open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Augsburg

Mae **Augsburg** yn ddinas yn Bafaria, yn ne-orllewin yr Almaen, ar fala Afon Wertach ag Afon Lech.

Sefydlwyd Augsburg gan y Rhufeiniaid yn y flwyddyn 15 C.C.. Mae ei heglwys gadeiriol yn dyddio o'r 10g.

Yn ddinas rydd ymherodrol dan yr Ymerodraeth Lân Rufeinig er 1276, roedd yn lleoliad i *diet* (senedd ymherodrol) hanesyddol yn 1530 (Cyffesiad Augsburg) ac yn 1555 (Heddwch Augsburg) sy'n gerrig milltir yn hanes y Diwygiad Protestannaidd.

Ymhlith enwogion y ddinas mae yr arlunydd Hans Holbein yr Ieuaf a'r dramodydd Bertolt Brecht.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Augsburger Puppenkiste (theatr)
*Perlachturm
*Rathaus (neuadd y ddinas)
*Tŷ Leopold Mozart

Categori:Aneddiadau Bafaria

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Bertolt Brecht

Roedd **Eugen Berthold Friedrich Brecht**, neu **Bertolt Brecht** (10 Chwefror 1898 - 14 Awst 1956) yn ddramodydd a bardd yn yr iaith Almaeneg a aned yn Augsburg, yn Bafaria, yr Almaen.

Ei waith mwyaf adnabyddus yw'r *Dreigroschenoper* ("Opera'r Cardotyn", 1929), a ysgrifennodd flwyddyn ar ôl troi'n Farcsydd.

Roedd yn dad i'r actores Hanne Hiob a'r bardd Stefan Brecht.

## Llyfryddiaeth
### Drama
**Baal* (1918/1923)
**Trommeln in der Nacht* (1918–20/1922)
**Die Dreigroschenoper (1928) (gyda Kurt Weill)
**Happy End* (1929) (gyda Kurt Weill)
**Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny* (1927–29/1930) (gyda Kurt Weill)
**Die heilige Johanna der Schlachthöfe* (1929–31/1959)
**Mutter Courage und ihre Kinder* (1939)
**Der gute Mensch von Sezuan* (1939–42/1943)
**Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui* (1941/1958)
*Y Cylch Sialc *(Der kaukasische Kreidekreis)* (1943–45/1948)

### Barddoniaeth
**Bertolt Brecht: Barddoniaeth* (1926)
**Deutsche Sinfonie* (gyda Hanns Eisler)

### Arall
**Dialogue aus dem Messingkauf*

## Astudiaethau 
* G. L. Jones, *Brecht*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1985)
* Robert Gillett a Godela Weiss-Sussex (gol.), *“Verwisch die Spuren!” Bertolt Brecht’s Work and Legacy: A Reassessment'' (Amsterdam: Rodopi, 2008)

Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Dramodwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Fafaria
Desiderius Erasmus

Roedd **Desiderius Erasmus** (27 Hydref 1466/1469 - 12 Gorffennaf 1536) yn ddyneiddiwr Gristnogol a llenor o Iseldirwr, a aned yn Rotterdam.

Erasmus oedd efallai'r mwyaf dylanwadol o feddylwyr mawr y Dadeni, nid yn unig am ei feddwl treiddgar ond am ei fod wedi astudio a dysgu ledled Ewrop.

Roedd yn ddyn dysgiedig iawn, yn ysgolhaig penigamp, a chyhoeddodd nifer o lyfrau yn ystod ei oes. Yr enwocaf ohonynt yw yr *Encomium Moriae* ("Molawd Ffolineb", 1509), a ysgrifennodd er diddanu ei gyfaill Thomas More.

Cyfieithodd y Testament Newydd o'r Roeg, am y tro cyntaf erioed, a dangosodd mai dogfen ail-law oedd y Beibl Fwlgat (cyfieithiad o gyfieithiad).

Gwrthwynebai'n gryf ddogmatiaeth a grym yr offeiriaid ac eto ni wrthododd y ddiwinyddiaeth Gatholig a chadwodd draw o'r ddadl ffyrnig ynghylch dysgeidiaeth Martin Luther.

## Llyfryddiaeth 
* *Colloquia*
* *Apophthegmatum opus*
* *Adagia*
* *Encomium Moriae* ("Molawd Ffolineb")

## Gweler hefyd 
* Gwobr Erasmus

Categori:Genedigaethau 1466
Categori:Marwolaethau 1536
Categori:Athronwyr y Dadeni
Categori:Athronwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Diwinyddion o'r Iseldiroedd
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Llenorion Lladin o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl o Rotterdam
Rabindranath Tagore

Athronydd, dysgeidydd a llenor yn yr iaith Fengaleg oedd **Rabindranath Tagore** (1861 - 1941), a aned yn Calcutta, yng Ngorllewin Bengal, India.
Roedd yn fab i'r diwygiwr crefyddol Debendranath Tagore (1817 - 1905), sefydlydd *ashram* "Cartref Hedd" yn Calcutta a drowyd yn ganolfan addysg gan ei fab ar ôl ei farwolaeth. Urddiwyd Tagore yn farchog gan Brydain yn 1915 ond fe roddodd heibio'r anrhydedd yn 1919 fel protest yn erbyn Cyflafan
Amritsar.

Roedd Tagore yn awdur barddoniaeth, dramâu a ffuglen yn Fengaleg, yn gerddor ddawnus ac yn artist da. Ei waith mwyaf adnabyddus yn y Gorllewin yw'r gyfrol ddylanwadol o gerddi *Gitanjali*, a gyfieithwyd i'r Saesneg yn 1912. Ennillodd y Wobr Nobel yn Llenyddiaeth ym 1913.
Beirniadwyd ef gan Gandhi fel hyn: 'rhowch i ni weithredoedd nid geiriau.' Cafodd hyn effaith drom ar Waldo Williams.

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Athronwyr o India
Categori:Beirdd Bengaleg o India
Categori:Dramodwyr Bengaleg o India
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion straeon byrion Bengaleg o India
Categori:Nofelwyr Bengaleg o India
Rottenburg-am-Neckar

300px|bawd|Y Salzhauer Hof yn nhref Rottenburg-am-Neckar
Mae **Rottenburg-am-Neckar** yn dref fach, hanesyddol ar lan Afon Neckar yn Swabia, yn yr Almaen gyda phoblogaeth o 42,655 (2008).

Ganwyd y marchog Jörg von Ehingen, awdur hunangofiant diddorol yn yr iaith Almaeneg o ddiwedd yr Oesoedd Canol, yng nghastell Ehingerburg wrth ymyl y dref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Categori:Trefi'r Almaen
Jörg von Ehingen

Roedd **Jörg von Ehingen**, neu **Georg von Ehingen** (1428–1508), yn farchog a llenor yn yr iaith Almaeneg, a aned yng nghastell Hohenentrigen, ger tref fach Rottenburg-am-Neckar yn Swabia (talaith Baden-Württemberg heddiw), ar lan Afon Neckar.

## Dyddiadur Jörg von Ehingen
Yr unig waith llenyddol ganddo sy'n hysbys yw cyfrol hunangofiant mae'n galw ei "Ddyddiadur" a ysgrifennwyd ganddo yn ei henaint. Er ei bod yn gyfrol fer mae'n hynod ddiddorol am y disgrifiadau a geir ynddi o bobl a lleoedd. Bu'n bresennol pan goronwyd y brenin Ladislas o Bohemia yn Fienna ar 28 Hydref 1453, er enghraifft.

### Taith i'r dwyrain
Aeth Jörg ar ddwy daith fawr yn ei ieunctid. Yn ystod y gyntaf, yn 1454, teithiodd i'r Dwyrain Agos. Ymwelodd â Fenis, Rhodes (lle daeth i adnabod Pennaeth Mawr Urdd Marchogion Sant Ioan a ammdiffynai'r ynys yn erbyn y Tyrciaid Otoman), ac yna Beirut, Tyrus, Nasareth, Môr Galilea a Jeriwsalem yn y Tir Sanctaidd. Ar ôl cyfnod cythryblus yn Damascus aeth i Alecsandria yn yr Aifft cyn dychwelyd i Swabia gan alw yn Cyprus a Rhodes eto ar ei ffordd adre.

### Taith i'r de
Roedd ei ail daith, ar ddiwedd y flwyddyn 1454 neu ddechrau 1455, yn fwy anturus. Ceisiai antur ac aeth ar gylch i gynnig ei wasanaeth fel marchog yn llysoedd Ffrainc a Sbaen. Gwelodd y brenin Charles I, brenin Ffrainc yn Bourges, Juan II o Navarre ym Pamplona, René o Sisili yn Angers ac Afonso V, brenin Portiwgal yn Lisbon. Gofynnodd Alfonso iddo fynd i Ceuta (yng ngogledd Morocco heddiw) i'w amddiffyn rhag lluoedd y Mwslemiaid. Cafodd ei hun mewn ymryson law-i-law ag un o farchogion gorau y Moors tra gwyliodd y ddwy fyddin yr ornest; ymryson sifalriaidd ond gwaedlyd a enillodd o drwch blewyn.

## Diweddglo
Dychwelodd i'w hen gartref ar lannau gwyrdd Afon Neckar yn ŵr ifanc ond profiadol, wedi ymweld â llys Harri IV o Castille ar ei ffordd ac ymladd eto. Ond efallai fod Jörg wedi cael digon o grwydro a rhyfela. Gwrthododd le yn y llys, atgyweiriodd gastell Kilchberg (castell arall y teulu) a phriododd ferch leol a bu fyw weddill ei ddyddiau yn bugeilio ei ddefaid a chodi ei deulu; diweddglo annisgwyl i yrfa marchog crwydr.

## Llyfryddiaeth
*Malcolm Letts (gol.), *The Diary of Jörg von Ehingen* (Rhydychen, 1929)

## Dolen allanol
*Castell *Schloss Hohenentrigen* a'i hanes: yn Almaeneg ond gyda lluniau o'r castell

Categori:Genedigaethau 1428
Categori:Marwolaethau 1508
Categori:Llenorion taith y 15fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion taith Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Baden-Württemberg
Mewnwr (rygbi)

Safle chwarawer rygbi'r undeb yw **mewnwr** (rhif 9), dyma'r cyswllt holl bwysig rhwng y blaenwyr a'r cefnwyr, bob amser yng nghanol pethau. Mae'n aml o faintioli corfforol bach ond gyda chrap dda i sylwi beth sydd yn digwydd mewn gêm, yn medru ymateb i sefyllfa yn sydyn iawn, gyda sgiliau trafod ardderchog.

Ef yw'r cyntaf yn aml i amddiffyn drwy daclo a thu ôl pob sgrym i gael y bêl allan ac i gadw symudiad i fynd. Ef sydd yn rhoi'r bêl i mewn i'r sgrym ac yn ei chasglu hi wedyn

Er ei bod yn dechnegol anghyfreithlon mae'r mewnwr yn tynnu sylw'r dyfarnwr yn aml at gamweddau'r gwrthwynebwyr.

Categori:Safleoedd rygbi'r undeb
Afon Neckar

Mae **Afon Neckar** yn afon yn ne-orllewin yr Almaen. Mae'n llifo i gyfeiriaid y gogledd o'r Goedwig Ddu heibio i Stuttgart a Heidelberg i ymuno ag Afon Rhein ym Mannheim. Ei hyd yw 394&nbsp;km (245 milltir).

Un o'r sawl tref hanesyddol ar ei glannau yw Nürtingen, gefeilldref Pontypridd.

[300px|bawd|dim|Afon Neckar ger Hirschhorn ger [Heidelberg]]

Neckar
Neckar
Neckar
Castell Bodelwyddan

Castell ffug, Fictorianaidd yw **Castell Bodelwyddan**, a leolir tua hanner cilometr o Fodelwyddan yn Sir Ddinbych, ger yr A55, 4 milltir o'r Rhyl.

Mae'n dŷ hanesyddol gydag amgueddfa, sydd ar agor i'r cyhoedd; fe'i prynnwyd yn y 1980au gan Gyngor Sir Ddinbych.

bawd|dim|Castell Bodelwyddan
bawd|dim

## Dolenni allanol
* Gwefan Castell Bodelwyddan 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Bodelwyddan
Bodelwyddan
Bodelwyddan
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
The Who

bawd|300px|Aelodau gwreiddiol *The Who*
Band roc o Lundain ac arloeswyr roc caled yw **The Who**. Ffurfiwyd y band yn 1964 o dan yr enw "The High Numbers" i ganu caneuon Rhythm a blŵs Americanaidd. Doedd eu cerddoriaeth ddim yn wreiddiol a doedd eu record gyntaf ''"Zoot suit / I'm the face"'' ddim yn llwyddiannus, felly roeddyn nhw'n gorfod gwneud newidiadau pwysig. Fe ysgrifennodd eu gitârydd Pete Townshend ganeuon newydd ac ymaelododd y drymiwr anhygoel Keith Moon (oedd ddim ond yn 17 oed ar y pryd). Gwnaeth y cyfuniad hwn newid sŵn y band yn hollol. Roeddyn nhw'n chwarae arddull o gerddoriaeth a elwir roc caled heddiw. Roedd llawer o glybiau *"mod"* yn Llundain ar y pryd felly gwnaeth y band rhoi'r gorau i wisgo siacedi lledr a mabwysiadu dillad ffasiynol cyfoesol a mynd chwarae yn y clybiau hyn o dan enw newydd **"The Who"**.

Fe recordiodd y *Who* eu record cyntaf ''"I Can't Explain"* ym mis Tachwedd 1964 a gafodd ei rhyddhau ym mis Ionawr 1965 gyda Roger Daltrey yn canu a John Entwistle ar y gitâr fas. Dilynnwyd hwn gyda *"Anyway, Anyhow, Anywhere"* ym mis Mawrth a *"My Generation"* ym mis Hydref. Ar ôl 7 record yn y *"top 10"* ym Mhrydain gwnaethyn nhw ddim cael unrhyw lwyddiant yn America nes iddyn nhw rhyddhau *"I can see for miles"* ym mis Medi 1967.

Ym mis Medi 1978, deufis ar ôl rhyddhau *"Who are you?"'' bu farw'r drymiwr Keith Moon. Penderfynodd y band gymryd dau aelod newydd, sef Kenney Jones (o'r Faces) ar y drymau a John "Rabbit" Bundrick i chwarae allweddau.

Diwrnod cyn teithio America yn 2002 bu farw John Entwistle yn Las Vegas ac roedd rhaid i'r band gario ymlaen gyda Pino Palladino yn chwarae'r gitâr fas. Wedi cyrraedd gartref yn Lloegr roedd y ddau aelod gwreiddiol, Roger Daltrey a Pete Townshend yn amheus am ddyfodol y band ond yn 2003 fe benderfynon nhw wneud rhagor o recordiau gyda Rabbit ar yr allweddell a derbyn tri aelod newydd, sef Simon Townshend (brawd Pete Townshend) yn chwarae gitâr, Greg Lake (o Emerson, Lake & Palmer) ar y gitâr fas a Zak Starkey (mab Ringo Starr) ar y drymau.

Yn 2006, perfformiodd y band yn nghyngerdd Live 8 yn Llundain.

## Albymau 
* My Generation (1965)
* A Quick One (1966)
* The Who Sell Out (1967)
* Tommy (1969)
* Who’s Next (1971)
* Quadrophenia (1973)
* The Who by Numbers (1975)
* Who Are You (1978)
* Face Dances (1981)
* It’s Hard (1982)
* Endless Wire (2006)
* Who (2019)

Categori:Bandiau roc
Categori:Bandiau o Loegr
Rhodes

Mae **Rhodos** (Groeg Diweddar: *Ródhos*) neu yn Saesneg **Rhodes** yn un o ynysoedd Gwlad Groeg yn ne'r Môr Egeaidd, yr ynys fwyaf yn ynysoedd y Deuddeng Ynys.

Ei phrifddinas yw tref Rhodes.

## Hanes
Yn yr Hen Fyd roedd yr ynys yn enwog am ei Cholosws, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd. Bu Poseidonius yn byw yma am ran sylweddol o'i oes, ac yn cynnal ysgol athroniaeth.

Am gyfnod yn yr Oesoedd Canol roedd Rhodes yn gartref i urdd Marchogion yr Ysbyty.

Ymwelodd y marchog crwydr Jörg von Ehingen â'r ynys ar ddiwedd y 15g.

## Economi
Mae amaeth yn bwysig ar yr ynys ond twristiaeth yw'r prif ddiwydiant erbyn heddiw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Groeg yr Henfyd

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
Rhodes (tref)

Tref **Rhodes** (, *Ródos*, ) yw prifddinas ynys Rhodes yn y Dodecanese, gwlad Groeg.  Mae ganddo boblogaeth o tua 100,000. Mae'n enwog ers canrifoedd fel safle Rhodes has been famous since antiquity as the site of Colossus Rhodes, un o saith Rhyfeddod y Byd.

300px|bawd|dim|Rhodes, yr hen dref

Categori:Trefi Gwlad Groeg
Categori:Ynys Rhodes
Lindos

Tref fach ddeniadol ar ynys Rhodes yw **Lindos**.

Roedd yr artist Chares o Lindos, a greodd Golossus Rhodes, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd, yn frodor o Lindos.

bawd|300px|chwith|Arysgrif Groeg

Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Ynys Rhodes
Rhodes (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Rhodes**:

*Rhodes - un o ynysoedd y Dodecanese yng ngwlad Groeg
*Rhodes (tref) - prifddinas ynys Rhodes
*Cecil Rhodes - ariannydd a gwleidydd a roddodd ei enw i Rhodesia (Zimbabwe heddiw)

Ceir hefyd dalaith yn yr Unol Daleithiau,
*Rhode Island

yn ogystal â rhywogaeth o iâr,
*Iâr Goch Ynys Rhode
Fenis

Dinas hanesyddol a chymuned (*comune*) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw **Fenis** (Eidaleg: *Venezia*), sy'n brifddinas talaith Veneto. Mae gan y ddinas awyrgylch deniadol ac mae'r *gondolas* traddodiadol a chychod eraill yn dal i deithio hyd ei chamlesi.

Roedd poblogaeth *comune* Venezia yng nghyfrifiad 2011 yn 261,362.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Basilica San Marco
* Basilica Santa Maria della Salute
* La Fenice
* Maes Awyr Marco Polo
* Palas Doge
* Palazzo Contarini del Bovolo
* Palazzo Grassi
* Piazza San Marco
* Pont yr Ochneidiau
* Pont Rialto

## Enwogion 
* Tomaso Albinoni (cyfansoddwr)
* Sebastian Cabot (fforiwr)
* Canaletto (arlunydd)
* Giacomo Casanova (awdur)
* Christine de Pisan (c. 1364 – c. 1430), bardd ac awdures (magwyd yn Ffrainc)
* Veronica Franco (bardd)
* Carlo Goldoni (dramodydd)
* Antonio Lotti (cyfansoddwr)
* Pab Clement XIII
* Pab Pawl II
* Marco Polo (fforiwr)
* Tullio Serafin (cerddor)
* Giuseppe Sinopoli (cerddor)
* Giovanni Battista Tiepolo (arlunydd)
* Tintoretto (arlunydd)
* Antonio Vivaldi (cyfansoddwr)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Fetropolitan Fenis
Categori:Dinasoedd Veneto
Amritsar

bawd|220px|Y Deml Euraidd, Amritsar

Mae **Amritsar** yn ddinas yn y Punjab yng ngogledd-orllewin India.

Sefydlwyd Amritsar yn 1577 gan Ram Das, pedwerydd guru y Siciaid. Mae'n ddinas sanctaidd i'r Siciaid er hynny. Mae'n enwog am ei Theml Aur.

Digwyddodd Cyflafan Amritsar yno yn 1919 pan saethwyd a lladdwyd rhai cannoedd o wrthdystwyr gan filwyr o'r fyddin Indiaidd Prydeinig. Bu cyflafan arall yn 1984 pan ymosododd milwyr Indiaidd ar y Deml Euraidd gan ladd tua 100 o eithafwyr Siciaidd; roedd llofruddiaeth Indira Gandhi yn nes ymlaen yn yr un flwyddyn yn ddial am hynny.

Categori:Dinasoedd India
Categori:Punjab, India
Categori:Dinasoedd sanctaidd
Amman

**Amman** yw prifddinas a dinas fwyaf Gwlad Iorddonen. Hi hefyd yw'r ddinas fwyaf boblog, a chanolfan economaidd, gwleidyddol a diwylliannol y wlad. Lleolir Amman i'r gogledd o ganol y wlad ac mae ganddi boblogaeth o . Ceir arwynebedd o oddeutu 1,680 cilometr sgwâr (648.7 milltir sgwâr). Caiff ei hystyried yn un o'r dinasoedd Arabaidd mwyaf modern gyda'i diwydiant twristiaeth yn ffynnu, o Arabia ac Ewrop. Yn 2014 ymwelodd dros ddwy filiwn a'r ddinas, gan ei gwneud y bumed cyrchfan twristaidd fwyaf yn Arabia.

## Hanes
Mae'r dystiolaeth gynharaf o anheddiad dynol yn Amman mewn safle Neolithig o'r enw 'Ain Ghazal, lle cafwyd hyd i  rai o'r cerfluniau dynol hynaf ac sy'n dyddio i 7250 CC. Yn ystod Oes yr Haearn, roedd y ddinas yn cael ei hadnabod fel **Ammon**, yn gartref i Deyrnas yr Ammoniaid. Fe'i enwyd yn "Philadelphia" yn ystod ei chyfnodau Groegaidd a Rhufeinig, ac o'r diwedd fe'i galwyd yn Amman yn ystod y cyfnod Islamaidd. Mae'r ddinas fodern yn dyddio o ddiwedd y 19g pan ymsefydlodd mewnfudwyr yr Ymerodraeth yr Otomaniaid ym 1867. Sefydlwyd cyngor ddinesig cyntaf Amman cyntaf yn 1909.

Dinas Amman oedd prifddinas yr Ammoniaid y cyfeirir atynt yn y Beibl. Mae olion archaeolegol Groegaidd a Rufeinig i'w gweld hyd heddiw; yr enwocaf yw'r amffitheatr Rufeinig yng nghanol y ddinas.

Ar ôl y cyfnod Rhufeinig aeth Amman, nad oedd yn dref bwysig iawn dan yr ymerodraeth, yn bentref di-nod. Dan reolaeth Prydain yng ngwlad Iorddonen dechreuodd ffynnu eto ac yn 1946 daeth yn brifddinas y wlad annibynnol newydd.

Tyfodd y boblogaeth yn sylweddol o ganlyniad i'r rhyfeloedd rhwng Israel a'r gwledydd Arabaidd yn 1948, 1967, a 1973, wrth i nifer o ffoaduriaid Palesteinaidd gyrraedd y ddinas. Yn 1970 arweiniodd y tensiynau rhwng y ffoaduriaid a llywodraeth y wlad at ymladd yn y strydoedd.

Ers hynny mae nifer fawr o'r ffoaduriaid wedi dychwelyd i'r Lan Orllewinol.

## Etymoleg
Tarddiad y gair "Amman" yw "Rabbath Ammon", sef enw'r Ammoniaid arni yn y 13g, gyda "Rabbath" yn golygu 'prifddinas' neu brif le'r brenin'. Yn y Beibl hebraeg, fe'i gelwir yn "Rabbat ʿAmmon", ond yn ôl y Groegwr Ptolemi II Philadelphus a deyrnasai rhwng 283 a 246 CC ac a oresgynnodd y wlad, "Philadelphia" oedd yr enw, gair a ddeilliodd o'i lysenw ef ei hun - Philadelphus.

## Daearyddiaeth
Lleolir Amman ar Lwyfandir Boncyn y Dwyrain, ucheldir a nodweddir gan dair prif wadi (neu ddyffryn) sy'n rhedeg drwyddo. Yn wreiddiol, adeiladwyd y ddinas ar saith bryn. Nodweddir tir Aman gan ei fynyddoedd. [70] Mae'r ardaloedd pwysicaf yn y ddinas wedi eu henwi ar ôl y bryniau neu'r mynyddoedd y maent yn gorwedd arnynt.

Mae drychiad yr ardal yn amrywio o 700 i 1,100 metr (2,300 i 3,600 troedfedd). Lleolir Al-Salt ac al-Zarqa i'r gogledd-orllewin a'r gogledd-ddwyrain, yn y drefn honno, ac mae Madaba wedi'i leoli i'r gorllewin, al-Karak a Ma'an i'r de-orllewin a'r de-ddwyrain o Amman, yn y drefn honno. Mae un o'r unig ffynhonnau sy'n weddill yn Amman bellach yn cyflenwi dŵr i Afon Zarqa.

## Cyfeiriadau
Categori:Amman
Categori:Gwlad Iorddonen
Diyarbakır

300px|bawd|Muriau hynafol Diyarbakır
Mae **Diyarbakır** yn ddinas hynafol ar lannau Afon Tigris yn ne-ddwyrain Twrci. Mae mwyafrif y boblogaeth yn Gyrdiaid. Mae'n brifddinas talaith Diyarbakir.

Mae gan y ddinas hanes hir. Dan yr enw **Amida** bu'n brifddinas talaith Rufeinig Sophene. Fe'i hamgylchynir gan furiau trwchus o gyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd sy'n ymestyn am 6&nbsp;km.

Fe'i cipiwyd gan y Tyrciaid yn 1515.

Mae'r ddinas yn adnabyddus am ei chrefftwyr gwaith ffiligri aur ac arian medrus.

Categori:Dinasoedd Twrci
Categori:Diyarbakır
Categori:Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Mosul

Mae **Mosul** (Arabeg: الموصل‎ al-Mawṣil, Cyrdeg: Mûsil, Syrieg: ܢܝܢܘܐ Nîněwâ, Tyrceg: Musul) yn ddinas yng ngogledd Irac yn agos i'r ffin â Twrci a phrifddinas talaith Ninawa. Saif ar lannau Afon Tigris, sydd â phump o bontydd arni, tua 396&nbsp;km (250 milltir) i'r gogledd-orllewin o Baghdad. Daw enw'r deunydd lliain mwslin o enw'r ddinas, a oedd yn ganolfan bwysig i'r diwydiant mwslin am ganrifoedd. Cynnyrch arall o bwys hanesyddol yw marmor Mosul.

Yn 1987, roedd ganddi boblogaeth o 664,221; yr amcangyfrif yn 2002 oedd 1,739,800. Mosul yw trydedd ddinas fwyaf Irac, ar ôl Baghdad a Basra.

O 1534 hyd 1918 bu'n ganolfan masnach bwysig yn yr Ymerodraeth Ottoman.

Mae'n un o brif ganolfannau'r diwydiant olew yn Irac.

Tua 30&nbsp;km i'r de-ddwyrain o'r ddinas ceir adfeilion dinas hynafol Nimrud, prifddinas Assyria, un o'r safleoedd archaeolegol pwysicaf yn y Dwyrain Canol.

300px|bawd|dim|Afon Tigris yn llifo trwy Mosul

## Gweler hefyd
*Ninefeh

Categori:Dinasoedd Irac
Fulgencio Batista y Zaldivar

Roedd **Fulgencio Batista y Zaldivar** (16 Ionawr 1901 – 6 Awst 1973) yn wleidydd o Ciwba.

Batista oedd arlywydd Ciwba o 1940 hyd 1944 pan gollodd rym. Dychwelodd i rym yn 1952 trwy *coup* milwrol ac roedd yn arlywydd y wlad am yr ail dro o 1954 i 1958.

Roedd ei lywodraeth yn un asgell dde a gorthrymus a chynyddai ei wrthwynebwyr. I nifer o Giwbanwyr roedd Batista wedi gwerthu ei wlad i'r Maffia. O'r diwedd cafodd ei ddisodli gan y chwyldroadwyr dan arweinyddiaeth Fidel Castro a Che Guevara a ffoes i'r Unol Daleithiau.

Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Arlywyddion Ciwba
Categori:Hanes Ciwba
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Fidel Castro

Roedd **Fidel Castro** (13px audio)(13 Awst 1926 - 25 Tachwedd 2016) yn wleidydd o Ciwba. Roedd e'n brif weinidog ar ei wlad o 1959 hyd 1976 ac yn arlywydd o 1976 tan 2008.

## Moncada 
Fe'i ganwyd yn fab i berchennog planhigfa siwgr cyfoethog yn 1926. Daeth i wrthwynebu polisïau a llywodraeth gormesol Fulgencio Batista. Ar 26 Gorffennaf 1953 arweiniodd ymosodiad aflwyddiannus ar faracs Moncada a chafodd ei garcharu hyd 1955.

## Granma 
Treuliodd gyfnod o alltudiaeth yn Mecsico gyda'i frawd Raoul lle cyfarfu â Che Guevara. Yn 1956 hwyliodd o Fecsico ar y llong fach Granma gyda'i gyd-chwyldroadwyr arfog, gan gynnwys Che Guevara. Ar ôl cyfnod hir o wrthryfela ym mryniau coediog y Sierra Madre, llwyddodd i ddisodli llywodraeth Batista pan gipiodd Havana ar 1 Ionawr, 1959.

## Argyfyngau 
Sefydlodd lywodraeth sosialaidd yn Ciwba ac enillodd ddicter yr Unol Daleithiau (oherwydd ei raglen o drosglwyddo tir y tirfeddianwyr cyfoethog i'r werin) ac am ei gefnogaeth agored i fudiadau chwyldroadol eraill yn Ne a Chanolbarth America. Ceisiodd yr Unol Daleithiau gael gwared o Castro a'i lywodraeth a gosodwyd embargo economaidd ganddynt ar y wlad. Y canlyniad fu i Castro droi fwyfwy at yr Undeb Sofietaidd am gymorth. Penllanw'r cyfnod cythryblus hwnnw oedd goresgyniad y *Bay of Pigs* ac Argyfwng Taflegrau Ciwba.

## Ar lwyfan y byd 
Ar ddiwedd y 1960au ac yn ystod y 1970au ceisiodd Castro, gyda pheth llwyddiant, chwarae rôl ehangach ar y llwyfan ryngwladol fel un o arweinwyr y Gwledydd Amhleidiol (*Non-Aligned Countries*).

## Heddiw 
Yn 2006 cafodd salwch a threuliodd gyfnod yn yr ysbyty. Daeth ei frawd Raoul yn arlywydd yn 2008. Bu farw ar 25 Tachwedd 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Arlywyddion Ciwba
Categori:Hanes Ciwba
Categori:Chwyldroadwyr
Canolbarth America

300px|bawd|**Canolbarth America**
Mae **Canolbarth America** yn rhanbarth ddaearyddol ar gyfandir yr Amerig sy'n gorwedd rhwng rhan ogleddol Gogledd America a De America. Mae'n gorwedd rhwng ffin ogleddol Gwatemala a ffin ogledd-orllewinol Colombia ac yn cynnwys tua 596,000&nbsp;km² (230,000 milltir sgwâr) o dir. Mae'r tywydd yn drofaol ac mae'r rhanbarth yn dioddef corwyntoedd cryf weithiau.

Mae Canolbarth America yn cynnwys saith gwlad, o'r gogledd i'r de:
* Gwatemala
* Belîs
* Hondwras
* El Salfador
* Nicaragwa
* Costa Rica
* Panama

## Daearyddiaeth
Mae Canolbarth America yn rhanbarth fynyddig. Ceir nifer o losgfynyddoedd, yn cynnwys Tajumulco sy'n codi i 4210m (13,846'). Mae ei hardaloedd arfordirol yn ffrwythlon a thyfir nifer o gnydau, er enghraifft bananas, coffi a coco.
Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion o dras gymysg Ewropeiaidd a brodorol.

## Hanes
Cyn ymddangosiad yr Ewropeiaid cyntaf bu rhannau o Ganolbarth America yn gartref i wareiddiaid brodorol hynod, er enhgraifft penrhyn Yucatan. Syrthiodd y tir i feddiant Sbaen (ac eithrio Belîs ac ambell fan arall). Yn gynnar yn y 19g cafodd gwledydd y rhanbarth annibyniaeth ar Sbaen a ffurfiodd Costa Rica, El Salfador, Gwatemala, Hondwras a Nicaragwa Cynghrair Canolbarth America (neu 'Taleithiau Unedig Canolbarth America') (1823 - 1838). Yn 1960 ffurfiodd y gwledydd hyn Marchnad Gyffredin Canolbarth America.


Categori:Yr Amerig
Joseph Mallord William Turner

Roedd **Joseph Mallord William Turner** (23 Ebrill 1775 – 19 Rhagfyr 1851) yn arlunydd arloesol o Loegr, a aned yn Llundain.

Fe'i ganwyd yn Covent Garden, Llundain, yn fab i William Turner (1745–1829) a'i wraig Mary.

Bu farw yn Chelsea, Llundain.

## Gweithiau 
**Tintern Abbey* (1795)
**Warkworth Castle, Northumberland – Thunder Storm Approaching at Sun-Set* (1799)
**Hannibal Crossing the Alps* (1812)
**Ivy Bridge* (1813)
**Eruption of Vesuvius* (1817)
**Venice: S. Giorgio Maggiore* (1819)
**The Battle of Trafalgar* (1822)
*''Staffa, Fingal's Cave* (1832)
**The Fighting Temeraire* (1838)
**Glaucus and Scylla* (1840)
**Rain, Steam and Speed – The Great Western Railway'' (1844)

Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1775
Categori:Marwolaethau 1851
Categori:Pobl o Lundain
Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin

:''Am y bentref a chymuned o'r un enw yn Sir y Fflint, gweler Llanfynydd, Sir y Fflint.''

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanfynydd**. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y sir rhwng Llandeilo a Llanybydder tua 10 milltir i'r dwyrain o Gaerfyrddin.

Cynrychiolir cymuned Llanfynydd yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

250px|bawd|dim|Maen Eiudon, croes eglwysig yn eglwys Llanfynydd

## Eglwys
Eglwys Sant Egwad yw eglwys y plwyf. Ceir maen eglwysig cerfiedig yno. Yno hefyd mae bedd yr emynydd Morgan Rhys; ar ddiwedd ei oes daeth i fyw yn Llanfynydd.

## Pobl o Lanfynydd
*John Dyer: Ganed y bardd ac arlunydd yno ar 15 Rhagfyr, 1758.
*David Evans (Dewi Dawel) (1814 - 1871) bardd a aned yn y pentref
*Daniel Simon Evans (1921- ), ysgolhaig Cymraeg.
*John Evan Davies (Rhuddwawr) (1850 - 1929), Gweinidog, bardd ac awdur. Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Beirut

300px|bawd|Y *Corniche*, Beirut

**Beirut** (Arabeg: بيروت ; Ffrangeg: *Beyrouth*) yw prifddinas Libanus er 1941. Lleolir Senedd Libanus a sedd llywodraeth y wlad yno. Mae'n gorwedd ar bentir, ar lan y Môr Canoldir a hi yw prif borthladd y wlad.  Saif i'r gorllewin o Fynydd Libanus  sy'n rhoi ffurf triongl i'r ddinas. Gan na fu cyfrifiad yno ers blynyddoedd mae'r amcangyfrifon o'i phoblogaeth yn amrywio o rhwng 1 a 2 filiwn o bobl.

## Hanes 
Roedd y ddinas ym meddiant y Tyrciaid am ganrifoedd nes i Ffrainc ei chipio ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf. Pan enillodd Libanus ei hannibyniaeth yn 1941 dewisiwyd Beirut yn brifddinas iddi.

Dioddefodd y ddinas ddifrod sylweddol yn ystod y rhyfel cartref (1973-1976) ac eto yn 1982 pan ymosododd byddin Israel arni er mwyn gorfodi'r PLO i ymadael.

## Datblygiadau diweddar 
Yn 2006 cafodd y ddinas ei tharo nifer o weithiau gan lu awyr Israel gan ladd rhai cannoedd o bobl a dinistrio rhannau o'r ddinas, yn arbennig maerdvefi y de ac ardal y maes awyr. Ym Mai 2008 ceisiodd Llywodraeth y wlad esgymuno aelodau o Hezbollah: penderfyniad y bu iddi'n ddiweddarach wrthdroi oherwydd y protestio a gwrthdystio cyhoeddus. Yn dilyn ymyrraeth gan Dywysog Catar sefydlwyd Llywodraeth newydd gyda Phrifweinidog newydd yn ei harwain.

## Enwogion 
* Nancy Ajram, cantores Arabeg


Categori:Dinasoedd Libanus
Categori:Prifddinasoedd Asia
Yr Ynysoedd Dedwydd

Ynysfor folcanig yng Nghefnfor Iwerydd oddi ar arfordir gogledd-orllewin Affrica yw'r **Ynysoedd Dedwydd** (neu **Ynysoedd Canarïa**; Sbaeneg: *Canarias*).
Maent yn rhan o deyrnas Sbaen ers y bymthegfed ganrif a heddiw maent yn gymuned ymreolaethol. Mae'r ynysoedd wedi dod yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid.

Mae saith prif ynys:

450px|canol|bawd|Map o'r Ynysoedd Dedwydd

## Oriel 

Delwedd:Teide Tenerife3.jpg|Teide, mynydd uchaf yn yr Ynysoedd Dedwydd a Sbaen, Tenerife
Delwedd:Las Teresitas2a.jpg|Traeth Las Teresitas, Tenerife
Delwedd:Auditorio de Tenerife 013.JPG|Auditorio de Tenerife, Tenerife
Delwedd:Maspalomas Duenen 1.jpg|Twyni Maspalomas, Gran Canaria
Delwedd:Catedral de Las Palmas de Gran Canaria.jpg|Eglwys Gadeiriol, Las Palmas de Gran Canaria
Delwedd:Forest Los Tilos.jpg|Coed llawryf (*Laurisilva*), Los Tilos, La Palma

Delwedd:Betancuria 01.JPG|Betancuria, hen brifddinas Fuerteventura
Delwedd:Lanzarote Timanfaya Geysir.jpg|Geiser, Timanfaya, Lanzarote


Categori:Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Dedwydd
Dedwydd
Edmund Hillary

Mynyddwr a fforiwr o Seland Newydd oedd **Syr Edmund Percival Hillary** (20 Gorffennaf 1919 - 11 Ionawr 2008). Ar 29 Mai, 1953, ef a Tenzing Norgay oedd y cyntaf i gyrraedd copa Sagarmatha (Mynydd Everest), y tro cynta i'r copa uchaf yn y byd cael ei esgyn.

Am chwe mis rhwng 1952 a 1953 ymgartrefodd y tîm yng Ngwesty Pen-y-Gwryd, yn Eryri i ymarfer ac i brofi yr offer.

Bu farw Syr Edmund yn Ysbyty Auckland ar 11 Ionawr 2008. Bu'n dioddef o *pneumonia* ers peth amser. Gan ei fod yn cael ei ystyried yn arwr cenedlaethol yn Seland Newydd, gorchymynodd y llywodraeth ostwng baner y wlad ar adeiladau cyhoeddus er parch iddo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddwyr
Categori:Fforwyr
Pobl o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2008
Tenzing Norgay

Mynyddwr o Nepal ydoedd **Tenzing Norgay** neu **Sherpa Tenzing** (29 Mai 1914 - 9 Mai 1986). Aelod o lwyth y Sherpa oedd Tenzing. Ar 29 Mai, 1953, bu iddo ef ac Edmund Hillary cyrhaedd copa Sagarmatha (Everest), y tro cynta i'r copa uchaf yn y byd cael ei esgyn. Ceir cofeb iddo yn Darjeeling.

Categori:Mynyddwyr
Nepaliaid
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1986
Gwanwyn

bawd|Lili wen fach neu eirlys - un o flodau cynta'r gwanwyn yng Nghymru.
[bawd|de|[Blodyn y gwynt|Blodau'r gwynt (*Anemone nemorosa*) ger Radziejowice.]]
Cyfnod o amser, neu 'dymor', yw'r **gwanwyn** rhwng y gaeaf a'r haf. Yn ôl y calendr Gwyddelig, mis Chwefror, mis Mawrth a mis Ebrill ydyw. Yn ôl y meterorlegydd, fodd bynnag, mae pob tymor yn dri mis o ran hyd, gyda'r haf yn cynnwys y tri mis cynhesaf, y gaeaf y tri mis oeraf a'r gwanwyn (fel yr hydref) yn y canol rhwng y ddau. Mae hyn yn golygu fod y tymhorau'n gwahaniaethu o le i le e.e. yn hemisffer y de mae'r gwanwyn ym Medi, Hydref a Thachwedd; maent ar yr un pryd yn nodi'r tri mis canlynol fel cyfnod ein gwanwyn ni yma yng Nghymru: Mawrth, Ebrill a Mai.
Mae'r seryddwr, fodd bynnag, yn edrych ar echelin y ddaear i benderfynnu'r tymhorau h.y. pa bryd y ceir y mwyaf o olau dydd ydyw canol yr haf. Mae'r cyhydnos ar 20 Mawrth yn hemisffer y gogledd - sef canol y gwanwyn. Ond gan fod tymheredd y ddaear yn codi ychydig ar ôl yr haul, mae gwahaniaeth rhwng y ddwy system uchod.
Mae'r gwanwyn i'r garddwr, fodd bynnag, yn dechrau pan fo'r ddaear yn ddigon cynnes i'r blodau a'r llysiau a'r ffrwythau dyfu.
## Y gwanwyn Celtaidd 
Arferai'r Celtiaid a phobl dwyrain Asia ystyried cyhydedd y gwanwyn fel canol y gwanwyn - sy'n wyddonol gywir, tra bo pobloedd eraill yn ystyried cyhydedd y gwanwyn fel dechrau'r gwanwyn. Mae gwanwyn y Celt, felly, rhwng 4 Chwefror a 5 Mai. Mae rhai pobloedd yn diystyru hyd y dydd e.e. maen nhw'n dathlu dechrau'r gwanwyn yn Ne Affrica, Awstralia a Seland Newydd ar y cyntaf o Fedi.
Hen ŵyl Geltaidd yw Imbolc, sydd ar y cyntaf neu'r ail o fis Chwefror, sef dechrau'r Gwanwyn, hyd at ei diwedd ar Galan Mai (neu 'Beltane').
## Symbol 
Defnyddir y gwanwyn fel symbol pwerus o ddeffroad, boed hynny yn ddeffroad natur, megis awdl arobryn 'Y Gwanwyn' gan Dic Jones neu'n ddefroad gwleidyddol a ieithyddol. Mae'n symbol o gynnwrf rhywiol hefyd ac o lasoed 'Gwanwyn y dyddiau gwynach', chwedl Alan Llwyd.
## Llenyddiaeth 
* 'Ond lle bu'r arad ar y ffridd / Yn rhwygo'r gwanwyn pêr o'r pridd.' - R. Williams Parry
* 'Mi wellaf pan ddaw'r gwanwyn...' T. Rowland Hughes
* Englyn i'r gwanwyn gan Tryfanwy y bardd dall o Rostryfan,
:Nid yw'r Gaea'n dragywydd - daw yr haf
:wedi'r holl ystormydd
:Am hyn y rhodiwn yn rhydd
:Yn llaw Duw mae'r holl dywydd.
## Cyfeiriadau 
Categori:Tymhorau
Categori:Amgylchedd
Castro (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Castro**:

*Fidel Castro - arlywydd Cuba
*Raoul Castro - brawd Fidel Castro ac is-arlywydd Cuba
*Juan de Castro - fforiwr o'r 16g
Midsomer Murders

Rhaglen deledu drama dditectif o'r Deyrnas Unedig yw ***Midsomer Murders*** a chafodd ei lansio yn 1997 ar ITV. Mae'r sioe yn seiliedig ar gyfres llyfrau Caroline Graham a addaswyd yn wreiddiol gan Anthony Horowits. Y prif gymeriad ar hyn o bryd yw DCI John Barnaby (Neil Dudgeon), sy'n gweithio i CID Causton. Mae'r cymeriad yn gefnder ifancaf i'r cyn prif gymeriad DCI Tom Barnaby (John Nettles). Ymddangosodd Dudgeon gyntaf fel y garddwr Daniel Bolt yn y bennod "Garden of Death" yng nghyfres 4. Ymunodd Dudgeon yn barhaol a'r sioe yn 2011 yn dilyn ymadawiad Nettles.

Rhwng 2005 a 2013 roedd yr actor Cymreig Jason Hughes yn ymddangos yn y sioe fel cyd-weithiwr iau DCI Barnaby, sef Ben Jones (Ditectif Sarjant ac yna Arolygydd).

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1997
Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu ditectif
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Chandra Wickramasinghe

Mae'r Athro **Nalin Chandra Wickramasinghe** (ganwyd 20 Ionawr 1939) yn seryddwr a mathemategydd, a aned yn Colombo, Sri Lanca.

Ers dechrau'r 1970au mae Wickramasinghe wedi byw a gweithio yng Nghymru fel athro Mathemateg Gymhwysedig a Seryddiaeth yn Prifysgol Caerdydd.

Daeth i amlygrwydd yn y 1960au pan ddatblygodd ddamcaniaeth ddadleuol Panspermia ar y cŷd a'r seryddwr adnabyddus Fred Hoyle (awdwr y Ddamcaniaeth Cyflwr Cyson). Ei brif feysydd ymchwil ers rhai blynyddoedd yw'r defnydd o seryddiaeth isgoch i astudio mater rhyngseryddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Mathemategwyr o Sri Lanca
Categori:Seryddwyr o Sri Lanca
Colombo

200px|bawd|Golygfa stryd yn Colombo
Prifddinas Sri Lanca yw **Colombo**.


Categori:Dinasoedd Sri Lanca
Categori:Prifddinasoedd Asia
Mater rhyngseryddol

[300px|bawd|[Galaeth NGC 4414, 60 miliwn blwyddyn goleuni i ffwrdd - llwch a **mater rhyngseryddol** arall yw'r mannau tywyll yn y llun]]
**Mater rhyngseryddol** yw'r deunydd, nwy Hydrogen a llwch yn bennaf, sydd i'w cael yn y gofod rhwng sêr ein galaeth ni (y Llwybr Llaethog) ac sy'n neilltuol o ddwys rhwng ei freichiau troellog.

Fe'i ceir ar ffurf cymylau ionedig poeth, er enghraifft, rhanbarthau rhyngseryddol llai dwys ac oerach, neu gymylau dwys o hidrogen moleciwlar a moleciwlau eraill. Yn ogystal ceir cronynnau llwch yn y gofod ledled y galaeth.

Credir fod y llwch a nwy hyn yn tarddu o hen sêr, gweddillion supernovae. Mae rhai o'r cymylau mater rhyngseryddol yn feithrinfeydd sêr newydd.

Field, Goldsmith & Habing (1969)  oedd y cyntaf i sgwennu papur ar y mater hwn, gyda McKee & Ostriker (1977) yn ychwanegu'r drydedd rhan. Y prif arbenigwr yng Nghymru ar fater rhyngseryddol a'i astudiaeth yw'r athro Chandra Wickramasinghe, sy'n gweithio yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau
* 

Categori:Astroffiseg
Categori:Seryddiaeth
Desperate Dan

[250px|bawd|**Desperate Dan** - cerflun yn [Dundee, yr Alban]]
Mae **Desperate Dan** yn gymeriad cartŵn yn y comic y Dandy. Fe welodd olau dydd gyntaf ar 4 Rhagfyr 1937.

Dyn cydnerth, boliog, yw Desperate Dan a all godi buwch efo un llaw. Mae ganddo farf drwchus mae'n ei dorri gyda fflam *blowtorch* a bol enfawr. Ei hoff ddanteithyn yw "peis buwch".

## Moderneiddio'r cymeriad
Cafodd *Y Dandy* wedd newydd a modern ar 16 Hydref 2004 (rhifyn 3282), er mai'r un arlunydd oedd yn ei ddarlunio, ond fe'i newidiwyd ychydig. Roedd ei ên ychydig yn fwy a newidiwyd ei gymeriad i fod yn fwy o ffŵl.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:Cyflwyniadau 1937
Popeye

bawd|thumbtime=10|upright=1.5|*Popeye the Sailor Meets Sindbad the Sailor*
Mae **Popeye** yn gymeriad cartŵn sydd wedi bodoli ers y 1930au. Hen forwr ydy o, â'i getyn yn ei geg o hyd.

Mae Popeye mewn cariad ag Olive Oyl a'i elyn mawr yw Bluto sydd wastad yn ceisio dwyn Olive oddi wrtho fo.

Hoff fwyd Popeye yw sbinaitsh ffres o'r tun. Ar ôl tun o sbinaitsh mae o'n gryf iawn ond hebddo mae'n dda i ddim.

Categori:Cymeriadau cartŵn
Olive Oyl

[300px|bawd|dde|**Olive Oyl** yn y ffilm "Lil' Sweetpea" ([1936)]]
Mae **Olive Oyl** yn gymeriad cartŵn.

Hi yw cariadferch Popeye. Mae hi'n gwisgo braidd yn ffrympi ac mae hi cyn deneued â pholyn ffa. Mae hi mor llipa fel nad yw'n medru cerdded yn syth am hir.

Er bod hi mewn cariad â Popeye mae ganddi dipyn o lygad am Bluto hefyd, cystadleuydd Popeye.

Categori:Cymeriadau cartŵn
Bluto

Mae **Bluto** yn gymeriad cartŵn. Ef yw arch elyn Popeye.

Mae Bluto wastad yn ceisio perswadio Olive Oyl, cariadferch Popeye, i syrthio mewn cariad â fo. Pan nad yw perswad yn gweithio mae'n ceisio ei dwyn trwy dwyll neu nerth braich. Ond er ei fod yn gryf dydi o ddim yn medru curo Popeye pan fo'r arwr wedi llwyddo i lyncu cynnwys tun o sbinaitsh.

Categori:Cymeriadau cartŵn
Llanfihangel-ar-Arth

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llanfihangel-ar-Arth**. Lleolir y pentref presennol o gwmpas cyffordd y B4336 rhwng Llanllwni a Llandysul o’r dwyrain i’r gorllewin a’r B4459 rhwng Capel Dewi i Bencader o’r gogledd i’r de. Yn ôl Cyfrifiad 2001 roedd poblogaeth Plwyf Llanfihangel ar Arth (sy’n cynnwys pentrefi cyfagos) yn 2,727 gyda 50% yn wryw a 50% yn fenyw.

Cynrychiolir Llanfihangel-ar-Arth yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Y pentref
Llanfihangel-ar-Arth yw’r pentref mwyaf gogleddol yn y gymuned, cyfagos i Afon Teifi. Mae ei enw yn dod o eglwys y plwyf, Sant Mihangel, a sefydlwyd yn y 6g, yn ôl pob tebyg.

Defnyddiwyd tolldy yn y pentref yn y degawd 1840-1850 i gasglu tollau o deithwyr a digwyddodd un o derfysgoedd Rebecca yno pan ddinistriwyd y glwyd gan 150 o bobl ym mis Mehefin, 1843. Adeilad un llawr oedd y tolldy a nawr defnyddir ef fel byngalo.

Âi'r rheilffordd o Gaerfyrddin i Lanbedr Pont Steffan drwy Lanfihangel a gafodd ei orsaf ei hun. Ond caewyd hi ar gyfer teithwyr yn chwedegau’r ganrif ddiwethaf. Nawr dim ond rhan y trac sydd ar ôl. O’r 1840au i’r 1920au defnyddiwyd rhai o dai’r pentref fel gweithdai gwau pan oedd y diwydiant gwlân yn bwysig yn yr ardal.

Yn ogystal â’r eglwys, mae dau dafarn ac ysgol a agorywd yn 1864 ond caewyd yn 2003 ac nawr mae hi’n gwasanaethu fel canolfan gymunedol. Mai rhai busnesau bach yn y pentref ynghyd â storfa bwrdd trydan. Mae’r rhain yn ogystal ag amaethyddiaeth yn darparu cyflogaeth yn yr ardal. Mae gan y pentref garnifal blynyddol a chynhelir rhan o Ŵyl Bibau Pencader yn yr eglwys.

Mae pentref Llanfihangel ar Arth wedi newid llawer ers gau’r Ysgol yn 2003. Ers hynny mae’r siop bentref a’r Swyddfa Post wedi cau. Bellach, Neuadd yr Ysgol yw canolbwynt y pentref ac sy’n rhoi’r egni i gadw'r gymuned yn fyw.

## Plwyf a chymuned
Mae 6 pentref yn y plwyf:
*Alltwalis
*Dolgran
*Gwyddgrug
*Llanfihangel-Ar-Arth
*New Inn
*Pencader

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Caer Gwrtheyrn

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y pentref 

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Moleciwl

[200px|bawd|Strwythur a dimensiynau moleciwl H2O ([Dŵr)]]

Mewn Cemeg, **moleciwl** yw agregiad o ddau neu fwy o atomau mewn trefn pendant sydd wedi'u bondio'n gemegol. Nid yw sylweddau cemegol yn rhannu'n anfeidrol i mewn i ffracsiynau llai: mae moleciwl yn gyffredinol yn cael ei ysyried fel y gronyn lleiaf o sylwedd pur sy'n cadw ei gyfansoddiad a'i briodweddau cemegol.

Mewn gwyddoniaeth moleciwlaidd, ystyrir **moleciwl** fel endid digon sefydlog a niwtral sydd wedi ei gyfansoddi o ddau neu fwy o atomau. Defnyddir y cysyniad o foleciwl monatomig (un atom), fel y gwelir mewn nwyon nobl, bron yn gyfyngol yn theori cinetig nwyon, lle enwir gronynnau sylfaenol yn gonfensiynol yn "foleciwlau", er gwaethaf eu cyfansoddiad.

## Gweler hefyd 
* Bondio cemegol

Categori:Cemeg
Pair Gundestrup

250px|bawd|**Pair Gundestrup**
[250px|bawd|Y duw corniog [Cernunnos ar un o baneli **Pair Gundestrup**]]
Mae **Pair Gundestrup** yn bair arian cynhanesyddol a ddarganfuwyd ym Mai 1898 mewn cors fawn yng ngogledd Jutland ger tref Gundestrup yn Nenmarc.

Roedd y pair, sy'n cynnwys deuddeg o baneli darluniedig â ffigyrau a motifau mytholegol, wedi'i datgymalu'n ofalus, sy'n awgrymu gweithred ddefosiynol.

Mae oed a tharddiad gwreiddiol y pair yn anhysbys, ond credir ei bod yn dyddio o draean olaf y fileniwm gyntaf C.C. a'i bod o wneuthuriad Celtaidd neu dan ddylanwad Celtaidd. Awgrymir hyn yn neillduol gan helmedau'r rhyfelwyr arfog a'u tariannau a thrympedau rhyfel hir (*carnyx*).

Ategir Celtigrwrydd y pair gan y duw â thorch am ei wddw a chyrn carw yn tyfu o'i ben; credir ei fod yn cynrychioli'r duw Celtaidd Cernunnos sef duw â phwer dros anifeiliaid a ffrwythlondeb. Mae'n dal torch arall yn ei law dde ac yn gafael yng ngwddw sarff â'r llaw arall. O'i gwmpas mae nifer o anifeiliaid yn cynnwys carw a thwrch.

Ar un o'r paneli eraill darlunir rhes o ryfelwyr arfog meirw sy'n cael eu dodi mewn pair hir silindraidd gan dduw o ryw fath; mae hyn yn atgoffa dyn o'r Pair Dadeni ym mytholeg y Celtiaid, e.e. hanes pair Bendigeidfran yn ail gainc y Mabinogi, sy'n medru atgyfodi rhyfelwyr syrthiedig y Brythoniaid.

Serch hynny, mae rhai o'r lluniau eraill o anifeiliaid megis llewod, gryffoniaid ac eliffantod yn dangos dylanwad dwyreiniol ac yn debyg i'r hyn a welir ar weithiau 

celf Thraciaidd dan ddylanwad celf Helenistaidd. Oherwydd y cyffelybau hyn mae arbenigwyr yn credu fod y pair wedi'i wneud yn ardal y Balcanau, efallai tua 200 C.C. - 100 C.C..

Cedwir y pair yn Amgueddfa Genedlaethol Denmarc, yn Copenhagen.

## Llyfryddiaeth
*F. Kaul ac eraill, *Thracian Tales on the Gundestrup Cauldron* (Amsterdan, 1991)
*G.S. Olmsted, *The Gundestrup Cauldron* (Brussels, 1979)

Gundestrup, Pair
Gundestrup, Pair
Gundestrup, Pair
Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat

Mae ***Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat*** ("Ioseff a'r Gôt Freuddwyd Decni-Liw Ryfeddol") yn sioe gerdd, ysgrifennwyd gan Andrew Lloyd Webber a Tim Rice yn 1968,
sydd yn dilyn y stori Feiblaidd am Ioseff a'i amser yn yr Aifft.

## Caneuon
# Prologue
# Any Dream Will Do
# Jacob& Sons/Joseph's Coat
# Joseph's Dreams
# Poor, Poor Joseph
# One More Angel In Heaven
# Potiphar
# Close Every Door
# Go, Go, Go Joseph
# Pharoah Story
# Poor, Poor Pharoah
# Song of the King
# Pharoah's Dreams Explained
# Stone The Crows
# Those Canaan Days
# The Brothers Come to Egypt
# Who's The Thief?
# Benjamin Calypso
# Joseph All The Time
# Jacob in Egypt

Categori:Sioeau cerdd 1968
Copenhagen

**Copenhagen** (Daneg: ) yw prifddinas Denmarc a'i phrif borthladd, ar arfordir dwyreiniol Sjælland ar lan y Môr Baltig gyferbyn â Malmö yn Sweden.

### Hanes 
Roedd trigfan yn Copenhagen mor gynnar â dechrau'r 9g. Yn y flwyddyn 1443 daeth yn brifddinas Denmarc.

## Atyniadau 
Mae'r adeiladau nodedig yn cynnwys Palas Charlottenborg (17g: Academi Frenhinol y Celfyddydau Cain heddiw) a Phalas Christiansborg sy'n gartref i swyddfeydd senedd Denmarc heddiw. Cedwir nifer o drysorau o'r gorffennol yn Amgueddfa Genedlaethol Denmarc, a leolir yn y ddinas, yn cynnwys rhai o longau'r Llychlynwyr a Phair Gundestrup.

## Chwaraeon
Ceir dau brif tîm pêl-droed broffesiynol yn y ddinas - F.C. København a Brøndby IF.

## Enwogion 
* Niels Gade (1817-1890), cyfansoddwr
* Alexandra o Ddenmarc (1844-1925), Tywysoges Cymru 1863-1901 a brenhines y Deyrnas Unedig 1901-1910
* Niels Bohr (1885-1962), ffisegydd
* Sandi Toksvig (g. 1958), comediwr a chyflwynydd radio


Categori:Dinasoedd Denmarc
Meilyr ap Gwalchmai

Bardd Cymraeg y cysylltir ef a'i gyndeidiau â Threwalchmai ym Môn oedd **Meilyr ap Gwalchmai** (fl. ail hanner y 12g).

## Bywgraffiad
Roedd yn fab i Walchmai ap Meilyr, ac felly'n wŷr i Feilyr Brydydd, ac yn frawd i Einion ap Gwalchmai, yn ôl pob tebyg, a hefyd i'r bardd Elidir Sais, efallai.

## Cerddi
Dim ond pedair o'i gerddi sydd wedi goroesi, ill pedair yn awdlau i Dduw. Cadwyd yr pedair awdl yn Llyfr Coch Hergest a cheir rhan o un ohonynt yn Llawysgrif Hendregadredd yn ogystal.

## Llyfryddiaeth
;Testun
*''Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion*, gol. J.E. Caerwyn Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

;Erthygl
*Erthygl gan Tomos Roberts yn *Gwŷr Môn'', gol. Bedwyr Lewis Jones (Y Bala, 1979)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Trewalchmai
Einion ap Gwalchmai

Roedd **Einion ap Gwalchmai** (fl. 1203 - 1223) yn fardd llys Cymraeg a drigai ym Môn. Mae'n perthyn i ddosbarth o feirdd llys Cymraeg a adnabyddir fel Beirdd y Tywysogion. Daeth yn gymeriad llên gwerin.

## Llinach
Roedd Einion yn perthyn i deulu barddol nodedig, yn y drydedd genhedlaeth o linach o feirdd sy'n dechrau gyda'i daid Meilyr Brydydd, bardd llys Gruffudd ap Cynan. Ei dad oedd Gwalchmai ap Meilyr. Ei frawd oedd Meilyr ap Gwalchmai ac mae'n bosibl fod y bardd Elidir Sais naill ai'n frawd iddo neu'n ewythr iddo.

## Einion mewn llên gwerin
Cysylltir Einion â chwedl werin a elwir "Einion ap Gwalchmai a Rhiain y Glasgoed". Yn ogystal fe'i cysylltir â "Naid Abernodwydd", ger Pentraeth ar ynys Môn; dywedir iddo neidio hanner can troedfedd dros afon Nodwydd yn Abernodwydd o flaen llygaid ei gariad er mwyn ei hennill yn wraig iddo.

## Llyfryddiaeth
;Testunau
*J.E. Caerwyn Williams (gol.), ''Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion* (Caerdydd, 1994).

;Erthygl
*Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn'' (Y Bala, 1979). Erthygl gan Tomos Roberts.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1220au
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Trewalchmai
Gwyn Thomas

Ceir mwy nag un person o'r enw **Gwyn Thomas**:

*Gwyn Thomas (1936–2016), ysgolhaig a bardd yn yr iaith Gymraeg
*Gwyn Thomas (1913–1981), nofelydd Saesneg
----
Gwythïen

[150px|bawd|Croesdoriad o wythïen yn dangod un o'r [falfau sy'n atal y gwaed rhag rhedeg yn ei ôl.]]
bawd|System gylchredol

Yn system gylchredol y gwaed, **gwythïen** yw pibell sy'n cario gwaed i'r galon. Mae hyn yn groes i'r rhydwelïau, sy'n cario gwaed o'r galon. Ychydig iawn o ocsigen sydd yn y gwaed sy'n teithio drwyddynt o'r meinweoedd yn ôl i'r galon; mae eithriadau i hyn: mae gwythïen y bogail sy'n teithio drwy linyn y bogail yn enghraifft o wythïen sy'n llawn ocsigen.

## Afiechydon
Mae gwythiennau chwyddiedig (neu *varicose veins*) i'w gweld ar y coesau, fel arfer. Oherwydd y pwysedd mawr ar wythiennau'r coesau pan fo person yn sefyll, gallant chwyddo gan beri i'r falfau beidio â gweithio'n iawn. Mae'r gwaed, yn ei dro, yn casglu yn y rhannau hyn gan chwyddo'r gwythiennau'n fwy byth. Gall gwythiennau chwyddiedig, fod yn boenus iawn a gallant gosi'n aruthrol. Y dull traddodiadol oedd eu tynnu drwy lawdriniaeth meddygol ond bellach ceir belydrau radio neu driniaeth laser.

Categori:System gardiofasgwlaidd
Archesgob Caergaint

**Archesgob Caergaint** yw pennaeth Eglwys Loegr a'r cymundeb Anglicanaidd byd-eang. Ei sedd yw Eglwys Gadeiriol Caergaint, yn ninas Caergaint. Archesgob Caergaint yw olynydd uniongyrchol Sant Awstin, archesgob cyntaf yr Eglwys yn Lloegr o'r flwyddyn 597 hyd 605.
Chris de Burgh

Canwr ac ysgrifennydd caneuon o Iwerddon yw **Christopher John de Burgh Davison** (ganwyd 15 Hydref 1948).

Categori:Cantorion o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1948
Panspermia

bawd|dde|300px|Panspermia**Panspermia** (yn llythrennol "Hadu'r cyfan") yw'r ddamcaniaeth astrofiolegol fod bywyd ar y Ddaear wedi dod ar y dechrau o'r gofod.

Cynigiwyd y ddamcaniaeth ddadleuol am y tro cyntaf gan yr astroffisegwyr Fred Hoyle a Chandra Wickramasinghe. Dadleuant fod bywyd cyntefig wedi cyrraedd y ddaear tua 3,500,000,000 o flynyddoedd yn ôl yn ffurf meicrobiau a gludir gan gomedau ar draws y bydysawd. Trwy estyniad gellid dadlau bod y broses yn un barhaol a bod planedau aneirif ledled y bydysawd yn cael eu hadu fel hyn.

Er i'r syniad gael ei ddilorni gan y mwyafrif o wyddonwyr ar y pryd, erbyn hyn mae gwyddonwyr yn dechrau ailasesu Panspermia yng ngoleuni gwybodaeth newydd am allu meicro-organebau i oroesi mewn amgylchiadau eithafol; mae rhai bacterii yn gallu goroesi am filiynau o flynyddoedd mewn rhew neu garreg, er enghraifft.

## Dolen allanol
*Gwybodaeth am y ddamcaniaeth a newyddion am y datblygiadau diweddaraf

Categori:Astrofioleg
Categori:Astroffiseg
Categori:Bioleg