open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexander Pope

Bardd a llenor o Loegr oedd **Alexander Pope** (21 Mai 1688, Llundain – 30 Mai 1744) sy'n cael ei ystyried gan rai beirniaid fel un o feirdd Saesneg gorau'r ddeunawfed ganrif. Mae ei weithiau mwyaf adnabyddus yn cynnwys y cerddi hir *Essay on Man* a *The Rape of the Lock*. Cyfieithodd waith Homer i'r Saesneg a golygodd waith William Shakespeare. Mae dychan yn elfen amlwg yn ei waith.

## Llyfryddiaeth
* 1700: *Ode on Solitude*
* 1709: *Pastorals*
* 1711: *An Essay on Criticism*
* 1712: *Messiah*
* 1712: *The Rape of the Lock* (ehangwyd yn 1714)
* 1713: *Windsor Forest*
* 1715&ndash;1720: Cyfieithiad o *Iliad* Homer
* 1717: *Eloisa to Abelard*
* 1717: *Three Hours After Marriage*, gyda eraill
* 1717: *Elegy to the Memory of an Unfortunate Lady*
* 1723&ndash;1725: *The Works of Shakespear, in Six Volumes*
* 1725&ndash;1726: Cyfieithiad o'r *Odyseia*
* 1727: *Peri Bathous, Or the Art of Sinking in Poetry*
* 1728: *The Dunciad*
* 1733&ndash;1734: *Essay on Man*
* 1735: *The Prologue to the Satires* (gweler hefyd *Epistle to Dr Arbuthnot]]* a *Who breaks a butterfly upon a wheel?*)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *The Works of Alexander Pope* vol 3 vol 3 v 9 of 10 v 6 of 8


Categori:Genedigaethau 1688
Categori:Marwolaethau 1744
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd dychanol Saesneg o Loegr
Categori:Cyfieithwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Epimethëws

Gallai'r enw **Epimethëws** gyfeirio at

* Epimethëws, titan ym mytholeg Roeg
* Epimethëws, un o loerennau'r blaned Sadwrn
Mimas

Gallai'r enw **Mimas** gyfeirio at

* Mimas, cawr ym mytholeg Roeg
* Mimas, un o loerennau'r blaned Sadwrn
Pandora

Gallai'r enw **Pandora** gyfeirio at
* Pandora, merch ym mytholeg Roeg
* Pandora, un o loerennau'r blaned Sadwrn
* Pandora, *Pagellus erythrinus*, rhywogaeth o bysgod
* *Pandora* (2002), nofel gan Jilly Cooper
----

Ffilm ddrama llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Park Jung-woo yw ***Pandora*** a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Lleolwyd y stori yn De Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg a hynny gan Park Jung-woo a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jo Yeong-wook. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actor yn y ffilm hon yw Kim Nam-gil. Mae'r ffilm *Pandora (Ffilm)* yn 136 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Fantastic Beasts and Where to Find Them* sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Park Gok-ji sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Park Jung-woo ar 1 Ionawr 1969 yn Ne Corea.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Park Jung-woo nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q22116771.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Coreeg
Categori:Ffilmiau comedi o Dde Corea
Categori:Ffilmiau Coreeg
Categori:Ffilmiau o Dde Corea
Categori:Ffilmiau comedi
Categori:Ffilmiau 2016
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Park Gok-ji
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ne Corea
Tethys

Gallai'r enw **Tethys** gyfeirio at

*Tethys, titanes ym mytholeg Roeg
*Tethys, un o loerennau'r blaned Sadwrn
*Y Môr Tethys, un o foroedd Pangaea

Gweler hefyd:
*Thetis
Gratianus

**Flavius Gratianus Augustus** (Ebrill neu Mai 359 – 25 Awst  383) oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin rhwng 375 a 383.

Roedd yn fab yr ymerawdwr Valentinian I a'i wraig gyntaf Marina Severa, a ganed ef yn ninas Sirmium (Sremska Mitrovica heddiw), yn nhalaith Pannonia.

Ar y 4 Awst 367 cyhoeddwyd ef yn "Augustus" gan ei dad. Ar farwolaeth ei dad ar 17 Tachwedd 375, cyhoeddodd y llengoedd yn Pannonnia ei hanner brawd iau, Valentinian II, yn ymerawdwr, er nad oedd ond baban. Cymerodd 
Gratianus daleithiau Gâl a rhoddodd Italia, Iliria ac Affrica i Valentinian a'i fam i'w rheoli o Milan. Mewn enw yn unig oedd hyn, mewn gwirionedd Gratianus oedd y meistr.

Rheolid yr ymerodraeth yn y dwyrain gan ei ewythr Valens. Ym mis Mai 378 enillodd Gratianus fuddugoliaeth fawr dros lwyth Almaenaidd yn mrwydr Argentovaria, gerllaw Colmar heddiw. Yr un flwyddyn lladdwyd Valens ym mrwydr Mrwydr Adrianopolis ar 9 Awst. Gadwawodd hyn yr ymerodraeth i gyd yn nwylo Gratianus. Penododd y cadfridog Hispanaidd Flavius Theodosius fel ymerawdwr yn y dwyrain.

Am rai blynyddoedd teyrnasodd Gratianus yn llwyddiannus ond yn raddol aeth i ddiogi a rhoi ei egni i ddadleuon crefyddol a gwleidyddol. Daeth y cadfridog Ffrancaidd Merobaudes ac esgob Milan Ambrosius i gael dylanwad mawr drosto. Gwrthododd Gratianus deitlau paganaidd traddodiadol ymerawdwr Rhufain megis *Pontifex Maximus* a cafodd wared ar Allor Buddugoliaeth o Senedd Rhufain. Yn ystod ei deyrnasiad daeth Cristionogaeth yn brif grefydd pob rhan o'r ymerodraeth, a gwnaeth seremoniau paganaidd yn anghyfreithlon yn Rhufain.

Daeth Gratianus yn amhoblogaidd ymysg y fyddin trwy gymeryd corff o Alaniaid i'w wasanaeth personol ac ymddangos ei hun mewn gwisg rhyfelwr. Gwrthryfelodd y cadfridog Magnus Maximus (Macsen Wledig) a daeth a byddin fawr o Brydain i Gâl. Roedd Gratianus yn ei ddisgwyl ym Mharis, ond bradychwyd ef gan lywodraethwr y ddinas a'i ladd ar y 25 Awst 383.

Categori:Genedigaethau 359
Categori:Marwolaethau 383
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Dysnomia

Gallai'r enw **Dysnomia** gyfeirio at

* Dysnomia, merch y dduwies Eris ym mytholeg Roeg
* Dysnomia, lloeren y blaned gorrach Eris
Nix (lloeren)

bawd|Nix

**Nix**, wedi ei enwi ar ôl Nyx, duwies y nos ym mytholeg Roeg, yw un o'r ddwy loeren newydd i gael eu darganfod yn cylchio'r blaned gorrach Plwton. Fe'i darganfuwyd ym Mehefin 2005.

Categori:Lloerennau Plwton
Hydra (lloeren)

:*Am y creadur mytholegol clasurol, gweler Hydra (mytholeg). Am yr ynys yng Ngwlad Groeg, gweler Hydra (ynys).*
**Hydra**, wedi ei henwi ar ôl yr anghenfil ym mytholeg Roeg a mytholeg Rufeinig, yw un o'r ddwy loeren newydd i gael eu darganfod yn cylchio'r planed gorrach Plwton. Fe'i darganfuwyd ym Mehefin 2005.

Categori:Lloerennau Plwton
Ceres

Gallai'r enw Ceres gyfeirio at

* Ceres, duwies ym mytholeg Rufeinig
* Ceres, y blaned gorrach
*Ceres yn Piemonte
Cefn gwlad

**Cefn gwlad** (hefyd **ardaloedd gwledig**) yw'r ardaloedd gyda dwysedd poblogaeth isel ac yn bell o ddinasoedd ac ardaloedd trefol. Mae amaethyddiaeth yn brif nodwedd, yn enwedig yng nghefn gwlad Cymru ac yn aml mae lefelau llygredd yn is. Ers y 19eg ganrif mae llai o llai o gefn gwlad oherwydd datblygu tai a ffatrioedd.

Yng ngwledydd Prydain, mae'r cefn gwlad yn cael ei ddiffinio gan DEFRA (Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig) gan ddefnyddio data poblogaeth y cyfrifiad diweddaraf.

## Gweler hefyd
*Y Ffermwyr Ieuanc
*Y Fro Gymraeg
*Y Gorllewin Gwyllt (Unol Daleithiau America)
*Y Gwyllt (Awstralia)

## Cyfeiriadau
Categori:Cynefinoedd dynol
Categori:Daearyddiaeth wledig
Cynulleidfa'r Brodyr Cristnogol

bawd|200px|Symbol y Brodyr Cristnogol

Urdd Gatholig o ddynion  yw '''Cynulleidfa'r Brodyr Cristnogol** (enw Lladin swyddogol: **Congregatio Fratrum Christianorum'''), wedi ei sefydlu gan Edmund Ignatius Rice yn Iwerddon yn 1802. Mae'r Brodyr Cristnogol wedi agor ysgolion yn Iwerddon, Prydain Fawr, Unol Daleithiau America, Canada, Periw, India, De Affrica, Seland Newydd ac Awstralia.

Mae tua 1,300 o frodyr yn yr urdd ar hyn o bryd.

Dywedir i'r urdd gynorthwyo mewn poblogeiddio'r gêm rygbi'r undeb yn Wrwgwái yn Ne America a arweiniodd at sefydlu tîm cenedlaethol yn y wlad.

Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Sefydliadau 1802
Gorllewin Ewrop

Mae'r term **Gorllewin Ewrop** fel mae pobl yn ei ddeall yn gyffredin yn gysyniad gwleidyddol-gymdeithasol sy'n hanu o ddyddiau'r Rhyfel Oer. Diffiniwyd ffiniau Gorllewin Ewrop ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd a daeth i gynnwys pob gwlad Ewropeaidd nad oeddent wedi eu mediannu gan y Fyddin Sofietaidd ac fel canlyniad na ddaethant dan reolaeth llywodraethau comiwnyddol.

Heddiw, mae gan y term *Gorllewin Ewrop* llai i'w wneud â gwleidyddiaeth a daearyddiaeth y Rhyfel Oer a mwy i'w wneud ag economeg. Mae'r cysyniad yn cael ei gyfeillachu'n gyffredin â democratiaeth ryddfrydol, cyfalafiaeth ac hefyd yr Undeb Ewropeaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r gwledydd yn rhannu diwylliant Gorllewinol, ac mae gan llawer ohonont rwymau economaidd a gwleidyddol gyda Gogledd a De America ac Oceania.

Fel arall, mae **Gorllewin Ewrop** hefyd yn isranbarth daearyddol o Ewrop sydd yn fwy cyfyng na'r ddirnadaeth draddodiadol wleidyddol; fel mae'n cael ei ddiffinio gan y Cenhedloedd Unedig, mae'n cynnwys y naw gwlad canlynol:

[de|bawd|200px|Rhanbarthau o Ewrop yn ôl y [Cenhedloedd Unedig:

]]

* Awstria
* Gwlad Belg
* Ffrainc
* Yr Almaen
* Liechtenstein
* Lwcsembwrg
* Monaco
* Yr Iseldiroedd
* Y Swistir

## Hanes cynharach 
Y tro cynharaf a wyddys lle mae gorllewin a dwyrain Ewrop yn cael eu gwahaniaethu yw cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig. Wrth i'r ymerodraeth dyfu a goresgyn gwledydd newydd fe ddaeth yn rhanedig rhwng pobloedd trefol Groeg eu hiaith y gwledydd dwyreiniol oedd gynt yn rhan o Ymerodraeth Macedonia, a gwledydd mwy cyntefig y gorllewin lle roedd y Lladin wedi dod yn brif iaith gyffredin. Arweiniodd yr hollt ddiwylliannol at raniad gwleidyddol. Parhaodd y rhaniad yn sgil cwymp yr Ymerodraeth Gorllewinol, blodeuo'r Ymerodraeth Ffrancaidd, a'r Sgism Fawr yn yr Eglwys Gristnogol i  ffurfio sail diffinio Gorllewin a Dwyrain yn y cyd-destun Ewropeaidd tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

## Gweler hefyd 
* Daearyddiaeth Ewrop
* Dwyrain Ewrop
* Canolbarth Ewrop
* Iberia
* Llychlyn
Coridor yr M4

Yr ardal sy'n gyfagos i Draffordd yr M4 yw  **coridor yr M4**. Mae nifer o fusnesau wedi sefydlu yn yr ardal oherwydd ei hygyrchedd.

Categori:Economi Cymru
Categori:Economi Lloegr
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Categori:Daearyddiaeth Lloegr
Categori:Traffordd yr M4
Caerhun

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Caerhun**. Mae'n adnabyddus am safle caer Rufeinig *Canovium*. Er nad yw'r pentref ei hun yn fawr, mae'r gymuned yn ymestyn o lan Afon Conwy hyd at brif grib y Carneddau yn Eryri ac yn cynnwys sawl mynydd a heneb. Yn 2011 roedd 1,292 o bobl yn byw yn y gymuned (gweler isod).

## Eglwys y Santes Fair
bawd|chwith|Awyrlun o'r hen eglwys
Mae'r eglwys yn dyddio i'r 14g, ac wedi'i chodi o fewn hen furiau'r gaer Rufeinig. Fe'i cofrestrwyd fel Gradd 1 gan CADW.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Hynafiaethau
Ceir sawl heneb a safle hanesyddol yng nghymuned Caerhun, yn cynnwys:

*Aneddiadau hynafol Cwm Eigiau
*Barclodiad y Gawres. Carnedd gron.
*Bwlch y Ddeufaen. Meini hynafol.
**Canovium*. Caer Rufeinig
*Carnedd Afon Dulyn. Carnedd cynhanesyddol.
*Cerrig Pryfaid. Cylch cerrig.
*Eglwys y Santes Fair. Eglwys y plwyf. Saif ger Afon Conwy ar godiad tir yng nghornel y gaer Rufeinig. Mae'n dyddio o'r 13g.
*Maen y Bardd. Cromlech.
*Pen-y-gaer. Bryngaer.

## Oriel

File:Caerhun (Caer Rhun), Morfa Uchaf Dyffryn Conwy, (SSSI), caer Rufeinig Canovium a safle Eglwys y Santes Fair (14g) 23.jpg|Saif yr eglwys yng Nghornel chwith ucha'r sgwar, sef y gaer Rufeinig, gyda'r porthladd Rhufeinig ar ochr chwith y lan.
File:Caer Rhun, Morfa Uchaf Dyffryn Conwy, (SSSI), caer Rufeinig Canovium a safle Eglwys y Santes Fair (14g).jpg
Caerhun (Caer Rhun), Morfa Uchaf Dyffryn Conwy, (SSSI), caer Rufeinig Canovium a safle Eglwys y Santes Fair (14g) 32.jpg|Mae olion y gaer yn reit amlwg yn y llun yma
Caerhun (Caer Rhun), Morfa Uchaf Dyffryn Conwy, (SSSI), caer Rufeinig Canovium a safle Eglwys y Santes Fair (14g) 6.jpg|Ar ochr dde'r llun yma, ychydig o'r golwg y safodd y porthladd Rhufeinig

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Coleg yr Iesu, Caergrawnt

:*Gweler hefyd Coleg yr Iesu (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg yr Iesu** (Saesneg: *Jesus College*). "Coleg y Fendigaid Forwyn Fair, Sant Ioan yr Efengylydd a'r  Forwyn Ogoneddus y Santes Radegunda y tu mewn i Dref a Phrifysgol Caergrawnt" yw ei enw llawn; mae ei enw cyffredin yn dod o enw ei gapel, Capel yr Iesu.

## Capel yr Iesu
Sefydlwyd Capel yr Iesu ym 1157 a chafodd ei gwblhau ym 1245. Credir mai'r capel yw adeilad hynaf y brifysgol sydd yn dal mewn defnydd. Yn wreiddiol roedd yn Gwfaint Benedictaidd y Santes Fair a'r Santes Radegunda, a gafodd ei ddiddymu gan John Alcock, Esgob Ely yn y 15g.


Coleg yr Iesu
Categori:Sefydliadau 1496
Coleg Fitzwilliam, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Fitzwilliam** (Saesneg: *Fitzwilliam College* neu yn anffurfiol *Fitz*).

## Cynfyfyrwyr 
*Syr Walford Davies (1869–1941), cyfansoddwr
*Lee Kuan Yew (1923–2015), gwleidydd
*Vince Cable (g. 1943), gwleidydd

## Dolen allanol 
* Gwefan swyddogol

Fitzwilliam
Categori:Sefydliadau 1966
Coleg Homerton, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Homerton** (Saesneg: *Homerton College*).

Homerton
Categori:Sefydliadau 1768
Gwladwriaeth

Cyfundrefn wleidyddol gydag awdurdod dros diriogaeth ydy **gwladwriaeth**. Yn y byd modern, mae'r term bron yn gyfystyr â sofraniaeth. Weithiau caiff ei ddefnyddio yn gyfystyr â gwlad (bro ddaearyddol), ond nid â chenedl (bro ddiwylliannol).

Yn fewnwladol, pwrpas y wladwriaeth yw i ddarparu fframwaith o gyfraith a threfn i gadw ei thrigolion yn ddiogel, ac i weinyddu materion sydd yn berthnasol i'r wladwriaeth. Felly, mae gan y mwyafrif o wladwriaethau sefydliadau megis deddfwrfa neu gyrff deddfwriaethol, llysoedd barn, a heddlu ar gyfer defnydd mewnol, a lluoedd arfog i sicrhau diogelwch allanol. Yn y ddwy ganrif ddiwethaf, derbyniodd y mwyaf o wladwriaethau cyfrifoldeb dros nifer fawr o faterion cymdeithasol, ac felly datblygodd gysyniad y wladwriaeth les. Ar adegau gwahanol yn hanes mae rhai wladwriaethau wedi ymyrryd ar hawliau grwpiau ac unigolion yn fwy nag eraill. Bu wladwriaethau totalitaraidd megis yr Undeb Sofietaidd Gomiwnyddol a'r Almaen Natsïaidd yn rheoli rhyddid barn.

## Hanes y cysyniad
Dechreuodd ddatblygiad cysyniad y wladwriaeth yng Ngroeg yr Henfyd gydag ymddangosiad gwladwriaethau dinas. Ystyriodd yr athronwyr Aristotlys a Phlaton y gwladwriaethau hyn fel cymunedau yn hytrach na sefydliadau gwleidyddol yn unig. Trafododd Platon gwladwriaeth ar ffurf gweriniaeth yn ei lyfr *Y Weriniaeth*.

Arweiniodd yr angen milwrol i greu a chadw gwladwriaethau cynnar at ddatblygiad cyfundrefnau awdurdodaidd, a dywedodd rhai bod angen aberthu rhyddid unigolion er trefn, ond wedi'i wneud mewn ffyrdd sy'n parchu lles holl grwpiau'r gymdeithas. O'r unfed ac ail ganrifoedd ar bymtheg ymlaen, gwelwyd adnabyddiaeth gynyddol o'r wladwriaeth â dinasyddion gyda rhyw hunaniaeth ddiwylliannol debyg, yn ogystal â chynydd yn nheimladau cenedlaetholgar a dymuniad pobl i reoli eu hunain, ac felly ymddangosodd cysyniad y wladwriaeth genedl. Datblygodd Jean Jacques Rousseau a Georg Wilhelm Friedrich Hegel cysyniadau ideolegol am allu'r genedl i gyflwyno cyfreithlondeb ar ei hunan a'i gweithredoedd.

## Y wladwriaeth fel undeb
Un o nodweddion y wladwriaeth yw, mewn theori, gall fodoli fel undeb o genhedloedd. Ond y gwrthwynebiad i'r posibilrwydd hwn yw cenedlaetholdeb a dymuniad cenhedloedd i fodoli fel gwladwriaethau eu hunain. Cwympodd yr Undeb Sofietaidd oherwydd teimladau dinasyddion nad oedd symbolaeth nac ideoleg y wladwriaeth yn berthnasol iddynt. Mae cenhedloedd o fewn gwladwriaethau cyfoes Canada, y Deyrnas Unedig, Ffrainc a Sbaen hefyd o blaid annibyniaeth.

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfraith ryngwladol
Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
Categori:Gwyddor gwleidyddiaeth
Coleg Gonville a Caius, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Gonville a Caius** (IPA: /kiːz/) (Saesneg: *Gonville and Caius College* neu yn anffurfiol *Caius*).

bawd|dim|Adeilad Waterhouse

## Pobl nodedig sy'n gysylltiedig â'r Coleg
*Syr Thomas Gresham (c.1519–1579), masnachwr
*John Lias Cecil-Williams (1892–1964), cyfreithwr 
*Harold Abrahams (1899–1978), athletwr
*Francis Crick (1916–2004), biolegydd


Gonville Caius
Categori:Sefydliadau 1557
Ian Richardson

Actor o'r Alban oedd **Ian William Richardson** CBE (7 Ebrill 1934 – 9 Chwefror 2007).

Cafodd ei eni yng Nghaeredin. Bu farw yn sydyn yn ei gartref, yn 72 oed.

## Ffilmiau
**Man of La Mancha* (1972)
**Cry Freedom* (1987)
**M. Butterfly* (1993)
**102 Dalmatians* (2000)
**Greyfriars Bobby* (2005)

## Teledu
**Tinker, Tailor, Soldier, Spy* (1979)
**Private Schultz* (1981)
**Porterhouse Blue* (1987)
**The Winslow Boy* (1990)
**House of Cards* (1990)
**To Play the King* (1993)
**The Final Cut* (1995)
*''The Magician's House* (1999)
**Gormenghast* (2000)
**The Woman in White* (2007)
**Murder Rooms'' (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Gwladus Ddu

Roedd **Gwladus Ddu** (enw llawn **Gwladus ferch Llywelyn**) (m. 1251) yn dywysoges Gymreig, yn ferch i Lywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd ac yn wraig i ddau o Arglwyddi'r Mers.

## Bywgraffiad
Niw yw'r ffynonellau'n cytuno ynglŷn â chyfreithlondeb Gwladus fel merch Llywelyn gan ei wraig Siwan. Yn ôl rhai ffynonellau roedd hi'n ferch perth a llwyn gan Tangwystl Goch. Fodd bynnag, mae'r ffaith fod Siwan wedi gadael cyfran helaeth o'i thir i Wladus yn awgrymu ei bod yn ferch gyfreithlon iddi.

Fel rhan o bolisi ei thad o gynghreirio ag arglwyddi grymus y Mers i wrthsefyll coron Lloegr, priodwyd Gwladus Ddu â Reginald de Braose, Arglwydd Brycheiniog, tua'r flwyddyn 1215, ond does dim cofnod iddyn nhw gael plant. Bu farw Reginald ym 1228. Mae'n bosibl mai Gwladus Ddu yw'r 'chwaer' a gofnodir yng nghwmni Dafydd ap Llywelyn ar ei ymweliad â'r llys yn Llundain yn 1229.

Priododd yr ail waith â Ralph Mortimer, Arglwydd Wigmor, Swydd Henffordd, tua'r flwyddyn 1230. Cawsant bedwar mab, sef Roger, Hugh, John a Peter. Bu farw Ralph yn 1246 ac etifeddodd ei fab hynaf Roger Mortimer, yr aglwyddiaeth. Ceir y cyfeiriad olaf at Gwladus ym Mrut y Tywysogion, lle dywedir iddi farw yn Windsor yn 1251. Cwta yw'r cofnod.

Ysbrydolwyd y bardd a hanesydd llenyddiaeth Gymraeg Griffith John Williams i ysgrifennu un o'i gerddi iddi ar ôl darllen y cofnod yn y Brut.

## Plant
* Roger Mortimer
* Hugh de Mortimer
* John de Mortimer
* Peter de Mortimer

## Llyfryddiaeth
*John Edward Lloyd, * A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co., Llundain, 1911)

Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 13eg ganrif
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1251
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Castell Cilgerran

Mae **Castell Cilgerran** yn gastell Normanaidd o'r 13g yn Nghilgerran, Sir Benfro, ger Aberteifi.

Saif y castell ar drwyn o graig uwchlaw Afon Teifi. Credir mai castell mwnt a beili a godwyd ar y safle yn wreiddiol tua'r flwyddyn 1100. Mae'r castell carreg presennol yn dyddio o ddechrau'r 13g. Fe'i lleolwyd yng ngogledd cwmwd Emlyn Is Cuch, cantref Emlyn.

Cysylltir y castell â'r hanes am gipio Nest gwraig Gerallt o Windsor gan Owain ap Cadwgan a phymtheg cydymaith ar ŵyl Nadolig 1109. Cyfeirir *Brut y Tywysogion* at "Gastell Cenarth Bychan", a chredir mai Cilgerran a olygir.

Yn 1215 cipiwyd y castell gan Llywelyn Fawr yn ei gyrch yn ne Cymru.

Yn 1223 ail-gipiwyd y castell gan William Marshal, a gododd y castell yn ei ffurf bresennol. Mae'r castell yn adfail heddiw, ond erys dau dŵr sylweddol yn dal i sefyll.

Mae nifer o artistiaid wedi peintio'r castell gan gynnwys Turner.

## Cadwraeth
Mae'r castell yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac yng ngofal Cadw.

## Oriel

Castell cilgerran 1885.jpg|Yr olygfa o'r castell. Tynnwyd y llun tua 1885 o'r chwarel gerllaw. 
Delwedd:DSCN3808-e-tower.jpg|Y tŵr gorllewinol a'r bont fynediad i'r cwrt mewnol, tua 1885
Plas Meudwy ferry and Cilgerran castle NLW3361155.jpg|Dito
File:Cilgarron Castle, Pembrokeshire.jpeg|Castell cilgerran, tua 1825 gan yr ysgythrwr William Woolnoth bl. 1785-1836, yr artist Henry G. Gastineau, 1791-1876 a'r artist John Hughes, 1790-1857 
File:Cilgerran Castle, Pembrokeshire.jpeg|Castell Cilgerran 1811 gan yr ysgythrwr J. Storer, 1771-1837 a Samuel Rush Meyrick, 1783-1848
File:Cilgerran Castle.jpeg|Afon Teifi gyda Chastell Cilgerran yn y cefndir, tua 1820 gan John Fenton a'r ysgythrwr J. Storer, 1771-1837

## Dolenni allanol
* Castell Cilgerran - Ymddiriedolaeth Genedlaethol 
* Castlewales.com: Castell Cilgerran

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Categori:Cadw
Cilgerran
Cilgerran
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Nest

Ceir mwy nag un enghraifft o Nest:

*Nest ferch Rhys ap Tewdwr, Tywysoges o Ddeheubarth
*Nest ferch Nest, merch Rhodri Mawr
*Nest, mam Rhodri Mawr
**Nest*, drama gan T. James Jones
Hen Imperialaeth

Y cyfnod o imperialaeth Ewropeaidd cyn 1870 oedd **Hen Imperialaeth**. Yn aml dywedir taw cymhellion y grymoedd Ewropeaidd oedd "aur, gogoniant ac efengyl". Aur oedd cyfoeth yr adnoddau naturiol yn y tiroedd a orchfygwyd, gogniant oedd balchder teyrnoedd Ewrop wrth ystyried eu trefedigaethau, ac efengyl oedd awydd yr Ewropeaid i droi y brodorion at Gristnogaeth. Chwaraeodd egwyddorion mercantiliaeth rôl neilltuol yn Hen Imperialaeth, gyda phob ymerodraeth yn ceisio monopoleiddio masnachau'u tiriogaethau. Yn hwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg dechreuodd Imperialaeth Newydd, gyda chyfundrefn oedd yn debygach i fasnach rydd.

### Gweler hefyd
*Gwladychiad Ewropeaidd yr Amerig


Categori:Imperialaeth
Toiled

200px|de|bawd|Tŷ bach
Defnyddir **toiled** i gael gwared ar wastraff corfforol megis piso, troeth ac ymgarthion. Yr enwau cynhenid arno yw **tŷ bach** a **lle chwech**. Benthyciad o'r Saesneg yw "toiled".

Gelwir lle chwech mewn ystafell wely yn "*en suite*".

## Delweddau

Delwedd:Urilift Triple, Hague.jpg|Lle chwech modern yn yr Hague, yr Iseldiroedd.
Delwedd:Modern japanese toilet2.jpg|Toiled modern yn Japan

Categori:Cartref
Categori:Gwastraff
Categori:Hylendid
Categori:Plymwaith
Ffordd

bawd|300px|Ffordd yn Norwy

**Ffordd** yw lôn sy'n cysylltu un lle â lle arall.

Yng Nghymru a'r rhan fwyaf o wledydd y byd mae ffyrdd yn cael eu rhifo. Ceir ffyrdd dosbarth A, B ac M yng Nghymru, er enghraifft yr A55 yn y Gogledd a Traffordd yr M4 yn y De.

## Gweler hefyd
* Ffordd dyrpeg
* Ffordd Rufeinig
**Ffyrdd Rhufeinig Cymru
* Traffordd
* Stryd


Categori:Cludiant ffordd
Categori:Tramwyfeydd, llwybrau, a ffyrdd
Juan Carlos I, brenin Sbaen

Brenin Sbaen o 22 Tachwedd 1975 hyd ei ymddiorseddiad ar 18 Mehefin 2014 oedd **Juan Carlos I de Borbón** (*Ioan Siarl I*) (ganwyd fel **Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias** yn Rhufain, 5 Ionawr 1938). 

## Hanes
Mae Juan Carlos I yn wyr i Alfonso XIII ac yn fab i Don Juan de Borbón, *conde de Barcelona*, a María de las Mercedes de Borbón y Orleans, Tywysoges y Ddwy Sisilia. Cafodd ei eni yn Rhufain, Yr Eidal yn ystod alltudiaeth y Teulu Brenhinol, alltudiaeth a ddechreuodd gyda sefydliad Ail Weriniaeth Sbaen ym 1931. Cafodd ei fedyddio yng nghapel Urdd Malta gan Monsignor Eugenio Pacelli (wedyn y Pab Pïws XII).

Cafodd ei gydnabod fel etifedd y goron gan Ddeddf Olyniaeth Pennaeth y Wladwriaeth ar 26 Gorffennaf 1947.

Mewn cyfarfod rhwng Francisco Franco a Juan de Borbón ar 25 Awst 1948, cytunwyd i anfon y tywysog i Sbaen i astudio. Yn ddeng mlwydd oed, cyrhaeddodd Juan Carlos dir Sbaen am y tro cyntaf.

Cafodd ei addysgu yn Academi Milwrol Zaragoza (1955-1957), yn Ysgol Milwrol y Llynges Marin, Pontevedra (1957-1958), yn Academi yr Awyrlu San Javier, Murcia (1958-1959), a graddiodd ym Madrid. Yn ystod gwyliau'r Pasg ym 1956 - pan oedd yn 18 oed - lladdodd Juan Carlos ei frawd iau, Alfonso, mewn damwain wrth iddynt chwarae gyda gwn.

Priododd Y Dywysoges Sofia o Wlad Groeg a Ddenmarc ar 14 Mai 1962, yn Eglwys Sant Denis yn Athen.

Cafodd ei ddatgan yn frenin ar 22 Tachwedd 1975 yn sgil marwolaeth Franco, yn dilyn Deddf Olyniaeth Pennaeth y Wladwriaeth (1947). Ar ôl hynny cafodd ei gydnabod fel brenin a symbol undod cenedlaethol ac etifedd cyfreithiol i'r frenhinllin hanesyddol gan Gyfansoddiad Sbaen (1978), cadarnhawyd gan refferendwm ar 6 Rhagfyr 1978.

Wedi ethol Felipe González yn brif weinidog Sbaen ym 1982, daeth cyfnod gweithgar Juan Carlos mewn gwleidyddiaeth Sbaen i ben. Symbol o undod y wlad yw ei brif swyddogaeth erbyn hyn. Dan gyfansoddiad Sbaen, mae ganddo freintryddid rhag ei erlyn am faterion sy'n perthyn i'w ddyletswyddau swyddogol. Y rheswm am hyn yw bod rhaid i bob gweithred a wna yn rhinwedd y frenhiniaeth cael ei lofnodi gan swyddog o'r llywodraeth, a'r swyddog hwnnw sy'n cymryd cyfrifoldeb yn lle o'r brenin. Mae'n drosedd tramgwyddo anrhydedd y teulu brenhinol, ac mae'r Basgydd Arnaldo Otegi a chartwnwyr El Jueves wedi eu cael eu cosbi am hynny.

Ar 18 Mehefin 2014 ymwrthod â'r goron o blaid ei fab, Felipe VI.

Mae'r brenin yn areithio i'r wlad pob noswyl nadolig. Fe fydd yn teithio ledled Sbaen ac ar draws y byd yn gyson i gynrychioli'r wlad. Mae ei gyfeillgarwch â Hassan II, brenin Moroco, wedi lleddfu tensiynau gwleidyddol. Yn 2007 heriodd Hugo Chávez gan ddweud "*¿Por qué no te callas?*".

Penderfynodd Juan Carlos adael Sbaen yn 2020 oherwydd sgandal ariannol yr oedd wedi bod yn rhan ohono.

## Plant
* Infanta Elena, Duges Lugo (g. 20 Rhagfyr 1963)
* Infanta Cristina, Duges Palma de Mallorca (g. 13 Mehefin 1965)
* Felipe, Tywysog Asturias (g. 30 Ionawr 1968)

Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Nest ferch Cadell

:''Am ferched eraill o'r enw Nest, gweler Nest''.

Roedd **Nest ferch Cadell** (yn fyw ar dechrau'r 9g) yn dywysoges o linach brenhinol Powys.

Gwnaeth Merfyn Frych, brenin teyrnas Gwynedd, gynghrair a theulu brenhinol Powys trwy briodi'r Dywysoges Nest. Roedd hi'n ferch i Cadell ap Brochfael a chwaer i Cyngen, brenin Powys. Roedd hi'n fam i'r brenin Rhodri Mawr.

Trwy ei phriodas i Ferfyn Frych unodd Nest linach Gwynedd a llinach Powys, a chafodd hyn effaith bellgyrhaeddol ar wleidyddiaeth Cymru yn yr Oesoedd Canol.

Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 9fed ganrif
Categori:Merched y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Tywysogesau Gwynedd
Categori:Tywysogesau Powys
Tregatwg

Ardal faestrefol o dref Y Barri, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Tregatwg** (Saesneg: *Cadoxton*).

Fe'i henwir ar ôl y sant Catwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Y Barri
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru

**Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru** yw enw'r rheilffordd sy'n cysylltu Caergybi ar Ynys Môn â thref Crewe yng ngogledd-orllewin Lloegr. Agorwyd yr adran gyntaf yn 1840, rhwng Crewe a Chaer. Adeiladwyd gweddill y rheilffordd gan gwmni Rheilffordd Caer a Chaergybi o 1844 i 1850 fel rhan o wasanaeth yr *Irish Mail* i Ddulyn, Iwerddon. Ers Ebrill 2006, mae Network Rail yn ystyried y rheilffordd yn Drac 18 yn ei rwydwaith (Prif Reilffordd Arfordir y Gogledd).
 
## Gorsafoedd ar y rheilffordd
[300px|bawd|Pont Tiwbiwlar [Conwy (tref)|Conwy ger Castell Conwy]]
*Crewe (cysylltiadau i Warrington, Manceinion a Llundain)
*Caer (gwasanaethau i Wrecsam, Amwythig a Chaerdydd, ynghyd â Penbedw a Lerpwl)
*Shotton (Wrecsam a Bidston)
*Y Fflint
*Prestatyn
*Rhyl
*Abergele
*Bae Colwyn
*Cyffordd Llandudno (Rheilffordd Dyffryn Conwy i Landudno a Blaenau Ffestiniog)
*Conwy
*Penmaenmawr
*Llanfairfechan
*Bangor
*Llanfairpwll (hen drac i Amlwch)
*Bodorgan
*Tŷ Croes
*Rhosneigr
*Y Fali (trac nwyddau i orsaf niwclear Wylfa)
*Caergybi

## Pontydd
*Pont Reilffordd Conwy, Conwy, dros Afon Conwy
*Pont Britannia dros Afon Menai, yn cysylltu Môn a Gwynedd

Arfordir Gogledd Cymru
Categori:Gogledd Cymru
Shotton

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Shotton (gwahaniaethu).''

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Shotton**. Saif ar Lannau Dyfrdwy, ac ar yr A548 rhwng Y Fflint a Queensferry, 3 milltir o'r ffin â gogledd-orllewin Lloegr. Mae ganddi orsaf trenau ar Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru ac mae trac arall yn ei chysylltu â Wrecsam.

bawd|dim|280px|Tai yn Shotton

Cafodd y dre ei sefydlu fel pentre bach gan y Mersiaid ond newidiai ddwylo'n aml ar ôl hynny. Ni thyfodd lawer tan y 18g pan agorwyd pyllau glo yn yr ardal.

Daeth yn enwog am ei gwaith dur, a agorwyd gan Gwmni John Summers a'i Feibion, o Stalybridge. Ym 1895 prynodd Summers 40 erw ar lannau'r afon am gyfanswm o £5. Agordwyd Gwaith Dur Pont Penarlâg ym 1896, yn cyflogi 250 o dynion. Erbyn 1909, maint y safle oedd 60 erw, a chyflogwyd 3,000 o dynion cyfanswm o £6,000 yr wythnos. Cyflogwyd peirianyddion o'r Iseldiroedd i ddraenio 280 erw o gorstir ar lannau'r afon, ac estynnwyd y gwaith dur.

Gwladodwyd y dywidiant ar 15 Chwefror 1951 gan y llywodreth Lafur. Dadwladodwyd y dywidiant ar 1 Hydref 1954, a daeh perchnogaeth yn ôl i gwmni John Summers. Gwladodwyd y safle eto ym 1967. Yna cafodd ei redeg gan lywodraeth Prydain dan *British Steel*. Erbyn hyn mae'n rhan o Grŵp Corus.

Agorwyd Pont Penarlâg yn y dref yn 1889. Lleolir Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy yno hefyd.

bawd|dim|Pont Shotton

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Trefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Sextus Julius Frontinus

Roedd **Sextus Julius Frontinus** neu **Julius Frontinus** (c. 40-103) yn gadfridog Rhufeinig ac awdur yn yr iaith Ladin. Fel llywodraethwr Prydain bu'n gyfrifol am orchfygu llwyth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru.

Yn y flwyddyn 70 roedd yn braetor, ac yn 75 penodwyd ef yn llywodraethwr Prydain i ddilyn Quintus Petillius Cerialis. Bu'n ymladd yn erbyn y Silwriaid, a llwyddodd i orchfygu'r llwyth hwnnw, oedd wedi gwrthwynebu Rhufain am bron 30 mlynedd. Sefydlodd ganolfan newydd yng Nghaerllion (*Isca Silurum*) i'r ail leng, Legio II *Augusta*, a rhwydwaith o gaerau llai. Dilynwyd ef gan Gnaeus Julius Agricola yn 78.

Yn 95 penodwyd ef i'r swydd o *curator aquarum* yn Rhufain, yn gyfrifol am gyflenwad dŵr i'r ddinas. Ysgrifennodd lyfr *De aquis urbis Romae*, yn rhoi disgrifiad o gyflenwad dŵr Rhufain, ei hanes a'i agweddau cyfreithiol. Un arall o'i weithiau oedd *De re militari*, llyfr ar faterion milwrol, nad yw wedi goroesi. Mae ei *Strategematicon libri iii* yn gasgliad o esiamplau o strategaeth filwrol o hanes Groeg a Rhufain, at ddefnydd swyddogion y fyddin. Credir iddo hefyd ysgrifennu ar fesur tir.

## Dolenni allanol 
*Testunau llawn *De aquis* a *Strategemata* yn Lladin a Saesneg

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Categori:Marwolaethau 103
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Nürtingen

[250px|bawd|Ar lan [Afon Neckar yn Nürtingen]]
Mae **Nürtingen** yn dref yn Maden-Württemberg, Yr Almaen, yn ardal Esslingen. Mae ganddi boblogaeth o 40,111 (2003). Saif ar lannau Afon Neckar, 291m uwch lefel y môr.

## Gefeilldrefi 
Categori:Trefi'r Almaen
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Llanallgo

Pentref bychan yng nghymuned Moelfre, Ynys Môn, Ynys Môn, yw **Llanallgo** (). Saif yng ngogledd-ddwyrain yr ynys gerllaw pentref Moelfre, ar lôn yr A5025.

## Hanes
### Eglwys
Mae Eglwys Sant Gallgo yng nghanol y pentref. Dywedir fod Gallgo/Allgo yn un o feibion Gildas, felly gall fod y safle yn dyddio i'r 6g. Nid oes unrhyw weddillion o'r cyfnod hwnnw i'w gweld; mae'r rhan fwyaf o'r eglwys bresennol yn ganlyniad ail-adeiladu yn y 19g.

### Y *Royal Charter*
Daeth Llanallgo i sylw pan ddrylliwyd y llong *Royal Charter* ar y creigiau gerllaw yn Hydref 1859. Ym mynwent Llanallgo y claddwyd y rhan fwyaf o'r cyrff a gafodd eu darganfod, a gellir gweld y beddau a chofeb yn y fynwent. Daeth rheithor Llanallgo ar y pryd, y Parchedig Stephen Roose Hughes, i amlygrwydd hefyd trwy ei ymdrechion yn gofalu am y cyrff, ceisio darganfod pwy oeddynt a chysuro'r teuluoedd. Credir i hyn achosi ei farwolaeth gynamserol ef ei hun yn fuan wedyn. Gellir gweld ei fedd yn y fynwent, ac mae pobl yr ardal yn parhau i ofalu amdano.

### Hynafiaethau
Mae nifer o hynafiaethau gerllaw, yn cynnwys siambr gladdu Lligwy, olion tai Din Lligwy, oedd yn drigfan pennaeth neu uchelwr brodorol yng nghyfnod y Rhufeiniaid a gweddillion Capel Lligwy o'r 12g.

## Cyfeiriadau
Categori:Moelfre, Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Teyrn (gwyddbwyll)

Mewn Gwyddbwyll, gall y **Teyrn** neu'r **Brenin** symud un sgwâr i unrhyw gyfeiriad. Pan fo'r teyrn yn cael ei fygwth, gelwir hyn yn Siach, ac mae'n rhaid iddo ddod allan o siach ar unwaith. Gall wneud hynny drwy naill ai 
:a) symud i sgwâr na fygythir gan y gelyn
:b) cymryd y darn sy'n ei fygwth ei hun neu gyda darn arall os mai dim ond un darn sy'n ei fygwth, (h.y. nad yw'r Teyrn mewn siach ddwbl)
:c) blocio'r bygythiad.

All y Teyrn ddim symud i sgwâr a reolir gan y gelyn, neu byddai'n symud mewn i siach. Gall gymryd unrhyw ddarn sy'n eiddo i'r lliw arall, dim ond iddo beidio symud mewn i siach wrth wneud hynny. Os yw'r Teyrn mewn siachmat mae'r chwaraewr yn colli'r gêm. Gall Teyrn symud ymlaen ac yn ôl. Mae'r Teyrn hefyd yn rhan o symudiad arall sy'n cynnwys dau ddarn o'r un lliw, sef castellu.

Categori:Darnau gwyddbwyll
Barbara Pym

Nofelydd Saesneg oedd **Barbara Mary Crampton Pym** (2 Mehefin 1913 – 11 Ionawr 1980).

Fe'i ganed yng Nghroesoswallt.  Roedd yn aelod o'r Women's Royal Naval Service ("Wrens") yn yr Ail Ryfel Byd. Gweithiodd yn Llundain fel golygydd y cylchgrawn *Africa* yn y 1950au a 1960au. Wedi ei hymddeoliad aeth i fyw i bentref Finstock, Swydd Rydychen, gyda'i chwaer Hilary. Daeth y bardd Philip Larkin yn ffrind i Pym yn y 1960au a bu'n gymorth iddi yn ei gyrfa.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Some Tame Gazelle* (1950) ISBN 1-55921-264-0
**Excellent Women* (1952) ISBN 0-452-26730-7
**Jane and Prudence* (1953) ISBN 1-55921-226-8
**Less than Angels* (1955) ISBN 1-55921-388-4
**A Glass of Blessings* (1958) ISBN 1-55921-353-1
**No Fond Return Of Love* (1961) ISBN 1-55921-306-X
**Quartet in Autumn* (1977)
**The Sweet Dove Died* (1978) ISBN 1-55921-301-9
**A Few Green Leaves* (1980) ISBN 1-55921-228-4
**Crampton Hodnet* (1985) ISBN 1-55921-243-8
**An Unsuitable Attachment* (1982)
**An Academic Question* (ysgrifennwyd 1970-72; cyhoeddwyd 1986)
### Hunangofiant
**A Very Private Eye* (1985) ISBN 0-394-73106-9

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Cymdeithas Barbara Pym

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Santes Hilda, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1980
Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Castell (gwyddbwyll)

Ar ddechrau gêm wyddbwyll mae gan y chwaraewyr ddau Gastell yr un.
## Symud Castell 
Mae Castell yn symud mewn ffordd hawdd iawn i ddeall. Mae'n symud mewn llinell syth yn llorweddol neu'n fertigol. Gall symud ymlaen ac yn ôl. Mae'n ddarn pwerus ar y bwrdd Gwyddbwyll, ac yn gallu bod yn fwy pwerus fyth o'i gyfuno gyda darnau eraill.

Mae symudiad arall mae'r Castell yn rhan ohono, sef Castellu.

## Defnyddio Castell 
### Ffeiliau Agored a dyblu Cestyll 
bawd|Defnyddio Castell
bawd|Defnyddio Castell
bawd|Defnyddio Castell

Mae synnwyr cyffredin yn dweud bod darn sy'n rheoli llawer o sgwariau yn fwy pwerus nag un sy'n rheoli ychydig. Mae castell sy'n rheoli ffeil yn gallu bod yn bwerus iawn, ac os yw honno'n ffeil agored mae'n fwy pwerus fyth. Ystyr ffeil yw rhes o sgwariau fertigol, neu res tuag at eich gwrthwynebydd.

Yn y llun cyntaf mae Du'n symud y Castell i'r ffeil agored fel ei fod yn rheoli'r ffeil (neu linell) gyfan, ac yn yr ail mae'n gwneud hyn gyda'r Castell arall hefyd.

Yn y trydydd llun mae Du yn dyblu ei Gestyll ar y ffeil agored drwy symud Castell ochr y Frenhines draw, ei symud ymlaen sgwâr y symudiad nesaf, ac yna dod a Chastell ochr y Brenin y tu ôl iddo y symudiad wedyn.

### Seithfed Reng 
bawd|Defnyddio Castell
Edrychwch ar y llun gyferbyn. Mae Gwyn wedi symud ei Gastell i'r ffeil agored, a gall Du ddim symud ei Gastell i'r ffeil hon hefyd neu bydd Castell Gwyn yn ei gymryd.

Mae symudiad nesaf Gwyn hefyd yn un da. Mae'n symud ei Gastell i'r 'seithfed reng', sef y rheng ble mae Gwerinwyr ei wrthwynebydd yn dechrau.

Nawr mae'n bygwth dau Werinwr Du, a dim ond un o'r rhain all Castell Du ei amddiffyn.

Mewn gêm iawn mwy na thebyg na fydd cymaint â hyn o Werinwyr yn dal ar y seithfed reng, ond mae rhoi Castell ar y seithfed reng yn egwyddor pwysig, gwerth ei gofio a'i weithredu.

### Rheng Ôl 
Mae'r ddau lun gyferbyn yn dangos pa mor bwerus a pheryglus all Cestyll fod.

Yn yr un ar y chwith mae Gwyn yn cael Siachmat drwy symud ei Gastell i reng ôl Du. All Brenin Du ddim symud ac mae felly'n Siachmat!

Yn y llun ar y dde mae Gwyn wedi dyblu ei Gestyll, ac er fod Castell gan Ddu i amddiffyn y rheng ôl, mae ar ben arno gan bod dau Gastell Gwyn yn ei wynebu. Er bod modd iddo gipio Castell cyntaf Gwyn, mae'r ail yn ennill y gêm drwy gipio Castell Du - Siachmat!

Rhaid osgoi Siachmat rheng ôl drwy amddiffyn eich rheng ôl neu sicrhau bod lle i'r Brenin ddianc.

### Castell yn rheoli neu gornelu Marchog 
bawd|Defnyddio Castell
Os gyrhaeddwch chi ran ola'r gêm a bod gennych chi Gastell yn erbyn Marchog eich gwrthwynebydd, mae modd i chi ddefnyddio'ch Castell i reoli Marchog.

Yn y llun gyferbyn mae'r Castell nid yn unig yn rheoli sgwariau pwysig (rhes a ffeil lawn), ond mae hefyd yn cadw'r marchog mas o'r gêm.

Fe welwch chi nifer o sefyllfaoedd tebyg os ewch chi ati i ddadansoddi gemau gan arbenigwyr.

Categori:Darnau gwyddbwyll
Esgob (gwyddbwyll)

:*Gweler hefyd esgob, eglwyswr.*
Darn mewn Gwyddbwyll yw **Esgob**.

Mae'r darn yn cael ei alw yn enwau eraill mewn ieithoedd eraill - fel y gwallgofddyn, yr eliffant, y rhedegydd neu'r negeseuwr.

## Symud Esgob 
bawd|Symud Esgob
Gall Esgob symud unrhyw nifer o sgwariau yn lletraws ar y bwrdd Gwyddbwyll, ond nid yw'n gallu neidio. Gall symud ymlaen ac yn ôl ond dim ond i un cyferiad ar y tro. Yn y diagram gall symud i unrhyw sgwâr gyda chroes.

Mae gen ti ddau Esgob ar ddechrau'r gêm, un yn cychwyn ar sgwâr du, ac un ar sgwâr gwyn.

Gan mai symud yn lletraws yn unig y gall esgob mae wastad yn symud i'r un lliw sgwâr bob tro, felly mae'r esgob ddechreuodd ar y sgwâr gwyn yn gorffen y gêm ar sgwâr gwyn onibai ei fod wedi cael ei gipio.

Mae'n werth ceisio rhoi Esgob ar sgwâr lle gall fygwth neu reoli llawer o sgwariau eraill, a gall Esgob hefyd fod yn ddefnyddiol wrth greu Pin.

## Fianchetto 
bawd|Esgob Fianchetto
Un ffordd o ddatblygu Esgob sy'n boblogaidd ymhlith chwaraewyr Gwyddbwyll yw y Fianchetto. Ystyr hyn yw bod y Gwerinwr o flaen y Marchog yn cael ei symud ymlaen, un sgwâr fel arfer, a'r Esgob yn dod i gymryd ei le. Mae Esgob Fianchetto yn gallu bod yn bwerus iawn gan ei fod yn bygwth y linell letraws hir (h1-a8 neu a1-h8). Y cyngor cyffredinol yw y dylid edrych ar ôl yr Esgob Fianchetto'n ofalus, a pheidio ei ildio os yn bosib, gan bod hyn yn gadael bylchau amlwg yn yr amddiffyn

Esgob
Maerdref

**Maerdref** oedd yr enw Cymraeg Canol am brif 'dref' y cwmwd yn Oes y Tywysogion.

Roedd y faerdref yn eiddo'r tywysog neu arglwydd lleol ac yn gwasanaethu fel canolfan weinyddol y cwmwd. Yno yn y faerdref cynhelid y llys barn lleol. Roedd gan bob maerdref ei swyddogion dan awdurdod y brenin neu'r tywysog. Pan alwai llys cylchol y tywysog yn y cwmwd roedd disgwyl i'r swyddogion ofalu am letyo pawb a phorthi'r meirch. Byddai trysordy lleol mewn nifer o'r maerdrefi yn ogystal. Enghraifft dda ond eithriadol o faerdref yw Llys Rhosyr ym Môn.

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Oes y Tywysogion
Categori:Trefi
Legio II Augusta

Roedd '*Legio II *Augusta''''' yn Lleng Rufeinig a ffurfiwyd gan Gaius Vibius Pansa Caetronianus yn 43 CC, Bu'r lleng yng Nghaerllion (*Isca Silurum*) am gyfnod hir, efallai tan ddechrau'r 4g. Ei symbolau oedd y Capricornus, Pegasos a Mawrth.

Ffurfiwyd y lleng gan Octavianus (Augustus yn nes ymlaen) a'r conswl Gaius Vibius Pansa Caetronianus yn 43 CC, i ymladd yn erbyn Marcus Antonius. Ymladdodd yr II *Augusta* ym Mrwydr Philippi a brwydr Perugia. Ar ddechrau teyrnasiad Augustus yn 25 CC, symudwyd y lleng i Sbaen i ymladd yn y Rhyfeloedd Cantabraidd, a bu'n gwersylla yn nhalaith Hispania Tarraconensis. Pan ddinistriwyd llengoedd XVII, XVIII a XIX ym Mrwydr y Teutoburgerwald yn 9 O.C., symudwyd yr II *Augusta* i Germania, efallai i ardal Mainz. Wedi 17, roedd yn Argentorate (Strasbourg heddiw).

Cymerodd y lleng ran yn yr ymosodiad ar Brydain yn 43 yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Claudius. Legad y lleng ar y pryd oedd Vespasian, fyddai'n dod yn ymerawdwr yn nes ymlaen. Bu'n ymladd yn erbyn y Durotriges yng ngorllewin Lloegr. Yn 48 adeiladwyd caer i'r lleng yn *Isca Dumnoniorum* (Exeter heddiw). Oherwydd ei buddugoliaethau dan Vespasian, ystyrid yr II *Augusta* yn un o'r llengoedd gorau, er iddi gael ei gorchfygu gan y Silwriaid yn 52. Yn ystod gwrthryfel Buddug (Boudica) roedd ei legad yn absennol pan alwyd arni i ymuno â byddin Gaius Suetonius Paulinus. Y *praefectus castrorum* ("pennaeth y gwersyll") oedd y swyddog uchaf, a gwrthododd ufuddhau i orchymyn Suetonius. Yn ddiweddarach, wedi i Suetonius orchfygu Buddug, lladdodd ei hun.

Rhwng 66 a 74 roedd y lleng yn *Glevum* (Caerloyw heddiw), yna symudodd i Isca Silurum (Caerllion heddiw), lle'r adeiladwyd caer. Yn 122, bu'r II *Augusta* yn cynorthwyo i adeiladu Mur Hadrian. Yn 196 cefnogodd lywodraethwr Prydain Clodius Albinus, oedd yn ceisio ei wneud ei hun ym ymerawdwr. Gorchfygwyd Albinus gan Septimius Severus. Yn ddiweddarch daeth Severus i Brydain i ymladd yn erbyn y llwythau Albanaidd, a symudwyd y lleng i Carpow am gyfnod. Dan fab Severus, yr ymerawdwr Caracalla derbyniodd y lleng yr enw ychwanegol "Antonina" fel cydnabyddiaeth o'i gwasanaeth iddo ef a'i dad. Dychwelodd i Gaerllion yn nheyrnasiad Alexander Severus.

## Gweler hefyd
* Rhestr Llengoedd Rhufeinig
* Lleng Rufeinig

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
II Augusta
II Augusta
Gwerinwr (gwyddbwyll)

Darn Gwyddbwyll yw **Gwerinwr**.

## Symud Gwerinwr 
bawd|Symud Gwerinwr
Er ei fod yn ddarn bach, ac er bod rhai chwaraewyr Gwyddbwyll yn ei ystyried yn gymharol ddiwerth, mae Gwerinwr yn gallu ennill neu golli gêm yn aml. Hwn yw'r unig ddarn sy'n symud yn wahanol wrth gymryd darn arall, a hwn hefyd yw'r unig un sy'n gallu cael ei gyfnewid (dyrchafu) am ddarn arall. Mae'r diagram ar y dde yn dangos sut mae Gwerinwr yn symud:

* Y tro cyntaf byddi di'n symud Gwerinwr mae gen ti ddewis ei symud un neu ddau sgwâr, fel Gwerinwr gwyn yn y diagram.
* Wedi i ti ei symud unwaith, dim ond un sgwâr all Gwerinwr symud wedyn fel Gwerinwr du yn y diagram.
* Gwerinwr yw'r unig ddarn sy'n methu symud am yn ôl.
* Os yw Gwerinwr yn cyrraedd pen arall y bwrdd mae'n rhaid i ti ei gyfnewid am ddarn arall (unrhyw beth heblaw Brenin), a Brenhines yw dewis cyntaf y rhan fwyaf o chwaraewyr, yn naturiol. Os oes gen ti Frenhines ar y bwrdd o hyd tro un o'r cestyll sydd wedi'u cipio ar ei ben a defnyddio hwn fel Brenhines.

## Cipio gyda Gwerinwr 
bawd|Symud Gwerinwr
Pan fod Gwerinwr yn cipio darn mae'n symud mewn ffordd wahanol. Fel y gweli o'r diagram mae'n symud un sgwâr yn lletraws wrth gipio. Unwaith eto, dim ond ymlaen y gall symud wrth gipio.

Mae un symudiad arall anarferol iawn yn perthyn i Werinwr, sef cipio *en passant*.

Categori:Darnau gwyddbwyll
Marchog (gwyddbwyll)

Darn Gwyddbwyll yw **Marchog**.

## Symud Marchog 
Marchog yw'r unig ddarn ar y bwrdd Gwyddbwyll sy'n cael neidio dros ddarn arall. Mae Marchog sydd ar sgwâr golau wastad yn glanio ar sgwâr tywyll, a Marchog sydd ar sgwâr tywyll yn glanio ar un golau.

Mae llawer o chwaraewyr yn agor y gêm drwy symud ei marchog i sgwâr f3, neu'r marchog arall i sgwâr c3. Gall Marchog symud ymlaen ac yn ôl.

## Defnyddio Marchog 
**Gosod Marchog yn y canol**
Mae'r tri llun isod yn dangos yn glir pam ei bod yn bwysig ceisio symud Marchog i ganol y bwrdd er mwyn iddo reoli mwy o sgwariau:
* yn y llun cyntaf mae Marchog Gwyn yng nghanol y bwrdd ac yn rheoli neu fygwth 8 sgwâr
* yn yr ail lun mae'n agos at un ymyl, ac felly'n rheoli neu fygwth 4 sgwâr yn unig
* yn y llun olaf mae Marchog Du reit yn y gornel ac yn rheoli neu fygwth 2 sgwâr yn unig.

Mae'r Saeson yn defnyddio dywediad "dim on the rim" i esbonio sut mae pwerau Marchog yn gwanhau wrth symud yn rhy agos i ymyl y bwrdd. 
bawd|Defnyddio Marchog
bawd|Defnyddio Marchog
bawd|Defnyddio Marchog
bawd|Defnyddio Marchog
bawd|Defnyddio Marchog

**Fforch Marchog**
Mae Marchog yn ddarn defnyddiol iawn i greu 'fforch', a chipio darn mwy pwerus wrth y gelyn. Ystyr fforch yw pan fod darn un lliw yn bygwth dau ddarn y lliw arall ar yr un pryd - neu fwy na dau ddarn wrth gwrs.

Yn y llun mae Marchog Gwyn yn bygwth Brenin Du - Siach! Rhaid i Du felly symud y Brenin, a does dim y gall wneud i achub ei Frenhines, sydd hefyd yn cael ei bygwth gan Farchog Gwyn.

bawd|Defnyddio Marchog

**Fforch Marchog ar waith**
Edrych ar y llun gyferbyn. Mae'n dangos sefyllfa o gêm iawn. Mae Du ar y blaen yn y gêm, ac mae Gwyn newydd symud Marchog i sgwâr d5 i fygwth Brenhines Du. Mae Du yn bwriadu symud ei Frenhines o e7 i e6 i fygwth Marchog Gwyn a'i yrru yn ôl. Camgymeriad mawr iawn!

Os yw Du'n gwneud hyn symudiad nesaf Gwyn fydd symud y Marchog i c7 - Siach - a fforch ar Frenin, Brenhines a Chastell Du, a chyfle i Gwyn gipio Brenhines Du.

Mae Gwyn yn ôl yn gêm, yn wir mae ganddo fantais dros Ddu nawr!

Marchog
Llyn Caerwych

Mae **Llyn Caerwych** yn llyn bychan, 1.6 ha (5 acer) o arwynebedd, yn y Rhinogau yng Ngwynedd. Ei safle ar y grid OS yw SH640350, uwchben pentref Talsarnau a rhwng Moel y Geifr a Moel Ysgyfarnogod, gyda Bryn Cader Faner gerllaw iddo. Mae Afon Eisingrug yn llifo o'r llyn.

Gellir gweld nifer o olion o Oes yr Efydd o gwmpas y llyn, yn cynnwys olion tai, beddrodau a meini hirion. Ymddengys fod yr ardal yn un o gryn bwysigrwydd yn y cyfnod hwn.

## Cyfeiriadau
Caerwych
Categori:Talsarnau
Castellu (gwyddbwyll)

bawd|Castellu rhan 1
bawd|Castellu rhan 2
bawd|Castellu arall rhan 2

Mae un symudiad arbennig iawn mewn Gwyddbwyll sy'n cynnwys dau ddarn o'r un lliw, sef **castellu**. Mae fel arfer yn werth castellu gan ei fod yn gallu rhoi'r Brenin mewn man mwy diogel, ac an datblygu darn arall, sef y Castell. 

Mae'r llun cyntaf yn dangos y ddau ddewis sydd gan gwyn yn yr achos hwn, sef castellu ochr y Brenin a chastellu ochr y Frenhines. Yn yr ail lun dewisodd gwyn gastellu ochr y Frenhines, ac yn trydydd ochr y Brenin.

Cyn medru castellu: 

* Rhaid bod y Brenin a'r Castell sydd i fod i gastellu heb symud.
* Ni cheir gastellu i ddod mas o Siach.
* All y Brenin ddim groesi sgwâr sy'n cael ei fygwth gan y gelyn.
* Rhaid i'r sgwariau rhwng y Brenin a'r Castell fod yn wag.
* Gellir castellu serch hynny os yw'r Castell yn cael ei fygwth neu'n symud i sgwâr sy'n cael ei fygwth.

Categori:Terminoleg gwyddbwyll
Ffynnon Lloer

Mae **Ffynnon Lloer** yn llyn o tua 6 acer ym mynyddoedd y Carneddau yn Eryri. Mae yn Sir Conwy ac yn gorwedd yng Nghwm Lloer i'r dwyrain o gopa Pen yr Ole Wen ac i'r de o gopa Carnedd Dafydd. Ceir pysgota da yno am frithyll, ac er fod y llyn yn un uchel, 2225 troedfedd uwch lefel y môr, ceir pysgota da yno yn gynnar iawn yn y tymor.

Gellir gweld gweddillion dwy awyren a faluriwyd ar y llethrau uwchben y llyn yn 1942 a 1943. Mae Afon Lloer yn llifo allan o'r llyn i ddisgyn dros dir garw i mewn i ben dwyreiniol Llyn Ogwen. Gellir cyrraedd Ffynnon Lloer trwy ddilyn llwybr syrth o ffermdy Tal-y-llyn Ogwen hyd lan yr afon honno.

bawd|250px|dim|Ffynnon Lloer, gyda Pen yr Ole Wen tu ôl.

Categori:Capel Curig
Categori:Llynnoedd Conwy
Categori:Eryri