open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valletta F.C.

Clwb pêl-droed ym Malta yw **Valletta FC**. Mae'r clwb wedi'i leoli yn Valletta, prifddinas yr ynys weriniaeth ym Môr y Canoldir. Llysenw'r tîm yw *the Lillywhites* oherwydd eu crysau gwynion.

## Hanes
### Cyd-destun
bawd|de|250px|Mynedfa swyddfa Valletta Football Club
Mae gan ddinas Valletta ym Malta hanes pêl-droed hir, rhwng 1886 a 1919 ar ryw adeg neu’i gilydd, roedd tua phedwar ar ddeg o dimau wedi cystadlu yn cynrychioli’r ddinas. Ymhlith y timau cynnar hyn roedd Cynghrair boblogaidd Boys Empire, Coleg Valletta, Sgwâr San Siôr, Dockyard Albion a Chlwb Athletau Malta. Roedd nifer o'r timau wedi ei crynhoi o gwmpas caffes yr ynys.

Nid oes tystiolaeth glir ynghylch pryd y gwnaeth Valletta F.C. Dechreuwyd, a dyna'r rheswm fod gan Valletta ddau glwb yn yr oes honno. Sylfaen Valletta F.C. gosodwyd gyda chreu tîm *Valletta United*. Roedd Valletta United yn cael ei adnabod fel "tîm y sgwâr" ers i'r clwb gael ei leoli yn Sgwâr San Siôr. Cynrychiolodd Valletta United y ddinas rhwng 1904 a 1932.

### Sefydlu'r Clwb
Cam cynnar yn hanes y clwb presennol oedd sefydlu Clwb Pêl-droed Valletta United ym 1903 gan bobl ifanc leol. Er gwaethaf eu brwdfrydedd dros y gêm a ddaeth â'r ynys gan y Prydeinwyr, cafodd y bobl ifanc ddechrau bras gyda chyflenwadau cyfyngedig. Fe wnaethant dorri eu trowsus gwyn yn siorts hir a lliwio eu crysau i mewn i liwiau'r clwb (brown, gyda llewys melyn) ar gyfer eu gwisgoedd.

Dewiswyd The Ditch yn Porte des Bombes, a oedd ei hun wedi bod yn lleoliad y gêm bêl-droed Malteg gyntaf erioed ym 1886, i gynnal gêm gyntaf Valletta United ar 9 Ionawr 1904. yng nghystadleuaeth Cynghrair Europa UEFA gan golli 0-1 i'r tîm o Gymru.

## Anrhydeddau
***Uwch Gynghrair Malta** (25):
1915, 1932, 1945, 1946, 1948, 1959, 1960, 1963, 1974, 1978, 1980, 1984, 1990, 1992, 1997, 1998, 1999, 2001, 2008, 2011, 2012, 2014, 2016, 2018, 2019
***Cwpan Malta** (14): 1960, 1964, 1975, 1977, 1978, 1991, 1995, 1996, 1997, 1999, 2001, 2010, 2014, 2018
***Supercup Malta** (11): 1990, 1995, 1997, 1998, 1999, 2001, 2008, 2010, 2011, 2012, 2016

## Dolenni
* Gwefan swyddogol Valletta FC
* Valletta F.C. ar UEFA

## Cyfeiriadau
}

Categori:Pêl-droed ym Malta
Categori:Timau pêl-droed Malta
Goleudy Whiteford

Lleolir **Goleudy Whiteford** ger Twyni Whiteford, ar Benrhyn Gŵyr, yn ne Cymru.

Adeiladwyd y goleudy anghyffredin hwn, a ddyluniwyd gan John Bowen (1825-1873 o Llanelli) yn 1865. Dyma yw'r unig dŵr haearn bwrw o'r maint hwn sydd wedi'i amgylchynu gan fôr yng Ngwledydd y Deyrnas Unedig. Mae'r tŵr yn 44 troedfedd o daldra (13m) a saif ychydig yn uwch na lefel y dŵr ar drai. Maint diamedr y sylfeini yw 24 troedfedd (7.3m).

## Cyfeiriadau
Whiteford
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Abertawe
Pisanello

Arlunydd o'r Eidal yng nghyfnod y Dadeni oedd **Pisanello** (Antonio Pisano; tua 1395 – 1455) sydd yn nodedig am ei baentiadau, ei fedalau, a'i ddarluniau. Dim ond ychydig o'i baentiadau sydd yn goroesi, ond mae cannoedd o'i luniau a nifer o'i fedalau sydd gennym yn dystiolaeth o fedr ei grefft.

Ganed yn Pisa a chafodd ei hyfforddi rhywle yng ngogledd yr Eidal. Mae'n bosib iddo gydweithio â Gentile da Fabriano ar ffresgo hanesyddol ym mhalas Dug Fenis rhwng 1415 a 1420. Y paentiad cynharaf ganddo sydd yn goroesi ydy'r ffresgo *Annunciazione* (tua 1426) ger beddrod Niccolò di Brenzoni yn Eglwys San Fermo, Verona. Ymhlith ei ffresgoau eraill mae San Siôr a'r Dywysoges (tua 1433–38) yng Nghapel Pellegrini, Verona, a'i olygfeydd o ryfel a sifalri ym mhalas Dug Mantua.

Cynhyrchodd weithiau i sawl llys yng ngogledd yr Eidal, yn enwedig dugiaethau Ferrara a Mantua, ac i Ddug Milan a'r Pab Eugenius IV. Astudiodd Pisanello gelf glasurol yn Rhufain, yn enwedig portreadau nwmismatig yr hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid, a datblygodd ffordd ei hun o fwrw medalau o gerfwedd isel mewn metelau gwerthfawr ac yn dwyn portreadau o dywysogion, dugiaid, cadfridogion, a *condottieri*. Ymhlith yr esiamplau enwocaf o'i waith ydy medalau o'r Ymerawdwr Bysantaidd Ioan VIII Palaiologos yn ymweld â Chyngor Eglwysig Ferrara-Fflorens (1438), medal briodasol Leonello d'Este, Ardalydd Ferrara (1444), a'i fedal arian o Alfonso V, brenin Aragón (1449).

Fel arfer, mae gan ei bortreadau ar gynfas gefndiroedd o flodau a glöynnod byw lliwgar. Cesglir darluniau Pisanello yng Nghodecs Vallardi, sydd yn cynnwys enghreifftiau unigryw o ddrafftsmonaeth y cyfnod. Defnyddiodd yr arlunydd amrywiaeth o dechnegau a defnyddiau i ddarlunio anifeiliaid, planhigion, gwisgoedd, a lluniadu mewn persbectif.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1390au
Categori:Marwolaethau 1455
Categori:Arlunwyr y Dadeni
Categori:Peintwyr y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Toscana
Llinell y Gororau

]]
Mae **Llinell y Gororau** yn wasanaeth reilffordd rhwng Gorsaf reilffordd Wrecsam Canolog a Bidston, o dan reolaeth Trafnidiaeth Cymru. Mae cysylltiad yn Bidston gyda’r Llinell Cilgwri, sy’n arwain at Lerpwl, Penbedw a West Kirby. Mae cysylltiad hefyd yn Shotton gyda threnau i Gaer a Chaergybi, a chysylltiad hefyd yng Ngorsaf reilffordd Wrecsam Cyffredinol gyda Chaer ac Amwythig.

Bwriedir cyflwyno trenau batri trydanol a diesel yn ystod 2020. Mae rheilffyrdd eraill Cilgwri yn defnyddio trenau trydanol. Bydd y trenau newydd yn dod o Rheilffordd Danddaearol Llundain, ailenwir Dosbarth 230 Rheilffordd Brydeinig. Mae Trafnidiaeth Cymru yn bwriadu gwella eu 13 o orsafoedd ar y llinell.

## Hanes
Adeiladwyd rhan deheuol y rheilffordd gan Reilffordd Wrecsam, yr Wyddgrug a Chei Connah a’r rhan gogleddol gan Reilffordd Gogledd Cymru a Lerpwl. Daeth y cwbl yn rhan o Reilffordd y Great Central ym 1905.

Caewyd 2 orsaf yn y 50au; Gorsaf reilffordd Storeton ym 1951 a Gorsaf reilffordd Burton Point ym 1955.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y lein 

Gororau
Gororau
Deg o'r Diwedd

Casgliad o naw ysgrif lenyddol ar amrywiaeth o bynciau gan M. Selyf Roberts yw '''''Deg o'r Diwedd''''', fu'n gyfrol fuddugol cystadleuaeth y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955. Fe'i gyhoeddwyd yn 1958 gydag un ysgrif yn ychwaneg, sef "Morfin",  gan Gymdeithas Lyfrau Ceredigion.

## Cynnwys
*"Morfin"
*"Y Tyst Tawel"
*"Paham y Piano?"
*"Yr Ysfa"
*"Y Siop Anialwch"
*"Yr Hen Stesion"
*"Y Tywydd"
*"Hanes – a Gwaelod y Ddalen"
*"Y Tro Cyntaf"
*"'Ac am Chwech yr Hwyr ...'"

Categori:Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Categori:Llyfrau Cymreig 1958
Categori:Ysgrifau Cymraeg
Wednesbury

Tref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Wednesbury**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sandwell. Cyn 1974 roedd yn rhan o sir hanesyddol Swydd Stafford. Saif tua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o ganol Birmingham ar ochr ddeheuol traffordd yr M6.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Wednesbury boblogaeth o 19,029.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa ac oriel Wednesbury
*Eglwys Sant Bartholomew
*Tŵr y gloch

## Enwogion
*Mary Garman (1898–1979), aelod y Grŵp Bloomsbury 
*Henry Treece (1911-1966), nofelydd
*Richard Wattis (1912-1975), actor

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sandwell
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Gorsaf reilffordd Whittlesford Parkway

Mae **Gorsaf reilffordd Whittlesford Parkway** yn orsaf ar brif lein Gorllewin Anglia. Mae gwasanaethu’r pentrefi Whittlesford, Sawston, Duxford a’r Amgueddfa Imperialaidd Rhyfel, Duxford. Gweithredir yr orsaf a threnau gan gwmni Trenau Greater Anglia.

Agorwyd yr orsaf ym 1845 ac ailadeiladwyd rhwng 1877 a 1890. Ailenwyd yr orsaf o Whittlesford i Whittlesford Parkway yn 2007.
                                                        

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Trenau Greater Anglia

Whittlesford Parkway
Paleograffydd

Mae **paleograffydd** yn un sydd yn hyddysg mewn darllen hen lawysgrifen ac yn deall datbygiad y gwahanol sgriptiau ysgifenedig a ddefnyddid mewn llawysgrifau. Paleograffeg yw'r enw ar astudiaeth hanes, ffurfiau a chonfensiynau llawysgrifen, yn arbennig rhai'r Canoloesoedd a'r cyfnod cynnar modern. Mae'n ofynnol i archifyddion astudio paleograffeg fel rhan o'r diploma cymhwyso, er mwyn deall a chatalogio hen ddogfennau.

## Cyfeiriadau
Categori:Palaeograffeg
Categori:Hanes
Valentín Elizalde

Canwr Mecsicanaidd oedd **Valentín Elizalde Valencia** (1 Chwefror 1979 - 25 Tachwedd 2006), a elwir hefyd yn "El Gallo de Oro". Roedd Elizalde yn arbenigo mewn cerddoriaeth Fecsicanaidd ranbarthol gyda genres Banda a Norteño. Cafodd ei eni yn Jitonhueca, Sonora.

Dechreuodd gyrfa broffesiynol Valentín Elizalde ar 24 Mehefin 1998 yn Bácame Nuevo, Sonora, yn ystod dathliad Gŵyl San Juan, lle derbyniodd ei daliad cyntaf. Dechreuodd Valentin y paratoadau i recordio ei albwm cyntaf a chafodd ei gydnabod yn nhaleithiau Sonora, Jalisco, Sinaloa a Chihuahua.

Roedd Elizalde nid yn unig yn gantores ond hefyd yn gyfansoddwr; o nifer fawr o ganeuon ac arddulliau amrywiol, o fewn traddodiad y drwm Sinaloan, ymhlith yr arddulliau hyn mae'r narcocorrido.

Lladdwyd Valentín Elizalde gan ddynion taro gan gomando pan oedd yn gadael cyngerdd yn Tamaulipas, tua 03:30 a.m. ar 25 Tachwedd 2006. Yn ystod yr ymosodiad, derbyniodd sawl ergyd gan ddrylliau tanio AK-47 ac AR-15 a .38 arfau pwerus, uchel a achosodd farwolaeth ar unwaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Fecsico
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Fecsico
Categori:Llofruddiaethau'r 2000au ym Mecsico
Categori:Pobl a aned yn Sonora
Categori:Pobl fu farw yn Tamaulipas
Cadwyn

Mae **cadwyn** yn gyfres o ddarnau cysylltiedig (sef "dolenni"), fel rheol o fetel, sy'n ffurfio llinyn cryf. Yn debyg i raff mae'n hyblyg pan nad yw'n cario llwyth ond pan mae'n dynn, mae'n anhyblyg ac yn gallu dwyn pwysau.

Mae cadwyni yn cyflawni nifer o ddibenion:
* ar gyfer codi llwyth, fel cadwyn angor
* am wneud cysylltiad diogel rhwng dau beth neu fwy, fel mewn clo beic
* ar gyfer eitemau addurnol, fel mewn gemwaith, fel addurn fel arfer, ond weithiau fel arwydd o swydd
* ar gyfer trosglwyddo pŵer mewn peiriannau â sbrocedi, fel cadwyn feiciau

Silent chain.jpg
Rope chain.jpg
Twisted link chain.jpg
Single-jack-chain.jpg
Double jack chain.jpg
Ladder link chain.jpg
Foxtail chain.jpg

Studlink chain link.jpg
Wheat chain.jpg
Singapore chain.jpg
Rolo chain.jpg

Categori:Gemwaith
Categori:Mecaneg
Cradley Heath

Tref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Cradley Heath**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sandwell. Cyn 1974 roedd yn rhan o sir hanesyddol Swydd Stafford. Saif tua 8 milltir (13&nbsp;km) i'r gorllewin o ganol Birmingham.

Yn ystod y 19g daeth y dref yn ganolfan ar gyfer gwneud hoelion a chadwyni, a pharhaodd y diwydiannau hyn yn bwysig tan yr 1980au.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sandwell
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Brownhills

Tref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Brownhills**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Walsall. Cyn 1974 roedd yn rhan o sir hanesyddol Swydd Stafford. Saif tua 11 milltir (17&nbsp;km) i'r gogledd o ganol Birmingham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Brownhills boblogaeth o 20,373.

Mwyngloddio oedd prif ddiwydiant y dref tan y 1950au, ond ar ôl cau'r pyllau dioddefodd yr ardal ddirywiad economaidd difrifol sydd wedi parhau tan heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Walsall
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Bloxwich

Tref yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Bloxwich**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Walsall. Cyn 1974 roedd yn rhan o sir hanesyddol Swydd Stafford. Saif tua 10 milltir (17&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o ganol Birmingham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Bloxwich boblogaeth o 47,288.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Yr Holl Sant
*Tafarn y Turf (yn ôl CAMRA, "The last truly unspoilt terraced pub left in the country...")

## Enwogion
*Tom Major-Ball (1879–1962), difyrwr a thad John Major 
*Harold Parry, bardd (1896-1917)
*Arthur Tolcher (1922–1987), cerddor

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Walsall
Categori:Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Robert A. Heinlein

Awdur ffuglen wyddonol o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Anson Heinlein** (7 Gorffennaf 1907 – 8 Mai 1988). Cafodd ei eni yn Butler, Missouri.

## Llyfrau
Mae llyfrau Heinlein yn cynnwys *Starship Troopers* (1959), *Stranger in a Strange Land* (1961), a *The Moon is a Harsh Mistress* (1966).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1988
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl fu farw o emffysema
Cerddoriaeth metel trwm

Math o gerddoriaeth roc yw **metel trwm**. Gyda gwreiddiau mewn roc y felan, roc seicedelig a roc asid, datblygodd bandiau metel trwm sain trwchus, mawr, wedi'i nodweddu gan ystumiant (), unawdau gitâr estynedig, curiadau grymus, a sain uchel. Weithiau mae'r geiriau a'r perfformiadau'n gysylltiedig ag ymddygiad ymosodol a 'machismo'.

## Gwraidd a dylanwadau 
Mae bandiau cynnar efo elfennau metel trwm yn cynnwys Steppenwolf, Led Zeppelin, a'r Rolling Stones.

Dylanwadwyd metel trwm gan cerddoriaeth blws.  Cafodd cerddoriaeth hwyrach ei dylanwadu gan cerddoriaeth glasurol.

Band metel trwm cynnar enwoca yw Black Sabbath.

Un o'r bandiau Cymraeg cyntaf i chwarae cerddoriaeth fetel trwm oedd Budgie. Mae bandiau metel trwm cyfoes o Gymru yn cynnwys Persian Risk a Bullet for My Valentine.

## Ton Metel Trwm Prydeinig Newydd 
Mudiad o'r 1970au hwyr oedd y Ton Metel Trwm Prydeinig Newydd (*New Wave of British Heavy Metal* neu *NWOBHM* yn Saesneg).

## Nu Metal 
Math o gerddoriaeth metel trwm sy'n codi yn y 1990au oedd nu metal (o *new metal*, yn golygu *metel newydd*).  Mae bandiau nu metal yn cynnwys Slipknot a Korn.

## Cyfeiriadau

Metel trwm
Aled Gwyn

Gweinidog, newyddiadurwr, cyfieithydd a phrifardd yw'r Parchedig **Aled Gwyn** (20 Awst 1940).

## Bywyd cynnar
Ganed D Aled Gwyn Jones yng Nghastell Newydd Emlyn, Ceredigion, yr ifancaf o Fois Parc Nest. Fe'i magwyd ar y fferm gan ei rieni Gwenni (Gwendolen) a Gwyn Jones. Hyfforddodd ar gyfer y weinidogaeth yn Aberystwyth ac Abertawe a graddiodd yn 1963.

## Gyrfa
Cychwynnodd fel gweinidog ifanc yn Eglwys Henllan Amgoed ym mis Medi 1966. Gwasanaethodd hefyd fel cynghorydd sir dros Blaid Cymru. Symudodd i Gapel Soar Maesyrhaf, Castell-nedd yn 1976.

Aeth ymlaen i ddod yn newyddiadurwr gyda BBC Radio Cymru.

Cafodd ei goroni yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergele 1995 gan ei frawd John Gwilym Jones a oedd yn Archdderwydd ar y pryd. Ysbrydolwyd ei gerdd "Melodiau" gan y brofedigaeth o golli ei wyres, Gwennan.

## Bywyd personol
Roedd yn briod â'r ddarlledwraig Menna Gwyn (1941–2006) hyd ei marwolaeth. Mae ganddynt ddau o blant, Non a Rolant.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Prifeirdd
Pêl-droed merched yng Nghymru

Mae merched wedi chwarae pêl-droed yng Nghymru ers degawdau ond dim ond yn 2009 y ffurfiwyd Cynghrair Merched Cymru a ddatblygodd ymhen rhai blynyddoedd i fod yn Uwch Gynghrair Merched Cymru.

Cynrychiolir Cymru gan Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru sy'n chwarae gemau o'r safon uchaf ac yn aelodau o UEFA a FIFA drwy Cymdeithas Bêl-droed Cymru.

## Cyfeiriadau
♀
Gwarchodfa natur Welney

Mae **Gwarchodfa natur Welney** yn warchodfa’r Ymddiriedolaeth Adar Dŵr a Thiroedd Gwlybion yn Norfolk. Maint y warchodfa yw 1000 erw

## Bywyd gwyllt
Gwelir Rhostog Gynffonddu, Pibydd coesgoch, Cambig, Gïach Gyffredin, Cwtiad Torchog Bach, Alarch, Hwyaden lostfain, Bod y Gwerni, Hwyaden lwyd, Hwyaden addfain, Corhwyaden, Ehedydd, Siglen Felen, Bras y Cyrs, Gwennol y Bondo, Gwennol a thros 300 math o bili-palod a gwyfynnod.

## Oriel

Delwedd:Welney02LB.jpg
Delwedd:Welney04LB.jpg
Delwedd:Welney05LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr ymddiriedolaeth

Welney
Categori:Norfolk
David Mercer

Roedd **David Mercer** (Ebrill 1950 &ndash; 26 Awst 2020) yn cyflwynydd teledu a radio.

Cafodd ei eni yn Abertawe, yn fab i'r cyfreithwr John Mercer. Cafodd ei addysg yn Ysgol Dinefwr, Abertawe, ac ym Mhrifysgol Nottingham. Capten tîm tenis y Brifysgol oedd ef.

Roedd e'n cyfreithiwr a phartner yn y cwmni cyfraith teulu rhwng 1973 a 1982. Wedi hynny daeth yn ddyfarnwr tenis. 
Bu'n sylwebu ar denis i'r BBC ar deledu a radio.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr radio
Categori:Cyflwynwyr teledu
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2020
Hatfield, De Swydd Efrog

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Hatfield.''

Tref a phlwyf sifil yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Hatfield**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Doncaster.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 17,326.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Doncaster
Categori:Plwyfi sifil De Swydd Efrog
Categori:Trefi De Swydd Efrog
R. Gwynedd Parry

Ysgolhaig cyfreithiol yw yr Athro **Richard Gwynedd Parry** (ganwyd 1971). Mae ganddo gyhoeddiadau niferus ar bynciau cyfreithiol yn y Gymraeg a'r Saesneg, ac mae llawer o'i waith ysgolheigaidd yn cysylltu'r gyfraith gyda hanes, hunaniaeth a diwylliant Cymru, ac yn enwedig y Gymraeg. Cyhoeddodd yn gyson mewn cylchgronau academaidd rhyngwladol ac ef yw cofiannydd y cyfreithiwr o Lanaelhaearn, Syr David Hughes Parry (1893-1973). Ei gyhoeddiadau pwysicaf yn y Gymraeg yw'r cyfrolau ''Cymru'r Gyfraith: Sylwadau ar Hunaniaeth Gyfreithiol*  (Gwasg Prifysgol Cymru, 2012) a *Y Gyfraith yn ein Llên'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2019).

## Cefndir 
Yn fab i'r Parchedig W. Gareth Parry ac Ann Parry (merch y Parchedig Ganon H. E. Jones, Y Bala), fe'i magwyd yn Llandderfel, Sir Feirionnydd cyn i'r teulu symud i ardal Llanrwst pan oedd yn blentyn ifanc. Roedd ei dad yn weinidog yr efengyl gydag Eglwys Bresbyteraidd Cymru, a'i daid yn offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Llanddoged ac Ysgol Dyffryn Conwy, Llanrwst.

## Gyrfa 
Graddiodd yn y gyfraith o Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth (LL.B, 1992), cyn mynychu Ysgol y Gyfraith Ysbytai'r Frawdlys (*Inns of Court School of Law*) yn Llundain. Fe'i galwyd i'r Bar o Ysbyty Gray's yn 1993. Bu wedyn yn ymarfer fel bargyfreithiwr ar Gylchdaith Cymru a Chaer o siambrau yn Abertawe, cyn iddo gael ei benodi i'w swydd academaidd gyntaf yn Ysgol y Gyfraith ym Mhrifysgol Caerdydd ym 1999. Yn 2001, ymunodd ag Adran y Gyfraith ym Mhrifysgol Abertawe fel darlithydd. Fe'i dyrchafwyd yn uwch-ddarlithydd yn 2007, a chafodd ei benodi i gadair bersonol yn y gyfraith yn 2011. Dyfarnwyd iddo radd doethur mewn athroniaeth yn y gyfraith gan Brifysgol Caerhirfryn yn 2008.

Ers 2020, mae'n Bennaeth ar Adran y Gymraeg ym Mhrifysgol Abertawe, gan iddo ymuno gyda'r Adran yn 2017.

## Anrhydeddau 
Etholwyd ef yn Gymrawd o'r Gymdeithas Hanesyddol Frenhinol yn 2010 ac yn Gymrawd o Gymdeithas Ddysgedig Cymru yn 2018.

Yn 2020, dyfarnwyd iddo Wobr Hywel Dda gan Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, am ei gyfrol *Y Gyfraith yn ein Llên* (Gwasg Prifysgol Cymru, 2019). Dyfernir y wobr am ragoriaeth mewn ysgolheictod ac am waith sydd yn "helaethu gwybodaeth am gyfraith a defod y Cymry yn yr oesoedd canol".

Mae hefyd yn adnabyddus i lawer yng Nghymru fel unawdydd, ac ef oedd enillydd Gwobr Goffa Osborne Roberts (Y Rhuban Glas i gantorion ifanc) yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998.

## Bywyd personol 
Mae'n briod a Meinir Angharad Jones Parry (merch yr arlunydd Aneurin Jones) ers 1998, ac y mae ganddynt dri o feibion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1971
Hatfield

Gallai **Hatfield** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Hatfield, tref yn Swydd Hertford
* Hatfield, tref yn Ne Swydd Efrog
* Hatfield, plwyf sifil yn Nwyrain Swydd Efrog
* Hatfield, pentref yn Swydd Gaerwrangon
* Hatfield, pentref yn Swydd Henffordd
* Hatfield Heath, pentref yn Essex
* Hatfield Broad Oak, pentref yn Essex
* Hatfield Chase, ardal isel yn Ne Swydd Efrog a Gogledd Swydd Lincoln
* Hatfield Peverel, pentref yn Essex
* Old Hatfield, maestref Hatfield, Swydd Hertford
* Welwyn Hatfield, ardal an-fetropolitan yn Swydd Hertford

### Unol Daleithiau America
* Hatfield, Arkansas, tref yn nhalaith Arkansas
* Hatfield, Indiana, anheddiad yn nhalaith Indiana
* Hatfield, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts
* Hatfield, Pennsylvania, bwrdeistref yn nhalaith Pennsylvania
* Hatfield Township, Pennsylvania, treflan  yn nhalaith Pennsylvania
----
Cwpan Pêl-droed Merched Cymru

de|300px|bawd|logo Cwpan Pêl-droed Merched Cymru
 (glas) sydd wedi dominyddu'r Gwpan]]
**Cwpan Her Merched CBD Cymru**, sy'n fwy adnabyddus fel **Cwpan Merched Cymru** neu **Cwpan CBD Merched Cymru** yw cystadleuaeth genedlaethol cwpan pêl-droed merched yng Nghymru. Cymdeithas Bêl-droed Cymru sy'n ei redeg.

Gan nad oedd gan Gymru gynghrair genedlaethol i ferched nes sefydlu Uwch Gynghrair Merched Cymru (*Adran Premier* bellach) yn nhymor 2009–10 Cwpan Cymru oedd yr unig docyn i Gynghrair y Pencampwyr Merched UEFA. Yn wahanol i gêm y dynion, fodd bynnag, caniateir i glybiau sy'n canolbwyntio ar Loegr gymryd rhan. Enillodd Cardiff City Ladies F.C. wyth cwpan yn olynol rhwng 2003 a 2010.

## Diwygio Posibl
Yn dilyn nifer o gemau â sgôr uchel, un ochrog yn rownd agoriadol cystadleuaeth 2012-13, galwodd gwefan answyddogol y gynghrair ar CBDC i ystyried ailwampio’r gystadleuaeth er mwyn osgoi canlyniadau mor chwithig yn nhymhorau’r dyfodol ac annog cynghrair is cyfranogiad.

## Tlws Cwpan Menywod Cymru
Yn 2022 comisiynodd Cymdeithas Bêl-droed Cymru dlws arbennig fel arwydd o ddathlu 30 mlynedd ers sefydlu Cwpan Merched Cymru. Cynhyrchwyd ar y ar y cyd â chwmni Inkerman ac Oriel y Gweithwyr, Ynys-hir yn y Rhondda.

Comisiynodd y Gymdeithas i Inkerman gynhyrchu’r tlws newydd, gan weithio’n agos gyda’r artist Dr Gayle Rogers o Oriel y Gweithwyr (Worker's Gallery), Ynshir yn y Rhondda, a ddyluniodd y ddelwedd wedi’i hysgythru ar ochr y tlws.

Mae Inkerman, a sefydlwyd ym 1996, yn Gwmni cynhyrchu tlysau a sefydlwyd a’i redeg gan fenywod, gan gefnogi menywod mewn chwaraeon a busnes a gwneuthurwyr rhai o’r tlysau ledled y byd.

Ysbrydolwyd delwedd Dr Gayle Rogers gan ymddangosiad pêl-droed merched yng Nghymru. Gan weithio i’r briff i gynhyrchu tlws modern i sefyll ochr yn ochr â thlws Cwpan Cymru y dynion presennol. Me wedi’i grefftio â llaw mewn gweithdai yn y DU gan grefftwyr traddodiadol gyda copa'r tlws wedi’i addurno â'r ddraig goch Gymreig â phlatiau aur.

Dywedodd Pennaeth Pêl-droed Menywod a Merched CBDC, Lowri Roberts: “Mae wedi bod yn wych gweithio ochr yn ochr â’r tîm yn Inkerman ac Oriel y Gweithwyr i gynhyrchu ein tlws Cwpan Cymru Bute Energy newydd, mawr a beiddgar."

## Enillwyr
Yn ystod blynyddoedd cynnar y gwpan, gwelir amrywiaeth o dimau yn cyrraedd y ffeinal, ond timau o Gaerdydd sydd wedi dominyddu'r gystadleuaeth o'r cychwyn.

Darlledwyd ffeinal 2023-24 yn fyw ar S4C lle gwelwyd Dinas Caerdydd yn ennill y trebl. Gwelwyd torf o 1,734 oedd tairgwaith yn fwy i ffeinal yn 2023 a hefyd mwy nag oedd i ffeinal Cwpan Cymru y dynion a gynhaliwyd ar yr un maes wythnos ynghynt.

Rhest y gemau terfynnol:

## Gweler hefyd
* Adran Premier - uwch gynghrair genedlaethol pêl-droed merched Cymru
* Tlws Adran - cwpan clybiau cynghreiriau Adran Cymru
* Tîm pêl-droed cenedlaethol merched Cymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Uwch Gynghrair Merched Cymru
*Tudalen Pêl-droed Merched Cymru ar Wales Online

Categori:Pêl-droed merched yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1992
Hatfield, Swydd Gaerwrangon

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Hatfield.''

Pentrefan yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Hatfield**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Norton Juxta Kempsey yn ardal an-fetropolitan Wychavon. Saif ar gyrion dehueol dinas Caerwrangon.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wychavon
Categori:Pentrefi Swydd Gaerwrangon
Godfrey Huggins

Gwleidydd oedd **Godfrey Martin Huggins, Is-iarll 1af Malvern o Rodesia ac o Bexley** (6 Gorffennaf 1883 – 8 Mai 1971) a fu'n Brif Weinidog De Rhodesia o 1933 i 1953 ac yn Brif Weinidog Ffederasiwn Rhodesia a Gwlad Nyasa o 1953 i 1956.

Ganed yn Bexley, Caint. Gweithiodd yn feddyg yn Llundain cyn iddo ymfudo ym 1911 i Salisbury yn neheubarth Rhodesia (bellach Harare, Simbabwe), pan oedd y diriogaeth honno dan reolaeth Cwmni Prydeinig De Affrica. Gweithiodd yn llawfeddyg yn Salisbury, a phan ddaeth De Rhodesia yn wladfa hunanlywodraethol ym 1923 fe'i etholwyd yn aelod o'r Cyngor Deddfwriaethol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Gwleidyddion o Rodesia
Categori:Llawfeddygon o Loegr
Categori:Meddygon yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Prif Weinidogion De Rhodesia
Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham

Bwrdeistref fetropolitan yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham** (Saesneg: *Metropolitan Borough of Rotherham*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 287&nbsp;km², gyda 265,411 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ddinas Sheffield i'r gorllewin, Bwrdeistref Fetropolitan Barnsley i'r gogledd, Bwrdeistref Fetropolitan Doncaster i'r gogledd-ddwyrain, Swydd Nottingham i'r de-ddwyrain, a Swydd Derby i'r de.

bawd|canol|Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham yn Ne Swydd Efrog

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol daeth o dan reolaeth cyngor sir fetropolitan De Swydd Efrog, ond ym 1986, fel yr holl fwrdeistrefi metropolitan eraill yn Lloegr, daeth yn awdurdod unedol i bob pwrpas.

Rhennir y fwrdeistref yn 30 o blwyf sifili, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref Rotherham, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill ynddi'n cynnwys trefi Dinnington, Maltby a Wath-upon-Dearne.

## Cyfeiriadau 

Rotherham
Cetura

Roedd **Cetura** (Hebraeg: ** קְטוּרָה,**, o bosib yn golygu *arogldarth*) yn ordderchwraig  ac wedyn yn wraig i'r patriarch Beiblaidd Abraham. Yn ôl Llyfr Genesis, priododd Abraham â Cetura ar ôl marwolaeth ei wraig gyntaf, Sara. Roedd gan Abraham a Cetura chwe mab. Enwau'r meibion oedd Simran, Jocsan, Medan, Midian, Isbac a Sua. Daeth y chwe mab yn sylfaenwyr chwe llwyth Arabaidd a sefydlodd i'r de a'r dwyrain o Balestina.

Mae nifer o sylwebyddion Iddewig wedi honni mae un person yw Cetura ac Aga, morwyn Sara a gordderchwraig Abraham. Cafodd Aga ei throi allan o dylwyth Abraham oherwydd cenfigen Sara. Yr honiad yw ei bod wedi dychwelyd, o dan enw gwahanol, wedi marwolaeth Sara. Mae'r mwyafrif o sylwebyddion Cristionogol yn dweud bod Aga a Centura yn ddwy fenyw wahanol.

Mae ymlynwyr y ffydd Bahá'í yn credu bod eu sylfaenydd, Bahá'u'lláh, yn un o ddisgynyddion Cetura a Sara.

## Gweler hefyd
* Rhestr o fenywod y Beibl

## Cyfeiriadau 
:: Lle fo cyfeiriad yn destun Beiblaidd, bydd dilyn y cysylltiad yn mynd at rifyn Beibl William Morgan Cymdeithas Feiblaidd Prydain a Thramor, 1992 ar wefan Bible Gateway. Am destun mwy cyfoes gellir chwilio am yr un adnodau ar dudalen chwilio Beibl Net

Categori:Merched y Beibl
Categori:Hanes Israel
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Llyfr Exodus
C.P.D. Merched Dinas Caerdydd

:''Ddim i'w gymysgu â Cardiff City Ladies F.C. sef y clwb ar wahân sydd ddim yn gysylltiedig â chlwb dynion C.P.D. Dinas Caerdydd ac sy'n chwarae yn system byramid Lloegr (ond yn cystadlu yng Nghwpan Pêl-droed Merched Cymru''
Tîm pêl-droed menywod yw **C.P.D. Merched Dinas Caerdydd** sydd wedi'i leoli yng Nghaerdydd. Dyma adran y merched o glwb pêl-droed sefydliedig ac hanesyddol, C.P.D. Dinas Caerdydd. Tra bod tîm y dynion yn chwarae yn system byramid Cymdeithas Bêl-droed Lloegr mae tîm y merched yn chwarae yn system bêl-droed Cymru.

Enillodd y clwb Uwch Gynghrair Merched Cymru yn 2012-13, a'u cymhwysodd ar gyfer Cynghrair y Pencampwyr Merched UEFA 2013-14. Dechreuodd y tîm yn y rownd ragbrofol gan golli pob un o'i dair gêm.

## Hanes
Hyd at dymor 2011–12 roedd y tîm yn chwarae yn Adran 1 Cynghrair Merched De Cymru, lle chwaraeodd timau Uwch Gynghrair y De hefyd. Dim ond pan ehangwyd y gynghrair ar gyfer 2012-13 a aeth y tîm i mewn i'r Uwch Gynghrair ac aethant yn wirioneddol genedlaethol. Yn ei brif dymor cynghrair cyntaf enillodd y tîm y teitl ar wahaniaeth goliau ar ôl curo Merched Wrecsam 5-2.

Un o sylfaenwyr y Clwb oedd Michael Thomas, Cadeirydd y Clwb yn 2019. Nododd bod ei ferch wrth ei bodd gyda phêl-droed ac roedd hi, a nifer o'i chyd-chwaraewyr mewn clwb iau lleol, yn arfer mynd i gwrs addysg/Futsal gyda Sefydliad Clwb Pêl-droed Dinas Caerdydd. Gofynnodd y merched ar y cwrs i'r hyfforddwr futsal a allen nhw sefydlu tîm 11-bob-ochr ac fe gytunodd. Gan fod gen i brofiad blaenorol o redeg y tîm iau y buodd y merched yn chwarae iddo yn y gorffennol, gofynnodd yr hyfforddwr a fuaswn i'n fodlon helpu gydag ochr weinyddol y tîm. Felly, gyda chymorth un o'r mamau eraill, fe ddechreuon ni'r tîm.

Cynhwyswyd C.P.D.M. Dinas Caerdydd yn nhymor gyntaf yr Uwch Gynghrair a strwythur newydd pêl-droed merched Cymru pan lansiwyd Genero Adran Premier yn nhymor 2021-22.

### Darlledu Gêm Fyw
Ar brynhawn ddydd Sul 27 Medi 2020, darlledwyd y gêm fyw gyntaf erioed o'r Gynghrair gan raglen Sgorio ar S4C. C.P.D. Merched Dinas Abertawe bu'n fuddugol 0-3 dros C.P.D. Merched Dinas Caerdydd yng Nghaerdydd. gyda Chloe Chivers yn 'Seren y Gêm'.

### Torri record torf
Ar nos Fercher 16 Tachwedd 2022, torwyd record torf ar gyfer gêm gynghrair pan ddaeth 5,175 i wylio eu gêm gartref yn erbyn Merched y Fenni. Cynhaliwyd y gêm yn Stadiwm Dinas Caerdydd yn ystod y toriad ar gyfer cystadleuaeth Cwpan y Byd 2022 y dynion.

## Carfan gyfredol
.

## Anrhydeddau
; **Uwch Gynghrair Merched Cymru**:
* **Pencampwyr (2ž4):** 2012–13, 2022-23, 2023-24, 2024-25
; Cwpan Pêl-droed Merched Cymru
* Ail: 2014–15

## Record yn Ewrop - Cynghrair Pencampwyr Merched UEFA
### Crynodeb
### Fesul Tymor
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Hafan ar wefan clwb Dinas Caerdydd
*Twitter @CardiffCityFCW
*Holl goliau tymor 2018-19
*Gwefan Swyddogol y Lîg
*Cyfrif Twitter @theWPWL


Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Caerdydd
Charlie Thomas

Roedd **Charles James Thomas** (8 Chwefror, 1864 - 8 Mawrth 1948) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd a rygbi gwahodd i'r Barbariaid. Enillodd Thomas naw cap i Gymru.

## Cefndir 
Ganwyd Thomas yng Nghasnewydd yn blentyn i James Thomas, gwneuthurwr boeleri, ac Ann (née Gapper) ei wraig.

Mewn cyfnod lle fu chware rygbi yn gamp amatur, bu Thomas yn ennill ei gyflog trwy ddilyn yn ôl traed ei dad i weithio fel gwneuthurwr boeleri. Ym 1888 bu bron iddo gael ei ladd wrth ei waith pan syrthiodd darn trwm o foeler arno ei daro'n anymwybodol ac achosi anaf difrifol i'w gefn. Trwy ryw ryfeddod, gwellodd o'i anaf ac ail afaelodd yn ei yrfa fel gwneuthurwr boeleri a chwaraewr rygbi  Erbyn 1939 roedd wedi dod yn dafarnwr ym Mrynbuga.

## Gyrfa rygbi 
Ymunodd Thomas â thîm dosbarth cyntaf Casnewydd ym 1885 a thra yn y clwb fe'i defnyddiwyd mewn sawl safle trwy gydol ei yrfa. Chwaraeodd Thomas fel maswr, mewnwr, canolwr, olwr ac asgellwr ac roedd ganddo gyfradd sgôr uchel iawn, gyda 99 cais mewn 215 ymddangosiad i Gasnewydd. Yn ystod tymor anorchfygol Casnewydd 1891/92, bu’n bartner i gapten chwedlonol Cymru, Arthur Gould, yn y canol.

### Gyrfa ryngwladol 
Ym 1888, dewiswyd Thomas i gynrychioli Cymru am y tro cyntaf mewn gêm yn erbyn Iwerddon fel rhan o Bencampwriaeth y Pedwar Gwlad 1888. Er i Gymru golli'r gêm cafodd Thomas ei ail-ddewis ar gyfer gem nesaf Cymru yn erbyn y Māoris ar daith yn Abertawe.  Enillodd Cymru’r ornest o un gôl a dau gais i ddim, ond roedd Thomas ar y tîm a gollodd pan wynebodd ochr ei glwb, Casnewydd, y Māoris bedwar diwrnod yn ddiweddarach.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

Chwaraeodd Thomas saith gêm arall dros ei wlad, gan gynnwys pob gêm yn nhwrnamaint 1889 a thwrnamaint 1890. Ym 1890 sgoriodd Thomas ei unig bwyntiau rhyngwladol, pan sgoriodd gais mewn gêm gyfartal yn erbyn Iwerddon yn Lansdowne Road.

Gemau rhyngwladol wedi'u chwarae
Cymru

*  1890, 1891
*  1888, 1889, 1890, 1891
* Māori 1888
*  1889, 1890

## Teulu 
Ym 1891 priododd a Jemima Emma Soffe, bu iddynt 10 o blant.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref, 52 Maryport Street, Brynbuga yn 84 mlwydd oed.

## Llyfryddiaeth 
* John Billot, *All Blacks in Wales* (Ferndale, Morgannwg: Cyhoeddiadau Ron Jones, 1972)
* David Smith and Gareth Williams, *Fields of Praise: The Official History of The Welsh Rugby Union* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1980)
* Terry Godwin, *The International Rugby Championship 1883-1983* (Llundain: Willow Books, 1984)

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1948
Ferdinand I, ymerawdwr Awstria

Uchelwr o Dŷ Hapsbwrg-Lorraine oedd **Ferdinand** (19 Ebrill 1793 – 29 Mehefin 1875) a fu'n Ymerawdwr Awstria (1835–48), yn Frenin Hwngari (1830–48), yn Frenin Bohemia (1835–48), ac yn Archddug Awstria (1835–48).

Ganed yn Fienna yn fab hynaf i Ffransis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (ac yn ddiweddarach Ffransis I, Ymerawdwr Awstria) a Maria Theresa, Tywysoges Napoli a Sisili. Er iddo ddioddef epilepsi a gwendid meddwl, mynnodd Ffransis wneud Ferdinand yn etifedd y goron.

## Cyfeiriadau 
Categori:Archddugiaid Awstria
Categori:Brenhinoedd Bohemia
Categori:Brenhinoedd Hwngari
Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Marwolaethau 1875
Categori:Pobl o Fienna
Categori:Ymerodron Awstria
Northleach

Tref yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw **Northleach**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Northleach with Eastington yn ardal an-fetropolitan Cotswold. Saif yn nyffryn Afon Leach yn y Cotswolds, tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Cirencester a 11 milltir (18&nbsp;km) i'r dwyrain o Cheltenham. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Northleach boblogaeth o 1,854.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa'r Hen Carchar
*Capel cynulleidfaol
*Eglwys San Pedr a Sant Pawl

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Cotswold
Categori:Trefi Swydd Gaerloyw
Anllywodraeth (cysylltiadau rhyngwladol)

Un o gysyniadau hanfodol ond dadleuol cysylltiadau rhyngwladol yw **anllywodraeth** y system ryngwladol, sef absenoldeb awdurdod canolog i wleidyddiaeth y byd.  Nid yw anllywodraeth yn golygu anhrefn, ond yn hytrach cyflwr ffurfiol y system ryngwladol o ganlyniad i annibyniaeth pob gwladwriaeth ar ei gilydd. Heb unrhyw rym goruchaf i orfodi rheolau ar draws y byd, mae'r drefn ryngwladol yn dibynnu ar normau ac arferion cyffredin rhwng yr amryw wladwriaethau, ac atelir anhrefn drwy ffurfio a chynnal cyfundrefnau rhyngwladol, cydbwysedd grym, neu hegemoni. Er bod sefydliadau rhyngwladol megis y Cenhedloedd Unedig, sydd yn ymddangos fel gweithredyddion ar lefel uwch na gwladwriaethau unigol, yn y bôn dim ond y wladwriaeth sydd yn sofran. Mewn sefydliad goruwchgenedlaethol, er enghraifft yr Undeb Ewropeaidd, mae aelod-wladwriaethau yn ildio rhywfaint o'u sofraniaeth i'r llywodraeth honno; serch, gwneir hynny drwy gydsyniad ac mae'r wladwriaeth yn cadw ei hawl i gefnu ar yr undeb.

Cyflwynwyd y cysyniad o "anllywodraeth ryngwladol" gan y gwyddonydd gwleidyddol Seisnig Goldsworthy Lowes Dickinson yn ei gyfrol *The International Anarchy, 1904–1918* (1926). Mae anllywodraeth y system ryngwladol yn ganolbwynt i lyfr yr ysgolhaig Hedley Bull, *The Anarchical Society* (1977), oedd yn manylu ar fodel yr Ysgol Seisnig o gymdeithas ryngwladol.

Mae academyddion yn anghytuno dros ba elfen o lywodraeth yn union sydd ar goll yn y system ryngwladol sydd yn ei diffinio fel anllywodraeth. Dywed rhai, gan ddyfynnu diffiniad Weber o'r wladwriaeth, taw sefydliad canolog gyda monopoli ar ddefnydd grym sydd ar goll.

## Ffynonellau 
### Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* Graham Evans a Jeffrey Newnham, *The Penguin Dictionary of International Relations* (Llundain: Penguin, 1998).
* Ian Hurd, "Anarchy" yn *Encyclopedia of International Relations and Global Politics*, golygwyd gan Martin Griffiths (Routledge, 2005).

Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Trefn ryngwladol
Calendr litwrgïaidd

## Diwygiadau 
Fel ran o newidiadau Ail Gyngor y Fatican diwygiwyd calendr litwrgïaidd yr Yr Eglwys Gatholig Rufeinig i redeg ar gylchdro tair blynedd ar gyfer y Sul a dwy flynedd ar gyfer dyddiau'r wythnos.

## Y Calendr 
### Adfent 
Adfent yw'r tymor cyntaf ar y calendr litwrgïaidd. Mae'n dechrau pedair Sul cyn Nadolig, y Sul sydd agosaf at 30ain Tachwedd, a daw i ben ar noswyl Nadolig.

Categori:Gwyliau Cristnogol
Categori:Tymhorau
Categori:Geirfa Cristnogaeth
Arthur Boucher

Roedd **Arthur William Boucher** (29 Mehefin 1870 – 25 Ebrill 1948) yn flaenwr rygbi rhyngwladol a chwaraeodd rygbi clwb i Gasnewydd a rygbi gwahoddiad i'r Barbariaid. Chwaraeodd mewn 13 o gemau rhyngwladol i Gymru.

## Cefndir 
Ganwyd Boucher yn Gobowen, Swydd Amwythig yn blentyn i Charles Boucher, gweinyddwr cwmni rheilffordd ac Emilie (née Davies) ei wraig. Roedd y tad yn hanu o Rydychen a'r fam o Wrecsam. Ym 1871 symudodd y teulu i Gaerfaddon ac ym 1874 setlodd y teulu yng Nghasnewydd. Cafodd Boucher ei addysgu yn Ysgol Clytha, Casnewydd.

## Gyrfa 
Wedi ymadael a'r ysgol yn 15 mlwydd oed aeth Boucher i weithio fel clerc cyffredinol i gwmni Great Western Railways yn eu swyddfa yng Nghaerdydd ym 1885. Ym 1888 cafodd dyrchafiad i fod yn glerc nwyddau'r cwmni yng Nghasnewydd. Ymadawodd a'r rheilffyrdd ym 1892 i weithio i gwmni allforio glo fel clerc ac wedyn fel rheolwr.

## Gyrfa Rygbi 
### Gyrfa clwb 
Dechreuodd Boucher ei yrfa rygbi fel blaenwr i dîm Casnewydd yn nhymor 1889/90  gan chware i'r tîm am ddegawd gan gynnwys gwasanaethu fel capten am dri thymor. Roedd yn rhan o dîm di guro 1891/92 ar y cyd ag Arthur Gould. Yn ogystal â chware rygbi i Gasnewydd bu Boucher a Gould yn chwaraewyr amlwg yn nhîm criced y dref.

Wedi rhoi'r gorau i chwarae bu Boucher yn parhau a'i gysylltiad â rygbi trwy wasanaethu fel is lywydd Clwb rygbi Dinas Powys. Bu hefyd yn un o sylfaenwyr Clwb Badminton Dinas Powys.

### Gyrfa ryngwladol 
Dewiswyd Boucher i chwarae i Gymru am y tro cyntaf ar 2 Ionawr 1892 yn erbyn Lloegr. Daethpwyd ag ef i mewn gyda chyd-flaenwr Casnewydd, Wallace Watts, a dewiswyd y ddau i chwarae yn yr un garfan ddeng waith. Cafodd tîm Cymru eu curo’n gadarn gan Loegr, gan fethu ag ennill unrhyw un o’r gemau ym Mhencampwriaeth y tymor hwnnw. Y tymor nesaf chwaraeodd Boucher rhan wrth i Gymru ennill y Goron Driphlyg am y tro cyntaf. Erbyn 1897 roedd wedi ennill 13 cap. Yn ei gêm olaf i Gymru yn erbyn Lloegr, sgoriodd Boucher ei unig gais dros ei wlad. Oherwydd yr anghydfod am roi tysteb i Arthur Gould, oedd yn cael ei ystyried fel tâl am chwarae gêm amatur gan rai, ni chwaraeodd Cymru unrhyw gemau pellach y tymor hwnnw.

### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**

*  1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897
*  1892, 1893, 1895, 1896
*  1892, 1893, 1895

## Teulu 
Priododd Boucher â Frances Claribel Heard ym 1902 cawsant fab a dwy ferch. Roedd Grace, ei ferch gyntaf, yn fam i'r awdur llyfrau plant Dick King-Smith.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Ninas Powys yn 77 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Marwolaethau 1948
Coluccio Salutati

Ysgolhaig a gwleidydd o'r Eidal a dyneiddiwr yng nghyfnod y Dadeni Dysg oedd **Coluccio Salutati** (16 Chwefror 1331 – 4 Mai 1406) a fu'n Ganghellor Gweriniaeth Fflorens o 1375 hyd at ei farwolaeth.

## Bywgraffiad 
Ganed Coluccio Salutati ar 16 Chwefror 1331 ym mhentref Stignano ger dinas Fflorens yn rhanbarth Toscana. Gweithiodd ei dad, un o garfan y Gelffiaid, yn alltud i'r arweinydd yn Bologna yn sgil un o fuddugoliaethau'r Gibeliaid, ac yno derbyniodd Coluccio rywfaint o addysg yn y gyfraith ym Mhrifysgol Bologna cyn iddo benderfynu nad ganddo'r dymer i fod yn gyfreithiwr.

Symudodd i Fflorens ym 1374 i weithio yng ngweinyddiaeth y weriniaeth, yn oruchwyliwr etholiadol. Ym 1375 dewiswyd Salutati yn arweinydd y *signorie* (arglwyddi) ac felly yn Ganghellor Fflorens, a bu yn y swydd honno am weddill ei oes, 31 mlynedd. Defnyddiodd Salutati ddylanwad ei swydd i hyrwyddo dyneiddiaeth y Dadeni a rhodd ei nawddogaeth i ysgolheigion ifainc, yn eu plith Leonardo Bruni, Poggio Bracciolini, Pier Paolo Vergerio, ac Antonio Loschi. Manteisiodd ar ei ohebiaeth ddiplomyddol i gysylltu rhwydwaith o wŷr hyddysg ar draws yr Eidal i lythyru ar bynciau'r clasuron. Er na lwyddodd Salutati ei hun i feistroli'r iaith Roeg, fe bwysleisiodd yr angen i ddyneiddwyr astudio llenyddiaeth Hen Roeg yn ogystal â'r awduron Rhufeinig,  a gwahoddodd yr ysgolhaig Manuel Chrysoloras i Fflorens ym 1396.

## Ei ysgolheictod 
Rhyw ddeng mlynedd cyn iddo ymsefydlu yn Fflorens, bu Salutati yn llythyru ag edmygwyr yr ysgolhaig a bardd Francesco Petrarca yn y ddinas honno, ac enillodd enw iddo'i hun fel dyneiddiwr a Lladinydd. Ffafriai Salutati arddull Lladin clasuredig yn ei ohebiaeth bersonol a'i weithiau llenyddol, a chadwodd at ffurf ganoloesol yr iaith yn ei ysgrifeniadau swyddogol. Mae ymwybyddiaeth Gatholig Salutati yn nodi gwahaniaeth rhwng oes foreol y Dadeni yn yr Eidal a dyneiddiaeth y 15g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1331
Categori:Marwolaethau 1406
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Gweriniaethwyr o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion Catholig o'r Eidal
Categori:Llenorion Lladin y Dadeni
Categori:Pobl a aned yn Toscana
Categori:Pobl o Weriniaeth Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Fflorens
Categori:Ysgolheigion y 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion y 15fed ganrif o'r Eidal
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidal
Manuel Chrysoloras

Ysgolhaig Groegaidd a diplomydd o'r Ymerodraeth Fysantaidd oedd **Manuel Chrysoloras** (tua 1355 – 15 Ebrill 1415) sydd yn nodedig am hybu llenyddiaeth Roeg yng Ngorllewin Ewrop yn ystod y Dadeni Dysg.

Ganed yng Nghaergystennin. i deulu bonheddig. Bu'n gyfaill i'r Ymerawdwr Manuel II Palaiologos, ac ym 1394 cafodd ei anfon ar genhadaeth i'r gorllewin i ymofyn cymorth milwrol ac ariannol yn y frwydr yn erbyn yr Otomaniaid. Yn Fenis, cafodd ei berswadio i ymweld â Fflorens ac yno, ar gais y Canghellor Coluccio Salutati, i addysgu'r iaith Roeg i ysgolheigion ifainc yn y cyfnod 1397–1400. Trwy ei ymdrechion, cyflwynwyd llenyddiaeth Hen Roeg i do newydd o ddyneiddwyr a oedd yn medru'r iaith yn rhugl. Ymhlith ei ysgrifeniadau mae'r ramadeg Roeg *Erotemata* a *Syncrisis*, gwaith sydd yn cymharu Rhufain hynafol â Rhufain yr Oesoedd Canol. Cyfieithodd Chrysoloras hefyd weithiau Homeros ac *Y Wladwriaeth* gan Platon i Ladin.

Dychwelodd Chrysoloras i Gaergystennin tua 1403 ac yno teithiodd nifer o ysgolheigion Eidalaidd i ddysgu oddi arno. Trodd yn Gatholig tua 1405, ac ymgyrchodd dros aduno'r eglwysi Groeg a Lladin. Dychwelodd i'r Eidal o leiaf ddwywaith arall, a rhwng 1407 a 1410 teithiodd ar draws Gogledd Ewrop a darlithiodd ar bwnc llenyddiaeth Roeg ym Mhrifysgol Paris.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1350au
Categori:Marwolaethau 1415
Categori:Cyfieithwyr o Wlad Groeg
Categori:Diplomyddion o Wlad Groeg
Categori:Diplomyddion o'r Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Gramadegwyr Groeg
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Wlad Groeg
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Wlad Groeg
Categori:Llenorion o'r Ymerodraeth Fysantaidd
Categori:Pobl o Gaergystennin
Categori:Ysgolheigion Groeg o Wlad Groeg
Categori:Ysgolheigion Lladin o Wlad Groeg
Hawes

Pentref a phlwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Hawes**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Richmondshire. Mae Afon Ure i'r gogledd o'r pentref yn atyniad i dwristiaid ym Mharc Cenedlaethol Dyffrynnoedd Swydd Efrog.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,137. Yn ogystal â phentref Hawes ei hun, mae'r plwyf sifil yn cynnwys pentrefan Gayle.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Richmondshire
Categori:Pentrefi Gogledd Swydd Efrog
Stokesley

Tref a phlwyf sifil yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Stokesley**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Hambleton. Saif ar lannau Avon Lefen mewn ardal amaethyddol tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r de o ganol tref Middlesbrough.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 4,757.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Pedr a Sant Pawl
*Ffermdy Peaton Carr 
*Mill Wheel

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Hambleton
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Saltburn-by-the-Sea

Tref glan môr yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Saltburn-by-the-Sea**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Saltburn, Marske and New Marske yn awdurdod unedol Bwrdeistref Redcar a Cleveland. Saif ar yr arfordir tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o dref Redcar.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Saltburn-by-the-Sea boblogaeth o 5,958.

## Hanes
Cyn y 1860au nid oedd Saltburn fawr mwy na phentrefan. Fodd bynnag, ym 1858 cafodd Henry Pease, datblygwr rheilffordd a gwleidydd,  y syniad o greu tref gyrchfan ar y clogwyni gyda gerddi cyhoeddus yn y dyffryn islaw. Trefnwyd strydoedd ar gynllun grid gyda chymaint o dai â phosib â golygfeydd o'r môr. Un o'r gwestai rheilffordd cyntaf yn y byd oedd y Zetland Hotel, clamp o adeilad a agorwyd ym 1863. Agorwyd Pier Saltburn ym 1867. Lifft Clogwyn Saltburn, a agorwyd ym 1884, yw'r rheilffordd ffwniciwlar hynaf yn y Deyrnas Unedig sy'n cael ei gyrru gan ddŵr.

(Saltburn-by-the-Sea, the gardens, Yorkshire, England) (LOC) (16802785815).jpg|Gerddi cyhoeddus Saltburn (cerdyn llun, rhwng 1890 a 1900)
Former Zetland Hotel - now apartments - geograph.org.uk - 1189251.jpg|Yr hen Zetland Hotel, gwesty crand sydd bellach wedi'i drawsnewid yn fflatiau

Saltburn-by-the-Sea, United Kingdom (Unsplash).jpg|Pier Saltburn gyda'r nos
Station approach in Saltburn - geograph.org.uk - 250970.jpg|Ffordd fynediad i'r gorsaf reilffordd

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Redcar a Cleveland
Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Giorgio Marengo

Esgob a anwyd yr Eidal, sy'n gwasanaethu ym Mongolia yn ers 2 Ebrill 2020 ydy'r Gwir Barchedig **Giorgio Marengo** (ganed 7 Mehefin 1974). Cafodd ei urddo'n esgob Ulan Bator ar 8 Awst, 2020, gan olynu'r Gwir Barchedig Wenceslao Selga Padilla.; ; 

## Bywgraffiad
Ganwyd ef yn Cuneo yn 1974. Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 2001.

Ar 2 Ebrill 2020, penododd y pab Ffransis ef yn esgob newydd ar Mongolia.

## Cyhoeddiadau 
* ''Sussurrare il Vangelo nella terra dell'eterno Cielo blu'', Roma, Urbaniana University Press, 2018, ISBN 978-8840150482.

## Gweler hefyd 
* Mongolia

## Oriel 

Delwedd:Жоржо Маренго.jpg|Y Tad Marengo
Delwedd:Giorgio Marengo.jpg|Y Tad Marengo yn Rhufain

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Catholic-Hierarchy

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Clerigwyr yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pobl o Piemonte
Rheilffordd Canolfan y Dechnoleg Amgen

Rheilffordd ffwniciwlar yng Nghanolfan y Dechnoleg Amgen, Machynlleth, Powys, yw **Rheilffordd Canolfan y Dechnoleg Amgen**. Fe'i hagorwyd ym Mai 1992.

Mae dau gerbyd wedi'u cysylltu gan gebl yn cael eu gyrru gan ddisgyrchiant i fyny ac i lawr llethr gyda goleddf o 35 gradd. Pan fydd angen i deithwyr esgyn neu ddisgyn, mae dŵr yn llifo i danc yn y cerbyd uchaf nes ei fod yn ddigon trwm i dynnu'r cerbyd isaf i fyny. Ar ôl i'r breciau gael eu rhyddhau mae disgyrchiant yn gwneud y gwaith. Mae'r cerbyd trymach uchaf yn disgyn i'r gwaelod, ac felly'n tynnu'r cerbyd ysgafnach gwaelod i'r brig. Mae'r dŵr yn cael ei ryddhau o danc y cerbyd sydd bellach ar y gwaelod, ac mae'r broses yn barod i ddechrau eto.

Carriage Annie Centre for Alternative Technology Railway 2019 geograph-6033905.jpg|Un o'r cerbydau
Water balance funicular, Centre for Alternative Technology - geograph.org.uk - 1032900.jpg|Y ddau gerbyd yn esgyn a disgyn

## Dolen allanol
* Gwefan y Ganolfan 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Machynlleth
Categori:Rheilffyrdd ffwniciwlar
Categori:Sefydliadau 1992
Categori:Twristiaeth yng Nghymru