open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wiltshire (awdurdod unedol)

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Wiltshire**.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 3,255&nbsp;km², gyda 500,024 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ag awdurdod unedol Bwrdeistref Swindon i'r gogledd-ddwyrain, yn ogystal â siroedd Swydd Gaerloyw i'r gogledd-orllewin a'r gogledd, rhan fach o Swydd Rydychen i'r gogledd-ddwyrain, Berkshire i'r dwyrain, Hampshire i'r dwyrain a'r de, Dorset i'r de, a Gwlad yr Haf i'r gorllewin.

bawd|canol|Awdurdod unedol Wiltshire yn sir seremonïol Wiltshire

Ffurfiwyd yr awdurdod unedol ar 1 Ebrill 2009, pan ddiddymwyd yr hen sir an-fetropolitan Wiltshire. Fe'i crëwyd trwy uno pedair ardal an-fetropolitan yn y sir honno, sef ardaloedd Caersallog, Gogledd Wiltshire, Gorllewin Wiltshire a Kennet. (Roedd hen ardal an-fetropolitan Thamesdown wedi dod yn awdurdod unedol ar wahân ym 1997, ac wedi cael ei ailenwi'n Fwrdeistref Swindon.)

Rhennir y awdurdod yn 259 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei bencadlys yn nhref Trowbridge. Mae aneddiadau eraill yn cynnwys dinas Caersallog a'r threfi canlynol: 

* Amesbury
* Bradford on Avon
* Calne
* Corsham
* Cricklade
* Chippenham
* Devizes
* Ludgershall
* Malmesbury
* Marlborough
* Melksham
* Mere
* Royal Wootton Bassett
* Tidworth
* Warminster
* Westbury
* Wilton

## Cyfeiriadau
Wiltshire

Categori:Sefydliadau 2009
Swydd Henffordd (awdurdod unedol)

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Swydd Henffordd**. Mae gan y sir seremonïol a'r awdurdod unedol yr un ffiniau; dim ond tair sir arall yn Lloegr sy'n gwneud hyn, sef Cernyw, Northumberland, ac Ynys Wyth.

Mae gan yr ardal arwynebedd o 2,180&nbsp;km², gyda 192,801 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio â thair sir Lloegr – Swydd Amwythig i'r gogledd, Swydd Gaerwrangon i'r dwyrain, a Swydd Gaerloyw i'r de, yn ogystal â dwy siroedd Cymru – Powys i'r gorllewin a Sir Fynwy i'r de-orllewin.

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1998, pan ddiddymwyd sir Henffordd a Chaerwrangon. Crëwyd y sir an-fetropolitan honno dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974 o'r hen siroedd gweinyddol Swydd Henffordd a Swydd Gaerwrangon. Ni chafodd y sir gyfun lawer o lwyddiant erioed. Felly, ailsefydlwyd yr hen siroedd ym 1988. Parhaodd Swydd Gaerwrangon fel sir an-fetropolitan, wedi'i rhannu'n ardaloedd an-fetropolitan, a daeth Swydd Henffordd yn awdurdod unedol annibynnol.

Rhennir y awdurdod yn 235 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei bencadlys yn ninas Henffordd. Mae aneddiadau eraill yn cynnwys trefi Bromyard, Kington, Ledbury, Llanllieni a Rhosan ar Wy.

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdodau unedol Lloegr
Swydd Henffordd
Categori:Sefydliadau 1998
Judy Davis

Actores o Awstralia yw **Judith Davis** (ganwyd 23 Ebrill 1955), yn fwyaf adnabyddus fel **Judy Davis**.

Cafodd Davis ei geni ym Mherth, Gorllewin Awstralia. Priododd yr actor Colin Friels ym 1984. Maen nhw'n byw yn Sydney.

## Ffilmiau
**High Rolling* (1977)
**My Brilliant Career* (1979)
**Hoodwink* (1981)
**Winter of Our Dreams* (1981)
**Heatwave* (1982)
**A Passage to India* (1984)
**Kangaroo* (1987)
**High Tide* (1987)
**Georgia* (1988)
**Alice* (1990)
**Barton Fink* (1991)
**Dash and Lilly* (1999), fel Lillian Hellman

## Teledu
**Serving in Silence: The Margarethe Cammermeyer Story* (1995; Gwobr Emmy)
**The Reagans* (2003), fel Nancy Reagan
**Feud: Bette and Joan* (2017), fel Hedda Hopper
**Mystery Road* (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1955
Cyfarfodydd agos

Mewn iwffoleg, **cyfarfod agos** yw ddigwyddiad lle mae person yn dyst i wrthrych hedegog anhysbys. Cafodd y derminoleg hon a'r system ddosbarthu y tu ôl iddi eu hawgrymu yn gyntaf mewn llyfr y seryddwr ac ymchwilydd UFO, J. Allen Hynek yn 1972 o'r enw *The UFO Experience: A Scientific Enquiry*. Mae categorïau y tu hwnt i'r tri gwreiddiol Hynek wedi cael eu hychwanegu gan eraill, ond nid ydynt wedi cael eu derbyn yn gyffredinol, yn bennaf oherwydd nad oes ganddyn nhw'r trylwyredd gwyddonol yr oedd Hynek yn ceisio dod i iwffoleg.

Caiff arsylwadau sydd mwy na 500ft (150m) o'r tyst eu dosbarthu fel "disgiau golau dydd", "goleuadau nos", neu "adroddiadau radar-weledol". Fe'u trefnir yn ôl agosrwydd
* '''''Cyfarfodydd agos o'r ail fath:''''' Digwyddiad UFO lle honnir effaith gorfforol. Gall hyn fod yn ymyrraeth gweithredu cerbyd neu ddyfais electronig, anifeiliaid yn ymateb, effaith ffisiolegol fel parlys neu'r tyst yn teimlo gwres neu anghysur, neu ryw dystiolaeth gorfforol fel olion yn y ddaear, planhigion llosg, neu olion cemegol.
* '''''Cyfarfodydd agos o'r trydydd fath:''''' Arsylwadau UFO lle mae endid animeiddiedig yn bresennol - mae'r rhain yn cynnwys bodau dynolffurf, robotiaid, a bodau dynol sydd i'w weld i fod yn breswylwyr neu'n beilotiaid UFO.  Cynigiodd yr ymchwilydd UFO Ted Bloecher chwech is-deip ar gyfer cyfarfodydd agos o'r trydydd math. Rhain yw:
** **A**: Gwelir yr endid tu mewn i'r UFO yn unig.
** **B**: Gwelir yr endid tu mewn a thu allan i'r UFO.
** **C**: Gwelir yr endid yn agos at UFO, ond nid yw'n mynd i mewn nac allan.
** **D**: Gwelir endid, ond nid yw'r arsylwr yn gweld unrhyw UFOau, ond mae adroddiadau o weithgaredd UFO yn yr ardal tua'r un pryd.
** **E**: Gwelir endid, ond nid yw'r arsylwr yn gweld unrhyw UFOau, a does dim adroddiadau o weithgaredd UFO yn yr ardal tua'r un pryd.
** **F**: Ni welir unrhyw endid nac UFOau, ond mae tyst yn cael profiad o ryw fath o "gyfathrebu deallus".

## Estyniadau i raddfa Hynek 
Nid oedd cyfarfodydd o'r mathau hyn wedi'u cynnwys mewn dosbarthiad gwreiddiol Hynek, ychwanegir gan ymchwilwyr eraill. Yn wreiddiol dadleuodd Jacques Vallee, cyn-gydweithiwr i Hynek, yn y *Journal of Scientific Exploration* y dylai'r "bedwaredd fath" gyfeirio at "achosion pan brofodd tystion drawsnewidiad o'u hymdeimlad o realiti", er mwyn cynnwys achosion nad oedd yn cynnwys herwgipio, ond lle mae digwyddiadau hurt, rhithweledol neu freuddwydiol yn gysylltiedig â chyfarfyddiadau UFO.
* '''''Cyfarfodydd agos o'r pumed fath:''''' Digwyddiad UFO sy'n cynnwys cyfathrebu uniongyrchol rhwng estroniaid a bodau dynol.
* '''''Cyfarfodydd agos o'r chweched fath:''''' Marwolaeth bod dynol neu anifail sy'n gysylltiedig â gweld UFO (er y gallai hyn gael ei ystyried yn enghraifft fwy difrifol o'r ail-fath)
* '''''Cyfarfodydd agos o'r seithfed fath:''''' Creu croesryw dynol/estron, naill ai trwy atgenhedlu rhywiol neu drwy ddulliau gwyddonol artiffisial.

## Cyfeiriadau
Eugenio Espejo

Llenor, meddyg, a chyfreithiwr o Ecwador oedd **Francisco Javier Eugenio de Santa Cruz y Espejo** (21 Chwefror 1747 – 27 Rhagfyr 1795) a oedd yn brif ddeallusyn ei wlad yn y cyfnod trefedigaethol ac yn ymgyrchydd brwd dros annibyniaeth.

Ganed yn Quito, Rhaglawiaeth Granada Newydd, yn fab i ŵr Quechua a mam fylato. Dysgodd ei hunan am feddygaeth drwy arsylwi ar y gwaith mewn ysbyty i ferched, ac yng Ngorffennaf 1767 derbyniodd ei ddoethuriaeth feddygol o Goleg San Fernando. Yn ddiweddarach, astudiodd am raddau yn y gyfraith sifil a'r gyfraith ganonaidd.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
Categori:Cyfreithwyr o Ecwador
Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion Sbaeneg o Ecwador
Categori:Marwolaethau 1795
Categori:Meddygon o Ecwador
Categori:Pobl o Quito
John Ford

Dramodydd  o Loegr oedd **John Ford** (1586 – tua 1639) a flodeuai yn oes theatr Iago a Siarl.

Ganed i deulu bonheddig yn Nyfnaint a fe'i bedyddiwyd ar 17 Ebrill 1586 yn Ilsington. Cafodd ei dderbyn i'r Deml Ganol ym 1602, ac mae'n debyg iddo aros yno am gyfnod hir, ac eithrio ei waharddiad dros dro o 1606 i 1608. Cyn iddo ymwneud â'r theatr, ysgrifennodd sawl gwaith gan gynnwys galargerdd er cof am Charles Blount, Iarll 1af Dyfnaint, a phamffled rhyddiaith ym 1606.

Cydweithiodd gydag eraill ar o leiaf pum drama rhwng 1620 a 1626, gan ddechrau gyda *The Laws of Candy* (1620) gyda Philip Massinger. Cyd-ysgrifennodd *The Witch of Edmonton* (1621) gyda William Rowley a Thomas Dekker; *The Spanish Gypsy* (1623) gyda Thomas Middleton, Rowley a Dekker; *The Fair Maid of the Inn* (1626) gyda John Fletcher; a ''The Sun's Darling* (1624) gyda Dekker. Credir iddo hefyd gyd-ysgrifennu tair drama goll, ac o bosib *The Welsh Ambassador'' (1623), gyda Dekker, ac mae'n bosib iddo gyfrannu at ddramâu eraill yng nghanon Francis Beaumont a John Fletcher hefyd.

Wedi 1627, mae'n debyg i Ford weithio ar ben ei hunan ar gyfer theatrau preifat, ac wyth drama ganddo sydd yn goroesi: *The Queen* (1627), ''The Lover's Melancholy* (1628), *The Broken Heart* (1629), *'Tis Pity She's a Whore* (1631), *Love's Sacrifice* (1632), *Perkin Warbeck* (1633), *The Fancies Chaste and Noble* (1636), a *The Lady's Trial'' (1639). Maent yn ymwneud yn bennaf â dewrder a dyfalbarhad, a themâu cyffredin yw'r pruddglwyf, artaith, llosgach, a rhithdyb. Nid oes tystiolaeth o'i fywyd nac ei waith wedi 1639, a chredir iddo farw tua'r cyfnod hwn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1586
Categori:Marwolaethau'r 1630au
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Dinas Kingston upon Hull

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Dwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Dinas Kingston upon Hull** (Saesneg: *City of Kingston upon Hull*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 71.4&nbsp;km², gyda 259,778 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ag awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog i'r gorllewin, i'r gogledd ac i'r dwyrain; hefyd mae'n sefyll gyferbyn â Swydd Lincoln ar lan ddeheuol Afon Humber.

bawd|canol|Dinas Kingston upon Hull yn Nwyrain Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1996, pan ddiddymwyd sir an-fetropolitan Humberside a oedd wedi'i  chreu yn 1974 dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Ar ôl i Humberside gael ei datgymalu, rhannwyd ei rhannau cyfansoddol rhwng Dwyrain Swydd Efrog a Swydd Lincoln. Daeth yr hen ardal an-fetropolitan Kingston upon Hull yn awdurdod unedol annibynnol (yn sir Dwyrain Swydd Efrog at ddibenion seremonïol).

Mae'r awdurdod yn hollol ddi-blwyf. Mae'n cynnwys dim ond dinas Kingston upon Hull ei hun.

## Cyfeiriadau
Kingston upon Hull
John Ford (cyfarwyddwr ffilm)

Cyfarwyddwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **John Ford** (ganed John Martin Feeny; 1 Chwefror 1894 – 31 Awst 1973) sydd yn nodedig am ei ffilmiau yn genre'r Gorllewin Gwyllt, gan gynnwys *Stagecoach* (1939) a *The Searchers* (1956), a'i addasiadau o nofelau megis *The Grapes of Wrath* (1940) a *How Green Was My Valley* (1941). Gweithiodd yn aml gyda'r actor John Wayne.

Enillodd bedair Gwobr yr Academi am Gyfarwyddwr Gorau: *The Informer* (1935), *The Grapes of Wrath*, *How Green Was My Valley*, a *The Quiet Man* (1952).

## Bywyd cynnar 
Ganed John Martin Feeny ar 1 Chwefror 1894 yn Cape Elizabeth, Maine, yn fab i Sean O'Feeney a'i wraig Barbara (Curran gynt). Ymfudwyr o Galway oedd ei rieni, a llongwr oedd Sean. Yn ddiweddarach yn ei fywyd, bu'n aml yn Gwyddeleiddio'i enw i Sean Aloysius O'Feeney neu O'Fearna. Methodd â'i derbyn i Academi Lyngesol yr Unol Daleithiau yn Annapolis, Maryland, felly aeth ym 1914 i Hollywood lle'r oedd ei frawd hŷn yn gyfarwyddwr ac yn actor dan yr enw Francis Ford.

Gweithiodd John yn arolygwr celfi, styntiwr beic modur, dyn camera cynorthwyol, a grip ar setiau ffilmiau Francis, a bu hefyd yn chwarae mân rannau ac yn cyfrannu at sgriptiau, a dysgodd grefft y sinema, yn enwedig gwaith camera a thechnegau golygu. Cafodd ei alw yn Jack Ford, ac felly mabwysiadodd yr enw John Ford pan ddechreuodd wneuthur ffilmiau ei hun.

## Y cyfnod mud 
Y ffilm gyntaf i John Ford ei chyfarwyddo oedd *The Tornado* (1917), gwaith sydd bellach ar goll. O'r cychwyn yr oedd yn gyfarwyddwr toreithiog o ffilmiau dau-rolyn y sinema fud, a rhyddhawyd rhwng pump a deg o ffilmiau dan ei enw pob blwyddyn, mwy na 50 ohonynt i gyd yn y cyfnod o 1917 i 1928. Fodd bynnag, dim ond ychydig ohonynt sydd yn goroesi. Daeth Ford yn adnabyddus yn sgil llwyddiant *The Iron Horse* (1924), un o'r ffilmiau epig cyntaf yn genre'r Gorllewin Gwynt, a'r ffilm ddrama *Four Sons* (1928).

## Diwedd ei oes 
Bu farw John Ford ar 31 Awst 1973 o ganser yn ei gartref yn Palm Desert yn ne Califfornia, yn 79 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilmiau'r Gorllewin Gwyllt
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Pobl a aned ym Maine
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Ardal Dyffrynnoedd Swydd Derby

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Derby, Dwyrain Canolbarth Lloegr,  yw **Ardal Dyffrynnoedd Swydd Derby** (Saesneg: *Derbyshire Dales District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 792&nbsp;km², gyda 72,325 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref High Peak i'r gogledd-orllewin, Ardal Gogledd-ddwyrain Swydd Derby a Bwrdeistref Amber Valley i'r dwyrain, ac Ardal De Swydd Derby i'r de-ddwyrain, yn ogystal â siroedd De Swydd Efrog i'r gogledd-ddwyrain a Swydd Stafford i'r gorllewin.

bawd|dim|Ardal Dyffrynnoedd Swydd Derby yn Swydd Derby

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Yn wreiddiol "Gorllewin Swydd Derby" oedd ei henw, ond fe'i hailenwyd ym 1988.

Rhennir yr ardal yn 109 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref Matlock. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Ashbourne, Bakewell, Darley Dale a Wirksworth.

## Cyfeiriadau 
Dyffrynnoedd Swydd Derby
Bwrdeistref Swindon

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Bwrdeistref Swindon** (Saesneg: *Borough of Swindon*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 230&nbsp;km², gyda 222,193 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ag awdurdod unedol Wiltshire i'r gorllewin ac i'r de, yn ogystal â siroedd Swydd Gaerloyw i'r gogledd a Swydd Rydychen i'r dwyrain.

bawd|canol|Bwrdeistref Swindon yn sir seremonïol Wiltshire

Ffurfiwyd y fwrdeistref ar 1 Ebrill 1974 fel ardal an-fetropolitan "Ardal Thamesdown" o dan weinyddiaeth yr hen sir an-fetropolitan Wiltshire, ond daeth yn awdurdod unedol, annibynnol ar y sir, ar 1 Ebrill 1997. Fe'i hailenwyd yn fuan wedyn.

Rhennir y fwrdeistref yn 20 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Yn ogystal â thref Swindon ei hun, mae ei haneddiadau yn cynnwys tref Highworth.

## Cyfeiriadau
Swindon
Luis A. Martínez

Llenor, arlunydd, a gwleidydd rhyddfrydol o Ecwador oedd **Luis Alfredo Martínez Holguín** (23 Mehefin 1869 – 27 Tachwedd 1909) sydd yn nodedig am gyflwyno realaeth i lên Ecwador gyda'i nofel *A la Costa* (1904).

Ganed yn ninas San Juan de Ambato yn fab i Nicolás Martínez Vásconez ac Adelaide Holguín Naranjo. Mynychodd yr Escuela de la Merced yn Ambato cyn aeth i Quito i astudio yn Colegio San Gabriel dan yr Iesuwyr. Gadawodd yr ysgol ym 1886 heb raddio ac ymdynghedai i lenydda. Dychwelodd i Ambato i weithio ar ystadau amaethyddol ei dad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Genedigaethau 1869
Categori:Gweinidogion addysg
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Marwolaethau 1909
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Ecwador
Categori:Peintwyr o Ecwador
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Brwydr Dupplin Moor

Ymladdwyd **Brwydr Dupplin Moor** ar 10–11 Awst 1332 rhwng byddin dilynwyr Dafydd II, a oedd wedi ei goroni yn frenin yr Alban y flwyddyn flaenorol, a oedd yn fachgen wyth oed ar y pryd, a byddin ymgyrchol Edward Balliol, a oedd yn hawlio'r orsedd. Roedd maes y gad yn agos i dref Perth, yr Alban.

Cafodd Balliol gefnogaeth Edward III, brenin Lloegr yn ei ymgyrch i gipio'r orsedd. Cafodd hefyd gymorth mwy ymarferol Henry de Beaumont, Sais a fforffedodd ei diroedd yn yr Alban. Hwyliodd lluoedd y gwrthryfelwyr ynghyd â'u cynghreiriaid Seisnig o Swydd Efrog i Kinghorn, Fife. Oddi yno fe fe ymdeithion nhw i Dunfermline ac ymlaen i gyfeiriad Perth. Ar 10 Awst gwersyllon nhw yn Forteviot, i'r de o Afon Earn. I'r gogledd o'r afon roedd gwersyll byddin y teyrngarwyr, a hynny dan orchymyn Iarll Mar. Croesodd lluoedd Balliol yr afon dan lenni'r nos i ennill uchelfan ar gyfer brwydr y diwrnod canlynol. Yn ystod y frwydr cafodd lluoedd Mar, yn anhrefnus ac ag arfwisg wael, eu llethu gan holl saethwyr eu gwrthwynebwyr. Cyflafan oedd y canlyniad.

Roedd Balliol yn fuddugol, ac ychydig wythnosau yn ddiweddarach coronwyd ef yn Scone, er iddo gael ei orfodi i ffoi o'r Alban yn fuan wedi hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:1332
Categori:14eg ganrif yn yr Alban
Dupplin Moor
Itsceria

Roedd **Y Weriniaeth Tsietsniaidd o Itsceria** (Tsietnieg: Nóxçiyn Respublik Içkeri; Rwsieg: Чеченская Республика Ичкерия) yn genedl yng ngogledd y Cawcasws.

Enillodd y wlad annibyniaeth ar Rwsia ym 1996, ar ôl y Rhyfel Cyntaf Chechen. Cyflwynwyd cyfraith Islamaidd.

Ar ôl Ail Ryfel Chechen (1999-2009) yn erbyn Rwsia, daeth y rhanbarth yn rhan o Rwsia eto.

## Cyfeiriadau
Categori:Tsietsnia
Louis Brandeis

Cyfreithiwr a barnwr o'r Unol Daleithiau oedd **Louis Dembitz Brandeis** (13 Tachwedd 1856 – 5 Hydref 1941) a fu'n un o ustusiaid Goruchaf Lys yr Unol Daleithiau o 1916 i 1939.

Ganed yn Louisville, Kentucky, i fewnfudwyr Iddewig o Brag. Mynychodd yr ysgolion cyhoeddus yn Louisville a'r Annen Realschule yn Dresden, yr Almaen. Astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Harvard a derbyniodd ei radd, ar flaen ei ddosbarth, ym 1877. Aeth i St. Louis, Missouri, i drin y gyfraith am flwyddyn cyn iddo ymsefydlu yn Boston, lle'r oedd yn gweithio nes iddo gael ei benodi i'r Goruchaf Lys gan yr Arlywydd Woodrow Wilson ym 1916. Brandeis oedd yr Americanwr Iddewig cyntaf i eistedd ar fainc y llys. Ymddiswyddodd o'r llys ar 13 Chwefror 1939, a bu farw yn Washington, D.C. yn 84 oed.

Enwir Prifysgol Brandeis yn Waltham, Massachusetts, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Jeffrey Rosen, *Louis D. Brandeis: American Prophet* (New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2016).

Categori:Genedigaethau 1856
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Barnwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Pobl a aned yn Kentucky
Categori:Pobl o Louisville, Kentucky
Categori:Pobl fu farw yn Washington, D.C.
Televisa

Cwmni cyfryngau o Fecsico yw **Grupo Televisa, S.A.B. de C.V.** a sefydlwyd ym 1973. Mae ei bencadlys yn Ninas Mecsico.

## Dolenni allanol
* 


Categori:Rhwydweithiau teledu Mecsicanaidd
Categori:Sefydliadau 1973
Categori:Teledu ym Mecsico
Shali

Mae **Shali** (Rwseg: Шали́; Chechen: Шела, Şela) yn dref ac yn ganolfan weinyddol Ardal Shalinsky yng Ngweriniaeth Tsietsnia, Rwsia. Poblogaeth: 47,708 (Cyfrifiad 2010); 40,356 (Cyfrifiad 2002); 24,985 (Cyfrifiad 1989).

### Hanes
Ar Ionawr&nbsp;3, 1995, yn ystod yr Rhyfel Tsietsienaidd Cyntaf, roedd Shali wedi cael ei fomio sawl gwaith gyda bomiau clwstwr gan jet Rwsieg.

## Cyfeiriadau
Categori:Tsietsnia
Eglwys yr Holl Saint, Deganwy

Mae **Eglwys yr Holl Saint** yn eglwys Anglicanaidd yn nhref Deganwy, Conwy, Cymru, ar safle sy'n edrych dros aber Conwy.

## Disgrifiad 
Mae'n eglwys Anglicanaidd weithgar ym mywoliaeth Eglwysrhos (neu Lanrhos), deoniaeth Llanrwst, archddiaconiaeth Llanelwy, ac Esgobaeth Llanelwy. Cafodd ei chofrestru gan Cadw fel Adeilad rhestredig Gradd II*.

Adeiladwyd yr eglwys fel eglwys goffa gan yr Arglwyddes Augusta Mostyn i ddyluniad gan John Douglas o Gaer ar safle sy'n edrych dros aber Conwy. Mae ganddi glaeruchdwr, cangell yn uwch na chorff yr eglwys, a thŵr gorllewinol.

## Organ 
Adeiladwyd yr organ dwy law gan Alex Young a'i Feibion o Fanceinion ym 1899, ac fe'i haddaswyd gan L. Reeves ym 1972.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Categori:Eglwysi Conwy
Banteng

Math o wartheg gwyllt o De-Ddywrain Asia yw **banteng** (*Bos javanicus*; ) a elwir hefyd yn **tembadau**.

Dofwyd y banteng mewn llawer o lefydd yn ne-ddwyrain Asia, ac mae tua 1.5 miliwn o fantengau domestig sydd yn cael eu galw'n **wartheg Bali**. Mae'r anifeiliaid yn cael eu defnyddio fel anifeiliaid gwaith, ac am eu cig. Mae'r banteng hefyd wedi cael e cyflwyno i ogledd Awstralia, ble maen nhw wedi sefydlu poblogaeth gwyllt sefydlog.

## Dosbarthiad ac Isrhywogaeth 
Ceir tair isrywogaeth cydnabyddedig:

* Banteng Jawa (B. j. javanicus), darganfwyd yn Jawa, Bali, ac Indonesia. Mae'r gwryw yn ddu, ac mae'r fenyw yn felyn tywyll.
* Banteng Indotseiniaidd (neu Bwrma) (B. j. birmanicus) Lydekker, 1898. Maent ar gael ym Myanmar, Gwlad Tai, Cambodia, Laos, Fietnam, ac efallai yn India, ond maen nhw'n ddiflanedig ym Mangladesh. Mae'r gwryw a'r fenyw fel arfer yn felyn tywyll, ond yng Nghambodia mae 20% o'r gwryw yn ddu, ac yng ngorynys Malaya yng Ngwlad Tai, mae'r rhan fwyaf o'r gwryw yn ddu. Mae'r isrywogaeth hon yn cael ei hadnabod gan IUCN ond nid gan 'Mammal Species of the World'.
* Banteng Borneiaidd (B. j. lowi) Lydekker, 1912, o Forneo. Mae'r isrywogaeth hon yn llai na banteng Jawa a Bali. Mae ganddynt gyrn mwy serth, ac mae'r gwryw yn frown siocled.

## Nodweddion 
O ran maint, mae banteng yn debyg i fuwch ddomestig, yn mesur rhwng 1.9m a 2.25m. Gall pwysau'r corff fod rhwng 400&nbsp;kg a 900&nbsp;kg.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhywogaethau mewn perygl yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Categori:Bucholion
Muriau tref Biwmares

Roedd **muriau tref Biwmares** yn strwythur amddiffynnol o'r 15g a adeiladwyd o amgylch tref Biwmares yng Nghymru .

## Hanes 
Adeiladwyd tref Biwmares gan Edward I ym 1296, yn dilyn goresgyniad llwyddiannus brenin Lloegr yng Ngogledd Cymru. Roedd y dref yn cael ei gwarchod gan gastell, ond nid oedd ganddi fur amddiffynnol.  Mae'n ymddangos bod sylfeini cyfyngedig wedi'u hadeiladu ar gyfer cylch amddiffynnol, ond er gwaethaf ceisiadau gan bobl y dref am fur tref ym 1315, ni chodwyd yr un ohonynt.

Yn 1400 arweiniodd Owain Glyndŵr tywysog Cymru wrthryfel yn erbyn rheolaeth Lloegr, a chymryd Bewmares yn 1403; ni adferwyd y dref tan 1405. Mewn ymateb i hyn, gwnaed y penderfyniad i adeiladu mur tref erbyn 1407; adeiladwyd ffosydd a glannau daear ac erbyn 1414 roedd wal gerrig wedi'i hadeiladu, gyda thair giât a nifer o dyrau tebygol.  Roedd hyn yn golygu bod angen symud nifer o breswylwyr yr oedd eu tai yn llwybr yr amddiffynfeydd newydd.  Er gwaethaf difrod o'r môr cyfagos ym 1460, a arweiniodd at ailadeiladu rhai o'r waliau rhwng 1536 a 1540, cynhaliwyd y waliau tan ddiwedd yr 17g.

Heddiw dim ond ychydig o ddarnau o'r mur sydd wedi goroesi; mae'r rhain yn cael eu gwarchod fel cofeb cofrestredig ac adeilad rhestredig gradd I. Mae yna rai sylfeini gan y "Gate next the Sea" o Gastell Biwmares, ac efallai bod wal ar ochr un eiddo ger y fynwent yn rhan o'r llenfur, yn ôl awduron canllaw yn 2009 i adeiladau'r rhanbarth. Maen nhw hefyd yn awgrymu bod llawer o'r cerrig wedi'u cymryd i adeiladu tai a Charchar Biwmares.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Creighton, Oliver Hamilton a Robert Higham. (2005) *Waliau Tref Canoloesol: Archeoleg a Hanes Cymdeithasol Amddiffyn Trefol.* Stroud, UK: Tempus. .
*  
* Taylor, Arnold. (2009) *Castell Biwmares.* Caerdydd: Cadw.ISBN&nbsp;978-1-85760-208-1 .

Categori:Biwmares
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Ramzan Kadyrov

Gwleidydd Tsietsniaidd yw **Ramzan Akhmadovich Kadyrov** (ganed 5 Hydref 1976) sydd wedi gwasanaethu yn bennaeth ar y Weriniaeth Tsietsniaidd ers 2007.

Ganed ef yn Tsentaroy o fewn ffiniau'r Weriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Tsietsniaidd-Ingush, a oedd ar y pryd yn rhan o Weriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Rwsia, yn yr Undeb Sofietaidd. Brwydrodd Ramzan a'i dad, Akhmad, ar ochr Gweriniaeth Tsietsniaidd Itsceria yn erbyn Ffederasiwn Rwsia yn ystod Rhyfel Cyntaf Tsietsnia (1994–96), ac ym 1995 penodwyd Akhmad Kadyrov yn Myffti Mawr Itsceria. Ar ddechrau Ail Ryfel Tsietsnia ym 1999, yn sgil trafodaethau â'r gwleidydd Dagestanaidd Ramazan Abdulatipov, ymgynghreiriodd y teulu Kadyrov â Ffederasiwn Rwsia, ac yn y blynyddoedd i ddod buont yn ffyddlon i lywodraeth Vladimir Putin, Arlywydd Rwsia, yn yr ymgyrch i drechu'r gwrthryfelwyr yn Tsietsnia ac i yrru'r Islamyddion i'r cyrion. Etholwyd Akhmad Kadyrov yn arlywydd cyntaf y Weriniaeth Tsietsniaidd yn Hydref 2003, a chafodd yr hwnnw ei lofruddio ym Mai 2004.

Wedi marwolaeth ei dad, daeth Ramzan Kadyrov yn ffigur gwleidyddol pwysicaf Gogledd y Cawcasws, a châi ei ystyried gan lywodraeth Rwsia fel arweinydd cryf a ffyddlon a fyddai'n cadw'r drefn yn y rhanbarth. Gwobrwywyd iddo fedal Arwr Rwsia gan yr Arlywydd Putin yn 2004, a chafodd ei baratoi gan y Cremlin ar gyfer arlywyddiaeth Tsietsnia. Yn Chwefror 2007, ychydig fisoedd wedi iddo droi'n 30, cafodd ei benodi'n arlywydd dros dro Tsietsnia yn sgil gorchymyn gan Putin yn diswyddo Alu Alkhanov., a chafodd Kadyrov ei gadarnhau yn y swydd gan senedd Tsietsnia ar 2 Mawrth. Bu brwydro am rym rhwng y Kadyrovtsky a lluoedd Vostok y Spetsnaz, a oedd yn cefnogi Sulim Yamadayev, hyd at ddadfyddino'r Vostok yn Nhachwedd 2008 a llofruddiaeth Yamadyev ym Mawrth 2009.

Fel llywodraethwr y Weriniaeth Tsietsniaidd, mae Kadyrov wedi gorfodi sharia, y gyfraith Islamaidd, i raddau, er enghraifft trwy gyfyngu ar hawliau merched a gwahaniaethu yn erbyn dynion cyfunrywiol. Fe'i cyhuddwyd gan sefydliadau anllywodraethol o gamdriniaethau hawliau dynol, gan gynnwys diflaniadau gorfodol ac artaith.

Mae Kadyrov yn aelod anrhydeddus o Academi Gwyddorau Naturiol Rwsia. Mae'n hoff iawn o ymladd, ac wedi sefydlu clwb paffio a thwrnamaint ymgodymu flynyddol o'r enw Cwpan Ramzan Kadyrov ac Adlan Varayev. Gwasanaetho yn aelod o Gomisiwn Ymgynghorol Cyngor Gwladwriaethol Ffederasiwn Rwsia ers Tachwedd 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Arlywyddion y Weriniaeth Tsietsniaidd
Categori:Mwslimiaid o Rwsia
Categori:Swnnïaid
Categori:Tsietsniaid
Chwyldro Brabant

Chwyldro yn yr Iseldiroedd Awstriaidd rhwng Hydref 1789 a Rhagfyr 1790 yn erbyn rheolaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd oedd **Chwyldro Brabant** (, ).

Ysgogwyd y gwrthryfel gan ddiwygiadau Joseff II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (t. 1765–90), a ddiddymodd sawl siarter ganoloesol a oedd yn diogelu hawliau ac ymreolaeth y taleithiau a'r Eglwys Gatholig. Ym 1787, wedi cyfnod byr o derfysgoedd a elwir y Chwyldro Bach, ffoes nifer o anghydffurfwyr gwleidyddol i Weriniaeth yr Iseldiroedd ac yno ffurfiasant fyddin o wrthryfelwyr. Ym 1789 cafodd  y *Joyeuse Entrée*, a fu'n rheoli'r berthynas rhwng Dug ac Ystadau Brabant ers 1356, ei dirymu gan yr Ymerawdwr Joseff. Yn sgil y Chwyldro Ffrengig a Chwyldro Liège, goresgynnwyd yr Iseldiroedd Awstriaidd gan y gwrthryfelwyr a fuont yn drech na lluoedd y Hapsbwrgiaid ym Mrwydr Turnhout yn Fflandrys ar 27 Hydref 1789. Cychwynnodd gwrthryfeloedd bychain ar draws yr Iseldiroedd Deheuol, a datganwyd annibyniaeth Taleithiau Unedig Belg ar 11 Ionawr 1790.

Derbyniodd y wladwriaeth newydd gefnogaeth oddi ar Deyrnas Prwsia, gelyn y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd, ond na chafodd ei chydnabod yn ffurfiol gan yr un wlad yn Ewrop. Datblygodd rhwygau ideolegol rhwng y chwyldroadwyr, a throdd y Gwladoliaethwyr ceidwadol, dan arweiniad Henri Van der Noot a chyda chefnogaeth yr Eglwys, yn erbyn y Vonckwyr rhyddfrydol dan arweiniad Jean-François Vonck. Codwyd braw ar y Vonckwyr a chawsant eu halltudio gan y Gwladoliaethwyr. Ail-gorchfygwyd y taleithiau gan luoedd Awstria erbyn diwedd y flwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:1789
Categori:1790
Categori:Y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd
Brabant
Categori:Hanes Gwlad Belg
Vera Menchik

Roedd **Vera Frantsevna Menchik** (16 Chwefror 1906 – 26 Mehefin 1944) yn chwaraewr gwyddbwyll o Tsiecoslofacia. Menchik oedd pencampwr gwyddbwyll byd cyntaf menywod.

Cafodd ei geni ym Moscfa, Rwsia, yn ferch i František Menčík o Bohemia a'i wraig Seisnig (ganwyd Olga Illingworth). Roedd ei chwaer, Olga Menchik, hefyd yn chwaraewr gwyddbwyll. Ym 1921 aethant i fyw i Hastings, Lloegr, gyda'u mam. Priododd Rufus Stevenson ym 1937 a bu farw Stevenson ym 1943.

Bu farw Vera, ei chwaer Olga, a'u mam mewn cyrch awyr ym 1944 pan syrthiodd bom hedegog V-1 gan ddinistrio'u tŷ yn Clapham, De Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1944
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Instagram

Mae **Instagram** (a dalfyrrir yn gyffredin i **IG** neu **Insta** )  yn wasanaeth rhwydweithio cymdeithasol Americanaidd sydd yn galluogi ei ddefnyddwyr i rannu lluniau a fideos.

Mae'r gwasanaeth hwn yn eiddo i Facebook ac fe'i grewyd gan Kevin Systrom a Mike Krieger. Lansiwyd yn wreiddiol ar iOS ym mis Hydref 2010. Cyhoeddwyd y fersiwn Android ym mis Ebrill 2012, ac yna i ddilyn yn Nhachwedd 2012 cyhoeddwyd rhyngwyneb gwe â nodweddion cyfyngedig. Ym mis Mehefin 2014, daeth yr ap Fire OS, ac yna ap ar gyfer Windows 10 ym mis Hydref 2016. Mae'r ap yn caniatáu i ddefnyddwyr uwchlwytho cyfryngau y gellir eu golygu â hidlwyr a'u trefnu gan ddefnyddio hashnodau a thagio daearyddol. Gellir rhannu postiau yn gyhoeddus neu â dilynwyr sydd wedi eu cymeradwyo eisoes. Gall defnyddwyr bori cynnwys defnyddwyr eraill drwy ddefnyddio tagiau a lleoliadau a gweld cynnwys poblogaidd. Gall defnyddwyr hoffi lluniau a dilyn defnyddwyr eraill i ychwanegu cynnwys i'w ffrwd. Ymddengys fod y nodwedd hwn wedi dod i ben fis Medi 2020.

Yn wreiddiol, roedd Instagram yn adnabyddus am y nodwedd o fframio lluniau mewn cymhareb agwedd sgwar (1:1) yn unig gyda 640 picsel i gyd-fynd â lled sgrin iPhone ar y pryd. Yn 2015, cafodd y cyfyngiadau eu llacio, gan gynyddu swm y picseli i 1080. Ychwanegodd y gwasanaeth nodwedd anfon negeseuon yn ogystal â'r gallu i gynnwys nifer o lluniau o fideos mewn un post. Ychwanegwyd nodwedd Storiau - yn debyg iawn i'w brif wrthwynebydd sef Snapchat - sydd yn caniatáu i ddefnyddwyr bostio lluniau a fideos i'w ffrwd. Mae bob un post ar gael i eraill am 24 awr. Ym mis Ionawr 2019, cyfrifwyd bod y nodwedd Storiau yn cael ei ddefnyddio gan 500 miliwn o ddefnyddwyr yn ddyddiol.

## Hanes 
Ar ôl ei lansio yn 2010, daeth Instagram yn gynyddol boblogaidd, gyda miliwn o ddefnyddwyr wedi'u cofrestru o fewn dau fis, 10 miliwn mewn blwyddyn, a 1 biliwn ym Mehefin 2018. Yn Ebrill 2012, prynodd Facebook y gwasanaeth am oddeutu US $1 biliwn o arian parod a stoc. O fis Hydref 2015, roedd dros 40 biliwn o luniau wedi'u huwchlwytho. Er iddo gael ei ganmol am ei ddylanwad, mae Instagram wedi bod yn destun beirniadaeth, yn fwyaf arbennig am newidiadau polisi a rhyngwyneb, honiadau o sensoriaeth, a chynnwys anghyfreithlon neu amhriodol a uwchlwythwyd gan ddefnyddwyr.

Datblygwyd Instagram yn y lle cyntaf yn San Francisco fel Burbn, ap nodi lleoliad symudol a grëwyd gan Kevin Systrom a Mike Krieger. Gan sylweddoli bod Burbn yn rhy debyg i Foursquare, canolbwyntiodd Systrom a Krieger eu ap ar rannu lluniau, a oedd wedi dod yn nodwedd boblogaidd ymhlith defnyddwyr Burbn. Fe wnaethant ailenwi ap Instagram gan ddefnyddio cyfuniad o'r geiriau "*instant camera*" a "*telegram*".

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddalwedd ar ddyfeisiau symudol
Categori:Meddalwedd iOS
Categori:Meddalwedd BlackBerry
Categori:Meddalwedd Android
Tild

160px|right

Marc diacritig a ddefnyddir mewn sawl iaith yw  **tild** neu **tilde** (**~**). Mae'n nodi bod ynganiad llythyren o'r wyddor i gael ei newid mewn rhyw ffordd. Gall y newid amrywio'n fawr yn dibynnu ar yr iaith.

Dyma ychydig o ddefnyddiau'r marc sydd i'w cael yn ieithoedd y byd.

* Gellir ei ddefnyddio yn Sbaeneg dros y llythyren *n* i ddangos y dylid ei hynganu fel cytsain daflodol (a ddangosir fel ɲ yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA)), fel yn y geiriau *España* ("Sbaen"), *mañana* ("yfory") a *niña* ("merch"). (Sylwch fod y ddwy lythyren *n* yn *mañana*  ac *niña* yn digwydd gyda tild a heb tild; mae synau'r ddwy lythyren yn dra gwahanol.) Mae'r defnydd hwn o *ñ* i'w gael yn systemau ysgrifennu nifer o ieithoedd eraill, e.e. Astwrieg, Basgeg, Galisieg, Aymara, Guaraní, Quechua, Tetwm a Woloffeg.
* Yn Llydaweg, fodd bynnag, mae'r llythyren *ñ* yn ddistaw, ond mae'n dangos y dylai'r llafariad blaenorol fod yn drwynoledig.
* Defnyddir y tild ym Mhortiwgaleg dros y llythrennau *a* ac *o* i ddangos y dylid eu hynganu fel llafariaid trwynoledig, e.e. *balão* ("balŵn*), *balões'' ("balwnau").
* Yn Hen Roeg gellir ei defnyddio yn lle acen grom i ddangos yr acen "uchel-isel".
* Yn Fietnameg dros lafariad mae'n dynodi tôn "creclyd".

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Y Prosiect Diacritics 
* Cymorth mewnbwn am acennodau

Categori:Marciau diacritig
Categori:Symbolau rhesymeg
Categori:Symbolau teipograffeg
Gillian Anderson

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Gillian Leigh Anderson**, OBE (ganed 9 Awst 1968) Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Asiant Arbennig FBI Dana Scully yn y gyfres teledu *The X-Files*.

Cafodd Anderson ei geni yn Chicago, yn ferch i Rosemary "Posie" Alyce (née Lane) a'i gŵr Homer Edward "Ed" Anderson I. 
Cafodd ei magu yn Llundain a mynychodd Ysgol Gynradd Coleridge. Dychwelodd ei theulu i'r Unol Daleithiau pan oedd Gillian yn un ar ddeg oed. Cafodd ei addysg uwchradd ym Mhrifysgol DePaul. Bu’n gweithio fel gweinyddes yn Efrog Newydd cyn dod yn actores.

Priododd y cyfarwyddwr ffilm Clyde Klotz ym 1994. Ysgarodd ym 1997. Priododd Julian Ozanne yn 2004. Ysgarodd yn 2006.

## Ffilmiau
**The Turning* (1992)
**The House of Mirth* (2000)
**A Cock and Bull Story* (2005)
**The Last King of Scotland* (2006)
**Johnny English Reborn* (2011)
*''Viceroy's House* (2017), fel Edwina Mountbatten

## Teledu
**The X-Files* (1993–2002; 2016–2018)
**Bleak House* (2005), fel Lady Dedlock
**Any Human Heart* (2010)
**Great Expectations* (2011), fel Miss Havisham
**Hannibal* (2013-2015)
**War & Peace'' (2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pobl o Chicago
Accü

Cerddores Cymreig/Iseldiraidd yw **Angharad Van Risjwijk**, neu **Accü**. Mae hi'n byw mewn carafán yn Sir Gaerfyrddin. Roedd hi'n aelod o'r band Trwbador o hyd 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion benywaidd o Gymru
Kelly Fraser

Canwr pop Inuk a chyfansoddwr caneuon o Ganada oedd **Kelly Fraser** (8 Awst 1993 – 24 Rhagfyr 2019). Derbyniodd ei ail albwm, *Sedna*, enwebiad Gwobr Juno am Albwm Cerddoriaeth Gynhenid y Flwyddyn yng Ngwobrau Juno 2018.

## Bywyd a gyrfa 
Yn enedigol o Igloolik, symudodd Fraser gyda'i theulu yn ifanc i Sanikiluaq, Nunavut. Lansiwyd Nunavut Sivuniksavut ym 1985 a hi yw rhaglen ôl-uwchradd hynaf a cyntaf Inuit yng Nghanada,  lle mae ieuenctid Inuit yn dysgu am Gytundeb Hawliadau Tir Nunavut.

Denodd Fraser sylw eang yn gyntaf yn 2013 gyda chyfres o fersiynau caneuon pop yn yr iaith Inuktitut, yn arbennig gyda "Diamonds" gan Rihanna, ar YouTube. Rhyddhaodd ei halbwm cyntaf, *Isuma*, yn 2014.  Mae ei chaneuon yn cynnwys Inuktitut ac iaith Saesneg, ac yn gerddorol, maent yn cyfuno pop cyfoes â synau Inuit traddodiadol.  Roedd Fraser yn ymroddedig i rannu diwylliant Inuit gyda chynulleidfa eang a chodi ymwybyddiaeth o faterion heddiw a hawliau Inuit; mae llawer o'r themâu hyn i'w gweld yn helaeth yn ei cherddoriaeth.  Adroddodd ei chynhyrchydd ei bod yn gweithio ar albwm arall, o'r enw *Decolonize*, pan fu farw; roedd cyllido torfol ar gyfer yr albwm ar y gweill bryd hynny 

Bu farw Fraser yn ei chartref yn Winnipeg, Manitoba, ar 24 Rhagfyr 2019, trwy hunanladdiad. Yn ôl ei theulu roedd hi wedi dioddef "trawmau plentyndod, hiliaeth a seiberfwlio parhaus". ac yn Sefydliad Technoleg Nicola Valley yn Merritt, BC.

## Disgyddiaeth 
### *Isuma* 
Recordiwyd albwm cyntaf Fraser, a ryddhawyd ym mis Mehefin 2014, gyda’i band o Sanikiluaq, gyda saith cân wreiddiol a thair can gyfansoddwyd gan eraill. Ystyr y teitl yw 'meddwl'.

### *Sedna* 
*Rhyddhawyd Sedna* ar Chwefror 25, 2017, gan label recordio Hitmakerz o Nunavut. Mae teitl yr albwm, o'r enw ᓄᓕᐊᔪᒃ ( *Nuliaju* ) yn Inuktitut, yn cyfeirio at stori Sedna, duwies Inuit y môr, y penderfynodd Fraser ei moderneiddio yn yr albwm hwn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Datganiad teuluol 

Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Cantorion benywaidd o Ganada
Categori:Merched a aned yn y 1990au
Jerry Rawlings

Roedd **Jerry John Rawlings** (22 Mehefin 1947 &ndash; 12 Tachwedd 2020) yn Arlywydd Ghana rhwng 1993 a 2001. Dechreuodd ei yrfa fel swyddog yn yr Awyrlu Ghana. Daeth yn arweinydd gwleidyddol y wlad ym 1981.

Cafodd Rawlings ei geni yn Accra, Ghana, yn fab i Victoria Agbotui a'i wraig, yr Albanwr James Ramsey John. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Achimota a'r academi milwrol Teshie.

Priododd Nana Konadu Agyeman ym 1977.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion
Categori:Marwolaethau 2020
Gorsaf reilffordd Brampton

Mae **Gorsaf reilffordd Brampton** yn orsaf ar linell Dyffryn Tyne sydd yn cysylltu Newcastle, Hexham a Chaerliwelydd. Mae’r orsaf yn gwasanaethu’r dref Brampton.

## Hanes
Ffurfiwyd Cwmni Rheilffordd Newcastle a Chaerliwelydd ym 1829. Agorwyd yr orsaf ym mis Gorffennaf  1836. yn wreiddiol, roedd cangen rhwng yr orsaf a’r dref, lle oedd Gorsaf Reilffordd Brampton Town. Defnyddiwyd ceffylau ar y gangen. Daeth y rheilffordd, a’r gangen, yn rhan o Reilffordd y Gogledd Ddwyrain ym 1912. Caewyd y gangen ym mis hydref 1923.

Roedd cangen arall i gario glo o glofeydd yr Arglwydd Caerliwelydd yn ymyl Tindale, seiliedig ar dramffordd gynharach gyda chledrau pren. Caewyd y rheilffordd hon ym mis Mawrth 1953.

Gorsaf-meistr cyntaf yr orsaf oedd Thomas Edmondson, dyfeisydd y tocyn cardfwrdd Edmondson a pheiriannau cysylltiedig â’r tocynnau.

## Cyfeiriadau
Brampton
Brampton
Y Bardd yn ei Weithdy

Cyfrol o gyfweliadau â phum beirdd yn ysgrifennu yn y Gymraeg wedi'i golygu gan T. H. Parry-Williams yw *** Y Bardd yn ei Weithdy: Ysgyrsiau gyda Beirdd***. Gwasg y Brython (Lerpwl) a gyhoeddodd y gyfrol yn y gyfres "Cyfres Pobun" a hynny yn 1948.

Dyma'r pum beirdd:

* T. Gwynn Jones
* W. J. Gruffydd
* D. Gwenallt Jones
* Wil Ifan
* Gwilym R. Jones

Mae Parry-Williams yn egluro cefndir y gyfrol yn ei Ragymadrodd:

Mr. Alun Llywelyn-Williams, y Gofforaeth Ddarlledu Bydeinig [BBC] (Rhanbarth Cymru), a drefnodd y gyfres ysgyrsiau "Y Bardd yn ei Weithdy" fel rhan o raglen "Cornel y Llenor" yn nechrau'r flwyddyn 1947. Yr amcan oedd cael rhai o feirdd Cymru i ddisgrifio'r modd y maent yn ymarfer â'u crefft. Efallai i'r ysgyrsiau, lawer tro, gynnwys cryn dipyn o drafod celfyddyd ac ysbrydoliaeth, ac felly fynd dros y ffiniau. Fe ofynnwyd i mi olygu'r gyfres.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Llyfrau am farddoniaeth
Categori:Llyfrau Cymreig 1948
Categori:T.H. Parry-Williams
Categori:T. Gwynn Jones
Categori:W.J. Gruffydd
I. L. Peretz

Bardd, dramodydd, ac awdur straeon byrion Iddewig o Wlad Pwyl yn yr iaith Iddew-Almaeneg oedd **Isaac Leib Peretz** (Yitskhak Leybush Perets; 18 Mai 1852 – 3 Ebrill 1915) sydd yn nodedig am ei lên ddifyr a dychanol yn ogystal â'i gyfraniadau at ysgolheictod gwyddonol yn yr iaith.

Ganed yn Zamość yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl, a oedd ar y pryd yn rhan o Ymerodraeth Rwsia. Cychwynnodd ar ei yrfa lenyddol yn ysgrifennu yn yr iaith Hebraeg, ond ymhen fawr o dro trodd at yr Iddew-Almaeneg fel ei brif gyfrwng. Mae ei ffuglen yn ymwneud gan amlaf â bywyd y shtetl a phrofiadau'r Iddewon tlawd yn Nwyrain Ewrop. Ceisiai Peretz annog ei gyd-Iddewon i gyfoethogi eu diwylliant seciwlar a'u byd materol cymaint â'u crefydd a'u hurddas ysbrydol. Dylanwadwyd arno gan y mudiadau neo-Ramantaidd a Symbolaidd yn llên Gwlad Pwyl. Cesglir ei straeon byrion yn y cyfrolay *Bakante bilder* (1890), *Khasidish* (1907), a *Folkstimlekhe geshikhtn* (1908). Un o'i ddramâu amlycaf, sydd yn ymwneud â themâu hanes a diwylliant Iddewig, yw *Die goldene keyt* (1909). Peretz oedd golygydd y cyfnodolyn *Di yudishe bibliotek* (1891–95), a chyfrannodd sawl erthygl ar bynciau ffiseg, cemeg, economeg, ac ati. Cyhoeddodd hefyd y gyfrol ffeithiol *Bilder fun a provints-rayze* (1891) am fywyd yng nghefn gwlad Pwyl, a'r hunangofiant *Mayne zikhroynes* (1913–14).

Teithiodd llenorion Iddewig ifainc, gan gynnwys Sholem Asch a Jacob Glatstein, i dŷ Peretz yn Warsaw. Yn niwedd ei oes, Peretz oedd un o brif arweinwyr y mudiad Iddew-Almaenaidd, gyda Mendele Mocher Sforim a Sholem Aleichem, a ddadleuodd dros hyrwyddo hunaniaeth Iddewig drwy ddiwylliant Iddew-Almaeneg yn hytrach na sefydlu gwladwriaeth Seionaidd. Gwasanaethodd Peretz yn ddirprwy gadeirydd yng Nghynhadledd Czernowitz (1908) i hyrwyddo'r iaith Iddew-Almaeneg a'i diwylliant. Bu farw yn Warsaw yn 62 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1852
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Beirdd Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Hunangofianwyr Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o Wlad Pwyl
Gorsaf reilffordd Gogledd Penbedw

bawd|260px
Mae **Gorsaf reilffordd Gogledd Penbedw** yn orsaf reilffordd ym Mhenbedw ar Gilgwri. Mae’r orsaf ar Linell Cilgwri ar rwydwaith Merseyrail. 

## Hanes
Adeiladwyd yr orsaf ar 2 Ionawr 1888 gan Reilffordd Cilgwri gyda’r enw Dociau Penbedw yn disodli terminws cynharach â’r un enw. Daeth y rheilffordd yn rhan o’r Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban ym 1923, ac ail-enwyd yr  orsaf “Gogledd Penbedw” ym 1926. Trydanwyd y rheilffordd ym 1938, yn ddefnyddio system 650 folt.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Merseyrail 

Gogledd Penbedw
Justė Arlauskaitė

**Justė Arlauskaitė** (enw llwyfan **Jazzu**; ganwyd 23 Ebrill 1988) - Perfformwraig electronig / pop / arbrofol o Lithwania, a wnaed yn enwog gan y cynhyrchydd Leon Somov yn y grŵp Leon Somov a Jazzu.

## Bywgraffiad 
Dechreuodd Justė Arlauskaitė/Jazzu ganu jazz yn 14 oed. Fel unawdydd, mae hi wedi perfformio gyda grwpiau a phrosiectau jazz amrywiol yn Lithwania a thramor. Yn 15 oed, daeth yn lleisydd y grŵp electronig Lithwanaidd Pieno lazeriai“  (Laserau Llaethog). Ar ôl graddio o'r ysgol gerddoriaeth a Conservatoire Juozas Tallat-Kelpša, symudodd i Lundain i astudio canu ym Mhrifysgol Dyffryn Tafwys. Yn 2005 cyfarfu Jazzu â'r cynhyrchydd Leon Somov a chymryd rhan mewn cerddoriaeth electronig. Nawr mae Jazzu yn gweithio ar ei albwm unigol gyda’r asiantaeth gerddoriaeth enwog o Sweden “Mr. Radar”.

## Disgyddiaeth 
* Aš skiriu tau šį lietų (Rhoddaf y glaw hwn ichi) (2018)
* Apie tave (Amdanoch chi) (2018)
* Wild (2019)
* Dumblas (Slwtsh) (2019)
* Sliding Doors (2019)
* Karolis (2019)

## Gweithgareddau teledu 
Er 2015 hi yw un o feirniaid y sioe *X Faktorius* (*X Factor*) (tymor 3 - 6). Yn 2017 yn y rhaglenni dethol cenedlaethol ar gyfer Eurovision, roedd hi'n un o aelodau'r comisiwn mewn dwy raglen allan o ddeg.

## Ffilmyddiaeth 
## Gwobrau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Cerddorion o Lithwania
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Y Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio

Roedd y **Gynghrair Annibynnol dros Ddiwygio** yn grŵp gwleidyddol oedd yn cynnwys aelodau annibynnol asgell dde a de eithafol yn Senedd Cymru. Fe'i sefydlwyd ym mis Hydref 2020, ac roedd ganddo dri aelod.  Roedd y grŵp, yn ceisio adnewyddu'r Senedd yn hytrach nag ddiddymu (pholisi oedd gan Plaid Brexit). Arweinydd y grŵp oedd Caroline Jones.

## Aelodaeth 
Roedd yr Aelodau canlynol o'r Senedd yn rhan o'r grŵp:

* Caroline Jones
* David Rowlands
* Mandy Jones

Mae pob un ohonynt yn gyn-aelodau o UKIP ac o Blaid Brexit .

## Cyfeiriadau 
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Plas Bodorgan

Mae **Plas Bodorgan** yn blasty ac ystâd sydd wedi'i leoli ym mhentrefan Bodorgan, Ynys Môn, Cymru, ger Môr yr Iwerydd yn rhan de-orllewinol yr ynys. Mae'r neuadd yn eiddo i'r Meyricks, a dyma'r ystâd fwyaf ar Ynys Môn. Mae'r neuadd yn gartref i Syr George Meyrick a'i wraig, yr Arglwyddes Jean Tapps Gervis Meyrick sy'n nith i Ddug Buccleuch .

Mae'r tŷ, y colomendy a'r ysgubor yn adeiladau rhestredig Gradd II ac mae hefyd wedi'i restru fel Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ac Ardal  Amgylcheddol Sensitif ger aber Malltraeth. Mae'r ystâd yn cynnwys coetir, gerddi cegin muriog a theras, colomendy fawr gron, lawnt a pharc ceirw. Cwblhawyd gwaith adeiladu y tŷ rhwng 1779-82, a gwnaed ychwanegiadau sylweddol yng nghanol y 19g. 
chwith|bawd| Porthdy Flaen Plas Bodorgan
Mae ystâd Bodorgan wedi bodoli ers dros fil o flynyddoedd. Yn ystod y canoloesoedd roedd yr ystâd yn perthyn i esgobion Bangor.

Heddiw, mae'r neuadd yn gartref i Syr George Meyrick a'i wraig, yr Arglwyddes Jean Tapps Gervis Meyrick sy'n nith i Ddug Buccleuch . Mae'r ystâd yn cynnwys ffermdy wedi'i rentu gan Ddug a Duges Caergrawnt .
de|bawd| Porthdy Gefn Plas Bodorgan
Plasty neo-glasurol yw Bodorgan, "wedi'i adeiladu o waith maen nadd llyfn mewn carreg welw, felynaidd, gyda tho llechi."  Disgrifiodd erthygl o'r *Cottage Gardener* ym mis Ionawr 1854 "ddwy wal wydr berpendicwlar  o uchder, sydd wedi'u cynnal ar bileri  ar wahân, gyda tho gwydr "a bod eirin gwlanog, melonau, neithdarinau, bricyll a ffigys yn cael eu tyfu yn yr ardd. Y tu hwnt i'r gerddi mae perllan,  parc ceirw ac aber y Malltraeth.

Mae'r ystâd yn cynnwys nifer o hen ysguboriau ac adeiladau allanol. Ar ochr ogleddol y tŷ mae iard stablau, o flaen y coetsdy, sy'n dyddio'n ôl i oddeutu 1841. Mae yna nifer o dai cerbyd a siediau o amgylch hyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Môn
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Categori:Bodorgan
Martin Waldseemüller

Cartograffwr a thorluniwr pren Almaenig oedd **Martin Waldseemüller** (hefyd Waltzemüller neu Walzenmüller; tua 1470 – 1520) sydd yn nodedig am gyhoeddi'r map cyntaf i ddefnyddio'r enw America.

Ganed yn Radolfzell, ar lannau'r Bodensee, yn Iarllaeth Württemberg, rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Cafodd ei dderbyn i Brifysgol Freiburg ym 1490. Symudodd i Saint-Dié-des-Vosges, Lorraine, a daeth i'r amlwg fel un o wŷr llys René II, Dug Lorraine.

Yn Saint-Dié ym 1507 ailgyhoeddodd Waldseemüller gyfieithiad Lladin o lythyr a briodolir i'r fforiwr Amerigo Vespucci, *Quattuor Americi navigationes*, gyda rhagarweiniad dan y teitl *Cosmographiae introductio*. Awgrymai Waldseemüller roddi enw Amerigo ar y cyfandir newydd a ddisgrifiwyd yn y llythyr. Ar y pryd, ni chlywodd Waldseemüller am ddarganfyddiadau Cristoforo Colombo yn y Byd Newydd. Yn ddiweddarach, wedi iddo ddysgu am fordeithiau Colombo, ceisiai Waldseemüller hyrwyddo enw arall am y cyfandir, ond erbyn hynny roedd America wedi ennill ei blwyf. Am iddo boblogeiddio'r enw America, gelwir Waldseemüller yn "dad bedydd America".

bawd|chwith|*Universalis Cosmographia*
Hefyd ym 1507, cyhoeddodd Waldseemüller fil o argraffiadau o'i fap o'r byd, *Universalis Cosmographia*, torlun pren a wnaed gyda 12 o flociau ac ar sail traddodiad y *Geographia* gan Ptolemi a mordeithiau Vespucci.

## Gweler hefyd 
* Oes Aur Fforio
* Richard ap Meurig

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1470
Categori:Marwolaethau 1520
Categori:Cartograffwyr o'r Almaen
Categori:Daearyddwyr yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Dyneiddwyr y Dadeni
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
West Buckland

:*Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â West Buckland yn Nyfnaint.*

Pentref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, ydy **West Buckland**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton. Saif tua 5 milltir (8&nbsp;km) i'r de-orllewin o dref Taunton.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,189.

Roedd Asser yn berchennog y tiroedd yn ystod y 10g.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Llanfair
*Manordy Gerbestone
*Priordy Buckland

## Cyfeiriadau
Categori:Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton
Categori:Pentrefi Gwlad yr Haf
Categori:Plwyfi sifil Gwlad yr Haf