open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysguthan

bawd|Ŵy *Columba palumbus*

Mae'r **ysguthan** (ll. **Ysguthanod**; Lladin: ***Columba palumbus***) yn aelod o deulu'r colomennod (y Columbidae). Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer, megis gogledd a dwyrain Ewrop, mae'r sguthan, fel y'i gelwir ar lafar, yn aderyn mudol, yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin. Yng ngorllewin a de Ewrop mae'n aros trwy'r flwyddyn.

Mae'r sguthan yn aderyn mwy na'r aelodau eraill o deulu'r colomennod sy'n gyffredin yn Ewrop, er enghraifft y Golomen wyllt, sydd tua 41&nbsp;cm o hyd. Gellir ei hadnabod hefyd wrth y darn mawr gwyn ar y gwegil a'r plu gwyn ar yr adenydd. Mae'r gweddill o'r plu yn llwyd.

Mae'n nythu mewn coed, yn dodwy dau wy gwyn. Tu allan i'r tymor nythu mae'n ymgasglu yn heidiau, weithiau gannoedd neu hyd yn oed filoedd gyda'i gilydd. Mae eu bwyd yn wahanol fathau o blanhigion, yn enwedig grawn ac egin ieuanc, ac oherwydd hyn maent yn aml yn cael eu saethu gan ffermwyr.

## Ffeithiau diddorol
Mae'r adar ifanc fel arfer yn hedfan ar ôl 33-34 diwrnod ac mae'r gynffon yn mesur tua 13.8 i 15&nbsp;cm. [Llysieuyn|Llysiau]] yw rhan fwyaf o'u deiat.

## Cyfeiriadau
Categori:Colomennod
Categori:Columbidae
Pibydd y mawn

Mae **Pibydd y mawn** (***Calidris alpina***) yn un o aelodau llai teulu'r rhydyddion. Mae'n un o'r rhydyddion mwyaf cyffredin.

Mae Pibydd y Mawn yn nythu yng ngogledd Ewrop, gogledd Asia o rhan ogleddol Gogledd America. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de. gyda'r adar sy'n nythu yn Ewrop ac Asia yn symud cyn belled ag Affrica a de-ddwyrain Asia, a'r adar sy'n nythu yng Ngogledd America hefyd yn symud tua'r de ac at yr arfordir.

Yn y gaeaf mae Pibydd y mawn yn ymgasglu'n heidiau, weithiau filoedd lawer o adar gyda'i gilydd ac yn bwydo ar lan y môr trwy chwilio yn y mwd am unrhyw anifeiliaid bychain sydd ar gael. Mae'n aderyn gweddol fychan, 17–21&nbsp;cm o hyd a 32–36&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Yn yr haf mae'n hawdd ei adnabod, oherwydd fod y bol yn ddu, fel yr aderyn yn y llun. Yn y gaeaf mae'n rhaid bod yn fwy gofalus, gan fod y cefn yn llwyd a'r bol yn wyn, fel nifer o rydyddion eraill tua'r un maint. Mae'r coesau a'r pig yn ddu. Ceir nifer o is-rywogaethau, sy'n gwahaniaethu er enghraifft yn hyd y pig. Wrth hedfan, mae'n dangos llinell wen ar draws yr adenydd.

Mae'n nythu ar lawr ac yn dodwy rhwng dwy a chwech wy. Nifer gymharol fychan sy'n nythu yng Nghymru, weithiau ar lan y môr ond ran amlaf ar yr ucheldiroedd. Yn y gaeaf mae llawer yn heidio i'r traethau, ac fel rheol dyma'r mwyaf cyffredin o'r rhydyddion.

Categori:Rhydwyr
Tingoch

Mae'r **Tingoch** (***Phoenicurus phoenicurus***) yn aderyn bychan oedd yn arfer cael ei ddosbarthu fel aelod o deulu'r Turdidae on sy'n awr yn cael ei ystyried yn aelod o deulu'r Muscicapidae, y gwybedogion.

Mae'n aderyn eithaf cyffredin mewn rhannau o Ewrop yn yr haf. Mae'n aderyn mudol, yn gaeafu yng Ngogledd Affrica.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd yn y tymor nythu. Mae'n aderyn lliwgar iawn gyda'r pen a'r cefn yn llwyd tywyll a'r gynffon a'r ochrau yn liw oren-frown. mae'r talcen yn wyn a llinell wen amlwg iawn uwchben y llygad. Nid yw'r iâr mor lliwgar gyda'r rhan fwyaf o'r plu yn frown, ond mae hithau hefyd yn dangos y lliw goch ar y gynffon a roes ei enw i'r aderyn. Mae tua 14&nbsp;cm o hyd, tua'r un faint a Robin Goch.

Mae'r ceiliog yn cyrraedd i nythu yn Ebrill, ychydig o flaen yr iar. Ceir yr aderyn yma mewn coedydd, lle mae'n nythu mewn twll mewn coeden neu wal gerrig. Mae hefyd yn barod i ddefnyddio blychau nythu, fel yn y llun. Bydd yr iâr yn dodwy pump neu chwech o wyau glas golau.

Ystyrir y Tingoch yn un o adar nodweddiadol Cymru, yn enwedig yn y coedydd derw sy'n tyfu ar y llethrau.

Categori:Muscicapidae
Telor y Coed

Mae **Telor y Coed** (***Phylloscopus sibilatrix***) yn aelod o deulu teloriaid y dail, Phylloscopidae, ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd a chanolbarth Ewrop ac mewn rhan o orllewin Asia.

Ceir Telor y Coed mewn coedwigoedd o wahanol fathau, lle mae'r goedwig yn weddol agored ond gydag ychydig o dyfiant is ar gyfer nythu. Mae'n aderyn mudol ac yn treulio'r gaeaf yn Affrica. Adeiledir y nyth yn agos i'r llawr mewn llwyni. Pryfed yw ei brif fwyd.

Mae yn aderyn ychydig yn fwy nag amrwyw o'r aelodau cyffredin eraill o'r genws *Phylloscopus*, megis y Siff Saff (*P. collybita*), rhwng 11 a 12.5&nbsp;cm o hyd. Gellir ei adnabod trwy ei fod yn fwy gwyn ar y bol ac yn fwy melyn ar y fron, gyda llinell felen uwchben y llygad.

Yn aml y dull hawsaf o'i adnabod yw'r gân. Mae dwy fath o gân, sy'n aml i'w clywed gyda'i gilydd. Mae un yn swn fel chwibanu, "piiiiw, piiiiw, piiiiw" a'r llall yn gyfres o nodau sy'n disgyn.

Yn yr haf mae Telor y Coed yn aderyn pur gyffredin yng Nghymru, lle mae'n un o adar nodweddiadol y coedwigoedd derw ar y llethrau gyda'r Tingoch a'r Gwybedog Brith.

Coed
Isten, áldd meg a magyart

Anthem genedlaethol Hwngari yw ***Isten, áldd meg a magyart*** ("''Duw, fendithio'r Hwngariaid''").

## Geiriau Hwngareg
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Llenyddiaeth Hwngari
Cigfran

250px|bawd|Map dosbarthiad
bawd|Crawciau y Gigfran

Mae'r **Gigfran** yn un o'r aelodau mwyaf o deulu'r brain. Mae rhwng 60 a 78&nbsp;cm o hyd a rhwng 120 a 156&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Mae'r plu i gyd yn ddu. Gellir gwahaniaethu'r Gigfran oddi wrth aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd i gyd yn ddu, megis y Frân Dyddyn trwy fod y pig yn arbennig o fawr, fod plu hir ar y gwddf (gweler y llun) a bod plu canol y gynffon yn hirach na'r plu ar yr ochrau, gan roi ffurf diamwnd i'r gynffon. Mae'r alwad hefyd yn wahanol, rhywbeth fel "prrwwnc" neu "cronc".

Mae gan y Gigfran ddosbarthiad helaeth iawn mewn nifer o rannau o'r byd, ac yn ymestyn o'r Arctig i anialwch y Sahara. Nid yw'r adar ieuanc yn dechrau nythu tan maent tua tair oed. Cyn hynny maent yn ffurfio heidiau gyda Chigfrain eraill. Pan mae'n paru, mae'n paru am oes.

Maent yn nythu mewn coed neu ar glogwyni yn y mynyddoedd neu ger y môr. Gallant nythu yn gynnar iawn yn y flwyddyn pan mae'r tywydd yn dal yn oer iawn, er enghraifft mae rhai Cigfrain yn Eryri ar y nyth erbyn diwedd Chwefror. Gall fwyta amrywiaeth mawr o fwyd ond yn enwedig anifeiliaid wedi marw. Mae'r pig mawr fel cŷn yn eu galluogi i dorri trwy wlan a chroen dafad wedi marw er enghraifft.

Ystyrir y Gigfran un o'r callaf o'r holl adar. Er enghraifft, wrth dynnu lluniau o nyth o guddfan, weithiau mae'n amhosibl mynd i'r guddfan heb i'r adar weld y ffotograffydd. Yr hyn a wneir fel rheol yw i ddau berson fynd i mewn i'r guddfan ac un yn dod allan, fel bod yr adar yn credu fod pawb wedi mynd. Nid yw hyn yn gweithio gyda'r Gigfran – mae'n rhaid cael hyd at naw person yn mynd i mewn i'r guddfan ac wyth yn dod allan cyn y medrir twyllo'r Gigfran. Maent hefyd yn un o'r ychydig adar sy'n chwarae; ambell dro gellir eu gweld yn sglefrio i lawr llethrau ag eira arnynt, dim ond am yr hwyl.

[170px|bawd|chwith|Cigfrain ar arfbais [Rhys ap Gruffudd, tywysog Deheubarth]]
bawd|*Corvus corax*
Mae Cymru yn un o gadarnleoedd y Gigfran. Yng Nghoedwig Niwbwrch ar Ynys Môn gellir gweld nifer fawr o Gigfrain yn hedfan i mewn i glwydo ar ddiwedd y dydd. Yn ystod rhai gaeafau cyfrifwyd dros 1,000 o Gigfrain yma, sy'n ei wneud y man clwydo ail-fwyaf yn y byd. Ceir poblogaeth sylweddol iawn yn nythu ym mynyddoedd Eryri.

Efallai oherwydd eu bod yn aml i'w gweld yn bwyta cyrff y lladdedigion ar ôl brwydr, yr oedd cigfrain yn boblogaidd ar arfbeisiau a baneri yn y Canol Oesoedd.

Categori:Corvidae
Gwennol

{{Blwch tacson
| enw = Gwennol
| delwedd = Landsvale.jpg
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = 
| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Hirundinidae
| genus = *Hirundo*
| species = ***H. rustica***
| enw_deuenwol = *Hirundo rustica*
| awdurdod_deuenwol = Linnaeus, 1758
| cyfystyron = *Hirundo erythrogaster*
}}

Mae'r **Wennol** (***Hirundo rustica***), sy'n aelod o'r teulu Hirundinidae, y gwenoliaid, yn gyffredin trwy ran helaeth o Ewrop, Asia, Affrica a Gogledd a De America. Mae'n aderyn mudol, efallai y mwyaf adnabyddus o'r holl adar mudol.

Gellir adnabod y Wennol oddi wrth y gynffon hir gyda fforch ynddi, ac yn Ewrop y cefn glas tywyll, bol gwyn a mymryn o goch ar y gwddf, dyad thorch dywyll yn gwahanu'r coch a'r gwyn. Mae'r math yma yn nythu yn Ewrop a gorllewin Asia cyn belled i'r gogledd a'r Arctig, ac yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'r is-rywogaeth yng Ngogledd America ychydig yn wahanol, gyda'r bol yn fwy coch a'r dorch dywyll yn llai. Mae'n nythu trwy Ogledd America ac yn gaeafu yn Ne America.
chwith|bawd|Gwennol, Nebo, Llanrwst; 2016.
bawd|chwith|Nythaid o gywion y wennol, mewn nyth ar Ynys Sgomer.
chwith|bawd|Wy'r * Hirundo rustica *

Yn yr Aifft mae is-rywogaeth *H. r. savignii* sydd yn fwy coch neu oren ar y bol ac sy'n aros yn yr un lle trwy'r flwyddyn. Yn Asia mae nifer o is-rywogaethau sydd hefyd yn fwy oren ar y bol na'r is-rywogaeth Ewropeaidd. Mae'r rhain yn gaeafu yn ne Asia a gogledd Awstralia.

Eu prif fwyd yw pryfed, sy'n cael eu dal trwy hedfan yn gyflym, weithiau'n uchel yn yr awyr ac weithiau dim ond modfeddi o'r llawr. Maent yn adeiladu nyth o fwd, gyda deunydd fel plu neu laswellt y tu mewn. Fel rheol maent yn nythu mewn adeiladau, er enghraifft beudai ac adeiladau fferm eraill neu o dan bontydd. Mae'r iâr yn dodwy 4 neu 5 wy.

Mae gweld y Wennol gyntaf yn y gwanwyn (yn y dyddiau diwethaf o Fawrth neu yr wythnos gyntaf o Ebrill yng Nghymru fel rheol) yn arwydd fod y gwanwyn wedi cyrraedd, ond fel y dywed y ddihareb *Un Wennol ni wna wanwyn*.

Categori:Hirundinidae
Michael Palin

Digrifwr, actor, cyflwynydd teledu, ac awdur o Sais yw Syr **Michael Edward Palin** (ganwyd 5 Mai 1943 yn Sheffield, Sir Efrog, Lloegr) sydd yn enwog am fod yn un o aelodau'r grŵp comedi Monty Python ac am ei raglenni teledu dogfen teithio.

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Dyddiadurwyr o Loegr
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Monty Python
Categori:Pobl o Sheffield
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Lynne Truss

Awdur a newyddiadurwraig o Loegr yw **Lynne Truss** (ganwyd 31 Mai 1955 yn Kingston upon Thames, Surrey).

Cychwynnodd ei gyrfa wrth olygu adran lyfrau *The Listener*, a daeth yn feirniad, colofnydd a gohebydd chwaraeon i *The Times*.

Ei gwaith enwocaf yw ei llyfr poblogaidd ar atalnodi, *Eats, Shoots and Leaves* (2003), sy'n ddoniol feirniadol o'r cam-atalnodi y mae'n ei weld o ddydd i ddydd. Yn 2005 cyhoeddodd llyfr yn trafod moesau yn yr un arddull o'r enw *Talk to the Hand*.

## Llyfryddiaeth 
* *With One Lousy Free Packet of Seed* (Hamish Hamilton, 1994)
* ''Making the Cat Laugh: One Woman's Journal of Single Life on the Margins* (Hamish Hamilton, 1995), colofnau o *The Listener*, *The Times* a *Woman's Journal*
* *Tennyson's Gift* (Hamish Hamilton, 1996)
* *Going Loco* (Review, 1999)
* *Tennyson and his Circle* (National Portrait Gallery, 1999)
* *Eats, Shoots & Leaves: The Zero Tolerance Approach to Punctuation* (Profile Books, 2003)
* *Glued to the Goggle Box: 50 Years of British TV with Freeze-Frames by John Minnion and a Rewind by Lynne Truss* (Checkmate, 2003)
* *Talk to the Hand: The Utter Bloody Rudeness of Everyday Life* (Profile Books, 2005)
* *A Certain Age* (Profile Books, 2007)
* *The Girl's Like Spaghetti: Why, You Can't Manage Without Apostophes!* (Profile Books, 2007), darluniwyd gan Bonnie Timmons
* * Twenty-Odd Ducks: Why, Every Punctuation Mark Counts* (Putnam Juvenil, 2008), darluniwyd gan Bonnie Timmons
* *Get Her Off the Pitch: How Sport Took Over My Life'' (Fourth Estate, 2009)

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Awduron llyfrau ffeithiol Saesneg o Loegr
Categori:Colofnwyr o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1950au
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Surrey
Boda tinwyn

Mae'r **boda tinwyn** (***Circus cyaneus ***) yn aderyn rheibiol sy'n nythu trwy'r rhannau gogledd o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Yn y rhan fwyaf o'r ardaloedd lle mae'n nythu, mae'r boda tinwyn yn aderyn mudol, ond mewn rhai gwledydd lle nad yw'r gaeafau mor oer, megis Ffrainc ac Ynysoedd Prydain mae'n aros trwy'r flwyddyn. Mae'n nythu ar dir agored, yn aml ar yr ucheldiroedd. Ar lawr y mae'n adeiladu'r nyth, ac mae'n dodwy o bedwar i chwech wy.

200px|bawd|chwith|Dosbarthiad y boda tinwyn

Mae'r ceiliog yn aderyn hawdd ei adnabod, gyda'r rhan fwyaf o'r plu yn llwyd ay y cefn a rhan uchaf yr adenydd a blaen yr adenydd yn ddu, gyda darn gwyn uwchben y gynffon. Brown yw lliw yr iâr, ond gyda'r darn gwyn uwchben y gynffon sy'n rhoi ei enw i'r aderyn. Gellir ei weld yn aml yn hedfan yn isel dros dir agored gan ddav yr adenydd mewn ffurf V. Eu brif fwyd yw mamaliaid bychain ac adar.

Gan fod y boda tinwyn yn aml yn nythu ar rostiroedd gyda grug sy'n cael eu defnyddio ar gyfer saethu'r grugiar, a bod yr aderyn weithiau'n bwyta grugieir ieuanc, mae yn aml yn cael ei saethu gan giperiaid, er bod deddfau yn ei warchod yn y rhan fwyaf o wledydd. Efallai oherwydd hyn, nid yw'n aderyn cyffredin iawn. Mae tua 40 - 50 pâr yn nythu yng Nghymru, ac mae'r nifer wedi cynyddu yn ddiweddar.

Categori:Adar ysglyfaethus
Hwyaden frongoch

bawd|*Mergus serrator*

Mae'r **Hwyaden frongoch** (***Mergus serrator***) yn hwyaden ganolig o ran maint sy'n eithaf cyffredin ar afonydd a llynnoedd ar draws Ewrop, gogledd   Asia a Gogledd America.

Mae'r Hwyaden frongoch yn aderyn mudol yn y rhannau lle ceir gaeafau oer ond yn aros trwy'r flwyddyn yng ngorllewin Ewrop. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae ganddo ben du gyda gwawr werdd, gwddf gwyn a bron gochaidd, cefn du a gwyn ar y bol. Mae gan yr iâr ben browngoch a'r gweddill o'r plu yn llwyd.

Eu prif fwyd yw pysgod bychain, sy'n cael eu dal trwy nofio o dan y dŵr, er eu bod hefyd yn bwyta llyffantod, pryfed neu unrhyw anifeiliaid bychain eraill sydd i'w cael yn y dŵr.

Mae'r Hwyden frongoch yn nythu ar lawr ar lan afonydd neu ar ynysoedd bychain mewn afonydd. Tu allan i'r tymor nythu maent yn casglu'n heidiau, yn aml mewn bae cysgodol ar y môr. Mae'n aderyn gweddol gyffredin ar afonydd Cymru yn yr haf.

Categori:Hwyaid
Peintio

[bawd|Mae'n debyg mai'r [Mona Lisa yw'r peintiad artistig enwocaf yn y byd Gorllewinol.]]
**Peintio**, yw'r dull o roi lliw a glud ar arwyneb megis papur, cynfas neu wal. Caiff hyn ei wneud gan beintiwr; defnyddir y teitl hwnnw yn enwedig os mai dyna yw gyrfa'r person. Mae tystiolaeth i ddangos bod bodau dynol wedi bod yn peintio am chwe gwaith yr amser maent wedi bod yn ddefnyddio iaith ysgrifenedig.

Mae arlunio yn wahanol i beintio. Arlunio yw'r weithred o wneud marciau ar arwyneb gan roi pwysau neu symud rhyw fath o erfyn dros yr arwyneb.


Categori:Y celfyddydau plastig
Categori:Cyfryngau'r celfyddydau gweledol
Dan Brown

Awdur o'r Unol Daleithiau storïau iasoer yw **Dan Brown** (ganwyd 22 Mehefin 1964 yn Exeter, New Hampshire).

## Nofelau 
* *Digital Fortress* (1997)
* *Angels and Demons* (2000)
* *Deception Point* (2001)
* *The Da Vinci Code* (2003)
* *The Lost Symbol* (2009)
* *Inferno* (2013)
* *Origin* (2017)

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn New Hampshire
Adloniant

**Adloniant** yw difyrrwch â'r bwriad i ddal sylw cynulleidfa. Gelwir y ddiwydiant sy'n cynnal adloniant yn y ddiwydiant adloniant. **Difyrrwr** ydy un sy'n difyrru.
[bawd|dde|200px|Cerddwr-stilt yn adlonni siopwyr yng nghanolfan siopa yn [Swindon, Lloegr]]
de|bawd|150px|Clown
## Enghreifftiau o adloniant 
* Cerddoriaeth
* Chwaraeon
* Dawns
* Gamblo
* Hiwmor
* Radio
* Teledu
### Gweler 
* Rhestr difyrrwyr enwog


Categori:Diwydiannau gwasanaethau
Categori:Diwylliant
Categori:Hamdden
Technoleg

[bawd|Erbyn [21ain ganrif|yr unfed ganrif ar hugain mae camau technolegol ym maes roboteg wedi galluogi cynhyrchiad robot a all synhwyro yn union faint o wasgedd sydd angen i ddal gwrthrych fel nad yw'n gollwng a nad yw'n torri]]
Cysyniad eang sy'n ymwneud â defnydd a gwybodaeth rhywogaeth ynglŷn ag offer a chrefftau, a sut mae'n effeithio ar allu rhywogaeth i reoli ac addasu i'w hamgylchedd, yw **technoleg**. Yn y gymdeithas ddynol, mae'n ganlyniad o wyddoniaeth a pheirianneg. Daw'r term o'r gair Groeg *τέχνη* (*techne*, sef "crefft") a'r olddodiad Cymraeg "" ("astudiaeth"). Gall technoleg gyfeirio at ddefnyddiau materol sydd o ddefnydd i ddynoliaeth, megis peiriannau, caledwedd neu daclau, ond gall y cysyniad cynnwys themâu ehangach hefyd, yn cynnwys systemau, cyfundrefnau, a thechnegau.


Categori:Gwyddoniaeth
Tylluan wen

:''Am y ffilm o'r un enw, gweler Tylluan Wen (ffilm)''

bawd|200px|Dosbarthiad y Dylluan Wen.

Mae'r **Dylluan Wen** (***Tyto alba***) yn aelod o deulu'r Tytonidae, yn wahanol i'r rhan fwyaf o ddylluanod, sydd yn y teulu Strigidae. Gyda'i ddosbarthiad byd-eang bron, heblaw gogledd Asia a'r Antarctig, mae'n aderyn adnabyddus iawn, er nad yw'n arbennig o gyffredin yn y rhan fwyaf o wledydd.
bawd|200px|Penglog tylluan wen
Caiff ei henw o'r ffaith ei bod yn edrych yn wyn, gyda bol gwyn at yr is-rywogaeth Ewropeaidd *T. a. alba*, tra mae'r cefn yn liw llwyd-frown golau. Lliw mwy oren sydd ar fol yr is-rywogaeth yn Asia, *T. a. guttata* Mae'n 33–39&nbsp;cm o hyd a 80–95&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Mae'r alwad yn sgrech annaearol - y Dylluan Frech sy'n galw *Twhit - tyhw*, nid y Dylluan Wen.

Y prif fwyd yw mamaliaid bychain, er enghraifft llygod, sy'n cael eu hela ar dir agored, yn y nos fel rheol. Bwyteir llyffantod a phryfed hefyd. Maent yn aml yn nythu mewn adeiladau ffermydd megis hen feudai, ac oherwydd eu bod yn bwyta llygod a llygod mawr mae ffermwyr fel rheol yn eu croesawu.

Wen
Tylluan frech

Mae'r **Dylluan Frech** yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o dylluanod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a de Rwsia.

bawd|de|200px|Dosbarthiad y Dylluan Frech.

Tylluan ganolig o ran maint yw'r Dylluan Frech, 37–43&nbsp;cm o hyd a 81–96&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Mae'n byw ar lygod yn bennaf, ond gall ladd anifeiliaid o faint llygod mawr ar adegau. Nid yw'n aderyn mudol ac anaml y gwelir un yn ystod y dydd, gan nad yw'n dod allan i hela nes iddi dywyllu.
chwith|bawd|Galwad *Kewick*; 1960au

Ceir y Dylluan Frech mewn coedydd ac mae'n nythu mewn tyllau mewn coed. Pan mae'n nythu'n barod i ymosod ar bobl i amddiffyn y nyth, a gall dynnu gwaed. Dyma'r dylluan sy'n gwneud y sŵn *Tyhwit tyhŵ*, ond mewn gwirionedd mae hwn yn gyfuniad o ddwy alwad, *Tyhwit* gan yr iâr a *tyhŵ* gan y ceiliog.

Frech
Tylluan glustiog

Mae'r **Dylluan Glustiog** (***Asio flammeus***) yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o dylluanod. Mae'n aderyn cyffredin neu gweddol gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, Asia, Gogledd America a De America.

Mae'r Dylluan Glustiog yn aderyn mudol i raddau, yn symud tua'r de yn y gaeaf o'r rhannau lle mae'r gaeafau'n oer. Mae hefyd yn barod i grwydro os yw bwyd yn brin.

Adeiledir y nyth ar lawr ar dir agored, rhostir fel rheol. Mae'n dodwy 3 neu 4 o wyau fel rheol, ond os oes digon o fwyd ar gael gall ddodwy hyd at ddwsin. Mae'n hela mamaliaid bychain, yn enwedig gwahanol fathau o lygod, dros dir agored, ond gall fwyta adar hefyd. Gellir gweld y dylluan yma yn hela yn ystod y dydd, yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r tylluanod.

Mae'r Dylluan Glustiog rhwng 34 a 42&nbsp;cm o hyd a 90–105&nbsp;cm ar draws yr adenydd; mae'r adenydd yn edrych yn hir o'u cymharu a maint yr aderyn. Mae'r plu yn frown gan mwyaf, ac yn oleuach ar y bol. Un ffordd o wahaniaethu rhwng y dylluan yma a'r Dylluan Gorniog, sy'n medru edrych yn debyg iawn, yw fod gan y Dylluan Glustiog lygaid melyn, tra mae llygaid y Dylluan Gorniog yn oren. Fel rheol nid yw'r "clustiau", sy'n blu hirach o gwmpas y clustiau mewn gwirionedd, yn amlwg iawn, ond maent yn cael eu codi os oes ar y dylluan eisiau gwrando ar rywbeth.

Yng Nghymru mae nifer cymharol fychan o'r dylluan yma yn nythu, yn yr ucheldiroedd fel rheol. Yn y gaeaf mae'r rhain yn dod i lawr i dir isel, yn aml gerllaw'r môr, ac mae rhai adar o wledydd eraill yn ymuno â hwy.

Glustiog
Siglen lwyd

Mae'r **Siglen Lwyd** (***Motacilla cinerea***) yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y corhedyddion yn gystal a'r siglennod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o  Ewrop a gogledd a chanol Asia, ynghyd â rhannau  o ogledd Affrica.

Yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n oer mae'r Siglen Lwyd yn aderyn mudol, er enghraifft mae rhai adar o ogledd Asia yn gaeafu cyn belled ag India. Yng ngorllewin Ewrop nid yw'n symud ymhell, ond gall adar sy'n nythu ar yr ucheldiroedd dreulio'r gaeaf ar dir is. Mae'n nythu gerllaw afonydd a nentydd lle mae'r dŵr yn rhedeg yn weddol gyflym. Fel rheol mae'n dewis safle yn weddol agos i'r dŵr ar gyfer y nyth, ar unrhyw le addas ar graig neu bont. Mae'n dodwy o 3 i 6 wy.

Gellir adnabod y Siglen Lwyd yn weddol hawdd. Mae'n aderyn o 17 hyd 20&nbsp;cm o hyd, ond mae'r gynffon hir yn rhan sylweddol o hyn. Mae'n siglo'r gynffon yn barhaus, sy'n gyfrifol am yr enw. Y Siglen Lwyd sydd a't gynffon hiraf o siglennod Ewrop. Mae'r aderyn yn llwyd ar y cefn ac yn felyn ar y bol, gyda gwddf du yn y tymor nythu.

Mae'r Siglen Lwyd yn aderyn cyffredin ar lawer o afonydd a nentydd Cymru, yn llawer mwy cyffredin na'r Siglen Felen sy'n edrych yn weddol debyg.

Categori:Motacillidae
1570au

15g - **16g** - 17g
1520au 1530au 1540au 1550au 1560au - **1570au** - 1580au 1590au 1600au1610au 1620au
1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Grigor XIII
*Pab Pïws V
*Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
*Brenin Charles IX (Ffrainc)
*Brenin Harri III (Ffrainc) (ers 1574)
*Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
*Ymerawdwr Ivan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
*Brenin Felipe II (Sbaen a Phortiwgal)
*Brenin Ioan III (Sweden)
*Brenin Frederic II o Ddenmarc a Norwy
*Ymerawdwr Longqing (Tsieina)
*Wanli (Tsieina) (O 1572)


Categori:Degawdau'r 16eg ganrif
Tylluan gorniog

Mae'r **Dylluan Gorniog** (***Asio otus***) yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o dylluanod. Mae'n aderyn cyffredin neu gweddol gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Mae'r Dylluan Gorniog fel rheol yn byw mewn coedwigoedd sy'n agos i dir agored, lle gall hela. Mae'n nythu mewn coeden, gan ddefnyddio hen nythod adar eraill megis brain, ac yn dodwy 4 neu 5 wy. Mamaliaid bychain, yn enwedig llygod, yw'r prif fwyd ond gall fwyta adar hefyd.

Tylluan ganolig o ran maint yw'r aderyn yma, 31–37&nbsp;cm o hyd a 86–98&nbsp;cm ar draws yr adenydd. Fel rheol dim ond yn y nos y mae'n hela, ond weithiau gellir eu gweld yn cysgu mewn coeden yn ystod y dydd. Mae'r plu yn frown ar y cefn ac yn fwy gwelw ar y bol. Mae'n eithaf tebyg i'r Dylluan Glustiog, ond bod y plu hir o gwmpas y clustiau yn hirach yn y Dylluan Gorniog, ac mae ganddi lygaid oren, nid llygaid melyn fel y Dylluan Glustiog.

Nid yw'n aderyn cyffredin yng Nghymru, er fod nifer fychan o barau yn nythu. Efallai fod hyn i raddau oherwydd ei bod yn methu cystadlu a'r Dylluan Frech; yn Iwerddon lle na cheir y Dylluan Frech, mae'r Dylluan Gorniog yn llawer mwy niferus.

Gorniog
Sam Cooke

Canwr Americanaidd oedd **Sam Cooke** (22 Ionawr 1931 – 11 Rhagfyr 1964).

Cafodd ei eni yn Clarksdale, Mississippi, yn fab i'r Parch. Charles Cook.

## Caneuon 
* "You Send Me" (1957)
* "Wonderful World" (1960)
* "Chain Gang" (1960)
* "Twistin' the Night Away" (1962)
* "Another Saturday Night" (1963)
* "Shake" (1965)

## Albymau
* *Songs by Sam Cooke* (1957)
* *Encore* (1958)
* *Tribute to the Lady* (1959)
* *Hit Kit* (1959)
* *The Wonderful World of Sam Cooke* (1960)
* ''Cooke's Tour* (1960)
* *Swing Low* (1960)
* *My Kind of Blues* (1961)
* *Twistin' the Night Away* (1962)
* *Mr. Soul* (1963)
* *Night Beat* (1963)
* *Ain't That Good News'' (1964)

## Plant 
* Linda Womack

Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 1964
Hemel Hempstead

Tref yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw **Hemel Hempstead**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Dacorum. Saif ar yr afonydd Gade a Bulbourne. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Hemel Hempstead boblogaeth o 94,932.

Mae Caerdydd 190.5 km i ffwrdd o Hemel Hempstead ac mae Llundain yn 36&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy St Albans sy'n 9&nbsp;km i ffwrdd.

Bu ffrwydriad difrifol mewn storfa danwydd Buncefield yn agos at y dre ar 11 Rhagfyr 2005, pan gafodd 43 o bobl niweidio.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Dacorum
Categori:Trefi Swydd Hertford
Gylfinbraff

bawd|*Coccothraustes coccothraustes*

Mae'r **Gylfinbraff** (***Coccothraustes coccothraustes***) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn bach sy'n nythu ar draws Ewrop a gogledd Asia.

Nid yw'r Gylfinbraff yn aderyn mudol fel rheol, ond mae adar o ogledd Asia yn symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n nythu mewn coedwigoedd llydanddail gyda choed mawr, hynafol, neu lle mae cymysgedd o goed a chaeau. Hadau a cherrig ffrwythau yw ei brif fwyd; mae'n arbennig o hoff o gerrig ceirios ac mae'n un o'r ychydig o adar sy'n medru eu bwyta.

Fel rheol nid yw'r aderyn yma yn ymgasglu'n heidiau, ond yn aml mae cryn nifer o adar yn casglu at ei gilydd gyda'r nos i glwydo. Mae'n aderyn mwy na'r rhan fwyaf o'r llinosiaid, 16.5–18&nbsp;cm o hyd. Gellir ei adnabod yn hawdd o'r pig, sy'n llawer mwy na phig unrhyw un arall o deulu'r llinosiaid. Mae'r pen yn oren-frown gyda du ar draws y llygad ac ar y fron, brown ar y cefn ac oren ar y bol. Wrth hedfan mae'n dangos llawer o wyn ar yr adenydd ac ar flaen y gynffon, ac mae'r gynffon yn fyrrach na'r rhan fwyaf o adar sydd tua'r un faint.

Nid yw'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond gellir gweld cryn nifer yn mynd i glwydo mewn rhai lleoedd. Yn aml mae o gwmpas mynwentydd gyda choed yw yn le da i edrych amdano.

Categori:Fringillidae
Ji-binc

Mae'r **Ji-binc** (***Fringilla coelebs***) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, rhannau o orllewin Asia a gogledd-orllewin Affrica.

Mae'n nythu mewn coedydd neu gymysgedd o goedydd a chaeau. Adeiledir y nyth mewn coeden, ac mae'n dodwy tua chwech wy. Nid yw'n aderyn mudol fel rheol, ond yn y rhannau hynny lle mae'r gaeafau'n oer mae'n symud tua'r de a thua'r gorllewin. Tu allan i'r tymor nythu gall yngasglu yn heidiau o gannoedd ambell dro.

Mae'r ceiliog yn aderyn cyfarwydd a hawdd ei adnabod, gyda chap llwyd ar y pen a'r fron a'r bol yn binc neu goch. Nid yw'r iâr mor lliwgar, gyda'r plu yn llwydfrown yn bennaf, ond mae'n dal yn hawdd ei hadnabod. Mae'r Ji-binc rhwng  14 a 16&nbsp;cm o hyd. Hadau yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed.

Daw'r enw *Ji-binc* o alwad yr aderyn. Mae'r gân hefyd yn adnabyddus. Mae'r Ji-binc yn un o adar mwyaf cyffredin Cymru.

225px|chwith|bawd|Iâr
bawd|*Fringilla coelebs*

Categori:Fringillidae
Nico

bawd|*Carduelis carduelis carduelis *

Mae'r **Nico** (***Carduelis carduelis***) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop ac Asia.

Nid yw'r Nico yn aderyn mudol yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n weddol gynnes, ond mae adar o'r gogledd yn symud tua'r de a'r gorllewin yn y gaeaf. Mae'n aderyn gweddol fychan, 12-13.5&nbsp;cm o hyd ac yn pwyso rhwng 16 a 22 gram. Nid oes gwahaniaeth rhwng y ddau ryw; mae gan y ddau wyneb coch, du a gwyn ar y gweddill o'r pen, brown ar y cefn a gwyn ar y bol, gydag adenydd du a melyn.

Hadau yw eu brif fwyd, yn enwedig hadau bychain, er enghraifft hadau ysgall, ond maent hefyd yn dal pryfed i fwydo'r cywion. Maent yn nythu mewn coed gweddol uchel ac yn dodwy o 4 i 6 ŵy. Yn y gaeaf maent yn aml yn ymgasglu'n heidiau, weithiau gyda llinosiaid eraill. Mae'r Nico yn aderyn cyffredin ac adnabyddus yng Nghymru.

Categori:Fringillidae
Benito Mussolini

Roedd **Benito Amilcare Andrea Mussolini** (29 Gorffennaf 1883 - 28 Ebrill 1945) yn wleidydd o'r Eidal ddaeth yn arweinydd plaid y Ffasgwyr yn yr Eidal pan y'i ffurfiwyd yn 1919. Daeth yn brifweinidog yr Eidal yn 1922. Rheolodd y wlad fel unben. Yn 1940 ymunodd yr Eidal dan arweinyddiaeth Mussolini yn yr Ail Ryfel Byd ar ochr Adolf Hitler. Fe'i lladdwyd gan wrthryfelwyr Eidalaidd yn Ebrill 1945.

## Hanes 
Dechreuodd Mussolini ar ei yrfa wleidyddol fel sosialydd brwd, ond cefnogodd ymuno'r Eidal yn y Rhyfel Byd Cyntaf a chafodd ei fwrw allan o Blaid Sosialaidd mewn canlyniad yn 1915. Yn 1919 ffurfiodd y *Fasci di combattimento* (Y Crysau Duon). Daeth i rym ar ôl arwain ymdaith y Crysau Duon i Rufain yn 1922. Bu'n brif weinidog hyd 1924 pan lofruddwyd Giacomo Matteoti a datganodd ei hun yn unben ar yr Eidal dan y teitl *Il duce* ('Yr Arweinydd').

Fel *Il duce* roedd ei lywodraeth yn mwynhau cefnogaeth boblogaidd ar y dechrau. Cyflwynodd raglenni o waith cyhoeddus, gosododd drefn ar y wlad yn dilyn anhrefn ac ansicrwydd y cyfnod ôl-Ryfel, a adferodd freintiau'r Eglwys Gatholig Rufeinig. Dyma'r dyn "a wnaeth y trenau redeg ar amser". Cododd sawl adeilad a chofeb rhwysgfawr yn yr arddull Neo-Glasurol, wedi'u ysbrydoli gan 'fawredd' yr Ymerodraeth Rufeinig. Ond roedd yn llawdrwm iawn ar unrhyw wrthwynebiad gwleidyddol hefyd a dioddefodd nifer o Eidalwyr am eu daliadau dan ei lywodraeth a chreulondeb brwnt y Crysau Duon.

thumb|left|O'r chwith i'r dde, gallwch weld cyrff difywyd y cyn wleidydd comiwnyddol Nicola Bombacci, y Duce Benito Mussolini, ei gariad ffyddlon Clara Petacci, y gweinidog Alessandro Pavolini a'r gwleidydd ffasgaidd enwog Achille Starace, yn cael eu harddangos yn y Plaza Loreto yn ninas Milan yn 1945.
Ceisiodd ymestyn grym yr Eidal a sefydlu ei hawdurdod yn Affrica. Anfonodd fyddin i oresgyn Ethiopia yn 1935. Yn 1936 ffurfiodd gynghrair gydag Adolf Hitler a'r Natsïaid a alwyd yn Echel Rhufain-Berlin. Yn 1939 cipiodd Albania a phan dorrodd yr Ail Ryfel Byd allan cyhoeddodd ryfel yn erbyn Prydain a Ffrainc ym Mehefin 1940. Ond roedd y rhyfel yn drychinebus i'r Eidal a chafwyd colledion mawr yng Libia, Corn Affrica a Gwlad Groeg. Pan oresgynodd y Cynghreiriaid ynys Sisili yn 1943, gorfodwyd Mussolini i ymddeol o rym gan Gyngor Mawr y Blaid Ffasgaidd. Ffoes o Rufain i ogledd yr Eidal lle sefydlodd weriniaeth ffasgaidd newydd dan nawdd yr Almaenwyr. Cafodd ef a'i fistres Clara Petacci eu dal gan y partisanwyr a'u dienyddio. Crogwyd eu cyrff mewn sgwar ym Milan cyn eu claddu. Roedd unbennaeth Mussolini ar ben.

Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Ffasgwyr o'r Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Hanes yr Eidal
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Categori:Unbeniaid
Coleg Douai

Sefydlwyd **Coleg Douai** yn Douai, gogledd Ffrainc, er mwyn sicrhau y byddai cyflenwad o offeiriaid ar gael i weithio yn y dirgel yng Nghymru a Lloegr adeg yr erledigaeth yn nheyrnasiad Elisabeth y Cyntaf. Credir i tua 100 o Gymry fynychu'r coleg yn oes Elisabeth. un o sefydlwyr y coleg (yn 1606-7), a phrior cyntaf y coleg oedd John Roberts.

Mynach Benedictaidd a merthyr Catholig Cymreig oedd John Roberts (1576 - 10 Rhagfyr 1610). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 25 Hydref. Pan oedd ym Mharis, trodd yn Babydd, ac aeth i astudio i Goleg Jeswitaidd Sant Alban, Valladolid.

Categori:Cristnogaeth
Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Gwrth-Ddiwygiad

250px|bawd|Cyngor Trent (hen engrafiad)
Mudiad o fewn yr Eglwys Gatholig wedi'i ymgysegredu i frwydro yn erbyn canlyniadau'r Diwygiad Protestannaidd a'u dadwneud trwy ddiwygio camarferion yn yr Eglwys a dileu heresïau, ac ati, oedd y **Gwrth-Ddiwygiad** (neu'r **Gwrth-Ddiwygiad Catholig**). Gellid dadlau iddo ddechrau'n ffurfiol gyda Chyngor Trent (1545 - 1563), a agorwyd gan y Pab Pawl III yn unswydd er mwyn atgyfnerthu'r Eglwys yn wyneb y datblygiadau chwyldroadol yng ngwledydd Protestannaidd gogledd Ewrop.

Roedd ceisio adfer "Yr Hen Ffydd" yn y gwledydd Protestannaidd newydd, fel Lloegr, Cymru, Yr Iseldiroedd a gwladwriaethau gogledd Yr Almaen yn rhan ganolog o'i strategaeth.

Roedd y Gwrth-Ddiwygiad ar ei anterth yn ail hanner yr 16g ond parhaodd hyd ganol y ganrif olynol. Gwelwyd sefydlu Cymdeithas yr Iesu (y Jeswitiaid) a'i datblygu i fod yn gorff cenhadol a anfonai offeiriad i bob rhan o'r byd, o Beriw i Tsieina a Siapan, ymestyn y Chwil-lys i wledydd eraill fel Sbaen a'r Amerig, a cheisio adfer bywyd ysbrydol a seiliau athronyddol yr Eglwys.

Ar waethaf yr erlid dan Elisabeth I, brenhines Lloegr ceisiodd y Catholigion wrthsefyll Protestaniaeth. Roedd angen cael cenhadon cyfrinachol i efengylu yng Nghymru a Lloegr. Mewn canlyniad sefydlwyd Coleg Douai yn Ffrainc i'w hyfforddi.

## Gweler hefyd 
* Y Gwrthddiwygwyr Cymreig


Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Cristnogaeth
Amwythig

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Amwythig** (hefyd **Yr Amwythig**, ar lafar yn bennaf; hen ffurf: *Mwythig*; Saesneg: *Shrewsbury*). Amwythig yw tref sirol a chanolfan weinyddol awdurdod unedol Swydd Amwythig, sy'n llai na'r sir seremonïol. Mae Afon Hafren yn llifo trwy'r dref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 71,715.

## Hanes
Awgrymir Amwythig fel safle Pengwern, llys brenhinoedd teyrnas Powys cyn i'r deyrnas honno golli ei thir yn y dwyrain i Mersia, ond does dim sicrwydd am hynny.

Codwyd castell ar y safle gan y Normaniaid yn 1070. Ymwelodd Gerallt Gymro ag Amwythig yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Cipiwyd Amwythig gan Lywelyn Fawr yn 1215, ac eto yn 1234.

Ar 28 Mehefin 1283 galwodd Edward I o Loegr ei senedd i gyfarfod yn Amwythig i farnu Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru a brawd Llywelyn Ein Llyw Olaf. Ar 30 Medi dedfrydwyd Dafydd i farwolaeth am deyrnfradwriaeth. Cafodd ei ddienyddio yn Amwythig ar 3 Hydref trwy ei grogi, ei ddiberfeddu a'i chwarteru.

Mae'r dref yn enwog am ei hysgol ramadeg i fechgyn a agorodd yn 1552; mae'r gwyddonydd Charles Darwin a'r bardd Syr Philip Sydney yn gyn-ddisgyblion. Hi oedd yr unig le lle ceid gwasanaeth trên uniongyrchol o dde-ddwyrain, de-orllewin, canolbarth a Gogledd Cymru.

## Adeiladau a chofadeiladau
Mae llawer o adeiladau hanesyddol yn y dref:

*Abaty Amwythig
*Castell Amwythig
*Eglwys Sant Julian
*Eglwys y Forwyn Fair
*Gwesty'r Llew
*Hen Neuadd y Farchnad
*Llyfrgell Amwythig

## Cysylltiadau Cymreig
### Y wasg Gymraeg yn Amwythig
Symudodd Thomas Jones (1648-1713) yr almanaciwr ei wasg o Lundain i Amwythig yn 1695 i gyhoeddi llyfrau Cymraeg. Am tua 70 o flynyddoedd ar ôl hynny Amwythig oedd canolfan y fasnach lyfrau Cymraeg (dim tan 1718 y cafwyd y wasg drwyddedig gyntaf yng Nghymru).

Ar ddiwedd y 18fed ganrif roedd gan Stafford Prys wasg yn y dref. Ei gyhoeddiad mwyaf uchelgeisiol efallai oedd y flodeugerdd Gymraeg *Gorchestion Beirdd Cymru* (1773).

## Enwogion
*Rhisiart, dug Efrog (1473-?1483)
*Syr Humphrey Mackworth (1657–1727), uchelwr
*Frederick Oakeley (1802-1880), canon ac awdur
*Charles Darwin (1809-1882), naturiaethwr 
*Emyr Estyn Evans (1905-1989), archeolegydd
*Malcolm Pryce (g. 1960), nofelydd

## Gweler hefyd
*Brwydr Amwythig
*Gorsaf reilffordd Amwythig
*Shrewsbury Town F.C.
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  "Gwlad Darwin" - Gwasanaeth Amgueddfeydd Amwythig 
*  Cyngor Bwrdeistref Amwythig & Atcham 
*  Gwybodaeth i ymwelwyr 

## Oriel

Shrewsbury 3 1900.jpg|''Ireland's Mansion'' rhwng 1890 a 1905
Gorsaf Amwythig (Shrewsbury Station) 23.JPG|Y castell
Gorsaf Amwythig (Shrewsbury Station) 08.JPG|Gorsaf reilffordd Amwythig


Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Cymuned (mudiad)

Mae **Cymuned** yn fudiad Cymreig sy'n ymgyrchu dros hawliau cymunedau Cymreig, yn enwedig y rhai Cymraeg eu hiaith. Yn benodol mae wedi tynnu sylw at sefyllfa'r farchnad dai a'r diffyg tai fforddiadwy yng Nghymru, yn enwedig yn Y Fro Gymraeg, ac wedi protestio yn erbyn gwerthwyr tai yn Lloegr sydd yn gwerthu tai yng Nghymru i fewnfudwyr o Loegr.

Prif weithredwr Cymuned yw Aran Jones, a ddysgodd Gymraeg fel ail iaith. Ymysg aelodau blaenllaw eraill y mudiad mae Dr Simon Brooks, cyn-olygydd y cylchgronau Tu Chwith a Barn; Twm Morys, y bardd a'r canwr; yr actores Judith Humphreys a Dr Jerry Hunter, darlithydd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

Un o ymgyrchoedd pwysicaf y mudiad heddiw yw sicrhau fod yna ddigon o dai newydd ar gyfer pobl leol yn unig. Mae gwrthwynebwyr wedi galw hyn yn bolisi 'geto' ond mae Cymuned yn dweud fod polisïau tebyg eisoes yn cael eu gweithredu mewn rhannau o Loegr fel Parc Cenedlaethol Cymoedd Swydd Efrog, rhannau o Swydd Henffordd, Dyfnaint, Ardal y Copaon (*Peak District*) ac Ardal y Llynnoedd, a hynny heb wrthwynebiad gan y Blaid Lafur.

Mae'r mudiad wedi derbyn canmoliaeth a beirniadaeth am ei safbwynt dros y blynyddoedd. Mae sawl aelod blaenllaw o'r Blaid Lafur wedi beirniadu Cymuned am fod yn "gul" a mewnblyg. Ond o bryd i'w gilydd daw cefnogaeth o gyfeiriadau annisgwyl. Yng nghynghadledd flynyddol y mudiad 2007 Richard Brunstrom, Prif Gwnstabl Heddlu Gogledd Cymru, oedd y siaradwr gwadd. Galwodd am gryfhau'r Ddeddf Iaith bresennol ac esboniodd ei fod yn ddyletswydd cyfreithiol arno yn rhinwedd ei swydd i hybu'r iaith Gymraeg ac amddiffyn ac ymestyn hawliau siaradwyr Cymraeg.

Mae'r mudiad, i raddau helaeth, yn dilyn yr un gweledigaeth â Mudiad Adfer a sefydlwyd yn dilyn athroniaeth Owain Owain pan gyhoeddodd fap o'r Fro Gymraeg yn Nhafod y Ddraig, a hynny yn Ionawr 1964, ble bathwyd 'Y Fro Gymraeg' fel term gwleidyddol am y tro cyntaf.

## Gweler hefyd
*Y Fro Gymraeg
*Owain Owain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Cymuned 

Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Hanes y Gymraeg
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Mudiadau Cymraeg
Categori:Mudiadau di-drais
Llinos werdd

bawd|Llinos Werdd

Mae'r **Llinos werdd** (***Chloriuelis chloris***) yn perthyn i'r teulu Fringillidae, llinosiaid. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, de-orllewin Asia a gogledd Affrica.

Nid yw'r llinos werdd yn aderyn mudol fel rheol, er bod adar sy'n nythu yn y gogledd yn symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n nythu ar ymylon coedwigoedd, mewn gwrychoedd ac weithiau mewn gerddi, gan ddodwy 3-8 wy. Tu allan i'r tymor nythu maent weithiau yn ymgasglu yn heidiau mawr, ambell dro yn gymysg a llinosiaid eraill. Hadau yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed hefyd.

Mae'r llinos werdd yn 14–16&nbsp;cm o hyd gyda plu gwyrdd yn bennaf, gyda melyn ar yr adenydd a'r gynffon; mae'r ceiliog yn fwy gwyrdd na'r iâr. Mae'r pig yn drwchus. Ambell dro mae'r aderyn yma'n cael ei gymysgu a'r Pila Gwyrdd sydd hefyd â melyn ar yr adenydd ond sydd ychydig yn llai ac yn llai gwyrdd.

Categori:Fringillidae
America

Mae yna tipyn o ddadl dros ddefnydd yr enw **America**. Mae fel arfer yn cyfeirio at naill ai:

*Yr Amerig, tiroedd a rhanbarthau'r hemisffer gorllewinol (fel arfer wedi'u gwahanu i Ogledd America a De America); neu
*Unol Daleithiau America (yn anffurfiol)
Dau boi o Blaena

Band o Flaenau Ffestiniog yw **Dau boi o Blaena**. Eu steil yw rapio, o rap modern i *old school* hip hop.

### Aelodau
*Ceri Perk (Rapio)
*Tom Cunn (rapio)
*Llinos (piano)
*Mike (beatbox)

### Caneuon
"*Covers*" o: "Breaking the habit" gan Linkin Park, "Duality" gan Slipknot.

### Gwefan
*Gwefan y band

Categori:Bandiau Cymreig
Rachub

Pentref bychan yng nghymuned Bethesda, Gwynedd, Cymru, yw **Rachub** (). Saif yn Nyffryn Ogwen ar lethrau'r Carneddau, tua hanner milltir i ffwrdd o bentref Bethesda.

250px|dim|bawd|Stryd Fawr Rachub

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 73% o drigolion Rachub yn medru Cymraeg, a chan 82% sgiliau yn yr iaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Bethesda
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Gliniadur

Microgyfrifiadur cludadwy y mae ei brif gydrannau (fel prosesydd, bysellfwrdd a sgrin arddangos) wedi'u hintegreiddio yn un uned sy'n gallu gweithio ar fatri yw **gliniadur**. Mae'n ddigon bach i'w gario o dan un fraich (tua 1-4 km) ond yn ddigon mawr i gynnwys sgrin (tua 12-17 modfedd) a bysellfwrdd. Termau eraill amdano yw: *cyfrifiadur côl* a *sgrin-ar-lin*. Fel arfer maent yn cael eu pweru gan fatri mewnol sy'n para tua 2-4 awr ar y tro.

O reidrwydd roedd cyfrifiaduron yn tueddu i fod yn llai o ran maint ac yn llai o ran pŵer na chyfrifiaduron bwrdd gwaith.  Yn 2000 gellid dweud, yn bendant, fod y cyfrifiadur bwrdd gwaith yn llawer cryfach na'r gliniadur, ond yn 2008 fe werthwyd mwy o liniaduron nag o gyfrifiaduron - am y tro cyntaf. Roedd hyn yn digwydd gan fod y gliniadur, erbyn 2008, ac o ran pŵer yn cael ei weld fel amnewidiad yr un bwrdd gwaith - h.y. cytal, a haws ei gludo a mwy hylaw.

Datblygiad o'r gliniadur ydy'r fersiwn ‘tra chludadwy’ (*ultraportable*), ac mae'r tabled yn enghraifft ohono, sy'n cael ei farchnata yn Tsieina gan fwyaf. Mae'r teclun hwn hefyd yn cynnwys system ffôn clyfar Google, sef Android. Erbyn diwedd 2012 bydd y tabled hwn yn cynnwys y system weithredu Microsoft Windows.

Categori:Cyfrifiaduron cludadwy
Cudyll bach

Mae'r **Cudyll bach** neu'r **Llam-sydyn** (***Falco columbarius***) yn aderyn ysglyfaethus bychan sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Adeiledir y nyth un ai ar lawr ar dir agored neu mewn coeden sy'n agos i dir agored. Yn y rhannau hynny lle mae'r gaeafau'n oer mae'n aderyn mudol, yn symud i'r de neu tua'r gorllewin i dreulio'r gaeaf. Lle nad yw'r gaeafau mor oer mae'n aros trwy'r flwyddyn ond yn aml yn symud o'r ucheldiroedd i dreulio'r gaeaf o gwmpas gan y môr.

Mae'r ceiliog y llwydlas ar y cefn a gwawr oren ar y bol. Mae'r iâr, sydd gryn dipyn yn fwy na'r ceiliog, yn frown tywyll ar y cefn ac yn wyn gyda smotiau brown ar y bol.

Prif fwyd y Gwalch bach yw adar bychain, megis ehedyddion a chorhedyddion, sy'n cael eu dal trwy hedfan yn isel ac yn gyflym dros dir agored. Ambell dro mae'n dal pryfed.

Nid yw'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond mae cryn nifer yn nythu ar yr ucheldiroedd, er enghraifft ar Y Berwyn, ac maent i'w gweld yn rheolaidd ger glannau'r môr yn y gaeaf. Credir bod ei niferoedd yn sefydlog.

## Heboca yn yr Oesoedd Canol
Yn nhraethawd doethuriaeth Howard Willams*Adar yng Ngwaith y Cywyddwyr* (2014) dau gyfeiriad yn unig i’r Cudyll coch sydd, o’i gymharu a 9 cyfeiriad at y Cudyll bach. Arwydd yw hwn, o bosib, nas defnyddid y cudyll coch i ddibenion heboca yn yr Oesoedd Canol cymaint ac y defnyddid ei gefnder llai. Roedd un o'r ddau gyfeiriadau hefyd yn ddigon amwys: meddai Howard, “Nid yw’n anodd credu mai aderyn cyfansawdd a ddisgrifir ambell waith... Ni fyddai beirdd yr Oesoedd Canol yn unigryw yn hyn o beth. Dengys yr aderyn ysglyfaethus yn y gerdd enwog gan I. D. Hooson, ‘Y Cudyll Coch’, nodweddion a berthyn i dair rhywogaeth, sef y Boda a’r Gwalch glas yn ogystal â'r cudyll coch ei hun”.

## Teulu
Mae'r cudyll coch Mauritius yn perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: *Falconidae*). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21744 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

Categori:Adar ysglyfaethus
Categori:Falconidae
Crec yr Eithin

Mae **Crec yr Eithin** (***Saxicola rubetra ***) yn aelod o'r genws *Saxicola* sy'n nythu trwy'r rhan fwyaf o Ewrop ac Asia. Mae'n aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'n nythu ar dir agored, yn aml ar wahanol fathau o dir diffaith. Gellir adnabod yr aderyn yma yn hawdd, yn enwedig y ceilog gyda'i ben du a llinell wen amlwg iawn uwchben y llygad, cefn brown a chynffon wen gyda du ar ei blaen a daranau gwyn ar yr adenydd. Mae'r iâr yn fwy brown, a heb y darnau gwyn ar yr adenydd. Mae tua'r un faint a Robin Goch, 13–14&nbsp;cm o hyd ac yn pwyso 15-20 gram.

Mae Crec yr Eithin yn aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru ond mae'r niferoedd wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf. Ar dir "ffridd", rhwng y tir isel a'r mynydd, y mae fwyaf cyffredin.

Categori:Muscicapidae
Aber-porth

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, 10&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, yw **Aber-porth** neu **Aberporth** (). Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Aber-porth, Blaenannerch, Blaen-porth  a Pharc-llyn.

Ers 1938 mae gan y Weinyddiaeth Amddiffyn safle profi rocedi ym mhentref Parc-llyn gerllaw. Yn ddiweddar fe agorwyd 'Parc Aberporth', parc busnes sy'n bwriadu dod yn ganolfan profi awyrennau di-beilot.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Cododd y Sacson Gilbert de Clare gaer gadarn ar y mwnt gerllaw fel un o'i ymdrechion i goncro Ceredigion tua'r flwyddyn 1110.

Seliwyd gwaith y cymdeithasegydd David Jenkins ar astudiaeth o drigolion y pentref: mynychwyr dwy dafarn y pentref ar y naill law a'r capel ar y llall.

## Carreg Bica
Mae Carreg Bica yn graig eiconig ar Draeth y Dyffryn. Yn ystod Storm Brian, yn Hydref 2017, torrwyd darn anferthol ohoni.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Aber-porth ar wefan Darganfod Ceredigion


Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Traethau Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Gene Kelly

Dawnswr, canwr ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Eugene Curran "Gene" Kelly** (23 Awst 1912 – 2 Chwefror 1996).

### Ffilmiau
**For Me and My Gal* (gyda Judy Garland) (1942)
**Thousands Cheer* (1943)
**Cover Girl* (gyda Rita Hayworth) (1944)
**Anchors Aweigh* (1945)
**The Pirate* (1948)
**On the Town* (1949)
**Summer Stock* (1950)
**An American in Paris* (gyda Leslie Caron) (1951)
*''Singin' in the Rain* (gyda Debbie Reynolds) (1952)
**Brigadoon* (gyda Cyd Charisse) (1954)
**It's Always Fair Weather* (1955)
**Les Girls* (1957)
**Inherit the Wind* (1960)
**Les Demoiselles de Rochefort* (1967)
**Xanadu'' (1980)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Pobl fu farw o strôc
Tun

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw **tun**, gyda'r  symbol `**Sn**` a'r rhif 50. Mae **alcam** yn enw arall arno hefyd. Mae'n fetel meddal sgleiniog sydd weithiau'n cael ei beintio ar fetalau eraill i atal erydu. Fe'i defnyddir hefyd i wneud efydd.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau
Llŷn

:*Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu)*.

**Llŷn** yw enw cantref hanesyddol yng ngogledd-orllewin Cymru, sy'n cyfateb yn fras i'r hyn a elwir 'Pen Llŷn' heddiw. Dyma'r Llŷn go iawn.

Cantref wedi'i amgylchynnu ar ddwy ochr gan y môr yw Llŷn, yn sefyll ar wahân ac yn wynebu dros y Môr Celtaidd i dde-ddwyrain Iwerddon. Yn y dwyrain mae'n ffinio ag Arfon ac Eifionydd. Credir fod perthynas ieithyddol rhwng yr enwau Llŷn a Leinster a gwyddys fod mewnfudwyr o'r rhan honno o'r Ynys Werdd wedi ymsefydlu mewn rhannau o Lŷn yn Oes yr Haearn ymlaen.

Ymrennir y cantref yn dri chwmwd, sef Dinllaen a'i llys yn Nefyn, Cymydmaen a'i llys yn Neigwl, a Chafflogion (neu Afflogion) gyda Pwllheli yn ganolfan iddi. O fewn y cantref ceid y *clas* neu fynachlog Geltaidd gynnar yn Aberdaron ac Ynys Enlli enwog.

Roedd Llŷn yn gartref i lwyth Celtaidd o'r enw y Gangani. Ceir sawl bryngaer yn Llŷn a berthynai iddynt, er enghraifft ym Mortin-llaen, Carn Fadryn a Thre'r Ceiri ar Yr Eifl. Safai'r olaf ar y ffin rhwng Llŷn a chantref Arfon.

## Braich y Pwll
Oes rhywun arall wedi clywed y term 'Braich y Pwll' am Benrhyn Lleyn? Mae'n eitha cyffredin yn Abergweun, ond beth am ardalodd eraill?

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth
*D. T. Davies (gol.), *Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn* (Pwllheli, 1910).
*Ioan Mai Evans, *Gwlad Llŷn* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1968)
*Bedwyr Lewis Jones, *Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd* (Llanrwst, 1987)
*Gruffudd Parry, *Crwydro Llŷn ac Eifionydd* (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1960)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantrefi Cymru

Categori:Teyrnas Gwynedd