open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tylwyth (drama)

Dilyniant i'r ddrama lwyfan lwyddianus *Llwyth* gan Daf Jams, yw ***Tylwyth,*** a lwyfanwyd am y tro cyntaf yn theatr Sherman Cymru yn 2020. Mae'r ddrama wedi'i gosod deng mlynedd ar ôl y gwreiddiol, ac yn dilyn hanes yr un cymeriadau wrth i lwybrau eu bywyd barhau. Mae'r ddrama yn ymdrin â chymeriadau a phynciau LHDTC+.

## Disgrifiad byr 
"Mae Aneurin wedi bod yn dianc rhag ei orffennol, ond - mewn tro annisgwyl, diolch i *Grindr* - mae e wedi syrthio mewn cariad. Pan mae Dan ac yntau'n penderfynu mabwysiadu, mae'r ddau ohonynt ar ben eu digon. Ond wrth addasu i fywyd fel tad, a throi cefn ar orffennol gwyllt, mae ofnau duaf Aneurin yn dychwelyd.Gan daflu golwg grafog ar gariad, teulu a chyfeillgarwch, mae *Tylwyth* yn cynnig sylwebaeth feiddgar a phryfoclyd ar y Gymru gyfoes".

## Cefndir 
"*Llwyth* - Yr Ail Act" yw'r is-deitl a nodir yng nghyhoeddiad Y Lolfa o'r ddrama yn 2020. Yn y rhagair i'r cyhoeddiad, noda'r dramodydd "Erbyn 2014, roedd cyplau hoyw yn medru priodi'n gyfreithlon am y tro cyntaf; 2016, bu'n bosib i mi a fy mhartner Hywel fabwysiadu dau fachgen bach; 2019, dyma fi a Hywel yn dyweddio; 2020, ry'm ni newydd gael ein cymeradwyo i fabwysiadu merch fach. Mae'r llwyth yn tyfu! Ond mae'r byd hefyd wedi newid er gwaeth".

## Cymeriadau 
* Aneurin
* Dada (tad Aneurin)
* Rhys
* Gareth
* Gavin
* Dan

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfanwyd y ddrama yn wreiddiol gan Theatr Genedlaethol Cymru ar y cyd â Theatr y Sherman yn 2020. Cyfarwyddwr Arwel Gruffydd; cast:

* Aneurin - Simon Watts
* Dada (tad Aneurin) - Danny Grehan
* Rhys - Arwel Davies
* Gareth - Michael Humphreys
* Gavin - Aled ap Steffan
* Dan - Martin Thomas

Derbyniodd y cynhyrchiad adolygiadau ffafriol, gyda Lowri Cynan yn rhoi pum seren ar wefan *Get the Chance. "*Dyma gyfanwaith gwbl trawiadol a chaboledig", nododd, "Mae’r holl elfennau sydd eu hangen i greu darn o theatr ysgytwol yn perchnogi’r sioe hon. Heb os nac oni bai y prif uchafbwynt yw’r sgript sy’n grafog a chignoeth ar adegau ac yna’n delynegol a huawdl ar y llaw arall".

Oherwydd trychineb y pandemig Covid-19, bu'n rhaid gohirio'r daith ac ail drefnwyd i deithio'r cynhyrchiad yn 2022, gyda chast gwahanol:

* Aneurin - Simon Watts
* Dada (tad Aneurin) - Danny Grehan
* Rhys - Arwel Davies
* Gareth - Michael Humphreys
* Gavin - Aled ap Steffan
* Dan - Steffan Harri

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 2020
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu LHDT
Categori:LHDT yng Nghymru
Categori:Theatr Gymraeg y 2020au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Tair (drama)

Drama gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998 oedd ***Tair*** gan Meic Povey. Llwyfanwyd y ddrama am y tro cyntaf gan gwmni theatr Dalier Sylw fel rhan o arlwy'r Eisteddfod, yn yr un flwyddyn. Drama deuluol sydd yma, rhwng tair cenhedlaeth - y fam, y ferch a'r nain. Cyhoeddwyd y ddrama gan Dalier Sylw ar y cyd â CAA.

## Disgrifiad byr 
"Tair menyw, tair cenhedlaeth, tri bywyd gwahanol iawn... ond pa mor wahanol yw y tair mewn gwirionedd? Faint bynnag dymunent wadu neu osgoi eu cyfrifoldeb, mae gwaed yn dewach na dŵr, ac yn sicrhau fod y tair yn rhan annatod o orffennol a dyfodol ei gilydd, ac y byddant felly trwy gydol eu hoes." Roedd ei ferch Catrin Powell yn un o'r dair actores, a ddewiswyd i lwyfannu'r ddrama, am y tro cyntaf. 

## Cymeriadau 
* Y Nain
* Y Fam
* Y Ferch

## Cynyrchiadau nodedig 
Dalier Sylw oedd yn gyfrifol am lwyfannu'r ddrama gomisiwn yn Eisteddfod Bro Ogwr, a hynny yn Ysgol Pen-coed. Bu'r cwmni ar daith drwy Gymru efo'r ddrama wedi wythnos yr Eisteddfod, yn Hydref 1998. Cyfarwyddydd Bethan Jones; cast:

* Y Nain - Lisabeth Miles
* Y Fam - Betsan Llwyd
* Y Ferch - Catrin Powell (llysferch Meic Povey)

Cafodd y ddrama ei haddasu ar gyfer BBC Radio Cymru yn 2010 gyda'r cast canlynol: 

* Y Nain - Lisabeth Miles
* Y Fam - Betsan Llwyd
* Y Ferch - Nanw Llwyd Williams (merch Betsan Llwyd)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 1998
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Gardd Gerflunwaith Dyffryn Gwy

Gardd sydd ag arddangosfa gerflunio yng nghymuned Tyndyrn, Sir Fynwy, yw **Gardd Gerflunwaith Dyffryn Gwy** (Saesneg: *Wye Valley Sculpture Garden*). Mae'r ardd yn cynnal arddangosfeydd awyr agored yn yr haf bob blwyddyn. Mae yna ddiwrnodau agored ym mis Chwefror hefyd i weld llu mawr o eirlysiau.

Mae'r ardd yn ymestyn i tua 3 erw ac mae'n cynnwys lawntiau ffurfiol, borderi blodau, pwll dŵr, ardaloedd coetir, coedwig eirlysiau, perllan a dolydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Cerfluniaeth
Dyffryn Gwy
Categori:Tyndyrn
Richard Evan Evans

Gwyddonydd Cymreig ac arbenigwr ar faeth a phorthiant moch a defaid oedd **Richard Evan Evans** (30 Mai 1898 – 17 Mai 1983). 

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd a magwyd Richard Evan Evans yng Nglanrafon, Sir Feirionnydd, yn ail fab i John William a Kate (Catherine) Evans. David Howell oedd ei frawd hŷn. Fe’i addysgwyd yn ysgolion gynradd yr ardal cyn ymuno ac Ysgol Tŷ Tan Domen (Ysgol Uwchradd y Bechgyn, Y Bala) yn 1912. Graddiodd oddi yno yn 1916. Ar ôl cyfnod gorfodol yn y fyddin (1917-1919) fe’i derbyniwyd i Goleg y Brifysgol Aberystwyth yn 1919. Graddiodd gyda BSc mewn Botaneg a Chemeg Amaeth yn 1922 a derbyniodd MSc (*A Study of Bog Hay*) yn 1926.  Symudodd i Brifysgol Caergrawnt, gan ymuno a Choleg Gonville a Caius, gan dreulio peth amser ym Mhrifysgol Ames, Iowa, UDA (gyda J.M. Evvard). Graddiodd â PhD yn 1929.

## Gyrfa 
Fe’i penodwyd i staff Adran Maeth Anifeiliaid yr Ysgol Amaeth yng Nghaergrawnt. Bu yno hyd ei ymddeoliad yn 1963. Trwy gydol ei yrfa bu’n gweithio’n agos a H.E. Woodman (bu ganddynt o leiaf 42 papur ar y cyd - a 16 arall yn enw Evans yn unig; nifer ohonynt yn y *Journal of Agricultural Science* - y bu Evans yn un o'i olygyddion am flynyddoedd cyn ymddiswyddo yn 1965). 

## Bywyd personol 
Yn 1950 priododd â Ohna. Yn 1963 ymddeolodd i Dole ger Aberystwyth, lle bu farw yn 1983.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Gonville a Caius, Caergrawnt
Prifysgol Rio Grande

Prifysgol breifat a choleg cymunedol yn Rio Grande, Ohio yn Unol Daleithiau America ydy **Prifysgol Rio Grande** (Saesneg: *University of Rio Grande*).

## Cysylltiadau Cymreig 
Mae gan Brifysgol Rio Grande gysylltiadau hir â Chymru, gan ei bod wedi'i lleoli yng nghanol cymunedau a sefydlwyd gan fewnfudwyr Cymreig yn ne-ddwyrain Ohio yn ystod y 19g. Yn adlewyrchu’r etifeddiaeth hon, mae’r brifysgol yn gartref i Ganolfan Madog ar gyfer Astudiaethau Cymreig, sy’n hyrwyddo’r iaith, llenyddiaeth a hanes Cymru trwy gyrsiau, digwyddiadau diwylliannol, a chynadleddau blynyddol. Mae’r ganolfan hefyd yn hwyluso rhaglenni cyfnewid academaidd gyda phrifysgolion yng Nghymru, gan roi cyfle i fyfyrwyr a staff brofi a dysgu am ddiwylliant Cymreig yn uniongyrchol.

## Athletau 
Mae gan y brifysgol adran chwaraeon gweithgar iawn. Mae ganddi dimau rygbi'r undeb dynion a merched. Mae'r ddraig goch wedi hawlio amlygrwydd ar eu bathodyn. 

## Cyfeiriadau
Categori:Prifysgolion yr Unol Daleithiau
Nosferatu

Ffilm arswyd heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr F. W. Murnau yw ***Nosferatu: Eine Symphonie des Grauens*** a gyhoeddwyd yn 1922. Fe’i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Henrik Galeen.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Max Schreck, Gustav von Wangenheim, Greta Schröder ac Alexander Granach

Mae'r ffilm tua 90 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.

Mae'r ffilm yn addasiad anawdurdodedig o'r nofel *Dracula* (1897) gan Bram Stoker. Newidiwyd amryw enwau a manylion eraill o'r nofel, gan gynnwys ailenwi y fampir Cownt Dracula yn Cownt Orlok. Hyd yn oed gyda sawl manylyn wedi'u newid, aeth gweddw'r awdur ati i erlyn y cynhyrchwyr am dorri hawlfraint, a gorchmynnodd llys yn yr Almaen y dylid dinistrio pob copi o'r ffilm. Fodd bynnag, goroesodd sawl print o *Nosferatu*, ac mae'r ffilm wedi dod i gael ei hystyried yn gampwaith dylanwadol o sinema a gyfrannodd at sefydlu'r genre arswyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau du a gwyn o'r Almaen
Categori:Ffilmiau mud o'r Almaen
Categori:Ffilmiau fampir o'r Almaen
Categori:Ffilmiau o'r Almaen
Categori:Ffilmiau 1922
Intolerance

Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr D. W. Griffith yw ***Intolerance*** a gyhoeddwyd yn 1916. Fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan D. W. Griffith, Hettie Gray Baker, Anita Loos, Mary H. O'Connor a Frank E. Woods.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Lillian Gish, Mae Marsh, Robert Harron, Howard Gaye a Constance Talmadge.

Mae'r ffilm yn un hir – tair awr a hanner. Mae'n cynnwys pedair llinell stori gyfochrog, pob un wedi'i gwahanu gan sawl canrif:

* stori wedi'i lleoli ym Mabilon hynafol: cwymp Ymerodraeth Fabilonaidd i Persia yn 539 CC
* stori Feiblaidd: cenhadaeth a marwolaeth Iesu Grist
* stori wedi'i lleoli yn Ffrainc hanesyddol: y digwyddiadau o amgylch Cyflafan Bartlemi ym 1572
* stori wedi'i lleoli yn yr Unol Daleithiau cyfoes: stori o drosedd ac iachawdwriaeth

Roedd gan bob stori ei lliw nodedig ei hun yn y print gwreiddiol. Mae'r golygfeydd wedi'u cysylltu gan luniau o ffigur yn cynrychioli Mam Dragwyddol, yn siglo crud.

Griffith intolerance.jpg|Y stori Fabilonaidd: Gwledd Belsassar ym Mabilon
Intolerance (1916) - Nazarene - He Who Is Without Sin.jpg| Y stori Feiblaidd: cenhadaeth Iesu
Intolerance (1916) - Brown Eyes Slain.jpg|Y stori Ffrengig: Cyflafan Bartlemi
Intolerance (1916) - Shooting at the Striking Workers.jpg|Y stori cyfoes: saethu at weithwyr ar streic 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau mud o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1916
Within Our Gates (ffilm 1920)

Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Oscar Micheaux yw ***Within Our Gates*** a gyhoeddwyd yn 1920. Fe’i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Oscar Micheaux.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Evelyn Preer, Floy Clements, William Starks, Mattie Edwards, James D. Ruffin, Jack Chenault, William Smith a Charles D. Lucas.

Mae'r ffilm yn 79 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn.

Mae'r ffilm yn darlunio'r sefyllfa hiliol yn yr Unol Daleithiau ym mlynyddoedd cynnar yr 20g, yn ystod cyfnod Deddfau Jim Crow, adfywiad y Ku Klux Klan, a'r ymfudiad mawr o bobl dduon i ddinasoedd y Gogledd a'r Canolbarth. Mae'r stori'n ymwneud â menyw Affricanaidd-Americanaidd sy'n mynd i'r Gogledd mewn ymdrech i godi arian ar gyfer ysgol i blant duon tlawd yn y De Eithaf. Yn y pen draw, mae ei rhamant gyda meddyg du yn arwain at ddatgeliadau am orffennol ei theulu a'i llinach Ewropeaidd gymysg ei hun. Mae'r ffilm yn portreadu trais hiliol a lynsio pobl dduon. Dyma'r ffilm hynaf sydd wedi goroesi gan gyfarwyddwr Affricanaidd-Americanaidd.

## Derbyniad
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau mud o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau drama o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 1920
Y Llong Ryfel Potemkin

Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Sergei Eisenstein yw ***Y Llong Ryfel Potemkin*** (Rwseg: Броненосец «Потёмкин», Bronenosets «Potyomkin») a gyhoeddwyd yn 1925. Fe’i cynhyrchwyd yn yr Undeb Sofietaidd. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwseg a hynny gan Sergei Eisenstein a Nina Agadzhanova.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Aleksandr Antonov, Vladimir Barsky, Grigori Aleksandrov ac Ivan Bobrov.

Mae'r ffilm yn 74 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Mae'r ffilm yn cyflwyno dramateiddiad o'r terfysg morwrol a ddigwyddodd ym Mehefin 1905 pan wrthryfelodd criw'r llong ryfel Rwsiaidd *Potemkin* o lynges ymerodrol Rwsia yn erbyn eu swyddogion.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau du a gwyn o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Ffilmiau mud o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Ffilmiau drama o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Ffilmiau o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Ffilmiau 1925
Un chien andalou

Ffilm ddrama heb sain (na llais) gan y cyfarwyddwr Luis Buñuel yw ***Un chien andalou*** a gyhoeddwyd yn 1929. Fe’i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Sgwennwyd y sgript gan Sergei Eisenstein a Salvador Dalí.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Simone Mareuil, Pierre Batcheff, Luis Buñuel, Salvador Dalí, Robert Hommet, Kieran Agterberg, Fano Messan a Jaume Miravitlles.

Mae'r ffilm yn 21 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Gwaith arloesol o sinema swrealaidd yw *Un chien andalou*. Nid oes gan y ffilm blot confensiynol. Yn lle hynny, mae cyfres o olygfeydd sydd â chysylltiad llac yn datblygu gyda rhesymeg freuddwydiol sydd ag awgrymiadau o seicoleg Freudaidd. 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Ffrainc
Categori:Ffilmiau mud o Ffrainc
Categori:Ffilmiau drama o Ffrainc
Categori:Ffilmiau o Ffrainc
Categori:Ffilmiau 1929
Huw John Hughes

Darlithydd, awdur a gweinidog o Gymru oedd **Huw John Hughes** (1944 – Gorffennaf 2025). Roedd hefyd yn naturiaethwr a sefydlodd Pili Palas ar Ynys Môn.

## Bywgraffiad 
Cafodd Hughes ei eni yn ardal Mynydd Llandygái. Hyfforddodd fel athro yn y Coleg Normal, Bangor a cychwynnodd ei yrfa yn Ysgol Gynradd Glan Cegin, Maesgeirchen. Yn dilyn cyfnod gyda'r Cyngor Ysgolion daeth yn Brifathro yn Ysgol Pen y Bryn, Bethesda. Wedi hynny daeth yn darlithydd yn ei hen goleg.

Ers yn blentyn roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn pryfed a gloÿnnod byw. Yn 1985 gwireddwyd breuddwyd oes iddo pan sefydlodd ganolfan Pili Palas ar Ynys Môn, gyda'i gyfeillion, Huw Glyn Evans a'i wraig, Gwenda. Prynwyd fferm Ty'n Mynydd ar lôn Penmynydd ger Porthaethwy ac addaswyd yr adeiladau. Daeth y ganolfan yn atyniad twristaidd hynod o boblogaidd. Gwerthwyd y ganolfan yn 2005 i Gwawr a Steve Bell. Cyhoeddwyd ei gyfrol olaf, *Dyrys Daith*, yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg o Gymru
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Naturiaethwyr o Gymru
Rhamant a Rhyfel (drama)

Drama lwyfan Gymraeg gan y dramodydd a'r llenor, John Ellis Williams yw ***Rhamant a Rhyfel,*** a gyfansoddwyd tua 1919. Yn ei hunangofiant, *Inc yn fy Ngwaed,* noda'r dramodydd mai ymgais i ddarlunio effaith y Rhyfel Byd Cyntaf ar gymuned wledig fel ei filltir sgwâr ef ei hun ym Mhenmachno, oedd sail y ddrama.

## Disgrifiad byr 
"Arwyr y ddrama yw Bob Williams a Blodwen Jenkins. Dengys eu helynt hwy fel y mae gwynt cariad yn chwythu lle y mynno, a merch y siopwr cyfoethog yn caru mab y weddw dlawd, er gwaethaf gorthrwm a chynllwyn ei rhieni ei hun. Cawn yma olwg ar y gweinidog oedd yn ricrwtio bechgyn eraill, ond yn Ilwyddo i gadw ei fab ei hun gartref. Gwelwn fab y siopwr cyfoethog yn cyfarfod ar faes y gwaed â'r bachgen tlawd a ddrygasai gartref, a'r bachgen tlawd yn ennill y V.C. wrth achub ei elyn. Cyferfydd Blodwen hithau â'r ddau mewn ysbyty yn Ffrainc. Deuant adref gyda'i gilydd - Bob druan yn ddall, a'i elyn erbyn hyn yn gyfaill. Priodir y ferch gyfoethog a'i bachgen dall." ac hon oedd ei ddrama gyntaf. Roedd y Rhyfel Byd Cyntaf ar ben, ac felly, "Ni fedrwn ysgrifennu am ddim arall, oherwydd hwnnw oedd yr unig fywyd yr oedd gennyf brofiad ohono" nododd, yn ei hunangofiant. "Dilynais batrwm dramâu'r cyfnod, yn arbennig dramâu'r *Darian*—tair act, a dwy neu dair golygfa ym mhob act. Defnyddiais yr un elfennau, a gofalu bod ym mhob act byliau o chwerthin, darnau o gyffro, digon o daeru, a mesur helaeth o ddagrau." 

Argraffwyd y ddrama'n wythnosol yn *Y Darian,* ac ar ôl y rhyfel, ym 1922, cyhoeddwyd hi'n llyfr. "Croesawyd *Rhamant a Rhyfel* â breichiau agored," yn ôl y dramodydd, "a gwerthodd y copiau fel pennog."

Wrth ysgrifennu ei hunangofiant ym 1963, nododd "Bu adeg (a hynny'n fuan iawn ar ôl cyhoeddi'r ddrama) pan wridwn wrth glywed ei henwi. Yn wir, ni bu dim y bu gennyf i fwy o gywilydd o'i gyhoeddi na'r ddrama hon", ychwanegodd."Ond ei hunig ddiddordeb imi'n awr yw ei bod yn gynnyrch nodweddiadol o'i chyfnod, a'i bod bellach fel carreg filltir— yn dangos mor bell y cerddodd y ddrama Gymraeg ers y cyfnod hwnnw."

## Cymeriadau 
* Bob Williams
* Blodwen Jenkins
* Gweinidog

## Cynyrchiadau nodedig 
Cafwyd sawl cynhyrchiad amatur o'r ddrama, a'r hyd a lled Cymru yn ystod y 1920au a'r 1930au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1922
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1920au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Y Ffon Dafl (drama)

Drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926 ydi ***Y Ffon Dafl*** o waith y dramodydd John Ellis Williams. Cyhoeddwyd y ddrama gan wasg Y Cyhoeddwyr Addysgiadol yng Nghaerdydd a Samuel French yn Llundain, fel rhan o'u *Cyfres y Welsh Drama Series.*

## Disgrifiad byr 
Mae'r ddrama wedi'i gosod ar ddiwedd y 1920au yng Nghymru. Disgrifia'r dramodydd y ddrama fel un "seicolegol". Drama deuluaidd oedd yn "ymgais at lunio rhywbeth newydd i'r ddrama Gymraeg [ym 1926], sef astudiaeth seicolegol o gymeriadau. Gwneuthum ddefnydd alegoriaidd ynddi o stori Dafydd a Goliath: dyna paham y gelwais y ddrama *Y Ffon Dafl",* ychwanegodd.

Cafwyd perfformiadau pellach gan gwmni drama amatur John Ellis Williams ei hun, o Flaenau Ffestiniog, a hynny yn y Gaeaf 1926. Perfformiwyd y ddrama i "dros ddeugain o gynulleidfaoedd ar hyd a lled gogledd Cymru". Nododd hefyd bod "y derbyniad a roddwyd i'r ddrama wedi amrywio'n fawr o le i le. Drama seicolegol ydoedd, yn apelio'n fwy at y meddwl nag at y teimlad; gan hynny, nid oedd yn gymeradwy iawn gan gynulleidfa a ddisgwyliai weld potsiar a phlismon ym mhob drama".

Cynddeiriogwyd un aelod o'r gynulleidfa yn Nhrawsfynydd nes iddynt ysgrifennu llythyr "ffyrnig" i bapur newydd *Y Brython* yn condemnio'r dramodydd am adael i'r forwyn ddefnyddio'r gair "bitch" yn y ddrama. Cyhoeddwyd llythyr yn *Y Drych* hefyd yn awgrymu mai *"Ffon y Diafl"* [diafol] y dylai'r teitl fod, am fod y forwyn yn dweud "y diawch bach" wrth y plentyn.

Llwyfannwyd y ddrama gan gwmni drama Penmaenmawr yn Eisteddfod Genedlaethol Caergybi 1927 gyda Cynan yn cyfarwyddo ac yn actio'r rhan y tad. Dyma'r "perfformiad gorau" o'r ddrama a welodd y dramodydd, yn ôl ei hunangofiant ym 1963. "Anaml iawn y byddaf yn mwynhau perfformiad o un o'm dramậu fy hun, ond mi fwynheais y perfformiad hwn. Profais fel y mae actorion da - Cynan fel y tad, Marian Penmaen fel y fam wen—yn gallu tynnu mwy o bart nag a roes yr awdur ynddo; a phrofais hefyd fel y gall cynulleidfa ddethol ddylanwadu ar berfformiad o ddrama."

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1926
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1920au
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Yr Hen Blant (drama)

Dilyniant i'r ddrama lwyfan *Diwedd y Byd* gan Meic Povey yw ***Yr Hen Blant***. Cwmni Theatr Gwynedd ar y cyd â Sgript Cymru [Dalier Sylw] fu'n gyfrifol am ei llwyfannu am y tro cyntaf, a hynny ym 1999. Cyflwynwyd y ddwy ddrama gyda'i gilydd ym 1999, a'u cyhoeddi yn 2001 gan gyhoeddiadau Dalier Sylw / Sgript Cymru a'r CAA.

## Disgrifiad byr 
Mae'r pedwar plentyn a fu'n cyd-chwarae a dadlau yn y ddrama wreiddiol *Diwedd y Byd* yn ail-gwrdd pan yn oedolion, gyda'r dramodydd yn ychwanegu'r cymeriad 'Mel' sy'n codi tensiwn rhyngddynt.

"Mae Rhi, Ems, Mags a Deio yn awr wedi cyrraedd eu 40au. Wrth ymweld â'u hen ysgol gynradd, sydd bellach yn adfail, sylweddolwn cymaint mae stad truenus yr hen ysgol yn adlewyrchiad o fywydau'r pedwar. Try atgofion melys o'r hen ddyddiau yn chwerw wrth iddynt gofio digwyddiad tywyll iawn o'u plentyndod."

## Cymeriadau 
* Mags
* Rhi
* Deio
* Em
* Mel

## Cynyrchiadau nodedig 
Cyflwynwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Gwynedd a Sgript Cymru [Dalier Sylw gynt] ym 1999, ar y cyd â'r ddrama gynharach, *Diwedd y Byd*. Cyfarwyddydd : Bethan Jones; cast:

* Mags - Gwenno Elis Hodgkins
* Rhi - Betsan Llwyd
* Deio - Maldwyn John
* Em - Dafydd Dafis
* Mel - Kath Dimery

## Gweler hefyd 
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2001
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Theatr y Byd

Cwmni theatr a sefydlwyd ar ddiwedd y 1980au gan y dramodydd a'r cyfarwyddwr, Ian Rowlands, oedd **Theatr y Byd**. Bu'r cwmni yn llwyfannu nifer o gynyrchiadau llwyfan yn y Gymraeg a Saesneg, gan deithio'r cynyrchiadau yng Nghymru, Lloegr, Iwerddon, Yr Alban, Ffrainc a Llydaw, gan ennill gwobrau theatr amrywiol a nodedig. Llwyfannwyd gwaith gan Gareth Miles a Sharon Morgan, ond yn bennaf, Ian Rowlands ei hun. Pan ddaeth y cwmni i ben ar gychwyn y 2000au, aeth Ian Rowlands ymlaen i sefydlu Llwyfan Gogledd Cymru.

## Cefndir 
Yn ei gyfrol o tair drama Saesneg, *A Trilogy of Appropriation* [Parthian 1999] o dan y pennawd "A Decade of Debt" mae'r dramodydd Ian Rowlands yn olrhain hanes creu ei gwmni drama, Theatr y Byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau theatr yng Nghymru
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Sefydliadau 1989
Categori:Dadsefydliadau 2002
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Pont Robat

Ffars o waith y dramodydd Huw Roberts yw ***Pont Robat.*** Dyma'r ail ddrama o drioled gan y dramodydd, gyda *Hywel A* yn ei ragflaenu a *Plas Dafydd* yn cwblhau'r drioled. Cwmni Theatr Cymru fu'n gyfrifol am lwyfannu'r gwaith a hynny yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i Chyffiniau ym 1981.

## Cymeriadau 
* Gwenhwyfar
* Peredur
* Dyn Diarth
* Jac
* Beti
* Caleb
* Rahel
* Parri

## Disgrifiad byr 
"Wedi Hywel, wele Robat!" meddai cyfarwyddwr y cynhyrchiad, John Ogwen, yn ei Ragair i'r cyhoeddiad. Disgrifiodd y ddrama fel un "crefftus". Lleolir y ddrama mewn "ystafell dderbyn mewn gwesty hen ffasiwn a fu unwaith yn foethus a goludog, ond sydd erbyn heddiw yn edrych ei oed."

Mae perchennog y gwesty, Robat Morgan, wedi marw, ac mae ei ferch-yng-nghyfraith, Gwenhwyfar a'i ŵyr Peredur, yn paratoi at ei angladd. Mae Gwenhwyfar yn wraig weddw, ac mae unig fab Robat sy'n fyw, Harri, ar goll. Buan iawn y down i wybod bod gan Harri deimladau rhamantaidd ar un adeg, tuag at ei chwaer-yng-nghyfraith hefyd.

Yr unig gysylltiad rhwng y gwesty a'r maes parcio yw'r hen bont raffau, sef y Pont Robat a gyfeirir ato yn enw'r ddrama. Dyma un o gŵynion mawr y gwesty, bod y bont ddim yn ddiogel, ac mae pawb (gan gynnwys yr ymgymerwyr angladdol) yn gwrthod ei chroesi. Ni fu ymwelwyr yn aros yno ers sawl blwyddyn, ac mae'r adeilad wedi dirywio. Mae teulu Gwenhwyfar yn meddwl am yr ewyllys, ac yn gobeithio etifeddu'r gwesty, gan efallai, ei droi yn westy iechyd. Ond mae gan sawl cymeriad arall hefyd gynlluniau i fod yn berchen ar y gwesty, ac i ganfod cymar newydd i Gwenhwyfar. Ond yn gyntaf, rhaid chwilio am staff.

Buan iawn y daw ymwelwyr amheus i aros yn y gwesty, sy'n codi trafferth i'r teulu, ac yn creu tensiwn a llanast mawr. Mae nhw'n smalio bod yn "staff redi-mêd", ond mae'r gynulleidfa eisoes yn gwybod mai lladron ydynt. 

## Cynyrchiadau nodedig 
bawd|Rhaglen cynhyrchiad 1981
bawd|Cast *Pont Robat* 1981
Llwyfannwyd y ddrama gyntaf ar y 3 Awst 1981 yn Theatr y Werin, Aberystwyth, gan Gwmni Theatr Cymru. Cyfarwyddwr : John Ogwen; cynllunydd : Martin Morley; goleuo : Huw Roberts; cast:

* Gwenhwyfar - Maureen Rhys
* Peredur - Cefin Roberts
* Dyn Diarth - Grey Evans
* Jac - Islwyn Morris
* Beti - Gwen Ellis
* Caleb - Wyn Bowen Harries
* Rahel - Siân Wheldon
* Parri - Ifan Huw Dafydd

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1980au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Morien Phillips

Actor a darlithydd drama yn Y Coleg Normal, Bangor oedd **Morien Phillips** (1930 - 12 Awst 2009). Bu'n actio yn nyddiau cynnar Cwmni Theatr Cymru ac roedd yn adnabyddus ym myd y ddrama yng Nghymru fel actor a chynhyrchydd. Bu hefyd yn arweinydd noson lawen, yn feirniad eisteddfod ac yn aelod o dîm Penrhosgarnedd ar y rhaglen *Talwrn y Beirdd*.

## Gyrfa 
Yn enedigol o ardal Rhosllannerchrugog ger Wrecsam, derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Rhiwabon a'r Coleg Normal ym Mangor, lle bu wedyn yn darlithio am bron i chwarter canrif yn yr adran ddrama. Treuliodd ddwy flynedd yn y llu awyr, cyn dod yn athro a phrifathro yn ysgol Treffynnon. Bu hefyd yn fyfyriwr yn LAMDA, Llundain ble yr enillodd fedalau aur ac arian am areithyddiaeth mewn drama.

Bu farw yn Bangor, Gwynedd ar y 12 Awst 2009 yn 79 oed. Roedd yn briod â’r delynores Morfydd Maesaleg ac mae ganddynt ddwy ferch.

## Actor 
[bawd|Morien Phillips (yr ail o'r chwith) efo gweddill y cast cyntaf o *[Problemau Prifysgol* ym 1968.]]
[bawd|Morien Phillips ar y dde, gyda [Beryl Williams a Mably Owen wrth ymarfer *Problemau Prifysgo**l* 1968]]
Bu'n aelod o Gwmni Theatr Cymru yn y 1960au, ac yn aelod o'r cwmni a lwyfannodd y ddrama *Problemau Prifysgol* am y tro cyntaf, a hynny yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Barri ym 1968.

* *Problemau Prifysgol* (1968)
* *Dawn Dweud* (1969)
Portreadodd amrywiaeth o gymeriadau mewn cyfresi teledu a ffilmiau i S4C.

* *Pobol y Cwm*
* *Brad* (1992)
* *Y Graith* (1999)
* *Y Stafell Ddirgel* (2001)

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1566072).jpg
Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1566071).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Actorion theatr o Gymru
Chwalu'r Nyth (drama)

Comedi mewn tair act gan y dramodydd toreithiog John Ellis Williams, yw '''''Chwalu'r Nyth'''*. Cyhoeddwyd y ddrama gan Swyddfa *Y Glorian'', Blaenau Ffestiniog ym 1939, er mwyn ateb y gofyn am ddramâu hir Cymraeg fyddai'n addas i'w llwyfannu gan gwmniau amatur lleol.

## Disgrifiad byr 
Comedi i bedwar mab a phedair merch sydd yma, a digwydd y ddrama yng ngardd y Rheithordy [cartref yr Offeiriad], yn nhŷ newydd Bob a Jenny ac ar y lawnt o flaen y tŷ.
bawd|Cynllun y llwyfan ar gyfer y ddrama ''Chwalu'r Nyth''
## Cefndir 
Erbyn 1939, roedd John Ellis Williams yn ddramodydd toreithiog, ac wedi cyfansoddi a chyhoeddi nifer o ddramâu oedd yn addas ar gyfer cwmniau drama amatur drwy Gymru. Ac yntau yn cyfarwyddo ac yn actio gyda chwmni drama amatur ei hun ym Mlaenau Ffestiniog, roedd yn ymwybodol iawn o'r rhwystredigaethau a'r problemau oedd ynghlwm â cheisio llwyfannu dramâu mewn gofodau cyfyng, ac ar gyllidebau llai. Pan gyhoeddodd y ddrama, ar ei liwt ei hun, cynhwysyd darluniau o sut ddylai'r set ar y llwyfan gael ei osod a'i greu, yn ogystal â llythyr yn y person cyntaf, "At y Cynhyrchydd" [cyfarwyddwr] yn eu hannog i fynd ati i lwyfannu'r ddrama. "Waeth iti heb a dweud wrthyf, Dai, fod y llwyfan bach ar neuadd anghyfleus y sydd gennyt yn y pentref yn d'orfodi i gynhyrchu comediau cegin, a dim arall. A waeth iti heb, ychwaith, â cheisio dy gyfiawnhau dy hun trwy ddadlau mai bywyd cegin yw bywyd gwerin Cymru. Cyfaddefaist eisoes y caret lwyfanu dramâu ag amrywiaeth o olygfeydd ynddynt. Eithr y mae hynny'n amhosibl, ebe ti, o ddiffyg dau beth: prinder lle, a phrinder arian.[...] Ond, gyfaill annwyl, ai yn y gegin y mynni i'r ddrama ar werin fyw ar hyd eu hoes?".

## Cymeriadau 
* Bob Morgan - fferyllydd ifanc
* Mrs Morgan - ei fam
* Jenny Evans - ei ddarpar
* Elin Evans - modryb Jenny
* James Evans - gŵr Elin
* Y Parch Enoch Timothy - y Rheithor
* Jeremiah Huws - garddwr y Rheithor
* Leusa Puw - morwyn Mrs Morgan
* Y Gog

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan nifer fawr o gwmniau drama amatur drwy Gymru, yn ystod y 1940au a 1950au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Theatr Gymraeg y 1950au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Y Corn (drama)

Comedi neu ffars Gymraeg i'r llwyfan gan John Ellis Williams yw ***Y Corn***, a gyhoeddwyd ym 1927 gan Wasg J.D. Davies a'i Gwmni, Blaenau Ffestiniog. Ail gyhoeddwyd y ddrama o dan yr enw newydd ***Cariad Margiad*** ym 1952 fel rhan o'r *Gyfres y Welsh Drama Series*. Bu'r ddrama yn hynod boblogaidd, a pherfformiwyd hi rai cannoedd o weithiau gan gwmnïau drama amatur yng Nghymru.

bawd|Clawr y ddrama *Cariad Margiad* 1952

## Disgrifiad byr 
"Comedi mewn Tair Act" yw'r modd y disgrifir y ddrama, yn ei chyhoeddiad cyntaf, gyda'r ddrama yn archwilio dylanwad corn [tyfiant ar droed] ar hen lanc o'r enw John Jones. Bu am flynyddoedd maith yn gaethwas i'w gorn, sydd yn effeithio ei fyw, symud a'i fod. Mae arno ofn i rywun sathru'r corn. Yn yr act olaf, sethrir y corn, a thrawsnewidir cymeriad John.

## Cefndir 
Dyma'r ffars cyntaf i John Ellis Williams roi cynnig arni, wedi sawl drama ddwys. Idwal Jones roddodd yr anogaeth iddo droi ei law at gomedi. 

Mewn nodyn crafog yn y cyhoeddiad cyntaf, noda'r dramodydd "Cyflwynedig i'r sawl oedd yn cwyno nad oeddynt yn "deall" *Y Ffon Dafl* gyda dymuniadau goreu'r Awdur ar iddynt ddeall hon". Mae o hefyd yn diolch i Charles Dickens "am y syniad o'r olygfa gariadus rhwng John a Margiad"; i W.J. Locke "am Paragot- hanner brawd fy mhlentyn innau Mathias"; ac i Max Pemberton (?) am baragraff yn "''John O'London*" a wnaeth imi ysgrifennu yr olygfa olaf yn yr ail act."

Cyhoeddwyd *Y Corn'' ym 1927, a bu allan o brint am flynyddoedd lawer nes cyhoeddi argraffiad newydd o'r ddrama dan yr enw *Cariad Margiad* ym 1952. Adroddiad mewn papur newydd Saesneg am un o'r perfformiadau a barodd i'r dramodydd newid enw'r ddrama pan ail-gyhoeddwyd hi. ''"'The Trumpet','' ebe'r adolygiad, oedd y cyfieithiad Saesneg o enw'r ddrama [*Y Corn*]" nododd John Ellis Williams.

## Cymeriadau 
* John Jones
* Mathias Hughes
* Margiad Ifans
* Nansi Roberts
* Wil Williams

## Cynyrchiadau nodedig 
Bu i gwmni drama'r dramodydd yn Mlaenau Ffestiniog lwyfannu'r ddrama, a rhoddwyd trigain o berfformiadau ohoni yn ystod gaeaf 1928-9. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1928
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Ceidwad y Porth (drama)

Drama mewn tair act o waith y dramodydd John Ellis Williams yw ***Ceidwad y Porth*** a gyhoeddwyd gan Wasg y Bala ym 1927. Mae'r ddrama yn ymdrin â gwraig briod sy'n anffyddlon â'i meddwyn o ŵr. "Plot syml iawn oedd i'r ddrama" yn ôl y dramodydd, "ac mae'n anodd sylweddoli heddiw [1963] mor feiddgar yr ystyrrid y ddrama yr adeg honno." Cododd y ddrama gryn helynt pan gafodd ei llwyfannu gan gwmni drama'r dramodydd, o Flaenau Ffestiniog. Ar gychwyn y gyfrol, mae nodyn gan John Ellis Williams wedi'i gyfansoddi dros 'Nadolig 1926': "Ceir yn y ddrama hon broblem sydd cyn hyned â bywyd ei hunan" nodai, "Y mae ar ryw ffurf neu'i gilydd wedi gweithio ei ffordd i lenyddiaeth pob gwlad y gwyddom amdani. Y syndod yw nad oes yr un llenor Cymraeg (hyd y gwn i) wedi manteisio arni eisoes. Ymgais at lenwi'r diffyg hwnnw yw *"Ceidwad y Porth".*" 

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1927
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Theatr Gymraeg y 1950au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Martha Powell

Telynores a chyfansoddwr o Aberhonddu yw **Martha Powell**, sy'n fwyaf adnabyddus am ei pherfformiadau mewn cyngherddau ledled Cymru. Mae hi wedi ymddangos gyda Côr Meibion Llanfair-ym-Muallt. Mae hi hefyd wedi perfformio yng Ngŵyl Menywod Aberhonddu.

Yn 2025, gwnaeth ddwy o'i chyfansoddiadau diweddaraf ei hun am y tro cyntaf mewn cyngerdd yn yr Eglwys Santes Brid, Llansantffraed, Sir Fynwy, ar ôl derbyn grant gan Ymddiriedolaeth Gerddoriaeth Canolbarth Cymru (Mid Wales Music Trust). Gelwir y cyfansoddiadau "The Staghorns" ac "Arfordir".

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Aberhonddu
Categori:Telynorion o Gymru
Welsh Drama Series

Cyfres o ddramâu Cymraeg a Chymreig i'r Llwyfan a gyhoeddwyd gan Wasg Samuel French yn Llundain yw'r ***Welsh Drama Series***. Mae llawer o'r dramâu yn dyddio o gyfnod mor gynnar â 1909. Adnabyddwyd y cwmni cyhoeddi yng Nghymru fel *The Educational Publishing Co*, yng Nghaerdydd. Ymysg y dramodwyr mae rhai o enwau mawr y cyfnod fel J.O. Francis, R.G. Berry, W.J. Gruffydd, D.T. Davies, John Ellis Williams, Saunders Lewis a Kate Roberts.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Theatr Gymraeg y 1950au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Tom Lehrer

Canwr, cyfansoddwr, pianydd a mathemategydd o'r Unol Daleithiau 
oedd **Thomas Andrew Lehrer** (9 Ebrill 1928 – 26 Gorffennaf 2025). Daeth Lehrer yn adnabyddus yn y 1950au a'r 1960au am ei ganeuon dyfeisgar llawn comedi ddu, megis *We Will All Go Together When We Go* sy'n trafod holocost niwclear mewn cywair llon, a *Poisoning Pigeons in the Park.* Fe fyddai'n cyfeilio i'w hun ar y piano wrth ganu'r caneuon hyn. Roedd ei yrfa fel cyfansoddwr a pherfformiwr yn fyr, gan iddo ymddeol o fyd cerddoriaeth yn y 1970au, er mwyn canolbwyntio ar addysgu mathemateg ym Mhrifysgol Harvard. Mae ei recordiadau wedi parhau i fod yn boblogaidd.

Ym mis Hydref 2020 trosglwyddodd Lehrer y gerddoriaeth a'r geiriau ar gyfer pob cân a ysgrifennodd erioed i'r parth cyhoeddus.

## Disgyddiaeth
* *Songs by Tom Lehrer* (1953)
* *An Evening Wasted With Tom Lehrer* (1959)
* *More of Tom Lehrer* (1959)
* *Revisited* (1960)
* *That Was the Year That Was* (1965)

Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Cyfansoddwyr caneuon o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Mathemategwyr o'r Unol Daleithiau
Y Gêm Derfynol Fawr

Mae **Cwpan Pencampwyr CONMEBOL–UEFA**, a adnabyddir yn well fel **y Gêm Derfynol Fawr** (yn adnabyddus yn rhyngwladol fel y , Eidaleg am "Gêm Derfynol Fawr"), yn gêm bêl-droed ryng-gyfandirol rhwng enillwyr Cwpan America ac enillwyr yr Ewros.

## Canlyniadau
### Canlyniadau yn ôl gwlad 
### Canlyniadau yn ôl cydffederasiwn 
## Gweler hefyd
* Y Gêm Derfynol Fawr y Merched

## Cyfeiriadau

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Y Gêm Derfynol Fawr y Merched

Mae'r **Gêm Derfynol Fawr y Merched** yn gêm bêl-droed ryng-gyfandirol rhwng enillwyr Cwpan America y Merched ac enillwyr yr Ewros y Merched. Dyma gyfwerth y menywod i'r Gêm Derfynol Fawr. Fe'i chwaraewyd gyntaf yn 2023.

## Canlyniadau 
### Canlyniadau yn ôl gwlad 
### Canlyniadau yn ôl cydffederasiwn 
## Cyfeiriadau 

Categori:Cystadlaethau pêl-droed
Wedi'r Drin

Drama fuddugol Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1943 yw '''''Wedi'r Drin''''' o waith y llenor John Ellis Williams. Drama lwyfan mewn tair act sydd yma, ac mae hi wedi'i gosod "yn ystod y flwyddyn gyntaf ar ôl y Rhyfel yn erbyn Hitler". Cyhoeddwyd y ddrama yn y gyfres ''Dramâu'r Dryw.''

## Disgrifiad byr 
Drama sy'n trafod effaith yr Ail Ryfel Byd ar deulu a'r gymuned yng Nghymru. Yn y feirniadaeth wreiddiol, disgrifiwyd y ddrama fel "Hanes brwydr chwaer i ennill enaid ei brawd, ac i ddod â'i ffydd a'i hyder yn ôl iddo [...] Ac yn y cefndir, gwelir rhyfel arall - y frwydr barhaus rhwng teyrn a gwreng, rhwng y werin a *vested interest"*.

## Cefndir 
Wedi ennill yn yr Eisteddfod, a derbyn beirniadaeth gan J. Kitchener Davies, penderfynodd y dramodydd "i ail ysgrifennu y cwbl o'r ddrama". Yn ei air o ddiolch ar gychwyn y gyfrol, nododd hefyd mai "Ơr fyddin y gyrrais y ddrama (fel yr oedd) i'r gystadleuaeth. Prin yw'r egwyl yn y bywyd anniddig hwnnw i fyfyrio a llunio, yn enwedig pan fo dyn yn un o wyth yn byw a chysgu yn un o'r cutiau haearn rheini a elwir yn Nissen Huts. Clytwaith anorffenedig oedd ffrwyth y llafur bratiog."

## Cymeriadau 
* Elin Huws - gwraig ganol oed tua 55 oed
* Mair Edwards - merch tua 28 oed
* Mrs Albert Jenkins - dynes oddeutu 50 oed
* Harri Edwards - llanc ifanc, milwr, tua 25 oed
* Ned Evans - llongwr o'r Llynges tua 30 oed.
* Syr Huw Price - oddeutu 60 oed
* Edward Owen - oddeutu 55 oed
* Albert Jenkins - oddeutu 60 oed
* Lilian Price - merch ifanc 23 oed

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama gan nifer helaeth o gwmniau drama amatur drwy Gymru yn ystod y 1940au a'r 1950au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Buddugol yr Eisteddfod Genedlaethol
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1940au
Categori:Theatr Gymraeg y 1950au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
John Heywood Thomas

Athronydd a diwinydd o Gymru oedd Parch **John Heywood Thomas** (9 Tachwedd 1926 &ndash; 6 Ebrill 2025).

Cafodd ei eni yn Llwynhendy. Roedd yn dad i'r darlledwr a newyddiadurwr Nicola Heywood-Thomas.

## Llyfryddiaeth 
* ''Astudiaethau Athronyddol: 5. Dirfodaeth, Cristnogaeth a'r Bywyd Da - Ysgrifau John Heywood Thomas* gol. E. Gwynn Matthews a D. Densil Morgan (Tal-y-bont: Y Lolfa, 2016)
* *Theology and Issues of Life and Death* (Eugene, Oregon: Cascade Books, 2013)
* *The Legacy of Kierkegaard* (Eugene, Oregon: Cascade Books, 2011)
* *Paul Tillich: An Appraisal*  (Llundain: SGM Press, 1963)
* *Subjectivity and Paradox: A Study in Kierkegaard'' (Llundain: Macmillan, 1957)

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2025
Cherry Vann

Archesgob Cymru ac Esgob Mynwy yw'r Hybarch **Cherry Vann** (ganwyd 29 Hydref 1958). Daeth yn Esgob Mynwy yn 2020 ac Archesgob yn Nhachwedd 2025. 

Fe'i ganwyd ar 29 Hydref 1958 yn Whetstone, Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr. Astudiodd yn y Coleg Cerdd Frenhinol, Llundain, cyn hyfforddi ar gyfer yr offeiriadaeth yng Nghaergrawnt. Cafodd ei hordeinio'n ddiacon ym 1989 ac yn offeiriad ym 1994. Roedd ymhlith y menywod cyntaf i gael eu hordeinio’n offeiriaid yn Eglwys Loegr. Gwasanaethodd ei holl weinidogaeth ordeiniedig gydag Eglwys Loegr yn Esgobaeth Manceinion, cyn iddi ddod yn Esgob Mynwy yn 2020. 

Cafodd ei hethol yn Archesgob ar 30 Gorffennaf 2025, y ddynes gyntaf i gael ei hethol i'r swydd. Cafodd ei hurddo'n Archesgob Cymru ar 8 Tachwedd 2025. 

## Bywyd personol 
Mae hi'n byw gyda’i phartner sifil, Wendy, a’u dau gi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Esgobion Mynwy
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Pobl LHDT o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Gaerlŷr
Hilary Davies

Mae **Hilary Davies** (ganwyd 1954)) yn fardd, beirniad a chyfieithydd a aned yn Llundain i rieni o Loegr a Chymru. Mae hi'n athrawes hefyd.

Cafodd Davies ei haddysgu yn Ysgol Uwchradd Bromley a Choleg Wadham, Rhydychen, gan raddio mewn Ffrangeg ac Almaeneg. Roedd hi'n briod â'r bardd Sebastian Barker o 1998 hyd at ei farwolaeth yn 2014.

## Gweithiau 
* "The Ophthalmologist" (1987)
* *The Shanghai Owner of the Bonsai Shop* (1991, Enitharmon)
* *In a Valley of This Restless Mind* (1997, Enitharmon)
* *Imperium* (2005, Enitharmon)
* *Exile and the Kingdom* (2016, Enitharmon)
* *Compass Light* (2025, Renard Press)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Beirniaid llenyddol o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Wadham, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Llenorion ffeithiol benywaidd o Loegr
Inc yn fy Ngwaed

Hunangofiant y dramodydd a'r llenor John Ellis Williams yw ***Inc yn fy Ngwaed*** a gyhoeddwyd gan Llyfrau'r Dryw ym 1963. Noda'r cyhoeddwyr, ar glawr y gyfrol "Y mae'n anodd diffinio'r llyfr hwn am ei fod yn wahanol i unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn Gymraeg. Nid hunan-gofiant mohono, yn yr ystyr gyffredin y gair ebe'r awdur yn ei Ragair, "ond yn hytrach, gasgliad o atgofion, argraffiadau, syniadau a mympwyon wedi eu plethu, fel cadwyn o nionod, ar linyn o hunan-gofiant."

## Disgrifiad byr 
O fewn y gyfrol, ceir braslun diddorol o fywyd llenyddol yng Nghymru - yn enwedig ym Myd y Ddrama, ar ddechrau'r 1900au. Cyfansoddodd yr awdur nifer fawr o ddramâu llwyfan poblogaidd Cymraeg, yn y 1930au a 1940au yn ogystal â'r sgript ar gyfer y ffilm sain Gymraeg gyntaf, *Y Chwarelwr*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1963
Categori:Cofiannau Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
The Wind of Heaven

Drama o 1945 gan yr awdur o Gymru Emlyn Williams yw ***The Wind of Heaven***. Mae'r ddrama yn ymdrin ag effaith crefydd ar deulu, mewn cymuned dychmygol yng Nghymru tua 1856. Cafwyd cyfaddasiad Cymraeg gan John Ellis Williams ym 1945 o'r enw *Awel Gref*.

## Disgrifiad byr 
Drama hir mewn chwe golygfa yw *The Wind of Heaven,* sy'n digwydd mewn ystafell fyw mewn plasdy ym mhentref Blestin, ynghanol mynyddoedd Cymru. Mae'r ddrama wedi'i gosod ym 1856, yn fuan wedi diwedd Rhyfel y Crimea.

## Cymeriadau 
* Dilys Parry
* Bet, ei morwyn
* Menna, ei nith
* Gwyn, bachgen tair-ar-ddeg oed
* Pitter
* Ambrose Ellis
* Evan Howell
* Mrs Lake

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama am y tro cyntaf yn Theatr y Brenin, Glasgow, cyn trosglwyddo i Theatr St James yn y West End, Llundain, lle cafwyd 264 o berfformiadau rhwng 12 Ebrill ac 1 Rhagfyr 1945. Cyfarwyddwr: Emlyn Williams; cast:

* Dilys Parry - Diana Wynyard
* Bet - Megs Jenkins
* Menna - Dorothy Edwards
* Gwyn - Clifford Huxley
* Pitter - Arthur Hambling
* Ambrose Ellis - Emlyn Williams
* Evan Howell - Herbert Lomas
* Mrs Lake - Barbara Couper.

75 mlynedd yn ddiweddarach, ail lwyfannwyd y ddrama yn Llundain yn 2020, a hynny yn Theatr y Finborough, gan gwmni Weighed In Productions, mewn cydweithrediad gyda Neil McPherson ar ran y Theatr. Cyfarwyddwr : Will Maynard; cast:

* Dilys Parry - Rhiannon Neads
* Bet - Louise Breckon-Richards
* Menna - Kristy Phillips
* Gwyn - Benedict Barker
* Pitter - David Whitworth
* Ambrose Ellis - Jamie Wilkes
* Evan Howell - Seiriol Tomos
* Mrs Lake - Melissa Woodbridge

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* J. P. Wearing, *The London Stage, 1900-1909: a Calendar of Productions, Performers, and Personnel*  (Lanham: Rowman & Littlefield, 2014)

Categori:Dramâu 1945
Medal R Alun

Cyflwynir **Medal R Alun** yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn flynyddol i gymwynaswr bro sydd wedi gwneud cyfraniad gwirioneddol i gefnogi, i gynnal ac i gyfoethogi diwylliant eu hardal leol. Sefydlwyd y wobr yn 2025 er cof am R. Alun Evans.

Bob blwyddyn gwahoddir enwebiadau dros unigolyn sy'n haeddu cydnabyddiaeth genedlaethol am waith tawel a diflino yn eu cymuned. Mae panel yn dethol enillydd o blith y ceisiadau a ddaw i law.

Caiff yr enillydd eu hanrhydeddu mewn seremoni arbennig yn y Pafiliwn ar Faes yr Eisteddfod.

## Rhestr enillwyr 
* 2025 - Wenna Bevan Jones, Llandysul

## Cyfeiriadau
Categori:Diwylliant Cymraeg
Categori:Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Categori:Enillwyr gwobrau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Angharad Jones

Awdures, dramodydd, bardd a chyn-Gomisiynydd Drama i S4C oedd **Angharad Jones** (12 Mai 1962 - 8/9 Ionawr 2010) neu **Meinir Angharad Jones**. Enillodd Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Bro Colwyn ym 1995 am ei nofel *Y Dylluan Wen*, yn ogystal â'r Goron yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd ym 1984. Roedd hi hefyd yn un o grëwyr y gyfres deledu boblogaidd *Pengelli* (S4C) ar y cyd â Gareth F. Williams, yn ogystal â chyfrannu sgriptiau i gyfresi poblogaidd eraill fel *Dinas* (HTV/S4C) a *Pobol y Cwm* (BBC/S4C).

## Gyrfa 
Yn enedigol o Ddolgellau, ac yn ferch i'r darlledwr Gwyn Erfyl, addysgwyd Angharad yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor. Wedi Graddio, bu'n ddarlithydd am gyfnod yn Y Coleg Normal, Bangor.

Bu'n aelod o dîm sgriptio'r cyfresi *Coleg* a *Dinas* a *Pobol y Cwm,* cyn creu y gyfres *Pengelli* i S4C.
bawd|Clawr ei chyfrol, *Y Dylluan Wen* 1995
Rhwng 1996 a 2007, Angharad oedd Comisiynydd Drama S4C, ac mae ei gwaddol yn cynnwys rhai o gyfresi mwyaf poblogaidd y sianel fel *Con Passionate*, *Caerdydd, Llafur Cariad, Talcen Caled, Fondue, Rhyw a Deinosors, Porc Peis Bach* a'r ffilm *Eldra.* Wedi ymadael ag S4C, bu'n Ymgynghorydd i sawl cwmni cynhyrchu annibynnol. Mae'r heddlu yn ymchwilio i amgylchiadau ei marwolaeth ar ran y Crwner", adroddodd gwefan BBC Cymru, "...ac wrth i ymholiadau barhau maen nhw wedi dweud nad ydyn nhw'n trin y digwyddiad fel achos amheus."

Cafwyd teyrnged iddi gan Meic Stephens ym mhapur Cenedlaethol *The Independent*. Roedd ganddi un merch, Sara Maredudd. 

Yn 2015, yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Meifod, cynhaliwyd cyfarfod arbennig i gofio amdani, ac i nodi pum mlynedd ers ei cholled trasig. Roedd aelodau o'i theulu yn rhan o'r cofio gan gynnwys ei merch a'i brawd yng nghyfraith, Geraint Løvgreen. Talodd y darlledwr Huw Jones a'r gantores Siân James eu teyrngedau personol iddi hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Dramodwyr Cymraeg
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Awel Gref (drama)

Cyfaddasiad Cymraeg gan John Ellis Williams o ddrama'r Cymro Emlyn Williams *The Wind of Heaven*, yw ***Awel Gref***. Cyhoeddwyd y ddrama yn Gymraeg gan Dramâu'r Dryw ym 1945. Roedd John Ellis Williams wedi ennill Tlws y Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1943 am ei ddrama hir, ''Wedi'r Drin.''

## Disgrifiad byr 
Digwydd y ddrama yn ystafell-fyw maenordy yn ardal [ddychmygol] Blestyn, yn haf 1856, yn fuan ar ôl diwedd Rhyfel y Crimea. Mae'r ddrama'n adrodd hanes bachgen ifanc tair-ar-ddeg oed, sy'n cael ei ystyried fel y Meseia newydd. Mae'n archwilio effaith Crefydd ar gymuned fechan yng Nghymru.

## Cefndir 
"Mewn dwylo llai cyfarwydd na rhai Emlyn Williams, byddai'n hawdd i stori mor feiddgar â hon fynd yn gabledd rhonc", noda'r cyhoeddwyr ar glawr y gyfrol Gymraeg.

Oherwydd bod John Ellis Williams yn weithgar iawn, ac yn ymwybodol o'r angen am ddramâu Cymraeg hir, a chyfoes i'w llwyfannu gan gwmnïau cymunedol lleol, addaswyd y ddrama'n ofalus at eu dibenion hwy. "Bu'n rhaid imi newid cryn dipyn ar y ddeialog," noda yn y Rhagair, "a rhyw gymaint ar y cymeriadau. Hidlwyd y gwybed i gadw yn fyw y camel," ychwanegodd.

Gwn, o brofiad chwerw, mor anodd yw cynhyrchu ar lwyfan bach diaddurn ddrama a luniwyd ar gyfer Ilwyfan mawr yn Llundain. Ond y mae enaid i'r ddrama hon y sydd yn fwy na'r wisg. Bob tro yr euthum i'r St. James's Theatre i'w gweld, 'roeddwn yn ysu am gael ei chlywed yn fy iaith fy hun, hyd yn oed pe bai'n rhaid aberthu hanner yr addurniadau.

Daw'r teitl, *Awel Gref* o emyn Gymraeg gan David Williams, Llandeilo Fach (1712-1794):

O! Arglwydd, dyro awel,
A honno'n awel gref, 
I godi f'ysbryd egwan
O'r ddaear hyd y nef :
Yr awel sy'n gwasgaru
Y tew gymylau mawr ;
Mae f'enaid am ei theimlo :
O'r nefoedd doed i lawr.

## Cymeriadau 
* Dilys Parri
* Bet (ei morwyn)
* Menna (ei nith)
* Gwyn
* Prydderch
* Ambrose Ellis
* Ifan Hywel (ffermwr)
* Mrs. Lake

## Cynyrchiadau nodedig 
Llwyfannwyd y ddrama yn helaeth gan gwmnïau amatur Cymraeg, yn y 1940au a'r 1950au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau Cymreig 1945
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru