open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llenyddiaeth Saesneg Nigeria

Er mai ail iaith ydy'r Saesneg i drwch y boblogaeth, yr honno yw prif iaith lenyddol Nigeria. Cyflwynwyd y Saesneg i'r wlad yng nghyfnod yr Ymerodraeth Brydeinig, ac yn sgil annibyniaeth ym 1960 penderfynodd y llywodraeth newydd i gadw'r Saesneg yn iaith swyddogol mewn ymgais i uno amryw grwpiau ethnig y wlad drwy beidio â dyrchafu'r un iaith frodorol yn bwysicach nag unrhyw un arall. Câi'r Saesneg ei hystyried yn iaith ddiwylliedig, yn aml ar draul ieithoedd eraill y wlad, a throdd y mwyafrif o lenorion Nigeriaidd at ysgrifennu yn Saesneg yn hytrach na'u mamieithoedd. Daw'r nifer fwyaf o lenorion Saesneg Gorllewin Affrica o Nigeria.

Rhennir hanes llenyddol modern Saesneg y wlad yn aml yn bedair cenhedlaeth. Ymgododd y genhedlaeth gyntaf yn y 1950au, wrth i'r haul ddechrau machlud ar yr Ymerodraeth Brydeinig. Ar y cyd â thwf cenedlaetholdeb a'r frwydr wrth-drefedigaethol, datblygodd corff brodorol o ysgrifennu—er yn iaith y coloneiddiwr—gyda phwyslais ar hunaniaeth, diwylliant Affricanaidd, a phrofiad y bobl dduon. Hon oedd oes dwy o brif lenorion Nigeria, y nofelydd Chinua Achebe a'r dramodydd Wole Soyinka, a ddaeth yn enwog ar draws y byd am eu gwaith. Soyinka oedd yr Affricanwr croenddu cyntaf i ennill Gwobr Lenyddol Nobel, a hynny ym 1986. Ymatebai'r genhedlaeth hon hefyd i'r tensiynau ethnig a ffrwydrodd yn y weriniaeth newydd-anedig, y rhyfel cartref a'r gwrthdaro ethnig yn Biaffra. Cychwynnodd yr ail genhedlaeth ysgrifennu yn nechrau'r 1970au, a chyrhaeddai ei hanterth yn y 1980au. Trodd y to hwn ei sylw'n fwyfwy at drais a llygredigaeth wleidyddol, gan fynegi pryder ynghylch cwymp yr hen foesau a beirniadu'r elitau milwrol a llywodraethol. Cafodd nifer o'r ail genhedlaeth eu targedu gan sensoriaeth a gormes y wladwriaeth, a dirywiodd gwariant ar y celfyddydau. Fodd bynnag, cafodd adfywiad llenyddol ei yrru gan y drydedd genhedlaeth yn y 1990au, yn eu plith Ben Okri a enillodd Wobr Booker ym 1991. Ceisiodd Okri a'i gyfoedion dorri â chonfensiynau'r genhedlaeth gyntaf ac arloesi themâu a thechnegau newydd yn llên Nigeria. Erbyn y 2020au, cydnabuwyd pedwaredd genhedlaeth o lenorion Nigeriaidd, eu gwaith yn ymwneud â hanes cyn-drefedigaethol a diwylliannau cynhenid Nigeria yn ogystal â'r byd modern a phynciau cyfoes.

## Y cyfnod trefedigaethol 
Un o'r awduron nodedig cynharaf o Nigeria oedd Amos Tutuola (1920–97). Ysgrifennodd ei nofel gyntaf, *The Palm-Wine Drinkard*, ymhen deuddydd ym 1946, a fe'i cyhoeddwyd yn Llundain ym 1952 ar gynnig T. S. Eliot. Derbyniodd glod oddi ar Dylan Thomas.

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau Saesneg yn Nigeria
Saesneg
Nigeria
Nigeria
Iestyn Hughes

Ffotograffydd ac archifydd o Gymro yw **Iestyn Hughes** (ganwyd 18 Tachwedd 1955).

## Bywgraffiad
Ganwyd Richard Iestyn Hughes ym Mangor ac fe'i magwyd ger Biwmares ar Ynys Môn. Aeth i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Bu'n gweithio yn y Llyfrgell Genedlaethol, Aberystwyth am 35 mlynedd. Cychwynodd ei yrfa yn yr Adran Llyfrau gyda’r casgliadau Celtaidd. Ei swydd oedd cychwyn ar 'awtomeiddio' gwaith y sefydliad gyda thechnoleg gyfrifiadurol. Symudodd wedyn i'r hen Adran Darluniau a Mapiau yn gweithio gyda ffotograffau a deunydd clyweledol, yn ogystal â swydd weinyddol yn datblygu dull newydd o gynllunio corfforaethol a strategol. Yn ei ddegawd olaf bu'n gyfrifol am sefydlu a rhedeg Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru, a gychwynnodd yn 2001. Cafodd y cyfle i ymddeol yn gynnar a gadawodd y Llyfrgell yn Mawrth 2011.

Un o'i brif ddiddordebau yw ffotograffiaeth. Yn ystod ei yrfa ysgrifennodd raglen gyfrifiadurol i ganiatáu catalogio casgliad ffotograffau enfawr Geoff Charles. Wedi ymddeol cafodd gynigion gan weisg lleol ac arweiniodd hyn at waith fel ymchwilydd a ffotograffydd hunangyflogedig. Mae ei waith wedi ymddangos mewn nifer o gylchgronau a llyfrau Cymraeg. Mae llawer o'i luniau wedi eu trwyddedu i lyfrgell luniau a thrwy hynny wedi ymddangos mewn nifer o gyhoeddiadau a phapurau newydd. Mae wedi cyhoeddi dau lyfr ei hun sy'n gasgliadau o luniau - *Ceredigion - Wrth fy Nhraed* a *Tywydd Mawr - Mewn Lluniau*.

Yn 2014, enillodd Llun y Flwyddyn yng Ngŵyl Golwg, am ei lun o 'Gantre’r Gwaelod', y goedwig hynafol sy'n ymddangos o’r môr rhwng Borth ac Ynyslas.

## Beirniad cenedlaethol 
Mae Richard Iestyn Hughes wedi beirniadu nifer o gystadlaethau Wicimedia, ar lefel Cymru, dros y blynyddoedd gan gynnwys Wici Henebion a Wici'r Holl Ddaear.

## Bywyd personol
Mae'n byw yn Bow Street, yn briod â'r golygydd, Marian Beech, ac mae ganddynt ddau o blant, Seiriol sy'n gweithio ym maes teledu, a Sara Huws, archifydd ac awdur.

## Llyfryddiaeth
* *D. C. Harries - Casgliad o Ffotograffau* (golygydd, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1996, ISBN 9780907158974)
* *Wales of One Hundred Years Ago* (gyda Paul O'Leary, Sutton Publishing, 1999, ISBN 9780750917131)
* *Tywydd Mawr - Mewn Lluniau* (Y Lolfa, 2016, ISBN 9781784613495)
* *Ceredigion - Wrth fy Nhraed* (Gwasg Gomer, 2016, ISBN 9781848517516)
* *Cylchoedd* (ffotograffau, Gwasg y Bwthyn, 2020, ISBN 9781912173426)
* ''Rhwng Teifi, Dyfi a'r Don'' (ffotograffau, Cyhoeddiadau Barddas, 2021, ISBN 9781911584353)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Atgof 

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Cymraeg o Gymru
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ffotograffwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llyfrgellwyr o Gymru
Categori:Pobl a aned ym Mangor
Categori:Pobl o Ynys Môn
Edward Thomas (Cochfarf)

Dyn busnes a gwleidydd yng Nghaerdydd oedd **Edward Thomas**, a adnabyddir yn gyffredin fel **Cochfarf**. Roedd yn ddirwestwr ac yn berchennog ar sawl tafarn goffi a gwesty. Roedd yn un o brif sylfaenwyr Cymrodorion Caerdydd yn 1885, yn rhan o bwyllgor trefnu Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899, ac fe'i etholwyd yn Faer Caerdydd ym 1902. Ymddiddorai yn Llydaw, derbynniau gylchgronnau a newyddion o Lydaw ac ymwelodd â Llydaw o leiaf naw gwaith. Bu'n llythyru gyda nifer o Lydawyr amlwg, yn cynnwys François Jaffrennou (Taldir). Dywed John Gwynfor Jones amdano ei fod yn 'esiampl hynod o'r Cymro diwylliedig na chawsai fawr o addysg ffurfiol ond a fagwyd mewn bro lle rhoddwyd gwerth ar y traddodiadau Cymraeg'.

## Cyfeiriadau
Categori:Bedyddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Marwolaethau 1912
Brwydr Rorke’s Drift

Roedd y '''Frwydr Rorke's Drift**, a adnabyddir hefyd fel yr **Amddiffyniad Rorke's Drift''', yn ymwneud â'r Rhyfel Eingl-Swlŵ, 
a gymerodd le ar 22 Ionawr 1879. Roedd llawer o'r milwyr a fu'n rhan o'r frwydr yn Gymry. 
'' (1880)]]
Amddiffynnodd ychydig dros 150 o filwyr Prydeinig a threfedigaethol yr orsaf yn erbyn ymosodiadau gan 3,000 i 4,000 o ryfelwyr Swlw. Rhoddwyd unarddeg o Groesau Fictoria i amddiffynwyr unigol, ynghyd â nifer o addurniadau ac anrhydeddau eraill.

Ar 20 Ionawr, ar ôl patrolio rhagchwilio ac adeiladu trac ar gyfer ei wagenni, gorymdeithiodd milwyr Prydeinig i Isandlwana, tua 6 milltir i'r dwyrain, gan adael y garsiwn bach ar ôl.

Dechreuodd y frwydr yn gynnar yn y bore gyda milwyr NNH yr Is-gapten Henderson, sydd wedi'u lleoli y tu ôl i'r Oscarberg, yn ymgysylltu'n fyr ag arweinydd prif heddlu'r Zwlw. Roeddent wedi blino o'r frwydr yn Isandlwana yn ogystal â bod yn brin o ffrwydron rhyfel carbine.

Tua hanner dydd ar 22 Ionawr, gadawodd yr Uwchgapten Spalding yr orsaf am Helpmekaar i ganfod lle roedd Rainforth's G Company, a oedd bellach yn hwyr. Marchogodd Is-gapten John Chard, a oedd wrth y llyw dros dro, i lawr i Rorke's Drift lle roedd gwersyll y peirianwyr. Cyrhaeddodd dau oroeswr o'r Frwydr Isandlwana  gyda’r newyddion am y gorchfygiad a bod rhan o’r impi Zwlw yn agosáu at yr orsaf. 

Gadawodd cwmni NNC Capten Stevenson y kraal gwartheg a ffoi, gan leihau cryfder y garsiwn amddiffyn yn fawr. Am bedwar o'r gloch y prynhawn, 600 o wyr yr iNdluyengwe, wedi ymosod ar y mur deheuol, ac agorodd y Prydeinwyr dân. Roedd John Williams a Joseph Williams yn gleifion yn yr ysbyty ac yn helpu eraill i ddianc. Parhaodd yr ymladd am ddeg awr.

Ar ddiwedd yr ymladd, bu farw 351 o Zwlws ar faes y gad. Dim ond 17 o Brydeinwyr a laddwyd, ond roedd bron pob dyn yn y gwarchodlu wedi dioddef rhyw fath o glwyf. 

Bu'r nyrs Janet Wells yn helpu timau meddygol byddin Rwsia yn ystod Rhyfel Rwsia-Twrci 1877-78 a bu’n trin milwyr yn Ne Affrica a fu’n ymladd mewn rhyfeloedd yn erbyn y Zwlw, er enghraifft Rorke's Drift ym 1879.

### Croes Victoria 
* Is-gapten John Rouse Merriott Chard, 5ed Field Coy, Peirianwyr Brenhinol
* Is-gapten Gonville Bromhead; B Coy, 24ain (2il Swydd Warwick) Catrawd Troed (2il/24ain Troedfedd)
* Corporal William Wilson Alle ; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat Frederick Hitch; B Coy, 2il/24ain Troe
* Preifat Alfred Henry Hook; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat Robert Jones; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat William Jones ; B Coy, 2il/24ain Troed
* Preifat John Williams; B Coy, 2il/24ain Troed
* y Prif Lawfeddyg James Henry Reynolds; Adran Feddygol y Fyddin
* y Comisiynydd Cynorthwyol Dros Dro James Langley Dalto ; Adran y Comisiwn a Thrafnidiaeth
* Corporal Christian Ferdinand Schies ; 2il/3ydd Carfan Brodorol Genhedlol

Lladdwyd Preifat Joseph Williams, B Coy, 2il/24ain Troed, yn ystod y frwydr yn yr ysbyty a chafodd ei grybwyll mewn anfoniadau. Pe bai wedi byw byddai wedi cael ei argymell ar gyfer Croes Fictoria.

## Cyfeiriadau
Categori:Brwydrau 1879
Mefus pin

Mae **mefus pîn** yn gyltifar mefus gwyn gyda hadau coch a blas tebyg i bîn-afal .  

## Disgrifiad 
Mae mefus pîn yn groes hybrid o *Fragaria chiloensis* a *Fragaria virginiana*.  Mae'r ffrwyth yn llai o faint na mefus cyffredin, yn mesur rhwng  . Pan yn aeddfed, mae'r ffrwyth bron yn gyfan gwbl wyn, heblaw am yr achenau coch (yr hadau). Mae'r planhigyn yn gallu gwrthsefyll afiechydon, ac ar gyfartaledd yn uchel ei bris, er nad yw'n broffidiol oherwydd caiff mond ei ffermio ar raddfa fach, maint bach yr aeron a chynnyrch isel.  Gwerthwyd yn fasnachol am y tro cyntaf yn yr Unol Daleithiau yn 2012, a chawsant eu marchnata i fwytai, poptai/becws a marchnadoedd cyfanwerthu yn Ewrop a Dubai.

## Gweler hefyd 
* *Fragaria niggerrensis*, rhywogaeth wyllt heb unrhyw werth masnachol sydd â ffrwythau gwyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffrwythau
Lonicera caerulea

***Lonicera caerulea***, a elwir hefyd wrth ei enwau cyffredin **gwyddfid glas**,  **gwyddfid melys**, **gwyddfid y gors** neu **fwyar mel**, Mae'n wyddfid nad yw'n dringo sy'n gynhenid i ranbarthau tymherus America, Ewrop ac Asia o fewn Hemisffer y Gogledd. 

Mae'r planhigyn neu ei ffrwyth hefyd wedi dod i gael ei alw'n **haskap**, sy'n deillio o'i enw yn iaith y bobl frodorol Ainu o Hokkaido, Japan . 

## Disgrifiad 
Mae'r gwyddfid glas yn lwyn collddail sy'n tyfu i 1.5–2 m o daldra. Mae'r dail cyferbyniol yn hirgrwn llwyd-wyrdd, 3–8 cm  hir a 1–3 cm llydan, gyda gwead ychydig yn gwyraidd. Mae'r blodau'n felyn-gwyn, 12-16&nbsp;mm o hyd, gyda phum llabed cyfartal; maent yn cael eu cynhyrchu mewn parau ar yr egin. Mae'r ffrwyth yn aeron glas bwytadwy, braidd yn silindrog ei siâp yn pwyso 1.3g i 2.2g, a thua 1 cm mewn diamedr.

Mae'r planhigyn yn wydn yn y gaeaf a gall oddef tymereddau o dan -47c .  Mae'r blodau'n gallu gwrthsefyll tymheredd rhewllyd. Mae ffrwythau'n aeddfedu'n gynnar ac maent yn uchel mewn fitamin C.

Gall cyltifarau o'r gwyddfid glas oroesi ystod eang o asidedd pridd o 3.9-7.7 (optimwm 5.5-6.5), sy'n gofyn am ddeunydd organig uchel, pridd wedi'i ddraenio'n dda, a digon o olau haul ar gyfer y cynhyrchiant gorau posibl. Mae planhigion *Lonicera caerulea* yn fwy goddefgar o amodau gwlyb na'r rhan fwyaf o rywogaethau ffrwythau. 

## Dosbarthiad a chynefin 
Mae'r rhywogaeth yn ambegynol, a geir yn bennaf mewn neu ger gwlyptiroedd coedwigoedd boreal mewn priddoedd mawn trwm Gogledd America, Ewrop, ac Asia.  Mae hefyd i'w gael mewn priddoedd calsiwm uchel, ar fynyddoedd, ac ar hyd arfordiroedd gogledd-ddwyrain Asia a gogledd-orllewin Gogledd America.

## Ffytogemegau 
Fel ffrwyth pigmentog glas, mae *Lonicera caerulea* yn cynnwys cyfansoddion polyphenol, gan gynnwys cyanidin 3-glucosid, cyanidin 3-rutinoside, peonidin 3-glucoside,   proanthocyanidins ac asidau organig, gan gynnwys asid citrig . 

## Meddygaeth draddodiadol 
Dros y canrifoedd yng ngwledydd Dwyrain Asia, mae *Lonicera caerulea* wedi'i ddefnyddio ar gyfer cymwysiadau therapiwtig tybiedig mewn meddygaeth draddodiadol . 

## Cyfeiriadau 
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Categori:Lonicera
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio
Manhay, Cernyw

Pentrefan ym mhlwyf Wendron yw **Manhay** (lle cynhwyswyd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011) yn ne Cernyw, De-orllewin Lloegr. Mae Manhay tua 19&nbsp;km i'r dwyrain o Pennsans.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Cernyw
Rhanbarthau rygbi Cymru

**Rhanbarthau rygbi Cymru** yw timoedd proffesiynol rygbi'r undeb yng Nghymru.

## Hanes 
Crewyd rygbi rhanbarthol Cymru yn 2003 gan sefydlu pump tîm. Fodd bynnag, diddymwyd y Rhyfelwyr Celtaidd flwyddyn yn ddiweddarach.

Ar hyn o bryd, mae gan Cymru bedwar tîm rygbi rhanbarthol a sydd hefyd yn broffesiynol, sef:

* Y Scarlets
* Y Gweilch
* Rygbi Caerdydd
* Y Dreigiau

### Cynghrair 
Yn 2005, roedd rhanbarthau Cymru yn cystadlu yn y Gynghrair Geltaidd yn erbyn tîmau o'r Alban ac Iwerddon.

Yn 2013, newidiwyd y gynghrair i'r Pro12 gan gynnwys timau o'r Eidal.

Yn 2018 newidiodd y Pro12 i'r Pro14 wrth i ddau dîm o Dde Affrica, y Toyota Cheetahs a’r Southern Kings, ymuno â'r gynghrair.

Ar gyfer cystadleuaeth 2021-22, newidiodd y Pro14 i fod y Bencampwriaeth Rygbi Unedig (PRU) pan ymunodd tîmau De Affrica â'r gystadleuaeth.

### 2023 
Yn 2023, daeth rhanbarthau rygbi Cymru ac Undeb Rygbi Cymru i gytundeb ariannol newydd tan 2029.

Mae'r rhanbarthau yn cystadlu yn y Pencampwriaeth Rygbi Unedig ac ar ddiwedd tymor 2022/23 daeth Caerdydd yn 10fed a'r Dreigiau, Scarlets a'r Gweilch yn gorffen yn y pedwar safle gwaelod.

## Gweler hefyd 
* Super Rygbi Cymru
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
Peter Hughes Griffiths

Gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac awdur o Gymru oedd **Peter Hughes Griffiths** (6 Awst 1871 – 1 Ionawr 1937). Ganwyd yn Ffynnon Ynyd, Glan-y-fferi, Sir Gaerfyrddin, mab y Parch. John Griffiths ac Anna ei briod. Cafodd ei addysg ym Mharcyfelfed, Caerfyrddin, a bu mewn siop yn Aberpennar, Morgannwg. Dechreuodd bregethu yno a chafodd addysg bellach yn ysgol y Gwynfryn a Choleg Trefeca. Bu'n weinidog cynorthwyol yn eglwys Bresbyteraidd Saesneg Waterloo, Lerpwl, cyn ei ordeinio yn sasiwn Cwmbwrla, 1900. Bugeiliodd eglwys y Crug Glas, Abertawe, am ddwy flynedd; symudodd i Capel Charing Cross, Llundain, yn 1902, ac yno y bu weddill ei oes. Pregethai'n wreiddiol, a nodweddid ei weinidogaeth gan asbri ysbrydol.

## Priodi
Priododd ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Mary Howell o Ben-coed. Ei ail wraig oedd Annie Jane, gweddw T. E. Ellis, Aelod Seneddol Meirionnydd bu farw'n ifanc a disymwth iawn. Adnabu Annie Jane unai wrth ei chyfenw Ellis neu, yn amlach wrth cyfenw ei phriodas â Peter Hughes Griffiths.

## Awdur
Ysgrifennodd lawer i'r cylchgronau Cymraeg, a cheir detholiad o'i ysgrifau yn *Llais o Lundain* 1912. Golygodd Gweithiau Gwilym Teilo (d.d.), ac ymddangosodd Cofiant W. E. Prytherch yn 1937, ar ôl ei farw.

Bu farw 1 Ionawr 1937, a'i gladdu ym mynwent Salem, Pen-coed.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Griffiths, Peter Hughes (1871 - 1937), gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac awdur ar wefan Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr heddwch o Gymru
2024 mewn llenyddiaeth

## Perigloriaid
* Bardd Cenedlaethol Cymru – Hanan Issa

## Digwyddiadau
Ionawr &ndash; *Cysgod y Cryman* gan Islwyn Ffowc Elis wedi ei ddynodi yn Llyfr Llafar Cymraeg y Mis. Mae'r recordiad yn dyddio o 1963.

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Gwenno Gwilym &ndash; *V + Fo*
*Llwyd Owen &ndash; *Helfa*

### Barddoniaeth
*Aron Pritchard - *Egin*

### Cofiant
* Eric Jones - *David Vaughan Thomas*
* Iola Ynyr - *Camu*

### Hanes
*Gari Wyn &ndash; *Llyfrau Hanes Byw: Cerdded Lerpwl y Cymry*

### Eraill
*Marred Glynn Jones &ndash; *Cwtsh* (blodeugerdd)

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Marie-Helene Bertino &ndash; *Beautyland*
*Chigozie Obioma &ndash; *The Road to the Country*

### Cofiant
*Salman Rushdie &ndash; *Knife: Meditations after an Attempted Murder* 

### Hanes
*Josephine Quinn &ndash; *How the World Made the West: A 4,000-Year History* 
 
### Drama
*Liam Holmes &ndash; *Mr Jones*
*Armando Iannucci a Sean Foley &ndash; *Dr. Strangelove*

### Eraill
* Sylvain Tesson &ndash; *Avec les fées*

## Gwobrau 
### Cymru
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Mari George, *Sut i Ddofi Corryn* 
** Saesneg: Tom Bullough, *Sarn Helen: A Journey Through Wales, Past, Present and Future* 
* Gwobr Booker: Samantha Harvey, "Orbital"
* Gwobr Ryngwladol Booker: Jenny Erpenbeck

## Marwolaethau
* 22 Ionawr &ndash; Elke Erb, awdures a bardd, 85
* 19 Chwefror &ndash; J. Beverley Smith, hanesydd, 92
* 14 Mawrth – Zonia Bowen, awdures, sefydlwraig Merched y Wawr, 97
* 3 Ebrill (in Canada) – Joan Hollobon, awdures o Ganada, wedi cael ei magu yn Rhyl, 104
* 4 Ebrill &ndash; Lynne Reid Banks, nofelydd, 94
* 27 Ebrill &ndash; C. J. Sansom, nofelydd, 71
* 13 Mai &ndash; Alice Munro, awdures, 92
* 1 Gorffennaf &ndash; Ismail Kadare, awdur o Albania, 88
* 28 Mehefin &ndash; Edna O'Brien, nofelydd, 93
* 11 Hydref &ndash; Fleur Adcock, bardd o Seland Newydd, 90

## Cyfeiriadau
Vittorio Monti

Roedd **Vittorio Monti** (6 Ionawr 1868 - 20 Mehefin 1922) yn gyfansoddwr Eidaleg a oedd hefyd yn canu'r ffidil a'r Mandolin ac hefyd yn arweinydd. Ei waith enwocaf yw Csárdás.

## Bywgraffiad
Cafodd Monti ei eni yn Napoli, lle astudiodd y ffidil a chyfansoddi. Yn ddeunaw oed, symudodd i Baris i berffeithio ei allu i ganu'r ffidil. Ac am sawl blwyddyn, bu Monti yn arwain Cerddorfa Lamoureux. Cyfansoddodd y darn byd enwog Csárdás yn 1904, dyma'r unig un o'i gyfansoddiadau sy'n dal ei gael ei chwarae heddiw.

## Cyfansoddiadau (yn nhrefn y wyddor)
* '''L' amour veille**, (Milan, G. Ricordi. 1918)
* **Aubade à Colombine** (1899)
* **Aubade d'amour** a.d. Mimodrama **Pierrots Wiehnachten** (Milano: Ricordi 1904)
* **Ciao! Célèbre Valse** (ffliwt a piano)
* **Comme une gavotte** 
* **Coquetterie** (Paris: Ricordi 1913)
* **Cortege'*
* *Csárdás* (Ricordi of Milan, 1910)
* *Défilé Grec* ar gyfer mandolin and piano
* **Excelsior** :(Ricordi, ©1915)
* **Gentil Bataillon**, Marche (Milan: Ricordi)
* **Gloria Victis**. (Paris & Milan: Ricordi 1913)
* *'Grand'-mère** qui danse. Gavotte (Milan: Ricordi, ca.1897)
* **Janaro**
* **King pul'''
* Mam 'elle **Fretillon**. Comic Opera in 3 acts (Paris: Choudens 1902)
* **Mandoline Louis XV**
* **Marianina**, chanson napolitaine (pub. 1918)
* **La Marquise et le Berger** (ar gyfer 2 Mandolin neu 2 Ffidil a Gitar)
* **Menuet bleu** (style Louis 14)
* **Menuet rose**
* **Noël de Pierrot**
* **Per le brillanti** 
* **Petite Marquise!**
* *Petite Methode for Mandolin*, Op.245 (Ffrangeg) (Paris: Ricordi)
* **Ping-pong**
* **Pour elle!** (tempo de gavotte) (Ricordi. c.1899?)
* **Rondino** ar gyfer mandolin
* **Sérénade-barcarolle**
* **Sous le soleil** : Idylle ar gyfer ffidil a piano (Ricordi, 1922)
* **Stacaltern**
* **Tant que la femme aura de jolis yeux** 
* **Vanessa**
* **A Venise**  (Paris: Ricordi 1914)
* **Vision Champetre**
* **Zingaresca**  ar gyfer ffidil a piano (Paris: Ricordi 1912)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr Eidalaidd
Categori:Genedigaethau 1868
Categori:Marwolaethau 1922
Categori:Cyfansoddwyr
Categori:Feiolinwyr yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Feiolinwyr
Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru

a wnaeth gymaint i gefnogi'r Undeb yn ariannol ac yn weithredol]]
 yn un arall o brif sylfaenwyr yr Undeb]]
, Cadeirydd yr Undeb a prif ffigwr Apêl Heddwch Menywod Cymru yn 1923-24]]
Mudiad ryngwladol dros heddwch a chyd-ddealltwriaeth fyd-eang oedd **Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru** (Saesneg: *Welsh League of Nations Union*) a fodolai rhwng 1918 a 1946. Roedd yn rhan o drefniant ryngwladol fwy, Undeb Cynghrair y Cenhedloedd.

## Cyd-destun ryngwladol
 yn 1939, er noder, na bu erioed faner swyddogol i'r sefydliad]]
Ffurfiwyd y *League of Nations Union* ar 13 Hydref 1918 trwy uno'r *League of Free Nations Association* a'r *League of Nations Society*, dau sefydliad hŷn oedd eisoes yn gweithio i sefydlu system newydd a thryloyw o gysylltiadau rhyngwladol, hawliau dynol (fel ac ar gyfer heddwch byd-eang trwy ddiarfogi a diogelwch cyffredinol ar y cyd, yn hytrach na dulliau traddodiadol megis cydbwysedd pŵer a chreu blociau pŵer trwy gytundebau cyfrinachol. Ffurfiwyd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd (League of Nations Union, LNU) ym mis Hydref 1918 ym Mhrydain Fawr i hyrwyddo cyfiawnder rhyngwladol, cyd-ddiogelwch a heddwch parhaol rhwng cenhedloedd yn seiliedig ar ddelfrydau Cynghrair y Cenhedloedd.

## Cefndir a gwaddol
Yn rhagflaenydd Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru (WCIA) heddiw, sefydlwyd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru (WLNU) yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf i gefnogi pobl Cymru gyfan i ymgyrchu dros Heddwch a Chydweithrediad Rhyngwladol. 

### Mudiad torfol
Bu’r Undeb yn rhan o wead y rhan fwyaf o gymunedau Cymreig yn ystod y cyfnod rhwng y ddau ryfel byd, gyda 1,014 o grwpiau cymunedol a 61,262 o aelodau yn cymryd rhan weithredol yng ngweithgareddau ymgyrchu’r Gynghrair. llofnododd 390,296 Ddeiseb Heddwch Merched Cymru 1923 i America; pleidleisiodd 1,025,040 ym Mhleidlais Heddwch 1935 a drefnwyd gan yr Undeb.

### Neges Heddwch ac Ewyllys Da
Mae Neges Heddwch ac Ewyllys Da Ieuenctid yr Undeb yn parhau trwy Urdd Gobaith Cymru hyd heddiw (gan nodi ei ganmlwyddiant yn 2022); a’r Deml Heddwch, a agorwyd ym mis Tachwedd 1938 fel pencadlys sy’n ‘addas i un o fudiadau amlycaf Cymru’, yn parhau cenhadaeth yr Undeb heddiw trwy ddysgu byd-eang, gweithredu byd-eang a gwaith partneriaethau byd-eang Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Erthygl ar yr Undeb yn Saesneg
* Archif yr Undeb, 'League of Nations Union+' yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Adroddiadau Blynyddol UCCC ar wefan Casgliad y Werin Cymru

Categori:Sefydliadau 1918
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Heddwch
Hwb

Gwefan a chasgliad o offer ar-lein yw **Hwb** a ddarperir i bob ysgol yng Nghymru gan Lywodraeth Cymru. Fe'i crëwyd mewn ymateb i'r adroddiad 'Dod o Hyd iddo, Ei Wneud, Ei Ddefnyddio, Ei Rannu' ar Ddysgu Digidol yng Nghymru a sbardunwyd gan y Gweinidog Addysg ar y pryd, Leighton Andrews.

Mae Hwb yn darparu mynediad i offer fel Microsoft Office 365, Google Classroom, J2e, ac Adobe Spark i gyd am ddim i fyfyrwyr yng Nghymru.

Erbyn 2015 roedd y brif wefan yn cynnwys dros 88,000 o adnoddau dwyieithog a drosglwyddwyd o GCaD Cymru. Yn ogystal, gall athrawon a dysgwyr sydd â chyfrifon fewngofnodi a chael mynediad at ystod o offer ac adnoddau ar-lein eraill. Yn gynwysedig yn hwn mae Llwyfan Dysgu ysgol-benodol (Hwb+).

## Lansio
, y Gweinidog Addysg yn Llywodraeth Cymru a ysgogodd creu porth addysgol 'Hwb']]
Lansiwyd y porth ar lefel peilot yn 2012 wedi'i gynllunio i alluogi holl ddisgyblion ac athrawon Cymru i gael mynediad gwell at adnoddau ar-lein. Roedd yn galluogi defnyddwyr i gael mynediad at a rhannu gwybodaeth ac mae i fod ar gael o unrhyw ddyfais sy’n galluogi’r rhyngrwyd. Cafwyd prosiect peilot mewn pedair ysgol yng Nghaerdydd.

Disgrifiodd y Gweinidog Addysg, Leighton Andrews, y system fel system "o'r radd flaenaf" ar gyfer y rhai rhwng tair a 19 oed.

## Cynnwys
Mae'r porth yn cynnwys adnoddau a deunydd yn holl bynciau a ddysgu yn system addysg orfodol Cymru. Mae'r rhain wedi eu rhestri o dan brif themâu: 

* **Y Celfyddydau Mynegiannol**
Yn cynnwys celf, dawns, drama, ffilm, a chyfryngau digidol, a cherddoriaeth

* **Iechyd a Lles**
Yn cynnwys datblygu iechyd corfforol, iechyd meddwl a lles emosiynol cadarnhaol

* **Y Dyniaethau**
Yn cynnwys daearyddiaeth, hanes, astudiaethau busnes, astudiaethau cymdeithasol, a chrefydd, gwerthoedd a moeseg

* **Ieithoedd, Llythrennedd a Chyfathrebu**
Yn galluogi dysgwyr i feithrin gwybodaeth a datblygu sgiliau yn Gymraeg, Saesneg ac mewn ieithoedd rhyngwladol

* **Mathemateg a Rhifedd**
Yn cynnwys y system rif, algebra, geometreg, ystadegau a data

* **Gwyddoniaeth a Thechnoleg**
Yn cynnwys bioleg, ffiseg, cemeg a chyfrifiadureg

* **Dysgu Sylfaen**
Dulliau dysgu ac addysgu addysg gynnar i leoliadau ac ysgolion

* **Cynllunio cwricwlwm**
Cefnogi ysgolion a lleoliadau yn eu datblygiad parhaus o'u cwricwla

Ceir hefyd manylion am Cwricwlwm i Gymru, calendr digwyddiadau, gwybodaeth dysgu proffesiynol, addysg Minecraft a Siarter Iaith.

## Ymestyn
Yn Ionawr 2021 yn sgil Covid-19 cyhoeddod S4C eu bod yn rhyddhau 80 awr o raglenni addysgol ar y porth. Roedd y rhaglenni ar Hwb yn cynnwys 13 cyfres wahanol gan gynnwys cyfresi plant Shwshaswyn, Dwylo'r Enfys, Amser Maith Maith yn ôl, a hefyd rhaglenni o'r brif amserlen fel Cynefin a DRYCH.

Cynhwyswyd hefyd ffilmiau a chynnwys sydd ar y cwricwlwm Safon A, AS a TGAU hefyd yn cael eu hychwanegu i'r platfform ac yn dod yn rhan o arlwy S4C ar Hwb gan gynnwys Martha Jac a Sianco, ac Y Gwyll.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Hwb

Categori:Sefydliadau 2012
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg
Afon Velinji

Mae **Afon Velinji** ()  yn afon fer yng ngogledd Cernyw, DU, gyda llawer o lednentydd bach. Wedi rhedeg heibio Lesnewth mae'n dilyn dyffryn cyn cyrraedd y môr yn harbwr pentref Kastel Boterel/Boscastle. Un o'i llednentydd yw'r afon Jordan, sy'n rhedeg 2km i'r gogledd cyn ymuno â'r Velinji yn Kastel Boterel/Boscastle ychydig cyn pont ffordd y B3263.
chwith|bawd| Ffynhonnell y Velinji
Mae dyffryn Velinji yn serth ac mae ochrau'r rhan isaf yn goediog. Mae'r dyffryn wedi bod dan ddŵr sawl gwaith, yn fwyaf difrifol yn ystod llifogydd Boscastle yn 2004 pan erydwyd y sianel yn sylweddol.  (Arweiniodd glaw trwm am 7 awr dros ardal eang yn y prynhawn ar 16 Awst 2004 at lifogydd difrifol a difrod strwythurol.) Mae'r defnydd amaethyddol a draeniad cyflym o fewn dalgylchoedd y Valinji a'r Joran yn gysylltiedig â graddau llifogydd Boscastle.

## Geirdarddiad 
Mae'r enw wedi'i esbonio fel llygriad o'r Cernyweg Melinjy (h.y. Melin-Chy = Melin-dŷ, gyda'r gair Cernyweg am 'tŷ', sef 'chi', wedi ei dreiglo i 'jy') o'r felin a fodolai yn y canol oesoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afonydd Cernyw
Categori:Coordinates on Wikidata
Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru

Mae **Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru** (Saesneg: *Welsh Centre for International Affairs*, WCIA) yn felin drafod materion rhyngwladol Cymreig a strategaeth, a sefydlwyd yn 1973 i hyrwyddo cyfnewid syniadau ar faterion rhyngwladol, adeiladu partneriaethau rhyngwladol sy’n cysylltu pobl a sefydliadau Cymreig â’r byd, ac annog gweithredu byd-eang mewn cymunedau. a sefydliadau ledled Cymru. Mae wedi ei leoli yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd.

Mae wedi bod yn ymddiriedolaeth elusen ers ei sefydlu yn 1973 a daeth yn elusen gofrestredig gyda'r Comisiwn Elusennau yn 2014. Roedd ganddo waddol o £1.2m yn 2017–18.

Adeiladwyd pencadlys y sefydliad, y Deml Heddwch ym Mharc Cathays, ym mis Tachwedd 1938 gan Minnie James o Ddowlais, mam mewn profedigaeth i ddioddefwyr y Rhyfel Byd Cyntaf, David Davies AS (a adwaenid yn ddiweddarach fel y Barwn 1af Davies), a’r Chymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru y Brenin Edward VII. Rhoddwyd y tir hefyd yn rhodd gan yr Aelod Seneddol dros Faldwyn.

Yn ei blynyddoedd cynnar roedd yn gartref i Gymdeithas y Brenin Edward VII, Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig (UNA) Cymru, ac yn 1970 cynigiwyd sefydliad olynol, a ddaeth yn CMRhC.

## CMRhC Heddiw
Mae'r Ganolfan yn mynd i'r afael â lledaenu ei neges yn yr 21g drwy ddefnyddio'r cyfryngau cymdeithasol (fel instagram a cynhelir sianel Youtube gan y sefydliad) cynnal digwyddiadau a chreu adnoddau. Mae adnoddau addysgol y Ganolfan yn rhan o rwydwaith addysg 'Hwb' Llywodraeth Cymru. Mae'r adnoddau yma yn cynnwys deunyddiau ar ddinasyddiaeth, cydraddoldeb rhwng bobl o wahanol gefndiroedd, heddwch a Neges Heddwch ac Ewyllys Da.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru
* Welsh Centre For International Affairs Sianel Youtube CMRhC 
* Cyfnewid UNA Exchange corff cydweithio a gweithio dramor y Cenhedloedd Unedig
* Manylion Elusen CMRhC Rhif yr elusen: 259701

Categori:Sefydliadau 1973
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Heddwch
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Melinau trafod
Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Sergei Rachmaninoff

Roedd **Sergei Vasilyevich Rachmaninoff** (1 Ebrill 1873 &ndash; 28 Mawrth 1943) yn gyfansoddwr, arweinydd a phianydd o Rwsia. Roedd Rachmaninoff yn gyfansoddwr gwych yn y cyfnod rhamantaidd. Mae Rachmaninoff hefyd yn enwog am ei ddwylo anferth a'i allu i ganu'r piano.

## Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Semyonovo ger Novgorod yng Ngogledd-orllewin Rwsia yn 1873. Roedd ei rieni yn chwarae'r piano, a threfnwyd gwersi piano iddo yn St Petersburg a Moscfa. 

Tra roedd dal yn ddisgybl, ysgrifennodd opera fer o'r enw *Aleko*. Fe wnaeth hefyd gyfansoddi rhai darnau piano gan gynnwys ' *Prelude in C sharp minor* '. Roedd perfformiad cyntaf Symffoni rhif 1 yn 1897 yn hunllef. Credir fod Glazunov yr arweinydd wedi meddwi yn ystod y perfformiad.

Yn 1902, priododd Rachmaninoff ei gyfnither Natalia Alexandrovna Satina.

Ar ôl chwyldro Rwsia, symudodd Rachmaninoff a'i deulu i America. Bu farw yn Beverly Hills, Califfornia yn 1943.

## Cerddoriaeth
Cyfansoddodd Rachmaninoff lawer o ddarnau ar gyfer gwahanol offerynnau, pedwar concerto i biano a thair symffoni. Ei gyfansoddiadau mwyaf adnabyddus heddiw yw ei ail Concerto i'r piano, a'i ail Symffoni.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Arweinyddion o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Cyfansoddwyr Rhamantaidd o Rwsia
Categori:Pianyddion y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pobl a aned yn Rwsia
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Nikolai Rimsky-Korsakov

Roedd **Nikolai Andreyevich Rimsky-Korsakov** (18 Mawrth 1844 &ndash; 21 Mehefin 1908)  yn gyfansoddwr ac athro o Rwsia. Roedd e'n un o'r cyfansoddwyr mwyaf enwog ar y pryd. Fel llawer o gyfansoddwyr o Rwsia yn y 19eg ganrif, roedd yn gyfansoddwr amatur. Roedd ei brif swydd yn y llynges. 

## Bywgraffiad
alt=Nikolai_Rimsky-Korsakov_as_cadet|chwith|bawd|169x169px|Nikolai Rimsky-Korsakov yn 1856
### Bywyd cynnar
Cafodd ei eni yn 1844 yn  Tikhvin, 200 cilometr i'r dwyrain o St Petersburg. Roedd llawer o'i deulu yn gweithio yn y fyddin neu'r llynges, ac roedd ei rieni yn gallu canu tipyn bach o biano. Pan oedd yn iau, dangosodd ddiddordeb mewn cerddoriaeth. Byddai'n canu pob alaw roedd yn clywed. Dechreuodd cael gwersi piano pan oedd yn 6 gan yr athro lleol. Dechreuodd gyfansoddi yn 10 oed, ond roedd wastad well ganddo lenyddiaeth i gerddoriaeth. 

Fodd bynag, roedd e eisiau ymuno â'r llynges, felly yn 1862 aeth i 'College of Naval Cadets' lle roedd ei frawd Voin yn gyfarwyddwr. Parhaodd i ddysgu'r piano tra oedd yn ysgol y llynges. Doedd e byth yn bianydd gwych.

### **Gyrfa** 
Roedd Rimsky-Korsakov yn gweithio dau neu dri diwrnod yr wythnos i'r llynges. Treuliodd weddill ei amser yn cyfansoddi neu yn ymweld â ffrindiau. Fe wnaeth gwrdd â llawer o gyfansoddwyr eraill gan gynnwys Borodin a Dargomyzhsky. Roedd Tchaicovsky hefyd yn ffrind i Rimsky-Korsakov. Yn 1897, rhoddodd y gorau i gyfansoddi am sawl blwyddyn, ac aeth i archwilio bandiau Llynges a dysgu'n fanwl sut mae offerynnau yn gweithio.  

Yn 1871, dechreuodd Rimsky-Korsakov ddysgu theori a chyfansoddi i ddisgyblion yn Ysgol Gerddoriaeth Saint Petersburg lle dysgodd 250 o ddisgyblion dros gyfnod o 35 mlynedd. Dysgodd mewn dwy ysgol arall ac yn breifat yn ei gartref. Mae rhai o'i ddisgyblion yn cynnwys: Igor Stravinsky, Sergei Prokofiev ac Alexander Glazunov.

Yn 1872, priododd Nadezhda Purgold. Roedd hi'n brydferth ac yn dda iawn am ganu'r piano ac helpodd hi i greu trefniannau o'i ddarnau cerddorfa i'r piano. Cawson nhw saith plentyn gyda'i gilydd. Ysgrifennodd hunangofiant. Bu farw yn 1908.

## Cerddoriaeth
Mae Rimsky-Korsakov yn cael ei gofio yn bennaf am rai o'i gyfansoddiadau ar gyfer cerddorfa. Yn enwedig *Scheherazade, Spanish Capriccio* ac *Easter Festival Overture*. Un o'i weithiau enwocaf i'r piano yw *Flight of the bumblebee*. Ysgrifennodd 3 symffoni a nifer o operâu.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1908
Dotiau roc

bawd

Mae **dotiau roc** (hefyd: *röck döts* neu *metal umlaut*) yn ddau ddot (didolnod/umlaut) sy'n cael eu defnyddio'n ddi-angen neu'n addurniadol dros lythrennau yn enwau bandiau roc caled/metel trwm, er enghraifft: Blue Öyster Cult, Queensrÿche, Motörhead, The Accüsed, Mötley Crüe a'r band parodi Spın̈al Tap. 

Gan nad oes marciau fel to bach, ddidolnod neu acenion diacritig eraill ar eiriau iaith Saesneg, mae'r defnydd o ddotiau yn cael eu defnyddio i gyfleu math o frandio egsotig, Sgandinafaidd neu gothig. 

Fel arfer mae grwpiau roc trwm yn defnyddio'r ddau ddot gyda ffont steil canoloesol er mwyn cyfleu naws arswyd.
 
Mae'r ddau ddot addurniadol hefyd yn ymddangos ar enw nifer o frandiau poblogaidd fel y cwmni dillad 'Stüssy',  pwdins 'Gü' a'r hufen iâ Americanaidd 'Häagen-Dazs'.

Roedd Blue Öyster Cult yn un o'r cyntaf i ddefnyddio'r ddau ddot yn enw band roc caled yn 1970.

Yn gyffredinol, does dim bwriad i'r dotiau roc effeithio ar ynganiad enw'r band, yn wahanol i'r didolnod ar eiriau Cymraeg fel *polisïau* neu *crëwr* neu'r umlaut yn Almaeneg a'r ieithoedd Llychlyn ble mae'r llythrennau: ü, ä, ö,  - yn cynrychioli sŵn gwahanol i: u, a, o. Pan ymwelodd Mötley Crüe â'r Almaen, dywedodd y canwr Vince Neil doedd y band ddim yn deall pam "roedd y torfeydd yn gweiddu, 'Mwtli Crwwh!'"  

Mae dotiau addurniadol wedi'u parodi yn y ffilm This Is Spın̈al Tap, dywedodd y rociwr ffuglennol David St. Hubbins (Michael McKean), ''Mae nhw fel pâr o lygaid. Ti'n edrych ar yr umlaut, ac mae nhw'n edrych nôl iti''   

## Rhai grwpiau gyda dotiau
alt=Hufen iâ "Häagen-Daas'|bawd|Hufen iâ "Häagen-Daas'
* The Accüsed 
* Barbariön   
* Blue Öyster Cult    
* The Crüxshadows     
* Deströyer 666   
* Green Jellÿ   
* G̈r̈oẗus̈    
* Hüsker Dü    
* Maxïmo Park      
* Mötley Crüe   
* Motörhead     
* Queensrÿche    
* Spın̈al Tap   
* Stöner   
* Toilet Böys   
* Ünloco   
* Up 2 Më    
* Yächtley Crëw    
* Znöwhite    
* 2 Alivë

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyddorau
Categori:Marciau diacritig
Categori:Symbolau teipograffeg
Categori:Cerddoriaeth roc caled
Cwm Cneifion

bawd|Cwm Cneifion
Cwm ger Glyder Fawr yn Eryri yw **Cwm Cneifion.**

## Cyfeiriadau 
Categori:Eryri

Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Coed Cerrig y Frân

Coed uwchlaw Blaen y Nant ym mhen uchaf Nant Ffrancon yw **Coed Cerrig y Frân**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Eryri

Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru y Brenin Edward VII

a adeiladwyd yn rannol i gynnal gwaith y Gymdeithas Goffa]]
 ysgogydd sefydlu'r Gymdeithas Goffa]]

Roedd **Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru y Brenin Edward VII**, a dalfyrwyd fel rheol i **Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru** neu **Cymdeithas Goffa Genedlaethol Cymru er Dileu Twbercwlosis** (Saesneg enw llawn: *King Edward Wales National Memorial Association for the Eradication of Tuberculosis*, enw arferol: *King Edward VII Welsh National Memorial Association* talfyriad *WNMA*) yn gymdeithas wirfoddol Gymreig a sefydlwyd i frwydro yn erbyn twbercwlosis. Ei phrif ysgogydd oedd David Davies, Barwn 1af Davies Llandinam oedd yn Aelod Seneddol ar y pryd. Heriodd Davies arweinwyr y dydd trwy gwestiynu: “os gellir ei wella, yna beth am wella?” (“if curable, then why not cured?”).

## Hanes
Cynullodd arglwydd faer Caerdydd, yr henadur John Chappell, gyfarfod yn Amwythig ar 30 Medi 1910 i benderfynu ar ba ffurf y dylai cofeb genedlaethol Gymreig i’r Brenin Edward VII fod. Penderfynodd y cyfarfod y dylai'r gofeb fod yn ymgyrch drefnus i ddileu'r diciâu yng Nghymru a Sir Fynwy. Codwyd £300,000 gan y cyhoedd, a hanner ohono'n rhodd gan y dyngarwr David Davies o Landinam, AS Rhyddfrydol Sir Drefaldwyn, oedd â diddordeb arbennig yn y frwydr yn erbyn twbercwlosis. Yn ddiweddarach daeth yn llywydd cyntaf y WNMA, a gorfforwyd ar 17 Mai 1912. Gwahoddodd Thomas Jones, cyfaill a thywysydd gydol oes, i fod yn ysgrifennydd cyntaf WNMA.

Roedd Deddf Iechyd y Cyhoedd (Twbercwlosis) 1921 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol drin ac atal twbercwlosis. Fodd bynnag, yng Nghymru roedd yr WNMA eisoes yn bodoli. Rhoddodd y Ddeddf gyfrifoldeb statudol iddynt am frwydro yn erbyn twbercwlosis yng Nghymru.

## Y Deml Heddwch
Erbyn i’r Deml Heddwch ac Iechyd (gelwir 'Y Deml Heddwch' fel rheol, bellach) gael ei hagor ym 1938, roedd y WNMA wedi tyfu i fod yn un o’r cyrff iechyd uchaf ei barch yn Ewrop a’r Ymerodraeth, ac yn arweinydd byd ar achosion a iachâd y dicâu. Bu’r WNMA yn meddiannu adain ddeheuol y Deml o 1938-46, pan ddaeth yn Awdurdod Trosiannol y GIG yng Nghymru yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, a chafodd y dasg o oruchwylio’r broses o uno darpariaethau a gwasanaethau iechyd presennol i greu Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hafan ar y Gymdeithas Goffa a pholisi iechyd yng Nghymru yn yr 20g ar wefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru
* Eitemau gweledol o'r Gymdeithas Goffa ar wefan Casgliad y Werin

Categori:Sefydliadau 1910
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Iechyd yng Nghymru
Categori:Y diciâu
Craig Cwrwgl

bawd|Craig Cwrwgl
Craig uwchlaw’r Marchlyn Mawr yw **Craig Cwrwgl.**

## Cyfeiriadau 
Categori:Eryri

Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Creigiau Cwm Graenog

bawd|Creigau Cwm Graenog
Mae **Creigiau Cwm Graeanog** yn greigiau rhwng Carnedd y Filiast a Mynydd Perfedd uwchlaw Nant Ffrancon.
Delwedd:The Atlantic Slab on Carnedd y Filiast viewed from the slopes of Yr Elen - geograph.org.uk - 4825565.jpg|Creigiau Cwm Graenog

## Cyfeiriadau 
Categori:Eryri
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Banc Cornicyll

bawd|Cornicyll (Cornchwiglen)
Tir fferm yw **Banc Cornicyll,** Gors-las, Ceredigion.

Mae'r tir ger Llyn Llech Owen wedi'i enwi'n 'Banc Cornciyll', sy'n golygu banc y cornchwiglen neu cwtiaid. Bu sylw yn y wasg ar ôl i enw'r tŷ ar y tir gael ei hewni'n "Hakuna Mata". 

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Carreg Edwen

bawd|Bwi Carreg Edwen.
Carreg ger Trwyn Du, Ynys Môn yw **Carreg Edwen**.
bawd|Goleudy Trwyn Du, ger Carreg Edwen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ynys Môn

Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Rhaeadr y Graig Lwyd

Mae **Rhaeadr y Graig Lwyd** yng Conwy.

Mae’r rhaeadr ym Mharc Coedwig Rhaeadr Conwy yn ganolbwynt i warchodfa natur 10 erw sy’n rhan o Coed Ffos Noddum, ceunant dwfn sy’n rhedeg i lawr o Fetws y Coed trwy goetir hynafol. Ystyr enw Cymraeg y rhaeadr, Rhaeadr y Graig Lwyd, yw ‘rhaeadr y graig lwyd’. Mae'r llwybrau a’r golygfannau wedi'u cadw mor naturiol â phosib, felly mae ychydig yn anodd dan draed mewn rhai llefydd.
chwith|bawd|Rhaeadr y Graig Lwyd

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Categori:Conwy
Categori:Rhaeadrau Cymru
Dream Alliance

Roedd **Dream Alliance** (23 Mawrth 2001 &ndash; 21 Ebrill 2023) yn geffyl rasio. Roedd y ceffyl yn eiddo i'r Alliance Partnership ac wedi'i hyfforddi gan Philip Hobbs.

Cafodd y ceffyl Dream Alliance ei fridio gan Janet Vokes o  dde Cymru. Tra'n gweithio mewn tafarn leol, clywodd Howard Davies, cynghorydd treth lleol, yn trafod ceffyl rasio yr oedd unwaith yn berchen arno fe. Gyda’i gŵr, Brian, roedd hi'n ffeindio gaseg o’r enw Rewbell a oedd ar gael am £1000, yn rhannol oherwydd anaf Yn y pen draw fe brynon nhw hi am £350 ac enwi Davies fel "rheolwr rasio" y grŵp. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Rasio ceffylau
Llwybr Gwregys

Llwybr gerdded ar ochr Tryfan yn Eryri yw **Llwybr Gwregys** (Saesneg: *Heather Terrace*).

## Cyfeiriadau 
Categori:Eryri
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Pennpoll

Cilfach llanw yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Pennpoll**. Mae'n un o lednentydd Afon Fowey. Saif rhwng plwyfi sifil St Veep a Lanteglos-by-Fowey.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afonydd Cernyw
Sarah Angelina Acland

Ffotograffydd amatur o Loegr oedd **Sarah Angelina "Angie" Acland** (26 Mehefin 1849 – 2 Rhagfyr 1930). Roedd hi'n adnabyddus am ei phortreadau ac fel arloeswr ffotograffiaeth lliw.  

Cafodd ei geni yn Rhydychen, yn ferch i Syr Henry Wentworth Acland (1815-1900), Athro Meddygaeth Regius ym Mhrifysgol Rhydychen, a'i wraig Sarah Acland (g. Cotton, 1815-1878). Bu'n byw gyda'i rhieni yn 40-41 Broad Street, Rhydychen.

Yn blentyn, tynnwyd llun Sarah gan Charles Lutwidge Dodgson (neu Lewis Carroll ) gyda'i ffrindiau, Ina Liddell ac Alice Liddell.   

Yn 19 oed, cyfarfu â'r ffotograffydd benywaidd enwog Julia Margaret Cameron . Cymerodd Acland portread o'r Prif Weinidog William Gladstone yn ystod ei ymweliad â Rhydychen.  Ar farwolaeth ei mam yn 1878, daeth Sarah yn ofalwraig tŷ ei thad yng nghartref y teulu.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1930
Categori:Genedigaethau 1849
Llyn Celanedd

Mae **Llyn Celanedd** a Choed Llyn Celanedd yn Aberogwen.

Mae'r enw dan fygythiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad
Gorchest Gwilym Bevan

Nofel gan T. Gwynn Jones yw ***Gorchest Gwilym Bevan***. Cafodd ei chyhoeddi fel cyfres yn *Y Cymro* yn ystod 1899 a daeth allan fel cyfrol yn yr un flwyddyn. Cafodd ei chyhoeddi dros ganrif yn ddiweddarach gan Melin Bapur, gyda chyfieithiad Saesneg yn hwyrach yn yr un flwyddyn.

## Crynodeb
Ar ddechrau'r nofel mae Gwilym Bevan, ysgolhaig o gefndir tlawd, ar fin cyflawni hunan-laddiad drwy daflu ei hun i Afon Tafwys yn Llundain. Wedi ei achub rhag hynny gan Gymraes ddiarth aiff Gwilym yn ôl i Gymru a chael gwaith mewn chwarel.

Mae Gwilym yn dwyn anghymeradwyaeth dosbarth canol y dref (ond cymeradwyaeth ei gydweithwyr) pan mae'n siarad o blaid rhoi arian i grŵp o löwyr o Dde Cymru sydd yn streicio. Oherwydd ei boblogrwydd mae'n cael ei ddyrchafu'n arweinydd ar y chwarelwyr yn ystod eu anghydfod gyda pherchennog y chwarel, Mr. Morrus. 

Mae Gwilym wedyn yn cwrdd â merch Morrus, Olwen, a darganfod mai hi yw'r un wnaeth achub ei fywyd yn Llundain ar ddechrau'r nofel. Yn y cyfamser mae brawd Tomos, y meddwyn Richard Morrus, yn dychwelyd ar ôl bod allan o'r wlad am gyfnod hyd; mae'n dangos diddordeb anesboniadwy yn Gwilym.

Wedi i Joseff, un o'r chwarelwyr, ladd ei hun ar ôl i'w ferch ifanc marw oherwydd eu tlodi, mae Gwilym yn cyhuddo Mr. Morrus o fod yn euog o ladd Joseff; o ganlyniad mae'n cael ei ddiswyddo. Yn fuan wedi hynny daw hi'n streic yn y chwarel; er ei fod wedi'i diswyddo ac felly'n rhydd i ymadael, mae Gwilym yn dewis aros gyda'i gyd-weithwyr a chyd-dioddef gyda nhw.

Wrth i'r streic barhau mae'r dioddef yn cynyddu. Mae Arthur Morrus, brawd Olwen a mab Mr. Morrus, yn dychwelyd o'r brifysgol ac yn dechrau cyfeillgarwch gyfa Gwilym. Fodd bynnag, mae Arthur yn colli ei fywyd wrth geisio achub bywydau plant sydd wedi'u dal mewn tân.

Mae'r streicwyr eraill yn dechrau amau Gwilym; mae'n derbyn modrwy fel rhodd gan Olwen (mae'r ddau wedi cwympo mewn cariad gyda'i gilydd) ond mae hyn yn arwain rhai o'r gweithwyr i feddwl bod Gwilym yn cyd-gynllwynio gyda Mr. Morrus yn eu herbyn. Caiff Olwen ei hanafu'n ddifrifol wrth i'r dynion geisio dial ar Gwilym; caiff Gwilym ei herlid drwy'r dref gan y gweithwyr dialgar. Mae Gwilym a Mr. Morrus ill dau'n mynd at Olwen yn ei chyflwr bregus, wrth i'r dynion erlid y ddau ohonynt. Maent ar fin cael eu rhwygo'n ddarnau gan y dorf dim ond i gael eu hachub gan Richard Morrus gyda llawddryll.

Mae Olwen yn marw o'i chlwyfau gan adael Mr. Morrus heb ddim o'i blant a gyda'i holl gyfoeth wedi'i ddifetha gan y streic. Datgelir mai tad Gwilym yw Richard Morrus, sy'n gadael ffortiwn iddo mewn arian a enillwyd wrth gamblo. Yn marw ei hunan, oherwydd colli pob gobaith a'i gariad, mae Gwilym yn rhoi'r arian i Mr. Morrus er mwyn iddo ail-gychwyn gwaith yn y chwarel wedi iddo dderbyn termau y gweithwyr. Y weithred derfynol yma yw 'Gorchest' y teitl, sy'n unioni'r gymdeithas a dod â diwedd i'r streic a'i holl dioddef.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1899
Lona

Nofel gan T. Gwynn Jones yw ***Lona***. Cafodd ei chyhoeddi fel cyfrol am y tro cyntaf yn 1923 (dan y ffugenw "G."), ond roedd wedi'i hysgrifennu yn 1908 a'i chyhoeddi y flwyddyn honno yn y cylchgrawn Papur Pawb, yr oedd T. Gwynn Jones yn olygydd arni ar y pryd.

## Disgrifiad byr
Nofel serch yw Lona am weinidog ifanc, Merfyn Owen, sy'n symud i ardal pentref y Minfor ac yn syrthio mewn cariad gyda Lona O'Neill, merch i Wyddel. Mae Lona'n gymeriad rhamantaidd, chwedl rhai beirniaid, i fod i gynrychioli Cymru ei hun ar ffurf hanfodol, diniwed. 
*Lona* oedd ffefryn Gwynn o blith ei nofelau ei hun, ac roedd drama W.B. Yeats *Cathleen Ni Houlihan*, a gyhoeddwyd tua'r un pryd, yn gryn ddylanwad arni, er mai stori wreiddiol yw Lona yn hytrach nac addasiad.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1923
Dryopteris cycadina

Rhywogaeth o **redynen gollddail** *neu* led- fythwyrdd yn y teulu Dryopteridaceae, sy'n frodorol i ogledd India, Tsieina, Taiwan a Japan, yw Dryopteris cycadina, (hefyd *D. atrata*), neu'r farchredynen flewog yn Gymraeg. Gall dyfu i 60cm o daldra a 45cm o led, gan gynhyrchu ffrondau gwyrdd golau yn aeddfedu i wyrdd tywyll, ar gwreiddgyffion unionsyth. 

Mae'r term 'blewog' yn cyfeirio at y 'blewiach' tywyll a bras sy'n tyfu ar goesau'r ffrondau.

bawd|Ffrondau'r farchredynen flewog

Mae wedi ennill Gwobr Teilyngdod Gardd y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol. 

## Cyfeiriadau
Elin Maher

Mae **Elin Maher** (ganwyd 29 Chwefror 1972) yn ymgynghorydd iaith ac addysg llawrydd.

Bu yn athrawes uwchradd (Ysgol Gyfun Ystalyfera), yn athrawes ddosbarth yn y sector gynradd ac yn athrawes ymgynghorol. Camodd i mewn i faes datblygu cymunedol gyda Menter Iaith Casnewydd. Ers 2021, mae hi'n aelod o Banel Cynghori Comisiynydd y Gymraeg. Yn 2024, hi oedd Cyfarwyddwr Cenedlaethol Rhieni Dros Addysg Gymraeg.

Mae hi'n un o arweinyddion Eglwys Mynydd Seion, Casnewydd, un o gapeli Undeb yr Annibynwyr Cymraeg.

Derbyniwyd hi i’r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a'r Cyffiniau 2016.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Annibynwyr
Categori:Pobl o Gwm Tawe
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Elizabeth Eisenstein

Roedd **Elizabeth Eisenstein** (11 Hydref 1923 - 31 Ionawr 2016) yn hanesydd o America ac yn arbenigwr ar hanes Y Chwyldro Ffrengig  a Ffrainc yn y 19g gynnar. Roedd hi'n adnabyddus am ei gwaith ar hanes argraffu cynnar a'r trawsnewidiad o gyfnod 'diwylliant llawysgrifol' i 'ddiwylliant print'. Dysgodd Eisenstein ym Mhrifysgol America a Phrifysgol Michigan, ac roedd yn athro gwadd yng Ngholeg Wolfson, Rhydychen. Ei gwaith olaf oedd *Divine Art, Infernal Machine, the Reception of Printing in the West*. Roedd hi hefyd yn chwaraewr tenis cystadleuol, gan ennill tair camp lawn genedlaethol rhwng 2003 a 2005.

Ganwyd hi yn Ninas Efrog Newydd yn 1923 a bu farw yn Washington, D.C. yn 2016. Roedd hi'n blentyn i Sam A. Lewisohn a Margaret Seligman Lewisohn.

## Gwobrau 
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Elizabeth Eisenstein yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Hanesyddion