open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mark McGhee

Rheolwr a chyn bêl-droediwr o Albanwr yw **Mark Edward McGhee** (ganwyd 25 Mai, 1957).

Bu McGhee yn chwarae i Greenock Morton, Newcastle United, Aberdeen, Hamburg, Celtic a Reading. Enillodd bedwar cap dros yr Alban yn ystod 1983 a 1984.

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Ieithoedd y Balcanau

Dyma restr o **ieithoedd y Balcanau**. Ac eithrio yr ieithoedd Twrcaidd a Circasaidd, maent i gyd yn ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

## Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
*Albaneg
*Armenieg
*Groeg

### Ieithoedd Romáwns
*Rwmaneg (Moldofa, Rwmania)
*Aromanieg
*Megleno-Rwmaneg
*Istro-Rwmaneg (dwyrain Istria)
*Istriot (gorllewin Istria)
*Eidaleg (arfordir yr Môr Hadria)
*Ladino (Groeg a Thwrci)

### Ieithoedd Slafig
*Bosneg
*Bwlgareg
*Bunyev
*Croateg
*Macedoneg
*Montenegro
*Serbeg
*Slofeneg
*Slafoneg Eglwysig

### Ieithoedd Indo-Ariaidd
*Romani

## Ieithoedd Twrcig
*Tartareg Crimea, Tatar
*Twrceg
*Gagauz

## Ieithoedd Ibero-Cawcasaidd
*Circaseg

## Ieithoedd darfodedig
* Macedoneg Hynafol
* Dacieg
* Dalmateg (Romáwns)
* Eteocreteg
* Eteocyprioteg
* Ilyrieg
* Lemnieg
* Libwrneg
* Otomaneg
* Paioneg
* Iaith y Pelasgiaid
* Phrygeg
* Thraceg
* Iefaneg (Iddew-Roeg)

Categori:Balcanau
* Balcanau
Balcanau
Ynysgynwraidd

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Ynysgynwraidd** (Saesneg: *Skenfrith*). Saif y pentref rhwng y Fenni a'r Rhosan ar Wy, bron yn union ar y ffin â Loegr, ac ar lan orllewinol Afon Mynwy, 5 milltir i'r gogledd o Drefynwy. Mae castell yno, sy'n ddi-dâl i ymwelwyr, ac mae hen eglwys a thafarn hefyd.

## Y gymuned
Daeth Ynysgynwraidd yn gymuned ar ôl i gymunedau Sir Fynwy gael eu had-drefnu yn 2022. Ynghyd â phentref Ynysgynwraidd ei hun, mae'r gymuned yn gynnwys pentrefi Bont, Cross Ash, Llanwytherin, Norton, a Walson.

bawd|canol|Map Cymuned Ynysgynwraidd o fewn Sir Fynwy

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Castell
Yng nghanol y pentref ac ar lan Afon Mynwy, saif Castell Ynysgynwraidd, a godwyd ychydig wedi 1066. Un o Dri Chastell Gwent (ynghyd â Chastell y Grysmwnt a’r Castell Gwyn)yw'r castell hwn. Mae'n edrych yn debyg i Gastell Dolbadarn: un tŵr crwn, soled o garreg. 

Skenfrith church.jpg|Eglwys Ynysgynwraidd
Great Tower, Skenfrith Castle - geograph.org.uk - 714671.jpg|Castell Ynysgynwraidd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Cyngor Cymuned Ynysgynwraidd
* Erthygl gan y BBC am dafarn Ynysgynwraidd

Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Categori:Sefydliadau 2022
Bad Achub Moelfre

Ar 26 Hydref 1859 drylliwyd y stemar Royal Charter ar y creigiau ger Moelfre, Ynys Môn, a collodd 450 eu bywydau.

Union gan mlynedd yn ddiweddarach galwyd ar i'r bad achub Edmund and Mary Robinson i roi cymorth i'r Hindlea Bu rhaid dod â'r ddwy fad ochr yn ochr mewn môr garw i roi cyfle i'r wyth oedd ar y llong neidio i'r bad achub.

Moelfre
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Mount&Blade

Mae ***Mount&Blade*** yn êm gyfrifiadurol chwarae-rôl 3-dimensiwn, penagored, un-chwaraewr yng nghyfnod beta o'i ddatblygiad (0.808 yw'r fersiwn diweddarach), wedi'i greu a'i ddosbarthu gan y datblygwyr Twrcaidd Taleworlds. Mae'r gêm ar gael ar gyfer systemau gweithredu Microsoft Windows 32-bit. Mae gosodiad canoloesol gan *Mount&Blade*, heb unrhyw nodwedd ffantasi. Mae *Mount&Blade* yn nodedig oherwydd ei bwyslais ar frwydro ar gefn ceffyl realistig, a oedd yn gyffredin yn ystod y cyfnod hwnnw, ond sydd yn aml yn absennol mewn gemau chwarae-rôl eraill.

## Cymeriad 
Mae'r chwaraewr yn medru rheoli un cymeriad, sydd yn cael ei greu pan ddechreuwyd gêm newydd ac sydd yn cael dosbarth cymeriad penodol. Mae dosbarth cymeriad yn gwasanaethu fel patrymlun yn unig. Mae pob patrymlun yn wahanol mewn priodoleddau, pwyntiau sgìl a chyfarpar yn unig. Nid oes amodau ar gyfarpar neu ddefnydd sgìl oherwydd eich dosbarth. Mae'r lefel uchaf o sgìl a defnydd o rai o'r cyfarpar wedi'i seilio ar briodoledd perthnasol.

Mae modd newid ymddangosiad y cymeriad yn debyg i'r system sydd yn The Sims. Yn gwella ar hyn yw'r ffaith eich bod chi yn medru newid wyneb neu wallt eich cymeriad ar unrhyw adeg, os yw'n edrych yn od neu'n ddiflas i'r chwaraewr. Mae rhai defnyddwyr wedi newid y "crwyn" (*skins*) sylfaenol, gan roi opsiynau newydd, fel paent rhyfel. Mae'r fersiynau newydd (.800 ac ymlaen) yn rhoi botwm hap (*Randomize*), sy'n caniatáu i'r chwaraewr greu wyneb hollol newydd ar hap. Mae'r chwaraewr yn medru cynghreirio â byddinoedd naill ai'r Vaegir neu Swadia, yn hela ysbeilwyr a chnafon yng ngwlad Calradia.

## Y Gêm 
Mae'r gêm yn gêm benagored, yn debyg i gemau fel *Elite* neu *Darklands*. Ar ôl i'r gêm ddechrau, mae chwaraewyr yn rhydd i ddewis datblygiadau eu cymeriadau a newid y rhain trwy gydol y gêm. Mae brwydro yn ddewisol ac yn medru cael ei osgoi mewn llawer o sefyllfaoedd, gan adael i'r chwaraewr ganolbwyntio ar fasnachu os oes angen, er bod llai o bwyntiau profiad yn cael eu hennill drwy'r ffordd yma.

Gellir ffurfio mintai drwy recriwtio cymeriadau cyfrifiadurol unigryw, a elwir yn arwyr neu'n gymdeithion, neu filwyr cyffredin. Mae uchafswm y cymeriadau y gellir recriwtio yn cael ei benderfynu gan briodoleddau carisma ac arweinyddiaeth cymeriad y chwaraewr.

Mae cymeriad y chwaraewr a chymeriadau eraill yn dysgu sgiliau i'w defnyddio yn ystod y gêm. Mae rhai sgiliau yn effeithio'r fintai gyfan.

Dim ond y lefel sylfaenol o filwyr cyffredin sy'n medru cael eu recriwtio o dafarnau. Maent yn medru codi i filwyr mwy pŵerus ac arbenigol trwy gynilo pwyntiau profiad a gellir eu hennill drwy frwydro neu ymarfer. Mae'r chwaraewr yn medru dewis y llwybr y mae pob milwr yn symud ymlaen i.

Nid oes dull i chwarae Mount&Blade dros y rhyngrwyd neu dros rwydwaith, ac nid oes dull wedi ei gynllunio chwaith.

## Datblygwyr 
Mae Mount&Blade wedi'i ddatblygu a dosbarthu gan TaleWorlds, cwmni datblygu o Dwrci.

Categori:Gemau fideo
224

2g - **3g** - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au
219 220 221 222 223 - **224** - 225 226 227 228 229 

----

## Digwyddiadau 
*Ardashir I yn gorchfygu'r Parthiaid dan Artabanus IV yn Hormizdegan.

## Genedigaethau 
* Marcus Aurelius Carus, Ymerawdwr Rhufeinig (m. 283)

## Marwolaethau 
Categori:224
Pêl-droed rheolau Awstralaidd

Chwaraeon poblogaidd yn Awstralia yw **pêl-droed rheolau Awstralaidd** (Saesneg: *Australian rules football*). Mae e’n fath o bêl-droed a chwaraeir yn bennaf yn Victoria, De Awstralia, Gorllewin Awstralia a Tasmania. Mae'n boblogaidd yn iawn ymhlith cymunedau Awstraliaid brodorol hefyd.

Y gystadleuaeth pêl-droed Awstralaidd pwysicaf a mwyaf poblogaidd yw Cynghrair Pêl-droed Awstralaidd.

## Hanes
180px|bawd|Cerflun Tom Wills (fel dyfarnwr) tu allan Maes Criced Melbourne
Dyfeisiwyd pêl-droed Awstralaidd gan Tom Wills ym Melbourne ym 1858, ar gyfer cricedwyr i gadw’n heini yn ystod y gaeaf. Chwaraewyd y gêm gyntaf ar 31 Gorffennaf 1858 yng Nghae Richmond, ger safle modern Maes Criced Melbourne.

Crewyd Clwb Pêl-droed Melbourne ar 7 Awst 1858, ac ysgrifennwyd rheolau swyddogol ym 1859.

## Rheolau
180px|bawd|Maes pêl-droed Australaidd
180px|bawd|Pêl pêl-droed Australaidd
Chwaraeir pêl-droed Australaidd ar faes chwarae hirgrwn rhwng dau dîm, gyda deunaw chwaraewr yr un.

Rhaid i dimau gicio'r bêl drwy'r pedwar postyn gôl ar bob pen y maes chwarae. Rhoddir chwe "phwynt" am gicio'r bêl rhwng y ddau bostyn canolog, ac un "pwynt" am gicio'r bêl rhwng y pyst i'r dde a'r chwith.

Er enghraifft: *Tîm A*, **14.11.95** yn trechu *Tîm B*, **12.6.78**. 
Ciciodd *Tîm A* bedair gôl ar ddeg (chwe phwynt yr un), ac un pwynt ar ddeg - (14 x 6) + 11 = 95. Ciciodd *Tîm B* ddeuddeg gôl (chwe phwynt yr un), a chwe phwynt - (12 x 6) + 6 = 78. Felly, *Tîm A* sy'n fuddugol.

## Pêl-droed rheolau Awstraliaidd yng Nghymru
## Gweler hefyd
* Cynghrair Pêl-droed Awstralia

Categori:Chwaraeon peli
Categori:Chwaraeon tîm
Categori:Chwaraeon yn Awstralia
Merthyr Mawr

:''Am leoedd eraill o'r enw "Merthyr", gweler Merthyr (gwahaniaethu).''

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Merthyr Mawr**. Fe'i lleolir rhai milltiroedd i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr, ar lan ogleddol Afon Ogwr.

Ystyr y gair *merthyr* yn yr enw yw 'eglwys (ar feddrod sant)'. Ceir croesau eglwysig wedi'u cofrestru gan Cadw yn yr eglwys, sef Croes Merthyr Mawr a Croes Tythegston.

Gerllaw'r pentref ceir Tywyn Merthyr Mawr, lle saethwyd rhai golygfeydd i'r ffilm enwog *Lawrence of Arabia*. Dyma'r ail dywyn mwyaf yn Ewrop, o ran uchder.

250px|bawd|dim|Eglwys Sant Teilo, Merthyr Mawr

Yn ogystal mae dau gastell canoloesol, Castell Ogwr a Castell Candleston, yn daith gerdded hawdd i ffwrdd. Y pentref agosaf yw Ewenni, lle ceir Priordy Ewenni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
219

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
214 215 216 217 218 - **219** - 220 221 222 223 224 

----

## Digwyddiadau 
* Y llengoedd Rhufeinig III *Gallica* a IV *Scythica* yn cael eu terfynu gan yr ymerawdwr Elagabalus yn dilyn gwrthryfel eu harweinwyr, Verus a Gellius Maximus.
*Elagabalus yn dod yn aelod o gwlt y duwiau Phrygaidd Cybele ac Attis.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:219
Prif Weinidog Awstralia

**Prif Weinidog Awstralia** yw'r swydd wleidyddol flaenaf yn Awstralia. Mae Anthony Albanese yn Brif Weinidog Awstralia ar hyn o bryd.

## Rhestr Prif Weinidogion Awstralia
218

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
213 214 215 216 217 - **218** - 219 220 221 222 223 

----

## Digwyddiadau 
* 16 Mai — Elagabalus yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig.
* 8 Mehefin — Elagabalus yn gorchgygu Macrinus mewn brwydr. Mae Macrinus yn ffoi, ond yn cael ei ddal a'i ladd.

## Genedigaethau 
* Gallienus, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Mehefin — Macrinus, Ymerawdwr Rhufeinig
* Mehefin — Diadumenian, mab Macrinus

Categori:218
217

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
212 213 214 215 216 - **217** - 218 219 220 221 222 

----

## Digwyddiadau 
* 8 Ebrill — yn dilyn llofruddiaeth yr Ymerawdwr Rhufeinig Caracalla, cyhoeddir pennaeth Gard y Praetoriwm, Marcus Opellius Macrinus, yn ymerawdwr.
* Dan delerau cytundeb heddwch a Parthia, mae'r Ymerodraeth Rufeinig yn cadw Mesopotamia
* Pab Callixtus I yn olynu Pab Zephyrinus fel yr 16eg pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 8 Ebrill — Caracalla, Ymerawdwr Rhufeinig (llofruddiwyd)
* 20 Rhagfyr — Pab Zephyrinus
* Julia, gweddw yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus a mam Caracalla a Geta.

Categori:217
John So

Mae **John Chun Sai So** (Tsieineeg Traddodiadol: 蘇震西, Pinyin: Sū Zhèn Xī) (ganwyd 2 Hydref 1946) yn Faer yn ninas Melbourne, Awstralia ers Mehefin 2001. Cafodd So ei eni yn Hong Cong.

Enillodd So y teitl "Maer y Byd" yn 2006.

Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
John Howard

Gwleidydd o Awstralia a cyn Brif Weinidog Tŷ Cynrychiolwyr Awstralia yw **John Winston Howard** (ganwyd 26 Gorffennaf 1939, Sydney). Roedd e'n Brif Weinidog o 11 Mawrth, 1996 tan Rhagfyr, 2007.

Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Prif Weinidogion Awstralia
Categori:Gwleidyddion o Awstralia
Categori:Cyfreithwyr o Awstralia
214

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
209 210 211 212 213 - **214** - 215 216 217 218 219 

----

## Digwyddiadau 
* Teyrnas Osroene yn dod yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig
* Catallus yn gorchfygu'r Gothiaid ar ffin Afon Donaw

## Genedigaethau 
* Aurelian, Ymerawdwr Rhufeinig
* Claudius II, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:214
215

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
210 211 212 213 214 - **215** - 216 217 218 219 220 

----

## Digwyddiadau 
* Milwyr yr Ymerawdwr Rhufeinig Caracalla yn lladd nifer fawr o drigolion Alexandria.
* Caracalla yn cyflwyno dernyn arian newydd, yr Antoninianus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:215
Y Rhws

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw **Y Rhws** (Saesneg: *Rhoose*). Saif yn ne'r sir ar lan Môr Hafren, 2 filltir i'r gorllewin o'r Barri i'r de-orllewin o Gaerdydd.

Mae'r Rhws yn adnabyddus yn bennaf erbyn heddiw fel lleoliad Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd, prif faes awyr Cymru. Mae'r pentref yn datblygu'n gyflym mewn canlyniad.

Hanner milltir i'r de o'r pentref ceir Trwyn y Rhws, pwynt mwyaf deheuol Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
216

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
211 212 213 214 215 - **216** - 217 218 219 220 221 

----

## Digwyddiadau 
* Baddonau Caracalla yn Rhufain yn cael eu gorffen
* Caracalla yn meddiannu Armenia
* Gorffen basilica Leptis Magna, oedd wedi ei ddechrau dan Septimius Severus
* Yn China, mae Cao Cao yn dod yn frenin Wei.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Clement o Alexandria (tua'r dyddiad yma)

Categori:216
Afon Mynwy

Afon yn ne-ddwyrain Cymru a Lloegr yw **Afon Mynwy** (Saesneg: *River Monnow*), sy'n tarddu yn y Mers ac yn ymuno ag Afon Gwy. Ei hyd yw tua 26 milltir.

Mae'r afon yn tarddu dros 1500 troedfedd i fyny ym mryniau gorllewin Swydd Henffordd, tua 4 milltir i'r de o'r Gelli Gandryll. Am ran gyntaf ei daith mae'n llifo i lawr i gyfeiriad y de yn agos i'r ffin ac yn croesi i Gymru ger Y Pandy, Sir Fynwy. Yna mae'n troi i'r dwyrain am rai filltiroedd cyn llifo ar gwrs de-ddwyreiniol am weddill ei chwrs, gan aros yn agos iawn i'r ffin â bryniau'r Mynydd Du i'r gorllewin. Mae'r pentrefi ger ei glannau yn cynnwys Yr Hencastell, Y Grysmwnt, Ynysgynwraidd a Llanoronwy. Ar ôl llifo trwy Drefynwy, lle mae pont hynafol enwog yn ei chroesi, mae'n ymuno ag Afon Gwy.

Rhwng y Pandy ac Ynysgynwraidd mae'r pysgota am frithyll yn arbennig o dda.

## Gweler hefyd
* Tarddiad yr enw Mynwy
* Pont Mynwy

Categori:Afonydd Cymru
Categori:Afonydd Sir Fynwy
Categori:Afonydd Swydd Henffordd
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Castellnewydd, Sir Fynwy

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Castellnewydd** (Saesneg: *Newcastle*). Fe'i lleolir 6 milltir i'r gogledd o dref Trefynwy a 2 milltir i'r de-orllewin o bentref Ynysgynwraidd. Nid ymddangosodd yr enw Saesneg tan 1477 ond mae'r hen enw **Castell-meirch** yn ymddangos oddeutu 1136.

## Cyfeiriadau
Categori:Castellgwyn
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanfable

Pentref  yng nghymuned Llan-arth, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfable** (Saesneg: *Llanvapley*). Fe'i lleolir yn y bryniau yng ngogledd-orllewin y sir, ar y ffordd B4233 rhwng Y Fenni a Llandeilo Gresynni. Llifa afon Troddi heibio'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|dim|bawd|Caeau chwarae pentref Llanfable

## Cyfeiriadau
Categori:Llan-arth
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanddewi Rhydderch

:*Gweler hefyd Llanddewi*.

Pentref gwledig  yng nghymuned Llanofer, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanddewi Rhydderch**. Fe'i lleolir yn y bryniau yng ngogledd-orllewin y sir, 2 filltir i'r dwyrain o'r Fenni.

Mae'r pentref yn gartref i is-gennad anrhydeddus cenedl-ynys, Kiribati ar Deyrnas Unedig ers 1996. Dyma'r unig gynrychiolaeth swyddogol o'r wlad yn Ewrop.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Landdewi Rhydderch
* Josh Wardle, peiriannydd meddalwedd a datblygydd y gêm eiriau Wordle. Datblygodd Wardle y gêm tra'n byw yn Brooklyn, Efrog Newydd. Mae enw'r gêm ar-lein yn chwarae ar eiriau ei gyfenw. Daeth y gêm yn hynod lwyddiannus yn ystod 2022 gan arwain iddo'i werthu am $1,000,000.

bawd|dim|Eglwys Dewi Sant, Llanddewi Rhydderch

## Cyfeiriadau
Categori:Llanofer
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llangatwg Lingoed

Pentref bychan yng nghymuned Y Grysmwnt, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llangatwg Lingoed** (Seisnigiad: *Llangattock Lingoed*). Fe'i lleolir tua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni.

Dywedir mai Sant Catwg oedd sefydlydd yr eglwys.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Grysmwnt
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Gwytherin

Gall **Gwytherin** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Gwytherin, sant Cymreig cynnar
*Gwytherin, pentref ym mwrdeistref sirol Conwy

Gweler hefyd:
*Llanwytherin, pentref yn Sir Fynwy
Gwytherin (sant)

Sant o Gymro oedd **Gwytherin** (blodeuai ar ddiwedd y 6g). Roedd yn frawd i sant Baglan ac yn fab i Ddingad ap Nudd Hael.

Yn ôl traddodiad, sefydlodd Gwytherin (rhwng Dinbych a Llanrwst, Conwy). Fe'i cysylltir yn ogystal â Llanwytherin yn Sir Fynwy.

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Llanwytherin

Pentref gwledig a phlwyf yng nghymuned Ynysgynwraidd, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanwytherin** (Saesneg: *Llanvetherine*). Fe'i lleolir ar y B4521 tua 4 milltir i'r dwyrain o'r Fenni, ar y ffordd i Ynysgynwraidd.

Cyfeirir at y pentref yn y llawysgrif Gymreig gynnar *Llyfr Llandaf* fel *Ecclesia Guitherin* (Lladin am 'Eglwys Gwytherin'). Sefydlwyd yr eglwys gan y sant Gwytherin, yn ôl pob tebyg. Cafwyd hyd i faen gydag arysgrif Ladin arno yn dwyn y geiriau *S. Vetterinus* a *Ixcob Psona*, sydd efallai er cof am offeiriad o'r enw Jacobus.

## Cyfeiriadau
*T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000), t.316.

Categori:Ynysgynwraidd
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Blaengarw

Pentref yng nghymuned Cwm Garw, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Blaengarw**. Fe'i lleolir ym mhen uchaf Cwm Garw, ar ôl Pont-y-cymer, tua 10 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr. Dyma'r pentref uchaf yn y cwm.

Saif Mynydd Llangeinwyr i'r dwyrain o'r pentref.

250px|bawd|dim|Blaengarw gyda blaenau Cwm Garw

Categori:Cwm Garw
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Llandeilo Gresynni

Pentref bychan a phlwyf yng nghymuned Castellgwyn, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llandeilo Gresynni** (Saesneg: *Llantilio Crossenny*). Fe'i lleolir yn y bryniau yng ngogledd y sir, ar ffordd y B4233 hanner ffordd rhwng y Fenni i'r gorllewin a Threfynwy i'r de-ddwyrain. Enwir y pentref ar ôl yr eglwys, a gysegir i Sant Teilo.

Roedd Llandeilo Gresynni gynt yn gymuned yn ei rhinwedd ei hun, ond ar ôl ad-drefnu yn 2022 fe'i rhannwyd rhwng cymunedau Castellgwyn (cymuned newydd) ac Ynysgynwraidd. 

Yn ymyl y pentref ceir yr Hen Gwrt, sy'n heneb gofrestredig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiadau'r hen gymuned
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa yn yr hen gymuned Llandeilo Gresynni fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Castellgwyn
Categori:Cyn-gymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Llanfihangel Crucornau

Pentref  yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanfihangel Crucornau** (Saesneg: *Llanvihangel Crucorney*). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gogledd o'r Fenni ar y ffordd A465. Saif ar lan Afon Honddu.

I'r gorllewin o'r pentref mae cwm hir Afon Honddu yn ymestyn i mewn i'r Mynydd Du.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Croes Llanfihangel Crucornau

## Cyfeiriadau
Categori:Crucornau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Y Grysmwnt

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Y Grysmwnt** neu **Rhosllwyn** (Saesneg: *Grosmont*). Saif y pentref 10 milltir i'r gogledd o Drefynwy, o fewn tafliad carreg â'r ffin â Swydd Henffordd yn Lloegr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei gastell Normanaidd, Castell y Grysmwnt, ar lan Afon Mynwy. Codwyd y "mwnt" (rhan o'r hen gastell ar ffurf bryncyn) yn y 13g gan roi i'r pentref ei enw. Gair Ffrangeg oedd "Gros" yn golygu "mawr", felly "Y Bryncyn Mawr". Ymddangosodd yr enw "Grosso Monte" yn 1137.

Cafodd Rhys Gethin ei lorio ym Mrwydr Grysmwnt pan gollodd fil o ddynion.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

View over Grosmont - geograph.org.uk - 212324.jpg|Yr olygfa o'r Grysmwnt o Lwybr y Tri Chastell, yr ochr ogleddol i Graig Syfyrddin
Grosmont Church.jpeg|Eglwys Grysmwnt
Grosmont Castle.jpeg|Castell Grysmwnt; ca. 1838

## Gweler hefyd
*Croes y Grysmwnt

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Gwytherin, Conwy

Pentref yng nghymuned Llangernyw, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Gwytherin**. Saif ar y ffordd B5384 rhwng Pandy Tudur a Llansannan, i'r gogledd o Fynydd Hiraethog ac i'r de o bentref Llangernyw. Mae Afon Cledwen yn llifo heibio'r pentref.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd yr eglwys gan Sant Gwytherin yn y 6g. Yn ôl traddodiad arall, treuliodd y santes Gwenffrewi gyfnod yma fel meudwy, a chladdwyd hi yma. Yn ddiweddarach symudwyd ei gweddillion i Abaty'r Benedictiaid yn Amwythig. Hyd at y 18g roedd cist bren yn yr eglwys oedd, yn ôl y sôn, unwaith wedi cynnwys gweddillion Gwenffrewi. Mae'r rhan fwyaf o'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 9eg ganrif, ond mae cerrig beddau o'r 14g tu mewn.

Ym mynwent yr eglwys mae pedair carreg hynafol wedi eu gosod mewn rhes o'r dwyrain i'r gorllewin. Ar un ohonynt ceir arysgrif mewn Lladin; "VINNEMAGLI FILI / SENEMAGLI" ("[Carreg] Vinnemaglus fab Senemaglus"), Credir fod yr arysgrif yn dyddio i'r 5ed neu'r 6g, ond cred rhai fod y cerrig eu hunain yn llawer hŷn.

250px|bawd|dim|Gwytherin: canol y pentref

## Cyfeiriadau
Categori:Llangernyw
Categori:Pentrefi Conwy
212

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
207 208 209 210 211 - **212** - 213 214 215 216 217 

----

## Digwyddiadau 
* Mae'r Ymerawdwr Thufeinig Caracalla yn cyhoeddi'r Constitutio Antoninianam sy'n gwneud pob dyn rhydd yn yr ymerodraeth yn ddinesydd Rhufeinig.
* Papinianus, phennaeth Gard y Praetoriwm, yn cael ei ddienyddio am wrthod amddiffyn gweithred Caracalla yn llofruddio Geta.
* Dechrau adeiladu Baddonau Caracalla yn Rhufain.
* Edessa yn dod yn dalaith Rufeinig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Papinianus, cyfreithiwr Rhufeinig a phennaeth Gard y Praetoriwm

Categori:212
Dingad

Gall **Dingad** (amrywiad cynnar: *Tingad*) gyfeirio at fwy nag un peth:

*Dingad (sant), sant Cymreig
*Dingad (Llydaw), pentref yn Llydaw

Gweler hefyd:
*Llandingad, plwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin
*Llanddingad, pentref yn Sir Fynwy
Bryngaer Coed Llanmelin

Bryngaer o Oes yr Haearn ym mhlwyf Llanmelin, ger Caer-went yn Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru, yw **bryngaer Coed Llanmelin** (neu **fryngaer Llanmelin**). Cyfeirnod OS (map 171) ST 460 925; mae ei harwynebedd yn 2.2 hectar.

## Disgrifiad
Ymddengys ei bod yn gaer bwysig. Cafodd ei chloddio'n sylweddol yn 1930-32 ac mae canlyniadau'r cloddio'n dangos iddi ddatblygu o fod yn gaer un-mur i un â muriau dwbl consentrig tua'r flwyddyn 150 CC. Yn ystod y ganrif a hanner nesaf ehangwyd y gaer yn sylweddol eto ac ychwanegwyd gwaith amddiffynnol allanol i warchod y brif fynedfa tua 50 CC. Mae crochenwaith a ddarganfuwyd yn y gwaith ychwanegol hyn yn debyg i grochenwaith o ardal Glastonbury yn yr un cyfnod.

Mae'r gaer yn mwynhau sefyllfa naturiol cryf ar ben bryn 300 troedfedd o uchder ger arfordir Gwent yn edrych i lawr ar ardal Caer-went. Mae rhai archeolegwyr a haneswyr yn awgrymu iddi fod yn ddinas gaerog a wasanaethai fel canolfan llwyth y Silwriaid cyn yr oresgyniad Rhufeinig yng Nghymru, ond does dim tystiolaeth i brofi hynny'n derfynol. Ond mae'r ffaith fod y Rhufeiniaid wedi dewis Caer-went (*Venta Silurum*) fel "prifddinas" y Silwriad ar ôl y goncwest (OC 74-79) yn tueddu i ategu'r ddamcaniaeth honno. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Coed Llanmelin
Categori:Cadw
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Eglwyswrw

Pentref a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw **Eglwyswrw**. Fe'i lleolir ar y ffordd A487 tua 6 milltir i'r de o Aberteifi.

Llifa Afon Gafren, ffrwd sy'n llifo i Afon Nyfer gerllaw, drwy'r pentref. Milltir a hanner i'r gorllewin ceir Castell Henllys, bryngaer fechan o Oes yr Haearn. Henllys oedd cartref hanesyddol George Owen. Ar un adeg cynhelid Ffair Feugan yma. Meugan yw sant y cwmwd. Dywed Wade Evans fod Meugan yn debygol o fod yn ddisgybl i Fartin, am fod Ffair Feugan yn cael ei chynnal ar y Llun ar ôl Gwyn Fartin. Daw'r comedïwr Steffan Evans o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Aradu gyda cheffyl gwedd ar fferm ger Eglwyswrw

## Tarddiad yr enw
Cysegrwyd yr eglwys hynafol i Sant Gwrw neu Erow, sydd fel arall yn anhysbys (dyma'r unig le i ddwyn ei enw). *Cleserouw* yw'r ffurf Seisnigaidd a gofnodir mewn arolwg ar ran Coron Lloegr nôl yn 1292, h.y. *eclesserouw*, *Eglwys Erouw*.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Castell Mawr, Eglwyswrw - bryngaer Geltaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Benfro

Categori:Pentrefi Sir Benfro
Castell Henllys

Mae **Castell Henllys** yn fryngaer o Oes yr Haearn yng ngogledd Sir Benfro, de-orllewin Cymru, rhwng Trefdraeth ac Aberteifi (). Fe'i lleolir ar fryn isel ar lan Afon Duad, ffrwd fechan sy'n llifo i Afon Nyfer gerllaw, rhwng Nyfer ac Eglwyswrw.

## Disgrifiad
Mae safle Castell Henllys wedi cael ei gloddio yn barhaol ers ugain mlynedd, ac mae hefyd wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer arbrofion archaeolegol i geisio ail-greu dulliau ffermio cynhanesyddol a'r ffordd o fyw yn y cyfnod. Ar y safle ceir pedwar cwt crwn a storfa grawnfwyd sydd wedi cael eu codi ar y sylfeini Oes yr Haearn gwreiddiol.

Ni fu Castell Henllys yn fryngaer fawr. Mae'n perthyn i ddosbarth o fryngaerau bychain sy'n arbennig o niferus yn ne-orllewin Cymru.

Yn ystod yr haf mae'r safle yn fan ymarfer i archaeolegwyr ifainc.

Mae'r safle yn atyniad twristaidd poblogaidd erbyn hyn ac yn cael ei redeg gan awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Castell Henllys
*  Cytiau crynion yng Nghastell Henllys

Categori:Bryngaerau Sir Benfro
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Llan-ffwyst Fawr

Cymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llan-ffwyst Fawr** (Saesneg: *Llanfoist Fawr*). Saif i'r de-orllewin o'r Fenni yng ngogledd-orllewin y sir. Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn rhedeg trwy'r gymuned a cheir cei ar ei glan. Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Gofilon, Llanwenarth, Llanelen a Llan-ffwyst ei hun.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Gilwern

Pentref yng nghymuned Llanelli, Sir Fynwy, Cymru, yw **Gilwern**.
 Saif yng ngogledd-orllewin y sir tua 3 milltir i'r gorllewin o'r Fenni. Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn rhedeg trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

250px|bawd|dim|Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog, Gilwern.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan am y pentref 

Categori:Llanelli, Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Hengastell

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Hengastell** neu **Yr Hencastell** (Saesneg: *Oldcastle*). Fe'i lleolir filltir i'r gorllewin o'r Pandy yng ngogledd-orllewin y sir ar ffordd fynydd sy'n arwain dros y ffin, chwarter milltir i ffwrdd, i Swydd Henffordd a'r Gelli Gandryll. Hyd y 16g, dynodai ffin ddeheuol Ewias (Ewias Lacy).

Mae Afon Mynwy yn llifo i'r dwyrain o'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Crucornau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
213

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
208 209 210 211 212 - **213** - 214 215 216 217 218 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwe Rhufeinig Caracalla yn gadael dinas Rhufain, byth i ddychwelyd
* Caracalla yn amddiffyn y ffin yn y gogledd yn erbyn yr Alamanni a'r Chatti
* Yn Tsieina, mae Cao Cao, Prif Weinidog Brenhinllin Han, yn cael deg dinas fel tiriogaeth iddo'i hun. Mae'r tiriogaethau yma'n ddiweddarach yn ffurfio Teyrnas Wei.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:213
Cwm-iou

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Cwm-iou** (Saesneg: *Cwmyoy*). Fe'i lleolir filltir i'r gorllewin o'r Pandy yng ngogledd-orllewin eithaf y sir ar ffordd fynydd sy'n arwain i fyny cwm hir Dyffryn Ewias i ardal Capel-y-ffin a thros Fwlch yr Efengyl i'r Gelli Gandryll.

Gorwedd y pentref ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ar lan Afon Honddu. Rhai milltiroedd yn uwch i fyny'r cwm ceir Llanddewi Nant Hodni lle ceir adfeilion abaty canoloesol.

Mae'r pentref yn adnabyddus am yr eglwys blwyf, Eglwys Sant Martin, sy'n dyddio o'r 12g a 13g.  Mae'n sefyll ar lethr serth ar ochr ddwyreiniol y dyffryn sy'n agored i dirlithriadau. Mae'r sylfeini ansefydlog wedi arwain at adeilad sydd prin yn meddu ar ongl sgwâr neu wal unionsyth. Mae wedi cael ei galw yr "eglwys fwyaf cam ym Mhrydain Fawr".

Roedd y Gymraeg yn parhau ar wefusau trigolion yr ardal mor ddiweddar â c.1890.

## Cyfeiriadau
Categori:Crucornau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
211

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
206 207 208 209 210 - **211** - 212 213 214 215 216 

----

## Digwyddiadau 
* 4 Chwefror — Caracalla a Publius Septimius Geta yn olynu eu tad Septimius Severus fel ymerodron Rhufeinig.
* Ardashir I yn dod yn frenin rhan o Persia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 4 Chwefror — Septimius Severus, Ymerawdwr Rhufeinig.
* 19 Rhagfyr — Publius Septimius Geta, Ymerawdwr Rhufeinig (llofruddiwyd).

Categori:211
Yr Eglwys Newydd ar y Cefn

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Y Dyfawden, Sir Fynwy, Cymru, yw'r **Eglwys Newydd ar y Cefn** (Saesneg: *Newchurch*). Fe'i lleolir yn ne Sir Fynwy, hanner ffordd rhwng Brynbuga i'r gogledd-orllewin a Chas-gwent i'r de-ddwyrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Dyfawden
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Eglwys Newydd

Gall yr enw **Eglwys Newydd** gyfeirio at fwy nag un lle:

*Eglwys Newydd, ardal faestrefol yng Nglynebwy, Blaenau Gwent 
*Yr Eglwys Newydd, maesdref yng Nghaerdydd
*Yr Eglwys Newydd ar y Cefn, pentref yn Sir Fynwy

## Gweler hefyd
* Newchurch

----
Caerliwelydd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Caerliwelydd** (Saesneg: *Carlisle*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

North West England - Carlisle constituency.svg|Etholaeth Caerliwelydd yng Ngogledd-orllewin Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1295. 

## Aelodau Seneddol 
* ers 1885
* 1885–1886: Robert Ferguson (Ryddfrydol)
* 1886–1905: William Court Gully (Ryddfrydol Gladstonaidd)
* 1905–1910: Frederick William (Ryddfrydol)
* 1910–1918: Richard Denman (Ryddfrydol)
* 1918–1922: William Theodore Carr (Ryddfrydol Clymblaid)
* 1922–1924: George Middleton (Llafur)
* 1924–1929: William Watson (Ceidwadol)
* 1929–1931: George Middleton (Llafur)
* 1931–1945: Louis Spears (Ceidwadol)
* 1945–1950: Edgar Grierson (Llafur)
* 1950–1955: Alfred Hargreaves (Llafur)
* 1955–1964: Donald Johnson (Ceidwadol)
* 1964–1987: Ronald Lewis (Llafur)
* 1987–2010: Eric Martlew (Llafur) 
* 2010–2024: John Stevenson (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Julie Minns (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Categori:Sefydliadau 1295
210

2g - **3g** - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au 
205 206 207 208 209 - **210** - 211 212 213 214 215 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Dexippus, hanesydd Groegaidd
* Mani, sylfaenydd Manicheaeth (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* Sauromates II, brenin Bosporus
* Claudius Galen, ysgolhaig Groegaidd

Categori:210
209

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
204 205 206 207 208 - **209** - 210 211 212 213 214 

----

## Digwyddiadau 
*Publius Septimius Geta yn cael y teitlau Imperator ac Augustus gan ei dad, yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus.
*Yn India, dechrau teyrnasiad Chandashri, brenin Andhra.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:209
Dinas Caer (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, oedd **Dinas Caer** (Saesneg: *City of Chester*). Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

CityOfChester2007Constituency.svg|Etholaeth Dinas Caer yn Swydd Gaer
EnglandCheshire.svg|Swydd Gaer yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1918, ac fe'i diddymwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* *ers 1885*
* 1885–1886: Balthazar Walter Foster (Ryddfrydol)
* 1886–1906: Robert Armstrong Yerburgh (Ceidwadol)
* 1906–1910: Alfred Moritz Mond (Ryddfrydol)
* 1910–1916: Robert Armstrong Yerburgh (Ceidwadol)
* 1916–1922: Syr Owen Cosby Philipps (Ceidwadol)
* 1922–1940: Syr Charles William Cayzer (Ceidwadol)
* 1940–1959: Syr Basil Nield (Ceidwadol)
* 1959–1974: John Meredith Temple (Ceidwadol)
* 1974–1992: Peter Morrison (Ceidwadol)
* 1992–1997: Gyles Brandreth (Ceidwadol)
* 1997–2010: Christine Russell (Llafur) 
* 2010–2015: Stephen Mosley (Ceidwadol)
* 2015–2022: Chris Matheson (Llafur)
* 2022–2024: Samantha Dixon (Llafur)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

## Gweler hefyd
*Caer (dinas)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1918
Categori:Caer
Categori:Dadsefydliadau 2024
Llanddewi Nant Hodni

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanddewi Nant Hodni** neu **Llanddewi Nant Honddu**, weithiau **Llanhonddu** neu **Llanhodni** (Saesneg: *Llanthony*; weithiau **Llantoni**). Saif  yng ngogledd-orllewin y sir, tua 10 milltir i'r gogledd o'r Fenni ar ffordd fynydd sy'n arwain i Gapel-y-ffin a'r Gelli Gandryll. Saif ar lan Afon Honddu, hanner ffordd i fyny cwm anghysbell Dyffryn Ewias, ar ymyl ddwyreiniol y Mynydd Du a Pharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae'r tirlun o gwmpas yn drawiadol am ei unigrwydd.

Mae enw'r pentref yn cadw'r hen ffurf ar y gair "Honddu", sef "Hodni".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ymyl y pentref ceir adfeilion Priordy Llanddewi Nant Hodni, a sefydlwyd gan yr arglwydd Normanaidd William de Lacy, arglwydd Ewias Lacy, ar droad yr 12g. Ond cyn hynny roedd y safle eisoes yn adnabyddus fel clas Cymreig Llanddewi Nant Hodni. Ymwelodd Gerallt Gymro â'r priordy newydd yn 1188 ac mae'n dweud mai dau feudwy Cymreig a sefydlodd yr hen glas. 'Llanantoni', a droes yn 'Llantoni' dros y blynyddoedd, oedd enw'r sefydliad Awstinaidd newydd, sy'n rhoi i'r pentref ei enw Saesneg heddiw (*Llanthony*).

[250px|bawd|dim|[Priordy Llanddewi Nant Hodni]]

Tua 1890 cofnodir bod dros hanner trigolion y pentref yn siarad Cymraeg.

## Gweler hefyd
* Llanddewi, am leoedd eraill o'r enw "Llanddewi"

## Cyfeiriadau
Categori:Crucornau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Clasau
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
207

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
202 203 204 205 206 - **207** - 208 209 210 211 212 

----

## Digwyddiadau 
*Yn Tsieina, ymladd rhwng Sun Quan a Huang Zu yn Xiakou

## Genedigaethau 
*Liu Shan, ymerawdwr olaf Teyrnas Shu yn Tsieina

## Marwolaethau 
*Guo Jia, cynghorydd milwrol i Cao Cao

Categori:207
205

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
200 201 202 203 204  - **205** - 206 207 208 209 210 

----

## Digwyddiadau 
* Adfer Mur Hadrian wedi ymosodiadau ar ran ogleddol talaith Rufeinig Prydain gan lwythau Caledonaidd
*Llofruddio Plautianus, pennaeth Gard y Praetoriwm a thad-yng-nghyfraith Caracalla

## Genedigaethau 
*Cao Rui, ail ymerawdwr Teyrnas Wei yn China
* Plotinus, (yn ôl ei fyfyriwr Porphyry)

## Marwolaethau 
Categori:205
Y Pandy

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pandy (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw **Y Pandy** (hefyd **Pandy**). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y sir, 5 milltir i'r gogledd o'r Fenni ar yr A465, bron ar y ffin â Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr.

Y pentrefi agosaf yw Llanfihangel Crucornau i'r de, Cwm-iou i'r gorllewin, Yr Hencastell i'r gogledd, a Llangatwg Lingoed i'r dwyrain.

250px|bawd|dim|Capel Methodus y Pandy

## Enwogion
Ganwyd y nofelydd adnabyddus Raymond Williams (1921-1988) yn Y Pandy.

## Cyfeiriadau
Categori:Crucornau
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
1150au

11g - **12g** - 13g
1100au 1110au 1120au 1130au 1140au - **1150au** - 1160au 1170au 1180au 1190au 1200au
1150 1151 1152 1153 1154 1155 1156 1157 1158 1159

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Harri II, brenin Lloegr yn arwain ymgyrch i mewn i Gymru

**Arweinwyr y Byd**
Mur Hadrian

Mae **Mur Hadrian** (Saesneg: ''Hadrian's Wall*; Lladin: *Vallum Hadriani'') yn fur amddiffynnol a adeiladwyd gan yr Ymerodraeth Rufeinig yn yr hyn sy'n awr yn Lloegr. Am ran helaeth o'r cyfnod Rhufeinig ym Mhrydain, Mur Hadrian oedd ffin ogleddol y dalaith Rufeinig, er bod mur arall, Mur Antoninus, ymhellach i'r gogledd yn yr Alban.

Roedd y mur tua 80 milltir Rufeinig (117&nbsp;km) o hyd, yn ymestyn o Segedunum yn Wallsend ar Afon Tyne yn y dwyrain i Foryd Solway yn y gorllewin. Mae'r mur i gyd yn Lloegr; mae tua 15&nbsp;km i'r de o'r ffin gyda'r Alban yn y gorllewin, a 110&nbsp;km o'r ffin yn y dwyrain. I'r dwyrain o Afon Irthing mae wedi ei hadeiladu o gerrig, 5 - 6 medr o uchder a 3 medr o drwch. I'r gorllewin o'r afon roedd y mur wedi ei adeiladu o dywyrch, 3.5 medr o uchder a 6 medr o drwch.

Adeiladwyd y mur yn dilyn ymweliad yr Ymerawdwr Rhufeinig Hadrian â Phrydain yn 122 OC. Credir i'r gwaith adeiladu gymeryd 8 mlynedd, gyda milwyr o bob un o'r tair lleng oedd ym Mhrydain ar y pryd yn cynorthwyo. Roedd y mur yn rhan o weithiau amddiffynnol ehangach a oedd yn cynnwys ffosydd cyfochrog.

bawd|dim|Map yn dangos lleoliad Mur Hadrian.
bawd|dim|250px|Rhan o Fur Hadrian ger Greenhead.

Categori:Gororau
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Hadrian
Categori:Safleoedd archaeolegol Lloegr
1140au

11g - **12g** - 13g
1090au 1100au 1110au 1120au 1130au - **1140au** - 1150au 1160au 1170au 1180au 1190au
1140 1141 1142 1143 1144 1145 1146 1147 1148 1149

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Adeiladu Basilica Saint-Denis, un o'r enghreifftiau cyntaf o Bensaernïaeth Gothig

**Arweinwyr y Byd**
1130au

11g - **12g** - 13g
1080au 1090au 1100au 1110au 1120au - **1130au** - 1140au 1150au 1160au 1170au 1180au
1130 1131 1132 1133 1134 1135 1136 1137 1138 1139

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Sgism Gwrth-bab Anacletus II

**Arweinwyr y Byd**
1120au

11g - **12g** - 13g
1070au 1080au 1090au 1100au 1110au - **1120au** - 1130au 1140au 1150au 1160au 1170au
1120 1121 1122 1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129

----

**Digwyddiadau a gogwyddion**
* 1124-125: Cwymp Brenhinllin y Liao (Ymerodraeth y Khitan)

**Arweinwyr y byd**
1110au

11g - **12g** - 13g
1060au 1070au 1080au 1090au 1100au - **1110au** - 1120au 1130au 1140au 1150au 1160au
1110 1111 1112 1113 1114 1115 1116 1117 1118 1119

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Sefydlu Marchogion y Deml (tua 1119)

**Arweinwyr y Byd**
206

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
201 202 203 204 205 - **206** - 207 208 209 210 211 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Trebonianus Gallus, Ymerawdwr Rhufeinig o 251 hyd 253

## Marwolaethau 
*Taishi Ci, cadfridog Wu Dwyreiniol yn Tsieina

Categori:206
1100au

11g - **12g** - 13g
1050au 1060au 1070au 1080au 1090au - **1100au** - 1110au 1120au 1130au 1140au 1150au
1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106 1107 1108 1109

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Brwydrau rhwng Teyrnas Jerwsalem a'r Fatimids

**Arweinwyr y Byd**
208

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
203 204 205 206 207 - **208** - 209 210 211 212 213 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus a'i feibion Caracalla a Geta yn ymgyrchu yn erbyn y Caledoniaid a'r Macatiaid ym Mhrydain.
* Severus yn adfer Mur Antoninus.
* 10 Rhagfyr – Yn China, mae Cao Cao yn ysgrifennu *Duǎn Gē Xíng*.
* Dechrau teyrnasiad Artaban V fel brenin Parthia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Vologases V, brenin Parthia.

Categori:208
204

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
199 200 201 202 203 - **204** - 205 206 207 208 209 

----

## Digwyddiadau 
* Afon Daysan yn gorlifo'i glannau gan achosi llifogydd yn Edessa

## Genedigaethau 
* Philip yr Arab, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:204
Cynghrair Pêl-droed Lloegr

Cystadleuaeth bêl-droed sy'n cynnwys timau pêl-droed o Loegr a Chymru ydy y **Gynghrair Pêl-droed Lloegr** (, **EFL**). Fe'i ffurfiwyd ym 1888, sy'n golygu ei fod y gynghgrair hynnaf yn y byd pêl-droed. Hon oedd brif gynghrair bêl-droed Lloegr ers ei sefydlu, hyd nes 1992 pan dorodd 22 o glybiau'n rhydd er mwyn ffurfio Uwch Gynghrair Lloegr.

## Y Bencampwriaeth
Hyd at dymor 1992/1993, pan sefydlwyd Uwchgynghrair Lloegr, roedd **Y Bencampwriaeth** (Saesneg: ***The Championship***) yn cael ei adnabod fel yr Ail Adran. Rhwng 1993 a 1995, roedd yn cael ei adnabod fel yr Adran Gyntaf cyn cael ei enw presennol.

## Yr Adran Gyntaf
Hyd at dymor 1992/1993, pan sefydlwyd Uwchgynghrair Lloegr, roedd yr **Adran Gyntaf** neu **Adran 1** (Saesneg: ***League One***) yn cael ei hadnabod fel y Drydedd Adran. Rhwng 1993 a 1995, roedd yn cael ei adnabod fel yr Ail Adran cyn cael ei enw presennol.

## Yr Ail Adran
Hyd at dymor 1992/1993, pan sefydlwyd Uwchgynghrair Lloegr, roedd yr **Ail Adran** neu **Adran 2** (Saesneg: ***League Two***) yn cael ei hadnabod fel y Bedwaredd Adran. Rhwng 1993 a 1995, roedd yn cael ei adnabod fel y Drydedd Adran cyn cael ei enw presennol.

Categori:Pêl-droed yn Lloegr
C.P.D. Caersŵs

Clwb pêl-droed yng Nghaersŵs, Powys yw **Clwb Pêl-droed Caersŵs** (Saesneg: *Caersws Football Club*) sy'n chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray, sef prif adran gogledd Cymru ac ail reng pyramid pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Ffurfwyd y clwb yn 1879 fel **Amaturiaid Caersŵs** cyn gollwng y gair Amatur o'u henw ym 1974 ac maent yn chwarae eu gemau cartref ar Y Cae Chwarae.

## Hanes 
Er i'r clwb gael eu ffurfio ym 1879, bu rhaid disgwyl tan 1920-21 am eu hymddangosiad cyntaf yng Nghwpan Cymru lle cafwyd crasfa 8-1 gan Y Drenewydd. Ychydig iawn o lwyddiant brofodd y clwb cyn y 1960au, pan lwyddodd y clwb i ennill Cynghrair Canolbarth Cymru yn 1959-60, 1960-61 a 1962-63.

Rhwng 1978 a 1989 llwyddodd Caersŵs i ennill Cynghrair Canolbarth Cymru ar bump achlysur cyn cael gwahoddiad i fod yn rhan o gynghrair newydd y Gynghrair Undebol ar gyfer tymor 1990-91.

Yn 1992 cafodd y clwb wahoddiad i fod yn un o'r 20 clwb yn nhymor cyntaf Uwch Gynghrair Cymru gan orffen y tymor cyntaf yn yr 11eg safle.

Bu i'r clwb gynyrchioli Cymru yn nhlws Intertoto yn 2002, gan golli yn erbyn PFC Marek Dupnitsa o Bwlgaria.

## Record Ewropeaidd
## Anrhydeddau
***Cwpan Cynghrair Cymru: 3**
** Enillwyr: 2000-01, 2001-02, 2006-07
** Cyrraedd y Rownd Derfynol: 1992-93
* **Cwpan Amatur Cymru: 1**
** Enillwyr: 1960-61
** Cyrraedd y Rownd Derfynol: 1952-53, 1962-63, 1963-64

## Cyfeiriadau
Categori:Caersŵs
Categori:Chwaraeon ym Mhowys
Categori:Sefydliadau 1879
Caersws
203

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
198 199 200 201 202 - **203** - 204 205 206 207 208 

----
## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn ail-adeiladu dinas Byzantium

## Genedigaethau 
* Marcus Aurelius Antoninus, Ymerawdwr Rhufeinig, mwy adnabyddus fel Elagabalus
* Cao Rui, ymerawdwr Teyrnas Wei yn Tsieina (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:203
202

2g - **3g** - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au 
197 198 199 200 201 - **202** - 203 204 205 206 207 

----

## Digwyddiadau 
* Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn dychwelyd i Rufain wedi absenoldeb o bum mlynedd
* Deddf yn gwahardd merched rhag ymladd fel Gladiator yn dod i rym
* Deddf yn gwahardd troi i Gristionogaeth

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Irenaeus, esgob Lyon

Categori:202
Pandytudur

Pentref bychan yng nghymuned Llangernyw, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Pandytudur** neu **Pandy Tudur**. "Pandytudur" yw'r ffurf gywir yn Gymraeg fel yn y Saesneg, a'r ffurf "Pandy Tudur" yn llai derbyniol am nad yw'n cydfynd â'r rheolau am sillafu enwau lleoedd Cymraeg. Saif lle mae'r ffordd B5384 i gyfeiriad Gwytherin yn gadael y briffordd A548 rhwng Llanrwst a Llangernyw.

Mae Eisteddfod Pandy Tudur yn cael ei chynnal bob blwyddyn; dathlodd ei phen blwydd yn gant a hanner oed yn 2006. Cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar 26 Mehefin, 1856, gydag Eben Fardd yn beirniadu. Roedd yn arfer cael ei chynnal yn ysgol Pandy Tudur, sydd yn awr wedi cau, ond ers y 1970au mae'n cael ei chynnal yng Nghanolfan Addysg Bro Cernyw, Llangernyw.

250px|bawd|dim|Pandytudur

## Cyfeiriadau
Categori:Llangernyw
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Llanddingad

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel Troddi, Sir Fynwy, Cymru, yw **Llanddingad** (hefyd **Llandingad**; Saesneg: *Dingestow*). Fe'i lleolir ger ffordd yr A40, rhwng Rhaglan i'r gorllewin a Threfynwy i'r dwyrain, ar lôn fynydd sy'n arwain dros y bryniau i bentref Llandeilo Gresynni. Llifa afon Troddi heibio'r pentref.

Enwir yr eglwys a'r pentref ar ôl Sant Dingad (c. 5g), un o feibion Brychan, brenin Brycheiniog, yn ôl traddodiad. Cyfeirir at yr eglwys yn *Llyfr Llandaf* am iddi gael ei rhoi gan Tudmab fab Pawl i Landaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Codwyd castell ger Llanddingad gan y Normaniad Ranulph de Poer, siryff Henffordd, ar ddechrau'r 1180au. Yn ei lyfr *Hanes y Daith Trwy Gymru*, mae Gerallt Gymro yn adrodd fel y bu i ryfelwyr Gwent ymosod ar y castell i geisio dial ar laddfa ysgeler arnynt gan Wiliam de Braose yn 1177. Lladdwyd de Poer a rhai o'r amddiffynwyr eraill ond llwyddodd de Braose i ddianc.

Mae gan y pentref le pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg am i *Frut Dingestow*, un o'r testunau Cymraeg Canol pwysicaf o *Historia Regum Britanniae* (testun Lladin) Sieffre o Fynwy gael ei diogelu yno (ac efallai ei sgwennu yno).

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfihangel Troddi
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
198

1g - **2g** - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au 
193 194 195 196 197 - **198** - 199 200 201 202 203 

----

## Digwyddiadau 
*Publius Septimius Geta, mab yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus, yn cael y teitl Cesar
*Caracalla, mab hynaf Septimius Severus, yn cael y teitl Augustus
*Yn Tsieina mae Cao Cao yn gorchfygu Lü Bu yn Xia Pi

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Lü Bu, arweinydd Tsieineaidd

Categori:198
Godefroid o Fouillon

200px|bawd|Godefroid o Fouillon. Ffresgo Eidalaidd o tua 1420.
Arweinydd y Groesgad Gyntaf a "brenin" Jeriwsalem oedd **Godefroid o Fouillon** (c.1060 - 18 Gorffennaf 1100) (Iseldireg: Godfried van Bouillon, Ffrangeg: Godefroid (neu Godefroi neu Godefroy) de Bouillon'').

Cafodd ei eni yn Boulogne-sur-Mer, Ffrainc, yr ail fab Eustache II, Iarll Boulogne, a'i wraig, Ide d'Ardenne.

Categori:Genedigaethau 1060
Categori:Marwolaethau 1100
Categori:Y Croesgadau
Categori:Milwyr yr 11eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Pas-de-Calais
Categori:Pobl fu farw yn Jeriwsalem