Ivano-Frankivsk

Dinas yng ngorllewin Wcráin yw **Ivano-Frankivsk** (Wcreineg: *Івано-Франківськ*). Cyn 1962 gelwid y ddinas yn **Stanyslaviv** (Wcreineg: *Станиславів*; Pwyleg: *Stanisławów*; Almaeneg: *Stanislau*; Iddeweg: *סטאַניסלעו, Stanislev*). Hi yw prifddinas Oblast Ivano-Frankivsk o'r un enw ac mae'n ffurfio ardal drefol ar wahân o fewn yr ardal hon. Mae gan y ddinas 218,359 o drigolion (2001). Enwyd y ddinas wedi'r bardd, llenor a dyniaethwr, Ivan Franko.

## Hanes
Mae'r ddinas wedi bodoli o dan sawl enw gan adlewyrchu llanw a thrai pwerau milwrol ac ieithyddol yr ardal. Adnabwyd y dref gan ei henw Pwyleg yn wreiddiol, Stanisławów. Sefydlwyd Stanisławów fel caer ac fe'i henwyd ar ôl hetman Pwyleg, Stanisław "Rewera" Potocki.
Adeiladwyd y dref o'r enw Stanisławów fel caer i amddiffyn Y Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd rhag cyrchoedd Tatariaid y Crimea. Adeiladwyd y ddinas ar y safle lle sefydlwyd pentref Zabolottya yn 1437.

Soniwyd am Stanisławów gyntaf yn 1662 pan dderbyniodd Gyfraith Magdeburg. Rhoddwyd caniatâd i'r Iddewon adeiladu tai iddynt eu hunain ar y "Judenstraaße", a leolwyd ar y pryd ger glannau'r afon. Mewn amseroedd diweddarach, llwyddodd y gaer hefyd i wrthsefyll ymosodiadau gan luoedd Twrci a Rwseg. Ar ôl cael ei ailadeiladu'n helaeth yn ystod y Dadeni, weithiau cyfeiriwyd ato hefyd fel Klein-Leopolis. Roedd y ddinas hefyd yn ganolfan bwysig i ddiwylliant Armenia yng Ngwlad Pwyl.

Ym 1772 gyda'r gyntaf o adrannau Gwlad Pwyl daeth Stanisławów yn rhan o Awstria-Hwngari ac yn perthyn i deyrnas ymreolaethol Galicia a Lodomeria .

## Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf
Ym mis Hydref 1918, dymchwelodd Awstria-Hwngari a chyhoeddwyd Gweriniaeth Pobl Gorllewin Wcrain (ZUNR).

Ym 1919 bu'r ddinas yn faes brwydro mawr yn ystod y Rhyfel Pwylaidd-Wcreineg a chafodd ei hatodi gan Wlad Pwyl fel rhan o'r Ail Weriniaeth Bwylaidd a'i gwneud yn brifddinas Stanisławów Voivodeship.

Ym 1920 cymerodd y Fyddin Goch y ddinas dros dro. Yn ystod yr ychydig ddyddiau rhwng ymadawiad y Fyddin Goch a mynediad byddin Gwlad Pwyl, cyflawnodd byddin breifat Symon Petlyura lofruddiaethau, ysbeilio a threisio.

Roedd cyfrifiad 1931 yn cyfrif cyfanswm o 196,242 o drigolion, gyda 60.6% ohonynt yn Bwyliaid, 24.7% yn Wcreiniaid a 13.6% yn Iddewon.

## Yr Ail Ryfel Byd
Yn ystod goresgyniad Gwlad Pwyl gan yr Almaenwyr a'r Sofietiaid yn 1939 , cymerwyd y ddinas gan yr Undeb Sofietaidd a'i hychwanegu at Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin.

Cyn i'r ddinas gael ei chipio gan y Natsïaid ar 26 Gorffennaf 1941, roedd mwy na 40,000 o Iddewon yn byw yn Stanisławów. Yn ystod meddiannaeth y Natsïaid, lladdwyd mwy na 600 o ddeallusion Pwylaidd a mwyafrif y trigolion Iddewig yn dreisgar.

Ar 1 Awst 1941, saethwyd rhwng 8,000 a 12,000 o Iddewon yn farw yn y fynwent Iddewig gan y Sicherheitspolizei, yr Ordnungspolizei a heddlu'r rheilffordd. Ar Awst 22, 1942, mewn dial am farwolaeth Wcráin, saethwyd mil arall o Iddewon. Fe wnaeth heddlu’r Natsïaid dreisio merched a merched Iddewig cyn iddyn nhw gael eu cludo i gwrt pencadlys Sicherheitspolizei.

Cyn i'r Aktion newydd ddigwydd, roedd tua 11,000 o Iddewon yn byw yn Stanislawów. Ar 22 neu 23  Chwefror 1943, gorchmynnodd Brandt, a oedd wedi olynu Hans Krüger fel SS-Hauptturmführer, amgylchynu'r ghetto Iddewig ac felly cychwynnodd y datodiad terfynol. Pedwar diwrnod ar ôl i'r gyflafan ddechrau, gosododd y Natsïaid bosteri yn cyhoeddi bod Stanisławów "yn rhydd o Iddewon".

Ar 6 Mai 1968, dedfrydwyd Hans Krüger i oes yn y carchar ym Münster. Cafodd ei ryddhau yn 1986.

Pan gyrhaeddodd y fyddin Sofietaidd Stanisławów ar 27 Gorffennaf 1944, roedd cant o Iddewon yn y ddinas o hyd a oedd wedi goroesi'r Holocost trwy guddio. Goroesodd cyfanswm o 1500 o Iddewon o Stanislawów y rhyfel.

Rhwng 1942 a Ionawr 1944, daliwyd 371 o filwyr yr Iseldiroedd yn garcharorion yng ngwersyll carcharorion rhyfel Stalag. Yn y cyfnod cyn dyfodiad y fyddin Sofietaidd, trosglwyddwyd y carcharorion rhyfel i wersyll Neubrandenburg yn nwyrain yr Almaen.

## Ar ôl yr Ail Ryfel Byd
Ym 1944, atodwyd y ddinas i Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Wcráin, a ddaeth yn annibynnol ym mis Awst 1991 ar ôl cwymp yr Undeb Sofietaidd.

Yn 1962, newidiwyd enw'r ddinas i'w henw presennol, mewn teyrnged i'r awdur Wcreineg, Ivan Franko.

Yn y 1990au cynnar, roedd y ddinas yn gadarnle pwysig i fudiad annibyniaeth Wcrain.

## Poblogaeth a demograffeg
Mae cofnod poblogaeth hanesyddol yn cael ei dynnu o borth Ivano-Frankivsk, more recent – the Regional Directorate of Statistics. yn fwy diweddar – y Gyfarwyddiaeth Ystadegau Ranbarthol.[28] Mae yna hefyd wybodaeth arall am dwf poblogaeth fel yr IddewonGen. Gyda seren mae blynyddoedd o ddata bras wedi'u nodi. Yn y 18fed ganrif, roedd gwahaniaethu rhwng Pwyliaid a Ukrainians yn ôl cefndir crefyddol yn hytrach nag ethnig (Pabyddion vs Uniongred).

## Ivano-Frankivsk heddiw
Mae'r ddinas yn ganolfan diwylliannol ac economaidd i'r ardal.

### Adysg uwch
Mae gan y ddinas chwe prifysgol, Sefydliad Rheolaeth Ivano-Frankivsk sy'n gampws lleol o Brifysgol Economaidd Genedlaethol Ternopil, a Sefydliad Rheolaeth ac Economeg Ivano-Frankivsk "Halytska Akademia". Mae pob un o'r prifysgolion hynny yn cael eu hariannu gan y wladwriaeth.
# Prifysgol Genedlaethol Vasyl Stefanyk Precarpathian   
# Prifysgol Dechnegol Genedlaethol Olew a Nwy Ivano-Frankivsk (Prifysgol Olew a Nwy)
# Prifysgol Feddygol Genedlaethol Ivano-Frankivsk 
# Prifysgol y Gyfraith Brenin Daniel o Galicia Ivano-Frankivsk 
# Academi Ddiwinyddol Eglwys Gatholig Roegaidd Wcráin Ivano-Frankivsk 
# Prifysgol Economeg a'r Gyfraith Gorllewin Wcráin

### Chwaraeon
Mae Ivano-Frankivsk yn gartref i nifer o glybiau chwaraeon. Yn fwyaf nodedig, roedd yn gartref i'r clwb pêl-droed F.C. Spartak Ivano-Frankivsk (Prykarpattya) a gymerodd ran ar lefel genedlaethol ers y 1950au. Ers 2007, mae'r clwb yn chwarae ei dîm ieuenctid Spartak-93 yn unig ac yn cystadlu yng Nghynghrair Pêl-droed Plant-Ieuenctid Wcráin. Ad-drefnodd cyn-lywydd Spartak Anatoliy Revutskiy dîm y brifysgol leol (Prifysgol Olew a Nwy) yn 2007 i'r "FSK Prykarpattia" newydd gyda chefnogaeth maer y ddinas Anushkevychus gan ei wneud yn brif glwb pêl-droed yn y rhanbarth ac yn disodli Spartak. Cyn hynny yn ystod y cyfnod interbellum, roedd y ddinas yn gartref i glwb pêl-droed arall yn seiliedig ar y garsiwn Pwylaidd lleol ac o'r enw Rewera Stanisławów (1908). Roedd y clwb hwnnw’n cystadlu ar lefel ranbarthol a oedd wedi esblygu’r cyfnod hwnnw. Gyda dechrau'r Ail Ryfel Byd, diddymwyd y clwb hwnnw. Yn ystod y cyfnod Sofietaidd ymhlith nifer o rai eraill roedd clwb arall "Elektron" a gymerodd ran yn llwyddiannus ar lefel ranbarthol tua'r 1970au.

Mae'r ddinas hefyd yn gartref i dîm futsal, PFC Uragan Ivano-Frankivsk, sy'n cystadlu ym Mhencampwriaeth Futsal Wcrain. Nhw oedd pencampwyr Wcráin ar ôl ennill gemau ail gyfle tymor 2010/11 ac felly wedi cymryd rhan yng Nghwpan Futsal UEFA 2011–12 am y tro cyntaf.

Roedd gan y ddinas dîm hoci iâ, HC Vatra Ivano-Frankivsk, a chwaraeodd ym Mhencampwriaeth Hoci Wcrain yn flaenorol.

Mae Ivano-Frankivsk hefyd yn dref enedigol i gymnastwyr Wcrain; un ohonynt yw Dariya Zgoba a enillodd aur ar y bariau anwastad ym Mhencampwriaethau Ewropeaidd 2007 ac a gyrhaeddodd rownd derfynol Gemau Olympaidd Beijing, 2008; yr un arall yw Yana Demyanchuk, a enillodd aur ar y trawst cydbwysedd ym Mhencampwriaethau Ewropeaidd 2009.

Mae clybiau eraill yn cynnwys:

* Hoverla Ivano-Frankivsk (pêl-fasged)
* Roland Ivano-Frankivsk (rygbi)
* Uragan (futsal)

## Gefaill drefi
Mae Ivano-Frankivsk wedi gefeillio â sawl dinas dramor:

* Arlington County, Unol Deleithiau (2009)
* Braga, Portiwgal (2017)
* Brest, Belarws (2004)
* Chrzanów, Gwlad Pwyl (2001)
* Sir Chrzanów County, Gwlad Pwyl (2016)
* Jelgava, Latfia (2007)
* Koszalin, Gwlad Pwyl (2010)
* Lublin, Gwlad Pwyl (2009)
* Nanning, China (2019)
* Nowa Sól County, Gwlad Pwyl (2010)
* Ochota (Warsaw), Gwlad Pwyl (2006)
* Opole, Gwlad Pwyl (2005)
* Přerov, Czechia (2010)
* Rustavi, Georgia (2016)
* Rybnik, Gwlad Pwyl (2001)
* Rzeszów, Gwlad Pwyl (2000)
* Strășeni District, Moldofa (2016)
* Świdnica, Gwlad Pwyl (2008)
* Tomaszów Mazowiecki, Gwlad Pwyl (2004)
* Trakai, Lithwania (2006)
* Zielona Góra, Gwlad Pwyl (2001)

Ym mis Chwefror 2016 bu i Gyngor Dinas Ivano-Frankivsk derfynu ei pherthynas gefeillio gyda dinasoedd Rwsiaidd Surgut, Serpukhov a Veliky Novgorod oherwydd rhyfel Rwsia ar Wcráin.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Franuk.com – Portal Ivano-Frankivsk (ua)
* Franyk.com – Prikarpattya Portal (ru)
* Gwefan Ivano-Frankivsk 

Categori:Dinasoedd Wcráin