Lliniaru newid hinsawdd

Camau i gyfyngu ar newid hinsawdd yw **lliniaru newid hinsawdd,** drwy leihau allyriadau nwyon tŷ gwydr neu dynnu'r nwyon hynny o'r atmosffer.: 2239. Yn llawnach, gellir hefyd ei alw'n '''lliniaru'r broses o newid yr hinsawdd.'''  Mae’r cynnydd diweddar yn nhymheredd cyfartalog y Ddaear yn cael ei achosi’n bennaf gan allyriadau o losgi tanwydd ffosil (glo, olew, a nwy naturiol). Gall lliniaru leihau allyriadau trwy newid i ffynonellau ynni cynaliadwy, arbed ynni, a chynyddu effeithlonrwydd. Yn ogystal, gellir tynnu CO  o'r atmosffer trwy ehangu coedwigoedd, adfer gwlyptiroedd a defnyddio prosesau naturiol a thechnegol eraill, sy'n cael eu grwpio gyda'i gilydd o dan y term dal a storio carbon.: 12 

Ynni solar ac ynni gwynt sydd â'r potensial mwyaf i liniaru newid hinsawdd, am y gost lleiaf. Rhoddir sylw i argaeledd amrywiol haul a gwynt trwy storio ynni a gwell gridiau trydanol, gan gynnwys trawsyrru trydan pellter hir, rheoli galw ac arallgyfeirio ynni adnewyddadwy. Gan fod pŵer carbon isel ar gael ym mhobman, gall cludiant a gwresogi ddibynnu fwyfwy ar y ffynonellau hyn.: 1  Mae effeithlonrwydd ynni yn cael ei wella gan y defnydd o bympiau gwres a cherbydau trydan. Os oes rhaid i brosesau diwydiannol greu carbon deuocsid, gall dal a storio carbon leihau allyriadau net.

Mae allyriadau nwyon tŷ gwydr o amaethyddiaeth yn cynnwys llosgnwy (methan) yn ogystal ag ocsid nitraidd. Gellir eu lleihau trwy ffermio llai o wartheg.

Mae polisïau lliniaru newid hinsawdd yn cynnwys: prisio carbon trwy drethi carbon a masnachu allyriadau carbon, llacio rheoliadau ar gyfer defnyddio ynni adnewyddadwy, gostyngiadau mewn cymorthdaliadau tanwydd ffosil, a dargyfeirio o danwydd ffosil, a chymorthdaliadau ar gyfer ynni glân. Amcangyfrifir y bydd polisïau presennol y Ddaear yn codi tymheredd y Ddaear tua 2.7&nbsp;°C erbyn 2100. Mae'r cynhesu hwn yn sylweddol uwch na nod Cytundeb Paris 2016 o gyfyngu cynhesu byd-eang yn is na 2.&nbsp;°C ac yn ddelfrydol i lawr 1.5&nbsp;°C.

## Diffiniadau 
Mae'r Panel Rhynglywodraethol ar Newid yn yr Hinsawdd (IPCC) yn diffinio *lliniaru (newid hinsawdd)* fel "ymyriad dynol i leihau allyriadau neu wella sinciau nwyon tŷ gwydr".

## Allyriadau nwyon tŷ gwydr 
Mae allyriadau nwyon tŷ gwydr o weithgareddau dynol yn cryfhau'r effaith tŷ gwydr, gan gyfrannu at newid hinsawdd.  Carbon deuocsid yw'r rhan fwyaf, o losgi tanwydd ffosil: glo, olew a nwy naturiol. Mae allyriadau a achosir gan bobl wedi cynyddu carbon deuocsid atmosfferig tua 50% dros lefelau cyn-ddiwydiannol. Roedd allyriadau yn y 2010au ar gyfartaledd yn 56 biliwn tunnell y flwyddyn, sy'n uwch nag erioed.

Gellir cyfrifo allyriadau nwyon tŷ gwydr fesul sector mewn gwahanol ffyrdd. Mae dull sefydledig gan 'Ein Byd mewn Data' yn eu grwpio fel a ganlyn (data ar gyfer 2016):

* Ynni (trydan, gwres a thrafnidiaeth): 73.2%, 
* prosesau diwydiannol uniongyrchol: 5.2%, 
* gwastraff: 3.2%, 
* amaethyddiaeth, coedwigaeth a defnydd tir: 18.4 %. Mae datgoedwigo a newidiadau eraill mewn defnydd tir hefyd yn allyrru carbon deuocsid a llosgnwy (methan). Y ffynhonnell fwyaf o allyriadau methan anthropogenig yw amaethyddiaeth,  yn cael ei ddilyn yn agos gan awyru nwy ac allyriadau ffo o'r diwydiant tanwydd ffosil. Y ffynhonnell methan amaethyddol fwyaf yw da byw (gwartheg). Mae priddoedd amaethyddol yn gollwng ocsid nitraidd yn rhannol oherwydd gwrtaith ond ar y llaw arall, mae'r broblem o nwyon fflworinedig allan o oeryddion wedi'i ddatrys, nawr mae cymaint o wledydd wedi cadarnhau Gwelliant Kigali.

Yn 2020 roedd y cyfraddau allyriadau ar gyfartaledd yn 6.5 tunnell y person y flwyddyn (gydag amrywiadau mawr o un wlad i'r llall).

### Yn ôl y math o nwy tŷ gwydr 
Carbon deuocsid (CO) yw'r prif nwy tŷ gwydr a allyrrir, tra bod gan llosgnwy (methan) (CH4) allyriadau sydd bron cynddrwg. Mae ocsid nitraidd (N 2 O) a nwyon fflworin (Nwyon-F) yn chwarae rhan fach.

## Systemau ynni 
[de|bawd| Mae [glo, olew a nwy naturiol yn parhau i fod yn brif ffynonellau ynni byd-eang hyd yn oed wrth i ynni adnewyddadwy ddechrau cynyddu.]]
Y system ynni yw prif allyrrydd CO.: 6–6 Felly mae lleihau allyriadau'r sector ynni yn hanfodol i gyfyngu ar gynhesu.: 6–6  Mae angen gostyngiadau cyflym yn lefel y CO  a’r allyriadau nwyon tŷ gwydr o’r system ynni er mwyn cyfyngu cynhesu byd-eang i lai na 2.&nbsp;°C.: 6–3  Mae'r mesurau a argymhellir yn cynnwys: "llai o ddefnydd o danwydd ffosil, mwy o gynhyrchiad o ffynonellau ynni carbon isel a di-garbon, a mwy o ddefnydd o drydan a chludwyr ynni amgen".: 6–3 

* Symudiad hinsawdd
* Datrysiadau sy'n seiliedig ar natur
* Ynni adnewyddadwy yng Nghymru

## Cyfeiriadau 

Categori:Datblygu cynaliadwy
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Peirianneg amgylcheddol