open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ada Vachell

Roedd **Ada Vachell** neu **Ada Marian Vachell** neu **Y Chwaer Ada** (27 Rhagfyr 1866 - 29 Rhagfyr 1923) yn weithiwr i bobl ag anableddau ym Mryste .

## Bywyd 
Ganwyd Vachell yng Nghaerdydd ym 1866. Ei mam oedd Mary Anne neu Marian (ganwyd Fedden) a William Vachell a oedd yn fasnachwr haearn a Maer Caerdydd deirgwaith. Gadawodd y dwymyn goch Ada yn wan ac yn rhannol fyddar, achosodd yr un clefyd marwolaeth dau o'i thri brawd. Roedd ei thad yn Faer Caerdydd am y trydydd tro a'r tro olaf ym 1875  ac ym 1877 symudodd y teulu cyfan i Clifton ym Mryste lle'r oedd teulu'r fam yn byw.

Mae'n ymddangos bod Vachell wedi cael addysg afreolus. Wrth i Ada dyfu dechreuodd ddosbarthiadau Ysgol Sul ar gyfer morwynion. Sefydlodd "Clwb Llaw Mewn Llaw" i gynorthwyo merched ffatri cynorthwyo eu hunain. Yn 1892, arloesodd wyliau gwledig i ferched ffatri.

Wedi sylwi bod anabledd corfforol yn aml yn condemnio dioddefwyr i fywyd o ddibyniaeth economaidd ac arwahanrwydd cymdeithasol, a bod poen cronig oedd yn cael ei waethygu gan ddiflastod yn aml yn arwain at feddwdod, penderfynodd ei fod am wneud rhywbeth i gynorthwyo pobl ag anableddau.

Darganfydd ei alwedigaeth oes pan ymwelodd â Grace Kimmins a oedd yn gweithio yn Nwyrain Llundain ac yn ddiweddarach yn Sussex. Roedd Kimmins wedi cymryd ei arwyddair i'w gwaith *Laetus sorte mea* (yn hapus gyda'm rhan) o nofel Juliana Horatia Ewing o 1885, *The Story of a Short Life* . Dechreuodd Urdd y Pethau Dewr Truenus *(Guild of the Poor Brave Things)* i helpu plant ag anableddau yn Llundain. Penderfynodd Vachell i ddefnyddio'r un  arwyddair o lyfr Ewing â Kimmins ar gyfer ei gwaith hi. Ym mis Mai 1906 agorodd gartref gwyliau pwrpasol yn Churchill, Gwlad yr Haf.

Ym 1913 adeiladodd elusen Vachell yr hyn a elwir bellach yn Adeilad yr Urdd Treftadaeth yn Bragg's Lane, Bryste. Roedd yr adeilad brics coch hwn yn arloesol gan ei fod yn cynnwys rampiau a drysau llydan i sicrhau ei fod yn hygyrch i bobl ag anableddau. 

## Marwolaeth 
Bu farw Vachell yn Clifton ar 29 Rhagfyr 1923 yn 57 mlwydd oed 

## Gwaddol 
alt= Plac wedi'i ysgythru. Ar y chwith uchaf mae bagl wedi'i groesi gan gleddyf, symbol urdd y rhai dan anfantais a sefydlodd. Mae'r plac yn darllen: A woman made strong by God to give love to the lonely Valour to the weak Comfort to the sorrowful|bawd|Plac yn Eglwys Gadeiriol Bryste
Parhaodd yr elusen yr oedd hi wedi'i chreu tan 1987 pan werthodd ei heiddo a dod yn ymddiriedolaeth. Defnyddiwyd yr adeilad yn Bragg's Lane gan y cyngor lleol tan 2010 pan gafodd ei werthu. Fe wnaeth dau o bobl leol ei brynu ac mae bellach yn cael ei ddefnyddio, yn briodol, fel pencadlys lleol yr NSPCC. 

Cafodd blac er cof am Vachell ei osod yn Eglwys Gadeiriol Bryste. Mae plac glas hefyd yn nodi lle'r oedd hi'n arfer byw yn Clyde Road ym Mryste. Mae cofnodion Urdd Pethau Dewr Truenus Bryste (ac Urdd y Rhai Anabl yn ddiweddarach) yn Archifau Bryste (Cyf. 39842) (catalog ar-lein).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Diwrnod Ieithoedd Ewrop

Caiff **Diwrnod Ieithoedd Ewrop** ei ddathlu ar 26 Medi bob blwyddyn, yn dilyn penderfyniad i'w sefydlu gan Gyngor Ewrop ar 6 Rhagfyr 2001, ar ddiwedd Blwyddyn Ieithoedd Ewrop yn 2011. Nod y diwrnod yw annog pobl ledled Ewrop i ddysgu ieithoedd a dathlu amrywiaeth ieithyddol. Mae tua 225 o ieithoedd brodorol yn Ewrop, sef tua 3% o gyfanswm ieithoedd brodorol y byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd
Categori:Cyngor Ewrop
Kevin Mtai

Mae **Kevin Mtai** (ganwyd tua 1996) yn actifydd hinsawdd o Cenia, ac yn ficrofiolegydd. Ef yw Cydlynydd Cyfandir Affrica ar gyfer Gwrthryfel y Ddaear. Mae'n gyd-sylfaenydd Rhwydwaith Gweithredwyr Amgylcheddol Kenya (KEAN). Mae'n ddatblygwr rhanbarthol ar gyfer *One Up Action*.

Bu’n eiriol dros gadwraeth Parc Cenedlaethol Nairobi. Gwrthdystiodd hefyd yn erbyn adeiladu gwesty.

Yn 2020, fel aelod o MAPA (Pobl ac Ardaloedd yr Effeithir Mwyaf), trefnodd lawer o streiciau hinsawdd Gwener y Dyfodol. Mynychodd y Ffug COP26.

Mae'n byw yn Soy, Kenya.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwastraff a Llygredd Gwastraff yn Affrica (Kevin Mtai), Ebrill 8, 2021

Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Microbiolegwyr o Genia
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Genia
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol o Genia
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Genia
Porth Cesyg

Porth bach creigiog ar arfordir gogleddol Penrhyn Llŷn yn Nhudweiliog, Gwynedd yw **Porth Cesyg** (*hefyd Porth Caseg*)) rhwng Porth Cychod a Porth Ysgaden. Does dim llwybr pwrpasol i'w gyrraedd o ben yr allt ac mae gofyn bod yn ofalus i ddringo'i lawr ato. Mae traeth bach creigiog yno gyda nifer o gregyn amrywiol yn cael eu golchi i fyny gyda'r llanw megys y gwichyn pen polyn (*Trivia arctica*), llygid meherin (*Patella vulgata*) a gwichiaid (*Littorina obtusata*).
bawd|Gwichyn pen polyn (*Trivia arctica*) ar draeth Porth Cesyg.
bawd|Murddun Peralld a welir o Borth Cesyg.

## Gweler hefyd o ran diddordeb lleol 
* Porth Ysgaden
* Porth Gwylan
*Porth Cychod
* Tudweiliog
* Traeth Towyn
* Porth Ychain
* Traeth Penllech
* Mynydd Cefnamwlch
*Coetan Arthur/ Cromlech Cefnamwlch
* Poth Colmon
* Porth Tŷ Mawr
* Penllech
* Llangwnnadl

## Cyfeiriadau 
Categori:Llŷn
Ynys Dá Bhárr

Mae **Ynys Dà Bhàrr** () neu Ynys Davaar wedi'i leoli yng ngheg Loch Campbeltown oddi ar arfordir dwyreiniol Kintyre, yn Argyll a Bute, yr Alban. Mae'n ynys lanw, yn gysylltiedig â'r tir mawr gan sarn raean naturiol a elwir yn Dhorlin ger Campbeltown ar lanw isel. Gellir croesi'r sarn mewn tua 40 munud.

Roedd Ynys Dà Bhàrr yn cael ei hadnabod fel ynys Sant Barre rhwng y blynyddoedd 1449 i 1508. Daw'r ffurf fodern Saesneg *Davaar* o'r ffurf hŷn 'Do Bharre' - sef 'Y (Sant) Barre'. Mae'n ymddangos bod Dr Gillies yn ei "Place Names of Argyll" yn derbyn tarddiad poblogaidd y gair *bàrr*  a olygai *pen* neu *bwynt* sef Ynys Pwynt Dwbl (Da-Bharr).

Yn 1854, adeiladwyd Goleudy Davaar ar ben ogleddol yr ynys gan beirianwyr  goleudai David a Thomas Stevenson. Cafodd y goleudy ei awtomeiddio ym 1983, a heddiw, mae gofalwyr, defaid, geifr a minc yn byw yn Bàrr.

Codwyd The Lookout, adeilad sgwâr sy'n sefyll ar fryn bach yn agos at y goleudy, yn ystod yr Ail Ryfel Byd i gartrefu criwiau llyngesol, a'u tasg oedd ymestyn rhwydi gwrth-danfor ar draws y dŵr, gan amddiffyn Campbeltown. Mae bellach wedi'i rentu allan fel cartref gwyliau.
chwith|bawd| Mynedfa i'r ogof sy'n cynnwys paentiad Archibald MacKinnon
Mae'r ynys hefyd yn adnabyddus am ei saith ogof, ac mae un ohonynt yn cynnwys paentiad ogof maint bywyd yn darlunio'r croeshoeliad, a baentiwyd ym 1887 gan yr arlunydd lleol Archibald MacKinnon ar ôl iddo gael gweledigaeth mewn breuddwyd yn awgrymu iddo wneud hynny. Achosodd y paentiad gynnwrf yn yr ardal gan ei fod yn cael ei ystyried yn arwydd gan Dduw; dywedir, pan ddarganfu'r trigolion mai gwaith MacKinnon ydoedd, ac nid Duw, fe'i halltudiwyd am gyfnod amhenodol. Wedi'i adfer sawl gwaith ers hynny, gan gynnwys ddwywaith gan yr arlunydd gwreiddiol, fandaleiddiwyd y paentiad ym mis Gorffennaf 2006, gyda darlun coch a du o Che Guevara wedi'i baentio dros y campwaith gwreiddiol. Mae wedi cael ei adfer eto ers hynny.

Mae Ynys Dà Bhàrr yn un o 43 o ynysoedd llanw y gellir cerdded iddynt o dir mawr Prydain Fawr ac yn un o 17 y gellir cerdded iddynt o dir mawr yr Alban.

Mae 2 fwthyn ar gael i'w gosod ar gyfer gwyliau.

## Cyfeiriadau 
bawd|Enfys tu draw i oleudy Ynys Dá Bhárr.

## Dolenni allanol 
* Bwrdd Goleudy'r Gogledd

Categori:Daearyddiaeth Argyll a Bute
Da Bharr
Porth Cychod

Porthladd bychain ar arfordir gogleddol Penrhyn Llŷn yw **Porth Cychod** rhwng Porth Lydan a Phorth Cesyg yn Nhudweiliog, Gwynedd. Mae i'r porthladd bach yma hanes pysgota diwyndiannol ac mae tystiolaeth o hynny i'w ganfod yno megis y cytiau pysgota bychain ag olion rhydlyd y peiriannau tynny cychod sydd iw gweld ar waelod yr allt yno hyd heddiw.

Oddi yma yr hwyliodd ddau lanc o Dudweiliog allan i'r môr i gweylla'n 1933. Fe gollwyd un o'u rhwyfau ac fe'u cludwyd ar drugaredd y lli i Kilkeel yng Ngogledd Iwerddon 35 awr yn ddiweddarach.

Un nodwedd amlwg arall yma yw'r cwt bach gwyrdd ar ben yr allt uwchben y porthadd. I gynnig cysgod i aeodau o deulu Cefnamwlch oedd pwrpas gwreiddiol yr adeilad di-do hwn ond gyda chaniatad y plas fe ychwanegwyd to sinc iddo gan Mr. Griffith Griffiths o Benralld, Porth Ysgaden a'i droi'n gwt.
bawd|Cwt Mr. Griffith Griffiths, Penralld, Porth Ysgaden uwchben Porth Cychod, Tudweiliog.
bawd|Yr olygfa y tu fewn i gwt Mr. Griffith Griffiths yn 2020.
bawd|Cytiau pysgota Porth Cychod.
bawd|Llun o Borth Cychod o ben 'ralld.
Heddiw does dim gymaint o bysgota'n digwydd yma, ac weithiau gwelir forlo'n nofio'n hamddenol yma. Mae'n hefyd yn le bach braf i ymdrochi - yn enwedig os cewch y lle i chi'ch hun ar y traeth bach graeanog.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd o ran diddordeb lleol 
* Porth Cesyg
* Porth Ysgaden
*Porth Tŷ Mawr
* Porth Gwylan
* Porth Ychain
* Porth Ysglaig
* Traeth Towyn
* Traeth Penllech
* Tudweiliog
* Penllech
* Llangwnnadl
* Mynydd Cefnamwlch
*Coetan Arthur/Cromech Cefnamwlch

Categori:Llŷn
Agnes Mason

Roedd **Agnes Mason** (10 Awst 1849 - 19 Rhagfyr 1941), yn lleian o dras Seisnig a anwyd yng Nghymru. Roedd yn nodedig fel sylfaenydd yr urdd grefyddol Anglicanaidd, Cymuned y Teulu Sanctaidd.

## Teulu ac addysg 
Ganwyd Mason yn nhŷ ei thad-cu Joseph George Mitford, sef y Persondy, Talacharn, Sir Gaerfyrddin ym 1849.  Roedd hi'n ferch i George William Mason o Morton Hall yn Swydd Nottingham a Marianne Atherton (née Mitford). O oedran ifanc iawn roedd saith plentyn Gorge a Marianne Mason wedi eu trwytho yng ngwaith elusennol a dyngarol Eglwys Loegr. Mewn cyfweliad ag un o gylchgronau Llundain *The Queen* mae chwaer Agnes, Harriet, yn dweud ""Does gen i ddim cof o gwbl o fy ymweliad cyntaf â thloty, na'r amser pan ddechreuais i ymddiddori yn y tlawd am y tro cyntaf". Roedd Harriet yn arolygydd Cyfraith y Tlodion ac yn ddarlunydd botanegol. Roedd ei brawd hynaf William Henry Mason yn aelod amlwg ac yn ddarlithydd dros Sefydliad Amddiffyn yr Eglwys. Roedd brawd arall, Arthur James Mason, yn Athro Diwinyddiaeth yng Nghaergrawnt ac roedd ei chwaer Harriet yn arolygydd Cyfraith y Tlodion ac yn ddarlunydd botanegol. Roedd brawd arall, George Edward Mason, yn offeiriad amlwg yn Eglwys Loegr ac yn ddiweddarach yn brifathro coleg diwinyddol yn y Transkei (Coleg y Trawsnewidiad yn Ne Affrica bellach).  Un o swyddi cyntaf y Parch Edward Mason oedd gwasanaethu fel rheithor plwyf Whitwell, Swydd Derby. Rhwng 1876 and 1883 bu Agnes yn cynorthwyo ei brawd gyda gwaith cymdeithasol ac addysgol y plwyf.

Ym 1883 aeth i Goleg Newnham, Caergrawnt, gan raddio yn y gwyddorau moesol gydag anrhydedd ail ddosbarth ym 1886.

## Gyrfa 
Rhwng 1886 a 1888) bu’n darlithio mewn gwyddoniaeth feddyliol a moesol yng Ngholeg Bedford, Llundain, ac yna bu’n dysgu’n breifat yn Llundain tan 1892. Gwasanaethodd fel ysgrifennydd i Urdd yr Ystwyll, a sefydlwyd gan y Canon Francis Holland ar gyfer dysgeidiaeth grefyddol, o 1887 hyd 1895 pan ymddiswyddodd er mwyn sefydlu Cymuned y Teulu Sanctaidd. Dechreuodd y Gymuned Anglicanaidd gyda chymorth sawl cefnogwr. Ei chefnogwyr oedd Charles Gore, Esgob Rhydychen; Walter Frere, Esgob Truro; William Collins, Esgob Gibraltar; George Congreve o Gymdeithas Sant Ioan yr Efengylwr; Charles Lindley Wood, 2il Is-iarll Halifax, llywydd Undeb Eglwys Loegr; a'r diwinydd Catholig Rhufeinig Baron von Hügel.

Roedd Frederick Temple, Archesgob Caergaint, yn un arall o’i chefnogwyr a defnyddiodd ei awdurdod i’w sefydlu yn Uchel Fam y grŵp newydd hwn. Arhosodd y gymuned yn fach ond sefydlodd leoliadau addysgu yn Llundain, St Leonards-on-Sea, Leeds, a Chaergrawnt, ac yn India yng Ngholeg yr Holl Saint, Nainital.

Ym 1913 sefydlodd yr urdd ei phencadlys, neu ei fam-dy, yn Holmhurst St Mary, St Leonards. Roedd hwn yn dŷ a oedd unwaith yn eiddo i Augustus Hare ac roedd wedi'i ymestyn gan ddefnyddio'r elw o'i ysgrifennu. 

Bu farw Mason yn Holmhurst St Mary ar 19 Rhagfyr 1941 a chladdwyd ei gweddillion yn y fynwent gysylltiedig â'i urdd.

## Gweithiau 
Ym 1909 cyhoeddodd Mason *Saint Theresa : The History of Her Foundations*, yr oedd wedi'i gyfieithu. 

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Genedigaethau 1849
Harriet Mason

Roedd **Marianne Harriet Mason** (19 Chwefror 1845 – 7 Ebrill 1932) yn gasglwr caneuon, darlunydd botanegol, casglwr planhigion,  arolygydd cyfraith y tlodion ac, awdur.

## Cefndir 
Ganwyd Mason ym Marylebone ym 1845 a chafodd ei magu yn Nhalacharn.  Roedd hi'n ferch i George William Mason a daeth ar ôl farwolaeth ei dad yn ysgweier Morton Hall ger Ranby, Swydd Nottingham a Marianne Atherton (née Mitford) ei wraig. O oedran ifanc iawn roedd saith plentyn Gorge a Marianne Mason wedi eu trwytho yng ngwaith elusennol a dyngarol Eglwys Loegr. Mewn cyfweliad ag un o gylchgronau Llundain *The Queen* mae Harriet, yn dweud "Does gen i ddim cof o gwbl o fy ymweliad cyntaf â thloty, na'r amser pan ddechreuais i ymddiddori yn y tlawd am y tro cyntaf".  Roedd ei brawd hynaf William Henry Mason yn aelod amlwg ac yn ddarlithydd dros Sefydliad Amddiffyn yr Eglwys. Roedd brawd arall, Arthur James Mason, yn Athro Diwinyddiaeth yng Nghaergrawnt ac roedd ei chwaer Agnes yn lleian a sylfaenydd yr urdd grefyddol Anglicanaidd, Cymuned y Teulu Sanctaidd.  Roedd brawd arall, George Edward Mason, yn offeiriad amlwg yn Eglwys Loegr ac yn ddiweddarach yn brifathro coleg diwinyddol yn y Transkei (Coleg y Trawsnewidiad yn Ne Affrica bellach). 

Yn bedair blwydd oed symudodd ei theulu i Sir Gaerfyrddin. Yn Nhalacharn daeth yn ymwybodol o'r traddodiad o ganu gwerin a channu rhigymau. Ym 1877 hi oedd un o'r menywod cyntaf i gasglu, recordio a chyhoeddi caneuon gwerin draddodiadol. Enw ei llyfr oedd "Nursery Rhymes and Country Songs" a'i fwriad oedd creu adloniant o amgylch y piano. Dywedir bod ei llyfr wedi dechrau adfywiad caneuon gwerin. Roedd hi'n hysbys i'r casglwyr caneuon gwerin Sabine Baring-Gould a Lucy Broadwood. Bu'n cynorthwyo Baring Gould i drefnu ac addasu'r gerddoriaeth ar gyfer ei lyfr *Songs of the West*. Roedd gan Mason dai yn Lloegr a De Affrica. Teithiodd hi a'i brawd yn eang ac ymwelodd â De Rhodesia ac Wganda . 

## Marwolaeth a gwaddol 
Bu farw Mason yn ei chartref yn Rondebosch, Cape Town, De Affrica ym 1932. Gadawodd ei chasgliadau planhigion i Erddi Kew .  Enwyd tri phlanhigyn ar ei hôl:
**Indigofera masoniae*,
* *Watsonia masoniae*, a 
**Crocosmia masoniae*.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Dyngarwyr o Loegr
Niamh Terry

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Niamh Terry** (ganwyd yn Abertawe; 30 Ebrill 2000). Mae'n aelod o dîm yr Exeter Chiefs ers Hydref 2020 a thîm rygbi'r undeb cenedlaethol merched Cymru, a'i thim cyntaf oedd y Gweilch.. Arferai hefyd chwarae yn nhîm cenedlaethol dan 7, dan 18 oed (capten) a 20 oed. Ei gêm gyntaf i'r tîm cenedlaethol, fel yn oedolyn, oedd yn 2020, yn erbyn Sbaen. 

Mae'n chware fel maswr fel arfer; ei thaldra yn 2021 oedd 1.65 m (5' 5“) ac mae hi'n 64.09 kg (10 ston 1 pwys).

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb benywaidd o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Donna Rose

Saer a chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Donna Rose** (ganwyd Caersallog; 5 Mehefin 1991). Mae'n aelod o dîm rygbi'r undeb cenedlaethol merched Cymru, a'i gem gyntaf oedd yn erbyn yr Alban yn Ebrill 2021. Arferai hefyd chwarae yn nhîm cenedlaethol dan 7, dan 18 oed (capten) a 20 oed. Ei gêm gyntaf i'r tîm cenedlaethol, fel oedolyn, oedd yn 2021, yn erbyn Ffrainc, gadawodd y Saracens, ac ymunodd â thim Hampshire ychydig wedyn.

Mae'n chware fel prop fel arfer; ei thaldra yn 2021 oedd 1.7 m (5' 7“) ac mae hi'n 95 kg (14st 11 pwys).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pobl o Gaersallog
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ynys y Cranc

‎Ynys fechan rhwng Ynys Llanddwyn ac Ynys yr Adar yw **Ynys y Cranc** (neu Ynys-y-cranc ar yr OS), ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, yng Nghymru; grid yr OS: LL61 6SG.

Saif i'r gogledd o Ynys y Mochyn. Mae'r Fulfran a'r Fulfran werdd yn nythu arni.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhosyr
Cranc
Ynys y Clochydd

Ynys fechan i'r dwyrain o Ynys Llanddwyn yw **Ynys y Clochydd**, ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn,  Cymru; grid yr OS: 
SH 39011 62698. Recordiwyd yr enw rhwng 1898-1908; saif yn union o flaen Porth y Clochydd, ar Ynys Llanddwyn. Efallai fod y gloch yn cyfeirio at gloch y goleudy, sy'n agos iawn at y Porth.

Gellid yn ddigon hawdd alw'r 'ynys' yn 'Greigiau'r Clochydd', gan fod y môr yn dros y tir, ac felly nid oes arni bridd na gwair.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhosyr
Clochydd
Caseg Malltraeth

Ynys fechan i'r gorllewin o Gwningar Bodowen yw **Caseg Malltraeth**, rhyw filltir o aber Afon Cefni ar ochr gorllewinol  Ynys Môn. Cyfeirnos grid yr OS yw SH 37046462.

Fe welir Ynys Llanddwyn yn glir o'r ynys, sydd tua 3 km i ffwrdd.

## Gweler hefyd
* Ynys Castell

## Cyfeiriadau
Categori:Aberffraw
Categori:Ynysoedd Môn
John Paul Jose

Mae **John Paul Jose** (ganwyd tua 1997 Kerala) yn ymgyrchydd hinsawdd Indiaidd. Mae hefyd yn arweinydd  Gwener y Dyfodol (*Fridays for Future*) yn India. Mae'n llysgennad i *High Seas Alliance*.

Cydweithiodd â Greenpeace. Roedd yn gynghorydd yn *Irregular Labs*. Cymerodd ran yng Nghonfensiwn y Cenhedloedd Unedig i Frwydro yn erbyn Fforwm Ieuenctid Anialwch, a gweithgor Rhaglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig ar sbwriel morol. Roedd yn rhan o Gyngor Ieuenctid TED Countdown.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o India
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o India
Juan José Martín-Bravo

Ymgyrchydd hinsawdd o Tsile yw **Juan José Martín-Bravo** (ganwyd 1996). Mae'n llywydd CVerde, ac yn gydlynydd cyffredinol COY15 (Cynhadledd Ieuenctid y Byd).

Yn 2018, dyfarnwyd Gwobr Amgylcheddol Genedlaethol Tsile i Cverde. Mae'n fyfyriwr yn Pontificia Universidad Católica.

Yn 2019, roedd yn ddirprwy ieuenctid hinsawdd i'r Cenhedloedd Unedig. 

Mae'n ymgeisydd ar gyfer Cyngres Genedlaethol Tsile ac yn aelod o blaid Independientes No Neutrales.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Gwleidyddion o Tsile
Categori:Ymgyrchwyr o Tsile
Gareth W. Williams

:*Peidiwch â chymysgu yr awdur hwn â Gareth F. Williams.*

Awdur o Gymro oedd **Gareth Wyn Williams** (1950 - 23 Rhagfyr 2021). Roedd yn wreiddiol o’r Rhyl ond bu'n byw yn Nelson, Caerffili, yn ddiweddarach. Bu’n gweithio ym myd addysg tan iddo ymddeol a throdd at ysgrifennu o ddifrif.

Mae ei drioleg o nofelau trosedd *Y Teyrn*, *Y Llinach* ac *Yr Eryr* (cyhoeddwyd 2013–18) yn sôn am fygythiadau allanol i’r gymdeithas Gymraeg a Chymreig. Maen nhw wedi eu gosod mewn tref fechan glan y môr, ac yn dilyn hanes Arthur Goss, ditectif sy wedi ymddeol ond sy am dreiddio i hanfod y gymdeithas ac mae’r hanesion yn dilyn ei gilydd dros gyfnod o rhyw ddwy flynedd.

## Llyfryddiaeth
* *Gwenyn* (Gwasg Gomer, 1996)
* *Y Ffatri Tywydd* (Nelson, Caerffili: Gwasg G.Ap, 1997)
* *Y Teyrn* (Gwasg Gomer, 2013)
* *Y Llinach* (Gwasg Gomer, 2016)
* *Yr Eryr* (Gwasg Gomer, 2018)
* *Promenâd y Gwenoliaid* (Gwasg Gomer, 2019)
* *A:annisgwyl* (Gwasg y Bwthyn, 2021)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Ben Jones, "Cofio Gareth", *Cwmni* 241 (Chwefror 2022)

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o'r Rhyl
Joyce Mitchell Cook

Athronydd o'r Unol Daleithiau oedd **Joyce Mitchell Cook** (28 Hydref 1933 &ndash; 6 Mehefin 2014). Roedd hi'r fenyw Americanaidd Affricanaidd gyntaf i dderbyn PhD mewn athroniaeth yn yr Unol Daleithiau. Ennill y gradd o Brifysgol Iâl, ac wedyn oedd y cynorthwydd dysgu benywaidd cyntaf yn y brifysgol. Aeth i ddysgu yng Ngholeg Wellesley, Coleg Connecticut, a Phrifysgol Howard . Gwasanaethodd am sawl blwyddyn fel dadansoddwr materion Affrica yn Adran y Wladwriaeth yn Washington, D.C. 

Cafodd Cook ei geni yn Sharon, Pennsylvania, fel un o'r 12 o blant Parchedig Isaac William Mitchell, Sr. a'i wraig Mary Belle Christman Mitchell  

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Yale
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2014
Frank Hancock

Roedd **Francis Escott "Frank" Hancock** (7 Chwefror 1859 – 29 Hydref 1943)  yn ganolwr rygbi'r undeb a anwyd yn Lloegr a chwaraeodd rygbi clwb i Wlad yr Haf a Chaerdydd a rygbi rhyngwladol i Gymru. Mae Hancock yn fwyaf adnabyddus fel y cyntaf i chwarae yn safle'r pedwerydd tri chwarter, a newidiodd arddull chwarae rygbi'r undeb am byth. Cydnabuwyd ei rôl yn natblygiad rygbi gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol yn 2011 gyda'i ymsefydlu yn Oriel Anfarwolion y Bwrdd. 

## Gyrfa rygbi 
### Gyrfa clwb 
Chwaraeodd Hancock rygbi gyntaf yng Ngwlad yr Haf, a bu'n gapten ar ei glwb lleol ac yn cynrychioli tîm sirol Gwlad yr Haf. Symudodd i Gaerdydd i ddod yn rhan o gwmni bragu ei deulu, a oedd â bragdy yng Nghaerdydd. Ymunodd â thîm Caerdydd ym 1884 a chafodd ei roi yn y canol yn lle Tom Williams a oedd wedi ei anafu.  Cafodd Hancock gêm ysbrydoledig a sgoriodd ddau gais, a adawodd broblem i bwyllgor Caerdydd gan eu bod eisiau cadw eu chwaraewyr cefn gwreiddiol, ond hefyd yn dymuno chwarae Hancock. Yn lle hynny, penderfynodd y clwb newid cydbwysedd y tîm, o dri thrichwarterwr i bedwar trichwarterwr. Roedd yn dacteg lwyddiannus a Chaerdydd yn sownd ag ef am weddill tymor 1883/1884. 

Yn 1885 etholwyd Hancock yn gapten Caerdydd, a achosodd chwyldro yn y ffordd roedd y tîm yn chwarae. Roedd yn annog peidio â chicio a gwnaeth i'r tîm ganolbwyntio'n bennaf ar geisio sgorio trwy'r blaenwyr gan ennill y bêl ar gyfer chwarae unigol o'r cefnwyr. Yn draddodiadol byddai'r blaenwyr mewn ochr rygbi yn cadw'r bêl, gan gymryd rhan mewn sgrymiau hir a mawl.   Anogodd Hancock ei flaenwyr i ryddhau’r bêl i’r haneri, ac ni fyddent yn eu tro yn rhedeg nac yn cicio’r bêl i ffwrdd, ond byddent yn symud y bêl allan i’r canolwyr. 

### Gyrfa ryngwladol 
Chwaraeodd Hancock ei gêm ryngwladol gyntaf o dan gapteiniaeth Joe Simpson yn erbyn Iwerddon fel rhan o Bencampwriaeth y Pedair Gwlad 1884 . Enillodd Cymru'r gêm gyda cheisiau gan William Norton a Tom Clapp, ac ail-ddewiswyd Hancock ar gyfer y gêm Gymreig nesaf yn erbyn Lloegr yn nhwrnamaint y flwyddyn nesaf. Chwaraeodd Hancock ddwy gêm ym Mhencampwriaeth 1885, colled i Loegr ar Faes St Helen a gêm gyfartal ddi-sgôr yn erbyn yr Alban.

#### Gemau rhyngwladol 
**Cymru**  

*  1885
*  1884
*  1885, 1886

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* Prescott, Gwyn, ''This Rugby Spellbound People: Rugby Football in Nineteenth-Century  Cardiff and South Wal'es. Welsh Academic Press. ISBN 978-1-86057-117-6.
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1943
Adar Llwch Gwin

Creadur o chwedloniaeth Cymru yw **Adar Llwch Gwin**, yn cyfateb i'r griffwn mewn traddodiadau eraill. Maen nhw'n ymddangos mewn cerddi Llywarch Hen, Guto'r Glyn ac eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Chwedlau Cymraeg Canol
Nkosilathi Nyathi

Ymgyrchydd hinsawdd o Simbabwe yw **Nkosilathi Nyathi** (ganwyd 2003). Dechreuodd ymgyrchu pan oedd yn 10 oed ac mae'n eiriol dros gynnwys ieuenctid mewn rolau lle gwneid penderfyniadau. Mae o'r farn nad yw ymdrechion ieuenctid tuag at gyfiawnder hinsawdd yn dda i ddim  os na allant hefyd wneud penderfyniadau perthnasol. Roedd Nkosilathi yng Nghynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2019 COP25 ym Madrid yn ymgyrchu dros fwy o gamau gweithredu hinsawdd a chynhwysiant ieuenctid gan arweinwyr y byd.

## Gweithredu amgylcheddol 
Magwyd Nkosilathi Nyathi yn agos at Raeadr Victoria. Olrheiniodd ei daith mewn ymgyrchu amgylcheddol i'r diwrnod y safodd mewn safle dympio sbwriel yn Victoria Falls a dod yn fwy ymwybodol o'r materion amgylcheddol yn ei gymuned. Dechreuodd sylwi ar effeithiau newid hinsawdd yn ei amgylchedd yn 11 oed yn Ysgol Gynradd Chamabondo yn Simbabwe. Gwelodd y rhaeadr y sychder gwaethaf mewn canrif yn 2019. Mae 7.7 miliwn o bobl Simbabwe yn ansicr o ble y daw eu bwyd, a 45 miliwn o bobl de Affrica mewn perygl o newyn. Mae yna hefyd gyfraddau diffyg maeth digynsail o dros bump y cant yn wyth o ardaloedd Simbabwe.  Sbardunwyd ef gan yr holl faterion hyn, a oedd yn amlwg yn ei gymuned, i ddechrau dysgu ei gymuned am newid hinsawdd ac i alw am leihau allyriadau byd-eang ac mae wedi addo i ddial nes bod y rhai sy’n gwneud penderfyniadau yn dechrau cymryd camau sylweddol yn yr hinsawdd.

Arweiniodd ei waith at greu’r gwaith bio-nwy cyntaf yn ei gymuned i drawsnewid gwastraff tyfu i gynhyrchu ynni cynaliadwy yn 2016. Mae'r orsaf bio-nwy bellach yn cael ei defnyddio i baratoi bwyd myfyriwr. 

Galwodd ar ei lywodraeth i fynd i’r afael â materion amgylcheddol ac i roi mwy o sylw i newid hinsawdd, gwaith a gafodd ei gydnabod gan UNICEF  a wahoddodd ef i fynychu sesiwn 2019 o Gonfensiwn Fframwaith y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd Cynhadledd y Partïon (COP25) a digwyddodd hynny ym Madrid. Hefyd, traddododd araith yng nghyfarfodydd y Grŵp Cyfeillion Plant a'r Nodau Datblygu Cynaliadwy (SDGs) yn Fforwm Rhanbarthol Affrica 2020 ar Ddatblygu Cynaliadwy a gynhaliwyd yn** **Rhaeadr Victoria. Yn y cyfarfod, bu’n eiriol dros gynhwysiant ieuenctid gan arweinwyr y byd. Fel aelod o glwb y wasg yn ei ysgol, mae'n ysgrifennu erthyglau addysgol am yr amgylchedd a'r hinsawdd.

Dywedodd ym Mawrth 2021L

## Anrhydeddau 
* Llysgennad Hinsawdd Ieuenctid UNICEF ar gyfer Simbabwe yn 2015.  
* Llysgennad Ieuenctid ar gyfer Greenline Africa er 2014. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Trosolwg Rhanbarthol Affrica 2019 o Ddiogelwch Bwyd a Maeth
* Bydd llwyddiant Affrica wrth symud pŵer ei hieuenctid yn cyflawni addewid AfCFTA 
* Graddiodd Simbabwe fel un o argyfyngau bwyd byd-eang gorau'r byd yn adroddiad newydd y Cenhedloedd Unedig

Categori:Genedigaethau 2004
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Ymgyrchwyr o Simbabwe
Bruno Rodriguez

Ymgyrchydd hinsawdd o'r Ariannin yw **Bruno Rodriguez**. Mae'n arweinydd Gwener y Dyfodol (*Fridays for Future*) yn yr Ariannin.

Roedd yn ddirprwy yn Uwchgynhadledd Hinsawdd Ieuenctid y Cenhedloedd Unedig 2019. Astudiodd Bruno Rodriguez wyddoniaeth wleidyddol ym Mhrifysgol Buenos Aires. Yn y gorffennol, mae wedi eiriol dros newid cymdeithasol ac wedi cyhuddo llywodraethau cenedlaethol o ddiffyg gweithredu systemig yn ogystal â thynnu sylw at y diwydiant tanwydd ffosil am “ddwyn ac anrheithio” mwynau ledled America Ladin.

Cymerodd Rodriguez ran yn y cyfarfod ieuenctid swyddogol cyntaf yn erbyn newid yn yr hinsawdd a drefnwyd gan y Cenhedloedd Unedig ym mis Medi 2019. 

Mae'n credu bod yna lawer o bethau y mae'n rhaid i bobl ddechrau eu gwneud i gyfyngu ar eu heffaith ar y byd e.e. newid eu harferion ailgylchu, gwneud dewisiadau bywyd personol. Dywedodd Rodriguez, "Heb wleidyddion cenedlaethol, heb i'r dosbarth gwleidyddol gymryd cyfrifoldeb am y mater, ni fyddwn yn gallu cyflawni unrhyw beth."

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymgyrchwyr o'r Ariannin
Nisreen Elsaim

Mae **Nisreen Elsaim** yn ymgyrchydd hinsawdd ifanc o Swdan ac yn negodwr newid hinsawdd. Bu ar Grŵp Cynghori Ieuenctid y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd ar ôl enwebiad gan y Gynghrair Cyfiawnder Hinsawdd Pan Affrica. Erbyn Mai 2021 roedd yn gadeirydd grŵp cynghori ieuenctid Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig ar newid yn yr hinsawdd ac yn gadeirydd Sefydliad Ieuenctid Sudan ar Newid Hinsawdd. Mae hi'n actifydd hinsawdd a thrafodwr iau ar lwyfannau newid hinsawdd rhynglywodraethol sydd â phrofiad ar draws ystod o bynciau amgylcheddol. Mae Elsaim yn llywydd Ieuenctid Sudan ar gyfer Newid Hinsawdd. Hi oedd trefnydd Uwchgynhadledd Hinsawdd Ieuenctid 2019.

Mae gan Elsaim radd Ffiseg ac ynni adnewyddadwy o Brifysgol Khartoum. Cymerodd ran weithredol fel ymgyrchydd hinsawdd ieuenctid er 2012.

Mae hi'n actifydd hinsawdd a thrafodwr iau ar lwyfannau newid hinsawdd rhynglywodraethol sydd â phrofiad ar draws ystod o bynciau amgylcheddol, yn ôl y Cenhedloedd Unedig.

## Cyfeiriadau 
 
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Ymgyrchwyr o Swdan
Paloma Costa

Mae **Paloma Costa Oliveira** yn fyfyriwr y gyfraith o Frasil; mae hi'n sosio-amgylcheddwr, yn seiclwraig brwd ac yn addysgwr ym maes newid hinsawdd. Mae hi'n un o'r saith arweinydd hinsawdd ifanc (18-28 oed) a benodwyd gan Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, António Guterres, i Grŵp Cynghori Ieuenctid ar weithredu byd-eang i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a rhwystro newid yn yr hinsawdd.

## Gweithredu 
Yn 2019, ochr yn ochr â’r ymgyrchydd Greta Thunberg, traddododd Paloma araith yn agoriad yr Uwchgynhadledd Gweithredu Hinsawdd, yn Ninas Efrog Newydd. Fe'i beirniadwyd am ei datganiad "Nid oes angen gweddïau arnom, mae angen gweithredu arnom", a oedd yn cael ei ddeall gan rai fel un gwrth-grefyddol. "Fy mhwynt", eglurodd, "oedd ei bod yn ddi-werth parhau i bostio #prayforamazonia ar Twitter, heb roi'r gorau i fwyta'r cig sy'n dod o ddatgoedwigo". Roedd Costa yn teimlo'n gadarnhaol am y profiad, ond yn siomedig ar y cyfan: "Prin bod unrhyw ymrwymiad wedi'i wneud... ni chyffyrddodd unrhyw beth â fy nghalon mewn gwirionedd." Adroddodd ei bod wedi siarad yn fyr ag Angela Merkel a Michelle Bachelet, tra na fyddai unrhyw gynrychiolwyr o weinyddiaeth Bolsonaro ei gwlad ei hun yn barod i'w sgwrsio â hi.

Mewn cyfweliad, mae Costa wedi datgan na fyddai hi 'am yr holl arian sy'n y byd' yn gweithio i gwmni sy'n hwyluso datgoedwigo yn yr Amazon. Ar ben hynny, penderfynodd roi'r gorau i fwyta cig cyn gynted ag y dysgodd am y berthynas rhwng y gadwyn gyflenwi cig eidion a datgoedwigo. Mae hi hefyd yn dweud ei bod yn defnyddio beic ar gyfer ei chymudo bob dydd pryd bynnag y gall, yn ogystal â mynd i bartïon.

Mae Costa yn gyn-fyfyriwr cyfnewid i brifysgol yn Tsile ac mae wedi bod yn intern gyda Goruchaf Lys Chile. Mae hi'n gysylltiedig ag Instituto Socioambiental (Sefydliad Cymdeithasol-amgylcheddol), sefydliad dan arweiniad ieuenctid Engajamundo, prosiect Ciclimáticos, a gyd-sefydlodd a mudiad  #FreeTheFuture.

## Cyfeiriadau 
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Frasil
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd o Frasil
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Frasil
Symudedd yn sgil newid hinsawdd

Mae **symudedd yn sgil newid hinsawdd** yn faes a astudir yn ddiweddar, gan fod y gallu i symud yn rhydd ac yn hwylus yn un o sgil effeithiau newid hinsawdd, mewn rhai rhannau o'r byd. Credir ei fod ar gynnydd. Mae canfod ateb i'r broblem yn rhan o'r maes hwn. Gellir cynnwys yn y maes hwn hefyd symudedd digidol, sef y gallu neu'r anallu i gysylltu ar y ffôn, neu dros y We Fyd-Eang.

Mae mudo dynol oddi fewn i un wlad, neu o wlad i wlad ar gynnydd, a cheir cysylltiad cryf rhwng y mudo, neu'r ymfudo hwn a newid hinsawdd. 

Mae effeithiau newid yn yr hinsawdd wedi dwysáu, ac mae canlyniad hyn yn cynnwys codiad yn lefel y môr, amrywioldeb hinsawdd a digwyddiadau tywydd eithafol. Bydd mwy a mwy o bobl yn cael eu gorfodi oddi ar eu tiroedd ac allan o'u cartrefi. Mae hyn eisoes yn digwydd mewn sawl rhan o'r byd, fel ag y mae gwrthdaro o ganlyniad i newid yn yr hinsawdd, a ragwelir i gynyddu dros y degawdau nesaf. 

Mae'r rhan fwyaf o boblogaeth y byd yn byw ar yr arfordiroedd, lle mae newid hinsawdd yn diraddio ac yn dinistrio tir, ac yn lleihau cynhyrchiant amaethyddol ymhlith pobl y mae eu bywoliaeth yn dibynnu'n uniongyrchol ac yn anuniongyrchol ar adnoddau naturiol (ffermwyr, pysgotwyr, bugeiliaid). 

## Yn y dyfodol
Yn ôl adroddiadau diweddar gan y Ganolfan Monitro Dadleoli Mewnol, mae peryglon sy'n gysylltiedig â'r tywydd eisoes yn cyfrif am fwy nag 87% o'r holl ddadleoli (yn dilyn trychinebau) yn fyd-eang, ac mae trychinebau wedi achosi mwy o ddadleoliadau mewnol newydd na gwrthdaro dros y deng mlynedd diwethaf.  

Mewn adroddiad a ddilynodd COP 21, dywedd y Cenehedloedd Unedig: "*Yn 2015, mae pobl ddwywaith yn fwy tebygol o gael eu dadleoli gan drychineb nag yr oeddent yn y 1970au. Disgwylir i effeithiau newid hinsawdd gynyddu dadleoli pobl o fewn gwledydd ac yn drawsffiniol
gan effeithio ar strategaethau symudedd dynol.*"

## Cyfeiriadau
Categori:Newid hinsawdd
Zanagee Artis

Ymgyrchydd hinsawdd o'r Unol Daleithiau yw **Zanagee Artis** (ganwyd 2000 neu 2001), sy'n fwyaf adnabyddus am gyd-sefydlu'r grŵp actifydd hinsawdd dan arweiniad ieuenctid *Zero Hour*. Yn 2021, roedd Artis yn Gyfarwyddwr Polisi Dros Dro gyda *Zero Hour*.

## Bywgraffiad 
Yn yr ysgol uwchradd, cychwynnodd Bwyllgor Cynaliadwyedd yn ei ysgol uwchradd, pwyllgor a esblygodd yn 'Dîm Gwyrdd'. Yn ystod haf 2017, mynychodd raglen haf ym Mhrifysgol Princeton. Dywed Artis iddo ddechrau meddwl y tu hwnt i'w gymuned leol ar ôl siarad â chyd-gyfranogwyr y rhaglen Jamie Margolin a Madelaine Tew. Fe wnaethant hwy ac ef, ac ymgyrchwyr ieuenctid eraill gyd-ffurfio Zero Hour. Achosion craidd Zero Hour yw gwladychiaeth, cyfalafiaeth, hiliaeth a phatriarchaeth o fewn newid hinsawdd.

Trefnodd Zero Hour orymdaith Hinsawdd Ieuenctid (*Youth Climate March*) yyng Ngorffennaf 2018 yn Washington, DC, gyda gorymdeithiau lloeren eraill yn cael eu cynnal ledled y byd. Cynlluniodd Artis, fel cyfarwyddwr logisteg, y prif ddigwyddiad a chydlynu gyda Heddlu Capitol yr Unol Daleithiau. Dywedodd Artis, "Roedd hwnnw'n bwynt lansio go iawn i'n mudiad, ac fe ysbrydolodd bobl ifanc ledled y byd hefyd. Ysbrydolodd yr *Youth Climate March* ymgyrch Gwener y Dyfodol (Fridays for Future) Greta Thunberg." 

Yn dilyn hynny, gweithiodd Artis gyda 'Mudiad Sunrise' ar streiciau hinsawdd Medi a Thachwedd 2019. Ym Medi 2020, nododd fod Zero Hour wedi symud ei ffocws at addysg. Yn ystod etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau 2020, fel cyfarwyddwr polisi, arweiniodd Artis yr ymgyrch #Vote4OurFuture. Canolbwyntiodd yr ymgyrch ar daleithiau ymylol fel Michigan a Pennsylvania, gyda'r nod o gynyddu'r nifer sy'n pleidleisio i gefnogi'r Fargen Newydd Werdd. Dywedodd Artis, "Rydyn ni am i newid hinsawdd fod y brif flaenoriaeth ar feddyliau pobl pan maen nhw'n bwrw eu pleidlais yn Nhachwedd oherwydd y ffordd y bydd yn effeithio ar bobl o liw a phobl sy'n byw yn y dinasoedd hynny." 

## Personol 
Magwyd Artis yn Clinton, Connecticut ac mae'n credydu ei blentyndod a dreuliodd ym mharc talaith Hammonasset Beach ysbrydoli ei ddiddordeb mewn amgylcheddaeth. Aeth Artis i Brifysgol Brown yn 2018, gyda'r bwriad o astudio'r gyfraith. Mae'n aelod o'r frawdoliaeth Zeta Delta Xi. sef brawdoliaeth leol, gyd-addysgiadol ym Mhrifysgol Brown yn Providence, Rhode Island. Mae'n olrhain ei darddiad i 1852 fel rhan o Epsilon y frawdoliaeth genedlaethol i ddynion o'r enw Zeta Psi. Yn 1982, penderfynodd cangen Epsilon dderbyn menywod i'w plith. Arweiniodd hyn at ddatgysylltu'r gangen hon o Zeta Psi ym 1986, a ganwyd Zeta Delta Xi ar 24 Ionawr 1987.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Locomotif Dosbarth 27 Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog

[300px|chwith|bawd|12232 ar [Rheilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn|Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn ]]
Mae **Dosbarth 27 Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog** yn ddosbarth o locomotifau stêm 0-6-0 cynllunio ar gyfer y Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Efrog gan John Aspinall i dynnu trenau nwyddau. Adeiladwyd 484 ohonynt rhwng 1889 a 1918 yng Ngwaith Horwich. Roedd gan y locomotifau 2 silindr a gêr falf Joy.

## Tra-phoethi
Roedd arbrofion gan Hughes ynglŷn â thra-phoethi, y proses o godi temheredd y stêm yn y boeler i osgoi colled ynni. Ar ôl misoedd o dreialon adeiladwyd 20 locomotif yng Ngwaith Horwich o 1909 ymlaen. Adeiladwyd 20 arall ym 1912, gyda bocs tân Belpaire.

## Gweithio
Aeth 300 ohonynt i berchnogaeth Reilffordd Brydeinig ym 1948; lle cawsant y rhifau 52088-52529
a goroesodd tua 50 hyd at 1960. Gweithiodd 32 o’r dosbarth dros yr Adran Gweithredu Rheilffordd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a daethant i gyd yn ôl wedi’r rhyfel.

## Cadwraeth
Mae un locomotif yn goroesi, rhif 1300 (yn hwyrach 12322 a 52322), ar Reilffordd Stêm Ribble, sydd ar fenthyg i Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn.

## Dosbarth 28
Ailgynlluniwyd Dosbarth 27 gan George Hughes, gyda’r enw Dosbarth 28.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Railuk 

Categori:Locomotifau stêm
Rashida Tlaib

Gwleidydd a chyfreithiwr o Unol Daleithiau America yw **Rashida Harbi Tlaib** (; ganed 24 Gorffennaf 1976) sydd yn gwasanaethu fel Cynrychiolydd Unol Daleithiau ar gyfer 13eg ardal gyngresol Michigan ers 2019. Mae'r ardal yn cynnwys hanner gorllewinol Detroit, ynghyd â nifer o'i maestrefi gorllewinol a llawer o ardal Downriver. Mae hi'n aelod o'r Blaid Ddemocrataidd. Roedd Tlaib yn cynrychioli 6ed a 12fed ardaloedd Tŷ'r Cynrychiolwyr Michigan cyn ei hethol i'r Gyngres.

Yn 2018, enillodd Tlaib yr enwebiad Democrataidd ar gyfer sedd Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau oddi wrth 13eg ardal gyngresol Michigan. Rhedodd yn ddiwrthwynebiad yn yr etholiad cyffredinol a hi oedd y fenyw gyntaf o dras Balesteinaidd yn y Gyngres, y fenyw Fwslimaidd gyntaf i wasanaethu yn neddfwrfa Michigan, ac un o'r ddwy fenyw Fwslimaidd gyntaf a etholwyd i'r Gyngres, ynghyd ag Ilhan Omar (D-MN). Mae Tlaib yn aelod o The Squad, grŵp anffurfiol o chwech (pedwar tan etholiadau 2020) o Gynrychiolwyr yr Unol Daleithiau ar adain chwith y Blaid Ddemocrataidd.

Mae Tlaib yn aelod o Sosialwyr Democrataidd America (DSA). Hi ac Alexandria Ocasio-Cortez (D-NY) yw'r aelodau DSA benywaidd cyntaf i wasanaethu yn y Gyngres.  Mae Tlaib wedi dadlau o blaid dileu Gorfodi Mewnfudo a Thollau yr Unol Daleithiau a’r heddlu. Roedd hi'n feirniad lleisiol o weinyddiaeth Trump ac o blaid uchelgyhuddiad Trump. O ran materion tramor, mae hi wedi beirniadu llywodraeth Israel yn chwyrn, wedi galw am ddiwedd i gymorth yr Unol Daleithiau i Israel, yn cefnogi datrysiad un wladwriaeth, ac wedi mynegi cefnogaeth i’r ymgyrch Boicotio, Dadfuddsoddi a Sancsiynau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Mwslimiaid o'r Unol Daleithiau
William John Nicholson

Roedd **Y Parch William John Nicholson** (23 Rhagfyr, 1866 – 25 Tachwedd, 1943) yn weinidog gyda'r Annibynwyr.

## Cefndir 
Ganwyd Nicholson ym Mangor, yn blentyn i William Nicholson oedd ar y pryd yn athro ysgol Llanengan, Llŷn ac Annie (née Roberts) ei wraig. Ym 1867, cafodd William Nicholson ei ordeinio yn weinidog Annibynnol a'i sefydlu yn Rhoslan a Llanystumdwy. Bu'r teulu yn byw yn Llanystumdwy am dair blynedd. Ym 1870, symudodd ei dad i gymryd gofal eglwysi Treflys a Thyn-y-maes, Bethesda. Bu yn y cylch hwnnw hyd 1872. Ym Methesda dechreuodd Nicholson mynychu'r ysgol. Ar ôl ddwy flynedd ym Methesda symudodd y teulu i'r Groes-wen ger Caerffili. Ar ôl pedair blynedd yn y Groes-wen cafodd y tad alwad i olynu Gwilym Hiraethog fel gweinidog Capel Grove Street, Lerpwl.

Ar ôl cael ychydig ychwaneg o ysgol gynradd yn Lerpwl danfonwyd William John i'r Ysgol Ramadeg Porthaethwy oedd o dan ofal y Parch. E. Cynffig Davies. Tra yn Ysgol y Borth y derbyniwyd Nicholson yn gyflawn aelod o eglwys yr Annibynwyr. Ym 1883 dechreuodd pregethu fel pregethwr lleyg, a hynny yn Grove Street, eglwys ei dad, a daeth yn bregethwr poblogaidd yn bur fuan. Ym 1885 bu farw ei dad.

Blwyddyn wedi marwolaeth ei dad, bu Nicholson yn llwyddiannus yn arholiad mynediad ar gyfer Athrofa'r Annibynwyr Aberhonddu. Dechreuodd ei gwrs paratoad at y weinidogaeth trwy fynychu Coleg Prifysgol Cymru, Caerdydd a'i gorffen yn Aberhonddu.

## Gyrfa 
Wedi tair blynedd o hyfforddiant derbyniodd Nicholson alwad i fod yn weinidog ar Eglwys Annibynnol Saesneg Sant Paul, Abertawe. Cafodd ei ordeinio a'i sefydlu yn weinidog y capel ar 14 Mai, 1889 mewn oedfa a arweiniwyd gan ei ewythr y Parch Thomas Nicholson. Wedi treulio ychydig dros dair blynedd yn Abertawe, symudodd i gymryd gofal Salem, Porthmadog, fel olynydd i'r Dr Lewis Probert ym 1892. Arhosodd ym Mhorthmadog hyd ddiwedd ei yrfa.

Gwasanaethodd fel cadeirydd Cyfundeb Llŷn ac Eifionydd o enwad yr Annibynwyr ym 1902, bu hefyd yn ysgrifennydd cronfa (pwyllgor cyllid) y cyfundeb am sawl flwyddyn. Bu'n aelod o bwyllgor golygyddol "Y Caniedydd Cynulleidfaol", y llyfr emynau a defnyddiodd yr Annibynwyr rhwng 1895 a 1921. Gwasanaethodd fel cadeirydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg, 1929-30

Roedd Nicholson yn gallu barddoni ac enillodd ambell i wobr mewn eisteddfodau lleol, roedd hefyd yn gerddor pur fedrus yn gallu canu, chwarae'r organ a chyfansoddi, ond ni chyhoeddwyd dim o weithiau. Roedd yn cael ei gofio yn bennaf fel un o bregethwyr mwyaf grymus a phoblogaidd ei enwad yn ei gyfnod.  Ni fu iddynt blant.

## Marwolaeth 
Bu farw ym Mhorthmadog yn 77 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Capel Salem, Porthmadog.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Erwan Sant

Nawddsant Llydaw yw **Erwan** (17 Hydref 1253 &ndash; 19 Mai 1303), neu **Erwan Helouri**. Fe'i ganed ger Landreger, yn fab i Helouri ac Azou a Genkiz. Offeiriad oedd Erwan yn gweithio ymhlith y tlodion yn Louaneg. Bu'n ddisgybl i Peter de la Chapelle yn astudio cyfraith eglwysig yn Orléans. 

Yn ogystal â bod yn nawddsant Llydaw, mae Erwan yn nawddsant cyfreithwyr a phlant amddifad. Caiff ei ddydd gŵyl ei nodi ar 19 Mai, sef dyddiad ei farw ym 1303.

## Gouel Erwan
Yn 1997 adeiladwyd ar gof Erwan Sant wrth i dri dyn yn Naoned greu Gouel Breizh wedi eu hysbrydoli gan ŵyliau nawddsant San Padrig yn Iwerddon a Dydd Gŵyl Dewi yng Nghymru. Oherwydd gwrthwynebiad o du seciwlariaid radical, gollyngwyd yr enw Gouel Erwan (ac yn Ffrangeg, Fête de la Saint-Yves) yn 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Lydaw
Hen nodiant

**Hen nodiant** yw'r math mwyaf cyffredin o nodiant cerddorol sy'n cael ei ddefnyddio er mwyn cofnodi a darllen cerddoriaeth. Mewn hen nodiant, mae erwydd o bum llinell yn cael ei ddefnyddio fel fframwaith, ac wedyn gosodir nodau mewn lleoliad penodol ar y llinellau. Mae siâp y nodyn yn dangos ei hyd, a'i leoliad ar yr erwydd yn dangos ei draw.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Sol-ffa

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Nodiant cerddorol
Penelope Lea

Ymgyrchydd hinsawdd Norwyaidd yw **Penelope Lea** (ganwyd 2005) a ddaeth yn ail lysgennad ieuengaf UNICEF yn 15 oed.

## Gweithredu 
Daw Lea o Kjelsås, Oslo lle mae ei mam yn awdur llyfrau plant. Pan oedd Lea'n wyth oed, ymunodd â'r Eco-Asiantau, grŵp hinsawdd ieuenctid. Rhoddodd ei haraith gyntaf yn naw oed mewn gwersyll cenedlaethol Natur ac Ieuenctid.  Cafodd ei hethol yn aelod o fwrdd yr Eco-Asiantau pan oedd hi'n 11 oed. Pan oedd hi'n ddeuddeg ymunodd Lea â Phanel Hinsawdd Plant, a sefydlwyd gan yr Eco-Asiantau.

Yn 2018, yn bedair ar ddeg oed,  enwebwyd Lea am 'Wobr Gwirfoddolwr', y ferch ieuengaf erioed i gael ei henwebu. Enillodd y wobr a rhoddodd kr50,000 (US$  yn 2019) i achos cyfreithiol a ffeiliwyd ar y cyd gan Greenpeace a *Nature and Youth* yn erbyn llywodraeth Norwy am ei chontractau olew.

Yn 2019, daeth Lea yn gynghorydd hinsawdd i Knut Storberget, cyfreithiwr a gwleidydd o Norwy i'r Blaid Lafur, ac roedd yn llysgennad ieuenctid dros Norwy yn uwchgynhadledd UNICEF ar gyfer Diwrnod Plant y Byd. Yn Hydref 2019, daeth Lea yn llysgennad hinsawdd cyntaf UNICEF; gan ei bod yn 15 oed hi oedd llysgennad UNICEF ail-ieuengaf erioed. Hi oedd pumed llysgennad Norwy a'r cyntaf i gael ei phenodi er 2007. Yng Nghynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig 2019 (COP25), roedd Lea yn un o bum gweithredwr plant i siarad mewn digwyddiad a drefnwyd gan UNICEF a Swyddfa Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Hawliau Dynol (OHCHR).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 2005
Categori:Pobl o Oslo
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Norwy
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd o Norwy
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o Norwy
Peiriant Wayback

Archif ddigidol o'r we fyd-eang yw **Peiriant Wayback**, a sefydlwyd gan Archif y Rhyngrwyd, sef llyfrgell nid-er-elw yn San Francisco yn yr Unol Daleithiau. Mae'r wefan yn caniatáu i'r defnyddiwr fynd “yn ôl mewn amser” a gweld sut roedd gwefannau'n edrych yn y gorffennol. 

Aeth sylfaenwyr Peiriant Wayback, sef Brewster Kahle a Bruce Gilliat, ati i'w ddatblygu gyda'r nod o ddarparu "mynediad i bawb at yr holl wybodaeth" drwy gadw copïau wedi'u harchifo o dudalennau gwe sydd wedi dod i ben. Ers ei lansio ym 1996, mae dros 544 biliwn o dudalennau wedi'u hychwanegu at yr archif. Mae'r gwasanaeth hefyd wedi bod yn ddadleuol wrth i rai awgrymu bod creu tudalennau wedi'u harchifo heb ganiatâd y perchennog yn gyfystyr â thorri hawlfraint mewn rhai awdurdodaethau.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwefannau
Categori:Hanes y rhyngrwyd
Categori:Archifau
Nicole Becker

Ymgyrchydd hinsawdd o'r Ariannin yw **Nicole Becker** (g. 2001?) sy'n enedigol o Buenos Aires.

Yn Ebrill 2020 roedd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Buenos Aires (*Universidad de Buenos Aires, UBA*), yn astudio seicoleg, pan ddeallodd bod newid hinsawdd yn fater cymdeithasol, ac nid yn un amgylcheddol yn unig. Yn y fan a'r lle, newidiodd ei gradd o Seicoleg i Gyfraith Ryngwladol.

Cyd-sefydlodd fudiad o'r enw 'Yr Ifanc dros yr Hinsawdd' (*Jovenes Por El Clima*), sy'n dadlau o safbwynt America Ladin a hawliau dynol. Yn 2019, fe wnaethant llwyddodd y mudiad i gael y wlad i ddatgan Argyfwng Hinsawdd ac Ecolegol ac i gymeradwyo’r Gyfraith Newid Hinsawdd gyntaf. Yn 2020, ar Diwrnod y Ddaear (22 Ebrill) trefnodd y mudiad ymgyrch dros y we i ddod a mwy o sylw i'r ymgyrch i atal newid hinsawdd; daeth llawer o fudiadau at ei gilydd, yn bennaf i ganolbwyntio ar newid meddyliau archentwyr yr Ariannin.

Fe'i hysbrydolwyd gan Greta Thunberg ac mae wedi ymweld a llawer o wledydd gan gynnwys Sbaen i ddadlau dros ei hachos. Dywedodd ym Madrid yn Rhagfyr 2019:

Ar 4 Mai 2021 yn 12fed Deialog Hinsawdd Petersberg, a drefnwyd gan y Cenhedloedd Unedig, ar y thema 'Glanweithdra a Dŵr i Bawb', cyhoeddodd Nicole Becker, alwad o argyfwng i wledydd weithredu i gysylltu lliniaru hinsawdd (*climate mitigation*) gyda dŵr a glanweithdra.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2001
Categori:Pobl o Oslo
Categori:Ymgyrchwyr o'r Ariannin
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Carlos Marighella

Gwleidydd o Frasil a chwyldroadwr Marcsaidd–Leninaidd oedd **Carlos Marighella** (5 Rhagfyr 1911 – 4 Tachwedd 1969) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at ddamcaniaeth rhyfela herwfilwrol.

Ganed yn Salvador, Bahia, yng nghyfnod Gweriniaeth Gyntaf Brasil. Mewnfudwr o'r Eidal oedd ei dad, a disgynnodd ei fam o gaethweision Affricanaidd. Astudiodd beirianneg yng Ngholeg Polytechnig Salvador, ond ni chyflawnai ei gwrs. Ymunodd â Phlaid Gomiwnyddol Brasil ym 1927, a chafodd ei garcharu yn sgil methiant y gwrthryfel comiwnyddol yn erbyn llywodraeth yr Arlywydd Getúlio Vargas ym 1935. Wedi iddo gael ei ryddhau ym 1937, symudodd Marighella i São Paulo.

Cafodd Marighella ei siomi gan agweddau ceidwadol y Blaid Gomiwnyddol yn y cyfnod hwn, a rhodd anogaeth i'w gyd-gomiwnyddion ysgogi'r chwyldro drwy frwydro yn erbyn y llywodraeth ar strydoedd y dinasoedd. Etholwyd i'r Gyngres Genedlaethol yn ddirprwy dros dalaith São Paulo ym 1946, ond bu'n rhaid iddo weithredu'n gudd yn sgil gwaharddiad y Blaid Gomiwnyddol ym 1947. Ym 1960 cafodd Marighella ac arweinwyr Plaid Gomiwnyddol Brasil eu gwahodd i La Habana, yn sgil buddugoliaeth Chwyldro Ciwba. Gwrthodwyd y gwahoddiad gan y rhai eraill, gan achosi rhwyg yn y blaid.

Dadleuodd Marighella bod damcaniaeth chwyldroadol Che Guevara ar drengi gan ei fod yn rhy ddigymell, a datblygodd felly ddamcaniaeth ei hun. Sefydlodd yr Ação Libertadora Nacional (ALN) ym 1968 ac ysgrifennodd *Minimanual do Guerrilheiro Urbano* (1969) fel llawlyfr i chwyldroadwyr herwfilwrol. Bu farw Marighella mewn cudd-ymosodiad gan yr heddlu yn São Paulo yn 57 oed.

## Darllen pellach 
* Emiliano José, *Carlos Marighella: O inimigo número um da ditadura militar* (São Paulo: Sol Chuva, 1997).
* Cristiane Nova a Jorge Nóvoa (goln), *Carlos Marighella: O homem por trás do mito* (São Paulo: Editora UNESP, 1999).
* Vladimir Sacchetta, Márcia Camargos, a Gilberto Maringoni (goln), *A imagem e o gesto: Fotobiografia de Carlos Marighella* (São Paulo: Fundação Perseu Abramo, 1999).

Categori:Comiwnyddion o Frasil
Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Frasil
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Pobl o Bahia