open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coelbren y Beirdd

[200px|bawd|"[Hu Gadarn yn Arwain y Cymry i Ynys Prydain" (o faner tudalen blaen *Y Celt*, cylchgrawn o'r 1880au). Mae'r teitl yn llythrennau Coelbren y Beirdd.]]

System ysgrifennu a luniwyd gan Iolo Morganwg ar ddiwedd y 18g yw **Coelbren y Beirdd**.

Yn ôl Iolo, dyma'r wyddor hynafol a ddefnyddid gan yr hen Gymry a'r Brythoniaid. Honnai iddynt eu hetifeddu gan y Derwyddon. Mae'r ymadrodd "naddu gwawd" (*gwawd*="barddoniaeth, cân") yn drosiad a geir yn aml yng ngwaith y beirdd canoloesol o gyfnod y Gogynfeirdd ymlaen. Ysbrydolwyd Iolo gan hyn i gredu fod y beirdd a dysgedigion yr hen Gymry yn cofnodi eu cerddi a'u gwybodaeth mewn llyfrau pren â'r geiriau wedi'u "naddu" ynddynt: dyma'r "Beithynen".

Bu peth amheuaeth am honiad Iolo ar y dechrau, ond yn 1840, ar ôl marwolaeth Iolo, cyhoeddodd ei fab Taliesin y llyfr *Traethawd ar Awdurdodaeth Coelbren y Beirdd* a chafodd y Goelbren ei derbyn gan Orsedd Beirdd Ynys Prydain. Fe'i gwelir hyd heddiw ar gadeiriau eisteddfodol.

Gwyddys erbyn heddiw nad oes sail hanesyddol o gwbl i'r Goelbren a'i bod yn ffrwyth dychymyg toreithiog Iolo.

## Y Coelbren heddiw
]]
Prin iawn iawn y gwelir defnydd o'r Coelbren heddiw. Y lle amlycaf i'w ei gweld yw wedi arsgrifio ar faeni Cylch yr Orsedd a godi wrth i'r Eisteddfod Genedlaethol cael ei chynnal mewn tref a'r Orsedd gynnal ei sermoniïau yno. Ceir rhain yn y rhanfwyaf o drefi Cymru, fel rheoli mewn parc gyhoeddus neu man agored. Gwelir arysgrifiadau weithiau hefyd ar ddeunydd eraill yn gysylltiedig â'r Orsedd megis mewn dyluniad ar gyfer Cadair yr Eisteddfod neu Goron.

Defnyddiwyd y Coebren ynlle rŵnau Eingl-Sacsonaidd yn y cyfieithiad Cymraeg o *Yr Hobyd* (2024), ac mae'n ymddangos ar glawr y nofel *Gwynfyd* (2024).

## Cyfeiriadau
*G. J. Williams, *Iolo Morganwg* (Caerdydd, 1956).

Categori:Systemau ysgrifennu
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Iolo Morganwg
Martyn Williams

Chwaraewr Rygbi'r Undeb dîm rhanbarthol Gleision Caerdydd a Chymru yw **Martyn Elwyn Williams**  (ganed 1 Medi 1975).  Mae'n chwarae fel blaenasgellwr.

Mae'n enedigol o Bontypridd. Bu'n chwarae rygbi dros glybiau Pontypridd a Chaerdydd, gan weithredu fel capten Caerdydd o 2002 hyd 2005. Ymunodd a'r Gleision pan ddechreuodd rygbi rhanbarthol yng Nghymru.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn y Barbariaid yn 1996, yna chwaraeodd ei gêm gyntaf ynm Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn erbyn Lloegr yn 1998. Bu'n gapten Cymru am y tro cyntaf yn erbyn yr Alban yn 2003. Roedd yn rhan o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005, gan ennill ei 50fed cap i Gymru yn y gêm gyntaf yn erbyn Lloegr. Sgoriodd ddau gais pwysig yn ail hanner y gêm yn erbyn Ffrainc, ac enwyd ef yn chwaraewr gorau'r bencampwriaeth.

Dewiswyd ef ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn niwedd 2005. Yn dilyn perfformiad siomedig Cymru yng Nghwpan y Byd 2007, cyhoeddodd ei fod yn ymddeol o rygbi rhyngwladol. Fodd bynnag, perswadiodd hyfforddwr newydd Cymru, Warren Gatland, ef i ail-ystyried, a bu'n rhan o'r tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn eto yn 2008.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o Bontypridd
Ágreda

200px|bawd|Lleoliad Ágreda yn nhalaith Soria.

Tref yn nhalaith Soria yn Castilla y León (Sbaen) yw **Ágreda**. Mae'r boblogaeth yn 3,215.

Categori:Soria
Categori:Trefi Sbaen
Tiers Cross

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Tiers Cross**. Ymddengys nad oes enw Cymraeg arno. Saif yng ngorllewin y sir, ar ffordd gefn rhwng Hwlffordd ac Aberdaugleddau, ychydig i'r gorllewin o briffordd yr A4076. Roedd poblogaeth y gymuned yn 471 yn 2001.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Dreenhill a Thornton. Saif yn y rhan y mae *Gwyddoniadur Cymru* yn ei ddisgrifio fel y "rhan leiaf diddorol o Sir Benfro". Bu David Lloyd George yn byw yn ffermdy Bulford am ychydig dros flwyddyn pan oedd yn ieuanc.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir Benfro
George Gershwin

Cyfansoddwr o'r Unol Daleithiau oedd **George Gershwin** (ganwyd **Jacob Gershowitz**) (26 Medi 1898–  11 Gorffennaf 1937).

Cafodd ei eni yn Brooklyn, Efrog Newydd, yn fab Morris (Moishe) Gershowitz a'i wraig Rosa Bruskin ac yn frawd Ira Gershwin a'r cantores Frances Gershwin.

## Gweithiau cerddorol
### Opera 
* *Blue Monday* (1922) (libretto gan Buddy de Sylva)
* *Porgy a Bess* (1935) (libretto gan DuBose Heyward, Ira Gershwin a Dorothy Heyward).

### Broadway 
* ''George White's Scandals* (1920-1924)
* *Primrose* (1924)
* *Lady, Be Good* (1924)
* *Tip-Toes* (1925)
* *Song of the Flame* (1925)
* *Tell Me More!* (1925)
* *Oh, Kay!* (1926)
* *Funny Face* (1927)
* *Strike Up the Band* (1927, 1930)
* *Rosalie* (1928)
* *Show Girl* (1929)
* *Girl Crazy* (1930)
* *Of Thee I Sing* (1931)
* *Pardon My English* (1933)
* *Let 'Em Eat Cake*(1933)

### Arall 
* *Rhapsody in Blue* (1924)
* *Concerto in F* (1925)
* *An American in Paris* (1928)
* *Second Rhapsody* (1931)
* *Cuban Overture* (1932)
* *Variations on "I Got Rhythm"* (1934)
* *Catfish Row'' (1936)

Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1937
Ryan Jones

Chwaraewr rygbi'r Undeb o Gymro yw **Ryan Paul Jones** MBE (ganed 13 Mawrth 1981). Bu'n rhan o tri camp lawn gyda thîm cenedlaethol dynion Cymru, yn 2005, fel capten yn 2008, ac yn 2012. Mae'n chwarae fel wythwr.

Ganed ef yng Nghasnewydd yn fab i blismon. Bu'n chwarae pêl-droed i dîm ieuenctid Bristol City fel golgeidwad  hyd nes oedd yn 14 oed. Dechreuodd chwarae rygbi yn 17 oed, er mwyn cael bod gyda'i gyfellion.

Bu'n chwarae i'r Rhyfelwyr Celtaidd, yna pan gafodd y tîm yma ei ddirwyn i ben, aeth i chwarae i'r Gweilch. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru ym mis Tachwedd 2004, yn erbyn De Affrica. Roedd yn rhan o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005.

Ni ddewiswyd ef yn y lle cyntaf ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn niwedd 2005, ond yn dilyn anafiadau, galwyd ef i ymuno â'r tîm. Daeth ar y cae am gyfnod yn ystod y gêm brawf gyntaf a chwaraeodd o'r dechrau yn y ddwy gêm brawf arall; ystyriai llawer ei fod yn un o chwaraewyr gorau y Llewod yn y gemau hynny. Fodd bynnag, anafodd ei ysgwydd yn ddifrifol, ac ni allodd chwarae llawer o rygbi yn ystod 2006, gyda'r problemau'n parhau yn 2007.

Erbyn dechrau 2008 roedd yn ôl i'w orau, a phan ddaeth Warren Gatland yn hyfforddwr Cymru, apwyntiodd Ryan Jones yn gapten. Dan ei arweiniad ef, enillwyd y Gamp Lawn eto. Cafodd gytundeb 2 flynedd gan dîm Rygbi Bryste ym mis Mawrth, 2014 ond yn anffodus bu rhaid iddo gyhoeddi ei ymddeoliad o'r gêm ym mis Awst, 2015 oherwydd yr anaf diweddaraf i'w ysgwydd.

Yng Ngorffennaf 2022, yn 41 mlwydd oed, datgelodd ei fod wedi cael diagnosis o ddementia cynnar, yn dilyn diagnosis o Enseffalopathi Trawmatig Cronig yn Rhagfyr 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Basaleg
John Dawes

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb oedd **Sidney John Dawes ** (29 Mehefin 1940 – 16 Ebrill 2021). Bu'n gapten Cymru a'r Llewod, ac yn ddiweddarach yn hyfforddwr Cymru a'r Llewod.

Ganed ef yn Abercarn, a'i addysgu yn Ysgol Lewis, Pengam a Phrifysgol Aberystwyth, lle cymerodd radd mewn cemeg, a Choleg Loughborough.

Bu'n chwarae i Glwb Rygbi Cymry Llundain, ac enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn 1964. Enillodd 22 o gapiau dros Gymru i gyd, gan weithredu fel capten mewn chwech. Ef oedd capten y tîm a enillodd yy Gamp Lawn yn 1971, tîm a ystyrir gan lawer fel y tîm gorau fu'n cynrychioli Cymru erioed.

Aeth ar daith gyda'r Llewod i Seland Newydd yn 1971 fel capten, gyda Carwyn James fel hyfforddwr. Enillwyd y gyfres o gwmau prawf yn erbyn y Crysau Duon; yr unig dro hyd yma i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd.

Wedi ymddeol o rygbi rhyngwladol, bu'n hyfforddwr Cymru rhwng 1974 a 1979. Roedd hwn yn un o'r cyfnodau mwyaf llwyddiannus yn hanes Cymru; enillwyd y bencampwriaeth bedair gwaith yn y pum mlynedd rhwng 1975 a 1979, yn cynnwys y Gamp Lawn ddwywaith, Bu'n hyfforddwr y Llweod ar eu taith i Seland Newydd yn 1977, ond ni fu mor llwyddiannus a thaith 1971.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
Abejar

Tref yn nhalaith Soria yn Castilla y León (Sbaen) yw **Abejar**. Mae'r boblogaeth yn 406.

Categori:Soria
Categori:Trefi Sbaen
Llewod

Gall **Llewod** gyfeirio at:

* Llusosog Llew, mamal yn perthyn i'r teulu *Felidae* (cathod)
* Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig, tîm rygbi'r undeb
Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig

Tîm rygbi'r undeb sy'n cael ei ddewis o chwaraewyr gorau timau ’r Alban, Cymru, Iwerddon a Lloegr yw'r **Llewod Prydeinig a Gwyddelig**, fel rheol **Y Llewod**. Arferid cyfeirio at y tîm fel **Y Llewod Prydeinig**, ond newidiwyd yr enw oherwydd gwrthwynebiad llawer o Wyddelod i'r enw yma. Mae'r Llewod yn chwarae gemau prawf; chwaraewyr rhyngwladol sydd fel arfer yn cael eu dewis i'r garfan, ond caniateir dewis chwaraewyr nad ydynt wedi chwarae dros eu gwlad ond sy'n gymwys i’w wneud. Mae'r garfan yn teithio bob pedair blynedd, i Awstralia, Seland Newydd a De Affrica yn eu tro. Collwyd Cyfres Brawf 2009 2-1 i Dde Affrica, enillwyd Cyfres 2013 2-1 yn erbyn Awstralia, cyfartalwyd Cyfres 2017 1-1 gydag un gêm gyfartal, collwyd Cyfres 2021 2-1 i Dde Affrica, ac enillwyd Cyfres 2025 2-0 gydag un gêm brawf yn weddill.

Mae carfan o chwaraewyr gwledydd Prydain ac Iwerddon wedi bod yn teithio i Hemisffer y De ers 1888. Menter fasnachol oedd y daith gyntaf, heb unrhyw gefnogaeth swyddogol. Tyfodd y gefnogaeth hon dros y chwe thaith ganlynol, hyd nes i'r daith i Dde Affrica yn 1910 gynrychioli'r pedwar Undeb am y tro cyntaf.

Mae'r Llewod wedi chwarae yn y crysau coch gyda bathodyn sy'n cyfuno bathodynau'r pedwar Undeb Rygbi ers canol yr 20g.

bawd|dim|220px|Y Llewod yn erbyn Maori Seland Newydd yn ystod taith 2005

Categori:Timau rygbi'r undeb
Tom Shanklin

Chwaraewr Rygbi'r Undeb dîm rhanbarthol Gleision Caerdydd a Chymru yw **Tomos George L. "Tom" Shanklin**  (ganed 24 Tachwedd 1979.  Mae'n chwarae fel canolwr.

Ganed ef yn Harrow, yn fab i Jim Shanklin, a enillodd bedwar cap dros Gymru. Bu'n chwarae i Gymry Llundain a Saracens cyn ymuno a'r Gleision yn 2003.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn Japan yn Tokyo yn 2001, gan sgorio dau gais. Chwaraeodd ei gêm gyntaf ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn erbyn Ffrainc yr un flwyddyn. 32 mlynedd ynghynt, roedd ei dad wedi chwarae ei gêm gyntaf i Gymru yn erbyn yr un gwrthwynebwyr.

Roedd yn rhan o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005, a dewiswyd ef ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn 2005. Fodd bynnag, anafodd ei ben-glin yn ddrwg yn gynnar yn y daith, ac ni chwaraeodd lawer yn nhymor 2006. Erbyn 2008 roedd wedi ad-ennill ei le, a bu'n rhan o'r tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn eto yn 2008. Nodwyd nad yw Cymru wedi colli unrhyw gêm lle dechreuodd ef a Gavin Henson y gêm fel canolwyr.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1975
Rowland Williams (diwinydd)

Roedd y Parchedig Athro **Rowland Williams** (16 Awst 1817 – 18 Ionawr 1870) yn is-brifathro ac athro Hebraeg Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan o 1849 hyd 1862. Ystyrid ef yn un o ddiwinyddion mwyaf dylanwadol y 19g. Roedd hefyd yn fardd a gyhoeddai dan ei enw barddol **Goronva Camlann**. Roedd yn frodor o Helygain yn Sir y Fflint.

## Diwinydd
Wedi iddo gyhoeddi *Essays and Reviews* yn 1860, lle beirniadodd wrthwynebwyr y feirniadath Feiblaidd newydd oedd yn dod o'r Almaen, rhoddwyd ef ar ei brawf o flaen llys eglwysig am heresi a'i gael yn euog. Fodd bynnag, newidiwyd y ddedfryd pan apeliodd i'r Cyfrin Gyngor.

## Bardd
Cyhoeddodd sawl cyfrol o farddoniaeth Saesneg ar themâu Cymreig dan yr enw barddol 'Goronva Camlann', yn cynnwys *Lays from the Cimbric Lyre* (1846). Mae'r cerddi hyn yn mynegi dicter yr awdur at y sarhad cyson a nawddoglyd ar y Cymry gan rhai Saeson cyfoes (dyma gyfnod *Brad y Llyfrau Gleision*) ac yn pwysleisio hynafiaeth y Cymry a'u diwylliant yn ynysoedd Prydain.

## Etifeddiaeth
Ystyrir mai ef oedd y person cyntaf i ddod a rygbi'r undeb i Gymru; y tîm a ffurfiodd ef yn Llambed oedd y cyntaf y gwyddir amdano yng Nghymru.

Agorodd yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas ganolfan ymchwil newydd yn Llambed yn 2005 sydd wedi ei henwi ar ôl Rowland Williams.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Marwolaethau 1870
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Graham Henry

Hyfforddwr Tîm cenedlaethol rygbi'r undeb Seland Newydd a chyn-hyfforddwr Cymru yw **Graham Henry** (ganed 8 Mehefin 1946).

Ganed ef yn Christchurch, Seland Newydd, ac astudiodd ym Mhrifysgol Otago cyn mynd yn athro addysg gorfforol ac yn ddiweddarach yn brifathro Ysgol Uwchradd y Bechgyn Kelstons.

Cafodd ei brofiad cyntaf fel hyfforddwr gyda tîm Auckland o 1992 hyd 1997. Enillodd bencampwriaeth y Super 12 gyda Auckland Blues yn 1996 a 1997.

Yn 1998 daeth Henry yn hyfforddwr Cymru; ar y pryd dywedid fod ei goflog yr uchaf o unrhyw hyfforddwr rygbi yn y byd. Gwelwyd gwelliant sylweddol yn y canlyniadau yn ystod ei dymor ef. Apwyntiwyd ef yn hyfforddwr tîm y Llewod ar gyfer y daith i Awstralia yn 2001. Ymddiswyddodd wedi i Gymru golli 54 - 10 i Iwerddon yn 2002, a dychwelodd i Seland Newydd ac Auckland.

Yn 2003, apwyntiwyd ef yn hyfforddwr y Crysau Duon. Curwyd Lloegr, pencampwyr y byd ar y pryd, yn drwm yn ei ddwy gêm gyntaf, ond roedd Seland Newydd yn llai llwyddiannus ym Mhencampwriaeth y Tair Gwlad yn 2004. Gwellodd y canlyniadau y tynoe wedyn, a churwyd y Llewod ymhob un o'r tair gêm brawf yn 2005. Enillodd y Crysau Duon Bencampwriaeth y Tair Gwlad yn 2006.

Disgwylai llawer i Seland Newydd ennill Cwpan Rygbi'r Byd yn 2007, ond curwyd hwy yn annisgwyl gan Ffrainc, 20 - 18. Er i Henry gael ei feirniadu gan rai, ail-apwyntiwyd ef fel hyfforddwr.

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Categori:Hyfforddwyr o Seland Newydd
Categori:Hyfforddwr tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Categori:Rygbi'r undeb yng Nghymru
Cenedlaetholdeb queer

Ffenomen sy'n gysylltiedig â chenedlaetholdeb a'r mudiad hawliau LHDT (yn bennaf hawliau lesbiaidd a hoyw) yw '*cenedlaetholdeb *queer*** neu **genedlaetholdeb hoyw*'. Fe'i seilir ar y syniad taw cenedl neu werin, oherywdd eu diwylliant ac arferion penodol, yw cyfunrywiolion yn hytrach na grŵp o fodau dynol a ddiffinir gan ymddygiadau rhywiol.

Queer
Categori:Hawliau LHDT
Bando

:''Ar gyfer y grŵp pop Cymraeg o'r 1980au, gweler Bando (band)''

Math o chwarae a fu'n boblogaidd gan y werin ledled Cymru oedd **bando**. Roedd yn perthyn i deulu campau hoci yn debyg i hoci neu hyrli ond amrywiai'r rheolau o fro i fro. Roedd yn arbennig o boblogaidd yn y 18g ond parhaodd mewn rhannau o'r wlad hyd tua diwedd y 19g. Nid oes sicrwydd os oes cysylltiad rhwng bando a'r gêm tebyg bandi a chwaraewyd ar iâ.

Arferid ei chwarae ar feysydd gwastad, weithiau ar draethau, rhwng dau dîm o hyd at hanner cant o chwaraewyr yr un. Fel chwaraeon gwerinol eraill, nid oedd rheolau pendant ar wahân i'r nod o yrru pêl i gôl ar y naill pen a'r llall o'r maes chwarae, a oedd weithiau'n eang iawn. Defnyddiai'r chwaraewyr pren wedi'i dorri'n arbennig ar gyfer y chwarae gyda math o flaen crwca: dyma'r **bando**.

Cyfeiria John Elias (a ystyriai ei fod yn chwarae anfoesol) a Lewis Morris at chawarae bando yng ngogledd Cymru, a chofiai David Lloyd George am chwarae bando ym mhlwyf Llanystumdwy, Eifionydd.

Ond ceir y dystiolaeth orau o fro Morgannwg yn y de. Yno yr oedd plwyfi a phentrefi cyfagos yn cystadlu â'i gilydd a thyrrai rhai miloedd o bobl i weld y chwarae weithiau, yn arbennig ar arfordir de Bro Morgannwg. Cyfeiria un tyst at chwarae bando ar y twyn ym mis Ebrill 1777. Dywedai fod dynion, merched a phlant yn mynd yno. Roedd gan pob chwaraewr tri bando gan eu bod yn torri'n aml. Dywed Iolo Morganwg ei fod yn arfer gwneud prennau bando o brennau onn ac yw irwydd, pan yn fachgen yn ardal Trefflemin a'u gwerthu i'r chwaraewyr am rwng 3c a 6c yr un. Parhaodd chwarae bando yn y Fro hyd chwarter olaf y 19eg ganrif: ceir disgrifiad cofiadwy yn y gyfrol *Hanes Siencyn Penhydd* (1850) gan Edward Mathews, Ewenni.

## Gweler hefyd
* Hyrli - gêm ffon a phêl frodorol Iwerddon
* Bandi - gêm ffon a phêl a chwaraeir ar iâ
* Bando - band - grŵp pop Cymraeg o'r 1980au a enwyd ar ôl y gêm

## Cyfeiriadau
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i lenyddiaeth Cymru*.
*G. J. Williams, *Iolo Morganwg* (Caerdydd, 1956)

Categori:Chwaraeon yng Nghymru yn ôl math
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
R. H. Williams

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Rhys Haydn Williams** (14 Gorffennaf 1930 – 27 Ionawr 1993). Chwaraeodd 23 o weithiau dros Gymru fel clo.

Ganed ef yng Ngwmllynfell, ac addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Ystalyfera a Phrifysgol Caerdydd. Chwaraeodd dros dîm cyntaf clwb Llanelli yn 19 oed, a bu'n gapten ar y clwb yn y tymor 1957–1958. Wedi graddio, ymunodd a'r Llu Awyr Brenhinol fel Swyddog Addysgol, ac yn ddiweddarach bu'n gweithio fel cemegydd ac fel dirprwy Gyfarwyddwr Addysg dros Ganol Morgannwg.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn 1954, a chadwodd ei le yn y tîm hyd 1960; ef oedd capten cymru yn erbyn Lloegr y flwyddyn honno. Aeth gyda'r Llewod i Dde Affrica yn 1955 ac i Awstralia a Seland Newydd yn 1959. Ar y teithiau yma, chwaraeodd mewn deng gêm brawf yn olynol. Bu hefyd ar daith i Dde Affrica a Canada gyda'r Barbariaid.

Yn ei lyfr *Welsh Rugby Heroes*, gosododd Andrew Bennett Rhys Williams yn rhif 4 yn ei restr o chwaraewyr gorau erioed Cymru.

## Llyfryddiaeth
*Gareth Hughes *One hundred years of scarlet* (Clwb Rygbi Llanelli, 1983)

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Afon Ddawan

Afon yn ne Bro Morgannwg, Cymru, yw **Afon Ddawan** (Saesneg: *River Thaw*). Nid yw'n afon fawr ond mae'n llifo trwy ardal hanesyddol sy'n adnabyddus heddiw fel bro mebyd y llenor amryddawn a ffugiwr hynafiaethau Iolo Morganwg.

Gorwedd tarddle'r afon yn y bryniau isel rhwng Eglwys Fair y Mynydd a Llanhari. Llifa ar gwrs deheuol trwy'r Fro, heibio neu drwy Llansanwyr, Pen-llin, Y Bont Faen, Llanfleiddan, Llandochau, Trefflemin (y pentref lle magwyd Iolo Morganwg), a Sain Tathan, i gyrraedd Môr Hafren yn Aberddawan. Ei hyd yw tua 10 milltir.

Ddawan
Ddawan
Categori:Y Bont-faen a Llanfleiddan
Stephen Jones

Cyn-chwaraewr rygbi o Gymru yw **Stephen Michael Jones** (ganed 8 Rhagfyr 1977).  Chwaraeodd fel maswr i dîm rhanbarthol Scarlets Llanelli a Chymru.

Ganed ef yn Aberystwyth. Ymunodd â Chlwb Rygbi Llanelli yn 1996, gan symud i Scarlets Llanelli pan ffurfiwyd y timau rhanbarthol. Symudodd i Clermont Auvergne yn 2004, gan ddychwelyd at y Scarlets yn 2006.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn De Affrica yn 1998. Mae wedi sgorio mwy o bwyntiau dros Gymru na neb heblaw Neil Jenkins.

Roedd yn rhan allweddol o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2005, yn cynnwys sgorio 14 pwynt yn y fuddugoliaeth dros Ffrainc ym Mharis ac 19 pwynt yn erbyn Iwerddon. Dewiswyd ef ar gyfer taith y Llewod i Seland Newydd yn 2005, ond Jonny Wilkinson gafodd ei ddewis ar gyfer y gemau prawf, penderfyniad a feirniadwyd gan lawer.

Yn hydref 2006 cyhoeddodd yr hyfforddwr Gareth Jenkins mai ef fyddai'n gapten Cymru yn y gemau'n arwain at Gwpan Rygbi'r Byd yn 2007. Erbyn hyn roedd yn wynebu cystadleuaeth gan James Hook am safle maswr yn y tîm, ac er iddo chwarae rhan ymhob un o'r gemau pan enillwyd y Gamp Lawn eto yn 2008, dim ond yn erbyn Iwerddon y dechreuodd y gêm. Ar ôl cyfnod o hyfforddi gyda London Wasps mae'n dychwelyd yn nhymor 2015 i fod yn hyfforddwr y cefnwyr gyda'r Scarlets.

Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Arthur Gould

Chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig oedd **Arthur Joseph "Monkey" Gould** (10 Hydref 1864 – 2 Ionawr 1919). Chwaraeodd 27 o weithiau dros Gymru, y rhan fwyaf ohonynt fel canolwr.

Ganed ef yng Nghasnewydd; cafodd y llysewnw "Monkey" am ei fod yn hoff iawn o ddringo coed pan oedd yn fachgen. Chwaraeodd dros Glwb Rygbi Casnewydd am 16 mlynedd o 1882 hyd 1898.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr ar 3 Ionawr, 1885, a'i gêm ryngwladol olaf, hefyd yn erbyn Lloegr, ar 9 Ionawr, 1897. Bu'n gapten Cymru 18 gwaith; record a barhaodd nes i Ieuan Evans ei thorri yn 1994.

Bu farw'n sydyn yn 54 oed, a dywedid fod ei gynhebrwng y mwyaf i'w weld yng Nghymru hyd ar angladd David Lloyd George. Chwaraeodd ei frawd, Bob, 11 gwaith dros Gymru.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Pobl o Gasnewydd
Abades

Pennaeth ar gymuned o leianod sy'n byw mewn abaty a'i swydd yn cyfateb i swydd abad yw **abades**. Fel teitl mae'r term yn tueddu i gael ei gyfyngu i'r Gristnogaeth, ond gelwir penaethiaid abatai Bwdhaidd yn abadesau hefyd weithiau, er enghraifft yn achos Bwdhaeth Tibet.

Yn yr Eglwys Geltaidd, penaethes ar gyd-gymuned o fynachod a lleianod oedd abades. Daethpwyd â'r arfer hon i'r cyfandir gan genadaethau Celtaidd i Ffrainc a Sbaen, ac hyd yn oed i Rufain. Yn 1115 cyflwynodd Robert d'Arbrissel, sefydlwr Abaty Fontevraud, holl weinyddiaeth yr urdd honno i abades.

Yn sgil y Diwygiad Protestannaidd yn yr Almaen, goroesai'r teitl abades () i ddynodi'r penaethiaid ar abatai sydd wedi cadw hen arferion y *Stifte*, hynny yw yr eglwysi colegaidd sydd yn rhoi llety i ferched dibriod, fel arfer o dras fonheddig, ac yn darparu incwm iddynt. Yn hanesyddol rhoddir y swydd honno i dywysoges o un o'r teuluoedd brenhinol Almaenig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth
Categori:Galwedigaethau crefyddol
Categori:Mynachaeth
Categori:Teitlau eglwysig
Marie de France

Llenor o ail hanner y 12g a aned yn Ffrainc ac sy'n adnabyddus fel awdures cyfres o gerddi Ffrangeg ar themâu chwedlonol yw **Marie de France** (fl. diwedd y 12g - dechrau'r 13g). Credir iddi gael ei geni yng ngogledd Ffrainc, efallai yn Normandi, ac iddi dreulio cyfnod sylweddol o'i hoes yng nghylchoedd Normanaidd Lloegr. Mae cynnwys rhai o'i cherddi yn dangos cysylltiad â Llydaw a'i thraddodiadau hefyd.

Dynes ddiwylliedig oedd Marie, yn medru Ffrangeg, Saesneg a Lladin, ac yn gyfarwydd â thraddodiadau Llydewig am gylch y Brenin Arthur yn ogystal â llenyddiaeth Ladin ganoloesol a chlasurol. Mae rhai ysgolheigion wedi ceisio dangos ei bod yn hanner-chwaer i'r brenin Plantagenaidd Harri II ac iddi fod yn abades ar Abaty Shaftesbury rhwng 1181 a 1215.

## Gweithiau llenyddol
Ei gwaith enwocaf yw ei *Laïs* (cerddi naratifol) am gariad a rhamant o naws ryfeddol a swynol, y credir bod rhai ohonynt yn deillio o ddeunydd "Celtaidd" (h.y. Llydewig). Ceir deuddeg ohonynt, sef:
**Guigemar*
**Equitan*
**Le Fresne*, chwedl ryngwladol am y ferch Griselda
**Bisclavert*
**Lanval*, stori am un o farchogion Arthur sy'n sôn am Gaerlyr (fersiwn Saesneg Canol: *Sir Launfal*)
**Les Deus Amanz*
**Yonec*, a leolir yn Ne Cymru
**Laüstic*
**Milun*, a leolir yn Ne Cymru
**Chaitivel*
**Chevrepoil* (neu *Chèvrefeuil*), chwedl am Drystan ac Esyllt a leolir yng Nghernyw
**Eliduc*

Cyfansoddodd hefyd *Esope*, casgliad o gerddi seiliedig ar foeschwedlau Aesop. Mewn llawysgrifau diweddarach cafwyd yr enw *Isopet* (ney *Ysopet*) a daeth hyn i'w arfer fel enw am gasgliadau canoloesol o'r fath yma o chwedlau. Cyfansoddodd hefyd fersiwn Ffrangeg Normanaidd o chwedl *Purdan Padrig.*

## Llyfryddiaeth
*Marie de France: *Lais*, gol. A. Ewert (Rhydychen, 1947, 1960)

## Dolenni allanol
* Cymdeithas Ryngwladol Marie de France
*  Llyfryddiaeth lawn, yn cynnwys astudiaethau (Archives de littérature du Moyen Âge, Arlima)

Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Cylch Arthur
Categori:Merched y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Normandi
Ieuan Evans

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig yw **Ieuan Evans**, (ganed 21 Mawrth 1964). Enillodd 72 o gapiau dros Gymru, fel asgellwr yn bennaf, gan sgorio 33 cais. Er iddo chwarae mewn cyfnod pan nad oedd y tîm cenedlaethol yn llwyddiannus iawn, ystyrir ef yn un o chwaraewyr gorau Cymru.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd ef yn Mhontarddulais a dechreuodd chwarae rygbi yn yr ysgol ramadeg yng Nghaerfyrddin. 

## Gyrfa rygbi 
Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Glwb Rygbi Llanelli yn 19 oed, pan oedd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Salford. Yn 1997 aeth i chwarae i Gaerfaddon, gan ennill Cwpan Heineken gyda hwy yn 1998.

Ei gêm gyntaf dros Gymru oedd yr un yn erbyn Ffrainc ym Mharis yn 1987. Yn ystod ei yrfa, enillodd 72 cap dros Cymru, ac roedd ei 33 cais yn record ar y pryd. Bu'n gapten Cymru 28 o weithiau. Ef oedd capten tim Cymru a enillodd Bencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1994, ond nid oedd y tîm cenedlaethol yn arbennig o lwyddiannus yn y cyfnod yma. Chwaraeodd ei gêm olaf dros Gymru yn erbyn yr Eidal yn 1998.

Bu ar daith gyda'r Llewod dair gwaith; i Awstralia yn 1989, i Seland Newydd yn 1993 ac i Dde Affrica yn 1997. Ef oedd sgoriwr uchaf y Llewod yn erbyn y Crysau Duon yn 1993, gyda phedwar cais.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth
Gerald Davies

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Syr Thomas Gerald Reames Davies** (ganed 7 Chwefror 1945). Bu'n chwarae tros Gymru rhwng 1966 and 1978.

Ganed ef yn Llansaint, a'i addysgu yn Mhrifysgol Loughborough a Phrifysgol Caergrawnt

Bu'n chwarae i Glwb Rygbi Caerdydd a Chlwb Rygbi Cymry Llundain. Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Awstralia yng Nghaerdydd ar 3 Rhagfyr 1966, gêm a gollwyd 14 - 11. Enillodd 46 o gapiau dros Gymru i gyd, gan sgorio 20 cais. Roedd yn chwarae fel canolwr ar y dechrau, nes i'r hyfforddwr Clive Rowlands ei symud i'r asgell yn ystod taith i Awstralia a Seland Newydd yn 1969. Roedd yn aelod o'r tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 1971, tîm a ystyrir gan lawer fel y tîm gorau fu'n cynrychioli Cymru erioed. Cofir er orau, efallai am ei gais ym munud olaf y gêm yn erbyn yr Alban y flwyddyn honno, pan oedd yr Alban ar y blaen.

Aeth ar daith gyda'r Llewod in 1968 a 1971, gan fod yn aelod o'r tîm enwog a enillodd y gyfres o gemau prawf yn erbyn y Crysau Duonac yn 1971 dan hyfforddiant Carwyn James, yr unig dro hyd yma i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd.

Wedi ymddeol o rygbi, bu'n gweithio fel newyddiadurwr, gan ysgrifennu i'r *Times*. Ym mis Tachwedd 2007, cyhoeddwyd mai ef fydd rheolwr y Llewod ar eu taith i Dde Affrica yn 2009. Bu hefyd yn rhan o'r ffilm ''Steddfod! 'Steddfod!'' (1989).

Cafodd Davies ei urddo'n farchog yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2025. Derbyniodd ei anrhydedd gan y Tywysog William ar 25 Mehefin 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1945
Mike Phillips

Chwaraewr Rygbi'r Undeb i dîm Baiona a Chymru yw **William Michael "Mike" Phillips** (ganed 29 Awst 1982. Mae'n chwarae fel mewnwr.

Ganed ef yng Nghaerfyrddin, a bu'n chwarae fel blaenasgellwr i dîm rygbi Caerfyrddin. Yn ddiweddarach, symudodd i safle mewnwr; yn 6 troedfedd a 3 modfedd o daldra, mae'n anarferol o fawr i fewnwr.

Bu'n chwarae i Scarlets Llanelli, gan chwarae ei gêm gyntaf iddynt pan oedd yn 20 oed. Roedd yn cystadlu yn erbyn Dwayne Peel am safle'r mewnwr yma, a symudodd i dîm Gleision Caerdydd yn 2005. Yn Chwefror 2007 cyhoeddwyd ei fod yn symud i'r Gweilch. Credid y byddai'n ail ddewis fel mewnwr yno, gan ei fod yn cystadlu â Justin Marshall am y safle, ond llwyddodd i ennill ei le yn y tîm.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 2003, yn erbyn Rwmania, gan sgorio cais. Roedd yn cystadlu â Dwayne Peel am safle'r mewnwr yn nhîm Cymru, a chyfyngodd hyn ar nifer ei gapiau am gyfnod. Ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2008, ef a ddewiswyd yn hytrach na Peel gan yr hyfforddwr newydd Warren Gatland, a chwaraeodd ymhob gêm pan enillwyd y Gamp Lawn.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Genedigaethau 1982
Lee Byrne

Chwaraewr Rygbi'r Undeb dîm rhanbarthol y Gweilch a Chymru yw **Lee Byrne** (ganed 1 Mehefin 1980. Mae'n chwarae fel cefnwr, ac wedi ennill 16 cap dros Gymru.

Ganed ef yng Mhen-y-bont ar Ogwr. Bu'n chwarae i dîm rhanbarthol Scarlets Llanelli cyn symud i'r Gweilch.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn Nhachwedd 2005, yn erbyn Seland Newydd yn Stadiwm y Mileniwm. Roedd yn rhan o dîm Cymru pan enillwyd y Gamp Lawn yn 2008, gan chwarae ymhob gêm a sgorio cais yn erbyn Lloegr a'r Eidal.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Sgarlets Llanelli
Rhestr glofeydd gogledd-ddwyrain Cymru

Dyma **Restr o lofeydd gogledd-ddwyrain Cymru**.

Estynnai maes glo gogledd-ddwyrain Cymru o Groesoswallt yn y de, i Brestatyn yn y gogledd, yn cynnwys rhan o Swydd Amwythig, yr *hen* Sir Ddinbych a'r *hen* Sir y Fflint.

Plwyfi Y Waun, Rhiwabon a Wrecsam oedd canolfannau mwyngloddio pwysicaf y maes glo yn yr hen Sir Ddinbych.

## Rhestr yn nhrefn yr wyddor
## Llyfryddiaeth
* *Collieries of Denbighshire*, G. G Lerry, 1946 a 1968
* *The North Wales Coalfield - a collection of pictures*, Ithel Kelly, 1990

## Dolenni allanol
* Amgueddfa Glofa'r Bers
* Pwll Glo Gresffordd 

Categori:Diwydiant glo Cymru
Glofyedd gogledd-ddwyrain Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Categori:Daearyddiaeth Sir y Fflint
Categori:Daearyddiaeth Wrecsam
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Hanes Wrecsam
Clive Rowlands

Cyn-chwaraewr a hyfforddwr rygbi’r undeb o Gymro oedd **Daniel Clive Thomas Rowlands** (14 Mai 1938 – 29 Gorffennaf 2023). Enillodd 14 cap dros Gymru, ac yn ddiweddarach bu'n hyfforddwr Cymru. Ef oedd yr unig ddyn i fod yn gapten, yn hyfforddwr ac yn rheolwr ar dîm Cymru. 

Ganwyd ef yng Nghwmtwrch Uchaf, a bu'n byw yno drwy ei oes. Roedd yn athro wrth ei alwedigaeth.

## Gyrfa 
Chwaraeodd i glybiau rygbi Pontypwl, Llanelli ac Abertawe. Bu’n gapten Pontypwl yn ystod tymor 1962 – 63 ac Abertawe yn nhymor 1967 – 1968. Ei gêm gyntaf dros Gymru oedd yr un yn erbyn Lloegr yn 1963. Ef oedd y capten, ac mae ganddo’r record anghyffredin o fod wedi chwarae pob un o’i 14 gêm dros Gymru rhwng 1963 a 1965 fel capten. Arweiniodd Gymru i’r Goron Driphlyg am y tro cyntaf ers 1952.

Yn y gêm yn erbyn yr Alban yn 1963, roedd y tywydd yn wlyb a chymaint o fwd ar y cae nes i Rowlands a David Watkins benderfynu cicio’r bel dros yr ystlys bob cyfle a gaent. O ganlyniad bu 111 o linellau yn ystod y gem yma. Enillodd Cymru’r gêm 6-0, ond o ganlyniad i’r gem yma, newidiodd y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol y rheolau, fel mai dim ond o’r tu mewn i’w linell 22 ei hun y cai chwaraewr gicio’r bêl yn uniongyrchol dros yr ystlys.

Wedi ymddeol fel chwaraewr, bu’n hyfforddwr Cymru am 29 gêm, rhwng 1968 a 1974, y person ieuengaf i fod yn y swydd. Bu’n gyfnod llwyddiannus iawn i’r tîm cenedlaethol, yn cynnwys y Gamp Lawn yn 1971. Bu’n rheolwr tim y Llewod ar eu taith i Awstralia yn 1989.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2023
Rhys Williams

Gall **Rhys Williams** gyfeirio at:

*Rhys Haydn Williams (1930 - 1993), chwaraewr Rygbi Cymreig
*Rhys Williams (ganed 1980), chwaraewr Rygbi Cymreig
*Rhys Williams (ganed 1980), athletwr Cymreig
*Rhys Williams (1897 - 1969), actor Cymreig
John Ellis Williams (1924-2008)

Awdur yn y Gymraeg a'r Saesneg oedd **John Ellis Williams** (20 Awst 1924 – 7 Rhagfyr 2008).

## Cyhoeddiadau
### Straeon i blant yn y Gymraeg
**Elwd y Teiliwr Bach* (Gwasg Gee, 1966)
**Chwedlau Siôn ac Eleri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1992)

Nifer o straeon ar gael ar ffurf llawysgrif yn unig.

### Straeon i blant yn y Saesneg
**Owen the Goat of Snowdon* (PeniPrint, 1981)

### Nofelau yn y Gymraeg
**Bryndu Mawr, Cadair Eisteddfod y Glasgoed 1959* (cafodd ei chyhoeddi yn yr Herald Cymraeg yn ddiweddarach y flwyddyn honno)
**Hadau Gwyllt* (Gwasg Gee, 1968)
**Modd i Fyw* (Cyngor Llyfrau Cymru, 1968)
**Yr Ynys Wydr* (Cyhoeddiadau Modern, 1969)
**Gwynt i Oen* (Gwasg Gwynedd, 1970)
**Paul Jones a’r Tywysog* (Gwasg Gee, 1975)
**Wrth Ddychwel* (Cyhoeddiadau Mei, 1982)
**Nes Adref* (Gwasg Carreg Gwalch, 1996)

Mae llawysgrifau’r nofelau hyn ar gael yn y Saesneg hefyd ond heb eu cyhoeddi hyd yma.

### Straeon ffeithlen a ffuglen yn y Gymraeg
**Straeon Cyfar Main* (Cyhoeddiadau Mei, 1985)Darlledwyd fel drama yn ddiweddarach ar BBC Radio Cymru
**Dychweliad y Deryn Mawr* (Gwasg Carreg Gwalch, 1990)

### Bywgraffiad a hunangofiant yn y Saesneg
**Clouds of Time and other stories* (Gwasg Carreg Gwalch, 1989)

Ymddangosodd yn gyntaf fel cyfres yn y Gymraeg yn y cylchgrawn *Pais* ac yna trwy gyfrwng y Saesneg ar BBC Radio 4, BBC Radio Wales ac yn y cylchgrawn *The Countryman*. Adolygiad gan Dr J-B Picy, Adran Saesneg, Université de Cergy-Pontoise, Ffrainc. 1999.

### Straeon ffeithlen a ffuglen yn y Saesneg
*Rare Welsh Bits* (Gwasg Carreg Gwalch, 2001)

Yn ogystal cyhoeddwyd dros 200 o straeon ffeithiol a straeon byrion yn y ddwy iaith i ''Eco'r Wyddfa*, *Country Quest'' a'r *Countryman*.

Fe'i derbynwyd i Orsedd y Beirdd fel Ofydd o dan yr enw Fy machgen gwyn ar 8 Awst 2008 yng Nghaerdydd, a bu ei fab, Siôn Rees Williams, greu hanes drwy fod yn Aelod yr Orsedd cyntaf i dderbyn tystysgrif anrhydedd aelod arall o'r Orsedd yn ei le.

## Cyfeiriadau
*

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Llenorion plant Saesneg
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Cadwgan ap Meurig

Tywysog Gwent a Morgannwg oedd **Cadwgan ap Meurig** (fl. tua 1045 - 1073). Roedd yn fab i Meurig ap Hywel o deulu brenhinol Morgannwg, a phan gipiwyd Gwent Is Coed gan Meurig tua 1043, fe'i rhoddwyd i Cadwgan i'w rheoli.

Cofnodir i Gruffudd ap Rhydderch a llynges Ddanaidd ymosod ar ei deyrnas yn 1049. Tua 1055 gyrrwyd ef o'i deyrnas gan Gruffudd ap Llywelyn. Wedi lladd Gruffudd ap Llywelyn yn 1063, daeth Cadwgan yn frenin Morgannwg; ymddengys fod ei dad wedi marw erbyn hyn. Yn fuan wedyn daeth Morgannwg dan bwysau gan y goresgynwyr Normanaidd. Diflanna Cadwgan o'r cofnodion tua 1073; i bob golwg cymerodd Caradog ap Gruffudd ei le.

## Llyfryddiaeth
* John Edward Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Lomgmans, 3ydd arg. 1939)

Categori:Marwolaethau'r 1070au
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Categori:Teyrnoedd Gwent
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2006

Cystadleuaeth rygbi'r undeb ydy **Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2006**. "Pencampwriaeth y Pum Gwlad" oedd enw'r gystadleuaeth hyd at 2000 pan ymunodd yr Eidal ac ers hynny gelwir y gystadleuaeth yn Bencampwriaeth y Chwe Gwlad; caiff ei chynnal bob blwyddyn yn y gwanwyn.

Y buddugwyr oedd Ffrainc, a orffennodd uwchben Iwerddon yn y tabl ar wahaniaeth pwyntiau.

## Y timau 
## Tabl terfynol
Categori:2006
2006
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2005

Enillwyd Pencampwriaeth y Chwe Gwlad am 2005 gan Gymru, a gyflawnodd y Gamp Lawn. Hwn oedd y tro cyntaf iddynt ennill y bencampwriaeth ers 1994 a'r Gamp Lawn gyntaf ers 1978.

## Tabl Terfynol
Categori:2005
2005
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2004

Enillwyd Pencampwriaeth y Chwe Gwlad am 2004 gan Ffrainc, a gyflawnodd y Gamp Lawn am yr wythfed tro. Enillodd Iwerddon y Goron Driphlyg.

## Tabl Terfynol
Categori:2004
2004
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2003

Enillwyd Pencampwriaeth y Chwe Gwlad am 2003 gan Loegr, a gyflawnodd y Gamp Lawn am y deuddegfed tro. Cafodd Cymru bencampwriaeth drychinebus, gan golli pob un o'u gemau.

## Tabl Terfynol
Categori:2003
2003
Aberddawan

Pentref ym Mro Morgannwg ar arfordir de Cymru yw **Aberddawan** (Saesneg: *Aberthaw*). Saif y pentref ar lan aber Afon Ddawan tua 4 milltir i'r dwyrain o Lanilltud Fawr. Fe'i ymrennir yn ddwy ran, Gorllewin a Dwyrain Aberddawan.

Bu'n borthladd bach prysur yn y 18g gyda nifer o longau bychain yn hwylio ryngddo â Bryste a Gwlad yr Haf, dros Fôr Hafren.

250px|bawd|dim|Y rheilffordd ger Pwerdy Aberddawan

Heddiw mae Aberddawan yn enwog am Bwerdy Aberddawan, un o'r mwyaf yn y De, a Gwaith Sment Aberddawan.

Tua 2 filltir i'r dwyrain ceir Maes Awyr Caerdydd, yn Y Rhws, ac i'r gogledd ceir maes awyr RAF Sain Tathan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cadwraeth
Dynodwyd Arfordir Aberddawan yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
City

:*Gweler hefyd Dinas (gwahaniaethu).*
Pentref bychan tua 3 milltir i'r gogledd o'r Bont-faen ym Mro Morgannwg, de Cymru, yw **City** (ni cheir ffurf Gymraeg ar yr enw).

Mae tarddiad ac ystyr yr enw lle "City" yn ansicr. Yn amlwg nid yw'n air Cymraeg yn y ffurf honno ond fe allai fod yn ffurf Seisnig ar enw Cymraeg sydd bellach yn anhysbys. Yn ôl rhai trigolion lleol mae'n llygriad o "Saith tŷ" ond ymddengys hynny'n annhebygol. Ond ceir yr hen air Cymraeg *cyty*, sy'n golygu "cydbreswyliad, cymdeithas dan yr unto; … tŷ a rennir ag eraill; tŷ dan yr unto", ac mae'n bosibl mai dyna a geir yn yr enw "City". Boed hynny fel y bo, ni cheir enw Cymraeg cydnabyddedig ar y pentref.

Does dim siopau yn City heddiw. Bu yno dafarn y *City Inn* ond mae wedi cau rwan. Ceir neuadd pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Aberthin

Pentref bychan yng nghymuned y Bont-faen a Llanfleiddan, Bro Morgannwg, Cymru,  yw **Aberthin**. Saif tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Bont-faen ar ffordd yr A4222 rhwng y Bont-faen a Llantrisant. Ymddengys fod yr enw yn dod o enw'r ffrwd Nant y Berthin sy'n rhedeg heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Y Bont-faen a Llanfleiddan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Aberogwr

Pentref glan-môr yng nghymuned Saint-y-brid, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Aberogwr** (Saesneg: *Ogmore-by-Sea*). Gorwedd tua 3 milltir i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr ger aber Afon Ogwr ym Môr Hafren.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Yr arfordir
Mae'r traeth, sy'n dywodlyd pan fo'r llanw allan, yn cynnig golygfa dros Graig y Sger allan yn y môr ac i arfordir Dyfnaint a Gwlad yr Haf ar dywydd braf. Ar ochr arall yr aber gellir gweld tywynod Merthyr Mawr. Mae'r arfordir creigiog yn atynnu dringwyr a cheir nifer o ffosilau yn y graig.

Bu'r arfordir hwn yn ddrwgenwog am longdrylliadau yn y gorffennol. Aeth nifer o longau i ddinistr ar Graig y Sger, crib isel o gerrig ysgythrog a orchuddir gan y môr pan fo'r llanw i mewn. Ar un adeg bu Aberogwr yn un o'r llefydd yng Nghymru lle arferai rhai o'r trigolion gamarwain llongau trwy chwifio llusernau a'u harwain felly i longdryllio ar y cregiau er mwyn eu hysbeilio.
chwith|bawd|Traeth Aberogwr, uwchben y tywod

chwith|bawd|Golygfa ar draws y traeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Saint-y-brid
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2002

Enillwyd Pencampwriaeth y Chwe Gwlad am 2002 gan Ffrainc, a gyflawnodd y Gamp Lawn am y seithfed tro. Dyma'r tro cyntaf i unrhyw dim lwyddo i gyflawni'r Gamp Lawn ers i'r Eidal ymuno a'r bencampwriaeth yn 2000. Enillodd Lloegr y Goron Driphlyg.

## Tabl Terfynol
Categori:2002
2002
Corntwn

Pentref bychan ger Ewenni, Bro Morgannwg, yw **Corntwn** (Saesneg: *Corntown*).

Tyfodd y pentref o gwmpas y fferm o'r un enw. Erbyn hyn mae wedi dod yn rhan o Ewenni i bob pwrpas wrth i'r ardal ddatblygu. Gorwedda tua 2 filltir i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Watcyn Thomas

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru oedd **Watcyn Thomas** (16 Ionawr 1906 – 10 Awst 1977). Bu'n chwarae tros Gymru rhwng 1927 a 1933. Roedd yn chwarae fel wythwr.

Ganed yn Llanelli, ac addysgwyd ym Mhrifysgol Abertawe. Pan oedd Yn Ysgol y Sir, Llanelli, ef oedd capten cyntaf tîm rygbi Ysgolion Uwchradd Cymru yn 1924. Ymunodd â Chlwb Rygbi Llanelli, cyn symud i Abertawe yn Rhagfyr 1927. Roedd yn athro wrth ei alwedigaeth, a symudodd i St Helens yn 1929 i ddysgu yn Ysgol Ramadeg Cowley. Yn y cyfnod yma, bu'n chwarae rygbi i Waterloo a Swydd Gaerhirfryn; ef oedd capten Swydd Gaerhirfryn pan enillsant y bencampwriaeth yn 1934-35.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr yn 1927, yn dilyn perfformiad gwych dros Lanelli yn erbyn tîm y Maori o Seland Newydd. Yn y gêm yn erbyn yr Alban yn 1931, chwaraeodd am 70 munud, a sgoriodd gais, gyda phont ei ysgwydd wedi torri. Ef oedd y capten pan gurwyd Lloegr yn Twickenham am y tro cyntaf yn 1933.

Yn dilyn y gêm yn erbyn Iwerddon yr un flwyddyn, bu ffrae rhyngddo a'r dewiswyr. Roedd y dewiswyr wedi dewis prop fel blaenasgellwr a blaenasgellwr fel prop ar gyfer y gêm yma. Anwybyddodd Thomas hyn, a chwaraeodd y ddau yn eu safleoedd arferol. O ganlyniad, ni chafodd ei ddewis i chwarae dros Gymru eto.

Yn 1936 symudodd i Birmingham i ddusgu yn Ysgol y Brenin Edward, a bu farw yno yn 1977.

## Llyfryddiaeth
*Gareth Hughes (1983) *One Hundred Years of Scarlet* (Clwb Rygbi Llanelli) ISBN 0-9509159-0-4

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Clwb Rygbi Llanelli
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Pobl o Lanelli
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2001

Enillwyd Pencampwriaeth y Chwe Gwlad am 2001 gan Loegr, a orffennodd uwchben Iwerddon ar wahaniaeth pwyntiau.

## Tabl Terfynol
Categori:2001
2001
Ystradowen

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Ystradowen, Sir Gaerfyrddin.''

Pentref bychan yng nghymuned Pen-llin, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ystradowen**. Saif i'r gogledd o'r Bont-faen, tua 12 milltir i'r gorllewin o ddinas Caerdydd. Ceir eglwys yn y pentref a thafarn y *White Lion*. Hyd at 1998 bu gan y canwr enwog o'r Cymoedd Tom Jones dŷ yn Ystradowen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2000

Cystadleuaeth rygbi'r undeb oedd **Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2007**. Hon oedd y bencampwriaeth gyntaf i'r Eidal chwarae ynddi; newidiwyd enw'r gystadleuaeth o  Bencampwriaeth y Pum Gwlad i Bencampwriaeth y Chwe Gwlad. Enillwyd y bencampwriaeth gan Loegr.

Enillodd tîm yr Eidal eu gêm gyntaf yn y bencampwriaeth, gan guro yr Alban 34 – 20 yn Rhufain.

## Tabl Terfynol
Categori:2000
2000
Southerndown

Pentref ger Aberogwr ar arfordir Bro Morgannwg, de Cymru, yw **Southerndown** (ni cheir ffurf Gymraeg ar yr enw).

Gorwedd y pentref i'r de-orllewin o Ben-y-bont ar Ogwr ar lan Môr Hafren. Y pentrefi agosaf yw Aberogwr, ar hyd yr arfordir, a Saint-y-brid.
250px|bawd|chwith|Traeth Southerndown.

Prif atyniad y pentref bychan yw'r clogwyni ar y traeth a'r hwylfyrddio da sydd i'w gael yno.

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Traethau Cymru
Ffontygari

Pentref yng nghymuned Y Rhws, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ffontygari** neu **Ffont-y-Gari** (llurguniad Saesneg: *Fontegary*). Gorwedd y pentref ar yr arfordir i'r gorllewin o'r Rhws, ger Maes Awyr Caerdydd, prif faes awyr y wlad. I’r gogledd mae Ffwl-y-mwn a Chastell Ffwl-y-mwn.

Mae tarddiad yr enw yn ansicr, ond yn 1587, roedd e wedi ei gofnodi fel “Fundygary”.

Nid oes llawer yn y pentref bychan heblaw tai, gwersyllfa gwyliau a thraeth caregog. Ar Ddydd Sul, mae yna arwerthiant cist ceir yn y wersyllfa gwyliau. Mae chwarel segur rhwng Ffont-y-gari ac Aberddawan.

Yn 1928 roedd Ffontygari yn lle poblogaidd i gael picnic, ac yn 1943, cafodd ei ddisgrifio fel “cyrchfa haf dymunol gyda thraeth hyfryd ar gyfer ymdrochfa, yn ymyl elltydd ysgithrog sydd yn creu cefndir hyfryd - a hefyd lle cyfleus i nofiwr newid ei ddillad.” Mae’r traeth creigiog a’r elltydd yn hynod ac mae yna ogof fawr o’r enw Ogof Ffont-y-gari.  Yn y 1960au, darluniodd Francis Lymburner arfordir Ffontygari yn ei luniau pen ac inc o Gymru. Aeth yr actores Susan George ar ei gwyliau i'r wersyllfa gwyliau fel plentyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Eglwys Fair y Mynydd

Pentref bychan ym Mro Morgannwg, de Cymru, yw **Eglwys Fair y Mynydd** (Saesneg: *St Mary Hill*).

Lleolir y pentref yn y bryniau isel yng ngogledd y Fro, tua 3 milltir i'r dwyrain o dref Pen-y-bont ar Ogwr, rhwng afonydd Ewenni a Dawan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1999

Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1999 oedd y bencampwriaeth olaf cyn i'r Eidal ymuno a'r gystadleuaeth ac iddi newid ei henw i Bencampwriaeth y Chwe Gwlad. Enillwyd y bencampwriaeth gan yr Alban.

Sgoriodd yr Albanwr John Leslie y cais cyflymaf yn hanes y bencampwriaeth yn erbyn Cymru, dim ond naw eiliad wedi i'r gêm ddechrau.

## Tabl Terfynol
1999
Categori:1999
Llanddunwyd

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Llanddunwyd** (Saesneg: *Welsh St Donats*). Gorwedd yn y bryniau isel tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Y Bont-faen, rhwng Aberthin a Phendeulwyn.

250px|bawd|dim|Llanddunwyd

Cysgegrir yr eglwys i Sant Dunwyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn gapel yn perthyn i eglwys Llanfleiddan. Galwyd y pentref yn Eglwys Llanddunwyd i wahaniaethu rhyngddo â Sain Dunwyd (*English St Donats*) ar yr arfordir.

Bu Llandunwyd yn un o gadarnleoedd olaf yr iaith Gymraeg yn y Fro, gyda gwasanaethau Cymraeg yn yr eglwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg

Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Sain Dunwyd

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Sain Dunwyd** (Saesneg: *St Donats* neu *English St Donats*). Fe'i gelwir weithiau yn ''English St Donat's* am fod eglwys arall gysegredig i Sant Dunwyd yn y Fro, sef Llanddunwyd (*Welsh St Donat's*), ger Y Bont-faen. Roedd Dunwyd yn gyfaill i Sant Cadog. Saif Yr As Fawr (*Monknash'') gerllaw, enw sy'n dyddio'n ôl i 1670.

Lleolir y pentref fymryn i'r gorllewin o dref fechan Llanilltud Fawr. Mae plwyf Sain Dunwyd yn cynnwys pentref Marcroes (*Marcross*).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Castell Sain Dunwyd
Codwyd Castell Sain Dunwyd gan y teulu De Hawey yn y 12g, ar fryn ger y pentref. Heddiw mae'n gartref i Goleg yr Iwerydd (*Atlantic College*), sy'n ysgol breswyl ryngwladol.

## Gweler hefyd
*Croes Sant Dunwyd: croes eglwysig yn dyddion ôl i'r 14g.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1998

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1998 gan Ffrainc, a gyflawnodd y Gamp Lawn am yr ail flwyddyn yn olynol.

## Tabl Terfynol
1998
Categori:1998
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1997

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1997 gan  Ffrainc, a gyflawnodd y Gamp Lawn.

## Tabl Terfynol
1997
Categori:1997
Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1996

Enillwyd Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1996 gan Loegr, a orffennodd uwchben yr Alban ar wahaniaeth pwyntiau.

## Tabl Terfynol
1996
Categori:1996