open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Syr Galahad

Gall **Syr Galahad** gyfeirio at:

* Galahad, yn o farchogion y Ford Gron yn y chwedlau am y brenin Arthur
* Y llong ryfel *RFA Sir Galahad* a fomiwyd yn Bluff Cove yn 1982 yn rhyfel y Malvinas
Prif Weinidog India

Yn ymarferol, **Prif Weinidog India** yw'r person â mwyaf o rym yn Llywodraeth India. Yn dechnegol, mae'r Arlywydd yn awdurdod uwch, ond swyddogaeth ddefodol sydd ganddo'n bennaf. Y Prif Weinidog, felly, sy'n arwain y Llywodraeth. Fel arfer, ef yw arweinydd y blaid neu glymblaid sydd â mwyafrif o aelodau'r Lok Sabha. Mae'n rhaid iddo fod yn aelod presennol o'r Lok Sabha neu'r Rajya Sabha, neu gael ei ethol o fewn chwe mis wedi cychwyn y swydd. Bu 15 Prif Weinidog hyd yma.

## Rhestr Deiliaid
Categori:Llywodraeth India
Y Deuddeg Apostol

[300px|bawd|Iesu a'r Apostolion yn *Y Swper Olaf* gan [Leonardo da Vinci]]

Yn ôl efengylau y Testament Newydd, roedd gan Iesu ddeuddeg disgybl y rhoddodd awdurdod arbennig iddynt.
Gelwir y rhain yn y **Deuddeg Apostol**. Rhoddir yr enw "apostol" hefyd i lond llaw o ffigurau eraill yn y Testament Newydd.

Rhestrir enwau'r deuddeg yn Efengyl Mathew (10:2–4) ac Efengyl Marc (3:16–19). (Trefnir yr enwau ychydig yn wahanol yn y ddwy efengyl.)

#Pedr (neu Simon)
#Iago fab Sebedeus
#Ioan, brawd Iago
#Andreas
#Philip
#Bartholomeus
#Mathew
#Thomas
#Iago fab Alffeus
#Thadeus
#Simon y Selot (neu Simon y Canaanead)
#Jwdas Iscariot

Ar ôl i Jwdas Iscariot fradychu Iesu a'i grogi ei hun, etholodd yr apostolion eraill Mathias i gymryd ei le.
Sefydliad y Merched

Ffurfiwyd ** Sefydliad y Merched** (Saesneg: ''Women's Institute'') gyntaf yng Ngwledydd Prydain yn 1915, a hynny yn  Llanfair Pwllgwyngyll, Ynys Môn. Cafodd y mudiad Sefydliad y Merched cyntaf yn y byd ei sefydlu yng Nghanada yn 1897, ond ffurfiwyd y mudiad yng Nghymru yn 1915 gyda'r nod o annog menywod i gymryd mwy o ran yn y gwaith o gyflenwi bwyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Yn nhai'r aelodau y cynhaliwyd y cyfarfodydd ar y cychwyn. Dilynwyd y gangen gyntaf gyda changhennau yn Nghefn, Trefnant, Chwilog, Glasfryn, Llanystumdwy a Chricieth.

Yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, dechreuodd canghennau lunio rhaglenni o waithgareddau a oedd yn seiliedig ar ddiddordebau'r aelodau.

Yn 1967 ffurfiwyd Merched y Wawr gan Zonia Bowen a chriw y W.I. o'r Parc, y Bala, gan gynnig arlwy debyg drwy gyfrwng yr iaith Gymraeg yng Nghymru.

Yn 2006 roedd gan y W.I. dros 500 o ganghennau yng Nghymru; 16,000 o aelodau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffeministiaeth
Categori:Sefydliadau 1915
Categori:Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Caledonia Newydd

Tiriogaeth Ffrainc ym Melanesia yn ne-orllewin y Cefnfor Tawel yw **Kanaky** neu **Caledonia Newydd** (Ffrangeg: *Nouvelle-Calédonie*). Mae'n cynnwys y brif ynys (*Grande Terre*), yr Ynysoedd Loyauté a nifer o ynysoedd llai. Mae gwledydd cyfagos yn cynnwys Fanwatw i'r gogledd-ddwyrain, Seland Newydd i'r de ac Awstralia i'r gorllewin.

Y grwpiau ethnig mwyaf yw'r Canaciaid Melanesaidd (44.6% o'r boblogaeth) a'r Ewropeaid (34.5%; Ffrancod yn bennaf).

300px|chwith|bawd|Map o Galedonia Newydd

## Gweler hefyd
*Eurypygiformes


Categori:Tiriogaethau tramor Ffrainc
Categori:Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Geiriadur yr Academi

150px|bawd|de|*Geiriadur yr Academi*
***Geiriadur yr Academi*** () yw'r geiriadur Saesneg-Cymraeg mwyaf cynhwysfawr erioed. Ffrwyth blynyddoedd o waith gan y golygyddion Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones ydyw. Fe'i cyhoeddwyd yn 1995 a chafodd ail gyhoeddi fel fersiwn diwygiedig ym Medi 2003.

Mae'n gyfrol swmpus o dros 1,700 tudalen (tt. lxxxi + 1716) a gyhoeddir gan Gwasg Prifysgol Cymru ar ran Yr Academi Gymreig. Cynhwysir llu o enwau Cymraeg am dermau newydd ym meysydd gwyddoniaeth, technoleg, cyfrifiadureg, masnach, cyfryngau torfol, addysg, a.y.b.

Yn ôl Bruce Griffiths, nid yw'n dechnegol bosibl ychwanegu at y geiriadur, ers tua 2008, gan nad yw'r wasg yn gallu newid y prif destun. Dywedodd yn *Golwg*, "Mi wnaethon nhw brintio cywiriadau fel atodiad i'r prif destun. Ond yn anffodus, mae'r fersiwn ar-lein wedi'i gynnwys heb yr atodiad. Er enghraifft, dydy'r gair *website* ddim yno (ar-lein) ond mae yn yr atodiad papur."

## Fersiwn ar-lein 
Lansiwyd fersiwn ar-lein o'r geiriadur ym mis Chwefror 2012. Nid yw'n cynnwys y diweddariad a argraffwyd fel atodiad. Fe'i trosglwyddwyd cyfrifoldeb y fersiwn arlein i Fwrdd yr Iaith (a drodd yn Gomisiynydd y Gymraeg) a oedd a chyfrifoldeb i "addasu ac adnewyddu'r geiriadur". Datblygwyd y fersiwn arlein gan Uned Technolegau Iaith, Canolfan Bedwyr, Prifysgol Bangor ar ran Comisiynydd y Gymraeg. Mae'n bosib chwilio’r fersiwn ar-lein gyda rhyngwyneb Gymraeg neu Saesneg.

Yn 2018 roedd cyfartaledd o 9,735 o bobl yn ymweld â'r Geiriadur Arlein (geiriaduracademi.org) yn ôl Alexa Rank.

## Manylion cyhoeddi 
*Geiriadur yr Academi* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995; argraffiad newydd Medi 2003).  ISBN 978-0-7083-1186-8
: Broliant - ''Y geiriadur Saesneg-Cymraeg mwyaf cynhwysfawr erioed yn cynnwys cyfystyron, dyfyniadau eglurhaol, priod-ddulliau, termau arbenigol a thechnegol ac ati ynghyd â disgrifiad gramadegol cryno o'r iaith. Cyhoeddwyd gyntaf yn 1995. Argraffiad gyda diwygiadau ac ychwanegiadau.''

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Fersiwn ar-lein

Categori:Geiriaduron Cymraeg
Categori:Geiriaduron Saesneg
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Categori:Gwefannau Cymraeg
Big Business

Ffilm fud sy'n serennu Stan Laurel ac Oliver Hardy ydy ***Big Business*** ("*Busnes Mawr*") (1929). Yn y ffilm, mae Laurel a Hardy yn gwerthu coed Nadolig yng Nghaliffornia.

Categori:Ffilmiau byr
Categori:Ffilmiau mud o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1929
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghaliffornia
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Disney
Benlli Gawr

Cymeriad chwedlonol neu led hanesyddol y ceir sawl cyfeiriad ato yng ngwaith y Gogynfeirdd oedd **Benlli Gawr**.

Ceir hanes Benlli gan Nennius yn yr *Historia Brittonum*. Yno dywedir ei fod yn frenin gormesol ar Bowys yn yr Oesoedd Tywyll. Am iddo ymddwyn yn elyniaethus tuag at Sant Garmon, cafodd ei losgi gan dân o'r nef yn ei dŵr (ceir hanes cyffelyb am Gwrtheyrn ac mae'n debyg i'r ddau hanes gael eu drysu).

Cyfeiria Cynddelw Brydydd Mawr (12g) at Fenlli Gawr yn ei gerdd enwog i osgordd Madog ap Maredudd o Bowys.

Gan y cyfeirir ato fel cawr mae'n bosibl fod cof am dywysog cynnar wedi cael ei impio ar draddodiadau cynharach o fyd mytholeg.

Ceir bryngaer o Oes yr Haearn ar fryn 511 medr ym Mryniau Clwyd a elwir yn Foel Fenlli, ac mae'n bosibl iddi gael ei henwi ar ôl Benlli Gawr. Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Rhuthun a Llanferres uwchlaw Bwlch Pen Barras ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (arg. newydd 1991)

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Teyrnas Powys
Categori:Cewri
Categori:Llên gwerin Cymru
Fame is the Spur

Nofel am fyd gwleidyddiaeth yn yr iaith Saesneg gan Howard Spring, cyhoeddwyd 1940, yw ***Fame is the Spur***. Mae'r nofel yn dilyn y gyrfa gwleidydd sosialaidd.

## Cymeriadau
* Hamer Shawcross
* Ann Shawcross
* Tom Hannaway

Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Nofelau 1940
Canthrig Bwt

Gwrach neu gawres ddychmygol oedd **Canthrig Bwt**. Dywedir ei bod yn byw yn Nantperis, Eryri, a'i bod yn bwyta plant.

Roedd Canthrig yn byw dan garreg anferth a elwir y Gromlech, sydd dal i'w gweld heddiw ar bwys y lôn ym mhen uchaf Nant Peris ar y ffordd i fyny o dref Llanberis i Ben-y-pass; enwir Dinas y Gromlech ar ei hôl. Yn ôl y chwedl werin leol, roedd hi'n adnabyddus i'r trigolion fel hen wraig unig, sarrug, yr oedd ar y plant ei hofn hi.

Un diwrnod aeth rhai o blant y gymdogaeth ar goll. Chwiliwyd amdanyn nhw ond roedden nhw wedi diflannu. Yn nes ymlaen aeth dyn lleol yn mynd i hela â'i gi. Cafodd y ci hyd i esgyrn plentyn a dechrau eu cnoi. Gwelwyd y wrach yn cilio i'w chartref dan y Gromlech. Aeth y dyn ar ei hôl hi yn llechwraidd ac ar ôl cyrraedd y garreg gwaeddodd fod ganddo blant i Ganthrig. Pan ddaeth hi allan, torrodd ei phen â'i fwyall a dyna ddiwedd Canthrig Bwt.

Ceir chwedlau cyffelyb am wrachod yn bwyta plant yn llên gwerin sawl gwlad, e.e. y wrach yn y chwedl adnabyddus am Hansel a Gretel gan y Brodyr Grimm a'r chwedlau am y trols yn Llychlyn.

## Cyfeiriadau
*John Jones (Myrddin Fardd), *Llên Gwerin Sir Gaernarfon*
*T. Gwynn Jones, *Welsh Folklore and Folk-custom* (1930; 1970)
## Cyfeiriadau 
Categori:Cewri
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Eryri
Categori:Gwrachod Cymru
Rhestr llenorion plant Cymraeg

Dyma **restr o lenorion plant Cymraeg** sy'n cynnwys awduron llyfrau plant Cymraeg i bob oedran. Mae rhai o'r llenorion hyn yn adnabyddus fel awduron llyfrau neu gerddi ar gyfer oedolion yn bennaf ond wedi gwneud cyfraniadau pwysig i lenyddiaeth plant yn ogystal.

## B
*Hydwedd Boyer
*George Edward Breeze

## C
*Irma Chilton

## D
*Myrddin ap Dafydd
*Nicholas Daniels
*Edward Tegla Davies
*Lewis Davies

## E
*Marion Eames
*Fanny Edwards
*John Morgan Edwards
*Owen Morgan Edwards
*Hugh Evans

## F
*Anwen Francis

## G
*G. Wynne Griffith
*Gwyneth Glyn

## H
*Gwion Hallam
*Hugh Brython Hughes
*Mair Wynn Hughes
*Edward Morgan Humphreys
*Emily Huws

## J
*Meleri Wyn James
*Joseph Jenkins
*Elizabeth Mary Jones (Moelona)
*Elizabeth Watkin Jones
*Gareth William Jones
*Mary Vaughan Jones
*Robert Lloyd Jones
*T. Gwynn Jones
*T. Llew Jones

## L
*Thomas Levi
*Caryl Lewis

## M
*Eluned Morgan

## O
*Owain Owain
*Dyddgu Owen
*W. D. Owen

## P
*Winnie Parry
*John Pierce

## R
*Robert David Rowland (Anthropos)
*William Rowland
*Robert John Rowlands (Meuryn)

## T
*Jennie Thomas
*Thomas Jacob Thomas (Sarnicol)

## W
*Daniel Williams
*David John Williams
*Gareth F. Williams
*John E. Williams
*John Ellis Williams
*R. Bryn Williams
*W. C. Williams
*William Llywelyn Williams
*W. T. Williams

## Gweler hefyd
*Llenyddiaeth plant Gymraeg
**Llyfr Mawr y Plant*
*Rhestr awduron Cymraeg (1600-heddiw)

*
*

Plant Cymraeg
Llenorion plant Cymraeg
Amaethon fab Dôn

Yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*, cymeriad a gysylltir ag amaeth yw **Amaethon fab Dôn**. Yn ôl ei enw, roedd yn fab i'r dduwies Dôn a'r duw Beli Mawr, ac roedd yn frawd i Arianrhod, Penarddun, Gilfaethwy, Gofannon, Gwydion, a Nudd.

Cyfeirir ato mewn rhestr o'r *annoethau* (pethau anodd i'w cael) a osodir ar yr arwr Culhwch gan Ysbaddaden Bencawr er mwyn ennill llaw Olwen. Mae'n rhaid i Gulhwch gael cymorth Amaethon i wneud aradr arbennig, aradu darn o dir a'i hau. Ni cheir cyfeiriad arall ato na'r dasg, ond mae'r ffaith ei fod yn y rhestr honno yn awgrymu y bu chwedl amdano yn cylchredeg yn y gorffennol.

Efallai fod cymeriad Amaethon yn cynrychioli duw amaeth Celtaidd y cadwyd y cof amdano yn fyw yn nhraddodiadau'r Cymry.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* *Culhwch ac Olwen*, gol. Rachel Bromwich a D. Simon Evans (Caerdydd, 1988)
* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, 2000)

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Duwiau
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Duwiau Celtaidd

Categori:Duwiau amaeth
Categori:Duwiau Cymru
Olwen

Morwyn chwedlonol yn y chwedl Gymraeg Canol *Culhwch ac Olwen* yw **Olwen**. Mae hi'n ferch i'r cawr Ysbaddaden Bencawr.

Ceir chwedl onomastig o fewn y prif chwedl sy'n esbonio'r enw Olwen. Wrth iddi gerdded mae pedair meillionen wen yn tyfu yn ôl ei thraed. Mae'r disgrifiad coeth o Olwen a rydd y cyfarwydd ohoni ymhlith y darnau rhyddiaith Cymraeg Canol enwocaf.

Yn y chwedl mae Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Am fod llysfam Culhwch wedi tynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - "y forwyn decaf erioed" - mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder Arthur i gael ei gymorth a'i gyngor. Mae Arthur a'i wŷr, gan gynnwys Cai a Bedwyr, yn penderfynu mynd gyda Chulhwch i lys Ysbaddaden i'w gynorthwyo. Mae'r cawr yn cytuno i roi Olwen i Culhwch ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain o dasgau (neu *anoethau*) anodd os nad amhosibl. Ni ddisgrifir pob un o'r ddeugain antur yn y ffurf ar y chwedl sydd gennym ni heddiw, ond o blith y rhai a ddisgrifir (tua 50 ohonynt) mae darganfod Mabon fab Modron a hela'r Twrch Trwyth yn dasgau enwog. Mae'r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.

## Cyfeiriadau
*Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988).

Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Mytholeg Gymreig
Afaon fab Taliesin

Yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, gŵr ifanc doeth a gysylltir â chanu gwirebol oedd **Afaon fab Taliesin**. Yn ôl traddodiad roedd yn fab i'r bardd enwog Taliesin (6g), ond nid oes unrhyw brawf hanesyddol am hynny ac mae'n fwy tebyg iddo berthyn i gylch y chwedlau am y Taliesin chwedlonol, Taliesin Ben Beirdd. Mae'r amrywiadau ar ei enw yn cynnwys y ffurf **Addaon fab Taliesin**.

Cyfeirir at Afaon yn y chwedl fwrlesg Gymraeg Canol *Breuddwyd Rhonabwy* fel un o farchogion llys Arthur a'r "gŵr ifanc doethaf a mwyaf dysgedig yn y deyrnas". Ceir cyfeiriad moel ato mewn cerdd a gedwir yn Llyfr Taliesin yn ogystal. Priodolir iddo gyfresi o englynion doethineb dan yr enw 'Cyssul Afaon/Addaon' ("Cyngor Afaon") mewn sawl llawysgrif.

Cyfeirir at Afaon mewn tri o Drioedd Ynys Prydain. Roedd yn un o 'Dri Tharw Unben' yr ynys, gydag Elinwy fab Cadegr a Chynhafal fab Argad (Triawd 7). Fe'i enwir yn un o 'Dri Aerfeddawg' (arweinwyr brwydr) yr ynys gyda Selyf fab Cynan Garwyn ac Urien fab Cynfarch (Triawd 25). Rhestrir ei lofruddio gan arwr anhysbys o'r enw Llawgad Trwm Bargawd Eidyn fel un o 'Dri Anfad Gyflafan Ynys Brydain'.

## Ffynhonnell 
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, arg. newydd 1991)

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Trioedd Ynys Prydain
Carchar Alcatraz

Carchardy enwog ar Ynys Alcatraz ym Mae San Francisco, gyferbyn â dinas San Francisco ei hun, yn Califfornia, yr Unol Daleithiau (UDA), yw **Carchar Alcatraz**. Sefydlwyd carchar diogelwch uchel ar yr ynys yn 1932 a ddaeth yn ddrwgenwog am lymder ei disgyblaeth ac yn ddihareb am rywle amhosibl i ddianc ohono. Serch hynny llwyddodd rhai o'r carcharorion i dorri allan yn 1962 a chafwyd ffilm am y digwyddiad yn 1979. Caewyd fel carchar yn 1969.

dim|bawd|250px|Bae San Francisco a'r ynys

## Ffilm a ffuglen
Serenodd Burt Lancaster yn y ffilm boblogaidd *The Birdman of Alcatraz* (1962) am garcharor sy'n treulio ei flynyddoedd yn Alcatraz yn astudio ornitholeg ac sy'n dod yn arbenigwr byd-enwog ar adar.

Yn 1979, saethwyd y ffilm *Escape From Alcatraz*, yn serennu Clint Eastwood, sy'n seiliedig ar y digwyddiad yn 1962.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaliffornia
Categori:Carcharau yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1932
John Galsworthy

Nofelydd a dramodydd o Sais oedd **John Galsworthy** (14 Awst 1867 - 31 Ionawr 1933), sy'n adnabyddus fel awdur *The Forsyte Saga*. Enillodd y Wobr Lenyddol Nobel yn 1932.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Nofelwyr 19eg ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Alcoholiaeth

[bawd|*Gin Lane*, ysgythriad gan [William Hogarth]]

Y cyflwr meddygol o fod yn gaeth neu gwbl ddibynnol ar alcohol yw **alcoholiaeth**. Fe'i nodweddir gan ddefnydd direolaeth neu orfodaeth obsesiynol i yfed alcohol er gwaethaf yr effeithiau negyddol ar iechyd, perthynas a safle cymdeithasol yr yfwr. Fel gyda chaethiwed i gyffuriau eraill, diffinnir alcoholiaeth fel clefyd y gellir ei drin. Gelwir rhywun sydd yn y fath gyflwr yn *alcoholydd* neu *alcoholig*. Crëwyd y term hwn gan Magnus Huss ym 1849 ond yn ystod y 1980au dechreuwyd defnyddio'r termau "camddefnyddio alcohol" a "dibyniaeth ar alcohol". Weithiau defnyddir y term *dibyniaeth ar alcohol* i fod yn gyfystyr ag alcoholiaeth.)

## Cymry a oedd yn ddibynnol ar alcohol
Mae sawl bardd a llenor yn adnabyddus am eu halcoholiaeth, yn cynnwys y llenorion Cymreig Evan Evans (Ieuan Fardd), Goronwy Owen a Dylan Thomas.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyngor ar ymatal rhag camddefnyddio alcohol ar NHSDirect Cymru 
*  Alcoholyddion Anhysbys 

Categori:Afiechydon
Categori:Bywyd personol
Categori:Cymdeithas
Meisgyn

:*Erthygl am yr ardal hanesyddol yw hon. Am y pentref gweler Meisgyn, Rhondda Cynon Taf.*

Cwmwd canoloesol a bro ym Morgannwg, de Cymru, yw **Meisgyn**. Mae'n gorwedd ar lan orllewinol Afon Taf. Gyda Glyn Rhondda roedd yn un o ddau gwmwd Cantref Penychen. Defnyddir yr enw o hyd am y fro.

Ffiniai Meisgyn â'r Cantref Mawr, Brycheiniog, i'r gogledd, Senghennydd i'r dwyrain, a Glyn Rhondda i'r de a'r gorllewin.

Wedi cwymp Teyrnas Morgannwg parhaodd Iestyn ap Gwrgant i reoli Meisgyn dan wyneb y Normaniaid. Yn 1246 cipiodd Richard de Clare y cwmwd a chododd gastell yn Llantrisant i'w rheoli. Ar ddiwedd y 13g a dechrau'r ganrif olynol, Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Bren, m. 1317) oedd arglwydd Meisgyn a Senghennydd. Cododd mewn gwrthyfel ond cafodd ei ddienyddio yn 1317. Yn ddiweddarach yn y ganrif rhanwyd y cwmwd yn ddwy faenor, sef Pen-tyrch a Chlun.

Yn 1536 unwyd Meisgyn a Glyn Rhondda i greu hwndrwd Meisgyn. Yno, yng Nghwm Cynon, tyfodd un o ganolfannau cynharaf y diwydiant haearn yng Nghymru.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
Categori:Daearyddiaeth Rhondda Cynon Taf
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Jamie Baulch

Athletwr o Gymru yw **Jamie Steven Baulch** (ganwyd 3 Mai 1973).

Cafodd ei eni yn Nottingham, Lloegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Cymry Du
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Madfall ddŵr gyffredin

Amffibiad sy'n perthyn i deulu'r Salamandridae, y gwir salamandrau, yw'r **fadfall ddŵr gyffredin** (*Lissotriton vulgaris*). Fe'i ceir mewn amrywiaeth o gynefinoedd llaith ar draws y rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia.

Ceir dau fath arall o fadfall ddŵr yng ngwledydd Prydain:
* madfall ddŵr gribog (*Triturus cristatus*)
* madfall ddŵr balfog (*Lissotriton helveticus*).

## Cyfeiriadau
Categori:Amffibiaid
Bobby Fischer

Chwaraewr ac Uwchfeistr gwyddbwyll a aned yn yr Unol Daleithiau oedd **Robert James "Bobby" Fischer** (9 Mawrth, 1943 – 17 Ionawr, 2008). ond daeth yn ddinesydd Gwlad yr Iâ erbyn diwedd ei oes. Yn 1972 daeth yn Bencampwr Gwyddbwyll y Byd, yr unig Americanwr hyd yn hyn i wneud hynny, wrth guro Boris Spassky.

Ganwyd Robert James Fischer yn Chicago ar Fawrth 9fed, 1943. Symudodd y teulu i Brooklyn, Efrog Newydd pan oedd yn 6 mlwydd oed, ac yn ystod yr un flwyddyn prynodd ei chwaer set wyddbwyll yn y siop leol, a gyda'i gilydd fe wnaethant ddysgu'r rheolau o'r cyfarwyddiadau yn y bocs.

Yn ei eiriau ef ei hun "I got good" pan oedd yn 11, ac roedd yn bencampwr America yn 14 mlwydd oed, cyn dod yr Uwchfeistr ifancaf erioed yn 15 mlwydd oed.

Ychydig iawn o bobl yn hanes y gêm sydd wedi astudio gwyddbwyll mor drylwyr â Bobby Fischer. Dywedai ei fod yn rhoi 98% o'i amser i wyddbwyll tra fod popeth arall yn rhannu y 2% oedd yn weddill. Ar ôl cael ei chwalu gan Boris Spassky mewn gêm Gambit y Brenin fe aeth adref i astudio'r agoriad o bob ongl. Ysgifennodd erthygl "A Bust to the King's Gambit" ar sut i amddiffyn yn erbyn yr agoriad yma, ac yn dilyn hyn peidiodd pob Uwchfeistr chwarae'r agoriad.

Un ffaith sy'n dangos yn fwy na dim sut berson oedd Fischer yw'r un ei fod wedi dysgu Rwsieg er mwyn darllen llyfrau meistri Rwsia ar ôl darllen popeth oedd ar gael yn Saesneg ar wyddbwyll.

Agoriadau syml a ddefnyddiau bob tro gan ddechrau bron bob amser gyda e4, ond yng nghanol y gêm byddai'n gallu dinistrio ei wrthwynebwyr gyda symudiadau athrylithgar. Ac os byddai'r gêm yn parhau tan y diwedd nid oedd neb yn deall y diweddglo (endgame) yn well na Bobby Fischer.

Daeth awr fawr Bobby Fischer yn 1972 pan chwaraeodd yn erbyn Boris Spassky o Rwsia am bencampwriaeth y byd yn Reykjavick, Gwlad yr Ia. Ar un ochr roedd Spassky, a oedd fel chwaraewyr Rwsia wedi cael ei hyfforddi gan y meistri ers yn ifanc, ac a oedd â thîm o chwaraewyr gorau Rwsia i'w gynorthwyo, ac ar y llall roedd Bobby Fischer ar ei ben ei hun. Fe wnaeth Fischer chwalu ei wrthwynebydd ac roedd y bachgen o Brooklyn gyda'r set o'r siop leol wedi trechu holl bwer y Sofietiaid.

Ond o fewn blwyddyn roedd wedi troi ei gefn ar y cyfan ac yn byw fel meudwy. Dywedir fod y ffin rhwng athrylith a gwallgofrwydd yn denau iawn a gwelwyd hyn ym mywyd Fischer. Credai fod pawb yn cynllwynio yn ei erbyn ac roedd er enghraifft yn gwadu fod yr Holocost wedi digwydd. Ar ôl byw yn alltud yn Siapan ac yng Nghwlad yr Ia fe fu farw yn Reykjavick, lleoliad ei awr fawr yn 1972.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 100 o Gêmau Gorau Bobby Fischer ar gemaugwyddbwyll.com 

Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffoaduriaid
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pencampwyr gwyddbwyll y byd
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Hawliau LHDT yn ôl gwlad neu diriogaeth

bawd|350px|Map yn dangos statws deddfau'r byd ar gyfunrywioldeb.
**Cyfunrywioldeb yn gyfreithlon**

**Cyfunrywioldeb yn anghyfreithlon**

Mae gan wledydd y byd amrywiaeth o ddeddfau sy'n ymwneud â pherthnasau rhywiol rhwng pobl o'r un rhyw. Mae fwyfwy o gymdeithasau rhyddfrydol, y mwyafrif yn y Gorllewin, yn caniatáu priodasau ac uniadau cyfunryw a phobl LHD i fabwysiadu plant yn gyfreithlon ac yn pasio deddfwriaeth trosedd casineb i ddiogelu hoywon, lesbiaid a deurywiolion, tra bo llawer o wladwriaethau crefyddol, yn enwedig yn y Byd Mwslemaidd, yn cosbi ymddygiad cyfunrywiol rhwng unigolion, sy'n amrywio o ddirwyon i'r gosb eithaf.

Yn ogystal â deddfau yn erbyn gweithredoedd cyfunrywiol, mae nifer o wledydd yn ystyried galw person yn gyfunrywiol yn sail ddigonol am achos llys difenwad.

## Deddfwriaeth ar gyfunrywioldeb yn ôl gwlad neu diriogaeth
## Gweler hefyd
* Cyfeiriadedd rhywiol a gwasanaeth milwrol
* Deddf sodomiaeth
* Oed cydsynio

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   Y Comisiwn Hawliau Dynol Hoyw a Lesbiaidd Rhyngwladol  (IGLHRC)

Categori:Cyfraith rywiol
Categori:Hawliau LHDT
Cyfunrywioldeb yn ôl gwlad
Dorothy Wordsworth

Awdures o Loegr oedd **Dorothy Wordsworth** (25 Rhagfyr 1771 – 25 Ionawr 1855).

Cafodd ei geni yn Cockermouth, yn chwaer i'r bardd William Wordsworth.

## Llyfryddiaeth 
**Recollections of a Tour Made in Scotland* (gyda William Wordsworth) (1874)

Categori:Genedigaethau 1771
Categori:Marwolaethau 1855
Categori:Beirdd benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dyddiadurwyr o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith benywaidd o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Cumbria
Suzanne Pleshette

Actores ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Suzanne Pleshette** (31 Ionawr 1937 – 19 Ionawr 2008).

Cafodd ei geni yn Ninas Efrog Newydd.  Priododd yr actor Troy Donahue yn 1964; Tommy Gallagher, dyn busnes (1968-2000); a'r actor Tom Poston (2001-2007).

## Ffilmiau
* *The Geisha Boy* (1958)
* *Rome Adventure* (1962)
* *40 Pounds Of Trouble* (1962)
* *The Birds* (1963)
* *Wall Of Noise* (1963)
* *A Distant Trumpet* (1964)
* *Fate Is the Hunter* (1964)
* *Youngblood Hawke* (1964)
* *A Rage To Live* (1965)
* *The Ugly Dachshund* (1966)
* *Nevada Smith* (1966)
* *Mister Buddwing* (1966)
* *The Adventures Of Bullwhip Griffin* (1967)
* ''Blackbeard's Ghost* (1968)
* *The Power* (1968)
* *If It's Tuesday, This Must Be Belgium* (1969)
* *Suppose They Gave A War And Nobody Came?* (1970)
* *Support Your Local Gunfighter!* (1970)
* *The Shaggy D.A.* (1976)
* *Hot Stuff* (1979)
* *Oh, God! Book II* (1980)
* *Kojak: The Belarus File* (1985)

## Teledu
**Dr Kildare* (1960au)
**The Bob Newhart Show* (1970au)
**Newhart* (1980au)
**Leona Helmsley: The Queen of Mean* (1990)
**8 Simple Rules'' (2000au)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ventadour

Gallai **Ventadour** gyfeirio at un o sawl peth:

**Château de Ventadour* (Castell Ventadour)
**Château de Ventadour (Corrèze) yn Moustier-Ventadour yn Corrèze, Ffrainc
**Château de Ventadour (Ardèche) ym Meyras, Ardèche, Ffrainc.
* **Bernard de Ventadour**, trwbadŵr o'r 12g.
* Train **Ventadour**, sy'n rhedeg rhwng Bordeaux a Clermont-Ferrand.
* Dug Ventadour (1596-1651)
Bernard de Ventadour

:*Gweler hefyd Ventadour (gwahaniaethu).*
bawd|Bernard de Ventadour, darlun lliw o'r 13eg ganrif
Roedd **Bernard de Ventadour** (Ffrangeg) neu **Bernart de Ventadorn** (Ocsitaneg/Profensaleg) (tua 1125, Ventadour - tua 1195) yn un o'r enwocaf o'r trwbadwriaid (Ffrangeg: *troubadours*).

Ychydig iawn a wyddom yn bendant am fywyd y bardd. Cedwir ei hanes yn y bywgraffiadau a gyfansoddwyd tua hanner can mlynedd ar ôl ei farw, ond mae'r *vidas* hyn, fel bucheddau'r saint, yn cynnwys deunydd sy'n wir am y trwbadwriaid yn gyffredinol ynghyd ag elfennau apocryffaidd am anturiiaethau carwriaethol. Dywedir ei fod yn fab i filwr cyflog yng ngwasanaeth arglwydd castell Ventadour, yn Corrèze, Profens, a gwraig a ofalai am y pobty a gwneud bara yno. Ond does dim sicrwydd am hynny ac mae ffynonellau eraill yn awgrymu ei fod yn perthyn mewn gwirionedd i linach arglwyddi Ventadour ac iddo farw yn abad ar abaty Saint-Martin de Tulle. Gwyddys iddo ddod yn ddisgybl barddol i'r *vicomte* Ebles III *Lo Cantador* ("Y Cantor") a'i noddodd a'i ddysgodd sut i gyfansoddi ar y mydrau *trobar*. Yn ôl traddodiad, cyfansoddodd gerddi serch i wraig ifanc mab Ebles III ac mewn canlyniad bu rhaid iddo ffoi Ventadour.

Treuliodd gyfnod yng ngwasanaeth Eleanor d'Aquitaine a oedd wedi priodi Harri Plantagenet, ac wedyn bu'n canu yn llys Raymond V o Toulouse. Yn ôl ei *vida*, treuliodd ei flynyddoedd olaf yn Abaty Dalon.

Mae ei gerddi - *cansons* ("caneuon") yn yr iaith Occitan - yn goeth ac thryloyw, wedi eu trwytho a'i brofiadau a theimladau personol. Cerddi i'w canu oedd y *cansons* (Ffrangeg: *chansons*), fel cerddi'r trwbadwriaid yn gyffredinol, ac mae Bernard yn cael ei ystyried yn un o gerddorion gorau ei oes yn ogystal â bod yn un o feirdd mawr y canu serch Profensaleg.

## Llyfryddiaeth 
* Marguerite-Marie Ippolito, *Bernard de Ventadour : troubadour limousin du XIIe siecle : prince de l’amour et de la poésie romane*, Paris, L’Harmattan, 2001 ISBN 2-7475-0017-9
* Léon Billet, ''Bernard de Ventadour, troubadour du XIIe siecle : promoteur de l'amour courtois : sa vie, ses chansons d'amour*, Tulle, Orfeuil, 1974
* Moshé Lazar (gol.), *Chansons d'amour de Bernart de Ventadorn*, Carrefour Ventadour, 2001 ISBN 2-9516848-0-0
* Carl Appel, *Introduction à Bernart de Ventadorn'', Carrefour Ventadour, 1990, ISBN 2-9516848-3-5

## Dolenni allanol 
*  Cerddi (testunau cyflawn)

## Gweler hefyd 
* Rhestr trwbadwriaid

Categori:Genedigaethau 1145
Categori:Marwolaethau 1195
Categori:Trwbadwriaid
Categori:Llenyddiaeth Ocsitaneg
Vida

Term Ocsitaneg a ddefnyddir i ddisgrifio fywgraffiadau rhyddiaith byr sy'n crynhoi hanes bywyd trwbadŵr (bardd Ocsitaneg) neu trobairitz (prydyddes Ocsitaneg) yw **Vida**.

Mae'r gair *vida* (*vita* yn nhafodiaith Limousin) yn golygu "bywyd" (h.y. "buchedd") yn Ocsitaneg. Yn y *chansonniers*, casgliadau o gerddi canoloesol gan y trwbadwriaid yn y llawysgifau, mae gwaith bardd unigol yn aml yn gypledig â bywgraffiad byr mewn rhyddiaith. Ond ni ellir dibynnu'n ormodol ar y ffeithiau a geir yn y *vidas* am sawl manylyn yn deillio o ddarlleniad llythrennol o anturiaethau a ddisgrifir yng ngwaith y bardd neu o stoc cyffredin o hanesion am y trwbadwriaid neu o darddell mewn chwedlau llafar a thraddodiadau amdanynt.

Mae rhai o'r cerddi yn y llawysgrifau i'w cael gyda *razós* yn ogystal â *vitas*, sy'n manylu ar gefndir y cerddi, e.e. hanesyn am anturiaeth garwrol.

Mae'r trwbadwriaid y cedwir bucheddau amdanynt yn cynnwys Bernard de Ventadour.

## Llyfryddiaeth 
* Jean Boutière, Alexander H. Schutz, *Biographies des troubadours, textes provençaux des XIIIe-IVe siecle*, Paris, A.-G. Nizet, 1964

Categori:Bywgraffiadau
Categori:Cofiannau
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ocsitaneg
Categori:Termau llenyddol
United Liberation Front of Assam

Mudiad arfog sy'n galw am annibyniaeth i dalaith Assam yng ngogledd-ddwyrain India yw'r **United Liberation Front of Assam** neu'r **ULFA** (enw Saesneg "swyddogol"). Mae'n defnyddio tactegau herwfilwrol ac ymosodiadau terfysgol i'r perwyl hwnnw.

Mae'r ULFA yn defnyddio gwersyllfeydd wedi'u cuddio yn fforestydd mawr Assam a thros y ffin ym Mangladesh. Cafodd gryn llwyddiant i ddechrau gan orfod Byddin India i yrru nifer o filwyr i'r ardal. Cafwyd *Operation Rhino* yn 1991 - cyfres o ymosodiadau mawr gan y fyddin yn erbyn y gwersyllfeydd - ac am gyfnod gwanhawyd effeithlonrwydd yr ULFA, ond mae ymosodiadau terfysgol ganddynt yn parhau.

Gwrthwynebir ULFA o fewn Assam gan y Bodo Liberation Tiger Force sy'n galw am rannu Assam 50:50 i greu mamwlad i'r bobl Bodo.

Categori:Assam
Categori:Gwleidyddiaeth India
Categori:Mudiadau terfysgol
Categori:Cenedlaetholdeb
Moel Fenlli

Mae **Foel Fenlli** yn gopa mynydd ac yn fryngaer a geir ym Mryniau Clwyd yn Sir Ddinbych, Cymru; . Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Rhuthun a Llanferres uwchlaw Bwlch Pen Barras ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Clwyd.

## Dosbarthiad 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 358.5metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 510.9 metr (1676 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

## Y fryngaer 
Moel Fenlli yw'r fwyaf deheuol o gadwyn o fryngaerau ar gopaon Bryniau Clwyd. Mae'n amgau tua 10ha o dir ar gopa bryn o'r un enw sy'n gwarchod Bwlch Pen Barras, mynedfa amlwg i Ddyffryn Clwyd o'r dwyrain. Ar gopa'r bryn ceir carnedd o Oes yr Efydd.

Dyddia'r amddiffynwaith i gyfnod rhwng y ganrif gyntaf CC a'r 4g OC, fwy neu lai y cyfnod y bu'r Rhufeiniaid yn Ynys Prydain. Lleolir y prif amddiffyniad ar ochrau gogleddol a dwyreiniol y gaer, uwchlaw'r bwlch. Ceir mynedfa gynnar yn y gornel orllewinol ac yn diweddarach yn y gornel de-ddwyreiniol. Ceir olion cytiau crwn tu mewn i'r gaer. Darganfuwyd darnau o briddlestri gwyn a choch, haearn, saethau callestr a gwydr pan gloddiwyd y safle yn 1849. Yn 1816 cafwyd hyd i gelc o dros 1,500 o ddarnau pres Rufeinig, yn dyddio o'r cyfnod 307-360 OC yn bennaf. Darganfyddwyd tua 60 o dai Celtaidd y tu fewn i'r gaer.

## Tarddiad yr enw
Mae'r enw'n awgrymiadol. Mae'n bosib y daw o enw'r cawr Cymreig Benlli Gawr y cyfeirir ato weithiau yng ngwaith beirdd yr Oesoedd Canol a gan Nennius yn yr *Historia Brittonum*. Cyfeiria Cynddelw Brydydd Mawr (12g) at Fenlli Gawr yn ei farwnad i osgordd y Tywysog Madog ap Maredudd o Bowys.

## Delweddau

Moel Fenlli ffosydd mewnol.jpg|Yr olygfa o faes parcio Pen Barras: gwelir y mur allanol yn eglur
Moel Fenlli mynedfa.jpg|Y fynedfa i'r gaer, gan edrych i lawr i Ddyffryn Clwyd
Moel Fenlli ffos.jpg|Y gaer ar y dde, y mur amddiffynnol ar y chwith
Moel Famau o Foel Fenlli.jpg|Yr olygfa o fynedfa'r bryngaer ar Foel Fenlli gan edrych i gyfeiriad Moel Famau
Moel Eithinen o Foel Fenlli.jpg|Yr olygfa i gyfeiriad y de: Moel Eithinen, Moel Gyw a Moel y Plâs, gyda mynyddoedd y Berwyn yn y cefndir

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Rhestr copaon Cymru
* Llwythau Celtaidd Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Bryngaerau Sir Ddinbych
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Dewey
Côr

Grŵp o gantorion sy'n canu mewn cytgord yw **côr**. Gall fod yn gôr meibion, yn gôr merched neu gôr cymysg (lleisiau dynion a merched).

## Corau yng Nghymru
Ymhlith y corau enwocaf yng Nghymru mae: Côr CF1, Côr Godre’r Aran, Côr Meibion Caernarfon, Côr Meibion Dwyfor, Côr Meibion Hogia’r Ddwylan, Côr Meibion Trelawnyd, Côr Meibion y Penrhyn, Côr Rhuthun a’r Cylch, Côr y Traeth a Chywair.

## Gweler hefyd
*Côr meibion


Categori:Cerddoriaeth
Peiriant chwilio (cyfrifiadura)

Peiriant sy'n chwilio am gyfeiriadau a gwybodaeth o fewn data cyfrifiadurol, digidol yw **peiriant chwilio (cyfrifiadurol)**). Mae'n defnyddio hypergysylltiadau sy'n bresennol mewn gwefannau neu gronfeydd data er mwyn asesu pwysigrwydd y wybodaeth a'u rhestru ar ffurf *hits*, gyda'r rhai mwyaf perthnasol neu bwysicaf ar frif y ddalen. Mae porwyr da yn cyrchu'r wybodaeth a geisir yn sydyn, o fewn eiliadau.

Y peiriannau chwilio mwyaf poblogaidd yw porwyr y we fyd-eang. Un o'r mwyaf o ran faint a phoblogrwydd ar y we yw Google, gyda fersiynau ar gyfer dros gant o ieithoedd y byd, yn cynnwys y Gymraeg.

## Preifatrwydd 
Mae'r peiriannau chwilio mawr fel Google ac AOL i gyd yn cadw manylion personol o bob math, yn cynnwys cyfeiriad IP y defnyddiwr a'r termau a chwilwyd ayyb, heb wybod i'r defnyddiwr ac yn barod i'w trosglwyddo i gwmnïau neu hyd yn oed i lywodraethau. Mae'r ychydig o eithriadau i'r drefn yn cynnwys Scroogle, sy'n defnyddio Google ei hun ond yn deithrio manylion y defnyddiwr, a'r peiriant metachwilio arloesol Ixquick, sy ddim yn cadw unrhyw fanylion personol o gwbl bellach, yn cynnwys cyfeiriadau IP.

## Gweler hefyd
* Peiriant metachwilio

## Cyfeiriadau

Categori:Cronfeydd data ar-lein
Rhyngrwyd
Jimi Hendrix

Canwr a gitarydd o Seattle, Washington, yr Unol Daleithiau oedd **Jimi Hendrix** (27 Tachwedd 1942 - 18 Medi 1970). Roedd yn gyfrifol am sefydlu *The Jimi Hendrix Experience* yn Llundain, a wnaeth y triawd fwynhau llwyddiant yng ngwledydd Prydain cyn iddynt fynd ar daith ledled yr Unol Daleithiau. Derbyniodd eu LP cyntaf, *Are You Experienced* (1967), lawer o ganmoliaeth. Bu farw Hendrix yn 1970 yn 27 oed.

Fe'i ganwyd yn Seattle, yn fab i Lucille ac Al Hendrix.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Pobl o Seattle
Cynghrair milwrol

Cytundeb i gydweithredu ym maes amddiffyn a chydymladd yn achos rhyfel yw **cynghrair milwrol**. Offeryn yw cynghrair sydd yn galluogi gwladwriaeth i weithredu diddordebau'r wlad, i wella diogelwch cenedlaethol, ac i gyfuno'i hadnoddau â gwladwriaethau eraill er lles holl aelodau'r cynghrair. Dominyddwyd hanes ail hanner yr 20g gan yr anghydfod a chystadlu rhwng gwledydd NATO, cynghrair a sefydlwyd gan rai o wledydd Ewrop a Gogledd America, a gwledydd Cytundeb Warsaw dan arweinyddiaeth yr hen Undeb Sofietaidd.

## Diffiniad
Ceir nifer o wahanol fathau o gynghrair. Wrth geisio eu diffinio, gellir dosbarthu cynghreiriau yn gategorïau gan gynnwys amddiffynnol, ymosodol, cytundebau i beidio ag ymosod, cytundebau amhleidioldeb, a chytundebau ymgynghori. Gall y categorïau hyn gorgyffwrdd ei gilydd. Mae cynghreiriau ymosodol pur yn brin iawn, ac ymddangosir eu bod yn ffenomen o'r 19eg ganrif.

Gwahaniaethir rhwng cynghreiriau, sy'n cryfhau diogelwch eu haelodau parthed gweithredyddion allanol, a threfniadau diogelwch cyfunol eraill megis cytundebau rheoli arfau sydd yn cryfhau diogelwch eu haelodau parthed ei gilydd. Dibynnir cynghreiriau ar rym milwrol i atal fygythiadau allanol.

## Damcaniaethau ar ffurfio cynghreiriau
Wrth ymuno â chyngrair, mae gwladwriaeth yn ystyried y buddion diogelwch a ddaw o ymaelodaeth yn erbyn y costau a ddaw, megis dibynniaeth ar rym gwladwriaethau eraill a cholli ymreolaeth. Mae'r penderfynyddion mewnwladol yn cynnwys cyfeiriadeddau gwleidyddol tebyg gan lywodraethau: gwerthoedd, diddordebau, a chanfyddiadau bygythiadau cyffredin. Gall newidiadau mewn unrhyw o'r penderfynyddion hyn arwain at chwalfa'r cynghrair.

## Parhad a chwymp
Ers yr 20g yn hanes cysylltiadau rhyngwladol, mae cynghreiriau yn tueddu i oroesi'n hirach nac ynghynt, yn arbennig y rhai nad sydd yn ymosodol o gwbl. Enghraifft o hyn yw'r Ail Ryfel Byd: ar ôl dod i ben, chwalodd nid yn unig Cynghrair yr *Axis* a gollodd y rhyfel ond hefyd y Cynghreiriaid buddugol.

Mae'n werth nodi bod cynghreiriau rhwng democratiaethau rhyddfrydol yn tueddu i barhau am hirach, gan fod trawsnewidiadau esmwyth o rym mewnwladol.

## Gweler hefyd
* Cymuned ddiogelwch

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
* Bellamy, A. J. *Security Communities and their Neighbours* (Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2004).
* Duffield, J. S., Michota, Cynthia, a Miller, S. A. 'Alliances', yn *Security Studies: An Introduction*, golygwyd gan Paul Williams (Llundain, Routledge, 2008), tt. 291–306.
* Leeds, B. A. 'Alliance', yn *Encyclopedia of International Relations and Global Politics*, golygwyd gan Martin Griffiths (Efrog Newydd, Routledge, 2008), tt. 9–11.

## Darllen pellach
* Snyder, G. H. *Alliance Politics* (Ithaca, Gwasg Prifysgol Cornell, 1997).


Categori:Cytundebau
Categori:Diogelwch rhyngwladol
Categori:Lluoedd milwrol
Peiriant chwilio

am y term "Cymru"]]
Mae **peiriant chwilio**, neu **chwilotwr**, yn system feddalwedd sy'n darparu hypergysylltiadau i dudalennau gwe a gwybodaeth berthnasol arall ar y y We mewn ymateb i ymholiad defnyddiwr. Mae'r defnyddiwr yn cyflwyno ymholiad mewn porwr gwe neu ap ffôn symudol, ac fel arfer cyflwynir y canlyniadau chwilio fel rhestr o hypergysylltiadau ynghyd â chrynodebau testunol a delweddau. Mae gan ddefnyddwyr hefyd yr opsiwn o gyfyngu chwiliad i fathau penodol o ganlyniadau, fel delweddau, fideos, neu newyddion.

## Cyfeiriadau
Daearyddiaeth yr Eidal

250px|bawd|Lleoliad yr Eidal yn Ewrop

Gwlad yn ne Ewrop sy'n ymestyn allan fel gorynys hir a'i hynysoedd perthynol i ganol Môr y Canoldir yw'r Eidal. Mae hefyd yn cynnwys nifer o ynysoedd; y mwyaf yw Sicilia a Sardinia. Mae'n ffinio ar y Swistir, Ffrainc, Awstria, Slofenia, ac mae San Marino a Dinas y Fatican yn cael eu hamgylchynu gan yr Eidal.

Gwlad fynyddig yw'r Eidal. Yn y gogledd, ceir yr Alpau, sy'n ffurfio ffin ogleddol y wlad. Y copa uchaf yw Monte Bianco (Ffrangeg: *Mont Blanc*), 4,807.5 medr o uchder, ar y ffin rhwng yr Eidal a Ffrainc. Mynydd adnabyddus arall yw'r Matterhorn (*Cervino* mewn Eidaleg, ar y ffin rhwng yr Eidal a'r Swistir. Ymhellach tua'r de, mae mynyddoedd yr Apenninau yn ymestyn o'r gogledd i'r de ar hyd yr orynys. Ceir y copa uchaf yn yr Apenninau Canolog, y Gran Sasso d'Italia (2,912 m). Ceir nifer o losgfynyddoedd byw yn yr Eidal: Etna, Vulcano, Stromboli a Vesuvius.

Afon fwyaf yr Eidal yw Afon Po, sy'n tarddu yn yr Alpau Cottaidd ac yn llifo tua'r dwyrain am 652&nbsp;km (405 milltir) i'r Môr Adriatig ar hyd gwastadedd eang. Y llyn mwyaf yw Llyn Garda yn y gogledd.
Dosbarth

Gallai **dosbarth** gyfeirio at un o sawl peth:

* Dosbarth mewn ysgol
*Dosbarth (bioleg), dosbarth mewn bioleg
*Dosbarth cymdeithasol, dosbarth mewn cymdeithas:
**Dosbarth canol
**Dosbarth gweithiol
**Dosbarth hamddenol
* Mathau o ardal llywodraeth leol yng Nghymru a Lloegr cyn 1974:
**Dosbarth Gwledig
**Dosbarth Trefol
**Dosbarth*, drama gan Geraint Lewis

----
Eglwys Gadeiriol Caerwysg

Eglwys gadeiriol yn ninas Caerwysg, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Eglwys Gadeiriol Caerwysg**. Mae hi'n enwog am ei phensaernïaeth Gothig ac yn dyddio o ddiwedd y 13g a dechrau'r ganrif olynol.

Yn llyfrgell yr eglwys gadeiriol cedwir llawysgrif ganoloesol sy'n cynnwys y testun Lladin *Cronica de Wallia* ('Cronicl Cymru'), fersiwn o Frut y Tywysogion.

dim|bawd|

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol
*  Hanes côr yr eglwys gadeiriol 
*  Delweddau ar Flickr

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nyfnaint
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Categori:Caerwysg
Caerwysg
Grosser Hundstod

Mynydd yn yr Alpau ar y ffin rhwng yr Almaen ac Awstria yw'r **Grosser Hundstod** (Almaeneg, *Großer Hundstod*), gydag uchder o 2593m.

*Hundstod* yn yr enw yw'r gair Almaeneg am y planhigyn *dogsbane*. Yr enw ar y copa llai yw **Kleiner Hundstod** ("Hundstod Bychan" mewn cymhariaeth â'r "Hundstod Mawr").

Categori:Yr Alpau
Categori:Mynyddoedd yr Almaen
Categori:Mynyddoedd Awstria
Erotica

Cyfeiria'r term **Erotica** (o'r gair Groeg *Eros* - "serch" neu "chwant") at weithiau celf, sy'n cynnwys llenyddiaeth, ffotograffiaeth, ffilm, cerfluniau a darluniau, sy'n ymwneud yn bennaf neu'n gyfangwbl â disgrifiadau sy'n cyffroi'r darllenydd neu'r gwyliwr mewn modd erotig. Diweddar yw'r gair *Erotica* ei hun, sy'n disgrifio portreadau mewn llenyddiaeth neu'r celfyddydau gweledol o anatomeg y corff dynol a rhyw, ond gan eu trin fel rhan o'r celfyddyddau gyda gwerth artistig ynddo ei hun yn hytrach nag fel maswedd/pornograffi yn unig.

## *Genres* a themau
Ceir sawl is-*genre* i Erotica sy'n gallu pontio holl sbectrwm rhywioldeb a chwaeth. Mewn llenyddiaeth erotig ceir straeon sy'n perthyn i *genres* fel ffuglen wyddonol, ffantasi, arswyd a nofelau rhamantaidd, er enghraifft. Yn ogystal, ac yn arbennig yn ystod y ganrif ddiwethaf, mae erotica yn aml yn canolbwyntio ar agweddau ffetisaidd fel BDSM, gwisgo iwnifformau, croes-wisgo, lesbiaeth, a gwrywgydiaeth.

## Y berthynas rhwng erotica a maswedd
bawd|Ffotograff
I raddau mae'r ddadl ynglŷn â'r ffin rhwng erotica a maswedd yn anodd diffinio gyda llawer yn dibynnu ar safbwynt neu gred yr unigolyn, ei gyfnod a'i ddiwylliant. Er enghraifft, byddai Cristnogion a Mwslemiaid ffwndamentalaidd yn tueddu i alw pob portread o ryw neu gorff dynol noeth yn faswedd.

Mae chwaeth a barn pobl wedi amrywio dros y canrifoedd hefyd; roedd llawer o bobl yn oes Fictoria er enghraifft yn arswydo rhag lluniau a cherfluniau o bobl noethlymun ac yn cuddio rhannau o gerfluniau â dail ffigys. Ond yn yr Oesoedd Canol roedd y sefyllfa'n fwy cymhleth. Mae rhai o gampweithiau mwyaf adnabyddus y cyfnod, yn cynnwys *Decamerone* Boccaccio a *Canterbury Tales* Chaucer, yn cynnwys penodau erotig iawn. Canodd sawl un o Feirdd yr Uchelwyr gerddi erotig/masweddus (e.e. *Cywydd y Gal* gan Dafydd ap Gwilym), ac roedd cerfluniau bychain o ffigurau benywaidd yn dangos eu haelodau rhywiol i'w gweld mewn sawl eglwys ac eglwys gadeiriol (gweler *sheelanagig*).

Yn gyffredinol, gellid dadlau bod "erotica" yn cyfeirio at bortreadau o ddeunydd sy'n fod i godi chwant ond sydd o werth artistig neu emosiynol hefyd, tra bod pornograffi neu faswedd yn derm sy'n golygu portreadau masnachol o ryw a rhywioldeb heb unrhyw werth artistig go iawn.
]]

## Gweler hefyd
*Canu maswedd Cymraeg yr Oesoedd Canol
*Bijinga a Shunga - darluniau erotig o Siapan
*Celfyddyd erotig
*Llenyddiaeth erotig
*Darluniau erotig
*Ffotograffiaeth erotig
*Rhestr awduron gweithiau erotig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "Erotica and Pornography"  gan Edmund Miller
*  "Erotic Digital Art" 


Categori:Y celfyddydau
Categori:Diwydiant rhyw
Categori:Genres
Heath Ledger

Actor ffilm o Perth yn Awstralia oedd **Heathcliff Andrew Ledger** (4 Ebrill 1979 - 22 Ionawr 2008).

Bu farw Ledger, yn 28 oed, o orddos o gyffuriau presgripsiwn

## Ffilmiau
* *10 Things I Hate About You* (1999)
* *The Patriot* (2000)
* ''A Knight's Tale* (2001)
* *Brokeback Mountain* (2005)
* *Casanova* (2005)
* *The Dark Knight'' (2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o Awstralia
Categori:Actorion teledu o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Marwolaethau 2008
Aladdin (ffilm 1992)

Ffilm animeiddiedig gyda llais Robin Williams ydy ***Aladdin*** (Cyfieithiad swyddogol Cymraeg: "*Aladin*") (1992). Cafodd y ffilm ddilyniant, *The Return of Jafar*, a *Aladdin and the King of Thives*, a gafodd ei rhyddhau'n syth ar fformat fideo ym mis 1994 a 1996.

## Lleisiau Saesneg
*Aladin - Scott Weinger
*Iasmin - Linda Larkin
*Genie - Robin Williams
*Y Swltan - Douglas Seale
*Jaffar, y dewin drwg - Jonathan Freeman
*Iago y Parot - Gilbert Godfried

## Caneuon 
*"Arabian Nights"
*"One Jump Ahead" 
*"Friend Like Me"
*"Prince Ali" ("*Y Tywysog Ali*")
*"A Whole New World" 
*"Prince Ali (Atbreis)" 

## Gweler hefyd 
* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1992
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Enchanted (ffilm)

Ffilm gerdd (*miwsical*) sy'n serennau Amy Adams, Patrick Dempsey, James Marsden a Timothy Spall yw ***Enchanted*** (2007).

Mae ffilm wedi'i chyfarwyddo gan Kevin Lima a'i chynhyrchu gan Walt Disney Pictures a Josephson Entertainment. Roedd yr agoriad ar yr 20 Hydref, 2007 yng Ngŵyl Ffilmiau Llundain, cyn ei rhyddhau i'r cyhoedd ar 21 Tachwedd 2007 yn yr Unol Daleithiau.

Cafodd y ffilm ei brolio'n fawr gan y beirniaid a'r cyhoedd a gwnaeth dros $340 miliwn mewn ychydig fisoedd.

## Cymeriadau
* **Y Dywysoges Giselle** - Amy Adams
* **Robert Phillip** - Patrick Dempsey
* **Y Frenhines Narissa** - Susan Sarandon
* **Y Tywysog Edward** - James Marsden
* **Nathaniel, gwas y frenhines** - Timothy Spall
* **Morgan Phillip** - Rachel Covey
* **Nancy Tremaine** - Idina Menzel
* **Pip** - Jeff Bennett (Andalasia); Kevin Lima (Efrog Newydd) 

## Caneuon
* "True Love's Kiss"
* "Happy Working Song"
* "That's How You Know"
* "So Close"
* "Ever Ever After"

## Teitl mewn ieithoedd eraill
* Almaeneg - *Verwünscht*
* Eidaleg - ''Come d'incanto*
* Ffinneg - *Lumottu*
* Ffrangeg - *Il était une fois*
* Japaneg - *魔法にかけられて*
* Portiwgaleg - *Uma História de Encantar*
* Portiwgaleg (Brasil) - *Encantada*
* Pwyleg - *Zaczarowana*
* Sbaeneg - *Encantada*
* Swedeg - *Förtrollad''

## Gweler hefyd
* Rhestr Ffilmiau Animeiddiedig Disney

Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ninas Efrog Newydd
Tegid Foel

300px|bawd|Ceridwen yn berwi'r perlysiau yn y pair, gyda Gwion Bach o'i blaen a Thegid Foel yn y cefndir (llun: J. E. C. Williams, tua 1900)
Cymeriad chwedlonol a gysylltir â Llyn Tegid, ger y Bala ym Meirionnydd, yw **Tegid Foel**. Yn rhan gyntaf y chwedl *Hanes Taliesin*, sy'n adrodd hanes geni Taliesin Ben Beirdd, mae'n ŵr briod Ceridwen ac yn dad i Forfran a Creirwy (Creirfyw).

Ffigwr yn y cefndir yn unig yw Tegid Foel yn y chwedl. Cyfeirir ato ar ddechrau'r chwedl fel,
:''Gŵr bonheddig oedd gynt ym Mhenllyn a elwid Tegid Foel, a'i dreftad oedd yng nghanol Llyn Tegid, a'i wraig briod a elwid Ceridwen, ag o'r wraig honno y ganed mab a elwid Morfran ap Tegid, a merch a elwid Greirfyw, a theckaf ferch o'r byd oedd honno...''

Yn ogystal â'r ddau blentyn a enwir yn y chwedl, cyfeirir at y canlynol fel plant Tegid Foel yn yr achau Cymreig:
:Degfed ferch Tegid Foel
:Dwywau ferch Tegid Foel

Mae'r enw personol *Tegid* yn dod o'r enw personol Lladin *Tacitus*, ac felly nid yw'n amhosibl mai cymeriad hanesyddol sydd wedi troi'n ffigwr llên gwerin yw Tegid. Cysylltir Llyn Tegid â chwedl werin am ddinas a foddwyd, ac mae'r ffaith fod *Hanes Taliesin* yn cyfeirio at Degid fel gŵr a'i diroedd "yng nghanol Llyn Tegid" yn awgrymu iddo gael ei gysylltu â'r brenin dienw yn y chwedl honno. Cofier bod Ceridwen yn dduwies yn wreiddiol ac felly buasai ei "gŵr" yn dduw hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Y Bala
Maiara Walsh

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Maiara Walsh** (ganwyd 18 Chwefror 1988). Mae hi'n chwarae rôl Meena, o'r gyfres, *Cory in the House* ("*Cory yn y Tŷ Gwyn*"") ar y Disney Channel. Mae hi'n siarad Portiwgaleg, Saesneg a Sbaeneg yn rhugl.

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Swedaidd