open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1762

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1757 1758 1759 1760 1761 - **1762** - 1763 1764 1765 1766 1767

----

## Digwyddiadau 
* 15 Mai - Cytundeb St Petersburg: diwedd y rhyfel rhwng Rwsia a Prwsia. 
* 9 Gorffennaf - Catrin Fawr yn dod yn ymerodres Rwsia.
* 21 Gorffennaf - Brwydr Burkersdorf: Ffredrig II, brenin Prwsia, yn gorchfygu Awstria.
* Medi - Go-Sakuramachi yn dod yn ymerodres Japan.
* 29 Hydref - Brwydr Freiberg
* **Llyfrau**
** Jacques Cazotte - *Ollivier*
** Denis Diderot - *Éloge de Richardson*
** Jean-Jacques Rousseau - *Du contrat social*
* **Drama**
** Carlo Gozzi - *Turandot*
* **Cerddoriaeth**
** Josef Haydn - Symffoni rhif 9
** Georg Philipp Telemann - Oratorio'r Nadolig

## Genedigaethau 
* 12 Awst - Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1830)
* 1 Tachwedd - Spencer Perceval, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1812)

## Marwolaethau 
* 5 Ionawr - Elisabeth, tsarina Rwsia
* 17 Gorffennaf - Pedr III, tsar Rwsia
* 21 Awst - Mary Wortley Montagu
* 17 Medi - Francesco Geminiani

*
1760

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1755 1756 1757 1758 1759 - **1760** - 1761 1762 1763 1764 1765

----

## Digwyddiadau 
* 20 Mawrth - Y Tân Mawr yn Boston, Massachusetts
* **Llyfrau**
** Tobias Smollett - *Life and Adventures of Sir Lancelot Greaves*
* **Drama**
** Carlo Goldoni - *I rusteghi*
* **Cerddoriaeth**
** William Boyce - *Wyth Symffoniau*
** Jean-Philippe Rameau - ''Les Surprises de l'Amour'' (opera)

## Genedigaethau 
* 22 Awst - Pab Leo XII (m. 1829)
* 14 Medi - Luigi Cherubini, cyfansoddwr (m. 1842)
* 31 Hydref - Hokusai, arlunydd (m. 1849)
* 8 Rhagfyr - Morgan John Rhys, gweinidog ac ymgyrchydd gwrth-gaethwasiaeth (m. 1804)

## Marwolaethau 
* Ebrill - David Lewis (bardd)
* 25 Hydref - Siôr II, brenin Prydain Fawr, 76
*Hydref - William Bulkeley, tirfeddiannwr a dyddiadurwr, 68

Categori:1760
Carreg las

Math o graig fetamorffig sy'n unigryw i Fynydd Preseli, Sir Benfro, yw'r **garreg las**.  Mae'n garreg ddolerit sydd yn cynnwys rhyolytau, tywodfaen a lludw folcanig.

## Oes Newydd y Cerrig
Defnyddiwyd cerrig gleision i godi cylch canol Côr y Cewri, ond mae'n ddirgewlch sut yr aethant yno. O bosib, cludiwyd nhw i Loegr yn ystod Oes yr Iâ gan y rhewlifau.  Damcaniaeth arall yw iddynt gael eu symud yno ar foncyffion a rhafftiau.

Defnifwyd carreg las i godi nifer o adeiladau eraill. Enghraifft arall yw'r bwyeill neolithig a ddarganfuwyd ar frynoedd Carn Menyn a Charn Alw yn y Preselau fil o flynyddoedd cyn symud y meini i Gôr y Cewri.

Glas
Categori:Daeareg Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Oes Newydd y Cerrig
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Ordofigaidd

bawd|
[200px|bawd|Trilobit (*Asaphus lepidurus*) o [St Petersburg, Rwsia]]

Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnodau Cambriaidd a Silwraidd yw'r Cyfnod **Ordofigaidd**. Dechreuoedd tua 490 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at oddeutu 50-80 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Yn ystod y Cyfnod Ordofigaidd difodwyd 60 y cant o anifeiliaid a phlanhigion y ddaear. Enwyd y cyfnod hwn ar ôl yr Ordoficiaid, llwyth Celtaidd a roedd yn byw yng Nghymru. Disgrifiwyd ym 1879 gan Charles Lapworth ac mae cyfnod gyda chreigiau nodweddol o'r cofnodau Cambriaidd a Silwraidd. ***(Angen egluro hyn)***

Yn ystod y cyfnod hwn roedd cyfandiroedd y dde yn ffurfio'r uwchgyfandir Gondwana ac roedd y rhain yn drifftio i gyfeiriad Pegwn y De. Roedd môr bas yn gorchuddio'r rhan fwyaf o gyfandiroedd America, Ewrop a Gondwana.

Mae llawer o ffosilau môr o'r cyfnod, gan gynnwys graptolitau, trilobitau a brachiopodau.

Cyfnod blaen
Cyfnod hon
Cyfnod nesaf
Cambriaidd
**Ordofigaidd**
Silwraidd
Cyfnodau Daearegol

Categori:Paleosöig
Categori:Oesoedd daearegol
Tregaron

Tref fechan a chymuned yng Ngheredigion yw **Tregaron**. Mae ganddi 1185 o drigolion, a 68% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Gerllaw y dref ceir Cors Caron.

## Hanes
bawd|chwith|Tregaron o Ben-pica, tua 1885.
Daeth Tregaron yn dref ym 1292. Mae twf y dref wedi dibynnu ar leoliad yr ardal yn Nyffryn Teifi. Daeth yn dref farchnad i’r cymunedau amaethyddol a oedd wedi eu gwasgaru ar hyd y wlad tua’r De, a’r tirfeddiannwyr cyfoethog oedd a ffermydd mawr yn yr ucheldir tua’r dwyrain, cartref i lawer o ddefaid a phrin bobl. Tua’r Gogledd roedd Cors Caron, tir ffrwythlon pan fyddai wedi ei ddraenio, tua’r Gorllewin mae ardal fryniog a ffermwyr yn piau ffermydd bach o ond rhai erwau. Daw’r bobl yma i Dregaron i’r farchnad wythnosol a’r ffair flynyddol, Ffair Garon, lle gwerthwyd ieir, moch, gwartheg a cheffylau. Cynhelir ffeiriau defaid ym Mai a Mehefin, a dwy ffair arall yn Nhachwedd. Roedd nifer fawr o dafarndai yn y dref a fyddai’n darparu ar gyfer yr holl bobl a ddaw o’r wlad yn ystod y digwyddiadau hyn.

[bawd|chwith|Dadorchuddio cofeb [Henry Richard yn 1885. Ffotograff gan John Thomas.]]
Yng nghanol y 18g, cadwai Matthew Evans dafarn yn y dref. Roedd ganddo ddau fab ac un merch, lladron adnabyddus a adnabyddwyd fel Plant Mat. Buont yn byw mewn ogof yn ymyl Pontarfynach am sawl mlynedd. Roedd yn anodd dal y tri am i fynediad i’r ogof fod yn rhy gul. Wedi sawl mlynedd o lwyddiant, fe gyflawnodd y tri lofruddiad ac felly fe’u dedfrydwyd i farwolaeth ac fe’u lladdwyd.

Roedd Tregaron yn brif fan cwrdd i borthmyn a fyddai, cyn sefydliad cludiant trennau, yn cymryd niferoedd mawr o wartheg, defaid ac hyd yn oed gwyddau cannoedd o filltiroedd i farchnadoedd yn Ne-Ddwyrain Lloegr. Roedd llawer o ddynion Tregaron yn gwneud hyn ac yn gwneud llawer o arian wrth wneud. Roeddent yn actio fel dynion post answyddogol neu negeswyr, ac roedd llawer yn medru osgoi y tollbyrth.

Roedd sawl melin wlan a redwyd gan ddwr i'w cael yn Nhregaron, ac roedd yn ganolbwynt i wneuthuriad sannau. Roedd dynion, menywod a phlant yn gweu sannau yn eu cartrefi ac yn eu gwerthu yn y farchnad, i ddelwyr a fyddai'n eu gwerthu ymlaen yng Nghymoedd De Cymru.

Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhregaron yn 2022.

## Enwogion
* Y Parch. Henry Richard AS (1812 – 1888), a adwaenid fel "Yr Apostl Heddwch"
* Bu farw'r awdur Dic Tryfan yn ysbyty Tregaron yn 1919
* Joseph Jenkins - "*The Welsh Swagman*"

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Trefi Ceredigion

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cambriaidd

200px|bawd|Trilobit (*Estaingia bilobata*) o Dde Awstralia

:*Gweler hefyd Cambrian a Cambria.*
Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnodau Neoproterosöig ac Ordofigaidd oedd y **Cambriaidd**. Dechreuodd tua 542 miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua 488.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae'r cyfnod cyntaf gyda ffosiliau mawr a chymhleth. Mae'n gyfnod cynnydd sydyn yr amrwyiaeth o anifeiliaid a phlanhigion.

Enwyd ar ôl yr enw Lladin ar Gymru am fod Adam Sedgwick yn ymchwilio creigiau o'r cyfnod yng Nghymru yn y 1830au. Achos fod y Cambriaidd diwethaf yn darnguddio'r Silwraidd cyntaf, roedd Charles Lapworth yn diffinio'r Ordoficaidd.

Yn ystod y Cyfnod Cambriaidd roedd y uwchgyfandir Rhodinia yn torri a roedd y hinsawdd yn eithaf cynnes.

Mae ffosilau nodwedig y cyfnod yn cynnwys trilobitau.

## Gweler hefyd
*Cyn-Gambriaidd

Cyfnod blaen
Cyfnod hwn
Cyfnod nesaf
Neoproterosöig
**Cambriaidd**
Ordofigaidd
Cyfnodau Daearegol

Categori:Paleosöig
Categori:Oesoedd daearegol
Carbonifferaidd

bawd|200px|Boncyff *Lepidodendron aculeatum* ("cnwpfwsogl anferth")

Cyfnod daearegol rhwng y cyfnodau Defonaidd a Phermaidd yw'r cyfnod **Carbonifferaidd**. Dechreuodd tua 280 miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua 340 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Enwyd ar ôl yr haenau glo helaeth sy'n nodweddiadol o'r cyfnod hwn.

Ffurfiwyd y glo trwy'r fforestydd glo eang gyda phlanhigion mawr a oedd yn tyfu mewn ardaloedd gorslyd.

Yn ystod yr Oes Garbonifferaidd roedd yr uwchgyfandir deheuol, Gondwana, yn gwrthdrawio â'r uwchgyfandir Laurasia, sef America ac Ewrop.

Mae ffosilau nodweddiadol yn cynnwys brachiopodau, cwrelau, crinoidau (lili'r môr), amffibiaid a phlanhigion daear.

Cyfnod blaen
Cyfnod hon
Cyfnod nesaf
Defonaidd
**Carbonifferaidd**
Permaidd
Cyfnodau Daearegol

Categori:Paleosöig
Categori:Oesoedd daearegol
Permaidd

[250px|bawd|*[Mesosaurus* - ymlusgiad dŵr croyw o Affrica a De America]]
Cyfnod daearegol rhwng y cyfnodau Carbonifferaidd a Thriasig oedd y Cyfnod **Permaidd**. Dechreuodd tua 280 miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua 251 miliwn o flynyddoed yn ôl. Cafodd ei enwi ar ôl dinas Perm, Rwsia. 

Yr unig gyfandir a fodolai yn y Permaidd oedd Pangea, uwchgyfandir mawr wedi'i amgylchu gan y môr.

Ar ôl y Permaidd, oedd yn gyfnod o foroedd bas, diffodwyd tua 95 y cant o anifeiliaid a phlanhigion môr y byd yn sydyn. (Roedd llawer o blanhigion y tir ac anifeiliaid fel ymlusgiaid ac hynafiaid y dinosoriaid).

bawd|canol|310px|Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.

## Gweler hefyd
*Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea.
*Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

## Cyfeiriadau

Cyfnod blaen
Cyfnod hon
Cyfnod nesaf
Carbonifferaidd
**Permaidd**
Triasig
Cyfnodau Daearegol

Categori:Paleosöig
Categori:Oesoedd daearegol
Llandysul

bawd|280x280px|Capel y Graig, Llandysul, c.1885

:*Am y pentref ym Mhowys, gweler Llandysul, Powys.*

Tref fechan ar lan Afon Teifi yn ne Ceredigion yw **Llandysul**. Mae ganddi 2821 o drigolion, a 70% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001). Lleolir Gwasg Gomer, un o weisg a chyhoeddwyr mwyaf Cymru, yno. Gorwedd ar yr A486. Mae'r pentref hefyd yn boblogaidd ymysg canŵ-wyr a cherddwyr afon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes y pentref
Adeilad hynaf y pentref ydy'r hen eglwys a adeiladwyd yn y 13g. Fodd bynnag, fe'i hadeiladwyd ar sylfeini hynafol a enwyd ar ôl Sant Tysul a sefydlodd yr eglwys wreiddiol yn y 6g. Roedd Sant Tysul yn fab i Corun a oedd yn fab i Ceredig ap Cunedda, a roddodd ei enw i'r deyrnas, sef enw presennol y sir sef Ceredigion. Roedd gan Ceredig fab arall hefyd, Sant, a oedd yn dad i nawddsant Cymru, Dewi Sant. O ganlyniad, roedd Dewi a Tysul yn gefndryd cyntaf.

Arferwyd chwarae'r gêm y cnapan rhwng pentrefi Llandysul a Llanwenog. Y gôliau oedd drws eglwys Llandysul a drws eglwys Llanwenog chwe milltir i ffwrdd. O ganlyniad i or-yfed a thrais, ataliodd y Ficer Enoc James y gêm yn 1833.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Diwylliant a chymuned 
Sefydlwyd Calon Tysul ym mis Tachwedd 2017. Mae'r safle'n cynnwys pwll nofio 25m x 10m (Pwll Nofio Teifiside ynghynt sefydlwyd 1975 ac yna Canolfan Dŵr Llandysul) a Chanolfan Hamdden Llandysul (sefydlwyd 2003). Mae bwrdd ymddiriedolwyr gwirfoddol yn gyfrifol am lywodraethu'r ganolfan. Mae amrywiaeth eang o weithgareddau hamdden ac addysgol yn digwydd yn y ganolfan, megis nofio, caiacio, partïon pen-blwydd i blant, Cynllun Ailgyfeirio Ymarfer Corff Cenedlaethol, dosbarthiadau ffitrwydd, badminton, tenis bwrdd, dringo a phêl-droed.

bawd|dim|260x260px|Plant yn chwarae yn y pwll yng Nghalon Tysul

## Pobl o Landysul
*Christmas Evans (1766-1838), pregethwr
*Evan Pan Jones (1834-1922), awdur, gweinidog, golygydd a diwygiwr cymdeithasol
*Menna Elfyn (g. 1951), bardd, dramodydd
*Fflur Dafydd (g. 1978), bardd, awdures, cantores

## Gefeilldref
* Plogonnec, Llydaw

## Gweler hefyd
* Caer Gwrtheyrn
* Gorsaf reilffordd Llandyssul
* Ysgol Gyfun Dyffryn Teifi

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Trefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Brynaman

Pentref yn ne-ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Brynaman**. Saif yn ne-ddwyrain y sir, ger y Mynydd Du. Datblygodd oherwydd y diwydiannau glo a haearn yn y 19eg ganrif. Rhennir y pentref yn ddwy gan Afon Aman - i'r gogledd mae Brynaman Uchaf yn Sir Gaerfyrddin tra i'r de mae Brynaman Isaf ym Mwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot (yn Sir Forgannwg gynt).

Cyn adeiladu'r rheilffordd i fyny Dyffryn Aman o dref Rhydaman, enw traddodiadol y pentref oedd **Y Gwter Fawr**, a dyna sut yr adnabyddir Brynaman gan George Borrow yn ei lyfr *Wild Wales* ym 1855. Daw'r enw presennol o "Brynamman House" (cartref John Jones, adeiladwr y rheilfordd). Mae sinema Brynaman yn dal i fod ar agor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion 
* Bryan Martin Davies, bardd
* Dafydd Iwan, canwr a gwleidydd, ganed ym Mrynaman yn 1943
* Watcyn Wyn, bardd ac eisteddfodwr
* Roy Noble, cyflwynydd radio
* Delme Bryn Jones, canwr opera

Categori:Cwarter Bach
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
1759

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1754 1755 1756 1757 1758 - **1759** - 1760 1761 1762 1763 1764

----

## Digwyddiadau 
* 6 Ionawr - Priodas George Washington a Martha Dandridge Custis.
* 14 Ebrill - Brwydr Bergen
* 1 Awst - Brwydr Minden
* 10 Medi - Brwydr Pondicherry
* 20 Tachwedd - Brwydr Quiberon Bay
* John Guest yn dechrau datblygu'r gwaith haearn ym Merthyr Tudful
### Llyfrau
**Blodeu-gerdd Cymry*
*Samuel Johnson - *Rasselas*
*Voltaire - *Candide*
### Drama
* Gotthold Ephraim Lessing - *Philotas*
### Barddoniaeth
* cerddi cyntaf Goronwy Owen
### Cerddoriaeth
* François Joseph Gossec - *Sei sinfonie a più stromenti*, op.4
* Josef Haydn - Symffoni rhif 1

## Genedigaethau 
* 25 Ionawr - Robert Burns, bardd (m. 1796)
* 27 Ebrill - Mary Wollstonecraft, awdures (m. 1797)
* 28 Mai - William Pitt y Ieuengaf, gwleidydd (m. 1806)
* 7 Awst - William Owen Pughe, geiriadurwr a golygydd (m. 1835)
* 26 Hydref - Georges Danton, chwyldroadwr (m. 1794)
* 10 Tachwedd - Friedrich Schiller, bardd (m. 1805)
**Yn ystod y flwyddyn* &ndash; Dafydd Ddu Eryri, bardd ac athro barddol (m. 1822)

## Marwolaethau 
* 14 Ebrill - George Frideric Handel, cyfansoddwr, 74
* 21 Gorffennaf - Pierre Louis Maupertuis, mathemategydd, 61
* 10 Awst - Ferdinand VI, brenin Sbaen, 45
* 13 Medi - James Wolfe, milwr, 32
* 14 Medi - Louis-Joseph de Montcalm, milwr, 47
* 27 Medi - Isaac Maddox, Esgob Llanelwy 1736-1743, 62

## Cyfeiriadau
*
Glanaman

Pentref yng nghymuned Cwmaman, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Glanaman** (Saesneg: *Glanamman*). Mae 81% o'r tua 2,000 o drigolion yn medru'r iaith Gymraeg (Cyfrifiad 2001), ac mae'r Gymraeg yn rhan bwysig o fywyd beunyddiol y pentref. Rhed Afon Aman trwy ganol y pentref, sydd yn gwahanu wardiau Tir Coed a Grenig.

250px|bawd|dim|Glanaman dan ben ogleddol Mynydd y Betws

## Diwylliant 
Mae dros hanner y boblogaeth yn henoed ac felly mae bywyd y pentref yn eithaf traddodiadol. Y prif ddigwyddiad yn y Cwm yw'r eisteddfod leol yng Nghapel Calfaria, Garnant. Hefyd bu traddodiad cyfoethog o farddoni yn yr ardal.

## Enwogion 
* Dai Davies, chwaraewr pêl-droed
* Ryan Davies (1937-1977), canwr a digrifwr
* Shane Williams, chwaraewr rygbi
* Sian Reese-Williams (g. 1981), actores

Categori:Cwmaman, Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Rhestr elfennau yn nhrefn yr wyddor

Dyma restr o'r elfennau sydd yn y Tabl Cyfnodol - yn nhrefn yr wyddor.
Gweler hefyd restr o'r elfennau yn nhrefn eu rhif.

## A - B 
* Actiniwm (Ac)
* Alwminiwm (Al)
* Americiwm (Am)
* Antimoni (Sb)
* Argon (Ar)
* Arian (Ag)
* Arsenig (As)
* Astatin (At)
* Aur (Au)
* Bariwm (Ba)
* Berkeliwm (Bk)
* Beryliwm (Be)
* Bismwth (Bi)
* Bohriwm (Bh)
* Boron (B)
* Bromin (Br)

## C - D 
* Cadmiwm (Cd)
* Calsiwm (Ca)
* Califforniwm (Cf)
* Carbon (C)
* Ceriwm (Ce)
* Cesiwm (Cs)
* Clorin (Cl)
* Cobalt (Co)
* Coperniciwm (Cn)
* Copr (Cu)
* Cromiwm (Cr)
* Crypton (Kr)
* Curiwm (Cm)
* Darmstadtiwm (Ds)
* Dubniwm (Db)
* Dysprosiwm (Dy)

## E - G 
* Einsteiniwm (Es)
* Erbiwm (Er)
* Ewropiwm (Eu)
* Fanadiwm (V)
* Ffermiwm (Fm)
* Fflworin (F)
* Ffosfforws (P)
* Ffranciwm (Fr)
* Gadoliniwm (Gd)
* Galiwm (Ga)
* Germaniwm (Ge)

## H - L 
* Haearn (Fe)
* Haffniwm (Hf)
* Hasiwm (Hs)
* Heliwm (He)
* Holmiwm (Ho)
* Hydrogen (H)
* Indiwm (In)
* Ïodin (I)
* Iridiwm (Ir)
* Lanthanwm (La)
* Lawrenciwm (Lr)
* Lithiwm (Li)
* Lwtetiwm (Lu)

## M - O 
* Magnesiwm (Mg)
* Manganîs (Mn)
* Meitneriwm (Mt)
* Mendelefiwm (Md)
* Mercwri (Hg)
* Molybdenwm (Mo)
* Neodymiwm (Nd)
* Neon (Ne)
* Neptwniwm (Np)
* Nicel (Ni)
* Niobiwm (Nb)
* Nitrogen (N)
* Nobeliwm (No) 
* Ocsigen (O)
*Oganeson (Og)
* Osmiwm (Os)

## P - R 
* Paladiwm (Pd)
* Platinwm (Pt)
* Plwm (Pb)
* Plwtoniwm (Pu)
* Poloniwm (Po)
* Potasiwm (K)
* Praseodymiwm (Pr)
* Promethiwm (Pm)
* Protactiniwm (Pa)
* Radiwm (Ra)
* Radon (Rn)
* Roentgeniwm (Rg)
* Rutherfordiwm (Rf)
* Rwbidiwm (Rb)
* Rwtheniwm (Ru)
* Rheniwm (Re)
* Rhodiwm (Rh)

## S - T 
* Samariwm (Sm)
* Scandiwm (Sc)
* Seaborgiwm (Sg)
* Seleniwm (Se)
* Senon (Xe)
* Silicon (Si)
* Sinc (Zn)
* Sirconiwm (Zr)
* Sodiwm (Na)
* Strontiwm (Sr)
* Sylffwr (S)
* Tantalwm (Ta)
* Technetiwm (Tc)
* Telwriwm (Te)
* Tenesin (Ts)
* Terbiwm (Tb)
* Titaniwm (Ti)
* Tun (Sn)
* Twngsten (W)
* Thaliwm (Tl)
* Thoriwm (Th)
* Thwliwm (Tm)

## U - Y 
* Ununcwadiwm (Fl)
* Ununhecsiwm (Lv)
* Ununoctiwm (Uuo)
* Ununpentiwm (Uup)
* Ununtriwm (Uut)
* Wraniwm (U)
* Yterbiwm (Yb)
* Ytriwm (Y)

elfennau yn nhrefn yr wyddor
Categori:Elfennau cemegol
Porth Tywyn

Tref yn ne Sir Gaerfyrddin, yw **Porth Tywyn** neu **Tywyn Bach** (Saesneg: *Burry Port*). Saif ar lan Bae Caerfyrddin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Porth Tywyn boblogaeth o 6,156.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
* Pen-bre a Phorth Tywyn 

Categori:Pen-bre a Phorth Tywyn
Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Llanymddyfri

Tref farchnad a chymuned yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin yw **Llanymddyfri** (Seisnigiad: *Llandovery*). Saif y dref ar lan Afon Tywi lle mae'r priffyrdd A40 ac A483 yn cyfarfod. Enwyd epoc, sy'n rhaniad o amser daearegol, ar ôl y dref: Epoc Llanymddyfri.

Mae Capel Coffa William Williams (Pantycelyn) yn y dref; mae ef wedi ei gladdu yn Llanfair-ar-y-bryn gerllaw. Yma hefyd mae ysgol breswyl beifat Coleg Llanymddyfri.

Cynrychiolir Llanymddyfri yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Adeiladwyd Castell Llanymddyfri gan y Normaniaid ym 1110, ond cipiwyd ef gan y Cymry bron yn syth. Newidiodd ddwylo nifer o weithiau yn y ganrif a hanner nesaf. Yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, defnyddiwyd y castell gan Harri IV, brenin Lloegr, a dienyddiodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y dref. Ymosododd byddin Glyn Dŵr ar y castell ym 1403, ac mae wedi bod yn adfail ers hynny.

Roedd Rhys Prichard ("Yr Hen Ficer" neu "Y Ficer Prichard") yn enedigol o Lanymddyfri ac yn ficer yma. Sefydlwyd Banc yr Eidion Du gan borthmon lleol yn Llanymddyfri ym 1799.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Rhys Prichard ("Yr Hen Ficer" neu "Y Ficer Prichard"), awdur *Canwyll y Cymry*
* Dan Isaac Davies (1839-1887), addysgwr gwladgarol ac ymgyrchydd dros y Gymraeg.
* Aneurin Rees (1858-1932), chwaraewr rygbi
* John Conway Rees (1870–1932), chwaraewr rygbi

## Gefeilldrefi
## Gweler hefyd
*Llandingad, y plwyf eglwysig sy'n cynnwys Llanymddyfri.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Sanclêr

Tref a chymuned yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin yw **Sanclêr** (Saesneg: *St Clears*).

Mae trenau yn teithio trwy Sanclêr. Mae grŵp ymgyrchu lleol yn ceisio perswadio'r Llywodraeth Cymru a Network Rail i ailagor gorsaf reilffordd Sanclêr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Priordy Sanclêr

## Pobl o Sanclêr 
* David Charles - Cafodd yr emynydd ei eni mewn ffermdy o'r enw Pant-dwfn, ger Sanclêr.
* Thomas Charles - Cafodd brawd David Charles ei eni mewn ffermdy gerllaw o'r enw Longmoor.
* Beti Hughes - nofelydd a aned ger Sanclêr.

## Gweler hefyd 
* Priordy Sanclêr

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Arberth

Tref fechan hynafol a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Arberth** (amrywiad: **Narberth**; Saesneg: *Narberth*). Yn "Arberth yn Nyfed" y lleolir llys Pwyll Pendefig Dyfed ym Mhedair Cainc y Mabinogi.

Saif tua milltir i'r de o'r A40 (ar yr A478) ac mae yma orsaf reilffordd sydd ar y llinell rhwng Dinbych-y-pysgod a Phenfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Narberth High St looking North.jpg|Stryd Fawr Arberth
Narberth castle NLW3362079.jpg|Y castell, tua 1885
Narberth NLW3362085.jpg|Y pentref, tua 1885

## Gweler hefyd
*Llangan, Sir Gaerfyrddin

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Teyrnas Dyfed
Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Hendy-gwyn

Tref fechan hanesyddol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw'r **Hendy-gwyn** neu **Hendy-gwyn ar Daf** (hefyd **Hendy Gwyn ar Daf**) (Saesneg: *Whitland*). Roedd yn adnabyddus yn yr Oesoedd Canol fel safle **Y Tŷ Gwyn ar Daf**, canolfan eglwysig a noddwyd gan dywysogion teyrnas Deheubarth. Saif yng ngorllewin y sir ar y ffin â Sir Benfro, i'r gogledd o Afon Taf, ac i'r de o briffordd yr A40, rhwng Sanclêr ac Arberth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Abaty'r Tŷ Gwyn ar Daf
Sefydlwyd yr abaty enwog yma fel cangen Gymreig o abaty Clairvaux yn Ffrainc, un o abatai mawr y Sistersiaid, yn y flwyddyn 1140. Er mai sefydliad Normanaidd oedd yr abaty ar y dechrau, gyda'r mynachod wedi dod drosodd o Ffrainc, dan nawdd yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a fu'n gefnogol iawn i ymdrechion tywysogion Cymru i gadw annibyniaeth y wlad. Ond talodd y pris am ei gefnogaeth yn 1257 pan gafodd ei anrheithio gan filwyr Seisnig a lladd llawer o'r brodyr. Claddwyd y bardd Dafydd Nanmor (fl. 1450-1480) ym mynwent y Tŷ Gwyn.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Côr Meibion Hendy-gwyn
## Oriel

Bet Foxhall, Whitland NLW3362622.jpg|Bet Foxhall, Hendy-gwyn, o tua 1885

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gardd Goffa Hywel Dda

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Dinbych-y-pysgod

Tref gaerog lan y môr a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Dinbych-y-pysgod** (Saesneg: *Tenby*). Saif yn ne'r sir, ar Fae Caerfyrddin. Mae'n bosib y cafodd y lle ei sefydlu gan y Llychlynwyr. Datblygodd fel harbwr pysgota a phorthladd masnachu, a thyfodd tref o amgylch y castell sydd bellach yn adfeilion. Heddiw, mae Dinbych yn gyrchfan wyliau boblogaidd.

200px|dim|bawd|dim|Y Promenâd yn Ninbych-y-pysgod

Mae'r atyniadau lleol yn cynnwys 4&nbsp;km o draethau tywod, muriau hynafol y dref sy'n dyddio o'r 13g ac yn cynnwys Porth y Pum Bwa, Eglwys Fair sy'n dyddio o'r 15g, Tŷ'r Marsiandwr Tuduraidd (eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, amgueddfa'r dref â'i oriel, a rhan o Lwybr Arfordirol Sir Benfro. Mae cychod bach yn hwylio'n rheolaidd o harbwr Dinbych i Ynys Bŷr a'i mynachlog enwog. Gellir cyrraedd Ynys Catrin, yn y bae gyferbyn â'r dref, ar hyd sarn pan fo'r llanw'n isel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Economi
Twristiaeth yw sail yr economi lleol. Mae'r dref yn denu miloedd o ymwelwyr o bob cwrdd o wledydd Prydain a thu hwnt yn yr haf.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Hanes 
Mae'r cyfeiriad cyntaf i'r dref i'w ganfod mewn cerdd o'r 7fed ganrif a geir yn Llyfr Taliesin. Ymddengys mai bryngaer oedd y dref yn y dyddiau hynny. 

250px|bawd|dim|Ffoto c. 1890-1900

## Enwogion
*Robert Recorde (tua 1510-1588), ysgolhaig o'r 16g, a ddyfeisiodd yr arwydd mathemategol " = " (yr hafalnod).
*Augustus John (1878-1961), arlunydd
*Gwen John (1876-1939), arlunydd a chwaer hŷn Augustus John
*Nina Hamnett (1890-1956), arlunydd
*Kenneth Griffith (1921-2006), actor a chyfarwyddwr

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Cynulliad Cenedlaethol

Gall **Cynulliad Cenedlaethol** gyfeirio at un o sawl sefydliad:

*Cynulliad Cenedlaethol Cymru, sef enw blaenorol Senedd Cymru
*Cynulliad Cenedlaethol De Affrica
*Cynulliad Cenedlaethol Ffrainc
*Cynulliad Cenedlaethol Irac
*Cynulliad Cenedlaethol Quebec
*Cynulliad Cenedlaethol Mawr Twrci
Hwlffordd

Tref farchnad a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw **Hwlffordd** (Saesneg: *Haverfordwest*). Lleolir pencadlys Sir Benfro yn y dref. Mae gan ardal adeiledig Hwlffordd y boblogaeth fwyaf yn y sir, gyda phoblogaeth o 15,388 (amcan) yn 2020. Mae maestrefi'r dref yn cynnwys Prendergast, Albert Town ac ardaloedd preswyl a diwydiannol Withybush.

Daw'r enw "Hwlffordd", mae'n debyg, o'r enw Saesneg *Haverfordwest*. Ystyr *Haverford*, neu *Harford* ar lafar gwlad, yw 'rhyd y bychod gafr'. Ychwanegwyd yr elfen *-west* tua'r 15g er mwyn osgoi dryswch gyda Henffordd. ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Hanes
Ymwelodd Gerallt Gymro â Hwlffordd yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Cafodd Waldo Williams, yr actor Christian Bale a'r cerddor Gruff Rhys eu geni yn y dref.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Hwlffordd
*Eglwys Santes Fair
*Eglwys Sant Martin
*Pont Newydd
*Priordy Hwlffordd

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Hwlffordd ym 1972. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972

## Chwaraeon
Mae clwb pêl-droed y dref yn chwarae yn Uwchgynghrair Cymru, sef Sir Hwlffordd

## Oriel

Haverfordwest CASTLE 01.JPG|Hen garchar a Thŷ'r Llywodraethwyr
Haverfordwest CASTLE 14.JPG|Y Castell
Haverfordwest CASTLE 21.JPG|Y Castell
Eglwys y Santes Fair - St Marys Church 02.JPG|Eglwys y Santes Fair
Eglwys y Santes Fair - St Marys Church 34.JPG|Bedyddfaen Eglwys y Santes Fair
Eglwys y Santes Fair - St Marys Church 39.JPG|Y tu fewn i Eglwys y Santes Fair

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Bioleg cell

Astudiaeth o gell a'r berthynas rhwng celloedd yw **bioleg cell**; bioleg ar lefel ficrosgopaidd neu foleciwlaidd. Mae'n astudio organebau ungellog fel bacteria yn ogystal â chelloedd gyda phwrpas arbennig mewn organebau amlgellog, fel dyn.

Gwyddoniaethau perthnasol yw Geneteg, Biocemeg, Bioleg moleciwlaidd a Tharddiad bywyd.


Cell
Organeb ungellog

Peth byw gyda dim ond un gell yw **organeb ungellog**. Mae bacteria yn organeb ungellol. Credir mai dyma'r math hynaf o fywyd ar wyneb y Ddaear, gyda'r protogell yn ffurfio rhwng 3.8 a 4 biliwn cyn y presennol (CP).

Gelwir creaduriaid gyda mwy nag un gell yn Organebau amlgellog.

Y prif grwpiau o organebau ungellog yw: bacteria, archaea, protosoaid, algâu ungellog a ffyngau ungellog. Gellir eu dosbarthu'n ddau gategori: organebau procaryotig ac ewcaryotig.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg cell
Categori:Micro organebau
Organeb amlgellog

Creaduriaid gyda llawer o gelloedd yw **Organebau amlgellog** (Creaduriaid gyda ddim ond un gell yw Organebau ungellog).

Yr mwyafrif anifeiliaid, planhigion a ffyngau mae amlgellog, ond mae nifer o organebau ni ungellog, ni amlgellog, hefyd.

Mae'r gellau organebau amlgellog yn rhannu'r waith a mae sawl grŵp ohonyn gyda tasg arbennig. Grwpiau o gelloedd fel hyn yw meinweoedd. Er enghraifft mae cellau'n gyfryfol am atgenhedliad a rhai yn ffurfio'r corff. Dym ond y gellau yn gyfryfol am yr atgenhedliad gall rhannu gyda organebau amlgellog - a felly bywyd am byth heb marw, yn unig fel y organebau ungellog. Mae pob gell o fath arall yn marw ar ôl cyfnod o amser.

Categori:Bioleg cell
Cell (bioleg)

[bawd|Celloedd ym mlaenwreiddyn y [nionyn.]]
Uned sylfaenol pob organeb fyw yw **cell**. Y gell yw'r uned fiolegol leiaf sy'n gallu dyblygu'n annibynnol, drwy broses cellraniad. Bioleg cell yw'r gangen o'r gwyddorau bywyd sy'n astudio celloedd. Mae rhai nodweddion cyffredin i bob cell, a nifer o gelloedd arbennig yn dangos nodweddion ychwanegol. Mae i bob cell cytoplasm y tu mewn i gellbilen, sy'n cynnwys biomoleciwlau megis proteinau ac asidau niwclëig. Y gellbilen sy'n amddiffyn y gell ac yn gweithredu fel hidlydd o'i hamgylch, gan adael sylweddau i ddianc o'r gell neu ddod i mewn iddi trwy broses o drylediad neu osmosis. Cludir sylweddau hanfodol ar draws y gellbilen trwy gludiant actif, sef proses sy'n defnyddio ynni i symud sylwedd yn erbyn y graddiant crynodiad. Mae i bob cell hefyd DNA sy'n cynnwys ei wybodaeth genetig. Yn ogystal â chellraniad, mae tasgau cyffredin sylfaenol y gell yn cynnwys metabolaeth, sy'n newid defnydd newydd i ynni ac yn gwaredu defnydd gwastraff, a synthesis protinau trwy drawsgrifio DNA i mRNA ac mRNA i brotinau.

Dosbarthir organebau yn fodau ungellog ac amlgellog. Organebau ungellog procaryotig megis bacteria oedd y ffurf gyntaf ar fywyd ar y Ddaear. Mae planhigion, anifeiliaid, ffyngau, protosoaid, llwydni llysnafeddog, ac algâu i gyd yn ewcaryotau. Gall ewcaryot fod yn ungellog neu'n amlgellog, ond y peth sy'n ei hynodi yw'r cnewyllyn. Amrywia'r nifer o gelloedd o un rywogaeth i'r llall, er enghraifft mwy na 10&nbsp;triliwn (1012) sydd gan y corff dynol. Mae angen microsgop i weld y mwyafrif o gelloedd planhigion ac anifeiliaid, sy'n mesur rhwng 1 a 100&nbsp;micrometr.

## Adeiledd cell 
Mae celloedd anifeiliaid a chellau blanhigion dipyn yn wahanol, ond dyma'r prif organynnau:

* Celloedd anifeiliaid a phlanhigion
** Y cellbilen o gwmpas y gell sy'n cadw'r cyfan wrth ei gilydd
** Y cnewyllyn mae'n cynnwys y cromosomau gyda'r DNA
** Y cytoplasm o gwmpas y cnewyllyn ac i mewn y pilen
** Y gwagolyn cell llawn hylif
** Y mitocondria sy'n cynhyrchu ynni
** Y ribosom sy'n trawsgrifio mRNA
* Celloedd Planhegion
** Y cloroplast sy'n cynnwys y cloroffyl
** Y cellfur wedi i wneud o gellwlos ac yn cynnal ffurf y planhigion

## Hanes y ddamcaniaeth 
Y tro cyntaf i rywun ddod o hyd i gelloedd oedd ym 1665 pan ddarganfu Robert Hooke gelloedd pren corc ac wedyn celloedd planhigion byw. Roedd yn defnyddio'r un o'r microsgopau cyntaf i wneud hynny ac erbyn 1675 roedd Anton van Leeuwenhoek yn dadansoddi gwaed a deunydd cyffelyb.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg darganfu Theodor Schwann gelloedd anifeiliaid a phlanhegion. Darganfu Louis Pasteur nad yw'r celloedd yn dod o'r dim (*generatio spontanea*) - a Rudolf Virchow fod pob cell yn geni o gell arall (*omni cellula ex cellula*).

## Cyfeiriadau 

Categori:Bioleg cell
1758

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1753 1754 1755 1756 1757 - **1758** - 1759 1760 1761 1762 1763

----

## Digwyddiadau 
* 25 Rhagfyr - Mae'r seren wib "Halley" yn ymddangos.
* **Llyfrau**
** Claude Adrien Helvétius - ''De l'Esprit*
** Peter Williams - *Blodau i blant*
* **Drama**
** Denis Diderot - *Le Père de famille*
** David Garrick - *Florizel and Perdita*
* **Cerddoriaeth**
** Christoph Willibald Gluck - *L'Île de Merlin'' (opera)

## Genedigaethau 
* 28 Ebrill - James Monroe, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1831)
* 6 Mai - Maximilien Robespierre, gwleidydd (m. 1794)
* 29 Medi - Horatio Nelson, llyngesydd (m. 1805)
* 16 Hydref - Noah Webster, geiriadurwr (m. 1843)

## Marwolaethau 
* 18 Mawrth - Matthew Hutton, Esgob Bangor ac Archesgob Caergaint, 65
* 22 Mawrth - Jonathan Edwards (diwinydd), 54
* 3 Mai - Pab Benedict XIV, 83

## Tywydd
*Tân yn Llanfair Caereinion 21 Awst 1758: 
Digwyddodd hwn ar ddydd Llun Awst 21, 1758. Ymddangosodd adroddiad ar y digwyddiad yn y London Chronicle ar Fedi 9-12 1758 ac mae W.T.R. Pryce yn sôn am y digwyddiad yn ei lyfr Samuel Roberts, Clock Maker https://www.amazon.co.uk/Samuel-Roberts-clock-maker-eighteenth-century/dp/0854850716. Mae'r gwynt mawr yn cael ei grybwyll. Wrth gwrs efallai mai'r gwynt achosodd hyn
(Dyma beth ddywedodd un o gyfoeswyr Samuel Roberts ar y pryd, sef William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn 1758: 
:*“as a result of dry conditions in early summer, [the hay] was "very thin and short" and the hay making weather was not particularly favourable*.
Tywydd gwresog sych yn amlwg (gyda chymorth gwynt efallai) oedd wrth wraidd y digwyddiad hwn.

## Cyfeiriadau 
*
Pentos

Siwgr monosacarid sydd yn cynnwys pump atom o garbon yw **pentos**, felly maent yn garbohydradau gyda'r fformiwla C5H10O5. Esiampl o siwgr pentos yw ribos mewn RNA, gyda'r deilliad deocsiribos mewn DNA.

Categori:Cemeg
Categori:Bioleg
Penfro

:*Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).*

Tref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, sy'n ganolfan weinyddol y sir honno yw **Penfro** (Saesneg: *Pembroke*). Mae Castell Penfro yn un o gestyll enwocaf Cymru, lle ganwyd Harri Tudur.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Phenfro yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Castell Penfro

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl Penfro
* William Lort Mansel (1753-1820), Esgob Bryste
* Mervyn Johns (1899-1992), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Cromosom

de|164px|Cromosom dynol 1

Llinyn DNA a geir yng nghnewyllyn y gell yw **cromosom**. Mae'n cynnwys bron y cyfan o gôd genetig organeb byw. Nid yw fel arefr i'w ganfod ar ei ben ei hun; yn hytrach fe'i ceir wedi lapio ei hun o gwmpas y 'niwcleosôm', sef casglaid o brotinau, ac sy'n cynnwys histonau. Yn ystod mitosis (rhaniad cell) mae'n bosib gweld cromosomau gyda chymorth meicroscop.

Yn y cromosom dynol ceir 23 pâr o gromosomau, cyfanswm 46 cromosom. Mewn gametau (sbermau a ŵyau) dynol mae 23 cromosomau.

## Geirdarddiad
O'r Hen Roeg y daw'r gair *cromosom*, cyfansoddair o'r enwau *chroma*  ‘lliw’ a *soma* () ‘corff’.

## Hanes
Mae'n ddigon hawdd staenio chromatin a chromosomau. 
Drwy wneud hyn, daeth Virchow a Bütschli i fod ymhlith y gwyddonwyr cyntaf i adnabod y strwythur iconic a adnabyddwn heddiw fel y cromosom. Ond Heinrich Wilhelm Gottfried von Waldeyer-Hartz, a fathodd y gair, gan gyfeirio at "cromatin" wrth wneud hynny, gair a oedd wedi'i fathu gan Walther Flemming ychydig cyn hynny.
chwith|250px|bawd|Cromosomau bod dynol gwrywaidd.

Mewn cyfres o arbrofion a gychwynwyd yng nghanol y 1880au, dangosodd Theodor Boveri mai'r cromoson yw fector etifeddeg. Dangosodd ddau egwyddor: *dilyniant* cromosomau a'u *hunigolrwydd*; roedd yr ail o'r rhain yn gysyniad cwbwl newydd. Awgrymodd Wilhelm Roux fod y cromosom yn cario llwyth genetig, gwahanol ac ymchwiliodd i mewn i'r cysyniad hwn, a'i brofi. Ychwanegodd at ei ddarganfyddiad y wybodaeth a oedd newydd gael ei ailddarganfod, sef gwaith Gregor Mendel, a chyhoeddodd fod cysylltiad agos rhwng rheolau etifeddeg ac ymddygiad y cromosom.

## Cyfeiriadau
Categori:Geneteg
Richard Stallman

**Richard Matthew Stallman** (**RMS**) (ganwyd 16 Mawrth 1953) yw sylfaenydd y mudiad dros feddalwedd rydd, GNU, Sefydliad Meddalwedd Rydd a'r gynghrair dros Raglennu Rhydd. Mae'n adnabyddus fel haciwr, gwyddonydd cyfrifiadurol, academic ac ymgyrchydd gwleidyddol (dros ryddid, hawlfraint, patent, iawnderau dynol a'r amgylchedd).

Ef a greuodd y syniad o gopi chwith (mewn cyferbyniad i copyright) er amddiffyn delfrydau'r  mudiad dros hawlfraint rhydd, ac yn gynhwysedig yn y syniad hwn mae'r drwydded hawlfraint meddalwedd a ddefnyddir yn gyffredinol - y GNU y Drwydded Gyhoeddus Gyffredinol

## Gweler hefyd 
* GNU
* GNU FDL
* GNU GPL
* Meddalwedd rhydd
* Free Software Foundation

## Dolenni allanol 
*  Stallman.Org
*  GNU.Org

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Anffyddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Pobl meddalwedd rhydd
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Y Drenewydd

:''Mae "Drenewydd" yn ailgyfeiriad i'r dudalen hon. Gweler hefyd Drenewydd (gwahaniaethu).''

Tref a chymuned ym Mhowys, Cymru, ydy'r **Drenewydd** (Saesneg: *Newtown*). Dyma dref fwyaf y sir. Saif ar lannau Afon Hafren, ger y ffin â Lloegr. Mae'r dref yn enwog fel un o ganolfannau hanesyddol diwydiant gwlân Cymru ond fe'i hadnabyddir yn bennaf fel tref enedigol Robert Owen (ym 1771). Mae'r tŷ lle'i magwyd yn hanesyddol bwysig ac wedi'i droi'n amgueddfa. Yma hefyd mae Theatr Hafren ac Oriel Davies Gallery (yr enw swyddogol).

Yn y Drenewydd roedd pencadlys cwmni Syr Pryce Pryce-Jones, y cwmni cyntaf yn y byd i werthu drwy'r post. Mae'n debyg y bu'r cwmni yn gwerthu dillad isaf i'r Frenhines Victoria, hefyd. Mae amgueddfa Syr Pryce-Jones yn y dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn y Drenewydd ym 1965. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Drenewydd 1965

## Enwogion
*Robert Owen (1771–1858), sosialydd
*George Latham (1881–1939), chwaraewr pêl-droed

## Cyfeiriadau

Categori:Y Drenewydd a Llanllwchaearn
Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Crucywel

Tref a chymuned yn ne-ddwyrain Powys, Cymru, yw **Crucywel** (Saesneg: *Crickhowell*) neu weithiau **Crughywel** a  **Crug Hywel**.
Saif ar Afon Wysg ac ar y ffordd A40.

Tardda'r enw o'r bryn Crug Hywel a'i fryngaer gerllaw. Mae’r dref yn sefyll ar Afon Wysg ar ochr ddeheuol y Mynydd Du yn rhan ddwyreiniol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae poblogaeth o ryw 2,000 yn byw yn y dref.

## Adeiladau a chofadeiladau
Mae adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig yn y dref yn cynnwys eglwys blwyf St Edmund, sy’n dyddio o’r 14g, gweddillion castell Crucywel ar y “twmp” a’r bont o’r 17g. Mae gan y bont ddeuddeg bwa ar un ochr a thri bwa ar ddeg ar yr ochr arall.

*Castell Crucywel
*Eglwys Sant Edmwnd
*Pont ar Wysg
*Ysgol Crucywel

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Syr George Everest (1798–1866), fforiwr 
*Walter Cowan (1871-1956), llyngesydd
*Roddy Llewellyn (g. 1947)

## Gefeilldref
## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
1761

17g - **18g** - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - **1760au** - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1756 1757 1758 1759 1760 - **1761** - 1762 1763 1764 1765 1766

----

## Digwyddiadau 
* 14 Ionawr - 3ydd Brwydr Panipat rhwng Maratha ac Affganistan
* 8 Medi - Priodas Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig a Charlotte o Fecklenburg-Strelitz
* 22 Medi - Coroniaid Siôr III a'i brenhines
* **Llyfrau**
** Denis Diderot - *Le Neveu de Rameau ou La Satire seconde*
** Jean-Jacques Rousseau - *Julie, ou la Nouvelle Héloïse*
* **Drama**
** Carlo Gozzi - ''Analisi riflessiva della fiaba L'amore delle tre melarance*
* **Cerddoriaeth**
** Thomas Arne - *Judith* (oratorio)
** Christoph Willibald Gluck - *Don Juan'' (bale)

## Genedigaethau 
* 3 Mai - August von Kotzebue
* 15 Gorffennaf - Walter Davies (Gwallter Mechain), bardd a golygydd (m. 1849)
* 20 Tachwedd - Pab Pïws VIII
* 1 Rhagfyr - Marie Tussaud

## Marwolaethau 
* 8 Ebrill - Griffith Jones, Llanddowror
* 4 Gorffennaf - Samuel Richardson, nofelydd, 71

*
Llandeilo

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llandeilo (gwahaniaethu)''

Tref a chymuned yng nghanol Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llandeilo**. Fe'i henwir ar ôl yr hen eglwys i Sant Teilo. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn cael ei hadnabod fel **Llandeilo Fawr** a gorweddai yng nghwmwd Maenor Deilo, heb fod ymhell o safle Castell Dinefwr, sedd frenhinol tywysogion y Deheubarth.  Mae Gorsaf reilffordd Llandeilo ar linell Rheilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir Llandeilo yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

bawd|400px|dim|Llandeilo dan eira yn y gaeaf

## Hanes
Roedd Llandeilo Fawr yn sedd esgobaeth Gymreig a mynachlog enwog. Mae'n debyg i Lyfr Sant Chad gael ei hysgrifennu yno yn hanner cyntaf yr 8g.

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llandeilo ym 1996. Am wybodaeth pellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandeilo 1996

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Atyniadau yn y cylch
*Abaty Talyllychau - adfeilion hen abaty tua 6 milltir i'r gogledd o'r dref, ger pentref Talyllychau

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Y Gelli Gandryll

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Y Gelli Gandryll** (hefyd **Y Gelli**) (Saesneg: *Hay* neu *Hay-on-Wye*). Saif ar lannau Afon Gwy, ar y ffin â Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr. Dros y ffin mae pentre Cusop yn Swydd Henffordd. Mae'r dref yn adnabyddus am ei siopau llyfrau ail-law niferus.

Ers 1988, mae Gŵyl Llenyddiaeth y Gelli Gandryll yn digwydd ym Mehefin bob blwyddyn.

Mae'r dref wedi gefeillio gyda Tombouctou ym Mali.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Un o nifer o siopau llyfrau'r dref

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llanandras

Tref fach a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llanandras** (Saesneg: *Presteigne*). Saif ar lannau Afon Llugwy, ar y ffin â Lloegr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn 1402 enillodd byddin Owain Glyndŵr fuddugoliaeth fawr dros y Saeson ym mrwydr Bryn Glas, tua dwy filltir o Lanandras.

## Coedwig
Lleolir Coedwigoedd Llanandras o gylch y pentref. Mae'r coedwigoedd (sydd hefyd yn ymestyn dros y ffin i Loegr) yn rhan o rwydwaith Coedwig Genedlaethol i Gymru a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru yn 2020.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llandrindod

Tref a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw **Llandrindod** (Saesneg: *Llandrindod Wells*). Tyfodd y dref yn y 19g pan gyrhaeddodd y rheilffordd, gan ddod â llawer o ymwelwyr i brofi'r dyfroedd arbennig o'r ffynhonnau sydd yn y dref (dyma pryd bathwyd yr enw Saesneg *Llandrindod Wells*, er mwyn denu rhagor o ymwelwyr "ffasiynol" i brofi rhin y dŵr).

Erbyn hyn mae Llandrindod yn gartref i Gyngor Sir Powys, sydd yn un o brif gyflogwyr y dref. Cynhelir nifer o gynadleddau yn y dref, gan bod cynifer o westai yn y dref a Phafiliwn sy'n addas ar gyfer digwyddiadau mawr.

200px|bawd|dim|Siop yn Llandrindod|chwith

Mae Cwm Y Gof (Saesneg: *Rock Park*) yn barc pert rhwng y dref ac Afon Ieithon. Yn y parc mae man uchel uwchben yr afon o'r enw "Llam Y Cariadon" (Saesneg: ''Lovers' Leap''). Yn ôl hen chwedl, oddi yno y neidiodd dau oedd yn gariadon cudd.

Mae gan Landrindod hefyd lyn adnabyddus gydag ynys fechan yn ei ganol.

Cynhelir marchnad yn y dref bob dydd Gwener gerllaw yr orsaf drên. Ar ddydd Iau cynhelir marchnad ffermwyr yn Stryd Middleton ble gwerthir cynnyrch lleol. Ceir hefyd nifer o siopau bach annibynnol a dau archfarchnad yn y dref.

Mae gorsaf drên Llandrindod yn arhosfa ar Linell Calon Cymru, sy'n rhedeg o Abertawe i'r Amwythig.

bawd|dim|200px|Llandrindod gyda'r nos|chwith

## Yr Iaith Gymraeg a Thafodiaith Sir Faesyfed 
Cymraeg oedd prif iaith y dref tan diwedd y 19eg canrif, pan ddechreuoedd y trigolion ddefnyddio mwy o Saesneg. Wrth ymweld â'r dre yn Awst 1760, ysgrifennodd Lewis Morris o Ynys Môn "*The country people talk English here as well as Welsh...though Welsh is more natural to them, and is as pure and correct as in north Wales, some local words excepted*." 

Cofnododd Morris ychydig o enwau lleol ar bysgod oedd yn cynnwys 'camog' am eog, 'darsen' am *dace* a 'penhwyad' am *pike*. Nododd hefyd y gair 'tocins' am arian cochion (darnau arian copr / ceiniogau). Erbyn 1827, roedd pryderon am ddyfodol yr iaith yn yr ardal. Dim ond Saesneg roedd pobl ifanc yn ei siarad, yn ôl gohebydd Y Gwyliedydd, er iddo ganmol tafodiaith Gymraeg Sir Faesyfed.

Erbyn diwedd y 19eg Canrif, dim ond nifer bach oedd yn siarad Cymraeg yn ardal Llandrindod, er bod y iaith yn llawer cryfach yn y cymunedau i'r gorllewin. Yn ôl cyfrifiad 1891, dim ond 4 o bobl lleol dros 50 oedd yn siarad yr iaith, gyda 57 yn uniaith Saesneg.

Yn ôl cyfrifiad 2021, 10.8% o boblogaeth y dref oedd yn siarad Cymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llanfair-ym-Muallt

:*Mae hon yn erthygl am y dref ym Mhowys. Am y deyrnas gynnar a chantref, gweler Buellt.*

Tref a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw **Llanfair-ym-Muallt**, weithiau **Buallt** (Saesneg: *Builth Wells* neu *Builth*). Saif ar lannau Afon Gwy.

## Yr enw
Mae'n debyg mai sillafiad gwreiddiol **Buallt** oedd *Buellt* (am ei bod yn gorwedd yn y cantref canoloesol Buellt), sef *bu* a *gwellt* sef porfa gwartheg. Yr un *bu* sydd yn *buwch*, *bustach* a *buarth* ac roedd gwellt yn wreiddiol yn gallu golygu *porfa* fel ag yn glaswellt. Llurguniad ar y gair Buallt yw'r Saesneg Builth.

## Hanes
Tyfodd y dref o gwmpas y castell anferth a godwyd yno o tua diwedd y 1090au ymlaen. Gerllaw, ceir tomen mwnt a beili o'r enw Castell Buallt.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelwedd, Llanfair-ym-Muallt ym 1993. Am wybodaeth bellach gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993

## Enwogion
*Iolo Williams, naturiaethwr a chyflwynydd teledu.

## Gweler hefyd
*Cantref Buellt
*Castell Llanfair-ym-Muallt

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Llanidloes

Tref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Llanidloes**. Cyfeirir y dref ar lafar, yn aml, fel *Llani*. Saif  yn ardal Maldwyn ar lan Afon Hafren. Mae Caerdydd 110.4 km i ffwrdd o Lanidloes ac mae Llundain yn 257.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Henffordd sy'n 71.2&nbsp;km i ffwrdd. Gorsaf reilffordd Caersws yw'r un agosaf, 6 milltir i ffwrdd. Crëwyd dau lwybr yn 2006, sef Sarn Sabrina 25 milltir o hyd) a Semi Sabrina (12 milltir), yn dechrau o Lanidloes.

250px|bawd|dim|Canol Llanidloes

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd llan ar safle Llanidloes gan Sant Idloes (fl. 6ed-7g).

Canodd y bardd canoloesol Gruffudd ab Adda ap Dafydd gywydd i'r fedwen a dorrwyd i wneud pawl haf yn Llanidloes. Mae'n un o'r cywyddau canoloesol mwyaf adnabyddus. Mae'n cyferbynu harddwch ac urddasrwydd byd natur â hyllni ac anghyfiawnder y dref a phopeth a gynrychiolir ganddi, tref lle gosodwyd y fedwen ddifethiedig yn ymyl y pilori cyhoeddus. Llanidloes oedd y pentref lle magwyd y merthyr Rhisiart Gwyn.

Erbyn diwedd y 18g, Roedd y dref yr un bwysicaf ym Maldwyn ar rhan cynhyrchu gwlan a gwlanen, ond yn raddol, daeth Y Drenewydd yn bwysicach, a hefyd symudodd cynhyrchiad o dai i ffatrioedd.. Agorwyd Cyfnewydfa Wlanan yn Llanidloes ym 1838, ond erbyn 1913 roedd y felin olaf wedi cau.

bawd|dim|250px|Melin Penybont
bawd|dim|250px

Roedd y dywidiant plwm yn bwysig i’r dref, oherwydd y pwllau Van gerllaw. Erbyn 1876 roeddent ymysg pyllau mwyaf cynhyrchiol y byd, yn rhoi gwaith i dros 500 o bobl. Sefydlwyd ffowndri yn y dref ym 1851, ac adeiladwyd nifer fawr o gapeli a siopau yn ystod y cyfnod.

[250px|bawd|dim|Ffotograff gan [John Thomas (ffotograffydd)|John Thomas o Lanidloes yn 1881]]

## Enwogion
*John Mills (Ieuan Glan Alarch) (1812-1873), cerddor ac awdur
*John Jenkins (1821 - 1896), cyfreithiwr ac awdur

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Llanidloes Allanol

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Llanidloes

Categori:Cymunedau Powys

Categori:Trefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)