open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dryw Eurben

Aderyn sy'n aelod o deulu'r Regulidae yw'r **Dryw Eurben** (*Regulus regulus*). Ef yw'r aderyn lleiaf sy'n nythu yn Ewrop, 8.5–9.5&nbsp;cm o hyd ac yn pwyso cyn lleied â 5 g. Mae'n nythu ar hyd rhannau eang o Ewrop, Asia a Macaronesia.

Mae'n wyrdd golau ar y cefn ac yn wyn oddi tanodd. Yr unig aderyn tebyg yw'r Dryw Penfflamgoch, sydd a rhesen wen amlwg uwchben y llygad. Aderyn nodweddiadol o goedwigoedd conifferaidd yw'r Dryw Eurben. Yng ngogledd Ewrop ac Asia, gall fod yn aderyn mudol.

Mae'n aderyn pur gyffredin yng Nghymru, lle nad yw'n mudo yn y gaeaf.

Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus azoricus *
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *

Categori:Teloriaid
Ymarfer ysbrydol

Mae **ymarfer ysbrydol**, **disgyblaeth ysbrydol** neu **ymarferiad ysbrydol** yn cynnwys unrhyw weithgaredd sy'n gysylltiol â diwyllio ysbrydolrwydd.

## Arferion ysbrydol yn erbyn gweddïo 
Gwneir rhai arferion, megis myfyrio, yoga a llysieuaeth, am bwrpas ysbrydol, ac yn fwy cyffredin i grefydd y Dwyrain yn hytrach na'r Gorllewin. Mae'n bosibl y daeth y syniad hwn o'r canfyddiad fod gan grefydd y Dwyrain ragor o gyfriniaeth na chrefydd y Gorllewin. Gall y canfyddiad hwn fod yn gywir hyd at ryw raddfa, ond ceir traddodiadau crefyddol y Gorllewin sy'n cynnwys arferion a defodau/seremonïau cyfriniol a welir gan rai yn 'arferion ysbrydol.'

Wedi dweud hynny, mae crefyddau'r Gorllewin fel arfer yn canolbwyntio ar syniadau diwinyddol yn fwy nag yn y Dwyrain. Yn Islam, mae'r salah, er enghraifft, yn datgan y shahadah (sy'n datgan, "*Nid oes Duw ond Duw a Mohamed yw Ei Negesydd*"), ac mae gweddïo Cristnogaeth fel arfer yn canolbwyntio ar Dduw, Crist, neu amgylchoedd y person sy'n gweddïo. Mewn cyferbyniad â hyn, mae myfyrio Bwdhaidd yn canolbwyntio ar ddyfnhau ein profiad o'r meddwl neu o Fwdha ei hun, a gwelir y rhain hyn i fod yr un pethau. Yn Zen, mae'r kōans yn canolbwyntio ar baradocsau nad y gellir eu datrys fel offeryn i'w helpu gwacáu'r meddwl (anatta).
Qi

:*Am y rhaglen deledu, gweler QI.*

Yn niwylliant traddodiadol Tsieina, mae ***qi*** (Tsieineeg Symledig: 气; Tsieineeg Traddodiadol: 氣; Pinyin Mandarin: *qì*; Wade-Giles: ''ch'i*; Jyutping: *hei*; ynganid /ˈtʃiː/ yn Saesneg; [tɕʰi˥˩] ym Mandarin safonol; Coreeg: *gi*; Japaneg: *ki*; Fietnameg: *khí'', ynganiad [xǐ]) yn egwyddor weithredol sy'n rhan hanfodol o bopeth byw.

Fe'i cyfieithir yn aml fel "llif egni," ac mae wedi cael ei gymharu â syniadau'r Gorllewin o *energeia* neu *élan vital* (bywydoliaeth) yn ogystal â'r syniad yogig o *brana*. "Aer," "anadl," neu "nwy" yw'r cyfieithiad llythrennol.

Categori:Cyfriniaeth
Categori:Diwylliant Tsieina
Castell Cas-wis

Castell mwnt a beili yw **Castell Cas-wis**, a godwyd yng nghyfnod y Normaniaid yng Nghymru gan un o Ffleminiaid de Penfro o'r enw Wizo (Cymreigiad: 'Wis') cyn 1130, wedi iddo gipio rhannau halaeth o gantref Daugleddau. Saif ei adfeilion ar gwr pentref Cas-wis yn Sir Benfro.

Ymosodwyd ar y castell gan fyddin gynghreiriol o wŷr Deheubarth a milwyr William fitz Gerald, ewythr Gerallt Gymro, yn 1147. Dinistriwyd y castell gan Llywelyn Fawr yn 1220, ond ail-adeiladwyd ef. Daeth yn bencadlys arglwyddiaeth Normanaidd Cas-wis.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Cas-wis
Cas-wis
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Porth Swtan

250px|bawd|chwith|Clogwynni a thraeth Porth Swtan
250px|bawd|chwith|Bwthyn Swtan

Pentrefan yng nghymuned Cylch-y-Garn, Ynys Môn, yw **Porth Swtan** () (Saesneg: *Church Bay*). Saif ar arfordir gogledd-orllewinol yr ynys tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin o bentref Llanfaethlu. Mae glannau'r bae yn greigiog ond ceir traeth tywodlyd hefyd sy'n boblogaidd gan ymwelwyr.

Enwir Porth Swtan ar ôl afon Swtan, ffrwd fechan sy'n cyrraedd y môr tu isaf i Borth Swtan. Dichon mai enw'r pysgodyn 'swtan' (gwyniad môr) a geir yn yr enw, er bod yr hynafiaethydd John Leland yn ei *Itinerary in Wales* (1536-39) yn dweud mai "enw cawr" ydyw.

Ceir dyrniad o dai ger y traeth. Mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd ar hyd pen y clogwynni. Mae bwthyn yma o'r enw Swtan sy'n awr yn amgueddfa werin; dywedir mai hwn yw'r bwthyn to gwellt olaf ar yr ynys.Enillodd y bwthyn Gwobr Cymru Gwledig gan Ymgyrch Diogelu Cymru Wledig (YDCW) yn 2003. Mae yna hefyd adfeilion melin wynt, Melin Drylliau, a gofnodwyd gyntaf yn 1840 ag eu ddinistriwyd mewn tân yn 1914. Cafodd ei adeiladu a'i berchen gan y teulu Williams oedd yn berchen ar nifer o felinau ar draws yr ynys.

Gellir cyrraedd Porth Swtan o gyfeiriad Llanfaethlu neu o bentref Rhydwyn, i'r dwyrain, ar ôl dilyn y briffordd A5025 o'r Fali neu o gyfeiriad Amlwch. Ceir maes parcio ger y traeth. Mae pentref Llanrhyddlad tua 2 filltir i fwrdd. 

Mae yna gaffi o'r enw Wavecrest Cafe ym Mhorth Swtan yn ogystal â bwyty o'r enw Lobster Pot.

Mae gan y traeth 'ansawdd dŵr gwych' (5 seren). Mae'r traeth yn agored i ychydig o weithgareddau fel golff, pysgota, nofio/ymdrochi a hwylio

## Pysgota 
Mae Porth Swtan yn draeth tywodlyd ar y rhan mwyaf. Mae yna amrywiaeth fach o bysgod gwahanol yn cynnwys teirw, draenogiaid y môr, cŵn bach, a llyfnhau yno i'w dal.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Swtan; gwefan yr amgueddfa werin.
* 'Swtan Nadolig 1900', pecyn addysgol.

Categori:Arfordir Ynys Môn
Categori:Baeau Cymru
Categori:Cylch-y-Garn
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Pibydd y graean

Aderyn sy'n aelod o deulu'r rhydyddion yw **Pibydd y Graean** (***Tringa glareola***).

Mae Pibydd y Graean yn nythu mewn gwlyptiroedd ar draws gogledd Ewrop a gogledd Asia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de ac yn gaeafu yn Affrica a de Asia, yn enwedig India. Mae'n aderyn pur debyg i'r Pibydd Gwyrdd (*T. ochropus*), ond mae'n fwy brown ar y cefn a'r coesau yn hirach ac yn felynach.

Nid yw Pibydd y Graean yn nythu yng Nghymru, ond gellir gweld nifer fychan yn ystod y tymhorau mudo, fel rheol o gwmpas pyllau dŵr croyw yn hytrach nag ar y traethau.

Categori:Rhydwyr
Faust

Gallai **Faust** gyfeirio at:

* Johann Faust (c. 1480 - c. 1540), meddyg a dewin Almaenig
* Faust (chwedl)
* *Faust*, gwaith llenyddol gan Johann Wolfgang von Goethe yn seiliedig ar y chwedl
* *Faust*, opera gan Charles Gounod
* *La damnation de Faust*, gwaith cerddorol gan Hector Berlioz

### Hefyd
* *The Tragical History of Doctor Faustus*, drama Saesneg gan Christopher Marlowe
Johann Faust

Meddyg a dewin o'r Almaen oedd Dr. **Johannes Faust**, ganed fel *Georg Faust* (c. 1480 - c. 1540).

Ganed ef yn Knittlingen, Helmstadt neu Roda yn Swabia. Teithiai o amgylch fel meddyg a sêr-ddewin. Roedd amheuon ei fod yn ymhel â dewiniaeth ddu. Credir iddo gael ei lofruddio.

Yn fuan ar ôl ei farwolaeth, tyfodd chwedl Faust, ei fod wedi gwneud cytundeb â'r diafol. Defnyddiwyd y chwedl yn ddiweddarâch gan nifer o lenorion, yn cynnwys 
Johann Wolfgang von Goethe.

Categori:Alcemyddion o'r Almaen
Categori:Dewiniaeth
Categori:Genedigaethau'r 1480au
Categori:Marwolaethau'r 1540au
Categori:Meddygon yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Seryddwyr o'r Almaen
Madog Min

Cymeriad ffug-hanesyddol yw **Madog Min** y dywedir iddo fod yn Esgob Bangor ac iddo fradychu Llywelyn ap Seisyll (m. 1023) ac wedyn ei fab Gruffudd ap Llywelyn (tua 1000–1063), Brenin *de facto* Cymru, yn ôl Iolo Morganwg.

Cyhoeddwyd hanesyn am Fadog Min (*Madawc Min*) yn yr *Iolo Manuscripts*, a gyhoeddwyd gan Taliesin Williams, mab Iolo Morganwg, yn 1848. Yn ôl y testun hwnnw, ar ôl bradychu Llywelyn ap Seisyll, gwnaeth Madog yr un peth i'w fab Gruffudd a hynny am "dri chan pen gwartheg" a addawyd iddo gan "Harallt Brenin y Saeson." Ar ôl i Fadog lwyddo yn ei fwriad ysgeler, rhoddodd y brenin y gwartheg iddo a cheisiodd Madog ffoi gyda'r gwartheg mewn llong dros y môr i Ddulyn yn Iwerddon. Ond suddodd y llong cyn cyrraedd Dulyn. Dihangodd pawb ar ei bwrdd heblaw Madog, a foddwyd. "Dial Duw arno" oedd hynny.

Gwyddom heddiw mai ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg yw'r hanes. Dyfan oedd Esgob Bangor yng nghyfnod teyrnasiad Gruffudd ap Llywelyn a cheir dim cofnod o esgob o'r enw Madog. Yn 1063 ymosodwyd ar Ruffudd gan fyddin dan arweiniad Harold Godwinson ("Harallt" Iolo). Erlidwyd ef o fan i fan, ac yn rhywle yn Eryri, ar 5 Awst 1063, fe'i lladdwyd. Dywed *Brut y Tywysogion* mai un o'i wŷr ei hun a'i lladdodd. Dehongliad J.E. Lloyd o'r cofnod yw mai drwy frad y daeth diwedd Gruffudd ap Llywelyn; yn ôl *Cronicl Ulster*, Cynan, tad Gruffudd ap Cynan a mab Iago ab Idwal (a laddwyd gan Ruffudd yn 1039) oedd y dyn a gyflawnodd y weithred.

Ond yn ail hanner y 19g doedd neb wedi profi mai ffugiad oedd yr hanesyn am Fadog Min, fel llawer o bethau eraill gan Iolo Morganwg, ac mewn canlyniad cyfeirir at frad Madog Min yn y rhan fwyaf o'r llyfrau am hanes Cymru a gyhoeddwyd yn y cyfnod hwnnw a hefyd mewn bywgraffyddion parchus fel *Enwogion Cymru* (1872) gan Robert Williams.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau ffuglen
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Iolo Morganwg
Daeargryn Tsile 2010

bawd|Map o Tsile yn dangos uwchganolbwynt y daeargryn
Daeargryn ar raddfa 8.8&nbsp;Mw gyda'i uwchganolbwynt ger arfordir Talaith Maule yn Tsile oedd **daeargryn Tsile 2010**. Tarodd y wlad am 03:34 amser lleol (06:34 UTC) ar 27 Chwefror 2010. Bu farw o leiaf 521 o bobl.

## Seismoleg a daeareg
### Ôl-gryniadau
Recordiwyd ôl-gryniad o 6.2&nbsp;Mw 20&nbsp;munud wedi'r ddaeargryn wreiddiol. Dilynodd dau ôl-gryniad o 5.4 a 5.6 o fewn awr i'r ddaeargryn wreiddiol. Erbyn 6 Mawrth UTC, recordiwyd rhagor na 130 o ôl-gryniadau, gan gynnwys 13 a fesurodd yn uwch na 6.0&nbsp;Mw.

Ar 2 Ionawr 2011 am 20:20:18 (17:20:18 ger ei uwchganolbwynt), tarodd ôl-gryniad 7.1&nbsp;Mw 70&nbsp;km i ogledd orllewin Temuco, Tsile.

Categori:2010 yn Tsile
Tsile 2010
Categori:Hanes Tsile
Faust (chwedl)

bawd|230px|Faust a'r diafol

Chwedl yn wreiddiol o'r Almaen am ŵr a werthodd ei enaid i'r diafol yn gyfnewid am wynodaeth gyfrin yw chwedl **Faust**, hefyd **Faustus**.

Y farn gyffredinol yw fod y chwedl yn seiliedig ar hanes y meddyg a sêr-ddewin Almaenig Dr. Johann Faust (c. 1480 - c. 1540. Yn fuan ar ôl ei farwolaeth, roedd chwedlau ei fod wedi gwneud cytundeb a'r diafol. Argraffwyd llyfryn *Historia von D. Johann Fausten* yn 1587, a dilynwyd hwn gan amryw eraill yn y blynyddoedd nesaf, gyda fersiynau Iseldireg a Saesneg yn ymddangos hefyd.

Daeth y chwedl yn sawl i gryn nifer o weithiau llenyddol a cherddorol dros y canrifoedd. Yn 1604, cyhoeddodd y dramodydd Seisnig Christopher Marlowe *The Tragical History of Doctor Faustus*. Yr enwocaf o'r gweithiau llenyddol sy'n defnyddio'r chwedl yw *Faust* gan Johann Wolfgang von Goethe, sy'n gyfuniad o ddrama fydryddol a cherdd hir. Cyhoeddwyd y rhan gyntaf, *Faust. Der Tragödie erster Teil* ("Faust: y rhan gyntaf o'r Drasiedi") yn 1808, a'r ail ran, *Faust. Der Tragödie zweiter Teil* ("Faust: yr ail ran o'r Drasiedi") wedi marwolaeth Goethe yn 1832.

Bu *Faust* Goethe yn ysbrydoliaeth i nifer o weithiau cerddorol adnabyddus, *Faust* gan Charles Gounod, *Damnedigaeth Faust* gan Hector Berlioz a *Symffoni Faust* gan Franz Liszt. Yn 1947, cyhoeddodd y nofelydd Almaenig Thomas Mann ei nofel *Doktor Faustus: Das Leben des deutschen Tonsetzers Adrian Leverkühn, erzählt von einem Freunde*, yn seiliedig ar y chwedl. 

Cyfieithwyd fersiwn Goethe o *Faust* i'r Gymraeg gan T Gwyn Jones fel rhan o'r gyfres o lyfrau Cyfres y Werin yn 1922.

Categori:Llên gwerin yr Almaen
Faust (Goethe)

bawd|240px|Tudalen deitl argraffiad cyntaf *Faust* Rhan 1 (1808)
Cyfuniad o ddrama a cherdd hir mewn Almaeneg yw ***Faust*** gan Johann Wolfgang von Goethe. Fe'i ystyrir yn un o wethiau llenyddol enwocaf yr iaith Almaeneg.

Cyhoeddwyd y rhan gyntaf, *Faust. Der Tragödie erster Teil* ("Faust: y rhan gyntaf o'r Drasiedi") yn 1808, a'r ail ran, *Faust. Der Tragödie zweiter Teil* ("Faust: yr ail ran o'r Drasiedi") wedi marwolaeth Goethe yn 1832.

Roedd Goethe wedi bod yn gweithio ar y thema o'r cyfnod rhwng 1772 a 1775, pan ysgrifennodd fersiwn o'r stori a elwir yn Urfaust. Yn 1790, cyhoeddodd *Faust. Ein Fragment*, oedd yn ddatblygaid o ddeunydd yr Urfaust. Tra'r oedd y chwedl wreiddiol yn un Gristnogol, ychwanegodd Goethe elfennau clasurol a hanes carwriaeth Faust a Gretchen.

Cyfieithwyd i'r Gymraeg gan  Cyfieithwyd gan T Gwyn Jones fel rhan o'r gyfres o lyfrau Cyfres y Werin yn 1922. Bu *Faust* gan Goethe hefyd yn ysbrydoliaeth i nifer o weithiau cerddorol adnabyddus, *Faust* gan Charles Gounod, *Damnedigaeth Faust* gan Hector Berlioz a *Symffoni Faust* gan Franz Liszt.  Cafwyd cyfieithiad Cymraeg yn 1994 gan R. Gerallt Jones (Cyfres Dramâu Aberystwyth, CAA 1994).

bawd|dim|Anton Kaulbach (1864–1934), *Faust a Mephisto* (olew ar gynfas, tua 1900)
 

Categori:Dramâu 1808
Categori:Dramâu Almaeneg
Valery Leontiev

Canwr pop Rwsiaidd yw **Valery Yakovlevich Leontiev** (Rwseg: Валерий Яковлевич Леонтьев) (ganwyd 19 Mawrth 1949).

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Cantorion pop o Rwsia
Categori:Cantorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Pobl o Weriniaeth Komi
Enwau personol Cymraeg

Dyma restr o **enwau personol Cymraeg** cyfoes a hanesyddol. Mae'n cynnwys enwau personol Cymraeg brodorol ac enwau personol benthyg o ieithoedd eraill a Gymreigwyd. Mae'r rhestr bresennol yn anghyflawn: mae croeso i chwi ychwanegu ati.

## A
*Adda
*Aled
*Alwena
*Alwyn
*Alys
*Aneirin
*Angharad
*Anwen
*Arthur
*Awena

## B
*Baglan
*Bethan
*Bleddyn
*Blodeuwedd
*Brân
*Branwen
*Brochfael
*Bronwen

## C
*Cadell
*Cadfael
*Cadfan
*Cadi
*Cadno
*Cadwaladr
*Cadwgan
*Cai
*Caio
*Caradog
*Catrin
*Ceridwen
*Cerys
*Cynan
*Cyngen

## D
*Dafydd
*Delyth
*Dewi
*Dyfed
*Dyfnwal
*Dylan

## E
*Edeyrn
*Eirian
*Eirwen
*Elen /Elin
*Eluned

## G
*Garmon
*Geraint
*Goronwy
*Griffith
*Gruffudd
*Gwalchmai
*Gwenllian
*Gwenwynwyn
*Gwgon
*Gwion
*Gwladus

## H
*Huw
*Hywel

## I
*Idwal
*Iestyn
*Ieuan
*Ifan
*Iolo
*Iona
*Iorwerth
*Ithel

## Ll
*Llwyd
*Llyr
*Llywarch
*Llywelyn

## M
*Mair
*Maredudd
*Megan
*Merfyn
*Mihangel
*Moelwyn
*Morfudd
*Morwenna
*Mabli

## N
*Nerin
*Nel / Neli
*Nest

## O
*Olwen
*Owain
*Owen

## P
*Padarn
*Pasgen
*Peblig
*Pedr
*Phylip
*Pŷr

## Rh
*Rhiannon
*Rhiwallon
*Rhodri
*Rhun
*Rhydderch
*Rhys

## S
*Siân
*Siarl
*Siôn
*Sioned
*Siwan

## T
*Talhaearn
*Taliesin
*Tecwyn
*Tegid
*Teilo
*Teleri
*Tomos 
*Trahaearn

## U
*Urien

## Gweler hefyd
*Enwau'r Cymry

Categori:Diwylliant Cymraeg

Cymraeg
Categori:Onomasteg Gymraeg
Rhys

Enw person gwrywaidd yw **Rhys**. Gallai gyfeirio at:

*Rhys ap Tewdwr, 1078 – 1093)
*Rhys ap Gruffydd, (1132 –  1197),
*Rhys Ifans
*John Peter Rhys Williams
*Jean Rhys
*John Llewellyn-Rhys
Ysgol Dewi Sant

Ceir sawl **Ysgol Dewi Sant**:

* Ysgol Dewi Sant, Y Rhyl, Sir Ddinbych
* Ysgol Gymraeg Dewi Sant, Llanelli, Sir Gaerfyrddin
* Ysgol Gynradd Dewi Sant, Tregolwyn, Bro Morgannwg
* Ysgol Gynradd yr Eglwys yng Nghymru Dewi Sant, Caerdydd
* Ysgol Uwchradd Dewi Sant, Sir y Fflint

;Gweler hefyd
* Dewi (gwahaniaethu)
Anarawd

Gallai'r enw personol Cymraeg **Anarawd** gyfeirio at:

* Anarawd ap Gruffudd, tywysog Deheubarth
* Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd
* William Milton Aubrey (Anarawd) (1861-1889), bardd a hynafiaethydd

Categori:Enwau personol Cymraeg
Maison Carrée

Ystyrir y **Maison Carrée** yn ninas Nîmes, Ffrainc, yn un o'r temlau Rhufeinig gorau sydd wedi goroesi. Saif yn y *place de la Maison-Carrée* yng nghanol y ddinas. Fe'i codwyd tua'r flwyddyn 19 CC, neu ychydig yn gynt, gan Marcus Vipsanius Agrippa, un o noddwyr amlycaf cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig, a fu'n gyfrifol hefyd am adeiladau'r Pantheon yn Rhufain. Cysegrwyd y deml i'w ddau fab, Caius Caesar a Lucius Caesar, etifeddion mabwysiedig yr ymerodr Augustus, a fu farw yn ifanc ill dau.

Ystyr arferol y gair Ffrangeg *carrée* yw "(o ffurf) sgwâr", ond mae'r hen ystyr yn cynnwys yr ystyr "hirsgwar" hefyd a dyna a olygir yma. Dynodwyd y Maison Carrée yn heneb yn 1840. Heddiw mae'r deml yn amgueddfa.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol 
*  Hanes y deml

Categori:Temlau Rhufeinig
Categori:Amgueddfeydd Ffrainc
Categori:Gâl
Categori:Gard
Categori:Safleoedd archaeolegol Ffrainc
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nîmes
Castell Penarlâg

Castell Normanaidd yw **Castell Penarlâg** a godwyd ar safle ger pentref Penarlâg, Sir y Fflint gan Iarll Caer. Mae'n sefyll ar ben bryncyn lle ceir olion bryngaer o Oes yr Haearn.

Ni wyddom ddim am hanes cynnar y safle ond cofnodir castell mwnt a beili Normanaidd yno mewn cofnod Seisnig o 1205. Cipiwyd y castell a'i ddinistrio gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru yn 1265. Ailadeiladwyd y castell gan Edward I o Loegr yn 1277 fel rhan o gyfres o gestyll Seisnig yng ngogledd-ddwyrain Cymru gyda'r bwriad o ostwng y Cymry.

Fe'i cipiwyd a'i dinistrio gan Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, mewn ymosod ar Sul y Blodau (21 Mawrth 1282), gweithred a fu'n un o symbylau Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru. Mae'n debyg mai o Gastell Caergwrle, castell Cymreig a godwyd mewn ymateb i godi Castell Penarlâg, y gweithredodd Dafydd.

Cipwyd y castell gan y Cymry unwaith eto yn 1294 yn nyddiau cynnar gwrthryfel Madog ap Llywelyn.

Ailadeiladwyd y castell gan y Saeson yn y cyfnod 1297-1329 ac mae'r rhan fwyaf o'r hyn sy'n sefyll heddiw yn dyddio o'r cyfnod hwnnw, yn cynnwys y gorthwr a'r llenfur. Bu cwffio yma yn y 1640au yn ystod Rhyfeloedd Cartref Lloegr hefyd. Adeiladwyd gerddi ac atgyweirio'r castell yn y 19eg ganrif pan godwyd ffug-gastell Penarlâg. Mae'n sefyll ar dir y castell newydd ac ar agor i'r cyhoedd ar y Sul yn unig.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Penarlag
Penarlag
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Penarlâg
R. Gerallt Jones

Llenor Cymraeg oedd **Robert Gerallt Hamlet Jones**, yn ysgrifennu fel **R. Gerallt Jones** (11 Medi 1934 - 9 Ionawr 1999).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Nefyn, Gwynedd, yn fab i ficer Anglicanaidd. Astudiodd Saesneg ym Mhrifysgol Bangor, gan ysgrifennu traethawd M.A. ar waith Robert Graves. Tra'r oedd yno, lansiodd gylchgrawn *Yr Arloeswr* gyda Bedwyr Lewis Jones. Bu'n brifathro Coleg Athrawon Mandeville yn Jamaica o 1965 hyd 1967,  yna'n Warden Coleg Llanymddyfri hyd 1976, cyn dod yn Uwch-ddarlithydd yn Adran Efrydiau Allanol Prifysgol Aberystwyth hyd 1989. O 1989 hyd 1995, bu'n warden Plas Gregynog.

Enillodd y Fedal Ryddiaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, yn 1977 a 1979.

## Cyhoeddiadau
* *Ymysg y Drain* (1959), cerddi
* *Y Foel Fawr* (1960), nofel
* ''Yn Frawd i'r Eos Druan* (1961), ysgrifau llenyddol
* *Cwlwm* (1962), cerddi
* *Nadolig Gwyn* (1962), nofel
* *Gwared y Gwirion* (1966), straeon byrion
* *Jamaican Landscape* (1969), cerddi Saesneg
* *Cysgodion* (1972), cerddi
* *Ansawdd y Seiliau* (1972), ysgrifau llenyddol
* *Triptych* (1977), nofel
* *Jamaican Interlude* (1977), hunangofiant Saesneg
* *Gwyntyll y Corwynt* (1978), nofel
* *Cafflogion* (1979), nofel
* *T. H. Parry-Williams*, cyfres Writers of Wales (1980), astudiaeth lenyddol
* *Dyfal Gerddwyr y Maes* (1981), cerddi
* *Eliot*, cyfres Y Meddwl Modern (1982), astudiaeth lenyddol
* *Cerddi 1955-89* (1989)
* *Seicoleg Cardota* (1989), ysgrifau llenyddol
* *T. H. Parry-Williams*, cyfres Dawn Dweud (1999), cofiant

### Dramâu llwyfan 
* *Bwrw'r Sul* (1984)
* *Y Briodas* (1986)
* *Lewis Jones* (1987)

### Teledu 
* *Mae'r Gelyn Oddi Mewn* (1981)

### Cyhoeddiadau ar ôl marwolaeth
* *Dyddiaduron India* (2003), llyfr taith
* *O Wythnos i Wythnos'' (2010), detholiad o ysgrifau

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Yr Arloeswr ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Nefyn
That Sounds Good to Me

Cân gan Pete Waterman a Mike Stock yw "**That Sounds Good to Me**". Bydd y gân yn cynrychioli'r Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy. Enillodd Josh Dubovie y gystadleuaeth *Eurovision: Your Country Needs You 2010* felly bydd ef yn perfformio'r gân yn y rownd derfynol o Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
OPA

Cân gan Giorgos Alkeos yw "**OPA**". Bydd ef yn canu'r gân hon gyda'i *Friends* (label Alkeos yw'r *Friends Music Factory*) i gynrychioli Gwlad Groeg yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Afon Cwmnantcol

Afon yn ne Gwynedd, Cymru, yw **Afon Cwmnantcol**. Mae'n tarddu ym mryniau'r Rhinogau yn ardal Ardudwy ac yn llifo i Afon Artro ger Pentre Gwynfryn. Hyd: tua 6 milltir.

Llyn Perfeddau, rhwng Y Llethr a Rhinog Fach, yw prif darddle'r afon. Ymuna ffrwd arall ger Bwlch Drws Ardudwy ac wedyn mae'r afon yn llifo ar gwrs gorllewinol i lawr Cwm Nantcol, sy'n rhoi iddi ei henw. Tua milltir i lawr o Fwlch Drws Ardudwy mae'n llifo heibio ffermdy hen Maesygarnedd, cartref John Jones, Maesygarnedd (1597–1660), un o'r gwŷr a arwyddodd warant marwolaeth y brenin Charles I a brawd-yng-nghyfraith i Oliver Cromwell, Arglwydd Amddiffynnwr Lloegr.

Mae'n cyrraedd ei chymer ar afon Artro ger gwarchodfa natur Coed Lletywalter, chwarter milltir i'r dwyrain o Bentre Gwynfryn, ar ôl llifo dan Bont Cwmnantcol sy'n cael ei chroesi gan y lôn sy'n dringo'r cwm.

Cwmnantcol
Cwmnantcol
Categori:Llanbedr
Pont Fawr Dolgellau

bawd|Y Bont Fawr
Saif **Y Bont Fawr** ar Afon Wnion, un o lednentydd Afon Mawddach, ar gwr Dolgellau ym Meirionnydd, de Gwynedd. Cafodd y bont wreiddiol ei hadeiladu yn 1638 ond mae wedi cael ei atgyweirio a'i newid sawl gwaith ers hynny. Mae'n dwyn y briffordd A470 dros afon Wnion.

Codwyd y bont wreiddiol yn 1638 yn bont faen gyda deg bwa, ffaith a gofnodir ar garreg yn ochr ddwyreiniol y bont. Daethpwyd i'w galw "Y Bont Fawr" i wahaniaethu rhyngddi a phont lai yn is i lawr yr afon, sef 'Y Bont Fach'. Collwyd tri o'r bwau gwreiddiol ar yr ochr ogleddol pan adeiladwyd y rheilffordd yn 1868. Yn 1903 gorlifiodd afon Wnion a difrodwyd y bont yn sylweddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yr 17eg ganrif
Categori:Dolgellau
Dolgellau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Satellite (cân Lena Meyer-Landrut)

Cân a berfformir gan Lena Meyer-Landrut ac ysgrifennwyd gan Americaniad, Julie Frost a Daniad, John Gordon yw "**Satellite**". Cynrychiolodd y gân Yr Almaen yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy. Enillodd y gân *Unser Star für Oslo* (Ein Seren i Oslo) gyda'r mwyaf pleidleisiau ffôn ar 12 Mawrth 2010. Débutodd "*Satellite*" fel rhif un yn yr Almaen ac enillodd aur triphlyg. Enillodd y Gystadleuaeth Cân Eurovision gyda 246 pwyntiau.

## Fformatau a rhestri senglau
**Rhyddhad digidol**

# "Satellite"&nbsp;– 2:54

**Sengl maxi**

# "Love Me"&nbsp;– 2:59
# "Satellite"&nbsp;– 2:54
# "Bee"&nbsp;– 2:59

## Canmoliaethau
*Llais&nbsp;– Lena Meyer-Landrut
*Llais ychwanegol&nbsp;– Kayna
*Clywedol&nbsp;– Sascha "Busy" Bühren
*Cynyrchyddion&nbsp;– John Gordon, Andre "Brix" Buchmann, Ingo Politz, Bernd Wendtland
*Cerddoriaeth&nbsp;– Julie Frost,  John Gordon
*Telynegion&nbsp;–  Julie Frost
*Label record: USFO, Universal Music Group (Universal Music Deutschland)

## Siart
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2010
Categori:Senglau 2010
Mike Stock

Cyfansoddwr a chynhyrchydd recordiau o Loegr ydy **Michael Stock** (ganed 3 Rhagfyr 1951, Margate, Swydd Gaint, Lloegr). Mae'n fwyaf adnabyddus fel aelod o'r triawd cyfansoddi a chynhyrchu recordiau Stock Aitken Waterman. Mae wedi ysgrifennu a/neu gynhyrchu nifer o ganeuon ar y cyd, gan gynnwys 16 cân a aeth i rif 1 siart senglau'r DU, a gyda nifer yn fwy yn cyrraedd y 40 uchaf.

Yn Ebrill 2003, lansiodd Stock label recordio newydd o'r enw *Better the Devil Records*.

Ysgrifennodd Stock lyfr o'r enw *The Hit Factory: The Stock Aitken Waterman Story* (ISBN 1-84330-729-4), a gyhoeddwyd ym Medi 2004.

Ail-ffurfiodd ei bartneriaeth gyda SAW yn 2007 ac mae'n parhau i fod yn weithgar fel cyfansoddwr a chynhyrchydd recordiau, gan lansio mentrau a phrosiectau newydd. Yn 2010, cyd-weithiodd â Pete Waterman wrth ysgrifennu cân y DU ar gyfer Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010 o'r enw That Sounds Good To Me, a berfformiwyd gan Josh Dubovie.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o Loegr
Categori:Pobl o Margate
Josh Dubovie

Canwr Saesneg ydy **Josh James Dubovie** (; ganwyd 27 Tachwedd 1990). Ef oedd yn cynrychioli'r Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010, ac a gynhaliwyd yn Oslo, Norwy ym Mai y flwyddyn honno. Perfformiodd *"That Sounds Good to Me"* a ysgrifennwyd gan y cyfansoddwyr a'r cynhyrchwyr Mike Stock a Pete Waterman.

Daw Dubovie o Basildon. Mynychodd The Billericay School ac astudiodd Lefel A yn Nhechnoleg Cerddoriaeth, Drama a Llenyddiaeth Saesneg.

## Dolenni allanol
*Myspace swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1990
Cynghrair Super

Super League yn gystadleuaeth rygbi'r gynghrair proffesiynol ar gyfer timau o Ewrop. Ar hyn o bryd mae timau yn cystadlu o Loegr, Ffrainc a Cymru.

## Timau 
*Bradford Bulls
*Castleford Tigers
*Catalans Dragons
*Croesgadwyr Rygbi'r Gynghrair
*Harlequins Rugy League
*Huddersfield Giants
*Hull FC
*Hull Kingston Rovers
*Leeds Rhinos
*Salford City Reds
*St Helens RLFC
*Wakefield Trinity Wildcats
*Warrington Wolves
*Wigan Warriors

Categori:Rygbi'r gynghrair
Seren Gomer

bawd|Rhifyn cyntaf o Seren Gomer 1 Ionawr, 1814
Mae ***Seren Gomer*** yn gylchlythyr misol sy'n cael ei gyhoeddi gan Gapel Gomer, Abertawe.

*Seren Gomer* oedd y papur newydd wythnosol cyntaf i'w gyhoeddi yn yr iaith Gymraeg. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ar 1 Ionawr 1814 yn Abertawe.

Cyhoeddwr *Seren Gomer* oedd Joseph Harris (Gomer), oedd yn weinidog gyda'r Bedyddwyr yn Abertawe. Roedd yn cynnwys newyddion o Gymru a thramor, ac eitemau llenyddol. Daeth y rhediad gyntaf i ben ar ôl 85 rhifyn, yn rhannol oherwydd y dreth uchel ar newyddiaduron a diffyg incwm o hysbysebion.

Pan fu farw Joseph Harris yn 52 oed ym 1825, gwerthwyd y papur i gyhoeddwr yng Nghaerfyrddin a daeth yn gylchgrawn chwarterol i'r Bedyddwyr. Parhaodd y cylchgrawn ar y ffurf hwn tan 1983.

Ail-gychwynwyd cyhoeddi *Seren Gomer* ar ffurf cylchlythyr digidol misol gan Gapel Gomer ar 12 Chwefror 2018.

## Darllen ar-lein
Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido ac ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1814
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Papurau newydd Cymru
Llantrisant, Ynys Môn

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llantrisant (gwahaniaethu).''

Pentrefan yng nghymuned Tref Alaw, Ynys Môn, Cymru, yw **Llantrisant** (). Fe'i lleolir ar gyffordd wledig tua hanner ffordd rhwng Llanfaethlu i'r gorllewin a Llannerch-y-medd i'r dwyrain yng ngogledd-orllewin yr ynys, tua 8 milltir i'r dwyrain o Gaergybi. Mae'n blwyf eglwysig yn ogystal. Mae  138.4 milltir (222.7&nbsp;km) o Gaerdydd a 221.4 milltir (356.3&nbsp;km) o Lundain.

## Hanes a hynafiaethau
Cyfeiria'r enw at y ffaith fod eglwys y plwyf yn gysegredig i *dri sant*, sef Afan, Ieuan a Sannan. Yn yr Oesoedd Canol roedd y llan yn rhan o gwmwd Llifon, cantref Aberffraw.

## Cadwraeth
Ar gwr gogleddol y pentref ceir Cors-y-bol, ardal o wlybtir a groesir gan ffrwd sy'n llifo i gronfa Llyn Alaw. Tua milltir i'r de ceir Llyn Llywenan.

## Cynrychiolaeth wleidyddol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Tref Alaw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Siren (cân Malcolm Lincoln)

Cân a berfformir gan Malcolm Lincoln yw "**Siren**". Cynrychiolodd y gân Estonia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Asameg

350px|ewin_bawd
Iaith Assam a rhannau cyfagos o ogledd-ddwyrain India yw'r **Asameg**. Mae'n perthyn i gangen ddwyreiniol yr ieithoedd Indo-Ariaidd. Ceir tua 13,079,000 o siaradwyr Asameg. Yn ogystal ag Assam, ceir siaradwyr Asameg yn rhan dde-ddwyreinol Bhwtan ac yn Arunachal Pradesh.


Categori:Ieithoedd Indo-Ariaidd Dwyreiniol
Categori:Assam
Categori:Arunachal Pradesh
Categori:Ieithoedd Bhwtan
Categori:Ieithoedd India
Ynyscynhaearn

Plwyf eglwysig yn Eifionydd, Gwynedd yw **Ynyscynhaearn**. Mae'n gorwedd i'r gogledd-ddwyrain o dref Cricieth hanner ffordd rhwng y dref honno a Porthmadog ac yn cynnwys Pentrefelin. Mae'r plwyf yn rhan o Esgobaeth Bangor.

Yn y plwyf, mae Eglwys Sant Cynhaiarn; Brawd Sant Aelhaearn, a gysylltir â Llanaelhaearn, oedd Cynhaearn. Ni wyddys fawr arall amdano. Roedd ei frodyr eraill yn cynnwys Marchell.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganed y telynor enwog Dafydd y Garreg Wen (David Owen: 1711/1712-1741) ar dyddyn Y Garreg Wen yn Ynyscynhaearn. Yma hefyd y ganed yr hynafiaethydd a bardd Ellis Owen, Cefnymeysydd (1789-1868) yn fferm Cefn-y-meysydd Isaf, ym mhlwyf Ynyscynhaearn.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Robert Armstrong-Jones, meddyg ac arbenigwr ar anhwylderau'r ymennydd

Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Dolbenmaen
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Alun Llywelyn-Williams

Llenor a beirniad llenyddol o Gymru oedd **Alun Llywelyn-Williams** (27 Awst 1913 - 9 Mai 1988).

Ganed ef yng Nghaerdydd yn fab i feddyg, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd, gan raddio mewn Cymraeg a hanes. Ymunodd â staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1936. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu'n swyddog gyda'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, a chlwyfwyd ef yn ddifrifil mewn brwydr yn yr Ardennes.

Yn 1948, daeth yn Gyfarwyddwr Efrydiau Allanol yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor.

## Cyhoeddiadau
### Barddoniaeth
* *Cerddi 1934-42* (1944)
* *Pont y Caniedydd* (1956)
* *Golau yn y Gwyll* (1979; Trosolwg gyrfa yn cynnwys mwyafrif y ddwy gyfrol uchod gyda cherddi diweddarach)

### Beirniadaeth
* *Crwydro Arfon* (1959)
* *Crwydro Brycheiniog*
* ''Y Nos, Y Niwl a'r Ynys* (1960)
* *Y Llenor a'i Gymdeithas* (1963)
* *Nes na'r Hanesydd?* (1968)
* *Gwanwyn yn y Ddinas* (1975)

## Astudiaethau
* Gwyn Thomas, *Llên y Llenor: Alun Llywelyn-Williams'' (Gwasg Pantycelyn, 1988)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Ysgolheigion o Gymru
The Sopranos

Rhaglen deledu ddrama a grewyd a chynhyrchwyd gan David Chase yw ***The Sopranos***. Darlledwyd y bennod gyntaf ar 10 Ionawr 1999 a'r olaf ar 10 Mehefin 2007 gan y rhwydwaith cebl HBO yn yr Unol Daleithiau, gyda 86 o benodau mewn chwe chyfres y rhaglen.

James Gandolfini oedd yn actio rhan y cymeriad Tony Soprano.

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1999
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu HBO
John Rawls

Athronydd rhyddfrydol o'r Unol Daleithiau oedd **John Bordley Rawls** (21 Chwefror 1921 – 24 Tachwedd 2002).

Ei brif waith yw *A Theory of Justice* (1971).

Yn y llyfr hwn, mae Rawls yn dadlau mai cymdeithas gyfiawn yw un y byddai pobl yn ei dewis pe na byddent yn gwybod pa safle y byddent yn ei feddiannu ynddi. Felly mae'n dychmygu pobl yn sefyll y tu ôl i'r hyn y mae'n ei alw'n "gorchudd anwybodaeth" tra byddant yn penderfynu sut y dylai cymdeithas fod.

Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Categori:Rhyddfrydwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Mair Davies (cenhades)

Cenhades o Gymru oedd **Mair Davies** (1935 – 20 Awst 2009) a dreuliodd rhan helaeth o'i bywyd yn gweithio yn Nhrelew, Patagonia, yr Ariannin. Cawsai ei hadnabod weithiau fel **Miss Mair**. Yn 2010, cyhoeddwyd y llyfr "Hyd Eithaf y Ddaear" sy'n sôn am ei hatgofion a theyrngedau a wnaed iddi ar ôl ei marwolaeth.

Cafodd ei geni ar fferm Bercoed Ganol ym Mhentre Cwrt, ger Llandysul yn un o wyth o blant. Ar y 23 Tachwedd, 1963, pan yn 28 oed, aeth i Batagonia fel cenhades gyda'r Methodistiaid. Aeth i Bariloche yn yr Andes i ddysgu Sbaeneg er mwyn medru cyfathrebu â'r trigolion lleol y byddai'n gweithio â hwy. Pan ddaeth ei chytundeb i ben, arhosodd Mair Davies yn y Wladfa er mwyn cynorthwyo gyda'r capeli Cymraeg. Davies oedd yr unig gweinidog a oedd yn pregethu trwy gyfrwng y Gymraeg, ar wahân i ambell bregethwr a oedd yn ymweld â'r Wladfa.

Agorodd siop lyfrau Cristnogol yn Nhrelew ym 1974 ac ail siop yn Comodoro. Yn hwyrach, caeodd y siop honno gan agor siop arall ym Mhorth Madryn a oedd dipyn yn agosach yn ddaearyddol.

Bu farw ar 20 Awst, 2009 yn Nhrelew ac fe'i claddwyd ym mynwent y Gaiman.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cenhadon o Gymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Brwydr Stryd Watling

[dde|bawd|*Boadicea Haranguing the Britons* llun olew gan [John Opie]]

Brwydr fawr tua'r flwyddyn 61 OC oedd **Brwydr Stryd Watling**, rhwng yr Iceni a'r nawfed lleng Rhufeinig, sef Legio IX Hispana. Ymladdodd y llwyth Celtaidd o dan eu harweinydd Buddug ac fe lwyddasant i gipio Verulamium (St Albans), y brifddinas Rufeinig ar y pryd Camelodunum (Colchester), ynghyd â phorthladd Londinium (Llundain).

Brysiodd y rhaglaw Suetonius Paulinus a'i fyddin yn ôl o Fôn gyda byddin o tua deng mil o wŷr: Legio XIV Gemina, rhan o Legio XX Valeria Victrix a rhai milwyr cynorthwyol. Cyfarfu â Buddug a'i llu ger High Cross ar Stryd Watling a bu brwydr enfawr. Ymladdodd yr Iceni yn ffyrnig ond, er bod ganndynt fantais sylweddol o ran nifer, roedd y llengfilwyr Rhufeinig yn rhy ddisgybliedig iddynt. Ffoes Buddug a gweddillion ei byddin adref. Ymddengys ei bod wedi lladd ei hun yno yn hytrach na dioddef y gwarth o weld ei llwyth a'i theyrnas yn cael eu hanreithio.

Stryd Watling
Categori:61
Stryd Watling

Hen ffordd Frythonig drwy dde Ynys Prydain (Cymru a Lloegr) ydy **Stryd Watling** a ddatblygwyd yn ddiweddarach gan y Rhufeiniaid, yn bennaf drwy Verulamium (St Albans) a Chaergaint. Mae'n debyg y daw'r enw Watling o'r enw Hen Saesneg, *Wæcelinga Stræt*, sy'n dal i gael ei ddefnyddio am y ffordd (yr A2 heddiw) rhwng Dover a Llundain.

bawd|canol|500px|Stryd Watling wedi'i gosod ar fap Prydain Ryfeinig

Categori:Ffyrdd Rhufeinig Prydain
Categori:Ffyrdd Rhufeinig Cymru
Categori:Ffyrdd Rhufeinig Lloegr
Categori:Oes yr Haearn ym Mhrydain
This Is My Life (cân Anna Bergendahl)

Cân a ysgrifennwyd gan Bobby Ljunggren (cerddoriaeth) a Kristian Lagerström (telynegion) a pherfformir gan Anna Bergendahl yw "**This Is My Life**". Enillodd y gân *Melodifestivalen 2010* ar 13 Mawrth felly cynrychiolodd Bergandahl Sweden gyda'r gân hon yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 yn Oslo, Norwy.

"*This Is My Life*" oedd sengl rhif un cyntaf Bergendahl. Aeth i rif un yn Sweden ar 5 Mawrth 2010 ac arhosodd ar frig y siart am bedair wythnos yn ddilynol.

"*This Is My Life*" oedd y faled gyntaf i ennill Melodifestivalen ers enillodd Kärleken är yn 1998. Hefyd, y gân hon oedd 50fed ymgais Sweden i ennill Cystadleuaeth Cân Eurovision. Daeth Bergendahl yn 11eg gyda 62 pwynt (roedd hi'n bum pwynt y tu ôl y 10fed lleoliad) yn yr ail rownd cyn-derfynol ar 27 Mai 2010 yn Oslo. Ni symudodd hi'n ymlaen i'r rownd derfynol, yr artist cyntaf o Sweden i wneud hyn ers pan gyflwynwyd y rownd(iau) cyn-derfynol yn 2004.

## Siart
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Gwefan swyddogol 

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Ovo je Balkan

Cân gan cyfansoddwr Serbiad enwog, Goran Bregović, yw "**Ovo je Balkan**" (Serbeg: *Ово je Балкaн*; Cymraeg: ''Dyma'r Balcannau''). Bydd Milan Stanković yn perfformio'r gân dros Serbia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010.

Categori:Caneuon Eurovision 2010
Anna Bergendahl

Cantores o Sweden yw **Anna Bergendahl** (ganes 11 Rhagfyr 1991 yn Stockholm). Cafodd hi ei magu yn Nyköping a Katrineholm. Cyfranogodd hi yn y cystadleuaethau *Super Troopers* (ar siannel cerddoriaeth Sweden TV4 yn 2004) ac yn *Idol (Sweden) 2008*. Cynrychiolodd Bergendahl ei mamwlad yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010. Rhyddhawyd ei halbwm debut, *Yours Sincerely*, ar 14 Ebrill 2010.

## Eurovision 
Enillodd Bergendahl *Melodifestivalen 2010* ar 13 Mawrth gyda'i chân rhif un *"This Is My Life"*. Cafodd hi 214 pwynt. Yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010, methodd hi i symud ymlaen i'r rownd derfynol, yr artist cyntaf o Sweden i wneud hyn ers pan gyflwynwyd y rownd(iau) gyn-derfynol yn 2004. Daeth hi'n 11eg yn yr ail rownd gyn-derfynol.

## Ar ôl Eurovision 
Rhyddhaodd Bergendahl ei halbwm debut, *Yours Sincerely*, ar 21 Ebrill 2010 yn ogystal â'i sengl newydd, "*The Army*", ar 31 Awst 2010. Er mwyn i hybu ei halbwm, death hi ar daith o gwmpas Sweden a pherfformiodd hi ar y sioe *Allsång på Skansen* (Cymraeg: *Canwch ar hyd yn Skansen*).

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
**Yours Sincerely* (14 Ebrill 2010)

### Senglau 
;Rhyddhadau Idol 2008
*2008: "*Release Me*" (yn fyw) (lleoliad siart #58)
*2008: "*Save Up All Your Tears*" (lleoliad siart #57)
*2008: "*Bleeding Love*" (lleoliad siart #60)
*2008: "*Over The Rainbow*" (lleoliad siart #53)
;Senglau unigol
*2010: "*This Is My Life*" (#1 yn Sweden)
*2010: "*The Army*"

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Gwefan swyddogol 

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Sweden
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Annaig Renault

Awdures ac academydd Llydaweg yw **Annaig Renault**, a anwyd yn Neuilly-sur-Seine (Hauts-de-Seine) ger Paris ym 1946. Bu'n byw ym Mharis tan 1967 cyn symud i Lydaw a pherfformio gyda'r grwp Telennoù Bleimor. Aeth ymlaen i redeg canolfan ddiwylliannol yn La Briantais, ger Sant-Maloù, ac i fod yn gyfrifol am Skol-Uhel ar Vro, corff diwylliannol mawr yn Llydaw.  Mae hi wedi cyfrannu nifer o erthyglau i'r cylchgrawn llenyddol Llydaweg Skrid  ac eraill. Hi oedd y wraig gyntaf i ysgrifennu nofel lawn yn y Llydaweg. Cwblhaodd ei PhD dan y llenor Yann-Bêr Pirioù ar destun *Gwaith Maodez Glanndour*.

## Gwaith
**Dremm ar vamm*, Keit Vimp Bev, Priz ar Yaouankiz 2006
**Ar Rannoù*, yn : Al Liamm, n° 260-261, 1990. Stori fer
**Planedennoù*. yn : Skrid, 1989. Straeon byrion
*''Dec'h a oa re bell dija*. Mouladurioù Hor Yezh, 1995. Nofel
**Barzhonegoù* (Barddoniaeth), Mouladurioù Hor Yezh, 1985.
*V. S. Naipaul, beirniadaeth ar y llenor Saesneg, yn : Al Liamm, n° 239, 1986
**Carnet de voyage = Karnedig beaj''. - Emb. Coop Breizh. 2004

## Cyfieithiadau i'r Gymraeg
* Alltud - (stori fer)  gan Annaig Renault, cyfieithwyd gan Rhisiart Hincks,    Taliesin cyf 86, t78 -104., Academi Gymreig Haf 1994.
* Lila - (stori fer)  gan Annaig Renault, cyfieithwyd gan Rhisiart Hincks,    Taliesin cyf 91, t29 -38., Academi Gymreig Hydref 1995.
* Blaenau Ffestiniog 1993–1997  gan Annaig Renault, rhan o *Dyddiadur Taith- Karnedig beaj*, a droswyd gan Rhisiart Hincks, *Taliesin* 124 (Gwanwyn 2005)

## Cyfeiriadau
Cyfweliad teledu 9m yn Ffrangeg efo Annaig yn adrodd*Ar Men Du* gan Per-Jakez Helias a chanu *An Hini a Garan* https://www.youtube.com/watch?time_continue=167&v=TGb9OovxPHQ

Obituary saesneg ac erthyglau eraill  https://abp.bzh/death-of-annaig-renault-a-writer-in-breton-language-24516

Categori:Beirniaid llenyddol o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion straeon byrion Llydaweg o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Nofelwyr Llydaweg o Ffrainc
Norn

Iaith a siaredid yn Shetland ac Ynysoedd Erch tan y cyfnod modern yw'r **Norn**.  Mae hi'n perthyn yn agos i'r Norwyeg a Ffaröeg.  Erbyn heddiw tafodiaith Albanaidd yw'r *Shetlandeg* a siaredir ar yr ynysoedd (er bod dylanwad y Norn yn gryf arni).

Cyflwynwyd yr iaith yn y 9g ar draul yr iaith Picteg. Bu farw siaradwr olaf yr iaith tua 1850.  Yn 1894 ymwelodd Jacob Jacobsen ieithydd o Ynysoedd Ffaro ag ynysoedd Shetland ac Erch, ond enwedig Shetland, er mwyn cofnodi'r iaith Norn fyddai'n debyg i'w Ffaröeg ef. Cofnododd oddeutu 10,000 o eiriau gan hen drigolion yr ynysoedd. Yn 1928 cyhoeddodd ei ymchwil yn y llyfr yn Daneg,*Etymologisk ordbog over det norrøne sprog på Shetland* (a gyfieithwyd yn ddiweddarach i'r Saesneg). Yn 1929 cofnododd Albanwr, Hugh Marwick, oddeutu 3,000 o eiriau o dafodiaeth Ynysoedd Erth o'r iaith.

## Nynorn
Mae mudiad i adfywio'r iaith gan ei alw'n *Nynorn*. Ceir trafodaeth ar seineg ac orgraff yr iaith a faint dylid echdynnu o'r dylanwad yr iaith Sgoteg a dreiddiodd i'r iaith dros genedlaethau.

## Enghraifft
Dyma ''Weddi'r Arglwydd'' yn Norn.

:Fy vor or er i Chimeri.
:Halaght vara nam dit.
:La Konungdum din cumma.
:La vill din vera guerde
:i vrildin sin da er i chimeri.
:Gav vus dagh u dagloght brau.
:Forgive sindorwara sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus.
:Lia wus ikè o vera tempa, but delivra wus fro adlu idlu.
:For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen

## Dolenni allanol
* Fideo ar yr iaith

Categori:Ieithoedd yr Alban
Categori:Ieithoedd Germanaidd Gogleddol
Categori:Llychlyn
Categori:Shetland
Categori:Ynysoedd Erch
Miroslav Kostadinov

Canwr o Fwlgaria yw **Miroslav Kostadinov** (Bwlgareg: *Мирослав Костадинов*, yn canu fel **Miro**). Fe'i ganwyd yn Dobrich, Bwlgaria, ar 10 Mawrth 1976. Cynrychiolodd Fwlgaria yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 gyda'i gân *"Angel si ti"* (Bwlgareg: *Ангел си ти*; Cymraeg: *Angel wyt ti*). Daeth yn 15fed yn yr ail rownd gyn-derfynol gyda 19 o bwyntiau, ac felly ni chyrhaeddodd y rownd olaf.

Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Cantorion o Fwlgaria
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Anna Frater

Bardd yn yr iaith Aeleg yw **Anna Frater**. Erbyn heddiw mae hi'n ddarlithwraig ym Mhrifysgol yr Ucheldiroedd yn yr Alban.

Ganwyd hi yn Stornoway, Ynys Lewis (Ynysoedd Heledd) ym 1967. Gaeleg yw ei phrif iaith ac iaith ei barddoniaeth. Mae hi wedi cyhoeddi yn y cylchgrawn *Gairm* ers 1986.  Graddiod mewn Ffrangeg a Cheltaidd ym 1990.  Cwblhaodd PhD ym Mhrifysgol Glasgow yn 1995 ar farddoniaeth Aeleg gan ferched hyd at 1750.

Cyhoeddwyd gasgliad o'i gwaith, *Fon t-Slige* ('Dan y Gragen') gan Gairm yn 1995.

Prif themau gwaith Anna Frater yw cariad, iaith a gwleidyddiaeth. Ceir un cyfieithiad yn y Gymraeg;

* ''Ein Hiaith a'n Brethyn* cerdd *Ar Cànan 's ar Clò* gan Anna Frater. Cyfieithiad gan Cennard Davies. *Taliesin'', cyf 128, Haf 2006.

## Dolenni allanol
*  Bywgraffiad 

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Gaeleg o'r Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Troellwr bach

Aderyn sy'n aelod o deulu'r Locustellidae yw'r **Troellwr bach**, hefyd **Telor y gwair**  (*Locustella naevia*). Mae'n aderyn mudol, yn nythu yn Ewrop a rhannau tymherol Asia, ac yn gaeafu ymhellach i'r de o ogledd-orllewin Affrica hyd India.

Ei gynefin fel arfer yw llecyn lle ceir tyfiant trwchus ond cymharol fyr. Mae tua 12.5 - 13.5&nbsp;cm o hyd, ac yn aderyn brown gyda rhesi ar hyd ei gefn. Gall fod yn anodd iawn i'w weld. Mae ei gân yn swnio'n debyg i dröell.

Gall fod yn aderyn gweddol gyffredin mewn cynefinoedd addas yng Nghymru.

Categori:Teloriaid
Feminnem

Band merched o Fosnia a Hertsegofina oedd **Feminnem**. Cynrychiolodd y band Fosnia a Hertsegofina yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2005 (gyda'r aelodau gwreiddiol: Ivana Marić, Neda Parmać and Pamela Ramljak) ac yna yng  Nghroatia yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2010 (Nika Antolos, Parmać a Ramljak) gyda'r gân *"Lako je sve"* (*Hawdd yw popeth*).

Ar 21 Chwefror 2012 penderfynodd Pamela, Neda a Nika ddechrau gyrfaoedd unigol gan adael Feminnem a daeth y grŵp i ben i bob pwrpas.

## Aelodau
*Neda Parmać - (ganed 1985 yn Split, Croatia)
*Nika Antolos - (ganed 1989 yn Rijeka, Croatia)
*Pamela Ramljak - (ganed 1979 yn Čapljina, Bosnia a Hertsegofina)

## Disgyddiaeth
*   Feminnem Show (2005)
*   Lako je sve (2010)
*   Easy to See (2010)

## Cyfeiriadau
Categori:Artistiaid Eurovision
Categori:Bandiau o Fosnia
Categori:Ymgeiswyr Cystadleuaeth Cân Eurovision 2010
Glan-y-wern

:*Erthygl am y pentref yng Ngwynedd yw hon. Am y pentref yng Ngheredigion gweler Glan-y-wern.*

Pentref bychan yn ne Gwynedd yw **Glan-y-wern** (). Mae'n gorwedd yn ardal Ardudwy ar bwys y briffordd A496 tua hanner ffordd rhwng Harlech i'r de a Maentwrog i'r gogledd.

Y pentrefi agosaf yw Talsarnau, llai na filltir i'r gorllewin, a Llanfihangel-y-traethau ('Ynys'), filltir i'r gogledd ar yr A496. Gwasaneithir Glan-y-wern a Llanfihangel gan orsaf reilffordd Tŷ Gwyn ar lein Rheilffordd Arfordir Cymru chwarter milltir i'r de-orllewin o'r pentref. Mae lôn hynafol yn dringo o Lan-y-wern trwy Lyn Cywarch ac Eisingrug i Gwm Eisingrug lle mae llwybr yn arwain heibio i'r llynnoedd wrth droed Moel Ysgyfarnogod a trosodd i gyfeiriad Trawsfynydd.

Mae Pont Glan-y-wern yn dwyn yr A496 dros afon Eisingrug yn y pentref. I'r de-orllewin o'r pentref ceir gwastadedd eang Morfa Harlech, sy'n Warchodfa Natur Cenedlaethol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Talsarnau
Afon Eisingrug

Afon yn ne Gwynedd, Cymru, yw **Afon Eisingrug**. Mae'n llifo trwy ran o ogledd-orllewin bro Ardudwy. Ei hyd yw tua 4.5 milltir.

Llyn Caerwych, mewn pant eang ar lethrau gorllewinol Bryn Cader Faner yw tarddle'r afon. O'r llyn mae'r afon yn llifo i'r de am hanner milltir cyn troi i lifo ar gwrs gorllewinol i lawr heibio i bentref bychan Eisingrug ac wedyn yn syrth trwy Lyn Cywarch i bentref Glan-y-wern. Mae pont yn dwyn y ffordd A496 drosti ger Glan-y-wern ac un arall fymryn yn is i lawr yn dwyn Rheilffordd Arfordir Cymru.

Mae rhan olaf ei chwrs yn weddol syth dros ymyl ogleddol Morfa Harlech. Mae'n cyrraedd ei haber ger Llanfihangel-y-traethau lle mae ffrwd fechan o Forfa Harlech yn ymuno â hi i lifo i'r Traeth Bychan. Pan fo'r llanw'n isel gwelir ei gwely ar y traeth am hanner milltir arall hyd at Afon Dwyryd.

Eisingrug
Eisingrug
Categori:Talsarnau
St Mabyn

Pentref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **St Mabyn** (Cernyweg: y pentref = *S. Mabon*; y plwyf sifil = *Pluwvabon*).
Fe'i lleolir rhwng Wadebridge a Gwaun Bodmin. Yn 2001 roedd 560 o drigolion wedi'u cofrestru yno.

Enwyd y pentref ar ôl y duw Celtaidd Mabyn neu Mabena neu o bosib Mabon. Dywedir fod Mebyn yn un o 24 o blant Brycheiniog. Cafodd Mabyn ei rhestru gan yr Eglwys yn Lloegr fel santes yn 1234.

Dyma'r unig bentref yn y pwlyf a cheir nifer o dai urddasol (16 1c 17g) gerllaw, gan gynnwys: Tregarden, Tredethy, Helligan a Colquite.

Mae'r eglwys ei hun, sydd o'r un enw a'r pentref wedi ei restru yn Gradd 1 ac wedi ei godi yn y 15g.

## Santes
Ymddengys yr enw am y tro cyntaf yn Bywyd Saint Nectan a sgwennwyd yn y 12g yn Tintagel, Dyfnaint. Credir fod Nectan hefyd yn fab i Frycheiniog. Merch ydy hi ers canrifoedd ond cred y rhan fwyaf o ysgolheigion megis Sabine Baring-Gould mai dyn ydoedd ac i'r stori wrieddiol am Fabon (brawd Sant Teilo) newid gan fynd yn anghof a'r Sant droi yn Santes.

## Gweler hefyd
*Mabon, Mabon fab Modron
*Maponos, y ffurf Lladin
*Cymeriadau chwedlonol Cymreig
*Llanfabon, pentref ger Merthyr Tudful
*Rhiwabon, ger Wrecsam
*Lochmaben, yr Alban

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Newyddion o wefan y pentref
* Gwefan answyddogol 
* Ysgol Gynradd St Mabyn 

Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Telor Cetti

bawd|*Cettia cetti *

Aderyn sy'n aelod o deulu'r Cettiidae yw **Telor Cetti** (*Cettia cetti*). Mae'n nythu yn Ewrop, gogledd-orllewin Affrica a rhannau o dde Asia cyn belled ag Affganistan. Nid yw'n aderyn mudol fel rheol, er bod yr adar yn y dwyrain yn symud tua'r de yn y gaeaf.

Ceir Telor Cetti o amgylch gwlyptiroedd lle ceir llawer o dyfiant. Mae tua 13 – 14&nbsp;cm o hyd, ac yn aderyn browngoch gyda llinell wen uwchben y llygad. Mae'r ddau ryw yr un fath. Ei brif fwyd yw pryfed.

Enwyd yr aderyn ar ôl y naturiaethwr Eidaleg Francesco Cetti. Dim ond yn gymharol ddiweddar y dechreuodd Telor Cetti nythu yng Nghymru.

Telor Cetti]]

Cetti