open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pen-y-graig

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Pen-y-graig** (hefyd **Penygraig**). Heblaw pentref Pen-y-graig ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys Dinas Rhondda, Edmondstown, Penpisgah a Threwiliam. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 5,877.

Saif Pen-y-graig yn ne-orllewin y Rhondda. Arferai'r diwydiant glo fod yn bwysig yma, gyda Glofa'r Naval yn y gymuned. Ceir prif swyddfeydd bwrdeisdref sirol Rhondda Cynon Taf yma.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Maes glo De Cymru

bawd|240px|Pwll Mawr, Blaenafon

**Maes glo De Cymru** yw'r mwyaf o'r ddau faes glo yng Nghymru. Mae'n ymestyn am bron 90 milltir o  Fae Sant-y-Brid yn y gorllewin i Bont-y-pwl yn y dwyrain gyda rhannau ohono yn siroedd Caerfyrddin, Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Pen-y-bont ar Ogwr, Rhondda Cynon Taf, Bro Morgannwg, Merthyr Tudful, Caerdydd, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Blaenau Gwent, Torfaen a Powys.

Mae'r maes glo yn fasn o greigiau Carbonifferaidd, a ffurfiwyd pan oedd Cymru yn rhan o uwchgyfandir Pangea ac yn wlad gwernydd yn agos i'r cyhydedd. Mae'r glo yn haen drwchus iawn, ond mae'n cynnwys haenau o dywodfaen a siâl hefyd. Mae natur y glo yn amrywio o un rhan o'r maes i'r llall. Yn Sir Gaerfyrddin, ceid glo carreg, tra'r oedd glo Cwm Rhondda yn lo ager, a ddefnyddid ar gyfer llongau ager.

## Gweler hefyd
* Diwydiant glo Cymru
* Amgueddfa Lofaol Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Daeareg Cymru
Categori:De Cymru
Categori:Diwydiant glo Cymru
De Cymru
Whitney Houston

Cantores, cyfansoddwraig, actores, cynhyrchydd recordiau a model ffasiwn o'r Unol Daleithiau oedd **Whitney Elizabeth Houston** (9 Awst 1963 – 11 Chwefror 2012). Dechreuodd Houston gael enwogrwydd rhyngwladol yng nghanol y 1980au ac arweiniodd ei llwyddiant hi at fenywod Affricanaidd-Americanaidd eraill yn llwyddo ym myd cerddoriaeth pop a ffilmiau. Cyfeirir ati weithiau fel "Y Llais", ac mae'n adnabyddus am ei "powerful, penetrating pop-gospel voice".

Yn ystod y 1980au, Houston oedd un o'r artistiaid Africanaidd-Americanaidd cyntaf i ymddangos yn rheolaidd ar MTV, pan oedd y sianel yn dueddol o ddangos llawer mwy o gerddoriaeth roc gan ddynion gwynion. Ei halbwm cyntaf oedd yr albwm cyntaf i werthu fwyaf gan artist unigol, gan werthu dros 25 miliwn o gopïau yn fyd-eang. Aeth ei hail albwm yn syth i rif un y Billboard 200 a dyma oedd y tro cyntaf i artist benywaidd wneud hynny. Llwyddodd i gael saith rhif un yn olynol ar y siart Billboard Hot 100.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol
* Whitney-Fan.com 
* ClassicWhitney.com
* ClassicWhitney.com Discussion Board
* Whitney-Fan.com Web Board 
* Whitney-Info.com
* Whitney World 
* Whitney Houston  yn *Rolling Stone*

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Americanwyr Affricanaidd
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o New Jersey
Cwm-bach, Rhondda Cynon Taf

:''Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler Cwm-bach.''

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf yw **Cwm-bach**. Saif gerllaw tref Aberdâr.

Mae'n adnabyddus am Gôr Meibion Cwmbach, a sefydlwyd yn 1921. Y côr yma oedd y cyntaf i ganu ym Mharc yr Arfau, Caerdydd, cyn gêm rygbi'r undeb ryngwladol. Dros y blynyddoedd, maent wedi canu gydag artistiaid megis Paul Robeson, Syr Geraint Evans, Stuart Burrows, Gwyneth Jones, Constance Shacklock, Patricia Kern a'r gitarydd John Williams.

Sefydlwyd y siop Co-op gyntaf yng Nghymru yma yn 1860. Bu'r bardd Harri Webb yn byw ymg Nghwmbach am rai blynyddoedd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Streic y Glowyr (1984–85)

Un o'r streiciau pwysicaf yn hanes diwydiant glo gwledydd Prydain oedd **Streic y Glowyr (1984–5)**, streic a alwyd gan Undeb Cenedlaethol y Glowyr (yr NUM) dan arweiniad Arthur Scargill, i wrthwynebu cynlluniau Llywodraeth Geidwadol Lloegr dan Margaret Thatcher i gau nifer sylweddol o byllau glo. Roedd y Bwrdd Glo dan Ian McGregor yn bwriadu cau 20 o byllau a diswyddo 20,000 o lowyr.

Roedd y gefnogaeth i'r streic yn amrywio o ardal i ardal. Roedd y gefnogaeth yn gryf iawn ym Maes glo De Cymru, lle roedd dros 99% o'r gweithlu yn cefnogi'r streic ar y cychwyn, ond yn llawer is ym Maes glo Gogledd Ddwyrain Cymru, lle roedd tua 35% o'r gweithlu ar streic.

Dechreuodd y streic ym mis Mawrth 1984, a daeth i ben ar 3 Mawrth 1985, pan orfodwyd y glowyr i ddychwelyd i'r gwaith.

## Llyfryddiaeth
* Hywel Francis, ''History on Our Side: Wales and the 1984-85 Miners' Strike'' (Caerfyrddin: Iconau Ltd, 2009) ISBN 9781905762453

## Dolenni allanol
* Ar streic am flwyddyn (o BBC Cymru)

Categori:Diwydiant glo Cymru
Glowyr (1984–5)
MTV

Mae **MTV (Music Television)** yn rwydwaith deledu gwifren a leolir yn Ninas Efrog Newydd. Fe'i lawnsiwyd ar 1 Awst 1981 a'r nod gwreiddiol oedd i chwarae fideos cerddorol a fyddai'n cael eu cyflwyno gan gyflwynwyr a elwir yn VJs. Erbyn heddiw, mae MTV yn dal i chwarae detholiad o fideos cerddorol, ond yn bennaf mae'r sianel yn darlledu amrywiaeth o raglenni teledu realiti a diwylliant pop sydd wedi'u hanelu at arddegwyr ac oedolion ifanc.

Ers dechrau'r sianel, mae MTV wedi chwyldroi y diwydiant cerddorol. Daeth sloganau megis "I want my MTV" yn wybyddus ym meddyliau'r cyhoedd, a phoblogeiddiwyd y syniad o'r VJs. Cyflwynwyd y syniad o fan penodol i chwarae fideos cerddorol a darparodd fan canolog i artistiaid a chefnogwyr i ddysgu am ddigwyddiadau cerddorol, newyddion a hysbysebu. Cyfeiriwyd at MTV droeon gan gerddorion, sianeli a rhaglenni teledu eraill, ffilmiau a llyfrau pan yn sôn am ddiwylliant poblogaidd.

Arweiniodd MTV at nifer o sianeli tebyg yn yr Unol Daleithiau ac yn rhyngwladol. Mae dylanwad moesol MTV, gan gynnwys materion megis sensoriaeth a gweithredu cymdeithasol, wedi bod yn bwnc llosg am nifer o flynyddoedd. Mae dewis MTV i ganolbwyntio ar raglenni heb gerddoriaeth wedi cael ei drafod llawer hefyd ers y 1990au, gan ddangos dylanwad y sianel ar ddiwylliant fodern.


Categori:Rhwydweithiau teledu Americanaidd
Categori:Sefydliadau 1981
Maes glo Gogledd-ddwyrain Cymru

bawd|250x250px|Y gofeb i Drychineb Gresffordd

Mae **Maes Glo Gogledd-ddwyrain Cymru** yn ardal yng ngogledd Cymru a arferai gael ei chloddio'n helaeth ar gyfer glo. Mae'n cynnwys maes glo Sir Fflint tua'r gogledd a maes glo Sir Ddinbych i'r de.

Ymestynna o waith glo'r Parlwr Du yn y gogledd, drwy ardal Wrecsam a draw i Groesoswallt yn Swydd Amwythig i gyfeiriad y de. Nid oedd ardal llawer llai ar Ynys Môn, lle'r oedd glo yn arfer cael ei gloddio, yn cael ei gyfrif yn rhan o faes glo'r gogledd-ddwyrain, er ei fod wedi ei leoli yn ardal gogledd Cymru yn ddaearyddol.

## Hanes cynnar 
Mae modd olrhain cloddio am lo yng ngogledd Cymru gannoedd o flynyddoedd yn ôl. Pan feddiannwyd tiriogaeth yr ardal gan y Saeson yn ystod y 1300au allforiwyd glo ganddynt o ogledd Cymru i Loegr, ac yn 1536, disgrifiodd yr awdur teithio, John Leland, bod glo yn cael ei gloddio yn Minera, sef pentref ger Coedpoeth. Erbyn 1593, roedd glo yn cael ei allforio o’r porthladdoedd ar aber afon Dyfrdwy. Datblygodd masnach yn gyflym ac erbyn 1616, roedd y prif weithfeydd glo wedi cael eu sefydlu ym Mostyn, Bagillt, Englefield, Leadbrook, Uphfytton a Wepre.

## Cynnydd a chwymp y diwydiant 
Parhaodd cloddio am lo i ddatblygu ac ehangu yng ngogledd Cymru yn ystod y 18g. Gyda dyfodiad y rheilffordd yn y 19eg ganrif datblygodd cloddio am lo yn gyflym yn yr ardal. Yn 1913 roedd cynhyrchiant y maes glo yng ngogledd Cymru wedi cyrraedd 3.5 miliwn o dunelli, cyn iddo wedyn ddirywio’n raddol.

Yn 1918 roedd 60 o byllau glo ar draws maes glo gogledd Cymru, gyda phob un yn cyflogi rhwng 200 a 1000 o ddynion. O ganlyniad, roedd y diwydiant glo yn rhan allweddol o’r economi leol. Er hynny, yn yr un modd â de Cymru, dechreuodd y galw am lo Cymru ddirywio, ac roedd yn gynyddol anodd cystadlu yn erbyn mewnforion glo rhatach o wledydd eraill.

Yn ystod Streic y Glowyr yn y 1970au a’r 1980au, aeth llawer o lowyr yn ne Cymru a rhannau eraill o Loegr ar streic mewn ymdrech i geisio achub y diwydiant glo. Er hynny, penderfynodd y mwyafrif o’r glowyr yng ngogledd Cymru beidio â mynd ar streic a pharhau i weithio, er gwaethaf erledigaeth a chamdriniaeth gan bicedwyr.

Caewyd y gwaith glo olaf ym maes glo gogledd Cymru, sef y Parlwr Du, ym Mostyn, yn 1996.

## Trychineb Glofa Gresffordd 
Dros y blynyddoedd bu nifer o ddamweiniau angheuol ym Maes glo Gogledd-ddwyrain Cymru. Yn 1934 lladdwyd 266 o weithwyr yn Nhrychineb Glofa Gresffordd oherwydd ffrwydrad anferthol yn y pwll glo. Hwn oedd un o’r damweiniau gwaethaf yn hanes cloddio glo ym Mhrydain.

## Gweler hefyd 
* Rhestr glofeydd gogledd-ddwyrain Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant glo Cymru
Gogledd-ddwyrain Cymru

Categori:Prosiect WiciAddysg
Undeb Cenedlaethol y Glowyr

Undeb llafur yn cynrychioli glöwyr yn y Deyrnas Unedig yw **Undeb Cenedlaethol y Glowyr** (Saesneg: *National Union of Mineworkers*), a dalfyrrir yn aml i **NUM**.

Sefydlwyd yr undeb yn 1945, pan ail-drefnwyd **Ffederasiwn Glowyr Prydain Fawr** (''Miners' Federation of Great Britain*, MFGB). Roedd yr MFGB wedi ei sefydlu yn  1888. Nid oedd yn un undeb canolog, ond yn hytrach yn gorff oedd yn cyd-drefnu gweithgareddau sefydliadau lleol. Ffurfiwyd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (*South Wales Miners' Federation''),  "y Ffed", yn 1898.

Cymerodd yr undeb ran mewn sawl anghydfod diwydiannol, yn cynnwys Streic Genedlaethol y Glowyr 1912 a Streic Fawr 1926. Dan lywyddiaeth Arthur Scargill, daeth i amlygrwydd yn ystod Streic y Glowyr (1984-5), oedd yn brotest yn erbyn cynlluniau'r Bwrdd Glo a'r llywodraeth i gau pyllau glo. Wedi blwyddyn o streic, gorfodwyd y glowyr i ddychwelyd i'r gwaith, a thros y blynyddoedd nesaf, caewyd nifer fawr o byllau glo. Oherwydd hyn, collodd yr undeb ei ddylanwad.

## Llywyddion
*1889: Ben Pickard
*1904: Enoch Edwards
*1912: Robert Smillie
*1922: Herbert Smith
*1929:
*1931: Ebby Edwards
*1932:
*1938: Joseph Jones
*1939: Will Lawther
*1954: Ernest Jones
*1960: Sidney Ford
*1971: Joe Gormley
*1982: Arthur Scargill (Llywydd Mygedol o 2002)
*2002: Ian Lavery

## Is-lywyddion
*1889: Sam Woods
*1909: Robert Smillie
*1912:
*1917: Herbert Smith
*1922: Stephen Walsh
*1924:
*1929: Ebby Edwards
*1930:
*1933: S. O. Davies
*1934: Will Lawther
*1939: Jim Bowman
*1950: Ernest Jones?
*1972: Mick McGahey
*1987: Sammy Thompson
*1989: *Swydd yn wag*
*1992: Frank Cave
*2002: Keith Stanley

## Ysgrifenyddion Cyffredinol
*1889: Thomas Ashton
*1919: Frank Hodges
*1924: A. J. Cook
*1932: Ebby Edwards
*1946: Arthur Horner
*1959: Will Paynter
*1968: Lawrence Daly
*1984: Peter Heathfield
*1992:
*2002: Steve Kemp

## Gweler hefyd
*Lesbiaid a Hoywon yn Cefnogi'r Glowyr

Glowyr
Categori:Diwydiant glo
Categori:Diwydiant glo Cymru
Abercwmboi

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Abercwmboi**. Fe'i lleolir yng nghymuned De Aberaman. Saif ar ffordd y B4275, i'r de-ddwyrain o dref Aberdâr, ac ar lan Afon Cynon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Tarddiad yr enw 
Anaml ceir cyfuno aber a cwm mewn enw lle. Yn ôl Gwynedd O. Pierce, mae'n debyg taw nant o'r enw Confoe yw ail elfen yr enw a throdd dros amser yn "cwmboi", gyda'r acen ar y sillaf olaf. Mae'n bosib hefyd nad yw'r elfen "aber" yn cyfeirio at y man lle rhed y nant i Afon Cynon, ond yn hytrach mewn ystyr ffrwd neu nant yn syml. Mae'r ystyr hon o "aber" mewn enwau lleoedd yn gyffredin yn y gogledd, ond mae'n bosib taw Abercwmboi yw un o'r ychydig o enghreifftiau yn y de.

## Enwogion 
* S. O. Davies, gwleidydd

## Cyfeiriadau 
Categori:De Aberaman
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Ffederasiwn Glowyr De Cymru

Undeb llafur yn cynrychioli glowyr de Cymru oedd **Ffederasiwn Glowyr De Cymru**, a elwid yn aml **y Ffed** (Saesneg: ''South Wales Miners' Federation'').

Ffurfiwyd yr undeb yn dilyn methiant Streic Glowyr De Cymru 1898. Daeth yn gysylltiedig â Ffederasiwn Glowyr Prydain Fawr yn 1899 a'r Blaid Lafur yn 1908.

Yn 1945, newidiodd Ffederasiwn Glowyr Prydain Fawr i fod yn undeb canolog, dan yr enw Undeb Cenedlaethol y Glowyr, a daeth Ffederasiwn Glowyr De Cymru yn Rhanbarth De Cymru o'r undeb hwnnw. Roedd yr Aelod Seneddol Lib-Lab William Abraham (Mabon) yn un o'r arweinwyr cynnar, ond ymhen ychydig daeth arweinwyr iau, llai cymhedrol yn eu lle. Erbyn yr ymgyrch dros isafswm cyflog yn 1912 roedd yn amlwg mai'r Ffed oedd yn gosod yr agenda ar gyfer gweddill gwledydd Prydain.

Clensiodd dirwasgiad 1930au'r Ffed i galonnau ei aelodau a daeth yn rhan o fytholeg sosialaidd Cymru.

Yn 1945 daeth yn Adran De Cymru o Undeb Cenedlaethol y Glowyr.

## Llywyddion y Ffed
*1898: William Abraham (Mabon)
*1912: William Brace
*1915: James Winstone
*1922: Vernon Hartshorn
*1924: Enoch Morrell
*1934: James Griffiths
*1936: Arthur Horner
*1946: Alf Davies
*1951: Will Paynter
*1959: William Whitehead
*1966: Glyn Williams
*1973: Emlyn Williams
*1985: ?

## Ysgrifenyddion
*1898: Thomas Richards
*1931: Oliver Harris
*1941: Evan Williams
*1943: W. J. Saddler
*1946: Evan Williams
*1947: William Arthur
*1951: W. H. Crews
*1958: D. D. Evans
*1963: David Francis
*1976: George Rees

Categori:Diwydiant glo Cymru
Glynrhedynog

Tref a chymuned yng Nghwm Rhondda ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf yw **Glynrhedynog** (ac yn llai cywir ei orgraff, **Glyn Rhedynog)** (Saesneg: *Ferndale*). **Trerhondda** oedd yr enw gwreiddiol, ar ôl enw capel yr Annibynwyr a godwyd yno yn 1867. "Glynrhedynog" yw enw hen fferm a fu lle y mae'r pentre heddiw. Trosiad llac o'r enw Cymraeg yw'r Saesneg "Ferndale".). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 4,419.

Saif Trerhondda rhwng Maerdy a Phendyrus. Dechreuodd y diwydiant glo yna yn 1857, a Threrhondda oedd y pentref diwydiannol cyntaf yng Nghwm Rhondda. Bu dwy drychineb fawr yn y lofa yma yn y 19g, y gyntaf ar 8 Tachwedd 1867, pan laddwyd when 178 o lowyr. Ar 10 Mehefin 1869, bu ffrwydrad arall yma, a lladdwyd 53.

Y mae yno Ysgol Gymraeg Llyn y Forwyn.

## Enwogion
*Syr Stanley Baker, actor
*M. J. Trow (g. 1949), awdur

## Llyfryddiaeth
* Peter Brooks, *Eglwys y Bedyddwyr Salem Newydd, Glynrhedynog* (2008)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Trefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Arthur Scargill

**Arthur Scargill** (ganed 11 Ionawr 1938) oedd llywydd Undeb Cenedlaethol y Glowyr (NUM) o 1981 hyd 2000. Ef oedd arweinydd y glowyr yn ystod Streic y Glowyr yn 1984-1985.

Ganed ef yn Worsbrough Dale, ger Barnsley, Swydd Efrog. Roedd ei dad y lowr ac yn aelod o Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr. Gadawodd yr ysgol yn 15 oed, a mynd yn löwr ei hun. Daeth yr arweinydd adran Swydd Efrog o'r NUM yn 1973, cyn dod yn arweinydd cenedlaethol yn 1981.

Wedi methiant streic 1984-5, gadawodd Scargill y Blaid Lafur, ac yn 1996 sefydlodd y Blaid Lafur Sosialaidd. Ef yw arweinydd y blaid ar hyn o bryd.

Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Sosialwyr o Loegr
Categori:Diwydiant glo
Arena O2

bawd|200px|dde|Yr O2

Arena dan-do aml-bwrpas yw'r **Arena O2**. Fe'i lleolir yng nghanol yr O2, canolfan adloniant fawr ar bentir Greenwich yn ne-ddwyrain Llundain, Lloegr. Dyma yw'r arena cyntaf sy'n debyg i arena draddodiadol Americanaidd yn Llundain. Gall ddal hyd at 20,000 o bobl, yn dibynnu ar y digwyddiad, gan wneud yr arena yn un o'r mwyaf yn Ewrop.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol

## Gweler hefyd
*O2 arena (Prague)
*O2 World

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Frenhinol Greenwich
Categori:Adloniant yn Lloegr
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Cyfres homologaidd

Cyfres o gyfansoddion organig sy'n debyg iawn i'w gilydd mewn adeiledd yw **cyfres homologaidd**. Gellir disgrifio cyfansoddyn yn yr un grŵp gweithredol efo fformiwla cyffredinol. Fformiwla empirig neu gyffredinol yr alcan yw **CnH2n+2** pan fod **n** yn unrhyw rhif. Mae gan grŵp o gyfansoddion organig cyfres homologaidd ei hun. Gan bod adeiledd o fewn y grwpiau yn debyg, mae ganddynt briodweddau cemegol tebyg.

## Gweler hefyd
*Hydrocarbon
*Cemeg

Categori:Cemeg
Bwrdd Glo Cenedlaethol

Corfforaeth a grewyd i weinyddu diwydiant glo y Deyrnas Unedig oedd y **Bwrdd Glo Cenedlaethol** (Saesneg: *National Coal Board*, NCB). Fe'i sefydlewyd o ganlyniad i genedlaetholi'r diwydiant glo dan Ddeddf Cenedlaetholi'r Diwydiant Glo, 1946, a dechreuodd ar ei waith ar 1 Ionawr 1947.

Yn dilyn methiant Streic y Glowyr (1984-5), caewyd llawer o byllau glo. Ail-enwyd y Bwrdd yn Gorfforaeth Lo Brydeinig  (*British Coal Corporation*) yn 1987, ac yn 1994 prefateiddiwyd asedau'r gorfforaeth, a throsglwyddwyd ei swyddogaethau gweinyddol i'r Awdurdod Glo newydd.

Categori:Diwydiant glo
Categori:Sefydliadau 1947
S. O. Davies

Gwleidydd o Gymru oedd **Stephen Owen Davies**, a adwaenid fel rheol fel **S. O. Davies** (c. 9 Tachwedd 1886 – 25 Chwefror 1972). Bu'n aelod seneddol o 1934 hyd ei farwolaeth.

Ganed ef yn Abercwmboi, a dechreuodd weithio fel glowr yn 12 oed. Cyfunodd hyn a gweithio ar gyfer gradd. Bu'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Cymru a Phrifysgol Llundain.

Daeth yn is-lywydd Ffederasiwn Glowyr Prydain Fawr yn 1933. Yn 1934, etholwyd ef yn Aelod Seneddol Llafur dros etholaeth Merthyr Tudful. Roedd yn aml yn anghytuno â pholisïau swyddogol ei blaid, ac yn dilyn trychineb Aberfan, beirniadodd yn hallt y dull y triniwyd y teuluoedd.

Wrth baratoi am etholiad Cyffredinol 1970, teimlai'r Blaid Lafur yn yr etholaeth fod angen ymgeisydd iau, a dewiswyd ymgeisydd arall yn ei le. Safodd S. O. Davies fel ymgeisydd annibynnol, ac enillodd y sedd.

Bu farw ym 1972 yn yr Ysbyty Merthyr. Wedi iddo farw, enillodd y Blaid Lafur y sedd yn ôl mewn is-etholiad, er i bleidlais Plaid Cymru gynyddu yn sylweddol.

## Llyfryddiaeth
* Griffiths, Robert, *S.O. Davies: A Socialist Faith* (Llandysul: Gwasg Gomer, 1983)

Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Sosialwyr o Gymru
Streic Glowyr Cymru 1898

[bawd|Cartŵn yn y [Western Mail gan JM Staniforth yn tynnu sylw at ddiffyg cyfathrebu rhwng yr arweinwyr a'r gweithwyr ar ddechrau'r streic.]]

Anghydfod diwydiannol yn ne Cymeu oedd **Streic Glowyr Cymru 1898**. Dechreuodd fel ymgais gan y glowyr, dan arweiniaid William Abraham (Mabon) i gael gwared ar y system o amrywio eu cyflogau ar sail pris glo, y *sliding scale*. Clowyd y gweithwyr allan gan y cyflogwyr, a pharhaodd hyn am chwe mis. Yn y diwedd, bu raid iddynt ddychwelyd i'r gwaith heb lwyddo yn eu hamcan.

Ystyrir y streic yma yn garreg filltir bwysig yn natblygiad undebaeth lafur yn ne Cymru. Sefydlwyd Ffederasiwn Glowyr De Cymru o ganlyniad i fethiant y streic.

Categori:1898 yng Nghymru
Categori:Diwydiant glo Cymru
Glowyr Cymru 1898
Willington Wrddymbre

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Willington Wrddymbre** (Saesneg: *Willington Worthenbury*). Mae'n cynnwys pentrefi Wrddymbre a Thalwrn Green, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 730.

Saif ar ochr ddwyreiniol afon Dyfrdwy ym Maelor Saesneg, yn agos i'r ffin â Lloegr. Yma mae'r ganran isaf o siaradwyr Cymraeg yn sir Wrecsam, gyda 88.81% heb wybodaeth o'r iaith yn 2001.

Cysegrwyd eglwys Wrddymbre i Sant Deiniol; mae'n adeilad cymharol ddiweddar, yn dyddio o 1939. I'r de o'r pentref, roedd Plas Emral, catref teulu dylanwadol Puleston, a ddymchwelwyd yn 1936. Bu'r bardd R. S. Thomas yn giwrad yn Nhalwrn Green yn y 1940au.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Bronington

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Bronington** (). Saif ar ochr ddwyreiniol afon Dyfrdwy ym Maelor Saesneg, yn agos i'r ffin a Lloegr. Roedd y boblogaqeth yn 2001 yn 1,228.

Dyddia'r eglwys o 1836; cyn hynny roedd yr adeilad yn ysgubor degwm. I'r de-ddwyrain o'r pentref, mae Plas Iscoyd, a adeiladwyd tua 1740 a'i ymestyn yn y 19g. I'r de o'r pentref, mae Fenn's Moss, ardal o fawnog sy'n ymestyn tros y ffin i Swydd Amwythig. Mae'n rhan o Warchodfa Natur Genedlaethol Mawnogydd Fenn’s, Whixall a Bettisfield.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Gary, Indiana

**Gary** yw'r ddinas fwyaf yn Lake County, Indiana, Unol Daleithiau America. Lleolir y ddinas yn rhan de-ddwyreiniol ardal fetropolitaidd Chicago ac mae tua 25 milltir o ganol dinas Chicago. Yng nghyfrifiad 2000, roedd ganddi boblogaeth o 102,746 gan ei gwneud yn bumed ddinas fwyaf y dalaith. Ar un cyfnod, Gary oedd dinas fwyaf Indiana, ond bellach Fort Wayne yw'r ddinas fwyaf. Mae'r ddinas yn gorwedd ar lan Lyn Michigan ac mae'n enwog am ei melinau dur mawrion, ei lefel uchel o drosedd a'i chefnogaeth i wleidyddiaeth y Democratiaid. Mae'r ddinas hefyd yn enwog fel man geni Michael Jackson a'i deulu.

## Gefeilldrefi Gary 
## Dolenni allanol
*  Dinas Gary, Tudalen Swyddogol Indiana 
*  Orielau o luniau o Gary, Indiana o 2005
*  Casgliad o Ffotograffau o Weithfeydd Dur Gary, 1906-1971
*  Gwefan Traeth Miller 
*  Dave's Den  - yn darparu gwybodaeth eang am hanes a datblygiad Dinas Gary]
*  Lluniau o rai o adeiladau mwy cyfoes Gary

Categori:Dinasoedd Lake County, Indiana
Bagloriaeth Cymru

Cymhwyster y gellir astudio ar ei gyfer yng Nghymru yw **Bagloriaeth Cymru**, a gyflwynwyd yn swyddogol ym mis Medi 2007 wedi i gynllun beilot gael ei redeg yn 2005. Mae'n gymhwyster ar gyfer Cyfnodau Allweddol 4 a 5, sy’n cydnabod bron pob agwedd ar fywyd. Mae’n rhoi cyfle i'r disgybl ddatblygu a gwella eu sgiliau allweddol yn ôl eu gallu a’u diddordebau personol. Cynigia amryw o brofiadau a chyfleoedd dysgu mewn ystod eang o feysydd, yn hytrach nag arholiad.

Mae Bagloriaeth Cymru wedi’i rhannu’n ddwy ran: 
*Opsiynau: cyrsiau/rhaglenni sydd ar gael ar hyn o bryd h.y. cyrsiau UG ac A2
*Craidd: yn cynnwys pedair rhan h.y. Sgiliau Allweddol, Cymru, Ewrop a’r Byd, Addysg Gwaith-gysylltiedig ac Addysg Bersonol a Chymdeithasol.

Mae Diploma Uwch Bagloriaeth Cymru yn gyfwerth â phwyntiau UCAS a bydd eu gwerth yn debyg i radd A llawn (Lefel A) h.y. 120 pwynt. Mae cyflogwyr yn barod i gydnabod gwerth y Fagloriaeth hefyd, oherwydd ei fod yn brawf ychwanegol o addasrwydd y myfyriwr i waith.

## Gweler hefyd
* CBAC

Categori:Cymwysterau addysg yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 2007
Afon Twrch (Dyfrdwy)

Afon ym Mhenllyn, de Gwynedd, sy'n llifo i mewn i afon Dyfrdwy, yw **Afon Twrch**.

Mae'n tarddu ar lethrau deheuol rhwng llethrau gorllewinol Foel Rhudd, i'r dwyrain o Aran Benllyn. Wedi llifo tua'r de am ychydig, mae'n troi tua'r gogledd-orllewin a llifo ar hyd Cwm Cynllwyd. Mae'n llifo trwy benref Llanuwchllyn, ac yn ymuno ag afon Dyfrdwy ychydig i'r gogledd, rhyw hanner milltir cyn i afon Dyfrdwy gyrraedd Llyn Tegid.

Twrch
Twrch
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Meirionnydd
Afon Twrch

Gallai **Afon Twrch** gyfeirio at un o nifer o afonydd yng Nghymru:

* Afon Twrch ym Meirionnydd, sy'n llifo i mewn i afon Dyfrdwy
* Afon Twrch ym Mhowys, sy'n llifo i mewn i afon Banwy
* Afon Twrch, sy'n llifo i mewn i afon Tawe
Pendyrus

Pentref a chymuned yng Nghwm Rhondda ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Pendyrus** (Saesneg: *Tylorstown*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 4,715. Ystyrir ward Pendyrus yn un o ardaloedd mwyaf difreintiedig gorllewin Ewrop.

## Hanes
Sefydlwyd y pentref gan Alred Tylor, a agorodd bwll glo yno yng nghanol y  1800au. Ar 28 Ionawr 1896, collodd 57 o lowyr eu bywydau mewn tanchwa yma. Caeodd y pwll olaf yma yn y 1960au, ac ers hynny mae diweithdra wedi bod yn broblem.

250px|dim|bawd|Pendyrus
250px|dim|bawd|Tomen wastraff glo, Pendyrus

## Diwylliant
Mae Côr Meibion Pendyrus yn adnabyddus ac yn dod o'r ardal.

## Pobl o Bendyrus
*Mansel Thomas, cyfansoddwr
*Jimmy Wilde, bocsiwr

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Peter Falconio

[270px|bawd|[Alice Springs, Tiriogaeth y Gogledd, Awstralia]]

mwelydd Prydeinig oedd **Peter Falconio** a ddiflannodd yn niffeithdra Awstralia yng Ngorffennaf 2001, tra'n teithio efo'i gariadferch Joanna Lees. Mae pobl yn rhagdybio ei fod wedi marw. Roedd Peter yn 28 oed pan ddiflannodd ac roedd yn dod o Hepworth, Huddersfield, Swydd Efrog. Roedd Peter yn raddedig o Brifysgol Brighton. Er nad yw ei gorff wedi cael ei ffeindio, cyhuddwyd Bradley John o'i lofruddiaeth yn 2005. Mae'r achos wedi denu llawer o sylw o gwmpas y byd.

## Llofruddiaeth neu ar goll?
Roedd yna lawer o amheuaeth ynglŷn â beth ddigwyddodd i Peter Falconio. Tra'n teithio yn agos i Alice Springs yn Nhiriogaeth y Gogledd ym mis Gorffennaf 2001, roedd y pâr wedi stopio'u cerbyd wrth weld dyn diethr yn arwyddo fod ganddo broblem efo'i gar. Ar ôl iddo adael ei gerbyd, clywodd Lees ddryll yn tanio. Credodd hi ei fod e'n farw. Dywedodd hi fod yr ymosodwr wedi ei chlymu hi a'i rhoi mewn cerbyd arall. Ar ôl trafeilio ychydig yng ngherbyd yr ymosodwr, dihangodd o'r cerbyd i'r cloddiau tra cheisiodd yr ymosodwr ei ffeindio.

Categori:Llofruddiaeth
The Jungle Book

bawd|200px|Clawr yr Argraffiad Cyntaf

Llyfr yn cynnwys casgliad storïau gan Rudyard Kipling ydy ***The Jungle Book*** ("*Llyfr y Jyngl*") (1894).

## Gweler hefyd 
**The Second Jungle Book*, 1895 casgliad storïau, hefyd gan Kipling
**The Jungle Book (ffilm 1967)*

Categori:Casgliadau o straeon byrion Saesneg
Categori:Llyfrau 1894
101 Dalmatians II: Patch's London Adventure

Ffilm Disney yw '''''101 Dalmatians II: Patch's London Adventure''''' (2003). Mae'n ddilyniant i'r ffilm *One Hundred and One Dalmatians*.

## Cymeriadau 
*Martin Short - Lars
*Jodi Benson - Anita
*Tim Bentinck - Roger
*Jeff Bennett - Jasper
*Kath Soucie - Perdita 
*Ben Tibberas - Lucky
*Samuel West - Pongo
*Tara Strong - Two-Tone
*Mary MacLeod - Nanny
*Kasha Kropinski - Penny
*Bobby Lockwood - Patch
*Maurice LaMarche - Horace
*Barry Bostwick - Thunderbolt 
*Michael Lerner - the Producer 
*Jason Alexander - Lil'Lightning
*Susan Blakeslee - Cruella de Vil

## Caneuon 
#"Seeing Spots"
#"Dalmatian Plantation"
#"The Thunderbolt Adventure Hour"
#"Canine Crunchies"
#"Cruella DeVil"
#"Try Again"

Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o'r Unol Daleithiau
The Jungle Book 2

Ffilm Disney yw ***The Jungle Book 2*** ("*Llyfr Y Jyngl 2*") (2003). Mae'n ddilyniant i'r ffilm *The Jungle Book*.

## Cymeriadau 
*John Goodman - Baloo
*Haley Joel Osment - Mowgli
*John Rhys-Davies - Ranjan Father
*Phil Collins - Lucky
*Mae Whitman - Shanti
*Connor Funk - Ranjan
*Bob Joles - Bagheera
*Tony Jay - Shere Khan
*Jim Cummings - Kaa / Coronel Hathi / M.C. Monkey

Categori:Ffilmiau 2003
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau Saesneg
Glyntraean

, yng nghymuned Glyntraian]]

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Glyntraean** (Saesneg: *Glyntraian*). Saif yn rhan isaf Dyffryn Ceiriog, i'r de o Langollen ac mae'n cynnwys pentrefi Dolywern, Llechrydau, Llwyn-mawr a Pontfadog.

Ffurfiwyd plwyf Glyntraean pan rannwyd hen blwyf Llangollen yn dri: Llangollen Traean, Trefor Traean, a Glyn Traean. Mae ei ffin ddwyreiniol hefyd yn ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac yn dilyn Clawdd Offa. Mae'n cynnwys pentrefanau Cilcochwyn, Crogeniddon, Crogenwladus, Erwallo, Hafodgynfor, Nantygwryd, Pennant a Thalygarth.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
498 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
503 CC 502 CC 501 CC 500 CC 499 CC - **498 CC** - 497 CC 496 CC 495 CC 494 CC 493 CC

----

## Digwyddiadau
* Alexander I yn olynu ei dad Amyntas I fel brenin Macedonia.
* Athen ac Eretria yn gyrru milwyr i gynorthwyo Groegiaid Ionia yn eu gwrthryfel yn erbyn Ymerodraeth Persia. Maent yn cipio a llosgi dinas Sardis, prifddinas Artaphernes, Satrap Lydia a brawd Darius I, brenin Persia).

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Amyntas I, brenin Macedonia
* Cleander, unben Gela

Categori:498 CC
Afon Twrch (Tawe)

Afon yn ne Cymru sy'n llifo i mewn i afon Tawe yw **afon Twrch**.

Mae'r afon yn tarddu ar y Mynydd Du, ar lechweddau deheuol Bannau Sir Gâr a Fan Brycheiniog. Mae afon Twrch Fechan yn ymuno â hi, ac mae'n llifo tua'r de-orllewin, tua'r de ac yna tua'r de-ddwyrain am tua 14&nbsp;km (9 milltir) cyn cyrraedd afon Tawe ger Ystalyfera. Mae'n ffurfio'r ffin rhwng Powys a Sir Gaerfyrddin, yna, ymhellach i'r de, rhwng Powys a Castell-nedd Port Talbot.

Ymhlith yr afonydd sy'n llifo i mewn i afon Twrch mae Nant Gŵys a Nant Llynfell. Mae'r pentrefi ar ei glannau yn cynnwys Ystradowen, Cwm-twrch uchaf, Cwm-twrch isaf a, Gurnos.

Twrch
Twrch
Twrch
Twrch
Diego Maradona

Cyn-chwaraewr a rheolwr pêl-droed  o'r Ariannin oedd **Diego Armando Maradona** (30 Hydref 1960 – 25 Tachwedd 2020). Ganwyd yn Lanús, Talaith Buenos Aires.

## Gyrfa fel chwaraewr
Yn ystod ei yrfa proffesiynol, fe chwaraeodd Maradona i Boca Juniors, Barcelona, a Napoli. Ymddangosodd 91 o weithiau dros dîm cenedlaethol Yr Ariannin a sgoriod 34 o goliau. Roedd yn rhan o'r tîm a enillodd Gwpan y Byd 1986 pan gurwyd Gorllewin yr Almaen yn y rownd derfynol. Cafodd ei wahardd o bêl-droed am 15 mis am fethu prawf cocên yn 1991, ac fe'i danfonwyd adref Gwpan y Byd 1994 am ddefnyddio'r cyffur ephedrine.

## Gyrfa fel rheolwr
Roedd yn reolwr Yr Ariannin yn mis Tachwedd 2008 hyd Gorffennaf 2010. Daeth yn reolwr Al Wasl yn mis Mai 2010.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pêl-droedwyr o'r Ariannin
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Hip hop

Mae **Hip hop** yn fath o gerddoriaeth ac yn fudiad diwylliannol; a ddatblygwyd yn Ninas Efrog Newydd ar ddechrau'r 1970au yn bennaf ymysg Americanwyr Affricanaidd ac Americanwyr o Dde America. Pedair prif elfen hip hop ydy gweithio fel MC neu Rhythm a Cherddi (yn Saesneg: *Rhythm and Poetry*) a elwir yn aml yn rapio, gweithio fel DJ, ysgrifennu graffiti a dawns *breakdance*. Mae elfennau eraill hefyd yn cynnwys bîtbocsio a ffasiwn hip hop. Ers datblygiad hip hop yn y Bronx, mae diwylliant hip hop wedi ymledu ar draws y byd.

Rhai enghreifftiau o artistiaid hip hop Americanaidd ydy Run DMC, Public Enemy, Monie Love, Salt-N-Pepa, Roxanna Shanté, Fugees, Kendrick Lamar, Beastie Boys, Nas, Notorious B.I.G., a Lil Nas X.

## Hip hop Cymraeg
Yn ystod yr 1980au ymledodd hip hop o'i wreiddiau yn Efrog Newydd i wledydd eraill. Dull Di Drais gan Lwybr Llaethog oedd un o'r recordiau hip hop cyntaf yn y Gymraeg pan rhyddhawyd yn 1986.

Ers hynny mae hip hop wedi dyfod yn rhan sylweddol o gerddoriaeth Gymraeg boblogaidd, gyda grwpiau megis Y Tystion yn perfformio a chyhoeddi albymau cyfan o'r 90au ymlaen.

Dyma rai enghreifftiau o artistiaid Cymraeg sydd wedi creu a pherfformio caneuon hip hop:
* Cofi Bach a Tew Shady
* Dybl-L
* Genod Droog
* Gwyllt
* Kenavo
* Lo-Cut a Sleifar
* Llwybr Llaethog
* MC Mabon
* MC Saizmundo
* Mr Phormula
* Pep Le Pew
* Rufus Mufasa
* Skep
* Tri Hŵr Doeth
* Tŷ Gwydr
* Aneirin Karadog#Cerddoriaeth_a_llenyddiaeth
* Y Diwygiad
* Y Pwyllgor
* Y Tystion

## Gweler hefyd
*Rhestr mathau o gerddoriaeth
*Rhestr cantorion enwog
*Cerddoriaeth roc
*Rhythm a blŵs
*Pop Cymraeg
*Bandiau


Categori:Cerddoriaeth Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Isddiwylliannau
Sain Tathan

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Sain Tathan** (Saesneg: *St Athan*). Saif ar Afon Ddawan, heb fod ymhell o'r arfordir ac i'r dwyrain o Lanilltud Fawr. Yn Chwefror 2016 cyhoeddodd Aston Martin eu bwriad i greu ffatri cynhyrchu ceir a fyddai'n cyflogi oddeutu mil o swyddi.

Enwir y pentref ar ôl y santes Tathan, oedd yn ôl Iolo Morganwg yn ferch i frenin Gwent. Cysegrwyd eglwys y pentref iddi.

250px|bawd|dim|Sain Tathan

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gerllaw'r pentref mae canolfan filwrol *MOD St Athan*, gynt *RAF St Athan*. Bwriedir adeiladu academi filwrol yma, gan ddechrau yn 2009.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Sain Tathan
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bro Morgannwg (y DU)
Christopher Nolan

Gwneuthurwr, ysgrifennydd a chynhyrchydd ffilmiau Prydeinig-Americanaidd yw **Christopher Jonathan James Nolan** (ganwyd 30 Gorffennaf 1970). Mae Nolan yn fab i dad Seisnig a mam Americanaidd, felly mae'n ddinesydd deuol yr Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau. Mae'n briod â Emma Thomas, ei bartner hir-dymor. Mae ganddynt bedwar o blant ac maent yn byw yn Los Angeles. Yn aml, mae Nolan yn cyd-weithio â'i frawd, yr awdur Jonathan Nolan, a'r actor Christian Bale. Mae Nolan yn fwyaf adnabyddus am gyfarwyddo'r ffilm gyffro seicolegol, *Memento* ac am gyfarwyddo'r ffilmiau *Batman Begins* (2005), *The Dark Knight* a ''The Dark Knight Rises (2012).

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Dduallt

Mynydd yn ne Gwynedd yw'r **Dduallt** (Cyfeirnod OS: SH810273). Saif i'r dwyrain o gopa uwch Rhobell Fawr, i'r de-orllewin o bentref Llanuwchllyn ac i'r gogledd o'r briffordd A494 rhwng Dolgellau a Llanuwchllyn. Ar ei lethrau dwyreiniol, ceir tarddle afon Dyfrdwy. Ei uchder yw 662 metr: . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 524 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir ei ddringo ar hyd llwybrau o bentrefi Rhydymain neu Llanfachreth, fel rheol fel rhan o daith sy'n cynnwys copa Rhobell Fawr hefyd.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 662 m (2172tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map
* Ffotograffau o'r mynydd a'r cyffiniau ar wefan geograph.co.uk.

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon HuMP
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Petroleg

Mewn daeareg, **petroleg** yw'r astudiaeth o greigiau, a'r amgylchiadau pan gawsant eu ffurfio. Mae petroleg yn canolbwyntio ar fanylder microsgopig craig tra bod litholeg yn israniad sy'n ymwneud â chyflwr macrosgopig craig.

Defnyddir petroleg a litholeg yn y diwydiant olew i sicrhau fod samplau o olew yn addas i'w defnyddio.


Categori:Daeareg
Dosbarthiad poblogaeth

**Dosbarthiad poblogaeth** yw sut mae poblogaethau'r byd wedi'u gwasgaru ar draws ardal benodol.

Nid yw poblogaeth y ddaear wedi ei ddosbarthu'n gyson. Fe welwn fod pobl yn tueddu i glystyru o amgylch y byd oherwydd ffactorau gwthio a ffactorau tynnu. Defnyddir map ddotiau i arddangos dosbarthiad poblogaeth yn effeithiol.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth
* Cyfradd marwolaeth
* Dwysedd poblogaeth

Categori:Poblogaeth
Strwythur poblogaeth

Mae **Strwythurau poblogaeth** yn arddangos data ar gyfer oedrannau a rhyw poblogaethau gwahanol mewn gwahanol ardaloedd ar draws y byd. Ceir dau ddimensiwn sylfaenol i strwythur unrhyw boblogaeth. Y rhain yw'r cydbwysedd rhwng y rhywiau, a'r rhaniadau rhwng y gwahanol grwpiau oedrannau. Fel arfer cynrychiolir y dimensiynnau ar ffurf **pyramid poblogaeth** sy'n dangos dosbarthiad cymharol y niferoedd mewn categoriau oedran.

Dyma **pyramidau poblogaeth** y camau ar y model trawsnewid demograffig.
650px|centre

## Gweler hefyd
* Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth
* Cyfradd marwolaeth
* Dosbarthiad poblogaeth
* Dwysedd poblogaeth

Categori:Poblogaeth
Cyfradd geni

bawd|dde|Cyfradd geni'r byd yn 2007
**Cyfradd geni** (Saesneg: *birthrate*) yw sawl plentyn a anwyd ym mhob 1000 o bobl, pob blwyddyn. Cyfradd geni cyfartalog y byd yn 2007 oedd 20.3 o bob 1000 o bobl, sy'n dod i 134 miliwn plentyn tra fod poblogaeth y byd yn 6.5 biliwn. Mae hyn yn rhoi ffigwr o 134 miliwn babi y flwyddyn.

Yn gyffredinol, mae cyfradd geni yng ngwledydd y trydydd byd yn uwch nag yn y gwledydd cyfoethog. Mae gwledydd fel yr Eidal yn ceisio codi eu poblogaeth, a Gweriniaeth Pobl Tsieina ar y llaw arall yn ceisio ei leihau.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth
* Cyfradd marwolaeth
* Dwysedd poblogaeth
* Dosbarthiad poblogaeth

Categori:Poblogaeth
Cyfradd marwolaeth

Mesuriad o marwolaethau poblogaeth yw **Cyfradd marw**. Mae'n cael ei fesur gan y nifer o bobl sy'n marw bob 1000 o bobl pob blwyddyn. Mae 9.6 o pobl yn marw pob 1000 o bobl ar cyfartaledd y flwyddyn.

## Ystadegau
bawd|chwith|Lefelau rhyngwladol o farwolaethau babanod, wedi'u cofnodi fel nifer y marwolaethau allan o  bob mil sy'n cael eu geni.
Y gwledydd oedd â'r marwolaethau babanod uchaf yn 2002 oedd:
#Angola 	192.50 	
#Affganistan 	165.96 	
#Sierra Leone 	145.24 	
#Mosambic 	137.08 	
#Liberia 	130.51 	
#Niger 	        122.66 	
#Somalia 	118.52 	
#Mali 	        117.99 	
#Tajicistan 	112.10 	
#Gini Bisaw 	108.72

Yn ôl Cyfundrefn Iechyd y Byd ('World Health Organization'), y 10 achos pennaf dros farwolaethau yn 2002 oedd:

# 12.6% afiechydon yn ymwneud â'r galon
#  9.7% afiechydon 'Cerebrovascular'
#  6.8% afiechydon anadlu y rhan isaf ('Lower respiratory infections')
#  4.9% HIV/AIDS
#  4.8% afiechydon pwlmonari dwys ('Chronic obstructive pulmonary disease')
#  3.2% y bib
#  2.7% y diciâu
#  2.2% malaria
#  2.2% cancr yr ysgyfaint a'i debyg
#  2.1% damweiniau ffordd

Mae achos marwolaethau yn amrywio'n fawr o wlad i wlad - yn enwedig rhwng y gwledydd tlawd a'r gwledydd cyfoethog.

Categori:Poblogaeth
Fampir

bawd|*The Vampire*, gan Philip Burne-Jones, 1897

Mae'r **fampir** yn greadur chwedlonol sy'n byw drwy yfed gwaed pobl byw. Gall fod yn wrywaidd neu fenywaidd. Y fampir enwocaf yw 'Draciwla', gwrthrych nifer fawr o lyfrau a ffilmiau.

Mewn chwedlau gwerin, dywedir y byddai fampirod yn ymweld â'r bobl a oedd yn agos atynt ac yn achosi anhrefn neu farwolaethau yn y cymdogaethau lle'r oeddent yn byw pan oeddent yn fyw. Arferent wisgo amdo a chawsant eu disgrifio fel creaduriaid chwyddedig gyda phryd a gwedd cochlyd neu dywyll, sy'n wahanol iawn i'r darlun cyfoes o fampir. Erbyn heddiw, cysylltir fampirod a chreaduriaid tenau o ran maint a gwelw o ran lliw eu croen. Er bod son am greaduriaid tebyg i fampirod yn y rhan fwyaf o ddiwylliannau, ni ddaeth y term "fampir" yn gyffredin" tan ddechrau'r 18g, ar ôl dyfodiad ofergoelion o Ddwyrain Ewrop lle'r oedd chwedlau am fampirod yn fwy cyffredin. Daeth nifer o'r chwedlau o'r Balcanau, ond cafwyd creaduriaid tebyg o enwau gwahanol fel y *vampir* (вампир) yn Serbia, *vrykolakas* yng Ngwlad Groeg a'r *strigoi* yn Rwmania. Arweiniodd hyn at gynnydd yng nghred pobl mewn fampirod ac o ganlyniad, lladdwyd rhai pobl trwy yrru gwaywffon trwy eu calonnau wedi iddynt gael eu cyhuddo o fampiraeth.

Yn fwy diweddar, fodd bynnag, ystyrir y fampir yn greadur dychmygol, er fod rhai pobl yn dal i gredu mewn creaduriaid tebyg i fampirod, fel y chupacabra mewn rhai diwylliannau.

Crewyd y ddelwedd fodern a charismatig o'r fampir a welir mewn llenyddiaeth gyfoes ym 1819 pan gyhoeddwyd *The Vampyre* gan John Polidori; roedd y stori yn hynod lwyddiannus ac o bosib, dyma oedd y llenyddiaeth fampir mwyaf dylanwadol ar ddechrau'r 19g. Fodd bynnag, nofel Bram Stoker, *Dracula* (1897) a ystyrir fel y nofel fampir enwocaf a'r nofel hon a greodd y chwedloniaeth fampiraidd gyfoes. Arweiniodd llwyddiant y llyfr hwn at fath newydd o lenyddiaeth fampir, sy'n parhau i fod yn boblogaidd yn yr 21g, gyda llyfrau, ffilmiau a rhaglenni teledu yn parhau i ddenu gwylwyr. Mae'r fampir yn ffigwr blaenllaw ym myd arswyd.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Draciwla
* *Dracula*
* Swcwbws

Categori:Fampirod
Categori:Llên gwerin
Llangatwg

Gallai **Llangatwg** gyfeirio at:

* Llangatwg, pentref yng Nghastell-nedd Port Talbot
* Llangatwg, pentref ym Mhowys
* Mynydd Llangatwg, mynydd ger y pentref ym Mhowys
* Llangatwg Dyffryn Wysg, pentref yn Sir Fynwy
* Llangatwg Feibion Afel, pentref yn Sir Fynwy
* Llangatwg Lingoed, pentref yn Sir Fynwy

## Gweler hefyd
*Sant Catwg
----
Llangatwg, Castell-nedd Port Talbot

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llangatwg.*

Pentref ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Llangatwg** (Saesneg: *Cadoxton*, neu yn llawn *Cadoxton-juxta-Neath''). Saif gerllaw tref Castell-nedd, a ger pentrefi Cil-ffriw a Bryncoch. Mae'r boblogaeth tua 1,500.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Cadog neu Catwg. Ceir ysgol gynradd ac ysgol uwchradd yma, ac ar un adeg roedd bragdy, sydd yn awr wedi cau. Mae Clwb Golff Castell-nedd yma hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
The Black Cauldron

Gall **The Black Cauldron** gyfeirio at:

* *The Black Cauldron (nofel)*, nofel ffantasi yn y gyfres *The Chronicles of Prydain*
* *The Black Cauldron (ffilm)*, ffilm yn seiliedig ar y gyfres
* *The Black Cauldron (gêm fideo)*
Cadoxton

Mae **Cadoxton** yn enw Saesneg ar ddau bentref yng Nghymru:

* Llangatwg, Castell-nedd Port Talbot
* Tregatwg, Bro Morgannwg
Bryncoch

Pentref sy'n awr yn rhan o dref Castell-nedd ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot yw **Bryncoch**.

Ar un adeg, yma yr oedd pencadlys y *Main Colliery Company*, oedd yn gyflogwr pwysig yn yr ardal hyd 1928. Roedd y cymwynaswr Howel Gwyn AS, a adeiladodd Neuadd Gwyn, yn byw ym mhlasdy Dyffryn, sydd yn awr wedi ei ddymchwel. Adeiladodd eglwys Sant Matthew ar ei stad yn 1871.

Mae Bryncoch wedi cynyddu'n sylweddol wrth i stadau tai newydd gael eu hadeiladu.

Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Castell-nedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Britannia

:''Mae'r erthygl yma yn trafod y dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Am ystyron eraill, gweler  Britannia (gwahaniaethu)''

**Britannia** oedd yr enw a roddwyd gan y Rhufeiniaid ar y dalaith a sefydlwyd ar Ynys Prydain yn dilyn y goncwest dan Aulus Plautius yn 43 OC, yn nheyrnasiad yr ymerawdwr Claudius. Roedd Britannia yn dalaith gonswlaidd, hynny yw roedd yn rhaid i lywodraethwr y dalaith fod yn gonswl. Yn nes ymlaen, yr oedd yn bosibl i’r llywodraethwr fod o radd ecwestraidd.

Dros y blynyddoedd nesaf, ymestynnwyd y dalaith i ran helaeth o'r ynys; gyda'r llywodraethwr Agricola yn ymgyrchu ymhell i ogledd yr Alban. Yn y blynyddoedd wedyn, enciliodd y Rhufeiniaid o'r gogledd. Ar rai adegau, Mur Antoninus yn yr Alban oedd ffin y dalaith, ond ran amlaf Mur Hadrian yng ngogledd Lloegr oedd y ffin.

Yn nechrau'r 3g, rhannwyd Britannia yn ddwy dalaith, Britannia Superior a Britannia Inferior. Yn ddiweddarach, sefydlodd Diocletian bedair talaith, wedi eu cyfuno yn *Diocese* y Prydeiniau: Maxima Caesariensis yn y de-ddwyrain gyda’r brifddinas yn Llundain, Flavia Caesariensis yn y dwyrain gyda  Lincoln fel prifddinas, Britannia Secunda yn y gogledd gyda’r brifddinas yn Efrog a Britannia Prima yn y gorllewin, yn cynnwys Cymru heddiw, gyda Cirencester fel prifddinas. Bu hefyd bumed talaith,  Valentia, am gyfnod byr ymhellach i’r gogledd.

Ym mlynyddoedd olaf yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, cododd nifer o gadfridogion o'r dalaith i hawlio'r orsedd. Yn 383, aeth Macsen Wledig (Magnus Maximus), a byddin o Brydain i geisio ei orseddu ei hun fel ymerawdwr. Yn 407, hawliodd Cystennin III yr orsedd, ac aeth yntau a byddin o Brydain i Gâl i ymladd yn erbyn yr ymerawdwr Honorius. Ymddengys iddo fynd a'r rhan fwyaf o'r milwyr Rhufeinig oedd yn weddill ym Mhrydain, gan adael y dalaith yn ddiamddiffyn. Tua  408 daeth gweinyddiaeth sifil Rhufain i ben ar yr ynys.

## Gweler hefyd
* Rhestr Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Categori:Hanes Prydain
Natasha Richardson

Actores o Loegr a'r Unol Daleithiau oedd **Natasha Jane Richardson** (11 Mai 1963 – 18 Mawrth 2009), a oedd yn adnabyddus am ei pherfformiadau ar lwyfan ac ar sgrîn. Roedd yn aelod o'r teulu Redgrave ac yn ferch i'r actores Vanessa Redgrave a'r cyfarwyddwr / cyhyrchydd Tony Richardson. Daeth Richardson yn enwog yn rhyngwladol pan berfformiodd ran Sally Bowles yn y sioe gerdd *Chicago* yn Ninas Efrog Newydd ym 1998.

Priododd yr actor Gwyddelig Liam Neeson ar ddiwedd 1994. Mae ganddynt ddau fab: Micheál a Daniel. Bu farw ei thad o afiechyd-cysylltiedig â AIDS ym 1991. Cododd Richardson miliynau o ddoleri yn y frwydr yn erbyn AIDS trwy'r elusen amfAR, y Sefydliad am Ymchwil AIDS. Bu farw Richardson yn 2009, yn 45 oed, o ganlyniad i anaf i'w hymennydd a ddigwyddodd tra'n sgïo yng Nghanada.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau chwaraeon
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Ymgyrchwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr o Loegr
Britannia Superior

Talaith Rufeinig ar Ynys Prydain oedd **Britannia Superior**. Roedd yn un o'r ddwy dalaith a grewyd tua 197 OC, pan rannodd yr ymerawdwr Septimius Severus dalaith Britannia yn ddwy; y dalaith arall oedd Britannia Inferior.

Roedd prifddinas Britannia Superior yn Londinium (Llundain), ac roedd yn cynnwys rhan ddeheuol Lloegr a'r cyfan o Gymru. Yn Efrog yr oedd prifddinas Britannia Inferior, oedd yn cynnwys rhan ogleddol Lloegr, ond nid oes sicrwydd ymhle yr oedd y ffin rhwng y ddwy dalaith.

Tua 293, dan yr ymerawdwr Diocletian, rhannwyd talaith Britannia Superior yn ddwy: Britannia Prima a Maxima Caesariensis. Roedd Britannia Prima yn cynnwys Cymru a gorllewin Lloegr, gyda phrifddinas yn Cirencester, tra'r oedd Maxima Caesariensis yn cynnwys de-ddwyrain Lloegr, gyda'r brifddinas yn Londinium.

## Llywodraethwyr
#Tiberius Julius Pollienus Auspex, 223-226
#Caius Junius Faustinus Postumianus, tua 227-235
#Rufinus, dim manylion pellach
#Marcus Martiannius Pulcher
#Titus Desticius Juba, 250au

## Dolenni allanol
* Map o Britannia Superior ac Inferior a'r pedair talaith newydd

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Esclys

bawd|Mynydd Esclus, Esclus

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Esclys** (neu **Esclusham**). Saif i'r de-orllewin o ddinas Wrecsam, ac mae'n cynnwys pentrefi 'r Bers a Rhostyllen. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,401.

Ardal lofaol oedd rhan o'r gymuned, a saif hen lofa'r Bers ger Rhostyllen. Mae'r gymuned yn cynnwys Croes Foel, lle'r oedd gefail y gofaint enwog, y brodyr Davies. Ceir Amlosgfa Wrecsam yn y gymuned, ar safle hen Neuadd Pentrebychan, sydd wedi ei dymchwel. Dymchwelwyd Plas Cadwgan, oedd yn dyddio o'r 14g, hefyd, a Plas Gronw, hen gartref Elihu Yale. Ceir rhan o Glawdd Offa yn y gymuned.

Pwynt uchaf y gymuned yw Mynydd Esclus, sy'n rhan o Waun Rhiwabon.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Prion

Gall **Prion** olygu sawl peth gwahanol.

;Enw lle yng Nghymru
* Prion - pentref yn Sir Ddinbych

;Gwyddoniaeth
* Prion - math o brotein sy'n gysylltiedig ag Afiechyd Creutzfeldt–Jakob (CJD)
Chicago (sioe gerdd)

Sioe gerdd gan Kander ac Ebb ydy ***Chicago***, sydd wedi ei lleoli yn ninas Chicago. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan John Kander a'r geiriau gan Fred Ebb yn seiliedig ar lyfr gan Ebb a Bob Fosse. Mae'r stori yn dychanu anonestrwydd y system gyfreithiol a'r cysyniad o "droseddwr enwog". Seiliwyd y sioe gerdd ar ddrama 1926 o'r un enw gan y newyddiadurwr Maurine Dallas Watkins am droseddau go iawn yr oedd hi wedi adrodd amdanynt.

Agorodd y sioe wreiddiol ar Broadway ar 3 Mehefin 1975 yn Theatr 46th Street Theatre a bu yno am gyfanswm o 936 o berfformiadau. Coreograffodd Bob Fossey cynhyrchiad gwreiddiol, a chysylltir ei arddull ef â'r sioe. Erbyn 15 Tachwedd 2008 roedd y sioe wedi cael ei pherfformio dros 5,000 o weithiau. Cafodd y ffilm adfywiad yn sgîl cynhyrchiad yn West End Llundain a sawl thaith a chynhyrchiad rhyngwladol. Rhyddhawyd fersiwn ffilm yn 2002 *Chicago*.

Categori:Sioeau cerdd 1975