open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dáil Éireann

bawd|200px|Siambr y Dáil

**Dáil Éireann** yw siambr is Oireachtas (senedd) Gweriniaeth Iwerddon. Cynhelir etholiadau iddo o leiaf unwaith bob pum mlynedd dan system pleidleisio STV. Mae ei bwerau'n debyg i bwerau sawl siambr is arall mewn systemau gwleidyddol dwy-siambr. Y Dáil yw'r gangen fwyaf pwerus o'r Oireachtas. Mae ganddo'r grym i ddeddfwriaethu yn ôl ei fympwy ac i ddiswyddo'r Taoiseach ei hun pe bai rhaid. Er 1922 mae'n ymgynnull yn Nhŷ Leinster yn Nulyn.

## Gweler hefyd
*Y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Tai'r Oireachtas

Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Oireachtas
Categori:Sefydliadau Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Siambrau seneddol
Constantius II

**Flavius Julius Constantius**, mwy adnabyddus fel **Constantius II** (7 Awst 317 – 3 Tachwedd 361), oedd ymerawdwr Rhufain o 337 hyd ei farwolaeth.

Roedd Constantius yn drydydd mab Cystennin I a’i wraig Fausta. Ganed ef yn Illyricum (Hwngari heddiw) a cyhoeddwyd ef yn “Gesar” (is-ymerawdwr). Pan fu farw ei dad yn 337, llwyddodd i gael gwared o holl ddisgynyddion Constantius Chlorus o’i ail wraig Theodora, gan ei adael ef ei hun a’i frodyr Cystennin II a Constans, disgynyddion .gwraig gyntaf Constantius Chlorus, Helena. Rhannwyd yr ymerodraeth rhyngddynt, gyda Constantius yn cael Caergystennin a dwyrain yr ymerodraeth. Cymerodd Constantius ran yn nadleuon diwinyddol y cyfnod, gan gefnogi Ariaeth.

Yn 340 lladdwyd Cystennin II wrth ymosod ar Constans yn yr Eidal, gan adael Constans yn feistr rhan orllewinol yr ymerodraeth. Yn 350 lladdwyd Constans mewn brwydr yn erbyn Magnentius oedd yn ceisio hawlio’r ymerodraeth. Enwodd Constantius ei gefnder Gallus fel “Cesar”, ac yn 351 llwyddasant i orchfygu Magnentius ym mrwydr Mursa Major, un o frwydrau mwyaf gwaedlyd Rhufain. Lladdodd Magnentius ei hun yn 353, a chan nad oedd angen Gallus bellach, trefnodd Constantius i’w ladd yn fuan wedyn.

Penododd Constantius yn unig aelod gwrywaidd o’r teulu oedd yn dal yn fyw, Julian, fel Cesar, a rhoddodd ei chwaer Helena yn wraig iddo. Fodd bynnag, gwrthryfelodd Julian a chyhoeddwyd ef yn Augustus gan ei filwyr. Roedd byddinoedd y ddau yn bur gyfartal, ond ar 3 Tachwedd 361 bu Constantius farw o dwymyn gerllaw Tarsus, gan adael Julian yn ymerawdwr.

Categori:Genedigaethau 317
Categori:Marwolaethau 361
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Cystennin II

**Flavius Claudius Constantinus**, a adnabyddir fel **Cystennin II** (c. 316 – Ebrill 340), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 9 Medi 337 a'i farwolaeth.

Cystennin oedd ail fab Cystennin I, a'r mab hynaf o'i briodas a Fausta. Ganed ef yn Arles, a chafodd ei fagu fel Cristion.

Ar 1 Mawrth 317 cyhoeddwyd ef yn "Gesar", ac yn 323, yn saith oed, cymerodd ran yn ymgyrch ei dad yn erbyn y Sarmatiaid. Yn ddeg oed cafodd ei benodi'n llywodraethwr Gâl. Cymerodd ran fel pennaeth y gwersyll yn ymgyrch ei dad yn erbyn y Gothiaid yn 332.

Wedi marwolaeth ei dad yn 337, daeth Cystennin II yn ymerawdwr ynghyd â'i ddau frawd, Constantius II a Constans. Rhannwyd yr ymerodraeth rhwng y tri brawd yn Panonia ym mis Medi yr un flwyddyn, a chafodd Cystennin Gâl, Prydain a Hispania.

Bu gan Cystennin ran yn nadleuon crefyddol y dydd, gan amddiffyn uniongrededd Cyngor Nicea a gwrthwynebu Ariaeth. Rhyddhaodd Athanasius o Alexandria, prif amddiffynnydd uniongrededd, a gadael iddo ddychwelyd i'w esgobaeth. Roedd ei frawd Constantius II, ar y llaw arall, yn cefnogi yr Ariaid.

Ar y cychwyn yr oedd Cystennin yn gyfrifol am ofalu am fuddiannau ei frawd iau, Constans, oedd wedi derbyn Italia, Affrica ac Iliria. Pan gyrhaeddodd Constans i oed yn 340, gwrthododd Cystennin drosglwyddo grym iddo. Gorchfygwyd Cystennin gan Constans ym mrwydr Aquileya yn yr Eidal, a lladdwyd Cystennin yn y frwydr.

Categori:Genedigaethau 316
Categori:Marwolaethau 340
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Orion

Gall **Orion** gyfeirio at:

*Orion (mytholeg), heliwr ym mytholeg Roegaidd.
*Orïon (cytser)
*Orion (Star Trek), planed a hil o estroniaid yn Star Trek.
----
Constantius Chlorus

**Gaius Flavius Valerius Constantius** (250 – 306) oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin o 305 hyd 306. Cafodd y llysenw *Chlorus* (gwelw). Ef oedd tad yr ymerawdwr Cystennin I.

Roedd Constantius yn wreiddiol o Illyria. Fe'i ganwyd yn nhalaith Dardania, yn fab i Eutropius, ond ni wyddir llawer am ei ieuenctid. Yn ôl Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*, dechreuodd Constantius ei yrfa fel seneddwr ieuanc a orfododd Hispania i ildio i'r Ymerodraeth Rufeinig, ond ni ellir ystyried hyn fel hanes dibynadwy.

Yn 272 priododd a Helena a ganed Cystennin iddynt. Gwnaeth Constantius enw iddo'i hun fel milwr ac fel llywodraethwr Dalmatia dan yr ymerawdwr Carus. Dywedir fod Carus wedi ystyried penodi Constantius fel ei olynydd, yn hytrach na'i fab ei hun Carinus. Ar 1 Mawrth 293 enwyd ef fel "Cesar" (is-ymerawdwr) a mabwysiadwyd ef gan yr ymerawdwr Maximianus. Roedd wedi priodi Theodora, merch Maximianus yn 289, ar ôl ysgaru Helena. Fel Cesar, yr oedd yn gyfrifol am daleithiau Gâl a Phrydain.

Roedd Prydain a gogledd Gâl yn ymerodraeth annibynnol ers 286, pan gyhoeddodd Carausius ei hyn yn ymerawdwr. Llwyddodd Constantius i orchfygu byddin Carausius ger Bononia ac adfeddiannu gogledd Gâl. Daliodd Carausius ei afael ar Brydain, ond yn fuan wedyn llofruddiwyd ef gan ei ddirprwy Allectus. Bu Allectus yn rheoli Prydain hyd 296, pan yrrodd Constantius bennaeth Gard y Praetoriwm, Asclepiodotus, i'r ynys i'w hadfeddiannu. Gorchfygwyd Allectus gan Asclepiodotus, a lladdwyd ef, gan adfer Prydain i'r ymerodraeth.

Yn 298 gorchfygodd yr Alemani yn nhiriogaeth y Lingones (Langres) a chryfhaodd amddiffynfeydd y ffin ar Afon Rhein. Ar 1 Mai 305 daeth yn "Augustus" (prif ymerawdwr) y gorllewin pan ymddeolodd Maximianus. Bu farw y flwyddyn wedyn yn Eboracum (Efrog) yn ystod ymgyrch yn erbyn y Pictiaid a'r Sgotiaid. Cyhoeddodd ei fyddin ei fab Cystennin yn Augustus yn ei le.

[bawd|center||300px|Darn arian (*argenteus*) yn dangos delwedd Constantius Chlorus, ac ar yr ochr arall y pedwar Tetrarch yn offrymu i ddathlu buddugoliaeth dros y [Sarmatiaid]]

Categori:Genedigaethau 250
Categori:Marwolaethau 306
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Llwythau Celtaidd Cymru

dde|bawd|250px|Llwythau Cymru tua 48 OC. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.

Mae’r rhan fwyaf o’r wybodaeth sydd gennym ynghylch **Llwythau Celtaidd Cymru** yn deillio o’r cyfnod wedi i’r Rhufeiniaid gyrraedd i’r diriogaeth sy’n ffurfio Cymru fodern tua 48 O.C. Ni wyddom pa mor hir roedd y llwythau hyn wedi bodoli cyn y cyfnod Rhufeinig.

Ymddengys i’r Rhufeiniaid goncro rhai o’r llwythau, megis y Demetae a’r Deceangli heb lawer o drafferth, ond bu’r Silwriaid a’r Ordoficiaid yn brwydro’n hir i amddiffyn eu hanibyniaeth, gan ennill nifer o fuddugoliaethau dros filwyr Rhufeinig. Cymerodd 30 mlynedd cyn i’r llywodraethwr Agricola orchfygu’r Ordoficiaid yn derfynol yn 78 a dwyn y diriogaeth gyfan dan lywodraeth Rhufain.

Y llwythau mae cofnod amdanynt oedd:

*Y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru. Wedi I’r Rhufeiniaid eu gorchfygu crëwyd tref *Venta Silurum* (Caerwent heddiw) yn ganolfan iddynt.
*Y Demetae yn y de-orllewin. Credir bod enw Dyfed yn dod o enw’r llwyth yma. Roedd eu canolfan hwy ym *Maridunum* (Caerfyrddin heddiw)
*Yr Ordoficiaid yng nghanolbarth a rhan o ogledd-orllewin Cymru. Daw’r enw 'Dinorwig', a welir yn yr enw lle Porth Dinorwig ac enw'r hen fryngaer Dinas Dinorwig yng Ngwynedd, o enw’r llwyth yma. Hyd y gwyddir, nid oedd ganddynt ganolfan.
*Y Gangani ar benrhyn Llŷn. Efallai eu bod yn is-lwyth o’r Ordoficiaid.
*Y Deceangli yn y gogledd-ddwyrain (Sir Ddinbych a Sir y Fflint heddiw). Daw’r enw Tegeingl o enw’r llwyth yma.

Mae’n bosibl fod ychydig o diriogaeth y Cornovii , oedd yn bennaf yng nghanolbarth Lloegr, yn ymestyn dros y ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr. Credir fod enw’r llwyth yma wedi goroesi yn yr enw Llanfair-yng-nghornwy, er bod y pentref yma yng ngogledd Ynys Môn ymhell o diriogaeth y llwyth.

Cyfeiria Iŵl Cesar wrth roi hanes ei ymgyrch i dde-ddwyrain Prydain at lwyth o'r enw *Segontiaci* yn gyrru cenhadon ato i ildio iddo wedi ei fuddugoliaeth dros y Trinovantes. Mae rhai ysgolheigion wedi ceisio cysylltu enw'r llwyth yma a Segontium, y gaer Rufeinig ddiweddarach ger Caernarfon, ond nid ymddengys bod unrhyw dystiolaeth bellach i gefnogi hyn.


Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Atom

Mewn cemeg a ffiseg, **atom** (Hen Roeg *átomos* (ἄτομος) sy'n cael ei gyfieithu'n ‘anwahanadwy, methu ei dorri’) yw'r gronyn lleiaf mewn elfen gemegol sy'n dal ei briodweddau cemegol. Er yn y gorffennol y credwyd ei fod yn amhosib torri atom, o fewn Cemeg modern rydym yn gwybod fod atom wedi ei gyfansoddi o ronynnau isatomig:

* electronau, sydd â gwefr negatif, maint mor fach y mae'n anfesuradwy, a màs llawer yn llai na'r ddau fath o ronyn isatomig arall.
* protonau, sydd â gwefr bositif, a màs sydd tua 1836 gwaith yn fwy na electron.
* niwtronau, sydd â dim gwefr, a màs sydd tua 1836 gwaith yn fwy na electron.

bawd|chwith|150px|Diagram o atom Heliwm, He. Yn y niwclews gwelir 2 broton (coch), a 2 niwtron (gwyrdd). Gwelir 2 electron (melyn) mewn plisgyn o amgylch y niwclews. 
Mae protonau a niwtronau yn dorradwy eu hunan hefyd, ond credir bod electronau yn ronynnau sylfaenol.

Mae'r protonau a niwtronau yn ffurfio niwclews atomig dwys a masfawr, a elwir yn luosogol yn niwcleonau. Mae'r electronnau yn ffurfio cwmwl o electronnau sy'n amgylchynu y niwclews.

Ym mhob sylwedd ac eithrio'r nwyon nobl, mae atomau yn cyfuno i ffurfio moleciwlau.

Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg
Categori:Mater
Maint

Gall **maint** gyfeirio at y canlynol:

* maint mewn mathemateg
** Dimensiynau: hyd, lled a taldra
** Geometreg
* Mesuriadau Dillad fel maint esgidiau neu maint gwisg
PH

bawd|dde|Y raddfa pH gyda rhai gwrthrychau pob-dydd.
Mae **pH** yn cyfeirio at "pŵer Hydrogen" neu "potensial Hydrogen" ac mae'n fesur o asidedd hydoddiant dyfrllyd yn nhermau actifedd hydrogen.  Er hynny, mewn hydoddiannau gwan, mae'n fwy cyfleus i amnewid actifedd yr ïonau hydrogen gyda molaredd (mol dm−3) yr ïonau hydrogen (nid yw hwn o reidrwydd yn fanwl gywir ar grynodiadau uwch). Cai sylwedd ei labelu'n asid os yw ei lefel pH yn is na 7 ac yn alcalïaidd os uwch na 7.

Diffinnir pH fel log negyddol crynodiad y protonau mewn hyddodiant:

::pH = -log10[H3O+ *(aq)*]

yn yr ecwilibriwm:

::HA *(aq)* + H2O *(l)* ⇌ H3O+ *(aq)* + A- *(aq)*

lle A = asid.

Cyflwynwyd y cysyniad hwn o raddfa pH gan y biocemegydd Danaidd Søren Peder Lauritz Sørensen o Labordy Carlsberg, yn 1909.

Categori:Asidau
Categori:Biocemeg
Categori:Cemeg
Ordoficiaid

bawd|233x233px|Llwythau Cymru tua 48 O.C.. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.

Roedd yr **Ordoficiaid** (Lladin: *Ordovices*) yn un o'r llwythau Celtaidd oedd yn byw yng Nghymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid a chyn hynny. Yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru yr oedd tiriogaeth y llwyth yma, ac roeddynt yn rhannu ffin â'r Silwriaid yn y de-ddwyrain a'r Deceangli yn y gogledd-ddwyrain.

## Hanes
[212x212px|bawd|Safle bryngaer [Dinorwig (bryngaer)|Dinorwig, Gwynedd]]
Credir fod enw'r llwyth yn dod o'r gair Brythoneg sy'n cyfateb i *gordd*' yn Gymraeg (cymharer yr Hen Wyddeleg *Ord* "morthwyl"). Roedd y rhan fwyaf o diriogaeth y llwyth yn dir mynyddig, ac mae'n debyg fod eu heconomi yn dibynnu fwy ar gadw gwartheg a defaid na thyfu cynydau. Yr oeddynt yn un o'r llwythi a ymladdodd ffyrnicaf yn erbyn y Rhufeiniad. Am gyfnod cawsant eu harwain gan Caradog (Caratacus), oedd wedi dod i diriogaeth y Silwriaid i arwain y gwrthwynebiad i Rufain wedi i'w lwyth ei hun gael ei orchfygu gan y Rhufeiniaid. Yna symudodd i diriogaeth yr Ordoficiaid, ac mae'n ymddangos iddo gael ei dderbyn fel eu harweinydd mewn rhyfel. Arweiniodd hwy ym Mrwydr Caer Caradog, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Rhufain dan lywodraethwr Prydain Publius Ostorius Scapula.Fodd bynnag erbyn dechrau'r 70au yr oedd yr Ordoficiaid yn ymladd yn erbyn Rhufain eto, a llwyddasant i ddinistrio corff o farchogion yn llwyr. Ymosodwyd arnynt gan Gnaeus Julius Agricola yn 77/78 O.C. a'u gorchfygu. Yn ôl yr hanesydd Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola, lladdodd bron bob copa gwalltog o'r llwyth. Nid yw hynny'n debygol o ystyried natur tiriogaeth y llwyth a'i nifer, ac mae'r cofnod archaeolegol yn awgrymu fod garsiynau wedi eu cadw yn y caerau Rhufeinig yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid am gyfnod hwy nag mewn mannau eraill yng Nghymru. Mae hyn yn awgrymu fod yr Ordoficiaid nid yn unig yn parhau mewn bodolaeth ond yn parhau i gael eu hystyried fel perygl posib.

## Maen Corbalengus
Rhwng Penbryn a Tre-saith yng Ngheredigion, mae carreg o'r 6g gyda'r arysgrif *CORBALENGI IACIT ORDOVS*, neu "[Yma y] gorwedd Corbalengus yr Ordoficiad". Mae'n debyg felly fod Corbalengus wedi ymfudo yma o'r gogledd.

## Cof
Cadwyd enw'r llwyth yn yr enw Dinorwig ("Bryngaer yr Ordoficiaid") yng ngogledd Cymru. Mae'r cyfnod Ordoficaidd mewn daeareg hefyd yn cymryd ei enw o'r llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod hwn gael eu disgrifio am y tro cyntaf yn eu hen diriogaeth hwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Llwythau Celtaidd Cymru
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hanes Powys
Categori:Hanes Ynys Môn
Hywel Williams

Gwleidydd Plaid Cymru ac Aelod Seneddol dros Arfon o hyd 2024 oedd **Hywel Williams** (ganwyd 14 Mai 1953 ym Mhwllheli). Cyn hynny deilydd sedd (etholaeth Caernarfon) oedd Dafydd Wigley.

Ymhlith ei gyfrifoldebau oddi fewn i Blaid Cymru mae gwaith, pensiynau, anabledd ac iechyd. Daeth yn arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan yn Medi 2015.

Yn Tachwedd 2022, cyhoeddodd Williams y basai'n camu lawr fel AS cyn yr etholiad cyffredinol nesa.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 
* ePolitix.com - Hywel Williams 
* Guardian Unlimited Politics - Hywel Williams AS 
* The Public Whip - Hywel Williams AS

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan y Môr
Dinorwig (bryngaer)

Bryngaer ger pentref Llanddeiniolen yng Ngwynedd yw **Dinorwig** neu **Dinas Dinorwig**. Ystyr yr enw yw 'Caer (*din*) yr Ordoficiaid', sy'n cyfeirio at y llwyth Celtaidd a drigai yn y rhan honno o Ogledd Cymru ar ddiwedd Oes yr Haearn ac yn y cyfnod Rufeinig.

## Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Cerdin; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

## Disgrifiad
250px|bawd|dde|Dinas Dinorwig o'r gorllewin
Mae'n fryngaer 2 erw a hanner 556 metr i fyny ar fryn isel islaw Moel Rhiwen, tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o Landdeiniolen. Mae gweddillion cynnar eraill yn y cyffiniau yn cynnwys caer fach filltir i'r de, ger Penisa'r Waun, ac un arall dwy filltir i'r dwyrain ('Castell', ger Rhiwlas). Hefyd yn yr ardal ceir Ffynnon Cegin Arthur, hanner milltir i'r de-ddwyrain.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN017. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Codwyd yr amddiffynfa gyntaf i amgae darn o dir o siâp gellygen â'i ben meinaf tua'r gogledd gyda mur cerrig syml. Ceir mynedfeydd syml, bylchau yn y mur yn unig, yn y gogledd-orllewin a'r gogledd-ddwyrain.

Yn ddiweddarach ychwanegwyd cloddiau a ffosiau dwbl cryf tu allan i'r mur cerrig gan gau un fynedfa ond creu un newydd yn arwain i'r hen un yn y gogledd-orllewin. Yn ogystal codwyd atodiad un erw ar wahân i'r brif strwythur.

## Llyfryddiaeth
Ni chloddiwyd y gaer eto, ond ceir disgrifiad llawnach ohoni yn:
*RCAHM *Sir Gaernarfon*, cyfrol II, rhif 1170 (HMSO, Llundain)
*Dr. Willoughby Gardner, adroddiad yn *Archaeologia Cambriensis*, XCVIII (1947), 231-48

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Gwynedd
Deiniolen (sant)

Sant o Gymro oedd **Deiniolen** (fl. diwedd y 6g a dechrau'r 7g). Roedd yn fab i Sant Deiniol, nawddsant dinas Bangor, ac am hynny'n cael ei alw'n **Ddeiniolfab** neu **Ddeiniol Fab** yn ogystal. Roedd yn ŵyr i Sant Dunawd. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 22 Tachwedd, yn flynyddol.

## Bywgraffiad
Dywedir iddo fod yn fynach ym mynachlog Bangor-is-y-coed ond gorfu iddo ffoi oddi yno ar ôl Brwydr Caer (tua 613). Daeth i ardal Bangor a sefydlodd gell ac eglwys yn Llanddeiniolen. Roedd ffynnon ger yr eglwys a elwid yn Ffynnon Ddeiniolen, ffynnon a oedd yn iachau cleifydau ac anhwylderau.

Ceir Llanddeiniol Fab ar Ynys Môn hefyd, ger Llanidan.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl 7fed ganrif o Gymru
Categori:Llanddaniel Fab
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Plaid Ryddfrydol (DU)

Plaid wleidyddol a dyfodd allan o blaid y Wigiaid i fod yn un o dair plaid fawr y DU oedd y **Blaid Ryddfrydol**. Unodd y blaid â Phlaid y Democratiaid Cymdeithasol (SDP) yn yr wythdegau i ffurfio plaid newydd y Democratiaid Rhyddfrydol.

Uchafbwynt hanes y blaid oedd o ganol y 19g hyd y Rhyfel Byd Cyntaf dan y prif weinidogion Rhyddfrydol William Ewart Gladstone, Sir Henry Campbell-Bannerman, Clement Asquith a David Lloyd George. Yn y cyfnod hwnnw y Rhyddfrydwyr oedd y blaid fwyaf o lawer yng Nghymru ac yn rhan o'r mudiad Radicalaidd oedd yn galw am ymreolaeth i Gymru ac Iwerddon. Arweiniodd anghydfod rhwng Lloyd George ac Asquith at ymraniad yn y blaid ar ôl y Rhyfel Mawr a chollodd y Rhyddfrydwyr dir i'r Blaid Lafur a gymerodd le'r Rhyddfrydwyr fel gwrthblaid yn 1922.

Mwynheodd y blaid gyfnod o adfywiad dan arweinyddiaeth Jo Grimond (1956–1957) ac wedyn Jeremy Thorpe (1967-1976) tan i'r olaf orfod ymddiswyddo yn sgil sgandal am ei fywyd personol. Dan David Steel daeth y blaid mewn cytundeb â'r Blaid Lafur a ffurfiwyd y Pact Lib-Lab i gadw'r Torïaid allan o lywodraeth (1977–1978). Yn 1981 ffurfiwyd cynghrair gyda'r SDP a arweiniodd yn y pen draw at lawnsio plaid newydd y Democratiaid Rhyddfrydol.

bawd|chwith|900px|Siart sy'n dangos canrannau'r bleidlais boblogaidd i bleidiau gwledydd Prydain a Gogledd Iwerddon, 1832–2005

## Gweler hefyd 
*Plaid Ryddfrydol (DU, 1989)

Categori:Plaid Ryddfrydol (DU)
Rhyddfrydol
Categori:Pleidiau rhyddfrydol
Gangani

Roedd y **Gangani** yn llwyth Celtaidd oedd a'u tiriogaeth ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Ychydig iawn a wyddis amdanynt, ond mae'n bosibl eu bod yn is-lwyth o'r Ordoficiaid. Crybwyllir y llwyth gan y daearyddwr Groegaidd Ptolemi, sy'n rhoi enw penrhyn Llŷn fel *Ganganorum Promontorium* (Penrhyn y Gangani). Mae Ptolemi'n cyfeirio at lwyth o'r un enw yng ngogledd-orllewin Iwerddon yn ogystal. Ni wyddom pa mor agos oedd y cysylltiad Gwyddelig, ond mae'n awgrymiadol gan fod y rhan hon o Gymru'n mwynhau perthynas agos gyda'r Gwyddelod yn yr Oesoedd Canol Cynnar (fel yn achos Dyfed yn y de-orllewin).Efallai fod y gaer Rufeinig ym Mhen Llystyn yn nhiriogaeth y llwyth yma, efallai ar y ffin rhyngddynt hwy a'r Ordoficiaid i'r dwyrain. Rhedai ffordd Rufeinig trwy Ben Llystyn sy'n cysylltu Segontiwm, prif gaer y Rhufeiniaid yn y gogledd-orllewin, a Tomen y Mur (ger Trawsfynydd). Mae nifer o fryngeiri yn nhiriogaeth y llwyth, gan gynnwys Tre'r Ceiri rhwng Trefor a Nefyn, Carn Fadryn a Chastell Odo ym mhen eithaf Llŷn.

Categori:Llwythau Celtaidd Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llŷn
Deiniol

Sant **Deiniol** (hefyd **Deiniol Wyn** a **Deiniol Ail**, Lladin: **Daniel**) (fl. 550?) yw nawddsant dinas Bangor yng Ngwynedd, Cymru. Yn ôl yr achau yr oedd o'r un llinach ag Urien Rheged, pennaeth Rheged yn yr Hen Ogledd. Roedd yn fab i Sant Dunod, un o feibion Cunedda Wledig, a'r santes Dwywe ferch Gwallog ap Llëenog. Ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir yn Ddeiniol Fab yn ogystal.

## Bywgraffiad
Dywedir fod Deiniol yn byw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i'r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, yn ôl traddodiad. Ceir ffynnon o'r enw Ffynnon Ddeiniol yno. Eto yn ôl traddodiad dywedir mai Deiniol a Dyfrig a berswadiodd Ddewi Sant i gynnal Synod Llanddewibrefi yn 545.

Sefydlodd Deiniol eglwys ym Mangor yn Arfon neu Fangor Fawr (dinas Bangor heddiw). Roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg a chafodd ei apwyntio'n esgob cyntaf esgobaeth Bangor (gan y brenin Maelgwn Gwynedd yn ôl un ffynhonnell, ond mae hynny'n annhebygol). Cafodd ei gladdu ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro.

## Eglwysi
Yn ogystal â Bangor Fawr, ceir eglwysi cysegredig i Ddeiniol yn y gogledd ym Marchwiail ger Wrecsam, Llanuwchllyn a Llanfor ger Y Bala, a Penarlâg (Hawarden) yn Sir y Fflint (lle codwyd Llyfrgell Deiniol Sant gan Gladstone). Ceir yn ogystal Landdeiniol yng Ngheredigion, ger Llanddewibrefi. Ceir ambell enghraifft o'i enw cysylltiedig ag egwlysi yn y de yn ogystal ond perthynai i'r hen Wynedd yn neilltuol. Mae cymunedau Planiel, Aodoù-an-Arvor a Plouzeniel, Penn-ar-Bed, Llydaw hefyd wedi eu henwi er clod i Sant Deiniol 

Ei ddydd gŵyl yw 11 Medi.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobaeth Bangor
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Owen Jennings

Cyn-Aelod Seneddol yn Seland Newydd o 1996 hyd 2002 yw **Owen Jennings**. Cyn mynd i mewn i fyd gwleidyddiaeth, roedd Jennings yn ffermwr. Roedd Jennings yn weithredol yn Federated Farmers Seland Newydd, a daeth yn Lywydd Cenedlaethol y grŵp yn 1990. Fe ddeliodd y swydd am dair blynedd. Roedd hefyd yn Gyfarwyddwr y Karamea Dairy Company, Atas Marketing Meat Ltd a Combined Rural Traders Ltd. Etholwyd ef i'r senedd am y tro cyntaf yn etholiadau 1996. Mae Jennings yn ymwnaud â elusen rhyngwladol erbyn hyn, Bright Hope World, sy'n seiliedig yn Christchurch, Seland Newydd.

## Llyfryddiaeth 
*
**Innovation on-farm*, cyfraniad Jennings fel cyd-awdur *(gyda Rodger Slater)*
*
**Local government*, cyfraniad Jennings fel cyd-awdur
*
*''Jennings' contribution is a paper entitled'': "Our rural future."
*

Categori:Gwleidyddion o Seland Newydd
Categori:Ffermwyr o Seland Newydd
Viktor Dyk

Bardd ac awdur yn yr iaith Tsieceg a gwleidydd yn dod o Tsiecoslofacia oedd **Viktor Dyk** (31 Rhagfyr 1877 – 14 Mai 1931).

Cafodd ei eni ym Mhšovka u Mělníka.

## Gweithiau
### Barddoniaeth
* *A porta inferi*, 1897
* *Síla života*, 1898
* *Marnosti*, 1900
* *Satiry a sarkasmy*, 1905
* *Milá sedmi loupežníků, 1906
* *Pohádky z naší vesnice*, 1910
* *Giuseppe Moro*, 1911
* *Zápas Jiřího Macků*, 1916
* *Noci chiméry*, 1917
* *Devátá vlna* 1930
* *Lehké a těžké kroky* 1915
* *Anebo* 1917
* *Okno* 1921
* *Poslední rok* 1922

### Rhyddiaith 
* *Stud*, 1900
* *Hučí jez a jiné prózy*, 1903
* *Konec Hackenschmidův*, 1904
* *Prosinec*, 1906
* *Prsty Habakukovy*, 1906
* *Píseň o vrbě*, 1908
* *Příhody*, 1911
* *Krysař*, 1915
* *Tajemná dobrodružství Alexeje Iványče Kozulinova*, 1923
* *Tichý dům*, 1921
* *Zlý vítr*, 1922
* *Prsty Habakukovy*, 1925
* *Můj přítel Čehona*, 1925
* *Dědivadelní hra*, 1927
* *Holoubek Kuzma*, 1928
* *Soykovy děti*, 1929

### Drama 
* *Epizoda*, 1906
* *Posel*, 1907
* *Zmoudření Dona Quijota*, 1913
* *Veliký mág*, 1914
* *Zvěrstva*, 1919
* *Ondřej a drak*, 1919
* *Revoluční trilogie*, 1921
* *Napravený plukovník Švec*, 1929

### Arall
* *Vzpomínky a komentáře*, 1927
* *Ad usum pana presidenta republiky* (1929
* *O národní stát'' (wedi iddo farw - 1932–1938

Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Julian

**Flavius Claudius Julianus** (331/332 – 26 Mehefin 363) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 361 a'i farwolaeth. Weithiau gelwir ef yn **Iwlian II** i wahaniaethu rhyngddo ef a Didius Julianus (193).

Ganed Iwlian yng Nghaergystennin yn fab i Julius Constantinus, hanner brawd yr ymerawdwr Cystennin I. Pan oedd Iwlian yn blentyn lladdwyd llawer o'i deulu gan filwyr yn dilyn gorchymyn yr ymerawdwr cristionogol Constantius II yn 337. Yn ôl yr hyn a ddywedodd ef ei hun yn nes ymlaen, trodd hyn ef yn erbyn Cristionogaeth. Cadwyd ef a'i frawd Gallus yn y palas ymerodrol yn Macellum yn Cappadocia am chwe blynedd, gan gael eu haddysgu fel Cristionogion.

Yn ddiweddarach cafodd Iwlian addysg yng Nghaergystennin a Nicomedia, ac wedi ei benodi'n "Gesar" (is-ymerawdwr) bu'n astudio Neoplatoniaeth dan nifer o athrawon. Penderfynodd Iwlian droi at baganiaeth, er na chyhoeddodd hynny ar y pryd.

Gwnaed ei frawd Constantius Gallus yn ymerawdwr y dwyrain yn 351 ond dienyddiwyd ef y flwyddyn wedyn gan Constantius II. Galwyd Iwlian i Milan i gyfarfod yr ymerawdwr, ac yn Nhachwedd 355 cyhoeddwyd ef yn Gesar gyda chyfrifoldeb am ran orllewinol yr ymerodraeth. Priododd a Helena, chwaer Constantius.

Bu Iwlian yn ymladd yn erbyn y llwythau Almaenaidd oedd yn bygwth ffiniau'r ymerodraeth. Cafodd gryn lwyddiant, ac adenillodd lawer o diriogaeth, gan ennill buggugoliaeth fawr ger Argentorata. Erbyn 360 roedd y ffin ar Afon Rhein yn ddiogel. Erbyn hyn roedd y berthynas rheng Iwlian a Constantinus yn gwaethygu, a pan hawliodd Constantinus draean o filwyr Iwlian ar gyfer ei ymgyrch ei hun yn erbyn Persia, gwrthryfelodd Iwlian. Cyhoeddwyd ef yn "Augustus" gan ei filwyr

Cychwynodd Iwlian a'i fyddin am y dwyrain i ymladd am yr orsedd, ond yna derbyniodd y newydd fod Constantius wedi marw o dwymyn yn Tarsus. Fel ymerawdwr roedd Iwlian yn rhydd i gyhoeddi ei fod yn bagan, ac ail-agorwyd temlau duwiau traddodiadol Rhufain. Ceisiodd wanhau'r Cristionogion mewn gwahanol ffyrdd. Yn 362 pasiwyd deddf oedd yn gwahardd Cristionogion rhag dysgu gramadeg a rhethreg, ac alltudiwyd rhai esgobion megis Athanasius.

Yn 363 cychwynnodd Iwlian tua'r dwyrain gyda byddin o 65,000 i ddechrau'r ymgyrch yn erbyn y Persiaid oedd wedi ei chynllunio gan Constantius. Dywedir ei fod yn ei gyffelybu ei hun i Alecsander Fawr. Roedd wedi gwneud cynghrair ag Arsaces, brenin Armenia. Roedd Hormisdas, brawd Sapor II, bernin Persia, wedi ffoi at y Rhufeiniaid yn 324, a'r bwriad oedd gosod Hormisdas ar yr orsedd yn lle ei frawd. Enillodd Iwlian fuddugoliaeth dros y Persiaid a chyrraedd at eu prifddinas Ctesiphon. Mewn ysgarmes ar 26 Mehefin 363 anafwyd Iwlian gan waywffon, ac er gwaethaf ymdrechion ei feddyg Oribasius o Pergamon, bu farw o'r clwyf.

Cyhoeddodd y fyddin swyddog ieuanc o Gristion, Jovian, ym ymerawdwr yn ei le. Roedd Jovian yn awyddus i ddychwelyd i diriogaeth Rufeinig i ddiogelu ei safle, felly gwnaeth heddwch a'r Persiaid gan ddychwelyd iddynt y rhan fwyaf o'r diriogaeth yn Armenia a goncwerwyd gan Diocletian yn 298. Claddwyd Iwlian yn Tarsus.

## Nodiadau
Categori:Genedigaethau 331
Categori:Marwolaethau 363
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Castell Dolbadarn

Saif **Castell Dolbadarn** ar fryn creigiog gerllaw Llyn Padarn, bron rhwng y llyn yma a Llyn Peris, yn agos i bentref  Llanberis yng Ngwynedd. Dolbadarn oedd prif amddiffynfa Tywysogion Gwynedd yng nghantref Arfon.
[bawd|chwith|Cynllun pensaernïol gan [CADW o'r castell.A – Tŵr y De; B – Gorthwr; C – Tŵr y Gorllewin; D – Y rhan ddwyreiniol; E – Y Neuadd]]
bawd|chwith|Castell Dolbadarn

## Hanes
Adeiladwyd y castell gan Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) i amddiffyn y ffordd trwy Nant Peris o'r arfordir gogleddol i galon Eryri. Credir fod caer wedi bod yno o'r chweched ganrif, ond mae'r rhannau hynaf o'r adeiladau presennol yn dyddio o gyfnod Llywelyn.

Dywedir fod Llywelyn ap Gruffudd wedi defnyddio castell Dolbadarn i garcharu ei frawd Owain ap Gruffudd yn yr 1250au.  Treuliodd Owain tuag 20 mlynedd yn garcharor yno. Yn ddiweddarach, yn ystod y rhyfeloedd yn erbyn Edward I o Loegr yr oedd Dolbadarn yng ngofal brawd arall Llywelyn, Dafydd ap Gruffudd.  Wedi lladd Llywelyn yng Ngilmeri ar 11 Rhagfyr 1282, cipiwyd castell Dolbadarn gan fyddin  Iarll Penfro. Ffodd Dafydd i'r mynyddoedd, ond ychydig fisoedd wedyn daliwyd ef a'i ddienyddio drwy grogi, diberfeddu a chwarteru, yn yr Amwythig. Defnyddiwyd gwaith coed y castell gan Edward i adeiladu Castell Caernarfon. Credir i'r castell gael ei ddefnyddio i gadw carcharorion yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr yn nechrau'r 15g.

## Pensaernïaeth
Nodwedd amlycaf Castell Dolbadarn yw'r tŵr canolog crwn, sef y gorthwr, oedd ar un adeg yn cynnwys tri llawr ac sy'n dal i fod tua 48 troedfedd o uchder, gyda muriau 8 troedfedd o drwch. Nid oes dim yn weddill o'r lloriau mewnol, ond gellir dringo'r grisiau cerrig tu mewn i fur y tŵr. Nid oes cymaint yn weddill o'r adeiladau eraill oedd o gwmpas y tŵr yma, ond gellir gweld seiliau muriau allanol gyda thyrau a neuadd.

## Mynediad
Mae Castell Dolbadarn yn awr yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd. Gellir ei gyrraedd o Lanberis.

## Oriel 

Delwedd:Dolbadarn Castle, Llanberis, Wales-LCCN2001703500.jpg|Ffotograff o'r castell c. 1890-1900
Delwedd:Dolbadarn Castle.jpeg|Castell Dolbadarn gan H Hughes, 1823
File:J.M.W. Turner - Dolbadarn Castle - Study for Diploma Picture.jpg|*Castell Dolbadarn*, olew ar banel (tua 1799) gan J.M.W. Turner 
Delwedd:Dolbadarn gan RO.gif|Y castell o bell
Delwedd:Dolbadarn Castle 3.jpg

## Gweler hefyd
* *Castell Dolbadarn*: paentiad (tua 1799) gan J.M.W. Turner
* *Castell Dolbadarn Castle*: llyfr (1990) am y castel

## Cyfeiriadau
Categori:Cadw
Dolbadarn
Dolbadarn
Categori:Llanberis
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Cwpan Rygbi Ewrop 1996–1997

Ail rifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 1996–1997**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp unwaith. Byddai'r ddau dîm gorau ym mhob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
## Rownd yr wyth olaf
''Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.*
* **Caerdydd** 22 - 19 Caerfaddon
* **Caerlŷr** 23 - 13 Harlequins
* Dax 18 - 26 **Toulouse**
* **Brive** 35 - 14 Llanelli

## Rownd gyn-derfynol
*Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.*
* **Caerlŷr** 37 - 11 Toulouse
* **Brive** 26 - 13 Caerdydd

## Rownd derfynol
*Chwaraeuwyd ar y 31ain o Ionawr 1997 ar Barc yr Arfau, Caerdydd, Cymru''
* **Brive** 28 - 9 Leicester

Categori:1996
Categori:1997
1995–1996
Cwpan Rygbi Ewrop 1997–1998

Trydydd rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 1997–1998**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp ddwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf. Byddai'r chwech tîm wedi hynny gyda'r record chwarae gorau yn chwarae mewn gemau ail gyfle am yr hawl i warae yn rownd yr wyth olaf.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
### Grŵp 5
## Gemau ail gyfle
''Tîmau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Brive** 25 - 20 Pontypridd
* **Caerlŷr** 90 - 19 Glasgow
* **Cardiff** 24 - 20 Llanelli

## Rownd yr wyth olaf
*Tîmau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Toulouse** 51 - 10 Harlequins
* **Caerfaddon** 32 - 21 Caerdydd
* **Pau** 35 - 18 Caerlŷr
* Picwns 18 - 25 **Brive**

## Rownd gyn-derfynol
*Tîmau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Caerfaddon** 20 - 14 Pau
* Toulouse 22 - 22 **Brive** (Ar ôl amser ychwangeol - Brive yn ennill oherwydd eu bod wedi sgorio fwy o geisiau)

## Rownd derfynol
*Chwaraeuwyd ar 31 Ionawr 1998 yn Stade Lescure, Bordeaux, Ffrainc
* **Caerfaddon** 19 - 18 Brive

Categori:1997
Categori:1998
1997–1998
Cwpan Rygbi Ewrop 1998–1999

Pedwerdydd rifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 1998–1999**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp ddwywaith. Byddai'r ddau dîm gorau ym mhob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
## Rownd yr wyth olaf
''Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.*
* **Ulster 15** - 13 Toulouse
* **Stade Français** 71 - 14 Pontypridd
* **Perpignan** 43 - 17 Llanelli
* **Colomiers** 23 - 9 Munster

## Rownd dyn-derfynol
*Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.*
* **Ulster** 33 - 27 Stade Français
* **Colomiers** 10 - 6 Perpignan

## Rownd derfynol
*Chwaraeuwyd ar y 31ain o Ionawr 1997 ar Heol Lansdowne, Dulyn, Iwerddon''
* **Ulster** 21 - 6 Colomiers

Categori:1998
Categori:1999
1998–1999
Cwpan Rygbi Ewrop 1995–1996

Rhifyn cyntaf Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 1995–1996**, a oedd i ddod yn gystadleuaeth blynyddol rygbi'r undeb rhwng clybiau Ewropeaidd y chwe gwlad gorau yn Ewrop. Cystadlodd timau o Ffrainc, Iwerddon, yr Eidal, Cymru a, ac am yr unig dro hyd yn hyn, Rwmania (ni ganiatawyd timau o Loegr na'r Alban i gystadlu gan yr RFU a'r SRU). Rhannwyd y timau'n grwpiau o dri, gyda pob tîm yn chwarae pob tim arall o fewn y grŵp unwaith yn unig, gan olygu un gêm gartref ac un gêm i ffwrdd ar gyfer pob tîm. Roedd yr enillwyr o pob grŵp yn cymhwyso i chwarae yn y rowndiau canlynol.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai pob tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp unwaith.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
## Rownd gyn-derfynol
Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.
* **Toulouse** 30 - 3 Abertawe
* Leinster 14 - 23 **Caerdydd**

## Rownd derfynol
Chwaraeuwyd ar y 6ed o Ionawr 1996 ar Barc yr Arfau, Caerdydd, Cymru
* Caerdydd 18 - 21 **Toulouse** (ar ôl amser ychwanegol, 18-18 ar ôl yr 80 munud)

Categori:1995
Categori:1996
1995–1996
Cwpan Rygbi Ewrop 1999–2000

Pumed rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 1999–2000**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail hefyd.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
### Grŵp 5
### Grŵp 6
## Rownd yr wyth olaf
''Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Toulouse** 31 - 18 Montferrand
* **Munster** 27 - 10 Stade Français
* **Llanelli** 22 - 3 Caerdydd
* **Northampton** 25 - 22 Picwns

## Rownd cyn-derfynol
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* Toulouse 25 - 31 **Munster** (*Stade Lescure, Bordeaux, France*)
* **Northampton** 31 - 28 Llanelli (*Stadiwm Madejski, Reading, Lloegr*)

## Rownd derfynol
*Chwaraewyd ar 19 Mai 2001 yn Twickenham, Llundain, Lloegr''
* **Northampton** 9 - 8 Munster

Categori:1999
Categori:2000
1999–2000
Cwpan Rygbi Ewrop 2000–2001

Chweched rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 2000–2001**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r timau eraill yn eu grŵp ddwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail hefyd.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
''+ Castres - 1 pwynt wedi'i ddidynnu (chwaraewr anghymwys)*

### Grŵp 5
### Grŵp 6
## Rownd yr wyth olaf
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Caerlŷr** 41 - 10 Abertawe
* **Caerloyw** 21 - 15 Caerdydd
* **Stade Français** 36 - 19 Pau
* **Munster** 38 - 29 Biarritz Olympique

## Rownd Gyn-derfynol
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Caerlŷr** 19 - 15 Caerloyw
* **Stade Français** 16 - 15 Munster

## Rownd Derfynol
*Chwaraewyd ar 19 Mai 2001 ym Mharc des Princes, Paris, Ffrainc''
* **Caerlŷr** 34 - 30 Stade Français

Categori:2000
Categori:2001
2000–2001
Afon Medway

Afon yng Nghaint gyda hyd byr yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Afon Medway**. Mae'n codi yn y Weald yng Ngorllewin Sussex ger pentref Turners Hill, ac yn llifo tua'r gogledd ac wedyn i'r dwyrain am 110&nbsp;km (70&nbsp;mi) trwy Gaint i aberu yn Afon Tafwys ger Sheerness. Ar ei ffordd mae'n llifo trwy Tonbridge, Maidstone, Rochester, Chatham a Gillingham. Mae ganddi ddalgych o 2,400&nbsp;km² (930&nbsp;mi²) – y dalgylch ail fwyaf yn ne Lloegr ar ôl Afon Tafwys – sy'n cynnwys chwe phrif isafon a llawer o lednentydd  llai.

Dyma'r prif isafonydd:

* Afon Eden
* Afon Bourne
* Afon Teise
* Afon Beult
* Afon Loose neu Loose Stream
* Afon Len

Yn y gorffennol roedd yr afon yn bwysig fel ffordd o gludo nwyddau, a byddai cychod trwm yn mynd i fyny'r afon cyn belled â Tonbridge. Mae un ar ddeg o lociau rhwng Allington a Tonbridge

## Gweler hefyd
* Brwydr Afon Medway

Medway
Medway
Bwlch Oerddrws

Bwlch yn ne-ddwyrain Meirionnydd, Gwynedd, rhwng Dolgellau a Dinas Mawddwy yw **Bwlch Oerddrws** (neu **Bwlch yr Oerddrws**). Mae lôn priffordd yr A470 yn ei groesi. Ar ei uchaf mae'n 360 metr (tua 1200 troedfedd) uwchlaw lefel y môr.

## Daearyddiaeth
I'r gogledd mae cadwyn hir y ddwy Aran, Aran Fawddwy ac Aran Benllyn, yn ymestyn i gyfeiriad Y Bala a'r Berwyn. I'r de mae'r gadwyn yn parhau i gyfeiriad Corris a Llyn Mwyngil gyda chopaon Cribin Fach, Waun Oer a Mynydd Ceiswyn. O gwmpas y bwlch ei hun ceir llethrau llwm Ochr-y-Bwlch i'r gogledd, sy'n codi i Ben y Bryn Fforchog (660m). I'r de ceir clogwyni Craig y Bwlch dan y Gribin Fach. Mae'n fwlch llydan ac agored iawn ac mae'n hawdd gweld sut y cafodd yr enw 'Oerddrws'. Ceir fferm ychydig filltiroedd i'r de, ar bwys y lôn i Gorris, o'r enw 'Hafoty Oer' yn ogystal.
250px|bawd|chwith|Bwlch Oerddrws
[250px|bawd|chwith|Bwlch Oerddrws o [Maesglase|Faesglase.]]

Rhedai'r hen lôn bost o gyfeiriad Dolgellau drwy'r Groes-lwyd a heibio i dafarn enwog Y Llwynogod Croesion (''''). Ers canrifoedd mae'r dafarn honno wedi croesawu teithwyr ac mae ymhlith yr uchaf a'r unigaf yng Nghymru. Mae llwybr i ben Cadair Idris yn dechrau ychydig is i fyny o'r dafarn. Â'r ffordd yn ei blaen heibio ffermdy Gwanas-fawr gan groesi Afon Clywedog a dringo'n syth i'r bwlch ei hun. O'r bwlch mae'r olygfa i'r ddau gyfeiriad, gorllewin a dwyrain, yn odidog pan fo'r tywydd yn braf. Mae'r ffordd yn disgyn yn syth ac yn serth (1:5) i gyfeiriad Dinas Mawddwy a Mallwyd gan ddilyn glannau Afon Cerist i lawr i ymuno ag Afon Dyfi. Camlan yw enw'r llecyn wrth waelod y bwlch ond mae'n annhebygol fod yna unrhyw gysylltiad rhyngddo a safle'r frwydr enwog.

## Hanes
Dywedir fod Gwylliaid Cochion Mawddwy yn arfer ymosod ar deithwyr a'u hysbeilio wrth iddynt fynd trwy'r bwlch.

Ym mis Medi 2009, caewyd y ffordd trwy'r bwlch gan dirlithriad, ac arhosodd ar gau bum diwrnod. Teithiodd bws ysgol â phlant ar y ffordd tra'i bod hi ar gau, a achosodd pryderon diogelwch.

## Cyfeiriadau
Oerddrws
Categori:Dolgellau
Categori:Mawddwy
Categori:Meirionnydd
Cwpan Rygbi Ewrop 2001–2002

Seithfed rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 2001–2002**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
*2 bwynt am ennill
*1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
### Grŵp 5
### Grŵp 6
## Rownd yr wyth olaf
''Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Castres** 22 - 21 Montferrand
* Stade Français 14 - 16 **Munster**
* **Teigrod Caerlŷr** 29 - 18 Leinster
* Bath 10 - 27 **Llanelli**

## Rownd gyn-derfynol
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* Castres 17 - 25 **Munster**
* **Teigrod Caerlŷr** 13 - 12 Llanelli

## Rownd derfynol
*Chwaraewyd ar 25 Mai 2002 yn Stadiwm y Mileniwm, Caerdydd, Cymru''
* **Teigrod Caerlŷr** 15 - 9 Munster

Categori:2001
Categori:2002
2001–2002
Deceangli

bawd|233x233px|Llwythau Cymru tua 48 O.C.. Nid oes sicrwydd am yr union ffiniau.

Roedd y **Deceangli** neu **Deceangi** yn un o'r llwythau Celtaidd oedd yn byw yng Nghymru yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid. Roedd y llwyth yn byw yng ngogledd-ddwyrain Cymru, yn ôl pob tebyg yn y tiriogaethau sy'n cyfateb i Sir Ddinbych, Sir y Fflint, a rhannau o Sir Conwy a Bwrdeistref Sirol Wrecsam heddiw.Daeth y Rhufeiniaid i gysylltiad a'r llwythau Cymreig am y tro cyntaf tua 48 O.C. pan ymosododd llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula ar y Deceangli. Nid ymddengys eu bod wedi gwrthwynebu rhyw lawer, yn wahanol iawn i'w cymdogion yr Ordoficiaid, yn y gorllewin, a'r Silwriaid yn y de. Ni wyddir am unrhyw dref yn eu tiriogaeth, ond efallai fod rhyw fath o dref yn bodoli o amgylch caer Rufeinig *Canovium* (Caerhun). Gall fod y gaer yma ar Afon Conwy yn nhiriogaeth y Deceangli, neu efallai ei bod yn gwarchod y ffin rhyngddynt hwy a'r Ordoficiaid, ynghyd â'r man croesi strategol ar yr afon.

Saif bryngaer sylweddol Pen y Corddin (ger Llanddulas, Sir Conwy), a godwyd yn Oes yr Haearn, yng ngogledd-orllewin tiriogaeth y Deceangli; cafwyd hyd i ddrylliau o grochenwaith Rhufeinig yno ac ymddengys hefyd iddi gael ei hatgyweirio yn y cyfnod Rhufeinig. Ar hyd yr arfordir i'r dwyrain ceir bryngaer Dinorben. Roedd yn cael ei phreswylio yn y cyfnod Rhufeinig a darganfuwyd crochenwaith a darnau arian yn dyddio o'r 3edd a'r 4g yno. Mae bryngaerau eraill ar diriogaeth dybiedig y Deceangli yn cynnwys Foel Fenlli, Moel Arthur a Moel Hiraddug.

Cedwir yr enw "Deceangli" fel "Tegeingl", y cantref canoloesol oedd yn cyfateb i ran helaeth o Sir y Fflint heddiw. Cafwyd hyd i nifer o ddarnau o blwm gyda stamp *DECEANG* neu rywbeth tebyg arnynt, ac ymddengys fod y rhain yn deillio o diriogaeth y llwyth yma yn y cyfnod Rhufeinig. Mae'n bosibl hefyd fod yr enw lle Degannwy yn deillio o'r enw Deceangli, er nad yw pob ieithydd yn cytuno.

## Dolenni allanol 
*  Deceangi  ar wefan Roman-Britain.org

Categori:Llwythau Celtaidd Cymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir y Fflint
Cwpan Rygbi Ewrop 2003–2004

Nawfed rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 2003–2004**.

## Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
* 4 pwynt am ennill
* 2 pwynt am gêm gyfartal
* 1 pwynt bonws am sgorio 4 cais mewn gêm
* 1 pwynt bonws am golli gan 7 pwynt neu lai

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
### Grŵp 5
### Grŵp 6
## Rownd yr wyth olaf
''Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Toulouse** 36 - 10 Edinburgh
* **London Wasps** 34 - 3 Gloucester
* **Munster** 37 - 32 Stade Français
* Llanelli Scarlets 10 - 27 **Biarritz Olympique**

## Rownd gyn-derfynol
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Toulouse** 19 - 11 Biarritz Olympique
* Munster 32 - 37 **London Wasps**

## Rownd derfynol
*Chwaraewyd ar 23 Mai 2004 yn Twickenham, Llundain, Lloegr''
* Toulouse 20 - 27 **London Wasps**

Categori:2003
Categori:2004
2003–2004
Cymhathiad diwylliannol

Proses o integreiddiad cyson ydy **cymhathiad diwylliannol** pan mae aelodau grŵp ethnig-ddiwylliannol, fel arfer mewnfudwyr neu grwpiau lleiafrifol, yn cael eu "hamsugno" i gymuned sefydledig ac yn gyffredinol mwy o faint, ac felly'n colli'u hunaniaeth. Weithiau caiff ranbarth neu gymdeithas lle mae cymhathiad yn digwydd ei ddisgrifio fel tawddlestr.

## Enghreifftiau
* Americaneiddio
* Cymreigio
* Seisnigio

## Gweler hefyd
*Globaleiddio


Categori:Cysyniadau diwylliannol
Categori:Cymdeithaseg
Penllyn

:*Erthygl am yr ardal yng Ngwynedd yw hon. Am y pentref ym Mro Morgannwg gweler Pen-llin (Penllyn). Am yr orynys yng ngogledd-orllewin Cymru gweler Pen Llŷn.*

**Penllyn** yw'r ardal sydd o gwmpas Llyn Tegid a'r Bala ym Meirionnydd (de-ddwyrain Gwynedd). Mae'n cynnwys plwyfi Llandderfel, Llanfor, Llangywair, Llanycil a Llanuwchllyn. Mae Penllyn yn ardal sy'n enwog am ei chyfraniad i ddiwylliant Cymru a llenyddiaeth Gymraeg. Dyma ardal "Y Pethe", chwedl Llwyd o'r Bryn.

## Cantref Penllyn
Yn Oes y Tywysogion cantref oedd Penllyn. Cynhelid ei lys yng Nghaer Gai, ger Llyn Tegid, ond yn ddiweddarach fe'i symudwyd i'r Bala. Roedd yn gantref ar y ffin rhwng teyrnas Gwynedd a Phowys. Ymddengys iddo ddechrau fel arglwyddiaeth annibynnol. Cysylltir yr arwr chwedlonol Gronw Pebyr â Phenllyn ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi. Aeth yn rhan o deyrnas Powys yn y cyfnod cynnar. Roedd yn fan o bwys strategol yn gorwedd rhwng Ardudwy a Meirionnydd yn y gorllewin a Glyndyfrdwy yn y dwyrain a cheisiai tywysogion Gwynedd sicrhau meddiant arno er mwyn amddiffyn Gwynedd o ymosodiadau o du Powys a'r dwyrain. Fe'i cipiwyd yn derfynol gan Llywelyn Fawr ar ddechrau'r 13g. Ar ôl goresgyniad 1284 fe'i unwyd â Meirionnydd ac Ardudwy i greu Sir Feirionnydd.

Ymrennid Penllyn yn ddau gwmwd:
*Is Tryweryn
*Uwch Tryweryn

## Rhai o enwogion Penllyn
*Bedo Aeddren, bardd canoloesol
*R. J. Derfel, bardd a radicalydd
*Owen M. Edwards, llenor ac addysgwr
*Tom Ellis, gwleidydd Rhyddfrydol radicalaidd
*Peredur Lynch bardd, ysgolhaig
*Huw Cae Llwyd, bardd canoloesol
*Ieuan ap Tudur Penllyn, bardd canoloesol
*Michael D. Jones, un o sefydlwyr y Wladfa
*Siôn Dafydd Las, bardd teulu
*Tudur Penllyn, un o feirdd mwyaf cyfnod Beirdd yr Uchelwyr

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Darllen pellach
*Geraint Bowen, *Penllyn* (1967)
*Elwyn Edwards, *Blodeugerdd Penllyn* (1983)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Powys
Tawddlestr

:''Mae'r erthygl hon am y trosiad am ddatblygiad cymdeithasau. Am y llestri, gweler crwsibl neu pair.*
[bawd|Clawr rhaglen y ddrama *[The Melting Pot (drama)|The Melting Pot'' (1908), a boblogeiddiodd y ddelwedd o'r Unol Daleithiau fel tawddlestr.]]
Trosiad i ddisgrifio'r ffordd gydryw mae cymdeithasau yn datblygu yw **tawddlestr**. "Cynhwysion" y llestr yw grwpiau ethnig gwahanol sydd rhywsut yn byw yn yr un ardal, ac maent yn cyfuno i golli eu hunaniaethau ac i ffurfio grŵp diwylliannol newydd. Yr achos fwyaf enwog yw datblygiad "yr Americanwr" ar ddechrau'r ugeinfed ganrif gyda pholisi mewnfudo drws agored yr Unol Daleithiau.

## Gweler hefyd 
* Amlddiwylliant
* Cymhathiad diwylliannol

Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Cymhathiad diwylliannol
Eisteddfod Aberteifi 1176

**Eisteddfod Aberteifi**, a gynhaliwyd dros y Nadolig yn 1176, yw'r eisteddfod gyntaf sy'n hysbys.

Fe'i cynhaliwyd gan Yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth yn ei lys yn Aberteifi. Cyn ei chynnal roedd y tywysog wedi anfon cenhadon i bob cwr o'r wlad i gyhoeddi'r ŵyl. Dyma'r cofnod amdano sydd ym Mrut y Tywysogion (diweddarwyd yr orgraff):

:Y Nadolig yny flwyddyn honno y cynhelis yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd llys yn ardderchog yn Aberteifi, yn y castell, ac y gosodes deuryw ymryson yno, un y rhwng beirdd a phrydyddion, un arall y rhwng telynorion a chrythorion a phibyddion ac amrafaelion genhedloedd gerdd miwsig, ac ef a beris gosod dwy gadair i'r gorchfygwyr ac ef a anrhydedodd y rhei hynny o roddion ehelaeth.

Gŵr ifanc o lys Rhys a enillodd gadair y telynorion ond cipiwyd y gwobrau barddonol gan feirdd Gwynedd. Yn anffodus dydi'r Brut ddim yn enwi'r beirdd hynny ond buasai Cynddelw Brydydd Mawr, Meilyr ap Gwalchmai ac Einion ap Gwalchmai yn eu hanterth.

Mae'n bosib (ond nid yndebygol) bod y syniad am yr ŵyl yn dod o ŵyl debyg yn Ffrainc, y *Puy*. Roedd gan Rhys gysylltiadau â'r Ffrancwyr Normanaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:1176
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:Aberteifi
Categori:Beirdd y Tywysogion
Aberteifi 1176
1176
Aberteifi 1176
Categori:Teyrnas Deheubarth
Categori:Y Traddodiad Barddol