Llyngyren gron

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn o'r ffylwm **Nematoda** yw **llyngyr crwn** (unigol: **llyngyren gron**). Mae tua 20,000 o rywogaethau sy'n niferus iawn mewn moroedd, dŵr croyw ac ar dir. Mae llawer o lyngyr crynion yn barasitig.
Gelwir y ffylwm Nematoda hefyd yn Nemathelminthes, gyda nematodau planhigion-parasitig a elwir hefyd yn **llyngyr llysiau**. 

Maent yn ffylwm o anifeiliaid amrywiol sy'n byw mewn ystod eang o gynefinoedd. O ran tacson, maent yn cael eu dosbarthu ynghyd â phryfaid ac anifeiliaid eraill sy'n bwrw croen yn y cytras *Ecdysozoa*, ac yn wahanol i llyngyr lledog, mae ganddynt systemau treulio tiwbaidd, gydag agoriad ar y ddau ben. Fel tardigrades (yr Arafsymudwr), mae ganddynt lai o enynnau Hox, ond mae eu chwaer ffylwm, Nematomorpha wedi cadw genoteip Hox protostom hynafol, sy'n dangos bod y gostyngiad yma wedi digwydd o fewn y ffylwm nematod.

Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng rhywogaethau nematod a'i gilydd. O ganlyniad, mae amcangyfrifon o nifer y rhywogaethau nematodau a ddisgrifiwyd hyd yma yn amrywio fesul awdur a gall y nifer amrywio dros amser. Mae arolwg 2013 o fioamrywiaeth anifeiliaid a gyhoeddwyd yn y cyfnodolyn *Zootaxa* yn dros 25,000. Mae amcangyfrifon o gyfanswm nifer y rhywogaethau sy'n bodoli yn fwy na hyn.  Mae un papur academaidd nodedig, a gyhoeddwyd ym 1993, yn nodi y gall y nifer fod dros 1&nbsp;miliwn o rywogaethau o nematodau. Heriodd cyhoeddiad dilynol yr honiad hwn, gan amcangyfrif bod y ffigwr yn fwy na 40,000 o rywogaethau.  Er bod yr amcangyfrifon uchaf (hyd at 100 miliwn o rywogaethau) wedi'u dibrisio ers hynny, mae amcangyfrifon a ategwyd gan gromliniau *rarefaction*, ynghyd â'r defnydd o farcodio DNA  a'r gydnabyddiaeth gynyddol o rywogaethau cryptig eang ymhlith nematodau,  wedi gosod y ffigwr yn nes at 1 miliwn o rywogaethau. 

Mae nematodau wedi addasu'n llwyddiannus i bron pob ecosystem: o'r morol (dŵr hallt) i ddŵr croyw, ac o briddoedd rhanbarthau pegynol i bridd y trofannau, yn ogystal â'r drychiadau uchaf i'r isaf (gan gynnwys mynyddoedd). Maent yn fwy niferus nag anifeiliaid eraill mewn cyfrif unigol a rhywogaeth, ac i'w cael mewn lleoliadau mor amrywiol â chopaon mynyddoedd, anialwch, a ffosydd cefnforol. Fe'u ceir ym mhob rhan o lithosffer y ddaear,  hyd yn oed ar ddyfnderoedd mawr, 0-9-3.6 km dan wyneb y Ddaear mewn mwyngloddiau aur yn Ne Affrica. Maent yn cynrychioli 90% o'r holl anifeiliaid ar wely'r cefnfor. 

Ceir dros 60 biliwn Nematod ar gyfer pob bod dynol, gyda'r dwyseddau uchaf i'w gweld mewn coedwigoedd twndra a boreal. Mae eu niferoedd uchel (dros  miliwn o unigolion fesul metr sgwâr, tua 80% o'r holl anifeiliaid unigol ar y ddaear), eu hamrywiaeth o gylchoedd bywyd, a'u presenoldeb ar lefelau troffig amrywiol yn tanlinellu eu rôl bwysig mewn llawer o ecosystemau. Dangoswyd eu bod yn chwarae rhan hanfodol mewn ecosystemau pegynol. Cant eu gosod mewn 2,271&nbsp;genws mewn 256&nbsp;teulu. Mae'r ffurfiau parasitig niferus yn cynnwys pathogenau yn y rhan fwyaf o blanhigion ac anifeiliaid ac mae traean o'r genera yn digwydd fel parasitiaid o fertebratau; ceir tua 35&nbsp;rhywogaethau o'r nematod sy'n byw mewn bodau dynol.. Cafodd ei drin fel  teulu gan Burmeister (1837). a grëwyd gan Rudolphi (1808). Cawsant eu dosbarthu hefyd ynghyd ag Acanthocephala yn y ffylwm darfodedig Nemathelminthes gan Gegenbaur (1859).

## Anatomi 
bawd| Anatomi mewnol y nematod gwryw *C. elegans*
Mae nematodau'n llyngyr main, bach iawn: tua 5 i 100 fel arfer&nbsp;µm o drwch, a 0.1 i 2.5&nbsp;mm o hyd. Mae'r nematodau lleiaf yn feicrosgopig, tra gall rhywogaethau sy'n byw'n rhydd gyrraedd cymaint â , ac mae rhai rhywogaethau parasitig yn fwy fyth, gan gyrraedd dros 1 fetr o hyd.  Mae'r corff yn aml wedi'i addurno â chribau, modrwyau, blew, neu strwythurau nodedig eraill. 

Mae pen nematod yn gymharol wahanol. Tra bod gweddill y corff yn ddwyochrol gymesur, mae'r pen yn reiddiol gymesur, gyda blew i synhwyro ac, mewn llawer o achosion, 'tarian pen' solet yn ymledu tuag allan o amgylch y geg. Mae gan y geg naill ai tair neu chwe gwefus, sy'n aml yn dwyn cyfres o ddannedd ar eu hymylon mewnol. Yn aml, canfyddir chwarren gynffonnol ludiog ar flaen y gynffon.

Mae'r epidermis naill ai'n syncytiwm neu'n haen unigol o gelloedd, ac yn cael ei orchuddio gan cwtigl o golagen trwchus. Mae strwythur y cwtigl yn aml yn gymhleth a gall fod ganddo ddwy neu dair haen wahanol. O dan yr epidermis mae haen o gelloedd cyhyrau hydredol. Mae'r cwtigl yn gweithio gyda'r cyhyrau i greu hydro-sgerbwd. Ceir darnau'n rhedeg o arwyneb mewnol y celloedd cyhyr tuag at y llinynnau nerfol; mae hwn yn drefniant unigryw yn y deyrnas anifeiliaid, lle mae nerfgelloedd fel arfer yn ymestyn ffibrau i'r cyhyrau yn hytrach nag i'r gwrthwyneb. 

Ar ben blaen yr anifail, mae'r nerfau'n cangenu o un nerf crwn, trwchus  ac o amgylch y ffaryncs, ac yn gwasanaethu fel ymennydd. Mae nerfau llai yn rhedeg ymlaen o'r cylch i gyflenwi organau synhwyro'r pen.

Mae cyrff y nematodau wedi'u gorchuddio â nifer o flew mân synhwyraidd a phapilâu sydd gyda'i gilydd yn rhoi elfen o gyffwrdd. Y tu ôl i'r blew synhwyraidd ar y pen mae dau bwll bach, neu ' amffidau '. Mae'r rhain yn cael eu cyflenwi'n dda â nerfgelloedd ac mae'n debyg eu bod yn organau cemodderbyniad. Mae rhai nematodau dyfrol yn meddu ar yr hyn sy'n ymddangos yn smotiau llygad lliwiedig, ond nid yw'n glir a yw'r rhain yn synhwyraidd eu natur ai peidio.

## Atgenhedlu 
Mae'r mwyafrif o rywogaethau nematod yn ddeuoecaidd (*dioecious*), gydag unigolion gwryw a benyw ar wahân, er bod rhai, megis *Caenorhabditis elegans*, yn *androdioecious*, yn cynnwys deurywiad (bodau deuryw) a gwrywod prin. Mae gan y ddau ryw un neu ddau gonad tiwbaidd. Mewn gwrywod, mae'r sberm yn cael ei gynhyrchu ar ddiwedd y gonad ac yn mudo ar ei hyd wrth iddynt aeddfedu. Mae'r gaill yn agor i fesigl semenol gymharol lydan ac yna yn ystod cyfathrach rywiol i mewn i ddwythell ffrydiol chwarennol a chyhyrol sy'n gysylltiedig â'r fas defferens a'r cloaca. Yn y fenyw, mae'r ofarïau i gyd yn agor i mewn i ddwythell wyau (mewn deurywiaid, mae'r wyau'n mynd i mewn i hadstorfa'n gyntaf) ac yna i groth chwarennol. Mae'r ddwy groth yn agor i mewn i fwlfa/wain cyffredin, sydd fel arfer wedi'i leoli yng nghanol yr arwyneb morffolegol o dorrol.

Mae atgenhedlu fel arfer yn rhywiol, er bod deurywiaid yn gallu hunanffrwythloni. Mae gwrywod fel arfer yn llai na benywod neu'r deurywiaid (yn llawer llai'n aml) ac maent yn aml yn gynffondaen neu gynffongrymion. Yn ystod y cyplu, mae un neu ragor o'r sbigylau (*spicules*) citinaidd yn symud allan o'r cloaca ac yn cael eu mewnosod ym mandwll rhywiol y fenyw. Mae sberm amebaidd yn nofio ar hyd y sbigwl i mewn i'r llyngyren fenyw. Credir mai sberm nematod yw'r unig gell ewcaryotig heb y protein crwn G-actin.

Gall wyau fod yn embryonog neu heb embryonau pan fyddant yn cael eu pasio gan y fenyw, sy'n golygu efallai na fydd eu hwyau wedi'u ffrwythloni eto. Gwyddys bod rhai rhywogaethau'n ymddeorol (neu fewnddeorol; *ovoviviparous*). Mae'r wyau'n cael eu hamddiffyn gan gragen allanol, wedi'i secretu gan y groth. Mewn llyngyr crwn sy'n byw'n rhydd, mae'r wyau'n deor yn larfa, sy'n ymddangos yn union yr un fath a'r oedolion yn y bôn, ac eithrio system atgenhedlu heb ddatblygu digon; mewn llyngyr parasitig, mae'r gylchred bywyd yn aml yn llawer mwy cymhleth.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 
*  [in Russian].
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Ffyla o anifeiliaid