open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brugge

bawd|de|250px|Lleoliad Brugge yng Ngwlad Belg
Dinas yng ngorllewin Fflandrys, yng ngogledd-orllewin Gwlad Belg yw **Brugge** neu **Bruges** (Iseldireg **Brugge**, Ffrangeg *Bruges*). Prifddinas talaith Gorllewin Fflandrys ac arondissement Brugge yw hi. Mae ganddi hen dref o bwysigrwydd hanesyddol. Daeth yn gyfoethog yn ystod yr Oesoedd Canol drwy'r fasnach frethyn a gwlân. Mae'r rhan fwyaf o bensaernïaeth ganoloesol y ddinas wedi goroesi hyd heddiw. Mae canolfan hanesyddol y ddinas wedi'i rhestru fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO ers 2000. Mae ganddi boblogaeth o 117,224 (2006).

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Frank Brangwyn
* Beguinage 
* Concertgebouw 
* De Werf (theatr)
* Eglwys gadeiriol Saint-Salvator
* Groeningemuseum (amgueddfa)
* Heilig-Bloedbasiliek (eglwys)
* Kruispoort
* Provinciaal Hof

bawd|250px|Camlas yn Brugge gyda golygfa ar y tolldy

## Enwogion 
* Pamelius (1536-1587), diwinydd
* Jacob van Oost (1602-1671), arlunydd
* Eugène Goossens, père (1845-1906), cerddor
* Frank Brangwyn (1867-1956), arlunydd
* Hugo Claus (1909-2008), awdur


Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Fflandrys
Categori:Gorllewin Fflandrys
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Belg
Culfor Messina

Culfor neu sianel sy'n gorwedd rhwng Calabria yn ne'r Eidal ac ynys Sisili yng nghanol y Môr Canoldir yw **Culfor Messina**. Fe'i enwir ar ôl dinas Messina, gogledd-ddwyrain Sisili, sy'n wynebu Reggio di Calabria ar y tir mawr. Dim ond 3&nbsp;km (2 filltir) yw'r culfor ar ei gyfyngaf.

Credir fod y creigiau miniog a geir ar yr ochr Calabriaidd a'r trobwll ffyrnig ar yr ochr Sisiliaidd yn sail i chwedl Scylla a Charybdis.

[250px|bawd|dim|Culfor Messina o'r gofod: [Sisili ar y chwith a Calabria ar y de]]
250px|bawd|dim|Lleoliad Culfor Messina

Categori:Culforoedd yr Eidal
Categori:Arfordiroedd Calabria
Categori:Arfordiroedd Sisili
Categori:Y Môr Canoldir
Gent

bawd|de|250px|Lleoliad Gent yng Ngwlad Belg

Dinas yn Fflandrys yng ngogledd Gwlad Belg yw **Gent** (Iseldireg: *Gent*; Ffrangeg: *Gand*). Prifddinas talaith Dwyrain Fflandrys ac arondissement Gent yw hi. Saif ar y man lle mae'r afonydd Schelde a Lys yn ymuno â'i gilydd. Yn yr Oesoedd Canol daeth yn ddinas fasnachol gyfoethog. Er na ddatblygodd fel canolfan ddiwydiannol, mae'n borthladd o bwys o hyd ac yn gartref i un o brifysgolion mwyaf Fflandrys. Mae ganddi boblogaeth o 233,120 (2006).

bawd|chwith|500px|Tai canoloesol ar y Graslei, Gent

## Digwyddiadau hanesyddol
*c.650 - Sylfaen yr Abaty Sant Pedr a'r Abaty Sant Bavo
*1340 - Genedigaeth John o Gent
*1453 - Brwydr Gavere 
*1539 - Gwrthryfel Gent
*1748 - Cytundeb Aix-la-Chapelle
*1814 - Cytundeb Gent (diwedd y Rhyfel 1812 rhwng Y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau America)
*1913 - Exposition universelle et internationale (Arddangosfa'r Byd)

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa'r Ddinas
* Boekentoren (adeilad prifysgol)
* Eglwys Gadeiriol Sant Bavo 
* Eglwys Sant Niclas
* Gorsaf Gent-Sint-Pieters
* Graslei
* Gravensteen
* Museum voor Schone Kunsten (amgueddfa)

## Enwogion 
* Jan van Eyck (c.1385-1441), arlunydd 
* Maurice Maeterlinck (1862-1949), awdur
* Jacques Rogge (g. 1942), 8fed Lywydd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol
* Helmut Lotti (g. 1969), canwr

Categori:Gent
Categori:Dwyrain Fflandrys
Categori:Fflandrys
Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Glenn Miller

Blaenwr band, trefnydd, a thrombonydd jazz poblogaidd iawn oedd **Glenn Miller** (1 Mawrth 1904 – 15 Rhagfyr 1944 yn debyg), a fu'n blaenu un o'r bandiau dawns (*big band*) mwyaf poblogaidd y cyfnod swing. Arwyddiant ei gyfansoddiadau oedd clarinét yn chwarae alaw dros bedwar sacsoffon.

Ganwyd Alton Glenn Miller yn Clarinda, Iowa, a threuliodd ei blentyndod yng Ngholorado. Cyn dechrau band ei hunan roedd gan Miller gyrfa brysur fel trombonydd band dawns a stiwdio, a fu'n gweithio gyda'r Brodyr Dorsey, Ray Noble, ac eraill. Ffurfiodd Miller band swing ei hunan yn 1937, ond ni gwelon nhw lwyddiant nes iddynt cael eu chwarae'n aml ar radio Americanaidd yn 1939. Daeth nifer o ganeuon Miller yn boblogaidd y flwyddyn honno, gan gynnwys *Little Brown Jug*, *Sunrise Serenade*, *Moonlight Serenade*, a'i "hit" mwyaf, *In the Mood*.

Ym Medi 1942 gadawodd Miller ei fand ac ymrestrodd â Byddin yr Unol Daleithiau. Adlonnodd lluoedd Americanaidd a Phrydeinig yn ystod yr Ail Ryfel Byd gyda'i *Army Air Force Band*. Yn Rhagfyr 1944, bu farw Miller pan diflannodd ei awyren fychan dros y Môr Udd yn ystod tywydd gwael wrth hedfan i Baris.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Big band
Categori:Blaenwyr bandiau jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanes diwylliannol yr Ail Ryfel Byd
Categori:Pobl a aned yn Iowa
Categori:Pobl o Colorado
Categori:Pobl fu farw yn Ewrop
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Categori:Pobl ar goll
Categori:Swyddogion Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Trombonwyr jazz
Categori:Trombonwyr o'r Unol Daleithiau
Hen Dŷ Ffarm

Hunangofiant y llenor a chenedlaetholwr Cymreig adnabyddus D. J. Williams yw ***Hen Dŷ Ffarm***. Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1953 gan Wasg Aberystwyth. Fe'i ystyrir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg yr 20g.

Yn y gyfrol mae D.J. yn darlunio bywyd a chymdeithas yn ardal wledig Rhydcymerau, Sir Gaerfyrddin, ac yn neilltuol y bywyd teuluol ar fferm Penrhiw.

Cyfieithwyd y gyfrol i'r Saesneg gan Waldo Williams ac fe'i cyhoeddwyd yn 1961 dan yr enw *The Old Farm House*.

Categori:D.J. Williams
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Hunangofiannau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1953
Tryweryn

Gall **Tryweryn** gyfeirio at y digwyddiad:

* Boddi Tryweryn: Y digwyddiad o foddi Cwm Tryweryn gan gynnwys Capel Celyn
Neu'r llefydd:
* Capel Celyn: y pentref a foddwyd a'r protestio yn erbyn boddi'r cwm
* Afon Tryweryn, afon yng Ngwynedd
* Llyn Tryweryn, llyn yng Ngwynedd
* Cwm Tryweryn, ardal o gwmpas Capel Celyn a foddwyd dan gronfa ddŵr ym 1965
* Tri Tryweryn, y tri wnaeth osod ffrwydron adeg codi argae Cwm Tryweryn yn Chwefror 1963
* Is Tryweryn, cwmwd Meirionydd yn yr Oesoedd Canol
* Uwch Tryweryn, cwmwd Meirionydd yn yr Oesoedd Canol
Y Betws

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Y Betws**. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Y gymuned
Gorwedd cymuned Y Betws rhwng Afon Aman, sydd i’r gogledd, ac Afon Cathan i’r De, sy’n dynodi’r ffin sirol rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Abertawe. O edrych i’r gorllewin, gwelir dyffryn eang y Llwchwr. Yna gwelir Mynydd y Betws, sy’n ffurfio ochr ddeheuol Dyffryn Aman, yn codi i uchder o 371m ym Mhenlle’r Castell, sydd dafliad carreg tu allan i’r ffin gymunedol.

Fel nifer o gymunedau eraill yn Nyffryn Aman, cafodd cyfnod y diwydiannau trymion gryn ddylanwad ar y Betws. Gwelwyd cyfnod pan oedd sawl gwaith glo yn y gymuned, ac roedd y bobl leol yn dibynnu ar y diwydiant glo am waith a bywoliaeth. Er fod gan y Betws nifer o nodweddion pentref glofaol bychan, sef y tai teras, y tafarndai, y capel a’r eglwys, gorwedd y gymuned wrth ymyl tir comin Mynydd y Betws, ac nid yw’r gymuned erioed wedi colli’r awyrgylch gwledig, ac mae llethrau mynydd y Betws yn frith o ffermydd, tyddynnod a bythynnod.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerfyrddin (y DU)
Siôn Aubrey Roberts

Ym 1993 cyhuddwyd **Siôn Aubrey Roberts** (ganwyd 1972 yng Ngwalchmai, Ynys Môn), o ddau achos o gynllwynio i achosi ffrwydriadau, ac o anfon deunydd ffrwydrol trwy'r post (ar ffurf bomiau llythyr) at Syr Wyn Roberts (AS Conwy), yr asiant Torîaidd Elwyn Jones a dau aelod blaenllaw o Heddlu Gogledd Cymru. Ei gyd-amddiffyddion oedd David Gareth Davies a Dewi Prysor Williams.

## Cefndir a'r achos llys
Digwyddodd hyn ar adeg pan fu ymgyrch llosgi tai haf Meibion Glyndŵr ar ei anterth a'r heddlu a MI6 yn methu darganfod pwy oedd yn gyfrifol. Ar ôl achos llys yng Nghaernarfon a barodd am ddeufis, fe'i cafwyd yn euog ym mis Mawrth 1993. Cafodd ei ddedfrydu i ddeuddeg mlynedd o garchar ar 26 Mawrth.

Erys yr achos yn bwnc dadleuol hyd heddiw. Yn ôl nifer o Gymry amlwg roedd y dystiolaeth yn ffug. Honnodd Roberts iddo gael ei fframio gan yr heddlu a swyddogion MI5.

Honnir i 38 o swyddogion MI5 ddilyn Roberts ar ôl iddo gymryd rhan mewn gorymdaith cenedlaetholgar yng Nghaernarfon yn 1991. Noda'r newyddiadurwr John Humphreys hefyd mai Roberts yw'r unig berson i'w gael yn euog fel rhan o'r ymgyrch losgi er ei fod yn saith mlwydd oed yn unig pan ddechreuodd yr ymgyrch.

## Adwaith
Cyhoeddwyd cyfrol o farddoniaeth - *Canhwyllau* - mewn teyrnged i Siôn Aubrey gan Pwyllgor Amddiffyn Carcharorion Gwleidyddol Cymru ym mis Awst 1995. Ymhlith y cyfranwyr oedd Ifor ap Glyn, Twm Morys, Gerallt Lloyd Owen, Dic Jones, Dewi Prysor, Iwan Llwyd, Myrddin ap Dafydd, Gwyn Thomas ac Alan Llwyd. Yn ôl y pwyllgor, roedd cannoedd o Gymry wedi mynychu'r llys a miloedd wedi'i dilyn ar y teledu ac yn y wasg, ac iddyn nhw "roedd y dyfarniad yn hollol annisgwyl, ac yn warth". Cyhuddwyd tystion yr heddlu o groes-ddweud ei gilydd: "Gwelwyd sawl gwaith blismyn profiadol a phroffesiynol yn croes-ddweud ei gilydd i bwynt lle nad oedd yn gorfforol bosibl iddynt fod yn dweud y gwir; a gwelwyd swyddogion sinistr MI5 yn disgrifio digwyddiadau wnae fwy o synnwyr petaent yn rhan o sgript Inspector Clouseau."

## Llyfryddiaeth
**Canhwyllau: Teyrnged i Siôn Aubrey Roberts* (Pwyllgor Amddiffyn Carcharorion Gwleidyddol Cymru, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Brad y Cyllyll Hirion

::*Gweler hefyd Brad (gwahaniaethu).*

Digwyddiad chwedlonol (yn ôl pob tebyg) a leolir tua'r 5ed ganrif ac a geir am y tro cyntaf yng ngwaith Nennius yw **Brad y Cyllyll Hirion**.

## Nennius a Gildas
Ymhelaethiad sydd gan Nennius at y traddodiadau a geir yng ngwaith Gildas ynglŷn â Gwrtheyrn, brenin y Brythoniaid a'i serch at Alys Rhonwen (neu Ronwen), ferch hudolus ond twyllodrus Hengist, arweinydd y Sacsoniaid. Yn ôl Nennius gwahoddodd Hengist Wrtheyrn a'i bendefigion i wledd yn ei lys. Ond ystryw oedd y cyfan i lofruddio'r Brythoniaid er mwyn meddiannu Ynys Prydain. Cytunodd Gwrtheyrn, dall yn ei gariad at Ronwen, ond ar yr amod fod pawb yn ddiarfog yn y wledd. Ar air penodedig gan Hengist (*Nemet eour Saxes!* "Gafaelwch yn eich cyllyll!"), tynnodd y Saeson, oedd yn eistedd bob yn ail â'r Brythoniaid wrth y byrddau, eu cyllyll hirion a lladd tri chant o'r Brythoniaid. Dim ond un pendefig a lwyddodd i ddianc o'r gyflafan, sef Eidol, Iarll Caerloyw. Ni fu dewis gan Wrtheyrn wedyn ond ildio de Prydain i gyd i'r Sacsoniaid a ffoi a gweddill ei bobl i Gymru.

## Haneswyr traddodiadol diweddarach
Ychwanegodd Sieffre o Fynwy gryn dipyn o liw i'r stori yn ei gyfrol enwog *Historia Regum Britanniae* (Hanes Brenhinoedd Prydain). Daeth yn rhan stoc o waith hanesywr diweddarach yn y traddodiad Brutaidd. Yn y 18g ceir yr hanes eto, wedi'i adrodd yn rymus, yn llyfr dylanwadol Theophilus Evans *Drych y Prif Oesoedd*.

## Ffuglen a chelf
Mae'r digwyddiad wedi ysbrydoli sawl artist, e.e. Henry Fuseli yn y 1770au. Lluniodd Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled) ddrama amdano, *Brad y Cyllill Hirion* (Rhuthun: Gwasg Isaac Clarke, 1853), yr hyn a gafodd ddylanwad ar enw drama R. J. Derfel a gyhoeddwyd gyda'r un argraffydd y flwyddyn ganlynol, sef *Brad y Llyfrau Gleision*. (Gweler yr adran nesaf.)

## Brad y Llyfrau Gleision
Mae'r enw gwawdlyd Brad y Llyfrau Gleision, a fathwyd gan R.J. Derfel yn 1854 i ddisgrifio adroddiad y comisiwn i ymwchilio cyflwr yr iaith Gymraeg yn 1847, yn fwysair ar yr enw Brad y Cyllyll Hirion.

## Yr Almaen
Ceir chwedl gyffelyb am y Sacsoniaid cynnar yn yr Almaen hefyd, e.e. yng nghronicl yr hanesydd Almaeneg Widukind. Diddorol hefyd yw'r enw a roddwyd ar y cynllwyn yn erbyn Hitler yn 1934, sef Noson y Cyllyll Hirion.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflafanau
Categori:Hanes llenyddol Cymru
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Hanes Prydain
Brad (gwahaniaethu)

Ceir sawl enw sy'n cynnwys y gair **brad**:

**Brad* - drama gan Saunders Lewis
**Brad* - nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Ann Jungman
*Brad y Cyllyll Hirion - digwyddiad yn hanes traddodiadol Cymru
*Brad y Llyfrau Gleision - adroddiad ar addysg Cymru a'r iaith Gymraeg yn y 19eg ganrif
*Brad Pitt - actor Americanaidd
**Gwedi Brad a Gofid* - nofel gan T. Gwynn Jones
Gorsaf reilffordd Cyffordd Dyfi

Gorsaf Reilffordd y Cambrian ar lan ddeheuol Afon Dyfi yw **Cyffordd Dyfi** (Saesneg: *Dovey Junction railway station*). Dyma lle mae'r rheillffordd o Amwythig yn rhannu, a llinellau yn mynd i Aberystwyth a Phwllheli. Darperir gwasanaethau trenau gan Trafnidiaeth Cymru.

Mae Cyffordd Dyfi yn agos iawn i'r pwynt lle mae Gwynedd, Ceredigion, a Phowys yn cyfarfod.

Mae'r orsaf hon yng nghanol gwarchodfa natur yn agos i arfordir Bae Ceredigion lle mae Afon Llyfnant yn llifo i Afon Dyfi. Nid oes pentref yng Nghyffordd Dyfi, ond yn groes i'r farn gyffredinol, nid yw'r orsaf yn anhygyrch: mae llwybr tri chwarter milltir o hyd yn gadael i deithwyr gerdded i Landyfi.

Cafodd yr orsaf hon ei hailadeiladu ddwywaith yn ystod y degawdau diwethaf. Adeilad gan Great Western Railway oedd yr adeilad gwreiddiol ond ailosodwyd yr adeilad gan un gyda tho gwastad yn y saithdegau. Ond yn y nawdegau syrthiodd yr adeilad hwn mewn adfeiliad a chafwyd wared ohono. Yn awr, dim ond cysgod syml sydd yno a ailosod yr adeilad diwethaf.

Hefyd, mae enw'r orsaf hon yn cael ei defnyddio gan dîm pêl-droed yng nghynghrair "Aberystwyth Digs League".  Cafodd y tîm ei greu yn 2003.

Cyffordd Dyfi
Wallasey

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Wallasey**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif ar benrhyn Cilgwri gyferbyn â Lerpwl ar lan Afon Merswy.

Mae'n faerdref breswyliol ac yn cynnwys tref glan môr New Brighton.

Mae Caerdydd 216.3 km i ffwrdd o Wallasey ac mae Llundain yn 291.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 7&nbsp;km i ffwrdd.

## Enwogion
* Saunders Lewis - ganwyd y llenor adnabyddus yn Wallasey ar 15 Hydref 1893.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Categori:Trefi Glannau Merswy
Eupen

bawd|de|200px|Tref uchaf, Eupen

Tref yn nwyrain Gwlad Belg yn nhalaith Liège yw **Eupen**. Fe'i lleolir at agos at y ffin rhwng Gwlad Belg a'r Almaen, 16&nbsp;km i'r gorllewin i Aachen, 45&nbsp;km i'r dwyrain o Liège a 45&nbsp;km i'r de o Maastricht. Mae ganddi boblogaeth o 18,248 (2006), tua 90% ohonynt yn Almaeneg eu hiaith. Daeth yn rhan o Wlad Belg ar ôl pleidlais yn sgil Cytundeb Versailles ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Liège (talaith)
Charleroi

Dinas yn ne-orllewin Gwlad Belg a dinas fwyaf Wallonia yw **Charleroi** (Walon *Tchålerwè*). Prifddinas talaith Hainaut yw hi. Saif ar Afon Sambre tua 50&nbsp;km i'r de i Frwsel. Mae Charleroi yn ganolfan ddiwydiannol o bwys, yng nghanol prif ardal glofaol Gwlad Belg. Er i ddiwydiant trwm wywo ers yr Ail Ryfel Byd, mae'r ddinas yn cynhyrchu haearn, dur, gwydr a chemegau o hyd. Mae ganddi boblogaeth o 201,300 (2006) yn y ddinas ei hun, a 421,586 yn yr arondissement (2005).

## Gefeilldrefi 
Categori:Dinasoedd Gwlad Belg
Categori:Hainaut
Categori:Walonia
Jon Pertwee

Actor o Sais oedd **John Devon Roland Pertwee** neu **Jon Pertwee** (7 Gorffennaf 1919 – 20 Mai 1996), sy'n adnabyddus fel y llais enwog yn y gyfres deledu animeiddiedig i blant *SuperTed* (S4C) ac fel y 'Doctor' yn y gyfres *Doctor Who* yn yr 1970au cynnar.

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Sherborne
Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Carys Llewelyn

Actores o Gymraes yw **Carys Llewelyn**, sydd wedi ymddangos mewn nifer o gynhyrchiadau yn cynnwys Clwb Winx ac Oliver (Saesneg). Chwaraeodd Carys y cymeriad Musa yn Clwb Winx yn 2006. Chawareodd ran 'Charlotte' yn y ffilm *Oliver Twist* gyda June Brown (*EastEnders*). Bu hefyd yn actio yn y gyfres *Newydd Bob Nos* (1982).

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Jeremi Cockram

Actor sy'n cael ei adnabod yn bennaf am ei ran fel Siôn yn y rhaglen boblogaidd *Pobol y Cwm* ar S4C yw **Jeremi Cockram**. Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen yn Rhydyfelin, Rhondda Cynon Taf.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Croeso Nôl* (1996)

### Teledu a Ffilm 
* *Noson yr Heliwr* (1991)
* *Heliwr* (1996)
* *Pobol y Cwm* 
* *Y Weithred*

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobol y Cwm
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Channel 4

Sianel deledu yn y Deyrnas Unedig sy'n darlledu yn Saesneg yw **Channel 4**.

Dechreuodd ddarlledu ar y 2il Tachwedd 1982, dydd ar ôl y sianel Gymraeg S4C.  Mae Channel 4 yn darlledu trwy Loegr, Yr Alban a Gogledd Iwerddon. Cyn datblygu teledu digidol roedd sianel analog S4C yn disodli'r sianel yng Nghymru. Ers dechrau teledu digidol yn 1998 cyflwynwyd Channel 4 yng Nghymru yn ogystal ag S4C digidol. Yn ogystal mae Channel 4 HD ar gael yng Nghymru ar Freeview gan ddisodli y gwasanaeth S4C Clirlun a gaewyd yn 2012.

Er i'r sianel gael ei hariannu'n llwyr gan hysbysebion, ar ddiwedd y dydd mae'r sianel yn eiddo cyhoeddus. Yn wreiddiol roedd yn rhan o'r Awdurdod Darlledu Annibynnol (ADA) ond bellach mae'r sianel yn eiddo i Gorfforaeth Deledu Sianel Pedwar, corff cyhoeddus a sefydlwyd ym 1990 ar gyfer y pwrpas hwn. Daeth yn weithredol ym 1993, ar ôl i'r ADA gael ei ddiddymu.

Dechreuodd S4C drwy ddangos cymysgedd o raglenni Cymraeg brodorol yn yr oriau brig a rhaglenni Saesneg Channel 4 am weddill y dydd. Ers 2010 daeth sianel ddwyieithog, analog S4C i ben gan adael fersiwn digidol S4C sy'n darlledu trwy'r Gymraeg yn unig.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol


Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
Cleddyf

Mae **cleddyf** yn arf min hir a defnyddiwyd mewn amryw o ffurffiau gan llawer o wareiddiadau'r byd trwy hanes.
Mae cleddyf syml yn cynnwys **llafn** er mwyn taro a **carn** i'w ddal. Cedwir cleddyf mewn **gwain**.
Cleddyf enwog yn chwedlau Cymru a Phrydain yw Caledfwlch, cleddyf y Brenin Arthur.

Categori:Arfau
Jo Whiley

Cyflwynydd radio a theledu o Loegryw **Johanne Whiley** (ganwyd 4 Gorffennaf 1965).

Mae Whiley yn cyflwyno rhaglenni ar BBC Radio 2 bob prynhawn Llun-Gwener.

Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Cyflwynwyr radio o Loegr
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Northampton
Persia

Yr hen enw ar *Iran* cyn 1949 oedd **Persia**. Mae un dalaith yn Iran, Fars yn atgof o'r enw **Persia** hefyd.

## Gweler hefyd
*Ymerodraeth Persia

Categori:Hanes Iran
Categori:Hanes Asia
Clwb Ifor Bach

:*Gweler hefyd Ifor Bach (gwahaniaethu).*
Clwb nos poblogaidd yn ninas Caerdydd yw **Clwb Ifor Bach**. Sefydlwyd y clwb gan aelodau'r gymuned Gymraeg yn y ddinas, gan gynnwys Owen John Thomas. Sefydlwyd Cymdeithas Clwb Cymraeg Caerdydd ar ddiwedd y 1970au â'r nod o sefydlu clwb Cymraeg. Agorodd Clwb Ifor Bach ei ddrysau yn 1983. Fe'i enwir er cof am Ifor Bach a'i herwgipiad enwog yng Nghastell Caerdydd yn y 12g, ond adnabyddir y lle yn aml fel **Clwb** neu yn Saesneg fel *The Welsh Club*.

## Lleoliad
Lleolir y clwb yng nghanol Caerdydd, hanner ffordd i lawr Stryd Womanby (Heol y Fuwch Goch yn Gymraeg), sy'n rhedeg o'r castell yn gyfochrog â Heol Eglwys Fair.

## Hanes
Sefydlwyd y clwb fel clwb aelodau, a dyna ei gyfansoddiad o hyd ac fe gyfyngir yr aelodaeth i siaradwyr Cymraeg a'r rheini a sy'n dysgu Cymraeg. Er mai clwb aelodau yw e, mae eraill yn cael defnyddio'r adeilad hefyd ran amlaf, er adegau prysur, er enghraifft yn ystod gemau rygbi rhyngwladol, gellir cyfyngu mynediad i aelodau'n unig o hyd.

Roedd Clwb Ifor Bach yn esblygiad ar sefydliad Gymraeg arall, hŷn, yng Nghaerdydd, sef Tŷ'r Cymry sydd wedi ei lleoli yn Gordon Rd yn y ddinas. Sefydlwyd Tŷ'r Cymry yn 1936 a bu'n ganolfan bwysig i'r Gymraeg gan fod yn leoliad ysgol Sadwrn Gymraeg yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn fan cyfarfod poblogaidd i siaradwyr a dysgwyr Cymraeg yn ystod canol yr 20g.

## Yr Adeilad
Mae'r adeilad tri llawr; gyda bar, llwyfan a llawr dawnsio ar bob lefel, yn amrywio o ran maint, y llawr uchaf yw'r mwyaf. Cafodd y clwb ei ailwampio yn ystod yr 1990au.

## Cerddoriaeth
Mae'r clwb wedi bod yn rhan parhaol o sîn cerddoriaeth Caerdydd. Mae cerddoriaeth fyw ar lwyfannau'r clwb yn aml. Mae hefyd nosweithiau thema wythnosol rheolaidd, gydag un llawr wedi ei neilltuo ar gyfer math arbennig o gerddoriaeth ar gyfer y noson. Ceir amrediad eang o gerddoriaeth megis reggae, gwerin, hip-hop, pop, roc, cerddoriaeth Gymraeg ac yn y blaen. Yn ogystal â thâl aelodaeth, mae hefyd tâl mynediad ychwanegol ar y drws ar adegau, ar gyfer lloriau neu fandiau arbennig.

## Digwyddiadau
Rhestrir digwyddiadau ar wefan y clwb ac ar yr hysbysfwrdd yn y cyntedd. Yn ogystal â digwyddiadau cerddorol, mae cyfarfodydd cymdeithasol megis clybiau dysgwyr, nosweithiau ymddiddan a gwylio Rygbi ar y sgrin fawr. Defnyddir y clwb hefyd gan gwmnïau teledu ar gyfer sgrinio rhaglenni prawf.

## Gweler hefyd
*Canolfan Cymry Llundain
*Saith Seren, Wrecsam

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Clwb Ifor Bach

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Ifor Bach
Categori:Sefydliadau 1983
Banciau Cymru

Yn ystod y 18g a'r 19g gwelid nifer o fanciau lleol, rhanbarthol a chenedlaethol yn agor yng Nghymru. Cyn hynny roedd y Cymry'n ddibynnol ar fanciau Lloegr (cafodd rhai o'r banciau hynny eu sefydlu gan Gymry), yn arbennig y rhai yn ninasoedd Llundain, Caer, Lerpwl, Amwythig a Bryste.

## Y ddeunawfed ganrif
[200px|bawd|Papur Dwy bunt [Banc y Ddafad Ddu]]
Yn ail hanner y 18g y gwelir y banciau Cymreig cyntaf yn ymddangos. Un o'r banciau lleol cyntaf i agor yn y wlad oedd Banc y Llong yn Aberystwyth, a sefydlwyd tua'r flwyddyn 1762. Agorai nifer o fanciau bach eraill, yng nghefn gwlad Cymru ac yn yr ardaloedd lle roedd diwydiant Cymru yn dechrau tyfu'n gyflym.

Cyfoeth y porthmyn a'r gwŷr busnes newydd a fentrai i agor pyllau glo neu chwareli oedd yr ysbardun pennaf i'r broses. Am y bancwyr eu hunain, yn achos y banciau bach gan amlaf tafarnwyr, landlordiaid, perchnogion diwydiannau lleol a phorthmon oedd y mentrwyr.

Erbyn 1770 roedd banc ym Merthyr Tudful. Yn 1778 agorodd banc yn Aberhonddu a thua'r un adeg un arall yng Nghaerfyrddin. Y banc annibynnol cyntaf yn y gogledd oedd yr un a agorwyd gan Richard Myddleton Lloyd, gwneuthurwr brethyn, yn Wrecsam yn 1785. Byr oedd hanes y rhan fwyaf o'r mentrau ariannol hyn, fodd bynnag.

## Y bedwaredd ganrif ar bymtheg
Ar ôl 1815 gwelwyd twf aruthrol yn y cwmnïau bancio preifat yn y de a'r gogledd. Yn y de agorwyd banciau newydd yn Aberhonddu, Caerdydd, Y Fenni, Casgwent, Llanymddyfri a nifer o lefydd eraill. Yn y gogledd y prif ganolfannau oedd Bangor, Amlwch (oherwydd y diwydiant cloddio copr ar Fynydd Parys), Caernarfon, Dinbych, Dolgellau, Yr Wyddgrug a Wrecsam.

Dechreuodd y banciau hyn leihau o 1836 ymlaen wrth i gwmnïau mwy, Cymreig a Seisnig, ddechrau eu prynu. Y banc mwyaf yn y wlad oedd Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836). Ymhlith ei gystadleuwyr oedd Cwmni Bancio Sir Forgannwg.

Agwedd arall ar gynilo arian yn y cyfnod oedd y twf aruthrol mewn cymdeithasau elusennol, yn aml yn gysylltiedig â gweithiau diwydiannol, chwareli ac ati, a'r banciau cynilo cydweithredol fel Y Derwyddon,

## Yr ugeinfed ganrif
Roedd y rhan fwyaf o'r banciau llai wedi diflannu erbyn yr ugeinfed ganrif. Collwyd Banc Gogledd a Deheudir Cymru i Fanc y Midland yn 1908, er enghraifft.

## Rhai o'r banciau
*Banc y Llong, Aberystwyth (tua 1762)
*Banc y Ddafad Ddu (*Aberystwyth & Tregaron Bank*)
*Banc yr Eidion Du (1799)
*Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836 - 1908)
*Cwmni Bancio Sir Forgannwg (1816)
*West of England and South Wales District Bank (1834)

## Darllen pellach
*R.C. Jones, *Arian: the story of money and banking in Wales* (Abertawe, 1978)
*Ben Bowen Thomas, *Braslun o Hanes Economaidd Cymru* (Caerdydd, 1941)


Cymru
Cymru
Categori:Cwmnïau gwasanaethau ariannol Cymru
Categori:Economi Cymru
Banc yr Eidion Du

**Banc yr Eidion Du** oedd enw banc Cymreig lleol a sefydlwyd gan borthmon o'r enw David Jones yn Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, yn y flwyddyn 1799.

## Hanes
Fe'i sefydlwyd yn y 'King's Head' yn Llanymddyfri yn dangos llun o eidion ar ei nodau. Bu iddo hanes hir a llewyrchus; agorwyd canghennau yn Llanbedr Pont Steffan ac yn Llandeilo. Parhaodd ym meddiant yr un teulu hyd 1909 pryd y gwerthwyd yr ewyllys da i Fanc Lloyds. Ceir nodyn diweddar o'r flwyddyn 1898 am bum punt yn y Llyfrgell Genedlaethol dan law Gerwyn Jones, gor-ŵyr i'r David Jones a sefydlodd y banc bron i gan mlynedd cyn hynny gyda chymorth deng mil o bunnau o waddol ei wraig Ann, merch Rhys Jones o Gilrhedyn.

Tra bod nifer o'r banciau llai eraill a agorid tua'r un adeg wedi mynd allan o fusnes erbyn canol y ganrif ddilynol, bu Banc yr Eidion Du yn fenter lwyddiannus iawn nes ei brynu gan Fanc Lloyds yn 1909.

## Rhai o'r banciau eraill yng Nghymru
*Banc y Llong, Aberystwyth (tua 1762)
*Banc y Ddafad Ddu (*Aberystwyth & Tregaron Bank*) (1762)
*Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836 - 1908)
*Cwmni Bancio Sir Forgannwg (1816)
*West of England and South Wales District Bank (1834)

## Cyfeiriadau
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Eidion
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Llanymddyfri
Categori:Sefydliadau 1799
Fflandrys

Rhanbarth gogleddol Gwlad Belg yw **Fflandrys** (Iseldireg *Vlaanderen*, Ffrangeg *la Flandre* neu *les Flandres*). Yr Iseldireg yw iaith swyddogol y rhanbarth, a rhan fwyaf y boblogaeth yn siarad tafodieithoedd Fflandrysaidd o'r Iseldireg. Ffleminiaid sy'n ffurfio mwyafrif helaeth y boblogaeth.

bawd|canol|Gymuned Ffleminaidd (gwyrdd tywyll) o fewn Gwlad Belg (golau gwyrdd) ac Ewrop

Mae Fflandrys yn cynnwys pum talaith:

* Talaith Antwerp, prifddinas Antwerp
* Dwyrain Fflandrys, prifddinas Gent
* Brabant Fflandrysaidd, prifddinas Leuven
* Limburg, prifddinas Hasselt
* Gorllewin Fflandrys, prifddinas Brugge

Dinasoedd mwya'r rhanbarth yw Antwerp, Brugge, Gent, Leuven, Mechelen, Kortrijk ac Oostende.

## Gweler hefyd
*Baner Fflandrys
*Ffleminiaid de Penfro

Categori:Gwlad Belg
Categori:Fflandrys
Yr Hengerdd

**Yr Hengerdd** yw'r enw a roddir ar y canu cynharaf yn Gymraeg. Mae enwau'r beirdd cynharaf am y canu yn Gymraeg hwn sy'n hysbys yn cynnwys Aneirin, Taliesin, Cian, Talhaearn Tad Awen a Blwchfardd. Dim ond gwaith Aneirin a Taliesin sydd ar glawr heddiw. Mae rhai ysgolheigion yn arfer cynnwys rhan o Ganu'r Bwlch yn y dosbarth hwn yn ogystal. Dyma'r canu cynharaf yn Gymraeg sydd wedi goroesi.

Canai Aneirin a Taliesin i arweinwyr y Brythoniaid yng Nghymru a'r Hen Ogledd yn y 6ed ganrif. Canu arwrol ydyw; cerddi sy'n dathlu bywyd a marwolaeth arwyr o ryfelwyr ac yn canu clodydd brenhinoedd hael fel Urien Rheged (prif noddwr Taliesin) a Mynyddog Mwynfawr (noddwr Aneirin). Mae gwreiddiau'r canu hwnnw'n hen iawn ac yn tarddu o gyfnod y Celtiaid. Er iddo addasu a newid gyda threigliad amser, para'r canu arwrol i fod yn elfen amlwg iawn yng ngwaith y beirdd Cymraeg hyd gyfnod Beirdd yr Uchelwyr.

## Canu Aneirin
Bardd a flodeuodd yn y 6g oedd Aneirin. Priodolir y gerdd arwrol hir 'Y Gododdin' iddo. Mae'r testun cynharaf o'r gerdd honno ar glawr yn y llawysgrif *Llyfr Aneirin* (tua 1265), sy'n dechrau gyda'r datganiad *Hwn yw e gododin. aneirin ae cant* ("Hwn yw Y Gododdin; Aneirin a'i ganodd"). Mae'r gerdd yn coffáu arwyr hen deyrnas Manaw Gododdin, oedd a'i phrifddinas yng Nghaeredin. Gelwir y gerdd a darnau eraill o farddoniaeth yn *Llyfr Aneirin* a briodolir i'r bardd yn **Canu Aneirin**.

## Canu Taliesin
## Gweler hefyd
*Y Cynfeirdd
*Llyfr Aneirin
*Llyfr Taliesin
*Yr Hen Ogledd

## Llyfryddiaeth
*Rachel Bromwich a R. Brinley Jones (gol.), *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (Caerdydd, 1978)
*Ifor Williams (gol.), *Canu Aneirin* (Caerdydd, 1938; argraffiad newydd 1961)
*Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960)


Hengerdd
Banc y Ddafad Ddu

**Banc y Ddafad Ddu** oedd enw poblogaidd '''Banc Aberystwyth a Thregaron Evans, Jones, Davies a'u cwmni** (neu yn saesneg: **Aberystwyth & Tregaron Bank'''). Fe'i sefydlwyd gan griw o borthmyn lleol Ceredigion ar ddiwedd y 18g. Mae'n enghraifft dda o'r banciau Cymreig lleol a fodolai ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19eg.

Roedd pobl yn ei alw yn Fanc y Ddafad Ddu oherwydd fod yr arian papur yn dangos llun o ddafad ddu arno. Roedd y maint a nifer y defaid a bortreadid yn dibynnu ar werth yr arian papur; dim ond oen ddu oedd ar y papurau chweugain (deg swllt) er enghraifft, tra bod un ddafad ar y papur punt a dwy ddafad fawr ar y papurau dwy bunt. Mae nifer enghreifftiau o'r nodau hyn ar gael rhwng 1810 ac 1814, y flwyddyn yr aeth y banc yn fethdalwr a thalu difidend o chwe swllt ag wyth geiniog yn y bunt.

Ceir cerflun bach o Ddafad Ddu ar Dŷ Westminster ar Heol y Bont, Aberystwyth. Cred rhai mai dyma oedd lleoliad Banc y Ddafad Ddu, er, mewn gwirionedd, Band y Llong oedd yno.

## Oriel

Aberystwith and Tregaron Bank, £2 banknote.jpg|Papur £2 Banc y Ddafad Ddu
Banc y Ddafad Ddu Printed 1810 - 1814 Bank of Wales.png|Papur 5 swllt Banc y Ddafad Ddu

Banc efo'r Ddafad Ddu.jpg|Adeilad Banc y Llong, Heol y Bont, Aberystwyth
Motiff Dafad Ddu ar adeilad Banc y Llong, Heol y Bont, Aberystwyth.jpg|Arwydd y Ddafad Ddu ar adeilad Banc y Llong

Plac Westminster House, Heol y Bont, Aberystwyth.jpg|Plac ar Westminster House, Heol y Bont, Aberystwyth
Plac Banc y Llong, Heol y Bont, Aberystwyth.jpg|Plac yr Hen Dŷ Banc, Heol y Bont, Aberystwyth

## Rhai o'r banciau eraill yng Nghymru
*Banc y Llong, Aberystwyth (tua 1762)
*Banc yr Eidion Du (1799)
*Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836 - 1908)
*Cwmni Bancio Sir Forgannwg (1816)
*West of England and South Wales District Bank (1834)

## Llyfryddiaeth
*R. C. Jones, *Arian: the story of money and banking in Wales* (Abertawe, 1978)

## Cyfeiriadau
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:19eg ganrif yng Nghymru
Dafad ddu
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Sefydliadau'r 18fed ganrif
Categori:Tregaron
Urien Wiliam

Nofelydd a dramodydd oedd **Urien Wiliam** (7 Tachwedd 1929 &ndash; 21 Hydref 2006).

Cafodd ei eni yn Abertawe, yn fab i'r Athro Stephen J. Williams ac yn frawd i Aled Rhys Wiliam. Yn ogystal â'i ddramâu a nofelau golygodd y gyfrol *Yr Awen Ysgafn* (1966), sy'n flodeugerdd o farddoniaeth Gymraeg ddigri ac ysgafn. Enillodd y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1972 a 1973. Cyfrannai yn gyson i fyd teledu yn ogystal.

## Llyfryddiaeth 
### Dramâu 
* *Cawl Cennin* (1969)
* *Y Ffin* (1970)
* *Y Llyw Olaf* (1972)
* *Y Pypedau* (1973)
* *Michal* (1977)
### Nofelau 
* *Dirgelwch y rocedi* (1968)
* *Pluen yn fy het a Stafell Ddwbl* (1970)
* ''Perygl o'r Sêr* (1972)
* *Tu Hwnt i'r Mynydd Du* (1975)
* *Chwilio Gem* (1980)
* *Breuddwyd Rhy Bell'' (1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Abertawe
Cheddar

:*Erthygl am y dref yw hon. Am y caws gweler Caws Cheddar.*

Pentref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw **Cheddar**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Sedgemoor.  Saif ar ymyl y Bryniau Mendip, 15&nbsp;km (9 milltir) i'r gogledd-orllewin i Wells. Mae'r pentref wedi lleoli tu fewn i Geunant Cheddar, ceunant mwyaf Lloegr, ac o'i gwmpas. Mae Cronfa Ddŵr Cheddar yn gartref i nifer o rywogaethau o adar dŵr. Mae Ogofâu Wookey Hole yn gorwedd gerllaw. 

Poblogaeth y pentref yw 5,199 (2011).

Mae'n enwog am roi ei enw i gaws Cheddar, un o'r mathau o gaws mwyaf poblogaidd. Dim ond un cynhyrchydd caws sydd yn y pentref ar hyn o bryd. Cynnyrch pwysig arall yr ardal yw syfi.

## Gefeilldrefi
## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Sedgemoor
Categori:Pentrefi Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Canu'r Bwlch

'''Canu'r Bwlch''' yw enw ar roddir ar y canu Cymraeg yn y cyfnod rhwng diwedd cyfnod yr Hengerdd a dechrau cyfnod Beirdd y Tywysogion, sef yn fras o'r seithfed ganrif i'r 11eg.

## Arolwg
Yn wahanol i'r Hengerdd, mae enwau'r rhan fwyaf o'r beirdd a ganai yn y cyfnod a elwir Canu'r Bwlch (o tua'r 7g hyd yr 11eg yn anhysbys bellach. O blith yr ychydig o enwau sydd wedi dod i lawr i ni mae gwaith Afan Ferddig, Arofan, Morfran, Meigan a Dygynnelw ar goll ac mae union awduraeth y cerddi a briodolir i Lywarch Hen a Heledd yn ansicr. Dim ond y gwaith a briodolir i Daliesin yn Llyfr Taliesin sy'n gysylltiedig â chymeriad hanesyddol, ond fe'i dangoswyd gan Syr Ifor Williams mai cerddi diweddarach ydyn nhw (ac eithrio rhyw ddwsin o destunau dilys gan y Taliesin go iawn) a'u bod wedi cael eu cyfansoddi tua'r 9g. Perthyn i draddodiad yn hytrach na bardd hanesyddol y mae'r cerddi a briodolir i Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin yn ogystal.

Ceir hefyd nifer o gerddi eraill, gan gynnwys y darogan cynnar *Armes Prydain*, canu natur, cerddi crefyddol, englynion am arwyr (Englynion y Beddau) a cherddi sy'n ymwneud â gwirioneddau amlwg (gwirebau). Ni wyddom ddim am awduron y testunau hyn. Er yn ddiweddarach yn eu ffurf presennol, mae'r cyfresi o gerddi byr a adnabyddir fel Trioedd Ynys Prydain, yn amlwg â'u gwreiddiau yn y cyfnod hwn hefyd.

## Gweler hefyd
*Y Cynfeirdd

## Llyfryddiaeth

Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Baner Gwlad Belg

[bawd|250px|Baner Gwlad Belg [Delwedd:FIAV 011000.svg|23px]]

Baner drilliw fertigol (ar sail baner Ffrainc) o stribedi du (a ddaw o darian yr arfbais), aur (lliw'r llew ar yr arfbais) a choch (o grafangau a thafod y llew) yw **baner Gwlad Belg**. Mabwysiadwyd ar 23 Ionawr 1831, yn dilyn annibyniaeth y wlad o'r Iseldiroedd yn 1830.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Gwlad Belg
Categori:Gwlad Belg
ITV West

Y cwmni teledu a gymerodd drosodd o HTV West yng ngorllewin Lloegr oedd **ITV West**. Roedd yn rhan o'r cwmnïau ITV Wales and West plc ac ITV Plc.

Ym mis Chwefror 2009, cyfunwyd gweithrediad ITV West ag ITV Westcountry yn ne orllewin Lloegr i greu gwasanaeth nad yw'n fasnachfraint a elwir yn ITV West Country. Yn mis Ionawr 2014, cafodd y fasnachfraint ddeuol ar gyfer Cymru a Gorllewin Lloegr ei ddisodli'n ffurfiol gan ddau drwydded ar wahân.

Mae ITV West Country yn cynhyrchu gwasanaethau newyddion rhanbarthol (*ITV News West Country*) ar gyfer Gorllewin a De Orllewin Lloegr o stiwdios ym Mryste. Mae hefyd yn darlledu rhaglen wleidyddol fisol, *The West Country Debate*.

## Gweler hefyd 
*HTV
*ITV Wales
*ITV

Categori:Masnachfreintiau ITV

Categori:Teledu yn Lloegr
Naid hir

bawd|200px|Y naid hir
thumb
Camp athleteg yw'r **naid hir** sy'n dibynnu ar gyflymder, cryfder ac ystwyther i neidio mor belled a phosibl oddi wrth y man codi cychwynnol

Neidiwr hir enwocaf Cymru yw Lynn Davies

Categori:Athletau
ITV Cymru Wales

Masnachfraint ITV i Gymru ers mis Ionawr 2014 yw **ITV Cymru Wales**.

Mae'n rhan o'r cwmni ITV plc ac mae'n disodli'r hen fasnachfraint ddeuol i Gymru a Gorllewin Lloegr, a weithredwyd ers 1968 gan ITV Wales and West (a elwir yn flaenorol fel HTV).

Mae ITV Cymru Wales yn cynhyrchu gwasanaeth newyddion gan gynnwys y rhaglen flaenllaw, *Wales at Six* bob nos Lun i nos Wener, bwletinau byr (*ITV News Cymru Wales*) a newyddion ar-lein. Mae'r cwmni hefyd yn cynhyrchu rhaglenni cyfoes a rhaglenni nodwedd yn yr ieithoedd Gymraeg a'r Saesneg ar gyfer ei riant sianel ac ar gyfer S4C.

Ym mis Mehefin 2014, symudodd ITV Cymru Wales ei weithrediadau i stiwdios newydd gerllaw ger yr Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym Mae Caerdydd, yn dilyn cau'r Ganolfan Deledu yng Nghroes Cwrlwys. Ym mis Awst 2015, dechreuodd rhaglenni ITV Cymru Wales ddarlledu mewn diffiniad uchel.

## Rhaglenni
* *Backstage*
* *Cefn Gwlad* (ar gyfer S4C)
* *Coast and Country*
* *ITV News Cymru Wales*
* *ITV News: Wales at Six*
* *Newsweek Wales*
* *Sharp End*
* *Wales This Week*
* *Y Byd ar Bedwar* (ar gyfer S4C)

## Dolenni allanol
* ITV News – Wales News
* ITV Cymru Wales Programmes

## Gweler hefyd 
*HTV
*ITV West
*ITV Wales and West Ltd

Categori:Masnachfreintiau ITV
Categori:Economi Caerdydd
Categori:Sefydliadau 2014
Categori:Teledu yng Nghymru
Rhanbarthau Cymru

200px|bawd|Rhanbarthau Cymru
Yn ôl yr arfer sydd fwyaf cyffredin heddiw, **rhanbarthau Cymru** yw:

*Canolbarth Cymru
*De Cymru
*Gogledd Cymru
*Gorllewin Cymru

## Diffinio'r rhanbarthau
Ond nid yw'n hawdd diffinio'r rhanbarthau answyddogol hyn yn foddhaol, a hynny yn bennaf am eu bod yn rhanbarthau heb statws swyddogol ac felly heb ffiniau cydnabyddiedig (gwahanol yw'r sefyllfa yn Lloegr a gwledydd eraill, sydd â rhanbarthau swyddogol).

Mae Gorllewin Cymru yn enwedig yn rhanbarth annelwig iawn. Gellid ei gymryd yn llythrennol i olygu'r cyfan o orllewin Cymru, o Fôn i Benfro, a dyna'r rhanbarth a geir gan Llywodraeth Cynulliad Cymru a'r Undeb Ewropeaidd yn ei Strategaeth Cynllun Un ar gyfer "Gorllewin Cymru a'r Cymoedd", er enghraifft. Yn nhermau daearyddol pur, yr hyn a olygir gan "Gorllewin Cymru" gan amlaf yw de-orllewin Cymru yn hytrach na'r Gorllewin go iawn. Yn yr un modd mae "De Cymru" fel rhanbarth yn cyfeirio mewn gwirionedd at dde-ddwyrain y wlad, sef Morgannwg a Gwent.

Byddai rhai pobl yn dadlau dros rannu'r wlad yn ddau ranbarth mawr yn unig, sef Gogledd a De gyda llinell o Aberystwyth i'r Gororau yn eu gwahanu. Cynllun arall yw Gogledd, Canolbarth a De. Ar seiliau hanesyddol a ieithyddol mae rhai pobl yn cynnig cynllun arall sy'n ymrannu'r wlad yn ddau ranbarth, sef y Gorllewin (gweler uchod) a'r Dwyrain.

O fewn y rhanbarthau traddodiadol ceir israniadau pwysig a gellid dadlau fod Gogledd Cymru, er enghraifft, yn ymrannu'n ddau ranbarth, sef Gogledd-orllewin Cymru a Gogledd-ddwyrain Cymru (cf. Gwynedd Uwch Conwy a Gwynedd Is Conwy neu'r Berfeddwlad yn yr Oesoedd Canol; siroedd cadwedig Gwynedd a Chlwyd). Yn ogystal â bod yn unedau daearyddol mae'r ddau isranbarth hynny yn rhanbarthau diwylliannol hefyd, gyda gwahaniaethau mewn iaith (yn nhafodeithiau'r Gymraeg ac yn y defnydd neu ddiffyg defnydd ohoni).

## Gweler hefyd
*Llywodraeth leol yng Nghymru
*Daearyddiaeth Cymru
*Rhanbarth
*Siroedd Cymru
*Teyrnasoedd Cymru


Categori:Daearyddiaeth Cymru
Cymru
Cymru
Ieithoedd brodorol yr Amerig

## Ieithoedd brodorol De America
Mae ieithoedd brodorol De America yn perthyn i Dde America, yr Antilles a rhannau deheuol o Ganolbarth America. Erbyn heddiw mae nifer ohonynt yn ieithoedd marw.

Daethant i Dde America wrth i frodorion Americanaidd fudo o'r gogledd i'r de. Mae tua 600 o'r ieithoedd brodorol hyn yn hysbys i ni heddiw. Maent yn amrywio'n sylweddol yn ieithyddol ac mae'n debyg fod yr ieithoedd yn rhannu ffynhonnell gyffredin ond mae ieithyddion yn anghytuno ar y berthynas ieithyddol rhyngddynt, perthynas sy'n eithaf cymhleth.

Amcangyfrir fod tua 12 miliwn o bobl yn siarad yr ieithoedd brodorol, yn bennaf yn yr Andes a rhannau o Amasonia. Yr iaith fwyaf o lawer yw Quechua a'i thafodieithoedd.

## Ieithoedd brodorol Canolbarth America
(Ieithoedd Meso-Americanaidd)

## Ieithoedd brodorol Gogledd America


Amerig
Categori:Yr Amerig
Nicander (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw personol **Nicander** (Groeg: *Nicandros*):

*Nicander - bardd a gramadegydd Groeg (ail ganrif C.C.)
*Morris Williams (Nicander) - bardd ac emynydd Cymraeg (19g)
*Nicandros, brenin Sparta - brenin cynnar yn Sparta, Gwlad Groeg
Morris Williams (Nicander)

:''Erthygl am y bardd Cymraeg Nicander yw hon. Am enghreifftiau eraill o'r enw personol Nicander, gweler Nicander (gwahaniaethu). Am bobl eraill o'r enw Morris Williams, gweler Morris Williams (gwahaniaethu).''

Bardd, emynydd a chyfieithydd oedd **Morris Williams**, a adnabyddir yn well dan ei enw barddol **Nicander** (20 Awst 1809 – 3 Ionawr 1874). Cafodd ei eni a'i fagu yn Nghoed Cae Bach, ym mhlwyf Llangybi, Eifionydd, yn yr hen Sir Gaernarfon.  Roedd yn un o Feirdd Eifionydd; ef oedd yr ifancaf o'r grŵp.

## Plentyndod ac addysg
250px|bawd|Clawr darluniedig "Chwedlau Esop ar Gân" gan **Nicander**
Cafodd ei addysg gynnar yn Llanystumdwy ac ar ôl gorffen yn yr ysgol aeth yn brentis i saer coed lleol.

Tynnodd ei ddawn farddonol sylw'r beirdd Dewi Wyn o Eifion ac Ieuan Glan Geirionydd. Diolch i'w caredigrwydd cafodd orffen ei addysg yn Ysgol y Brenin, yng Nghaer. Oddi yno aeth i Coleg Yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd a BA yn 1835 ac MA yn 1838. Aeth yn offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru y flwyddyn ganlynol a gwasanaethodd ynddi am weddill ei oes, yn Nhreffynnon a Bangor i ddechrau ac wedyn yn rheithor Llanrhyddlad, Môn yn 1858, lle bu farw yn 1874.

## Y llenor
Cofir Nicander yn bennaf am ei gymwynas wrth gyfieithu - neu'n hytrach addasu - nifer o moeschwedlau La Fontaine o'r Ffrangeg i'r Gymraeg. Cawsant eu cyhoeddi yn gyntaf o dro i dro yn *Y Traethodydd* a'r *Cymro*; yna cyhoeddwyd hwy yn eu ffurf ddiwygiedig a therfynnol yn Yr Haul o'r flwyddyn 1868 hyd 1874. Cyhoeddodd W. Glynn Williams, mab Nicander, destun diwygiedig yn 1901, dan y teitl camarweiniol braidd *Damhegion Esop ar Gân*.

Enillodd Nicander y Gadair yn Eisteddfod Aberffraw yn 1849 am ei awdl *Y Greadigaeth* (bu helynt am fod un o'r beirniaid, Eben Fardd, eisiau rhoi'r wobr i awdl arall gan William Ambrose (Emrys)).

Mae ei waith crefyddol yn cynnwys addasiad mydryddol newydd o'r Salmau (1850).  Derbyniodd y gyfrol hon glod gan Thomas Parry, a ddywedodd  ei bod yn un o gynhyrchion mwyaf llwyddiannus y 19 ganrif. Ysgrifennodd nifer fawr o emynau ond yn llyfrau emynau yr Eglwys yng Nghymru y cawsant eu cyhoeddi yn bennaf. 'Emynydd enwad' ydoedd yn ôl Bedwyr Lewis Jones.

## Llyfryddiaeth
**Y Flwyddyn Eglwysig* (1843)
**Llyfr yr Homiliau* (1847)
**Y Psallwyr* (1850)
**Damhegion Esop ar Gân* (Jarvis a Foster, Bangor, 1901). Golygiad ei fab o'i addasiad o chwedlau La Fontaine (sydd yn eu tro wedi'u haddasu o waith Esop).
**Chwedlau Esop ar Gân* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1959). Detholiad yn y gyfres "Clasuron y Plant", gyda darluniau gan Euros Edwards.
*Bedwyr Lewis Jones, 'Nicander yr Emynydd', *Bwletin Cymdeithas Emynau Cymru*, Cyfrol 1 rhif 7, Gorffennaf 1974, 20-25
*Thomas Parry, 'Emynwyr Eifionydd', *Bwletin Cymdeithas Emynau Cymru*, Cyfrol 1 rhif 9, 245-257

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Pobl o Lanystumdwy
Cilgwri

Penrhyn sy'n gorwedd rhwng aber Afon Dyfrdwy ac Afon Merswy yng ngogledd-orllewin Lloegr yw **Cilgwri** (Saesneg: *The Wirral*). Tan yn ddiweddar roedd rhan orllewinol a deheuol Cilgwri yn rhan o Sir Gaer a'r rhan ddwyreiniol yn rhan o Lannau Merswy. Erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf o Gilgwri yn cael ei gweinyddu gan Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri.

bawd|275px|Delwedd lloeren o'r penrhyn

Mae'r rhan fwyaf o'r penrhyn yn dir isel, gwastad. Mae'r canolfannau diwydiannol yn cynnwys Penbedw (*Birkenhead*), Port Sunlight ac Ellesmere Port. Mae'r trefi eraill yn cynnwys Wallasey a New Brighton, Heswall a West Kirby.

## Cysylltiadau Cymreig 
Yn y chwedl Gymraeg Canol *Culhwch ac Olwen*, 'Mwyalch Gilgwri' yw un o'r Anifeiliaid Hynaf yn y byd, ac mae'n cael ei holi gan Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Bedwyr ac Eidoel ble mae Mabon.

Ar ei ffordd i Ogledd Cymru mae Gawain, arwr Celtaidd y gerdd Saesneg Canol, *Syr Gawayn and the Grene Knygt*, yn pasio trwy Gilgwri sy'n cael ei disgrifio fel *the wyldernesse of Wyrale* (J. R. R. Tolkien (gol.), *Sir Gawain and the Green Knight* (Rhydychen, ail argraffiad 1967).

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr


Categori:Daearyddiaeth Glannau Merswy
Categori:Daearyddiaeth Swydd Gaer
De Cymru

bawd|200px|De Cymru
:''Mae **de-ddwyrain Cymru** yn ailgyfeirio i'r erthygl hon.*
:*Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r rhanbarth yng Nghymru. Am y dalaith yn Awstralia, gweler De Cymru Newydd.''

Rhanbarth answyddogol mwyaf deheuol Cymru yw **De Cymru**, sy'n ffinio â Chanolbarth Cymru i'r gogledd, Lloegr i'r dwyrain, Môr Hafren i'r de a Gorllewin Cymru i'r gorllewin. Mae'n cynnwys cymoedd De Cymru a Bannau Brycheiniog, a'r afonydd Wysg, Ogwr, a Thâf.

## Diffinio'r rhanbarth
Yn hanesyddol, bu'r fwyaf o Dde Cymru yn rhan o deyrnasoedd Gwent a Morgannwg. Heddiw, mae'n cynnwys siroedd Merthyr Tudful, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Blaenau Gwent, Torfaen, Mynwy, Casnewydd, Caerdydd, Bro Morgannwg, Pen-y-bont ar Ogwr, Rhondda Cynon Taf, a Chastell-nedd Port Talbot.

Er ei bod yn arfer defnyddio'r term 'De Cymru' am yr ardal hon, mewn termau daearyddol pur mae **de-ddwyrain Cymru** yn gywirach, gyda 'De Cymru' yn enw priodol am dde-orllewin Cymru ("Gorllewin Cymru") a'r de-ddwyrain gyda'i gilydd. Yn ôl y drefn honno, rhennir Cymru yn dri rhanbarth, sef y Gogledd, y Canolbarth a'r De.

## Unedau gweinyddol, hen a newydd
### Prif ardalaloedd
Mae Gorllewin Cymru'n cynnwys 11 o'r 22 prif ardaloedd Cymru.

*Blaenau Gwent
*Bro Morgannwg
*Dinas Caerdydd
*Bwrdeistref Sirol Caerffili
*Bwrdeistref Sirol Casnewydd
*Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot
*Sir Fynwy
*Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
*Pen-y-bont ar Ogwr
*Rhondda Cynon Taf
*Bwrdeistref Sirol Torfaen

### Siroedd cadwedig
Dyma'r siroedd a greuwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn "siroedd cadwedig" yn unig.

*Gwent
*Morgannwg (heb sir Abertawe yn rhan orllewinol y sir)

### Siroedd cyn 1974
Creuwyd y siroedd hyn dan y drefn Seisnig rhwng 1284 a 1536. Cawsont eu dileu neu eu hail-lunio yn 1974.
*Sir Forgannwg (heb ran orllewinol yr hen sir, er bod tuedd i gynnwys Sir Forgannwg gyfan yn 'Ne Cymru')
*Sir Fynwy (llawer mwy sylweddol na'r sir bresennol o'r un enw, yn cyfateb yn fras i Went)

## Gweler hefyd
*Cymoedd De Cymru
*Cymraeg y de
*De Cymru Newydd
*Gwent
*Heddlu De Cymru
*Morgannwg
*Rhanbarthau Cymru


Categori:Rhanbarthau Cymru
Gorllewin Cymru

bawd|200px|Gorllewin Cymru
:''Mae De-orllewin Cymru yn ailgyfeirio i'r erthygl hon.''

Un o rhanbarthau answyddogol Cymru a leolir yn ne-orllewin y wlad yw **Gorllewin Cymru**, sy'n ffinio â Chanolbarth Cymru i'r gogledd, De Cymru i'r dwyrain, Môr Hafren i'r de a Môr Iwerddon i'r gorllewin.  Mae'n cynnwys Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro a Phenrhyn Gŵyr, ac afonydd Daugleddau, Tywi a Thawe.

## Diffinio'r rhanbarth
Yn hanesyddol, mae Gorllewin Cymru yn cyfateb yn fras i diriogaeth Teyrnas Deheubarth neu'r hen sir Dyfed, ond heb Ceredigion. Heddiw, mae'n cynnwys siroedd Penfro, Caerfyrddin ac Abertawe.

Ond mae "Gorllewin Cymru" yn rhanbarth annelwig iawn mewn gwirionedd gyda'i diffiniad yn amrywio. Gellid ei gymryd yn llythrennol i olygu'r cyfan o orllewin Cymru, o Ynys Môn i Benfro, a dyna'r rhanbarth a geir gan Llywodraeth Cynulliad Cymru a'r Undeb Ewropeaidd yn ei Strategaeth Cynllun Un ar gyfer "Gorllewin Cymru a'r Cymoedd", er enghraifft. Yn nhermau daearyddol pur, yr hyn a olygir gan "Gorllewin Cymru" gan amlaf yw de-orllewin Cymru yn hytrach na'r gorllewin go iawn.

## Unedau gweinyddol, hen a newydd
### Prif ardalaloedd
Mae Gorllewin Cymru'n cynnwys 3 o'r 22 prif ardaloedd Cymru.

*Sir Abertawe
*Sir Benfro
*Sir Gaerfyrddin

### Siroedd cadwedig
Dyma'r siroedd a greuwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn "siroedd cadwedig" yn unig.
*Dyfed (heb Geredigion)
*Morgannwg (crëwyd sir Abertawe o ran orllewinol y sir)

### Siroedd cyn 1974
Creuwyd y siroedd hyn dan y drefn Seisnig rhwng 1284 a 1536. Cawsont eu dileu neu eu hail-lunio yn 1974.
*Sir Benfro (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i'r sir bresennol o'r un enw)
*Sir Gaerfyrddin (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i'r sir bresennol o'r un enw)
*Sir Forgannwg (rhan orllewinol yr hen sir yn unig, er bod tuedd i gynnwys Sir Forgannwg gyfan yn 'Ne Cymru' yn hytrach na'r Gorllewin)

## Gweler hefyd
*Daearyddiaeth Cymru
*Rhanbarthau Cymru
*Rheilffordd Gorllewin Cymru


Categori:Rhanbarthau Cymru