open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Llewellyn Davies

Milwr o Gymro oedd **James Llewellyn Davies** VC (16 Mawrth 1886 – 31 Gorffennaf 1917). Derbyniodd Groes Fictoria, yr addurn milwrol uchaf sy'n cael ei gyflwyno am wroldeb "yng ngŵydd y gelyn" i aelodau'r lluoedd arfog yng ngwledydd y Gymanwlad a chyn diriogaethau'r Ymerodraeth Brydeinig.

## Cefndir
Ganwyd Davies yng Nglynebwy, Sir Fynwy (Blaenau Gwent heddiw), y trydydd o naw o blant i John a Martha Davies. Ar ôl gadael yr ysgol aeth i weithio fel glöwr yng Nglofa Wyndham ac ym 1906 priododd Elizabeth Ann Richards. Pan ymrestrodd Davies ar 12 Hydref 1914 roedd ganddynt dri o blant.

## Dyfarniad y VC
Ar 31 Gorffennaf 1917 cafodd Bye ei enwbu am y Groes Fictoria yn dilyn y weithred a ddisgrifir yma:

Mae ei Groes Fictoria yn cael ei arddangos yn Amgueddfa Y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yng Nghastell Caernarfon, Caernarfon, Gwynedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Croes Fictoria
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lynebwy
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Caerwyn Roderick

Roedd **Caerwyn Eifion Roderick** (15 Gorffennaf 1927 – 16 Hydref 2011) yn wleidydd Y Blaid Lafur ac yn Aelod Seneddol etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed

## Bywyd personol
Ganwyd  Roderick yn Ystradgynlais yn fab i David Morgan Roderick ac Elizabeth Evans ei wraig. Cafodd ei drwytho yn niwylliant Cymreig a Chymraeg o oed cynnar iawn, gyda’i deulu yn aelodau blaenllaw yng Nghapel Bedyddwyr Ainon, Ystradgynlais.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Maes-y-Dderwen, Ystradgynlais a Choleg Prifysgol Cymru, Bangor.

Ymbriododd ac Eirlys Lewis ym 1952; bu iddynt  un mab a ddwy ferch

## Gyrfa
Cyn dod yn Aelod Seneddol bu yn gweithio yn bennaf fel athro. Cafodd ei benodi yn athro mathemateg yn Ysgol Caterham, Surrey ym  1949 gan godi i bennaeth adran fathemateg yr ysgol ym 1952. Ym 1954 fe'i penodwyd yn bennaeth adran fathemateg Ysgol Ramadeg y Bechgyn Aberhonddu. Ym 1957 ymadawodd a byd addysg am gyfnod gan fynd i weithio fel Peiriannydd Astudiaethau Methodoleg i'r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Dychwelodd i'r dosbarth ysgol ym 1960 fel pennaeth adran fathemateg Ysgol Uwchradd Hartridge, Casnewydd. Ym 1969 cafodd ei benodi fel darlithydd yng Ngholeg Addysg Caerdydd gan ymadael a'r swydd honno ar adeg ei ethol ym 1970.

Ar ôl ymadael a'r Senedd ym 1979 cafodd ei benodi yn Swyddog llawn amser yn Undeb Cenedlaethol yr Athrawon (NUT) lle fu'n gweithio o 1980 hyd ei ymddeoliad ym 1991.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd Roderick fel ymgeisydd y  Blaid Lafur yn etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed yn etholiad cyffredinol 1970, fel olynydd i'r cyn AS Llafur Tudor Elwyn Watkins, gan lwyddo i gadw'r sedd hyd 1979 pan gollodd y sedd i'r ymgeisydd Ceidwadol Tom Hooson.

Ym 1974 daeth yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Eric Heffer, y Gweinidog Gwladol  dros Ddiwydiant, yna i Tony Benn yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwydiant  ac o 1975 i Michael Foot yr Ysgrifennydd Gwladol dros Gyflogaeth.

Fel Aelod Seneddol roedd Roderick yn wrthwynebydd cryf i'r rhyfel yn Fietnam, i apartheid yn Ne Affrica ac i'r Farchnad Gyffredin. Roedd yn frwd o blaid hawliau a chyfleusterau i bobl anabl, amddiffyn yr Iaith Gymraeg a Datganoli i Gymru. Yn ei hunangofiant Dal Ati mae Dafydd Wigley yn clodfori Roderick fel y cefnogwyr mwyaf teyrngar i ddatganoli yn y Blaid Lafur yn ystod cyfnod Refferendwm 1979.

Wedi colli ei sedd seneddol cafodd Roderick ei ethol yn aelod o Gyngor De Morgannwg ym 1980 gan barhau yn gynghorydd hyd 1996. Yn wyneb llawer o wrthwynebiad gan gyd cynghorwyr Llafur bu'n pwyso'n galed am ehangu addysg Gymraeg yn y sir.

## Marwolaeth
Bu farw yn Ysbyty Prifysgol Cymru yn 84 mlwydd oed, amlosgwyd ei weddillion yn  Amlosgfa'r Ddraenen, Caerdydd

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Dumfries a Galloway (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Dumfries a Galloway** (Saesneg: *Dumfries and Galloway*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

DumfriesGalloway2024Constituency.svg|Etholaeth Dumfries a Galloway yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 2005.

## Aelodau Seneddol 
* 2005–2015: Russell Brown (Llafur)
* 2015–2017: Richard Arkless  (SNP)
* 2017–2024: Alister Jack (Ceidwadol)
* 2024–presennol: John Cooper (Ceidwadol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2005
Acropolis

bawd|Yr Acropolis

Caer dinesig neu amddiffynfa sydd wedi’i leoli ar fryn caregog uwchben dinas Athen, Gwlad Groeg, yw'r **Acropolis**. Gellid gweld sawl adeilad hynafol o bwys hanesyddol a phensaernïol yno.

Mae tystiolaeth yn dangos bod pobl wedi dechrau byw ar y bryn hwn cyn belled yn ôl a’r bedwaredd mileniwm CC. Ymhlith yr adeiladau o bwys a geir yma yw'r Parthenon, y Propylaia, yr Erechtheion a theml Athena Nike.

Categori:Athen
Categori:Groeg yr Henfyd
Dwyrain Lothian (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Dwyrain Lothian** (Saesneg: *Lothian East*; *East Lothian* cyn 2024). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

LothianEast2024Constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Lothian yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd fel *East Lothian* yn 1983. Fe'i hailenwyd yn *Lothian East* yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–2001: John Home Robertson (Llafur)
* 2001–2010: Anne Picking (Llafur)
* 2010–2015: Fiona O'Donnell (Llafur)
* 2015-2017: George Kerevan (SNP)
* 2017–2019: Martin Whitfield (Llafur)
* 2019–2024: Kenny MacAskill (SNP, wedyn Alba)
* 2024–presennol: Douglas Alexander (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1983
Gogledd Caeredin a Leith (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Gogledd Caeredin a Leith** (Saesneg: *Edinburgh North and Leith*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

EdinburghNorthLeith2024Constituency.svg|Etholaeth Gogledd Caeredin a Leith yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1997.

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2001: Malcolm Chisholm (Llafur)
* 2001–2015: Mark Lazarowicz (Llafur-Cydweithredol)
* 2015–2024: Deidre Brock (SNP)
* 2024–presennol: Tracy Gilbert (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1997
William Roberts (anterliwtiwr)

Bardd Cymraeg ac anterliwtiwr oedd **William Roberts** (bl. 1745), a aned ym Mur Llwyd, Llannor, Sir Gaernarfon rywbryd cyn tua 1725. Ysgrifennodd anterliwt yn lladd ar y Methodistiaid o'r enw *Interlude Morgan y Gogrwr ar Cariadogs neu Ffrewyll y Methodistiaid*, y cyfeirir ati gan amlaf fel *Ffrewyll y Methodistiaid*, ac fe'i cyhoeddwyd yn 1745.

## Llyfryddiaeth
* A. Cynfael Lake (golygydd), *Ffrewyll y Methodistiaid* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1998)

## Gweler hefyd
*Twm o'r Nant

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Dwyrain Swydd Renfrew (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Dwyrain Swydd Renfrew** (Saesneg: *East Renfrewshire*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

EastRenfrewshire2024Constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Swydd Renfrew yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 2005.

## Aelodau Seneddol
* 1885–1886: James Finlayson (Rhyddfrydol)
* 1886–1906: Hugh Shaw-Stewart (Ceidwadol)
* 1906–1910: Sir Robert Laidlaw (Rhyddfrydol)
* 1910–1918: John Gilmour (Y Blaid Unoliaethol)
* 1918–1922: Joseph Johnstone (Rhyddfrydol Clymblaid)
* 1922–1924: Robert Nichol (Llafur)
* 1924–1930: Alexander Munro MacRobert (Y Blaid Unoliaethol)
* 1930–1940: Douglas Douglas-Hamilton (Y Blaid Unoliaethol)
* 1940–1959: Guy Lloyd (Y Blaid Unoliaethol)
* 1959–1979: Betty Harvie Anderson (Y Blaid Unoliaethol/Ceidwadol)
* 1979–1983: Allan Stewart (Ceidwadol)
* 1983: *diddymwyd yr etholiaeth*
* 2005–2015: Jim Murphy (Llafur)
* 2015–2017: Kirsten Oswald (SNP)
* 2017–2019: Paul Masterton (Ceidwadol)
* 2019–2024: Kirsten Oswald (SNP)
* 2024–presennol: Blair McDougall (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2005
De Caeredin (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **De Caeredin** (Saesneg: *Edinburgh South*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

EdinburghSouth2024Constituency.svg|Etholaeth De Caeredin yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1885.

## Aelodau Seneddol
* 1885:	Syr George Harrison (Rhyddfrydol)
* 1886–1892: Hugh Childers (Rhyddfrydol)
* 1892–1895: Herbert Paul (Rhyddfrydol)
* 1895–1899: Robert Cox (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1899–1900: Arthur Dewar (Rhyddfrydol)
* 1900–1906: Syr Andrew Agnew (Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1906–1910: Arthur Dewar (Rhyddfrydol)
* 1910–1917: Charles Lyell (Rhyddfrydol)
* 1917–1918: Edward Parrott (Rhyddfrydol)
* 1918–1922: Charles David Murray (Y Blaid Unoliaethol)
* 1922–1945: Samuel Chapman (Y Blaid Unoliaethol)
* 1945–1957: William Darling (Y Blaid Unoliaethol)
* 1957–1979: Michael Clark Hutchison (Y Blaid Unoliaethol, wedyn Ceidwadol)
* 1979–1987: Michael Ancram(Ceidwadol)
* 1987–2010: Nigel Griffiths (Llafur)
* 2010–presennol: Ian Murray (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1885
Dwyrain Glasgow (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Dwyrain Glasgow** (Saesneg: *Glasgow East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

GlasgowEast2024Constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Glasgow yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 2005.

## Aelodau Seneddol
* 2005–2008: David Marshall (Llafur)
* 2008–2010: John Mason  (SNP)
* 2010–2015: Margaret Curran (Llafur)
* 2015–2017: Natalie McGarry  (SNP, wedyn Annibynnwr)
* 2017–2024: David Linden  (SNP)
* 2024–presennol: John Grady (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2005
Canol Glasgow (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Canol Glasgow** (Saesneg: *Glasgow Central*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Fe'i diddymwyd yn 2024.

GlasgowCentralConstituency.svg|Etholaeth Canol Glasgow yn yr Alban

## Aelodau Seneddol
* 1885–1886: Gilbert Beith (Rhyddfrydol)
* 1886–1906: John George Alexander Baird (Ceidwadol)
* 1906–1909: Andrew Mitchell Torrance (Rhyddfrydol)
* 1909–1915: Charles Dickson (Ceidwadol)
* 1915–1918: John McLeod (Ceidwadol)
* 1918–1923: Andrew Bonar Law (Y Blaid Unoliaethol)
* 1923–1945: William Alexander (Y Blaid Unoliaethol)
* 1945–1950: James Hutchison (Y Blaid Unoliaethol)
* 1950–1966: James McInnes (Llafur)
* 1966–1980: Thomas McLellan McMillan (Llafur)
* 1980–1989: Bob McTaggart (Llafur)
* 1989–1997: Mike Watson (Llafur)
* 1997:	*diddymwyd yr etholaeth*
* 2005–2010: Mohammad Sarwar (Llafur)
* 2010–2015: Anas Sarwar (Llafur)
* 2015–2024: Alison Thewliss  (SNP)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Dadsefydliadau 2024
Pêl-droed yng Nghymru 2010-11

Tymor 2010-11 oedd y 126ed tymor i dîm cenedlaethol Cymru, 19eg tymor yn hanes Uwch Gynghrair Cymru a'r 124fed tymor o Gwpan Cymru.

## Timau Cenedlaethol Cymru
### Dynion
Dechreuodd Cymru, o dan reolaeth  John Toshack, eu hymgyrch i gyrraedd Pencampwriaeth Pêl-droed Ewrop 2012 yn Wcrain a Gwlad Pwyl. Cymru oedd y pedwerydd detholyn yng Ngrŵp G gyda Lloegr, Y Swistir, Bwlgaria a Montenegro hefyd yn y grŵp.

Ymddiswyddodd Toshack ar 9 Medi 2010 ar ôl i Gymru golli yn erbyn Montenegro yng ngêm agoriadol y grŵp gyda Brian Flynn, oedd yn reolwr ar dîm pêl-droed dan 21 Cymru ar y pryd, yn cymryd yr awenau fel rheolwr dros dro ar gyfer y gemau yn erbyn Bwlgaria a'r Swistir.

Ar 14 Rhagfyr 2010 cafodd Gary Speed ei bendoi'n reolwr newydd Cymru.

#### Capiau Cyntaf
Casglodd Steve Morison, Darcy Blake, Shaun MacDonald gap cyntaf dros Gymru yn ystod y tymor.

#### Canlyniadau
----

----

## Cyfeiriadau
Categori:2010 yng Nghymru
Categori:2011 yng Nghymru
2010-11
Maen Penddu

Maen hir o Oes Newydd y Cerrig neu efallai Oes yr Efydd ydy **Maen Penddu**, a leolir ar lethrau gogleddol Tal y Fan rhwng Penmaenmawr a Henryd, Sir Conwy; cyfeirnod OS: SH738735.

## Disgrifiad
Saif y maen hir unigol hwn ar y ffin rhwng cymunedau Penmaenmawr a Henryd. Mae ffiniau'r cymunedau modern hyn yr un â ffiniau'r plwyfi eglwysig, sef Dwygyfylchi a Henryd. Roedd yn arfer cyffredin dewis henebion amlwg i nodi ffiniau hen blwyfi. Mae'n gorwedd ar darn o dir gweddol wastad rhwng Cefn Maen Amor a llethrau gogleddol Tal y Fan.

Gerllaw ceir dwy heneb gynhanesyddol arall. Mae Cylch cerrig Cefn Maen Amor yn gylch o gerrig bychan iawn, llai na throedfedd o uchder. Yn agos iddo ceir carnedd gron.

Maen Penddu a'r ardal gerllaw - Maen Penddu and surrounding area, nr Henryd, Dyffryn Conwy, Cymru (Wales) 35.jpg
Maen Penddu Standing Stone - geograph.org.uk - 205537.jpg
Maen Penddu a'r ardal gerllaw - Maen Penddu and surrounding area, nr Henryd, Dyffryn Conwy, Cymru (Wales) 26.jpg
Maen Penddu a'r ardal gerllaw - Maen Penddu and surrounding area, nr Henryd, Dyffryn Conwy, Cymru (Wales) 31.jpg

## Gweler hefyd
* Carnedd gron Cefn Maen Amor
* Cylch cerrig Cefn Maen Amor

## Cyfeiriadau
Categori:Meini hirion Cymru
Categori:Henryd
Categori:Penmaenmawr
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Inverness, Nairn, Badenoch a Strathspey (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Inverness, Nairn, Badenoch a Strathspey** (Saesneg: *Inverness, Nairn, Badenoch and Strathspey*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Fe'i diddymwyd yn 2024.

InvernessNairnBadenochStrathspeyConstituency.svg|Etholaeth Inverness, Nairn, Badenoch a Strathspey yn yr Alban

## Aelodau Seneddol 
* 2005–2015: Danny Alexander (Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–2024: Drew Hendry  (SNP)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Dadsefydliadau 2024
Dwyrain Caeredin (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Dwyrain Caeredin** (Saesneg: *Edinburgh East*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Fe'i diddymwyd yn 2024.

EdinburghEastConstituency.svg|Etholaeth Dwyrain Caeredin yn yr Alban

## Aelodau Seneddol 
* 1885–1886: George Goschen (Rhyddfrydol Annibynnol wedyn Y Blaid Unoliaethol Ryddfrydol)
* 1886–1899: Robert Wallace (Rhyddfrydol)
* 1899–1909: Syr George McCrae (Rhyddfrydol)
* 1909–1912: Syr James Gibson (Rhyddfrydol)
* 1912–1924: James Myles Hogge (Rhyddfrydol)
* 1924–1931: Thomas Drummond Shiels (Llafur)
* 1931–1935: David Marshall Mason (Rhyddfrydol)
* 1935–1945: Frederick Pethick-Lawrence (Llafur)
* 1945–1947: George Reid Thomson (Llafur)
* 1947–1954: John Wheatley (Llafur)
* 1954–1970: George Willis (Llafur)
* 1970–1997: Gavin Strang (Llafur)
* 1997:	*diddymwyd yr etholaeth*
* 2005–2010: Gavin Strang (Llafur)
* 2010–2015: Sheila Gilmore (Llafur)
* 2015–2024: Tommy Sheppard  (SNP)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Dadsefydliadau 2024
William Roberts

Ceir sawl **William Roberts**, yn cynnwys:

* William Roberts (anterliwtiwr) (b. 1745), dramodydd
* William Roberts (Nefydd) (1813-1872), bardd
* William John Roberts (Gwilym Cowlyd) (1828–1904), bardd
* William Roberts (meddyg) (1830-1899)
* Will Roberts (seiclwr) (g. 1998)
Kilmarnock a Loudoun (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Kilmarnock a Loudoun** (Saesneg: *Kilmarnock and Loudoun*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

KilmarnockLoudoun2024Constituency.svg|Etholaeth Kilmarnock a Loudoun yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1983.

## Aelodau Seneddol
* 1983–1997: Willie McKelvey (Llafur)
* 1997–2010: Des Browne (Llafur)
* 2010–2015: Cathy Jamieson (Llafur-Cydweithredol)
* 2015–2024: Alan Brown  (SNP)
* 2024–presennol: Lillian Jones(Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1983
Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis

bawd|Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis

Ysgol gynradd Gaeleg yr Alban yn ninas Inverness, Yr Alban yw **Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis** ("Ysgol Gynradd Gaeleg Inverness").  Sefydlwyd yr ysgol yn wreiddiol yn 2007. Yn 2014, roedd 187 o ddisgyblion yn yr ysgol.

## Dolen allanol
 Gwefan Swyddogol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghyngor yr Ucheldir
Categori:Addysg  yng Nghyngor yr Ucheldir
Inbhir Nis
Bun-sgoil Taobh na Pàirce

bawd|Bun-sgoil Taobh na Pàirce yng Nghaeredin

Ysgol gynradd cyfrwng Gaeleg yr Alban yn ninas Caeredin, Yr Alban yw **Bun-sgoil Taobh na Pàirce** ("Ysgol Gynradd Gaeleg Caeredin").  Sefydlwyd yr ysgol yn 2013. Yn 2015, roedd 250 o ddisgyblion yn yr ysgol.

Erbyn mis Mawrth 2021 mae gan Bun-sgoil Taobh na Pàirce 418 disgybl dros 16 dosbarth,[2] a meithrifa gyda  40:40 lle.

Mae cynllun ar y gweill am ysgol gyfun Gaeleg cyntaf Caeredin [3] i ddisodli’r “uned” eilradd presennol o fewn ysgol gyfun James Gillespie's High School. 

## Dolen allanol
[1]  Gwefan yr ysgol     cyrchwyd 16/08/2022

[2]. 

[3] "Police HQ and old hospital in running to be site of Edinburgh's new Gaelic school"    09/09/2021

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaeredin
Categori:Addysg yng Nghaeredin
Taobh na Pairce
Mervyn Burtch

Cyfansoddwr Cymreig oedd **Mervyn Burtch** (7 Tachwedd 1929 &ndash; 12 Mai 2015).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr clasurol o Gymru
Zoboomafoo

Cyfres deledu Americanaidd i blant yw ***Zoboomafoo*** (1999–2001). Roedd y gyfres o 65 rhaglen yn cynnwys oedolion, plant, a phypedau o adar, anghenfilod a chreaduriaid eraill sy'n byw yn yr un stryd. Un o'r anifeiliaid hyn, sef lemur a roddodd ei enw i'r rhaglen; llais -  Gord Robertson.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Livingston (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Livingston**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Livingston2024Constituency.svg|Etholaeth Livingston yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1983.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–2005: Robin Cook (Llafur)
* 2005–2010: Jim Devine (Llafur)
* 2010–2015: Graeme Morrice (Llafur)
* 2015–2024: Hannah Bardell (SNP)
* 2024–presennol: Gregor Poynton (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1983
Midlothian (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Midlothian**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Midlothian2024Constituency.svg|Etholaeth Midlothian yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1955.

## Aelodau Seneddol 
* 1955–1959: David Johnstone Pryde (Llafur)
* 1959–1966: James Hill	(Llafur)
* 1966–1992: Alex Eadie	(Llafur)
* 1992–2001: Eric Clarke (Llafur)
* 2001–2015: David Hamilton	(Llafur)
* 2015–2017: Owen Thompson (SNP)
* 2017–2019: Danielle Rowley (Llafur)
* 2019–2024: Owen Thompson (SNP)
* 2024–presennol: Kirsty McNeill (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1955
Gogledd-orllewin Glasgow (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Gogledd-orllewin Glasgow** (Saesneg: *Glasgow North West*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Safodd yr etholaeth hon ar ochr ogleddol glannau Afon Clud. Ceir amrywiaeth cymdeithasol ynddi oedd yn cynnwys rhannau cyfoethog fel Jordanhill a Scotstoun, yn ogystal â mannau tlawd e.e. ystadau tai Drumchapel. Fe'i diddymwyd yn 2024.

GlasgowNorthWestConstituency.svg|Etholaeth Gogledd-orllewin Glasgow yn yr Alban

## Aelodau Seneddol
* 2005–2015: John Robertson (Llafur)
* 2015–2024: Carol Monaghan	 (SNP)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Dadsefydliadau 2024
Motherwell a Wishaw (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Motherwell a Wishaw** (Saesneg: *Motherwell and Wishaw*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Fe'i diddymwyd yn 2024.

MotherwellWishawConstituency.svg|Etholaeth Motherwell a Wishaw yn yr Alban

## Aelodau Seneddol
* 1974:	George Lawson (Llafur)
* 1974–1983: Jeremy Bray (Llafur)
* 1983:	*diddymwyd yr etholaeth*
* 1997–2015: Frank Roy (Llafur)
* 2015–2024: Marion Fellows (SNP)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Dadsefydliadau 2024
Gogledd-ddwyrain Glasgow (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Gogledd-ddwyrain Glasgow** (Saesneg: *Glasgow North East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

GlasgowNorthEast2024Constituency.svg|Etholaeth Gogledd-ddwyrain Glasgow yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 2005.

## Aelodau Seneddol
* 2005–2009: Michael Martin (Llefarydd)
* 2009–2015: Willie Bain (Llafur)
* 2015–2017: Anne McLaughlin (SNP)
* 2017–2019: Paul Sweeney (Llafur)
* 2019–2024: Anne McLaughlin (SNP)
* 2024–presennol: Maureen Burke (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2005
Na h-Eileanan an Iar (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Na h-Eileanan an Iar** (**Western Isles** cyn 2005). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

NaHEileananAnIar2024Constituency.svg|Etholaeth Na h-Eileanan an Iar yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1918.

## Aelodau Seneddol
* 1918–1922: Donald Murray (Rhyddfrydol)
* 1922–1923: Syr William Dingwall Mitchell Cotts (Rhyddfrydol Cenedlaethol)
* 1923–1929: Alexander Mackenzie Livingstone (Rhyddfrydol)
* 1929–1931: Thomas Bridgehill Wilson Ramsay (Rhyddfrydol, wedyn Rhyddfrydol Cenedlaethol)
* 1935–1970: Malcolm Macmillan (Llafur)
* 1970–1987: Donald Stewart	(SNP)
* 1987–2005: Calum MacDonald (Llafur)
* 2005–2024: Angus MacNeil (SNP, wedyn Annibynnwr)
* 2024–presennol: Torcuil Crichton (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1918
Moray (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Moray**. Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Fe'i diddymwyd yn 2024.

MorayConstituency.svg|Etholaeth Moray yn yr Alban

## Aelod Seneddol
* 1983–1987: Alex Pollock (Ceidwadol)
* 1987–2001: Margaret Ewing	 (SNP)
* 2001–2017: Angus Robertson  (SNP)
* 2017–2024: Douglas Ross (Ceidwadol)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Dadsefydliadau 2024
Amélie Mauresmo

Chwaraewraig tenis o Ffrainc yw **Amélie Simone Mauresmo** (ganwyd 5 Gorffennaf 1979 yn Saint-Germain-en-Laye, Département Yvelines). Enillodd bencampwriaethau Wimbledon, Agored Awstralia a Medal Arian yn Gemau Olympaidd yr Haf 2004. Yn 2015 hi oedd hyfforddwraig Andy Murray.

Wedi iddi drechu Lindsay Davenport ym Mhencampwriaeth Agored Awstralia pan oedd yn 19 oed, cyhoeddodd ei bod yn lesbian. Dywedodd wedyn, fod 'dod allan' yn gyhoeddus gyda'i rhywioldeb wedi ei chynorthwyo i chwarae'n well.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr tenis o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pencampwyr Agored Awstralia
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru

Mae **tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru** () yn cynrychioli Cymru yn y byd pêl-droed i ferched ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru (FAW). Mae'r FAW yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

## Hanes
Roedd tîm yn cynrychioli Cymru eisoes wedi chwarae ym Mhencampwriaeth answyddogol Ewrop yn Rimini, Yr Eidal ym 1979, gan orffen ar waelod grŵp oedd yn cynnwys Yr Iseldiroedd a Sweden. ond ni chafodd **Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru** eu mabwysiadu'n swyddogol gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru tan 1992. Chwaraewyd eu gêm swyddogol gyntaf yn erbyn Gwlad yr Iâ ym Mhort Talbot ar 6 Medi 1993.

Trefnwyd Pencampwriaeth Ewrop i Ferched gan UEFA am y tro cyntaf ym 1984, ond gan nad oedd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn cydnabod tîm merched Cymru hyd nes 1992, ni chafwyd gwahoddiad. Cafodd Cymru gystadlu am y tro cyntaf yn rowndiau rhagbrofol Pencampwriaeth Ewrop i Ferched 1995 .

## Chwaraewyr nodedig
Ymysg chwaraewyr mwyaf nodedig ac adnabyddus y tîm mae Jess Fishlock o Gaerdydd. Hi oedd y chwaraewr cyntaf (gwrywaidd neu fenywaidd) i ennill 100 cap dros eu gwlad. Bu i'r gweinyddydd chwaraeon a'r darlithydd, Laura McAllister o Penybont-ar-Ogwr hefyd chwarae i'r tîm.

## Record rhyngwladol
### Prif sgorwyr 
Cywir ar *25 Hydref 2025* (Mae'r chwaraewyr sy'n dal i chwarae mewn **print trwm**):

### Mwyaf o Gapiau 
*Cywir ar 25 Hydref 2025* (Mae'r chwaraewyr sy'n parhau i chwarae mewn **print trwm**):

### Cwpan y Byd
Nid yw Cymru erioed wedi llwyddo i gyrraedd rowndiau terfynol Cwpan y Byd i Ferched.

## Gweler hefyd
* Adran Premier - uwch gynghrair genedlaethol pêl-droed merched Cymru
* Cwpan Pêl-droed Merched Cymru - cwpan i dimau merched Cymru
* Tlws Adran - cystadleuaeth i glybiau pyramid cynghreiriau Adran Cymru

## Cyfeiriadau
Cymru
B. B. King

Canwr, gitarydd a cherddor o'r Unol Daleithiau oedd **Riley B. King** (16 Medi 1925 – 14 Mai 2015), neu **B.B. King**.

Fe'i ganwyd yn Itta Bena, Mississippi.

Yn 2011, nodiodd cylchgrawn *Rolling Stone* taw King oedd eu rhif 6  ar eu rhestr o'r gitaryddion gorau erioed.

## Albymau
*''Singin' the Blues* (1957)
**The Blues* (1958)
**B.B. King Wails* (1959)
**King of the Blues* (1960)
**Sings Spirituals* (1960)
**The Great B.B. King* (1960)
**My Kind of Blues* (1961)
**Blues For Me* (1961)
**Blues in My Heart* (1962)
**Easy Listening Blues* (1962)
**B.B. King* (1963)
**Mr. Blues* (1963)
**Confessin' the Blues* (1966)
**Blues on Top of Blues* (1968)
**Lucille* (1968)
**Live & Well* (1969)
**Completely Well* (1969)
**Indianola Mississippi Seeds* (1970)
**B.B. King in London* (1971)
**L.A. Midnight* (1972)
**Guess Who* (1972)
**To Know You Is to Love You* (1973)
**Friends* (1974)
**King Size* (1977)
**Midnight Believer* (1978)
**Take It Home* (1979)
**There Must Be a Better World Somewhere* (1981)
**Love Me Tender* (1982)
**Blues 'N' Jazz* (1983)
**Six Silver Strings* (1985)
**King of the Blues: 1989* (1988)
**There Is Always One More Time* (1991)
**Blues Summit* (1993)
**Lucille & Friends* (1995)
**Deuces Wild* (1997)
**Blues on the Bayou* (1998)
**Let the Good Times Roll* (1999)
**Makin' Love Is Good for You* (2000)
**Riding with the King * (2000, gyda Eric Clapton)
**A Christmas Celebration of Hope* (2001)
**Reflections* (2003)
**B. B. King & Friends: 80* (2005)
**One Kind Favor'' (2008)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2015
Cwmni Beyer Peacock

bawd|260px|Locomotif Beyer Peacock yn Canberra, Awstralia
260px|bawd|chwith|Rhif 87, Rheilffordd Eryri
Gwneuthurwr locomotifau oedd **Cwmni Beyer Peacock** a ffurfiwyd gan Charles Frederick Beyer a Richard Peacock ym 1853. Cynlluninwyd eu gweithdy, Ffowndri Gorton ym Manceinion gan Beyer, lle adeiladodd lawer o'r peiriannau. Gwnaed y cwmni'n gwmni cyfyngedig yn 1902 a daeth i ben ym 1966.

## Locomotifau
Cwblhawyd ei locomotif cyntaf – un o wyth locomotif 2-2-2 ar gyfer Rheilffordd y Great Western yn ôl cynllun Daniel Gooch, arolygydd locomotifau cyntaf y rheilffordd, ar 21 Gorffennaf 1855, yn costio £2,660. Roedd gan y cwmni berthynas agos efo Charles Beattie, arolygydd locomotifau'r Rheilffordd Llundain a'r De Orllewin.

## Rheilffordd Eryri
bawd|260px|Locomotif yn ymyl Rhyd-Ddu
Mae gan Rheilffordd Eryri bum locomotif Beyer Garratt dosbarth NGG 2-6-2 + 2-6-2, a adeiladwyd ar gyfer rheilffyrdd yn Ne Affrica. Roedd sawl lein o led 2 droedfedd wedi cau, felly cytunwyd y byddai Rheilffordd Swydd Alfred yn atgyweirio a chyflenwi'r locomotifau. Un ohonynt, rhif 143, oedd yr un olaf a adeiladwyd gan gwmni Beyer Peacock.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*  *A Short History of Beyer, Peacock*  gan Richard L. Hills
*  *The Origins of the Garratt Locomotive* gan Richard L. Hills (Gwasg Plateway)

## Dolen allanol
* Gwefan Beyer Peacock 

Categori:Locomotifau stêm
Categori:Manceinion
Categori:Sefydliadau 1853
Categori:Rheilffordd Eryri
Categori:Locomotifau cymalog
Gogledd-ddwyrain Fife (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban yw **Gogledd-ddwyrain Fife** (Saesneg: *North East Fife*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

NorthEastFife2024Constituency.svg|Etholaeth Gogledd-ddwyrain Fife yn yr Alban

Crëwyd yr etholwyd yn 1983.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1987: Barry Henderson (Ceidwadol)
* 1987–2015: Menzies Campbell (Rhyddfrydol, wedyn Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2015–2019: Stephen Gethins (SNP)
* 2019–presennol: Wendy Chamberlain (Democratiaid Rhyddfrydol)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1983
Ochil a De Swydd Perth (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yn yr Alban oedd **Ochil a De Swydd Perth** (Saesneg: *Ochil and South Perthshire*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Fe'i diddymwyd yn 2024.

OchilSouthPerthshireConstituency.svg|Etholaeth Ochil a De Swydd Perth yn yr Alban

## Aelodau Seneddol 
* 2005–2015: Gordon Banks (Llafur)
* 2015–2017: Tasmina Ahmed-Sheikh  (SNP)
* 2017–2019: Luke Graham (Ceidwadol)
* 2019–2024: John Nicolson (SNP)
* 2024:	*diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn yr Alban (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 2005
Categori:Dadsefydliadau 2024
Floyd Mayweather, Jr.

Paffiwr proffesiynol o'r Unol Daleithiau ydy **Floyd Mayweather, Jr.** (ganed **Floyd Joy Sinclair**, 24 Chwefror, 1977). Mae'n ddiguro fel paffiwr proffesiynol ac mae'n bencampwr byd bumplyg wedi iddo ennill unarddeg teitl byd eang.

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Paffwyr o'r Unol Daleithiau
John Humphrys

Awdur, newyddiadurwr a chyflwynydd radio a theledu o Gymru yw **Desmond John Humphrys** (ganwyd 17 Awst 1943). O 1981 i 1987 roedd yn brif gyflwynydd ''Newyddion Naw o'r Gloch*, prif raglen newyddion Prydeinig y BBC. Rhwng 1987 a 2019 roedd yn cyflwyno rhaglen arobryn BBC Radio 4, *Today*. Ers 2003 mae wedi bod yn gyflwynydd y cwis teledu "anoddaf un" – *Mastermind''.

Mae gan Humphrys enw da fel cyfwelydd dygn a phlaen; o bryd i'w gilydd mae gwleidyddion wedi bod yn feirniadol iawn o'i arddull ar ôl cael eu cyfweld yn llym ganddo ar radio a theledu byw.

## Cefndir
Cafodd Humphrys ei eni yn *Pearl Street*, Sblot, Caerdydd yn fab i Edward George Humphrys, Cwyrydd Ffrenig, a Winifred Mary (cynt Matthews), triniwr gwallt. Roedd yn un o bump o blant. Brawd iddo oedd Bob Humphrys gohebydd chwaraeon BBC Cymru.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Uwchradd Caerdydd gan adael yr ysgol yn 15 oed i gychwyn gyrfa yn y byd newyddiadurol.

## Gyrfa
Ar ôl gadael yr ysgol cafodd ei benodi'n ohebydd dan hyfforddiant ar y *Penarth Times* cyn cael ei benodi yn gyw ohebydd ar y Western Mail ac yna'n ohebydd teledu ar TWW. Ymunodd â'r BBC ym 1966 fel gohebydd rhanbarthol Lerpwl a gogledd orllewin Lloegr, cyn cael ei ddyrchafu'n ohebydd tramor. Fel gohebydd tramor fu'n gyfrifol am ohebu'r newyddion am ymddiswyddiad Richard Nixon o arlywyddiaeth yr Unol Daleithiau.

Ym 1981 daeth yn brif angor rhaglen *Newyddion Naw* y BBC gan gadw'r swydd hyd 1987 pan gafodd ei benodi'n brif gyflwynydd rhaglen newyddion *Today* ar Radio 4 fel olynydd i John Timpson. O 1993 hyd 2003 bu'n gyflwynydd y rhaglen deledu *On The Record* 
Cyhoeddodd yn Chwefror 2019 y byddai'n rhoi'r gorau i gyflwyno *Today* gan ddweud y dylai fod wedi gadael "flynyddoedd yn ôl". Darlledodd ei sioe olaf ar fore 19 Medi 2019.

## Cyhoeddiadau 
* ''Devil's Advocate* (Llundain: Arrow Books, 2000)
* *The Great Food Gamble* (Llundain: Coronet Books, 2002)
* *Lost For Words: The Mangling and Manipulating of the English Language* (Llundain: Hodder & Stoughton, 2004)
* *Beyond Words: How Language Reveals the Way We Live Now* (Llundain: Hodder & Stoughton, 2006)
* *In God We Doubt: Confessions of a Failed Atheist* (Llundain: Hodder & Stoughton, 2007)
* *Blue Skies & Black Olives*  (Llundain: Hodder & Stoughton, 2009)
* (gyda Sara Jarvis) *The Welcome Visitor: Living Well, Dying Well*  (Llundain: Hodder & Stoughton, 2009)
* *A Day Like Today: Memoirs''  (Llundain: William Collins, 2019)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Richard Collingham Wallhead

Roedd **Richard Collingham Wallhead** (28 Rhagfyr 1869 – 27 Ebrill 1934),  yn wleidydd Llafur a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Merthyr o 1922 i 1934

## Bywyd Personol
Ganwyd Wallhead yn Islington Llundain yn fab i Richard Wallhead, gweithiwr Rheilffordd a Mary (née Love) ei wraig.

Priododd  Ellen Staines ym 1892 a bu iddynt un mab a dwy ferch. Bu un o'i ferched, Muriel Nichol yn Aelod Seneddol Llafur etholaeth Bradford North 1945-1950

## Gyrfa
Bu'n gweithio fel peintiwr tai ac yn gerfiwr efydd a chopr yn Swydd Gaer, gan fynychu darlithoedd efrydwyr allanol Mudiad Addysg y Gweithwyr i wella ei addysg. Ym 1906 cafodd ei benodi yn rheolwr ac yn newyddiadurwr ar y papur sosialaidd *The Manchester Labour Leader*,  yr oedd hefyd yn ddarlithydd allanol i Goleg y Blaid Lafur Annibynnol.

Ym 1917 cyflwynodd cynnig i gynhadledd y Blaid Lafur Annibynnol (ILP) a oedd yn gwrthwynebu polisïau llywodraeth Lloyd George a oedd yn cyfyngu ar ryddid o dan ddeddfau diogelwch Y Rhyfel Byd Cyntaf ac yn gwrthwynebu gwasanaeth milwrol gorfodol; o ganlyniad cafodd ei  gadw yn y ddalfa o dan Ddeddf Amddiffyn y Deyrnas (1914)

## Gyrfa Wleidyddol
Cafodd ei ethol i Gyngor Ddinas Manceinion ym 1919 gan wasanaethu hyd 1921. Safodd fel ymgeisydd seneddol y Blaid Lafur yn etholaeth Coventry ym 1918, heb lwyddiant. Safodd yn etholaeth Merthyr ym 1922 gan lwyddo i gipio'r sedd i Lafur gan y Rhyddfrydwyr. Gwasanaethodd fel Cadeirydd yr y Blaid Lafur Annibynnol o 1920 i 1922.

Roedd y Blaid Lafur Annibynnol yn rhan gysylltiedig o'r Blaid Lafur hyd 1930 pan ddatgysylltwyd y ddwy blaid gan nad oedd yr ILP yn credu bod polisïau Llywodraeth Llafur Ramsay MacDonald yn ddigon asgell chwith. Yn Etholiad Cyffredinol 1931 roedd Wallhead yn un o ddim ond pum allan o'r 31 AS ILP i ddychwelyd i Dŷ'r Cyffredin, yn bennaf gan na fu ymgeisydd  Llafur swyddogol yn sefyll yn ei erbyn. Ym 1933 ymddiswyddodd Wallhead o'r ILP ac ymuno a'r Blaid Lafur Swyddogol gan fwriadu sefyll fel ymgeisydd Llafur yn yr etholiad dilynol, ond bu farw cyn yr etholiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1934
J. J. Watt

Chwaraewr pêl-droed Americanaidd dros y Houston Texans yw **Justin James "J. J." Watt** (ganwyd 22 Mawrth 1989). Cafodd ei eni yn Waukesha, Wisconsin. Chwaraeodd bêl-droed Americaniadd ym Mhrifysgol Wisconsin dros dim y Badgers o 2009 hyd at 2010.

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Wisconsin
Categori:Chwaraewyr pêl-droed Americanaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Wisconsin
William Edward Powell

bawd|Nanteos

Roedd **William Edward Powell** (16 Chwefror  1788 - 10 Ebrill 1854) yn dirfeddiannwr, yn fonheddwr, yn wleidydd Torïaidd o Gymru ac yn Aelod Seneddol Ceredigion o 1816 i 1854.

## Bywyd personol
Roedd Powell yn fab i Thomas Powell, Nanteos ac Elinor merch Edward Maurice Corbet Ynysmaengwyn, Tywyn, ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Westminster a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen

Bu'n briod ddwywaith: priododd ei wraig gyntaf Laura Edwyna merch James Sackville Tufton Phelp o Coston House, Swydd Gaerlŷr ym 1810 a chawsant ddau fab. Bu Laura hi farw ym 1822. Ailbriododd Powell ym 1841 â Harriet Dell, merch Henry Hutton o Cherry Willingham, Swydd Lincoln a gweddw George Ackers o Moreton Hall, Swydd Gaer, ni chawsant blant.

Bu mab hynaf cyfreithlon ac etifedd William, William Thomas Rowland Powell, yn AS Ceredigion o 1859 hyd 1865.

Yn ogystal â bod yn briod ddwywaith bu ganddo feistres hir dymor hefyd, perthynas a oedd yn rhychwantu'r ddwy briodas, sef Miss Mary Selina Genet, Stryd Britannia, Llundain. Bu iddynt bedwar o blant gyda William Edward Powell yn cael ei enwi'n gyhoeddus fel y tad ar eu holl gofnodion bedydd.

## Gyrfa
Bu farw Thomas, tad William Powell ym 1797, pan oedd William yn 11 mlwydd oed. Gosodwyd Nanteos ar rent ac aeth y teulu i fyw i Ffrainc; wedi etifeddu'r ystâd ar ei 21ain pen blwydd canfuwyd bod y tenantiaid wedi gadael yr ystâd mewn  *anrhaith a segurdod* . Prif yrfa Powell fu ail adfer sefyllfa arianol bregus yr ystâd i'w hen ogoniant.

Ymrestrodd fel llumanwr gyda Gwarchodlu'r Dragŵn ym 1811 gan ymadael a'r lluoedd sefydlog ym 1822. Fe fu yn Uwchgapten ym milisia Sir Aberteifi o 1811 gan gael ei ddyrchafu yn Gyrnol ym 1816 a Chadlywydd ym 1826 swydd bu'n dal hyd ei farwolaeth.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd ei ethol i'r Senedd ym 1816 ar farwolaeth Thomas Johnes; bu Pryse Pryse hefyd yn canfasio ar gyfer y sedd ond tynnodd allan o'r ras ar addewid gan Powell a'i gefnogwyr y byddent yn ei gefnogi ar gyfer sedd Bwrdeistref Aberteifi. Cadwodd ei sedd am weddill ei oes yn gwbl ddiwrthwynebiad. Ni fu ei yrfa Seneddol yn un llachar, yr oedd yn pleidleisio gyda'r llywodraeth ar bron pob mesur heb gyfrannu nemor dim i ddadleuon ar lawr y Tŷ.

Bu'n Siryf Sir Aberteifi ym 1810 ac yn Arglwydd Raglaw o 1817  hyd ei farwolaeth ym 1854.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1854
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Locomotif Beyer Garratt

260px|bawd|Rhif 143, Rheilffordd Eryri
bawd|250px|Locomotif Beyer Garratt yn Amgueddfa Ipswich, Queensland
bawd|250px|Locomotif Beyer Garratt ar Reilffordd Eryri
bawd|250px|Locomotif Beyer Garratt yng Ngorsaf reilffordd Caernarfon
bawd|250px|Locomotif Beyer Garratt yn Amgueddfa Mount Barker, De Awstralia
[bawd|250px|Beyer Garratt ar reilffordd fechan yn [Tasmania|Nhasmania ]]

Dyfeisiwyd y locomotif **Beyer Garratt** gan Herbert William Garratt, peiriannydd i lywodraeth De Cymru Newydd ym 1907, ac aeth o i Gwmni Beyer Peacock efo'r syniad. Oherwydd ei waith tramor, ac ei farwolaeth ym 1913, gwnaethpwyd mwyafrif y gwaith datblygu gan gwmni Beyer Peacock.

Fel locomotifau cymalog eraill, mae'r Beyer Garratt yn caniatáu lledu pwysau'r locomotif dros llawer o olwynion. Maen nhw wedi bod yn ddefnyddiol ar reilffyrdd ysgafn. Roedd gan y locomifau'r gallu o gario llawer o ddŵr, sydd yn ddefnyddiol yn ardaloedd poeth a sych, megis rhannau Affrica.
Cariwyd y boeler rhwng 2 uned pŵer. Yn annhebyg i gynlluniau cymalog eraill, megis y Locomotif Fairlie a Locomotif Mallet, deodd yno ddim olwynion i gyfyngu maint y boeler a blwch tân, felly roedd hi'n bosibl creu locomotif pŵerus iawn

Cafodd locomotifau dosbarth 59 y Rheilffyrdd Dwyrain Affrica boeler efo tryfesur 7 troedfedd a hanner, yn llawer mwy 'na locomotifau ar reilffyrdd lled safonol yng ngwledydd Prydain. Weithiau cynhaliwyd tân efo peirianwaith mecanyddol neu defnyddiwyd olew. Defnyddiwyd dau neu dro dyn tân ar locomotif dosbarth P y Rheilffordd Bengal-Nagpur. Ar Reilffordd Benguela, llosgwyd coed, ac roedd angen 4 dyn tân..

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
*  Richard L. Hills, *The Origins of the Garratt Locomotive* (Gwasg Plateway)

Categori:Cwmni Beyer Peacock
Categori:Locomotifau cymalog
Categori:Locomotifau stêm
Categori:Rheilffyrdd Gwynedd
Pryse Pryse

[bawd|300px|'Meibion Pryse Pryse' gan [Hugh Hughes; c.1826. Llyfrgell Genedlaethol Cymru.]]
Roedd **Pryse Pryse** (ganwyd **Pryse Loveden**) (1774- 4 Ionawr  1849) yn wleidydd Chwig / Rhyddfrydol Gymreig ac yn Aelod Seneddol Aberteifi o 1818 i 1849.

## Bywyd Personol
Ganwyd Pryse  ym 1744 a'i bedyddio ar 1 Mehefin 1774 yn Eglwys Buscot, Berkshire yn fab i Edward Loveden Loveden a Margaret Pryse merch Lewis Pryse Gogerddan. Etifeddodd ystâd Gogerddan gan ei nain ym 1798 a newidiodd ei gyfenw i Pryse. Bu Edward Loveden Loveden yn AS etholaethau Abingdon a Shaftesbury.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton ac Eglwys Crist, Rhydychen.

Ym 1798 priododd Harriet Flower merch William Flower 2il barwn Ashbrook a gweddw'r Anrhydeddus Y Parch John Ellis Agar, ni fu iddynt blant. Llosgwyd Harriet i farwolaeth wrth ddathlu'r flwyddyn newydd yng Ngogerddan 14 Ionawr, 1813. Ym 1815 priododd morwyn ei ddiweddar wraig sef Jane, ferch Peter Cavallier o Cleveland, Swydd Efrog bu iddynt tri mab, bu ei fab hynaf Pryse Loveden yn olynydd iddo fel AS Aberteifi o 1849 i 1855 a bu ei ail fab Edward Lewis Pryse yn AS Aberteifi o 1857 i 1868.

## Gyrfa Wleidyddol
Cafodd Pryse sawl gynnig i ymgeisio am sedd seneddol; ym 1796 ceisiwyd dwyn perswâd arno i sefyll dros Geredigion ond nid oedd diddordeb ganddo. Ym 1801 cafodd ei dad addewid o *sedd poced* ar gyfer Pryse trwy nawdd William Pitt ond gwrthodwyd y cynnig. Ar ôl genedigaeth ei fab cyntaf penderfynodd sefyll er mwyn ail adfer *hawl* teulu Gogerddan i gynrychiolaeth Sir Aberteifi, fel etifeddiaeth i'w mab gan fod Prysiaid wedi bod yn cynrychioli'r Sir ers cyfnod y deddfau uno.

Ar farwolaeth Thomas Johnes ym 1816 dechreuodd canfasio i'w olynu fel aelod Ceredigion gan lwyddo i gael ei enwebu, ond rhoddwyd pwysau arno i sefyll i lawr er budd William Edward Powell Nanteos; fe gytunodd ar yr amod ei fod yn cael ei ddewis ar gyfer sedd y fwrdeistref yn yr etholiad canlynol. Fe'i etholwyd fel AS Aberteifi yn etholiad 1818 a chadwodd y sedd hyd ei farwolaeth ym 1849. Dim ond unwaith bu raid iddo sefyll etholiad a hynny ym 1841 lle bu'n gwrthwynebu ymgeisydd Ceidwadol, John Scandret Harford, yn wreiddiol cyhoeddwyd bod Harford wedi ennill o 226 pleidlais i 163 cyn canfod bod llyfrau pôl Aberystwyth wedi eu colli neu (yn ôl rai) wedi cael eu dwyn gan gefnogwyr yr ymgeisydd Ceidwadol. Fel prawf eu bod ill ddau yn derbyn mae amryfusedd oedd yn gyfrifol talodd y ddau ymgeisydd rhyngddynt am bâr o sbectol newydd i faer Aberteifi, i sicrhau ei fod yn gallu gweld lleoliad pob llyfr pôl yn y dyfodol .

## Marwolaeth
Bu farw yng Ngogerddan yn 75 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yng nghôr Eglwys Llanbadarn Fawr.

## Dolen allanol
Llun o Pryse Pryse yng nghasgliad LlGC  
## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1774
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1849
Categori:Rhyddfrydiaeth
Richard Bulkeley Philipps Philipps

bawd|Castell Picton, Cartref Arglwydd Aberdaugleddau

Gwleidydd o Gymru oedd **Richard Bulkeley Philipps Philipps** (ganwyd **Richard Bulkeley Philipps Grant**, 7 Mehefin 1801 – 3 Ionawr 1857). Roedd yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Bwrdeistref Hwlffordd rhwng 1826–35 a 1837–47 ac yn Arglwydd 1847–57.

## Bywyd personol
Roedd Richard Bulkeley Philipps Grant yn fab i John Grant, Begeli a Mary Philippa Artemisia Philipps; yr oedd ei mam o ach deulu Philipps Castell Picton ac fe etifeddodd Richard yr ystâd ar farwolaeth ei gefnder Richard Philipps, Barwn cyntaf Aberdaugleddau ym 1823 gan newid ei gyfenw i Philipps.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Westminster.

Ym 1824 priododd ag Eliza merch John Gordon o Hanwell, Middlesex, bu hi farw ym 1852. Priododd am yr ail dro ym 1854 gyda'r Ledi Anne Jane Howard, merch William 4ydd Iarll Wicklow; ni fu blant o'r naill briodas na'r llall.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd William Henry Scourfield  wedi bod yn cynrychioli Hwlffordd yn y Senedd ers 1818 dan nawdd y ddiweddar Arglwydd Aberdaugleddau fe ildiodd ef ei le yn etholiad cyffredinol 1826 i wneud lle i Philipps cael sefyll. Etholwyd Philipps yn ddiwrthwynebiad gan dal ei afael ar y sedd hyd 1835. Ym 1835 fe benderfynodd Jonathan Peel o Cotts, câr i Robert Peel, herio am enwebiad Rhyddfrydol Hwlffordd ar sail diffyg sylw Philipps i'w dyletswyddau seneddol a'i gyfnodau hir o absenoldeb o'i etholaeth trwy grwydro Ewrop. Gan ofni nad oedd modd iddo dal gafael ar y sedd fe dynnodd allan o'r ras gan roi ei gefnogaeth i'r ymgyrch llwyddiannus i  ailethol y Ceidwadwr Scourfield.  Yn etholiad 1837 ildiodd Scourfield y sedd eto er budd Philipps, cadwodd y sedd yn ddiwrthwynebiad hyd ei ddyrchafiad i Dŷ’r Arglwyddi ym 1847.

Fe wasanaethodd fel Arglwydd Raglaw Hwlffordd o 1824 hyd ei farwolaeth a bu'n Maer Hwlffordd ym 1829-30 a 1831-2. Cafodd ei urddo yn farwnig ym 1828 a'i ddyrchafu i'r bendefigaeth fel Barwn 1af Aberdaugleddau (ail greadigaeth) ym 1847.

## Marwolaeth
Bu farw yng Nghastell Picton ym 1857 yn 55 mlwydd oed, rhoddwyd ei weddillion i orwedd mewn claddgell deuluol yng nghôr Eglwys St Mair Hwlffordd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1801
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1857
Categori:Rhyddfrydiaeth
Richard Price (AS Maesyfed)

Roedd **Richard Price** (1773 - 10 Ebrill, 1861) yn wleidydd Torïaidd o Gymru.  Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Bwrdeistref Maesyfed o 1799 i 1847.

Roedd Price yn fab hynaf Richard Price, cyfreithiwr o Norton Manor, Trefyclo a Margaret merch Charles Humphreys, cyfreithiwr neuadd Pennant Hall, Trefaldwyn bu ei ewythr Chase Price yn AS Sir Faesyfed o 1768 i 1777.  Cafodd ei addysgu yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen.

Roedd sedd Maesyfed yn un  dan nawdd  5ed Iarll Rhydychen, ewythr yr Iarll sicrhaodd y sedd ar gyfer Price pan ddaeth yn wag ym 1799. Ar ôl cael ei ethol am y tro cyntaf aeth Price ati i ddatblygu sylfaen o gefnogaeth bersonol yn yr etholaeth ac o fewn cyfnod o ddeng mlynedd yr oedd yn gallu gwrthwynebu diddordebau Rhydychen ym Maesyfed.

Ni fu yn aelod seneddol gweithgar yr oedd yn cefnogi'r gweinyddiaethau Torïaidd mewn pleidlais ond erbyn 1832 ei unig gyfraniadau i ddadleuon ar lawr  Tŷ'r Cyffredin oedd rai i wrthwynebu diwygio'r senedd.

Bu farw 10 Ebrill 1861, yn 88 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1861
Pop Negatif Wastad

Grŵp cerddoriaeth electronig a roc amgen yn yr 1980au hwyr oedd **Pop Negatif Wastad**. Aelodau'r grŵp oedd Gareth Potter ac Esyllt Wigley o'r grŵp Crisialau Plastig. Y dylanwad pennaf armymt oedd *Acid House * a phync Americanaidd a gellir disgrifio'r gerddoriaeth fel cyfuniad o gerddoriaeth ‘ddiwydiannol’ dywyll a ‘house’.

Wnaethon nhw erioed chwarae'n fyw, ond fe ymddangoson nhw ar Fideo 9, gan recordio thema i'r rhaglen *Slac Yn Dynn* ar S4C a chwaraeodd y band yn y ffilm *Mwg Glas, Lleuad Waed*.

## Disgograffi
**Wastad* - 1990 LP 12" (SLATE 9, Recordiau Central Slate)
Traciau: Valium, Pop Negatif Wastad, Kerosene, Iawn, Pop negatif, "Helo rhywbeth newydd".
**Ceri Dwi Angen Cysgu* (Twinfield gyda Pop Negatif Wastad) - 2016 (Sengl ar Soundcloud)

## Gweler hefyd
*Tŷ Gwydr - Mark Lugg, David Lord a Gareth Potter; y band cyntaf i ddod a 'rave' i Gymru.
*Tudalen artist ar Discogs

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Dadsefydliadau 1989