Mudiad annibyniaeth Hawai'i

Mae'r term '''mudiad annibyniaeth Hawai'i''' a'r term '''mudiad sofraniaeth Hawai'i'* (Saesneg: *Hawaiian sovereignty movement*, Hawäieg: *ke ea Hawai'i'') yn cyfeirio at amrywiol fudiadau sy'n arddel ymreolaeth wleidyddol a chymdeithasol ar gyfer ynysoedd Hawai'i, sy'n ymdrechu am annibyniaeth lwyr ar ffurf gwladwriaeth, ymwahaniad fel Gwladwriaeth Gysylltiedig, neu fwy o ymreolaeth oddi mewn i Unol Daleithiau America. Maent yn nodi bod y genedl wedi ei meddiannu'n anghyfreithlon gan Unol Daleithiau America ar ddiwedd 19go safbwynt cyfraith ryngwladol.

## Cefndir
, teyrn olaf Hawai'i annibynnol, ar boster taith adferiaeth ysbrydol]]
Ym 1893, gyda chwymp y frenhines olaf, Liliʻuokalani, gyda chefnogaeth yr Unol Daleithiau, trawsnewidiwyd Teyrnas Hawai'i yn weriniaeth. Rheolwyd hi gan Sanford B. Dole tan i'r Unol Daleithiau gyfeddiannu Hawai'i yn anghyfreithiol yn 1898. Yn ystod ei gyfnod wrth y llyw, dibynnai Dole yn bennaf ar dirfeddianwyr gwyn. Yn 1887, newidiwyd yr hawl i bleidleisio yn y frenhiniaeth gyfansoddiadol, gan eithrio pobl o dras Asiaidd yn llwyr rhag pleidleisio ac yn clymu'r hawl i bleidleisio i isafswm incwm, a oedd hefyd yn eithrio cyfran fawr o Bolynesiaid rhag cymryd rhan ac yn symud cydbwysedd grym i ddwylo'r Ewropeaid cyfoethog. Hyrwyddai Sanford orllewinoli diwylliant a chymdeithas Hawaii.

Rhwng 1898 a 1959, roedd Hawai'i yn diriogaeth i'r Unol Daleithiau ac fe'i hymgorfforwyd yn y ffederasiwn yn 1959 fel 50fed talaith yr Unol Daleithiau, a'r diweddaraf hyd heddiw.

## Datblygiad y Mudiad
]]
Mae cefnogwyr annibyniaeth yn dadlau nad oedd unrhyw sail gyfreithiol i gyfeddiannu'r ynys a bod Hawai'i felly'n genedl a feddiannwyd yn anghyfreithlon.

Ym 1993, 100 mlynedd ar ôl cwymp y frenhiniaeth, pasiodd Cyngres yr Unol Daleithiau Ddeddf Ymddiheuriad Hawai'i, a gondemniodd ymyrraeth yr Unol Daleithiau yn ffurfiol.

Yn 2008, meddiannodd grŵp o Hawaiiaid ethnig adeilad Palas Iolani a datgan annibyniaeth yr ynys oddi ar yr Unol Daleithiau. Daeth yr heddlu â'r weithred i ben, a chafodd sawl protestiwr fân anafiadau. Yn yr un flwyddyn, siaradodd un o swyddogion Rwsia, Alexei Avotomonov, o blaid "dad-drefedigaethu" Hawai'i.

Yn 2009, dangosodd y gwyddonydd gwleidyddol o Hawai'i, Noenoe K. Silva, natur ffrwydrol y mater o ran cyfraith ryngwladol gyda'i ddadansoddiad o hanes yr ynys (*Aloha Brady: Native Hawaiian Resistance to American Colonialism*). Roedd Barack Obama, Arlywydd yr Unol Daleithiau ar y pryd, ac a aned yn Hawai'i, yn agored i'r ymdrechion am fwy o annibyniaeth mewn egwyddor. Mae ganddi naw streipen, sy'n wyrdd, coch, a melyn bob yn dri, wedi'u difwyno â tharian werdd gyda puela (stribed o arwyddlun brethyn rhisgl kapa a hedfanir ar ben canŵ dwbl penaethiaid) wedi'i groesi gan ddau badl. Honnai Simeona fod yn cynllun yn seiledig ar un hynach ond prin yw'r tystiolaeth o hyn. Er bod amheuaeth am ei wir hanes, mae'r faner wedi ei mabwysiadu gan nifer sy'n galw am hawliau i iaith a chenedl Hawai'i.

## Grwpiau
Rhennir y mudiad annibyniaeth yn sawl grŵp. Cefnogir annibyniaeth yn bennaf gan ddisgynyddion y boblogaeth wreiddiol, tra bod y diddordeb ymhlith gweddill y boblogaeth braidd yn isel.

Y ddau grŵp mwyaf yw ''Nation of Hawai'i'' dan arweiniad Dennis Kanahele a'r *Hawaiian Kingdom*, a ffurfiwyd gan David Keanu Sai a Kamana Beamer. Mae'r ddau fudiad yma'n gweld eu hunain yn nhraddodiad Teyrnas Hawai'i ac eisiau adfer y frenhiniaeth ar ffurf gyfansoddiadol. Mae yna hefyd grwpiau fel *Aboriginal Lands of Hawaiian Ancestry, Ka Lāhui Hawaii*, a *Ka Pākaukau*, sy'n ymgyrchu dros annibyniaeth neu o leiaf mwy o ymreolaeth a hawliau pobloedd brodorol.

Yn ystod y 1920, roedd Plaid Ymreolaeth Hawaii yn weithgar, ac erbyn hyn ceir plaid Aloha ʻĀina, sy'n ymgyrchu dros fwy o ymreolaeth, ond heb geisio annibyniaeth.

## Dolenni allanol
* Hawai'ian Kingdom gwefan gwybodaeth am y mudiad
* ''Overview – Independent & Sovereign Nation-state of Hawai'i gwybodaeth am y mudiad Sofraniaeth
* The Hawaiian Kingdom, sovereignty and 131 years of illegal occupation sgwrs gyda Dr Keanu Sai ar sianel a phodlediad Keep it Aloha (2024)

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Hawaii
Categori:Sofraniaeth