open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llumanlong

Term morwrol yw **llumanlong**, **banerlong** neu **fflaglong** sy'n disgrifio'r llong a ddefnyddir gan brif swyddog (er enghraifft, llyngesydd) sy'n bennaeth ar grŵp o longau'r llynges, fel arfer fflagswyddog gyda'r hawl draddodiadol i chwifio lluman arbennig i ddynodi ei radd. Mewn ystyr lac, fe'i cyfeirir at y brif long mewn fflyd neu lynges, fel arfer yr un gyntaf, fwyaf, gyflymaf, lawnarfocaf, neu enwocaf.

Yn yr ystyr lyngesol bob dydd, disgrifiad dros dro ydy'r enw ar gyfer pa bynnag llong sy'n dwyn y prif swyddog ac yn chwifio'i faner ar y pryd hwnnw. Fodd bynnag, bu angen cyfleusterau ychwanegol ar lyngesyddion erioed, gan gynnwys ystafell gyfarfod ddigon mawr i'r holl gapteiniaid ymgynnull ynddi, a lle i staff y llyngesydd wneud cynlluniau a llunio gorchmynion. Yn hanesyddol, dim ond y llongau mwyaf a allai ddarparu ar gyfer gofynion o'r fath.

Yn ystod Oes yr Hwylio ac Oes y Darganfod, defnyddiwyd y term gan fflydoedd masnachol yn ogystal â lluoedd morwrol, gan nad oedd y wahaniaeth rhwng llynges filwrol genedlaethol a masnachlongau'r un wlad bob amser yn eglur. Er enghraifft bu'r *Sea Venture*, llumanlong Cwmni Virginia, dan gapteiniaeth yr Is-lyngesydd Christopher Newport, o'r Llynges Frenhinol, ond hefyd yn dwyn Syr George Somers, prif swyddog Llynges Fasnach Lloegr.

Yn oes llongau'r gadres, un o'r radd gyntaf—hynny yw, llongau mwyaf y llynges—oedd y llumanlong nodweddiadol, a chanddi dri bwrdd, a'r bwrdd ôl yn cynnwys ystafelloedd y llyngesydd a swyddfeydd ei staff. Esiampl ydy HMS *Victory*, llumanlong y Llyngesydd Horatio Nelson ym Mrwydr Trafalgar ym 1805, sydd o hyd yng ngwasanaeth y Llynges Frenhinol, ac heddiw yn llumanlong seremonïol Prif Arglwydd y Môr. Gallai llongau nad oedd o'r radd gyntaf hefyd fod yn llumanlongau, er enghraifft yr USS *Constitution*, ffrigad o'r bedwaredd radd a fu'n llumanlong ar gyfer rhannau o Lynges yr Unol Daleithiau yn nechrau'r 19g.

Yn ystod yr 20g, daeth llongau yn ddigon mawr fel y gallai gwiblongau a mathau eraill ddarparu ar gyfer is-gapten a'i staff. Mae rhai llongau mawr yn cynnwys pont luman ar wahân er defnydd y llyngesydd a'i staff, tra bo'r capten yn rheoli'r llong o'r brif bont lywio. Prif swyddogaeth y llumanlong yw cyd-drefnu'r fflyd, ac o'r herwydd nid ydyw o reidrwydd yn llawnarfocach na llawnarfogedicach na'r llongau eraill. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd (1939–45), bu llyngesyddion yn aml yn ffafrio'r llong gyflymaf yn hytrach na'r llong fwyaf.

Dylunir llumanlongau modern yn bennaf ar gyfer awdurdod a rheolaeth filwrol yn hytrach nag ymladd, a fe'u gelwir felly yn llongau rheoli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa filwrol
Categori:Geirfa forwrol
Categori:Llumanau
Categori:Llyngesau
Categori:Llongau yn ôl math
Polisïau unigryw Cymru

Dyma restr o bolisïau unigryw Cymru a gyflwynwyd o fewn y Deyrnas Unedig cyn un oleiaf un o wledydd eraill y DU. Gan amlaf bu polisiau newydd unigryw yn denu sylw yn y cyfryngau.

## Rhestr o bolisiau unigryw 
### Polisiau 
# Presgripsiynau am ddim, 2007 (nid yw presgripsiynau am ddim i bawb yn Lloegr)
# Gwahardd ysmygu ar diroedd ysbytai ac ysgolion, 2007 (Lloegr misoedd yn ddiweddarach)

### Dyfodol 
# Diogelwch tomeni glo, 2024
# Cwotau ar sail rhywedd i aelodau Senedd, 2024
# Pryd bwyd bargen: cyfyngu prydoedd sy'n uchel mewn braster, siwgr a halen, 2025
# Ardoll ymwelwyr a chynllun trwydd ar gyfer pob llety i ymwelwyr, 2026

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Yr Adlais (papur newydd)

Roedd ***Yr Adlais*** yn bapur newydd wythnosol a gyhoeddwyd yn y Gymraeg yn bennaf. Cylchredwyd yng ardal Nghorwen, y Bala a Llangollen. Cofnodai newyddion lleol a chyffredinol, ynghyd a hysbysebion.

Cyhoeddwyd yng Nghorwen gan y Corwen Printing Company rhwng 1902 ac 1945 a caiff 434 rhifyn rhwng 1906 ac 1919, wedi eu digodo ar is-wefan papurau newydd Cymru sydd ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru. 

Mae'r papur yn cynnwys amrywiaeth o newyddion lleol, amaethyddol, eisteddfodol, chwaraeon a thramor gydag hysbysebion ar y dudalen flaen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 'Yr Adlais' ar is-wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Papurau newydd Cymru
Yr Adlais
Categori:Sefydliadau 1902
Categori:Y Bala
Categori:Llangollen
Categori:Corwen
Derwen Chihuahua

Mae **Derwen Chihuahua**  - *Quercus chihuahuensis* yn rywogaeth o dderw yn nheulu'r ffawydd.  Mae'n frodorol i'r rhanbarth o orllewin eithafol Tecsas i'r gorllewin a'r de i daleithiau gogleddol Sonora, Zacatecas a San Luis Potosí Mecsico. Mae'n tyfu'n bennaf ar echeifiannao canolog, o 400-2,000 medr uwch lefel y môr, mewn coedwigoedd yn gymysg â choed pinwydd amrywiol a derw eraill. Mae'n un o rywogaethau amlycaf y Sierra Madre Occidental yn Chihuahua a Sonora.   

Mae'r goeden yn tyfu hyd at 10 medr o daldra, sy'n gyffredin iawn mewn llawer o'i hystod. Mae'r dail yn gyfan i danheddog neu is-ddanheddog, yn wyrdd ar y brig ond yn felyn neu'n llwyd ar yr ochr isaf oherwydd gorchudd o flew melfedaidd,  serennol (siâp seren, canghennog iawn). Mae'r rhywogaeth yn perthyn i *Quercus arizonica* a *Quercus grisea*, weithiau'n croesi'r ddwy rywogaeth hyn yn Texas.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Prifysgol Erfurt

Prifysgol gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Erfurt** () a leolir yn Erfurt, prifddinas talaith Thüringen.

Yn sgil ffyniant prifysgolion Prag a Fienna yn y 14g, erfynai myfyrwyr ac athrawon y studium yn Erfurt, yn ogystal â dinasyddion y ddinas, ar yr Eglwys i roddi'r un breintiau i'r hwnnw, ac felly fe'i dyrchafwyd yn brifysgol trwy fwl oddi ar y Pab Clement VII—un o wrth-babau Avignon yn ystod y Sgism Orllewinol—ym Medi 1379. Fodd bynnag, ni châi'r siarter i sefydlu'r brifysgol ei gweithredu, trwy etholiad y rheithor cyntaf, nes 1392, ar ôl i brifysgolion eraill dod i fodolaeth yn Heidelberg a Chwlen. Yn yr un cyfnod, daeth Etholyddiaeth Mainz, gan gynnwys Erfurt, dan reolaeth y Babaeth yn Rhufain, a chyhoeddwyd bwl arall i sefydlu prifysgol gan y Pab Urbanus VI ym 1389. Fodd bynnag, byddai Archesgob Mainz yn hawlio'r gangelloriaeth, yn unol â darpariaethau'r Bwl Clemennaidd, ac felly mae Prifysgol Erfurt yn dyddio'i hanes yn  ôl i siarter 1379.

Cyrhaeddodd Prifysgol Erfurt ei hanterth yng nghanol y 15g, pan oedd yn gartref i Johann Ruchrat von Wesel, un o brif ddiwinyddion y cyfnod rhag-Brotestannaidd. Astudiodd Martin Luther yn Erfurt o 1501 i 1505, ac yno dylanwadwyd arno'n gryf gan ddiwinyddiaeth brofiadol ei diwtoriaid. Erfurt felly oedd un o grudleoedd y Diwygiad Protestannaidd. Serch hynny, gwladwriaeth Brotestannaidd, Teyrnas Prwsia, a wnâi gau'r brifysgol o'r diwedd, a hynny ym 1816.

Ailsefydlwyd Prifysgol Erfurt ar 1 Ionawr 1994, a chychwynnodd darlithoedd ym 1999.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Erfurt
Categori:Addysg yn yr Almaen yn y 14eg ganrif
Categori:Addysg yn Thüringen
Erfurt, Prifysgol
Erfurt, Prifysgol
Categori:Sefydliadau 1379
Categori:Sefydliadau a leolir yn Erfurt
Charlottenburg

Ardal o Ferlin, prifddinas yr Almaen, yw **Charlottenburg** a saif ar Afon Spree. Ers 2001, mae'n ffurfio rhan o fwrdeistref Charlottenburg-Wilmersdorf. Mae ardal hanesyddol Charlottenburg ychydig yn fwy na'r dosbarth dinesig cyfoes sy'n dwyn yr enw.

Casgliad o ffermydd, ac yna pentref, o'r enw Lietzow neu Lietzenburg ydoedd yn wreiddiol. Wedi marwolaeth Sophie Charlotte von Hannover, gwraig Ffredrig I, brenin Prwsia, ym 1705 fe'i hailenwyd yn Charlottenburg ar ei hôl, a derbyniodd siarter drefol. Wrth i Ferlin dyfu a llyncu'r trefi a phentrefi cyfagos, cafodd Charlottenburg ei hymgorffori'n rhan o'r ddinas ym 1920.

Mae adeiladau ac atyniadau'r ardal yn cynnwys yr Olympiastadion, a gynhaliodd Gemau Olympaidd yr Haf 1936, a Phalas Charlottenburg, a godwyd ym 1695–99 ar gyfer Sophie Charlotte, sy'n gartref i gasgliadau o hen bethau, paentiadau, ac offerynnau cerdd. Ym mharc y palas lleolir beddrod Ffredrig Wiliam III a'i wraig Luise von Mecklenburg-Strelitz. Yn y palas hefyd mae capel yn y dull Baróc, a adferwyd wedi iddo gael ei ddinistrio yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ailagorwyd yr hen goleg technegol yn Charlottenburg ym 1946 ar ffurf Prifysgol Dechnegol Berlin. Lleolir sawl amgueddfa, colegau celf a cherdd, a thŷ opera'r Deutsche Oper Berlin yn Charlottenburg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 18fed ganrif
Categori:Berlin
Bohumil Hrabal

Llenor Tsiecaidd yn yr iaith Tsieceg oedd **Bohumil Hrabal** (28 Mawrth 1914 – 3 Chwefror 1997) sydd yn nodedig am ei straeon digrif, weithiau swreal, am gymeriadau tlawd a rhyfedd, pobl sy'n methu neu'n gwrthod cydymffurfio, ac eraill ar ymylon cymdeithas. Fe'i ystyrir yn un o'r brif ffuglenwyr yn llenyddiaeth Tsieceg yr 20g.

## Magwraeth ac Addysg
Ganed ef yn Židenice, Awstria-Hwngari (bellach yn faestref yn Brno, Tsiecia). Wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, pan oedd yn bedwar oed, cafodd ei fagu yn Tsiecoslofacia yn y cyfnod rhwng y rhyfeloedd. Yn ei ieuenctid teithiodd gyda'i dad, a weithiodd yn asiant i fragdy, gan gyfarfod â phobl ar draws Morafia a thrwytho'i feddwl glas ym mywydau bob dydd y werin a datgelu iddo bryderon, gwendidau, diddordebau, ac hynodweddau ei gyd-greaduriaid.

## Gyrfa fel llenor
Cychwynnodd ar ei yrfa lenyddol o'r diwedd ym 1962, yn 48 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Sioned Puw Rowlands, * Hwyaid, Cwningod a Sgwarnogod: Esthetig Radical Twm Morys, Vaclav Havel a Bohumil Hrabal* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2006).

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Siarl
Categori:Llenorion digrif Tsieceg o Tsiecia
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Tsiecia
Categori:Llenorion straeon byrion digrif o Tsiecia
Categori:Llenorion straeon byrion Tsieceg o Tsiecia
Categori:Llenorion o Tsiecoslofacia
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Tsiecia
Categori:Nofelwyr digrif o Tsiecia
Categori:Nofelwyr Tsieceg o Tsiecia
Categori:Pobl a aned yn Brno
Categori:Pobl o Awstria-Hwngari
Categori:Pobl fu farw ym Mhrag
Categori:Sgriptwyr ffilm o Tsiecia
Cyrchoedd awyr ar wersyll ffoaduriaid Jabalia

Yn ystod Rhyfel Gaza (2023), lansiodd Lluoedd Amddiffyn Israel (IDF) sawl cyrch awyr ar wersyll ffoaduriaid Jabalia yn Llain Gaza. Lladdwyd cannoedd o bobl o ganlyniad i'r cyrchoed, y mwyafrif helaeth ohonynt yn sifiliaid. Mae'r IDF wedi ceisio cyfiawnhau'r cyrchoedd gan ddadlau bod Hamas yn cuddio terfysgwyr ac arfau yn y gwersyll.

Yn y cyrch cyntaf ar 9 Hydref 2023, deuddydd wedi cychwyn y rhyfel, dinistriwyd y farchnad yn y gwersyll a lladdwyd dros 60 o bobl. Tridiau'n hwyrach, ar 12 Hydref, lladdwyd 45 o bobl ac achoswyd difrod i adeiladau preswyl. Bu farw 18 o ffoaduriaid o ganlyniad i'r trydydd cyrch awyr, ar 19 Hydref, ac 22 Hydref lladdwyd o leiaf 30 o bobl, y nifer fwyaf ohonynt yn ferched a phlant, yn ystod ymgyrch fomio gyson ar ogledd Llain Gaza. Ar 31 Hydref cyflawnwyd yr ymosodiad gwaethaf, gan ddinistrio nifer o adeiladau a lladd degau, o bosib cannoedd, o ffoaduriaid.

Lleolir y gwersyll 3&nbsp;km i ogledd dinas Jabalia, sydd ei hun 4&nbsp;km i ogledd Dinas Gaza. Ar gychwyn y rhyfel, trigiannodd ychydig yn uwch na 116,000 o ffoaduriaid Palesteinaidd yn y gwersyll, yn ôl cofnodion yr UNRWA, mewn ardal 1.4&nbsp;km2. Hwn felly ydy'r mwyaf o'r wyth gwersyll ffoaduriaid a leolir yn Llain Gaza. Ar 13 Hydref 2023 gorchmynnodd yr IDF wacâd gogledd Llain Gaza, gan gyfarwyddo'r holl sifiliaid yn yr ardal i symud i'r de i osgoi'r cyrchoedd awyr a'r brwydro. Fodd bynnag, mae tlodi ac amddifadrwydd y ffoaduriaid yn eu rhwystro i raddau helaeth rhag ymadael.

## Cyfeiriadau 
Gwersyll ffoaduriaid Jabalia
Categori:Ffoaduriaid Palesteinaidd
Categori:Rhyfel Gaza (2023–25)
Glamorgan Gazette

Mae'r ***Glamorgan Gazette*** yn bapur newydd wythnosol ar gyfer ardal Bro Morgannwg gan gynnwys Pen-y-bont ar Ogwr. Fe'i sefydlwyd yn 1894 ac mae'n dal i gyhoeddi hyd heddiw. Perchennog y papur newydd yn 2011 oedd Media Wales Cyf. Teitlau cysylltiol y papur yw; *Bridgend and Neath Chronicle and County of Glamorgan Advertiser* (1888); a'r *Central Glamorgan Gazette and General, Commercial and Agricultural Advertiser* (1866).

Cyhoeddwyd ac argraffwyd ym Mhen-y-bont ar Ogwr gan John Evans yn 1894, gan Cwmni Cyfyngedig Argraffu a Chyhoeddi Canolbarth Morgannwg rhwng ca.1900 a ca.1951, gan Glamorgan Gazette Cyf rhwng ca.1951 a 1970, gan Celtic Press Cyf yn 1971, a gan Media Wales Cyf yn 2011.

Mae rhifynau'r papur o'i sefydlu yn 1894 hyd at 1919 (614 rhifyn) wedi eu digido ac ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein.

Ceir hefyd rhifynau wedi eu digido ar wefan British Newspaper Archive gan gynnwys y blynyddoedd canlynol (noder bod bylchau); 1894-1895, 1897-1898, 1900-1984, 1987-1993.

## Gweler hefyd
* Rhestr o bapurau newydd Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 'Glamorgan Gazette' ar is-wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Sefydliadau 1894
Categori:Pen-y-bont ar Ogwr
The Rhondda Leader

Mae'r ***The Rhondda Leader*** yn bapur newydd wythnosol a ddosberthir yng Nghymoedd y Rhondda. Mae'r papur newydd tabloid yn cael ei gyhoeddi ddydd Mercher gan Media Wales sy'n eiddo i gorfforaeth papurau newydd mwyaf y DU, Trinity Mirror. Yn rhan o'r gyfres Celtic Weekly Newspapers, sy'n cyhoeddi wyth teitl arall yn ne Cymru, sefydlwyd y Leader ym 1899 a bu trwy sawl newid enw a phartneriaeth ers y cyfnod hwnnw.

Mae'r papur yn cynnwys newyddion yr ardal a bydd o ddiddordeb fel dogfen am ei hadroddiadau ar Terfysg Tonypandy a ddigwyddodd adeg streic 1910-1911.

## Hanes
Papur newydd rhyddfrydol a llafur wythnosol. Fe'i gyhoeddwyd rhwng 1899 a 1908, a chafodd ei gylchredeg yng Nghwm Rhondda. Cyhoeddwyd yn wreiddiol gan William Davies Jones yn Nhonypandy. Cyhoeddwyd The Rhondda Leader gyntaf ym 1899 a naw mlynedd yn ddiweddarach daeth yn *Rhondda Leader, Maesteg, Garw ac Ogwr Telegraph*.

Cyhoeddwyd y Porth Gazette o 1900 hyd 1944 ac yn ystod y cyfnod hwnnw roedd papur newydd o'r enw y *Rhondda Socialist*. Roedd y *Rhondda Gazette* hefyd mewn cylchrediad o 1913 i 1919 tra roedd y *Rhondda Clarion* yn cael ei ddarllen ar ddiwedd y 1930au.

Cyhoeddwyd y *Porth Gazette* a'r *Rhondda Leader* rhwng 1944 a 1967 a chyhoeddwyd y *Rhondda Fach Leader and Gazette* hefyd ym Mhontypridd yn ystod y blynyddoedd hynny.

Yn y blynyddoedd diweddar, cyfunodd y Rhondda Leader a *Pontypridd & Llantrisant Observer* cyn i'r Rhondda Leader ddod yn argraffiad ar wahân eto.

## *The Rhondda Leader* ar-lein
Mae cynnwys cynnar y papur wedi ei ddigido ac ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol. Ceir 997 rhifyn wedi eu digido rhwng blynyddoedd 1899 ac 1919.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *The Rhondda Leader* 
* 'The Rhondda Leader' ar is-wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Papurau newydd Cymru
The Rhondda Leader
Categori:Sefydliadau 1899
Cymru'r Plant

Cylchgrawn poblogaidd, Cymraeg ei iaith, i blant a ddaeth yn gysylltiedig gydag Urdd Gobaith Cymru yw '''Cymru'r Plant''' a sefydlwyd gan Syr O.M. Edwards gyda'r rhifyn gyntaf ym mis Ionawr 1892. Prif gynnwys y cylchgrawn oedd storïau, barddoniaeth, caneuon ac erthyglau ar hanes Cymru. Ymhlith golygyddion y cylchgrawn oedd Syr Owen Morgan Edwards (1858-1920) a'i fab, sylfaenydd Urdd Gobaith Cymru, Syr Ifan ab Owen Edwards (1895-1970). Teitlau cysylltiol: ''Cymru'r Plant Bach* (1924); *Cronicl yr Urdd* (1929); *Y Capten* (1931); *Y Cronicl* (1937); *Yr Aelwyd* (1940); *Cymraeg* (1955); *Cymru* (1956); a  *Cip'' (1987).

Cyhoeddwyd gan D. W. Davies, Caernarfon. Mae rhifynau wedi eu digido ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein, sydd, fel Papurau Newydd Cymru Ar-lein o dan adain y Llyfrgell Genedlaethol.

## Sefydlu'r Urdd
Ar farwolaeth O.M.Edwards, daeth ei fab, Syr Ifan, yn olygydd cylchgrawn ‘Cymru’r Plant’ ac yn y cylchgrawn hwn ym 1922 yr apeliodd ar blant Cymru i ymuno â mudiad newydd, sef ‘Urdd Gobaith Cymru Fach’ a ddaeth, maes o law yn Urdd Gobaith Cymru. Cafwyd ymateb cadarnhaol o’r cychwyn cyntaf. Derbyniwyd llwyth o lythyrau a syniadau, ac roedd brwdfrydedd yr aelodau yn llethu ‘Cymru’r Plant’ a gwasg Hughes a’i fab yn Wrecsam. Erbyn diwedd y flwyddyn gyntaf roedd 720 o enwau aelodau wedi ymddangos yn y cylchgrawn a channoedd mwy yn aros eu tro. Sefydlwyd Adran gyntaf yr Urdd yn Treuddyn, Sir Fflint ym 1922.

## ''Cymru'r Plant'' ar-lein
Mae cynnwys cynnar y papur wedi ei ddigido ac ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol. Ceir rhifynau rhwng 1892 ac 1910 wedi eu digido gyda'r cylchgrawn yn cael ei chyhoeddi'r fisol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 'Cymru'r Plant' ar is-wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Clawr Cymru'r Plant 1986-87 ar wefan Casgliad y Werin 
* Cân 'Cymru'r Plant' yng nghyngerdd Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir Gâr 2007
* Language, culture and identity in Welsh children's literature: O.M. Edwards and Cymru'r Plant 1892-1920 traethawd Siwan M. Rosser, 2012

Categori:Cylchgronau Cymru
Cymru'r Plant
Categori:Sefydliadau 1892
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Derwen y Cawcasws

Rhywogaeth o **goeden** gollddail sy'n frodorol i Orllewin Asia ( gogledd Iran, Twrci ; ac yn y Cawcasws yn Georgia, Armenia, ac Azerbaijan ) yw ***Quercus macranthera ,*** neu dderwen y Cawcasws,  a dyfir yn achlysurol fel coeden addurniadol yn Ewrop sy'n tyfu i  30 medr o daldra.  Fe'i gosodir yn adran  . 

## Isrywogaeth 
Mae dau isrywogaeth. Ceir un isrywogaeth ( *Quercus macranthera* is-rh. *syspirensis* ) yng nghymunedau llwyni thermoffilig is a chanol-fynyddig Twrci, a cheir yr isrywogaeth arall ( *Quercus macranthera* is-rh. *macranthera* ) yn Georgia, Armenia, Azerbaijan a gogledd Iran, ar hyd y Môr Caspia.

## Cyfeiriadau
Prifysgol Islamaidd Gaza

Prifysgol annibynnol yng Mhalesteina yw **Prifysgol Islamaidd Gaza** () a leolir yn Ninas Gaza, dinas fwyaf Llain Gaza. Rhennir y brifysgol yn 11 o gyfadrannau sy'n cynnig graddau baglor, graddau meistr, doethuriaethau, diplomâu, ac uwchddiplomâu, yn ogystal ag 20 o ganolfannau ymchwil. Yn ogystal â'r prif gampws yn Ninas Gaza, lleolir dau gampws arall yng nghanol Llain Gaza (ynghyd â'r Ysbyty Cyfeillgarwch Tyrcaidd-Palesteinaidd) ac yn neheubarth y llain. Mae Prifysgol Islamaidd Gaza yn aelod o 12 o gymdeithasau a rhwydweithiau rhyngwladol o sefydliadau addysg uwch, gan gynnwys Cymdeithas Ryngwladol y Prifysgolion (IAU), Undeb Prifysgolion y Môr Canoldir (UNIMED), Cymdeithas y Prifysgolion Arabaidd (AAU), Ffederasiwn Prifysgolion y Byd Islamaidd (FUIW), Rhwydwaith Academaidd y Môr Du a Dwyrain y Môr Canoldir (BSEMAN), a'r Rhwydwaith Prifysgolion Byd-eang dros Newyddiannu (GUNi). 

Difrodwyd adeiladau'r brifysgol yn sylweddol gan gyrchoedd awyr Lluoedd Amddiffyn Israel (IDF) yn ystod ymosodiadau ar Lain Gaza yn 2008, 2014, a 2023.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Llain Gaza
Categori:Addysg yn Llain Gaza
Islamaidd Gaza, Prifysgol
Gaza, Prifysgol Islamaidd
Islamaidd Gaza, Prifysgol
Categori:Sefydliadau 1978
Derwen Armenia

Mae ***Quercus pontica***, **derw Pontine** neu **dderw Armenia**,    yn rywogaeth o dderw sydd mewn perygl ac yn bodoli ar hyn o bryd ar fynyddoedd gorllewin Cawcasws Georgia a gogledd-ddwyrain Twrci lle mae'n tyfu ar uchder o 1,300-2,100 medr . 

Coeden fach gollddail neu lwyn mawr yw *Quercus pontica* sy'n tyfu i 6-10 medr o daldra, gyda boncyff hyd at 40cm mewn diamedr ac egin cryf, tenau. Mae ei rhisgl yn llwydaidd i frown porffor, yn llyfn ar goed ifanc ond yn mynd yn arw yn ddiweddarach yn ei oes. Mae ei ddail yn tyfu i 10-20cm hir, anaml 35&nbsp;cm, a 4–15&nbsp;cm ar draws, ar wyffurf, ac ymylon danheddog gyda nifer o ddannedd bach pigfain. Mae'r dail wedi'u gorchuddio â mânflew pan fyddant yn ifanc, ond yn dod yn llyfnach wrth iddynt heneiddio. Maent yn dod yn wyrdd llachar yn ddiweddarach mewn bywyd ac yn troi'n felyn frown yn yr hydref . Cynffonnau ŵyn bach yw'r blodau, y cathod bach gwrywaidd 5-20&nbsp;cm o hyd. Mae'r ffrwyth yn fesen fawr 2.5-4&nbsp;cm o hyd, wedi'i gynhyrchu mewn clystyrau o 2-5 gyda'i gilydd.

## Tacsonomeg 
Mae'r epithet *pontica* yn cyfeirio at yr enw Lladin am Pontus, rhanbarth hanesyddol ger y Môr Du .  Rhoddir *Quercus pontica* yn adran  . 

## Amaethu 
Fe'i tyfir yn achlysurol fel coeden addurniadol yng ngogledd Ewrop.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Planhigion Addurnol o Rwsia: *Quercus pontica*

## Ffynonellau eraill 
* Rushforth, KD *Coed Prydain ac Ewrop* . Collins.
* Coombes, AJ *Coed* . Llawlyfrau Llygad-dyst.
Categori:CS1 maint: Multiple names: authors list
Categori:Rhywogaethau mewn perygl yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Castan-dderwen y gors

Mae ***Quercus michauxii***, y **castan-dderwen y gors**, yn rywogaeth o dderw yn yn nheulu'r dderwen wen, adran *Quercus* *Quercus* yn y teulu ffawydd. Mae'n frodorol i diroedd isel a gwlyptiroedd yn ne-ddwyrain a chanol-orllewin yr Unol Daleithiau, mewn taleithiau arfordirol o New Jersey i Texas, yn fewndirol yn bennaf yn Nyffryn Mississippi &#x2013; Ohio cyn belled â Oklahoma, Missouri, Illinois, ac Indiana . 

## Disgrifiad 
Mae dail y castan-dderwen y gors yn syml (nid yn gyfansawdd),  10-28cm o hyd a  5-18cm o led, gyda 15-20 o ddannedd syml crwn, tebyg i llabed ar bob ochr, yn debyg i rai derw castanwydden a derw chinkapin ( *Quercus muehlenbergii* ), er nad ydynt yn gyffredinol yn cyflawni'r ffurf fwy main a all dail y coed hynny arddangos ar adegau. Mae'r dail yn troi'n goch yn yr hydref. Mesen yw'r ffrwyth 2.5-3.5cm o hyd a 2-2.5cm o led, ar goesynnau 2–3&nbsp;cm o hyd, yn aeddfedu yn yr hydref, tua 6 mis ar ôl peillio.  Dim ond am sawl blwyddyn y mae'r goeden yn dwyn cnydau mes trwm. 

## Tacsonomeg 
Mae castan-dderwen y gors yn debyg iawn i'r dderwen castanwydd ( *Quercus montana* ), ac am y rheswm hwnnw mae wedi cael ei thrin weithiau fel amrywiaeth o'r rhywogaeth honno. Fodd bynnag, mae'r gastan-dderwen y gors yn goeden fwy sy'n wahanol o ran y cynefin a ffefrir, ac nid oes gan y rhisgl rychwant dwfn, garw nodedig y dderwen castanwydd, gan ei fod yn deneuach, yn gennog, ac yn llwyd golauach. Fel arfer mae'n tyfu i tua 20&nbsp;medr o daldra, er bod y esiampl talaf y gwyddys amdano ar hyn o bryd dros 42&nbsp;medr o daldra.

Defnyddiwyd yr enw *Q. prinus* gan lawer o fotanegwyr a choedwigwyr ar gyfer y gastan-dderwen y gors, hyd yn oed pan gafodd ei thrin fel rhywogaeth wahanol i'r dderwen castanwydd, a elwid bryd hynny yn *Q.&nbsp;montana*, ond cymhwysiad yr enw *Q.&nbsp;prinus* i'r dderwen gastanwydden bellach yn cael ei dderbyn yn aml,  er weithiau datgenir bod yr enw hwnnw o safle ansicr, na ellir ei briodoli i'r naill rywogaeth neu'r llall, gyda'r dderwen castanwydd yn cael ei galw bryd hynny *Q.&nbsp;montana*, fel yn *Flora Gogledd America* . 

## Ecoleg 
Mae mes y castan-dderwen y gors yn cael eu bwyta gan rywogaethau cyffredinol fel gwiwerod resog, gwiwerod, ceirw cynffon wen, moch gwyllt, ac eirth du.  Maent hefyd yn cael eu bwyta gan wartheg, 

## Defnyddiau 
Mae pren castan-dderwen y gors yn debyg i, ac fel arfer yn cael ei farchnata yn gymysg â phren derw gwyn eraill. &#x5B; '''' &#x5D; Mae castan-dderwen y gors hefyd yn cael ei galw'n dderw basged, gan fod y pren yn hawdd ei rannu'n stribedi hir, tenau, hyblyg sy'n wych ar gyfer gwehyddu basgedi.  Mae mes y dderwen castanwydd yn fawr, yn gymharol felys, 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* delweddau *Quercus michauxii* o Brifysgol Vanderbilt 
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Afon Spree

Afon yng ngogledd-ddwyrain yr Almaen a phrif isafon Havel yw **Afon Spree** (Almaeneg: *Spree*, Sorbeg: *Sprjewja*, Tsieceg: *Spréva*) sy'n tarddu o ranbarth Lwsatia, nid nepell o'r ffin â Tsiecia, ac yn llifo i'r gogledd drwy daleithiau Sacsoni a Brandenburg cyn terfynu yn ninas Berlin. Mae ganddi hyd o 250&nbsp;milltir (403&nbsp;km), a dalgylch o 3,900&nbsp;milltir sgwâr (10,100&nbsp;km2).

Mae'n tarddu o dair ffynhonnell yn Ucheldiroedd Lwsatia, rhan o'r Sudeten, yn Sacsoni: llygad hanesyddol yr afon, a elwir Spreeborn, ym mhentref Spreedorf; y ffynnon ddyfrlawnaf, ger Neugersdorf; a'r tarddle uchaf, ger Eibau. Llifa'r afon i'r gogledd drwy ranbarthau Lwsatia Uchaf ac Isaf, gan groesi'r ffin daleithiol rhwng Sacsoni a Brandenburg, ac hollti'n ddau gwrs ger Spremberg. Wedi iddi lifo drwy Cottbus—yr ail ddinas fwyaf ar ei glannau—rhenna'r afon yn sawl sianel gysylltiedig, gan ffurfio aberdir corsiog a elwir Coedwig Spree sy'n estyn hyd at dref Lübben. Y tu hwnt i Fürstenwalde a Köpenick, cyrhaedda'r afon brifddinas yr Almaen, Berlin, gan droelli drwyddi ar sawl cwrs cyn ymuno o'r diwedd â'r Havel, un o isafonydd yr Elbe, ym mwrdeistref Spandau.

Mae rhannau mawr o Goedwig Spree wedi eu trin ar gyfer garddio masnachol, ac mae'r ardal hefyd yn gyrchfan twristaidd poblogaidd.
Cysylltir y Spree ag afonydd cyfagos gan gamlesi, pwysicaf oll Camlas Oder-Spree i dde-ddwyrain Berlin.

## Cyfeiriadau 
Spree
Categori:Daearyddiaeth Berlin
Categori:Daearyddiaeth Brandenburg
Categori:Daearyddiaeth Sacsoni
Digido

Mae **digido** yn disgrifio trosi ffeiliau (delwedd, testun, sain ayyb) neu ddogfennau unigol, o fformat analog i fformat ddigidol i greu dogfen chwiladwy drwy ei sganio ac adnabod testun. P'un a yw'r broses yn golygu troi hen record finyl yn MP3 neu'n sganio dogfen i'w hanfon fel pdf, digido yw'r broses. Mae'n hanfodol bellach ym maes archifo a rhoi'r deunydd ar y rhyngrwyd. 

## Digido Cenedlaethol
Mae sawl sefydliad Gymreig wedi ymgymryd â phrosiectau digido mawrion gan gynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Bu iddynt ddigido 15 miliwn erthygl o bapurau newyddion Cymru o 1804 hyd at 1919 ar eu gwefan, ac mae'r broses yn parhau. Gellir gweld ffrwyth y gwaith yma ar Papurau Newydd Cymru Ar-lein. Ceir hefyd yno is-wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein a hefyd mapiau degwm, ffotograffau a darluniau a sawl archif arall.

Corff arall bu'n digido casgliadau Cymreig yw Casgliad y Werin Cymru a sefydlwyd yn 2010 ac sy'n bartneriaeth rhwng Amgueddfa Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Gall aelodau'r cyhoedd gyfrannu eu casgliadau personol i'r casgliad ar-lein.

## Safonni'r term
Arddelir y term *digideiddio* gan rai, ond, bellach, *digido* yw'r term safonnol. Ceir y cofnod cydnabyddedig gynharaf o'r gair 'digido' yn 1986 yng nghyhoeddiad *Termau Cyfrifidureg*.

## Gweler hefyd
* Fframwaith Rhyngweithredadwyedd Delweddau Rhyngwladol (IIIF)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru - gwefan ag iddi filiynau o ddogfennau print, darlun, map, ffotograff ayyb wedi eu digido
* Casgliad y Werin - casgliad o archifau wedi eu digido gan y cyhoedd
* Blog Digido y Llyfrgell Genedlaethol erthyglau byrion ar waith digido'r sefydliad

Categori:Cylchgronau Cymru
Cymru'r Plant
Categori:Cyfrifiadureg
Categori:Archifau
Categori:Llyfrgelloedd
Categori:Cyhoeddi
Tŷ Siôn a Siân

::*Am y rhaglen deledu gweler Siôn a Siân*

Dyfais celf werin i ddynodi'r tywydd ar ffurf bwthyn neu gaban yw **Tŷ Siôn a Siân**. Bydd gan y bwthyn dau ddrws. Bydd merch neu fenyw (Siân) yn dod allan o'r drws ar eich chwith i ddarogan tywydd braf a bachgen neu ddyn (Siôn) yn dod allan o'r drws ar eich de, i ddarogan tywydd gwlyb. Bydd Sion yn aml yn cario ambarél.

## Mecanwaith
Hygromedr syml yw'r Tŷ Sion a Siân. Offeryn sy'n mesur lleithder aer neu ryw nwy arall yw hygromedr: hynny yw, faint o anwedd dŵr sydd ynddo.

Mae'r ffigurau Sion a Siân yn sefyll ar far cydbwysedd, sy'n cael ei grogi gan linyn. Mae'r llinyn yn ymestyn neu'n crebachu yn seiliedig ar y lleithder yn yr aer o'i amgylch. Mae'r llinyn yn ymestyn pan fydd yr aer yn wlyb ac yn crebachu pan fydd yr aer yn sych. Mae'r weithred hon yn troi'r naill ffigur neu'r llall allan o'r tŷ yn dibynnu ar y lleithder. Yn draddodiadol byddai'r llinyn yn cael ei wneud o berfedd cath neu wallt ceffyl. Mae rhai amrywiadau yn gweithredu fel baromedr: mae gwasgedd isel yn dynodi tywydd gwael (glawog), pwysedd uchel i ddynodi tywydd da (heulog). Mae llawer o dai Sion a Siân hefyd â thermomedr bach ar y rhan rhwng y ddau ddrws i guddio'r llinyn sy'n gweithio'r ddyfais

## Hanes
Mae gwreiddiau'r Tŷ Sion a Siân yn cael eu cysylltu yn bennaf gyda deheudir yr Almaen ac Awstria. Ceir cyfeiriad ysgrifenedig cynnar amdanynt yn llyfr Jacob Leupold *Theatrum Aerostaticum* ym 1726. Mae'r awdur yn disgrifio tŷ o'r fath a gynhyrchwyd ganddo "blynyddoedd maith yn ôl". . Erbyn 1795 hepgorodd Karl Friedrich August Hochheimer ddisgrifiad manylach o'r tai yn y cyfarwyddiadau ar gyfer gwneud hygromedr, gan "y gallech eu gweld drosoch eich hun ym mhobman". Mae'r tai hefyd yn cael eu cysylltu â'r crefftwyr yn y Swistir oedd yn gwneud clociau cwcw ar gyfer ymwelwyr i'r wlad.

Y cyfeiriadau ysgrifenedig cyntaf sydd gan Eiriadur y Brifysgol at y term Cymraeg "Tŷ Sion a Siân" yw *A Glossary of the Demetian Dialect* gan W. Meredith Morris (1910) a *The Welsh vocabulary of the Bangor district* gan Osbert Fynes-Clinton (1913). Gan fod y naill yn trafod tafodiaith y de a'r llall tafodiaith y gogledd, gellir bod yn sicr bod y term yn gyfarwydd trwy Gymru benbaladr erbyn dechrau'r 20G.

## Cyfeiriadau
Categori:Tywydd
Categori:Offer gwyddonol
Categori:Peiriannau syml
Derwen castan-ddeiliog

ŵ

Mae ***Quercus castaneifolia***, y **dderwen castan-ddeiliog**, yn rywogaeth o dderw yn yr adran derw Twrci  sect .  . Mae'n frodorol i fynyddoedd y Cawcasws ac Alborz yn Iran, ac mae'n debyg i Dderwen Twrci sydd â chysylltiad agos o ran ymddangosiad.

## Disgrifiad 
Mae *Q. castaneifolia* yn goeden gollddail sy'n tyfu hyd at 35 medr o daldra, gyda boncyff hyd at 2.5 medr mewn diamedr (hyd at 50 yn eithriadol&nbsp;m o daldra gyda chefnffordd hyd at 3.5&nbsp;m ar draws).  Mae'r dail yn 10-20cm o hyd a 3 &#x2013; 5&nbsp;cm o led, gyda 10 &#x2013; 15 llabed trionglog bach rheolaidd ar bob ochr. Mae'r blodau yn gynffonnau ŵyn bach wedi'u peillio gan y gwynt; mes yw'r ffrwyth, yn aeddfedu tua 18 mis ar ôl peillio, 2 &#x2013; 3&nbsp;cm o hyd a &#x2013;&nbsp;cm o led, ddeu-liw gyda hanner gwaelod oren yn graddio i flaen gwyrdd-frown; y cwpan mes yw 2&nbsp;cm o ddyfnder, wedi'i orchuddio'n ddwys â blew meddal 4-8mm 'mwsoglyd'. Mae y mes yn chwerw iawn, ond yn cael eu bwyta gan sgrech y coed a cholomennod ; fel arfer dim ond pan fydd ffynonellau bwyd eraill wedi dod i ben y bydd gwiwerod yn eu bwyta. &#x5B; '''' &#x5D;

## Amaethu 
Cyflwynwyd y goeden i Loegr ym 1846, ond erys yn gymharol brin mewn casgliadau er ei bod yn dyfwr egnïol. Mae coeden o'r cyflwyniad gwreiddiol yng Ngerddi Botaneg Brenhinol, Kew,  mae un arall wedi goroesi yn arboretum Harlow Carr yn Swydd Efrog .

Mae'r cyltifar *Quercus castaneifolia* 'Green Spire' wedi'i ddewis oherwydd ei dyfiant codi.

## Esiamplau nodedig 
Ystyrir esiampl o *Quercus castaneifolia* a ddarganfuwyd yng nghoedwig Hyrcanian yng ngogledd Iran ar 29/04/21 gan Alireza Naqinezhad i fod y dderwen talaf yn y byd. Mae iddi uchder o 60.4m, diamedr o 4.9m, a chylchedd o 22m. Cyhoeddwyd y canfyddiad mewn neges drydar gan Pieter De Frenne, athro coedwigaeth yng nghyfadran Peirianneg Biowyddoniaeth ym Mhrifysgol Ghent. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhywogaethau bron dan fygythiad yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Grace Van Patten

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Grace Van Patten** (ganwyd 21 Tachwedd 1996).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Kevin

Gallai **Kevin** gyfeirio at un o sawl peth:

*Kevin Spacey
*Kevin Feige
*Kevin Allen
*Kevin Davies
*Kevin Bishop
*Kevin Clash
*Kevin James
*Kevin Rudd
*Kevin Schon
*Kevin Barry
*Kevin Costner
*Kevin McCloud
*Kevin Michael Richardson
*Kevin Zegers
*Kevin Greening
*Kevin John
Ryland Davies

Tenor operatig o Gymru oedd **Ryland Davies** (9 Chwefror 1943 &ndash; 5 Tachwedd 2023).

Cafodd Davies ei eni yn Cwm, Glyn Ebwy. Astudiodd yng Ngholeg Cerdd Brenhinol Manceinion. Gwnaeth ei ymddangosiad proffesiynol cyntaf ym 1964, yn y Gwyl Glyndebourne, lle canodd ran Almaviva yn yr opera *Barbwr Sevilla*. Enillodd y Wobr John Christie Award ym 1965. Priododd â'r cantores opera Anne Howells ym 1966. Ar ôl eu hysgariad, priododd y soprano Deborah Rees.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Lynebwy
Anne Howells

Cantores opera mezzo-soprano oedd **Anne Elizabeth Howells** (12 Ionawr 1941 – 18 Mai 2022). 

Cafodd Howells ei geni yn Southport, Swydd Gaerhirfryn, yn ferch i Trevor Howells a Mona Howells (née Hewart). Addysgwyd hi yn Ysgol Ramadeg Sale. Astudiodd gerddoriaeth yng Ngholeg Cerdd Brenhinol Manceinion   

Priododd Howells â Ryland Davies ym 1966. Ei hail gwr oedd Stafford Dean, o 1981 i 1988. Daeth y ddwy briodas i ben mewn ysgariad. Ei thrydedd briodas oedd â Peter Fyson (m. 2005).  Bu farw Howells o myeloma yn Andover, yn 81 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2022
Anne Williams-King

Cantores opera soprano ac athrawes canu o Gymru yw **Anne Williams-King**. Daeth hi'n drydydd yng nghystadleuaeth Canwr y Byd Caerdydd yn 1985, gan gynrychioli Cymru. Cyd-sylfaenydd Stiwdio Opera Gogledd Cymru oedd hi, gyda'i gŵr, y tenor David Bartleet.

Mae hi'n dod o Wrecsam. Enillodd y Wobr Soprano yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 17 oed.

## Cyfeiriadau
Kana

**Kana** (仮名) yw'r systemau ysgrifennu sillwyddor Japaneaidd sy'n defnyddio nodau i gynrychioli sillafau unigol, ac maent yn rhan o'r system ysgrifennu Japaneaidd sy'n cyferbynnu â'r system logograffeg Tsieineaidd a ddefnyddir hefyd yn Japaneaidd, a elwir yn kanji. Ceir tri kana Japaneaidd: *hiragana modern*, *katakana modern*, Ceir hefyd amrywiadau o'r systemau modern hyn. 

Mae Hiragana a katakana yn gweithio fel dwy sgript sillaf union yr un fath, gyda chymeriadau gwahanol yn unig. Mae hyn yn golygu bod gan y systemau yr un nifer o nodau ac yn cynrychioli'r un synau, ond bod ganddynt ymddangosiadau gwahanol yn y systemau gwahanol ac yn cael eu defnyddio mewn gwahanol gyd-destunau.

## Yr 'Wyddor' Kana
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
**Kana* ar Encyclopaedia Britannica
* 'What is Kana'?  erthygl

Categori:Gwyddorau
Categori:Japan
Categori:Japaneg
Yr Aelwyd (cylchgrawn)

Roedd ***Yr Aelwyd*** yn gylchgrawn misol anenwadol, Cymraeg ei iaith, a oedd yn trafod pynciau megis crefydd, llenyddiaeth ac addysg. Golygwyd y cylchgrawn gan John Davies, ('Gwyneddon') (1832-1904). Ganwyd Davies ym Mangor yn 1832. Prentisiwyd ef yn argraffydd; bu ar staff olygyddol y North Wales Chronicle ac yn golygu Cronicl Cymru, 1866 a bu'n ysgrifennu erthyglau arweiniol i'r Genedl Gymreig.

Fe'i cyhoeddwyd yng Nghaernarfon gan J. W. Rees a'i gwmni.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Yr Aelwyd ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Sefydliadau 1860
Categori:Diwinyddiaeth
Ffilm gyffro

Genre ffilm sy'n ennyn cynnwrf ac ias yn y gynulleidfa yw **ffilm gyffro**.

Mae'r ffilm gyffro yn debyg i raddau â ffilmiau antur a llawn cyffro (neu "acsiwn") am eu bod i gyd yn ymwneud â chymeriadau'n gwyro oddi ar rigolau bywyd ac yn cael profiadau cyffrous a pheryglus. Gellir gwahaniaethu rhwng cyffro ac antur yn nhermau cefndir y stori: gosodir y ffilm gyffro fel rheol yn y byd cyffredin, a bywyd pob dydd, tra digwydd y ffilm antur mewn amgylchfyd arbennig. Mae'r stori gyffro yn dibynnu ar elfennau ychwanegol i drawsffurfio'r pethau pob dydd a chreu sefyllfa anarferol, gan beri pryder a pherygl, neu ias a chyffro. Nodweddir y ffilm lawn cyffro gan ymladd, gornestau cyffrous rhwng cymeriadau da a drwg, a champau corfforol, motiffau nad yw'n angenrheidiol mewn ffilm gyffro.

Mae ffilmiau cyffro yn aml yn gorgyffwrdd â genres sinematig eraill, ac mae is-genres yn cynnwys y ffilm gyffro seicolegol, y ffilm gyffro oruwchnaturiol, y ffilm ysbïo, y ffilm gyffro wleidyddol, y ffilm gyffro gyfreithiol, y ffilm gynllwyn, a'r ffilm gyffro erotig.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ffuglen gyffro
Cyffro
Ffilm gyffro seicolegol

Genre ffilm sy'n cyfuno stori gyffro â themâu seicolegol yw **ffilm gyffro seicolegol**. Mae ffilmiau o'r fath yn canolbwyntio ar agweddau meddyliol ac emosiynol y cymeriadau, ac yn archwilio'u hofnau, obsesiynau, a chroestyniadau mewnol, gan greu tensiwn yn y stori ac ennyn ias a chyffro yn y gynulleidfa.

Mae plotiau cyffro seicolegol yn aml yn ymwneud â "gemau'r meddwl", megis twyll a chelwydd, dibwyllo, a chamdriniaeth seicolegol. Mae cymeriadau'n defnyddio tactegau seicolegol i reoli a thanseilio'i gilydd, ac yn aml mae'r gynulleidfa ei hun yn anymwybodol o'r safbwynt sydd yn wir, gan greu ansicrwydd a phryder. Gall y prif gymeriad fod yn esiampl o adroddwr annibynadwy. Mae hynt anrhagweladwy y ffilm yn aml yn cynnwys troeon yn y stori a datgeliadau annisgwyl.

Mae'r ffilm gyffro seicolegol yn un o is-genres y ffilm gyffro. Ceir mathau eraill o ffilmiau seicolegol hefyd, gan gynnwys y ffilm arswyd seicolegol.

## Cyfeiriadau 

Seicolegol
Cyffro
Cyffro seicolegol
Categori:Gweithiau cyffro seicolegol
Meddygon Isallt Fawr

bawd|180x180px|Cwm Pennant
Teulu estynedig, yn cynnwys nifer sylweddol o feddygon, fferyllyddion ag ati (ynghyd a beirdd ac ysgolheigion eraill), a'i gwreiddyn yn Isallt Fawr, Cwm Pennant, Sir Gaernarfon yw **Meddygon Isallt Fawr**. Cainc yw'r teulu o deulu ehangach Wynn, Cesail Gyfarch, Penmorfa, Sir Gaernarfon. Dyma deulu a gynhyrchodd rai pobl o bwys ac a gysylltwyd trwy briodasau ag amryw deuluoedd dylanwadol yng Ngogledd Cymru (ei ferch Jonet oedd y cyswllt a'r genhedlaeth nesaf).

Robert ap Dafydd (Isallt) 1654-1738. Priododd hwn dwywaith. Yn gyntaf Jonet ych Robert ap Richard Owen (Isallt) (Bethesda; 1922-2019) a'i ddisgynyddion sy'n cynnwys nifer o feddygon ac hefyd John Bryn Owen (Athro Amaeth Prifysgol Bangor; m 2019).

Roedd plant Catherine Owen (m1750) yn cynnwys Robert Roberts (meddyg; Plas Uchaf, Dolgellau; Casglwr llawysgrifau o bwys (cysylltiadau a'r Hengwrt a’r Myvyrian Archaiology of Wales); 1735-1808). Ymhlith ei blant]]
Ymysg plant John a Betsan Roberts oedd y Dr. William Lloyd Roberts (fferyllydd – Cambrian Pill Depot, Tremadog; *Y Brython* (1858-63)) a John Jones (meddyg Dolwyddelan; 1819-1878). Gwraig gyntaf Alltud Eifion oedd Elizabeth merch y Dr. Thomas Hughes, Plas y Ward Pwllheli (1812-1840). Ei ail wraig oedd Martha ych William Roberts (Ynysgarregaethnen, Tremadog; 1823-1875). Ymysg plant Alltud Eifion a Martha oedd y Dr. Henry Isaac Jones (byddyn India; Scranton, Pennsylvania; Arbenigwr ar y llygad a'r glust; 1844-), Robert Humphrey Jones (milfeddyg; U.D.A.; 1852-), y Dr. Edward Christmas Jones (fferyllydd yn y Cambrian Pill Depot, Tremadog) a'r Dr. William Robert Jones (ffisigwr, llawfeddyg ac apothecari; Betws y Coed a Llundain; 1843-)

 Robert Roberts (1786-1876) mab John Roberts Cae'r Groes

Gweithiodd Robert Roberts (1786-1876) fel meddyg esgyrn bro nes cael ei ddewis gan chwarelwyr Dinorwig, Llanberis, yn "Ddoctor y chwarel". Felly gwasanaethodd hyd gyrraedd 70 oed, pryd y penodwyd blwydd-dal iddo gan berchennog y chwarel, Thomas Asheton Smith. Bu fyw Robert (a alwyd erbyn hynny yr "Hen Ddoctor") hyd at ei 91 oed . Mab Robert Roberts oedd John Roberts (1812-1869). Tua 1835 gwneud cais i Robert Roberts anfon John Roberts yn "Ddoctor y chwarel" i Ffestiniog. Ac iddo, sef Robert, bod yn gefn iddo mewn achosion o bwys, gan gerdded yr holl ffordd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddygon o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Teuluoedd o Gymru
Yr Wythnos a'r Eryr

Roedd '''''Yr Wythnos a'r Eryr''''' yn bapur newydd wythnosol Cymraeg a gylchredwyd yn ardal y Bala. Cofnodai newyddion lleol a chyffredinol Penllyn, Edeyrnion, Uwch Aled, a dyffrynoedd Clwyd a Llangollen. Cyhoeddwyd yn Y Bala gan Humphrey Evans rhwng 1899 ac 1921.

Mae 361 rhifyn rhwng 1899 - 1910 wedi eu digido ac ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein. Teitlau cysylltiol y papur yw'r; *Yr wythnos* (1880-1898), ac *Y Seren* (1885-1974).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*''Yr Wythnos a'r Eryr'' ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein

Categori:Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Sefydliadau 1899
Categori:Diwinyddiaeth
Tywysoges Reiol

Mae'r ***Dywysoges Reiol*** () yn anrhydedd sy'n cael ei roi, fel arfer (ond nid yn awtomatig) gan deyrn Prydain i'w ferch neu ei merch hynaf. Er ei fod yn gwbl anrhydeddus, dyma'r anrhydedd uchaf y gellir ei rhoi i aelod benywaidd o'r teulu brenhinol. Bu saith Tywysoges Reiol. Daeth y Dywysoges Anne yn Dywysoges Reiol ym 1987.

Daeth arddull y Dywysoges Reiol i fodolaeth pan oedd y Frenhines Henrietta Maria (1609–1669), merch Harri IV, brenin Ffrainc, a gwraig y Brenin Siarl I (1600–1649), eisiau dynwared y ffordd yr oedd merch hynaf Brenin Ffrainc yn "Madame Royale". Felly daeth y Dywysoges Mary (ganwyd 1631), merch Henrietta Maria a Siarl, y Dywysoges Reiol gyntaf ym 1642.

Er eu tebygrwydd dydy'r teitl *Rheiol* ddim yn "Gymreigiad" o'r gair Saesneg *royal*; mae'n perthyn i'r hen, hen air Cymraeg am arweinydd "Rhi", sydd, hwyrach, yn perthyn i'r gair Lladin *Rex*.

Dim ond un ferch gall cael yr anrhydedd o fod yn Dywysoges Reiol ar y tro; os bydd y deiliad presennol (2023), y Dywysoges Anne yn fyw ar ôl farw ei frawd mawr, y Brenin Siarl III, ni fydd hawl gan edling y brenin, y Tywysog Wiliam, rhoi'r anrhydedd i'w ferch hynaf, y Dywysoges Charlotte, cyn marw ei fodryb.

## Cyfeiriadau
Tywysoges Reiol
Hayfield, Swydd Derby

Pentref yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Hayfield**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref High Peak.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,600.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref High Peak
Categori:Pentrefi Swydd Derby
Categori:Plwyfi sifil Swydd Derby
Prifysgol Christian Albrecht Kiel

Prifysgol ymchwil gyhoeddus yn yr Almaen yw **Prifysgol Christian Albrecht Kiel** (, CAU), a elwir yn anffurfiol gan yr enw Lladin **Christiana Albertina**, a leolir yn Kiel yn nhalaith Schleswig-Holstein.

Sefydlwyd ym 1665 ar ffurf yr Academia Holsatorum Chiloniensis gan Christian Albrecht, Dug Schleswig-Holstein-Gottorf, wedi cyfnod hir o frwydro yn yr Almaen a Llychlyn. Efelychir gobeithion am y dyfodol yn yr arwyddair *Pax Optima Rerum* ("gorau peth, heddwch"). Agorodd ar safle'r hen fynachlog Ffransisgaidd yn Kiel, ac yno darlithiodd athrawon ar ddiwinyddiaeth, y gyfraith, meddygaeth, ac athroniaeth. Darparwyd arian a llyfrau gan yr academi gyfagos yn Bordesholm. Cyfeddiannwyd y dugiaethau i Brwsia ym 1864 a châi'r brifysgol ei darostwng i reolau a threfn addysg Brwsiaidd. Cynnyddodd niferoedd y myfyrwyr yn niwedd y 19g, a chodwyd adeiladau newydd gan gynnwys llyfrgell, amgueddfa sŵolegol, a labordai.

Ymhlith yr academyddion o nod i addysgu yn Kiel mae'r enillwyr Nobel Philipp Lenard (Ffiseg, 1905), Max Planck (Ffiseg, 1918), ac Otto Diels (Cemeg, 1950). Mae cyn-fyfyrwyr enwog yn cynnwys yr hanesydd a diplomydd Barthold Georg Niebuhr, yr hanesydd ac ieithegwr Theodor Mommsen, a'r anthropolegydd Franz Boas.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Kiel
Categori:Addysg yn yr Almaen yn yr 20fed ganrif
Categori:Addysg yn Schleswig-Holstein
Kiel, Prifysgol Christian Albrecht
Kiel, Prifysgol Christian Albrecht
Categori:Sefydliadau 1665
Categori:Sefydliadau a leolir yn Kiel
Deborah Rees

Cantores opera soprano o Gymru yw **Deborah Rees**, sy'n Athraw Canu yng Ngholeg Cerdd Brenhinol Manceinion.

Astudiodd hi ym Manceinion. Enillodd secondiad Esso/Glyndebourne i'r Stiwdio Opera Genedlaethol ym 1980.

Roedd ganddi hi a’i gŵr, y tenor Ryland Davies (m. 2023), a briododd ym 1983, ferch o’r enw Emily.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o Gymru
John Davies (Gwyneddon)

Roedd '''John Davies ('Gwyneddon')''' yn ddyn amlwg ym myd cyhoeddi Cymru ganol 19g. 

Ganwyd ef ym Mangor yn 1832. Prentisiwyd ef yn argraffydd; bu ar staff olygyddol y North Wales Chronicle ac yn golygu Cronicl Cymru, 1866. I hwnnw ysgrifennodd 'Dyddlyfr Oliver Jenkins.' Yn 1868 sefydlodd fel argraffydd yng Nghaernarfon; o'i swyddfa ef y cychwynnwyd Y Goleuad, 30 Hydref 1869, ac ef oedd y golygydd cyntaf. Y mae ei nodiadau ar y tudalen cyntaf yn profi ei fedr fel newyddiadurwr. Ymhen rhai blynyddoedd newidiodd ei waith a phenodwyd ef yn rheolwr banc Pughe a Jones yng Nghaernarfon, ac ystyrid ef yn ddyn busnes da. Cymerodd ran flaenllaw ym mywyd y dref a bu'n faer. Ar un adeg bu'n ysgrifennu erthyglau arweiniol i'r Genedl Gymreig. Yr oedd yn awdur un emyn adnabyddus, sef yr emyn diolch sydd yn dechrau 'Anfeidrol Dduw rhagluniaeth…' Bu farw yng Nghaernarfon, ddiwedd Ionawr, 1904.

## Llawysgrifau Gwyneddon
Roedd Gwyneddon yn gasglwr mawr o lawysgrifau. Mae *Casgliad Gwyneddon* yn cynnwys 25 o gyfrolau llawysgrif a fu gynt yn eiddo iddo a'i fab yr Henadur Gwyneddon Davies o Gaernarfon, y rhoddwr. Roedd 19 o'r cyfrolau (Gwyneddon mss 1-16, 19, 23 a 24) ar un adeg ym meddiant y Parch. Peter Bayly Williams, rheithor Llanrug a Llanberis, 1792-1836,a chyfieithydd. Mae MSS 20, 21, a 22 yn cynnwys cofnodion, trafodion a chyfrifon dwy gymdeithas lenyddol Gymraeg Bangor; *Cymdeithas Gymroaidd Bangor* a *Cymdeithas Gomeryddion Bangor* rhwng 1846-1850.

## Ei fab - Robert Gwyneddon Davies
Man John Davies oedd Robert Gwyneddon Davies  (1870 - 1928) yn gyfreithiwr ac awdur cyfieithiad i'r Saesneg o'r Bardd Cwsc, 1897 (ail arg. 1909), a fu farw 17 Ebrill 1928, yn 58 oed. Yr oedd yn gasglwr llawysgrifau, ac y mae amryw o'r rhain yn llyfrgell Prifysgol Bangor.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*John Davies Gwyneddon ar wefan Y Bywgraffiadur Arlein

Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Pobl o Fangor
Liber Amoris

Llyfr hunangofiannol gan yr ysgrifwr Seisnig William Hazlitt (1778–1830) yw ***Liber Amoris; or, The New Pygmalion*** a gyhoeddwyd gyntaf yn Saesneg ym 1823. Gwaith unigryw a phersonol iawn ydyw a ysgrifennwyd ar sail profiadau'r awdur o ymserchu yn Sarah Walker, merch ei landlord yn Llundain.

Ysgrifennir y llyfr ar ffurf llythyrau serch ac ymgomion rhwng Hazlitt a Sarah, a llythyrau Hazlitt at ei gyfeillion J. S. Knowles a P. Patmore. Mae hynt y stori yn dangos Sarah yn fflyrtio ar y cychwyn cyn cael ei dychryn i raddau gan y berthynas, ac o'r diwedd wedi blino ar sylw Hazlitt.

Derbyniodd *Liber Amoris* gerydd beirniadol yn ystod oes Hazlitt. Cafodd ei ystyried yn waith nas bwriedid ei gyhoeddi, yn rhyddiaith anghaboledig, ac yn peri embaras i'w awdur. Disgrifiad Thomas De Quincey o'r gwaith oedd "ffrwydrad o orffwylltra" (*an explosion of frenzy*). Yn ddiweddar, mae ysgolheigion a beirniaid wedi rhoi mwy o sylw i *Liber Amoris* fel cofiant pwerus o ddioddefaint.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gweithiau gan William Hazlitt
Categori:Hunangofiannau Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau 1823
Categori:Llyfrau'r 19eg ganrif o Loegr
My Wife and Kids

Comedi sefyllfa o'r Unol Daleithiau yw ***My Wife and Kids***. Fe'i crëwyd gan Don Reo a Damon Wayans ar gyfer ABC.

Mae'r gyfres yn serennu Damon Wayans, Tisha Campbell-Martin, George O. Gore II, Jazz Raycole, Parker McKenna Posey, Andrew McFarlane, Jennifer Nicole Freeman, Noah Gray-Cabey a Brooklyn Sudano.

## Dolenni allanol 
* 

Categori:Comedïau sefyllfa Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu ABC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau