Joseba Sarrionandia

Awdur o Wlad y Basg yw **Joseba Sarrionandia Uribelarrea** (ganwyd 13 Ebrill 1958). Mae wedi ysgrifennu sawl llyfr o gerddi a straeon byrion, yn ogystal â rhai nofelau. Dihangodd o'r carchar yn 1985 a bu'n byw bywyd cudd am 31 mlynedd. Ysgrifennodd a lledaenodd ei weithiau o alltud, o fannau dienw, a llun du a gwyn o fis cyn iddo adael y carchar oedd un o'r ychydig ddelweddau adnabyddadwy ohono. Ddechrau Tachwedd 2016, penododd Sefydliad Etxepare Sarrionandia yn ddarllenydd Basgeg ym Mhrifysgol Habana (Ciwba), a dyna pryd y gwyddys ei fod wedi bod yn byw yn Habana ers sawl blwyddyn. Ychydig ddyddiau'n ddiweddarach, ar Dachwedd 20, am y tro cyntaf ers 31 mlynedd, cyhoeddwyd llun diweddar ohono, mewn cyfweliad a gyhoeddwyd yn gyfamserol mewn pedwar cyhoeddiad Basgeg (*Zuzeu*, *Berria*, *Gara* a *Noticias*).

## Bywyd 
Cafodd ei eni yn Lurreta, Bizkaia. Graddiodd mewn Basgeg (*Filologia*) ym Mhrifysgol Deusto yn Bilbo, a gweithiodd fel athro Basgeg. Bu'n athro seineg gydag UNED (sefydliad tebyg i'r Brifysgol Agored) yn Bergara a chymerodd ran hefyd ym Mhrifysgol Haf Gwlad y Basg. Cyhoeddwyd rhai o'i weithiau cynharaf mewn cylchgronau megis *Zeruko Argia, Anaitasuna, Jakin* ac *O! Euzkadi*. Roedd yn un o aelodau clwb y *Pott Banda*, ynghyd â Bernardo Atxaga, Manu Ertzilla, Ruper Ordorika, Jon Juaristi, Joxe Mari Iturralde a llawer o lenorion eraill. Daeth yn aelod cynorthwyol o'r  Euskaltzaindia,  ac roedd hefyd yn un o sylfaenwyr y cylchgrawn *Ibaizabal*. Yn ogystal â chreu gweithiau gwreiddiol, mae hefyd wedi cyfieithu i'r Fasgeg, yn enwedig o lenyddiaeth Saesneg, gan gynnwys cerdd naratif hir Samuel Taylor Coleridge *The Rime of the Ancient Mariner,* un o gerddi mawr barddoniaeth ramantaidd. Mae hefyd wedi cyfieithu gweithiau awduron gan gynnwys TS Eliot, Manuel Bandeira a Fernando Pessoa.
chwith|bawd| Sarrionandia, yn 1985
Yn 1980, oherwydd ei fod yn aelod o ETA, cafodd ei arestio gan heddlu Sbaen a'i ddedfrydu i 27 mlynedd yn y carchar. Fel y mae'n crybwyll yn ei waith, cafodd ei arteithio am wyth diwrnod yn ystod y carchariad hir hwnnw. Ers hynny, mae wedi disgrifio realiti bod yn garcharor sawl gwaith yn ei waith. Y flwyddyn honno enillodd nifer o wobrau llenyddol. Ym 1981, cyhoeddodd ei gasgliad cyntaf o gerddi *Izuen gordelekuetan barrena*. Roedd y llyfr yn atseinio gyda darllenwyr Basgeg, a dylanwadodd yn gryf ar lenorion newydd; roedd ei gerdd gynnar *Bitakora* *kaiera* hefyd yn cael ei ystyried yn ryw fath o faniffesto.

Llwyddodd i ddianc o'r carchar ar ddiwrnod San Fermin yn 1985, gan fanteisio ar gyngerdd a roddwyd gan y canwr Imanol y tu mewn i garchar Martuten, wrth iddo a'i gyd-garcharor Iñaki Pikabea guddio mewn uchelseinydd. Mae *Sarri, Sarri,* cân enwog gan y band Kortatu yn nodi'r digwyddiad yma. Bu'n byw fel ffoadur (yn ôl deddfau Sbaen, hyd yn oed bod droseddau wedi dod i ben yn statudol) ac, mewn gwirionedd, bywyd y ffoadur alltud fu prif thema arall ei waith, fel y gwelir, er enghraifft, yn y nofel *Lagun Izoztua*. Er ei fod yn byw yn ddirgel, parhaodd i gyhoeddi llyfrau a chydweithiodd â nifer o gerddorion: Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Fermin Muguruza a llawer o gerddorion eraill yr anfonodd ei gerddi atynt trwy lythyrau (gweler adran "Rhestr Caneuon" yr erthygl hon). Cyhoeddodd y cwmnïau recordiau Esan Ozenki a Txalaparta yr albwm *Hau da ene ondasun guzia* ar y cyd, gyda cherddi’r awdur wedi’u gosod i gerddoriaeth.

Ym mis Hydref 2011, dyfarnodd Llywodraeth Gwlad y Basg Wobr Euskadi Literatura am y llyfr *Moroak gara behelaino artean?*, ond cyhoeddwyd y byddai'n rhaid dal yr arian yn ôl nes i'w sefyllfa gyfreithiol dod yn glir o flaen llys. Pan ddywedodd Swyddfa'r Erlynydd Cyhoeddus yn Llys Cenedlaethol Sbaen nad oedd achos iddo ateb, derbyniodd Sarrionandia y wobr ariannol.
[bawd| Recordiad llais o Joseba Sarrionandia yn darllen y neges a ysgrifennwyd ar gyfer [Korrika 2017. Iruñea, Ebrill 9, 2017]]
Ddechrau Tachwedd 2016, penododd Sefydliad Basgaidd Etxepare Sarrionandia yn ddarllenydd Basgeg ym Mhrifysgol Habana (Ciwba), ar ôl proses ddethol lem, a dyna pryd y daeth yn hysbys ei fod wedi bod yn Habana ers blynyddoedd. Ychydig ddyddiau ar ôl hynny, ar Dachwedd 20, am y tro cyntaf ers 31 mlynedd, cyhoeddwyd llun diweddar ohono, mewn cyfweliad a gyhoeddwyd yn gyfamserol mewn pedwar cyhoeddiad Basgeg (*Zuzeu*, *Berria*, *Gara* a ). Roedd y newyddiadurwr Jose Goitia wedi cynnal y cyfweliad a chymryd y llun ddau ddiwrnod ynghynt.
bawd| Gydag Ines Osinaga yn y sioe "*Olatu arteko txalupa arraroa*" (Clwb Victoria Eugenia, Donostia, 2022).
Ers Ebrill 19, 2021, mae Joseba Sarrionaindia yn byw yng Ngwlad y Basg eto. Fel yr adroddwyd gan wefan lleol ardal Durango, Anboto .org, mae'r awdur yng Ngwlad y Basg yn ymweld â theulu a ffrindiau. Dywedodd wrth y papur newydd wythnosol ei fod wedi gweld bod y wlad wedi newid, a’i fod yn gweld eisiau ei dad ac aelodau eraill o’r teulu a’i ffrindiau a fu farw.

Yn 2022 cyhoeddodd y stori gyda darluniau *Munduari bira eman zion ontzia* (Y cwch a wnaeth gylchdaith o'r byd) gyda'r darlunydd enwog o Giwba, Ares.

Gydag Ines Osinaga, dechreuodd berfformio'r sioe gyngerdd "*Olatu arteko txalupa arraroa"* (Cwch rhyfedd rhwng y tonnau) yn 2022. 

## Gweithiau creadigol 
### Barddoniaeth 
bawd| Sarrionandia (Yn nigwyddiad *Hitzez eta Ahotsez*, 2022)

* *Izuen gordelekuetan barrena*. Bilbo, 1981.
* *Intxaur azal baten barruan. Eguberri amarauna*. Cyhoeddwyd yn Lizarra, 1983.
* *Alkohola poemak*. Iruñea, 1984. Casgliad o gerddi wedi eu cyfieithu ganddo.
* *Marinel zaharrak*. Donostia, 1987.
* *Gartzelako poemak*. Iruñea, 1992.
* *Hnuy illa nyha majah yahoo (poemak 1985-1995)*. Donostia, 1995.
* *Hau da ene ondasun guzia*. Tafalla, 1999. Disg a llyfr.
* *XX. mendeko poesia kaierak: Joseba Sarrionandia*. Iruñea, 2002. Casgliad dan olygyddiaeth Koldo Izagirre.
* *Hilda dago poesia?* Iruñea, 2016. "Ydy barddoniaeth wedi marw?" - casgliad dwyieithog yn y Fasgeg a'r Sbaeneg.
* *Gure oroitzapenak*. Donostia, 1987, 2018. Disg a llyfr.

### Naratifau 
* *Narrazioak*. Donostia, 1983.
* *Atabala eta euria*. Donostia, 1986.
* *Ifar aldeko orduak*. Donostia, 1990.
* *Han izanik hona naiz*. Donostia, 1992.
* *Miopeak, bizikletak eta beste langabetu batzuk*. Donostia, 1995.
* *Lagun izoztua*. Donostia, 2001.
* *Kolosala izango da*. Tafalla. 2003.
* *Narrazio guztiak (1979-1990)*. Donostia, 2011.
* *Herejeen alaba*. Gan Ander Berrojalbiz a Joseba Sarrionandia. Pamiela, 2017.
* *Munduari bira eman zion ontzia*, llyfr gyda darluniau, 2022. Lluniau gan Ares.[bawd|Joseba Sarrionandia gyda Aristides Hernandez 'Ares' (yn y canol), yn Habana, gyda [Bernardo Atxaga eta Pello Elzaburu ymhlith y cwmni.]]

### Ysgrifau 
* *Ni ez naiz hemengoa*. Pamiela, Iruñea, 1985.
* *Marginalia*. Elkar, Donostia, 1988.
* *Ez gara gure baitakoak*. Pamiela, Iruñea, 1989.
* *Hitzen ondoeza*. Txalaparta, Tafalla, 1997.
* *Akordatzen*. Txalaparta, Tafalla, 2004.
* *Moroak gara behelaino artean?*. Pamiela, Iruñea, 2010.
* *Lapur banden etika ala politika*. Pamiela, Iruñea, 2015.
* *Durangoko Azoka 1965-2015*. Gerediaga Elkartea, Durango, 2015. Gwaith ar y cyd â Jesus Mari Arruabarrena a Txelu Angoitia.
* *Bizitzea ez al da oso arriskutsua?*. Pamiela, Iruñea, 2018.
* *Airea ez da debalde: Habanako gaukaria*. Pamiela, Iruñea, 2019.

### Llenyddiaeth plant 
* *Izeba Mariasunen ipuinak*. Elkar, Donostia, 1989.
* *Ainhoari gutunak*. Elkar, Donostia, 1990.
* *Harrapatutako txorien hegalak*. Baigorri argitaletxea, Bilbo, 2005. Fersiynau Basgeg a Saesneg.
* *Gau ilunekoak*. Elkar, Donostia, 2008.
* *Munduko zazpi herrialdetako ipuinak*. Pamiela, Iruñea, 2008.
* *Idazlea zeu zara, irakurtzen duzulako*. Xangorin, Donostia, 2010.

### Comics 
* *Zitroi ur komikiak: Joseba Sarrionandia komikitan*. Gweisg Txalaparta a Napartheid, 2000. Ar y cyd â Koldo Almandoze.

### Cyfieithiadau (dan ffugenwau) 
Mae Joseba Sarrionandia hefyd wedi cyfieithu gweithiau sawl awdur , ac mae’n sôn amdanyn nhw'n aml yn ei lyfrau:

* TS Eliot (St. Louis, Missouri, 1888-1965). *T. S. Eliot euskaraz*. Hordago, Donostia, 1983. Gan gynnwys *Lur eremua,* cyfieithiad o *The Waste Land*.
* *Alkohola poemak*. (Cerddi y beirdd Tsienïeg Li Bai a Du Fu,a cherddi Ffrangeg François Villon ymhlith eraill). Pamiela. 1984.
* Konstantino Kavafis (Alexandria, 1863-1933).
* Fernando Pessoa (Lisboa, 1888-1935). *Marinela*. Susa, Zarautz, 1985. Cyheoddiad dwyieithog yn y Fasgeg a'r Bortiwgaleg.
* *Hamahiru ate. Umore beltzaren antologia*. Elkar, Donostia, 1985. Casgliad o hiwmor du, ar y cyd â Mitxel Sarasketa.
* *Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak*. Pamiela, Iruñea, 1985.
* *Hezurrezko xirulak*. Elkar, Donostia, 1991.
* *Poemas naufragos. Galegoz heldutako poemak.* Susa, Zarautz, 1991. Cyhoeddiad dwyieithog yn y Basgeg a'r Galiseg.
* Samuel Taylor Coleridge (Ottery St. Mary, Dyfnaint, 1772-1834). *Marinel zaharraren balada*. Cyfieithad o *The Rime of the Ancient Marriner.* Pamiela, Iruñea, 1995.
* Manuel Bandeira (Recife, Pernambuco, 1886-1968). *Antologia*. Pamiela, Iruñea, 1999.
* Marcel Schwob (Chaville, Senako Gainak, 1867-1905). *Haurren gurutzada*.
* Dolf Verroen (Delft, Hego Holanda, 1928). *Neure neure esklaboa*. Elkar, Donostia, 2009.

### Mewn ieithoedd eraill 
Mae gweithiau Sarrionandia wedi'u cyfieithu i sawl iaith estron:

; Blodeugerddi barddoniaeth

; *Naratifau*

; ''Ni ez naiz hemengoa (Dw i ddim yn dod o'r ardal hon)*

;

### Cydweithio newyddiadurol 
* Gyda chylchgrawn *Pott*.

* Gyda chylchgrawn *Zeruko Argia*.
* Gyda chylchgrawn *Ibaizabal*.
* Gyda chylchgrawn *Anaitasuna*. 14 erthygl, 1976-1980
* Gyda chylchgrawn *Nabarra*.
* Gyda chylchgrawn *Xaguxarra''.

## Beirniadaeth lenyddol 
Mae adleisiau o waith Joseba Sarrionandia i'w cael mewn beirniadaeth lenyddol Basgeg. Mae amryw o awduron ei genhedlaeth a rhai o'r cenedlaethau a ddaeth yn ddiweddarach wedi sôn amdano droeon.

## Gwobrau 
* Gwobr Ignacio Aldekoa yn 1980 am y stori *Maggie, indazu kamamila*.
* Gwobr Resurreccion Maria Azkue yn 1980 am *Izuen gordelekuetan barrena*.
* Cystadleuaeth Stori 1af Cyngor Dinas Bilbao yn 1980 ar gyfer y stori *Enperadore eroa*.
* Gwobr y Beirniad yn 1986 am *Atabala eta euria* ac yn 2001 am *Lagun izoztua*.
* Gwobr Euskadi yn 2011, ym maes traethodau / ysgrifau, am *Moroak gara behelaino artean?*

## Sioeau 
### Dawns 
### Barddoniaeth wedi ei gosod i gerddoriaeth 
### Dramâu 
### Ffilmiau 
## Rhestr caneuon 
Mae cerddi Joseba Sarrionaindia wedi dod yn eiriau llawer o ganeuon:

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Llenorion Basgeg
Categori:Llenorion o Wlad y Basg
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Basgeg