open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Davies, Mallwyd

Ysgolhaig, geiriadurwr, awdur a gweinidog o Gymru oedd **Dr John Davies** (tua 1567–1644), a adwaenir fel **Dr John Davies, Mallwyd**, am iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i oes yn rheithor Mallwyd yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd).

## Bywgraffiad
Fe'i ganed yn Llanferres, yn yr hen Sir Ddinbych (Sir y Fflint heddiw). Roedd yn gyfaill i Esgob William Morgan a chredir mai ef a wnaeth y rhan fwyaf o'r waith o ddiwygio testun cyfieithiad newydd William Morgan o'r Beibl (1620) ar gyfer y wasg. Yn 1621 cyhoeddodd ei waith pwysicaf, sef y gramadeg o'r iaith Gymraeg *Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta*. Cyhoeddodd ddau eiriadur, yn cynnwys ei eiriadur Lladin-Cymraeg seiliedig ar waith Thomas Wiliems o Drefriw, y *Dictionarum Duplex* (1632), a sawl cyfrol arall.

Yn ogystal â'i waith fel awdur ac ysgolhaig, roedd John Davies yn gopïwr llawysgrifau diwyd ac rydym yn ddyledus iddo heddiw am ddiogelu sawl testun Cymraeg Canol. Cyhoeddwyd detholiad o rai o'r cerddi canoloesol a gopïwyd ac a olygwyd gan John Davies ar ôl ei farwolaeth yn y flodeugerdd *Flores Poetarum Britannicorum* (1710), sy'n cynnwys yn ogystal y casgliad cyntaf mewn print o'r Hen Benillion.

## Llyfryddiaeth
**Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta* (1621)
**Llyfr y Resolusion* (1632)
**Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex* (1632)

### Astudiaethau
* Ceri Davies, *Llên y Llenor: John Davies o Fallwyd* (Gwasg Pantycelyn, 2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1567
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru

Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1644
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Vitus Bering

Roedd **Vitus Jonassen Bering**, weithiau *Behring*, (bedyddiwyd 5 Awst 1681 – 19 Rhagfyr 1741) yn forwr a fforiwr o Ddenmarc yn llynges Rwsia, a adnabyddid gan y morwyr Rwsaidd fel **Ivan Ivanovich**. Ganed Bering yn Horsens, Denmarc a bu farw ar Ynys Bering, ger Gorynys Kamchatka.

Wedi mordaith i India'r Dwyrain, ymunodd a'r llynges Rwsaidd yn 1703. Priododd wraig o Rwsia, ac wedi ymweliad byr â Horsens yn 1715 ni ddychwelodd yno wedyn. Yn 1725, teithiodd ar dir i Okhotsk, croesodd i Kamchatka, ac adeiladodd y llong *Sviatoi Gavriil* (*Sant Gabriel*). Ar y llong yma, hwyliodd Bering tua'r gogledd yn  1728, hyd na allai weld rhagor o dir tua'r gogledd na'r dwyrain.

Y flwyddyn wedyn bu'n chwilio am dir i'r dwyrain, gan ail-ddarganfod Ynys Ratmanov, un o Ynysoedd Diomede. Yn 1730 dychwelodd i Sant Petersburg, ond yn ystod y daith hir trwy Siberia bu ef yn wael iawn a bu farw pump o'i blant. Dychwelodd i Okhotsk yn 1735, lle'r adeiladwyd dwy long: *Sviatoi Piotr* (*Sant Pedr*) a *Sviatoi Pavel* (*Sant Paul*). Yn 1740 sefydlodd Petropavlovsk yn Kamchatka. Oddi yno hwyliodd i gyfeiriad Gogledd America yn 1741, gan gyrraedd arfordir deheuol Alaska.

Ar y ffordd yn ôl, darganfuwyd rhai o Ynysoedd Aleutia, ond dirywiodd iechyd Bering a bu raid glanio ar ynys ym Môr Bering lle bu farw ar 19 Rhagfyr 1741. Enwyd yr ynys ar ei ôl. Heblaw y môr a'r ynys, mae Culfor Bering yn dwyn ei enw.

Categori:Fforwyr y 18fed ganrif
Categori:Fforwyr o Ddenmarc
Categori:Genedigaethau 1681
Categori:Marwolaethau 1741
Categori:Morwyr o Ddenmarc
Llanferres

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llanferres**(). Mae'n gorwedd wrth droed llethrau dwyreiniol Bryniau Clwyd, ar y briffordd A494, tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug i'r gogledd-ddwyrain a Rhuthun i'r de-orllewin.

Saif y pentref ar lan orllewinol Afon Alun. I'r gorllewin ceir bryngaer Foel Fenlli. yng nghanol y penterf mae Eglwys Sant Berres, Llanferres, a godwyd yn wreiddiol yn yr Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Iâl, yn nheyrnas Powys (Powys Fadog).

## Chwedl werin 
Mae Morfudd ferch Urien a'i brawd Owain ab Urien yn ymddangos mewn hen chwedl werin Gymraeg a gysylltir a rhyd yn y plwyf a elwid yn Rhyd-y-gyfarthfa.  Byddai holl gŵn y wlad yn dod yno i gyfarth, ond ni feiddiai neb fynd yno i weld beth oedd yn ei achosi nes i Urien Rheged fynd, a darganfod merch yn golchi dillad.  Cafodd Urien ryw gyda'r ferch yn y rhyd, ac yna dywedodd hi ei bod yn ferch i frenin Annwn, a bod tynged arni i olchi wrth y rhyd nes cael mab gan Gristion.  Dywedodd wrth Urien am ddychwelyd ymhen blwyddyn, a phan ddaeth, cyflwynodd hi ddau blentyn iddo, Owain a Morfudd.

## Enwogion 
Ganwyd yr ysgolhaig ac awdur Dr John Davies (c. 1567 - 1644), a adwaenir fel Dr John Davies, Mallwyd, yn Llanferres tua'r flwyddyn 1567.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Evan Evans

Gallai **Evan Evans** gyfeirio at un o sawl person:

*Evan Evans (Ieuan Fardd) (Ieuan Bryddydd Hir) (1731–1788) bardd ac ysgolhaig 
*Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd) (1795–1855) bardd
*Evan Evans (Evans Bach Nantyglo) (1804 - 1886) gweinidog gyda'r Annibynwyr ac awdur Cymreig
*Evan Evans (Gŵr busnes) (1882-1965) Gŵr busnes

Gweler hefyd:
*Evan Eynon Evans (1904–1989), dramodydd
*Evan Gwyndaf Evans (1913–1986), bardd
*Evan Jenkin Evans (1882–1944), gwyddonydd
*Evan Keri Evans (1860–1941), cofiannydd
*Evan Vincent Evans (1851–1934), golygydd
*Evan William Evans (1827? -1874), mathemategydd
Thomas Baddy

Roedd **Thomas Baddy** (m. 1729) yn emynwr a chyfieithydd o Gymru. Roedd yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn Ninbych, un o'r cynharaf yng ngogledd Cymru.

Ychydig a wyddys amdano. Ymddengys iddo gael ei eni yng ngogledd Cymru, efallai o haniad Seisnig. Tua 1693 aeth yn weinidog Ymneilltuol i Ddinbych lle arosodd hyd ei farwolaeth yn 1729. Dywedir ei fod yn ddyn pur gyfoethog a boneddigaidd. Roedd yn bregethwr poblogaidd.

Cyhoeddodd trosiad mydryddol o rai o 'r Salmau ynghyd â rhai o emynau ei hun dan yr enw *Caniad Solomon* yn 1725. Mae ei lyfrau eraill yn cynnwys *Pasc y Cristion*, cyfieithiad o waith Saesneg gan Thomas Doolittle.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 17eg ganrif
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1729
Categori:Pobl o Ddinbych
Culfor Bering

**Culfor Bering** (Rwseg: *Берингов пролив*, Saesneg: *Bering Strait*) yw'r culfor rhwng Penrhyn Dezhnev yn Rwsia, y rhan fwyaf dwyreiniol o gyfandir Asia, a Cape Prince of Wales yn Alaska, rhan fwyaf gorllewinol cyfandir Gogledd America.

Mae'r culfor, sydd tua 92&nbsp;km (58 milltir) o led a 30 – 50 m o ddyfnder, yn cysylltu Môr Chukchi (rhan o Gefnfor Iwerydd) gyda Môr Bering, sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel. Enwyd y culfor ar ôl y fforiwr Vitus Bering, Daniad yng ngwasanaeth Rwsia, a groesodd y culfor yn 1728, er y gwyddir i Semyon Dezhnev hwylio trwy'r culfor yn  1648.

Yn ystod Oes yr Ia roedd tir yn cysylltu dwy ochr Culfor Bering, a thros y tir yma y croesodd pobl gynnar o gyfandir Asia i gyfandir America. Gwyntyllwyd y syniad o bont neu dwnel yn cysylltu dwy ochr y culfor, ond ar hyn o bryd bychan yw'r boblogaeth ar y ddwy ochr, ac nid oes ffyrdd yn cysylltu'r sefydliadau ar lannau'r culfor a gweddill y wlad ar yr ochr Rwsaidd nag ochr Alaska. Mae gwahaniaeth amser o 21 awr rhwng y ddwy ochr, gyda'r ochr Rwsaidd ddiwrnod ar y blaen i'r ochr Americanaidd.

Bering
Categori:Daearyddiaeth Alaska
Categori:Daearyddiaeth Rwsia
Medb

250px|bawd|Medb: darlun gan J. C. Leyendecker.
Ym mytholeg Iwerddon, **Medb** (Gwyddeleg: hefyd **Meabh** neu **Maeve**) yw brenhines teyrnas Connacht yng ngorllewin Iwerddon. Mae ganddi ran amlwg yn y *Táin Bó Cúailnge* ("Cyrch Gwartheg Cúailnge"), un o'r gweithiau pwysicaf yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon. Credir gan rai mytholegwyr ei bod yn wreiddiol yn dduwies sofraniaeth - agwedd ar Dduwies y Ddaear - a bod y brenin yn ei phriodi yn seremonïol.

Roedd Medb yn ferch i Eochaid Feidlech, Uchel Frenin Iwerddon. Priododd nifer o weithiau. Ei gŵr cyntaf oedd Conchobar mac Nessa o Ulster, ond ni pharhaodd y briodas yn hir. Priododd Conchobar chwaer Medb, Eithne, wedyn, ond llofruddiodd Medb hi.

.]]
Mae Medb ac un arall o'i gwŷr, Ailill yn ymddangos yn y *Táin Bó Cúailnge*. Pan mae Medb ac Ailill yn cymharu eu cyfoeth, maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley).

Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, ond wedi cyrraedd yno mae'n ymladd a  Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

Lladdwyd Medb gan Furbaide, mab Eithne, fel dial am lofruddiaeth ei fam. Yn ôl y chwedl, claddwyd hi dan garnedd 40 troedfedd o uchder ar gopa Cnoc na Riabh (Saesneg: *Knocknarea*) ger Sligo.

## Llyfryddiaeth
* Thomas Kinsella*The Tain* (1969).

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Connachta
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Gwersyll ffoaduriaid

[bawd|250px|Gwersyll ffoaduriaid yn nwyrain [Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo ar gyfer Rwandiaid yn ystod argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr, a ddaeth o ganlyniad i Hil-laddiad Rwanda]]
[bawd|250px|Gwersyll yn [Gini ar gyfer ffoaduriaid o Sierra Leone]]

Gwersyll dros dro a adeiladir gan lywodraethau neu NGOau (megis y Groes Goch) i dderbyn ffoaduriaid yw **gwersyll ffoaduriaid**. Gall filoedd o bobl byw mewn gwersyll.

Oherwydd sefydlir gwersylloedd ffoaduriaid yn gyflym yn gyffredinol, ac wedi'u cynllunio i fodloni anghenion dynol sylfaenol am gyfnod byr o amser, gall argyfwng dyngarol digwydd o ganlyniad i rwystriad dychweliad ffoaduriaid i'w cartrefi (fel arfer oherwydd rhyfel cartref). Mae rhai gwersylloedd ffoaduriaid, megis gwersyll Jenin ym Mhalesteina, wedi parháu mewn modd dros dro am ddegawdau, sy'n cael goblygiadau mawr am hawliau dynol.

Gall bobl aros yn y gwersylloedd yma, yn derbyn bwyd a chymorth meddygol argyfwng, nes ei bod hi'n ddiogel iddynt dychwelyd i'w cartrefi. Mewn rhai achosion, fel arfer ar ôl nifer o flynyddoedd, bydd gwledydd eraill yn penderfynu ni fydd hi erioed yn ddiogel i'r bobl yma dychwelyd, felly caffent eu hailgyfanheddu mewn "trydedd wledydd", i ffwrdd o'r ffiniau a groesawant.

Gall gyfleusterau gwersyll cynnwys y canlynol:

*Llety (gan amlaf pebyll)
*Cyfleusterau hylendid (e.e. thoiledau)
*Meddygaeth
*Cyfarpar cyfathrebu (e.e. radio)

## Gweler hefyd 
* Ffoadur
* Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Categori:Aneddiadau
Categori:Ffoaduriaid
Omaha (gwahaniaethu)

Gall **Omaha** gyfeirio at:

## Lleoedd
* Omaha, Nebraska
* Omaha, Georgia
* Omaha, Illinois
* Omaha, Texas
* Omaha, Arkansas
* Omaha, Ardal Auckland, Seland Newydd
* Omaha Flats, Rodney District, Seland Newydd
* Traeth Omaha, enw côd y Cynghreiriaid am un o fannau glanio Brwydr Normandi, 6 Mehefin, 1944

## Cerddoriaeth
* *Omaha*, cân gan Counting Crows, canwyd hefyd gan Nickel Creek
* *Omaha*, cân gan Tapes 'n Tapes
* *Omaha*, cân gan Moby Grape ar eu halbwm 1967 *Moby Grape*

## Gemau a chwaraeon
* Omaha hold 'em, amrywiolyn poker
* Omaha (ceffyl), enillwr Coron Driphlyg yr Unol Daleithiau Rasio Tryryw yn 1935
* Cyfres Fydol y Colegau, a elwir weithiau yn "Omaha" oherwydd ei lleoliad

## Llongau Llynges yr Unol Daleithiau
* Yr USS Omaha (1869) cyntaf, slŵp dosbarth-Algoma, a wasanaethodd yn negawdau olaf y 19g
* Yr ail USS Omaha (CL-4), prif long y dosbarth-*Omaha* o longau rhyfel cyflym ysgafn, a wasanaethodd yn ystod yr Ail Ryfel Byd
* Y drydedd USS Omaha (SSN-692), llong danfor dosbarth-*Los Angeles*, a wasanaethodd yn ystod blynyddoedd olaf y Rhyfel Oer

## Arall
* Omaha (llwyth), llwyth Americanaidd Brodorol sy'n byw yng ngogledd-ddwyrain Nebraska
* *Omaha the Cat Dancer*, nofel graffig
* Omaha Steaks, adwerthwr cig Americanaidd
* Perthynas Omaha, system perthynas dreftadol
Llygad Gŵr

Un o Feirdd y Tywysogion yn ail hanner y 13g oedd **Llygad Gŵr** (fl. 1268). Canodd i dywysogion lleol Powys Fadog (gogledd Powys) ac yn arbennig i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, pan fu'r tywysog hwnnw ar ei anterth. Yn ei waith adlewyrchir ysbryd optimistaidd cenedlaetholgar y cyfnod hwnnw a cheir ynddo fynegiad eglur o genedligrwydd Cymru a'r Cymry.

## Bywgraffiad
Mae'r enw 'Llygad Gŵr' ymhlith y mwyaf trawiadol o enwau beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol. Ceir mwy nag un enghaifft o 'Llygad' mewn enwau pobl o'r cyfnod. Fel rheol mae'n golygu nodwedd arbennig yn y llygaid. Ystyr arferol y gair 'gŵr' yn Gymraeg Canol yw "rhyfelwr". Mae'n bosibl felly mai cyfeirio at y ffaith fod ganddo archoll ar ei lygad a gafodd mewn brwydr y mae'r enw. Ni cheir unrhyw dystiolaeth ddibyniadwy am enw bedydd y bardd.

Yn ôl Gwilym Ddu o Arfon roedd yn perthyn i deulu'r Hendwr, Llandrillo, Meirionnydd. Fe'i cysylltir â chwmwd Edeirnion mewn cofnod trethi o'r cyfnod 1292-1293, ond byddai mewn gwth o oedran erbyn hynny. Os yr un yw'r Llygad Gŵr yn y cofnod ag y bardd ei hun, roedd ganddo fymryn o dir yn ardal Carrog, ond dim llawer. Mae tystiolaeth arall yn ei gysylltu â disgynyddion Owain Brogyntyn yn yr un ardal (fu'n rhan o Bowys ar un adeg).

## Ei gerddi
Dim ond pump o destunau gan Llygad Gŵr sydd wedi goroesi. Gellir eu rhannu'n naturiol yn ddau ddosbarth. Yn y cyntaf ceir pedair cerdd i fân arglwyddi Powys Fadog, sef Gruffudd ap Madog (dwy gerdd) a'i fab Llywelyn ap Gruffudd ap Madog (un), a Hywel ap Madog (un farwnad), brawd Gruffudd.

Ond gwelir gwir fawredd y bardd yn ei gerdd hir i foli Llywelyn Ein Llyw Olaf. Dyma'r gerdd gynharaf o'i waith a'r enwocaf o lawer. Mae'n debyg iddo ganu'r gerdd tua'r flwyddyn 1258 yn fuan ar ôl i Lywelyn gael ei ddyrchafu'n Dywysog Cymru ar ôl dwy flynedd o frwydro caled ledled Cymru. Dywed y bardd fod Tair Talaith Cymru (Aberffraw, Mathrafal a Dinefwr) wedi ei uno yn Llywelyn ac mai ef bellach yw "gwir frenin Cymru". Canmolir y ffaith nad yw'r tywysog, sydd heb neb tebyg iddo ymhlith y Cymry, am ildio troedfedd o dir Cymru i'r Saeson drwy eu trais:

:Draig Arfon, arfod wythlonedd,
:Dragon dihefeirch, heirddfeirch harddedd,
:Ni chaiff Sais i drais droedfedd — o'i fro!
:Nis oes o Gymro ei gymrodedd!

Fel cenedlaetholwr cynnar a lladmerydd polisi Gwynedd mae Llygad Gŵr yn debyg iawn yn ei agwedd wleidyddol i'w gyfoeswr Dafydd Benfras.

## Llyfryddiaeth
Golygir testunau Llygad Gŵr gan Peredur Lynch yn,
*Rhian M. Andrews *et al.* (gol.), *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Powys Fadog
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ymreolaeth

Mae **ymreolaeth** yn cyfeirio at allu unigolyn i gael rheolaeth dros eu bywyd eu hun a'r cyfle i wneud penderfyniadau heb orfodaeth gan eraill.

Mae ymreolaeth yn anodd ei gyflawni mewn llawer o sefyllfaoedd gofal gan fod unigolion yn derbyn llawer o ofal gan eraill.  Fodd bynnag, gall pobl ddod yn fwy ymreolaethol os cânt eu hannog i fynnu cydnabyddiaeth ac ennill hyder.

## Cyfeiriadau
Categori:Iechyd meddwl
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Gareth Gwyn Roberts

Ffisegydd o Gymru oedd Syr **Gareth Gwyn Roberts**, FRS FREng, (16 Mai 1940 – 6 Chwefror 2007). Cafodd ei eni ym Mhenmaenmawr.

Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol John Bright
High Hopes

Gall ***High Hopes*** gyfeirio at:
* *High Hopes*, cân o'r ffilm 1959 *A Hole in the Head*, a boblogeiddiwyd gan Frank Sinatra
* *High Hopes*, cân 1994 gan Pink Floyd
* *High Hopes*, ffilm Brydeinig 1988
* *High Hopes*, comedi sefyllfa Cymreig
Táin Bó Cúailnge

Y ***Táin Bó Cúailnge*** ("gyrru ymaith wartheg Cúailnge" neu "Cyrch Gwartheg Cúailnge") yw'r prif stori yng Nghylch Wlster, un o'r pedwar cylch mawr o chwedlau yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon. Ysgrifennwyd y Táin mewn Hen Wyddeleg a Gwyddeleg Canol, mewn rhyddiaith yn bennaf ond gyda pheth barddoniaeth. Mae'n adrodd hanes rhyfel rhwng Wlster a Connacht.

Mae Medb, brenhines Connacht, a'i gŵr Ailill yn cymharu eu cyfoeth. Maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley) yn Wlster.

[200px|bawd|chwith|*Cúchulainn in Warp Spasm*, darlun inc gan [Louis le Brocquy ar gyfer argraffiad darluniedig o'r *Táin Bó Cúailgne* (1969)]]
Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall. Pan ddaw Fergus, ei dad-maeth yn ei erbyn, mae Cúchulainn yn cytuno i ildio iddo ar yr amod fod Fergus yn ildio iddo ef yn tro nesaf. Yna mae'n ymladd brwydr hir yn erbyn ei frawd maeth Ferdiad.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, ac ymleddir y frwydr olaf. Mae Fergus yn cadw ei amod â Cúchulainn ac yn tynnu ei ryfelwyr o'r maes, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, lle mae'n ymladd a  Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

Yn gysylltiedig â'r *Táin Bó Cúailnge* yn y llawysgrifau Gwyddeleg ceir sawl chwedl berthnasol a elwir yn *remscéla*, sydd i gyd yn perthyn i Gylch Wlster ac yn cael eu gosod mewn amser (dychmygol) ychydig cyn y Tain, fel math o rhagarweiniad iddo. Un o'r enwocaf yw *Compert Chon Culainn*, sy'n adrodd hanes cenhedlu'r arwr Cú Chulainn.

## Llyfryddiaeth
* Thomas Kinsella (cyf.), *The Tain* (Gwasg y Dolmen, 1969; argraffiad newydd, Prifysgol Pennsylvania, 1985). Gyda lluniau inc gan yr artist Gwyddelig Louis le Brocquy.
*Cecil O'Rahilly (cyf.), *Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster* (Dulyn, 1967)

Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
High Hopes (cyfres deledu)

Comedi sefyllfa BBC Cymru a leolir yn y pentref ffugiol Cwm-Pen-Ôl yng Nghymoedd De Cymru yw ***High Hopes***. Cynhyrchwyd a chyfarwyddwyd gan Gareth Gwenlan a chyd-ysgrifennwyd gan Boyd Clack. Roedd yn serennu Robert Blythe fel Richard "Fagin" Hepplewhite, Margaret John fel Elsie Hepplewhite, Steven Meo fel (Dwayne) Hoffman a Ben Evans fel Charlie. Darlledwyd y gyfres gyntaf yn 2002, ac yn y pumed gyfres yn 2007 cymerodd Oliver Wood rôl Charlie.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol Satellite City a High Hopes 

Categori:Comedïau sefyllfa teledu'r BBC
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2009
Categori:Rhaglenni teledu BBC Cymru
Categori:Rhaglenni teledu comedi o Gymru
Bodowyr

Mae **Bodowyr** yn siambr gladdu gerllaw Brynsiencyn ar Ynys Môn sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 3000 C.C. i 2500 C.C.. Mae'n siambr gladdu weddol syml gyda chyntedd, yn un o bedair siambr gladdu o'r math yma ar yr ynys. Yn wreiddiol byddai carnedd dros y siambr, a chofnodir olion o garnedd mewn disgrifiadau cynnar, ond nid oes dim ohoni i'w gweld heddiw. Mae meini'r cyntedd hefyd wedi diflannu.

bawd|dim|250px|Siambr gladdu Bodowyr.

Gellir cyrraedd y safle wrth droi i'r dde yn syth ar ôl y troad wrth adael Brynsiencyn  ar y briffordd A4080 i gyfeiriad Niwbwrch. Mae'r tro yma'n arwain heibio safle Caer Lêb, yna wedi mynd yn syth ymlaen yn y groesffordd nesaf mae'r siambr gladdu mewn cae ar y dde.

## Llyfryddiaeth
* Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Cadw
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Llanidan
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Richard Goodman Jones (Dic Goodman)

Bardd oedd **Richard Goodman Jones (Dic Goodman)** (20 Ionawr 1920 - 4 Mawrth 2013). Roedd yn frodor o Fynytho, penrhyn Llŷn, Gwynedd.

## Bywgraffiad
Ganwyd Richard yn 1920 i'w fam, Kate, a'i dad Richard a fu farw o fewn tri mis i enedigaeth Richard. Ailbriododd ei fam o fewn ychydig. Nid oedd gan Richard frodyr na chwiorydd, heblaw am ei gyfneither Margaret, ac oedd gystal a chwaer iddo.

Magwyd Richard yn Mynytho, lle yr aeth i Ysgol Foel Gron. Ni adawodd ardal ei fagwraeth. Yn 1952 priododd hefo Laura Ellen Jones, a daeth yn dad i ddau o blant, Sian a Dafydd. Bu Richard yn gweithio mewn llawer o swyddi, o werthu yswiriant i fod yn athro yn Ysgol Pont-y-Gof. Bu farw yng nghartref gofal Glyn Menai ar 4 Mawrth 2013.

## Gwaith llenyddol
Yn ei flynyddoedd cynnar, yr oedd yn aelod adnabyddus o'r gymuned, yn aml yn cymryd rhan mewn eisteddfodau o gwmpas y wlad. Enillodd y gadair ychydig o weithiau. Cyhoeddodd lawer o lyfrau o'i farddoniaeth, yn cynnwys *Hanes y Daith*, a hefyd llyfr am y gofod. Roedd yn fwyaf adnabyddus am lunio englynion. Cyfeirir ato yn y *Cydymaith i Lenyddiaeth*. Gwelir peth o'i waith yn *Awen Arfon*. Bu hefyd yn golygu *Llen y Llanw*.

## Llyfryddiaeth
**Codi Hwyl* (1974)
*''Caneuon y Gwynt a'r Glaw* (1975)
**Yr Wybren Las Faith* (1976)
**I'r Rhai sy'n gweld Rhosyn Gwyllt* (1979)
**Hanes y Daith'' (199?)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Lŷn
Angharad James (bardd)

Roedd **Angharad James** (16 Gorffennaf 1677 - Awst 1749) yn ffermwraig, yn delynores, yn ôl rhai hanesion yn awdurdod ar y gyfraith, ond yn cael ei chofio yn bennaf oll fel bardd.

## Bywyd
Ganwyd Angharad James yn fferm Gelliffrydau, Baladeulyn yn Nyffryn Nantlle ar 16 Gorffennaf 1677. Tra yn ferch ifanc, priododd â William Prichard, gŵr llawer hŷn na hithau, oedd yn ffermio Cwm Penamnen, cwm i'r de o Ddolwyddelan. Trigai yn y Parlwr, neu Tai Penamnen, tŷ a fu yn gartref gynt i deulu Gwydir, gweddill ei hoes, a hithau'n ffermio'r cwm wedi marwolaeth ei gŵr.

Claddwyd hi ar 25 Awst 1749 ac mae ei bedd i'w gweld tu mewn i Eglwys Santes Gwyddelan, Dolwyddelan, y lleoliad mae'n debyg yn arwydd o barch ei chyfoedion.

## Doniau
Dywedir iddi fod yn delynores o fri, ac yn gorchymyn ei gweision i ddawnsio i'r delyn wrth ddod yn ôl o'r godro.

Mae llawysgrifau o'i barddoniaeth wedi goroesi. Yn eu mysg mae marwnad i'w mab Dafydd a fu farw yn 16 oed, a marwnad i'w gŵr ar ffurf ymddiddan dychmygol.

## Ffynonellau
* Nia Mai Jenkins, '‘A’i Gyrfa Megis Gwerful’: Bywyd a Gwaith Angharad James', *Llên Cymru* Cyfrol 24 (2001)
* John Ellis Jones, 'Bedd Angharad James O Benamnen, Dolwyddelan', *Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon*, cyfrol 45 (1984)
* Owen Thomas, D.D., *Cofiant y Parchedig John Jones, Talsarn* (Wrecsam 1874)

Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau 1677
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1749
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl o Ddolwyddelan
Categori:Telynorion o Gymru
Teulyddog

Sant Cymreig oedd **Teulyddog** (Lladin: *Toulidauc* neu *Thelaucus*, fl. 6g). Yn ôl traddodiad yr oedd yn ddisgybl i Sant Dyfrig.

## Hanes a thraddodiad
Dywedir y ffoes Teulyddog gyda Dyfrig i Lydaw i ddianc rhag y Pla Melyn. Credir i Deulyddog sefydlu clas Llandeulyddog o fewn muriau'r hen dref Rufeinig Maridunum (safle Caerfyrddin heddiw). Yn ddiweddarach rhoddwyd tir y clas i Briordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog lle ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin, yn ôl pob tebyg.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Dyfed
Ludwig Wittgenstein

Athronydd o Awstria oedd **Ludwig Wittgenstein** (26 Ebrill 1889 - 29 Ebrill 1951).

Cafodd ei eni yn Wien, yn fab i Karl Wittgenstein a brawd i'r pianydd Paul Wittgenstein. Bu'n ffrind a disgybl i Bertrand Russell.

## Llyfryddiaeth 
* *Logisch-Philosophische Abhandlung*, Annalen der Naturphilosophie, 14 (1921)
* *Philosophische Untersuchungen* (1953)
* *Bemerkungen über die Grundlagen der Mathematik*
* *The Blue and Brown Books* (1958)
* *Philosophische Bemerkungen* (1964)

## Astudiaethau 
* Walford L. Gealey, *Wittgenstein*, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1980)

Categori:Athronwyr o Awstria
Categori:Athronwyr dadansoddol
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Pobl o Fienna
Mynytho

Pentref bychan yng nghymuned Llanengan, Gwynedd, Cymru, yw **Mynytho** (). Saif ym Mhen Llŷn tua 2 filltir i'r gorllewin o Lanbedrog a tua'r un pellter i'r gogledd o Abersoch yn ne-orllewin Llŷn.

Anfarwolwyd y neuadd yn yr englyn canlynol gan y bardd R. Williams Parry sydd i'w weld ar furiau'r neuadd:

Adeiladwyd gan dlodi, — nid cerrig
::Ond cariad yw'r meini;
:Cydernes yw'r coed arni,
:Cyd-ddyheu a'i cododd hi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o'r ardal
* Moses Glyn Jones (1913–1994), bardd
* Richard Goodman Jones (Dic Goodman) (1920–2013), bardd

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llanengan
Categori:Llŷn
Llanbedrog

:''Am yr eglwys a phlwyf o'r un enw ger Penfro, gweler Llanbedrog, Sir Benfro.''

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn ne-orllewin Llŷn, Gwynedd yw **Llanbedrog** (). Mae'n gorwedd ar lan Bae Ceredigion tua hanner ffordd rhwng Pwllheli i'r dwyrain ac Abersoch i'r de. Rhed y ffordd A499 trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae penrhyn Mynydd Tir y Cwmwd (343 troedfedd) yn ei gysgodi i'r de. O'r copa ceir golygfeydd braf dros Fae Ceredigion ac Ynysoedd Tudwal ac i fryniau Eryri yn y gogledd-ddwyrain. Mae cerflun 'Y Dyn Haearn' i'w ganfod ar Fynydd Tir y Cwmwd.

Mae traeth Llanbedrog yn ddeniadol ac yn boblogaidd gan ymwelwyr. I'r gogledd ceir craig isel Carreg y Defaid.

Mae Llwybr Arfordir Cymru yn cysylltu Llanbedrog a Phwllheli.

Mae eglwys y plwyf yn bur hynafol. Fe'i cysegrir i Sant Pedrog. Eglwys un siambr hir ydyw, sy'n dyddio yn rhannol i'r 13g. Ychwanegwyd clochdy yn y 19g pan gafodd ei hatgyweirio'n sylweddol a'i thrawsnewid gan golli llawer o'i chymeriad hynafol. Mae'r bedyddfaen yn dyddio i'r 15g.

Mae Plas Glyn-y-Weddw, plasty Fictoraidd rhestredig Gradd II a chanolfan ddiwylliannol, wedi'i leoli yn y pentref.

250px|bawd|dim|Traeth Llanbedrog o Fynydd Tir y Cwmwd.
bawd|Plas Glyn-y-Weddw 

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Huw Llŷn (bl. 1532-1594), bardd; brawd Wiliam Llŷn
*John Owen Williams (Pedrog) (1853-1932), bardd. Cafodd ei fagu'n blentyn amddifad yn Llanbedrog gan ei fodryb.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Llŷn
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

Cerdd o naws chwedlonol am hanes cynnar Cymru yw **Ymddiddan Myrddin a Thaliesin**. Hon yw'r gân gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin.

Mae ar ffurf deialog rhwng Taliesin a Myrddin, dau fardd cynnar a drowyd yn ffigurau mytholegol yn nhraddodiad yr Oesoedd Canol ac yn awduron nifer o gerddi darogan. Mae hi'n gerdd 38 llinell sy'n llenwi chwe thudalen cyntaf y llawysgrif. Credir fod Llyfr Du Caerfyrddin wedi'i ysgrifennu tua chanol y 12g a bod y gerdd yn perthyn i'r 11g.

Cyfres o sylwadau am arwyr a brwydrau a wneir bob yn ail gan Myrddin a Thaliesin ydyw. Ceir disgrifiadau byrion o'r brwydrau ac yna alaru am yr arwyr a gollwyd. Yr arwyr a enwir yw Cedfyw, Cadfan, Cyndur, Cynfelyn, Dywel ab Erbin, Elgan, Eliffer, Errith, Gwrrith, Maelgwn (Maelgwn Gwynedd), Rhys Undant, a'r ffigwr chwedlonol Gofannon. Cyfeirir at ddau le, sef Arfderydd a Choed Celyddon.

Mae'n destun llawn o gyfeiriadau tywyll sy'n anodd eu dehongli, ond serch hynny mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru a'r Hen Ogledd. Ymddengys fod y gerdd i'w hymrannu'n ddwy ran, neu'n gyfuniad o ddau destun annibynnol (er bod hynny'n annhebygol). Yn y rhan gyntaf ceir hanes ymosodiad ar Ddyfed gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd, gyda Myrddin yn cymryd safbwynt rhyfelwyr Dyfed (fe'i cysylltir â Chaerfyrddin) a Thaliesin yn cynrychioli'r Gogledd (fe'i cysylltir fel ffigwr chwedlonol â llys Maelgwn Gwynedd yn Negannwy). Yn yr ail ran ceir darogan am frwydr Arfderydd.

Mae lle i gredu fod Sieffre o Fynwy wedi tynnu ar y gerdd neu destun tebyg i lunio'r *Vita Merlini*.

## Llyfryddiaeth
bawd|90px|chwith|Fersiwn 1967; Gwasg Prifysgol Cymru
Ceir testun golygedig gyda rhagymadrodd a nodiadau yn,
*A. O. H. Jarman (gol.), *Ymddiddan Myrddin a Thaliesin* (Caerdydd, 1951)

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Llyfr Du Caerfyrddin
Categori:Taliesin
Categori:Canu Darogan
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Gogledd Ewrop

[dde|bawd|250px|Diffiniad y [Cenhedloedd Unedig o Ogledd Ewrop.
(glas):

]]
bawd|dde|Llun o loeren o ogledd Ewrop
Rhanbarth gogleddol cyfandir Ewrop yw **Gogledd Ewrop** sydd yn cynnwys gwledydd Llychlyn, ynysoedd Prydain Fawr ac Iwerddon, y gwledydd Baltig a gogledd-orllewin Rwsia. Weithiau cynhwysir yr Iseldiroedd a gogledd yr Almaen yn yr ardal hon, a weithiau cynhwysir Prydain ac Iwerddon yn rhan o Orllewin Ewrop yn hytrach na'r gogledd.

Yn ôl Adran Ystadegau'r Cenhedloedd Unedig, mae Gogledd Ewrop yn cynnwys 10 gwladwriaeth sofran: Denmarc, Estonia, y Ffindir, Gwlad yr Iâ, Gweriniaeth Iwerddon, Latfia, Lithwania, Norwy, Sweden, a'r Deyrnas Unedig. Mae'r ardal hefyd yn cynnwys y tiriogaethau canlynol: Ynysoedd Åland (talaith ymreolaethol o'r Ffindir), Ynysoedd Ffaro (gwlad ymreolaethol o fewn Teyrnas Denmarc), Ynys Manaw ac Ynysoedd y Sianel (trefedigaethau'r Goron Brydeinig), a Svalbard a Jan Mayen (ynysoedd sy'n rhan o Deyrnas Norwy).

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhanbarthau Ewrop
Dywel fab Erbin

Arwr Cymreig cynnar a gysylltir â de-orllewin Cymru oedd **Dywel fab Erbin**. Mae traddodiad yn ei wneud yn frawd i Geraint fab Erbin, arwr un o'r Tair Rhamant.

## Traddodiadau
Yn y gerdd 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin' (Llyfr Du Caerfyrddin) mae Dywel yn un o'r rhyfelwyr o Dyfed sy'n syrthio yng nghyrch Maelgwn Gwynedd ar y dalaith honno.

Fe'i enwir yn ogystal fel un o'r marchogion yn llys Arthur yn y chwedl *Culhwch ac Olwen*.

Mae Dyweli yn enw ar nant yn ne Ceredigion, sy'n tarddu efallai o'r enw personol Dywel.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Categori:Teyrnas Dyfed
Y Chwarelwr

Ffilm ddu a gwyn Gymraeg yw ***Y Chwarelwr*** (1935) a gynhyrchwyd gan Ifan ab Owen Edwards ac a gyfarwyddwyd gan John Ellis Williams. Dyma'r ffilm gyntaf i'w gwneud gyda thrac sain Cymraeg a'r rheini ar ddisgiau ar wahân. Mae'r ffim yn portreadu bywyd cyffredin chwarelwr llechi ym Mlaenau Ffestiniog.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1935
Categori:Ffilmiau Cymraeg
Categori:Ffilmiau du a gwyn
Memrwn

200px|bawd|Dogfen ar femrwn (1638)

Deunydd i ysgrifennu arno a wneir o groen, yn enwedig croen dafad neu afr neu groen llo wedi ei drin yn arbennig, yw **memrwn** (o'r gair Lladin *membrum*).

Arferid defnyddio memrwn yn yr Oesoedd Canol ar gyfer ysgrifennu llawysgrifau a hefyd i'w rhwymo. Roedd yn ddeunydd drud iawn. Byddai angen croen praidd bychan o ddefaid ar gyfer un llawysgrif. Mae'r rhan fwyaf o'r llawysgrifau Cymreig cynnar yn llawysgrifau memrwn, yn cynnwys Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Aneirin.

Disodlwyd memrwn gan bapur yn y cyfnod modern cynnar. Mae'n dal i gael ei ddefnyddio weithiau heddiw ar gyfer argraffiadau arbennig iawn neu, yn llawer mwy cyffredin, i rwymo llyfrau cain. Ceir math arbennig o bapur a wneir â chotwm a elwir yn 'bapur memrwn', ond papur ydyw nid memrwn go iawn.

## Dolen allanol
* (Ffrangeg) Eglurhad darluniol ar sut i wneud memrwn - ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Ffrainc

Categori:Deunydd ysgrifennu
Categori:Llawysgrifau
Offa, brenin Mersia

Roedd **Offa** (m. 796) yn frenin teyrnas Eingl-Sacsonaidd Mersia yn yr wythfed ganrif. Roedd ei reolaeth yn ymestyn dros y rhan fwyaf o dde a chanolbarth Lloegr, i'r de o Afon Humber a galwai ei hunan yn *rex Anglorum* (brenin y Saeson). Ystyriai ei hun yn frenin grymus a gohebai â Siarlymaen yn Ffrainc.

Ar ôl blynyddoedd o frwydro rhwng Offa a'r Cymry, cododd Clawdd Offa i ddynodi'r ffin rhwng ei deyrnas a theyrnasoedd Cymru.

Lladdwyd Offa ym mrwydr Morfa Rhuddlan yn 796.

## Gweler hefyd 
* Clawdd Offa

Categori:Brenhinoedd Mersia
Categori:Eingl-Sacsoniaid
Categori:Hanes Lloegr
Categori:Marwolaethau 796
Scordisci

Roedd y **Scordisci** yn llwyth Celtaidd oedd yn byw yn rhan ddeheuol Pannonia isaf, mewn tiriogaeth oedd yn cynnwys rhannau o Awstria, Croatia, Hwngari, Serbia, Slofenia, Slofacia a Bosnia a Hertsegofina. Efallai fod yr enw'n deillio o fynyddoedd Scordus, (Mynyddoedd Šar heddiw), rhwng  Illyria a Paionia.

Mae Strabo yn crybwyll Celtiaid yn yr ardal cyn gynhared a 300 CC. Yn 279 CC, dechreuasant symud tua Pannonia, gan ymsefydlu ym mhen draw Moesia lle mae Afon Sava ac Afon Donaw yn cyfarfod. Tyfodd eu prif gaer yma i fod yn ddinas Beograd heddiw.

Yn 135 CC gorchfygwyd hwy gan Cosconius yn Thrace. Yn 118 CC, yn ôl cofeb ger Thessalonica, lladdwyd Sextus Pompeius, taid y triumvir yn ôl pob tebyg, wrth frwydro yn eu herbyn. Yn 114 CC llwyddasant i ddinistrio byddin Rufeinig dan Gaius Porcius Cato ym mynyddoedd gorllewin Serbia, ond cawsant eu gorchfygu gan Minucius Rufus yn 107 CC.

Parhaodd ymladd ysbeidiol rhyngddynt hwy a'r Rhufeiniaid, ond yn 88 CC gyrrodd Lucius Cornelius Scipio Asiaticus hwy dros Afon Donaw. Erbyn amser Strabo toeddynt wedi eu gyrru o ddyffryn Afon Donaw gan y Daciaid, ac yn ddiweddarach daethant dan reolaeth y Daciaid.

Categori:Llwythau Celtaidd
Categori:Hanes Awstria
Categori:Hanes Bosnia a Hertsegofina
Categori:Hanes Croatia
Categori:Hanes Hwngari
Categori:Hanes Serbia
Categori:Hanes Slofenia
Categori:Hanes Slofacia
STV

**STV** yw'r enw a ddefnyddir gan y ddwy drwydded ITV yng Ngogledd a Chanolbarth yr Alban a adnabyddwyd gynt fel Grampian Television (*STV North*) a Scottish Television (*STV Central*). Mabwysiadwyd y brand ar Ddydd Mawrth 30 Mai 2006 gan ddisodli enwau'r ddwy fasnachfraint, yn debyg i'r hyn a wnaeth ITV1. Lluniwyd y brand newydd gan Elmwood Design sydd â swyddfa yng Nghaeredin. STV Group plc sy'n berchen ar y ddwy fasnachfraint a hefyd yn berchen ar frandiau eraill megis STV Productions, Ginger Productions a Pearl & Dean.

Lleolwyd stiwdios STV ar Stryd Renfield yn ardal Cowcaddens, Glasgow, ers ei sefydliad ym 1974, ond bellach wedi symud i rannu stiwdios newydd yn Pacific Quay ym mis Gorffennaf 2006 gyda BBC Scotland ger Glasgow Science Centre. Lleolir stiwdio arall STV ar safle pwrpasog yn ardal Gorwellin Tullos yn Aberdeen. Mae gan STV ganolfannau darlledu eraill yng Nghaeredin, Dundee ac Inverness ar gyfer cynhyrchiad newyddion rhanbarthol.

## Rhaglenni 
bawd|250px|Hen logo STV
### Newyddion 
**STV News at Six* (rhaglenni gwahanol ar gyfer Ngogledd a Chanolbarth yr Alban)
**STV News Review*

### Materion Cyfoes a Nodweddion 
**The Five Thirty Show*
**Northern Exposure* (ar-lein blog fideo yng Ngogledd yr Alban)
**Politics Now*
**The Real MacKay* (ar-lein blog fideo yn Canolbarth yr Alban)

### Chwaraeon 
**Scotsport*
**UEFA Champions League Live*

### Drama 
**High Times*
**Rebus*
**Taggart*

### Adloniant 
**Conquer the Castle*
**Club Cupid*
**Postcode Challenge*

## Gweler hefyd
* BBC Scotland - cangen o BBC canolog
* BBC Alba - sianel deledu Gaeleg ei hiaith

## Dolenni Cyswllt 
* stv.tv

## Cyfeiriadau
Categori:Masnachfreintiau ITV
Categori:Sianeli teledu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Teledu yn yr Alban
Gofannon fab Dôn

Cymeriad mytholegol Cymreig yw **Gofannon**, neu **Gofannon fab Dôn**. Mae ei enw yn gytras â'r gair 'gof'. Credir ei fod yn ffurf ar dduw Celtaidd sy'n gysylltiedig â gwaith y gof. Mae'n un o blant y dduwies Geltaidd Dôn.

## Gofannon yn y traddodiad Cymreig
Yn y chwedl Cymraeg Canol gynnar *Culhwch ac Olwen* mae'r cawr Ysbaddaden Bencawr yn rhoi i'r arwr Culhwch y dasg o aradu cae sydd newydd ei glirio o goed. Ar yr un pryd mae'n datgelu iddo na allai wneud hynny heb gymorth parod Gofannon: 'Gofannon fab Don i ddyfod i ben y tir i wared yr haearn; ni wna ef waith o'i fodd namyn i frenin teithiog.'

Yn Mhedwaredd Gainc y Mabinogi, 'Math fab Mathonwy', mae Gofannon yn frawd i Arianrhod. Mae'n lladd Dylan Eil Don, mab Arianrhod, trwy ddamwain.

Yn y gerdd gynnar 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin', cysylltir Gofannon â brwydr Arfderydd yn yr Hen Ogledd. Dywedir iddo ymladd yn y frwydr honno â saith gwaywffon.

Ceir cyfeiriad at gaer arallfydol o'r enw 'Caer Ofannon' mewn cerdd a bridolir i'r Taliesin chwedlonol yn Llyfr Taliesin.

Crybwylla Rankine a d'Este (2007), wrth archwilio *Prif Gyfarch Taliesin* o Lyfr Coch Hergest, hefyd i Gofannon fod yn ddewin (neu swynwr), gyda'r *Prif Gyfarch* yn datgan:

Credir mai o'r gair Gofannon y daw'r elfen *gav* yn *Aber**gav**enny* (Y Fenni) a ddaeth yn ei dro o'r hen air coll Brythoneg; *Gobannium* oedd gair y Rhufeiniaid am y dref. Ceir tystiolaeth ei bod yn ganolfan haearn ymhell cyn hynny.

## Goibniu
Y ffigwr cyfatebol yn nhraddodiad Iwerddon yw Goibniu. Mae Goibniu yn of i'r Tuatha Dé Danann (yn llythrennol: 'Plant Dôn') yn y chwedlau Gwyddeleg. Yn chwedl Brwydr Mag Tuired (*Cath Maige Tuired*) mae'n creu pennau gwaywffon a chleddyfau i'r arwyr.

Ymddengys fod Goibniu a Gofannon yn eu tro yn cyfateb i'r duw Gobannus yng Ngâl.

## Llyfryddiaeth 
* *Ymddiddan Myrddin a Thaliesin*, gol. A. O. H. Jarman (Caerdydd, 1952)
* Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Gwasg Boydell, 1998)
Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.) 
* *Pedeir Keinc y Mabinogi*, gol. Ifor Williams (Caerdydd, 1951)

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Duwiau Celtaidd

Categori:Duwiau gofiant
Categori:Duwiau Cymru
UTV

bawd|200px|Logo UTV
Mae **UTV** (**Ulster Television PLC** gynt) yn gwmni darlledu wedi'i leoli yn Belfast, Gogledd yr Iwerddon. Ei brif busnes yw masnachfraint ITV (Sianel 3) ar gyfer gogledd yr Iwerddon ac yn berchen hefyd ar **UTV Radio** sy'n rheoli orsaf radio fasnachol genedlaethol talkSPORT, ynghyd â 18 o orsafoedd radio lleol yn y Deyrnas Unedig a 5 yng Ngweriniaeth yr Iwerddon. UTV oedd y darlledwr brodorol cyntaf yn yr Iwerddon sydd bellach ar gael i 80% o boblogaeth yr ynys, gyda 98% yn y Gogledd a 70% yn y Weriniaeth.

## Radio 
Mae UTV wedi llwybro'n sylweddol o'i fasnachfraint ITV wrth i radio gyfrannu'r rhan fwyaf o'i elw bellach. Dechreuodd drwy brynu nifer o orsafoedd radio yng Ngweriniaeth yr Iwerddon ac ennill nifer o ddaliadau mewn gorsafoedd ym Mhrydain. Yn 2005 brynwyd The Wireless Group plc a oedd yn berchen ar 16 o orsafoedd radio a chyfleusterau darlledu a'u hail-enwi'n UTV Radio er mwyn eu huno â'i orsfaoedd yn yr Iwerddon. Yn 2005 hefyd y lansiwyd U105 yn Belfast, orsaf radio gyntaf y cwmni yng Ngogledd yr Iwerddon.

O ganlyniad i'w gaffaeliad ar The Wireless Group plc y mae'r cwmni wedi etifeddu tair gorsaf radio lleol yn ne Cymru: 
*1170 Sain Abertawe
*96.4FM The Wave
*Radio'r Cymoedd

## Dolenni allanol 
* Gwefan UTV 

Categori:Masnachfreintiau ITV
Categori:Sianeli teledu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Teledu yng Ngogledd Iwerddon
Mersia

Roedd **Mersia** (neu **Mercia**; Eingl-Sacsoneg: *Mierce*, "pobl y gororau"), yn un o deyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid, gyda'i chalon o gwmpas dyffryn Afon Trannon.

Roedd Mersia'n ffinio â nifer o deyrnasoedd Cymru, yn enwedig Powys, a bu llawer o ymladd rhyngddynt, ond hefyd ambell dro gynghrair. Y brenin cyntaf y gwyddir amdano oedd Creoda, a ddaeth i rym tua 585. Dilynwyd ef gan ei fab, Pybba, yn 593. Dilynwyd ef gan Cearl yn 606, yna daeth Penda yn frenin. Gwnaeth Penda gynghrair gyda nifer o'r brenhinoedd Cymreig i ymgyrchu yn erbyn Northumbria, yn enwedig Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd.

Lladdwyd Penda gan y Northunbriaid ym Mrwydr Winwaed yn 655, ac am gyfnod gwanychwyd Mersia yn fawr. Yn ddiweddarach, tua dechrau'r 8g, cryfhaodd y deyrnas eto, a chipiwyd darn sylweddol o ddwyrain Powys, yn cynnwys y brifddinas, Pengwern. Daeth Æthelbald yn frenin yn 716, ac wedi iddo ef farw bu rhyfel am yr orsedd a enillwyd gan Offa. Yn ddiweddarach edwinodd grym Mersia, cipiwyd rhan ddwyreiniol y deyrnas gan y Daniaid a thyfodd Wessex i fod y mwyaf grymus o deyrnasoedd Lloegr.

bawd|275px|canol|Terynas Mersia, yn dangos y deyrnas wreiddiol yn y 6ed ganrif mewn gwyrdd tywyll, a maint eithaf y deyrnas rhwng y 7fed a'r 9fed ganrif mewn gwyrdd golau

## Brenhinoedd a rheolwyr Mersia 
* ca. 585 - 593 Creoda (?)
* 593 - ca. 606 Pybba
* 606 - 626 Ceorl (?)
* 626 - 655 Penda
* 655 - 656 Peada
* 656 - 659 Oswy, brenin Northumbria
* 659 - 675 Wulfhere
* 675 - 704 Aethelred
* 704 - 709 Cenred
* 709 - 716 Ceolred
* 716 Ceolwald (?)
* 716 - 757 Aethelbald
* 757 Beornrad
* 757 - 796 Offa
* 787 - 796 Ecgfrith (Cyd-frenin)
* 796 - 821 Cenwulf
* 821 - 823 Ceolwulf I.
* 823 - 825 Beornwulf
* 826 - 827 Ludeca
* 827 - 829 Wiglaf
* 829 - 830 Egbert, brenin Wessex
* 830 - 840 Wiglaf
* 840 - 852 Beorhtwulf
* 852 - 874 Burgred
* 873 - 879 Ceolwulf II.
* 879 - 911 Ealdorman Aethelred
* 911 - 918 Ethelfleda, Gweddw Aethelred.
* 918 - 919 Aelfwynn

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Lloegr

Categori:Teyrnasoedd Lloegr
Penda

Roedd **Penda** (bu farw 15 Tachwedd, 655 yn frenin teyrnas Eingl-Sacsonaidd Mersia o 626 hyd ei farwolaeth. Yn fab i Pybba, brenin Mersia, roedd yn un o frenhinoedd paganaidd olaf yr Eingl-Sacsoniaid, ac yn nodedig am gyngheirio gyda nifer o frenhinoedd Cymreig i wrthwynebu Northumbria. Ymddengys yn y traddodiadau Cymreig fel **Panna ap Pyd**.

Ffurfiodd Penda gynhrair gyda brenin Gwynedd, Cadwallon ap Cadfan, i ymosod ar Northumbria yn 633, a lladdwyd Edwin, brenin Northumbria ym Mrwydr Meigen gan roi meddiant ar Northumbria i Cadwallon a Penda. Mae'n debyg mai Cadwallon oedd arweinydd y cynghrair yma, ond pan laddwyd ef y flwyddyn wedyn, parhaodd Penda i ymgyrchu yn erbyn Northumbria, gan ladd Oswallt, brenin Northumbria ym mrwydr Maes Cogwy (*Maserfield*) naw mlynedd yn ddiweddarach. Sefydlodd ei hun fel y mwyaf grymus o'r brenhinoedd Eingl-Sacsonaidd; gorchfygodd Dwyrain Anglia a gyrrodd frenin Wessex i alltudiaeth. Yn 655 roedd yn ymgyrchu yn erbyn Brynaich mewn cynghrair ag olynydd Cadwallon fel brenin Gwynedd, Cadafael ap Cynfeddw. Gyda'r gelyn gerllaw, ymadawodd Cadafael a'i fyddin yn y nos, gan ennill iddo'i hun y llysenw "Cadafael Cadomedd". Gorchfygwyd Penda ym Mrwydr Winwaed a'i ladd.

Dilynwyd ef fel brenin rhan ddeheuol Mersia gan ei fab Peada, tra bu rhan ogleddol y deyrnas dan reolaeth Northumbria am gyfnod.

Mae awgrym mewn barddoniaeth Gymraeg ei fod hefyd wedi bod mewn cynghrair a'r brenin  Cynddylan, gan fod cyfeiriad ym marwnad Cynddylan at ei barodrwydd i ddod ar alwad "mab Pŷb"; cyfeiriad mae'n ymddangos at Penda, mab Pybba.

Enwyd Llannerch Banna ym Maelor Saesneg ar ei ôl.

Categori:Marwolaethau 655
Categori:Hanes Lloegr
Categori:Brenhinoedd Mersia
William Stukeley

bawd|Portread William Stukeley a briodolir i Richard Collins (tua 1728) 

Hynafiaethydd o Loegr oedd **y Parch. Ddr. William Stukeley** FRS, FRCP, FSA (7 Tachwedd 1687 – 3 Mawrth 1765). Ef oedd y cyntaf i wneud astudiaeth ysgolheigaidd o hynafiaethau megis Côr y Cewri ac Avebury, ac a ystyrir fel un o sylfaenwyr archaeoleg yn y maes. Roedd hefyd yn un o brif hyrwyddwyr y diddordeb newydd yn y Celtiaid yn ystod hanner cyntaf y 18g.

bawd|Mae lluniau Stukeley o hynafiaethau sydd bellach wedi ei difrodi, megis Kit's Coty House yma, yn rhoi gwybodaeth werthfawr am eu ffurf wreiddiol.

Ganed Stukeley yn Holbeach, Swydd Lincoln, yn fab i gyfreithiwr. Graddiodd yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt cyn mynd ymlaen i astudio meddygaeth. Bu'n gweithio fel meddyg mewn nifer o leoedd. Ymddangosodd ei weithiau enwocaf ar Gôr y Cewri ac Avebury yn 1740 a 1743. Syniad Stukeley oedd fod gan ddynoliaeth un grefydd "batriarchaidd" ar y cychwyn, oedd wedi dirywio yn ddiweddarach gyda datblygiad eilun-addoliaeth. Credai fod y Derwyddon a'r Cristionogion cynnar yn esiampl o'r grefydd yma. Ysgrifennodd lawer ar y derwyddon, gan ennill y llysenw *the Arch-Druid.* Yn 1729 daeth yn offeiriad, a bu'n dal dwy fywiolaeth yn Swydd Lincoln ac yn ddiweddarach yn Llundain lle bu farw ar 3 Mawrth 1765.

## Llyfryddiaeth 
*Stuart Piggott, *William Stukeley: An Eighteenth-Century Antiquary* (Llundain, 1985)
*David Boyd Haycock, *William Stukeley: science, religion and archaeology in eighteenth-century England* (Woodbridge, 2002)
*''Stukeley's Stonehenge: An Unpublished Manuscript 1721-1724*, gol. Aubrey Burl a Neil Mortimer (Yale University Press, 2005)
*Neil Mortimer, *Stukeley Illustrated: William Stukeley's Rediscovery of Britain's Ancient Sites'' (Llundain, 2003) 

Categori:Archaeolegwyr o Loegr
Categori:Clerigwyr Anglicanaidd
Categori:Genedigaethau 1687
Categori:Hynafiaethwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 1765
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Categori:Pobl y 18fed ganrif
Heart North Wales Coast

bawd|200px|Logo Coast 96.3, 2007-2009
bawd|200px|Logo Coast 96.3, cyn i 2007

Gorsaf radio ar gyfer arfordir Gogledd Cymru oedd **Heart North Wales Coast**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 27 Awst 1993 fel *Marcher Coast FM* ac wedyn, *Coast 96.3*. Roedd yn rhan o gwmni Global Radio.

Categori:Y cyfryngau yng Nghonwy
Categori:Y cyfryngau yng Ngwynedd
Categori:Y cyfryngau yn Sir y Fflint
Categori:Y cyfryngau yn Ynys Môn
Categori:Gogledd Cymru
Categori:Gorsafoedd radio Cymraeg
Categori:Gorsafoedd radio Saesneg
Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Radio Acen

Gorsaf radio ar gyfer dysgwyr roedd **Radio Acen**. Darparwyd y gwasanaeth gan S4C yn rhad ac am ddim. Roedd cylchgrawn ynghlwm a'r orsaf hefyd ar gael yn ogystal ac adnoddau dysgu drwy eu gwefan isod.

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Llyn Penrhyn

Mae **Llyn Penrhyn** yn llyn 55 acer o faint yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Saif y llyn gerllaw pentref Llanfihangel yn Nhowyn a Maes Awyr y Fali, sy'n eiddo i'r Llu Awyr Brenhinol. Mae adeiladau'r Llu Awyr o amgylch rhan o'r llyn. Ceir nifer o lynnoedd eraill gerllaw, megis Llyn Dinam, Llyn Treflesg, Llyn Cerrig Bach a Llyn Traffwll. Mae Llyn Penrhyn yn eiddo i'r RSPB, ac yn ffurfio rhan o warchodfa adar Gwlyptiroedd y Fali; mae amrywiaeth o adar dŵr yn magu yno.

Categori:Llanfair-yn-Neubwll
Penrhyn
Bridge FM

Gorsaf radio ar gyfer Pen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg yw **Bridge FM**.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

## Cyflwynwyr
*Lee Jukes
*Ceri Langridge
*Jay Curtis
*Louise Apsee
*Mike Doyle

## Dolenni Cyswllt
* Gwefan swyddogol 

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Radio Pembrokeshire

Gorsaf radio lleol sy'n darlledu yn Saesneg ar gyfer Sir Benfro yw **Radio Pembrokeshire**.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 14 Gorffennaf 2002.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

## Staff ar yr awyr
### Cyflwynwyr
*James Bruce
*Toby Ellis
*Ed Goddard (Rheolwr Rhaglenni)
*Sarah Miller
*Will Prichard
*BB Skone
*Ruth Davies
*Gareth Morris
*Rev Peter Lewis

### Staff Newyddion
*Sara Andrew
*Gemma Ashcroft
*Paul Brand
*Sam Burson (Golygydd Rhanbarthol)
*Natalie Donovan
*Jim Hughes (Gohebydd Gorwellin Cymru)
*Adam Wheeler

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Y cyfryngau yn Sir Benfro
Pembrokeshire
Pembrokeshire