open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rosa Manus

Ffeminist, swffragét a heddychwr o'r Iseldiroedd oedd **Rosa Manus** (20 Awst 1881 - 28 Ebrill 1943) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ymgyrchu dros y bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn ail blentyn allan o saith yn Amsterdam ar 20 Awst 1881 a bu farw yn Ravensbrück. Iddewon cyfoethog oedd ei rhieni, ac roedd ei thad, Henry Philip Manus, yn werthwr tybaco a'i mam, Soete Vita Israël, yn wraig tŷ.

## Ymgyrchu
Daeth Manus i gysylltiad â'r mudiad rhyngwladol dros rhoi'r bleidlais i fenywod yn 1908 yng Nghyngres y Gynghrair Ryngwladol ar Ddioddef Menywod (IWSA). Yn y Gyngres ym 1908, cyfarfu a'r swffragét o'r Iseldiroedd, Aletta Jacobs, a'r swffragét Americanaidd, Carrie Chapman Catt, a fyddai'n dod yn gydweithwyr a ffrindiau gydol oes iddi. Datblygodd Catt a Manus berthynas agos iawn.

Yn dilyn Cyngres 1908, daeth Manus yn ysgrifennydd Cymdeithas Iseldiroedd dros Etholfraint Menywod.

Yn 1915, chwaraeodd Manus ran bwysig wrth drefnu Cyngres Ryngwladol y Menywod yn yr Hâg. Yn dilyn hyn, cafodd ei phenodi'n ysgrifennydd Pwyllgor Rhyngwladol y Menywod dros Heddwch Parhaol, a adwaenir yn ddiweddarach fel Cynghrair Rhyngwladol y Merched dros Heddwch a Rhyddid (WILPF).

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gynghrair Ryngwladol Menywod dros Heddwch a Rhyddid am rai blynyddoedd.

## Yr Ail Ryfel Byd
Cafodd Manus ei alltudio gan y Natsïaid yn 1940 a'i throsglwyddo i wersyll crynhoi Ravensbrück ym mis Hydref 1941. Mae'n debygol iddi farw mewn siambr nwy yn Bernburg ym 1942, ond nid oes tystiolaeth bendant.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Iseldiroedd
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Amsterdam
Ysgol Rhyd y Llan

Ysgol gynradd yn Llanfaethlu, Ynys Môn, yw **Ysgol Rhyd y Llan** yn nhalgylch ysgol Uwchradd Bodedern.

Pennaeth yr ysgol yw Nia Lloyd Thomas. Mae hi'n ysgol cyfrwng Cymraeg ac mae tua 150 o blant ar y gofrestr.

Cychwynwyd yr ysgol yn 2017 drwy gau a chyfuno ysgolion Ysgol Ffrwd Win, Ysgol Llanfachraeth ac Ysgol Cylch y Garn. Gwnaed nifer fawr o ddarganfyddiadau archeoloegol wrth i'r ysgol cael ei hadeiladu, gyda tai Neolithig yn dyddio nôl dro 6,000 o flynyddoedd.

Mae 7 dosbarth lliw gwahanol yn yr ysgol gan cynnwys Coch, Gwyrdd, Glas, Piws, Leim, Melyn, a Glas Golau. Mae'r feithrinfa wedi symud o'r ty coffi ym mhentref Llanfaethlu i'r ysgol. Y cwmni yno yw Mudiad Meithrin. Mae yna glwb pêl-droed pob nos Fawrth a chlwb ymarfer corff hefo'r urdd bob nos Iau. 

Llwyddodd yr ysgol i ennill y gwpan Mrs Woolie yn Eisteddfod yr Urdd. Grwp o 6 o blant yn blwyddyn 4 cafodd y gwpan am y darn o gelf gorau yn Eisteddfod yr Urdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ysgolion cynradd Cymraeg
Categori:Ysgolion Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Christa Wolf

Awdures o'r Almaen oedd **Christa Wolf** (née **Ihlenfeld**; 18 Mawrth 1929 – 1 Rhagfyr 2011) sy'n nodigedig am ei gwaith fel sgriptiwr, gwleidydd, nofelydd ac awdur ysgrifau. Roedd yn un o'r awduron mwyaf a hanai o Ddwyrain yr Almaen.

## Magwraeth
Fe'i ganed yn Gorzów Wielkopolski ar 18 Mawrth 1929 a bu farw yn Berlin lle'i claddwyd ym Mynwent Dorotheenstadt. Priododd Gerhard Wolf. Ei rhieni oedd Otto a Herta Ihlenfeld, ac fe'i ganed yn Landsberg an der Warthe, a oedd bryd hynny yn Rhanbarth Brandenburg,

Roedd yn gymharol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes; ymunodd â'r Blaid Undod Sosialaidd yr Almaen 1949 a'i gadael ym Mehefin 1989, chwe mis cyn i'r gyfundrefn Gomiwnyddol gwympo.

## Beirniadaeth arni
Ers ailuno'r Almaen, mae gwaith Wolf wedi cael ei ystyried yn ddadleuol gan rai beirniaid llenyddol. Ar ôl cyhoeddi *Was bleibt*, dadleuodd beirniaid Gorllewin yr Almaen, fel Frank Schirrmacher, fod Wolf wedi methu â beirniadu awdurdodaeth cyfundrefn Gomiwnyddol Dwyrain yr Almaen, tra bod eraill yn galw ei gweithiau'n "foesol". Mae ei hamddiffynwyr yn cydnabod rôl Wolf wrth sefydlu llais llenyddol Dwyrain yr Almaen.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau'r DDR, Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, Pwyllgor Canolog Plaid Sosialaidd yr Almaen, Academy of Arts, Berlin am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Gorzów Wielkopolski
Manuel Puig

Nofelydd, sgriptiwr ffilm, a dramodydd o'r Ariannin oedd **Manuel Puig** (28 Rhagfyr 1932 – 22 Gorffennaf 1990). Ei gampwaith ydy'r nofel *El beso de la mujer araña* (1976).

Ganwyd yn General Villegas, Talaith Buenos Aires, yr Ariannin, a chafodd ei fagu yno yn y pampas. Roedd ei fam yn hoff iawn o'r sinema, a chafodd Manuel ei swyno gan fyd ffilmiau yn gynnar yn ei oes. Symudodd i'r brifddinas Buenos Aires yn 12 oed i fynychu'r ysgol breswyl. Astudiodd athroniaeth ym Mhrifysgol Buenos Aires o 1948, a dysgodd Saesneg, Ffrangeg, ac Eidaleg drwy wylio ffilmiau.

Aeth i Rufain yn 1956 i astudio cyfarwyddo ffilm mewn ysgol ffilm arbrofol, a gweithiodd ar effeithiau arbennig y ffilm *A Farewell to Arms* (1957).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Pamela Bacarisse, *The Necessary Dream: A Study of the Novels of Manuel Puig* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1988).
* Pamela Bacarisse, *Impossible Choices: The Implications of the Cultural References in the Novels of Manuel Puig* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1993).
* Suzanne Jill Levine, *Manuel Puig and the Spider Woman: His Life and Fictions* (Llundain: Faber & Faber, 2000).

Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Dramodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith Buenos Aires
Categori:Pobl fu farw ym Morelos
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Ariannin
Silvina Ocampo

Bardd a llenores straeon byrion yn yr iaith Sbaeneg a chyfieithydd ac arlunydd  o'r Ariannin oedd **Silvina Ocampo** (28 Gorffennaf 1903 – 14 Rhagfyr 1993).

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin, i deulu cefnog. Un o'i chwiorydd hŷn oedd Victoria Ocampo, cyhoeddwr y cylchgrawn llenyddol *Sur*. Astudiodd Silvina baentio ym Mharis.

Priododd y llenor Adolfo Bioy Casares, yn 1940, a chawsant ferch o'r enw Marta yn 1954. Roedd yn gyfeillgar â nifer o feistri llên yr Ariannin yn yr 20g, gan gynnwys Jorge Luis Borges a Julio Cortázar. Cydweithiodd ar sawl gwaith â'i gŵr, gan gynnwys y gyfrol o straeon *Los que aman, odian* (1948).  Ymhlith ei chyfrolau o farddoniaeth mae *Poemas de amor desesperado* (1949) ac *Amarillo celeste* (1972), ac ymhlith ei chasgliadau ffuglen mae *Autobiografia de Irene* (1959), *La furia* (1961), ac *El Destino en las ventanas* (1987). Cyfieithiodd waith nifer o lenorion Americanaidd i'r Sbaeneg, gan gynnwys Emily Dickinson, Edgar Allan Poe, ac Herman Melville.

Cydweithiodd Ocampo, Bioy Casares, a Borges wrth olygu *Antología de la literatura fantástica* (1940) ac *Antología poética argentina* (1941).

Bu farw yn Buenos Aires yn 90 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Cyfieithwyr o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Peintwyr o'r Ariannin
Categori:Pobl o Buenos Aires
Susan B. Anthony

Ffeminist, swffragét a diwygiwr cymdeithasol o'r Unol Daleithiau oedd **Susan B. Anthony** (15 Chwefror 1820 - 13 Mawrth 1906) sy'n nodigedig am ymgyrchu dros bleidlais i ferched. Chwaraeodd ran ganolog a blaenllaw yn yr ymgyrch i gael pleidlais i fenywod, sef yr hyn a elwir heddiw yn 'etholfraint'.

## Magwraeth
Yn enedigol o deulu o Grynwyr, crefydd sydd wedi ymrwymo i gydraddoldeb cymdeithasol, casglodd ddeisebau gwrth-gaethwasiaeth pan oedd yn 17 oed. Yn 1856, daeth yn asiant gwladwriaeth Efrog Newydd ar gyfer Cymdeithas Gwrth-Gaethwasiaeth America (yr *American Anti-Slavery Society*).

Fe'i ganed yn Adams ar 15 Chwefror 1820 a bu farw yn Rochester, Efrog Newydd o niwmonia ac fe'i claddwyd yno, ym Mynwent Mount Hope.  

## Ymgyrchu
Yn 1851, cyfarfu ag Elizabeth Cady Stanton, a ddaeth yn gyfaill a chydweithiwr gydol oes iddi mewn gweithgareddau diwygio cymdeithasol, yn bennaf ym maes hawliau menywod. Yn 1852, sefydlodd Gymdeithas Ddirwestol Menywod Efrog Newydd (''New York Women's State Temperance Society*) ar ôl i Anthony gael ei hatal rhag siarad mewn cynhadledd dirwestol oherwydd ei bod yn fenyw. Yn 1863, fe wnaethant sefydlu Cynghrair Cenedlaethol y Merched Teyrngar (*the Women's Loyal National League*), a gynhaliodd yr ymgyrch ddeiseb fwyaf yn hanes yr Unol Daleithiau hyd at hynny, gan gasglu bron i 400,000 o lofnodion i gefnogi diddymu caethwasiaeth.

Rhai cerrig milltir yn ei bywyd:

* 1866, sefydlodd Cymdeithas Hawliau Cyfartal America (*American Equal Rights Association''), a fu'n ymgyrchu dros hawliau cyfartal i fenywod ac Americanwyr Affricanaidd. 
* 1868, cyhoeddodd bapur newydd ar hawliau merched o'r enw *The Revolution*.
* 1869, sefydlodd Gymdeithas Genedlaethol Etholfraint y Merched (*National Woman Suffrage Association*) pan holltwyd am gyfnod byr mudiad y merched. 
* 1890, unwyd y mudiad yn ffurfiol; cyfunwyd eu sefydliad â'r Gymdeithas dros Etholfraint y Merched *American Woman Suffrage Association*, gydag Anthony yn arwain y gymdeithas newydd.
* 1876, dechreuodd Anthony a Stanton gyd-ysgrifennu, gyda Matilda Joslyn Gage, ar yr hyn a dyfodd yn y pen draw i fod yn lyfryn chwe cyfrol: *History of Woman Suffrage*.

## Ennill yr hawl i bleidleisio 
Yn 1872, cafodd Anthony ei harestio am bleidleisio yn ei thref enedigol, Rochester, Efrog Newydd, ac fe'i dyfarnwyd yn euog mewn achos llys a gafodd lawer o gyhoeddusrwydd. Er iddi wrthod talu'r ddirwy, gwrthododd yr awdurdodau gymryd camau pellach. Yn 1878, trefnodd Anthony a Stanton i Gyngres yr Unol Daleithiau dderbyn gwelliant ar gynnig, a roddodd, ar ddiwedd y dydd, yr hawl i ferched i bleidleisio.

## Aelodaeth 
Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Weriniaethol. Bu'n aelod o Ferched y Chwyldro Americanaidd am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1906
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Massachusetts
Baner Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd

Mae **baner Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd** (Arabeg: منظمة التعاون الاسلامي); Ffrangeg: *Organisation de la Coopération Islamique*; Saesneg: *Organisation of Islamic Cooperation*) yn wyn gydag arwyddlun y sefydliad yn y canol. Mae'r arwyddlun hwn yn cynnwys hanner lleuad cilgant gwyrdd yn coflodedio'r glôb gan greu un siâp cylch cyflawn. Yng nghanol y byd ceir delwedd o'r Kaaba (*Al-Kaaba al-Musharrafa*),sef y graig sanctaidd sydd yng nghanol dinas Meca. Mae elfennau'r arwyddlun yn cynrychioli athroniaeth gorfforaethol y sefydliad yn ôl ei statudau newydd. Mabwysiadwyd y faner newydd hon ar 28 Mehefin 2011. Mae'r Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd yn fudiad ag iddi wladwriaethau sy'n aelodau ar draws gogledd Affrica a'r Dwyrain Canol a'r Dwyrain pell.

## Baner flaenorol
Rhwng 1981 a 2011 roedd gan y Sefydliad faner wahanol. Roedd hon yn cynnwys maes gwyrdd i gynrychioli ffrwythlondeb y tiroedd Islamaidd (credir hefyd ei fod yn symbol o Islam). Yn y canol, roedd cilgant coch yn gwynebu ar i fyny tu fewn i ddisg gwyn sy'n symbol o Islam. Roedd y ddisg wen yn cynrychioli heddwch rhwng y Mwslimiaid a phobloedd y byd. Ar y ddisg, mae'r geiriau الله أكبر, ("Allahu Akbar", sef, 'Duw sydd fwyaf') mewn ysgrifen Arabeg gan ddefnyddio caligraffeg Arabeg gyfoes.

## Dolenni
* Gwefan Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Crefydd
Categori:Islam
Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd
Lillian Dove Willcox

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Lillian Dove Willcox** (1875 – 1963) a oedd yn un o gefnogwyr ac amddiffynwyr mwyaf selog Emmeline Pankhurst.

Ganwyd Dove-Willcox yn Bedminster, Bryste ym 1875. Bu farw ei gŵr ym 1908. Am gyfnod, bu'n byw ym Mryste lle mynychodd cangen Gorllewin Lloegr o'r ''Women's Social and Political Union'' (WSPU). Y flwyddyn ganlynol, ar 29 Mehefin 1909, cafodd ei harestio yn Nhŷ'r Cyffredin ar ôl ceisio lobïo ar ran y WSPU.

## Ymgyrchydd dros hawliau merched
Cafodd ei dedfrydu i fis yng Ngharchar Holloway ond cafodd ei rhyddhau'n gynnar ar ôl iddi fynd ar streic newyn. Yn ddiweddarach, cafwyd hi a Theresa Garnett yn euog o ymosod ar warden yn Holloway. Unwaith eto, aeth ar streic newyn i gael ei rhyddhau o ddedfryd deg diwrnod.

Gwahoddwyd Dove-Wilcox i "Eagle House" yn Batheaston yng Ngwlad yr Haf ym 1910. Llysenw "Eagle House" oedd ''"Suffragette's Rest"'' oherwydd ei gefnogaeth i'r mudiad hawliau merched. Roedd yn gartref i'r swffragetiaid Mary Blathwayt a'i mam Emily.

Fel y Blathwayts, cynigiodd Dove Wilcox lety i swffragetiaid gan gynnwys yr eithafwr Mary Richardson, yn ei bwthyn yn Nyffryn Gwy. Syrthiodd Mary dros ei phen a'i chlustiau gyda Dove-Wilcox ac ysgrifennodd farddoniaeth am ei chariad tuag ati. Yn 1911, trosglwyddwyd cadair y WSPU Gorllewin Lloegr i Dove-Wilcox gan y cyn-gadeirydd Annie Kenney a mynegodd ei theyrngarwch i'r Pankhursts.

Dechreuodd rhai aelodau anghytuno â WSPU. Roedd Emmeline a Christabel Pankhurst yn mynnu ymgyrchu mwy milwriaethus, mwy eithafol ac ym 1913 gwahanodd y teulu Pankhurst a'r WSPU dros fater llosgi bwriadol. Ymunodd Dove-Wilcox â Sylvia Pankhurst ac eraill a greodd Ffederasiwn Swffragetiaid Dwyrain Llundain (*East London Federation of Suffragettes*).

Bu farw yn Ealing yn 1963.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Fryste
Categori:Swffragetiaid
Clara Codd

Awdur, ffeminist a swffragét o Ddyfnaint, Lloegr oedd **Clara Codd** (10 Hydref 1876 - 3 Ebrill 1971) sy'n nodigedig am iddi dreulio cyfnod mewn carchar ac am iddi dreulio ei hoes yn gweithio dros y Gymdeithas Theosoffyddol (*the Theosophical Society*).

## Magwraeth
Fe'i ganed yn "Pill House", Bishop's Tawton ar 10 Hydref 1876 a bu farw yn Heatherwood Hospital. 

Hi oedd plentyn hynaf Henry Frederick Codd a Clara Virginia (g. Botto) Codd. Roedd ganddi naw brawd a chwiorydd a chafodd ei haddysgu gartref. Yn 15 oed daeth yn anffyddiwr. Ar ôl marwolaeth ei thad, symudodd y teulu i Genefa lle'r oedd Codd yn gweithio fel athro-riant (*governess*), model gwisgoedd ac athrawes ffidil a phiano. Cafodd ei throi'n Theosoffydd ar ôl clywed Llywydd cyntaf y Gymdeithas Theosoffyddol, Henry Steel Olcott, yn rhoi sgwrs yn Genefa.

## Yr ymgyrchydd
[bawd|chwith|Codd yn plannu coeden gydag [Annie Kenney a Florence Canning ar 25 Ebrill 1909 yng ngardd "Eagle House"]]

Yn 1903 symudodd y teulu i Loegr ac ymunodd â'r Gymdeithas Theosoffyddol. Ym 1907 ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched, mudiad eithas milwriaethus (''Women's Social and Political Union'' yn yr iaith frodorol).

Gofynnodd Aeta Lamb iddi helpu i drefnu ymweliad gan Christabel Pankhurst ac Annie Kenney a'r flwyddyn ganlynol fe'i hetholwyd yn ysgrifennydd etholedig cangen WSPU Caerfaddon. Gerllaw roedd cartref Mary Blathwayt, swffragét arall. Roedd ei rhieni'n byw yn "Eagle House" yn Batheaston. Ymwelodd bron pob un o'r swffragetiaid Prydeinig blaenllaw â'r tŷ a byddai Codd yn aros yno, ac yn cysgu gydag Annie Kenney.

Arestiwyd Codd ym 1908 y tu allan i Dŷ'r Cyffredin ac fe'i dedfrydwyd i fis o garchar. Roedd Christabel Pankhurst yn awyddus i ddod o hyd i swydd iddi, ond gwrthododd Codd y cynnig. Mae'n ymddangos iddi ddieithrio o'r grŵp ar ôl hynny.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Categori:Swffragetiaid
Castell Baglan

Castell ym mwrdreistref sirol Castell-nedd Port Talbot yw **Plas Baglan** neu **Gastell Baglan**. Mae'n enghraifft prin iawn o gastell carreg a adeiladwyd gan Arglwyddi Cymreig yn y 12g. Saif y castell ar lethrau Mynydd Dinas, ar gyrion pentref Baglan]], ac i'r gogledd o dref Port Talbot. Mae'n safle cryf, gan ddominyddu'r tir rhwng y bryniau a'r môr, ble saif Port Talbot heddiw. Yn y 12g roedd ar y ffin rhwng yr amddiffynwyr a'r goresgynnwyr Normaniaid a'u cestyll yng Nghynffig a Phenybont.

Er bod coedwig yn tyfu dros y safle nawr, mae olion y waliau yn dangos ffurf a maint y castell oedd yn cynnwys tŵr neu neuadd ar y llawr uchaf. Ychydig iawn o dystiolaeth ysgrifenedig sy'n bodoli, ond mae cyfnod cynnar y castell, ei ffurf a'i safle unig yn awgrymu'n gryf ei fod yn gadarnle Arglwyddi Cymreig Afan. Mae'n debyg yr adeiladwyd y castell ar ôl i'r Arglwydd Rhys ddinistrio castell Normanaidd Aberafan ym 1153. Un o Arglwyddi Afan oedd Morgan Gam (1217-1241). Gyda chestyll y Normaniaid ym Mhenybont ac yng Nghynffig, roedd Plas Baglan, felly, ar y ffin.

Defnyddiwyd Castell Baglan i lywodraethu'r ardal ond ar ôl i Arglwyddi Afan adeiladu castell yn Aberafan a chreu tref yn y 14g, collodd ei bwysigrwydd amddiffynnol. Datblygodd y castell fel cartre i deulu'r arglwyddi hyn, gyda chysylltiadau yn hwyrach gyda'r bonheddwr a'r bardd Ieuan Gethin ab Ifan ap Lleisan ap Rhys (1400-1480).

Credir mai oedd Plas Baglan "Castell y wiryones", y mwya gorllewinol o'r tri chastell, a nodwyd ym Maglan gan Edward Llwyd (gyda Chastell Bolan a chaer o'r Oes Haearn). Mae'n debyg iddo ddadfeilio'n arw yny 17g.

Mae'r safle yn heneb gofrestredig ond mewn perchnogaeth breifat. Mae llwybr cyhoeddus yn rhedeg yn agos iddo.

## Cyfeiriadau
Baglan
Baglan
Y Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd

Mae'r **Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd** (Arabeg: منظمة التعاون الاسلامي); (Ffrangeg: * Coopération Islamique*; Saesneg: *Organisation of Islamic Cooperation*) yn sefydliad rhyngwladol sy'n grwpio gwladwriaethau'r crefydd Mwslemaidd. Crewyd y Sefydliad yn 1969 yn ystod Cynhadledd Rabat ac a ffurfiolodd ddwy flynedd yn ddiweddarach.

Mae pencadlys y Sefydliad yn Jeddah, prifddinas Arabia Sawdi, ar arfordir Sawdi Arabia gyda'r Môr Coch. Mae ganddi 57 o aelodau, gan gynnwys cynrychiolaeth Awdurdod Palesteina. Ar 28 Mehefin 2011 newidiwyd yr enw o'r un wreiddiol sef "Sefydliad y Gynhadledd Islamaidd" (Arabeg: منظمة المؤتمر الإسلامي; Ffrangeg: *Organisation de la Conférence Islamique*; Saesneg: *Organization of the Islamic Conference*).

Mae ei weithredoedd yn gyfyngedig i'r gweithgarwch cydweithredol ymhlith ei aelodau, yn enwedig yn y frwydr yn erbyn imperialaeth, neocoloniaeth a thros rhyddid Palestina. Yn hanesyddol cynhaliwyd nifer o gyngherddau a gyfrannodd at ei ddatblygiad: Lahore (1974), Mecca (1981), Casablanca (1984), Kuwait (1987), Dakar (1991). Mae ei gwaddol yn llai na rhai'r Gynghrair Arabaidd.

## Strwythur mewnol
: * Uwchgynhadledd Penaethiaid Gwladol: Yn cyfarwyddo'r sefydliad trwy gyfarfodydd rheolaidd bob tair blynedd.
: * Cynhadledd Gweinidogion Tramor: Maent yn cyfarfod mewn sesiynau cyffredin blynyddol ac maent yn gyfrifol am weithredu polisïau ar gyfer datblygu'r sefydliad.
: * Ysgrifenyddiaeth Gyffredinol: Corff gweithredol wedi'i ethol am bedair blynedd a'i gynorthwyo gan bedwar dirprwy.

## Ysgrifenyddion Cyffredinol 
## Aelodaeth
Rhestr y 57 gwladwriaeth sy'n aelod o'r Sefydliad: 
### Affrica
### Asia
### Ewrop
### De America
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Sefydliad dros Gydweithio Islamaidd


Categori:Sefydliadau 1969
Categori:Sefydliadau Islamaidd
Categori:Sefydliadau a leolir yn Jeddah
Categori:Sefydliadau rhynglywodraethol
Amoreg

Iaith ddiflanedig sy'n perthyn i'r grŵp o ieithoedd 'Cananeaidd' yw'r **Amoreg**, iaith yr Amoniaid a oedd yn arfer byw yn Nheyrnas Ammon, sydd bellach yng Ngwlad Iorddonen. Yn ei thro, mae'r grŵp Cananeaidd ('Cananeg'?) yn perthyn i deulu o ieithoedd a elwir yn Ieithoedd Semitaidd, fel y mae  Aramaeg a Moabeg. Fe'i disgrifiwyd gyntaf fel iaith ar wahân yn 1970 gan yr Eidalwr, Giovanni Garbini, ond ôl Glottolog, gan gyfeirio at Huehnergard a Rubin (2011), nid yw'r Amoreg yn iaith wahanol, ar wahân i'r Hebraeg.

Ychydig o enwau pobl a oroesodd y canrifoedd, ond mae'n cynnwys Nahash a Hanun, o'r Beibl. Mae'r grŵp Cananeaidd yn perthyn yn agos i Hebraeg a Moabeg. Dylanwadwyd ar yr Amoreg gan yr Aramaeg, gan gynnwys defnyddio "bd", yn hytrach na'r "śh" Hebraeg Beiblaidd ar gyfer "gwaith". Yr unig wahaniaeth nodedig arall rhyngddi â Hebraeg Beiblaidd yw iddi gadw'n achlysurol yr enw unigol, benywaidd -t (e.e., ’šħt "siswrn", ond ‘lyh "haint (ben.)".)

Dim ond pytiau byrion o'u hiaith sydd wedi goroesi, yn bennaf o'r 9g CC, e.e. Ysgrifiad Caer Ddinesig Amman neu Potel Tell Siran ac ychydig o grochenwaith 'ostraca'.

## Testun
## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 

Categori:Ieithoedd hynafol
Categori:Ieithoedd diflanedig
Categori:Gwlad Iorddonen
Ardaloedd Llywodraethol Gwlad Iorddonen

Mae Gwlad Iorddonen wedi'i rannu'n ddeuddeg o '*ardaloedd llywodraethol (*muhafazah* )*', sy'n cael eu penu gan y Weinyddiaeth Fewnol. Ym 1994, crëwyd pedair ardal lywodraethol newydd: Jerash, Ajloun, Madaba ac Aqaba. Cafodd Ardal Lywodraethol Jerash ac Ardal Lywodraethol Ajloun eu creu allan o rannau o Ardal Lywodraethol Irbid, torrwyd Ardal Lywodraethol Madabaallan o Ardal Lywodraethol Aman a thynnwyd Ardal Lywodraethol Aqaba allan o Ardal Lywodraethol Ma'an. Rhennir llywodraeth leol ymhellach i ardaloedd (*liwa*) ac yn aml yn is-ardaloedd (q*da*).

## Daearyddiaeth 
Yn ddaearyddol, mae Ardaloedd Llywodraethol Gwlad Iorddonen wedi'u lleoli mewn un o dri rhanbarth: Rhanbarth y Gogledd, y Rhanbarth Canolog a Rhanbarth y De. Nid yw'r tri rhanbarth daearyddol yn cael eu dosbarthu yn ôl ardal neu boblogaethau ond yn hytrach gan gysylltedd daearyddol a phellter ymhlith y canolfannau poblogaeth. Mae Mynyddoedd Moab yn Ardal Lywodraethol Karak yn gwahanu Rhanbarth y De o'r Rhanbarth Canolog. Mae canolfannau poblogaeth Rhanbarth y Canolbarth a'r Gogledd yn cael eu gwahanu'n ddaearyddol gan fynyddoedd Ardal Lywodraethol Jerash. Yn gymdeithasol, mae canolfannau poblogaeth Amman, Salt, Zarqa a Madaba yn ffurfio un ardal fetropolitan fawr le mae rhyngweithiadau busnes yn y dinasoedd hyn o dan ddylanwad Amman tra bod dinasoedd Jerash, Ajlwn, a Mafraq yn bennaf o dan ddylanwad dinas Irbid.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwleidyddiaeth Gwlad Iorddonen
Categori:Daearyddiaeth Gwlad Iorddonen
Julia Varley

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Julia Varley** (1871 - 1952) sy'n nodigedig am ei gwaith fel undebwr llafur ac ymgyrchydd dros hawliau merched. Dechreuodd weithio mewn melin pan oedd yn 12 oed.

Fe'i ganed yn Bradford yn 1871 a bu farw yn Swydd Efrog yn 1952. 

## Ymgyrchydd
Yn 1909 symudodd Varley i Birmingham a sefydlodd gangen o Ffederasiwn Cenedlaethol Gweithwyr Menywod yn ffatri Cadbury yn Bournville. Bu hefyd yn ymwneud â streic merched yn ffatri gwneud cadwyni Cradley Heath yn 1910 a streic Black Country 1913, ac yn ddiweddarach eisteddodd ar Gyngor Cyffredinol Cyngres yr Undebau Llafur.

Derbyniodd y CBE yn 1931 ac ymddeolodd yn 1938.

Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Bradford
Petra

Dinas hanesyddol ac archeolegol yn ne Gwlad Iorddonen yw **Petra** (   *Al-Batrāʾ*  ; ), a oedd yn wreiddiol yn cael ei hadnabod gan ei thrigolion fel **Raqmu**. Mae Petra yn gorwedd ar lethr Jabal Al-Madbah mewn basn ymhlith y mynyddoedd sy'n ffurfio ochr ddwyreiniol y dyffryn Araba sy'n rhedeg o'r Môr Marw i Gwlff Aqaba.

Credir fod pobl wedi ymgartrefu yn Petra mor gynnar â 9,000 CC, a bod y ddinas wedi'i sefydlu fel prifddinas Teyrnas Nabataeaidd tua'r 4g CC. Roedd y Nabataeaid yn Arabiaid nomadig a fuddsoddodd yn agosrwydd Petra at y llwybrau masnach drwy ei sefydlu fel canolbwynt masnach y rhanbarth.

bawd|chwith|Y llwybr cul (Siq) sy'n arwain i Petra
Llwyddodd y Nabateaid i sicrhau cyfalaf trwy fasnachu effeithiol a daeth Petra'n ganolbwynt i'w cyfoeth. Ceir cyfeiriad at ymosodiad ar y ddinas dan orchymyn Antigonus I yn 312 CC. Roedd y Nabataeaid, yn wahanol i'w gelynion, yn gyfarwydd â byw yn yr anialwch diffaith, ac roeddent yn gallu gwrthyrru ymosodiadau trwy ddefnyddio tir mynyddig yr ardal. Roeddent yn arbennig o fedrus wrth gasglu dŵr glaw, amaethu a cherfio cerrig. Ffynnodd Petra yn y  1g OC pan adeiladwyd y deml Al-Khazneh enwog - fel beddrod i'r Brenin Nabataeaidd Aretas IV, yn ôl pob tebyg, a chyrhaeddodd poblogaeth y ddinas ei huchafbwynt o tua 20,000 o drigolion. 
bawd|300px|chwith|Petra gyda'r hwyr

Er i'r Deyrnas Nabataeaidd droi'n wladwriaeth ddibynnol ar yr Ymerodraeth Rufeinig yn y ganrif gyntaf CC, dim ond yn 106 OC y collwyd ei hannibyniaeth. Syrthiodd Petra i ddwylo'r Rhufeiniaid, a aeth ati i'w chysylltu â Nabataea a'i hailenwi yn Arabia Petraea. Lleihaodd pwysigrwydd Petra wrth i lwybrau masnach y môr ddod i'r amlwg, ac ar ôl i ddaeargryn 363 ddinistrio llawer o strwythurau. Gwelodd y Cyfnod Bysantaidd nifer o eglwysi Cristnogol yn cael eu hadeiladu, ond parhaodd y ddinas i ddirywio, ac erbyn dechrau'r cyfnod Islamaidd daeth yn lle gwag lle yr oedd llond llaw yn unig o nomadiaid yn byw. Nid oedd yn hysbys i'r byd hyd nes iddo gael ei ailddarganfod yn 1812 gan Johann Ludwig Burckhardt.

Ceir mynediad i'r ddinas trwy geunant Siq, sy'n 1.2 cilomedr (0.75 milltir) o hyd ac yn arwain yn uniongyrchol at y Khazneh. Mae Petra hefyd yn enwog am ei phensaernïaeth sydd wedi'i naddu o'r graig a'i system dŵr, a elwir hefyd yn "Ddinas y Rhosyn" oherwydd lliw'r garreg y mae wedi'i naddu ohoni. Mae wedi bod yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1985. Mae UNESCO wedi ei ddisgrifio fel "un o nodweddion diwylliannol mwyaf gwerthfawr treftadaeth dyn". Yn 2007, pleidleisiwyd Al-Khazneh yn un o 7 Rhyfeddod Newydd y Byd. Mae Petra'n symbol o Wlad Iorddonen, yn ogystal a'i hatyniad twristiaeth mwyaf poblogaidd. Daeth miliwn o dwristiaid i'w gweld yn 2010, ond gwelwyd gostyngiad yn y blynyddoedd wedi hynny oherwydd ansefydlogrwydd gwleidyddol yn y rhan honno o'r byd. Serch hynny, ymwelodd tua 800,000 o dwristiaid â'r safle yn 2018. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Pensaernïaeth Gwlad Iorddonen
Categori:Hanes hynafol Gwlad Iorddonen
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwlad Iorddonen
Categori:Lefant
Ammon

Cenedl neu deyrnas hynafol Semitaidd eu hiaith oedd **Ammon** i'r dwyrain o'r Iorddonen, rhwng dyffrynnoedd Arnon a Jabbok, a leolir yng Ngwlad Iorddonen heddiw.

Prif ddinas y wlad oedd Rabbah neu Rabbath Ammon, ac yma y saif dinas fodern Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen. Mae Milcom a Molech (a all fod yr un) yn cael eu henwi yn y Beibl Hebraeg fel duwiau Ammon, felly gelwir pobl y deyrnas hon yn "Blant Ammon", "Amonitiaid" neu "Amoniaid".

## Hanes
Gelwir y tirigaeth ehangach, lle lleolir Ammon yn "Llwyfandiroedd Traws-Iorddonen Ganol", ardal a wladychwyd gan yr Amoniaid o ddiwedd yr ail fileniwm CC hyd at (o leiaf) yr ail ganrif ÔC. Llwyddodd yr Amoniaid i gadw'n annibynnol oddi wrth Ymerodraeth Newydd Assyria drwy dalu gwrogaeth i frenin yr Asyriaid, ond llyncwyd sawl brenhiniaeth arall gan yr Asyriaid gan iddyn wrthod talu gwrogaeth, gan greu teyrnas enfawr Assyria. Nodir ar fonolithau Kurkh i Baasha ben Ruhubi, brenin yr Amoniaid ymladd ochr-yn-ochr â Ahab (o gynghrair rhwng Israel a Syria) yn erbyn Shalmaneser III ym mrwydr Qarqar yn 853 BC, fwy na thebyg gan gynrychioli Hadadezer, brenin Aramag Damascus. Yn 734 BC roedd yr Ammonit Sanipu yn frenin a gynrychiolodd (neu'n ddeiliad) Tiglath-Pileser III.
[bawd|chwith|Adeiladwyd [Qasr Al Adb gan lywodraethwr Ammon yn 200 BC]]

Dengys archeoleg a hanes yn dangos bod Ammon wedi ffynnu yn ystod cyfnod yr Ymerodraeth Newydd Assyria. Mae hyn yn groes i'r farn glasurol, i Draws-Iorddonen naill ai gael ei ddinistrio gan Nebuchadnezzar II, neu wedi dioddef dirywiad cyflym yn dilyn dinistr Jwda gan y brenin hwnnw. Mae tystiolaeth newydd yn awgrymu bod Ammon wedi llewyrchu o'r cyfnod Neo-Babylonian i'r cyfnod Persiaidd.

Fodd bynnag, ychydig o sôn a geir am yr Amoniaid drwy'r cyfnodau Persiaidd a'r Oes Helenistaidd cynnar, ond  ymddengys yr Amoniaid yn ystod cyfnod y Macabeiaid (Hebraeg: "Maqabim"). Gwnaeth yr Amoniaid, gyda rhai o'r llwythau cyfagos, eu gorau glas i wrthsefyll yr Iddewon o dan Judas Maccabaeus.

Mae cofnod olaf o'r Amoniaid i'w gael yn yr 2il ganrif CC yn *Nialog Iustinus Martyr gyda Trypho* lle mae'n cadarnhau fod y genedl yn dal i fodoli.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Gwlad Iorddonen
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Iorddonen

bawd|300px|Lleoliad Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Iorddonen
Dyma restr o **Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Iorddonen.**

## Cefndir 
Mae Safleoedd Treftadaeth y Byd Sefydliad Addysgol, Gwyddonol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig (UNESCO) yn safleoedd o bwys i dreftadaeth ddiwylliannol neu naturiol fel y disgrifiwyd yng Nghonfensiwn Treftadaeth y Byd UNESCO, a sefydlwyd ym 1972. Derbyniodd Gwlad Iorddonen y confensiwn ar 5 Mai 1975, gan wneud ei safleoedd hanesyddol yn gymwys i'w cynnwys ar y rhestr. Ers 2016, mae pum safle yn yr Iorddonen wedi'u cynnwys.

## Safleoedd Treftadaeth y Byd 
### Eglurhad o'r tabl
: **Safle**: a enwyd ar ôl dynodiad swyddogol Pwyllgor Treftadaeth y Byd  
: '*Delwedd*: Llun o'r safle
: **Lleoliad** ; ar lefel dinas, rhanbarthol, neu daleithiol a geo-gymheiriaid 
: **Meini prawf**; fel y'i diffinnir gan Bwyllgor Treftadaeth y Byd  
: **Ardal**; mewn hectarau ac (erwau). Os yw ar gael, mae maint y glustogfa wedi'i nodi hefyd. Mae'r diffyg gwerth yn awgrymu nad yw UNESCO wedi cyhoeddi unrhyw ddata 
: **Blwyddyn**; pryd y cafodd y safle ei dderbyn i Restr Treftadaeth y Byd 
: **Disgrifiad**; gwybodaeth gryno am y safle, gan gynnwys rhesymau dros gymhwyso fel safle mewn perygl, os yw'n berthnasol

### Y Rhestr
## Rhestr wrth gefn 
Yn ogystal â safleoedd sydd wedi'u derbyn i restr Treftadaeth y Byd, gall aelod-wladwriaethau gadw rhestr o safleoedd wrth gefn y gallant eu hystyried ar gyfer eu henwebu. Derbynnir enwebiadau ar gyfer rhestr Treftadaeth y Byd dim ond os rhestrwyd y safle o'r blaen ar y rhestr wrth gefn. Ers 2016, mae Jordan yn rhestru pedwar ar ddeg eiddo ar ei restr wrth gefn: 

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwlad Iorddonen
Catherine Osler

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Catherine Osler** (26 Chwefror 1854 - 16 Rhagfyr 1924) sy'n nodigedig am ei gwaith fel diwygiwr cymdeithasol ac fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

## Magwraeth
Ganed **Catherine Courtauld Taylor** yn Bridgwater ar 26 Chwefror 1854 a bu farw yn Edgbaston. Undodwyr oedd ei rhieni: William a Catherine Taylor, ac roeddent hefyd yn aelodau o Gymdeithas Etholfraint y Merched, Birmingham (''Birmingham Women's Suffrage Society''), ers ei sefydlu. Catherine oedd eu merch hynaf ac etholwyd hi'n swyddog o'r gymdeithas, yn drysorydd ac yn 1885 fe'i hetholwyd yn ysgrifennydd. Bedair blynedd yn ddiweddarach cyfarfu'r *Emancipation Union* yn Birmingham a gwahoddwyd Osler i gadeirio sesiwn lle rhannodd ei huchelgais i gael menywod i gymryd rhan mewn llywodraeth leol.

Gwrthwynebai gweithredoedd treisgar, milwriaethus rhai aelodau o fudiad y swffragét ac ysgrifennodd yn feirniadol iawn o weithredoedd rhai o aelodau o Undeb Gwleidyddol a Chymdeithasol y Merched (''the Women's Social and Political Union''). Er hyn, ni chytunodd a'r modd treisgar y deiliwyd gyda charcharorion benywaidd. Yn wir, yn 1909, oherwydd polisi'r llywodraeth Ryddfrydol o orfodi merched oedd ar ympryd i fwyta, ymddiswyddodd fel llywydd Cymdeithas Ryddfrydol y Merched, Birmingham.

Yn 1911, ymunodd Osler gyda Phwyllgor Gweithredol Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Etholfraint y Merched (NUWSS).
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Wlad yr Haf
Categori:Swffragetiaid
Minnie Baldock

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Lucy Minnie Baldock** (20 Tachwedd 1864 - 10 Rhagfyr 1954). Gydag Annie Kenney, cyd-sefydlodd y gangen gyntaf o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched.

## Dyddiau cynnar
Fe'i ganed yn Bromley-by-Bow ar 20 Tachwedd 1864. Gweithiodd mewn gwaith llafurus, trwm a phriododd ym 1888. Roedd yr *East End*, Llundain yn adnabyddus am ei dlodi ac ymunodd y Baldocks â'r Blaid Lafur Annibynnol ar ôl i'r sosialaidd Keir Hardie gael ei ethol yn aelod seneddol ym 1892.

## Ymgyrchydd
Gweithiodd gyda Charlotte Despard a Dora Montefiore a chymerodd gyfrifoldeb dros y Gronfa Diweithdra leol a ddefnyddiwyd i liniaru caledi eithafol. Ni chaniatawyd i fenywod fod yn aelodau seneddol, ond dewisodd yr ILP hi fel eu hymgeisydd i eistedd ar Fwrdd Gwarcheidwaid West Ham (*West Ham Board of Guardians*) yn 1905.

Baldock ac Annie Kenney sefydlodd y gangen gyntaf o'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched, yn Canning Town, a hynny yn 1906. Trefnodd y ddwy fenyw nifer o gyfarfodydd yn Neuadd Gyhoeddus Canning Town. Mynychodd Baldock gyfarfod cyn-etholiadol o'r Rhyddfrydwyr ar 21 Rhagfyr 1905, yn y Royal Albert Hall wedi ei gwisgo fel 'morwyn' i Annie Kenney a wisgodd gôt ffwr. Eisteddai'r ddwy mewn bocs, yn agos i'r llwyfan, cyn i Kenney hongian baner dros ymyl y bocs, gyda'r geiriau 'Pleidleisiau i Fenywod!', a chan weiddi datganiadau ffeministaidd a chreu aflonyddwch.

Arestiwyd Baldock ar 23 Hydref 1906, ynghyd â Nellie Martel ac Anne Cobden Sanderson, am ymddygiad afreolus yn ystod agoriad y Senedd Lloegr.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Bromley-by-Bow
Rhestr o feysydd awyr yng Ngwlad Iorddonen

bawd|Maes Awyr Rhyngwladol y Brenin Hussein
Dyma **restr o feysydd awyr yng Ngwlad Iorddonen**, wedi'u trefnu yn ôl lleoliad.

## Rhestr 
Mae codau ICAO yn seiledig â Cyhoeddiad Gwybodaeth Awyrennaeth Comisiwn Rheoleiddio Hedfan Sifil Gwlad Iorddonen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwlad Iorddonen
Emmeline Pethick-Lawrence

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Emmeline Pethick-Lawrence**, y farwnes Pethick-Lawrence (21 Hydref 1867 - 11 Mawrth 1954) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros hawliau merched. Sefydlodd Pethick-Lawrence y papur newydd *Pleidleisiau i Fenywod* gyda'i gŵr ym 1907.

## Magwraeth
Fe'i ganed ym Mryste ar 21 Hydref 1867 a bu farw yn Gomshall, Surrey. Dyn busnes oedd ei thad a hi oedd yr ail blentyn o 13 o blant; fe'i danfonwyd i aros mewn ysgol breswyl pan oed yn 8 oed.

Priododd Frederick Pethick-Lawrence, barwn 1af Pethick-Lawrence yn 1901, wedi iddi newid ei agwedd wleidyddol, gyda gogwydd tuag at y Rhyddfrydwyr. Roedd gan y ddau gyfrifon banc ar wahân, rhywbeth prin iawn yr adeg honno.

O 1891 tan 1895 gweithiodd Pethick fel "chwaer y bobl" dros Genhadaeth Gorllewin Llundain yn Cleveland Hall, ger Sgwâr Fitzroy. Helpodd Mary Neal redeg clwb merched yn y genhadaeth. Yn hydref 1895, gadawodd hi a Mary Neal y genhadaeth i gyd-sefydlu'r Espérance Club, clwb i fenywod a merched ifanc na fyddent yn ddarostyngedig i gyfyngiadau'r genhadaeth, lle gallent arbrofi gyda dawns a drama. Dechreuodd Pethick hefyd *Maison Espérance*, cydweithfa gwneud gwisgoedd gydag isafswm cyflog, diwrnod wyth awr a chynllun gwyliau.

## Ymgyrchydd dros hawliau merched
 yn 1915, gan gynnwys Jane Addams ac Annie E. Malloy]]

Roedd Pethick-Lawrence yn aelod o Gymdeithas yr Etholfraint (*the Suffrage Society*) ac fe'i cyflwynwyd i Emmeline Pankhurst ym 1906. Daeth yn drysorydd Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (WSPU), a sefydlwyd gan Pankurst ym 1903, a chododd £134,000 dros gyfnod o chwe blynedd.

Arestiwyd y pâr a'u garcharu yn 1912 am gynllwynio, yn dilyn protest a oedd yn cynnwys torri ffenestri, er eu bod ill dau wedi anghytuno â'r math treisgar hwn o weithredu. Ar ôl cael eu rhyddhau o'r carchar, cafodd y Pethick-Lawrences eu disodli o'r WSPU gan Emmeline Pankhurst a'i merch Christabel, oherwydd eu hanghytundeb ynglŷn ag ymgyrchu mwy radical, mwy milwriaethus.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1954
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Fryste
Maha Ali

**Mae Maha Ali** ( Arabeg : **مها علي** ; ganwyd 17 Mai 1973) yn wleidydd o Wlad Iorddonen ac yn beiriannydd diwydiannol. Mae hi'n gyn Gweinidog dros Ddiwydiant, Masnach a Chyflenwad  Deyrnas Hashemite yr Iorddonen, gan gymryd y swydd ar ôl ad-drefnu cabinet yn llywodraeth Abdullah Ensour ar 2 Mawrth 2015.

## Bywyd ac addysg gynnar 
Ganwyd Maha Ali yn Amman ym 1973. Mae ei thad yn feddyg blaenllaw yn yr Iorddonen ac yn Gadfridog wedi ymddeol o Luoedd Arfog yr Iorddonen. Mae hi'n dairieithog mewn Arabeg, Saesneg a Ffrangeg.

Mae gan Ali B.Sc. mewn peirianneg ddiwydiannol o Brifysgol yr Iorddonen, diploma polisi masnach o Sefydliad Masnach y Byd yn y Swistir ac MBA o Brifysgol Iorddonaidd yr Almaen.

## Gyrfa wleidyddol 
Dechreuodd Ali ei gyrfa wleidyddol ym 1998. O fis Awst 1998 tan fis Chwefror 2001, roedd yn ymchwilydd yn Sefydliad Masnach y Byd. Yna cafodd Ali ei benodi'n Bennaeth Masnach yn Adain Gwasanaethau'r Adran Polisi Masnach Dramor hyd fis Ebrill 2002. Rhwng mis Ebrill 2002 a mis Ebrill 2003, roedd hi'n gweithio fel dirprwy gynghorydd economaidd ar genhadaeth barhaol Iorddonen i'r Cenhedloedd Unedig.

Yn ystod ei chyfnod fel Ysgrifennydd Cyffredinol, arweiniodd drafodaethau ar dderbyn Gwlad Iorddonen i'r WTO ac roedd yn bennaeth ar ddirprwyaeth Iorddonen ar ymlyniad y wlad i'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Bu Ali hefyd yn cynnal colofn buddsoddiadau a masnach Cyfarfod Partneriaeth Deauville yn 2012 ac mae wedi chwarae rôl allweddol yn ystod cyfarfodydd cyd-bwyllgor gyda phartneriaid masnach Iorddonen. Yn ogystal, arweiniodd waith ar gytundebau masnach rydd hanesyddol Iorddonen gyda'r Unol Daleithiau, Singapore, Canada a Thwrci. 
bawd|Ali yn goruchwylio trafodaethau masnach Tsieina a'r Iorddonen yn 2015.
Roedd Ali yn aelod o fwrdd nifer o sefydliadau'r llywodraeth gan gynnwys Corfforaeth Datblygu Menter Iorddonen, Bwrdd Buddsoddi Iorddonen, a Chwmni Parthau Datblygu'r Iorddonen cyn iddi gael ei phenodi'n weinidog.

Ar 2 Mawrth 2015, cafodd Ali ei phenodi'n Weinidog Diwydiant, Masnach a Chyflenwi yn ad-drefniant cabinet Abdullah Ensour.

## Gyrfa addysgol 
Ar ôl ymddeol o wasanaeth cyhoeddus, mae Ali yn gweithio fel athrawes ddiwydiannol yn yr Ysgol Rheolaeth a Gwyddorau Logistaidd Prifysgol Iorddonaidd yr Almaen. Mae ei diddordebau ymchwil yn cynnwys masnach ryngwladol a busnes rhyngwladol.. Mae hi wedi bod yn astudio am Ddoethuriaeth yn Ysgol Busnes Prifysgol Durham.

## Anrhydeddau a dyfarniadau 
Cafodd Ali ei graddio fel yr 8fed Menyw Arabaidd Fwyaf Pwerus gan *Forbes* yn 2015  ac mae wedi ennill sawl medal frenhinol gan Frenin Iorddonen, Abdullah II, am ei heffeithiolrwydd mewn gwasanaeth sifil, gan gynnwys Urdd Annibyniaeth o'r trydydd dosbarth.

Yn 2016, derbyniodd Fedal y Llywodraethwr Cyffredinol gan Lywodraethwr Cyffredinol Canada, David Johnston, am ei hymdrechion i gryfhau masnach rhwng yr Iorddonen a Chanada.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Gwleidyddion o Wlad Iorddonen
Margaret Heitland

Newyddiadurwr ffeministaidd a swffragét o Loegr oedd **Margaret Heitland** (27 Chwefror 1860 - 31 Mai 1938) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

## Magwraeth a gyrfa
Ganed **Margaret Bateson** yng Nghaergrawnt ar 27 Chwefror 1860 a bu farw yno hefyd. Roedd yn ferch i William Henry Bateson a oedd yn bennaeth ar Coleg Sant Ioan, Caergrawnt. Yn 1901 priododd William Emerton Heitland, clasurwr o Goleg sant Ioan. Cawsant fab a merch: Gregory Bateson, seibrnetegydd a'r hanesydd Mary Bateson. Roedd yn chwaer i'r genetegydd William Bateson.  Fe'i claddwyd yn *Ascension Parish Burial Ground*, Caergrawnt, gyda'i gŵr. 

Roedd ei mam a'i dwy chwaer yn credu'n gry yn nhegwch a hawliau cyfartal i ferched ac etholfraint. 

Roedd gan Margaret ddiddordeb mewn newyddiaduraeth y dechreuodd ddilyn y gyrfa yma yn 1886. Cafodd ei phenodi ar staff y cylchgrawn *the Queen* lle bu'n gweithio am y rhan fwyaf o'i gyrfa. Yn 1888, trefnodd ymgyrch a chyfarfodydd ar gyfer Cymdeithas Etholfraint y Menywod (''the Women's Suffrage Society*) ac yn 1895 cyhoeddodd *Professional Women upon their Professions*.

## Ymgyrchydd cymdeithasol
Ym 1913 daeth yn Llywydd Cymdeithas Etholfraint Menywod Caergrawnt, yn aelod o Bwyllgor Gwaith Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Etholfraint y Menywod ac yn is-lywydd y *Central Bureau for the Employment of Women''.

Yn 1912, fel aelod o Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Etholfraint y Merched, ysgrifennodd lythyr i Maud Arncliffe Sennett yn datgan y dylai dynion a menywod gael yr hawl i fyw o dan amgylchiadau gwell. 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1938
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Gaergrawnt
Categori:Swffragetiaid
Margaret Nevinson

Ffeminist o dras Gymreig a anwyd yn Lloegr oedd **Margaret Nevinson** (née Jones; 11 Ionawr 1858 – 8 Mehefin 1932) sy'n nodigedig am ei gwaith fel swffragét ac ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Ganed **Margaret Wynne Jones** yn Vicarage House, Lower Church Gate, yng Nghaerlŷr ar 11 Ionawr 1858 a bu farw yn Llundain ar 8 Mehefin 1932. Bu'n briod i Henry Nevinson.

Cymro Cymraeg o Lanbedr Pont Steffan a rheithor St Margaret's Church, Caerlŷr, oedd ei thad, Timothy Jones (c.1813–1873/4) a'i mam oedd Mary Louisa (c.1830–1888). Dysgodd ei thad Ladin a Groeg i Margaret a'i brodyr. Treuliodd gyfnod anhapus mewn eglwys Gatholig yn Rhydychen, cyn diweddu ei chyfnod addysgol ym Mharis.

Astudiodd addysg, Almaeneg a Lladin, ac yn 63 oed, yn 1882, derbyniodd ddiploma o Brifysgol St Andrews.

## Yr ymgyrchydd
Roedd Nevinson yn un o'r swffragetiaid a adawodd Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod yn 1907, pan holltwyd y mudiad yn dilyn ffrae, gan ffurfio Cynghrair Rhyddid y Menywod (''Women's Freedom League (WFL)''). Ysgrifennodd lawer o erthyglau i'r cylchgrawn WFL, *The Vote*, ac ysgrifennodd lawer o bamffledi pleidlais etholfraint (*suffrage*) gan gynnwys *A History of the Suffrage Movement: 1908-1912*, *Ancient Suffragettes* a *The Spoiled Child and the Law*. Nevinson oedd y fenyw gyntaf i'w gwneud yn Ynad Heddwch yn Llundain.

Ymunodd Margaret â nifer o grwpiau etholfraint merched gan gynnwys WSPU. Yn Gristion ymroddedig, roedd yn aelod o Gynghrair yr Eglwys ar gyfer etholfrainth menywod, ac roedd yn llefarydd ar ran Undeb Etholfraint y Cymric (*the Cymric Suffrage Union*) ac roedd hefyd yn drysorydd Cynghrair Etholfraint y Menywod.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Erthygl Spartacus ar Margaret Nevinson
* 

Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Gaerlŷr
Captain Underpants (cyfres nofelau plant)

Cyfres o nofelau plant darluniedig gan Dav Pilkey, awdur a darlunydd o'r Unol Daleithiau, yw ***Captain Underpants***. Mae'r gyfres yn seiliedig ar anturiaethau dau fachgen, George Beard a Harold Hutchins, sy'n byw yn Piqua, Ohio, a "Captain Underpants", arwr un o'r llyfrau comig mae'r bechgyn yn ei greu. Yn y gyfres, mae'r cymeriad comig Captain Underpants yn dod yn berson "go iawn" ar ôl i George a Harold hypnoteiddio eu prifathro blin, Mr Krupp. Mae Mr Krupp yn datblygu uwch-bwerau trwy yfed suddion estron yn y trydydd llyfr.

Ar ddechrau 2019, roedd y gyfres yn cynnwys 12 llyfr a 10 o weithiau deilliedig, ac enillodd Wobr Dewis y Plant gan Disney Adventures ar 4 Ebrill 2006. Ers 2016, mae'r gyfres wedi'i chyfieithu i dros 30 o ieithoedd, gyda dros 80 miliwn o lyfrau wedi'u gwerthu ledled y byd, Llwyddodd DreamWorks Animation i sicrhau'r hawl i wneud addasiad ffilm animeiddiedig a rhyddhawyd y ffilm ar 2 Mehefin 2017.

Ar ôl i'r brif gyfres gyrraedd ei diwedd gyda'r ddeuddegfed nofel, *Captain Underpants and the Sensational Saga of Sir Stinks-A-Lot*, yn 2015, rhyddhawyd cyfres o weithiau yn deillio ohoni o'r enw *Dog Man* yn 2016. Roedd saith o lyfrau'r gyfres hon wedi'u cyhoeddi ar ddechrau 2019.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau plant
Hen Gastell

Adeiladwyd castell yn dominyddu trosglwyddfa beryglus o afon Nedd gan Morgan ap Caradog ab Iestyn, Arglwydd Afan yn ail hanner y ddeuddegfed ganrif.

Mae’n debyg yr adeiladwyd ar ôl 1153 pryd dinistriwyd castell Normanaidd Aberafan gan Rhys ap Gruffydd ewythr Morgan.

Yn ôl Gerallt Gymro, arweinwyd archesgob Baldwin ym 1188 dros yr afon gan Morgan ap Caradog, tywysog yr ardal.

Saif 1 kilomedr o aber yr afon ar yr ochr gorllewinol, gyferbyn â Llansawel.  Mae’n agos at draphont yr M4, ac uwchlaw'r marina. Yn debyg i Gastell y Nos, nid oedd eisiau gwaith sylweddol achos ei ffurf carregog.

## Cyfeiriadau
* *Glamorgan: Early Castles* RCAHMW HMSO 1991

Categori:Cestyll Castell-nedd Port Talbot
Mijwiz

Offeryn cerddorol traddodiadol sy'n wreiddiol o hauran yng ngogledd Gwlad Iorddonen yw'r **mijwiz**. Erbyn hyn mae'n offeryn poblogaidd ym Mhalesteina, Libanus, Jordan a Syria . Mae ei enw yn golygu "deuol" mewn Arabeg, oherwydd ei fod yn cynnwys dwy bibell gyrs fer o fambŵ wedi'i gosod gyda'i gilydd, gan wneud y mijwiz yn offeryn chwythbrennau sengl.

Mae'r mijwiz yn cynnwys dwy bibell o'r un hyd; mae gan bob pibell tua phump neu chwe thwll bach ar gyfer y bysedd. Mae angen techneg chwarae arbennig o'r enw "anadlu crwn", sy'n anodd ond yn cynhyrchu tôn barhaus, heb doriad i gymryd anadl.

Mae'r mijwiz yn cael ei chwarae yn y Lefant fel cyfeiliant i ddawnsio bol neu dabke, dawns linell werinol y Lefant. Mae'r mijwiz fwyaf poblogaidd heddiw yn y Lefant (Palesteina, Libanus, Syria a'r Iorddonen). Mae llawer o ganeuon gwerin poblogaidd naill ai'n cynnwys y mijwiz ar recordiadau, neu'n cynnwys enw'r offeryn yng ngeiriau'r gân. Un enghraifft yw'r gân dabke enwog o Libanus "Jeeb el Mijwiz ya Abboud" gan y canwr Saba.

Mae'r mijwiz hefyd yn gysylltiedig â'r Arghul (neu yarghoul) sy'n cynnwys un bibell fer gyda phum i chwe thwll a phibell hirach wedi'i chysylltu â hi yn union fel y mijwiz, ac sy'n cynhyrchu sain debyg iawn iddi.

Mae'r mijwiz fel yr arghul yn rhagflaenydd i'r pibgod Albanaidd, ond yn yr achos hwn ar gyfer y mijwiz, mae bochau y chwaraewr gyda'u hanadl crwn yn gweithredu fel y bagiau sy'n cynnwys yr aer fel pibell bag dynol.

Categori:Aeroffonau ag un gorsen
Categori:Offerynnau cerdd Arabaidd