open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Synfyfyrion

Casgliad o ysgrifau a cherddi gan T. H. Parry-Williams yw ***Synfyfyrion: Ysgrifau, Rhigymau, Sonedau***. Fe'i gyhoeddwyd yn 1937 gan Wasg Aberystwyth. Mae'n cynnwys 9 ysgrif lenyddol ar amrywiaeth o bynciau a 19 cerdd (deuddeg rhigwm a saith soned).
__NOTOC__
## Cynnwys
#### Ysgrifau
*"Llenydda"
*"Dau Le"
*"Grisial"
*"Moddion Gras"
*"Rhobet"
*"Mynwent"
*"Pen Bwlch"
*"Atodiad"
*"Drws-y-Coed"

#### Rhigymau
*Rhigymau Taith*
*"Empire State Building"
*"Niagara"
*"Chicago"
*"Santa Fe"
*"Grand Canyon"
*"Y Pasiffig"
*"Y Coed Mawr"
*"Y Porth Aur"
*"Great Salt Lake"
*"Nebraska"

*Adar a Blodau*
*"Y Brain"
*"Y Lili"

#### Sonedau
*"Mawr a Bach"
*"Y Rhufeiniaid"
*"Beddgelert"
*"Crefft"
*"Oedfa'r Hwyr"
*"Glen Coe"
*"Ymbil"

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1937
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Categori:Ysgrifau Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
John Jenkins, Llanidloes

Roedd **John Jenkins** (27 Tachwedd 1821 – 22 Chwefror 1896) yn gyfreithiwr a gŵr cyhoeddus, yn awdur a chyfieithydd llenyddiaeth Cymraeg i'r Saesneg.

## Cefndir 
Ganwyd Jenkins yn Llanidloes yn fab i Edward Jenkins perchennog ffatri gwlanen a Mary (née Mason) ei wraig. Cafodd ei addysgu yn yr Amwythig a gan diwtoriaid preifat.

## Gyrfa 
Yn 16 mlwydd oed aeth Jenkins i gwmni gyfreithwyr John Owen yn y Drenewydd fel clerc erthyglau am 4 blynedd gan gymhwyso fel cyfreithiwr yn Llundain ym 1842. Sefydlodd cwmni cyfreithiol yn Llanidloes. Ym 1846 fe'i penodwyd yn gofrestrydd llys sirol Aberystwyth. Ar ôl pasio Deddf Methdaliad 1869 fe'i penodwyd trwy ddirprwyaeth i arfer y pwerau barnwrol a gweinyddol mewn methdaliad dros rannau o Sir Aberteifi, Sir Drefaldwyn a Sir Feirionnydd. Ym 1884 fe'i penodwyd yn gofrestrydd ardal yr Uchel Lys Cyfiawnder.

Gwasanaethodd fel clerc i gyngor tref Llanidloes  ac fel clerc i lys ynadon Llanidloes.

Bu'n Jenkins yn weithgar wrth sefydlu ysgolion elfennol mewn cysylltiad â Chymdeithas Ysgolion Prydeinig a Thramor. Roedd yn aelod o Bwyllgor Addysg Ganolradd Cymru. Roedd yn Llywodraethwr ac yn aelod o Gyngor Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth.

Wedi sefydlu'r cynghorau sir ym 1888 etholwyd Jenkins yn aelod Rhyddfrydol o Gyngor Sir Drefaldwyn a'i ddewis yn un o henaduriaid y sir wedi'r etholiad. Gwasanaethodd fel is Gadeirydd y cyngor o 1888 i 1894.

Roedd Jenkins yn Gadeirydd y Comisiynwyr Trethi, ac yn Llywydd Cynorthwyol cangen Llanidloes o Gymdeithas y Beibl Prydeinig a Thramor. Bu hefyd yn Gyfarwyddwr ar Gwmni Nwy Llanidloes, ac yn Gadeirydd ei fwrdd am nifer o flynyddoedd.

## Gyrfa lenyddol 
Ers cychwyn ei yrfa fel cyfreithiwr credai Jenkins fod angen diwygio'r weithdrefn gyfreithiol, a chyfrannodd at y cylchgrawn *"Eclectic Review"* papurau ar Ddiwygio'r Gyfraith a Llysoedd Lleol. Yn 1845 cyhoeddodd bamffled o'r enw *Law Reform*.

Trwy ei waith gyda'r Gymdeithas Ysgolion Prydeinig a Thramor daeth Jenkins i'r farn nad oedd modd darparu addysg elfennol i bob plentyn ar sail waith gwirfoddol yn unig. Ym 1848 cyhoeddodd llyfr o'r enw *National Education* yn dadlau bod angen i'r llywodraeth darparu addysg statudol orfodol. Gwireddwyd ei ddymuniad gyda phasio'r Ddeddf Addysg Elfennol (1870).

Cyhoeddodd lyfrynnau yn ymwneud a'r gyfraith parthed addysg ac addoliad. *The Laws Relating to Religious Liberty* (1880), *The Laws Concerning Religious Worship* (1885) a *Mortmain and Charity Uses* (1885).`

Golygodd ail argraffiad ac ysgrifennodd traethawd i gyflwyno'r system ffiwdal ar gyfer llyfr Ieuan Brydydd Hir * Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards, Translated into English, with Notes* (1862). Cyhoeddodd ei lyfr o gyfieithiadau o farddoniaeth Gymraeg ei hun ym 1873 *The Poetry of Wales*

## Marwolaeth 
Bu farw yn ddibriod yn 74 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion mewn claddgell yn Seion, capel yr Annibynwyr, Llanidloes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1896
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Joshua Nkomo

Chwyldroadwr a gwleidydd o Simbabwe oedd **Joshua Mqabuko Nyongolo Nkomo** (19 Mehefin 1917 – 1 Gorffennaf 1999).

## Bywyd cynnar ac addysg (1917–51) 
Ganed Joshua Mqabuko Nyongolo Nkomo ar 19 Mehefin 1917 yng Ngwarchodfa Semokwe, Matabeleland, pan oedd tiriogaeth Rhodesia dan reolaeth Cwmni Prydeinig De Affrica. Athro a phregethwr lleyg i Gymdeithas Genhadol Llundain oedd ei dad, Er i nifer o bobl dybio yn ddiweddarach ei fod o dras Ndebele, am fod y mwyafrif o aelodau plaid ZAPU yn hanu o'r grŵp ethnig honno, un o'r Shona oedd Nkomo.

## Gyrfa wleidyddol yn Simbabwe a diwedd ei oes (1980–99) 
Yn sgil Cytundeb Lancaster House, daeth y rhyfel i ben a sefydlwyd Gweriniaeth Simbabwe yn 1980. Bu ZANU yn drech na ZAPU yn etholiadau seneddol 1980, ac yn ennill 57 o seddi o gymharu â'r 12 a enillwyd gan blaid Nkomo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwyldroadwyr
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Simbabwe
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Simbabwe
Categori:Is-Arlywyddion Simbabwe
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Matabeleland
Categori:Pobl fu farw o ganser y prostad
Jelinger Cookson Symons

Bargyfreithiwr ac arolygydd ysgolion o Loegr oedd **Jelinger Cookson Symons** (27 Awst 1809 – 7 Ebrill 1860). Mae'n adnabyddus fel un o'r tri chomisiynydd a oedd yn gyfrifol am yr adroddiad *Inquiry into the State of Popular Education in Wales* (1847) – y Llyfrau Gleision drwg-enwog.

Fe'i ganwyd yn West Ilsley, Berkshire, yn fab i'r Parch. Jelinger Symons (1778–1851), ficer Radnage, Swydd Buckingham. Astudiodd yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt (1827–32). Cafodd ei alw i'r Bar yn y Deml Ganol, Llundain, ym 1843, a daeth yn fargyfreithiwr ar Gylchdaith Rhydychen.

Yn 1837 fe'i penodwyd gan y Swyddfa Gartref yn aelod y comisiwn brenhinol ynghylch gwehyddion gwŷdd llaw. Yn 1840 fe'i penodwyd i'r Comisiwn Cyflogaeth Plant. Gwasanaethodd hefyd fel comisiynydd degwm.

Yn 1846 fe'i penodwyd, gyda Ralph Robert Wheeler Lingen a Henry Robert Vaughan Johnson – dau fargyfreithiwr arall o Loegr – yn gomisiynydd ymchwiliad seneddol i gyflwr addysg yng Nghymru. Ar adeg pan oedd mwyafrif y boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg roedd y tri chomisiynydd yn siaradwyr Saesneg uniaith. Roeddent yn dibynnu i raddau helaeth ar dystiolaeth unochrog gan dirfeddianwyr a chlerigwyr Anglicanaidd a ddifenwasant iaith, addysg a moesoldeb y Cymry Cymraeg. Roedd adroddiadau Symons yn ymdrin â Sir Frycheiniog, Sir Aberteifi, Sir Faesyfed, a Sir Fynwy. Arweiniodd adroddiad y comisiynwyr – a gyhoeddwyd mewn cloriau glas ym 1847 – at ddicter yng Nghymru, a daeth y mater yn adnabyddus fel Brad y Llyfrau Gleision.

Yn 1848 penodwyd Symons yn arolygydd ar gyfer ysgolion Deddf y Tlodion, gyda chyfrifoldeb dros Gymru a Gorllewin Lloegr. Yn ei waith mwyaf adnabyddus, *Tactics for the Times: as Regards the Condition and Treatment of the Dangerous Classes* (1849), lleisiodd Symons yr ofn a deimlai llawer o aelodau dosbarth llywodraethol y cyfnod bod ymddygiad troseddol ar gynnydd, oherwydd dirywiad moesol ac anhrefn.

## Cyfeiriadau
Categori:Bargyfreithwyr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1860
Categori:Pobl o Berkshire
Hesket, Cumbria

Plwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Hesket** neu **Hesket-in-the-Forest**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Westmorland a Furness.

Mae'n cynnwys y pentrefi Armathwaite, Calthwaite, High Hesket, Low Hesket, Plumpton a Southwaite, yn ogystal â'r pentrefannau Aiketgate, Morton, Old Town, Thiefside, Petteril Green a Plumpton Foot. Mae hefyd yn cynnwys rhannau o'r pentrefi Ivegill a Wreay.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 2,588.

## Cyfeiriadau
Categori:Westmorland a Furness
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Indianismo

Genre neu arddull yn y celfyddydau yn America Ladin, yn enwedig Brasil, sydd yn cynnwys cymeriadau a themâu brodorion yr Amerig yw ***Indianismo*** a ddylanwadwyd gan Ramantiaeth yr Ewropeaid yn y 19g. Fel rheol, dengys delfrydau syml o fywydau'r brodorion, ac yn aml caent eu portreadu mewn ffyrdd dieithr a sentimental.

Nodweddir y nofel *Indianista* yn llên Brasil gan lais hiraethus, a theimlad *saudade* yn bwrw trwyddi. Molir byd natur a'i berthynas unigryw â'r brodorion yn eu cymdeithasau cyntefig. Dygwyd mudiad *Indianismo* gan José de Alencar yn ei nofel arloesol *O Guarani* (1857): dyma'r esiampl gyntaf yn llên America Ladin o bortread nodweddiadol Ramantaidd o fywyd brodorion yr Amerig, ac yn cynnwys yr enwau brodorol am blanhigion ac anifeiliaid a disgrifiadau sentimental o'u traddodiadau.

Yn nechrau'r 20g, ymdrechodd llenorion ac arlunwyr America Ladin bortreadu'r brodorion mewn ffyrdd cywirach a mwy realaidd. Sefydlwyd *indigenismo* fel mudiad llenyddol yn groes i *Indianismo* gan yr ysgrifwr José Carlos Mariátegui o Beriw, yn ei gyfrol *Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana* (1928), er mwyn dathlu eu cymdeithas a'u diwylliant, ac yn tynnu sylw at yr hanes o ymyleiddio, ecsbloetio, ac erledigaeth yn eu herbyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant America Ladin
Categori:Mudiadau diwylliannol
Categori:Pobloedd brodorol Canolbarth America
Categori:Pobloedd brodorol De America
Caroline Flack

Roedd **Caroline Louise Flack** (9 Tachwedd 1979 – 15 Chwefror 2020) yn gyflwynydd teledu Seisnig.

Bu'n cyflwyno neu cyd-gyflwyno nifer o raglenni teledu o 2005 ymlaen, yn cynnwys *TMi*, ''I'm a Celebrity...Get Me Out of Here! NOW!* ac *The Xtra Factor*. Enillodd gystadleuaeth *Strictly Come Dancing'' ym 2014, gyda'r dawnsiwr Pasha Kovalev. Daeth yn adnabyddus iawn am gyflwyno'r gyfres deledu realiti *Love Island* rhwng 2015 a 2019.

Bu farw Flack yn ei chartref yn Llundain; credir iddi ladd ei hun.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gwarchodfa Natur Balranald

Mae **Gwarchodfa Natur Balranald** yn warchodfa’r Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar (RSPB) ar Uibhist a Tuath (Saesneg: North Uist) un o’r Ynysoedd Allanol Heledd, yr Alban. Mae’r dirwedd yn cynnwys tir fferm ac arfordir.

Gwelir Bras yr ŷd, Rhegen yr ŷd, Cornchwiglen, Drudwen, Pibydd y tywod, Pibydd y mawn,  Rhostog, Gŵydd wyran, Hutan y Mynydd, Cwtiad torchog, Eryr môr, Ehedydd, Pioden y môr, Môr-wennol y Gogledd, Pibydd coesgoch, Cwtiad aur, Hebog tramor, Boda tinwyn, Sgiwen fawr a Chwtiad y traeth.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan RSPB

NorthUist02LB.jpg|Y traeth
NorthUist04LB.jpg|Y ganolfan ymwelwyr, Gwarchodfa Natur Balranald
NorthUist03LB.jpg
NorthUist05LB.jpg|

Balranald
Categori:RSPB
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Mirella Freni

Soprano operatig o'r Eidal oedd **Mirella Freni**; ganwyd **Mirella Fregni**  (27 Chwefror 1935 – 9 Chwefror 2020).

Cafodd ei geni ym Modena. Hi oedd ffrind plentyndod Luciano Pavarotti a roedd hi'n ymddangos yn aml ar y llwyfan gydag Pavarotti. Ei hathro canu oedd Ettore Campogalliani. Priododd y pianydd Leone Magiera ym 1955; roedd ganddyn nhw un ferch. Priododd y canwr Nicolai Ghiaurov ym 1978.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Modena
The Adventures of Sherlock Holmes

Mae ***The Adventures of Sherlock Holmes*** yn gasgliad o ddeuddeg stori fer gan Syr Arthur Conan Doyle, a gyhoeddwyd gyntaf ar 14 Hydref 1892.
## Disgrifiad
Mae'r llyfr cynnwys y straeon byrion cynharaf sy'n cynnwys y ditectif ymgynghorol Sherlock Holmes, a gyhoeddwyd mewn deuddeg rhifyn misol o *The Strand Magazine* rhwng Gorffennaf 1891 a Mehefin 1892. Mae'r straeon yn y casgliad yn cael eu cyhoeddi yn y llyfr yn yr un drefn ag y cyhoeddwyd hwy yn y cylchgrawn. Dydy'r straeon ddim mewn trefn gronoleg o ran dyddiad gosodiad y storïau. Yr unig gymeriadau sy'n gyffredin i bob un o'r deuddeg yw Holmes a Dr Watson ac mae pob un yn cael eu hadrodd yn arddull naratif person cyntaf gan Watson.

Yn gyffredinol, mae'r straeon yn *The Adventures of Sherlock* Holmes yn nodi, ac yn ceisio cywiro anghyfiawnderau cymdeithasol. Portreadir Holmes fel un sy'n cynnig ymdeimlad newydd, tecach o gyfiawnder.

Darluniodd Sidney Paget bob un o'r deuddeg stori yn The Strand ac yn y casgliad.
## Derbyniad
Cafodd y straeon dderbyniad da, a rhoddodd hwb i ffigurau tanysgrifiadau *The Strand Magazine*, gan annog Doyle i allu mynnu mwy o arian ar gyfer ei set nesaf o straeon. Mae'r stori gyntaf, "A Scandal in Bohemia", yn cynnwys cymeriad Irene Adler. Er mae dyma'r unig stori gan Doyle lle mae Adler yn ymddangos daw hi’n gymeriad amlwg mewn addasiadau modern o Sherlock Holmes, yn gyffredinol fel gwrthrych cariad Holmes. Cynhwysodd Doyle pedair o'r deuddeg stori o'r casgliad hwn yn ei ddeuddeg hoff stori Sherlock Holmes, gan ddewis "Y Cylch Brith" fel y gorau oll.

## Storïau
#*A Scandal in Bohemia* (Mehefin 1891)
#*The Red-Headed League* (Awst 1891)
#*A Case of Identity* (Medi 1891)
#*The Boscombe Valley Mystery* (Hydref 1891)
#*The Five Orange Pips* (Tachwedd 1891)
#*The Man with the Twisted Lip* (Rhagfyr 1891)
#*The Adventure of the Blue Carbuncle* (Ionawr 1892)
#*The Adventure of the Speckled Band* (Chwefror 1892) (Addaswyd i'r Gymraeg fel *Y Cylch Brith* gan Eurwyn Pierce Jones) 
#''The Adventure of the Engineer's Thumb* (Mawrth 1892)
#*The Adventure of the Noble Bachelor* (Ebrill 1892)
#*The Adventure of the Beryl Coronet* (Mai 1892)
#*The Adventure of the Copper Beeches'' (Mehefin 1892)

## Cyfeiriadau 
Categori:Nofelau 1892
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Sherlock Holmes
Categori:Llyfryddiaeth Arthur Conan Doyle
Categori:Arthur Conan Doyle
Pobl groenliw

Ymgais yw **pobl groenliw** i lunio term Cymraeg am *people of colour*, ar batrwm croenddu, croenwyn a chroendywyll.  Ei nod yw bod yn derm cadarnhaol sy'n torri cwys newydd yn rhydd o dermau hiliol hanesyddol. Mae'n derm sy'n cwmpasu pawb nad ydyn nhw'n wyn, mewn ffordd gynhwysol sy'n awgrymu cydsefyll rhwng gwahanol grwpiau hiliol. Mae termau cysylltiedig yn cynnwys **person croenliw**, **menyw groenliw**, **dyn croenliw** a **chymunedau croenliw**.

## Cyfeiriadau
Categori:Hil
Categori:Hiliaeth
Harold Laski

Gwyddonydd gwleidyddol, academydd, a gwleidydd o Loegr oedd **Harold Joseph Laski** (30 Mehefin 1893 – 24 Mawrth 1950).

Ganed ym Manceinion i deulu o Iddewon dosbarth-canol. Yn 1911, priododd â Frida Kerrey, Cristnoges, heb sêl bendith ei deulu. Astudiodd ewgeneg am gyfnod byr yng Ngholeg Prifysgol Llundain cyn iddo gychwyn ar gwrs hanes yng Ngholeg Newydd, Rhydychen. Derbyniodd ei radd yn 1914, a gweithiodd am gyfnod i bapur newydd y *Daily Herald*. Aeth i Ogledd America i addysgu gwyddor gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol McGill, Montréal, o 1914 i 1916, ac yna ym Mhrifysgol Harvard o 1916 i 1920. Yno fe fu'n gyfeillgar â sawl barnwr a chyfreithegwr o fri, gan gynnwys Oliver Wendell Holmes, Jr., Louis Brandeis, a Felix Frankfurter.

Dychwelodd Laski i Loegr yn 1920 ac ymgyrchodd ar gyfer y Blaid Lafur yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1923. Penodwyd yn athro yn Ysgol Economeg Llundain yn 1926 ac addysgodd wyddor gwleidyddiaeth yno nes ei farwolaeth. Yn ystod y Dirwasgiad Mawr, trodd Laski yn Farcsydd, a dadleuodd y gallai trafferthion economaidd cyfalafiaeth arwain at gwymp democratiaeth. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gweithiodd yn gynghorwr i'r Ddirprwy Brif Weinidog Clement Attlee. Yn 1945, penodwyd Laski yn gadeirydd y Blaid Lafur. Bu farw yn Llundain yn 56 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *Authority in the Modern State* (1919).
* *The Foundations of Sovereignty, and Other Essays* (1921).
* *Grammar of Politics* (1925).
* *The State in Theory and Practice* (1935).
* *The Rise of European Liberalism: An Essay in Interpretation* (1936).
* *Parliamentary Government in England: A Commentary* (1938).
* *The American Presidency: An Interpretation* (1940).
* *Reflections on the Revolution of Our Time* (1943).
* *Faith, Reason, and Civilization: An Essay in Historical Analysis* (1944).
* *The American Democracy: A Commentary and Interpretation* (1948).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Iddewig o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Academyddion Prifysgol McGill
Categori:Academyddion Ysgol Economeg Llundain
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newydd, Rhydychen
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Loegr
Categori:Gwleidyddion Marcsaidd o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Fanceinion
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Loegr
Rhaeadr Multnomah

bawd|260px
bawd|260px
Mae **Rhaeadr Multnomah** yn rhaeadr, 189 medr o uchder, ar Nant Multnomah, sy’n disgyn o ochr deheuol ceunant Afon Columbia yn Oregon, yr Unol Daleithiau. Mae’n denu dros 2 filiwn o ymwelwyr yn flynyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Oregon
Categori:Daearyddiaeth yr Unol Daleithiau
Multnomah
Mynydd Hood

Mae **Mynydd Hood** yn llosgfynydd yn nhalaeth Oregon yn yr Unol Daleithiau, sydd yn 3,429 medr o uchder, ac yn un o Fynyddoedd y Cascades. Mae 11 o rewlifau ar ei lethrau ac mae 6 ardal sgio arno. Roedd ei ffrwydrad mwyaf diweddar ym 1865; mae’r mynydd wedi ffrwydro’n achlysurol dros cyfnod o hanner filiwn o flynyddoedd.. Enwyd y mynydd ar ôl llyngesydd Prydeinig, yr Arglwydd Hood.

## Cyfeiriadau
Hood
Hood
Kirklinton Middle

Plwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Kirklinton Middle**.  Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland. Mae'n cynnwys yr aneddiadau Kirklinton a Smithfield.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 384.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Cwthbert
*Mynwent y Crynwyr
*Neuadd Alstonby

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Stanwix Rural

Plwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Stanwix Rural**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 2,923.

Mae'r plwyf sifil yn cynnwys yr aneddiadau Brunstock, Crosby-on-Eden, Houghton, Linstock, Rickerby a Tarraby.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell Linstock
*Eglwys Ioan Efenglydd
*Tafarn y Carw
*Ysgol Eden

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Matilda o'r Alban

Brenhines Lloegr rhwng 1100 a'i farwolaeth, fel wraig cyntaf Harri I, brenin Lloegr, oedd '''Matilda o'r Alban''' (1080 – 1 Mai 1118).

Cafodd Matilda ei geni yn Dunfermline, yn ferch i Malcolm III, brenin yr Alban, a'i wraig "Santes" Marged. Cafodd ei haddysgu mewn lleiandy yn Lloegr.

Priododd Harri ym 1100, ar ôl iddo ddod i'r orsedd.

## Plant
# Yr Ymerodres Matilda (c. 7 Chwefror 1102 – 10 Medi 1167) 
# William Adelin, (5 Awst 1103 – 25 Tachwedd 1120)

## Marwolaeth Matilda
Bu farw ym Mhalas San Steffan. Claddwyd hi yn Abaty Westminster.

## Cyfeiriadau
Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1080
Categori:Marwolaethau 1118
Categori:Merched yr 11eg ganrif
Categori:Merched y 12fed ganrif
Categori:Pobl o Dunfermline
Categori:Tywysogesau yr Alban
Amanita frau

{{Blwch tacson
| enw = {}*Amanita friabilis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Agaricales
| familia = Amanitaceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =

| binomial_authority = 
| synonyms_ref = [
| synonyms = 
}}

Math o ffwng yn nheulu'r *Amanitaceae* yw'r **Amanita frau** (Lladin: ***Amanita friabilis***; Saesneg: *Fragile Amanita*). Yr Amanitáu yw’r enw ar lafar ar y grwp mae’r ffwng yma’n perthyn iddo, ond nid yw’n derm gwyddonol. Tarddiad yr enw yma yw Amanus (Hen Roeg: Ἁμανός), mynydd yn Cilicia. Ceir enw Cymraeg arall ar y rhywogaeth hon, sef  **Amanita brau**. Mae'r teulu *Amanitaceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Agaricales.

Oherwydd ei brinder caiff ei hystyried yn rhywogaeth 'o bwysigrwydd mawr'; mae'r gair 'brau' yn Gymraeg yn cyfeirio at y ffaith hwn. Dim ond mewn un lle yng Nghymru mae ar gael, ger Dinas Dinlle, Gwynedd.

## Ffyngau
Credir fod rhwng  2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson ffyngau'n newid o ddydd i ddydd.

## Aelodau eraill o deulu'r Amanitaceae 
Mae gan **Amanita frau** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q734651 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Amanitáu
Categori:Amanitaceae
Categori:Ffyngau Cymru
Locomotif Dosbarth AB 4-6-2, Rheilffordd Seland Newydd

bawd|260px|Locomotif AB yn nosbarth reilffordd Kingston
Roedd y **Locomotif Dosbarth AB 4-6-2, Rheilffordd Seland Newydd** yn locomotif llwyddiannus iawn ar reilffyrdd Seland Newydd. Adeiladwyd 141 ohonynt rhwng 1915 a 1927 gan Weithdy Addington, A & G Price Limited o Thames, Seland Newydd, a Chwmni Locomotif North British, dosbarth mwyaf niferus y wlad.. Roedd yr AB yn ddatblygiad o’r dosbarth A cynharach.

## Cadwraeth
Mae 7 ohonynt yn goroesi:-
* Rhif 608  *Passchendaele*; rhoddwyd gan y NZR i Gymdeithas Reilffordd a Locomotifau Seland Newydd ym 1967. Llogwyd ac atgyweiriwyd y locomotif gan Steam Incorporated o Paekakariki ym 1993, ac ers 25 Ebrill 2014, wedi bod yn weithredol ar brif reilffyrdd Seland Newydd.

* Rhif 663 *Sharon Lee*; prynwyd ar gyfer Ymddiriedolaeth Treftadaeth Stêm Mainline ac wedi bod yn weithredol, yn defnyddio olew ynn hytrach na glo.

* Rhif 699; eiddo i Gymdeithas Rheilffordd a Hanes Pleasant Point

* Rhif 745; eiddo i Ymddiriedolaeth Treftadaeth Rheilffordd Llethrau Rimutaka ac yn brosiect atgyweirio hir dymor.

* Rhif 778 yn eiddo i Reilffordd Kingston Flyer. Mae angen atgyweirio’r boeler.

* Rhif 795 *Greenvale*; yn eiddo i Reilffordd Kingston Flyer. Gweithredol ond mewn storfa.

* Rhif 832; Rhoddwyd gan NZR i Amgueddfa Cludiant a Thecnoleg

## Cyfeiriadau
Categori:Locomotifau stêm
Categori:Rheilffyrdd Seland Newydd
Mary de Bohun

200px|bawd|Portread Mary yn salmydd arbennig

Roedd **Mary de Bohun** (c. 1369/70 – 4 Mehefin 1394) yn wraig cyntaf Harri IV, brenin Lloegr, a'r mam Harri V, brenin Lloegr. Roedd hi'n disgyn o Lywelyn Fawr.

Roedd Mary yn ferch i Wmffre de Bohun, 7ydd Iarll Henffordd, a'i wraig, Joan Fitzalan. Cafodd dwy chwaer, Eleanor (c.1366-1399) ac Elizabeth. Priododd Harri Bolingbroke ym 1380/1381.

Roedd ganddi chwech o blant:
*Harri, brenin Lloegr (1386–1422)
*Thomas o Lancaster (1387–1421)
*John o Lancaster (1389–1435)
*Humphrey o Gaerhir, Dug Caerloyw 1af (1390–1447) 
*Blanche (1392–1409), gwraig Louis (mab Ruprecht, brenin yr Almaen)
*Philippa (1394–1430), gwraig Eric, brenin Denmarc, Norwy a Sweden

Bu farw yng Nghastell Peterborough, wrth eni plentyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1360au
Categori:Lancastriaid
Categori:Marwolaethau 1394
Categori:Merched y 15fed ganrif
Cynhadledd Bandung

bawd|Gedung Merdeka, y neuadd gyfarfod yn ystod y gynhadledd.[bawd|Rhai o'r gwladweinwyr a deithiodd i'r gynhadledd (o'r chwith i'r dde): [Gamal Abdel Nasser, cadeirydd Cyngor Chwyldroadol yr Aifft; Hussein, brenin Iorddonen; Kwame Nkrumah, Prif Weinidog y Traeth Aur; a Jawaharlal Nehru, Prif Weinidog India.]]
Cyfarfod o ddiplomyddion o nifer o wledydd Asia ac Affrica oedd **Cynhadledd Bandung** a gynhaliwyd yn ninas Bandung ar ynys Gorllewin Jawa, Indonesia, o 18 Ebrill i 24 Ebrill 1955. Trefnwyd y gynhadledd gan lywodraethau Indonesia, Byrma, Seilón, India, a Phacistan, a chynrychiolwyd y rhan fwyaf o boblogaeth y byd gan ddirprwyon o 29 o wladwriaethau a thiriogaethau.

Ailddatganwyd gan Gynhadledd Bandung y pum egwyddor a gynhwysir yng Nghytundeb India a Tsieina ynghylch Tibet (1954): cyd-barch at gyfanrwydd tiriogaethol a sofraniaeth; anymosodedd; anymyrraeth; cydraddoldeb a chyd-fuddiannau; a chydfodolaeth heddychlon. Yn y blynyddoedd i ddod, datblygodd cydweithrediad rhyngwladol ymhellach yn annibynnol ar gylchoedd dylanwad Unol Daleithiau America a'r Undeb Sofietaidd, y ddau uwchbwer a fu ar naill ochr y Rhyfel Oer. Wrth i broses datrefedigaethu fynd ati, dygwyd mwy o wladwriaethau annibynnol yn rhan o'r hyn a elwir y Trydydd Byd, mewn cyferbyniad â'r Gorllewin a'r bloc Comiwnyddol, ac yng Nghynhadledd Beograd yn 1961 sefydlwyd y Mudiad Amhleidiol.

## Rhestr y gwledydd a gynrychiolwyd 
bawd|Map sydd yn dangos y gwledydd a gynrychiolwyd yn y gynhadledd mewn lliw gwyrdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:1955 yn Indonesia
Categori:20fed ganrif yn Affrica
Categori:20fed ganrif yn Asia
Bandung
Categori:Y Rhyfel Oer
Prifysgol Lausanne

Prifysgol a leolir yn ninas Lausanne, Vaud, yng ngorllewin y Swistir yw **Prifysgol Lausanne** (; UNIL).

Sefydlwyd Ysgol Lausanne () yn 1537, yn ystod y Diwygiad Protestannaidd, wedi i luoedd canton Bern gyfeddiannu Vaud a'i hymgorffori yn rhan o Hen Gydffederasiwn y Swistir. Dyma oedd yr unig ysgol  ddiwinyddol i hyfforddi gweinidogion Protestannaidd Ffrangeg eu hiaith, er Lladin oedd iaith y gwersi. Erbyn 1547 roedd y celfyddydau, ieitheg Roeg, ac ieitheg Hebraeg yn rhan o'r cwricwlwm. Calfiniaid oedd diwinyddion Lausanne, a buont yn gwrthdaro â'r Zwinglïaid a oedd yn llywodraethu Bern. Agorwyd adeilad yr Academi yn 1587. Yn 1621 rhoddwyd i'r Academi gan lywodraeth Bern yr awdurdod i benodi gweinidogion i'r Eglwys Ddiwygiedig yn ogystal â'u hyfforddi, a bu'r ysgol yn meddu ar y fraint honno nes 1838. Erbyn 1741 roedd saith o gadeiriau academaidd gan yr ysgol: diwinyddiaeth ddogmataidd, dadleuaeth ddiwinyddol, Hebraeg a'r holwyddoreg, Groeg a moesoldeb, athroniaeth (gan gynnwys mathemateg a ffiseg), areithyddiaeth a llenyddiaeth, a'r gyfraith (sifil a naturiol), ac yn 1766 penodwyd yr athro meddygaeth cyntaf.

Yn 1837, newidiodd swyddogaeth yr Academi yn sylweddol: nid oedd bellach yn ysgol ddiwinyddol ond yn sefydliad addysg seciwlar er hyfforddi a gwobrwyo cymwysterau i ddynion yn y proffesiynau, ac i gynnal diwylliant llenyddol a gwyddonol. Bellach, Ffrangeg oedd iaith yr addysg, a rhennid yr Academi yn dair cyfadran: y celfyddydau a'r gwyddorau, y gyfraith, a diwinyddiaeth, a chanddynt 17 o gadeiriau academaidd i gyd. Cafodd yr Academi ei gwneud yn brifysgol yn 1890. Crewyd nifer rhagor o gyfadrannau yn ail hanner y 19g ac yn yr 20g. Yn 1970, symudodd y brifysgol o'i safle yn hen ddinas Lausanne, ger yr eglwys gadeiriol a'r Château, i'r campws newydd yn Dorigny.

bawd|dim|Palais de Rumine, un o hen adeiladau'r brifysgol yn Lausanne

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*   

Categori:Lausanne

Lausanne, Prifysgol
Categori:Sefydliadau 1537
Neuadd Carnegie

Neuadd gyngerdd yn Ninas Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, yw **Neuadd Carnegie**, sy'n enwog fel lleoliad ar gyfer cerddoriaeth fyw. Y cyfeiriad yw 881 Seventh Avenue. William Burnet Tuthill oedd y pensaer. Talodd y dyngarwr Andrew Carnegie am ei adeiladu.

Agorodd y neuadd ym mis Mai 1891. Cynhaliwyd y cyngerdd cyntaf gan yr arweinydd Almaenig Walter Damrosch a'r cyfansoddwr Rwsiaidd Pyotr Ilyich Tchaikovsky. 
Gwerthodd teulu Carnegie y neuadd i Robert E. Simon ym 1925.

## Lleoliad
*Awditoriwm Stern.
*Neuadd Weill
*Neuadd Zankel

## Rhestr o bobl Gymraeg sydd wedi perfformio yn Neuadd Carnegie
*Shirley Bassey
*Stuart Burrows
*Charlotte Church
*Tom Jones
*Ivor Novello
*Dorothy Squires
*Bryn Terfel
*Helen Watts

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1891
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Theatrau yn yr Unol Daleithiau
Cap maes cyffredin

{{Blwch tacson
| enw = {}*Agrocybe pediades*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Agaricales
| familia = Bolbitiaceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = *Agrocybe semiorbicularis*
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Bolbitiaceae* yw'r **Cap maes cyffredin** (Lladin: ***Agrocybe pediades***; Saesneg: *Common Fieldcap*). Y Capannau Maes yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Gair arall am 'gapiau' yw 'capannau', a 'maes' yw tir agored e.e. cae.  Dosbarthwyd y teulu *Bolbitiaceae* o fewn urdd yr Agaricales.

Fe’i disgrifiwyd gyntaf fel *Agaricus pediades* gan y mycolegydd o Sweden Elias Magnus Fries ym 1821, a symudodd i’w genws Agrocybe cyfredol gan Victor Fayod ym 1889. Cyfystyr i’r madarch hwn yw *Agrocybe semiorbicularis*.

## Ffwng
Credir fod rhwng  2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon a  Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson ffyngau'n newid o ddydd i ddydd.

## Aelodau eraill o deulu'r Bolbitiaceae 
Mae gan **Cap maes cyffredin** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q596444 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Agaricales
Categori:Y Capannau Maes
Categori:Ffyngau twyni Cymru
Madarch y coed

{{Blwch tacson
| enw = {}*Agaricus silvicola*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Agaricales
| familia = Agaricaceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Agaricaceae* yw'r **Madarch y coed** (Lladin: ***Agaricus silvicola***; Saesneg: *Wood Mushroom*). 'Y Madarch Maes' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Mae 'maes' yma'n cyfeirio at leoliad y ffwng, sef tir agored, cae fel arfer, ond yn aml, fe'i gwelir yn tyfu ar dail ceffyl. Yr enw Cymraeg unigol ar y rhywogaeth hon yw  **Madarchen y coed**. Mae'r teulu *Agaricaceae* yn gorwedd o fewn urdd yr Agaricales.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Ewrop a Gogledd America ac mae hefyd i'w chanfod yn byw ar dwyni glan y môr, yng Nghymru. 

## Ffyngau
Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

## Aelodau eraill o urdd yr Agaricales 
Mae gan **Madarch y coed** aelodau arall yn yr urdd yma:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q384480
 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Agaricales
Categori:Y Madarch Maes
Categori:Ffyngau twyni Cymru
Categori:Ffyngau Ewrop
Categori:Ffyngau Gogledd America
Pont y Duwiau

Mae **Pont y Duwiau** yn bont gantilifer dros Afon Columbia rhwng Oregon a Thalaith Washington, yr Unol Daleithiau, ger Lociau Cascades. Mae toll i groesi’r bont.

Hyd y bont oedd 1127 troedfedd pan agorodd y bont ym 1926. Estynnwyd y bont i 1858 troedfedd ym 1940 ar ôl adeiladu Argae Bonneville gerllaw.

Mae enw’r bont yn cyfeirio at enw wedi rhoi gan bobl frodorol yr ardal i argae naturiol wedi creu gan dirlithriad amser rhwng 1100 a 1250 A.D; y canlyniad oedd llyn yn nwyrain Oregon, Washington ac Idaho. Dinistriwyd y bont naturiol gan Afon Columbia tua  1690.

bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Oregon
Duwiau
Categori:Washington (talaith)
Paul Peter Piech

Arlunydd Americanaidd oedd **Paul Peter Piech** (11 Chwefror 1920 – 31 Mai 1996).

Yn ystod degawd olaf ei fywyd, bu'n byw ym Mhorthcawl ac yno fe gynhyrchodd cyfres o brintiau am lenorion Cymreig, gan gynnwys Saunders Lewis, D. J. Williams, Harri Webb, a Waldo Williams.
Bu farw ym Mhorthcawl yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr posteri
Categori:Milwyr yr Ail Ryfel Byd
Categori:Milwyr Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw yng Nghymru
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wcreinaidd
Categori:Printwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i'r Deyrnas Unedig
Llwybrau'r Cof

Llyfr gan Elen Wyn Roberts, gyda lluniau gan Valériane Leblond, yw '''''Llwybrau'r Cof''''' a gyhoeddwyd gyntaf ym 2019.

Mae'r llyfr ar gyfer y rhai sy'n dechrau colli eu cof. Mae'n eu helpu i rannu eu hatgofion.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Prosiect Wici Môn
Rhys Gwesyn Jones

Gweinidog ac awdur o Gymru oedd **Rhys Gwesyn Jones** (4 Mai 1826 – 5 Medi 1901). Fe'i ganwyd ym Mhen-y-wern, Abergwesyn, Sir Frycheiniog.

Dechreuodd fel aelod o eglwys Moriah yn 1840 a dechreuodd bregethu yno yn 1844 cyn mynd i Goleg Aberhonddu yn 1847. Dechreuodd swydd fel gweinidog yn Rhaeadr Gwy yn 1851 cyn symud i Benybont-ar-Ogwr yn 1857 ac i Ferthyr Tudful dwy flynedd wedyn. Yn ystod y blynyddoedd yma ysgrifennodd erthyglau ar gyfer *Y Beirniad*, *Y Diwygiwr* a mwy. Yn Mai 1867 ymfudodd i Unol Daleithiau America er mwyn cymryd rheolaeth dros ddwy eglwys yn Utica, Efrog Newydd. Bu farw yn 1901 ar ôl salwch o rai misoedd.bawd|Y Beirniad

Priododd Ann Jones ar 4 Gorffennaf 1855 a chawsant wyth o blant.bawd|Eglwys Moriah

## Gwaith ysgrifennedig 
*Drych Y Prif Oesoedd (addasiad gan lyfr Theophilus Evans)
*Caru, Priodi a Byw (1868)
*Esboniwr y Dadguddiad; neu, Ddarlithiau esboniadoe ar Lyfr y Dadguddiad (1863)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1901
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Gwynne Williams

Mae **Gwynne Williams** (ganwyd 1937) yn awdur barddoniaeth a rhyddiaith Gymraeg yn ogystal â chyfieithydd nifer o weithiau llenyddol o'r Saesneg i'r Gymraeg.

Yn gynigydd cryf i Cymraeg, iaith frodorol Cymru, mae Williams wedi bod yn ysgrifennu ers y 1950au, gyda sawl cyfrol mewn print, gan gynnwys *Rhwng gewyn ac amser* (1969), *Gwreichion* (tri rhifyn rhwng 1973 a 1991) a *Pysg* (dau rifyn yn Saesneg a Chymraeg, 1986). Gan ddechrau ym 1970, mae hefyd wedi cyfieithu gweithiau Jez Alborough, Jan Fearnley, Judy Hindley, Mick Inkpen, Colin McNaughton, Alison Ritchie, Roald Dahl ac eraill, gan arbenigo’n arbennig mewn llyfrau plant, gyda dros 35 o deitlau mewn print. Mae ganddo hefyd bresenoldeb rheolaidd mewn digwyddiadau llenyddol Cymraeg ac yn adran BBC Cymru Cymru, BBC yng Nghaerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Llenorion Cymraeg
Sporting CP

Mae **Sporting Clube de Portugal**, adwaenir yn gyffredin fel **Sporting CP**, **Sporting Lisbon** neu **Sporting** yn unig, yn glwb chwaraeon yn ninas Lisbon, Portiwgal. Fe'i sefydlwyd gan José Alvalade ar 1 Gorffennaf 1906.

Mae'n un o'r tri chlwb gorau ym Mhortiwgal (y *Três Grandes*).

## Chwaraewyr enwog 
* Cristiano Ronaldo
* Luís Figo

## Nodynau
## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol 
*  /  Gwefan swyddogol y clwb

Categori:Lisbon
Categori:Sefydliadau 1906
Categori:Timau pêl-droed Portiwgal
Newbiggin

Gallai **Newbiggin** gyfeirio at nifer o lefydd yn Lloegr:

## Cumbria
* Newbiggin, pentref ger Barrow-in-Furness
* Newbiggin, pentref ger Stainton
* Newbiggin, pentref ger Kirkby Thore
* Newbiggin, pentref ger Brampton
* Newbiggin-on-Lune, pentref yn Westmorland a Furness

## Gogledd Swydd Efrog
* Newbiggin, pentref yn Ne Wensleydale
* Newbiggin, pentrefan yng Ngogledd Wensleydale

## Northumberland
* Newbiggin-by-the-Sea, tref

## Swydd Durham
* Newbiggin, pentref ger Lanchester
* Newbiggin, pentref ger Middleton-in-Teesdale
John Owen Jones (ap Ffarmwr)

Roedd ** John Owen Jones (ap Ffarmwr)** (1 Ionawr 1861 – 2 Mawrth 1899) yn newyddiadurwr ac yn ymgyrchydd dros hawliau gweision fferm.

## Cefndir 
Ganwyd Jones ar fferm Ty'n y Morfa, Trefdraeth, Ynys Môn yn blentyn i Owen Jones, ffarmwr ac Emma (née Hughes) ei wraig. Pan oedd ap Ffarmwr tua phedair blwydd oed bu farw ei dad. Ail briododd ei fam ac aeth y teulu i fyw i Ddwryan.

## Addysg
Aeth ap Ffarmwr i Ysgol y Bwrdd, Dwyran hyd 14 mlwydd oed. Wedi gorffen yn yr ysgol aeth i Gaernarfon fel prentis dilledydd. Yn ogystal â dysgu crefft y teiliwr bu hefyd yn parhau efo'i addysg gan gymhwyso i gael mynediad i Brifysgol Aberystwyth. Ar ôl cyfnod yn Aberystwyth aeth i Goleg Owens ym Manceinion. Ar y pryd roedd Prifysgol Aberystwyth yn darparu graddau Prifysgol Llundain. Roedd Coleg Owens yn paratoi efrydwyr i sefyll arholiadau gradd Prifysgol Llundain.

## Gyrfa 
Ar ôl ymadael a'r brifysgol aeth ap Ffarmwr i Lundain lle fu'n gweithio fel gohebydd y ddinas i bapur y Genedl Gymreig. Dychwelodd i Fôn i gadw ysgol ramadeg wrth barhau i ohebu i'r Genedl Gymreig a chyhoeddiadau eraill. Yn ystod y cyfnod yma bu'n ysgrifennu darnau barn ddylanwadol. Ysgrifennodd am gyflwr yr Eglwys Sefydledig mewn plwyfi gwledig mawr. Ei golofnau mwyaf dylanwadol oedd y rhai am gyflwr cyflogaeth gweision ffarm. O ganlyniad i'w erthyglau cynhaliwyd cyfarfodydd cyhoeddus i drafod sefyllfa'r gweision fferm trwy Gymru gyfan. Cynhaliwyd gorymdaith fawr yn Llangefni a chafodd ap Ffermwr ei gario ar ysgwyddau rhai o'r gorymdeithwyr trwy'r dref.

Bu'r ymgyrch yn rhannol lwyddiannus. Torrwyd y nifer o oriau roedd disgwyl i'r gweision gweithio pob wythnos a bu rhywfaint o wella mewn amodau eraill. Methodd a gwireddu ei freuddwyd o ffurfio undeb i'r gweision fferm. Bu'r ymgyrch ar ran gweision fferm yn unig. Parhaodd y morwynion fferm i weithio oriau hir am gyflog tlawd.

Ym 1891 ymunodd a staff y "Genedl" fel is-olygydd yr holl bapurau a argraffwyd gan Gwmni'r Wasg Genedlaethol Gymreig.

Ym 1895 ymddeolodd Thomas Lewis AS Rhyddfrydol Môn o'r Senedd a bu pwysau mawr ar ap Ffarmwr i sefyll yn ei le, ond fe wrthododd y cais.

Symudodd i Ferthyr Tudful ym 1895 i wasanaethu fel golygydd y *Merthyr Times*. Ym 1897 symudodd i Nottingham i fod yn olygydd erthyglau y *Nottingham Express* gan aros yno hyd ei farwolaeth. Ym 1898 cyhoeddwyd ei lyfr *Cofiant Gladstone* yng Nghaernarfon.

## Teulu 
Roedd yn briod a merch oedd a'r enw morwynol E Williams (bu Mrs Williams, mam yng Nghyfraith, yn alaru yn ei angladd)   bu farw eu hunig blentyn ychydig fisoedd cyn ei farw ef. Bu farw Mrs E Jones ym 1919 

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref yn Coleville Street, Nottingham o neffritis yr arennau yn 38 mlwydd oed   a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Capel y Methodistiaid Calfinaidd yn Nwyran.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Rhwd coffi

{{Blwch tacson
| enw = {}*Hemileia vastatrix*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Pucciniales
| familia = Incertae sedis
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Incertae sedis* yw'r **Rhwd coffi** (Lladin: ***Hemileia vastatrix***; Saesneg: *Coffee Rust*). Y Gwir-Rydau yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo, ond nid yw'n derm gwyddonol. Lluosog y gair 'Rhwd' yw rhydau, gair sy'n cyfeirio at liw'r ffyngau yn y grwp yma.  Dosbarthwyd y teulu *Incertae sedis* o fewn urdd y Pucciniales.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Asia, Affrica a De America.  

Dim ond ar ddail y planhigyn coffi mae'r ffwng yma'n byw, ac mae'n dipyn o broblem i ffermwyr coffi; llwyddwyd i fagu planhigion sy'n medru gwrthsefyll ymosodiad gan y ffwng yma - yn rhannol - ond nid yn llwyr.

## Ffwng
Credir fod rhwng  2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson ffyngau'n newid o ddydd i ddydd.

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN

## Cyfeiriadau
Categori:Pucciniales
Categori:Y Gwir-Rydau
Categori:Ffyngau Asia
Affrica
Categori:Ffyngau De America
Matilda (llyfr)

Llyfr Saesneg gan yr awdur Roald Dahl yw ***Matilda***. Ceir cyfieithiad Cymraeg gan Elin Meek a gyhoeddwyd gyntaf yn 2016.

Fe gyhoeddwyd y llyfr gwreiddiol ym 1988 gan Jonathan Cape yn Llundain gyda 232 o dudalennau a lluniau gan Quentin Blake. Fe'i haddaswyd fel darlleniad sain gan yr actores Kate Winslet, ffilm nodwedd ym 1996 a gyfarwyddwyd gan Danny DeVito, rhaglen ddwy ran ar BBC Radio 4 gyda Lauren Mote yn chwarae rhan Matilda, Emerald O’Hanrahan fel Miss Honey, Nichola McAuliffe fel Miss Trunchbull a Lenny Henry yn adroddwr. Roedd sioe gerdd yn 2010.

Yn 2012 roedd *Matilda* yn safle 30 ymhlith nofelau plant amser llawn mewn arolwg a gyhoeddwyd gan *School Library Journal*, cyfrol misol  gyda chynulleidfa yn Unol Daleithiau America yn bennaf. Hwn oedd y cyntaf o bedwar llyfr gan Dahl ymhlith y 100 Uchaf, yn fwy nag unrhyw awdur arall. Gwnaeth cylchgrawn *Time* gynnwys *Matilda* yn ei rhestr o'r 100 Llyfr Oedolion Ifanc Gorau erioed.

Mae gwerthiannau ledled y byd wedi cyrraedd 17 miliwn, ers 2016 mae gwerthiannau wedi cynyddu i'r graddau ei fod yn fwy na unrhyw un o lyfrau eraill Dahl.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Roald Dahl

Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Prosiect Wici Môn
Modrwy Aur y Bwda

Llyfr yw ***Modrwy Aur y Bwda*** a ysgrifennwyd gan T. Llew Jones. Cyhoeddwyd y stori mewn casgliad o'i storiau, *Trysorau T. Llew: Modrwy Aur y Bwda a Storïau Eraill*.

Mae'r stori am forwr sydd wedi mynd i Tseina gyda'i ffrind ac mae'n dwyn modrwy or Bwda. Mae'r ffrind yn dioddef o salwch ar y ffordd hir adref a felly mae'r morwr yn cael anlwc.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 1997
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Prosiect WiciLlên
Cyfieithu'r Beibl i'r Gymraeg

bawd|263x263px|Y Beibl Cyntaf yn Gymraeg, 1588
[bawd|Dywedir i'r Beibl Cymreig carpiog hwn o 1620 yn Eglwys [Llanwnda, Sir Benfro|Llanwnda gael ei achub o ddwylo goresgynwyr Ffrainc ym 1797]]
Cafodd rhannau o'r Beibl eu cyfieithu i'r Gymraeg yn y 15fed ganrif, ond y cyfieithiad a deyrnasodd am bedair canrif oedd cyfieithiad  William Morgan (esgob), ''Y Beibl cyssegr-lan sef Yr Hen Destament, a'r Newydd* a gyhoeddwyd yn 1588 ac a ddiwygiwyd gan Dr John Davies, Mallwyd, yn bennaf, yn 1620.

Cyhoeddwyd *Y Beibl Cymraeg Newydd'' yn 1988 a'i adolygu yn 2004.

Mae beibl.net, a gyhoeddwyd yn 2015, yn gyfieithiad newydd i Gymraeg mwy llafar ei naws.

Yn 1551 roedd William Salesbury yn gyfrifol am gyhoeddi'r gyfran sylweddol gyntaf o'r Ysgrythurau i ymddangos yn Gymraeg, *Kynniver llith a ban,* ac ef a oedd yn gyfrifol, yn bennaf, am y cyfieithiad Cymraeg o'r Testament Newydd a'r Salmau a gyhoeddwyd yn 1567, ac a ddiwygiwyd gan William Morgan ar gyfer ei gyfieithiad ef o'r Beibl cyfan yn 1588, Felly, mewn un ystyr byddai'n gywirach galw 'Beibl William Morgan' yn 'Feibl William Morgan a William Salesbury'.

## Hanes y Fersiynau 
### Fersiynau'r 15eg ganrif 
Mae sawl ffynhonnell o'r 19eg ganrif yn dyfynnu'r stori bod cyfieithiad o'r Lladin Vulgate yn bodoli ym 1470. Fodd bynnag, mae’r Athro Glanmor Williams wedi wfftio’r syniad bod y Beibl cyfan wedi’i gyfieithu i’r Gymraeg cyn i Feibl William Morgan ymddangos ym 1588.

## Gweler hefyd
* *Y Beibl Cymraeg Newydd*
* *Beibl.Net*

## Cyfeiriadau
Categori:Y Beibl Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Prosiect Wici Môn
Elen Wyn Roberts

Awdures yw **Elen Wyn Roberts** (ganwyd 24 Tachwedd 1972). Hi yw awdur y llyfr ''Llwybrau'r Cof'' (Gwasg y Bwthyn, 2019)

Fe'i ganwyd ar Ynys Môn. Astudiodd yn Ysgol Gyfun Llangefni a graddiodd yn y Gymraeg o Brifysgol Aberystwyth.

Priododd ei gwr Iestyn ar 27 Mai 2006. Mae ganddi ddwy ferch, Mia ac Elain.
Mae hi'n byw yng Nghaernarfon, ond cafodd ei magu yn Nwyran.
Ar hyn o bryd mae yn gweithio yn Amgueddfa Lechi Cymru yng Llanberis.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn

Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Prosiect Wici Môn
Cawell gwyn

{{Blwch tacson
| enw = {}*Ileodictyon cibarium*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Fungi
| classis = Basidiomycota
| ordo = Phallales
| familia = Phallaceae
| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| binomial_authority = {{#invoke:Wikidata|getValue|P6507|{}}}
| synonyms_ref = 
| synonyms = 
}}

Math a rhywogaeth o ffwng yn nheulu'r *Phallaceae* yw'r **Cawell gwyn** (Lladin: ***Ileodictyon cibarium***; Saesneg: *Basket Fungus*). 'Y Cincrwyn' yw'r enw ar lafar ar y grwp mae'r ffwng yma'n perthyn iddo a defnyddir y gair wethiau am siâp pidyn. Nid yw'n derm gwyddonol. Lluosog y gair 'cingroen' yw 'cincrwyn'. Mae'n aml yn llysieuyn drewllyd tebyg i gaws llyffant sy'n tyfu fynychaf ar gloddiau. Mae'r teulu *Phallaceae* yn gorwedd o fewn urdd y Phallales.

Mae'r rhywogaeth hon o ffwng i'w chael yn Awstralia. Fe'i ceir hefyd yn Seland Newydd.   

## Ffyngau
Credir fod rhwng 2.2 a 3.8 miliwn o wahanol rywogaethau o ffwng, a'u bod yn perthyn yn nes at grwp yr anifeiliaid nag at blanhigion. Gelwir yr astudiaeth o ffwng yn "feicoleg", sy'n dod o'r Groeg  μύκης (*mykes*) sef 'madarchen'. Mae tua 120,000 o'r rhain wedi'u disgrifio gan naturiaethwyr megis Carolus Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon ac Elias Magnus Fries. Oherwydd mai prin iawn yw gwybodaeth gwyddonwyr am y pwnc hwn, mae tacson y ffyngau'n newid o ddydd i ddydd. Credir bod oddeutu 20,000 o rywogaethau o ffyngau yng ngwledydd Prydain.

## Aelodau eraill o deulu'r Phallaceae 
Mae gan **Cawell gwyn** ambell aelod arall yn y teulu hwn, gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q784850 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr Goch yr IUCN
*Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Phallales
Categori:Y Cincrwyn
Categori:Ffyngau Seland Newydd
Categori:Ffyngau Awstralia