prifddinas Swydd Corc ac ail ddinas fwyaf Gweriniaeth Iwerddon yw hi.

## Chwaraeron
**Pêl-droed** - cynrychiolir y ddinas ar y maes pêl-droed gan Cork City F.C.

## Gefeilldrefi 
* - Abertawe
* - Cwlen
* - Roazhon
* - Coventry
* - Shanghai
* - San Francisco

## Chwaraeon
Mae'r ddinas yn gartref achlysurol i dîm rygbi Munster sy'n chwarae yn y Pro14, er eu bod yn chwarae mwyafrif eu gemau yn Limerick.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Corc
Ferrara

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Ferrara**, sy'n brifddinas talaith Ferrara yn rhanbarth Emilia-Romagna. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 132,545.

## Gefeilldref 
* : Abertawe

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Emilia-Romagna

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Talaith Ferrara