Cydnabyddiaeth gyfreithiol o bobl drawsryweddol

Rhywun sydd â hunaniaeth rhywedd sy'n anghyson neu nad yw'n gysylltiedig yn ddiwylliannol â'r rhyw a bennwyd adeg ei enedigaeth ac hefyd â'r rôl rhywedd sy'n gysylltiedig â'r rhyw hwnnw yw person trawsryweddol. Gellir bod ganddo statws rhywedd newydd sy'n cydweddu â'i hunaniaeth rhywedd, neu y gall fwriadu ei sefydlu. Yn gyffredin, ystyrir *trawsrywiol* yn is-set o *drawsryweddol*, ond mae rhai pobl drawsrywiol yn gwrthod cael eu labeli yn *drawsryweddol*.

Yn fyd-eang, mae'r mwyafrif o awdurdodaethau yn cydnabod y ddwy hunaniaeth draddodiadol a'r ddau rôl cymdeithasol o ran rhywedd, dyn a menyw, ond maent yn tueddu i eithrio hunaniaethau a mynegiadau eraill o ran rhywedd. Fodd bynnag, mae rhai gwledydd yn cydnabod trydydd rhywedd yn gyfreithiol. Mae'r trydydd rhywedd hwnnw yn aml yn gysylltiedig â bod yn anneuaidd. Erbyn hyn, mae gwell dealltwriaeth o'r amrywiaeth eang y tu allan i'r categorïau nodweddiadol o "ddyn" a "menyw", ac mae llawer o hunan-ddisgrifiadau nawr yn mynd i mewn i'r llenyddiaeth, gan gynnwys *hollrywedd*, *rhywedd-cwiar* ac *anrhywedd.* Yn feddygol ac yn gymdeithasol, mae'r term "trawsrywioldeb" yn cael ei ddisodli gan *anghydweddiad rhywedd* neu *ddysfforia rhywedd*, ac mae'r termau fel *pobl trawsryweddol*, *dynion traws* a *menywod draws* ac *anneuaidd* yn disodli'r categori o bobl drawsrywiol. 

Ystyrir y rhan fwyaf o'r materion ynghylch hawliau trawsryweddol yn gyffredinol yn ran o gyfraith deuluol, yn enwedig y materion o briodas a'r cwestiwn o berson trawsryweddol yn elwa ar yswiriant neu nawdd cymdeithasol ei bartner. 

Amrywir y radd o gydnabyddiaeth gyfreithiol a ddarperir i bobl drawsryweddol ledled y byd. Erbyn hyn, mae llawer o wledydd yn cydnabod ailbennu rhyw drwy ganiatáu newid rhywedd cyfreithiol ar dystysgrif geni unigolyn. Mae llawer o bobl drawsryweddol yn cael llawdriniaeth barhaol i newid eu cyrff, llawdriniaeth ailbennu rhyw neu'n newid eu cyrff yn lled-barhaol drwy ddulliau hormonaidd, therapi hormonau trawsryweddol (HRT). Mewn llawer o wledydd, mae rhai o'r addasiadau hyn yn ofynnol ar gyfer cydnabyddiaeth gyfreithiol. Mewn ychydig, mae'r agweddau cyfreithiol yn uniongyrchol gysylltiedig â gofal iechyd; hynny yw, mae'r un cyrff neu feddygon yn penderfynu a all person symud ymlaen yn eu triniaeth ac mae'r prosesau dilynol yn cynnwys y ddau fater yn awtomatig. 

Mewn rhai awdurdodaethau, gall person trawsryweddol gael cydnabyddiaeth gyfreithiol o'i rywedd oherwydd ei hunaniaeth rhywedd yn unig drwy hunan-ddiffinio heb angen llawdriniaeth, hormonau neu ddiagnosis. Mewn rhai gwledydd, mae angen diagnosis meddygol eglur o "drawsrywioldeb" (o leiaf yn ffurfiol). Mewn awdurdodaethau eraill, mae angen diagnosis o "ddysfforia rhywedd" neu ddiagnosis tebyg ar gyfer rhai neu'r holl gydnabyddiaeth gyfreithiol sydd ar gael. Mae'r DSM-5 a'r ICD-10 yn cydnabod dysfforia rhywedd fel diagnosis swyddogol, ond yn y ICD-11 y'i cydnabyddir fel anghydweddiad rhywedd. 

## Ymdrechion deddfwriaethol i gydnabod hunaniaeth rhywedd 
*Gwybodaeth bellach: Cydnabyddiaeth gyfreithiol o rywedd anneuaidd*

### Lefel gwladol 
### Lefel is-wladol 
## Ymdrechion deddfwriaethol i ddadgydnabod hunaniaeth rhywedd 
### Lefel gwladol 
### Lefel is-wladol 
de|bawd|261x261px|**Deddfau ynghylch â hunaniaeth-mynegiant rhywedd yn ôl gwlad neu diriogaeth**

## Affrica 
### De Affrica 
Gwahardda Cyfansoddiad De Affrica wahaniaethu ar sail rhyw, rhywedd a chyfeiriadedd rhywiol (ymhlith seiliau eraill). Mae'r Llys Cyfansoddiadol wedi dangos bod "cyfeiriadedd rhywiol" yn cynnwys trawsrywioldeb.

Yn 2003, cyflawnodd Senedd De Affrica Ddeddf Addasu Disgrifiad Rhyw a Statws Rhyw, a ganiatâ berson trawsryweddol sydd wedi cael ailbennu rhywedd meddygol neu lawdriniaethol i ymgeisio i'r Adran Materion Cartref i gael newid y disgrifiad rhyw ar ei gofnod geni. Unwaith y newidir y cofnod geni, gellid rhoi tystysgrif geni a dogfen adnabod newydd iddynt, ac y'u hystyrir i fod o'r rhyw newydd "i bob diben".

### Yr Aifft 
Mae pobl drawsryweddol yn wynebu stigma cymdeithasol presennol sylweddol yn erbyn y gymuned LHDT yn yr Aifft, gwlad Mwslimaidd ceidwadol. Nid yw'r weithdrefn ar gyfer ailbennu rhywedd yn gyfreithlon yn yr Aifft, fodd bynnag, mae'r cymhlethu a stigmateiddio wedi dioddef ymosod meddyliol a chorfforol ynghyd ag arteithio, yn ôl *Human Rights Watch*. Yn ôl y sôn, nid yw'r ystadegau am weithredoedd troseddol a gyflawnir yn erbyn y gymuned drawsryweddol wedi bod ar gael oherwydd bod ganddynt hanes o fynd heb eu hadrodd.

### Botswana 
Ym mis Medi 2017, dyfarnodd Uchel Lys Botswana fod gwrthodiad Cofrestrydd Cofrestru Gwladol i newid marciwr rhywedd dyn trawsryweddol yn "afresymol ac torrodd ei hawliau cyfansoddiadol i urddas, preifatrwydd, rhyddid mynegiant, amddiffyniad cyfartal gan y gyfraith, rhyddid rhag gwahaniaethu a rhyddid rhag triniaeth annynol a di-raddol." Dathlodd ymgyrchwyr LHDT y dyfarniad, yn ei ddisgrifio yn fuddugoliaeth fawr. Yn gyntaf, datganodd Llywodraeth Botswana y byddai'n apelio'r dyfarniad, ond penderfynodd yn ei herbyn ym mis Rhagfyr, yn rhoi dogfen adnabod newydd a adlewyrcha'i hunaniaeth rhywedd i'r dyn traws dan sylw.

Clywyd achos tebyg, y ceisiai menyw drawsyweddol i newid ei marciwr rhywedd i fenyw, ym mis Rhagfyr 2017. Dyfarnodd yr Uchel Lys fod y Llywodraeth yn gorfod cydnabod ei hunaniaeth rhywedd. Cyflwynodd ei buddugoliaeth i "bob un person traws-amrywiol ym Motswana".

## Asia 
### Tsieina 
Yn 2009, Fe'i gwnaeth Llywodraeth Tsieina yn anghyfreithlon i bobl ifanc dan oed newid eu rhywedd rhestredig swyddogol, yn datgan bod angen llawdriniaeth ailbennu rhyw, ar gael i'r rheini dros ugain oed yn unig, ar gyfer ymgeisio am ddiwygiad eu cerdyn adnabod a'u cofrestriad preswylfa.

Ar ddechrau 2014, dechreuodd talaith Shanxi ganiatáu i bobl ifanc dan oed ymgeisio am y newidiad gyda gwybodaeth ychwanegol cerdyn adnabod eu gwarcheidwad. Mae'r newid hwn mewn polisi yn caniatáu cydnabod priodasau ar ôl llawdriniaeth yn heterorywiol ac felly yn gyfreithlon.

Mae pobl ifanc drawsryweddol yn Tsieina yn wynebu sawl her. Darganfu un astudiaeth fod rhieni Tsieineaidd yn adrodd bod 0.5% o'u bechgyn 6 i 12 oed a 0.6% o'u merched yn 'datgan y dymuniad i fod yn y rhywedd arall' yn aml neu drwy'r amser. Mae 0.8% o fyfyrwyr prifysgol 18 i 24 oed a bennwyd yn wryw adeg eu genedigaeth (y mae eu rhyw/rhywedd ar eu cerdyn adnabod yn wryw) yn datgan bod y 'rhyw/rhywedd yr wyf yn teimlo yn fy nghalon' yn fenyw, tra bod 0.4% arall yn datgan bod eu rhywedd yn 'arall'. Ymhlith benywod a bennwyd, datganodd 2.9% yr ystyriodd eu rhywedd yn wryw, tra bod 1.3% yn datgan bod eu rhywedd yn 'arall'.

Yn ôl arolwg a gynhaliwyd gan Brifysgol Peking, mae myfyrwyr benyw draws yn wynebu gwahaniaethu cryf yn sawl maes addysg. Ceir arwahanu o ran rhyw ym mhobman yn ysgolion a phrifysgolion Tsieineaidd: cofrestru myfyrwyr (ar gyfer rhai ysgolion arbennig, prifysgolion a phrif bynciau), safonau golwg (yn cynnwys steiliau gwallt a gwisgoedd), mannau preifat (yn cynnwys ystafelloedd ymolchi, toiledau a noswylfeydd), arholiadau corfforol, hyfforddiant milwrol, consgripsiwn, dosbarthau addysg gorfforol, arholiadau addysg gorfforol a phrofion iechyd corfforol. Mae angen i fyfyrwyr Tsieineaidd fynychu yr holl weithgareddau yn ôl eu marciwr rhywedd cyfreithiol, fel arall y'u cosbir. Hefyd, anodd yw newid gwybodaeth rhywedd cyraeddiadau addysgol a graddau academaidd yn Tsieina, hyd yn oed ar ôl llawdriniaeth ailbennu rhyw, sy'n arwain at wahaniaethu yn erbyn menywod traws addysgedig.

### Hong Cong 
Dyfarnodd Llys Apêl Olaf Hong Cong fod gan fenyw drawsrywiol yr hawl i briodi'i chariad ar 13eg o Fai 2013

Ar 16eg o Fedi 2013, honnodd Elina Rubashkyn, menyw drawsryweddol, y'i gwahaniaethwyd ac y'i cam-driniwyd yn rhywiol gan y swyddogion tollau, gan gynnwys dioddef chwiliad corfforol ymledol a gwrthod ei defnydd o doiled i fenywod, ond gwrthododd swyddogion Hong Cong yr honiadau. Ar ôl ei rhyddhau, ymgeisiodd am statws ffoadur ac y'i caniatawyd gan Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros ffoaduriaid (UNHCR), yn golygu ei bod heb ddinasyddiaeth yn effeithiol yn aros ar dderbyniad i drydedd wlad.

### India 
Ym mis Ebrill 2014, datganodd Uchel Lys India fod trawsrywedd yn drydydd rhywedd yng nghyfraith India. Mae gan y gymuned drawsryweddol yn India (yn cynnwys Hijras ac eraill) hanes hir yn India ac mewn mytholeg Hindŵaidd.

Pasiwyd Deddf Personau Trawsryweddol (Amddiffyn Hawliau), 2019, gan Senedd India ym mis Tachwedd 2019, a daeth i rym ar 11eg o Ionawr 2020. Mae'n amddiffyn unigolion trawsryweddol yn erbyn gwahaniaethu yn addysg, cyflogaeth a gofal iechyd. Mae'n sylweddoli hunaniaeth rhywedd yr unigolyn, ac mae darpariaethau yn y ddeddf ar gyfer rhoi tystysgrif gyda'i rywedd cyfreithiol newydd. Bu amheuon ymhlith rhai yn y gymuned drawsryweddol, ynghylch anawsterau cael tystysgrif, ac oherwydd diffyg ymwybyddiaeth a diffyg sensitifrwydd i'r mater ymhlith swyddogion cyhoeddus lleol. Mae protestiadau LHDTC yn erbyn y ddeddf wedi digwydd, yn honni bod y ddeddf yn brifio'r gymuned drawsryweddol yn lle ei helpu. Nododd protestwyr yr angen am ardystio, ond beirniadasant y ffaith y byddai angen i bobl gofrestru gyda'r llywodraeth er mwyn eu cydnabod yn drawsryweddol. Hefyd, beirniadasant yr anghydraddoldeb cynhenid yn y gwahaniaethau enfawr mewn cosb am yr un trosedd, fel camdriniaeth rywiol, a gyflawni yn erbyn unigolion trawsryweddol ac unigolion cydryweddol.

### Iran 
Yn dechrau yng nghanol y 1980au, cydnabyddid unigolion trawsryweddol yn swyddogol gan y Llywodraeth ac y'u cadarnheid i gael llawdriniaeth ailbennu rhyw. Yn swyddogol, cyhoeddodd arweinydd Chwyldro Islamaidd Iran, Aiatola Ruhollah Khomeini, ffatwa yn datgan bod llawdriniaeth ailbennu rhyw yn ganiataol ar gyfer "trawsrywiolion â diagnosis". Darpara'r llywodraeth hyd at hanner y gost i'r rheini sydd angen cymorth ariannol, ac cydnabyddir newid rhyw ar dystysgrifau geni. Er hynny, mae pobl drawryweddol Iran yn wynebu gwahaniaethu yn y gymdeithas. Sefydlwyd yn 2007 gan Maryam Khatoon Molkara, prif sefydliad trawsryweddol Iran yw'r Gymdeithas Iranaidd i Gefnogi Unigolion ag Anhwylder Hunaniaeth Rhywedd (نجمن حمایت از بیماران مبتلا به اختلالات هویت جنسیایران).

Yn Ychwanegol, ymateb Llywodraeth Iran i gyfunrywioldeb yw rhoi pwysau ar unigolion lebiaidd a hoyw, nad ydynt yn drawsrywiol, i gael llawdriniaeth ailbennu rhyw. Mae rhaglen ddogfen Eshaghian, *Be Like Others*, yn croniclo nifer o staeon o ddynion hoyw Iranaidd sy'n treimlo taw'r unig ffordd i osgoi erledigaeth bellach, y carchar neu ddienyddiad yw trawsnewid. Cadarnhaodd Maryam Khatoon Molkara—a argyhoeddodd Khomeini i gyhoeddi'r ffatwa ar drawrywioldeb—fod rhai pobl sy'n cael llawdriniaethau yn hoyw yn hytrach na thrawsrywiol.

### Japan 
Ar 10fed o Orffennaf 2003, unfrydol cymeradwyodd Diet Cenedlaethol Japan ddeddf newydd sy'n galluogi i bobl drawsryweddol, sydd wedi cael llawdriniaeth ailbennu rhyw neu sy'n ei chael, gywiro'u rhyw cyfreithiol. Fe'i galwir '''' (Deddf ar Achosion Arbennig yn Delio â Rhywedd ar gyfer Pobl ag Anhwylder Hunaniaeth Rhywedd). Fodd bynnag, mae gan y ddeddf, a oedd yn effeithiol ar 16eg o Orffennaf 2004, amodau dadleuol sy'n mynnu bod ymgeiswyr yn ddi-briod ac yn ddi-blant. Ar 28ain o Orffennaf 2004, dygodd Llys Teulu Naha yn Okinawa reithfarn i fenyw drawsryweddol yn ei hugeiniau, yn caniatáu cywiro'r rhyw ar ei chofnod cofrestr teulu (koseki) o wryw i fenyw. Credir yn gyffredinol ei bod yn gymeradwyaeth gyntaf y llys o dan y ddeddf newydd. Ers 2018, talir llawdriniaethau ailbennu rhyw gan Lywodraeth Japan, a gwmpesir gan yswiriant iechyd gwladol Japan cyn belled nad yw cleifion yn derbyn triniaeth hormonau ac nad oes ganddynt gyflyrau a fodolai eisoes. Fodd bynnag, mae angen i ymgeiswyr fod yn 20 oed o leiaf, sengl, anffrwythlon, heb blant o dan 20 oed (oed y mwyafrif yn Japan), yn ogystal â chael gwerthusiad seiciatrig i dderbyn diagnosis o *Anhwylder Hunaniaeth Rhywedd*, a elwir hefyd yn *ddysfforia rhywedd* yng ngwledydd y Gorllewin. Unwaith y cwblhawyd y weithdrefn, dim ond 30% o gost y llawdriniaeth y mae angen i'r claf ei thalu. 

### Maleisia 
Nid oes deddfwriaeth yn caniatáu i bobl drawsryweddol newid eu rhywedd yn gyfreithiol ym Maleisia yn benodol. Deddf Cofrestru Genedigaethau a Marwolaethau 1957 a Deddf Cofrestru Cenedlaethol 1959 yw'r ddeddfwriaeth berthnasol. Felly, mae barnwyr ar hyn o bryd yn arfer eu disgresiwn yn dehongli'r gyfraith ac yn diffinio rhywedd. Ceir penderfyniadau croes ar y mater hwn. Mewn achos yn 2003, caniataodd y llys i fenyw drawsryweddol newid ei rhywedd a nodir ar ei cherdyn adnabod, ac rhoddodd ddatgnaiad ei fod yn fenyw Fodd bynnag, mewn achos arall yn 2005, gwrthododd y llys gywiro rhywedd unigolyn trawsryweddol ar ei gerdyn adnabod a'i dystysgrif geni. Rhoddodd dyfarniad 2008 yn Uchel Lys Lahore Pacistan ganiatâd i Naureen, 28 oed, gael llawdriniaeth newid rhyw, er bod y dyfarniad yn berthnasol i unigolion y rhoddid diagnosis o ddysfforia rhywedd iddynt yn unig.

Yn 2009, gwnaeth Goruchaf Lys Pacistan ddyfarniad o blaid y gymuned drawsryweddol. Dywedai y dyfarniad o bwys bod ganddynt hwy fel dinasyddion yr hawl i les cyfartal ac amddiffyniad y gyfraith ac galwai ar Lywodraeth Pacistan i gymryd camau i amddiffyn pobl drawsryweddol rhag gwahaniaethu ac aflonyddu. Lluniwr o estyniadau mawr o hawliau i gymuned drawsryweddol Pacistan yn ystod ei dymor oedd prif ustus Pacistan, Iftikhar Chaudhry. Ceir hefyd deddfau gwrth-wahaniaethu yn darparu nwyddau a gwasanaethau  i unigolion trawsryweddol (gelwir yn Khuwaja Sira, hijra yn flaenorol, neu Drydydd Rhywedd) ym Mhacistan.

Yn 2018, pasiodd Llywodraeth Pacistan **Ddeddf Personau Trawsryweddol (Amddiffyn Hawliau)** a sefydlodd yn swyddogol hawl cyfreithiol pobl drawsryweddol ym Mhacistan i'w nodi eu hunain fel y cyfryw a deddfau gwrth-wahaniaethu. Mae'r rheini yn cynnwys cydnabod hunaniaeth drawsryweddol mewn dogfennau cyfreithiol fel pasbortau, cardiau adnabod, trwyddedau gyrru, ynghyd â gwahardd gwahaniaethu mewn cyflogaeth, ysgolion, gweithleoedd, trafnidiaeth gyhoeddus ayyb. Cynwysodd y ddeddf hefyd yr hawl i etifeddiaeth yn unol â'u rhywedd dewisol. Ymhellach, gorfoda'r ddeddf i Lywodraeth Pacistan adeiladu canolfannau amddiffyn a thai diogel ar gyfer y diben penodol o ddefnydd gan y gymuned drawsryweddol ym Mhacistan.

### Gwlad Iorddonen 
Caniataodd y Llys Apêl, y llys uchaf yng Ngwlad Iorddonen, i fenyw drawsryweddol newid ei henw cyfreithiol a'i rhyw cyfreithiol i fenyw yn 2014 ar ôl iddi ddwyn adroddiadau meddygol o Awstralia ymlaen. Datganodd pennaeth Adran dros Statws Sifil a Phasbortau Gwlad Iorddonen fod dau i dri achos o newid rhyw yn cyrraedd yr adran bob blwyddyn, pob un yn seiliedig ar adroddiadau meddygol a gorchmynion llys.

### Y Ffilipinau 
Caniataodd Ustus Goruchaf Lys y Ffilipinau Leonardo Quisumbing ar 12eg o Fedi 2008, i Jeff Cagandahan, 27 oed, newid ei dystysgrif geni, ei rywedd a'i enw:Parchwn gyflwr cynhenid yr ymatebydd a'i ddewis aeddfed i fod yn wryw. Mae bywyd eisoes yn anodd i'r person cyffredin. Ni allwn ond parchu'r modd y mae'r ymatebydd yn delio â'i gyflwr anarferol ac felly helpu gwneud ei fywyd yn hawdd, yn ystyried yr amgylchiadau unigryw yn yr achos hwn. Yn absenoldeb deddf ar y mater, ni orchmynna'r llys ar yr ymatebydd ynghylch mater sy mor gynhenid breifat â dewisiadau ffordd o fyw a rhywioldeb, llai fyth ar gael triniaeth feddygol i ddadwneud y tueddiad gwrywaidd oherwydd cyflwr meddygol prin, hyperplasia adrenal cynhenid, neu beidio. Yn absenoldeb tystiolaeth bod yr ymatebydd yn 'analluog', ac yn absenoldeb tystiolaeth i ddangos y bydd dynodi'r ymatebydd yn wryw yn niweidio aelodau eraill cymdeithas ... cadarnha'r llyn sefyllfa'r ymatebydd a'i farn personol o fod yn wryw yn ddilys ac yn gyfiawnedig.Dangosodd cofnodion llysoedd fod – yn chwech oed ganddo ofarïau; yn 13 oed y lleihawyd ei strwythur ofarïaidd ac nad oedd ganddo fronnau ac na fislifai. Tystiodd y seiciatrydd fod "ganddo organau gwrywaidd a benywaidd, ond ei fod yn fenyw yn enetig, a chan fod ei gorff yn secretu hormonau gwrywaidd, ni ddatblygodd ei organau benywaidd yn normal." Dywedodd Sefydliadau Iechyd Gwladol y Ffilipinau "nad oedd gan bobl â hyperplasia adrenal cynhenid ensym y mae ei angen ar chwarren adrenal i wneud yr hormonau cortisol ac aldosteron.

Fodd bynnag, dim ond mewn achosion sy'n ymwneud â hyperplasia adrenal cynhenid a sefyllfeydd rhyngrywiol eraill mae hyn yn berthnasol. Dyfarnodd Goruchaf Lys y Ffilipinau nad yw gan dinasyddion Ffilipinaidd yr hawl i newid eu rhyw yn gyfreithiol ar ddogfennau swyddogol (trwydded yrru, pasbort, tystysgrif geni, cofnodion Nawdd Cymdeithasol ayyb) os ydynt yn drawsryweddol ac wedi cael llawdriniaeth ailbennu rhyw. Yn 2007, dyfarnodd y Llys na all Mely Silvero newid ei rhyw o wryw i fenyw yn gyfreithiol gan y byddai'n arwain at "ganlyniadau polisi cyhoeddus a chyfreithiol difrifol ac eang," yn dyfynnu sefydliad priodas yn arbennig.

### De Corea 
Yn Ne Corea, mae'n bosib i unigolion trawsryweddol newid eu rhywedd cyfreithiol, er ei fod yn dibynnu ar ddyfarniad yr barnwr ar gyfer pob achos. Ers y 1990au, fodd bynnag, fe'i gymeradwyir yn yr rhan fwyaf o'r achosion. Ni etyl y system gyfreithiol yng Nghorea briodas unwaith y mae person wedi newid eu rhywedd cyfreithiol.

Yn 2006, dyfarnodd Goruchaf Lys Corea fod gan bobl drawsrywedd yr hawl i newid eu papurau cyfreithiol i adlewyrchu eu rhyw a ailbennwyd. Gellir cofrestru menyw draws, nid yn unig yn fenyw, ond hefyd yn berson "a anwyd yn fenyw".

Yn 2013, dyfarnodd llys y gall pobl drawsryweddol newid eu rhyw cyfreithiol heb gael llawdriniaeth ailbennu rhyw.

### Taiwan 
Mae angen i bobl drawsryweddol yn Nhaiwan gael llawdriniaeth ailbennu rhyw er mwyn cofrestru newid rhywedd ar y cerdyn adnabod a'r tystysgrif geni. Mae angen cymeradwyaeth dau seiciatrydd ar lawdriniaeth, ac *ni* chwmpesir y llawdriniaeth gan yr Yswiriant Iechyd Gwladol. Cynhaliodd Llywodraeth Taiwan ymgynghoriadau cyhoeddus am ddileu angen llawdriniaeth yn 2015, ond ni wneir newidiadau cadarn ers hynny. Yn 2021, dyfarnodd y llys y gall Xiao E newid ei rhywedd yn gyfreithiol heb gael llawdriniaeth ailbennu rhyw. Dywedodd y llys taw anghyfansoddiadol oedd y Llywodraeth angen i rywun dynnu ei organau rhyw er mwyn newid ei rywedd.

Yn 2018, dadorchuddiodd y Llywodraeth y cerdyn adnabod â sglodyn planedig, ac y cynllunnir ei gyhoeddi ar ddiwedd 2020 ond oherwydd pandemig COVID-19 a phrinder sglodion yr ataliwyd y cynlluniau. Ni ddangosir rhywedd yn amlwg ar y cerdyn, ond dengys ail ddigid y rhif adnabod gwladol rywedd beth bynnag ("1" ar gyfer gwryw; "2" ar gyfer benyw). Gyda'r cerdyn adnabod newydd, bydd trydydd opsiwn ar gyfer rhywedd (yn defnyddio'r digid "7" fel ail ddigid y rhif adnabod) ar gael ar gyfer personau trawsryweddol.  

## Ewrop 
### Y Deyrnas Unedig 
Fe'i wnaeth Deddf Gwahaniaethu ar Sail Rhyw 1975 yn anghyfreithlon gwahaniaethu ar sail rhyw anatomegol mewn cyflogaeth, addysg, a darparu tai, nwyddau a gwasanaethau. Cyflwynodd Deddf Cydraddoldeb 2006 ddyletswydd cydraddoldeb rhyweddol, yr oedd angen i gyrff cyhoeddus gymryd y bygythiad o wahaniaethu yn erbyn pobl drawsryweddol o ddifri mewn gwahanol sefyllfeydd. Yn 2008, ehangodd y Rheoliadau Gwahaniaethu ar Sail Rhyw (Diwygio Deddfwriaeth) reoliadau presennol i wahardd gwahaniaethu wrth ddarparu nwyddau neu wasanaethau i bobl drawsryweddol. Ychwanegodd Deddf Cydraddoldeb 2010 "ailbennu rhywedd" fel "nodwedd warchodedig".

I bob diben, rhoes Deddf Cydnabod Rhywedd 2004 gydnabyddiaeth gyfreithiol lawn ar gyfer pobl drawsryweddol ddeuaidd drwy Dystysgrif Cydnabod Rhywedd.

Ym Mawrth 2022, cyflwynwyd Bil Diwygio Cydnabod Rhywedd (yr Alban) i Senedd yr Alban a wnâi'r broses o gael Tystysgrif Cydnabod Rhywedd yn haws trwy hunan-ddiffinio, ac yn Rhagfyr 2022 pasiwyd y bil gan Senedd yr Alban ond mae heb ei lofnodi erbyn hyn. Mae Llywodraeth y DU wedi diystyru gweithredu newidiadau tebyg yng Nghymru a Lloegr. Dywedodd Rishi Sunak, Prif Weinidog y DU, y bydd ei lywodraeth yn atal y bil rhag dod yn rhan o'r gyfraith yn yr Alban, byddai hyn yn y tro cyntaf er sefydlu datganoli y byddai Llywodraeth y DU yn gwneud hyn. Yn ôl Llywodraeth yr Alban, "herir unrhyw ymdrech gan Lywodraeth y DU i danseilio ewyllys ddemocrataidd Senedd yr Alban yn frwd".

### Y Ffindir 
Yn y Ffindir, mae rhaid i bobl sy'n dymuno i'w rhywedd cyfreithiol newid ar ddogfennau swyddogol, fel pasbortau, tystysgrifau geni a dogfennau adnabod, fod wedi'u hanffrwythloni neu "am ryw reswm arall yn anffrwythlon". Yn 2012, rhoddir newid posib o'r gyfraith o dan ystyriaeth gan Weinyddiaeth Materion Cymdeithasol a Iechyd y Ffindir. Gwrthodwyd argymhelliad gan Gyngor Hawliau Dynol y CU i ddileu y gofyniad i anffrwythloni gan Lywodraeth y Ffindir yn 2017. Ym mis Hydref 2017, methodd bil i ddiwygio'r gyfraith oherwydd nad oedd digon o ASau yn cefnogi'r bil. Dywedodd y cadeirydd pwyllgor Tuula Haatainen nad oedd ond 8 o'r 17 o aelodau'r pwyllgor yn cefnogi'r bil. Cyflwynwyd y bil gan AS Cynghrair y Chwith Silvia Modig yn 2016 ac y casglodd llofnodau 85 o ASau yn Senedd y Ffindir.

Yn 2019, cyhoeddodd Cabinet Rinne newydd ei ethol, ei gynlluniau deddfwriaethol ar gyfer y pedair blynedd nesaf. Roedd yn cynnwys tynnu'r gofyniad o anffrwythloni ar gyfer ailbennu rhyw a gwahardd llawdriniaeth ar fabanod rhyngrywiol. Fodd bynnag, ymddiswyddodd Cabinet Rinne cyn y gellid cyflwyno'r deddfwriaeth hon i'r senedd.

Yn 2020, ailwampiodd y Ffindir ei safonau triniaeth ar gyfer oedolion trawsryweddol i flaenoriaethu "therapi seicogymdeithasol", gyda biliau sy'n gysylltiedig â thrawsnewid na roddir ond pan y "mae dysfforia sy'n berthnasol i hunaniaeth rhywedd yn barhaol (> dwy flynedd), y gall y person ddisgrifio yn gyson sut y mae dysfforia yn niweidiol iddynt mewn sefyllfeydd pob dydd ac y gellid sefydlu yn ddibynadwy taw effaith niweidiol i'w bywyd cymdeithasol neu yrfa broffesiynol yw dysfforia neu y mae'n achosi dioddefaint sylweddol". Hefyd, cyhoeddodd y Ffindir ganllawiau newydd ar gyfer triniaeth i ieuenctid trawsryweddol, a ddiffinnir fel tan 25 oed, yn dweud taw “ymyriad llinell gyntaf ar gyfer amrywiad o ran rhywedd yn ystod plentyndod a glasoed yw cefnogaeth seicogymdeithasol a, yn ôl yr angen, therapi archwiliol o ran rhywedd a thriniaeth ar gyfer afiechydon seiciatrig cyd-forbid” a gellid rhoi ymyriad meddygol yn unig “fesul achos”.

Ar Ebrill 6, 2021, cynigir menter dinasyddion yn awgrymu newidiadau i’r gyfraith drawsryweddol, megis dileu yr angen am anffrwythloni a rhoi’r hawl i bobl drawsryweddol sydd o leiaf yn 15 oed newid eu rhywedd cyfreithiol â chaniatâd gwarcheidwad. Cyrhaeddodd y 50,000 o lofnodion gofynnol un diwrnod ar ôl ei chyflwyno, ac fe’i hanfonwyd at y senedd ar Fedi 24 gyda chyfanswm o 68,374 o lofnodion.

### Ffrainc 
Yn 2010, dileodd Ffrainc anhwylder hunaniaeth rhywedd fel diagnosis trwy ordinhad, ond yn ôl mudiadau hawliau trawsryweddol Ffrengig, y tu hwnt i effaith y cyhoeddiad ei hun, ni newidiodd dim. Rhan o ALD 31 (fr) yw trawsrywioldeb ac ariennir triniaeth gan *Sécurité Sociale* (Nawdd Cymdeithasol Ffrainc).

Gwaherddir gwahaniaethu ar sail "hunaniaeth rhywiol" ers 2012. Yn 2016, disodlwyd y term "hunaniaeth rhywiol" gan "hunaniaeth rhywedd".

Ar 6 Tachwedd 2015, cymeradwyodd Senedd-dy Ffrainc fil i ganiatáu i bobl drawsryweddol newid eu rhywedd cyfreithiol heb angen llawdriniaeth ailbennu rhyw a heb angen anffrwythloni gorfodol. Ar 24 Mai 2016, cymeradwyodd y Cynulliad Cenedlaethol y bil. Atgoffodd yr AS Penscale Crozon, a gyflwynodd y bil, ASau cyn y bleidlais am y gweithdrefnau hir, ansicr a bachanol y mae bobl drawsryweddol yn gorfod mynd trwyddynt i newid eu rhywedd ar gofnodion hanfodol. Oherwydd gwahanol destunau, sefydlwyd sesiwn ar y cyd. Ar Orffennaf 12, 2016, cymeradwyodd y Cynulliad Cenedlaethol fersiwn wedi'i addasu o'r bil a gadwyd y darpariaethau yn gwahardd tystysgrifau seiciatrig a phrawf o lawdriniaeth ailbennu rhyw, gan ollwng darpariaeth y bil gwreiddiol o hunan-ddiffinio rhywedd. Ar Fedi 28, trafododd y Senedd-dy y bil. Wedyn, cyfarfu'r Cynulliad Cenedlaethol ar Hydref 12 mewn sesiwn llawn i gymeradwyo'r bil unwaith eto ac gwrthododd welliannau a gynigiwyd gan y Senedd-dy y byddai angen tystiolaeth o driniaeth feddygol. Ar 17 Tachwedd dyfarnodd y Cyngor Cyfansoddiadol fod y bil yn gyfansoddiadol. Fe'i lofnodwyd gan yr Arlywydd ar 18 Tachwedd 2016, fe'i gyhoeddwyd yn y *Journal Officiel* y diwrnod wedyn, ac daeth i rym ar 1 Ionawr 2017. Er nad oes angen tystiolaeth o lawdriniaeth neu ymyriadau meddygol bellach, mae pobl drawsryweddol yn gorfod mynd o flaen llys er mwyn newid eu marciwr rhywedd. Gellir hefyd newid yr enw cyntaf yn y swyddfa gofrestru.

Yn 2017, daeth trawsffobia yn achos gwaethygiad ar gyfer pob trosedd y gellir ei chosbi trwy'r carchar.

Yn 2022, dyfarnodd llys apêl y dylid ystyried menyw a anwyd yn wryw yn fam y plentyn y'i feichiogodd gyda'i phartner cyn newid ei rhyw.

### Yr Almaen 
Ym 1980, pasiodd Gorllewin yr Almaen ddeddf yn rheoleiddio newid enwau cyntaf a rhywedd cyfreithiol ac ers ailuno Dwyrain a Gorllewin yr Almaen, mae'n berthnasol i'r Almaen gyfan. I newid enw a rhywedd, mae angen i ddau arbenigwr llys meddygol annibynnol werthuso a yw person yn hunaniaethu â'r rhywedd arall, a yw wedi teimlo gorfodaeth i fyw yn ôl ei syniadau am bum mlynedd, ac a yw'n dybiedig na fydd y teimlad yn newid. Roedd rhaid i ymgeiswyr fod yn anffrwythlon a wedi cael llawdriniaeth, ond fe'i datganwyd yn anghyfansoddiadol trwy ddyfarniad goruchaf lys yn 2011.

### Gwlad Groeg 
Ar 10 Hydref 2017, pasiwyd Senedd Gwlad Groeg, â mwyafrif cyfforddus, *Fil Cydnabod Rhywedd Cyfreithiol* sy'n rhoi i bobl drawsryweddol yng Ngwlad Groeg yr hawl i newid eu rhywedd cyfreithiol yn rhydd trwy ddileu unrhyw amodau a gofynion, megis cael ymyriadau meddygol, llawdriniaethau ailbennu rhyw neu weithdrefnau anffrwythloni. Rhodda'r bil yr hawl hwn i unrhyw un 17 oed neu'n hŷn. Hefyd, mae gan blant rhwng 15 a 17 oed fynediad i'r broses gydnabod rhywedd cyfreithiol, ond o dan amodau penodol, megis cael tystysgrif o gyngor meddygol. Gwrthwynebwyd y bil gan Synod Sanctaidd yr Eglwys Uniongred, Plaid Gomiwnyddol Gwlad Groeg, Gwawr Euraid a Democratiaeth Newydd. Gweithredid y dyfarniad gan y Llys fesul achos.

### Gweriniaeth Iwerddon 
Yn Iwerddon, nid oedd modd i berson trawsryweddol newid ei dystysgrif geni tan 2015. Cymerodd yr Uchel Lys yr achos gan y fenyw draws Lydia Foy a wrthodwyd, am yr ystyrid tystysgrif geni yn ddogfen hanesyddol.

Ar 15 Ionawr 2015, pasiodd Iwerddon Ddeddf Cydnabod Rhywedd, a ganiatâ newidiadau rhywedd cyfreithiol heb angen ymyriad meddygol neu asesiad gan y wladwriaeth. Mae newid o'r fath yn bosib trwy hunan-ddiffinio i unrhyw un 18 oed neu'n hŷn sy'n byw yn Iwerddon a wedi'i gofrestru ar gofrestrau Gwyddelig o enedigaeth neu mabwysiad. Mae rhaid i bersonau 16 i 18 oed sicrhau gorchymyn llys i'w heithrio rhag gofynion arferol i fod o leiaf yn 18 oed.

### Gwledydd Nordig 
Mae ymagwedd y model Nordig at hawliau trawsryweddol yn pwysleisio hawliau dynol pobl trawsryweddol ac yn seiliedig ar gydraddoldeb cyfreithiol a hunan-ddiffinio, sydd wedi'i fabwysiadu mewn gwledydd fel Denmarc, yr Ynys Las, Norwy a Gwlad yr Iâ. Yn 2014, pleidleisiodd Senedd Denmarc 59-52 i ddileu'r gofyniad o ddiagnosis anhwylder meddwl a llawdriniaeth ag anffrwythloni di-wrthdro i bobl drawsryweddol sy'n dymuno newid eu rhywedd cyfreithiol. Mabwysiadwyd deddf debyg yng Ngwlad yr Iâ yn 2016. Yn Norwy, cyflwynwyd Deddf Cydnabod Rhywedd, a gyflwynodd hunan-ddiffinio, gan lywodraeth dan arweiniad y Ceidwadwyr a fe'i mabwysiadwyd yn 2016. Derbyniodd y ddeddf gefnogaeth eang o'r rhan fwyaf o bleidiau gwleidyddol, y mudiad hawliau LHDTRhC+ a'r mudiad ffeministaidd, gan gynnwys y Gymdeithas Norwyaidd dros Hawliau Menywod. Amddiffynnir pobl drawsryweddol hefyd rhag gwahaniaethu a iaith casineb o dan gyfraith gwahaniaethu a throseddol. Mabwysiadwyd Gwlad yr Iâ Ddeddf Awtonomiaeth Ryweddol a gyflwynodd hunan-ddiffinio ac opsiwn trydydd rhywedd cyfreithiol yn 2019, a dderbyniwyd cefnogaeth eang, gan gynnwys o'r Gymdeithas Islandaidd dros Hawliau Menywod. Mae mudiadau hawliau menywod yn y gwledydd Nordig yn cefnogi hawliau trawsryweddol yn gryf. Yn 2021, trefnodd y Gymdeithas Islandaidd dros Hawliau Menywod mewn cydweithrediad â Chymdeithas Rhyngwladol y Merched fforwm ar sut y gallai mudiad y merched wrthwynebu "lleisiau gwrth-draws".

### Gwlad Pwyl 
bawd|228x228px|Anna Grodzka, yr AS trawsryweddol cyntaf yn Ewrop.
Rhoddwyd y garreg filltir gyntaf yn achos newid rhywedd cyfreithiol gan Llys Foifoda Warsaw yn 1964. Rhesymodd y llys ei fod yn bosib i newid rhywedd cyfreithiol rhywun ar ôl iddynt gael llawdriniaeth ailbennu rhyw. Yn 1983, dyfarnodd y Goruchaf Lys taw mewn rhai achosion, pan yw nodweddion rhywedd ffafriol rhywun yn gryfaf, mae'n bosib newid ei rywedd cyfreithiol hyd yn oed cyn llawdriniaeth ailbennu rhyw.

Yn 2011, etholodd Anna Grodzka i'r Sejm (tŷ isaf Senedd Gwlad Pwyl) yn dod yn yr AS trawsryweddol cyntaf yng Ngwlad Pwyl.

### Portiwgal 
Mae'r gyfraith yn caniatáu i oedolyn newid ei rywedd cyfreithiol heb ofynion. Gall pobl ifanc 16 a 17 oed ei wneud â chydsyniad rhieni a barn seicolegol, yn cadarnhau y gwneir eu penderfyniad yn rhydd a heb pwysau allanol. Gwaheirdd y gyfraith hefyd gwahaniaethu uniongyrchol ac anuniongyrchol yn seiliedig ar hunaniaeth rhywedd, mynegiant rhywedd a nodweddion rhyw, a gwaheirdd driniaeth pennu rhyw anghydsyniol a/neu ymyriad llawdriniaethol ar blant rhyngrywiol.

### Romania 
Yn Rwmania, mae'n gyfreithiol i bobl drawsryweddol newid eu henw cyntaf i adlewyrchu eu hunaniaeth rhywedd yn seiliedig ar ddewis personol. Ers 1996, mae'n bosib i rywun a gafodd lawdriniaeth ailbennu rhyw newid ei rywedd cyfreithiol er mwyn adlewyrchu ei ryw ôl-lawdriniaethol. Wedyn, mae gan bobl drawsryweddol yr hawl i briodi yn unol â'u rhyw ôl-lawdriniaethol.

### Hwngari 
Ar 31 Fawrth, Diwrnod Gwelededd Trawsrywedd, cyflwynwyd bil a ddileodd y term Hwngareg "", sy'n golygu "rhyw", ac rhoddodd *rhyw ar enedigaeth*, a ddiffinia fel y "rhyw biolegol a bennir gan nodweddion rhywiol sylfaenol a chromosomau." Pleidleisiodd y Senedd o blaid y bil ar 19 Fai 2020, yn ei wneud yn amhosib i unigolyn newid ei rywedd cyfreithiol ac yn gwneud Hwngari yn unig aelod-wladwriaeth yr Undeb Ewropeaidd i wneud felly. Roedd y bleidlais yn 134 o blaid, 56 yn erbyn a 4 yn ymatal. Dywedodd Dunja Mijatović, y comisiynydd dros hawliau dynol yng Nghyngor Ewrop, ei fod yn "mynd yn groes i safonau hawliau dynol a chyfraith achosion Llys Hawliau Dynol Ewrop." Llofnododd yr Arlywydd János Áder y bil a daeth yn rhan o'r gyfraith ar 28 Mai 2020.

## Gogledd America 
### Canada 
Taleithiau a thiriogaethau Canada sydd ag awdurdodaeth dros ddosbarthiad cyfreithiol rhyw, gan gynnwys newid cyfreithiol o ddosbarthiad rhywedd. Mae pob talaith a phob tiriogaeth yn caniatáu newid rhywedd cyfreithiol, fodd bynnag mewn pedair talaith (Alberta, Columbia Brydeinig, Ontario a Saskatchewan) ac ym mhob un o'r tair tiriogaeth (Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin, Nunavut a Yukon) ni all neb sydd heb ei eni ynddynt newid ei rywedd cyfreithiol.

Ar 19 Fehefin 2017, daeth ''Deddf i ddiwygio Deddf Hawliau Dynol Canada a'r Cod Troseddol'' (Bill C-16), wedi pasio'r broses ddeddfwriaethol yn Nhŷ Cyffredin Canada a Senedd-dy Canada, yn gyfraith wrth gael Cydsyniad Brenhinol a ddaeth â hi i rym. Diweddarodd y ddeddf Ddeddf Hawliau Dynol Canada a'r Cod Troseddol i gynnwys "hunaniaeth rhywedd a mynegiant rhywedd" fel seiliau gwarchodedig rhag gwahaniaethu, cyhoeddiadau casineb a dadlau dros hil-laddiad. Ychwanegodd y ddeddf hefyd "hunaniaeth a mynegiant rhywedd" i restr ffactorau gwaethygol mewn dedfrydau, lle y cyflawna'r cyhuddedig drosedd yn erbyn unigolyn oherwydd y nodweddion personol hynny. Ceir deddfau trawsryweddol tebyg hefyd ym mhob un o'r taleithiau a'r tiriogaethau. Gwaherddir therapi trosi yn nhaleithiau Mantioba, Ontario a Nova Scotia, a dinas Vancouver, ond mae deddf Nova Scotia yn cynnwys cymal sy'n caniatáu i "bobl ifanc aeddfed" rhwng 16 a 18 oed gydsynio.

### Mecsico 
bawd|403x403px|Taleithiau a ddangosir mewn porffor sydd wedi pasio deddfau hunaniaeth rhywedd.
Taleithiau a Dinas Mecsico sydd ag awdurdodaeth dros ddosbarthiad cyfreithiol rhyw ym Mecsico, gan gynnwys newid cyfreithiol o ddosbarthiad rhywedd.

Ar 13 Fawrth 2004, daeth gwelliannau i God Sifil Dinas Mecsico sy'n caniatáu i bobl drawsryweddol newid eu rhywedd a'u henw ar eu tystysgrifau geni, i rym.

Ym mis Medi 2008, cymeradwyodd Cynulliad Deddfwriaethol Dinas Mecsico dan reolaeth PRD ddeddf, mewn pleidlais 37–17, yn gwneud newid rhywedd yn haws i bobl drawsryweddol.

Ar 13 Tachwedd 2014, cymeradwyodd Cynulliad Deddfwriaethol Dinas Mecsico ddeddf hunaniaeth rhywedd yn unfrydol. Mae'r ddeddf yn ei wneud yn haws i bobl drawsryweddol newid eu rhywedd cyfreithiol. O dan y ddeddf newydd, dim ond hysbysu'r Gofrestrfa Sifil eu bod am newid gwybodaeth rhywedd ar eu tystysgrifau geni y mae angen iddynt ei wneud. Nid yw llawdriniaeth ailbennu rhyw, therapïau seicolegol neu unrhyw fath arall o ddiagnosis yn ofynnol mwyach. Daeth y ddeddf i rym ar ddechrau 2015.

Erbyn 2022, mae pedair talaith ar bymtheg wedi'i ddilyn: Michoacán (2017), Nayarit (2017), Coahuila (2018), Hidalgo (2019), San Luis Potosí (2019), Colima (2019), Baja California (2019), Oaxaca (2019), Tlaxcala (2019), Chihuahua (2019), Sonora (2020), Jalisco (2020 [wedi'i chyfundrefnu yn 2022]), Quintana Roo (2020), Puebla (2021), Baja California Sur (2021) Talaith Mecsico (2021), Morelos (2021), Sinaloa (2022), a Zacatecas (2022).

Ym mis Awst 2018, gorchymynnodd barnwr ffederal yn Tamaulipas newid tystysgrifau geni menywod trawsryweddol. Yn Hydref 2018, dyfarnodd Goruchaf Lys Cyfiawnder y Genedl fod gwahardd pobl drawsryweddol rhag newid eu rhywedd cyfreithiol ar ddogfennau swyddogol yn drais ar hawliau cyfansoddiadol, yn achos person trawsryweddol o Verucruz a waharddwyd rhag newid ei enw cyfreithiol a'i rywedd cyfreithiol. Yn yr un modd, dyfarnodd ym mis Mai 2019 fod yr hawl i hunan-ddiffinio hunaniaeth rhywedd yn hawl dynol sylfaenol.

Yn Chwefror 2022, rhoddodd Mecsico farciwr rhywedd anneuaidd cyntaf ar dystysgrif geni trwy ddyfarniad llys. Ym mis Gorffennaf 2022, rhoddodd Ysgrifenyddiaeth dros Faterion Cartrefol y Cod Adnabod Personol anneuaidd cyntaf trwy ddyfarniad llys. Ym mis Tachwedd 2022, pleidleisiodd cyngres talaith Hidalgo yn unfrydol i gydnabod hunaniaeth rhywedd anneuaidd.

### Unol Daleithiau America 
alt=|bawd|261x261px|Gofynion cyfreithiol sydd gan bob talaith ar gyfer newid y rhyw ar dystysgrif geni.

Yn yr Unol Daleithiau, mae hawliau pobl drawsryweddol yn amrywio'n sylweddol yn ôl awdurdodaeth. Erbyn diwedd 2021, roedd o leiaf 130 o filiau wedi'u cyflwyno mewn 33 o daleithiau i gyfyngu hawliau pobl drawsryweddol. Yn 2022, cyflwynwyd tros 230 o filiau gwrth-drawsryweddol mewn deddfwrfeydd taleithiol mewn ymgyrch genedlaethol gydgysylltiedig i dargedu hawliau trawsryweddol.

Dim ond unwaith y mae Goruchaf Lys yr Unol Daleithiau wedi dyfarnu ar hawliau trawsryweddol yn uniongyrchol, yn 2020; yn achos *R.G. & G.R. Harris Funeral Homes Inc. v. Equal Employment Opportunity Commission*, daliodd y llys fod amddiffyniadau *Teitl VII Deddf Hawliau Sifil 1964* rhag gwahaniaethu ar sail rhyw yn ymestyn i gyflogeion trawsryweddol. Byddai Deddf Cydraddoldeb, pe bai'n cael ei phasio, yn gwahardd gwahaniaethu ar sail hunaniaeth rhywedd mewn cyflogaeth; tai; llety cyhoeddus; addysg; rhaglenni a ariennir yn ffederal; credyd; a gwasanaeth rheithgor.

Rhoddir tystysgrifau geni fel arfer gan Swyddog Cofnodion Hanfodol y dalaith (neu diriogaeth, neu ardal prifddinas) y digwyddodd yr enedigaeth ynddi, ac felly rheoleiddir dosbarthu rhyw fel gwryw neu fenyw ar y dystysgrif geni (ac a ellir newid hyn yn ddiweddarach ai peidio) gan gyfraith daleithiol (neu gyfatebol). Fodd bynnag, mae cyfraith ffederal yn rheoleiddio rhyw fel y'i restrir ar Adroddiad Consylaidd o Enedigaeth Dramor, a dogfennau ffederal eraill sy'n rhestru rhyw neu enw, megis pasbort yr UD a Thystysgrif Brodori. Mae deddfau ynglŷn â newidiadau enw yn awdurdodaethau yr UD hefyd yn gymysgedd cymhleth o reolau ffederal a thaleithiol. Mae taleithiau yn amrywio i ba raddau y maent yn cydnabod hunaniaethau rhywedd pobl drawsryweddol, yn aml yn dibynnu ar y camau y mae'r person wedi'u cymryd yn eu trawsnewid (gan gynnwys therapi seicolegol a therapi hormonau), gyda rhai taleithiau yn gwneud llawdriniaeth cadarnhau rhywedd yn rhagofyniad o gydnabyddiaeth.

Efallai y bydd pobl anneuaidd yn ceisio cydnabyddiaeth gyfreithiol o hunaniaeth rhywedd ar wahân i'r rhyw a bennwyd adeg eu genedigaeth; yn 2016, daeth Oregon yn y dalaith gyntaf i gydnabod pobl anneuaidd yn gyfreithiol. Ers hynny, mae 21 o daleithiau ac Ardal Columbia wedi dilyn: Arkansas, Califfornia, Colorado, Connecticut, Efrog Newydd, Hampshire Newydd, Jersey Newydd, Maine, Maryland, Massachusetts, Mecsico Newydd, Michigan, Minnesota, Nevada, Oregon, Pennsylvania, Utah, Vermont, Virginia, Washington, Washington D.C. ac Ynys Rhodos.

Ni newidia Tennessee y rhyw ar dystysgrif geni o dan unrhyw amgylchiadau. Ym mis Rhagfyr 2020, annilysodd barnwr ffederal reol adrannol anghyfansoddiadol yn gwahardd newid rhyw ar dystysgrif geni unigolyn yn Ohio. Yn 2020, pasiodd Idaho deddfwriaeth yn gwahardd newid dynodiadau rhyw ar dystysgrifau geni. Ym mis Ebrill 2020, datganodd dyfarniad barnwrol fod y ddeddf yn anorfodadwy. Yn 2022, daeth Oklahoma yn yr ail dalaith i wahardd newid marciwr rhywedd cyfreithiol ar dystysgrifau geni. Dilynodd hyn orchymyn gweithredol a roddodd gan y llywodraethwr yn y flwyddyn flaenorol. Gwaharddodd Oklahoma Senate Bill 1100 hefyd farcwyr rhywedd anneuaidd ar dystysgrifau geni. Yn ystod yr un flwyddyn, rhoddodd Montana reol yn gwahardd newid rhywedd cyfreithiol ar dystysgrifau geni hefyd. 

Sefydlodd penderfyniad y Goruchaf Lys yn *Obergefell v. Hodges* fod amddiffyniad cyfartal yn mynnu bod yr holl awdurdodaethau yn cydnabod priodasau cyfunryw, yn rhoi'r hawl i briodi i bobl drawsryweddol ni waeth a ystyrir eu partneriaid o'r un rhyw neu o'r rhyw arall yn gyfreithiol.

## De America 
Mae gan Dde America rai o'r ddeddfwriaeth fwyaf blaengar yn y byd ynghylch hawliau trawsryweddol. Mae Bolifia ac Ecwador ymhlith yr ychydig o wledydd ledled y byd sy'n rhoi amddiffyniad cyfansoddiadol rhag gwahaniaethu yn seiliedig ar hunaniaeth rhywedd. Caniateir i bobl drawsryweddol newid eu henw a'u rhywedd ar ddogfennau cyfreithiol yn y rhan fwyaf o wledydd. Caniatâ'r Ariannin, Brasil, Bolifia, Colombia, Ecwador ac Wrwgwái i unigolion newid eu henw a'u rhywedd heb gael triniaeth feddygol, anffrwythloni na chaniatâd barnwrol. Ym Mheriw, mae gorchymyn barnwrol yn ofynnol.

### Yr Ariannin 
Yn 2012, cymeradwyodd Senedd-dy'r Ariannin Ddeddf Hunaniaeth Rhywedd yn unfrydol. Darpara'r ddeddf lawdriniaeth ailbennu rhyw a therapi hormonau i oedolion fel rhan o'u cynlluniau gofal iechyd cyhoeddus neu breifat. Hefyd, caniatáu'r ddeddf newid rhywedd, delwedd ac enw ar gofrestrau sifil heb gymeradwyaeth meddyg neu farnwr. Yn 2013, daeth merch chwe mlwydd oed o'r enw Luana, a bennwyd yn wryw adeg ei genedigaeth, yn y plentyn trawsryweddol cyntaf yn yr Ariannin i gael ei henw newydd wedi'i newid ar ei dogfennau adnabod. Credir taw hi yw'r ifancaf i elwa ar *Ddeddf Hunaniaeth Rhywedd* y wlad.

Roedd Talaith Mendoza a Thalaith Santa Fe yn yr awdurdodaethau cyntaf yn y wlad i ganiatáu i unigolion adael eu cofnod rhyw yn wag yn lle dewis "gwryw" neu "benyw". Ar 20 Gorffennaf 2021, llofnododd yr Arlywydd Alberto Fernández Ordinhad Anghenraid a Brys (Decreto 476/2021) yn gorchymyn i Cofrestrfa Wladol Personau (RENAPER) ganiatáu trydydd opsiwn rhywedd ar gardiau adnabod gwladol a phasbortau, a farcir fel "X". Mae'r bil yn berthnasol i breswylwyr parhaol nad ydynt yn ddinasyddion, sydd â chardiau adnabod Archentaidd. Yn cydymffurfio â Deddf Hunaniaeth Rhywedd, gwnaeth hyn yr Ariannin yn un o'r ychydig o wledydd yn y byd i gydnabod rhywedd anneuaidd yn gyfreithiol ar holl ddogfennaeth swyddogol.

### Bolifia 
Ar 1 Awst 2016, daeth *Deddf Hunaniaeth Rhywedd* i rym, caniatâ'r ddeddf i unigolyn tros 18 oed newid ei enw, ei ryw a'i ffotograffiaeth ar ddogfennau cyfreithiol. Mae angen prawf seicolegol yn profi bod y person yn gwybod ac yn cymryd y newid hunaniaeth, ond nid oes angen llawdriniaeth ailbennu rhyw. Mae'r broses yn gyfrinachol ac mae rhaid ei chynnal o flaen y Gwasanaeth Cofrestri Sifil. Cymera prosesu'r ddogfennaeth newydd gyfnod o 15 niwrnod. Bydd newid enw a rhyw yn wrthdoradwy unwaith, wedi hynny na allant newid y data hwn eto.

Er hynny, ni chydnabyddir y rhyw sydd newydd ei bennu at ddiben priodas. Ym mis Mehefin 2017, cyfarwyddodd y Goruchaf Dribiwnlys Etholiadol i'r Gwasanaeth Cofrestri Sifil gydnabod rhyw newydd ei bennu pobl drawsryweddol yn eu ceisiadau i briodi. Yn mis Tachwedd 2017, dirymodd Goruchaf Lys Bolifia y cyfarwyddyd hwn, ei reoli yn anghyfansoddiadol, a datganodd na ellir cydnabod rhyw a newidiwyd o dan y gyfraith at ddiben priodas. Gwnaeth grwpiau LHDT apêl â'r Llys Hawliau Dynol Rhyng-Americanaidd ym mis Mai 2018.

### Brasil 
Dyfarnodd y Goruchaf Lys Ffederal ar 1 Fawrth 2018, fod gan berson trawsrywedd yr hawl i newid ei enw swyddogol a'i ryw swyddogol heb angen llawdriniaeth neu werthusiad proffesiynol, dim ond hunan-ddatgan ei hunaniaeth seicogymdeithasol. Ar 29 Fehefin, cyhoeddodd y , corff y Cyngor Cyfiawnder Gwladol, y rheolau i'r swyddogion cofrestru eu dilyn ynglŷn â'r pwnc.

### Tsile 
Gwaheirdd Tsile pobl ffurf o wahaniaethu a throseddau casineb ar sail hunaniaeth rhywedd a mynegiant rhywedd. Mae Deddf Hunaniaeth Rhywedd, mewn grym ers 2019, yn cydnabod yr hawl i hunaniaeth rhywedd hunan-ganfyddedig, wrth ganiatáu i bobl dros 14 oed newid eu henw a'u rhywedd ar eu holl ddogfennau swyddogol heb ofynion gwaharddol. Ers 1974, roedd newid rhywedd yn bosib yn y wlad trwy broses farnwrol.

### Colombia 
Ers 2015, gall person Colombiaidd newid ei rywedd cyfreithiol a'i enw trwy amlygu ei ewyllys ddifrifol o flaen notari, heb angen llawdriniaethau na gorchymyn barnwrol.

### Periw 
Ym Mheriw, gall personau trawsryweddol newid eu rhywedd cyfreithiol a'u henw cyfreithiol ar ôl cydymffurfio â gofynion perthnasol a all ddod yn werthusiadau seicolegol a seiciatrig, ymyriadau meddygol neu lawdriniaeth ailbennu rhyw. Mae angen caniatâd barnwrol. Ym mis Tachwedd 2016, penderfynodd Llys Cyfansoddiadol Periw nad yw trawsrywioldeb yn batholeg ac cydnabu'r hawl i hunaniaeth rhywedd. Fodd bynnag, apeliwyd dyfarniadau ffafriol ar newid rhywedd.

### Wrwgwái 
Ers 2019, gall pobl drawsryweddol tros 18 oed hunan-ddiffinio eu rhywedd a diweddaru eu henw cyfreithiol, heb gymeradwyaeth o farnwr, ar ôl cymeradwyo y Ddeddf Gyfun ar gyfer Personau Traws. Mae'r ddeddf newydd yn creu ysgoloriaethau i bobl draws gael mynediad i addysg, yn creu pensiwn misol i bobl drawsryweddol a anwyd cyn 1975 a hefyd yn gofyn i wasanaethau'r llywodraeth gyflogi o leiaf 1% o'r boblogaeth drawsryweddol. Erbyn hyn, cydnebydd hefyd hunan-ddiffiniad o bobl anneuaidd.

## Osiania 
### Awstralia 
Rheoleiddir tystysgrifau geni gan y taleithiau a thiriogaethau, tra taw materion ar gyfer y gyfraith ffederal yw priodas a phasbortau. Cydnebydd holl awdurdodaethau Awstralia ryw cadarnhaol unigolyn, â gwahanol ofynion. Yn yr achos a oedd yn garreg filter *New South Wales Registrar of Births, Deaths and Marriages v Norrie* [2014], penderfynodd Uchel Lys Awstralia nad yw'r *Births Deaths and Marriages Registration Act 1995* (NSW) yn gofyn i berson sy wedi cael llawdriniaeth ailbennu cenhedlol i hunaniaethu naill ai yn ddyn ai yn fenyw. Mae'r dyfarniad yn caniatáu cofrestriad rhywedd o "amhenodol".

Rhoddir pasbortau yn y rhywedd a ddewisir, heb angen newid tystysgrifau geni neu dystysgrifau dinasyddiaeth. Mae angen llythyr oddi wrth ymarferwr meddygol sy'n dilysu bod y person wedi cael neu yn cael triniaeth briodol.

Roedd Awstralia yn yr unig wlad yn y byd i ofyn am gyfraniad a chymeradwyaeth y farnwriaeth (Llys Teulu Awstralia) o ran caniatáu i blant trawsryweddol gael therapi amnewid hormonau. Daeth hyn i ben ar ddiwedd 2017, pan gyhoeddodd y Llys Teulu ddyfarniad yn sefydlu y gellid, mewn achosion nad oes anghydfod rhwng plentyn, ei rieni a'i feddygon sy'n ei drin, rhoi presgripsiwn heb ganiatâd y llys.

### Gwam 
Mae newid rhywedd yn gyfreithlon yng Ngwam. Er mwyn i bobl drawsryweddol newid eu rhywedd cyfreithiol yng Ngwam, mae rhaid iddynt ddarparu datganiad ar lw oddi wrth feddyg i'r Swyddfa dros Ystadegau Bywiol yn dweud y cawsant llawdriniaeth ailbennu rhyw. Wedyn, newidia'r Swyddfa dystysgrif geni yr ymgeisydd.

### Seland Newydd 
Ar hyn o bryd, nid yw Deddf Hawliau Dynol 1993 yn gwahardd gwahaniaethu ar sail rhywedd yn benodol. Er y credir y gwarchodir hunaniaeth rhywedd o dan y deddfau sy'n gwahardd gwahaniaethu ar sail rhyw neu gyfeiriadedd rhywiol, ni wyddys pa ffordd y mae hyn yn berthnasol i'r rheini sydd heb gael llawdriniaeth ailbennu rhywedd, neu i'r rheini na fydd yn ei chae.

Ym mis Tachwedd 2017, cyflwynodd Senedd Seland Newydd Fil Cofrestru Genedigaethau, Marwolaethau, Priodasau, a Pherthnasoedd i ganiatáu i bobl newid y rhyw ar eu tystysgrifau geni trwy ddatganiad statudol, gan osgoi gorfod mynd trwy y Llys Teulu neu ddangos tystiolaeth o driniaeth feddygol i newid eu rhyw. Mae Comisiwn Hawliau Dynol Seland Newydd wedi cefnogi'r bil ar sail ei bod yn ei wneud yn hawl i unigolion trawsryweddol ac anneuaidd i ddiweddaru manylion rhyw ar dystysgrifau geni. Pasiodd y bil ei thrydydd darlleniad ar 9 Rhagfyr 2021 ac fe'i derbyniwyd Cydsyniad Brenhinol ar 15 Rhagfyr 2021. Daeth y ddeddf i rym yn 2023.

## Gweler hefyd 
* Cydnabyddiaeth gyfreithiol o rywedd anneuaidd
* Hawliau LHDT gan wlad neu diriogaeth—gan gynnwys hunaniaeth/mynegiad rhywedd
* Rhestr o bynciau yn gysylltiedig â thrawsrywedd
* Rhestr o sefydliadau hawliau trawsryweddol
* Trawsffobia
* Mudiad hawliau trawsryweddol
* Trawsnewid rhywedd
* Egwyddorion Yogyakarta
* Hawliau dynol

## Cyfeiriadau
; Nodiadau

; Troednodiau

## Gweithiau a ddyfynnwyd 
* Chow, Melinda. (2005). "Smith v. City of Salem: Transgendered Jurisprudence and an Expanding Meaning of Sex Discrimination under Title VII". *Harvard Journal of Law & Gender*. Vol. 28. Winter. 207.
* 
* 
* 


Categori:Hawliau trawsryweddol
Categori:Cyfraith trawsryweddol
Categori:LHDT
Categori:Rhywedd
Categori:Hunaniaeth rhywedd