open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhyfeloedd Crefydd Ffrainc

bawd|340px|Darluniad o laddfa Gŵyl Bartlemi
Cyfres o ryfeloedd rhwng y Protestaniaid a'r Pabyddion yn Nheyrnas Ffrainc yn ail hanner yr 16g oedd **Rhyfeloedd Crefydd Ffrainc** (1562–98). Cafodd sawl tywysogaeth gyfagos ei thynnu i mewn i'r ffrae, gan gynnwys Navarra a Bwrgwyn, ac ymhelaethodd y gwrthdaro i wledydd eraill ar adegau. Roedd yn rhan o Ryfeloedd Crefydd Ewrop yn sgil y Diwygiad Protestannaidd. Bu farw tua 3&nbsp;miliwn o bobl o ganlyniad i frwydro, newyn, ac afiechyd, ac felly hwn yw'r rhyfel crefyddol a chanddo'r nifer fwyaf o laddedigion yn Ewrop ac eithrio'r Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain. Ymgasglodd naill ochr y brwydro o amgylch teuluoedd pendefigaidd Ffrainc: y Protestaniaid dan arweiniad y Condé (Tŷ Bourbon), a'r Pabyddion dan arweiniad y Guise (Tŷ Lorraine). Cefnogwyd y Protestaniaid gan Loegr a'r Alban, a chefnogwyd y Pabyddion gan deyrnas Habsbwrgaidd Sbaen a Dugiaeth Safwy. Yn y canol oedd y *politiques*: brenhinoedd Ffrainc a'u cynghorwyr.

Wrth i Galfiniaeth ymledu ar draws Ffrainc, penderfynodd y Frenhines Catrin de Medici oddef yr Hiwgenotiaid. Dechreuodd yr ymladd ym 1562 yn sgil llosgi eglwys llawn Hiwgenotiaid yn Vassy gan y Guise. Wedi cyfres o derfysgoedd ac ysgarmesau, cafwyd cytundebau ym 1563, 1568 a 1570 i geisio cadw'r heddwch. Ail-daniodd y rhyfel yn sgil Cyflafan Bartlemi ar ŵyl y sant hwnnw ym 1572: bu farw miloedd o Brotestaniaid, gan gynnwys yr arweinydd Gaspard II de Coligny. Cytunwyd ar gyfaddawd ym 1576 a chafodd yr Hiwgenotiaid ganiatâd i addoli yn ôl eu ffydd. Bu rhywfaint o heddwch nes cychwyn Rhyfel y Tri Henri ym 1584, pan ddaeth y Protestant Henri, Brenin Navarra yn etifedd i goron Ffrainc. Trodd Henri'n Babydd ym 1593 a chafodd ei goroni'n Brenin Ffrainc y flwyddyn ddiweddarach. Cafwyd rhyfel rhwng Ffrainc a Sbaen yn y cyfnod 1595–8. Daeth y gwrthdaro i ben yn sgil Gorchymyn Nantes ym 1598, a rhoddwyd hawliau i'r Protestaniaid yn Ffrainc.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Mack P. Holt. *The French Wars of Religion, 1562–1629*, ail argraffiad (Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2005)


Categori:Hanes crefydd yn Ffrainc
Crefydd Ffrainc
Ffrainc
Crefydd
Philippe d'Orléans

Mab ieuengaf Louis XIII, brenin Ffrainc, a'i wraig Ann o Awstria oedd '''Philippe d'Orléans''' (21 Medi 1640 – 9 Mehefin 1701). Rhoddwyd iddo'r teitl Dug Anjou o'i enedigaeth ac roedd yna'n Ddug Orléans ar farwolaeth ei ewythr Gaston yn 1660. Ei frawd hynaf, Louis XIV, brenin Ffrainc, oedd y *roi soleil*. Tra theyrnasodd ei frawd, fe'i adnabyddid yn syml fel *Monsieur*, teitl traddodiadol y llys Ffrengig a roddwyd i'r mab ieuengaf.

Yn 1661 derbyniodd ddugaeth Valois a Chartres. Yn dilyn ei lwyddiant milwrol yn 1671, ychwanegwyd dugaeth Nemours, fel rhodd gan ei frawd y brenin, ac yna ardalaeth Valois, Chartres ac eraill.

Ymfalchïodd yn ei ystumiau a'i olwg merchetaidd, ac roedd yn ŵr hoyw, a hynny'n agored. Ond gwnaeth ei ddyletswydd traddodiadol gan briodi ddwywaith a daeth yn dad i sawl plentyn. Yn wir, ef yw sefydlydd llinach Orléans a Bourbon, ac roedd felly'n un o hynafiaid Louis Philippe I, brenin Ffrainc, a deyrnasodd rhwng 1830 hyd at 1848. Oherwydd ei ddisgynyddion Catholig, gelwir ef, bellach, yn "Dadcu Ewrop". Mae hefyd yn nodedig am ei fuddugoliaeth ym Mrwydr Cassel yn 1677. Ychwanegodd at gyfoeth llinach Orléans, yn bennaf oherwydd ei allu gweinyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1640
Categori:Marwolaethau 1701
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Ffrainc
Categori:Tywysogion
Categori:Dugiaid
Categori:Pobl LHDT o Ffrainc
Iwtopia

Lle neu gyflwr delfrydol berffaith yw **Iwtopia**.

## Cefndir
*Nunlle* yw ystyr yr enw Groeg *Iwtopia* neu *Wtopia*. Tebyg mai Syr Thomas More yn ei lyfr *Utopia* (1516) a ddefnyddiodd y gair gyntaf i olygu gwladwriaeth berffaith nad ydym wedi ei chyrraedd eto. Ond roedd y drychfeddwl yn hen, cyn hyned yn sicr â'r *Wladwriaeth* gan Platon yn y 4g CC. Cawn felly’r cyferbyniad rhwng Arcadia – y baradwys a fu, ac Iwtopia – y baradwys sydd i ddod.

## Iwtopia mewn llenyddiaeth
Ym mhob darlun o Iwtopia mae pethau na allant blesio pawb, a phen draw hyn yw y gall paradwys un dyn fod yn uffern i arall. Mewn profiad ymarferol ac mewn llenyddiaeth tuedda Iwtopia bron yn anochel i fynd o chwith, gan roi inni yr hyn a alwyd yn "Dystopia". Er mai camfathiad yw’r gair, gwna’n iawn i gyfleu methiant yr ymgais i greu byd gwell. "Dystopaidd" yw rhai o nofelau enwocaf yr 20g, e.e. *Darkness at Noon* gan Arthur Koestler, *Brave New World* gan Aldous Huxley, ac *Animal Farm* a *Nineteen Eighty-Four gan George Orwell; *yn gefndir iddynt mae ffactorau fel dadrith ynghylch y chwyldro Comiwnyddol a phryder am rawd gwyddoniaeth.

### Iwtopia mewn llenyddiaeth Cymraeg a Chymreig
Yn *Wythnos yng Nghymru Fydd* gan Islwyn Ffowc Elis mae inni ddewis clir rhwng Iwtopia Gymreig a Dystopia Brydeinig, yn dibynnu’n llwyr ar sut y bwriwn ein pleidlais. Yn *Breuddwyd Pabydd wrth ei Ewyllys* mae Emrys ap Iwan yn 1890-2 yn dychmygu Cymru bosibl yn 2012, ac er bod elfennau Iwtopaidd yn ei Gymru newydd bu’n rhaid aberthu rhai pethau er mwyn ei chael. Math ar Dystopia yw byd storïau Caradoc Evans, yr hunllef wledig sydd mewn cyferbyniad amlwg (a bwriadol mae’n debyg) â’r darlun rhamantaidd a Rhyddfrydol o’r werin Gymraeg oleuedig ac o burdeb bywyd y wlad.

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* William S. Haney II, *Utopia and Consciousness (Consciousness, Literature & the Arts 29)* (Amsterdam: Rodopi, 2011).
* A. L. Morton, *The English Utopia* (Llundain: Lawrence & Wishart, 1952).


Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Cysyniadau cymdeithasol
Categori:Delfrydau
Categori:Dyfodoleg
Categori:Themâu ffuglen
Categori:Termau llenyddol
Jabas (cyfres ddrama)

Cyfres deledu i bobl ifanc oedd ***Jabas*** yn seiledig ar y gyfrol o'r un enw gan Penri Jones ac yn olrhain helyntion "Jabas Jones" a’i gyfeillion dros un haf ym Mhen Llŷn. Ffilmiau Eryri oedd yn gyfrifol am y ddwy gyfres a'r ffilm a ryddhawyd ym 1990. Darlledwyd y gyfres gyntaf ar S4C ym 1988. Gwerthwyd y gyfres i'w darlledu a'i dybio yn y Wyddeleg ym 1991, ac fe'i darlledwyd ar RTE 2.

Yn 2017, 30 mlynedd ers ffilmio'r gyfres gyntaf, rhyddhawyd y ddwy gyfres a'r ffilm Nadolig ar DVD gan gwmni Sain.

## Cast 
*Owain Gwilym - Jabas Jones
*Buddug Povey - Pegi
*Lowri Mererid - Glenda

*Harri Pritchard – Picsi
*Eleri Vaughan Williams – Ruth
*Guto Gwyn Jones – Gwil
*Dafydd Jones Williams [Dafydd Alwyn] – Howard
*Non Jones – Jilly
*Lowri Glain – Lois
*Gari Williams – Sam
*Sian Wheldon – Laura
*Beryl Williams – Anti Olwen
*Guto Roberts – Ab Iorwerth
*Phylip Hughes – Wali Welsh
*Ifan Huw Dafydd – Groucho
*Dewi Rhys – Clint
*J. O. Roberts – Bulldog Parry
*Geraint Eifion – Darren

### Cyfres 2 
*Manon Luned Edwards - Wendy 
*Llŷr Huws Griffiths - Llywarch
*Maldwyn John - Jesi
*Stewart Jones - Nedw Beics
*Dyfan Roberts - Nico Gwallt
*Bryn Fôn - Mr Morrison
*Louis Tomos - Llew Blew
*Islwyn Morris - Gweinidog
*Bethan Dwyfor - Miss Morgans
*Christopher Reich - Dieithryn
*Sion Amlyn - ffrind Howard
*Osian Wyn Edwards - Cefnder Picsi
*Grafton Radcliffe - Mr Remington

### Criw 
* **Ffotograffiaeth** Ray Orton / Mike Harrison
* **Dylunio** Bruce Grimes (cyfres 1) & Martin Morley (cyfres 2)
* **Cerddoriaeth** Myfyr Isaac
* **Sain** Adam Alexander / David Badger
* **Golygu** Richard Bradley / Caroline Limmer
* **Colur** – Helen Tucker
* **Gwisgoedd** – Jan Hooke
* **Animeiddio** – Joanna Quinn

## Manylion Pellach 
**Teitl Gwreiddiol:** Jabas

**Blwyddyn:** 1988 (Cyfres 1)

**Hyd y Ffilm:** 6 × 30 mun

**Dyddiad y Darllediad Cyntaf:** 1 Ebrill 1988

**Cyfarwyddwr:** Emlyn Williams (cyfres 1) a Gwenan Sage (cyfres 2)

**Sgript:**  Penri Jones

**Addasiad o:** *Jabas* gan Penri Jones

**Cynhyrchydd:** Norman Williams

**Cwmnïau Cynhyrchu:** Ffilmiau Eryri

**Genre:** Drama, Plant

## Manylion Technegol 
**Lliw:** Lliw

**Cymhareb:** Agwedd 4:3

### Llyfrau
*Penri Jones, Jabas (Pwllheli: Gwasg Dwyfor, 1986)
*Penri Jones, Jabas 2 (Pwllheli: Gwasg Dwyfor, 1992)

## Dolenni Allanol
*Gwefan Joanna Quinn

## Cyfeiriadau
*Erthygl ynglŷn ag aduniad cast y gyfres wreiddiol ar gyfer pennod o ‘Ble Aeth Pawb?’, Mai 2010 – *Caernarfon & Denbigh Herald*
*Rhagolwg, *Y Cymro*, Marwth 30 1988. t. 2.
*Richard Lewis, Adolygiad, *Y Cymro*, Ebrill 27 1988. t. 2.

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1988
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 1990
Categori:Prosiect Wicipop
Streetlife (ffilm deledu)

Ffilm deledu Saesneg yw ***Streetlife***. Lleolir y ffilm ar stad cyngor yn ne Cymru. Mae mam sengl yn cael perthynas angerddol gyda dyn priod. Mae’n feichiog, ond mae’n cuddio hynny oddi wrth ei theulu a’i ffrindiau. Mae ei bywyd yn dadfeilio wedi i’w mam ddioddef anhwylder ac wrth i’w chariad ei chamdrin.

## Manylion Pellach
**Teitl Gwreiddiol:** Streetlife

**Teitl Amgen:** Screen Two: Streetlife

**Blwyddyn:** 1995

**Hyd y Ffilm:** 98 munud

**Dyddiad y Darllediad Cyntaf:** 25 Tachwedd 1995

**Cyfarwyddwr:** Karl Francis

**Sgript gan:** Karl Francis

**Stori gan:** Karl Francis (seliwyd ar stori wir)

**Cynhyrchydd:** Ruth Caleb

**Cwmnïau Cynhyrchu:** BBC Cymru

**Genre:** Drama

## Cast a Chriw
### Prif Gast
*Helen McCrory (Jo)
*Rhys Ifans (Kevin)
*Christine Tuckett (Janice)
*Donna Edwards (Gail)
*Claire Erasmus (Annie)
*Lynwen Hobbs (Lynwen)
*Clare Isaac (Sharon)
*John Pierce Jones (Frank Williams)
*Ruth Lloyd (Andrea)
*Huw Davies (Mark)

### Cast Cefnogol
*Jeremi Cockram – PC Jenkins

### Ffotograffiaeth
*Nigel Walters

### Dylunio
*Ray Price

### Cerddoriaeth
*John Hardy

### Sain
*Richard Dyer, Tim Ricketts

### Golygu
*Roy Sharman

### Cydnabyddiaethau Eraill
*Cynhyrchydd Cyswllt – Helen Vallis
*Gwisgoedd – Jackie Winfield
*Cyfarwyddwr Cynorthwyol – Geoff Skelding
*Golygydd Sgript – Ceri Meyrick
*Rheolwr Lleoliadau – Patrick Schweitzer

## Manylion Technegol
**Fformat Saethu:** 16mm

**Lliw:** Lliw

**Gwlad:** Cymru

**Iaith Wreiddiol:** Saesneg

**Lleoliadau Saethu:** Bedwas, Casnewydd, Coleg Pontypridd, Cwm Rhymni

**Gwobrau:**

**Lleoliadau Arddangos:**
*Gwyl Ffilmiau Caeredin 1995
*Gwyl Ffilm Ryngwladol Caeredin 1997
*Gwyl Ffilmiau Sydney 1998

## Manylion Atodol
### Gwefannau
* Proffil Karl Francis ar wefan y BBC
* Gwefan Karl Francis
* *Streelife* ar wefan Karl Francis
* Proffil Karl Francis ar wefan BFI Screenonline

Categori:Ffilm yng Nghymru
Categori:Prosiect Wicipop
Teulu (cyfres deledu)

Cyfres ddrama deledu ar S4C oedd ***Teulu***, yn adrodd hanes teulu o Aberaeron. Darlledwyd pum cyfres rhwng 2008 a 2012.

## Crynodeb
Ym mhennod gyntaf y gyfres, yn sgîl marwolaeth annisgwyl Dr Walt, tad-yng-nghyfraith Hywel, fe’i gorfodir i wynebu’r ffaith mai dymuniad penna’ ei wraig yw symud ’nôl i Aberaeron i fyw. I Hywel, sy’n feddyg llwyddiannus yn Llundain, mae’r syniad yn anathema llwyr. Chwalwyd bywyd dedwydd y teulu gyda’r datguddiad mai Dr John, nid Richard Morgan, oedd tad Hywel. Cafwyd mwy o gyfrinachau hefyd, wrth i Hywel, sy’n cael ei bortreadu gan Geraint Morgan, gael perthynas gyda’i gydweithiwr a darpar wraig ei frawd, Dr Manon. Gorffenodd y gyfres gyntaf gyda'r gwylwyr ar bigau'r draen yn dilyn priodas Llŷr a Dr Manon a thrawiad Dr John.

Yn yr ail gyfres, mae Llŷr ar fin agor clwb newydd ar y maes carafannau mae’n rhedeg ar dir y teulu. Mae e a Manon, sy’n cael ei chwarae gan Catrin Morgan, yn paratoi i symud o Fryncelyn i gartref newydd. Bydd y drydedd gyfres yn cael ei darlledi yn Hydref 2010.

## Manylion Pellach
**Teitl Gwreiddiol:** Teulu

**Blwyddyn:** 2008, 2010

**Hyd y Ffilm:** 60 munud bob pennod

**Cyfarwyddwr:** Delyth Thomas, Sion Humphreys, Rhys Powys, Gareth Rowlands

**Sgript gan:** Meic Povey, Branwen Cennard

**Stori gan:** Geraint Lewis

**Cynhyrchydd:** Branwen Cennard

**Cwmnïau Cynhyrchu:** Boomerang

**Genre:** Drama

## Cast a Chriw
### Prif Gast
*William Thomas (Richard)
*Mair Rowlands (Margaret)
*Geraint Morgan (Hywel)
*Rhys ap Hywel (Llyr)
*Rhian Jones (Llinos)
*Gaynor Morgan Rees (Dot)
*Heledd Baskerville (Catrin)
*Zak Daly (Owain)
*Jonathan Nefydd (Danny)
*Rhys Parry Jones (Dr John)
*Eiry Thomas (Eirlys)
*Catrin Morgan (Manon)
*Lydia Jones (Meleri)
*Dewi Rhys Williams (Eric)
*Meilyr Sion (Rhydian Lloyd)
*Bradley Freegard (Steffan)
*Steffan Rhodri (Danny)
*Beth Robert (Myra)
*Matthew Gravelle (Huw)
*Catherine Ayers

### Ffotograffiaeth
*Ray Orton, Tony Yates

### Dylunio
*Phil Rawsthorne

### Cerddoriaeth
*Dyfan Jones

### Sain
*Tom Logan, Andy Powell, Rolant Jones

### Golygu
*Sara Jones, Angharad Owen

## Manylion Technegol
**Fformat Saethu:** Clir Lun

**Math o Sain:** Stereo

**Lliw:** Lliw

**Cymhareb:** Agwedd 16:9

**Gwlad:** Cymru

**Iaith Wreiddiol:** Cymraeg

**Lleoliadau Saethu:** Aberaeron, Caerdydd

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2008
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2012
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Fondue, Rhyw a Deinosors

Cyfres ddrama deledu ar S4C oedd ***Fondue, Rhyw a Deinosors***, yn dilyn hynt a helynt chwech o bobl yn eu tridegau sy'n byw ym mhentref gwledig Llaneden. Cawn gipolwg ar fywydau’r tri chwpwl wrth iddynt ymgodymu â bywyd pentrefol. Ond nid yw bywyd yn fêl i gyd yn y pentref delfrydol wrth i’r dair menyw gael eu temptio gan Derek y garddwr, ac wrth i stâd meddyliol Simon ddirywio a Tudur y gweinidog yn cael ei alltudio oherwydd nad yw Beth ei wraig yn ‘credu’.

## Manylion pellach
* **Teitl Gwreiddiol:** Fondue, Rhyw a Deinosors
* **Blwyddyn:** 2001, 2002, 2003
* **Hyd y Ffilm:** 6 pennod
* **Dyddiad y Darllediad Cyntaf:** 22 Ebr 2001
* **Cyfarwyddwr:** Timothy Lyn
* **Sgript gan:** Delyth Jones
* **Cynhyrchydd:** Peter Edwards (uwch gynhyrchydd), Delyth Jones
* **Cwmnïau Cynhyrchu:** Fondue a HTV
* **Genre:** Comedi dywyll, Crefydd, Drama, Teulu

## Cast a Chriw
### Prif Gast
*Ryland Teifi (Parch. Tudur Noel)
*Nia Roberts (Beth Edmunds)
*Lisa Palfrey (Jan Williams)
*Richard Harrington (Derek Johnson)
*Richard Lynch (Simon Ebenezer)
*Grug Maria (Meleri Ebenezer)

### Cast Cefnogol
*David Lyn – John Prosser
*Gaynor Morgan Rees – Luned Prosser
*Buddug Williams – Rita Noel
*Islwyn Morris – Donald Rees
*Anwen Williams – Edwina Boss
*Catrin Jones – Teresa
*Alun Jones – Vernon
*Hari Wyn Williams – Jac
*Jac Wyn Williams – Twm
*Tomos Wyn Williams – Ianto
*Myfi Palfrey Thomas – Martha
*Megan Price – Alaw
*Gwenan Price – Elen
*Saffron Payne – Leonna
*Jeremy Turner – Geraint Lewis
*Marlon Cherry – Solomon
*Mark Lewis Jones – Paul
*Rhian James – Alice
*Dafydd Hywel – Alan Ebenezer
*Eric Jones – Cecil Evans
*Eiral Thomas – Lizzie Jane
*Daniel Sion

### Ffotograffieth
*Rory Taylor

### Dylunio
*Hayden Pearce

### Sain
*Andrew Halley

### Golygu
*Bronwen Jenkins

### Cydnabyddiaethau Eraill
*Adnoddau – Andy Dixon, Colour Film Services, Arri Lighting, Ocean Digital Pictures, Soundworks, Tony Bowlie
*Colur – Gill Rees, Alison Sing (cynorthwy-ydd)
*Gwisgoedd – Jakki Winfield, Maria Franchi (cynorthwy-ydd)
*Rheolwr y cynhyrchiad – Betty Evans
*Celfi – Steve Ballinger
*Cyfarwyddwr Celf – Frazer Pearce

## Manylion technegol
* **Fformat Saethu:** Yn anarferol i gyfresi teledu, saethwyd y gyfres gyntaf ar ffilm.
* **Lliw:** Lliw
* **Gwlad:** Cymru
* **Iaith Wreiddiol:** Cymraeg
* **Gwobrau:**

## Manylion atodol
### Adolygiadau
* Damian Walford Davies, ‘In and Out of Paradise’, *Planet*, 147 (June/July 2001), 118–120.
* Lyn Lewis Dafis, ‘Capel a Chwant’, *Barn*, 461 (Mehefin 2001), 44–45.

### Erthyglau
* ‘Deinosors a’r Diafol’, *Golwg*, 13/32 (19 Ebrill 2001), 15.
* ‘Siglo'r sefydliad bob penwythnos', *Y Cymro* (21 Ebrill 2001), 13.
* ‘Fydd Beth mor wan ag Efa?’, *Y Cymro* (12 Mai 2001), 14.
* Rhian Price, ‘Y Ferch o Gaerdydd’, *Golwg*, 13/38 (30 Mai 2001), 26.
* ‘Un Teulu Mawr yn Fondue’, *Y Cymro* (19 Mai 2001), 14.
* Lyn Lewis Dafis, ‘Dathlu Sianel’, *Barn*, 478 (Tachwedd 2002), 34.

Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2001
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2003

Categori:Prosiect Wicipop
Traed Mewn Cyffion (cyfres deledu)

Cyfres ddrama tair pennod yw ***Traed Mewn Cyffion***, yn seiliedig ar y nofel (1936) o'r un enw gan Kate Roberts sy’n olrhain hanes Jane Gruffydd, ei gŵr Ifan a’u chwech o blant o 1880 hyd y Rhyfel Byd Cyntaf. Ceir portread digyfaddawd o fywyd cymunedau chwarelyddol y cyfnod wrth iddynt frwydro yn erbyn caledi ariannol a chymdeithasol, ac o effaith drychinebus y Rhyfel Mawr ar gymuned wledig Gymraeg. Cynhyrchwyd y gyfres gan Ffilmiau Eryri ym 1991. Cafodd y gyfres ei henwebu am sawl gwobr BAFTA Cymru ym 1992.

## Cast
*Bethan Dwyfor - Jane Gruffydd
*Bryn Fôn - Ifan Gruffydd 
*Maureen Rhys - Sioned Gruffydd
*Mair Tomos Ifans - Geini
*Elen Roger Jones - Betsan Gruffydd
*Gwenno Elis Hodgkins - Doli
*Phil Reid - Morus Ifan
*Sara Harris-Davies - Ann Ifans
*Yoland Williams - Eben
*Buddug Povey - Elin
*Robin Eiddior - William
*Lowri Mererid - Sioned
*Gwilym Owen - Siopwr
*Enid Parry - Nain Llŷn
*Hefin Wyn - Edwart
*Arwel Gruffydd - Owen
*Owain Gwilym - Twm
*Maria Pride - Poli
*Iona Banks - Mrs. Elis
*Tony Llewelyn - Swyddog Pensiwn
*Robert Gwyn Davin - Bertie
*Mari Emlyn - Ann Elis
*Rhys Wyn Hughes - John
*Emyr Roberts - Postmon
*Alwyn Plemming - Chwarelwr
*J. O. Jones - Prifathro
*Robert Boyd - Athro
*Edwin Williams - Prifathro
*Dafydd Clwyd - Ysgolfeistr
*Chwaer - Mandy Owen
*Brawd - Geraint Williams
*Bethan Gwilym - Betsan

### Plant 
* Llion Dafydd - Owen 7 oed
* Martin Thomas - Owen 12 oed
*Siwan Humphreys - Gwen
*Caryl Fôn Thomas - Elin 3 oed
*Ffion Hughes - Sioned 1 oed
*Lois Jones - Elin 12 oed
*Lowri Huws - Sioned 10 oed
*Guto Arfon - William 9 oed
*Elin Haf Humphreys - Betsan 9 oed
*Meilyr Emrys - Eric 10 oed 
*Carwyn Sion Owen - Eric 6 oed
*Gerwyn Jones - Twm arddegau
*David Roberts - Twm 8 oed
*Susan Hughes - Betsan 5 oed

## Cynhyrchu 
* Sain - Simon Bishop
* Cyd-Gynhyrchydd – Eurwyn Williams
* Cynorthwy-ydd Camera – Richard Wyn Huws
* Cynorthwy-ydd Sain – Dic Roberts
* Cynllunydd Gwisgoedd – Gwenda Evans (Cynorthwy-ydd – Beth Davies)
* Cynllunydd Coluro – Carol Williams
* Coluro – C. J. Williams (Cynorthwy-ydd – Michelle Davidson Bell)

## Manylion technegol
:* Lliw: Lliw
:* Cymhareb Agwedd: 4:3
:* Gwlad: Cymru
:* Iaith Wreiddiol: Cymraeg

## Manylion atodol
### Llyfrau
*Kate Roberts, *Traed Mewn Cyffion* (1936) (Llandysul: Gwasg Gomer, 2001), argraffiad newydd

### Gwefannau
*Canolfan Dreftadaeth Kate Roberts

### Adolygiadau
*Rhiannon Thomas, *Y Cymro*, 6 Ionawr 1992, t.6
*Gerwyn Williams, "Traed ar y Sgrîn", *Barn* 350 (Mawrth 1992), tt.18–32

### Erthyglau
*"Gwahanol Weddau Bethan", *Y Cymro*, 11 Rhagfyr 1991, t.8
*Robin Gwyn, "Dal Traed Mewn Cyffion: Troi Nofel yn Sgript Deledu", *Golwg* 3/45 (25 Gorffennaf 1991), tt.12–13
*Bethan Hughes, "Gwenda Evans – Cynullydd Gwisgoedd 'Traed Mewn Cyffion'", *Mela*, Tachwedd 1991, tt.8–9
*Sian Sutton, "Rhydd o’r Cyffion: Cyfweliad â Bethan Dwyfor" *Golwg* 4/14 (5 Rhagfyr 1991), t.30

Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Brân (band)

Daeth **Brân** i fodolaeth yn 1974, yn dilyn gig Yr Atgyfodiad yn Theatr Fawr, Prifysgol Abertawe. Yr aelodau gwreiddiol oedd John Gwyn, gitar a llais, Gwyndaf Roberts, bas, a'r diweddar Keith Snelgrove ar y drymiau. Aeth y band ati i recordio'i sengl gyntaf Tocyn yn stiwdio TW yn Llundain, a chyhoeddwyd y record ar label newydd Gwawr.

Gan nad oedd John Gwyn yn meddwl ei fod e'n gallu canu gofynnwyd i Nest Howells o Gaerwen ymuno â'r grwp. Felly, erbyn recordio LP cynta'r band ym 1975, Ail Ddechra, roedd Nest wedi'i sefydlu fel prif leisydd y band ac yn ysgrifennu rhai o'r caneuon (Breuddwyd), ac roedd Keith Snelgrove wedi gadael. Yr aelod newydd ar y drymiau oedd Dafydd Roberts, brawd bach Gwyndaf, oedd hefyd yn canu'r ffliwt a'r delyn Geltaidd.

*Ail Ddechra* oedd yr albwm gyntaf i'w recordio yn stiwdio newydd cwmni *Sain* yn Llandwrog, ac enillodd Brân gystadleuaeth Cân i Gymru ym 1975 gydag un o'r caneuon oddi arni, Caledfwlch, a chyfansoddwyd gan Gwyndaf Roberts.

Erbyn yr ail LP, *Hedfan*, yn 1976, roedd aelodau'r band wedi newid eto. Roedd Gwyndaf a Dafydd Roberts wedi gadael, a Paul Westwell a Dafydd Pierce wedi ymuno gyda John Gwyn a Nest. Bu Brân yn perfformio dipyn o gwmpas y wlad gan feithrin dilyniant selog o gefnogwyr ymhob man, felly erbyn i'r band gyhoeddi'r drydedd albwm, sef yr albwm olaf, *Gwrach y Nos*, roeddent yn siwr y byddai tipyn o werthiant arni. Erbyn cyhoeddi Gwrach y Nos ym 1978 roedd Paul Westwell, Dafydd Pierce a Nest Howells wedi gadael y band, gyda Louis Thomas, Len Jones a Brian Griffiths yn ymuno gyda John Gwyn.

Daeth Brân i ben ym 1978 wedi cyfrannu casgliad o ganeuon gwahanol iawn i fyd roc Cymru'r saithdegau, gyda chymysgedd o ganeuon pop megis Tocyn a chaneuon dipyn mwy crefftus a dwys fel Breuddwyd, oedd yn adlewyrchu dylanwadau gwahanol - pop, roc a gwerin - yr aelodau gwahanol.

Mae pwysigrwydd y grwp yn cael ei adlewyrchu hyd at heddiw wrth i Gruff Rhys ddewis sawl un o'u caneuon ar gyfer y casgliadau Welsh Rarebeat.

## Oriel 

Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580286).jpg
Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580293).jpg
Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580282).jpg
Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580288).jpg
Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580290).jpg
Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580285).jpg
Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580292).jpg
Delwedd:Pop group Brân from Bangor (1580289).jpg

## Cyfeiriadau 
* proffil y band gan BBC Cymru

Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Bandiau Cymraeg
Chwannen

Pryfyn bychan diadain yw'r **chwannen** sy'n gyfystyr â'r urdd *Siphonaptera*. Ceir disgrifiadau gwyddonol o 2500 o rywogaethau. Parasitiaid yw chwain sy'n bwydo ar waed mamaliaid ac adar. Lliw brown tywyll neu ddu ydynt gan amlaf, a thua   o hyd pan yn llawn oed. Gallant neidio rhyw 50 gwaith hyd y corff. Esgblygodd chwain ar ddechrau'r cyfnod Cretasaidd, yn debyg fel ectoparasitiaid ar mamaliaid a bolgodogion, ac yn hwyrach adar.

Categori:Pryfed
Eneidyddiaeth

Y gred bod eneidiau neu fodau ysbrydol gan anifeiliaid a phlanhigion, gwrthrychau difywyd, a ffenomenau naturiol yw **eneidyddiaeth** neu **animistiaeth**. Nid yw'r un o brif grefyddau'r byd yn llwyr animistaidd, ond mae'r mwyafrif o grefyddau cyntefig, brodorol a llwythol yn ffurfiau ar eneidyddiaeth.

## Cyfeiriadau 

Categori:Anthropoleg grefyddol
Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Penyd

bawd|*La Penitente*, paentiad o benydferch gan Pietro Rotari (tua 1750).
Hunan-gosb wirfoddol a wneir fel iawn am bechod yw **penyd**. Yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig a'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, sacrament a benodir gan offeiriad yw'r penyd i faddau'r pechod wedi i'r penydiwr ei gyffesu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cosbau
Categori:Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Sioe amaethyddol

[bawd|270px|Cystadleuaeth dangos defaid yn Sioe Frenhinol Cymru [Machynlleth 1954, pan oedd yn dal i fod yn sioe deithiol]]

Digwyddiad cyhoeddus yn cynnwys anifeiliaid, adloniant, chwaraeon a chyfarpar yn ymwneud ag amaeth a magu anifeiliaid yw **sioe amaethyddol**. Yn aml bydd cystadlaethau yn seiliedig ar bobi cacennau, tyfu llysiau, ac arddangos anifeiliaid.

Mae llu o sioeau amaethyddol yng Nghymru, ac maent yn rhan hollbwysig o galendr cefn gwlad. Y sioe amaethyddol fwyaf yng Nghymru – a'r fwyaf yn Ewrop – yw Sioe Frenhinol Cymru a gynhelir yn Llanelwedd bob blwyddyn.

## Sioeau nodedig
*Sioe Frenhinol Cymru
*Sioe Nefyn
*Sioe Aberhosan
*Sioe Llanfyllin
*Sioe Môn
*Sioe Sir Benfro

## Gweler hefyd
*Ffair

Categori:Ffeiriau
Categori:Gwyliau
Categori:Hamdden
Talcen Caled (cyfres deledu)

Cyfres ddrama deledu Gymraeg oedd ***Talcen Caled*** i S4C.  Mae'r gyfres yn olrhain hanes teulu Les a Gloria yn wyneb caledi wrth i’r cwmni y mae Les yn gweithio iddi fynd yn fethdalwyr. Dilynir ef wrth iddo chwilio am waith, a cheisio cael dau pen linyn ynghyd. Gorfodir i Gloria fynd i weithio er mwyn cynnal y teulu, gan bod ei thad bellach yn byw gyda nhw wedi marwolaeth ei wraig yntau. Drama am deulu sydd yma wrth iddynt geisio ymdopi â’r newidiadau cymdeithasol sy’n eu heffeithio.

Darlledwyd pum cyfres rhwng 1999 a 2005 a fe'i gynhyrchwyd gan Ffilmiau'r Nant.

## Manylion pellach
:Teitl Gwreiddiol: Talcen Caled 
:Blwyddyn: 1999 (Cyfres 1) 
:Hyd y Ffilm: 6 pennod 
:Dyddiad y Darllediad Cyntaf: 10 Ion 1999
:Cyfarwyddwr: Alun Ffred Jones & Siôn Humphreys 
:Sgript gan: Meic Povey 
:Addasiad o: *Gwaed Oer* (drama lwyfan Meic Povey) 
:Cynhyrchydd: Alun Ffred Jones 
:Cwmnïau Cynhyrchu: Nant 
:Genre: Drama, Teulu

## Cast a chriw
### Prif gast
*Bryn Fôn (Les)
*Betsan Llwyd (Gloria)
*Stewart Jones (Dic)
*Mari Wyn Roberts (Gwenno)
*Rhys ap Trefor (Bryn)

### Cast cefnogol
*Gwilym Morus – Terry
*Robert Blythe– Pullman
*Hefin Wyn – Meic Parry
*Owen Arwyn – Owain
*Awen Wyn Williams – Linda
*Sharon Roberts – Elsi
*Mal Lloyd – Emlyn
*Myron Lloyd – Lil
*Marged Esli – Irene (chwaer Gloria)
*Emyr Roberts – John
*Lois Angharad Jones – Carol Ann
*Elen Gwynne – Vicky

*Gary Owen Jones – Maldwyn
*David Wyn Jones – Gwyndaf
*Dorothy Miarczynska – Edith
*Catrin Llwyd – Karen
*Merfyn Pierce Jones – Ieu
*Karen Peacock – Bethan
*Catrin Daniels – Merch y traeth
*Nia Edwards – Merch Cymdeithas Adeiladu
*Ryland Teifi – Gweinidog
*Ian Jones – Tad Owain
*Rhian Parry – Mam Owain
*Lois a Mali Evans - Holi
*Bethan Dwyfor

### Ffotograffiaeth
*Richard Wyn Huws, Steve Oxley, Rhiannon Down

### Cerddoriaeth
*Jochen Eisentraut

### Sain
*Tim Walker, Richard Ingman,

### Golygu
*Lewis Fawcett, Ross Williams

### Cydnabyddiaethau eraill
*Coluro – Linda Hughes, Carole Griffiths (cynorthwy-ydd)
*Gwisgoedd – Llinos Non Parri, Bet Huws (cynorthwy-ydd)
*Ôl-gynhyrchu – Barcud Derwen

## Manylion technegol
:Lliw: Lliw 
:Gwlad: Cymru 
:Iaith Wreiddiol: Cymraeg 
:Lleoliadau Saethu: Porthmadog

## Manylion atodol
### Adolygiadau
*Sion Jobbins, ‘Dim laffs i Les’, *Golwg*, 11/18 (21 Ionawr 1999), 25.
*Meg Elis, ‘Taro ar Acen’, *Y Cymro* (27 Ionawr 1999), 15.

### Erthyglau
*‘Dim drama heb densiwn’, *Y Cymro* (6 Ionawr 1999), 15.
*‘Gwenno’n chwilio am fan gwyn fan draw’, *Y Cymro* (13 Ionawr 1999), 15.
*‘Tipyn o ryw i hen lawiau Rownd a Rownd!’, *Y Cymro* (27 Ionawr 1999), 14–15.
*Lyn Lewis Dafis, ‘Procars’, *Barn*, 460 (Mai 2001), 26–27.
*Lyn Lewis Dafis, ‘Caled yn wir’, *Barn*, 471 (Ebrill 2002), 34–35.

Categori:Cyfresi drama S4C
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1999
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2005
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Prifysgol Stanford

Prifysgol breifat a leolir yn Stanford, ger dinas Palo Alto yng Nghaliffornia, UDA, yw **Prifysgol Stanford** ( neu yn fyr *Stanford University*). Sefydlwyd ym 1885 gan Leland Stanford a'i wraig Jane er cof am eu mab fu farw. Agorodd ym 1891 ac yn derbyn dynion a menywod. Stanford yw un o brifysgolion uchaf ei bri yn yr Unol Daleithiau, ac ymhlith ei chyn-fyfyrwyr ac academyddion mae 17 o ofodwyr, 20 o enillwyr Gwobr Turing, 60 o enillwyr Gwobr Nobel, saith enillwr Medal Fields, a nifer o aelodau'r Senedd a Thŷ'r Cynrychiolwyr. Mynychodd 30 o filiwnyddion byw y brifysgol hon, ac yn ôl un cyfrif mae cyn-fyfyrwyr ac academyddion Stanford wedi sefydlu cwmnïau sy'n cynhyrchu mwy na US$2.7&nbsp;triliwn o refeniw y flwyddyn, sy'n cyfateb i ddegfed economi fwya'r byd.

## Cyfeiriadau 

Stanford
Tystion

Grŵp hip hop Cymraeg o Gymru oedd **Tystion**.

## Hanes 
Yn 1996, daeth MC Sleifar (Steffan Cravos) a G Man (Gruff Meredith) at ei gilydd i ryddhau ychydig o gasetiau. Flwyddyn yn ddiweddarach, rhyddhawyd yr albwm *Rhaid i Rhywbeth Ddigwydd* ar eu label eu hunain, Fitamin Un. Recordiwyd yr albwm gyda Curig Huws, a fyddai'n mynd ymlaen i fod yn aelod o Murry The Hump. Daeth hyn a'r grŵp i sylw Ankstmusik a ryddhaodd eu hail albwm *Shrug Off Ya Complex* yn 1999.

Gadawodd Meredith y band i greu cerddoriaeth ei hun dan yr enw MC Mabon. Ymunodd dau aelod newydd gyda Cravos yn y grŵp - y cyd-rapiwr MC Chef (Gareth Williams) a Clancy Pegg ar y bas a'r allweddellau. Rhyddhawyd eu trydydd albym *Hen Gelwydd Prydain Newydd* a yn 2000 ar Fitamin Un.

Ym mis Awst 2002 cyhoeddodd y grŵp eu bod yn chwalu. Gwnaed y cyhoeddiad gan Steffan Cravos o lwyfan *Maes B* yn y Eisteddfod Genedlaethol Tyddewi, a felly hwn oedd eu gig olaf.

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
### Senglau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Manylion bywgraffyddol  (gyda chyfieithiad o eiriau caneuon)

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Dadsefydliadau 2002
Categori:Sefydliadau 1996

Categori:Prosiect Wicipop
Ynys Rangitoto

Mae **Ynys Rangitoto** yn llosgfynydd a chododd o'r môr 600 blynedd yn ôl, y llosgfynydd ifancaf yn Seland Newydd. Mae'r goedwig mwyaf  pohutukawa yn y byd ar yr ynys

Adeiladwyd sarn yn ystod yr Ail Ryfel Byd i gysylltu'r ynys ag ynys Motutapu.

Mae gweithwyr yr Adran Cadwriaeth wedi cael gwared o famaliaid estron o'r ynys, er mwyn sicrhau dyfodol adar prin cynhenid, megis y Tui, kakariki, saddleback a kaka.

Mae fferiau yn mynd i'r ynys yn rheolaidd o Devonport ac Auckland.

bawd|dim|400px|Ynys Rangitoto gyda'r nos

## Cyfeiriadau
Rangitoto
Rangitoto
Rangitoto
Cemeg ddadansoddol

[bawd|300 px|Labordy [cromatograffaeth nwy.]]
Cangen o gemeg sy'n defnyddio offer a dulliau i wahanu, adnabod, a mesur mater yw **cemeg ddadansoddol**. Rhennir yn is-feysydd yn ôl math y samplau a ddadansoddir: atomig, moleciwlaidd, neu fiolegol.

## Cyfeiriadau 

Dadansoddol
Creision Hud

Band Cymraeg o ardal Caernarfon, Gwynedd oedd **Creision Hud**.

Dechreuodd y band pan oedd yr aelodau yn ddisgyblion yn Ysgol Syr Hugh Owen. Pedwar aelod oedd i'r band - Rhydian Lewis, Ifan Williams, Siôn Llwyd a Cai Llwyd.

Daeth y band ifanc i amlygrwydd fel enillwyr cystadleuaeth Brwydr y Bandiau 2007 yn Eisteddfod Genedlaethol Sir y Fflint a'r Cyffiniau. Un o'r gwobrau oedd recordio Sesiwn C2.

Yn 2009, enillodd y grŵp Wobr am y Sesiwn Orau ar C2 yng Ngwobrau RAP Radio Cymru.

Yn 2011 bu'r grŵp yn gweithio ar brosiect gwreiddiol ac uchelgeisiol i ryddhau sengl newydd bob mis yn 2011. Mae digon o grwpiau'n gyfarwydd â rhyddhau 12 o ganeuon ar unwaith ar ffurf albwm, ond mae'r cysyniad o ryddhau 12 sengl dros 12 mis yn un newydd i'r sîn Gymraeg. Llwyddodd y Creision i ddenu cryn sylw am y gamp hon gyda chaneuon fel "Indigo", "Pyramid" a "Bedd" (sy'n atgoffa dyn o gitars melodig, "GodSpeed"), yn arbennig yn denu cryn glod.

Newidiwyd enw'r band i Hud yn 2012.

## Disgyddiaeth
### Senglau
**Pyramid* (2011)
**Ifanc* (2011)
**Satellite* (2011)
**Cyllell* (2011)
**Bedd* (2011)
**Colli Cwch* (2011)
**Indigo* (2011)
**She Said* (2011)
**Cysgod y Cyrion* (2011)
**Photo* (2011)
**Llygaid Gwan* (2011)

## Dolenni allanol
* Proffil y band gan BBC Cymru

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Gildas (cerddor)

Canwr a chyfansoddwr Cymraeg o Lansannan yw **Gildas**. Ei enw iawn yw Arwel Lloyd Owen.

## Gyrfa
Yn brif gitarydd yr Al Lewis Band mae Arwel wedi dangos ei fod yn meddu hefyd ar y talent i berfformio fel artist unigol.

Yn wreiddiol o Lansannan, astudiodd Arwel Hanes yn y Brifysgol cyn troi ei olygon at Gerddoriaeth. Ei gefndir hanesyddol wnaeth roi'r ysbrydoliaeth iddo ddewis yr enw 'Gildas', er cof am y Mynach Cymreig o'r un enw fu'n pererindota trwy Gymru yn y 6g ac yn cofnodi digwyddiadau'r dydd yn ei weithiau.

Rhyddhaodd ei albwm gyntaf, *Nos Da* ar label Sbrigyn Ymborth yn 2010 a chafodd cryn ganmoliaeth gan y beirniaid:

"O'm safbwynt i, roedd *Nos Da* yn un o albyms Cymraeg gorau 2010, os nad y gorau ohonyn nhw..." (Owain Schiavone)

Mae Gildas yn defnyddio dulliau anghyffredin i greu sain unigryw fel 'delays' annisgwyl, tiwnio gwahanol i'r arfer a chyfuno'r electroneg gyda'r gwerin. Disgrifir ei ganeuon fel hwiangerddi modern ac mae wedi enwi Chet Atkins, Doc Watson ac eraill ymhlith ei ddylanwadau cerddorol.

## Disgyddiaeth
* *Nos Da* (2010) (Sbrigyn Ymborth)
* *Sgwennu Stori* (2013) (Sbrigyn Ymborth)
* *Paid â Deud* (2015)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil Gildas gan BBC Cymru

Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
Damwain drên Sir Drefaldwyn

Ar 26 Ionawr 1921 bu damwain ddifrifol pan ddaeth dau drên benben â'i gilydd. **Damwain drên Sir Drefaldwyn** yw'r ddamwain drên waethaf yng Nghymru erioed a'r unig un ar drac un lein.

Digwyddodd y ddamwain ar y lein rhwng y Drenewydd ac Aber-miwl; roedd y naill drên yn teithio o Aberystwyth i Fanceinion a'r llall yn teithio o Whitchurch, Swydd Amwythig, i Aberystwyth. Effaith y gwrthdrawiad oedd i injan un o'r trenau gael ei wthio i fyny i'r awyr a glanio ar ail gerbyd y trên arall. Lladdwyd 17 o bobl, ac yn eu plith roedd un o gyfarwyddwyr lein y Cambrian, Herbert Vane-Tempest. Ymhlith y rhai a laddwyd hefyd roedd Harold Owen Owen, un o gyfarwyddwyr  siop Owen Owen, Lerpwl. Lladdwyd gyrrwr y trên o'r Amwythig, sef George Jones hefyd.

Yn 1923 dilewyd y rhannau o'r lein a oedd yn sengl, gan ddyblu'r traciau a'i gwneud yn amhosibl i'r math yma o ddamweiniau ddigwydd eto. Rhoddwyd y bai ar staff Gorsaf reilffordd Aber-miwl am beidio â gwiro'r tocyn a roddwyd iddynt, sef y caniatâd angenrheidiol i'r trên fynd yn ei flaen.

## Gweler hefyd
*Trychineb rheilffordd Abergele

## Cyfeiriadau
Categori:1921 yng Nghymru
Lein Sir Drefaldwyn
Categori:Rheilffyrdd Powys
Categori:Trychinebau 1921
Categori:Trychinebau yng Nghymru
Jamie Smith's Mabon

bawd|350px|Iolo, Jamie a Matt yn y Stiwt, Rhosllanerchrugog

Band canu gwerin Celtaidd yw '''Jamie Smith's Mabon'''. Mae aelodau'r grŵp yn dod o Gymru, Lloegr ac Ynys Manaw. Disgrifir cerddoriaeth Jamie Smith's Mabon fel cerddoriaeth byd, rhyng-Geltaidd, wreiddiol.

Wedi ei chyfansoddi gan Jamie Smith a'i dehongli gan chwech o gerddorion medrus, ysbrydolir y gerddoriaeth gan draddodiad y gwledydd Celtaidd.

Nid cerddoriaeth Gymreig mohoni, nac Albaneg na Gwyddelig; dyma gerddoriaeth rhyng-Geltaidd sy'n arbrofi gyda ffurfiau a moddau cerddoriaeth Celtaidd a'u ffurfio'n rhywbeth newydd, beiddgar.

O dan yr enw blaenorol Mabon, bu'r band yma'n cynrychioli Cymru ar lwyfan y byd ers dros ddeng mlynedd, gan chwarae cannoedd o gyngherddau mewn dros bymtheg o wledydd. Yn ogystal â gweithio yng Nghymru a Lloegr, maent wedi perfformio ar Ynys Manaw, yn Llydaw, Ffrainc,  yr Alban, Rwmania, yr Almaen, Gwlad Belg, Maleisia, Portiwgal, yr Iseldiroedd, yr Eidal a Galicia.

Yn agosach at adre, bu iddyn nhw chwarae yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen ddwywaith, mewn cyngherddau drwy Gymru, ac mewn nifer o wyliau adnabyddus yn Lloegr gan gynnwys Caergrawnt, Cropredy, Towersey a Sidmouth.

Derbynioddeu  albwm, *Live at the Grand Pavilion*, dorreth o glod gan feirniaid,.

## Disgyddiaeth
* *Ridiculous Thinkers* (2004)
* *OK Pewter* (2007)
* *Live at the Grand Pavilion* (2010)
* *Windblown* (2012)
* *The Space Between* (2015)
* *Twenty - Live!* (2018)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y band
* Proffil y band gan BBC Cymru

Categori:Bandiau gwerin o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
Jen Jeniro

Band roc o ardal Llanrwst oedd **Jen Jeniro** a ffurfiwyd yn 2005.

Wedi'u dylanwadu gan artistiaid fel Brian Jonestown Massacre, Love, Fleet Foxes, Gruff Rhys ac Y Cyrff ymhlith eraill, roedd Jen Jeniro yn adnabyddus iawn yn y sîn roc Gymreig am greu cerddoriaeth oedd yn  gyfuniad o Indie, Hip-hop a Gwerin yn wreiddiol - cyn datblygu'n fand lawer mwy seicadelic.

Yn 2008 rhyddhaodd y band yr albwm *Geleniaeth* ar label Sbrigyn Ymborth. Yna'n 2011, rhyddhaodd y band albwm EP newydd, *Swimming Limbs* ar label 'KA CHING'. Dyma flwyddyn dda i Jen Jeniro gyda'r sengl, "Dolffin Pinc a Melyn" yn ennill Gwobr RAP BBC Radio Cymru am y gân orau am 2010. Cyflawnodd y band yr un gamp gyda'r un gân wrth gipio'r Wobr am Sengl Orau 2010 yng nghylchgrawn Y Selar yn ogystal.

## Aelodau
* Eryl 'Pearl' Jones - llais/offerynnau taro
* Gwion Schiavone - gitâr/bas
*Llyr Pari - gitâr
*Sion Richards - bas
*Llyr Davies - drymiau
*Dafydd Owain - gitâr, allweddellau
*
* John Alderton - bas/gitâr
* Kyle Robertson - drymiau
*Scot Bordoni - gitâr
*Math Wiliam - bas
*Jonny Abbott - bas
*Ifan Gwilym - bas

## Disgyddiaeth
**Tallahassee EP (2006)*
**Geleniaeth* (2008)
**Dolffin Pinc a Melyn  - sengl (2010)*
* *Swimming Limbs* EP (2011)

## Dolenni allanol
* Proffil y band gan BBC Cymru

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Kentucky AFC

Band roc o Gymru oedd **Kentucky AFC**.

## Gyrfa
Sefydlwyd Kentucky AFC yn 2001 wedi iddynt newid eu henw o Cacen Ŵy Experience.

Yn 2003 recordiwyd y sengl Bodlon, a phrofodd hon i fod yn arwyddgan y band am flynyddoedd wedyn. Yn hwyrach y flwyddyn honno rhyddhawyd y sengl dwbl-A *Outlaw/11*. Dyma'r flwyddyn pan wnaeth llafurio'r band ddwyn ffrwyth.

Llwyddodd y Kentucky AFC i ennill pum gwobr yng ngwobrau RAP Radio Cymru dros y blynyddoedd gan gynnwys y Sesiwn Gorau, Newydd-ddyfodiad Gorau, Sengl Gorau (ar gyfer *Outlaw/11* a recordiwyd gan gynhyrchydd Super Furry Animals, Gorwel Owen), Band Byw Gorau a Band y Flwyddyn.

Hefyd, enillodd y band ddwy wobr yng Ngwobrau Cerddoriaeth Cymru am y record gorau yn yr iaith Gymraeg (*Bodlon*) a Newydd-ddyfodiad Gorau Cymraeg.

Derbyniodd eu halbwm hir disgwyliedig, *Kentucky AFC* a rhyddhawyd yn 2004 gan Boobytrap Records, adolygiadau gwych. Enwebwyd y band ymysg Goldie Lookin Chain, Lostprophets a Super Furry Animals yng ngwobrau'r Ffatri Bop am y Grŵp Orau o Gymru.

Yn haf 2007, ar ôl chwe blynedd o greu cerddoriaeth flaengar gyson, cymryd rhan mewn nifer o sesiynau gan gynnwys cyrraedd Last Ever Festive Fifty yr arwr John Peel, a llwyddo i lwyfannu sioeau byw tanllyd ac weithiau anrhagweladwy, cyhoeddodd Kentucky AFC eu bod nhw'n rhoi'r ffidl yn y to drwy ryddhau'r albwm *Fnord* a chynnal taith ffarwel. Crewyd ffilm am y daith olaf gan Angharad Griffiths sydd i'w weld ar y we.

Parhaodd aelodau Kentucky AFC yn weithredol mewn amryw o brosiectau cerddorol eraill.

Aeth Huw Owen ymlaen i sefydlu ei hun fel Mr Huw, perfformiodd Endaf Roberts yn perfformio fel Endaf Presli, ac aeth Gethin Evans ymlaen i fod yn aelod o'r band hip hop Genod Droog a ddaeth i ben yn 2008.

## Disgyddiaeth
* "Bodlon" - Sengl CD (Recordiau R-bennig, R-BEN 062, 2003)
* "Outlaw" - Sengl CD (Remote Control Records, REMOTE004, 2003)
* *Iasobe?* - EP CD (Boobytrap Records ‎– BOOB REC012CD)
* *Kentucky AFC* - Albwm (Boobytrap Records, 2004)

## Dolenni allanol
* Proffil y band gan BBC Cymru
* Ffilm am daith olaf Kentucky AFC - YouTube

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Prosiect Wicipop
Categori:Sefydliadau 2001
Categori:Dadsefydliadau 2007
Lowri Evans

Cantores o Drefdraeth, Sir Benfro yw **Lowri Evans**. Mae hi'n canu cerddoriaeth werin fodern ac mae hi wedi bod wrthi'n brysur yn rhyddhau recordiau ac yn perfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg. Fel arfer mae hi'n perfformio gyda'i phartner cerddorol, Lee Mason.

Graddiodd mewn cerddoriaeth yn Newcastle upon Tyne.

Bellach yn ffigwr amlwg yn y sîn gwerin traddodiadol mae'n ymddangos yn gyson ar lwyfannau prif wyliau Cymru a thu hwnt gan gynnwys Gŵyl y Dyn Gwyrdd, Gŵyl Wychwood, Oxjam Caerdydd, Gŵyl Gwerin Priddy, Sesiwn Fawr Dolgellau, Gŵyl y Cenhedloedd Bychain, Gŵyl Acwstig Prydain a'r Llangollen Fringe.

Cafodd ei halbwm gyntaf *Clyw Sibrydion* yn ystod 2006, ei ryddhau o dan label Rasp. Ers hynny mae Lowri wedi rhyddhau EPau yn y Gymraeg yn cynnwys *Dim Da Maria* a *Disgleirio.*

Yn 2010 cafodd Lowri ei enwebu ar gyfer 'artist benywaidd y flwyddyn' yng ngwobrau Roc a Phop Radio Cymru.

Yn erbyn 2017 roedd hi wedi rhyddhau chwe albwm. Yn y flwyddyn honno rhyddhaodd albwm o hoff draciau, *A Little Bit of Everything*.

## Disgyddiaeth
* *Clyw Sibrydion* (2006)
* *Dim Da Maria* EP
* *Disgleirio* EP

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil Lowri Evans gan BBC Cymru

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cerddorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro

Categori:Prosiect Wicipop
Mattoidz

Band roc trwm o Sir Benfro oedd **Mattoidz**.

## Gyrfa
Wedi rhyddhau'r EP *Tan Y Tro Nesa* ar label Rasp yn 2003 a gydag un drymiwr yn gadael ac un newydd yn ymuno, llwyddodd Mattoidz i weddnewid eu hunain o fand roc-tafarn digon dymunol i bwerdy o egni byw, a hynny'n ddiolch i flwyddyn gyfan o gigio, perffeithio'u crefft cyfansoddi ac adeiladau fan base ffyddlon ar draws Cymru.

Erbyn i'r albwm gynta *Edrych Yn Well O Bell* fwrw'r siopau yn 2005 roedd cerddoriaeth gitâr trwm yn dechrau gwneud marc go-fawr ar y siartiau Prydeinig, gan leoli Mattoidz yng nghanol tirwedd cerddorol oedd yn golygu bod eu sŵn yn ffres ac yn gyfoes.

Gyda grwpiau fel Ashokan a Mattoidz yn arwain y ffordd, roedd cynulleidfaoedd Cymraeg eu hiaith oedd yn ffans o roc trwm o'r diwedd yn gallu gwrando ar rywbeth yn eu hiaith nhw eu hunain a'i mwynhau yn fyw hefyd.

"Z-List" oedd y sengl ddaeth wedyn yn 2007, a'r flwyddyn ganlynol cafodd ail albwm y grwp ei rhyddhau, *Llygaid Cau a Dilyn Trefn*.

## Disgyddiaeth
* *Tan y Tro Nesa* EP (2003)
* *Edrych yn Well o Bell* (2005)
* *Llygaid Cau a Dilyn Trefn* (2008)

## Dolenni allanol
* Proffil y band gan BBC Cymru

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth roc caled
Categori:Prosiect Wicipop
Manon Antoniazzi

Gwas sifil yw **Dr Manon Antoniazzi** (ganwyd 15 Ebrill 1965) sydd yn Brif Weithredwr a Chlerc Cynulliad Cenedlaethol Cymru ers Ebrill 2017.

Ganwyd **Manon Jenkins** yn ferch i Emyr Jenkins, cyn drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae'n chwaer hŷn i Ffion Hague. Aeth i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt ac yna Coleg yr Iesu, Rhydychen. Wedi graddio aeth ymlaen i wneud PhD ar Gerddi Proffwydol Canolesol Cymreig.

## Gyrfa
Roedd ei swydd gyntaf gyda Dŵr Cymru yn ysgrifennu polisîau dwyieithog.. O Ebrill 2017 dilynodd Claire Clancy fel Prif Weithredwr a Chlerc Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

## Bywyd personol
Priododd John Antoniazzi yn 2014 ac mae'r ddau yn byw yng Nghaerdydd. Mae ganddi ferch, Indeg.

## Swyddi 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Categori:Pobl a aned yng Nghaerdydd
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Edmund Glynne

Chweched fab Syr William Glynne, Glynllifon oedd Edmund Glynne (1615 – 1685). Ym 1654, ac yntau'n un o ynadon mwyaf dylanwadol Sir Gaernarfon dan gyfundrefn y Piwritaniaid, fe briododd, gan brynu fferm rhydd-ddaliadol ar gyrion Llanwnda, sef Hendre.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1615
Categori:Marwolaethau 1685
Ryan Kift

Cerddor, cyfarwyddwr ac actor o Gymro yw **Ryan Kift** (ganwyd 1977). Fe'i magwyd yn Llanrug.

Mae Ryan yn gerddor llawn amser, ac yn perfformio gyda Sian Davies. Mae'n gyn aelod o'r band Something Personal.

Dros y blynyddoedd mae wedi rhyddhau sawl sengl ac albymau - gan gynnwys *Ar Goll (2005)*, ''Mynd i'r Jêl* (2006), ac *Amsterdam'' (2008) - a recordio nifer o sesiynau i C2.

Ymddangosodd y gân Gola Ola o'r albwm ''Mynd i'r Jêl* ar albwm amlwgyfrannog Huw Stephens *Dan y Cownter 2*.

## Disgyddiaeth
**Ar Goll (2005)
*''Mynd i'r Jêl* (2006)
**Amsterdam'' (2008)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 
* Proffil Ryan Kift gan BBC Cymru

Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
Richard James (cerddor)

Cerddor o Gymru yw **Richard James** (ganwyd 27 Mawrth 1975). Roedd yn un o aelodau sylfaenol y grŵp poblogaidd Gorky's Zygotic Mynci.

## Gyrfa
Dechreuodd Richard James ei yrfa'n ifanc iawn fel chwarewr bas Gorky's Zygotic Mynci, y band poblogaidd, o Freshwater East, Sir Benfro. Roedd eu cerddoriaeth yn gyfuniad o prog a psychedelia, gan ennill cefnogaeth John Peel, Mark Radcliffe ac eraill yn y 90au. Yn 2006 daeth diwedd ar Gorky's a phenderfynodd Richard James barhau gyda'i yrfa fel cerddor ar ei liwt ei hun.

Cyhoeddodd ei albwm cyntaf, *The Seven Sleepers Den* (My Kung Fu) yn 2007. Roedd hwn yn waith hyderus- yn soniarus, melodaidd ac yn symud ei sain i gyfeiriad newydd.

Cyhoeddodd ei albwm nesaf yn 2010, *We Went Riding* oedd yn cyfuno'r tyner gyda'r iasoer-gyda'r gân "Aveline" yn arbennig yn dangos y cyfuniad annisgwyl o melys a chwerw yn ei waith. Mae Richard James yn hoff o chwarae gyda genres cerdd - mae "Hey Hey Hey" yn cyfuno 'Blues' a roc swnllyd tra bod "Yes Her Smile's Like a Rose" yn ffocysu ar y banjo gwledig. Mae ei hen gydymaith a chyn brif ganwr Gorky's, Euros Childs yn ymddangos ar yr albwm, tra bod Cate Le Bon yn ymuno gyda James yn y gân, "From Morning Sunshine".

Rhyddhawyd *Pictures in the Morning* yn 2012, a'i bedwaredd albwm *All the New Highways* yn 2015.

;Richard James yn yr ICA, Llundain; 27 Chwefror 2009

Richard James at the ICA.jpg
Richard James at the ICA - 3316103350.jpg
Richard James at the ICA - 3315273203.jpg
Richard James at the ICA - 3316097604.jpg

## Disgyddiaeth
* *The Seven Sleepers Den* (2006)
* *We Went Riding* (21 Mehefin 2010)
* *Pictures in the Morning* (23 Ebrill 2012)
* *All the New Highways* (16 Chwefror 2015)

## Dolenni allanol
* Proffil Richard James gan BBC Cymru

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin

Categori:Prosiect Wicipop
Raukokore

bawd|260px|Eglwys Raukokore

Mae **Raukokore** yn bentref yn ymyl Penrhyn y Dwyrain, y lle mwyaf ddwyreiniol yn Seland Newydd, agos i aber Afon Raukokore. Mae Eglwys Crist, yn eglwys Anglicanaidd, adeiladwyd ym 1894, ar Fae Papatea, yn adeilad nodedig ac yn denu twristiaid. Mae mynwent Maori'n gyfagos.

Categori:Aneddiadau Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Linda Griffiths

Cantores o Gymru yw **Linda Griffiths** (ganwyd 1958) sy'n fwyaf adnabyddus am ganu yn y grŵp gwerin Plethyn.

## Bywyd cynnar
Yn enedigol o Fferm Pen Bryn rhwng Meifod a Phontrobert, fe'i ganed yn y Trallwng, a'i haddysgu yn Ysgol Gynradd Pontrobert ac Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion. Aeth ymlaen i Brifysgol Cymru, Aberystwyth, lle'r astudiodd y Gymraeg ac Addysg.

## Plethyn
Ffurfiodd y grŵp gwerin Plethyn gyda Jac Gittings a Roy Griffiths yn ei harddegau, a'r grŵp hwn fu prif gyfrwng ei llais pur a naturiol am flynyddoedd lawer. Nodweddwir eu harddull gan barch at draddodiad y plygain, a sylw i alaw draddodiadol a chynghanedd gerddorol, a chanu soniarus di-ymdrech. Hanner y stori yw'r canu, fodd bynnag, gan fod Plethyn hefyd, drwy eu caneuon yn adrodd straeon am eu hardal genedigol a'i chymeriadau, a hynny mewn ffordd hyfryd o ddi-sentiment.

Yn anad unrhyw grŵp arall o unrhyw ran arall o Gymru, mae modd cyplysu llais Linda a harmoneiddio Plethyn gyda darn o dir ac ymdeimlad o le arbennig, a bro Maldwyn yw hwnnw, wrth gwrs.

Rhyddhaodd Plethyn naw casgliad, ac maent yn cynnwys *Blas y Pridd*, *Golau Tan Gwmwl*, *Rhown Garreg ar Garreg*, ''Teulu'r Tir*, *Caneuon Gwerin i Blant*, *Byw a Bod*, *Drws Agored*, *Blas y Pridd/Golau Tan Gwmwl* a *Seidir Ddoe*. Rhyddhawyd *Goreuon Plethyn* yn Eisteddfod Maldwyn yn 2003.

## Gyrfa unigol
Ar ei liwt ei hun, rhyddhaodd bedwar casgliad, sef *Amser* (1988), *Plant y Môr* (1993), *Ôl ei Droed* (2003) a *Storm Nos'' (2009).

Yn anad neb arall, Linda Griffiths a Plethyn yw gwarchodwyr canu gwerin digyfeiliant traddodiadol Cymreig, gan lwyddo i symud y traddodiad ymlaen a pharchu ei hanfodion, a chydnabyddir ei phwysigrwydd yn yr adfywiad canu gwerin Celtaidd ym mhedwar ban byd.

Yn 2012 cafodd Linda Griffiths ei dethol i Orsedd yr Eisteddfod Genedlaethol.

Rhwng 1998 a 2002, bu'n un o gyflwynwyr y rhaglen deledu Cwmni Hon ar S4C.

## Bywyd personol
Ar ôl y brifysgol, gweithiodd mewn swydd weinyddol cyn gadael i fagu tair o ferched (Lisa, Gwenno a Mari) yn ogystal â rhedeg fferm fechan ym Mhenrhyncoch. Bu'r merched yn canu lleisiau cefndir i'w mam mewn cyngherddau ac aeth y dair ymlaen i ganu gyda'i gilydd yn y grŵp Sorela.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Proffil Linda Griffiths gan BBC Cymru

Categori:Cantorion gwerin o Gymru
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect Wicipop
The Sword in the Stone

Gallai **The Sword in the Stone** gyfeirio at:

* *The Sword in the Stone* (nofel), nofel o 1938 gan T. H. White
* *The Sword in the Stone* (ffilm), ffilm animeiddiedig Disney o 1963 sy'n seiliedig ar y nofel gan T. H. White