Machynlleth

Tref  a chymuned yng ngogledd-orllewin Powys, Cymru, yw **Machynlleth** (). Saif ger aber Afon Dyfi. Mae ganddi boblogaeth o . Ei hadeilad enwocaf yw Senedd-dy Owain Glyn Dŵr. Mae marchnad bwysig yn y dref pob dydd Mercher.

Mae gan y dref glwb pêl-droed ers 1885, C.P.D. Machynlleth sy'n chwarae yn Cae Glas. Agorwyd siop gyntaf Laura Ashley yma ym Machynlleth yn 35 Heol Maengwyn, a hynny yn 1961. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan . Mae Caerdydd 131.5 km i ffwrdd o Machynlleth ac mae Llundain yn 283.2&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 73&nbsp;km i ffwrdd.

## Hanes
Cynhaliodd Owain Glyndŵr senedd ym Machynlleth yn 1404. Yno, yng ngwydd llysgenhadon o Ffrainc, Yr Alban a Sbaen, coronwyd Owain yn Dywysog Cymru.  Llys Maldwyn yn Heol-y-Doll oedd lleoliad *Vane Infant School* hyd at 1852.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Adeiladau a chofadeiladau
*Cloc y dref
*Garsiwn ("Ty Frenhinol")
*Gorsaf reilffordd Machynlleth
*MOMA, Wales
*Plas Machynlleth
*Senedd-dy Owain Glyn Dŵr
*Y Tabernacl

### Pont-ar-Ddyfi a Phont Ddyfi Newydd
Crybwyllir 'Pont ar Ddyfi' am y tro cyntaf yn 1533, gan Geoffrey Hughes yn ei gyfrol *"Citizen and Merchant taylour of London"* a adawodd £6 13s 4d (deg marc) i godi'r bont. Erbyn 1601 dywedwyd nad oedd "pont Ddyfi yng Nghantref Mochunleth" yn ddigonol, ac adeiladwyd yr un presennol yn 1805 am gost o £250.

Ar 13 Ionawr 2020, cymeradwyodd  y Llywodraeth Cymru adeiladu pont newydd ar draws Afon Dyfi. Agorwyd y ffordd newydd yn 2023 a chostiodd tua £46 miliwn, arianwyd y gwaith gan Lywodraeth Cymru. Roedd yr hen bont dan lifogydd yn aml pan oedd llif yr afon yn gryf ond mae'r broblem hon bellach wedi'i datrys.

## Hamdden
Mae anturiaethau awyr agored yn boblogaidd yn yr ardal ac yn denu twristiaid. Lleolir Coedwig Dyfi i'r gogledd o'r dref sy'n cynnwys sawl llwybr cerdded a llwybr beicio mynydd.

## Digwyddiadau
Cynhelir dau ŵyl flynyddol o bwys yn y dref:
* Gŵyl Machynlleth - mis Awst
* Gŵyl Gomedi Machynlleth - mis Mai

## Enwogion
*Llawdden, bardd canoloesol (fl. 1450) a fu'n byw ym Machynlleth
*John Evans (gwleidydd Columbia Brydeinig) (1816–1879)
*Emrys James (1928-1989), actor 
*Gareth Glyn (g. 1951), cyfansoddwr

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Machynlleth ym 1937 a 1981. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981

## Oriel
bawd|chwith|Machynlleth, Sir Drefaldwyn

Plas Machynlleth NLW3361959.jpg|Plas Machynlleth tua 1885
Stryd Fawr Mach.JPG|Y Stryd Fawr
Cloc y dref ym machynlleth.JPG|Cloc y dref
Pont Dyfi ger Mach.JPG|Pont ar Ddyfi, ger y dref
Mynwent Eglwys ym Machynlleth.JPG|Mynwent yr eglwys
Adeilad ym Machynlleth ger y fynwent.JPG|Adeilad ar draws y ffordd i'r fynwent, ger y gofeb rhyfel
Y Llew Gwyn Machynlleth.JPG|Tafarn y Llew Gwyn
Adeilad hynafol ym machynlleth.JPG|Adeilad hynafol ym Machynlleth
Cofeb ym Machynlleth.JPG|Y gofeb rhyfel
Cofeb rhyfel ym Machynlleth, Powys manylun.JPG|Enwau'r milwyr a laddwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)