Eisteddfod Genedlaethol Cymru

:***Am Eisteddfod eleni gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026***
[305px|bawd|Maes [Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau 2003, ar dir fferm Mathrafal.]]

Gŵyl ddiwylliannol fwyaf Cymru yw **Eisteddfod Genedlaethol Cymru**, gyda chystadlu mewn llenyddiaeth, cerddoriaeth a drama yn elfen bwysig. Ymhlith y cystadlaethau pwysicaf mae cystadleuaeth am y Gadair am awdl, y Goron am bryddest y Fedal Ryddiaith am waith rhyddiaith, a'r Fedal Ddrama ar gyfer y ddrama orau. Ceir hefyd y Rhuban Glas i'r canwr unigol gorau a chyflwynir Medal Syr T.H. Parry-Williams er 1975 i gydnabod gwasanaeth gwirfoddol nodedig ymhlith pobl ifanc. Er 1952, trefnir a llywodraethir yr Eisteddfod gan Lys yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn gyffredinol, bu'r niferoedd sy'n ymweld â hi'n gostwng rhwng 1997 a 2017.

## Yr Eisteddfod ddoe a heddiw
Er bod traddodiad yr eisteddfod yn ganrifoedd oed, ni chynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf tan 1861, yn Aberdâr. Daeth y gyfres flynyddol honno i ben oherwydd diffyg cyllid yn 1868. Yn 1880 sefydlwyd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol a dan nawdd y gymdeithas hon cynhaliwyd Eisteddfod Merthyr Tudful yn 1881 a chynhaliwyd eisteddfod yn ddifwlch wedyn ar wahân i 1914, 1940 a 2020. (Cynhaliwyd hi ar lein yn 2021.)

Roedd Iolo Morganwg wedi sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1792. Fel y tyfodd yr Eisteddfod Genedlaethol daeth yr orsedd i'w chysylltu fwy-fwy gyda hi, gan gychwyn gydag Eisteddfod Caerfyrddin 1819, nes datblygu yn rhan o seremonïau'r eisteddfod fwy neu lai fel y mae heddiw. Yr orsedd sydd yn gyfrifol am seremonïau cadeirio a choroni'r beirdd yn ogystal â chyflwyno'r Fedal Ryddiaith. Ailwampiodd yr Archdderwydd Geraint Bowen tipyn ar y seremonïau, er enghraifft diddymu Seremoni'r Cymry Ar Wasgar, a dod â'r brodyr Celtaidd i mewn i rai o'r prif seremonïau. Mae aelodau'r orsedd yn rhannu'n dri grŵp, gyda lliw gwahanol i wisg bob un.

Caiff yr Eisteddfod Genedlaethol ei chynnal bob blwyddyn yn ystod wythnos lawn gyntaf mis Awst, yn y de a'r gogledd bob yn ail. Ond ceir Seremoni'r Cyhoeddi tua 13 mis cyn yr Eisteddfod. pryd y bydd Gorsedd y Beirdd a'i chefnogwyr yn gorymdeithio drwy'r dref i Gylch yr Orsedd. Ar ôl y seremoni cyflwynir rhestr o destunau'r Eisteddfod i'r Archdderwydd.

Mae maes yr Eisteddfod yn mesur oddeutu 15 i 18 erw (6 i 7 ha). Ar wahân i'r pafiliwn mawr, bydd hefyd y Babell Len, y Babell Ddawns, Pabell y Cymdeithasau, y Lle Celf; a bydd nifer o stondinau gan gymdeithasau gwirfoddol, megis yr Urdd, Merched Wawr; bydd y pleidiau gwleidyddol ar y maes hefyd a busnesau.

Yn y gorffennol, roedd Saesneg yn rhan o'r gweithgareddau, a chlywid hi hyd yn oed ar lwyfan yr Eisteddfod ei hun. Nododd y cyfansoddiad newydd ym 1952 mai iaith swyddogol yr eisteddfod oedd y Gymraeg yn unig, ac roedd Cynan yn flaenllaw yn y gwaith o gadw'r eisteddfod yn uniaith Gymraeg.

Ymhlith eisteddfodau eraill Cymru mae: Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, Eisteddfod Pantyfedwen, Eisteddfod Powys ac Eisteddfod Môn. Ceir hefyd nifer o eisteddfodau llai ledled Cymru, megis Eisteddfod Pwll-glas.

## Prif wobrau'r eisteddfod 
* Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
* Coron yr Eisteddfod Genedlaethol
* Medal Ryddiaith
* Y Fedal a Thlws y Ddrama
* Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn
* Medal Syr T.H. Parry-Williams
* Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts
* Gwobr Goffa Daniel Owen
* Gwobr Goffa Osborne Roberts
* Tlws Y Cerddor
* Tlws Dysgwr y Flwyddyn
* Gwobr Goffa David Ellis
* Gwobr Richard Burton
* Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg
* Albwm Cymraeg y flwyddyn

* Medal Aur am Gelfyddyd Gain
* Medal Aur am Grefft a Dylunio
* Medal Aur mewn Pensaernïaeth

## Rhestr o Eisteddfodau Cenedlaethol
### 19eg ganrif
*1861 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
*1862 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862
*1863 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1863
*1864 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1864
*1865 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1865
*1866 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caer 1866
*1867 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1867
*1868 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1868
; 1869-1879 - Eisteddfodau answyddogol yn y gogledd
*1869 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treffynnon 1869
*1870 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1870
*1871 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tywyn 1871
*1872 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tremadog 1872
*1873 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1873
*1874 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1874
*1875 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1875
*1876 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1876
*1877 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1877
*1878 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1878
*1879 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Conwy 1879
; Ail-gychwyn Eisteddfod Genedlaethol
*1880 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880
*1881 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881
*1882 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
*1883 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1883
*1884 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1884
*1885 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
*1886 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1886
*1887 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887
*1888 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1888
*1889 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889
*1890 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
*1891 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1891
*1892 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1892
*1893 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pontypridd 1893
*1894 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1894
*1895 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1895
*1896 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1896
*1897 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1897
*1898 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Ffestiniog 1898
*1899 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899
*1900 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1900

### 20fed ganrif
*1901 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901
*1902 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
*1903 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903
*1904 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1904
*1905 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905
*1906 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1906
*1907 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1907
*1908 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908
*1909 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909
*1910 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
*1911 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911
*1912 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
*1913 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fenni 1913
*1914 - *Dim Eisteddfod Genedlaethol* oherwydd dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf
*1915 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
*1916 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916
*1917 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917
*1918 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
*1919 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen 1919
*1920 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920
*1921 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921
*1922 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922
*1923 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923
*1924 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pwl 1924
*1925 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925
*1926 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926
*1927 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927
*1928 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928
*1929 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929
*1930 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1930
*1931 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931
*1932 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932
*1933 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1933
*1934 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
*1935 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935
*1936 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936
*1937 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937
*1938 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
*1939 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
*1940 - 'Eisteddfod ar yr Awyr', Bangor a gwledydd Prydain
*1941 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941
*1942 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942
*1943 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1943
*1944 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybïe 1944
*1945 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945
*1946 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946
*1947 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947
*1948 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948
*1949 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dolgellau 1949
*1950 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerffili 1950
*1951 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
*1952 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952
*1953 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1953
*1954 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954
*1955 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955
*1956 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
*1957 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957
*1958 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958
*1959 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959
*1960 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960
*1961 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961
*1962 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962
*1963 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963
*1964 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964
*1965 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Drenewydd 1965
*1966 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966
*1967 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Bala 1967
*1968 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968
*1969 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969
*1970 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1970
*1971 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971
*1972 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972
*1973 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1973
*1974 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974
*1975 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975
*1976 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976
*1977 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r cylch 1977
*1978 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978
*1979 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979
*1980 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980
*1981 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981
*1982 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
*1983 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983
*1984 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984
*1985 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1985
*1986 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986
*1987 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987
*1988 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988
*1989 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1989
*1990 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990
*1991 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991
*1992 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992
*1993 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993
*1994 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994
*1995 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995
*1996 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dinefwr 1996
*1997 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
*1998 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
*1999 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999
*2000 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000

### 21ain ganrif
*2001 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
*2002 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002
*2003 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003
*2004 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004
*2005 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005
*2006 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006
*2007 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007
*2008 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008
*2009 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009
*2010 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010
*2011 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
*2012 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012
*2013 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013
*2014 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2014 
*2015 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015 
*2016 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a’r Cyffiniau 2016
*2017 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017
*2018 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018
*2019 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
*2020 - *Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion oherwydd Pandemig COVID-19*. Yn hytrach cynhaliwyd Gŵyl AmGen, Gŵyl ar-lein.
*2021 - *Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion eto i 2022*. Cynhaliwyd Eisteddfod AmGen 2021 yn ei le.
*2022 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 2022
*2023 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023
*2024 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhondda Cynon Taf 2024
*2025 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2025
*2026 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Garreg Las 2026 (Sir Benfro)

## Llyfryddiaeth
*Alan Llwyd, *Prifysgol y Werin: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1900-1918* (Cyhoeddiadau Barddas,  2008)
*Alan Llwyd, *Blynyddoedd y Locustiaid: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1919-1936* (Cyhoeddiadau Barddas,  2007)
*Alan Llwyd, *Y Gaer Fechan Olaf: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1937-1950* (Cyhoeddiadau Barddas,  2006)

## Gweler hefyd 
* J. Elwyn Hughes, golygydd y Cyfansoddiadau rhwng 1985-2015
* Rhestr o Archdderwyddon
* Rhestr ffigurau ymwelwyr â'r Eisteddfod Genedlaethol

## Gwyliau iaith Celtaidd eraill
* Oireachtas na Gaeilge - Iwerddon
* Mòd Genedlaethol yr Alban - Yr Alban
* Cooish - Ynys Manaw
* Gouel Broadel ar Brezhoneg - Llydaw

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Gwyliau Celtaidd

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol
*
*Hanes dechreuadau'r Eisteddfod Genedlaethol ar wefan Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan 

Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru

Cymru
Categori:Sefydliadau 1861