open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
180 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
185 CC 184 CC 183 CC 182 CC 181 CC - **180 CC** - 179 CC 178 CC 177 CC 176 CC 175 CC

----

## Digwyddiadau
* Perseus yn perswadio ei dad, Philip V, brenin Macedon, i ddienyddio Demetrius, brwad iau Perseus, ar gyhuddiad o geisio cipio'r orsedd.
* Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu'r Ligwriaid mewn brwydr ger Genova heddiw. Symudir 40,000 o Ligwriaid i rannau eraill o'r Eidal. Mae'r cyfan o'r Eidal yn awr dan reolaeth Rhufain.
* Demetrius I, brenin Bactria yn ymosod ar ogledd-orllewin India.

## Genedigaethau
* Apollodorus o Athen, ysgolhaig Groegaidd.
* Viriathus, arweinydd y Lusitaniaid.

## Marwolaethau
* Lucius Valerius Flaccus, gwleidydd Rhufeinig.
* Aristophanes o Byzantium, ysgolhaig Groegaidd a phrif lyfrgellydd Llyfrgell Alexandra.
* Lü, ymerodres China.
* Liu Hong, ymerawdwr China.

Categori:180 CC
Gwasg Christopher Davies

Cyhoeddwyr yn Abertawe oedd **Gwasg Christopher Davies**. Enwyd y wasg ar ôl Christopher Humphrey Talfan Davies, cyfreithiwr o Abertawe, a mab Alun Talfan Davies a gyd-sefydlodd y wasg.

Rhagflaenwyd **Christopher Davies (Cyhoeddwyr) Cyf** gan Lyfrau'r Dryw, sef tŷ cyhoeddi Cymraeg a fu'n rhan ganolog o'r byd cyhoeddi o'r 1940au hyd y 1970au. Sefydlwyd Llyfrau'r Dryw yn Llandybie yn 1940 gan y llenor Aneirin Talfan Davies a'i frawd Alun Talfan Davies. Lleihaodd cynnyrch y wasg yn y 1970au a daeth yn rhan o Gwmni Christopher Davies (Abertawe), mab Alun Talfan Davies, sef ochr gyhoeddi Saesneg y wasg, yn wreiddiol.

Yn ôl Tŷ'r Cwmnïau, daeth Christopher Davies (Cyhoeddwyr) Cyf (rhif 00476492) i ben ar 21 Chwefror 2017. Cyfeiriad ola'r cwmni oedd Druslyn House, De La Beche Street, Swansea, SA1 3HJ ac enwyd 1 cyfarwyddwr: Emyr Wyn Nicholas, a benodwyd 1 Rhagfyr 2010 a 4 cyngyfarwyddwr a ymddiswyddodd ar 1 Rhagfyr 2010, sef: Kathryn Elizabeth Talfan Colayera, Christopher Humphrey Talfan Davies a Dilys Morwenna Davies.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Sefydliadau a leolir yn Abertawe
Categori:Sefydliadau 1949
Categori:Dadsefydliadau 2017
BBC Scotland

**BBC Scotland** yw'r gwasanaeth darlledu cyhoeddus teledu a radio gan y BBC ar gyfer yr Alban.

Categori:BBC Scotland
Categori:Teledu yn yr Alban
Categori:Radio
Camille Saint-Saëns

Cyfansoddwr, arweinydd, organydd a phianydd Ffrengig oedd **Charles Camille Saint-Saëns** (9 Hydref 1835 – 16 Rhagfyr 1921). Mae'n fwyaf adnabyddus am weithiau fel *Le Carnaval des animaux*, *Danse macabre*, *Samson et Dalila*, a'i Symffoni rhif 3 (*Symffoni Organ*).

## Bywgraffiad
Ganwyd Saint-Saëns ym Mharis, Ffrainc, yn fab i glerc llywodraeth, a fu farw ond tri mis wedi ei enedigaeth. Derbyniodd ei fam, Clémence, gymorth gan ei modryb, Charlotte Masson, a symudodd i mewn gyda nhw. Cyflwynodd Masson ef i'r piano, a dechreuodd roi gwersi iddo. Tua'r adeg hyn, ag yntau'n ddau oed, roedd gan Saint-Saëns draw perffaith. Cyfansoddodd ei ddarn cyntaf ar 22 Mawrth 1839, ar gyfer y piano, a cedwir hwn yn y Bibliothèque nationale de France. Nid oedd rhagaeddfededd Saint-Saëns ond yn gyfyngedig i gerddoriaeth, dysgodd sut i ddarllen ac ysgrifennu erbyn iddo ddod yn dair oed, ac roedd wedi meistrioli rhywfaint o Ladin erbyn iddo ddod yn saith oed.

Bu farw yn Algiers, yn 86 oed.

## Gweithiau
### Symffonïau
*Symffoni rhif 1
*Symffoni rhif 2
*Symffoni rhif 3 (avec orgue)

### Operau
**La Princesse Jaune* (1872)
**Samson et Dalila* (1877)
**Henry VIII* (1883)
**Hélène* (1904)

### Ar gyfer piano
*''Souvenir d'Italie*
*Concerto i Biano, rhif 1-5
**Rhapsodie d'Auvergne*

### Eraill
**Danse macabre* (1875)
**Le Carnaval des Animaux*
**Oratorio de Noël''

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o Ffrainc
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Pobl o Baris
Blaidd

bawd|de|200px|Dosbarthiad y Blaidd. Gwyrdd:dosbarthiad heddiw; Coch:dosbarthiad hanesyddol.

Mamal o'r teulu Canidae yw'r **Blaidd** (*Canis lupus*). Y Blaidd yw'r aelod mwyaf o'r teulu, 0.6 hyd 0.9 medr (26–36 modfedd) o daldra wrth yr ysgwydd, ac yn pwyso rhwng 32 a 62 kilogram (70–135 pwys). Dangoswyd trwy astudiaethau DNA fod y ci yn perthyn yn agos i'r blaidd, ac yn cael ei roi yn yr un rhywogaeth *Canis lupus*; ystyrir y ci fel yr is-rywogaeth *C. lupus familiaris*.

Ar un adeg roedd y blaidd yn gyffredin dros y rhan fwyaf o Ewrop a Gogledd America, ond mae hela a difrodi yr amgylchedd wedi gostwng ei niferoedd yn sylweddol. Credir fod y boblogaeth fwyaf yn Casachstan, sydd a tua 90,000, a Canada (tua 60,000). Credir i'r blaidd olaf yng Nghymru gael ei ladd rywbryd tua dechrau'r 16g, er nad oes sicrwydd o hyn. Diflannodd bleiddiaid yr Alban ac Iwerddon yn ystod y 18g.

## Ymlediad yn Ewrop
### Ffrainc
O 2021 ymlaen, amcangyfrifir bod y boblogaeth genedlaethol tua 580 o unigolion ledled y wlad ac mae'r rhywogaeth yn parhau i ledaenu i'r gogledd-orllewin.  Daeth tystiolaeth flaenorol i awgrymu bod bleiddiaid yn dechrau ail-gytrefu i orllewin Ffrainc ym mis Hydref 2021, pan ddarganfuwyd un yn farw yn Loire-Atlantique, ar ôl dioddef damwain ffordd.

Yn Llydaw cafodd anifail ei ffilmio gan drap camera yng nghwmwd Berrien, sydd wedi'i leoli ym Mynyddoedd Arrée, ar 3 Mai 2022. Gorwedd Berrien rhyw 45 km i'r dwyrain o Brest , yn adran ogledd-orllewinol Penn-ar-Bed .

Cafodd y blaidd ei alltudio o wlad Llydaw yn gynnar yn yr 20fed ganrif oherwydd pwysau hela, ac fe'i collwyd yn ddiweddarach o Ffrainc gyfan.  Fodd bynnag, wrth i erledigaeth leddfu, ail-gytrefodd y cŵn yn naturiol wrth i unigolion symud i dde Ffrainc o'r Eidal trwy'r Alpau yn gynnar yn y 1990au

## Symbolaeth a mytholeg
Rhoddir lle pwysig i'r blaidd mewn mytholeg a llên gwerin; er enghraifft yr hanes am Romulus, sefydlydd dinas Rhufain, a'i efaill Remus yn cael eu magu gan fleiddast pan yn blant. Ym mytholeg Llychlyn, ar ddiwedd y byd bydd Odin yn arwain y duwiau da yn erbyn lluoedd y fall ac yn ymladd â'r blaidd ofnadwy Fenris i amddiffyn Asgard. Yn chwedl *Math fab Mathonwy* mae Math yn cosbi Gwydion fab Dôn a'i frawd Gilfaethwy fab Dôn am dreisio Goewin a dechrau rhyfel rhwng Gwynedd a Deheubarth trwy eu troi yn flaidd a bleiddast am flwyddyn. Dychwelant gyda mab a gaiff ei fedyddio gyda'r enw Bleiddwn.

Cysylltir y blaidd yn aml a seintiau; er enghraifft y chwedl adnabyddus am Sant Ffransis o Assisi yn dofi blaidd oedd wedi bod yn ddychryn i ddinas Gubbio. Yng Nghymru, dywedir fod gan y sant Brynach Wyddel flaidd dof oedd yn gwarchod ei fuwch.

Roedd y blaidd hefyd yn symbol o ffyrnigrwydd, ac o'r herwydd byddai'r enw "Blaidd" yn cael ei roi i ryfelwyr, er enghraifft Rhirid Flaidd yng Nghymru. Ceir "blaidd" neu "bleiddast" mewn llawer o enwau lleoedd yng Nghymru, er enghraifft Casblaidd yn Sir Benfro.

## Gweler hefyd
* Bleidd-ddyn
* Bleiddbwll
* Bwystfil Gévaudan

## Llyfryddiaeth
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid
Brigyn

bawd|dde|200px|Clawr *Brigyn 2*
Deuawd cerddoriaeth acwstig Cymraeg o bentref Llanrug ger Caernarfon yw **Brigyn**, a sefydlwyd yn 2004 ac sy'n cynnwys dau frawd: Ynyr ac Eurig Roberts. Daeth enw'r band o chwarae ar lythrennau eu henwau (**Br**odyr Eur**ig** **Yn**yr). Buont ill dau, hefyd yn aelodau o'r band Epitaff.  Lansiwyd eu hail albwm mewn coeden yn Llanymddyfri.

Cymysgedd o gerddoriaeth werin fodern, samplau cerddorol a churiadau electronig sydd i'w glywed gan y brodyr. Mae amrywiaeth eu dylanwadau cerddoroal yn helaeth - o sŵn electronig Bjork, i sŵn gwerinol Simon & Garfunkel ac i gyfansoddwyr clasurol yr 20g. Yn dilyn llwyddiant eu halbwm cyntaf yn 2004 a'r ail yn 2005, bu'r ddau frawd yn teithio o amgylch San Fransisco ac Iwerddon. Yn ystod 2006 fe ryddhaodd y brodyr gasgliad o ganeuon prin ar finyl ac ar iTunes. Yna yn 2007 rhyddhawyd eu halbwm *Ailgylchu*. Yn ogystal â chyfnodau o deithio a pherfformio'n fyw (gan gynnwys llwyfan Gŵyl y Dyn Gwyrdd) bu'r ddau hefyd yn y stiwdio'n recordio eu trydydd albwm llawn. Yna, ar ddiwedd 2008, wedi iddynt lwyddo i dderbyn caniatâd Leonard Cohen, rhyddhawyd fersiwn Cymraeg arbennig o'r gân fyd-enwog 'Hallelujah'. Lansiwyd eu cynnyrch Saesneg cyntaf yn 2010 a hynny ar Fawrth y 1af gyda'i sengl 'One Way Streets', a'r sengl 'Home/ I Need All The Friends I Can Get' ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn. Rhyddhawyd *Brigyn 4* yn Nhachwedd 2014, a *Dulog* yn Rhagfyr 2015.

## Disgograffi
### Albymau
**Brigyn* - 24 Tachwedd 2004 (Gwynfryn Cymunedol)
**Brigyn 2 -* 2 Hydref 2005 (Gwynfryn Cymunedol)
**Ailgylchu* - 6 Awst 207 (Gwynfryn Cymunedol)
**Brigyn 3* - 26 Mai 2008 (Gwynfryn Cymunedol)
**Brigyn 4* - 24 Tachwedd 2014 (Gwynfryn Cymunedol)
**Dulog* - 5 Rhagfyr 2015 (Gwynfryn Cymunedol)

### EP/Sengl
**Brigyn Bach -* 11 Tachwedd 2006 (Gwynfryn Cymunedol)
**Haleliwia* - 24 Tachwedd 2008 (Gwynfryn Cymunedol)
*''Yr Arth a'r Lloer -* 30 Tachwedd 2009 (Gwynfryn Cymunedol)
**One Way Streets -* 1 Mawrth 2010 (Gwynfryn Cymunedol)
**Home/I need all the friends I can get* (Sengl) - 1 Rhagfyr 2010 (Gwynfryn Cymunedol)

### Casgliadau
*Trac *Seren y Cymoedd* yn ymddangos ar albwm *Nadolig Newydd -'' 2 Rhagfyr 2006 (Sain)

## Dolenni Allanol
*Gwefan swyddogol
*Proffil a fideoy band ar wefan Bandit
*Gwefan videos swyddogol
*Proffil y band gan BBC Cymru
*'Stori Tu ôl i'r Gân': Haleliwia

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Llanrug
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Prosiect Wicipop
Gwyddelan

Sant a gysylltir â Gwynedd a Phowys oedd **Gwyddelan** (fl. 6g efallai). Dethlir ei wylmabsant ar 22 Awst.

## Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano. Yn ôl 'Achau Saint Ynys Prydain', sefydlodd eglwys Dolwyddelan, yn Nyffryn Lledr (sir Conwy heddiw), ond ni cheir ei linach. Fe'i cysylltir ag eglwys Llanwyddelan ym Mhowys yn ogystal.

Yn eglwys Dolwyddelan cedwid Cloch Wyddelan, cloch efydd o batrwm Celtaidd sydd erbyn hyn yng Nghastell Gwydir, Dyffryn Conwy.

Ceir peth ansicrwydd ynglŷn â'r sant hwn. Mae'n bosibl fod ei hanes wedi ei gymysgu â hanes sant arall, Lorcan Wyddel. Yn achos yr eglwys ym Mhowys, mae rhai ffynonellau yn ei chysylltu â Gwenddolau.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ddolwyddelan
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
181 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
186 CC 185 CC 184 CC 183 CC 182 CC - **181 CC** - 180 CC 179 CC 178 CC 177 CC 176 CC

----

## Digwyddiadau
* Ptolemi V Epiphanes,  brenin yr Aifft, yn cael ei wenwyno wedi teyrnasu am 24 mlynedd. Daw ei fab hynaf, Ptolemi VI Philometor, yn frenin, ond gan ei fod yn dal yn ieuanc, ei fam, Cleopatra sy'n llywodraethu.
* Pharnaces I, brenin Pontus, yn ymosod ar Eumenes II, brenin Pergamon ac Ariarathes IV, brenin Cappadocia, ac yn arwain byddin fawr i Galatia. Ceir cadoediad pan gyrhaedda llysgenhadaeth o Senedd Rhufain i edrych i mewn i'r mater. Nid yw'r trafodaethau'n llwyddo, gan fod y Rhufeiniaid yn credu fod gofynion Pharnaces yn afresymol, ac mae'r rhyfel yn ail-ddechrau.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ptolemi V Epiphanes, brenin yr Aifft.

Categori:181 CC
182 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
187 CC 186 CC 185 CC 184 CC 183 CC - **182 CC** - 181 CC 180 CC 179 CC 178 CC 177 CC

----

## Digwyddiadau
* Prusias II yn dod yn frenin Bithynia ar farwolaeth ei dad, Prusias I.

## Genedigaethau
* Ptolemi VIII Euergetes II, brenin yr Aifft

## Marwolaethau
* Prusias I Chlorus, brenin Bithynia

Categori:182 CC
Chwarel Braich Goch

Chwarel lechi yng Nghorris Uchaf, Gwynedd, oedd **Chwarel Braich Goch**. (neu **Braichgoch**). Hi oedd y fwyaf o chwareli Corris. Mae rhan o’r hen weithfeydd yn awr yn atyniad i dwristiad dan yr enw “Labyrinth y Brenin Arthur”.

Yn 1787, cymerodd David Williams les ar yr hawliau cloddio ar diroedd Gaewern a Braich Goch gan John Edwards, oedd yn cynrychioli ystad Vanes. Ni does sicrwydd pryd yn union y dechreuwyd gweithio’r chwarel, ond gwyddir ei bod yn cynhyrchu llechi erbyn 1812.

Yn Gaewern yr oedd y cloddio cynnar, a dim ond yn 1836 y dechreuodd cloddio ar safle Braich Goch ei hun, gan y *North Wales Slate & Slab Company*. Ymestynwyd y les yn 1838, ac yn 1840 adeiladwyd inclen. Trosglwyddwyd y les i Arthur Coulston  yn 1843 .

Aeth y chwarel yn y Gaewern i drafferthion, ac yn 1848 daeth y *Merionethshire Slate Company* i ben yn dilyn darganfod anghysondebau yn ei cyfrifon. Trosglwyddwyd y safle i gwmni *Alltgoed  Consols*, perchenogion Chwarel Ratgoed, ac ail-agorwyd y chwarel.

Yn 1851 ceisiwyd ail-ffurfio’r North Wales Slate & Slab Company fel y *Braich Goch Slate & Slab Company*, ond methwyd cael dogon o fuddsoddwyr. Prynwyd y cwmni gan John Rowlands, perchennog chwareli  Gaewern a Ratgoed trwy Alltgoed Consols. Erbyn 1856 roedd cyfranddalwyr Alltgoed Consols yn mynegi anfodlonrwydd ynghylch y diffyg elw o’r dair chwarel.

Agorwyd Tramffordd Corris yn 1859 i gysylltu ardal Corris a Machynlleth ac Afon Dyfi. Prynodd teulu Birley y les ar y chwareli oddi wrth Rowlands, a ffurfio cwmni *Braich Goch Slate Quarry Ltd.*. Parhaodd Rowlands i redeg Gaewern, ond gwerthodd y chwarel yma i’r Talyllyn Slate Company yn 1868. Erbyn y flwyddyn honno roedd Braich Goch yn cyflogi dros 200 o weithwyr.

Caewyd Braich Goch yn 1971, a phan wnaed gwaith i wella’r ffordd trwy Gorris yn 1983 adferwyd y rhan fwyaf o’r gweithfeydd ar yr wyneb i gyflwr naturiol. Adeiladwyd Canolfan Grefft Corris ar y safle, tra datblygwyd rhan o’r gweithfeydd tanddaearol fel "Labyrinth y Brenin Arthur", lle rhoddir cyflwyniadau clyweledol i dwristiaid.

## Llyfryddiaeth 
* Alun John Richards, *Slate Quarrying at Corris* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Braich Goch
Categori:Corris
William Davies Evans

Fforiwr o Gymru oedd y Capten **William Davies Evans** (27 Ionawr 1790 – 3 Awst 1872). Yn ogystal â bod yn fforiwr enwog fe'i cofir fel dyfeisydd 'Gambit Evans' mewn gwyddbwyll.

Ganwyd Evans mewn ffermdy o'r enw Musland ym mhlwyf Llantydewi ger Hwlffordd, Sir Benfro. Aeth i'r môr yn ifanc gan wasanaethu ar longau'r Llynges Brydeinig nes daeth Rhyfeloedd Napoleon i ben yn 1815. Wedyn ymunodd â'r Gwasanaeth Post a dod yn gapten pacedlong yr *Auckland* a hwyliai rhwng Milffwrdd a Waterford yn Iwerddon. Nid oes neb yn siwr iawn ymhle y dysgodd chwarae gwyddbwyll ond mae'n debyg iddo ddyfeisio'r gambit enwog ar y teithiau unig rhwng Cymru ac Iwerddon.

Yn 1826, cerddodd y Capten Evans i mewn i Ystafelloedd Gwyddbwyll William Lewis yn St. Martin's Lane, Llundain a chynnig chwarae rhai o chwaraewyr gwyddbwyll cryfa'r dydd. Doedd Evans ddim yn adnabyddus fel chwaraewr gwyddbwyll, ond wedi iddo esbonio pam ei fod am eu chwarae llwyddodd i berswadio A. McDonnell i chwarae gêm yn ei erbyn. Roedd McDonnell yn un o'r chwaraewyr gorau gynhyrchodd Iwerddon erioed, ac un o'r cryfaf yng ngwledydd Prydain ar y pryd. Gorffennodd y gêm ar yr 20fed symudiad a Chapten Evans yn fuddugol. Dyma ddechrau 'Gambit Evans' sydd wedi cael ei ddefnyddio gan chwaraewyr fel Paul Morphy, Jan Timman, ac yn y 1990au gan Garry Kasparov, yn fwyaf arbennig mewn buddugoliaeth 25 symudiad yn erbyn Viswanathan Anand ym Mhencampwriaeth Goffa Tal yn Riga, 1995.

## Ffynonellau
* Iolo Jones a T. Llew Jones, *A Chwaraei Di Wyddbwyll?* (Gwasg Gomer, 1980), t. 43-45.

Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o Gymru
Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1790
Categori:Marwolaethau 1872
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Chwarel Alexandra

Chwarel lechi ar lethrau Moel Tryfan, rhwng Rhosgadfan a'r Fron yng Ngwynedd oedd **Chwarel Alexandra** neu **Alexandria** neu **Chwarel Cors y Bryniau**. Saif ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Chwarel Moel Tryfan.

Dechreuwyd cloddio am lechi ar Foel Tryfan tua 1790-1800 gan Mesach Roberts, a gelwid y chwarel yn Gloddfa Mesach. Agorwyd chwarel Alexandra yn y 1860au, a thyfodd i gyflogi dros 200 o weithwyr a chynhyrchu 6,000 o dunelli o lechi y flwyddyn. Yn 1889 cyflogid 230 o weithwyr. Caeodd y chwarel tua diwedd y 1930au, ond gan fod gweithfeydd Chwarel Moel Tryfan wedi torri trwodd i'r chwarel yma, roedd rhywfaint o graig yn cael ei weithio yma hyd y 1960au.

Roedd llechi gorffenedig y chwarel yma yn cael eu cludo ar hyd Tramffordd yr Alexandra, a deiladwyd yn 1876, i ben inclên Bryngwyn ac i lawr at reilffordd yr NWNGR, yn ddiweddarach Rheilffordd Eryri.

## Llyfryddiaeth
* Dewi Tomos, *Llechi Lleu* (Cyhoeddiadau Mei, 1980)
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Alexandra
Categori:Dyffryn Nantlle
184 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
189 CC 188 CC 187 CC 186 CC 185 CC - **184 CC** - 183 CC 182 CC 181 CC 180 CC 179 CC

----

## Digwyddiadau
* Cato yr Hynaf yn cael ei ethol i swydd Censor gyda Lucius Valerius Flaccus, ac yn dechrau ymgyrch yn erbyn dylanwadau Groegaidd ar Weriniaeth Rhufain ac yn erbyn llygredd
* Senedd Rhufain yn gyrru Appius Claudius Pulcher i Facedon i weld a oes sail i'r amheuaeth fod Philip V, brenin Macedon yn paratoi am ryfel yn erbyn Rhufain

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Titus Macchius Plautus, dramodydd comig Rhufeinig.
* Liu Gong, ymerawdwr Tsieina

Categori:184 CC
Bithynia

Teyrnas a thalaith Rufeinig yn Asia Leiaf oedd **Bithynia**. Yn y dwyrain roedd yn ffinio ar Paphlagonia, yn y gorllewin ar Mysia ac yn y de ar Phrygia, Epictetus a Galatia. Roedd nifer o ddinasoedd pwysig ar lannau'r Propontis (Môr Marmara heddiw), yn cynnwys Nicomedia, Chalcedon, Cius ac Apamea. Yn Bithynia hefyd yr oedd Nicaea, a roddodd ei henw i Gredo Nicea. Mae'n ardal fynyddig, gyda mynyddoedd Olympus "Mysaidd" yn cyrraedd 2,300 medr (7,600 troedfedd).

300px|canol|bawd|Talaith Bithynia  yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Yn ôl haneswyr fel Herodotus, Xenophon a Strabo, llwyth Thraciaidd oedd y Bithyniaid yn wreiddiol. Roedd yr ardal yn rhan o deyrnas Lydia dan y brenin Croesus, yna dan reolaeth yr Ymerodraeth Bersaidd pan orchfygwud Croesus gan y Persiaid. Mae'n ymddangos eu bod wedi dod yn deyrnas annibynnol hyd yn oed cyn i Alecsander Fawr orchfygu Persia.

Bu cyfres o frenhinoedd ar y deyrnas annibynnol:

* Zipoites I 328-279 CC
* Nicomedes I 279-255 CC
* Zipoites II 279-276 CC
* Etazeta (llywodraethwr) 255 CC
* Ziaelas 255-228 CC
* Prusias I 228-185 CC
* Prusias II 185-149 CC
* Nicomedes II 149-128 CC
* Nicomedes III 128-94 CC
* Nicomedes IV 94-75 CC

Daeth y brenin olaf, Nicomedes IV, dan fygythiad o du Mithridates VI, brenin Pontus, a bu raid iddo ddibynnu ar fyddin Gweriniaeth Rhufain i'w adfer i'w orsedd. Pan fu farw yn 74 OC, gadawodd ei deyrnas i Rufain yn ei ewyllys.

Fel talaith Rufeinig, roedd ffiniau Bithynia yn amrywio, ac ar brydiau fe'i cyfunid a thalaith Pontus.

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Asia Leiaf
Posy Simmonds

Darlunwraig llyfrau plant, cartwnydd ac ysgrifennydd ar gyfer papur newydd o Loegr ydy **Rosemary Elizabeth "Posy" Simmonds** MBE (ganwyd 9 Awst 1945). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei cysylltiad gyda *The Guardian*, lle bu'n cartŵnio hanes *Tamara Drewe* (2005-2006), cafodd ei gyhoeddi fel llyfr yn 2007.

## Bywgraffiad
Ganwyd Posy Simmonds yn Berkshire ac addysgwyd yn Queen Anne's School, Caversham. Astudiodd yn Sorbonne cyn dychwelyd i Lundain i fynychu*r Central School of Art & Design. Dechreuodd ei gyrfa yn y papurau newydd yn darlunio strip cartŵn ar gyfer *The Sun* yn 1969 cyn ymuno â *The Guardian'' fel darlunydd yn 1972.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cartwnyddion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1945
The Shipping News (ffilm)

Ffilm o 2001 gan Lasse Hallström sy'n serennau Kevin Spacey, Julianne Moore, Judi Dench a Cate Blanchett yw ***The Shipping News***,  sy'n seiliedig ar y nofel o'r un enw gan Annie Proulx.

Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Bert Harris

Seiclwr proffesiynol o Loegr oedd '*Albert *Bert* Walter Allen Harris*' (9 Ebrill 1873, Birmingham - 21 Ebrill 1897, Ysbyty Cyffredinol Birmingham). Magwyd yng Nghaerlŷr a mynychodd Holy Trinity School. Dechreuodd seiclo'n gystadleuol yn 14 oed a daeth yn ail yn yr 'Infirmary Sports' yn Aylestone Road Sports Ground (Grace Road Cricket Ground heddiw) dyflwydd yn ddiweddarach.

## Bywgraffiad
Cafodd Harris ei fuddugoliaeth cyntaf o bwys ym Mryste yn 1889, gan gyflawni pum milltir mewn 18 munud a 25 eiliad. Roedd Harris yn byw yn Davidale Houses, Welford Road, Knighton, Caerlŷr gyda'i deulu yn 1891, yn gweithio fel Clerc Gwneuthurwr Esgidiau. Torodd Harris recordiau milltir a tri-chwarter milltir yn 1893 cyn troi'n broffesiynol yn 1894 ac ymuno â'r London Polytechnic Cycle Club. Hyfforddwyd gan Sam Mussabini i ennill ei bncampwriaeth proffesiynol cyntaf yn 1894. Disgynodd oddiar ei feic mewn ras yng Nghaerdydd yn 1895 a cnocwyd ef yn anymwybodol am 48 awr. Er hyn, bu'n ddigon iach erbyn mis Medi i dorri'r record Proffesiynol Seisnig yn Velodrome Herne Hill, gan gyflawni hanner milltir mewn 57.3 eiliad a'r milltir mewn 118.3 eiliad.

Cystadlodd yn ei ras olaf ar ddydd Llun y Pasg yn 1897, ras 10 milltir oeddi, a tua 4 milltir i mewn i'r ras daeth oddiar ei feic gan daro ei ben ar y llawr caled. Roedd yn anymwybodol a bu farw deuddydd yn ddiweddarach yn Ysbyty Cyffredinol Birmingham.

## Coffa Harris
Codwyd cofeb yn Mynwent Welford Road, Caerlŷr ac mae'n dyst iw boblogrwydd:
"This memorial stone is erected by the cyclists of England
in token of the sincere respect
and esteem in
which he was held by wheelmen
the world over.
He was ever a fair and honourable rider
and sportsman and his lamented death cut
off in its prime one of the brightest and
most genial spirits of cycledom.
He fell on the racing path at Aston on
Easter Monday 1897 and succumbed to
his injuries at the General Hospital
Birmingham April 21st 1897 aged 24 years."

Ysgrifennodd Dick Swann lyfr amdano gyda'r teitl *Bert Harris of the Poly: A Cycling Legend*, cyhoeddwyd gan V Harvey yn Ionawr 1974. ISBN 9780855440107

Mae dyn busnes o Gaerlŷr, Roger Lovell, yn gobeithio codi £30,000 er mwyn codi cerflun cyhoedus er mwyn coffa Harris. Fe aeth Lovell at y BBC yn ogystal i ofyn cael creu drama ddogfen, cafodd hwn ei greu gan ail-luniadwyr Fictorianaidd mewn lleoliad yng Nghaerlŷr. Mewn cyd-ddigwyddiad anhygoel, roedd yr actor a chwaraeodd Bert yn ddisgynnydd iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Seiclwyr o Loegr
Chwarel Talysarn

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, i’r gogledd-ddwyrain o bentref Talysarn oedd Chwarel Talysarn.

Agorwyd y chwarel yn 1790 a thyfodd  fod yn un o’r rhai mwyaf yn Nyffryn Nantlle; efallai y drydedd fwyaf ar ôl Chwarel Dorothea a Chwarel Penyrorsedd. Yn 1882 cynhyrchwyd 8,210 tunnell o lechi gan 400 o weithwyr.

Roedd inclên yn ei chysylltu a Rheilffordd Nantlle, ac wrth ’r chwarel dyfu symudwyd trac y rheilffordd ymhellach ’r de. Caeodd y chwarel yn 1946 ac mae’r prif dwll yn awr wedi llenwi a dŵr.

## Llyfryddiaeth
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Talysarn
Categori:Dyffryn Nantlle
Abenaki

Tylwyth brodorol Americanaidd yw'r **Abenaki**, un o'r pobloedd Algonquin. Roeddent yn un o bump aelod o Gynghrair Wabanaki.

## Gweler hefyd
* A-senee-ki-wakw

Categori:Pobloedd Algonquin
185 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
190 CC 189 CC 188 CC 187 CC 186 CC - **185 CC** - 184 CC 183 CC 182 CC 181 CC 180 CC

----

## Digwyddiadau 
* Cato yr Hynaf yn cyhuddo'r cadfridog Rhufeinig Scipio Africanus a'i frawd Lucius o gael eu llwgrwobrwyo gan Antiochus III, cyn-frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae Scipio yn atgoffa ei gyhuddwyr o'u dyled iddo am orchfygu Hannibal ac yn ymneilltuo i'r fila yn Liternum, Campania.
* Pusyamitra Sunga yn llofruddio Brhadrata, ymerawdwr olaf Brenhinllin Maurya yn India.

## Genedigaethau 
* Publius Cornelius Scipio Aemilianus, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig.

## Marwolaethau 
* Brhadrata, ymerawdwr Brenhinllin Maurya yn India.

Categori:185 CC
Harold Abrahams

Athletwr o Loegr oedd **Harold Maurice Abrahams** CBE (15 Rhagfyr 1899 – 14 Ionawr 1978). Enillodd fedal aur yn y ras 100 medr yng Ngemau Olympaidd 1924, campwaith a gafodd ei bortreadu yn y ffilm 1981, *Chariots of Fire*.

## Bywgraffiad
Ganwyd Abrahams i deulu tlawd ym Medford, yn fab i Lithiwaniwr Iddewig, roedd yn frawd iau i athletwr arall Prydeinig, y neidiwr hir Olympaidd, Syr Sidney Abrahams. Addysgwyd yn Ysgol Bedford, Ysgol Repton ac yng Ngholeg Gonville a Caius, Caergrawnt, cyn hyfforddi fel cyfreithiwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cyfreithwyr o Loegr
Categori:Chwaraewyr Iddewig o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Bedford
Categori:Rhedwyr o Loegr
Categori:Sbrintwyr
Sidney Abrahams

Athletwr o Loegr a Phrif Ustus  Ceylon (Sri Lanka) oedd '*Syr Sidney Solomon *Solly* Abrahams*' (11 Chwefror 1885 Birmingham – 14 Mai 1957). Roedd yn frawd i'r Olympiwr enwog, Harold Abrahams.

Cystadlodd Abrahams dros Brifysgol Caergrawnt rhwng 1904 a 1906.

Categori:Athletwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1885
Categori:Marwolaethau 1957
183 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
188 CC 187 CC 186 CC 185 CC 184 CC - **183 CC** - 182 CC 181 CC 180 CC 179 CC 178 CC

----

## Digwyddiadau
* Y gwleidydd Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cael ei yrru at Prusias I, brenin Bithynia, i fynnu ei fod yn trosglwyddo Hannibal yn garcharor i Rufain. Mae Hannibal yn darganfod fod Prusias ar fin cytuno, ac yn cymryd gwenwyn.
* Dinas Messene yn gwrthryfela yn erbyn Cynghrair Achaea. Pan mae'r cadfridog Achaeaidd Philopoemen yn ceisio delio â'r gwrthryfel, mae'n cael ei gymeryd yn garcharor. Rhoddir gewnwyn iddo er mwyn iddo ei ladd ei hun.

## Genedigaethau
* Publius Cornelius Scipio Nasica Serapio, Conswl Rhufeinig yn 138 CC ac un o'r prif weithredwyr yn llofruddiaeth ei gefnder Tiberius Gracchus.

## Marwolaethau
* Hannibal, cadfridog Carthaginaidd, ystyrir yn un o gadfridogion gorau yr oesoedd am ei fuddugoliaethau yn yr Eidal yn ystod y rhyfel yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
* Publius Cornelius Scipio Africanus Major, cadfridog Rhufeinig, enwog am orchfygu Hannibal ym Mrwydr Zama (202 CC).
* Philopoemen, cadfridog a gwleidydd Groegaidd.

Categori:183 CC
Bedford

Tref sirol Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, ydy **Bedford**. Mae'n dref mawr ac y ganolfan gweinyddu awdurdod unedol Bwrdeistref Bedford. Lleolir y dref mewn ardal ddi-blwyf yng nghanol y fwrdeistref. Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan yr ardal ddi-blwyf boblogaeth o 79,485, a chan yr ardal adeiledig Bedford boblogaeth o 119,180.

Mae Caerdydd 200.7 km i ffwrdd o Bedford ac mae Llundain yn 72.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caergrawnt sy'n 41.9&nbsp;km i ffwrdd.

Yr hen air Cymraeg am "Bedford" ydy **Rhydwely**.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Corn Exchange
*Eglwys Sant Pawl
*Eglwys Sant Pedr
*Pont y Dref

## Enwogion
*Apsley Cherry-Garrard (1886-1959), fforiwr 
*Harold Abrahams (1899-1978), athletwr
*John Le Mesurier (1912-1983), actor
*Trevor Huddleston (1913-1988), esgob
*Ronnie Barker (1929-2005), comediwr

## Cyfeiriadau

Categori:Bwrdeistref Bedford
Categori:Trefi Swydd Bedford
Felodrom Herne Hill

Felodrom (lleoliad ar gyfer seiclo trac) yn Stadiwm Herne Hill, Bwrdeistref Llundain Southwark, ydy **Felodrom Herne Hill**. Adeiladwyd yn 1891 a defnyddiwyd y trac ar gyfer cystadleaethau seiclo trac Gemau Olympaidd 1948. Defnyddir y trac er mwyn rasio ac ymarfer gan blant a reidwyr proffesiynol hyd heddiw.

Herne Hill yw'r unig drac yn Llundain ers dymchweliad y trac yn y *Paddington Recreation Grounds* yn 1987, ac hyd i vélodrome newydd gael ei hadeiladu yn Stratford ar gyfer Gemau Olympaidd 2012.

Yr enw gwreiddiol oedd *London County Grounds*,, cymerai ei henw cyfoes o'i lleoliad mewn parc oddiar Burbage Road, yn Herne Hill, rhan o Bwrdeistref Llundain Southwark.

Yn wahanol i veledrome Olympaidd cyfoes, sydd gydacylchedd mewnol o 250 metr a  250m, a bancio o tua 45° bob pen, mae Herne Hill yn fowlen bas concrit sy'n mesur tia 450 metr gyda'r bancio bob pen tua 30° ar ei phwyntiau serthaf.

## Defnydd cyfoes
Brwydrodd ymgyrch i gadw'r trac yn ystod y 2000au cynnar yn dilyd dadl rhwng y perchennog, Ystâd Dulwich, a'r prydleswr, Cyngor Southwark. Un o gefnogwyr yr ymgyrch oedd enillydd medal aur yn y Gemau Olympaidd, Bradley Wiggins, a ddechreuodd rasio yn Herne Hill pan oedd ond yn  12 oed.

Mae'r cefnogwyr yn gweld y vélodrome yn chwarae rôl yn cefnogi seiclwyr trac o Lundain yn yr adeg sy'n arwain at Gemau Olymaidd 2012.

Mae Herne Hill yn cynnal sasiynau ymarfel rheolaidd ar gyfer reidwyr ifan, ac bu'n leoliad i gyfarfod  Gwener y Groglith a'i threfnwyd gan y *Southern Counties Cycle Union* ers 1903. Mae pencampwyr y byd wedi cystadlu yn y cyfarfodydd rhain, a bu presenoldeb o 10,000 yn cael eu denu yno yn yr 1920au a'r 1930au. Mae amryw o racordiau cenedlaethol a recordiau'r byd wedi cael eu sefydlu yno, yn nodweddiadol Frank Southall o glwb Norwood Paragon yn hwyr yn yr 1920au a'r 1930au cynnar.

## Cysylltiadau Pêl-droed
Yng nghanol y trac mae maes pêl-droed. Roedd y stadiwm yn gartref i Crystal Palace F.C. rhwng 1914 a 1918, pan symudodd y clwb i *The Nest*, ar ôl iddynt gael eu gorfodi i symyd i'r vélodrome gan yr Admiralty o *Stadiwm Pêl-droed Crystal Palace*. Y presenoldeb uchaf a'i recordwyd yn Herne Hill oedd 4,987.

Cynhaliwyd rownd derfynol Cwpan Pêl-droed Amatur 1911, rhwng Bromley a Bishop Auckland, yn Herne Hill.

center|frame|Herne Hill Velodrome

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1891
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Southwark
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Seiclo yn Lloegr
Categori:Stadia
187 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
192 CC 191 CC 190 CC 189 CC 188 CC - **187 CC** - 186 CC 185 CC 184 CC 183 CC 182 CC

----

## Digwyddiadau
* Antiochus III Mawr, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn arwain ymgyrch i Luristan yn nwyrain yr ymerodraeth, lle lleddir ef wrth geisio anrheithio teml yn Elymais, Persia. Olynir ef gan ei fab, Seleucus IV.
* Gorffen adeiladu'r Via Aemilia, ffordd Rufeinig ar draws gogledd yr Eidal o Ariminum (Rimini) i Placentia (Piacenza) ar Afon Padus (Afon Po)
* Cleopatra I, brenhines yr Aifft yn dod yn llywodraethwr ar ran y brenin Ptolemi V Epiphanes

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Antiochus III Mawr, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

Categori:187 CC
188 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
193 CC 192 CC 191 CC 190 CC 189 CC - **188 CC** - 187 CC 186 CC 185 CC 184 CC 183 CC

----

## Digwyddiadau
* Philopoemen, cadfridog Cynghrair Achaea yn ymosod ar Laconia, yn dinistrio'r mur oedd wedi ei adeiladu o amgylch Sparta, ac yn diddymu cyfraith Sparta gan roi'r gyfraith Achaeaidd yn ei lle. Mae hyn yn rhoi diwedd ar rym Sparta.
* Cynghrair Apamea: mae Gweriniaeth Rhufain yn gorfodi brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III Mawr, i ildio ei diriogaethau yng Ngwlad Groeg ac Anatolia i'r gorllewin o Fynyddoedd Taurus. Rhaid iddo dalu 15,000 talent dros gyfnod o 12 mlynedd, ildio ei eliffantod rhyfel a'i lynges i Rufain, trosglwyddo Hannibal yn garcharor iddynt, a rhoi mab Antiochus, Demetrius, yn wystl.
* Mae Hannibal yn ffoi i Creta ac yna at Prusias I, brenin Bithynia.
* Cyngheiriad Rhufain, Eumenes II, brenin Pergamon, yn cael taleithiau Phrygia, Lydia, Lycia, Pisidia, a Pamphylia.

## Genedigaethau
* Jing, ymerawdwr Han, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

## Marwolaethau
* Hui, ymerawdwr Han, ail ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

Categori:188 CC
189 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
194 CC 193 CC 192 CC 191 CC 190 CC - **189 CC** - 188 CC 187 CC 186 CC 185 CC 184 CC

----

## Digwyddiadau
* Cynghrair Aetolia, wedi colli cymorth Antiochus III yn dilyn Brwydr Magnesia, yn gorfod derbyn cytundeb heddwch sy'n ei roi dan awdurdod Gweriniaeth Rhufain
* Eumenes II, brenin Pergamon, gyda chymorth byddin Rufeinig dan y conswl Gnaeus Manlius Vulso, yn gorchfygu'r Galatiaid yn Anatolia ac yn ei rhoi dan lywodraeth Pergamon
* Eumenes II yn sefydlu dinas Philadelphia, yn awr Alaşehir, Twrci

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Zhang Liang, gwrthryfelwr o Tsieina a gynorthwyodd Liu Bang i sefydlu Brenhinllin Han

Categori:189 CC
190 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
195 CC 194 CC 193 CC 192 CC 191 CC - **190 CC** - 189 CC 188 CC 187 CC 186 CC 185 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr yr Eurymedon, rhwng llynges yr Ymerodraeth Seleucaidd a llynges Rhodos a Pergamon, sydd mewn cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Arweinydd y llynges Seleucaidd yw'r cadfridog Carthaginaidd Hannibal. Y Rhodiaid a Pergamon sy'n fuddugol.
* Brwydr Myonessus, rhwng llynges Gweriniaeth Rhufain gyda chymorth y Rhodiad a llynges yr Ymerodraeth Seleucaidd. Gorchfygir y Seleuciaid eto.
* Byddin Rufeinig dan y cadfridog Scipio Africanus a'i frawd Lucius, ac Eumenes II, brenin Pergamon, yn croesi i Anatolia.
* Brwydr Magnesia, ger Magnesia ad Sipylum yn Lydia, Anatolia. Gorchfygir byddin Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, gan y brodyr Scipio ac Eumenes II.
* Yn dilyn y frwydr yma, mae dau satrap oedd y llywodraethu dan Antiochus III yn Armenia yn cyhoeddi annibyniaeth; Artaxias fel brenin Armenia Fwyaf a  Zariadres fel brenin Sophene (Armenia Minor).
* Yn dâl am ei gymorth i Rufain, mae Eumenes II, brenin Pergamon, yn cael tiriogaethau helaeth, yn cynnwys y rhan fwyaf o diroedd yr Ymerodraeth Seleucaidd yn  Anatolia.
* Ymestynir y ffordd Rufeinig Via Appia i Benevento a Venosa.

## Genedigaethau
* Hipparchus, mathemategydd a seryddwr Groegaidd
* Cornelia Scipionis Africana, ail ferch Publius Cornelius Scipio Africanus ac Aemilia Paulla.

## Marwolaethau
* Apollonius o Perga, mathemategydd a seryddwr Groegaidd

Categori:190 CC
Chwarel Pantdreiniog

Chwarel lechi gerllaw Bethesda yng Ngwynedd oedd **Chwarel Pantdreiniog**.

Agorodd y chwarel tua 1825 gan bobl leol. Bu am gyfnod yn eiddo *Overend, Gurney & Co*, yna i John Williams, adeiladydd o Moss Bank, Lerpwl, fu'n ei gweithio am tua deugain mlynedd. Yn gynnar yn y 1890au gwerthodd ef y chwarel i gwmni o Gaerdydd, yna yn 1903 gwerthwyd y safle i gwmni o Lundain oedd wedi ei ffurfio i roi gwaith i chwarelwyr oedd ar streic yn ystod y Streic Fawr yn Chwarel y Penrhyn.  Ni fu erioed yn chwarel fawr; yn 1882 cynhyrchwyd 245 tunnell o lechi gan 13 o weithwyr. Caewyd y chwarel yn 1911.

Yn 1915 ceisiodd y *Minerals, Oil & General Exploration Company, Limited* o Lundain, ail-agor y chwarel, gyda W. J. Parry, Coetmor fel asiant lleol, ond nid ymddengys iddynt lwyddo. Nid oes dim i'w weld ar y safle bellach.

## Llyfryddiaeth
* Alun John Richards, *A Gazetteer of the Welsh Slate Industry* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

## Dolen allanol
* Chwarel Pantdreiniog ar safle www.llechicymru.info

Pantdreiniog
Categori:Bethesda
Sidan

bawd|200px|Ffrogiau Sidan

Defnydd neu edau naturiol a wneir o ffibrau a gynhyrchir gan sidanbryf yw **sidan**. Mae'r sidanbryf yn gwneud cocoon allan ohonof. *Pali* oedd yr enw Cymraeg Canol a cheir enghreifftiau ohono yn yr hen chwedlau, e.e. ''Pedair Cainc y Mabinogi.

'Sidanes' oedd llysenw Cymraeg y frenhines Elisabeth I o Loegr. Mae'r dywediad "yr hen Sidanes" yn llysenw cyfoes, llai parchus, ar y frenhines Elisabeth II yn ogystal.

Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Categori:Ffibrau
Chwarel Abercorris

Chwarel lechi ger Corris Uchaf yng Ngwynedd oedd **Chwarel Abercorris** (neu **Chwarel Cwmodyn**).

Cymerodd Thomas Green o Lundain lês ar y tir yn 1863 a dechrau cloddio, er mae'n debyg fod cloddio ar raddfa fechan yma cyn y dyddiad hwnnw. Yn 1874 ffurfiwyd y *Cwmodyn Slate & Slab Quarry Company*, ond gwerthwyd y cwmni trwy ocsiwn yn 1878. Fe'i prynwyd gan J.W. Orchard, oedd wedi ail-ddechrau'r gwaith yma erbyn 1880, ond caeodd eto yn 1888.

Ail-agorwyd Abercorris yn 1889, gyda 40 o weithwyr. Yn 1893 cymerwyd y cwmni trosodd gan W. John Lewis ac Arthur T. Carr, ac erbyn troad y ganrif roedd yn cynhychu tua 1,000 o denelli o lechi y flwyddyn, gyda 40 o weithwyr. Aeth y gwaith ymlaen hyd 1914, pan gaewyd y chwarel. Ail-agorodd eto yn 1920 dan berchenogaeth T.O. Williams a C. Humphries, ond caewyd y chwarel unwaith eto yn 1928. Bu gweithio yma ar raddfa fechan yng nghanol y 1930au, a bu perchnogion Chwarel Braich Goch yn ei gweithio, eto ar raddfa fechan, yn gynnar yn y 1950au.

Roedd y chwarel yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Corris.

## Llyfryddiaeth
* Alun John Richards, *Slate Quarrying at Corris* (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Abercorris
Categori:Corris
Robert Mugabe

Cyn-arlywydd Simbabwe oedd **Robert Gabriel Mugabe** (21 Chwefror 1924 – 6 Medi 2019). Ganed ym mhentref Matibiri, ardal Zvimba, i'r gogledd-orllewin o Salisbury (Harare heddiw).

Bu'n gweithio fel athro am gyfnod, gan gynnwys rhai blynyddoedd yn Ghana, lle dylanwadwyd arno gan Kwame Nkrumah. Yn 1960, dychwelodd i Dde Rhodesia ac ymunodd a'r Blaid Ddemocrataidd Genedlaethol, a ddaeth yn ddiweddarch yn fudiad y *Simbabwe African Peoples Union* (ZAPU) dan Joshua Nkomo. Yn 1963 cynorthwyodd y Parchedig Ndabaningi Sithole i ffurfio'r *Simbabwe African National Union* (ZANU), yn gwrthwynebu llywodraeth Ian Smith yn yr hyn oedd yr adeg honno yn Rhodesia. Yn 1964 fe'i carcharwyd am siarad yn erbyn y llywodraeth, a bu yng ngharchar am ddeng mlynedd. Enillodd dair gradd academig tra yn y carchar.

Wedi ei ryddhau, symudodd i Mosambic a daeth yn arweinydd ZANU. Erbyn 1978 yr oedd llywodraeth Ian Smith wedi gorfod cydnabod na allai rheolaeth y lleiafrif gwyn barhau, ac arwyddwyd cytundeb gyda Abel Muzorewa, Ndabaningi Sithole ac eraill i rannu grym a chynnal etholiadau. Dychwelodd Mugabe i Simbabwe yn Rhagfyr 1979. Daeth yn Brif Weinidog Simbabwe yn 1980 ac yn Arlywydd cyntaf y wlad yn 1987.

Mae cryn nifer o lywodraethau wedi beirniadu llywodraeth Mugabe yn hallt am lygredd, camdrin gwrthwynebwyr gwleidyddol a chymeryd tir oddi wrth ffermwyr gwynion. Yn y blynyddoedd diwethaf mae economi Simbabwe wedi dirywio yn fawr, gyda lefel uchel o chwyddiant a diwethdra.

Yn Nhachwedd 2017, cafodd y llywodraeth Mugabe ei ddymchwel mewn ''coup d'état''. Ymddiswyddodd fel arlywydd ar 21 Tachwedd 2017.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Simbabwe
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Hanes Simbabwe
Uwchgynhadledd yr G8, 2005

[300px|bawd|Portread swyddogol 31ain Uwchgynhadledd yr [G8, 2005. Chwith i dde: George W. Bush, Arlywydd yr Unol Daleithiau, Paul Martin, Prif Weinidog Canada, Jacques Chirac, Arlywydd Ffrainc, Junichiro Koizumi, Prif Weinidog Japan, Tony Blair, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, Silvio Berlusconi, Prif Weinidog yr Eidal, Vladimir Putin, Arlywydd Rwsia, José Manuel Barroso, Arlywydd y Comisiwn Ewropeaidd, Gerhard Schröder, Canghellor yr Almaen]]

Cynhaliwyd 31ain **Uwchgynhadledd yr G8** o 6 Gorffennaf i 8 Gorffennaf 2005 yng Ngwesty Gleneagles yn Auchterarder, Perth a Kinross, yr Alban, a gwestiwyd gan Brif Weinidog y Deyrnas Unedig Tony Blair. Fel y gwesteiwr-aelod, datganodd y Deyrnas Unedig ei bwriad i osod newid hinsawdd byd-eang a'r eisiau am ddatblygiad economaidd yn Affrica fel canolbwyntiau'r uwchgynhadledd G8 hon. Materion eraill a ddatganwyd ar yr agenda oedd gwrth-derfysgaeth, atal amlhau niwclear a diwygio yn y Dwyrain Canol. Pa fodd bynnag, cysgodwyd yr uwchgynhadledd ar ei hail ddiwrnod gan ymosodiadau terfysgol yn Llundain.

## Dolen allanol 
Categori:2005 yn yr Alban
Categori:Cynadleddau diplomyddol yn y Deyrnas Unedig
2005
Canolbarth Asia

bawd|326px|Canolbarth Asia
Rhanbarth tirgaeedig eang yn Asia yw **Canolbarth Asia**.


Categori:Rhanbarthau Asia
.zw

Côd ISO swyddogol Simbabwe yw **.zw** (talfyriad o **Z***imbab***w***e*). Yn ogystal, .zw yw ôl-ddodiad rhyngrwyd y wlad a ddefnyddir gan ei gwefannau.

Categori:Parthau lefel uchaf
Categori:Simbabwe
Diwygio tir yn Simbabwe

[bawd|300px|Dosraniad tir [Rhodesia yn 1965.]]
Dechreuodd **diwygio tir yn Simbabwe** yn dilyn Cytundeb Lancaster House, 1979, fel ymgais i ddosbarthu tir yn fwy cyfartal rhwng duon tlawd y wlad, a'r lleiafrif o wynion a reolodd y wlad o 1923 i 1979. Mae dosbarthu tir gan y llywodraeth yn bwnc gwleidyddol dadleuol iawn heddiw, o fewn y wlad ac yng nghysylltiadau rhyngwladol.

Simbabwe
Categori:Economi Simbabwe
Categori:Hanes Simbabwe
ZANU

Corff a ffurfiwyd i wrthwynebu llywodraeth Ian Smith yn Ne Rhodesia oedd **ZANU** (*Zimbabwe African National Union*, sef "Undeb Cenedlaethol Affrica Simbabwe"). Fe'i ffurfiwyd pan fu hollt yn y mudiad ZAPU (''Zimbabwe African People's Union'', sef "Undeb Pobl Affricanaidd Simbabwe"). Fe'i sefydlwyd gan y Parchedig Ndabaningi Sithole, gyda Herbert Chitepo. Roedd tueddiad y mundiad ZANU yn fwy tuag ideoleg Maoaeth.

Daeth Robert Mugabe yn arweinydd ZANU wedi i Herbert Chitepo gael ei lofruddio ar 18 Mawrth, 1975. Gadawodd Ndabaningi Sithole i ffurfio'r blaid ZANU (Ndonga), oedd o blaid defnyddio dulliau heddychlon i geisio grym, tra roedd ZANU dan Mugabe o blaid ymgyrch arfog.

Wedi i lywodraeth Ian Smith orfod derbyn llywodraeth fwyafrifol, enillodd ZANU yr etholiad yn 1980 dan Robert Mugabe, a ddaeth yn Brif Weinidog Simbabwe. Wyth mlynedd yn ddiweddarach, ail-unodd a ZAPU dan Joshua Nkomo i ffurfio plaid **ZANU-PF**, y blaid sy'n llywodraethu yn Simbabwe ar hyn o bryd, gyda Robert Mugabe fel Arlywydd.

Categori:Hanes Simbabwe
Categori:Pleidiau gwleidyddol yn Simbabwe
Rhyfel Cartref Sierra Leone

Dechreuodd **Rhyfel Cartref Sierra Leone** yn 1991, wedi'i cychwyn gan y Ffrynt Unedig Chwyldroadol (RUF) o dan Foday Sankoh. Bu farw degoedd o filoedd a chafodd dros 2 miliwn (mwy na thraen o'r boblogaeth) eu dadleoli o ganlyniad i'r gwrthdaro 9-mlynedd. Bu niferoedd sylweddol o ffoaduriaid yn ffoi i wledydd cyfagos Sierra Leone i ddianc o'r rhyfel cartref. Datganwyd diwedd y rhyfel yn swyddogol ar 18 Ionawr 2002.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Sierra Leone
Sierra Leone, Cartref
Sierra Leone, Cartref
Sierra Leone, Cartref
Sierra Leone
Sierra Leone, Cartref
Ymerodraeth

Grŵp eang o daleithiau neu wledydd dan un prif awdurdod, yn enwedig ymerodr neu ymerodres, yw **ymerodraeth**.

## Ymerodraethau
*Ymerodraeth Persia
*Ymerodraeth Sbaen
*Ymerodraeth yr Otomaniaid
*Ymerodraeth y Seleuciaid
*Yr Ymerodraeth Brydeinig
*Yr Ymerodraeth Fysantaidd
*Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
*Yr Ymerodraeth Rufeinig

## Gweler hefyd
*Imperialaeth
*Trefedigaethrwydd

Categori:Brenhiniaeth
Categori:Cyfnodau hanes
Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Trefedigaethrwydd
Hanes Simbabwe

[250px|bawd|Rhan o furiau [Simbabwe Fawr]]

Mae **hanes Simbabwe** yn rhan annatod o hanes Affrica Ddeheuol a hanes y pobloedd Bantw.

Yn yr Oesoedd Canol roedd Simbabwe yn ganolfan i ymerodraeth frodorol yn ne Affrica a'i phrifddinas yn Simbabwe Fawr. Pobl Mashona oedd y trigolion. Cawsant eu gorchfygu gan eu cymdogion y Matabele.

Ymhlith y dynion gwyn cyntaf i anturio i'r ardal oedd y cenhadwr a fforiwr David Livingstone. Cipiwyd tir y Matabele a'r Mashona gan yr anturiaethwr imperialaidd o Sais Cecil Rhodes a'r Cwmni Prydeinig De Affrica yn 1895 a chafodd ei henwi'n Rhodesia ar ei ôl.

Ym 1911 rhannwyd Rhodesia yn Ogledd Rhodesia (Sambia heddiw) a De Rhodesia (Simbabwe heddiw), a ddaeth yn wladfa Brydeinig hunanlywodraethol ym 1922. Ond ymsefydlwyr gwyn a redai'r wlad a doedd gan y bobl frodorol ddim llais yn ei llywodraeth.

Yn 1953 cafodd dwy ran Rhodesia eu hailuno eto i ffurfio Ffederaliaeth Rhodesia a Nyasaland. Ni pharhaodd yr uned newydd ond am ddeng mlynedd, ac ar ôl ei ymrannu yn 1963, hawliodd gwynion De Rhodesia annibyniaeth i'r wlad.

Ailenwyd De Rhodesia yn Rhodesia yn 1964. Datganodd Ian Smith, prif weinidog gwyn y wlad, annibyniaeth unochrog (UDI) oddi ar Brydain yn 1965 a datganwyd gweriniaeth yno yn 1970.

## Annibyniaeth ar Brydain
Cafwyd rhyfel herwfilwrol gan ZANU a grwpiau eraill yn erbyn y llywodraeth. Erbyn 1978 roedd llywodraeth Ian Smith wedi gorfod cydnabod na allai rheolaeth y lleiafrif gwyn barhau, ac arwyddwyd cytundeb gyda Abel Muzorewa, Ndabaningi Sithole ac eraill i rannu grym a chynnal etholiadau. Dychwelodd Robert Mugabe, arweinydd ZANU (PF) i Simbabwe o alltudiaeth ym Mosambic yn Rhagfyr 1979. Daeth yn Brif Weinidog Simbabwe yn 1980 ac yn Arlywydd cyntaf y wlad yn 1987.

Mae cryn nifer o lywodraethau wedi beirniadu llywodraeth Mugabe yn hallt am lygredd, cam-drin gwrthwynebwyr gwleidyddol a chymryd tir oddi wrth ffermwyr gwynion. Yn y blynyddoedd diwethaf mae economi Simbabwe wedi dirywio yn fawr, gyda lefel uchel o chwyddiant a diweithdra.

Ar 21 Tachwedd 2017, wedi cryn bwysau gan ei blaid a'i bobl, ymddeolodd Robert Mugabe.

## Gweler hefyd
*Rhodesia
*Simbabwe Fawr


Simbabwe
James Stewart

## Actorion
*James Stewart (actor)
*Stewart Granger

## Hanes
*Iago I o'r Alban
*Iago II o'r Alban
*Iago III o'r Alban
*Iago IV o'r Alban
*Iago V o'r Alban
*Iago VI o'r Alban
*Iago VII o'r Alban

## Arall
*James Stewart (gwleidydd)
*James Stewart (mathemategydd)
Maoaeth

Ideoleg sy'n seiliedig ar ddysgeidiaeth Mao Zedong, arweinydd Chwyldro Tsieina, yw **Maoaeth**. Gellid ei hystyried yn ffurf ar Farcsiaeth-Leniniaeth lle rhoddir y pwyslais ar undod y werin amaethyddol a'r gweithwyr diwydiannol dan awdurdod  plaid gomiwnyddol. Mae'n perthyn yn agos i Staliniaeth.

Cysylltir Maoaeth â chyfnod arweinyddiaeth unbenaethol Mao Zedong yn Tsieina ac yn enwedig â chyfnod y Chwyldro Diwylliannol yn y wlad honno, ond mabwysiadwyd Maoaeth gan sawl mudiad chwyldroadol arall yn ogystal, yn enwedig yn y "Trydydd Byd". Roedd Enver Hoxha yn Albania yn arddel math o gomiwnyddiaeth sy'n perthyn yn agos i Faoaeth. Yn Indo-Tsieina yng nghyfnod Rhyfel Fietnam cafwyd mudiadau yn arddel ffurfiau ar Faoaeth yn Laos (y Pathet Lao) a Khampuchea (sef y Khmer Rouge). Yn Ne America cafwyd grwpiau fel y Sendero Luminoso ym Mheriw yn ymladd rhyfel herwfilwrol yn erbyn y llywodraeth, â'u gallu yn seileidig ar gefnogaeth gan llafurwyr gwledig a ffermwyr tlodion yng nghefn gwlad Periw. Yn India heddiw ceir sawl plaid a mudiad sy'n arddel Maoaeth, er enghraifft yng Ngorllewin Bengal.

Categori:Ideolegau gwleidyddol
Categori:Comiwnyddiaeth