Wrecsam

:*Gweler hefyd Wrecsam (gwahaniaethu).*

Dinas (Saesneg: ''''). Mae'n canolfan weinyddol Bwrdeistref Sirol Wrecsam a'r dref fwyaf o ran poblogaeth yng ngogledd Cymru, gyda phoblogaeth o dros 42,576 yn Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001, ac roedd gan Ardal Drefol Wrecsam, fel y diffiniwyd gan y Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol, boblogaeth o 63,084. Mae gan ardal ehanagach Bwrdeistref Sirol Wrecsam, sy'n gorchuddio ardal o 50,500 hectar, boblogaeth o dros 130,000. Hon yw'r dref nawfed fwyaf yng Nghymru yn ôl poblogaeth, ond y pedwrydd yn ôl ei hardal drefol. Yn hanesyddol bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych, ac mae'n rhan o sir seremonïol Clwyd. Yr enw Saesneg *Wristleham* yw tarddiad yr enw *Wrecsam* yn Gymraeg, mae'r enw Saesneg hefyd wedi newid i *Wrexham* erbyn heddiw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

250px|bawd|dim|Canol Wrecsam

## Hanes
Mae tystiolaeth o weithgaredd dyn yn ardal Wrecsam yn dyddio'n hyd i 8,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae cofnod o Edward I, brenin Lloegr yn aros yn Wrecsam am gyfnod byr yn ystod ei ymgyrch i atal gwrthryfel Madog ap Llywelyn ym 1294. Daeth y dref yn rhan o Sir Ddinbych pan grewyd y sir ym 1536. Roedd Wrecsam wedi ei rannu'n ddwy drefgordd gwahanol, *Wrexham Regis* (dan reolaeth Brenin Lloegr) a *Wrexham Abbot* (rhannau hynaf y dref yn gyffredinol, a fu'n eiddo i Abaty Glyn y Groes, Llangollen yn wreiddiol).

Digwyddodd un o'r trychinebau mwyaf erchyll yn hanes pyllau glo Prydain yng Nglofa Gresffordd ger Wrecsam, pan laddwyd 265 o löwyr ar ôl ffrwydrad nwy yn y pwll ar yr 22 Medi 1934.

Clwb Pêl-droed Wrecsam yw'r clwb pêl-droed proffesiynol hynaf yng Nghymru.

Mewn rhigwm adnabyddus mae clochdy eglwys Wrecsam yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Fe wnaeth Cyngor Wrecsam lunio tri cais anllwyddiannus am statws dinas - yn 2000, 2002 a 2012. Yn 2022, llwyddodd eu cais i gael statws dinas fel rhan o ddathliadau Jiwbilî Blatinwm y Frenhines Elizabeth. Roedd yn un o 8 tref a ddewiswyd drwy wledydd Prydain.

## Diwylliant
Mae Wrecsam wedi bod yn ganolfan ddiwylliannol, cyhoeddi a pherfformio yn y Gymraeg a'r Saesneg.

### Neuadd William Aston
Neuadd berfformio ar gyfer cyngherddau clasurol, pop, comedi, drama a dawns yw Neuadd William Aston. Mae'n rhan o Prifysgol Wrecsam. Mae'n ganolfan ar gyfer Cerddorfa Symffoni Wrecsam.

### Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam ym 1888, 1912, 1933, 1977 a 2011.

## Tarddiad yr enw 
Yn ôl y *Dictionary of the Place-Names of Wales*, daw'r enw o gyfuniad o'r enw person 'Wryhtel' a'r gair 'hamm' sef dôl mewn hen Saesneg, ond mae hefyd yn nodi 16 ffurf wahanol.

## Addysg uwch
Mae yna berthynas freintiedig rhwng Wrecsam (Prifysgol Glyndŵr - Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru cynt) a Saint-Dié-des-Vosges (*Institut universitaire de technologie*), yn Ffrainc.

## Pobol enwog
*Brent Cockbain - Chwaraewr rygbi rhyngwladol, yn byw ac wedi priodi merch o Gresffordd
*Karen Davies - golffwraig broffesiynol ar yr LPGA Tour ers 1990
*Charles Harold Dodd (1884-1973) - ysgolhaig Testament Newydd
*Arthur Herbert Dodd (1891-1975) - Hanesydd ac athro Hanes Prifysgol Cymru, Bangor
*Sant Richard Gwyn - (1535-1584) - Merthyr Catholig a Nawddsant Wrecsam
*Edwin Hughes - ("Balaclava Ned") (1830-1927), goroesydd olaf Charge of the Light Brigade ym Malaklava adeg rhyfel y Crimea
*Mark Hughes - cyn-peldroedwr a rheolydd Manchester City
*George Jeffreys - (1645-1689), Plas Acton neu Gwaunyterfyn. 'The Hanging Judge' o Lys Acton yn Acton
*Darren Jeffries - actor yn Hollyoaks
*David Jones - Cynt yn chwarae pêl-droed i Manchester United a Derby County, ar hyn o bryd i Wolverhampton Wanderers.
*Joey Jones - Cyn chwaraewr pêl-droed Liverpool, Chelsea a Wrecsam
*Jason Koumas - chwaraewr pêl-droed Wigan Athletic
*Andy Moore - Chwaraewr rygbi rhyngwladol.
*Dennis Taylor -  cyn pencampwr y byd Snwcer, yn byw yn Llai
*Ricky Tomlinson - (ganwyd 1939), actor enwog am ei rôl yn *The Royle Family*.
*Tim Vincent - cynt yn gyflwynydd *Blue Peter*
* Robert Waithman - (1764-1833), a anwyd yn Wrecsam, daeth yn  Arglwydd Maer Llundain 1823
* John Wilkinson - (1728-1808) Mab i Isaac, sefydlydd Gwaith Haearn y Bers i gynhyrchu canonau dros rhyfel cartref America.
*Llŷr Williams - Pianydd a enillodd 'Outstanding Young Artist Award'
* Elihu Yale - (1649-1721), dyn busnes, llywodraethwr Madras, India a chymwynaswr mawr Prifysgol Yale yn yr Unol Daleithiau
* William Lloyd (mynyddwr)

## Gefeilldrefi
## Oriel

File:Hen gwrt a gorsaf heddlu Wrecsam Wrexham museum old court and Police 14.JPG|Rhan o'r hen lys 
File:Eglwys Babyddol Wrecsam Wrexam Catholic Church 5.JPG|Eglwys Gadeiriol Wrecsam (Catholig)
Eglwys San Silyn Wrecsam St Giles Church Wrexham 35.JPG|Eglwys San Silyn, un o ryfeddodau Cymru
File:Eglwys San Silyn Wrecsam St Giles Church Wrexham 27.JPG|Eglwys San Silyn
File:Eglwys San Silyn Wrecsam St Giles Church Wrexham 20.JPG|Bedd Elihu Yale
File:Tu fewn i Eglwys San Silyn Wrecsam St Giles Church Wrexham 13.JPG|Pulpud a ffenestri lliw eglwys San Silyn
File:Tu fewn i Eglwys San Silyn Wrecsam St Giles Church Wrexham 01.JPG|Eglwys San Silyn
Delwedd:Dyffryn Clywedog LB01.jpg|Dyffryn Clywedog
Delwedd:BettisfieldWhixallFenns01LB.jpg|Gwarchodfa natur Corsydd Bettisfield, Whixall a Fenn's
Delwedd:Gresffordd01LB.jpg|Eglwys Gresffordd
Delwedd:Minera01LB.jpg|Gwaith Plwm y Mwynglawdd
Delwedd:Stiwt01LB.jpg|Y Stiwt, Rhosllanerchrugog

## Gweler hefyd
*Wrecsam (y fwrdeistref sirol)
*Wrecsam (gwahaniaethu)

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Wrecsam
Categori:Dinasoedd Cymru

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)