open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llyn Crafnant

Llyn yn sir Conwy yw **Llyn Crafnant**. Saif ar ochr ogleddol Coed Gwydyr ac oddi tan grib Cefn Cyfarwydd. Mae bron filltir o hyd, gydag arwynebedd o 63 acer a dyfnder o 71 troedfedd yn y man dyfnaf. Llifa Afon Crafnant o'r llyn i ymuno ag Afon Conwy.

Adeiladwyd argae yma yn 1874, a gerllaw mae cofeb a godwyd gan drigolion Llanrwst yn 1896 fel arwydd o ddiolgarwch am y rhodd iddynt o'r llyn a 19 acer o dir gan Richard James.
bawd|chwith|Llyn Geirionydd (ch.) a Llyn Crafnant (dde), gyda Mynydd Deulyn yn eu gwahanu

Gellir cyrraedd ato ar hyd y ffordd o Drefriw neu gerdded o ardal Llyn Geirionydd dros Fynydd Deulyn. Ceir maes parcio sy'n eiddo'r Comisiwn Coedwigaeth yma, a cheir pysgota am frithyll.

Delwedd:Crafnant7.jpg
Llyn Crafnant - a lake in Conwy Borough County, and within the Snowdonia National Park, Wales 01.jpg
Llyn Crafnant - a lake in Conwy Borough County, and within the Snowdonia National Park, Wales 04.jpg
Llyn Crafnant - a lake in Conwy Borough County, and within the Snowdonia National Park, Wales 08.jpg
Llyn Crafnant - a lake in Conwy Borough County, and within the Snowdonia National Park, Wales 19.jpg

## Llyfryddiaeth 
*Jonah Jones *"The Lakes of North Wales"* (Whittet Books Ltd, 1987)
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
*T.J.Jehu *“Bathymetrical Survey of the Lakes of Snowdonia”* (The Royal Society of Edinburgh, 1902)

Crafnant
Crafnant
Categori:Trefriw
Y Gyngres Geltaidd

Sefydlwyd **Y Gyngres Geltaidd** (Llydaweg: ''Ar C'hendalc'h Keltiek*, Cernyweg: *An Guntelles Keltek*, Manaweg: *Yn Cohaglym Celtiagh*, Gaeleg: *A' Chòmhdhail Cheilteach*, Gwyddeleg: *An Chomhdháil Cheilteach*, Saesneg: *The International Celtic Congress'') yn 1902, ond ni chynhaliwyd y cyfarfod cyntaf tan 1917, yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw. Ei nod yw hyrwyddo gwybodaeth, defnydd a gwerthfawrogiad o ieithoedd a diwylliant y chwe gwlad Geltaidd, sef yr Alban, Llydaw, Cymru, Iwerddon, Cernyw ac Ynys Manaw. Mae cangen genedlaethol ym mhob un o'r chwe gwlad yma.

Yn wahanol i'r Undeb Celtaidd, mae'r Gyngres Geltaidd yn anwleidyddol. Cynhelir cynhadledd flynyddol, ym mhob un o'r gwledydd Celtaidd yn eu tro.

Mae'n enghraifft o fudiad Pan-Geltaidd.

## Hanes
Sefydlwyd y Gyngres Geltaidd yn 1917 gan Edward Thomas John (a adnabwyd hefyd fel E.T. John), cenedlaetholwr Cymreig a fu’n AS dros Ddwyrain Sir Ddinbych o 1910 hyd 1918 ac yn noddwr Deddf Senedd i Gymru yn 1914. Cafodd ei ysgogi’n rhannol gan y ddelfryd o adfywio gwaith y Gymdeithas Geltaidd gynharach a’i Chyngresau Pan-Geltaidd blynyddol, ond dylanwadwyd arno hefyd gan ganlyniadau cymdeithasol a diwylliannol y Rhyfel Byd Cyntaf. Cynhaliodd y Gyngres Geltaidd newydd ei chyfarfod cyntaf yn 1917 yn Eisteddfod Penbedw. Cynhaliwyd y Gyngres yng Nghaeredin yn 1920, ac yn 1921 ar Ynys Manaw. Ym 1925 cynhaliwyd y Gyngres yn Nulyn, ac un o'r siaradwyr oedd Douglas Hyde. Ffigur amlwg oedd Agnes O'Farrelly, a oedd hefyd yn rhan o Conradh na Gaeilge ac a fu am gyfnod yn aelod o Cumann na nBan (mudiad parafilwrol merched gweriniaethol Gwyddelig). Chwaraeodd ran fawr yn y sefydliad ar ôl marwolaeth John ym 1931.

Ym 1935, Caerdydd oedd y lleoliad, a darlledodd Rhanbarth Gorllewinol y BBC y trafodion (roedd Cymru wedi ei chynnwys fel rhan o ranbarth gorllewin Lloegr hyd nes i ymgyrch gan genedlaetholwyr fel Saunders Lewis, Plaid Cymru ac aelodau'r Cylch Dewi cynnar newid hynny). Cynhaliwyd Cyngres 1938 ar Ynys Manaw mewn gwahanol neuaddau, fel bod y mynychwyr yn cael dewis o ddarlithoedd, dadleuon a thrafodaethau. Mae cyfarfodydd wedi eu cynnal bron bob blwyddyn ers hynny. Bu Cyngres Geltaidd 1950, a gynhaliwyd yn Sefydliad Brenhinol Cernyw yn Truru, yn gatalydd ar gyfer sefydlu Mebyon Kernow y flwyddyn ganlynol. Cynhaliodd cangen Cymru y cyfarfod yn Aberystwyth yn 1960.

Mae pob un o'r chwe changen yn annibynnol gyda'u rhaglenni eu hunain o weithgareddau yn ystod y flwyddyn. Cynhelir y Gynhadledd ym mhob un o’r chwe gwlad yn eu tro, a’r wlad sy’n cynnal y gynhadledd sy’n cael y fraint o ddewis thema’r darlithoedd am y flwyddyn honno. Mae Cyngres Geltaidd Ryngwladol yn cynnwys darlithoedd, ymweliadau â mannau o ddiddordeb diwylliannol a hanesyddol, a digwyddiadau cerddoriaeth a dawns.

## Lleoliadau 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle we y Gyngres Geltaidd  
*Y Gyngres Geltaidd Ryngwladol, 2021 
* John, Edward T., "Address delivered at the Edinburgh Celtic Conference", 24 Mai 1920
*Cyhoeddi Gorsedh Kernow yn y Gyngress Geltaidd yn 2019 ar Youtube

*

Categori:Gwledydd Celtaidd
Categori:Mudiadau diwylliannol
William John Roberts (Gwilym Cowlyd)

Bardd Cymraeg, argraffydd a llyfrwerthwr oedd **William John Roberts** (1828 – 6 Rhagfyr 1904), sy'n adnabyddus wrth ei enw barddol **Gwilym Cowlyd**. Roedd yn nai i Ieuan Glan Geirionydd.

## Bywgraffiad
[250px|bawd|Rhai o feirdd [Arwest Glan Geirionydd, tua 1875]]
Ganed Gwilym Cowlyd yn Nhrefriw yn yr hen Sir Gaernarfon (Sir Conwy erbyn hyn) yn 1828.

Yn 1863 sefydlodd orsedd a alwodd yn Orsedd Geirionydd i gystadlu a Gorsedd y Beirdd. Trefnodd Arwest Glan Geirionydd ar lan Llyn Geirionydd gyda'i gyd-feirdd Trebor Mai a Gethin Jones ("Gethin") am ei fod yn meddwl fod yr Eisteddfod Genedlaethol yn rhy Seisnigaidd. 

Cyfansoddodd yr awdl "Mynyddoedd Eryri" a nifer o gerddi eraill a gyhoeddwyd gan ei wasg ef ei hun yn y gyfrol *Y Murmuron* yn 1868.

Claddwyd ef ym mynwent Eglwys Santes Fair, Llanrwst.

## Cyhoeddiadau
* *Y Murmuron* (Llanrwst, 1868)
* (golygydd) *Bywyd a Gweithiau Ieuan Glan Geirionydd*
* (golygydd) *Gweithiau Gethin*
* ''Diliau'r Delyn*
* *Cerddi'r Eryri* (Llanrwst, 1887)

## Llyfryddiaeth
* Glynne Gerallt Davies, *Gwilym Cowlyd, 1828-1904'' (Caernarfon: Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd, 1976)

Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl o Gonwy
Undeb y Gymraeg

Mudiad iaith Cymraeg a sefydlwyd yn 1965 yn dilyn helynt Brewer Spinks yw **Undeb y Gymraeg**.

Y prif symbyliad i sefydlu'r Undeb oedd yr helynt am benderfyniad cwmni yn nwylo perchnogion Seisnig yn Nhanygrisiau i wahardd ei weithwyr rhag siarad Cymraeg yng ngwanwyn 1965. Trefnwyd sawl cyfarfod a gwrthdystiad yn erbyn y cwmni, ac o'r cnewyllyn hwnnw y tyfodd Undeb y Gymraeg, gyda John Lasarus Williams ac Owain Owain yn chwarae rhan blaenllaw ynddo.

Bwriad yr Undeb oedd "dangos sut i *wneud* pethau a *gweithredu*" yn hytrach na thrafod dirywiad y Gymraeg. Rhoddwyd pwyslais mawr ar bethau bach ymarferol i gael mwy o amlygrwydd i'r iaith fel pwyso ar bobl i gael arwyddion siopau yn y Gymraeg (a nifer o'r Cymry eu hunain yn ddigon difater) a chynnal gweithgareddau poblogaidd trwy gyfrwng y Gymraeg yn unig, e.e. Sioe Gymraeg Porthaethwy.

Roedd nifer o'r aelodau yn bobl blaenllaw yn eu cymunedau, a'r rhan fwyaf yn byw yng ngogledd-orllewin Cymru. Ni lwyddodd yr Undeb i ehangu llawer y tu allan i ffiniau'r hen Wynedd). Yn eu plith yr roedd yr Athro Bedwyr Lewis Jones, Ifan Gruffydd (awdur *Y Gŵr o Baradwys*), Cyril Hughes, Owain Owain, Gwyn Thomas ac eraill.

## Darllen pellach
John Lasarus Williams, *Crwsâd trwy Berswâd. Hanes Undeb y Gymraeg a Sioe Gymraeg Porthaethwy* (2003, Llangefni). ISBN 0-9525267-3-5

Categori:Mudiadau iaith
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1965
Khutba

Yr enw Arabeg am bregeth yn y traddodiad Islamaidd yw **khutba** (خطبة *khutbah*). Traddodir khutba o flaen gweddïau dydd Gwener mewn mosgiau ac yn ystod gŵyl fawr Eid ul-Fitr ar ddiwedd Ramadan. Ceir khutba fawr bob blwyddyn yn rhan o bererindod yr Hajj, ar wastadeddau Arafat, tu allan i ddinas sanctaidd Mecca.

Categori:Islam
Categori:Llenyddiaeth Arabeg
Ceinmeirch

Ardal yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Ceinmeirch** a fu'n gwmwd canoloesol ac sy'n fro yn Sir Ddinbych heddiw. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn un o dri chwmwd cantref Rhufoniog (yn hanesyddol, fe'i adnabyddir hefyd fel **Cymeirch** ac weithiau fel **Cwmwd Ystrad**).

## Hanes
Gorweddai cwmwd Ceinmeirch yn ne-ddwyrain cantref Rhufoniog yn y Berfeddwlad rhwng Afon Lliwen ac Afon Clywedog, gan godi o ochr orllewinol Dyffryn Clwyd i gyfeiriad ardal Mynydd Hiraethog.

Ffiniai ag Is Aled yn Rhufoniog i'r gorllewin a chwmwd Colion a rhan o gwmwd Dogfeiling yng nghantref Dyffryn Clwyd i'r dwyrain.

Lleolwyd llys y cwmwd yn Ystrad Owen, lle daw ffrwd fechan i lawr i Afon Ystrad, tua 2 filltir i'r de o dref Dinbych heddiw. Yna y ceid Llys Gwenllian, o fewn Castell mwnt a beili gyda maerdref gerllaw. O Lys Gwenllian rhedai'r Lôn Werdd (y *Greenway* ar fap yr Ordnans) yn llinyn syth i eglwys Llanrhaeadr.

Yn ddiweddarach daeth yn rhan o Arglwyddiaeth Dinbych ac yna'r hen Sir Ddinbych ac wedyn Clwyd.

Heddiw mae'r rhan fwyaf o'r hen gwmwd yn gorwedd yn Sir Ddinbych gyda rhan fechan ym mwrdeistref sirol Conwy. Mae'r rhan sydd yn Sir Ddinbych yn cael ei adnabod fel bro Ceinmeirch.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llyn Coety

Llyn ym mwrdeisdref sirol Conwy yw **Llyn Coety** (weithiau Llyn Coedty neu Cronfa Coedty). Saif yn Nyffryn Conwy uwchben Dolgarrog, tua 900 troedfedd uwch lefel y môr; mae ganddo arwynebedd o tua 12 acer.
[250px|bawd|chwith|Llyn Coedty o ben [Moel Eilio.]]

Prif ffynhonnell dŵr Llyn Coedty yw Afon Porth-llwyd, sy'n llifo i lawr o Lyn Eigiau. O'r llyn mae Afon Porth-llwyd yn llifo dan Bont Newydd yn Nolgarrog cyn llifo i Afon Conwy.

Codwyd argae yma yn 1924 fel rhan o gynllun i gyflenwi dŵr i bwerdy trydan Dolgarrog, a oedd yn ei dro yn cyflenwi trydan i'r gwaith alcam gerllaw. Roedd Llyn Eigiau hefyd yn rhan o'r cynllun yma. Ar 2 Tachwedd, 1925, ar ôl i 26 modfedd o law disgyn mewn pum diwrnod, torrodd yr argae yn Llyn Eigiau uwchben. Gorlifodd y dŵr yn wyllt i lawr i Lyn Coedty, gan achosi i'r argae yno dorri hefyd, a ffrydiodd miliynau o alwyni o ddŵr i lawr yn ddirybudd ar bentref Dolgarrog, gan ladd 17 o bobl. Codwyd pwerdy newydd yn Nolgarrog yn 1925. Gellir gweld ffim ddu a gwyn fud o'r drychineb trwy glicio yma . Ail-adeiladwyd yr argae yn 1926 ac eto yn 1956.

Ffafriwyd yr enw Llyn Coety pan safonnwyd enwau llynoedd Eryri gan Gomisiynydd yr Iaith Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
**The Lakes of North Wales*, gan Jonah Jones, Whittet Books Ltd, 1987
**The Lakes of Eryri*, gan Geraint Roberts, Gwasg Carreg Gwalch, 1985

Coedty
Categori:Dolgarrog
Categori:Eryri
Categori:Trychinebau 1924
Categori:Trychinebau argae
Llyn Geirionydd

bawd|Llyn Geirionydd (ch.) a Llyn Crafnant (dde), gyda Mynydd Deulyn yn eu gwahanu
Llyn yn sir Conwy yw **Llyn Geirionydd** (weithiau **Llyn Geirionnydd**). Saif ar ochr ogleddol Coed Gwydyr. Mae bron filltir o hyd, gydag arwynebedd o 45 acer a dyfnder o tua 50 troedfedd yn y man dyfnaf. Llifa Afon Geirionydd o'r llyn i ymuno ag Afon Crafnant.

Gellir cyrraedd ato ar hyd y ffordd o Drefriw heibio pentref Llanrhychwyn, neu o dref Llanrwst. Gellir cerdded o ardal Llyn Crafnant dros Fynydd Deulyn. Ceir maes parcio ger y llyn, ac mae'n gyrchfan boblogaidd i ymwelwyr. Ychydig o bysgod sydd yn y llyn; credir fod llygredd o'r cloddfeydd metel yn y cyffiniau yn parhau.

Llyn Geirionydd yw'r unig lyn yn Eryri lle caniateir cychod modur a sgïo dŵr; mae rhai grwpiau yn ymgyrchu dros gael gwahardd y gweithgareddau yma ar y llyn, gan ddadlau eu bod yn tarfu ar yr heddwch.

## Cysylltiadau llenyddol
* Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd). Ganed yn Nhrefriw yn 1795, bardd ac emynydd; cymerodd ei enw barddol o enw Afon Geirionnydd yn hytrach na'r llyn.
* William John Roberts (Gwilym Cowlyd) (1828-1904). Trefnodd "Arwest Glan Geirionydd" ar lan Llyn Geirionydd am ei fod yn teimlo fod yr Eisteddfod Genedlaethol yn rhy Seisnigaidd.

Ceir traddodiad poblogaidd yng Nghymru sy'n cysylltu'r bardd o'r 6g, Taliesin a Llyn Geirionydd, ond mae'n draddodiad cymharol ddiweddar a dyfodd o gamddarllen llinell yn y gerdd "Anrheg Urien",

:*Mineu Dalyessin o iawn llyn gerionnyd*

a ddehonglwyd fel 'Minnau, Taliesin, o lan Llyn Geirionnydd'. Ond dangosodd Ifor Williams mai *iawn-llin* ("gwir linach") yw'r darlleniad (mae *geirionyd* yn hen ffurf ar *ceraint*).

Llyn Geirionydd ro.jpg|Pen gogleddol Llyn Geirionydd
The View Down to Llyn Geirionydd - geograph.org.uk - 233766.jpg|Pen deheuol Llyn Geirionydd

## Llyfryddiaeth 
*Jonah Jones, *The Lakes of North Wales* (Whittet Books, 1987)
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

## Cyfeiriadau
Categori:Eryri
Geirionydd
Categori:Trefriw
Llyn Bodgynydd

bawd|Llyn Bodgynydd

Llyn yng Nghoedwig Gwydyr yn sir Conwy yw **Llyn Bodgynydd**. Ar lafar yn lleol cyfeirir ato fel "Llyn Bod Mawr"; mae llyn arall, gryn dipyn yn llai, gerllaw a elwir yn "Bod Bach". Saif y llyn 822 troedfedd uwch lefel y môr, ac mae ei arwynebedd yn 14 acer. Gellir cyrraedd ato ar hyd y ffordd gul sy'n arwain o'r Ty Hyll i'r gorllewin o bentref Betws y Coed i gyfeiriad Llyn Geirionydd.

Adeiladwyd argae i ymestyn y llyn er mwyn cyflenwi dŵr i fwynglawdd Pandora gerllaw; ac ar un adeg roedd argae ar lyn Bod Bach hefyd.

Gerllaw'r llyn mae Gwarchodfa Natur Cors Bodgynydd, sy'n un o'r lleoedd gorau yng ngogledd Cymru i weld neu glywed y Troellwr Mawr yn yr haf.

Ceir brithyll yma, a rheolir y pysgota gan Glwb Pysgota Llanrwst.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Categori:Capel Curig
Bodgynydd
Categori:Trefriw
Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band

bawd|200px|Clawr yr Albwm

***Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band*** (''Cyfeirir ato'n aml fel* ***Sgt. Pepper**''), yw enw albwm grŵp The Beatles. Ystyrir yr albwm yn rhyngwladol fel 'un o'r recordiau gorau a grëwyd erioed', a ranciwyd yn rhif 1 ar restr ''Rolling Stone's The 500 Greatest Albums Of All Time''. Fe aeth y record yn syth i brig y siartiau ar y ddwy ochr o'r Iwerydd. Ystyrir fel dylanwad enfawr ar gerddoriaeth pop a roc modern, gan ei fod wedi defnyddio technegau recordio chwyldroadol.

## Traciau 
Traciau yr Albym yw:

# ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* - 2.04
# *With A Little Help From My Friends* - 2.46
# *Lucy In The Sky With Diamonds* - 3.30
# *Getting Better* - 2.49
# *Fixing A Hole* - 2.38
# *She's Leaving Home* - 3.37
# *Being For The Benefit Of Mr Kite!* - 2.37
# *Within You Without You* - 5.07
# *When I'm Sixty-Four* - 2.37
# *Lovely Rita* - 2.44
# *Good Morning Good Morning* - 2.43
# *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (Reprise)* - 1.20
# *A Day In The Life'' - 5.33

Ysgrifennwyd pob trac gan bartneriaeth John Lennon/Paul McCartney, heblaw "Within You Without You", a ysgrifennwyd gan George Harrison, prif gitarydd y grŵp. Ni ryddhawyd trac unigol tan ar ôl i'r grŵp wahanu.

bawd|200px|Llun o'r band yn yr albwm

## Clawr 
Mae Clawr y record yn byd enwog, gan ei fod yn cynnwys gwynebau nifer o ffigyrau enwog y byd. Y rhestr llawn pobl ar y clawr yw:

* Aldous Huxley
* Albert Einstein
* Albert Stubbins
* Alberto Vargas
* Aleister Crowley
* Aubrey Beardsley
* Bob Dylan
* Bobby Breen
* Carl Gustav Jung
* Diana Dors
* Dion DiMucci
* Dr David Livingstone
* Dylan Thomas
* Edgar Allan Poe
* Fred Astaire
* George Bernard Shaw
* George Harrison
* Huntz Hall
* H. G. Wells
* H. C. Westermann
* Issy Bonn
* John Lennon
* Johnny Weissmüller
* Karl Marx
* Karlheinz Stockhausen
* Larry Bell
* Lenny Bruce
* Lewis Carroll
* Mae West
* Marilyn Monroe
* Marlene Dietrich
* Marlon Brando
* Max Miller
* Oliver Hardy
* Oscar Wilde
* Paul McCartney
* Richard Lindner
* Richard Merkin
* Ringo Starr
* Robert Peel
* Shirley Temple
* Simon Rodia
* Sonny Liston
* Sri Lahiri Mahasaya
* Sri Mahavatar Babaji
* Paramahansa Yogananda
* Sri Yukteswar Giri
* Stan Laurel
* Stephen Crane
* Stuart Sutcliffe
* Terry Southern
* The Petty Girl of George Petty
* T. E. Lawrence
* Tom Mix
* Tommy Handley
* Tony Curtis
* Tyrone Power
* Wallace Berman
* William S. Burroughs
* W. C. Fields

Categori:Albymau 1967
Categori:Albymau The Beatles
Categori:Albymau Saesneg
Llyn Bochlwyd

Llyn yn Eryri, ym mwrdeisdref sirol Conwy, yw **Llyn Bochlwyd**. 

## Safle 
Saif yng Nghwm Bochlwyd yn y Glyderau, uwchben Llyn Idwal ac islaw Bwlch Tryfan, gyda mynyddoedd Tryfan a'r Glyder Fach gerllaw. 

Mae'n lyn uchel, 555 medr (1821 troedfedd) uwch lefel y môr, ac mae ganddo arwynebedd o 10.4 erw.

Mae Nant Bochlwyd yn tarddu o'r llyn ac yn llifo i lawr y llethrau tua'r gogledd i ymuno â Llyn Ogwen.

## Enw 
Mae'r enw yn tarddu o hen stori am hydd (carw gwryw) llwyd yn ffoi rhag heliwr gan ddianc drwy neidio o uchder mawr i’r llyn a nofio i ddiogelwch wrth ddal ei fochau llwyd uwchben wyneb y dŵr, er mwyn anadlu.
chwith|bawd|359x359px|Llyn Bochlwyd

## Cyfeiriadau 
Bochlwyd
Bochlwyd

Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Charente-Maritime

*Département* yn *région* Nouvelle-Aquitaine, Ffrainc, yw **Charente-Maritime**. La Rochelle yw'r brifddinas weinyddol.

200px|bawd|canol|Lleoliad Charente-Maritime yn Ffrainc

## Prif drefi 
* Jonzac
* La Rochelle
* Rochefort
* Saint-Jean-d'Angely
* Saintes

## Gweler hefyd
* Cymunedau Charente-Maritime

## Cyfeiriadau

Categori:Départements Ffrainc
Categori:Nouvelle-Aquitaine
Mortagne-sur-Gironde

150px|bawd|de|Camlas Mortagne o'r awyr
:*Erthygl am y dref yn Charente-Maritime yw hon. Gweler hefyd Mortagne (gwahaniaethu).*

Tref a chymuned yn *département* Charente-Maritime, *région* Nouvelle-Aquitaine, gorllewin Ffrainc, yw **Mortagne-sur-Gironde** (enw canoloesol, **Mortagne-sur-mer**, weithiau **Mortagne** yn unig). Mae ganddi boblogaeth o 967 (1999).

Gorwedd y dref hanesyddol ar lan ddwyreiniol Moryd Gironde, ger Royan. Mae'n ganolfan twristiaeth gyda phorthladd a marina ar gyfer 200 o gychod. Ceir cychod pysgota yno hefyd. Mae gweddillion yr hen gastell yn gorwedd yn y dref uchaf, sydd wedi tyfu yn ei furiau ac o'i gwmpas.

## Hanes
Ceir cell meudwy fonolithig wedi ei chloddio mewn clogwyn sy'n dyddio o'r 2ail ganrif OC. Fe'i cysylltir â Sant Martial. Ceir hefyd olion tybiedig fila fu'n perthyn i Sant Ausone a nifer o safleoedd eraill o'r cyfnod Rhufeinig.

Yn 1407 creuwyd tywysogaeth fechan Mortagne, a oroesodd hyd y flwyddyn 1789. Un o'i dywysogion enwocaf oedd Cardinal Richelieu. Yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr, bu Owain Lawgoch yn gwarchae'r dref, oedd yn nwylo'r Saeson. Cafodd ei lofruddio yno gan asiant yn nhal brenin Lloegr. Dadorchuddiwyd cofeb iddo yn Mortagne yn 2003.

Bu farw Agrippa d'Aubigné ym Mortagne yn 1630. Dechreuwyd creu'r harbwr presennol yn y 18g. Bu'n borthladd prysur hyd at 1940.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol
*  Swyddfa dwristiaeth 

Categori:Cymunedau Charente-Maritime
Moryd Gironde

:*Gweler hefyd Gironde*.

Moryd neu aber estynedig yn *région* Nouvelle-Aquitaine, ne-orllewin Ffrainc, yw **Moryd Gironde** (Ffrangeg ***Gironde***; Ocsitaneg ***Gironda***; Poitevin-saintongeais ***Ghironde***). Mae'n dechrau ychydig bellter i'r gogledd o ddinas Bordeaux yn y fan lle mae afonydd Dordogne a Garonne yn ymuno â'i gilydd, cyn iddi ymestyn 75&nbsp;km (47 milltir) tuag at Cefnfor yr Iwerydd yng Ngwlff Gasgwyn. Mae ei dyfroedd yn orchuddio tua 635&nbsp;km2 (245 milltir sgwâr). Dyma'r aber mwyaf yng ngorllewin Ewrop.

Mae'n rhoi ei enw i *département* Gironde.

Mae gan y foryd hanes cyfoethog oherwydd ei bwysigrwydd fel angorfa a chyfrwng masnach forwrol. Y porthladd pwysicaf ar y Gironde yw Bordeaux ond ceir sawl porthladd llai ar ei glannau hefyd, e.e. Mortagne-sur-Gironde. Mae'n dal i fod yn llwybr arforol pwysig heddiw a gwelir nifer o longau mawr yn ei defnyddio'n rheolaidd.

Categori:Aberoedd
Categori:Arfordiroedd Ffrainc
Categori:Charente-Maritime
Categori:Gironde
Categori:Nouvelle-Aquitaine
Llyn Goddion Duon

Llyn yng Nghoedwig Gwydyr yn sir Conwy yw **Llyn Goddion Duon** (neu Llyn Goddionduon). Saif 794 troedfedd uwch lefel y  môr, ac mae ganddo arwynebedd o 10 acer. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r llynnoedd yng Nghoedwig Gwydyr, mae'n lyn hollol naturiol, ac nid oes argae yno.

Mae ystyr yr enw yn dipyn o ddirgelwch, gan nad oes eglurhad o'r gair "Goddion". Yn ôl rhai ffynonellau, "Llyn y Goeden" oedd yr enw gwreiddiol, a chamgymeriad ar fap a greodd yr enw "Goddionduon".
.]]

Ceir brithyll yma, a rheolir y pysgota gan Glwb Pysgota Betws y Coed.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts 'The Lakes of Eryri'', (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

Categori:Capel Curig
Goddionduon
Llyn Rhos-ddu

Llyn yn ne-orllewin Ynys Môn yw **Llyn Rhos-ddu**, weithiau **Llyn Rhos Ddu** neu **Llyn Rhosddu**. Saif ger Cwningar Niwbwrch, i'r de o bentref Niwbwrch, ychydig oddi ar y briffordd A4080, ac mae'n rhan o warchodfa natur Cwningar Niwbwrch. Nid oes afon o unrhyw faint yn llifo i mewn iddo nag allan ohono; crëwyd y llyn trwy i ddŵr gronni tu ôl i'r twyni tywod.

Ceir cuddfan adar wrth lan y llyn, ac mae'r maes parcio ar gyfer y warchodfa gerllaw.

Rhos-ddu
Categori:Rhosyr
Jean-Baptiste Maunier

Mae **Jean-Baptiste Maunier** (ganwyd ar 22 Rhagfyr 1990) yn actor a chantor o Ffrainc, sy'n fwyaf enwog am ei rôl yn y ffilm *Les Choristes*. Mae'n byw yn Lyon, De Ffrainc, gyda'i deulu.

## Gyrfa
Enillodd enwogrwydd am ei rôl yn y ffilm *Les Choristes* yn 2004. Chwaraeodd Pierre Morhange, tramgwyddwr gyda llais eithriadol yn yr ysgol breswyl i fechgyn drwg, ''Fond de L'Etang*. Mae cerddoriaeth wreiddiol *Les Choristes'' yn cynnwys llais Maunier gyda'r côr i blant, *Les Petits Chanteurs de Saint-Marc*. Cafodd Maunier ei ddewis oherwyd ei ddawn leisiol eithriadol "angylaidd" (fel ei disgrifiwyd) yn ogystal â'i bryd a'i wedd.

Yn 2005, canodd yn *Concerto pour deux Voix* (Concerto i ddwy lais), gyda Clémence Saint-Preux. Yn 2006, chwaraeodd löwr ifanc o'r enw Robert yn y gyfres deledu, *Le Cri*.

Yn y ffilm animeiddiedig *Piccolo, Saxo et Compagnie*, rhoddodd ei lais i gymeriad Saxo; offeryn egr sy'n caru byrfyfyrio a sydd yn helpu Piccolo ar antur wyllt.

Yn 2007, büodd yn chwarae'r prif rôl yn nwy ffilm lwyddiannus: *La lettre de Guy Môquet*, ffilm hanesyddol lle chwaraeodd gomiwnydd ifanc o'r Ail Ryfel Byd, a *Hellphone*, ffilm fywiog i blant hŷn lle chwaraeodd fachgen o'r enw Sid.

Ei ffilm ddiweddaraf yw ''L'Auberge Rouge* a ddangoswyd yn sinemáu Ffrangeg yn Rhagfyr 2007 lle mae Maunier yn chwarae *Octave''.

Er bod Jean-Baptiste heb roi'r gorau i ganu yn gyfan gwbl, mae'n amlwg bod ei yrfa gerddorol wedi ei gohirio am gyfnod er mwyn iddo ganolbwyntio ar ei actio. Mae ef o hyd yn canu gyda *Les Enfoirés* sef côr o sêr mwyaf Ffrainc sydd yn canu o bryd i'w gilydd (â Maunier yn 2006 a 2008) i godi arian ar gyfer elusennau.

Ar hyn o bryd mae'n treulio blwyddyn yn Ysgol Lee Strasbourg yn Efrog Newydd er mwyn gwella ei Saesneg.

## Ei Ffilmiau
* 2004 : *Les Choristes*, ysgrifennwyd a chynhyrchwyd gan Christophe Barratier.
* 2006 : *Le cri*, ffilm deledu Ffrengig gan Hervé Baslé, mewn 4 rhan.
* 2006 : *Piccolo, Saxo, et Compagnie*, Ffilm CGI animeiddiedig i blant. Maunier yn chwarae rôl Saxo.
* 2006 : *Le Grand Meaulnes*, addasiad o'r nofel gan Alain-Fournier. Maunier yn chwarae rôl y storïwr, François Seurel.
* 2007 : *Hellphone*, cynhyrchwyd gan James Huth. Rhyddhawyd ar Fawrth 28, 2007 yn Ffrainc.
* 2007 : *La lettre de Guy Môquet*, Jean-Baptiste yn chwarae Guy Môquet. Darlledwyd yn Ffrainc yn Hydref 2007.
* 2007 : ''L'Auberge Rouge'', Jean-Baptiste fel Octave. Rhyddhawyd ar Ragfyr 5 2007 yn Ffrainc.

## Dolenni allanol
* /  /  /  / Gwefan swyddogol 

Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Cantorion o Ffrainc
Categori:Cantorion Ffrangeg
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Pobl o Rhône
Giuseppe Torelli

Roedd **Giuseppe Torelli** (22 Ebrill, 1658 – 8 Chwefror, 1709) yn gyfansoddwr a chwaraewr ffidl o’r Eidal  sydd yn graddu efo Corelli ymysg y datblygwyr *concerto* a *concerto grosso* baróc. Mae Torelli yn enwog am ddatblygiad y *concerto* offerynnol (Newman 1972) yn enwedig y *concerti grossi* a'r *concerti* unawdol, i linynau a *continuo*, a hefyd am fod y cyfansoddwr fwyaf cynhyrchiol i’r trwmped.

Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1658
Categori:Marwolaethau 1709
Pen-y-cae, Wrecsam

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Pen-y-cae**. Saif i'r de-orllewin o Rosllannerchrugog gyda Mynydd Rhiwabon i'r gorllewin. Ar un adeg roedd yn rhan o blwyf Rhiwabon a gelwid yr ardal yn Dinhinlle Uchaf. Ffurfiwyd plwyf Pen-y-cae yn 1879, yn cynnwys Pen-y-cae, Pentre Cristionydd, Copras, Trefechan, Tainant, Afoneitha a Stryt Issa.

Delwedd:penycae_st-thomas.jpg|Eglwys St Thomas
Delwedd:penycaetop.jpg|Cronfa Pen-y-cae Uchaf

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Fylfa

**Fylfa** yw'r enw cyfunol am yr organau cenhedlu allanol benywaidd, o'r gair Lladin *volva* sy'n cynnwys y labia majora, y mons Veneris, y labia minora, y clitoris, hollt Gwener, agoriad y wain a strwythurau eraill o fewn y fylfa.

Mae'n datblygu'n bennaf mewn dau gyfnod yn oes y ferch: yn y ffoetws a glasoed. Dyma'r agoriad i'r groth ac mae gan yr agoriad ddrysau dwbwl: y labia majora a'r labia minora. Ceir bacteria naturiol oddi fewn iddo, ond mae glanhau'r rhan allanol yn ddigon, fel arfer; mae'r fylfa'n debycach o ddal haint, fodd bynnag, nac ydy'r pidyn.

Mae i'r fylfa, hefyd, ei bwrpas rhywiol ac maent yn rhoi pleser aruthrol i'r ferch pan gant eu cyffwrdd yn dyner.

bawd|chwith|230px|Fylfa dynol
Ar lafar gwlad, mae pbol yn cyfeirio at y rhan hon o'r ferch fel 'cont', 'gwain' neu 'fagina', er mai oddi fewn y mae'r rheiny i'r anatomegydd ac nid y rhan allanol. Yn yr erthygl hon, cyfeirir at fylfa bod dynol; mae fylfa y rhan fwyaf o anifeiliaid, fodd bynnag, yn ddigon tebyg.

Categori:Anatomeg
Categori:Rhyw
Hellphone

Ffilm gomedi Ffrengig ydy  ***Hellphone*** (2007). Mae fiilm yn serennu Jean-Baptiste Maunier, Jennifer Decker, Vladimir Consigny ac Édouard Collin.

## Cast
*Sid - Jean-Baptiste Maunier
*Angie - Jennifer Decker
*Pierre - Benjamin Jungers
*Virgile - Vladimir Consigny
*Franklin - Édouard Collin
*David - Baptiste Caillaud
*Clémence - Anaïs Demoustier
*Margot - Judith Chemla
*Félix - Quentin Grosset
*Charlotte - Géraldine Martineau
*M. Tamalet - Gilles Gaston-Dreyfus
*Fritz - Christian Hecq
*Mme Soupir - Clotilde Mollet
*Hervé Temmam - Bruno Salomone
*M. Fouque - Gilles Privat
*Mme Ronssin - Silvie Laguna
*M. Mazeau - Cyril Gueï
*Commandant Crochet - Nicolas Briançon
*Mme D'Harcourt - Cordula Reyer
*Mme Jolimont - Sandrine Dumas
*Vendeur Beijing rhif 1 - Patrick Vo
*Julien - Martin Pautard
*M. Jolimont - Gérard-James Smurthwaite
*Guide Catacombes - Sacha Prijovic
*Surveillant réfectoire - Olivier Macarez
*Policier Gradé - Ali Karamoko
*Policier ' Fritz ' rhif 1 - Sidney Wernicke
*Policier ' Fritz ' rhif 2 - Lannick Gaudry

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Cadair Fronwen

Un o gopaon cadwyn Y Berwyn yw **Cadair Fronwen** (hefyd **Cadair Bronwen, Cader Fronwen**), gydag uchder o 784 metr (2572 troedfedd).

## Lleoliad 
Mae'n gorwedd rhwng Cadair Berwyn i'r de a Moel Fferna i'r gogledd, ar y ffin rhwng Sir Ddinbych a Bwrdeistref Sirol Wrecsam; . 

Ceir crug crwn ar y copa, gyda charnedd fodern yn ei ganol. Mae crug Cadair Bronwen yn 23 metr mewn diamedr ac yn ddwy fetr o uchder.

## Uchder 
Uchder y copa o lefel y môr ydy 785m (2575tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 712metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. 

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Mynyddoedd a bryniau Wrecsam
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Berwyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Gérard Jugnot

Actor, cyfarwyddwr, a chynhyrchydd o Ffrainc yw **Gérard Jugnot** (ganwyd 4 Mai 1951, Paris).

Cyd-sefydlodd y grŵp comedi *Le Splendid* yn y 1970au, gyda Christian Clavier, Thierry Lhermitte a Michel Blanc yn ogystal ag eraill. Gwnaethant addasu nifer o berfformiadau llwyfan i'r sgrîn. Cafodd lwyddiannau mawr gyda *Les Bronzés* (1978), *Les Bronzés font du ski* (1979) a *Le Père Noël est une ordure* (1982).

Enillodd enwogrwydd rhyngwladol am y prif rôl, Clément Mathieu yn y ffilm *Les Choristes* yn 2004.

## Dolenni allanol
*IMDB

Categori:Actorion o Ffrainc
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Pobl o Baris
Clitoris

Organ rhywiol benywaidd yw'r **clitoris** sy'n cynnwys meinweoedd, cyhyrau a phibellau gwaed. Mae hi'n bodoli yn un swydd i ddarparu pleser rhywiol ac orgasmau. Fe'i lleolir ble mae'r labia minora'n cyfarfod, uwchben yr wrethra. Nid oes gan yr un anifail arall glitoris; dim ond mewn bodau dynol benywaidd y'i ceir.

Mae'n bosibl mai tarddiad y gair ydyw'r gair Groeg am 'fryncyn bach' sef, *kleitoris* ("Κλειτορίδ")

Ar lafar, cyfeirir ato fel: ffeuen binc.

## Gwerler hefyd 
*Organau
*Anatomeg ddynol

Categori:Anatomeg
Categori:Rhyw
Les Choristes

Mae ***Les Choristes*** yn ffilm Ffrengig o 2004 a ysgrifennwyd a chynhyrchwyd gan Christophe Barratier. Mae'r ffilm am athro gerddoriaeth *Clément Mathieu*, sy'n dod ag ysbryd newydd i ysgol breswyl i ddrwgweithredwyr, ''Fond de L'Etang* trwy greu côr. Mae sêr y ffilm yn cynnwys Gérard Jugnot a Jean-Baptiste Maunier.

## Y Plot 
Mae’r ffilm yn dechrau yn y presennol. Mae Pierre Morhange, sy’n arweinydd
oedrannus byd-enwog o Ffrainc yn awr yn byw yn UDA, yn derbyn galwad o Ffrainc
yn rhoi gwybod iddo bod ei fam wedi marw. Mae Morhange yn dychwelyd i Ffrainc i’r
angladd. Ac yntau yn ei gartref yn Ffrainc, mae dyn canol oed yn ymddangos wrth y
drws. Does dim syniad gan Morhange pwy yw’r dyn hwn, ond mae’r dieithryn yn y
pen draw’n datgelu mai Pépinot ydyw, un o hen gyfeillion ysgol Morhange yn ysgol
*Fond de L'Etang'' i ddrwgweithredwyr, y büon nhw ynddi yn 1949. Mae Pépinot yn
dangos i Morhange ddyddiadur Clément Mathieu, eu harolygydd ac arweinydd
answyddogol y côr. Mae Morhange yn mynd ymlaen i ddarllen gweddill y dyddiadur,
ac mae’r wir stori'n dechrau.

## Cast 
*Gérard Jugnot : Clément Mathieu
*François Berléand : Pennaeth Rachin
*Jean-Baptiste Maunier : Morhange fel plentyn
*Jacques Perrin : Morhange fel oedolyn
*Kad Merad : Gofalydd
*Marie Bunel : Violette Morhange
*Philippe du Janerand : Langlois
*Jean-Paul Bonnaire : Maxence
*Maxence Perrin : Pépinot fel plentyn
*Didier Flamand : Pépinot fel oedolyn
*Grégory Gatignol : Mondain
*Cyril Bernicot : Le Querrec
*Carole Weiss : Yr Iarlles
*Thomas Blumenthal : Corbin
*Simon Fargeot : Boniface
*Théodule Carré-Cassaigne : Leclerc

Choristes, Les
Choristes, Les
Pen-y-garn, Ceredigion

Pentrefan  yng nghymuned Tirymynach,  Ceredigion, yw **Pen-y-garn**. Saif tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberystwyth.

Erbyn hyn, ynghyd â'r pentrefan Rhydypennau, mae'n cael ei ystyried fel rhan o bentref cyfagos Bow Street. Mae’r tri lle yn ymestyn ar hyd y briffordd o Aberystwyth i Fachynlleth (A487). Yn ogystal â'r tai ar y briffordd o Ysgol Rhydypennau i lawr i'r Lôn Groes, mae Pen-y-Garn yn cynnwys hefyd yr ystadau tai Cae'r Odyn, Maes y Garn, Bryn Mellion a Maes Ceiro.

'Capel y Garn' yw enw capel y Methodistiaid Calfinaidd ym Mhen-y-Garn. Evan Richardson, athro John Elias a Hugh Owen, oedd y sentar cyntaf i bregethu yn Bow Street tua'r flwyddyn 1780. Codwyd y capel cyntaf yn 1793, a chodwyd capel newydd ar y safle yn 1833 am fod y gynulleidfa wedi cynyddu gymaint.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Enwogion
*Tom Macdonald, (1900-1980) newyddiadurwr a nofelydd.
*John Thomas Rees (1857 – 1949) Cerddor
*Dr Thomas Ifor Rees (1890 – 1977) Llysgenad, mab John Thomas Rees (uchod)

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Tirymynach
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cronfa Nant-y-moch

Cronfa ddŵr yng Ngheredigion yw **Cronfa Nant-y-moch**, a leolir ychydig i'r gorllewin o gopa Pumlumon. Ffurfiwyd y gronfa, sydd ag arwynebedd o 66.8 cilometr sgwar, yn 1964 trwy adeiladu argae ar draws Afon Rheidol. Saif yr argae rhyw dair milltir i'r gogledd o bentref Ponterwyd ym mryniau Elenydd.

Enwir y gronfa ar ôl ffrwd fechan Nant-y-moch, un o ledneintiau Afon Rheidol, nant a roddodd ei enw i bentref bychan Nant-y-moch hefyd. Adeiladwyd y gronfa fel rhan o gynllun trydan dŵr Cwm Rheidol. Boddwyd pentref Nant-y-Moch a symudwyd y cyrff o'r fynwent i fynwent Ponterwyd. Symudwyd nifer o garneddi o Oes yr Haearn gan archaeolegwyr hefyd.

## Gweler hefyd
*Capel Celyn
*Llyn Efyrnwy

Categori:Blaenrheidol
Nant-y-Moch
Categori:Hanes Ceredigion
Nant-y-Moch
Mynydd Rhiwabon

Rhos i'r gorllewin o Riwabon, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, ydy **Mynydd Rhiwabon** neu **Gefn y Fedw**.

Er ei bod hi'n cael ei galw'n "*Fynydd*", dydy'r uchder ddim ond oddeutu 500 medr yn y pwynt uchaf, ond mae ganddi ardal o rai cilomedrau sgwar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Wrecsam
Llyn Fawr

Llyn yn Rhondda Cynon Taf yn ne Cymru yw **Llyn Fawr**. Fe'i lleolir i'r de o bentrefi Cefn Rhigos a Rhigos. Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd y darganfyddiadau pwysig o arfau a chelfi o ddiwedd Oes yr Efydd a dechrau Oes yr Haearn a wnaed yno.

Saif y llyn islaw Craig y Llyn, gerllaw tarddle Afon Rhondda Fawr, 368 medr uwch lefel y môr; mae ei arwynebedd yn 9.8 hectar (24 acer). Llyn naturiol ydyw, ond adeiladwyd argae i'w droi yn gronfa ddŵr tua dechrau'r 20g.
250px|bawd|chwith|Llyn Fawr

Rhwng 1911 a 1913, yn ystod y gwaith o adeiladu'r argae, cafwyd hyd i amrywiaeth o arfau a chelfi; roedd y rhan fwyaf yn dyddio'n ôl i ran olaf Oes yr Efydd ond hefyd yn cynnwys y celfi haearn cynharaf i'w darganfod yng Nghymru, yn fwyaf arbennig: cleddyf haearn yn arddull Hallstatt. Roedd yno hefyd ben gwaywffon a chryman haearn. Roedd y celfi efydd yn cynnwys dau grochan a phennau bwyeill. Credir fod yr eitemau yma wedi eu gosod yn y llyn fel offrwm i'r duwiau, efallai tua 650 CC.

## Llyfryddiaeth
* Leslie Alcock (1972) *The Irish Sea Zone in the Pre-Roman Iron Age* CBE Research Report 9 
* Frances Lynch, Stephen Aldhouse-Green & Jeffrey L. Davies (2000) *Prehistoric Wales* (Sutton Publishing) ISBN 0-7509-2165-X

## Dolenni allanol
*Crochan efydd o Llyn Fawr 

Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Fawr
Categori:Llynnoedd gyda chysylltiad Celtaidd
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Oes yr Haearn yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Rhondda Cynon Taf
Categori:Y Rhigos
Revolver

Albwm gan The Beatles yw ***Revolver*** a ryddhawyd ar 5 Awst 1966. Mae'r albwm yn cael ei ystyried fel un pwysig dros ben, gan ei fod wedi defnyddio technegau recordio modern. Roedd aelodau'r grŵp yn dechrau cymryd cyffuriau tua'r adeg y cafodd yr albwm ei recordio, ac mae'r cyffur LSD yn un a gafodd ddylanwad trwm ar yr albwm. Mae nifer o'r caneuon, er enghraifft "Good Day Sunshine" a "Got To Get You Into My Life", yn cyfeirio at gannabis, a chyffuriau eraill.

## Traciau 
# "Taxman" – 2:39
# "Eleanor Rigby" – 2:07
# "I'm Only Sleeping" – 3:01
# "Love You To" – 3:01
# "Here, There and Everywhere" – 2:25
# "Yellow Submarine" – 2:40
# "She Said She Said" – 2:37
# "Good Day Sunshine" – 2:09
# "And Your Bird Can Sing" – 2:01
# "For No One" – 2:01
# "Doctor Robert" – 2:15
# "I Want to Tell You" – 2:29
# "Got to Get You into My Life" – 2:30
# "Tomorrow Never Knows" – 2:57

Cafodd pob cân ei hysgrifennu gan bartneriath John Lennon/Paul McCartney, heblaw am "Taxman", "Love You To", ac "I Want To Tell You", a gafodd eu hysgrifennu gan George Harrison.

Categori:Albymau 1966
Categori:Albymau Saesneg
Categori:Albymau The Beatles
Llyn y Dywarchen, Migneint

:''Am y llyn o'r un enw gerllaw Rhyd Ddu, gweler Llyn y Dywarchen, Rhyd Ddu.''

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn y Dywarchen** (). Saif ar ochr orllewinol y Migneint, y tir corsiog uchel agored rhwng Ffestiniog ac Ysbyty Ifan, rhwng y ffyrdd B4407 a B4391, i'r dwyrain o Bont yr Afon Gam. Llyn gweddol fychan ydyw, gydag arwynebedd o 7 acer.

Llifa nant o'r llyn i ymuno â Nant y Groes, sydd yn ei thro yn ymuno ag Afon Cynfal.

Dywarchen
Llynnau Duweunydd

Dau lyn cyfagos yn Eryri yw **Llynnau Duweunydd** (neu Diwaunedd, Diwaunydd). Safant i'r de-orllewin o fynydd Moel Siabod ac i'r gogledd-ddwyrain o gopa is Carnedd y Cribau yng nghymuned Dolwyddelan ym mwrdeisdref sirol Conwy.

Llifa Afon Diwaunedd o'r llyn i gyfeiriad y de i ymuno â Cheunant Ty'n-y-ddôl, sy'n ymuno ag Afon Lledr ger Blaenau Dolwyddelan (*Roman Bridge*).

Mae'r ddau lyn bron yn cyffwrdd ei gilydd, a gellir croesi yn y man culaf ar hyd sarn o gerrig. Symudwyd rhai o'r Torgochiaid oedd yn Llyn Peris yma  pan adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig.

250px|bawd|dim|Llynnau Diwaunedd

## Cyfeiriadau
Categori:Dolwyddelan
Diwaunedd
Llyn Hesgin

Llyn bychan, gydag arwynebedd o 5.2 acer, yng Ngwynedd yw **Llyn Hesgin** (neu Hesgyn). Saif ychydig i'r dwyrain o gopa Carnedd y Filiast ar yr ucheldir rhwng Y Bala ac Ysbyty Ifan, 425 medr (1394 troedfedd) uwch lefel y môr.

Y llyn yw tarddle Afon Hesgyn, sy'n llifo tua'r de ar hyd Cwm Hesgyn i ymuno ag Afon Tryweryn ychydig i'r dwyrain o argae Llyn Celyn.

Hesgyn
Categori:Y Bala
Francis Kilvert

Offeiriad a dyddiadurwr o Loegr oedd **Robert Francis Kilvert** (3 Rhagfyr 1840 – 23 Medi 1879). Mae'n enwog am ei ddyddiaduron, sy'n cofnodi bywyd bob-dydd Sir Faesyfed yn y 1870au.

Ganed Kilvert yn Hardenhuish ger Chippenham, yn fab i offeiriad, ac aeth i Goleg Wadham, Rhydychen, lle graddiodd yn M.A. yn 1866. Bu'n gurad i'r dad am gyfnod, yna cafodd ei apwyntio yn gurad Cleiro yn Sir Faesyfed (Powys heddiw) yn 1864. Yn 1876 cafodd fywoliaeth Sant Harmon yn 1876, ac yn 1877 symudodd i Bredwardine yn Swydd Henffordd, lle bu hyd ei farw.

Dechreuodd ysgrifennu ei ddyddiadur yn Ionawr 1870, gan ddal ymlaen hyd Fawrth 1879, er bod y rhan o fis Mehefin 1876 hyd Rhagfyr 1877 ar goll. Cyhoeddwyd detholion o'i ddyddiaduron yn Gymraeg (wedi'u cyfieithu gan Trebor Lloyd Evans) a Saesneg.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyddiadurwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Marwolaethau 1879
Tom Macdonald

Newyddiadurwr a nofelydd o Gymru oedd **Tom Macdonald** (2 Tachwedd 1900 – 9 Chwefror 1980). Roedd yn frodor o Geredigion.

## Bywgraffiad
Daeth ei dad, a oedd yn dincer o dras Wyddelig, i ymgartefi yn Llanfihangel Genau'r Glyn (Llandre), a treuliodd Tom ei blentyndod cynnar yma cyn i’r teulu synud i Ben-y-Garn ac wedyn i Bow Street.

Addysgwyd ef yng Ngoleg y Brifysgol, Aberystwyth, cyn iddo ddechrau ar yrfa fel newyddiadurwr a golygydd papur newydd am ddeugain mlynedd yn Lloegr, Tsieina, Awstralia a De Affrica. Dychwelydodd i Gymru ym 1965 i ymddeol.

## Gwaith llenyddol
Cyhoeddodd chwe nofel yn Saesneg wedi eu lleoli yng Nghymru - *Gareth the Ploughman* (1939); (a gyfieithwyd i’r Gymraeg gan Nansi Griffiths fel *Croesi’r Bryniau* (1981); *The Peak* (1941), *Gate of Gold* (1946); *The Black Rabbit* (1948), *How Soon Hath Time* (1950); a *The Song of the Valley* (1951).

Hefyd ysgrifennodd ddwy nofel Gymraeg *Y Nos Na Fu* (1974) a *Gwanwyn Serch* (1982), a gyhoeddwyd ar ôl iddo farw, a chyfrol o atgofion o dan y teil *Y Tincer Tlawd* (1971), a oedd yn gyfieithiad o *The White Lanes of Summer* (1975). Mae hon yn gyfrol o atgofion am ei blentyndod yn Llanfihangel Genau'r Glyn, Pen-y-Garn a Bow Street yn ystod y blynyddoedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-1918).

## Llyfryddiaeth
MacDonald, Tom (1975). *The White Lanes of Summer*. Macmillan, London.  ISBN 0333-17975-7

## Dolen allanol
*Disgrifiad o bapurau Tom Macdonald yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar wefan Rhydwaith Archifau Cymru

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Llanfarthin

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Llanfarthin** (Saesneg: *St Martins*). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif ar ffin rhwng Lloegr a Chymru, gydag Afon Ceiriog ac Afon Dyfrdwy yn ffurfio’r ffin.

Roedd hen blwyf Llanfarthin yn cynnwys y trefgorddau Ifton, Wiggington, Bronygarth a Weston Rhyn. Ond yn 1870 aeth Weston Rhyn a Bronygarth i'r plwyf newydd Weston Rhyn. Roedd eglwys y plwyf yn gysegredig i Sant Martin o Tours, Ffrainc.

Tan y 1960au, roedd Llanfarthin yn dref lofaol gyda'r pentrefwyr yn gweithio mewn pyllau glo lleol fel Ifton, Preesgwyn, Trehowell a Quinta neu ym Mharc Du a Bryncunallt (dros y ffin yn Y Waun). Caewyd pwll glo olaf yr ardal, Iffton, yn 1968. Mae Camlas Undeb Swydd Amwythig yn mynd trwy'r pentref.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Llyn Llywelyn

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Llywelyn**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o tua 6 acer, yng Nghoedwig Beddgelert, i'r de-ddwyrain o Fwlch y Ddwy Elor. Llifa  Afon Hafod Ruffydd Isaf o'r llyn tua'r dwyrain i ymuno ag Afon Colwyn.
bawd|chwith|Llyn Llywelyn

Categori:Beddgelert
Llywelyn
Cleirwy

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Cleirwy** neu **Cleiro** (Saesneg: *Clyro*). Saif  yn ardal Maesyfed yn agos i'r ffin â Lloegr, tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o'r Gelli Gandryll a 15 milltir i'r dwyrain o Aberhonddu, ar briffordd yr A438. Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd i Francis Kilvert fod yn gurad yma yn y 1870au, ac ysgrifennu yn ei ddyddiaduron am fywyd y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Safle we'r gymuned


Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Jean Calvin

bawd|*Institutio christianae religionis*, 1597
Arweinydd crefyddol Protestannaidd, diwinydd, ac awdur oedd **Jean Calvin** neu **Jean Calfin** (10 Gorffennaf 1509 - 27 Mai 1564).

Cafodd ei eni yn Noyon, Picardie, Ffrainc, yn fab i Gérard Cauvin.

Bu ei ddysgeidiaeth yn ysbrydoliaeth i Brotestaniaid Ffrainc, yr Hiwgenotiaid a erlydwyd gan y Catholigion.

## Llyfryddiaeth
* *Institutio Christianae Religionis* (1536)

## Gweler hefyd
* Calfiniaeth
* Methodistiaid Calfinaidd

Categori:Genedigaethau 1509
Categori:Marwolaethau 1564
Categori:Cristnogion o Ffrainc
Categori:Diwygwyr Protestanaidd
Categori:Diwinyddion o Ffrainc
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion Lladin o Ffrainc
Categori:Pobl o Picardie
Trefeglwys

Pentref bychan  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Trefeglwys**. Saif  yn ardal Maldwyn ar lan ogleddol afon Trannon, un o ledneintiau afon Hafren, yn y bryniau tua 4 milltir i'r gogledd o Lanidloes, 9 milltir i'r gorllewin o'r Drenewydd, ar y ffordd rhwng Llanidloes a Chaersŵs.

Yn yr Oesoedd Canol Diweddar roedd Trefeglwys, yng nghwmwd Arwystli Is Coed, yn enwog am y Grog anghyffredin, sef delw o'r Iesu wedi ei rwymo, yn yr eglwys. Fe'i symudwyd yno rywbryd yn y cyfnod hwnnw o eglwys Y Drenewydd. Ceir o leiaf ddwy gerdd i'r Grog hon yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr, un ohonynt gan Siôn Ceri a'r llall yn gywydd gan fardd anhysbys a dadogir ar Siôn Cent.

bawd|dim|Bwthyn bach to gwellt yn Nhrefeglwys tua 1885, gyda theulu'r Ashton

Mae plwyf Trefeglwys yn cynnwys "trefi" Bodaioch, Maestrefgomer, Esgeirieth a Dolgwden.

Heddiw mae sawl cyfleuster yn y pentref, yn cynnwys tafarn, garej, eglwys a chapel, ysgol gynradd, neuadd y pentref a maes chwarae. Fel sawl pentref gwledig arall o'r rhan yma o Bowys, mae Trefeglwys wedi'i Seisnigeiddio cryn dipyn dros y degawdau diwethaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl enwog o'r cylch
* David Brunt (1886–1965), meteorolegydd
* Phil Mills (g. 1963), gyrrwr rali

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan y pentref

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Traethodl

Mesur syml o'r Oesoedd Canol a gafodd ei ddatblygu i ffurfio'r cywydd yw'r **traethodl**.

Yn ei hanfod, cwpled o ddwy linell saith sillaf yr un yn odli yw'r traethodl.  Roedd yn fesur digynghanedd a gysylltir â gwaith y beirdd isradd neu werinaidd a adweinir fel y Glêr.

Daw'r cywydd i'r golwg yng ngwaith y beirdd yn hanner cyntaf y 14g.  Mae Thomas Parry yn damcaniaethu y cafodd y traethodl ei gywreinio trwy ychwanegu cynghanedd a'i ddatblygu i ffurfio'r cywydd ar ddechrau'r 14g.  Ceir enghraifft gynnar ohoni yng ngwaith y cywyddwr cynnar Dafydd ap Gwilym yn y gerdd a adnabyddir fel 'Y Bardd a'r Brawd Llwyd':

:Merch sydd decaf blodeuyn
:Yn y nef ond Duw ei hun.
:O wraig y ganed pob dyn
:O'r holl bobloedd ond tridyn.

Sylwer fod y Brawd Llwyd (mynach yn perthyn i Urdd y Ffransisgiaid) ei hun yn un o'r *clerici* (clerigwyr), gair sy'n gyfrifol efallai am yr enw Clêr.  Er bod canu o bob math ar fesur y traethodl, roedd yn haws i'w ddefnyddio ar gyfer cerddi didactig na'r mesurau eraill, am ei fod yn llai cymhleth o lawer, ac felly'n cael ei ddefnyddio mewn cerddi crefyddol traethyddol hefyd.

Parhaodd y traethodl i gael ei ddefnyddio mewn canu ysgafnach na'r rheol gan Feirdd yr Uchelwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Termau llenyddol
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
*
Dewi Wyn

Gallai'r enw barddol **Dewi Wyn** gyfeirio at:

*Dewi Wyn o Eifion (David Owen) (1784-1841)
*Dewi Wyn o Esyllt (Thomas Essile Davies) (1820-1891)

## Gweler hefyd
*Dewi (gwahaniaethu)

----
Arwystli Is Coed

Cwmwd yn ne-orllewin Teyrnas Powys (gorllewin canolbarth Powys heddiw) oedd **Arwystli Is Coed** (neu **Arwystli Iscoed**). Gyda'i gymydog i'r gorllewin, Arwystli Uwch Coed, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arwystli.

Gorweddai'r cwmwd yn y bryniau isel i'r gorllewin o'r Drenewydd. Ffiniai â chantref Cedewain i'r dwyrain, rhannau o Ceri, Maelienydd, a Gwrtheyrnion i'r de, Arwystli Uwch Coed i'r gorllewin, a chantref Cyfeiliog a rhan fach o gantref Caereinion i'r gogledd.

Caersŵs oedd prif ganolfan weinyddol y cwmwd. Roedd Llangurig yn ganolfan eglwysig o bwys. Yn ddiweddarach, yn yr Oesoedd Canol Diweddar, daeth Trefeglwys yn enwog am y Grog o'r Iesu rwymedig yn yr eglwys, a foliwyd gan Siôn Ceri ac mewn cywydd gan awdur anhysbys a dadogir ar Siôn Cent.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Powys
Categori:Hanes Powys
Categori:Teyrnas Powys