Dolly Pentreath

Cernywes a ystyrir gan rai y siaradwr uniaith Gernyweg olaf oedd **Dolly Pentreath** (16 Mai 1692 – Rhagfyr 1777). Sail y traddodiad mai'r person olaf i siarad yr iaith fel mamiaith oedd Dolly Pentreath yw adroddiad Daines Barrington am gyfweliad gyda Dolly. Ond mae tystiolaeth bod rhai siaradwyr brodorol wedi parhau tan y 19g, er bod ganddynt wybodaeth o Saesneg hefyd.

Er i Dolly ddweud, yn ôl y chwedl, "*My ny vydn kewsel Sawsnek*!" ("dwi ddim isio siarad Saesneg!"), roedd hi yn gallu ychydig o Saesneg o leiaf. Mae'n bosibl mai'r person olaf i siarad Cernyweg yn unig oedd Chesten Marchant, a fu farw ym 1676.

Roedd Pentreath yn byw ar hyd ei hoes ym mhlwyf Paul, ger 'Porthynys' (), lle y cafodd ei chladdu hefyd; codwyd cofeb iddi ym mur y llan yn 1860 gan Louis Lucien Bonaparte, nai Napoleon.
bawd|chwith|Cofeb iddi gan Louis Lucien Bonaparte

Heddiw mae sawl person yn siarad y Gernyweg adfywiedig fel mamiaith.

## Bywyd
Ganwyd Pentreath ym Porthenys (Saesneg: Mousehole), Cernyw a'i bedyddio ar 16 Mai 1692, yr ail o chwech o blant y pysgotwr Nicholas Pentreath a'i ail wraig Jone Pentreath. Honnodd yn ddiweddarach na allai siarad gair o Saesneg tan oedd yn 20 oed. Pa un a yw hyn yn gywir ai peidio, Cernyweg oedd ei hiaith gyntaf. Roedd hi'n byw ym mhlwyf Breweni (Saeseneg: Paul), wrth ymyl Porthenys.

Ni phriododd Pentreath erioed, ond ym 1729 esgorodd ar fab, John Pentreath, a oedd yn byw tan 1778.

### Blynyddoedd diweddarach, marwolaeth, ac etifeddiaeth 
Ym 1768, bu Daines Barrington yn chwilio Cernyw am siaradwyr yr iaith ac ym Porthenys daethpwyd o hyd i Pentreath, yn gwerthu pysgod y dywedir ei bod tua 82 oed, ac yn gallu "siarad Cernyweg yn rhugl iawn." Yn 1775 cyhoeddodd erthygl arni yng nghyfnodolyn Cymdeithas yr Hynafiaethwyr *Archaeologia* mewn erthygl o'r enw *"On the Expiration of the Cornish Language.*" Nododd Barrington fod y "cwt yr oedd hi'n byw ynddo mewn lôn gul," a'i fod wedi dod o hyd i ddwy fenyw arall, a oedd yn byw gyferbyn a hi, rhyw ddeg neu ddeuddeg mlynedd yn iau na Pentreath, nad oedden nhw'n gallu siarad Cernyweg yn rhwydd, ond a oedd yn ei rhannol ddeall. Bum mlynedd yn ddiweddarach, dywedwyd bod Pentreath yn 87 oed ac ar y pryd roedd ei thyddyn (neu 'gwt') yn "wael ac yn cael ei gynnal a'i gadw gan y plwyf yn bennaf, a'i bod yn dweud ffortiwn pobl ac yn parablu Cernyweg." 

Ym mlynyddoedd olaf ei bywyd, daeth Pentreath yn enwog yn lleol am ei gwybodaeth am Gernyweg. Tua 1777, tynnwyd llun ohoni gan John Opie (1761-1807), ac ym 1781 engrafiad ohoni gan Robert Scaddan, llun a gyhoeddwyd. Mae ei chyfrif ei hun fel y'i cofnodwyd gan Daines Barrington yn nodi ei bod hefyd yn siarad Saesneg.

Mae Dolly Pentreath wedi pasio’n chwedl am felltithio pobl mewn llif hir o regfeydd Cernyweg, ffyrnig pan oedd yn ddig. Ystyrir bod ei marwolaeth yn nodi marwolaeth y Gernyweg fel iaith gymunedol, fyw.

Mae yna lawer o straeon amdani. Dywedir ei bod yn aml yn galw pobl yn "*kronnekyn hager du*," yn llyffant du hyll, "a dywedir ei bod hyd yn oed yn wrach. Mae nifer o straeon eraill wedi bod ynghlwm wrthi, ond mae eu cywirdeb yn cael ei amau. Credwyd ar un adeg ei bod yn union yr un fath â Dorothy Jeffrey neu Jeffery y cofnodir ei chladdedigaeth yng nghofrestr plwyf Paul, ond mae amheuaeth ynghylch hyn (fodd bynnag mae *DNB Rhydychen* (2004) yn nodi hyn).

## Heneb 
Ni chofnodir claddedigaeth Dorothy Pentreath, ond dadleuwyd bod hyn yn ymddangos yng nghofrestr y plwyf dan yr enw Dolly Jeffery, yr awgrymir ei fod yn gyfenw tad ei mab. Derbynnir y theori hon gan *Eiriadur Bywgraffiad Cenedlaethol Rhydychen*.

Mae yna un siaradwr Cernyw traddodiadol hysbys, John Mann, a oedd yn blentyn yn Boswydnek *(*Boswednack), ym mhlwyf Eglossenar; (Zennor), a oedd yn sgwrsio yng Nghernyweg â phlant eraill, ac a oedd yn fyw yn 80 oed ym 1914. Ef oedd y goroeswr olaf y gwyddys amdano allan o nifer o siaradwyr Cernyweg traddodiadol y 19g gan gynnwys Jacob Care o St Ives (bu f. 1892); Elizabeth Vingoe o Boswarva Uwch, Madron (bu f.&nbsp;1903 ac a ddysgodd o leiaf rhywfaint o Gernyweg i'w mab); John Davey iau (bu f. 1891) ac uwch, o Boswednack; Anne Berryman (1766–1854), hefyd o Boswednack.

Ardystiodd Matthias Wallis o St Buryan ym 1859 fod ei nain, Ann Wallis, a fu farw tua 1844, wedi siarad Cernyweg yn dda. Dywedodd hefyd y gallai Jane Barnicoate, a fu farw tua 1857, siarad Cernyweg hefyd.

## Gweler hefyd 
* Chesten Marchant, y siaradwr Cernyw *olaf monoglot*, yn ôl pob sôn
* John Davey, un o'r bobl olaf â gwybodaeth draddodiadol am Gernyweg
* Ned Maddrell, siaradwr brodorol olaf Manaweg, iaith Geltaidd arall

Categori:Cernyweg
Categori:Cernywiaid
Categori:Genedigaethau 1692
Categori:Marwolaethau 1777
Categori:Hanes Cernyw
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Pages using cite ODNB with id parameter
Categori:Wicibrosiect Palesteina
Categori:Wikipedia articles incorporating a citation from the ODNB