open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pier Llandudno

Mae **Pier Llandudno** yn bier yn Llandudno, Sir Conwy. Mae’n adeilad rhestredig (Gradd II) ac yn pier hiraf Cymru; mae’n 700 metr (2295 troedfedd) o hyd. Mae glanfa ddŵr dwfn ar ben y pier, sydd wedi cael ei hail-adeiladu pedair gwaith erbyn hyn, y tro diwethaf yn 2012. Defnyddir y glanfa yn achlysirol gan Gwmni Pacedlong Stêm Ynys Manaw ac yn achlysurol gan PS Waverley ac MV Balmoral.

Cynlluniwyd y pier gan James Brunlees a McKerrow, ac adeiladwyd y pier rhwng 1876 a 1878, yn defnyddio trawstiau haearn gyrru ar golofnau haearn bwrw. Adeiladwyd pafiliwn ym 1905 a defnyddiwyd y pafiliwn i gynnal cyngherddau, a pherfformiodd Syr Malcolm Sargent,  George Formby, Ted Ray, Semprini, Petula Clark, Arthur Askey, Bill Maynard, Jimmy Edwards, Russ Conway, y Chwiorydd Beverley a Cliff Richard yno, ymysg eraill. Dinistriwyd y pafiliwn gan dân ym 1994.

                                                        
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y pier

Categori:Llandudno
Categori:Conwy
Llandudno
Rhestr o Siroedd Virginia

bawd|600px
Rhennir Cymanwlad Virginia yn 95 sir, ynghyd â 38 o ddinasoedd annibynnol sy'n cael eu hystyried yn gyfwerth â siroedd at ddibenion y cyfrifiad. Mae llawer o drefi mor fawr â dinasoedd, ond nid ydynt wedi'u hymgorffori fel dinasoedd ac maent wedi'u lleoli mewn sir. Roedd gan wyth dinas annibynnol - gan gynnwys Bedford, a ildiodd ei siarter dinas yn 2013 ac a ddaeth yn dref - boblogaethau o lai na 10,000 yn 2010 gyda'r lleiaf Norton, a phoblogaeth o ddim ond 3,958.  Yn 2010, y trefi mwyaf oedd Blacksburg (gyda 42,620 o bobl) a Leesburg (42,616). Roedd gan bedair tref arall boblogaethau o dros 10,000 o bobl hefyd.

Mae yna sawl sir a dinas sydd â'r un enw, ond sydd ar wahân yn wleidyddol. Ar hyn o bryd mae'r rhain yn cynnwys Fairfax, Franklin, Richmond, a Roanoke. Yn y gorffennol roeddent hefyd yn cynnwys Norfolk ac Alexandria, y gwnaeth eu siroedd newid eu henwau, yn ôl pob golwg i ddod â rhywfaint o'r dryswch i ben; yn ogystal â Bedford, lle'r oedd dinas wedi'i hamgylchynu gan sir o'r un enw rhwng 1968 a 2013, pan ddychwelodd y ddinas i statws tref. Efallai y bydd dinas a sir sy'n rhannu enw yn gwbl anghysylltiedig mewn daearyddiaeth. Er enghraifft, nid yw Richmond County yn agos o gwbl i Ddinas Richmond, ac mae Franklin County hyd yn oed ymhellach o Ddinas Franklin.

Mae mwy o siroedd Virginia wedi'u henwi ar gyfer menywod nag mewn unrhyw dalaith arall. 

Talfyriad post Virginia yw VA a'i god gwladwriaethol FIPS yw 51.

## Rhestr o Siroedd
|}

## Rhestr o Ddinasoedd annibynnol
|}

## Map dwysedd poblogaeth
Mae lliwiau gwahanol yn dynodi dwysedd trymach.
bawd|600px| center

## Cyfeiriadau

Virginia
Bwrdeistref Middlesbrough

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Bwrdeistref Middlesbrough** (Saesneg: *Borough of Middlesbrough*).  Mae'r awdurdod unedol yn cynnwys tref fawr Middlesbrough, a mae'n rhan o Awdurdod Cyfun Cwm Tees, gyda Bwrdeistrefi Darlington, Hartlepool, Redcar a Cleveland, a Stockton-on-Tees.

Mae gan yr awdurdod unedol arwynebedd o 53.9&nbsp;km², gyda 140,980 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Redcar a Cleveland i'r dwyrain, Ardal Hambleton i'r de, a Bwrdeistref Stockton-on-Tees i'r gorllewin a'r gogledd.

bawd|canol|Awdurdol unedol Bwrdeistref Middlesbrough yng Ngogledd Swydd Efrog

Daeth Middlesbrough yn fwrdeistref sirol yn Riding Gogleddol Swydd Efrog yn 1889.  Yn 1968 daeth y fwrdeistref yn rhan o Fwrdeistref Sirol Teesside, a daeth yn rhan o sir Cleveland ar 1 Ebrill 1974.  Diddymwyd Cleveland ar 1 Ebrill 1996, a daeth Middlesbrough yn awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog.

Mae'r fwrdeistref yn cynnwys canol tref Middlesbrough, yn ogystal â maestrefi fel Linthorpe, Acklam, a Coulby Newham.  Mae'n gorwedd yn rhan isaf Cwm Tees, tua phum milltir o aber y Tees, a mae'r Bryniau Eston yn edrych dros y fwrdeistref o'r de.

## Cyfeiriadau 
Middlesbrough

Middlesbrough
Lleuwen Steffan

Cantores a chyfansoddwraig yw **Lleuwen Steffan** (ganwyd 1979) sy'n canu yn Gymraeg a Llydaweg. Mae hi'n perfformio dan yr enw **Lleuwen** ac mae hi wedi defnyddio'r enw **Lleuwen Tangi** yn ogystal â dylanwadau jazz a genres eraill. Mae hi hefyd wedi actio yn achlysurol gan ymddangos yn cynhyrchiad Theatr Genedlaethol Cymru, *Merch yr Eog* yn 2016.

## Bywyd personol 
Mae Lleuwen yn briod gyda'r bardd Lan Tangi yn Llydaw. Mae hi'n byw gydag anhwylder deubegwn ac wedi goresgyn problemau gydag alcohol.
*Duw â Ŵyr (2005)
*Penmon (2007)

## Gwobrau
Enillodd wobr Prizioù yn 2012 ar gyfer yr albwm Llydaweg orau, ar gyfer ei halbwm *Tân*.

Lleuwen oedd enillydd cystadleuaeth Liet International 2013 gyda'i chân Ar Gouloù Bev.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Ogwen
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Cerddorion benywaidd o Gymru
Cwm Tees

Dinas-ranbarth yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr o amgwlch rhannau isaf yr Afon Tees yw **Cwm Tees** (Saesneg: *Tees Valley*).  Fe'i gweinyddir gan Awdurdod Cyfun Cwm Tees, sy'n cynnwys y pum awdurdod unedol Bwrdeistrefi Darlington, Hartlepool, Middlesbrough, Redcar a Cleveland, a Stockton-on-Tees.

Roedd y sir an-fetropolitan Cleveland yn bodoli rhwng 1974 a 1996, a oedd yn cynnwys Middlesbrough, Stockton-on-Tees, Hartlepool a Redcar.  Diddymwyd y sir ar 1 Ebrill 1996, a daeth y bwrdeistrefi yn awdurdodau unedol.  Daeth cynghorau'r pum bwrdeistref ynghyd i ffirfio'r awdurdod cyfun yn 2016.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwm Tees
Categori:Daearyddiaeth Swydd Durham
Categori:Daearyddiaeth Gogledd Swydd Efrog
Bwrdeistref De Ribble

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref De Ribble** (Saesneg: *Borough of South Ribble*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 113&nbsp;km², gyda 110,788 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar chwe ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Gorllewin Swydd Gaerhirfryn i'r gorllewin, Bwrdeistref Fylde, Dinas Preston a Bwrdeistref Cwm Ribble i'r gogledd, Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen i'r dwyrain, a Bwrdeistref Chorley i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref De Ribble yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn wyth plwyf sifil, gyda dwy ardal ddi-blwyf. Mae aneddiadau yn yr ardal yn cynnwys trefi Leyland a Penwortham.

## Cyfeiriadau 
De Ribble
Bro Mowbray

Ardal o dir isel yng Ngogledd Swydd Efrog, Lloegr, rhwng Bryniau Hambleton yng Ngweunydd Gogledd Swydd Efrog i'r dwyrain a Dyffrynnoedd Swydd Efrog i'r gorllewin yw **Bro Mowbray**, yn ogystal ag Ardal Cymeriad Cenedlaethol.  I'r gogledd mae'r iseldiroedd y Cwm Tees, ac i'r de mae Bro Mowbray yn dod yn Fro Efrog, sy'n fwy gwastad na Fro Mowbray mwy tonnog.  Fodd bynnag, cyfeirir at y fro yn aml fel rhan o Fro Efrog ar gam.

bawd|dim|Golygfa o Fryniau Hambleton dros Fro Mowbray i Ddyffrynnoedd Swydd Efrog

Mae enw'r fro yn dod o'r teulu de Mowbray, a gafodd hawliau i'r tir gan Wiliam I yn 1086.

Y prif trefi yn y fro yw Northallerton, Thirsk, Catterick a Bedale, ac y prif afonydd yw'r Swale, yr Wiske a'r Cod Beck.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Emmanuelle Charpentier

Mae **Emmanuelle Marie Charpentier** (ganwyd 11 Rhagfyr 1968) yn gwyddonydd o Ffrainc. Enillodd hi'r Wobr Cemeg Nobel ym 2020, gyda'i chydweithiwr Jennifer Doudna.

Cafodd ei geni yn Juvisy-sur-Orge. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Pierre-et-Marie-Curie, Paris. Ers 2015, mae hi'n cyfarwyddwr Sefydliad Max Planck ym Merlin.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Gwyddonwyr benywaidd o Ffrainc
Gwasg Pelydr

Gwasg annibynnol Gymraeg dan ofal y bardd a'r llenor Dyfan Lewis yw **Gwasg Pelydr**. Fe'i sefydlwyd gyda'r bwriad o 'ysgogi diwylliant llenyddol amgen drwy rymuso awduron a darllenwyr fel ei gilydd i herio'r drefn'.

## Cyhoeddiadau 
* *Ysgall* (pamffled o gerddi) gan Morgan Owen  - Rhagfyr 2021
**Amser Mynd* - cyfrol o ysgrifau taith gan Dyfan Lewis (2020)
* *Mawr a cherddi eraill -* pamffled o farddoniaeth gan Dyfan Lewis yn ymateb i'w ardal enedigol, Craig Cefn Parc (2019)
* *Golau* - pamffled o farddoniaeth gan Dyfan Lewis mewn ymateb i gyfres o ffotograffau haniaethol (2018)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Elin ap Hywel

Bardd, cyfieithydd a golygydd yw **Elin ap Hywel**. Mae hi'n ysgrifennu yn Gymraeg ac yn Saesneg. Yn 2020, cyhoeddwyd *Dal i Fod*, casgliad o'i cherddi Cymraeg. Hi oedd cymrodor dwyieithog gyntaf y Gronfa Lenyddol Frenhinol ym Mhrifysgol Cymru.

## Bywyd personol
Mae Elin ap Hywel yn hoff o gerddoriaeth Simon a Garfunkel. Mae hi wedi trafod yn agored ei bod yn dioddef gan orddryswch (dementia) yn sgil clefyd Alzheimer. Mae hi'n byw yn Aberystwyth gyda'i mab, Efan, a'i phartner, Hywel.

## Llyfrau
### Barddoniaeth
**Pethau Brau*, rhan o Gyfres y Beirdd Answyddogol, 1982
**Ffiniau / Borders*, ar y cyd gyda Grahame Davies, 2002
**Dal i Fod*, 2020

### Cyfieithiadau
**Glesni*, cyfieithiad Cymraeg o *Amber* gan Jacqueline Wilson, 1997
**Y Celtiaid Cythryblus*, cyfieithiad Cymraeg o *The Cut-Throat Celts* o gyfres llyfrau hanes i blant *Horrible Histories*.
**Twilight Song*, cyfieithiad Saesneg o *Si Hei Lwli* gan Angharad Tomos, 2004
### Fel golygydd
**Merch Perygl: Cerddi Menna Elfyn*, 2011

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Pobl o Geredigion
Bwrdeistref Redcar a Cleveland

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Bwrdeistref Redcar a Cleveland** (Saesneg: *Borough of Redcar and Cleveland*).  Mae'r awdurdod unedol yn rhan o Awdurdod Cyfun Cwm Tees, gyda Bwrdeistrefi Darlington, Hartlepool, Middlesbrough, a Stockton-on-Tees.

Mae gan yr awdurdod unedol arwynebedd o 245&nbsp;km², gyda 137,150 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Scarborough i'r de-ddwyrain, Ardal Hambleton i'r de-orllewin, Bwrdeistrefi Middlesbrough a Stockton-on-Tees i'r gorllewin, a Bwrdeistref Hartlepool i'r gogledd-orllewin.  Mae Môr y Gogledd yn gorwedd i'r gogledd o'r fwrdeistref.

bawd|canol|Awdurdol unedol Bwrdeistref Redcar a Cleveland yng Ngogledd Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974, fel bwrdeistref **Langbaurgh**, un o'r pedair ardal yn sir an-fetropolitan Cleveland.  Ailenwyd yr ardal yn **Langbaurgh-on-Tees** ar 1 Ionawr 1988.  Diddymwyd sir Cleveland ar 1 Ebrill 1996, a daeth Langbaurgh-on-Tees yn awdurdod unedol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, gyda'r enw newydd *Redcar a Cleveland*.

Mae'r trefi mwyaf yn y fwrdeistref yn Redcar, Saltburn-by-the-Sea, a Guisborough, a mae'r fwrdeistref hefyd yn cynnwys trefi llai fel Brotton, Skelton-in-Cleveland a Loftus, yn ogystal â maestrefi dwyreiniol Middlesbrough fel Eston a South Bank.  Mae rhan o arfordir Môr y Gogledd yn gorwedd yn y fwrdeistref, a mae'n cynnwys glan ddeheuol aber y Tees.  Mae'r ran ogleddol o Barc Cenedlaethol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog hefyd yn gorwedd yn rhannau deheuol y fwrdeistref.

Mae'r enw *Cleveland* yn dod o *cliff* + *land*, sy'n golygu "gwlad y clogau".  Mae hyn yn cyfeirio at ymyl ogleddol Gweunydd Gogledd Swydd Efrog, sy'n codi yn ne'r ardal.

## Cyfeiriadau 
Redcar a Cleveland

Redcar a Cleveland
Louise Glück

Bardd o'r Unol Daleithiau oedd **Louise Elisabeth Glück** (22 Ebrill 1943 &ndash; 13 Hydref 2023). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 2020.

Cafodd ei geni yn Ddinas Efrog Newydd, yn ferch i'r dyn busnes Daniel Glück a'i wraig Beatrice Glück (née Grosby). Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Columbia. Priododd Charles Hertz, Jr., ym 1967 (ysg.) Priododd yr awdur John Dranow ym 1977.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* *Firstborn*. The New American Library, 1968.
* *The House on Marshland*. The Ecco Press, 1975. 
* *Descending Figure*. The Ecco Press, 1980. 
* *The Triumph of Achilles*. The Ecco Press, 1985. 
* *Ararat*. The Ecco Press, 1990. 
* *The Wild Iris*. The Ecco Press, 1992. 
* *The First Four Books of Poems*. The Ecco Press, 1995. 
* *Meadowlands*. The Ecco Press, 1997. 
* *Vita Nova*. The Ecco Press, 1999. 
* *The Seven Ages*. The Ecco Press, 2001. 
* *Averno*. Farrar, Strauss and Giroux, 2006. 
* *A Village Life*. Farrar, Strauss and Giroux, 2009. 
* *Poems: 1962–2012*. Farrar, Strauss and Giroux, 2012. 
* *Faithful and Virtuous Night*. Farrar, Strauss and Giroux, 2014. 

### Ysgrifau eraill 
* *The Garden*. Antaeus Editions, 1976.
* *October*. Sarabande Books, 2004. 
* *Proofs and Theories: Essays on Poetry*. The Ecco Press, 1994. 
* *American Originality: Essays on Poetry*. Farrar, Strauss and Giroux, 2017. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Dan Beddoe

Tenor o Gymru a ymsedlodd yn o'r Unol Daleithiau oedd **Dan Theophilus Beddoe** (16 Mawrth 1863 – 26 Rhagfyr 1937), a oedd yn arbennig o nodedig am ei berfformiadau oratorio dros yrfa yn rhychwantu 50 mlynedd.

## Cefndir 
Ganwyd Beddoe yn Aberdâr, Sir Forgannwg, yn blentyn i Thomas Beddoe, glöwr, a Gwenllian (née Theophilus) ei wraig.

## Gyrfa 
Wedi ymadael a'r ysgol bu Beddoe yn gweithio fel glöwr yng ngwaith Penygraig, Aberdâr.

Mae nifer o erthyglau yn honni bod Beddoe wedi ennill Medal Aur a'r Wobr Gyntaf yn yr Eisteddfod Genedlaethol pan oedd yn 19 oed, ond does dim sôn amdano yn adroddiadau Eisteddfodol 1881-1883, pan byddai tua 19 mlwydd oed. Yr adroddiad cyntaf am lwyddiant eisteddfodol Beddoe yng nghasgliad Papurau Cymru y Llyfrgell Genedlaethol yw un am ddod yn fuddugol yn Eisteddfod Nadolig Capel Jerwsalem, Llwynypia 1884.. Mae ei enw'n codi'n aml wedyn yn adroddiadau eisteddfodau lleol. Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr 1885 (pan oedd yn 22 mlwydd oed) enillodd y wobr gyntaf o 3 gini yn y gystadleuaeth ar gyfer Tenoriaid. Wedi ei lwyddiant genedlaethol daeth yn berfformiwr cyson a phoblogaidd mewn cyngherddau ar hyd y de am y tair flynedd nesaf.

Ym mis Medi 1888 hwyliodd Beddoe i'r Unol Daleithiau . Ymsefydlodd ym maes glo Cuyahoga County, Cleveland, Ohioh. Yn Cleveland ymunodd â Chôr Meibion Cymreig Dinas Lake Shore fel un o'r prif denoriaid. Dechreuodd derbyn gwersi canu gan yr athro gerdd Almaeneg John Underner. Ym 1894 daeth yn ddinesydd yr Unol Daleithiau . Erbyn 1900 roedd wedi symud i fyw i Allegheny, Pennsylvania, ac yn disgrifio ei hun fel Cerddor yng ngholofn *Galwedigaeth* y cyfrifiad. Parhaodd i dderbyn addysg gerddorol o dan yr arweinydd Cymreig John Thomas Davies.

Ar ôl ei glywed mewn cyngerdd, fe wnaeth Walter Damrosch ei gyflogi fel unawdydd tenor ar gyfer perfformiad o *Requiem* Hector Berlioz yr oedd yn ei arwain yn Neuadd Carnegie ym 1903 - ymddangosiad cyntaf swyddogol Beddoe  fel unawdydd oratorio. Y flwyddyn ganlynol aeth ar daith gyda Damrosch a Ffilharmonig Efrog Newydd yn canu rôl y teitl mewn perfformiadau cyngerdd o *Parsifal*. Wedi hynny, aeth ar deithiau eang yn yr UD a Phrydain, ac ymddangosodd yn aml gyda Chymdeithas Oratorio Efrog Newydd. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf gyda'r gymdeithas ym 1905 fel yr unawdydd tenor ym première yr Unol Daleithiau o *Taillefer* Richard Strauss dan arweiniad Damrosch.

Rhwng 1919 a 1935 bu Beddoe yn athro yng Nghonservatoire Cerdd Cincinnati, ond parhaodd â'i yrfa berfformio hefyd. Yn 1933, yn 70 oed canodd fel yr unawdydd tenor ym *Meseia* Handel gyda Chymdeithas Oratorio Efrog Newydd.

## Teulu 
Ym 1891 priododd Beddowe â Mary Jane Jones, merch o Drefynwy cawsant tri o blant. Ei fab ieuengaf oedd yr actor cymeriad Americanaidd Don Beddoe (1903-1991)

## Marwolaeth 
Ymddeolodd Beddoe ym 1935 ar ôl iddo gael ei anafu mewn damwain car yn Cincinnati. Bu farw’n sydyn yn Ninas Efrog Newydd yn 74 oed tra roedd ef a’i wraig Mary yn ymweld â’u mab.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pobl o Aberdâr
Bwrdeistref Pendle

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Pendle** (Saesneg: *Borough of Pendle*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 169&nbsp;km², gyda 92,112 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar ddwy ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Cwm Ribble i'r gorllewin, a Bwrdeistref Burnley i'r de. Mae hefyd yn ffinio ar Ogledd Swydd Efrog i'r gogledd-ddwyrain, a Gorllewin Swydd Efrog i'r dwyrain a'r de-ddwyrain.

bawd|dim|Bwrdeistref Pendle yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 19 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Nelson. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Barnoldswick, Brierfield, Colne ac Earby.

## Cyfeiriadau 
Pendle
Bwrdeistref Wyre

:*Erthygl am yr ardal llywodraeth leol yn Swydd Gaerhirfryn yw hon. Am yr ardal yn Swydd Gaerwrangon gweler Ardal Wyre Forest.*

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Wyre** (Saesneg: *Borough of Wyre*). Fe'i enwir ar ôl Afon Wyre, sy'n llifo trwyddi.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 283&nbsp;km², gyda 112,091 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bum ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Dinas Caerhirfryn i'r gogledd, Bwrdeistref Cwm Ribble i'r dwyrain, Dinas Preston i'r de-ddwyrain, Bwrdeistref Fylde i'r de-orllewin, a Bwrdeistref Blackpool i'r gorllewin.

bawd|dim|Bwrdeistref Wyre yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 21 o blwyfi sifil, gydag un ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Poulton-le-Fylde, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Cleveleys, Fleetwood, Garstang a Preesall.

## Cyfeiriadau 
Wyre
Bwrdeistref Rossendale

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Rossendale** (Saesneg: *Borough of Rossendale*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 138&nbsp;km², gyda 71,482 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar dair ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen i'r gorllewin, a Bwrdeistref Hyndbyrn a Bwrdeistref Burnley i'r gogledd. Mae hefyd yn ffinio ar Orllewin Swydd Efrog i'r dwyrain a Manceinion Fwyaf i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref Rossendal yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Mae rhan fwyf y fwrdeistref yn ddi-blwyf, ond mae ganddi un plwyf sifil mawr, sef Whitworth. Mae ei phencadlys yn nhref Bacup. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Haslingden, Rawtenstall a Whitworth.

## Cyfeiriadau 
Rossendale
Bwrdeistref Fylde

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Fylde** (Saesneg: *Borough of Fylde*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 166&nbsp;km², gyda 80,780 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bum ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Blackpool i'r gorllewin, Bwrdeistref Wyre i'r gogledd, Dinas Preston i'r dwyrain, a Bwrdeistref Cwm Ribble a Bwrdeistref Gorllewin Swydd Gaerhirfryn i'r de.

bawd|dim|Bwrdeistref Fylde yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 15 o blwyfi sifil, gydag un ardal ddi-blwyf. Mae pencadlys y fwrdeistref yn nhref Lytham St Annes. Mae aneddiadau yn yr ardal yn cynnwys tref Kirkham.

## Cyfeiriadau 
Fylde
Bwrdeistref Burnley

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Burnley** (Saesneg: *Borough of Burnley*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 111&nbsp;km², gyda 88,920 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bedair ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef  Bwrdeistref Rossendale i'r de, Bwrdeistref Hyndburn i'r gorllewin, Bwrdeistref Cwm Ribble i'r gogledd-orllewin, a Bwrdeistref Pendle i'r gogledd. Mae hefyd yn ffinio ar Orllewin Swydd Efrog i'r dwyrain.

bawd|dim|Bwrdeistref Burnley yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn wyth plwyf sifil, gydag un ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Burnley ei hun, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys tref Padiham.

## Cyfeiriadau 
Burnley
Bwrdeistref Hyndburn

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Hyndburn** (Saesneg: *Borough of Hyndburn*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 73&nbsp;km², gyda 81,043 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bedair ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef  Bwrdeistref Cwm Ribble i'r gogledd, Bwrdeistref Burnley i'r dwyrain, Bwrdeistref Rossendale i'r de, a Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen i'r gorllewin.

bawd|dim|Bwrdeistref Hyndburn yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Mae rhan fwyf y fwrdeistref yn ddi-blwyf, ond mae ganddi un plwyf sifil, sef Altham. Mae ei phencadlys yn nhref Accrington. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Clayton-le-Moors, Great Harwood, Oswaldtwistle a Rishton.

## Cyfeiriadau 
Hyndburn
Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn.

bawd|301x301px
Mae '''''Cofiant am y Parch. Richard Humphreys, Dyffryn, yng Nghyd a Chasgliad o'i Bregethau a'i Draethodau''''' gan y Parch Griffith Williams, Talsarnau yn gofiant a gyhoeddwyd gan Argraffwasg Hughes a'i Fab, Wrecsam ym 1873.

## Cefndir 
Mae'r gyfrol yn adrodd hanes Y Parch Richard Humphreys, Dyffryn (1790-1863), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a anwyd yn Nyffryn Ardudwy a bu farw ym Mhennal.

## Cynnwys 
Mae'r cofiant yn sôn am hanes fywyd Humphreys fel bachgen ffarm yn Ardudwy. Mae adroddiad am farw ei mam pan oedd yn 8 a'i dad pan oedd yn 15 a sut bu'n rhaid iddo ysgwyddo'r baich o gynnal y ffarm a'i dau frawd a thair chwaer iau ac yntau dim ond yn laslanc ei hun. Mae'r cofiant yn cynnwys trafodaeth fanwl at ddyfodiad Humphreys at grefydd a sut y bu iddo gael ei godi'n flaenor, yn bregethwr lleyg ac wedyn yn weinidog yn groes i'w dymuniad. Mae adroddiadau am ei waith fel gweinidog yr Efengyl ym mro ei febyd a'i ymroddiad i achosion addysg, dirwest a chodi capeli. Mae yma ymdriniaeth am ei gysylltiadau teuluol gan gynnwys hanes ei ddwy briodas a'r trallod o golli ei wraig gyntaf a dwy o'i ferched. Wedi'r bennod olaf hunangofiannol, sy'n ymdrin â chystudd olaf, marwolaeth a chladdedigaeth Humphreys ceir atodiadau yn cynnwys enghreifftiau o'i bregethau a'i draethodau.

Mae copi digidol o'r llyfr ar gael i'w darllen yn di dal ar wefan *Internet Archive*.

## Penodau 
Mae'r gyfrol yn gynnwys y penodau canlynol:

# PENNOD I Mr. Humphreys a'i Ddyddiau Boreuol
# PENNOD II. Mr. Humphreys a'i Dueddiadau Crefyddol
# PENNOD III. Mr. Humphreys a'i Helyntion Teuluaidd
# PENNOD IV. Mr. Humphreys yn ei Gylchoedd Cyhoeddus
# PENNOD V. Mr. Humphreys a'i Gymydogion.
# PENNOD VI. Mr. Humphreys a Dirwest
# PENNOD VII. Mr. Humphreys a'i Gynghorion.
# PENNOD VIII. Mr. Humphreys a Dysgyblaeth Eglwysig
# PENNOD IX. Mr. Humphreys a'i Ffraetheiriau
# PENNOD X. Mr. Humphreys a'i Sylwadau
# PENNOD XI. Mr. Humphreys fel Gweddïwr
# PENNOD XII. Mr. Humphreys yn ei Ddyddiau Olaf

### PREGETHAU 
# Eseia iv:9
# lago iii:17
# Psalm xcvii.:1
# Ezra i:3
# Luc xiv:22
# Diarhebion viii:21
# Colosiaid i:13
# Matthew xix:6
# Psalm cvii:8
# 1 Corinthiaid 2:9

### TRAETHODAU 
# Hwda i ti, a moes i minau
# Tlodi
# Pobl y Mawr Gam
# Yr Hen Bobl
# Y Bobl Ieuaingc
# "Yr Hen a ŵyr, a'r leuangc a dybia"
# Balchder
# Prydlondeb
# Camgyhuddiadau
# Boddlonrwydd
# Siampl a Dynwarediad

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymraeg am hanes crefydd
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau Cymraeg a Chymreig ar *Internet Archive*
Morfydd Clark

Actores o Gymraes yw **Morfydd Clark** (ganwyd 17 Mawrth 1989). Mae'n adnabyddus am ei rhannau film fel Maud yn *Saint Maud*, Dora Spenlow yn *The Personal History of David Copperfield*, a mewn cyfresi teledu fel Mina Harker yn *Dracula*, Sister Clara yn *His Dark Materials*, a Galadriel yn *The Lord of the Rings: The Rings of Power*. 

## Bywyd a gyrfa 
Ganed Clark yn Sweden, ond symudodd i Gaerdydd pan oedd yn 2 mlwydd oed. Mae hi'n rhugl yn Gymraeg a Saesneg, ac yn gallu siarad ychydig bach o Swedeg. Ar ôl cael trafferth gyda dyslecsia ac ADHD, gadawodd yr ysgol pan oedd hi'n 16 oed.

Yn 2009 fe'i derbyniwyd i gynhyrchiad Theatr Gerdd Ieuenctid Prydain o *According to Brian Haw* ac i Theatr Ieuenctid Genedlaethol Cymru, cyn mynd i hyfforddi yng Nghanolfan Ddrama Llundain. Gadawodd yn ei thymor olaf i chwarae rôl y teitl yn nrama Saunders Lewis, *Blodeuwedd*, gyda Theatr Genedlaethol Cymru.

Mae hi wedi ymddangos yn *Violence and Son* yn theatr y Royal Court, Llundain, fel Juliet yn *Romeo and Juliet* yn theatr y Crucible, Sheffield, ac yn *Les Liaisons Dangereuses* yn y Donmar Warehouse, Llundain. Chwaraeodd hi Frederica Vernon yn ffilm Whit Stillman *Love & Friendship*.

Yn 2016 ymddangosodd yn y ffilm *The Call Up* ac fel Cordelia yn *King Lear* yn The Old Vic, Llundain. Yn 2017 serennodd yn *Interlude In Prague*. a phortreadodd Catherine Dickens yn *The Man Who Invented Christmas*. Ym mis Rhagfyr 2019 roedd si (a gadarnhawyd yn gynnar yn 2020) y byddai Clark yn portreadu fersiwn iau o’r cymeriad Galadriel yng nghyfres *The Lord of the Rings* ar Amazon Prime.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau 
### Teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Actorion theatr o Gymru
Glenys Cour

Arlunydd ac aelod o Grŵp Cymreig a ddysgwyd yn yr ysgol yn y 1940au yw **Glenys Irene Cour**, MBE (née ** Carthew**; ganwyd Mawrth 1924).

Cafodd ei geni yn Abergwaun, yn ferch i Thomas Millet Carthew, rheolwr pwll glo, a'i wraig Maggie Harries. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Celf Caerdydd. Priododd y cerflunydd Ronald Cour.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Edward Perkins Alexander

Roedd **Edward Perkins Alexander** (7 Awst 1863 - 26 Hydref 1931) yn flaenwr rygbi'r undeb rhyngwladol o Gymru, oedd yn chwarae rygbi clwb dros Brifysgol Caergrawnt a Chymry Llundain a rygbi rhyngwladol i Gymru. Roedd Alexander hefyd yn cynrychioli sawl tîm criced, gan gynnwys Coleg Llanymddyfri.

## Cefndir 
Ganed Alexander ym 1863 ym Sain Dunwyd, yn fab i Thomas Alexander, ffarmwr ac Elizabeth (née Huntley) ei wraig. Addysgwyd ef yng Ngholeg Llanymddyfri ac ym 1883 graddiodd o Goleg yr Iesu, Caergrawnt. Wedi ymadael a'r coleg fu'n gweithio ar y fferm gyda'i dad. Wedi marwolaeth ei dad ym 1891 symudodd y teulu i bentref Holt, ger Bradford, lle fuont yn ffarmio gwartheg godro ar fferm o'r enw Glan yr Afon. Ym 1893 priododd â Lucy Tucker Mackay bu iddynt fab a merch. Bu farw yng Nglan yr Afon yn 68 mlwydd oed.

## Gyrfa rygbi 
Daeth Alexander i amlygrwydd fel chwaraewr rygbi gyntaf pan gafodd ei ddewis ar gyfer tîm Prifysgol Caergrawnt. Enillodd dri chrys glas am chwaraeon, gan chwarae mewn gemau Caergrawnt v Rhydychen ym 1884, 1885 a 1886. Ym 1885, tra oedd yn dal yn fyfyriwr yng Nghaergrawnt, cafodd ei ddewis ar gyfer tîm cenedlaethol Cymru yn eu gêm ym Mhencampwriaeth y Pedwar Gwlad yn erbyn yr Alban. Daeth i mewn i'r garfan i gymryd lle John Sidney Smith, roedd Alexander yn rhan o becyn naw dyn a oedd yn cynnwys pedwar chwaraewr a fyddai wedyn yn dod yn gapteiniaid tîm Cymru, Bob Gould, Tom Clapp, Willie Thomas a Frank Hill. Daeth y gêm i ben yn gyfartal 0-0, canlyniad gorau Cymru yn erbyn yr Alban hyd hynny. Ail-ddewiswyd Alexander ar gyfer dwy gêm ryngwladol nesaf Cymru, yn erbyn Lloegr a'r Alban ym Mhencampwriaeth y Pedair Gwlad 1886; a welodd Cymru yn defnyddio trefniant pedwar tri chwarter yn y gêm yn yr Alban, y tîm cyntaf i wneud hynny ar lefel ryngwladol. Er i Gymru golli'r ddwy gêm, cadwodd y dewiswyr ffydd gydag Alexander a chwaraeodd yng ngemau agoriadol a chau twrnamaint 1887. O dan gapteiniaeth Charlie Newman, bu Cymru’n gyfartal yn y gêm gyntaf yn erbyn Lloegr, ond disodlwyd Alexander ar gyfer gêm yr Alban gan Evan Richards. Roedd gêm yr Alban yn drychineb i Gymru, gyda thîm yr Alban yn sgorio 12 cais i ddim gan Gymru. Adenillodd Alexander ei safle ar gyfer gêm olaf y gyfres, pan oedd yn chwarae i Glwb Rygbi Aberhonddu, a welodd Cymru yn ennill diolch i gic is gan Arthur Gould.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**
*  1886, 1887
*  1887
*  1885, 1886

## Llyfryddiaeth 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Caergrawnt
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Genedigaethau 1863
Dinas Preston

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Dinas Preston** (Saesneg: *City of Preston*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 142&nbsp;km², gyda 143,135 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bedair ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Fylde i'r gorllewin, Bwrdeistref Wyre i'r gogledd, Bwrdeistref Cwm Ribble i'r dwyrain, a Bwrdeistref De Ribble i'r de.

bawd|dim|Dinas Preston yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn naw plwyf sifil, gydag un ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys dinas Preston ei hun. 

## Cyfeiriadau 
Preston
Dinas Caerhirfryn

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Dinas Caerhirfryn** (Saesneg: *City of Lancaster*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 576&nbsp;km², gyda 146,038 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar dwy ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Wyre i'r de a Bwrdeistref Cwm Ribble i'r de-ddwyrain. Mae hefyd yn ffinio ar Ogledd Swydd Efrog i'r dwyrain a Cumbria i'r gogledd.

bawd|dim|Dinas Caerhirfryn yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Rhennir y fwrdeistref yn 39 o blwyfi sifil, gyda dwy ardal ddi-blwyf. Mae ei haneddiadau yn cynnwys dinas Caerhirfryn ei hun a threfi Carnforth, Heysham a Morecambe.

## Cyfeiriadau 
Caerhirfryn
Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen** (Saesneg: *Borough of Blackburn with Darwen*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 137&nbsp;km², gyda 149,696 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar bum ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Chorley i'r gorllewin, Bwrdeistref De Ribble i'r gogledd-orllewin, Bwrdeistref Cwm Ribble i'r gogledd, a Bwrdeistref Hyndburn a Bwrdeistref Rossendale i'r dwyrain. Mae'n ffinio ar Fanceinion Fwyaf i'r de.

bawd|canol|Bwrdeistref Blackburn gyda Darwen yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr awdurdod fel ardal an-fetropolitan o'r enw "Bwrdeistref Blackburn" dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Swydd Gaerhirfryn ar 1 Ebrill 1974 dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Fe'i hailenwyd ym Mai 1997, a daeth yn awdurdod unedol, sy'n annibynnol ar y sir, ar 1 Ebrill 1998.

Rhennir y fwrdeistref yn saith plwyf sifil, gyda dwy ardal ddi-blwyf. Trefi Blackburn a Darwen yw'r prif aneddiadau yn yr ardal.

## Cyfeiriadau 
Blackburn gyda Darwen
Bwrdeistref Blackpool

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Blackpool** (Saesneg: *Borough of Blackpool*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 35&nbsp;km², gyda 139,446 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar ddwy ardal arall yn Swydd Gaerhirfryn, sef Bwrdeistref Wyre a Bwrdeistref Fylde i'r dwyrain. 

bawd|canol|Bwrdeistref Blackpool yn Swydd Gaerhirfryn

Ffurfiwyd yr awdurdod fel ardal an-fetropolitan dan reolaeth cyngor sir fetropolitan Swydd Gaerhirfryn ar 1 Ebrill 1974 dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Daeth yn awdurdod unedol, sy'n annibynnol ar y sir, ar 1 Ebrill 1998.

Mae'r awdurdod yn hollol ddi-blwyf. I bob pwrpas mae gan y fwrdeistref yr un ffiniau â thref Blackpool. 

## Cyfeiriadau 
Blackpool
Valzer

Ffilm
Eidalaidd ydy ***Valzer*** (sef "*Walts*") (2007), sy'n serennu Salvatore Maira, Brigitta Boccoli a Maurizio Micheli.
Fe'i cyflwynwyd y tro cyntaf yn 64ain Gŵyl Ffilm Ryngwladol Fenis.
Gweithredwyd y ffilm i gyd yng ngwesty *NH Santo Stefano* hotel yn Turin.
## Stori 
Mae Assunta, yn ferch ifanc sy'n gweithio mewn gwesty moethus lle mae cyfarfod cythryblus o arweinwyr y Gymdeithas Bêl-droed. Yn y cyfamser, daw dyn, ychydig allan o'r carchar, tad Lucia, ffrind i Assunta. Yn eu plith mae'n dwyn cyfeillgarwch lle mae pawb yn dod o hyd i gysur a gobaith ar gyfer y dyfodol.
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Valzer yn Coming Soon

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau drama Eidaleg o'r Eidal
John Devonald

Roedd **John Devonald** (13 Mai 1863 – 25 Medi 1936) yn gerddor ac yn arweinydd partïon canu Cymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Devonald yn Aberdâr yn blentyn i Caleb Morris Devonald, gyrrwr peiriant locomotif a Mary (née Thomas) ei wraig. Bu farw Caleb Devonald o detanws wedi i'w beiriant rhedeg dros ei goes ym 1869 gan adael ei wraig a'i dri phlentyn yn amddifad. Magwyd John, ar ôl marwolaeth ei dad gan ei fodryb Margaret a'i gŵr Isaac George, gweithiwr haearn, Aberdâr.

## Gyrfa 
Hyfforddwyd Devonald i fod yn ofaint. Fe'i penodwyd yn arweinydd y gân r gapel y Methodistiaid Calfinaidd yn Abercarn ym 1885 . Ym 1887 symudodd i fod yn arweinydd y gân ac arweinydd côr Capel Cymraeg Bryste cyn iddo ddychwelyd i Aberdâr i gadw tafarn y *Marquis of Bute*. Wedi ildio trwydded y dafarn bu'n gweithio wedyn mewn amryw swyddi yn y diwydiant glo.

## Cerddor 
Yn dod o deulu cerddorol, bu'n llwyddiannus mewn cystadlaethau canu o'i ieuenctid. Daeth yn aelod o Gôr Undebol Aberdâr pan oedd yn 11 oed. Cafodd cryn lwyddiant yn yr Eisteddfod Genedlaethol, daeth yn ail yng nghystadleuaeth yr unawd bas yn Eisteddfod Caerdydd 1883  ac  enillodd ar ganu penillion yn eisteddfodau cenedlaethol 1895, 1897  1901  1903  1905  a 1907. Ym 1895 bu hefyd yn perfformio un o brif rannau Opera Joseph Parry, Blodwen.. Fe fu yn gyfrannwr rheolaidd a phoblogaidd mewn cyngherddau ac eisteddfodau lleol yn ardal lofaol y de a gweddill Cymru am nifer o flynyddoedd. (Er mae'n anodd bod yn hollol sicr o rai adroddiadau'r cyfnod os mae ef, neu geraint iddo, John Devonald, prif faswr ac arweinydd Côr Meibion Brenhinol Treorci, oedd seren y sioe).

Yn ogystal â chanu ei hun bu Devonald hefyd yn arwain partïon canu. Roedd yn aelod ac arweinydd yr Aberdare Welsh Quartette ac yn arweinydd y côr madrigal Y Cymric am 15 mlynedd.

## Marwolaeth 
Bu farw ym Merthyr yn 73 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Aberfan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Pobl o Aberdâr
Gwrthryfel y Jacobiaid ym 1745

**Gwrthryfel** **y Jacobiaid ym 1745** (   Roedd [ˈpliən̪ˠə ˈhjaːrˠl̪ˠɪç], "Blwyddyn Charles"), yn ymgais gan Charles Edward Stuart i adennill gorsedd Prydain i'w dad, James Francis Edward Stuart. Fe ddigwyddodd yn ystod Rhyfel Olyniaeth Awstria, pan oedd mwyafrif y Fyddin Brydeinig yn ymladd ar dir mawr Ewrop, a phrofodd i fod yr olaf mewn cyfres o wrthryfeloedd a ddechreuodd ym 1689, gyda brigiadau mawr ym 1708, 1715 a 1719.

Lansiodd Charles y gwrthryfel ar 19 Awst 1745 yn Glenfinnan yn Ucheldir yr Alban, gan gipio Caeredin ac ennill Brwydr Prestonpans ym mis Medi. Mewn cyngor ym mis Hydref, cytunodd yr Albanwyr i oresgyn Lloegr ar ôl i Charles eu sicrhau o gefnogaeth sylweddol gan y Jacobiaid Seisnig a glaniad Ffrengig ar yr un pryd yn Ne Lloegr. Ar y sail honno, aeth byddin y Jacobiaid i mewn i Loegr ddechrau mis Tachwedd, gan gyrraedd Derby ar 4 Rhagfyr, lle penderfynon nhw droi yn ôl.

Roedd trafodaethau tebyg wedi digwydd yn Carlisle, Preston a Manceinion ac roedd llawer yn teimlo eu bod wedi mynd yn rhy bell yn barod. Dewiswyd y llwybr goresgyniad i groesi ardaloedd a ystyriwyd yn gryf yn Seisnig ond methodd y gefnogaeth Seisnig a addawyd â gwireddu; roeddent bellach yn fwy nag erioed ac mewn perygl o gael eu cilio i ffwrdd. Cefnogwyd y penderfyniad gan y mwyafrif llethol ond achosodd raniad anadferadwy rhwng Charles a'i gefnogwyr Albanaidd. Er gwaethaf buddugoliaeth yn Falkirk Muir ym mis Ionawr 1746, daeth Brwydr Culloden ym mis Ebrill i ben y Gwrthryfel a chefnogaeth sylweddol i achos y Stiwartiaid. Dihangodd Charles i Ffrainc, ond ni lwyddodd i ennill cefnogaeth i ymgais arall, a bu farw yn Rhufain ym 1788.

## Cyfeiriadau
Categori:1745
Categori:Rhyfeloedd y Deyrnas Unedig
Categori:CS1: Julian–Gregorian uncertainty
Categori:CS1: long volume value
"Deddf niferoedd gwirioneddol fawr"

Mae'r **"deddf niferoedd gwirioneddol fawr"** yn ddihareb ystadegol a briodolir i Persi Diaconis a Frederick Mosteller, Mae'n nodi, gyda nifer ddigonol o samplau, ei bod yn debygol iawn o arsylwi digwyddiad eithafol (h.y. digwyddiad sy'n annhebygol iawn mewn unrhyw sampl unigol). Oherwydd nad ydym yn gweld digwyddiadau tebygol i fod yn nodedig, rydym yn talu sylw at ddigwyddiadau annhebygol a'u sylwi mwy. Caiff hwn ei ddefnyddio yn aml i brofi ffugioldeb honiadau ffugwyddonol.

Mae'r ddeddf yn ceisio gwneud datganiad am debygolrwydd ac arwyddocâd ystadegol: mewn set data digon mawr, mae hyd yn oed amrywiadau bach iawn yn arddangos arwyddocâd ystadegol. Felly mewn nifer wirioneddol fawr o arsylwadau, mae'n hawdd dod o hyd i gydberthnasau arwyddocaol, er gall y rhain fod oherwydd hap-amrywiant yn unig.

Gellir aralleirio’r ddeddf fel “mae niferoedd mawr hefyd yn twyllo”, rhywbeth efallai sy’n wrth-reddfol i ystadegydd disgrifiadol. Fel y dywedodd y consuriwr ac amheuwr Penn Jillette, "Mae ods miliwn i un yn digwydd wyth gwaith y dydd yn Efrog Newydd" oherwydd bod gan Efrog Newydd poblogaeth tua 8,000,000.

## Enghraifft 
Tybiwch fod digwyddiad penodol yn digwydd mewn un treial gyda thebygolrwydd 0.1%. Yna, y tebygolrwydd *na* fydd y digwyddiad annhebygol hwn yn digwydd mewn un treial yw 99.9%.

Mewn sampl o 1000 o dreialon annibynnol y tebygolrwydd *na* fydd y digwyddiad yn digwydd yn *unrhyw* un ohonynt , sef 36.77%. Yna, y tebygolrwydd y bydd y digwyddiad yn digwydd, o leiaf unwaith, mewn 1000 o dreialon yw , neu 63.23%. Mae hyn yn golygu bod gan y "digwyddiad annhebygol" hwn debygolrwydd o 63.23% o ddigwydd os cynhelir 1000 o dreialon annibynnol.

Y tebygolrwydd y bydd yn digwydd yn digwydd o leiaf unwaith mewn 10,000 o dreialon yw 

Gellir cyffredinoli'r cyfrifiad hwn: ''"mae'r tebygolrwydd c o'r digwyddiad X digwydd mewn N o dreialon annibynnol yn agosáu at 1, dim ots pa mor fach yw tebygolrwydd y digwyddiad X ar gyfer un treial sengl, wrth i N fynd yn wirioneddol fawr."'' 

## Mewn beirniadaeth o ffugwyddoniaeth 
Mae'r ddeddf yn codi mewn beirniadaeth o ffugwyddoniaeth, lle weithiau fe'i gelwir yr *effaith Jeane Dixon*. Mae'n dweud po fwyaf o ragfynegiadau y mae seicig yn eu gwneud, y gorau yw'r ods y bydd un ohonynt yn "llwyddo". Felly, os daw un yn wir, mae'r seicig yn disgwyl inni anghofio'r mwyafrif helaeth na ddaeth yn wir (enghraifft o'r bias cadarnhad). Mae bodau dynol fod yn dueddol o gael eu twyllo gan y camwedd hwn.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
* Weisstein, Eric W. "Law of Truly Large Numbers." O MathWorld
* 
* 
* David J. Hand, (2014), *The Improbability Principle: Why Coincidences, Miracles, and Rare Events Happen Every Day*
Y celfyddydau graffig

Enw ar gelfyddydau gweledol sydd yn defnyddio llinell a lliw mewn cyfrwng dau ddimensiwn, hynny yw graffeg, yw **y celfyddydau graffig**. Maent yn cynnwys dulliau traddodiadol megis paentio, darlunio, printio, a lluniadaeth yn ogystal â chyfryngau newydd fel ffotograffiaeth a graffeg gyfrifiadurol. Gallai celf graffig fod yn enghraifft o'r celfyddydau cain neu addurnol, neu at ddiben ymarferol, gan gynnwys teipograffeg a chynlluniau pensaernïol.

## Cyfeiriadau 
Graffig
Pedwarawd Anscombe

de|bawd|425x425px|Mae'r pedair set yn union yr un fath wrth gael eu harchwilio gan ddefnyddio ystadegau cryno syml, ond maent yn amrywio'n sylweddol wrth gael eu plotio.
Pedwar set ddata yw **pedwarawd Anscombe** sydd ag ystadegau disgrifiadol syml bron unfath, ond sydd â dosraniadau gwahanol iawn ac sy'n ymddangos yn wahanol iawn wrth gael eu plotio. Mae pob set ddata yn cynnwys un ar ddeg pwynt (*x*, *y*). Cawsant eu hadeiladu ym 1973 gan yr ystadegydd Francis Anscombe i ddangos pwysigrwydd plotio data cyn ei ddadansoddi, ac effaith allanolion ac arsylwadau dylanwadol eraill ar briodweddau ystadegol. Bwriad yr erthygl a chyflwynodd y pedwarawd oedd gwrthwynebu'r argraff ymhlith ystadegwyr fod "cyfrifiadau rhifiadol yn union, ond mae graffiau'n fras."

## Data 
Ar gyfer pob un o'r pedair set ddata:

* Mae'r plot gwasgariad cyntaf (chwith uchaf) yn ymddangos yn berthynas llinol syml, sy'n cyfateb i ddau newidyn sy'n cydberthyn, lle y gellid modelu *y* fel newidyn Normal gyda chymedr yn ddibynnol yn llinol ar *x*.
* Nid yw'r ail graff (dde uchaf) yn cael ei dosrannu'n normal; er bod perthynas rhwng y ddau newidyn yn amlwg, nid yw'n llinol, ac nid yw cyfernod cydberthynas Pearson yn berthnasol. Byddai atchweliad mwy cyffredinol yn fwy priodol.
* Yn y trydydd graff (chwith isaf), mae'r perthynas yn llinol, ond dylai fod â llinell atchweliad gwahanol. Mae gan yr atchweliad bias o'r un allanolyn sy'n gweithredu digon o ddylanwad i ostwng y cyfernod cydberthynas o 1 i 0.816.
* Yn olaf, mae'r pedwerydd graff (dde isaf) yn dangos enghraifft pan fydd un allanolyn yn ddigon i gynhyrchu cyfernod cydberthynas uchel, er nad yw'r pwyntiau data eraill yn nodi unrhyw berthynas rhwng y newidynnau.

Defnyddir y pedwarawd yn aml i ddangos pwysigrwydd edrych ar set o ddata yn raffigol cyn dechrau dadansoddi yn ôl math penodol o berthynas, ac i ddangos annigonolrwydd priodweddau ystadegol sylfaenol ar gyfer disgrifio setiau data realistig.

Nid yw'n hysbys sut creodd Anscombe ei setiau data. Ers ei gyhoeddi, mae sawl dull wedi cael eu datblygu i gynhyrchu setiau data tebyg gydag ystadegau unfath ond plotiau annhebyg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ystadegaeth
Hallgrímskirkja

**Hallgrímskirkja**, a olygir *eglwys Hallgrímur,* yw eglwys Lutheraidd (Eglwys Gwlad yr Iâ) yn Reykjavik, Gwlad yr Iâ. Mae'n 74.5m dal, ac felly hwn yw'r eglwys fwyaf yng Ngwlad yr Iâ ac ymhlith y strwythurau talaf yn y wlad. Enwir yr eglwys ar ôl y bardd ac offeiriad o Wlad yr Iâ, Hallgrímur Pétursson (1614–1674), awdur yr *Passíusálmar*.

## Disgrifiad 
Mae'r eglwys wedi'i lleoli ar ben bryn ger canol Reykjavík, ac yn un o dirnodau mwyaf adnabyddus y ddinas. Oherwydd ei maint gellir ei weld ledled y ddinas. Comisiynwyd dyluniad y pensaer Guðjón Samúelsson ym 1937. Dywedir iddo ei ddylunio i ymdebygu i grisgreigiau, mynyddoedd a rhewlifoedd tirwedd Gwlad yr Iâ. Mae'r dyluniad yn debyg o ran arddull i bensaernïaeth fynegiadol Eglwys Grundtvig yng Nghopenhagen, Denmarc, a gwblhawyd ym 1940.

Cymerodd 41 mlynedd i adeiladu'r eglwys: dechreuodd y gwaith adeiladu ym 1945 a daeth i ben ym 1986, ond cwblhawyd y twr ymhell cyn gorffen yr eglwys gyfan. Cysegrwyd y gladdgell o dan y côr ym 1948, cwblhawyd y twr a'r esgyll ym 1974, a chysegrwyd corff yr eglwys ym 1986. Ar adeg ei adeiladu, beirniadwyd bod yr adeilad yn rhy hen-ffasiwn ac roedd yn gyfuniad o wahanol arddulliau pensaernïol. Yn wreiddiol bwriadwyd i'r eglwys fod yn llai tal, ond roedd arweinwyr Eglwys Gwlad yr Iâ eisiau twr mawr er mwyn iddo edrych yn well na'r Landakotskirkja, sef eglwys gadeiriol yr Eglwys Gatholig yng Ngwlad yr Iâ.

Mae'r tu mewn yn 1,676 metr sgwâr. Yn 2008, cafodd prif dwr yr eglwys ei hadfer yn sylweddol, ac roedd sgaffaldiau arni. Ddiwedd 2009, cwblhawyd y gwaith adfer a symudwyd y sgaffaldiau.

Mae'r eglwys yn gartref i organ fawr gan yr adeiladwr organau Almaeneg Johannes Klais o Bonn. Mae'n gweithredu'n electronig; mae'r pibellau'n bell o'r pedair allweddell a'r consol pedal. Mae 102 o rengoedd, 72 stop a 5275 o bibellau. Mae'n ganddo daldra o 15m ac yn pwyso 25 tunnell fetrig. Cwblhawyd ym mis Rhagfyr 1992.

Defnyddir yr eglwys hefyd fel twr gwylfa. Gall arsylwr fynd â lifft i fyny at y dec gwylio a gweld Reykjavík a'r mynyddoedd cyfagos. Caiff yr eglwys ei defnyddio heddiw ar gyfer gwasanaethau a phriodasau modern. 

Mae cerflun o fforiwr Leif Erikson (c.970 - c.1020) gan Alexander Stirling Calder o flaen yr eglwys, sy'n dyddio o gyn adeiladu'r eglwys. Roedd yn anrheg o'r Unol Daleithiau er anrhydedd i Ŵyl Fileniwm Alþingi ym 1930, i goffáu 1000 mlynedd ers dechrau senedd Gwlad yr Iâ yn Þingvellir ym 930&nbsp;OC.

## Cyfeiriadau 

Hallgrímskirkja church Reykjavik 2019 2.jpg
Exterior of Hallgrímskirkja in Reykjavík, Iceland April 2016 03.jpg

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwlad yr Iâ
Categori:Reykjavík
Tramffordd Crickheath

Roedd **Tramffordd Crickheath** yn dramffordd cledrau cul (2’6”) rhwng Chwarel Porth-y-waen,  ger Llanymynech a Chei Crickheath ar Gamlas Trefaldwyn. Agorwyd y dramffordd yn y 1820au ac ei chawyd ym 1913.Adeiladwyd y dramffordd ar gyfer Iarll Powys. Codwyd y cledrau ym 1939.. Defnyddiwyd ceffylau ar y dramffordd hyd at y  diwedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Tramffyrdd
Categori:Powys
Categori:Cludiant yn Swydd Amwythig
Portland, Dorset

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Dorset, De-orllewin Lloegr, ydy **Portland**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dorset. Mae wedi ei leoli ar yr Ynys Portland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 12,844. Mae'r plwyf sifil yn cynnwys Ynys Portland gyfan. Mae ei aneddiadau yn cynnwys Castletown, Chiswell, Easton, Fortuneswell, The Grove, Southwell a Weston.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Dorset
Categori:Plwyfi sifil Dorset
Categori:Trefi Dorset
Malleus Maleficarum

Traethawd Lladin ar ddewiniaeth yw ***Malleus Maleficarum*** ("Morthwyl Dewiniaid"). Fe'i hysgrifennwyd gan Heinrich Kramer, mynach Dominicaidd a oedd yn aelod o'r Chwilys, ac a gyhoeddwyd gyntaf yn Speyer, yr Almaen, ym 1487. Mae'n casglu ynghyd lawer iawn o wybodaeth am ddewiniaeth yn ystod y 15g, ac felly mae'n ffynhonnell hanesyddol werthfawr. Fodd bynnag, hyd yn oed yn ei gyfnod ei hun roedd y llyfr yn ddadleuol. Fe'i condemniwyd gan ddiwinyddion yr Chwilys yng Nghwlen am fod yn argymell gweithdrefnau anfoesegol ac anghyfreithlon, ac nad oedd yn cydymffurfio ag athrawiaeth Gatholig.

Mae'n datgan y dylid difodi dewiniaid a dewinesau a gyda bwriad hwn mae'n datblygu theori gyfreithiol a diwinyddol fanwl o'r pwnc. Mae'n ymdrin â dewiniaeth fel heresi, a oedd yn drosedd, y gellid ei herlyn mewn llysoedd seciwlar. Mae'n argymell y dylid defnyddio artaith i gael cyfaddefiadau, a'r gosb eithaf fel yr unig rwymedi penodol yn erbyn drygioni dewiniaeth. Ar adeg ei gyhoeddi, roedd hereticiaid yn aml yn cael eu llosgi wrth y stanc, ac roedd y llyfr yn annog yr un driniaeth â dewiniaid a gwrachod.

Cyfrannodd y llyfr at yr erlyniad cynyddol greulon o ddewiniaeth yn ystod y 16g a'r 17g.

bawd|350px|dim|Tudalen deitl *Malleus Maleficarum* mewn argraffiad o 1669

## Dolen allanol
* *Malleus Maleficarum*, argraffiad cyntaf (1487) yn Bayerische Staatsbibliothek, München

Categori:Dewiniaeth
Categori:Llenyddiaeth y 15fed ganrif