Tony Harrison

Bardd, cyfieithydd, dramodydd, a gwneuthurwr ffilmiau o Loegr oedd **Tony Harrison** (30 Ebrill 1937 – 26 Medi 2025). Mae ei farddoniaeth yn aml yn mynegi ei gefndir fel un o'r dosbarth gweithiol. Ysgrifennai dramâu a ffilmiau byrion ar fydr i'r Theatr Genedlaethol yn Llundain, yr Opera Fetropolitanaidd yn Efrog Newydd, ac i 'r BBC a Channel 4.

## Bywgraffiad 
Ganed yn Leeds, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr, a mynychodd Ysgol Ramadeg Leeds. Astudiodd ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Leeds, a darllenai y clasuron yn ystod ei ddyddiau yn y brifysgol. Gweithiodd yn ddarlithydd Saesneg ym Mhrifysgol Ahmadu Bello yn Zaria, Nigeria, o 1962 i 1966, ac ym Mhrifysgol Karlova ym Mhrag, Tsiecoslofacia, o 1966 i 1967. Teithiai yn aml trwy gydol ei oes a bu'n byw ar adegau yn Ewrop, Affrica, ac Unol Daleithiau America.

## Barddoniaeth 
Cyhoeddodd ei waith cyntaf o farddoniaeth, y pamffled *Earthworks*, ym 1964. Derbyniodd glod am ei gasgliad, *The Loiners*, ym 1970. Un o'i brif gasgliadau yw *From the School of Eloquence and Other Poems* (1976) sydd yn cynnwys rhai o'i gerddi mwyaf poblogaidd.

Ysbrydolwyd ei gerdd enwocaf, "v.", wedi iddo ymweld â beddrodau ei rieni yn Leeds a gweld fandaliaeth yn y fynwent. Trwy atgyfodi traddodiad beirdd y fynwent o'r 18g (megis "Elegy Written in a Country Churchyard" gan Thomas Gray), â'r bardd i'r afael â chwymp diwydiannol Prydain a'i effaith ar y dosbarth gweithiol. Cyhoeddwyd y gerdd yn gyntaf yn y *London Review of Books* yn Ionawr 1985, a fe'i argraffwyd ar ffurf llyfryn gyda ffotograffau cyn pen y flwyddyn. Addaswyd *v.* ar gyfer Channel 4 ym 1987, a Harrison yn darllen ei gerdd gyda lluniau o streic y glowyr a hwliganiaid pêl-droed ar y sgrin. Mae'r gerdd yn dyfynnu'r rhegfeydd a geiriau hiliol ar ffurf graffiti yn y fynwent, ac o'r herwydd cafodd y darllediad ei wrthwynebu gan rai yn y wasg a Thŷ'r Cyffredin.

Comisiynwyd Harrison gan bapur newydd *The Guardian* i ysgrifennu'r gerdd "A Cold Coming" yn ystod Rhyfel y Gwlff ym 1991. Enillodd Harrison Wobr Farddoniaeth Whitbread ym 1992 am ei gerdd *The Gaze of the Gorgon*. Ym 1995 cafodd Harrison ei gomisiynu eto gan *The Guardian* i ysgrifennu cerddi o flaen y gad yn Rhyfel Bosnia. Enillodd Wobr Heinemann oddi ar y Gymdeithas Lenyddol Frenhinol ym 1996 am y gyfrol o'r farddoniaeth ryfel honno, *The Shadow of Hiroshima and Other Film/Poems*.

Ym 1999, wrth i lywodraeth y Deyrnas Unedig chwilio am olynydd i'r Bardd Llawryfog Ted Hughes, cyhoeddodd Harrison gerdd ddi-flewyn-ar-dafod o'r enw "Laureate's Block" yn gwrthod unrhyw gais i'w enwebu ar gyfer y swydd.

Yn 2009 Harrison oedd enillydd cyntaf Gwobr PEN Pinter, gwobr lenyddol a sefydlwyd gan ganghen PEN yn Lloegr er cof am y dramodydd Harold Pinter.

## Theatr a theledu 
Er gwaethaf ei enw fel bardd poblogaidd, mae nifer o feirniaid llenyddol yn ystyried ei addasiadau a chyfieithiadau i'r theatr fel ei waith gwychaf. Tra'n gweithio ym Mhrifysgol Ahmadu Bello, cydysgrifennodd Harrison â'r bardd Gwyddelig James Simmons y gomedi *Akin Mahta* (1966), addasiad o *Lysistrata* gan Aristoffanes sydd yn ymgorffori cerddoriaeth a dawns Nigeriaidd. Yn y 1970au a'r 1980au, ysgrifennodd Harrison addasiadau o weithiau Molière, Jean Racine, yr *Oresteia* gan Aeschulos, a dramâu dirgel yr Oesoedd Canol.

Enillodd Prix Italia am ei ffilm deledu *Black Daisies for the Bride* (1993).

## Llyfryddiaeth 
* *Earthworks* (Leeds: Northern House, 1964).
* *Newcastle Is Peru* (Eagle Press, 1969).
* *The Loiners* (London Magazine Editions, 1970).
* *Poems of Palladas of Alexandria* (1973).
* *From "The School of Eloquence" and Other Poems* (Rex Collings, 1978).
* *Continuous: Fifty Sonnets from "The School of Eloquence"* (Rex Collings, 1981).
* *A Kumquat for John Keats* (Newcastle upon Tyne: Bloodaxe, 1981).
* *U.S. Martial* (Bloodaxe, 1981).
* *V.* (Newcastle upon Tyne: Bloodaxe Books, 1985).
* *Selected Poems* (Viking, 1984, Random House, 1987).
* *The Fire Gap: A Poem with Two Tails* (Bloodaxe, 1985).
* *V. and other poems* (Farrar, 1990).
* *A Cold Coming: Gulf War Poems* (Newcastle upon Tyne: Bloodaxe, 1991).
* *The Gaze of the Gorgon* (Newcastle upon Tyne: Bloodaxe, 1992).
* *The Common Chorus* (1992).
* *Poetry or Bust* (Salts Estates, 1993).
* *A Maybe Day in Kazakhstan* (Channel 4 Poetry, 1994).
* *Penguin Modern Poets 5* (Penguin, 1995). Gyda Simon Armitage a Sean O'Brien.
* *The Shadow of Hiroshima and Other Film/Poems* (Faber, 1995).
* *Permanently Bard: Selected Poetry*, golygwyd gan Carol Rutter (Newcastle upon Tyne: Bloodaxe, 1995).
* *Prometheus* (Faber and Faber, 1998).
* ''Laureate's Block and Other Occasional Poems* (Penguin, 2000).
* *Under the Clock* (Penguin, 2005).
* *Collected Film Poetry* (Faber and Faber, 2007).
* *Collected Poems* (Viking, 2007).

## Dramâu 
* *Akin Mahta* (1966).
* *The Misanthrope* (1973).
* *Phaedra Britannica* (1975).
* *Bow Down* (1977).
* *The Oresteia* (1981).
* *Yan Tan Tethera* (1983).
* *The Mysteries* (1985). 
* *The Trackers of Oxyrhynchus* (1990).
* *The Kaisers of Carnuntum* (1995).
* *The Prince's Play* (1996).
* *Fram* (2008).

## Ffilmyddiaeth 
* *The Blasphemers' Banquet* (1989).
* *Black Daisies for the Bride* (1993).
* *Prometheus* (1999).
* *Crossings* (2002).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Sandie Byrne, *H, V & O: The Poetry of Tony Harrison* (Manceinion: Manchester University Press, 1998).
* Sanie Byrne, *Tony Harrison and the Classics* (Rhydychen: Oxford University Press, 2022).
* Edith Hall, *Tony Harrison: Poet of Radical Classicism'' (Llundain: Bloomsbury Academic, 2021).

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Beirdd rhyfel
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau
Categori:Pobl o Leeds
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr