open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shunga

[250px|bawd|Darlun shunga o'r cyfnod [Meiji]]

Term Siapaneg yw **Shunga** (春画; ynganer fel 'shwn-ga') am ddarluniau erotig. Mae'r rhan fwyaf o luniau shunga yn perthyn i ukiyo-e, ac ar gael fel arfer fel printiadau bloc pren. Ond mae gwreiddiau shunga yn hen a cheir sgroliau erotig o'r Oesoedd Canol hefyd, ymhell cyn cyfnod ukiyo-e. Ystyr lythrennol y gair Japaneg "*shunga*" yw 'darlun (o'r) gwanwyn'; mae "gwanwyn" yn air llednais (*euphemism*) traddodiadol am ryw yn niwylliant Siapan.

## Hanes 
[250px|bawd|[Hokusai: "Y Planhigyn Adonis"]]
Yn hanesyddol, mae agwedd y Japaneaid tuag at ryw yn llawer mwy agored nac yn y rhan fwyaf o ddiwylliannau Gorllewinol. Ceir nifer o ddisgrifiadau erotig yn llenyddiaeth Japan o'r cyfnod Heian ymlaen; mae 44 allan o 54 pennod y nofel enwog *Genji monogatari* (tua 1100), gan yr Arglwyddes Murasaki Shikibu, yn disgrifio'n fanwl anturiaethau carwrol y tywysog ifanc Genji, er enghraifft. O'r un cyfnod ceir sgroliau hir - *makemono* - ac mae'r rhain yn cynnwys enghreifftiau o ddarluniau erotig. Roedd digon o lawlyfrau rhyw ar gael hefyd, yn aml gyda lluniau i'w esbonio.

Ond rhan o ddiwylliant soffistigedig y llys yw'r gwaith erotig cynnar sydd wedi goroesi. Roedd shunga ei hun yn waith celf ar lefel mwy poblogaidd, a hybwyd yn enfawr gan ddatblygiadau mewn technoleg printio a gallu'r dosbarth cynyddol bwysig o farsiandiwyr a phobl dosbarth canol i brynu llyfrau a gwaith celf.

Ystyrir mai Hishikawa Moronobu (1618-1694) yw'r artist mawr cyntaf yn y mudiad shunga. Darluniau ar gyfer llyfrau yw trwch ei waith, sy'n cynnwys cynran sylweddol o luniau shunga. Dilynwyd ef yn y 18g a'r 19g gan rhai o feistri mawr ukiyo-e, a gynrycholir yn bennaf gan Hokusai, yr enwocaf a mwyaf dylanwadol o artistiaid Siapaneaidd yn y Gorllewin. Mae gwaith Hokusai yn cynnwys darluniau a phaentiadau ar nifer o bynciau, o flodau a merched i dirluniau, ond llai adnabyddus yw'r pum llyfr a dwy albwm o luniau shunga a gynhyrchodd ac a ystyrir yn glasuron yn y maes. Fel yn achos sawl cyfres arall o luniau shunga gan artistiaid llai adnabyddus, mae'r lluniau hyn yn storïol ac yn cynnwys testun Siapaneg. Yr enwocaf o luniau shunga Hokusai yw *Breuddwyd Gwraig y Pysgotwr*.

Cafodd arddull darluniau shunga ddylanwad mawr ar rai artistiaid yn Ewrop yn ail hanner y 19g, yn enwedig Manet ac eraill yn Ffrainc, ac felly bu'n un o'r dylanwadau a arweiniodd at y mudiad Argraffiadaeth (*Impressionism*) a'r mudiadau newydd eraill a'i ddilynodd.

Yn niwylliant Siapan heddiw, gweler dylanwad shunga yn eglur ar y llyfrau manga poblogaidd.

## Rhai artistiaid shunga 
[250px|bawd|[Miyagawa Isshō: "Dyfyrion gwanwynol"]]

*Hishikawa Moronobu
*Katsushika Hokusai
*Miyagawa Isshō
*Yanagawa Shigenobu
*Kitagawa Utamaro
*Chobun Saeshi
*Tomioka Eisen
*Suzuki Harunobu

## Gweler hefyd 
* *Breuddwyd Gwraig y Pysgotwr*
* Erotica
* Hentai
* Manga
* Ukiyo-e
* Ffotograffiaeth erotic

## Dolenni allanol 
*  "The Tradition of Japanese Shunga Prints"
*  "Erotica: Japanese Shunga and Other Works" 
* Printiadau Shunga

Categori:Celf erotig
Categori:Diwylliant Japan
Categori:Ukiyo-e
Mynydd Carmel

Mynyddoedd yng ngogledd-orllewin Israel yw **Mynydd Carmel**. Mae'n ymestyn o gyffiniau Haifa ger y Môr Canoldir i'r de-ddwyrain hyd at fynyddoedd Samaria, gerllaw Jenin.

Mae arwyddocâd i Fynydd Carmel mewn sawl crefydd: Iddewiaeth, Cristnogaeth, Islam a Bahá'í. Dywedir fod y proffwyd Elias wedi byw ar y mynydd, a gelwir ogof ar y mynydd yn ogof Elias. Ar Fynydd Carmel y mae prif ganolfan y Bahá'í.

Carmel
Carmel
Ynys Robben

Ynys ger arfordir De Affrica yw **Ynys Robben**. Saif heb fod ymhell o Dref y Penrhyn.

Bu'r ynys  yn lle i gadw carcharorion am bron 400 mlynedd. Fe'i defnyddiwyd gyntaf i'r pwrpas hwn gan y Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) o'r Iseldiroedd. Mae'r dyfroedd o'i hamgylch yn oer, ac mae siarcod yn niferus yma, sy'n ei gwneud yn anodd iawn i neb ddianc trwy nofio.

O 1836 hyd 1931, defnyddid Ynys Robben i gadw dioddeffwyr o'r gwahanglwyf. Yn 1959, daeth yn garchar i wrthwynebwyr llywodraeth De Affrica a threfn Apartheid. Y mwyaf adbabyddus o'r carcharorion a gadwyd yma oedd Nelson Mandela; bu arlwydd presennol De Affrica, Jacob Zuma, hefyd yn garcharor yma.

Rhyddhawyd y carcharorion gwleidyddol olaf yn 1991, ac yn 1996 symudwyd y carcharorion oherwydd troseddau anwleidyddol i garcharau eraill. Mae'r ynys yn awr yn gyrchfan i dwristiaid, gyda chyn-garcharorion yn gweithredu fel tywysyddion. Dynodwyd yr ynys yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|dim|240px|Ynys Robben

Categori:Carcharau yn Ne Affrica
Categori:Hanes De Affrica
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ne Affrica
Robben
Nebo, Conwy

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Nebo.''

Pentref yng nghymuned Bro Garmon, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Nebo**. Saif ar y ffordd B5113 ger ei chyffordd â'r B5427 o Lanrwst, i'r dwyrain o bentref Capel Garmon ac i'r gorllewin o gopa Moel Seisiog yn rhan uchaf Dyffryn Conwy.

Mae'n un o sawl le yng Nghymru a enwir ar ôl y Nebo, y Mynydd Nebo Feiblaidd.

250px|bawd|dim|Capel yr Annibynwyr, Nebo

## Cyfeiriadau
Categori:Bro Garmon
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Soar

Gallai **Soar** gyfeirio at:
* Soar, dinas y cyfeirir ati yn llyfr Genesis yn yr Hen Destament
neu un o sawl lle yng Nghymru;
* Soar, Ynys Môn
* Soar, Gwynedd
* Soar, Powys
* Soar, Sir Gaerfyrddin
neu Loegr;
* Afon Soar
* Soar, Dyfnaint
* Soar, Swydd Nottingham

Ffilm ddogfen a drama gan y cyfarwyddwr Susan Hess yw ***Soar*** a gyhoeddwyd yn 2016. 

 Mae'r ffilm *Soar (ffilm o 2016)* yn 55 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling.
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Susan Hess ar 10 Mehefin 1958.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Susan Hess nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q27039148.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm benywaidd
Categori:Dramâu
Categori:Ffilmiau 2016
Soar (Beibl)

Dinas y cyfeirir ati yn *Llyfr Genesis* yn yr Hen Destament yw **Soar**, hefyd **Zoara**.

Crybwyllir y ddinas yn hanes Lot, nai Abraham. Aeth Lot a'i wraig i drigo yn ninas Sodom. Datguddiwyd cymeriad "anfoesol" y ddinas iddo pan letyodd angylion a chafodd ei rybuddio i ddianc ohoni cyn iddi gael ei dinistrio gan Duw. Ffoes Lot i ddinas Soar ar ôl dinistr Sodom a Gomorra.

Oherwydd y syniad o ddinas noddfa, daeth yn enw cyffredin ar gapeli, a thrwy hyn yn enw ar nifer o bentrefi yng Nghymru - gweler Soar.

Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Yr Hen Destament
Carmel, Sir Gaerfyrddin

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Carmel (gwahaniaethau).''

Pentref yng nghymuned Llanfihangel Aberbythych, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Carmel**. Fe'i lleolir yn ne'r sir ar yr A476 rhwng Cross Hands a Llandeilo, tua 2 filltir i'r gorllewin o Landybie.

Ar bwys y pentref ceir Gwarchodfa Natur Cenedlaethol Carmel, sy'n cynnwys hen goedwig a system o gaeau hanesyddol.

Ceir mast teledu mawr ar gwr y pentref sy'n gwasanaethu rhan fawr o Sir Gaerfyrddin.

Fel sawl lle arall yng Nghymru, mae enw'r pentref yn tarddu o'r enw beiblaidd Mynydd Carmel.

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llanfihangel Aberbythych
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Carmel, Ynys Môn

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Carmel (gwahaniaethau).''

Pentref bychan yng nghymuned Llannerch-y-medd ar Ynys Môn yw **Carmel**   (). Fe'i lleolir ar y lôn B5112 tua dwy filltir a hanner i'r de-orllewin o Lannerch-y-medd. Y pentref agosaf i gyfeiriad y de yw Trefor, hefyd ar y B5112. Mae  137.1 milltir (220.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 219.8 milltir (353.7&nbsp;km) o Lundain.

Fel sawl lle arall yng Nghymru, mae enw'r pentref yn tarddu o'r enw beiblaidd Mynydd Carmel.

## Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Boer

**Boer** (y gair Iseldireg am "ffermwr") yw'r term a ddaeth i gael ei ddefnyddio am ddisgynyddion ymfudwyr o'r Iseldiroedd i Dde Affrica. Datblygodd eu hiaith i fod yn Affricaneg.

Ymsefydlodd y Boeriaid yn ardal y Penrhyn yn wreiddiol. Yn y 19g, pan ddaeth yr ardal yma yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig, symudodd rhai o'r Boeriaid tua'r gogledd, i greu Talaith Rydd Oren a'r Transvaal, a elwid y Taleithiau Boer. Gelwid y rhai a ymfudodd tua'r gogledd yn Trekboere yn wreiddiol.

Yn ddiweddarach, ymladdasant ddau ryfel yn erbyn yr Ymerodraeth Brydeinig, Rhyfel Cyntaf y Boer ac Ail Ryfel y Boer. Heddiw, maent yn defnyddio'r term Afrikaner amdanynt eu hunain fel rheol, er bod yn well gan rai o'r elfennau mwy ceidwadol ddefnyddio'r term Boer.

## Pobl enwog 
* Andries Pretorius
* Piet Retief
* Louis Botha
* Paul Kruger

Categori:Hanes De Affrica
Selyf

Gallai **Selyf** gyfeirio at:

;Pobl
* Hen ffurf Gymraeg ar enw Solomon, brenin Israel
* Selyf ap Cynan, tywysog o Bowys
* Selyf Roberts, awdur Cymraeg

;Lleoedd
* Cantref Selyf
* "*Ynysoedd Selyf*"
Pietermaritzburg

**Pietermaritzburg** yw prifddinas talaith KwaZulu-Natal yn Ne Affrica, a'r ail ddinas yn y dalaith o ran poblogaeth, ar ôl Durban. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 521,805.

## Hanes
Sefydlwyd y ddinas yn 1838 gan y Voortrekkers, wedi iddynt orchfygu Dingane, brenin y Zulu ym Mrwydr Blood River. Daeth yn brifddinas Gweriniaeth Natalia a sefydlwyd gan y Boeriaid. Wedi i'r ddinas ddod yn eiddo Prydain yn 1843, daeth yn ganolfan weinyddol talaith Natal.

Dywedir i'r ddinas gael ei henw o enwau dau o arweinwyr y Voortrekkers, Piet Retief a Gert (Gerrit) Maritz.

Fe wnaeth y hanesydd John David Jenkins (1828-1876) trigo yn Pietermaritzburg rhwng 1852 a 1858.

bawd|240px|dim|Neuadd y Ddinas, Pietermaritzburg

## Adeiladau a chofadeiladau
*Cerflun Mahatma Gandhi
*Neuadd y Ddinas
*Prifysgol Natal
*Stadiwm Harry Gwala
*Tŷ Shuter
*Ysbyty Edendale
*Ysgol Voortrekker

## Enwogion
*Alan Paton (1903-1988), nofelydd
*Kevin Pietersen (g. 1980), cricedwr

Categori:Dinasoedd De Affrica
Nebo, Queensland

Tref fechain yn Queensland, Awstralia yw **Nebo**. Fe'i lleolir 100&nbsp;km i'r de-orllewin o ddinas Mackay ar y Peak Downs Highway. Yn ôl cyfrifiad 2006, roedd gan Nebo boblogaeth o 282.

Fort Cooper oedd yr enw gwreiddiol ar yr ardal ond fe'i newidiwyd i Nebo gan Lywodraethwr y Cyngor ar 2 Tachwedd 1923, ond mae'n debyg y defnyddir yr enw Nebo arno ers yr 1880au wedi iddo gael ei ailenwi gan y fforiwr a'r bugeiliwr William Landsborough. Daw'r enw Nebo o enw'r duw Babylonaidd Nabu (Hebraeg: Nebo).

Yn draddodiadol, mae'r economi leol wedi dibynnu ar amaethyddiaeth, ond mae glo yn chwarae rhan bwysig hefyd, gan fod 11 pwll glo wedi eu lleoli yn yr ardal.

## Gweler hefyd 
* Swydd Nebo - hen ardal gweinyddol Nebo
*Nebo (Gwahaniaethu)

## Ffynonellau
Categori:Trefi Queensland
Mynydd Nebo

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw Nebo, gall Mynydd Nebo gyfeirio at sawl lle:

**Awstralia**
*Mynydd Nebo (Queensland)
*Mynydd Nebo (De Cymru Newydd)

**Cymru**
*Mynydd Nebo (Ynys Môn)

**Y Dwyrain Canol**
*Mynydd Nebo (Iorddonen)

**Yr Unol Daleithiau**
* Mynydd Nebo (Wisconsin)
* Mynydd Nebo (Arkansas)
* Mynydd Nebo (Poolesville, Maryland)
* Mynydd Nebo (Minnesota)
* Mynydd Nebo (Utah)
* Mynydd Nebo (Massachusetts)
Saron, Sir Ddinbych

:''Am leoedd a phethau eraill o'r un enw gweler Saron (tudalen wahaniaethu).''
Pentref bychan yn Sir Ddinbych yw **Saron** (weithiau **Pentre Saron** (), er enghraifft ar fapiau'r Arolwg Ordnans). Saif ar ffordd gefn, i'r gogledd-orllewin o Ruthun ac i'r de-orllewin o dref Dinbych. Mae yng nghymuned Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch.

## Capel
Enwyd y pentref ar ôl y capel lleol, Capel Saron (Methodistiaid Calfinaidd), a godwyd yn 1826, gydag ysgoldy a thŷ capel wedi eu hychwanegu yn 1908. Yn 2014 roedd y capel yn dal i fynd.

## Pobl o Saron
Roedd teulu'r awdur a newyddiadurwr Frank Price Jones ar ochr ei dad yn hanu o Saron.

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Cytiau Tŷ Mawr

Safle archaeolegol yw **Cytiau Tŷ Mawr**, a elwir hefyd yn **Grŵp Cytiau Mynydd Twr** neu '''Cytiau'r Gwyddelod''', lle ceir olion nifer o dai crwn o Oes yr Efydd, Oes yr Haearn a'r cyfnod Rhufeinig ac a leolir ar Fynydd Tŵr gerllaw Caergybi, Ynys Môn.

## Disgrifiad
Ceir gweddillion 10 o dai crwn o faint sylweddol, tua 7m ar draws, ar hyd y llethr, gydag olion adeiladau llai, petrual. Mae llawr rhai o'r adeiladau petrual yn is na lefel y ddaear, a grisiau yn mynd i lawr iddynt.

250px|bawd|dim|Rhan o Gytiau Tŷ Mawr
250px|bawd|dim|Un o Gytiau Tŷ Mawr

Bu cloddio archaeolegol yma gan W.O. Stanley yn 1862-8, a bu cloddio eto yn 1978-82. Darganfuwyd  ar y safle dystiolaeth fod pobl wedi byw yma am gyfnod maith, yn dechrau yn y cyfnod Mesolithig a thrwy'r cyfnod Neolithig ac Oes yr Efydd. Mae'r adeiladau a welir ar y safle yn dyddio o Oes yr Haearn, a pharhawyd i'w defnyddio hyd y 6g.

## Llyfryddiaeth
Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Cadw
Categori:Caergybi
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Oes yr Haearn yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Trearddur
Carnarvon (Awstralia)

Mae Carnarvon yn dref arfordirol sydd wedi ei lleoli 900&nbsp;km i'r gogledd o Perth, Gorllewin Awstralia. Mae'r dref ar lan afon Gascoyne a ger y Cefnfor Indiaidd. Roedd gan y dref poblogaeth o 5,283 yn ôl cyfrifad 2006.

Categori:Trefi Gorllewin Awstralia
Soar, Gwynedd

Pentref bychan  yng nghymuned Talsarnau, Gwynedd, Cymru, yw **Soar** (). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Harlech, Ardudwy, ger pentref Talsarnau.

Ceir ysgol leol yno ac un dafarn.

Ceir llwybrau yn dringo o Soar i lethrau Bryn Cader Faner a Moel Ysgyfarnogod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*www.geograph.co.uk : lluniau o Soar a'r cylch

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Talsarnau
Totnes

Tref farchad a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Totnes**, sy'n gorwedd ar aber afon Dart. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams. Saif tua 22 milltir (35&nbsp;km) i'r de o ddinas Caerwysg ac mae'n ganolfan weinyddol Cyngor Dosbarth South Hams, o fewn Dyfnaint.

Mae Caerdydd 122 km i ffwrdd o Totnes ac mae Llundain yn 278.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Plymouth sy'n 33.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Hanes
Codwyd castell yn Totnes yn 907 ac roedd yn dref farchnad o bwys erbyn y 12g. Adlewyrchir cyfoeth y lle yn y gorffennol gan y sawl tŷ marsiandïwr hen yno, sy'n dyddio o'r 16g a'r ganrif olynol.

Cysylltir Totnes â chwedl Brutus, cyndad chwedlonol y Brythoniaid y ceir ei hanes yng ngwaith Nennius a Sieffre o Fynwy. Yn ôl y ffug-hanes, glaniodd Brutus a'i ddilynwyr yn Totnes pan gyrhaeddasant Ynys Prydain ar ôl hwylio o Gaerdroea. Nodir y safle honedig gan garreg a elwir yn "Garreg Brutus" (Saesneg: *Brutus Stone*). Does dim sail hanesyddol i'r chwedl.

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Totnes

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Bwrdd Croeso Totnes 

bawd|dim|Yr Eastgate, Totnes, cyn ei ddinistrio gan dân yn 1990

Categori:Ardal South Hams
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Categori:Trefi Dyfnaint
Voortrekker

bawd|Baner y Voortrekkers

Defnyddir y term **Voortrekker** am y bobl o darddiad Iseldiraidd yn Ne Affrica a adawodd Drefedigaeth y Penrhyn rhwng 1830 a 1850, wedi i'r drefedigaeth ddod yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig. Symudasant tua'r gogledd, i'r ardaloedd o amgylch afon Oren, yn yr hyn a alwyd y *Grote Trek* ("y daith fawr").

Cyrhaeddodd rhai o'r Voortrekkers i Natal, lle gwnaethant gytundeb â Dingane, brenin y Zulu. Yn nes ymlaen, newidiodd Dingane ei feddwl, a lladdodd arweinydd y Voortrekkers, Piet Retief, a thua hanner ei ddilynwyr. Daeth Andries Pretorius yn arweinydd, a gorchfygodd Dingane ym Mrwydr Blood River yn 1838. Sefydlwyd Gweriniaeth Natalia yn 1839, ond meddiannwyd hi gan Brydain yn 1843.

Sefydlwyd nifer o weriniaethau Boer yn nhiriogaeth y Zulu, a ffurfiwyd Gweriniaeth Rydd Oren a'r Weriniaeth Dde Affricanaidd. Parhaodd y rhain hyd nes i Brydain ei meddiannu yn ystod Ail Ryfel y Boer yn 1900.

Ceir cofeb i'r Voortrekkers yn ninas Pretoria, dinas a enwyd ar ôl Andries Pretorius.

Categori:Hanes De Affrica
Perth, Yr Alban

Dinas yn Perth a Kinross, yr Alban, yw **Perth** (Gaeleg yr Alban: *Peairt*; Sgoteg: *Pairth*).
Mae'r dref yn gorwedd ar lannau Afon Tay. Mae'n ganolfan weinyddol ardal Perth a Kinross. Roedd gynt yn dref sirol hen Swydd Perth.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Perth boblogaeth o 47,080.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd yr Alban
Categori:Trefi Perth a Kinross
Nebo, Ceredigion

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Nebo.''

Pentref yn Nyffryn Aeron, Ceredigion yw **Nebo**. Saif ar ffordd yr B4377 rhwng Llanrhystud a Thalsarn, tua hanner milltir i'r gogledd o'r cyffordd gyda'r B4577. Mae dwy ffilltir i'r dwyrain o Llanon ar arfordir Bae Ceredigion.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Llansantffraid, Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Dingane

Roedd **Dingane kaSenzangakhona** (ca. 1795 - 1840), a adnabyddir fel rheol fel  **Dingane**, yn frenin y Swlŵiaid un Ne Affrica o 1828 hyd ei farwolaeth.

Roedd Dingane yn fab i frenin y Swlŵiaid, Senzangakhona kaJama. Olynwyd Senzangakhona gan hanner brawd Dingane, Shaka, a enillodd gyfres o fuddugoliaethau milwrol i ymestyn ffiniau'r deyrnas. Yn 1828, cynllwyniodd Dingane a'i frawd  Mhlangana i lofruddio Shaka, a'i wneud ei hun yn frenin.

Erbyn hyn, roedd yn cyntaf o'r Boeriaid, y Voortrekkers, wedi cyrraedd teyrnas y Swlŵiaid. Gwnaeth Dingane gytundeb gyda'u harweinydd, Piet Retief, ond yn nes ymlaen newidiodd ei feddwl, a lladd Retief a thua hanner ei ddilynwyr. Fodd bynnag, gorchfygwyd Dingane gan y Voortrekkers dan ei harweinydd newydd, Andries Pretorius, ym Mrwydr Afon Bloed.

Parhaodd Dingane i ymladd yn erbyn y Voortrekker, gyda pheth llwyddiant. Yn 1840, gwnaeth y Boeriaid gytundeb a'r Swazi a dechrau ymgyrch yn erbyn Dingane. Enciliodd Dingane i'r mynyddoedd, lle llofruddiwyd ef gan y Nyawo. Olynwyd ef gan ei hanner brawd, Mpande. Mae ei fedd i'w weld yn mharc eliffantod Tembe.

Categori:Hanes De Affrica
Categori:Marwolaethau 1840
Categori:Swlŵiaid
Ysgol Gynradd Croesor

Ysgol gynradd yn Nghroesor, ger Penrhyndeudraeth, Gwynedd, oedd **Ysgol Gynradd Croesor**. Cyn iddi gau, roedd yn derbyn plant rhwng 3 ac 11 mlwydd oed. Adeiladwyd yr ysgol ym 1873, ymestynwyd yn fuan cyn ei chau gyda ychwanegiad toiledau a swyddfa.

Ar un adeg roedd drost 100 o ddisgyblion yn mynychu'r ysgol, ond erbyn 2003, roedd ond 9 disgybl ar y gofrestr, gostyngiad o 13 ers 2001. Siaradai 22% ohonynt Gymraeg fel iaith gyntaf gartref, gostyngiad sylweddol ar y blynyddoedd cynt, ond beirniedir y gall 33% o'r disgyblion siarad yr iaith i afon iaith gyntaf. Byddai'r plant o'r ysgol yn arfer symyd ymlaen i Ysgol Ardudwy yn Harlech ym mlwyddyn 7 y system addysgol.

## Cyfeiriadau
Croesor
Croesor
Categori:Sefydliadau 1873
Categori:Dadsefydliadau 2008
Ysgol Gynradd Carreg Hirfaen

Ysgol gynradd ffedral yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw **Ysgol Gynradd Carreg Hirfaen**.

Sefydlwyd fel ysgol ffedral ym mis Medi 2000, wedi cyfuniad tair ysgol cymunedol Coedmor, Ffarmers a Llanycrwys. Lleolwyd ar dri safle yn Uned Coedmor, Cwmann, Llanbedr Pont Steffan, ac ym mhentrefi Ffarmers a Llanycrwys. Mae hi'n derbyn plant rhwng 4 ac 11 mlwydd oed. Bydd unedau Ffarmers a Llanycrwys yn cau ym mis Rhagfyr 2009, gan orfodi'r disgyblion i deithio chwe milltir ymhellach i fynychu uned Coedmor.

Mr Aled Jones Evans yw'r prifathro presennol.

## Ffynonellau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol  (Mae nifer o'r tudalennau ond yn gweithio ar yr ochr Saesneg)

Carreg Hirfaen
Carreg Hirfaen
Categori:Sefydliadau 2000
Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan

Ysgol uwchradd yn Llanbedr Pont Steffan, Ceredigion yw **Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan**, neu **Ysgol Llambed** fel ei adnabyddir ar lafar. Newidiwyd enw'r ysgol, sydd bellach yn ysgol 3-16 oed, yn **Ysgol Bro Pedr**. Daw traean y disgyblion o Sir Gaerfyrddin oherwydd lleoliad yr ysgol yn agos i’r ffin rhwng Ceredigion a Sir Gaerfyrddin.

Mr Dylan Wyn yw prifathro presennol yr ysgol. Roedd 700 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006, yn ogystal â thua 120 yn y chweched ddosbarth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol 

Llanbedr Pont Steffan
Llanbedr Pont Steffan
Categori:Llanbedr Pont Steffan
Categori:Sefydliadau 1946
Ysgol Gyfun Pantycelyn

Ysgol uwchradd yn Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin yw **Ysgol Gyfun Pantycelyn**. Adeiladwyd prif adeilad yr ysgol ym 1896, ond mae wedi cael ei ymestyn yn helaeth ers hynny.

Roedd 416 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, gan gynnwys 61 yn y chweched ddosbarth. Daw tua 8.5% o'r disgyblion o du allan i dalgylch yr ysgol. Mae'n ysgol gymunedol ddwy-ieithog naturiol, gan fod 35% o'r disgyblion yn dod o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith, a siarada 46% o'r disgyblion y Gymraeg i safon iaith gyntaf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol 

Pantycelyn
Pantycelyn
Categori:Sefydliadau 1896
Ysgol Gyfun Tre-Gib

Ysgol uwchradd yn Ffairfach ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin oedd **Ysgol Gyfun Tre-Gib**. Roedd yn ysgol gymunedol ddwyieithog naturiol.

Roedd 900 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 1997, a 130 yn y chweched ddosbarth. Cynyddodd hyn i 932 yn 2003, a 142 yn y chweched ddosbarth. Erbyn 2009 roedd 989 o ddisgyblion, gyda 161 yn y chweched dosbarth.

Dywedodd adroddiad Estyn 2003 y daeth tua 12% o'r disgyblion o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith, a siaradai 45% o'r disgyblion y Gymraeg i safon iaith gyntaf. Roedd presenoldeb y Gymraeg wedi ei chryfau erbyn 2009, pryd tybier y daw 15% o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn brif iaith, a siaradai 55% o'r disgyblion y Gymraeg i safon iaith gyntaf.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
*Luke Charteris - chwaraewr rygbi Dreigiau Casnewydd Gwent

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol yr ysgol 

Tre-Gib
Tre-Gib
Gerald Gardner

Wiciad o Loegr, awdur, ac anthropolegwr and archaeolegydd amaturaidd oedd **Gerald Brosseau Gardner** (13 Mehefin 1884 – 12 Chwefror 1964), a adnabu hefyd gan ei enw crefft **Scire**. Roedd e'n ganolog wrth ddatblygiad y grefydd baganaidd fodern, Wica, a dod â hi i sylw'r cyhoedd drwy ysgrifennu nifer o destunnau crefyddol pwysig ynghylch Wica. Sefydlodd hefyd Wica Gardneraidd.

Ganed Gardner i mewn i deulu dosbarth canol uwch yn Blundellsands, Swydd Gaerhirfryn, treuliodd Gardner lawer o'i blentyndod dramor ym Madeira. Ym 1900, symudodd i Geylon drefedigaethol. Ym 1911, symudodd i Falaya, lle gweithiodd yn was sifil. Yno, datblygodd ddiddordeb yn y bobl frodorol. Ysgrifennodd draethodau amdanynt, gan gynnwys llyfr am eu hymarferion hudol.

Ar ôl ei ymddeoliad ym 1936, teithiodd i Gyprus lle ysgrifennodd ei nofel gyntaf *A Goddess Arrives* cyn dychwelyd i Loegr. Ymgartrefodd ar bwys y Fforest Newydd, lle ymunodd â grŵp yr ocwlt o'r enw Cymrodoriaeth Crotona Urdd Rosgroesog. Oherwydd y grŵp hwn, cwrddodd â chwfen y New Forest ac ynydwyd fe i mewn i'r gwfen hon ym 1939 yn 55 oed. Portreadodd Gardner y gwfen yn oroesiad o "gwlt y gwrachod" damcaniaethol. Trafododd Margaret Murray yr hypothesis hwn yn ei llyfrau, ac mae'r hypothesis hwn bellach yn wrthbrofedig. Yn ôl Gardner, roedd defodau'r gwfen yn anghyflawn eu natur, felly benthycodd syniadau oddi wrth y Seiri Rhyddion, dewiniaeth ddefodol, a gwaith Aleister Crowley er mwyn creu Wica Gardneraidd.

Symudodd Gardner i Lundain ym 1945, a daeth yn benderfynol o ledaenu'i draddodiad newydd a chafodd e gryn sylw oddi wrth y cyfryngau, ac ysgrifennodd am hyn yn ei lyfrau ''High Magic's Aid* (1949), *Witchcraft Today* (1954), a *The Meaning of Witchcraft'' (1959). Sefydlodd gwfen o'r enw Cwfen Bricket Wood, ac ynydodd nifer o Archoffeiriadesau, gan gynnwys Doreen Valiente, Lois Bourne, Patricia Crowther ac Eleanor Bone. Yn sgil, lledaenodd Wica Gardneraidd drwy Brydain, ac wedyn Awstralia a'r Unol Daleithiau yn y 1950au hwyr a'r 1960au cynnar. Gweithiodd Gardner â Cecil Williamson am gyfnod gymharol fach, a daeth Gardner yn gyfarwyddwr amgueddfa Williamson, *Amgueddfa Swyngyfaredd a Gwrachyddiaeth* ar Ynys Manaw nes ei farwolaeth. Oherwydd ei gyfraniadau i Baganiaeth fodern a'r mudiad ocwlt ehangach, adwaenir fe yn "Dad Wica".

## Dolenni allanol
* GeraldGardner.com adnodd cyfeiriad ar-lein 
* Dogfenni hanesyddol ac adroddiadau'r cyfryngau ynglŷn â Gardner 
* Bywgraffiad o Controverscial.com 

Categori:Wica
Brwydr Leipzig

bawd|300px|Map o frwydr Leipzig

Ymladdwyd **Brwydr Leipzig**, a elwir hefyd **Brwydr y Cenhedloedd** (Almaeneg: *Völkerschlacht bei Leipzig*) rhwng 16 a 19 Hydref 1813, rhwng byddin Ffrengig dan Napoleon Bonaparte a byddin y cyngheiriaid, yn cynnwys Awstriaid dan Dywysog Schwarzenberg, Prwsiaid dan Gebhard von Blücher a Rwsiaid dan  Barclay De Tolly ymysg eraill. Hon oedd y frwydr fwyaf a ymladdwyd yn Ewrop cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Gorchfygwyd Napoleon, ac ychydig fisoedd wedyn bu raid iddo ymddiswyddo fel Ymerawdwr ac chael ei alltudio i Ynys Elba.

Wedi i ymosodiad Napoleon ar Rwsia yn 1812 fethu, ffurfiodd ei elynion y Chweched Cynghrair yn ei erbyn. Enillodd Napoleon ddwy fuddugoliaeth ym mis Mai 1813, yn Lützen a Bautzen. Yn yr hydref, gorfodwyd ef i ymladd ger Leipzig. Roedd ganddo tua 190,000 o filwyr, tra'r oedd gan y cyngheiriaid 200,000 ar 16 Hydref, yn cynyddu i 330,000. Roedd colledion y cyngheiriaid yn fwy na rhai Napoleon, 55,000 wedi eu lladd neu eu clwyfo i'w gymharu a 40,000 o filwyr Napoleon, ond cymerwyd 30,000 o Ffrancwyr yn garcharorion. Gorfodwyd Napoleon i encilio dros Afon Rhein.

Categori:1813
Leipzig
Leipzig
Categori:Rhyfeloedd Napoleon
Harrods

bawd|dde|Harrods yn 2009

Siop yw **Harrods** sydd wedi ei lleoli ar Heol Brompton, Llundain, Knightsbridge, Llundain, Lloegr. Yn gysylltiedig â chwmni Harrods mae Harrods Bank, Harrods Estates, Harrods Aviation a Air Harrods.

Mae safle'r siop yn mesur 4.5 erw (18,000 m2) ac mae ganddi dros filiwn o droedfeddi sgwâr o le gwerthu a hynny mewn 330 o adrannau. Golyga hyn mai Harrods yw un o siopau mwyaf y byd, ynghyd â Macy's Efrog Newydd. Ail siop fwyaf y Deyrnas Unedig yw Selfridges ar Stryd Rhydychen, Llundain sydd ychydig dros hanner maint Harrods gyda 540,000-troedfedd sgwâr (50,000 m2) o le gwerthu.

Arwyddair Harrods ydy Omnia Omnibus Ubique — Pob Peth i Bob Un, Ym Mhobman. Mae nifer o'i hadrannau, gan gynnwys yr adran Nadoligaidd dymhorol a'r Neuadd Fwyd yn fyd enwog.

## Dolenni allanol
* Gwefan Harrods
* Harrods Aviation
* Harrods Estates
* Cyfweliad â pherchennog Harrods Mohamed al-Fayed 
* http://www.hildalexander.wordpress.com

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea
Categori:Cwmnïau a leolir yn Llundain
Categori:Siopau
Kenny Jackett

Hyfforddwr a chyn-chwaraewr pêl-droed yw **Kenneth Francis "Kenny" Jackett** (ganwyd 5 Ionawr 1962). Cafodd ei eni yn Watford, Lloegr. Chwaraeodd dros Gymru am fod ei dad wedi'i eni yno.  Bu'n chwarae i Watford trwy gydol ei yrfa, nes i'w yrfa ddod i ben o ganlyniad i anaf.

## Ei yrfa fel chwaraewr
Chwaraeodd fel amddiffynnwr ac yng nghanol y cae.  Llwyddodd Jackett i fod yn rhan o dîm cyntaf Watford ar ddiwedd tymor 1979-80. Yn ystod y 1980au, helpodd y tîm i ddod yn ail yn yr hen Adran Gyntaf, yn ogystal ag ymddangos yn Rownd Derfynol Cwpan yr FA ym 1984. 
Cafodd 31 cap am chwarae dros Gymru.

Daeth ei yrfa i ben yn annisgwyl, pan achosodd anaf difrifol i'w benglin iddo orfod ymddeol ym 1990, pan oedd ond yn 28 oed. Pe na bai wedi ei anafu, mae'n debygol y byddai wedi cipio'r teitl am y chwaraewr a chwaraeodd fwyaf erioed i dîm Watford - teitl sydd gan Luther Blissett ar hyn o bryd.

## Ei yrfa fel rheolwr
Yn dilyn amser gyda thîm rheoli Watford a QPR fe'i benodwyd yn rheolwr Dinas Abertawe yn 2004. Ar ôl tair blynedd, dewisodd Jackett adael y clwb. Ers 2007 mae wedi bod yn rheolwr Millwall.

### Ystadegau fel rheolwr
''Diweddarwyd diwethaf 30 Mai 2010

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Casino

[bawd|dde|Mae [Strip Las Vegas yn enwog am y canran uchel o gasinos a geir yno]]
Yn ei ystyr fodern, cyfeiria **casino** at adeilad lle gellir mathau arbennig o hapchwarae. Gan amlaf, cânt eu hadeiladu ger neu'n rhan o westai, bwytai, canolfannau siopa, llongau gwyliau ac atyniadau twristaidd eraill. Mae rhai casinos yn enwog am gynnal adloniant byw, megis digrifwyr, cyngherddau a chystadlaethau chwaraeon.

## Hanes y term "Casino" 
bawd|dde|Casino da Póvoa, casino Portiwgeaidd a agorodd ar ddechrau'r 1930au
Yn wreiddiol, arferai'r term casino gyfeirio at fila bychan, tŷ haf neu bafiliwn a adeiladwyd am bleser, gan amlaf ar dir fila neu palazzo Eidalaidd mwy o faint. Ceir enghreifftiau o gasinos yn Villa Giulia a Villa Farnese.

Gwelir yr enghraifft gyntaf o'r gair yn cael ei ddefnyddio yn Fenis tua 1638. Yn ystod y 19g, dechreuodd y term "casino" gynnwys adeiladau cyhoeddus eraill lle'r oedd gweithgareddau pleserus, gan gynnwys gamblo a chwaraeon yn digwydd. Enghraifft o'r math yma o adeilad oedd Casino Newport yn Rhode Island.

Ni ddefnyddiwyd pob casino ar gyfer hapchwarae, Roedd Casino Copenhagen yn theatr, a oedd yn adnabyddus am y cyfarfodydd enfawr a gynhaliwyd yno yn ystod Chwyldro 1848 a arweiniodd at Denmarc yn dod yn frenhiniaeth cyfasoddiadol. Tan 1937, roedd yn theatr Danaidd enwog.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Gamblo
Abermeurig

Pentref bychan gwledig yng Ngheredigion yw **Abermeurig** () (weithiau 'Aber-meurig' hefyd). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gogledd o Lanbedr Pont Steffan (Llambed).

Llifa Afon Aeron heibio i'r gogledd o'r pentref. Mae'n rhan o gymuned Nancwnlle. Y pentref agosaf yw Llundain-fach, dros yr afon hanner milltir i'r gogledd-orllewin. Caiff ei enw o aber Nant Meurig yn Afon Aeron, ger y pentref.

## Enwogion
* Doreen Lewis (g. 1953), cantores, a aned yn Aberystwyth ond a fagwyd yn Abermeurig.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Nancwnlle
Categori:Llanfihangel Ystrad
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cnwch Coch

250px|bawd|Cnwch Coch.
Pentref bychan gwledig yng Ngheredigion yw'r **Cnwch Coch** (weithiau 'Cnwch-coch'). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir tua 8-9 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth.

Gorwedd y Cnwch Coch ym mhlwyf eglwysig Llanfihangel-y-Creuddyn, tua hanner ffordd rhwng pentref Llanfihangel, i'r gogledd, a'r Trawscoed i'r de. Mae'n rhan o gymuned Trawsgoed.

Ceir eglwys yn y pentref. Tardda ffrwd Afon Magwr ger y Cnwch Coch, gan lifo wedyn dros gwrs byr i ymuno ag Afon Ystwyth ger Abermagwr.

Ystyr y gair *cnwch* yw "chwydd, crwmp" (sef codiad tir yn yr achos yma): mae'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd yng ngogledd Ceredigion ond prin yw'r enghreifftiau y tu allan i'r ardal honno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Trawsgoed
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Abermagwr

Pentref bychan iawn yng Ngheredigion yw **Abermagwr** (). Fe'i lleolir yng ngogledd y sir, ar y B4340 tua 9 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth.

Mae Abermagwr yn rhan o gymuned y Trawsgoed. Caiff ei enw o aber Afon Magwr yn Afon Ystwyth, ger y pentref. Gorwedd plasdy hynafol y Trawscoed gyda'i chaer Rhufeinig tua hanner milltir i'r de o'r pentref. Roedd yr olion yn cynnwys deunyddiau oedd yn tystio i allu adeiladu a phensaernïol yr ardal a'r oes.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Dolenni allanol
*Abermagwr ar Google Maps
*Villa Rufeinig Abermagwr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Trawsgoed
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Betws Ifan

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Pentref bychan yng nghymuned Beulah, Ceredigion, Cymru, yw **Betws Ifan** () (mae hen ffurfiau yn cynnwys "Betws Ieuan"). Fe'i lleolir yn ne'r sir, tua hanner ffordd rhwng Castell Newydd Emlyn i'r de ac Aberporth i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae Betws Ifan yn rhan o gymuned Beulah, sy'n cynnwys hefyd pentrefi Beulah, Cwm-cou, Llandygwydd a'r Bryngwyn.

Mae'r eglwys yn hen. Yr adeilad canolog yw neuadd y pentref. Ceir becws lleol hefyd.

250px|bawd|dim|Betws Ifan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Betws Ifan ar wefan GENUKI(tm)
*www.geograph.co.uk : lluniau o Fetws Ifan a'r cylch

Categori:Beulah, Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Ralf Dahrendorf

Gwleidydd, cymdeithasegwr ac athronydd o'r Almaen oedd **Ralf Gustav Dahrendorf, Arglwydd Dahrendorf** (1 Mai 1929 - 17 Mehefin 2009).

Cafodd ei eni yn Hamburg, Yr Almaen, yn fab i'r aelod seneddol Gustav Dahrendorf. Priododd Ellen Joan Krug yn 1980.

## Llyfryddiaeth 
**Class and Class Conflict in Industrial Society* (1959)
**Society and Democracy in Germany* (1967)
**Reflections on the Revolution in Europe* (1990)

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Academyddion o'r Almaen
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o'r Almaen
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Almaen
Categori:Gwleidyddion o'r Almaen
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Almaen
Categori:Pobl o Hamburg
Last.fm

Gwefan gerddoriaeth gymunedol yw **Last.fm**. Fe'i sefydlwyd yn 2002 a heddiw mae dros 30 miliwn pobl o 200 gwlad yn ei ddefnyddio. Ar 30 Mawrth 2007, fe brynwyd y cwmni gan CBS Interactive am £140m ($280m).

Mae'r wefan yn defnyddio system o'r enw Audioscrobbler er mwyn argymell cerddoriaeth newydd i ddefnyddiwr. Mae'r system yn adeiladu proffil o'r gerddoriaeth mae defnyddiwr yn gwrando arno naill ai drwy'r gwefan, drwy raglen ar y cyfrifiadur neu ar chwaraewr MP3. Mae'r wybodaeth yma yn cael ei anfon i ddata-bas Last.fm drwy ategyn sydd wedi ei osod ar y cyfrifiadur. Mae'r wybodaeth am gerddoriaeth y mae'r defnyddiwr wedi gwrando arno yn ddiweddar yn cael ei ddangos ar eu tudalen cartref, yn ogystal â cherddoriaeth debyg efallai bydd y defnyddiwr yn hoffi.

## Ffynonellau 
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Categori:Sefydliadau 2002
Llundain-fach

Pentref bychan gwledig yng Ngheredigion yw **Llundain-fach** (hefyd **Llundain Fach** weithiau). Fe'i lleolir yn ne'r sir, ar y B4342 tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron.

Mae'n rhan o gymuned Nancwnlle. Llifa Afon Aeron heibio i'r pentref, i'r de. Mae pont ger y pentref yn croesi'r afon i'w gysylltu ag Abermeurig ar y lan arall.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Nancwnlle
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Gartheli

Pentref bychan gwledig yng Ngheredigion yw **Gartheli** (). Fe'i lleolir yn ne'r sir, tua 7 milltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron.

Mae'n rhan o gymuned Nancwnlle. Llifa Nant Meurig heibio i'r pentref i ymuno ag Afon Aeron, tua milltir i'r gogledd. Y pentrefi agosaf yw Abermeurig a Llwyn-y-groes.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Nancwnlle
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llwyn-y-groes

Pentref bychan yng Ngheredigion yw **Llwyn-y-groes**. Fe'i lleolir yn ne'r sir, tua 8-9 milltir i'r de-ddwyrain o Aberaeron.

Mae'n rhan o gymuned Nancwnlle a phlwyf Gartheli. Saif ar groesffordd wledig gyda brif lôn yn ei gysylltu â phentref Capel Betws Leucu a Dyffryn Aeron, tua milltir i'r gogledd, a gyda Llangybi i'r de. Rhed ffordd arall o Lwyn-y-groes i gyfeiriad Dyffryn Teifi, i'r dwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Nancwnlle
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Luke Charteris

Chwaraewr Rygbi'r Undeb rhyngwladol o Gymru ydy **Luke Charteris** (ganed 9 Mawrth 1983). Mae chwarae yn yr ail reng dros glwb Dreigiau Casnewydd Gwent.

Yn 2008, cafodd Charteris ei alw i fyny'n hwyr ar gyfer taith De Affrica gan y hyfforddwr Warren Gatland, er mwyn cymryd lle Bradley Davies, clo'r Gleision, a oedd wedi anafu. Roedd Charteris ar wyliau yn San Francisco ar y pryd a bu'n raid iddo hedfan yn syth i Dde Affrica.

Ar sail ei berfformiadau dros y Dreigiau yng Nghyngrhair Magners, dewiswyd Charteris ar gyfer tim Cymru yn y gyfres o emau rhyngwladol yn Hydref 2008. Yn y gyfres hon, chwaraeodd yn erbyn Canada, roedd ar y fainc yn erbyn Crysau Duon Seland Newydd ac yn y fuddugoliaeth drost Awstralia.

Arwyddodd Charteris gytundeb tymor hir newydd gyda'r Dreigiau ar 11 Rhagfyr 2008, a fydd ei gadw yn Rodney Parade hyd 2012.

Mynychodd Charteris Ysgol Gyfun Tre-Gib.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Proffil clwb Casnewydd 
* Proffil tîm Cymru

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Dreigiau Casnewydd Gwent
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Tre-Gib
Ysgol Gyfun Emlyn

Ysgol uwchradd yng Nghastellnewydd Emlyn, Sir Gaerfyrddin yw **Ysgol Gyfun Emlyn**. Sefydlwyd yr ysgol ym 1984, wedi ad-drefniad addysg uwchradd yn yr ardal. Mae'n gwasanaethu talgylch sy'n cynnwys dwy ochr Dyffryn Teifi, gan groesi'r ffin rhwng Ceredigion a Sir Gaerfyrddin, mae'n gynnwys ardaloedd Pencader, Capel Iwan a Chenarth.

Ian A McCloy yw prifathro presennol yr ysgol. Roedd 752 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006, i gymharu â 650 ym 1999.

## Ffynonellau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol

Emlyn
Categori:Castellnewydd Emlyn
Categori:Sefydliadau 1984
Hanes Indonesia

Cafwyd hyd i weddillion *Homo erectus* yn dyddio i tua 600,000 o flynyddoedd yn ôl at ynys Jafa. Yn y cyfnod yma, roedd lefel y môr yn is nag yw yn awr, ac roedd rhai o'r ynysoedd wedi eu huno a'i gilydd ac a'r tir mawr.

Yn y cyfnod rhwng y 7g a'r 14g, sefydlwyd nifer o deyrnasoedd ac ymerodraethau ar ynysoedd Sumatra a Jafa, oedd yn y cyfnod yma dan ddylandwad Hindwaeth a Bwdhaeth. Y pwysicaf o'r rhain oedd Srivijaya, Majapahit a Mataram. Yn y cyfnod yma yr adeiladwyd remlau mawr Borobudur a Prambanan. Daethpwyd a chrefydd Islam i'r ynysoedd tua 1300 gan farsiandïwyr Arabaidd, a daeth yn brif grefydd y mwyafrif o'r ynysoedd.

Morwyr o Portiwgal oedd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd ynysoedd Indonesia yn 1512. Dilynwyd hwy gan fasnachwyr o'r Iseldiroedd a Phrydain. Yn 1602 sefydlwyd Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd (VOC), a'r cwmni yma oedd y pwer mawr yn yr ynysoedd hyd 
1800, pan ddaethant yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd dan y llywodraeth.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd meddiannwyd yr ynysoedd gan Japan. Ar ddiwedd y rhyfel yn Awst 1945, cyhoeddodd y cenedlaetholwyr Indonesaidd, dan arweiniad Sukarno, wladwriaeth annibynnol. Ceisiodd yr Iseldiroedd ad-ennill grym, ond wedi cryn dipyn o ymladd gorfodwyd hwy i gydnabod annibyniaeth Indonesia yn Rhagfyr 1949.

bawd|chwith|230px|Sukarno, Arlywydd cyntaf Indonesia

Bu Sukarno yn arlywydd hyd 1968. Gwanychwyd ei safle yn ddirfawr gan ddigwyddiadau 30 Medi 1965, pan laddwyd chwech cadfridog yn yr hyn a hawlid oedd yn ymgais gan Blaid Gomiwnyddol Indonesia (PKI) i gipio grym. Ymatebodd y fyddin, dan arweiniad y cadfridog Suharto, trwy ladd miloedd lawer o gomiwnyddion ac eraill y dywedid eu bod mewn cydymdeimlad â hwy. Credir i rhwng 500,000 a miliwn o bobl gael eu lladd. Daeth Suharto yn arlywydd yn ffurfiol ym mis Mawrth 1968.

Yn ystod cyfnod Suharto bu tŵf economaidd sylweddol, ond effeithiwyd ar yr economi yn ddifrifol gan broblemau economaidd Asia yn 1997 a 1998. Cynyddodd protestiadau yn erbyn Suharto, ac fe'i gorfodwyd i ymddiswyddo ar 21 Mai 1998. Yn 1999 pleidleisiodd Dwyrain Timor i adael Indonesia a dod yn wladwriaeth annibynnol.

Yn dilyn ymddiswyddiad Suharto, sefydlwyd trefn fwy democrataidd, a chynhaliwyd yr etholiad uniongyrchol cyntaf i ddewis Arlywydd yn 2004. Yr Arlwydd presennol yw Susilo Bambang Yudhoyono.
Rhys Lloyd

Seiclwr rasio o Gymru ydy **Rhys Lloyd** (ganwyd 23 Ionawr 1989).

## Bywgraffiad
Daw Lloyd o Borthcawl, Morgannwg. Daeth yn seithfed yn y Junior Tour of Wales yn 2007. Dewiswyd ef i fod yn aelod fod yn aelod o Rhaglen Datblygu Olympaidd British Cycling. Reidiodd y Tour of Britain yn 2008, gan gymryd lle Ben Greenwood a oedd wedi ei anafu.

## Canlyniadau

;2006
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Cymru

;2007
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Cymru
:2il Isle of Man Junior Tour

;2008
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil Rhys Lloyd ar cyclingwebsite.net

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Pobl o Borthcawl
Luke Rowe

Seiclwr rasio o Gymru ydy **Luke Rowe** (ganwyd 10 Mawrth 1990).

## Bywgraffiad
Ganwyd Rowe yng Nghaerdydd, a dechreuodd rasio yn ifanc iawn, gan reidio gyda'i rieni ar tandem i gychwyn. Ymunodd â glwb Maindy Flyers, yn Stadiwm Maindy pan ddechreuodd fwynhau'r seiclo. Dewiswyd ef i fod yn aelod fod yn aelod o Raglen Datblygu Olympaidd British Cycling pan oedd yn y categori iau.

Cystadlodd Rowe dros Brydain yn Ewrop am y tro cyntaf fel aelod o'r tîm pursuit a enillodd y fedal aur ym Mhencampwriaethau Trac Ewrop 2007. Daeth yn ail ym Mhencampwriaethau Ras Ffordd Ewrop 2008, ac enillodd y Madison, ar y cyd gyda Mark Christian, a'r arian yn y tîm pursuit ym Mhencampwriaethau Trac Ewrop 2008.

Mae ei frawd Matt hefyd yn seiclwr rasio, ac mae ei dad Courtney yn hyfforddi'r seiclwr Paralympaidd Simon Richardson.

## Canlyniadau
### Trac

;2000
:3ydd Omnium odan 12, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

;2006
:3ydd Pursuit tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Jonathan Bellis, Peter Kennaugh a Alex Dowsett)

;2007
:1af  Pursuit tîm,, Pencampwriaethau Trac Ewrop - Iau
:1af  Madison, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Adam Blythe) - Hŷn

;2008
:1af  Madison, Pencampwriaethau Trac Ewrop - Iau (gyda Mark Christian)
:2il Pursuit tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop - Iau (gyda Mark Christian, Andrew Fenn ac Erick Rowsell)
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Derny Prydain, Stadiwm Maindy

### Ffordd

;2006
:9th Junior Tour of Wales
::3ydd King of the Mountains classification
::3ydd Stage 5

;2007
:3ydd Junior Omloop Het Volk
:4th Junior Tour of Wales
::3ydd Points classification
::1af Stage 3

;2008
:2il Pencampwriaethau Ras Ffordd Ewrop - Iau

;2009
:1af ZLM Tour - Arjaan de Schipper Trofee

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil Luke Rowe ar cyclingwebsite.net 
*Rapha Condor recycling.co.uk » riders » Luke Rowe 

Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Seiclwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanisien
Prambanan

Temlau Hindŵaidd yng nghanolbarth Jafa, Indonesia yw **Prambanan**. Safant tua 18&nbsp;km i'r dwyrain o Yogjakarta, ar y ffordd i Solo. Y fwyaf o'r temlau hyn yw *Lara Jonggrang*, a elwir yn aml, yn anghywir, yn "deml Prambanan".

Adeiladwyd y temlau tua 850 O.C., yn ystod cyfnod teyrnas Mataram. Maent wedi eu cysegru i Shiva. Dechreuwyd cloddio ar y safle yn 1893, a dechreuwyd ar y gwaith o adfer y temlau yn 1918.

Yn 1991, dynodwyd Prambanan yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Temlau
Categori:Hanes Indonesia
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Indonesia
Categori:Hindŵaeth
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Indonesia
Ned Thomas

Beirniad a golygydd o Gymru yw **Ned Thomas**, sef **Edward Morley Thomas** (ganed 11 Mehefin 1936 yn Little Lever, Swydd Gaerhirfryn, Lloegr). Symudodd i Gymru yn 1968 a daeth yn lladmerydd adnabyddus dros yr iaith Gymraeg a hawliau Cymru fel gwlad.

## Bywyd a gwaith 
Roedd rhieni Ned Thomas yn Gymry Cymraeg. Ansefydlog bu ei lencyndod, a threuliodd amser mewn sawl rhan o Loegr, ar gyfandir Ewrop ac yng nghanolbarth Cymru. Ar ôl graddio yng Ngholeg Newydd, Rhydychen, gweithiodd i'r *Times* yn Llundain ac fel golygydd cylchgrawn Rwsieg y llysgenhadaeth Brydeinig ym Moscfa. Bu hefyd yn ddarlithydd ym mhrifsgolion Moscfa a Salamanca, Sbaen.

Cafodd swydd fel darlithydd llenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth yn 1969. Sefydlodd a golygodd y cylchgrawn dylanwadol *Planet*. Erbyn heddiw mae'n gadeirydd Cwmni Dyddiol Cyf., y cwmni a sefydlwyd i gyhoeddi'r papur newydd *Y Byd*.

Cafodd gwaith Ned Thomas ddylanwad sylweddol ar ymgyrch iaith y 1970au a'r mudiad dros gael senedd i Gymru. Gwnaeth lawer i hyrwyddo twf dylanwad yr adain chwith mewn cenedlaetholdeb Cymreig, yn enwedig mewn perthynas â gwaith Cymdeithas yr Iaith.

Ei gyfrol enwocaf, efallai, yw *The Welsh Extremist* (is-deitl: *A Culture in Crisis*), sy'n dadansoddi a disgrifio sefyllfa ieithyddol, gwleidyddol, a chymdeithasol Cymru mewn cyd-destun yr angen i warchod yr iaith a'r Fro Gymraeg a chael hunanlywodraeth i Gymru. Mae'r llyfr yn bwysig hefyd fel cyflwyniad o werthoedd Cymraeg a Chymreig i bobl di-Gymraeg, yng Nghymru a thros Glawdd Offa, a hynny ar adeg pan gollfernid cenedlaetholdeb Cymru a'r Alban yn hallt yn y wasg Seisnig/Prydeinig.

Cyrhaeddodd ei hunangofiant *Bydoedd: Cofiant Cyfnod* restr fer gwobr Llyfr y Flwyddyn yn 2011.

## Llyfryddiaeth 
* *George Orwell* (1965). Astudiaeth.
* *The Welsh Extremist* (Gollancz, Llundain, 1971) 
* *Poet of the Islands* (1980)
* *Waldo Williams* (1985). Astudiaeth, cyfres *Llên y Llenor*.
* *Bydoedd: Cofiant Cyfnod* (Y Lolfa 2010)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newydd, Rhydychen
Categori:Golygyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Golygyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Golygyddion cylchgronau o Gymru
Categori:Cenedlaetholwyr Cymreig
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newydd, Rhydychen
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Hunangofianwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Mesur Dysgu a Sgiliau (Cymru) 2009

Y drydedd fesur deddfwriaethol a basiwyd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Mesur Dysgu a Sgiliau (Cymru) 2009** (Saesneg: *Learning and Skills (Wales) Measure 2009*). Fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 17 Mawrth 2009 a daeth i rym ar 13 Mai 2009 pan derbyniodd sêl bendith y Frenhines.

Cyflwynwyd y mesur gan y Dirprwy Weinidog dros Sgiliau John Griffiths AC.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Y Mesur Arfaethedig ynghylch Dysgu a Sgiliau (Cymru)  – manylion a hanes y mesur ar wefan y Cynulliad
;Testun y mesur
* Mesur Dysgu a Sgiliau (Cymru) 2009 (HTML)
* Mesur Dysgu a Sgiliau (Cymru) 2009  

Categori:2009 yng Nghymru
Categori:Addysg yng Nghymru
Dysgu a Sgiliau (Cymru) 2009