open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llwybr Arfordir Cymru

:''Mae'r erthygl hon am arfordir Cymru; ceir hefyd Moroedd Cymru, sy'n ymestyn o'r arfordir.''

Llwybr troed hir sy'n dilyn holl arfordir Cymru yw **Llwybr Arfordir Cymru** (Saesneg: *Wales Coast Path*), sy'n cael ei reoli gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Mae'n ymestyn am 870&nbsp;milltir (1,400&nbsp;km) o gyrion Caer yn y gogledd-ddwyrain i Gas-gwent yn y de-ddwyrain.

Agorwyd y llwybr yn swyddogol ar 5 Mai 2012. Roedd yn cynnwys darnau newydd o lwybrau arfordirol ynghyd â rhai hŷn. Agorwyd Llwybr Cenedlaethol Arfordir Sir Benfro yn y de-orllewin yn 1970, Llwybr Arfordirol Ynys Môn a Llwybr Arfordir Llŷn yn 2006, a Llwybr Arfordir Ceredigion yn 2008.

Mae'n rhedeg trwy ddau Barc Cenedlaethol, tair Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ac 11 o Warchodfeydd Natur Cenedlaethol.

Mae'r llwybr mor agos i’r arfordir ag y caniatâ’r gyfraith, ac yn cydymffurfio â gofynion iechyd a diogelwch, rheoli tir a chadwraeth.

## Llwybrau rhanbarthol
Mae Llwybr Arfordir Cymru wedi'i rannu'n wyth adran:

# Gogledd Cymru ac Aber Afon Dyfrdwy (81 milltir / 132 km)
# Ynys Môn (135 milltir / 217 km)
# Llŷn ac Eryri (167 milltir / 264 km)
# Ceredigion (75 milltir / 119 km)
# Sir Benfro (182 milltir / 291 km)
# Sir Gaerfyrddin (68 milltir / 108 km)
# Gŵyr a Bae Abertawe (69 milltir / 111 km)
# Arfordir De Cymru ac Aber Afon Hafren (97 milltir / 157 km)

## Oriel

Wales coast path start at Queensferry.jpg|Dechrau'r llwybr ar gyrion Caer
Llwybr yr Arfordir, Cemaes, Mon.jpg|Y llwybr ger Cemaes, Ynys Môn
New section of Wales Coast Path near Porth Ceiriad - geograph.org.uk - 4124928.jpg|Y llwybr ger Porth Ceiriad, Gwynedd
On the Ceredigion Coast Path - geograph.org.uk - 4104177.jpg|Y llwybr i'r gogledd o Langrannog, Ceredigion
IMAG0168.jpg|Y llwbr ger Trewyddel, Sir Benfro
Sign near Oxwich Point (5188).jpg|Arwyddbost ger Trwyn Oxwich, Penrhyn Gŵyr
Wales Coast Path sign at Rhoose Point.jpg|Y llwbr ger Trwyn y Rhws, Bro Morgannwg
Chepstow oct 2011 057.jpg|Diwedd y llwybr yng Nghas-gwent
Natura 2000 - Morlin Creigiog.webmhd.webm|Mae llawer o'r arfordir wedi'i ddiogelu fel Ardaloedd Cadwraeth Arbennig ac Ardaloedd Gwarchodaeth Arbennig; Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n eu hamddiffyn
Fideo Arolwg Deifio ym morlin Cymru.webm|Fideo o forlin (neu arfordir) Cymru, o dan y dŵr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol
* "Map Rhyngweithiol Llwybr Arfordir", Llwybr Arfordir Cymru


Categori:Arfordiroedd Cymru
Tour de l'Avenir

Ras seiclo ffordd yn Ffrainc yw'r '''Tour de l'Avenir** (Cymraeg: **Taith y Dyfodol'''), mae'n ras sawl cymal a sefydlwyd ym 1961, i fod yn ras debyg i'r Tour de France ac ar lawer o'r un llwybr, ond ar gyfer reidwyr amatur ac annibynnol. Cystadlodd y reidwyr dros dimau cenedlaethol i gychwyn. Trefnydd y ras am ddeg mlynedd oedd René de Latour.

Sefydlwyd y ras ym 1961 gan Jacques Marchand, golygydd ''L'Équipe'', er mwyn denu timau o'r Undeb Sofietaidd a gwledydd eraill gomiwnyddol nad oedd â reidwyr proffesiynol all gystadlu yn y Tour de France. Adnabyddwyd fel y Grand Prix de l'Avenir ym 1970, y Trophée Peugeot de l'Avenir o 1972 hyd 1979, a'r Tour de la Communauté Européenne o 1986 hyd 1990. Roedd yn gyfyngedig i reidwyd amatur o 1961 hyd 1980, cyn dod yn agored i reidwyr proffesiynol ym 1981. Ar ôl 1992, roedd yn agored i reidwyr oedd yn iau na 25 oed yn unig 25

Enillodd Felice Gimondi, Joop Zoetemelk, Greg Lemond, Miguel Indurain a Laurent Fignon y Tour de l'Avenir ac aethont ymlaen i ennill 12 Tour de France rhyngddynt. Ers 2007, cystadlir gan dimau cenedlaethol unwaith eto.

## Enillwyr
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*Gwefan swyddogol 2007

Categori:Seiclo yn Ffrainc
Categori:Rasys seiclo
Categori:Sefydliadau 1961
Foursquare

bawd|290px
Gwefan rhwydweithio cymdeithasol sy'n seiliedig ar leoliad i ddyfeisiau symudol, fel ffônau clyfar yw **Foursquare**.

## Dolenni allanol 
* Prif safle Fouresquare

Categori:Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Chris Froome

Seiclwr proffesiynol gyda Team Sky yw **Christopher Froome** CBE (ganed 20 Mai 1985) yn Nairobi, Cenia. Er cael ei fagu yn Cenia a De Affrica, mae Froome yn rasio ar drwydded Prydeinig ers 2008. Mae'n gymwys i rasio o dan drwydded Prydeinig oherwydd fod ei dad a'i nain a'i daid wedi eu geni ym Mhrydain Fawr.

Yn 2007 trodd Froome yn broffesiynol gyda Team Konica Minolta, ond symudodd i Ewrop er mwyn ceisio gwella ei yrfa gyda Team Barloworld ond yn 2010 cafodd ei arwyddo gan Team Sky er mwyn bod yn un o prif reidwyr domestique Bradley Wiggins.

Gorffennodd yn ail yn y Vuelta a España yn 2011 a hefyd yn ail tu ôl i Wiggins yn y Tour de France yn 2012 yn ogystal â chipio medal efydd yng Ngemau Olympaidd Llundain 2012 yn y Ras yn erbyn y Cloc. Yn 2013 llwyddodd i ennill y Tour of Oman, Critérium International, Tour de Romandie a'r Critérium du Dauphiné cyn ennill y Tour de France.

Yn 2014, bu rhaid iddo ymddeol o'r Tour de France oherwydd anaf ond llwyddodd i orffen y tymor gydag ail safle yn y Vuelta a España.

## Palmares
;2011
:2il Vuelta a España
::1af Cymal 17
::Arweinydd 20px Dosbarthiad Cyffredinol ar Cymal 11

;2012
:2il Tour de France
::1af Cymal 7
::Arweinydd 20px Brenin y Mynyddoedd ar Cymal 8
:3ydd 15px Ras yn erbyn y cloc Gemau Olympaidd yr Haf 2012 
:4ydd Vuelta a España

;2013
:1af 20px Tour of Oman
::1af 20px Dosbarthiad Pwyntiau
::1af Cymal 5
:1af 20px Critérium International
::1af Cymal 3
:1af 20px Tour de Romandie
::1af Prôlog
:1af 20px Critérium du Dauphiné
::1af Cymal 5
:1af 20px Tour de France
::1af ar Gymal 8, 15 ac 17
::Arweinydd 20px Brenin y Mynyddoedd ar Gymal 9 ac 16–20
:2il Cylchdaith Byd UCI
:3ydd 15px Ras yn erbyn y cloc i dimau, Pencampwriaeth Rasys Lôn y Byd

;2014
:1af 20px Tour of Oman
::1af Cymal 5
:1af 20px Tour de Romandie
::1af Cymal 5
:Critérium du Dauphiné
::1af 20px Dosbarthiad Pwyntiau
::1af Cymal 1 a 2
::2il Vuelta a España
::20px Gwobr Brwydro

;2015
:1af 20px Vuelta a Andalucía
::1af 20px Dosbarthiad Pwyntiau
::1af Cymal 4
:1af 20px Critérium du Dauphiné
::1af Cymal 7 ac 8
:3ydd Tour de Romandie
::1af Cymal 1
: Tour de France
::Arweinydd 20px Dosbarthiad Cyffredinol ar Gymal 4

;2017
:1af 20px Tour de France

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Seiclwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Y Deuddegfed Gogoneddus

Dathliad Protestannaidd blynyddol yw'r **Deuddegfed Gogoneddus** neu'r **Deuddegfed** (, *The Twelfth* neu ''Orangemen's Day'') a gynhelir ar 12 Gorffennaf. Cychwynnodd yn Iwerddon yn y 18g, ac mae'n dathlu Chwyldro Gogoneddus 1688 a buddugoliaeth Wiliam o Oren dros Iago II ym Mrwydr y Boyne ym 1690. Mae aelodau'r Urdd Oren a bandiau Protestannaidd yn gorymdeithio ar led Gogledd Iwerddon, ac hefyd mewn mannau eraill o'r byd. Mae'r Deuddegfed yn ŵyl cyhoeddus yng Ngogledd Iwerddon.

Cysylltir trais â dathliadau'r Deuddegfed yn Wlster ers ei gychwyn. Mae nifer yn y gymuned Gatholig a chenedlaetholwyr Gwyddelig yn ystyried gorymdeithiau'r Urdd Oren yn enwadol, gorchestaidd, a phryfoclyd. Bu anghydfod ar ei anterth yn ystod yr Helyntion, ond yn ddiweddar gwneir ymdrechion i fychanu agweddau gwleidyddol yr ŵyl ac ei wneud yn ddigwyddiad diwylliannol i deuluoedd a thwristiaid.

## Gweler hefyd 
* Teyrngaredd Wlster

## Cyfeiriadau 
Categori:Gorffennaf
Categori:Gwyliau Gogledd Iwerddon
Categori:Protestaniaeth
Enwaedu

400px|bawd|Enwaedu
bawd|Enwaedu plentyn yng Nghanolbarth Asia, tua 1865–1872.
Torri blaengroen y pidyn drwy lawfeddygaeth yw **enwaedu**. Gwneir hyn yn bennaf oherwydd gwendid ffisegol ond hefyd am resymau crefyddol, diwylliannol, cymdeithasol, neu therapiwtig.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adnewid y corff
Categori:Dulliau llawfeddygol
Categori:Pidyn
Paris–Nice

Ras seiclo ffordd sawl cymal yw **Paris–Nice**, a adnabyddir fel "y ras i'r haul", a gynhalir yn Ffrainc ym mis Mawrth. Sefydlwyd ym 1933, a'r enillydd cyntaf oedd Alfons Schepers o Wlad Belg. Y reidiwr mwyaf llwyddiannus ym Mharis–Nice oedd Sean Kelly o Iwerddon, a enillodd saith ras yn ganlynol rhwng 1982 a 1988.

Er mai Paris–Nice yw enw'r ras, nid yw wastad yn cychwyn yn ninas Paris, yn hytrach mae'n aml yn cychwyn ar gyrion y ddinas neu yn un o'r trefi i'r de o Baris. Bydd cymal olaf y ras fel rheol yn gorffen ar y Promenade des Anglais yn Nice, neu ar y Col d'Eze, bwlch ar y ffordd Haute Corniche gerllaw.

Yn ystol ras 2003, bu farw reidiwr o Casachstan, Andrei Kivilev, ar ôl damwain. Ysgogwyd yr UCI i orfodi i'r reidwyr wisgo helmedau  mewn cystadleuaeth yn dilyn ei farwolaeth, gyda'r eithriad o ran olaf ras lle mae'n gorffen fyny allt. Newidiwyd hyn yn ddiweddarach, erbyn hyn mae'n orfodol i'r reidwyr wisgo helmed ar pob adeg mewn cystadleuaeth.

Caiff Paris–Nice ei drefnu gan yr Amaury Sport Organisation (ASO), sydd hefyd yn trefnu rasys seiclo'r Tour de France a Paris–Roubaix, yn ogystal â chwaraeon eraill megis Paris-Dakar a Marathon Paris.

Mae'r ras wedi newid dwylo sawl gwaith; rhedwyd am flynyddoedd gan y newyddiadurwr Ffrengig Jean Leulliot, a gan ei deulu yn dilyn ei farwolaeth. Cymerwyd drosodd gan enillydd Tour de France, Laurent Fignon, cyn dod yn gyfrifoldeb yr ASO. Ers 2009, mae wedi bod yn un o 24 ras ar "galendr byd" yr UCI sydd yn cyfrif tuag at Rheng y Byd, UCI.

## Enillwyr
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Rasys seiclo
Categori:Sefydliadau 1933
Categori:Seiclo yn Ffrainc
Categori:UCI ProTour
Laurent Fignon

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc oedd **Laurent Patrick Fignon** Enillodd hefyd y Giro d'Italia ym 1989, wedi iddo ddod yn ail ym 1984, a chlasur Milan – San Remo ym 1988 a 1989. Bu farw o gancr ar 31 Awst 2010.

## Bywyd a gyrfa cynnar
Ganed Fignon ym Montmartre, Paris. Symudodd ei deulu i Tournan-en-Brie ym 1963, lle bu'n byw hyd iddo adael am Baris pan oedd yn 23 oed.

Chwaraeon cyntaf Fignon oedd pêl-droed, ac aeth ymlaen i gynyrchioli ei département. Cafodd ei annogi gan ffrindiau i seiclo, a cystadlodd yn ei ras gyntaf swyddogol ym 1976, gan ennill. Doedd rhieni Fignon ddim eisiau iddo rasio, felly cystadlodd heb iddynt wybod. Enillodd bedwar ras arall yn ei flwyddyn gyntaf, ond dim ond un yn ei ail flwyddyn. Yn ei drydedd flwyddyn o gystadlu, enillodd 18 allan o'r 36 ras iddo gychwyn. Pendwrfynnodd ei rieni i'w ganiatáu i rasio, ond roeddent yn credu y dylai barhau i astudio. Aeth Fignon i Brifysgol Villetaneuse, gan astudio Gwyddoniaeth Deunydd a Strwythurau. Ni aeth ei astudiaethau'n dda, a buan bu iddo adael. Ymunodd â'r fyddin, ac anfonwyd i'r Bataillon de Joinville, a oedd yn adnabyddus am ei enw da ym maes chwaraeon. Wedi hyn, roedd Fignon yn sicr ei fod eisiau dilyn gyrfa fel seiclwr proffesiynol.

Ym 1981, cystadlodd Fignon yn Tour Corsica, lle roedd reidwyr amatur a phroffesiynol yn cystadlu gyda'i gilydd. Llwyddodd Fignon i ddilyn Bernard Hinault am y ran helaeth o'r ras. Pan reidiodd y treial amser tîm cenedlaethol 100&nbsp;km, deliodd sylw y cyn-reidiwr a'r rheolwr, Cyrille Guimard, a roddodd le iddo ar ei dîm proffesiynol Renault-Elf-Gitane ym 1982, ag yntau ond yn 21 oed.

## Canlyniadau
;1982
: 1af Critérium National
: 1af Flèche Azuréene
: 1af Garancières-en-Beauce
: 1af GP de Cannes
: 1af Cymal 1 TTT Giro d'Italia

;1983
: 20px 1af Tour de France (a Cymal 21)
: 1af Grand Prix de Plumelec-Morbihan
: Cymal, Tirreno–Adriatico
: Cymal, Critérium International
: Cymal, Vuelta a España

;1984
: 20px 1af Tour de France (a Cymalau 7, 16, 18, 20 a 22)
: 1af Brenin y Mynyddoedd, 2il Giro d'Italia (a Cymal 20)
:1af 20px Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd Ffrainc

;1986
: 1af La Flèche Wallonne
: Cymal, Critérium du Dauphiné Libéré

;1987
: Dau gymal, Paris–Nice
: 3ydd Vuelta a España (a Cymal)
: 7th Tour de France (a Cymal 21)

;1988
: 1af Milan – San Remo
: Cymal, Critérium International
: 1af Paris–Camembert

;1989
: 20px 1af Giro d'Italia (a Cymal 20)
: 1af Milan – San Remo
: 2il Tour de France (Gwobr brwydrol a Cymal 18)
: 1af Ronde van Nederland
: 1af Grand Prix des Nations
: 1af Trofeo Baracchi (gyda Thierry Marie)

;1990
: 1af Critérium International

;1991
: 6ed Tour de France

;1992
: 23ydd Tour de France (a Cymal 11)

;1993
: 1af Ruta Mexico

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Canlyniadau swyddogol Tour de France Laurent Fignon
*

Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Baris
Albertville

Cymuned yn *département* Savoie, *région* Auvergne-Rhône-Alpes, Ffrainc, yw **Albertville** (Arpitan : ***Arbèrtvile***). Mae'n fwyaf adnabyddus am gynnal Gemau Olympaidd y Gaeaf 1992.

## Daearyddiaeth
Lleolir Albertville ar Afon Arly, yn agos i lle mae'n ymuno gyda Afon Isère. Mae wedi ei leoli ar lethr rhwng 345 a 2037 medr uwch lefel y môr. Mae mynyddoedd gerllaw yn cynnwys y *Belle Etoile*, *Dent de Cons*, *Négresse*, *Roche Pourrie*, *Mirantin*, *Pointe de la Grande Journée*, a'r *chaîne du Grand Arc*. Heb fod ymhell hefyd mae'r Bauges; y Beaufortain; a chychwyn y Vanoise.

## Hanes
Sefydlwyd Albertville ym 1836 gan frenin Sardiniaidd Charles Albert. Mae hefyd yn cynnwys tref ganoloesol Conflans, sydd âg adeiladau'n dyddio'n ôl o'r 14g. Ers hynny, mae Albertville wedi datblygu masnach gyda Ffrainc, yr Eidal, a'r Swistir; ac ar lan yr afon ceir diwydiannau megis melinau papur a hydro drydan.

Cafodd Gemau Olympaidd y Gaeaf 1992 eu trefnu yn rhanbarth Savoie, gyda Albertville yn eu gwesteio. Cafodd rhai o'r adeiladau lle gynhaliwyd y chwaraeon eu addasu yn ddiweddarach ar gyfer defnyddiau eraill. Mae rhai o'r stadia yn dal i fod, megis y llawr sglefrio a ddyluniwyd gan y pensaer Jacques Kalisz, mae'r dref yn troi o amgylch diwydiant yn fwy na thwristiaeth.

Yn 2003, rhoddwyd i'r dref y label "Tref celf a hanes".

## Pobl
*Florine De Leymarie (ganed 9 Mai 1981), sgiwr
*Adrien N'Goma, chwaraewr rygbi

bawd|dim|Albertville
bawd|dim|Tref canoloesol Conflans

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE
* Gwefan cyngor dinas Albertville 
* Gwefan twristiaeth Albertville 


Categori:Cymunedau Savoie
Categori:Subprefectures Ffrainc
Thibaut Pinot

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc ydy **Thibaut Pinot** (ganed 29 Mai 1990), sy'n arbennigwr dringo mewn rasio ffordd.

## Canlyniadau
;2009
:1af Tour de la vallée d'Aoste
:1af Cymal 3 Tour des Pays de Savoie
:1af Tour du Canton de Mareuil Verteillac
:1af Grand Prix de la ville de Delle

;2010
:1af Dosbarthiad y mynyddoedd Tour de Romandie
:1af Dosbarthiad y mynyddoedd Paris–Corrèze

;2011
: 1af Tour d'Alsace
::Cymal 5
: 1af Settimana Ciclistica Lombarda
::Cymal 1
: Tour de l'Ain
::1af Cymal 2
::1af Cymal 4
: 3ydd Tour of Turkey
: 7fed Bayern-Rundfahrt
:: 1ad 20px Dosbarthiad reidiwr ifanc
: 9fed Gran Premio Bruno Beghelli

;2012
:1af Cymal 8 Tour de France

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
* thibaut-pinot.com 

Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Borussia Dortmund

Tîm pêl-droed Almaenig o Dortmund, Nordrhein-Westfalen yw **Borussia Dortmund**. Cafodd ei sefydlu yn 1909 ac mae'nt ar hyn o bryd yn chwarae yn prif gynghrair pêl-droed yr Almaen, y Bundesliga.

Borussia Dortmund
Categori:Dortmund
F.C. Bayern München

Tîm pêl-droed Almaenig o München, Bafaria, yw **FC Bayern München** (Almaeneg: *Fußball-Club Bayern München*). Cafodd ei sefydlu yn 1900 ac mae'n chwarae ym mhrif gynghrair pêl-droed yr Almaen, y Bundesliga, ar hyn o bryd.


Bayern Munchen
Banditiaeth

Bywyd a throseddau'r banditiaid yw **banditiaeth**. Ystyr bandit yw lleidr neu herwr, term sy'n debyg i frigand. Yn hanesyddol defnyddir y term i ddisgrifio grwpiau o herwyr ac ysbeilwyr ym mynyddoedd yr Eidal, Sisili, Sbaen, Gwlad Groeg, a Thwrci.

## Hanes 
Dienyddwyd rhyw 5000 o fanditiaid gan Bab Sixtus V yn y pum mlynedd cyn ei farwolaeth ym 1590, ond roedd tua 27,000 mwy ohonynt yn byw yng nghanolbarth yr Eidal.

Erbyn 1930 roedd 20&nbsp;miliwn o fanditiaid yn Tsieina.

## Gweler hefyd 
* Carmine Crocco
* Gwrthdaro'r banditiaid yn Nigeria
* Gwylliaid Cochion Mawddwy

## Cyfeiriadau 
Categori:Lladrad
Gorsaf reilffordd Slough

Mae **gorsaf reilffordd Slough** yn gwasanaethu tref Slough yn Berkshire, De-ddwyrain Lloegr.

## Cyfeiriadau
Slough
Slough
Saint Paul, Minnesota

** Saint Paul** yw prifddinas talaith Minnesota, Unol Daleithiau America. Mae gan Saint Paul boblogaeth o 285,068. ac mae ei harwynebedd yn 145.5. Fe'i lleolir yn Ramsey County. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1854.

## Gefeilldrefi Saint Paul 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Saint Paul

Categori:Dinasoedd Ramsey County, Minnesota
Rochester, Minnesota

Dinas yn nhalaith Minnesota, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Olmsted County, yw **Rochester**. Mae gan Rochester boblogaeth o 285,068. ac mae ei harwynebedd yn 103.0. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1854.

## Gefeilldrefi Rochester 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Rochester 

Categori:Dinasoedd Olmsted County, Minnesota
Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI

Pencampawriaethau'r byd ar gyfer rasio seiclo ffordd yw **Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI**, a gynhelir yn flynyddol gan yr Union Cycliste Internationale (UCI). Mae'n cynnwys rasys ar gyfer merched a dynion a sawl categori oedran ar gyfer ras ffordd a treial amser unigol, gan gynnwys y canlynol:

*Ras ffordd merched
*Treial amser merched
*Ras ffordd dynion
*Treial amser dynion
*Ras ffordd dynion odan-23
*Treial amser dynion odan-23
*Ras ffordd merched iau
*Treial amser merched iau
*Ras ffordd dynion iau
*Treial amser dynion iau

Cystadlir pob pencampwriaeth gan dimau cenedlaethol, yn hytrach na timau noddedig fel ddigwyddir yn y Tour de France. Caiff enillydd pob categori'r hawl i wisgo crys enfys wrth gystadlu mewn rasus o'r un categori yn y flwyddyn ganlynol.

## Hanes
Cynhaliwyd y pencampwriaeth cyntaf ym 1921, ond yr unig ras a gystadlwyd oedd ar gyfer dynion amatur. Cynhaliwyd y bencampwriaeth proffesiynol cyntaf ym mis Gorffennaf 1927 yn Nürburgring, Yr Almaen, lle gipiodd yr Eidalwr Alfredo Binda y deitl proffesiynol, a Jean Aerts o Wlad Belg y deitl amatur. Cystadlwyd pencampwriaeth y merched am y tro cyntaf ym 1958. Ni gyflwynwyd y pencampwriaethau treial amser tan 1994.

Tan 1995, roedd rasys arwahan ar gyfer reidwyr amatur a phroffesiynol, ac ym 1996, cyflwynwyd categori newydd ar gyfer reidwyr odan-23 i gymryd lle'r pencampwriaeth amatr a daeth y ras broffesiynol yn agored i bawb (ac yn ddiweddarach, reidwyr elit yn unig).

Ers 1995, cnhaliwyd y rasys tuag at ddiwedd y tymor rasio Ewropeaidd yn hwyr ym mis Medi, ar ôl y Vuelta a España fel rheol. Cyn hynnu, roedd wastad wedi ei chynnal yn ystod yr haf, yn hwyr ym mis Awst neu ar ddechrau mis Medi (heblaw 1970, pan gynhaliwyd yng nghanol y tymor yn yr haf).

Caiff y pencampwriaethau eu cynnal mewn gwlad gwahanol pob blwyddyn, gyda'r cwrs yn amrywio o un fflat sy'n ffafrio sbrintwyr, neu crws ymdonnog sy'n ffafrio dringwr neu reidiwr cyffredinol. Bydd fel arfer yn cael ei gystadlu ar gylched a chwblheir sawl cylch.

Mae pencampwriaeth y byd a dau o'r Grand Tours (y Giro d'Italia a'r Tour de France) yn ffurfio Coron Driphlyg Seiclo.

## Pencampwriaethau
## Cyfeiriadau
Seiclo Ffordd
Madfall gyffredin

Madfall fach a geir ar draws y rhan fwyaf o Ewrop a Gogledd Asia yw'r **fadfall gyffredin** neu yn syml **madfall** (*Zootoca vivipara*, gynt *Lacerta vivipara*). Mae'r corff a phen hyd at 6.5&nbsp;cm o hyd ac mae'r gynffon hyd at 13&nbsp;cm. Fel rheol, mae'r gwryw'n frown gyda smotiau du a gwyn a bol oren. Mae gan y fenyw ystlysau tywyll a llinell dywyll ar hyd yr asgwrn cefn.

Mae'n byw mewn amrywiaeth o gynefinoedd megis rhostir, glaswelltir, twyni a choetir agored. Mae'n bwydo ar bryfed a phryfed cop yn bennaf. Mae'n rhoi genedigaeth i epil byw fel rheol ond mae rhai poblogaethau deheuol yn dodwy wyau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hiraethog: Madfall Gyffredin

Cyffredin
Gorsaf Canolog Leipzig

Mae **Gorsaf Canolog Leipzig** (Almaeneg: *Leipzig Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Leipzig yn Sachsen, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Leipzig Canolog
1. FC Nürnberg

Tîm pêl-droed Almaenig o Nürnberg, Bafaria yw **1. FC Nürnberg**. Cafodd ei sefydlu yn 1900 ac mae'n chwarae yn yr ail gynghrair pêl-droed yr Almaen, y 2. Bundesliga, ar hyn o bryd.

Nürnberg
Categori:Nürnberg
Gorsaf Canolog Bielefeld

Mae **gorsaf canolog Bielefeld** (Almaeneg: *Bielefeld Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Bielefeld yn Nordrhein-Westfalen, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Bielefeld
Gorsaf Canolog Rostock

Mae **Gorsaf Canolog Rostock** (Almaeneg: *Rostock Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Rostock yn Mecklenburg-Vorpommern, Yr Almaen.

Rostock
Gorsaf Canolog Düsseldorf

Mae **Gorsaf Canolog Düsseldorf** (Almaeneg: *Düsseldorf Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Düsseldorf yn Nordrhein-Westfalen, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Düsseldorf
Gorsaf Canolog Münster

Mae **Gorsaf Canolog Münster** (Almaeneg: *Münster Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Münster yn Nordrhein-Westfalen, Yr Almaen.

Münster
Jon Gower

Llenor o Gymru sy'n ysgrifennu yn Gymraeg ac yn Saesneg ac yn ddarlledwr yn y ddwy iaith yw **Jon Gower** (weithiau **Jonathan Gower**). Mae'n dod o Lanelli. Astudiodd Saesneg ym Mhrifysgol Caergrawnt. Bu'n ohebydd Celfyddydau a Chyfryngau i'r BBC, ac mae wedi cynhyrchu nifer o raglenni Cymraeg a Saesneg i'r teledu a'r radio.

Enillodd y wobr Gymraeg Llyfr y Flwyddyn 2012 (£2,000) am y ffuglen orau sef y brif nofel *Y Storïwr*, a derbyniodd hefyd y Brif Wobr yn yr Adran Llyfrau Cymraeg. (£6,000). Mae'r nofel yn dilyn hanes Gwydion McGideon, bachgen ifanc sy'n meddu ar ddawn dweud arbennig, tra  ei fod yn dilyn trywydd sy'n arwain at ei elyn pennaf.

## Llyfryddiaeth
**Homeland*, golygydd (Gomer, 1996)
**Wales in our Own Image*, cyd-olygydd (InBooks, 1999)
**A Year in a Small County*, golygydd (Gomer, 1999)
**Llanelli* (Seren, 2000)
**Big Fish* (Gwasg Carreg Gwalch, 2000)
**An Island Called Smith* (Gomer, 2001)
*''I Know Another Way: From Tintern to St David's*, golygydd ; lluniau gan Paul Davies (Gomer, 2002)
**A Long Mile* (Cyngor Sir Gaerfyrddin, 2004)
**Dala'r Llanw* (Gomer, 2009)
**Real Llanelli* (Gomer, 2009)
**Uncharted*, addasiad o *Dala'r Llanw* gyda diwedd diwygiedig (Gomer, 2010)
**Y Storïwr* (Seren, 2011)
**Wales at Water's Edge: A Coastal Journey* (Gomer, 2012)
**Too Cold for Snow* (Parthian Books, 2012)
**The Story of Wales* (Ebury Press, 2013)
**Breision* (Gomer, 2013)
**Gwalia Patagonia* (Gomer, 2015)
**Norte* (Gomer, 2015)
**Rebel Rebel* (Y Lolfa, 2016)
**Arwyr Cymru* (Y Lolfa, 2018)
**Y Düwch* (Y Lolfa, 2018)

## Gwobrau
*2011 Cymrawd Rhyngwladol Gŵyl y Gelli
*2012 Llyfr Cymraeg y flwyddyn *Y Storïwr''

## Ffynonellau
Categori:Llenorion ffuglen o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanelli
Gorsaf Ganolog Hannover

Mae **Gorsaf Canolog Hannover** (Almaeneg: *Hannover Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Hannover yn Niedersachsen, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Hannover
Gorsaf Canolog Bremen

Mae **Gorsaf Canolog Bremen** (Almaeneg: *Bremen Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Bremen yn nhalaith Bremen, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Bremen
Gorsaf Canolog Ingolstadt

Mae **Gorsaf Canolog Ingolstadt** (Almaeneg: *Ingolstadt Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Ingolstadt yn Bafaria, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Ingolstadt
Madfall y tywod

miniatur|chwith|180px
Madfall fach a geir ar draws y rhan fwyaf o Ewrop a Chanolbarth Asia yw **madfall y tywod** (*Lacerta agilis*). Mae ganddi hyd o tua 15–19&nbsp;cm. Mae'r cefn yn frown neu lwyd gyda smotiau du a gwyn. Mae'r bol yn wyn, melyn neu wyrdd. Mae gan y gwryw ystlysau gwyrdd llachar yn ystod y tymor bridio.

Mae'n byw mewn rhostir, glaswelltir, a thwyni. yng ngwledydd gwledydd Prydain, fe'i ceir yn Ne a Gogledd-orllewin Lloegr ac mae wedi cael ei hailgyflwyno i Ogledd Cymru ac ynys Coll yn yr Alban. Mae'n bwydo ar bryfed a phryfed cop yn bennaf. Mae'n dodwy 4–14 ŵy sy'n cael eu claddu mewn tir tywodlyd.

## Cyfeiriadau
Tywod
Afon Chicago

Mae **Afon Chicago** yn system o afonydd a chamlesi gyda hyd cyfunol o 156 milltir (251&nbsp;km) sy'n rhedeg trwy'r ddinas o'r un enw, gan gynnwys ei chanolfan (*the Chicago Loop*). Er nad yw'n arbennig o hir, mae'r afon yn nodedig am y rheswm pam ddaeth Chicago i fod yn lleoliad pwysig fel y cyswllt rhwng y Llynnoedd Mawr a Dyffryn dyfrffyrdd Dyffryn Mississippi.

## Oriel luniau 

Delwedd:Chicago River from Lake Street bridge.jpg|Afon Chicago o Pont Lake Street
Delwedd:DowntownChicagoILatNight.jpg|Downtown Chicago
Delwedd:20090524 Buildings along Chicago River line the south border of the Near North Side and Streeterville and the north border of Chicago Loop, Lakeshore East and Illinois Center.jpg|Adeliadau ar hyd Afon Chicago

## Gweler hefyd 
* Chicago

## Cyfeiriadau 
Chicago
Categori:Chicago
Raleigh, Gogledd Carolina

Dinas sy'n brifddinas talaith Gogledd Carolina, Unol Daleithiau America, yw **Raleigh**. Fe'i lleolir yn Wake County. Mae gan Raleigh boblogaeth o 416,468. ac mae ei harwynebedd yn 375 km2. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1792.

## Enwogion 
*Michael C. Hall (19719-), actor
*Clay Aiken (1978-), actor a chanwr
*David Sedaris (1956-), digrifwr, llenor

## Gefeilldrefi Raleigh 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Raleigh

Categori:Dinasoedd Wake County, Gogledd Carolina
Celeste Holm

Actores o'r Unol Daleithiau oedd **Celeste Holm** (29 Ebrill 1917 – 15 Gorffennaf 2012). Enillodd Holm Wobr yr Academi am ei pherfformiad yn ''Gentleman's Agreement* (1947), a chafodd ei enwebu am ei pherfformiadau yn *Come to the Stable* (1949) ac *All About Eve* (1950). Hi oedd y cyntaf i chware rôl Ado Annie yn *Oklahoma!* sioe gerdd Rogers a Hammerstein (1943).

## Ffilmiau
**Gentleman's Agreement* (1947)
**All About Eve* (1950)
**High Society* (1956)
**Three Men and a Baby'' (1987)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Jon Lord

Cerddor a chyfansoddwr o Loegr oedd **Jonathan Douglas "Jon" Lord** (9 Mehefin 1941 – 16 Gorffennaf 2012).  Aelod y band Deep Purple rhwng 1968 a 1976 a rhwng 1984 a 2002 oedd ef.

Fe'i ganwyd yng Nghaerlŷr, yn fab Miriam a Reg Lord.  Bu farw yn Llundain.

## Cerddoriaeth
### Albymau
**Gemini Suite* (1971)
**Before I Forget* (1982)
**Beyond The Notes* (2004)
**Durham Concerto* (2007)
**To Notice Such Things* (2010)
**Jon Lord Blues Project Live* (2011)

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2012
Gwinau cyffredin

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwinau cyffredin**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwyfynod gwinau cyffredin**; yr enw Saesneg yw *Chestnut*, a'r enw gwyddonol yw *Conistra vaccinii*.

Mae i'w ganfod drwy Ewrop, Gogledd Affrica a Gorllewin Asia.

Hyd ei adenydd yw 28–36&nbsp;mm. Mae'n hedfan o fis Medi i fis Mai, yn ddibynol ar ei leoliad.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwinau cyffredin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Carol haf

[bawd|Canu haf yng [Gŵyl Werin Tegeingl|Nŵyl Werin Tegeingl; 19/8/2012]]
Ceir tua hanner dwsin o **garolau haf** neu '''garolau i'r gwanwyn a’r haf''' yn y Gymraeg ond yn anaml iawn y'u clywir. Pur anaml fyddai'r alawon yn hollol wreiddiol; mabwysiadwyd ac addaswyd caneuon poblogaidd y dydd neu alawon gwerin addas.

## Enghreifftiau 
Prin ydy'r enghreifftiau sydd wedi goroesi; efallai mai'r enwocaf ohonyn nhw ydy "Mae'r Ddaear yn Glasu" gan John Howel (1774-1830) a'r alaw wedi ei nodi gan John Owen o Ddwyran Sir Fôn o ganu Robert (Robyn) Hughes y Crydd o Rhengc Fawr, Dwyran, Sir Fôn:

:Mae'r ddaear yn glasu a'r coed sydd yn tyfu
:A gwyrddion yw'r gerddi mae'r llwyni mor llon
:A heirdd yw'r egine a'r dail ar y dole
:A blode'r perllanne pur llawnion.

:Os bu yn ddiweddar wedd ddu ar y ddaear
:Cydganodd yr adar yn gerddgar i gyd
:Gweld coedydd yn deilio a wnâi iddynt byncio
:Cydseinio drwy'n hoywfro draw'n hyfryd.

:Mae'r ddaear fawr ffrwythlon a'i thrysor yn ddigon
:I borthi'i thrigolion yn dirion bob dydd
:Pe byddem ni ddynion mewn cyflwr heddychlon
:Yn caru'n un galon ein gilydd

Esiamplau eraill o garolau haf:
:Mwynen Mai
:Mwynen Meirion

## Plygain haf 
Mewn ymgais i boblogeiddio carolau haf, yn 2010 fe grëwyd "Plygain Haf" yng Ngŵyl Werin Tegeingl ac roedd yn boblogaidd iawn. Yn 2012 cynhaliwyd cystadleuaeth i feirdd sgwennu carol haf newydd.

## Nodweddion y garol haf 
*gosodiad ar gyfer tri llais ydyn nhw fel arfer e.e. tenor, alaw a bas
*mae ynddynt ddiwinyddiaeth gref (cysylltiad, efallai, gyda'r duwiau Celtaidd)
*defnydd helaeth o'r cynganeddion, e.e. ''A gwyrddion yw'r gerddi''
*mae nhw'n ganadwy iawn
•mae nhw'n cael eu canu'n ddigyfeiliant fel arfer, er nad yw cyfeiliant telyn neu ffidil yn anghyffredin a byddai cerdd dantio neu ganu pen pastwn yn dderbyniol hefyd.

## Gweler hefyd 
* Dawnsio haf

## Cyfeiriadau 
Haf
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Winston-Salem, Gogledd Carolina

Dinas yn nhalaith Gogledd Carolina, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Forsyth County, yw ** Winston-Salem**. Mae gan Winston-Salem boblogaeth o 232,385. ac mae ei harwynebedd yn 176.6 km2. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1766 (Salem) a 1849 (Winston) .

## Pobl o Winston-Salem 
* Maya Angelou (1928-), awdures a bardd Americanaidd
* Angela Bassett (1958-), actores
* Kathryn Grayson (1922-2010), actores

## Gefeilldrefi Winston-Salem 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Winston-Salem

Categori:Dinasoedd Forsyth County, Gogledd Carolina
Charlotte, Gogledd Carolina

Dinas **Charlotte** yw dinas fwyaf Gogledd Carolina yn Unol Daleithiau America. Fe'i lleolir yn Mecklenburg County. Mae gan Charlotte boblogaeth o 751,087. ac mae ei harwynebedd yn 771 km2. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1768.

## Gefeilldrefi Charlotte 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Charlotte


Categori:Dinasoedd Mecklenburg County, Gogledd Carolina
Durham, Gogledd Carolina

Dinas yn nhalaith Gogledd Carolina, Unol Daleithiau America yw **Durham** sy'n ymestyn dros sawl sir (neu swydd): Durham County a Wake County. Mae gan Durham boblogaeth o 233,252. ac mae ei harwynebedd yn 245.8 km2. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1869.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Durham 

Categori:Dinasoedd Durham County, Gogledd Carolina
Categori:Dinasoedd Wake County, Gogledd Carolina
Aderyn y si

Aderyn o'r teulu *Trochilidae* yw **aderyn y si** neu **si-edn** (lluosog: si-ednod). Maent yn fach iawn, gan amlaf 7.5&ndash;13&nbsp;cm o hyd. Y rhywogaeth lleiaf yn nosbarth yr adar yw aderyn y si gwenyn, sy'n 5&nbsp;cm. Mae adar y si yn sefyll ar y gwynt trwy guro'u hadenydd 12 i 80 waith yr eiliad. Maent hefyd yn yr unig grŵp o adar sy'n medru hedfan tuag yn ôl. Gallent hedfan dros 15&nbsp;m yr eiliad (54&nbsp;km yr awr).

## Cyfeiriadau 
Si
John Jenkins (gweinidog ac heddychwr)

Bu'r **Parch John Jenkins** yn weinidog gyda'r Bedyddwyr yn Hill Park, Hwlffordd, am ddeugain mlynedd 1871-1912. Roedd yn heddychwr o argyhoeddiad ac yn gyfaill i dad Waldo Williams, J. Edwal Williams. Ei fab oedd Willie Jenkins, Hoplas, gwleidydd adnabyddus yn Sir Benfro a chyfaill i Waldo Williams.

Categori:Genedigaethau'r 19eg ganrif
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 20fed ganrif
Ffransis G. Payne

Llenor, hanesydd llên gwerin a churadur amgueddfa oedd **Ffransis George Payne** (11 Hydref 1900 – 21 Awst 1992). Ganwyd yng Ngheintun, Swydd Henffordd, i deulu Cymreig, a bu farw yn Llandrindod.

Yn 1933 bu'n gatalogydd Cymraeg yn Llyfrgell Coleg Abertawe ac yna yn 1936 daeth yn gynorthwywr yn adran newydd Diwylliant Gwerin yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

## Llyfryddiaeth 
* *Yr Aradr Gymreig* (1954)
* *Welsh Peasant Costume* (1964)
* *Cwysau* (1980)

## Cyfeiriadau 
Categori:Curaduron
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Diogyn

Mamal yw'r **diogyn** (lluosog: diogod, diogynnod) neu **ddiogen** (lluosog: diogennod) sy'n perthyn i'r teulu Megalonychidae, sef diogod deufys, a'r teulu Bradypodidae, sef diogod tribys. Maent yn rhan o'r urdd Pilosa, gyda'r morgrugysorion. Mae diogod yn byw yng nghoedwigoedd law Canolbarth a De America.

## Cyfeiriadau 
Categori:Is-urddau o famaliaid
Categori:Pilosa
Gwladwr du

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr du**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr  du(-on)**; yr enw Saesneg yw *Black Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Aporophyla nigra*.

hyd ei adenyd yw 40–48&nbsp;mm ac mae'n hedfan rhwng Medi a Hydref ac weithiau rhwng Rhagfyr a Ionawr.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr du yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Raymond Burr

Actor o Ganada oedd **Raymond William Stacey Burr** (21 Mai 1917&nbsp;– 12 Medi 1993) sy'n enwocaf am ei rannau yn y dramâu teledu *Perry Mason* ac *Ironside*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion theatr o Ganada
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Actorion LHDT
Categori:Pobl LHDT o Ganada
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Pobl fu farw o ganser yr aren
Categori:Pobl o British Columbia
Categori:Presbyteriaid
Elfed Lewys

bawd|Elfed - Cawr ar Goesau Byr

Roedd **Elfed Lewys** (1934 – 1999) yn bregethwr, yn faledwr, yn actor ac yn hyfforddwr pobl ifanc o Gymru. Ei dad oedd y Parch Morley Lewis, a'i datcu ar ochr ei dad oedd John Lewis, teiliwr ym Mlaenycoed a ddaeth yn gerddor o fri, yn godwr canu ac yn feirniad eisteddfodau lleol ac yn arweinydd côr. Brawd i John Lewis oedd Howell Elvet Lewis pregethwr, emynydd ac archdderwydd.

Cafodd y Parch Morley Lewis ei ordeinio ym 1928 Modringallt, Y Rhondda, ac felly fe anwyd Elfed yn y Rhondda. Symudodd y teulu ym 1942 i Grymych ac ym 1953 i Gefneithin. Ar ôl penderfynu mynd i'r weinidogaeth aeth Elfed i Goleg Bala-Bangor ym Mangor.

Daeth yn weinidog i Lanfyllin ac er i Elfed adael ei ôl mewn sawl rhan o Gymru, does dim dwywaith mai yn ardal Llanfyllin y bu ei ddylanwad mwyaf yn dilyn iddo sefydlu Aelwyd Penllys.
Yn 2000, cyhoeddwyd bywgraffiad ohono, *Elfed - Cawr ar Goesau Byr* gan wasg Y Lolfa.

## Oriel 

Mynytho's residents set about fundraising for the Urdd by using the theme 'Taste of the Ancient World' (1527347) (cropped) Elfed Lewys.jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560796).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560816).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560817).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560800).jpg
Delwedd:Folk concert at Theatr Gwynedd, Bangor (1560818).jpg
Delwedd:Mynytho's residents set about fundraising for the Urdd by using the theme 'Taste of the Ancient World' (1527347).jpg|Elfed gyda Nansi Richards (Telynores Maldwyn)
Delwedd:Three prominent Welshmen, Ernest Roberts, Sir Idris Foster and the folk-singer Elfed Lewis (1544720).jpg
Delwedd:Three prominent Welshmen, Ernest Roberts, Sir Idris Foster and the folk-singer Elfed Lewis (1544719).jpg
Delwedd:Three prominent Welshmen, Ernest Roberts, Sir Idris Foster and the folk-singer Elfed Lewis (1544721).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Canu gwerin Cymreig
Cangarŵ

bawd|chwith|260px| Cangarwod ar Fynydd Ainslie

Bolgodog yw'r **cangarŵ** (lluosog: cangarŵod) o'r teulu Macropodidae. Maent yn byw yn Awstralia ac yn un o symbolau cenedlaethol y wlad honno.

Ma pedwar math o gangarŵ; coch, antilopein, llwyd dwyreiniol a llwyd gorllewinol. Mae cangarŵ coch yr un mwyaf, hyd at 2 fedr o daldra. Gallant yn gyrraedd  65 miltir yr awr neu fwy. Gall canarŵod benywaidd benderfynu rhyw eu blant, ac yn gohirio beichiogrwydd i sicrhau bod eu babanod yn goroesi. Yn arferol, genir babanod ar ôl 7 wythnos; maent yn symud i'r cwd ac yn aros tu mewn am sawl mis.

## Enw 
Benthyciwyd y gair *cangarŵ* i'r Gymraeg o'r Saesneg '''' yn y ddeunawfed ganrif, sydd ei hun yn air benthyg o'r iaith Awstralaidd Gŵgŵ Iemiddir, lle y mae ''* yn cyfeirio at y cangarŵ mawr llwyd neu ddu. Bathwyd y term brodorol *llamhidog* (lluosog: *llamhidogion*) am yr anifail yn 1851 dan ddylanwad y gair *llamhidydd'' ond nid yw wedi ennill ei blwyf.

## Rhywogaeth
* Cangarŵ antilopine
* Cangarŵ coch
* Cangarŵ llwyd dwyreiniol
* Cangarŵ llwyd gorllewinol

## Gweler hefyd
* Cangarŵ bocsio
* Cangarŵ coed
* Cig cangarŵ
* Cwocca
* Macropod
* Pademelon
* Walabi
* Walarŵ

## Cyfeiriadau
Categori:Bolgodogion
Categori:Mamaliaid Awstralia
Stotfold

Tref fach a phlwyf sifil yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr, yw **Stotfold**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Canol Swydd Bedford. Credir i'r enw darddu o ddefnydd y dref gan borthmyn o'r gogledd fel lle i dorri eu taith i'r de ar ffordd yr A1, wrth gorlannu eu ceffylau (stots) ar dir caeedig (folds), cyn parhau ar eu taith.

Mae'r dref yn gorchuddio 2,207 acer. Mae Afon Ivel yn llifo drwy'r dref, a caiff y dref ei rannu gan ffordd hir High Street, sy'n gwahanu'r gogledd a'r de. Cysidrwyd Stotfold  yn lle cyfoethog yn yr 19g, a dywedwyd *i fyw yn Stotfold, rhaid cael £100 a mochyn*. Mae eglwys y Santes Fair yn y dref yn dyddio o adeg y Normaniaid. Ceir dau barc a maes hamdden, ardal chwaraeon aml-ddefnydd a chae pêl-droed. Mae clwb pêl-droed Stotfold F.C. yn chwarae yn Roker Park.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 6,950.

## Tirnodau
### Melin Ddŵr Stotfold
Safai melin ddŵr Stotfold ar Afon Ivel, ac mae'n un o bedwar melin yn Stotfold a gofnodwyd yn Llyfr Dydd y Farn. Dyma'r unig felin yn Stotfold sy'n parhau i weithio, ac mae wedi ei restru ar raddfa II. Adnewyddwyd y felin yn gyfan gwbl wedi iddi losgi lawr ar 15 Rhagfyr 1992. Agorwyd i'r cyhoedd ym ms Mai 2006, gyda agoriad swyddogol ym mis Hydref 2006 ac ymweliad yn fuan wedyn gan Ddug Caeredin ar 17 Tachwedd 2006. Mae ganddi olwyn 4.4 medr sy'n saethu drosodd, hon yw'r lletaf yn y wlad. Caiff y felin ei redeg fel elusen gan y Stotfold Mill Preservation Trust er mwyn cynnal a chadw'r felin a'r ardal leol. Un o'r prif ddigwyddiadau er mwyn codi arian yw'r Stotfold Mill Steam and Country Fair a gynhelir yn flynyddol ym mis Mai, bu tua 8,500 o ymwelwyr yn 2010, gan godi £20,000.

## Ystadau
Mae'r dref yn parhau i ehangu gyda nifer o ystadau newydd, megis Mill View a Fairfield Park. Lleolir Fairfield Park ar hen safle Ysbytu Fairfield, gan orchuddio ardal eang i'r de o Stotfold hyd dwyrain Arlesey. Trowyd yr hen ysbytu yn fflatiau moethus, gyda channoeddo dai newydd yn cael eu hadeiladu ar dir yr hen sefydliad iechyd meddyliol. Bydd Fairfield Park yn gwahannu o Stotfold ar 1 Ebrill 2013, pan fydd yn dod yn blwyf arwahan.

## Trigolion o nôd
Magwyd y seiclwraig Olympaidd a phencampwraig y byd, Victoria Pendleton, yn Stotfold. Yn 2007, ail-enwyd y trac seiclo rhwng Arlesey a Stotfold ar ei hôl er mwyn ei hanrhydeddu.

Craig Vye, actor sydd wedi ymddangos yn Hollyoaks, Aqulia, London's Burning, Doctors a Skins.

Y saethwraig Nicky Hunt, a enillodd fedal aur yng Ngemau'r Gymanwlad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Lluniau o Stotfold, Flickr
*Mast ffôn anarferol yn y dref
*Cyngor y Dref
*Stotfold Scouts
*Melin Stotfold

Categori:Canol Swydd Bedford
Categori:Plwyfi sifil Swydd Bedford
Categori:Trefi Swydd Bedford
Gorsaf Canolog Dortmund

Mae **Gorsaf Canolog Dortmund** (Almaeneg: *Dortmund Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Bielefeld yn Nordrhein-Westfalen, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Dortmund
Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Ffrainc

bawd|dde|Crys pencampwr Ffrainc
bawd|dde|Jeannie Longo, pencampwr treial amser 11 gwaith.
Rhestir isod enillwyr **Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Ffrainc** mewn amryw o ddosbarthiadau. Delir y pencampwriaethau rhain yn flynyddol. Sefydlwyd ym 1995, a'r enillydd cyntaf oedd Thierry Marie. Jeannie Longo sy'n dal y record am y nifer fwyaf o fuddugoliaethau gyda 11, ac Eddy Seigneur sy'n dal y record ym mhencampwriaethau'r dynion gyda 4.

Mae pencampwr Ffrainc yn ennill crys tri lliw, glas, coch a gwyn, sef y *maillot tricolore*, a chaiff ei gwisgo mewn rasys ffordd hyd y pencampwriaethau canlynol. Mae'r crys hwn wedi cael ei gwisgo ers sefydlu'r bencampwriaeth.

## Dynion
### Espoirs (odan 23)
### Iau (odan 19)
## Merched
### Espoirs (odan 23)
### Iau (odan 19)
## Cyfeiriadau
*Rhestr cyn-enillwyr ar cyclingarchives.com 

Treial Amser Ffrainc
Treial Amser
Categori:Sefydliadau 1995
Rachie (emyn-dôn)

Emyn-dôn boblogaidd yw **"Rachie"** a gyfansoddwyd gan Caradog Roberts. Enw i ferch oedd Rachie (Rachael). Cenir fel arfer ar eiriau  ap Hefin ''I bob un sy'n ffyddlon''.

Mae'n debyg mai ond crafu i fod mewn yn 'Llyfr Emynau a Thonau'r Plant (Llyfrau'r M.C., 1949. y gwnaeth. Credai'r Dr J.Morgan Lloyd, un o'r cyd-olygyddion 'nad oedd y dôn yn addas nac, yn wir, yn deilwng o fod mewn.'

## Ffynonellau
Categori:Tonnau
Mesa, Arizona

Dinas yn Maricopa County yn nhalaith Arizona, Unol Daleithiau America, yw ** Mesa**. Mae gan Mesa boblogaeth o 439,041. ac mae ei harwynebedd yn 324.2&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1878.

## Gefeilldrefi Mesa 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Mesa 

Categori:Dinasoedd Maricopa County, Arizona
Tom Hardy

Actor a sgriptiwr o Loegr ydy **Edward Thomas "Tom" Hardy** (ganed 15 Medi 1977). Mae ef fwyaf adnabyddus am ei rolau yn *Star Trek: Nemesis, Rocknrolla, Bronson, Inception, Tinker Tailor Soldier Spy*, *This Means War*, a'r ffilm deledu *Stuart: A Life Backwards*, pan fe'i enwebwyd am Wobr BAFTA am yr Actor Gorau. Yn fwy diweddar, chwaraeodd ran Bane yn ffilm Christopher Nolan *The Dark Knight Rises*.

## Ffilmiau
* *Star Trek: Nemesis* (2002)
* *Bronson* (2008)
* *Rocknrolla* (2008)
* *Inception* (2010)
* *Tinker Tailor Soldier Spy* (2011)
* *The Dark Knight Rises* (2012)
* *This Means War* (2013)
* *Lawless* (2013)
* *Locke* (2014)
* *The Drop* (2014)
* *Mad Max: Fury Road* (2015)
* *Legend* (2015)
* *The Revenant* (2015)
* *Venom
* *Capone* (2020)
* *Venom: Let There Be Carnage* (2021)
* *The Bikeriders* (2023)
* *Venom: The Last Dance* (2024)
* *Havoc'' (2025)

Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Sgriptwyr ffilm o Loegr
Gwladwr y twyni

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **gwladwr y twyni**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **gwladwyr y twyni**; yr enw Saesneg yw *Sandhill Rustic*, a'r enw gwyddonol yw *Luperina nickerlii*. Mae i'w ganfod yng Ngorllewin a de Ewrop.

## Gwledydd Prydain
Yng ngwledydd Prydain, mae'r gwyfyn hwn i'w ganfod rhwng Gorffennaf a Medi, mewn un genhedlaeth. Ceir 3 isrywogaeth.

## Bwyd
Mae'r siani flewog yn bwyta bonion a gwreiddiau Elytrigia juncea, rhwng Medi a'r Gorffennaf canlynol.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r gwladwr y twyni yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Gwladwr twyni
Aled Gruffydd Jones

Academydd yw **Aled Gruffydd Jones** (ganwyd 1955). Roedd yn Brif Weithredwr Llyfrgell Genedlaethol Cymru rhwng Chwefror 2013 ac Awst 2015

Bu Aled yn dal Cadair Hanes Cymru Syr John Williams ym Mhrifysgol Aberystwyth rhwng 1994 a 2013; cafodd ei benodi yng Ngorffennaf 2012 yn Bennaeth yr Adran Gymraeg. Bu hefyd yn Ddirprwy Is-Ganghellor Hŷn ers 2005 a bu'n gyfrifol am y ddarpariaeth Gymraeg ar draws y brifysgol.

Addysgwyd ef yn Ysgol Uwchradd Harlech ac yna ym Mhrifysgol Efrog, ble y cyfarfu â'r awdur a'r gymdeithasegydd gwleidyddol Yasmin Ali (g.1957). Mae ganddo ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Warwick ers 1982.

Mae wedi byw a gweithio yn Aberystwyth ers 1979 pan gafodd ei benodi gan yr Athro Rees Davies yn 1979  i'r Adran Hanes Fodern. Yn 1994 unwyd yr Adran Hanes gydag Adran Hanes Cymru ac fe'i gwnaed yn bennaeth ar yr adran newydd.

Roedd yn un o gyfarwyddwyr Coleg Cymraeg Cenedlaethol rhwng 2011 a 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Gorsaf Canolog Nürnberg

Mae **Gorsaf Canolog Nürnberg** (Almaeneg: *Nürnberg Hauptbahnhof*) yn gwasanaethu dinas Nürnberg yn Bafaria, Yr Almaen.

## Hanes
## Gwasanaethau
## Cyfeiriadau
Nürnberg
Môr-grwban pendew

Crwban y môr sy'n byw ar draws y byd yw'r **môr-grwban pendew** neu'r **crwban môr pendew** (*Caretta caretta*). Mae ei diriogaeth yn cynnwys Cefnfor yr Iwerydd, Cefnfor India a'r Cefnfor Tawel. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Mewn Perygl' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

## Cyfeiriadau 
Pendew
Categori:Rhywogaethau o grwbanod
Greensboro, Gogledd Carolina

Dinas yn nhalaith Gogledd Carolina, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Guilford County, yw **Greensboro**. Mae gan Greensboro boblogaeth o 273,425. ac mae ei harwynebedd yn 771 km2. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1808.

## Enwogion
*Edward R. Murrow (1908-1965), newyddiadurwr 

## Gefeilldrefi Greensboro 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Dinas Greensboro 

Categori:Dinasoedd Guilford County, Gogledd Carolina
Ruby, Alaska

Dinas yn ardal cyfrifiad Yukon-Koyukuk yn nhalaith Alaska, Unol Daleithiau America, yw **Ruby**.

Categori:Dinasoedd Alaska
Augusta, Maine

Prif ddinas talaith Maine yn Unol Daleithiau America yw **Augusta**. Mae'r ddinas yn Swydd Kennebec. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1849.

Categori:Dinasoedd Kennebec County, Maine