open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Victoria Woodhull

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Victoria Woodhull** (23 Medi 1838 - 9 Mehefin 1927) sy'n nodigedig am ei gwaith fel brocer stoc, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, golygydd, gwleidydd, a newyddiadurwr. Yn 1872, ymgeisiodd am Arlywyddiaeth yr Unol Daleithiau; gan fod cyfansoddiad UDA yn mynnu oedran o 35 (a hithau'n iau na hynny), mae rhai'n diystyru ei hymdrech.

Ganed **Victoria Claflin Woodhull** yn Homer (Ohio) ar 23 Medi 1838; bu farw yn Bredon, lloegr ac fe'i claddwyd yn Tewkesbury. 

Bu'n briod i Canning H. Woodhull ac roedd Byron Woodhull a Zula Maud Woodhull yn blant iddi; pan briododd, newidiodd ei henw i ** Victoria Woodhull Martin**. Bu briod deirgwaith.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid dros Hawliau Cyfartal.

## Brocer
Ynghyd â'i chwaer, Tennessee Claflin, hi oedd y fenyw gyntaf i weithredu cwmni broceriaeth ar Wall Street, gan wneud ffortiwn (am yr ail dro). Roeddent ymhlith y menywod cyntaf i sefydlu papur newydd yn yr Unol Daleithiau, y ''Woodhull a Claflin's Weekly'', a ddaeth allan o'r wasg yn 1870.

## Ymgais am yr Arlywyddiaeth
bawd|chwith|Victoria Woodhull yn y 1860au
Roedd Woodhull yn weithgar yn wleidyddol ar ddechrau'r 1870au, pan gafodd ei henwebu fel yr ymgeisydd benywaidd cyntaf ar gyfer llywyddiaeth yr Unol Daleithiau. Yn 1872 roedd yn aelod o'r Blaid Hawliau Cyfartal, gan gefnogi pleidlais menywod a hawliau cyfartal; ei chyfaill-gwaith (*running mate*) oedd yr arweinydd du, a'r diddymwr, Frederick Douglass. Cafodd archwiliad o'i gweithgareddau pan gafodd ei harestio, gyda'i hail ŵr, Colonel James Blood, a'i chwaer, ar gyhuddiadau o ysgrifennu pethau anweddus, a hynny ychydig ddyddiau cyn yr etholiad. Roedd ei phapur-newydd wedi cyhoeddi adroddiad ar y berthynas honedig rhwng y gweinidog Protestanaidd amlwg Henry Ward Beecher ac Elizabeth Tilton, adroddiad a oedd ychydig yn fwy manwl nag a ystyriwyd yn briodol ar y pryd. Cafwyd cryn ddadlau am sensoriaeth ar y pryd, a rhyddhawyd y tri chwe mis yn ddiweddarach.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Ryngwladol y Gweithwyr am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Homer, Ohio
Afuad Gwenffrewi

{{Blwch tacson
| enw = {}*Chiloscyphus polyanthos*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Lophocoleaceae
| genus = Chiloscyphus
| species = *C. polyanthos*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Afuad Gwenffrewi** (enw gwyddonol: *Chiloscyphus polyanthos*; enw Saesneg: ''St Winifrid's moss''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain.

## Disgrifiad
Mae'r cesynnau bach yn 1.5–4.5&nbsp;mm o led, yn wyrddlas ac yn dryloyw, gan lifo i'w gilydd fel arfer ar ffurf plethwaith. Mae'r dail ochrol hyd at tua 2&nbsp;mm o hyd a lled, yn fwy neu'n llai bob yn ail, ac yn grwm.

Mae Afuad gwenffrewi (*C. polyanthos*) yn tyfu mewn nentydd neu wlyptir, a bron y dylid ei ddosbarth fel rhywogaeth dyfrol.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Natalya Sats

Awdures o Ymerodraeth Rwsia (ac yna Rwsia) oedd '''Natalya Il'inichna Sats** (weithiu **Natalia Satz'''; Rwsieg: Наталия Ильинична; 14 Awst 1903 - 18 Rhagfyr 1993) sydd hefyd yn cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cyfarwyddwr theatrau plant, awdur a chyfarwyddwr cerdd. Hi sefydlodd Theatr Gerdd Mocfa i Blant, sydd bellach wedi'i galw ar ei hôl. Ysgrifennodd dri llyfr: bygraffiad, ''Braslun o 'Mywyd'' a gyfieithwyd i'r Saesneg yn 1985; yn 2019, nid oedd cyfieithiad Cymraeg.

Fe'i ganed yn Irkutsk, Irkutsk Oblast, Rwsia ar 14 Awst 1903, bu farw ym Moscfa ac fe'i claddwyd ym Mynwent Novodevichy yn y ddinas honno, gyda'i thad.

Bu'n briod i'r Iddew Israel Weitzer.

## Magwraeth
Ganwyd Sats yn Irkutsk, Ymerodraeth Rwsia, lle'r oedd ei thad, Ilya Sats, yn alltud gwleidyddol. Tyfodd Ilya Sats, cyfansoddwr, o dras Iddewig. Roedd yn ffrind ac yn amddiffwr brwd o'r awdur Leo Tolstoy (1828 – 1910).  O dan gyfarwyddyd Lunacharsky, dechreuodd Sats gynhyrchu sioeau pypedau teithio ar lwyfanau dros dro o gwmpas Moscfa. Rhoddodd y llywodraeth adeilad iddi ym Moscow, yn theatr ar gyfer ei pherfformiadau. Yma sefydlodd ei hun fel cyfarwyddwr llwyfan a chynhyrchydd a dechreuodd ddenu sylw rhyngwladol. Gwahoddodd yr arweinydd Otto Klemperer yn 1931 hi i gyflwyno *Le nozze di Figaro* ('Priodas Figaro' gan Wolfgang Mozart) yn Buenos Aires, a *Falstaff* gan Giuseppe Verdi yn Berlin.

## Pedr a'r Blaidd
Yn 1936, comisiynodd Sats waith a fyddai'n newid hanes cerddoriaeth i blant. Fel cyfarwyddwr Theatr Moscow i Blant, roedd Sats yn dymuno cynhyrchu drama a fyddai'n cyflwyno plant i offerynnau'r gerddorfa. Comisiynodd Sergei Prokofiev i gyfansoddi ''Pedr a'r Blaidd'' a gweithiodd yn agos gydag ef gan gyfrannu llawer o syniadau at y libretto (y geiriau). Perfformiodd Pedr a'r Blaidd am y tro cyntaf yn Theatr Ffilharmonig Moscfa ar 2 Mai 1936. Oherwydd salwch, nid oedd Sats yn gallu mynychu'r *premiere* hwn, nad oedd yn ôl Prokofiev yn llwyddiant. Fodd bynnag, tridiau'n ddiweddarach, llefarwyd rhan y storiwr gan Sats ym mherfformiad cyntaf y gwaith yn Theatr Moscfa i Blant. Bu'r ail berfformiad hwn yn llwyddiant ysgubol ac fe lansiodd y gwaith yn rhyngwladol. Aeth Peter a'r Blaidd, a gyflwynwyd i  Sats, ymlaen i lwyddiant byd-eang. Cafodd ei recordio dros 400 o weithiau, a'i gyfieithu mewn llawer o ieithoedd.

## Carchar
Fe'i carcharwyd am bum mlynedd gan ei bod yn perthyn i un a oedd 'yn frawdwr yn erbyn yr henwlad', ei gŵr. 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Awduron yr USSR am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl o Irkutsk
Guadalupe Marín

Awdures a model o Fecsico oedd **Guadalupe "Lupe" Marín** (16 Hydref 1895 - 7 Chwefror 1983).

Fe'i ganed yn Jalisco, Mecsico ar 16 Hydref 1895 a bu farw yn Ninas Mecsico.  Yn 8 oed symudodd y teulu i Guadalajara. Bu'n briod i'r arlunydd Diego Rivera am gyfnod o chwe mlynedd ac roedd Ruth a Guadalupe Rivera Marín yn blant iddi. 

Ar 9fed o Dachwedd yn yr un flwyddyn (1928) priododd y bardd Jorge Cuesta, gan ysgaru ar 13 Ebrill 1933. Cafodd un mab o'i hail briodas, Lucio Antonio Cuesta-Marín, a aned yn 1930.

Yn 1938, cyhoeddwyd nofel lled-hunangofiannol Marín, *La Única* (Y Ferch Unigryw). Gwaharddwyd *La Única* ym Mecsico am flynyddoedd lawer oherwydd ei natur erotig.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Gwyddorau Mecsico am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Llenorion benywaidd o Fecsico
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Modelau benywaidd o Fecsico
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Fecsico
Categori:Pobl o Jalisco
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Mecsico
Edward Seaga

Prif Weinidog Jamaica rhwng 1980 a 1989 oedd **Edward Philip George Seaga** ON, PC (28 Mai 1930 – 28 Mai 2019).

Fe'i ganwyd yn Boston, yn fab i Philip George Seaga a'i wraig Erna (née Maxwell). Cafodd ei addysg yn Ysgol Wolmer ac ym Mhrifysgol Harvard.

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2019
Jamaica
Matilde Huici

Ffeminist o Sbaen oedd **Matilde Huici Navaz** (3 Awst 1890 - 13 Ebrill 1965) sy'n nodigedig am ei gwaith fel addysgwr, athro ysgol a chyfreithiwr.

Fe'i ganed yn Pamplona, Navarra, Sbaen a bu farw yn Santiago de Chile, prifddinas Tsile.

Cydweithiodd gyda María de Maeztu yn y *Residencia de Señoritas*, y ganolfan swyddogol gyntaf yn Sbaen a sefydlwyd i hyrwyddo addysg prifysgol i fenywod, a'r *Lyceum Club Femenino*, cymdeithas i fenywod. Yn 1928, cyd-sefydlodd Gymdeithas Menywod Prifysgolion Sbaen (gyda Victoria Kent a Clara Campoamor) a chynrychiolodd Sbaen ar Gomisiwn Ymgynghorol ar Faterion Cymdeithasol a Dyngarol Cynghrair y Cenhedloedd. Yn 1940 fe'i halltudiwyd i Tsile, ac yn 1944 sefydlodd Huici Ysgol yr Addysgwr Párvulos, Prifysgol Tsile a datblygodd raglen o weithgareddau addysgol dwys.

## Magwraeth a gwaith cynnar
Hi oedd y trydydd allan o bedwar o blant yn nheulu Ascensión a Juan Huici. Roedd ei rhieni yn weriniaethwyr rhyddfrydol cyfoethog. Yn 17 oed, cafodd radd meistr mewn addysg uwch yn Bilbao, Gwlad y Basg.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Sosialaidd Gweithwyr Sbaen.

Yn 1909, cafodd ei chyflogi fel athrawes mewn ysgol yng nghymdogaeth Ategorrieta o Donostia (Sbaeneg: *San Sebastián*). Ddwy flynedd yn ddiweddarach, fe'i penodwyd yn brifathrawes yr ysgol. Yn 1916, symudodd i Fadrid er mwyn ymuno â'r *Residencia de Señoritas* lle dysgodd siarad Saesneg a Ffrangeg, yn ogystal â thechnegau llaw-fer. Dair blynedd yn ddiweddarach, graddiodd Huici yn yr Ysgol Addysg Uwch a dechreuodd astudio'r gyfraith. Yn 1922, daeth Huici yn Arolygydd Addysg Gynradd yn Santa Cruz de Tenerife.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Lyceum Club Femenino am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1965
Categori:Pobl o Pamplona
José Pedro Díaz

Bardd, nofelydd, ysgrifwr, a beirniad llenyddol o Wrwgwái yn yr iaith Sbaeneg oedd **José Pedro Díaz** (12 Ionawr 1921 – 3 Gorffennaf 2006). Roedd efe a'i wraig, y bardd Amanda Berenguer, yn aelodau *La Generación del 45*, mudiad o lenorion o Wrwgwái a flodeuai yng nghanol yr 20g. Yn ogystal â'i farddoniaeth a'i nofelau, mae Díaz yn nodedig am ei feirniadaeth sy'n ymdrin â llên Ffrainc.

Priodasant Díaz a Berenguer yn nechrau eu hugeiniau, a thra'n byw gyda'i theulu hi fe wnaethon nhw sefydlu gwasg La Galatea yn y garej. Derbyniodd Díaz rodd ariannol yn 1950 ac aeth i Wlad Belg fel swyddog diwylliannol anrhydeddus, a thros y ddwy flynedd olynol daeth y ddau ohonynt yn gyfarwydd â ffigurau a mudiadau llenyddol Ewrop.

Yn ogystal â'i feriniadaeth sy'n ymdrin â llên ei famwlad, gan gynnwys astudiaethau ganddo o Felisberto Hernández a Delmira Agustini, enillodd Díaz enw fel un o'r beirniaid amlycaf yn America Ladin i ysgrifennu am lenorion Ffrengig, megis Honoré de Balzac ac André Gide. Cyhoeddodd nifer o'i ysgrifau yn y cylchgrawn wythnosol *Correo de los viernes*. Ysgrifennodd hefyd astudiaethau beirniadol o waith y bardd Sbaenaidd Gustavo Adolfo Bécquer, a gesglid mewn cyfrol a gyhoeddwyd yn 1953.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Marie J. Peck, "José Pedro Díaz y Hemingway: una mitología comparada", *Texto Crítico* 12: 34-35 (1986), tt. 189–203.

Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Pobl o Montevideo
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Brwsh dannedd

bawd|300px|Brwshys dannedd
Offeryn hylendid y geg a ddefnyddir i lanhau'r dannedd, y deintgig a'r tafod yw **brwsh dannedd** neu (**brws dannedd**). Mae'n cynnwys pen gwrychog sydd wedi'i glystyru'n dynn, y rhoir past dannedd arno, wedi'i osod ar goes sy'n hwyluso glanhau rhannau o'r geg sy'n anodd eu cyrraedd.

## Diben
Mae brwshys dannedd ar gael gyda gwrychau o wahanol weadau, meintiau a ffurfiau. Mae'r rhan fwyaf o ddeintyddion yn argymell defnyddio brws dannedd meddal gan fod brwshys dannedd caled yn gallu niweidio enamel dannedd a llidio'r deintgig.

## Hanes
Er ei fod wedi'i wneud yn gyntaf fel offeryn hylendid y geg, mae'r brwsh dannedd wedi ei ddefnyddio yn gyffredinol fel offeryn glanhau manwl. Mae hyn oherwydd y nifer o linynnau bach sy'n caniatáu iddo lanhau mewn mannau bach nad oes gan lawer o offer glanhau confensiynol y gallu i'w cyrraedd.

Cyn dyfeisio'r brws dannedd, defnyddiwyd amrywiaeth o ddulliau i gadw'r geg yn lân. Mae hyn wedi cael ei wirio gan gloddiadau sydd wedi dod o hyd i ffyn cnoi, brigau coed, plu adar, esgyrn anifeiliaid a philsen ballasg.

Rhagflaenydd y brwsh dannedd yw'r ffon gnoi. Byddai ffyn cnoi yn frigau gyda phennau wedi’u breuo yn cael eu defnyddio i frwsio’r dannedd Darganfuwyd y ffyn cnoi cynharaf yn Sumer Mesopotamia yn 3500 CC, mewn rhannau gwledig o dde'r Unol Daleithiau, ac yn y byd Islamaidd ystyrir defnyddio ffon gnoi Miswak yn weithred dduwiol ac mae wedi'i ragnodi i'w ddefnyddio cyn pob gweddi bum gwaith y dydd. Defnyddiwyd mwgwd gan Fwslimiaid ers y 7g. 

bawd| Plentyn yn cael ei dysgu sut i ddefnyddio brwsh dannedd

Daethpwyd o hyd i'r brwsh dannedd cyntaf sy'n debyg i'r un modern yn Tsieina. Fe'i defnyddiwyd yn ystod Brenhinlin Tang (619-907), ac roedd wedi'i wneud â blew moch. Cafwyd y blew o foch a oedd yn byw yn Siberia a gogledd Tsieina oherwydd bod y tymereddau oerach yn darparu blew mwy cadarn. Fe'u cysylltwyd i ffon neu handlen a weithgynhyrchwyd o bambw neu asgwrn, gan ffurfio brwsh dannedd. Fe'i mabwysiadwyd yn Ewrop yn ystod yr 17g. Canfu Ewropeaid fod brwshys dannedd y mochyn a fewnforiwyd o Tsieina yn rhy gadarn a bod brwsys dannedd meddalach yn cael eu gwneud o rawn ceffyl. Erbyn troad yr 21g roedd neilon wedi dod i gael ei ddefnyddio'n helaeth ar gyfer y blew ac roedd y dolenni fel arfer wedi'u mowldio o ddeunyddiau thermoplastig. Er mwyn lleihau'r effaith amgylcheddol, mae rhai gweithgynhyrchwyr wedi newid i ddefnyddio deunyddiau bioddiraddadwy a/neu ddefnyddio pennau y gellir eu hailosod. Mae brwshys dannedd amgen ar gael yn cynnwys dolenni pren (bambŵ yn aml) a blew o fiscos bambw neu flew moch.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeisiau o Loegr
Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Categori:Offer domestig
Pelen plasma

bawd|300px|Effaith gwrthrych dargludo (llaw) sy'n cyffwrdd â'r belen plasma

Cynhwysydd gwydr clir sydd wedi'i lenwi â chymysgedd o wahanol nwyon nobl gydag electrod foltedd uchel yng nghanol y cynhwysydd yw **pelen plasma**, **glôb plasma** neu **lamp plasma.** 

Pan fydd foltedd yn cael ei ddefnyddio, caiff plasma ei ffurfio yn y cynhwysydd. Mae ffilamentau plasma yn ymestyn o'r electrod mewnol i'r ynysydd gwydr allanol, gan wneud iddo ymddangos fel petai nifer o belydrau o olau lliw. Roedd pelenni plasma yn fwyaf poblogaidd fel newyddebau yn y 1980au. 

Dyfeisiwyd y lamp plasma gan Nikola Tesla (1856-1943) yn ystod ei arbrawf gyda cherryntau amledd uchel mewn tiwb gwydr gwag er mwyn astudio ffenomenau foltedd uchel. Galwodd Tesla ei ddyfais yn “diwb gollwng nwy anadweithiol”. Datblygwyd dyluniad y belen neu lamp plasma fodern wedyn gan Bill Parker, myfyriwr yn MIT. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffiseg plasma
Gillian Slovo

Awdures o Dde Affrica yw **Gillian Slovo** (ganwyd 15 Mawrth 1952) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bywgraffydd, newyddiadurwr a dramodydd. Ffodd ei theulu i Lundain yn 1964, ac mae'n byw yno, yn alltud, ers hynny. Yn 2013 enillodd y Wobr PEN Aur.

Fe'i ganed yn Johannesburg, De Affrica ar 15 Mawrth 1952. 

Aeth Slovo i Brifysgol Manceinion, gan raddio ym 1974 gyda gradd baglor mewn hanes ac athroniaeth gwyddoniaeth, cyn gweithio fel newyddiadurwr a chynhyrchydd teledu.

## Y nofelydd
Roedd nofelau Slovo ar y dechrau'n bennaf yn y *genres* trosedd a chyffro, gan gynnwys cyfres am y ditectif Kate Baeier, ond ers hynny mae hi wedi ysgrifennu mwy o ffuglen lenyddol. Cafodd ei gwaith *2000 Red Dust*, drama mewn llys barn, sy'n archwilio ystyr ac effaith Comisiwn Gwirionedd a Chymod De Affrica, ei wneud yn ffilm o'r un enw (*2000 Red Dust*) a ryddhawyd yn 2004, dan gyfarwyddyd Tom Hooper a Hilary Swank, Chiwetel Ejiofor a Jamie Bartlett. Gwaith Slovo yn 2004 Cafodd Ice Road ei roi ar restr fer Gwobr Ffuglen Orange. Mae'r nofel yn cynnwys digwyddiadau go iawn (marwolaeth Sergey Kirov) gyda detholiad ffuglennol o fywyd yn ystod Gwarchae Leningrad (1941 - 1944).

Cyhoeddodd Slovo ei chofiant yn 1997: *Every Secret Thing: My Family, My Country*, sef hanes ei phlentyndod yn ne Affrica, a'i pherthynas â'i rhieni Joe Slovo a Ruth First - arweinwyr enwog yn y Blaid Gomiwnyddol yn Ne Affrica a ffigurau mawr yn y frwydr gwrth-apartheid. Bu'r ddau'n byw bywydau peryglus cyn troi'n alltud, gan gael eu carcharu'n achlysurol, a arweiniodd at lofruddiaeth ei mam gan luoedd De Affrica ym 1982. Ysgrifennodd gyda'i chwaer, Shawn Slovo, gofiant am y teulu, ar ffurf ffilm o'r enw *A World Apart* (1988), gan serennu Barbara Hershey. Gyda Victoria Brittain, lluniodd Slovo y ddrama *Guantanamo: Honor Bound to Defend Freedom*, a berfformiwyd mewn theatrau drwy'r byd.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion o Dde Affrica
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Johannesburg
Petra Reski

Awdures o'r Almaen yw **Petra Reski** (ganwyd 1958) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr ac awdur llyfrau gwrth-Maffia. 

Fe'i ganed yn Kamen yn nhalaith Nordrhein-Westfalen, yr Almaen yn 1958. 

Daeth tad Petra Reski o Ddwyrain Prwsia (Almaeneg: *Ostpreußen*) a'i mam o Silesia, a leolir heddiw yng Ngwlad Pwyl, yr Almaen a'r Weriniaeth Tsiec. Cafodd ei magu yn Nyffryn Ruhr. Ar ôl astudio ieithoedd Romáwns, llenyddiaeth a gwyddorau cymdeithasol ym Mhrifysgol Trier, yn Münster a Pharis, mynychodd Goleg Henri Nannen Schule.

Dechreuodd weithio yn 1988 fel golygydd ar ddesg dramor yr wythnosolyn *Stern*. Mae hefyd wedi gweithio i gylchgronau Almaeneg eraill ac wedi ysgrifennu nifer o lyfrau.

Mae hi wedi derbyn nifer o wobrau am ei gwaith llenyddol a newyddiadurol. Yn y cyfryngau torfol mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei thraethodau gwrth-maffia. Bu'n byw yn yr Eidal ers 1989 ac mae'n siarad Eidaleg yn rhugl. Un o'i ffrindiau gorau yw'r nofelydd Americanaidd Donna Leon, sy'n byw yn Fenis. Mae Leon yn cael ei dyfynnu ar glawr llyfr *Mafia. A Tale of Godfathers, Pizzerias and Fake Priests*: "Rydw i'n ddyledus i Petra Reski am bopeth a wn am y Mafia."

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen, Freischreiber am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Nordrhein-Westfalen
Marianne Moore

Awdures Americanaidd oedd **Marianne Moore** (15 Tachwedd 1887 - 5 Chwefror 1972) sy'n cael ei hystyried yn bennaf nodigedig am ei gwaith fel bardd, awdur ysgrifau a chyfieithydd. Mae doniolwch ac eironi'n nadreddu drwy ei cherddi. Bu'n aelod o Blaid Weriniaethol.

Fe'i ganed yn Kirkwood, Missouri ar 15 Tachwedd 1887, bu farw yn Ninas Efrog Newydd ac yno y'i claddwyd ym Mynwent Evergreen.

## Magwareth
Ganwyd Moore yn Kirkwood, Missouri, yn nhŷ-capel yr Eglwys Bresbyteraidd lle roedd ei thaid mamol, John Riddle Warner, yn weinidog. Dioddefodd ei thad, John Milton Moore, peiriannydd a dyfeisiwr, gyfnod seicotig, ac o ganlyniad roedd ei rhieni wedi gwahanu cyn iddi gael ei geni. Ni chyfarfu Moore a'i thad erioed. Cafodd ei mab hynaf, John Warner Moore, ei magu gan eu mam, Mary Warner Moore. Ysgrifennodd y teulu lythyrau swmpus at ei gilydd drwy gydol eu hoes, yn aml gan gyfeirio at ei gilydd gyda llysenwau chwareus a thrwy iaith breifat.

Fel ei mam a'i brawd hŷn, arhosodd Moore yn Gristion ymroddedig, a ddylanwadwyd arni'n gryf gan ei thad-cu; trodd at ei ffydd Gristnogol yn aml, yn enwedig mewn cyfyngder a themtasiwn; mae ei cherddi yn aml yn delio â themâu cryfder ac adfyd.

Ar ôl i'w thaid farw yn 1894, arhosodd y tri gyda pherthnasau ger Pittsburgh am ddwy flynedd, ac yna symudodd i Carlisle, Pennsylvania, lle cyflogwyd ei mam yn dysgu Saesneg mewn ysgol ferched breifat.

## Coleg Bryn Mawr
Ymunodd Moore â Choleg Bryn Mawr ym 1905 yn nhalaith Pennsylvania, coleg i ferched a gaiff ei ddisgrifio fel "coleg y celfyddydau rhyddfrydol". Graddiodd yn 1909 mewn hanes, economeg a gwyddoniaeth wleidyddol. Ymhlith ei chyfoedion yn ystod ei gyntaf roedd Hilda "H.D." Doolittle. Ym Mryn Mawr, dechreuodd Moore ysgrifennu straeon byrion a cherddi ar gyfer *Tipyn O Bob*, cylchgrawn llenyddol y coleg, a phenderfynodd ddod yn awdur. Ar ôl graddio, gweithiodd yn fyr yn ''Melvil Dewey's Lake Placid Club*, ac yna dysgodd bynciau busnes yn Ysgol Ddiwydiannol Indiaidd, Carlisle o 1911 i 1914.

## Y bardd
Ymddangosodd cerddi Moore,  fel cyhoeddiad proffesiynol, yn gyntaf dan y teitl, *The Egoist* a *Poetry'', yng ngwanwyn 1915.

Ym 1916, symudodd Moore gyda'i mam i Chatham, New Jersey, o fewn taith hwylus i Manhattan. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, symudodd y ddwy i Greenwich Village, Dinas Efrog Newydd, lle roedd Moore yn cymdeithasu â nifer o artistiaid *avant-garde*, yn enwedig y rhai sy'n gysylltiedig â'r cylchgrawn *Other*. Cafodd y cerddi arloesol yr oedd yn eu hysgrifennu bryd hynny ganmoliaeth uchel gan Ezra Pound, William Carlos Williams, H.D, T. S. Eliot, ac yn ddiweddarach, Wallace Stevens.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Kirkwood
Afuad mawr pêr

{{Blwch tacson
| enw = {}*Conocephalum conicum*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Marchantiopsida
| ordo = Marchantiales
| familia = Conocephalaceae
| genus = Conocephalum
| species = *C. conicum*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Afuad mawr pêr** (enw gwyddonol: *Conocephalum conicum*; enw Saesneg: *great scented liverwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Marchantiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida. Mae larfa'r gwyfyn *Epimartyria pardella* yn bwydo ar Afuad mawr pêr.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Disgrifiad
Mae gan *C. conicum* thali llydan iawn, sy'n ffurfio matiau. Gallant dyfu'n 17mm - sy'n fwy na maint y rhan fwyaf o lysiau'r afu. Mae'r tali yn arogli'n gryf iawn, ac mae ganddynt ymylon piws. Fel arfer ceir  arwyneb gwyrdd tywyll, gwastad a llyfn.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Marchantiales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Y Teigr a Ddaeth i De

Stori ddwyieithog â darluniau i blant oed cynradd gan Judith Kerr (teitl gwreiddiol Saesneg: *The Tiger Who Came to Tea*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Roger Boore yw ***Y Teigr a Ddaeth i De / The Tiger Who Came to Tea***. 
Dref Wen a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2017. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print.

Cyhoeddwyd y fersion Saesneg gwreiddiol ym 1968. Mae cyfrol hon yn ailddefnyddio cyfieithiad Cymraeg y testun a gyhoeddwyd gyntaf gan Gwasg y Dref Wen ym 1998, ond ar bob tudalen ceir y testun Saesneg mewn print llai o dan y testun Cymraeg.

## Disgrifiad byr
Wrth i Catrin a Mam gael te mae cloch y drws yn canu. Pwy all fod yno, tybed? Pwy ond anferth o deigr streipiog sy eisiau cael te gyda nhw!

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth plant Gymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2017
Syndrom Karak

Anhwylder, neu salwch dirywiol, niwrolegol yw **Syndrom Karak**, sy'n cael ei achosi gan ormodedd o haearn yn yr ymennydd. Roedd y claf cyntaf i gael ei nodi fel un gyda'r anhwylder hwn yn dod o dref Karak yng Ngwlad Iorddonen.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Gwely gwynt

de|bawd|300px|Gwely gwynt
Math o wely neu fatres pwmpiadwy yw **gwely gwynt** neu **fatres aer** .

Oherwydd ei hynofedd, fe'i defnyddir yn aml fel tegan dŵr neu ddyfais sy'n arnofio, ac mewn rhai gwledydd, fe'i gelwir yn **lilo** ("Li-lo" yn nod masnach penodol).

Mae'r rhan fwyaf o welyau gwynt wedi'u gwneud o glorid polyfinyl (PVC), er bod fersiynau plastig neu rwber plastig wedi'i atgyfnerthu â thecstilau hefyd wedi'u datblygu. Pan nad yw wedi'i lenwi â gwynt, gellir rholio neu blygu'r gwely er mwyn ei gario neu storio yn rhwydd. Oherwydd hynny, mae'n ddewis poblogaidd ar gyfer teithiau gwersylla ac ar gyfer gwelyau dros dro i westeion.

Gall gwely gwynt gael ei bwmpio gyda'r geg trwy chwythu i mewn i falf, gyda phwmp troed neu bwmp trydan. Mae rhai hyd yn oed yn pwmpio eu hunain (hyd at bwysau penodol — mae angen rhywfaint o bwmpio ychwanegol hefyd) trwy agor y falf.

Mae gwahanol feintiau i'w cael - maint sengl a maint dwbl sydd fwyaf cyffredin. Er bod y ddyfais sy'n cael ei adnabod fel 'air matress' yn Saesneg yn cael ei alw'n 'wely gwynt' yn bennaf yn y Gymraeg, mae gwelyau pwmpiadwy mwy eu maint (o ran eu huchder) bellach yn cael eu cynhyrchu sy'n cael eu galw yn 'air beds'.

## Cyfeiriadau 
Categori:Offer gwersylla
St Blaise (plwyf sifil)

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **St Blazey** (Cernyweg: *Lanndreth*). Mae'n cynnwys tref St Blazey ac aneddiadau St Blazey Gate, Bodelva a Par. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 6,873.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Bodelva

Pentrefan yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Bodelva** (Cernyweg: *Boselwydh*). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil St Blaise. Saif yr aneddiad ychydig i'r dwyrain o'r cyn-weithfeydd caolin lle lleolir Brosiect Eden.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Gorsaf reilffordd Llanberis (Rheilffordd Llyn Padarn)

bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px|Arwydd yn dathlu agoriad estyniad y lein i Lanberis
Terminws deheuol ei rheilffordd yw **Gorsaf reilffordd Llanberis (Rheilffordd Llyn Padarn)** yn Llanberis, Gwynedd.

## Hanes
Gosodwyd mwyafrif y cledrau tua 1970 ar hen safle Rheilffordd Padarn ac agorwyd y rheilffordd yn rhannol ar 28 Mai 1971 rhwng Gilfach Ddu a Gorsaf reilffordd Cei Llydan. Estynnwyd y lein i’r gogledd i Benllyn ym 1972. Estynnwyd y lein o Gilfach Ddu i Lanberis yn 2003.
Saif yr orsaf gyferbyn â Gorsaf reilffordd Llanberis (Rheilffordd yr Wyddfa), a dim yn bell o hen orsaf reilffordd Llanberis (Rheilffyrdd Prydeinig).

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Rheilffordd Llyn Padarn

Llanberis
Categori:Llanberis
Eglwys Santes Marged, Westminster

Eglwys yng nghyffiniau tir Abaty Westminster ar Sgwâr y Senedd (*Parliament Square*), Westminster, Llundain, yw **Eglwys Santes Marged, Westminster**.

Sefydlwyd yr eglwys yn y 12g gan Urdd Sant Bened er mwyn i bobl a oedd yn byw ger yr Abaty gael eu plwyf eu hunain. Fe'i hailadeiladwyd o 1486 i 1523, ar anogaeth y Brenin Harri VII, a chysegrwyd yr eglwys newydd, sy'n dal i sefyll heddiw, ar 9 Ebrill 1523.

Ynghyd ag Abaty Westminster a Phalas San Steffan, sy'n sefyll ar yr un safle o arwyddocâd hanesyddol a symbolaidd, mae'r eglwys ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1987.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Eglwysi Lloegr
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Anna Branting

Awdures a newyddiadurwr o Sweden oedd **Anna Branting** (19 Tachwedd 1855 - 11 Rhagfyr 1950). Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur gan iddi briodi Prif Weinidog Sweden, Hjalmar Branting, ac roedd yn aelod o Blaid Ddemocrataidd Sosialaidd Sweden. Rhwng  y 1880au ac 1917 gweithiai fel beirniad theatr, gan gyhoeddi ei beirniadaeth mewn papurau yn Stockholm dan y llysenw "Réne". Roedd yn perthyn i'r genhedlaeth gyntaf o fenywod i gael swyddi yn y byd newyddiadurol.

Ganed **Anna Matilda Charlotta Branting** née **Jäderin**yn Stockholm, Sweden ar 19 Tachwedd 1855, bu hefyd farw yno ac fe'i claddwyd ym Mynwent Eglwys Adolf Fredrik. 

## Magwraeth
Charlotta Gustava Holm, gwraif tŷ oedd ei mam ac arolygydd gyda'r heddlu oedd ei thad, Erik Jäderin. Cafodd ei haddysgu yn Athrofa Brenhinol Pellach i Fenywod (neu'r *Kungliga Högre Lärarinneseminariet*), rhwng 1868 a 1872.

Priododd yr is-gapten Gustav Vilhelm von Kraemer (1851-1884) yn 1877, ond ysgarodd y ddau yn 1883. Priododd eilwaith, y tro hwn i Hjalmar Branting yn 1884 ac ni chawsant blant.

## Gwaith
Roedd yn newyddiadurwr yn y papurau:
* *Tiden* - 1884—1886
* *Socialdemokraten* - 1886—1892
* *Stockholmstidningen* - 1892—1909 
* *Socialdemokraten* - 1913—1917.

Dechreuodd weithio fel cyfieithydd ar ôl ei ysgariad gyda von Kraemer a chafodd swydd newyddiadurwr gyda Branting, a ddaeth i fod yn ail briod iddi: ar ôl iddo golli ei ffortiwn, Anna oedd cefn ariannol y teulu. O 1892 cafodd yrfa lwyddiannus fel beirniad theatr, roedd yn cael ei pharchu a'i hofni oherwydd ei hadolygiadau miniog a ffraeth.

## Nofelydd
Cyhoeddodd ei nofel gyntaf yn 1893. Themna ei nofelau yw dadl y dydd: y ddadl neu'r anghytuno rhwng y ferch fodern a chymdeithas. Yn ei llyfrau mae'r ferch yn hynod o rwystredig gan ei bod yn cael ei dal yn ôl gan gymdeithas hŷn, ac yn ceisio ymryddhau o hualau traddodiadau cyfyng iawn.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o 'Gartref y Swedeg' a Chymdeithas Cyhoeddwyr Sweden (neu'r *Publicistklubben*, o 1885).

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Stockholm
Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd

Safle Treftadaeth y Byd yng Nwynedd ac Ynys Môn ydy '''Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd'''. Cafodd ei ddynodi gan UNESCO yn 1986. Mae'n cynnwys y pedwar cestyll Edward I, brenin Lloegr, ym Miwmares, Conwy, Caernarfon a Harlech a'r trefi caerog yng Nghonwy a Chaernarfon.

Mae rhai o gestyll godidocaf Cymru yn ein hatgoffa o gyfnod cythryblus, pan arferai brenhinoedd Lloegr a thywysogion Cymru gystadlu am bŵer.

Mae UNESCO o'r farn mai'r pedwar castell a'r trefi caerog yw'r enghreifftiau gorau yn Ewrop o bensaernïaeth filwrol yn dyddio o ddiwedd y 13g a dechrau'r 14g, fel y dangosir trwy eu cyflawnder, eu cyflwr digyfnewid, eu tystiolaeth ynghylch gofod mewnol trefnedig, ac amrediadrhyfeddol eu ffurfiau bensaernïol canoloesol.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Cadw: Cestyll a Muriau Trefi’r Brenin Edward yng Ngwynedd

Categori:Cestyll Gwynedd
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Gwrthfarddoniaeth

Mudiad barddoniaeth a sefydlwyd gan y bardd Tsileaidd Nicanor Parra yng nghanol yr 20g yw **gwrthfarddoniaeth** (). Mae beirniaid yn anghytuno sut i'w diffinio'n union, ond fel rheol dywed bod gwrthfarddoniaeth yn meddu ar lais gwrtharwrol sy'n cyfleu profiadau cyffredin a hynny drwy gyfrwng ieithwedd gyffredin, sy'n rhoi'r gorau i rethreg aruchel ac elfennau'r arddunol. Dylanwadodd gwrthfarddoniaeth Parra ar feirdd mewn amryw iaith ar draws y byd, gan gynnwys ei gydwladwr Pablo Neruda, yr offeiriad a bardd Saesneg Thomas Merton, a rhai o genhedlaeth y Bitniciaid megis Allen Ginsberg a Lawrence Ferlinghetti.

Mae gwrthfarddoniaeth yn rhagflaenu'r farddoniaeth ymddiddanol (*poesía conversacional*) a oedd yn boblogaidd yn America Ladin yn y 1960au.

Cyhoeddir y cyfnodolyn dwyieithog, yn Saesneg a Sbaeneg, *Journal of Antipoetry Studies / Revista de Estudios Antipoéticos* gan brifysgolion Caerdydd a Granada i hyrwyddo ac astudio gwrthfarddoniaeth Nicanor Parra.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Edith Grossman, *The Antipoetry of Nicanor Parra* (Efrog Newydd: New York University Press, 1975).

Categori:Barddoniaeth Sbaeneg Tsile
Categori:Llenyddiaeth Tsile yn yr 20fed ganrif
Categori:Mudiadau llenyddol Tsile
Rheilffordd danddaearol Glasgow

Mae **Rheilffordd danddaearol Glasgow** (Gaeleg: *Fo-thalamh Ghlaschu;* Sgoteg: *Glesga Subway;* Saesneg: *Glasgow Subway*) yn rheilffordd yn Glasgow, Yr Alban. Agorwyd y rheilffordd ar 14 Rhagfyr 1896, un o reilffyrdd tanddaearol hynal y byd. Mae'r rheilffordd yn ffurfio cylch ynghanol y ddinas, ac mae ei drenau'n mynd yn y 2 gyfeiriad. Mae 15 o orsafoedd, ac mae’r cylch yn cymryd 24 munud. Lled y traciau yw 1219 mm (4 troedfedd) ac mae hyd y cylch 15.2 cilometr (9.5 milltir).

## Hanes
Adeiladwyd y rheilffordd dros gyfnod o pum mlynedd, yn costio £1.5 miliwn. Roedd gan ddim ond Llundain a Budapest reilffyrdd tanddaearol cyn 1896. Caewyd y rheilffordd ar y diwrnod cyntaf oherwydd damwain; ail-agorwyd y rheilffordd ym mis Ionawr 1897. Defnyddiwyd y rheilffordd gan  dros 9 miliwn o deithwyr yn ystod ei blwyddyn gyntaf.==
### Heol y Bont
Agos at Academi 02, Citizen’s Theatre
bawd|dim|260px|Gorsaf reilffordd Heol y Bont

### Heol Buchanan
Agos at  orsaf reilffordd Heol y Frenhines, Gorsaf bws Buchanan, Galeriau Buchanan.

### Cessnock
Agos at  Ganolfan Gwyddoniaeth Glasgow, IMAX Glasgow, Canolfan SEC.
dim|bawd|260px|Gorsaf danddaearol Cessnock
### Cowcaddens
Agos at Ysgol y Celfydyddau Glasgow,, Theatr Ffilm Glasgow, Plas Tenement.

### Govan
Agos at Ysbytai Prifysgol Brenhines Elizabeth, Hen Eglwys Plwyf Govan.
### Hillhead
Agos at erddi Botaneg Glasgow, Prifysgol Glasgow.
### Ibrox
Agos at Stadiwm Ibrox, Canolfan Dringo Glasgow, Parc Bellahouston.
### Kelvinbridge
Agos at  Parc Kelvingrove, Clwb Comedi The Stand.
### Kelvinhall
Agos at  Arena Rhwngwladol Kelvinhall, Amgueddfa Kelvingrove.
### Parc Kinning
### Partick
Agos at orsaf reilffordd Partick, Gorsaf Bws Partick, Amgueddfa Riverside.
bawd|dim|260px|Partick

### Heol Shields
Agos at Amgueddfa Ysgol Heol Scotland.

### St. Enoch
Agos at orsaf reilffordd Canolog , Canolfan Sant Enoch.

### St. George’s Cross
Agos at Lyfrgell Mitchell.

### Heol West
## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan SPT (Strathclyde Partnership for Transport)

Categori:Glasgow
Glasgow
Glasgow
Glasgow
Alecsandr Nefski

Tywysog Novgorod, Rwsia, oedd **Alecsandr Nefski** (**Alexander Yaroslavich Nevsky** (; 13 Mai 1221 &ndash; 14 Tachwedd 1263).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1221
Categori:Marwolaethau 1263
Tirlun Diwydiannol Blaenafon

Safle Treftadaeth y Byd ym Mlaenafon, Torfaen, a'r ardal gyfagos ydy ** Tirlun Diwydiannol Blaenafon**. Rhoddwyd y statws hwn gan UNESCO yn 2000 mewn cydnabyddaieth o'i le allweddol yn y Chwyldro Diwydiannol.

Roedd Gwaith Haearn Blaenafon, sydd bellach yn amgueddfa, yn brif ganolfan cynhyrchu haearn gan ddefnyddio mwyn haearn, cloddio a charreg galch a gloddiwyd yn lleol. Cludwyd deunyddiau a chynhyrchion crai ar hyd tamffyrdd, camlesi a rheilffyrdd stêm. Mae'r tirlun yn cynnwys henebion gwarchodedig neu restredig o'r prosesau diwydiannol, seilwaith trafnidiaeth, tai gweithwyr ac agweddau eraill ar ddiwydiannu cynnar yn ne Cymru. Mae Amgueddfa Lofaol Cymru ("Pwll Mawr") hefyd yn rhan o'r tirlun.

## Cyfeiriadau
Categori:Blaenafon
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Prosiect Eden

Cyfadeilad amgylcheddol ar thema natur a datblygu cynaliadwy yw **Prosiect Eden** (Saesneg: *The Eden Project*; Cernyweg: *Edenva*). Fe'i lleolir y tu mewn cyn-weithfeydd caolin, ychydig i'r gorllewin o bentrefan Bodelva ger tref St Blazey.

Cafodd y dyn busnes Tim Smit syniad y prosiect, a gynlluniwyd gan y pensaer Nicholas Grimshaw. Parhaodd y gwaith adeiladu ddwy flynedd a hanner. 
Agorwyd y ganolfan, sy'n denu llawer o ymwelwyr i'r ardal, ym mis Mai 2000.

Mae gan y safle ddau strwythur enfawr sy'n cynnwys cromenni geodesig cyfagos sy'n gartref i filoedd o rywogaethau planhigion. 
Mae pob strwythur yn efelychu bïom naturiol: mae'r mwyaf o'r ddwy fïom yn efelychu amgylchedd coedwig law, a'r ail, amgylchedd hinsawdd y Canoldir.
Y tu allan mae gardd fotaneg fawr ac amrywiol.
Mae'r biomau a'r gerddi gyda'i gilydd yn llenwi tua 13 hectr (32 erw).

thumb|center|upright=3|Y cromenni geodesig sy'n gartref i'r biomau

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghernyw
Categori:Gerddi yn Lloegr
Rigoberta Menchú Tum

Awdures o Gwatemala yw **Rigoberta Menchú Tum** (ganwyd 9 Ionawr 1959) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd, hunangofiannydd ac ymgyrchydd K'iche' dros hawliau dynol. 
Mae Menchú wedi rhoi ei bywyd i fynnu cyhoeddusrwydd i hawliau ffeministiaid cynhenid Gwatemala yn ystod ac ar ôl Rhyfel Cartref Gwatemala (1960–1996), ac i hyrwyddo hawliau brodorol dinasyddion y wlad. Bu'n aelod o *Encuentro por Guatemala* a *Frente Amplio*. Yn 1995, priododd Ángel Canil, hefyd o Gwatemala, ac mae ganddynt fab o'r enw Mash Nahual J’a ("Ysbryd y Dŵr").

Derbyniodd Wobr Heddwch Nobel yn 1992 a Gwobr Tywysog Asturias ym 1998, yn ogystal â gwobrau pwysig eraill. Hi yw testun y bywgraffiad *I, Rigoberta Menchú* (1983) ac awdur y gwaith hunangofiannol, *Crossing Borders* (1998), ymhlith gweithiau eraill. Mae Menchú yn Llysgennad Ewyllys Da UNESCO. Mae hi hefyd wedi dod yn ffigwr amlwg mewn pleidiau gwleidyddol cynhenid ac wedi bod yn ymgeisydd ar gyfer Arlywyddiaeth Guatemala yn 2007 a eilwaith yn 2011.

## Magwraeth a theulu
Fe'i ganed yn Laj Chimel, Quiché ar 9 Ionawr 1959. 

Ganwyd Rigoberta Menchú i deulu cynhenid tlawd o dras Q'iche 'Maya a hynny yn Laj Chimel, ardal wledig yn nhalaith El Quiché yng ngogledd Gwatemala. Derbyniodd Menchú addysg ysgol gynradd a chanolig fel myfyriwr mewn sawl ysgol breswyl Gatholig.

Yn 1979-80 honnir fod ei brawd, Patrocinio, a'i mam, Juana, eu herwgipio, eu harteithio a'u llofruddio gan fyddin Gwatemala. Bu farw ei thad, Vicente, pan losgwyd Llysgenhadaeth Sbaen yn 1980, a ddigwyddodd ar ôl i milwyr gerila trefol gymryd gwystlon ac ymosodwyd arnynt gan luoedd diogelwch y llywodraeth. Ym mis Ionawr 2015, dyfarnodd llys yn Guatemala ymchwilydd yr heddlu yn aeog am ei rôl yn yr ymosodiad ar y llysgenhadaeth, lle bu farw tad Menchú.
[bawd|chwith|Gwobr Nobel Rigoberta Menchú Tum, a gedwir yn saff yn Museo del Templo Mayor yn [Dinas Mecsico|Ninas Mecsico.]]

Yn 1981 ffodd yn alltud i Mecsico lle cafodd loches gan esgob Catholig yn Chiapas. Y flwyddyn wedyn lleisiodd fywgraffiad, *Me llamo Rigoberta Menchú y así me nació la conciencia* (Fy enw yw Rigoberta Menchú, a dyma sut y ganwyd fy nghydwybod), a ysgrifennwyd gan yr anthropolegydd o Fenwswela, Elizabeth Burgos; daeth y llyfr hwn a hi i enwogrwydd byd-eang.

Yn 1984 saethwyd ei brawd Victor, gan fyddin Gwatemala, wedi iddynt ei ddal; honnir ei fod yn ceisio dianc o'u gafael.

## Cyhoeddiadau 
* *I, Rigoberta Menchú* (1983)''*
* *Crossing Borders* (1998)**
**Daughter of the Maya* (1999)**
**The Girl from Chimel* (2005)**
**The Honey Jar* (2006)
**K'aslemalil-Vivir. El caminar de Rigoberta Menchú Tum en el Tiempo'' (2012)

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Glwb Rhufain, Menter Merched Nobel am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Llenorion benywaidd o Gwatemala
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Eva Ström

Awdures a meddyg o Sweden yw **Eva Ström** (ganwyd 4 Ionawr 1947) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, bywgraffydd, awdur geiriau caneuon a beirniad llenyddol. Mae'n fam i'r gantores a'r awdur Karin Ström, a aned yn 1977.

Fe'i ganed yn Lidingö, swydd Stockholm ar 4 Ionawr 1947.

Yn 1877 y cyhoeddodd ei gwaith pwysig cyntaf, sef cyfrol o gerddi o'r enw *Den brinnande zeppelinaren*. O ddydd i ddydd, rhwng 1974 a 1988, gweithiai fel meddyg, cyn troi'n awdur proffesiynol.

## Anrhydeddau
Derbyniodd Wobr Llenyddiaeth Cyngor y Gwledydd Llychlynnaidd yn 2003 am ei chasgliad o gerddi, *Revbensstäderna* ("Dinasoedd yr Asennau") ac yn Ionawr 2010, fe'i hetholwyd yn aelod o Academi Frenhinol Gwyddoniaeth Sweden am ei chyflawniadau yn y dyniaethau ac am wasanaeth rhagorol i wyddoniaeth.

## Llyfryddiaeth
* 1977 *Den brinnande zeppelinaren*, lyrikk
* 1979 *Steinkind*
* 1982 *Det mörka alfabetet*
* 1983 *Akra*
* 1986 *Samtal med en daimon*
* 1989 *Kärleken till matematiken*, dikt
* 1991 *Mats Ulfson*, roman
* 1993 *Brandenburg*, dikt
* 1994 *Edith Södergran*, biografi
* 1997 *Berättelser* dikt
* 1997 *Poesi & musik*, CD + hefte
* 1999 *Bröd*, roman
* 2002 *Revbensstäderna*, dikt
* 2004 *Rött vill till rött*, dikt
* 2007 *Claires leende*, roman
* 2013 *Utskuret ur ett större träd*, dikt

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Llenorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Lidingö
Pileri'r Greadigaeth

[alt=A Hubble photo of three gas pillars in the Eagle Nebula. Some squares in the upper-right of the image are black and contain nothing.|bawd|Llun o ''Bileri'r Greadigaeth'' y Nifwl yr Eryr a gymerwyd gan y [Telesgop Gofod Hubble|telesgop Hubble ]]

Ffotograff gan Delesgop Gofod Hubble o'r hyn a elwir yn "drynciau eliffant o nwy a llwch" rhyngserol a leolir yn Nifwl yr Eryr yw '''Pileri'r Greadigaeth'* (Saesneg: *Pillars of Creation''). Mae'r ffotograff yn dangos cytser Serpens sydd tua 6,500–7,000 o flynyddoedd golau o'r Ddaear. Maent wedi'u henwi felly oherwydd bod y nwy a'r llwch yn y broses o greu sêr newydd, tra hefyd yn cael eu herydu gan y golau o sêr cyfagos sydd newydd eu ffurfio. Fe'i cymerwyd ar 1 Ebrill 1995, ac fe'i henwyd ymhlith deg uchaf o ffotograffau Hubble gan Space.com. Jeff Hester a Paul Scowen o Brifysgol Talaith Arizona oedd y seryddwyr oedd yn gyfrifol am y llun. Ail-dynnwyd ffotograffau o'r rhanbarth gan Arsyllfa Ofod Herschel ESA yn 2011, ac eto gan Hubble yn 2014 gyda chamera newydd.

Mae'r enw yn seiliedig ar ymadrodd a ddefnyddiwyd gan Charles Spurgeon yn ei bregeth ar ymostyngiad Crist ("Condescension of Christ"). Yn y bregeth, mae Spurgeon yn defnyddio'r ymadrodd nid yn unig i gyfeirio at y byd ffisegol ond hefyd at y grym sydd yn dal y cyfan at ei gilydd, ac yn tarddu o'r dwyfol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gweithiau 1995
Categori:Gwyddor y gofod
Categori:Serpens (cytser)
Categori:Seryddiaeth
Anna Löwenstein

Awdures o Loegr yw **Anna Löwenstein** (ganwyd 1951) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel Esperantydd, awdur ac arbenigwr mewn Esperanto. Mae Gabriele Corsetti a Fabiano Corsetti yn blant iddi.

Fe'i ganed yn Lloegr yn 1951. Gweithiodd i Gymdeithas Esperanto'r Byd rhwng 1977 a 1981. 
 
Gan ddefnyddio'r llysenw "Anna Brennan", sefydlodd y cylchgrawn ffeminist *Sekso kaj egaleco*, a hi oedd y golygydd cyntaf a pharhaodd i olygu'r adran Kontakto rhwng 1983 a 1986.

## Yr awdures
Mae hi wedi ysgrifennu rhai llyfrau ffeithiol, a dwy nofel. Cyhoeddwyd ei nofel hanesyddol *La Ŝtona Urbo* (Y Ddinas Garreg) yn Esperanto ac yn Saesneg dan y teitl *The Stone City * yn 1999. Ers hynny mae'r nofel wedi'i chyfieithu i Ffrangeg (2010) a Hwngareg (2014). Cyhoeddwyd ei hail nofel *Morto de artisto* (2008) yn Esperanto. Mae hi'n adnabyddus fel newyddiadurwr, athro ac ymgyrchydd yn y mudiad Esperanto, ac mae wedi bod yn aelod o Academi Esperanto ers 2001.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Shipley, Gorllewin Swydd Efrog

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Shipley.''

Tref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Shipley**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Bradford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Shipley boblogaeth o 28,694.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Bradford
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Gorsaf reilffordd Gilfach Ddu

chwith|bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px
Mae **Gorsaf reilffordd Gilfach Ddu** yn orsaf ar Reilffordd Llyn Padarn yn ymyl Llanberis, Gwynedd. Mae gan yr orsaf gaffi a siop. Mae’r Amgueddfa Llechi, Llyn Padarn a Chwarel Dinorwig gerllaw.

## Hanes
Agorwyd y rheilffordd yn rhannol ar 28 Mai 1971 rhwng Gilfach Ddu a Gorsaf reilffordd Cei Llydan.  Estynnwyd y lein i’r gogledd i Penllyn ym 1972 ac estynnwyd y lein o Gilfach Ddu i Lanberis yn 2003..

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Llyn Padarn
Categori:Llanberis
Saltaire

Pentref model Fictoraidd yn Shipley, Gorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Saltaire**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Bradford. Gan fod y lle o bwysigrwydd hanesyddol fel enghraifft ardderchog o bentref diwydiannol sydd wedi goroesi bron yn gyfan gwbl, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 2001.

Adeiladwyd Saltaire ym 1851 gan Syr Titus Salt, un o brif ddiwydianwyr diwydiant gwlân Swydd Efrog. Mae enw "Saltaire" yn gyfuniad o gyfenw'r sefydlydd ac enw Afon Aire, sy'n llifo drwy'r pentref. Mae'r pentref hefyd wedi'i leoli ar Gamlas Leeds a Lerpwl a wasanaethodd Salts Mill, melin wlân Titus Salt. O amgylch y felin adeiladodd Salt dai cerrig taclus ar gyfer ei weithwyr, golchdai, ymolchdai, ysgol, ysbyty, elusendai, rhandiroedd, parc a thŷ cychod. Roedd yna hefyd sefydliad ar gyfer hamdden ac addysg, gyda llyfrgell, ystafell ddarllen, neuadd gyngerdd, ystafell filiards, labordy gwyddoniaeth a champfa.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Bradford
Categori:Pentrefi Gorllewin Swydd Efrog
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1851
Almanac

Cyhoeddiad blynyddol sy'n rhestru cyfres o ddigwyddiadau sydd i ddod yn y flwyddyn nesaf yw **almanac**.

Mae'n cynnwys gwybodaeth fel rhagolygon y tywydd, dyddiadau plannu i ffermwyr, tablau llanw, a thablau data eraill a drefnwyd yn aml yn ôl y calendr. Mae ffigurau ac ystadegau wybrennol hefyd i'w cael mewn almanaciau, megis amseroedd gwawr a machlud yr Haul a'r Lleuad, dyddiadau eclipsau, amseroedd llanw uchel ac isel, a gwyliau crefyddol.

Mae calendr, sy'n system ar gyfer cadw amser, yn ei ffurf ysgrifenedig fel arfer yn almanac ar ei fwyaf syml: mae'n cynnwys gwybodaeth ychwanegol am ddiwrnod yr wythnos y mae dyddiad arbennig yn disgyn, y prif wyliau, cyfnodau'r lleuad, ac ati Mae'r gyfres o ddigwyddiadau a nodir mewn almanac yn cael eu dewis yn ôl grŵp penodol o ddarllenwyr ee ffermwyr, morwyr, seryddwyr neu eraill.

Mae tarddiad y gair "almanac" yn aneglur. Mae rhai yn awgrymu ei fod yn tarddu o air Groeg sy'n golygu "calendr", ond unwaith yn unig mae'r gair yn ymddangos yn llenyddiaeth yr Hen Fyd. Mae'r testunau cynharaf a ystyrir yn almanaciau yn dyddio yn ôl i'r ail fileniwm cyn Crist.

Mae'r gair, wedi'i sillafu fel "almanak", yn ymddangos yn Yn y lhyvyr Hwnn, y llyfr cyntaf a argraffwyd yn yr iaith Gymraeg. Roedd y llyfr yn cynnwys elfennau tebyg i almanac, yn benodol y calendr tymhorol ar gyfer ffermwyr. Er hynny, ar ddiwedd y 17g y dechreuodd yr almanac ddod yn gyhoeddiad poblogaidd yng Nghymru, a hynny yn gyntaf trwy waith Thomas Jones, "yr almanaciwr". Yr almanac a gyhoeddodd ar gyfer 1680 oedd y cyntaf o 32 o almanaciau Cymraeg a gyhoeddwyd ganddo.

O ddechrau'r 18g, dechreuodd eraill gyhoeddi almanaciau, yn cynnwys John Jones o Gaeau, Wrecsam;  nifer yn yr Amwythig, megis John Rhydderch, John Prys, Gwilym Howell a Cain Jones, ac Evan Thomas; Matthew Williams a John Harris, y ddau yng Nghaerfyrddin yn gyntaf, ac Aberhonddu yn ddiweddarach; a John Jones o Drefriw.

Parhaodd i gyhoeddi almanaciau Cymraeg gydol yr 19g ac i mewn i'r 20g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfeiriaduron