open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llanllibio

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llanllibio**. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys i'r gogledd o bentref Rhosneigr.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw.

Dyma fro 'Madam Wen', y cymeriad rhamantus honno o'r 17g a bortreadir yn nofel William David Owen, a aned yn y plwyf yn 1874. Cysylltir Madam Wen gydag ardal Llyn Traffwll, i'r de o bentref bychan Bodedern ym mhlwyf Llanfihangel-yn-Nhywyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodedern
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llechgynfarwy

Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Tref Alaw, Ynys Môn, yw **Llechgynfarwy**, weithiau **Llechcynfarwy** (). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys i'r dwyrain o'r Fali.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw. Ystyr yr enw yw "Maen Cynfarwy". Sant lleol oedd Cynfarwy (neu Cynfarwydd).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Tref Alaw
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Môl (uned)

Uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **môl** (symbol: **mol**), a ddefnyddir i fesur swmp y deunydd a ddefnyddir mewn arbrawf. Fe'i cyfieithwyd yn 1897 o'r gair Almaeneg "*Molekulärgewicht*" sy'n tarddu o'r gair "moleciwl". Y cemegydd Wilhelm Ostwald a fathodd y term yn gyntaf yn yr Almaeneg, ond roedd y syniad o uned safonol i fesur hyn-a-hyn o ddeunydd wedi cael ei ddefnyddio am o leiaf canrif cyn hynny.

Mae un mol yn swmp o union  endid elfennol (tua 602 secstiliwn neu 602 biliwn gwaith triliwn), a all fod yn atomau, moleciwlau, ïonau, parau ïon, neu ronynnau eraill. Nifer y gronynnau mewn mol yw'r rhif Avogadro felly mae'r môl yn uned ddefnyddiol wrth wneud mesuriadau cemegol cymhleth.

Mae un môl yn pwyso'r un faint (mewn gramau) â'r cyfanswm o'r rhifau más o bob atom sydd yn y rhywogaeth. Er enghraifft, mae un môl o sodiwm (Na) yn pwyso 23 gram ac un môl o ddŵr (H2O) yn pwyso 18 gram (2 x 1 am yr atomau hydrogen ac 16 am yr atom ocsigen).

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau sylfaenol SI
Llanrhwydrys

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llanrhwydrys**. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys ar yr arfordir rhwng Llanfair-yng-Nghornwy a Llanfechell. Mae'n cynnwys pentref a bae Cemlyn.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Talybolion yng nghantref Cemais. Ystyr yr enw yw 'Eglwys Rhwydrys'. Sant lleol oedd Rhwydrys (ffurf ddiweddar ar yr enw personol cynnar Rhwyddrys. Dywedir ei fod yn fab i un o frenhinoedd Connacht yn Iwerddon, sef 'Rhwydrim' (Cymreigiad); ni wyddys rhagor na hynny amdano.

Saif eglwys y plwyf ger y môr i'r gogledd-orllewin o Gemlyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Llanfihangel Bachellaeth

Plwyf eglwysig yng Ngwynedd yw **Llanfihangel Bachellaeth** yng nghymuned Buan. Fe'i lleolir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Llanbedrog ac mae'n rhan o reithoriaeth Llanbedrog.

Yn yr Oesoedd Canol bu Llanfihangel Bachellaeth yn rhan o gwmwd Cafflogion yng nghantref Llŷn.

Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Mihangel. Cyfeiria'r yr enw 'Bachellaeth' at safle hen blasdy yn y gymdogaeth, i gyfeiriad Madryn, yn ôl yr hynafiaethydd John Jones (Myrddin Fardd). Ceir sawl Llanfihangel yng Nghymru ac fel rheol ceir enw arall wedi'i atodi er mwyn gwahaniaethu; ond dyma'r unig Llanfihangel yn Llŷn. Mae eglwys y plwyf yn cael ei ddefnyddio fel stiwdio artist erbyn hyn (2010).

250px|bawd|dim|Hen eglwys Llanfihangel Bachellaeth

## Gweler hefyd
:''Am restr gynhwysfawr o lefydd o'r enw 'Llanfihangel', gweler yma.''
*Ar Ynys Môn, ceir: 
**Llanfihangel Dinsilwy
**Llanfihangel-yn-Nhywyn
**Llanfihangel Ysgeifiog
*Mihangel

## Cyfeiriadau
Categori:Buan
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Plwyfi Cymru
Llawfeddygaeth

thumb
Cangen o feddygaeth sydd yn ymwneud â defnyddio technegau â dwylo ac offer ar glaf i drin clefydau ac anafiadau yw **llawfeddygaeth**. Llawfeddyg yw meddyg sydd yn trin anafiadau a chlefydau trwy ddulliau llawfeddygol. Gelwir unrhyw broses lawfeddygol yn **llawdriniaeth**.


Categori:Arbenigeddau meddygol
Penrhos, Gwynedd

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Penrhos.''

Plwyf eglwysig a phentref bychan yng Ngwynedd yw **Penrhos** (). Fe'i lleolir ar benrhyn Llŷn ychydig i'r gorllewin o dref Pwllheli ar bwys y briffordd A499. Mae'n rhan o gymuned Llannor.

Mae pentref Penrhos yn fychan iawn - dim ond yr eglwys ac ychydig o dai a geir yno. Mae'r pentref yn rhan o gymuned Llannor.

Llifa afon Penrhos trwy'r plwyf a heibio i'r pentref i aberu yn harbwr Pwllheli.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol roedd Penrhos yn rhan o gwmwd Cafflogion yng nghantref Llŷn. Un o ganolfannau'r cwmwd oedd plasdy Penyberth a ddaeth yn enwog mewn canlyniad i losgi'r ysgol bomio, a adeiladwyd yno gan lywodraeth Prydain ganol y 1930au, gan Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn 1936 (gweler Tân yn Llŷn).

Bu Penrhos yn blwyf sifil yn ogystal ond cafodd ei uno gyda Llannor pan ddiwygwyd llywodraeth leol yn Sir Gaernarfon yn 1934.

## Pobl o Benrhos
Roedd y gwleidydd Llafur blaenllaw Goronwy Roberts (1913-1981) yn enedigol o Benrhos.

## Cyfeiriadau
Categori:Llannor
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Rhodogeidio

Plwyf eglwysig a pentrefan ar Ynys Môn yw **Rhodogeidio**   (). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys i'r gogledd o'r Fali. Saif y pentrefan yng nghymuned Llannerch-y-medd.

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw. Ystyr yr enw yw 'Amddiffynfa Ceidio' (*rhodwydd* 'amddiffynfa', cf. castell Tomen y Rhodwydd) a ***Rhodwydd Geidio*** yw'r enw llawn a geir mewn rhai dogfennau. Sant lleol oedd Ceidio, sef Ceidio ap Caw (6g); ni wyddys rhagor na hynny amdano.

## Gweler hefyd
*Ceidio, Ynys Môn, pentrefan arall gerllaw
*Ceidio - pentref bychan ym Mhen Llŷn

## Cyfeiriadau
Categori:Llannerch-y-medd
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Rhos-fawr

Pentref bychan yng Ngwynedd, Cymru, yw **Rhos-fawr** ()  a leolir ar y ffordd B4354 tua milltir i'r gorllewin o'r Ffôr a thua 3 milltir i'r gogledd o dref Pwllheli, yn ardal Llŷn.

Mae'r pentref yn rhan o gymuned Llannor.

250px|dim|bawd|Rhos-fawr

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llannor
Categori:Pentrefi Gwynedd
Ynys Graham

Yr ynys mwyaf yn yr Ynysfor Haida Gwaii (neu Ynysfor Queen Charlotte) yn nhalaith British Columbia, Canada, yw **Ynys Graham**. Mae'r ynys yn 6,361&nbsp;km² o arwynebedd.

Graham
Categori:British Columbia
Cyflymder golau

Mae **cyflymder golau**' mewn gofod neu wactod wedi'i fesur ac mae'n union 299,792,458 metr yr eiliad. Mae pob ymbelydredd electromagnetig hefyd yn teithio ar yr un cyflymder. Caiff y cyflymder hwn ei dalfyrru i 300,000 cilomedr yr eiliad neu 186,000 milltir yr eiliad.
[bawd|chwith|300px|Mae golau'r [haul yn cymryd tuag 8 munud 19 eiliad i gyrraedd y Ddaear.]]

Cysylltodd Einstein lle ac amser gydag *c* a'i alw'n "ofod-amser", a dyma'n union mae'r hafaliad enwog yma'n ei olygu:

:'''*E*&nbsp;=&nbsp;*mc*2'''

Mae cyflymder golau drwy unrhyw ddefnydd, fodd bynnag, yn llai na hyn h.y. mae golau sy'n teithio drwy aer neu wydr yn arafach na golau'n teithio drwy wactod.

Categori:Amser
Categori:Ffiseg
Categori:Opteg
Gwefr

Mewn ffiseg mae'r hen air Cymraeg **gwefr** yn cyfeirio at wefr drydanol. Fe'i disgrifir gan wyddonwyr fel "yr hyn sy'n llifo oddi fewn i'r cerrynt" a chaiff ei alw weithiau yn "wefr Noether".
bawd|chwith|200px|"Cerrig" ambr ('gwefr'): un o'u priodweddau ydyw eu bont yn cario trydan statig ac achosi math o wreichionen. O'r hynodwedd hwn y daeth yr enw.

Un o hen ystyron y gair Cymraeg *gwefr* yw 'ambr' (Saesneg: *amber*), y grisial oren hwnnw a ffurfir allan o resin coeden. Drwy rwbio lwmp ohono sylweddolwyd y gall wreichioni (trydan statig) ac felly daeth y term i olygu'r wefr trydan yn ogystal â'r "garreg". Diddorol yw canfod ymhellach i'r gair drosglwyddo o'r fflachiadau hyn o olau i'r sioc y caiff person o'i weld e.e. "Cafodd Huw wefr o wylio'r ffilm." Yr enw Groegaidd ar y garreg ydy "electrwm" oherwydd ei briodweddau trydanol.

Categori:Ffiseg
Categori:Electromagneteg
Categori:Niferoedd ffisegol
Pwysau (grym)

Mewn ffiseg ceir sawl gwahanol ddiffiniad. Mae un diffiniad yn dweud fod pwysau'n hafal i rym disgyrchiant. Mae pwysau'n cael eu dynodi gan y llythyren **W**.
[bawd|chwith|100px|[Clorian i fesur pwysau gwrthrych]]

Caiff eu hegluro'n fathemategol gan y fformiwla: 
: .

Mae'r System Ryngwladol o Unedau'n nodi'r caiff eu mesur gyda Newton.

Categori:Ffiseg
Categori:Grym
Pŵer

Gall **pŵer** gyfeirio at:

## Ffiseg 
*Pŵer (ffiseg), cyfradd gwaith a berfformir neu'r egni a drawsnewidir
*Pŵer trydan, cyfradd egni trydanol a drosglwyddir gan gylched
*Pŵer dynol, cyfradd gwaith a berfformir gan berson
*Pŵer symudol, asiant a ddefnyddir i greu mudiant
*Pŵer EC, pŵer mewn cylched drydanol cerrynt eiledol

## Mathemateg 
*Pŵer (mathemateg), rhif esbonyddol, megis *x**n*
Egni potensial

Mewn ffiseg, yr egni a storiwyd mewn corff neu system oherwydd ei leoliad mewn maes egni () yw **egni potensial**. Yr uned a ddefnyddir i fesur egni potensial ydy'r Joule, a'i symbol ydy 'J' (gyda llythyren fawr). Bathwyd y term "egni potensial" yn gyntaf gan y ffisegwr William Rankine.
bawd|chwith|220px|Mae'r pwysau yn y cefn yn defnyddio egni potensial disgyrchiant i daflu cerrig anferthol at y gelyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Egni
Categori:Potensialau
Toy Story 3

Ffilm gomedi animeiddiedig gan y cyfarwyddwyr Lee Unkrich yw ***Toy Story 3*** a gyhoeddwyd yn 2010. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Michael Arndt a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Randy Newman. Dosbarthwyd y ffilm hon gan Pixar Animation Studios.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tom Hanks, Tim Allen, Joan Cusack, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Estelle Harris, Jeff Pidgeon, Jodi Benson, John Morris, Laurie Metcalf a R. Lee Ermey. Mae'r ffilm yn 103 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw.

## Derbyniad 
Rhoddwyd y marciau canlynol mewn adolygiadau o'r ffilm:

* 8.9/10 (Rotten Tomatoes)
* 98% (Rotten Tomatoes) 

  

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2010
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau Pixar
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Ponyo

Ffilm animeiddiedig Japaneaidd gan Hayao Miyazaki yw ***Ponyo*** (2009).

Categori:Ffilmiau animeiddiedig o Japan
Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau ffantasi Japaneg o Japan
David Emrys Evans

Ysgolhaig Clasurol a chyfieithydd o Gymru oedd **David Emrys Evans** (29 Mawrth 1891 – 20 Chwefror 1966), sy'n adnabyddus yn bennaf am ei gyfieithiadau safonol o weithiau Platon o'r Roeg i'r Gymraeg. Cyhoeddai wrth yr enw **D. Emrys Evans**.

Roedd yn frodor o Glydach yn Sir Abertawe (Morgannwg). Ar ôl cael ei addysg brifysgol yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru a Choleg Iesu, Rhydychen, cafodd ei benodi'n Athro'r Clasuron yng Ngholeg Prifysgol Abertawe ym 1921. Ym 1927 cafodd ei benodi yn Brifathro Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor ac yno y treuliodd weddill ei yrfa academaidd hyd ei ymddeoliad ym 1958.

Ysgrifennodd hanes Prifysgol Cymru a llyfr ar grefydd a chymdeithas, ond ei brif waith yw'r gyfres o gyfieithiadau o weithiau'r athronydd Groegaidd Platon, yn cynnwys y deialogau Socrataidd ac *Y Wladwriaeth*. Nodweddir y cyfieithiadau hyn gan eu harddull clasurol, urddasol a choeth.

## Llyfryddiaeth
### Gweithiau gwreiddiol
**Crefydd a Chymdeithas* (1933)
**Y Clasuron yng Nghymru* (1952) (darlith radio)
**The University of Wales, a Historical Sketch* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1953)

### Cyfieithiadau o weithiau Platon
**Amddiffyniad Socrates* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1936)
**Phaedon* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938)
**Ewthaffron: Criton* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1943)
**Gorgias* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1946)
**Y Wladwriaeth* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1956)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Prifysgol Cymru
Moment

Gair y ffisegydd am **foment** neu **foment o rym** ydy **trorym** (Saesneg: *torque*) sef tueddiad grym i droi gwrthrych o gwmpas echel, ffwlcrwm neu golyn. Gair y peiriannydd mecanyddol ydy "moment", sy'n ein hatgoffa o air tebyg mwy cyffredin sef "momentwm" er bod hwnnw'n gysyniad cwbl wahanol. Caiff ei feur gan yr uned SI rhyngwladol newton-metr (symbol: N m).

Os medrwn ddisgrifio amlygiad grym fel tynnu neu wthio yna medrwn ddisgrifio moment fel dirdroi, troad sgriw neu gylchdroi. Pan ydym yn tynhau neu'n llacio bollt efo sbaner rydym yn defnyddio moment. Gan fod dau enw, ceir hefyd dau symbol. Y symbol am trorym ydy'r llythyren Roegaidd *τ*, a'r symbol am "moment" ydy M. Yn America, dim ond y gair *torque* a ddefnyddir.

Mae'r grym a roddir ar lifer, wedi ei luosi gan y pellter o golyn y lifer yn cael ei ddisgrifio fel moment.

Fe'i cynrychiolir gyda symbolau fel:
:\boldsymbol \tau = \mathbf{r}\times \mathbf{F}\,\!

:\tau = rF\sin \theta\,\!

Categori:Ffiseg
Searchlight Cymru

Mudiad ymgyrchu amhleidiol gwrth-hiliaeth a gwrth-ffasgiaeth Cymreig yw **Searchlight Cymru**. Mae'n gweithio'n agos gyda'r mudiad **Searchlight**, sy'n weithgar yng ngweddill gwledydd Prydain a gogledd Iwerddon. Lleolir pencadlys Searchlight Cymru yng Nghaerdydd.

Cefnogir Searchlight Cymru gan y prif bleidiau gwleidyddol (ond nid UKIP), yr undebau llafur a sawl grŵp a mudiad arall. Ei nod yw "herio cyrff hiliol a ffasgaidd yng Nghymru fel y BNP." Yr Arglwydd Dafydd Elis Thomas, Llywydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yw Llywydd Anrhydeddus y mudiad. Yr Is-lywyddion Anrhydeddus yw Mike German AC (Democratiaid Rhyddfrydol), Mark Isherwood AC (Ceidwadwyr), Huw Lewis AC (Llafur) a Leanne Wood AC (Plaid Cymru).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Searchlight Cymru 
Categori:Mudiadau gwleidyddol Cymru
Categori:Gwrthffasgaeth
Categori:Gwrth-hiliaeth
Aalborg

Dinas yng ngogledd gorynys Jylland, Denmarc yw **Aalborg**. Hi yw pedwaredd ail ddinas Denmarc o ran maint, gyda phoblogaeth o 122,461 yn 2008, ac mae'n borthladd pwysig.

Saif y ddinas ar lan ddeeheuol y Limfjord, sy'n cysylltu a'r Kattegat. Sefydlwyd hi gan y Llychlynwyr dros fil o flynyddoedd yn ôl. Yr enw gwreiddiol arni oedd *Alabu*.

bawd|dim|240px|Aalborg


Categori:Dinasoedd Denmarc
Categori:Rhanbarth Gogledd Jylland
Gludedd

dde|bawd|chwith|Mae gan yr hylif clir (uchod) ludedd llai na'r hylif sydd oddi tano, lliw porffor.
Gwrthiant hylif neu nwy yw **gludedd**. Mae'n fesur o ba mor dda ydy'r hylif am lifo neu redeg a gellir ei ystyried fel ffrithiant yr hylif.

Mae gan pob hylif ryw faint o wrthiant ar wahân i uwch-hylif; gelwir yr astudiaeth o ludedd yn rheoleg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffiseg
Tauros

bawd|Tauros

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Tauros** (Japaneg: ケンタロス - *Kentauros*). Mae Tauros yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo.

## Cymeriad 
Daw'r enw *Tauros* o'r gair Lladin *taurus* (sef tarw). Daw'r enw Japaneg o'r Groeg *Κένταυρος* - *Kentauros* (sef dynfarch). Cafodd Tauros ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon).

## Ffisioleg 
Mae Tauros (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon normal sydd yn edrych fel teirw brown gyda myngau trwchus, cyrn mawr, cyrff cyhyrog a thair cynffon hir, tenau. Mae hefyd ganddynt tri styden arian er eu talcennau. Mae pob Tauros yn wrywol a mae llawer o chwaraewyr yn ei weld fel cymar i Miltank. Mae gan Tauros y pŵer i greu daeargrynfeydd gan 
stabaldeinio gyda'u carnau.

## Ymddygiad 
Mae Tauros yn byw, ac yn teithio, o fewn diadellau. Mae Tauros yn defnyddio eu cynffonau i chwipio eu hunain mewn i cynddeiriogwydd, oherwydd hyn mae rhuthradau yn cyffredin iawn. Pan nad oes wrthwynebwyr i ymladd, bydd Tauros yn taclo coed er mwyn gostegu.

## Cynefin 
Mae Tauros yn anghyffredin iawn yn yr anial. Ond, maent yn cyffredin iawn o fewn saffari a go brin yng nghaeau glaswelltog.

## Deiet 
bawd|Tauros ar fyn rhuthro yn yr anime
Fel teirw go iawn, mae Tauros yn llysysyddion sydd yn bwyta glaswellt, ffrwythau a llysiau.

## Ieithoedd Gwahanol 
* Almaeneg: *Tauros*
* Ffrangeg: *Tauros*
* Coreeg: 켄타로스 *Kentaroseu*
* Tsieineeg: 肯泰羅 *Kěn Tài Luó* - trawslythreniad o'i enw Japaneg

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
Amledd

**Amledd** neu **amlder** ydy pa mor aml yr ailadroddir digwyddiad o fewn hyn-a-hyn o amser.

Diffinnir y gair "cyfnod" fel un troad o gylch o fewn y digwyddiad, ac a ddisgrifir o fewn mathemateg fel "cilydd" yr amledd. Er enghraifft, y "cyfnod" mae'r Ddaear yn ei gymryd i gylchdroi o amgylch yr Haul ydy blwyddyn ac mae'r Ddaear hithau'n cylchdroi o amgylch ei hechel gydag amlder o un diwrnod.

[bawd|360px|dim|[Tonnau sin o wahanol amledd; mae gan y don isel yn y diagram amledd uwch na'r rhai uchod. Mae'r acsis llorweddol yn cynrychioli amser.]]

Yr uned SI a ddefnyddir wrth gofnodi amlder ydy hertz (Hz), sef un cyfnod yr eiliad.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Categori:Sain
Pŵer trydan

*(y tudalen gwahaniaethau)*
bawd|220px|Ceblau'n dargludo pŵer trydan i dai a busnesau, gyda pheilon cadarn yn eu dal.
Diffinnir **pŵer trydan** fel y raddfa y mae ynni trydan yn cael ei drosglwyddo gan gylched trydanol. Yr uned a ddefnyddir i fesur y pŵer hwn yw'r Wat.

Pan fo cerrynt trydan yn llifo drwy gylched gall drosglwyddo'r egni i wneud gwaith mecanyddol. Mae amryw o ddyfeisiau'n gallu trosglwyddo'r pŵer i greu golau, gwres, symudiad neu sain.

Gellir creu trydan drwy dyrbin neu eneradur, neu'n gemegol mewn adwaith niwclear, neu gan gelloedd ffotofoltaidd a gellir ei storio mewn batris.

Categori:Trydan
Categori:Electromagneteg
Categori:Ynni
Jylland

250px|dde|bawd|Jylland

Gorynys yng ngogledd Ewrop yw **Jylland** (Almaeneg *Jütland*). Mae'r rhan ogleddol yn perthyn i Denmarc a'r rhan ddeheuol, De Schleswig, i'r Almaen, lle mae'n ffurfio rhan o dalaith Schleswig-Holstein. I'r gorllewin o Jylland mae Môr y Gogledd, tra mae'r Skagerrak yn y gogledd a'r Kattegat i'r dwyrain.

Mae rhan fwyaf gogleddol Jylland, Vendsyssel-Thy, yn ynys, a wahenir oddi wrth y gweddill o Jylland gan y Limfjord. Mae Jylland yn ardal o wastadedd gyda rhai bryniau isel, ac arwynebedd o 29,775 km2. Roedd poblogaeth y rhan Ddanaidd yn 2007 yn 2,513,601.

## Dinasoedd ar Jylland 
* Aalborg
* Århus
* Esbjerg
* Flensburg
* Horsens
* Kiel
* Kolding
* Randers
* Vejle

Categori:Daearyddiaeth Denmarc
Categori:Daearyddiaeth yr Almaen
Cyfaint

**Cyfaint** ydy'r term mathemategol am faint o le neu ofod mae gwrthrych yn ei gymeryd, neu faint sydd oddi fewn iddo. Gall y gwrthrych fod yn solid, hylif, nwy neu blasma  ac sy'n cael ei gyfri drwy unedau safonol y fetr ciwb.

Mae'n ddigon hawdd gweithio cyfaint siapau rheolaidd, syml sydd ag ymylon syth iddyn nhw a gellir cyfrifo cyfaint siapau crwm hefyd yn ddigon hawdd drwy fformiwla syml. Gellir cyfrifo cyfaint solid afreolaidd drwy ddadleoliad (Sa: *displacement*).

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Principia Mathematica

Llyfr gan yr athronydd Bertrand Russell a'r mathemategydd Alfred North Whitehead yw ***Principia Mathematica***:
*Cyfrol 1 (1910)
*Cyfrol 2 (1912)
*Cyfrol 3 (1913)

## Gweler hefyd
* *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (gan Isaac Newton)

## Cyfeiriadau
Categori:Athroniaeth Lloegr yn yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau 1910
Categori:Llyfrau 1912
Categori:Llyfrau 1913
Categori:Llyfrau athroniaeth yr 20fed ganrif
Categori:Llyfrau athroniaeth Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau ffeithiol yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Bertrand Russell
Enid Pierce Roberts

Awdur ac ysgolhaig  o Gymru oedd **Enid Pierce Roberts** (1917 – 9 Gorffennaf 2010). Roedd hi'n arbenigwraig ar lenyddiaeth Gymraeg yr 16g.

Ganed hi yn Llangadfan yn yr hen Sir Drefaldwyn, ac aeth i Goleg Prifysgol Bangor, lle graddiodd yn 1938. Bu'n gweithio fel athrawes am gyfnod, cyn dod yn ddarlithydd yn Adran y Gymraeg ym Mangor yn 1946, lle bu hyd ei hymddeoliad yn 1978. Roedd hefyd yn aelod blaenllaw o'r Eglwys yng Nghymru.

## Cyhoeddiadau
* (golygydd) *Detholion o Hunangofiant Gweirydd ap Rhys* (1949)
* *Seintiau Cymru* (gyda G.J. Roberts) (Pwyllgor Plant a Chratrefi Esgobaeth Bangor, 1961)
* *Braslun o Hanes Llên Powys* (Gwasg Gee, 1965)
* (golygydd) *Gwaith Sion Tudur*, 2 gyfrol (Gwasg Prifysgol Cymru, 1980)
* *Dafydd Llwyd o Fathafarn* (Caernarfon, 1981)
* *Tai Uchelwyr y Beirdd 1350-1650* (Cyhoeddiadau Barddas, 1986)
* ''A'u Bryd ar Ynys Enlli* (Y Lolfa, 1993)
* *William Morgan a'r Beibl Cymraeg'' (Caernarfon, 2004)

Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Sivas (talaith)

Lleolir talaith **Sivas** yng nghanolbarth Twrci. Ei phrifddinas yw Sivas. Mae'n rhan o ranbarth İç Anadolu Bölgesi yn Anatolia. Poblogaeth: 755,091

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Sivas yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Çorum (talaith)

Lleolir talaith **Çorum** yng ngogledd canolbarth Twrci. Ei phrifddinas yw Çorum. Mae'n rhan o ranbarth Karadeniz Bölgesi (Talaith y Môr Du) yn Anatolia. Poblogaeth: 597,065.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Çorum yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Bingöl (talaith)

Lleolir talaith **Bingöl** yn nwyrain Twrci. Ei phrifddinas yw Bingöl. Mae'n rhan o ranbarth Dwyrain Anatolia (Twrceg: Doğu Anadolu Bölgesi). Mae ei phoblogaeth oddeutu 253,739.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Bingöl yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Hakkâri (talaith)

Lleolir talaith **Hakkâri** (Cyrdeg: **Colemêrg**) yn nwyrain Twrci. Ei phrifddinas yw Hakkâri (Colemêrg). Mae'n rhan o ranbarth Doğu Anadolu Bölgesi yn ne-nwyrain Anatolia am y ffin ag Irac ac Iran. Poblogaeth: 236,581.

Mae'r dalaith yn rhan o ardal Cyrdistan. Cyrdiaid yw mwyafrif llethol y trigolion.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Hakkâri yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Calsugno

bawd|Calsugno
Defnyddio'r geg, y gwefusau a'r tafod i gynhyrfu'r organau rhywiol gwrywaidd (sef y pidyn neu'r "cala"), yw **calsugno** (hefyd **sugno cala** neu **cala-lyfu**; Lladin: ***fellatio***). Fe'i gwneir gan ddynes mewn perthynas heterorywiol neu gan ddyn arall mewn perthynas cyfunrywiol. Yn aml fe'i defnyddir o flaen cyfathrach rywiol er mwyn cynhyrfu'r pidyn neu nes cyrraedd orgasm.

Mae calsugno'n aml yn arwain at siot dwad wyneb.

## Gweler hefyd
* Gweinlyfu

Categori:Rhyw
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Prince George, British Columbia

Dinas fwyaf gogledd British Columbia, Canada yw **Prince George**.  Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 70,981.

Sefydlodd y fforiwr Simon Fraser gaer yma ym 1807 ac enwyd hi yn "Fort George" ar ôl y brenin Siôr III o Loegr. Heddiw, mae'r ddinas yn ganolfan bwysig i'r diwydiant coed.

Categori:Dinasoedd British Columbia
Becquerel

**Beqcuerel** ydy'r uned safonol (SI) a ddefnyddir gan y gwyddonydd ffiseg i fesur ymbelydredd ac mae'n cael ei ddynodi gan y symbol Bq. Mae un bequerel yn gyfystyr ag un niwclews yn dadfeilio pob eiliad. Hynny yw, mae un Bq = eiliadau −1. Cafodd ei enwi i gofio am Henri Becquerel, a dderbyniodd Wobr Nobel ar y cyd â Pierre a Marie Curie am eu gwaith arloesol gydag ymbelydredd.

## Diffiniad
1 Bq = 1 s−1

Categori:Ffiseg
Categori:Unedau deilliadol SI
Ohm

[bawd|250px|Defnyddir [multimeter i fesur gwrthiant trydanol a hynny mewn ohms.]]

Uned safonol (SI) i fesur gwrthiant trydanol ydy'r **Ohm** (symbol: Ω) a enwyd ar ôl y Georg Simon Ohm.

Caiff ei ddiffinio fel y gwrthiant rhwng dwy ran o ddargludydd pan fo gwahaniaeth potensial sefydlog o 1 folt, sy'n cael ei roi i'r ddau le, yn cynhyrchu yn y dargludydd cerrynt o 1 amp.

\Omega = \dfrac{\mbox{V}}{\mbox{A}} = \dfrac{\mbox{m}^2 \cdot \mbox{kg}}{\mbox{s} \cdot \mbox{C}^2} = \dfrac{\mbox{J}}{\mbox{s} \cdot \mbox{A}^2}=\dfrac{\mbox{kg}\cdot\mbox{m}^2}{\mbox{s}^3 \cdot \mbox{A}^2}= \dfrac{\mbox{J} \cdot \mbox{s}}{\mbox{C}^2} 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Categori:Trydan
Categori:Unedau deilliadol SI
Rockall

bawd|Ynys Rockall
Ynys fechan yng ngogledd ddwyrain Cefnfor yr Iwerydd yw **Rockall**.
bawd|Lleoliad Rockall
Saif rhwng Iwerddon a Gwlad yr Iâ - 430 km (270 milltir) i'r gogledd-orllewin o Iwerddon, 460&nbsp;km (290 milltir) i'r gorllewin o'r Alban a 700&nbsp;km (440 milltir) i'r de o Wlad yr Iâ.

## Sofraniaeth
Ar 18 Medi 1955, disgynnwyd Lieutenant-Commander Desmond Scott RN, Brian Peel RM, Corporal AA Fraser RM, a James Fisher o hofrennydd, ar raff, ar yr ynys. Tridiau wedyn, ar 21 Medi, datganodd Llynges Lloegr ei bod wedi cyfeddiannu'r ynys, a'i bod felly ym meddiant y DU. Ar 7 Tachwedd 1955 dywedodd y Cynghorydd J. Abrach Mackay (84 oed), aelod o'r Clan Mackay, "Hawliai fy Nhad... fod yr ynys yn perthyn i'r teulu, a mynnaf fod Llynges Lloegr yn ei drosglwyddo'n ôl i'r teulu. 'Does ganddyn nhw ddim owns o hawl dros y lle!" ni wnaeth Llywodraeth y DU ymateb i'w gais.

Mae Gweriniaeth Iwerddon wedi gwrthod hawl Prydain dros yr ynys, gan fynegi, *"which would be the basis for a claim to a 12-mile territorial sea".*

## Mewn diwylliant
Canodd yr Wolfe Tones gân yn 1975 am yr ynys: *Rock on, Rockall*, a gyfansoddwyd gan B. Warfield.

:Oh the Empire it is finished
::No foreign lands to seize
:So the greedy eye of England
::Is stirring towards the seas
:Two hundred miles from Donegal
::There's a place that's called Rockall
:And the groping hands of Whitehall
::Are grabbing at it's walls.

Corws:
:Oh rock on Rockall you'll never fall
::For Britain's greedy hands
:Oh you'll meet the same resistance
::Like you did in many lands.
:May the Seagulls rise and pluck your eyes
::And the water crush your shell
:And the natural gas will burn your ass
::And blow you all to hell.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cân *Rock on Rockall* gan y Wolfe Tones

Categori:Ynysoedd Môr Iwerydd
Wat

Uned safonol a ddefnyddir gan y gwyddonydd ydy **Wat** neu Watt sy'n cael ei ddynodi gan y symbol W. Deillia'r enw i beiriannydd o'r Alban o'r enw James Watt (1736–1819). Mae'r uned yma'n mesur graddfa trawsnewidiad egni a chaiff ei ddiffinio fel un joule yr eiliad.

## Diffiniad
Yn nhermau mecaneg pur, un watt ydy graddfa'r gwaith sydd wedi'i wneud pan fo cyflymder gwrthrych yn cael ei gadw ar un fetr yr eiliad yn erbyn egnio un newton o'r cyfeiriad arall.

:\mathrm{W = \frac{J}{s} = \frac{N\cdot m}{s} = \frac{kg\cdot m^2}{s^3}}

*Yn nhermau electromagneteg, fodd bynnag, un watt ydy cyfradd y gwaith a wneir pan fo un amp (A) o gerrynt yn llifo drwy gwahaniaeth potensial trydanol o un folt (V).

:\mathrm{W = V A}

Gellir darganfod dau uned trawsnewid ychwanegol ar gyfer y Watt drwy ddefnydio'r hafaliad uchod a Deddf Ohm.

:\mathrm{W = \frac{V^2}{\Omega} = A^2\Omega}

## Megawat
Un miliwn (106) wat ydy Megawat. Gall ffatri fawr neu floc o fflatiau ddefnyddio un megawat ar drydan.

Uned safonol (SI) i fesur gwrthiant trydanol ydy'r **Ohm** Ω.

Categori:Ffiseg
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau deilliadol SI
Esbjerg

Dinas ar arfordir gorllewinol gorynys Jylland, Denmarc yw ** Esbjerg**. Hi yw pumed dinas Denmarc o ran ponlogaeth, a'i phorthladd pwysicaf. Roedd ei phoblogaeth yn 71,129 yn 2007.

Ceir cysylltiadau fferi a Harwich a Tórshavn.

Categori:Dinasoedd Denmarc
Trewiliam

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Trewiliam** (Saesneg: *Williamstown*). Fe'i lleolir yng Nghwm Rhondda ac mae'n rhan o gymuned Pen-y-graig. Sefydlwyd y pentref glofaol yn y 1870au wrth i'r diwydiant glo ehangu yn y Cymoedd. Mae'n gorwedd ger Mynydd Dinas ar bwys pentref Pen-y-graig.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Flensburg

Dinas a phorthladd yn nhalaith Schleswig-Holstein yn yr Almaen yw **Flensburg** (Daneg a Norwyeg: *Flensborg*). Roedd y boblogaeth yn 86,746 yn 2007.

Saif Flensburg gerllaw y Flensburger Fjord ar benrhyn Jutland, heb fod ymhell o'r ffin â Denmarc. Ceir dylanwad Danaidd ar y dafodiaith leol o Almaeneg. Sefydlwyd yn ddinas yn y 13g, a thyfodd wedi i'r Cynghrair Hanseataidd ddirywio. Rhwng 1460 a 1864, hi oedd porthladd pwysicaf Denmarc. Daeth yn eiddo Prwsia yn 1864. Yn nyddiau olaf yr Ail Ryfel Byd, yn Flensburg yr oedd llywodraeth yr Amlaen.

File:Flensburg.jpg|Flensburg (2005)
File:Flensburg Nordertor.jpg|Nordertor
File:Das Rote Schloss am Meer (Flensburg-Mürwik Juli 2014), Bild 07.JPG|Marineschule Mürwik
File:Flensburg Wasserturm Mürwik.jpg|Mürwiker Wasserturm
File:Der Dampfer Alexandra fährt im Flensburger Hafen.JPG|Alexandra
File:Kraftfahrt-Bundesamt (Fenster mit Rollos bilden an dem Tag Abkürzung KBA), Flensburg-Mürwik Mai 2014, Bild 06.JPG|KBA

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Schleswig-Holstein
Aber-nant, Rhondda Cynon Taf

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Abernant (gwahaniaethu).''

Pentref ger Aberdâr ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Aber-nant**. Yn Saesneg tueddir i ddefnyddio'r sillafiad *Abernant*, a arferid gynt yn Gymraeg cyn y safoni a fu ar sillafiadau enwau lleoedd Cymru yn 1957.  Fe'i lleolir yng nghymuned Dwyrain Aberdâr. Saif Aber-nant i'r de-ddwyrain o Aberdâr, yng Nghymoedd De Cymru. Pentref glofaol ydoedd a gafodd ei sefydlu yn 1801 pan sefydlwyd gwaith haearn yn Aberdâr. Ymhlith y tai cyntaf i'w codi yno roedd *Little Row* a *Moss Place*.

Mae strydoedd Aber-nant yn adlewyrchu pwysigrwydd y diwydiant glo a dur yn yr ardal yn y 19eg ganrif gydag enwau'r strydoedd yn brawf o hynny: ''Engineer's Row*, *Foreman's Row* a *Collier's Row'' ayb. ac yn Senedd y DU gan .

## Gorsaf reilffordd
Agorwyd gorsaf reilffordd Aber-nant yn 1854 ar hyd Dyffryn Nedd a hyd at Merthyr Tudful.

## Oriel

Abernant flooding Dec 1912.jpg|Llifogydd yn y pentref yn Rhagfyr 1912
Abernant flooding Dec 1912 2.jpg|

## Cyfeiriadau
Categori:Dwyrain Aberdâr
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Blaenclydach

Pentref yng nghymuned Cwm Clydach ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Blaenclydach**. Bu'n bentref ar wahân i Gwm Clydach tan yn ddiweddar ond erbyn hyn mae'r ddau bentref wedi tyfu'n un i bob pwrpas.

Ceir Coedwig Llwynypia ar gwr y pentref. Cyfeiria 'Clydach' at Nant Clydach, un o lednentydd afon Rhondda, sy'n llifo trwy'r pentref.

## Pobl o Flaenclydach 
* David Jenkins (llyfrgellydd) (1912-2002)

Categori:Cwm Clydach
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Gwen

bawd|200px|Gwen Stefani
Enw merch ydy **Gwen**, a Gwenn ydyw yn Llydaweg.

*Gwen Ffrangcon-Davies
*Gwen Guthrie (1950 – 1999), cantores
*Gwen Harwood, barddes o Awstralia
*Gwen John,
*Gwen Stacy (band),
*Gwen Stefani,
*Gwen Tomos
*Gwen Teirbron
*Gwen Pritchard Jones

## Gweler hefyd
*Gwên
*Gwyn

Categori:Enwau personol Cymraeg
Brynna

Pentref bychan yng nghymuned Llanharan, bwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Brynna**. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanbedr-ar-fynydd.  Fe'i lleolir rhwng Pencoed a Llanharan ar y ffin sirol rhwng Pen-y-bont ar Ogwr a Rhondda Cynon Taf.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanharan
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Brynsadler

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Brynsadler**. Fe'i lleolir ger cyffordd 34 traffordd M4.

Mae'n rhan o gymuned Pont-y-clun a phlwyf eglwysig Llantrisant.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Cefn Rhigos

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Cefn Rhigos**, a leolir rhwng Pontneddfechan a Rhigos yng ngogledd y sir, tua 8 milltir i'r gorllewin o Aberdâr. Saif ar ffordd wledig i'r de o'r briffordd A465. Mae'n rhan o gymuned Rhigos.
250px|bawd|chwith|Capel Bethel, Cefn Rhigos

Cefn Rhigos yw pentref mwyaf gorllewinol Cwm Cynon. Mae'n gorwedd tua hanner milltir o'r ffin sirol rhwng Rhondda Cynon Taf a Chastell-nedd Port Talbot. I'r gogledd, dros y cwm, ceir bryniau'r Fforest Fawr ac i'r de ceir cronfa dŵr Llyn Fawr yng nghysgod Craig-y-llyn.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Cefnpennar

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Cefnpennar**. Fe'i lleolir i'r gogledd-orllewin o Aberpennar yn ardal Y Rhondda. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llanwynno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Coed-elái

Pentref bychan yng nghymuned Tonyrefail, ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Coed-elái** (Saesneg: *Coed-Ely* neu *Coed Ely*). Mae'n gorwedd i'r de o ganol Tonyrefail. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Llantrisant.

Cyfeiria'r enw at Afon Elái, sy'n llifo heibio i'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Tonyrefail
Cwmdâr

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Cwmdâr** (Seisnigiad: *Cwmdare*). Fe'i lleolir fymryn i'r gogledd o Aberdâr.

Ceir Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Cwm-parc

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Cwm-parc** (weithiau **Cwmparc**, yn enwedig ar fapiau Saesneg). Mae'n rhan o gymuned Treorci yn y Rhondda.
250px|bawd|dim|Neuadd Gweithwyr Parc a Dâr, Cwm-parc.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Fernhill

Gallai **Fernhill** gyfeirio at:

*Fernhill, Rhondda Cynon Taf, pentref
*Fernhill (band), band cerddoriaeth werin
*Fernhill, rhan o Rutherglen, Swydd Lanark, Yr Alban
**Ysgol Fernhill, ysgol yn yr Alban
Fernhill, Rhondda Cynon Taf

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru,  yw **Fernhill** (ymddengys nad oes enw Cymraeg am y pentref, ond Brynrhedyn yw'r Cymraeg am Fernhill). Fe'i lleolir ger Aberpennar yn y Rhondda.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Glyn-coch

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Glyn-coch** (weithiau **Glyncoch** ar fapiau Saesneg). Fe'i lleolir i'r gogledd o dref Pontypridd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .
250px|dim|bawd|Clwb Cymdeithasol Glyn-coch

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Glyn-taf

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Glyn-taf** (Seisnigiad: **Glyntaff**). Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o dref Pontypridd ac mae'n rhan o gymuned Pontypridd hefyd. Y pentref cyfagos yw Trefforest.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Pontypridd
Y Groes-faen

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw'r **Groes-faen**. Fe'i lleolir tair milltir i'r de o Lantrisant. Mae'n rhan o gymuned Pontyclun a phlwyf eglwysig Llantrisant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

dim|250px|bawd|Y Groes-faen

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Y Ddraenen Wen

:*Erthygl am y pentref yw hon. Am y goeden gweler Draenen wen.*

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw'r **Ddraenen Wen** (Saesneg: *Hawthorn*). Fe'i lleolir ger Pontypridd tua 10 milltir i'r gorllewin o ddinas Caerdydd, prifddinas Cymru. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Pontypridd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Trehopcyn

Pentref yng nghymuned Pontypridd ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Trehopcyn** (Saesneg: *Hopkinstown*). Fe'i lleolir ar lan afon Rhondda Fawr ychydig i'r gorllewin o dref Pontypridd. Mae'n rhan o blwyf eglwysig Pontypridd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Trychineb Rheilffordd Trehopcyn

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Pontypridd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Skagerrak

Culfor sy'n rhan o Fôr y Gogledd yng ngogledd Ewrop yw'r **Skagerrak**. Mae'n gwahanu Norwy yn y gogledd, Sweden yn y dwyrain a phenrhyn Jylland, Denmarc, yn y de.

Yn y de-ddwyrain, mae'n cysylltu a'r Kattegat, sy'n cysylltu trwy gulfor Øresund a Môr y Baltig.

bawd|dim|250px|Lleoliad y Skagerrak

Categori:Culforoedd Denmarc
Categori:Culforoedd Norwy
Categori:Culforoedd Sweden
Categori:Môr y Gogledd
Kattegat

bawd|250px|Lleoliad y Kattegat

Culfor rhwng Môr y Gogledd a'r Môr Baltig yng ngogledd Ewrop yw'r **Kattegat** (Swedeg: *Kattegatt*). Mae'n gwahanu Halland yn Sweden oddi wrth benrhyn Jylland, Denmarc.

Yn y gogledd-orllewin, mae'n cysylltu a'r Skagerrak a Môr y Gogledd, tra yn y de-ddwyrain mae'n cysylltu trwy'r Øresund a Môr y Baltig.

Categori:Culforoedd Denmarc
Categori:Culforoedd Sweden
Categori:Môr y Gogledd
Categori:Y Môr Baltig
Elfen Grŵp 3

|-
| **5** ||

|-
||| **Grŵp 3/heb eu grwpio**
|-
|||

|-
|||

|-
| **6** || ***Lanthanidau**

|-
| **7** || ****Actinidau**

|}

**Elfennau Grŵp 3** ydy'r elfennau cemegol hynny sy'n ffurfio trydedd colofn y tabl cyfnodol. Dydy'r corff safonol, *International Union of Pure and Applied Chemistry* IUPAC, ddim wedi argymell unrhyw fformat arbennig ar gyfer y tabl cyfnodol, felly ceir gwahanol gonfensiynau - yn enwedig ar gyfer Grŵp 3. Ond mae'r metelau trosiannol canlynol (a elwir yn bloc-d) wastad yn cael eu derbyn fel gwir aelodau o Grŵp 3:

* scandiwm (**Sc**)
* ytriwm (**Y**)

Delwedd:Scandium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|Scandiwm
Delwedd:Yttrium_sublimed_dendritic_and_1cm3_cube.jpg|Ytriwm

## Allwedd

Categori:Metelau trosiannol
Categori:Rhestrau gwyddonol
Lleweni

Plasty yn Sir Ddinbych yw **Lleweni** neu **Blas Lleweni**. Fe'i lleolwyd tua 3&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o dref Dinbych, Sir Ddinbych ar lan Afon Clwyd. Bu'n gartref i aelodau teulu'r Salusbury (weithiau: 'Salbriaid') o tua 1066 hyd 1748. Cyn hynny, **Llysmarchweithian** oedd enw'r plasdy a'i berchennog oedd Marchweithian.

Yn ôl Hester Piozzi (1741 - 1821) roedd dros 200 o ystafelloedd yn y plas ar un adeg.

## Rhai perchnogion 
* Syr John Salusbury
* Wedi marwolaeth Thomas Salusbury yn 1586, aeth perchnogaeth y plasdy i'w frawd
* Syr John Salusbury, (m. 1612), a briododd merch Henry Stanley, 4ydd Iarll Derby. Yna i'w fab
* Syr Henry Salusbury, Barwn Cyntaf. (m. 1632), yna i'w fab
* Syr Thomas Salusbury, Ail Farwn (m. 1643), yna i'w fab
* Syr Thomas Salusbury, Trydydd Barwn (m. 1658) ac yna i'w frawd
* Syr John Salusbury, Pedwerydd Barwn (a'r olaf), a fu farw heb etifedd yn 1684. aeth perchnogaeth y plasdy i'w chwaer
* Hester Salusbury, gwraig Syr Robert Cotton o Combermere a Lleweni, Barwn cyntaf, (m. 1712). Yna i'w fab.
* Syr Thomas Cotton of Combermere a Lleweni, Ail farwn (m. 1715). Ac yna i...
* Syr Robert Salusbury Cotton, Trydydd Barwn (m. 1748). Dim etifedd ac aeth perchnogaeth y plasdy i'w frawd Sir Lynch Cotton, ac yna i'w fab yntau
* Syr Robert Salusbury Cotton 5ed Bart, a'i fab Stapleton Cotton, 1st Viscount Combermere - a werthodd y plasdy i William Lewis Hughes, Barwn Dinorben.
* Ganwyd Robert Griffiths, dyfeisiwr, yma ar 13 Rhagfyr 1805.

## Dymchwel rhannau
Dymchwelwyd rhannau o Blas Lleweni gan  William Lewis Hughes er mwyn atgyweirio plasdy arall a oedd ganddo, sef Neuadd Cinmel (Sylwer: nid Parc Cinmel).

## Adeiladau allanol
Ar un cyfnod roedd yma ddiwydiant cannu, sef gwynnu dillad mewn *bleach* neu gemegolyn tebyg.

## Oriel

Llyweni Hall 02203.jpg|Y plasty o'r tu blaen
Lleweni hall 02194.jpg|Y plasty o'r tu cefn
Bleachery at Llewni 02204.jpg|Y gwaith cannu

Converted coach house at Lleweni - geograph.org.uk - 1161757.jpg|Yr hen goetsiws, ar ei newydd wedd yn 2009 (bellach yn fflatiau)
Former coach house, Lleweni Hall - geograph.org.uk - 1153129.jpg|Y coetsiws o'r ochr
Derelict buildings next to Lleweni Hall - geograph.org.uk - 113928.jpg|Adeiladau adfeiliedig

## Gweler hefyd 
*Bachymbyd, plasty ger Rhuthun a sefydlwyd gan Pyrs Salbri.
*Gwaith Cannu Lleweni

## Dolenni allanol
*Noson lawen yn Lleweni, 13 Chwefror 1953 - Delwedd oddi ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Darmstadt

Dinas yn nhalaith Hessen yng nghanolbarth yr Almaen yw **Darmstadt**. Roedd y boblogaeth yn 2009 yn 142,761. Darmstadt oedd prifddinas Tirieirll Hessen-Darmstadt o 1567 hyd 1806, ac Archddugiaid Hessen o 1806 hyd 1918.

## Hanes 
Sefydlwyd Darmstadt gan y Ffranciaid yn y 6g neu'r 7g. Daeth yr ardal dan reolaeth cowntiaid Katzenelnbogen yn 1256, a chafodd y dref statws dinas yn 1330 gan yr Ymerawdwr Ludwig y Bafariad. Wedi diflaniad llinach Katzenelnbogen yn 1479, daeth Darmstadt dan reolaeth Tirieirll Hessen rhwng 1567 a 1806.

## Gefeilldrefi 

* : Alkmaar
* : Brescia
* : Bursa
* :  Chesterfield
* : Graz
* : Gyönk (Swydd Tolna)
* : Liepaja
* : Logroño

* : Plock
* : Szeged
* : Trondheim
* : Troyes
* : Uzhhorod
* : Saanen
* : Freiberg

## Dolenni allanol 
* *Hanes Darmstadt Byr* (Saesneg)   Technische Universität Darmstadt, gan Uwe Beilborn

Categori:Aneddiadau Hessen

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Penrhiw-fer

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Penrhiw-fer** (hefyd: **Penrhiwfer**), a leolir ger Lantrisant.

250px|bawd|dim|Penrhiw-fer o Fynydd y Dinas

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Penrhys

bawd|320px|Ffynnon Fair
:*Am y pentref yn sir Abertawe, gweler Pen-rhys.*

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Penrhys**. Fe'i lleolir 1,100 troedfedd i fyny ar fryn, rhwng cymoedd Rhondda Fawr a Rhondda Fach. Mae'n rhan o gymuned Pendyrus. Hyd at y Diwygiad Protestannaidd ar ddiwedd yr 16g, roedd Penrhys yn ganolfan pererindod amlwg, fel mae John Leland yn ei nodi.

Ychydig iawn o olion o'r Oesoedd Canol a geir yno heddiw fodd bynnag. Ond mae'r ffynnon wedi goroesi. Yn ystod y Diwygiad Protestannaidd symudodd llawer o'r ardal a dinistriwyd hen abaty ac allor lleol.
bawd|chwith|Cerflun catholig a godwyd yn lle'r allor cynharach a ddifrodwyd yn ystod y Diwygiad Protestannaidd.

## Ffynnon Fair
Gyda dyfodiad y Chwyldro Diwydiannol, cynyddodd y diddordeb yn y ffynnon a'r nodweddion crefyddol eraill yn yr ardal' cafwyd cloddfa archaeolegol yn 1912 a chodwyd ffynnon newydd yma yn 1953.

Ychydig islaw copa Mynydd Penrhys ceir cwt syml a adnabyddir fel Ffynnon Fair lle ceir dŵr a ystyriwyd ers talwm yn llawn rhinweddau ac yn iachau cleifion. Roedd yma gapel i weddio hefyd a chofnodir llawer o 'wyrthiau' ar y safle. Mae tarddiad y ffynnon yn un Celtaidd ac felly credai'r hen bobl bod bodau arallfydol yn trigo yno a bod gnddyn nhw bwerau cyfrin. Dros y blynyddoedd Cristnogeiddiwyd hyn, a newidiwyd enw'r ffynnon. Ymhlith yr afiechydon a wellwyd roedd: cryd y cymalau a phroblemau gyda'r llygaid a'r golwg.

Fel llawer o ffynhonau eraill drwy Gymru, roedd yr arferiad o ddefnyddio pinnau'n un cryf. Byddai'r claf, wedi iddo ymdrochi yn y dŵr, yn taflu pin i'r ffynnon. Os newidiai lliw'r pin, yna byddai'r claf yn gwella. Hyd yn oed  yn yr 20g roedd llawer o binau i'w gweld yn y ffynnon.

Defnyddiwyd y dŵr 'bendithiol' hwn ar gyfer bedyddio yn yr eglwys leol.

## Hanes
### 20g
Erbyn 1904 roedd poblogaeth y Rhondda yn 110,000, ac yn cynyddu'n sydyn. Yn 1906 codwyd ysbyty yma ar dair erw o dir a brynnwyd gan y Gymdeithas Iechyd. Dewisiwyd Penrhys gan ei fod yn y canol rhwng dau o gymoedd y Rhondda. Ymdriniai gan mwyaf gyda'r frech wen ac agorwyd yr ysbyty yn 1907. Yn 1971 llosgwyd yr adeilad gan y Frigad Dân, gan nad oedd yn cael ei ddefnyddio.

Yn 1927 dewisiwyd Penrhys fel man cychwyn 'Gorymdaith Newyd Dydd Sul Coch y Rhondda'. Trefnwyd yr orymdaith gan Ffederasiwn Chwarelwyr De Cymru, ond trodd y TUC yn ei herbyn a chollodd ei nerth; roedd y Comiwnyddion, fodd bynnag, o blaid gorymdeithio a cherddodd 270 o orymdeithwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Penrhys
Pont-y-gwaith, Rhondda Cynon Taf

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Pontygwaith ym mwrdeistref sirol Merthyr Tudful.*

Pentref yng nghymuned Pendyrys, ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Pont-y-gwaith** (hefyd **Pontygwaith**). Saif ar lan afon Rhondda Fach fymryn i'r de o bentref Pendyrus.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Trebanog

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Trebanog**. Fe'i lleolir yng ngwaelod Cwm Rhondda rhwng Y Porth a Thonyrefail.

250px|chwith|bawd|Trebanog o Fynydd Cymer

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Tynewydd

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Tynewydd**. Mae'n gorwedd yn rhan uchaf Cwm Rhondda ger Blaencwm.

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Blaenllechau

Pentref bychan yng nghymuned Glynrhedynog, ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Blaenllechau**. Saif yng nghwm Rhondda Fach. Y pentrefi cyfagos yw Glynrhedynog, Maerdy a Phendyrus. Mae poblogaeth Blaenllechau yn llai na 1,000.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Ynys-wen

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Ynys-wen** (hefyd: **Ynyswen**). Fe'i lleolir yng nghymuned Treorci yn y Rhondda.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Treorci
Øresund

bawd|250px|Øresund

Yr **Øresund** (Swedeg: *Öresund*) yw'r culfor syn gwahanu ynys Sjælland, Denmarc, oddi wrth Sweden, ac yn cysylltu'r Kattegat a Môr y Baltig. Yn ei fan gulaf, mae'n 4.5&nbsp;km o led, ac mae'n un o'r llwybrau trafnidiaeth prysuraf yn y byd.

Ger y rhan gulaf, ceir dau gastell gyferbyn a'i gilydd, Helsingør, (Castell Kronborg) ar y lan Ddanaidd a Helsingborg ar y lan Swedaidd. Ers 1 Gorffennaf 2000, mae Pont Øresund yn coesi'r culfor.

Categori:Culforoedd Denmarc
Categori:Culforoedd Sweden
Categori:Y Môr Baltig
Charles Mackerras

Arweinydd cerddorfa ac oböydd o Awstralia oedd **Syr Alan Charles Maclaurin Mackerras** (17 Tachwedd 1925 – 14 Gorffennaf 2010).

Fe'i ganwyd yn Schenectady, Efrog Newydd, UDA, yn fab y pensaer Awstralaidd Alan Mackerras, a'i wraig Catherine MacLaurin.  Priododd y gerddores Judy Wilkins yn 1947.

Categori:Arweinyddion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2010
Meisgyn, Rhondda Cynon Taf

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Meisgyn** (Seisnigiad: *Miskin*). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r de o Lantrisant.

Yn yr Oesoedd Canol roedd cwmwd Meisgyn yn rhan o deyrnas Morgannwg. Enwir y pentref bychan ar ôl y cwmwd. Ceir Plasdy Meisgyn ar gwr y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .
250px|bawd|dim|Plasdy Meisgyn

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Wallingford

Tref a phlwyf sifil yn ne-ddwyrain Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Wallingford**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Rydychen. Saif ar lan afon Tafwys rhwng Rhydychen a Reading.

Mae Caerdydd 142.5 km i ffwrdd o Wallingford ac mae Llundain yn 71.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 19.2&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ardal De Swydd Rydychen
Categori:Plwyfi sifil Swydd Rydychen
Categori:Trefi Swydd Rydychen
Parc Cathays

[bawd|Gerddi Alexandra, Parc Cathays, gyda [Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru]]
[bawd|Meini'r [Gorsedd y Beirdd|Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1883, yng Ngerddi'r Orsedd]]
Ardal ddinesig yng nghanol dinas Caerdydd, prifddinas Cymru ydy **Parc Cathays**. Ceir yno nifer o adeiladau o droad yr 20g a pharc canolog: Gerddi Alexandra.

## Adeiladau
* Neuadd y Ddinas (1901–4)
* Llys y Goron Caerdydd (1901–4)
* Cofrestrfa Prifysgol Cymru (1903–4)
* Prif adeilad Prifysgol Caerdydd (1903–54)
* Adeilad Morgannwg, Prifysgol Caerdydd (1908–32)
* Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd (1910–93)
* Adeilad Bute, Prifysgol Caerdydd (1913–27)
* Adeilad y Goron, Llywodraeth Cymru (1934–79)
* Y Deml Heddwch (1937–8)
* Gorsaf Heddlu Canolog Caerdydd (1966–8)
* Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru (1976–2011)

## Cofebion
* Cofeb Ryfel De Affrica (tua 1909)
* Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru (1924–8)

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd