open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cajuns

Grŵp ethnig sy'n byw'n bennaf yn nhalaith Louisiana, Unol Daleithiau America, ac yn Nhaleithiau Arfordir Canada a Québec, lle mae disgynyddion i'r alltudiaid yr Acadiaid gwreiddiol yn byw, yw'r **Cajuns** (/keɪdʒən/;  [le kadʒɛ̃], a elwir hefyd yn ''* ( [lez‿akadʒɛ̃]). Yn Louisiana, mae *Acadiaidd* a *Cajun'' yn aml yn cael eu defnyddio fel termau diwylliannol eang heb gyfeirio yn benodol at ddisgynyddion yr Acadiaid a alltudiwyd. Heddiw, mae'r Cajuns yn ffurfio cyfran sylweddol o boblogaeth de Louisiana ac mae ganddynt ddylanwad mawr ar ddiwylliant y dalaith.

Tra bod Louisiana Isaf wedi'i gwladychu gan ymfudwyr Ffrengig ers diwedd yr 17g, mae'r Cajuns yn olrhain eu gwreiddiau i'r mewnlifiad o ymfudwyr Acadia ar ôl y Difyrriad Mawr o'u mamwlad yn ystod y gwrthdaro rhwng Ffrainc a Phrydain cyn y Rhyfel Saith Mlynedd (1756 i 1763). Roedd y rhanbarth Acadia y mae Cajuns modern yn olrhain eu tarddiad iddo yn cynnwys yr hyn sydd bellach yn Nova Scotia, Brunswick Newydd, Prince Edward Island ynghyd â rhannau o ddwyrain Quebec a gogledd Maine. Ers iddynt ymsefydlu yn Louisiana, mae'r Cajuns wedi datblygu eu tafodiaith eu hunain, Ffrangeg Cajun, ac wedi datblygu diwylliant bywiog sy'n cynnwys llwybrau gwerin, cerddoriaeth a bwyd. Mae gan ranbarth Acadiana gysylltiadau cryf â nhw.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Categori:Llên gwerin yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Ffrengig
Chillerton and Gatcombe

Plwyf sifil yn Ynys Wyth, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Chillerton and Gatcombe**.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 422.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Ynys Wyth
Mina Witkojc

Awdures o'r Almaen oedd **Mina Witkojc** (28 Mai 1893 - 11 Tachwedd 1975) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, cyfieithydd a newyddiadurwr Sorbaidd a ysgrifennai yn yr iaith Sorbeg Isaf.

Fe'i ganed yn Burg (Kolkwitz) a oedd yr adeg honno yn Ymerodraeth yr Almaen a bu farw yn Papitz yn ne-ddwyrain Brandenburg.

Yn Awst 1921, digwyddodd gyfarfod â grŵp o ddeallusion Tsiec a Sorbeg Uchaf gydag Arnošt Muka, a oedd yn teithio yn y Spreewald, a thrwy hyn, daeth yn ymwybodol o'i chefndir Wendish / Sorbeg Isaf. Hyd hynny, ysgrifennai a siaradai'n bennaf yn yr Almaeneg.

Aeth i Bautzen, lle bu'n gweithio o 1923 ymlaen, i'r papur newydd Sorbeg Isaf *Serbski Casnik*. Cynyddodd cylchrediad y papur o 200 i 1,200 copi. Yn ystod y blynyddoedd hyn, cafodd lawer o gysylltiadau â deallusion Sorbeg Uchaf, pobl fel Arnošt Muka a Jan Cyž, a chafodd lawer o awgrymiadau ganddo. Cyfieithodd Mina Witkojc destunau gan awduron ieithoedd Slafaidd eraill i'r iaith Sorbeg Isaf: yr awduron Božena Němcová a Petr Bezruč o'r Tsieceg, Alexander Pushkin o Rwsieg a Handrij Zejler a Jakub Bart-Ćišinski o Sorbeg Uchaf.

## Rhai cerrig filltir
Yn 1926, cymerodd Mina Witkojc ran yng Nghyngres y Cenhedloedd Ewropeaidd yn Genefa fel cynrychiolydd ac yn 1930 aeth i gyfarfod y mudiad gymnasteg Sokol yn Iwgoslafia, a gredai mewn meddwl a chorff iach.

Yn 1931 cafodd Mina Witkojc ei gorfodi allan o arweinyddiaeth y Serbiaki Casnik oherwydd ei hagweddau democrataidd. Yn 1933 cafodd ei gwahardd rhag ysgrifennu gan y llywodraeth Sosialaidd Genedlaethol newydd.

Yn 1936 symudodd i'w hen gartref yn Burg. Yno enillodd ei bywoliaeth fel labrwr amaethyddol.

Yn 1937 gwaharddwyd defnyddio ieithoedd Wendish yn yr Almaen. 

Yn 1941, gwaharddwyd Mina Witkojc rhag byw yn ardal weinyddol Dresden, ac yn 1942 yn ardal llywodraethol Frankfurt / Oder. Gorfodwyd hi i adael Lusatia.

## Gweithiau 
* *Dolnoserbske basni*, Budyšin 1925
* *Wĕnašk błośańskich kwĕtkow*, Budyšin 1934
* *K swĕtłu a słyńcu*, Berlin 1955
* *Prĕdne kłoski*, Berlin 1958
* *Po drogach casnikarki*, Budyšin 1987

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Maćica Serbska am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
* Mina Witkojc , literaturport.de

Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1975
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Brandenburg
Suman Pokhrel

Mae **Suman Pokhrel** (Nepali:सुमन पोखरेल; ganed 21 Medi 1967) yn fardd, telynegydd, dramodydd, cyfieithydd amlieithog, ac artist. Fe'i hystyrir yn un o leisiau creadigol pwysicaf De Asia.

Suman Pokhrel yw'r unig awdur i dderbyn Gwobr Lenyddol SAARC ddwywaith. Derbyniodd y wobr hon yn 2013 a 2015 am ei farddoniaeth ei hun a'i gyfraniadau i farddoniaeth a chelf yn gyffredinol yn rhanbarth De Asia.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Egin llenorion
Pokémon Detective Pikachu (ffilm)

Ffilm ddirgelwch ffantasi yw ***Pokémon Detective Pikachu*** (2019). Cafodd ei chyfarwyddo gan Rob Letterman, a cyd-ysgrifennwyd y sgript gan Dan Hernandez, Benji Samit a Derek Connolly yn seiliedig ar stori gan Hernandez, Samit a Nicole Perlman. Mae'r ffilm yn seiliedig ar fasnachfraint *Pokémon* a grëwyd gan Satoshi Tajiri a'r gêm fideo *Detective Pikachu* (2016). Cafodd ei chynhyrchu gan Warner Bros. Pictures, Legendary Pictures a The Pokémon Company, mewn cydweithrediad â Toho Co, Ltd. Dyma'r addasiad cyffro byw cyntaf yn y fasnachfraint. Mae Ryan Reynolds yn serennu yn y ffilm fel llais a mudiant wyneb Pikachu, gyda Justice Smith, Kathryn Newton, Suki Waterhouse, Omar Chaparro, Chris Geere, Ken Watanabe a Bill Nighy hefyd yn actio ynddi fel cymeriadau byw.

Cynhaliwyd y ffilmio ar gyfer *Pokémon Detective Pikachu* rhwng Ionawr a Mai 2018 yn Colorado, Lloegr a'r Alban. Fe'i rhyddhawyd yn Japan ar 3 Mai 2019, ac yn yr Unol Daleithiau ar 10 Mai, 2019, wedi'i dosbarthu gan Warner Bros. Pictures mewn RealD 3D a Dolby Cinema. Dyma'r ffilm *Pokémon* gyntaf i'w dosbarthu yn theatrig yn yr Unol Daleithiau gan Warner Bros. ers *Pokémon 3: The Movie* (2000), a gyda thystysgrif PG gan yr MPAA, dyma'r ffilm *Pokémon* gyntaf i gael eu rhyddhau yn yr Unol Daleithiau i dderbyn gradd G gan y grŵp. Derbyniodd y *Ditectif Pikachu* adolygiadau cymysg gan feirniaid, gyda chanmoliaeth i ddyluniadau'r creaduriaid a pherfformiad Reynolds, ond beirniadaeth o'r plot fel un di-fflach. Ystyrir mai hwn yw'r addasiad ffilm cyffro byw gorau o gêm fideo, yn seiliedig ar adolygiadau a gasglwyd ar Rotten Tomato. Cafodd y ffilm ymateb cadarnhaol hefyd gan gynulleidfaoedd a holwyd gan CinemaScore a PostTrak.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau antur o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau 2019
Categori:Pages with unreviewed translations
Marthe Bibesco

Awdures sosialaidd o Ffrainc a Rwmania oedd **Marthe Bibesco** (28 Ionawr 1886 - 28 Tachwedd 1973) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, awdur ysgrifau, nofelydd, a chofiannydd. Gelwir hi hefyd yn "**Marthe, Tywysogaes Bibesco**"; **Marthe Lucie**; née Lahovary. Mae ei phapurau, ei gweithiau gwreiddiol, yng Nghanolfan Harry Ransom ym Mhrifysgol Texas, Austin, UDA. Bu'n briod i George Valentin Bibescu ac roedd Valentine Bibesco yn blentyn iddi. 

Fe'i ganed yn Bwcarést ar 28 Ionawr 1886; bu farw ym Mharis. Roedd ei thad, a oedd wedi cael ei addysgu yn Ffrainc, yn gweithio fel gweinidog Teyrnas Rwmania ym Mharis ac yn ddiweddarach, fel gweinidog materion tramor Rwmania. 

## Teulu a phriodi
Ei henw bedydd oedd **Marta Lucia Lahovary** (a sillefir hefyd yn 'Lahovari'), a hi oedd trydydd plentyn Ioan Lahovary a'r Dywysoges  Emma Mavrocordat. Treuliodd ei blynyddoedd cynnar ar Ystad Lahovary yn Balotești ac arfordir Ffrainc yn Biarritz. Yn 1900 cyfarfu â Thywosog Ferdinand, etifedd Coron Rwmania a dyweddiodd y ddau, yn dawel. Ond ar ôl blwyddyn, a hithau'n 17 oed, priododd Marthe gyda Thywysog George III Valentin Bibescu (Bibesco), disgynnydd un o deuluoedd cyfoethocaf y wlad.

Roedd yn rhugl mewn Ffrangeg yn ifanc iawn (hyd yn oed cyn iddi allu siarad Rwmanieg), a threuliodd Marthe flynyddoedd cyntaf ei phriodas gyda'i mam-yng-nghyfraith, y Dywysoges Valentine Bibesco (née iarlles Riquet de Caraman-Chimay), a'i haddysgwyd mewn materion Ewropeaidd, gan gynnwys hanes a llenyddiaeth Ewrop. ond cafodd addysg bur wahanol yn ogystal â hyn, gan werinwr hoffus o'r enw Baba Uta [Outza], a adroddodd iddi hen chwedlau gwerin Rwmania. Yn y cyfamser, roedd ei gŵr, George, yn mwynhau ceir cyflym a menywod eraill, ond yn ychwanegu at ffortiwn y teulu ar yr un pryd.

## Yr awdures
bawd|chwith|Stamp, gyda llun pen Marthe Bibesco, a gyhoeddwyd yn 1990
Yn 1908 cyhoeddodd ei llyfr cyntaf, a oedd yn seiliedig ar un o'i theithiau; cafodd y gyfrol groeso a chanmoliaeth mawr gan y beirniaid llenyddol Ffrengig. Y llyfr, *Les Huit Paradis* ("Wyth Paradwys"), oedd cychwyn ei gyrfa lenyddol. Hi oedd Belle Epoque Paris, a chymdeithasodd yn hawdd ymysg y llenorion a'r gwleidyddion, fel y'i gilydd. Anrhydeddwyd hi gyda Gwobr ''Prix de l'Academie Française'' a chyfarfu a Marcel Proust, a ddanfonodd lythyr ati'n brolio ei llyfr: "Rwyt yn sgwennwr ardderchog, Dywysoges, a hefyd yn cerflunio geiriau, yn gerddor geiriau ac yn fardd!"

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Frenhinol Gwlad Belg, iaith a llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Llenorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd o Rwmania
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Fwcarést
Jane Addams

Awdures o Unol Daleithiau America oedd **Jane Addams** (6 Medi 1860 - 21 Mai 1935) sy'n nodedig am ei gwaith fel newyddiadurwr, athronydd, cymdeithasegydd, a ffeminist. Ystyrir hi fel y person a grisialodd y cysyniad o 'waith cymdeithasol', a bod angen i lywodraeth ofalu am rai pobl o fewn cymdeithas. Sefydlodd "Hull House" yn Chicago, cartref i'r digartref, yr enwocaf, efallai yn yr Unol Daleithiau; ac yn 1920 sefydlodd yr ACLU (*American Civil Liberties Union*).
bawd|chwith|Llun diddyddiad o Jane Addams yn ferch ifanc.

Yn 1931, hi oedd y fenyw Americanaidd gyntaf i ennill Gwobr Heddwch Nobel. Mae hi'n cael ei chydnabod fwyfwy fel athronydd pragmataidd, ac fel yr "athronydd benywaidd cyhoeddus cyntaf yn hanes yr Unol Daleithiau".

Fe'i ganed yn Cedarville, Illinois a bu farw o ganser yn Hull House; fe'i claddwyd yn Illinois. 

Yn yr "Oes Flaengar" (yr hyn a elwir yn *"Progressive Era"*), pan nododd llywyddion fel Theodore Roosevelt a Woodrow Wilson eu bod yn ddiwygwyr a gweithredwyr cymdeithasol, Addams oedd un o'r diwygwyr mwyaf blaenllaw. Helpodd America i fynd i'r afael â materion a oedd yn peri pryder i famau, fel anghenion plant, iechyd cyhoeddus lleol, a heddwch y byd. Yn ei thraethawd 'Defnyddio Menywod mewn Llywodraeth y Ddinas', (*Utilization of Women in City Government*) nododd Addams y cysylltiad rhwng gweithrediadau llywodraeth y wlad a'r aelwyd, gan fynnu fod cysylltiad rhang glanweithdra, carffosiaeth dinesig, addysg plant ayb a rôl y ferch, yn draddodiadol, yn y cartref. Felly, roedd y rhain yn faterion y byddai gan fenywod fwy o wybodaeth amdanynt na dynion, felly roedd menywod angen y bleidlais i leisio'u barn yn y ffordd orau.

Pe bai menywod yn gyfrifol am lanhau eu cymunedau, dywedodd,  a'u gwneud yn lleoedd gwell i fyw, yna roedd angen iddynt allu pleidleisio i wneud hynny'n effeithiol. Daeth Addams yn fodel i fenywod y dosbarth canol, a ddechreuodd ddilyn ei syniadau, gan wirfoddolodd i wella eu cymunedau.

## Magwraeth
Jane Addams oedd yr ieuengaf o wyth o blant a aned i deulu ffyniannus o ogledd Illinois, teulu a oedd yn wreiddiol o Loegr, ac a symudodd i Pennsylvania. Yn 1863, pan oedd Jane yn 2 oed, bu farw ei mam, Sarah Addams (g. Weber), tra'n feichiog gyda'i nawfed plentyn. Wedi hynny gofalwyd am Jane Addams gan ei chwiorydd hŷn yn bennaf. Pan oedd Addams yn wyth oed, roedd pedwar o'i brodyr a'i chwiorydd wedi marw: tri yn fabanod ac un yn 16 oed. 

## Aelodaeth 
Yn ystod ei hoes, bu'n aelod o Ferched y Chwyldro Americanaidd, Alpha Kappa Alpha, Cynghrair Ryngwladol Menywod dros Heddwch a Rhyddid, Cymdeithas Phi Beta Kappa a Phwyllgor Rhyngwladol Menywod dros Heddwch Parhaol.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Cedarville
Penelope Lively

Awdures o Saesnes a anwyd yn yr Aifft yw **Penelope Lively** (ganwyd 17 Mawrth 1933) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, cyflwynydd radio ac awdur llyfrau plant.

Ganed **Penelope Margaret Low,** yn Cairo, yr Aifft ar 17 Mawrth 1933. Priododd Jack Lively yn 1957 a chawsant ddau o blant cyn i Jack farw yn 1998. Yn 2019 roedd yn byw yn Llundain.

Enillodd Wobr Booker am *Moon Tiger* (1987) a Medal Carnegie ar gyfer llyfrau plant (gwledydd Prydain) am *The Ghost of Thomas Kempe* (1973). 

## Llyfrau plant
Gyda llyfrau plant y cafodd ei llwyddiant cyntaf, pan gyhoeddodd *Astercote*, gan Heinemann ym 1970. Mae'n nofel ffantasi-isel wedi'i lleoli mewn pentref yn y Cotswolds a choedwig cyfagos, hen bentref canoloesol a ddilewyd gan haint. Cyhoeddodd Lively fwy nag ugain o lyfrau i blant, ac yn eu plith ystyrir *The Ghost of Thomas Kempe* (Heinemann, 1973) ac *A Stitch in Time* (Collins, 1976) fel dau o'r goreuon. Enillodd y cyntaf Fedal Carnegie yn 1973 a'r ail lyfr y Whitbread Children's Book Award yn 1976.

## Llyfrau oedolion
Cyhoeddwyd nofel gyntaf Lively ar gyfer oedolion, *The Road to Lichfield*, ym 1977 a chyrhaeddodd y rhestr fer ar gyfer Gwobr Booker. Ailadroddodd y gamp yn 1984 gyda *According to Mark*, ac enillodd wobr yn 1987 am *Moon Tiger*, sy'n adrodd hanes bywyd merch wrth iddi farw mewn gwely yn yr ysbyty. Fel gyda phob un gwaith ffuglen Lively, mae *Moon Tiger* yn rhoi sylw manwl i rym y cof, effaith y gorffennol ar y presennol, a'r tensiynau rhwng hanesion "swyddogol" a phersonol.

Archwiliodd yr un themâu, i fwy o ddyfnder, yn ei gwaith ffeithiol, gan gynnwys *A House Unlocked* (2001) ac *Oleander, Jacaranda: A Childhood Perceived* (1994), cofiant o'i phlentyndod yn yr Aifft. Cyhoeddodd *Ammonites & Leaping Fish: A Life in Time*, (a elwir yn ddiweddar yn *Dancing Fish and Ammonites: A Memoir*) yn 2013.

Ar wahân i'w nofelau a'i storiau byrion, dros y blynyddoedd sgwennodd Lively sgriptiau radio a theledu ac mae hi wedi cyflwyno rhaglenni radio, a chaiff ei hystyried gan rai yn feirniad llenyddol hefyd.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Santes Ann, Rhydychen
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Gairo
Codlys glas

{{Blwch tacson
| enw = {}*Calypogeia azurea*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Calypogeiaceae
| genus = Calypogeia
| species = *C. azurea*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Codlys glas** (enw gwyddonol: *Calypogeia azurea*; enw Saesneg: *blue pouchwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru reit i fyny i Cumbria, gogledd-ddwyrain Lloegr, ac Iwerddon; ond y wlad lle mae fwyaf cyffredin yw'r Alban.

Mae'r coesynnau yn 1.5–3.5&nbsp;mm o led, ac mae'r dail yn 2&nbsp;mm o led ac o hyd.

## Cynefin
Mae'r Codlys glas (*C. azurea*) yn tyfu mewn cynefinoedd amrywiol, ond yn anaml iawn y gellir ei ganfod. Mae ganddo gwawr las ac fe'i ceir ar dir nad yw'n galchaidd. Mae'n tyfu mewn ardaloedd ucheldirol, fel y Codlys cyffredin (*C. fissa*) a'r Codlys mueller (*C. muelleriana*), gan gynnwys ymylon y ffyrdd ac ar lethrau creigiog, neu ar rostiroedd, rhostiroedd neu gors, neu lethrau o fawn a thywod.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Sybille Bedford

Awdures llyfrau ffeithiol o'r Almaen a sgwennai'n Saesneg oedd **Sybille Bedford** (16 Mawrth 1911 - 17 Chwefror 2006) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd, cofiannydd a newyddiadurwr. Anrhydeddwyd hi gyda gwobr y Golden PEN.

Ganed **Sybille Aleid Elsa von Schoenebeck** yn Charlottenburg, Gorllewin yr Almaen a bu farw yn Llundain. 

Almaenes-Iddewig oedd ei mam, Elisabeth Bernhardt (1888–1937) a'i thad oedd Maximilian Josef von Schoenebeck (1853–1925), uchelwr Almaenig, milwr a chasglwr gwaith celf. Fe'i magwyd mewn teulu Catholig yn Schloss Feldkirch yn Baden. Roedd ganddi hanner chwaer, drwy briodas cyntaf ei thad, sef Maximiliane Henriette von Schoenebeck (yna Nielsen, aka Jacko neu Catsy). Ysgarodd ei rhieni yn 1918, ac arhosodd gyda'i thad a bu e farw yn 1925 pan oedd Sybille yn 14 oed. Aeth i fyw i'r Eidal at ei mam a'i llysdad a oedd yn fyfyriwr yn adran bensaerniol y brifysgol. Symudodd i goleg yn Lloegr, gan fyw yn Hampstead.

Yn y 1920au cynnar, roedd Sybille yn aml yn teithio rhwng Lloegr a'r Eidal. Gyda thwf ffasgiaeth yn yr Eidal, fodd bynnag, ymsefydlodd ei mam a'i llys-dad yn Sanary-sur-Mer, pentref pysgota arfordirol yn Provence yn ne Ffrainc, ger Toulon a Marseilles. Ymsefydlodd Sybille ei hun yno (a hithau yn ei harddegau), gan fyw ger Aldous Huxley, a daeth yn ffrindiau â hi. Bu Sybille yn rhyngweithio â llawer o awduron yr Almaen a ymsefydlodd yn yr ardal yn ystod y cyfnod hwnnw, gan gynnwys Thomas Mann a Bertolt Brecht. Yn y cyfamser, daeth ei mam yn gaeth i forffin, a roddwyd iddi gan feddyg lleol.

Yn 1933, cyhoeddodd Sybille erthygl yn beirniadu'r gyfundrefn Natsïaidd yn *Die Sammlung*, cylchgrawn llenyddol Klaus Mann, mab Thomas Mann. Pan ddarganfuwyd ei hachau Iddewig gan y Natsïaid, rhewyd ei chyfrifon banc. Sylweddolodd enbydrwydd y sefyllfa a phriododd Sais er mwyn cael dinasyddiaeth Prydeinig, Walter "Terry" Bedford. Daeth y briodas i ben yn fuan wedi hynny, ond cymerodd Sybille gyfenw ei gŵr, gan gyhoeddi ei holl waith fel "Sybille Bedford".

Gyda chymorth Aldous a Maria Huxley, gadawodd Bedford Ffrainc i America cyn goresgyniad yr Almaen ym 1940. Dilynodd Aldous a Maria Huxleys i Galiffornia a threuliodd weddill yr Ail Ryfel Byd yn yr Unol Daleithiau.

## Awdur
Ar ôl y rhyfel, treuliodd Bedford flwyddyn yn teithio ym Mecsico. Byddai ei phrofiadau ar y daith honno yn sail i'w llyfr cyntaf, sef deialog o'r enw *The Sudden View: a Mexican Journey*, a gyhoeddwyd yn 1953. Treuliodd Bedford weddill y 1940au yn byw yn Ffrainc a'r Eidal. Yn ystod y cyfnod syrthiodd mewn cariad â menyw Americanaidd, Evelyn W. Gendel, a adawodd ei gŵr am Bedford a daeth yn awdur a golygydd ei hun.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Llenorion Seisnig‎‎
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Charlottenburg, yr Almaen
Codlys Meylan

{{Blwch tacson
| enw = {}*Calypogeia integristipula*
| image = Calypogeia integristipula (a, 143528-472451) 9803.JPG
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Calypogeiaceae
| genus = Calypogeia
| species = *C. integristipula*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Codlys Meylan** (enw gwyddonol: *Calypogeia integristipula*; enw Saesneg: ''Meylan's pouchwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond mae i'w gael dros y ffin yng Nghaer, ac oddi yno i'r Alban. Mae hefyd i'w gael mewn ambell le yn Iwerddon ac yn ne-ddwyrain Lloegr.

## Disgrifiad
Er mwyn adnabod y rhywogaeth hon, mae'n rhaid edrych arni drwy feicrosgop. Mae'n debyg iawn i'r Codlys nees. Mae coesynnau'r  Codlys meylan (*C. integristipula*) yn 1.5–3&nbsp;mm o led, gyda dail 1.5&nbsp;mm o hyd a 1.3&nbsp;mm o led.

## Cynefin
Fel y codlys nees, mae'n blanhigyn sy'n hoffi tir asidig e.e. cors a gall hefyd dyfu ar lethrau mawnog neu ar glogwyni sydd wedi'u gorchuddio â hwmws. Yn fwy anaml fe'i ceir yn y cysgod ar foncyffion sy'n pydru.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Editorial Sudamericana

Cwmni cyhoeddi yn yr Ariannin yw **Editorial Sudamericana** a sefydlwyd yn 1939. Bellach fe'i perchenogir gan y cwmni amlwladol Almaenig Bertelsmann ac mae'n rhan o Penguin Random House.

Sefydlwyd y cwmni yn Buenos Aires yn 1939 gan garfan o ddeallusion a llenorion, gan gynnwys Victoria Ocampo ac Oliverio Girondo, gyda'r nod o gyhoeddi rhyddiaith a barddoniaeth Archentaidd a llenyddiaeth gyfoes o wledydd eraill. Dechreuodd drwy gyhoeddi llên i bobl ifainc, gan gynnwys gwaith y llenor Leopoldo Marechal a'r arlunwyr Antonio Berni ac Horacio Butler. Tyfodd yn un o weisg mwyaf a phwysicaf America Ladin drwy gyhoeddi ffuglen lenyddol gan awduron megis Gabriel García Márquez, Julio Cortázar, Augusto Roa Bastos, Juan Carlos Onetti, Antonio Skármeta, ac Isabel Allende.

Cyhoeddwyd nifer o gyfieithiadau Sbaeneg yn y gyfres "Horizonte", gan gynnwys *Cuán verde era mi valle* ac *Un desolado corazón* gan Richard Llewellyn, *Orlando* gan Virginia Woolf, *Tener y no tener* gan Ernest Hemingway, *Las palmeras salvajes* gan William Faulkner, *Doktor Faustus* gan Thomas Mann, *Sucedió en Bosnia* gan Ivo Andrić, *La isla* a *Contrapunto* gan Aldous Huxley, a *La mujer rota* gan Simone de Beauvoir.

Prynwyd Editorial Sudamericana gan Bertelsmann yn 1998. Erbyn 2019, roedd Editorial Sudamericana yn un o 39 o is-gwmnïau cyhoeddi Penguin Random House Grupo Editorial.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Cwmnïau cyhoeddi'r Ariannin
Categori:Is-gwmnïau Bertelsmann
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1939
Wythnos Cymorth Cristnogol

Ymgyrch flynyddol gan yr elusen Cymorth Cristnogol yw **Wythnos Cymorth Cristnogol**. Mae'n cael ei chynnal yn ystod ail wythnos mis Mai, pan fydd miloedd o wirfoddolwyr yn postio amlenni casglu coch i aelwydydd ledled y wlad. Fe'u cynhaliwyd bob blwyddyn ers 1957 a dathlodd y digwyddiad ei 50fed pen-blwydd yn 2007. Y flwyddyn bu Cymorth Cristnogol yn annog pobl i blannu coed i gefnogi ei waith tramor ar brosiectau newid yn yr hinsawdd.

Mae Cymorth Cristnogol yn gweithio gyda 700 o sefydliadau lleol ar draws 50 o wledydd sy'n datblygu. Gan weithio gyda chymunedau tlawd, mae'n hyfforddi pobl i ddelio ag effeithiau newid yn yr hinsawdd ac yn eu paratoi ar gyfer bygythiad trychinebau naturiol. Mae'r sefydliadau lleol hyn - neu 'bartneriaid' - hefyd yn gweithio ym meysydd HIV, hyfforddiant ac addysg, iechyd a glanweithdra a heddwch a chymod.

Yn 2017-18, codwyd £9.6 miliwn (neu 18% o gyfanswm incwm yr elusen) yn ystod yr wythnos hon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Datblygu rhyngwladol
Categori:Pages with unreviewed translations
Sophie Turner

Actores Seisnig yw **Sophie Belinda Jonas** (**Turner** cyn priodi; ganwyd 21 Chwefror 1996). Perfformiodd fel actores broffesiynol am y tro cyntaf fel y cymeriad Sansa Stark ar y gyfres deledu ffantasi HBO *Game of Thrones* (2011-2019), sydd wedi rhoi cydnabyddiaeth ryngwladol iddi.

Ymddangosodd Sophie yn y ffilm deledu *The Thirteenth Tale* (2013), ac ymddangosodd yn ei ffilm gyntaf, *Another Me* yn 2013. Ymddangosodd hefyd yn y comedi acsiwn *Barely Lethal* (2015) ac mae'n portreadu'r Jean Gray ifanc / Phoenix yn y gyfres ffilm *X-Men* (2016–2019).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Sophie yn Northampton, Lloegr ar 21 Chwefror 1996, yn ferch i Sally, athrawes ysgol feithrin, ac Andrew, sy'n gweithio i gwmni dosbarthu paledi. Symudodd i Chesterton, Swydd Warwick pan oedd hi'n 2 oed. Aeth i Ysgol Prep Warwick nes ei bod hi'n 11 oed, ac yna aeth i ysgol annibynnol The King's High School for Girls. Mae ganddi ddau frawd hŷn. Bu farw ei gefell cyn iddi gael ei geni.

Cafodd ei magu mewn tŷ mawr Edwardaidd yn Leamington Spa. Dywedodd Sophie "Roedd fy mhlentyndod yn hwyliog. Roedd gennym ni gytiau moch, ysgubor a phadog, ac roedden ni'n arfer chwarae'n wirion yn y mwd." Cafodd Sophie diwtor ar y set o *Game of Thrones* tan roedd hi'n 16 oed. Cafodd hi bump gradd TGAU (graddau A a phedwar B), gan gynnwys mewn Drama. Dechreuodd ffilmio ym mis Gorffennaf 2010, pan roedd hi'n 14 oed. Rôl deledu gyntaf Sophie oedd Sansa. ac fe liwiodd ei gwallt yn felyn ar gyfer y rôl, ond yng nghyfres rhif 7, dechreuodd wisgo wigiau. Yn 2012, cafodd ei henwebu ar gyfer y Wobr Artist Ifanc am y Perfformiad Gorau mewn Cyfres Deledu - Actores Ifanc Cefnogol am ei pherfformiad fel Sansa, ochr yn ochr â'i chwaer ar y sgrîn, Maisie Williams. Ymddangosodd Turner ym mhob un o'r wyth cyfres. 
de|bawd| Turner yn Premiere *Game of Thrones*, cyfres 3, Seattle yn 2013

## Bywyd personol 
Dechreuodd Sophie ganlyn â'r canwr Americanaidd, Joe Jonas, ym mis Tachwedd 2016, a chyhoeddodd eu dyweddïad ym mis Hydref 2017. Priodasant yng Nghapel Priodas Little White yn Las Vegas, Nevada ar 1 Mai 2019, yn syth ar ôl Gwobrau Cerddoriaeth y Billboard 2019. ac roedd brodyr Joe, sef Kevin a Nick Jonas yn gwasanaethu fel gweision priodas. Perfformiodd y ddeuawd canu gwlad Dan + Shay eu cân "Speechless" wrth i Sophie gerdded i lawr yr eil.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
### Teledu 
### Fideos cerddoriaeth 
## Gwobrau ac enwebiadau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*     
* Sophie Turner yng nghronfa ddata'r Ganolfan Ddylunio

Categori:Pobl o Swydd Warwick
Categori:Pobl o Northampton
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Actorion teledu o Loegr
Hilde Domin

Awdures o'r Almaen a Gweriniaeth Dominica oedd **Hilde Domin** (27 Gorffennaf 1909 - 22 Chwefror 2006) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, cyfieithydd a nofelydd. Fe'i hystyrir fel y bardd Almaeneg pwysicaf yn ei chyfnod. Newiddiodd ei henw-awdur i 'Hilde Domin' yn o barch i Weriniaeth Dominica, yr unig wlad a'i chroesawodd hi a'i gŵr, wrth iddynt geisio ffoi oddi wrth y Natsiaid.

## Magwraeth a choleg
Ganed **Hildegard Löwenstein** (a newidiodd ei henw'n ddiweddarach i **Hilde Palm**) yn Cwlen, yr Almaen a bu farw yn Heidelberg, eto yn yr Almaen, ac fe'i claddwyd gerllaw yn Bergfriedhof. Roedd yn ferch i Eugen Löwenstein, cyfreithiwr ac Iddew Almaenig. 

Rhwng 1929 a 1932 astudiodd ym Mhrifysgol Heidelberg, Prifysgol Cologne, Prifysgol Bonn, a Phrifysgol Humboldt yn Berlin. Astudiodd y gyfraith i ddechrau, ac yn ddiweddarach newidiodd ei harbenigedd i economeg, y gwyddorau cymdeithasol ac athroniaeth. Ymhlith ei hathrawon roedd Karl Jaspers a Karl Mannheim.

## Rhyfel
O ganlyniad i'r gwrth-semitiaeth gynyddol egnïol yn yr Almaen Natsïaidd, ymfudodd i'r Eidal yn 1932 gyda'i ffrind (a'i gŵr yn y ddiweddarach) Erwin Walter Palm a oedd yn awdur ac yn fyfyriwr archaeoleg. Derbyniodd ddoethuriaeth mewn gwyddoniaeth wleidyddol yn Fflorens yn 1935 a gweithiodd fel athrawes iaith yn Rhufain o 1935 i 1939. Priododd ac Erwin Walter Palm yn 1936. Gydag ymweliad Hitler â Rhufain ac awyrgylch chwerw yr Eidal ffasiynol dan Mussolini ysgogwyd y pâr ifanc i ymfudo unwaith eto.

Yn 1939 aethant i Loegr lle bu'n gweithio fel athrawes iaith yng Ngholeg St Aldyn. Doedd ofnau Hilde am y bygythiad Natsïaidd ddim wedi gwanhau, a cheisiodd y cwpwl gael fisa i unrhyw genedl yn America. Ni roddodd unrhyw un o'u gwledydd dewisol (yr Unol Daleithiau, Mecsico, yr Ariannin a Brasil) fisa iddynt, tra bod rhai yn codi tâl afresymol, nad oedd ganddynt. Yr unig wlad i'w croesawu yn ddiamod oedd Gweriniaeth Dominica, lle ymfudodd y ddau yn 1940.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Sosialaidd a Democrataidd yr Almaen.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Gwlen
Gogerddan

Ystad ger Trefeurig, bedair milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberystwyth oedd Gogerddan, neu **Blas Gogerddan**, ac un o blastai pwysicaf Sir Aberteifi, ar un adeg.

Roedd y tŷ yn eiddo i'r teulu ers y teulu Pryse o'r 15g neu cyn hynny, mae'r prif dŷ, Plas Gogerddan, yn dal i sefyll ac mae'n adeilad rhestredig Gradd II. Daeth yr ystad yn arbennig o gyfoethog o'r 17g ar yr elw o fwyngloddio plwm, a gyda rhan o'r elw hwnnw yr adeiladwyd y tŷ presennol. Cafodd y tŷ ei newid yn sylweddol yn y 1860au ac fe'i gwerthwyd gan Syr Pryse Loveden Saunders-Pryse i Brifysgol Cymru yn 1949.

Bellach fe'i defnyddir fel pencadlys Sefydliad Ymchwil Tir Glas a'r Amgylchedd.

## Darllen pellach 
*
*
*
*

## Gweler hefyd
* Gogerddan (bryngaer)
* Carbury Pryse

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Ceredigion
Paulina Luisi

Arweinydd y mudiad Ffeministaidd o Wrwgwái oedd **Paulina Luisi** (1875 - 1950) a oedd hefyd yn addysgwraig, geinecolegydd, gwleidydd a swffragét. Roedd nid yn unig yn feddyg benywaidd cynta'r wlad, ond hefyd yn athrawes ac yn brif olygydd y cylchgrawn *Acción Femenina*. 

Fe'i ganed yn Colón yn 1875 a bu farw yn Montevideo yn 1950. 

Yn 1909, hi oedd y fenyw gyntf o Wrwgwái i ennill gradd feddygol yn Uruguay. Roedd hi'n uchel ei pharch a chynrychiolodd Wrwgwái mewn cynadleddau menywod rhyngwladol, a theithiodd ledled Ewrop. Mynegodd ei barn ar hawliau menywod, ac yn 1919, dechreuodd Paulina gorff i ymgyrchu dros hawliau menywod yn Wrwgwái. Erbyn 1922, roedd y Gynhadledd Menywod Pan-America wedi ethol Paulina Luisi yn Is-lywydd Anrhydeddus, a pharhaodd i fod yn ymgyrchydd nes i Wrwgwái roi'r hawl i fenywod bleidleisio.

Ganwyd Paulina Luisi yn yr Ariannin ym 1875. Roedd ei mam, Maria Teresa Josefina Janicki o dras Pwylaidd a chredir bod ei thad, Angel Luisi o dras Eidalaidd. Derbyniodd Paulina Luisi radd baglor yn 1899 ac yn ddiweddarach hi oedd y meddyg a'r llawfeddyg benywaidd cyntaf a raddiodd o Ysgol Feddygaeth Universidad de la República (Prifysgol Wrwgwái, 1908). Ei chwaer, Clotilde Luisi, oedd y fenyw gyntaf o Wrwgwái i astudio yng Nghyfadran y Gyfraith Prifysgol y Weriniaeth.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Sosialaidd Wrwgwái.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Brenhinol Galiseg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Colón
Elizabeth Gurley Flynn

Ffeminist gweithredol o'r Unol Daleithiau oedd **Elizabeth Gurley Flynn** (7 Awst 1890 - 5 Medi 1964) a oedd hefyd yn hunangofiannydd, newyddiadurwr, undebwr llafur, ymgyrchydd, a gwleidydd. Ei llysenw oedd **"The Rebel Girl"**.

Fe'i ganed yn Concord, New Hampshire , Unol Daleithiau America, bu farw yn Moscfa, Rwsia ac fe'i claddwyd ym Mynwent Almaenig Waldheim, Chicago. 

Roedd Elizabeth Gurley Flynn yn ffeministaidd a chwaraeodd ran flaenllaw o fewn mudiad Gweithwyr Diwydiannol y Byd (*Industrial Workers of the World*, neu IWW). Roedd Flynn yn un o aelodau gwreiddiol Undeb Hawliau Sifil America, ac roedd yn amlwg iawn o ran hawliau menywod, rheoli cenhedlu, a phleidlais menywod (neu 'etholfraint'). Ymunodd â Phlaid Gomiwnyddol UDA yn 1926 ac yn hwyr yn ei bywyd, yn 1961, daeth yn gadeirydd y blaid. Bu farw yn ystod ymweliad â'r Undeb Sofietaidd, lle cafodd angladd gwladwriaethol gyda gorymdeithiau yn y Sgwâr Coch, cynhebrwng a fynychwyd gan dros 25,000 o bobl.

## Magwraeth a phriodi
Ganwyd Elizabeth Gurley Flynn yn 1890 yn Concord, New Hampshire, yn ferch i Annie (Gurley) a Thomas Flynn. Symudodd y teulu i Efrog Newydd yn 1900, lle cafodd ei haddysgu yn yr ysgolion cyhoeddus lleol. Cyflwynodd ei rhieni hi i sosialaeth pan oedd yn ferch ifanc. Pan oedd ond yn bymtheg oed rhoddodd ei haraith gyhoeddus gyntaf, *"What Socialism Will Do for Women,"* yng Nghlwb Sosialaidd Harlem. O ganlyniad, teimlai orfodaeth i siarad yn gyhoeddus am newid cymdeithasol, a gadawodd Ysgol Uwchradd Morris cyn graddio - dywedodd yn ddiweddarach ei bod yn difaru gwneud hynny.
bawd|chwith|Elizabeth yn ystod streic Cotwm Paterson; 1913.

Flwyddyn yn ddiweddarach, ym 1907 cyfarfu â threfnydd lleol Minnesota ar gyfer Gweithwyr Diwydiannol y Byd (*Industrial Workers of the World*), sef J. A. Jones. Roedd yn un-deg-chwe mlynedd yn hŷn na hi, ond dywedodd Flynn yn ei hunangofiant, "Fe syrthiais mewn cariad ag ef ac fe briodon ni ym mis Ionawr 1908." Cawsant ddau fab, John Vincent a fu farw ychydig ddyddiau ar ôl yr enedigaeth, a Fred Flynn, ganwyd 19 Mai 1910 (a fu farw ym 1940).

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Rhyddid Sifil America, a Gweithwyr Diwydiannol y Byd am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweler hefyd
*Mary Harris Jones; Gwyddeles-Americanaidd, arweinydd sosialaidd ac undebwraig a drefnodd nifer o streiciau gan herio a chwyldroi Industrial Workers of the World.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Concord, New Hampshire
Juan Zorrilla de San Martín

Bardd Sbaeneg a diplomydd o Wrwgwái oedd **Juan Zorrilla de San Martín** (28 Rhagfyr 1855 – 3 Tachwedd 1931) sy'n nodedig am ei arwrgerddi "Tabaré" (1886), a ystyrir yn gerdd genedlaethol yr Wrwgwaiaid, a *La leyenda patria* (1879).

Ganwyd ym Montevideo a chafodd ei addysg mewn ysgolion yr Iesuwyr yn Santiago de Chile, Santa Fé yn yr Ariannin, a Montevideo.

Cyhoeddodd ei waith cyntaf, *Notas de un himno*, yn 1876. Mae'r gwaith hwnnw yn ymdrin â themâu tristwch a gwladgarwch, ac yn dangos dylanwad y bardd Rhamantaidd o Sbaenwr, Gustavo Adolfo Becquer. Sefydlodd Zorrilla de San Martín gylchgrawn Catholig, *El bien público*, yn 1878.

Yn 1879 cyhoeddodd ei arwrgerdd wladgarol *La leyenda patria*, sy'n traddodi hanes y Tri Dwyreiniad ar Ddeg ar Hugain a wrthryfelasant yn erbyn Ymerodraeth Brasil yn 1825. Cyfansoddodd arwrgerdd hanesyddol arall, *Tabaré*, sy'n canu chwedl am serch y bachgen Tabaré, un o frodorion y Banda Oriental, a'r Sbaenes Blanca. Ysgrifennodd y gerdd yn 1886, a chyhoeddwyd yn 1888. Cafodd ei golygu ganddo sawl gwaith cyn iddo gyhoeddi'r argraffiad terfynol yn 1926.

Gwasanaethodd mewn sawl swydd lywodraethol yn ystod ei oes, gan gynnwys llysgennad Wrwgwái i Ffrainc, Portiwgal, Sbaen, a'r Babaeth. Bu farw ym Montevideo yn 75 oed.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
*Rimaelvo A. Ardoino, *La prosa de Juan Zorrilla de San Martín* (1945).
* Domingo L. Bordoli, *Vida de Juan Zorrilla de San Martín* (1961).
* Jorge Oscar Pickenhayn, *El amplio mundo de Juan Zorrilla de San Martín: sus aportes en materia literaria (verso y prosa), filosófica, teatral, historiográfica, pictórica y musicológica* (Montevideo: Barreiro y Ramos Editores, 1992).

Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Beirdd Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Catholigion o Wrwgwái
Categori:Diplomyddion o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Wrwgwái
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Pobl o Montevideo
Gefeil-lys gwelw

{{Blwch tacson
| enw = {}*Cephalozia leucantha*
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Cephaloziaceae
| genus = Cephalozia
| species = *C. leucantha*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Gefeil-lys gwelw** (enw gwyddonol: *Cephalozia leucantha*; enw Saesneg: *pale pincerwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae Gefeil-lys gwelw (*C. leucantha*) (Paton, t. 108) yn fach a'r choesynnau tua 0.2–0&nbsp;mm o led. Mae bron yn wyn i felyn-wyrdd golau, gyda dail bychan iawn tua 0.2&nbsp;mm o hyd a lled, sydd fel arfer â llabed uchaf sy'n fwy na'r un isaf. Yn wahanol i Gefeil-lys deugorn (*C. bicuspidata*), mae C. leucantha yn *ddioicous*. Mae'n tyfu mewn mawndiroedd (e.e. ar ochrau a glannau ffosydd a nentydd), ac weithiau ar bren sy'n pydru.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Casgliad y Werin

Mae **Casgliad y Werin** (Saesneg: ''People's Collection Wales'') yn wefan ac adnodd ac gyfer llwytho delweddau (ffotograffau a deunydd eraill wedi ei sganio) a sain, sy'n adrodd hanes a bywyd Cymru. Lansiwyd ar 2 Awst 2010.

## Cennad a Rheolaeth
Yn ôl wefan Casgliad y Werin, cennad yr archif yw i ddarparu gwefan i lwytho ffotograffau sy'n dal storïau amdanynt ac yn cyfoethogi ein gwybodaeth am Gymru a'i phobl. Mae'r fenter hefyd yn cynnig cymorth a hyfforddiant i unrhywun sydd â diddordeb mewn digido casgliadau mawr a phrosiectau cymunedol hanesyddol.

Caiff y fenter a’r wefan eu hariannu gan Lywodraeth Cymru a’u rhedeg mewn partneriaeth gyda: Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru; Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Cymru. Dros y blynyddoedd cafwyd cydweithrediad a pharteriaethau gyda 'Llafur: Cymdeithas Hanes Pobl Cymru', BBC Cymru, Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Cadw, Croeso Cymru, Y Cerddwyr (The Ramblers) ac S4C.

Hyd at 2019 dim ond trwydded CC-NC oedd yn cael ei defnyddio, a olygai na all busnes, ysgolion na chymdeithasau ddefnyddio'r lluniau mewn llyfr, neu unrhyw gyhoeddiad, neu ddefnydd masnachol arall; golygai hefyd na allai Wicipedia mo'u defnyddio.

Gall unigolion o'r cyhoedd, grwpiau neu gydmeithasau ychwanegu straeon ac atgofion ar ffurf lluniau, fideos a phenawdau er mwyn rhannu gwybodaeth am hanes at atgofion: 
:Cymuned
:Teulu
:Pentrefi, trefi a dinasoedd
:Diwydiannau
:Traddodiadau

## Hanes
Lansiwyd Casgliad y Werin yn 2010  ac ymddengys y cafwyd ail-lansiad yn 2012 yn nghwmni'r darlledydd ac awdur Huw Edwards i gyd-fynd gyda chyfres deledu 'The Story of Wales' ar y BBC Wales.

Bu'r adnodd, maes o law, yn archif ar gyfer partneriaethau eraill megis i gofio a chofnodi'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Cofnodwyd (nid yw'r dyddiad yn glir) bod dros 5,000 o gyfraniadau gan grwpiau neu unigolion ar y wefan ac mae 172 o grwpiau’n cymryd rhan weithredol yn y project.

## Dolenni
*Gwefan swyddogol Casgliad y Werin

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 2010
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Gwobrau Gwerin Cymru

Digwyddiad blynyddol i ddathlu unigolion a grwpiau o fewn y sîn gerddoriaeth werin yng Nghymru yw **Gwobrau Gwerin Cymru**. Sefydlwyd y gwobrau yn 2019 gan bartneriaeth rhwng trac, BBC Radio Wales, BBC Radio Cymru, Cyngor Celfyddydau Cymru a nifer o unigolion amlwg ym myd cerddoriaeth werin Cymru.

## Gwobrau Gwerin Cymru 2019 
Cynhaliwyd y noson wobrwyo gyntaf yn Neuadd Hoddinott yng Nghanolfan Mileniwm Cymru yn Ebrill 2019, dan arweiniad Frank Hennessey (BBC Radio Wales) a Lisa Gwilym (BBC Radio Cymru). Wrth mai dyma'r tro cyntaf i'r digwyddiad gael ei gynnal, agorwyd y categorïau i gynnwys cynnyrch a ryddhawyd yn ystod 2017 a 2018.

### Rhestrau byrion ac enillwyr 2019 
* Y Grŵp Gorau - Alaw, Jamie Smith's Mabon, Vrï, Enillydd: Calan
* Y Band/Artist gorau sy'n dechrau dod i'r amlwg - Tant, NoGood Boyo, Vrï, Enillydd:  The Trials of Cato
* Y Gân Gymraeg wreiddiol orau - 'Cân y Cŵn', Gwyneth Glyn; 'Sŵn ar Gardyn Post', Bob Delyn a'r Ebillion; 'Y Gwyfyn', The Gentle Good; Enillydd:  'Bendigeidfran', Lleuwen
* Y Trac Offerynnol gorau - 'Cyw Bach', Vrï; 'Diddanwch Gruffydd ap Cynan', Delyth ac Angharad; 'Mayfair at Rhayader 1927', Toby Hay; Enillydd:  'Dawns Soïg/ Dawns y Gŵr Marw', Alaw
* Yr Artist Unigol gorau - Cynefin, Gwyneth Glyn, The Gentle Good, Enillydd:  Gwilym Bowen Rhys
* Yr Albwm gorau - ''Dal i 'Redig Dipyn Bach'', Bob Delyn a'r Ebillion; *Llinyn Arian*, Delyth ac Angharad; *Solomon*, Enillydd: Calan; *Tŷ ein Tadau*, Vrï
* Y Gân Gymraeg Draddodiadol orau - 'Lliw Gwyn', Pendevig; 'Santiana', Alaw gyda Gwilym Bowen Rhys; 'Y Mab Penfelyn', Bob Delyn a'r Ebillion; Enillydd: 'Ffoles Llantrisant', Vrï
* Y Gân Saesneg Wreiddiol orau - 'Fall and Drop', Tagaradr; 'Far Ago', Gwyneth Glyn; 'These Are The Things', The Trials of Cato; Enillydd:  'Here Come The Young', Martyn Joseph
* Y Perfformiad Byw Gorau - Calan, Jamie Smith's Mabon, Yr Hwntws, Enillydd: Pendevig

Yn ystod y noson cyflwynwyd y Wobr Werin, sef gwobr am y tair alaw wreiddiol orau i Huw Roberts o Langefni, Ynys Môn; ac aeth y Wobr am Gyflawniad Oes i Roy Saer, am ei waith yn casglu a recordio caneuon gwerin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwobrau cerddorol Cymreig
Carabiner

bawd|Mathau o carabiners
Math arbennig o ddolen fetel gyda gât sbring-lwythog sy'n cael ei ddefnyddio i gysylltu cydrannau yn gyflym, yw **carabiner.** Mae'n cael ei ddefnyddio gan amlaf mewn systemau diogelwch. Mae'r gair yn ffurf fyrrach o'r gair Almaeneg *Karabinerhaken*, sy'n golygu "bachyn sbring" a ddefnyddir gan reifflwr cabin i gysylltu eitemau i wregys.

Mae carabiners, a elwir yn aml yn Fodrwyon-D gan filwyr proffesiynol, yn cael eu defnyddio'n helaeth mewn gweithgareddau rhaff fel dringo, coedyddiaeth, ogofa, hwylio, balŵn awyr poeth, paragleidio, achub rhaffau, adeiladu, gwaith rhaff diwydiannol, glanhau ffenestri, achub dŵr gwyn, ac acrobateg. Maent wedi'u gwneud yn bennaf o ddur ac alwminiwm. Mae'r rhai a ddefnyddir mewn chwaraeon yn tueddu i fod yn ysgafnach na'r rhai a ddefnyddir ym myd masnach ac wrth achub gyda rhaffau. Yn aml yn cael eu galw'n glipiau-carabiner neu mini-biners, mae cylchau allweddi carabiner a chlipiau defnydd ysgafn eraill mewn steil a dyluniad tebyg hefyd wedi dod yn boblogaidd. Caiff y rhan fwyaf eu stampio â rhybudd “Ddim ar gyfer Dringo” neu rybudd tebyg oherwydd diffyg o ran profi llwythi a safonau diogelwch mewn gweithgynhyrchu. Er ei fod o safbwynt geirdarddiadol, mae unrhyw ddolen fetel gyda gât sbring yn carabiner, mae'r defnydd llym yn y gymuned ddringo yn cyfeirio'n benodol at y dyfeisiau hynny a weithgynhyrchir ac a brofwyd ar gyfer cludo llwythi mewn systemau sy'n hanfodol ar gyfer diogelwch fel dringo creigiau a mynyddoedd. bawd|Defnyddio carabiner |alt=Defnyddir carabiners ar falwnau aer poeth i gysylltu'r amlen â'r fasged ac maent wedi'u graddio ar 2.5 tunnell, 3 tunnell neu 4 tunnell. Carabiners sydd hefyd yn bachu harnais y sawl sy'n paragleidio at linellau'r gleider.

Mae DMM International Ltd, yr unig gwmni sy'n gweithgynhyrchu carabiners yng ngwledydd Prydain, wedi'i leoli yn Llanberis, Gwynedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o'r Almaen
Categori:Ffasnyddion

Categori:Pages with unreviewed translations
Ffiseg glasurol

Enw ar feysydd ffiseg a gawsant eu fformiwleiddio cyn datblygiadau damcaniaeth perthnasedd a mecaneg cwantwm yn yr 20g yw **ffiseg glasurol**. Sail ffiseg glasurol yw'r pedair ddamcaniaeth fawr: mecaneg glasurol, electromagneteg, thermodynameg, a mecaneg ystadegol. Ni phrofai'r damcaniaethau hyn yn anghywir gan ddarganfyddiadau cyfoes; yn hytrach maent yn ddilys o hyd o dan amodau penodol. Er enghraifft, mae perthnasedd yn disodli mecaneg glasurol yn achos gronynnau sy'n symud yn agos at fuanedd golau.

## Mecaneg glasurol 
Defnyddir mecaneg glasurol i ddisgrifio mudiant gwrthrychau macrosgopig o taflegrynnau i rhannau peiriannau ffatri, yn ogystal â gwrthrychau seryddiaethol megis gwennol ofod, planedau, ser a galaethau. Mae'n cynhyrchu canlyniadau dibynnadwy o fewn y parthau yma, ac mae'n un o'r pynciau fwyaf yn gwyddoniaeth, peirianneg a techoleg. Mae'n crybwyll deddfau mudiant Newton yn ogystal â damcaniaethau mecaneg Joseph-Louis Lagrange a William Rowan Hamilton.

## Electromagneteg 
Yr astudiaeth o egni rhyngweithiol ydy electromagneteg, yr egni sy'n achosi rhyngweithio rhwng gronynnau sydd wedi'u gwefru'n drydanol. Mae electromagnetedd yn rym sy'n gweithio rhwng moleciwlau mater pob eiliad o'r dydd. Dyma hefyd y grym sy'n cynnal electronau a phrotonau gyda'i gilydd o fewn yr atom. Gwelwn ef ar waith mewn trydan a magnedau, sy'n ddwy agwedd wahanol o electromagneteg, ond sydd yn perthyn i'w gilydd yn agos iawn.

## Thermodynameg 
Mae thermodynameg yn ymwneud â gwres a thymheredd a'u perthynas i ynni a gwaith. Mae'n diffinio newidiadau macrosgopig megis egni mewnol, entropi a gwasgedd, sy'n disgrifio corff o fater neu ymbelydredd. Mae thermodynameg yn nodi fod y newidiadau hyn yn cael eu rheoli gan gyfyngiadau cyffredinol, a bod y cyfyngiadau hyn yn wir am bob mater. Mynegir y cyfyngiadau hyn gan bedair rheol euraidd thermodynameg. Does a wnelo thyrmodynameg ddim iot ag ymddygiad microsgopig mân bethau megis moleciwlau, ond yn hytrach mae'n canolbwyntio ar ymddygiad y corff cyfan. Mae'n astudiaeth o'r trawsnewidiad o egni gwres i ffurfiau gwahanol o egni (yn enwedig ffurfiau mecanyddol, cemegol, ac ynni trydanol).

## Mecaneg ystadegol 
Mae mecaneg ystadegol yn ymwneud â darogan nodweddion mesuradwy systemau aml-gorff, drwy astudio tebygolrwydd ymatebiad gronynnau cyfansoddol at ei gilydd. Gall y gronynau cyfansoddol gynnwys atomau, molecylau, ffotonau ac eraill. Mae'r maes yn cynnig dolen rhwng stadau microsgopig a macrosgopig.

Yn gynhwysiedig yn y maes mae ystadegau Fermi-Dirac a Bose-Einstein.


Clasurol