open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1848

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1843 1844 1845 1846 1847 - **1848** - 1849 1850 1851 1852 1853

----

## Digwyddiadau 
*3 Ionawr - Joseph Jenkins Roberts yn dod yn Arlywydd cyntaf Liberia
*2 Chwefror - Cytundeb Guadalupe Hidalgo; diwedd y Rhyfel Mecsico a'r Unol Daleithiau
*29 Mai - Wisconsin yn dod yn 30ain dalaith Unol Daleithiau America
* **Llyfrau**
** Charles Dickens - *Dombey and Son*
** Henri Murger - *Scènes de la vie de Bohème*
** William Makepeace Thackeray - *Vanity Fair*
* **Drama**
** Émile Augier - ''L'Aventurière*
** Alfred de Musset - *André del Sarto*
* **Cerddoriaeth**
** Stephen Foster - "Oh! Susanna!"
** Pietro Raimondi - *Putifar-Giuseppe-Giacobbe'' (oratorio)

## Genedigaethau 
* 8 Chwefror - Joel Chandler Harris, awdur (m. 1908)
* 19 Mawrth - Wyatt Earp, arwr y Gorllewin Gwyllt (m. 1929)
* 7 Mehefin - Paul Gauguin, arlunydd (m. 1903)
* 25 Gorffennaf - Arthur Balfour, gwladweinydd (m. 1930)
* 2 Tachwedd - Alfred George Edwards, Archesgob cyntaf Cymru (m. 1937)

## Marwolaethau 
* 23 Chwefror - John Quincy Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 80
* 4 Gorffennaf - François-René de Chateaubriand, awdur, 79
* 12 Awst - George Stephenson, peiriannydd, 67
* 7 Tachwedd - Thomas Price (Carnhuanawc), awdur, 61
* 19 Rhagfyr - Emily Bronte, nofelydd, 30
1847

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1842 1843 1844 1845 1846 - **1847** - 1848 1849 1850 1851 1852

----

## Digwyddiadau 
* 14 Ionawr - Mae'r bad achub Y Parlwr Du yn suddo.
* 1 Ebrill - *Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales* (Brad y Llyfrau Gleision)
* **Llyfrau**
** Emily Bronte - *Wuthering Heights*
** Morris Williams (Nicander) - *Llyfr yr Homiliau*
* **Barddoniaeth**
** John Lloyd - *Poems*
* **Cerddoriaeth**
** John Mills (Ieuan Glan Alarch) - *Y Salmydd Eglwysig*
** Giuseppe Verdi - *Macbeth* (opera)

## Genedigaethau 
* 11 Chwefror - Thomas Alva Edison, dyfeisiwr (m. 1931)
* 3 Mawrth - Alexander Graham Bell, dyfeisiwr (m. 1922)
* 10 Ebrill - Joseph Pulitzer, newyddiadurwr (m. 1911)
* 8 Tachwedd - Bram Stoker, awdur (m. 1912)
* 27 Rhagfyr - Joseph Loth, ysgolhaig Celtaidd (m. 1934)

## Marwolaethau 
* 17 Mawrth - Syr Harford Jones-Brydges, awdur, 51
* 29 Mawrth - Humphrey Gwalchmai, gweinidog, 59
* 15 Mai - Daniel O'Connell, gwleidydd, 71
* 4 Tachwedd - Felix Mendelssohn, cyfansoddwr, 38
Yr Antarctig

**Yr Antarctig** yw cyfandir mwyaf deheuol y Ddaear, ac mae'n cynnwys Pegwn y De daearyddol. Fe'i lleolir, felly, yn Hemisffer y De - i'r de o Gylch yr Antartig, gyda Chefnfor y De yn ei amgylchynu. Caiff ei reoli dan amodau Cytundeb yr Antarctig. Ceir iâ dros 98% ohono a hwnnw'n 1.9&nbsp;km (1.2&nbsp;mi; 6,200 tr) o drwch, ar gyfartaledd. ceir ychydig o dir yn y rhan gogleddol eithaf.

bawd|canol|Yr Antarctig

Mae ei arwynebedd yn 14,000,000 kilometr sgwâr (5,400,000 milltir sgwâr), a'r cyfandir hwn yw'r 5ed mwyaf: ar ôl Asia, Affrica, gogledd America a De America. Mewn cymhariaeth mae Antartica oddeutu dwywaith yn fwy nag Awstralia.

Ar gyfartaledd yrAntartig yw'r cyfandir oeraf, sychaf a mwyaf gwyntog. Mae cyfartaledd ei uchter (uwch y môr) yn uwch nag unrhyw gyfandir arall. Gellir diffion Antarctig yn "ddiffeithwch", gyda glawiad o ddim ond 200&nbsp;mm (8 mod) ar yr arfordir a llai nahynny i mewn i'r tir mawr. Mae'r tymheredd yn amrywio: gostyngodd i −89.2&nbsp;°C (−128.6&nbsp;°F) ychydig yn ôl, ond mae'r tymheredd fel arfer rhwng yn y trydych chwarter (y chwarter oeraf o'r flwyddyn) yn −63&nbsp;°C (−81&nbsp;°F).

Yn 2016 roedd 135 o bobl yn byw yno'n barhaol, ond ceir rhwng 1,000 a 5,000 yn byw yno'n achlysurol: y rhan fwyaf yn y gorsafoedd ymchwil. mae'r rhan fwyaf yn wyddonwyr sy'n astudio algae, bacteria, ffwng, planhigion, protista, ac anifeiliaid fel chwain, nematodeau, pengwiniaid, morloi a tardigradau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* L.L. Ivanov et al; map topographig o ynysoedd Livingston a Greenwich 

## Oriel

061212-nordkapp.jpg
GletscherMM.jpg
Fryxellsee Opt.jpg
Mount Erebus Aerial 2.jpg
Aurore australe - Aurora australis.jpg


Categori:Cyfandiroedd
1846

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1841 1842 1843 1844 1845 - **1846** - 1847 1848 1849 1850 1851

----

## Digwyddiadau 
*15 Mehefin - Cytundeb Oregon yn sefydlu'r ffin rhwng Unol Daleithiau America a Chanada
*Sefydlu Cymdeithas Archaeolegol Cambria
*Darganfod y blaned Neifion
***Llyfrau**
**Griffith Edwards (Gutyn Padarn) - *Gwaith Prydyddawl*
**Daniel Silvan Evans - *Telynegion*
**Herman Melville - *Typee*
**Prosper Mérimée*Carmen*
**Syr Samuel Rush Meyrick - *Heraldic Visitations of Wales and Part of the Marches between the years 1586 and 1613...*
**William Morgan (Gwilym Gelli-deg) - *Cerbyd Awen*
***Cerddoriaeth**
**Richard Wagner - *Tannhäuser * (opera)

## Genedigaethau 
* 17 Mawrth - Kate Greenaway, awdures (m. 1901)
* 5 Mai - Henryk Sienkiewicz, awdur (m. 1916)
* 27 Mehefin - Charles Stewart Parnell, gwleidydd (m. 1891)
* 25 Awst - Ludwig II, brenin Bafaria
* 17 Hydref - Mary Davies (Mair Eifion), bardd (m. 1882)
* 21 Hydref - Edmondo De Amicis, awdur (m. 1908)
* 28 Hydref - Georges Auguste Escoffier, pen-cogydd (m. 1935)

## Marwolaethau 
* 28 Mawrth - Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion)
* 1 Mehefin - Pab Grigor XVI, 80
1845

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1840 1841 1842 1843 1844 - **1845** - 1846 1847 1848 1849 1850

----

## Digwyddiadau 
*4 Mawrth - James K. Polk yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
*20 Tachwedd - Brwydr Vuelta de Obligado ar Afon Paraná yn Ne America
*22 Rhagfyr-23 Rhagfyr - Brwydr Ferozeshah yn y Pwnjab
*Dechreuad y Newyn Mawr Iwerddon
***Llyfrau**
**Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) - *Galar-Gerdd ar Farwolaeth William Bruce Knight, Deon Llandaf*
**John Jones (Idrisyn) - *Yr Esboniad Beirniadol*
**John Mills (Ieuan Glan Alarch) - *Y Beirniadur Cymreig*
**Prosper Mérimée - *Carmen*
***Drama**
**Henrik Hertz - ''Kong René's Datter (Merch y brenin René)*
***Barddoniaeth**
**Edgar Allan Poe - *The Raven*
***Cerddoriaeth**
**Richard Wagner - *Tannhäuser'' (opera)

## Genedigaethau 
*3 Mawrth - Georg Cantor, mathemategydd (m. 1918)
*27 Mawrth - Wilhelm Conrad Röntgen, ffisegydd (m. 1923)
*12 Mai - Gabriel Fauré, cyfansoddwr (m. 1924)
*30 Mai - Amadeo I, brenin Sbaen (m. 1890)

## Marwolaethau 
*18 Chwefror - Johnny Appleseed, ffermwr
*8 Mehefin - Andrew Jackson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 77
Awstralasia

bawd|250px|Map o'r byd yn dangos Awstralasia
Term amrywiol a ddefnyddir i ddisgrifio rhanbarth yn Oceania yw **Awstralasia** – mae fel arfer yn cyfeirio at Awstralia, Seland Newydd, ac ynysoedd cyfagos yn y Cefnfor Tawel.

Bathwyd y term gan Charles de Brosses yn *Histoire des navigations aux terres australes* (1756). Daw o'r gair Lladin am "i de Asia" a nododd Brosses y gwahaniaeth rhwng y rhanbarth â Pholynesia (i'r dwyrain) a de ddwyrain y Cefnfor Tawel (*Magellanica*); mae hefyd yn wahanol i Ficronesia (i'r gogledd ddwyrain).

## Daearyddiaeth ddynol 
Yn ddaearwleidyddol, defnyddir Awstralasia weithiau fel term am Awstralia a Seland Newydd yn unig. Mae yna nifer o gyfundrefnau gydag enwau sydd wedi'u rhagddodi â "Y Gymdeithas Awstralasiaidd ar gyfer" (*Australasian Society for*) sydd wedi'u cyfyngu i Awstralia a Seland Newydd.
[bawd|150px|Baner Awstralasia am y [Gemau Olympaidd]]
Yn y gorffennol, mae Awstralasia wedi cael ei ddefnyddio fel enw ar gyfer timau chwaraeon cyfunol Awstralia/Seland Newydd. Mae enghreiffitau'n cynnwys tennis rhwng 1905 ac 1913, pan cyfunodd Awstralia a Seland Newydd eu goreuon i gystadlu yng Nghwpan Davis (ac ennillon nhw yn 1907, 1908, 1909 ac 1911), ac yng Ngemau Olympaidd 1908 ac 1912.

Yn gyffredinol mae anthroploegwyr, er yn anghytuno ar fanylion, yn cefnogi theorïau sy'n priodoli tarddiad de ddwyreiniol Asiaidd am frodorion ynysoedd Awstralasia ac isranbarthau cyfagos.

## Gweler hefyd 
* Awstralia (cyfandir)
* Awstralia a Seland Newydd
* Cysylltiadau Awstralia-Seland Newydd
* Oceania
* Oceania (terminoleg)
* Ynysoedd y Cefnfor Tawel

## Dolenni allanol 
* BBC Cymru'r Byd — Tramor – Awstralasia

Categori:Oceania
Rhestr ynysoedd Cymru

Dyma **restr o ynysoedd Cymru**:

## Gweler hefyd
*Rhestr o ynysoedd mwyaf y byd


Ynysoedd Cymru
Ynysoedd Cymru
Cymru
Sir Gaerfyrddin

bawd|200px|Logo y Cyngor
bawd|200px|Tarian yr hen sir (cyn 1974)

Un o'r 22 prif ardal Cymru yw **Sir Gaerfyrddin** neu **Sir Gâr** (Saesneg: *Carmarthenshire*), sy'n sir yn ne Cymru.

Trefi mwyaf y sir yw Caerfyrddin a Llanelli. Mae Llyn y Fan Fach yn Sir Gaerfyrddin. Mae gan y sir dair Fenter Iaith, sef Menter Cwm Gwendraeth Elli, Menter Dinefwr a Menter Gorllewin Sir Gâr.

bawd|canol|Sir Gaerfyrddin yng Nghymru

## Cymunedau
## Trefi 
* Caerfyrddin
* Castellnewydd Emlyn
* Cydweli
* Hendy-gwyn
* Llandeilo
* Llanelli
* Llanybydder
* Llanymddyfri
* Porth Tywyn
* Rhydaman
* Sanclêr
* Talacharn

## Cestyll 
* Castell Caerfyrddin
* Castell Carreg Cennen
* Castell Cydweli
* Castell Dinefwr
* Castell y Dryslwyn
* Castell Llansteffan

## Dolen allanol 
* Cyngor sir Gaerfyrddin 

Categori:Prif ardaloedd Cymru
1843

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1838 1839 1840 1841 1842 - **1843** - 1844 1845 1846 1847 1848

----

## Digwyddiadau 
*13 Mawrth - Sylfaen Catawba County, Gogledd Carolina, UDA
*15 Mawrth - Sylfaen Victoria, British Columbia, gan y Cwmni Bae Hudson
*16 Mawrth - Sylfaen y ddinas Petrópolis gan y llywodraeth Brasil
*24 Mawrth - Brwydr Hyderabad yn India
*4 Mai - Natal yn dod yn wladfa'r Deyrnas Unedig
*19 Gorffennaf - Lawnsio'r *SS Great Britain*, llong adeiladu gan y peiriannydd Isambard Kingdom Brunel
*4 Medi - Priodas Dom Pedro II, ymerawdwr Brasil, a Dona Teresa Cristina o Sisili

* **Llyfrau**
** Charles Dickens - *Martin Chuzzlewit*
** Søren Kierkegaard - *Gjentagelsen*
** Eugène Sue - *Les Mystères de Paris*
* **Drama**
** Eusebio Asquerino - *Casada, vírgen y mártir*
* **Cerddoriaeth**
** Frederic Chopin - *Nocturnes* rhif 1 & 2, op. 55
** Johann Strauss I - *Lorelei Rhein Klänge*
* **Opera**
** Gaetano Donizetti - *Don Pasquale*
** Giuseppe Verdi - *I Lombardi*
** Richard Wagner - *Der fliegende Holländer*
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfennau cemegol Terbiwm ac Erbiwm gan Carl Gustaf Mosander

## Genedigaethau 
* 29 Ionawr - William McKinley, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1901)
* 15 Ebrill - Henry James, nofelydd (m. 1916)
* 15 Mehefin - Edvard Grieg, cyfansoddwr (m. 1907)
* 29 Tachwedd - Gertrude Jekyll, arlunydd a botanegydd (m. 1932)
* 20 Rhagfyr - Frances Hoggan, meddyg (m. 1927)

## Marwolaethau 
* 21 Mawrth - Robert Southey, bardd, 68
* 27 Mawrth - Henry Nevill, 2ail Iarll y Fenni, 88
* 6 Mehefin - Friedrich Hölderlin, awdur, 73
1842

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1837 1838 1839 1840 1841 - **1842** - 1843 1844 1845 1846 1847

----

## Digwyddiadau 
*7 Chwefror - Brwydr Debre Tabor
*29 Awst - Cytundeb Nanjing
*Sefydlu Cerddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd
***Llyfrau**
**Nikolai Gogol - *Мёртвые души*
**George Sand - *Consuelo*
***Cerddoriaeth**
**Mikhail Glinka - *Russlan a Ludmilla* (opera)
**Felix Mendelssohn - Symffoni rhif 3 ("Albanaidd")

## Genedigaethau 
*12 Mai - Jules Massenet, cyfansoddwr (m. 1912)
*13 Mai - Syr Arthur Sullivan, cyfansoddwr (m. 1900)
*14 Mehefin - William Abraham (Mabon), arweinydd glowyr De Cymru (m. 1922)
*9 Rhagfyr - Pyotr Kropotkin, anarchydd (m. 1921)

## Marwolaethau 
*13 Mawrth - Henry Shrapnel
*23 Mawrth - Stendhal, nofelydd
* 20 Hydref - Grace Darling, enwog am achub bywydau morwyr o longddrylliad, 26
* 24 Hydref - Bernardo O'Higgins, gwleidydd, 64
Môr Hafren

Mae **Môr Hafren** (Saesneg: *Bristol Channel*) yn gainc o Fôr Iwerydd, sy'n gorwedd rhwng de Cymru a gorllewin Lloegr lle rhed Afon Hafren i'r môr trwy Aber Hafren. Mae'r gwahaniaeth rhwng trai a llanw yn eitha uchel ac yn mesur tua 40 troedfedd, sef yr ail uchaf yn Ewrop.

## Yr enw
Yr hen enw ar Fôr Hafren, yn ôl traddodiad a geir yn Ail Gainc y Mabinogi (Branwen ferch Llŷr) yw **Aber Henfelen**. Ceir enghreifftiau o'r enw hwnnw yn Llyfr Taliesin ac mewn cerdd gan Gynddelw yn ogystal.

## Ynysoedd Môr Hafren
* Ynys Wair
* Ynys Echni
* Steep Holm (*Ynys Ronech*)

## Llyfryddiaeth
*Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, ail argraffiad 1951). Gweler tud. 215 am ymdriniaeth Ifor Williams ar yr enw "Aber Henfelen".

Categori:Afon Hafren
Hafren
Hafren
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yn Lloegr
Daearyddiaeth Cymru

bawd|189x189px|Llun lloeren o Gymru
Lleolir Cymru ar orynys yng ngorllewin Prydain. Mae Cymru yn rhan o'r Deyrnas Unedig. Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain, ac amgylchynir y wlad gan y môr ar yr ochrau arall: Môr Hafren i'r de, Sianel San Siôr i'r de a'r Môr Celtaidd i'r gogledd a rhwng gogledd Cymru ag Iwerddon. Hyd Cymru yw tua 274&nbsp;km a'i lled tua 100&nbsp;km. Mae gan y wlad arwynebedd o 20,779&nbsp;km² (8,023 milltir sgwâr). Mae ganddi dros 1,200&nbsp;km o arfordir.

## Tirwedd
Mae'r rhan fwyaf o Gymru yn dir cymharol uchel. Y prif ardaloedd o dir uchel yw mynyddoedd Gwynedd, sy'n cynnwys yr Eryri hanesyddol a'r mynyddoedd i'r de o'r ardal yma, mynyddoedd Elenydd yng nghanolbarth Cymru a Bannau Brycheiniog yn y de. Yn Eryri y ceir y copaon uchaf, gyda pymtheg copa dros 3,000 o droedfeddi, Y copaon uchaf yw Yr Wyddfa (1,085m/3,560 troedfedd), Carnedd Llywelyn 1,064m/3,491 troedfedd a Carnedd Dafydd (1,044m/3,425 troedfedd).

## Arfordir Cymru
## Afonydd a llynnoedd 
Yr afonydd hwyaf sy'n tarddu yng Nghymru yw Afon Hafren, Afon Gwy ac Afon Dyfrdwy, ond mae'r tair yma yn llifo trwy Loegr yn ogystal â thrwy Gymru. Yr afon hwyaf sydd yng Nghymru yn unig yw Afon Tywi; ymhlith y gweddill mae Afon Wysg, Afon Conwy, Afon Clwyd ac Afon Teifi.

Llynnoedd naturiol mwyaf Cymru yw Llyn Tegid a Llyn Syfaddan. Ceir nifer o gronfeydd dŵr mawr hefyd, yn cynnwys Llyn Trawsfynydd, Llyn Efyrnwy, Llyn Brenig, Llyn Celyn, Llyn Alaw, Llyn Claerwen a Llyn Clywedog.

## Demograffeg
Yn ôl Cyfrifiad 2001 yr oedd 2,903,085 o bobl yn byw yng Nghymru, 1,403,782 ohonynt yn wrywod a 1,499,303 yn fenywod; roedd hwn yn gynnydd o 1% ers cyfrifiad 1991. Mae gan Gymru boblogaeth sy'n heneiddio; roedd y cyfartaledd oedran yn 2001 yn 36 o'i gymharu â 34 yn 1981.

Ceir y rhan fwyaf o'r boblogaeth yn y de-ddwyrain, yn ninasoedd Caerdydd, Casnewydd ac Abertawe ac yn y Cymoedd.

## Rhaniadau gwleidyddol
Crëwyd patrwm o 13 o siroedd yng Nghymru ar ôl Deddf Uno 1536: Sir Fôn, Sir Frycheiniog, Sir Gaernarfon, Sir Aberteifi, Sir Gaerfyrddin, Sir Ddinbych, Sir y Fflint, Sir Forgannwg, Sir Feirionnydd, Sir Drefaldwyn, Sir Benfro, Sir Faesyfed, a Sir Fynwy.  Y rhain ydyw siroedd hanesyddol Cymru. Yn ad-drefnu llywodraeth leol 1974 crëwyd wyth sir weinyddol: Clwyd, Dyfed, Gwent, Gwynedd, Powys, Morgannwg Ganol, De Morgannwg a Gorllewin Morgannwg. Erbyn hyn y rhain yw enwau siroedd seremonïol Cymru.  Yn 1996 crëwyd 22 o awdurdodau unedol a enwyd yn brif ardaloedd i gymryd lle'r wyth sir weinyddol, a'u henwau yn cynnwys rhai o enwau'r 13 sir hanesyddol a rhai o'r wyth sir weinyddol, a'r ffiniau yn wahanol weithiau. Mae rhai o'r trefi mawrion yn brif ardaloedd eu hunain, e.e. Caerdydd, Abertawe, Bwrdeistref Sirol Wrecsam.

Image:DUCymru.png|Lleoliad Cymru o fewn y DU
Image:Wales from space.jpg|Llun lloeren o Gymru a rhan o Loegr

## Gweler hefyd 
* Pwyntiau eithafol Cymru


Cymru
Yr Ynys Las

Yr ynys fwyaf yn y byd yw'r **Ynys Las** neu'r **Lasynys** (Kalaallisut: *Kalaallit Nunaat*; Daneg: *Grønland*). Fe'i lleolir yng Ngogledd Môr yr Iwerydd rhwng Canada a Gwlad yr Iâ. Mae brenin Denmarc, Frederik X, hefyd yn frenin ar yr Ynys Las. Prifddinas yr ynys yw Nuuk.

## Daearyddiaeth 
bawd|chwith|bawd|Golygfa ger Nanortalik
Mae iâ yn gorchuddio 84% o'r tir. Gorchuddir y rhan fwyaf o'r wlad gan gap rhew anferth â nunatakau yn torri trwodd o gwmpas ei ymylon. O'r cap rhew hwn mae nifer o rewlifoedd, neu afonydd iâ, yn llifo, gan gynnwys Rhewlif Humboldt, ac yn torri i fyny'n fynyddoedd iâ wrth gyrraedd y môr. Nodwedd arall ar dirwedd yr Ynys Las yw'r nifer sylweddol o pingos (bryniau crwn gyda rhew yn eu canol) a geir yno.

Er gwaethaf yr holl rew, mae'r enw yn y Ddaneg (ac mewn ieithoedd Almaenaidd eraill) yn golygu "Tir (neu wlad) glas" (gweler isod).

Mae'r Ynys Las (2 miliwn km²) yn ymddangos ar fapiau o dafluniad Mercator cymaint ag yr Affrig (30 miliwn km²),

## Hanes 
Cyrhaeddodd pobl yr Ynys Las am y tro cyntaf tua 2500 CC. Tua'r flwyddyn 986, darganfu'r morwr o Lychlynwr Eric Goch yr ynys. Fe'i galwodd "yr Ynys Las" er mwyn denu pobl yno o Wlad yr Iâ a Norwy. Cyrhaedodd yr Inuit modern o'r gogledd-orllewin tua 1200. Am gyfnod bu nifer fach o drefedigaethau Llychlynaidd ar yr arfordir, ond diflanasant erbyn y 15g, naill ai o ganlyniad i afiechyd neu ymosodiadau gan y brodorion. Yn 1721 creuwyd tref fechan Ddanaidd newydd ar yr ynys a hawliodd coron Denmarc y tir.  Cafodd yr Ynys Las ei gwahanu oddi wrth Denmarc yn ystod yr Ail Ryfel Byd o ganlyniad i feddiannaeth Denmarc gan yr Almaen. Daeth y wlad yn rhan gymathedig o Ddenmarc yn 1953. Yn 1979, y flwyddyn y collwyd y refferendwm ar ddatganoli yng Nghymru, enillodd yr Ynys Las hunanlywodraeth dan sofraniaeth Denmarc, gyda'i senedd ei hun ar gyfer materion mewnol.

## Iaith a diwylliant 
Ers Mehefin 2009 yr iaith yn swyddogol yw Kalaallisut; cyn hynny roedd y Ddaneg hefyd yn iaith swyddogol. Yn ieithyddol, mae'n un deulu'r Inuit. Yn 2007 roedd 56,200 yn ei siarad yn fyd-eang. Credir i'r iaith gyrraedd yr Ynys Las pan gyrhaeddodd y Thuliaid oddeutu 1200.

## Enwogion
*Hans Hendrik (c.1834-1889), fforiwr
*Knud Rasmussen (1879-1933), fforiwr
*Otto Rosing (g. 1967), cyfarwyddwr ffilm
*Lars Rosing (g. 1972), actor
*Julie Berthelsen (g. 1979), cantores

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol y llywodraeth 
* Ystadegau 
* Gwefan dwristiaeth swyddogol y Lasynys
* Proffeil (BBC)
* Cronoleg (BBC)

Categori:Llychlyn

Categori:Ynysoedd Cefnfor yr Arctig
Categori:Ynysoedd Denmarc
Categori:Ynysoedd Môr Iwerydd
Dinas (gwahaniaethu)

Gall y gair **dinas** olygu neu gyfeirio at fwy nag un peth:

* Dinas - tref fawr

## Llefydd
Mae *Dinas* yn elfen gyffredin mewn enwau bryngaerau Cymraeg; hen ystyr y gair 'dinas' oedd "caer":

* Braich-y-Dinas
* Dinas Brân - bryngaer a chastell ger Llangollen
* Dinas Cadnant
* Dinas Cerdin
* Dinas Dinlle - bryngaer a phentref yng Ngwynedd
* Dinas Dinorwig - bryngaer yng Ngwynedd
* Dinas Emrys - bryngaer yng Ngwynedd
* Dinas Gynfor
* Dinas Mawr
* Dinas Melin-y-Wig
* Dinas Porth Ruffydd
* Dinas Powys
* Dinas Tŷ Du
* Dinas, Llanfairfechan
* Dinas, Trefeglwys

Ceir sawl enghraifft arall o'r gair mewn enwau lleoedd yng Nghymru:

* Dinas, Llanwnda - pentref yn Nyffryn Nantlle
* Dinas - pentref ar Benrhyn Llŷn gerllaw Nefyn
* Dinas - pentref yn Sir Gaerfyrddin
* Dinas (copa) - bryn yn Nyffryn Tywi, Sir Gaerfyrddin
* Dinas - pentref yn Sir Benfro
* Dinas Basing - hen abaty yn Sir Y Fflint
* Dinas Mawddwy - pentref yn ne Gwynedd
* Dinas Powys
* Dinas Rhondda - pentref ger Tonypandy, Morgannwg

Fe'i defnyddir hefyd mewn enwau sawl dinas i'w gwahaniaethu rhwng gwlad neu ranbarth, e.e.

* Dinas Mexico - prifddinas Mecsico

## Defnydd arall
Ystyr ffigurol:

* Dinas Noddfa, yn y Beibl

Cyfryngau:
* Dinas - cyfres ddrama deledu Gymraeg yn yr 1980au
Mary McAleese

**Mary Patricia McAleese** (Gwyddeleg: *Máire Pádraigín Mhic Ghiolla Íosa*) (ganwyd 27 Mehefin 1951) oedd wythfed Arlywydd Iwerddon, o 1997 hyd 2011.

Categori:Arlywyddion Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Mary Robinson

**Mary Robinson** (ganwyd 21 Mai 1944) oedd seithfed Arlywydd Iwerddon, a'r ddynes gyntaf. Roedd yn Arlywydd rhwng 3 Rhagfyr 1990 a 12 Medi 1997 pan ymddiswyddodd i ddechrau swydd newydd fel Uwch-Gomisynydd y Cenhedloedd Unedig dros Hawliau Dynol.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1999.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Iwerddon
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Douglas Hyde

Roedd **Douglas Hyde** (Gwyddeleg: *Dubhghlas de hÍde*) (17 Ionawr 1860 - 12 Gorffennaf 1949) yn ysgolhaig ar yr iaith Wyddeleg a fe oedd Arlywydd cyntaf Iwerddon (Gwyddeleg: *Uachtarán na hÉireann*), rhwng 25 Mehefin 1938 a 24 Mehefin 1945.

Arlywyddion Iwerddon
Categori:Llenorion Gwyddeleg
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1949
Seán T. O'Kelly

'''Seán Thomas O'Kelly'* (Gwyddeleg: *Seán Tomás Ó Ceallaigh*) (25 Awst 1882 - 23 Tachwedd 1966) oedd ail Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon (Gwyddeleg: *Uachtarán na hÉireann''), rhwng 25 Mehefin 1945 a 24 Mehefin 1959. Fe'i ganed yn Nulyn. O'Kelly oedd un o sylfeinwyr Fianna Fáil. Roedd yn aelod o'r Dáil Éireann (senedd Gweriniaeth Iwerddon) o 1918 hyd ei ethol yn arlywydd. Bu'n ffigwr blaenllaw yng ngwleidyddiaeth a llywodraethiant Gwladwriaeth Rydd Iwerddon. Gwasanaethai fel Gweinidog Llywodraeth Leol (1932–1939) a Gweinidog Cyllid (1939–1945). Roedd yn Is-Arlywydd y Cyngor Gweithredol o 1932 hyd 1937 a'r Tánaiste o 1937 hyd 1945.

Categori:Arlywyddion Iwerddon
Categori:Tánaistí Iwerddon
Categori:Pobl o Ddulyn
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1966
Môr Udd

Cainc neu gulfor yw'r **Môr Udd** (Ffrangeg: *La Manche*; Saesneg: *English Channel*; Cernyweg: *Mor Bretannek*; Llydaweg: *Mor Breizh*) o Fôr Iwerydd; dyma'r môr rhwng Lloegr a Ffrainc. Mae'r môr yn cysylltu'r Môr Iwerydd yn y gorllewin â Môr y Gogledd yn y dwyrain. Mae'n bosib y daw'r enw o'r gair 'rhudd' (coch) neu 'rydd' (rhyddid), a defnyddid y gair 'y Môr Rudd' ers talwm. Fodd bynnag mae'r sillafiad a ddefnyddir heddiw (Môr Udd) wedi'i gofnodi yn y 13g, yn ôl *Geiriadur Prifysgol Cymru* pan gofnodwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch: *"o Fôr Udd (Mor Rudd) i Fôr Iwerddon"*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Categori:Arfordiroedd Ffrainc
Categori:Arfordiroedd Lloegr
Gwlad yr Haf

Sir seremonïol a sir hanesyddol yng Ne-orllewin Lloegr yw **Gwlad yr Haf** (Saesneg: *Somerset*). Mae'n ffinio â Môr Hafren a Sir Gaerloyw i'r gogledd, â Wiltshire i'r dwyrain, â Dorset i'r de-ddwyrain, ac â Dyfnaint i'r de-orllewin.

bawd|200px|dim|Lleoliad Gwlad yr Haf yn Lloegr

Mae'r enw Cymraeg *Gwlad yr Haf*, cyfieithiad rhydd o'r Saesneg *Somerset*, yn dyddio'n ôl i'r bymthegfed ganrif.

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn bedair ardal an-fetropolitan a dau awdurdod unedol:

350px|dim

# De Gwlad yr Haf
# Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton
# Ardal Sedgemoor
# Ardal Mendip
# Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf – awdurdod unedol
# Gogledd Gwlad yr Haf – awdurdod unedol

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn naw etholaeth seneddol yn San Steffan:
* Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf
* Caerfaddon
* Gogledd Gwlad yr Haf
* Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf
* Somerton a Frome
* Taunton Deane
* Wells
* Weston-super-Mare
* Yeovil

bawd|dim|Stanton Drew, Gwlad yr Haf

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr


Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Denmarc

Mae **Teyrnas Denmarc** (Daneg: *Kongeriget Danmark*) neu **Denmarc** (Daneg: ) yn deyrnas Lychlynnaidd fach yng ngogledd Ewrop. Mae Môr y Gogledd yn amgylchynu'r wlad, ag eithrio'r ffin ddeheuol â'r Almaen.

## Hanes
bawd|chwith|Cyfarfod i ffurfio'r cyfansoddiad, 1848

Unwyd Denmarc yng nghyfnod y Llychlynwyr, yn y 10g, gan y brenin Harald Ddantlas († 985), a drodd y wlad at Gristnogaeth. Yn yr 11g, cymerodd Denmarc feddiant ar Loegr am gyfnod. Yn 1397, unodd a Sweden a Norwy. Parhaodd yr undeb a Sweden hyd 1523 a'r undeb a Norwy hyd 1814. Arferai Gwlad yr Iâ fod ym meddiant Denmarc hefyd, hyd nes iddi ddod yn annibynnol yn 1944. O 1940 hyd 1945, meddiannwyd Denmarc gan yr Almaen. Yn 1973 daeth yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd.

## Daearyddiaeth
bawd|chwith|Denmarc a Chymru o ran lleoliad a maint.
Denmarc yw'r fwyaf deheuol o wledydd Llychlyn. Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o orynys Jylland (Jutland) a thua 405 o ynysoedd. Y mwyaf o'r rhain yw Sjælland, Fyn, Lolland, Falster, Langeland, Als, Møn, Bornholm ac Amager. Tir isel yw bron y cyfan o'r wlad, gyda mwy na 65% yn dir amaethyddol. Y copa uchaf yw Møllehøj, 170.86 medr.

Saif y brifddinas ar ynys Sjælland ("Seeland"), sydd a chulfor Øresund yn ei gwahanu oddi wrth Sweden. Cysylltir  Copenhagen a dinas Malmö yn Sweden gan Bont Øresund a thwnel. Yr unig ffin ar dir sych yw'r ffin a'r Almaen yn y de.

### Dinasoedd 

Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Categori:Aelod-wladwriaethau NATO
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Daneg
Categori:Gwledydd Ewrop
Categori:Gwledydd y Môr Baltig
Categori:Gwledydd Nordig
Categori:Llychlyn
Categori:Teyrnasoedd
Éamon de Valera

**Éamon de Valera** (ganwyd **Edward George de Valera**, enw Gwyddeleg **Éamonn de Bhailéara**) (14 Hydref 1882 &ndash; 29 Awst 1975), oedd un o arweinyddion y mudiad dros annibyniaeth Iwerddon oddi wrth Brydain ar ddechrau'r 20g. Cymerodd ran yng Ngwrthryfel y Pasg yn 1916, a bu bron iddo gael ei ddienyddio gydag arweinwyr eraill y gwrthryfel gan y Saeson.

Gwrthododd arwain y ddirprwyaeth a aeth i Lundain i gael Cytundeb gyda Llywodraeth Prydain. Arhosodd yn ôl yn Nulyn. Ond roedd yn anghytuno'n llwyr gyda'r telerau a arwyddwyd ar ei ran gan Michael Collins, Arthur Griffith a'r dirprwyaeth, ac yn flin na wnaethant gysylltu a thrafod ag ef cyn arwyddo. Achosodd telerau'r cytundeb a arwyddwyd, Cytundeb Eingl-Wyddelig iddo ymddiswyddo fel Arlywydd Iwerddon.

Yn ddiweddarch daeth yn arweinydd yr wrthblaid Weriniaethol yn ystod y Rhyfel Cartref Iwerddon 1922-23. Wedi methiant y Rhyfel Cartref i newid polisi y wladwriaeth newydd, fe sefydlodd de Valera blaid weriniaethol newydd, Fianna Fáil a ddaeth fewn i rym yn 1932. Yn ddiweddarach, daeth yn Brif Weinidog dair gwaith (y tro cyntaf fel ail Arlywydd y Cyngor Gweithredol, ac fel y Taoiseach cyntaf (teitl y Prif Weinidog yn ôl Cyfansoddiad 1936)). Gorffennodd ei yrfa wleidyddol fel trydydd Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon (Gwyddeleg: *Uachtarán na hÉireann*), rhwng 25 Mehefin 1959 a 24 Mehefin 1973.

## Cyfansoddiad Iwerddon
De Valera oedd prif awdur a symbylydd ysgrifennu Cyfansoddiad Iwerddon ar ddiwedd yr 1930au. Rhoddodd y Cyfansoddiad statws a threfn i Wladwriaeth Rydd Iwerddon. Er bod pwyslais fawr ar ddysgeidiaeth grefyddol Catholig mae'n ymwrthod â gwneud Catholigiaeth yn grefydd swyddogol y wladwriaeth newydd. Bu sawl newid i'r cyfansoddiad dros y degawdau, ond mae'n dal i fod, yn ei hanfod, yn arwydd o lwyddiant gwaddol de Valera.

## Gweler hefyd
*Tomás Ceannt

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Iwerddon
Categori:Taoisigh Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1975
Erskine Hamilton Childers

**Erskine Hamilton Childers** (11 Rhagfyr 1905 – 17 Tachwedd 1974), mab Erskine Childers (awdur *The Riddle of the Sands*), oedd pedwerydd Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon (Gwyddeleg: *Uachtarán na hÉireann*), rhwng 25 Mehefin 1973 a'u farwolaeth ar 17 Tachwedd 1974.

Categori:Arlywyddion Iwerddon
Categori:Tánaistí Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Cearbhall Ó Dálaigh

**Cearbhall Ó Dálaigh** (12 Chwefror 1911 - 21 Mawrth 1978) (Yngenir 'carol o dôl-ia'. Cyfieithir ei enw i'r Saesneg fel Carroll O'Daly, ond roedd pawb yn ei alw wrth ei enw Gwyddelig). Fe  oedd pumed Arlywydd Iwerddon, rhwng 19 Rhagfyr 1974 a 22 Hydref 1976 pan ymddiswyddodd ar  ôl ffrae gyda'r llywodraeth.

Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Arlywyddion Iwerddon
1841

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1836 1837 1838 1839 1840 - **1841** - 1842 1843 1844 1845 1846

----

## Digwyddiadau 
*William Edwards yn sefyll fel Siartydd  dros Sir Fynwy, heb dderbyn yr un bleidlais. Dyma'r unig dro i hyn ddigwydd yng Nghymru.
* Agor Rheilffordd Cwm Taf
* 26 Ionawr - Hong Cong yn cael ei ildio i Brydain ar brydles gan Tsieina
* 4 Mawrth - William Henry Harrison yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
* **Llyfrau**
** Charles Dickens - *The Old Curiosity Shop*
** Theodor Mundt - *Thomas Münzer*
** Edgar Allan Poe - *The Murders in the Rue Morgue*
* **Drama**
** Dion Boucicault - *London Assurance*
* **Cerddoriaeth**
** Adolphe Adam - *Giselle* (ballet)
** Gaetano Donizetti - *Adelia* (opera)

## Genedigaethau 
* 28 Ionawr - Syr Henry Morton Stanley, fforiwr o Ddinbych (m. 1904)
* 25 Chwefror - Pierre-Auguste Renoir, arlunydd (m. 1919)
* 21 Mai - Joseph Parry, cyfansoddwr (m. 1903)
* 9 Tachwedd - Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig (Tywysog Cymru 1841-1901) (m. 1910)
* 20 Tachwedd - Wilfrid Laurier, Prif Weinidog Canada (m. 1919)

## Marwolaethau 
* 4 Ebrill - William Henry Harrison, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 68
* 19 Mai - John Blackwell (Alun), bardd Cymreig, 42
* 24 Mai - Thomas Roberts, Llwyn'rhudol, awdur radicalaidd, 76
* 8 Mehefin - John Elias, pregethwr, 67
* 27 Gorffennaf - Mikhail Lermontov, bardd Rwseg, 26
Efrog

:*Gweler hefyd: Efrog Newydd*

Dinas hanesyddol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Efrog**, neu **Caerefrog** (). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Dinas Efrog.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Efrog boblogaeth o 152,841.

## Hanes
Mae'r ddinas wedi tyfu o gwmpas safle'r hen dinas Rufeinig **Eboracum**, prifddinas Britannia Inferior. Bu farw'r ymerawdwr Constantius Chlorus yn Eboracum yn 306.

York city.jpg

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa'r Castell
*Bettys Cafe
*Eglwys gadeiriol
*Canolfan Jorvik
*Tŵr Clifford (castell)

## Enwogion
*Guy Fawkes (1570-1606), cynllwynwr
*W. H. Auden (1907-1973), bardd
*Frankie Howerd (1917-1992), comediwr
*Judi Dench (g. 1934), actores

## Gefeilldrefi
## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Efrog
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinas Efrog
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Gogledd Swydd Efrog
Ynys Echni

Ynys ym Môr Hafren yw **Ynys Echni** (Saesneg *Flat Holm*). Fe'i lleolir tua thair milltir a hanner o Larnog, Bro Morgannwg, ond fe'i gweinyddir gan ddinas Caerdydd. Mae Steep Holm (Ynys Ronech) yn agos iddi. Mae Ynys Echni yn cael ei gweinyddu fel rhan o Gymru, a hi felly ydyw'r lle mwyaf deheuol yn y wlad, gan fod Ynys Ronech yn rhan o Loegr.

## Cadwraeth
Mae'r ynys yn hafan i fywyd gwyllt a blodau gwyllt prin, gan gynnwys gwylanod cefnddu lleiaf, gwylanod y penwaig, cwningod, hwyaid yr eithin a nadredd defaid. Mae tywarch arforol yr ynys yn cynnal glaswellt arforol byr sy'n cynnwys planhigion prin megis cennin gwyllt a phys y ceirw.

bawd|dim|400px|Map Môr Hafren

Mae Ynys Echni wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 34.91 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

## Hanes yr ynys
bawd|dim|600px|Ynys Echni gyda arfordir de Cymru yn y cefndir

Sefydlwyd clas (math o fynachlog gynnar) ar Ynys Echni rywbryd yn Oes y Seintiau.

Adeiladwyd goleudy ar yr ynys yn y 18g, ac roedd dynion goleudy yn byw yno tan 1988, pryd cafodd y goleudy ei awtomeiddio. Daeth ffermio i ben hefyd ym 1942. Defnyddiwyd yr ynys fel safle milwrol yn ystod y 19g ac unwaith eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Heddiw does neb yn byw ar yr ynys yn barhaol, ac mae hi bellach yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac yn warchodfa natur o dan reolaeth Cyngor Dinas Caerdydd.

Derbyniwyd y neges radio gyntaf ar Ynys Echni. Fe'i gyrrwyd o Larnog ar 13 Mai 1897 gan Guglielmo Marconi gyda chymorth George Kemp, peiriannydd Swyddfa'r Post o Gaerdydd. Cynnwys y neges, a ddanfonwyd mewn Côd Morse, oedd *Are you ready?*

## Gweler hefyd
* Pwyntiau eithafol Cymru
* William Henry Preece

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Project Ynys Echni, Cyngor Dinas Caerdydd  (Cymraeg)
* Adroddiad y BBC am Ynys Echni  (Saesneg yn unig)
* Cymdeithas Ynys Echni  (Saesneg yn unig)

Categori:Clasau
Categori:Daearyddiaeth Bro Morgannwg
Categori:Daearyddiaeth Caerdydd
Echni
Echni
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghaerdydd
Categori:Pwyntiau eithafol Cymru
Patrick Hillery

**Patrick John Hillery** (; (2 Mai 1923 - 12 Ebrill 2008) oedd chweched Arlywydd Iwerddon, rhwng 3 Rhagfyr 1976 a 2 Rhagfyr 1990. Fe'i etholwyd yn gyntaf yn Etholiad 1951 fel cynrychiolydd Fianna Fáil Teachta Dála (TD) dros Etholaeth Clare ac yno yr arhosodd hyd at 1973.

Ef oedd Comisiynydd Ewropeaidd cyntaf Iwerddon, gan gychwyn yn 1973 ac arhosodd dair mlynedd yn y swydd, pan ddaeth yn Arlywydd. Bu'n Arlywydd am ddau dymor a dywedir iddo ddod a sefydlogrwydd ac urddas i'r swydd..

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2008
1840

18g - **19g** - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - **1840au** - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1835 1836 1837 1838 1839 - **1840** - 1841 1842 1843 1844 1845

----

## Digwyddiadau 
* 1 Ionawr - Dechreuad y treial John Frost, Zephaniah Williams a William Jones yn Nhrefynwy
* 13 Ionawr - Mae'r llong *Lexington* yn suddio ger Ynys Hir, Newydd Efrog; 139 o bobol yn colli ei bywydau.
* 6 Chwefror - Cytundeb Waitangi
* 7 Hydref - Wiliam II yn dod yn frenin yr Iseldiroedd
* **Llyfrau**
** Mikhail Lermontov - *Герой нашего времени* – "Arwr yr Oes Hon"
** Prosper Mérimée - *Colomba*
* **Drama**
** Christian Hebbel - *Judith*
** Jose Zorilla - *El Zapatero y el Rey*
* **Barddoniaeth**
** Victor Hugo - *Les Rayons et Les Ombres*
* **Cerddoriaeth**
** Gaetano Donizetti - *La Fille du regiment* (opera)
** Felix Mendelssohn - Symffoni rhif 2 ("Lobgesang")

## Genedigaethau 
* 28 Mawrth - Emin Pasha
* 2 Ebrill - Emile Zola, nofelydd (m. 1902)
* 7 Mai - Pyotr Ilyich Tchaikovsky, cyfansoddwr (m. 1893)
* 2 Mehefin - Thomas Hardy, bardd a nofelydd (m. 1928)
* 21 Mehefin - John Rhŷs, ysgolhaig Celtaidd (m. 1915)
* 8 Medi - Thomas Evans (Telynog), bardd
* 12 Tachwedd - Auguste Rodin, cerflunydd
* 14 Tachwedd - Claude Monet, arlunydd
* 29 Tachwedd - Rhoda Broughton, nofelydd (m. 1920)

## Marwolaethau 
* 6 Ionawr - Fanny Burney, nofelydd, 87
* Ionawr - Dingane, brenin y Zulu
* 17 Mawrth - William Williams o Wern, 58
* 27 Mai - Niccolo Paganini, fiolinydd a chyfansoddwr, 57
1838

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1833 1834 1835 1836 1837 - **1838** - 1839 1840 1841 1842 1843

----

## Digwyddiadau 
*Mai - Cafodd Siartiaeth ei sefydlu gan Siarter y Bobl a gyhoeddwyd.
*28 Mehefin - Coroniad Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig, yn Abaty Westminster
*1 Hydref - Brwydr Maella yn Sbaen
* **Llyfrau**
** John James Audubon - *The Birds of America*
** Isaac Williams - *Thoughts in Past Years*
** Jane Williams (Ysgafell) - ''Twenty Essays on the Practical Improvement of God's Providential Dispensations as Means to the Moral Discipline to the Christian*
* **Drama**
** Franz Grillparzer - *Weh dem, der lügt!*
** Victor Hugo - *Ruy Blas*
* **Cerddoriaeth**
** Hector Berlioz - *Benvenuto Cellini'' (opera)

## Genedigaethau 
* 6 Ionawr - Max Bruch, cyfansoddwr (m. 1920)
* 18 Chwefror - Ernst Mach
* 10 Mai - John Wilkes Booth, actor
* 25 Hydref - Georges Bizet, cyfansoddwr (m. 1875)
* 29 Tachwedd - Giovanni Losi, eidalaidd offeiriad Catholig (m. 1882)

## Marwolaethau 
* 17 Mai - Charles Maurice de Talleyrand
* 19 Gorffennaf - Christmas Evans, pregethwr, 71
* 18 Medi - Griffith Williams (Gutyn Peris), bardd, 69
* 26 Rhagfyr - Julia Ann Hatton, nofelydd, 74
1839

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1834 1835 1836 1837 1838 - **1839** - 1840 1841 1842 1843 1844

----

## Digwyddiadau 
*2 Ionawr - Ffoto gyntaf y Lleuad, gan Louis Daguerre
*20 Ionawr - Brwydr Yungay yn Ne America
*29 Ionawr - Priodas Charles Darwin ac Emma Wedgwood
*21 Mawrth - Premiere y Symffoni rhif 9 gan Franz Schubert
*19 Ebrill - Cytundeb Llundain: mae'r Gwlad Belg yn dod yn frenhiniaeth.
*13 Mai - Trawiad gyntaf Merched Beca, gwrthryfel gwerinol yn erbyn y tollau drud
*4 Tachwedd - Terfysg Casnewydd
***Gwrthryfel Y Siartwyr**
***Llyfrau**
**Charles Dickens - *Nicholas Nickleby*
**Stendhal - *La Chartreuse de Parme*
**William Williams (Caledfryn) - *Drych Barddonol*
***Drama**
**Felicia Hemans - *De Chatillon*
***Barddoniaeth**
**Marceline Desbordes-Valmore - *Pauvres Fleurs*
**Henry Wadsworth Longfellow - *Voices of the Night*
***Cerddoriaeth**
**Josef Lanner - *Amazonen-Galopp*
**Robert Schumann - *4 Nachtstücke*
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Lanthanwm gan Carl Gustaf Mosander

## Genedigaethau 
*7 Mawrth - Ludwig Mond, diwydiannwr (m. 1909)
*19 Ionawr - Paul Cézanne, arlunydd (m. 1906)
*21 Mawrth - Modest Mussorgsky, cyfansoddwr (m. 1881)
* 30 Hydref - Alfred Sisley, arlunydd (m. 1899)
*5 Rhagfyr - George Custer, milwr (m. 1876)

## Marwolaethau 
*11 Ebrill - John Galt, nofelydd, 59
*11 Mai - John Harries, Cwrtycadno, meddyg traddodiadol a "dewin", 54
*29 Medi - Friedrich Mohs, daearegwr, 62
*3 Rhagfyr - Frederic VI, brenin Denmarc, 71
1837

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1832 1833 1834 1835 1836 - **1837** - 1838 1839 1840 1841 1842

----

## Digwyddiadau 
* 4 Mawrth - Martin van Buren yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
* 20 Mehefin - Y Tywysoges Victoria yn dod Brenhines y Deyrnas Unedig
* **Llyfrau**
** William Harrison Ainsworth - *Crichton*
** Eliza Constantia Campbell - *Tales about Wales*
* **Cerddoriaeth**
** Robert Edwards - "Caersalem"

## Genedigaethau 
* 18 Mawrth - Grover Cleveland, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1908)
* 5 Ebrill - Algernon Swinburne, bardd (m. 1909)
* 9 Mai - Adam Opel, difeisiwr (m. 1895)
* 29 Hydref - Abraham Kuyper, Prif Weinidog yr Iseldiroedd (m. 1920)
* 26 Rhagfyr - George Dewey, llyngesydd (m. 1917)

## Marwolaethau 
* 23 Ionawr - John Field, cyfansoddwr, 54
* 10 Chwefror - Aleksander Pushkin, bardd a dramodydd, 37
* 19 Chwefror - Thomas Burgess, Esgob Tyddewi, 80
* 31 Mawrth - John Constable, arlunydd, 60
* 14 Mehefin - Giacomo Leopardi, awdur, 39
* 20 Mehefin - William IV, brenin y Deyrnas Unedig, 71
Edward II, brenin Lloegr

Brenin Lloegr oedd **Edward II** (25 Ebrill 1284 – 21 Medi 1327). Ef oedd y Tywysog Cymru Seisnig cyntaf (1301–1307); dechrau'r arfer Seisnig o enwi meibion hynaf brenhinoedd Lloegr felly.

Yng Nghastell Caernarfon y cafodd ei eni, yn fab i Edward I, brenin Lloegr, a'r frenhines Eleanor o Castile, yn fuan ar ôl goresgyniad Cymru gan y brenin hwnnw.

## Gwragedd
*Isabelle o Ffrainc

## Plant
*Edward III (1312–1377), brenin Lloegr 1327–1377
*John o Eltham (1316–1336)
*Joanna (1321–1362), gwraig Dafydd II, brenin yr Alban

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1284
Categori:Marwolaethau 1327
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Categori:Tywysogion Cymru
1836

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1831 1832 1833 1834 1835 - **1836** - 1837 1838 1839 1840 1841

----

## Digwyddiadau 
* 23 Chwefror - Brwydr yr Alamo
* 21 Ebrill - Brwydr San Jacinto
* 30 Awst - Sylfaen dinas Houston, Texas
* **Llyfrau**
** Hans Christian Andersen - *Den lille Havfrue* – "Y Forforwyn Fach"
* **Drama**
** Georg Büchner - *Leonce und Lena*
* **Cerddoriaeth**
** Gaetano Donizetti - *Belisario* (opera)
** Felix Mendelssohn - *Sant Paul* (oratorio)

## Genedigaethau 
* 21 Chwefror - Léo Delibes, cyfansoddwr (m. 1891)
* 24 Chwefror - Winslow Homer, arlunydd (m. 1910)
* 8 Gorffennaf - Joseph Chamberlain, gwleidydd (m. 1914)
* 9 Gorffennaf - Henry Campbell-Bannerman, gwleidydd (m. 1908)
* 6 Hydref - Allen Raine, nofelydd (m. 1908)
* 20 Hydref - Daniel Owen, nofelydd (m. 1895)

## Marwolaethau 
* 10 Mehefin - André-Marie Ampère, ffisegydd, 61
* 28 Mehefin - James Madison, 4ydd Arlywydd yr Unol Daleithiau, 85
* 6 Tachwedd - Charles X, brenin Ffrainc, 79
* 22 Tachwedd - Peter Bailey Williams, hynafieithydd a chyfieithydd, 73
Llanbedr Pont Steffan

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).*

Tref a chymuned yn nyffryn Teifi, yng Ngheredigion yw **Llanbedr Pont Steffan**  (hefyd **Llambed** a **Llanbed**, Saesneg: *Lampeter''). Mae yno farchnad, dwy archfarchnad a nifer o siopau lleol. Yno hefyd mae Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan, Ysgol Ffynnonbedr ac Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan. Saif Hen Domen Llanbedr Pont Steffan, sef hen domen o'r Oesoedd Canol ar ochr ddwyreiniol i'r dref. Yng Nghyfrifiad 2001, poblogaeth Llambed oedd 2,894. Mae hyn yn golygu mai Llambed ydy tref-brifysgol lleiaf gwledydd Prydain.

## Y Brifysgol
Sefydlwyd Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan yn 1822 gan Esgob Burgess o Dyddewi er mwyn hyfforddi darpar offeiriaid yn yr eglwys Anglicanaidd.  Yn 1852 cafodd yr hawl (drwy Siarter) i gynnig Gradd BD a Siarter arall i roi'r hawl i'r Brifysgol gynnig Gradd BA yn y celfyddyda 1865. Roedd yn rhan o Brifysgol Cymru hyd at 2008. Sylfaenwyd pensaernïaeth y prif adeilad ar ddull petrual Rhydgrawnt (Saesneg: *Oxbridge*) ac a gynlluniwyd gan C. R. Cockerell. Enw newydd ar y coleg yw Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.

Tim rygbi'r Brifysgol oedd y cyntaf drwy Gymru, wedi i un o'r darlithwyr (Rowland Williams) ddod a'r gêm o Gaergrawnt.

## Adeiladau eraill
bawd|chwith|Y dref tua 1885.

Roedd lleoliad cartref hen bobl Hafan Deg yn arfer bod yn wyrcws, a gafodd ei ddymchwel yn y 1960au pan godwyd y cartref newydd.

## Papur Bro 
Papur Bro Clonc yw papur bro Llanbedr Pont Steffan a'r plwyfi o gwmpas y dref. Cyhoeddir rhifyn yn fisol, ac mae gwefan Clonc360 yn brosiect bywiog gan nifer o wirfoddolwyr lleol, dan faner y papur bro a Golwg360.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Gwion Edwards (1993– ), peldroediwr
*Idwal Jones (1895-1937), dramodydd a digrifwr
*Elin Jones, Aelod Cynulliad a Llywydd y Cynulliad - o Lanwnnen ger Llambed
*Ben Lake, Aelod Seneddol presennol Ceredigion
*Gareth Lloyd James, bardd, nofelydd ac athro - o Gwm-ann ger Llambed

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Llambed ym 1984. I gael gwybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984

## Oriel

Delwedd:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 13.JPG|Tafarn y King's Head
File:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 12.JPG|Canol y dref: cofeb rhyfel
File:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 10.JPG|Y Stryd Fawr
File:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 08.JPG|Neuadd y Dref
File:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 09.JPG|Cloc y neuadd
File:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 07.JPG|Banc y Nat West
File:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 06.JPG|Y Royal Oak
File:Lanbedr Pont Steffan - Lampeter 03.JPG|Banc Barclays
File:Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant 01.JPG|Y prif adeilad
File:Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant 03.JPG|Y prif adeilad
File:Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant 04.JPG|Y prif adeilad gyda chloddfa Geltaidd ar y chwith iddi

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant
*Cyngor Tref Llanbedr Pont Steffan 

Categori:Cymunedau Ceredigion

Categori:Trefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Cydweli

Tref hynafol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, ar lan y ddwy afon Gwendraeth — afon Gwendraeth Fach ac afon Gwendraeth Fawr — yw **Cydweli** (Saesneg: *Kidwelly*). Mae Cydweli'n adnabyddus drwy Gymru am yr hwiangerdd draddodiadol *Hen Fenyw Fach Cydweli*.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Mynyddygarreg ar lannau'r Gwendraeth Fach. Roedd y canolwr rygbi a darlledwr enwog Ray Gravell, neu "Grav", yn frodor o'r pentref. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Rhoddwyd siarter i'r dref tua 1115 gan y brenin Harri I o Loegr. Mae Castell Cydweli yn un o'r esiamplau gorau o'i fath yn ne Cymru, ac yn un o gadwyn a adeiladwyd ar draws y wlad i geisio gorchfygu'r Cymry.

Yn 1136 gwnaeth y dywysoges Gwenllian, chwaer Owain Gwynedd arwain brwydr yng Nghydweli yn erbyn y Normaniaid. Mae maes y gad yn cael ei adnabod hyd heddiw fel Maes Gwenllian.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Chydweli yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Tyfodd Cydweli yn ddirfawr yn ystod y chwyldro diwydiannol. Roedd yno waith briciau a gwaith tin mawr, ac mae yno erbyn hyn amgueddfa ddiwydiannol.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cydweli.jpeg|Cyweli, 1806
Kidwelly Castle & Bridge, Caermarthenshire.jpeg|Y dref, y castell a'r bont, 1830
Cydweli.jpg|Y castell heddiw

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Cyngor tref Cydweli 


Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Aberdâr

Tref yng Nghwm Cynon ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Aberdâr** (Saesneg: *Aberdare*). Cyfeirnod OS: SO0002. Lluosog "derwen" ydy "dâr", ac mae'r enghraifft ysgrifenedig gyntaf o'r gair yn dyddio o 1203. Ceir hefyd yng ngogledd Cymru Aberdaron, sydd hefyd yn ymwneud â choed derw. Ym 1991 roedd poblogaeth y dref yn 31,619. Mae Aberdâr bedair milltir o Ferthyr Tudful a thua 24 milltir o Gaerdydd, ar Afon Cynon.  Mae gwasanaeth rheilffordd rhwng Aberdâr a Chaerdydd trwy Gwm Cynon.
bawd|chwith|300px|Marchnad Aberdâr

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Hanes
Roedd Aberdâr yn sir hanesyddol Morgannwg. Yng Nghwmbach Aberdâr y ffurfiwyd y gangen gyntaf o'r Gymdeithas Gydweithredol yng Nghymru, ym 1860.

Yn wreiddiol, ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd pentref Aberdâr mewn ardal amaethyddol, ond pan ddarganfuwyd llawer o lo a mwyn haearn yn yr ardal cynyddodd y boblogaeth yn gyflym iawn. Sefydlwyd gweithdai haearn yn Llwydcoed ac Abernant ym 1799 a 1800, wedi'u dilyn gan eraill yn Gadlys ac Aberaman ym 1827 a 1847. Nid yw'r rhain wedi gweithio ers 1875. Cyn 1836, câi'r rhan fwyaf o'r glo ei ddefnyddio yn lleol, yn bennaf yn y gweithdai haearn, ond wedyn dechreuwyd allforio glo o dde Cymru. Yn ail hanner y 19g, gwellodd y dref yn fawr.

Aberdâr oedd cartref un o feirdd yr Ail Ryfel Byd, Alun Lewis, ac mae dyfyniad o'i gerdd *The Mountain over Aberdare* i'w weld yn y dref. Dyma gartref y Stereophonics hefyd, sy'n dod o Gwmaman. Fel mae'n digwydd mae yna Aberdare yn Ne Cymru Newydd, Awstralia, sydd hefyd yn cynnwys pyllau glo.

## Eglwysi a Chapeli
Ar un adeg yr oedd nifer fawr o gapeli anghydffurfiol yn Aberdâr a'r cyffiniau ond mae'r mwyafrif ohonynt wedi cau erbyn hyn.

Y Bedyddwyr oedd y mwyaf dylanwadol o'r enwadau anghydffurfiol yn Aberdâr ac fe sbardunwyd eu tŵf gan y Parch. Thomas Price a ddaeth i Aberdâr ym 1845 fel gweinidog Calfaria, eglwys a sefydlwyd yn wreiddiol yn 1812.

## Chwaraeon
Ceir tîm pêl-droed yn y dref, C.P.D. Tref Aberdâr. Bu'r tîm yn llwyddiannus iawn ar ddechrau'r 20g. Mae wedi bod drwy sawl newid enw a strwythur. Mae nawr yn chwarae yn adrannau Cynghrair Cymru (Y De).

## Enwogion
*T. Marchant Williams (1845–1914), awdur a golygydd
*Alun Lewis (1915–1944), bardd o bentref Gwmaman
*Bethan Jenkins (g. 1981), Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros Orllewin De Cymru.
*Rose Davies (1882–1958), gwleidydd ymarferol a ffeminist

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberdâr ym 1861, 1885 a 1956. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956

## Gefeilldrefi
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Clochdar Papur Bro Cwm Cynon (fel rhan o wefan y BBC)
*  Clwb criced 
*  Clwb cerdd
*  Julian Castaldi  Un o brif artistiaid modern Aberdâr


Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)