Cetinje

Mae **Cetinje** (ynghaner: t͡sětiɲe; Yr wyddor Gyrilig: Цетиње) yn ddinas â 18,482 o drigolion, ac hyd at y Rhyfel Byd Cyntaf hi oedd yn brifddinas Teyrnas Montenegro annibynnol. Heddiw mae'n brifddinas y fwrdeistref o'r un enw ac yn breswylfa swyddogol i Arlywydd Montenegro.

## Hanes
 yn chwifio]]
Dechreuodd ei adeiladu dref ym 1482, fel cadarnle olaf brenin talaith ganoloesol Tywysogaeth Zeta, Ivan Crnojevic. Adeiladwyd fel encil cyn goresgynwyr yr Otomaniaid, gan ddod yn symbol o wrthwynebiad i'r concwerwyr. Lleolir y dref mewn gwastadedd bach yng nghanol tirwedd carstig ar llwyfandir Lovcen, ac adeiladwyd y palas brenhinol yno ac, ar ôl dwy flynedd, y fynachlog lle ymsefydlodd Archesgob Zeta. Felly daeth y pentref bach a di-nod hwn yn ffwlcrwm yn hanes Montenegro. Mae genedigaeth y Cetinje newydd hefyd yn nodi diwedd talaith ganoloesol Zeta a dechrau hanes newydd Montenegrin. Ni ddaeth erioed yn ddinas go iawn, ond ni ellir ei galw'n bentref mawr mewn unrhyw ffordd gan nad oedd ganddi unrhyw gymeriad gwledig erioed, ac ni fu erioed yn gaer: roedd ac mae'n cadw'r ffurf urbis o fulcrwm gwleidyddol ac ysbrydol y wladwriaeth rydd olaf yn Balcanau Otomanaidd. Enwyd y dref ar ôl yr afon Cetina.

Roedd tŷ argraffu Crnojević, y tŷ argraffu cyntaf yn ne-ddwyrain Ewrop, yn weithredol rhwng 1493 a 1496 yn Cetinje. Cafodd Zeta ei roi gyntaf o dan reol Otomanaidd ym 1499, yna ei atodi gan yr Otomaniaid ym 1514, wedi'i drefnu yn Sanjak Montenegro.

Yn 1692, mewn cyrch dinistriol, fe wnaeth Pasha Scutari drechu'r ddinas a'i mynachlog i'r llawr. Ond ymhen ugain mlynedd ailadeiladwyd y dref eto, dim ond i gael ei dinistrio ar unwaith yr eildro gan y Twrcaidd o Fosnia.

Yn 1838 adeiladwyd palas Bilijarda, sedd frenhinol newydd. Yn ystod teyrnasiad y Tywysog Nicholas (gan ddechrau ym 1860), profodd Cetinje gyfnod o dwf trefol a demograffig cyflym.

Yng Nghyngres Berlin, ym 1878, enillodd Montenegro gydnabyddiaeth ffurfiol o'i sofraniaeth a chreodd hyn gyfnod o heddwch a datblygiad y brifddinas Cetinje. Gan ei bod yn brifddinas, codwyd pencadlys diplomyddol amrywiol yno, fel rhai Awstria-Hwngari, y Deyrnas Unedig, yr Eidal, Rwsia a Ffrainc, sy'n dal i fodoli ac yn cael eu hystyried ymhlith yr adeiladau harddaf yn y ddinas. Roedd datblygiad adeilad cyhoeddus gwych, a ddymunwyd yn gryf gan y Tywysog Nicola, a oedd yn cynnwys adeiladu'r palas brenhinol newydd, gwesty a'r ysbyty. Gyda chyhoeddiad teyrnas Montenegro, ym 1910, daeth Cetinje, yn ogystal â gweld codiad adeilad newydd y Llywodraeth, gyda'i 5,895 o drigolion, yn brifddinas leiaf y byd. Yn 1916 roedd milwyr Austro-Hwngari yn byw ynddo. Hyd yn oed ers i'r brifddinas gael ei symud i Podgorica, arhosodd Cettigne yn brifddinas ysbrydol a diwylliannol diamheuol y wlad.

## Henebion a lleoedd o ddiddordeb
### Pensaernïaeth sifil
* **Palas y Brenin Nicholas** - adeiladwyd ym 1867 i ddiwallu anghenion y Tywysog Nicholas I o Montenegro, sydd bellach yn gartref i Amgueddfa Genedlaethol Montenegro.
* **Palas Biljarda** - y sedd frenhinol hynafol, a adeiladwyd ym 1838. Bellach yn gartref i amgueddfa, mae'n gartref i weithiau, ymhlith eraill, gan yr arlunydd Pietro Pocek, brodor o Cetinje ond Eidaleg naturiol. Y tu mewn iddo mae map daearyddol enfawr wedi'i gadw er rhyddhad i Montenegro, a adeiladwyd gan y cartograffwyr Austro-Hwngari i gael gwell golygfa o'r diriogaeth dan feddiant. Oherwydd ei ddimensiynau y tu allan i'r arferol, mae llwyfan a phont wedi'u hadeiladu drosti, i warantu golygfa dda.
* **Plavi Dvorac** - ar un adeg y Plavi Dvorac ("Y Palas Las") oedd cartref i'r tywysog ac yn etifedd yr orsedd. Ar hyn o bryd dyma gartref swyddogol Arlywydd Montenegro.
* **Llysgenhadaethau** - adeiladwyd pencadlys y llysgenadaethau hynafol ar ôl 1878 gan brif bwerau'r cyfnod: Ymerodraeth Awstria, Ffrainc, Ymerodraeth Rwseg, Teyrnas yr Eidal a Phrydain Fawr.
* Sefydliad addysgol benywaidd** a noddwyd gan Tsarina Rwsia, Maria Aleksandrovna.
* **Dom Vladin** - hen sedd y llywodraeth a gwblhawyd ym 1910, a hwn oedd y palas mwyaf moethus yn y ddinas.

### Pensaernïaeth grefyddol
* **Mynachlog Cetinje''' -  a adeiladwyd rhwng 1701 a 1704.
* Adferwyd eglwys Valacca, yn wreiddiol o 1450, ym 1864. Mae ei chaead wedi'i adeiladu gyda chasgenni gynnau'r gelyn rhwng 1858 a 1878.
* Adeiladwyd yr eglwys "Na Cipuru", a gysegrwyd i'r Forwyn Fair, ar weddillion mynachlog ac ar un adeg roedd yn gapel y llys.

## Diwylliant
Mae Cetinje yn gartref i Lyfrgell Genedlaethol Montenegro, a sefydlwyd ym 1893, ac mae wedi'i leoli yn hen lysgenadaethau'r Eidal a Ffrainc.

## Theatr
Theatr Cetinje, y Zetski dom, oedd y cyntaf i gael ei hadeiladu ym Montenegro.

## Chwaraeon
Mae gan bêl-droed yn Cetinje draddodiad hir iawn sy'n gysylltiedig â FK Lovćen Cetinje, clwb pêl-droed hynaf ym Montenegro. Sefydlwyd FK Lovćen ar 20 Mehefin 1913. Mae'n un o'r clybiau pêl-droed mwyaf llwyddiannus ym Montenegro ac yn chwarae yn y Prva Liga, Uwch Gynghrair Montenegro.

Clwb arall o Cetinje yw FK Cetinje, a ffurfiwyd ym 1975. Fe'u dyrchafwyd i Ail Gynghrair Montenegro, yn ystod haf 2013.

## Daearyddiaeth Anthropig
Mae gan y fwrdeistref boblogaeth o 18,482 o drigolion, mae rhan fawr o'r boblogaeth wedi'i chrynhoi yn y brifddinas, tra nad oes unrhyw ardal arall yn fwy na mil o drigolion.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Official site (Montenegrin) (English)
* Official tourism site  (Montenegrin) (English)
* Cetinje - Moj grad  (Montenegrin)

## Oriel

Cettinje - Royal Palace (W Le Queux).jpg|Palas y Brenin Nicolas, 1906

Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 15fed ganrif
Categori:Cyn-brifddinasoedd
Categori:Aneddiadau Hen Brifddinas Frenhinol Cetinje
Categori:Dinasoedd Montenegro