open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pedro Castillo

Mae **José Pedro Castillo Terrones** (ganwyd 19 Hydref 1969), a elwir yn **Pedro Castillo**, yn undebwr llafur a gwladweinydd o Beriw, a anwyd ym 1969 yn Puña, talaith Chota, Periw. Mae wedi bod yn Arlywydd Gweriniaeth Periw ers 28 Gorffennaf 2021.

Roedd ei fagwraeth yn un dlawd, wledig. Mae'n athro wrth ei alwedigaeth ac roedd yn un o arweinwyr streic athrawon cenedlaethol wnaeth bara bron i dri mis yn 2017.

Yn ystod etholiad arlywyddol Periw yn 2021, fo oedd ymgeisydd y blaid *Perú Libre*, plaid sy'n arddel Marcsiaeth-Leniniaeth, er nad yw'n aelod o'r blaid. Yn ail rownd yr etholiad, roedd benben â Keiko Fujimori, poblyddwr asgell dde. Etholwyd Castillo gyda 50.1% o'r bleidlais, a hynny wedi 6 wythnos o ail-gyfri.

Mae'n arddel safbwyntiau'r chwith radical o ran yr economi a pholisi tramor, ond safbwyntiau ceidwadol o ran materion cymdeithasol.

## Gyrfa wleidyddol 
Yn 2017, yn ystod streic yn erbyn newidiadau i'r system addysg gan y Llywodraeth ar y pryd, daeth Castillo i'r amlwg fel un o brif lefarwyr mudiad y streic ar lawr gwlad. Yn dilyn llwyddiant y streic, mudiad y *magisterio* yn hytrach na phlaid wleidyddol oedd sail cefnogaeth Castillo. Yn sgil hyn, gofynnodd y blaid *Perú Libre* iddo fod yn ymgeisydd.

Mae ganddo ddaliadau cymdeithasol ceidwadol: mae'n gwrthwynebu erthyliad a hawl pobl hoyw i briodi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Periw
Categori:Genedigaethau 1969
Samsara (gwahaniaethu)

Gallai **Samsara** gyfeirio at:

* Samsara, term mewn Hindŵaeth, Bwdhaeth, Jainiaeth, Siciaeth a chrefyddau eraill am y cylch bodolaeth

* *Samsara*, ffilm ddogfen heb naratif wedi'i chyfarwyddo gan Ron Fricke (2011)
* *Samsara*, nofel fer gan Sonia Edwards (2018)
----
Walabi

Rhywogaeth o marswpial a geir yn Awstralia a Gini Newydd yw'r **walabi**. Maent yn macropodau ac â chysylltiad agos â changarŵau. Fodd bynnag, mae cangarŵau yn fwy na walabiau. Mae poblogaethau wedi'u cyflwyno yn Seland Newydd, Hawaii, y Deyrnas Unedig, Ffrainc a rhai gwledydd eraill.

## Enw 
Benthyciwyd y gair *walabi* i'r Gymraeg o'r Saesneg '''' yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif, sydd ei hun yn air benthyg o'r iaith Awstralaidd Dharug, lle y mae '''' yn cyfeirio at walabi'r creigiau. Gwelir y term *corgangarŵ* yng Ngeiriadur yr Academi hefyd.

250px|dim|dim|Walabi coch-gyddf

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid
Categori:Mamaliaid Awstralia
Brodorion Awstralia

250px|right|thumb|Baner brodorion Awstralia
Pobl wreiddiol tir mawr Awstralia yw **Brodorion Awstralia**. Credir iddynt gyrraedd Awstralia o Gini Newydd fwy na 60,000 o flynyddoedd yn ôl. Yn 1967, rhoddwyd iddynt ganiatâd i bleidleisio yn etholiadau Awstralia yn swyddogol am y tro cyntaf erioed.

## Enwau
Yn Saesneg, yr enw cyffredin ar Brodorion Awstralia yw "Aboriginal", neu'n fwy disgrifiadol "Australian Aboriginal". Ar lafar, maent hefyd yn cyfeirio atynt eu hunain fel "blackfellas". Yn hanesyddol, roedd y term "Aborigine" yn cael ei ddefnyddio'n gyffredin, fodd bynnag mae'r term bellach yn cael ei ystyried yn ddyddiedig. Roedd "Abo" hefyd yn cael ei ddefnyddio'n gyffredin tan y 1950au, a ddefnyddiwyd mewn synhwyrau fel yr *Abo Call*, papur newydd Brodorion Awstralia. Fodd bynnag, mae'r term bellach yn cael ei ystyried yn dramgwyddus ac yn hiliol. Ers diwedd y 2010au, mae'r term "First Nations" (*Cenhedloedd Cyntaf*) wedi dod yn fwyfwy cyffredin, er nad dyma'r term cynradd o hyd.

## Ieithoedd

Categori:Grwpiau ethnig yn Awstralia
Categori:Pobloedd brodorol Oceania
David Cox

Paentiwr tirwedd o Loegr oedd **David Cox** (29 Ebrill 1783 – 7 Mehefin 1859), un o aelodau pwysicaf Ysgol Artistiaid Tirwedd Birmingham a rhagflaenydd cynnar Argraffiadaeth. Fe'i hystyrir yn un o'r paentwyr tirwedd mwyaf yn Lloegr, ac yn ffigwr pwysig o Oes Aur dyfrlliw Lloegr.

David Cox the elder (1783-1859) - The Welsh Funeral - 1943P3 - Birmingham Museums Trust.jpg|*Angladd yng Nghymru* (1848), Amgueddfa ac Oriel Gelf Birmingham
David Cox the elder (1783-1859) - The Vale of Clwyd - 1788 - Fitzwilliam Museum.jpg|*Dyffryn Clwyd* (1849), Amgueddfa Fitzwilliam, Caergrawnt
David Cox - Rhyl Sands (Tate version).jpg|*Traeth y Rhyl* (tua 1854), Tate&nbsp;Britain, Llundain

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1783
Categori:Marwolaethau 1859
Y Pictiwrésg

[bawd|[J. M. W. Turner, *Abaty Tyndyrn* (1794)]]

Mae'r **Pictiwrésg** yn ddelfryd esthetig a gyflwynwyd i ddadl ddiwylliannol yn Lloegr yn 1782 gan William Gilpin mewn cyfrol o'r enw *Observations on the River Wye, and Several Parts of South Wales, etc. Relative Chiefly to Picturesque Beauty; made in the Summer of the Year 1770*.   Roedd y Pictiwrésg, ynghyd â llinynnau esthetig a diwylliannol Gothig a Cheltiaeth, yn rhan o'r synhwyrau Rhamantaidd a ddaeth i'r amlwg yn y 18fed ganrif. Tua chanol y 18fed ganrif dechreuodd y syniad o deithiau pleser am olygfeydd pur gael eu cynnal ymhlith y dosbarth hamddenol Seisnig. Roedd gwaith William Gilpin yn her uniongyrchol i ideoleg y Daith Fawr sefydledig, gan drawsnewid gwerthoedd clasurol y cyfandir i werthoedd yn seiledig fwy ar hap a damwain afreolaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhamantiaeth
Antony Hewish

Astroffisegwr o Loegr oedd **Antony Hewish** (11 Mai 1924 – 13 Medi 2021) a enillodd Wobr Ffiseg Nobel ym 1974 am ddarganfod pylser, sef sêr radio curiadol.

Ganed yn Fowey, Cernyw, a mynychodd Goleg y Brenin yn Taunton. Aeth i Goleg Gonville a Caius, Caergrawnt, ym 1942 i astudio ffiseg, ac o 1943 i 1946 fe'i galwyd i fwrw ei wasanaeth milwrol yn gweithio i'r Sefydliad Awyrennau Brenhinol yn Farnborough a'r Sefydliad Ymchwil Telegyfathrebu yn Malvern. Dychwelodd i Brifysgol Caergrawnt ym 1946, ac wedi iddo dderbyn ei radd ym 1948 ymunodd â thîm ymchwil Martin Ryle yn Labordy Cavendish. Enillodd Hewish ei ddoethuriaeth ym 1952 a fe'i penodwyd yn Gymrawd Ymchwil yng Ngholeg Gonville a Caius, ac ym 1961 fe'i trosglwyddwyd i Goleg Churchill i gymryd swydd Cyfarwyddwr Astudiaethau Ffiseg. Cafodd ei brofiad cyntaf o radio-seryddiaeth wrth ei waith yn datblygu dyfeisiau gwrthfesurau radar awyrennol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Hwn oedd y tro cyntaf i'r wobr gael ei roi am seryddiaeth arsylwadol. Cafodd y wobr ei beirniadu gan rai, gan gynnwys y seryddwr Fred Hoyle, am gydnabod Hewish yn hytrach na Jocelyn Bell. Yn sgil salwch Ryle ym 1977 fe gymerai Hewish awenau'r adran radio-seryddiaeth yng Nghaergrawnt. Gwasanaethodd hefyd yn bennaeth ar MRAO o 1982 i 1988, ac ymddeolodd o'i swydd athro ym 1989. Bu farw yn 2021 yn 97 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion Prifysgol Caergrawnt
Categori:Academyddion o Loegr
Categori:Astroffisegwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Gonville a Caius, Caergrawnt
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl o Gernyw
Categori:Seryddwyr o Loegr
Confensiwn Iaith Nordig

]]
Mae'r **Confensiwn Iaith Nordig** yn gonfensiwn o hawliau ieithyddol a ddaeth i rym ar 1 Mawrth 1987, dan adain y Cyngor Nordig. O dan y Confensiwn, mae dinasyddion y gwledydd Nordig yn cael cyfle i ddefnyddio eu hiaith frodorol wrth ryngweithio â chyrff swyddogol mewn gwledydd Nordig eraill heb fod yn atebol i unrhyw gostau dehongli na chyfieithu. Mae'r Confensiwn yn cynnwys awdurdodau gofal iechyd, nawdd cymdeithasol, treth, ysgolion a chyflogaeth, yr heddlu a'r llysoedd. Yr ieithoedd a gynhwysir yw Swedeg, Daneg, Norwyeg, Ffinneg ac Islandeg.

Nid yw'r Confensiwn yn adnabyddus iawn ac mae'n argymhelliad ar y cyfan. Mae'r gwledydd wedi ymrwymo i ddarparu gwasanaethau mewn amryw o ieithoedd, ond nid oes gan ddinasyddion unrhyw hawliau absoliwt heblaw am faterion troseddol a llys. Nid yw'r Confensiwn yn ei gwneud yn ofynnol yn awtomatig i awdurdodau ddarparu gwasanaethau mewn iaith arall ond rhaid i ddinesydd fynnu cyfieithydd. [4] Yn aml nid yw gweision sifil mewn sefydliadau swyddogol yn ymwybodol o'r rheoliadau ar ddehongli a chyfieithu ac esgeuluso i ddarparu'r gwasanaethau hyn pan ofynnir amdanynt. [5] At hynny, nid yw'r confensiwn yn cynnwys ieithoedd lleiafrifol, fel Ffaröeg, Kalaallisut, Romani a Sami, ac ieithoedd mewnfudwyr. Mae'r Saesneg hefyd wedi cymryd rôl gynyddol amlwg mewn rhyngweithio rhwng dinasyddion Nordig.

## Gweler hefyd
* Cyngor Nordig
* Undeb Kalmar
* Sgandinafiaeth

## Dolenni
* www.norden.org Y Cyngor Nordig

## Cyfeiriadau
Categori:Llychlyn
Categori:Daneg
Categori:Swedeg
Categori:Norwyeg
Categori:Islandeg
Categori:Ffaröeg
Categori:Yr Ynys Las
Categori:Ffinneg
Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Cenedlaetholdeb
Iaith
Categori:Mudiadau iaith
Cymdeithas Bêl-droed Moldofa

]]
Mae **Ffederasiwn Pêl-droed Moldafia** (Rwmaneg: *Federaţia Moldovenească de Fotbal* (FMF); Rwsieg: *Молдавская федерация футбола*),  yn sefydliad sy'n rheoli ac yn rheoli pêl-droed ym Moldofa. Fe'i sefydlwyd ym 1990. Aelod o UEFA er 1993 a FIFA er 1994.

Mae'r swyddfa wedi'i lleoli yn y brifddinas, Chisinau. O dan adain y ffederasiwn, cynhelir Uwch Gynghrair Moldofa (Divizia Națională), Pencampwriaeth Bêl-droed Moldofa, Cwpan Pêl-droed Moldofa a Chwpan Super Moldofa. Mae'r Gymdeithas yn trefnu gweithgareddau a rheolaeth y timau pêl-droed cenedlaethol, gan gynnwys prif dîm cenedlaethol y wlad.

## Hanes
Sefydlwyd yr FMF ar 14 Ebrill 1990, pan oedd Moldofa yn dal i fod yn un o weriniaethau aelod yr Undeb Sofietaidd. Fis cyn cyhoeddi ei annibyniaeth, ar 2 Gorffennaf 2 1991, chwaraeodd tîm pêl-droed Moldofa ei gêm gyntaf yn ei hanes yn erbyn Georgia, gan ennill 2-4.

Yng ngwanwyn 1992 lansiodd yr FMF dymor cyntaf y strwythur genedlaethol annibynnol newydd, sef Cynghrair a Chwpan Moldofa. Ym mis Mawrth 1993 ymunodd ag UEFA a blwyddyn yn ddiweddarach, ym 1994, FIFA. Roedd hyn yn caniatáu i'r tîm cenedlaethol gymryd rhan mewn cystadlaethau rhyngwladol swyddogol. Chwaraewyd y gêm swyddogol gyntaf, sy'n cyfateb i rownd ragbrofol Eurocup 1996, ar 7 Medi 1994, a churodd Moldofa Georgia 1-0.

Ar lefel clwb, cynhaliwyd y tro cyntaf mewn cystadlaethau Ewropeaidd yn nhymor 1993/94, gyda chyfranogiad Zimbru Chisinau yng Nghynghrair y Pencampwyr. Ers annibyniaeth y clwb mwyaf llwyddiannus yw Sheriff Tiraspol a lwyddodd i guro Real Madrid 1-2 ar 28 Medi 2021 ym Madrid.

## Logo
Ym mis Hydref 2016, diweddarwyd arwyddlun y ffederasiwn, a ddatblygwyd gyda chefnogaeth UEFA. Mae'n cadw siâp tarian gydag elfen allweddol - pêl, sy'n cael ei hategu gan eryr wedi'i baentio, sy'n symbol o ddewrder, buddugoliaeth a chryfder, ac sy'n gyfeiriad at arfbais Moldofa.

### Oriel 

Delwedd:96px-Football Moldavie federation.svg hen.png|Logo'r Ffederasiwn cyn 2016
Delwedd:Moldovan Football Federation logo.svg.png|Logo'r Ffederasiwn wedi 2016
Moldova 2010-04-14 stamp - Centenary of Moldavian Football.jpg|Stamp i ddathlu 20-mlwyddiant y Ffederasiwn yn 2010
File:Stamps of Moldova, 2010-23.jpg|thumb|Stamp yn dathlu Cwpan y Byd 2010
File:Stamp of Moldova RM148-150.jpg|thumb|Stamp i goffáu Tîm Moldofa yn cystadlu yn grŵp gymwyso Cwpan Euro 1996 a gynhaliwyd yn Lloegr - noder bod Cymru yn yr un grŵp
File:Moldova NFT (at Russia-Moldova on 12.10.2014).jpg|thumb|Moldofa yn erbyn Rwsia, 12 Hydref 2014

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol y Ffederasiwn
* Tudalen ar Facebook
* Tudalen ar Instagram
* Sianel ar Youtube
* Moldofa ar wefan FIFA 
* Moldofa ar wefan UEFA
* Gwefan MoldFootball - porth pêl-droed y wlad Rwmaneg a Rwsieg

Categori:Pêl-droed ym Moldofa
Categori:Cymdeithasau pêl-droed rhyngwladol
Casglu Ffyrdd

Casgliad o ddeg o ysgrifau gan R. T. Jenkins yw ***Casglu Ffyrdd***. Fe'i cyhoeddwyd yn 1956 gan gwmni cyhoeddi Hughes a'i Fab, Wrecsam.

## Cynnwys
Roedd yr ysgrifau i gyd wedi ymddangos o'r blaen mewn cyfnodolion llenyddol, neu wedi cael ei ddarlledu ar y radio: dangosir eu ffynonellau gwreiddiol mewn cromfachau.

* "Diwrnod yn Uwchaled" (*Y Traethodydd*, Hydref 1932)
* "Tabor" (darllediad)
* "Symffoni: 'Amwythig'" (*Y Llenor*, Haf 1934)
* "Moreia (M.C.), Tre-fernard" (*Y Traethodydd*, Gorffennaf 1941)
* "Taro Cis ar Ddyfed" (*Y Llenor*, Haf 1935)
* "Braidd Gyffwrdd" (*Y Llenor*, Hydref–Gaeaf 1946)
* "Yr Olwg Gyntaf" (*Y Llenor*, Gaeaf 1941)
* "Glannau Loire" (*Y Llenor*, Haf a Gaeaf 1932)
* "Casglu Ffyrdd" (*Y Llenor*, Hydref a Gaeaf 1940)
* "Y Ferch o'r Sger" (*Y Llenor*, Hydref 1949)

Categori:Llyfrau Cymreig 1956
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Quidhampton, Wiltshire

:''Erthygl am y pentref yn Wiltshire yw hon. Am y pentref o'r un enw yn Hampshire gweler Quidhampton, Hampshire.''

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Quidhampton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Wiltshire. Saif ar lan Afon Nadder ac yn agos at yr A36 rhwng Caersallog a Wilton, tua 2 milltir (3.2&nbsp;km) i'r gorllewin o ganol dinas Caersallog.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 408.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Pentrefi Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
The Carpenters

Band pop Americanaidd a ffurfiwyd ym 1968 yn Downey, Califfornia gan y prif Richard Carpenter a'r Karen Carpenter oedd **The Carpenters**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau o Galiffornia
Categori:Bandiau roc o'r Unol Daleithiau
Ymyl y Ddalen

Casgliad o 13 o ysgrifau gan R. T. Jenkins yw ***Ymyl y Ddalen***. Fe'i cyhoeddwyd yn 1957 gan gwmni cyhoeddi Hughes a'i Fab, Wrecsam.

## Cynnwys
Roedd yr ysgrifau i gyd wedi ymddangos o'r blaen mewn cyfnodolion llenyddol: dangosir eu ffynonellau gwreiddiol mewn cromfachau.

* "Ymyl y Ddalen" (*Y Llenor*, Hydref 1929)
* "Syr Owen Morgan Edwards" (*Y Llenor*, Gwanwyn 1930)
::Astudiaeth o ddylanwad Owen Morgan Edwards (1858–1920)
* "Rabbi Saunderson" (*Y Llenor*, Hydref 1930)
* "Llygad yr Esgob" (*Y Llenor*, Haf 1931)
* "Mudo" (*Y Llenor*, Haf 1933)
* "Richard Bennett" (*Y Llenor*, Gaeaf 1937)
::Teyrnged i Richard Bennett (1860–1937)
* "Siop John Ifans" (*Y Llenor*, Gwanwyn–Haf 1945)
* "Dwywaith yn Blentyn" (*Y Traethodydd*, Ionawr 1946)
* "Syr John Edward Lloyd" (*Y Llenor*, Hydref–Gaeaf 1947)
::Teyrnged i John Edward Lloyd (1861–1947)
* "Yng nghwmni D. R. Hughes" (*Y Genhinen*, Haf 1954)
::Teyrnged i David Rowland Hughes (Myfyr Eifion; 1874-1953)
* "Golygydd *Y Llenor*" (*Y Llenor*, Cyfrol Goffa 1955)
::Teyrnged i William John Gruffydd (1882–1955)
* "Edward Morgan Humphreys" (*Y Traethodydd*, Hydref 1955)
::Teyrnged i Edward Morgan Humphreys
* "Dylanwad Dr. Lewis Edwards ar Feddwl Cymru" (*Y Traethodydd*, Hydref 1931)
::Astudiaeth hanesyddol o Lewis Edwards (1809–1887)

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1957
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Daniel Keyes

Awdur o'r Unol Daleithiau yn yr iaith Saesneg oedd **Daniel Keyes** (9 Awst 1927 – 15 Mehefin 2014) sydd yn nodedig am ei nofel ffuglen wyddonol *Flowers for Algernon* (1966). Mae nifer o'i weithiau yn ymwneud â themâu seicolegol, yn enwedig hunaniaethau'r bersonoliaeth hollt.

Ganed yn Brooklyn, Efrog Newydd, i deulu Iddewig. Astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Efrog Newydd cyn iddo ymaelodi â Gwasanaeth Arforol yr Unol Daleithiau yn 17 oed yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Derbyniodd ei radd baglor mewn seicoleg o Goleg Brooklyn ym 1950.

Cafodd swydd yn is-olygydd ffuglen gyda'r cwmni cyhoeddi Stadium Publications, a oedd yn arbenigo mewn cylchgronau rhad (*pulp*) megis *Marvel Science Stories*, ac yno ysgrifennodd Keyes ar gyfer *Atlas Comics*. Gweithiodd hefyd yn athro Saesneg mewn uwchysgolion yn Brooklyn, a chyfrannai sgriptiau comics dan y ffugenwau Kris Daniels a AD Locke ar gyfer y cylchgronau *Psychoanalysis*, *Shock Illustrated*, a *Confessions Illustrated*. Bu farw yn Boca Raton, Florida, yn 86 oed o ganlyniad i gymhlethdodau o niwmonia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Athrawon o'r Unol Daleithiau
Categori:Awduron comics o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Efrog Newydd
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Brooklyn
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Dugiaeth Cernyw

Un o ddwy ddugiaeth frenhinol yn Lloegr (y llall yw Dugiaeth Caerhirfryn) yw **Dugiaeth Cernyw**. Mae mab hynaf y brenin neu'r frenhines sy'n teyrnasu yn etifeddu meddiant o'r ddugiaeth a theitl Dug Cernyw adeg ei eni neu pan fydd ei riant yn llwyddo i'r orsedd.

Wiliam Mounbatten-Windsor yw Dug Cernyw ar hyn o bryd.

## Portffolio 
Mae'r ddugiaeth yn berchen ar 531.3&nbsp;km² (205.1 milltir sgwâr), nid yn unig yng Nghernyw, ond ledled Lloegr a Chymru, gan gynnwys ffermydd, eiddo preswyl a masnachol, yn ogystal â phortffolio buddsoddi. Mae'n gweithredu nifer o fentrau masnachol, gan gynnwys rhentu bythynnod gwyliau. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae wedi mentro i ddatblygu trefi newydd Poundbury yn Dorset a Nansledan yng Nghernyw.

Mae'r llywodraeth yn ystyried bod y ddugiaeth yn gorff y Goron ac felly wedi'i heithrio rhag talu treth gorfforaeth. Heriwyd y statws gan werinaethwyr; ac, er 1993, mae Dug Cernyw wedi talu treth incwm o'i wirfodd ar incwm y ddugiaeth.

### Llwynywermod 
Mae'r hen dŷ fferm, Llwynywermod ger Llanymddyfri yn perthyn i Ddugiaeth Cernyw. Roedd Charles Mountbatten-Windosr yn rhentu'r lle tan hâf 2023.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
* "The Duchy of Cornwall", Gwefan Tywysog Cymru

Categori:Brenhiniaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Cernyw
Categori:Sefydliadau 1337
Fumio Kishida

Gwleidydd Japaneaidd yw ; ganed 29 Gorffennaf 1957) sydd yn dal swydd Prif Weinidog Japan ac arweinydd y Blaid Ddemocrataidd Ryddfrydol (Jimintō) ers Hydref 2021. Gwasanaethodd yn Weinidog Tramor Japan o 2012 i 2017.

Ganed yn Tokyo i deulu gwleidyddol o Hiroshima. Etholwyd i Dŷ'r Cynrychiolwyr ym 1993.

Ar 29 Medi 2021 etholwyd Kishida i olynu Yoshihide Suga yn arweinydd Jimintō ac felly yn Brif Weinidog Japan, a chymerodd yr awenau ar 4 Hydref. Kishida yw 100fed Prif Weinidog Japan.

Kishida oedd llywydd 49ain Uwchgynhadledd yr G7 yn Hiroshima ym Mai 2023.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Japan
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Japan
Categori:Pobl o Hiroshima
Categori:Pobl o Tokyo
Categori:Prif Weinidogion Japan
C.P.D. Merched Pwllheli

Mae **Clwb Pêl-droed Merched Pwllheli** neu **C.P.D.M. Pwllheli** (Saesneg: *Pwllheli Ladies F.C.*) yn rhan o strwythur C.P.D. Pwllheli. Pwllheli yw prif dref Penrhyn Llŷn. Maent yn chwarae yn ail haen pêl-droed merched Cymru. Ym mis Mehefin cyhoeddoedd cyfrif Twitter @PwllheliLFC bod nhw'n cau'r cyfrif twitter benodol gan bod "Pwllheli fc bellach wedi dod yn un clwb rydyn ni wedi penderfynu cau ein tudalen twitter a instagram i lawr a byddwn ni nawr o dan 
@cpdpwllheli. Hashnod y clwb yw #ClwbNiClwbChi.

## Cystadleuaeth
Yn nhymor 2021-22 roedd y tîm yn chwarae yn Adran y Gogledd ("Adran North"), sef ail haen strwythur pêl-droed merched Cymru, un o dan Adran Premier, sef y brif adran a'r unig adran genedlaethol. Yr adran yma yw'r brif adran i ogledd Cymru, gyda'r tîm buddugol yn gallu estyn i'r Adran Premier.

## Cit a Maes
Mae cit y merched yn dilyn dyluniad sylfaenol cit tîm y synion, sef, crysau gwynion, trowsus duon a sannau duon.

Ei maes cartref yw *Y Rec* yng nghanol tref Pwllheli.

## Ffilmio
Ar 3 Hydref 2021 ffilmiwyd gêm C.P.D.M. Pwllheli yn erbyn C.P.D.Merched Llandudno yn y cymal cyntaf o Gwpan Pêl-droed Merched Cymru gan raglen Sgorio ar S4C. Pwllheli a enillodd 2-1 gan fynd trwyddo i'r cymal nesa. Dyma'r tro cyntaf i'r clwb gael ei ffilmio a'i darlledu. Sgoriwyd goliau Pwllheli gan Lois Thomas a Katie Bowe.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan ganolog CPD Pwllheli
* Twitter CPD ganolog Pwllheli
* Tudalen Facebook ganolog C.P.D. Pwllheli
*Gwefan Swyddogol Adran Leagues

Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Pwllheli
Categori:Pwllheli
Ashchurch Rural

Plwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Ashchurch Rural**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Tewkesbury.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 957. Mae'r plwyf sifil yn cynnwys pentrefi Ashchurch a Walton Cardiff.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Tewkesbury
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Wheatpieces

Stad dai a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Wheatpieces**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Tewkesbury. Saif i'r de-ddwyrain o dref Tewkesbury ac mae'n gwasanaethu fel maestref i'r dref honno.

Datblygwyd y stad yn y 1990au ar dir amaethyddol ym mhlwyf sifil Walton Cardiff. Yn 2008 diddymwyd Walton Cardiff fel plwyf sifil a chrëwyd plwyf sifil Wheatpieces o ran orllewinol yr hen blwyf hwnnw. (Daeth gweddill plwyf sifil Walton Cardiff yn rhan o blwyf Ashchurch Rural.)

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan blwyf sifil Wheatpieces boblogaeth o 3,577.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan plwyf sifil Wheatpieces

Categori:Bwrdeistref Tewkesbury
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Walton Cardiff

Pentref yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr ydy **Walton Cardiff**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Ashchurch Rural yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Tewkesbury. Saif yn uniongyrchol i'r de-ddwyrain o dref Tewkesbury yn agos at draffordd yr M5. Cyn 2008 roedd Walton Cardiff yn blwyf sifil ynddi'i hun ond yn y flwyddyn honno cafodd ei rannu yn ddau a'i ymgorffori yn y plwyfi sifil newydd Ashchurch Rural a Wheatpieces.

## Hanes
Enwir y pentref yn "Waltone" yn Llyfr Dydd y Farn ym 1086; fe'i lleolwyd yn hwndrwd Tewkesbury. Roedd y lle ym meddiant William de Cardiff erbyn 1166. Y berchnogaeth hon o'r pentref gan deulu Cardiff dros sawl cenhedlaeth a arweiniodd at yr enw "Walton Cardiff".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Walton Cardiff, Gloucestershire", A Vision of Britain through Time
* "Walton Cardiff", Genuki

Categori:Bwrdeistref Tewkesbury
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
John Jones (Eos Bradwen)

Roedd **John Jones (Eos Bradwen)** (16 Hydref, 1831 – 29 Mai, 1899) yn gerddor, cyfansoddwr a bardd o Gymru.

## Cefndir
Ganwyd Eos Bradwen yn Maesybwlch, ger Tal-y-llyn, Sir Feirionnydd (Gwynedd bellach) , yn blentyn i William Jones ac Elizabeth (née Williams). Chwarelwr yng ngwaith llechi Aberllefenni oedd ei dad. Roedd teulu ei fam yn un tra cherddorol, ei thad hi oedd Thomas Williams, arweinydd y gân yng Nghapel Rheoboth, Corris.

## Gyrfa
Swydd gyntaf Eos Bradwen oedd fel chwarelwr yn chwarel Gaewern, Corris   Mae David Owen Corris yn ei gofio yn cyfansoddi tonau tra wrth ei waith yn y chwarel "Yr wyf yn ei gofio yn dda yn gweithio yn fy ymyl yn "Tyllau'r Coed," Gaewern, pan y neidiai i fyny oddiar y fainc naddu, ac âi o'r neilldu am ychydig fnnudau, pryd y dychwelai yn ôl a llechan yn ei law, ar yr hon y byddai wedi dotio rhyw ddarn o dôn oedd wedi rhedeg trwy ei fenydd ar y fainc, a rhag iddo ei cholli, yn ei tharo i lawr ar ddarn o lechan..

Ym 1858 cyhoeddodd ei lyfr cerddorol gyntaf *Y Seraph; neu gyfaill y cerddor ieuanc*. Yn yr un flwyddyn symudodd i fyw i Aberystwyth lle fu'n gweithio fel cyflenwr deunydd ysgrifennu a rhwymwr llyfrau. 

Ym 1863 fe'i penodwyd yn arweinydd côr yr eglwys gadeiriol yn Llanelwy arhosodd yn y swydd hyd 1878 pan symudodd i'r Rhyl i weithio fel swyddog presenoldeb ysgol Sir y Fflint. Symudodd wedyn i Gaernarfon lle fu'n byw gweddill ei oes.

Roedd Eos Bradwen yn eisteddfodwr o fri yn gystadleuydd a beirniad rheolaidd yn yr eisteddfodau lleol rhanbarthol a chenedlaethol. Enillodd llawer o wobrau am ei weithiau barddonol ac am gyfansoddi cerddoriaeth.  Enillodd wobr am gyfansoddi geiriau i’r cantata Y Mab Afradlon (1870). Cyfansoddodd gerddoriaeth y cantata Owain Glyndŵr a bu canu mawr ar ei unawdau ‘Bugeiles yr Wyddfa’ a ‘Y Gŵr â’r Siaced Wen’. Enillodd yr opera Dafydd ap Siencyn wobr iddo yn eisteddfod Llandudno yn 1885.

## Teulu
Ym 1959 priododd Eos Bradwen ag Elizabeth Jones (ei henw cyn ac ar ôl priodi). Bu iddynt saith o blant un mab a chwe merch. Bu farw William eu hunig fab trwy foddi yn Llyn Llanberis tra ar daith Ysgol Sul i'r ardal. Priododd ei ferch Elizabeth Ellen â John Robert Gwyndaf Jones yr argraffydd o Gaernarfon, a mab iddynt hwy oedd y cyfansoddwr William Arthur Bradwen Jones

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yng Nghaernarfon yn 66 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanbeblig. 

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Corris
Categori:Genedigaethau 1831
Categori:Marwolaethau 1899
Crema

Dinas a chymuned (*comune*) yn rhanbarthLombardia, yr Eidal, yw **Crema**. Roedd poblogaeth y gymuned yng nghyfrifiad 2011 yn 33,091.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Duomo
* Santuario di Santa Maria della Croce
* Palazzo Benzoni-Frecavalli
* Palazzo Terni de' Gregorj

## Bwyd a diod 
* Tortelli cremaschi
* Mostaccino
* Salva
* Pipèto

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan y ddinas

Categori:Dinasoedd Lombardia
Categori:Talaith Cremona
Fflêr Bengal

[bawd|300px|[Ultras gyda Fflêrs Bengal yn Awstria]]
300px|thumb|Fflêr Bangal *M777 Howitzer* yn ystod cyrch filwrol *Operation Enduring Freedom* yn Afghanistan ar ddechrau'r 21g. Fe'u defnyddir i helpu i oleuo rhai ardaloedd y mae angen i filwyr eu gweld
Mae **Fflêr**  (a elwir fel rheol yn y lluosog, **fflêrs** ond gellid drysu â'r steil trowsus) neu, gellid bathu'r term **Fflêr Bengal**,neu **Bengala** fel y gwneir mewn sawl iaith Ewropeaidd arall, (megis Almaeneg (*Bengalisches Feuer*), a Sbaeneg (*Bengala*) am mai oddi yno, (Bangladesh bresenol a thalaith Bengal yn yr India, y canfuwyd solpitar, un o brif gynhwysion y teclyn, ar un adeg. yn eitem pyrotechnegol Gellid bathu'r term **Fflêr Argyfwng** fel a ddefnyddir yn Daneg (*Nødblus*). Mee'r Fflêr yn cynhyrchu golau llachar neu ddwys iawn. Fe'i defnyddir i signal, goleuo, signal am help, fel elfen amddiffynnol (gwrthfesurau), ac fel arfer fel elfen i gynnau tanau. Nid yw'n anodd dod o hyd iddynt mewn arddangosiadau torfol, terfysgoedd neu arddangosiadau tiffo a gan grwpiau Ultras gemau pêl-droed mawr.

## Cyfansoddiad
Mae'r fflerau'n cynhyrchu eu golau trwy losgi deunydd pyrotechnegol, wedi'i seilio'n bennaf ar fagnesiwm, sylffwr, y solpitar nitrad a'r realgar mwynol i gynhyrchu'r golau. Weithiau fe'u lliwir trwy gynnwys colorants pyrotechnegol. Defnyddir fflerau calsiwm ar gyfer goleuadau tanddwr.

## Diwylliant Pêl-droed
Mae fflêr Bengal yn rhan hanfodo o ddathliadau ac arddangosiadau Tiffo gan gefnogwyr pêl-droed, yn enwedig adeg gemau mawr neu gemau darbi. Defnyddir y term mwy generig *pyro* (talfyriad ar gyfer pyrotechnegol, i ddisgrifio ffleêr).

Defnyddir yr ymadrodd *No Pyro, No Party*

## Timau Achub
bawd|hochkant|300px|Strwythur sgematig fflachlamp Bengal (yn Almaeneg)
Defnyddir y fflêr Bengal wedi ei danio i'r awyr hefyd i gynorthwyo timau achub mynydd neu achub ar y môr i ganfod personal neu anifeiliaid coll fin nos. Bydd y fflêr yn goleuo'r ffurfafen gan am gyfnod byr gan roi cyfle i'r timau gael gwell golwg o'r ardal.

Mae'r fflêr hefyd yn cael ei ddefnyddio gan bobl sydd ar goll ei hunain i roi gwybod i dimau achub neu'r cyhoedd o'i lleoliad.

## Oriel

File:Ultras Yellow Dragons.jpg|thumb|Ultras *Yellow Dragons*, clwb Ismaily SC
File:AFC ULtras.jpg|thumb|Ultras El-Ahly (Yr Aifft) yn dathlu wedi ennill Pencampwriaeth Affrica yn 2005
File:Ultras fatal tigers 2006.jpg|thumb|Ultras *Fatal tigers* 2006
File:Indiana Harbor Belt Railroad switchman signaling "stop", Calumet City, Illinois, 1943 (LOC fsac.1a34695).jpg|thumb|Gweithiwr rheilffordd yn Indiana yn defnyddio fflêr Bengal i nodi "stopio"
Delwedd:Navy emergency flare.jpg|thumb|Fflêr Bengal llaw a ddefnyddir mewn argyfwng gan y llynges

## Dolenni
* Gwefan *Ultras-Tifo*

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed
Categori:Pyrotechneg
Tîm pêl-droed cenedlaethol Syria

Mae **tîm pêl-droed cenedlaethol Syria** (Arabeg: منتخب سوريا لكرة القدم) yn cynrychioli Syria mewn pêl-droed ac yn cael ei reoli gan Ffederasiwn Pêl-droed Syria Arabaidd, y corff llywodraethu ar gyfer pêl-droed yn Syria. Nid yw Syria erioed wedi cymhwyso ar gyfer rowndiau terfynol Cwpan Pêl-droed y Byd ond fe gyrhaeddon nhw'r bedwaredd rownd gymwysterau yn 2018. Ar hyn o bryd mae'r tîm wedi'i wahardd gan FIFA rhag chwarae gartref, gan nad ydyn nhw wedi cynnal gêm ers mis Rhagfyr 2010.

## Hanes
Ffurfiwyd Ffederasiwn Pêl-droed Syria (اتحاد سوريا لكرة القدم) yn 1936 sef, 7 mlynedd cyn annibyniaeth oddi ar Ffrainc (y rheolwr drefedigaethol yn sgîl Cynhadledd San Remo) yn 1943 . Mae wedi bod yn gysylltiedig â FIFA er 1937 ac yn aelod llawn o'r AFC (Conffederasiwn Pêl-droed Asia) ers 1969.

Cymerodd Syria ran yng ngemau rhagbrofol Cwpan Pêl-droed y Byd 1950 a 1958, un o'r timau cyntaf yn y rhanbarth i wneud hynny. Rhwng 1958 a 1961, cyfunodd y tîm â'r Tîm pêl-droed cenedlaethol Yr Aifft i ffurfio *tîm pêl-droed cenedlaethol y Weriniaeth Arabaidd Unedig*, er bod FIFA yn priodoli cofnodion y tîm i'r Aifft yn unig. Yng ngemau rhagbrofol Cwpan pêl-droed y Byd 1966 roeddent yn un o ddau dîm o'r parth Asiaidd (y llall yn Israel) i gael eu dyrannu i'r parth cymhwyso Ewropeaidd ac fe'u gosodwyd yn wreiddiol gyda Sbaen a Gweriniaeth Iwerddon. Fodd bynnag, fe wnaethant ymuno â boicot Asiaidd ac Affrica gemau rhagbrofol 1966, oherwydd penderfyniad FIFA i ddyrannu un lle yn unig rhwng Asia ac Affrica.

Nid yw Syria erioed wedi cymhwyso ar gyfer Cwpan y Byd. Y pellaf y buont mewn cymhwyster oedd yng ngemau rhagbrofol 1986 pan gyrhaeddon nhw'r rownd ragbrofol olaf yn unig i golli i Irac. Fe'u gwaharddwyd o Gwpan y Byd 2014 oherwydd y defnydd o chwaraewr anghymwys.

Ym mis Rhagfyr 2012, curodd Syria Irac yn rownd derfynol Cwpan Gorllewin Asia i gasglu ei thlws mawr cyntaf. Fodd bynnag, mae Syria wedi cystadlu mewn chwe Chwpan Asiaidd, yr olaf yw 2019, ond cawsant eu dileu ar y cam grŵp ar bob achlysur.

## Cwpan Asia 2019, Syria v Palestina
Byth ers i Rhyfel Cartref Syria ddechrau yn y wlad, mae Syria wedi cael eu gwahardd rhag chwarae gemau cartref yn eu gwlad eu hunain ac mewn gwirionedd roeddent un diwrnod i ffwrdd o gael eu taflu allan o Gwpan y Byd 2018 yn unig er mwyn i Malaysia droi i mewn ar y funud olaf a chynnig i gynnal holl gemau cartref Syria. Cafodd Syria welliant mawr mewn ffortiwn wrth iddynt gyrraedd cymhwyster Cwpan y Byd FIFA 2018 - Pedwaredd Rownd AFC ond cawsant eu dileu gan Awstralia 3–2 ar agregau.

### Cwpan y Byd FIFA
## Dolenni
* Tîm cenedlaethol Syria  ar FIFA.com
* Gwefan Swyddogol Ffederasiwn Pêl-droed Syria Arabaidd 

## Cyfeiriadau
Categori:Syria
Syria
Categori:Pêl-droed yn Asia
Y Gwledydd Isel

Rhanbarth hanesyddol yng ngogledd-orllewin tir mawr Ewrop yw'r **Gwledydd Isel** sydd yn cyfateb i'r cenedl-wladwriaethau modern yr Iseldiroedd, Gwlad Belg, a Lwcsembwrg. Daw'r enw o'r ffaith bod llawer o'r tiroedd hyn, ar hyd arfordir Môr y Gogledd ac am gryn bellter i mewn i'r berfeddwlad, naill ai islaw lefel y môr neu ychydig yn uwch na hi. Mae mwy na chwarter o gyfanswm arwynebedd tir yr Iseldiroedd yn is na lefel y môr, er enghraifft, a man isaf y wlad honno, y Zuidplaspolder ar gyrion Rotterdam, yn gorwedd 6.76&nbsp;m o dan lefel y môr. Amddiffynnir y polderau, sef y darnau o dir gwastad wedi eu draenio a'u hadennill o'r môr, rhag llifogydd gan dwyni tywod naturiol yn ogystal â system artiffisial o forgloddiau ac argaeau.

Mae'r Gwledydd Isel yn drawsnewidbarth ers talwm rhwng y bobloedd a'r diwylliannau Germanaidd a Lladinaidd yng ngorllewin Ewrop. Ymhlith yr amryw genhedloedd a grwpiau ethnig mae'r Iseldirwyr, y Ffleminiaid, y Walwniaid, y Lwcsembwrgiaid, a'r Ffrisiaid. Siaredir yr ieithoedd Germanaidd Iseldireg yn yr Iseldiroedd ac yn Fflandrys (gogledd Gwlad Belg), yr Almaeneg yn nwyrain Gwlad Belg ac yn Lwcsembwrg, a'r Lwcsembwrgeg yn Lwcsembwrg. Siaredir Ffrangeg, iaith Romáwns, yn Walwnia (de Gwlad Belg) ac yn Lwcsembwrg. Ceir tafodieithoedd cryf ar draws y Gwledydd Isel, gan gynnwys ffurfiau a ystyrir yn aml yn ieithoedd ar wahân, megis y Fflemeg a'r Walwneg, ac ieithoedd rhanbarthol gan gynnwys y Ffriseg. O ran crefydd, Catholigion yw'r mwyafrif o Felgiaid a Lwcsembwrgiaid, ac yn yr Iseldiroedd rhennir y boblogaeth rhwng Catholigion a Phrotestaniaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Gwlad Belg
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Categori:Hanes Lwcsembwrg
Categori:Rhanbarthau Ewrop
Categori:Rhanbarthau hanesyddol
Catffrwd

Pentref yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw **Catffrwd** neu **Catbrook** (). Y boblogaeth yn 2011 oedd 412.

## Lleoliad 
Mae Catffrwd yn 6 milltir (9.7&nbsp;km) i'r de o Drefynwy ac 1 milltir (1.6&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Dyndyrn. Mae wedi leoli ychydig llai na 2 filltir i'r de o bentref Tryleg yng nghymuned Tryleg Unedig.

## Hanes ac amwynderau 
Mae Catffrwd wedi'i gosod yn uchel uwchben Abaty Tyndyrn ac Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Dyffryn Gwy ac yn edrych dros Fforest y Ddena ar draws yr afon yn Swydd Gaerloyw.

Yn 2004 prynodd Melanie Chisholm, cantores ac aelod o'r Spice Girls, dŷ yn y pentref.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  Gwefan Cymuned Catbrook

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Tryleg Unedig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Siambr rethreg

Math o gymdeithas lenyddol a dramataidd a ffurfiwyd mewn sawl dinas a thref ar draws yr Isel Wledydd yn ystod oes Dadeni'r Gogledd oedd y **siambr rethreg** (). Datblygodd o hen gwmnïau theatraidd yr Oesoedd Canol Diweddar, *Gesellen van den Spele*, ac ar batrwm cymdeithasau dramataidd Ffrengig y cyfnod, y *puys*, a blodeuai yn enwedig yn Fflandrys ac Holand yn y 15g a'r 16g. Byddai'r siambrau rhethreg yn gyfrwng pwysig wrth feithrin llenyddiaeth Iseldireg a Fflemeg y werin. Mae rhyw 600 o ddramâu'r *rederijkers* wedi goroesi, yn ogystal â chasgliadau o'u baledi (*refereinen*).

Sefydlwyd siambrau rhethreg gan ddinasyddion dosbarth-canol er mwyn hybu barddoniaeth a drama. Ar y cychwyn fe'u trefnwyd yn ddemocrataidd, ond yn ddiweddarach byddent yn derbyn nawdd oddi ar y pendefigion ac yn cyflogi arweinydd, cynorthwywyr, croesan, a rheolwr.

Mae barddoniaeth y *rederijkers* yn pwysleisio ffurfiau a mydryddiaeth gymhleth, a fyddai'n gosod sail i benillion dramataidd ac arwrgerddi diweddarach yn yr iaith Iseldireg, yn enwedig mesur y cwpled alecsandraidd mewn odl. Datblygwyd ffurf unigryw y *referein* dan ddylanwad y siambrau, er nad oedd un o feirdd disgleiraf y ffurf honno, Anna Bijns o Antwerp, yn gallu ymaelodi â siambr oherwydd ei rhyw.

Bu'r siambrau rhethreg ar drengi erbyn diwedd yr 16g o ganlyniad i ddeddfau newydd yn erbyn ymgynnull yn gyhoeddus, cynhyrfoedd crefyddol y Diwygiad Protestannaidd a'r Gwrth-Ddiwygiad Catholig, a dirywiad mewn ansawdd eu cynnyrch. Trodd nifer ohonynt yn gymdeithasau cydedmygu ar gyfer pastynfeirdd di-nod, er i ddwy siambr rethreg amlwg yn Amsterdam—yr Egelantier a'r Wit Lavendel—barhau'n boblogaidd yn yr 17g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymdeithasau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth Iseldireg y Dadeni
Categori:Llenyddiaeth yr Iseldiroedd yn y 15fed ganrif
Categori:Llenyddiaeth yr Iseldiroedd yn yr 16eg ganrif
Categori:Theatr yn yr Iseldiroedd yn y 15fed ganrif
Categori:Theatr yn yr Iseldiroedd yn yr 16eg ganrif
Susan Calman

Digrifwr a chyflwynydd teledu o'r Alban yw **Susan Grace Calman** (ganwyd 6 Tachwedd 1974) Mae hi'n panelwr ar nifer o sioeau BBC Radio 4 gan gynnwys *The News Quiz* ac ''I'm Sorry I Haven't a Clue''. Gweithiodd fel cyfreithiwr cyn dod yn ddigrifwr.

Cafodd ei geni yn Glasgow, yn ferch i'r athrawes Ann Wilkie a'i gŵr Syr Kenneth Calman. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Glasgow. 

Priododd ei partner, Lee, yn 2016.
**Secret Scotland* (2019-presennol)

## Llyfryddiaeth
**Cheer Up Love: Adventures in depression with the Crab of Hate* (2016)
**Sunny Side Up: a story of kindness and joy* (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Alban
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Glasgow
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tŷ Medici

Teulu Eidalaidd oedd y **Medici** a oedd yn hynod o ddylanwadol ym mydoedd bancio, yr Eglwys Gatholig, a gwleidyddiaeth yr Eidal a Ffrainc o'r 15g hyd at ddechrau'r 18g. Buont yn tra-arglwyddiaethu ar ddinas Fflorens trwy gydol yr holl gyfnod bron o 1434 i 1737 ac yn benaethiaid ar un o fanciau mwyaf Ewrop. Ymhlith aelodau'r Medici bu pedwar Arglwydd Fflorens, dau Ddug Fflorens, pedwar pab, nifer o gardinaliaid, y saith Uchel Ddug Toscana o 1569 hyd at 1737, a dwy o freninesau Ffrainc.

## Tarddiad y Medici 
Daeth teulu'r Medici o dras werinol ym mhentref Cafaggiolo yn nyffryn y Mugello, i ogledd Fflorens. Ymfudodd rhai ohonynt i Fflorens yn y 12g i fanteisio ar y ffyniant masnachol yn y ddinas. Erbyn y 13g buont yn deulu cefnog nodedig, ond nid eto yn rhan o ddosbarth uchelwrol y ddinas. Un o brif aelodau'r Medici yn y cyfnod hwn oedd Chiarissimo II, ŵyr i'r Medici cyntaf y gwyddys amdano. Yn sgil dirywiad economaidd ar draws Ewrop yn y 1340au, aeth yr hen deuluoedd pwerus yn fethdal ac ymsefydlodd y Medici fel rhan o gylch uchaf Fflorens. Aeth disgynyddion Chiarissimo II ati i atgyfnerthu eu safle mewn hanner can mlynedd hynod o gythryblus ac anffodus iddynt.

Parhaodd Salvestro de' Medici â pholisi ei dad-cu Chiarissimo o ymgynghreirio â'r bobl gyffredin (*popolo minuto*). Fe'i etholwyd yn bennaeth (*gonfalonier*) ar gyngor y llywodraeth (*signoria*) ym 1378.

## Cyfeiriadau 
Medici
Medici
Tsierocî (iaith)

[300px|bawd|Arwydd stryd ddwyieithog, Saesneg a Tsierocî, yn nhref [Tahlequah (Oklahoma)|Tahlequah, Oklahoma]]

Iaith Iroquoiaidd yw'r **iaith Tsierocî** neu **Cherokee** (, *Tsalagi*) ac fe'i siaredir gan y bobl Tsierocî. Mae'r iaith yn defnyddio orgraff a ddyfeisiwyd gan Sequoyah.

Cymro o'r enw Evan Jones a gyfieithodd y Beibl i'r iaith Tsierocî.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd brodorol Gogledd America
Categori:Ieithoedd yr Unol Daleithiau
Iaith
Siocto (iaith)

Un o ieithoedd brodorol Unol Daleithiau America yw **Siocto** (*Chahta Anumpa*, *Choctaw*). Fe'i siaredir gan bobl Siocto ac mae ganddi oddeutu 9,000 o siaradwyr yn Nghenedl y Siocto.

Iaith
Tsierocïaid

bawd|200px|Baner Cenedl y Tsierocïaid
bawd|200px|Bachgen a merch Tsierocî yng Ngogledd Carolina

Grŵp ethnig o frodorion Gogledd America yw’r **Tsierocïaid** neu **Cherokee**. Daw’r gair hwn o’r iaith Siocto "Cha-la-ke", sy’n golygu "y rhai sy’n byw yn y mynyddoedd". Yn wreiddiol roedd y Tsierocïaid yn eu galw eu hunain yn *Ah-ni-yv-wi-ya* ("Y brif pobl"). Maent yn siarad Cherokee, iaith Iroquoiaidd, sy’n defnyddio orgraff a ddyfeisiwyd gan Sequoyah.

Pan ddaethant i gysylltiad ag Ewropeaid gyntaf yn y 1600au roeddynt yn byw yn nwyrain a de-ddwyrain yr Unol Daleithiau presennol, yn enwedig taleithiau Georgia, Gogledd Carolina a De Carolina. Ystyrid hwy yn un o’r Pum Llwyth Gwâr. Yn y 1830au, a phoblogaeth Ewropeaidd y tiriogaethau hyn yn cynyddu’n gyflym, gorfodwyd y rhan fwyaf ohonynt i symud tua’r gorllewin i Lwyfandir Ozark yn Llwybr y Dagrau.

Yn ôl cyfrifiad 2000 yr Unol Daleithiau, y Tsierocïaid yw’r mwyaf niferus o’r 563 llwyth brodorol yn y wlad ac mae'r rhan fwyaf ohonynt yn byw yn Oklahoma. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae dadlau wedi bod dros gydnabod disgynyddion caethwesion duon fu gan y Tsierocïaid yn y cyfnod cyn Rhyfel Cartref America fel aelodau o Genedl y Tsierocî.

Fe'i hadwaenir yn nawddoglyd fel un o'r Pum Llwyth Gwâr.

## Tsierocïaid enwog 
*Sequoyah, dyfeisydd orgraff yr iaith Tsierocî
*Elias Boudinot, gwleidydd ac awdur
*Ned Christie 
*Will Rogers
*Jimi Hendrix, canwr o dras Tsierocïaid trwy ei nain

## Gweler hefyd
*Evan Jones, cenhadwr a gyfieithodd y Beibl i'r iaith Tsierocî
*Cyd-Destunoli'r Genhadaeth Gymreig i'r Tsalagi - cyfrol tairieithog am y Tsierocïaid

## Dolenni allanol 
*  The Cherokee Nation (safle swyddogol)
*  Eastern Band of Cherokee Indians   (safle swyddogol)
*  United Keetoowah Band   (safle swyddogol)

Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Cree (iaith)

Iaith wreiddiol brodorion Cree yng Nghanada yw **Cree**. Mae'n cael ei siarad gan dros 117,000 o bobl erbyn hyn. 

iaith
Siocto

[250px|right|thumb|Baner [Genedl Siocto|Cenedl Siocto.]]
Mae pobl **Siocto** (*Chahta*) yn grŵp ethnig brodorol yng Ngogledd America. Roeddent yn siarad yr iaith Siocto yn wreiddiol, er bod y mwyafrif ohonynt bellach yn siarad Saesneg.

Maent yn un o'r Pum Llwyth Gwâr honedig.

Categori:Pobloedd brodorol Gogledd America
Prifysgol Padova

Prifysgol gyhoeddus hunanlywodraethol a leolir yn ninas Padova, Veneto, yng ngogledd yr Eidal yw **Prifysgol Padova** (, UNIPD). Dyma'r brifysgol hynaf ond un yn yr Eidal, a'r brifysgol bumed hynaf yn y byd sydd yn dal i weithredu (ar ôl Bologna, Rhydychen, Caergrawnt, a Salamanca).

Sefydlwyd ym 1222 gan ryw fil o fyfyrwyr yn symud o Brifysgol Bologna, y brifysgol hynaf yn y byd sydd yn dal i fod. Bu'r ddwy brifysgol dan reolaeth y myfyrwyr a fyddai'n ethol yr athrawon ac yn pennu eu cyflogau. Ymwahanodd rhai o'r myfyrwyr oddi wrth Brifysgol Padova ym 1228 i ffurfio'r brifysgol gyntaf yn y byd i dderbyn arian gyhoeddus yn Vercelli; caeodd yr honno ym 1372, Goroesai Prifysgol Padova trwy gydol y 13g a'r 14g, er gwaethaf troeon grym a'r brwydro rhwng Padova a Verona. Symudodd rhagor o fyfyrwyr o Bologna i atgyfnerthu'r niferoedd yn Padova ym 1306 a 1322, Ar y cychwyn bu'n brifysgol y gyfraith sifil a'r gyfraith ganonaidd yn bennaf, a thyfai'i hadrannau athroniaeth, diwinyddiaeth, a meddygaeth yn raddol. Ym 1399 rhannwyd y brifysgol yn ddwy, gan wahanu adrannau'r gyfraith oddi ar adrannau'r celfyddydau a meddygaeth; ni chawsant eu haduno dan yr un weinyddiaeth nes dechrau'r 19g.

Mae adrannau cyfoes y brifysgol yn cynnwys y gyfraith, gwyddor gwleidyddiaeth, y celfyddydau a llenyddiaeth, athroniaeth, addysg, mathemateg, ffiseg a'r gwyddorau naturiol, economeg a masnach, ystadegaeth, fferylliaeth, amaethyddiaeth, peirianneg, a meddygaeth.

Mae'n aelod o Grŵp Coimbra ar gyfer prifysgolion Ewropeaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Padova
Categori:Addysg yn Veneto

Padova
Categori:Sefydliadau 1222
Francis Crick

bawd|Francis Crick mewn cinio i enillwyr Gwobrau Nobel yn Lindau, Yr Almaen, 29 Mehefin - 3 Gorffennaf 1981

Biolegydd moleciwlar o Loegr oedd **Francis Harry Compton Crick** (8 Mehefin 1916 - 28 Gorffennaf 2004).  Enillodd  Wobr Nobel yn adran Ffisioleg a Meddygaeth yn 1962, ynghyd â James Watson a Maurice Wilkins, am ei ran yn darganfod strwythur DNA. DNA yw un o folecylau mwyaf dylanwadol bywyd ar y ddaear.

## Cyfeiriadau 
Categori:Biolegwyr o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2004
Cân llofft stabl

Math ar ganu gwerin Cymraeg yw **cân llofft stabl** neu fel rheol yn y lluosog, **caneuon llofft stabl**. 

## Arddull
Disgfrifir fel "baledi storïol, caneuon treth tafod, serch a charwriaethol ac ati"  Fe'i caneid yn draddodiadol gan weision fferm a arferau gysgu yn y llofft stabl. Yn ôl y cerddolegydd, Roy Saer, o'r herwydd, roedd rhyddid gan y gweision i fynd a dod o'r ffarm i ganlyn a hefyd i ganu yn fwy swnllyd i'w gilydd heb ddeffro teulu'r ffarmwr neu'r meistr. 

Bu i Roy Saer recordio nifer o ganeuon llofft stabl ym Mhenrhyn Llŷn rhwng 1964-1975 gan ddynion bu'n weision fferm yn ystod degawdau cyntaf yr 20g.

Roedd y caneuon yn gallu bod yn rai gwerin serch poblogaidd fel *Y Gwydr Glas*, rhai hwylus fel *Llanc O Dyddyn Hen* a hefyd fersiynau Cymraeg o ganeuon poblogaidd Saesneg/Wyddeleg, megis, a mwy coch neu awgrymog, megis *Cân Y Cwcwallt*.

## Recordiad
Cyhoeddodd Recordiau Sain ddau albwm o ganeuon llofft stabl yn yr 1980au. Roeddynt yn recordiadau o archif Amgueddfa Werin Cymru.

: *Caneuon Plygain a Llofft-Stabal * - Recordiau Sain, ailgyhoeddiad 2003, CD Sain SCD2389 
: *Traddodiad Gwerin Cymru Welsh Folk Heritage 2 Caneuon Llofft Stabal Stable-Loft Songs* - Sain 1164M, 1980, finyl, record 
: *Caneuon Plygain & Llofft Stabal*rhyddhawyr ar Sain C764, 1980)

## Gweler hefyd
* Canu Plygain
* Gwerin, Canu a Cherddoriaeth Draddodiadol

## Dolenni
* Can Y Cwcwallt gan William H. Ellis oddi ar albwm *Caneuon Plygain & Llofft Stabal* ar Youtube
* Llanc O Dyddyn Hen gan Tommy Williams oddi ar albwm *Caneuon Plygain & Llofft Stabal* ar Youtube

## Cyfeiriadau
Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Cymraeg
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llŷn
Diiriye Guure

Brenin Darawiish o 1895 hyd ei farwolaeth oedd **Garad Diiriye Guure** (1860 – 1920)  Roedd hefyd yn Garadka Dhulbahante (Suldaanka Dhulbahante yn ddiweddarach) ac yn hawliwr ar deyrnas Ciid-Nugaal. Harri oedd yr ail deyrn yn Nhŷ'r Shirshoore, gan olynu ei dad, Korebas.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd
Dominic Perrottet

Gwleidydd o Awstralia yw **Dominic Perrottet** (ganwyd 21 Medi 1982). Ef ar hyn o bryd yw 46ain pennaeth llywodraeth De Cymru Newydd. Ym mis Hydref 2021, ymddiswyddodd Gladys Berejiklian fel pennaeth y llywodraeth ac arweinydd Plaid Ryddfrydol Awstralia yn Ne Cymru Newydd. Cyn hynny, bu Perrotte yn drysorydd ar Senedd De Cymru Newydd. Roedd yn 39 oed pan gafodd ei ethol ac felly ef yw pennaeth llywodraeth ieuengaf y wlad erioed.

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Oes Eos

Nofel gan Daniel Davies yw ***Oes Eos***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2021. Yn 2021 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Nofel gomig sy'n dilyniant i *Ceiliog Dandi* (2020). Mae'n dilyn hynt a helynt Eos Dyfed - sef y bardd Dafydd ap Gwilym, ei was, Wil, a'u cyfoedion yn yr 1340au gan ganolbwyntio ar ymdrechion carwriaethol Dafydd i ennill calon Morfudd, a pherthynas danllyd Wil a Dyddgu.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2021
Categori:Nofelau 2021
Categori:Nofelau Cymraeg
Luisa Mattioli

Actores o'r Eidal oedd **Luisa Mattioli** (23 Mawrth 1936 &ndash; Hydref 2021), yn fwyaf adnabyddus fel trydydd gwraig yr actor Roger Moore. Roedd hi'n weithgar mewn sinema a theledu yn ystod y 1950au a'r 1960au.  Cafodd ei geni yn San Stino di Livenza.

Cyfarfu Mattioli â Roger Moore ym 1961 wrth ffilmio *Romulus and the Sabines*.  Roedd Moore yn briod â'r cantores Cymreig Dorothy Squires. Priododd Moore a Mattioli ar 11 Ebrill 1969. Roedd gan y cwpl dri o blant. Fe wnaeth y ddau wahanu ym 1993 ac ysgaru yn swyddogol yn 2002. Bu farw Mattioli yn Zurich, y Swistir, ym mis Hydref 2021 yn 85 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Dinorwig (pentref)

Pentref bach yng nghymuned Llanddeiniolen, Gwynedd, Cymru, yw **Dinorwig**, weithiau **Dinorwic**. Saif yn uchel uwchben Llyn Padarn, ger Llanberis. Honnir rhai ei bod yn rhan o diriogaeth Llwyth yr Ordovices, a bod "Dinorwig" yn golygu "Caer yr Ordoficiaid".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfleusterau 
Mae Dinorwig yn enwog am ei lwybrau dringo gan ei fod yn un o'r prif bwyntiau mynediad ar gyfer Chwarel Dinorwig. Lleolir Dinorwig ar ddiwedd taith bws 83 i Gaernarfon, a weithredir ar hyn o bryd gan Gwynfor Coaches ar gyfer Cyngor Gwynedd, gyda gwasanaethau yn Neiniolen sy'n cysylltu â Bangor.

*Lleolir Lodge Dinorwig*, sef un o'r caffis mwyaf poblogaidd yn yr ardal, yn yr adeilad a oedd unwaith yn neuadd y pentref (Y Ganolfan).

## Hanes 
Mae hanes hir i'r pentref o ran chwareli llechi. Defnyddiodd y Rhufeiniaid lechi lleol ar gyfer adeiladu Segontium, a defnyddiwyd llechi o'r dyffryn wrth adeiladu Castell Caernarfon. Y brif chwarel leol oedd Chwarel Dinorwic, oedd yn weithredol o ddiwedd yr 1770au hyd at 1969. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth deunyddiau creu toeon 

Heddiw, mae'r pentref yn rhannu ei enw gyda orsaf bŵer pwmpio a storio trydan dŵr, gorsaf bŵer Dinorwig. Mae Canolfan Fynydd Blue Peris hefyd wedi'i leoli yn y pentref, canolfan weithgareddau awyr agored breswyl a weithredir gan Gyngor Bwrdeistref Bedford a Chyngor Canolog Swydd Bedford.

Ffilmiwyd rhan o'r ffilm *Willow* yn Chwarel Dinorwig, ym mis Mehefin 1987. Poblogaeth y pentref yw oddeutu 200 o bobl.

bawd|dim|Geifr mynydd gwyllt a welir yn aml yn crwydro o amgylch chwarel Dinorwig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Lluniau o Dinorwic a'r ardal gyfagos, daearyddol.co.uk
* Canolfan Fynydd Blue Peris, Dinorwig

Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Llanddeiniolen
Categori:Pentrefi Gwynedd