open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sadwrn (sant)

**Sadwrn**, a elwir hefyd yn **Sadwrn Farchog** (ganed tua 480) oedd sylfaenydd eglwysi Llansadwrn (Sir Gaerfyrddin) a Llansadwrn (Ynys Môn). Ffurf Ladin ei enw oedd *Saturnus* neu *Saturninus*. Cymysgir ef yn aml gyda Saturnin, sant a ddanfonwyd o Rufain i Toulouse gan y Pab Fabian yn y ganrif gyntaf O.C.

## Hanes a thraddodiad
Roedd Sadwrn yn frawd i Illtud a mab i Bican. Mae'r enw yn awgrymu iddo fod yn filwr. Dywedir iddo briodi Canna, a bu ganddynt fab, Sant Crallo.

Yn 1742 cafwyd hyd i garreg fedd o tua 550 ym mynwent eglwys Llansadwrn, Môn, sydd yn awr wedi ei gosod ym mur yr eglwys. Yn ôl V. E. Nash-Williams, mae’r arysgrif arni yn darllen:

: HIC BEATUS (-) SATURNINUS SE(PULTUS) (I)ACIT ET SUA SA[NCTA] CONIU(N)X PA(X) (VOBISCUM SIT)

Gellir ei gyfieithu fel:
:*Yma y claddwyd y bendigaid Saturninus a’i wraig sanctaidd. Boed heddwch iddynt.*

Gŵyl mabsant Sant Sadwrn yw 29 Tachwedd, ond mae'n debyg fod hyn oherwydd iddo gael ei gymysgu a Sant Saturninus o Toulouse. Mae cerflun ohono ar fedd yn eglwys Biwmares sy'n ei ddangos fel marchog barfog.

## Eglwysi
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q3398098.
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Gweler hefyd
*Sadyrnin

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Aurignac

Tref fach a chymuned yn département Haute-Garonne yn Ffrainc yw **Aurignac** (pobolgaeth 1,139), ar gwr ogleddol y Pyrenees. Prif dref canton Aurignac (poblogaeth 4,160) ydyw.

Mae'r dref yn enwog am y darganfyddiad a wnawed yno yn 1860 o greiriau cynhanesyddol yn yr ogofâu gerllaw, a arweiniodd at ddiffinio'r Diwylliant Aurignac cynhanesyddol. Pan ddaeth y bobl a elwir Cro-Magnon i Ewrop o Affrica tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl, blodeuai eu diwylliant a buont yn gyfrifol am ddatblygiadau ym meysydd offer a chelf.

Categori:Cymunedau Haute-Garonne
Diwylliant Aurignac

**Diwylliant Aurignac** yw enw'r diwylliant archaeolegol o gyfnod Hen Oes y Cerrig diweddar (Uwch Baleolithig) a geid yn Ewrop a de-orllewin Asia. Blodeuai tua 34,000 i 23,000 o flynyddoedd yn ôl. Tarddiad yr enw yw'r safle archaeolegol nodwedd ger Aurignac ger y Pyrenees yn Ffrainc. Mae rhai archaeologwyr yn ystyried fod y diwylliant Aurignacaidd yn gyfoes â'r diwylliant Périgordaidd a nodweddir gan ei offer carreg.
]]
## "La Paquette" 
Nodweddir diwylliant Aurignac gan "La Paquette", term sy'n disgrio'r cyfuniad o sgiliau gwneud offer cerrig newydd a datblygiadau pwysig ym myd celf; cafwyd rhai o'r enghreifftiau cynharaf o gelf yr ogofâu yn y diwylliant hwn. Roedd eu hoffer callestr yn fwy amrywiol a gorffenedig a gwnaethant addurnau, breichledau ifori hefyd. Mae'r soffistigeiddrwydd hyn yn arwain rhai archaeolegwyr i'w disgrifio fel y bodau dynol modern cyntaf yn Ewrop. Mae diwylliant Cro-Magnon, hefyd yn Ffrainc, yn perthyn i'r Aurignac ac yn dangos ei bod yn homo sapiens yn hytrach na Neanderthaliaid.

## Gweler hefyd 
*Ogofâu Altamira
*Diwylliant Aurignac
*Dyn Cro-Magnon
*Dyn Neanderthal
*Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
*Homo
*Ogofâu Lascaux

Categori:Archaeoleg Ewrop
Categori:Archaeoleg Ffrainc
Categori:Hen Oes y Cerrig
Hafaliad Laplace

Mewn mathemateg, hafaliad differol rhannol yw **hafaliad Laplace**. Fe'i henwyd ar ôl  Pierre-Simon Laplace, a'i dargynfyddodd. Mae datrysiadau'r hafaliad yn bwysig mewn sawl maes gwyddonol (electromagneteg, seryddiaeth, a dynameg hylifau er enghraifft), am eu bod yn disgrifio ymddygiad potensialau trydanol, disgyrchol a hylifol.

## Diffiniad
Mewn tri dimensiwn, y broblem yw i ganfod ffwythiannau \varphi o newidynnau real *x*, *y*, a *z*, fel y gellid differu \varphi dwywaith, a'u bod yn bodloni'r hafaliad:

: 
{\partial^2 \varphi\over \partial x^2 } +
{\partial^2 \varphi\over \partial y^2 } +
{\partial^2 \varphi\over \partial z^2 } = 0.

Ysgrifennir hyn yn aml fel hyn:

: \nabla^2 \varphi = 0 

neu

: \operatorname{div}\,\operatorname{grad}\,\varphi = 0, 

neu

: \Delta \varphi = 0

lle dynoda Δ y gweithredydd Laplace.

Fe gelwir datrysiadau i'r hafaliad yn ffwythiannau harmonig.

Os roddir ffwythiant ansero *f*(*x*, *y*, *z*)ar ochr dde'r hafaliad, hynny yw:

: \Delta \varphi = f

yna gelwir yr hafaliad yn hafaliad Poisson.
Hafaliad Laplace a hafaliad Poisson yw'r enghreifftiau symlaf o hafaliad differol eliptig. Gelwir y gweithredydd differol \nabla^2 neu \Delta (a gellid ei diffinio mewn unrhyw nifer o ddimensiynau) yn weithredydd Laplace.

## Amodau ffin
Y broblem Dirichlet ar gyfer hafaliad Laplace yw i ganfod datrysiad \varphi ar ryw barth D sydd â \varphi yn hafal i ffwythiant neilltuol ar ffin D. Gan fod y gweithredydd Laplace yn ymddangos yn yrhafaliad gwres, mae'n bosib rhoi dehongliad ffisegol fel a ganlyn: pennwch y dymheredd ar ffin y parth, ac yna disgwyl tan fod tymheredd wedi peidio â newid; yna fe fydd tymheredd y mewnedd yn ddatrysiad i'r broblem Dirichlet cyfatebol.

Mae amodau ffin Neumann ar gyfer yr hafaliad yn pennu'r differiad normal \varphi ar D, yn hytrach na gwerth \varphi ei hun. Yn ffisegol, mae hyn yn cyfateb i lunio potensial ar gyfer maes fectoraidd, lle dim ond ar ffin D y gwyddys effaith y potensial.

Mae ffwythiannau harmonig (hynny yw, datrysiadau i hafaliad Laplace) yn ddadansoddol o fewn y parth lle mae'r hafaliad yn cael ei bodloni. Fel gydag unrhyw hafaliad differol llinol homogenaidd, os mae dau ffwythiant y ddatrysiadau i hafaliad Laplace, yna mae eu swm (neu unrhyw gyfuniad llinol ohonynt am hynny) yn ddatrysiad yn ogystal.

Categori:Dadansoddi
Categori:Mathemateg gymhwysol
Bernard Bolzano

Mathemategydd, diwinydd, athronydd a rhesymegydd oedd **Bernard Placidus Johann Nepomuk Bolzano** (5 Hydref, 1781 – 18 Rhagfyr, 1848). Roedd yn Almaeneg ei iaith, ac fe'i anwyd yn Praha (prifddinas Tsiecia erbyn hyn). Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i'r broses o wneud dadansoddi yn drwyadl, gan gynnwys theorem Bolzano-Weierstrass.

Categori:Genedigaethau 1781
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Athronwyr o Tsiecia
Categori:Diwinyddion y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Mathemategwyr y 19eg ganrif o Tsiecia
Categori:Pobl Almaeneg o Tsiecia
Categori:Pobl a aned ym Mhrag
Categori:Pobl fu farw ym Mhrag
Categori:Rhesymegwyr o Tsiecia
James George Frazer

Roedd Syr **James George Frazer** (1 Ionawr 1854 – 7 Mai 1941), yn anthropolegwr cymdeithasol o'r Alban a oedd yn ddylanwadol ar gyfnod cynnar astudiaethau modern ar fytholeg a chrefydd cymharol. Ganwyd yn Glasgow. Ei waith mwyaf adnabyddus yw *The Golden Bough* (1890).

Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Anthropolegwyr o'r Alban
Categori:Pobl o Glasgow
Cusan

[bawd|*Cusan*, gan [William-Adolphe Bouguereau.]]
Math o gyffyrddiad gyda'r gwefusau yw **cusan** neu **sws**.

Does dim cytundeb ymysg anthropolegwyr ynglŷn ag os yw cusanu yn ymddygiad greddfol, neu ymddygiad a ddysgir. Mae amrywiad mawr rhwng gwahanol ddiwylliannau o ran natur ac arwyddocád cusanu. Yn y Gorllewin, mae'n fynegiad o anwyldeb, fel arfer. Er enghraifft, fe all fod yn gyfarchiad neu'n ystym ffarwelio rhwng aelodau o deulu neu gyfeillion agos.

## Cusanu serchus 
bawd|chwith|Cusan
Yn aml, mae cusan yn fynegiad o ysu rhywiol, neu serch rhamantaidd. Yn aml, mae dau berson yn cusanu'i gilydd ar y gwefusau, yn hirach ac yn fwy dwys na fyddai'r arfer mewn cusan cyfeillgar. Fe all y par agor eu cegau mewn cusan mwy angerddol, a symud eu tafodau i gegau'i gilydd, neu fod y naill yn sugno ar un o wefusau'r llall. Mewn cud-destun rhywiol, fe all pobl gusanu gwahanol rannau o'u cyrff.

## Cusanu yn y Beibl 
Ceir sawl enghraiftt o gusanu yn y Beibl. Mae Jwdas yn cusanu'r Iesu wrth iddo ei fradychu, yn ôl yr Efengylau. Cusanodd merch, a gysylltir yn draddodiadol â Mair Fadlen yn nhraddodiad Cristnogol y Gorllewin, draed Crist ar ôl eu golchi â'i dagrau ei hun (Yr Efengyl yn ôl Luc, 7:36-38).
bawd|*Il bacio* gan Francesco Hayez (1791–1882).

Categori:Bywyd personol
Categori:Ymddygiad
Categori:Rhyw
Homo

***Homo*** yw'r rhywogaeth (genws) sy'n cynnwys dynolryw a'u perthnasau agosaf. Tybir fod y genws yn bodoli ers tua 1.5 i 2.5 miliwn o flynyddoedd. Mae pob rhywogaeth ac eithrio *Homo sapiens* wedi darfod o'r tir. Darfod fu hanes *Homo neanderthalensis*, y rhywogaeth olaf ac eithrio dyn, tua 30,000 o flynyddoedd yn ôl (ond yn ddiweddar ceir tystiolaeth sy'n awgrymu i *Homo floresiensis* fyw hyd at mor ddiweddar â 10,000 CC).

Mae'r rhan fwyaf o wyddonwyr yn meddwl fod y gwahaniaeth rhwng dyn a'r gorila a tsimpansî yn rhy fawr iddyn nhw fod yn rhan o'r un genws, er eu bod fel arall yn agos iawn i ni. Y genws agosaf i *Homo* yw *Kenyanthropus platyops*, sydd efallai'n genws hynafiad. Yn nesaf, trwy'r genws hwnnw, mae *homo* yn perthyn i'r *genera* *Paranthropus* ac *Australopithecus*, a adawsant stema'r egin-*Homo* tua 5 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

## Rhywogaethau
**Homo antecessor* (Dyn Rhagflaenol)
**Homo erectus* (Dyn Cefnsyth)
**Homo ergaster* (Dyn Gweithgar)
**Homo floresiensis* (Dyn Flores — darganfuwyd yn 2003)
**Homo habilis* (Dyn Galluog)
**Homo heidelbergensis* (Dyn Heidelberg)
**Homo longi* 
**Homo luzonensis*
**Homo naledi*
**Homo neanderthalensis
**Homo rhodesiensis*
**Homo rudolfensis'' (Dyn Rudolf)

## Esblygu
[bawd|chwith|450px|Siart 'Stringer' o esblygiad sawl rhywogaeth o'r [genws *Homo* dros ddwy filiwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'r cysyniad "Allan o Affrica" i'w weld ar frig y siart.]]
Gall hynafiad uniongyrchol llinach *Homo* fod yn un o sawl rhywogaeth gan gynnwys: *Australopithecus garhi*, *Australopithecus sediba*, *Australopithecus africanus*, ac *Australopithecus afarensis*. Mae sawl nodwedd o forffoleg pob un o'r rhain yn debyg iddo, ond ceir anghytundeb pa un sydd agosaf. Esblygodd *Homo*'n gyntaf ar yr un pryd a dau ddigwyddiad: yn gyntaf y defnydd cyntaf o offer carreg, sef Hen Oes y Cerrig Isaf ac yn ail cychwyn y rhewlifiad cwaternaidd, sef cychwyn yr Oes iâ cyfredol.

Yn 2015 darganfuwyd asgwrn y gên 2.8 miliwn CP, a all fod y ddolen rhwng *Australopithecus* a *Homo*, yn Ardal Afar, Ethiopia. 
Mae rhai anthropolegwyr yn mynnu i *Homo* ddechrau dros 3 miliwn CP drwy gynnwys y ffosil *Kenyanthropus* a ddyddiwyd i 3.2 -3.5 miliwn CP.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*"Lucy", Australopithecus afarensis

## Dolenni allanol
*Rhywogaethau ominid
*Phylogeneg Mikko 

Categori:Hominina
Categori:Esblygiad bodau dynol
Yr Efengyl yn ôl Luc

**Yr Efengyl yn ôl Luc** (talfyriad: Lc.) yw trydydd llyfr y Testament Newydd ac un o'r pedair efengyl. Ei awdur yn ôl traddodiad oedd yr efengylwr Luc. Mae'n adrodd hanes geni, bywyd, gweinidogaeth a marwolaeth Iesu Grist. Y talfyriad arferol yw 'Luc'.

Categori:Llyfrau'r Testament Newydd
The Golden Bough

Mae ***The Golden Bough: A Study in Magic and Religion*** yn astudiaeth gymharol eang ar fytholeg a chrefydd gan yr anthropolegwr Syr James George Frazer. Fe'i gyhoeddwyd am y tro cyntaf fel dwy gyfrol ym 1890.

Cafodd cyfrol Frazer ddylanwad mawr yn ei ddydd ond ni dderbynnir pob damcaniaeth ac esboniad sydd ynddo heddiw.

Categori:Anthropoleg
Categori:Llyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau 1890
Categori:Mytholeg
Yr wyddor Roeg

**Yr Wyddor Roeg** (Groeg: Ελληνικό αλφάβητο) yw grŵp o 24 llythyren a ddefnyddir i ysgrifennu'r iaith Roeg ers yr 8fed ganrif CC. Yn oddrychol, hi yw'r system ysgrifennu gyntaf sydd yn defnyddio symbol arwahanol ar gyfer pob llafariad a chytsain. Hithau hefyd yw'r wyddor hynaf sydd o hyd yn cael ei defnyddio'n rheolaidd. Defnyddiwyd y llythrennau hefyd ar gyfer rhfiau Groegaidd o'r 2 CC ymlaen.

Daw'r wyddor Roeg o'r wyddor Phoeniceg. Datblygodd nifer o wyddorau o'r wyddor hon gan gynnwys nifer yn y Gorllewin Canol yn ogystal â'r wyddor Ladin sef yr wyddor a ddefnyddir fwyaf yn y byd. Defnyddir yr wyddor mewn gwyddoniaeth a mathemateg fodern.

## Rhestr o Lythrennau 
Isod gwelir rhestr o'r rhan fwyaf o'r llythrennau a ddefnyddir hefyd yn ogystal â'i llythyren gyfatebol yn yr wyddor Ladin. Rhoddir ynganiad ac HTML hefyd.

## Llythrennau Hynafol 
### Dolenni allanol 
*Unicode Yr wyddor Roeg
*Fau 
*Stigma 
*Heta 
*San 
*Qoppa 
*Sampi 
*Sho
Eris (planed gorrach)

**Eris** (symbol: ), a elwir hefyd **(136199) Eris** neu **136199 Eris**, yw'r blaned gorrach fwyaf a wyddys o fewn Cysawd yr Haul a'r nawfed mwyaf o gyrff sy'n cylchio'r Haul yn uniongyrchol. Gwrthrych traws-Neifion yw Eris, yn cylchio'r Haul o fewn rhanbarth o'r gofod a elwir y Ddisg Wasgaredig, tu hwnt i Wregys Kuiper, ac mae ganddi o leiaf un lloeren, Dysnomia. Mae ganddi dryfesur o 2400&nbsp;km, ychydig yn fwy na thryfesur Plwton. Mae Eris wedi ei henwi ar ôl Eris, duwies anghydfod ym mytholeg Roeg.

Categori:Planedau corrach
Plwton

Gallai'r enw **Plwton** (o'r enw Lladin *Pluto*/*Pluton*) gyfeirio at:

* Plwton, y duw Rhufeinig
* Plwton, y blaned gorrach a enwir ar ei ôl

:*Am gymeriad cartŵn Disney, gweler Pluto (Disney)*
Dysnomia (lloeren)

bawd|Eris mewn orbit o amgylch Dysnomia
**Dysnomia**, yn swyddogol **(136199) Eris I Dysnomia**, yw lloeren y blaned gorrach Eris. Mae hi wedi ei henwi ar ôl Dysnomia, merch y dduwies Eris ym mytholeg Roeg.

Categori:Lloerennau planedau corrach
Brig

bawd|250px|dde|Y brig *Lady Washington*

''Mae'r erthygl yma yn ymdrin â'r llong. Am y dref o'r un enw yn y Swistir gweler Brig (tref).''

Mae **brig** yn fath o long hwylio gyda dau fast, a'r prif hwyliau ar y ddau wedi eu gosod yn groes i'r llong (*square rig*). Gelwir llong dau fast sydd a'r hwyliau ar y mast cefn yn rhedeg ar hyd y llong (*fore-and-aft rig*) yn frigantin.

Defnyddid brigiau fel llongau masnach ac fel llongau rhyfel. Cofnodir y math yma o long cyn 1600, ond y 19g oedd oes aur y brig. Roedd y brig yn llong gyflym a hawdd ei thrin, ond roedd angen mwy o griw nag ar sgwner o'r un maint.

Roedd y brig yn fath boblogaidd o long ym mhorthladdoedd Cymru yn ystod y rhan fwyaf o'r 19ed ganrif, ond tua diwedd y ganrif daeth y sgwner yn fwy poblogaidd. Ar y cyfan, tueddai brig i fod yn fwy na sgwner, ond roedd hyn yn amrywio. Ymysg brigiau adnabyddus mae HMS *Beagle*, y llong y teithiodd Charles Darwin arni, a'r *Mary Celeste*.

Categori:Llongau hwylio
Rheilffordd Dyffryn Conwy

Mae **Rheilffordd Dyffryn Conwy** yn rheilffordd yng nghalon gogledd Cymru. Mae'n rhedeg rhwng Llandudno trwy Gyffordd Llandudno i Flaenau Ffestiniog. Yn wreiddiol roedd hi'n rhan Rheilffordd Llundain a'r Gogledd-orllewin, a chafodd ei hagor fesul rhan hyd 1879. Mae'n rheilffordd trac unigol rhwng y Gyffordd a Blaenau Ffestiniog sy'n cynnwys twnnel rheilffordd trac unigol hiraf gwledydd Prydain (dros 2½ milltir / 4.22&nbsp;km), rhwng Dyffryn Lledr a'r Blaenau. Rhwng y Gyffordd a Llandudno mae'n defnyddio trac dwbl Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru.

Y bwriad wrth agor y rheilffordd oedd dwyn llechi o chwareli Stiniog i gei Degannwy. Agorwyd y rhan gyntaf, o'r Gyffordd i Lanrwst, yn 1863. Cyrhaeddwyd Betws-y-Coed yn 1868.

Rhedir y rheilffordd heddiw gan Trafnidiaeth Cymru. Mae'r golygfeydd bendigedig yn ei gwneud yn atyniad twristaidd pwysig yn yr haf ond mae hi'n parhau i fod yn wasanaeth hanfodol i bobl leol yn ogystal. Mae llifogydd Afon Conwy yn amharu ar y rheilffordd yn rheolaidd ac yn bygwth dyfodol y lein.

## Trefi a phentrefi ar y lein
*Llandudno
*Degannwy
*Cyffordd Llandudno (cysylltiad â Rheilffordd Arfordir y Gogledd)
*Glan Conwy
*Tal-y-Cafn
*Dolgarrog
*Llanrwst
*Betws-y-Coed
*Pont-y-Pant
*Dolwyddelan
*Y Bont Rufeinig
*Blaenau Ffestiniog (cysylltiad â Rheilffordd Ffestiniog)

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
*Oriel Fotopic.net
Ceres (planed gorrach)

**Ceres** (symbol: ), a elwir hefyd **1 Ceres** neu **(1) Ceres**, yw'r lleiaf o'r planedau corrach yng Nghysawd yr Haul a'r unig un wedi ei lleoli o fewn y Wregys Asteroid. Mae hi wedi ei henwi ar ôl Ceres ym mytholeg Rufeinig - duwies tyfiant planhigion a chariad mamol. Cafodd ei darganfod ar 1 Ionawr, 1801, gan Giuseppe Piazzi. Gyda thryfesur o ryw 950&nbsp;km, Ceres yw'r gwrthrych mwyaf yn y Wregys Asteroid, yn ffurfio traean o gyfanswm crynswth y Wregys Asteroid. Yn wahanol i'r asteroidau, mae gan Ceres ffurf cronnell. Bydd y chwiliedydd gofod DAWN yn ymweld â Ceres yn 2015.

Categori:Planedau corrach
Llys

Mae'r gair **llys** yn gallu golygu mwy nag un peth:

:Llys (brenhinol) - llys brenin neu deyrn
:*Maer y Llys
:Llys (cyfraith) - llysoedd barn

*Llysfaen
*Llys Rhosyr,
*Llyswen,
*Llys Gwenllian
Tawlbwrdd

200px|bawd|dde|Tawlbwrdd
Mae **tawlbwrdd** yn fersiwn Cymreig o'r gêm Nordig *Hnefatafl*, a chafodd ei ddisgrifio gan Robert ab Ifan mewn llawysgrif o 1587. Chwaraewyd y gêm ar fwrdd 11 x 11. Mae'n dilyn yr un rheolau â gwyddbwyll Geltaidd, ac eithrio bod gan y Brenin 12 o amddiffynwyr ac mae'n gwrthwynebu 24 o elynion. Mae peth dadlau a oedd deis yn rhan o'r chwarae gan fod deis wedi'i ddarganfod gyda'r tawlbwrdd mewn sawl cloddfa archeolegol yng Ngwledydd Llychlyn; efallai fod y gair "taflu" yn rhan o'r gair "tawl" neu "tafl".

Cofnodwyd y gair yn  y Gymraeg yn gyntaf yn *Llyfr Iorwerth* (LlI 8), yn y 13g:*... er egnat llys ... Ef a dely **tavlbvrd** o ascvrn moruyl e gan e brenhyn a modrve eur e gan e urenhynes ac arall e gan e bard teylu, a’r ouertlesseu henny ny dele ef nac eu rody nac eu guerthu tra uo byv.*

Roedd y tawlbwrdd yn un o'r anrhegion a roddai'r brenin i'w uchelwyr: ei ynadon llys a'i feirdd. Mae Guto'r Glyn yn crybwyll y gêm (ond nid gwyddbwyll), a chanodd yn ei foliant i Syr Rosier Cinast o'r Cnwcin:

Cofnododd Robert ap Ifan ym 1587 ddisgrifiad (a llun) o'r gêm, gan ddweud ei fod yn cael ei chwarae ar fwrdd 11&times;11 gyda 12&nbsp;darn ar ochr y brenin a 24 ar ochr y gwrthwynebydd. Dyma'r hyn a ysgrifennodd:

Dylid chwarae'r gêm gyda'r brenin yn y canol a deuddeg o ddynion o'i gwmpas, gyda dau-ddeg-pedwar o ddynion yn ceisio ei ddal. Gosodir y rhai hyn fel a ganlyn: chwech yng ngahanol pob ochr o'r bwrdd yn y chwe man canolig. Mae'r ddau berson yn symud y darnau. Os oes darn yn dod rhwng dau o ddarnau'r gwrthwynebwr yna mae'n marw, a theflir y darn allan o'r gêm. Ond os yw'r brenin ei hun yn dod rhwng dau o ddarnau ei wrthwynebydd, yna os dywedwch "Cym bwyll, gwylia dy frenin!" cyn iddo symud i'r rhan honno (hy rhwng dau ddarn) ac os na all symud, yna mae'n cael ei ddal. Os yw eich gwrthwynebwr yn dweud "Fi yw dy was!" ac yn rhoi un o'i ddarnau rhwng dau o'ch darnau chi, yna ddaw dim drwg o hynny. Ac os yw'r brenin yn medru cyrraedd y linell..., mae'n ennill y gêm.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau bwrdd
Macbeth, brenin yr Alban

**Macbeth** (c.1005 - 15 Awst 1057) oedd brenin yr Alban o 1040 hyd ei farwolaeth yn 1057. Ei daid oedd Malcolm II. Priododd Gruoch wyres Kenneth II, brenin yr Alban.

Yn 1040 gorchfygodd Duncan, brenin yr Alban, a'i ladd a gyrrodd ei feibion, Malcolm a Donald Bán, i alltudiaeth. Ar un olwg mae'n cynrychioli ymateb Celtaidd i ddylanwad Seisnig yn nheyrnas yr Alban.

Rheolodd am dros ddegawd, ond ar 15 Awst, 1057, fe'i lladdwyd gan Malcolm III, brenin yr Alban, mab Duncan, ym mrwydr Lumphanan.

Seilir y ddrama *Macbeth* gan Shakespeare ar ei fywyd a thraddodiadau amdano. Ffynhonnell Shakespeare oedd y croniclydd Holinshed a dynnodd ar yr hanesydd Albanaidd Boyis Boece.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Marwolaethau 1057
Sarn Helen

:''Am y gân o'r un enw gan y Super Furry Animals, gweler Mwng*.

Defnyddir yr enw **Sarn Helen**, neu weithiau **Sarn Elen**, am y ffordd Rufeinig oedd yn rhedeg ar hyd ochr orllewinol Cymru o gaer *Canovium* (Caerhun) yn y gogledd hyd gaer a thref *Maridunum'' (Caerfyrddin) yn y de. Credir fod yr enw yn dod o enw Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig yn ôl y chwedl. Mae'r ffordd o Gaerhun i Gaerfyrddin tua 160 milltir o hyd.

Nid oes olion i'w gweld o ran gyntaf y ffordd ar ôl gadael Caerhun, ond credir ei bod yn dilyn glan orllewinol Afon Conwy cyn belled â Threfriw, lle mae'n rhannu. Mae'r brif fforch yn arwain dros y bryniau i Betws y Coed, tra mae'r llall yn arwain ar gaer fechan Caer Llugwy. Gellir gweld rhai olion o'r brif ffordd wedi iddi rydio Afon Llugwy, yn dringo dros y bryniau tua Dolwyddelan. Mae'n rhedeg ar hyd Cwm Penamnen a heibio rhan uchaf Cwm Penmachno. Gerllaw Ffestiniog mae'r ffordd i'w gweld yn eglur am dros ddwy filltir wrth arwain tuag at gaer Tomen y Mur.

Credir ei bod wedi dilyn llinell y ffordd bresennol heibio Trawsfynydd. Mae'n debygol ei bod yn pasio'n agos i safle'r gar fechan yn y Brithdir, ger Dolgellau, sy'n sefyll ar y ffordd Rufeinig i/o Gaer Gai, ger Llyn Tegid, a Chaer. Er nad oes olion, credir ei bod wedi cadw at ochr ddwyreiniol Cadair Idris nes cyrraedd caer fechan Pennal. Efallai fod rhan o'r lein bach rhwng Aberllefenni a Maespoeth yn dilyn cwrs y ffordd Rufeinig.

Nid oes sicrwydd lle'n union yr oedd cwrs y ffordd i'r de o Bennal, ond gellir gweld rhan ohoni ger pentref Lledrod yn Sir Aberteifi, ar ei ffordd tua'r gaer yn Llanio. Yn Llanfair Clydogau mae'n fforchio, gydag un fforch yn arwain i'r dwyrain heibio  Llanymddyfri a Dolaucothi i *Nidum* (Castell Nedd), a'r llall yn mynd yn ei blaen i gyfeiriad Caerfyrddin.

## Caerau ar Sarn Helen
Dyma'r caerau Rhufeinig sydd ar Sarn Helen, wedi'u rhestri o'r gogledd i'r de:
* Caerhun
** Caer Llugwy
* Tomen y Mur
* Brithdir
* Pennal
* Trawscoed
* Llanio
** Pant-teg-uchaf
* Maridunum

## Llyfryddiaeth
* Cantrell, John ac Arthur Rylance (1992) *Sarn Helen: walking a Roman road through Wales*. (Cicerone Press) ISBN 9781852841010 (185284101X)
* Marples, Morris (1939) *Sarn Helen: a Roman road in Wales*. (Y Drenewydd: Welsh Outlook Press)

## Dolenni allanol
Llun o'r awyr o Sarn Helen ger Llanio (o Casglu'r Tlysau) 

Categori:Ffyrdd Rhufeinig Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Categori:Safleoedd archaeolegol Conwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Robert ab Ifan

Bardd Cymraeg ac uchelwr o Frynsiencyn, Ynys Môn, oedd **Robert ab Ifan** neu **Robert ab Ieuan** neu **Robert Ifans** (blodeuodd rhwng 1572 a 1603).

Trigai ei noddwyr ym Môn a sir Ddinbych. Cyfansoddodd yn bennaf ar ôl ail Eisteddfod Caerwys (1567) ond ei waith mwyaf diddorol yw'r cyfresi o englynion o'i eiddo, er enghraifft y rhai ar achlysur daeargryn ar 26 Chwefror 1575. Gwnaeth gopi o gynnwys gramadeg y beirdd 1587 ac ysgrifennodd hanes Cyfundrefn y Beirdd gan dystio i'r amarch cynyddol a ddioddefai beirdd proffesiynol ei gyfnod.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1600au
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Barddas

250px|bawd|*Barddas* (Cyfrol I, 1862)
Casgliad o ysgrifau gan Iolo Morganwg yw ***Barddas*** (The Welsh Manuscripts Society: dwy gyfrol, 1862 a 1874). Honnai'r awdur ei fod yn gasgliad o destunau hynafol beirdd ar athroniaeth dderwyddol y Cymry, ac er y gwyddom bellach mai crebwyll Iolo Morganwg yw'r *Barddas*, mae'n dal yn destun craidd pwysig i'r symudiad neo-Derwyddol.

Ystyr y gair 'barddas' yw "barddoniaeth", neu "ddysg a chelfyddyd y beirdd, cyfundrefn y beirdd." Ceir yr enghraifft gynharaf sydd ar glawr mewn cerdd gan Edmwnd Prys (1543–1623):

Byr ddeunydd mewn barddoniaeth,
*Barddas* wir heb urddas aeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Catecismau
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau 1862
Categori:Llyfrau 1874
Rhif cysefin

**Rhif cysefin** yw rhif naturiol sydd â dim ond dau rannydd, sef 1 a'r rhif cysefin ei hunan.

## Nifer y rhifau cysefin 
### Mae yna nifer anfeidrol o rifau cysefin 
Y prawf hynaf a wyddys o'r gosodiad fod yna nifer anfeidrol o rifau cysefin, yw'r hyn a roddwyd gan Euclid. Dywedodd yn ei *Elfennau* (Llyfr IX, Gosodiad 20), "mae yna fwy o rifau cysefin nag unrhyw rhif [meidraidd]", gyda phrawf rhywbeth yn debyg i'r canlynol:
:Tybiwn fod yna nifer meidraidd, *m* dyweder, o rifau cysefin. Lluosem i gyd o'r *m* rhif cysefin gyda'i gilydd, ac adio un, a rhown yr enw *x* i'r rhif newydd. Nid yw *x* yn rhanadwy ag unrhyw un o'r *m* rhif cysefin (byddai rhannu'n gadael un yn weddill). Felly nid yw *x* yn rhanadwy ag unrhyw rhif cysefin. Felly yntai mae *x* yn gysefin, neu mae'n rhanadwy â rhyw rif cysefin nad yw'n un o'r *m* a roddwyd eisioes (gan ei fod yn bosib ffactorio unrhyw rif). Naill ffordd neu'r llall, mae yna o leiaf *m*&nbsp;+&nbsp;1 o rifau cysefin. Ond mae'r ddadl hon yn ddilys am unrhyw rif meidraidd *m*; mae'n gymwys i *m*&nbsp;+&nbsp;1, hefyd. Felly mae yna fwy o rifau cysefin nag unrhyw rif meidraidd.

Noder nad yw hyn yn ddangos fod *x* yn gysefin pob tro (yn wir, mae 2 · 3 · 5 · 7 · 11 · 13 + 1 = 30,031 = 59 · 509 , er enghraifft)

### Cyfri'r rhifau cysefin sy'n llai na rif arbennig 
Gweler ffwythiant cyfri rhifau cysefin.

## Y rhif cysefin mwyaf 
Ar 23 Awst 2008, llwyddodd tîm o ymchwilwyr yn yr Unol Daleithiau, gyda chymorth deg cyfrifiadur cysylltiedig, i ddarganfod y rhif cysefin mwyaf a wyddys hyd yn hyn. Gyda 13 miliwn o ddigidau, mae'n peri i'r amcangyfrifiad o nifer yr atomau yn y bydysawd, ffigwr 80 digid yn unig, edrych yn bitw iawn. Buasai angen tua 3,000 tudalen i'w argraffu'n llawn, ond gellir ei gynrychioli gyda'r fformiwla syml: 2n-1.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Rhestr rhifau cysefin

Categori:Dilyniannau o gyfanrifau
Categori:Haniaeth rhifau
Categori:Mathemateg elfennol
Categori:Rhifau
Paul Panton

Noddwr llenyddiaeth Gymraeg a hynafiaethydd o Gymru oedd **Paul Panton** (4 Mai 1727 - 24 Mai 1797). Cafodd ei eni ym Magillt, ger Treffynnon, Sir y Fflint, ond ymgartrefodd ym Mhlas Gwyn, Môn.

## Hynafiaethydd a noddwr
Roedd yn gyfaill i'r hynafiaethydd Thomas Pennant. Er yn ddi-Gymraeg ei hun, treuliodd ran helaeth ei fywyd yn ymchwilio i lenyddiaeth Gymraeg a chasglu llawysgrifau Cymreig. Roedd yn noddi'r bardd a hynafiaethydd Evan Evans (Ieuan Fardd) a chafodd ei lawysgrifau a'i nodiadau ar ei farwolaeth yn 1788. Cafodd yn ogystal gyfran fawr o bapurau a llawysgrifau Wynniaid Gwydir. Ef oedd noddwr y bardd Dafydd Ddu Eryri.

Enw ei fab hefyd oedd Paul Panton, ac ef a roddodd gymorth i Owain Myfyr a William Owen Pughe olygu'r *Myvyrian Archaiology of Wales*. Cyflwynir y gyfrol gyntaf iddo fel diolch am gael ymweld â'i lyfrgell.

Cedwir llawysgrifau Panton yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, er 1914.

## Cyfeiriadau
Categori:Bagillt
Categori:Genedigaethau 1727
Categori:Marwolaethau 1797
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl o Dreffynnon
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Titan

Gallai'r enw **Titan** gyfeirio at

* Titan, yr enw ar y duwiau oedd mewn grym yn ystod yr Oes Aur ym mytholeg Roeg
* Titan, sef  lloeren Sadwrn

### Gweler hefyd
* Titian, arlunydd Eidalaidd
Rhea

Gallai'r enw **Rhea** gyfeirio at
* Rhea, sef mam y duwiau ym mytholeg Roeg
* Rhea, sef lloeren y blaned Sadwrn
* Rhea, aderyn mawr o Dde America sy'n debyg i estrys
Triton

Gallai'r enw **Triton** gyfeirio at
*Triton (mytholeg), duw môr ym mytholeg Roeg
* Triton (lloeren), lloeren y blaned Neifion
Brian Williams

Chwaraewr rygbi'r undeb oedd **Brian Richard Williams** (9 Gorffennaf 1962 - 7 Chwefror 2007).

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Marwolaethau 2007
The Myvyrian Archaiology of Wales

***The Myvyrian Archaiology of Wales*** (3 cyfrol, 1801 - 1807) yw'r teitl ar gasgliad o destunau Cymraeg Canol a olygwyd gan Owain Myfyr gyda chymorth a chyfraniadau gan Iolo Morganwg a William Owen Pughe. Enwyd y gyfrol ar ôl Owain Myfyr, yn erbyn ei ewyllys, am ei fod mor hael yn achos y gwaith hwn a hefyd fel noddwr llenorion ac ysgolheigion Cymraeg yn gyffredinol. Cafodd ei gyhoeddi ar ran Gymdeithas y Gwyneddigion yn Llundain. Ei enw poblogaidd oedd 'Y Myfyrian'.

## Hanes a chynnwys
Mae'r ddwy gyfrol gyntaf yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Yn y gyfrol gyntaf ceir detholiad o waith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd. Yn yr ail ceir detholiad da o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol yn cynnwys Trioedd Ynys Prydain a thrioedd eraill, Bucheddau'r Saint a'r brutiau. Yn anffodus mae cynnwys y drydedd gyfrol yn ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg ei hun. Y bwlch amlwg yn y casgliad yw'r chwedlau a'r Rhamantau. Y bwriad oedd eu cyhoeddi fel pedwaredd gyfrol ond redodd arian Myfyr allan.

Er bod nifer o walliau yn y testunau yn ôl safonau ysgolheictod heddiw, gwnaeth Myfyr a Pughe ymdrech lew i gasglu detholiad cynrychiolol o lenyddiaeth gynnar Cymru. Eu ffynonellau oedd llawysgrifau gwerthfawr yr hynafiaethydd Paul Panton (Plas Gwyn, Ynys Môn) a Thomas Jones, Aelod Seneddol Sir Aberteifi.

Cymhelliad y Gwyneddigion wrth gyhoeddi'r Myvyrian oedd ceisio dangos cyfoeth llenyddiaeth Cymru i'r byd, yn ogystal â hybu astudiaethau o lenyddiaeth Gymraeg yng Nghymru ei hun. Dyna pam y dewiswyd teitl a rhagymadrodd Saesneg. Roedd Cymry diwylliedig fel Owain Myfyr yn ymwydodol iawn o ddylanwad y mudiadau hynafiaethol yn Lloegr ac ar gyfandir Ewrop - gwaith pobl fel Thomas Percy, golygydd *Reliques of Ancient English Poetry* (1765), er enghraifft - a cheisiant sicrhau i lenyddiaeth Gymraeg ei lle ar yr un llwyfan.

## Llyfryddiaeth
### Testun
Cafwyd dau argraffiad o'r *Myvyrian*:
**The Myvyrian Archaiology of Wales: Collected out of Ancient Manuscripts*, 3 cyfrol (cyfrol 1 a 2: Llundain, 1801, cyfrol 3: Llundain, 1807)
**The Myvyrian Archaiology of Wales...* (Thomas Gee, Dinbych, 1870). Argraffiad un gyfrol sy'n rhedeg i dros 1500 tudalen.

### Darllen pellach
*Prys Morgan, *The Eighteenth Century Renaissance* (Abertawe, 1981). Da am y cefndir.

## Dolenni allanol
**The Myvyrian Archaiology of Wales* mewn un gyfrol ar wefan Internet Archive
*Cyfrol 1 ar Google Books
*Cyfrol 3 ar Google Books

Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau 1801
Categori:Llyfrau 1807
Umbriel

Gallai'r enw **Umbriel** gyfeirio at

* Umbriel, cymeriad yn y cerdd *The Rape of the Lock* gan Alexander Pope. 
* Umbriel, un o loerennau'r blaned Wranws
Nereid

Gallai'r enw **Nereid** gyfeirio at
* Nereid, sef math o nymff ym mytholeg Roeg
* Nereid, sef un o loerennau'r blaned Neifion
Larissa

Gallai'r enw **Larissa** gyfeirio at:

* Larissa, sef cymeiriad ym mytholeg Roeg
* Larissa, sef lloeren y blaned Neifion

Mae **Larissa** yn ffurf ar dref yng Ngwlad Groeg yn ogystal:
* Lárisa
Phoebe (duwies)

Ym mytholeg Roeg, mae **Phoebe** (Hen Roeg: Φοίβη) yn ferch i Wranws a Gaia ac yn nain i Apollo ac Artemis.

[bawd|300px|dim|Phoibe, Asteria, ar allor o [Pergamon|Bergamon]]

Categori:Titaniaid
Rowland Williams (Hwfa Môn)

Bardd oedd **Rowland Williams (Hwfa Môn)** (Mawrth 1823 – 10 Tachwedd 1905) ac un o ffigyrau cyhoeddus mwyaf adnabyddus ei ddydd. Bu'n Archdderwydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru o 1895 hyd ei farw.

## Bywgraffiad
Ganed Hwfa Môn yn Nhrefdraeth, Ynys Môn, ond cafodd ei fagu yn Rhostrehwfa ar yr ynys ; cymerodd ei enw barddol o enw'r pentref bychan hwnnw. Gweithiodd am gyfnod fel gweinidog gyda'r Annibynwyr mewn rhannau eraill o ogledd Cymru a hefyd yn Llundain. Yn 1881 dychwelodd i Fôn i fod yn weinidog yn Llannerch-y-medd.

Yn 1862 enillodd y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ac yn 1867 enillodd y Goron (dyma flwyddyn gyntaf cystadleuaeth y Goron).

Yn 1905 cafodd ei bortreadu yn ei wisg Orseddol gan yr arlunydd Christopher Williams.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd ddwy gyfrol o farddoniaeth,
**Gwaith Barddonol Hwfa Môn*; Argraffwyd gan Jane ac E Jones, Llanerchymedd (1883, 1903)
Cyhoeddwyd cofiant iddo ym 1907
** Cofiant Hwfa Môn* gan William John Parry, Gwasg Griffiths & Co. Manceinion 
## Oriel

Hwfa Mon.jpg|Hwfa Môn yn ei wisg archdderwydd, gan Christopher Williams
Cofiant Hwfa Môn (page 5 crop).jpg|Hwfa Môn ar adeg cyhoeddi Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
Cofiant Hwfa Môn (page 56 crop).jpg|Hwfa Môn yn wisg yr Archdderwydd
Cofiant Hwfa Môn (page 77 crop).jpg|Hwfa Môn yn 28 oed
Cofiant Hwfa Môn (page 105 crop).jpg|Hwfa Môn yn 1900
Cofiant Hwfa Môn (page 134 crop).jpg|yn 1900 eto
Cofiant Hwfa Môn (page 171 crop).jpg|Pen y Graig Trefdraeth, lle geni Hwfa Môn
Cofiant Hwfa Môn (page 190 crop).jpg|Canol Rhos Trehwfa, lle magwyd Hwfa Môn

Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1823
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Prifeirdd
Arolwg Archaeolegol India

**Arolwg Archaeolegol India** yw'r asiantaeth swyddogol Adran Ddiwylliant llywodraeth India sy'n gyfrifol am astudiaethau archaeolegol yn y wlad ac sy'n gofalu am ei henebion diwylliannol.

Mae'n olynydd i'r Gymdeithas Asiaidd a sefydlwyd gan yr ieithydd Syr William Jones ar 15 Ionawr, 1784.

Sefydlwyd yr ASI yn ei ffurf bresennol yn 1861 dan weinyddiaeth Syr Alexander Cunningham. Roedd ei thiriogaeth yn cynnwys Pacistan ac Affganistan. Syr Mortimer Wheeler a benodwyd i'w rhedeg yn 1944, o bencadlys yn Simla, brynfa yn yr Himalaya. Ar ôl annibyniaeth fe'i cymerwyd drosodd gan y llywodraeth newydd.

Heddiw mae 3,636 o henebion yn ei gofal ledled y wlad.

## Cyfarwyddwyr Cyffredinol
*1871 - 1885 Syr Alexander Cunningham
*1886 - 1889 Dr James Burgess
*1902 - 1928 Sir John Marshall
*1928 - 1931 Harold Hargreaves
*1931 - 1935 Rai Bahadur Daya Ram Sahni
*1935 - 1937 J. F. Blakiston
*1937 - 1944 Rao Bahadur K.N. Dikshit
*1944 - 1948 Syr Mortimer Wheeler
*1948 - 1950 N. P. Chakravarti
*1950 - 1953 Madhav Swaroop Vats
*1953 - ...... A. Ghosh
*presennol ..C. Babu Rajeev

## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol yr ASI

Categori:Archaeoleg India
Categori:Sefydliadau India
Categori:Sefydliadau 1861
Protëws (duw)

[250px|bawd|Proteus, llun gan [Andrea Alciato]]
Mae **Protëws** (*Proteus*) yn dduw morol a chanddo'r gallu i newid ei ffurf, yn fab i Poseidon a Thethys ym mytholeg Roeg. Gwasanaethai Poseidon fel ceidwad neu fugail ei forloi. Fe'i portreadir gan amlaf fel henwr. Roedd ganddo'r gallu i ragweld y dyfodol ond dewisai newid ei ffurf i gael llonydd gan ymholwyr.

Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Thalassa (mytholeg)

bawd|upright=1.08|Mae Thalassa yn amddiffyn ei hun yn Aesop's fabulan, "Y ffermwr a'r môr"

Duwies y môr ym mytholeg Roeg oedd **Thalassa**. Roedd hi'n ferch i Aether a Hemera ym mytholeg Roeg. "Môr" ydy ystyr "Thalassa" yn y Roeg.

Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Duwiesau
Categori:Duwiesau môr ac afonydd
Despoena (mytholeg)

Roedd **Despoena** (hefyd **Despina**) yn nymff oedd yn ferch i Boseidon a Demeter ym mytholeg Roeg.

Categori:Mytholeg Roeg
Nereid (mytholeg)

Mae **Nereid** yn enw ar y nymffod morol, unrhyw un o 50 merch (30 yn ôl Homer) Nereus a Doris ym mytholeg Roeg.

Ymhlith yr enwocaf yr oedd Amphitrite, Galatea, Thetis, Erato, Laomedia, Autonoe, Calypso, Arethusa, Eurydice a Menippe.

Codid allorau i'r Nereidiaid ar lan y môr ac offrymid llefrith, mêl, olew olewydden a chig geifr iddyn nhw. Roeddent yn byw mewn ogofâu morol. Eu dylestwydd oedd gwneud ewyllys Poseidon, duw'r môr. Roeddent yn hoff o'r Halcyonaid ac yn medru codi neu ostyngu tonnau'r môr; am hynny roedd yn arfer gan morwyr eu cyfarch cyn hwylio a gofyn eu hamddiffyn. Fe'i darlunnir fel merched ifainc prydferth yn eistedd ar ddolffinau, weithiau'n dal tryfer Triton neu flodau yn eu dwylo.

Mae cerflun o'r enw 'Nereid' (1996) gan Nathan David (1930–2017) i'w weld ar Ffordd y Brenin, Caerdydd.

## Ffynhonnell
*J. Lempriere, *A Classical Dictionary* (Llundain, d.d.)

Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Nymffau
Sadwrn (gwahaniaethu)

Gall **Sadwrn** gyfeirio at:

* Y blaned Sadwrn
* Y diwrnod o'r wythnos Dydd Sadwrn
* Sadwrn y duw clasurol
* Sadwrn (*Saturninus* neu *Saturnus*), sefydlydd eglwysi Llansadwrn (Ynys Môn) a Llansadwrn (Sir Gaerfyrddin)
Anna Nicole Smith

Actores a model o'r Unol Daleithiau oedd **Anna Nicole Smith** (28 Tachwedd 1967 – 8 Chwefror 2007).  Gweddw y miliynydd J. Howard Marshall oedd hi. Roedd yn fodel i Guess, H&M, Heatherette a Lane Bryant & Conair. Mae hi hefyd wedi ymddangos yn Playboy. Gadawodd yr ysgol yn 15 oed a phriododd dair blynedd wedyn efo J Howard Marshall.

### Ffilmiau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
Categori:Pobl o Texas
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Cylchdaith llys Tywysogion Gwynedd

Fel nifer eraill o frenhinoedd a thywysogion yn yr Oesoedd Canol, arferai **llys Tywysogion Gwynedd** fynd ar **gylchdaith** gyda'r tywysog ei hun o gwmpas teyrnas Gwynedd o bryd i'w gilydd. Er fod gan y tywysogion llysoedd parhaol - yn Aberffraw ac Abergwyngregin (Garth Celyn) er enghraifft - yr oedd yn bwysig fod y tywysog yn ymweld â rhannau eraill o'r deyrnas er mwyn dangos ei awdurdod a gweinyddu'r wlad. Byddai swyddogion llys y tywysog a'u gweision yn teithio yn ei gwmni, ynghyd â gosgordd o filwyr. Darperid llety i'r tywysog a'i wŷr ym maerdref pob cwmwd neu gantref. Yn ddiweddarach daeth y mynachlogydd Sistersiaidd a'u tiroedd yn rhan o'r cylch hefyd.

## Cylchdaith llys 1273-77
Tenau iawn yw ein gwybodaeth am hanes y gylchdaith yn y cyfnodau cynnar. Ond cawn cipolwg ar ei symudiadau yn y cyfnod 1273-77 gan fod y cofnodau'n llawnach. Serch hynny eithriad braidd i'r drefn arferol oedd cylchdaith llys Gwynedd yn y cyfnod hwnnw oherwydd yr amgylchiadau gwleidyddol a milwrol (argyfwng 1274 a Rhyfel Annibyniaeth Cyntaf Cymru yn torri allan yn 1277). Mae'r dystiolaeth yn fylchog hefyd. Gwyddys i Lywelyn ap Gruffudd fod yn nghyffiniau Trefaldwyn gyda'i fyddin yng ngwanwyn 1276, gan ddefnyddio Castell Dolforwyn fel pencadlys efallai, ond does dim manylion am ei symudiadau.

Dyma'r gylchdaith:

*11 Gorffennaf, 1272 - Dinorben
*22 Gorffennaf, 1273 - Yr Wyddgrug
*3 Medi, 1273 - Llanfair Rhyd Castell (graens yn perthyn i Abaty Aberconwy)
*26 Chwefror, 1274 - Castell Cricieth
*26 Mawrth, 1274 - Abergwyngregin
*17/18 Ebrill, 1274 - Bach yr Anneleu, Cydewain
*9 Gorffennaf, 1274 - Penrhos, Môn
*20 Rhagfyr, 1274 - Llanfair Rhyd Castell
*diwedd Rhagfyr, 1274 - Pŵl
*22-26 Mai, 1275 - Aberyddon (graens yn perthyn i Abaty Cymer)
*9 Awst, 1275 - Castell Dolwyddelan
*27 Awst, 1275 - Sychdyn, ger Ewlô
*11 Medi, 1275 - Trefchyn
*6 Hydref, 1275 - Talybont
*14/17 Mai, 1276 - Dinasteleri, Ardudwy (graens yn perthyn i Abaty Cymer)
*15 Gorffennaf, 1276 - Llanfair Rhyd Castell
*16 Rhagfyr - Abergwyngregin
*dechrau Ionawr, 1277 - Llan-faes
*22 Ionawr, 1277 - Aberalwen

## Ffynhonnell
*David Stephenson, *The Governance of Gwynedd* (Caerdydd, 1984). Atodiad V.

Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Llywelyn ap Gruffudd
Iorwerth Drwyndwn

bawd|140px|Beddrod Iorwerth Drwyndwn yn Eglwys Pennant Melangell.
**Iorwerth Drwyndwn** neu **Iorwerth ab Owain Gwynedd** (fl. ail hanner y 12g) oedd tad Llywelyn Fawr a hendaid Llywelyn ap Gruffudd ar ochr ei dad. Mae'n bosibl fod ei lysenw, a ddefnyddid yn gyffredinol, yn cyfeirio at nam ar ei drwyn neu anaf mewn brwydr. Os nam naturiol oedd ar ei drwyn byddai hyn yn ei amddifadu o'r hawl i olynu ei dad fel brenin Gwynedd, er ei fod yr hynaf o feibion cyfreithlon Owain Gwynedd (yn ôl y Cyfreithiau roedd rhaid i frenin fod yn ddi-nam).

## Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amdano. Yn ôl un ffynhonnell, cafodd ei ladd mewn brwydr ger Pennant Melangell yn yr ymgiprys am goron Gwynedd ar ôl marwolaeth ei dad (efallai yn 1174). Ceir beddrod iddo yn Eglwys Pennant Melangell.

## Teulu
Roedd Iorwerth yn un o saith fab Owain Gwynedd. Ei frodyr oedd Hywel ab Owain Gwynedd (y bardd-dywysog, m. 1170), Rhun (m. 1146), Maelgwn, Dafydd (m. 1203), Rhodri (m. 1195, hendaid Senana gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf), a Chynan (tad Gwerful Goch a gorhendaid i Fadog ap Llywelyn, arweinydd y gogledd yng Ngwrthryfel Cymreig 1294-96 yn erbyn y goresgyniaid Seisnig).

## Llyfryddiaeth
*J. E. Lloyd, *The History of Wales from Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Llundain, 1911)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau'r 1170au
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Wynedd
Sychdyn

Pentref bychan yng nghymuned Llaneurgain, Sir y Fflint, Cymru, yw **Sychdyn**. Saif ar briffordd yr A5119, tua dwy filltir i'r gogledd o'r Wyddgrug.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Neuadd Goffa Sychdyn.

## Disgrifiad
Mae Sychdyn wedi ei amgylchynu gan dir fferm a choedwigoedd. Mae'n gartref i nifer o cymudwyr sy'n gweithio gerllaw yng Nghaer, Lerpwl neu Wrecsam. Mae tafarn y 'Cross Keys', siop SPAR, swyddfa bost, capel, ysgol marchogaeth, ac ysgol gynradd yn y pentref.

Mae Neuadd Goffa Sychdyn, a adeiladawyd yn 1911, yn gartref i nifer o gymdeithasau gan gynnwys Clwb Ieuenctid a'r "Red Dragon Lans". Gellir llogi'r neuadd ar gyfer achlysuron arbennig. Mae gan Sychdyn hefyd lawnt fowlio, cae pêl-droed a maes ar gyfer pop tywydd a all ei fwcio ar gyfer cynnal gemau. Eir trwy'r Arch Coffa Rhyfel er mwyn cyrraedd y lawnt bowlio, sy'n coffau'r rheiny a gollodd eu bywydau yn ymladd yn y lluoedd arfog.

Mae'r plas gwledig "Soughton Hall", sy'n sefyll i'r gogledd o'r pentref, wedi cael ei droi'n westy. Mae gwesteion o nod yn cynnwys Luciano Pavarotti, Michael Jackson a Juan Carlos I, Brenin Sbaen. Safai "Lower Soughton Hall" tua milltir i'r de o "Soughton Hall", ac mae'n gartref i'r chwarawr pêl-droed, Michael Owen.

Cynhelir carnifal Sychdyn yn flynyddol er mwyn codi arian tuag at cynnal mae chwarae'r pentref. Croronir y Frenhines Rhosyn ar ôl gorymdaith drwy'r pentref.

Mae Clwb Pêl-droed Sychdyn yn chwarae yng Nghyngrair Gyntaf Clwyd.

## Hanes
Daw'r enw "Sychdyn" o'r enw Saesneg Canol *Soughton* = *South Town*, sy'n golygu "tref y de".

Cynhaliodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, sesiwn o'i lys ar gylch yno ar 27 Awst 1275.

## Cyfeiriadau
Categori:Llaneurgain
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Ysgol Tryfan

Ysgol uwchradd gyfun gymunedol ddwyieithog ym Mangor yw **Ysgol Tryfan**.

Sefydlwyd yr ysgol ar safle'r hen Ysgol Sirol i Enethod ym 1978 fel ysgol gyfun gyfrwng Cymraeg i gylch Bangor. Lleolir yr ysgol ar safle flaenorol Ysgol Ramadeg y Merched, ar Lôn Powys yn ardal Maes Tryfan, heb fod ymhell o Benrhosgarnedd, a thua milltir o ganol Dinas Bangor.

## Hanes
Yn 1971, cyfunwyd tair ysgol uwchradd at ei gilydd - Ysgol Friars, Ysgol Sirol y Genethod (sef ysgol ramadeg arall), ac ysgol Deiniol (ysgol eilradd fodern gymysg). Sefydlwyd yr ysgol i ddechrau ar dri safle. Defnyddiwyd safle hen ysgol y genethod (safle Tryfan) fel ffrwd iaith Gymraeg i’r blynyddoedd isaf, a hen adeilad Friars (safle Ffriddoedd) fel ffrwd iaith Saesneg i’r blynyddoedd isaf. Daeth y blynyddoedd uwch at ei gilydd mewn adeiladau newydd a adeiladwyd am £300,000 ar safle newydd yn Eithinog.

Cafwyd ail-drefnu pellach ym 1978. Gwahanwyd y ffrwd iaith Gymraeg i ffurfio ysgol 11-18 newydd, Ysgol Tryfan, ar safle Lôn Powys.

## Addysg
Yn ystod adroddiad Estyn 2001, roedd tua 430 o ddisgyblion. Erbyn 2007, roedd hyn wedi gostwng i gyfanswm o 370, 300 ym mlynyddoedd 7 i 11 gyda 70 ychwanegol yn y chweched ddosbarth. Daeth 46% ohonynt o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith a 25% o gartrefi lle roedd y Saesneg yn brif iaith, a 29% o deuluoedd dwyieithog. Siaradai 96% o'r disgyblion y Gymraeg i safon iaith gyntaf, cynnydd o 6% ers 2001. Yn adroddiad Estyn 2013, roedd 524 o ddisgyblion yn cynnwys 86 yn y chweched dosbarth. Daeth 64% ohonynt o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn cael ei siarad.

Mae Ysgol Tryfan yn aelod o gonsortiwm ysgolion uwchradd Arfon a Choleg Menai, sy'n darparu cyrsiau ychwanegol i ddisgyblion blynyddoedd 10 i 13 (cyfnod TGAU a'r chweched ddosbarth), megis cyrsiau galwedigaethol cynnal, gofal anifeiliaid bychan a chadw cerbyd a thrin gwallt.
* Medi 2019 – Awst 2022 : Arwyn Williams (gynt yn ddirprwy bennaeth yn Ysgol Brynrefail, Llanrug)
* Medi 2022 – Ionawr 2023: Mrs Mari James (Pennaeth dan-ofal)
* Ionawr 2023- : Dr Geraint Jones

## Ysgolion cynradd yn nalgylch yr ysgol
*Ysgol Glanadda
*Ysgol Glancegin
*Ysgol Babanod Coedmawr
*Ysgol y Garnedd
*Ysgol y Felinheli
*Ysgol Hirael
*Ysgol Y Faenol
*Ysgol Llandygai
*Ysgol Cae Top
*Ysgol Ein Harglwyddes

## Cyn-ddisgyblion nodedig
:*Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan*
* Aled ap Dafydd - newyddiadurwr
*Bethan Rhys Roberts - newyddiadurwraig
* Ffion Dafis - actores a chyflwynydd
* Luned Emyr - cyflwynydd
* Owain Tudur Jones - pêl-droediwr rhyngwladol
* Tudur Dylan Jones - prifardd
* Robin McBryde - chwaraewr rygbi rhyngwladol
* Jonathan Nefydd - Actor
*Casi Wyn - Cantores
*Moi Hallam - Actor

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr Ysgol
* Hen wefan yr ysgol - 

Tryfan
Tryfan
Categori:Bangor
Categori:Sefydliadau 1978
Soest (Almaen)

:''Mae'r erthygl hon yn ymdrin â'r dref yn yr Almaen. Am dref Soest yn yr Iseldiroedd, gweler Soest (Iseldiroedd)''.
250px|bawd|de|Soest

Mae **Soest** yn dref yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yn yr Almaen. Fe'i lleolir i'r dwyrain o Dortmund ar yr Hellweg. Mae trefi cyfagos yn cynnwys Hamm, Lippstadt, Erwitte a Werl. Soest yw prifddinas y rhanbarth o'r un enw (Soest). Mae ganddi boblogaeth o 48,538 (2005).

## Gefeilldrefi
Categori:Trefi'r Almaen
Categori:Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Ynys

:*Erthygl am y tirffurf yw hon. Am y pentref yng Ngwynedd gweler Ynys (Llanfihangel-y-traethau).*
[250px|bawd|[Ynys Moelfre oddi ar Ynys Môn, Cymru]]
Darn o dir a amgylchynnir gan ddŵr yw **ynys** (ac eithrio'r cyfandiroedd). Gall fod yn y môr neu ar y tir. Ynys fwyaf y byd yw Yr Ynys Las (2.2 miliwn km² / 840,000 milltir sgwâr).

Mae ynysoedd cyfandirol, fel Prydain, yn gorwedd ar silffoedd cyfandirol gyda dim ond sianel o ddŵr rhyngddyn nhw â'r tir mawr, fel rheol.

Mae ynysoedd cefnforol orogenig yn tueddu i orwedd lle mae dau blât lithosfferig yn cwrdd. Mae ynysoedd Siapan yn odweddiadol o'r fath yma o ynys.

Yn rhannau dyfnaf y cefnforoedd ceir ynysoedd cefnforol fwlcanig, fel ynysoedd Hawaii. Mae'r rhain yn arbennig o gyffredin yn y Cefnfor Tawel. Mae gan nifer o ynysoedd coral seiliau fwlcanig hefyd.

## Ynysoedd mwyaf y byd 
bawd|canol|750px|Ynys Enlli

## Gweler hefyd 
* Rhestr o ynysoedd mwyaf y byd
* Rhestr ynysoedd Cymru
* Rhestr o Ynysoedd Groeg


Categori:Tirffurfiau
Rhestr o hynafiaethau Gwynedd

Mae hon yn **Rhestr o hynafiaethau Gwynedd** hyd at tua 1200.

## Cyfnod Neolithig
### Siamberi claddu
* Bachwen (Clynnog Fawr)
* Bron y Foel Isaf (Dyffryn Ardudwy)
* Carneddau Hengwm (Tal y Bont)
* Cors y Gedol (Tal y Bont)
* Dyffryn Ardudwy
* Mynydd Cefn Amwlch
* Tan y Muriau (Rhiw)

### Eraill
Mynydd Rhiw ffatri bwyeill ger Aberdaron.

## Oes yr Efydd
* Bryn Cader Faner (Talsarnau)
* Carnedd y Saeson (Abergwyngregyn)
* Cefn Caer Euni (Y Bala)
* Cwm Ffrydlas (Bethesda)
* Moel Goedog (Harlech

## Oes yr Haearn
### Bryngaerau
* Caer Engan
* Caer Euni (Y Bala)
* Carn Fadryn
* Castell Odo
* Dinas Dinlle
* Dinas Dinorwig
* Garn Boduan
* Moel Goedog
* Porth Dinllaen
* Tre'r Ceiri

### Cytiau/Tai
* Cors y Gedol (Tal y Bont)
* Hafod y Gelyn (Abergwyngregyn)
* Moel Faban (Bethesda)

## Cyfnod y Rhufeiniaid
* Caer Llugwy
* Pen y Gwryd
* Sarn Helen
* Segontium
* Tomen y Mur

## Oes y Seintiau
* Bedd Porius (Trawsfynydd)
* Carreg Tywyn (yn eglwys Tywyn)
* Cerrig Anelog (yn eglwys Aberdaron)
* Cerrig Penmachno (yn eglwys Penmachno)
* Dinas Emrys

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
*
Atlas

Gallai'r enw **Atlas** gyfeirio at:
* Atlas, titan ym mytholeg Roeg
* Atlas, un o loerennau'r blaned Sadwrn
* Atlas, map o'r byd, fel yr Atlas Cymraeg
* Mynyddoedd yr Atlas, mynyddoedd yn y Maghreb, gogledd Affrica, a'u rhaniadau:
** Atlas Uchel, ym Moroco
** Atlas Canol, ym Moroco
** Anti-Atlas, ym Moroco
** Atlas y Sahara, yn Algeria a rhan o Tiwnisia
Gweler hefyd:
* Rhestr atlasau a mynegeion daearyddol
Promethëws (gwahaniaethu)

Gallai'r enw **Promethëws** (**Prometheus**) gyfeirio at

* Promethëws, titan ym mytholeg Roeg
* Promethëws, un o loerennau'r blaned Sadwrn
* Prometheus, llosgfynydd ar Io, un o loerennau'r blaned Iau
* Prometheus Mesa, mesa ar y lloeren Io
* 1809 Prometheus, asteroid.

## Gweler hefyd
* Prometheus, ffilm ffuglen wyddonol gan Ridley Scott (2012)