open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cian Ciarán

Cerddor Cymreig ydy **Cian Ciarán** (ganed 16 Mehefin 1976). Mae'n aelod o'r band Super Furry Animals (ynghyd a'i frawd Dafydd Ieuan) a Acid Casuals. Cyn hynny roedd yn aelod o'r grwpiau electronig Wwzz a Aros Mae. Cian sy'n gyfrifol am chwarae'r allweddellau a rhaglennu seiniau arbennig ar y samplyr. Mae hefyd yn canu a chanodd yng nghytgan *Motherfokker*, wrth gydweithio gyda Goldie Lookin' Chain.

Mae e wedi rhyddhau dau albwm fel artist solo ac un fel aelod o'r band Zefur Wolves. Yn ogystal â'r albymau hyn mae e'n rhyddhau cerddoriaeth gan amrywiaeth o artistiaid ar ei label recordiau Strangetown Records.

Ei dad oedd y meddyg a'r ymgyrchydd iaith Carl Iwan Clowes.

Yn 2018 etholwyd ef yn Is-gadeirydd y mudiad dros annibyniaeth, Yes Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Proffil Cian ar wefan y BBC

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Llyn yr Oerfel

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn yr Oerfel** neu **Llyn yr Oerfa**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 9 acer, fymryn i'r dwyrain o gaer Rufeinig Tomen y Mur, 1,009 troedfedd uwch lefel y môr. Mae Nant Tyddyn-yr-ynn yn llifo o'r llyn i mewn i Lyn Trawsfynydd.

Defnyddid dŵr o Lyn yr Oerfel ar gyfer y gaer Rufeinig, a gellir gweld olion dwy sianel oedd yn arwain y dŵr i'r gaer ei hun ac i'r baddondy gerllaw. Gellir gweld olion y bont lle roedd ffordd Rufeinig Sarn Helen yn croesi Nant Tyddyn-yr-ynn ychydig islaw'r llyn.

250px|bawd|dim|Llyn yr Oerfel

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Oerfel
Categori:Trawsfynydd
Llyn Cwm Ffynnon

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Cwm Ffynnon**. Saif ar lethrau'r Glyder Fawr a'r Glyder Fach, uwchben Pen y Pass ar y briffordd A4086 a Phen y Gwryd. Mae'r llyn, sydd ag arwynebedd o 20 acer, yn agos iawn ar y ffin a sir Conwy, ac mae rhan o Nant y Gwryd neu Nantygwryd, sy'n llifo o'r llyn yn ffurfio'r ffin rhwng y ddwy sir. Wedi llifo ar hyd Dyffryn Mymbyr a thrwy Llynnau Mymbyr, mae Nant Gwryd yn ymuno ag Afon Llugwy.
chwith|bawd|260px

Cwmffynnon
Llew Smith

Gwleidydd Cymreig  Llafur oedd **Llewellyn Thomas Smith** (16 Ebrill 1944 – 26 Mai 2021), oedd yn fwy adnabyddus fel **Llew Smith**. Roedd yn aelod seneddol Blaenau Gwent yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd yn aelod o'r Grŵp Ymgyrchu Sosialaidd (*Socialist Campaign Group*).

Bu farw o ganser yn Mai 2021 yn 77 mlwydd oed.

## Safbwynt am Gymru a'r Gymraeg
Daeth yn AS Blaenau Gwent yn 1992, a bu'n ASE yn Senedd Ewrop cyn hynny. Roedd yn un o'r ASau Llafur Cymreig, fel Neil Kinnock, a wrthwynebodd sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru ac a ymgyrchodd yn ei erbyn adeg y Refferendwm, er nad oedd yn un o'r "Gang o Chwech" ei hun. Yn ogystal roedd  yn feirniadol o bolisïau i hybu'r iaith Gymraeg. Sefodd i lawr fel AS yn etholiad cyffredinol 2005.

Mewn ymateb i sylwadau gan Gwilym ab Owain yng Ngheredigion a Seimon Glyn yng Ngwynedd ynglŷn â phroblem y mewnlifiad i'r bröydd Cymraeg a'r angen am gael tai i bobl leol, honodd Llew Smith fod Plaid Cymru "yn fudiad hiliol".

Ym Mehefin 2003, wrth roi dystiolaeth i'r Comisiwn Richard, a sefydlwyd i ystyried rhoi pwerau ychwanegol i'r Cynulliad Cenedlaethol, dywedodd mai "rheitiach fyddai ystyried rhoi rhai o bwerau'r cynulliad yn ôl i gynghorau lleol neu senedd San Steffan yn hytrach na sôn am eu ehangu." 

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Flaenau Gwent
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989** yn Llanrwst, Aberconwy (Conwy bellach).

* er nad oedd teilyngdod swyddogol gan y tri beirniad, penderfynwyd i lwyfannu'r ddrama mwyaf addawol (gweler yr hanes yma)

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanrwst

Categori:1989 yng Nghymru
Dyffryn Conwy 1989
1989
Dyffryn Conwy
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llanrwst
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987** ym Mhorthmadog, Gwynedd.

## Darlithoedd
;Darlith Lenyddol Flynyddol
*Dafydd Glyn Jones, *Yn Nrych yr Amseroedd*. Astudiaeth o waith Robert Jones, Rhoslan ac eraill. Mae'r teitl yn adlais o lyfr enwocaf Robert Jones, sef *Drych yr Amseroedd*.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Bro Madog 1987
1987, Bro Madog
Bro Madog
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Porthmadog
Categori:1987 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych 2001** yn Ninbych, Dyffryn Clwyd rhwng 4 a 11 Awst 2001

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ninbych

Categori:Dinbych
Dinbych 2001
Dinbych 2001
2001
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:2001 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1992

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1992** yn Aberystwyth, Ceredigion.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

## Cyfeiriadau
Ceredigion 1992
Ceredigion 1992
1992
Categori:Aberystwyth
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:1992 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1988** yng Nghasnewydd, Gwent.

Yn ystod yr Eisteddfod hon y saethwyd y ffilm '''Steddfod! 'Steddfod!'' a ryddhawyd ym 1989. O fewn y ffilm, ceir golygfeydd o'r Maes a'r arlwy oddi mewn. 

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghasnewydd

Casnewydd 1988
Casnewydd 1988
1988
Categori:Hanes Casnewydd
Categori:1988 yng Nghymru
Ruth Jên

Mae **Ruth Jên** (ganed **Ruth Jên Evans** yn Aberystwyth 1964) yn arlunydd o Gymru sy'n byw a gweithio yn yr hen siop sgidie ym mhentref Tal-y-bont yng Ngheredigion. 

Cafodd hi'w magu yng Nghefn Llwyd. (1983-1987), yn arbenigo maen argraffu. Wedi gorffen ei hastudiaethau, dychwelodd i Aberystwyth a gweithiodd am gyfnod gyda'r Academi Gymreig a gwneud gwaith llawrydd ar gyfer cloriau llyfrau'r Lolfa.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
* Gwobrau Dylunio Dwyieithog Bwrdd Yr Iaith Gymraeg 2002

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Ruth Jên

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Printwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Llyn y Gadair, Rhyd Ddu

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn y Gadair**. Saif wrth ochr y briffordd A4085 fymryn i'r de o bentref Rhyd Ddu. I'r gorllewin mae Mynydd Drws y Coed ac Y Garn. Mae arwynebedd y llyn yn 50 acer a saif 598 troedfedd uwch lefel y môr; mae Afon Gwyrfai yn tarddu ohono.

Yn ôl John Leland yn y 16g, yr enw gwreiddiol oedd "Llyn Cadair yr Aur Frychin". Enwogwyd y llyn gan y bardd T. H. Parry-Williams, a fagwyd yn Nhŷ'r Ysgol heb fod ymhell o'r llyn, yn ei soned *Llyn y Gadair*. Mae'r adeilad hwnnw yn awr yn ganolfan awyr agored yn perthyn i Gyngor Gwynedd.

Ni wêl y teithiwr talog mono bron
:Wrth edrych dros ei fasddwr ar y wlad.
Mae mwy o harddwch ym mynyddoedd hon
:Nag mewn rhyw ddarn o lyn, heb ddim ond bad
Pysgotwr unig, sydd yn chwipio'r dŵr
:A rhwyfo plwc yn awr ac yn y man,
Fel adyn ar gyfeilorn, neu fel gŵr
:Ar ddyfroedd hunlle'n methu cyrraedd glan.
Ond mae rhyw ddewin â dieflig hud
:Yn gwneuthur gweld ei wyneb i mi'n nef,
Er nad oes dim gogoniant yn ei bryd,
:Na godidowgrwydd ar ei lannau ef –
Dim byd ond mawnog a'i boncyffion brau,
Dau glogwyn, a dwy chwarel wedi cau.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Gadair
John Leland

Hynafiaethydd o Loegr oedd **John Leland** (13 Medi c. 1503 – 18 Ebrill 1552).

Ganed ef yn Llundain rywbryd tua 1502 neu 1506, ac astudiodd yng Ngholeg Crist, Caergrawnt lle graddiodd yn 1521.  Bu'n astudio yng Ngholeg yr Holl Eneidiau, Rhydychen, gan ganolbwyntio ar Roeg, yna bu'n astudio ym Mharis.

Yn ddiweddarach bu'n diwtor i'r Aglwydd Thomas Howard, mab Dug Norfolk. Ordeiniwyd ef, a daeth yn gaplan i Harri VIII, brenin Lloegr, a roddodd y teilt o Hynafiaethydd Brenhinol iddo. Yn 1533 comisiynodd y brenin ef i deithio o gwmpas llyfrgelloedd eglwysi cadeiriol a mynachlogydd i gofnodi hynafiaethau, a threuliodd y cyfnod 1540 hyd 1546 yn teithio trwy Loegr a Chymru yn cofnodi popeth o ddiddordeb hynafiaethol. Cyflwynodd y canlyniadau i'r brenin dan y teitl ''New Year's Gift*, a gyhoeddwyd gan John Bale yn 1549.

Dywedir iddo ddioddef afiechyd meddyliol o 1547, a chyhoeddwyd ef yn wallgof yn 1550. Roedd yn parhau yn wallgof pan fu farw yn 1552.

Cedwir ei nodiadau yn Llyfrgell y Bodleian, ac maent yn ffynhonnell werthfawr ar gyfer hanes lleol, gan gynnwys agweddau ar hanes lleol Cymru; noda Leland fod glo yn cael ei losgi ar aelwydydd Caerfyrddin yn 1537, er enghraifft. Cyhoeddwyd *The Itinerary of John Leland, Antiquary'', gan Thomas Hearne mewn naw cyfrol yn 1710, ac ail argaffiad wedi ei ehangu a'i gywiro yn 1745.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1503
Categori:Marwolaethau 1552
Categori:Hynafiaethwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Cartŵn

bawd|Enghraifft o gartŵn CGI, "Carreg fedd fechan" (*Petite pierre tombale*).
Gall **cartŵn** fod yn un o sawl dull o ddarlunio. Mae sawl dehongliad o'i ystyr wedi tarddu o'r ystyr gwreiddiol. Mae cartŵn (o'r Eidaleg *cartone* a'r gair Iseldireg/Flandrys "karton", sy'n golygu papur neu gerdyn trwm, cryf) yn ddarlun maint llawn a wneir ar bapur fel sail astudiaethau pellach megis paentio neu bwythwaith. Defnyddir cartwnau'n aml yn y broses o greu *ffresgo*, i gysylltu'n fanwl gywir, pob rhan o'r cyfansoddiad pan baentir ar blastr dros gyfnod o ddyddiau. Mae gan y cartwnau'n aml, nifer o dyllau pin ynddynt ble defnyddiwyd hi i amlinellu'r darlun ar y plastr. Mae cartwnau arlunwyr megis Raffael a Leonardo da Vinci yn werthfawr iawn.

## Argraffu
Ym myd argraffu modern, ystyr cartŵn ydy delwedd ddigri. Defnyddir y gair yn y cyd-destun yma ers 1843 pan ddefnyddiodd y *Cylchgrawn Punch* y gair i ddisgrifio darluniau gwatwarus, yn arbennig darluniau gan John Leech.

## Animeiddio
Oherwydd steil tebyg stribedi comig a ffilmiau cynnar wedi eu hanimeiddio, defnyddiwyd y gair "cartŵn" am "animeiddio", dyma'r ffurf o'r gair cartŵn a ddefnyddir gan amlaf heddiw.  Gellir gweld cartwnau gan amlaf ar y  teledu neu yn y sinema. Crëir y rhain drwy ddangos cyfres o ddarluniau yn sydyn iawn i roi'r argraff o symudiad neu drwy gynhyrchiad cyfrifiadurol.

## Gwyddoniaeth
Defnyddir y term cartŵn weithiau ym myd gwyddoniaeth i olygu diagram, yn arbenig un sy'n cyfleu digwyddiadau cyffredinol yn hytrach nag esiampl arbennig.

## Dolenni Allanol
*Archif o gartwnau o papur newydd *The New Yorker*
*Cartwnau Chwaraeon 
*BrazilCartoon.com 
*Toonopedia Don Markenstein
*Bâs ddata Cartwnau Mawr 
*Llyfrgell Archwilio Cartwnau 
*Oes Aur Cartwnau 
**The Cartoon Spot*
**Pro Toonerz*
*London Cartoon Gallery - Editorial Cartoons 
*Kiotron 
*Galeri gartwnau am ddim am faterion cyfoes 
*Rhai cartwnau 
*Cymuned cartwnio ar y wê

Categori:Cartwnio
Categori:Arluniaeth
Marchnad ffermwyr

Marchnad yw **marchnad ffermwyr**, a gynhelir mewn llefydd cyhoeddus, lle all ffermwyr werthu eu cynnyrch yn uniongyrchol i'w cwsmeriaid.

## Marchnadoedd ffermwyr yng Nghymru
## Gweler hefyd
*Ffair
*Ffair Fêl Conwy
*Ffair Llannerch-y-medd

## Dolenni allanol
*  http://www.bigbarn.co.uk

Ffermwyr
Categori:Amaeth
Breast Cancer Care

Elusen sy'n darparu gofal, cymorth a gwybodaeth i unrhyw un yn y Deyrnas Unedig y mae canser y fron yn effeithio arnyn nhw yw **Breast Cancer Care**. Mae ei chefnogwyr yn gwisgo rhuban pinc i ddangos eu cefnogaeth. Mae Eisteddfod Genedlaethol Cymru wedi defnyddio pabell binc ers 2006, dyluniwyd hi'n wreiddiol ar gyfer un o ymgyrchoedd yr elusen hon.

## Dolenni allanol 
* 

Categori:Canser
Categori:Elusennau
Sustrans

Elusen ar gyfer trafnidiaeth gynaliadwy ym Mhrydain ydy **Sustrans**. Daw'r enw o'r Saesneg am drafnidiaeth gynaliadwy sef *sustainable transport*. Caiff ei hariannu mewn nifer o ffyrdd, gan gynnwys rhoddion gan gefnogwyr, y Loteri Genedlaethol ac amryw o lywodraethau.

Sustrans sy'n gyfrifol am greu'r Rhwydwaith Seiclo Cenedlaethol.

Categori:Elusennau
Categori:Sefydliadau 1977
Categori:Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Dorry Spikes

Darlunydd o Aberystwyth ydy **Dorothy Emma "Dorry" Spikes** (ganed 1981).

Astudiodd yng Ngholeg Kingston, Llundain. Mae hi rwan yn darlunio yn broffesiynol ar gyfer cwmnïau megis Random House, Gwasg Gomer a Chyngor Llyfrau Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Darlunwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952

bawd|Cyhoeddi Eisteddfod 1952 yn Aberystwyth

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1952** yn Aberystwyth, Sir Ceredigion.

Richard Henry Rees oedd y cyntaf erioed i ennill y Rhuban Glas ddwywaith: yma pan ganodd *Y Dymestl* ac ym Mhwllheli, dair blynedd yn ddiweddarach.

## Drama 
Daeth 12 cwmni i'r gystadleuaeth "Perfformio unrhyw ddrama hir yn Gymraeg na bu ym mhrawf terfynol Eisteddfod Genedlaethol yn 1949-1951". Y beirniaid oedd Mary Lewis, D. Haydn Davies a Raymond Edwards. "Gellir dywedyd bod gwaith y goreuon eleni yn fwy graenus ac yn uwch ei safon nag a welsom ers llawer blwyddyn, ac yr oedd yn amheuthun gweld yr actor a'r cynhyrchydd [cyfarwyddwr] yn y cwmnïau hyn yn cymryd y gwaith oddifrif. Cymry ydynt sydd wedi magu cydwybod at gelfyddyd y ddrama."

* Cwmni Rhosllannerchrugog - *Amlyn ac Amig* gan Saunders Lewis
* Cwmni Rhuthin - *Y Ddeuddyn Hyn* gan Islwyn Williams
* Cwmni'r Mynydd Mawr - ''Lil'r Gwendraeth* gan Gwynne Evans
* Cwmni Penllergaer - *Awel Dro* gan D. Mathew Williams
* Cwmni Resolfen - *Arian Sychion* gan Ronald Gow cyf. O Rees Owen.
* Chwaraewyr Moss, Maerdy - *Llygad y Geiniog'' gan Louis D'Alton cyf. D. J. Thomas
* Cwmni Plas Pentir, Bangor - *Deufor Gyfarfod* gan J.O. Francis cyf. Magdalen Morgan
* Cwmni Caergybi - *Yr Wylan* gan Tchechov cyf. T. Hudson Williams.
* Cwmni Abergele - *Dwy Fran Ddu* gan Eynon Evans cyf. John Ellis Williams
* Cwmni Walthamstow, Llundain - *Arian Sychion* gan Ronald Gow cyf. O Rees Owen.
* Cwmni Ceredigion, Llundain - *Llaeth a Mêl* gan Byron Jones.
* Chwaryddion y Gwter Fawr - *Llygad y Geiniog* gan Louis D'Alton cyf. D. J. Thomas.
Chwarewyr Moss a Chwaryddion y Gwter Fawr oedd y ddau gwmni i gyrraedd y rownd derfynol yn ystod yr Ŵyl.bawd|Clawr Beirniadaethau 1952
## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Aberystwyth 1952
Aberystwyth 1952
1952
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:1952 yng Nghymru
Afon Humber

Moryd yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yw'r **Humber**, neu **afon Humber** fel y'i gelwir weithiau. Mae'n foryd hir a ffurfir gan gydlifyad Afon Ouse ac Afon Trent. Rhed ar gwrs dwyreiniol i Fôr y Gogledd, gan lifo heibio i borthladdoedd Hull, Immingham a Grimsby. Ei hyd yw 40 milltir.

Mae'n cael ei chroesi gan Pont Humber, a oedd y bont un rhychwant hiraf yn y byd (1410m / 4626 troedfedd) pan gafodd ei hagor yn 1981.

Yn yr 8g dynodai afon Humber ffin ogleddol teyrnas Offa, brenin Mersia, gyda theyrnas Northumbria yn gorwedd i'r gogledd.

## Humberside
Ar 1 Ebrill 1974 crëwyd **Humberside** fel sir an-fetropolitan dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972 o rannau o'r hen Riding Dwyreiniol Swydd Efrog, Riding Gorllewinol Swydd Efrog a Swydd Lincoln ar bob ochr Afon Humber. Yn wahanol i "Merseyside" (Glannau Merswy), nid oedd yr enw "Humberside" erioed wedi cael ei ddefnyddio llawer iawn o'r blaen yn ffurfiol nac yn anffurfiol. Roedd y sir newydd yn amhoblogaidd gyda chryn nifer o'i thrigolion, ac fe'i diddymwyd ar 31 Mawrth 1996, gan gael ei disodli gan nifer o awdurdodau unedol. Serch hynny, er nad oes gan yr enw statws cyfreithiol mwyach, weithiau mae'n dal i gael ei ddefnyddio i gyfeirio at yr ardal. 

Humber
Humber
Jura (ynys)

Mae **Diùra** (Saesneg: *Jura*) yn ynys sy'n un o Ynysoedd Mewnol Heledd oddi ar arfordir gorllewinol yr Alban.

Mae hen gartref i George Orwell yno, sef *Barnhill*, lle gorffennodd ysgrifennu un o'i lyfrau enwocaf, *Nineteen Eighty-Four*.

Efallai adnabyddir yr ynys yn well am leoliad campau Bill Drummond a Jimmy Cauty, dau aelod o'r band KLF, ar 23 Awst 1994, pan y gwnaethant losgi miliwn o bunoedd (£1,000,000).

Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Llyn Arenig Fach

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Arenig Fach**.  Saif ychydig i'r gogledd-orllewin o Lyn Celyn ac i'r dwyrain o gopa Arenig Fach, 1487 troedfedd uwch lefel y môr. Mae ei arwynebedd yn 34 acer, ac mae'n perthyn i ystad Rhiwlas.

Trowyd y llyn y gronfa rywbryd yn y 19g, a gellir gweld gweddillion llifddorau. Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno ag Afon Gelyn sy'n llifo i Lyn Celyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Arenig Fach
Creirwy

Yn y traddodiad chwedlonol Cymreig, **Creirwy** oedd merch y dduwies natur Ceridwen. Roedd hi'n ferch o harddwch diarhebol.

Yn ôl y chwedl ganoloesol *Hanes Taliesin*, sy'n adrodd hanes cynnar y Taliesin chwedlonol, roedd Ceridwen yn wraig i Degid Foel o Benllyn. Yn ogystal â Creirwy, roedd ganddi fab o'r enw Morfran a oedd mor hyll fel y cafodd y llysenw 'Afagddu'. Roedd Creirwy y gwrthwyneb i'w frawd ac yn yr Oesoedd Canol roedd hi'n cael ei hystyried yn batrwm o brydferthwch mewn merch. Gyda Arianrhod ferch Dôn a Gwen ferch Cywryd roedd hi'n un o 'Dair Gwenriain Ynys Prydain':
:'Teir Gwenriein Ynys Prydain:
:Creirwy merch Ceridwen,
:Ac Arianrod ferch Dôn,
:A Gwen ferch [C]ywryd mab Cryddon.'
:(Trioedd Ynys Prydain 78, mewn orgraff ddiweddar)

Mae Ifor Williams yn dadlau fod yr enw Creirwy yn air cyfansawdd o *crair* "trysor, peth annwyl" a *byw* "bywiog." Yn fersiwn Elis Gruffydd o chwedl Taliesin, disgrifir Creirwy fel "tecaf forwyn o'r byd." Ceir ambell gyfeiriad ati yn yr un cywair yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr fel Madog Benfras a Tudur Aled.

Tyfodd chwedl amdani fel cariad yr arwr Garwy Hir, mewn awdl gan Hywel ab Einion i'w gariad Myfanwy o gastell Dinas Brân.

Yn ogystal ceir merch hardd o'r enw *Chreirbia* ym muchedd Ladin Sant Gwenole, o Gernyw gan Wrdisten. Ymddengys fod *Chreirbia* yn llygriad o'r enw Cymraeg Creirwy. Fe'i disgrifir fel *puella pulcherrima* ("morwyn ifanc deg iawn").

Y tu ôl i'r traddodiadau hyn mae'n bosibl fod Creirwy, fel ei mam, yn dduwies Gymreig/Geltaidd.

## Cyfeiradau
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. newydd, 1991)
*Ifor Williams, *Chwedl Taliesin* (Caerdydd, 1957)

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Pete Fowler

Darlunydd o Gymru yn enedigol o Gaerdydd yw **Pete Fowler** (Ganed 1969). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith dylunio ar gyfer y Super Furry Animals. Mae'n ddarlunydd llawrydd sy'n creu bwystfiloedd, wedi ei ysbrydoli gan Arlunio Siapaneaidd. Mae wedi gweithio ar sawl cywaith yn y DU ac yn Siapan, megis hysbysebion teledu (Kia Picanto), ac arddangosfeydd arlunio dros y byd. Mae'n gweithio drwy amryw o gyfryngau, gan gynnwys darlunio, paentio, animeiddio a cherfluniaeth.

Mae arlunwaith Pete Fowler mewn arddull cartŵn ôl-fodern (tebyg i arlunwyr megis Takashi Murakami a David Lebatard ). Canolir ei arlunwaith o gwmpas adroddiant sy'n cynnwys set o gymeriadau sy'n ail-ymddangos drwy'r gwaith. Mae'r bwystfiloedd a greir i gyd yn byw ar Monsterism Island (Cymraeg: *Ynys Bwystfilaidd*). Mae Fowler yn dychmygu storïau cefndirol eang ar gyfer ei gymeriadau, mae gan pob un ei nodweddion unigryw a lefelau o *"monsterism"*. Mae Fowler yn enwog am ei degannau dylunwyr o'i gymeriadau, mae'n creu rhain gyda'i gwmni ei hun. 

Rhyddhawyd CD, *The Sounds of Monsterism Island* yn 2005 gan Heavenly Records. Yn ôl datganiad i'r wasg:
:(Saesneg) ''"The record is a compilation album that works as a soundtrack to the world of Monsterism...The album features psychedelic music from the '60s through to today, much of it unearthed and put on CD for the first time."''
Yn 2006, creodd Pete Fowler gyfres o gomigs am yr Monsterism Island sydd wedi cael eu cyhoeddi yng nghylchrawn Vice. Mae gwefan Fowler  yn cynnwys cyfresi o animeiddio Flash byr o'i gymeriadau, ac mae Fowler wedi datgan ei fod yn gweithio ar gyfres o ffilmiau byrion.

Bydd ail crynoddisg Monsterism Island yn cael ei ryddhau ar label recordiau Poptones yn 2007.

## Dolenni allanol
*[Gwefan Swyddogol]
*Safle Myspace

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1969
Pierre Messmer

Prif Weinidog Ffrainc rhwng 1972 a 1974 oedd **Pierre Messmer** (20 Mawrth 1916 – 29 Awst 2007). Cafodd ei eni yn Vincennes, ger Paris.  Roedd yn gyn-filwr ac yn un o ddilynwyr Charles de Gaulle.

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Llyn Anafon

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Anafon**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 13 acer a dyfnder o tua 10 troedfedd yn y man dyfnaf, yn y Carneddau, i'r de-ddwyrain o Abergwyngregyn a 1,630 troedfedd uwch lefel y môr. O'i gwmpas mae copaon Drum, Foel Fras a Llwytmor.

Defnyddir y llyn fel cronfa i gyflenwi dŵr i bentrefi Penmaenmawr a Llanfairfechan. Mae Afon Anafon yn llifo o'r llyn i ymuno ag Afon Aber. Gellir pysgota brithyll yma.

bawd|dim|Llyn Anafon

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Categori:Abergwyngregyn
Anafon
Llyn y Dywarchen, Rhyd Ddu

:''Am y llyn o'r un enw ger Blaenau Ffestiniog, gweler Llyn y Dywarchen, Migneint.''
Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn y Dywarchen**, ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Rhyd Ddu ac i'r de-orllewin o Lyn Cwellyn. Mae ganddo arwynebedd o 40 acer

Ceir nifer o straeon am y llyn yma. Nododd Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188 fod ynys yn nofio ar y llyn, ac yn medru symud yma ac acw. Yn ddiweddarach, cadarnhawyd hyn gan nifer o deithwyr, yn cynnwys Thomas Pennant yn 1786 a Ward yn 1931. Nid yw yno bellach, ond mae'n debyg mai rhan o'r lan wedi torri ymaith ydoedd. Ni ddylid cymysgu'r ynys symudol hon a'r ynys barhaol sydd ynghanol y llyn.

Stori arall, a adroddir am nifer o lynnoedd eraill hefyd, oedd i fugail ieuanc weld merch o'r Tylwyth Teg yn dawnsio ar lan y llyn. Syrthiasant mewn cariad a phriodi, ond ar yr amod na fyddai byth yn ei tharo a haearn. Un diwrnod gwnaeth hynny, a diflannodd y ferch.

Ar un adeg roedd nant yn llifo o'r llyn tua'r gorllewin ar hyd Dyffryn Nantlle, ond ers i argae gael ei adeiladu mae nant yn llifo i lawr i Lyn y Gadair ac Afon Gwyrfai.

## Drws y Coed
Llyn y Dywarchen gyda hen dŷ Drws-y-Coed ar ei draed (fe'i chwalwyd i neud maes parcio bysgotwyr O'r ty yma aeth teulu William Griffith i'r Iwerddon. Ar yr ochor dde olion hen stabal sydd yna. Cyfrannwyd y llun a’r sylw gan Elinor Roberts (ond pwy a’i paentiodd tybed? Ai’r enw P. Quint sydd yng nghornel dde isaf y llun?). Mae yna ddau adeilad yma; ai o un o rhain yr aeth teulu'r Griffith i'r Iwerddon - fe aeth un o'r disgynyddion i fod yn sylfaenydd Sinn Fein, sef Arthur Griffith?

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Dywarchen
James Taylor

Seiclwr a hyfforddwr o Fryste ydy **James Taylor** (ganwyd 26 Ionawr 1976). Bu'n rasio am flynyddoedd yng nghlwb City of Edinburgh, yr un clwb a'r seiclwyr enwog Chris Hoy a Craig MacLean, James oedd capten y clwb yn 2002. Apwyntwyd ef yn Brif Hyfforddwr Seiclo Cymru yn 2007.

## Canlyniadau

;2003
:3ydd Pencampwriaeth Brydeinig Sbrint Tîm

;2002
:Pencampwr Prydeinig Madison
:Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Sbrintwyr
:Enillydd *Omnium* Trac Prydeinig
:Pencampwr Yr Alban, Sbrint Tîm
:Pencampwr Yr Alban, 1 km
:Enillydd Olwyn Aur Llundain, 20 km
:Enillwr ras bwyntiau *GP of Wales*
:3ydd Pencampwriaeth Brydeinig Sbrint Tîm

;2001
:Pencampwr Prydeinig Ras *Scratch* 20 km
:Pencampwr Prydeinig Madison
:Pencampwr Prydeinig Sbrint Tîm
:Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Ras Bwyntiau
:Pencampwr Yr Alban, Ras *Scratch* 15 km
:Pencampwr Yr Alban, 1 km

;2000
:Pencampwr Prydeinig Madison
:Pencampwr Prydeinig Sbrint Tîm
:Enillydd *Omnium* Trac Prydeinig
:Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Ras Bwyntiau

;1999
:Pencampwr Prydeinig Sbrint Tîm
:Pencampwr Yr Alban, Sbrint Tîm
:Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Ras Bwyntiau
:Enillydd Olwyn Aur Llundain, 20 km
:Pencampwr Yr Alban, *Pursuit* (4 km)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Seiclwyr o Loegr
Craig MacLean

Seiclwr trac o'r Alban ydy **Craig MacLean** (Ganed 31 Gorffennaf 1971 yn Grantown-on-Spey), sydd wedi cynyrchioli Prydain yng Ngemau Olymaidd 2000 a 2004 gan ennill y fedal Arian yn y Sbrint Tîm yng Ngemau 2000. Mae hefyd wedi ennill pump medal ym Mhencampwriaethau Trac UCI y Byd ar gyfer Sbrint Tîm, y fedal arian yn 1999 ac yn 2000, yr Efydd yn 2001, Aur yn 2002, a'r Efydd yn 2003 ac yn 2004. Enillodd sawl medal yng Ngemau'r Gymanwlad ar gyfer yr Alban.

Dechreuodd MacLean gystadlu fel yr ail reidiwr yn y Sbrint Tîm, tan iddo newid i'r reidiwr arweiniol yn 2002. Torodd record Prydeinig ar gyfer kilomedr yn Nhreialau'r Gemau Olympaidd yn 2004.

## Canlyniadau

;2007
: 2il Pencambwriaeth Meistrau - Sbrint

;2006
: 1af Gemau'r Gymanwlad - team sprint
: 2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint
: 3ydd Campwaith Cwpan y Byd, Moscfa - Sbrint
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Moscfa - Sbrint Tîm
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint Tîm
: 1af Pencampwriaethau Trac Prydeinig - Sbrint
: 1af Pencampwriaethau Trac Prydeinig - Sbrint Tîm

;2005
: 1st Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion (2) - Sbrint Tîm
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion (2) - Sbrint Tîm
: 2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscfa - Sbrint
: 2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscfa - Sbrint Tîm
: 1af Pencampwriaethau Trac Prydeinig - Sbrint

;2004: 3ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion - 1 km
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion - Sbrint Tîm
: 2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscfa - Sbrint Tîm
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint
: 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint Tîm

;2003: 3ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
: 1af Pencampwriaethau Trac Prydeinig - 1 km
: 1af Pencampwriaethau Trac Prydeinig - Sbrint Tîm

;2002
: 1af Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
: 3ydd Gemau'r Gymanwlad - Sbrint Tîm

;2001
: 3ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm

;2000
: 2il Gemau Olymaidd yr Haf - 750 m time trial
: 2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm

;1999
: 2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Jeff Banks

Dyluniwr ffasiwn o Gymru yw **Jeff Banks** (ganed 17 Mawrth 1943 yng Nglynebwy), sy'n gyfrifol am ddylunio dillad dynion a merched yn ogystal â gemwaith a dodrefn meddal.

## Bywgraffiad
Ganed yn ne Cymru, yn fab i weithiwr metel dalen, gadawodd ei dad ei fam pan oedd Jeff yn wyth oed, a phenderfynodd ei fam symud i Lundain oherwydd hyn.

Cafodd gynnig ysgoloriaeth o ysgol annibynnol ramadeg, Coleg Sant Dunstan yng Nghatford, De Llundain, ond ni allai ei fam fforddio'r wisg ysgol felly cymerodd Jeff rownd yn dosbarthu paraffin mewn berfa - erbyn iddo droi'n 13 oed, roedd yn cyflogi dyn i yrru lorri tancer i ddosbarthu. Gwerthodd y busnes pan oedd yn 15 oed.

Mae gan Banks radd anrhydedd o Brifysgol Lancaster, Dwyrain Llundain, Newcastle & Northumbria, Coleg Prifysgol Celf Creadigol, ac o Brifysgol Westminster, ac mae hefyd yn Ddoethur yn y Celfyddydau.

## Gyrfa
Yn 1964, gyda arian wedi ei achub o'i fusnes paraffin ac wedi i'w dad forgeisi ei gartref, agorodd Banks y *boutique* **Clobber** yn Llundain, a oedd yn gwerthu ei ddyluniadau ei hun yn ogystal â gwaith dylunwyr eraill. Roedd yn llwyddiannus iawn, felly yn 1969, lansiodd ei label ffasiwn ei hun.

## Bywyd personol
Mae Banks wedi priodi ddwywaith. Y tro cyntaf i seren bop Sandie Shaw, ac wedyn i Sue Mann, model ac arlunydd colur.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Dylunwyr ffasiwn o Gymru
Categori:Pobl o Lynebwy
Taliesin Ben Beirdd

:''Mae hon yn erthygl am y cymeriad chwedlonol. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Taliesin (gwahaniaethu).''
Bardd a ganai yn yr Hen Ogledd yn ail hanner y 6g oedd y Taliesin hanesyddol, ond gyda threigliad amser troes y bardd hanesyddol yn gymeriad chwedlonol a thadogwyd nifer o gerddi diweddarach arno yn yr Oesoedd Canol, yn aml dan yr enw **Taliesin Ben Beirdd**. I feirdd y cyfnod yr oedd y ddau Daliesin yn un cymeriad, a ystyrid yn sefydlydd y traddodiad barddol Cymraeg.

## Cerddi a briodolir i Daliesin
Priodoloir tua 270 o gerddi i Daliesin.  Fe’u diogelir mewn 259 llawysgrif. Yn ogystal â'r cerddi hanesyddol ddilys i Urien Rheged ac Owain ab Urien, a cherddi crefyddol a doethineb amrywiol, ceir cyfres o gerddi yn Llyfr Taliesin, o natur chwedlonol a darogannol yn bennaf, a cherddi darogan yn Llyfr Coch Hergest. Ceir testunau eraill yn ogystal.

[250px|bawd|[Ceridwen yn berwi'r perlysiau yn y pair, gyda Gwion Bach o'i blaen (llun gan J. E. C. Williams, tua 1900)]]
Yna ceir dosbarth mawr arall o gerddi, sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol, ac sydd yn dwyn rhyw berthynas â ffigur y Taliesin chwedlonol, neu’n ddaroganau a briodolir iddo. Mae’r rhan fwyaf o’r cerddi yn y dosbarth olaf yn dwyn cysylltiad, yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol, â’r chwedl *Hanes Taliesin*. Yn y chwedl honno adroddir hanes rhyfeddol Taliesin, o’i antur, yn rhith Gwion Bach, yn llys y dduwies Ceridwen, lle cafodd ysbrydoliaeth yr Awen o Bair Ceridwen, hyd at ei ailenedigaeth fel Taliesin a’i gampau wrth drechu beirdd llys Maelgwn Gwynedd a rhyddhau ei noddwr Elffin ap Gwyddno o garchar Maelgwn yn Negannwy, gan ddarogan diwedd y teyrn hwnnw.

Mae rhai o'r cerddi yn ymwneud ag ymryson barddol (yn llys Maelgwn ac yn gyffredinol) a’r ddysg draddodiadol am natur barddoniaeth, byd natur, hanes chwedlonol Cymreig a rhai o’r traddodiadau Beiblaidd ac apocryffaidd y disgwylid i fardd fod yn hyddysg ynddynt yn yr Oesoedd Canol. Ceir hefyd ddwy gerdd am rithiadau a bucheddau Taliesin a thair cerdd ddarogan arbennig am ddyfodol cenedl y Cymry.

## Gweler hefyd
**Hanes Taliesin*
*Taliesin

Categori:Taliesin
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Brudwyr
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Llyn y Dywarchen

Gall **Llyn y Dywarchen** neu **Llyn Dywarchen** gyfeirio at un o dri llyn yng Ngwynedd:

* Llyn y Dywarchen ger pentref Rhyd Ddu, y mwyaf o'r tri.
* Llyn y Dywarchen ar y Migneint, lle mae Afon Cynfal yn tarddu.
* Llyn y Dywarchen ar y Rhinogydd, gerllaw Moel Ysgyfarnogod.
Llyn yr Adar

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn yr Adar**. Saif ychydig i'r gogledd o gopa Cnicht, i'r gorllewin o Ysgafell Wen ac i'r dwyrain o Lyn Dinas a phentref Nantmor. Mae arwynebedd y llyn yn 10 acer. Dywedir iddo gael ei enw am fod gwylanod yn arfer nythu ar yr ynys fechan yn y llyn.

Mae'r nant o'r llyn yn llifo i lawr i Lyn Llagi, ac yn y diwedd yn ymuno ag Afon Glaslyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Adar
Llanasa

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Llanasa**. Mae'n gorwedd tua 300 troedfedd i fyny wrth droed yr olaf o Fryniau Clwyd, tua 2 filltir a hanner i'r dwyrain o Brestatyn yng ngogledd-orllewin Sir Fflint. Y pentrefi cyfagos yw Talacre a Gwesbyr i'r gogledd, Ffynnongroyw i'r dwyrain a Gwaenysgor a Threlawnyd i'r gorllewin.

Yn ogystal â phentref Llanasa ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Gronant, Gwesbyr, Pen-y-ffordd, Talacre, Trelogan a Ffynnongroyw; mae hefyd yn cynnwys y Parlwr Du, y pwll glo mwyaf yn Sir y Fflint.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|Llanasa o'r awyr
bawd|dim|Tai yn Llanasa

## Hanes
Enwir y plwyf ar ôl Sant Asa (Asaph). Ceir plasdy Castell Gyrn ar gyrion y pentref.

Yn yr Oesoedd Canol roedd beddfaen a chreiriau Sant Asaph ar gadw yn Eglwys Llanasa cyn iddynt gael eu symud i Eglwys Gadeiriol Llanelwy, rywbryd cyn y flwyddyn 1281.  Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol, claddwyd Gruffudd Fychan, tad Owain Glyndŵr, yn yr eglwys hynafol hon.  Mae ei feddfaen cerfiedig yn goroesi: ceir arno y geiriau Lladin *HIC LACET GRVFVD VACHAN* ("Yma y gorwedd Gruffudd Fychan").  Yn ôl cofnodion yr eglwys, roedd y garreg hon yn gorwedd yng nghanol y côr deheuol ar un adeg.  Ymddengys y cafodd corff Gruffudd Fychan ei gladdu yno tua 1369-1370 (ceir peth ansicrwydd am ddyddiad ei farwolaeth).  Mae lleoliad ei weddillion yn anhysbys heddiw.

## Cyfrifiad 2011
Roedd poblogaeth y gymuned yn 4,820 yn 2001. Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
Ganwyd a magwyd y croniclydd a chyfieithydd Elis Gruffydd (c.1490-c.1552) yn Llanasa.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Plwyfi Cymru
Dod allan

Mae'r term "**dod allan**" (sef cyfieithiad o'r cywerthydd Saesneg "*coming out*", sy'n talfyriad o'r ymadrodd "*coming out of the closet*") yn disgrifio'r cyhoeddiad gwirfoddol bod un yn hoyw neu ddeurywiol. Mae bod "**allan**" yn golygu nid yw un yn cuddio'i gyfeiriadedd rhywiol. Os ydy cyfeiriadedd rhywiol unigolyn yn cael ei ddadlennu gan rywun arall heb ganiatâd yr unigolyn dywed bod wedi'i "**allanu**".

## Dolenni allanol
*Stonewall Cymru  – tudalen ar ddod allan
* National Coming Out Day 
* P.F.L.A.G. (Parents and Familes of Lesbians and Gays)
* Empty Closets - Coming Out Resources and a Safe Place to Chat

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Categori:Geirfa LHDT
Categori:Trosiadau
The Simpsons Movie

Ffilm gomedi animeiddiedig Saesneg a ryddhawyd yn 2007 sy'n seiliedig ar y gyfres deledu animeiddiedig *The Simpsons* yw ***The Simpsons Movie***. Cafodd ei chyfarwyddo gan David Silverman, ei chynhyrchu gan James L. Brooks, Matt Groening, Al Jean, Mike Scully, a Richard Sakai a'i hysgrifennu gan un ar ddeg o ysgrifenwyr mwyaf torieithog y gyfres deledu: Scully, Jean, Brooks, Groening, George Meyer, David Mirkin, Mike Reiss, John Swartzwelder, Jon Vitti, Ian Maxtone-Graham, a Matt Selman. Mae'n serennu'r cast teledu Dan Castellaneta, Julie Kavner, Nancy Cartwright, Yeardley Smith, Hank Azaria, Harry Shearer, Pamela Hayden, a Tress MacNeille gyda Albert Brooks mewn rhan wadd flaenllaw, yn ogystal â Tom Hanks a Green Day mewn rhannau llai.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  *The Simpsons Movie*  – gwefan swyddogol
*  *The Simpsons Movie* – IMDb
*  *The Simpsons Movie* – Rotten Tomatoes
*  *The Simpsons Movie* – Metacritic
*  *The Simpsons Movie* – Box Office Mojo
*  *The Simpsons Movie*  – Open Directory Project

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau comedi animeiddiedig
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar raglenni teledu
Movie
Llyn Llagi

250px|bawd|Llyn Llagi

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Llagi**. Saif ychydig i'r gogledd o gopa Cnicht i'r dwyrain o Lyn Dinas ac i'r gogledd-ddwyrain o bentref Nantmor. Mae arwynebedd y llyn yn 8 acer.

Mae nant i llifo i lawr o Lyn yr Adar i Lyn Llagi dros y clogwyni a elwir yn Craig Llyn Llagi. Llifa nant Nantmor o'r llyn i ymuno ag Afon Glaslyn. Dywedir fod pysgota brithyll da yn y llyn, ac awgrymwyd y gallai olion sefydliad cynhanesyddol ar ei lan fod yn weddillion crannog, er nad oes prawf o hyn. Dim ond un crannog y gwyddir i sicrwydd amdani yng Nghymru, sef yr un yn Llyn Syfaddan ym Mhowys.

Mae'r creigiau uwchben y llyn yn gynefin i friwydd y Gogledd (Galium boreale).

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Llagi
Gwyddno Garanhir

Cymeriad chwedlonol Cymreig oedd **Gwyddno Garanhir** (neu **Gwyddneu**). Mae'n ymddangos gyntaf yn nhraddodiadau yr Hen Ogledd, ac mae *Bonedd Gwŷr y Gogledd* yn ei ddisgrifio fel un o ddisgynyddion y brenin Dyfnwal Hen.

Ymddengys mewn chwedloniaeth fel arglwydd Cantre'r Gwaelod, a leolid yn draddodiadol ym Bae Ceredigion, gyferbyn i Aberystwyth ac Aberdyfi. Cedwid y môr allan gan lifddorau, ond un diwrnod roedd y gwyliwr, Seithenyn, yn feddw, a boddwyd Cantre'r Gwaelod gan y môr. Mae'r gerdd *Seithennin Saf Allan* yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at foddi "Maes Gwyddneu" (Maes Gwyddno).

Mae cyfeiriad at Gwyddno yn chwedl *Culhwch ac Olwen*, ac mae ei fab, Elffin ap Gwyddno, yn gymeriad amlwg yn y chwedl *Hanes Taliesin* fel noddwr Taliesin Ben Beirdd.

## Cyfeiriadau
*Ford, Patrick K. (gol.), *Ystoria Taliesin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992). Testun *Hanes Taliesin* yn llaw Elis Gruffydd.
*North, Frederick John, *Sunken cities: Some legends of the coast and lakes of Wales* (Caerdydd, 1957)
*Williams, Taliesin (gol.), *The Iolo Manuscripts* (1848)

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Teyrnas Ceredigion
Bonedd Gwŷr y Gogledd

Testun achyddol Cymraeg Canol sy'n nodi llinach rhai o frenhinoedd ac arwyr yr Hen Ogledd yw **Bonedd Gwŷr y Gogledd**. Dim ond un copi o'r testun sydd ar glawr, yn llawysgrif Peniarth 45 (diwedd y 13g).

Ymrennir y testun yn ddwy brif ran. Yn y rhan gyntaf ceir llinachau'r Coeling, disgynyddion Coel Hen. Mae'n cynnwys Urien Rheged, Clydno Eiddin, Cynfelyn, Nudd, Llywarch Hen a Gwenddoleu. Yn yr ail ran ceir disgynyddion Dyfnwal Hen. Yno ceir rhestr o frenhinoedd o'r 5g. Mae'r enwau yn cynnwys Rhydderch Hael, Tudwal Tudclud, Elffin ap Gwyddno, Cawrdaf, Mordaf Hael, Elidir Mwynfawr a Macsen Wledig. Rhwng y ddwy ran hyn ceir triawd am y Coeling sy'n coffau gwroldeb arwyr o'r llwyth hwnnw.

Er bod y llinachau hyn yn gorffen gyda brenhinoedd y 6g, nid yw'n debygol fod y testun yn deillio o ddogfen o'r cyfnod hwnnw. Mae Kenneth Jackson wedi dadlau dros ddyddiad yn y 9g am gyfansoddi'r testun gwreiddiol. Wrth gwrs fe allai ffynonellau'r testun tybiedig hwnnw fod yn hŷn.

## Llyfryddiaeth 
Ceir testun hwylus gyda nodiadau yn,
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1991). Atodiad II.

## Gweler hefyd 
* Achresau Harley

Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Boyne

Gallai'r gair **Boyne** gyfeirio at un o sawl peth:

*Ffurf ddiwedar ar enw'r dduwies Wyddelig Bóand
*Afon Boyne, afon yn Iwerddon sy'n dwyn enw'r dduwies Bóand
*Brwydr y Boyne, brwydr ar lannau Afon Boyne yn 1690
Bóand

**Bóand** yw'r dduwies Geltaidd yr enwir Afon Boyne yn Leinster, Iwerddon, ar ei hôl. Ceir sawl ffurf ddiweddarach ar ei henw Gwyddeleg, e.e. **Bóann** a **Bóinn**; o'r ffurf olaf y daw'r ffurf Seisnigaidd **Boyne** a welir yn enw'r afon.

Daw'r enghraifft gynharaf o'r enw yng ngwaith y daearyddwr Groeg Ptolemi (2ail ganrif), fel **Bouinda**. "Buwch wen" yw'r ystyr yn Gymraeg.

Fel yn achos sawl duwies gynhanesyddol arall, Bóand oedd duwies yr afon sy'n dwyn ei henw. Mae hi'n cael ei bortreadu felly yn y chwedlau Gwyddeleg hynafol a adnabyddir heddiw fel y Cylch Mytholegol. Yno mae hi'n wraig i Nechtan (neu Elcmar, yn ôl y ffynhonnell), ac yn gariad i'r Dagda.

Mae'r ardal o gwmpas siambrau claddu Neolithig Newgrange yn cael ei galw'n Brug na Bóinne. Roedd yn gartref i Oengus, arwr y chwedl *Aislinge Oenguso*.

## Cyfeiriadau
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell, 1997; arg. newydd 2000)

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Wyddelig
Belasitsa

Cadwyn mynyddoedd yn ne-ddwyrain Ewrop yw **Belasitsa** (Bwlgareg a Macedoneg *Беласица* / *Belasitsa*, Groeg *Μπέλες* / *Beles* neu *Κερκίνη* / *Kerkini*), yn rhedeg drwy Bwlgaria, Gogledd Macedonia a Gwlad Groeg. Mae'r gadwyn tua 60&nbsp;km o hyd a rhwng 7&nbsp;km a 9&nbsp;km o led. Y brig uchaf yw Mynydd Radomir ym Mwlgaria, a chanddo uchder o 2,029m. Mae'r ardal yn gartef i safle Brwydr Belasitsa neu Kleidion, y frwydr benderfynol yng nghwymp Teyrnas Gyntaf Bwlgaria ym 1014.

Categori:Mynyddoedd Bwlgaria
Categori:Mynyddoedd Gogledd Macedonia
Categori:Mynyddoedd Gwlad Groeg
Brwydr Belasitsa

[bawd|de|250px|Darlun o fuddugoliaeth Ymerodraeth [Bysantiaid|Bysantiwm dros Ymerodraeth Bwlgaria a ddyluniwyd yn y *Madrid Skylitzes* sef brud Ioan Skylitzis]]

Brwydr rhwng Ymerodraeth Bwlgaria ac Ymerodraeth Byzantium oedd **Brywdr Belasitsa** neu **Brwydr Kleidion** (hefyd **Brwydr Clidium** a **Brwydr Klyuch**). Digwyddodd ar 29 Gorffennaf 1014 ar lethrau mynyddoedd Belasitsa yn agos at dref Petrich yn ne Bwlgaria heddiw. Roedd y lluoedd Bysantaidd yn fuddugol. Hon oedd y frwydr bwysicaf yn nihenydd Teyrnas Gyntaf Bwlgaria.

Categori:1014
Belasitsa
Categori:Hanes Bwlgaria
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Petrich

bawd|de|250px|Lleoliad Petrich ym Mwlgaria

Tref yn ardal Blagoevgrad yn ne-orllewin Bwlgaria yw **Petrich** (Bwlgareg *Петрич* / *Petrich*). Fe'i lleolir wrth odre mynydoedd Belasitsa yn agos at y ffin â Gwlad Groeg. Mae'n dref hynafol ar ran isaf Afon Struma, ac yn abnabyddus am y dirwedd fynyddig o'i chwmpas. Mae ganddi boblogaeth o 31,747 (Mehefin 2007 http://grao.bg/tna/tab02.txt)

bawd|chwith|250px|Canol y dref

Categori:Trefi Bwlgaria
Curitiba

Prifddinas Talaith Paraná yn ne Brasil yw **Curitiba**.

## Amgueddfeydd
*Amgueddfa Oscar Niemeyer
*Museu Paranaense
*Museu de Arte Contemporânea
*Museu de Arte Sacra
*Museu do Expedicionário
*Museu da Imagem e do Som 
*Museu de História Natural
*Museu Metropolitano de Arte de Curitiba

## Enwogion
* Francisco Lachowski, model
* Marjorie Estiano, actores a chantores

## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Dinasoedd Brasil
Categori:Paraná (talaith)
Sarn Badrig

bawd|250px|Sarn Badrig, yn edrych allan i'r môr
Sarn neu rîff dan y môr ym Mae Ceredigion yw **Sarn Badrig**. Mae'n ymestyn tua'r de-orllewin o'r arfordir ger Mochras, gerllaw Llanbedr am tua 24&nbsp;km. Dim ond ar lanw isel iawn y gellir gweld y sarn, ond gan ei bod yn weddol agos at yr wyneb, mae'n medru bod yn beryglus i gychod. Credir i'r sarn gael ei chreu yn ystod Oes yr Ia, gan rewlif a adawodd weddillion o glai clogfaen. Ceir amrywiaeth o wymon y môr ar y sarn, ac o'r herwydd mae'n Ardal Gadwraeth Arbennig.

Mewn chwedl, Sarn Badrig yw gweddillion y mur a oedd yn gwarchod Cantre'r Gwaelod rhag y môr. Awgryma'r enw gysylltiad a Sant Padrig; y syniad mae'n debyg oedd ei bod yn llwybr a ddefnyddiai ef i gerdded i Iwerddon.

Bu Lewis Morris yn cynnal arolwg o'r ardal. Yn mis Mai, 1742, ysgrifennodd: *Have been upon ye Innermost part of Sarn Badrig and have taken many soundings. The more I know it the more terrible it is.*

Sarn Badrig yw'r fwyaf o dair sarn ym Mae Ceredigion; y ddwy arall, ymhellach i'r de, yw Sarn-y-Bwch a Sarn Cynfelyn. Ystyrir hwy yn nodweddion tanfor unigryw yn Ynysoedd Prydain.

## Llongddrylliadau
Ceir rhestr o holl ddrylliadau'r ganrif ddiwethaf yma.

### Trwy lygaid eraill
Moelfre, Aberdaron: “29 Ionawr 1884: ...Daeth llong ar y Sarn Patrick yn llwythog o wenith a had llin”.

Sarn Badrig: “EULOMENE Stranded and lost* [ar Sarn Badrig] *whilst carrying a cargo of linseed, wheat and one stowaway in wind conditions SW force 6* [y llong yn mynd o Calcutta i Lerpool, full rigged ship o haearn, wedi ei chofrestru yn Lerpwl, gyda chargo o lin, "cake" a gwenith. Criw o 28 ac 1 teithiwr (y stowaway mae’n debyg)

:Mae’n amlwg bod y tywydd garw wedi parhau tan o leiaf y 29ain. Tri diwrnod ynghynt, yn Ochtertyre, Crieff, yr Alban ar y 26 Ionawr cofnodwyd bod *An exceptionally stormy week ends today with the lowest unchallenged pressure reading ever recorded in the British Isles - 925.6 mbar. A violent gale ensues, blowing down a million trees on one Scottishe state alone

## Dolennau allanol
*Lluniau o Sarn Badrig
*Llongddrylliadau ar Sarn Badrig, o Cimwch.com

Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Arfordir Gwynedd
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Corvidae

Teulu o adar yw **Corvidae**. Mae'n cynnwys tua 120 o rywogaethau megis y brain, y pïod ac ysgrechod y coed. Maent yn adar deallus ac eithaf mawr ac mae ganddynt bigau a thraed cryfion.

Rhai aelodau o deulu'r Corvidae:

* Ysgrech y coed (*Garrulus glandarius*)
* Pioden (*Pica pica*)
* Malwr cnau (*Nucifraga caryocatactes*)
* Brân goesgoch (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*)
* Jac-y-do (*Corvus monedula*)
* Ydfran (*Corvus frugilegus*)
* Brân dyddyn (*Corvus corone*)
* Brân lwyd (*Corvus cornix*)
* Cigfran (*Corvus corax*)

## Rhywogaethau o fewn y teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25565 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

200px|chwith|bawd|Ysgrech y Coed

*
Glaslyn, Yr Wyddfa

Llyn yng Ngwynedd yw **Glaslyn** neu **Llyn** **Glaslyn**. Saif ar lethrau'r Wyddfa, 1,970 troedfedd uwch lefel y môr. Yma mae tarddle Afon Glaslyn.

Ymddengys mai'r enw gwreiddiol oedd **Llyn Ffynnon Glas**, ac mae Thomas Pennant yn ei alw yn **Ffynnon Las**. Mae'n lyn gweddol fawr, gydag arwynebedd o 18 acer a dyfnder o 127 troedfedd yn y man dyfnaf, ond ni cheir pysgod ynddo oherwydd llygredd o'r mwynfeydd copr oedd o'i gwmpas yn y gorffennol.

Cysylltir nifer o chwedlau a'r llyn, yn arbennig y chwedl am yr Afanc, anghenfil a drigai yn y llyn. Mae hefyd chwedlau am y Tylwyth Teg yn gysylltiedig ag ef.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995)

Glaslyn
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Glaslyn

Gallai **Glaslyn** gyfeirio at:

;Daearyddiaeth
*Glaslyn, llyn ym Mhowys.
*Llyn Glaslyn, neu 'Glaslyn' yn unig, ar yr Wyddfa.
**Afon Glaslyn, sy'n tarddu o'r llyn.
*Aberglaslyn, ger Beddgelert.

;Pobl
**Glaslyn*, enw barddol Richard Owen (Glaslyn) (1831-1909), hynafiaethydd a llenor
Clychau'r gog

Planhigyn blodeuol yw '''Clychau'r gog'* (Lladin: *Hyacinthoides non-scripta'', neu'n gyfystyr *Endymion non-scriptus*, *Scilla non-scripta*). Ymysg ei enwau Cymraeg eraill mae 'Bwtias y Gog', 'Croeso Haf', 'Cennin y Brain', 'Clychau'r eos', a 'Glas y llwyn'. Mae'n lluosflwydd ac oddfog a'n blodeuo yn y gwanwyn. Mae'n gynhenid yn Ynysoedd Prydain, yr Iseldiroedd, Gwlad Belg, Llydaw, a rhannau gogleddol a gorllewinol o Ffrainc. Ceir y rhywogaethau tebyg *H. hispanica* a *H. italica* yng Ngorynys Iberia a chyrion y Môr Canoldir yn ôl eu trefn.

Mae'r dail, a'r blodau (sy'n ymddangos ym misoedd Ebrill a Mai), yn tarddu o oddfyn. Mae bonau'r flodau oddeutu 10–30&nbsp;cm o hir, a'n plygu tua'r ben. Mae siap cloch gan y blodau piwslas, gyda blychau paill melyn golau.

Ceir planhigion croesryw gyda *H. hispanica*, gan i hwnnw gael ei dyfu'n aml mewn gerddi ym Mhrydain. Mae pryder y gall hyn fygythio'r rhywogaeth cynhenid prydeinig. Gellir adnobod planhigion croesryw wrth eu dail a blodau mwy llydan, blodau llai pendilog gyda blychau paill tywyllach (mae blychau paill *H. hispanica* yn biws).

Yn y Deyrnas Unedig mae Clychau'r Gog yn rhywogaeth wedi'i amddiffyn dan ddeddf seneddol. Ni chaniateir tynnu oddfau, na masnachu mewn oddfau neu hadau.

Fairy wood with bluebell carpet.jpg|Glan yr Afon, Corwen
Bluebells-2005-05-02-2p.jpg|Swydd Buckingham

Categori:Asparagaceae
Categori:Blodau