open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cirencester

Tref farchnad hanesyddol a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Cirencester**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cotswold. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 19,076.

Mae Caerdydd 87.6 km i ffwrdd o Cirencester ac mae Llundain yn 130.5&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caerloyw sy'n 25.4&nbsp;km i ffwrdd.

*Corinium* oedd enw'r Rhufeiniaid am y dref, yr ail fwyaf yn y Brydain Rufeinig. 

## Hanes 
Cododd y Rhufeiniaid ddinas ar safle Cirencester, gyda'r enw "Corinium Dobunnorum". Mae'r amffitheatr yn dal i sefyll, yn ardal Querns. Ar ôl ymadawiad y Rhufeiniaid o Brydain ar ddechrau'r 5g, parhaodd Cirencester yn ganolfan i'r Brythoniaid. Syrthiodd i'r Eingl-Sacsoniaid yn fuan ar ôl iddynt ennill Brwydr Dyrham yn 577.

Yn yr Oesoedd Canol roedd y dref yn ganolfan bwysig i'r diwydiant gwlân.
[330px|bawd|chwith|[Amffitheatr Rufeinig Cirencester]]

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa
*Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr
*Gwesty "The Fleece"
*Tŷ Cirencester

200px|bawd|Gwesty "The Fleece"

## Enwogion
*Grace Barnsley (1896-1975), arlunydd
*David Hemery (g. 1944), athletwr
*Cozy Powell (1947-1998), cerddor

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cotswold
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Categori:Amffitheatrau
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Bryopsida

Y dosbarth mwyaf o fwsoglau yw **Bryopsida**. Mae'n cynnwys tua 11,500 o rywogaethau, mwy na 95% o fwsoglau'r byd. Fe'u nodweddir gan un neu ddau gylch o ddannedd cymalog o gwmpas ceg y capsiwl sy'n cynnwys y sborau.

## Dolenni allanol
*  Tree of Life: Bryopsida 

Categori:Mwsoglau
Grŵp ethnig

Mae **ethnigrwydd** a chrefydd yn rhan o ddiwylliant unigolyn. Mae ethnigrwydd yn cyfeirio at y grŵp mae pobl yn credu eu bod yn perthyn iddo, drwy genedl, crefydd, iaith a/neu hil. Er enghraifft, gall trigolion gwlad fod o'r un hil a siarad yr un iaith ond os oes ganddynt wahanol grefyddau efallai byddant yn eu gweld eu hun fel grwpiau ethnig gwahanol.

Yn aml bydd gwahaniaethu’n dylanwadu ar ddatblygiad aelodau o wahanol grwpiau ethnig: e.e. gallant gael eu trin yn annheg oherwydd hil, crefydd neu ffactorau eraill. Efallai na fydd ganddynt cystal mynediad i addysg, neu i nwyddau a gwasanaethau, oherwydd rhwystrau iaith neu wahaniaethau yn eu harferion a'u credau.

## Gweler hefyd 
* Grŵp ethnogrefyddol
* Grŵp ethno-ieithyddol

## Cyfeiriadau

Categori:Bodau dynol
Categori:Ethnigrwydd
Ethnig
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Yr wyddor Arabeg

Mae'r ieithoedd ganlynol yn defnyddio'r wyddor Arabeg, neu wyddorau sy'n seiliedig arni: Arabeg, Cashmireg, Cwrdeg, Perseg, Sindhi, Urdu. Fe newidiodd Twrceg o'r wyddor Arabeg i'r wyddor Rufeinig yn 1928 ac mae Hausa wedi newid hefyd.

Mae Arabeg yn ei ysgrifennu o'r dde i'r chwith. Does dim priflythrennau ond mae'r llythrennau yn cael eu hysgrifennu yn wahanol ar ganol ac ar ddiwedd gair er mwyn edrych yn daclus, e.e. mae'r llythyren olaf yn dueddol i orffen gyda chynffon.

## Y llythrennau 
**Llythrennau eraill:**

**Nodiadau:**
*Mae 28 llythyren yn yr wyddor. Maen nhw wedi eu gwneud o 18 o ffurfiau. Wrth osod dotiau, mae 2 ffurf yn cael eu defnyddio i wneud 3 llythyren yr un, ac mae 6 ffurf yn cael eu defnyddio i wneud 2 lythyren yr un.
*Fe fydd rhai yn cynanu **ﺍ** fel "a" a rhai fel "e". (Mae hwn yn debyg iawn i frodor Canolbarth Cymru sy'n dweud *"cêth fêch"* yn hytrach na *"cath fach"*.)
*Mae geiriau benywaidd yn gorffen gyda **ﺓ** , cynaniad "a" (neu "at" os oes gair arall yn dilyn)
*Gellir ysgrifennu **ﺍ** ar ddiwedd gair fel **ﺎ** neu fel **ﻰ**
*Mae L + A yn cael ei ysgrifennu fel **ﻻ** yn hytrach na **ﺎﻟ** , hynny yw; fe fyddyn nhw'n croesi'u gilydd.

## Trefn yr wyddor 
Mae'r *Abjad* (wyddor cytseiniau, lluosog; *abjadi*) yn y drefn ganlynol fel arfer. Cofiwch ddarllen o'r dde i'r chwith;-

:**ﻍ ﻅ ﺽ ﺫ ﺥ ﺙ ﺕ ﺵ ﺭ ﻕ ﺹ ﻑ ﻉ ﺱ ﻥ ﻡ ﻝ ﻙ ﻱ ﻁ ﺡ ﺯ ﻭ ﻩ ﺩ ﺝ ﺏ ﺍ**
: *gh ẓ ḍ dh kh th t sh r q ṣ f A s n m l k i ṭ ḥ z w h d j b a*

Gellir ymadrodd yr *abjad* yn y ffordd ganlynol;-
: *"aabjad haouaz ḥuṭaï kalaman saAfaṣ qarashat thakhadh ḍaẓagh".*
Neu yn Gymraeg;-
: *"abjad hawaz HwTaï calaman sâffaS garashat thachadd DaDDagh".*
Ffordd arall o ymadrodd yr *abjad* yw;-
: *"abujadin hawazin ḥuṭïa kalman saAfaṣ qurishat thakhudh ḍaẓugh".*
Mae trefn ychydig bach yn wahanol yn cael ei ddefnyddio yn y Maghreb, sef;-
:**ﺵ ﻍ ﻅ ﺫ ﺥ ﺙ ﺕ ﺱ ﺭ ﻕ ﺽ ﻑ ﻉ ﺹ ﻥ ﻡ ﻝ ﻙ ﻱ ﻁ ﺡ ﺯ ﻭ ﻩ ﺩ ﺝ ﺏ ﺍ**
: *sh gh ẓ dh kh th t s r q ḍ f A ṣ n m l k i ṭ ḥ z w h d j b a*
Fe fydd hwn yn cael ei adrodd fel;-
: *"aabujadin hawazin ḥuṭïa kalman ṣaAfaḍ qurisat thakhudh ẓaghush".*

## Aravrit
Yn 2018 dyfeisiodd y dylunydd graffeg Iddewig o Haifa, Liron Lavi Turkenich, 'wyddor' hybrid o'r enw Aravrit sy'n cyfuno gwaelod llythrennau'r wyddor Hebraeg gyda top llythennau'r wyddor Arabeg fel bod modd i berson sy'n darllen yr iaith wyddor neu'r llall ddarllen y gair.

## Cyfeiriadau
Arabeg
Gwyddor
Mwsogl

Planhigion anflodeuol bychan o'r rhaniad **Bryophyta** yw **mwsoglau**. Mae tua 12,000 o rywogaethau yn y byd. 'am fwsogl sy’n tyfu ar lannau pyllau a alwai’n “sebon teiliwr. Cofiai deilwriaid yn ei gasglu yn ystod ei ieuenctid i smwddio i mewn i ddillad i'w startsio. Ni wyddom at ba fwsogl y cyfeiriai, os mwsogl o gwbl ond fe gafwyd, ar ôl rhywfaint o ymchwil, ei bod yn bosibl mai cen cerrig oedd y planhigyn, e.e. *Ramalina calicaris*."
* Mwsoglu - yr arferiad o hel a defnyddio mwsogl gan y werin bobl.
*Llyffethair o fwsogl: "Glywoch chi am neud rhaff o'r sidan bengoch [Polytrichum commune]? Mi ddangosodd 'newyrth i fi dros ugain mlynedd yn ôl sut i neud llyffethair ohono - peth handi iawn i allu i neud ar y mynydd. Ar ôl rhyddhau's pishys o sidan bengoch o wrth ei gilydd a'u neud yn bentwr, mi fachodd nhw a bys un llaw trwy'r llaw arall (oedd ar ffurf arwydd 'ok' dros y twmpath). Wrth eu troi a'u plethu, roedd y gorden a nawd yn cael ei dala yng nghanol y llaw oedd yn troi, ar siâp malwen (h.y. yn cyfyngu ar ei gallu i droi yn rhydd). I fennu, mi ddyblodd y rhaff (a thrwy hynny wrthwneud grym y troi wrth gwrs) a wedyn agor y bleth er mwyn rhoi un pen trwy blethau'r llall. Wrth feddwl, dim llyffethair sensu stricto oedd e, ond cylch - torch oedd ei enw amdano. Mi'i rhoid rownd gwddwg y ddafad er mwyn rhoi ei throed drwyddi." (Carchar yw'r term am llyffethair yn Arfon)

## Cyfeiriadau
Gemau Olympaidd Modern

Digwyddiad cystadleuol aml-chwaraeon yw'r **Gemau Olympaidd Modern**. Cânt eu rhannu yn emau Haf a gemau Gaeaf, a chânt eu cynnal pob pedair mlynedd (sef cyfnod yr Olympiad). Cynhaliwyd y gemau cyntaf yn 1896 yn Athen, Gwlad Groeg. Cynhaliwyd hwy yr un flwyddyn hyd 1992, ond ers hynny maent yn cael eu cynnal dyflwydd ar wahân.

Recorwyd y Gemau Olympaidd gwreiddiol (Groegaidd: Ολυμπιακοί Αγώνες; *Olympiakoi Agones*) yn 776 CC am y tro cyntaf, yn Olympia, Groeg, a dathlwyd hwy hyd 393. Dangoswyd diddordeb mewn adfywio'r gemau am y tro cyntaf gan y golygydd papur newydd a'r bardd Panagiotis Soutsos yn ei bennill "Dialogue of the Dead" yn 1833. Fe noddodd Evangelos Zappas y cynhaliwyd y Gemau Olympaidd Modern rhyngwladol cyntaf yn 1859. Fe ariannodd hefyd adnewyddiad y Panathinaiko Stadium ar gyfer cynnal y gemau yno yn 1870 ac 1875.

Sefydlwyd Pwyllgor Rhyngwladol Olympaidd (PRhO) yn 1894, ar symbyliad y bonheddwr Ffrengig, Pierre Frédy, Baron de Coubertin. Y gemau cyntaf i gael eu trefnu gan y PRhO oedd Gemau Olympaidd 1896, yn Athen, Groeg. Cynyddodd cyfranogaeth y Gemau Olympaidd i gynnwys athletwyr o bron pob gwlad ar draws y byd, oddigerth i Gymu a'r Alban! Gyda gwelliant yng nghyfathrebu lloerenol a darllediadau byd-eang ar y teledu, mae'r gemau'n ennill cefnogaeth yn gyson. Y gemau diweddaraf oedd 2004 yn Athen, a'r gemau gaeafol diweddaraf oedd Gemau Olympaidd y Gaeaf, 2006 yn Torino. Cynhaliwyd Gemau Olympaidd yr Haf 2008 yn Beijing. bydd 302 o gystadleuau mewn 28 o chwaraeon Olympaidd. Mae Gemau Olympaidd y Gaeaf yn cynnwys 84 cystadleuaeth mewn 7 o chwaraeon Olympiadd ers 2006.

**Y 5 Cylch**
[bawd|chwith|200px|Mabwysiadwyd y logo yn 1914 ac ymddangosont yn y gemau amy tro cyntaf yn [Gemau Olympaidd yr Haf 1920|1920.]] 

Baron de Coubertin a luniodd y 5 Cylch yn symbol o'r gemau. Mae'r 5 cylch yma'n cyrychioli prif gyfandiroedd y byd sef Asia, Ewrop, Affrica, Amerig ac Oceania.

'''Cystadlu'n deg'''

Ar ddechrau pob gemau Olympaidd bydd y cystadleuwyr yn cymryd llw i gystadlu'n deg ac i gadw at yr holl reolau. Mae un cystadleuydd o'r wlad lle cynhelir y gemau yn darllen y llw ar ran gweddill y cystadleuwyr. Gŵr o'r enw Baron de Coubertin, sef sylfaenydd y gemau modern, ysgrifennodd y llw a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf yn 1920.

### Amaturiaeth
Datblygodd y syniad o amaturiaeth yn y 19g yn Lloegr fel ffordd o atal y dosbarth gweithiol rhag cystadlu yn erbyn y byddigion. Gallai'r byddigion gymryd rhan mewn chwaraeon heb boeni am ennill bywoliaeth. Nid felly y werin. Byddent yn treulio amser yn ymarfer ac yn dod yn broffesiynol pe baent yn derbyn arian am berfformio. Dros y blynyddoedd newidiwyd y diffiniad o 'amaturiaeth'.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Pwyllgor Olympaidd Cenedlaethol

Categori:Cystadlaethau chwaraeon

Categori:Sefydliadau 1896
Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Parc Acton, Wrecsam

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1912**  yn Wrecsam, Sir Ddinbych (Bwrdeistref Sirol Wrecsam bellach).

Enillydd ar yr "Ystori yn disgrifio Bywyd Cymreig i blant ysgol rhwng 12 a 14 oed" oedd Moelona am y stori *Teulu Bach Nantoer*, a ddaeth yn boblogaidd iawn trwy Gymru wedyn.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Wrecsam

Wrecsam 1912
1912, Wrecsam
1912
Categori:Hanes Wrecsam
Categori:1912 yng Nghymru
Gerallt Gymro (pryddest)

Pryddest gan T. H. Parry-Williams yw ***Gerallt Gymro***, cerdd a enillodd iddo goron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Pryddestau
Categori:Gerallt Gymro
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Androw Bennett

Awdur a chyfreithiwr yw **Androw Bennett** (ganwyd 19 Mai 1946). Fe'i ganwyd yn Ysbyty Stryd y Priordy, Caerfyrddin er mai yn Llangennech, ger Llanelli oedd cartre'i deulu.

## Gyrfa
Cyhoeddodd y nofel *Dirmyg Cyfforddus* ym 1994. Cydweithiodd ar ddyddiaduron gyda'r cricedwr, Robert Croft (1994) a chapten tim rygbi Cymru, Jonathan Humphreys (1995). Yn 2002, cyhoeddodd gyfrol Saesneg *Welsh Rugby Heroes* am arwyr rygbi Cymru dros ail hanner yr 20g.

Mae wedi cyfrannu erthyglau i'r wythnosolyn *Y Cymro* ers 1994 ac, o bryd i'w gilydd, i gylchgrawn *Barn*. Ers 2005, ef yw prif sylwebydd rygbi *Y Cymro* ac mae'n cyfrannu erthyglau ar gampau eraill hefyd a bu'n sylwebu ar rygbi'n achlysurol i Radio Ceredigion yn ogystal.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Undodiaeth

bawd|300x300px|Capel Alltyblaca, c.1885
bawd|300x300px|Aelodau o gapel Undodaidd Pantydefaid, c.1885
Athrawiaeth Gristnogol Brotestannaidd yw **Undodiaeth** neu **Sosiniaeth**: gelwir y rhai sy'n ei harddel yn **Undodiaid**. Ceir sawl enwad neu eglwys Undodaidd, yn bennaf yng ngwledydd Prydain a'r Unol Daleithiau, ond roedd llawer o'r Undodiaid cynnar heb berthyn i enwad Undodaidd ond yn hytrach yn arddel y ddysgeidiaeth, neu rannau ohoni. Gelwir Undodiaeth yn **Sosiniaeth** weithiau am fod y diwinydd Sosin (Socinus, 1525-1562) wedi gosod sylfeini Undodiaeth.

Nid yw'r Undodiaid yn credu yn y Drindod sanctaidd sef y Tad, Y Mab a'r Ysbryd Glân (athrawiaeth a geir yn Ariaeth hefyd). Yn hytrach credant mai dyn da oedd Iesu Grist, gan wrthod credu yn ei dduwdod. Credant yn ogystal nad oes pechod gwreiddiol ac mae rheswm dyn yn unig sydd i esbonio'r Beibl.

Mae credoau ynghylch Crist wedi newid o amser John Biddle, at amser Joseph Priestley.

## Cymru 
Yng Nghymru, roedd yr Undodiaid yn gryf yn ardal Llanbedr Pont Steffan a Llandysul yn ardal Dyffryn Teifi yng Ngheredigion ac o ganlyniad fe alwyd yr ardal yn 'Sbotyn Du'. Er bychaned eu nifer, cawsant ddylanwad sylweddol ar wleidyddiaeth a diwylliant y wlad ar ddiwedd y 18fed a dechrau'r 19g.

Mae Christadelphianiaid heddiw dal i ddilyn syniadau o Socinus ynglŷn â Christ.

## Undodiaid enwog 
*Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi)
*Gwilym Marles
*Iolo Morganwg

Categori:Cristnogaeth
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Nofel

[bawd|160px|*Y Sêr yn eu Graddau*: Casgliad o un ar ddeg astudiaeth feirniadol yn trafod amrywiol agweddau ar ddatblygiad y nofel Gymraeg yn ystod yr 1980au a'r 1990au gan [John Rowlands (awdur)|John Rowlands.]]

Stori ffuglen ryddiaethol ar ffurf llyfr ydyw **nofel** (o'r Ffrangeg *nouvelle* a'r Eidaleg *novella*, "newydd"). Mae'r nofel, gan amlaf, yn waith llenyddol hir. Dywedir mai *Don Quixote* (1605) gan Miguel de Cervantes oedd y nofel fodern gyntaf.  Y nofel fodern gyntaf yn Gymraeg oedd *Rhys Lewis* (1885) gan Daniel Owen.

**Nofelydd** ydy rhywun sy'n ysgrifennu nofelau. Bath ar stori hir yw nofel.

Ceir sawl bath gwahanol o nofel:

* Nofel hanes
* Nofel drosedd
* Nofel serch
* Nofel wyddionas

## Gweler hefyd
* Y Nofel yn Gymraeg
* Nofelau Cymraeg
* Rhestr nofelwyr enwog


Categori:Ffurfiau ffuglen
Categori:Ffurfiau'r llyfr
Categori:Rhyddiaith
Categori:Termau llenyddol
Andrew Lloyd Webber

Mae **Andrew Lloyd Webber**, **Baron Lloyd-Webber** (ganwyd 22 Mawrth 1948) yn gyfansoddwr cerddorol Seisnig hynod o lwyddiannus.

Yn arbenigwr ym maes y sioeau cerdd, mae Lloyd Webber wedi cyfansoddi 16 o sioeau, 2 sgôr ffilm a requiem mass yn Lladin ymysg gweithiau eraill. Yn ogystal, mae'r cyfansoddwr o Dde Kensington, wedi casglu rhestr faith o wobrau ac anrhydeddau ym myd ffilm a theatr gan gynnwys saith Gwobr Tony, tair Gwobr Grammy, Oscar, Emmy Rhyngwladol, chwech Gwobr Olivier a Gwobr Golden Globe. Mae ei ganeuon enwocaf wedi'u canu a'u recordio gan filoedd o artistiaid ar draws y byd. Ers dod yn berchennog ar y Palace Theatre yn Llundain yn 1983 mae Lloyd Webber wedi prynu wyth o theatrau Llundain, gan gynnwys y London Palladium.

Ymysg ei ganeuon enwocaf mae ''I Don't Know How to Love Him* (Jesus Christ Superstar), *Memory* (Cats), *Don't Cry for Me Argentina* (Evita), *Any Dream Will Do* (Joseph and the Amazing Technicolour Dreamcoat) *Music of the Night* (Phantom of the Opera) a *Love Changes Everything* (Aspects of Love).

## Bywyd personol
Ar y 25 Hydref 2009 cyhoeddwyd ei fod yn dioddef o ganser y brostad ond fod yr afiechyd yn ei gyfnod cynnar.

## Sioeau cerdd 
*Rhoddir awdur geiriau'r sioeau mewn cromfachau.''
*The Likes of Us (1965) (Tim Rice/Leslie Thomas)
*Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat (1968) (Tim Rice)
*Jesus Christ Superstar (1971) (Tim Rice)
*Jeeves (1975) / ailenwyd yn By Jeeves (1996) (Alan Ayckbourn)
*Evita (1976) (Tim Rice) - seiliedig ar fywyd Eva Peron
*Cats (1981) (o gerddi T. S. Eliot, 1939)
*Tell Me On a Sunday (1979) / ailenwyd yn Song and Dance (1982) (Don Black)
*Starlight Express (1984) (Richard Stilgoe)
*The Phantom of the Opera (1986) (Richard Stilgoe/Charles Hart ac Andrew Lloyd Webber)
*Aspects of Love (1989) (Don Black a Charles Hart/Andrew Lloyd Webber)
*Sunset Boulevard (1993) (Christopher Hampton/Don Black)
*|Whistle Down the Wind (1996) (Jim Steinman/Patricia Knop, Andrew Lloyd Webber a Gale Edwards)
*Metal Philharmonic (1997) (yn arbennig ar gyfer gwyl gerddorol Lloyd Webber)
*The Beautiful Game (2000) (Ben Elton)
*The Woman in White (2004) (David Zippel/Charlotte Jones)
*Love Never Dies (2010) (Glenn Slater/Ben Elton a Frederick Forsyth)
*The Wizard of Oz (2011) (Andrew Lloyd Webber/Jeremy Sams)
*Stephen Ward (2013) (Christopher Hampton/Don Black)
*School of Rock (2015) (Glenn Slater/Julian Fellowes)
*Cinderella (2021) (David Zippel/Emerald Fennell)

Mae amryw o sioeau Lloyd Webber wedi'u cyfieithu i'r Gymraeg gan gynnwys 
*Ioseff a'r Gôt Freuddwyd Decni-Liw Ryfeddol 
*Iesu Grist Siwpyrstar

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Dydd Llun

Mae **dydd Llun** yn ddiwrnod o'r wythnos. Mewn rhannau o'r byd, dyma ddiwrnod cyntaf yr wythnos, tra bod eraill yn ei ystyried yn ail ddiwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi gan y Rhufeiniaid ar ôl y lleuad (*luna* yn Lladin; *dies Lunae*).
## Gwyliau 
* Dydd Llun y Blodau, y Llun cyntaf ar ôl Sul y Pasg
* Dydd Llun Mabon, diwrnod o orffwys i lowyr De Cymru ar Llun cynta'r mis
* Dydd Llun y Sulgwyn, y Llun cyntaf ar ôl Sulgwyn
* Dydd Llun y Drindod

Llun
Dydd Mawrth

[200px|bawd|Enwir Dydd Mawrth ar ôl y duw [Mawrth (duw)|Mawrth.]]
Un o ddyddiau'r wythnos yw **Dydd Mawrth** sy'n dilyn Dydd Llun ac yn rhagflaeni Dydd Mercher. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn ail neu drydydd ddiwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Mawrth, duw rhyfel y Rhufeiniaid.

## Gwyliau 
* Dydd Mawrth Pasg
* Dydd Mawrth y Sulgwyn
* Dydd Mawrth y Drindod
* Dydd Mawrth Ynyd ("Dydd Mawrth Crempog")

Mawrth
Dydd Mercher

Mae **dydd Mercher** yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn drydydd neu bedwerydd diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Mercher, sef un o dduwiau'r Rhufeiniaid.

## Gwyliau 
* Mercher y Brad
* Mercher y Lludw, diwrnod cyntaf Tymor y Grawys

Mercher
Dydd Iau

Mae **dydd Iau** yn ddiwrnod o'r wythnos. Yn y mwyafrif o wledydd gorllewinol, ystyrir dydd Iau fel y pedwerydd diwrnod ar y calendr Iddewig-Gristnogol a chymer le rhwng dydd Mercher a dydd Gwener. Mewn gwledydd lle defnyddir y traddodiad Sul-cyntaf, caiff ei ystyried fel pumed diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Iau, prif dduw y Rhufeiniaid.

## Gwyliau 
* Dydd Iau Cablyd, y dydd cyn Dydd Gwener y Groglith
* Dydd Iau Dyrchafael

Iau
Dydd Gwener

Mae **dydd Gwener** yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn bumed neu chweched diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Gwener, duwies cariad y Rhufeiniaid. Mae hen ffurfiau Cymraeg Canol yn cynnwys 'Gwenerddydd' a 'Gwenergwaith'.

## Gwyliau 
* Dydd Gwener y Groglith (hefyd 'Dydd Gwener Croglith')

Gwener
Dydd Sadwrn

bawd|Satwrnws, Caravaggio, 16ed ganrif
Mae **dydd Sadwrn** yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn chweched neu'n seithfed diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Sadwrn, un o dduwiau'r Rhufeiniaid. Mae Iddewaeth yn clustnodi'r Sadwrn yn ddydd sanctaidd oherwydd dyna'r diwrnod (yn ôl eu crefydd) yr ymlaciodd Duw ar ôl creu'r bydysawd.

## Termau'r chwarelwyr a'r glowyr 
* 'Sadwrn bownti' - telid bonws am glirio rwbel yn y chwareli (Gogledd)
* 'Sadwrn cyfrif' - telid cyflog pythefnos neu fis ar y Sadwrn (De a Gogledd)
* 'Sadwrn cyfrif mawr' - cyffelyb i'r uchod (Gogledd)
* 'Sadwrn du' - y Sadwrn ar ôl y Sadwrn cyfri, pan na cheid cyflog (Morgannwg, Gogledd-ddwyrain)
* 'Sadwrn pae' ('Sadwrn tâl') = Sadwrn cyfrif
* 'Sadwrn syb' ('Sadwrn sist') - Sadyrnau y telid benthyciad i aros pryd tan y Sadwrn cyfrif nesaf (Gogledd)

Ffynhonnell: *Geiriadur Prifysgol Cymru*, tud. 3156

Sadwrn
Dydd Sul

[250px|bawd|Ymlacio ar y Sul: *Dimanche* (paentiad olew ar gynfas, tua 1888–90) gan [Paul Signac]]

Mae **Dydd Sul** (hefyd **y Sul**) yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae rhannau o'r byd yn ei ystyried yn ddiwrnod olaf yr wythnos, tra bod eraill yn ei roi yn gyntaf. Cafodd ei enwi ar ôl yr Haul (Lladin *"(dies) Sōlis"*. Mae Cristnogaeth yn clustnodi'r Sul yn ddydd sanctaidd.

## Gwyliau 
Yng nghalendr Cristnogol, mae nifer o Suliau yn ystod y flwyddyn sy'n wyliau arbennig, gan gynnwys:

* Sul y Dyfodiad, diwrnod cyntaf y flwyddyn litwrgaidd, a Sul cyntaf Adfent 
* Sul yr Ynyd, Sul olaf cyn y Grawys
* Sul y Mamau, neu "Sul y Fam" neu "Sul y Meibion", pedwerydd Sul y Grawys, tair wythnos cyn Sul y Pasg
* Syl y Dioddefaint, neu Sul y Gwreichion, neu "Sul y Grwrychon", pumed Sul y Grawys, dwy wythnos cyn Sul y Pasg
* Sul y Blodau, Sul cyn Sul y Pasg
* Sul y Pasg, gŵyl bwysicaf y flwyddyn Gristnogol
* Sul y Pasg Bychan, Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sul y Llawenydd, y trydydd Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sul y Gweddïau, neu "Sul yr Erfyniad", y pumed Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sulgwyn, yr wythfed Sul ar ôl Sul y Pasg
* Sul y Drindod, Sul ar ôl Sulgwyn

* Sul y Creiriau, y trydydd Sul ar ôl Gŵyl Ifan (24 Mehefin)

Nid yw'r canlynol yn rhan o'r flwyddyn eglwysig draddodiadol, ond fe'u dathlir yn gyffredin:
* Sul Addysg, yr ail Sul ym mis Medi
* Sul y Cofio, yr ail Sul ym mis Tachwedd
* Sul y Tadau, y trydydd Sul ym mis Mehefin

## Gweler hefyd 
* Dydd yr Arglwydd
* Ysgol Sul

## Ffynonellau 

Sul
Merlyn Rees

Gwleidydd Prydeinig oedd **Merlyn Rees** (18 Rhagfyr 1920 – 5 Ionawr 2006).

Cafodd ei eni yng Nghilfynydd, Pontypridd Ne Cymru.  Yn 1963 daeth yn aelod seneddol Llafur dros Leeds South. Bu'n Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon rhwng Mawrth 1974 a Medi 1976, pryd y daeth yn Ysgrifennydd Cartref. Ef fu yn gyfrifol am ddod ag **Internment** i ben yn Rhagfyr 1975.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Categori:Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
Pedryn drycin

Mae'r **Pedryn Drycin** (***Hydrobates pelagicus***) yn aelod o deulu'r Hydrobatidae, y pedrynnod. Y rhwogaeth yma yw'r unig aelod o'r genus *Hydrobates*.

Mae'n nythu ar ynysoedd yn y rhan gogleddol o Fôr Iwerydd ac ychydig yn rhan orllewinol Môr y Canoldir, fel rheol gannodd neu filoedd o adar gyda'i gilydd. Ar Ynysoedd Ffaro y ceir y nifer mwyaf, gyda'r nythfa fwyaf ar ynys Nólsoy. Mae hefyd nifer fawr yn nythu o gwmpas gorllewin Iwerddon a gogledd-orllewin Yr Alban. Mae'n nythu mewn tyllau yn y ddaear neu agen mewn craig, ac yn dodwy un ŵy yn unig.

Dim ond yn y nos y mae'n dod at y nyth, er mwyn osgoi gwylanod ac adar ysglyfaethus. Mae'n aderyn bychan, tebyg o ran maint i Wennol y Bondo ac yn eithaf tebyg o ran ymddangosiad hefyd, gyda plu du a darn mawr gwyn uwchben y gynffon. Mae yn 15–16&nbsp;cm o hyd a 38–42&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Ei brif fwyd yw plancton sy'n cael ei bigo oddi ar wyneb y môr.

Caiff yr enw "Pedryn" ar ôl Sant Pedr, gan ei fod yn edrych fel petai yn cerdded ar y môr. Gall y rhan arall o'r enw, "drycin", gyfeirio at y ffaith mai dim ond mewn tywydd garw y mae i'w weld o'r tir fel rheol, neu gall gyfeirio at ofergoel ymysg llongwyr fod yr aderyn yn medru achosi stormydd.

Mae yn nythu ar nifer o ynysoedd o gwmpas arfordir Cymru. Ar Ynys Sgogwm y mae'r nifer mwyaf, tua 3,000 - 4,000 o barau.
|200px|chwith|bawd|*Hydrobates pelagicus*
200px|chwith|bawd|Pedryn Drycin ar stamp o'r Ynysoedd Ffaro

Categori:Adar
Hwyaden lygad-aur

Mae'r **Hwyaden lygad-aur** (*Bucephala clangula*) yn hwyaden fechan o'r genws *Bucephala*.

Caiff yr enw o'r llygad, sy'n liw melyn tarawiadol yn yr oedolion. Mae gan y ceiliogod ben du gyda gwawr wyrdd arno a darn gwyn bron yn grwn islaw y llygad. Mae'r cefn yn ddu a'r gwddf a'r bol yn wyn. Brown yw lliw pen yr iâr gyda'r corff yn llwyd.

Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop, Asia a Gogledd America lle bynnag mae afonydd neu lynnoedd a fforestydd o'u cwmpas, gan ddefnyddio tyllau mewn coed ar gyfer y nyth. Defnyddir blychau nythu os bydd rhai ar gael, ac mae darparu'r rhain wedi arwain at gynnydd yn y boblogaeth, er enghraifft yn Yr Alban. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu ar lynnoedd neu weithiau mewn mannau cysgodol ar yr arfordir. Maent yn plymio i ddal eu bwyd, sef pysgod bychain neu greaduriaid bychain eraill y gallant eu dal dan y dŵr.

Nid oes prawf fod yr Hwyaden lygad-aur wedi nythu yng Nghymru, er fod hynny yn bosibilrwydd yn y blynyddoedd diwethaf. Mae'n aderyn gweddol gyffredin yn y gaeaf.

250px|chwith|bawd|Iâr

Categori:Hwyaid
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1915** ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Bu Dic Tryfan R. Hughes Williams yn fuddugol am gasgliad o storïau byrion *Tair Stori Fer*.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

Bangor 1915
1915, Bangor
1915
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1915 yng Nghymru
Trinidad a Thobago

Gwlad yn India'r Gorllewin yn y Caribî, 11&nbsp;km (7 milltir) oddi ar arfordir Feneswela yw **Gweriniaeth Trinidad a Thobago**. Mae'n cynnwys dwy brif ynys: Trinidad (4769&nbsp;km², tua 1.2 miliwn o bobl) a Tobago (300&nbsp;km², mwy na 54,000 o bobl). Mae'r economi yn seiliedig ar betrolewm a nwy naturiol.

## Chwaraeon 
Criced yw camp genedlaethol Trinidad a Thobago ond mae pêl-droed wedi dod yn boblogaidd hefyd.  Aeth tîm pêl-droed cenedlaethol Trinidad a Thobago drwyddo i chwarae yng Nghwpan y Byd 2006.

## Pobl nodedig
*Mary-Anne Roberts o'r ddeuawd Bragod

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
Simbabwe

Gwlad yn Affrica Ddeheuol yw **Gweriniaeth Simbabwe** neu **Simbabwe** (hefyd **Zimbabwe**). Lleolir y wlad rhwng afonydd Zambezi a Limpopo. Mae'n ffinio â De Affrica i'r de, â Botswana i'r gorllewin, â Sambia i'r gogledd ac â Mosambic i'r dwyrain ac nid oes ganddi fynediad i'r môr. Harare yw prifddinas y wlad. Cyn annibyniaeth roedd Simbabwe (Rhodesia) yn wladfa Brydeinig.

## Hanes 
[150px|bawd|chwith|Rhan o furiau [Simbabwe Fawr]]

Roedd Simbabwe yn ganolfan i ymerodraeth frodorol yn ne Affrica a'i phrifddinas yn Simbabwe Fawr. Mashona oedd y trigolion. Cawsant eu gorchfygu gan y Matabele. Cipiwyd tir y Matabele a'r Mashona gan yr anturiaethwr imperialaidd o Sais Cecil Rhodes a'r Cwmni Prydeinig De Affrica yn 1895 a chafodd ei henwi'n Rhodesia ar ei ôl.

Datganodd Ian Smith, prif weinidog gwyn y wlad, annibyniaeth unochrog (UDI) oddi ar Brydain yn 1965 a datganwyd gweriniaeth yno yn 1970.

Ar ôl rhyfel herwfilwrol hir daeth Robert Mugabe, arweinydd ZANU (PF), yn arlywydd y wlad (gweler isod), yn 1980.

## Daearyddiaeth 
Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn gorwedd ar wastatir uchel, dros 3,300' (1000m) i fyny ar gyfartaledd. Mae llawer o'r tir yn safana.

## Gwleidyddiaeth 
## Rhaniadau gweinyddol 
Rhennir Simbabwe yn wyth talaith a dwy ddinas â statws taleithiol. Is-rennir y taleithiau hynny yn 59 ardal a 1,200 ardal ddinesig.
bawd|420px|dde|Taleithiau ac ardaloedd Simbabwe
Mae'r taleithiau'n cynnwys:
* Bulawayo (dinas)
* Harare (dinas)
* Manicaland
* Canolbarth Mashonaland
* Dwyrain Mashonaland
* Gorllewin Mashonaland
* Masvingo
* Gogledd Matabeleland
* De Matabeleland
* Y Canolbarth

Ardaloedd: gweler Ardaloedd Simbabwe

Ardaloedd dinesig: gweler Ardaloedd dinesig Simbabwe

## Economi 
## Demograffeg 
Mae mwyafrif helaeth y bologaeth yn bobl Bantŵ. Ceir yn ogystal lleiafrif o bobl o dras Ewropeaidd ac Asiaidd, ond mae eu nifer wedi gostwng yn sylweddol mewn canlyniad i'r sefyllfa gwleidyddol diweddar.

Yn ôl cyfansoddiad 2013, mae gan Simbabwe 16 iaith swyddogol: Saesneg, iaith arwyddion a 14 iaith Affricanaidd; y pwysicaf ohonynt yw Ndebele a Shona.

## Gweler hefyd
* Diwygio tir yn Simbabwe


Categori:Gwledydd Affrica
Sansgrit

Iaith glasurol India yw y **Sansgrit**. Defnyddir y Sansgrit fel iaith litwrgïaidd yn Hindŵaeth, Bwdhaeth a Jainiaeth. Mae hi'n rhan o'r deulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd, ac felly yn perthyn i nifer o ieithoedd eraill, megis y Gymraeg. Llenyddiaeth Sansgrit yw un o'r rhai hynaf yn y byd. Mae yna dri amrywiad hysbys, sef y Fedeg (neu Sansgrit Fedig), y Sansgrit Clasurol a'r Sansgrit Arwrol.

[250px|chwith|bawd|Llawysgrif o'r [Rig Veda yn yr wyddor Ddefanagari]]


Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Tamileg

Siaredir **Tamileg** yn ne-ddwyrain India (yn arbennig yn nhalaith Tamil Nadu) ac yng ngogledd Sri Lanca. Mae'n perthyn i'r ieithoedd Drafidaidd ynghyd â Malaialam, Telwgw a Chanareg.


Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Sri Lanca
Categori:Ieithoedd Drafidaidd
Nigel Walker

Cyn-chwaraewr rygbi ac athletwr o Gymru yw **Nigel Walker** (ganwyd 15 Mehefin 1963). Yng Ngemau Oplympaidd Los Angeles yn 1984 cyrhaeddodd y rownd gyn-derfynol yn y ras glwydi 110 metr. Pan yn 18 oed rhoddodd y gorau i chwarae rygbi am na chafodd ei ddewis i chwarae dros dîm ieuenctid Cymru, oherwydd lliw ei groen fel y tybiai rhai. Ar ôl gorffen ei yrfa fel athletwr aeth yn ôl i chwarae rygbi. Chwaraeodd dros Gymru 17 gwaith gan sgorio 12 cais.

Yn 2000 cymerodd Walker rhan yn y rhaglen *Catchphrase*, rhaglen i ddysgu Cymraeg a ddarlledwyd ar Radio Wales yn 2000.

## Gyrfa
Apwyntiwyd ef yn Bennaeth Chwaraeon BBC Cymru yn 2001. Yn 2010, daeth Walker yn Gyfarwyddwr Cenedlaethol yn yr English Institute of Sport (EIS). Yn 2018, i ddathlu Mis Hanes Pobl Dduon yng ngwledydd Prydain, roedd Walker ar restr o 100 bobl "Gwych, Du a Chymreig".

Gadawodd Walker ei rôl gyda EIS yn Hydref 2021, i gymryd swydd fel Cyfarwyddwr Perfformiad gyda Undeb Rygbi Cymru. Daeth yn Brif Weithredwr dros dro yn Ionawr 2023 yn dilyn ymddiswyddiad Steve Phillips. Yng Nghorffennaf 2023 penodwyd Walker i swydd newydd fel Cyfarwyddwr Gweithredol Rygbi. 

Penodwyd Abi Tierney fel Prif Weithredwr URC yn barhaol saith mis yn ddiweddarach. Yn Rhagfyr 2023 ymddiswyddwod Walker fel Cyfarwyddwr Rygbi Gweithredol.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Cymry Du
Categori:Sbrintwyr o Gymru
Brân dyddyn

200px|bawd|Dosbarthiad y frân dyddyn

Mae'r **Frân dyddyn** (***Corvus corone***) yn aelod o deulu'r brain. Mae un is-rywogaeth, *C. c. corone* yn nythu yng ngorllewin a chanol Ewrop ac is-rywogaeth arall, *C. c. orientalis*, yn nythu yn nwyrain Asia.

Gall fod yn anodd gwahaniaethu rheng y frân dyddyn ac aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd yn ddu i gyd. Mae'n aderyn tipyn llai na'r Gigfran, 48–52&nbsp;cm o hyd, ac mae pig y frân dyddyn yn deneuach na phig y Gigfran. Mae'r Ydfran yn fwy tebyg i'r frân dyddyn o ran maint, ond gellir gwahaniaethu'r oedolion gan fod darn moel heb blu arno o gwmpas y ffroenau yn yr Ydfran, tra mae'r plu yn dod yr holl ffordd at y pig yn y frân dyddyn. Yr adar ieuanc yw'r anoddaf i'w gwahaniaethu, gan fod pig Ydfran ieuanc yr un fath â'r frân dyddyn; y gwahaniaeth mwyaf defnyddiol yw fod gan yr Ydfran fwy o "dalcen". Mae'r Ydfran fel rheol yn fwy parod i ffurfio heidiau na'r Frân Dyddyn.

Mae'r frân dyddyn yn bwyta bron unrhyw beth sydd ar gael, yn cynnwys anifeiliaid wedi marw ac wyau adar eraill. Adeiledir y nyth mewn coed neu ambell dro ar glogwyni, gan ddodwy 4–5 wy.

Categori:Corvidae
Heinrich Harrer

Mynyddwr, fforiwr ac awdur o Awstria oedd **Heinrich Harrer** (6 Gorffennaf 1912 – 7 Ionawr 2006). Yn enedigol o Awstria, mae'n enwog am fod yn un o'r pedwar dringwr a ddringodd wyneb gogleddol yr Eiger am y tro cyntaf. Roedd yn dringo yn yr Himalaya pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, a chymerwyd ef yn garcharor gan y Prydeinwyr. Llwyddodd i groesi i Tibet lle bu'n byw am rai blynyddoedd, gan ddod i adnabod y Dalai Lama. Ysgrifennodd lyfr *Saith Mlynedd yn Tibet* a ystyrir yn glasur, ac a wnaed yn ffilm yn nes ymlaen.

## Llyfryddiaeth
* *Sieben Jahre in Tibet* ("Saith Mlynedd yn Tibet", 1952)
* *Die Weiße Spinne* ("Y Corryn Gwyn", 1959)
* *Ich komme aus der Steinzeit* ("Dw i'n Dod o Oes y Cerrig", 1963)
* *Huka-Huka* (1968)
* *Die letzten Fünfhundert* ("Y Pum Cant Olaf", 1977)
* *Ladakh* (1978)
* *Geheimnis Afrika* ("Affrica Cudd", 1979)
* *Der Himalaja blüht* ("Mae'r Himalayas yn Blodeuo", 1980)
* *Wiedersehen mit Tibet* ("Dychwelyd i Tibet", 1997)
* *Mein Leben* ("Fy Mywyd", 2002)

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Fforwyr yr 20fed ganrif
Categori:Fforwyr o Awstria
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Awstria
Categori:Hunangofianwyr Almaeneg o Awstria
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Llenorion taith Almaeneg o Awstria
Categori:Mynyddwyr o Awstria
Pledren

bawd|250px|Pledren

Organ mamalaidd sy'n casglu troeth yw **pledren**. Mae troeth yn dod i mewn oddi wrth yr arennau, ac yn gadael trwy'r wrethra.

## Gweler hefyd 
* Organau

Categori:System dreulio
Categori:System iwrein
Brân lwyd

250px|bawd|Dosbarthiad y Frân Lwyd

Mae'r **Frân lwyd** (***Corvus cornix***) yn aelod o deulu'r brain. Hyd yn ddiweddar yr oedd yn cael ei hystyried fel un is-rywogaeth o'r frân dyddyn (*Corvus corone*) ond yn awr mae'n cael ei hystyried rhywogaeth ar wahân.

Mae'n nythu yng ngogledd a dwyrain Ewrop ac mae ffurfiau tebyg yn ne Ewrop a gorllewin Asia. Yn yr Ynysoedd Prydeinig mae'n nythu yn Iwerddon, Ynys Manaw a gogledd Yr Alban. Mae'n gallu paru gyda'r frân dyddyn a chynhyrchu cywion. Fel y frân dyddyn mae'n medru bwyta bron unrhyw beth, gan gynnwys anifeiliaid wedi marw a wyau adar eraill. Nid yw mor dueddol i nythu mewn coed a'r frân dyddyn, yn aml adeiledir y nyth ar lawr neu ar glogwyni.

Gellir adnabod y frân lwyd yn hawdd gan fod y cyfuniad o ddu a llwyd yn unigryw ymysg y brain. Mae'r pen, gwddf, adenydd a'r gynffon yn ddu a'r corff yn llwyd.

Nid yw'r frân lwyd yn aderyn cyffredin yng Nghymru ond mae yn cael ei gweld yn weddol gyson, yn enwedig yn rhan ogleddol Ynys Môn lle mae parau wedi nythu yn ddiweddar, ac eraill wedi paru gyda brân dyddyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Corvidae
Eliffant

:''Ar gyfer y band cerddorol gweler: Eliffant (band)

Mamal croendew enfawr ysgithrog a llysysol sy'n perthyn i deulu'r *Elephantidae* yw **eliffant**. Mae gan eliffantod groen tew bron yn ddi-flew, dau ysgithr ifori, trwyn hir gafaelog (a elwir yn dduryn), clustiau mawrion gwyntyllaidd, pen mawr gyda llawer o feinwe ddiplöig ac ymennydd datblygedig iawn, a traed byrion a chrymion gyda phum bys. Maen nhw'n bwyta planhigion, yn arbennig glaswellt a dail a byw nes eu bont yn 70 neu hŷn. Yn draddodiadol cânt eu dosbarthu'n ddau ddosbarth ar wahân sef eliffant Asia (*Loxodonta africana*) ac eliffant Affrica (*Elephas maximus*). Erbyn heddiw, fodd bynnag, credir fod eliffant y safana (*L. africana*) ac eliffant y fforest (*L. cyclotis*) yn ddau rywogaeth gwahanol.

Mae nhw'n perthyn yn agos i'r mamoth a'r mastodon sydd ill dau bellach wedi darfod o'r tir; hwy ydy rhywogaeth olaf urdd y durynogion (*Proboscidea*). Nhw hefyd ydy'r mamal mwyaf sydd i'w gael, gyda'u taldra oddeutu 4 m (13 tr) a'u pwysau'n medru bod cymaint â .


Categori:Durynogion
Categori:Teuluoedd o famaliaid
Mamoth

Genws diflanedig o famaliaid anferth eliffantaidd gydag ysgithrau hirion atro, blew datblygedig iawn a childdannedd gwrymiog yw **mamothiaid**. Roedden nhw'n byw yn ystod yr epoc Pleistosen (Oes yr Iâ) rhwng tua 1.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl a 10,000 o flynyddoedd yn ôl.
Bu mamothiaid yn byw yng Nghymru ar un adeg. Cafwyd hyd i benglog mamoth yn ymyl sgerbwd coch Ogof Paviland yn ne Cymru yn 1823. Buasai wedi'i chladdu yno tua 29,000 o flynyddoedd yn ôl.
## Gweler hefyd 
* Oes yr Hen Gerrig

Categori:Anifeiliaid a ddifodwyd
Categori:Eliffantod
Categori:Hen Oes y Cerrig
Cernywiaid

Grŵp o bobl o darddiad Celtaidd sy'n gysylltiedig â Chernyw a'r Gernyweg yw'r **Cernywiaid**. Maent yn olrhain eu gwreiddiau i bobl gwreiddiol ynysoedd Prydain a siaradai iaith debyg iawn i'r Gymraeg, a chyn hynny, i'r Brythoniaid a drigai yno cyn dyfodiad y Rhufeiniaid. Un o'r Cernywiaid mwyaf adnabyddus yn 2018 oedd y gantores Gwenno Saunders a gyfrifai ei hun hefyd yn Gymraeg.

Bu i'r Deyrnas Unedig eu cydnabod yn ffurfiol fel 'lleiafrif cenedlaethol' (*national minority*) yn 2014.

Ceir llawer o Gernywiaid sy'n ymhyfrydu yn eu tras a'u hunaniaeth cwbwl wahanol i weddill trigolion Lloegr, sydd ar y cyfan yn Saeson o dras Sacsonaidd a phobloedd eraill.

Llwythi Celtaidd a drigai yma o'r Oes Haearn, drwy arhosiad y Rhufeiniaid, ac yna eu disgynyddion hyd at y 7g: y Dumnonii gan mwyaf yng Nghernyw a'r Durotriges yn Dorset, de Wiltshire a de Gwlad yr Haf. 'Cernyw' oedd enw'r darn  o dir ble'r oeddent yn byw erioed hyd y gwyddus. Daw'r enw o enw'r llwyth y Cornovii, ond cyfeiria'r mewnlifiad o Sacsoniaid yn y 5ed a'r 6g atynt fel "Westwalas", sef "Cymru'r Gorllewin" - sy'n dangos y cysylltiad Cymreig a Cheltaidd yn glir iawn.

## Gweler hefyd 
* Rhestr pobl o Gernyw

## Cyfeiriadau 

Categori:Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Categori:Cernyw
Categori:Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Categori:Pobloedd Geltaidd
Tony Banks

Gwleidydd oedd **Anthony Louis "Tony" Banks, Arglwydd Stratford** (8 Ebrill 1943 – 8 Ionawr 2006).

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2006
Islandeg

Un o ieithoedd Germanaidd gogleddol yw **Islandeg** (Islandeg *Íslenska* [ˈistlɛnska]). Fe'i siaredir yng Ngwlad yr Iâ gan ryw 314,000 o bobl. Mae hi'n perthyn yn agos at Ffaröeg a Norwyeg Orllewinol. Mae'r iaith yn fwy ceidwadol na mwyafrif o ieithoedd eraill Gorllewin Ewrop, a chan nad yw'r iaith ysgrifenedig wedi newid llawer, gall siaradwyr Islandeg ddarllen llenyddiaeth Hen Norseg glasurol a grëwyd yn y 10fed trwy'r 13g (fel yr Eddas a'r sagas) yn gymharol hawdd.

Mae llenyddiaeth Islandeg ganoloesol yn gyfoethog ac yn cynnwys rhai o'r sagas enwocaf.

## Gweler hefyd 
* Uchel Islandeg


Categori:Ieithoedd Germanaidd Gogleddol
Categori:Ieithoedd Gwlad yr Iâ
Mississippi

Gall **Mississippi** gyfeirio at:
* Mississippi (talaith), un o hanner can talaith Unol Daleithiau America
* Afon Mississippi, yr afon yn yr Unol Daleithiau
* Mississippi Delta, aber yr afon honno
----
Trochydd mawr

Mae'r **Trochydd Mawr** (***Gavia immer***) yn un o aelodau mwyaf teulu'r Trochwyr, tua 73–88&nbsp;cm o hyd a 122–148&nbsp;cm ar draws yr adenydd ac yn pwyso rhwng 2.7 a 6.3&nbsp;kg .

Mae'n nythu ar draws Canada a rhannau gogleddol yr Unol Daleithiau ac yng Ngwlad yr Iâ. Mae'n nythu yn agos i ddŵr, ar lynnoedd fel rheol ac yn dodwy dau wy. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de ac mae'n weddol gyffredin ar y môr ger glannau gogledd-orllewin Ewrop.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda pen du, bol gwyn a marciau du a gwyn ar y cefn. Yn y gaeaf mae llai o ddu a mwy o wyn ar y pen a'r gwddf. Pysgod yw ei brif fwyd, ac maent yn cael eu dal trwy blymio i'r dŵr, weithiau hyd at ddyfnder o 200 troedfedd. Yn y tymor nythu mae gan yr aderyn yma alwad nodweddiadol iawn.

Mae'r aderyn yma yn weddol gyffredin o gwmpas glannau môr Cymru yn y gaeaf. Y lle gorau i'w gweld yw o gwmpas Aberdesach lle gellir gweld hyd at 30 ohonynt ambell dro.

## Aelodau eraill y teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21666 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

bawd|*Gavia immer*

Categori:Trochyddion
Categori:Gaviidae
Jon Owen Jones

Roedd **Jon Owen Jones** (ganwyd 19 Ebrill, 1954) yn aelod seneddol y Blaid Lafur a'r Blaid Gyd-weithredol dros etholaeth Canol Caerdydd rhwng 1997 a Mai 2005. Roedd hi'n sedd ymylol ac fe gollodd y sedd i'r Democratiaid Rhyddfrydol yn Etholiad Cyffredinol 2005.

Ganwyd Jon Owen Jones yn y Rhondda, cyn ymgartrefu yng Nghwm Cynon. Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen. Cyn dod yn aelod seneddol roedd yn athro. Fe fu hefyd yn aelod o'r Comisiwn Coedwigaeth.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Ysgrech y coed

bawd|* Garrulus glandarius *

Mae **Ysgrech y coed** neu **Sgrech y coed** (***Garrulus glandarius***) yn aelod o deulu'r brain. Mae'n nythu trwy ran helaeth o Ewrop, Asia a gogledd-orllewin Affrica.

Gellir adnabod yr aderyn yn hawdd, er fod amryw o is-rywogaethau sy'n amrywio cryn dipyn. Mae'r corff yn liw pinc gyda plu glas tarawiadol iawn ar yr adain, ac mae darn gwyn mawr uwchben y gynffon sy'n amlwg iawn pan mae'r aderyn yn hedfan. Mae'r alwad yn nodweddiadol hefyd, ysgrech sy'n rhoi ei enw i'r aderyn. Gall hefyd ddynwared adar eraill.

Ceir Ysgrech y Coed mewn coedwigoedd neu lle mae cymysgedd o goed a chaeau. Mae'n bwydo mewn coed ac ar lawr, ac mae mês yn rhan bwysig o'i fwyd. Gall hefyd fwyta pryfed, aeron, wyau a chywion adar eraill, malwod, llygod ac amrywiaeth o bethau eraill. Mae'n nythu mewn coeden ac yn dodwy 4-6 wy.

Mae Ysgrech y Coed yn aderyn cyffredin yng Nghymru, ac mae ei niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf.

## Ymfudo ac allfudo
Enghreifftiau:
*Yn 2012 bu mewnlifiad y sgrechod coed i Loegr ac efallai i Gymru. Ar y cyfandir bu niferoedd mawr iawn yn symud dros yr hydref yn Sgandinafia (yn ogystal â thitwod ac adar eraill). Mae ‘graddfa adrodd’ (*reporting rate*) y BTO yn cynyddu yr amser hon o’r flwyddyn wrth i’r adar wneud teithiau bychan i fforio am fês a’u cuddio ond roedd graddfa adrodd 2012 yn 39%, y mwyaf erioed, ond ni welwyd yr effaith hon mor glir yng Nghymru Credir mai gwael oedd y cnwd mês y flwyddyn honno.
*Fe gofir Hydref 1983 fel mis y ‘sgrechod. Erbyn 2 Hydref bu’n glir bod adar â chefnau mwy llwydaidd na rhai Prydain yn cyrraedd Prydain ac ar y 17eg derbynwyd adroddiad am 1000 o ’sgrechod yn Lands End, Cernyw. Dau ddiwrnod wedyn gwelwyd 3000 yn hedfan i’r gorllewin mewn minteion o 300 dros Dinas Plymouth.

## Cyfeiriadau
Categori:Corvidae
Alexander Cordell

Nofelydd o Gymru yn yr iaith Saesneg oedd **Alexander Cordell** (**George Alexander Graber**) (9 Medi 1914 – 13 Tachwedd 1997).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn ninas Colombo, Sri Lanca. Symudodd i Gymru yn 1936 a bu'n byw a gweithio yn Sir Fynwy a Sir Benfro.

## Llyfryddiaeth 
**Rape of the Fair Country* (1959),
**The Hosts of Rebecca* (1960)
**Song of the Earth* (1969)
**This Proud and Savage Land* (1985)
**The Fire People* (1972)

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Tabernacl Treforys

Un o gapeli mwyaf Cymru, a elwir yn "gadeirlan Anghydffurfiaeth Cymraeg" yw **Tabernacl Treforys**. Weithiau gelwir y capel yn **Gapel Libanus**. Mae'n adeilad cofrestredig Gradd I ac fe'i leolir ar Stryd Woodfield, yn Nhreforys, Abertawe, Cymru.

Cynlluniwyd yr adeilad gan y pensaer John Humphrey a chafodd ei adeiladu ar gost o £15,000 ym 1872. Mae yno le i 3,000 o bobl i eistedd.

Defnyddir y capel ar gyfer ymarferion a pherfformiadau gan ddau gôr lleol: Côr Tabernacl Treforys a Chôr Menywod Treforys.

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.185–7

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Abertawe
Categori:Capeli Abertawe
Treforys, Tabernacl
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Categori:Treforys
Pibydd du

Mae'r **Pibydd du** (***Calidris maritima***) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd du yn nythu yng ngogledd Ewrop a gogledd Canada. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de, gyda'r adar sy'n nythu yn Ewrop yn mynd cyn belled a Portiwgal. Adeiledir y nyth ar lawr, ac mae'n dodwy 3-4 wy. Y ceiliog sy'n gwneud y rhan fwyaf o'r gwaith gori ac edrych ar ôl y cywion.

Gellir adnabod y Pibydd du oherwydd ei fod yn dywyllach ar y cefn na'r rhan fwyaf o'r rhydyddion eraill, gyda bol gwyn a choesau melyn a bôn melyn i'r pig. Yn y gaeaf mae yn bwydo ar hyd glannau'r môr, ond mewn ardaloedd creigiog yn hytrach na lle mae tywod neu fwd.

Mae'r Pibydd Du yn aderyn gweddol gyffredin ar draethau creigiog yng Nghymru yn ystod y gaeaf.

Categori:Rhydwyr
Japaneaid

Pobl o Japan yw'r **Japaneaid** (Japaneg: 日本人 *Nihon-jin*) neu'r **Siapaneaid**. Defnyddir y gair gan amlaf i ddisgrifio pobl sydd o genedligrwydd neu ethnigrwydd Japaneaidd; mae tua 130&nbsp;miliwn o Japaneaid yn byw ledled y byd, 127&nbsp;miliwn ohonynt yn Japan ei hun.

## Rhai Japaneaid enwog
*Kūkai (774 - 835) – llenor a mynach
*Sei Shōnagon (blodeuai ar ddiwedd y 10g a dechrau'r 11eg) : llenores o'r cyfnod Heian
*Murasaki Shikibu (c. 973 - c. 1014) – nofelydd a chyfoeswr Sei Shōnagon
*Matsuo Bashō (1644 - 28 Tachwedd 1694) – bardd haiku enwocaf Japan
*Kitagawa Utamaro (tua 1753 - 31 Hydref 1806) – arlunydd ukiyo-e
*Utagawa Hiroshige (1797 - 12 Hydref 1858) – arlunydd ukiyo-e
*Hirohito (Ymerawdwr Shōwa) (29 Ebrill 1901 - 7 Ionawr 1989) – 124fed ymerawdwr Siapan


Categori:Cenhedloedd Dwyrain Asia
Categori:Grwpiau ethnig yn Asia
Mormoniaeth

Crefydd a ddechreuodd yn Unol Daleithiau America yn 1831, ar ôl i Joseph Smith, Jr. honni iddo gael datguddiad oddi wrth Dduw yw **Mormoniaeth**. Mae gan yr eglwys Formonaidd mwy na 11 miliwn o aelodau.

Y mwyaf o'r enwadau Mormonaidd yw Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf.

## Cysylltiadau â Chymru 
Mae gan y Mormoniaid gysylltiadau hanesyddol cryf â Chymru, yn enwedig y de. Bu cenhadon Mormonaidd yn weithgar yng Nghymru yn y 1840au a'r 1850au, a throdd miloedd o bobl i'r grefydd newydd. Ymfudodd nifer ohonyn nhw i America, ac aeth cyfran sylweddol o'r ymfudwyr hynny ar y Symudiad mawr i'r Gorllewin gyda Brigham Young, a ddechreuodd yn 1847. Ymsefydlodd y Cymry gyda'r Mormoniaid eraill yn Utah, a dywedir fod tua 20% o boblogaeth y dalaith honno o dras Gymreig heddiw.

Cyhoeddwyd sawl cylchgrawn a llyfr yn y Gymraeg gan y Mormoniaid yn y 19g, yn cynnwys *Utgorn Seion*. Daniel Jones (Mormon) (g. 4 Awst 1811) o Abergele oedd un o'u harweinwyr. Wedi iddo ymfudo i America troes Daniel Jones yn Formon wrth ei waith yn cludo credinwyr y grefydd honno mewn cwch a oedd dan ei ofal. Roedd gyda Joseph Smith ar y 26 Mehefin 1844 lofruddiwyd ef. Y flwyddyn ddilynol dychwelodd i Gymru yn genhadwr Mormonaidd. Gwnaeth Ferthyr Tudful yn ganolfan a chyhoeddi yno gyfnodolyn misol, *Prophwyd y Jubili*. Hwyliodd o Lerpwl ar 26 Chwefror, 1849, gyda 249 o Gymry, a bu'n gofalu amdanynt ar y daith ar draws y gwastadeddau gan gyrraedd Salt Lake City ar 26 Hydref 1849 gyda'r fintai yn teithio mewn 25 o wagenni caeedig. Ym mis Awst 1852 dychwelodd ar ail daith genhadol, ac yn 1856 aeth â 703 o 'seintiau Cymreig' i Salt Lake City. Treuliodd weddill ei oes yn gapten cwch ar lyn Great Salt. Bu farw 3 Ionawr 1861, gan adael tair gwraig a chwech o blant.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Mormoniaid Cymreig cynnar  ar wefan welshmormonhistory.org
*Sganiwch 1852 cyfieithiad Cymraeg o Lyfr Mormon


Categori:Cristnogaeth
Pioden

Mae'r **Bioden** (***Pica pica***) yn aelod o deulu'r brain, y *Corvidae*. Mae'n aderyn cyffredin trwy Ewrop, rhan helaeth o Asia, a gogledd-orllewin Affrica. Ceir nifer o is-rywogaethau, ac mae rhai o'r farn y dylai rhai ohonynt, er enghraifft *P. p. sericea* o Corea, gael eu hystyried yn rhywogaethau ar wahân. Mae'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ac mae ei niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf.

Gellir adnabod y Bioden yn hawdd, gyda'i phlu du a gwyn a'r gynffon hir. Mae'r pen, gwddf a bron yn ddu gyda gwawr wyrdd, a'r adenydd a'r gynffon hefyd yn ddu, gyda'r gweddill o'r aderyn yn wyn. Mae yn 40–51&nbsp;cm o hyd. gyda'r gynffon yn 20–30&nbsp;cm o hyd. Mae'r alwad hefyd yn tynnu sylw. Yn aml gwelir nifer o'r adar yma gyda'i gilydd, er nad ydynt yn casglu'n heidiau mawr.

Gall y Bioden fwyta bron unrhyw beth, yn cynnwys anifeiliaid wedi marw ac wyau neu gywion adar eraill, ond mae hefyd yn bwyta grawn. Mae wedi manteisio ar y nifer o anifeiliaid marw ar ochrau'r ffyrdd. Adeiledir y nyth mewn coeden. Mae'r nyth yn wahanol i nythod y rhan fwyaf o deulu'r brain gan fod to arno, gyda twll i fynd i mewn ar un ochr.

Ystyrir y bioden fel un o'r anifeiliaid mwyaf deallus, gyda'i nidopaliwm (rhan o'r ymennydd) bron cymaint â bod dynol.

## Enwau lleoedd
"Pia" yw gair rhai ardaloedd am bioden (Llwynypia, er enghraifft). Yn ôl Cronfa Melville Richards http://www.e-gymraeg.co.uk/enwaulleoedd/amr/cronfa.aspx yn siroedd y de mae pob enw lle yn dwyn y ffurf "pia", pob un yn gloleddfu nodwedd tir. Ar gyrion Llandudno mae "Bryn y Bia" gyda rhai Saeson am ei alw'n *Magpie Hill*! Cofnodir *Brynybya* yn (Thorne MS yn yr un gronfa) yn 1526 a dywed Gareth Pritchard mai "Bryn y Bwau" oedd yr enw gwreiddiol (onid Bryn Pia heb dreiglad fyddai’n ramadegol gywir i olygu’r aderyn?), a hynny yn sgîl brwydr, o bosib' yn amser y Rhufeiniaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Corvidae