open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parth (bioleg)

Rheng tacson yw **parth** (lluosog: *parthau*) a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio o fewn bywydeg ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd. Yn ôl y system a gyflwynwyd gan Carl Woese ym 1990, rhennir organebau yn dri pharth: Bacteria, Archaea ac Eukaryota.

## Cyfeiriadau
* Woese C, Kandler O, Wheelis M (1990). "Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya." *Proc Natl Acad Sci USA* 87 (12): 4576–9.

Categori:Dosbarthiad gwyddonol
Pont Golden Gate

Pont enwog sy'n croesi Culfor Golden Gate ger San Francisco, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America, yw **Pont Golden Gate** (Saesneg: *Golden Gate Bridge*).

Mae'n bont grog 1280 m (4,200 troedfedd) o hyd. Cwblhëwyd y gwaith adeiladu yn 1937. Ar y pryd, hon oedd y bont hiraf yn y byd, ond collodd ei safle gydag agor Pont Verrazano-Narrows yn ninas Efrog Newydd yn 1964, sy'n croesi Harbwr Efrog Newydd.
Mae'r bont yn symbol eiconaidd o ddinas San Francisco ac mae i'w gweld mewn sawl golygfa ffilm Hollywood, er enghraifft yn *Vertigo* (1958) gan Alfred Hitchcock.

250px|bawd|chwith|Pont Golden Gate gyda'r nos
250px|bawd|chwith|Mae'r bont gweld o'r ger Fort Point
250px|bawd|chwith|Ar fachlud haul

## Cyfeiriadau
Golden Gate
Categori:San Francisco
Nant-y-moel

Pentref yng nghymuned Cwm Ogwr, bwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Nant-y-moel**. Lleolir wrth droed Mynydd William Meyrick, a Craig Ogwr. Mae'r bentref ac mae'n cynnwys pentref Pricetown ar wahân ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Mae pentref Wyndham yn ffinio â hi ac mae bryn Bwlch y Clawdd i'r gogledd.

## Lleoliad
Mae ffordd yr A4061 yn mynd drwy'r pentref ac yn mynd i'r gogledd dros Fwlch y Clawdd lle mae'n cysylltu â Threorci a Chwm Rhondda i'r gogledd a'r A4107 sy'n mynd i'r gorllewin. Mae'r Bwlch, a'r llethrau mawr cyfagos, yn cynnig golygfa eang o'r cefn gwlad cyfagos. Ar ddiwrnod clir, mae'n bosibl gweld De Orllewin Lloegr dros Fôr Hafren i'r de, ac ystod mynyddoedd Bannau Brycheiniog i'r gogledd.

## Hanes
Fel gyda gweddill Cwm Ogwr, roedd yn gymuned amaethyddol yn bennaf hyd at ganol y 19eg pan ddaeth cloddio glo yn gyffredin ar draws De Cymru. Caeodd y pwll glo diwethaf (Glofa Wyndham/Western) ym 1983, gan arwain at ddiweithdra uchel bryd hynny. Erbyn hyn mae'r rhan fwyaf o drigolion heddiw yn teithio i Ben-y-bont ar Ogwr neu drefi eraill ar gyfer gwaith.

Roedd yr ysgol gynradd yn un o'r ychydig yn y dyffryn cyfan na ddaeth i ben ym mis Gorffennaf 2003 ac yn uno ag Ysgol Gynradd newydd Ogwr. Fe'i hadnewyddwyd yn 2002 i'w gyfuno â'r ysgol feithrin a oedd wedi cau o'r blaen.

## Enwogion y pentref
* Lynn Davies - pencampwr Neidio Hir Gemau Olympaidd yr Haf 1964 - ganwyd yn y pentref yn 1942  
* John Forrester-Clack - artist a ymfudodd i Awstralia 
* Windsor Davies - actor, a fagwyd yr actor yn y pentref.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Nantymoel.org.uk

Categori:Cwm Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Hollt Gwener

bawd|200px|Hollt Gwener, yn union o dan y cnwc Gwener
bawd|200px|Ar lafar clywir y cyfuniad ‘troed camel’ (Saesneg *cameltoe*) am hollt Gwener.
Hollt wrth waelod y cnwc Gwener (*mons veneris*) lle mae'n ymrannu i ffurfio'r gweflau mwyaf (*labia majora*) yw **hollt Gwener** (Lladin *rima pudendi*, *rima vulvae*).  Yn achos rhai merched, mae cwfl y clitoris a'r gweflau lleiaf (*labia minora*) yn gwthio trwy hollt Gwener, ond dim ym mhob achos.  Enwir yr hollt ar ôl Gwener, duwies serch y Rhufeiniaid.

Mae amlygrwydd yr hollt yn amrywio. Weithiau mae'r cedor yn ei orchuddio yn gyfangwbl ac mae'n amlycaf mewn oedolion benywaidd pan fo'r blew piwbig wedi'i siafio, ffasiwn sydd wedi dod yn fwy poblogaidd yn y Gorllewin ac sy'n arferol mewn rhai diwylliannau, e.e. yn achos gwledydd Islamaidd.

## Gweler hefyd 
* Fylfa
* ''Mons veneris

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Rhyw
Llafar Bro

Papur bro sy'n gwasanaethu cymunedau Blaenau Ffestiniog, Manod, Tanygrisiau, Llan Ffestiniog, Gellilydan, Maentwrog a Thrawsfynydd ac ardaloedd cyfagos yng ngogledd Meirionnydd, Gwynedd yw ***Llafar Bro***.

Fel y rhan fwyaf o bapurau bro, mae'n cael ei gyhoeddi ers Hydref 1975 yn gyfan-gwbl yn y Gymraeg unwaith y mis (heblaw mis Awst) ac yn cael ei gynnal gan griw o wirfoddolwyr lleol. Mae sesiynau plygu'r papur yn cael eu cynnal gan wahanol gymdeithasau lleol ar ail ddydd Mercher bob mis yn Neuadd y WI.

## Swyddogion/Gwirfoddolwyr
*Golygydd - yn amrywio bob dau fis
*Ysgrifennydd - Vivian Parry Williams
*Trysorydd - Sandra Lewis
*Trefnydd Hysbysebion - Gwilym Price
*Dosbarthwr - Emyr Jones
*Dosbarthwyr trwy'r post - Maldwyn Williams a Brian Rushworth
*Teipyddesau - Heddus Williams, Eira Kirkman.
*Gohebwyr Blaenau - June Williams, Valmai Roberts.
*Gohebydd Tanygrisiau - Gwladys Williams
*Gohebwyr Manod - Ellen Evans, Marian Roberts.
*Gohebydd Llan Ffestiniog - Nesta Evans
*Gohebwyr Maentwrog/Gellilydan - Eirian Hoyle
*Gohebydd Trawsfynydd - Elwen Jones
*Tapiau i'r Deillion - Nan Rowlands

## Dolenni allanol
* *Llafar Bro* ar wefan BBC Cymru
* ''Blog Llafar Bro

Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Maentwrog
Categori:Meirionnydd
Categori:Trawsfynydd
Clwb Golff Ffestiniog

Clwb golff mynyddig yn gwasanaethu ardal 'Stiniog, Gwynedd yw **Clwb Golff Ffestiniog**. Mae'r clwb wedi'i leoli tua hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llan Ffestiniog wrth ymyl ffordd y B4391 o Lan Ffestiniog i'r Bala.

Ffurfiwyd y clwb presennol yn 1967 yn dilyn cyfarfod cyhoeddus yn Neuadd Ffestiniog. Aeth y clwb gwreiddiol, a ffurfiwyd yn 1893, i'r wal yn 1935 yn ystod y dirwasgiad mawr. Saif y clwb tua 900 metr uwchlaw lefel y môr, sy'n ei wneud yn un o gyrsiau golff uchaf Cymru.

Cwrs golff 9 twll (par 68) yw hwn a'i hyd yw 4,602 metr. Mae'r cwrs yn cynnwys rhwystr dŵr o'r enw Llyn Cefn ar dwll rhif 6. Er mwyn diogelu'r grîns rhag y defaid sy'n pori ar hyd y cwrs, mae ffensys trydan wedi eu gosod o gwmpas pob un ohonynt.

## Swyddogion
*Llywydd – Mr Sid Wallpalmer
*Llywydd y Merched – Mrs Lydia Owen
*Cadeirydd – Mr Glyn Hughes
*Is Gadeirydd – Mr John R Hughes
*Trysorydd - Mrs Megan Jones
*Capten – John Elwyn Jones
*Capten y Merched – Mrs Dawn Owen
*Ysgrifennydd y Clwb – Andrew M Roberts
*Ysgrifennydd Cystadleuaeth - Mr G J Jones
*Ysgrifennydd Handicap – Mr Dave Reed

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Ffestiniog
Categori:Ffestiniog
Perinëwm

Mewn anatomeg ddynol, mae'r perinewm rhwng y coesau (o fewn gwacter y pelfis), a rhwng (ac yn cynnwys) yr anws a'r fwlfa (mewn merched) neu'r pidyn mewn dyn. Ar lafar gwlad, fodd bynnag, mae'r gair fel arfer yn disgrifio'r aradal rhwng yr anws a'r organau rhyw ond heb gynnwys yr anws ei hun.

Yn 1967 cyhoeddwyd ymchwil gan Alfred Kinsley a ddywedodd fod y periniwm yn un o'r chwech prif ardal pleser rhywiol mewn dyn.

Mae hyd perinewm merch oddeutu hanner hyd perinewm dyn.

Categori:Anatomeg ddynol
Beic modur

bawd|250px|Dau feic modur yn barod i fynd ar daith pell

Cerbyd â dwy olwyn yw **beic modur**, neu **motobeic**, a gaiff ei bweru gan fodur. Mae beiciau modur yn amrywio yn dibynnu ar eu pwrpas, er enghraifft teithio pellter hir, llywio trwy traffig trefol dwys, criwser, chwaraeon a rasio, neu traws gwlad. Dyma'r ffurf rhataf a'r mwyaf cyffredin mewn nifer o wledydd yn fyd eang.

## Gweler hefyd
*Peipen fwg
Gwallter

Cymreigiad o'r enw personol Ffrangeg Normanaidd *Walter* yw **Gwallter**.  Gallai gyfeirio at:

* Gwallter Brut, llenor canoloesol
* Gwallter Mechain (Walter Davies), llenor o'r 19g

Gweler hefyd:
* Castell Gwallter, castell canoloesol yng Ngheredigion
* Madog ap Gwallter (13g), bardd canoloesol
Kelvin

Uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **kelvin** (symbol: **K**), a ddefnyddir i fesur tymheredd. Fe'i henwir ar ôl y ffisegydd William Thomson, Arglwydd Kelvin. Mae'n debyg i'r raddfa Celsius gan fod 1 kelvin yn cyfateb i 1 gradd Celsius. Ond yn wahanol i raddfa Celsius, y rhif lleiaf posib ar y raddfa Kelvin yw "0&nbsp;K" (sero&nbsp;K). Gelwir y tymheredd yma'n "sero absoliwt". Dyma'r tymheredd lle *braidd* nad oes unrhyw egni dirgryniol (gwres) yn bodoli yn y gronynnau.

O ganlyniad mae rhaid ychwanegu 273.15 i'r tymheredd yn Kelvin i gael y ffigwr ar raddfa Celsius.

Categori:Tymheredd
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau sylfaenol SI
Triumph Motorcycles

bawd|dde|1977 Triumph Bonneville T140 V

Cwmni cynhyrchu beiciau modur Prydeinig oedd **Triumph Motorcycles**. Roedd ei phencadlys yn Coventry yn wreiddiol. Cymerwyd drosodd hawliau'r enw gan gwmni newydd yn Hinckley ar ôl i'r cwmni gwreiddiol gau lawr yn yr 1980au.

Dechreuodd y cwmni pan ymfudodd Siegfried Bettmann i Coventry o Nuremberg, rhan o Ymerodraeth yr Almaen. Sefydlodd Bettmann gwmni S. Bettmann & Co. Import Export Agency, yn Llundain ym 1884 ag yntau ond yn ugain oed. Cynnyrch gwreiddiol Bettmann oedd beiciau, a oedd y cwmni'n prynu ac yn eu gwerthu ymlaen o dan eu henw brand eu hunain. Dosbarthodd beiriannau gwnio o'r Almaen yn ogystal.

Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1883
Car

bawd|dde|Eastshore Freeway UDA
bawd|dde|"Velo" Karl Benz (1894) - fu'n cystadlu mewn ras geir gynnar.
bawd|chwith|250px|Nifer y ceir yn y Byd, i bob 1000 o bobl.
Cerbyd ar olwynion yw **car** neu **gar modur**, a ddefnyddir er mwyn cludo teithwyr neu nwyddau, ac sy'n cludo ei fodur ei hun, i'w yrru. Mae'r rhan fwyaf o ddiffiniadau yn nodi fod ceir wedi eu cynllunio i redeg ar ffyrdd yn bennaf, a bod ganddynt hyd at wyth sedd, pedair olwyn fel rheol, a'u bod wedi'u cynhyrchu er mwyn cludo pobl yn bennaf yn hytrach na nwyddau. Ond, nid yw hwn yn fanwl gywir, gan fod mathau eraill o gerbyd hefyd yn cyflawni tasgau tebyg.

Ystyrir y flwyddyn 1886 fel blwyddyn geni'r car modern, pan rhoddodd Karl Benz batent ar ei *Benz Patent-Motorwagen* yn yr Almaen. Yn nechrau'r 20c fodd bynnag y gwelwyd cynnydd aruthrol yn y nifer o geir a gynhyrchwyd. Un o'r rhai cyntaf i fod yn fforddiadwy ac yn boblogaidd oedd y "Model T", yn 1908, car Americanaidd a gynhyrchwyd gan y *Ford Motor Company*. Ac yno, yn Unol Daleithiau America y gwelwyd y cynnydd mwyaf yn nifer y ceir, gan ddisodli anifeiliaid fel dull o dynnu troliau a chertiau.

Daw'r gair "car" o'r hen air Brythoneg "Karr" a olygai "cerbyd" fel yn y gair 'cer-byd' ei hun a'r termau 'Car llusg' a 'char rhyfel' sy'n dal i gael eu defnyddio heddiw.

## Gweler hefyd
* Car trydan
* Car trydan heibrid
* Rasio ceir
* Peipen fwg
* Gyriant pedair olwyn

## Cyfeiriadau 

Categori:Cerbydau ffordd
Categori:Cerbydau olwynog
Cerbyd

Math o gludiant difywyd yw **cerbyd**. Maent fel arfer wedi eu gweithgynhyrchu, er enghraifft beic, car, beic modur, trên, llong, cwch, neu awyren, ond ceir rhai cerbydau nad ydynt wedi'u gweithgynhyrchu gan fodau dynol hefyd, megis mynydd iâ neu foncyff coeden sy'n arnofio.

Vehicles may be propelled or pulled by animals, for instance, a chariot, a stagecoach, a mule-drawn barge, or an ox-cart. However, animals on their own, though used as a means of transport, are not called vehicles, but rather beasts of burden or draft animals. This distinction includes humans carrying another human, for example a child or a disabled person. 

A rickshaw is a vehicle that may carry a human and be powered by a human, but it is the mechanical form or cart that is powered by the human that is labeled as the vehicle. For some human-powered vehicles the human providing the power is labeled as a *driver*. 

Vehicles that do not travel on land often are called craft, such as watercraft, sailcraft, aircraft, hovercraft, and spacecraft

Land vehicles are classified broadly by what is used to apply steering and drive forces against the ground: wheeled, tracked, railed, or skied.

## Mathau o gerbydau
*Ricsio
*Beic
*Bws
*Car
*Coets
*Fan
*Mwy...

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Canllaw Cerbydau Gwyrdd
* Cerbydau rhyfedda'r byd 
* *Council Directive 70/156/EEC, about Type-approval of motor vehicles and their trailers*.
* *Council Directive 80/1267/EEC: Amendment of Directive 70/156/EEC*
* *Council Directive 80/1268/EEC Fuel consumption of motor vehicles*.
* *EU Motor Vehicle Type Approval* .

Categori:Cludiant
Gwales.com

:*Gweler hefyd Gwales*.
Gwefan fasnach llyfrau Cymreig yw **Gwales.com**. Rhestrir llyfrau Cymraeg a llyfrau Saesneg o Gymru ac o berthnasedd i Gymru ar y wefan, gan gynnwys llyfrau sydd heb eu cyhoeddi eto. Dosbarthir llyfrau yn fyd eang o ganolfan ddosbarthu Cyngor Llyfrau Cymru ar Ystad Glanyrafon, Aberystwyth.

Mae sawl fersiwn o wefan Gwales ar gyfer llyfrgelloedd, siopau llyfrau ac unigolion, sy'n galluogi archebu llyfrau o sawl cyhoeddwr gwahanol heb orfod mynd at y cyhoeddwyr fesul un.

Caiff adran newyddion y wefan ei ddiweddaru'n gyson gyda manylion lansiadau llyfrau ac yn y blaen.

## Dolenni allanol
*www.gwales.com

Categori:Gwefannau Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Moisés Ville

Tref fechan (*comuna*) yn nhalaith Santa Fe, yr Ariannin yw **Moisés Ville**. Sefydlwyd yn 1889 gan Iddewon o Ddwyrain Ewrop a Rwsia a oedd yn dianc rhag y pogromau ac erledigaeth. Yr enw gwreiddiol a fwriadwyd ei roi ar y dref oedd *Kiryat Moshe* ("Tref Moses" yn Hebraeg) i anrhydeddu Baron Maurice Moshe Hirsch, ond fe gyfieithodd yr asiant tir a gofrestodd yr anheddiad yr enw gan ei gyfieithu i fod yn debyg i'r Ffrangeg *Moïsesville*, a gafodd ei droi'n Sbaeneg yn ddiweddarach i gyrraedd y ffurf presennol, *Moisés Ville*. Lleolir y dref tua 177 cilometr o'r brifddinas taleithol, yn Departamento San Cristóbal a 616 cilometr o Buenos Aires. Roedd 2,572 o drigolion yn byw yno yn ystod cyfrifiad 2001.

## Hanes
Mae Moisés Ville yn fwy nag ond anheddiad i Iddewon yr Ariannin, mae'n le mytholegol. Sefydlwyd gan grŵp o wladwyr Iddeweg Rwsiaidd a gyrrhaeddodd yno yn Awst 1889 ar yr SS Wesser o Kamenetz-Podolsk, Wcrain, cysidrir ef i fod yn wladfa amaethyddol Iddeweg cyntaf yn Ne America, gan guro grŵp llai o wlawyr o Bessarabia a sefydlodd cymuned Monigotes ond ychydig fisoedd yn ddiweddarach. Mae'r 130 teulu (815 o bobl) "Colonos", yn cyfateb i deithwyr y Mayflower i Iddewon yr Ariannin, a gall unrhyw un sy'n medru profi disgyniaeth o'r Colonos frolio eu bod yn aelod o Aristrogaeth yr Arloeswyr Amaethyddol.

## Ffynonellau
* Mae'r erthygl yn cynnwys testun a'i gyfieithwyd yn syth o'r Gwyddoniadur Iddeweg 1901–1906, cyhoeddiad sydd eisoes yn y parth cyhoeddus.
* Braunstein, Gabriel. *The Jewish immigration to Entre Rios, Argentina*. JGSR News, Jewish Genealogical Society of Rochester. 
* Zablotsky, Edgardo (May 2005). *The Project of The Baron de Hirsch: Success or failure?*. 
* Armony, Paul (July 1997). *Moisesville: The Jewish Pioneer Colony*. AGJA’s magazine. 
* Sofer, Eugene (October 1984). *From Pale to Pampa: A Social History of the Jews of Buenos Aires*. Modern Judaism. 
* Weisbrot, Robert (1979). *The Jews of Argentina from the Inquisition to Peron*. 
* Avni, Haim. *Argentina & the Jews: A History of Jewish Immigration* (Cyfieithiad Saesneg gan Gila Brand).

## Dolenni allanol
* Moisés Ville  - Gwefan rhanol swyddogol.
* Museo Moisés Ville  - Gwefan swyddogol yr amgueddfa.
* Jewish Encyclopedia - Gwladfeydd Iddeweg yng Ngwerinaeth yr Ariannin.
* JBuff.com  - Cymuned Iddeweg yr Ariannin.
* O'Mara, Richard, "Palestine on the Pampas" , *Virginia Quarterly Review*, Gaeaf 2001
* Gwefan hanes teulu'r dref, gan Mario Heifetz 
* Gwefan teulu Barg a'r dref

Categori:Aneddiadau Talaith Santa Fe
Fertibra

Asgwrn onglog yn yr asgwrn cefn ydy **fertebra** (lluosog: fertebrâu). Mae 33 ohonynt o fewn asgwrn cefn y bod dynol, fel arfer wedi'u gosod mewn trefn arbennig ac sy'n eithaf hyblyg er mwyn i'r corff symud. Mae 5 ohonyn nhw, fodd bynnag yn stiff, yn anhyblyg a gelwir y 5 yma yn fertebrâu sacrol, ac felly hefyd y pedwar ar y gwaelod un, sef fertibrâu'r cwtyn (h.y. cwtyn y cefn).

Mae'r tair rhan uchaf yr asgwrn cefn yn cynnwys: y fertebrâu gyddfol (7 fertebra), y fertebrâu thorasig (12 fertebra) a'r fertebrâu meingefnol (5 fertebra). Ar adegau, ceir un yn ormod neu un fertebra yn brin. Gellir teimlo'r rhan fwyaf ohonynt gyda'r bysedd noeth, a'u cyfri.

Dyma'r teuluoedd o fertebrâu:

* fertebrâu'r cwtyn: 4 fertebra
* fertebrâu'r sacrwm: 5 fertebra
* fertebrâu meingefnol - 5 fertebra
* fertebrâu thorasig - 12 fertebra
* fertebrâu gyddfol - 7 fertebra

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Asgwrn cefn
Llanelian-yn-Rhos

Pentref bychan yng nghymuned Betws-yn-Rhos, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llanelian-yn-Rhos**, weithiau **Llaneilan-yn-Rhos**.  Mae'n gorwedd yn y bryniau ger arfordir Gogledd Cymru, tua milltir a hanner i'r de o Hen Golwyn.  Ceir golygfeydd braf o ben y lôn gul sy'n dringo o Hen Golwyn dros ardal Bae Colwyn a'r môr.

Ceir sawl hen fwthyn yn y pentref sy'n dyst i'w hanes.  Fe'i gelwir yn Llanelian-*yn-Rhos* am ei bod yn gorwedd yn hen gantref Rhos, a fu hefyd yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru, er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a phlwyf Llaneilian arall, ym Môn.

## Ffynnon Eilian 
Bu Llanelian yn enwog ar un adeg am Ffynnon Eilian, sy'n gorwedd tua hanner milltir o eglwys y plwyf. Fel y plwyf ei hun, fe'i cysylltir â Sant Eilian, un o gyfoeswyr Sant Seiriol, yn ôl traddodiad. Roedd y ffynnon yn adnabyddus am filltiroedd hyd at ddechrau'r 20g fel "ffynnon felltith". Byddai ceidwad y ffynnon, yn gyfnewid am swm o arian, yn gollwng pin a darn o blwm gyda phapur ag enw rhywun arno wedi'i blygu tu mewn iddo i'r ffynnon ac yn yngan swyn i felltithio'r anffodusyn. Ond roedd yn ffynnon fendithiol hefyd; roedd yn gallu gwella cleifion, yn ôl y sôn, ac arferid clymu clytiau i goeden uwchben y ffynnon.

Gŵr o'r enw John Edwards oedd ceidwad olaf y ffynnon. Roedd yn ennill bywoliaeth dda o'r swydd am ei fod yn gofyn tâl am *godi*'r fellith hefyd ac felly'n elwa dwywaith. Ar ôl i'r Eglwys dderbyn cwynion, llenwyd y ffynnon hynafol gan yr awdurdodau yn 1829 a chafodd Edwards ddirwy o 15 swllt. Ond nid ataliwyd y pererinion a ddeuai yno hyd at flynyddoedd cynnar yr 20g i gael bendith (neu felltith).

## Enwogion 
* Ganed y llenor enwog Thomas Gwynn Jones ym mhlwyf Betws-yn-Rhos, ond symudodd y teulu i fyw yn Llanelian-yn-Rhos lle treuliodd ei lencyndod. Ceir atgofion y bardd am yr ardal ym mhennod gyntaf ei gyfrol hunangofiannol *Brithgofion* (Llyfrau'r Dryw, 1941).
* Ar 18 Rhagfyr 2018 penodwyd George Lloyd, a aned yn Llanelian, yn Esgob Llanelwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Betws-yn-Rhos
Categori:Pentrefi Conwy
Castell Glandyfi

Castell gothig Sioraidd ger Glandyfi, Ceredigion ydy **Castell Glandyfi**. Adeiladwyd ym 1810, yn agos i safle Castell Aberdyfi sy'n dyddio o 1156. Mae'r adeilad wedi'i restru ar Radd II.

Arwynebedd holl ystafelloedd y castell yw tua 7,000 troedfedd sgwar, ac mae iddo bump ystafell fyw, saith llofft a phedair ystafell ymolchi yn ogystal â neuaddau ac ystafelloedd domestig, stablau ac ysguboriau, yn ôl yr asiant stadau a werthodd y castell yn 2007. Mae hefyd fflat ar wahân gyda dwy lofft, a phorthdy un llofft gydag ystafell fyw, cegin ac ystafell ymolchi.

Dyluniwyd y castell gan bensaer ar gyfer George Jeffreys a'i wraig, Justina. Prynwyd y safle lle'i adeiladwyd, bryn coediog a adnabyddir yn hanesyddol fel y *Garreg*, gan ei daid Edward Jeffreys o Amwythig y ganrif gynt, mewn cyfnod pan fu'r ardal yn enwog am fwyngloddio arian a phlwm. Mae gweddillion y pentref a adeiladwyd o gwmpas y diwylliant mwyngloddio - yn dal i sefyll yn y tiroedd sy'n eiddo i'r castell.

## Allfudo
Allfudodd dau allan o naw o blant George i Christchurch, Seland Newydd yng nghanol y 19g. Mae *Glandovey Road* i'w ganfod yno hyd heddiw, wedi ei enwi ar ôl hen gartref Charles Jeffreys, a adeiladodd y lle yn yr 1870au cyn dychwelyd i Gymru pan etifeddodd yr ystad yn 1880. Arhosodd y castell ym mherchnogaeth y teulu Jeffreys am bron i ganrif, nes i'r ystad cael ei rhannu yn 1906.

## Perchnogion newydd
Daeth y castell yn eiddo i'r diwydiannwr coegwych o Birmingham, Syr Bernard Docker, a'i wraig Norah, yn yr 1950au. Roedd yn gadeirydd cwmni "Birmingham Small Arms", a gynhyrchodd beiciau modur enwog Triumph a BSA, a cheir Daimler. Prynwyd y castell gan y cwmni am £12,500, a thaflwyd arian ati i'w ailwampio. Roedd afradlonedd Docker ym mhenawdau'r wasg unwaith eto pan glywodd y cyfranddalwyr am y gorwario. Gwerthwyd y castell gan BSA yn fuan wedyn, a chollodd Docker ei swydd.

Ers hynny, mae wedi bod yn gartref tawelach, yn eiddo i Mrs Betty Piper am 40 mlynedd hyd at 2007.

Yn ôl hen wraig sy'n cadw'r tŷ, Barbara Adams, mae gan y castell ysbryd hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1810
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ceredigion
Glandyfi
Glandyfi
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Eilian

Sant cynnar o ogledd Cymru oedd **Eilian** (weithiau **Elian**, hefyd **Eilian Geimiad**) (fl. 6g?). Ei ddydd gŵyl yw 13 Ionawr.

## Hanes a thraddodiad
Yn gyfoeswr i'r seintiau Cybi a Seiriol, fe'i cysylltir ag Ynys Môn a chantref Rhos (Sir Conwy).  Yn ôl rhai o'r achau traddodiadol, roedd yn fab i'r Santes Canna.  Roedd yn nai i Sant Tegfan, a ymsefydlodd ym Môn.

## Eglwysi
Sefydlodd eglwys yn Llaneilian, Môn.  Ceir hen goffr derw 'Cyff Eilian' yn yr eglwys, a ddefnyddid i gadw offrymau iddo.  Ceir Ffynnon Eilian ger y traeth yn Llaneilian, lle arferid bendithio da byw.

Cysylltir ef â Chapel Sant Trillo, Llaneilian-yn-Rhos (yn Sir Conwy heddiw), a fu'n enwog ar un adeg am Ffynnon Eilian (arall), sy'n gorwedd tua hanner milltir o eglwys y plwyf. Roedd y ffynnon yn adnabyddus am filltiroedd o gwmpas hyd at ddechrau'r 20g fel "ffynnon felltith". Byddai ceidwad y ffynnon, yn gyfnewid am swm o arian, yn gollwng pin a darn o blwm gyda phapur ag enw rhywun arno wedi'i blygu tu mewn iddo i'r ffynnon ac yn yngan swyn i felltithio'r anffodusyn. Ond roedd yn ffynnon fendithiol hefyd; roedd yn gallu gwella cleifion, yn ôl y sôn, ac arferid clymu clytiau i goeden uwchben y ffynnon.  Cyfeiria'r hynafiaethydd Thomas Pennant ati yn ei lyfr *Tours in Wales*.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Llaneilian
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Hawlfraint

Cysyniad cyfreithiol yw **hawlfraint**, a ddeddfir gan lywodraethau, i roi i'r sawl sy'n awdur gwaith gwreiddiol hawliau cyfyngedig i reoli ei ddosbarthiad, fel arfer am gyfnod o 70 mlynedd wedi marwolaeth yr awdur. Ar ôl y cyfnod hwn, mae'r gwaith yn dod i'r parth cyhoeddus.

Yn gyffredinol, yr "hawl i gopïo" ydyw, ond mae fel arfer yn darparu hawliau eraill i'r awdur yn ogystal, megis yr hawl i gael credyd am ei waith, i benderfynu pwy all ei addasu, pwy all ei berfformio, pwy all elwa yn ariannol. Mae'n ffurf o eiddo deallusol (yn debyg i batent, marc masnach a chyfrinach masnach) sy'n gymwys i unrhyw ffurf o syniad neu wybodaeth sy'n wreiddiol. Crëwyd hawlfraint, ar y dechrau, fel modd i lywodraethau Ewrop gyfyngu argraffu; pwrpas cyfoes hawlfraint yw i hybu creadigaeth gweithiau newydd gan roi rheolaeth llawn o'r gwaith a'r elw o'r gwaith i'r awdur.

Mae hawlfraint wedi cael ei safoni yn ryngwladol, ac mae'n para rhwng pumdeg a can mlynedd o farwolaeth yr awdur, neu gyfnod cyfyngedig ar gyfer gweithiau anhysbys neu gan awduron corfforedig; mae rhai awdurdodau angen defod er mwyn sefydlu hawlfraint, ond mae'r rhan fwyaf yn adnabod hawlfraint unrhyw waith gorffenedig heb gofrestru defodol. Caiff hawlfraint ei orfodi fel mater sifil fel rheol, ond mae rhai awdurdodau yn gosod mesuriadau troseddol yn erbyn y rhai a dorrai hawlfraint.

Mae'r rhan fwyaf o awdurdodau yn adnabod cyfyngiadau hawlfraint, gan ganiatáu eithriadau "teg" i cyfyngiadau hawlfraint yr awdur, a rhoi rhai hawliau i ddefnyddwyr. Mae datblygiad y we, cyfryngau digidol, a thechnoleg megis rhwydweithiau cyfrifiadurol, megis rhannu ffeiliau cyfoed-gyfoed, wedi ysgogi i'r cyfyngiadau gael eu hail-ddethol, ac wedi cyflwyno anawsterau pellach i'r broses o orfodi hawlfraint, ac ysbrydoli heriau ychwanegol i sail athronyddol y gyfraith. Mae busnesau sydd â dibyniad economaidd ar hawlfraint wedi hyrwyddo ymestyniad ac ehangiad eu hawliau copi, ac wedi ceisio cael gorfodaeth cyfreithiol a thechnolegol ychwanegol.

## Gweler hefyd
*Rhyddid Panorama


Categori:Cyfraith eiddo deallusol
Chimborazo

Llosgfynydd marw yn yr Andes yw **Chimborazo**. Y mynydd 6,310 m (20,641 troedfedd) hwn, sy'n gorwedd yn agos i'r Cyhydedd, yw copa uchaf Ecwador. Fe'i lleolir ym mynydd-dir canolbarth Ecwador, i'r de o'r brifddinas Quito, tua 200&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o ddinas Guayaquil.

Categori:Mynyddoedd Ecwador
Cynghrair Undebol y Gogledd

Cynghrair bêl-droed yng ngogledd Cymru ydy **Cynghrair Undebol y Gogledd** sydd, am resymau nawdd, yn cael ei hadnabod fel **Cynghrair Undebol Lock Stock** (Saesneg: *Lock Stock Welsh Alliance*). Mae dwy adran i'r gynghrair gyda'r brif adran yn gyfystur i drydedd rheng Pyramid pêl-droed Cymru ac yn bwydo'r Gynghrair Undebol tra bod yr ail adran yn gyfystur â'r bedwaredd rheng o'r Pyramid pêl-droed yng Nghymru.

Caiff yr ail adran ei bwydo gan Gynghreiriau Gwynedd a Dyffryn Clwyd a Chonwy.

## Hanes
Daeth y Gynghrair i fodolaeth yn dilyn diddymiad Cynghrair Cymru (Y Gogledd) ym 1984. Y bwriad gwreiddiol oedd i greu cynghrair ar gyfer prif glybiau gogledd a chanolbarth Cymru ac adlewyrchu'r hyn oedd yn digwydd gyda Chynghrair Cymru (Y De) ond dim ond clybiau o Gymdeithas Bêl-droed Arfordir Gogledd Cymru wnaeth cais i ymuno â'r gynghrair newydd.

Cynghrair Undebol y Gogledd oedd prif gynghrair i glybiau Cymdeithas Bêl-droed Arfordir Gogledd Cymru hyd nes sefydlu'r Gynghrair Undebol ym 1990 ac yna Uwch Gynghrair Cymru ym 1992.

## Pencampwyr
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Chwaraeon yng Nghonwy
Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Categori:Chwaraeon yn Sir Ddinbych
Categori:Chwaraeon yn Sir y Fflint
Categori:Chwaraeon yn Ynys Môn
Undebol y Gogledd
Trosol

Mewn ffiseg, gwrthrych anhyblyg a ddefnyddir gyda ffwlcrwm addas neu bwynt colyn i luosi'r grym mecanyddol a roddir ar wrthrych arall yw **trosol** neu **lifer** (a ddaw o'r Ffrangeg: *lever*; "i godi", *a levant*). Mae'r **trosoledd** hyn hefyd yn fantais mecanyddol, ac yn un o'r enghreifftiau o'r egwyddor symudiad. Mae trosol yn un o'r chwe peiriant syml.

## Gwahanol fathau 
*trosol ffwlcrwm
*trosol llwyth
*trosol colynnog ('pivot lever')
*trosol gwrthiant ('resistance lever')
*trosol o'r radd flaenaf
*trosol o'r ail radd

Categori:Peirianneg fecanyddol
Categori:Peiriannau syml
Abdomen

:*Gweler Abdomen (dynol)* ar gyfer yr abdomen mewn anatomi ddynol.''
dde|bawd
Mewn fertibrat megis mamal, yr **abdomen** (**bol**) yw'r rhan isaf o'r corff rhwng y thoracs a'r pelfis. Gelwir y rhan a gaiff ei chwmpasu gan yr abdomen yn geudod abdomenol. Mewn arthropodau, dyma ran fwyaf distal y corff, sy'n eistedd tu ôl i'r thoracs, neu'r cephalothoracs.

## Fertebratau 
Mewn fertebratau, ceudod yw'r abdomen, sy'n amgaeëdig gan y cyhyrau abdomenol, yn fentrol ac yn ochrol, a chan yr asgwrn cefn yn ddorsol. Gall yr asennau isaf hefyd amgau muriau fentrol ac ochrol yr abdomen. Mae'r ceudod abdomenol yn ddi-dor ynghyd â cheudod y pelfis. Gwahanir oddi wrth y ceudod thorasig gan y diaffram. Mae strwythurau megis yr aorta, y fena cafa lleiaf a'r oesoffagws yn pasio drwy'r diaffram. Mae gan geudodau'r pelfis a'r abdomen leinin o bilen serws, a adnabyddir fel peritonewm bradwyol. Mae'r bilen yma'n ddi-dor gyda leinin peritonewm perfeddol yr organau. Mewn fertebratau, mae'r abdomen yn cynnwys sawl organ sy'n perthyn, er enghraifft, i'r system dreulio a'r system troeth.

## Cyfeiriadau 
*
Categori:Anatomeg anifeiliaid
C.P.D. Tref Prestatyn

Clwb pêl-droed ym Mhrestatyn, Sir Ddinbych yw **Clwb Pêl-droed Tref  Prestatyn** (Saesneg: *Prestatyn Town Football Club*). Mae'r clwb yn chwarae yn y Gynghrair Undebol, prif adran pêl-droed yng ngogledd Cymru.

Cafodd y clwb ei ffurfio ym 1910. Maent wedi codi Cwpan Cymru unwaith, yn 2013 ac wedi cynrychioli Cymru yng nghystadlaethau Ewropeaidd UEFA unwaith. Chwaraeant eu gemau cartref ar Erddi Bastion, maes sy'n dal uchafswm o 2,300 o dorf gyda 500 o seddi.

## Hanes
Er na chafodd y clwb eu derbyn i Gynghrair Arfordir Gogledd Cymru yn eu tymor cyntaf ym 1910, trefnwyd cyfres o gemau cyfeillgar yn erbyn timau'r gogledd. Cafwyd buddugoliaeth 3-2 dros dîm Amaturiaid Y Rhyl yn eu gêm gyntaf ar 20 Hydref 1910 ac erbyn y tymor canlynol roedd y clwb yn aelodau gwreiddiol o Gynghrair Prestatyn a'r Cylch ynghyd â Dyserth Park Rangers, Gwespyr Rangers, Meliden Church Guild, Rhuddlan United a Rhyl Swifts.

Cymrodd y clwb ran yng Nghwpan Cymru am y tro cyntaf yn nhymor 1929/30 ond am y blynyddoedd rhwng y ddau Ryfel Byd, chwaraeodd y clwb yng nghynghreiriau cymharol leol: Cynghrair Arfordir Sir Y Fflint a Chynghrair Bro Clwyd.

Ymunodd y clwb â Chynghrair Gogledd Cymru ym 1953-54 ond bu rhaid disgwyl hyd 2006-07 i sicrhau dyrchafiad i Gynghrair Undebol Cymru ond llwyddodd y clwb i ennill y bencampwriaeth a chael dyrchafiad i Uwch Gynghrair Cymru ar y cynnig cyntaf.

## Record yn Ewrop
## Anrhydeddau
* **Cwpan Cymru**
** Enillwyr: 2012-13

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Chwaraeon yn Sir Ddinbych
Categori:Prestatyn
Tref Prestatyn
Gwern

Gallai **gwern** gyfeirio at un o sawl peth:

Byd natur:
* Gwernen (lluosog: **gwern**), math o goeden sy'n tyfu ar dir gwlyb
* Gwern, tir gwlyb isel; cors; hefyd man lle tyfir coed gwern

Mytholeg:
* Gwern, enw mab Matholwch a Branwen yn Ail Cainc y Mabinogi - ac enw Cymraeg cyfoes ar ei ôl
* Gwern (Cymraeg Canol), trosiad cyffredin am Uffern
Casét (darn beic)

.]]
Ar feic, **casét** yw'r enw a roddir ar y set o sbrocedi sydd ynghlwm â'r both ar olwyn ôl y beic.  **Casét** yw'r datblygiad diweddaraf o beth alwyd gynt yn *set-cocs* (Saesneg: *cogset*) ac *olwyn-rhydd* (Saesneg: *freewheel*). Er fod casetiau ac olwyn-rhydd yn edrych yr un peth ar y wyneb ac yn cyflawni'r un pwrpas, mae gwahaniaethau mecanyddol pwysig, a nid ydynt yn ymgyfnewidiol. Oherwydd nad yw'r rhan fwyaf o ddefnyddwyr beiciau'n deall y gwahaniaethau, defnyddir y ddau derm yn gyfnewidiol yn aml.

## Olwyn-rhydd
Mae olwyn-rhydd (a adnabuwyd hefyd fel **bloc**) wedi ei gyfansoddi o set-cocs ôl a mecanwaith clicied ddannedd mewn un cysodiad. Mae'n rhaid defnyddio olwyn-rhydd gyda bothau wedi eu edafu. Mae'r olwyn-rhydd yn cael ei gysylltu â'r both trwy ddefnyddio edau llaw-dde. Roedd gan bothau ôl traddodiadol set o edau safonol (1.375 x 24 TPI), i allu sgriwio olwyn-rhydd safonol arni. Roedd hyn yn galluogi cyfuno bothau ac olwyn-rhydd o wahanol frand. Defnyddiodd y rhan fwyaf o feiciau'r dull yma hyd yr 1980au, mae defnydd casetiau wedi cael eu defnyddio yn gynyddol ar feiciau, gan gychwyn gyda'r beiciau drytaf, ond ar gael yn gyffredin ar y rhan fwyaf o feiciau rhatach erbyn hyn. Erbyn hyn, mae pob beic derailleur ym mhen ucha'r farchnad yn defnyddio'r system hwn.

## Nifer a lled y sbrocedi
Mae'r nifer o sbrocedi sydd mewn bloc neu gasét wedi cynyddu dros amser, o dri neu bedwar cyn yr Ail Ryfel Byd, i bump neu chwech rhwng yr 1950au a'r 1970au, gan gynyddu ar gyflwyniad casetiau i saith ac wyth yn yr 1980au, ac yna naw, deg, ac unarddeg yn *gruppo* beic rasio newydd sbon Campagnolo. Rhwng saith ac wyth sbroced, arhosodd lled y sbrocedi yr un fath, ond lleihaodd y bylchiadau rhwng y sbrocedi a lledaenodd cefn y ffram ychydig i gymryd y nifer mwy. Fe gynhyrchwyd y sbrocedi'n deneuach ar gyfer naw, ac yn deneuach fyth ar gyfer deg. Oherwydd y sbrocedi teneuach, cynhyrchwyd cadwyn teneuach hefyd. Mae defnydd darnau teneuach o fetel wedi achosi i'r gadwyn a'r sbrocedi bara llai, oherwydd yr ymestyn graddol sy'n digwydd i'r gadwyn wrth ei ddefnyddio, a dreuliad ffrithiant y sbrocedi a'r gadwyn.

## Gwelliannau shifftio
Mae'r gwneuthurwyr wedi datblygu gwelliannau sylweddol wrth newid gêr, gan gychwyn gyda system *Hyperglide* Shimano, system *UltraDrive* Campagnolo, a system *OpenGlide* SRAM. Mae'r casetiau'n cael eu peiriannu gyda phroffilio dannedd cymhleth sydd wedi ei gynllunio i godi a disgyn cadwyn, mae'r gadwyn ei hun hefyd wedi ei greu er mwyn hwyluso'r broses o newid gêr, ac i gydweithio gyda rhyngwyneb rampiau symud arbennig y gwneuthurwr. Ynghyd â liferau/symudwyr brêc a gêr cyfannol, wedi galluogi newid gêr pan mae mwy o bwysedd ar y mecanwaith nag or blaen, megis wrth reidio allan o'r cyfrwy.

## Gweler hefyd
*Gêr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth syml trwsio casét ar wefan *Park Tools*
*Sut i gyfnewid casét (fideo)

Categori:Seiclo
Sbroced

bawd|dde|200px|**Sbroced** gyda 16 dant
Do: Diamedr y Sbroced
Dp: Diamedr y pitsh
[bawd|dde|200px|Sbroced a [cadwyn rholer|chadwyn rholer]]
Olwyn wedi ei phroffeilio gyda danedd sy'n masgio gyda cadwyn, trac neu ddeunydd arall trydylliedig yw **scroced**. Mae'n wahanol i gêr, gan nad yw sbrocedi byth yn cael eu masgio gyda'i gilydd, ac yn wahanol i bwli gan nad oes ganddo fflans pob ochr.

Defnyddir sbrocedi mewn beiciau, beiciau modur, ceir, tanciau a pheiriannau eraill er mwyn trosglwyddo symudiad cylchro rhwng dau siaft ble mae gerau yn anaddas, neu i roi symudiad llinellol i drac neu dap.

## Beiciau
Gall cymhareb gêr y cadwyn yrru mewn beiciau gael ei newid drwy amrywio diamedr, ac felly y nifer o ddanedd, sydd ar y sbroced. Dyma yw sail gerau derailleur. Gall beic 20-gêr, â dwy sbroced yrru gwahanol ar y blaen a deg sbroced gwahanol ar y cefn roi opsiwn o ddefnyddio hyd at ugain gêr. Mae'r gerau isaf yn ei wneud yn haws i fynd i fyny allt a'r gerau uwch yn galluogi symudiad cynt ar ffyrdd gwastad neu i lawr allt. Mewn modd tebyg, mae newid y sbrocedi ar feic modur yn gallu newid nodweddion cyflymiad a chyflymdra uchaf y cerbyd drwy newid y gymhareb gêr.

## Cerbydau gyda thraciau
bawd|dde|200px|Sbroced tanc
Mewn cerbydau trac lindys mae'r olwynion danneddog sy'n cael eu gyrru gan y modur yn trosglwyddo symudiad i'r traciau'n uniongyrchol, adnabyddir hwn fel *sbroced gyrru*, a gellir ei leoli wrth gefn neu blaen y cerbyd, a weithiau ar y blaen a'r cefn.

## Ffilm a phapur
Defnyddir sbrocedi i gludo ffilm mewn mecanwaith megis taflunydd ffilm a camerau ffilm. Yn yr achos hyn, mae'r sbrocedi yn cysylltu â'r ffilm trwy'r trydylliadau sydd yn y ffilm.

Defnyddir sbrocedi ar gyfer cludo tâp tylliedig ac i fwydo papur mewn rhai argraffwyr cyfrifiadur.

## Gweler hefyd
* Gêr

## Dolenni allanol
* *Chain Engagement with Sprockets*

Categori:Gerau
Categori:Rheolaeth pŵer mecanyddol
Categori:Seiclo
Categori:Trosglwyddiad pŵer
Sandy Mewies

Gwleidydd Cymreig yw **Sandra "Sandy" Mewies** (ganwyd 16 Chwefror 1950). Hi yw'r Aelod Cynulliad dros Ddelyn yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru ers 2003.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Meiri lleoedd yng Nghymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cadwyn beic

Cadwyn rholer yw **cadwyn beic**, sy'n trosglwyddo pŵer o'r pedalau i'r olwyn yrru, ac felly'n gyrru'r beic ymlaen.

Categori:Seiclo
Categori:Cadwyni gyrru
Categori:Trosglwyddiad pŵer
Categori:Rheolaeth pŵer mecanyddol
John Thomas (Siôn Wyn o Eifion)

Bardd ac emynydd o Chwilog, Eifionydd oedd **John Thomas** (17 Medi 1786 – 8 Gorffennaf 1859), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Siôn Wyn o Eifion**. Roedd yn un o Feirdd Eifionydd.

## Bywgraffiad
Ganed Siôn Wyn ym mhwlyf Chwilog yn 1786.  Cafodd ddamwain yn fachgen naw oed a ddilynwyd o fewn tair blynedd gan gyfnod hir o waeledd a bu'n wael ei iechyd am weddill ei oes.  Cafodd ei addysg yn ysgol Llanarmon lle daeth i adnabod David Owen (Dewi Wyn o Eifion).

Oherwydd ei iechyd bregus, caethiwid y bardd ifanc i'w wely am gyfnodau hir, ond derbynnai nifer o ymwelwyr o blith llenorion yr hen Sir Gaernarfon a darllenodd yn helaeth.  Yn ogystal â Dewi Wyn, ei gyfaill am oes, daeth yn gyfaill i Ddafydd Ddu Eryri.  Derbyniodd lawer o garedigrwydd oddi wrth teulu Nannau hefyd.

Cyfansoddodd gryn lawer o farddoniaeth, yn awdlau, pryddestau ac emynau, ond er iddo ennill gydnabyddiaeth gan ei gyd-lenorion nid enillodd wobr yn yr Eisteddfod.  Cyhoeddwyd cyfrol o'i waith barddonol gan Robert Isaac Jones (Alltud Eifion), Tremadog yn 1861, dwy flynedd ar ôl marwolaeth Siôn Wyn.

## Llyfryddiaeth 
* Siôn Wyn o Eifion, *Gwaith Barddonol Siôn Wyn o Eifion* (Tremadog, 1861). Cyfrol sy'n cynnwys cofiant i'r bardd gan ei nai William Jones (Bleddyn).

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1786
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Eifionydd
Categori:Marwolaethau 1859
Hugh Hughes (Tegai)

Bardd Cymraeg a gramadegydd oedd **Hugh Hughes** (1805 – 8 Rhagfyr 1864), a gyhoeddai wrth ei enw barddol **Tegai** neu **Huw Tegai**.

## Llenor a gramadegydd
Roedd yn gynganeddwr rhwydd. Dim ond un gyfrol o gerddi a gyhoeddodd, sef *Bwrdd y Bardd* (1839).  Ar y mesurau rhydd, cyfansoddodd amryw garolau a darnau eraill.

Cyhoeddodd ei lyfr gramadeg, *Gramadeg Cymraeg, sef Ieithiadur athronyddol* yn 1844, a llawlyfr i'r mesurau caeth, sef *Gramadeg Barddoniaeth* (tua 1860).

## Llyfryddiaeth 
* *Bwrdd y Bardd* (1839)
* *Gramadeg Cymraeg, sef Ieithiadur athronyddol* (Caernarfon: Humphreys, 1844)
* *Gramadeg Barddoniaeth* (Caernarfon: Humphreys, tua 1860)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1864
Gwern (mytholeg)

Mab Matholwch, brenin Iwerddon a Branwen, ferch Llŷr a chwaer Bendigeidfran yn chwedl *Branwen ferch Llŷr*, yr Ail o Bedair Cainc y Mabinogi, yw **Gwern**.

Yn y chwedl daw Matholwch, sydd wedi dod i ofyn am chwaer Bendigeidfran, Branwen, yn wraig iddo i lys Bendigeidfran yn Harlech. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial.

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr.

## Gweler hefyd 
* Gwern

## Cyfeiriadau 
* Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Drauffelt

Mae **Drauffelt** yn bentre bach yng ngogledd Lwcsembwrg.  Mae tua 150 pobol yn byw yno.  Mae o'n agos i Clervaux (Kliärref yn Lwcsembwrgeg), sy'n 4 milltir i ffwrdd, a Wiltz, sy'n 6 milltir i ffwrdd.  Mae'r pentre yn ardal yr 'Eislék', sef rhan Lwcsembwrgeg yr Ardennes.  Er i'r pentre fod yn fach, mae gorsaf rheillffordd ganddo fo sydd yn ei gysylltu â'r brifddinas, Luxembourg Ville a Gwlad Belg (gorsafoedd Gouvy a Liège).  Ni wyddys tarddiad enw'r pentre, ond mae'n debygol ei fod o'n dod o'r geiriau *drauf* (grawnwydden) a *felt* (maes).

Categori:Aneddiadau Lwcsembwrg
Sacrwm

Asgwrn trionglog ar waeld yr asgwrn cefn yw'r **sacrwm** ar dop a chefn  y ceudod pelfic a rhwng y ddau asgwrn y glun. Mae ei ran uchaf wedi'i gysylltu â fertibrâu y meingefn a'r rhan waelodol wedi'i gysylltu â fertibrâu cwtyn y cynffon.

Daw'r enw o'r Lladin 'sacer' (mae yn y gair cy**segr**edig, hefyd, sef ei ystyr) gan ei fod yn rhan o'r anifail a oedd yn cael ei gyflwyno fel aberth i'r duwiau. Mewn rhai ieithoedd e.e. yr Almaeneg, fe'i gelwir yn 'asgwrn y groes'.

Categori:Asgwrn cefn
Categori:Pelfis
Cwtyn y cynffon

**Cwtyn y cefn** (neu **asgwrn cynffon**) yw asgwrn bach trionglog ar fôn yr asgwrn cefn mewn bodau dynol ac epaod digynffon. Fe'i lleolir yn union o dan y sacrwm, ac mae'n cael ei gyfansoddi o bedwar fertebra cynffonnol ymasiedig; ond weithiau mae'r nifer un yn llai neu un yn fwy. Mewn tua 5% o'r boblogaeth, mae'r esgyrn yn sownd yn ei gilydd; yn y rhelyw, ceir symudiad bychan rhyngddyn nhw. *Tailbone* a *coccyx* yw'r geiriau Saesneg am gwtyn y cefn, yr olaf sy'n dod o'r Hen Roeg am ‘cwcw, y gog’, oherwydd bod cwtyn y cefn yn debyg i big y gog.

Categori:Anatomeg ddynol
Categori:Asgwrn cefn
Hen Golwyn

bawd|Golygfa ar ran o Hen Golwyn o'r traeth, dros draphont Rheilffordd Arfordir Cymru

Tref arfordirol fechan yng nghymuned Bae Colwyn, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Hen Golwyn** (Saesneg: *Old Colwyn*). Gorwedd Parc Eirias a phencadlys Heddlu Gogledd Cymru rhwng y pentref a Bae Colwyn.  Mae ganddo boblogaeth o 7,626 (Cyfrifiad 2001).

Mae priffordd yr A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn gorwedd rhwng y pentref a'r môr.  Rhed yr hen briffordd drwy ganol y pentref gan ei gysylltu â Bae Colwyn tua milltir i'r gorllewin a Llanddulas ac Abergele i'r dwyrain.  Mae lôn yn arwain i fyny o ganol Hen Golwyn i gyfeiriad Llaneilian-yn-Rhos a bryniau Rhos i'r de.

Colwyn oedd enw gwreiddiol y pentref, a dim ond yn y 19g wrth i Fae Colwyn dyfu yn dref glan môr y daethpwyd i'w alw'n 'Hen Golwyn'.  Dydy Hen Golwyn ddim yn arbennig o hen, felly!  Tyfodd yn y 19g diolch i dwf Bae Colwyn ei hun ac fel pentref ar gyfer gweithwyr yn chwareli Llysfaen, gerllaw.  Mae llawer o dai'r pentref yn rhai diweddar a godwyd ar gyfer pobl yn symud i ymddeol yn y rhan hon o ogledd Cymru, o ddinasoedd gogledd-orllewin Lloegr yn bennaf.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Hen Golwyn yn 1941. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941

## Cyfeiriadau
Categori:Bae Colwyn
Categori:Trefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Clwyd (y DU)
Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled)

Bardd a chyfieithydd o'r 19g oedd **Edward Roberts** (5 Ionawr 1819 - 18 Chwefror 1867), sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol **Iorwerth Glan Aled** neu **Glan Aled**.

## Bywgraffiad
Ganed Edward Roberts ym mhentref Llansannan yn yr hen Sir Ddinbych yn 1819.  Cafodd yrfa amrywiol.  Cafodd ei ordeinio'n weinidog gyda'r Bedyddwyr a gwasanaethodd yn Lerpwl a Rhymni.  Bu hefyd yn cadw siop yn Rhuddlan a Dinbych yn ei sir enedigol.

## Gwaith llenyddol
Uchelgais mawr y bardd oedd llunio arwrgerdd fawr ar thema Feiblaidd a fyddai'n hafal i *Goll Baradwys* (*Paradise Lost*) John Milton.  Roedd cyfansoddi cerdd o'r fath, er mwyn urddas y Gymraeg, wedi denu bryd sawl bardd Cymraeg ers dyddiau Goronwy Owen.  Ond mai cerdd hir Glan Aled, *Palestina*, yn hirwyntog a heb lawer o awen ac yn ogystal mae'n dioddef dan ddylanwad cystrawennau Saesneg a geiriau a fathwyd gan Goronwy Owen.  Gwelir awen y bardd ar ei gorau efallai yn ei gerddi byrion, fel *Afon Aled*, *Llansannan*, *Cymru* ac eraill.

## Llyfryddiaeth 
* *Dyddanion, neu Hanesion Difyrus a Buddiol* (1838)
* *Y Weithred o Fedyddio*, (1849) 
* *Cerdd Allwyn, er Coffadwriaeth am E. Jones, ‘Ieuan Gwynedd*' (1853)
* *Palestina* (1851) 
* *Brad y Cyllill Hirion* (Rhuthun, 1853)
* ''Y Llenor Diwylliedig, sef Llawlyfr yr Ysgrifenydd, yr Areithydd, a'r Bardd* (1862)
* *Mel-Ddyferion Barddonawl* (1862)
* *Gwaith Barddonol Glan Aled'' (1890). Cyhoeddwyd ar ôl marwolaeth y bardd gan ei nai Edward Jones.
* Ceir detholiad o gerddi byrion Glan Aled gan Gwenallt (Llyfrau Deunaw, 1955)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1819
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1867
Categori:Pobl o Lansannan
John Davies (Brychan)

Bardd o dde-ddwyrain Cymru oedd **John Davies**  (1784? - 20 Mehefin 1864), a gyhoeddai wrth yr enw **Brychan**.

## Bywgraffiad
Brodor o blwyf Llanwrthwl yn Sir Frycheiniog (de Powys) ydoedd.  Yn ddyn ifanc, symudodd oddi yno i weithio fel glöwr ym mhyllau Tredegar.  Yno daeth yn llyfrwerthwr a chyhoeddwr a daeth yn ffigwr adnabyddus yng nghylchoedd llenyddol Gwent a Morgannwg.  Roedd yn un o'r rhai a dderbyniwyd yn aelod o Orsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1818, flwyddyn cyn i'r sefydliad ffug hynafol, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg yn 1792, gael ei gysylltu â'r Eisteddfod.

Roedd Brychan yn adnabyddus yn bennaf fel ffigwr cyhoeddus ac fel ffigwr eisteddfodol.  Golygodd sawl blodeugerdd Gymraeg boblogaidd, gan gynnwys *Llais Awen Gwent a Morgannwg* (1824).

## Llyfryddiaeth 
Golygydd:
* *Llais Awen Gwent a Morgannwg* (1824)
* *Y Gog* (1825)
* *Y Llinos* (1827)
* *Y Fwyalchen* (1835)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1784
Categori:Llanwrthwl
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Marwolaethau 1864
Ymosodiad ar lysgenhadaeth UDA yn Iemen

bawd|240px|Map o Iemen sy'n dangos talaith Sana'a
Ar 17 Medi, 2008 bu ymosodiad terfysgol ar lysgenhadaeth yr Unol Daleithiau yn Sana'a, Iemen, a achosodd 19 o farwolaethau ac o leiaf 16 o anafiadau. Bu farw chwe ymosodwr, chwe heddwas Iemenaidd, a saith sifiliad. Hwn oedd yr ail ymosodiad yn yr un flwyddyn ar ôl i ymosodiad morter ar 18 Mawrth, 2008 fethu â bwrw'r llysgenhadaeth a bwrw ysgol ferched gyfagos yn lle. Cyfaddodd Jihad Islamaidd Yemen, grŵp gyda chysylltiadau i al Qaeda, eu bod yn gyfrifol am yr ymosodiad.

## Cyfeiriadau
Categori:2008
Categori:Terfysgaeth yn Iemen
Pen-glin

Cymal yn y goes ydy'r **pen-glin** (lluosog: 'pengliniau'), sy'n gasgliad o esgyrn: y ffemwr, y patela (sef 'padell y pen-glin') a'r tibia. Mewn bodau dynol, mae'r pengliniau'n cynnal holl bwysau'r person, ac felly'n hawdd ei glwyfo e.e. osteoarthritis.

Nid oes gan fabi newydd anedig badell pen-glin, ond mae ganddo gartilag meddal. Pan fo merch yn 3 oed, mae'r cartilag wedi caledu'n asgwrn; mewn bachgen, mae'n rhaid iddo ddisgwyl hyd nes ei fod yn 5 oed. Mae'r pen-glin yn gymal cyfansawdd cymhleth iawn. Mewn gwirionedd mae yma ddwy gymal, nid un:

* y cymal 'ffemoro-patela
* y cymal ffemoro-tibial

Categori:Anatomeg ddynol
Migwrn

Mewn anatomi dynol, y **migwrn** (neu **ffêr**, **pigwrn**, **swrn**) ydy'r cymal colfach sydd rhwng y grimog (neu groth y goes) a'r droed. Yr un tarddiad o'r Gelteg **kornu* ‘corn’ sydd i ddiwedd y gair *mi**gwrn*** a'r geiriau eraill *as**gwrn***, *co**gwrn*** a *llos**gwrn***. 

chwith|bawd|Cefnblygiad (uchod) a gwadnblygiad (isod) y droed diolch i brif gymal y migwrn
Dyma ble mae esgyrn y tibia (asgwrn crimog) a'r ffibwla yn y goes yn cysylltu â'r talws (asgwrn ffêr) yn y droed. I fyny ac i lawr yn unig mae'r cymal talocrural yn caniatau ei ymsymud; fe'i defnyddir pan rydym yn cerdded (cefnblygiad) a phan rydym yn sefyll ar flaenau'r traed (gwadnblygiad).

dde|bawd|Gwrthdroad (chwith) ac echdroad (dde) y droed diolch i'r ddau gymal arall
Mewn ystyr ehangach, fodd bynnag, mae'r gair *migwrn* yn cyfeirio nid yn unig at y cymal talocrural ond at yr ardal hwnnw'n gyffredinol. Mewn gwirionedd, mae'r ardal yma yn cynnwys tri chymal ar wahân a phedwar gewyn. Ceir y gewyn deltoid ynghyd â thri gewyn ochrol: y gewyn blaen taloffibiwlar, gewyn ôl taloffibiwlar a'r gewyn calcaneoffibiwlar. Mae'r ddau gymal arall - h.y. y cymal subtalar a'r cymal tibioffibwlar isaf - yn caniatáu i'r droed ymsymud o ochr i ochr, h.y. tuag at allan (echdroad) a tuag at i mewn (gwrthdroad).

[bawd|200px|Ysigiad y migwrn gyda throed chwyddedig. Mae pwysau aruthrol ar y migwrn a cheir llawer o broblemau mewn chwaraeon megis [sboncen.]]
Oherwydd fod holl bwysau'r corff yn cael ei grynhoi mewn dau le bach, ceir llawer o broblemau, yn enwedig mewn chwaraeon; yr hyn a ddywedir, fel arfer, yw bod rhywun wedi ‘troi’ (h.y. ysigo) ei droed.

Categori:Anatomeg