open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wild Wales

Llyfr taith am Gymru gan y bonheddwr Fictorianadd George Borrow yw ***Wild Wales*** (Cymraeg: *Gwyllt Walia*), a gyhoedwyd yn 1862. Teitl llawn y llyfr yw *Wild Wales : Its people, language and scenery*. Mae wedi cael ei ddisgrifio fel llyfr cadarn, dramatig a siriol, a'r awdur yn ddymunol ecsentrig, yn fwy na bywyd, yn ddyn llawen sydd a'i chwerthin yn canu o gwmpas y llyfr.

Mae'r llyfr yn adrodd hanes profiadau personol a mewnwelediadau Borrow wrth deithio Cymru ar droed ar ôl gwyliau teulu yn Llangollen yn 1854, mae'r llyfr wedi'w dod i'w hadnabod fell ffynhonnell o wybodaeth defnyddiol am hanes cymdeithasol a daearyddol y wlad ar y pryd.

Mae'r awdur yn gwneud llawer o'r ffaith y dysgodd ei hun sut i siarad y Gymraeg a faint o syndod oedd ar y brodorion Cymreig am ei ddoniau ieithyddol, ei deithiau ei addysg a'i bersonoliaeth pan y trafodai gyda hwy.

Daw'r teitl o bennill adnabyddus yn gân darogan ganoesol a adweinir fel 'Yr Awdl Fraith'. Roedd y gerdd honno, a dadogir ar y bardd Taliesin, ymhlith y mwyaf poblogaidd o'r brudiau yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Cyfeirir at y Brythoniaid yn colli tiroedd ond yn cadw ***gwyllt Walia**.

:*Eu Ner a folant,*
:*Eu Hiaith a gadwant*
:*Eu Tir a gollant ond Gwyllt Walia.''

## Addasiadau 
Cafwyd cyfres ddrama ar S4C ym 1984 o'r enw ''Mae hi'n Wyllt Mr Borrow'' sef addasiad Dafydd Rowlands o'r gyfrol.

## Dolenni allanol
*George Borrow, Wild Wales: Its People, Language and Scenery ar wefan *A Vision of Britain through Time* gan Brifysgol Portsmouth 

Categori:George Borrow
Categori:Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am Gymru
Categori:Llyfrau Saesneg
Categori:Llyfrau 1862
Categori:Teithlyfrau Saesneg
Charlie Wegelius

Seiclwr proffesiynol ffordd o Loegr ydy **Charles Wegelius** (ganwyd 26 Ebrill 1978, Espoo, Ffindir), sy'n reidio i dîm Eidaleg Liquigas.

Magwyd Wegelius yn Swydd Efrog, cafodd ei gyfle cyntaf i reidio fel seiclwr proffesiynol fel stagiaire ar gyfer dîm Linda McCartney Racing Team. Cynyrchiolodd Loegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2002.

Yn ystod 2005 Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI yn Madrid, dewisodd Wegelius i reidio i helpu'r tîm Eidaleg yn hytrach na helpu arweinwr ei dîm Prydeinig Roger Hammond. Gorfodwyd i Wegelius ail-dalu unrhyw gostau yn ymwneud â'r ras, datganodd British Cycling y byddain anodd rhagweld Wegelius yn reidio dros dîm cenedlaethol Lloegr na Phrydain eto.

Reidiodd Wegelius ei Tour de France cyntaf yn 2007, bu wedi reidio'r Giro d'Italia a'r Vuelta yn barod. Gorffennodd Charly Wegelius yn y 45ed safle, ef oedd y Prydeinwr i orffen yn y safle uchaf, 1 awr 46 munud a 26 eiliad tu ôl i'r enillydd Alberto Contador.

## Canlyniadau

;2002
:1af Settimana Ciclista Bergamasca
;2007
:1af Cymal Treial Amser Tîm, Giro d'Italia

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1978
Greatest Hits Radio South Wales

bawd|200px|Hen Logo: 1995-2007?
bawd|200px|Hen Logo: 1974-1995?

Gorsaf radio ar gyfer Abertawe a de-orllewin Cymru yw **Greatest Hits Radio South Wales** (gynt **Swansea Sound** neu **Sain Abertawe**).

Gorsaf radio masnachol hynaf Cymru ydyw a dechreuodd ddarlledu ar 95.1 FM ac ar 257 metr ym 1974 o'i stiwdio yn nhref Tre-gŵyr, Abertawe.

Bellach y mae'n bosib ei chlywed ar 1170 y donfedd ganol (257 metr gynt), ar radio digidol DAB Abertawe ac arlein. Peidiodd a ddarlledu ar FM ym 1995 wrth i'r orsaf ddilyn tuedd y cyfnod i rannu'r donfedd ganol ac FM yn ddwy orsaf, a sefydlu 96.4FM The Wave o ganlyniad sy'n darlledu o'r un adeilad yn Nhre-gŵyr.

Pwyslais yr orsaf yw ei bod yn 'Galon De-orllewin Cymru', statws a fagwyd yn ystod ei chyfnod hir o wasanaethu'r ardal, sy'n cynnwys de Sir Gaerfyrddin, Dinas a Sir Abertawe, Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot a rhannau o Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont Ar Ogwr.

Mae'r cwmni bellach yn rhan o gwmni Bauer. Newidiodd ei enw ym mis Medi 2020 i ddod yn rhan o rwydwaith "Greatest Hits Radio".

Mae ganddi amryw o raglenni Cymraeg rhwng 10 a hanner nos yn ystod yr wythnos sy'n cynnwys newyddion, cerddoriaeth a sgwrs i gyd trwy gyfrwng y Gymraeg ac yn y Saesneg.

## Cyflwynwyr
*Kevin Johns
*Leighton Jones
*Steve Dewitt
*Steve Shaw
*JJ
*Lloyd Coles
*Alun Jones
*Gareth Wyn Jones
*Tom Cadwalladr
*Wyn Evans
*Chris 'Smithy' Smith
*Wyn Evans
*Phil Hoyles
*Plastic Sam
*Marc Tierney
*Phillip Stephens
*Alun Rhyddid

### Staff Newyddion
*Caroline Allen
*Lexy Blackwell
*Emma Thomas (Golygydd)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Greatest Hits Radio South Wales

Categori:Gorsafoedd radio yng Nghymru
Categori:Abertawe
Jason McRoy

Beiciwr mynydd proffesiynol o Loegr oedd **Jason McRoy** (26 Tachwedd 1971 – 24 Awst 1995). Ganwyd yn Ysbyty Luton, Swydd Bedford. McRoy oedd y beiciwr mynydd Prydeinig cyntaf erioed i ymuno â dîm proffesiynol Americanaidd, bu hefyd yn Bencampwr Cenedlaethol Beicio Mynydd Lawr Allt Prydain.

Ganwyd Jason McRoy â twll yn ei galon, roedd ei blentyndod yn llawn damweiniau ac iechyd gwael ond llwyddodd mewn chwaraeon yn bennaf oherwydd ei benderfynoldeb. Cystadlodd mewn rasus BMX yn ei arddegau. Cystadlodd yn ei ras beicio mynydd cyntaf yn 17 oed, yn 1988, gan ddarfod yn y drydedd safle wrth gystadlu yn erbyn dynion hyn, er ei fod yn swyddogol dal yn y categori Iau. Dewiswyd Jason i gynyrchioli ei wlad ym Mhencampwriaethau'r byd yn 1991. Yn 1992, cafodd ei noddi fel aelod o dîm MBUK.

Trodd yn broffesiynol yn 1994, gan reidio dros dîm Specialized USA, roedd ei lwyddianau'n gyfyngedig y flwyddyn honno oherwydd amryw o anafiadau a lwc ddrwg gyda'i feic yn torri sawl gwaith. Er hyn, llwyddodd i ennill Bencampwr Cenedlaethol Beicio Mynydd Lawr Allt Prydain am yr ail flwyddyn yn ganlynol.

Yn 1995 trodd ei law at rasio ar y trac, roedd ei berfformiadau'n syfrdanol a dechreuodd hyfforddwr Prydain, Doug Daley, gymryd diddordeb ynddo, roedd yn debygol iawn y buasai'n cystadlu ar y trac yng Ngemau Olympaidd Atlanta 1996.

Bu farw Jason mewn damwain gyda lori tra'n reidio ei feic Harley Davison ar yr A628 (Woodhead Pass) rhwng Manceinion a Sheffield, Lloegr, ar 24 Awst 1995.

## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol er cofiant Jason McRoy

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Marwolaethau 1995
Cyfeiriadedd rhywiol a gwasanaeth milwrol

bawd|300px

Mae gan luoedd milwrol y byd amrywiaeth o agweddau tuag at hoywon, lesbiaid a deurywiolion. Mae rhai lluoedd milwrol Gorllewinol wedi diddymu polisïau sy'n gwahardd aelodau o leiafrifoedd rhywiol; o'r 25 gwlad sy'n cyfrannu'n filwrol yn NATO, caniateir mwy nag 20 i hoywon, lesbiaid a deurywiolion gwasanaethu; o aelodau arhosol Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, mae dau (y Deyrnas Unedig a Ffrainc) yn gwneud hynny. Nid yw'r tri arall yn gyffredinol yn dilyn yr agwedd hon: mae Tsieina yn gwahardd hoywon a lesbiaid yn llwyr, mae Rwsia yn gwahardd hoywon a lesbiaid yn ystod heddwch ond yn caniatáu rhai dynion hoyw i wasanaethu yn ystod amser rhyfel (gweler isod), ac mae'r Unol Daleithiau yn caniatáu i hoywon a lesbiaid wasanaethu, ond dim ond os ydynt yn cadw eu cyfeiriadedd rhywiol yn gyfrinachol.

Mae polisïau ac agweddau tuag at hoywon a lesbiaid yn y lluoedd milwrol yn amrywio'n eang yn rhyngwladol. Caniateir nifer o wledydd i bobl hoyw-agored gwasanaethu ac wedi rhoi iddynt yr un hawliau a breintiau sydd gan eu cymheiriaid heterorywiol. Nid yw nifer o wledydd yn gwahardd neu gefnogi aelodau hoyw a lesbiaidd i wasanaethu, a pharheir grŵp bach i wahardd personél cyfunrywiol yn llwyr.

Tra bo cyfunrywioldeb yn y lluoedd milwrol wedi bod yn bwnc gwleidyddol yn yr Unol Daleithiau, nid yw hyn yn y mater mewn nifer o wledydd. Yn gyffredinol, mae rhywioldeb yn y diwylliannau yma yn cael ei ystyried yn agwedd fwy bersonol o hunaniaeth unigolyn nag y ystyrir hi yn yr Unol Daleithiau.

## Gwledydd sy'n gwahardd cyfunrywiolion agored o wasanaethu yn y lluoedd milwrol
* Yr Aifft
* Gogledd Corea
* Ciwba
* Iran
* Sawdi Arabia
* Syria
* Tsieina
* Iemen

## Gwledydd gyda pholisïau eraill
* Yn Rwsia, caniateir rhai a honnir i gael "problemau hunaniaeth rywiol" yn ystod amser rhyfel yn unig. Caniateir "cyfunrywiolion sydd wedi ymaddasu'n dda" i wasanaethu mewn amser heddwch.
* Yn Nhwrci, mae'n rhaid i bob dinesydd gwrywol heterorywiol iach gwasanaethu yn y lluoedd milwrol am gyfnodau sy'n amrywio o dair wythnos i bymtheg mis, sy'n dibynnu ar ei addysg a lleoliad ei waith (mae gan gyfunrywiolion yr hawl i gael eu hesgusodi, os dymunant).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  gbltq.com – Military Culture: European 
*  Canolfan dros Astudiaeth Lleiafrifoedd Rhywiol yn y Lluoedd Milwrol (Prifysgol Califfornia, Santa Barbara) 
*  Proud2Serve.net: gwybodaeth ac adnoddau ar agweddau Lluoedd Arfog y Deyrnas Unedig tuag at wrywgydiaeth 
*  Adroddiad Human Rights Watch: Uniform Discrimination The Don't Ask, Don't Tell Policy of the U.S. Military 
*  Survivor bashing - bias motivated hate crimes
*  Blue Alliance - Alumni LHDT Academi Awyrlu yr Unol Daleithiau
*  Hanes gwahaniaethu yn erbyn hoywon a lesbiaid yn Lluoedd Milwrol Canada

Gwasanaeth milwrol
Categori:Lluoedd milwrol
George Pilkington Mills

Seiclwr rasio o Loegr oedd **George Pilkington Mills** (8 Ionawr 1867 – 8 Tachwedd 1945). Ganwyd yn ardal Kensington, Llundain a fu'n domineiddio seiclo yn ei oes. Enillodd ras enwog cyntaf Bordeaux-Paris yn 1891 a reidiodd yn aml o Land's End i John o' Groats, gan ddal recordd y byd chwe gwaith rhwng 1886 ac 1895. Cyflawnodd y reid a dorodd y record yn 1988 ar dreic. Bu'n aelod o glwb seiclo Anfield a North Road.

Roedd Mills yn  gweithio fel Rheolwr Gwaith i gwmni beics Humber & Co. ond pan symudodd Raleigh eu ffectri yn 1896, aeth Mills i weithio yno, gan sefydlu arferion cynnyrchu awtomatiaeth a nifer eraill o ffyrdd o weithio Americanaidd.

## Cyfeiriadau
* *Along the Great North and Other Roads* A.B. Smith. ISBN 0-904387-73-9

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Anfield BC

Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Marwolaethau 1945
Categori:Seiclwyr o Loegr
Beicio Cymru

bawd|Logo newydd dwyieithog Beicio Cymru
bawd|Hen logo

Corff llywodraethu chwaraeon seiclo ydy **Beicio Cymru** neu **Welsh Cycling** yn Saesneg (enwyd gynt yn **Undeb Beicio Cymru** neu **Welsh Cycling Union**, **WCU** yn fyr), mae'n ran o gorff llywodraethu seiclo Prydain, British Cycling.

## Dolenni allanol
*  Tudalen wê Beicio Cymru 

Categori:Seiclo yng Nghymru
Categori:Cyrff rheoli chwaraeon Cymru
Idris Davies

Bardd o dde Cymru oedd **Idris Davies** (6 Ionawr 1905 – 6 Ebrill 1953).
Fe'i ganwyd yn Rhymni, Sir Fynwy (Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach), ac yno y bu farw. Er ei fod yn Gymro Gymraeg, ysgrifenai yn bennaf yn Saesneg. 

## Bywgraffiad
Aeth i weithio yn y pwll glo lleol yn syth ar ôl gadael ysgol, ond wedi i'r pwll gau yn dilyn Streic Cyffredinol 1926, fe hyfforddodd i fod yn athro.  Ysgrifennodd ei gerddi yn y Gymraeg ar y dechrau ond newidiodd ac ysgrifennu yn Saesneg yn unig.  Ef oedd yr unig fardd i adrodd digwyddiadau pwysicaf yr 20g yng nghymoedd de Cymru o safbwynt y cymunedau glofaol.

Ei gerdd mwyaf adnabyddus yw "The Bells of Rhymney", sy'n adrodd hanes methiant Streic Gyffredinol 1926.

## Dolenni allanol
* Y gerdd "Rhymney Hill" gan Idris Davies, yn ei law ei hun ar tlysau.org.uk

## Llenyddiaeth
### Gweithiau
* *Gwalia Deserta* (1938)
* *The Angry Summer: A Poem of 1926* (1943)
* *Tonypandy, and Other Poems* (1945)
* *Selected Poems* (1953)
* *The Collected Poems of Idris Davies* (1972)
* ''Fe'm Ganed i yn Rhymni/ I Was Born in Rhymney: Cyfrol Deyrnged* (Gwasg Gomer, 1990)

### Astudiaethau
* Islwyn Jenkins, *Idris Davies* (Caerdydd, 1972)
* Islwyn Jenkins, *Idris Davies of Rhymney: A Personal Memoir'' (Llandysul, 1986)

Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Gaerffili
Haile Gebrselassie

Athletwr o Ethiopia yw **Haile Gebrselassie** (Ge'ez: ኃይሌ ገብረ ሥላሴ, *haylē gebre silassē*; ganwyd 18 Ebrill, 1973).

Cafodd ei eni yn Asella, Ethiopia.

## Dolenni allanol 
* Cynllun Mawr Gebrselassie 

Categori:Athletwyr o Ethiopia
Categori:Genedigaethau 1973
Barry Hoban

Seiclwr ffordd o Loegr oedd **Barry Hoban** (5 Chwefror 1940 – 19 Ebrill 2025). Bu'n rasio yn yr 1960au a'r 1970au, ac mae'n dal recordiau am y nifer fwyaf o fuddugoliaethau mewn cymalau o'r Tour de France gan seiclwr Prydeinig, gan ennill wyth rhwng 1967 a 1975, ac am y nifer fwyaf o'r Tour a gyflawnwyd gan seiclwr Prydeinig, gan orffen 11 o'r 12 a ddechreuodd rhwng 1965 ac 1978. Ef hefyd, yw'r unig Brydeinwr i ennill dau gymal canlynol o'r Tour.

## Gyrfa gynnar
Dechreuodd Hoban rasio yn 1955, ac erbyn diwedd y flwyddyn roedd yn cystadlu yn erbyn Tom Simpson mewn Treialon Amser. Dwy flynedd yn ddiweddarach, daeth yn bedwerydd ym mhencampwriaeth dringo allt y British League of Racing Cyclists. Er i'w ddringo fod yn gryfder iddo yn gynnar yn ei yrfa, ei sbrintio oedd iw sefydlu fel un o sbrintwyr gorau Ewrop.

Cafodd Hoban ei ysbrydoli gan lwyddiant Ewropeaidd ei gyd-Efrogwyr, Brian Robinson a Tom Simpson, aeth i Ffrainc yn 1962, trodd yn broffesiynol dyflwydd yn ddiweddarach ac arhosodd dramor am 16 mlynedd arall.

## Buddugoliaethau mewn cymalau'r Tour de France
*1967 - Carpentras–Sète (cymal 14) – gadawyd iddo ennill ar ôl marwolaeth Tom Simpson ar y cymal cynt
*1968 - Grenoble–Sallanches – buddugoliaeth anarferol gan enillodd Hoban gymal y mynyddoedd nid sbrint
*1969 - Mourenx–Bordeaux
*1969 - Bordeaux-Brive-la-Gaillarde – gan ddod y cyntaf a'r unig Brydeinwr i ennill dau gymal canlynol o'r Tour
*1973 – Montpellier-Argelès-sur-Mer
*1973 - Bourges–Versaille
*1974 - Avignon–Montpellier
*1975 - Angoulême-Bordeaux

## Buddugoliaethau eraill nodweddiadol
Enillodd Hoban bedwar cymal o'r Vuelta a España yn 1964 a enillodd y Gent-Wevelgem yn 1974. Yng nghlasuron y ffordd, ei ganlyniad orau oedd trydydd yn y Liège-Bastogne-Liège 1969 a Paris-Roubaix 1972. Gwariodd y rhanfwyaf o'i amser tuag at ddiwedd ei yrfa yn nhir mawr Ewrop, dychwelodd i Brydain i gystadlu ar adegau gan ennill ras Llundain-Bradford a dod yn ail ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Proffesiynol Prydain yn 1979, enillodd hefyd Grand Prix Manceinion yn 1980.

Gwneuthurwyd o leiaf un beic gyda enw Hoban arni.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Seiclwyr o Loegr
Phil Bayton

Seiclwr ffordd o Loegr yw **Philip Bayton** (ganwyd 18 Medi 1950 yn Kingswinford, Gorllewin Canolbarth Lloegr), a fu'n seiclwr proffesiynol rhwng 1973 ac 1989. Cynyrchiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd 1972 ym München, Gorllewin yr Almaen, gorffennodd yn bumed yn y ras ffordd, un safle o flaen ei gyd-aelod tîm Phil Edwards.

## Cyfeiriadau
* Proffil ar Cyclingsite 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1950
Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban

**Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban** (Saesneg : *National Trust for Scotland*) yw'r corff cadwraethol ar gyfer yr Alban sy'n cyfateb i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru, Gogledd Iwerddon a Lloegr. Cafodd ei sefydlu yn 1931 i warchod a chadw adeiladau hanesyddol a thirweddau arbennig yn yr Alban.

## Gweler hefyd
* Rhestr o eiddo Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban
* Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Categori:Sefydliadau'r Alban
Categori:Cadwraeth yn yr Alban
Categori:Diwylliant yr Alban
Théodore Hersart de la Villemarqué

Roedd **Théodore Hersart de la Villemarqué** (7 Gorffennaf 1815 – 8 Rhagfyr 1895), y cyfeirir ato yn aml fel **Villemarqué** neu, yn Llydaweg, **Kervarker**, yn uchelwr ac awdur o Lydaw sy'n adnabyddus fel sylfaenydd y mudiad Rhamantaidd yno yn y 19g. Cyhoeddodd weithiau llenyddol Llydaweg a chyfieithodd ac addasodd nifer o ganeuon Llydaweg i'r iaith Ffrangeg. Ei gyfrol fywaf adnabyddus yw'r *Barzaz Breiz*.
[bawd|chwith|Cerflun cyfoes yn [Kemperle o Théodore.]] Cyfarfu hefyd ag Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer a threuliodd y Nadolig ym mhlasty Charlotte Guest a oedd yn berchen nifer o weithfeydd haearn ym Merthyr ac yn Nowlais.

Roedd Villemarqué yn gyfaill i Gymru a'r Gymraeg. Cydweithiodd â'r Arglwyddes Charlotte Guest ar ei chyfieithiad o'r Mabinogion (a gyhoeddwyd yn 1838). Yn ddau-ddeg-tri oed, yn hydref a gaeaf 1838 a 1839, daeth i Ferthyr ac Abertawe er mwyn deall mwy am Gymru. Y prif bwrpas dros ei ymweliad oedd canfod llawysgifau am y Llydaweg er mwyn rhoi hygrededd i'r iaith Lydaweg. Ymwelodd â'r awdur Carnhuanawc a rhoddodd araith gofiadwy yn Eisteddfod y Fenni yn pwysleisio'r cysylltiadau hanesyddol, ieithyddol a llenyddol rhwng Cymru a Llydaw ac yn galw am undod a brawdgarwch rhwng y ddwy wlad Geltaidd. Ysgrifennodd gyfres o lythyron dadlennol yn ystod ei ymweliadau sydd wedi eu golygu a'u cyhoeddi ar wefan Prifysgol Brest.

Pan ddychwelodd i Lydaw chwaraeodd ran bwysig yn y mudiad diwylliannol a arweiniodd at sefydlu Goursez Vreizh (Gorsedd Llydaw) ond roedd o'r farn fod y Gymraeg wedi'i llygru gan effaith Protestaniaeth. Ond hyd yn oed ar ddiwedd ei oes, daliai i sôn fod ei ymweliad â Chymru wedi bod yn un ffrwythlon a melys.

Cyfieithodd *Peredur*, un o'r Tair Rhamant Cymraeg Canol, i'r Ffrangeg.

## Eisteddfod y Fenni, 1838
Gwahoddwyd Théodore Hersart de la Villemarqué a'r Llydawyr eraill a oedd yn teithio gydag ef i Eisteddfod y Fenni yn 1838, eisteddfod oedd a'i bryd ar fod yn rhyngwladol ei natur. Ar y pryd nid oedd ymwybyddiaeth o'r teulu 'Celtaidd' yn llawn ac yng Nghymru, i ryw raddau, dyma gychwyn hynny.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* *Barzaz Breiz : Chants Populaires de la Bretagne* (1839)
* *Contes Populaires des Anciens Bretons* (1842)

Villemarqué
Villemarqué
Categori:Pobl o Penn-ar-Bed
Villemarqué
Villemarqué
Villemarqué
Edward Battell

Seiclwr o'r Deyrnas Unedig yw **Edward Battell**, a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1896 yn Athen.

Cystadlodd Battell yn y rausus 333 metr, 100 kilometr, a rasus ffordd.  Cafodd ei ganlyniad gorau ar y ffordd, mewn ras 87 kilometr o Athens i Marathon ac yn ôl.  Enillodd fedal efydd yn y as honno. Yn y ras 333 metr, gorffennodd Battell yn bedwrydd gyda amser o 26.2 eiliad. Bu ymysg saith cestadlwr na orffenodd y ras 100 kilometr, allan o naw a ddechreuodd y ras.

Gweithiodd Battell fel gwas yn yr Llysgenhadaeth Prydeinig yn Ngwlad Groeg, ceisiodd rhai cyn-breswylwyr o Brydain atal Battell rhag cael ei ddewis i gynyrchioli Prydain gan nad oedd yn ddyn bonheddig.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclwyr o'r Deyrnas Unedig
Argyll a Bute

Mae **Argyll a Bute** (Saesneg: *Argyll and Bute*; Gaeleg yr Alban: *Earra-Ghaidheal agus Bòd*) yn un o 32 awdurdod unedol yr Alban, a leolir yng ngorllewin canolbarth y wlad. Lleolir canolfan weinyddol y cyngor yn Lochgilphead.

Argyll a Bute yw'r ardal weinyddol ail fwyaf yn yr Alban. Os cynhwysir yr ynysoedd niferus, ceir dros 3,000 milltir o arfordir, sy'n fwy nag arfordir cyfan Ffrainc.

Mae'r cyngor yn ffinio ag Ucheldir, Perth a Kinross, Stirling a Gorllewin Swydd Dunbarton. Mae ei ffin yn rhedeg trwy Loch Lomond. Ffurfiwyd yr ardal cyngor bresennol yn 1996.

200px|bawd|canol|Lleoliad Argyll a Bute yn yr Alban

## Trefi a phentrefi 
* Achahoish Airdeny Appin Ardbeg, Ardbeg Arden Ardfern Aldochlay Ardlui Ardmay Ardpeaton Ardrishaig Arduaine Arrochar
* Barcaldine Bellochantuy Benderloch Blairglas Bonawe Bowmore
* Cairndow Cardross Carradale Clachan Cairnbaan Campbeltown Clachan of Glendaruel Cladich Clynder Colgrain Colintraive Connel Coulport Cove Craigendoran Craighouse Craignure Craobh Haven Crarae Crinan
* Dalavich Dalmally Druimdrishaig Drumlemble Duchlage Dunbeg Dunoon
* Edentaggart
* Faslane Port Ford Furnace
* Garelochhead Geilston Glenbarr Glenmallan Grogport
* Helensburgh
* Innellan Inveraray Inverbeg Inveruglas
* Kames Keillmore Kilberry Kilchenzie Kilcreggan Kilmadan Kilmartin Kilmore Kilmun Kilninver Kilmelford
* Lagavulin Lochawe Lochgair Lochgilphead Lochgoilhead Luss
* Machrihanish Millhouse Minard Muasdale
* Oban Ormsary Otter Ferry
* Peninver Portavadie Port Askaig Port Bannatyne Port Charlotte Port Ellen Portincaple Portnahaven Portkil
* Rahane Rhu Rosneath Rothesay
* Saddell Salen Sandbank Shandon Skipness Southend Stewarton Strachur Succoth
* Tarbert Tarbet Tayinloan Taynuilt Tayvallich Tighnabruaich Tobar Mhoire (Tobermory) Torinturk Toward
* Whistlefield Whitehouse.

## Ynysoedd 
* Bute
* Cara
* Coll
* Colonsay
* Ynys Davaar
* Fladda
* Gigha
* Ynys Glunimore
* Gometra
* Gunna
* Inchmarnock
* Iona
* Islay
* Jura
* Kerrera
* Lismore
* Luing
* Lunga, Ynysoedd Treshnish
* Lunga, Firth o Lorn
* Mull
* Sanda
* Scarba
* Seil (nad ystyrir yn ynys gan bawb)
* Ynys Sheep
* Shuna (2 ynys)
* Soa
* Staffa
* Texa
* Tiree
* Ulva

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Argyll a Bute (etholaeth seneddol y DU)

## Dolenni allanol 
* Gwefan y cyngor


Categori:Awdurdodau unedol yr Alban
George Herbert Stancer

Seiclwr rasio o Loegr oedd **George Herbert Stancer** OBE (17 Ebrill 1878 – Hydref 1962), roedd yn un o seiclwyr rasio mwyaf nodweddiadol yn ystod diwedd yr 19g ym Mhrydain, a daeth yn weinydd y Cyclists' Touring Club (CTC) o nôd yn ddiweddarach ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'n cael ei goffa'n flynyddol gan dreial amser ar gyfer ieuenctid (odan 16), sef pencampwriaeth y **GHS**.

## Dyddiau cynnar
Ganwyd Stancer ym mhentref Pocklington, 14 milltir i'r dwyrain o Efrog yn Swydd Efrog. Daeth yn aelod o glwb Yorkshire Road Club yn 1898 ac arhosodd gyda'r clwb hyd ei farwolaeth.

Fel ei gyfoeswr a'i ffrind, Frederick Thomas Bidlake, roedd Stancer yn ffafrio treic yn ystod dyddiau cynnar seiclo fel chwaraeon. Curodd Stancer a L.S. Leake record y Road Records Association, Llundain-Brighton ac yn ôl ar dreic tandem yn 1910, gan gyflawn'r daith mewn 5 awr 59 munud a 51 eiliad.

## Y gweinyddwr a'r newyddiadurwr
Roedd yn lywydd y Tricycle Association o 1944-1950.

Gweithiodd fel newyddiadurwr, yn golygu cyclchgrawn *Cycling Weekly* am naw mlynedd.

Yn 1920, cymerodd drosodd lywyddiaeth y CTC, ar adeg pan oedd yr aelodaeth wedi i disgyn i tua 8,500. Erbyn iddo ymddeol yn 1945, roedd yr aelodaeth wedi tyfu i tua 50,000.

Gwobrwywyd ef â Gwobr Goffa Bidlake, un o anrhydaddau uchaf seiclo, yn 1943.

## Cofeb
Wedi ei farwolaeth, sefydlwyd cronfa ymddiriedolaeth yn ei enw, gyda'r bwriad o hybu seiclo ymysg pobl ifanc. Dechreuwyd redeg Bencampwriaeth Treial Amser Ysgolion 10 milltir - ymdopwyd y time trial championship was instituted - mabwyswyd y gystadleuaeth hon yn 1970 gan yr Road Time Trials Council (Cycling Time Trials erbyn heddiw).

Mae reidiau GHS, sef cyfres o reisiau hamdden, yn cael eu hyrwyddo yn flynyddol gan yr 'Yorkshire Cycling Federation' ar ddydd Sul yn agos i'w benblwydd.

Mae sedd goffa ar gyfer Stancer yng ngardd goffa F.T. Bidlake yn Girtford Bridge ar Great North Road ger Sandy, Swydd Bedford. Ar un adeg, Bidlake oedd partner Stancer ar y tandem.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Steve Peat

Beiciwr mynydd lawr allt proffesiynol o Loegr ydy **Steve Peat** (ganwyd 17 Mehefin 1974, Chapeltown, De Swydd Efrog). Cyn dechrau ei yrfa fel beiciwr proffesiynol, roedd Peat yn blymiwr llawn amser. Mae'n briod i Adele Croxon ac mae ganddynt fab, Jake Peat.

Dechreuodd Peat ei yrfa heb fawr o lwyddiant yn nhîm Saracen ynghyd â Rob Warner, cyn symyd i dîm MBUK yng nghanol yr 1990au. Reidiodd dros GT Bicycles tuag at ddiwedd yr 1990au cyn ymuno â thîm Orange rhwng 2002 a 2005. Mae eisoes wedi ymuno â thîm Santa Cruz Syndicate ar gyfer tymor 2006, arhosodd yn y tîm ar gyfer tymor 2007 hefyd.

Mae ei lwyddianau diweddar yn cynnwys dod yn ail ym Mhencampwriaethau Beicio Mynydd Lawr Allt y Byd yn 2000, 2001 a 2002, ac ennill y Pencampwriaethau yn 2002, 2004 a 2006.

Mae Peat hefyd yn ymwneud â dylunio a cynhyrchu dillad arbennig ar gyfer reidio i gwmni Royal Racing, mae Peat yn ranol berchen ar y cwmni. Mae Peat hefyd yn ymwneud â academiau ieuenctid yn y chwaraeon ac yn cefnogwr mawr o gael plant i ymwneud â'r chwaraeon.

## Cyfeiriadau
*Gwefan swyddogol Steve Peat 
*Proffil ar dewielersite.net 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1974
Llwy garu

Cychwynnodd y traddodiad o gerfio a rhoi **llwy garu** (hefyd **llwy serch**) yng Nghymru gannoedd o flynyddoedd yn ôl. Gwyddom fod dynion ifanc yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg wedi dechrau rhoi gwrthrychau iwtilitaraidd gyda cherfiadau cywrain i ferched dibriod fel arwydd o anwyldeb. Roedd anrhegion o'r fath yn cynnwys offer gwau ac ystlumod golchi ac fe'u cyflwynwyd ledled Ewrop. Mabwysiadwyd llwyau hefyd a daethant yn arbennig o boblogaidd yng Nghymru a Sweden fel y gwrthrych o ddewis. Dywedir hefyd fod rhoi a derbyn Llwy Serch, mewn rhai ardaloedd o Gymru, yn fath o ddyweddïad fel y rhoddir a derbyn modrwy heddiw.

Arddangosir rhai o'r Llwyau Caru cynnar yn yr Amgueddfa Werin yng Nghaerdydd. Mae yno un, yn wir, a wnaed ym 1667. Dros y blynyddoedd, wrth i'r Llwyau Caru ddod yn fwy cain ac addurnol, daethant yn bethau i'w casglu. Mae gwraig ym Merthyr Tudful sydd yn berchen ar gasgliad o dros bedwar cant o lwyau.

Wrth i'r llwyau dyfu'n fwy cain byddai'r cerfwyr yn dangos eu medrusrwydd trwy gerfio gwahanol symbolau yn y pren. Roedd gan bob un o'r symbolau hyn ei ystyr ei hun, er enghraifft, roedd cadwyn yn golygu awydd cwpl i fod gyda'i gilydd am byth, roedd diemwnt yn golygu cyfoeth, roedd croes yn golygu ffydd, a blodyn yn dangos cariad. Dywedir bod llwyau sydd â dwy bowlen yn dod allan o'r handlen yn cynrychioli dwy yn un. Mae gwinwydd yn cynrychioli cariad cynyddol. Esboniwyd bod peli wedi'u crefftio'n goeth mewn cynhwysydd yn cynrychioli nifer yr epil y mae rhywun yn ei ddymuno. Os dim arall, maent yn sicr yn arddangos rhinwedd y cerfiwr.

Heddiw, yn ogystal â bod yn rhodd i berson annwyl neu'n gofrodd o ymweliad â Chymru, rhoddir llwyau serch ar achlysuron arbennig fel priodas, pen-blwydd priodas, pen-blwydd, dyweddïad, genedigaeth, bedydd, dathlu cartref newydd, anrheg ffolant ac ar Ŵyl Santes Dwynwen ac yn y blaen.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hanes y Llwy Garu
* Y Symbolau

Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Caru
Rob Warner

Beiciwr mynydd lawr allt proffesiynol o Loegr ydy **Rob Warner** (ganwyd 20 Ebrill 1970, Reading, Berkshire). 
Cyn troi'n reidiwr proffesiynol yn 1993, bu Warner yn gwithio yn ffatri Rover Rhydychen am chwe mis ar y linell gynhyrchu yn adeiladu car y Rover 800. Ar ôl reidio dros  Saracen gyda Steve Peat ac yna MBUK, arwyddodd gytundeb gyda Giant Bicycles.

Yn 1996, daeth Rob yn y Prydeiniwr cyntaf erioed i ennill cymal o Gwpan y Byd Beicio Mynydd, UCI, cyflawnodd hyn yng nghymal Kaprun, Awstria. Ef hefyd oedd Pencampwr Beicio Mynydd Lawr Allt Prydain yn 1997, 1998 a 2001.

Y tu allan i gystadlu mae Warner wedi troi ei law at gyflwyno ar y teledu, bu'n cyflwyno'r Red Bull 2007 X Fighters Freestyle Motocross events gyda'r cyn rwyfwr Olympaidd, James Cracknell.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Lucien Aimar

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc oedd **Lucien Aimar** (ganwyd 28 Ebrill 1941, Hyères, Ffrainc), a oedd yn nodweddiadol ym myd seiclo yn yr 1960au a'r 1970au, enillodd y Tour de France yn 1966.

## Canlyniadau

;1962
:1af Paris-Briare

;1963
:1af   Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Ffrainc

;1966
:1af  20px  Tour de France

;1967
:1af Pedwar diwrnod Dunkirk
: 6ed Tour de France
::1af Cymal 8,  Tour de France
:7fed Giro d'Italia
:1af Treial Amser Dringo Allt Faron Mount
:1af Commentary
:1af Quillan

;1968
:1af   Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Ffrainc
:1af Poiré-on-Life
:1af Creusot
:1af Field-on-Tarentaise
:1af Pernod Prestige
:7fed Tour de France

;1969
: 30fed Tour de France

;1970
:1af Cymal 5, GP Midi Libre
:17fed Tour de France

;1971
:1af Oradour-on-Glane
:1af Villefranche
:1af Biot
:9fed overall – Tour de France

;1972
:1af Excideuil
:17th overall – Tour de France

;1973
:1af Garancières in Beauce
:1af Plessala
:17fed Tour de France

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Canlyniadau ar memoire-du-cyclisme.net 

Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Enillwyr y Tour de France
Categori:Pobl o Var
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Christophe Agnolutto

Seiclwr proffesiynol o Ffrainc oedd **Christophe Agnolutto** (ganwyd 6 Rhagfyr 1969, Soisy-Sur-Montmorency, Paris).

Ei gampweithiau pennaf yw ennill cymal 7 yn Tour de France 2000 ar ôl reidio ar ei ben ei hun am 80 o'r 127 kilomedr o Tours i Limoges. Mewn steil tebyg, enillodd Tour de Suisse 1997 yn annisgwyl, pan na aeth yr enwogion yn y ras ar ei ôl pan dorrodd i ffwrdd o flaen y ras ar yr ail gymal, nid oedd unrhyw un yn gallu adennill yr amser a gollasont iddo yn y cymal hon a daliodd ymlaen i grys yr arweinydd hyd ddiwedd y ras.

Ymddeolodd Agnolutto ar ddiwedd tymor rasio 2006.

## Canlyniadau

;1997
:1af Tour de Suisse (2.1)
::1af Cymal 2, Tour de Suisse (2.1)
:1af A Travers le Morbihan (1.2)
:97fed Tour de France

;1998
:1af Cymal 6, Tour de Romandie (2.HC)
:31af Tour de France

;1999
:1af Brenin y Mynyddoedd Tour de Luxembourg (2.2)

;2000
:66ed Tour de France (2.HC)
::1af Cymal 7, Tour de France

;2001
:120fed Tour de France

;2002
:144ydd Tour de France

;2004
:3ydd Tour de la Region Wallonne (2.3)

;2005
:1af Cymal1, Tour du Poitou Charentes de la Vienne (2.1)

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Pobl o Baris
Categori:Seiclwyr o Ffrainc
Techniquest

bawd|de|Techniquest
Canolfan wyddoniaeth ym Mae Caerdydd yw **Techniquest**. Fe'i agorwyd ym 1986, ac ers hynny mae canolfannau Techniquest eraill wedi agor yn Llanberis, Prifysgol Glyndŵr a Pharc Thema Oakwood. Mae Techniquest yn elusen addysgiadol sy'n delio gyda'r gwyddoniaethau, yn enwedig Ffiseg, Mathemateg a Seryddiaeth.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Sefydliadau 1986
Categori:Tre-biwt
Inigo Jones

Pensaer o Loegr o dras Gymreig oedd **Inigo Jones** (15 Gorffennaf 1573 – 21 Mehefin 1652) neu **Ynyr Jones** yn wreiddiol a'r cyntaf i ddefnyddio rheolau
Yn ei oes, ef oedd prif bensaer Cymru a Lloegr, ac ef sydd yn bennaf gyfrifol am gyflwyno'r arddull glasurol i bensaernïaeth yng ngwledydd Prydain.

Ganwyd Inigo Jones yn Smithfield, Llundain, yn fab i weithiwr brethyn Cymreig a oedd hefyd yn dwyn yr enw anghyffredin 'Inigo'. Ar daith i'r Eidal ym 1613 daeth yn ymwybodol o adeiladau Andrea Palladio yn y Veneto a'i ysgrifau ar bensaernïaeth. Bu'r rhain, ynghyd â gwaith yr awdur a phensaer Rhufeinig Vitruvius, yn ysbrydoliaeth mawr iddo. O 1615 hyd 1642 bu Inigo yn bensaer i'r llys brenhinol (''Surveyor of the King's Works''), yn gwasanaethu'r brenhinoedd James I a Charles I. Yn y cyfnod yma cynlluniodd Tŷ'r Frenhines yn Greenwich, yr adeilad clasurol cyntaf yng ngwledydd Prydain, a'r Tŷ Gwledda ym Mhalas Whitehall. Hefyd, ef oedd y pensaer a gynlluniodd Covent Garden Piazza, y sgwâr ffurfiol cyntaf yn Llundain.

Claddwyd ef yn Uwcheglwys San Bened yn Ninas Llundain.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Banqueting House Vit Brit edited.jpg|Gwledd-dy Whitehall
Queen's House Vit Brit edited.jpg|Tŷ'r Frenhines, Greenwich
German Chapel, St James's Palace, from Pyne's Royal Residences, 1819 - panteek py107-331.jpg|Capel y Frenhines, Palas Sant Iago
Old St. Paul's Cathedral from the west - Project Gutenberg eText 16531.png|Ffasâd ar gyfer hen Eglwys Gadeiriol Sant Paul
St. Paul's Church, Covent Garden, London.jpg|Eglwys Sant Paul, Covent Garden

Categori:Genedigaethau 1573
Categori:Marwolaethau 1652
Categori:Penseiri o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Ray Booty

Seiclwr rasio o Loegr oedd **Ray Booty** ([[3 Medi] 1932 – 25 Awst 2012). Yn 1956, daeth ef yn y person cyntaf erioed i gyflawni Treial Amser 100 milltir mewn llai na pedair awr. Adroddwyd hyn ar draws y byd, a chymhawryd hi at guro 4 munud am filltir gan redwr dwy flynedd gynt.

Rediodd Booty fel aelof o Ericsson Wheelers CC, clwb a'i lleolwyd yn Swydd Nottingham a'r Army Cycling Union. Enillodd Bencampwriaeth Treial Amser 100 milltir pob blwyddyn rhwng 1955 a 1959.

## Y 100 milltir cyntaf odan 4 awr
Torodd Booty y record gystadleuaeth ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol 1956, mewn amser o 4 awr 1 munud 52 eiliad. Y gystadleuaeth fawr nesaf oedd y treial amser 100 milltir ar Bath Road ar ddydd Llun, gŵyl y banc, 6 Awst 1956. Roedd y cwrs i'r gorllewin o Reading, Berkshire yn rhedeg rhwng Theale, Pangbourne, Wallingford, Shillingford ac Abingdon cyn dychwelyd lawr yr A4 i orffen yn ôl lle ddechreuodd. Roedd y tywydd yn llaith ond fe reidiodd Booty yn dda drwy gydol y ras. Reidiodd feic Raleigh gyda gêr sefydlog 84 modfedd i orffen mewn amser o 3 awr 58 munud 28 eiliad. Curodd y reidiwr yn yr ail safle, Stan Brittain, a oedd i droi'n reidiwr proffesiynol yn ddiweddarach, o 12 munud.

Roedd Booty wedi reidio o Nottingham i ddechrau'r ras y diwrnod cynt, pellter o gan milltir. I gydnabod ei gamp, gwobrwywyd ef â medal gan gylchgrawn *Cycling* a thystysgrif gan yr RTTC.

Adroddodd bapur *Daily Herald* hanes y record gan ddisgrifio Booty fel dyn digyffelyb.

Enillodd Wobr Goffa Bidlake yn 1956. Darllenai'r dyfyniad:

*Raymond Charles Booty For his superlative ride of 3 hrs. 58 mins. 28 secs. in the Bath Road Hundred of 1956, this being the first time one hundred miles had ever been ridden on a bicycle, out and home, inside four hours.*

## Y record syth allan
Yn mis Medi, ceisiodd Booty dorri record 100 milltir odan reolau'r Road Records Association (RRA). Roedd y rheolau rhain yn gadael i reidiwr reidio 100 milltir gymryd mantais o wyntoedd iw cefnau a disgyniad lawr allt (roedd treialon amser yn gorfod bod ar gyrsiau allac ac yn ôl i ddileu unrhyw fanteision tebyg), cyflawnodd hyn mewn 3 awr 28 munud 40 eiliad. Ar gyfer hyn, defnyddiodd gêr both Sturmey-Archer. Safodd y record am 34 mlynedd, curwyd hi gan Ian Cammish.

## Rhagor o lwythiant mewn Treialon Amser
Enillodd Booty gystadleuaeth British Best All-Rounder dair gwaith yn olynol rhwng 1955 a 1957. Ef oedd pencampwr 100 milltir rhwng 1955 a 1959, a phencampwr 12 awr rhwng 1954 a 1958.

Torodd record gystadleuaeth 100 milltir am y tro cyntaf yn 1955, gyda amser o 4:04:30. Torodd hi dair gwaith i gyd. Torodd record 12 awr ddwywaith: 265.66 milltir yn 1956 a 266.00 milltir y flwyddyn canlynol.

## Rasio Ffordd
Enillodd Booty ras Rhyngwladol Ynys Manaw yn 1954. Enillodd y fedal aur yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad yng Nghaerydd yn 1958. Enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain yr un flwyddyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Erthygl am feic Booty ar classiclighteweights.co.uk 
* Lluniau o'r beic a ddefnyddwyd ar gyfer y record 100 milltir wedi ei adnewyddu 

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Seiclwyr o Loegr
Dave Lloyd

Seiclwr trac a ffordd proffesiynol oedd **Dave Lloyd** (ganwyd 12 Hydref 1949).

Dechreuodd rasio 1969 gan fwynhau gyrfa amatur llwyddiannus am sawl blwyddyn, gan ddod yn seithfed yn y Milk Race a chystadlu yng Ngemau Olympaidd 1972 ym München. Trodd yn broffesiynol yn 1973 gan arwyddo cytundeb gyda Raleigh, a thros y tri blynedd canlynol enillodd Bencampwriaeth pursuit 5 kilomedr ddwywaith a gosododd record newydd cenedlaethol dros 50 milltir ar y ffordd. Yn 1976, gorfodwyd ef i gymryd ysbaid o dair mlynedd o rasio oherwydd cyflwr ei galon. Wedi ei wellhad, dychwelodd i rasio amatur. Am y chwe mlynedd canlynol roedd yn domineiddio rasio amatur ym Mhrydain, gan ennill 125 o'r 133 a gymerodd rhan ynddynt. Dychwelodd at rasio proffesiynol yn 1984 gan ymddeol o'r chwaraeon dwy flynedd yn ddiweddarach. Erbyn heddiw mae'n hyfforddwr seiclo.

Bu hefyd yn adeiladu fframiau beic am 13 mlynedd. Ynghyd a'i wraig Chris, dyfeisiodd y *Skinsuit*. Mae Dave lloyd yn byw yn ne'r Wirral, Swydd Gaer.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Dave Lloyd 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Hyfforddwyr seiclo o Loegr
Categori:Genedigaethau 1949
Rebecca Romero

Seiclwraig trac a chyn rhwyfwr o Loegr ydy **Rebecca Romero** (ganwyd 24 Ionawr 1980, Twickenham, Llundain Fwyaf), a enillodd fedal arian yn rhwyfo *quadruple sculls* Gemau Olympaidd 2004 yn Athen. Y flwyddyn ganlynol roedd hi'n aelod o dîm Prydain a enillodd Pencampwriaethau'r Byd *quadruple sculls* yn Gifu, Japan.

Yn 2006, penderfynodd Romero ymddeol o'r byd rhwyfo, yn rhannol oherwydd problemau gyda'i chefn, a dechreuodd seiclo gyda'r bwriad o ennill ail fedal Olympaidd mewn chwaraeon gwahanol.

Yn Rhagfyr 2006, enillodd fedal arian yng nghymal Moscfa, Cwpan y Byd Trac UCI, ei ras seiclo rhyngwladol gyntaf, gan golli allan ar yr aur i'w chyd Brydeinwraig, Wendy Houvenhagel. Cystadlodd Romero a Houvenhagel erbyn ei gilydd unwaith eto yn y rownd derfynol yng nghymal Manceinion yn Ebrill 2007.

Enillodd fedal ym Mhencampwriaethau seiclo'r Byd am y tro cyntaf ym mis Mawrth 2007 gydag arian yn y *Pursuit*. Fe aeth cam ymhellach ym Mehncampwriaethau'r Byd 2008, gan ennill y fedal aur, a medal aur ychwanegol fel rhan o dîm pursuit merched gan osod record newydd y byd yn y broses mewn amser o 3:22.415.

Mae Rebecca yn byw yn High Wycombe, Swydd Buckingham.

## Canlyniadau
### Rhwyfo

;Gemau Olympaidd
:2004 – Silver, Quadruple Sculls (gyda Frances Houghton, Debbie Flood & Alison Mowbray)
;Pencampwriaethau Rhwyfo'r Byd
:2005 – 1af, Quadruple Sculls (gyda Katherine Grainger, Frances Houghton & Sarah Winkless)
:2003 – 4ydd, Double Sculls
:2002 – 5ed, Quadruple Sculls
:2001 – 5ed, Quadruple Sculls
;Pencampwriaethau'r Byd Odan 23
:2000 – 1af, 2-
:1999 – 4ydd, 1x

### Seiclo

;2007
:1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
:2il Pursuit, Cymal Moscfa, Cwpan y Byd Trac UCI
:2il Pursuit, Cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac UCI
:2il Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:1af 22px Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:1af 22px Pursuit Tîm (gyda Joanna Rowsell a Wendy Houvenhagel), Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol
*Proffil ar wefan  British Cycling
*Dyddiadur Fideo Romero ar gyfer y Telegraph Mawrth 2008

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Rhwyfwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Tommy Hall

Seiclwr rasio trac o Loegr oedd **Tommy Hall** (Hydref-Rhagfyr 1877 Croydon, Surrey – 26 Ebrill 1949).

Torodd record Awr y Byd tu ôl i derny yn 1903 gan gyflawni 54.34 milltir (87.391 kilomedr) mewn awr. Daeth yn drydydd ym mhencampwriaethau *stayer* Ewrop yn 1904.

Roedd Tommy yn seiclwr proffesiynol ar y trac rhwng 1900 a 1914.

Yn ystod cyfrifiad 1901, roedd Tommy yn 24 oed ac byw gyda'i deulu yn 104 Shepperds Bush Road, Llundain ac yn gweithio fel gwneuthurwr beiciau (Saesneg: *cycle maker*), roedd ei dad, Nathaniel Hall, yn fasnachwr dodrefn (Saesneg:*Furniture Retailer*).

## Dolenni allanol
*Lluniau o Tommy Hall a seiclwyr eraill

Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1949
John Kennedy (seiclwr)

Seiclwr o'r Alban oedd **John Kennedy** (ganwyd 23 Mai 1931, Glasgow - 13 Gorffennaf 1989).

Roedddd yn reidiwr proffesiynol rhwng 1958 a 1962.

Cystadlodd yn Tour de France 1960 dros dîm cenedlaethol Prydain, ond ni orffenodd. Gadawodd y ras ar y 12fed cymal.

Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Matt Illingworth

Seiclwr trac a ffordd o Loegr ydy **Matt Illingworth** (ganwyd 25 Gorffennaf 1968 Westcliff, Essex). Mae'n reidiwr cryf iawn ym maes Pursuit a Threial Amser unigol a thîm ar y trac a'r ffordd, ac wedi ennill medal arian drost Brydain yn Nhreial Amser Tîm Gemau'r Gymanwlad yn 1994, medal arian yn Pursuit Tîm ac efydd yn y Pursuit unigol yng Ngemau'r Gymanwlad 1998.

Torodd record cystadleuaeth ar gyfer y pellter o 10 milltir yn 1992 a record 30 milltir yn 1998.

Erbyn hyn mae'n byw yn Wellington, Seland Newydd ac yn cymryd rhan mewn triathlonau 'Ironman'.

## Canlyniadau
### Trac

;1996
:3ydd Cymal Yr Almaen, Cwpan y Byd Trac UCI, Pursuit Tîm, (gyda Rob Hayles, Chris Newton, Bryan Steel)
:3ydd Cymal Yr Eidal, Cwpan y Byd Trac UCI, Pursuit Tîm, (gyda Shaun Wallace, Chris Newton, Bryan Steel)

;1997
:1af Cymal Gwlad Groeg, Cwpan y Byd Trac UCI, Pursuit Tîm

1998
:2il 15px Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad (gyda Jon Clay, Rob Hayles & Colin Sturgess)
:3ydd 15px Pursuit, Gemau'r Gymanwlad

;1999
:1af  Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Russell Downing, Chris Newton & Julian Winn)
:2il Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

### Ffordd 

;1992
:1af Cymal 2, Ras Premier Calendar, 3 ddiwrnod Girvan

;1994
:2il 15px Treial Amser Tîm, Gemau'r Gymanwlad

;1998
:3ydd Cyfres Premier Calendar
::1af Ras Premier Calendar, 2 ddiwrnod Silver Spoon
:::1af Cymal 1, Silver Spoon
:::2il Cymal 2, Silver Spoon
::1af Cymal 3, Ras Premier Calendar, 3 ddiwrnod Girvan
::1af Cymal 4, Ras Premier Calendar, 3 ddiwrnod Girvan

;1999
:1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 10 milltir
:2il Ras Premier Calendar, 2 ddiwrnod Silver Spoon
::2il Cymal 1, Silver Spoon
::3ydd Cymal 3, Silver Spoon

;2000
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 50 milltir
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 10 milltir

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Pobl o Essex
Rhestr o feirdd Llydewig

Dyma restr o feirdd o Lydaw.

### Llydaweg 
* Dan Ar Wern
* Jean-Pierre Calloc'h
* Charles de Gaulle (Barz Bro C'hall)
* Anjela Duval
* Maodez Glandour
* Youenn Gwernig
* Per-Jakez Helias
* Roparz Hemon
* Ronan Huon
* Tugdual Kalvez
* Yann-Ber Piriou
* Naig Rozmor
* Auguste Brizeux

### Ffrangeg 
* Jean-Baptiste Babin
* Roger Bellon
* Tristan Corbière
* Xavier Grall
* Eugène Guillevic
* Max Jacob
* Alfred Jarry
* Paol Keineg
* Charles Le Goffic
* Michel Manoll
* Élisa Mercœur
* Jean Meschinot
* Georges Perros
* Armand Robin
* Saint-Pol-Roux
* Victor Segalen
* Auguste Brizeux

Categori:Beirdd o Lydaw
Beirdd Llydewig
Rhestr o feirdd Bwlgareg

Dyma **restr o feirdd Bwlgareg**.

*Elisaveta Bagryana
*Hristo Botev
*Atanas Dalchev
*Dimcho Debelianov
*Blaga Dimitrova
*Dora Gabe
*Pavel Matev
*Geo Milev
*Radoy Ralin
*Pencho Slaveykov
*Petko Rachov Slaveykov
*Hristo Smirnenski
*Nikola Vapcarov
*Ivan Vazov
*Peyo Yavorov
*Nedyalko Yordanov
*Ivaylo Gogov

Beirdd Bwlgareg
*
Ysgol Glan Clwyd

Ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Llanelwy, Sir Ddinbych ydy **Ysgol Glan Clwyd**.  Agorwyd yr ysgol ym 1956 fel yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf erioed.  Ar y dechrau roedd yr ysgol wedi'i lleoli yn Y Rhyl (ar safle presennol Ysgol Gymraeg Dewi Sant), ond symudodd i'w safle presennol yn Llanelwy yn 1969.

Mae gan yr ysgol ddalgylch eang, gyda disgyblion yn teithio o'r ardal arfordirol rhwng Tywyn a Threffynnon hyd at bentrefi Dyffryn Clwyd i'r de ac i'r gorllewin o dref Dinbych. Roedd 725 o ddisgyblion yn yr ysgol ym mlynyddoedd 7–11 yn ystod arolygiad Estyn 2006, yn ogystal â 108 yn y chweched dosbarth, daeth 30% o’r disgyblion o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith yr aelwyd a 70% o gartrefi lle roedd y Saesneg yn brif neu'n unig iaith. Mae'r un adroddiad hefyd yn dweud fod 95% o’r disgyblion yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf neu i safon gyfatebol.

Ar yr un safle â'r ysgol mae Canolfan Hamdden Llanelwy a Theatr Elwy, sy'n rhannu eu cyfleusterau â'r ysgol.
## Adeilad Newydd 
Fel rhan o gynllun Ysgolion yr 21ain Ganrif Llywodraeth Cymru adeiladwyd dau ddarn newydd o'r ysgol, y Dderbynfa a'r Hafan, ar ddarn o gaeau chwarae'r ysgol. Costiodd y prosiect £15.9 miliwn, ac roedd hefyd yn cynnwys adnewyddu'r hen adeilad. Agorwyd y ddau adeilad yn swyddogol ym mis Medi 2017 ond roedd disgyblion eisoes wedi symud i'r adeilad newydd ym mis Ionawr 2017.

## Sioeau Cerdd 
Fel sawl ysgol, mae Ysgol Glan Clywd yn llwyfannu sioeau cerdd. Yn y gorffennol mae'r ysgol wedi llwyfannu sioe o'r enw *Sioe Y Sioeau*, gyda chaneuon o *The Lion King* a *Hairspray*. Mae'r ysgol hefyd wedi llwyfannu'r sioe *Blood Brothers*. 

Yn 2023 dyma berfformio *Yn y Dechreuad*, sioe am hanes Ysgol Glan Clwyd o'i hagor yn 1956 yn y Rhyl tan heddiw. Mae'r sioe yn cynnwys caneuon gan Caryl Parry Jones.

## Côr Ysgol Glan Clwyd
Mae'r ysgol yn nodedig am ei chorau.

## Cyn-ddisgyblion o nod
*Tara Bethan - Actores
*Becky Brewerton - Golffwraig Broffesiynol
*Dewi Gwyn – Aelod o'r Anhrefn.
*Gareth Jones - Cyflwynwr teledu
*Caryl Parry Jones - Cantores
*Manon Rhys - Llenor
*Bryn Williams - (g. 6 Mehefin 1977); cogydd a pherchennog 'Bwyty Odette', Bryn y Briallu, Llundain. a chyflwynydd teledu.
*Mark Evans - Cantor
*Beth Jones - Comediwraig
*Wyn Bowen Harries - actor a dramodydd (ei dad oedd cyd-sefydlydd yr ysgol - Leslie Harris)
*Angharad Llwyd, actores
*, actores
*Kat Ellis, awdur
*Eluned Jones, actores
*Rebecca Roberts, awdur
*Dafydd Llywelyn, cynhyrchydd i'r BBC
*Non Parry, cantores o'r band Eden
*Rachael Solomon, cantores o'r band Eden
*Becky Brewerton, golffwraig
*Arfon Haines Davies, darlledwr
*Ian Gwyn Hughes, Cyn-bennaeth cyfathrebu Cymdeithas Bêl-droed Cymru,
*Mared Williams, Seren y West End, 
*Morgan Elwy, canwr
*Peredur Owen Griffiths, AS Plaid Cymru ar gyfer de-ddwyrain Cymru, 
*Eleri Earnshaw, hyfforddwr pêl-droed
*Gareth 'Gaz Top' Jones, cyflwynydd 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Glan Clwyd
Glan Clwyd
Categori:Llanelwy
Categori:Sefydliadau 1956
Rhywioldeb dynol

**Rhywioldeb dynol** yw sut mae pobl yn profi ac yn mynegi eu hunain yn rhywiol. Mae ei astudiaeth yn amgylchynu amrediad eang o ymddygiadau, prosesau, a phynciau cymdeithasol yn cynnwys agweddau diwylliannol, gwleidyddol, cyfreithiol, moesol a chrefyddol.


Categori:Bywyd personol
Dynol
Categori:Ymddygiad dynol
Blathmac mac Cú Brettan

Roedd **Blathmac mac Cú Brettan** neu **Blathmac mac Con Brettan** (fl. 760) yn fardd Gwyddeleg (*fíle*) a ganai ar bynciau crefyddol.

Credir iddo gael ei eni yn ne Airgíalla (Swydd Monaghan heddiw), yn Iwerddon). Cafodd Blathmac ei addysg mewn ysgol fynachaidd ac aeth yn ei flaen i fod yn fynach ei hun, gan gael ei ddylanwadu'n gryf gan y mudiad Céli Dé (Culdee).

Ceir llawysgrif sy'n cynnwys y ddwy gerdd ganddo sydd wedi goroesi, dau fyfyrdod ar fywyd Crist a'r Forwyn Fair, yng nghasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Iwerddon, lle cawsant eu hail-ddarganfod gan yr hanesydd llên James Carney. Mae'r llawysgrif ei hun yn dyddio i'r 17g.

## Testunau
*James Carney (gol. a chyf.), *The Poems of Blathmac mac Con Brettan* (Dulyn, 1964).

## Ffynonellau
* Bernard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture*, Boydell & Brewer Ltd, 2000. ISBN 978-0-851-15660-6
* Robert Welsh, *Oxford Concise Companion to Irish Literature*, 1996. ISBN 0-19-280080-9

Categori:Genedigaethau'r 8fed ganrif
Categori:Beirdd yr 8fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Cristnogol o Iwerddon
Categori:Beirdd Gwyddeleg o Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Monaghan
Colmán mac Lénéni

Roedd **Colmán mac Lénéni** (tua 530 - 606) yn fardd o Wyddel a gyfansoddai yn yr iaith Wyddeleg. Canai ar bynciau crefyddol yn bennaf.

Credir iddo gael ei eni yn Desmond (Swydd Cork heddiw), yn ne-orllewin Iwerddon. Mae'n debygol mai Colmán a sefydlodd fynachlog Cluain Uama (Cloyne), ym Munster. Mae'r cerddi ganddo sydd wedi goroesi i'w dyddio i'r cyfnod 565-604, ac maent ymlhith yr enghreifftiau cynharaf o ysgrifennu Gwyddeleg yn yr wyddor Ladin.

Roedd Colmán yn gyfoeswr â'r llenor a sant Columbanus. Mae un o'i gerddi yn gerdd o fawl i frenin o'r enw Domnall, i ddiolch iddo am roi cleddyf iddo :
:Luin ac elaib
:ungi oc dírnaib
:crotha ban n-athech
:oc ródaib rígnaib.
:Ríg oc Domnall
:dord oc aidbse
:adand oc caindill
:calg oc mo chailg-se.
('Mwyeilch wrth elyrch, wnsïau wrth bwysi, pryd gwragedd taeogion wrth bryd breninesau beilch, brenhinoedd wrth Domnall, mwmian wrth ganu, pren cynnau tân wrth gannwyll, dyna yw unrhyw gleddyf wrth fy nghleddyf i.')

## Cyfeiriadau
**Oxford Concise Companion to Irish Literature*, Robert Welsh, 1996. ISBN 0-19-280080-9

Categori:Genedigaethau'r 530au
Categori:Marwolaethau 606
Categori:Beirdd y 6ed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Cristnogol o Iwerddon
Categori:Beirdd Gwyddeleg o Iwerddon