open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anthem genedlaethol Slofenia

Mae **anthem genedlaethol Slofenia** a elwir hefyd yn **Zdravljica** yn seiliedig ar "Zdravljica" [zdraʋljìːt͡sa] ("llwnc destun"), cerdd *carmen figuratum* gan y bardd Slofenaidd Rhamantaidd o'r 19g, France Prešeren, wedi'i hysbrydoli gan ddelfrydau y Chwyldro Ffrengig, *Liberté, égalité, fraternité*, ac wedi'i gosod i gerddoriaeth gan Stanko Premrl. Fel anthem genedlaethol y wlad, mae'n un o symbolau gwladwriaeth Slofenia.

## Hanes
### Cefndir
Yn hanesyddol, yr anthem genedlaethol o 1860  hyd at ddechrau'r 1990au, oedd *Naprej, caethwas zastava* ("Ymlaen, Baner Gogoniant"), y darn cyntaf erioed o lenyddiaeth Slofenaidd i'w gyfieithu i'r Saesneg.

### Telyneg a cherddoriaeth
Mae geiriau'r anthem genedlaethol Slofenaidd gyfredol yn gyfan neu'n rhan[ii] o "Zdravljica", a ysgrifennwyd gan y bardd Slofenaidd o'r 19g, France Prešeren yr ysgrifennwyd cerddoriaeth ar ei gyfer gan y cyfansoddwr Slofenaidd, Stanko Premrl yn 1905. Hyd nes annibyniaeth yn 1991 roedd Slofenia wastad yn rhan o wladwriaethau fwy; am bron mil o flynyddoedd o dan Ymerodraeth Awstria yn ei gwahanol ffurf, ac, wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf, o ludw Ymerodraeth Awstria-Hwngari, gwladwriaeth newydd Iwgoslafia. Doedd gan yr anthem, felly, dim statws ryngwladol ar ei phen ei hun. 

Pwysleisia'r anthem rhyngwladoldeb, fe'i diffiniwyd ym 1994 fel yr anthem gyda'r Ddeddf ar symbolau cenedlaethol Slofenia. Fodd bynnag, hyd yn oed cyn i Iwgoslafia chwalu, mabwysiadwyd y geiriau a'r gerddoriaeth gyda'i gilydd fel anthem ranbarthol Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia ar 27 Medi 1989. Felly, hi oedd anthem ranbarthol Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia (a elwir yn syml yr " Gweriniaeth Slofenia” o 1990 i 1991) fel gweriniaeth gyfansoddol o Iwgoslafia rhwng 8 Mawrth 1990 a 25 Mehefin 1991, hefyd. Rhwng yr Ail Ryfel Byd a diwedd Iwgoslafia gomiwnyddol arddelwyd *Naprej, zastava slave* fel anthem Slofenia.

### Statws cyfreithiol
Fel gwaith celfyddydol, a gyhoeddwyd yn y cyfnodolyn swyddogol Official Gazette, mae testun ac alaw y seithfed pennill o "Zdravljica" yn gymwys fel gwaith swyddogol ac maent yn unol ag Erthygl 9 o *Ddeddf Hawlfraint Slofeneg a Hawliau Cysylltiedig* nad ydynt wedi'u diogelu gan yr hawlfreintiau. Rheoleiddir eu defnydd gan y Ddeddf Rheoleiddio Arfbais, Baner ac Anthem Gweriniaeth Slofenia a Baner Cenedl Slofenia, a gyhoeddwyd yn y Official Gazette ym 1994. Mae'r alaw swyddogol yn cael ei chwarae yn B-flat fwyaf.

## Geiriau
## Dolenni
* Fideo o'r anthem, *Zdravljica* 
* Gwybodaeth am yr anthem a'r faner  ar wefan swyddogol Gweriniaeth Slofenia
*

## Cyfeiriadau
Categori:Anthemau cenedlaethol
Cenedlaethol
Categori:Slofenia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Iran

Mae'r isod yn restr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Iran:

* Chogha Zanbil
* Persepolis
* Sgwâr Naqsh-e Jahan
* Takht-e Soleymān
* Arg-e Bam
* Pasargadae
* Cromen Soltaniyeh
* Arysgrif Behistun
* Ensembles Mynachaidd Armenia o Iran
* System Hydrolig Hanesyddol Shushtar
* Bazaar o Tabriz
* Sheikh Safi al-Din Khānegāh ac Ensemble Cysegrfa
* Gerddi Persiaidd
* Mosg mawr Isfahan
* Gonbad-e Qabus
* Palas Golestan
* Shahr-e Sukhteh
* Meymand
* Susa
* Qanat Persaidd
* Dasht-e Lut
* Yazd
* Tirwedd Archeolegol Sassaniaid o Ranbarth Fars
* Coedwigoedd cymysg Caspian Hyrcanaidd
* Rheilffordd Traws-Iran
* Avroman

## Cyfeiriadau 
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Iran
Afon Gwenfro

Afon ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Afon Gwenfro**.

## Cwrs yr afon 
Mae'n tarddu o nifer o ffynhonnau bychain i'r de ac i'r dwyrain o bentref Bwlchgwyn, gan gynnwys lle o'r enw Ffynnon y Ceirw. Mae'n llifo tua'r dwyrain am rai milltiroedd trwy ddyffryn dwfn, ac yn ymuno â nifer o nentydd eraill ar ei ffordd. Llifa i'r gogledd o bentref Coedpoeth, i'r de o bentref Tanyfron, trwy ganol pentref Glanrafon ac i'r gorllewin o Frychdyn. Yna mae'n mynd trwy ganol dinas Wrecsam, yn bennaf o dan y ddaear, ac ac yn aberu i Afon Clywedog ger King's Mills, ychydig i'r de o'r ddinas.

## Hanes yr afon yn ardal drefol 
Yn 1881, cafodd ceuffos ei chreu ar gyfer yr afon, a oedd yn llifo o hynny ymlaen o dan Brook Street yng nghanol y dref. Mae pont dros yr afon, sef Willow Bridge, yn dal i sefyll yng nghanol Wrecsam, ar y groesffordd rhwng Ffordd Salop a Rhodfa San Silyn. Codwyd y bont yn 1877 gan Peter Walker, perchennog Bragdy Willow. Gwelir yr afon ar lefel y stryd ar hyd Rhodfa San Silyn o bont Willow tuag at y gyffordd gyda Allt y Dref a Stryt y Bont, lle mae hi'n dal i lifo o dan Eglwys San Silyn.

## Ansawdd dŵr 
Roedd Afon Gwenfro yn ffynhonnell bwysig o ddŵr i ddiwydiant Wrecsam ac mae wedi dioddef o broblemau llygredd yn y gorffennol. Er bod effeithiau hynny i'w gweld o hyd heddiw, fel y gwelir o'r ddirwy gan Dŵr Cymru yn 2006, mae pysgod megis brithyllod a rhufelliaid wedi dechrau dychwelyd i'r afon.

## Lluniau 

Delwedd:River Gwenfro, view from Willow Bridge, Wrexham.jpg|Afon Gwenfro – golygfa oddi ar bont Willow, Wrecsam
Delwedd:River Gwenfro, Wrexham.jpg|Afon Gwenfro, Rhodfa San Silyn yn Wrecsam, ger Eglwys San Silyn
Delwedd:River Gwenfro, central Wrexham.jpg|Afon Gwenfro, Rhodfa San Silyn, Wrecsam
Delwedd:River Gwenfro, Wrexham, from the junction with Bridge Street.jpg|Golygfa o'r afon wrth ymyl safle yr hen bragdy Cambrian

## Cyfeiriadau 
Gwenfro
Gwenfro

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Kim Marks

Darllenydd newyddion BBC Wales yw **Kim Marks**, sydd wedi cael ei disgrifio fel "velvety-voiced". Mae hi wedi gweithio i’r BBC ers 1983, fel cyflwynydd radio a theledu.

Mae hi'n wreiddiol o Lanelli. Ar ôl graddio gyda M.Sc. mewn ymchwil gwenynyddol yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd, ymunodd â BBC Cymru yn gyntaf fel ymchwilydd cyn dod yn gynhyrchydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Lanelli
Opera Ieuenctid Cenedlaethol Cymru

Mae **Opera Ieuenctid WNO** (Saesneg: *WNO Youth Opera*) yn rhaglen perfformio a hyfforddi ar gyfer cantorion ifanc o'r oedrannau 8 i 25.  Mae'n ffurfio rhan o adain ieuenctid Opera Cenedlaethol Cymru, gyda grwpiau Opera Ieuenctid yn Ne Cymru (Caerdydd), Gogledd Cymru (Llandudno) a Birmingham. Mae cynyrchiadau diweddar yr Opera Ieuenctid yn cynnwys *Brundibár* (2019), *Kommilitonen!* (2016) a *Paul Bunyan* (2013). 

Mae'r grwpiau yn cwrdd yn aml trwy gydol y flwyddyn academaidd gan weithio o dan cyfarwyddwyr profiedig, arweinwyr lleisiol a cherddorwyr er mwyn gwella eu sgiliau perfformio, yn ogystal â chydweithio gyda chyfansoddwyr ac ysgrifennwyr i greu darnau newydd.

Mae cynyrchiadau nesaf yr Opera Ieuenctid yn cynnwys *The Black Spider* gan Judith Weir a *Moscow, Cheryomushki* gan Dmitri Shostakovich. 

## Cyn-aelodau nodweddig 
Mae cyn-aelodau yr Opera Ieuenctid yn cynnwys Natalya Romaniw, Samantha Price a David Thaxton sy'n gweithio yn niwydiant opera a theatr gerdd. 

## Gwobrau 
Dros y degawd diwethaf mae Opera Ieuenctid WNO wedi datblygu enw da fel ensemble theatrig eithriadol, gan ennill beirniadaeth 5* gan y wag genedlaethol, enwebiad ar gyfer Gwobr Sky Arts South Bank, ac wedi ennill Gwobr RPS a Theatr Cymru. 

## Cyn-gynyrchiadau 
## Recordiadau 
Stephen McNeff: 2117/Hedd Wyn (2022) 

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Gwefan Opera Cenedlaethol Cymru
* Gwefan Opera Ieuenctid WNO 
* Spotify Opera Ieuenctid WNO

Categori:Opera
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Ymddiriedolaeth Cynllunio a Thai Cymru

Menter i gynllunio, codi a threfnu trefi, pentrefi a maestrefi gwell yng Nghymru, sefydlwyd yn 1913 gan y teulu Davies o Landinam, oedd yr **Ymddiriedolaeth Cynllunio a Thai Cymru** (*Welsh Town Planning and Housing Trust*).

Cafodd yr ymddiriedolaeth ei sefydlu yn 1913 gan David Davies, Barwn 1af Davies ac AS ar gyfer Sir Drefaldwyn, a'i chwiorydd, Gwendoline a Margaret Davies, i hyrwyddo amodau tai gwell yng Nghymru a mannau eraill. Yn ôl y teulu Davies, byddai'r problemau hynny yn gallu cael ei datrys gan berchnogion preifat yn gweithredu trwy gwmni cyfyngedig cyhoeddus. Roedd bwrdd cyfarwyddwyr yr ymddiriedolaeth yn cynnwys (heblaw David, Gwendoline a Margaret Davies) Lord Kenyon, Lord Treowen, Aneurin Williams, AS, a Daniel Lleufer Thomas. Cafodd George Maitland Lloyd Davies (cefnder i'r teulu Davies) ei benodi fel ysgrifennydd yr ymddiriedolaeth.

Gweithiodd yr ymddiriedolaeth mewn cydweithrediad gyda chymdeithasau cydweithredol lleol. Cafodd safonau gofynnol ei sefydlu ar gyfer ansawdd yr adeiladu, y nifer o dai gallai eu codi mewn erw ac ar gyfer dulliau pensaernïaeth.

Er bod y llywodraeth leol a chenedlaethol wedi darparu cymorth ymarferol ac ariannol, cafodd maint y gwaith ei chyfyngu gan ei dibyniaeth ar fuddsoddiad preifat. Ymgymerwyd â llawer o'r prosiectau gan yr ymddiriedolaeth yn gweithredu ar ei phen ei hun (er enghraifft yn Wrecsam, Machynlleth, Weston Rhyn (Swydd Amwythig) a'r Barri). Cafodd prosiectau eraill ei etifeddu oddi wrth elusennau (yn Rhiwbeina), neu ddatblygu gydag awdurdodau lleol (yn y Drenewydd a'r Trallwng, ac yn Braintree a Woodford, Lloegr), adrannau llywodraeth ganolog (ym Mhorth Tywyn), neu gyda chwmnïau preifat fel y Taff Merthyr Steam Coal Company (yn Nhrelewis) neu yn enwedig gyda chwmnïau rheilffordd fel y Barry Railway Company ac y Great Western Railway (yng Nghyffordd Twnnel Hafren, Abertawe, Caerffili, y Barri a Llanelli, ac yn Lloegr hefyd, yn lleoedd fel Truro, Penzance a Banbury).

Dros y blynyddoedd, roedd rhai o'r cymdeithasau tai lleol a oedd yn gweithio gyda'r ymddiriedolaeth yn gwerthu eu tai i'r deiliaid ac yn gadael yr ymddiriedolaeth (er enghraifft ym Machynlleth, Llanidloes, Wrecsam a Weston Rhyn).

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1913
Categori:Sefydliadau Cymru

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Dyfrig Evans

Actor a cherddor o Gymro oedd **Dyfrig Wyn Evans** (23 Awst 1978 – 26 Mai 2022). Roedd yn adnabyddus am ei berfformiadau mewn cyfresi teledu megis *Rownd a Rownd*, *Talcen Caled* a *Darren Drws Nesa*. Yn y 1990au, fe oedd prif leisydd y band Topper ac roedd nifer yn ei adnabod fel 'Dyfrig Topper'.

## Bywyd cynnar 
Roedd Dyfrig yn wreiddiol o Benygroes ac aeth i Ysgol Dyffryn Nantlle.

## Gyrfa 
### Actio 
Cafodd Dyfrig ei ran gyntaf ar deledu yn 13 mlwydd oed, yn ''C'mon Midffîld!''.   

## Bywyd personol 
Roedd Dyfrig yn byw yng Nghaerdydd gyda ei bartner Elaine Jenkins. Roedd ganddo ddau o blant, Caio a Twm gyda’i gyn-wraig Rowena a merch o'r enw Begw gyda ei gyn-bartner Meleri.

Bu'n reolwr ar Gegin Bodlon yng Nghaerdydd am dair mlynedd.

### Marwolaeth 
Bu farw ar ôl salwch byr yn 43 mlwydd oed.

Cynhaliwyd ei angladd brynhawn dydd Mawrth, 14 Mehefin 2022, ym Mhenygroes. Daeth rhai cannoedd i wasanaeth cyhoeddus er cof amdano yng Nghapel y Groes dan arweiniad y Parchedig Geraint Roberts. Dangoswyd rhaglen deyrnged i Dyfrig ar S4C, 24 Mehefin 2022.

## Ffilmyddiaeth 
(detholiad)

## Rolau trosleisio 
* FTPD (2004)
* Mona y Fampir: Charli (2004)
* Peppa Pinc: Dadi Mochyn a Taid Cwningen (2005)
* Ffi-Ffi a'i Ffrindiau: Picwn (2006)
* Myffin y Mul: Emyrs (2006)
* Joni Trôns: Dicw (2007)
* Bach a Mawr: Mawr (2010)
* Angelo am Byth: Morus (2010)
* Ben a Mali a'u Byd Bach Hud: Y Coblyn Doeth (2011)
* Tomos a'i Ffrindiau: Edward, Gordon a Tobi (2011)
* Pengwinald Madagascar: Peniog 
* Octonots: Yr Athro Wythennyn (2011)
* Meic y Marchog: Sbarcyn (2012) 
* Kung Fu Panda: Gahri (2012)
* Crwbanod Ninja: Raphael (2013)
* Guto Gwingen: Mr Puw, Mr Sboncen, Dr Cynffon Gwta a Hen Ben (2014)
* Dreigiau Berc: Snotfawr (2014)

## Disgyddiaeth 
: *Gweler hefyd ddisgyddiaeth Topper*

### Albymau 
* *Idiom* (Rasal, 2007)

### Senglau ac EP 
* *Mae Gen i Angel*  (Jig Cal, 2020)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru
Cynghrair Pêl-droed Rheolau Awstralaidd Cymru

Mae **Cynghrair Pêl-droed Rheolau Awstralaidd Cymru** (, ***WARFL***) yw prif gynghrair pêl-droed rheolau Awstralaidd yng Nghymru. 2007 oedd y tymor cyntaf. Mae pêl-droed Rheolau Awstralaidd yn cael ei chwarae ar faes hirgrwn. Mae deunaw ddewisol bob ochr.

Bu chwaraewyr Cymru yn cystadlu yng ngharfan Prydain ar gyfer Pencampwriaeth Pêl-droed Rheolau Awstralia Ewrop 2019.

## Rhestr o glybiau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
*Gwefan Bridgend Eagles
*Gwefan Bristol Dockers
*Gwefan Cardiff Double Blues
*Gwefan Gwent Tigers
*Gwefan South Cardiff Panthers 
*Gwefan Swansea Magpies 
*Gwefan Vale Warriors

Categori:Pêl-droed rheolau Awstralaidd yng Nghymru
Ieithoedd Brodorion Awstralia

250px|iawn|bawd|Map o ieithoedd Brodorion Awstralia.

Cyn y Fflyd Gyntaf yn 1788, roedd dros 250 o ieithoedd a siaredir gan Brodorion Awstralia. Mae tua 13 o deuluoedd o ieithoedd Brodorion yn Awstralia, y prif un oedd y teulu iaith Pama-Nyungaidd. Mae'r rhan fwyaf o ieithoedd Brodorion bellach wedi darfod, er bod llawer o'r rhain yn cael eu hadfywio.

## Ieithoedd byw
[250px|iawn|bawd|Map o bobl a nododd yng [Nghyfrifiad Awstralia 2016|Nghyfrifiad eu bod yn siarad iaith Brodorion gartref.]]

## Gweler hefyd
* Ieithoedd Awstralia

## Cyfeiriadau
### Nodynau
Categori:Cynfrodorion Awstralia
*
Jimmie Johnson

Gyrrwr ceir o'r Unol Daleithiau yw **Jimmie Kenneth Johnson** (g. 17 Medi 1975 yn El Cajon, Califfornia, Unol Daleithiau America). Roedd yn bencampwr cyffredinol rasio NASCAR Cup Series saith gwaith yn 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2013 a 2016. 

Ar hyn o bryd mae Johnson yn rasio yn IndyCar Series, ymuno â'r tîm Chip Ganassi Racing ers 2021.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Gyrwyr rasio o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Zaporizhzhia

Dinas yn Wcráin a chanolfan weinyddol Oblast Zaporizhzhia yw **Zaporizhzhia** (Wcreineg: Запоріжжя, Rwseg: Запорожье trawslythreniad: *Zaporozhye*) a saif ar Afon Dnieper. Ei henw hanesyddol, hyd at 1921, oedd Oleksandrivsk (Wcreineg: Олекса́ндрівськ, Rwseg: Александровск *Aleksandrovsk*).

Codwyd cadarnle yma ym 1770, fel un o'r amddiffynfeydd ar hyd ffin ddeheuol Ymerodraeth Rwsia yn erbyn Chaniaeth y Crimea. Dewiswyd y safle am ei bod yn agos i bencadlys hanesyddol y Cosaciaid ar Ynys Khortitsa, i dde rhaeadrau'r Dnieper, er mwyn atgyfnerthu rheolaeth Rwsia ar Gosaciaid Zaporizhzhia yn sgil diddymu'r Hetmanaeth. Dyrchafwyd Oleksandrivsk yn dref ym 1806, a thyfodd yn gyffordd bwysig wrth gludo nwyddau, yn enwedig wedi adeiladu'r rheilffordd yn y 1870au.

Achoswyd difrod mawr i Oleksandrivsk yn ystod Chwyldro Rwsia (1917–20). Dan lywodraeth Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin, ailenwyd ac adferwyd y dref, a ffynnai'r economi yn sgil adeiladu Gorsaf Drydan Dŵr y Dnieper ym 1927–32. Boddwyd rhaeadrau'r Dnieper o ganlyniad i'r argae a godwyd fel rhan o'r orsaf drydan dŵr. Dinistriwyd yr argae gan y Fyddin Goch ym 1941 er mwyn atal yr Almaen Natsïaidd rhag ei gipio. Ailadeiladwyd yr argae a'r pwerdy gan y llywodraeth Sofietaidd wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd. Datblygodd diwydiant meteleg Zaporizhzhia ar sail yr orsaf drydan dŵr, gan gynnwys gweithfeydd haearn a dur a melin stribedi a barrau, a cheir hefyd ffatrïoedd i gynhyrchu ceir ac offer trydanol ac i droi sgil-gynhyrchion côc yn gemegion diwydiannol.

Gostyngodd y boblogaeth o 815,000 yn 2001 i 799,000 yn 2005,

## Cyfeiriadau 

Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 18fed ganrif
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Zaporizhzhia
Neuadd Bryncunallt

Tŷ preifat rhestredig Gradd II* ger y Waun, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Neuadd Bryncunallt** (Saesneg: *Brynkinalt Hall*), neu yn syml **Brynkinalt** – a sillafir hefyd fel **Brynkinallt** neu **Bryn-kinallt**). Fe'i codwyd ym 1612. Mae'r neuadd wedi'i hamgylchynu gan ystâd sy'n cynnwys   o dir amaethyddol a   o goetir . Mae rhan o'r ystâd yn ymestyn i Swydd Amwythig, Lloegr.

Mae'r neuadd a'r ardal yw'r gartref i'r teulu Trevor, un o brif deuluoedd Sir Ddinbych, ers 942.  Mae'r ystâd, a reolir gan Iain a Kate Hill-Trevor. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Wrecsam
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Y Waun
Veronica Franco

Bardd Eidalaidd a *cortigiana* yn Fenis yn yr 16eg ganrif oedd **Veronica Franco** (1546&ndash;1591). Mae hi'n adnabyddus am ei chwsmeriaid nodedig, ei cyfraniadau llenyddol, a'i eiriolaeth ffeministaidd. 

Cafodd Veronica Franco ei geni yn Fenis i deulu o'r  dosbarth *Cittadini*. Cafodd ei haddysg ddyneiddiol  o'r tiwtor ei brawd hi, ac yn daeth *cortigiana onesta (courtesan anrhydeddu),* a oedd yn weithwyr rhyw deallusol a ddeilliodd eu safle mewn cymdeithas o fireinio a gallu diwylliannol. 

O gofnodion sy'n bodoli, rydym yn gwybod, erbyn ei bod yn 18, roedd Franco wedi bod yn briod am gyfnod byr ac wedi cael ei plentyn cyntaf. Roedd ganddi chwech o blant i gyd, ond bu farw tri ohonynt yn eu babandod.

Ym 1575, cyhoeddwyd cyfrol gyntaf Franco o farddoniaeth, ei *Terze rime*, yn cynnwys 18 *capitoli* (epistolau pennill) ganddi a 7 gan ddynion yn ysgrifennu yn ei mawl. Ym 1580, ysgrifennodd Franco ei *Lettere familiari a diversi* ("Llythyrau Cyfarwydd at Amryw Bobl") a oedd yn cynnwys 50 o lythyrau, yn ogystal â dau soned wedi'u cyfeirio at Harri III, brenin Ffrainc. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1591
Categori:Genedigaethau 1546
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o'r Eidal
Categori:Beirdd Eidaleg o'r Eidal
Stryi

Dinas yn Wcráin a chanolfan weinyddol Raion Stryi, yn Oblast Lviv, yw **Stryi** (). Saif ar lan orllewinol Afon Stryi, un o lednentydd Afon Dniester, rhyw 71&nbsp;km i dde Lviv, yng Ngorllewin Wcráin.

Sonir amdani yn gyntaf mewn croniclau o ddiwedd y 14g. Datblygodd yn ganolfan ranbarthol ar y ffordd drwy Fynyddoedd Carpathia o Lviv i Mukachevo, a bu masnach gyda Hwngari yn enwedig o bwysig. Codwyd Castell Stryi yn yr 16g i amddiffyn y dref yn erbyn cyrchoedd o'r dwyrain. Ym 1576, rhoddwyd caniatâd gan Frenin Pwyl i Iddewon ymsefydlu yno. Llosgwyd Stryi sawl gwaith yn yr 17g a'r 18g, gan gynnwys yn ystod Gwrthryfel Khmelnytsky ac o ganlyniad i gyrchoedd gan Datariaid y Crimea.

Yn sgil Rhaniad Cyntaf Pwyl ym 1772, daeth Stryi dan diriogaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd. Yn y 19g, roedd Wcreiniaid, Pwyliaid, ac Iddewon fel ei gilydd yn cyfri am un rhan o dair o'r boblogaeth. Yng nghanol y 19g adeiladwyd rheilffyrdd yn cysylltu Stryi â safleoedd eraill, a ffynnodd y diwydiannau nwy a pheirianneg o ganlyniad.

Gostyngodd poblogaeth y ddinas o 63,500 yn 2001 i 61,500 yn 2005, ac i 59,600 yn 2021.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 14eg ganrif
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Lviv
Raidió Fáilte

- lleoliad gyntaf Raidió Fáilte]]
Mae **Raidió Fáilte** (ynganiad Gwyddeleg: [ˈɾˠadʲiːoː ˈfˠaːlʲtʲə]; sy'n golygu "Radio Croeso") yn orsaf radio gymunedol Wyddeleg, sy'n darlledu o ddinas Belffast, yng Ngogledd Iwerddon. Dechreuodd ddarlledu o dan ei drwydded bresennol ar 15 Medi 2006 ar ôl gweithredu fel gorsaf radio môr-leidr am beth amser cyn hynny.

Mae’r orsaf i’w chlywed ar 107.1 FM yn ardal Belfast, ac ar-lein trwy lif byw ar wefan yr orsaf. Mae’n cael ei darlledu 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos. Fe'i darlledwyd yn wreiddiol o ganolfan ddiwylliannol iaith Wyddeleg, Cultúrlann McAdam Ó Fiaich ar y Falls Road am nifer o flynyddoedd ac wedi hynny o Ganolfan Twin Spiers ar Northumberland Street oddi ar Falls Road, Belfast. Ym mis Hydref 2018 symudodd yr orsaf i adeilad newydd o'r radd flaenaf ar gyffordd Ffordd Falls a thraffordd Westlink.

## Hanes
Dechreuodd Raidió Fáilte ddarlledu’n rhan-amser o Cultúrlann McAdam Ó Fiaich yn y 1990au.

Ail-lansiwyd Raidió Fáilte yn Neuadd y Ddinas, Belfast ar 15 Medi 2006 pan gyflwynodd y Rheolwr Gorsaf, Fergus Ó hÍr, siaradwyr gwadd Ferdia Mac an Fhailigh, Prif Weithredwr Foras na Gaeilge, a Bob Collins, Comisiynydd y Comisiwn Cydraddoldeb. Cafodd neges wedi’i recordio gan Arlywydd Iwerddon Mary McAleese yn croesawu lansiad Raidió Fáilte ei chwarae ar ddechrau’r darlledu. Mae'r pencadlys yn "borth i Gaeltacht Belfast" neu'r "Cwarter Gaeltacht" fel mae'n cael ei galw gan rai. Mae'r adeilad yn cynnal digwyddiadau ac arddangosfeyss ac yn cynnwys caffe o'r enw *An Lon Dubh* ("y fwyalchen).''

## Rhaglennu
Anelir rhaglenni at y gymuned Wyddelig yn Belfast a'r ardal fetropolitan y bwrdeistrefi cyfagos. Cymysgedd o gerddoriaeth draddodiadol Wyddelig, indie, roc a cherddoriaeth y byd a gellir ei glywed, ynghyd â darllediadau materion cyfoes a chwaraeon a sgwrs. Mae rhaglenni arbennig yn ymwneud â gwasanaethau eglwysig Catholig a Phresbyteraidd trwy gyfrwng y Wyddeleg hefyd wedi cael eu darlledu.

## Gweler hefyd
*Raidió na Life - Gorsaf Wyddeleg gymunedol ar gyfer Dulyn
*Raidió Rí-Rá - gorsaf radio Wyddeleg i bobl ifanc
*RTÉ Raidió na Gaeltachta - gorsaf Wyddeleg genedlaethol

## Dolenni
* OGwefan swyddogol Raidió Fáilte
* Facebook Raidió Fáilte 107
* Twitter @raidiofailte 
* eitem ar agoriad pencadlys newydd Raidio Failte, 2019 ar dudalen Youtune Sinn Féin (dwyieithog, Gwyddeleg a Saesneg)

## Cyfeiriadau
Categori:Iwerddon
Categori:Gwyddeleg
Categori:Darlledu
Categori:Radio
Categori:Sefydliadau 2006
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Radio yn Iwerddon
Categori:Belffast
Gorsaf reilffordd Llandyssul

Gorsaf reilffordd ger pentref Llandysul, Ceredigion, Cymru, oedd **Gorsaf Reilffordd Llandyssul** (**Llandyssil** gynt). Safai ar lein Dyffryn Teifi a oedd yn perthyn i Reilffordd Caerfyrddin ac Aberteifi.

## Hanes 
Lluniwyd Rheilffordd Dyffryn Teifi rhwng Caerfyrddin ac Aberteifi yn wreiddiol fel rheilffordd lydan (lled llydan ). Agorwyd y lein dros dro ym 1860, o dan Reilffordd De Cymru ac fe’i hagorwyd yn llawn y flwyddyn ganlynol. Roedd yn cael ei weithredu gan Reilffordd Caerfyrddin ac Aberteifi rhwng Caerfyrddin a Chynwyl Elfed. Ym 1864 estynnwyd y llinell i Bencader a Llandysul .

Cafodd y lein ei drawsnewid i'r lled safonol () erbyn 1872. Fodd bynnag, roedd y cwmni'n fethdalwr. Prynwyd y lein gan y Great Western Railway a'i hymestyn i derfynfa yng Nghastellnewydd Emlyn ym 1895,

Er i wasanaethau teithwyr ddod i ben ym 1952, parhaodd gwasanaethau nwyddau tan 1973 oherwydd y gwasanaethau trên llaeth i hufenfa'r Co-operative Group yng Nghastellnewydd Emlyn.

Mae'r orsaf wedi'i dinistrio wrth adeiladu ffordd osgoi. Roedd gan yr hen orsaf dŷ meistr gorsaf, corlannau gwartheg, sied nwyddau mawr, peiriant pwyso, blwch signal, ac ati.

bawd|dim|Tŷ'r hen orsaffeistr yn edrych dros y ffordd osgoi a adeiladwyd ar gwrs yr hen reilffordd

## Llenyddiaeth
* R.V.J. Butt, *The Directory of Railway Stations* (Yeovil: Patrick Stephens, 1995) 
* John S. Holden Holden, *The Manchester & Milford Railway* (Oakwood Press, 2007)

## Dolenni allanol 
*  "Site Record: Llandyssul Station", Gwefan Disused Stations
* Ffoto Gorsaf Llandyssul, Casgliad y Werin Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yng Ngheredigion
Categori:Llandysul
El Chavo del Ocho

Comedi sefyllfa o Fecsico yw ***El Chavo del Ocho***. Fe'i crëwyd gan Roberto Gómez Bolaños ar gyfer Nueve a Las Estrellas.

Mae'r gyfres yn serennu Gómez Bolaños, Ramón Valdés, Carlos Villagrán, María Antonieta de las Nieves, Florinda Meza, Rubén Aguirre, Angelines Fernández a Édgar Vivar.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Rhaglenni teledu Mecsicanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Sbaeneg
Categori:Rhaglenni teledu Televisa
Raidió na Life

]]
Mae **Raidió na Life 106.4FM** neu'n fwy cyffredin, **Raidió na Life** (ynganiad Gwyddeleg: [ˈɾˠadʲiːoː n̪ˠə ˈlʲɪfʲə]; sy'n golygu "Radio Life" - Life yw'r brif afon sy'n llifo drwy Ddulyn (gellid awgrymu bod y gair Gwyddeleg Life hefyd yn air mwys ar y Saesneg, "life", sef bywyd) yn orsaf radio Gwyddeleg a sefydlwyd ym 1993 ac sy'n darlledu yn Sir Dulyn, Iwerddon. Yn ogystal â chael ei ddarlledu ar FM, mae allbwn yr orsaf ar gael ledled y byd trwy'r rhyngrwyd.

## Hanes
Daeth yr orsaf radio Wyddeleg annibynnol gyntaf, Raidió na Life 102, i'r awyr ym mis Medi 1993 gan gwmpasu Dulyn a rhai ardaloedd cyfagos. Mae'n darlledu o dan drwydded gan Awdurdod Darlledu Iwerddon. Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta, a sefydlwyd yn 1989, yw’r sefydliad sy’n berchen ar ac yn gweithredu Raidió na Life 106.4fm. Ym mis Hydref 2017, symudodd yr orsaf o swyddfeydd 7 Merrion Square i stiwdios pwrpasol newydd ym mhencadlys newydd Foras na Gaeilge, a leolir yn 63-66 Amiens Street ar ochr ogleddol y ddinas.

## Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta
Comharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta (CRÁCT) yw’r fenter gydweithredol a sefydlwyd ar 4 Gorffennaf 1989 fel sefydliad dielw i oruchwylio’r cais i sefydlu a gweithredu Raidió na Life. Mae aelodaeth o CRÁCT yn agored i unrhyw un sy'n prynu cyfran yn yr orsaf. Ar hyn o bryd mae gan CRÁCT 380 o gyfranddalwyr ac mae o dan gyfarwyddyd y Bwrdd Rheoli.

## Gwobr
Yn Ngŵyl Cyfryngau Celtaidd 2022 a gynhaliwyd ym mis Mehefin yn ninas Kemper, Llydaw, enillodd yr orsaf wobr, *Gorsaf Radio y Flwyddyn*.

## Gweler hefyd
*Raidió Fáilte - gorsaf Wyddeleg gymunedol ar gyfer Belffast
*Raidió Rí-Rá - gorsaf radio Wyddeleg i bobl ifanc
*RTÉ Raidió na Gaeltachta - gorsaf Wyddeleg genedlaethol

## Dolenni
* Gwefan swyddogol Raidió na Life
* Twitter @raidionalife
* Sianel Youtube Raidió na Life
* Podlediadau Radió na Life

## Cyfeiriadau
Categori:Iwerddon
Categori:Gwyddeleg
Categori:Darlledu
Categori:Radio
Categori:Sefydliadau 1993
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Radio yn Iwerddon
Dawns Gymreig

bawd|Dawnsio traddodiadol Gymreig mewn gwisg Gymreig, yn y Senedd.**Dawns Gymreig** neu **ddawns werin** yw dawnsiau tradoddiadol Cymru, a wneir fel arfer i gerddoriaeth draddodiadol Gymreig ac mewn gwisg draddodiadol Gymreig. 

## Presennol 
Mae dawnsio Cymreig yn rhan bwysig o eisteddfodau lleol a chenedlaethol yng Nghymru. Ymhlith y grwpiau dawns enwog mae Dawnswyr Nantgarw o ardal Pontypridd a Talog o Sir Gaerfyrddin. Mae'r grwpiau hyn hefyd wedi mwynhau llwyddiant mewn cystadleuthau rhyngwladol, e.e. Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, "Gwyl Werin L'Orient, Llydaw a "Gwyl Werin y Byd, Mallorca" yn Sbaen.

Mae dawnsio Cymreig yn rhan annatod o draddodiad eisteddfodol lleol a chenedlaethol Cymru. Mae dawnsio Cymreig wedi dod yn rhan annatod o'r traddodiad eisteddfodol a dawnsio.  Ymhlith y grwpiau dawnsio nodedig mae Natgarw Dancers sy’n dod o ardal Pontypridd a dawnswyr Talog o Gaerfyrddin. Mae’r ddau grŵp wedi cael cryn lwyddiant yng nghystadlaethau’r Eisteddfod Genedlaethol. Mae dawnswyr Nantgarw hefyd wedi cael llwyddiant sylweddol mewn cystadlaethau rhyngwladol megis Eisteddfod Ryngwladol Llangollen yng Nghymru, Gŵyl Werin Lorient yn Ffrainc a Gŵyl Werin y Byd Mallorca yn Sbaen.

## Gweler hefyd
* Cymdeithas Ddawns Werin Cymru
* Twmpath dawns
* Gŵyl Cadi Ha

## Cyfeiriadau 
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Traddodiadau Cymru
Apollo 17

Taith olaf Rhaglen Apollo i lanio dyn ar y Lleuad oedd **Apollo 17**. Ei chriw oedd Eugene Cernan, Harrison Schmitt, a Ronald Evans.

Cymerodd y daith le rhwng 7 a 19 Rhagfyr 1972. Hyd at  dyma'r tro olaf i bobl gerdded ar y Lleuad.

bawd|dim|Apollo 17

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Y Lleuad
Categori:NASA
Categori:1972
École nationale de la statistique et de l'administration économique

Prifysgol yn Paris, Ffrainc, ydy **ENSAE** (Ffrengig: ''École nationale de la statistique et de l'administration économique''), elitaidd yw un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles* ac mae'n aelod o IP Paris (*Institut polytechnique de Paris*). Gelwir ENSAE yn ysgol gangen Polytechnig Paris ym Mharis mewn ystadegau, gwyddor data a dysgu peiriannau. Mae'n un o'r ysgolion ystadegau a hyfforddiant economaidd mwyaf blaenllaw yn Ffrainc.

## Cynfyfyrwyr
* Karine Berger, gaiff ei hadnabod yn bennaf fel gwleidydd ac economegydd
* Hélène Rey, gaiff ei hadnabod yn bennaf fel economegydd ac academydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Prifysgol ENSAE

ENSAE
Categori:Sefydliadau 1942
Max Verstappen

Gyrrwr rasio Fformiwla Un o'r Iseldiroedd yw **Max Emilian Verstappen** (ganed 30 Medi 1997 yn Hasselt). Ar hyn o bryd mae'n gyrru i dîm Red Bull Racing.

Dechreuodd rasio yn Fformiwla Un yn 2015, yn Grand Prix Awstralia, gyda thîm Scuderia Toro Rosso. Yn 2016 ymunodd a thîm Red Bull ac enillodd y ras F1 gyntaf yn Grand Prix Sbaen. Enillodd bencampwriaeth y byd yn 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o'r Iseldiroedd
Clocsio

Ffurf draddodiadol Gymreig o ddawns yw **clocsio** sy'n cynnwys esgidiau clocsio a symudiad ergydiol y traed a symudiadau athletaidd. Fe'i gwneir yn nodweddiadol i gerddoriaeth draddodiadol Gymreig a thra'n gwisgo gwisg draddodiadol Gymreig, ond nid bob amser.

## Hanes y draddodiad 
Traddodiad di-dor yw'r ddawns stepio Gymreig a berfformiwyd yn nodweddiadol gan weithwyr y chwareli llechi a ffermwyr. Byddai dawnswyr yn aml yn cystadlu â'i gilydd i brofi pwy oedd â'r dawnsio, y stamina a'r athletiaeth fwyaf trawiadol. Mae clocsio Cymreig hefyd yn cynnwys "triciau" sy'n ei wneud yn unigryw o'i gymharu â mathau eraill o ddawnsio stepio fel dawnsio Gwyddelig, dawnsio Albanaidd a chlocsio Seisnig. Gall y triciau hyn gynnwys, ond nid ydynt yn gyfyngedig i; snwffian cannwyll fflam gan ddefnyddio gwadnau pren yr esgidiau, stepio tobi (cicio coesau allan mewn safiad sgwat tebyg i ddawnsio Cosac) a llamu uchel i'r awyr fel neidio dros dro.

Mae'r ffilmig ramantus *Clog Dance* o 1959 yn adrodd yr arferai llongwyr Porthmadog glocsio rhwng gwaith ar harbwr cei'r dref. Mae'r ffilm yn sôn am adfywiad clocsio gan ddangos y grefft o ddawnsio a'r grefft o greu'r esgidiau trwy lygaid 'Gwyneth Thomas', dynes mewn oed sy'n cofio clocsio yn ei hieuenctid. Mae'n nodi fel mai fel unigolion yr arferid clocsio ond i Gwyneth Thomas 

feithrin dawnsio fel grŵp er mwyn gweld pwy oedd y dawnswyr gorau. Yn y ffilm mae'r parti dawns clocsio yn mynd i gystadlu yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Er mai ffuantus yw'r ffilm, mae'n rhoi peth syniad o ddawnsio'r cyfnod.

## Techneg 
Nid yw clocsio yn golygu dawnsio tra'n gwisgo clocsiau. Mae clocsio yn golygu cynhyrchu amrywiaeth o synau cryfach neu ysgafnach a chymysgedd o rythmau gan ddefnyddio'r ddwy droed, sy'n dangos deheurwydd y camu. Mae clocsiwr dawnus yn gallu gwneud amrywiaeth o synau trwy ddefnyddio gwahanol rannau o'r glocsen sy'n cynnwys bysedd traed, sawdl ac ochrau'r glocsen yn erbyn ei gilydd neu wrthrychau eraill. Gellir gwneud clocsio ar bren a llechi gyda neu heb gyfeiliant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Traddodiadau Cymru
Cerddoriaeth draddodiadol Cymru

Mae **cerddoriaeth draddodiadol Gymreig** yn cyfeirio at gerddoriaeth sy'n cael ei chanu neu ei chwarae yn draddodiadol yng Nghymru, gan Gymry neu sy'n dod o Gymru.

Mae artistiaid nodedig yn cynnwys; bandiau traddodiadol Calan ac Ar log; y telynorion Sian James, Catrin Finch a Nansi Richards a'r canwr gwerin a phrotest Dafydd Iwan. 

## Traddodiad telyn 
Llawysgrif Robert ap Huw yw’r gerddoriaeth delyn gynharaf sydd wedi goroesi yn Ewrop ac mae’n dod o Gymru.

## Cerdd Dant 
Mae'r traddodiad hwn yn tarddu o'r ffurf a ddefnyddiwyd gan y beirdd cynnar i ganu eu barddoniaeth i frenhinoedd, tywysogion a thywysogesau Cymreig.

## Plygain 
Eglura'r canwr Arfon Gwilym fod "traddodiad y plygain wedi goroesi yn bennaf yn Sir Drefaldwyn ac yn digwydd mewn eglwysi a chapeli dros gyfnod o chwe wythnos yn ystod y Nadolig a'r flwyddyn newydd."

"Ar ôl gwasanaeth byr, mae'r plygain yn cael ei ddatgan yn agored a gall unrhyw un yn y gynulleidfa gymryd rhan, fel unigolion neu fel partïon bach, y parti mwyaf cyffredin yw tri o bobl, yn canu mewn harmoni clos. Mae'r canu bob amser yn ddigyfeiliant ac yn y gorffennol roedd yn cael ei ddominyddu gan ddynion a oedd yn canu mewn arddull gwerin syml a oedd yn unigryw."
## Gwerin traddodiadol a baledi 
Eglura'r gantores Siân James mai "baled a ddaliodd fy nychymyg o oedran ifanc iawn oedd yr hynod brydferth Yr Eneth ga'dd ei esgus - baled o'r 19g o ardal Cynwyd ger y Bala, Gwynedd, sy'n adrodd hanes y stori merch ifanc sydd, yn ei chael ei hun allan o briodas, yn cael ei thaflu allan o'i chartref teuluol gan ei thad, ei halltudio gan ei chymuned a'i gadael yn amddifad." "Mae'n dod i ben gyda'r ferch yn boddi ei hun. Fe'i darganfyddir gyda nodyn dwr-sodden yn ei llaw, yn gofyn am gael ei chladdu heb garreg fedd, felly byddai ei bodolaeth yn cael ei anghofio."

## Riliau dawns 
Diolch i waith unigolion fel Arglwyddes Llanofer yn y 18g, mae llawer o riliau dawns traddodiadol Cymru wedi goroesi.

## Macaronic: Caneuon dwyieithog 
Datblygodd caneuon macaronig yn ystod y chwyldro diwydiannol pan unodd Cymry Cymraeg â gweithwyr mudol i ffurfio caneuon dwyieithog.

## Adfywiad gwerin Celtaidd 
Yn y 1960au a'r 1970au cynyddodd actifiaeth Gymraeg yn sylweddol. Grŵp canu gwerin Cymreig adnabyddus yw Ar Log: “Erbyn yr wythdegau cynnar roedd Ar Log yn teithio Ewrop a Gogledd a De America am tua naw mis o’r flwyddyn gyda chyfoeth o gerddoriaeth werin Gymreig draddodiadol ar gael inni, o ganeuon 
dirdynnol a alawon telyn, i donau dawns swynol, a siantis môr cynhyrfus."

## Caneuon gwerin a phrotest modern 
Canwr a chyfansoddwr o Gymru yw Dafydd Iwan sy’n adnabyddus am ei weithgarwch gwleidyddol yn ystod y 1960au, 1970au a’r 1980au ac ymgyrch dros y Gymraeg gan Gymdeithas yr Iaith, Mudiad yr Iaith Gymraeg. Dywed fod "caneuon wedi bod yn gyfrwng naturiol i fynegi emosiynau cryf a phrotest wleidyddol ers canrifoedd, ac yma yng Nghymru mae traddodiad hir o faledi â thema gymdeithasol a gwleidyddol gref".

## Gweler hefyd 
* Dawns Gymreig
* Dawns stepio (clocsio)

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant Cymru
Categori: Traddodiadau Cymru
Nico Schlotterbeck

Pêl-droediwr  o'r Almaen yw **Nico Schlottebeck** (ganed 1 Rhagfyr 1999) sy'n chwarae dros  dros SC Freiburg a'r Almaen. Mae'n chwarae fel amddiffynnwr canolog. Ym mis Gorffennaf 2022, mae Schlotterbeck am adael Freiburg i chwarae dros Borussia Dortmund yn Bundesliga yr Almaen. Mae brawd Schlotterbeck, Keven, hefyd yn pêl-droediwr proffesiynol ac yn amddifynwr dros Freiburg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pêl-droedwyr o'r Almaen
Brenin y Brythoniaid

Cyn teitl Brenin neu Dywysog Cymru, defnyddiwyd y teitl **Brenin y Brythoniaid** (*Rex Britannorum*) i ddisgrifio Brenin y Brythoniaid Celtaidd, hynafiaid y Cymry, cyn ac ar ôl goresgyniad y Rhufeiniaid. 

## Brenhinoedd 
Brenin oedd y teitl a ddefnyddiai rheolwyr Cymreig cyn i'r term "tywysog" gael ei fabwysiadu. Serch hynny nid y tywysogion oedd y cyntaf i geisio uno Cymru dan un penarglwydd.

#### Brenhinoedd Amlwg 
* Llwyddodd Rhodri Mawr, brenin Gwynedd (844-878), i ychwanegu Powys (855-878) a Seisyllwg (871-878) at ei deyrnas.
* Llwyddodd Hywel Dda, brenin Seisyllwg (900-950), i ddod yn frenin ar Ddyfed (904-950), Brycheiniog (930-950), Gwynedd a Phowys (942-950).
* Roedd Maredudd ab Owain, brenin Deheubarth (986-999) hefyd yn teyrnasu ar Wynedd a Phowys (986-999).
* Daeth Gruffudd ap Llywelyn yn frenin ar Gymru gyfan. Daeth yn frenin ar Wynedd a Phowys ym 1039, Deheubarth ym 1055, a gweddill Cymru ym 1058 tan ei farw ym 1063.

## Rhestr Brenin y Brythoniaid 
## Cyfeiriadau 
Categori: Hanes Cymru
Rhestr o Dywysogion a Brenhinoedd Cymru

[bawd|243x243px|Paentiad o [Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr; Tywysog olaf Cymru ac arweinydd olaf Cymru annibynnol]]

Rhestr o **Frenhinoedd a Thywysogion brodorol Cymru**.  

## Cyd-destun 
### Cyn: Brenin y Brythoniaid 
Cyn teitl Brenin neu Dywysog Cymru, defnyddiwyd y teitl Brenin y Brythoniaid i ddisgrifio Brenin y Brythoniaid Celtaidd, hynafiaid y Cymry.

### **Diwedd y teitlau Cymreig** 
Lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf (Tywysog Cymru) gan filwyr Seisnig ym 1282 a daeth artaith a lladd ei frawd Dafydd ap Gruffydd ym 1283 hefyd gan filwyr o Loegr i ben i bob pwrpas ag annibyniaeth Cymru. Yna defnyddiwyd y teitl Tywysog Cymru gan frenhiniaeth Lloegr fel etifedd gorsedd Lloegr.

### **Gorgyffwrdd teitlau Cymreig a Seisnig** 
bawd|158x158px|Arfbais Owain Glyndŵr
Yn ystod y cyfnod 1400-1413, yn dilyn gwrthryfel yn erbyn rheolaeth Lloegr yng Nghymru, bu Tywysog brodorol Cymru, Owain Glyndŵr a brenhiniaeth Seisnig wedi’i benodi’n Dywysog Cymru (a ddaeth yn Harri V o Loegr yn ddiweddarach). Tywysog brodorol Cymru, Owain Glyndŵr a arweiniodd luoedd Cymru yn erbyn Tywysog Lloegr a rheolaeth Lloegr yng Nghymru.

### **Ar ôl** 
Yn dilyn marwolaeth Owain Glyndŵr yn 1415, dim ond etifedd anfrodorol i frenhiniaeth Lloegr (ac yn ddiweddarach Brydeinig) sydd wedi dal teitl Tywysog Cymru.

## Cyfnod y brenhinoedd 
## Cyfnod y tywysogion 
## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau brenhinoedd
Llandybie RFC

Mae **Clwb Rygbi Llandybie** yn dîm rygbi'r undeb Cymreig sydd wedi ei leoli ym mhentref Llandybïe, sydd wedi ei leoli 2.5 milltir i'r gogledd o Rydaman yn Sir Gaerfyrddin . Mae Clwb Rygbi Llandybïe yn aelod o Undeb Rygbi Cymru ac yn bwydo tîm proffesiynol Scarlets Llanelli. Mae Clwb Rygbi Llandybie yn chwarae yn Adran Tri Gorllewin B Cynghrair Cenedlaethol SWALEC.

Yn 2022, Keenan Jones oedd capten y clwb.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
R. L. Burnside

Canwr, cyfansoddwr caneuon, a gitarydd o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Lee Burnside** (23 Tachwedd 1926 – 1 Medi 2005).

Ganed ef yn Harmontown, Lafayette County, yn nhalaith Mississippi, i deulu o gyfrangnydwyr Affricanaidd-Americanaidd. Ni chafodd fawr o addysg, ac yn ifanc iawn aeth gyda'i rieni i gasglu cotwm ar y planhigfeydd mawr yn Nelta'r Mississippi. Yn niwedd y 1940au, ymunodd Burnside a nifer o'i berthnasau â'r Ymfudiad Mawr gan bobl dduon o daleithiau gwledig De'r Unol Daleithiau i'r dinasoedd ac ardaloedd diwydiannol yn y Gogledd a'r Gorllewin Canol. Symudodd i Chicago, Illinois, ac yno gwrandawodd ar Muddy Waters, un arall o Mississippi, yn canu'r felan. Fodd bynnag, amser truenus oedd hwn i'w deulu yn Chicago: llofruddiwyd ei dad, dau o'i frodyr, a'i ewythr i gyd mewn achosion ar wahân yn y ddinas. Dychwelodd i'w dalaith enedigol, a threuliodd y 1950au yn crwydro'r Delta, bryniau gogledd Mississippi, a Memphis, Tennessee. Yn y cyfnod hwn, saethodd Burnside yn farw ddyn a oedd yn ceisio'i fwrw oddi ar ei dir. Fe'i cafwyd yn euog o lofruddiaeth a'i carcharwyd ar fferm penyd Parchman yn Sunflower County. Wedi chwe mis, rhyddhawyd Burnside o'r carchar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion y felan
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion y felan
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o lofruddiaeth
Categori:Pobl a aned ym Mississippi
Categori:Pobl fu farw yn Tennessee
Catherine Margretta Thomas

Mae**Catherine Margretta Thomas** (1880&ndash;1972) yn adnabyddus am recordio dawns Gymreig y traddodiad Nantagrw.

## Bywyd Cynnar 
Ganwyd Catherine Margretta Thomas yn 1880, i'w rhieni Daniel a Hannah Davies yn Nantgarw.

Tra'n blentyn roedd hi'n mwynhau gwylio'r dawnsiau lleol.

Oherwydd nad oedd yr eglwysi lleol yn hoff o ddawnsio gwerin, nid oedd mam Catherine Margretta Thomas ei hun yn awyddus i'w merch fynd i weld y dawnsiau hyn, ond llwyddodd Catherine i ddarbwyllo ei thad i fynd â hi i weld yr arddangosiadau. Roedd twf Anghydffurfiaeth yng Nghymru yn golygu bod dawnsio gwerin bron wedi diflannu yn Nantgarw erbyn i Catherine Margretta Thomas fod yn ei harddegau.). Ond gwanhaodd dylanwad Anghydffurfiaeth ac erbyn i Ceinwen Thomas fynychu'r ysgol roedd hi'n trafod traddodiad dawnsio yn Nantgarw gyda'i mam.

## Cyfeiriadau 
Categori: Hanes Cymru
Categori: Diwylliant Cymru
Categori: Genedigaethau 1880
Categori: Marwolaethau 1972
Categori: Traddodiadau Cymru
Charles Sanders Peirce

Athronydd, rhesymegwr, a mathemategydd  o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Sanders Peirce** (10 Medi 1839 – 19 Ebrill 1914) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at resymeg perthnasau a fel un o brif ladmeryddion pragmatiaeth.

## Bywgraffiad 
Ganed Charles Sanders Peirce ar 10 Medi 1839 yn Cambridge, Massachusetts, Unol Daleithiau America, yn un o bedwar mab i'r Athro Benjamin Peirce—mathemategydd Americanaidd blaenaf y 19g—a'i wraig Sarah Mills, merch y Seneddwr Elijah Mills. Penodwyd Benjamin Peirce yn athro mathemateg ym Mhrifysgol Harvard ym 1831, ac yn athro seryddiaeth ym 1842, a magwyd ei feibion mewn amgylchfyd academaidd gyda phwyslais ar syniadau newydd yn y gwyddorau. Mynychodd Charles ysgolion preifat a'r uwchysgol yn Cambridge, ond roedd ei addysg bob amser dan oruchwyliaeth ei dad, ac yn y cartref byddai'r Athro Peirce yn rhoi gemau a chwestiynu mathemategol i brofi dealltwriaeth ei fab.

Derbyniwyd Charles yn fyfyriwr i Goleg Harvard ym 1855, a graddiodd yn un o aelodau ieuaf ei ddosbarth ym 1859. Er iddo ymddiddori yn athroniaeth yn bennaf, o ganlyniad i ddarllen gweithiau Friedrich Schiller, ar erfyn ei dad cychwynnodd Peirce ar yrfa wyddonol, a threuliodd un flwyddyn yn y maes gydag Arolwg Arfordirol yr Unol Daleithiau. Dychwelodd i Harvard i astudio yn Ysgol Wyddonol Lawrence, ac yno derbyniodd radd gyda'r clod uchaf mewn cemeg ym 1863.

Ni lleihaodd diddordeb Peirce yn athroniaeth, a bu dan gyfaredd syniadau Immanuel Kant yn enwedig. Bu'n gyfaill i William James, Chauncey Wright, a Francis Ellingwood Abbot ers ei ddyddiau yn y brifysgol, a chyfathrebodd â nifer o feddylwyr blaenllaw eraill ei oes, yn eu plith Oliver Wendell Holmes Jr., Ralph Waldo Emerson, a John Fiske. Darlithiodd yn achlysurol, o 1864 i 1871, ar bynciau rhesymeg ac athroniaeth gwyddoniaeth ym Mhrifysgol Harvard, a chyhoeddodd sawl erthygl (ond nid yr un llyfr) yn ymwneud ag athroniaeth. Fodd bynnag, ni châi Peirce ei benodi yn athro gan unrhyw brifysgol, a ni chydnabuwyd ei syniadau athronyddol gan y byd academaidd yn ystod ei oes. Treuliodd y rhan fwyaf o ddiwedd ei oes yn feudwy, a bu farw yn dlawd, ar 19 Ebrill 1914, ger Milford, Pennsylvania, yn 74 oed. Cyhoeddwyd y mwyafrif o'i weithiau o'r diwedd mewn wyth cyfrol, *Collected Papers of C.S. Peirce* (1931–58).

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion ffeithiol y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Mathemategwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Massachusetts
Categori:Rhesymegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Cultúrlann Aonach Mhacha

Mae **Aonach Mhacha** (Cynulliad Macha) hefyd **Cultúrlann Aonach Mhacha** neu'n aml **Cultúrlann Armagh** yn ganolfan ddiwylliannol i hybu'r iaith Wyddeleg yn ninas Ard Mhacha yng Ngogledd Iwerddon. Mae wedi ei seilio ar y *Cultúrlann* gyntaf, sef Cultúrlann McAdam Ó Fiaich sydd ar y Falls Road, yng ngorllewin dinas Belffast, ardal sy'n cael ei frandio'n gynyddol fel Cwarter Gaeltacht, Belffast. Agorwyd yn 2020.

## Hanes
Mae Aonach Mhacha wedi’i leoli ar safle’r hen orsaf dân yng nghanol hanesyddol dinas Ard Mhacha (Armagh) ac fe’i hagorwyd ym mis Mawrth 2020 fel canolfan menter iaith a diwylliant Gwyddeleg. Mae Aonach Mhacha ("Cynulliad Macha"), wedi'i enwi ar ôl man lle daeth pobl ynghyd yn yr hen amser i rannu syniadau, masnachu a gwneud cytundebau. Mae Aonach Mhacha yn arbennig gan fod sôn amdano mewn ysgrifau Cristnogol cynnar a hefyd yn y chwedlau Gaeleg cyn-Gristnogol. 

Mae yno i ddiwallu a thyfu'r boblogaeth sy'n siarad Gwyddeleg. Mae mwy na 6,000 o blant wedi cofrestru mewn addysg cyfrwng Gwyddeleg yng Ngogledd Iwerddon. Yn Swydd Armagh ceir 8 cyn-ysgol, 4 ysgol gynradd ac uned ail lefel cyfrwng Gwyddeleg, Coleg Caitríona, yn Ninas Armagh.

Ym mis Hydref 2021 bu i'r ganolfan lwyfannu ei drama gyntaf. Roedd yn ddrama Wyddeleg ei hiaith gydag is-deitlau Saesneg am y Gaeltacht ddinesig a sefydlwyd yn ninas Belffast yn 1969 - yr sydd wedi tyfu maes o law i fod yn sail ar gyfer y Cwarter Gaeltacht sy'n cael ei brandio yn Belffast. Llwyfanwyd *Is Iomaí Rud a Tharla* ("Mae Llawer o Bethau Wedi Digwydd") gan Nuala Ní Néill ar 9 Hydref ac mae'n adrodd hanesyn un cwpl ifanc wrth iddynt syrthio mewn cariad, priodi a dechrau eu breuddwyd o fagu eu teulu trwy Wyddeleg a dod yn rhan o'r Gaeltacht newydd, ddinesig, a sefydlwyd yn Shaw’s Road, Belffast yn 1969.

## Lleoliad
Mae Aonach Mhacha wedi ei lleoli ychydig oddi ar canol dinas Armagh. Ei bwriad yw adfywio rhan adfeiliedig o'r ddinas a bydd yn datblygu ymhellach y coridor diwylliannol rhwng y Shambles a ‘Cwarter y Gadeirlan’ neu ‘Hen Dref’, gan wneud yr ardal yn fwy diogel ac yn fwy deniadol i drigolion, ymwelwyr a thwristiaid tra hefyd yn rhoi hwb i’r ardal. economi leol drwy gynhyrchu cwsmeriaid lleol megis bwytai a lleoliadau trwyddedig a gaiff eu contractio i ddarparu gwasanaethau i’r ganolfan yn ystod gwyliau, cyngherddau, cynadleddau a gweithgareddau eraill.

Bydd prosiectau addysgol, celfyddydau creadigol, adloniadol a datblygu cymunedol hefyd yn cael eu denu i'r lleoliad trwy gydol y flwyddyn.

## Adnoddau a llywodraethiant
Mae'r ganolfan yn cynnwys siop, man perfformio fechan, neuadd, swyddfeydd a desg-dros-dro i'w llogi.

Mae'r holl elw a gynhyrchir gan weithgareddau masnachu Aonach Mhacha yn cael ei ail-fuddsoddi yng nghelfyddydau Aonach Mhacha ac mewn mentrau diwylliannol, cymdeithasol, celfyddydol, addysgol, hyfforddiant a chyflogaeth ar gyfer ardal Armagh.

## Gweler hefyd
* Cultúrlann McAdam Ó Fiaich - dinas Belffast
* Cultúrlann Uí Chanáin - dinas Derri

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol
* Facebook AonachMhacha

## Cyfeiriadau
Categori:Iwerddon
Categori:Gwyddeleg
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Categori:Sefydliadau 2020
Bariton (ystod leisiol)

Math o lais canu gwrywaidd clasurol yw **bariton** y mae ei amrediad lleisiol yn gorwedd rhwng y bas a'r tenor    Mae'r term yn tarddu o'r Groeg  (), sy'n golygu "seinio trwm". Mae cyfansoddwyr fel arfer yn ysgrifennu cerddoriaeth ar gyfer y llais hwn yn yr ystod o'r ail F o dan C canol i'r F uwchben C canol (hy F2–F4) mewn cerddoriaeth gorawl, ac o'r ail A o dan C canol i'r A uwchben C canol (A2 i A4) mewn cerddoriaeth operatig, ond gall yr amrediad ymestyn o'r naill ben i'r llall. Mae isdeipiau o bariton yn cynnwys y bariton bariton-Martin (bariton ysgafn), bariton telynegol, *Kavalierbariton*, bariton Verdi, bariton dramatig,  *bariton-nobl*, a'r bas-bariton.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth leisiol
Gwarchodfa Natur Pwll Clai Wern

Mae **Gwarchodfa Natur Pwll Clai Wern** yn warchodfa natur yn ymyl Camlas Trefaldwyn, i’r de-orllewin o Arddlin, Powys. Mae maes parcio.

Agorwyd y warchodfa tua 2000, a dechreuodd waith rheolaidd yn ddiweddar gan wirfoddolwyr lleol, yn cyd-weithio gyda ecologydd, i wella safon y dŵr gan glirio helyg. Gosodwyd hefyd cartrefi ar gyfer adar a phryfed.

Defnyddiwyd y clai ar wely’r camlas hyd at 1984.Aeth ffos o’r gamlas i Afon Hafren, yn rhoi pŵer i Felin Wern ger y gamlas. Roedd hefyd gwaith brics a theils, yn perthyn i gwmni’r gamlas, a reilffordd cledrau cil o’r pwll clai.

## Cyfeiriadau

Wern01LB.jpg
Wern02LB.jpg
Wern03LB.jpg
Wern04LB.jpg

Pwll Clai Wern
Rock Dog

Ffilm animeiddiedig gan Ash Brannon yw ***Rock Dog*** (2016) sy'n serennu y lleisiau J. K. Simmons, Luke Wilson, Eddie Izzard, Lewis Black, Kenan Thompson, Mae Whitman, Jorge Garcia, Matt Dillon, a Sam Elliott .

## Lleisiau Saesneg 
* Luke Wilson fel Bodi
* J. K. Simmons fel Khampa
* Eddie Izzard fel Angus Scattergood
* Lewis Black fel Linnux
* Sam Elliott fel Fleetwood Yak
* Kenan Thompson fel Riff
* Mae Whitman fel Darma
* Jorge Garcia fel Germur
* Matt Dillon fel Trey

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Tsieinëeg Mandarin
Categori:Ffilmiau 2016