open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dorothy Squires

Cantores o Gymraes oedd **Dorothy Squires** (**Edna May Squires**) (25 Mawrth 1915 – 14 Ebrill 1998). Ymhlith ei chaneuon enwocaf oedd "A Lovely Way to Spend an Evening", "I'm in the Mood for Love", "Anytime", "If You Love Me (Really Love Me)" a "And So to Sleep Again".

## Bywgraffiad
Cafodd ei geni mewn carafán ym Mhontyberem sydd rhyw 12 milltir o Lanelli. Roedd ei thad Archibald James Squires yn weithiwr dur, ac enw ei mam oedd Emily. Dechreuodd ganu yn broffesiynol pan oedd yn 16 oed.

Pan yn blentyn, roedd Squires eisiau piano ond prynodd ei mam iwcalili iddi. Tra'n gweithio yn y ffatri tin plat, dechreuodd berfformio'n broffesiynol pan oedd yn 16 oed, gan ganu yng nghlwb gweithwyr gwrywaidd Pontyberem.

### Gyrfa
Penderfynodd Squires ddilyn ei breuddwyd gan symud i Lundain, lle gweithiodd fel nyrs. Mynychodd glyweliadau ar gyfer swyddi amrywiol ac yno cyfarfu â Joe Jay, asiant a lwyddodd i gael gwaith iddi mewn clybiau nos. Tra'n gweithio yn Nwyrain Llundain, rhoddwyd yr enw llwyfan 'Dorothy' iddi. Hoffai'r enw hwn a defnyddiodd yr enw pan oedd yn perfformio ar lwyfan o hyn allan.

Gwnaeth Squires y rhan fwyaf o'i gwaith gyda cherddorfa Billy Reid, a oedd yn bartner iddi am nifer o flynyddoedd. Ar ôl iddi ymuno â'i gerddorfa ym 1936, dechreuodd Reid gyfansoddi caneuon ar ei chyfer - a honnodd Squires iddi golli ei gwryfdra i Reid hefyd. Roedd y pâr priod yn byw mewn tŷ gyda 16 stafell wely, yn Bexhill on Sea.

### Roger Moore
Pan ddaeth ei pherthynas â Reid i ben, priododd Squires yr actor Seisnig Roger Moore yn New Jersey ym 1953. Roedd ef ddeuddeg mlynedd yn iau na hi ond parhaodd y briodas tan 1961. Roedd y ddau yn byw ac yn gweithio ar wahân, yn Efrog Newydd a Hollywood am gyfnodau hirion. O ganlyniad i hyn gadawodd Moore Squires, gan fynd i fyw gyda Luisa Mattioli. Ni fedrai Moore briodi Mattioli yn gyfreithlon tan i Squires gytuno i gael ysgariad ym 1969 - ar yr union ddiwrnod y cafwyd Squires yn euog o yfed a gyrru.

Dychwelodd Squires i fyw yn y DU, lle adfywiwyd ei gyrfa ar ddiwedd y 1960au a hithau'n 55 oed. Aeth tair o'i senglau i 40 Uchaf y DU, gan gynnwys ei fersiwn hi o "My Way". Arweiniodd hyn at albymau newydd a chyngherddau gan gynnwys cyfres o gyngherddau a werthodd allan ym Mhaladiwm Llundain. Squires ei hun a logodd y Paladiwm am gyfres o sioeau, a chafodd nifer o bobl syndod fod yr holl docynnau wedi eu gwerthu mewn cyfnod mor fyr. Rhyddhawyd albwm dwbl o'r digwyddiad.

## Senglau llwyddiannus
*"I'm Walking Behind You" (1953) - DU # 12
*"Say It With Flowers" (1961) - # 23 yn y DU (gyda Russ Conway)
*"For Once in My Life" (1969) - # 24 yn y DU
*"Till" (1970) - # 25 yn y DU
*"My Way" (1970) - # 25 yn y DU

## Dolenni allanol
*Hanes Dorothy Squires
*Bywgraffiad Webfantastic.co.uk
*Gwefan Dorothy Squires 

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Tynged yr Iaith

Darlith radio gan Saunders Lewis a ddarlledwyd gan y BBC ar 13 Chwefror 1962 oedd ***Tynged yr Iaith***, ac un o'r darllediadau pwysicaf yn hanes Cymru.

## Hanes
Darlith Radio flynyddol y BBC ydoedd. Mae'n sôn am "frad Tryweryn", a dywedodd mai'r Gymraeg oedd yr "unig fater politicaidd ... werth i Gymro ymboeni ag ef". Roedd y ddarlith yn feirniadaeth lem ar arweinyddiaeth Gwynfor Evans Llywydd Plaid Cymru. Dadleuodd fod angen plaid fyddai'n cefnogi pobl fel Eileen a Trefor Beasley a oedd yn brwydro dros y Gymraeg. Galwodd Saunders Lewis ar Gymry i wrthod llenwi ffurflenni a thalu trethi a thrwyddedau os nad oedd yn bosibl i wneud hynny drwy'r Gymraeg. Yn ei farn ef, byddai angen i ymgyrchwyr fod yn barod i dalu dirwyon ac wynebu carchar am eu daliadau. Er bod y nifer o siaradwyr Cymraeg yn gostwng, datganodd : "Fe ellir achub y Gymraeg", ac mai "Nid dim llai na chwyldro yw adfer yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo".

Canlyniad y ddarlith oedd esgor ar sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Yn ei lythyr at Saunders Lewis (dyddiedig 21 Gorffennaf 1963), dywed Owain Owain, '...hoffwn i chwi gael gwybod fod eich sgwrs radio yn dwyn ffrwyth ar ei milfed (os byw'r Gymraeg yn yr 21 Ganrif, i chwi mae'r diolch).'

## Llyfryddiaeth
**Tynged yr Iaith*. Adargraffiad. Gwasg Gomer 2012. ISBN 9781848514799

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Recordiad o'r ddarlith (YouTube)
*Testun o'r ddarlith (PDF ar wefan Cymdeithas yr Iaith) 
*Recordiad o'r ddarlith (anghyflawn)
*Gwefan Owain Owain
*Testun o'r ddarlith gyda chyfieithiad Saesneg (ar parallel.cymru)

Categori:Llyfrau Cymreig 1962
Categori:1962 yng Nghymru
Categori:Areithiau
Categori:Gweithiau 1962
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Hawliau iaith
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Afon Taf (Sir Gaerfyrddin)

:''Mae dwy 'Afon Taf' yng Nghymru. Mae'r erthygl yma yn delio â'r afon sy'n cyrraedd y môr ym Mae Caerfyrddin. Am y llall, gweler Afon Taf (Caerdydd).''

Afon yn ne-orllewin Cymru yw **Afon Taf**, sy'n tarddu gerllaw pentref Crymych yn Sir Benfro. Wedi llifo trwy Lyn Glan-taf, mae'n llifo heibio'r Frenni Fawr i bentref Glog ac yna heibio Llanglydwen a Login i bentref Llanfallteg. Mae Afon Marlais yn ymuno â hi cyn iddi lifo trwy Hendy Gwyn ar Dâf ac yna trwy Sanclêr. Ychydig tu draw i Sanclêr mae Afon Cywyn yn ymuno â hi, cyn cyrraedd y môr gerllaw Talacharn. Mae'n llifo allan i Fae Caerfyrddin fel y mae Afon Tywi, afon y Gwendraeth Fawr a'r Gwendraeth Fach, ac Afon Llwchwr.

bawd|dim|250px|Pysgotwyr ar Afon Taf
[bawd|dim|350px|Aber Afon Taf ger [Talacharn]]

Tâf (Sir Gaerfyrddin)
Tâf (Sir Gaerfyrddin)
Tâf (Sir Gaerfyrddin)
Categori:Hendy-gwyn
Categori:Sanclêr
Categori:Talacharn
Afon Taf

Mae dwy afon yn ne Cymru yn dwyn yr enw **Afon Taf** (ynganiad: *tâf*)

*Afon Taf (Sir Gaerfyrddin) sy'n tarddu ger Crymych yn Sir Benfro ac yn llifo trwy Hendy Gwyn ar Dâf a Sanclêr cyn llifo i'r môr yn Nhalacharn.
*Afon Taf (Caerdydd) (***River Taff*** yn Saesneg) sy'n cyrraedd y môr yng Nghaerdydd
Frédéric Chopin

**Frédéric François Chopin** (1 Mawrth 1810 – 17 Hydref 1849) oedd un o'r cyfansoddwyr enwocaf a mwyaf dylanwadol ar gyfer y piano. Fe'i anwyd yn **Fryderyk Franciszek Chopin**, ym mhentref Żelazowa Wola, ger Warsaw yng Ngwlad Pwyl. Roedd ei dad yn Ffrancwr a oedd wedi ymsefydlu yn y wlad, a'i fam yn Bwyles. Yn Warszawa, fe adnabwyd dawn mentrus y Chopin ifanc wrth ganu'r piano a chyfansoddi. Yn 20 oed, fe adawodd am Baris (ni ddychwelodd i Wlad Pwyl byth eto). Ym Mharis, datblygodd yrfa fel perfformiwr, athro, a chyfansoddwr, ac yno y mabwysiadodd ffurf Ffrangeg ei enw, "Frédéric-François". Ym 1836, cyfarfu â'r awdures Ffrengig George Sand. Cawsant berthynas dymhestlog a barhaodd hyd 1847. Pur wael oedd iechyd Chopin trwy lawer o'i fywyd, a gorfododd hyn iddo beidio â pherfformio'n aml yn y blynyddoed cyn ei farwolaeth.

## Cyfansoddiadau 
Mae'r piano yn ymddangos ymhob un o weithiau Chopin. Mae'r rhan fwyaf ar gyfer piano unigol, ond cynnwys rhai ohonynt ail biano, ffidil, soddgrwth, llais neu gerddorfa.

Mae gan rhai o'i weithiau mawreddog megis y pedwar *ballade*, y pedwar *scherzo*, y *barcarolle* op. 60, y *fantaisie* op. 49, a'i sonatau le sefydlog yn y repertoire, yn ogystal â gweithiau byrrach. Dau gasgliad pwysig arall yw'r 24 Prelìwd Op. 28, a seiliwyd i ryw raddau ar Das Wohltemperirte Clavier Johann Sebastian Bach, a'r *Études* Op. 10 ac Op. 25.

Cyfansoddodd Chopin ddau o goncertos piano enwocaf y cyfnod rhamantaidd, (Opws 11 a 21). Yn ogystal, fe osododd lawer o ysgrifau Pwyleg, a rhywfaint o gerddoriaeth siambr.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Wlad Pwyl
Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1849
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri a'r Fro 1968

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri a'r Fro 1968''' yn Y Barri, Bro Morgannwg.

## Ffrae'r urddo
Gwrthododd yr Eisteddfod gael Gwynfor Evans yn Llywydd y Dydd yn yr eisteddfod hon er ei fod wedi ei fagu yn y Barri ac yn perthyn i deulu enwog yn y dref, teulu ag oedd wedi gwneud cymaint dros Gymreictod y dref. Yn wir rhieni Gwynfor roddodd y Goron i'r Eisteddfod y flwyddyn honno. Ar ben hyn i roi halen ar y briw penderfynodd awdurdodau'r Eisteddfod urddo George Thomas i'r orsedd. Roedd George wedi bod yn gïaidd i Gwynfor yn y senedd, ond cymaint oedd ofn yr awdurdodau y byddai yna helynt bu rhaid i'r Archdderwydd ofyn i Gwynfor a fyddai yn fodlon cyd-gerdded gyda George  ar y maes rhwng rhes o blismyn. Cytunodd Gwynfor.

Delwedd:Barry Royal National Eisteddfod, 1968 (1582281).jpg|Enillydd y Fedal Ryddiaith
Delwedd:Barry Royal National Eisteddfod, 1968 (1582337).jpg|Bardd y Goron
Delwedd:Barry Royal National Eisteddfod, 1968 (1582412).jpg|Bardd y Gadair
Delwedd:Glyn Rees and his son working on carving Eglwys Crist, Bala's chancel, and the Eisteddfod Chair, 1968 (1526001).jpg
Delwedd:Glyn Rees and his son working on carving Eglwys Crist, Bala's chancel, and the Eisteddfod Chair, 1968 (1525973).jpg
Delwedd:Glyn Rees and his son working on carving Eglwys Crist, Bala's chancel, and the Eisteddfod Chair, 1968 (1525998).jpg
Delwedd:Glyn Rees and his son working on carving Eglwys Crist, Bala's chancel, and the Eisteddfod Chair, 1968 (1526000).jpg
Delwedd:Glyn Rees and his son working on carving Eglwys Crist, Bala's chancel, and the Eisteddfod Chair, 1968 (1525997).jpg

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Barri

Barri 1968
Barri 1968
1968
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Categori:1968 yng Nghymru
Afon Lledr

Afon yn Sir Conwy yng ngogledd Cymru sy'n rhedeg i mewn i Afon Conwy yw **Afon Lledr**. Mae'n llifo trwy Ddyffryn Lledr.

Mae Afon Lledr yn tarddu ar lethrau dwyreiniol Ysgafell Wen, sy'n gorwedd rhwng Moel Siabod a Cnicht. Mae'n llifo tua'r gogledd-ddwyrain i gyfeiriad Blaenau Dolwyddelan, lle mae Ceunant Tŷ'n y Ddol yn ymuno â hi, yna yn llifo dan y Bont Rufeinig a heibio Dolwyddelan, lle mae Afon Penamnen yn ymuno. Mae'n parhau tua'r gogledd-ddwyrain heibio Pont-y-pant ac yna tua'r dwyrain ar hyd Glyn Lledr, gyda ffordd yr A470 a'r rheilffordd i Flaenau Ffestiniog yn dilyn ei glannau. Mae'n ymuno ag Afon Conwy ychydig i'r de o bentref Betws-y-Coed.

250px|bawd|dim|Afon Lledr, Cefn Brith

Lledr
Lledr
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Dolwyddelan
British Columbia

Talaith mwyaf gorllewinol Canada yw **British Columbia**, yn Gymraeg **Columbia Brydeinig**, Saif ar arfordir y Cefnfor Tawel.

Prifddinas British Columbia yw Victoria, British Columbia a leolir yn ne-ddwyrain Ynys Vancouver. Dinas fwyaf y dalaith yw Vancouver sydd â thros dwy filiwn o drigolion yn byw o fewn ei hardal metropolitanaidd. Mae gan y dalaith boblogaeth o dros bedair miliwn.

Ffinir British Columbia gan dalaith Alaska (UDA) i'r gogledd-orllewin, ac i'r gogledd gan Diriogaeth Yukon a Thiriogaethau'r Gogledd-orllewin, i'r dwyrain gan dalaith Alberta, ac i'r de gan daleithiau Unol Daleithiau America: Washington, Idaho, a Montana. Sefydlwyd y ffin ddeheuol bresennol gan Gytundeb Oregon yn 1846.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Llywodraeth British Columbia
Rhestr afonydd Cymru

bawd|Fideo o rai o afonydd Cymru a gaiff eu gwarchod a'u rheoli er mwyn diogelu'r bywyd gwyllt sy'n byw yn eu cynefin.
## Afonydd ar Ynys Môn
*Afon Alaw
*Afon Braint
*Afon Cadnant
*Afon Cefni
*Afon Crigyll
*Afon Ffraw
*Afon Goch
*Afon Lleiniog
*Afon Nodwydd
*Afon Wygyr

## Afonydd yn llifo i Fôr Iwerddon
### Rhwng Glannau Dyfrdwy a Phen Llŷn
*Afon Abergwyngregyn
**Afon Anafon
**Afon Goch
*Afon Adda
*Afon Carrog
*Afon Cegin
*Afon Clwyd
**Afon Clywedog
**Afon Elwy
***Afon Aled
**Afon Gele
**Afon Ystrad
*Afon Conwy
**Afon Crafnant
**Afon Dulyn
**Afon Ddu
**Afon Eidda
**Afon Gallt-y-Gwg
**Afon Gyffin
**Afon Lledr
**Afon Llugwy
***Nant-y-Gwryd
**Afon Machno
**Afon Merddwr
****Nug*
**Afon Porth-llwyd
***Afon Eigiau
**Afon Ro
****Afon Tafolog*
**Afon Serw
*Afon Desach
*Afon Dulas
*Afon Dwyfor
*Afon Dyfrdwy
**Afon Alun
**Afon Alwen
***Afon Ceirw
**Afon Caletwr
**Afon Ceiriog
**Afon Clywedog
***Afon Gwenfro
**Afon Lliw
**Afon Tryweryn
**Afon Twrch
*Afon Ddu, Llanfairfechan
*Afon Foryd
*Afon Ganol
*Afon y Garth
*Afon Geirch
*Afon Glaslyn
**Afon Colwyn
*Afon Gwyrfai
*Afon Gyrrach
*Afon Hen
*Afon Llifon
*Afon Llyfni
*Nant Eiddon
**Nant Gwrtheyrn*
*Nant y Felin Fach
*Nant y Groes
*Afon Ogwen
**Afon Caseg
**Afon Ffrydlas
**Afon Llafar
**Afon Pabwyr*
*Afon Saint
*Afon Seiont
*Afon Tal

### Bae Ceredigion
*Afon Aeron
*Afon Artro
*Afon Arth
*Afon Dwyfor
**Afon Dwyfach
*Afon Dwyryd
**Afon Goedel
**Afon Bowydd
**Afon Cynfal
**Afon Tafarn-Helyg
**Afon Prysor
**Afon y Glyn
*Afon Dyfi
**Afon Einion
**Afon Cletwr
*Afon Dysynni
*Afon Efyrnwy
*Afon Gwaun
*Afon Mawddach
**Afon Wnion
*Afon Nyfer
*Afon Rheidol
*Afon Soch
*Afon Teifi
**Afon Cerdin
**Afon Dulas (Llanbedr Pont Steffan)
**Afon Dulais
**Afon Granell
**Afon Cletwr
**Afon Tyweli
**Afon Ceri
**Afon Cuch
*Afon Ystwyth

### Penfro (Pen Strwmbl i Fae Caerfyrddin)
*Afon Clarach
*Afon Cleddau
**Afon Cleddau Ddu
**Afon Cleddau Wen
*Afon Penfro
*Afon Solfach

## Afonydd yn llifo i Fôr Hafren
*Afon Afan
*Afon Cynffig
*Afon Ddawan
*Afon Ebwy
**Afon Sirhywi
*Afon Elái
**Afon Clun
*Afon Gwendraeth
**Afon Gwendraeth Fach
**Afon Gwendraeth Fawr
*Afon Gwy
**Afon Irfon
**Afon Mynwy
***Afon Honddu (Mynydd Du)
**Afon Ieithon
**Afon Llugwy
**Afon Llynfi
*Afon Hafren
**Afon Dulas
**Afon Camlad
**Afon Carno
**Afon Clywedog
**Afon Efyrnwy
***Afon Banwy
***Afon Tanad
****Afon Eirth
****Afon Iwrch
**Afon Miwl
*Afon Llwchwr
**Afon Lliw
*Afon Nedd
**Afon Dulais
**Afon Mellte
***Afon Hepste
*Afon Ogwr
**Afon Ewenni
**Afon Garw
**Afon Llynfi
*Afon Rhymni
*Afon Tâf (Sir Gaerfyrddin)
*Afon Taf (Caerdydd)
**Afon Cynon
***Afon Aman
***Afon Dâr
***Afon Pennar
**Afon Rhondda
***Afon Rhondda Fach
***Afon Rhondda Fawr
**Afon Taf Fach
**Afon Taf Fawr
*Afon Tawe
**Afon Clydach
**Afon Twrch
*Afon Thaw
*Afon Tywi
**Afon Cothi
**Afon Doethïe
**Afon Sawdde
**Afon Gwili
*Afon Wysg
**Nant Brân
**Afon Crai
**Afon Ebwy
***Afon Sirhywi
**Afon Grwyne Fawr
***Afon Grwyne Fechan
**Afon Gafenni
**Afon Honddu (Epynt)
**Afon Llwyd
**Afon Senni
**Afon Tarell
***Nant Cwm Llwch
**Afon Ysgir


Afonydd Cymru
Cymru
Afon Dwyryd

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Dwyryd**. Mae'n llifo i'r môr gerllaw Porthmadog.

## Cwrs
Mae Afon Dwyryd yn tarddu i'r gogledd o Ffestiniog, lle mae nentydd oddi ar lethrau'r Moelwyn Mawr yn llifo i Lyn Tanygrisiau ac yna'n llifo o'r llyn fel Afon Goedol (yr enw lleol ar y rhan hon o'r afon). Mae Afon Bowydd yn ymuno â hi ac yna islaw Rhyd y Sarn Afon Cynfal. Ychydig yn ddiweddarch mae Afon Tafarn-Helyg yn ymuno â hi. Gerllaw Maentwrog mae Afon Prysor yn llifo i mewn iddi.

bawd|dim|250px|dim|Afon Dwyryd ger Maentwrog

Yn fuan wedyn mae'r aber yn dechrau. Mae'n mynd heibio i Bortmeirion ac yn fuan ar ôl hynny mae ffrwd fechan Afon y Glyn ac Afon Eisingrug yn ymuno. Gerllaw y môr mae'r aber yn ymuno ag aber Afon Glaslyn ac yn ymagor i Fae Ceredigion.

## Hanes
*Newid cwrs 1816
Er fod afon Ddwyryd a’i llednentydd yn symyd yn ôl a blaen ar dywod y Traeth Bach, rhwng Talsarnau i'r de a Phenrhyndeudraeth i'r gogledd, nid oedd yn mynd ond rhyw ychydig yma ac acw. Ond ar noswyl Nadolig 1816 (dyma’r “Flwyddyn heb Haf” gyda llaw, a anfarwolwyd gan Gwallter Mechain, a ddilynodd ffrwydriad enwog llosgfynydd Tambora yn Ebrill 1815 ac a barodd i’r tywydd fod yn ansefydlog am beth amser wedyn) fe fu symudiad mawr anesboniadwy yng nghwrs yr afon yn y fan hon. Mae ynys fechan gron ar ganol y traeth a thŷ annedd arni o’r enw “Ynys Gifftan”. Cyn 1816 yr oedd yr afon yn rhedeg i’r môr yr ochr agosaf i Dalsarnau i’r ynys ond un noswaith (yn ôl cofnod manwl mewn hen Feibl teuluaidd ym meddiant teulu lleol) bu llif mawr, ac yn ddirybudd, fe drodd yr afon i ochr Minffordd i’r ynys gan ei ynysu o gyfeiriad cartref y perchennog. Ar yr ochr yma yn ôl pob golwg y mae wedi llifo am dros ganrif a hanner heb argoel ei bod am droi yn ôl i’r hen wely.

Roedd hen forwr duwiol o’r enw Capten John Roberts wedi adeiladu tŷ ar y graig ar fin y morfa, i’r ochr hon o’r afon yn agos i Aber-ia. Enw’r tŷ oedd “Sandy Mount”. Mae hyd yn oed ei adfeilion wedi mynd erbyn heddiw, y cerrig, mae’n debyg wedi mynd i adeiladu rhannau o Borthmeirion. Ar y noson ganwyd ei ferch y cymerodd yr afon y llam dieithr yma. Dyma sut y cofnodwyd yr achlysur ar dudalen yr hen Feibl: *Jane, the daughter of John Roberts of Sandy Mount born December 24 1816, Saturday. The same night the channel came to the Northward Ynys Gifftan to our sorrow*

## Cyfeiriadau
Dwyryd
Dwyryd
Categori:Maentwrog
Categori:Talsarnau
Afon Tywi

Mae **Afon Tywi** yn afon yn ne-orllewin Cymru. Hi yw'r afon hwyaf sy'n gyfangwbl yng Nghymru, yn 108&nbsp;km (68 milltir) o hyd.

## Cwrs
Mae Afon Tywi yn tarddu ar lethrau Crug Gynan, yn agos i'r ffin rhwng Ceredigion a Phowys. Yn fuan wedyn mae'n llifo trwy Llyn Brianne, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Pwrpas yr argae yw rheoli llif yr afon, a'i gwneud yn bosibl i gymeryd dŵr o'r afon yn Nant Garedig. Mae'r cynllun yma yn darparu dŵr i ran helaeth o ardaloedd diwydiannol de Cymru. Yn fuan ar ôl iddi adael y llyn, mae Afon Doethïe yn ymuno â hi.

Mae'r afon yn llifo tua'r de-orllewin ac yn cyrraedd Sir Gaerfyrddin gan lifo trwy Llanymddyfri, lle mae Afon Brân yn ymuno â hi, Llanwrda a Llangadog, lle mae Afon Sawdde yn ymuno. Mae Afon Dulais yn ymuno ychydig cyn cyrraedd Llandeilo ac Afon Cennen yn fuan wedyn. Ychydig ar ôl mynd heibio Llanarthne, mae Afon Cothi yn ymuno. Mae'n llifo trwy dref Caerfyrddin, lle mae Afon Gwili yn ymuno yn Abergwili. Mae'n cyrraedd y môr gerllaw Llansteffan, gan rannu aber ag Afon Taf ac Afon Gwendraeth.

[bawd|dim|250px|Afon Tywi yn dirwyn ar draws Sir Gaerfyrddin rhwng [y Dryslwyn a Llanegwad]]
[bawd|dim|250px|Aber yr Afon Tywi yn [Llansteffan]]

## Cyfeiriadau
Tywi
Tywi
Tywi
Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Amgylchedd Sir Gaerfyrddin
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Taleithiau a thiriogaethau Canada

bawd|chwith|200px

Mae Canada yn ffederasiwn o **ddeg talaith**, sydd, ynghyd â **thair tiriogaeth**, yn ffurfio ail wlad fwya'r byd o ran arwynebedd. Y prif wahaniaeth rhwng talaith a thiriogaeth yng Nghanada yw bod pwerau talaith yn deillio'n uniongyrchol o'r Ddeddf Cyfansoddiad, 1867, sydd yn rhoi iddynt hwythau fwy o hawliau nag sydd gan diriogaeth, sydd â phwerau wedi'u dirprwyo gan y llywodraeth ffederal.

Canada Uchaf, Canada Isaf, New Brunswick a Nova Scotia oedd pedair talaith gyntaf Canada pan luniodd gwladfeydd Gogledd America Brydeinig ffederasiwn ar 1 Gorffennaf 1867. Ail-enwyd Canada Uchaf yn Ontario a Chanada Isaf yn Quebec. Dros y chwe blynedd dilynol, ymunodd Manitoba, British Columbia ac Ynys y Tywysog Edward fel taleithiau.

Roedd Cwmni Bae Hudson (Hudson's Bay Company) yn rheoli rhannau sylweddol o orllewin Canada hyd at 1870, cyn i'r tir ddod i feddiant Llywodraeth Canada, gan ffurfio rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin. Ar 1 Medi 1905, ffurfiwyd Alberta a Saskatchewan o'r rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin a orweddai i'r de o'r paralel 60°.

Mewn refferendwm yn 1948, gyda mwyafrif bach, pleidleisiodd trigolion Newfoundland a Labrador dros ymuno â'r conffederasiwn. O ganlyniad, ar 13 Mawrth 1949, ymunodd Newfoundland a Labrador fel degfed talaith Canada.

## Taleithiau Canada 
## Tiriogaethau Canada 
## Cyfeiriadau
Teide

Llosgfynydd ar ynys Tenerife yn yr Ynysoedd Dedwydd (Canarias) yw **Teide** (hefyd *Pico de Teide*, *Echeyde*). 
Dyma fynydd uchaf Sbaen, gydag uchder o 3718 medr, a thrydydd llosgfynydd uchaf y byd: ar ôl Mauna Loa a Mauna Kea yn Hawaii. Fe ffrwydrodd ddiwethaf ym 1909.

Mae'r llosgfynydd a'r ardal gyfagos wedi eu cofrestru fel Safle Treftadaeth y Byd, ers 29 Mehefin 2007. Mae gan y safle arwynebedd o 18,900 hectar (100 milltir sgwâr). Dyma un o Safleodd Treftadaeth mwyaf poblogaidd y byd gyda 2.8 miliwn o dwristiaid yn ymweld â'r lle'n flynyddol.

[300px|bawd|dim|Teide 3D[Delwedd:Teide 3d - version2.gif|300px]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Llosgfynyddoedd Sbaen
Categori:Mynyddoedd Sbaen
Categori:Yr Ynysoedd Dedwydd
Giorgio Napolitano

Gwleidydd o'r Eidal oedd **Giorgio Napolitano** (29 Mehefin 1925 – 22 Medi 2023) a wasanaethodd yn Arlywydd yr Eidal o 2006 i 2015.

Ganed ef yn Napoli, Teyrnas yr Eidal, yn fab i'r cyfreithiwr a bardd Giovanni Napolitano a'i wraig Carolina (Bobbio gynt). Astudiodd Giorgio y gyfraith ym Mhrifysgol Federico II, yn Napoli. Yn y brifysgol cyfarfu â Clio Bittoni; priodasant ym 1959. Ym 1945, ymaelododd Napolitano â Phlaid Gomiwnyddol yr Eidal (PCI). Fe'i etholwyd i Siambr y Dirprwyon ym 1953, a chynrychiolai Napoli yn y ddeddfwrfa hyd at 1996, ac eithrio'r cyfnod 1963–68. Fel aelod o Blaid Ddemocrataidd y Chwith (PDS), a ddilynodd y PCI ym 1991, gwasanaethodd Napolitano yn Llywydd Siambr y Dirprwyon o 1992 i 1994, ac yn Weinidog Cartref o 1996 i 1998 yn llywodraeth gyntaf y Prif Weinidog Romano Prodi. Gwasanaethodd hefyd yn Aelod Senedd Ewrop dros Dde'r Eidal o 1989 i 1992 ac o 1999 i 2004.

Penodwyd Napolitano yn seneddwr am oes gan yr Arlywydd Carlo Azeglio Ciampi yn 2005. Ym Mai 2006, ac yntau'n cynrychioli Democratiaid y Chwith (DS, a ddilynodd y PDS ym 1998) ac yn ymgeisydd dros gynghrair etholiadol L'Unione, fe'i etholwyd yn Arlywydd yr Eidal gan y senedd. Efe oedd yr 11eg dyn i'w ethol yn arlywydd, y cyntaf i'w ail-ethol (yn 2013), a'r cyn-gomiwnydd cyntaf i ddal y swydd. Ymddiswyddodd o'r arlywyddiaeth yn Ionawr 2015, a fe'i olynwyd gan Sergio Mattarella. Dychwelodd Napolitano i'w sedd yn y senedd am weddill ei oes. Bu farw yn Rhufain yn 2023, yn 98 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion yr Eidal
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl a aned yn Napoli
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
Alberta

Un o daleithiau Canada yw **Alberta**. Daeth i fodolaeth ar 1 Medi 1905.

Yng ngorllewin Canada y mae Alberta, ac fe'i ffinir gan daleithiau British Columbia i'r gorllewin a Saskatchewan i'r dwyrain, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin i'r gogledd, a thalaith Montana i'r de.

Edmonton yw prifddinas Alberta, ond Calgary yw'r ddinas fwyaf poblog. Rhai o ddinasoedd a threfi eraill y dalaith yw Red Deer, Lethbridge, Medicine Hat, Fort McMurray, Grande Prairie, Camrose, Lloydminster, Wetaskiwin, Banff, a Jasper.

Enwyd Alberta ar ôl y Dywysoges Louise Caroline Alberta, pedwaredd ferch y Frenhines Victoria.

## Dolenni allanol 
*  Llywodraeth Alberta
Google

Cwmni cyhoeddus Americanaidd sy'n darparu gwasanaethau rhyngrwyd yw **Google Inc**. Ei beiriant chwilio yw'r mwyaf o ran maint a phoblogrwydd ar y we, a cheir fersiynau ar gyfer y rhan fwyaf o wledydd y byd, mewn dros gant o ieithoedd. Mae'n defnyddio amryw o ffactorau er mwyn asesu pwysigrwydd gwefan.

## Enw 
Mae'r enw "Google" yn chwarae ar y gair "googol", sef 10100 (1 wedi'i ddilyn gan gant o seroau). Mae Google wedi dod yn enwog am ei ddiwylliant corfforaethol a'i gynnyrch newydd a datblygedig, ac wedi cael effaith enfawr ar ddiwylliant ar-lein. Mae'r ferf Saesneg "google" wedi dod i olygu "i chwilio'r we am wybodaeth", ac mae "googlo" neu "gwglo" wedi ymddangos ar rai gwefannau Cymraeg fel cyfieithiad e.e. "Wyt ti wedi gwglo'r gair 'roced'?".

## Hanes 
Lawsnsiwyd Google yn Awst 1996 fel 'BackRub' gan Larry Page a Sergey Brin tra oeddent yn fyfyrwyr yn Stanford, UDA. Dechreuodd BackRub ar weinydd (server) preifat Page i ddechrau.

Yn 1998 symudodd y cwmni i garej Susan Wojkicki a chael ei hail-enwi'n Google fel cwmni corfforedig. Dechreuodd y cwmni gyda buddsoddiad o $100,000 gan gyd-sylfaenydd Sun Microsystems, Andy Bechtolsheim.

## Gweler hefyd 
* Gmail
* Google Watch
* Scroogle
* Effaith Google
* Google Meet

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Google Cymraeg


Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1998
Categori:Cwmnïau meddalwedd
Categori:Cwmnïau rhyngrwyd yr Unol Daleithiau
Categori:Darparwyr gwasanaeth ar-lein
Categori:Peiriannau chwilio rhyngrwyd
Manitoba

bawd|Map yn dangos Manitoba yng Nghanada
**Manitoba** yw'r dalaith fwyaf dwyreiniol o daleithiau'r Paith yng ngorllewin Canada. Daeth yn dalaith yn 1870.

Prifddinas a dinas fwyaf Manitoba yw Winnipeg, lle mae mwy na hanner poblogaeth y dalaith yn byw. Rhai o ddinasoedd eraill y dalaith yw Brandon, Thompson, Dauphin, Selkirk, Portage la Prairie, Flin Flon, Steinbach a Winkler.

Mae'r dalaith yn ffinio â Saskatchewan i'r gorllewin, Ontario i'r dwyrain, Nunavut a Bae Hudson i'r gogledd a thaleithiau Americanaidd Gogledd Dakota a Minnesota i'r de.

## Dolen allanol
* (Saesneg) Llywodraeth Manitoba


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Gwyn Thomas (nofelydd)

:''Mae'r erthygl hon yn trafod yr awdur Eingl-gymreig. Os am ddarllen am y bardd Cymraeg ac ysgolhaig Gwyn Thomas gweler Gwyn Thomas (bardd).*

Awdur o Gymru oedd **Gwyn Thomas** (1913 – 13 Ebrill 1981).

## Gweithiau
### Nofelau
* *The Dark Philosophers* (1946)
* *The Alone to The Alone* (1947)
* *All Things Betray Thee* (1949)
* *A Frost on My Frolic* (1953)
* *Sorrow For Thy Sons* (1986)

### Dramâu
* *The Keep* (1962)
* *Sap* (1974)
* *The Breakers* (1976)

### Arall
* *A Few Selected Exits* (1968) - hunangofiant

## Llyfryddiaeth
**Gwyn Thomas* (llyfr ffotograffau), gol. Dai Smith, yn y gyfres *Writer's World*  (Welsh Arts Council, 1986)
* Ian Michael, *Gwyn Thomas* yn y gyfres *Writers of Wales* (University of Wales Press, 1977)
*ysgrif hunangofiannol yn *Artists in Wales'', gol. Meic Stephens (1971)

## Cyfrifiadau
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Gwrthwynebair

Gair sy'n hollol groes yn ei ystyr i air arall yw **gwrthwynebair**.

Os fyddwch chi'n edrych am y gwrthwynebair fe gewch chi rhagor o wrthwynebeiriau. e.e.:

TRIST: blin, digalon, galarus, gofidus, prudd. HAPUS

## Gweler hefyd
*Cyfystyr

Categori:Semanteg
Ontario

**Ontario** yw'r dalaith fwyaf poblog a'r bedwerydd-fwyaf o ran arwynebedd o daleithiau Canada. Toronto yw prifddinas y dalaith, ac mae Ottawa, prifddinas Canada yn y dalaith hefyd.

Ffinir Ontario i'r gogledd gan Fae Hudson a Bae James, i'r dwyrain gan Quebec, ac i'r gorllewin gan Manitoba. I'r de mae taleithiau Americanaidd Minnesota, Michigan, Ohio, Pennsylvania ac Efrog Newydd.

## Dolenni allanol 
*  /  Llywodraeth Ontario
Nova Scotia

bawd|200px|Lleoliad Nova Scotia yng Nghanada

Mae **Nova Scotia** neu **Alban Newydd** (; ; yn llythrennol *Alban Newydd* yn Lladin) yn dalaith yng Nghanada a leolir ar arfordir de-ddwyreiniol y wlad. Hi yw'r dalaith fwyaf poblog o daleithiau'r Arfordir (Saesneg: *Maritime provinces*), ac mae ei phrifddinas, Halifax, yn ganolbwynt economaidd a diwylliannol i'r rhanbarth. Nova Scotia yw'r ail-leiaf o daleithiau Canada, gydag arwynebedd o 55,284&nbsp;km², a gyda phoblogaeth o 936,988 hi yw'r bedwaredd-leiaf-poblog o daleithiau'r wlad.

## Dolenni allanol
*  Llywodraeth Nova Scotia


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Categori:Taleithiau'r Arfordir
Arlywydd Ffrainc

**Arlywydd Gweriniaeth Ffrainc** (Ffrangeg: *Président de la République française*), a gyfeirir ato ar lafar fel "Arlywydd Ffrainc", yw pennaeth gwladwriaeth etholedig Ffrainc.

Cafodd pedwar allan o bum o weriniaethau Ffrainc arlywyddion yn benaethiaid gwladwriaethol, a olyga mai arlywyddiaeth Ffrainc yw'r hynaf yn Ewrop sy'n dal i fodoli mewn rhyw fodd. Ymhob un o gyfansoddiadau'r gweriniaethau hyn, amrywia pŵerau, swyddogaethau a dyletswyddau'r arlywydd, ynghyd a'i perthynas gyda'r llywodraethau Ffrengig.

Am fanylion ynglŷn â system lywodraethol Ffrainc, gweler Llywodraeth Ffrainc.

Arlywydd y Weriniaeth ar hyn o bryd yw Emmanuel Macron, ers 14 Mai 2017.

## Yr Ail Weriniaeth Ffrengig (1848-1852)
### Arlywydd dros dro Llywodraeth y Weriniaeth
*Jacques Charles Dupont de l'Eure (24 Chwefror 1848 - 9 Mai 1848)
### Arlywydd y Cynulliad Cyfansoddiadol Cenedlaethol
*Philippe Joseph Benjamin Buchez (9 Mai 1848 - 10 Mai 1848)
### Cadeirydd yr Uwch Gomisiwn Pŵer
*François Arago (11 Mai 1848 - 24 Mehefin 1848)

### Arlywydd y Cynulliad Cyfansoddiadol Cenedlaethol
*Antonie Marie Jules Sénard (24 Mehefin 1848 - 28 Mehefin 1848)
### Pennaeth yr Uwch Bŵer
*Louis Eugène Cavaignac (28 Mehefin 1848 - 20 Rhagfyr 1848)
### Arlywydd
## Y Drydedd Weriniaeth Ffrengig (1870-1940)
### Arlywydd y Llywodraeth Amddiffyn Cenedlaethol
*Louis Jules Trochu (4 Medi 1870 - 13 Chwefror 1871)
### Arlywyddion y Cynulliad Cyfansoddiadol Cenedlaethol
*Denis Emmanuel, comte Benoist d'Azy (dros dro) (13 Chwefror 1871 - 16 Chwefror 1871)
*Jules Grévy (16 Chwefror 1871 - 17 Chwefror 1871)
### Pennaeth yr Uwch Bŵer
*Adolphe Thiers (17 Chwefror 1871-30 Awst1871) (daeth yn Arlywydd ar 31 Awst)

### Arlywddion
### Arlywyddion dros dro
O dan y Drydedd Weriniaeth, gwasanaethodd Arlywydd y Cyngor fel Arlywydd dros dro pa bryd bynnag oedd y swydd Arlywydd yn wag.

*Jules Armand Dufaure (30 Ionawr 1879)
*Maurice Rouvier (2 Rhagfyr - 3 Rhafyr 1887)
*Charles Dupuy (25 Mehefin - 27 Mehefin 1894, 16 Ionawr - 17 Ionawr 1895 a 16 Chwefror - 18 Chwefror 1899)
*Alexandre Millerand (21 Medi - 23 Medi 1920)
*Frédéric François-Marsal (11 Mehefin - 13 Mehefin 1924)
*André Tardieu (7 Mai - 10 Mai 1932)

*Nid oedd y swydd Arlywydd y Weriniaeth Ffrengig yn bodoli o 1940 tan 1947*.

## Ffrainc Vichy (1940-1944)
### Chief of State
*Marshal Philippe Pétain (11 July 1940 - 20 August 1944)

## Llywodraethau dros dro y Weriniaeth Ffrengig (1944-1947)
### Cadeiryddion y Llywodraeth Dros Dro
*Charles de Gaulle (3 Mehefin 1944 - 26 Ionawr 1946)
*Félix Gouin (26 Ionawr - 24 Mehefin 1946)
*Georges Bidault (24 Mehefin - 28 Tachwedd 1946)
*Vincent Auriol (interim) (28 Tachwedd - 16 Rhagfyr 1946)
*Léon Blum (16 Rhagfyr 1946 - 16 Ionawr 1947)

## Pedweredd Gweriniaeth Ffrainc (1947-1958)
### Arlywyddion
## Pumed Gweriniaeth Ffrainc (1958-presennol)
### Arlywyddion

Ffrainc
Atol St. François

bawd|200px|Atol St. Francois
Atol yn Ynysoedd Allanol y Seychelles, yng Nghefnfor India, yw **Atol St. Francois**.

St Francois
Categori:Ynysoedd y Seychelles
Categori:Ynysoedd Cefnfor India
Afon Tryweryn

:''Mae "Tryweryn" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Am y pentref a foddwyd yn 1965, gweler Capel Celyn.''

Afon yng ngogledd Cymru yw **Afon Tryweryn** sy'n llifo i mewn i Afon Dyfrdwy. Daeth i amlygrwydd pan adeiladwyd argae ar ei thraws i greu Llyn Celyn, i gyflenwi dŵr i ardal Lerpwl, gan foddi pentref Capel Celyn. Mae Afon Tryweryn tua 19&nbsp;km o hyd.

Mae tarddiad Afon Tryweryn yn Llyn Tryweryn, gerllaw yr A4212 rhwng Trawsfynydd a'r Bala. Wedi llifo tua'r dwyrain yn dilyn yr A4212, mae yn awr yn llifo i Lyn Celyn, lle mae nifer o nentydd yn ymuno. Wedi gadael y llyn mae'n llifo tua'r de-ddwyrain heibio Frongoch ac yna trwy dref Y Bala i gyfarfod Afon Dyfrdwy ychydig islaw Llyn Tegid.

Yn yr Oesoedd Canol, dynodai'r afon ran o'r ffin rhwng dau gwmwd Cantref Penllyn, sef Is Tryweryn ac Uwch Tryweryn.

Mae'r dŵr yn Llyn Celyn yn cael ei storio yn y gaeaf ac yna ei ollwng yn yr haf i gadw lefel Afon Tryweryn, ac felly hefyd Afon Dyfrdwy, yn uchel, fel bod modd tynnu dŵr o Afon Dyfrdwy yn is i lawr. Oherwydd bod modd rheoli llif Afon Tryweryn islaw'r argae, mae Afon Tryweryn wedi dod yn boblogaidd iawn ar gyfer canŵio.

250px|bawd|dim|Afon Tryweryn tua 2.5 km cyn cyrraedd Llyn Celyn
250px|bawd|dim|Afon Tryweryn rhwng Llyn Celyn ac Afon Dyfrdwy

Tryweryn
Tryweryn
Categori:Y Bala
Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

**Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd** (Saesneg: *National Museum Cardiff*) yw amgueddfa genedlaethol Cymru ar gyfer celf, archeoleg, a hanes byd natur. Lleolir hi ym Mharc Cathays yng Nghaerdydd, mewn adeilad y dechreuwyd ei hadeiladu ym 1912, er na agorodd yr amgueddfa i'r cyhoedd tan 21 Ebrill 1927. Mae'n aelod o Amgueddfa Cymru, sef y rhwydwaith o amgueddfeydd cenedlaethol yng Nghymru (a elwid gynt yn *Amgueddfeydd ac Oriel Genedlaethol Cymru*). Ymhlith ei harddangosfeydd parhaol y mae un am Esblygiad Cymru, sydd yn cyfuno cyflwyniadau fideo a gwrthrychau megis esgyrn deinosoriaid a chreigiau hynafol er mwyn adrodd hanes Cymru ers yr amseroedd cynharaf. Mae yno hefyd oriel llawn gwrthrychau amrywiol o gasgliadau'r amgueddfa y gellir eu cyffwrdd, sef Oriel Glanelai.

## Casgliadau celf
[bawd|chwith|unionsyth|*La Parisienne* gan [Pierre-Auguste Renoir]]
Mae nifer o beintiadau yng nghasgliadau'r Amgueddfa Genedlaethol sydd yn berthnasol at Gymru, megis y rheiny a gomisiynwyd gan Syr Watkin Williams-Wynn a thirfeddianwyr Cymreig eraill yn ystod y 18g. Mae gweithiau arlunwyr Cymreig megis Richard Wilson, Thomas Jones, John Gibson ac Augustus a Gwen John hefyd yn cael eu cynrychioli. Ond yr hyn sy'n gwneud yr Oriel Genedlaethol o safon ryngwladol yw'r casgliad o gelf Ffrengig o'r 19g a gasglwyd gan y chwiorydd Margaret a Gwendoline Davies, a oedd ym mhlith y rhai cyntaf ym Mhrydain i brynu gweithiau gan yr Argraffiadwyr (*Impressionists*) Ffrengig. Y gweithiau enwocaf yn eu casgliad yw'r *Gusan* gan Auguste Rodin a *La Parisienne* gan Pierre-Auguste Renoir, ac mae peintiadau o ansawdd uchel gan Claude Monet, Paul Cézanne a Vincent van Gogh hefyd yn y casgliad. Casglai'r chwiorydd hefyd weithiau ar bapur, gan gynnwys nifer o brintiau *Ukiyo-e* o Siapan (a fu'n ysbrydoliaeth i nifer o'r arlunwyr a enwir uchod). Dalier sylw hefyd at y casgliad o beintiadau gan Honoré Daumier, y casgliad mwyaf ym Mhrydain o weithiau gan yr artist yma, a'r nifer o weithiau pwysig gan ei gyfoediwr Jean-François Millet.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Caerdydd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Categori:Orielau celf cenedlaethol
Gambo

:*Am y papur bro, gweler Y Gambo*

Cerbyd dwy olwyn sy'n cael ei dynnu gan geffyl, ar gyfer cario llwyth o ŷd neu wair yw'r **gambo**. Mae'n fath o gert a ddefnyddir yn ne Cymru a de-orllewin Lloegr.

## Dolen allanol
* [Welsh Gambo](https://web.archive.org/web/20050312093614/http://homepage.ntlworld.com/scalemodel.hdvs/(Farm%20Carts).htm#Gambo)

Categori:Cerbydau
Torch

250px|bawd|**Torch** Celtaidd (adgynhyrchiad modern o hen dorch)
Cylch o ddeunydd yw **torch**, metel fel rheol, wedi'i blethu (yn arbennig fel addurn). Daw'r gair o'r gair Lladin *torque* ("peth wedi'i blethu").

Defnyddid torchau gan sawl pobl yn Ewrop o Oes yr Efydd ymlaen fel addurnau personol a hefyd i ddynodi statws. Roeddent yn arbennig o nodweddiadol o ddiwylliant y Celtiaid ond ceir enghreifftiau hefyd mewn beddroddau Slafaidd mor bell i ffwrdd â Rwsia ac Wcrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Oes yr Efydd
Categori:Oes yr Haearn
Categori:Y Celtiaid
Saskatchewan

bawd|Map yn dangos Saskatchewan yng Nghanada
Mae **Saskatchewan** neu **Sascatsiewân** yn un o daleithiau'r Paith yng Ngorllewin Canada.

Ffinir Saskatchewan i'r gorllewin gan Alberta, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin i'r gogledd, Manitoba i'r dwyrain, ac i'r de gan daleithiau Americanaidd Montana a Gogledd Dakota. Mae siâp pedrochr bras i'r dalaith, ac mae hi'n unigryw ymysg taleithiau Canada gan mai hi yw'r unig un â ffiniau sydd wedi'u llunio'n llwyr gan ddyn.

Regina yw prifddinas y dalaith ond y ddinas fwyaf poblog yw Saskatoon.

## Dolenni allanol 
*  Llywodraeth Saskatchewan 


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Brân

:*Am y cymeriad ym Mhedair Cainc y Mabinogi gweler Bendigeidfran fab Llŷr. Gweler hefyd Brân (gwahaniaethu).*

Aderyn yn nheulu'r *Corvidae* yw **Brân**. Nodweddir llawer o aelodau'r teulu yma gan blu, pig a thraed duon ac mae llawer ohonynt yn crawcio â llais cras. Mae rhywogaethau megis Ysgrech y Coed (*Garrulus glandarius*) hefyd yn aelodau o'r *Corvidae*, ond ni ystyrir hwy yn "Frain" yn y defnydd cyffredin o'r gair; mae eu plu hwy yn llawer mwy lliwgar.

Rhai aelodau o'r genws *Corvus*:
*Jac-y-do (*Corvus monedula*)
*Jac-y-do Dauria (*Corvus dauuricus*)
*Brân y Tai (*Corvus splendens*)
*Ydfran (*Corvus frugilegus*)
*Brân Dyddyn (*Corvus corone*)
*Brân Lwyd (*Corvus cornix*)
*Brân y Goedwig (*Corvus macrorhynchos*)
*Brân Fraith (*Corvus albus*)
*Cigfran Yddf-frown (*Corvus ruficollis*)
*Cigfran Gynffondaen (*Corvus rhipidurus*)
*Cigfran (*Corvus corax*)

Gweler hefyd y Frân Goesgoch (*Pyrrhocorax pyrrhocorax*) a'r Frân Bigfelen (*Pyrrhocorax graculus*).

Categori:Corvidae
Argae'r Tri Cheunant

[bawd|310px|Argae'r Tri Cheunant yw bloc [concrit mwyaf y byd.]]
Argae hydroelectrig mwyaf y byd yw '''Argae'r Tri Chuenant''', wedi'i leoli ar ddraws yr Afon Yangtze yn Tsieina. Dechreuodd adeiladwaith yn 1993 a gorffennodd gwaith adeiladol dros ddegawd wedyn ar 20 Mai, 2006, naw mis o flaen ei amserlen, ond mae nifer o generaduron dal angen cael eu gosod a ni ddisgwylir yr argae bod yn hollol weithredol nes 2009.

Mae llywodraeth Gweriniaeth Pobl Tsieina yn honni bydd yr argae yn atal y Yangtze rhag gorlifo, ac felly yn achub bywydau pobl cyfagos. Mantais mawr arall bydd yr 18&nbsp;000&nbsp;kW a gynhyrchir pob awr gan dyrbeini yn yr argae. Ond fel y rhan fwyaf o argaeau, mae adeiladiad Argae'r Tri Cheunant wedi bod yn bwnc dadleuol iawn, gan ei fydd yn achosi nifer o broblemau amgylcheddol a chymdeithasol. Bydd cymaint ag 1.2 filiwn o bobl mewn peryg o dod yn ddigartref a bydd nifer o rywogaethau yn wynebu difodiant, yn cynnwys y Baiji, math o ddolffin unigryw gwyn.

## Model yr argae 
Dyma'r modelau a adeiladir er mwyn dangos beth bydd yr argae yn edrych fel yn 2009, pryd cwblheir.

Delwedd:TGDModelSpillwayView.jpg|Prif lithrfa wedi'i hymylu gan bwerdai, lifft llongau ar y dde
Delwedd:TGDModelShipLocks.jpg|Lifft llongau ar y chwith, grisiau cloi dwbl ar y dde
Delwedd:TGDModelAuxSouthDam.jpg|Golwg y brif argae ar y dde. Argae ategol yn y blaendir gyda chored lywio llong i fyny'r afon yn y cefndir

## Cyfeiriadau 
Tri Cheunant
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 2006
Organ (offeryn cerdd)

[320px|bawd|Organ yn Katharinenkirche, [Frankfurt, Yr Almaen]]

Offeryn allweddell yw'r **organ**. Fel arfer, mae ganddo sawl allweddell neu lawfwrdd, ynghyd ag allweddell i'r traed. Mae'n cynhyrchu sain trwy yrru aer trwy nifer o bibennau. Yn ôl traddodiad, fe ddyfeiswyd yr organ neu *hydrawlis* cyntaf gan Ctesibius o Alecsandria yn y 3g cyn Crist.

Categori:Offerynnau allweddellau
Yr Eglwys yng Nghymru

250px|bawd|Esgobaethau Cymru
Y gangen Gymreig o'r Eglwys Anglicanaidd yw'r **Eglwys Yng Nghymru**. Datgysylltwyd Yr Eglwys yng Nghymru oddi wrth Eglwys Loegr ar 31 Mawrth 1920, dan Ddeddf yr Eglwys Gymreig (1914). Mae'r corff yn berchen ar bron i 1,400 o eglwysi yng Nghymru mewn dros 900 o blwyfi. Diffinia ei hun fel, "eglwys hynafol y tir hwn... sy'n gafael yn dynn yn yr athrawiaeth a'r weinidogaeth o un Eglwys gatholig ac efengylaidd.".

Etholwyd Andy John yn Archesgob Cymru ym mis Rhagfyr 2021.

Mae'r Eglwys yng Nghymru yn cydnabod Archesgob Caergaint fel canolbwynt undod, ond nid oes ganddo awdurdod dros yr Eglwys yng Nghymru.

## Esgobaethau
Mae talaith yr Eglwys wedi'i rhannu'n chwe esgobaeth. Rhennir yr Eglwys yng Nghymru yn chwe esgobaeth, a gofelir am bob un gan Esgob. Ym mhob un o’r esgobaethau y mae dwy neu dair o archddiaconiaethau; mae pymtheng archddiaconiaeth yn Yr Eglwys yng Nghymru. Penodir Archddiacon i bob un, ac y mae'r Archddiacon yn atebol i'r Esgob am eu gweinyddu. Rhennir yr Archddiaconiaethau ymhellach yn Ddeoniaethau.

Mae gan bob un o’r chwe esgobaeth yn Yr Eglwys yng Nghymru Gadeirlan. Hi yw mam-eglwys yr esgobaeth. Yma hefyd y mae 'cadair' yr Esgob. Yn y Gadeirlan y cynhelir digwyddiadau pwysig, megis Sefydlu Esgob newydd. Mae i bob Cadeirlan ei Deon. Fe’i penodwyd i redeg y Gadeirlan, gyda chymorth y Siapter. Ynghyd â'r Archddiaconiaid, y mae Deon y Gadeirlan yn un o glerigion mwyaf blaenllaw’r esgobaeth ar ôl yr Esgob.

Rheolir pob Cadeirlan yng Nghymru gan Siapter, sy'n cynnwys y Deon a nifer o Ganoniaid, a ddewisir o blith clerigion yr esgobaeth.

Delwedd:Coat of Arms of the Diocese of Bangor.svg|Esgobaeth Bangor
Delwedd:Coat of Arms of the Diocese of St Asaph.svg|Esgob Llanelwy
Delwedd:Coat of Arms of the Diocese of St Davids.svg|Esgob Tyddewi
Delwedd:Coat of Arms of the Diocese of Swansea & Brecon.svg|Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu
Delwedd:Coat of Arms of the Diocese of Monmouth.svg|Esgobaeth Mynwy
Delwedd:Coat of Arms of the Diocese of Llandaff.svg|Esgobaeth Llandaf
Delwedd:Church of Wales group Arms.svg|Y cwbwl gyda'i gilydd

## Gweler hefyd 
* Archesgob Cymru
* Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru
* Esgobaethau Cymru
* Polisi Pennal

## Cyfeiriadau

Categori:Anglicaniaeth yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1920
Planed

**Planed** yw corff sy'n cylchdroi o amgylch seren, er enghraifft mae'r Ddaear yn blaned gan ei bod yn cylchdroi o amgylch ein seren ni, sef yr haul. Wyth planed sydd yn Nghysawd yr Haul, tair planed gorrach a sawl planed llai. Mae sawl planed enfawr wedi cael eu darganfod yn cylchdroi o amgylch sêr eraill, ac mae planedau llai eu maint yn cael eu darganfod trwy ficrolensio dwysterol; gelwir y planedau hyn yn blanedau allheulol.

Gellir rhannu'r planedau hyn yn ddau ddosbarth: y cewri mawr llawn nwyon ar y naill law a'r cyrff llai o greigiau ar y llaw arall. Ceir wyth planed yng Nghysawd yr Haul; mae Mercher, Gwenner, Y Ddaear a Mawrth yn blanedau  daearol, Iau a Sadwrn yn gewri nwy, ac Wranws a Neifion yn gewri iâ.

Mae gennym faes magnetig o amgylch ein planed sy'n ein hamddiffyn rhag ffrwydradau ymbelydredd a gronynnau y mae'r Haul yn eu hanfon.

## Diffiniad 
Mae planed yn gorff sydd:

* mewn orbit o amgylch yr Haul;
* â digon o fàs i gynnal disgyrchiant ei hun er mwyn trechu grymoedd gan gyrff eraill, fel y ffurfir siâp hydrostatig cytbwys;
* wedi tyfu mor fawr fel ei fod wedi gorffen y gwaith o glirio neu atynnu'r mân lwch, y cerrig, y gwib a'r cyrff eraill sydd yn ei orbit.

Daeth y diffiniad uchod i fodolaeth yn 2006; diffiniad nad oedd yn caniatáu i Blwton fod yn blaned ac felly'n lleihau planedau cysawd yr haul o naw i wyth:

# 14px| **Mercher**
# 14px| **Gwener**
# 14px| **Daear**
# 14px| **Mawrth**
# 14px| **Iau**
# 14px| **Sadwrn**
# 14px| **Wranws**
# 14px| **Neifion**

Iau yw'r fwyaf; 318 gwaith màs y Ddaear; a Mercher yw'r lleiaf; 0.055 gwaith màs y Ddaear.

Ystyrid Plwton bellach yn blaned gorrach.

## Planedau allheulol 
Planed allheulol yw planed sydd y tu allan i Gysawd yr Haul. Er gwaethaf yr enw Daear-ganolog, mae pob planed allheulol (*extrasolar*) yn cylchu ei haul (seren) ei hun. Y cyntaf i gael ei darganfod oedd planed a oedd yn cylchu'r seren 51 Pegasi, a welwyd gyntaf ar Hydref 6, 1995 gan Michel Mayor a Didier Queloz o Brifysgol Genefa.

Roedd rhyw 306 o blanedau allheulog wedi'u darganfod erbyn Awst 2008. Un o'r ddiweddaraf i gael ei darganfod yw Gliese 581 c sy'n 20 blwyddyn goleuni i ffwrdd ac fe allai gynnal bywyd.

*
Categori:Seryddiaeth
Victoria

Gall **Victoria** gyfeirio at:

## Lleoedd
* Victoria, cymuned yng Nghasnewydd
* Victoria, talaith yn Awstralia
* Victoria, dinas ym Malta
* Victoria, prifddinas y Seychelles
* Victoria, dinas yn nhalaith British Columbia, Canada
* Victoria, Arkansas, tref yn nhalaith Arkansas, UDA
* Victoria, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois, UDA
* Victoria, Texas, dinas yn nhalaith Texas, UDA
* Victoria County, Texas, sir yn nhalaith Texas, UDA
* Victoria, Virginia, tref yn nhalaith Virginia, UDA

## Pobl
* Y Frenhines Victoria (1819–1901), brenhines Brydeinig 1837–1901
* Tomás Luis de Victoria (1548–1611), cyfansoddwr o Sbaen
* Victoria, Tywysoges Reiol (1840–1901), arlunydd o Prusia
* Tywysoges Victoria o Saxe-Coburg-Saalfeld (1786–1861), gwleidydd
* Guadalupe Victoria (1786–1843), milwr a gwleidydd Mecsicanaidd
* Victoria de los Ángeles (1923–2005), cantores

## Eraill
* Croes Victoria, addurn milwrol
* Gorsaf reilffordd Victoria Llundain, gorsaf reilffordd yn Llundain
* Gorsaf reilffordd Victoria Manceinion, gorsaf reilffordd ym Manceinion
* Victoria Line, llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain
* Llyn Victoria, llyn mawr yn Affrica
* Rhaeadr Victoria, rhaeadr ar y ffin rhwng Sambia a Simbabwe

## Gweler hefyd
* Ynys Victoria

----
Daniel Jones

Gall **Daniel Jones** gyfeirio at:

*Daniel Jones (clerigwr)
*Daniel Jones (cyfansoddwr)
*Daniel Jones (gweinidog gyda'r Bedyddwyr)
*Daniel Jones (gweinidog)
*Daniel Jones (seinegwr)
*Daniel Jones (Mormon)
*Daniel Jones (pêl-droediwr)
*Daniel Jones (cerddor)
Anhrefn

Band pync-roc Cymraeg a ffurfiwyd ym 1982 yw **Anhrefn**. Ym 1987, daeth Anhrefn y band Cymraeg cyntaf eu hiaith i arwyddo i gwmni recordio rhyngwladol (Workers Playtime). Wnaeth y band recordio dwy albwm efo'r cwmni, "Defaid, Skateboards & Wellies" ym 1987 a "Bwrw Cwrw" ym 1989.

Recordiodd y band dair sesiwn i'r gohebydd cerdd enwog, John Peel ac yn eu hanterth roeddent yn perfformio hyd at 300 o gigs y flwyddyn ledled Ewrop. Anhrefn hefyd oedd un o'r bandiau cyntaf i berfformio yn Nwyrain Berlin. Ymddangosodd y band ar raglen gerdd Channel 4, 'The Tube' yn 1987, er i'r cylchgronau Cerddoriaeth Prydeinig anwybyddu llwyddiant Anhrefn ar y cyfan.

Caiff enw'r band (wedi ei gamsillafu fel "Anrhefn") a phortread chwaraewr bâs Rhys Mwyn ei ymddangos ar ochr yr adeilad gwasg Y Lolfa yn Tal-y-bont, Ceredigion. Maent yn ymddangos yn yr awdl 'Gwawr' gan Meirion MacIntyre Huws a ddaeth yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993.

Yn 2007 atgyfodwyd Anhrefn ond y tro hwn heb Rhys Mwyn, gyda Ryan Kift yn canu.

## Recordiau Anhrefn
Yn 1983, lansiodd y band label recordio annibynnol, 'Recordiau Anhrefn' gan ryddhau nifer o recordiau cynnar gan Y Cyrff, Datblygu, Llwybr Llaethog, Fflaps a Tynal Tywyll. Diolch i'r label, enillodd fandiau Cymreig adnabyddiaeth a chlod tu hwnt i Glawdd Offa.

## Disgyddiaeth
### Albymau
**Defaid, Skateboards a Wellies* (1987), Workers Playtime
**Bwrw Cwrw * (1989), Workers Playtime
**Soft Lights And Loud Guitars (Part 2)* (1989) Released Emotions (LP rhanedig gyda Last Rough Cause)
**Bwtleg Powerhaus Llundain 1.3.1990* (1990)
**Rhowch Eich Teitl Eich Hun* (1990), - caset albwm byw
**Dragons Revenge* (1990), Lithograph, Crai, Probe Plus
**Dial y Ddraig* (1990), Incognito
**Rhedeg i Bohemia Live* (1991), Pro Art
**Dave Goodman Sessions* (1991), Incognito, Crai
**Hen Wlad fy Mamau - Land of My Mothers* (1995), Crai

### Senglau
*"Action Man" / "Rhywle Yn Moscow" / "Dagrau Yn Eu Llygaid" (1983) ar albwm amlgyfrannog ''Cam o'r Tywyllwch* (12" LP ANHREFN 02)
*"Dim Heddwch" / "Priodas Hapus" (1983) Anhrefn (ANHREFN01; feinyl gwyrdd)
*"Be Nesa 89" / "Bach Dy Ben " (1988) Anhrefn
*"Rhedeg i Paris" / "Y Ffordd Ymlaen" / "Llygad Wrth Lygad" (1990) Crai C008s
**Bwtleg Powerhaus Llundain 1.3.1990* (1990), Information Libre (12" EP)
**Clutter From The Gutter'' (1994)  Incognito, Crai (gyda llais Margi Clarke)

## Cyfeiriadau
## Dolenni Allanol
*[gwefan Anhrefn ar MySpace(https://cy.wikipedia.org/wiki/MySpace)]
*gwefan swyddogol Rhys Mwyn
*gwefan i lawrlwytho "Defaid,Skateboards a Wellies" am ddim

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau pync-roc o Gymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1946** yn Aberpennar, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

Enillodd George Davies Dlws y Ddrama am ei ddrama *Diffodd yr Haul*.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberpennar

Aberpennar 1946
Aberpennar
1946
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:1946 yng Nghymru
Puglia

Rhanbarth yn ne-ddwyrain yr Eidal yw **Puglia**.
Bari yw'r brifddinas.

Mae'n ffinio â'r Môr Adriatig yn y dwyrain, Môr Ionia yn y de-ddwyrain, a Chulfor Otranto a Gwlff Taranto yn y de.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 4,052,566.

bawd|220px|canol|Lleoliad Puglia yn yr Eidal

Rhennir y rhanbarth yn chwe thalaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

* Bari
* Barletta-Andria-Trani (Andria yw'r ganolfan weinyddol.)
* Brindisi
* Foggia
* Lecce
* Taranto

bawd|canol|280px|Taleithiau Puglia

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol y Rhanbarth


Categori:Rhanbarthau'r Eidal
Michael Moore

Cyfarwyddwr ffilm, awdur a sylwebydd cymdeithasol o'r Unol Daleithiau yw **Michael Francis Moore** (ganwyd 23 Ebrill, 1954).
bawd|Michael Moore

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Categori:Pobl o Michigan