Chiricahua

, N - Navajo,  M - Mescalero, J - Jicarilla, L - Lipan, Pl - Apache'r Gwastadeddau]] 
:''Erthygl am y bobl yw hon. Am ystyron eraill gweler Chiricahua (gwahaniaethu).

Grŵp o fandiau cysylltiedig â phobl Apache a oedd yn byw ar un adeg yn yr hyn sydd heddiw yn New Mexico ac Arizona yn yr Unol Daleithiau a Sonora a Chihuahua ym Mecsico yw'r **Chiricahua** (hefyd **Apaches Chiricahua**, **Chiricagui**, **Apaches de Chiricahui**, **Chiricahues**, **Chilicague**, **Chilecagez**, **Chiricagua**). Dyma'r pwysicaf o'r grwpiau Apache a wrthsafodd y trefedigaethwyr 'gwyn' yr Unol Daleithiau yn ail hanner y 19eg ganrif. Siaradent yr iaith Chiricahua.

## Hanes 
Dan arweiniad y pennaeth Cochise ac yn ddiweddarach dan Goyaałé (Geronimo), y Chiricahua oedd yr olaf o'r grwpiau Apache i wrthsefyll rheolaeth llywodraeth yr Unol Daleithiau dros y de-orllewin. Yn 1852, llofnodwyd cytundeb rhwng yr UD a'r Chiricahua. Ond yn ystod y 1850au, symudodd nifer gynyddol o fwyngloddwyr ac ymsefydlwyr o ddwyrain UDA i mewn i Diriogaeth Chiricahua, a bu lleihad yn nifer y boblogaeth Apache oherwydd afiechydon newydd, llwgu ac ymosodiadau. O ganlyniad, yn 1861, dechreuodd y Chiricahua ymladd yn erbyn yr Americanwyr ar ôl i'r pennaeth Mangas Coloradas gael ei chwipio'n sarhaus gan fwyngloddwyr a lladd perthnasau Cochise gan fyddin yr UD. Yn 1863, lladdwyd Mangas Coloradas gan fyddin yr UD pan geisiodd drefnu amodau heddwch rhwng ei bobl a llwyodraeth UDA. Ar ôl dod ymlaen, yn agored, er mwyn trafod heddwch cafodd ei gipio a'i ladd gan rai o'r milwyr y noson honno. Dyma reswm arall am ledaenu'r anghydfod rhwng y ddwy ochr, a fyddai'n gweld rhyfeloedd parhaol am y 25 mlynedd nesaf. Un o'u cadarnleoedd pennaf oedd Mynyddoedd Chiricahua, yn ne-ddwyrain Arizona; heddiw mae rhan o'r tir sanctaidd hwnnw wedi ei droi yn barc cenedlaethol.

200px|bawd|Merch Chiricahua yn 1898

Yn 1872, sedfydlwyd y *Chiricahua Apache Reservation*, ond ni fu'n agor ond am fwy na phedair blynedd. Erbyn 1877 roedd y mwyafrif o'r Apache wedi cael eu gorfodi i aros ar ddau *reservation* mawr yn Arizona. Yn 1883, ymladdodd y Chiricahua dan Geronimo ac eraill yng ngogledd Mecsico, gan ddychwelyd i'r *reservation* y flwyddyn ganlynol. Ond torrodd Geronimo a grŵp bychan o ryfelwyr, merched a phlant - Chiricahua yn bennaf - yn rhydd eto a sefydlodd noddfa ym mynyddoedd y Sierra Madre, ym Mecsico. Ar ôl i'r grwp gael eu hel gan dros 5,000 o filwyr Americanaidd a thua 2,000 o filwyr Mecsico, bu raid iddynt ildio o'r diwedd yn 1886 a daeth y Rhyfeloedd Apache i ben.

Cafodd y Chiricahua eu halltudio i Florida, Alabama, ac Oklahoma, yn groes i'r termau heddwch gwreiddiol a sawl addewid. Roedd y daith drên hir i'r 434 Apache Chiricahua olaf a symudwyd i Florida, gyda Geronimo yn eu plith, yn uffernol: caewyd y drysau a'r ffenestri tryw'r holl amser, er gwaethaf y gwres llethol ac absenoldeb toiledau.

O'r diwedd cafodd y mwyafrif eu symud i wersyll filwrol Fort Sill yn Oklahoma tan 1913, heb hawl i'w adael, cyn iddynt gael caniatâd i ddychwelyd i Arizona. Erbyn hynny roedd eu nifer wedi lleihau yn sylweddol oherwydd afiechydon, yn arbennig yn Florida lle cawsant eu rhoi ar *reservation* ar ymyl cors a bu farw llawer o falaria. Gorfodwyd pob plentyn dros 11 oed i fynd i ffwrdd i ysgol breswyl arbennig lle torrwyd eu gwallt, gwisgwyd hwy mewn dillad gorllewinol a rhoddwyd enwau Americanaidd iddynt.

Mae rhai Chiricahua yn dal i fyw yn Oklahoma neu ar *reservation* y Mescalero yn Mecsico Newydd heddiw. Ychydig iawn ohonyn nhw sy'n byw yn eu hen fro yn Arizona.

## Llyfryddiaeth 
[bawd|de|200px|[Geronimo]]
* Castetter, Edward F.; & Opler, Morris E.  (1936).  *The ethnobiology of the Chiricahua and Mescalero Apache: The use of plants for foods, beverages and narcotics*.  Ethnobiological studies in the American Southwest, (Vol. 3); Biological series (Vol. 4, No. 5); Bulletin, University of New Mexico (No. 297).  Albuquerque: University of New Mexico Press.
* Hoijer, Harry; & Opler, Morris E.  (1938).  *Chiricahua and Mescalero Apache texts*.  The University of Chicago publications in anthropology; Linguistic series.  Chicago: University of Chicago Press.  (Adargraffiad 1964, Chicago: University of Chicago Press; 1970, Chicago: University of Chicago Press; 1980, gan H. Hoijer, New York: AMS Press, ISBN 0-404-15783-1).
* Opler, Morris E.  (1935).  The concept of supernatural power among the Chiricahua and Mescalero Apaches.  *American Anthropologist*, *37* (1), 65-70.
* Opler, Morris E.  (1936).  The kinship systems of the Southern Athabaskan-speaking tribes.  *American Anthropologist*, *38* (4), 620-633.
* Opler, Morris E.  (1937).  An outline of Chiricahua Apache social organization.  Yn F. Egan (Ed.), *Social anthropology of North American tribes* (tt. 171-239).  Chicago: University of Chicago Press.
* Opler, Morris E. (1938). A Chiricahua Apache's account of the Geronimo campaign of 1886. *New Mexico Historical Review*, *13* (4), 360-386.
* Opler, Morris E.  (1941).  *An Apache life-way: The economic, social, and religious institutions of the Chiricahua Indians*.  Chicago: The University of Chicago Press.  (Adargraffiad 1962, Chicago: University of Chicago Press; 1965, Efrog Newydd: Cooper Square Publishers; 1965, Chicago: University of Chicago Press; 1994, Lincoln: University of Nebraska Press, ISBN 0-8032-8610-4).
* Opler, Morris E.  (1942).  The identity of the Apache Mansos.  *American Anthropologist*, *44* (1), 725.
* Opler, Morris E. (1946). Chiricahua Apache material relating to sorcery. *Primitive Man*, *19* (3-4), 81-92.
* Opler, Morris E. (1946). Mountain spirits of the Chiricahua Apache. *Masterkey*, *20* (4), 125-131.
* Opler, Morris E. (1947). Notes on Chiricahua Apache culture, I: Supernatural power and the shaman. *Primitive Man*, *20* (1-2), 1-14.
* Opler, Morris E. (1983). Chiricahua Apache. Yn A. Ortiz (gol.), *Southwest* (tt. 401-418). Handbook of North American Indians (Vol. 10). Washington, D.C.: Smithsonian Institution.
* Opler, Morris E.; & French, David H.  (1941).  *Myths and tales of the Chiricahua Apache Indians*.  Memoirs of the American folk-lore society, (Vol. 37).  Efrog Newydd: American Folk-lore Society.  (1969, Efrog Newydd: Kraus Reprint Co.; 1976, Millwood, NY: Kraus Reprint Co.; 1994 Lincoln: University of Nebraska Press.  ISBN 0-8032-8602-3).
* Opler, Morris E.; & Hoijer, Harry.  (1940). The raid and war-path language of the Chiricahua Apache.  *American Anthropologist*, *42* (4), 617-634.
* David Roberts, *Once they moved like the wind[:] Cochise, Geronimo and the Apache Wars* (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998) ISBN 0-7126-6628-1
* Schroeder, Albert H. (1974). *A study of the Apache Indians: Parts IV and V*. Apache Indians (No. 4), American Indian ethnohistory, Indians of the Southwest. Efrog Newydd: Garland.

## Dolenni allanol 
*  Indian Nations Indian Territory Archives - Ft. Sill  Apache
*  Return of the Chiricahua Apache Nde Nation, Chiricahua Organization 
*  Fort Sill Apache Tribal Chairman Jeff Housers
* Testunau Apache Chiricahua a Mescalero 
* Rhestr rhyfelwyr Chiricahua

Categori:Apache
Categori:Llwythau brodorol Gogledd America