open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Gronfa Ffederal

Banc canolog Unol Daleithiau America yw'r **Gronfa Ffederal** (System y Gronfa Ffederal neu y Grondrefn Ffederal yn llawn; ). Gweithredydd ariannol y llywodraeth ffederal yw'r Gronfa Ffederal, a'i swyddogaethau yw gwarchod cyfrifon wrth gefn y banciau masnachol, i fenthyg arian i fanciau masnachol, ac i oruchwylio'r cyflenwad arian ar y cyd â Bathdy yr Unol Daleithiau.

Crewyd gan Ddeddf y Gronfa Ffederal a luniwyd gan Robert Latham Owen ac a arwyddwyd gan yr Arlywydd Woodrow Wilson ar 23 Rhagfyr 1913. Rhennir y system yn 12 o Fanciau'r Gronfa Ffederal sy'n gyfrifol am wahanol ranbarthau'r wlad. Mae hefyd yn cynnwys Bwrdd y Llywodraethwyr, Pwyllgor Ffederal y Farchnad Agored, a'r Biwro Amddiffyn Prynwyr Ariannol.

## Rhestr cadeiryddion 
* Charles Sumner Hamlin (1914–16)
* William P. G. Harding (1916–22)
* Daniel R. Crissinger (1923–27)
* Roy A. Young (1927–30)
* Eugene Meyer(1930–33)
* Eugene Robert Black (1933–34)
* Marriner S. Eccles (1934–48)
* Thomas B. McCabe (1948–51)
* William M. Martin (1951–70)
* Arthur F. Burns (1970–78)
* G. William Miller (1978–79)
* Paul Volcker (1979–87)
* Alan Greenspan (1987–2006)
* Ben Bernanke (2006–14)
* Janet Yellen (2014–18)
* Jerome Powell (2018–presennol)

## Cyfeiriadau 

Categori:Banciau canolog
Categori:Banciau'r Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1913
Donald Winch

Hanesydd economaidd o Loegr oedd **Donald Norman Winch** (15 Ebrill 1935 – 12 Mehefin 2017).

Ganwyd yn Llundain, a chafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Sutton. Astudiodd yn Ysgol Economeg Llundain (LSE) ac enillodd ei ddoethuriaeth o Brifysgol Princeton. Addysgodd ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley am flwyddyn cyn iddo ddychwelyd i Brydain i ddarlithio ar bwnc economeg ym Mhrifysgol Caeredin ac yna Prifysgol Sussex. Cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, *Classical Political Economy and Colonies*, ym 1965. O 1969 hyd 2000, Winch oedd athro hanes meddwl economaidd ym Mhrifysgol Sussex. Ymhlith ei lyfrau eraill mae *Economics and Policy* (1969), ''Adam Smith's Politics* (1978), *That Noble Science of Politics: A Study in Nineteenth-Century Intellectual History* (gyda John Burrow a Stefan Collini; 1983), *Riches and Poverty: An Intellectual History of Political Economy in Britain, 1750-1834* (1996), a *Wealth and Life: Essays on the Intellectual History of Political Economy in Britain, 1848-1914* (2009). Ysgrifennodd hefyd *Malthus: A Very Short Introduction'' yng nghyfres Gwasg Prifysgol Rhydychen yn 2013.

Etholwyd yn aelod o'r Academi Brydeinig ym 1986, ac roedd yn ysgrifennydd cyhoeddi'r Gymdeithas Economaidd Frenhinol o 1971 i 2016.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Academyddion Prifysgol Caeredin
Categori:Academyddion Prifysgol Califfornia, Berkeley
Categori:Academyddion Prifysgol Sussex
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Economeg Llundain
Categori:Economegwyr o Loegr
Categori:Hanesyddion economaidd
Categori:Hanesyddion o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Cwmni Theatr Maldwyn

Cwmni theatr gerdd amatur yn sir Drefaldwyn yw **Cwmni Theatr Maldwyn**. Fe’i sefydlwyd yn wreiddiol fel **Cwmni Theatr Ieuenctid Maldwyn** ar gyfer Eisteddfod Maldwyn 1981. Sylfaenwyr y cwmni oedd Derec Williams, Linda Gittins a'r Prifardd Penri Roberts, oedd hefyd yn gyfrifol am gyfansoddi’r sioeau.

## Cynyrchiadau
[bawd|Casét *[Pum Diwrnod o Ryddid*]]
**Y Mab Darogan* (1981), sioe sy’n portreadu hanes Owain Glyndŵr.
**Y Cylch*
**Y Llew a’r Ddraig*
**Pum Diwrnod o Ryddid* (1988), sioe am hanes gwrthryfel y Siartwyr yn Llanidloes ym 1839
**Myfi Yw*, oratorio am hanes y Pasg
**Mela*
**Heledd* (1997), sioe yn ail-greu hanes y dywysoges Heledd
**Ann!* (2003), sioe am yr emynyddes Ann Griffiths
**Gwydion* (2015), sioe yn seiliedig ar hanes Gwydion fab Dôn a Blodeuwedd

## Ysgol Theatr Maldwyn
Sefydlwyd Ysgol Theatr Maldwyn gan yr un unigolion yn 2004, fel ysgol berfformio ar gyfer pobl ifanc y canolbarth.

* *Gair yn Gnawd* (2011), seiliedig, yn bennaf, ar Efengylau Luc a Mathew.

## Gweler hefyd
*Cwmni Theatr Meirion
*Ysgol Theatr Maldwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1981
Ardalydd

[bawd|Tŵr Marcwis (Ardalydd 1af Môn), [Llanfairpwll]]

Uchelwr a'i safle rhwng dug ac iarll yw **ardalydd** neu weithiau **marcwis** (*Saesneg: Marquess*). Gelwir ei wraig yn ardalyddes.

## Ystyr
Ystyr y teitl yn y Gymraeg yw swyddog neu uchelwr sydd a'r cyfrifoldeb i amddiffyn ardal arbennig. Mae'r teitl i'w cael ym Mrut y Tywysogion . Mae'r teitl yn Saesneg yn tarddu o'r un gwreiddyn a'r term mers (ffin / *march* yn Saesneg). Y gwahaniaeth tybiedig yn y bendefigaeth Ewropeaidd yw bod Cownt (teitl sydd ddim ar gael ym mhendefigaeth Lloegr) yn gyfrifol am weinyddu *comte* (ardal gweinyddol) a bod Marcwis yn gyfrifol am amddiffyn ei ffiniau. Er hynny nid oedd Arglwyddi'r Mers yn defnyddio'r teitl Ardalydd.

William Salesbury yn ei eiriadur *A Dictionary in Englyshe and Welshe* (1547) oedd y cyntaf i ddefnyddio'r hen deitl Cymraeg Ardalydd fel cyfieithiad o'r teitl Saesneg Marquess.
*Ardalydd y Fenni, teitl a roddwyd gyntaf i William Nevill ym 1886 
*Ardalydd Aberdaugleddau, teitl a roddwyd gyntaf i'r tywysog Louis o Battenberg (Mountbatton) ym 1917

## Cyfarchiad
Yn ôl arfer parch pendefig dylid cyfeirio at Ardalydd fel *Y Mwyaf Anrhydeddus* a'i chyfarch fel *Eich Anrhydedd Fwyaf*

## Cyfeiriadau 

Categori:Teitlau bonheddig
Sffincs

Creadur ym mytholeg yr Hen Aifft a mytholeg Roeg yw **sffincs** ac iddo gorff llew a phen person, aderyn, neu anifail arall.

bawd|dim|Sffincs Naxos, cerflun marmor (tua 560 CC) ar ben colofn Ïonig yn Nheml Apollo yn Delphi, Gwlad Groeg (Amgueddfa Archeolegol Delphi)

## Cyfeiriadau 
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Eifftaidd
Categori:Mytholeg Roeg
Milton Friedman

Economegydd o'r Unol Daleithiau oedd **Milton Friedman** (31 Gorffennaf 1912 – 16 Tachwedd 2006).

Ganwyd yn Brooklyn, Efrog Newydd, ac astudiodd ym mhrifysgolion Rutgers, Columbia, a Chicago. Roedd yn athro economeg yn Mhrifysgol Chicago o 1948 i 1983.

Ysgrifennodd o blaid cyfalafiaeth ryddfrydol, y farchnad rydd a pholisi economaidd *laissez-faire*, er enghraifft yn ei lyfr *Capitalism and Freedom* (1962).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Academyddion Prifysgol Chicago
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Chicago
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rutgers
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Economegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Economeg Nobel
Categori:Pobl o Brooklyn
Gogledd Nicosia

Rhan ogleddol y ddinas Nicosia a phrifddinas Gweriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus yw **Gogledd Nicosia** (Tyrceg: Lefkoşa).

Categori:Gogledd Cyprus
Categori:Nicosia
Categori:Prifddinasoedd Asia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Mauricio Kagel

Cyfansoddwr o'r Ariannin oedd **Mauricio Kagel** (24 Rhagfyr 1931 – 18 Medi 2008).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1998.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Ariannin
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2008
Nikolaus Harnoncourt

Arweinydd o Awstria oedd **Nikolaus Harnoncourt** (6 Rhagfyr 1929 – 5 Mawrth 2016).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1980.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Arweinyddion o Awstria
Categori:Cerddorion yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Gustav Leonhardt

Arweinydd, harpsicordydd ac organydd o'r Iseldiroedd oedd **Gustav Leonhardt** (30 Mai 1928 – 16 Ionawr 2012).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1980.

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o'r Iseldiroedd
Categori:Cerddorion o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Tayeb Salih

Llenor o Swdan yn yr iaith Arabeg oedd **Tayeb Salih** (12 Gorffennaf 1928 – 18 Chwefror 2009). Ei gampwaith yw'r nofel *Mawsim al-Hiǧra ilā ash-Shamāl* ("Tymor yr Ymfudo i'r Gogledd"; 1966). Gweithiodd hefyd i wasanaeth Arabeg y BBC ac i UNESCO ym Mharis.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Llenorion Arabeg o Swdan
Henrikh Mkhitaryan

Pêl-droediwr o Armenia yw **Henrikh Mkhityran** (ganwyd 21 Ionawr 1989 yn Yerevan). Mae'n chwarae i Manchester United F.C. ac yn gapten tîm pêl-droed cenedlaethol Armenia. Dechreuodd ei yrfa yn nhîm Pyunik ym Mhrif Gynghrair Armenia.

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o Armenia
Categori:Pobl o Yerevan
Blodau'r Ffair

bawd|Clawr Rhif 11
Cylchgrawn Cymraeg a gyhoeddwyd yn gyntaf ar 25 Mehefin 1953 ar gyfer Gŵyl yr Urdd yng Nghastellnewydd Emlyn oedd '''''Blodau'r Ffair'''''; gwerthwyd 4,000 o'r rhifyn cyntaf. Syniad Aneurin Jenkins Jones oedd cyhoeddi'r cylchgrawn ysgafn a doniol hwn. Mae'n bosib i'r teitl ddod o deitl cân werin ''Ffani Blodau'r Ffair''. Y golygydd oedd R. E. Griffith ac ymddangosodd y gyfrol ddwywaith y flwyddyn – ym Mehefin a Rhagfyr o 1953 hyd ddechrau’r 1970au. Urdd Gobaith Cymru oedd y cyhoeddwyr.

Roedd ei arddull yn ffres a newydd ac yn wahanol i unrhyw beth arall yn y Gymraeg, yr adeg honno.  Ceir yn y cylchgronau storïau a cherddi gogleisiol, cartwnau gan Hywel Harries a llawer o englynion digri, e.e. englyn beddargraff ysgafn i'r 'Bwtsiar' gan Iorwerth H. Lloyd, Dolgellau:

:Wat annwyl, cefaist hunell – yn y bedd
:::O sŵn buwch a phorchell;
::Unig heb gig yw dy gell
::Wedi gollwng dy gyllell.

Ffurfiwyd grŵp o gerddorion o'r enw 'Blodau'r Ffair' a chyhoeddwyd feinyl (record) o'r un enw gan gwmni *Cambrian* yn 1972. Caneuon ysgafn, gwerinol oedd y cynnwys, ac un o'r traciau oedd "Love Me Tender" gan Elvis Presley. Ymhlith y cantorion roedd Olwen Lewis, athrawes yn Ysgol David Hughes, Porthaethwy a oedd hefyd yn arweinydd y grŵp o ferched; ceir ffair enwog iawn ym Mhorthaethwy, a roddodd ei enw i'r criw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Llyfrau 1950
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Undeb Rygbi Liechtenstein

**Undeb Rygbi Liechtenstein** (neu Liechtenstein Rugby Union, LRU, yn swyddogol) yw corff swyddogol rygbi yn Nhywysogaeth annibynnol Liechtenstein, meicro-wlad sy'n gorwedd mewn dyffryn rhwng y Swistir ac Awstria.

Hanes byr sydd i Rygbi'r Undeb Liechtenstein ac oherwydd poblogaeth bychan y wlad mae'n anodd iddi ddatblygu nifer o dimau.

Sefydlwyd Undeb Rygbi Liechtenstein ar 10 Rhagfyr 2010. Cafodd cais i ymuno â'r FIRA-AER (a adwaenir ers 2014 fel 'Rugby Europe') ei gyflwyno i'r Llywydd, Mr Baque, yn Chwefror 2011 wrth iddo yntau ymweld â Liechtenstein. Ym mis Mai 2011, chwaraeodd y tîm cenedlaethol yn eu twrnament gyntaf, a hwnnw mewn twrnament 7 bob ochr yn Bournemouth, Lloegr.
 
Derbyniwyd Liechtenstein i Gymdeithas Rygbi Ewrop ym mis Rhagfyr 2011 gan yr FIRA-AER mewn cyfarfod ym Mharis.

Roedd yn fwriad gan Liechtenstein gymryd rhan yng nghymalau cynnar Cwpan Clybiau Ewrop, ond ddigwyddodd hyn ddim oherwydd bu'n rhaid i'r Dywysogaeth dynnu nôl oherwydd prinder chwaraewyr. Yn 2013 bu i'r tîm cenedlaethol chwarae yng nghystadleuaeth FIRA Sevens GPS yn Latfia gan golli i Norwy 34-0, Slofacia 26-10 ac Estonia 29-15.
 Wedi ail-frandio yn 2014, adwaenir FIRA (Fédération Internationale de Rugby Amateur) bellach fel 'Rugby Europe'.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
http://www.rugby-liechtenstein.li/  Gwefan Swyddogol Undeb Rygbi Liechtenstein (yn Almaeneg)

Categori:Rygbi'r undeb yn Liechtenstein
Gabriel Marcel

Athronydd o Ffrainc oedd **Gabriel Honoré Marcel** (7 Rhagfyr 1889 – 8 Hydref 1973).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1969.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
XHamster

Gwefan a gwasanaeth ffrydio erotig a sefydlwyd yn 2007 ydy **xHamster** sydd a'i bencadlys yn Limassol, Cyprus. ac fe'i lansiwyd yn swyddogol ar 2 Ebrill 2007. Ar y dechrau cafodd y wefan ei lansio fel gwefan cyfnewid lluniau, gydag elfen o sgwrsio rhwng yr aelodau a rhannu fideos... ac efallai darganfod partner." Erbyn 2015 roedd gan y wefan 10 miliwn o aelodau.

## Sensoriaeth
Dros y blynyddoedd, mae'r wefan xHamster wedi cael ei hatal gan sawl llywodraeth. Yn Awst 2015, cafodd ei atal drwy ddeddf gan Llywodraeth India. Yn Rwsia, yn Ebrill 2014, cafodd ei atal gan lys sirol.

## Cyfeiriadau
Categori:Sensoriaeth o'r rhyngrwyd
Categori:Gwefannau pornograffig
Carl Friedrich von Weizsäcker

Ffisegydd ag athronydd o'r Almaen oedd **Carl Friedrich von Weizsäcker** (28 Mehefin 1912 – 28 Ebrill 2007).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1959.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o'r Almaen
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Ffisegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2007
Olivier Messiaen

Cyfansoddwr ac organydd o Ffrainc oedd **Olivier Messiaen** (10 Rhagfyr 1908 – 27 Ebrill 1992).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1971.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Raymond Aron

Athronydd, cymdeithasegydd a newyddiadurwr o Ffrainc oedd **Raymond Claude Ferdinand Aron** (14 Mawrth 1905 – 17 Hydref 1983).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1983.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o Ffrainc
Categori:Cymdeithasegwyr o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Newyddiadurwyr o Ffrainc
Leszek Kołakowski

Athronydd a hanesydd syniadau o Wlad Pwyl oedd **Leszek Kołakowski** (23 Hydref 1927 – 17 Gorffennaf 2009).

Fe'i ganwyd yn Radom, Gwlad Pwyl. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Łódź.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1983.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Pobl a aned yng Ngwlad Pwyl
Categori:Pobl fu farw yn Rhydychen
Categori:Ysgolheigion Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Wlad Pwyl
Sadiq Jalal Al-Azm

Athronydd o Syria oedd **Sadiq Jalal Al-Azm** (7 Tachwedd 1934 – 11 Rhagfyr 2016).

Enillodd Wobr Erasmus yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Abdolkarim Soroush

Athronydd o Iran yw **Abdolkarim Soroush** (ganwyd 16 Rhagfyr 1945).

Enillodd Wobr Erasmus yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Daniel Dennett

Athronydd a gwyddonydd gwybyddol  o'r Unol Daleithiau oedd **Daniel Clement Dennett III** (28 Mawrth 1942 - 19 Ebrill 2024).

Fe'i ganwyd yn Boston, Massachusetts, UDA, yn fab i Ruth Marjorie (née Leck) a Daniel Clement Dennett, Jr.

Enillodd Wobr Erasmus yn 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Gwyddonwyr o'r Unol Daleithiau
Porsche Panamera

Car moethus 4-drws a sedan a gynhyrchir gan gwmni Porsche yw'r **Porsche Panamera**, a welodd olau dydd am y tro cyntaf ar 13 Ebrill 2009. Mae'r math symlaf yn yrriant dwy olwyn cefn, ond ceir math gyrriant 4-olwyn hefyd.

Fe'i cyflwynwyd i'r byd ar 13 Ebrill 2009 yn Sioe Gerbydau, Shanghai. Yn 2011, cafwyd fersiwn heibrid a disl. Trawsnewidiwyd hwnnw yn Ebrill 2013, a'i ddadorchuddio, unwaith eto, yn Sioe Gerbydau, Shanghai.

## Disgrifiad 
[bawd|290px|Car cysyniadol Porsche 989 yn Amgueddfa Porsche yn [Stuttgart, yr Almaen]]
bawd|290px|Porsche Panamera S Hybrid yn Sioe Gerbydau Geneva, 2011.

Tarddiad yr enw **Panamera** (fel y Porsche Carrera) yw'r ras a elwir yn *Carrera Panamericana*. Cychwyn cynllunio'r car cysyniadol, yn niwedd y 1980au.

Fel yr SUV Porsche Cayenne (y gwneuthuriad mwyaf poblogaidd), achosodd lansiad y Panamera gryn gyffro gan y purwyr a ffans Porsche. Fe'i gwelwyd fel ymgais i boblogeiddio'r cwmni, ac yn wahanol i weddill y teulu oherwydd fod ganddo 4-drws, mae'n gar maint-llawn, trwm (4,000 pwys; 1,800&nbsp;kg) a'i injan wedi'i lleoli ym mlaen y car. I rai, mae'n edrych fel y 911 wedi'i stretsio. Mae tu fewn y 911 yn foel, heb fawr o gyfarpar na botymau, gyda pherfformiad yr unig ystyriaeth, bron. Ar y llaw arall mae gan y Panamera du fewn moethus iawn, gyda'r technoleg ddiweddaraf a chlustogwaith lledr, meddal, clud.

## Cynhyrchu 
Cynhyrchir cyrff y ceir yn Leipzig, yr Almaen a'r injans yn Stuttgart cyn eu cludo at y cyrff yn Leipzig lle cant eu rhoi at ei gilydd. Felly hefyd y Cayenne a'r Macan. Rhwng 2009 a 2016, adeiladwyd y cyrff yn ffatri Volkswagen yn Hannover.

Yn 2009 y cychwynodd y Panamera rowlio o'r ffatri.

## Gweler hefyd
*Cerbyd trydan cell danwydd (a'r Toyota Mirai)
*Car trydan
*Cerbyd trydan batri
*Brecio atgynhyrchiol
*Cerbyd trydan batri
*Tesla Model S a Tesla Model X

## Cyfeiriadau
Categori:Porsche
Categori:Ceir heibrid
Karl Jaspers

Athronydd a seiciatrydd o'r Almaen oedd **Karl Theodor Jaspers** (23 Chwefror 1883 – 26 Chwefror 1969) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at seicopatholeg a'i athroniaeth a ystyrir yn ffurf ar ddirfodaeth, er na disgrifiai ei hun yn ddirfodwr. Cafodd ei syniadau ddylanwad ar seicoleg, diwinyddiaeth, ac athroniaeth yn yr 20g.

Ganed ef yn Oldenburg yng ngogledd-orllewin Ymerodraeth yr Almaen, ac astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Heidelberg yn bennaf cyn iddo gychwyn ar yrfa yn feddyg ac academydd. Gwasanaethodd yn feddyg milwrol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, profiad a gafodd effaith bwysid ar ei feddwl. Wedi'r rhyfel, dychwelodd i Heidelberg i weithio'n seiciatrydd, a datblygodd ei ddull o ymdrin ag afiechyd meddwl trwy ddealltwriaeth empathig o brofiad y claf.

Canolbwyntia gweithiau cynnar Jaspers ar natur yr ymwybyddiaeth a'r cyfyngiadau ar wybodaeth ddynol. Yn ei gyfrol *Psychologie der Weltanschauungen* (1919), lluniai ei ddamcaniaeth o "sefyllfaoedd y terfyn", sef yr achlysuron mewn bywyd sydd yn gorfodi dyn i wynebu'r rhwystrau i'w ddealltwriaeth a phrofiad.

Diswyddwyd Jaspers o Brifysgol Heidelberg ym 1937 oherwydd ei wrthwynebiad i'r llywodraeth Natsïaidd, ac aeth yn alltud i'r Swistir. Yno fe barhaodd i ysgrifennu, ac i addysgu ym Mhrifysgol Basel. Dychwelodd i Heidelberg ym 1945, a chafodd ran wrth ailadeiladu byd deallusol a thraddodiad athronyddol yng Ngorllewin yr Almaen wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd.

Canolbwyntia gweithiau diweddar Jaspers ar y berthynas rhwng athroniaeth a ffydd, ac archwiliodd y posibiliad o drosgynnu gwybodaeth a phrofiad cyfyngedig y ddynolryw drwy gyfriniaeth. Symudodd yn ôl i'r Swistir ar ddiwedd ei oes, a bu farw Karl Jaspers yn Basel yn 86 oed.

## Bywyd cynnar ac addysg (1883–1909) 
Ganed Karl Theodor Jaspers ar 23 Chwefror 1883 yn ninas Oldenburg, a oedd yn brifddinas i Uchel Ddugiaeth Oldenburg, un o daleithiau Ymerodraeth yr Almaen. Mab ydoedd i Karl Wilhelm Jaspers ac Henriette Tantzen, a disgynnodd ar ddwy ochr ei linach o werinwyr, marsiandïwyr, a gweinidogion a fu'n breswyl yng ngogledd yr Almaen ers sawl cenhedlaeth. Cyfreithiwr, cwnstabl, ac yn ddiweddarach banciwr oedd Karl yr hynaf. Bachgen gwan ac eiddil ydoedd, a datblygodd fronciectasis yn ystod ei arddegau. O ganlyniad, dioddefai o wendid y galon am weddill ei oes. Derbyniodd y swydd athro ym 1921 wedi iddo wrthod cynigion tebyg o brifysgolion Kiel a Greifswald. a dyfarnwyd iddo Wobr Erasmus ym 1959. Bu farw Karl Jaspers yn Basel ar 26 Chwefror 1969 yn 86 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Academyddion Prifysgol Basel
Categori:Academyddion Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o Niedersachsen
Categori:Pobl o Ymerodraeth yr Almaen
Categori:Seiciatryddion o'r Almaen
Categori:Ysgolheigion Almaeneg o'r Almaen
Porsche

:*Gofal: Erthygl ar wnaethurwr ceir, a brand ceir Porsche AG yw hon. Ceir hefyd *Porsche Automobil Holding SE*, sef prif ddaliwr cyfranddaliadau Volkswagen AG.*

Cwmni gweithgynhyrchu ceir Almaenig ydy  **Dr. Ing. h.c. F. Porsche AG**, a dalfyrir fel arfer yn **Porsche AG** (), sy'n gwerthu ceir moethus a chyflym. Yn Stuttgart y lleolwyd pencadlys y cwmni, a'i berchennog yw Volkswagen AG - a phrif berchennog Volkswagen AG yw *Porsche Automobil Holding SE*. Ymhlith y ceir cyfredol mwyaf nodedig mae: 718 Boxster/Cayman, 911, Panamera, Macan a'r Cayenne.

## Hanes
Sefydlwyd y cwmni gwreiddiol gan Ferdinand Porsche dan yr enw "Dr. Ing. h. c. F. Porsche GmbH" (*Gesellschaft mit beschränkter Haftung*) yn 1931, gyda'i brif swyddfa yn Kronenstraße 24 yng nghanol Stuttgart. Ymgynghorwyr ceir oeddent i ddechrau, ac nid oedden nhw'n cynhyrchu ceir. Ond yna crewyd 'car y bobl', neu'r "Volkswagen" a ddaeth i'w adnabod yn ddiweddarach fel 'y chwilen'.

## Logo'r cwmni
Sylfaenwyd logo'r cwmni ar arfbais talaith rydd Württemberg, a oedd yr adeg honno'n rhan o'r Almaen, gyda Stuttgart yn Brifddinas. Unwyd y rhain gydag arfbais Stuttgart ei hun er mwyn i'r testun sillafu "Porsche" a "Stuttgart"; oherwydd ei fod yn cynnwys testun, ni ellir, felly ei ddiffinio fel 'arfbais'.

Porsche logotype.png|Logo Porsche 
Wappen Volksstaat Württemberg (Farbe).svg|Gwladwriaeth y Weimar: arfbais Württemberg
DEU Stuttgart COA.svg|Arfbais Stuttgart

## Datblygu'n siâp gwahanol
Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, esblygodd y math 356 o'r 'Chwilen': crewyd injan arbennig, y trawsyrrwr a'r croglin (*suspension*) a chyn hir roedd y rhan fwyaf o'r darnau wedi'u gwneud yn arbennig ar gyfer ceir a ddaethpwyd i'w hadnabod fel ceir Porsche. Dyluniwyd y corff main ei olwg gan Erwin Komenda, a oedd cyn hynny wedi dylunio corff 'y Chwilen'. Un o'r pethau sydd wedi goroesi ers y cyfnod hwn, yw'r injan cefn a oerir gan aer.

Yn 1964, wedi ychydig o lwyddiant yn y byd rasio, gyda modelau fel y 550 Spyder, a'r 356 teimlwyd ei bod yn bryd ail-gynllunio ar raddfa fawr a lansiwyd y 911. Unwaith eto cafwyd injan cefn a oerir gan aer, 6-silindr o fath "boxer". Arweiniwyd y gwaith hwn gan fab hynaf Ferry Porsche sef Ferdinand Alexander Porsche (F. A.).

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1931
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau'r Almaen
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Hans van Manen

Dawnsiwr a choreograffydd o'r Iseldiroedd yw **Hans van Manen** (ganwyd 7 Tachwedd 1932).

Enillodd Wobr Erasmus yn 2000.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawnslunwyr
Categori:Dawnswyr o'r Iseldiroedd
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1932
Iaith leiafrifedig

Term sosioieithyddiaeth ydy **ieithoedd lleiafrifedig** sydd yn cyfeirio at ieithoedd sydd wedi dioddef gwahaniaethu yn eu herbyn, erledigaeth neu waharddiad yn ystod eu hanesion.

Mae hi'n gysyniad sydd yn canolbwyntio ar weithred sydd wedi arwain at lai o ddefnydd o iaith. Mae hi'n wahanol i'r term iaith leiafrifol sydd yn cyfeirio at nifer cymharol isel o siaradwyr neu ddefnyddwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Iaith
Clicio'r Camera

Cofnodion un a fu'n byw mewn tŷ ar lethrau'r Manod gan Ted Breeze Jones yw '''''Clicio'r Camera: Dyddiadur Naturiaethwr'''''. 
Gwasg Dwyfor a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1987. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Cofnodion T. Breeze Jones am y pymtheg mlynedd y bu'n byw mewn tŷ ar lethrau'r Manod. Lluniau lliw a du-a-gwyn.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
*
Categori:Dyddiaduron Cymraeg
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Llyfrau Cymreig 1987
Bernard Haitink

Arweinydd o'r Iseldiroedd oedd ** Bernard Haitink ** (4 Mawrth 1929 &ndash; 21 Hydref 2021).

Fe'i ganwyd yn Amsterdam, yn fab i Willem Haitink a'i wraig Anna Clara Verschaffelt. Cafodd ei addysg cerddorol yn y Conservatorium van Amsterdam.

Arweinydd y Cerddorfa Radio yr Iseldiroedd (1957-1959), Cerddorfa'r Concertgebouw (1959-1988) a'r Staatskapelle Dresden (2002-2004) oedd ef. Cyfarwyddwr yr Opera Brenhinol, Covent Garden, rhwng 1987 a 2002 oedd ef.

Rhwng 1967 a 1979, bu'n brif arweinydd Cerddorfa Ffilharmonig Llundain

Enillodd Wobr Erasmus ym 1991.

Bu farw Haitink yn Llundain, yn 92 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Arweinyddion o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Ninette de Valois

Dawnsiwr a choreograffydd o Iwerddon oedd **Fonesig Ninette de Valois** OM CH DBE (ganwyd **Edris Stannus**) (6 Mehefin 1898 – 8 Mawrth 2001).

Cafodd ei geni yn Blessington, Wicklow, yn ferch i'r milwr Thomas Stannus DSO, a'i wraig Elizabeth Graydon Smith.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1974.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawnslunwyr
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Dawnswyr o Iwerddon
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Iwerddon
Maurice Béjart

Dawnsiwr a choreograffydd o Ffrainc oedd **Maurice Béjart** (1 Ionawr 1927 – 22 Tachwedd 2007).

Ganwyd yn Marseille, Ffrainc. Roedd ei dad, Gaston Berger, yn athronydd. Dechreuodd Béjart ei yrfa fel dawnsiwr ym Marseilles. Ym 1945 ymsefydlodd ym Mharis lle weithiodd i Ballet des Champs Elysées. Ym 1954 sefydlodd Les Ballets de l'Étoile yno (a elwir yn Ballet Théâtre de Paris ar ôl 1957). Ym 1960 sefydlodd Ballet du XXe Siècle ym Mrwsel, Gwlad Belg. Yn 1987 symudodd i Lausanne, y Swistir, lle sefydlodd Béjart Ballet Lausanne. Sylfaenodd hefyd sawl ysgol dawns: École Mudra (Brwsel, 1970–88), École Mudra Afrique (Dakar, Senegal, 1977–85), ac École-atelier Rudra (Lausanne, 1992 – y dydd hwn).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1974.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawnslunwyr
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Dawnswyr o Ffrainc
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2007
Alan Davidson

Hanesydd bwyd a diplomydd o Brydain oedd **Alan Eaton Davidson** CMG (30 Mawrth 1924 – 2 Rhagfyr 2003). Mae'n fwyaf adnabyddus fel y golygydd y gyfrol wyddoniadurol *The Oxford Companion to Food* (1999).

Ganwyd ym 1924 yn Derry, Gogledd Iwerddon. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n swyddog y Llynges Frenhinol. Wedyn, tra'n gweithio fel diplomydd yn y Swyddfa Dramor, treuliodd amser mewn llysgenadaethau o gwmpas y byd (Den Haag, Cairo, Tiwnis, Brwsel a Vientiane) a dechreuodd ymddiddori yn y bwydydd o wahanol ddiwylliannau; felly cychwynodd ar yrfa o ysgrifennu am hanes bwyd.

Enillodd Wobr Erasmus yn 2003.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Swyddogion y Llynges Frenhinol
Categori:Diplomyddion o'r Deyrnas Unedig
Categori:Hanes Bwyd
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol o Loegr am fwyd a diod
Martin Buber

Athronydd o Awstria ac Israel oedd **Martin Buber** (8 Chwefror 1878 – 13 Mehefin 1965). Fe'i ganwyd yn Fienna, Awstria. Bu farw yn Jeriwsalem, Israel.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1963.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o Awstria
Categori:Athronwyr o Israel
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1965
Peter Sellars

Cyfarwyddwr theatr a chyfarwyddwr opera o'r Unol Daleithiau yw **Peter Sellars** (ganwyd 27 Medi 1957).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1998.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr opera o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1957
Altocumulus lenticularis

bawd|Cwmwl Altocumulus lenticularis dros Harold's Cross Dulyn, Iwerddon 30-6-15

Perthynas agos i'r cymylau traeth awyr yw yr hyn a elwir yn gymylau gwynt (**Altocumulus lenticularis**).

## Disgrifiad
Maent yn hawdd i'w hadnabod am eu bod ar ffurf lens, cneuen almon neu bysgodyn – sy'n cyfri am eu henw llafar 'pysgod awyr'. Ffurfir cymylau lenticularis pan gaiff yr aer ei godi i'r entrychion gan wynt cryf dros fryn neu fynydd.

Bydd y pysgod lenticularis yn ffurfio ar frig ton o aer yn uchel yn yr awyr a pheth pellter yng nghysgod neu y tu ôl i'r mynydd. Maent yn ymddangos fel eu bod yn aros yn eu hunfan ac i'w gweld yn weddol gyffredin mewn ardaloedd mynyddig fel Cymru. Am y gallant fod yn berffaith grwn, weithiau'n unigol ac weithiau'n glwstwr fel nifer o grempogau neu blatiau ar bennau ei gilydd, fe'u camgymerwyd, o bryd i'w gilydd, gan rai am soseri ehedog o'r gofod.

## Dywediadau
*Cymylau pysgod awyr – storm ar ei ffordd (cyffredin)
*Samons uwchben Bae Caernarfon – tywydd garw (Waunfawr)
*Gleisiaid awyr – storm (Ceredigion). Gleisiad yw eog blwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymylau
Categori:Egin gwyddoniaeth
Categori:Prosiect Wici Môn
Stratocwmwlws

bawd|Cwmwl stratocwmwlws yn ffurfio dros ganolbarth Unol Daleithiau America
Haen isel o gymylau sydd, fel arfer, yn ffurfio ar uchder llai na 2000 metr yw **stratocwmwlws**.

Mae'n ffurfio pan fydd llawer o gymylau cwmwlws unigol yn ymuno i greu haen sydd fwy neu lai yn ddi­-dor, gydag ambell fwlch bychan yma ac acw.

## Dywediadau
Yr awyr yn llenwi – mae'n hel am law (cyffredin).

## Galeri

File:Stratocumulus lenticularis 2.jpg|Stratocwmwlws lenticularis yn Jackson, Wyoming
File:ISS034E016601 - Stratocumulus Clouds - Pacific Ocean.jpg|Cymylau Stratocwmwlws dros Y Cefnfor Tawel
File:Flickr - Nicholas T - Drive-Through.jpg|*Stratocwmwlws stratiformis opacus* yn Pennsylvania

## Cyfeiriadau
Categori:Cymylau
Categori:Egin gwyddoniaeth
Categori:Prosiect Wici Môn
Altostratus

bawd|Cymylau Altostratus dros Hong Kong ym mis Mai

Math o gymylau yw **Altostatus**.

## Disgrifiad
Nid yw'r cymylau hyn fel arfer yn fawr mwy na haenau llwydion sy'n dueddol o dewychu nes bo'r haul yn graddol ddiflannu wrth i'r awyr dywyllu a llenwi cyn glaw. Ceir sawl disgrifiad o'r modd y mae'r haul, neu'r lleuad yn y nos, yn diflannu'n raddol wrth i'r haenau dewychu:

## Dywediadau
*Yr haul (neu'r lleuad yn y nos) yn boddi – glaw cyn bo hir (cyffredin)
*Yr awyr yn ceulo – glaw yn fuan (Gwynedd)

Weithiau ceir patrwm arbennig i'r haenau Altostratus:

Os bydd 'caws a llath' ar y wybr, glaw yn agos (Llandysul)
Neu, ychydig funudau cyn iddi lawio gwelir ffurflau arbennig ar waelod y cymylau:

*Clytiau tonnog – dyma'r ffurf a elwir yn Altostratus undulatus
*'Bronnau' yn crogi o waelod y cwmwl – dyma Altostratus mamma
*Yr awyr 'yn dorrog' o law neu eira (gogledd Ceredigion). Cymylau boliog llawn glaw.

## Galeri

File:Altostratus undulatus at sunrise.jpg|Altostratus undulatus adeg y wawr.
File:Unusually well defined warm front.jpg|Altostratus opacus
File:As 1.jpg|Altostratus translucidus hefo cumulus humilis oddi dano
File:Altostratus.jpg|Altostratus translucidus

## Cyfeiriadau
Categori:Cymylau
Categori:Egin gwyddoniaeth
Categori:Prosiect Wici Môn
Nimbostratus

bawd|cwmwl Nimbostratus

**Nimbostratus** yw cwmwl glaw.

Mae'n anodd cyfleu darlun addas o'r Nimbostratus heblaw mai haen ddi-ffurf ydyw sydd, yn ddieithriad, yn dod â glaw, eira a chenllysg.

Categori:Cymylau
Categori:Egin gwyddoniaeth
Categori:Prosiect Wici Môn
Peter Stein

Cyfarwyddwr theatr a chyfarwyddwr opera o'r Almaen yw **Peter Stein** (ganwyd 1 Hydref 1937).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1993.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr opera o'r Almaen
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Almaen
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1937
Michèle Lamont

Cymdeithasegydd o Ganada yw ** Michèle Lamont** (ganwyd 15 Rhagfyr 1957).

Enillodd Wobr Erasmus yn 2017.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymdeithasegwyr o Ganada
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cirrus

bawd|Cymylau Cirrus
Math o gwmwl yw **cirrus** neu **wallt y forwyn**.

Dyma gymylau sy'n hawdd iawn eu hadnabod. Maent fel blew hirion yn gorwedd i'r un cyfeiriad â'r gwynt fel arfer, â'u blaenau un ai yn syth neu yn cyrlio ar i fyny. Y rhain yw'r cymylau gweladwy uchaf; yn wahanol i'r cymylau is, grisialau rhew yn hytrach na diferion bychan o ddŵr yw'r rhain.

## Enwau eraill
*blew geifr (cyffredin)
*gwallt y forwyn (Gwynedd)
*rhawn y gaseg (Meirionnydd)
*cynffon y gaseg wen (Llanrhaeadr, Dyffryn Clwyd)
*cynffon ceffyl (Llŷn).

Maent yn aml yn arwydd bod ffrynt yn dynesu yn enwedig os bydd y blew yn graddol gynyddu ac yn ymuno gan newid i haen o Cirrocumulus neu 'draeth awyr'. Bryd hynny gall y blew geifr fod yn arwydd da bod ffrynt yn dynesu, pryd y gellir disgwyl i'r glaw gyrraedd o fewn 12 – 18 awr.

*Blew geifr, glaw geir (Gwynedd)
*Gwallt y forwyn – tywydd ansefydlog (Llanllwni, Buellt, Llandyrnog, Meirionnydd)

Os nad yw'r blew geifr yn ymuno â thewychu gallant fod yn gysylltiedig â thywydd braf. Bryd hynny fe'u disgrifir fel:
*Clôs (trowsus) 
*Gwyddelod yn y gwynt (Llŷn).

## Cyfeiriadau
Categori:Cymylau
Categori:Egin gwyddoniaeth
Categori:Prosiect Wici Môn
Siro-cwmwlws

bawd|Cwmwl siro-cwmwlws

Bydd **siro-cwmwlws** (neu *awyr-draeth*, *traeth awyr*) yn ffurfio clytiau neu haen uchel o gymylau mân sydd, yn aml iawn, wedi eu gosod yn llinellau tebyg i batrwm traeth awyr (altocwmwlws).

Dywed Myrddin Fardd amdanynt: ‘Taen gymylau llwyd-wyn, un ffunud mewn ffurf ac ymddangosiad ag ôl tonau ar dywod-draeth wedi i'r môr fod yn ymdoni arno dan awel y gwynt, yr hwn yr ystyrid yn flaen-arwydd sicr, gan werin syml y dyddiau fu, fod ystorm gerllaw’.

Enwau eraill arnynt yw *croen macrell* (sy'n cyfateb i'r *mackrel sky* yn y Saesneg) yn y Gogledd a *cymylau caws a maidd*, *cymylau caws a llaeth* neu *ffedog y ddafad* yn y De. Maent yn aml yn arwydd bod ffrynt gynnes yn dynesu ac y bydd y tywydd yn dirywio nes ceir glaw ymhen rhyw hanner diwrnod.

## Cyfystyron lleol
*Awyr draeth - glaw drannoeth (Llanfair Mathafarn Eithaf)
*Cymylau traeth – glaw (Ystalafera)
*Awyr fel croen macrell – gwynt a glaw ymhen chwech awr (Y Bermo)
*Ffedog y ddafad – glaw cyn bo hir (ar lafar yn y De)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymylau
Categori:Egin gwyddoniaeth
Categori:Prosiect Wici Môn
Joan Busquets

Pensaer a chynlluniwr trefol o Gatalwnia yw ** Joan Busquets **(ganwyd 1946).

Enillodd Wobr Erasmus yn 2011.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Penseiri o Gatalwnia
Hans Scharoun

Pensaer o'r Almaen oedd **Hans Scharoun** (20 Medi 1893 – 25 Tachwedd 1972).

Cafodd ei eni yn Bremen, yr Almaen. Cafodd ei addysg yn y Königliche Technische Hochschule (Prifysgol Berlin). Aeth yn filwr yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1970.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Penseiri o'r Almaen
Pont reilffordd Abermaw

Pont sy'n cario Rheilffordd Arfordir Cambrian dros Afon Mawddach rhwng Y Bermo a Morfa Mawddach ydy **Pont reilffordd Abermaw** neu **Bont y Bermo**. Mae hefyd llwybr ar gyfer cerddwyr a beicwyr.

Agorwyd y bont ym 1867, yn rhan o Rheilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru. Ar y dechrau, roedd rhan o’r bont yn codi i adael llongau mawr i basio; disodlwyd y darn yno gan bont droi ym 1901. Nid yw'r bont droi wedi agor ers 1987. Hi yw'r bont hiraf yng Nghymru a'r bont bren hiraf yn y Deyrnas Unedig.

bawd|dim|260px|Pont reilffordd Abermaw yn 2002
|bawd|dim|260px|Pont reilffordd Abermaw yn 2015

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Abermaw
Categori:Sefydliadau 1867
Guillaume Apollinaire

Bardd, dramodydd a nofelydd Ffrengig oedd **Guillaume Apollinaire** (26 Awst 1880 – 9 Tachwedd 1918). Bu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Fe'i ganwyd yn Roma, yr Eidal, fel **Wilhelm Albert Włodzimierz Apolinary Kostrowicki**, yn fab i Angelika Kostrowicka. Ei thad oedd nai y bardd Conradin Flugi d'Aspermont (1787–1874).

Aelod y grŵp Puteaux, neu "Section d'Or", oedd Apollinaire, gyda'r arlunwyr Ciwbiaeth.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* ''Le Bestiaire ou Cortège d'Orphée* (1911)
* *Alcools* (1913)
* *Vitam impendere amori'* (1917)
* *Calligrammes, poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916'' (1918)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Beirdd y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Beirniaid celf o Ffrainc
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Dramodwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion Modernaidd o Ffrainc
Categori:Llenorion swrealaidd o Ffrainc
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o dras Bwylaidd
Categori:Pobl a aned yn Rhufain
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Joy Buolamwini

Academydd ac ymgyrchydd o'r Unol Daleithiau yw **Joy Buolamwini** (ganwyd 1989).

Sefydlodd Algorithmic Justice League yn 2016 ar ôl iddi sylweddoli bod algorithm golwg peirianyddol yn methu adnabod gwyneb croenddu.

Annerchodd gynhadledd TEDx yn 2017 am ragfarn mewn algorithmau.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Altocumulus

bawd|Ffurfiad cwmwl Altocumulus

Ffurfia'r **altocumulus** yn haenau torredig rhwng tua 6,500 a 18,000 troedfedd a cheir sawl math ohonynt. Un o'r ffurfiau mwyaf cyffredin yw nifer fawr o gymylau bychain crwn sydd bron â chyffwrdd ei gilydd, fel praidd o ddefaid yn llenwi'r awyr:

## Disgrifiad
Gwasgarir y cymylau Altocumulus un ai yn ddi-batrwm fel praidd o ddefaid yn weddol glos at ei gilydd, neu yn rhesi cyfochrog taclus a ddisgrifir fel 'defaid yn dilyn eu llwybrau'. Gall y cymylau hyn ddwysáu nes i'r defaid unigol yn y rhesi glosio a chyffwrdd ei gilydd a chreu llinellau neu resi amlwg, tebyg i'r patrwm rhesog o grychau a welir ar dywod y traeth ar drai. Bryd hynny fe'u gelwir, yn 'draeth awyr' neu 'awyr draeth'. Ar yr uchder canolig hwn (6,500' – 18,000') bydd y llinellau yn weddol fras o'u cymharu â math tebyg ei olwg o draeth awyr a welir yn llawer uwch yn yr awyr (Cirrocumulus) sydd, oherwydd ei uchder, â'i resi yn ymddangos yn gul.

## Dywediadau
Dywediadau cyffredin am y patrwm rhesog hwn, boed uchel neu isel, yw:

*Traeth awyr – glaw drannoeth.
*Cymylau fel defaid Jeriwsalem – cawodydd (Cwm Gwendraeth)
*Defaid Jacob – cawodydd (Cwm Tawe). Defaid Jacob am eu bod yn ddeuliw, sef yn dywyll ar eu hochr gysgodol a gwyn yn wyneb yr haul.

## Galeri

Image:Ac perlucidus.JPG|Altocumulus perlucidus
Image:Lenticular clouds and Mount Hotaka from Mount Otensho 1994-06-25.jpg|Altocumulus lenticularis
Image:Partially illuminated Ac with shadows.JPG|Altocumulus - machlud
Image:Hiranandani-Gardens-3.jpg|Altocumulus floccus hefo llinell castellanus
Image:Altocumulus1.jpg|Altocumulus yn ystod y dydd.
File:Altocumulus mackerel sky in Tokyo.webm|bawd|Fideo o Altocumulus yn Tokyo]

## Cyfeiriadau
Categori:Cymylau
Categori:Egin gwyddoniaeth
Categori:Prosiect Wici Môn
A. S. Byatt

Nofelydd a bardd o Saesnes oedd y **Fonesig Antonia Susan Duffy** DBE (*née* **Drabble**; 24 Awst 1936 – 16 Tachwedd 2023), oedd yn ysgrifennu dan yr enw **A. S. Byatt**.

Ganwyd yn Sheffield, De Swydd Efrog. Mae ei chwaer Margaret Drabble yn nofelydd, ac mae ei chwaer arall, Helen Langdon, yn hanesydd celf. Mae ei brawd Richard Drabble QC yn fargyfreithiwr. Astudiodd yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt, Coleg Bryn Mawr, Pennsylvania, a Choleg Somerville, Rhydychen. Ym 1959 priododd yr economydd Ian Byatt (ysgaru 1969); bu iddynt ddau o blant. Ym 1969 priododd Peter John Duffy; bu iddynt ddwy ferch.

Enillodd Wobr Erasmus yn 2016.

Bu farw yn ei cartref ar 16 Tachwedd 2023, yn 87 oed.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau 
* 1964 – *The Shadow of the Sun*
* 1967 – *The Game*
* 1978 – *The Virgin in the Garden*
* 1985 – *Still Life*
* 1990 – *Possession*
* 1992 – *Angels and Insects*
* 1997 – *Babel Tower*
* 2000 – ''The Biographer's Tale*
* 2002 – *A Whistling Woman*
* 2009 – *The Children's Book*
* 2011 – *Ragnarök: The End of the Gods*

### Storïau 
* 1987 – *Sugar and Other Stories*
* 1993 – *The Matisse Stories*
* 1994 – *The Djinn in the Nightingale's Eye*
* 1998 – *Elementals: Stories of Fire and Ice*
* 2003 – *Little Black Book of Stories''

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
 Gwefan swyddogol

Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newnham, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Bryn Mawr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Loegr
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Nofelwyr benywaidd o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Sheffield
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Solomon Andrews

Roedd **Solomon Andrews** (5 Ebrill 1835 - 9 Tachwedd 1908) yn ddyn busnes a oedd yn byw yng Nghaerdydd.

## Magwraeth
Cafodd ei eni yn Trowbridge, Wiltshire ar 5 Ebrill 1835, yn fab i John Andrews a Charlotte. Ef oedd yr ail blentyn allan o chwech; fe'i bedyddiwyd ar 5 Mehefin 1935 yn Eglwys Sant Iago, Trowbridge.

## Datblygiadau ymwelwyr
Daeth o i Gaerdydd ym 1851. Roedd yn bobydd efo’i siop ei hun erbyn 1856 ac erbyn 1864 roedd ganddo sawl cab a cheffyl ar gyfer teithwyr, ac erbyn 1873 bysiau hefyd. Prynodd gweithdy yn 1872 er mwyn adeiladu ei gerbydau ei hun ac yn fuan roedd ganddo fysiau ar strydoedd Portsmouth, Plymouth, Belfast, Manceinion, Caerlŷr, Nottingham a Llundain, yn ogystal â Chaerdydd.

Prynodd dir ac adeiladodd dai a siopau yng Nghaerdydd ac Abertawe. Datblygodd o Bwllheli fel cyrchfan gwyliau, gan greu promenâd, cwrs golff a Gwesty West End. Prynodd blasty Glyn-y-weddw yn Llanbedrog i fod yn arddangosfa gelf ac adeiladodd Dramffordd Pwllheli a Llanbedrog.

Ym 1894, prynodd sawl fferm a thir yn Arthog, gan gynnwys Tyddyn Sieffra a'i chwarel a'i thomenni sy'n segur erbyn hyn. Adeiladodd rwydwaith o dramffyrdd ym 1899 i gludo gwastraff y chwareli o'r tomenni er mwyn adeiladu morglawdd yn wynebu'r aber. Adeiladwyd 'Mawddach Crescent' yno yn ystod y tair i bedair blynedd dilynol, a hefyd Tramffordd Cyffordd Abermaw ac Arthog. Roedd wedi gobeithio y byddai hwn hefyd, ynghyd â'r Friog (*Fairbourne*), yn datblygu'n gyrchfan wyliau, ond nid felly y bu. Y Crescent oedd yr unig ran o'r datblygiad a gwblhawyd.

Bu farw ar 9 Tachwedd 1908..

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1835
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Peirianwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Peirianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Wiltshire
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pwllheli
Dawn Ymadrodd

Llyfr gan Mary Wiliam ar ymadroddion, priod-ddulliau a diarhebion Cymraeg yw ***Dawn Ymadrodd***. Casgliad ydyw o gofnodion yr awdur o'r iaith lafar ers deugain mlynedd ac o bedwar ban Cymru. Cyhoeddwyd gan Wasg Gomer yn y flwyddyn 2016. Mae'r llyfr yn ehangiad sylweddol ar lyfryn a gyhoeddwyd dan yr un teitl ym 1978, ac hwnnw yn gasgliad o erthyglau'r awdur yn *Y Cymro* o 1973 a 1974.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau 2016
Categori:Llyfrau am Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymraeg
Robert Schuman

bawd|Robert Schuman yn Llysgenhadaeth Ffrainc, Washington, ym 1949

Gwladweinydd o Ffrainc oedd **Robert Schuman** (29 Mehefin 1886 – 4 Medi 1963). Ganwyd yn Clausen, Lwcsembwrg ym 1886. Yn wreiddiol roedd ganddo genedligrwydd Almaenig, ac astudiodd y gyfraith yn yr Almaen, ond ym 1919 daeth yn ddinesydd Ffrengig a dechreuodd ar yrfa wleidyddol yn Ffrainc. Yn gynnar yn yr Ail Ryfel Byd cafodd ei garcharu gan yr Almaenwyr. Ar ôl y rhyfel roedd ganddo sawl swydd gweinidogol, ac oedd yn Brif Weinidog ym 1947–8. Ar 9 Mai 1950, tra oedd yn weinidog tramor Ffrainc, cynigiodd gynllun i greu'r Cymuned Ewropeaidd Glo a Dur fel ffordd i rwystro rhyfel arall rhwng Ffrainc a'r Almaen. Roedd y Cymuned hon y cam cyntaf yn natblygiad y Gymuned Economaidd Ewropeaidd, a arweiniodd at y Gymuned Ewropeaidd ac yn olaf i'r Undeb Ewropeaidd. Chwaraeodd hefyd ran bwysig yn y gwaith o greu NATO. Roedd yn Llywydd cyntaf y Cynulliad Seneddol o Senedd Ewrop (1958–60).

Enillodd Wobr Erasmus ym 1959.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Lwcsembwrg
Categori:Pobl a aned yn Lwcsembwrg
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Aicido

bawd|Arddangosiad aicido: y tafliad *shihōnage*

Crefft ymladd o Japan yw **aicido**. Ystyr yr enw yn Japaneg yw "modd o gysoni egni". Mae'n debyg i jujitsu a jiwdo gan ei fod yn defnyddio technegau troelli a thaflu mewn ymgais i droi cryfder yr ymosodwr yn erbyn ei hunan. Datblygwyd y sgiliau sylfaenol yn Japan tua'r 14g. Cafodd y technegau eu cyfundrefnu yn nechrau'r 20g drwy waith Ueshiba Morihei. System hunanamddiffyn yw aicido, a does ganddi yr un symudiad ymosodol. Yn ddiweddarach, datblygwyd ffurf gystadleuol o'r enw aicido Tomiki gan un o ddisgyblion Ueshiba, Tomiki Kenji. Yn yr arddull hon, defnyddir cyllell rwber neu bren gan un cystadleuydd i gyffwrdd ei wrthwynebydd, yr hwnnw sy'n ceisio osgoi a diarfogi'r ymosodwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefftau ymladd
Categori:Diwylliant Japan
Bagatél

bawd|Chwarae bagatél

Ffurf ar filiards sydd yn debyg yn tarddu o Loegr yw **bagatél** lle trewir peli bychain i dyllau rhifedig ar fwrdd. Chwaraeir gyda ffyn a naw pêl ar fwrdd sy'n amrywio o 1.8 x 0.5 m i 3 x 0.9 m ac iddo ben hanner-cylchog gyda naw twll, wyth mewn cylch a'r nawfed yn ei ganol. Ceir un bêl ddu, pedair pêl goch, a phedair pêl wen. Dodir y bêl ddu tua 23&nbsp;cm o blaen y twll cyntaf. Tynnir llinell y llain fach ar draws y bwrdd, a gosodir y peli coch a gwyn yno. Mae pob chwaraewr, yn ei dro, yn taro'r wyth pêl i ochr arall y bwrdd. Ni cheir sgôr nes i un o'r peli lliw taro'r bêl ddu. Nod y gêm yw i daro cymaint o beli sy'n bosib i mewn i'r tyllau, ac mae'r pêl ddu yn cyfri dwbl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Biliards
Traeth y Newry

Traeth cerrig mân a chreigiau ar arfordir Ynys Mon, Cymru, yw **Traeth y Newry**. Fe'i lleolir yng Nghaergybi.

## Cyfleusterau
Mae cae chwarae yno, llwybr beicio, gardd y synhwyrau, tŷ bach ac amgueddfa forwrol. O'r cae chwarae ceir cipolwg dros yr harbwr. Mae mynediad i'r traeth, ar hyd llwybr tarmac, am ddim.

## Datblygu
Yn 2017 cafwyd cais cynllunio amlinellol gan cwmni Conygar Stena i ddatblygu'r ardal, a sefydlwyd Ymgyrch Traeth y Newry (*Newry Beach Holyhead Action Group*) i'w wrthwynebu. Roedd y cais yn cynnwys marina gyda 500 angorfa, 380 o fflatiau a thai tref, gwesty a thros 43, 000 tr sg o swyddfeydd a chyfleusterau hamdden ac adwerthu. Barn yr ymgyrchwyr yw y byddai'r datblygiad yn dinistrio'r arfordir. Mae'r ardal sydd dan sylw ar yr arfordir o'r Amgueddfa Forwrol ar draeth y Newry yn holl ffordd at ddechrau'r Morglawdd ger Pwynt Soldiwrs.

## Cyfeiriadau
## Galeri

File:Newry Beach, Holyhead (3).jpg|bawd|
File:Newry Beach - geograph.org.uk - 926879.jpg|bawd|
File:Boat repair yard at Newry Beach with the HSS in the background - geograph.org.uk - 1415266.jpg|bawd|

Categori:Caergybi
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Traethau Cymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Hen beth

bawd|Casgliad o hen drugareddau ar werth mewn ffenestr siop hen bethau.
Hen wrthrych a chanddo werth esthetaidd, hanesyddol, neu ariannol yw **hen beth** neu weithiau **henbeth**. Am amser maith, cyfoethogion a llywodraethwyr oedd yn casglu hen bethau, mewn casgliadau preifat neu arddangosfeydd cyhoeddus megis amgueddfeydd. Yn yr 20g, daeth casglu hen bethau yn ddifyrwaith i bobl gyffredin trwy siopau ail law, arwerthiannau, a ffeiriau hen bethau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Casglu