open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ychen

Anifail gwrywaidd heb ei sbaddu, o deulu'r fuwch, sy'n cael ei gadw fel anifail gwaith, yn bennaf, neu ar gyfer ei gig, yw **ychen** (y ffurf luosog yw **ychen**). Daw o rywogaeth *Bos Taurus.*

Am ganrifoedd lawer yr ych oedd yr anifail dewis ar gyfer aradu'r tir a gwaith fferm o bob math yng ngwledydd Ewrop, yn cynnwys Cymru. Cafodd ychen eu disodli'n raddol gan ceffylau gwedd yn y cyfnod modern. Mewn nifer o wledydd eraill, yn arbennig yn Asia, yr ych yw'r anifail dewis gan ffermwyr o hyd ar gyfer aradu a chludo.

## Gweler hefyd
*Gwartheg
*Ychen Bannog

Categori:Amaeth
Categori:Anifeiliaid dof
Categori:Gwartheg
Ych-y-fi

Mae**Ych-y-fi** neu **Ych-a-fi** yn rhywbeth y mae pobl yn ei ddweud pan mae rhywbeth yn eu diflasu.

Mae'r ebychiad yn cael ei ddefnyddio yn y ddrama Under Milk Wood, er bod hi yn y Saesneg.

Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Nerys Hughes

Actores o Gymru yw **Nerys Hughes** (ganwyd 8 Tachwedd 1941) sy'n fwyaf adnabyddus am ei gwaith ar deledu, yn cynnwys y cyfresi teledu *The Liver Birds* a *The District Nurse* - cyfres a ysgrifennwyd yn arbennig iddi, gan ennill gwobr Actores Deledu y Flwyddyn gan y Variety Club. 

## Bywgraffiad
Ganwyd hi yn y Rhyl (yn Sir y Fflint ar y pryd, yn Sir Ddinbycherbyn hyn). Cymraeg yw ei mamiaith. Astudiodd ddrama yng  Ngholeg Rose Bruford. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rhan fel Sandra Hutchinson yn y gyfres deledu llwyddiannus ar *The Liver Birds* a ddarlledwyd gan y BBC rhwng 1969 a 1978 gyda adfywiad byr yn 1996. Ei prif gyd-actorion oedd Mollie Sugden a Polly James.

Gwnaeth ymddangosiadau byr yn y ffilmiau *A Severed Head* a *Take A Girl Like You*, y ddau yn 1970. Yn y theatr, mae wedi perfformio gyda'r Royal Shakespeare Company, yr English Stage Company yn y Royal Court, a Theatre of Comedy.

Roedd Hughes yn un o'r 'chwilotwyr' a deithiodd i'r blanet Arg ym mhedwerydd pennod (sydd nawr ar goll o'r BBC) y gyfres cwis *The Adventure Game* yn 1981, lle diflannodd wrth chwarae gêm y Vortex. Roedd yn seren gwadd yn y stori esoterig a trosiadol "Kinda" (1982) ar gyfres *Doctor Who* yn chwarae'r gwyddonydd Todd, gyda Peter Davison, Richard Todd a Simon Rouse. Ymddangosodd ym mhennod "Something Borrowed" o*Torchwood*  fel Brenda Williams. Mae hefyd yn adnabyddus am ei rhan fel Glenda yn ''The Queen's Nose* (1998–2000).

Gwnaeth y band Half Man Half Biscuit ryddhau cân "I Hate Nerys Hughes (From The Heart)" ar eu albwm *Back in the D.H.S.S.''.

## Bywyd personol
Mae'n briod a Patrick Turley. Cyfarfu'r ddau yn y 1960au pan oedd Patrick yn ddyn camera teledu. Dywedodd Nerys ei fod wedi "achub ei bywyd" wrth ffilmio - gwthiodd hi a'i gamera mewn i ffos er mwyn osgoi car oedd yn rasio atynt.

## Gwaith teledu 
### Comedi
### Drama
### Ymddangosiadau
## Oriel 

Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532508).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532505).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532503).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532506).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o'r Rhyl
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Ysbyty Gwynedd

Ysbyty cyffredinol mwyaf Gwynedd, ar safle ym Mhenrhosgarnedd rhwng yr A55 a dinas Bangor, ydy **Ysbyty Gwynedd**. Dyma bencadlys Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, sy'n un o ymddiriedolaethau iechyd GIG Cymru. Mae talgylch yr ysbyty yn cynnwys y rhan fwyaf o Wynedd ei hun, Ynys Môn, a rhannau o sir Conwy (cleifion Ysbyty Cyffredinol Llandudno a Bryn y Neuadd).

Ceir dros 550 gwely yn yr ysbyty sy'n cynnig ystod eang o wasanaethau meddygol dwys a llawfeddygol, yn cynnwys uned damwain fawr, gofal dwys, gofal calon, ac adrannau seiciatreg, mamolaeth a gofal babanod arbenigol. Yma hefyd y ceir prif ganolfan meddyginiaeth yr ardal.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Bangor
Categori:Gwynedd
Gwynedd
Hedd Gwynfor

Ymgyrchydd iaitth a dyn busnes yw **Hedd Gwynfor** (ganwyd 1980). Mae'n fab i Meinir a Ffred Ffransis ac yn ŵyr i Gwynfor Evans.

Mae'n gweithio i gwmni crefftau Cadwyn a sefydlwyd gan ei rieni yn 1973. Yn 2020 daeth ef a'i chwaer Sioned yn gyfarwyddwyr y cwmni wrth i'w rieni ildio'r awenau. Mae'n gyfrifol am wefan maes-e.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 20fed ganrif
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Coleg Newydd, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yn Rhydychen, Lloegr, yw'r **Coleg Newydd** (Saesneg: *New College*). Ei enw gwreiddiol oedd "Coleg y Santes Fair o Gaerwynt yn Rhydychen", ond yn fuan cafodd ei adnabod gan yr enw "Coleg Newydd" er mwyn i'w wahaniaethu oddi wrth Goleg Oriel (yn wreiddiol "Tŷ'r Fendigaid Forwyn Fair").

## Cynfyfyrwyr
* A. H. Dodd (1891-1975), hanesydd
* John Julius Norwich (1929-2018), hanesydd
* Jeremy Miles (1971-) gwleidydd

## Cyfeiriadau

Newydd
Categori:Sefydliadau 1379
Meredith Edwards

Actor o Rosllannerchrugog  oedd **Meredith Edwards** (10 Mehefin, 1917 - 8 Chwefror, 1999),  tad actor Ioan Meredith a thaid actorion Ifan Meredith a Rhys Meredith.

## Ffilmiau
Yn cynnwys:
* *A Run for Your Money* (1949)
* *The Blue Lamp* (1950)
* *The Lavender Hill Mob* (1951)
* *The Cruel Sea* (1953)
* *Dunkirk* (1958)
* *Tiger Bay* (1959)
* ''Eira Cynta'r Gaeaf / The Winter Stallion* (1992)

## Teledu
Yn cynnwys:
* *Randall and Hopkirk (Deceased)'' (1969)

## Oriel 

Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532502).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532499).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532525).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532500).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532526).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532521).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532522).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546104).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546114).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546127).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546138).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546155).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546107).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546105).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546135).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546144).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546111).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru preparing to produce Y Gofalwr, a translation of The Caretaker by Harold Pinter (1546216).jpg
Delwedd:Meredydd Edwards, yr actor (1503418).jpg
Delwedd:Meredydd Edwards, yr actor (1503416).jpg
Delwedd:Meredydd Edwards, yr actor (1503419).jpg
Delwedd:Meredydd Edwards, yr actor (1503413).jpg

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Pobl o Rosllannerchrugog
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Rhiwabon
Tewdrig

Brenin Gwent a Glywysing yn ne Cymru a sant a ferthyrwyd yn ymladd y Sacsoniaid oedd **Tewdrig** neu **Tewdrig ap Llywarch** (Lladin: *Theodoricius* / *Theodoric*) (tua 580 - 630).
200px|bawd|chwith|*Marwolaeth Tewdrig*, darlun o gerflun gan y cerflunydd Cymreig J. Evan Thomas (1852).

## Bywgraffiad
Yn ôl hanesyn a geir yn *Llyfr Llandaf* (12g), roedd Tewdrig yn fab i naill ai Lywarch neu Teithfall o Went, a roddodd lawer o dir i glas Llandaf. Ymddeolodd fel brenin er mwyn mynd yn feudwy yn Nhyndyrn ac fe'i holynwyd gan ei fab, Meurig, tad Athrwys ap Meurig.

Ond pan groesodd y Sacsoniaid Afon Hafren dan arweiniad Ceolwulf tua'r flwyddyn, gan anrheithio nifer o glasau ac eglwysi, daeth Tewdrig allan o'i ymddeoliad i gynorthwyo ei fab ac amddiffyn yr eglwys yn erbyn y "paganiaid" Seisnig. Gorchfygodd Tewdrig a Meurig y Sacsoniaid ym mrydr Pont y Saeson, ger Tyndyrn, ond clwyfwyd Tewdrig yn angheuol.  Cafodd ei gludo ar gert ych i'r clas ar Ynys Echni, ym Môr Hafren, ond ar y ffordd arhosodd yr ychen wrth ffynnon wyrthiol a enwir yn Ffynnon Tewdrig hyd heddiw. Yno cafodd ei glwyfau eu golchi a bu farw mewn hedd. Yng nghalendr yr Eglwys coffheir ei farw ar 3 Ionawr.

## Cof
Cododd y brenin Meurig eglwys yn y man a chladdodd ei dad yno a rhoi'r tir o'i amgylch i Esgobion Llandaf. Galwyd y llecyn yn Merthyr Tewdrig (pentref Matharn ar lan afon Gwy heddiw). Ond mae rhai haneswyr yn meddwl mai ger Caerfaddon yr ymladdwyd y frwydr ac i Dewdrig gael ei gladdu ar ei ffordd adref.

Darganfuwyd esgyrn honedig Sant Tewdrig ger yr allor yn Eglwys Merthyr Tewdrig gan Francis Godwin, Esgob Llandaf 1601-1617. Roedd clwyf mawr yn y benglog.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 630au
Categori:Matharn
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Categori:Teyrnoedd Gwent
Wy (gwahaniaethu)

Gall **wy** (anaml: **ŵy**) gyfeirio at:

* Wy (Ofwm) neu - cell genhedlu fenywaidd
* Wy (bwyd)

Gweler arall:
* Wy siocled
* *Wy Mam!*
Ysbyty Cyffredinol Llandudno

Ysbyty cyffredinol ar safle ar gyrion Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, yw **Ysbyty Cyffredinol Llandudno**. Mae'n cael ei redeg gan Ymddiriedolaeth Iechyd Gogledd Orllewin Cymru fel rhan o GIG Cymru ac yn cydweithredu'n agos ag Ysbyty Gwynedd, Bangor.

Dros y blynyddoedd diwethaf cafwyd sawl bygythiad i gwtogi ar wasanaethau'r ysbyty a'i israddio i fod yn ysbyty cymuned, gyda'r bwriad o drosglwyddo rhai gwasanaethau arbenigol i Ysbyty Gwynedd ac Ysbyty Glan Clwyd. Bu ymateb chwyrn i hynny yn lleol. Ymgyrchodd Gareth Jones, Aelod Cynulliad Conwy ac eraill i'w achub a chafwyd datganiad ym mis Mawrth 2008 gan Edwina Hart fod Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi ailystyried ei chynlluniau a bod dyfodol yr ysbyty yn ddiogel am rŵan.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghonwy
Categori:Llandudno
Llandudno
Cynan ab Iago

Roedd **Cynan ab Iago** (fl. tua 1040 - 1060) yn fab i Iago ab Idwal ap Meurig   (974? — 1039), brenin Gwynedd, ac yn dad Gruffudd ap Cynan, a ddaeth yn ei dro yn frenin Gwynedd.

## Bywgraffiad
Daeth Iago, oedd o linach Idwal Foel, yn frenin ar Wynedd ar farwolaeth Llywelyn ap Seisyll yn 1023. Fodd bynnag, lladdwyd ef gan ei ŵyr ei hun yn 1039, a dilynwyd ef gan fab Llywelyn ap Seisyll, Gruffudd ap Llywelyn. Gorfodwyd Cynan ab Iago i ffoi i Iwerddon.

Yn Iwerddon, priododd Cynan y dywysoges Lychlynnaidd Ragnell (neu Ragnallt),  merch i Olaf Arnaid (bu farw 1012), un o feibion Dubhgall, brenin Dulyn. Yn  Hanes Gruffudd ap Cynan wrth drafod achau Gruffudd, dywedir:

:''Ei dad oedd Cynan, frenin Gwynedd, a'i fam oedd Ragnell ferch Afloedd (Olaf Arnaid), frenin dinas Dulyn a phumed ran Iwerddon* (orgraff ddiweddar).

Fodd bynnag, nid oes cofnod arall i Gynan deyrnasu ar Wynedd. Yn ôl *Historie of Cambria''  (1584) gan David Powel, ceisiodd ddwywaith i ennill y deyrnas gyda chymorth llynges o Ddulyn. Yn 1041, llwyddodd i gymeryd Gruffudd ap Llywelyn yn garcharor, ond gallodd gwŷr Gruffudd ei ryddhau yn fuan. Yn 1052, gwasgarwyd ei longau gan storm fawr. Lladdwyd Gruffudd ap Llywelyn gan ei ŵyr ei hun yn 1063 yn ôl y rhan fwyaf o ffynonellau, ond dywed Brut Wlster mai Cynan ab Iago a'i lladdodd yn 1064.

Gellir casglu o Hanes Gruffudd ap Cynan fod Cynan wedi marw pan oedd Gruffudd yn ieuanc. Dywedir i'w fam egluro iddo mai ef oedd gwir etifedd teyrnas Gwynedd, ond nid oes sôn am ei dad yn y cyswllt yma. Pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan i hawlio teyrnas Gwynedd yn ddiweddarach, cyfeirid ato fel "ŵyr Iago" yn hytrach na "Mab Cynan", sy'n awgrymu nad oedd Cynan yn adnabyddus yng Nghymru .

Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau'r 1060au
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Gwalchmai ap Gwyar

Cymeriad a gysylltir a'r chwedlau am y brenin Arthur yw **Gwalchmai ap Gwyar**, hefyd **Gwalchmei** (Lladin: *Gualguainus*, Ffrangeg: *Gauvain*, Saesneg: *Gawain*).

## Hanes 
Ymddengys Gwalchmai fel un o ŵyr Arthur yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, lle disgrifir ef fel nai i Arthur. Mae'n un o'r gwŷr a ddewisir gan Arthur i fynd gyda Culhwch i chwilio am Olwen. Yn Llyfr Du Caerfyrddin enwir ei farch fel Ceingaled, a dywedir fod ei fedd ym Mheryddon. Dywed William o Malmesbury yn ei *De Rebus Gestis Anglorum* iddo deyrnasu mewn rhan o Brydain a eilw yn Walweitha, a dywed fod ei fedd yn Rhos (yn Sir Benfro yn awr). Ceir yr enw Castell Gwalchmai yn y cantref hwnnw.

Mae'n gymeriad pwysig yn *Historia Regum Britanniae* Sieffre o Fynwy, lle mae'n un o farchogion gorau Arthur ac yn etifedd posibl i'r deyrnas nes iddo gael ei ladd gan ŵyr Medrawd. Mae'r testun anghyflawn diweddarach *Genedigaeth Arthur* yn gwneud Gwyar, mam Gwalchmai a chwaer Arthur, yn briod i Emyr Llydaw ac felly'n fam i Hywel ab Emyr Llydaw.

Ymddengys Gauvain yng ngwaith Chrétien de Troyes, lle mae'n batrwm o sifalri. Ef yw arwr y chwedl Saesneg o'r 14g, *Sir Gawain and the Green Knight*.

Categori:Arwyr
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Ysbyty Cyffredinol Bronglais

Ysbyty cyffredinol yn Aberystwyth sy'n gwasanaethu Ceredigion a rhan sylweddol o'r Canolbarth yw **Ysbyty Cyffredinol Bronglais**. Lleolir yr ysbyty ddim ymhell o ganol y dref, ar Heol Caradog ar waelod allt Penglais. Lleolir pencadlys Ymddiriedolaeth GIG Ceredigion a Chanolbarth Cymru, sy'n rheoli'r ysbyty, ar y safle.

Mae gan yr ysbyty 174 o wlau ar gyfer cleifion mewnol (a 12 gwely dydd). Mae'r rhanfwyaf o'r arbenigion clinigol i'w cael yno yn ogystal ac adran gwasanaethau brys.

Bu nifer o brotestiadau yn 2006 yn erbyn cynlluniau is-raddio'r ysbytu fel rhan o ail-strwytho'r Ymddiriedolaeth GIG.

Ym mis Hydref 2009, datganwyd cynllun i wario £40 miliwn ar ailddatblygu'r ysbyty. Bydd hyn yn cynnwys adeiladu sawl ward newydd, gan gynnwys ward mamolaeth a dymchwel hen stordai a'r maes parcio.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Ysbyty Cyffredinol Bronglais, GIG Cymru
*Ymddiriedolaeth GIG Ceredigion a Chanolbarth Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Bronglais
GIG Cymru

**GIG Cymru** (Saesneg: ) yw enw corfforaethol swyddogol **Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru**; yr oedd yn rhan o'r un stwythur Gwasanaeth Iechyd Gwladol â Lloegr tan yn ddiweddar ond erbyn heddiw mae'n ddatganoledig dan ofal Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol Llywodraeth Cymru.

; Ionawr 2021]]

## Strwythur
Ceir sawl ysbyty GIG yng Nghymru, yn ysbytai cyffredinol, cymunedol a lleol.

Crëwyd Byrddau Iechyd Lleol yn 2003 i gymryd lle'r hen Awdurdodau Iechyd. Mae ymddiriedolaethau iechyd Cymru yn gyfrifol am weinyddu ysbytai yn eu rhanbarth ynghyd â gofal cymunedol a gwasanaethau iechyd meddwl. Ceir 12 ymddiriedolaeth ranbarthol ynghyd ag un ar gyfer Gwasanaeth Ambiwlans Cymru ac un arall, Felindre  http://www.velindre-tr.wales.nhs.uk , ar gyfer gwasanaethau cenedlaethol ar draws Cymru.

Mae saith bwrdd iechyd yng Nghymru:

bawd|Arwydd Cymraeg ger Llyn Crafnant yn dweud "Diolch NHS!"; Gwanwyn 2021

Mae gan Gymru un ysbyty sy'n darparu hyfforddiant, sef Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd. Mae Comisiwn Iechyd Cymru http://www.wales.gov.uk/subihealthcom/index.htm  yn asiantaeth weithredol dan reolaeth Llywodraeth y Cynulliad sy'n trefnu gofal canolog arbenigol. Mae'n darparu yn ogystal gyngor am wasanaethau arbenigol i GIG Cymru.

Mae gwasanaeth NHS Direct ar gael yng Nghymru hefyd, sy'n cynnig cyngor i gleifion yn Gymraeg a Saesneg. Enw Cymraeg y gwasanaeth yw Galw Iechyd Cymru.

## Gweler hefyd
*Rhestr ysbytai Cymru (wedi eu trefnu yn ôl Ymddiriedolaeth Iechyd GIG)
*Sláintecare

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Gwefan GIG Cymru


Categori:Iechyd yng Nghymru
Anton Chekhov

Dramodydd o Rwsia oedd **Anton Pavlovich Chekhov** (Rwsieg, Анто́н Па́влович Че́хов) (17 Ionawr 1860 - 2 Gorffennaf 1904). Fe'i ganed yn Taganrog, Rwsia; bu farw ym Madenweiler, Yr Almaen.

## Llyfryddiaeth 
### Dramâu 
* *Ivanov* (1887)
* *Gwylan* (1896) 
* *Tair Chwaer*  (1900) *(Tri Sestry)*
* ''F'ewyrth Fania*  (1900) *(Dyadya Vanya)*
* *Y Gelli Geirios* (1904) *(Vishniovy Sad)*

### Storiau 
* *V Sumerkakh* (1887) Yn y cyflychwr

### Arall 
* *Ostrov Sakhalin* Ynys Sachalin

Yn 1977 cyhoeddwyd cyfrol o gyfieithiadau Cymraeg o waith Checkov fel rhan o gyfres Storïau Tramor. 

* *Storïau tramor, IV: storïau* *Tshecof,'' golygyddion: W. Gareth Jones a Bobi Jones, Gwasg Gomer, 1977

Categori:Dramodwyr Rwseg o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Llenorion straeon byrion Rwseg o Rwsia
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Orllewin Cymru

**Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Orllewin Cymru** oedd yr ymddiriedolaeth GIG a redai ysbytai a gwasanaethau iechyd y GIG yng ngogledd-orllewin Cymru. Roedd ei rhanbarth yn cynnwys y cyfan o siroedd Môn a Gwynedd a rhan o Gonwy. Lleolwyd y pencadlys yn Ysbyty Gwynedd, ger Bangor. Yn 2009, fe'i hunwyd gyda'r ddwy ymddiriedolaeth arall yn y gogledd pan sefydlwyd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

## Ysbytai
*Ysbyty Bron y Garth, Penrhyndeudraeth
*Ysbyty Bryn Beryl, Pwllheli
*Ysbyty Bryn y Neuadd, Conwy
*Ysbyty Cefni, Llangefni
*Ysbyty Dolgellau, Dolgellau
*Ysbyty Eryri, Caernarfon
*Ysbyty Coffa Ffestiniog, Blaenau Ffestiniog
*Ysbyty Cyffredinol Llandudno, Conwy
*Ysbyty Minfordd, Bangor
*Ysbyty Coffa Tywyn, Tywyn
*Ysbyty Gwynedd, Bangor
*Ysbyty Penrhos Stanley, Caergybi

## Gweler hefyd
*Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
*Rhestr ysbytai Cymru

Gogledd Orllewin
Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Ddwyrain Cymru

**Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Ddwyrain Cymru** oedd yr ymddiriedolaeth GIG a redai ysbytai a gwasanaethau iechyd y GIG yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Roedd ei rhanbarth yn cynnwys Wrecsam, Sir y Fflint a Glannau Dyfrdwy, gyda phoblogaeth o tua 300,000 o bobl. Lleolwyd y pencadlys yn Ysbyty Wrecsam Maelor, ger Wrecsam. Cafodd ei uno gyda dwy ymddiriedolaeth iechyd arall gogledd Cymru yn 2009 pan sefydlwyd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

## Ysbytai
*Ysbyty Cymunedol Y Fflint, Y Fflint
*Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy, Glannau Dyfrdwy
*Ysbyty Cymunedol Y Waun, Y Waun
*Ysbyty Cymunedol Treffynnon, Treffynnon
*Ysbyty Lluesty, Treffynnon
*Ysbyty Cymunedol Yr Wyddgrug, Yr Wyddgrug
*Ysbyty Pwylaidd Llannerch Banna, Llannerch Banna (caewyd yn 2002)
*Ysbyty Wrecsam Maelor, Wrecsam

## Gweler hefyd
*Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
*GIG Cymru
*Rhestr ysbytai Cymru

Gogledd Dwyrain
Ambiwlans

[bawd|Ambiwlans yn [Sir Benfro, De Cymru]]
[bawd|Ambiwlans Awyr Cymru, [Ysbyty Gwynedd]]
Cerbyd y gwasanaeth iechyd ydy **Ambiwlans** sy'n cludo cleifion neu bobl wedi'u hanafu.

Er bod y mwyafrif o ambiwlansau'n teithio'n gyflym er mwyn ymateb i argyfwng, mae nifer ohonynt yn cael eu defnyddio er mwyn trawsgludo cleifion rhwng ysbytai ('Gwasanaeth Gofal Cleifion'). Yn yr ambiwlans ceir parafeddygon ac fel arfer mae un ohonynt yn gyrru'r cerbyd. Ceir gwahanol mathau, gan gynnwys hofrennydd ac fel arfer mae ganddynt oleuadau glas er mwyn rhybuddio pobl a gyrwyr cerbydau eraill eu bod yn teithio'n gyflym.

Mae Gwasanaeth Ambiwlans Cymru'n darparu gofal a thriniaeth frys cyn ysbyty 24 awr y dydd, 365 diwrnod y flwyddyn. Caiff ei reoli gan Ymddiriedolaeth sydd a'i bencadlys yn Llanelwy.

## Gweler hefyd
* Ambiwlans Awyr Cymru

Categori:Cerbydau
Categori:Gwasanaethau brys
Categori:Iechyd
Modron

Cymeriad mewn chwedloniaeth Gymreig yw **Modron**. Ymddengys fel mam Mabon fab Modron yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*. Cipiwyd Mabon oddi wrthi pan oedd yn dri diwrnod oed, ac ni wyddai neb ymhle yr oedd. Yn ôl un traddodiad, Afallach oedd ei dad. Uniaethir Modron a'r fam-dduwies Matrona, oedd yn dduwies Afon Marne yng Ngâl ac yn dduwies ffrwythlondeb a'r cynhaeaf.

Mae Modron hefyd yn ymddangos mewn hen chwedl werin a gysylltir a Llanferres, yn awr yn Sir Ddinbych. Gerllaw Llanferres roedd rhyd a elwid yn Rhyd-y-gyfarthfa, Byddai holl gŵn y wlad yn dod yno i gyfarth, ond ni feiddiai neb fynd yno i weld beth oedd yn ei achosi nes i Urien Rheged fynd, a darganfod merch yn golchi. Cafodd Urien ryw gyda'r ferch, ac yna dywedodd hi ei bod yn ferch i frenin Annwn, a bod tynged arni i olchi wrth y rhyd nes cael mab gan Gristion. Dywedodd wrth Urien am ddychwelyd ymhen blwyddyn, a phan ddaeth, cyflwynodd hi ddau blentyn iddo, Owain a Morfudd.

Nid yw'r ferch yn rhoi ei henw yn y chwedl, ond mae un o Drioedd Ynys Prydain (70) yn cyfeirio at Owain ab Urien a Morfudd ei chwaer fel plant Modron ferch Afallach.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
* Sorita d'Este a David Rankine, *The Isles of the Many Gods: An A-Z of the Pagan Gods & Goddesses of Ancient Britain worshipped during the First Millennium through to the Middle Ages* (Llundain: Avalonia, 2007)
* John T. Koch (gol.), *The Celtic Heroic Age* (Celtic Studies Publications, 2003), tt.368-72
* *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale*, gol. Rachel Bromwich a D. Simon Evans (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992)

## Gweler hefyd
*Afon Marne
*Mabon

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Lisa Gerrard

Cantores a chyfansoddwraig o Awstralia ydy **Lisa Germaine Gerrard** (ganed 12 Ebrill 1961) a ddaeth yn amlwg music drwy ganu â'r grŵp 'Dead Can Dance' gyda'i phartner Brendan Perry.

Mae ganddi lais twfn, contralto, bron yn ysbrydol ei ffurf.

### Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Roger Sherman Loomis

Ysgolhaig o'r Unol Daleithiau oedd yn arbenigo yn y chwedlau am y brenin Arthur oedd **Roger Sherman Loomis** (31 Hydref 1887 – 11 Hydref 1966), yn ysgrifennu fel **R. S. Loomis**.

Ganed ef yn Yokohama, Japan, i rieni Americanaidd, ac addysgwyd ef yn Lakeville, Connecticut. Enillodd radd B.A. o Williams College yn 1909, ac M.A. o Brifysgol Harvard yn 1910. Bu ar staff Prifysgol Illinois o 1913 hyd 1918, yna'n dysgu ym Mhrifysgol Columbia, lle bu'n aelod o'r adran Saesneg hyd   1958.

Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn mytholeg Geltaidd a'i ddylanwad ar y chwedlau am Arthur, yn enwedig y chwedlau am y Greal Santaidd.

## Cyhoeddiadau
**Illustrations of Medieval Romance On Tiles From Chertsey Abbey* (1916)
**Freshman Readings* (1925)
**Celtic Myth and Arthurian Romance* (1927)
**The Art of Writing Prose* (1930) with Mabel Louise Robinson, Helen Hull and Paul Cavanaugh
**Models for Writing Prose* (1931)
**The Romance of Tristram and Ysolt* (1931) cyfieithydd
**Arthurian Legends in Medieval Art* (1938) gyda Laura Hibbard Loomis
**Introduction to Medieval Literature, Chiefly in England. Reading List and Bibliography* (1939)
**Representative Medieval And Tudor Plays* (1942) golgydd gyda Henry W. Wells
**The Fight for Freedom: College Reading in Wartime* (1943) gyda Gabriel M. Liegey
**Modern English Readings* (1945) golgydd gyda Donald Lemen Clark
**Medieval English Verse and Prose* (1948) gyda Rudolph Willard
**Arthurian Tradition And Chretien De Troyes* (1949)
**Wales and the Arthurian Legend* (1956)
**Medieval Romances* (1957) golgydd gyda Laura Hibbard Loomis
**Arthurian Literature in the Middle Ages, A Collaborative History* (1959) golygydd
**The Grail: From Celtic Myth to Christian Symbol* (1963)
**The Development of Arthurian Romance* (1963)
*''A Mirror of Chaucer's World* (1965)
**The Arthurian Material in the Chronicles: Especially Those in Great Britain and France* (1973) ymestyniad o lyfr Robert Huntington Fletcher (1906)
**Lanzelet* (2005) cyfieithiad Thomas Kerth, nodiadau gan Loomis a Kenneth G. T. Webster

## Llyfryddiaeth
**Studies In Medieval Literature: A Memorial Collection of Essays'' (1970)

Categori:Cylch Arthur
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Ysgolheigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Celtaidd
Lewis Morris (gwahaniaethu)

Gallai **Lewis Morris** gyfeirio at :

* Lewis Morris (1701–1765), bardd a hynafiaethydd, un o Forysiaid Môn
* Lewis Morris (1726–1798), un o'r gwŷr a arwyddodd Ddatganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau 
* Lewis Morris (1833–1907), bardd Eingl-Gymreig
Llanllwni

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanllwni**. Saif y pentref ar hyd y briffordd A485, yn ymestyn am tua 4&nbsp;km, fymryn i'r de-orllewin o Lanybydder. I'r de o'r pentref mae Mynydd Llanllwni. Cysegrwyd yr eglwys, yn dyddio o'r 16g, i Sant Luc, ond gynt i Sant Llwni.

Heblaw pentref Llanllwni, mae'r gymuned yn ymestyn hyd at lan ddeheuol Afon Teifi ac yn cynnwys copa Mynydd Llanybydder (408 m). Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 676 gyda 72.19% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir cymuned Llanllwni yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*[Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer cymuned Llanllwni, o safle we Cyngor Sir Gâr]

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llangynnwr

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llangynnwr**, hefyd **Llangunnor**. Saif y pentref fymryn i'r dwyrain o dref Caerfyrddin, ger glan ddeheuol Afon Tywi. Cysegrwyd yr eglwys, yn dyddio o'r 14g, i Sant Ceinwr. Mae David Charles yr emynydd a Lewis Morris y bardd Eingl-Gymreig wedi eu claddu yn y fynwent.

Heblaw pentref Llangynnwr ei hun, mae'r Gymuned yn cynnwys pentref Nant-y-caws a dwy o faesdrefi Caerfyrddin, Tregynnwr a Phen-sarn. Mae pencadlys Heddlu Dyfed-Powys o fewn y gymuned yma. Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 2,282 gyda 67.24% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir cymuned Llangynnwr yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*[Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer cymuned Llangynnwr, o safle we Cyngor Sir Gâr] 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Ffordd osgoi Rhuddlan

Rhan o briffordd yr A525 ger Rhuddlan ydy **Ffordd osgoi Rhuddlan**.

## Hanes
Cafwyd trafodaeth yn San Steffan yn Chwefror 1992 am fanteision posib i drefi Y Rhyl a Phrestatyn yn sgîl ffordd osgoi, gan y byddai'n gwella'r mynediad i dwristiaid i'r arfordir. Cafodd y prosiect ei gadarnhau'n swyddogol yn 1993.  Yn 1996, cafodd Cyngor Sir Ddinbych gyfrifoldeb am y prosiect. Ym mis Chwefror 1997, pan nad oedd y ffordd wedi'i hagor eto, bu cwestiwn pellach yn San Steffan am ddyddiad tebygol yr agoriad, ac Ebrill neu Fai oedd yr ateb.  
Cafodd ei hagor yn niwedd mis Gorffennaf 1997.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Categori:Cludiant yn Sir Ddinbych
Categori:Ffyrdd Cymru
Categori:Rhuddlan
Lewis Morris (1833–1907)

Bardd Eingl-Gymreig oedd Syr **Lewis Morris** (23 Ionawr 1833 – 12 Tachwedd 1907).

Ganed ef yng Nghaerfyrddin, yn fab i Lewis Edward William Morris a gor-ŵyr Lewis Morris, un o Forysiaid Môn. Aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, lle graddiodd yn y clasuron 1856; ef oedd y myfyriwr cyntaf mewn 30 mlynedd i gael anrhydedd dosbarth cyntaf yn yr arholiadau rhagarweiniol a therfynol. Daeth yn fargyfreithiwr yn 1861. Cyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth, *Songs of Two Worlds* yn 1871, a dilynwyd hi gan nifer eraill. Un o'i gerddi mwyaf adnabyddus yw "Love's Suicide". Bu'n gyd-ysgrifennydd a chyd-drysorydd Coleg Prifysgol Aberystwyth.

Gwnaed ef yn farchog yn 1895. Roedd yn gobethio cael ei ddewis i swydd Bardd Llawryfog (*Poet Laureate*), ond nis cafodd, efallai oherwydd ei fod yn cymdeithasu ag Oscar Wilde.

Claddwyd ef ym mynwent Llangynnwr ger Caerfyrddin.

Categori:Genedigaethau 1833
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
David Rowlands (Dewi Môn)

Llenor Cymraeg a gweinidog oedd **David Rowlands**, a ysgrifennai dan yr enw barddol **Dewi Môn** (4 Mawrth 1836 - 7 Ionawr 1907).

## Bywgraffiad
Brodor o Ynys Môn oedd David Rowlands. Cafodd ei addysg yn Y Bala a Llundain. Dychwelodd i Gymru ac ymsefydlodd yn Llanbrynmair fel gweinidog. Symudodd i dref Caerfyrddin ac oddi yno i Aberhonddu yn 1872 i fod yn athro coleg; penodwyd ef yn brifathro yn 1897. Bu farw yn 1907.

## Gwaith llenyddol
Ystyriwyd Rowlands yn llenor da yn ei ddydd ac enillodd gryn dipyn o fri fel emynydd. Cyhoeddodd gyfrol ar ramadeg Cymraeg, pregethau a thraethodau. Roedd yn gyfaill i'r bardd Tudno, a chyhoeddodd detholiad o'i waith, gyda chofiant iddo, yn 1897 dan y teitl *Telyn Tudno*.

## Llyfryddiaeth
*David Rowlands, *Grammadeg Cymraeg* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1877)
*David Rowlands (gol.), *Telyn Tudno* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1897)

## Cyfeiriadau
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pregethwyr o Gymru
Gwenhwyfar

bawd|250px|Gwenhwyfar; llun gan John Collier gyda'r teitl ''Queen Guinevre's Maying*

**Gwenhwyfar** (Lladin: *Guinhumara*, Ffrangeg: *Guenièvre*, Saesneg: *Guinevere'') oedd gwraig y Brenin Arthur. Disgrifir hi mewn rhai ffynonellau Cymraeg fel merch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad fod iddi chwaer o'r enw Gwenhwyfach.

Ymddengys mewn nifer o testunau Cymreig, er enghraifft, crybwyllir hi yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, er nad oes ganddi ran fawr yn y stori. Ceir cyfres o hen englynion gyda'r teitl *Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar*, sydd efallai wedi goroesi o chwedl goll gynnar amdani. Ym Muchedd Gildas o waith Caradog o Lancarfan, dywedir i Melwas, brenin *Aestiva Regio* (Gwlad yr Haf), ei chipio a'i chadw'n garcharor. Ymddengys y chwedl yma yng ngwaith Chrétien de Troyes hefyd. Mae fersiwn Sieffre o Fynwy o'r digwyddiad yn ei *Historia Regum Britanniae* ychydig yn wahanol; dywed iddi odinebu gyda Medrod, nai Arthur, a gorffen ei hoes fel lleian yng Nghaerllion ar Wysg. Ceir nifer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant.

Yn y fersiynau diweddarch o chwedlau Arthur, mae Gwenhwyfar yn cynnal carwriaeth a Lawnsalot, ac mae hyn yn y pen draw yn arwain at Frwydr Camlan a dinistr y deyrnas. Mae traddodiad arall fod y cweryl rhwng Arthur a Medrawd wedi dechrau fel ffrae rhwng Gwenhwyfar a'i chwaer Gwenhwyfach (amrywiad: Gwenhwyach).

Mae un o Drioedd Ynys Prydain (53) yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o'r 'Tair Gwith (Niweidiol) Balfawd ('cernod')' am iddo arwain at Frwydr Camlan.

Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Ieithoedd Brythonaidd De-orllewinol

Mae **Ieithoedd Brythonaidd De-orllewinol** yn ieithoedd Celtaidd a arferwyd eu siarad yn Ne-orllewin Ynys Prydain ac yn Llydaw yn dilyn Brwydr Deorham yn 577. Cyn hynny roedd yr ieithoedd fwy neu lai yn un, ond esblygon nhw ar wahân i fod yn: Gernyweg, a Llydaweg.

Hyd yn oed rhwng 800 a 1,100 OC, roedd yr Hen Gernyweg a'r Hen Lydaweg yn union yr un fath ac yn debyg iawn i'r Gymraeg a'r dafodiaith Cymbrieg a siaradwyd yn yr Hen Ogledd.

Mae rhai o'r newidiadau yn y sain a wahaniaethodd yr Ieithoedd Brythonaidd De-orllewinol oddi wrth y Gymraeg yn cynnwys:
*codi'r &nbsp; i &nbsp; mewn sill cyn-donydd (nid oedd codiad yn y Gymraeg)
*blaenu'r &nbsp; i &nbsp;&nbsp; (newidiwyd i ddeusain  yn Gymraeg)
*blaenu'r &nbsp; i &nbsp;*&nbsp; cyn &nbsp;*&nbsp; neu &nbsp;&nbsp; mewn sill olaf hen (newidiwyd i ddeusain &nbsp; yn Gymraeg)

Mae gwahaniaethau sylweddol eraill i'w cael yn y Cymraeg, na ddigwyddodd yn yr ieithoedd Brythonaidd De-orllewinol, megis datblygiad yr affrithiol ochrol alfeolaidd di-lais .

## Enghreifftiau o'r iaith 
*Nedelek Lauen - Nadolig Llawen
*Mur ras - Diolch

## Gweler hefyd
*Brythoneg a Chymbrieg
*Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg
*Cymraeg Cynnar: 550 - 800
*Hen Gymraeg: 800 - 1100
*Cymraeg Canol: 1100 - 1400
*Gwyddor Seinegol Ryngwladol

## Cyfeiriadau
*
*

## Dolenni allanol
* http://groups.msn.com/DevonsCelticLanguage/yourwebpage.msnw  - Gwefan am yr iaith

Categori:Ieithoedd Celtaidd
Runrig

bawd|350px|Runrig ar y llwyfan yn Yr Almaen

Band o’r Alban yw Runrig''' sy'n chwarae cerddoriaeth roc gwerin Celtaidd.

Dechreuodd y band yn 1973 gan y brodyr Rory MacDonald a Calum MacDonald a'u cyfaill Blair Douglas ar Ynysoedd Heledd. Roedd eu cyngerdd cyntaf yn y Neuadd Kelvin, Glaschu.

## Aelodau
### Presennol
* Rory MacDonald (ers 1973): *gitâr fâs, llais*
* Calum MacDonald (ers 1973): *trawiad*
* Malcolm Jones (ers 1978): *gitâr, pibau, acordion*
* Bruce Guthro (ers 1997): *llais, gitâr*
* Brian Hurren (ers 2001): *allweddellau, llais*

### Blaenorol
* Peter Wishart: *allweddellau* - Aelod Seneddol am Perth & Gogledd Swydd Perth (SNP)
* Donnie Munro: *llais*
* Blair Douglas: *acordion, allweddellau*
* Robert MacDonald: *acordion*
* Richard Cherns: *allweddellau*
* Campbell Gunn: *llais*

## Disgyddiaeth 
### CD
* *Play Gaelic* (1978)
* *The Highland Connection* (1979)
* *Recovery* (1981)
* *Heartland* (1985)
* *The Cutter And The Clan* (1987)
* *Once in a Lifetime* (1988)
* *Searchlight* (1989)
* *The Big Wheel* (1991)
* *Amazing Things* (1993)
* *Transmitting Live* (1994)
* *Mara* (1995)
* *Long Distance* (1996)
* *The Gaelic Collection* (1998)
* *In Search of Angels* (1999)
* *Live At Celtic Connections* (2000)
* *The Stamping Ground* (2001)
* *Proterra* (2003)
* *Day Of Days* (2004)
* *The Best* (2005)
* *Everything You See* (2007)
* *Loch Lomond (Hampden remix)* (2007)
* *Year of the Flood* (2008)

### DVD
* *City of Lights*
* *Wheel in Motion*
* *Air an Oir*
* *Day of Days*
* *Year of the Flood* (2008)

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Runrig

Runrig
Lucius Tiberius

Ymerawdwr Rhufeinig dychmygol sy'n ymddangos gyntaf yng ngwaith Sieffre o Fynwy yw **Lucius Tiberius**, weithiau **Lucius Hiberius**. Yn *Historia Regum Britanniae* Sieffre, ymddengys fel gelyn y brenin Arthur. Ni fu erioed ymerawdwr yn Rhufain yn dwyn yr enw yma.

Mae Lucius yn gyrru cenhadon at Arthur yn mynnu fod Arthur yn talu gwrogaeth iddo. Pan wrthyd Arthur, mae Lucius yn ymosod ar diroedd cyngheiriaid Arthur ar y cyfandir. Daw Arthur a byddin yn ei erbyn a'i orchfygu, gan ychwanegu yr Eidal at ei deyrnas. Tra mae Arthur oddicartref yn ymgyrchu yn erbyn Lucius, mae Medrawd yn cipio gorsedd Prydain a'r frenhines Gwenhwyfar. Dychwela Arthur a lladd Medrawd ym mrwydr Camlan, ond fe'i clwyfir yn angheuol ei hun ac mae'n cael ei gludo i Ynys Afallach.

Ymddengys Lucius eto mewn nifer o chwedlau Arthuraidd Ffrengig a Seisnig, er enghraifft ''Le Morte d'Arthur'' gan Thomas Malory.

Categori:Cylch Arthur
Carlos Núñez

bawd|300px||Carlos Núñez

Mae **Carlos Núñez** (ganed Vigo, Galicia, 1971) yn gerddor sy'n chwarae'r ffliwt a'r gaita, y pibau traddodiadol Galicia.

Dechreuodd yn chawarau'r gaita pan oedd 8 mlwydd oed cyn mynd ymlaen i astudio y recorder yn *Real Conservatorio Superior de Música de Madrid* yn Madrid, Sbaen.

Weithiau, mae Núñez yn chwarae gyda'r band traddodiadol Iwerddon The Chieftains.

## Disgyddiaeth 
* *Brotherhood of Stars* (1996)
* *Os Amores Libres* (1999)
* *Mayo Longo* (2000)
* *Todos Os Mundos* (2002)
* *Un Galicien en Bretagne* (a.k.a. *Finisterre: the End of the Earth*) (2003)
* *Cinema Do Mar* (2005)
* *En Concert* CD & DVD (2006)

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Carlos Núñez

Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Categori:Genedigaethau 1971
Le Morte d'Arthur

[dde|220px|bawd|Rhan o "Cwsg olaf Arthur" gan [Edward Burne-Jones]]
'''''Le Morte d'Arthur***, neu ***Le Morte Darthur''''' yn yr argraffiad cyntaf ("Marwolaeth Arthur") yw'r pwysicaf o'r fersiynau o'r chwedlau am y brenin Arthur yn y traddodiad Seisnig. Mae'n gasgliad o ddeunydd Ffrengig a Seisnig am Arthur gan Syr Thomas Malory (c. 1405 - 1471), wedi eu hail-adrodd yn ôl syniadau Malory ei hun, ac yn cynnwys rhywfaint o waith gwreiddiol Malory ei hun yn stori Gareth. Un ffynhonnell bwysig oedd y Lawnslot-Greal, gwaith Ffrangeg o ddechrau'r 13g. Er gwaethaf yr enw Ffrangeg, testun Saesneg ydyw.

Argraffwyd y llyfr am y tro cyntaf yn 1485 gan William Caxton, a daeth yn eithriadol o boblogaidd. Mae'n cynnwys wyth stori wahanol:

#"Fro the Maryage of Kynge Uther unto Kyng Arthure that Regned Aftir Hym and Ded Many Batayles"
#"The Noble Tale Betwyxt Kynge Arthure and Lucius the Emperor of Rome"
#"The Noble Tale of Sir Launcelot Du Lake"
#"The Tale of Sir Gareth of Orkney"
#"The Fyrst and the Secunde Boke of Syr Trystrams de Lyones" (hanes Trystan ac Esyllt)
#“The Noble Tale of the Sankgreal” (yr ymchwil am y Greal Santaidd)
#"Sir Launcelot and Queen Gwenyvere"
#"The Dethe of Arthur"

## Cyfeiriadau
Morte d'Arthur
Morte d'Arthur
Morte d'Arthur
Morte d'Arthur
Llanwinio

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Llanwinio**. Saif yng ngorllewin y sir, i'r gogledd o Sanclêr. Cysegrwyd eglwys Llawinio, yn dyddio o 1846, i Sant Gwynlo.

Heblaw pentref Llanwinio ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Cwm-bach, Cwmfelinmynach a Blaen-waun. Mae'r gymuned yn ymestyn i'r gorllewin o'r ffin â Sir Benfro. Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 432 gyda 69.52% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* William Evans (Wil Ifan), bardd
* Jonathan Reynolds (Nathan Dyfed), bardd
* Nathaniel Williams, gweinidog Bedyddiwr, awdyr, ac ysgrifennwr emynau

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*[Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer cymuned Llanwinio, o safle we Cyngor Sir Gâr] 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Maenordeilo a Salem

Cymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Maenordeilo a Salem**. Saif yn Nyffryn Tywi i'r gogledd o dref Llandeilo.

Heblaw pentrefi Maenordeilo a Salem, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Capel Isaac, Cwmifor, Maesteilo a Rhos-maen. Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 1,587 gyda 59.46% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* [Ystadegau 2001(https://cy.wikipedia.org/wiki/2001) ar gyfer cymuned Maenordeilo a Salem, o safle we Cyngor Sir Gâr] 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Pen-bre

Pentref mawr yng nghymuned Pen-bre a Phorth Tywyn, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Pen-bre** (Saesneg: *Pembrey*). Saif ar lan Bae Caerfyrddin, ychydig i'r gorllewin o dref Porth Tywyn (Tywyn Bach), rhwng aber Afon Llwchwr ac aber Afon Gwendraeth.

Ceir nifer o fryngeiri o Oes yr Haearn gerllaw, a chafwyd hyd i grochenwaith Rhufeinig yn y pentref.

Cysegrwyd yr eglwys (sydd wedi'i gofrestru'n Radd II*) i Sant Illtud, a cheir corlan anifeiliaid yn erbyn wal yr eglwys o'r 18g, ar ei gynharaf. Mae corff a changell yr eglwys yn perthyn i'r 13g a cheir ynddi arfbais deuluol y Butleriaid (*le Boteler*), sef tri chwpan - ar ffenest yn ne-ddwyrain yr eglwys. Roedd Sant Illtyd yn sant ar nifer o'u heglwysi mewn tiroedd eraill a oedd yn eu meddiant gan gynnwys: Castell Dunraven ger Southerndown ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Cyflwynwyd y tiroedd yma ym Mhen-bre i Syr John Butler gan Maurice de Londres yn 1128. Roedd Arnold le Boteler yn un o gyndadau'r Arlywydd George W. Bush a'r Arlywydd James Abram Garfield Arlywyddion o'r Unol Daleithiau.

Yn ystod y ddau Ryfel Byd, adeiladwyd maes awyr yma - a ddefnyddir heddiw i rasio ceir. Mae'r traeth yn rhan o Barc Gwledig Pen-bre, sydd hefyd yn cynnwys Twyni Pen-bre. Bu llawer o fwyngloddio ar Fynydd Penbre.

Daw'r "Bre" yn yr enw Pen-bre o'r hen air Celtaidd am "garth". Ystyr cyfoes "Pen-bre" felly yw "pen y garth".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Llongddrylliadau 
Gerllaw mae traeth Cefn Sidan, oedd yn enwog am longddrylliadau yn nyddiau'r llongau hwyliau. Yr enwocaf oedd llongddrylliad y llong *La Jeune Emma* yn 1828, pan foddwyd Adeline Coquine, nith 12 oed Josephine de Beauharnais, cyn-wraig Napoleon Bonaparte. Claddwyd hi ym mynwent Pen-bre. Galwyd trigolion yr ardal a ddenai'r llongau i'r tir yn Wŷr y Bwyelli Bach.

Eglwys Pen-bre (Sant Illtyd) Church Pembrey, Sir Gaerfyrddin Carmarthenshire 05.JPG|Yr eglwys
Eglwys Pen-bre (Sant Illtyd) Church Pembrey, Sir Gaerfyrddin Carmarthenshire 08.JPG|Porth yr eglwys a'r fynwent
Eglwys Pen-bre (Sant Illtyd) Church Pembrey, Sir Gaerfyrddin Carmarthenshire 03.JPG|Corlan anifeiliaid (18g), gyda sgâr y pentref y tu ôl iddi
Eglwys Pen-bre (Sant Illtyd) Church Pembrey, Sir Gaerfyrddin Carmarthenshire 09.JPG|Y gorlan, gyda'r eglwys y tu ôl iddi
Eglwys Pen-bre (Sant Illtyd) Church Pembrey, Sir Gaerfyrddin Carmarthenshire 07.JPG|Y clochdy
Sands of LIFE - Wales Nature Week Twyni Byw - Wythnos Natur Cymru.webm|Tywynau (twyni tywod) Pen-bre

## Gweler hefyd
* Arfordir Pen-bre
* Rhestr o longddrylliadau ar arfordir Cymru
* Pembrey, Delaware

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
Pen-bre a Phorth Tywyn 

Categori:Llongddrylliadau
Categori:Pen-bre a Phorth Tywyn
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Lawnslot

bawd|170px|Syr Lawnslot.
Un o farchogion y brenin Arthur yn y chwedlau Ffrengig a Seisnig amdano yw **Lawnslot** neu **Lancelot**. Yn y rhain, gelwir ef yn aml yn **Lancelot du Lac**, ac fel rheol ef yw'r pennaf o farchogion y Ford Gron. Nid yw'n ymddangos yn y chwedlau Cymreig cynnar am Arthur.

Daeth Lawnslot yn adnabyddus trwy waith Chrétien de Troyes, *Lancelot ou le Chevalier de la charrette*, a ysgrifennwyd rhwng 1177 a 1181. Ffynhonnell bwysig arall oedd y Lawnslot-Greal, gwaith Ffrangeg o ddechrau'r 13g.

Dywedir ei fod yn dod o Lydaw ac yn fab i'r brenin Ban o Benioic, sydd a chastell ger llyn yng nghanol Fforest Broseliawnd. Mae Hector de Maris yn hanner brawd iddo, a'r brenin Bors yn ewythr. Lawnslot yw tad Galahad, un arall o farchogion Arthur.

Yn y fersiynau diweddarach o chwedlau Arthur, cymer Lawnslot ran yn yr ymchwil am y Greal Santaidd, ond gan nad yw'n ddigon pur, dim ond cip ar y Greal a gaiff. Mae Lawnslot yn cynnal carwriaeth a'r frenhines Gwenhwyfar, ac mae hyn yn y pen draw yn arwain at Frwydr Camlan a dinistr y deyrnas.

Credai R. S. Loomis fod cymeriad Lawnslot wedi datblygu o gymeriad Lloch Llawwynnyawc neu Llenlleawg sy'n ymddangos yn chwedl *Culhwch ac Olwen* ac mewn rhai cerddi cynnar, *Pa Gwr yw y porthor* a *Preiddeu Annwfn*, a chredai fod cysylltiad rhyngddo a Lleu Llaw Gyffes a'r duwiau Celtaidd Lugh neu Lugus, ond nid yw'r mwyafrif o ysgolheigion yn derbyn hyn.

Yn y ffilm *King Arthur* (2004), mae Ioan Gruffudd yn chwarae rhan Lawnslot.
## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Pen-bre a Phorth Tywyn

Cymuned yn Sir Gaerfyrddin yw **Pen-bre a Phorth Tywyn** (Saesneg: *Pembrey and Burry Port*). Saif yn nwyrain y sir, rhwng aberoedd Afon Llwchwr ac Afon Gwendraeth, a rhwng Llanelli a Chydweli. Hyd at 2000, enw'r gymuned oedd Cefn Sidan, ar ôl y traeth.

Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi mawr Porth Tywyn a Pen-bre. Tu ôl i draeth Cefn Sidan mae coedwig eang Coedwig Pen-bre, gyda pharc gwledig i'r de-ddwyrain iddi. Yn ôl cyfrifiad  2001 roedd gan y gymuned boblogaeth o 7,957 gyda 53.40% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan gymunedol Pen-bre a Phorth Tywyn 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Tim Rishton

Mae **Tim Rishton** (ganwyd 1960) yn gerddor (organydd), awdur a darlledwr o Gymru.

A'i haniadau ym Môn (bu'r teulu'n cadw gefail Tregain gerllaw Llangefni) cafodd Rishton ei eni yng Ngogledd Lloegr.

Ar ôl iddo astudio gyda'r organyddes enwog o Awstria Susi Jeans, dychwelodd i Fôn yn yr 1980au yn Organydd Caergybi ac yn diwtor yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor, lle y cymerodd gradd doethur (PhD) mewn cerddoriaeth. Yn ogystal â chyngerddau yng Nghymru a thramor, dechreuodd Rishton ddarlledu a recordio - gan gynnwys cydweithio gydag Aled Jones i wneud rhaglenni HTV a recordiad gyntaf Aled ("Hear my Prayer" a gyhoeddwyd gan Sain).

Symudodd wedyn i Norwy a gweithio fel Athro yng Ngholeg Prifysgol Tromsø a swyddog cerddoriaeth yn Esgobaeth Gogledd Hålogaland. Erbyn hyn mae hefyd yn Gyfarwyddwr astudiaethau cerddoriaeth gydol oes ym Mhrifysgol Gaerhirfryn, ond mae'n parhau i fod yn aelod o Orsedd y Beirdd a Llys yr Eisteddfod.

Mae wedi ysgrifennu sawl llyfr ac erthyglau lawer, y rhan fwyaf ohonynt wedi eu hysgrifennu yn Norwyeg. Ar hyn o bryd mae'n ysgrifennu llyfr newydd am gerddoriaeth 1400-1800 ar gyfer gwasg yn Norwy ond mae llyfr yn y Gymraeg ar y gweill hefyd.  Cyhoeddwyd hefyd nifer o recordiadau; cerddoriaeth gynnar yn arbennig.

Ymddiddora'n arbennig mewn cerddoriaeth mewn eglwysi a chapeli pentref, ac mae'n well ganddo gynnal cyngherddau mewn pentrefi nac mewn dinasoedd a neuaddau cyngerdd mawrion. Mae ei ddatganiadau organ a'i recordiadau'n dra boblogaidd yn yr Almaen ac yn Norwy ond y mae'n weithgar ledled Ewrop a'r Unol Daleithiau.

Gan nad yw'n credu y dylai cerddoriaeth fod yn destun cystadleuaeth, nid yw Tim yn cymryd rhan mewn cystadleuthau.

## Gweler hefyd
*''International Who's Who in Music* (11th edition) (Cambridge, 1988), p.&nbsp;774
*Bywgraffiad yng nghylchgrawn *Romsdals Budstikke* 19 Awst 1995, 16-17
*Bywgraffiad yng nghylchgrawn *Åndalsnes Avis*, 5 Chwefror 1994, 8-9
*Tim Rishton, *Joyful Noise? The Why, What and How of music in church.* Rhagair gan George Carey. Skipton: Holy Trinity Press, 2006
*Tim Rishton, *Liturgisk orgelspill''. Stavanger: Cantando, 1996

## Dolen allanol
* http://www.rishton.info/cymraeg.html (safle we swyddogol)
* http://ans.hsh.no/home/tr/ 
* http://www.orgues-et-vitraux.ch/default.asp/2-0-1415-11-6-1/

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1960
Dafydd Gam

bawd|Arfau Dafydd Gam

Uchelwr canoloesol o Gymru oedd **Dafydd ap Llewelyn ap Hywel** neu **Dafydd Gam** (tua 1380 – 25 Hydref 1415). Roedd yn frodor o ardal Aberhonddu, Brycheiniog. Caiff ei ystyried gan rai yn arch-fradwr i'r achos Cymreig.

## Bywgraffiad
Roedd yn wrthwynebwr blaengar i Owain Glyn Dŵr yn ne-ddwyrain Cymru. Cymerwyd ef yn garcharor gan Glyn Dŵr yng nghyffiniau Aberhonddu tua 1410 (neu o bosibl 1412).

Yn ddiweddarach, bu'n ymladd dros Harri V yn y Rhyfel Can Mlynedd yn Ffrainc, a lladdwyd ef ym Mrwydr Agincourt yn 1415, gyda'i mab yng nghyfraith, Roger Vaughan o Bredwardine. Mae traddodiad iddo gael ei urddo'n farchog ar faes y frwydr cyn iddo farw, ond nid oes tystiolaeth i gadarnhau hyn. Mae'n bosib mae Dafydd ap Llywelyn yw sail y Cymeriad Cymreig Fluellen cyfeirir ato yn y ddrama *Henry V* gan William Shakespeare lle mae'n ymddangos fel un o ysweiniaid brenin Lloegr., er bod *Davy Gam* yn cael ei grybwyll wrth ei enw yn y ddrama fel un o'r rai bu farw; bu un o ddisgynyddion Dafydd Gam, John Games yn gyfaill i Shakespeare, gan hynny mae'n bosib bod y cymeriad cyffredinol a'r cyfeiriad penodol wedi ei grybwyll ganddo fo.

Credir i'r llysenw "Gam" gael ei ennill, efallai gan mai dim ond un llygad oedd ganddo neu ei fod yn llygatgroes.

Trwy briodas ei ferch Gwladus â Syr Wiliam ap Tomas o Raglan, roedd yn gyndad i deulu grymus yr Herbertiaid a hefyd i rai o Ieirll Penfro.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1380
Categori:Marwolaethau 1415
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Aberhonddu
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Joseff

Gall **Joseff**, hefyd **Ioseff**, **Ioseph** neu **Joseph** gyfeirio at:

* Joseff, cymeriad yn yr Hen Destament
* Joseff o Nasareth, tad Iesu Grist yn y Testament Newydd
* Joseff o Arimathea, cymeriad yn y Testament Newydd