open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Creuddyn

:''Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler Creuddyn.''

Gorynys fechan ym Mwrdeistref Sirol Conwy,  Cymru, yw'r **Creuddyn**. Mae'r enw'n deillio o'r cwmwd canoloesol a oedd yn cynnwys yr orynys.
Mae'n ffinio i’r gogledd a’r gorellewin â Môr Iwerddon,  Bae Conwy ac Afon Conwy, a phriffordd yr A55 i’r de. Ym mhen draw'r orynys saif Pen y Gogarth; mae Rhiwledyn (Trwyn y Fuwch]] i’r dwyrain. Mae sawl bryn calchfaen tua 100 metr o uchder, gan gynnwys Bryn Pydew a Bryn Euryn. Mae'r Gogarth yn cyrraedd 207 metr, a Rhiwledyn 141 metr. 

bawd|350px|canol|Map yn dangos y wardiau etholiadol ar y Creuddyn

Mae'n cynnwys trefi Llandudno, Deganwy, Bae Penrhyn a Chyffordd Llandudno a phentrefi Llandrillo-yn-Rhos, Llangystennin, Llanrhos, Glanwydden ac Esgyryn. 

Lleolir Ysgol y Creuddyn ar yr orynys.

Categori:Conwy
Categori:Gorynysoedd Cymru
Cleo Laine

Cantores jazz ac actores o Loegr oedd y Fonesig **Cleo Laine** (ganwyd **Clementina Dinah Campbell**; 28 Hydref 1927 – 24 Gorffennaf 2025).

Cafodd ei geni yn Southall, Middlesex, Lloegr, yn ferch i Alexander Campbell o Jamaica a'i wraig Minnie (née Bullock), merch ffermwr o Swindon.

## Bywyd personol 
Priododd George Langridge ym 1947 (ysgaru 1957).  Priododd y cerddor Syr John Dankworth yn 1958. Bu farw Dankworth yn 2010, oriau cyn oedden nhw am berfformio gyda'i gilydd mewn cyngerdd.

Bu farw Laine ar 24 Gorffennaf 2025 yn 97 mlwydd oed.

## Disgyddiaeth
**Shakespeare and All That Jazz* (1964)
**One More Day*
**That Old Feeling*
**Blue and Sentimental*
**Woman to Woman*
**Porgy and Bess* (gyda Ray Charles)
**Spotlight on Cleo Laine* (1991)
**Nothing Without You* (gyda Mel Tormé (1992)
**Solitude* (1995)
**Quality Time* (2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cerddorion jazz
Categori:Pobl o Middlesex
Corris

Pentref a chymuned yn ne Gwynedd yw **Corris** (). Yn 2001 roedd poblogaeth y pentref yn 613 o drigolion. Mae'r gymuned yn cynnwys y pentrefi Aberllefeni, Corris Isaf, Corris Uchaf a Phantperthog, pentrefi a sefydlwyd yn sgil datblyu'r chwareli llechi yn y 19g. Caewyd chwarel Aberllefenni yn 2003. Roedd y pentref ar yr hen ffordd dyrpeg o Ddolgellau i Fachynlleth; mae priffordd yr  A487 a gymerodd ei lle yn osgoi canol y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|chwith|Pentref Corris

## Geirdarddiad
Daw'r enw, a gofnodwyd gyntaf yn y 13g, o'r gair Cymraeg *corres* ('cor/corrach benywaidd'). Yma y mae'n debyg ei fod yn golygu 'un fechan', gan gyferio at yr afon (Afon Corris gynt ond bellach Afon Deri) sy'n llifo i Afon Dulas yn Aber Corris.. Felly er bod nifer o chwareli llechi yn y cyffiniau, nid oes a wnelo'r enw *Corris* ddim oll â'r gair Saesneg *quarries*. Yn y gorffennol cynigiwyd rhai esboniadau ffansïol eraill, megis y canlynol gan Thomas Morgan ('Afanwyson', 1850–1939): 'We find the forms *Corys* and *Corus* in the Cambrian Register for 1795. Some think the place takes its name from a saint called Corus. It is also said that Cunedda Wedig had a son called Coras. Others think that the river which gives the place its name, was called Corus from its making round excavations in the angles of its banks.'

Mae 'Corris' hefyd yn enw ar afon fechan yn Sir Ddinbych, un o isafonydd Clywedog sydd yn ei thro yn llifo i Afon Clwyd.

Ar un adeg gelwid y pentref yn Abercorris (Abercorys ar rai mapiau cynnar).

## Hanes Corris
Saif Corris ar lan orllewinol Afon Dulas, sy'n ffin rhwng Gwynedd a Phowys yma. Mae Afon Deri yn llifo trwy'r pentref ei hun cyn ymuno ag Afon Dulas. Yn ôl pob tebyg yr oedd ffordd Rufeinig Sarn Helen hefyd yn rhedeg trwy'r pentref. Ceir yma sawl tafarn gan gynnwys "Tafarn y Chwarelwr".

Ar un adeg yr oedd nifer o chwareli llechi yma ac agorwyd tramffordd yn 1859 i gludo'r llechi i Fachynlleth ac ymlaen at Afon Dyfi i'w llwytho i gychod o'r cei yn Nerwenlas neu Morben. Ceffylau oedd yn tynnu'r wageni'n wreiddiol ond yn 1878 agorwyd Rheilffordd Corris. Ail-agorwyd rhan o'r hen reilffordd yn y 2010au: o Gorris i Gyffordd Maespoeth.

Escape Cave - geograph.org.uk - 483639.jpg|Ogof ddianc, a ddefnyddid gan un o'r chwareli
Abercwmeiddaw Quarry (disused) - geograph.org.uk - 1166941.jpg|Chwarel Abercwmeiddaw
Disused Slate Miners Cottages - geograph.org.uk - 50526.jpg|Adfeilion hen fythynod y chwarelwyr

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Gorris
*Rhisiart Morgan Davies (1903–1958), ffisegydd.
*John Disley (1928–2016), athletwr.

## Oriel

File:Rhes Hillsborough.JPG|Rhes Hillsborough, Corris Uchaf
File:Tafarn Braich Goch.JPG|Tafarn Braich Goch, Corris Uchaf

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Bomiau llythyr y Deyrnas Unedig 2007

Mewn cyfnod o dair wythnos yn Ionawr a Chwefror 2007 anfonwyd gyfres o saith **bom llythyr yn y Deyrnas Unedig** i gwmnïau ac asiantaethau sydd i gyd yn ymwneud â naill ai arbrofi DNA neu gludiant ffordd. Cawsant y llythyron eu hanfon mewn amlenni maint A5 trwchus.

Bu'r heddlu yn ymchwilio i'r posibiliad o gysylltiad ag ymgyrchwyr hawliau anifeiliaid ar ôl gweld enwau dau protestiwr amlwg dros yr achos mewn dau o'r bomiau. Cafodd dyn 48 oed ei holi gan yr heddlu ar ôl dweud i orsaf radio ei fod wedi anfon un o'r bomiau llythyr, ond yna cafodd ei ryddhau. Arestiwyd Miles Cooper, gofalwr ysgol 27 oed, yn Cherry Hinton, Swydd Gaergrawnt ar 19 Chwefror 2007, ac ar 23 Chwefror ymddangosodd o flaen llys wedi'i gyhuddo o 12 trosedd yn gysylltiedig â'r achos: saith trosedd o dan y Ddeddf Sylweddau Ffrwydrol a phum trosedd o dan y Ddeddf Troseddau Corfforol. Ym Mai 2007 gwadodd y cyhuddiadau yn Llys y Goron Rhydychen ar ôl cael ei gadw yn y ddalfa tan ddyddiad i'w bennu.

## Cyfeiriadau
Categori:2007 yn y Deyrnas Unedig
Categori:Terfysgaeth yn 2007
Categori:Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Culhwch ac Olwen

Chwedl Gymraeg Canol sy'n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen yw **Culhwch ac Olwen**. Dyma'r chwedl Gymraeg gynharaf am lys y brenin Arthur sydd ar glawr heddiw. Mae'n chwedl drwyadl Gymreig a Cheltaidd heb arlliw o'r Arthur diweddarach a gafodd ei ramanteiddio a'i droi'n ffigwr Cristnogol sifalriaidd yn nwylo'r Ffrancod a'r Saeson.

## Llawysgrifau
Ceir yr unig destun cyfan o'r chwedl yn Llyfr Coch Hergest (tua diwedd y 14g. Ceir copi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch (tua chanol y 14g) hefyd. Mae peth amrywiaeth rhwng y ddau destun sy'n brawf o fodolaeth fersiwn neu fersiynau cynharach.

## Dyddiad
Mae nodweddion ieithyddol y chwedl yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod Canu'r Bwlch neu'r Gogynfeirdd cynnar. Mae 'na gryn fwlch felly rhwng *Culhwch ac Olwen* a gweddill y chwedlau Cymraeg Canol. Ceir nifer o gyfatebiaethau rhwng iaith y chwedl ac iaith cerddi Llywarch Hen a rhai o destunau Llyfr Du Caerfyrddin. Awgryma'r dystiolaeth iddi gael ei chyfansoddi dim hwyrach na tua 1100 ac mae hyn yn amcangyfrif ceidwadol. Mae ei deunydd yn hŷn o lawer.

## Crynodeb o'r chwedl
170px|bawd|chwith|Culhwch ac Olwen yn llys Ysbaddaden
Yn y chwedl mae Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Am fod ei lysfam wedi tynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - y forwyn decaf erioed - mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw i gael ei gymorth a'i gyngor.

Mae Arthur a'i wŷr, gan gynnwys Cai a Bedwyr, yn penderfynu mynd gyda Chulhwch i lys Ysbaddaden i'w gynorthwyo. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Gulhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgau (*anoethau*) anodd os nad amhosibl. Ni ddisgrifir pob un o'r ddeugain antur yn y chwedl sydd gennym ni heddiw, ond o blith y rhai a ddisgrifir mae ceisio Mabon fab Modron a hela'r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog. Mae'r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.

Ceir nifer fawr iawn o gymeriadau yn y chwedl. Cymeriadau bwrlesg sy'n cael eu rhestru yn unig yw llawer ohonyn nhw. Ymhlith y cymeriadau pwysicaf y mae Glewlwyd Gafaelfawr (porthor llys Arthur), Custennin Heusor, Gwalchmai, Menw fab Teirgwaedd, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Y Widdon Orddu, Gwyn ap Nudd, Gwrnach Gawr a'r Anifeiliaid Hynaf.

## Llyfryddiaeth
### Y testun
*Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1988)

Ceir testun diplomatig yn yr orgraff wreiddiol yn nwy gyfrol J. Gwenogvryn Evans,
**The Text of the Mabinogion ... from the Red Book of Hergest* (Rhydychen, 1887)
**The White Book Mabinogion* (Pwllheli, 1907); argraffiad newydd, *Llyfr Gwyn Rhydderch*,  gol. R. M. Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)

### Astudiaethau
*Idris Foster, "Culhwch ac Olwen", yn *Y Traddodiad Rhyddiaith yn yr Oesau Canol*, gol. Geraint Bowen (Caerdydd, 1974)

## Cyfeiriadau

Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Owain ap Hywel

Roedd **Owain ap Hywel** (bu farw 987) yn frenin Deheubarth yn ne-orllewin Cymru a chredir iddo hefyd ennill grym dros Deyrnas Powys.

## Bywgraffiad
Roedd Owain yn fab i Hywel Dda, oedd yn frenin Deheubarth yn wreiddiol, ond erbyn ei farwolaeth yn frenin ar y rhan fwyaf o Gymru. Pan fu farw Hywel yn 950 rhannwyd Deheubarth rhwng Owain a'i ddau frawd, Rhodri ac Edwin. Ni allodd meibion Hywel ddal eu gafael ar Wynedd, a adenillwyd i dŷ brenhinol Aberffraw gan Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, meibion Idwal Foel.

Yn 952 ymosododd Iago ac Ieuaf ar y de, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed. Yn 954 ymosododd meibion Hywel ar Wynedd, gan gyrraedd cyn belled a Dyffryn Conwy cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr gerllaw Llanrwst a gorfod encilio i Geredigion.

Bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin yn 954, gan adael Owain yn frenin Deheubarth. Ni cheisiodd ymosod ar Wynedd eto, ond yn hytrach trodd ef a'i fab Einon tua'r dwyrain i ymosod ar deyrnas Morgannwg yn 960, 970 a 977. Erbyn hyn yr oedd Owain yn heneiddio, ac mae'n ymddangos i Einon ddod yn gyfrifol am weinyddu'r deyrnas ar ran ei dad. Ar gyrch arall tua'r dwyrain, lladdwyd Einon gan uchelwyr Gwent yn 984.

Wedi marwolaeth Einon, daeth ail fab Owain, Maredudd, i arwain byddin Deheubarth yn ei le, ac yn 986 llwyddodd i gipio gorsedd Gwynedd, gan yrru mab  Ieuaf, Cadwallon ab Ieuaf, ar ffo. Y flwyddyn wedyn bu farw Owain a daeth Maredudd yn frenin Deheubarth a Gwynedd.

Dywedir fod gan Owain ddiddordeb mewn ysgolheictod, a bod yr Annales Cambriae wedi eu gasglu at ei gilydd ar ei gais ef.

## Llinach

## Llyfryddiaeth 
*John Davies (2007) *Hanes Cymru* (Penguin)
*John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Llinach Dinefwr
Categori:Marwolaethau 987
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Gruffudd ap Rhys

bawd|200px|Cyfyngwyd Gruffudd ap Rhys i ran fechan o hen deyrnas ei dad, Rhys ap Tewdwr. Dangosir y Cantref Mawr mewn melyn; rhannau llwyd yn eiddo i arglwyddi Normanaidd.

Roedd **Gruffudd ap Rhys** (bu farw 1137) yn dywysog rhan o deyrnas Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

## Hanes
Pan laddwyd tad Gruffudd, Rhys ap Tewdwr yn 1093, cymerodd y Normaniaid feddiant o'i deyrnas, a threuliodd Gruffudd ei ieuentid mewn alltudiaeth yn Iwerddon. Tua 1113 dychwelodd i Gymru ac wedi rhai blynyddoedd o grwydro o le i le, llwyddodd i gael digon o wŷr i'w ddilyn i fedru ymosod ar nifer o gestyll a threfi Normanaidd yn 1116. Cafodd gryn lwyddiant, ond methodd ymosodiad ar Aberystwyth a gwasgarodd byddin Gruffudd.

Yn ddiweddarach daeth Gruffudd i gytundeb a Harri I, brenin Lloegr a chaniatawyd iddo reoli rhan fechan o deyrnas ei dad, y Cantref Mawr. Cyn hir ymosodwyd arno gan yr arglwyddi Normanaidd o'i amgylch, a gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon eto am gyfnod yn 1127. Yn 1136 ymunodd Gruffudd ag Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr, meibion Gruffydd ap Cynan o Wynedd, mewn ymgyrch yn erbyn y Normaniaid a ddechreuwyd gyda Brwydr Garn Goch ar ddydd Calan 1136. Tra'r oedd Gruffudd oddi cartref, cododd ei wraig Gwenllian ferch Gruffudd fyddin ac ymosododd ar gastell Normanaidd Cydweli, ond gorchfygwyd hi a'i lladd.

Enillodd Gruffudd ei hun, gydag Owain a Chadwaladr, fuddugoliaeth ysgubol dros y Normaniaid yn Mrwydr Crug Mawr ger Aberteifi yr un flwyddyn. Yn 1137 cafodd Gruffudd fwy o lwyddiant yn Nyfed, ond bu farw yn fuan wedyn mewn amgylchiadau ansicr.

## Meibion
Roedd gan Gruffudd bedwar mab gan Gwenllian, Maredudd, Rhys, Morgan a Maelgwn. Roedd ganddo hefyd ddau fab hŷn o briodas flaenorol, Anarawd a Chadell, ac o leiaf ddwy ferch, Gwladus and Nest. Dilynwyd ef gan ei fab hynaf, Anarawd. Daeth tri arall o'i feibion, Cadell, Maredudd a Rhys (a ddaeth yn adnabyddus yn ddiweddarach fel Yr Arglwydd Rhys), i deyrnasu ar Ddeheubarth yn eu tro.

Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Landeilo
Categori:Marwolaethau 1137
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Chattanooga

**Chattanooga** yw pedwaredd ddinas fwyaf Tennessee (ar ôl Memphis, Nashville, a Knoxville), yn Hamilton County, Unol Daleithiau America. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y dalaith ar llynnoedd Chickamauga a Nickajack, sy'n rhan o Afon Tennessee, ger y ffin â Georgia. Mae'n gorwedd rhwng y Mynyddoedd Appalachiadd a Llwyfandir Cumberland. Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1839.

## Enwogion
*Bessie Smith (1894-1937), cantores Americanaidd

## Gefeilldrefi Chattanooga 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Knoxville

Categori:Dinasoedd Hamilton County, Tennessee
Aber-erch

250px|bawd|Aber-erch

Pentref ym Mhenrhyn Llŷn yng Ngwynedd, rhyw filltir i'r dwyrain o dref Pwllheli yw **Aber-erch** (). Cyfeirnod OS: SH 39930 36719. Mae'n rhan o gymuned Llannor.

## Disgrifiad
Saif y pentref ar Afon Erch ychydig cyn iddi gyrraedd y môr, a rhyw fymryn i'r gogledd o'r briffordd A497. Afon Erch yw ffin orllewinol Eifionydd, ac ystyrir y pentref yn rhan o'r ardal yma. Mae gan Abererch orsaf reilffordd, ond mae dipyn i'r de-ddwyrain o'r pentref ei hun, ger Morfa Abererch. Yma ceir tua thair milltir o draeth tywodlyd, yn ymestyn i'r dwyrain hyd at Benychain a gwersyll gwyliau Butlins.

## Hanes a hynafiaethau
I'r gogledd-ddwyrain mae hen blasdy Penarth Fawr.

Ceir eglwys hynafol Cawrdaf Sant yn y pentref. Ceir Ffynnon Gawrdaf i'r gogledd orllewin mewn cae rhwng y pentref ac ysbyty Bryn Beryl ac i'r dwyrain o'r pentref ceir carreg fawr a enwir yn 'Gadair Cawrdaf', gydag eisteddle ynddi. Roedd defod hynod yn gysylltiedig â gŵyl y sant yn yr eglwys.

## Enwogion 
* Thomas Roberts, Llwyn'rhudol (1795/6-1841), pamffledwr radicalaidd a gwladgarwr
* John Elias, y pregethwr enwog, a aned yn Aber-erch yn 1774
* William Ellis Jones (Cawrdaf) (1795-1848), bardd a llenor

## Gweler hefyd
*Morfa Abererch (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)

## Cyfeiriadau
Categori:Llannor
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Val Camonica

Cwm yn ardal Alpaidd Lombardia yn Yr Eidal yw **Val Camonica**. Gorwedd yn rhan uchaf dyffryn Afon Oglio, i fyny'r afon o Lyn Iseo. Mae'r rhan fwyaf o'r cwm yn rhan o dalaith Brescia.

Mae **Val Camonica** yn enwog fel cartref y casgliad mwyaf o luniau carreg yn yr Eidal is-Alpaidd. Yno y cerfiwyd tua 250,000 o petroglyphiau ar gerrig gan aelodau o lwyth y Camunni o tua 8000 CC ymlaen. Maent yn cynnwys motifau cosmologaidd, ffigurol a chartograffaidd, weithiau'n lluniau unigol ond hefyd yn gyfuniadau o luniau sy'n ffurfio cyfresi anferth o olygfeydd hela a lluniau defodol.

Fe ddaethant i sylw'r byd am y tro cyntaf yn 1909, pan ddarganfu'r daearyddwr Bresciaidd Walter Laeng ddau betroglyph yn Pian del Greppe ger Cemmo. Ers y 1950au mae degau o filoedd o'r lluniau hyn wedi cael eu catalogio fel rhan o brosiect sy'n dal i fynd ymlaen heddiw. Yn 1979 ychwanegodd UNESCO y safle i'w rhestr o luniau ar garreg byd-eang.

bawd|dim|250px|Ardal Val Camonica

## Parciau o graig celf
## Llyfryddiaeth
*Emmanuel Anati, *Camonica Valley* (Llundain, 1965). Cyfieithiad o'r Ffrangeg *La civilisation du Val Camonica* (1960).

Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Dyffrynnoedd
Categori:Lombardia
Categori:Oes y Cerrig
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Eidal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Anarawd ap Gruffudd

Roedd **Anarawd ap Gruffudd** (bu farw 1143) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Anarawd oedd yr hynaf o feibion Gruffudd ap Rhys. Ar farwolaeth gynamserol ei dad yn 1137 daeth Anarawd yn dywysog Deheubarth. Yn 1138 ymunodd ef a'i frawd Cadell ap Gruffudd gyda thywysog Gwynedd, Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr ap Gruffudd i ymosod ar Gastell Aberteifi, oedd yn nwylo'r Normaniaid. Cynorthwywyd yr ymgyrch gan lynges oedd wedi ei chyfrannu gan y Llychlynwyr, ond wedi dod i gytundeb rhoddwyd y gorau i'r gwarchae ar y castell.

Yn 1140 cefnogodd Anarawd Owain Gwynedd eto, y tro hwn mewn dadl ag Archesgob Caergaint ynglŷn â phenodiad Esgob Bangor. Fodd bynnag yn 1143 lladdwyd Anarawd trwy frad gan wŷr Cadwaladr, brawd Owain. Roedd amheuaeth gref fod gan Cadwaladr ei hun ran yn y cynllwyn. Digiodd hyn Owain yn fawr, gan fod Anarawd yn cydweithio'n glos ag Owain ac ar fin priodi ei ferch. Gyrrodd Owain ei fab, Hywel ab Owain Gwynedd, i ddwyn tiroedd Cadwaladr yng Ngheredigion fel cosb.

Dilynwyd Anarawd ar orsedd Deheubarth gan ei frawd Cadell. Lladdwyd ei fab, Einion ab Anarawd, gan ei was ei hun yn 1163, i bob golwg ar orchymyn Iarll Roger o Henffordd.

## Llyfryddiaeth 
John Edward Lloyd, *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Llundain, 1911)

Categori:Marwolaethau 1143
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Bretagne

Rhanbarth gweinyddol (*région*) yng ngogledd-orllewin Ffrainc yw **Bretagne** neu **Ranbarth Llydaw**. Mae'n cynnwys pedwar o'r pum *département* sy'n ffurfio'r wlad Geltaidd (a rhanbarth hanesyddol) Llydaw. Mae'n ffinio â *régions* Pays de la Loire a Normandie.

320px|bawd|canol|Lleoliad Bretagne yn Ffrainc

Mae ganddi boblogaeth o tua .

## Départements
Mae Bretagne yn cynnwys pedwar *département*:
* Côtes-d'Armor / Aodoù-an-Arvor
* Ille-et-Vilaine / Il-ha-Gwilen
* Morbihan / Mor-Bihan
* Finistère / Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau

Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Trezza Azzopardi

Nofelydd o Gymru sy'n ysgrifennu yn Saesneg yw **Trezza Azzopardi** (ganwyd yng Nghaerdydd). Cymraes yw ei mam a daw ei thad o Malta. Astudiodd ysgrifennu creadigol ym Mhrifysgol Dwyrain Anglia, ac yn bresennol mae'n gweithio fel darlithydd yno.

Rhestrwyd ei nofel gyntaf, *The Hiding Place*, ar restr fer y Booker Prize yn 2000 (cyflawniad nodweddiadol gan nad yw nofelau cyntaf fel arfer yn cael eu enwebu ar gyfer y wobr). Enillodd y nofel y Geoffrey Faber Memorial Prize hefyd ac aeth ar restr fer y James Tait Black Memorial Prize. Daeth ei hail nofel, *Remember Me*, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn.

Mae Azzopardi yn byw yn Norwich, yn nwyrain Lloegr.

## Llyfryddiaeth
* *The Hiding Place* (2000)
* *Remember Me* (2003)
* *Winterton Blue* (2007)
* *The Song House* (2010)
* *The Tip of my Tongue: and Some Other Weapons as Well* (Pen-y-bont ar Ogwr, 2013) 

## Dolenni allanol
*  Proffil ar contemporarywriters.com
*  Proffil ar Guardian Unlimited
*  Adolygiad NY Times o *Winterton Blue*

Categori:Llenorion Saesneg  o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif  o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl o Gaerdydd
Sheenagh Pugh

Bardd a nofelydd yw **Sheenagh Pugh** (ganwyd 20 Rhagfyr 1950). Cafodd ei eni yn Birmingham, Lloegr.

## Llyfryddiaeth
**Selected Poems* (1990)
*''Id's Hospit* (1997)
**Kirstie's Witnesses* (1998)
**Folk Music* (1999)
**Stonelight* (2000)
**The Beautiful Lie* (2002)
**The Movement of Bodies* (2005)
**The Democratic Genre'' (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Beirdd Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Beirdd Saesneg yr 21ain ganrif
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Birmingham
Eirene White

Gwleidydd oedd **Eirene Lloyd White, Barwnes White** (née **Jones**) (7 Tachwedd 1909 – 23 Rhagfyr 1999)

Cafodd ei eni ym Melfast, Gogledd Iwerddon, merch Thomas Jones (T. J.).  Priododd John Cameron White.

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Dwyrain Sir y Fflint rhwng 1950 a 1970.

## Dolenni allanol
* Eirene White Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Eirene White yn y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen‎
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Llyn Hywel

bawd|250px|dde|Llyn Hywel a Rhinog Fach o Y Llethr

Mae **Llyn Hywel** yn llyn 13 acer o faint ym mynyddoedd y Rhinogau, i'r dwyrain o bentref Llanbedr a Chwm Nantcol, yng Ngwynedd.

Saif Llyn Hywel rhwng Rhinog Fach ac Y Llethr, ac mae dau lyn llai, Llyn y Bi a Llyn Perfeddau, gerllaw iddo. Ystyrir y llyn yn un o'r rhai mwyaf trawiadol yng Nghymru oherwydd y creigiau o'i gwmpas.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Hywel
Bourgogne

:*Erthygl am y rhanbarth gweinyddol yw hon. Am yr ardal hanesyddol, gweler Bwrgwyn.*

Cyn-ranbarth gweinyddol (*région*) yn nwyrain canolbarth Ffrainc oedd **Bourgogne**. Roedd y rhanbarth gweinyddol yn rhan o hen ranbarth hanesyddol Bwrgwyn, a oedd yn ehangach o lawer. Roedd Bourgogne yn cynnwys pedwar département, sef Côte-d'Or, Nièvre, Saône-et-Loire a Yonne.

bawd|320px|canol|Lleoliad Bourgognes yn Ffrainc cyn 2016

Yn 2016 unwyd rhanbarth Bourgogne â Franche-Comté i greu *région* newydd, mwy, sef Bourgogne-Franche-Comté.

Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Categori:Rhanbarthau hanesyddol Ffrainc
Categori:Dadsefydliadau 2016
Categori:Sefydliadau 1982
Himno Nacional de El Salvador

Anthem genedlaethol gweriniaeth Canolbarth America El Salfador yw ***Himno Nacional de El Salvador*** (Sbaeneg am *Anthem Genedlaethol El Salfador*). Ysgrifennodd y Cadfridog Juan José Cañas y geiriau a chyfansoddodd Juan Aberle y dôn yn 1856. Mabwysiadwyd fel cân genedlaethol y wlad ar 15 Medi 1879, a chydnabuwyd yn swyddogol gan y llywodraeth ar 11 Rhagfyr 1953. Mae tri pennill gan y gân, ond fel arfer dim ond y cytgan a'r pennill cyntaf cânt eu canu.

## Geiriau Sbaeneg 
:**CYTGAN**
:Saludemos la patria orgullosos
:de hijos suyos podernos llamar;
:y juremos la vida animosos,
:sin descanso a su bien consagrar.

:**PENNILL CYNTAF**
:De la paz en la dicha suprema,
:siempre noble soñó El Salvador;
:fue obtenerla su eterno problema,
:conservarla es su gloria mayor.
:Y con fe inquebrantable el camino
:del progreso se afana en seguir,
:por llenar su grandioso destino,
:conquistarse un feliz porvenir.
:Le protege una ferrea barrera
:contra el choque de ruin deslealtad,
:desde el día que en su alta bandera
:con su sangre escribió: ¡LIBERTAD!

:**CYTGAN**

:**AIL BENNILL**
:Libertad es su dogma, es su guía
:que mil veces logró defender;
:y otras tantas, de audaz tiranía
:rechazar el odioso poder.
:Dolorosa y sangrienta es su historia,
:pero excelsa y brillante a la vez;
:manantial de legitima gloria,
:gran lección de espartana altivez.
:No desmaya en su innata bravura,
:en cada hombre hay un héroe inmortal
:que sabrá mantenerse a la altura
:de su antiguo valor proverbial.

:**TRYDEDD BENNILL**
:Todos son abnegados, y fieles
:al prestigio del bélico ardor
:con que siempre segaron laureles
:de la patria salvando el honor.
:Respetar los derechos extraños
:y apoyarse en la recta razón
:es para ella, sin torpes ámanos
:su invariable, mas firme ambición.
:Y en seguir esta línea se aferra
:dedicando su esfuerzo tenaz,
:en hacer cruda guerra a la guerra;
:su ventura se encuentra en la paz.

:**CYTGAN**

Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:El Salfador
Afon Tiber

Afon sy'n codi ym mynyddoedd yr Appeninau yn Yr Eidal ac yn llifo i Fôr Tirrenia yw **Afon Tiber** (Eidaleg: *Tevere*, Lladin: *Tiberis*). Ei hyd yw 405&nbsp;km (252 milltir).

Mae'n tarddu ar lethrau deheuol yr Apeninau yn Toscana (Tuscany) ac yn llifo i'r de trwy Umbria a heibio i drefi a dinasoedd hanesyddol fel Sansepolcro, Citta di Castello, Periwgia a Todi. Yn nhalaith Lazio mae'n ymdolenni trwy'r gwastadiroedd eang cyn cyrraedd dinas Rhufain lle mae sawl pont hanesyddol yn ei chroesi. Mae'r afon yn cyrraedd y môr yn Ostia, porthladd hynafol Rhufain.

Roedd yr afon yn dduw yn y pantheon Rhufeinig. Yn ôl traddodiad *Albula* oedd ei henw gwreiddiol, oherwydd gwynder ei dyfroedd, ond cafodd yr enw *Tiberis* ar ôl i Tiberinus, brenin Alba, foddi ynddi.

Categori:Afonydd yr Eidal
Categori:Afonydd Lazio
Categori:Afonydd Toscana
Categori:Afonydd Umbria
Afon Tiber
Cylchfa amser

Rhanbarth o'r Ddaear sydd wedi mabwysiadu'r un amser safonol, sydd fel arfer yn cael ei alw'n **amser lleol**, yw **cylchfa amser** (lluosog: cylchfaoedd amser, cylchfâu amser).

bawd|canol|500px|Cylchfaoedd amser safonol presennol y Ddaear

## Gweler hefyd 
* Amser Safonol Greenwich
* UTC


Categori:Amser
Categori:Daearyddiaeth ddynol
Rhestr o wledydd yn nhrefn eu llywodraeth

Dyma **restr o wledydd sofran y byd wedi eu trefnu yn ôl y math o lywodraeth** sydd ganddyn nhw. Mae lliwiau'r map yn cyd-fynd gyda'r tabl sy'n dilyn. 
[800px|bawd|canol|dim|[Gwladwriaethau yn ôl eu cyfundrefnau llywodraethol, Ebrill 2006.

]]

## Rhestr gwledydd yn nhrefn yr wyddor
Categori:Rhestrau gwledydd
Gorchestion Beirdd Cymru

250px|bawd|*Gorchestion Beirdd Cymru* - wynebddalen argraffiad 1773
Blodeugerdd o farddoniaeth Gymraeg glasurol yw ***Gorchestion Beirdd Cymru***. Fe'i cyhoeddwyd gan Rhys Jones o'r Blaenau yn y flwyddyn 1773. Oherwydd ei hymylon gwyn llydan cafodd y gyfrol ei llysenwi 'Y Bais Wen'. Mae'n un o'r blodeugerddi pwysicaf a mwyaf dylanwadol i'w chyhoeddi yn y Gymraeg erioed. Cafodd ei hargraffu gan Stafford Prys yn Amwythig.

Er gwaethaf diffygion testunol - yn bennaf am fod y golygydd yn gweithio heb fedru cymharu'r cerddi â chopiau sydd ar gael mewn llawysgrifau eraill - roedd y gyfrol yn gampwaith am ei gyfnod. Yn ogystal â detholiad o destunau o waith y Cynfeirdd, ceir detholiad da o waith y cywyddwyr, o Ddafydd ap Gwilym i Wiliam Llŷn.

Ei theitl llawn yw:
:''Gorchestion / Beirdd Cymru: / neu / Flodau / Godidogrwydd Awen. / Wedi eu lloffa, a'u dethol, allan o waith rhai o'r Awduriaid ardder- / choccaf a fu erioed yn yr Iaith Gymraeg.''

Fe'i cyflwynir i William Vaughan, ysgwier Cors-y-Gedol a Nannau (ger Dolgellau), a etifeddodd gasgliad anferth o hen lawysgrifau Cymraeg gan ei hendaid Robert Vaughan. Bwriad Rhys oedd dangos i'r byd peth o etifeddiaeth gyfoethog y Gymraeg a hefyd i godi safonau llneyddol ei ddydd trwy esiampl gwaith meistri mawr y gorffennol.

Er bod rhai o fawrion y byd ymhlith y tanysgrifwyr, fel y llenor Samuel Johnson, er gwaethaf y pris sylweddol ceir enwau nifer o bobl gyffredin yn y rhestr, yn feirdd, porthmyn, tafarnwyr, offeiriaid lleol, siopwyr a hyd yn oed garddwr ystâd Cors-y-Gedol.

Ail-gyhoeddwyd ac ehangwyd y *Gorchestion* yn 1864 dan olygyddiaeth Robert Elis (Cynddelw) a daeth y casgliad yn adnabyddus i genhedlaeth newydd o ddarllenwyr ac ysgolheigion.

## Gweler hefyd
*Gorchest y Beirdd (mesur)

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau 1773
Afon Ewffrates

bawd|dde|250px|Cwch ar Afon Ewffrates yn y Shatt-al-Arab
250px|bawd|dde|Yr Ewffrates a'r Tigris

**Afon Ewffrates** (Groeg: *Euphrátēs*; Acadeg: Pu-rat-tu; Hebraeg: פְּרָת *Pĕrāth*; Arabeg: الفرات *Al-Furāt*; Twrceg: Fırat; Cwrdeg: فرهات, Firhat, Ferhat) yw'r afon orllewinol o'r ddwy afon fawr sy'n diffinio Mesopotamia, gydag Afon Tigris yn y dwyrain.

Mae'r afon tua 2,781&nbsp;km (1,730 milltir) o hyd. Dechreua'r Ewphrates lle mae dwy afon yn cyfarfod, Afon Karasu sy'n tarddu yn ucheldiroedd Armenia i'r gogledd o Erzurum yn Nhwrci ac Afon Murat, sy'n tarddu o ardal i'r de-orllewin o Fynydd Ararat. Mae'r Ewffrates yn llifo trwy Syria, lle mae afonydd Khabur a Balikh yn ymuno â hi. Wedi hyn, nid oes unrhyw afon arall yn ymuno â hi cyn iddi gyrraedd y môr.

Mae'r afon yn llifo trwy Irac, lle mae Afon Tigris yn ymuno â hi i'r gogledd o Basra, yn ne Irac, ac yn ffurfio'r Shatt al-Arab sy'n arwain i'r môr yng Ngwlff Persia. Ar un adeg roedd yr afon yn ymwahanu i nifer o sianeli yn Basra i ffurfio ardal eang o gorsydd, ond sychwyd llawer o'r rhain gan lywodraeth Saddam Hussein yn y 1990au. Yn ddiweddar mae yndrech wedi ei gwneud i ail-greu'r corsydd hyn, gyda rhywfaint o lwyddiant. Gall cychod gyrraedd hyd at ddinas Hit yn Irac, 1,930&nbsp;km (1,200 milltir) o'r môr ond dim ond 53 medr uwch lefel y môr.

Ceir nifer o gyfeiriadau at yr Ewffrates yn y Beibl a'r Coran. Cyfeirir ati yn Llyfr Genesis fel un o Bedair Afon Paradwys y traddodiad Beiblaidd. Roedd i'r afon ran bwysig yn natblygiad gwareiddiad Sumer yn y pedwerydd mileniwm CC., ac yr oedd nifer o ddinasoedd pwysig ar ei glannau, yn cynnwys Uruk, Umma ac Ur. Dyffryn yr Ewffrates oedd calon ymerodraethau diweddarach Babylonia ac Assyria. Am rai canrifoedd yr afon oedd y ffin rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig ac Ymerodraeth Persia.

## Cyfeiriadau 
Ewffrates
Ewffrates
Ewffrates
Ewffrates
Categori:Mesopotamia
Rheilffordd Corris

Mae **Rheilffordd Corris** yn rheilffordd 2 droedfedd 3 modfedd o led yn rhedeg o dref Machynlleth tua'r gogledd i Gorris ac ymlaen i Aberllefenni. Roedd canghennau yn gwasanaethu chwareli Corris Uchaf, Aberllefenni, Ratgoed ac ar hyd dyffryn Afon Dulas.

## Hanes
Agorodd y rheilffordd ym 1859 fel "Tramffordd Corris, Machynlleth ac Afon Dyfi", yn cysylltu chwareli llechi Corris, Corris Uchaf ac Aberllefenni ag Afon Dyfi, lle llwythid y llechi i gychod o'r cei yn Nerwenlas a Morben, i'r de-orllewin o Fachynlleth. Ym 1864 newidiwyd yr enw i "Gwmni Rheilffordd Corris" a chaniatawyd trenau ar y rheilffordd. Caewyd y rhan rhwng Machynlleth a Derwenlas pan ddaeth y rheilffordd fawr i gymeryd ei lle. Ym 1878 prynwyd y rheilffordd gan yr *Imperial Tramways Company* o Lundain a ddechreuodd gario teithwyr a defnyddio trenau stêm. Ym 1887 ymestynnwyd y rheilffordd o Gorris i Aberllefenni.

Gyda chaead chwareli llechi, bu llai o ddefnydd ar y rheilffordd. Rhoddwyd y gorau i gario teithwyr ym 1931 a chaewyd y lein ym 1948. 
bawd|chwith|Injan Rhif 7, yng ngorsaf Corris

Ym 1966 ffurfiwyd Cymdeithas Reilffordd Corris, gyda'r bwriad o ail-agor y lein. Yn ystod y 1980au ail-osodwyd y rheilffordd rhwng Cyffordd Maespoeth a Chorris, tua 1.6&nbsp;km, a dechreuwyd rhedeg trenau. Yn 2002 ail-ddechreuwyd cario teithwyr. Bwriedir ymestyn y rheilffordd i gyfeiriad Machynlleth.
[bawd|chwith|Loco rhif 1 ym [Machynlleth, yn y 1890au.]]

## Y Ffordd
### Y Gorsafoedd
* Quay Ward - Glanfa ar afon Dyfi ym Morben, a oedd yn brif bwynt trawslwytho i'r dramffordd wreiddiol a gafodd ei chau yn y 1860au.
*Machynlleth - Y brif bwynt trawslwytho i garreg las a chyfnewidfa gyda Rheilffordd y Cambria.
*Ffridd Gate
*Croesiad Doldderwen
*Lliwdy
*Llwyngwern
*Esgairgeiliog
*Cyffordd Maespoeth - Dim ond i ddefnydd locomotif a cherbyd trên, nid oes gorsaf i'r teithwyr.
*Corris
*Garneddwen
*Aberllefenni

### Llinellau lleol a thramffyrdd
### Chwareli gwasanaethwyd ganddi
## Cymdeithas Rheilffordd Corris
Corris
Corris
Corris
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Corris
Categori:Machynlleth
Elen Gwdman

Prydyddes o Ynys Môn oedd **Elen Gwdman** (fl. 1609). Ychydig iawn a wyddys amdani. Tybir ei bod yn perthyn i is-gangen o deulu'r Woods o ardal Tal-y-llyn, yng ngogledd-orllewin Môn. Mae hi'n enghraifft brin o fardd o ferch yn y cyfnod modern cynnar.

Dim ond un gerdd ganddi sydd wedi goroesi, ond mae ei chrefft sicr yn dangos bod Elen yn arfer cyfansoddi barddoniaeth. Anghyffredin iawn hefyd yw testun y gerdd, sy'n gân serch ddi-flewyn ar dafod i ddyn ifanc o'r enw Edward Wyn (m. 1637) o Fodewryd. Ymddengys fod Edward yn rhy fonheddig i ferch o statws cymdeithasol Elen ac aflwyddiannus fu ei charwriaeth. Cwyna Elen am ei anffawd ar ôl i Edward orfod priodi merch arall oedd yn gymar mwy addas iddo.

## Llyfryddiaeth
*Unig gerdd Elen Gwdman: Nesta Lloyd (gol.), ''Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg'', cyf.1 (Cyhoeddiadau Barddas, 1993), cerdd 9.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau'r 16eg ganrif
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 17eg ganrif
Categori:Merched yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Blodeugerddi Cymraeg

Detholiad o gerddi gan sawl awdur wedi'u casglu ynghyd yw blodeugerdd. Fel rheol mae rhyw thema neu berthynas rhwng y cerddi hynny, er enghraifft cerddi serch, cerddi ar yr un mesurau, neu gerddi gan feirdd sy'n perthyn i'r un genedl neu gyfnod, ac ati. Dros y blynyddoedd cafwyd sawl enghraifft o flodeugerdd Gymraeg. Mae rhai ohonyn nhw wedi bod yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg.

## Detholiad o flodeugerddi Cymraeg
Dyma restr ddethol o flodeugerddi Cymraeg:

### Blodeugerddi a gyhoeddwyd cyn 1900
**Flores Poetarum Britannicorum* (1710), gol. Dafydd Lewys, Llanllawddog, o gasgliad gan y Dr. John Davies, Mallwyd
**Tlysau yr Hen Oesoedd* (1735), gol. Lewis Morris
**Blodeu-gerdd Cymry* (1759 a 1779), gol. Dafydd Jones o Drefriw
**Dewisol Ganiadau yr Oes Hon* (1759), gol. Huw Jones, Llangwm
**Diddanwch Teuluaidd* (1763), gol. Huw Jones, Llangwm
**Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards* (1764), gol. Evan Evans (Ieuan Fardd)
**Gorchestion Beirdd Cymru* (1773), gol. Rhys Jones o'r Blaenau
**Blodau Dyfed* (1824), gol. John Howell
**Ceinion Awen y Cymru* (1831) gan Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd).
**Caniadau Cymru* (1897; adargraffiad 1907), gol. William Lewis Jones

### Blodeugerddi yr 20fed ganrif
[bawd|200px|''[Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg*, gol. Bedwyr Lewis Jones]]
**Cywyddau Cymru* (1908; adargraffiad 1926), gol. Arthur Hughes
**Y Flodeugerdd Newydd* (1909), gol. W. J. Gruffydd
**Blodeuglwm o Englynion* (1920), gol. W. J. Gruffydd
**Rhwng Doe a Heddiw: Casgliad o delynegion Cymraeg* (1926), gol. W. S. Gwynn Williams
**Y Flodeugerdd Gymraeg* (1931), gol. W. J. Gruffydd
**Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif* (1936), gol. Gwenallt
**Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg* (1962), gol. Thomas Parry
**Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (1965), gol. Bedwyr Lewis Jones
**Yr Awen Ysgafn* (1966), gol. Urien Wiliam
**Y Flodeugerdd o Gywyddau* (1981), gol. Donald Evans
**Y Flodeugerdd o Epigramau Cynganeddol* (1985), gol. Alan Llwyd
**Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif* (1987), gol. Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd
**Cyfres y Canrifoedd* (1988-1998):
***Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (1988), gol. R. M. Jones.
***Blodeugerdd Barddas o Gerddi Rhydd y Ddeunawfed Ganrif* (1991), gol. E. G. Millward.
***Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg* (1993), gol. Nesta Lloyd.
***Blodeugerdd Barddas o Ganu Caeth y Ddeunawfed Ganrif* (1993), gol. A. Cynfael Lake.
***Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Ddeg* (1998), gol. Dafydd Johnston.
**Cadwn y Mur: Blodeugerdd Barddas o Ganu Gwladgarol (1990), gol. Elwyn Edwards

### Blodeugerddi Diweddar
**Hoff Gerddi Cymru* (2000), gol. Bethan Mair
**Hoff Gerddi Serch Cymru* (2002), gol. Bethan Mair
**Hoff Gerddi Digri Cymru* (2006), gol. Bethan Mair
**Hoff Gerddi Nadolig Cymru* (2007), gol. Bethan Mair
**Y Flodeugerdd Englynion Newydd* (2009), gol. Alan Llwyd
**Hoff Gerddi Natur Cymru* (2009), gol. Bethan Mair
**Mwy o Hoff Gerddi Cymru* (2011), gol. Elinor Wyn Reynolds

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Rhestrau llyfrau Cymraeg
Castell Dinefwr

Mae **Castell Dinefwr** yn un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth. Roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal.  Saif uwchben Afon Tywi gerllaw Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, rai cannoedd o droedfeddi uwch yr afon. Dyma ganolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol.

Yn ôl y traddodiad, adeiladawyd castell ar y safle yma gan Rhodri Mawr, ond nid oes olion o'r cyfnod yma. Yn ddiweddarach, Dinefwr oedd prif lŷs ŵyr Rhodri, Hywel Dda, brenin cyntaf Deheubarth ac yn nes ymlaen brenin y rhan fwyaf o Gymru. Credir i'r castell gael ei ail-adeiladu gan Rhys ap Gruffudd. Mae Gerallt Gymro yn adrodd stori am Harri II, brenin Lloegr yn cynllunio ymosodiad ar y castell yn ystod ymgyrch yn erbyn Rhys ac yn anfon un o'i ŵyr i archwilio'r tir, gyda chlerigwr o Gymro fel arweinydd iddo. Gofynnwyd i'r clerigwr ei arwain at y castell ar hyd y ffordd hawddaf, ond yn lle hynny aeth ag ef ar hyd y ffordd anoddaf posibl, gan ddiweddu'r perfformiad trwy aros i fwyta glaswellt, gan egluro i'w gydymaith mai dyma oedd bwyd y bobl leol mewn amseroedd celyd. Penderfynodd y brenin beidio ag ymosod ar y castell.

Ar farwolaeth Rhys ap Gruffudd daeth y castell yn eiddo i'w fab, Rhys Gryg, a chredir fod rhannau cynharaf y castell presennol yn dyddio i'w gyfnod ef. Erbyn hyn yr oedd Llywelyn Fawr o Wynedd yn ymestyn ei awdurdod i'r ardaloedd hyn, a chan bod Rhys yn rhy wan i'w wrthsefyll, dymchwelodd y castell. Ail-adeiladodd Llywelyn y castell a chadwodd ef yn ei feddiant hyd ei farwolaeth yn 1240. Yn 1255 rhoddodd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dinefwr i Rhys Fychan, yna'n ddiweddarach rhoddodd ef i Maredudd ap Rhys cyn ei ddychwelyd i Rhys Fychan. Digiodd hyn Maredudd, a daeth yn gefnogwr Edward I, brenin Lloegr, gan helpu Edward i gipio Dinefwr yn 1277. Mae'n ymddangos fod Maredudd wedi cael addewid y byddai'n cael cadw Dinefwr, ond torrodd Edward ei addewid. ac yn 1291 gorchymynodd ddienyddio Maredudd.

Bu'r castell yn awr yn nwylo'r Saeson, er fod cofnod iddo gael ei losgi yn ystod gwrthryfel  Llywelyn Bren yn 1316. Yn 1317 rhoddwyd ef i Hugh Despenser, ffefryn y brenin. Gwarchaewyd ar y castell gan fyddin Owain Glyndŵr yn 1403, ond heb ei gipio. Tua diwedd y 15g perchennog y castell oedd Syr Rhys ap Thomas, a ail-adeiladodd rannau helaeth ohono. Yn 1531 dienyddiwyd ŵyr Rhys am deyrnfradwriaeth a chymerodd y goron feddiant ar y castell. Llwyddodd y teulu i'w gael yn ôl yn ddiweddarach, ond yn 1600 adeiladasant dŷ gerllaw ac ni bu defnydd pellach ar y castell.

Mae'r castell dan ofal Cadw ond mae tu mewn i Barc Dinefwr,sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

## Llyfryddiaeth
* Rob Gittins, *Dinefwr Castle* (Gwasg Gomer, 1984)

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Categori:Cadw
Dinefwr
Dinefwr
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Llandeilo
Categori:Teyrnas Deheubarth
Gylfinir

Mae'r **Gylfinir** *Numenius arquata*, yn un o'r rhydyddion yn perthyn i deulu'r Scolopacidae. Mae'n un o'r mwyaf cyffredin o deulu'r Gylfinir, yn nythu ar hyd rhannau helaeth o Ewrop ac Asia.

Fel rheol mae'r Gylfinir yn aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica, de Ewrop a de Asia. Yn Iwerddon a Phrydain ac arfordir cyfagos y cyfandir mae'n aros trwy'r flwyddyn. Tu allan i'r tymor nythu maent yn hel at ei gilydd yn heidiau.

Y Gylfinir yw'r mwyaf o'r rhydyddion yn Ewrop ac Asia, 50–57&nbsp;cm o hyd ac 1m ar draws yr adenydd. Mae'n frownllwyd gyda gwyn ar du ôl y cefn. Daw'r enw o'r pig hir a thro ynddo; mae'r pig yn hirach yn yr iâr na'r ceiliog. Yr unig aderyn tebyg yn Ewrop yw'r Coegylfinir, sy'n llai. Mae'n bwydo trwy chwilio yn y mwd am anifeiliaid bychain. Mae'n nythu ar lawr, gan ddodwy 3-6 ŵy.

Yng Nghymru, mae'r Gylfinir yn nythu ar yr ucheldiroedd yn bennaf. Mae'r nifer sy'n nythu yma wedi gostwng yn sylweddol iawn yn y 30 mlynedd diwethaf, efallai oherwydd newidiadau yn nulliau amaethyddiaeth. Tu allan i'r tymor nythu mae'n aderyn niferus iawn ar y glannau, gan fod adar sy'n nythu yn Yr Alban a gwledydd Llychlyn yn dod yma i aeafu.

bawd|dim|Wyau'r Gylfinir yn y nyth

## Llenyddiaeth
*Cŵn Ebrill
Dyma bennill cyntaf Y Gylfinir gan R. Williams Parry: 
::Dy alwad glywir hanner dydd
::Fel ffliwt hyfrydlais uwch y rhos;
::Fel chwiban bugail a fo gudd
::Dy alwad glywir hanner nos: 
::Nes clywir, pan ddwysâ dy swn 
::Cyfarth **dy anweledig gwn**.
“Cŵn Ebrill, yw’r enw mewn rhai ardaloedd ar ylfinirod yn enwedig pan glywir eu galwadau liw nos yn y gwanwyn cynnar. Nid yw’r alwad yn anymunol ond gwn am rai sy’n arswydo wrth ei chlywed, er iddynt wadu unrhyw wybodaeth am Gwn Annwn, a aethai ar un adeg ar herw am eneidiau’r meirw yn yr awyr.”

## Cyfeiriadau
Categori:Rhydwyr
Ronald Welch

Nofelydd plant o Loegr oedd **Ronald Welch** (ganwyd **Ronald Oliver Felton**) (14 Rhagfyr 1909 - 5 Chwefror 1982).

## Nofelau
**The Gauntlet* (1951)
**Knight Crusader* (1954)
**Mohawk Valley* (1958)
**Captain of Foot* (1959)
**Escape from France* (1960)
**For the King* (1961)
**Nicholas Carey* (1963)
**Bowman of Crécy* (1966)
**The Hawk* (1967)
**Sun of York* (1970)
**Tank Commander* (1972)

Welch, Ronald
Welch, Ronald
Welch, Ronald
Welch, Ronald
Damcaniaeth graffiau

bawd|Dyluniad o graff

Mewn mathemateg a gwyddoniaeth gyfrifiadurol, astudiaeth o *graffiau* yw **damcaniaeth graffiau**. Set o fertigau, nodau neu bwyntiau wedi'u cysylltu gan ymylon, arcau neu linellau yw "graff" yn y cyd-destyn hwn, ac ni ddylid ei ddrysu gyda'r "graff" sy'n perthyn i ffwythiant.

## Hanes 
Mae'n debyg mae'r papur a sgrifennwyd gan Leonhard Euler am *Saith Pont Königsberg* ym 1736 oedd y cyntaf a gyhoeddwyd ynglŷn â damcaniaeth graffiau. Roedd y cyhoeddiad hwn, a phapur Vandermonde am *broblem y marchog* yn datblygu ymhellach yr *analysis situs* a gychwynwyd gan Leibniz.

Ymysg y mathemategwyr enwog oedd yn weithgar ar broblemau damcaniaeth graffiau yn y canrifoedd canlynol oedd Cauchy, L'Huillier, Arthur Cayley, George Pólya, a Nicolaas Govert de Bruijn. Bathwyd y term *graph* (yn ein ystyr ni) ym 1878 gan Sylvester.

Un o'r problemau enwocaf yn hanes damcaniaeth graffiau yw'r problem pedwar lliw. Lluniwyd y broblem gan Francis Guthrie ym 1852 hyd a wyddys. Ni lwyddodd neb i brofi'r ddamcaniaeth am dros ganrif, er i Cayley, Kempe ac eraill cynhyrchu profion gwallus. Fe gyhoeddodd Kenneth Appel a Wolfgang Haken prawf ohoni ym 1976, ond ni argyhoeddwyd pawb yn y gymuned fathemategol ohono, am ei fod yn ddibynnol ar defnydd o gyfrifiadur i wirio 1936 o achosion arbennig. Rhoddwyd prwawf symlach, a ystyrir yn ddilys gan bawb mwy neu lai, gan Robertson, Seymour, Sanders and Thomas ym 1997.

Roedd y broblem pedwar lliw yn ysbrydolaeth astudiaeth o lliwio graffiau ar wynebau o wahanol genws gan Tait, Heawood, Frank P. Ramsey, Hugo Hadwiger, Julius Petersen, Pál Turán ac eraill.

Bu datblygiad annibynnol topoleg rhwng 1860 a 1930 cyfranu'n ffrwythlon iawn i damcaniaeth graffiau trwy weithiau Jordan, Kuratowski a Hassler Whitney. Bu datblygiad algebra haniaethol yn ddefnyddiol hefyd, ac roedd profi rheolau cylchred Kirchhoff yn enghraifft cynnar o hynny.

Cyflwynwyd dulliau tebygolrwydd mewn damcaniaeth graffiau gan Erdős ac Rényi, a arweiniodd at astudiaeth o *hap-graffiau*.

## Cyfeiriadau
Categori:Haniaeth graffiau
Graff (mathemateg arwahanol)

bawd|dde|Graff wedi'i labelu, gyda chwech fertig a saith ymyl
:''Mae'r erthygl hon yn sôn am set o fertigau wedi'u cysylltu gyda'u hochrau. Am "Graff" (darlun i gynrychioli ffwythiant neu gasgliad o rifau, graff (ffwythiant).''

Y diffiniad ffurfiol o **graff** ym mathemateg yw:

Pâr trefniedig G := (V, E) sy'n bodlonni'r amodau canlynol yw **graff** :
:* Mae V yn set feidraidd, fe'i gelwir yn set o **fertigau**,
:* Mae E yn set o barau (heb drefn) o fertigau an-hafal, fe'i gelwir yn set o **ymylon**.

Fe gelwir y ddau fertig sydd wedi eu cynnwys mewn ymyl yn **ddiweddbwyntiau**'r ymyl hwnnw.

**Cywair** graff yw |V|, nifer y fertigau. **Maint** graff yw |E|, nifer yr ymylon. **Gradd** fertig yw nifer y fertigau eraill a gysylltwyd iddo gan fertigau.

Categori:Haniaeth graffiau
Albinedd

Cyflwr etifeddol yw **albinedd**, sy'n golygu na all y corff gynhyrchu digon o felanin. Gall hyn arwain at groen a gwallt gwyn, ac achosi i'r llygaid edrych yn binc. Mae'r irisau yn glir mewn gwirionedd, ond mae'r modd y mae golau'n adlewyrchu o'r llygaid yn gwneud iddynt ymddangos yn binc. Mae albinioaid yn gallu dioddef o olwg gwael o achos hyn.

[bawd|dim|"Pluen Eira", sef [pengwin gyda'r cyflwr albinaidd arno, mewn sŵ ym Mryste; bu farw yn Awst 2004]]

## Ystrydebau 
Mae llawer o ystrydebau celwyddus wedi tyfu'r o'r cyflwr anghyffredin hwn; dyma rai enghreifftiau:-

"Mae gan albinoaid hyd oes fer" - Mae gan albinoaid hyd oes normal, er bod eu bod yn fwy tebygol o gael cancr y croen na'r rhan fwyaf o'r boblogaeth.

"Mae albinoaid yn anffrwythlon" - Nid yw hyn yn wir.

"Mae gan albinoaid bwerau hudol" - Nid yw hyn yn wir. Mae'r syniad yma, efallai, wedi codi o'r byd film.

"Gall cysgu ag albino wella'r clefyd HIV" - Chwedl o Frasil yw hon. O achos hyn, mae llawer o fenywod albinaidd yn cael eu treisio.


Categori:Afiechydon etifeddol
Categori:Pigmentiad
Blodeu-gerdd Cymry

Blodeugerdd Gymraeg a gyhoeddwyd gan Dafydd Jones o Drefriw yn 1759 gydag ail-argraffiad yn 1779 yw ***Blodeu-gerdd Cymry*** (*sic*). Cafodd y ddau argraffiad ei hargraffu yn Amwythig gan Stafford Prys.

Blodeugerdd boblogaidd ar gyfer y werin bobl oedd y gyfrol fechan ond trwchus o dros 550 tudalen. Cerddi rhydd gyda chryn addurn cynganeddol yw'r rhan fwyaf o'r cerddi, er y ceir hefyd nifer o gerddi caeth mwy traddodiadol. Yn ogystal â gwaith rhai o feirdd mwyaf poglogaidd ail hanner yr ail ganrif ar bymtheg a dechrau'r ddeunawfed, fel Owen Gruffydd o Lanystumdwy a Huw Morys, ceir gwaith nifer o feirdd llai y 18g a elwir yn faledwyr - term llac oedd yn cynnwys canu ar bob math o fesurau poblogaidd yn y ganrif honno - fel Elis Cadwaladr. Roedd yn cynnwys yn ogystal un gerdd gan ferch, sef Margared Rowland o Lanrwst.

Er mai cerddi duwiol yw llawer o'r cerddi cyfoes hynny, roedd y gyfrol yn cynnwys nifer o gerddi ysgafnach, fel cerddi serch, cerddi ymddiddan a cherddi digrif, ac roedd llach y Methodistiaid yn drwm arni am hynny. Yn eu barn nhw roedd yn gyfrol a gynhwysai canu lled-Babyddol a masweddol oherwydd dyma'r fath o gerddi a genid adeg y Gwylmabsantau ac yn y dafarn.

## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Llyfrau 1759
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau'r 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau Cymraeg y 18fed ganrif
Brian Merriman

Bardd yn yr iaith Wyddeleg oedd **Brian Merriman** (?1749 - 27 Gorffennaf 1805). Dywedir iddo gael ei eni ger Inis Díomáin (Ennistymon) yn Swydd Clare, Iwerddon, yn fab perth a llwyn i fonheddwr lleol.

Gweithiai fel athro mewn ysgol wledig anffurfiol am flynyddoedd lawer a ffermiai ei dyddyn ei hun yn Fiacail (Feakle) yn ei sir enedigol cyn symud i ddinas Luimnigh (Limerick). Bu farw yno yn 1803.

Dim ond tair o'u cerddi sydd wedi goroesi ond mae'r fwyaf ohonyn nhw, *Cúirt an Mheán Oíche* ('Y Llys Hanner Nos'), yn haeddianol enwog yn hanes llenyddiaeth Wyddeleg. Cerdd o ddoniolwch gosgeiddig ar lefel Gargantiwaidd sy'n dwyn perthynas â thraddodiadau llenyddol cynharach, yn arbennig y canu serch bwrlesg Gwyddeleg, yw'r *Cúirt*. Fe'i lleolir ym myd hud a lledrith Celtaidd llys o ferched y *Sídh* (Tylwyth Teg) arallfydol dan arlywyddiaeth y frenhines Aoíbheall.

## Llyfryddiaeth
Ceir detholiad o'r *Cúirt* (testun Gwyddeleg a chyfieithiad Saesneg cyfochrog) yn:
*Seán Ó Tuama a Thomas Kinsella (gol.), *An Duanaire 1600-1900: Poems of the Dispossessed* (Gwasg Dolmen, Portlaoise, 1981; argraffiad newydd 1990).

Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1805
Categori:Beirdd Gwyddeleg
Categori:Llenorion Gwyddeleg