open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
974

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
969 970 971 972 973 - **974** - 975 976 977 978 979 

----

## Digwyddiadau 
* Hydref - Pab Benedict VII yn olynu Pab Benedict VI fel y 135ed pab
* Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn ad-ennill Syria

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Gorffennaf neu Awst - Pab Benedict VI
* Ratherius

Categori:974
969

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 990au 1000au 1010au
964 965 966 967 968 - **969** - 970 971 972 973 974 

----

## Digwyddiadau 
* Ieuaf ab Idwal, brenin Gwynedd yn cael ei ddiorseddu a'i garcharu gan ei frawd Iago ab Idwal

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 29 Ionawr - Pedr I, brenin Bulgaria
* 11 Gorffennaf - Olga o Kiev
* Harald II, brenin Norwy
* Nicephorus II
* Muzong, Ymerawdwr Liao (llofruddiwyd)

Categori:969
968

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 990au 1000au 1010au 
963 964 965 966 967 - **968** - 969 970 971 972 973 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* 14 Mai - Leofric, Iarll Mersia
* Ethelred II, brenin Lloegr
* Kazan, ymerawdwr Japan
* Romanus III, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 1034)

## Marwolaethau 
Categori:968
Robert Stephenson

[bawd|unionsyth|Cerflun o Stephenson yng [Gorsaf reilffordd Euston|ngorsaf Euston]]
Peiriannydd sifil o Sais oedd **Robert Stephenson** (16 Hydref 1803 – 12 Hydref 1859). Roedd yn fab i'r peiriannydd rheilffordd George Stephenson (1781–1848).

Ar ôl treulio cyfnod fel prentis i arolygydd gwaith glo yn Killingworth cafodd ei anfon i astudio ym Mhrifysgol Caeredin am chwe mis yn 1822. Yn 1823 cynorthwyodd ei dad i wneud arolwg o Reilffordd Stockton a Darlington. Treuliodd gyfnod o dair blynedd yng Ngholombia cyn dychwelyd i redeg ffatri injan reilffordd ei dad yn Newcastle.

Daeth yn adnabyddus am ei waith ar godi pontydd rheilffordd, gan gynnwys Pont Britannia ar Afon Menai (1850), Pont Reilffordd Conwy ar Afon Conwy (1848), y *Royal Border Bridge* yn Berwick a phont arall ym Montreal, Canada (1859).

Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol yn 1847. Fe'i claddwyd yn Abaty Westminster, Llundain.

Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1859
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr sifil o Loegr
972

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
967 968 969 970 971 - **972** - 973 974 975 976 977 

----

## Digwyddiadau 
* Otto II yn priodi Theophanu, tywysoges yr Ymerodraeth Fysantaidd
* Pab Benedict VI yn olynu Pab Ioan XIII
* Boleslaus II, brenin Bohemia yn olynu Boleslaus I, brenin Bohemia
* Y Fatimidiaid yn cipio Yr Aifft ac yn sefydlu dinas Cairo

## Genedigaethau 
* 27 Mawrth - Robert II, brenin Ffrainc (bu farw 1031)
* Al-Mawardi
* Ermesinde o Carcassonne, rhaglaw Barcelona (bu farw 1057)
* Fujiwara no Yukinari
* Fulk III o Anjou
* Pab Grigor V
* Henry II, Ymerawdwr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

## Marwolaethau 
* 15 Gorffennaf - Boleslav I, brenin Bohemia
* 6 Medi - Pab Ioan XIII
* Liutprand, esgob Cremona a hanesydd
* Svyatoslav I, Tywysog Kiev

Categori:972
W. H. Auden

Bardd o Loegr oedd **Wystan Hugh Auden** (21 Chwefror 1907 – 29 Medi 1973). 

Cafodd ei eni yn Efrog, yn fab i'r meddyg George Augustus Auden (1872–1957) a'i wraig Constance Rosalie Auden (née Bicknell; 1869–1941). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gresham ac yn Eglwys Crist, Rhydychen.

## Llyfryddiaeth 
* *Poems* (1928)
* *Poems* (1930)
* *The Orators: An English Study* (1932)
* *The Dance of Death* (1933)
* *Poems* (1934)
* *The Dog Beneath the Skin* (1935)
* *The Ascent of F6* (1936)
* *Look, Stranger!* (1936)
* *Spain* (1937)
* *Letters from Iceland* (1937)
* *On the Frontier* (1938)
* *Journey to a War* (1939)
* *Another Time* (1940)
* *The Double Man* (1941)
* *For the Time Being* (1944)
* *The Collected Poetry of W.H. Auden* (1945)
* *The Age of Anxiety: A Baroque Eclogue* (1947)
* *The Enchafèd Flood* (1950)
* *Collected Shorter Poems, 1930-1944* (1950)
* *Nones* (1951)
* *The Shield of Achilles* (1955)
* *Homage to Clio* (1960)
* ''The Dyer's Hand* (1962)
* *About the House* (1965)
* *Collected Shorter Poems 1927-1957* (1966)
* *Secondary Worlds* (1967)
* *Collected Longer Poems* (1969)
* *City Without Walls and Other Poems* (1969)
* *A Certain World: A Commonplace Book* (1970)
* *Academic Graffiti* (poems)
* *Epistle to a Godson and Other Poems* (1972)
* *Forewords and Afterwords* (1973)
* *Thank You, Fog: Last Poems'' (1974)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Pobl o Efrog
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Categori:Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Unol Daleithiau
A5025

Un o brif lonydd Ynys Môn yw'r **A5025**. Mae'n ymestyn fel hanner cylch drwy ochr ddwyreiniol yr ynys, rhwng Porthaethwy a'r Fali, gan gychwyn a gorffen ar yr A5.

Mae'r trefi a phentrefi ar y ffordd yn cynnwys (o Borthaethwy) Pentraeth, Benllech, Llanallgo (gyda estyniad byr i Foelfre), Amlwch, Porth Llechog (ei phwynt mwyaf gogleddol), Cemaes, Llanrhuddlad, Llanfaethlu a Llanfachraeth.

[250px|bawd|dim|Yr A5025 ger [y Fali]]

Categori:Cludiant yn Ynys Môn
Categori:Ffyrdd Cymru
Stephen Spender

Bardd o Sais oedd Syr **Stephen Harold Spender** (28 Chwefror 1909 – 16 Gorffennaf 1995).

Fe'i ganwyd yn Llundain. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gresham. Priododd Agnes Maria "Inez" Pearn yn 1936 (ysgarodd 1939). Priododd y pianydd Natasha Litvin yn 1941.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Twenty Poems* (1930)
**Vienna* (1934)
**Poems of Dedication* (1936)
**The Still Centre* (1939)
**Collected Poems*, 1928-1953 (1955)
**The Generous Days* (1971)
**Selected Poems* (1974)
**Collected Poems 1928-1985* (1986)
**New Collected Poems*

### Nofelau
**The Temple* (cyhoeddwyd 1988)

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brifysgol, Rhydychen
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Sienna Guillory

Actores o Saesnes yw **Sienna Tiggy Guillory** (ganwyd 31 Mai 1975 yn Fulham, Lloegr).

## Ffilmiau
**Resident Evil: Extinction* (2007)
**The Heart of the Earth* (2007)
**Eragon* (2006)
**Victims* (2006)
**In the Bathroom* (2005)
**Rabbit Fever* (2005)
**Silence Becomes You* (2005)
**Resident Evil: Apocalypse* (2004)
**Love Actually* (2003)
**The Principles of Lust* (2003)
**The Time Machine* (2002)
**Julie* (2001)
**Late Night Shopping* (2001)
**Oblivious* (2001)
**Sorted* (2000)
**The 3 Kings* (2000)
**Kiss Kiss Bang Bang* (2000)
**Two Days, Nine Lives* (2000)
**The Rules of Engagement* (1999)
**Star! Star!* (1999)
**The Future Lasts a Long Time* (1996)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
967

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
962 963 964 965 966 - **967** - 968 969 970 971 972 

----

## Digwyddiadau 
* Reizei, ymerawdwr Japan yn dod yn ymerawdwr

## Genedigaethau 
* Sigrid Storrada

## Marwolaethau 
* Murakami, ymerawdwr Japan
* Abu al-Faraj al-Isfahani, bardd a hanesydd

Categori:967
966

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
961 962 963 964 965 - **966** - 967 968 969 970 971 

----

## Digwyddiadau 
* 14 Ebrill neu 30 Ebrill - Mieszko I, dug cyntaf Gwlad Pwyl yn derbyn bedydd Cristnogol

## Genedigaethau 
* Fujiwara no Michinaga, llywodraethwr Japan

## Marwolaethau 
* Dub, brenin yr Alban

Categori:966
965

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
960 961 962 963 964 - **965** - 966 967 968 969 970 

----

## Digwyddiadau 
* 1 Hydref - Pab Ioan XIII yn olynu Pab Leo VIII fel y 133ydd pab

## Genedigaethau 
* Elvira o Castile, Llywodraethwraig Leon (bu farw 1017)
* Sweyn I, brenin Denmarc

## Marwolaethau 
* 22 Chwefror - Odo, Dug Bwrgwndi
* 4 Gorffennaf - Pab Benedict V

Categori:965
964

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
959 960 961 962 963 - **964** - 965 966 967 968 970 

----

## Digwyddiadau 
* Nicephorus II yn dechrau ymgyrch i adennill Cilicia
* 22 Mai - Pab Benedict V yn cael ei ethol gan bobl Rhufain fel y 132ed pab, yn lle Pab Leo VIII
* 23 Mehefin - Pab Benedict V yn cael ei ddiorseddu
* Cyhoeddi *Llyfr y Sêr Sefydlog* gan Al-Sufi

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 4 Mai - Pab Ioan XII

Categori:964
971

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
966 967 968 969 970 - **971** - 972 973 974 975 976 

----

## Digwyddiadau 
* Kenneth II, brenin yr Alban yn olynu Culen fel brenin, er nad oedd yr unig frenin tan 977
* Yr Han Deheuol yn ildio i Frenhinllin Song yn Tsieina

## Genedigaethau 
* Kushyar ibn Labban
* Mahmud o Ghazni

## Marwolaethau 
* Abu Jafar Khazeni
* Culen, brenin yr Alban
* Ziri ibn Manad

Categori:971
962

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
957 958 959 960 961 - **962** - 963 964 965 966 967 

----

## Digwyddiadau 
* Ffurfio'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
* 2 Chwefror - Pab Ioan XII yn coroni Otto I Fawr fel ymerawdwr cyntaf yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

## Genedigaethau 
* Edward y Merthyr

## Marwolaethau 
* Dong Yuan
* Indulf, brenin yr Alban, Brenin y Sgotiaid a'r Pictiaid

Categori:962
961

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
956 957 958 959 960 - **961** - 962 963 964 965 966 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn ail-gipio Creta oddi wrth y Mwslimiaid
* Harald II, brenin Norwy yn dod yn rheolwr rhan orllewinol Norwy

## Genedigaethau 
* Sigmundur Brestisson

## Marwolaethau 
* Haakon I, brenin Norwy
* Abd-ar-rahman III, Caliph Cordoba

Categori:961
973

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
968 969 970 971 972 - **973** - 974 975 976 977 978 

----

## Digwyddiadau 
* Edgar, brenin Lloegr yn cael ei goroni gan Sant Dunstan
* Otto II yn dod yn Ymerawdwr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a Brenin yr Almaen
* Ionawr 19 - Pab Benedict VI yn olynu Pab Ioan XIII fel y 134ydd pab

## Genedigaethau 
* Medi 15 - Al-Biruni, mathemategydd (m. 1048)
* Rhagfyr 26 - Abu al-Ala al-Ma'arri, bardd

## Marwolaethau 
* Mai 7 - Otto I, Ymerawdr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig (g. 912)
* 4 Gorffennaf - Sant Ulrich o Augsburg (g. 890)

Categori:973
Osmaniye

Dinas yn ne Twrci a phrifddinas Talaith Osmaniye yw **Osmaniye**. Fe'i lleolir rhwng gwastadedd Çukurova a Mynyddoedd Nur ar y ffordd o Adana i Gaziantep. Mae ganddi boblogaeth o 173,977 (cyfrifiad 2000).

Categori:Dinasoedd Twrci
Categori:Osmaniye
Rheilffordd Padarn

Roedd **Rheilffordd Padarn** yn reilffordd gul yng Ngwynedd, oedd yn cael ei defnyddio i gario llechi o Chwarel Dinorwig ger Llanberis i'r porthladd yn Y Felinheli i'w hallforio. Rhedai'r rheilffordd o weithdai'r chwarel yn y Gilfach Ddu.

Agorwyd y lein fel tramffordd gyda'r wageni yn cael eu tynnu gan geffylau yn 1824. Yn 1843 fe'i gwnaed yn rheilffordd, y rheilffordd chwarel gyntaf i ddefnyddio trenau ager. Roedd 4 troedfedd rhwng y cledrau, sy'n bur anarferol. Nodwedd anarferol arall oedd fod rheiliau culach (1 droedfedd 10.75 modfedd) wedi eu gosod ar y wageni, fel bod y wageni llechi o'r chwarel yn medru cael eu cario ar y wageni hyn, bedair wagen ar y tro.

Caeodd y rheilffordd yn 1961. Ail-agorwyd rhan o'r trac i gario twristiaid ar hyd glan Llyn Padarn.

## Trenau 
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llanberis
Padarn
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Andromeda (cytser)

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Andromeda**. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. 

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Andromeda

Ym mytholeg Roeg Andromeda oedd merch Cassiopeia. Wedi iddi achosi digofaint Poseidon, cafodd hi ei chadwynu wrth graig ar ymyl y môr a'i gadael i gael ei lladd gan yr anghenfil môr Cetus cyn i  Perseus ei hachub. Trawsnewidiwyd y cymeriadau hyn i gyd yn gytserau – Cassiopeia, Cetus, Perseus ac Andromeda ei hun.

Alpheratz yw seren ddisgleiriaf y cytser. Mae'r cytser yn cynnwys Galaeth Andromeda (Messier 31).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Andromeda", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau
Andromeda (mytholeg)

[250px|bawd|[Perseus (mytholeg)|Perseus yn achub Andromeda (darlun ar fur o Pompeii, yn Amgueddfa Archaeolegol Napoli)]]

Duwies ym mytholeg Roeg yw **Andromeda**, yn ferch i Cepheus fab Belus, 'brenin' Ethiopia, gan y dduwies Cassiopeia.

Roedd Cassiopeia wedi bostio ei bod yn degach na'r Nereidau, 'merched' Poseidon, duw'r môr. I ddial y sarhad anfonodd Poseidon dilyw ac anghenfil o'r môr i wlad Cassiopeia a Cepheus. Proffwydolodd oracl Jupiter Ammon, yn yr Aifft fod modd cael gwared â'r gorthrwm hynny trwy offrymu Andromeda i'r anghenfil. Yn erbyn ei ewyllys rhwymodd Cepheus ei ferch i graig ar lan y môr. Yn ffodus daeth yr arwr Perseus i'r adwy. Mae'n lladd yr anghenfil, a bortreadir gan amlaf fel math o sarff ddu, ac yn achub Andromeda.

Ar ôl priodi Perseus mae Andromeda yn ei ddilyn i Argos ac yn sefydlu llinach brenhinol y Perseidiaid yn y deyrnas enwog honno. Ar ôl ei marwolaeth cafodd ei gosod ymhlith y cytserau gan y dduwies Athena.

Enwir y cytser Andromeda ar ei hôl, ynghyd â'r galaeth Messier 31, sef Galaeth Andromeda ('Y Troell Mawr yn Andromeda').

Ceir sawl cyfeiriad at Andromeda yn llenyddiaeth yr Henfyd. Ceir yr adroddiad cyflawnaf o'r chwedl yng ngwaith y mytholegydd Apollodorus. Ysgrifennodd y dramodydd Groeg Ewripides ddrama amdani sydd bellach ar goll. Yn ôl Pliny roedd y graig y clymwyd Andromeda iddi ar lan môr Jaffa yn y Lefant.

## Ffynonellau 
* J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Duwiesau
Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
960

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
955 956 957 958 959 - **960** - 961 962 963 964 965 

----

## Digwyddiadau 
* Edgar yr Heddychol yn cael ei goroni'n frenin Lloegr
* Brenhinllin Song (960-1279) yn ennill grym yn Tsieina
* Mieszko I yn cael ei goroni'n frenin Gwlad Pwyl
* Nicephorus II yn cipio ynys Creta
* Owain ap Hywel, brenin Deheubarth, yn ymosod ar deyrnas Morgannwg

## Genedigaethau 
* Aimoin, croniclydd Ffrengig (bu farw 1010)
* Constantine VIII Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 1028)
* Theophanu, tywysoges o Wlad Groeg a ddaeth byn ymerodres (bu farw 991)
* Sweyn I, brenin Denmarc (bu farw 1014)
* Gershom ben Judah
* Olof, brenin Sweden

## Marwolaethau 
* Santes Eadburga
* Časlav Klonimirović

Categori:960
Yr Henfyd

**Yr Henfyd** yw'r enw traddodiadol a ddefnyddir er cyfnod y Dadeni i ddisgrifio'r gwareiddiau a flodeuai o amgylch y Môr Canoldir, o ddechrau'r dinasoedd cyntaf i gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig. Mae'n cwmpasu y gwareiddiau cyntaf ym Mesopotamia a'r Hen Aifft, y Ffeniciaid, Groeg yr Henfyd, Carthago a nifer o wareiddiau eraill. Mae ei derfynau cronolegol a daearyddol braidd yn amwys ond gellid ei ddiffinio ymhellach fel y byd oedd yn adnabyddus i'r Groegiaid hynafol a'r Rhufeiniaid. Roedd hynny'n cynnwys rhannau helaeth o Orllewin Ewrop, basn y Môr Canoldir gan gynnwys de Ewrop, Gwlad Groeg a'i hynysoedd, Asia Leiaf, Persia, y Dwyrain Canol, Yr Aifft a Gogledd Affrica. Enwau eraill ag ystyr gyffelyb a ddefnyddir yw 'Y Byd Hynafol', 'Yr Henfyd Clasurol' ac 'Y Byd Clasurol' (tueddir i ddefnyddio'r gair Clasurol am y cyfnod pan oedd Groeg a Rhufain yn eu hanterth).

## Gweler hefyd
*Carthago
*Groeg yr Henfyd
*Mesopotamia
*Yr Ymerodraeth Rufeinig
*Yr Hen Aifft
963

9g - **10g** - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - **960au** - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
958 959 960 961 962 - **963** -  964 965 966 967 968 

----

## Digwyddiadau 
* 6 Rhagfyr - Pab Leo VIII yn cael ei ddewis fel y 131ed pab (Ar y cyd a Pab Ioan XII am gyfnod
* Otto I Fawr, ymerawdwr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn gorchfygu Mieszko I, brenin Pwyl
* Sefydlu Lwcsembwrg

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 3 Ebrill - William III, dug Aquitaine
* Romanus II, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 939)

Categori:963
959

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
954 955 956 957 958 - **959** - 960 961 962 963 964 

----

## Digwyddiadau 
* 1 Hydref - Edgar yn dod yn frenin Lloegr

## Genedigaethau 
* En'yū Ymerawdwr Japan

## Marwolaethau 
* 1 Hydref - Edwy, brenin Lloegr
* 9 Tachwedd - Cystennin VII, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 905)
* Chai Rong

Categori:959
958

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
953 954 955 956 957 - **958** - 959 960 961 962 963 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Basil II, Ymerawdwr Bysantaidd
* Samuil o Bulgaria
* Vladimir I, tywysog y Rus

## Marwolaethau 
* Gorm Hen, brenin Denmarc
* Abul Hasan Ali Al-Masu'di, hanesydd, daearyddwr a ffisegydd
* Kshemgupta, brenin Kashmir

Categori:958
Siwa

Gwerddon yng ngogledd-orllewin Yr Aifft a phrif dref y werddon honno yw **Siwa**. Roedd yn enwog fel lleoliad Teml Jupiter Ammon, un o brif oraclau'r Henfyd. Mae'n agos i'r ffin â Libia ac yn ddaearyddol yn rhan o Diffeithwch Libia.

Mae pobl Siwa yn cynnal diwylliant unigryw sy'n wahanol i'r hyn a geir yng ngweddill yr Aifft. Ceir nifer o ffynhonnau naturiol yno ac mae'r tir yn hynod o ffrwythlon mewn cyferbyniaeth drawiadol â'r anialwch diffaith o'i chwmpas.

580px|bawd|canol|Golygfa ar werddon **Siwa**

### Llyfryddiaeth 
*Robin Maugham, *Journey to Siwa* (Llundain, 1950). Clasur o lyfr taith gyda nifer o luniau da.

Categori:Daearyddiaeth yr Aifft
Categori:Gwerddonau
957

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
952 953 954 955 956 - **957** - 958 959 960 961 962 

----

## Digwyddiadau 
* Brenhinllin Hindwaidd Chandra yn dod i ben, gan arwain at gyfnod o ryfela ym Mongolia
* Cyfnod Tenryaku yn dod i ben yn Japan a chyfnod Tentoku yn dechrau
* Olga o Kiev yn troi'n Gristion

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 6 Medi Liudolf, Dug Swabia

Categori:957
956

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
951 952 953 954 955 - **956** - 957 958 959 960 961 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 8 Ebrill - Gilbert o Chalon, Dug Bwrgwndi
* Ali al-Masudi, hanesydd, daearyddwr ac athronydd Arabaidd

Categori:956
955

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
950 951 952 953 954 - **955** - 956 957 958 959 960 

----

## Digwyddiadau 
* 10 Awst - Otto I Fawr yn gorchfygu'r Magyariaid ym mrwydr Lechfeld
* Edwy yn dod yn frenin Lloegr
*16 Rhagfyr - Pab Ioan XII yn olynu Pab Agapitus II fel y 130ed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 9 Tachwedd - Pab Agapetus II
* 23 Tachwedd - Edred, brenin Lloegr

Categori:955
Tobruk

Dinas a phorthladd ar arfordir y Môr Canoldir yng ngogledd-ddwyrain Libia yw **Tobruch** (neu **Tobruk**), ar y llain arfordirol rhwng y môr hwnnw a Diffeithwch Libia. Yn yr Ail Ryfel Byd gwelwyd ymladd ffyrnig yno rhwng yr Afrika Korps Almaenig a byddin y cadfridog Montgomery. Newidiodd ddwylo bum gwaith cyn syrthio i Montgomery yn 1942.

## Gweler hefyd
*Gwarchae Tobruk

Categori:Dinasoedd Libia
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
970

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
965 966 967 968 969 - **970** - 971 972 973 974 975 

----

## Digwyddiadau 
* Newyn yn dechrau yn Ffrainc, a barhaodd am ddeng mlynedd.

## Genedigaethau 
* Abu Nasr Mansur
* Leif Ericson, fforiwr Llychlynnaidd
* Seyyed Razi, ysgolhaig ac awdur
* Sitt al-Mulk

## Marwolaethau 
* Ferdinand II, brenin Castile
* Fujiwara no Saneyori
* García III o Pamplona
* Hatto II, Archesgob Mainz
* Menahem ben Saruq
* Patriarch Polyeuctus o Gaergystennin
* Taksony o Hwngari

Categori:970
Bengasi

Dinas ar arfordir y Môr Canoldir yng ngogledd-ddwyrain Libia yw **Benghazi**. Dyma ail ddinas fwyaf Libia. Mae ganddi brifysgol fodern bwysig.

Cafodd ei difetha'n sylweddol yn yr Ail Ryfel Byd ond ers y 1960au mae wedi tyfu'n gyflym, yn bennaf oherwydd y meysydd olew a ddarganfuwyd yn Niffeithwch Libia i'r de.

250px|bawd|dim|Prifysgol Benghazi

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Dinas Otomanaidd
*Eglwys gadeiriol
*Goleudy
*Hotel Tibesti
*Y Medina

## Enwogion
*Ra'anan Naim (1935-2009), gwleidydd
*Daif Abdul-kareem Al-Ghazal (1976-2005), newyddiadurwr

## Gweler hefyd
* Ajdabiya: Tref 100 milltir i'r de.

Categori:Dinasoedd Libia
953

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
948 949 950 951 952 - **953** - 954 955 956 957 958 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Charles, Dug Lorraine Isaf

## Marwolaethau 
*Ismail al-Mansur
*Yr Ymerodres Yingtian o frenhinllin Liao
*Rhodri ap Hywel, brenin Deheubarth ar y cyd a'i frodyr

Categori:953
952

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
947 948 949 950 951 - **952** - 953 954 955 956 957 

----

## Digwyddiadau 
*Hugh Capet yn priodi Adelaide o Aquitaine
* Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal o Wynedd yn ymosod ar Ddeheubarth, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Suzaku, ymerawdwr Japan
*Hugh, Dug Bwrgwndi

Categori:952
Cepheus

Gall yr enw Groeg **Cepheus** gyfeirio at:

*Cepheus - arwr traddodiadol ym mytholeg Roeg
*Cepheus - cytser
951

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
946 947 948 949 950 - **951** - 952 953 954 955 956 

----

## Digwyddiadau 
* Sefydlu'r Han Gogleddol gan Liu Min yng ngogledd Tsieina
*Shizong, ymerawdwr Liao yn gorchfygu ymosodiad gan Tsieina

## Genedigaethau 
* Gregori o Narek, mynach, dardd a diwinydd Armenaidd
* Sant Romuald

## Marwolaethau 
Shizong, ymerawdwr Liao

Categori:951
954

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
949 950 951 952 953 - **954** - 955 956 957 958 959 

----

## Digwyddiadau 
*Adeiladu Chateau Chinon gan Theobald I o Blois
*Indulf I, brenin yr Alban yn dod i'r orsedd
*Edred yn dod yn frenin cyntaf y cyfan o Loegr
* Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal o Wynedd yn gorchfygu meibion Hywel Dda o Ddeheubarth mewn brwydr ger Llanrwst

## Genedigaethau 
*Alphege, Archesgob Caergaint (bu farw 1012)

## Marwolaethau 
*10 Medi - Louis IV, brenin Ffrainc (g. 920)
*Máel Coluim I, brenin yr Alban
*Eric I, brenin Norwy
* Guo Wei

Categori:954
Sant Piran

Nawddsant Cernyw (*Kernow*) ar y cyd â Petroc yw **Sant Piran**. Mae'n nawddsant y mwyngoddwyr alcam. Dethlir ei ŵyl mabsant ar 5 Mawrth. Abad oedd Piran, o'r chweched ganrif, o dras Wyddelig (fel Ciarán - y 'P' Gymraeg yn troi yn 'C' Gwyddeleg).

bawd|chwith|unionsyth|Baner Sant Piran

Mae baner Piran yn groes wen ar gefndir du, gyda'r gwyn yn cynrychioli alcam/tun.

Mae llawysgrif o'r drydedd ganrif ar ddeg yn rhoi i ni 'fuchedd Piran', a ysgrifennwyd yng nghadeirlan Caerwysg. Ond mae hanes am ei fedd yn Saighir (Swydd Offaly, Iwerddon). Mae G. H. Doble yn credu ei fod yn Gymro oherwydd y capel a fu iddo yng Nghaerdydd.

Yn ôl yr hanes cafodd ei daflu i'r môr gan baganiaid yn Iwerddon ond daeth i'r lan yn Perranzabuloe, Cernyw. A hyn er gwaethaf y maen felin o gympas ei wddf! Y fo fu'n gyfrifol am adfer y grefft o smeltio tun yng Nghernyw am fod cerrig du ar ei aelwyd wedi ymboethi cymaint i ryddhau'r tun gwyn - fel yn ei faner.

Dosbarthwyd ei weddillion rhwng Caerwysg a Pherranzabuloe ond dim ond y blwch creiriau sy wedi oroesi ffyrnigrwydd y diwygwyr Protestaniaid.

Dethlir Gŵyl Piran drwy Gernyw a'r diaspora Cernywaidd. Mae miloedd yn tyrio at groes Piran ymhysg y tywynni ac adferwyd y perfformiad o'i ddrama firagl yn ddiweddar (yn y Gernyweg). Benthycwyd y cennin Pedr fel arwydd yn ddiweddar hefyd.

## Cyfeiriadau 
* Carter, Eileen. (2001). *In the Shadow of St Piran*.
* Doble, G. H. (1965). *The Saints of Cornwall*. Dean & Chapter of Truro.
* Ford, David Nash. (2001). *Early British Kingoms: St. Piran, Abbot of Lanpiran*. Nash Ford Publishing.
* Loth, J. (1930). 'Quelques victimes de l'hagio-onomastique en Cornwal: saint Peran, saint Keverne, saint Achebran', yn ''Mémoires de la Société d'Histoire et d'Archéologie de Bretagne*.
* Plummer, Charles. (1922). *Betha Naem nErenn*.
* Tomlin, E.W.F. (1982). *In Search of St Piran''.

Piran
950

9g - **10g** - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - **950au** - 960au 970au 980au 1000au 1010au
945 946 947 948 949 - **950** - 951 952 953 954 955 

----

## Digwyddiadau 
*Poblogaeth y byd tua 250 miliwn
*Brwydr Nant Carno
*Brenhinllin yr Han Ddiweddar yn Tsieina yn syrthio
*Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, meibion Idwal Foel, yn adennill gorsedd Gwynedd.
*Owain ap Hywel a'i frodyr Rhodri ap Hywel ac Edwin ap Hywel yn olynu Hywel Dda ar orsedd Deheubarth.

## Genedigaethau 
* 12 Mehefin - Reizei, ymerawdwr Japan (bu farw 1011)
* Erik Goch (bu farw 1003)

## Marwolaethau 
* Hywel Dda brenin Deheubarth a'r rhan fwyaf o Gymru
* Al-Farabi (ganed 870)

Categori:950
Cepheus (mytholeg)

[200px|bawd|Cepheus wedi'i drawsffurfio'n gytser (darlun o'r 9fed ganrif i ddarlunio llawysgrif o gerddi [Aratos)]]

Ym mytholeg Roeg roedd **Cepheus** yn frenin ar Ethiopia (Affrica). Roedd yn dad i Andromeda gan Cassiopeia. Rhoddodd ei ferch i'r arwr Perseus ar ôl iddo ei hachub rhag anghenfil.

Roedd Cepheus yn un o'r Argonawtiaid a hwyliodd gyda Iason yn y llong *Argo* i geisio'r Cnu Euraid; ceir yr hanes yn yr *Argonautica*. Ar ôl ei farwolaeth cafodd ei drawsffurfio'n gytser a elwir Cytser Cepheus ar ei ôl.

Categori:Mytholeg Roeg
Diffeithwch Libia

Mae **Diffeithwch Libia** yn rhan o anialwch y Sahara. Gorwedd y rhan fwyaf o'r diffeithwch o fewn Libia ei hun ac yn llenwi'r rhan fwyaf o ddwyrain y wlad ond mae'n cynnwys rhan o ogledd-orllewin Yr Aifft yn ogystal: (gwerddon Siwa, er enghraifft).

Mae'r rhan fwyaf o'r diffeithwch yn isel ac ni cheir bryniau ond yn y de ac ymyl gogleddol y diffeithwch. Ychydig iawn o werddonau a geir yno ond mae ganddi gronfeydd olew anferth o dan ei hwyneb.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gwelwyd ymladd ffrynig rhwng byddin Montgomery a'r Afrika Korps Almaenig yng ngogledd y diffeithwch ac ar yr arfordir, yn arbennig yn Tobruk a Benghazi.

Categori:Anialwch Affrica
Categori:Daearyddiaeth yr Aifft
Categori:Daearyddiaeth Libia
Categori:Sahara
Bond deusylffid

bawd|dde|250px|Bond deusylffid.
Yng Nghemeg, mae **bond deusylffid** (a elwir hefyd yn **bont deusylffid** neu **bond-SS**) yn fond cofalent sengl sy'n deillio o gyplu grŵpiau thiol.

Categori:Cemeg
Categori:Bioleg
949

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
944 945 946 947 948 - **949** - 950 951 952 953 954 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Yozei, ymerawdwr Japan

Categori:949
Cepheus (cytser)

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Cepheus**. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. 

Fe'i lleolir rhwng Draco a Cassiopeia ymhell i'r gogledd yn yr awyr, yn agos i Seren y Gogledd. Ei seren ddisgleiriaf yw Alderamin.

Fe'i enwir ar ôl cymeriad ym mytholeg Roeg, Cepheus brenin Ethiopia, oedd yn ŵr i Cassiopeia, ac yn dad i Andromeda. Trawsnewidiwyd y cymeriadau hyn i gyd yn gytserau – yn ogystal â Cepheus ei hun, ceir Cassiopeia ac Andromeda.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Cepheus

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Cepheus", Awyr Dywyll Cymru


Categori:Cytserau
Perseus

Gall yr enw **Perseus** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Perseus – duw ym mytholeg Roeg
*Perseus – cytser seryddol yn hemisffer y Gogledd
*Perseus – brenin Macedon
948

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
943 944 945 946 947 - **948** - 949 950 951 952 953 

----

## Digwyddiadau 
* Otto I Fawr yn sefydlu esgobaethau cenhadol Brandenburg, Havelburg, Ribe, Aarhus, a Schleswig

## Genedigaethau 
* Gang Gam-chan, milwr a swyddog llywodreath o Corea (bu farw 1031)

## Marwolaethau 
* 16 Rhagfyr - Romanus I Lecapenus, Ymerawdwr Bysantaidd 920 - 944.

Categori:948
Jack Petersen

Paffiwr o Gaerdydd oedd **Jack Petersen** (2 Medi 1911 - 1 Tachwedd 1990).

Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1990
946

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
941 942 943 944 945 - **946** - 947 948 949 950 951 

----

## Digwyddiadau 
*Murakami, ymerawdwr Japan yn dod i'r orsedd
*Eadred I, brenin Lloegr yn dod i'r orsedd
*10 Mai - Pab Agapitus yn olynu Pab Marinus II fel y 129fed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 26 Mai - Edmund I, brenin Lloegr
*Abu-Bakr Muhammad ben Yahya as-Suli
* Tsuraguki, bardd Japaneaidd

Categori:946
Kenneth Branagh

Actor o'r Deyrnas Unedig yw **Kenneth Branagh** (ganwyd 10 Rhagfyr 1960).

Cafodd ei eni ym Melffast, Gogledd Iwerddon.  Priododd Emma Thompson ym 1989.

## Ffilmiau
* *A Month in the Country* (1988)
* *Henry V* (1989)
* *Dead Again* (1991)
* ''Peter's Friends* (1992)
* *Swing Kids* (1993)
* *Much Ado About Nothing* (1993)
* *Mary Shelley's Frankenstein* (1994) as Dr. Victor Frankenstein
* *Othello* (1995) as Iago
* *Hamlet* (1996) as Hamlet
* *The Gingerbread Man* (1998)
* *The Theory of Flight* (1998)
* *Celebrity* (1998)
* *Wild Wild West* (1999)
* *The Road to El Dorado* (2000)
* *Love's Labour's Lost* (2000)
* *Conspiracy* (ffilm teledu) (2001)
* *Rabbit-Proof Fence* (2002)
* *How to Kill Your Neighbor's Dog* (2002)
* *Harry Potter and the Chamber of Secrets* (2002)
* *Warm Springs'' (2005)

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion o Ogledd Iwerddon
Perseus (cytser)

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Perseus**. Fe'i enwir ar ôl Perseus, cymeriad chwedlonol ym mytholeg Roeg a oedd yn fab i Zews a Danaë. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. 

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Perseus

Mae'n ymhell i'r gogledd yn yr awyr yn y Llwybr Llaethog rhwng Cassiopeia a'r Pleiades. Ei sêr disgleiriaf yw Mirfak ac Algol.

Mae Algol, neu *Beta Persei*, yn seren newidiol enwog. Mae'r seren yn disgleirio gyda maintioli gweladwy o 2.3, ond yn edwino bob 2.867 diwrnod i faintioli 3.5. Achosir hyn gan seren llai disglair symud rhwng y seren ddisgleiriaf a'r Cysawd yr Haul oherwydd bod y ddwy seren yn cylchroi o'i amgylch.

O ganlyniad i'w lleoliad yn y Llwybr Llaethog, mae nifer o glystyrau sêr yn Perseus. Mae'r seren Mirfak, neu *Alffa Persei*, a nifer o sêr llai disglair cyfagos yn ffurfio *Clwstwr Alffa Persei*, clwstwr agored sydd un o'r clystyrau sêr agosaf i'r Cysawd yr Haul.

300px|bawd | NGC 869 a NGC 884, y *Clwstwr Dwbl* yn Perseus

Mae dau glwstwr sêr, NGC 869 a NGC 884, cyfagos i'w gilydd, yn hawdd i'w weld trwy binocular. Adnabyddir fel y *Clwstwr Dwbl*. Adnabyddir hefyd fel *h* a *χ Persei* ar ôl eu enwau mewn hen gatalogau sêr.
Yr alaeth ddisgleiriaf yn y clwstwr yw NGC 1275, ffynhonnell radio a phelydr X pwerus a adnabyddir hefyd fel Perseus A.

## Gweler hefyd
*Sêr gwib Perseid

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Perseus", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau
945

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
940 941 942 943 944 - **945** - 946 947 948 949 950 

----

## Digwyddiadau 
*Edmund I, brenin Lloegr yn goresgyn Ystrad Clud
*Yr Alban yn meddiannu Cumberland a Westmorland
*Credir fod cynhadledd Hywel Dda yn Hendy-gwyn ar Dâf i greu Cyfraith Hywel oddeutu'r dyddiad yma
*Lothair II, brenin yr Eidal ym cymryd meddiant o'r Edial

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Hamdani
*Igor, Tywysog Kiev
*Ki no Tsurayuki
*Krešimir I o Croatia

Categori:945
Draco

Gall **Draco** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Draco - cytser yn hemisffer y Gogledd
*Draco - gŵr cyfraith yn Athen yn y cyfnod Clasurol

**Draco** oedd y gair Groeg am
*Draig
Draco (cytser)

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y de yw **Draco**. "Draco" yw'r gair Lladin am "ddraig". Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. 

Lleolir ymhell i'r gogledd yn yr awyr yng nghymdogaeth Seren y Gogledd ac Ursa Minor. Ei gymdogion eraill yw Ursa Major, Boötes, y Corona Borealis, Hercules a Lyra.

Un o'r gwrthrychau mwyaf trawiadol yn Draco yw'r Nifwl Llygad y Gath.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Draco

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Draco", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau
Draco (gŵr cyfraith)

Gŵr cyfraith yn yr Athen Glasurol oedd **Draco** (fl. 7g CC).

Yn ôl traddodiad y system o gyfreithiau a ddyfeisiwyd ganddo oedd yr enghraifft gymhwysfawr gyntaf o gyfreithiau i gael ei lunio yn Athen. Roedd ei gôd cyfreithiol mor hallt fel bod y gair 'draconaidd' yn cael ei ddefnyddio byth ers hynny i ddisgrifio unrhyw gyfraith neu fesur ddigyfaddawd a llym. Noddwedid cyfraith Draco gan y defnydd helaeth o'r gosb eithaf, cosb a weinyddid gan y wladwriaeth yn hytrach na'r unigolyn neu'r teuelu am y tro cyntaf yn hanes Groeg yr Henfyd.

Pan ddaeth Solon i rym dirymodd gyfraith Draco yn 590 CC, gan gadw y deddfau ynglŷn â llofruddiaeth yn unig.

Categori:Cyfraith
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Groegiaid
Cadell ap Rhodri

Roedd **Cadell ap Rhodri** (bu farw 909) yn frenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru.

Roedd Cadell yn fab i Rhodri Mawr. Ar farwolaeth ei dad yn 878 etifeddodd Seisyllwg, ac yn 904/905 cipiodd Deyrnas Dyfed a rhoddodd hi i'w fab, Hywel Dda, i'w rheoli. Pan fu farw Cadell yn 909, unodd Hywel y ddwy deyrnas i greu teyrnas Deheubarth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Marwolaethau 909
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Dyfed
Nifwl Llygad y Gath

250px|bawd|Nifwl Llygad y Gath

Mae **Nifwl Llygad y Gath** (Rhif Catalog Sêr NGC: NGC6543) yn nifwl planedol yng nghytser Draco.

Categori:Draco (cytser)
Llygad y Gath
Cytser

320px|bawd|Cytser Orïon yn atlas sêr y seryddwr Johann Hevelius o'r flwyddyn 1690

Rhanbarth seryddol yn yr awyr o safbwynt rhywun yn edrych o'r Ddaear yw **cytser**. Ceir 88 ohonyn nhw heddiw yn hemisfferau'r De a'r Gogledd ac maen' nhw'n dilyn ffiniau cydnabyddiedig. Mae cytser yn cynnwys nifer o sêr a galaethau a chyrff nefol eraill sy'n aml yn dwyn enw'r cytser, e.e. Messier 31, "Y Galaeth Troellog yn Andromeda".

Yn wreiddiol grwpiau o sêr heb ffiniau gosodedig oedd y cytser yn hemisffer y Gogledd, gyda phob un yn cynrhychioli duw, duwies neu anifail mytholegol, fel Andromeda, Draco, Perseus a Cassiopeia. Mae eu henwau'n Lladin ac yn deillio o chwedlau Groeg yr Henfyd. Mae enwau'r cytser yn hemisffer y De yn fwy diweddar.

Fe wnaeth yr Undeb Seryddol Rhyngwladol gydnabod 88 cytser yn swyddogol ym 1922. Fe ddiffiniodd yr Undeb ffiniau swyddogol ychydig wedi hynny.


Categori:Seryddiaeth
Danaë

[300px|bawd|Paentiad gan [Tintoretto yn dangos Zews fel cawod o aur yn ffrwythloni **Danae**, er gwaethaf ymdrechion ei morwyn i'w rwystro]]

Ym mytholeg Roeg mae **Danaë** (Hen Roeg: Δανάη) yn ferch i'r brenin Acrisius o Argos. Cafodd ei chloi i fyny mewn tŵr efydd gan ei thad am ei fod yn ofni oracl a broffwydolasai y byddai mab iddi yn ei ladd.

Syrthiodd Zews, prif dduw y pantheon Olympiaidd, am y ferch a llwyddodd i cael cyfathrach â hi trwy newid ei hun yn gawod o aur a disgyn yn ei harffed trwy dwll yn y to (symbolaidd am belydrau'r haul yn ffrwythlonni'r ddaear yn y gwanwyn). Esgorodd Danaë ar fab, yr arwr Perseus. Mewn braw ac ofn am ei fywyd, gorchmynodd y brenin i Danae a'i fab gael eu rhoi mewn cist neu gasgen o ryw fath a'u taflu i'r môr. Gyrrwyd y gist gan y tonnau i ynys Seriphos lle cafodd Danae a'i fab gysgodi yn nhŷ'r bugail (neu bysgotwr) Dictys. Roedd brawd Dictys, Polydectes, pennaeth yr ynys, eisiau cael Danaë i'w briodi ond gwrthododd hi. Yn y diwedd llwyddodd ei fab Perseus i ddianc gyda hi o'r ynys a'i dychwelyd i dir mawr Groeg.

Yn ogystal â'r motif llên gwerin rhyngwladol am blentyn yn cael ei daflu ar drugaredd y dyfroedd mewn cist o ryw fath, fel yn achos Gwion Bach (Taliesin Ben Beirdd) a Moses, mae'n amlwg fod cysylltiad rhwng Danae â'r duwiesau ffrwythlondeb, efallai fel agwedd ar Y Fam Dduwies, neu Dduwies y Ddaear ei hun.

Mae'n bosibl hefyd fod yr enw Danae yn amrywiad ar enw duwies adnabyddus a enwir Dôn yn y traddodiad Cymreig; ceir olion o'i henw ar afonydd ledled Ewrop.

Cyfansoddodd y bardd Simonides delyneg enwog am Danaë.

## Ffynhonnell 
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Anubis

**Anubis** (ffurf Groeg ar yr enw Eiffteg *Anpu*) oedd hebryngwr eneidiau'r meirw ym mytholeg yr Aifft. Mae'n cael ei bortreadu fel siacal du gyda chynffon flewog neu ffigwr dynol gyda phen siacal; roedd yr anifail hwnnw'n gysegredig iddo. Roedd y Groegiaid yn ei uniaethu â Hermes, negesydd y duwiau. Roedd ganddo deml anferth yn Cynopolis ('Dinas y Ci').

Fe'i cysylltir ag embalmio o gyfnod cynnar iawn yn hanes yr Aifft. Roedd yn arfer gweddïo iddo ar ran y meirw.

Yn y cyfnod cynharaf roedd yn bedwerydd fab i Ra a'i ferch oedd Kebehut. Ond yn ddiweddarach ymunodd â theulu Osiris a thyfodd traddodiad iddo gael ei eni'n fab gordderch i Nepthys, gwraig Set. Cafodd ei fagu gan y dduwies Isis. Aeth allan gydag Osiris i oresgyn y byd.

Pan 'lofruddiwyd' Osiris dyfeisiodd Anubis y defodau angladd cyntaf erioed. Lapiodd gorff Osiris mewn cadachau - yr enghraifft gyntaf o wneud *mummy* - ac fe'i enwyd 'Arglwydd y Lapiau Mummy' oherwydd hynny. Roedd y duw llai Upuaut yn ei gynorthwyo yn y gwaith hynny yn ddiweddarach.

Yn nes ymlaen mae Anubis yn cael ei bortreadu yn arwain eneidiau gerfydd y llaw o flaen Osiris yn ei lys.

Yn y cyfnod Helenistaidd a Rhufeinig cafodd yr enw Hermanubis. Mae gan yr awdur Apuleius ddisgrifiad trawiadol ohono yn ei lyfr *Yr Asyn Euraidd*.

### Cyfeiriadau
*amryw awduron, *Egyptian Mythology* (Hamlyn, Llundain, 1966)
*amryw awduron, *Larousse Encyclopedia of Mythology* (Llundain, sawl argraffiad)

Categori:Mytholeg Eifftaidd
Categori:Cŵn mytholegol
944

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
939 940 941 942 943 - **944** - 945 946 947 948 949 

----

## Digwyddiadau 
* Sefydlu dinas Algiers gan Buluggin ibn Ziri.
* Abu Yazid yn gwrthryfela yn erbyn y Fatimidion.
* Adeiladu Mosg Al-Askari.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:944
943

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
938 939 940 941 942 - **943** - 944 945 946 947 948 

----

## Digwyddiadau 
* Cystennin II, brenin yr Alban yn ymddeol a throi'n fynach; ei gefnder Malcolm I, brenin yr Alban yn dod yn frenin
* Dinas Barda, Azerbaijan yn cael ei chipio gan y Rus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Harald I, brenin Norwy
* Wang Kon, sefydlydd brenhinllin Goryeo.

Categori:943
Perseus (mytholeg)

Duw neu arwr Groeg oedd **Perseus** (Hen Roeg: Περσεύς). Roedd yn fab i Zews a Danaë, ferch Acrisios.

Cenhedlodd Zews Berseus trwy ddisgyn fel cawod o aur yn arffed Danaë. Ar ôl ei geni cafodd ei rhoi mewn casgen gyda'i fam a'i ollwng ar drugaredd y môr (motiff llên gwerin a geir mewn sawl diwylliant – y Taliesin chwedlonol er enghraifft) am fod oracl yn proffwydo y byddai Acrisios yn cael ei ladd ganddo.

Glaniodd y gasgen ar ynys Seriphos lle magwyd Perseus.

Ceir sawl chwedl enwog a gysylltir â Pherseus. Yr enwocaf efallai yw'r hanes am ei daith i ladd Medusa, un o'r Gorgoniaid, a dwyn ei phen ofnadwy. Llwyddodd i wneud hynny gyda chymorth y dduwies Athena a roes ddrych iddo fel na fyddai edrychiad y gorgon yn ei droi'n garreg. Ar ôl torri pen Medusa mae march rhyfeddol yn dod i'r golwg. Dyma Pegasos ac mae Perseus yn hedeg i ffwrdd ar y march asgellog.

Yn ail ran y chwedl mae'n ennill llaw Andromeda, ferch Cepheus gan y dduwies Cassiopeia. Roedd Cassiopeia wedi bostio bod Andromeda'n degach na'r Nereidau, morynion Poseidon, duw'r môr. I ddial y sarhad anfonodd Poseidon dilyw ac anghenfil o'r môr i wlad Cassiopeia a Cepheus. Proffwydolodd oracl Jupiter Ammon, yn yr Aifft, fod modd cael gwared â'r gorthrwm hynny trwy offrymu Andromeda i'r anghenfil. Rhwymodd Cepheus ei ferch i graig ar lan y môr. Yn ffodus daw Perseus i'r adwy. Mae'n lladd yr anghenfil trwy ddangos pen ofnadwy Medusa iddo ac yn achub Andromeda.

Ar ôl ei phriodi mae Perseus yn mynd ag Andromeda i Argos ac yn sefydlu llinach brenhinol y Perseidiaid yn y deyrnas enwog honno.

Enwir y cytser Perseus ar ei ôl.

Roedd y chwedlau am Perseus yn adnabyddus ledled yr Henfyd a cheir cyfeiriadau niferus ato yn llenyddiaeth a chelf y cyfnod Clasurol, er enghraifft gan Ofydd yn ei *Metamorphoses* ac Apollonius Rhodius yn ei *Argonautica*.

## Ffynonellau
*J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
*Oscar Seyffert, *Dictionary of classical Antiquities* (Llundain, 1902)

Categori:Arwyr ym mytholeg Groeg
Categori:Mytholeg Roeg
Cassiopeia (cytser)

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Cassiopeia** (Cymraeg: **Llys Dôn**). Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. 

Mae'n gorwedd yng nghanol y Llwybr Llaethog bron, yn agos i Seren y Gogledd. Ei gymdogion yw Cepheus, Perseus ac Andromeda. Mae'n un o'r cytserau mwyaf disglair a hawdd i'w adnabod. Mae'r pum seren ddisgleiriaf yn ffurfio siâp 'W' yn yr awyr. Mae'n cynnwys gweddillion dau supernova diweddar, Seren Tycho a Cassiopeia A, sy'n ffynhonnell signalau radio gref.

Fe'i enwir ar ôl cymeriad ym mytholeg Roeg, Cassiopeia, oedd yn wraig i Cepheus brenin Ethiopia ac yn fam i Andromeda. Trawsnewidiwyd y cymeriadau hyn i gyd yn gytserau – yn ogystal â Cassiopeia ei hun, ceir Cepheus ac Andromeda.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Cassiopeia

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Cassiopeia", Awyr Dywyll Cymru


Categori:Cytserau
940

9g - **10g** - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - **940au** - 950au 960au 970au 980au 1000au
935 936 937 938 939 - **940** - 941 942 943 944 945 

----

## Digwyddiadau 
*Gorm yr Hen yn frenin Denmarc

## Genedigaethau 
*Abu'l-Wafa, mathemategydd o Iran
*Géza, *fejedelem* y Magyariaid (tua'r flwyddyn yma)

## Marwolaethau 
*ar-Radi (Caliph Baghdad)
*Taira no Masakado, arweinydd llinach Taira.

Categori:940
939

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
934 935 936 937 938 - **939** - 940 941 942 943 944 

----

## Digwyddiadau 
* Fietnam, dan yr enw Dai Co Viet, yn ennill annibyniaeth oddi wrth Tsieina
* Edmund I, brenin Lloegr yn dod i'r orsedd
* 14 Gorffennaf - Pab Steffan VIII yn olynu Pab Leo VII fel y 127fed pab
* Yr Arabiaid yn colli Madrid i Deyrnas Leon

## Genedigaethau 
* Romanus II Ymerawdwr Bysantaidd

## Marwolaethau 
* 13 Gorffennaf - Pab Leo VII
* 2 Hydref - Gilbert, Dug Lorraine
* 27 Hydref - Athelstan, brenin Lloegr, tua 44

Categori:939
Dinas Powys (bryngaer)

Mae **Dinas Powys** yn fryngaer fechan o tua 0.08ha, rhyw dair milltir i'r de-orllewin o ddinas Caerdydd a hanner milltir i'r gogledd o bentref Dinas Powys gyda llethrau serth.

## Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Cerdin; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

## Disgrifiad
Saif Dinas Powys ar fryn rhyw 200 troedfedd o uchder. Bu cloddio archaeolegol ar y safle rhwng 1954 a 1958. a gwnaed nifer o ddarganfyddiadau diddorol, yn enwedig arteffactau o'r Oesoedd Canol. Cafwyd hyd i olion o ddechrau Oes yr Haearn, o'r 5ed a'r 6g ac o ddiwedd yr 11g.

Y darganfyddiadau o'r bumed a'r 6g yw'r rhai mwyaf diddorol; Dinas Powys yw'r safle bwysicaf o'r cyfnod yma i'w darganfod yng Nghymru hyd yn hyn. Ymhlith y darganfyddiadau roedd darnau crochenwaith o ardal Môr y Canoldir, gwydr o ffynhonnell Diwtonaidd a gwaith metel Celtaidd. Credir fod Dinas Powys yn llys pennaeth neu frenin yn y cyfnod yma. Cafwyd hyd i ddwy adeilad petrual yn mesur tua 7.5m.

## Llyfryddiaeth
* Alcock, Leslie (1963) *Dinas Powys: an Iron Age, Dark Age and Early Medieval settlement in Glamorgan* (Gwasg Prifysgol Cymru).

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Bro Morgannwg
938

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
933 934 935 936 937 - **938** - 939 940 941 942 943 

----

## Digwyddiadau 
* Brenhinllin Liao yn meddiannu Peking

## Genedigaethau 
*Hugh Capet, Brenin Ffrainc (bu farw 996)

## Marwolaethau 
*Thankmar, hanner brawd Otto I Fawr

Categori:938
Dinas Powys

Gall **Dinas Powys** gyfeirio at:

*Bryngaer Dinas Powys, ychydig i'r de o Gaerdydd
*Pentref Dinas Powys gerllaw'r fryngaer.
Teml Jupiter Ammon

200px|bawd|Alecsander yn cael ei enw'n fab Jupiter Ammon yn Siwa (darlun o lyfr, 1696)
**Teml Jupiter Ammon** oedd sedd un o oraclau pwysicaf yr Henfyd. Roedd yn gysegredig i'r duw Jupiter Ammon ac yn sefyll mewn gwerddon ar safle ger tref werddon Siwa heddiw, yn yr Aifft.

Ffurf hybrid ar y duw brodorol Ammon (neu 'Hammon') oedd Jupiter Ammon (roedd yn arfer gan y Rhufeiniaid gysylltu duwiau brodorol â'r duwiau clasurol). Dywedir i'r deml gael ei godi naill ai gan Bacchus neu Heracles i nodi'r llecyn lle datguddiodd Ammon ffynnon. Portreadir y duw gyda chyrn maharen ar ei ben.

Roedd y deml tua naw diwrnod i'r gorllewin o ddinas Alecsandria. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu deunaw canrif cyn oes yr ymerodr Augustus, tua 1700 CC felly. Gwir neu beidio, roedd y deml yn hen. Dywedir fod cant o offeiriaid yn ei gwasanaeth. Yng nghysegrfan mewnol y deml safai cerflun efydd o'r duw addurnedig â nifer o feini gwerthfawr ac yn sefyll ar bedestal aur.

Tyrrai pobl o bob rhan o'r Môr Canoldir a'r tu hwnt i ymgynghori â'r oracl enwog. Roedd yr oracl hynny'n gysylltiedig ag oracl Dodona yng Ngwlad Groeg yn ôl Herodotus ac eraill, gan fod dwy golomen wedi hedfan o Thebes (yn Yr Aifft) i'w sefydlu. Y dyn enwocaf i ymweld â'r oracl oedd Alecsander Fawr. Dywedodd yr oracl ei fod yn fab i Jupiter ei hun. Afraid dweud nad oedd pawb yn barod i gredu hynny a suddodd enw'r oracl ac erbyn oes Plutarch roedd wedi colli llawer o'i ddylanwad.

Erbyn heddiw nid oes llawer o'r deml yn sefyll. Lleolir Siwa yn Anialwch Gorllewinol yr Aifft, ger y ffin â Libia. Mae'n lle anghysbell iawn.

## Ffynonellau
*C. Dalrymple Belgrave, *Siwa, the Oasis of Jupiter Ammon* (The Bodley Head, Llundain)
*J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)
*Robin Maugham, *Journey to Siwa* (Chapman and Hall, Llundain, 1950). Hanes taith i werddon Siwa gyda disgrifiad da o'r deml a'i hanes.

Categori:Oraclau'r Henfyd
Jupiter Ammon
Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Aifft
937

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
932 933 934 935 936 - **937** - 938 939 940 941 942 

----

## Digwyddiadau 
*Athelstan, brenin Lloegr yn fuddugol yn Mrwydr Brunanburh
*21 Medi - Magdeburg yn dod yn brifddinas yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

## Genedigaethau 
*Dug William IV o Aquitaine (bu farw 995)

## Marwolaethau 
*11 Gorffennaf - Rudolph II, Brenin Bwrgwndi
*14 Gorffennaf - Arnulf I, Dug Bafaria

Categori:937
936

9g - **10g** - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - **930au** - 940au 950au 960au 970au 980au
931932 933 934 935 - **936** - 937 938 939 940 941 

----

## Digwyddiadau 
*3 Ionawr - Pab Leo VII yn olynu Pab Ioan XI fel y 126ed pab.
*Taejo, brenin Goryeo (Wanggeon) yn gorchfygu Hubaekje.
*Otto I yn cael ei goroni yn Aachen.
*Louis IV yn dod yn frenin Ffrainc

## Genedigaethau 
*Abu al-Qasim, ysgolhaig Mwslimaidd

## Marwolaethau 
*Henri y Ffowliwr, brenin Almaenig
*Gyeonhwon, Brenin Hubaekje

Categori:936
Mynd

Berf afreolaidd yn y Gymraeg yw **mynd**.

## Tablau amser

### Amser presennol
*amhersonol:* eir

### Amser amherffaith
*amhersonol:* eid

### Amser gorffennol
*amhersonol:* aed

### Amser gorchmynnol
*amhersonol:* eler

Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg