open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patagonia

de|bawd|220px|Patagonia (mewn oren)
de|bawd|220px|Llyn Espejo, ym Mhatagonia

Rhanbarth daearyddol yn Ne America yw **Patagonia** sy'n ymestyn o Tsile ar draws yr Andes i'r Ariannin. Ar ochr Tsile o'r Andes fe ymestyn Patagonia i'r de o ledred 42°D, gan gynnwys rhan ddeheuol rhanbarth politicaidd Los Lagos a rhanbarthau Aysén a Magallanes (heblaw am y rhan o Antártica a hawlir gan Tsile).

Ar ochr yr Ariannin o'r Andes fe ymestyn Patagonia i'r de o afonydd Neuquén a Río Colorado, gan gynnwys y taleithiau Neuquén, Río Negro, Chubut, Santa Cruz, Tierra del Fuego, a rhan ddeheuol Talaith Buenos Aires. Deillia'r enw Patagonia o *Batagones*, sef enw'r bobl gyntaf i gyrraedd yr ardal rhyw 10,000 o flynyddoedd yn ôl.

Yn yr Ariannin, mae Patagonia wedi ei rhannu yn bedair talaith:
# Neuquén: 94,078&nbsp;km², rhwng yr afonydd *Nequen* a *Limay*, yn ymestyn tua'r de hyd at lan gogleddol Llyn Nahuel-Huapi, a thua'r gogledd hyd at y *Rio Colorado*.
# Río Negro: 203,013&nbsp;km², rhwng Môr yr Iwerydd a'r Andes, rhwng Nequen a lledred 42° De.
# Chubut: 224,686&nbsp;km², rhwng 42° a 46° De.
# Santa Cruz: 243,943&nbsp;km², rhwng Chubut a'r ffin â Tsile.

Daw'r enw o'r gair *patagón* sef cewir mewn mytholeg a chredwyd eu bod ddwywaith maint dyn - 12 i 15 troedfedd (3.7 i 4.6 m).

## Gwladfa Gymreig
Yng nghanol y 19g, rhwng 1865 a 1912, cyrhaeddodd minteioedd o Gymry er mwyn sefydlu gwladfa ym Mhatagonia yr Ariannin. Y Wladfa oedd enw'r Cymry hynny ar yr ardal honno.

Erys rhai siaradwyr Cymraeg yn nhalaith Chubut hyd heddiw ac mae Cymraeg y Wladfa yn cynnwys dylanwadau Sbaeneg. Er mwyn cynnal y Gymraeg yn Chubut mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn anfon athrawon o Gymru at yr ysgolion Cymraeg yno.

File:Base del Cerro Catedral en Bariloche. (Patagonia Argentina) 01.JPG|San Carlos de Bariloche
File:Ballenas en Península Valdès.jpg|Península Valdés
File:Ushuaia6a (js).jpg|Ushuaia
File:Glaciar Perito Moreno (Argentina).jpg|

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau'r Ariannin
Categori:Daearyddiaeth Tsile
Categori:Rhanbarthau De America
Lloegr

Gwlad ar Ynys Prydain yng ngogledd orllewin Ewrop yw **Lloegr** (Saesneg: *England*). Yn ddaearyddol, ac o ran poblogaeth, hi yw'r wlad fwyaf o fewn y Deyrnas Unedig. Mae'n ffinio â Chymru i'r gorllewin a'r Alban i'r gogledd.

Yn y 6ed a'r 7g cyrhaeddodd llwythau Tiwtonaidd (a gynhwysai yn ôl traddodiad yr Eingl, Sacsoniaid, a Jutiaid) Brydain o dir mawr Ewrop a gwladychu de a dwyrain yr ynys gan yrru'r brodorion o Geltiaid tua'r gorllewin ac i'r ardaloedd llai ffrwythlon; arhosodd eraill ac fe'u hymgorfforwyd o fewn cymdeithas y goresgynnwyr. 

Ymledodd rheolaeth y Saeson cynnar o dipyn i beth tua'r gorllewin a'r gogledd gan greu nifer o deyrnasoedd fel Wessex, Mersia, Essex, Sussex, a Northumbria. Colli eu hiaith a'u harferion bu hanes y Brythoniaid a oroesodd yn yr ardaloedd hynny. Ond Wessex oedd yr unig un i gadw ei hannibyniaeth ar ôl goresgyniadau'r Llychlyniaid yn yr 8fed  a'r 9g, a theyrnas Wessex fu sail teyrnas Lloegr a'r Deyrnas Unedig wedyn.

Nawddsant Lloegr: Sant Siôr - 23 Ebrill.

## Rhanbarthau Lloegr 
Mae naw rhanbarth yn Lloegr:
* Llundain Fwyaf
* De-ddwyrain Lloegr
* De-orllewin Lloegr
* Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Gogledd-orllewin Lloegr
* Gogledd-ddwyrain Lloegr
* Swydd Efrog a Humber
* Dwyrain Canolbarth Lloegr
* Dwyrain Lloegr

[bawd|dim|Y 'Rhaniad Gogledd-De', gyda [Canolbarth Lloegr|Chanolbarth Lloegr, mewn gwyrdd, yn eu gwahanu.]]

## Gweler hefyd 
* Hanes Lloegr
* Saeson


Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Y Deyrnas Unedig
Hafan

Croeso i Wicipedia
y gwyddoniadur rhydd ac agored,
gyda [[Arbennig:Statistics|]] o erthyglau Cymraeg

**A wyddoch chi?** Yn ogystal â darllen y gwyddoniadur, gallwch ein cynorthwyo i'w ddatblygu a'i wella! Gall unrhyw un olygu unrhyw erthygl drwy glicio ar y gair **"Golygu"** ar ei brig. Os nad ydyw'n bodoli eto, gallwch greu un newydd!

Pigion

**Rhagor o bigion**

Cymraeg

Ar y dydd hwn

**Rhagor o &lsquo;Ar y dydd hwn&rsquo;** &ndash; '''Rhestr dyddiau'r flwyddyn** &ndash; **Materion cyfoes**

Erthyglau diweddar

**Newidiadau diweddar'''

Marwolaethau diweddar

Cymorth a Chymuned

Chwaer brosiectau Wicipedia

Ieithoedd Wicipedia

Categori:Nodiadau gweinyddol
__NOTOC____NOEDITSECTION__
Prydain

Cynhwysir yr enw **Prydain** yn yr erthyglau canlynol:

* Gwlad a thir:
** Prydain Fawr - Ynys Prydain a'i rhagynysoedd; bellach, yng Nghymru defnyddir y term Gwledydd Prydain.
** Ynys Brydain - cysyniad Brythonig a Chymreig, yn enwedig wedi ymadawiad y Rhufeiniaid, yn cynnwys tiriogaeth neu gyn-diriogaeth y Brythoniaid.
** Ynysoedd Prydain - ynysoedd Prydain, Iwerddon (defnydd dadleuol) a'r rhagynysoedd
** Britannia - Talaith Rufeinig Prydain
** Teyrnas Prydain Fawr - gwladwriaeth (1707 hyd 1801)
** Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon - gwladwriaeth (1801 hyd 1927)
** Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon - gwladwriaeth (1927 hyd heddiw)
* Hanes a llên:
** Hanes Prydain - hanes yr ynys a'i gwledydd
** Rhyfeddodau Prydain
** Trioedd Ynys Prydain
* Pobl o Brydain:
** Albanwyr
** Cymry
** Saeson
** Brenhinoedd a breninesau gwledydd Prydain
** Pendefigaeth Prydain Fawr

## Gweler hefyd
* Prydain Newydd - un o ynysoedd Papua Gini Newydd
* Prydeindod
**Diwrnod Prydeindod
Blog

Gwefan gan unigolyn neu grŵp sy'n cael ei ddiweddaru'n gyson gyda chofnodion mewn trefn wrth-gronolegol, gan amlaf gan ddefnyddio meddalwedd rheoli cynnwys megis Blogger, LiveJournal neu WordPress yw **blog**.

Mae'r term  yn dalfyriad o'r term Saesneg *Web log*, a ddefnyddwyd yn wreiddiol i ddisgrifio cofnodion, neu log, o bethau diddorol roedd person yn eu darganfod ar y we.

Nodweddir blogiau hefyd gan y gallu i roi sylwadau ar gofnodion, yn ogystal â ffrydiau RSS, sydd yn galluogi darllenwyr i dderbyn y cofnodion diweddaraf trwy ddarllenwr RSS. Mae RSS hefyd yn golygu y gall cynnwys blog gael ei ddosbarthu i wefannau eraill yn awtomatig wrth iddynt gael eu ddiweddaru.

Gall testun blog amrywio o hynt a helynt bywyd personol yr awdur i ganolbwyntio ar bwnc penodol, fel chwaraeon, crefydd neu wleidyddiaeth. Mae yna hefyd flogiau sydd yn arbennig ar gyfer cofnodi lluniau yn uniongyrchol o ffôn symudol neu wedi eu llwytho o gamera digidol.

## Enghreifftiau o flogiau Cymraeg a Chymreig 
Mae dros 400 o flogiau ar gael yn y Gymraeg ond daeth cynnydd yn y niferoedd yn nechrau 2003, o bosibl yn sgil 
dylanwad Morfablog , un o'r blogiau Cymraeg cynharaf, yn unol a thŵf maes-e, gwefan drafod yn Gymraeg, lle bu galw ar bobl i ddechrau blogiau er mwyn cynyddu'r swmp o wefannau a gynhelir yn Gymraeg.

Mae cyfran o flogiau Cymraeg yn cael eu cynnal gan bobl sy'n byw y tu allan i Gymru, gyda llawer ohonynt heb gysylltiad â Chymru na'r iaith.

Gellir gweld detholiad o gofnodion o flogiau Cymraeg ar y Blogiadur 

## Lleoleiddio'r gwasanaethau blogio i'r Gymraeg 
Un o nodweddion gwasanaethau blogio yw eu hygyrchedd a'r gallu i gyfieithu'r patrymlun i'r Gymraeg. Mae platfform blogio Wordpress wedi ei leoleiddio i'r Gymraeg.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwefannau
Categori:Llenyddiaeth
Categori:Web 2.0
Llangrannog

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw **Llangrannog** (). Saif ar arfordir. Mae ganddi 771 o drigolion, a 51% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Mae'n gartref i Wersyll yr Urdd.

Mae gan y pentre ddwy dafarn, Y Ship a'r Pentre Arms. Mae cysylltiadau cryf rhwng y Pentre Arms a Bois y Cilie. Cafodd Dylan Thomas ei wahardd o'r dafarn am helpu ei hunan i'r cwrw.

bawd|dim|Llwybr uwchlaw'r pentref, gan y ffotograffydd John Gillibrand

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Caranog
Sant o ddiwedd y 5ed i ddechrau'r 6g oedd Carranog (ganwyd c. 470; Gwyddeleg: Cairnech; Llydaweg: Karanteg; Lladin: Carantocus; Saesneg: Carantoc; Cernyweg: Crantoc). Yn ôl y llawysgrif *Progenies Keredic Regis de Keredigan*, a sgwennwyd ar ddechrau'r 13g, roedd yn fab i'r  Brenin Ceredig, ond yn ôl Peniarth 12 ac 16 (a Iolo tud. 110 a 125) roedd yn fab i Corun ac felly'n ŵyr i Ceredig. Ceir felly peth dryswch yn ei gylch.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan pentref Llangrannog
*Gwefan Gwersyll yr Urdd Llangrannog

Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Ceredigion (gwahaniaethu)

Un o siroedd Cymru yw **Ceredigion**. Gallai **Ceredigion** gyfeirio at un o sawl peth yn ogystal:

*Ceredigion (etholaeth seneddol)
*Ceredigion (etholaeth Cynulliad)
*Teyrnas Ceredigion
**Ceredigion*, cylchgrawn
Gwiwer

Cnofil prendrig gyda chynffon drwchus iawn yw'r **wiwer**, sy'n perthyn i deulu'r *Sciuridae*, sy'n cynnwys aelodau eraill fel y wiwer resog, y wiwer hedegog a'r marmotiaid. Fe'i nodweddir gan gynffon hir wrychog a'i chwimdra wrth ddringo a neidio drwy ganghennau coed. Mae gwiwerod i'w cael ym mhob cyfandir heblaw am Awstralia ac Antarctica; cyflwynwyd nhw i Awstralia dros ganrif a hanner yn ôl.

Mae gwiwerod yn byw yn bennaf mewn coedwigoedd, gan fwyta'r cnau maent wedi eu casglu ar gyfer y gaeaf. Yng ngwledydd Prydain, mae niferoedd y wiwer goch (*Sciurus vulgaris*) wedi gostwng yn sylweddol, ond mae hi'n dal i fyw mewn ambell i le yng Nghymru. Ym mwyafrif Ynysoedd Prydain mae'r wiwer lwyd (*Sciurus carolinensis*) a gyflwynwyd o Ogledd America wedi gyrru'r wiwer goch i ffwrdd. Amcangyfrifir bod 85% o wiwerod cochion Prydain yn byw yn yr Alban. Yn Lloegr, Ynys Wyth yw cadarnle'r wiwer goch.
200px|bawd|chwith|Gwiwer goch gyda chlustiau'r gaeaf

Gwyddom fod y wiwer yn byw yn ystod yr oes Ëosen ac mae'n perthyn yn eithaf agos i Ddyfrgi'r mynydd a'r llyg.

## Tarddiad y gair
Perthyna'r gair i'r Lladin *viverra* (a olygai ‘ffured’) ac fe'i geir yn yr Hen Lydaweg fel *guiufher*. Cofnodir y gair am y tro cyntaf yn y Gymraeg yng Nghyfreithiau Hywel Dda: *Tair cont cyfreithiawl y sydd: cont gast, a chont cath a chont gwiweir.*

## Cyfeiriadau

Categori:Cnofilod
Categori:Teuluoedd o famaliaid
Ocsitaneg

Siaredir **Ocsitaneg** ( a adnabyddir hefyd fel '''lenga d'òc''') yn Ne Ffrainc, yn bennaf yn ardal Profens, rhannau o'r Eidal (Dyffrynoedd Ocsitan), rhannau o Sbaen (Dyffryn Aran) ac ym Monaco; yn answyddogol, gelwir yr ardaloedd hyn yn Ocsitania. Mae'r Ocsitaneg yn un o'r ieithoedd Romáwns ac mae'n perthyn yn agos i Gatalaneg.

Nid yw Ffrainc wedi cefnogi'r iaith yn effeithiol, ac mae'r niferoedd sy'n siarad Ocsitaneg heddiw'n lleihau, ond caiff ei hystyried yn iaith swyddogol gan Lywodraeth Catalwnia. Ymhlith y siaradwr enwog mae Frédéric Mistral, bardd Provençal. Oherwydd y diffyg cefnogaeth iddi gan Ffrainc, nid oes un iaith safonol ac mae chwe tafodiaith a chwe ffurf ysgrifenedig. Mae UNESCO yn ystyried pedair o'r tafodieithoedd hyn 'yn beryg enbyd o ddiflannu', ac wedi rhestru yn eu 'Rhestr Coch o Ieithoedd mewn Perygl'. Y bedair yw: Provençal, Auvergnat, Limousin and Languedocien. Ystyrir y ddwy arall, Gascon a Vivaro-Alpine 'mewn peryg'.

bawd|dim|*Siaradwch Ffrangeg - byddwch bur* (arwydd ar wal ysgol yng Ngwlad yr Oc)

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth Ocsitaneg
* Profens
* Trwbadŵr

## Cyfeiriadau 
### Dolenni allanol 
* Ocsitaneg  Mercator Cyfryngau
* Diccionari general occitan
* Occitanet
* Institut Occitan 


Categori:Ieithoedd Romáwns
Categori:Ieithoedd Ffrainc
Categori:Ieithoedd Sbaen
Categori:Ieithoedd yr Eidal
ACCAC

**Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru** (**ACCAC**) oedd prif gorff ymgynghorol Llywodraeth Cynulliad Cymru ar bob agwedd ar addysg a chymwysterau. Cafodd ei uno ag adran addysg a sgiliau Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2006, gyda nifer o gyrff eraill i greu AADGOS (Yr Adran Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau), a drowyd wedyn yn APADGOS (Yr Adran Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau).

Roedd swyddfa'r awdurdod yng Nghaerdydd.

## Dolenni Allanol 
ACCAC 

Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Rhestr o wledydd yn ôl poblogaeth

:*Ceir hefyd: Rhestr o wledydd gyda phoblogaeth llai na Chymru*
bawd|470px|dde|Map "Coropleth" yn dangos dosbarthiad poblogaeth y byd
Dyma **Restr gwledydd sofran yn nhrefn eu poblogaeth**. Mae'r ffigyrau'n dod o'r *CIA World Factbook*; dydyn nhw ddim bob amser yn gyfoes, ond mae nhw'n weddol agos.

## Rhestr 
**Nodyn:** Nodir tiriogaethau dibynnol mewn *llythrennau italig*.

## Gweler hefyd 
*Rhestr gwledydd
*Rhestr gwledydd yn ôl cyfandir

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Gwledydd
Categori:Rhestrau gwledydd
Cyfrifiadur

bawd|250px|Cyfrifiadur NeXTstation (1990)
[bawd|250px|Cyfrifiadur Zuse Z3 yn y *Deutsches Museum* ym [München]]
Dyfais raglenadwy electronig yw **cyfrifiadur** sy'n cynnwys uned brosesu ganolog (CPU) a chof, y gellir ei ddefnyddio fel prosesydd geiriau neu i gadw cronfa ddata a myrdd o ddibenion eraill. Y ffordd fwyaf cyffredin o gysylltu â'r rhyngrwyd yw trwy gyfrifiadur. Gellir chwarae gemau ar gyfrifiadur neu ei raglennu i wneud pethau'n otomatig.

Ceir cyfrifiadur llai, cludadwy ers tua 2000 (sef y gliniadur) a ffurf cludadwy llai byth, sef y cledrydd.

## Rhannau
Ceir y canlynol mewn rhai cyfrifiaduron: 
* mamfwrdd
* bysiau
* perifferolion
* disgyrrwr caled
* uned brosesu ganolog (CPU)
* monitor neu sgrin
* bysellfwrdd
* Cof: Cof RAM, co-bach, Cof ROM

## Y cyswllt Cymreig 
Yn 1965 cyhoeddodd Donald Davies ei waith pwysicaf a oedd yn egluro sut y datblygodd system a oedd yn galluogi i gyfrifiaduron ddanfon pecynnau o wybodaeth ei gilydd drwy rwydwaith. Defnyddiwyd ei gynllun gan yr Asiantaeth Cynlluniau Ymchwil Blaengar (*The Advanced Research Project Agency*) yn yr Unol Daleithiau a'i ymgorffori yn ARPANET. Mae "Packet Switching" (fel y gwyddwn amdano bellach), yn dal yn un o gonglfeini'r Rhyngrwyd a'r We Fyd-Eang.

Cyfeirir at yr hyn rydym ni heddiw'n ei adnabod fel cyfrifiadur (ac nid 'cyfrifydd' / 'accountant') gyntaf yn y Gymraeg yn Y Cymro ar y 23 Gorffennaf 1969 gan Owain Owain pan ysgrifennodd, ''Yn syml, mae'r cyfrifiadur yn ei gwneud hi'n bosib i gofnodi y cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno. Rydych am weld cerflun mwyaf o geffyl sydd mewn bod? Yna, o'ch cadair freichiau, a chyn i'r bys olaf adael y botwm olaf, fe fydd llun y ceffyl ar y llen deledu yn eich ystafell.' Neu gynllun pensaernïol Eglwys St Pedr yn Rhufain? Pwyswch fotymau eraill a dyna'r cynllun pensaernïol yn dilyn y ceffyl mewn llai na chwinciad!''

## Meddalwedd 
* Fformatau ffeil
* Rhaglen gyfrifiadurol
* System weithredu

## Gweler hefyd 
* Gliniadur
* Joi Ito
* Lecsicon cyfrifiadurol Saesneg-Cymraeg
* Perl

## Dolenni allanol 
* Termau Cyfrifiadurol Cymraeg
* Porth iaith Microsoft


Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Dyfeisiau trydanol
Sefydliad Cenedlaethol er Ymchwil i Addysg

Sefydliad ymchwil a datblygu addysg yng Nghymru a Lloegr yw'r **Sefydliad Cenedlaethol er Ymchwil i Addysg** (**SYCA**). Mae dau brif gyfeiriad i waith y Sefydliad ymchwil a datblygu profion ac asesu.

Lleolir y pencadlys yn Slough, Berkshire, yn Lloegr. Lleolir yr uned Gymreig yn Abertawe. Sefydlwyd SCYA yn 1946.

Mae Adran Asesu a Mesur y sefydliad yn datblygu asesu statudol yn y Cwricwlwm Cenedlaethol a phrofion Cymraeg (yng Nghymru) a Saesneg.

### Dolen allanol
*  Gwefan

Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg yn Lloegr
Rhoda Broughton

Nofelydd o Ddinbych a ysgrifennai yn yr iaith Saesneg oedd **Rhoda Broughton** (29 Tachwedd 1840 – 5 Mehefin 1920).

## Llyfryddiaeth
**Cometh up as a flower* (1867)
**Not wisely, but too well* (1867)
**Red as a rose is she* (1870)
**Good-bye, sweetheart!* (1872)
**The Temple Bar* (1872)
**Nancy* (1873)
**Tales for Christmas Eve* (1873)
**Joan* (1876)
**Second thoughts* (1880)
**Belinda* (1883)
**Doctor Cupid* (1886)
**Alas!* (1890)
**Mrs Bligh* (1892)
**A beginner*(1893)
**Scylla or Charybdis?* (1895)
**Dear Faustina* (1897)
**Foes in law* (1899)
**The game and the candle* (1899)
**Lavinia* (1902)
*''A waif's progress* (1905)
**Mamma* (1908)
**The devil and the deep sea* (1910)
**Between two stools* (1912)
**Concerning a vow* (1914)
**A thorn in the flesh* (1917)
**A fool in her folly'' (1920)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1840
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1920
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Ddinbych
Jack Jones

:*Gweler hefyd Jack Jones (arweinydd undeb)*

Nofelydd o Gymro a ysgrifennai yn Saesneg oedd **Jack Jones** (24 Tachwedd 1884 – 7 Mai 1970). Ganwyd ym Merthyr Tudful.

## Llyfryddiaeth
**Rhondda Roundabout* (1934)
**Black Parade* (1935)
**Unfinished Journey* (1937)
**Land of My Fathers* (1937)
**Bidden to the Feast* (1938)
**Off to Philadelphia in the Morning* (1947)
**Some Trust in Chariots* (1948)
**River Out of Eden* (1951)
**Lily of the Valley* (1952)
**Lucky Lear* (1952)
**Time and the Business* (1953)
**Choral Symphony* (1955)
**Come, Night; End, Day* (1956)

Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Henry Vaughan

Bardd metaffisegol o Gymru yn yr iaith Saesneg oedd **Henry Vaughan** (17 Ebrill 1621 – 23 Ebrill 1695).

## Bywgraffiad
Ganed ef a'i efaill, yr athronydd Thomas Vaughan, yn nhreflan Trenewydd, Sgethrog, Sir Frycheiniog yn 1621/1622. Roedd ei daid yn berchennog Llys Tre-tŵr.

Bu'n fyfyriwr yng Ngholeg Yr Iesu, Rhydychen, er na raddiodd yno, a bu'n astudio'r gyfraith am gyfnod yn Llundain cyn cael ei alw adref ar ddechrau Rhyfeloedd Cartref Lloegr.  Roedd yn cefnogi'r blaid frenhinol yn ystod y Rhyfelau Cartref.  Cafodd droedigaeth grefyddol tua'r flwyddyn 1650 o dan ddylanwad George Herbert.  Bu'n darllen llyfrau defosiynol a gweithiau ar athroniaeth gudd a chyfrin. Dechreuodd weithio fel meddyg.

Ysgrifennodd Siegfried Sassoon soned iddo: "At the Grave of Henry Vaughan".

Bu farw yn 1695 ac fe'i gladdwyd yn Llansantffraed, Sir Frycheiniog.

## Llyfrau
* *Henry Vaughan Selected Poems*
**Poems* (1646)
**Silex scintillans* (1650)
**Olor Iscanus* (1651). Cyhoeddwyd gan ei gyfaill Thomas Powell, efallai.
**The Mount of Olives* (1652)
**Flores Solitudinis* (1654)
**Thalia Rediviva* (1678)

## Cymynrodd
Ymwelodd y bardd Seisnig Siegfried Sassoon â'r bedd Vaughan ac ysgrifennodd y soned "At the Grave of Henry Vaughan" ym mis Awst 1924.

Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gefeilliaid
Categori:Genedigaethau 1621
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Categori:Marwolaethau 1695
Categori:Pobl o Frycheiniog
Ivor Novello

de|200px|bawd|*Llwyn yr Eos*

Difyrrwr, dramodydd ac actor o Gymru oedd **David Ivor Davies** neu  **Ivor Novello** (15 Ionawr 1893 – 6 Mawrth 1951). Roedd yn fab i David Davies a "Madame" Clara Novello Davies, cantores enwog. Fe'i ganed yn *Llwyn-yr-Eos*, Heol y Bontfaen, Dwyrain Caerdydd. Bu farw yn Theatr y Strand, Llundain.

Cyfansoddodd Novello y gân enwog, "Keep the Home Fires Burning" yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Cafodd lwyddiant gyda sioeau megis *Glamorous Nights* a ''King's Rhapsody''.

Pan oedd yn 12 oed, enillodd am ganu dan 12 oed yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon, 1906. Ond cafodd ei garcharu yn ystod yr Ail Ryfel Byd am ddefnyddio petrol anghyfreithlon, profiad a effeithiodd arno'n fawr.  Roedd Novello yn ddyn hoyw agored a hapus. Am 35 mlynedd roedd yn gymar i'r actor Bobbie Andrews, dywedir iddo fod yn gariad i Siegfried Sassoon, y bardd o Sais. Am flynyddoedd lawer bu'n byw yn Littlewick Green, Berkshire.

Mae cerflun ohono ym Mae Caerdydd, sydd yn rhestru rhai o'i ganeuon enwocaf ac mae tafarn wedi ei henwi ar ei ôl yng Nhreganna, Caerdydd. 

## Ffilmiau 
* ''The Call of the Blood (L'Appel du Sang)* (1919)
* *Miarka: The Daughter of the Bear (Miarka, Fille de L'Ourse)* (1920)
* *Carnival* (1922)
* *The Bohemian Girl* (1922)
* *The Man Without Desire* (1923)
* *The White Rose* (1923)
* *Bonnie Prince Charlie* (1923)
* *The Rat* (1925)
* *The Triumph of the Rat* (1926)
* *The Lodger: A Story of the London Fog* (1927)
* *Downhill* (1927)
* *The Vortex* (1928)
* *The Constant Nymph* (1928)
* *The Gallant Hussar* (1928)
* *The South Sea Bubble* (1928)
* *The Return of the Rat* (1928)
* *Symphony in Two Flats* (1930)
* *Once a Lady* (1931)
* *The Phantom Fiend* (1932)
* *I Lived With You* (1933)
* *Sleeping Car* (1933)
* *Autumn Crocus* (1934)

## Llyfryddiaeth 
* *Glamorous Night* (1935)
* *Careless Rapture* (1936)
* *The Dancing Years* (1939)
* *Perchance to Dream* (1945)
* *King's Rhapsody'' (1949)

## Oriel

Novello01LB.jpg
Novello02LB.jpg|Cerflun o Ivor Novello ym Mae Caerdydd
Novello03LB.jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion LHDT
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr LHDT
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Pobl o Gaerdydd
Walford Davies

Cerddor a chyfansoddwr oedd **Syr Henry Walford Davies** (6 Medi 1869 – 11 Mawrth 1941) a oedd yn adnabyddus i lawer a wrandawai arno’n darlledu am gerddoriaeth ar y radio.

## Bywyd a gwaith
Ganed Walford Davies yng Nghroesoswallt, Lloegr.

### Gyrfa academaidd
Ymunodd â chôr Capel Sant Siôr, Windsor pan yn 12 oed, lle y bu yn astudio ac yna’n cynorthwyo yr organydd Syr Walter Parratt.  Aeth oddi yno yn 1890 i astudio yn y  Coleg Cerdd Brenhinol.  By’n athro gwrthbwynt yn y coleg o 1895 hyd at 1903.

O 1919 hyd at 1926 bu’n athro cerdd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.  Bu’n weithgar yn hybu cerddoriaeth Gymreig yn ei swydd fel cadeirydd Cyngor Genedlaethol Cerddoriaeth Cymru a ddaliodd o 1919 hyd at ei farw.

### Cerddor a Chyfansoddwr
Bu’n organydd mewn nifer o eglwysi gan gynnwys Eglwys Temple, Llundain a Chapel Sant Siør, Windsor.  Bu’n gyfarwyddwr cerdd mewn sawl man gan gynnwys bod yn gyfarwyddwr cerdd i’r Awyrlu Brenhinol ac yn arweinydd Côr Bach.

Cyfansoddodd Walford Davies weithiau ar gyfer cerddorfeydd, bandiau pres, corau ac unawdwyr.  Gweithiau crefyddol oedd y mwyafrif o’i gyfansoddiadau.

### Darlithydd a darlledwr
Yn y 1920au dechrewyd gyhoeddi recordiau o ddarlithoedd Walford Davies ar fiwsig.  O 1926 hyd at 1939 bu’n darlledu ar bwnc miwsig clasurol ar wasanaeth radio y BBC.  Oherwydd y gwaith radio yma y daeth yn adnabyddus i lawer.

Ar goroni'r brenin Siarl III, ym mis Mai 2023, canodd Roderick Williams y "Confortare" gan Davies.

### Anrhydeddau
*Dyrchafwyd ef yn farchog yn 1922.
*Apwyntiwyd ef yn Feistr Cerddoriaeth y Brenin yn 1934.

## Gweithiau
### Detholiad o’i gyfansoddiadau
**Everyman* (oratorio)
**O Little Town of Bethlehem* (trefniant)
**RAF March Past*  (ymdaith i fand pres)
**Solemn Melody*  (ar gyfer cerddorfa ac organ)

### Llyfrau
**The Pursuit of Music* (1935)

## Llyfryddiaeth
**Walford Davies & the National Council of Music, 1918 – 1941* gan David Ian Allsobrook
**A Forgotten Organist* gan Kenneth Shenton (1992)
**The Oxford Companion to Music* gan Percy Scholes
**Letters of Frederic Rothwell* (1900)
**Music & Letters* gan HC Colles (1941)

## Llyfryddiaeth ar y we
*Organists of The Temple Church 

## Prif ffynonellau yr erthygl
*Y Bywgraffiadur Cymreig 1941 - 1950 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Marwolaethau 1941
Augustus John

Arlunydd o Gymru oedd **Augustus John** (4 Ionawr 1878 – 31 Hydref 1961), ac roedd yn frawd i Gwen John. Ganwyd yn Ninbych-y-Pysgod, Sir Benfro. O ganlyniad i ddylanwad James Dickson Innes o Lanelli aeth ar daith arlunio i ogledd Cymru, a daeth i sylweddoli posibiliadau paentio tirwedd panoramig y wlad. Aeth ymlaen yn ddiweddarach, wedi marwolaeth Innes, i baentio portreadau. Mae'r portreadau yn arwyddocaol yn arbennig oherwydd eu bont yn rhoi bywyd a chymeriad i'r gwrthrychau.

## Bywgraffiad
Ei wraig gyntaf oedd Ida Nettleship (1877–1907). Bu iddynt bump o feibion, yn eu plith Caspar John (1903-1984), a ddeuai yn llyngesydd. Ei ail wraig oedd Dorothy "Dorelia" McNeill. Roedd eu merch, Vivien John (1915–1994), yn arlunydd nodedig. Roedd Evelyn St. Croix Rose Fleming yn gariad iddo ac Amaryllis Fleming yn ferch gordderch iddo. Roedd John yn hoff iawn o fywyd Bohemaidd Ffrainc a noethlymuna.

Roedd ei gysylltiad gyda'r Sipsiwn yn un arbennig iawn, siaradai Romani'n rhugl ac roedd yn bresennol yn angladd y Dr. John Samson (a elwid yn 'Romano Rai' gan y sipsiwn) ar gopa'r Foel Goch ger Llangwm, Sir Conwy yn Nhachwedd 1931.

bawd|dim|*Two Jamaican Girls* (1935) gan Augustus John

## Gweler hefyd 
* Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"

## Paentiadau a lluniau eraill
Dyma rai o'i baentiadau a ble maent yn cael eu cadw:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {  ?item wdt:P170 wd:Q562540 .  ?item wdt:P31 wd:Q3305213 }
|links=text
|sort=571
|columns=P18:Delwedd,label:Teitl y llun,P571:Dyddiad,P195:Casgliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Peintwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Bardd

Dyn neu ddynes sy'n cyfansoddi barddoniaeth yw **bardd**.

## Gweler hefyd
*Bardd Teulu
*Beirdd y Tywysogion
*Beirdd yr Uchelwyr
*Cyfundrefn y Beirdd
*Cynfeirdd
*Gogynfeirdd
*Hengerdd
*Pencerdd
*Prydydd
*Rhestr beirdd Arabeg
*Rhestr beirdd Cymraeg c.550-1600
*Rhestr beirdd enwog


Categori:Termau llenyddol
Categori:Barddoniaeth
Rhestr beirdd

### Iaith Gymraeg
:''Am restr lawnach o'r beirdd cynnar a chanoloesol gweler Rhestr beirdd Cymraeg c.550-1600. Gweler hefyd Rhestr awduron Cymraeg (1600-heddiw), sy'n cynnwys nifer o feirdd mwy diweddar a chyfoes.''

*Aneirin
*John Blackwell (Alun)
*Euros Bowen
*Geraint Bowen
*Dilys Cadwaladr
*Dafydd ab Edmwnd
*Dafydd ap Gwilym
*Richard Davies (Mynyddog)
*Dewi Wyn o Eifion
*Grahame Davies
*Walter Davies (Gwallter Mechain)
*Menna Elfyn
*Evan Evans (Ieuan Fardd); (Ieuan Brydydd Hir)
*Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd)
*John Evans (Y Bardd Cocos)
*Albert Evans-Jones (Cynan)
*Ann Griffiths
*David Rhys Griffiths (Amanwy)
*Gruffudd Grug
*Guto'r Glyn
*Gwalchmai ap Meilyr
*Gwilym Cowlyd
*Hedd Wyn
*Iolo Goch
*Isaac Daniel Hooson
*Wil Hopcyn
*John Ceiriog Hughes
*Christine James
*David Emrys James (Dewi Emrys)
*Evan James (Ieuan ap Iago)
*Bobi Jones
*D. Gwenallt Jones
*John Jones (Talhaiarn)
*R. Gerallt Jones
*T. Gwynn Jones
*Lewis Glyn Cothi
*Gwyneth Lewis
*Howell Elvet Lewis (Elfed)
*Saunders Lewis
*Alan Llwyd
*Alun Llywelyn-Williams
*Gwerful Mechain
*Meilyr Brydydd
*Twm Morys
*John Morris-Jones
*Thomas Evan Nicholas
*Robin Llwyd ab Owain
*Gerallt Lloyd Owen
*Richard Parry (Gwalchmai)
*Robert Williams Parry
*T. H. Parry-Williams
*Iorwerth Cyfeiliog Peate
*Edgar Phillips (Trefin)
*Sarah Jane Rees (Cranogwen)
*E. Prosser Rhys
*W. Leslie Richards
*Robert ap Gwilym Ddu
*David Roberts (Dewi Havhesp)
*Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)
*Sion Cent
*Taliesin
*Ebenezer Thomas (Eben Fardd)
*Thomas Jacob Thomas
*William Thomas (Gwilym Marles)
*William Thomas (Islwyn)
*Tudur Aled
*Tudur Penllyn
*Rowland Vaughan
*T. Arfon Williams
*Rowland Williams (Hwfa Mon)
*Thomas Williams (Brynfab)
*Waldo Williams
*William Crwys Williams
*William Williams Pantycelyn

### Iaith Saesneg
*Dannie Abse
*Syr John Clanvow
*Gillian Clarke
*Wendy Cope
*Idris Davies
*W. H. Davies
*Carol Ann Duffy
*John Dyer
*Clifford Dyment
*Tom Earley
*Raymond Garlick
*Oliver Goldsmith
*Robert Graves
*Gerard Manley Hopkins
*Ted Hughes
*Daniel Jones (Gwyrosydd)
*David Jones
*T. Harri Jones
*Philip Larkin
*Alun Lewis
*John Lloyd
*Katherine Philipps
*William Phylip
*Arthur Glyn Prys-Jones
*Siegfried Sassoon
*William Shakespeare
*Owen Sheers
*Percy Bysshe Shelley
*Zoë Skoulding
*Dylan Thomas
*Edward Thomas
*John Tripp
*Henry Vaughan
*Vernon Watkins
*Harri Webb



Beirdd enwog
Tawel Nos

250px|bawd|Y copi gwreiddiol o *Stille Nacht*, yn llaw y cyfansoddwr Franz X. Gruber.
Carol, neu gân Nadolig, yw ***Tawel Nos*** (*Stille Nacht* yn yr Almaeneg wreiddol).

Cyfansoddwyd y gerddoriaeth yn 1818 gan Franz X. Gruber, organydd Eglwys Sant Nicolas yn Oberndorf, Awstria. Ysgrifennwyd y geiriau yn 1816 gan Joseph Mor, offeiriad y plwyf. Cafodd ei chanu'n gyhoeddus am y tro cyntaf ar 24 Rhagfyr 1818 yn Eglwys Saint-Nicolas.

## Geiriau Cymraeg 
:Tawel nos dros y byd,
:Sanctaidd nos gylch y crud;
:Gwylio'n dirion yr oedd addfwyn ddau,
:Faban Duw gyda'r llygaid bach cau,
:Crist, Tywysog ein hedd;
:Crist, Tywysog ein hedd.

:Sanctaidd nos gyda'i ser;
:Mantell fwyn, cariad per
:Mintai'r bugail yn dod i fwynhau
:Baban Duw gyda'r llygaid bach cau,
:Crist, Tywysog ein hedd;
:Crist, Tywysog ein hedd.

:Tawel nos, Duw ei Hun
:Ar y llawr gyda dyn;
:Cerddi'r engyl, a'r Ne'n trugarhau;
:Baban Duw gyda'r llygaid bach cau,
:Crist, Tywysog ein hedd;
:Crist, Tywysog ein hedd.

Categori:Carolau Nadolig
Categori:Cerddoriaeth Awstria
Prifddinas

**Prifddinas** yw'r dref neu ddinas sy'n brif ganolfan y llywodraeth mewn endid gwleidyddol, megis gwladwriaeth neu genedl. Lleolir swyddfeydd y llywodraeth yno, a chynhelir cyfarfodydd y senedd a'r llywodraeth yno hefyd. Caerdydd yw prifddinas Cymru. Yn yr Unol Daleithiau, Washington, D.C. yw'r brifddinas, ac mae Llundain yn brifddinas i'r Deyrnas Unedig a Lloegr.

Mae gan bob gwlad yn y byd brifddinas; mae gan rai (er enghraifft, yr Iseldiroedd) fwy nag un. Yn aml, canolfan economaidd y wlad yw'r brifddinas hefyd. Enghreifftiau yw Paris yn Ffrainc a Mosgo yn Rwsia. Mewn llawer o achosion, y brifddinas yw dinas fwyaf y wlad o ran poblogaeth, ond mae yna eithriadau, megis India, Tsieina, Brasil ac Awstralia. Weithiau dewisir prifddinas newydd y tu allan i ardaloedd mwyaf poblog er mwyn osgoi datblygiad pellach yn yr ardaloedd hynny (gweler y map). Mae dinasoedd Brasilia ym Mrasil a Canberra yn Awstralia wedi'u cynllunio'n fwriadol fel prifddinasoedd newydd.


Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
Prif Weinidog (First Minister)

Nid oes cyfieithiad amgen na **Prif Weinidog** ar gyfer y teitl Saesneg *First Minister* ("Gweinidog Cyntaf") a ddefnyddir yn yr iaith honno i ddynodi arweinydd cabinet y llywodraeth mewn sawl gwlad, gan gynnwys Yr Alban a Chymru yn y DU. Ymhlith y gwledydd eraill gyda "Gweinidogion Cyntaf" yn hytrach na 'Phrif Weinidogion' (*Prime Ministers*) y mae Canada. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer arweinyddion rhai rhanbarthau a thaleithiau, er enghraifft Gogledd Iwerddon yn y DU.

## Cymru
### Rhestr Prif Weinidogion Cymru 
* Alun Michael (1999-2000)
* Rhodri Morgan (2000-2009)
* Carwyn Jones (2009-2018)
*Mark Drakeford (2018-)

### Dirprwy Prif Weinidogion Cymru
* Michael German (2000 - 2003)) DemRhydd Cymru
* Ieuan Wyn Jones (2007 - 2011) Plaid Cymru

## Yr Alban
### Rhestr Prif Weinidogion yr Alban 
* Donald Dewar (1999 - 2000)
* Henry McLeish (2000 - 2001)
* Jack McConnell (2001 -)
* Alex Salmond (2007 - 2014) SNP
*Nicola Sturgeon (2014 - )

### Dirprwy Prif Weinidogion yr Alban
* Jim Wallace (1999-2005) DemRydd Yr Alban
* Nicol Stephen (2005- 2007) DemRhydd Yr Alban



Categori:Llywodraeth
Llywodraeth Cymru

180px|bawd

**Llywodraeth Cymru** () yw'r llywodraeth ar gyfer Cymru sy'n cynnwys y Prif Weinidog a'i Gabinet. Hyd mis Mai 2011, yr enw oedd *Llywodraeth Cynulliad Cymru* (). Newidiwyd yr enw er mwyn osgoi dryswch rhwng y llywodraeth ei hun sydd, fel pob llywodraeth, yn gorff gweithredol, a Senedd Cymru, sy'n gorff deddfwriaethol. Fe'i cyfansoddwyd dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006; mae Senedd Cymru a Llywodraeth Cymru yn ddau gorff ar wahân - yr un fath â Senedd y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig neu unrhyw lywodraeth a senedd arall. Y corff democrataidd, etholedig, sy'n cynrychioli buddiannau Cymru a'i phobl, sy'n llunio cyfreithiau Cymru ac sy'n gwneud Llywodraeth Cymru'n atebol yw Senedd Cymru. Hyd at Mai 2020 yr enw ar Senedd Cymru oedd 'Cynulliad Cenedlaethol Cymru'.

## Aelodau'r Cabinet a Gweinidogion
Dyma gyfansoddiad presennol Llywodraeth Cymru (ers 17 Gorffennaf 2024):

### Ysgrifenyddion y Cabinet 
### Gweinidogion 
## Gweler hefyd
* Senedd Cymru
* Datganoli
* Llywodraeth
* Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol Llywodraeth Cymru


Categori:Sefydliadau Cymru
Clwyd

bawd|320px|Arfbais Cyngor Clwyd

Sir weinyddol yng ngogledd-ddwyrain Cymru a fodolai o 1974 hyd 1996, oedd **Clwyd**. Cafodd ei henwi ar ôl Afon Clwyd am fod yr afon honno'n rhedeg trwy ei chanol. Roedd ei diriogaeth yn cyfateb yn fras i'r Berfeddwlad ganoloesol. Yr Wyddgrug oedd canolfan weinyddol y sir.

Mae'n dal i fodoli fel sir cadwedig.

bawd|canol|Clwyd yng Nghymru, 1974-1996

## Cynghorau dosbarth
*Alun a Glannau Dyfrdwy
*Colwyn
*Delyn
*Glyndŵr
*Rhuddlan
*Wrecsam

## Gweler hefyd
*Afon Clwyd, prif afon y sir
*Bryniau Clwyd, sy'n ymestyn trwy ganol yr hen sir
*De Clwyd (etholaeth Cynulliad)
*De Clwyd (etholaeth seneddol)
*Dyffryn Clwyd, dyffryn yng nghanol y sir
*Dyffryn Clwyd, cantref canoloesol
*Dyffryn Clwyd (etholaeth Cynulliad)
*Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)
*Gorllewin Clwyd (etholaeth Cynulliad)
*Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)

Categori:Clwyd
Categori:Dadsefydliadau 1996
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Siroedd cadwedig Cymru
Rhestr nofelwyr

## Cymru
### *Cymraeg*
:*Gweler Rhestr o nofelwyr Cymraeg.*

### *Saesneg*
*Rhoda Broughton
*Stevie Davies
*Amy Dillwyn
*Maurice Edelman
*Ken Follett
*Menna Gallie
*Niall Griffiths
*Richard Hughes
*Siân James
*Jack Jones
*Bernard Knight
*Richard Llewellyn
*Leslie Norris
*John Cowper Powys
*Allen Raine
*Alun Richards
*Bernice Rubens
*Howard Spring
*Craig Thomas
*Alice Thomas Ellis
*Leslie Thomas
*Richard Vaughan
*Amabel Williams-Ellis
*Carole Cadwalladr

## Ffrainc (*Ffrangeg*)
*Gustave Flaubert
*Louis Hémon
*Victor Hugo
*Jules Verne

## Lloegr
*Kingsley Amis
*Martin Amis
*Jane Austen
*Anne Brontë
*Charlotte Brontë
*Emily Brontë
*Wilkie Collins
*Joseph Conrad
*Daniel Defoe
*Charles Dickens
*George Eliot
*Sebastian Faulks
*Elizabeth Gaskell
*Thomas Hardy
*George Orwell
*Terry Pratchett
*J. K. Rowling
*Mary Shelley

## Unol Daleithiau
*J. D. Salinger

Nofelwyr
*
Alun Richards

Nofelydd yn yr iaith Saesneg o Abertawe oedd **Alun Richards** (27 Hydref 1929 – 2 Mehefin 2004).

Cafodd ei eni ym Mhontypridd.

## Llyfryddiaeth
**The Elephant You Gave Me* (1963)
**The Rome Patch* (1966)
**A Woman of Experience* (1969)
**Home to an Empty House* (1974)
**Dai Country* (1973) (storiau)
**The Former Miss Merthyr Tydfil* (storiau) (1976)
*''Ennal's Point* (1977)
**Against the Waves* (1978)
**Barque Whisper* (1979)
**A Touch of Glory* (1980)
**Days of Absence* (hunangofiant) (1986)
**Carwyn: A Personal Memoir* (2002)
**Scandalous Thoughts* (storiau) (2003)

## Dolen allanol
*  Ysgrif goffa Meic Stephens yn *The Independent''

Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Pontypridd
Gerard Manley Hopkins

Bardd yn yr iaith Saesneg o Loegr o dras Gymreig oedd **Gerard Manley Hopkins** (28 Gorffennaf 1844 – 8 Mehefin 1889). Fe'i ganwyd yn Stratford, Essex.

Gwnaeth ail gyflwyno strwythur mydryddol Hen Saesneg fel y'i ceir yn y gerdd hir *Beowulf* a gweithiau eraill. Galwodd Gerard Manley Hopkins y mydr hwn yn 'Sprung rhythm'. Arbrofai hefyd gyda'r gynghanedd, gan geisio ailgreu yn Saesneg y mesur Cymraeg traddodiadol.

Astudiodd Gerald Manley Hopkins yn Coleg Beuno Sant (coleg diwinyddol y Jeswitiaid) yn Nhremeirchion, Sir Ddinbych, rhwng 1874 a 1877.

## Llyfryddiaeth ddethol
**The Wreck of the Deutschland*
*''God's Grandeur*
**As Kingfishers Catch Fire*
**Pied Beauty*
**Carrion Comfort*
**The Windhover: To Christ our Lord''

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-Anglicaniaid
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Offeiriaid Catholig o Loegr
Categori:Pobl o Essex
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Sonedwyr
Grahame Davies

Bardd a nofelydd o Goedpoeth, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, ydy **Grahame Davies** (ganed 1964) sydd bellach wedi ymgartrefu yng Nghaerdydd.

Mae e'n ysgrifennu yn Gymraeg ac yn Saesneg.

## Llyfryddiaeth
**Adennill Tir* (1997)
**Sefyll yn y Bwlch* (1999)
**Oxygen* (2000)
**Cadwyni Rhyddid* (2001)
**Ffiniau/Borders* (2002)
**The Chosen People; Wales and the Jews* (2002)
**Rhaid i Bopeth Newid* (2004) (adolygiad)
**Achos* (2005)
**The Big Book of Cardiff* (2006)
**Gwyl y Blaidd / The Festival of the Wolf* (2006)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Arlunydd

Person sy'n paentio neu'n darlunio mewn celf yw **arlunydd** neu **artist**, a hynny ar gyfrwng 2-ddimensiwn fel arfer. Ymhlith yr arlunwyr enwocaf, Cymreig mae Kyffin Williams a Gwen John.

## Rhestr o arlunwyr benywaidd
Mae'r canlynol yn arlunwyr o wledydd Prydain a nodir yn y gyfrol *English Female Artists* gan  Ellen Creathorne Clayton (1876).

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P1343 wd:Q19702581 }
|section=
|sort=569
|columns=label,P18,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P7,P9,P26,P40,P463,P27,P1472,P373,item
|thumb=128
|min_section=2
}}

## Gweler hefyd 
* Rhestr arlunwyr enwog
Canwr

[bawd|250px|Canwr enwog oedd [Elvis Presley.]]
Person sy'n canu yw **canwr** (benywaidd: **cantores**).

## Gweler hefyd
*Cerddor
*Rhestr cantorion enwog


Categori:Cerddorion
Alun Lewis

Bardd Eingl-Gymreig o Aberdâr oedd **Alun Lewis** (1 Gorffennaf 1915 – 5 Mawrth 1944). Roedd yn frodor o Gwmaman ger Aberdâr. Yn ôl rhai, dyma fardd gorau'r Ail Ryfel Byd.

## Bywgraffiad
bawd|Alun Lewis, bardd, plac yn Adran Saesneg, Prifysgol Aberystwyth
Ymunodd â'r fyddin yn 1940 er ei fod yn heddychwr. Priododd Gwenno Ellis, athrawes, yn 1941.

Athro oedd ei dad, Thomas John Lewis, a daeth yntau'n athro yn Ysgol Lewis i Fechgyn, Pengam, am ychydig. Ond i lawr yn y lofa y gweithiai ei dri brawd.

Ac yntau'n ddim ond 28 mlwydd oed, fe'i lladdwyd gan ei ddrull ei hun ger Arakan yn Byrma ar 5 Mawrth 1944 a chafodd ei gladdu ym mynwent rhyfel Taukyan.

## Llyfryddiaeth
**The Last Inspection* (storiau) (1944)
*''Raider's Dawn and other poems* (1944)
**Ha! Ha! Among the Trumpets* (1945)
**In the Green Tree'' (llythyrau) (1948)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
Rhestr cantorion

### Yr Aifft
*Dalida
*Umm Kulthum

### Yr Alban
*Annie Lennox
*Rod Stewart

### Algeria
*Patrick Bruel
*Cheb Khaled
*Cheb Mami
*Rachid Taha

### Awstralia
*Rolf Harris
*Kylie Minogue

### Canada
*Paul Anka
*Celine Dion
*Avril Lavigne
*Joni Mitchell
*Alanis Morissette
*Shania Twain
*Roch Voisine
*Neil Young

### Colombia
*Shakira Ripoll

### Cymru
*Michael Ball
*Shirley Bassey
*Max Boyce
*James Dean Bradfield
*Stuart Burrows
*Tina Charles
*Charlotte Church
*Ryan Davies
*Dave Edmunds
*David R Edwards
*Anne Evans
*Syr Geraint Evans
*Rebecca Evans
*Helen Field
*David Gray
*Hana Lili
*Eiddwen Harrhy
*Mary Hopkin
*Jason Howard
*Anne Howells
*Dafydd Iwan
*Katherine Jenkins
*Aled Jones
*Della Jones
*Gwyneth Jones
*Kelly Jones
*Tom Jones
*Cerys Matthews
*Rhys Meirion
*Dennis O'Neill
*Tessie O'Shea
*Donald Peers
*Mike Peters
*Mal Pope
*Gruff Rhys
*Dorothy Squires
*Shakin Stevens
*Steve Strange
*Bryn Terfel
*Bonnie Tyler
*Helen Watts
*Iris Williams
*Margaret Williams
*Geraint Griffiths

### Yr Eidal
*Enrico Caruso
*Adriano Celentano
*Simone Cristicchi
*Lucio Dalla
*Elisa
*Jovanotti
*Andrea Mingardi
*Domenico Modugno
*Gianna Nannini
*Neffa
*Laura Pausini
*Enzo Ghinazzi
*Eros Ramazzotti
*Vasco Rossi
*Daniele Silvestri
*Umberto Tozzi
*Ornella Vanoni
*Zucchero

### Ffrainc
*Charles Aznavour
*Brigitte Bardot
*Georges Brassens
*Francis Cabrel
*Maurice Chevalier
*Sacha Distel
*Dorothée
*Faudel
*Liane Foly
*Claude François
*Serge Gainsbourg
*France Gall
*Johnny Hallyday
*Françoise Hardy
*Eddy Mitchell
*Vanessa Paradis
*Edith Piaf
*Dick Rivers
*Renaud Séchan
*Sylvie Vartan

### Gwlad Groeg
*Maria Callas
*Nana Mouskouri
*Demis Roussos

### Gwlad Belg
*Jacques Brel
*Axelle Red

### Gwlad yr Iâ
*Björk

### Iwerddon
*Van Morrison
*Sinead O'Connor

### Libanus
*Nancy Ajram

### Lloegr
*John Lennon
*Paul McCartney
*George Michael
*Robert Plant
*Cliff Richard

### Llydaw
*Alan Stivell

### Monaco
*Stéphanie de Monaco

### Sbaen
*Montserrat Caballe
*Jose Carreras
*Enrique Iglesias
*Julio Iglesias

### Seland Newydd
*Daniel Bedingfield
*Neil Finn
*Kiri Te Kanawa

### Simbabwe
*Paul Matavire

### Twnisia
*Latifa Arfaoui
*Nabiha Karaouli

### UDA
*Tori Amos
*Neil Diamond
*Bob Dylan
*Woody Guthrie
*Bill Haley
*Emmylou Harris
*Michael Jackson
*Dolly Parton
*Gene Pitney
*Elvis Presley
*Linda Ronstadt
*Diana Ross
*Frank Sinatra
*Britney Spears
*Ike Turner
*Tina Turner

*
Categori:Rhestrau cerddoriaeth
Categori:Rhestrau cerddorion
1953

19g - **20g** - 21g
1900au 1910au 1920au 1930au 1940au - **1950au** - 1960au 1970au 1980au 1990au 2000au
1948 1949 1950 1951 1952 - **1953** - 1954 1955 1956 1957 1958

----

## Digwyddiadau
*5 Ionawr - Perfformiad cyntaf y ddrama *En attendant Godot* gan Samuel Beckett.
*14 Ionawr - Josip Broz Tito yn dod yn Arlywydd Iwgoslafia.
*20 Ionawr - Dwight D. Eisenhower yn dod yn Arlywydd Unol Daleithiau America.
*19 Mawrth - Gary Cooper yn ennill Gobr yr Academi am yr actor gorau mewn rhan arweiniol, yn y seremoni cyntaf ar teledu.
*2 Mai - Coronwyd Hussein, brenin Iorddonen
*2 Mehefin - Coronwyd Elizabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig
*16 Mehefin - Gwrthryfel Dwyrain yr Almaen (1953)
*18 Mehefin - Priodas Martin Luther King a Coretta Scott.
*26 Gorffennaf - dechrau Chwyldro Ciwba wrth i Fidel Castro a'i frawd arwain cyrch ar farics yn Santiago de Cuba
*12 Awst - Daeargryn yn yr ynysoedd Gwlad Groeg.
*9 Tachwedd - Cambodia yn ennill annibyniaeth o Ffrainc.
*21 Tachwedd - Sefydlwyd y dref Puerto Williams yn Chile.
*Rhoddwyd brechlyn yn erbyn polio ar brawf yn llwyddiannus.

## Genedigaethau
*27 Ionawr - Anders Fogh Rasmussen, Prif Weinidog Denmarc
*6 Mai - Tony Blair, gwleidydd
* 14 Mai - Hywel Williams, gwleidydd
*16 Mai - Pierce Brosnan, actor
*19 Mai - Victoria Wood, cerddor, actores a digrifwraig (m. 2016)
*26 Mai - Michael Portillo, gwleidydd
*1 Mehefin - Xi Jinping, Arweinydd Tsieina
*17 Awst - Herta Müller, nofelydd a bardd
*1 Hydref - John Hegley, bardd a cerddor
*21 Hydref - Peter Mandelson, gwleidydd
*31 Hydref - José Alberto Costa, pêl-droediwr

## Marwolaethau
*5 Mawrth 
**Sergei Prokofiev, cyfansoddwr, 
**Joseff Stalin, gwleidydd, 74 
*24 Mawrth - Brenhines Mair, nain Elizabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig, 85
*6 Ebrill - Idris Davies, bardd, 48
*5 Mehefin - Moelona, nofelydd, 75
*16 Gorffennaf - Hilaire Belloc, awdur, 82
*9 Tachwedd 
**Dylan Thomas, bardd ac awdur, 39
**Ibn Saud, brenin Sawdi Arabia, 77

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Valley of Song* (gyda Clifford Evans a Rachel Thomas)

### Llyfrau
*Islwyn Ffowc Elis - *Cysgod y Cryman*
*Ian Fleming - *Casino Royale* (y nofel cyntaf James Bond)
*James Hanley - *Don Quixote Drowned*

### Drama
*Samuel Beckett - *En attendant Godot (Wrth aros Godot)*
*Eugène Ionesco yw *Le Nouveau Locataire (Y Tenant Newydd)
*Arthur Miller - *The Crucible*

### Barddoniaeth
*James Kitchener Davies - *Sŵn y Gwynt sy'n Chwythu*
*R. S. Thomas - *The Minister*

### Cerddoriaeth
*Dmitri Shostakovich - Symffoni rhif 10
*Sandy Wilson - *The Boy Friend'' (sioe)

## Eisteddfod Genedlaethol (Rhyl)
* **Cadair:** E. Llwyd Williams
* **Coron:** Dilys Cadwaladr
* **Medal Ryddiaeth:** dim gwobr

## Gwobrau Nobel
***Ffiseg:** Frits Zernike
***Cemeg:** Hermann Staudinger
***Meddygaeth:** Hans Adolf Krebs a Fritz Albert Lipmann
***Llenyddiaeth:** Syr Winston Churchill
***Heddwch:** George Marshall

## Cyfeiriadau
26 Mai

**26 Mai** yw'r cant pedwar deg chweched (146ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (147fed mewn blynyddoedd naid). Erys 219 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1736 - Brwydr Ackia
* 1923 - Y ras geir 24 awr gyntaf yn cael ei chynnal, yn Le Mans.
* 1940 - Dydd cyntaf Gwacâd Dunkerque
* 1942 – Dechreuad Brwydr Bir Hakeim
* 1955 - Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1955
* 1966 - Annibyniaeth Gaiana.
* 1999 - Agorwyd Senedd Cymru yn swyddogol.

## Genedigaethau 
[bawd|140px|dde|[Jeremy Corbyn]]
[bawd|140px|dde|[Sally Ride]]
* 1700 - Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, diwygiwr crefyddol a chymdeithasol (m. 1760)
* 1821 - Amalie Dietrich, botanegydd (m. 1891)
* 1867 - Mair o Teck, brenhines Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig a nain Elizabeth II (m. 1953)
* 1886 - Al Jolson, canwr ac actor (m. 1950)
* 1907 - John Wayne, actor (m. 1979)
* 1920 - Peggy Lee, cantores (m. 2002)
* 1921 - Walter Laqueur, hanesydd (m. 2018)
* 1923 - Roy Dotrice, actor (m. 2017)
* 1925 - Grethe Bagge, arlunydd (m. 2012)
* 1926 - Miles Davis, cerddor (m. 1991)
* 1936 - Hiroshi Saeki, pêl-droediwr
* 1941 - Kenji Tochio, pêl-droediwr
* 1945 - Selwyn Williams, ymgyrchydd sefydlu mentrau cymunedol 
* 1946 - Simon Hoggart, newyddiadurwr a darlledwr (m. 2014)
* 1949 - Jeremy Corbyn, gwleidydd
* 1950 - Myron Wyn Evans, cemegydd a ffisegydd 
* 1951 - Sally Ride, gofodwraig (m. 2012)
* 1953 - Michael Portillo, gwleidydd a newyddiadurwr
* 1963 - Simon Armitage, bardd, dramodydd a nofelydd
* 1966 - Helena Bonham Carter, actores
* 1968 - Frederik X, brenin Denmarc
* 1979 - Elisabeth Harnois, actores
* 1980 - Nick Thomas-Symonds, gwleidydd
* 1981 - Jason Manford, digrifwr, actor ac cyflwynydd teledu

## Marwolaethau 
[bawd|140px|dde|[Sydney Pollack]]
*  818 - Ali al-Rida, imam Shia, 53
* 1648 - Vincent Voiture, bardd, 51
* 1703 - Samuel Pepys, dyddiadurwr, 70
* 1821 - Constance Mayer, arlunydd, 47
* 1883 - Yr Emir Abd El-Kader, gwleidydd a llenor, 74
* 1958 - Ruth Smith, arlunydd, 45
* 1995 - Friz Freleng, animeiddydd, 88
* 1998 - Marianne van der Heijden, arlunydd, 85
* 2007 - Alice Gore King, arlunydd, 92
* 2008 - Sydney Pollack, cyfarwyddwr ffilm, 73
* 2014
**Frances Kornbluth, arlunydd, 93
**Esther Boix, arlunydd, 90
* 2017 - Zbigniew Brzezinski, diplomydd a gwyddonydd gwleidyddol, 89
* 2022
**Dyfrig Evans, actor a cherddor, 43
**Ray Liotta, actor, 67

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod annibyniaeth (Gaiana, Georgia)
* Diwrnod Sori Cenedlaethol (Awstralia)

## Cyfeiriadau
0526
Mai, 26