open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fforenseg gyfrifiadurol

bawd|220px|dde|Nid yw dadansoddiad fforenseg gyfrifiadurol wedi'i gyfyngu i gyfryngau cyfrifiadurol
Cangen o gyfrifiadureg ddigidol sy'n ymwneud â thystiolaeth gyfreithiol a ddarganfyddir mewn cyfrifiaduron a chyfryngau storio digidol ydy **fforenseg gyfrifiadurol** (gelwir yn **cyfrifiadureg gyfrifiadurol** weithiau). Cyrchnod fforenseg gyfrifiadurol ydy archwilio cyfryngau digidol mewn dull diogel fforensig gyda'r bwriad o adnabod, cadw, adfer, dadansoddi, a chyflwyno ffeithiau a barnau ar y wybodaeth a ddarganfyddir.

Er iddo gael ei gysylltu ag archwilio trosedd gyfrifiadurol eang ei natur yn bennaf, gellir defnyddio fforenseg gyfrifiadurol ar gyfer achosion sifil hefyd. Mae'r ddisgyblaeth yn debyg i dechnegau ac egwyddorion adfer data, ond mae ganddo ganllawiau ac arferion ychwanegol a gynllunnir i greu trywydd archwilio cyfreithlon.

Dodir tystiolaeth fforenseg gyfrifiadurol dan archwiliad sy'n debyg i ganllawiau ac arferion tystiolaeth ddigidol eraill. Fe'i defnyddiwyd mewn nifer o achosion proffil uchel ac mae'n dod yn arfer normal o fewn systemau llys Ewropeaidd ac Americanaidd.

## Gweler hefyd
*Gwrth-fforenseg
*Cudd-ddadansoddi
*Dargadwedd data
*Amgryptio disg
*Amgryptio
*Ffeil gudd a chyfeiriadur cudd
*Archwiliad technoleg gwybodaeth
*Amseroedd ACN
*Dadansoddi cuddysgrifennu

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
* A Practice Guide to Computer Forensics, First Edition (Paperback) by David Benton (Author), Frank Grindstaff (Author)
* 
* 
* Incident Response and Computer Forensics, Second Edition (Paperback) by Chris Prosise (Author), Kevin Mandia (Author), Matt Pepe (Author) "Truth is stranger than fiction..." (more)
* 
* 

### Siwrnalau perthnasol 
**IEEE Transactions on Information Forensics and Security*
**Journal of Digital Forensics, Security and Law *
**International Journal of Digital Crime and Forensics*
**Journal of Digital Investigation*
**International Journal of Digital Evidence*
**International Journal of Forensic Computer Science *
**Journal of Digital Forensic Practice*
**Cryptologia*
**Small Scale Digital Device Forensic Journal *

## Dolenni allanol
* US NIST Digital Data Acquisition Tool Specification (PDF)
* Forensics Wiki , a Creative Commons wiki of computer forensics information.
* Computer Forensics World Forum 
* Original Computer Forensics Wiki 
* Electronic Evidence Information Center 
* Forensic Focus
* Digital Forensic Research Workshop (DFRWS)
* Computer Forensic Whitepapers (SANS) 
* Forensic Science Information and Resources  

Categori:Diogelwch cyfrifiadurol
Cyfrifiadurol
E-lyfr

[bawd|Amazon [Amazon Kindle|Kindle 3, darllenydd e-lyfrau yn arddangos rhan o e-lyfr ar ei sgrin.]]

Cyhoeddiad o lyfr ar ffurf electronig, sy'n cynnwys testun, delweddau neu'r ddau, yw **e-lyfr** (weithiau **Elyfr**). Cânt eu cynhyrchu, eu cyhoeddi a'u darllen ar gyfrifiaduron neu ddyfeisiau electronig eraill. Gan amlaf maent yn cyfateb i lyfrau printiedig ond mae ambell lyfr yn unigryw i ffurf yr e-lyfr. Diffinia'r *Oxford Dictionary of English* yr e-lyfr fel "fersiwn electronig o lyfr printiedig," ond mae e-lyfrau yn gallu, ac yn bodoli, heb fersiynau printiedig. Gan amlaf, darllenir e-lyfrau ar ddarllenydd e-lyfrau. Gellir defnyddio cyfrifiaduron personol a ffônau symudol i'w darllen hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau yn ôl math
Categori:Cyhoeddi electronig
Categori:E-lyfrau
El Paso, Texas

Dinas yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol El Paso County, yw **El Paso**. Hi yw 19eg dinas fwyaf yr Unol Daleithiau a'r chweched o fewn Talaith Texas. Cofnodir bod  o drigolion yno. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1827. Mae'n gorwedd ar Afon Grande.

## Gefeilldrefi El Paso 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas El Paso 

Categori:Dinasoedd El Paso County, Texas
Arlington, Texas

Dinas yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Tarrant County, yw **Arlington**. Hi yw dinas seithfed mwyaf yn Texas. Cofnodir fod 365,438 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1876.

## Gefeilldrefi Arlington 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Arlington

Categori:Dinasoedd Tarrant County, Texas
Corpus Christi, Texas

Dinas yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, yw **Corpus Christi** sy'n ymestyn dros sawl sir: Nueces County, Kleberg County,  San Patricio County ac Aransas County. Hi yw wythfed dinas mwyaf Texas. Cofnodir fod 305,215 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1839. Mae'n gorwedd ar lan Gwlff Mexico.

## Enwogion
* Farrah Fawcett (g. 1947, m. 2009), actores
* Eva Longoria (g. 1975), actores

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Corpus Christi

Categori:Dinasoedd Aransas County, Texas
Categori:Dinasoedd Kleberg County, Texas
Categori:Dinasoedd Nueces County, Texas
Categori:Dinasoedd San Patricio County, Texas
Laredo, Texas

Dinas yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Webb County, yw **Laredo**. Hi yw dinas degfed mwyaf yn Texas. Cofnodir fod 236,091 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu yn 1755 gan Don Tomás Sánchez. Mae'n gorwedd ar y Rio Grande.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Laredo 

Categori:Dinasoedd Webb County, Texas
Gweirlöyn mawr y cloddiau

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn mawr y cloddiau**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod mawr y cloddiau**; yr enw Saesneg yw *Large Wall*, a'r enw gwyddonol yw *Lasiommata maera*. Ewrop cyfandirol yw ei diriogaeth.

Mae i'w weld ar ymyl ac mewn llannerch mewn coedwigoedd. 

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gweirlöyn  mawr y cloddiau yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Irving, Texas

Dinas yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Dallas County, yw **Irving**. Cofnodir fod 216,290 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1903.

## Enwogion
* Peter MacNicol (g. 1954), actor

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Irving

Categori:Dinasoedd Dallas County, Texas
Titanic (gwahaniaethu)

'*RMS *Titanic*** - llong enfawr a suddodd ar ei thaith gyntaf yn 1912.

Gallai **Titanic*' gyfeirio hefyd at:

## Ffilmiau 
**Titanic* (ffilm 1943), ffilm Almaenig gan Werner Klingler
**Titanic* (ffilm 1953), ffilm gan Jean Negulesco
**Titanic* (ffilm 1997), ffilm gan James Cameron 
**Titanic: The Legend Goes On*, ffilm animeiddiedig Eidaleg o 2001
**Titanic II*, ffilm o 2010
Victor Spinetti

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama CymruCategori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama CymruCategori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru

Actor o Gymru oedd **Victor Spinetti** (ganwyd Victorio G. A. Spinetti; 2 Medi 1929 - 18 Mehefin 2012). Ymddangosodd mewn dwsinau o ffilmiau, a dramau llwyfan drwy gydol ei yrfa o hanner canrif, gan gynnwys tair ffilm y Beatles: ''A Hard Day's Night, Help!* a *Magical Mystery Tour*.

Actiodd yn *The Return of the Pink Panther* ac yn *Under the Cherry Moon'' ac yn negawd olaf ei yrfa bu'n actio gyda *The Royal Shakespeare Company*. Mae ei frawd Henry Spinetti yn gerddor adnabyddus.

## Ffilmiau
*''A Hard Day's Night* (1964)
**Help!* (1965)
**The Taming of the Shrew* (1967)
**Under Milk Wood* (1972)
**The Krays* (1990)

## Teledu
**The Attic: The Hiding of Anne Frank* (1988)
**Two in Clover* (1969-70)
**An Actor's Life for Me* (1991)
**Harry and the Wrinklies* (1999-2002)
**New Tricks'' (2005)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Categori:Pobl o Flaenau Gwent
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Trefynwy
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Categori:Pobl o Gymru o dras Eidalaidd
Ellyll

Anghenfil canibalaidd sy'n bwyta cyrff sydd wedi cael eu claddu'n ddiweddar ydy **ellyll**. Maent hefyd yn cipio plant ifanc ac yn ymosod ar deithwyr anwyliadwrus. Gan amlaf, maent yn trigo mewn mynwentydd. Ceir y cyfeiriad cynharaf at ellyllon yn *Mil ac un o nosweithiau*.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Llên gwerin
Lubbock, Texas

Dinas yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Lubbock County, yw **Lubbock**. Cofnodir fod 229,573 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei ymgorffori ar 16 Mawrth 1909.

## Enwogion
* Buddy Holly (1936–1959), canwr a cherddor

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Lubbock

Categori:Dinasoedd Lubbock County, Texas
Gitta Sereny

Llenor ac hanesydd oedd **Gitta Sereny**, CBE (13 Mawrth 1921 – 14 Mehefin 2012). Ganwyd yn Awstria i bendefig Hwngaraidd ac Almaenes. Ymysg ei llyfrau mae *The Case of Mary Bell* ac *Albert Speer: His Battle with Truth*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Hanesyddion
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Biosffer Dyfi

Gwarchodfa fiosffer yw **Biosffer Dyfi** sy'n cwmapsu Bro Ddyfi ac Aberystwyth. Ers 2009, mae'r ardal wedi ei chofrestru gan UNESCO fel ardal arbennig ar gyfer pobl a natur, un o  553 a glustnodwyd ganddynt fel rhan o raglen Dyn a'r Biosffer.

## Hanes
Roedd ardal llai, o amgylch Gwarchodfa Natur Genedlaethol Dyfi wedi ei ddynodi fel Biosffer ym 1976, ond roedd yn rhaid ail-ymgeisio wedi i UNESCO newid y diffiniad o Fiosffer fel fod rhaid iddo gynnwys ardaloedd lle mae pobl yn byw ac yn gweithio. Ehangwyd yr ardal i gynnwys holl ddalgylch afonydd Dyfi a Leri (ac felly tref Machynlleth a phentrefi megis Dinas Mawddwy, Corris, Llanbrynmair a Thalybont, a thref Aberystwyth, a dyranwyd y statws newydd ym mis Mehefin 2009.

## Ardaloedd craidd
Mae tair rhan i ardal graidd y Biosffer, sef yr ardaloedd sydd â diddordeb arbennig o ran natur: Cors Fochno, Coed Cwm Einion, a rhan o ardal gadwraeth morol Pen Llŷn a'r Sarnau.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Amgylchedd Ceredigion
Categori:Amgylchedd Gwynedd
Categori:Amgylchedd Powys
Dyfi
Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant

Ysgol uwchradd gyfun yn ardal Llanedern, Caerdydd yw **Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant**, a adnabyddir yn gyffredin fel **Ysgol Uwchradd Teilo Sant**. Enwyd yr ysgol ar ôl y Sant Teilo, un o seintiau cynnar Cymru sydd hefyd â pherthynas â Llydaw a ceir eglwys wedi ei gysegru iddo yn Amgueddfa Werin Cymru, Eglwys Sant Teilo.

## Hanes
Agorwyd yr ysgol ym mis Medi 1966 ar Heol Llanedern, Pen-y-lan, ar gyfer plant 11–16 oed. Mae'n darparu addysg gyfun eglwysig ar gyfer disgyblion uwchradd o ardal ddwyreiniol Caerdydd yn bennaf. Mae'n un o dair ysgol wirfoddol yn esgobaeth Llandaf sy'n derbyn cymorth ariannol gan y wladwriaeth, ond daw nifer o'i disgyblion o ardal ehangach gan gynnwys Esgobaeth Mynwy a Chaerffili. Fel ysgol wirfoddol gymorthedig, yr Awdurdod Addysg Lleol sy'n cynnal yr ysgol, ond mae'r egwyl yn gyfrifol, trwy gorff llywodraethu'r ysgol, am weinyddiaeth, cyllid ac ysbryd yr ysgol. Caiff y staff eu cyflogi gan y corff llywodraethu, a gofynnir iddynt gynnal yr ysgol a dysgu'r cwricwlwm cenedlaethal ar sail Cristnogol.

Lleolir yr ysgol mewn adeiladau newydd sydd y drws nesaf i Ysgol y Berllan Deg ar Circle Way East yn Llanedern, ar gost o £25m. Agorodd y safle ym mis Medi 2013 ar gyfer 1,440 o ddisgyblion. Dyluniwyd y safle newydd gan gwmni Austin-Smith:Lord ac fe'i hadeiladwyd gan Willmott Dixon. Bydd hen adeiladau'n ysgol yn cael eu cymryd drosodd gan Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern.

## Adeilad newydd
bawd|upright=2|Blaen yr adeilad newydd
Ym mis Medi 2013, symudodd Ysgol Uwchradd St Teilo yn swyddogol o’i lleoliad ar Ffordd Llanedeyrn i gaeau chwarae Ysgol Uwchradd Llanedeyrn, gyda’r hen safle’n dod yn gartref i Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern. Dyluniwyd yr ysgol newydd gan y penseiri Austin-Smith: Lord mewn dyluniad 'pum bys', i ddarparu ar gyfer dros 1400 o ddisgyblion. Mae gan yr ysgol ddyluniad crwm sy'n gweithredu fel rhwystr cadarn yn erbyn y llygredd sŵn a achosir gan y nifer fawr o draffig ar ffordd yr A48 gerllaw.

## Cyn-ddisgyblion adnabyddus
* Jess Fishlock - chwaraewraig pêl-droed cenedlaethol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan yr ysgol

Teilo Sant
Categori:Sefydliadau 1966
Tom Maynard

Roedd **Thomas Lloyd "Tom" Maynard** (25 Mawrth 1989 - 18 Mehefin 2012) yn gricedwr o Gymru ac yn fab i Matthew Maynard (Morgannwg a Lloegr). Roedd yn fatiwr ac yn fowliwr llaw-dde.

## Plentyndod
Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd a bu'n ddisgybl yn Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd a Ysgol Uwchradd Millfield School; erbyn roedd yn 15 oed roedd yn chwarae i dîm Dan-17 Morgannwg. Flwyddyn yn ddiweddarach chwaraeodd i Ail Dîm Morgannwg ac i dîm cenedlaethol "Siroedd Llai" Cymru ("*Wales Minor Counties*").

## Gyrfa
Chwaraeodd gyntaf i Dîm Cyntaf Morganng ar 10 Mehefin 2007. Arwyddodd gytundeb dair blynedd gyda Surrey yn 2011.

## Marwolaeth
Fe'i lladdwyd ger Wimbledon Park, de Llundain, gan drên tanddaearol ar 18 Mehefin 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Cricedwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd
Gweirlöyn mawr y waun

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn mawr y waun**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod mawr y waun**; yr enw Saesneg yw *Large Heath* neu *Common Ringlet*, a'r enw gwyddonol yw *Coenonympha tullia*.

## Cynefin
Mae i'w weld ar ymylon coedwigoedd a ffyrdd ac mewn llanerch, ffosydd a rhosdiroedd gogledd  Ewrop, Asia a Gogledd America.
[chwith|bawd|*C. t. inornata* yn [Ottawa, Ontario, Canada]]

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn  mawr y waun yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw gwyn
Categori:Gloynnod byw llwyd
Ysgol Pen y Pîl

Ysgol gynradd cyfrwng Gymraeg yn Trowbridge, Tredelerch, Caerdydd yw **Ysgol Pen y Pîl**. Sefydlwyd ym mis Medi 2011, a chynhaliwyd agoriad swyddogol ar 8 Rhagfyr y flwyddyn honno.

Cyn symud i safle barhaol, caiff yr ysgol ei gynnal dros dro ar safle Ysgol Bro Eirwg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan dros dro yr ysgol 
*Tudalen Ysgol Pen y Pîl ar wefan Estyn

Pen y Pîl
Pen y Pîl
Categori:Sefydliadau 2011
Michael Gove

Gwleidydd Prydeinig yw **Michael Andrew Gove** (ganwyd 26 Awst 1967) sy'n Aelod Seneddol Ceidwadol dros Surrey Heath ers 2005. Gwasanaethodd Gove yng nghabinet cyntaf David Cameron fel Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg o 2010 i 2014 ac Ysgrifennydd Gwladol dros Gyfiawnder o 2015 i 2016. Mae'n un o'r ymgeiswyr ar gyfer arweinyddiaeth y Blaid Geidwadol yn 2019.

Ganwyd Gove yng Nghaeredin a magwyd yn Aberdeen gan fynychu Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen, lle cymerodd BA yn Saesneg, gan raddio gyda gradd dau un, cyn cychwyn gyrfa fel newyddiadurwr, awdur a cholofnydd ar gyfer *The Times*. Fe'i etholwyd am y tro cyntaf i'r Tŷ'r Cyffredin yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005 dros sedd saff Geidwadol Surrey Heath. Fe'i apwyntiwyd i'r Gabinet Cysgodol gan David Cameron yn 2007 fel Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol dros Blant, Ysgolion a Theuloedd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Cyn-fyfyrwyr Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Colofnwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Gaeredin
Offeryn pres

[bawd|Seindorf bres yn canu [carol Nadolig|carolau Nadolig]]
Math o offeryn cerdd yw **offeryn pres** sy'n creu sain wrth i'r canwr chwythu ar getyn ceg gan ddirgrynu colofn o aer. Yn wir, math o offeryn chwyth yw'r offeryn pres, ond gan amlaf fe'i ddynodir yn ddosbarth ar wahân. Ymhlith yr offerynnau pres a genir yn y gerddorfa mae'r tiwba, trwmped neu utgorn, trombôn a'r corn Ffrengig.

I ganu offerynnau pres chwythir i mewn i getyn ceg o siâp cwpan neu dwndis, gan gau'r gwefusau bron yn gyfan gwbl. Dirgryna'r gwefusau ac mae hyn yn ei dro yn dirgrynu colofn o aer drwy bibell neu bibau'r offeryn. Cynhyrchir gwahanol nodau drwy chwythu'n galed ac ysgafn ac drwy wasgu'r falfau. Yr offerynnau mwyaf sy'n creu'r nodau isaf, a'r rhai llai y nodau uchaf.

Swyddogaeth dirgryniadau'r gwefusau sy'n diffinio offerynnau pres: er yr enw, ni wneir pob un o'r aloi pres. Gellir eu gwneud o fetelau eraill, a gwneir rhai offerynnau traddodiadol o bren, megis y dijeridŵ a'r alpgorn. Gwnaed yr offerynnau pres hynaf o gyrn anifeiliaid. Arferai'r ethnolegydd rhoi'r enw cyffredinol "trwmped" ar bob offeryn o'r fath a wneir o bren. Yn ogystal, gwneir rhai o'r chwythbrennau o bres, megis y sacsoffon.

## Cyfeiriadau
Gitâr drydan

bawd|Gitâr drydan

Gitâr yw **gitâr drydan** sydd wedi ei chysylltu ag uchelseinydd a mwyadur  sy'n chwyddo sŵn. Hi yw'r offeryn pwysicaf yng ngherddoriaeth boblogaidd.

## Cyfeiriadau 
Trydan
Categori:Offerynnau cerdd o'r Unol Daleithiau
Gweirlöyn y perthi

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn  y perthi**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod  y perthi**; yr enw Saesneg yw *Hedge Brown, Gatekeeper*, a'r enw gwyddonol yw *Pyronia tithonus*.
bawd|chwith|*Pyronia tithonus*

Mae'n debyg iawn i weirlöyn y ddôl ond gellir dweud y gwahaniaeth gan fod gweirlöyn y perthi yn cael seibiant gyda'i adenydd wedi'u ar agor a gweirlöyn y ddôl yn aros â'i ddwy adain wedi'u cau. Mae glöyn y perthi, hefyd, ychydig yn llai.

## Bwyd
Mae'r Siani flewog yn hoff iawn o fwyta gweiriau megis: *Agrostis*, *Festuca*, *Poa* ac *Elymus repens*.
bawd|chwith|*Pieris rapae* a *Pyronia tithonus*
Mae'r oedolyn, ar y llaw arall, yn cael ei neithdar o flodau *Rubus fruticosus* (sef mwyar duon), *Carlina vulgaris* (ysgall), *Succisa pratensis*, *Pulicaria dysenterica*, *Eupatorium cannabinum*, *Ligustrum vulgare* (prifed), *Jacobaea vulgaris*, *Trifolium pratense* (meillionen) a *Thymus praecox* (teim)

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloÿnnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn y perthi yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd gloÿnnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloÿnnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Llenyddiaeth yn 2012

## Digwyddiadau
## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn (Cymru):
** Cymraeg: Jon Gower - *Y Storïwr*
** Saesneg: Patrick McGuinness - *The Last Hundred Days*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Robat Gruffudd - *Afallon*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: Mo Yan
* Gwobr Booker: Hilary Mantel - *Bring Up the Bodies*

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Tony Bianchi - *Ras Olaf Harri Selwyn*
*Jerry Hunter - *Gwreiddyn Chwerw*
*Haf Llewelyn - *Mab y Cychwr*
*Mihangel Morgan - *Pantglas*
*Dewi Prysor - *Cig a Gwaed*
*Marlyn Samuel - *Llwch yn yr Haul*
*Manon Steffan Ros - *Blasu*

### Drama
*Bethan Marlow - *Sgint*

### Barddoniaeth
*Geraint Jarman - *Cerbyd Cydwybod*
*Eigra Lewis Roberts - *Parlwr Bach*

### Hanes
*Lyn Ebenezer - *Cyfres Stori Sydyn: Operation Julie*
*Robin Evans - *Gwlad y Basg: Yma o Hyd! Hanes Goroesiad Cenedl*
*Jerry Hunter - ''Llwybrau Cenhedloedd: Cyd-Destunoli'r Genhadaeth Gymreig i'r Tsalagi*
*Geraint Jones - *Moto Ni, Moto Coch: Canmlwyddiant Cwmni Bysus Clynnog a Threfor*
*John Lewis - *Creu Argraff: Atgofion Teulu Gwasg Gomer*
*Gareth Selway a Ceri Thompson - *Hanes y Baddondai Pen Pwll*
*M. Gwerfyl Thomas - *Hanes y Tabernacl Pen-y-Bont ar Ogwr 1950-2010*

### Cofiant
*Ieuan Davies - *Syr John Meurig Thomas*
*Gwyn Elfyn - *Gwyn y Mans: Hunangofiant Gwyn Elfyn*
*Elystan Morgan - *Elystan: Atgofion Oes*
*Meic Stephens - *Cofnodion* (hunangofiant)

### Eraill
*Amrywiol - *Cawlach Gŵyl Ddewi*
*Mihangel Morgan - *Kate Roberts a'r Ystlum a dirgelion eraill* (storiau byr)

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Pat Barker - *Toby's Room*
*James M. Cain - *The Cocktail Waitress*
*Mario Vargas Llosa - *El sueño del celta*
*Jo Nesbø - *Phantom*
*J. K. Rowling - *The Casual Vacancy*

### Drama
*Mike Bartlett & Colin Welland - *Chariots of Fire*
*Suman Mukhopadhyay - *Bisarjan*

### Hanes
*Antony Beevor - *The Second World War*

### Cofiant
*Owain Arwel Hughes - *Owain Arwel Hughes - My Life in Music*
*Clare Mulley - *The Spy Who Loved: the Secrets and Lives of Christine Granville, Britain's First Female Special Agent of World War II*

### Barddoniaeth
*Gillian Clarke - *Ice* 
*Günter Grass - *Was gesagt werden muss*
*Emily Hinshelwood - *On Becoming a Fish*

### Eraill
*Michelle Obama - *American Grown*
*Chris Williams (gol.) - *The Richard Burton Diaries''

## Marwolaethau 
*1 Chwefror – Wisława Szymborska, bardd, 88
*30 Mawrth - Emrys Roberts, bardd, 82
*7 Ebrill – Miss Read, nofelydd, 98
*5 Mehefin – Ray Bradbury, nofelydd, 91
*30 Gorffennaf - Maeve Binchy, nofelydd, 72
*31 Gorffennaf - Gore Vidal, nofelydd, 81
*2 Awst - Syr John Keegan, hanesydd, 78
*22 Awst - Nina Bawden, nofelydd plant, 87
*2 Tachwedd - Han Suyin, nofelydd a hanesydd, 95

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth yn 2012
Tampere

bawd|Pont mewn Tampere

Dinas yn y Ffindir yw **Tampere** [ˈtɑmpere] (Swedeg: Tammerfors [tamərˈfɔrs] neu [tamərˈfɔʂ]).  Cafodd y ddinas ei sefydly ym 1775 fel marchnad, gan Gustav III, brenin Sweden.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Lenin
*Amgueddfa Muumilaakso
*Canolfan Amgueddfa Vapriikki
*Eglwys Caleva
*Eglwys gadeiriol

## Enwogion
*Lauri Viita (1916-1965), bardd
*Hannu Salama (g. 1936), awdur

Categori:Dinasoedd y Ffindir
Baton Rouge, Louisiana

Prifddinas talaith Louisiana, Unol Daleithiau, yw **Baton Rouge** (Cymraeg: "ffon goch"). Mae gan Baton Rouge boblogaeth o 229,553. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1719. Hi yw ail ddinas fwyaf Louisiana heddiw.

## Gefeilldrefi Baton Rouge 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Baton Rouge 

Categori:Dinasoedd East Baton Rouge Parish, Louisiana
Shreveport, Louisiana

Dinas yn nhalaith Louisiana, Unol Daleithiau America yw **Shreveport** sy'n ymestyn dros sawl dwy sir: Caddo Parish a Bossier Parish. Cofnodir fod 218,021 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1836.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas  Shreveport

Categori:Dinasoedd Bossier Parish, Louisiana
Categori:Dinasoedd Caddo Parish, Louisiana
Baner Sir Benfro

Cynlluniwyd **Baner Sir Benfro** yn 2008 gan ddwy artist tecstilau: Eirian Short ac Audrey Walker a'i harddangos gyntaf yng Ngorymdaith Genedlaethol Gŵyl Ddewi ar 1 Mawrth 2009. Fe'i seiliwyd ar eiriau Anthem Genedlaethol Gŵyl Ddewi (*Cenwch y Clychau i Ddewi*) gan Gwenno Dafydd a rhai o nodweddion pensaernïol Eglwys Gadeiriol Tyddewi a Phalas yr Esgob.

Gwnaed y faner gan aelodau o Gild Brodio Sir Benfro a Chymdeithas Gelfyddydau Abergwaun. Gellir ei gweld yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, Sir Benfro.

## Rhai symbolau
* Gwenyn a mêl, yn symbol Celtaidd a gysylltir gyda Dewi Sant.
* Hadau'n egino: yn symbol o eiriau honedig Dewi: ''Gwnewch y pethau bychain'.
* Y môr: nodwedd o arfordir Sir Benfro.
* Gwyddbwyll: ceir patrwm y bwrdd gwyddbwyll ym muriau Palas yr Esgob.
* Nenfwd pren yr eglwys
* Cloch: *Cennwch y clychau i Ddewi* medd awdur geiriau'r Anthem, sef Gwenno Dafydd.
* Symbolau ar gerrig muriau'r gadeirlan.

## Gweler hefyd
* Rhestr baneri Cymru

## Cyfeiriadau
Sir Benfro
Gweirlöyn y ddôl

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn y ddôl**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod y ddôl**; yr enw Saesneg yw *Meadow Brown*, a'r enw gwyddonol yw *Maniola jurtina*.

Mae i'w weld yn hemisffer y gogledd. Mae'r gwryw yn llai lliwgar na'r fenyw, a'r smotiau hefyd yn llai o ran maint a cheir tua 12 islaw pob adenydd.

File:Satyridae - Maniola jurtina - male (2).JPG|Gwryw
File:Satyridae - Maniola jurtina - female.JPG|Benyw

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloÿnnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn  y ddôl yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd gloÿnnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Bwyd
Gweiriau yw ei fwyd: *Poa trivialis*, *Poa pratensis*, peiswellt (*Festuca* spp.), maeswellt (*Agrostis* spp.), *Dactylis glomerata*, *Brachypodium sylvaticum* a cheirchwellt blewog (*Helictotrichon pubescens*).

## Isrywogaethau
**Maniola jurtina jurtina* (Linnaeus,1758)
**Maniola jurtina janira* Linnaeus, 1758
**Maniola jurtina strandiana* Oberthür, 1936
**Maniola jurtina persica* LeCerf, 1912
**Maniola jurtina phormia* (Fruhstorfer, 1909)

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloÿnnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw Cymru
Categori:Gloynnod byw brown
Categori:Gloynnod byw oren
Nora Ephron

Awdures o'r Unol Daleithiau oedd **Nora Ephron** (19 Mai 1941 – 26 Mehefin 2012).

Priododd Ephron y newyddiadurwr Carl Bernstein yn 1976 (ysgaru 1980).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Heartburn* (1986)
**I Remember Nothing* (2010)

### Sgriptiau ffilm
**When Harry Met Sally* (1990)
**Sleepless in Seattle* (1993)
*''You've Got Mail'' (1998)

Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Sgriptwyr ffilmiau yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilmiau comedi ramantus Saesneg o'r Unol Daleithiau
Lafayette, Louisiana

Dinas yn nhalaith Louisiana, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Lafayette Parish, yw **Lafayette**. Cofnodir fod 120 623 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1821.

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol
* Gwefan Dinas Lafayette

Categori:Dinasoedd Lafayette Parish, Louisiana
Gweirlöyn yr Alban

Glöyn byw sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gweirlöyn  yr Alban**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gweirloynnod yr Alban**; yr enw Saesneg yw *Scotch Argus*, a'r enw gwyddonol yw *Erebia aethiops*. Mae i'w weld mewn gwledydd megis Alpau, Ffrainc, yr Almaen ac Asia. Ceir dwy isrywogaeth ym Mhrydain: *E. a. caledonia* yng ngorllewin yr Alban ac *E. a. aethiops* yng ngogledd-ddwyrain yr Alban (e.e. Fowlsheugh) a Cumbria. Fel arfer mae i'w ganfod ar ymyl coedwig a hynny hyd at 2,400m uwch lefel y môr ac ar ei adain rhwng Mehefin ag Awst. Mae'r siani flewog yn hoff iawn o fwyta gweiriau  e.e. *Agrostis*, *Dactylis*, a *Poa*.

## Yn gyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae gweirlöyn  yr Alban yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gloynnod byw
Ffawt

Yn naeareg, toriad mewn carreg yw **ffawt**. Daw ffawtiau mawr yng nghramen y Ddaear o ganlyniad i symudiadau'r platiau. Mae symudiadau'r ffawtiau yn achosi daeargrynfeydd.

Categori:Daeareg adeileddol
Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern

Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn ardal Pen-y-lan, Caerdydd yw **Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern**. Hon oedd y drydedd ysgol uwchradd Gymraeg i agor yng Nghaerdydd (ar ôl Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf ac Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr).

## Hanes 
Sefydlwyd yr ysgol ym mis Medi 2012 ar ran o safle Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Symudodd i hen adeiladau Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant ym Mhen-y-lan ar ddechrau Medi 2013.

## Ysgolion dalgylch
*Ysgol Bro Eirwg
*Ysgol y Berllan Deg
*Ysgol Gynradd Gymraeg Pen-y-Groes (er 2016)
*Ysgol Pen y Pîl (er 2014)

## Cyfeiriadau
Bro Edern
Bro Edern
Categori:Sefydliadau 2012
Pierre de Ronsard

Bardd o Ffrainc oedd **Pierre de Ronsard** (11 Medi 1524 – 27 Rhagfyr 1585).

Cafodd Ronsard ei eni yn y Manoir de la Possonnière, Couture-sur-Loir, Loir-et-Cher, yn fab Louis de Ronsard a'i wraig Jeanne de Chaudrier.
bawd|chwith|alt=Ronsard|Pierre de Ronsard

## Llyfryddiaeth
**Odes* (1550)
**Amours* (1556)
**Elégies, mascarades et bergeries* (1565)
**Franciade* (1572)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1524
Categori:Marwolaethau 1585
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Llenorion Ffrangeg y Dadeni
Categori:Pobl o Loir-et-Cher
Ysgol Gymraeg Parc y Tywyn

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg ym Mhorth Tywyn, Sir Gaerfyrddin, ydy **Ysgol Gymraeg Parc y Tywyn**, sy'n darparu addysg ar gyfer plant rhwng 3½ ac 11 oed. Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol Gyfun y Strade.

## Hanes
Sefydlwyd Ysgol Gymraeg Parc y Tywyn ar 4 Hydref 1965. Cynhaliwyd y gwersi yn neuadd goffa'r dref. Symudodd i'w safle presennol ar Heol Elfed ym 1972. Tyfodd yr ysgol yn fuan a bu rhaid codi nifer o gabanau erbyn 1978, sydd dal mewn defnydd hyd 2012. Roedd 49 o ddisgyblion ar agoriad yr ysgol, a thua 90 erbyn 1995. Roedd hyn wedi dyblu i 184 erbyn 2006, ac ym mis Ionawr 2012, roedd 247 o ddisgyblion yn yr ysgol. Arwyddodd dros 1,500 o drigolion Porth Tywyn ddeiseb yn galw am adeiladau newydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Parc y Tywyn
Parc y Tywyn
Categori:Sefydliadau 1965
Pittsburgh

Dinas yn nhalaith Pennsylvania, yr Unol Daleithiau, yw **Pittsburgh**. Mae'n sedd sir i Allegheny County. Mae gan y ddinas priodol gyfanswm poblogaeth o 304,391, sef y ddinas 63eg fwyaf yn yr Unol Daleithiau. Mae poblogaeth metropolitan o 2,353,045 yw'r mwyaf yn y ddau Nyffryn Ohio a Appalachia, yr ail-fwyaf yn Pennsylvania (y tu ôl i Philadelphia), a'r mwyaf 26ain-yn y U.D.A.

Wedi'i leoli ar gymer y Allegheny, Monongahela, ac afonydd Ohio, Pittsburgh cael ei adnabod gan fod y ddau "The Steel City" ar gyfer ei mwy na 300 o fusnesau sy'n gysylltiedig â dur, ac fel y "City of Bridges" ar gyfer ei 446 o bontydd. Mae'r ddinas yn cynnwys 30 o skyscrapers, dau incleins, mae amddiffynfa cyn-chwyldroadol a'r Parc y Wladwriaeth Point ar gymer afonydd. Mae'r ddinas wedi datblygu fel cyswllt hanfodol o arfordir yr Iwerydd a'r Midwest, gan fod y mwynau cyfoethog Mynyddoedd Allegheny gwneud yr ardal gan yr ymerodraethau Ffrainc a Phrydain, Virginians, Rebels Wisgi, ac ysbeilwyr Rhyfel Cartref. 

chwith|bawd|281x281px|Incléin ar fynydd Washington

Ar wahân i ddur, Pittsburgh arweiniodd o mewn gweithgynhyrchu o alwminiwm, gwydr, adeiladu llongau, petroliwm, bwydydd, chwaraeon, cludiant, cyfrifiadura, car, ac electroneg. Am ran o'r 20g, oedd y tu ôl i Pittsburgh unig Efrog Newydd a Chicago mewn cyflogaeth pencadlys corfforaethol; roedd y mwyaf stockholders U.D.A. y pen. Mae'r dreftadaeth gadael yr ardal gydag amgueddfeydd enwog, canolfannau meddygol, parciau, canolfannau ymchwil, llyfrgelloedd, yn ardal ddiwylliannol amrywiol ac mae'r rhan fwyaf o tafarndai y pen yn y U.D.A. 

Heddiw, Google, Apple, Bosch, Facebook, Uber, Nokia, Autodesk, ac IBM ymhlith 1,600 o gwmnïau technoleg cynhyrchu $20.7 biliwn yn gyflogresi blynyddol yn Pittsburgh. Mae'r ardal wedi gwasanaethu hefyd fel pencadlys asiantaeth ffederal hir-amser ar gyfer amddiffyn seiber, peirianneg meddalwedd, roboteg, ymchwil i ynni a'r llynges niwclear. [10] Mae'r ardal yn gartref i 68 o golegau a phrifysgolion, gan gynnwys arweinwyr ymchwil a datblygu Brifysgol Carnegie Mellon a Phrifysgol Pittsburgh. Banc y genedl pumed-fwyaf, wyth Fortune 500 o gwmnïau, a chwech o'r 300 o gwmnïau cyfreithiol Unol Daleithiau top yn gwneud eu pencadlys byd-eang yn yr ardal Pittsburgh, tra RAND, BNY Mellon, Nova, FedEx, Bayer a NIOSH ganolfannau rhanbarthol helpodd Pittsburgh yn dod yn y chweched gorau ardal ar gyfer twf swyddi Unol Daleithiau.  

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Pittsburgh 

Categori:Dinasoedd Allegheny County, Pennsylvania
Gwelltwyfyn y brwyn

Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn y brwyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod y brwyn**; yr enw Saesneg yw *Rush Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Archanara algae*.

Mae i'w gael yng nghanol a de Ewrop ac ar adegau yng ngogledd-orllewin Ewrop, Twrci, Armenia, gogledd y Cawcasws a de-orllewin Siberia.

Mae ei adenydd yn 32–45&nbsp;mm ac fe'i gwelir yn hedfan rhwng Gorffennaf a Medi, yn ddibynol ar y lleoliad. Un genhedlaeth yn unig sydd, yn flynyddol. Ei brif fwyd yw *Scirpus lacustris*, *Typha species* a *Iris pseudacorus*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn  y brwyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Ysgol Steiner Eryri

Ysgol Steiner ar gyfer plant iau oedd **Ysgol Steiner Eryri**, a agorwyd ym Mhlas Tan-yr-Allt, Tremadog, Gwynedd ym 1985. Hon oedd yr ail ysgol Steiner yng Nghymru, ar ôl Ysgol Nant-y-Cwm, Clunderwen, Sir Benfro. Newidiwyd ei henw i **Ysgol Steiner Tan-yr-Allt**, yn fuan cyn iddi gau, tua 2000.

Prynwyd Plas Tan-yr-Allt gan William Alexander Madocks yn 1798, a trawsnewidwyd i fod yn un o dai cynharaf Cymru o gyfnod y Rhaglywiaeth. Cafodd ei rhentu gan y bardd Seisnig Percy Bysshe Shelley o 1812 hyd 1816. Prynwyd yn ddiweddarach gan teulu Greaves a oedd yn berchen ar chwarel lechi ym Mlaenau Ffestiniog. Tŷ haf yw hi erbyn hyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Dadsefydliadau 2000
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1985
Categori:Ysgolion Gwynedd
Ysgol Nant-y-Cwm

Ysgol Steiner yn Llan-y-cefn, ger Clunderwen, Sir Benfro, ar gyfer plant 3 i 14 oed yw **Ysgol Nant-y-Cwm**. Hon oedd yr ysgol Steiner gyntaf yng Nghymru. Sefydlwyd ym 1979, mewn adeiladau hen ysgol Fictoraidd Ysgol Llan-y-cefn, a gaewyd 15 mlynedd ynghynt, wedi iddi agor ym 1875.

Mae'r ysgol yn aelod o Gymdeithas Ysgolion Steiner Waldorf, ac yn elusen gofrestredig a caiff ei ariannu gan roddion.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Nant-y-Cwm
Categori:Sefydliadau 1979
Ysgol Beca

Ysgol gynradd Gymraeg yn Efail-wen, Sir Gaerfyrddin ydy **Ysgol Beca**. Enwyd yr ysgol ar ôl Helyntion Beca, ac agorwyd ym mis Medi 1972.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol yr ysgol 

Beca
Beca
Categori:Sefydliadau 1972
Rhestr ysgolion cynradd Sir Gaerfyrddin

Dyma **restr ysgolion cynradd Sir Gaerfyrddin**.

## Ysgolion cynradd
## Hen ysgolion Sir Gaerfyrddin
## Cyfeiriadau 
*Cyngor Sir Gâr 

*
Ysgolion cynradd Sir Gaerfyrddin
Peter Lord

:*Am Peter Lord yr hanesydd arlunio gweler Peter Lord hanesydd arlunio.*

Animeiddiwr a chynhyrchydd ffilm o Loegr yw **Peter Lord** (ganwyd 4 Tachwedd 1953) a anwyd ym Mryste, Lloegr. Sefydlodd Wobr yr Academi am animeiddiadau  a chydsefydlodd stiwdio animeiddio *Aardman Animations* a fu'n gyfrifol am greu Wallace & Gromit.

## Llyfryddiaeth
* Peter Lord & Brian Sibley: *Cracking Animation* (1998) Thames & Hudson; ISBN 0-500-28168-8

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Aardman Animations Ltd.
* http://www.criticizethis.ca/2012/04/qa-with-peter-lord-director-of-the-pirates-band-of-misfits.html 

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Allentown, Pennsylvania

Dinas yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Lehigh County, yw ** Allentown**. Cofnodir fod 118,032 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1762.

## Gefeilldrefi Erie 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Allentown

Categori:Dinasoedd Lehigh County, Pennsylvania
Mikhail Baryshnikov

Dawnsiwr ballet a choreograffwr o Latfia ac Unol Daleithiau America yw **Mikhail Nikolaevich Baryshnikov** (, Latfieg: Mihails Barišņikovs; ganwyd 27 Ionawr 1948). Gwnaeth ffoi o'r Undeb Sofietaidd i Ganada ym 1974 cyn ymsefydlu yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Dawnswyr o Latfia
Categori:Dawnswyr o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Dawnswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Riga
Categori:Ymfudwyr o'r Undeb Sofietaidd i'r Unol Daleithiau
The Hennessys

Yr **Hennessys** yw un o grwpiau gwerin mwyaf poblogaidd Cymru.

Ym 1966 enillodd Frank Hennessy a Dave Burns (ganwyd David Burns, 4 Tachwedd 1946, yng Nghaerdydd), cystadleuaeth dalent a ysgogodd y ddau i gychwyn canu yn broffesiynol. Ymunodd Paul Powell gyda nhw ar y banjo a'r llais.

## Cyfeiriadau
## Discograffi
### Frank Hennessy
**Thoughts & Memories* – 1987

### Dave Burns
**Last Pit in the Rhondda* – 1986

### The Hennessys
**Caneuon Cynnar / The Early Songs* – 1993
**Cardiff After Dark*
**Homecoming*

## Dolennau allanol 
* Frank Hennessy  at BBC Radio Wales
* The Hennessys Discography  at TheBalladeers

Categori:Bandiau Cymreig
Gwelltyn rhesog

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwelltwyfyn yr hesg**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwelltwyfynod yr hesg**; yr enw Saesneg yw *Small Wainscot*, a'r enw gwyddonol yw *Chortodes pygmina*.

Mae hyd yr adenydd rhwng 23–29&nbsp;mm ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Gorffennaf a Hydref.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwelltwyfyn  yr hesg yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Frank Hennessy

Mae **Frank Hennessy** (ganwyd 2 Chwefror 1947, yng Nghaerdydd, Cymru) yn ganwr gwerin a chyflwynydd radio.

Ganwyd Hennessy i gymuned Gwyddelig Caerdydd, a chafodd lawer o brofiad yn perfformio o flaen ei deulu cyn iddo dderbyn gitâr gan ei dad pan oedd yn 13 oed. Bu'n gontractwr trydanol am gyfnod ac ar ôl ennill y gysatdleuaeth dalent "Sbotolau ar Ieuenctid" gan Gyngor Caerdydd ym 1966, gyda'i ffrind Dave Burns, perswadiwyd y pâr i fynd yn broffesiynol o dan yr enw *The Hennessys.*

## Disgyddiaeth
## Dolenni allanol 
* Frank Hennessy at BBC Radio Wales
* The Hennessys Discography  at TheBalladeers

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Pasiant Cenedlaethol Cymru

bawd|Cerdyn post sy'n hysbysebu Pasiant Cenedlaethol Cymru, Caerdydd

Cynhaliwyd **Pasiant Cenedlaethol Cymru** yng Ngerddi Soffia rhwng 26 Gorffennaf a 7 Awst 1909. Roedd y pasiant yn adrodd hanes Cymru, ac fe'i sgriptwyd gan Arthur Owen Vaughan (Owen Rhoscomyl).

Roedd cast o 5,000 yn perfformio yn y pasiant, gan gynnwys pobl amlwg ym mywyd cyhoeddus Cymru. Disgwyliwyd y byddai 300,000 o bobl yn dod i wylio'r pasiant, ond daeth llai na 200,000, ac fe wnaed colled o £2,054.

## Cast 
*Ficer Aberpegwm fel 'Dewi Sant'
*Lewis Morgan (Maer y Ddinas) fel 'Hywel Dda'
*Lord Tredegar fel 'Owen Glyndwr'
*Lady Llangattock fel 'Gwraig Glyndwr'
*Miss Peregrin fel 'Elizabeth, merch Owen Glyndwr'
*Mr Isaac Vaughan Evans fel 'Llywelyn Olav'
*Mr R. Lewis Junior Greenmeadow fel' 'Ivor Bach'
*Mr Victor Witshire fel 'Henry V'
*Lady St Davids fel 'The Lady of Dyved'
*Lord Mostyn fel 'Richar ap Howel Mostyn'
*Mr Luie fel 'Queen Gwenllian'
*Mr a Mrs Godfrey Williams fel 'Owen Tudor' a 'Catherine.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
Western Mail Gorffennaf 27 1909: Pasiant Cenedlaethol Cymru

Categori:1909 yng Nghymru
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Theatr yng Nghymru
Castell Sain Ffagan

Adeiladwyd **Castell Sain Ffagan** ddiwedd y 16g, er ei fod yn sefyll ar safle adfail Normanaidd. Mae'n un o'r adeiladau pwysicaf o oes Elisabeth I yng ngwledydd Prydain ac mae ynddo rai o'r dodrefn gwreiddiol. Trosglwyddwyd y tŷ i Amgueddfa Werin Cymru yn 1946 gan yr Arglwydd Robert Windsor-Clive (a ddaeth yn ddiweddarach yn Iarll Plymouth).

Dechreuwyd y gwaith ar y tŷ yn 1580 gan naill ai John Gibbon, neu gan ei frawd Nicholas Herbert a'i wraig a chafodd ei ailwamio a'i foderneiddio yn y 19eg ganrif. Gwerthwyd y tŷ gan fab William Gibbon, mab John, i Edward Lewis o'r Fan, Caerffili. Edward wnaeth lawer o'r gwaith addurno a garddio ar y safle, gan gynnwys gosod y ddyfrgist blwm a'r pyllau dŵr.

Daeth y bennod nesaf ym mywyd y tŷ yn 1730 pan briododd Elizabeth Lewis ag Other, trydydd Iarll Plymouth a nawfed Barwn Windsor. Roedd y pâr yn byw yno nes i Other farw yn ddim ond 25 oed, flwyddyn cyn ei wraig ifanc. Other Lewis Windsor, plentyn bach 18 mis, oedd eu hunig etifedd a aeth i fyw gyda'i deulu. Yn y cyfnod hwnnw fe osodwyd y tŷ ar rent.

Etifeddwyd Castell Sain Ffagan gan y Foneddiges Harriet Clive, gwraig Robert, ail fab Iarll Plymouth. Rhoesant y tŷ i'w mab, Robert Windsor-Clive (27 Awst 1857 – 6 Mawrth 1923), yn 1852 fel cartref iddo ef a'i wraig newydd. Etifeddodd Robert y teitl "Isiarll Windsor o Sain Ffagan" yn 1905 ac roedd yn faer Caerdydd rhwng 1895 a 1896. Gwariodd y pâr newydd filoedd o bunnau ar wella'r tŷ ac aeth y gwaith yn ei flaen tan farwolaeth Robert ar ôl dwy flynedd o fywyd priodasol. Efeithiodd hyn yn syfrdanol ar ei wraig a oedd yn gorfod dygymod â magu teulu a rhedeg y tŷ. Gwnaeth y pensaer W. P. James y rhan fwyaf o'r gwaith ar y tŷ yr adeg honno.

Ar ôl iddo briodi yn 1883 a chael ei fab cyntaf y flwyddyn wedyn, teulu Robert George, Arglwydd Windsor, oedd y rhai nesaf i fwynhau byw yn y tŷ wrth iddynt dreulio'u gwyliau haf yno. Nhw sy'n gyfrifol am ailaddurno'r tŷ ac a ymgymerodd ag ychydig o waith ailadeiladu hefyd. Gosodwyd system drydan yn y castell adeg Robert George, a oedd yn defnyddio dŵr o felin ŷd y pentref. Mae arddull ac addurniad presennol Castell Sain Ffagan yn dyddio'n ôl i'r cyfnod hwn ar droad yr 20g.

Cyflwynwyd yr adeilad i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1946 ac fe agorwyd y tiroedd fel Amgueddfa Werin Cymru yn 1948.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan 
*Lluniau o'r castell a gwybodaeth amdano

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Sain Ffagan
Sain Ffagan
Categori:Hanes Caerdydd
Addoldai Cymraeg Caerdydd

Dyma restr anghyflawn o addoldai Cymraeg yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau
*Cymraeg

Categori:Rhestrau Caerdydd
Meredydd Evans

Roedd **Dr Meredydd Evans** (9 Rhagfyr 1919 – 21 Chwefror 2015) yn gasglwr, golygydd, hanesydd a chanwr gwerin Cymraeg.

Ganwyd Meredydd Evans (neu **Merêd**, fel y'i gelwid) yn Llanegryn ym Meirionnydd, a chafodd ei fagu yn Nhanygrisiau Roedd ei fam yn canu caneuon gwerin Cymraeg iddo pan oedd e'n blentyn. Datblygodd ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor gyda Mrs. Enid Parry. Yn 1954 recordiodd ddetholiad pwysig o ganeuon i Folkways Records yn Efrog Newydd pan oedd e'n astudio Ph.D. mewn athroniaeth ym Mhrifysgol Princeton. Ar ôl iddo ddychwelyd i Gymru, golygodd Merêd a'i wraig Phyllis Kinney dri chasgliad o ganeuon Cymraeg.

Rhwng 1963 ac 1973 roedd yn Bennaeth Adloniant Ysgafn yn BBC Cymru, ac yn gynhyrchydd nifer o raglenni poblogaidd fel *Lloffa*, *Fo a Fe*, *Ryan a Ronnie* a *Hob y Deri Dando*.

Yn 2012, ymddangosodd Merêd ar yr albwm *Bethel* gan Gai Toms, yn canu deuawd o'r enw *Cân y Dewis* 

Bu farw yn 95 oed ar 21 Chwefror 2015.

## Triawd y Coleg
## Cyhoeddiadau
* *Hume*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1985)
* *Merêd: Detholiad o Ysgrifau*, gol. Ann Ffrancon a Geraint H. Jenkins (Gwasg Gomer, 1994)
* ''Canu'r Cymry* 2 gyfrol. (Welsh Folk-Song Society)

## Recordiadau
* Merêd - Caneuon Gwerin 2005 (albwm dwbl, Cwmni Recordiau Sain SCD2414)
**Welsh Folk Songs* (*Smithsonian Folkways*); 1954

## Llyfryddiaeth
* *Merêd: Dyn ar Dân'', gol. Eluned Evans a Rocet Arwel Jones (Y Lolfa, 2016)

## Oriel 

Delwedd:Dr Meredydd Evans ar Ddiwylliant Cymru WE on Welsh music.webmsd.webm
Delwedd:Phyllis a Mered yn eu cartref yng Nghwmystwyth Gorffennaf 2012.jpg
Delwedd:Dychweliad Dr Meredydd Evans a'i deulu i Gymru wedi blynyddoedd yn yr Unol Daleithiau (1483637).jpg
Delwedd:Dychweliad Dr Meredydd Evans a'i deulu i Gymru wedi blynyddoedd yn yr Unol Daleithiau (1483635).jpg
Delwedd:Noson Lawen' from Neuadd y Penrhyn, Bangor on the radio (1575611).jpg
Delwedd:Goreuon Triawd Y Coleg - Best Of Triawd Y Coleg, album cover.jpg
Delwedd:Reunion of the Noson Lawen company that was broadcast by the BBC from Bangor during the forties (1534536).jpg
Delwedd:Noson Lawen' from Neuadd y Penrhyn, Bangor on the radio (1575618).jpg
Delwedd:Noson Lawen' from Neuadd y Penrhyn, Bangor on the radio (1575623).jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* *Welsh Folk Songs* Album Details - Folkways Records (Saesneg)
* Meredydd Evans: Welsh Folk Songs (Fideo ar sianel YouTube SmithsonianFolkways)
* Dr Meredydd Evans wedi marw (Teyrnged BBC Cyrmu Fyw)

Categori:Genedigaethau 1919
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Canu gwerin Cymreig
Categori:Casglwyr caneuon gwerin o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Eddie May

Chwaraewr a rheolwr pêl-droed o Loegr oedd **Edwin Charles May** (19 Mai 1943 – 14 Ebrill 2012). Fe'i ganed yn Epping, a chwaraeodd i Dagenham, Southend a Wrecsam. Bu hefyd yn rheolwr Clwb pêl-droed Caerdydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Unicode

Mae **Unicode** yn safon gyfrifiadurol rhyngwladol ar gyfer amgodi, cynrychioli a thrafod testunau yn y rhan fwyaf o systemau ysgrifennu'r byd. Mae'n darparu system ar gyfer cadw, chwilio a chyfnewid testun mewn unrhyw iaith. Mae'n cael ei ddefnyddio gan bob cyfrifiadur modern ac mae'n sylfaen i brosesu testunau ar y Rhyngrwyd. Mae'n cael ei ddatblygu a'i gynnal gan Consortiwm Unicode: http://www.unicode.org.

## Dolenni allanol 
*Algorithm Coladu Unicode : Safon Dechnegol Unicode #10
*Storfa Ddata Iaith Gyffredinol
*Crynodeb o Ddata Locale ar gyfer y Gymraeg

Categori:Cyfrifiaduro
Categori:Data cyfrifiadurol
Categori:Technoleg ddigidol

Categori:Teipograffeg