open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Loch Baghasdail

260px|chwith|bawd|Tai newydd
260px|de|bawd|Ger y porthladd
**Baghasdail** (Saesneg: Lochboisdale) yw pentref a phorthladd ar ynys Uibhist a Deas un o ynysoedd allanol Heledd, Yr Alban. Lleolir y pentref ar lan Loch Baghasdail ar ben y ffordd A865.Mae ardal y pier wedi cael ei thrawsffurfio; mae hen adeiladau wedi cael eu atgyfnewid neu ddisodlwyd gan adeiladau newydd.

Mae Gwesty Baghasdail ger terminal y fferiau. Mae’r holl bentref yn agos i’r pier. Mae swyddfa’r post, siop coffi a chaffi. Mae banc hefyd, er bod o’n agor ond unwaith bob wythnos. Mae siop cyffredinol o’r enw  Fàilte ger y pier. Mae Datblygiad  Baghasdail Cyf wedi agor harbwr newydd ar ynys  Gasaigh, tua cilomedr o’r pentref gyda lle i angori a chyfleusterau i ymwelwyr.

## Hanes
Daeth  Baghasdail yn gyfoethog trwy bysgota am bennog yn ystod y 19eg ganrif. Adeiladwyd pier a chapel. Erbyn 1953, aeth cychod yn rheolaidd rhwng  Baghasdail, Oban, Castlebay, Malaig a Loch nam Madadh. Erbyn hyn mae fferiau Caledonian Macbrayne yn mynd yn rheolaidd at Malaig, ac i Oban dros y gaeaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Teatro Olimpico

Theatr yn ninas Vicenza, yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal, yw'r **Teatro Olimpico**, a adeiladwyd rhwng 1580 a 1585. Fe'i dyluniwyd gan y pensaer Andrea Palladio (1508–80) er na chafodd ei chwblhau tan ar ôl ei farwolaeth. Goruchwyliodd y pensaer Vincenzo Scamozzi (1548–1616) y broses o gyflawni cynlluniau Palladio.

Mae'r awditoriwm yn hanner elíps gyda rhesi o seddi ar ongl serth yn wynebu'r llwyfan. Ar y llwyfan mae set ''trompe-l'œil'' a ddyluniwyd gan Scamozzi. Mae set hon yn rhoi rhith optegol o bum stryd hir yn diflannu i'r pellter. Fe'i crëwyd ar gyfer y perfformiad cyntaf a gynhaliwyd yn y theatr yn 1585, a dyma'r set llwyfan hynaf y byd sydd wedi goroesi. Mae tu mewn clasurol y theatr a'r llwyfan wedi'i wneud o bren a gwaith stwco sy'n dynwared marmor.

Ers 1994 mae'r Teatro Olimpico, ynghyd ag adeiladau Palladian eraill yn Vicenza a'r cyffiniau, wedi bod yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Interior of Teatro Olimpico (Vicenza) - Gradinata.jpg|Yr awditoriwm
DSCF4702a-Olimpico-Interno3.jpg|Y llwyfan
Vicenza, Teatro Olimpico, scenae frons (4).jpg|Y llwyfan: un o'r "strydoedd"
Teatro Olimpico (Vicenza) (23543557).jpg|Cynllun llawr (darlun Ottavio Bertotti Scamozzi, 1776) 
Teatro Olimpico (23543724).jpg|Trawslun (darlun Ottavio Bertotti Scamozzi, 1776) 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Veneto
Categori:Adeiladau gan Andrea Palladio
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Sefydliadau 1585
Categori:Theatrau'r Eidal
Cyrch ar Wlad Pwyl, 2022

Ar 15 Tachwedd 2022 achoswyd ffrwydrad gan daflegryn a darodd fferm ger pentref Przewodów, Gwlad Pwyl, yn agos i'r ffin ag Wcráin. Bu farw dau weithiwr fferm o ganlyniad i'r ffrwydrad. Digwyddodd yn ystod cyfres newydd o gyrchoedd awyr a orchmynnwyd gan Vladimir Putin, Arlywydd Ffederasiwn Rwsia, yn erbyn safleoedd ar draws Wcráin. Dyma'r achos cyntaf o daflegryn yn disgyn a ffrwydro ar diriogaeth un o aelod-wladwriaethau NATO yn ystod goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022. Y diwrnod wedi'r ffrwydrad, daeth i'r amlwg, mae'n debyg, taw taflegryn Wcreinaidd—hen roced S-300 o'r oes Sofietaidd—ydoedd, a lansiwyd gan luoedd amddiffyn awyr er mwyn gwrthsefyll cyrchoedd Rwsia, ac a laniodd dros y ffin yn nhiriogaeth Gwlad Pwyl ar ddamwain. Er i Rwsia hefyd feddu ar rocedi S-300, dim ond pellter o ryw 95&nbsp;milltir y gellir ei saethu, ac felly'n mae'n rhaid i daflegryn o'r fath gael ei lansio o Orllewin Wcráin. Ar 17 Tachwedd, datganodd Jakub Kumoch, cynghorydd polis tramor i'r Arlywydd Duda, yr awgrym swyddogol fod y taflegryn wedi camweithio trwy beidio ag hunanddinistro wedi iddo fethu â tharo'i darged, ac yna disgyn i'r ddaear a ffrwydro. Fodd bynnag, gwadodd Volodymyr Zelenskyy, Arlywydd Wcráin, taw lluoedd arfog ei wlad oedd ar fai.

## Cyfeiriadau 
Categori:2022 yng Ngwlad Pwyl
Pwyl 2022
Categori:Goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022
Dibwyllo

Mae **dibwyllo** (a elwir hefyd yn **gasleitio**) yn ymadrodd llafar a ddiffinnir yn fras fel twyllo rhwyun er mwyn gwneud iddynt gwestiynu eu cof eu hunain. Mae'r term Saesneg (''*) yn deillio o deitl y ffilm Americanaidd *Gaslight'' o 1944, er na ddefnyddiwyd y term yn eang yn Saesneg nac yn Gymraeg tan ganol y 2010au.

Gellir defnyddio'r term hefyd i ddisgrifio person (sef "dibwyllwr" neu "gasleitiwr") sy'n cyflwyno gwybodaeth ffug i rywun, yn aml fel rhan o ymgyrch, i wneud iddynt "amau eu cof eu hunain o ddigwyddiadau ac i amau eu pwyll".

, Ingrid Bergman, a Joseph Cotten yn y ffilm *Gaslight* (1944)]]

## Dulliau cyffredin o ddibwyllo 
Gwahanol dechnegau a ddefnyddir gan ddibwyllwyr i gamdrin eu dioddefwyr, fel drysu. Ar wahân i ddrysu, gallant ddefnyddio dulliau eraill gan gynnwys:

### Cuddio neu gelu ffeithiau 
Mae'r camdriniwr yn esgus nad yw'n deall y dioddefwr.

### Cwestiynu 
Mae'r camdriniwr yn cwestiynu cof y dioddefwr er bod y dioddefwr wedi cofio digwyddiadau yn gywir.

### Newid y pwnc 
Mae camdriniwr yn newid pwnc y sgwrs a chwestiynu meddyliau'r dioddefwr ac wedyn yn rheoli'r sgwrs.

### **Trifialeiddio** 
Mae'r camdriniwr yn rheoli meddyliau'r dioddefwr, ac yn gwneud iddynt gredu nad yw eu meddyliau a/neu eu hanghenion yn bwysig.

### Anghofio a gwrth-ddweud 
Mae camdriniwr yn esgus anghofio yr hyn sydd wedi digwydd mewn gwirionedd; gall y camdriniwr gwrth-ddweud neu oedi pethau fel addewidion sy’n bwysig i’r dioddefwr. Tra bo pawb yn anghofio a gwrth-ddweud weithiau, mae'n bwysig nodi bod dibwyllwyr yn gwneud hynny'n rheolaidd heb gyfyngiadau allanol go iawn. Gall y dibwyllwr greu neu ffugio rhwystrau artiffisial i ganiatáu iddo'i hun wadu neu ohirio'r hyn sy'n bwysig i'r dioddefwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cam-drin seicolegol
Categori:Seicotherapi
Categori:Twyllo
Shakib Khan

Actor, cynhyrchydd, canwr achlysurol, trefnydd ffilm a phersonoliaeth cyfryngau o Fangladesh sy'n gweithio mewn ffilmiau Bengali yw **Shakib Khan** (Bengaleg: শাকিব খান; ganwyd 28 Mawrth 1979). Fe'i helwir hefyd yn **SK**.  Yn ei yrfa yn ymestyn dros tua dau ddegawd, mae Khan wedi bod yn bropelor y diwydiant ffilm cyfoes Dhallywood. Ar hyn o bryd ef yw'r actor sy'n cael y cyflog uchaf ym Mangladesh.

Yn dilyn ei ymddangosiad cyntaf yn *Ananta Bhalobasha* (Cariad Tragywyddol), rhamant actio Sohanur Rahman Sohan ym 1999.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion o Fangladesh
Rocyn

Grŵp roc Cymraeg o'r 1980au cynnar oedd **Rocyn**. Disgrifiwyd hwy fel "band amser da".

Caneuon mwyaf poblogaidd y grŵp oedd *Sosej Bîns a Chips*, *American Express* a *Tomen o Wallt*.

Dechreuodd O'Rourke cyfansoddi caneuon ar ôl iddo ymuno gyda grŵp i chwarae mewn pantomeim yng Nghrymych ar ddechrau’r 1980au. Roeddynt ar ei hanterth rhwng 1981-82. Roedd y grŵp yn rhan o sîn canu pop Cymraeg fywyiog yn ardal Dyffryn Teifi a alwyd yn chwaraes yn “Teifi Bît”. Yn rhan o'r don yma oedd grwpiau eraill o'r ardal fel Ail Symudiad, Malcolm Neon, Datblygu a’r Diawled yn rhan o’r cyfnod cyffrous hwnnw, gyda gigs cyson ym Mlaendyffryn a phentrefi ar draws yr ardal Dyfed yn arbennig.

Cychwynnodd Rocyn gyda’i gig cyntaf yn Neuadd Cilgerran gyda Hywel Davies ar y drymiau, Keith Gibby ar bâs, Geraint Jones ar gitâr a finnau ar yr allweddellau. Cyn recordio’r tâp cyntaf *Rocyn yn Nhŷ Puw* ymunodd Elfyn Evans ar y gitâr flaen ac yna tua 6 mis yn ddiweddarach recordiwyd y sengl cyntaf i label Recordiau Sain sef *Merch â Llygaid Oer*. Newidiodd y drymiwr wedyn i Dafydd Owen o Arberth ac aeth Rocyn ymlaen i wneud dros 100 o gigs mewn ychydig o dan dwy flynedd ym mhob rhan o Gymru a thu hwnt gan gynnwys taith lwyddiannus i Lydaw yn 1982.

Rhyddhawyd yr ail sengl “Sosej Bîns a Chips” yn haf 1982, a darlledwyd fideo o’r gân ar raglen gyntaf S4C fel sianel newydd yn Hydref 1982. Roedd Rocyn yn fand hwyliog, ond roedd neges hefyd i nifer o’i caneuon. Ymunodd Hubert fel “dyn sain” y band ar ôl yr ail gig. Buddsoddwyd yn helaeth mewn offer trydanol trosglwyddo sain. Ar ddiwedd cyfnod Rocyn sefydlwyd Cwmni sain Rocyn gan Hubert a Jim O'Rourke. Datblygodd y cwmni i fod un o’r prif gwmnïau yn y maes darparu systemau sain gan gynnig gwasanaethau i amrywiaeth o ddigwyddiadau, teithiau a gigs ym Mhrydain ac Iwerddon.

Daeth diwedd cyfnod i Rocyn wrth O'Rourke dderbyn swydd yng Ngwersyll yr Urdd Llangrannog ond ar ôl rhai blynyddoedd ffurfiwyd Jim O'Rourke a'r Hoelion Wyth sef : Brian Breeze ar gitâr (roeddwn wedi cyfarfod ag ef yn ystod sesiwn recordio “Sosej” yn stiwdio Richard Morris – Brian sy’n chwerthin yn y cefndir!), Wyn Jones o Ail Symudiad ar y bâs, Gordon Jones o’r band Eliffant ar y drymiau a finnau ar yr allweddellau.

## Taith fer 2008
Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd yn 2008 ail sefydlodd Jim O'Rourke ei grŵp i lansio CD dan label Recordiau Sain oedd yn gasgliad o'i ganeuon. Chwaraeodd y grŵp yn yr Eisteddfod ac yna taith fer yng ngaeaf 2008-09 i ail greu hwyl gigs yr 1980au yn lleoliadau fel Blaen Dyffryn a Talybont.

## Aelodau
Cafwyd gwahanol aelodau i'r grŵp gyda cnewyllun sefydlog ac yna aelodau yn cyfrannu dros dro, neu, yn achos albwm Pentigili, ar gyfer traciau arbennig. Jim O'Rourke oedd prif leisydd a chyfansoddwr y band trwy gydol y cyfnod.

Prif aelodau:
* *Sosej, Bîns a Chips* - record sengl, Recordiau Sain CPD00569, 1982 

## Gweler hefyd
* Jim O'Rourke a'r Hoelion Wyth

## Dolenni allanol
* ''Merch â'r Llygaid Oer* cân ar Youtube
* *Sosej, Bîns a Chips'' cân ar sianel Youtube 'Ffarout''

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1981
Categori:Pobl o Sir Benfro
Tincer

Hen enw ar grefftwr teithiol sydd yn cyweirio offer metel yw **tincer**, **tincr**, neu ar lafar **tincar**. Benthycwyd i'r Gymraeg Canol o'r ffurf Saesneg Canol *tinker*, a cheir cofnodion o'r gair mewn barddoniaeth Dafydd ap Gwilym ac Iolo Goch yn y 14g. Nomadiaid perpatetig ydoedd, hynny yw yn ymgynnal eu bywyd crwydrol drwy wneud mân-swyddi i bobl ac yn masnachu â chymunedau sefydlog. Crwydrasant ar draws Ynysoedd Prydain ac Iwerddon yn trwsio offer metel, fel arfer pethau cyffredin y tŷ megis tegelli a phadelli, am dâl. Teithiodd rhai tinceriaid mewn grwpiau neu gymunedau bychain, megis y Teithwyr Gwyddelig, Teithwyr Ucheldiroedd yr Alban, neu'r Roma.

Daeth yr enw hefyd yn air difrïol i gyfeirio at "weithiwr trwsgl neu aneffeithiol", a bellach fe'i ystyrir yn sarhad ac yn hen ffasiwn i alw rhywun o gymuned grwydrol yn dincer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bywyd crwydrol
Categori:Crefftwyr
Categori:Cymdeithas yr Alban
Categori:Cymdeithas Cymru
Categori:Cymdeithas Iwerddon
Categori:Cymdeithas Lloegr
Categori:Metelwaith
Zhytomyr

Dinas yn Wcráin a chanolfan weinyddol Oblast Zhytomyr yw **Zhytomyr** (). Saif ar lannau Afon Teteriv, un o lednentydd Afon Dnieper.

Credir iddi gael ei sefydlu yn y 9g, oes foreuol Rws Kyiv, ar hyd y llwybr masnachol o Lychlyn i Gaergystennin. Ceir y cofnod cyntaf o'r anheddiad ym 1240, pan gafodd ei ysbeilio gan y Tatariaid. Daeth dan reolaeth Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1320 a'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd ym 1569. Yn sgil rhaniad Gwlad Pwyl ym 1793, daeth yn ganolfan fasnachol bwysig yn Ymerodraeth Rwsia.

Dinas ddiwydiannol ydyw a leolir mewn ardal amaethyddol, ar hyd y ffordd a'r rheilffordd rhwng Korosten i'r gogledd a Berdychiv i'r de, a'r ffordd rhwng Novohrad-Volynskyi i'r gorllewin a'r brifddinas Kyiv i'w dwyrain. Mae'r diwydiannau yn cynnwys melinau coed, llindai, trin bwydydd, chwareli gwenithfaen, gweithfeydd metel, a chynhyrchu offerynnau cerdd, yn enwedig acordionau.

Gostyngodd y boblogaeth o 292,000 ym 1989 i 284,000 yn 2001, ac i 264,000 yn 2021.

## Cyfeiriadau 

Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 9fed ganrif
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Zhytomyr
Ased

Yn nhermau arianneg, unrhyw adnodd a chanddo werth economaidd a berchenogir neu reolir gan unigolyn, busnes, neu wlad yw **ased**. Mae'r fantolen yn cofnodi gwerth arian parod yr asedau a berchenogir gan unigolyn neu fusnes. Caiff asedau eu prynu neu greu er mwyn cynyddu gwerth y perchennog, neu er budd gweithgareddau'r perchennog. Gall ased greu llif arian, lleihau treuliau, neu roi mantais yn y farchnad.

Gellir dosbarthu asedau yn ddau fath: asedau diriaethol ac asedau anniriaethol. Mae asedau diriaethol yn cynnwys asedau cyfredol, megis arian parod, stoc o gyflenwadau, a chyfrifon derbyniadwy, ac asedau sefydlog, megis tir, adeiladau, a chyfarpar. Mae asedau anniriaethol yn cynnwys ewyllys da, hawlfraint, nodau masnach, patentau, rhaglenni cyfrifiadurol, ac asedau ariannol, gan gynnwys buddsoddiadau ariannol, bondiau, a stociau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfrifeg
Categori:Geirfa arianneg
Thomas A. Dorsey

Cyfansoddwr caneuon, canwr, a phianydd Americanaidd oedd **Thomas Andrew Dorsey** (1 Gorffennaf 1899 – 23 Ionawr 1993) a elwir "Tad Cerddoriaeth yr Efengyl". Priodolir iddo arloesi'r genre honno drwy gyfuno'r hen emynau Negroaidd a chanu'r tabernaclau efengylaidd ag arddulliau'r felan-gân. Dioddefodd o glefyd Alzheimer ar ddiwedd ei oes, a bu farw Thomas Dorsey ar 23 Ionawr 1993 yn ei gartref yn Chicago yn 93 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion y felan
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Emynwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion y felan
Categori:Pobl o Atlanta, Georgia
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl fu farw yn Chicago
Categori:Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Stadiwm Dinas Addysg

Stadiwm pêl-droed yn Al Rayyan, Catar yw **Stadiwm Dinas Addysg** ( ) a adeiladwyd ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022. Mae'r stadiwm wedi'i leoli ar sawl campws prifysgol yn Ninas Sefydliad Addysg Catar.  Yn dilyn Cwpan y Byd FIFA, bydd y stadiwm yn cadw 25,000 o seddi i'w defnyddio gan dimau athletau prifysgolion. Ar 3 Medi 2020, cynhaliwyd y gêm swyddogol gyntaf yn y stadiwm yn ystod tymor Cynghrair Catar Stars 2020-21. 

## Cwpan y Byd FIFA 2022 
Mae Stadiwm y Ddinas Addysg yn un o wyth stadiwm a adeiladwyd ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022.  Cwblhawyd y gwaith o adeiladu'r stadiwm ym mis Mehefin 2020, gan ei wneud y trydydd stadiwm Cwpan y Byd i'w gwblhau.  Fe'i hagorwyd yn swyddogol ar 15 Mehefin 2020. 

Bydd Stadiwm Dinas Addysg yn cynnal wyth gêm yn ystod Cwpan y Byd FIFA 2022.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Pêl-droed yng Nghatar
Categori:Stadia
Thuidium tamariscinum

Rhywogaeth o fwsogl sy'n perthyn i'r teulu Thuidiaceae yw Thuidium ***tamariscinum*** neu ***mwsogl y grugwydd***.  Mae ganddo ddosbarthiad bron yn gosmopolitan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Thuidiaceae
Chwaraeon modur

Mae **chwaraeon modur** yn cynnwys yr holl weithgareddau chwaraeon lle mae cerbydau modur yn cystadlu yn erbyn ei gilydd. Mae hyn yn cynnwys rasio ar bedair olwyn (rasio ceir), rasio ar ddwy olwyn (rasio beiciau modur), gyrri ar drac rasio (e.e. Fformiwla Un), gyrri traws gwlad (e.e. ralïo), gyrri oddi ar y ffordd (e.e. motocross).

Y prif gorff sy'n rheoli rasio ar bedair olwyn yw Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Yr un sy'n rheoli rasio ar ddwy olwyn yw Fédération Internationale de Motocyclisme (FIM).

## Llenyddiaeth
* 


Categori:Chwaraeon rasio
Valleiry

Tref a chymuned yn nwyrain Ffrainc yw **Valleiry**. Fe'i lleolir yn département Haute-Savoie. Mae'n ffinio â Genefa, y Swistir.

Yn 2019 amcangyfrifwyd mai 4,935 oedd poblogaeth y gymuned.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* 

Categori:Cymunedau Haute-Savoie
Fédération Internationale de l'Automobile

Cymdeithas sy'n cynrychioli buddiannau sefydliadau moduro a defnyddwyr ceir modur yw '''Fédération Internationale de l'Automobile''' (FIA). Fe'i sefydlwyd ar 20 Mehefin 1904. Mae'r FIA yn fwyaf adnabyddus fel y corff llywodraethu ar gyfer ddigwyddiadau rasio ceir, megis Fformiwla Un. Mae'r FIA hefyd yn hyrwyddo diogelwch ar y ffyrdd ledled y byd.

Mae 246 o sefydliadau mewn 145 o wledydd ledled y byd yn aelodau'r FIA. Mae  pencadlys y ffederation ym Mharis, ac mae ganddo swyddfeydd yn Genefa, y Swistir, a Valleiry, Ffrainc.

Ei rôl amlycaf yw trwyddedu Fformiwla Un, Pencampwriaeth Rali'r Byd, Pencampwriaeth Dygnwch y Byd, Cwpan Ceir Teithio'r Byd, Pencampwriaeth Ralicross y Byd, Fformiwla E, ac amryw o ddigwyddiadau rasio eraill. Ynghyd â'r Fédération Internationale de Motocyclisme (FIM) mae'n  ardystio ymdrechion i dorri record cyflymder ar dir. Cydnabu'r Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol y ffederasiwn dros dro yn 2011, a rhoddodd gydnabyddiaeth lawn yn 2013.

## Dolen allanol
*  

Categori:Chwaraeon modur
Categori:Fformiwla Un
Categori:Sefydliadau a leolir ym Mharis
Categori:Sefydliadau chwaraeon
Categori:Sefydliadau 1904
Fédération Internationale de Motocyclisme

Corff llywodraethu byd-eang ar gyfer rasio beiciau modur yw'r **Fédération Internationale de Motocyclisme** (FIM). Mae'n cynrychioli 116 o ffederasiynau beiciau modur cenedlaethol.

Fe'i sefydlwyd ar 21 Rhagfyr 1904 dan yr enw *Fédération Internationale des Clubs Motocyclistes*; newidiwyd yr enw i *Fédération Internationale Motocycliste* yn 1949 ac i'r enw presennol yn 1998.

Mae  pencadlys y ffederation ym  Mies, y Swistir.

## Dolen allanol
*  

Categori:Beiciau modur
Categori:Chwaraeon modur
Categori:Sefydliadau chwaraeon
Categori:Sefydliadau 1904
Francisca Aronsson

Actores, cantores a model o Sweden a Periw yw **Francisca Aronsson** (ganwyd 12 Mehefin 2006). Mae hi'n bennaf adnabyddus am y brif rôl yn y ffilm *Margarita* (2016) ac am raglenni teledu fel *Al fondo hay Sitio*, *Ven, baila, Quinceañera* a'i rôl Rita, yn *El internado: Las Cumbres.*

## Bywyd 
Symudodd gyda'i theulu i Beriw yn 2014. Ar ôl gweithio yn y theatr, cymerodd ran yn y sioe dalent deledu, sioe *El gran,* gyda Gisela Valcárcel.

Yn 2016, ymddangosodd Aronsson ym mhrif rôl y ffilm *Margarita*, a gyfarwyddwyd gan Frank Pérez-Garland. Ymddangosodd yn *El Gran Criollo* (2017) a *Hotel Paraíso* (2019). Ymddangosodd mewn cyfresi fel *Al fondo hay Sitio* (2015–2016), *Ven, baila, Quinceañera* (2015–2018) a *dof o hyd i chi eto* (2020).  O 2021 chwaraeodd ran Rita yn y gyfres Sbaeneg *El internado: Las Cumbres.*

Yn 2020, fe’i penodwyd yn llysgennad UNICEF, gan eiriol dros hawliau merched a’r glasoed.  Cafodd ei chyfweld ar *Día D.*

## Teulu 
Ei hewythr yw Erik Bolin a'i modryb yw Christian Serratos.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Sweden
Categori:Actorion o Beriw
Categori:Genedigaethau 2006
Categori:Pobl o Göteborg
Breiddin

Bryniau ym Mhowys, Cymru, ac yn Sir Amwythig, Lloegr yw **Breiddin**. Ystyrir mai Craig Freiddin, Moel y Golfa a Chefn y Castell (Middletown Hill) – pob un ym Mhowys – yw craidd yr ardal hon. Ond gellir hefyd gynnwys Kempster's Hill a Bausley Hill ym Mhowys a Bulthy Hill yn Sir Amwythig.

Mae Bryngaer Breiddin i'w gweld ar Graig Freiddin.

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Prifysgol Denver

Prifysgol breifat a leolir yn Denver, Colorado, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Denver** (). Dyma'r brifysgol hynaf yn nhalaith Colorado.

Sefydlwyd Coleg Diwinyddol Colorado ym Mawrth 1864 gan John Evans, Llywodraethwr Tiriogaeth Colorado, a oedd yn fab i fewnfudwyr o Gymru. Rhodd Evans bedair llain o dir cyferbyn â'i dŷ, yn strydoedd Fourteenth ac Arapahoe yn Denver, i ddarparu safle ar gyfer campws y coleg. Rheolwyd y coleg diwinyddol gan Eglwys y Methodistiaid Unedig, sydd yn dal yn gysylltiedig â Phrifysgol Denver; fodd bynnag, nid sefydliad addysg enwadol mohono. Dyrchafwyd y sefydliad yn brifysgol ym 1880, gyda statws di-dreth a'r hawl i wobrwyo graddau israddedig.

Mae Prifysgol Denver yn cynnig cyrsiau israddedig ac uwchraddedig yn y celfyddydau a'r gwyddorau, ac mewn pynciau proffesiynol megis seicoleg, peirianneg, busnes, gwaith cymdeithasol, a'r gyfraith. Mae cyfadrannau ac chanolfannau ymchwil y brifysgol yn cynnwys yr ysgol fusnes, yr ysgol astudiaethau rhyngwladol, Ysgol Gerdd Lamont, Coleg y Menywod, Sefydliad Defnydd Tir y Mynyddoedd Creigiog, y Ganolfan Ymchwil i Fabanod a Phlentyndod, y Ganolfan Datblygu Hawliau, ac Arsyllfa Meyer-Womble a leolir ar Fynydd Evans, un o'r arsyllfeydd seryddol uchaf yn y byd.

Ymhlith y cyn-fyfyrwyr nodedig o Brifysgol Denver mae'r newyddiadurwr a darlledwr Lowell Thomas, y banciwr ac economegydd David Malpass, y diplomydd ac academydd Condoleezza Rice, a'r dramodydd Neil Simon.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Colorado
Categori:Addysg yn Colorado
Categori:Denver, Colorado
Denver
Categori:Sefydliadau 1864
Stadiwm Rhyngwladol Khalifa

bawd| Tanio tân gwyllt yng Ngemau Asia 2006 y tu mewn i'r stadiwm

Stadiwm amlbwrpas yn Doha, Catar yw **Stadiwm Rhyngwladol Khalifa** () ac fe'i gelwir hefyd yn **Stadiwm Cenedlaethol**.  Mae'r stadiwm yn rhan o adeilad Xinas Chwaraeon Doha, sydd hefyd yn cynnwys yr Academi Aspire, Canolfan Bysgod Hamad a'r Twr Aspire.  Cafodd y stadiwm ei enwi ar ôl Khalifa bin Hamad Al Thani, cyn Emir Catar. Cynhaliwyd rownd derfynol Cwpan Asiaidd AFC 2011 yn y stadiwm hwn. 

Yn 2017, derbyniodd sgôr pedair seren gan y System Asesu Cynaliadwyedd Byd-eang (GSAS), y cyntaf yn y byd i gael y sgôr hwn.  Bu tua 30,000 yn gweithio ar safle adeiladu'r stadiwm hwn.

## Hanes 
Agorodd y stadiwm yn 1976.    Ym 1992, cynhaliodd y stadiwm bob un o'r 15 gêm o 11eg Cwpan y Gwlff, a enillodd Catar am y tro cyntaf.   Cafodd ei adnewyddu a'i ehangu yn 2005, cyn Gemau Asiaidd 2006, i gynyddu ei gapasiti o 20,000 i 40,000 o seddi yn wreiddiol. Mae to yn gorchuddio ochr orllewinol y stadiwm. Mae gan yr ochr ddwyreiniol fwa mawr, a ddefnyddiwyd fel llwyfan i lansio tân gwyllt yn ystod seremoni agoriadol Gemau Asiaidd 2006 . 

Cyn adnewyddu'r stadium yn 2005, defnyddiwyd y stadiwm yn bennaf ar gyfer gemau pêl-droed, ond gellir cynnal nifer o chwaraeon eraill yno. Ers 1997, mae'r stadiwm wedi cynnal cystadleuaeth rhedeg flynyddol Cynghrair Doha Diamond a dyma stadiwm cartref tîm pêl-droed cenedlaethol Catar. Cynhaliodd y stadiwm chwech o gema yn ystod Gemau Pan Arabaidd 2011. 

Ar ôl ailddatblygiad arall, ail-agorodd y stadiwm ym mis Mai 2017.  Y stadiwm oedd safle Pencampwriaethau Athletau'r Byd 2019 ym mis Medi a mis Hydref y flwyddyn honno. 

Ar 17 Rhagfyr 2019, trefnwyd bod y stadiwm yn lleoliad ar gyfer dwy gêm Cwpan y Byd Clwb FIFA 2019 : y bumed gêm a'r rownd gynderfynol rhwng pencampwyr CONMEBOL Libertadores ac enillydd Gêm 3. Cynhaliwyd y rownd derfynol yno, gyda chlwb pêl-droed Lerpwl yn curo Flamengo 1-0 i ddod yn Bencampwyr y Byd.   Yn dilyn y penderfyniad i gynnal Cwpan y Byd FIFA 2022 yn Catar yn 2022, y bwriad gwreiddiol oedd cynyddu capasiti’r stadiwm i 68,000, ond newidiwyd y cynllun hwnnw'n ddiweddarach. 

## Cwpan y Byd FIFA 2022 
Mae Stadiwm Rhyngwladol Khalifa yn un o wyth stadiwm sy'n cael eu trosi ar gyfer Cwpan y Byd FIFA 2022,  a dyma'r stadiwm gyntaf i gael ei chwblhau.  

Datgelodd ymchwiliad yn 2021 gan *The Guardian* fod dros 6500 o weithwyr mudol o Bangladesh, India, Pacistan, Nepal a Sri Lanka wedi marw rhwng 2010 a 2020 wrth adeiladu lleoliadau Cwpan y Byd FIFA 2022 yn Catar. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghatar
Categori:Pêl-droed yng Nghatar
Categori:Stadia
Pate

Past a wneir o gig neu bysgod wedi ei falu'n fân, yn aml gyda chynhwysion eraill, yw **pate** () sydd yn tarddu o goginiaeth Ffrainc. Gwahaniaethir rhwng *pâté en terrine*, sef gymysgedd wedi ei amlapio mewn braster, megis siwed, a'i goginio mewn llestr hir a dwfn er mwyn ei weini'n oer ar ffurf torth y gellir ei sleisio; a *pâté en croûte*, a ddodir mewn crwst er mwyn ei weini naill ai yn oer neu'n boeth, yn debyg i bei neu bastai. Yng Ngwledydd Prydain, mae pate fel arfer yn cyfeirio at *pâté en terrine*.

Gellir cymysgu'r past o gig mâl—cig moch, dofednod, cwningen, cig eidion, neu bysgod—â llysiau, perlysiau, sbeisys, a gwin neu frandi. Gweinir yn aml fel cwrs cyntaf, gyda bara.

Yn Ffrainc, ceir sawl math rhanbarthol ac achlysurol o bate, er enghraifft *Pâté de Pâques* a fwyteir adeg y Pasg, a *pâté de foie gras* a wneir o afu gŵydd neu hwyaden.

## Gweler hefyd 
* Asbig
* Briwfwyd melys
* Briwgig
* Stwffin

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwydydd taenu
Categori:Cig
Categori:Coginiaeth Ffrainc
Troféu Roquette Pinto

Roedd **Tlws Roquette Pinto**, neu **Troféu Roquette Pinto** yn wobr a gyflwynwyd yn flynyddol gan *RecordTV*, i anrhydeddu cyhoeddwyr neu berfformwyr teledu a radio gorau Brasil. Roedd hefyd yn cael ei adnabod fel "*Roquette Pinto*".

Crëwyd gan y cyflwynydd teledu a chynhyrchydd Blota Júnior fel teyrnged i Edgar Roquette-Pinto, a ystyriwyd, ynghyd â Denilson Silva, yn dad darlledu ym Mrasil. Roedd y tlws yn gerflun ar ffurf parot yn canu o flaen meicroffon.

## Bibliography 
* Roquette-Pinto, *A Revista do video estudantil*, 2017

## Gweler hefyd 
* Osvaldo Moles

## Cyfeiriadau 
Categori:Teledu ym Mrasil
Rurik

Penadur Farangaidd oedd **Rurik** (Hen Norseg: Hrøríkʀ trawslythreniad: *Hrorekr*, Hen Slafoneg Dwyreiniol: Рюрикъ *Ryurikŭ*, Rwseg ac Wcreineg: Рюрик *Ryurik*, Belarwseg: Рурык *Rurik*; tua 824 – 879) a wnaeth, yn ôl hanes traddodiadol y Slafiaid Dwyreiniol, sefydlu brenhinllin y Rurik fel Tywysog Novgorod.

Yn ôl ''Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen'', y cronicl hynaf yn llên y Slafiaid Dwyreiniol, Rurik oedd un o dri brawd o Farangiaid—Llychlynwyr a ymsefydlodd yn Nwyrain Ewrop—a ddaeth i osod seiliau gwladwriaeth gyntaf llwyth y Rws yn 862. Datganwyd Rurik yn Dywysog Novgorod, Sineus yn Dywysog Beloozero, a Truvor yn Dywysog Izborsk.

Mae hanesyddion diweddar wedi bwrw tybiaethau eraill am hanes Rurik. O bosib fe ddaeth o benrhyn Lychlyn neu Jylland tua 855 i sefydlu cadarnle ar lannau Llyn Ladoga, ac oddi yno i orymdeithio ar hyd Afon Volkhov a chipio Novgorod. Yn ôl theori arall, hurfilwyr oedd Rurik a'i fyddin, yn gwasanaethu rhyw benadur arall yn ardal y Volkhov a'r Dnieper, a wrthryfelodd yn erbyn eu cyflogwyr.

Bu farw Rurik yn 879, a symudodd ei olynydd, Oleg, i Kyiv yn 882 i sefydlu Rws Kyiv.

## Cyfeiriadau 
Categori:Farangiaid
Categori:Genedigaethau'r 820au
Categori:Hanes traddodiadol Belarws
Categori:Hanes traddodiadol Rwsia
Categori:Hanes traddodiadol Wcráin
Categori:Marwolaethau 879
Categori:Teyrnoedd y 9fed ganrif
Categori:Tywysogion
Eldryd Parry

Roedd **Syr Eldryd Hugh Owen Parry** KCMG, OBE (27 Tachwedd 1930 – 13 Tachwedd 2022) yn academydd a meddyg  Cymreig. Roedd e'n sylfaenydd yr Ymddiriedolaeth Iechyd ac Addysg Drofannol. 

Cafodd Parry ei addysg yn Ysgol Amwythig ac astudiodd feddygaeth yng Ngholeg Emmanuel, Caergrawnt. Bu'n gweithio yn y Royal Postgraduate Medical School yn Llundain cyn secondiad i Ysbyty Coleg y Brifysgol, Ibadan, Nigeria, ym 1960.  Daliodd sawl swydd yn Nigeria. Yr oedd Parry yn Gymrawd er Anrhydedd o Brifysgol Caerdydd.

Priododd Parry â'r academydd Helen Parry a bu iddo bedwar o blant a phedwar o wyrion ac wyresau. Bu farw Eldryd Parry ar 13 Tachwedd 2022, yn 91 oed. 

## Llyfryddiaeth
**Principles of Medicine in Africa*

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Emmanuel, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Gorynys Ards

Penrhyn yn Swydd Down, Gogledd Iwerddon, ar arfordir gogledd-ddwyrain ynys Iwerddon, yw **Gorynys Ards**  (Gwyddeleg: *Leithinis na hArda*). Mae'n gwahanu Loch Cuan (*Strangford Lough*) oddi wrth Môr Iwerddon. Mae trefi a'r pentrefi ar y penrhyn yn cynnwys Donaghadee, Millisle, Portavogie a Portaferry. Mae tref fawr Newtownards a dinas Bangor ar gyrion tir mawr y penrhyn yn y gogledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Swydd Down

Categori:Gorynysoedd Iwerddon
Janet Haworth

Gwleidydd Ceidwadol Cymreig yw **Janet Elizabeth Haworth** (ganwyd Ebrill 1954). Roedd hi'n Aelod o Gynulliad Cymru (AC) dros Ranbarth Gogledd Cymru rhwng 2015 a 2016. Cafodd ei geni yn Llandudno.

Ymddeolodd o redeg gwesty bach yn 2003 a daeth yn gynghorydd lleol. Daeth yn Aelod Cynulliad yn 2015 ar ôl i aelod Ceidwadol arall ymddiswyddo, ond gorchfygwyd hi yn yr etholiad nesaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Cynghorwyr yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Pobl o Swydd Aberdeen
Categori:Pobl o Landudno
2022 bomio Istanbul

Ar 13 Tachwedd 2022 am 16:20 y.p. (13:20 GMT) roedd ffrwydrad ar İstiklal Caddesi ("Rhodfa Annibyniaeth") yn ardal Beyoğlu yng nghanol Istanbul, Twrci. Lladdwyd 6 o bobl ac anafwyd 81 arall.

Arestiodd heddlu Twrci fenyw a amheuid o gyflawni’r bomio, dynes o Syria o’r enw “Ahlam al-Bashir”, a ddaeth i mewn i Dwrci yn anghyfreithlon o Syria â phistol a bwledi yr wythnos flaenorol. Dywedodd ffynonellau diogelwch Twrcaidd fod y fenyw gyhuddiedig wedi cael ei hyfforddi gan Blaid Gweithwyr Cwrdistan (PKK) a'r Unedau Amddiffyn Pobl Cwrdaidd (YPG), sy'n cael eu trin fel sefydliadau terfysgol yn Nhwrci. Yn ystod yr ymchwiliad, cyfaddefodd y cyhuddedig, Ahlam, ei fod yn perthyn i Unedau Diogelu'r Bobl, Plaid Gweithwyr Cwrdistan a Phlaid yr Undeb Democrataidd. Dywedodd datganiad y Gyfarwyddiaeth Ddiogelwch fod y fenyw gyhuddiedig wedi derbyn hyfforddiant fel asiant cudd-wybodaeth gan y sefydliad Cwrdaidd yng ngogledd Syria.

Roedd Twrci wedi dioddef cyfres o fomiau mawr rhwng 2015 a 2017 gan y Wladwriaeth Islamaidd (ISIS) a nifer o grwpiau Cwrdaidd, gan fod Istiklal Street wedi'i dargedu'n benodol mewn cyfres o ymosodiadau rhwng 2015 a 2016, a arweiniodd at gyfanswm o 304 o farwolaethau, a 1,338 wedi eu hanafu.

Gwadodd PKK a'r SDF eu bod yn ymwneud â'r bomio ar 13 Tachwedd. Ar 20 Tachwedd lansiodd Twrci ymgyrch yn erbyn safleoedd yn Syria ac Irac; cafodd tua 500 o dargedau eu bomio.

## Cyfeiriadau
Twrci
Vermilacinia polymorpha

Cen ffrwticos prin yw ***Vermilacinia polymorpha***, sy'n bodoli ar Ynys Santa Catalina yn Ynysoedd y Sianel yng Nghaliffornia ac ar hyd arfordir Califfornia ei hun yn siroedd Ventura ac Orange. Nodwyd hefyd ei fod yn bodoli i'r de i ogledd-orllewin Baja California heb gyfeirio at sbesimenau i gefnogi ei estyniad amrediad, a dangoswyd ei fod yn bodoli ar Benrhyn Vizcaíno yng nghanol Baja California ar fap dosbarthiad mewn fflora cen, heb gyfeirio at sbesimen. data. 

Fodd bynnag, mae data sbesimen o ffynonellau eraill yn dangos ei fod yn bodoli mor bell i'r de â Punta Santa Rosalillita ar brif benrhyn Baja California,  ac mae hefyd adroddiadau o'i fodolaeth ar Ynys Guadalupe. 

## Nodweddion gwahaniaethol 
Gellir adnabod *Vermilacinia polymorpha* gan thalws wedi'i rannu'n ganghennau rhannol debyg i strap gyda rhannau wedi'u lledu'n afreolaidd, yn debyg i siâp llwy, fel y dangosir mewn “sbesimen cynrychioliadol” yn y cyhoeddiad gwreiddiol gan Peter Bowler a'r coauthors o Geunant Aliso yn Sir Orange, Califfornia, UDA. Roedd yr awduron wedi nodi bod y rhywogaeth “yn debyg iawn i *N. robusta* anffurfiedig sydd â sborau llai o 10–12 µm, canghennau chwyddedig, crwn, ac apothecia mwy ar siâp wrn.” Nododd Richard Spjut, yn ei adolygiad o *Niebla* a *Vermilacinia*, fod *V. polymorpha* yn cael ei wahaniaethu gan y “canghennau hirgul (llai na 10 gwaith yn hwy nag o led)”; dywedodd ei bod yn anodd gwahaniaethu rhwng rhai ffurfiau a *Vermilacinia robusta*, tra na lwyddodd ond i gael cipolwg byr ar y math tra ar ymweliad â Phrifysgol Talaith Arizona yn Ebrill 1996,

Dywedwyd bod y sbesimen math (bioleg), na ddangoswyd yn y cyhoeddiad gwreiddiol, wedi'i gasglu gan Janet Marsh ar Ynys Santa Catalina ). Mae'n wahanol o ran cael rhannau cangen wedi'u lledu'n afreolaidd ger gwaelod thallus a segmentau tiwbaidd culach uwchben. Mae'r canghennau yn y math sbesimen yn ymddangos cyhyd â 3&nbsp;cm,  a disgrifiwyd fel hyd at 6&nbsp;mm o led lle caiff ei wastatau, yn enwedig wedi'i fflatio neu wedi'i chwyddo ger y gwaelod. a'i throsglwyddo i *Vermilacinia* yn 1996, ni cheir yr un ohonynt yn *Niebla*,  yn strwythur ei cortecs",  ac yn nhrefniadaeth debyg yr hyffae (sydd yn debyg i rwyd) yn y medwla.

Heblaw am y ddadl ynghylch a yw *Niebla polymorpha* yn gyfystyr â *Vermilacinia polymorpha*, mae digwyddiadau daearyddol y rhywogaeth ei hun ( *V. polymorpha* ) hefyd yn destun dehongliad gan fod llawer o sbesimenau wedi'u nodi gan lawer o wahanol awdurdodau fel y cyfeirir atynt yn yr erthygl hon, a nad oedd sbesimenau yn cael eu dyfynnu bob amser i gadarnhau ystod y rhywogaethau a nodwyd ar adeg cyhoeddi.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cennau
Categori:Ramalinaceae
Acarospora contigua

Mae ***Acarospora contigua*** yn rywogaeth o gen saxicolous (annedd y graig), crystos yn y teulu Acarosporaceae .  Fe'i disgrifiwyd yn ffurfiol fel rhywogaeth newydd yn 1929 gan y cenolegydd o Sweden Adolf Hugo Magnusson .  Mae i'r thalws melyn tywyll gramen llyfn di-dor sy'n cynnwys areolau 1–2.5&nbsp;mm mewn diamedr. Yng Ngogledd America, mae'n cael ei adnabod fel y cen 'gold cobblestone'.  Adroddwyd am y cen o'r Ghats Dwyreiniol yn India yn 2021, lle mae'n bodoli mewn amodau trofannol ar ddrychiadau rhwng  . 

## Cyfeiriadau
Trypetheliwm

Genws o  ffyngau cennog yn y teulu *Trypetheliaceae* yw **Trypetheliwm**. Mae'r genws eang yn cynnwys tua 50 o rywogaethau sydd i'w cael yn bennaf mewn ardaloedd trofannol.  Cafodd *Trypetheliwm* ei amgylchynu gan y botanegydd Almaeneg Kurt Polycarp Joachim Sprengel ym 1804.

## Rhywogaeth 
* *Trypethelium astroideum*   – Bolivia
* *Trypethelium elueriae* 
* *Mae trypethelium epileucodes* 
* *Trypethelium globolucidum*  
* *Trypethelium infraeluteriae*  
* *Trypethelium luteolucidum* 
* *Canolrifau Trypetelium* 
* *Trypethelium muriforme*   – Brasil
* *Trypethelium papillosum* 
* *Trypethelium tolimense*  
* *Trypethelium variolosum* 
* *Trypethelium xanthoplatytomum*   – Bolivia

## Cyfeiriadau 
Categori:CS1 Eidaleg-language sources (it)
Categori:Dothideomycetes
Pat Roberts

Golffwraig amatur o Gymru oedd **Margaret Patricia Roberts** MBE (20 Ebrill 1921 – 21 Awst 2013).   

Enillodd Roberts Bencampwriaeth Amatur Merched Cymru bedair gwaith:1956, 1959, 1963 a 1969. Daeth yn ail chwe gwaith: 1952, 1955, 1957, 1958, 1962 a 1966.  Cynrychiolodd Gymru yn rhyngwladol hefyd. Chwaraeodd hi i Gymru bob blwyddyn rhwng 1950 a 1970, heblaw 1952 a 1954.  

Cafodd Roberts ei geni yn Sir Benfro. Bu farw yng Nghasnewydd, yn 92 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Golffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Enwau llefydd yng Nghernyw

Mae'r erthygl-restr hon yn rhestru enwau lleoedd yng Nghernyw sydd wedi eu safoni gan Akademi Kernewek. Efallai y bydd y rhestr yn newid dros amser gan yr Akademi ei hun. Ceir enwau llefydd amgen, a ddefnyddiwyd dros y blynyddoedd, wrth gwrs, ond dyma'r enwau a argymhellir gan y brif awdurdod, sef AkademiKernewek, yn Nhachwedd 2022. Cadwyd y teitlau a'r manylion yn yr iaith y sgwennwyd nhw (Saesneg), hyd nes eu bod wedi'u gosod ar Wicidata ac oddi yno i'r erthygl hon. Mae'r erthygl-restr hon, felly, yn waith sydd ar y gweill. 

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd
Categori:Cernyweg
Akademi Kernewek

Y corff academaidd swyddogol sy'n gyfrifol am ddatblygiad ieithyddol y Gernyweg yw ***Akademi Kernewek*** (academi iaith Cernyweg).

Mae'r academi yn cynnwys bwrdd rheoli a phedwar panel, pob un yn gyfrifol am y meysydd canlynol: safoni'r iaith, datblygu geiriaduron yn y Ffurf Ysgrifenedig Safonol, cynghori ar enwau strydoedd a lleoedd, datblygu terminoleg a chynnal ymchwil

Mae Akademi Kernewek yn elusen gofrestredig sy’n bodoli i hybu gwybodaeth ac addysg y cyhoedd yn yr iaith Gernyweg trwy:

# datblygu dealltwriaeth o eirfa, gramadeg ac enwau lleoedd yr iaith Gernyweg
# datblygu'r wybodaeth a’r ddealltwriaeth o’r Gernyweg a gwneud y wybodaeth hon yn hygyrch i’r cyhoedd i’w defnyddio gan ysgolion, ysgolion meithrin, dosbarthiadau addysg oedolion, sefydliadau addysgol, sefydliadau ymchwil, ac unrhyw un sydd â diddordeb yn yr iaith Gernyweg, neu ei dysgu. 

## Dolenni
* Gwefan Akademi Kernewek

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyrff rheoli iaith
Categori:Cernyweg
Categori:Diwylliant Cernyw
Fulke Greville, Barwn 1af Brooke

Bardd, dramodydd, diplomydd a gwleidydd  o Loegr yn ystod oesoedd Elisabeth ac Iago oedd Syr **Fulke Greville, Barwn 1af Brooke** (3 Hydref 1554 – 30 Medi 1628).

Ganed ef yn Beauchamp Court ger Alcester, Swydd Warwick, Teyrnas Lloegr. Cafodd ei dderbyn i Brifysgol Caergrawnt ym 1568. Penodwyd i Lys y Mers ym 1576. Aeth ar ei genhadaeth gyntaf i'r Cyfandir ym 1577, a byddai'n ymweld yn ddiweddarach â'r Gwledydd Isel, Iwerddon, a Ffrainc. Gwasanaethodd yn Aelod Seneddol dros Southampton o 1581 i 1584, a thros Swydd Warwick o 1587 i 1601 ac eto ym 1621. Ym 1598 fe'i dyrchafwyd yn drysorydd y llynges. Roedd yn ffefryn i'r Frenhines Elisabeth, ond fe gododd wrychyn yr Ysgrifennydd Gwladol, Syr Robert Cecil, ac o'r herwydd ni chafodd ei ddyrchafu i un o swyddi uchel y llywodraeth yn sgil esgyniad Iago I i orsedd Lloegr. Er gwaethaf, fe'i urddwyd yn Farchog y Baddon, a rhoddwyd Castell Warwick iddo ar orchymyn y Brenin Iago ym 1605. O'r diwedd, wedi marwolaeth Cecil, penodwyd Greville yn Ganghellor y Trysorlys ym 1614, a fe'i anrhydeddwyd gyda barwniaeth ym 1621.

Cyhoeddwyd y rhan fwyaf o'i gynnyrch llenyddol wedi ei farwolaeth. Argraffwyd ei gasgliad o sonedau *Caelica* yn gyntaf ym 1633, a'i fywgraffiad o Syr Philip Sidney ym 1652. Ysgrifennodd o leiaf ddwy ddrama ddarllen, trasiedïau gyda themâu Dwyreiniol: *Alaham* a *Mustapha*. Cyfansoddodd sawl traethawd mydryddol, ar bynciau gwleidyddol ac athronyddol.

Ni briododd, er yr oedd yn hoff o fercheta. Trywanwyd Greville yn farw, yn 73 oed, gan un o'i weision. Ysgrifennodd ei feddargraff ei hun: "Gwas i'r Frenhines Elisabeth, cynghorwr i'r Brenin Iago, a chyfaill i Syr Philip Sidney".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1554
Categori:Marwolaethau 1628
Categori:Barwniaid ym Mhendefigaeth Lloegr
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Diplomyddion o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr  yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Warwick
Categori:Sonedwyr Saesneg o Loegr
Stryt y Capel, Wrecsam

bawd|Capel Penybryn

Stryd hanesyddol ger canol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Stryt y Capel** (Saesneg: '''').

## Lleoliad 
Mae Stryt y Capel yn sefyll ar dir uchel ar ochr ddeheuol afon Gwenfro, ger canol y ddinas. Mae'r stryd yn rhedeg yn gyfagos i'r afon, o'r gyffordd gyda Phen y Bryn, stryd sy'n rhedeg tuag at ganol y ddinas ac sy'n cadw enw hanesyddol yr ardal, i'r gyffordd gyda Ffordd y Poplys a Ffordd Erddig.

## Hanes 
Enw gwreiddiol Stryt y Capel oedd “Street Draw”. Mae'n debyg bod y stryd wedi cael ei gosod yn y 18fed ganrif, ar adeg pan oedd Wrecsam yn tyfu ar ddwy ochr yr afon.

Adeiladwyd Capel Penybryn yn 1789, yn wreiddiol ar gyfer yr Annibynwyr Saesneg. Cafodd yr adeilad ei ailfodelu'n helaeth yn 1881. Gwerthwyd y capel i Eglwys Gymraeg y Bedyddwyr pan symudodd yr annibynwyr i gapel newydd gerllaw, sydd erbyn hyn wedi cael ei dymchwel. Yn yr ugeinfed ganrif, dymchwelwyd nifer o adeiladau hanesyddol, gan gynnwys rhesi o dai teras.

Roedd Bragdy'r Cambrian wedi'i leoli y tu ôl i Stryt y Capel, ar ochr ddeheuol yr afon ac fe'i dymchwelwyd yn 2003.

## Disgrifiad 
Yn sgil lleoliad Stryt y Capel ar dir uchel dros ddyffryn Gwenfro, mae golygfa wych o glochdy Eglwys San Silyn, un o Saith Rhyfeddod Cymru, ar hyd lôn fach Teras Bryn Draw.

Lleolir adeiladau hanesyddol Stryt y Capel yn agos i'r gyffordd gyda Phen y Bryn. Mae Stryt y Capel yn rhan o ardal gadwraeth “Parc Salisbury”, sy'n cynnwys yn ogystal Ffordd y Poplys, Ffordd Salisbury a rhan o Allt Madeira.

Mae rhifau 1, rhif 4 a Chapel Penybryn yn adeiladau rhestredig gradd II. O ddiddordeb arbennig hefyd mae rhif 5 Stryt y Capel (heb eu rhestru) y drws nesaf i'r capel. Mae Capel y Bedyddwyr Cymraeg, ar ochr ogleddol Stryt y Capel, yn un o adeiladau hynaf yr ardal gadwraeth. Ar ffasâd y capel, mae modd darllen yr arysgrif Gymraeg: *Penybryn – Addoldy y Bedyddwyr*. Bwthyn brics sy'n dyddio o'r 18fed ganrif hwyr yw rhif 1 Stryt y Capel. Mae'r tŷ wedi'i osod yn ei erddi ei hun ar dir uchel uwchben y gyffordd â Phen y Bryn. Adeilad deulawr o frics coch gyda ffasâd clasurol a adeiladwyd yn 1808 yw rhif 4 Stryt y Capel, sef meddygfa Plas y Bryn heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Teloschistes flavicans

Mae ***Teloschistes flavicans***, a elwir hefyd yn y cen eurwallt yn rywogaeth cen yn wreiddiol o ffwng yn y genws *Teloschistes*, teulu Teloschistaceae. Wedi'i gydnabod gan ei bigmentiad lliw saffron, mae'r rhywogaeth hon yn tyfu ar greigiau a changhennau coed. Cafodd ei henwi gan y botanegydd Norwyaidd, Johannes Musaeus Norman. Gellir ei weld yn tyfu ar Ynys Enlli, Gwynedd, Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cennau
Categori:Articles with 'species' microformats
Sîn Roc Gymraeg

, grŵp Yr Anhrefn un o hoelion wyth y SRG yn yr 1980au a 90au]]
Term a fathwyd yn yr 1980au oedd **Sîn Roc Gymraeg** a ddaeth i ddisgrifio is-ddiwylliant cerddoriaeth roc a pop Cymraeg oedd hefyd yn cynnwys rhwydwaith o gyngerddau, ffansîns, a labeli cerddoriaeth. Arddelwyd sillafiad Gymraeg o'r gair Saesneg 'scene' i ddisgrifio'r diwylliant. 

## Hanes
Gellir trafod â yw'r term yno i ddisgrifio is-ddiwylliant canu pop Cymraeg â ddechreuwyd gyda sefydlu grŵp Y Blew gan fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth yn 1967 ac yna'r grwpiau trydanol fel Edward H. Dafis, Brân, Hergest, Geraint Jarman a llu eraill a ddilynodd a sefydlu Recordiau Sain yn 1969. Dyna ddadansoddiad fideo ar hanes canu pop Cymraeg, *SRG (Hanes y Sîn Roc Gymraeg)* ar sianel Hansh yn 2021. Mae'r disgrifiad yma yn cynnwys pob genre gerddorol gyfoes, heblaw gwerin a chlasurol. Yn ddiddorol mae'r fideo yn bwydo fewn i'r ddadl os yw canu yn Gymraeg yn 'genre' gan ddweud "dydy 'Welsh' neu 'Cymraeg' ddim yn genre". Ceir eraill sy'n ystyried pob canu pop Cymraeg o'r Blew ymlaen yn rhan o'r Sîn Roc Gymraeg. Rhestrodd Dafydd Orritt artistiaid megis Endaf Emlyn, Caryl Parry Jones, Meic Stephens a Bryn Fôn fel rhan o'r SRG.

## Geni'r term
Ymddengys i'r term *Sîn Roc Gymraeg* cael ei bathu yng nghanol yr 1980au gyda dyfodiad grŵpiau fel Yr Anhrefn, Y Cyrff, Datblygu a Tynal Tywyll a oedd yn cyd-fynd â ymchwydd mewn ffansîns a cherddoriaeth a alwyd yn 'tanddaearol' ar y pryd. Roedd yn wrthbwynt i'r grwpiau a'r caneuon a oedd yn cael eu (honedig) ffafrio a llwyfannu ar BBC Radio Cymru ac S4C. Un o hyrwyddwyr mwyaf y SRG fel cysyniad oedd Rhys Mwyn. Er nad oedd y term 'Sîn Roc Gymraeg' yn cael ei harddel yn yr 1980au cynnar roedd y syniad o fudiad a diwylliant roc Gymraeg yn gryf a bu sawl ton. Yn ôl Rhys Mwyn byddai'r sîn "wedi marw" yng nghanol yr 1980au oni bai i grwpiau fel Maffia Mr Huws chwarae 100 o gigs y flwyddyn a dod ag egni i'r sîn.

## Gweler hefyd
* Eos - asiantaeth hawliau darlledu cerddoriaeth Gymraeg
* Pop Cymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Go Wir? SRG (Hanes y Sîn Roc Gymraeg) Sianel Youtube Hansh
* Ankstmusik - Y Sîn Roc Gymraeg 1985-1998 ar sianel Youtube *Ffarout*
* HyWelsh – Sîn Roc Gymraeg cân ddychan am y SRG, Welsh Whisperer a Hywel Pitts ar sianel Hansh
* Rural Vibrance, Millennial Vibe: Exploring Welsh-Speaking Youth Culture torsolwg Saesneg gan Daryl Leeworthy (2023)
* Posteri a Ffotos Pop Cymraeg ar wefan Casgliad y Werin Cymru
* Cloriau Recordiau Cymraeg ar wefan Flickr cyfrif Dafydd Tomos

Categori:Bandiau Cymraeg
Sîn Roc Gymraeg
Sîn Roc Gymraeg
Kelly Packwood

Bowliwr lawnt a dan do rhyngwladol o Gymru yew **Kelly Packwood** (ganwyd 1986). Cafodd ei geni yng Casnewydd yn efaill i'r cyd-fowliwr rhyngwladol Kerry Packwood.

Enillodd Packwood deitl parau Clasurol Bowls Rhyngwladol Hong Kong ym 2012, gyda Judith Wason.

Cynrychiolodd Kelly Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2014 a dim ond newydd fethu ar fedal efydd gan golli allan i Dde Affrica yn y gemau ail gyfle am fedal efydd yn nhriples y Merched gyda Kathy Pearce a Lisa Forey.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bowlwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Gasnewydd
Kerry Packwood

Bowliwr lawnt a dan do rhyngwladol o Gymru yw **Kerry Packwood** (ganwyd 1986).  Cafodd ei geni yng Casnewydd yn efaill i'r cyd-fowliwr rhyngwladol Kelly Packwood.

Mae Kerry Packwood yn gyn-bencampwr cenedlaethol dan do ac yn bencampwr cenedlaethol dan-25 dair gwaith. Ei pherfformiad gorau dan do oedd cyrraedd rownd gynderfynol Pencampwriaeth Bowlio Dan Do y Byd - yn 2010, 2011 a 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl o Gasnewydd
Categori:Bowlwyr benywaidd o Gymru
Ann John

Athro mewn Iechyd Cyhoeddus a Seiciatreg yn Ysgol Feddygol Prifysgol Abertawe yw **Ann John**. Mae hi'n gadeirydd Grŵp Cynghori Cenedlaethol Llywodraeth Cymru ar atal hunanladdiad a hunan-niwed.  Enillodd y Medal Frances Hoggan o'r Cymdeithas Ddysgedig Cymru ym 2022.

Cafodd John ei geni yn Llundain lle roedd ei rhieni wedi dod o Kerala ym 1966. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Haberdashers i Ferched Aske ac yna Ysgol Feddygol Charing Cross ac Ysgol Feddygol Westminster, lle cymhwysodd fel meddyg.  Wrth astudio meddygaeth, dechreuodd hefyd astudio cymdeithaseg.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Westland Sea King

Hofrennydd a gynhyrchwyd gan y cwmni Prydeinig Westland yn y cyfnod o 1969 i 1995 yw'r **Westland WS-61 Sea King** a oedd yn ailddyluniad trwyddedig o'r hofrennydd o'r un enw a gynhyrchwyd gan y cwmni Americanaidd Sikorsky. Dyluniwyd y ddwy ffurf ar y Sea King yn bennaf ar gyfer cyrchoedd yn erbyn llongau tanfor. Mae ffurf Westland ar yr hofrennydd—a chanddi beiriannau tyrbo-siafft Rolls-Royce Gnome, systemau gwrth-long-danfor yn unol â gofynion y Lluoedd Arfog Prydeinig, a system rheolaeth hedfan gwbl gyfrifiadurol—yn wahanol iawn i'r Sea King gwreiddiol. Ym 1979 cynhyrchwyd hefyd ffurf arall ar y Sea King gan Westland o'r enw **Commando** ar gyfer cludo lluoedd.

Cyflawnai'r Westland Sea King amrywiaeth eang o wasanaethau ar gyfer y Llynges Frenhinol a'r Awyrlu Brenhinol (RAF). Yn ogystal â'i hanes ar faes y gad yn ystod Rhyfel y Falklands (1982), Rhyfel y Gwlff (1990–91), Rhyfel Bosnia (1992–95), Rhyfel Irac (2003–09), a Rhyfel Affganistan (2001–21), mae'r Sea King yn enwog am ei ddefnydd gan adrannau chwilio ac achub y Llynges Frenhinol (mewn lifrai coch a llwyd) a'r RAF (lifrai melyn). Câi'r Sea King hefyd ei addasu yn unol â gofynion y Llynges Frenhinol am awyren y gellir glanio ar longau gyda system radar "rhybudd cynnar" i ganfod awyrennau, llongau, taflegrau, ac ati.

Ar 26 Medi 2018, cafodd y Sea King olaf ei tynnu'n ôl o'i wasanaeth yn y Llynges Frenhinol. Mae hofrenyddion newydd megis yr NHIndustries NH90 a'r AgustaWestland AW101 wedi cymryd lle y nifer fwyaf o hofrenyddion Sea King. Mae'r cwmni HeliOperations o hyd yn hedfan tri hofrennydd Mk 5 Sea King o'i ganolfan yn Ynys Portland, i hyfforddi peilotiaid Llynges yr Almaen. Yn Nhachwedd 2022 cyhoeddwyd y byddai llywodraeth y Deyrnas Unedig yn danfon tri hofrennydd Sea King i Wcráin fel rhan o gynllun cymorth milwrol i wrthsefyll goresgyniad y wlad honno gan Rwsia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awyrennau Westland
Categori:Hofrenyddion