open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sivapithecus

Genws o brimatiaid yn nheulu'r hominidiaid oedd ***Sivapithecus*** a oedd yn byw yn ystod epoc y Mïosen. Aelod o'r is-deulu *Ponginae* ydyw, a chredir ei fod yn hynafiad uniongyrchol yr orangwtang. Cafwyd hyd i ffosiliau o'r epa diflanedig hwn ym Mhacistan, Twrci, Tsieina, Gwlad Groeg, a Chenia, yr olion hynaf yn dyddio o 17&nbsp;miliwn o flynyddoedd yn ôl a'r diweddaraf o 8&nbsp;miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Ym 1932 cafwyd hyd i ffosiliau o ên uchaf a dannedd ym Mryniau Siwālik, bellach yng ngogledd Pacistan, a alwyd yn *Ramapithecus*. Ym 1960 dechreuodd yr anthropolegydd Elwyn Simons o Brifysgol Yale astudio olion *Ramapithecus*, gan nodi bod siâp yr ên a morffoleg y dannedd yn ymddangos fel petai yn ffosil trawsnewidiol rhwng epaod a bodau dynol. Dadleuodd Simons taw *Ramapithecus* oedd y cam cyntaf wrth i esblygiad bodau dynol ymrannu oddi ar llinach gyffredin yr hominidiaid. Cafodd olion *Ramapitechus* eu dyddio i 14&nbsp;miliwn o flynyddoedd yn ôl, a oedd yn cytgordio â'r dybiaeth ar y pryd i fodau dynol ymrannu oddi ar epaod eraill rhyw 15&nbsp;miliwn o flynyddoedd yn ôl. Cefnogwyd y ddamcaniaeth hon gan David Pilbeam, un o fyfyrwyr Simons, ac hyd at y 1980au bu nifer o anthropolegwyr yn ystyried *Ramapithecus* yn hynafiad uniongyrchol *Homo sapiens*.

Yn niwedd y 1960au cafodd damcaniaeth Simons ei herio'n gyntaf, a hynny gan y biocemegydd Allan Wilson a'r anthropolegydd Vincent Sarich o Brifysgol Califfornia, Berkeley. O ganlyniad i arbrofion a oedd yn cymharu cemeg foleciwlaidd albwminau o wahanol rywogaethau o anifeiliaid, dadleuasant bod yn rhaid i ymraniad esblygiadol *Homo sapiens* ddigwydd yn hwyrach o lawer nac oes *Ramapithecus*. Cafodd gwaith Wilson a Sarich ei wfftio gan sawl anthropolegydd. Ym 1976, darganfu Pilbeam ên gyfan o *Ramapithecus* ym Mryniau Siwālik, a chanddi siâp-V a oedd yn gwbl wahanol i gromlin barabolig yr ên ddynol. Ymhen fawr o dro, ymwrthododd Pilbeam â'i gred taw *Ramapithecus* oedd hynafiad uniongyrchol bodau dynol. Yn sgil rhagor o ddarganfyddiadau o ffosiliau, ystyriwyd *Ramapithecus* yn gyfystyr â'r genws *Sivapithecus*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Epaod
Categori:Genera o famaliaid
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Mamaliaid a ddifodwyd
Talaith Sidi Bennour

**Talaith Sidi Bennour**, a leolir yn rhanbarth Casablanca-Settat, Moroco. Yn 2014, roedd poblogaeth y dalaith yn 542,448 o bobl.

## Cyfeiriadau
Categori:Moroco
Guiding Light

Albwm gan Katherine Jenkins yw ***Guiding Light***. Rhyddhawyd yr albwm yn Tachwedd 2018 ar y label Decca.

## Traciau
#"Homeward Bound" - 4:18
#"Jealous Of The Angels" - 3:51
#"A Gaelic Blessing" (John Rutter) - 1:54
#"Morning Has Broken" (gyda Bryn Terfel) - 3:31 
#"Dros Gymru’n Gwlad - Finlandia" (Jean Sibelius) - 3:43
#"Never Enough" -3:24
#"Blinded By Your Grace" - 3:52
#"To Where You Are" - 3:49
#"Make Me A Channel Of Your Peace" - 3:41
#"Come Thou Fount Of Every Blessing" - 4:01
#"Eternal Father" - 3:50
#"Nearer My God To Thee" - 5:41
#"Xander’s Song" - 3:28
#"Peace In The Valley" - 3:51
#"Morning Has Broken" - 3:30

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2018
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
E. E. Clive

Roedd **Edward Erskholme Clive** (28 Awst 1879 - 6 Mehefin 1940) yn actor a chyfarwyddwr llwyfan o Gymru a gafodd yrfa actio doreithiog yng ngwledydd Prydain ac America. Chwaraeodd hefyd nifer o rolau ategol yn ffilmiau Hollywood rhwng 1933 a'i farwolaeth.

## Bywgraffiad 
Ganwyd E E Clive ar 28 Awst 1879 ym Mlaenafon, Sir Fynwy (Torfaen bellach). Astudiodd ar gyfer gyrfa feddygol, ac roedd wedi cwblhau pedair blynedd o astudiaethau meddygol yn Ysbyty St Bartholomew, Llundain cyn newid ei ffocws i actio yn 22 oed. Wrth deithio o amgylch teatrau daleithiol am ddegawd, daeth Clive yn arbenigwr ar bron bob math o dafodiaith ranbarthol yn Ynysoedd Prydain. Symudodd i'r Unol Daleithiau ym 1912, lle sefydlodd ei gwmni stoc ei hun yn Boston ar ôl gweithio ar gylchdaith yr Orpheum vaudeville. Erbyn y 1920au, roedd ei gwmni'n gweithredu yn Hollywood; ymhlith ei actorion roedd newydd dyfodiaid megis Rosalind Russell. Bu hefyd yn gweithio arBroadway mewn sawl drama. Nododd ysgrif goffa Clive yn *The New York Times* ei fod wedi actio yn "1,159 o Ddramâu go iawn cyn mynd i fewn i faes filmiau symudol". Byddai'n aml yn chwarae bwtleriaid, gohebwyr, pendefigion, siopwyr a gyrwyr tacsi yn ystod ei yrfa ffilm fer. Er bod ei rolau'n aml yn fach, roedd Clive yn actor cymeriad adnabyddus a thoreithiog yn ei gyfnod. Ymhlith ei rolau mwyaf adnabyddus oedd y Maer anghymwys yng nghlasur arswyd James Whale, *Bride of Frankenstein* (1935). Roedd yn chware rhan "Tenny y Bwtler" yn lled reolaidd yng nghyfres Paramount Pictures *Bulldog Drummond*  gyda John Howard yn serennu; bu hefyd yn chwarae bwtleriaid mewn ffilmiau eraill fel *Bachelor Mother* gyda David Niven a Ginger Rogers. Ym 1939, ymddangosodd Clive yn *The Little Princess* fel y cyfreithiwr Mr Barrows, ac yn nwy ffilm gyntaf yn y gyfres glasurol o ffilmiau Sherlock Holmes a oedd yn serennu Basil Rathbone. Un o rolau olaf Clive oedd fel Syr William Lucas yn yr addasiad llenyddol o *Pride and Prejudice* (1940) gyda Laurence Olivier a Greer Garson.

Bu farw Clive ar 6 Mehefin 1940, o anhwylder y galon, yn ei gartref yn Hollywood. - Gyrrwr Barouche
**Man About Town* (1939) - Hotchkiss, Bwtler
**Bachelor Mother* (1939) -  Bwtler
*''Bulldog Drummond's Bride* (1939) - Tenny
**The Adventures of Sherlock Holmes* (1939) - Arolygydd Bristol
**Raffles* (1939) - Barraclough
**The Honeymoon's Over* (1939) - Col. Shelby
**The Earl of Chicago* (1940) - Mr. Redwood
**Congo Maisie* (1940) - Horace Snell
**Adventure in Diamonds* (1940) - Mr. MacPherson
**Pride and Prejudice* (1940) - Syr William Lucas
**Foreign Correspondent* (1940) - Mr. Naismith (heb gredyd)
**Flowing Gold'' (1940) - Mr. Naismith (heb gredyd) 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Ysgol y Gadeirlan, Llandaf

Ysgol breifat yn Llandaf, Caerdydd, yw **Ysgol y Gadeirlan, Llandaf**. Mae ganddi dros 800 o ddisgyblion. Fe'i sefydlwyd yn 1880 fel ysgol gôr ar gyfer Eglwys Gadeiriol Llandaf. Er ei bod wedi ymestyn y tu hwnt i'r pwrpas gwreiddiol hwnnw, mae'n parhau i ddarparu coryddion ar gyfer yr eglwys gadeiriol. Mewn gwirionedd, dyma'r unig ysgol gôr Anglicanaidd sydd wedi goroesi yng Nghymru. Mae bellach yn rhan o grŵp o Ysgolion Woodard, sy'n gymdeithas fawr o ysgolion Anglicanaidd ledled Cymru a Lloegr.

Lleolwyd yr ysgol yn wreiddiol yn hen dŷ Esgob Llandaf. Dyma ran hynaf yr ysgol bresennol, ac mae'n adeilad rhestredig Gradd II*.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
* John Morgan (1886–1957), Archesgob Cymru
* Roald Dahl (1916–1990), awdur
* Peter Temple-Morris (1938–2018), gwleidydd
* Charlotte Church (g. 1986), cantores

Main building of The Cathedral School, Llandaff, Cardiff, Wales.jpg|Y prif adeilad, sy'n dyddio o'r 18g

Chapel of The Cathedral School, Llandaff, Cardiff, Wales.jpg|Y capel
The Lodge, Cathedral School, Llandaff, March 2019 (2).jpg|Y porthordy

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1880
Cadeirlan, Llandaf
Cadeirlan, Llandaf
Cadeirlan, Llandaf
Locomotif dosbarth 1400 GWR

260px|bawd|chwith|1450 yn cyrraedd Carrog
260px|bawd|1450 ynghanol trên awto yn Llangollen
Mae **Dosbarth 1400 GWR** yn fath o Locomotif Stêm, cynlluniwyd ar gyfer trenau i deithwyr ar gangennau Rheilffordd y Great Western. Oeddent Dosbarth 4800 GWR yn wreiddiol ym 1932, ond newidiwyd eu rhifau ym 1946. Adeiladwyd 75 o’r dosbarth yng Ngweithdy Swindon. Er disgrifir y cynllun fel un gan Charles Collett, mae’r cynllun sylfaenol y dyddio’n ol i Dosbarth 517 GWR, cynlluniwyd gan George Armstrong, ac adeiladwyd yng Ngweithdy Heol Stafford, Wolverhampton  rhwng 1868 a 1885.

Cynlluniwyd y dosbarth i fod yn drenau awto wedi cysylltu i gerbydau arbennig; roedd hi’n bosib gyrru’r trên o’r cerbyd yn hytrach nac o’r locomotif. Roeddent yn cyflymach – hyd at 80 milltir yr awr – na threnau diesel mwy ddiweddar.

Pan addaswyd 12 locomotif Dosbarth 2800 GWR i ddefnyddio olew, newidiwyd eu rhifau i 4800 ymlaen. Felly newidiwyd rhifau’r dosbarth gwreiddiol 4800 i 1400-1474. Scrapiwyd yr olaf un o ddosbarth 517 George Armstrong ym mis Ebrill 1961. Scrapiwyd mwyafrif o ddosbarth 1400 rhwng 1956 a 1965.

## Cadwriaeth
Mae 4 locomotif wedi goroesi, i gyd wedi gweithio hyd at y gyfnod 1963-65 ac yn gyflwr da:-

* 1420 – Rheilffordd De Dyfnaint
* 1442 – Amgueddfa Tiverton
* 1450 – Rheilffordd Dyffryn Hafren
* 1466 – Canolfan Reilffordd Didcot

Gwybuwyd fel *Y Tivvy Bumper*, tynnodd 1442 y trên olaf i  Tiverton ym mis Hydref 1965. Mae gan bob un heblaw am 1442 ddarpar trên awto. Mae 1450 wedi gweithio ar brif linellau rhwng Caerwysg a Newton Abbott, fel yr hen *Dawlish Donkey*.

## Cyfeiriadau
Categori:Locomotifau stêm
Categori:Rheilffordd y Great Western
Ffenoleg

Dywedodd Andrew Hawke, Golygydd Geiriadur Prifysgol Cymru, yn 2019 wrth brosiect Llên Natur bod “tystiolaeth i'r term *ffenoleg* yn brin iawn (bron yn gyfyngedig i Llên Natur)”, ond meddai “rwy'n cytuno y dylai gyrraedd GPC”. Prin efallai yw'r ddealltwriaeth o ystyr *phenology* yn Saesneg yn ogystal. Felly dyma gynnig ar lunio diffiniad Cymraeg, fel addasiad o ddiffiniad geiriadur Saesneg Collins: "Yr astudiaeth o ffenomenáu dychweledig, megis ymfudo anifeiliaid, blodeuo planhigion, yn enwedig dan ddylanwad amodau hinsoddol a thymhorol, a'r tywydd yn gysylltiedig a’r amodau hynny"  ("The study of recurring phenomena, such as animal migration, esp as influenced by climatic conditions").

Categori:Bioleg
Ambrose Philips

Bardd a dramodydd o Loegr oedd **Ambrose Philips** (bedyddiwyd 9 Hydref 1674 – Mehefin 1749) sydd yn nodedig am ei fugeilgerddi.

Ganed yn Amwythig, Swydd Amwythig, yn bedwerydd mab i'r brethynnwr Ambrose Philips (bu farw 1677) a'i wraig Margaret, Brookes gynt (1648–1712) o Sir Drefaldwyn. Am amser hir, credwyd i'w deulu hanu o Swydd Gaerlŷr, wedi i Robert Shiels gam-dybio yn *Lives of the Poets* (1753) ei fod yn perthyn i Syr Ambrose Philips (bu farw 1706). Yn wir, o Swydd Warwick oedd teulu ei dad. Mynychodd Ysgol Amwythig cyn iddo astudio yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Bu'n gymrawd yno o 1699 i 1704. Cyfrannodd Philips gerdd er cof am y Frenhines Mari II i'r gyfrol *Lacrymae Cantabrigienses* (1695) a gyflwynwyd o Brifysgol Caergrawnt i'r teulu brenhinol. Ym 1700 ysgrifennodd fywgraffiad byr o John Williams, Archesgob Efrog, un o gymwynaswyr Coleg Sant Ioan.

Ym 1705 fe'i comisiynwyd yn gapten-lefftenant yng nghatrawd y troedfilwyr, ac aeth ar ymgyrch i Sbaen yn ystod Rhyfel Olyniaeth Sbaen. Cafodd ei gipio yn sgil Brwydr Almansa (Ebrill 1707), a llwyddodd i ffoi a dychwelyd i Loegr cyn diwedd y flwyddyn. Yn Ionawr 1709 aeth i Ddenmarc fel ysgrifennydd i'r cennad Prydeinig, a bu yn y swydd honno nes diwedd 1710. Mae'n debyg i Philips ysgrifennu ei gasgliad cyntaf o gerddi pan oedd yn gymrawd yng Nghaergrawnt, ond na chawsant eu cyhoeddi nes 1710, yn y gyfrol *Pastorals*. Yn nechrau 1711, aeth Philips o Ddenmarc i'r Eidal i fod yn diwtor neu warchodwr i Simon Harcourt, mab yr Arglwydd Ganghellor Simon Harcourt. Yn y cyfnod hwn, mae'n bosib i Philips weithio yn ysgrifennydd i'w gyfaill Joseph Addison. Drama enwocaf Philips yw *The Distrest Mother* (1712), addasiad o *Andromaque* gan Jean Racine. Am gyfnod byr ym 1714, bu Philips yn diwtor i wyrion y Brenin George I.

Yn Nhachwedd 1724 aeth Philips i Ddulyn yng nghwmni Hugh Boulter, Archesgob Holl Iwerddon. Ym 1727 penodwyd Philips yn geidwad y pwrs gan yr Arglwydd Ganghellor Peter King, a chafodd ei ethol yn aelod seneddol dros Armagh. Eisteddai yn Nhŷ'r Cyffredin Iwerddon am 22 mlynedd, hyd at ei farwolaeth. Methiant a fu ymdrechion Boulter i sicrhau swyddi o fri i Philips, a throdd Philips o'r diwedd at y gyfraith ym 1734, yn 60 oed, gan dderbyn swydd cofrestrydd i'r llys uchelfraint. Ym 1748 casglodd Philips ragor o'i gerddi, gan gynnwys un er cof am y Brenin Wiliam III (1702) ac "Epistle from Utrecht" (1703). Bu farw yn Llundain yn 75 oed, yn nechrau Mehefin 1749. Cafodd ei gladdu ar 4 Mehefin yng Nghapel Grosvenor, Stryd Audley.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1674
Categori:Marwolaethau 1748
Categori:Beirdd y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Dramodwyr y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Amwythig
Morwen Brosschot

Bardd ac arlunydd o Lanbedrog yn Llŷn yw **Morwen Brosschot**. Bu'n athrawes yn Ysgol Cymerau ym Mhwllheli tan iddi ymddeol.

## Barddoniaeth 
Mae cerddi a chelf Morwen Brosschot yn cymryd ffurf myfyrdodau ar fyd natur a threigl tymhorau. Mae ei gwaith yn aml yn cynnwys cyfuniad o elfennau gweledol a llenyddol, gan ddefnyddio Instagram i gyhoeddi llawer o'i cherddi byrion.

Cyhoeddodd ei phamffled cyntaf o gerddi, *Pethau fel hyn*, ar ei liwt ei hun yn ystod 2020, i godi arian at Eisteddfod Genedlaethol Llŷn ac Eifionydd. Cyhoeddwyd *Gwrando*, casgliad o gerddi a chelf ar y cyd â'r artist gweledol a chyfaill Morwen, Kim Atkinson, trwy Gyhoeddiadau'r Stamp yn hydref yr un flwyddyn. Mae *Gwrando* yn cynnwys cerddi yn llawysgrifen y bardd, ac esboniodd rywfaint ar gefndir y broses wrth gylchgrawn *Golwg*:"Cefais gymaint o fwynhad yn cydweithio efo Kim (Atkinson) ar y delweddau a dylunio’r pamffled. Mi wnaethon ni lawer o waith yn ystod y gwanwyn, allan mewn gwahanol lefydd, yn gwrando ac yn ymateb ar bapur i sŵn a sain. Dydi’r lluniau yn Gwrando ddim wedi eu gwneud yn arbennig i gerddi neilltuol. Wedyn wnaethon ni ddewis delweddau oedd rywsut yn cyd-fynd â’r cerddi. Roedden ni’n awyddus i roi fformat tirlun i’r pamffled oedd yn rhoi ryw deimlad o anffurfioldeb llyfr braslunio iddo a hefyd argraffu’r cerddi mewn llawysgrifen yn hytrach na phrint".

## Llyfryddiaeth 
* *Pethau fel hyn* (hunan-gyhoeddiad, 2020)
* *Gwrando* (Cyhoeddiadau'r Stamp, 2020)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Katharine Whitehorn

Roedd **Katharine Elizabeth Whitehorn** CBE (17 Mawrth 1928 – 8 Ionawr 2021) yn newyddiadurwraig Prydeinig.  
Hi oedd y fenyw gyntaf i gael colofn yn y papur newydd wythnosol *The Observer*, a hefyd y fenyw gyntaf i ddod yn rheithor prifysgol yn yr Alban.

Cafodd ei geni yn Hendon, Llundain, yn ferch tad sosialydd a oedd wedi bod yn wrthwynebydd cydwybodol.

Cafodd ei addysg yn yr ysgol Roedean a'r Ysgol Uwchradd Glasgow. Graddiodd o Goleg Newnham, Caergrawnt. Gweithiodd i'r cylchgrawn ''Woman's Own*, ac wedyn i *Picture Post* a *The Observer'' (1960-1996). Priodod y nofelydd Gavin Lyall (m. 2003) ym 1958.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Le avventure di Pinocchio

:*Erthygl am y nofel gan Carlo Collodi yw hon. Gweler hefyd Pinocchio (gwahaniaethu).*

Nofel i blant yn yr iaith Eidaleg gan Carlo Collodi (1826–1890) yw ***Le avventure di Pinocchio***. Mae'n adrodd hanes anturiaethau pyped direidus o'r enw Pinocchio a'i dad, cerfiwr coed tlawd o'r enw Mastro Geppetto, sy'n dod ar draws llu o gymeriadau cofiadwy eraill.

Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol fel stori cyfres o dan y teitl *La storia di un burattino* ("Stori pyped") yn y *Giornale per i bambini* ("Papur newydd i blant"), un o'r cylchgronau wythnosol Eidalaidd cynharaf i blant, gan ddechrau o 7 Gorffennaf 1881. Daeth y stori i ben ar ôl bron i bedwar mis ond cychwynnodd eto ar 16 Chwefror 1882 ar ôl i ddarllenwyr fynnu cael rhagor. Cyhoeddwyd y stori mewn un gyfrol ym mis Chwefror 1883. Derbyniodd y llyfr adolygiadau brwd ac mae wedi aros mewn print byth ers hynny. Mae wedi'i gyfieithu i dros 300 o ieithoedd.

Mae'r stori'n llawn cymeriadau cryf, trawsnewidiadau hudol, a thema foesol bwerus. Yn aml, dehonglir y pyped Pinocchio fel ffigwr sy'n cynrychioli'r cyflwr dynol. Ystyrir y llyfr yn gampwaith o lenyddiaeth plant ac wedi cael effaith fawr ar ddiwylliant y byd. Mae wedi ysbrydoli cannoedd o addasiadau, dramâu llwyfan, marsiandïaeth, cyfresi teledu a ffilmiau, fel fersiwn animeiddiedig Walt Disney o 1940.

bawd|400px|dim|Cyhoeddwyd *Le avventure di Pinocchio* gyntaf ar ffurf cyfresol. Dyma dudalen flaen *Giornale per i bambini*, 14 Mehefin 1881, gyda dechrau pennod 3 o stori Collodi o dan ei theitl gwreiddiol, "La storia di un burattino".

## Gweler hefyd 
* *Yr Hogyn Pren*, addasiad Cymraeg o *Le avventure di Pinocchio* gan E. T. Griffiths

## Dolen allanol
* *Le avventure di Pinocchio*, testun gwreiddiol ar Wicidestun Eidaleg

Categori:Llenyddiaeth plant Eidaleg
Categori:Llyfrau Eidaleg o'r Eidal
Categori:Nofelau 1883
Dyddiadur David Tegid Jones, Goppa Trawsfynydd

## Ffynhonnell y ddogfen wreiddiol
Llawysgrif gwreiddiol yn Archifdy Prifysgol Bangor gyda holl bapurau'r fferm yn sgil yr anghydfod isod gan Mrs Jones, Goppa, Trawsfynydd

## Cynnwys y dyddiadur
Mae'r holl gofnodion a godwyd hyd yma i'w gweld yn Nhywyddiadur gwefan Llên Naturhttps://www.llennatur.cymru/?keywords=Bronllwyd-Bach&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=false&bwletinau=false#angori

Effeithiodd sefydlu Llyn Trawsfynydd yn ddirfawr ar fenter fferm y dyddiadurwr yn ôl yr hanesydd lleol Keith O'Brien: 
Y Goppa - bu i lawer o dir gorau’r Goppa ddiflannu o dan y don ac oherwydd hyn bu cryn frwydr rhwng perchennog y fferm, sef David Tegid Jones, neu “Jones Y Goppa” yn ôl ei lysenw, a’r cwmni cynhyrchu trydan, y “North Wales Power Company”. Colli’r frwydr fu hanes Jones Y Goppa, a bu iddo farw ym 1926. O ganlyniad i greu’r llyn bu i feibion Jones chwerwi gydag amaethyddiaeth yn yr ardal ac ymfudasant i Awstralia, ymhle mae’n debyg cawsant well gwobr am ei llafur ar y tir.

## Cyfeiriadau
Categori:Byd natur Cymru
Jones, David Tegid
Categori:Llyfrau am Wynedd
Categori:Llyfrau am ddiwydiannu Cymru
Categori:Meirionydd
Categori:Amgylchedd Cymru
Categori:Dyddiaduron Cymraeg
Carlo Collodi

Llysenw llenyddol **Carlo Lorenzini**, awdur a newyddiadurwr o'r Eidal, yw **Carlo Collodi**  (24 Tachwedd 1826 – 26 Hydref 1890), sy'n adnabyddus am ei nofel i blant *Le avventure di Pinocchio*.

Fe'i ganwyd yn Fflorens. Mae ei ffugenw yn deillio o bentref Collodi, rhwng Lucca a Pistoia. Ganwyd ei fam yno a threuliodd Collodi ei hun ran helaeth o'i blentyndod yno hefyd. Yn ogystal â'i waith fel awdur ffuglen, llyfrau ffeithiol, dramâu a straeon plant, bu hefyd yn newyddiadurwr. Bu ganddo ran yn y Risorgimento a arweiniodd at uno'r Eidal, a gwasanaethodd fel gwirfoddolwr ym myddin Toscana yn ystod y ddau ryfel annibyniaeth yr Eidal (1848, 1859). Bu farw yn 63 oed yn Fflorens, ei dref enedigol.

Categori:Genedigaethau 1826
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion plant o'r Eidal
Categori:Newyddiadurwyr o'r Eidal
Categori:Pobl o Fflorens
John Cooper (llofrudd cyfresol)

Mae **John William Cooper** (ganwyd 3 Medi 1944) yn llofrudd cyfresol o Gymru a seicopath.  Ar 26 Mai 2011, cafodd Cooper ei dydfrydu am garchar am oes ar gyfer llofruddiaeth ddwbl brodyr a chwiorydd Richard a Helen Thomas ym 1985, a llofruddiaeth ddwbl 1989 Peter a Gwenda Dixon.  Roedd y llofruddiaethau yn cael eu galw'n **llofruddiaethau Sir Benfro** neu **lofruddiaethau Llwybr Arfordirol Sir Benfro**. Cafodd Cooper hefyd ei ddedfrydu am dreisio merch 16 oed ac ymosodiad rhywiol ar ferch 15 oed, y ddau wedi eu cynnal dan fygythiad gwn, ym mis Mawrth 1996, mewn coetir y tu ôl i Ystâd Mount, Aberdaugleddau, Sir Benfro.

Roedd gan Cooper hanes o droseddu, gan gynnwys 30 o ladradau ac ymosodiadau treisgar. Defnyddiwyd lluniau o'r sioe gêm deledu *Bullseye*, lle ymddangosodd fel cystadleuydd ym mis Mai 1989, yn ddiweddarach yn ei erbyn, gan gymharu ei ddelwedd â braslun o berson a ddrwgdybir i'r llofruddiaeth y Dixons. Dedfrydwyd Cooper i bedair blynedd ar ddeg ym 1998 am ladrata a byrgleriaeth, gan alluogi'r heddlu i gasglu tystiolaeth bellach yn ei erbyn. Fe'i rhyddhawyd o'r carchar ym mis Ionawr 2009. Trwy adolygiad achosion, a datblygiadau cyfoes mewn DNA a gwyddoniaeth fforensig, llwyddodd yr heddlu i adnabod gwn saethu Cooper fel yr arf llofruddiaeth ym mis Ebrill 2009. Cafodd Cooper ei arestio ym mis Mai 2009 ac fe’i cafwyd yn euog ym mis Mai 2011 am y llofruddiaethau dwbl a’r ymosodiadau rhywiol a’i ddedfrydu i orchymyn oes gyfan, sy’n golygu na fydd byth yn cael ei ryddhau o’r carchar. Ym mis Medi 2011, lansiodd apêl yn erbyn ei gollfarnau. Gwrthodwyd ei apêl ym mis Tachwedd 2012.

## Rhaglenni dogfen a theledu 
Darlledodd cyfres deledu’r DU *Real Crime* raglen ddogfen am Cooper, ym mis Tachwedd 2011. Ar 24 Mai 2016, gwnaeth S4C darlledu rhaglen ddogfen yn y gyfres *Y Ditectif*  am y ffordd y wnaeth tystiolaeth yn erbyn Cooper gael ei gasglu gan ddefnyddio'r technegau fforensig diweddaraf sydd ar gael ar y pryd, y strategaethau a ddefnyddwyd gan Heddlu Dyfed-Powys wrth ei gyfweld a'i gollfarn yn y pen draw. Ar 27 Medi 2016, darlledodd sianel deledu ITV Cymru Wales raglen ddogfen yn y gyfres *Crime Files* a archwiliodd sut y gwnaeth yr heddlu ddatrys y ddau achos llofruddiaeth ddwbl yn Sir Benfro gan gynnwys cyfweliad gyda’r ditectif a gafodd y dasg o gyfweld â Cooper.

Ym mis Ionawr 2021 darlledodd ITV gyfres deledu dair rhan o'r enw *The Pembrokeshire Murders*, y ffilmiwyd y mwyafrif o olygfeydd allanol ar leoliad yn Sir Benfro. Roedd y brif actorion yn cynnwys Luke Evans a Keith Allen. Dilynwyd hyn gan raglen ddogfen awr o hyd, *The Pembrokeshire Murders: Catching The Game Show Killer*, a oedd yn cynnwys cyfweliadau gyda’r Uwcharolygydd Ditectif Steve Wilkins, y dyn a ailagorodd yr ymchwiliad, gwyddonwyr fforensig a fu’n rhan o’r achos, a lluniau o Cooper wrth iddo gael ei gyfweld gan yr heddlu.

## Gweler hefyd 
* Rhestr llofruddion cyfresol

## Cyfeiriadau 
; Llyfryddiaeth

* 

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Llofruddiaeth
Categori:Llofruddion cyfresol
Categori:Pobl o Aberdaugleddau
Lustmord

Cyfansoddwr o Gymru yw **Brian Williams**. Mae'n gweithio fel cyfansoddwr sgoriau ffilm a theledu yn Hollywood a dylunydd sain gemau cyfrifiaduron.

O dan yr enw **Lustmord** mae Williams wedi rhyddhau nifer fawr o recordiau gan gael y clod am fod yn sylfaenydd y genre *dark ambient*.

Dechreuodd wneud gerddoriaeth ym Mangor yn 1980 gydag Alan Holmes. Dewisodd yr enw Lustmord am ei brosiectau cerddorol ac wedyn symudodd i Lundain ble anogwyd yn y dyddiadau cynnar gan aelodau Throbbing Gristle, cyn ymuno’r grŵp Awstraliaid ‘industrial’, SPK.

O dan y prosiect Lustmord mae Williams wedi gwneud recordiadau maes mewn cryptau, ogofâu a lladd-dai, ac wedi eu cyfuno â swynganeuon seremonïau a gwyntoedd. Mae ei driniaethau o ffenomenau acwstig sy'n cael eu trin yn ddigidol, gan greu sain ddofn a tharanllyd, yn rhoi awyrgylch tywyll i'w gerddoriaeth.

Mae Williams hefyd wedi cyfrannu at 44 o draciau sain ffilm Hollywood (yn fwyaf nodedig *The Crow* ac *Underworld*). Mae hefyd wedi creu’r sain ar gyfer nifer o gemau cyfrifiaduron.

Ymddangosodd yn fyw gyntaf yn ei yrfa 25 mlynedd fel rhan o seremoni enfawr a drefnwyd gan Eglwys Satan, a gynhaliwyd ar 6-6-06.  Dywedodd Williams fod y cynnig yn "un o'r pethau oedd yn rhy ddoniol i ddweud 'na'!". Perfformiodd Lustmord am yr eildro mewn 29 mlynedd yng Ngŵyl Unsound Kraków ar 22 Hydref 2010.

Dychwelodd i Gymru ym mis Tachwedd 2018 i berfformio yng Nghanolfan Gelfyddydau Pontio Bangor fel rhan o’r ŵyl *Psylence*.

## Dolenni 
* Gwefan: http://www.lustmord.com 
 
## Discograffi 
## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Cynhyrchwyr recordiau
Bion

Bardd Ïonaidd yn yr oes Helenistaidd ddiweddar oedd **Bion** (Groeg: Βίων; bl. 100 CC) sydd yn nodedig am ei fugeilgerddi eidylaidd a cherddi serch yn yr iaith Hen Roeg, y *Bucolica*. Yn ôl traddodiad y gwyddoniadur Bysantaidd *Suda*, Bion yw'r lleiaf o'r tri bardd bugeiliol, ar ôl Theocritus a Moschus.

Dim ond ychydig o fanylion am ei fywyd sydd yn hysbys, ac mae union awduraeth ei waith yn ansicr. Ganed yn Smyrna, yng ngorllewin Asia Leiaf, yn ail hanner yr 2g CC mae'n debyg. Yn ôl *Epitaphios Bionos*, galargerdd iddo a ysgrifennwyd gan un o'i ddisgyblion Eidalaidd, trigodd Bion yn Sisili. Honna hefyd iddo farw o wenwyn, ond mae'n bosib taw dyfais rethregol yn hytrach na ffaith yw'r llinell honno.

Dau ddernyn ar bymtheg o'i *Bucolica* sydd yn goroesi, rhyw 100 chweban i gyd, y mwyafrif yn esiamplau o ganu serch, ar adegau yn ymwneud â themâu gwladaidd, a chanddynt lais chwareus a gwirebol braidd. Ymddengys un ar bymtheg o'r dernynnau hyn yng nghasgliadau Stobaeus o'r 5g. Ers y Dadeni, priodolir iddo hefyd *Epitaphios Adonidos*. Nodweddir yr alargerdd hon, mewn 98 chweban, gan deimladrwydd hynod o liwgar sydd o bosib yn cyfleu poblogrwydd cwlt Adonis yn Ïonia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Marwolaethau'r ganrif gyntaf CC
Categori:Pobl o İzmir
Collwyn ap Tangno

Uchelwr Cymreig oedd **Collwyn ap Tangno** neu **Gollwyn ap Tangno** (bl. 11g) a fu'n Arglwydd Eifionydd, Cantref Dunoding (Ardudwy), a rhan o Lŷn. Efe oedd sefydlydd y pumed o Bymtheg Llwyth Gwynedd.

Yn ôl traddodiad, dywed iddo ddisgyn, drwy Cunedda, o'r Brenin Urien Rheged a Coel Hen. Credir iddo fyw yn Nhŵr Bronwen, Harlech, a rhoddwyd yr enw Caer Collwyn ar yr amddiffynfa honno. Gyda'i wraig gyntaf, Modlan Benllydan, cafodd bum plentyn (Merwydd Goch, Ebnowen, Ednyfed, Cadifor, Eginir), ac un mab (Einion) gyda'i ail wraig Rhianwen ferch Ednyfed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Uchelwyr Cymru
Pistoia

Dinas a chymuned (*comune*) yr Eidal  yw **Pistoia**, sy'n brifddinas talaith Pistoia yn rhanbarth Toscana. Saif tua 30&nbsp;km (19 milltir) i'r gogledd-orllewin o Fflorens.

Roedd Pistoria yn anheddiad hynafol cyn dod yn wladfa Rufeinig; safai ar y ffordd bwysig Via Cassia. Yn y 5g daeth y ddinas yn esgobaeth. Yn ystod y deyrnas Lombardaidd roedd yn ddinas frenhinol. Dechreuodd ei hoes fwyaf ysblennydd ym 1177 pan gyhoeddodd ei hun yn gymuned (*comune*): yn y blynyddoedd canlynol daeth yn ganolfan wleidyddol bwysig, gan godi muriau a sawl adeilad cyhoeddus a chrefyddol. Yn ystod y 13g daeth Pistoia o dan reolaeth Fflorens, ac fe'i hatodwyd ganddi ym 1530.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 89,101.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Battistero di San Giovanni
* Cadeirlan San Zeno
* Eglwys San Giovanni Fuorcivitas
* Palazzo dei Vescovi
* Palazzo Pretorio

## Cyfeiriadau 
## Oriel

PistoiaSGiovanniForicivitas01.jpg|Eglwys San Giovanni Fuorcivitas
Pistoia, palazzo dei Vescovi (01).jpg|Palazzo dei Vescovi
Pistoia Baptistery 01.jpg|Battistero di San Giovanni
Duomo di Pistoia.jpg|Cadeirlan San Zeno

Categori:Dinasoedd Toscana
Categori:Talaith Pistoia
Merched Parchus

Rhaglen deledu Cymraeg yw ***Merched Parchus*** a ddarlledwyd 2019. Ysgrifennwyd y gyfres gan Hanna Jarman a Mari Beard. 
Chwaraeodd Jarman prif ran yn y gyfres hefyd. Cymharwyd y gyfres â *Fleabag* gyda Phoebe Waller-Bridge.

*Merched Parchus* oedd y gyfres gyntaf gan S4C i gael ei ffrydio ar y we cyn ei ddarlledu. Roedd 8 pennod o 13 munud ar gael ar S4C Clic ym mis Ebrill 2019 cyn y darllediad ar S4C wythnos yn ddiweddarach.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig 2019
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Dylan Ebenezer

Darlledwr o Gymru yw **Dylan Ebenezer** (ganwyd Tachwedd 1974) a ddaeth yn adnabyddus fel sylwebydd a chyflwynydd chwaraeon. Mae'n cyflwyno *Sgorio* ar S4C ers 2010 a *Dros Frecwast*, rhaglen foreol ar BBC Radio Cymru ers 2021.

## Bywyd cynnar
Magwyd Dylan Llywelyn Ebenezer yn Aberystwyth yn fab i Jên a Lyn Ebenezer. Mynychodd Ysgol Gymraeg Aberystwyth ac Ysgol Penweddig.

## Gyrfa
Cychwynodd fel gohebydd radio a sylwebydd gyda BBC Cymru cyn dod yn wyneb pêl-droed Cymru ar S4C. Ar BBC Radio Cymru mae wedi cyd-gyflwyno y rhaglen chwaraeon *Camp Lawn* ac wedi bod yn gapten tîm y cwis chwaraeon *Cant y Cant*.

Bu'n cyflwyno ar y raglen bêl-droed wythnosol *Sgorio* ers 2010 ac mae wedi cyflwyno gemau pêl-droed rhyngwladol Cymru i'r Sianel.

Cyflwynodd y sioe banel *Gwefreiddiol* am 5 cyfres ar S4C rhwng 2012 a 2015. Roedd y sioe yn gyfuniad o gwis a sialensau wedi seilio ar fyd y cyfryngau newydd, y We a technoleg.

Yn 2016 cyflwynodd rhaglen ddogfen gyda'i dad Lyn am hanes Gwrthryfel y Pasg. Yn *Rebels Iwerddon 1916* aeth y ddau ar daith arbennig i olrhain yr hanes a straeon y rhai a aeth ymlaen i sicrhau annibynniaeth Iwerddon 

Ar ddiwedd 2020 cyhoeddwyd y byddai Dylan yn cyflwyno y sioe foreol newydd *Dros Frecwast* ar BBC Radio Cymru, enw newydd i raglen y *Post Cyntaf*. Roedd yn cymryd lle Dylan Jones ac yn cyflwyno o ddydd Llun i ddydd Iau rhwng 7 a 9 y bore gyda Kate Crockett. Darlledwyd y rhaglen gyntaf ar 25 Ionawr 2021.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Aberystwyth
Neifion (duw)

Duw dŵr croyw a'r môr ym mytholeg Rufeinig yw **Neifion** (Lladin: *Neptunus*). Mae'n cyfateb i'r duw Groegaidd Poseidon. Y dduwies Salacia yw ei wraig. Mae hithau'n cyfateb i'r dduwies Amphitrite.

Mae'n debyg bod Neifion yn gysylltiedig â ffynhonnau dŵr croyw cyn y môr. Addolwyd Neifion gan y Rhufeiniaid hefyd fel duw ceffylau, dan yr enw *Neptunus Equester*, noddwr rasio ceffylau.

Fe'i darlunnir yn aml mewn gweithiau celf o'r cyfnodau'r Henfyd, y Dadeni ac yn ddiweddarach, gyda thryfer a morfeirch.

Delwedd:Mosaïque Monastir - triomphe de Neptune.jpg|Mosäig Rhyfeinig hynafol o Diwnisia sy'n darlunio Neifion gyda'i dryfer mewn cerbyd wedi'i dynnu gan ddau forfarch

Louvre neptune RF3006.jpg|Neifion gyda'i dridant a morfarch: cerflun gan Antoine Coysevox (1604–1720) yn y Louvre, Paris
Neptune, Glamorgan Building.jpg|Neifion a'i wraig yn eu cerbyd: cerflun *Alegori o Forwriaeth* gan Albert Hodge (1875–1918) o flaen yr Adeilad Morgannwg ym Mharc Cathays, Caerdydd

## Gweler hefyd
* Neifion (planed)

## Cyfeiriadau 
Categori:Duwiau
Categori:Mytholeg Rufeinig
Trento

Dinas a chymuned (*comune*) yng ngogledd yr Eidal yw **Trento** (Lladin: *Tridentum*; Saesneg: *Trent*),  sy'n brifddinas talaith Trento a rhanbarth Trentino-Alto Adige hefyd. Saif ar Afon Adige. Dyma le cynhaliwyd Cyngor Trent yn y 16g. Roedd yn rhan o Awstria-Hwngari cyn iddo gael ei atodi i'r Eidal ym 1919.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 114,198.

## Hanes
Pentref Celtaidd oedd Trento pan gafodd ei orchfygu gan Rufain yn y 1g&nbsp;CC. Creodd Iŵl Cesar fwrdeistref Rufeinig yma pan rowyd dinasyddiaeth i'r ardal o Gallia Cisalpina i'r gogledd o Afon Po. Enwyd y yr anheddiad yn *Tridentum* fel teyrnged i Neifion, duw y môr a ddaliodd dryfer (Lladin: *tridens*, h.y. "tri dannedd", ar ôl y tri bryn sy'n amgylchynu'r ddinas). Daeth Tridentum yn arhosfan bwysig ar Via Raetia, y ffordd Rufeinig a arweiniodd o Verona i Innsbruck.

Ar ôl cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig y Gorllewin gorchfygwyd y ddinas gan Ostrogothiaid, Bysantiaid, Lombardiaid a Ffranciaid cyn iddi ddod yn rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig. Ym 1027 rhoddodd yr Ymerawdwr Conrad II lywodraeth y ddinas yng ngofal yr esgob-dywysogion Trent, a byddai'n rheolwyr tymhorol ac ysbrydol. Tua 1200 daeth yn ganolfan bwysig o fwyngloddio, yn enwedig am arian. Yn y 14g daeth ardal Trento o dan reolaeth dugiaid Awstria, sef y teulu Habsburg a fyddai'n gorchufu'r rhanbarth am 600 mlynedd.

Roedd y tywysog-esgobion yn llywodraethu Trento tan oes Napoleon. O dan ad-drefnu'r Ymerodraeth Rufeinig Sanctaidd ym 1802, collodd yr esgob ei awdurdod seciwlar ac atododd yr ardal i diriogaethau Habsburg. Rhoddwyd Trento i Bafaria gan Gytundeb Pressburg ym 1805; wedyn, ym 1809, fe'i rhoddwyd gan Gytundeb Schönbrunn i Deyrnas yr Eidal, y wladwriaeth byrhoedlog a sefydlwyd gan Napoleon. Yn dilyn cwymp Napoleon ym 1814, dychwelwyd Trento i Awstria (Awstria-Hwngari ar ôl 1867). Yn ddiweddarach yn y 19g, daeth Trento, dinas â mwyafrif ethnig Eidalaidd o fewn ymerodraeth Awstria, yn symbol pwerus i'r mudiad Eidalaidd *irredentismo*. Fe'i hatodwyd, ynghyd â'i thalaith Eidaleg, i'r Eidal ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cadeirlan San Vigilio
* Eglwys Santa Maria Maggiore
* Palazzo delle Albere, preswylfa gaerog yr esgob-dywysogion
* Castell Buonconsiglio

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Museo Diocesano Tridentino.jpg|Cadeirlan a Palazzo Pretorio (yr hen balas esgob)
Trento, santa maria maggiore, esterno 02.jpg|Eglwys Santa Maria Maggiore

Trento Palazzo delle Albere.jpg|Palazzo delle Albere
20110727 Trento Buonconsiglio Castle 6609.jpg|Castell Buonconsiglio

Categori:Dinasoedd Trentino-Alto Adige
Categori:Talaith Trento
Michael Turner

Dyn busnes yw **Michael John Turner** (ganwyd 5 Awst 1948) a oedd yn brif weithredwr cwmni BAE Systems ac erbyn hyn yn gadeirydd cwmni Babcock International. Roedd hefyd yn gadeirydd cwmni GKN plc.

Fe'i addysgwyd yn Ysgol Dechnegol Didsbury. Enillodd radd BA yng Ngholeg Polytechnig Manceinion ym 1970 tra'n gweithio i gwmni Hawker Siddeley. Chwaraeodd i dïm bêl-droed y coleg.

Daeth yn brif weithredwr BAE ym mis Mawrth 2002, a gweithiodd yno hyd at 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Pobl fusnes yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Prif weithredwyr o Loegr
Gwendolen Mason

Telynores o Gymru oedd **Gwendolen Mason, OBE** (24 Mai 1883 &ndash; 2 Gorffennaf 1977).  Roedd hi'n ddisgybl i John Thomas (Pencerdd Gwalia).

Cafodd Gwendolen ei geni ym Mhorthaethwy, yn ferch i John Eilan Mason Parry a'i wraig Sarah. Ym 1913 hi oedd y telynores cyntaf i berfformio yr *Introduction et allegro pour harpe, flûte, clarinette et quatuor* gan Maurice Ravel yn y DU. Priododd y cyfansoddwr Philip Sainton ym Ebrill 1915.

Roedd hi'n athrawes yn Yr Academi Gerdd Frenhinol o hyd 1959. Ymhlith ei disgyblion roedd Gwendoline a Margaret Davies, Bu farw yng Ngorffennaf 1977 yn 93 oed, yn rhydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Pobl o Borthaethwy
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Telynorion o Gymru
Robert Gwynn Davies

Cyfreithiwr o Gymru a sylfaenydd Antur Waunfawr oedd **Robert Gwynn Davies** (19 Ionawr 1920 – 12 Hydref 2007). Fe'i urddwyd i’r wisg wen yn Eisteddfod Cwm Rhymni 1990; cafodd gynnig O.B.E. ar gyfer Rhestr Anrhydeddau’r Flwyddyn Newydd Ionawr 1989 – ond fe'i gwrthododd.

## Bywgraffiad
Ganed yn Tŷ Gwyn, Waunfawr, mab hynaf Jane Eunice Davies (1888–1978) ac Edward Davies (1886–1926). Ar ôl colli ei dad, symudodd gyda’i fam a’i frawd, Dewi, i 'Glanfa' at ei nain (Ellen Jones) a'i ewythr (W.H. Jones a gadwai Siop Bryn Pistyll). Mynychodd Ysgol y Cyngor, Waunfawr ac yna Ysgol y Sir, Caernarfon.

Priododd Mary Beta Jones (28 Mai 1921 – 13 Mawrth 2006) yn Waunfawr ac ymgartrefodd yn Gilfach. Ganed iddynt Sioned Gwynn Davies (1954-2022) a Gwion Rhys Gwynn Davies (1958). Symudodd y teulu i Bryn Eithin, a bu fyw yno hyd ei farwolaeth 

## Ei waith
Ar ôl gadael yr ysgol aeth i wneud erthyglau i fod yn gyfreithiwr yn swyddfa Ellis Davies yng Nghaernarfon. Yn ystod y rhyfel cofrestrodd fel gwrthwynebydd cydwybodol ac yng Ngorffennaf 1940 gan dreulio cyfnod y rhyfel yn was ffarm i Garreg Fawr, Waunfawr. Dychwelodd i’r swyddfa yn 1946 yna mynychu coleg yn Guildford cyn cymhwyso fel cyfreithiwr a mynd i weithio yn 1950 i R. Gordon Roberts & Co, Llangefni fel cyfreithiwr cynorthwyol ac yna’n bartner.

Symudodd i weithio yn 1957 fel Cyfreithiwr Cynorthwyol i Gyngor Sir Gaernarfon, yna’n Uwch Gyfreithiwr Cynorthwyol a Chlerc Cynorthwyol y Cyngor. Yn 1972 aeth yn Glerc Ynadon Bangor, Conwy/Llandudno a Betws y Coed ond ymddeol yn gynnar yn 1983 i weithio i’r Comisiwn Iechyd Meddwl ac yna sefydlu Antur Waunfawr fel cwmni corfforedig gyda statws elusennol ar 22 Mehefin 1984.

Yn ogystal bu yn gyfarwyddwr Gwasanaeth Adfocatiaeth a Chynghori Gogledd Cymru (28/1/1997 – 12/10/2007), cyfarwyddwr Anabledd Dysgu Cymru (8/9/1992 – 30/9/1994) a chadeirydd SCOVO (dan adain Strategaeth Cymru Gyfan 1983).

## Diddordebau
Enillodd gadair Eisteddfod Dyffryn Ogwen yn 1993 a derbyniodd fedal Syr T.H Parry Williams yn Eisteddfod Genedlaethol Tŷ Ddewi, 2002. Bu'n aelod o dȋm Talwrn y Beirdd Waunfawr a ddaeth i’r brig yn 2003.

Roedd ganddo ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth ac roedd yn aelod o Blaid Cymru. Ymhlith ei ddiddordebau eraill roedd gwaith pren, celf, gwneud gwin cartref a chwarae golff.

## Ei athroniaeth
## Cyhoeddiadau
* *Anturiaf Ymlaen*, Cyfres y Cewri 13 (Gwasg Gwynedd, 1994) 
* *Y Waun a’i Phobl* (Antur Waunfawr, 1996) 
* *John Evans, Waunfawr* (Antur Waunfawr, 1999) – Darlith Undeb Cymru a’r Byd, Eisteddfod Genedlaethol Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Gwrthwynebwyr cydwybodol o Gymru
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl o Wynedd
Lucca

Dinas a chymuned (*comune*) yng nghanolbarth yr Eidal yw **Lucca**, sy'n brifddinas talaith Lucca yn rhanbarth Toscana.  Saif mewn gwastatir ffrwythlon wrth ymyl Môr Liguria.

Sefydlwyd Lucca gan yr Etrwsciaid a daeth yn wladfa Rufeinig ym 180 CC. Mae grid hirsgwar ei ganolfan hanesyddol yn cadw'r cynllun stryd Rhufeinig.
Mae'n enwog am furiau'r ddinas sydd wedi goroesi yn gyfan o oes y Dadeni.

Roedd y boblogaeth yng nghyfrifiad 2011 yn 87,200.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Cattedrale di San Martino 
*Palazzo Ducale
*Palazzo Mansi
*Palazzo Pfanner
*San Michele in Foro
*Teatro del Giglio, tŷ opera
*Torre delle Ore, tŵr cloc
*Torre Guinigi
*Villa Garzoni
*Villa Guinigi

## Pobl enwog o Lucca
*Giacomo Puccini (1858–1924), cyfansoddwr

## Cyfeiriadau 
## Oriel

Torre dell'orologio, view 11 via fillungo, san frediano.JPG|Golygfa o Torre delle Ore
Lucca San Michele in Foro 01.jpg|Eglwys San Michele in Foro
Lucca-teatro del Giglio-complesso1.jpg|Teatro del Giglio
Lucca.city walls01.jpg|Muriau'r ddinas

Categori:Dinasoedd Toscana
Categori:Talaith Lucca
Canolfan Astudiaethau Cymreig

Mae'r ***Centre for Welsh Studies*** (**Ganolfan Astudiaethau Cymreig**) yn felin drafod asgell dde sy'n cefnogi *Brexit*, sy'n cefnogi "gweledigaeth gadarnhaol i Gymru y tu allan i'r Undeb Ewropeaidd". Mae'r grŵp wedi'i leoli yng Nghaerdydd.

## Bwrdd Cynghorwyr 
Mae'r bwrdd cynghori yn cynnwys ffigurau gwleidyddol UKIP, Ceidwadwyr ac Annibynnol.

## Cyd-gyfarwyddwyr 
Daw ei gyd-gyfarwyddwyr, Llyr Powell a Matthew MacKinnon o gefndiroedd UKIP a'r Ceidwadwyr yn y drefn honno.

Sefydlodd MacKinnon hefyd *Eco Central*, grŵp asgell dde sydd wedi galw cynhesu byd-eang yn newyddion ffug, ac mae wedi beirniadu gweithredwyr amgylcheddwr fel Greta Thunberg a David Attenborough. Mae'n bartner i, ac wedi derbyn sawl mil o bunnoedd gan *Atlas Network* (cyllidwr grwpiau marchnad rydd asgell dde). Er gwaethaf y ffaith bod arno fwy o ddyled i'w gredydwyr nag a gafodd mewn incwm yn 2020 (£ 1,164 mewn asedau, o'i gymharu â'r £ 1,208 sy'n ddyledus i gredydwyr ar 31 Ionawr), llwyddodd y sefydliad i uwchraddio ei swyddfeydd a lansio gwerth cannoedd o bunnoedd. o hysbysebion Facebook.

## Beirniadaeth o'r cyfnod clo 
Mae’r grŵp wedi bod yn feirniadol o ymateb llywodraeth Cymru i bandemig COVID-19, gyda MacKinnon yn dadlau bod ymateb y llywodraeth wedi’i wneud o dan bwysau ac wedi arwain at ddifrod economaidd mawr. Mae'r gwleidydd Ceidwadol o Gymru Jonathan Morgan wedi ysgrifennu darn ar gyfer gwefan y Ganolfan ynglŷn â'r *normal newydd* o ganlyniad i'r pandemig.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:2017 yng Nghymru
Gallagher

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Leo Anthony Gallagher, Jr.** a adnabyddir ar sgrin fel **Gallagher** (24 Gorffennaf 1946 – 11 Tachwedd 2022).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Elinor Lyon

Roedd **Elinor Bruce Lyon** (17 Awst 1921 – 28 Mai 2008 yn awdures Seisnig a oedd yn byw yng Nghymru.

Cafodd Lyon ei geni yn Guisborough, Swydd Efrog, yn ferch yr athro a bardd P. H. B. Lyon a'i wraig. Roedd ei tad hi'n pennaeth Ysgol Rugby. Ymhlith disgyblion ei thad roedd yr Americanwr John Gillespie Magee Jr., a syrthiodd mewn cariad â hi. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol San Siôr, Caeredin, a'r Ysgol Headington, Rhydychen. Yn ddiweddarach, astudiodd yn Neuadd yr Arglwyddes Margaret, Rhydychen. Priododd Peter Wright, athro yn yr Ysgol Rugby. Bu iddynt ddau fab a dwy ferch.
 
Fe symudon nhw i Harlech ym 1975 pan ymddeolodd Wright. Ysgrifennodd Lyon ugain llyfr i blant. Bu farw ei gŵr ym 1996.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
You Xie

Gwleidydd o'r Almaen yw **You Xie** (謝盛友) (ganwyd 1 Hydref 1958). Ymgeisydd ar gyfer etholiad Senedd Ewrop 2019, newyddiadurwr ac awdur o darddiad Tsieineaidd. Cafodd ei eni yn Hainan, Tsieina.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion o'r Almaen
Categori:Newyddiadurwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1958
Locomotif Hunslet 564

Locomotif Stêm oedd **Locomotif Hunslet 564**, locomotif tanc ar gyfer rheilffyrdd cledrau cul lled 3 troedfedd. Gadawodd 564 ffatri Cwmni Hunslet ym Mai 1892 gyda’r enw ‘Bruckless’ i weithio dros Rheilffordd Sir Donegal ar gweith adeiladu’r llinell rhwng Donegal a Killybegs. Gwerthwyd y locomotif ar diwedd y gytundeb i adran dŵr Preston ar gyfer gwaith ar Gronfa Melin Spade, Longridge, lle enwyd y locomotif ‘Skylark’. Aeth o i Reilffordd Marmor Skye ym 1907. Ar ôl methiant y chwarel, aeth y locomotif i Iard Sgrap W.N.Jackson yn Glasgow. Gwerthodd y locomotif gan Jackson i J Mackay ar gyfer gwaith adeiladu Cronfa Dŵr Roundwood yn Wicklow. Sgrapiwyd y locomotif ar diwedd y cytundeb adeiladu ym 1925.

## Cyfeiriadau
Rheilffyrdd cledrau cul
Categori:Rheilffyrdd
Rheilffordd Marmor Skye

Roedd **Rheilffordd Marmor Skye** yn rheilffordd cledrau cul diwydiannol (Led 3 troedfedd) ar Ynys Skye, yr Alban

Darganfuwyd Marmor ger Kilchrist, Strath Suardal, ger Broadford, ym 1907. Adeiladwyd ffatri ger y chwarel, ac aeth y rheilffordd o’r ffatri a chwarel i pier Broadford, tua 4 milltir i ffwrdd

Defnyddiwyd locomotif stêm ail-law Cwmni Hunslet gyda’r enw *Skylark*.

bawd|dim|Platfform, Rheilffordd Marmor Skye
bawd|dim|Ffatri, Rheilffordd Marmor Skye

## Cyfeiriadau
Marmor Skye
Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Nathalie Delon

Roedd **Nathalie Delon** (ganwyd **Francine Canovas**), neu **Nathalie Barthélémy**; 1 Awst 1941 &ndash; 21 Ionawr 2021) yn actores a chyfarwyddwr ffilm o Ffrainc.

Cafodd ei geni yn Oujda, Moroco, yn ferch i rieni Sbaenaidd. Priododd Guy Barthélémy ym 1959, ond buan y cawsant ysgariad.

Priododd yr actor Alain Delon ym 1964, fel ei ail gŵr. Roedd ganddyn nhw fab, yr actor Anthony Delon, ond ysgarodd y ddau ar ôl pedair blynedd.

## Ffilmiau
**Le Samouraï* (1967)
**Le sorelle* (1969)
**Doucement les basses* (1971)
**When Eight Bells Toll* (1971), gyda Anthony Hopkins
**The Romantic Englishwoman* (1975)
**Une femme fidèle* (1976)
*''L'avventurosa fuga: Gli ultimi angeli'' (1977)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Athenaeus

Gramadegydd yn yr oes Helenistaidd oedd **Athenaeus** (Groeg: Ἀθήναιος ; bl. 200 OC) a ysgrifennodd y symposiwm *Deipnosophistai* ("Gwledd y Soffyddion").

Ganed yn Naukratis, yr Aifft. Ymgom wedi ei lleoli mewn gloddest aristocrataidd yw *Deipnosophistai* sydd yn portreadu cylch o ddysgedigion, gan gynnwys hynafgwyr go iawn megis Galen, yn trafod bwyd a phynciau eraill. Rhennir yr hyn sydd yn goroesi o'r gwaith yn 15 llyfr, ac mae'n debyg yr oedd yn hirach ar ei ffurf wreiddiol. Mae'n cynnwys nifer o ddyfyniadau o weithiau diflanedig, anecdotau am lenorion hynafol, a disgrifiadau diddorol o fywyd y byd Groeg-Rufeinig. Dyfynnir bron 800 o awduron, gan gynnwys telynegwyr, comedïwyr, ac hanesyddion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 2il ganrif
Categori:Gramadegwyr Groeg
Categori:Marwolaethau'r 3edd ganrif
Charlotte Cornwell

Roedd **Charlotte Cornwell** (26 Ebrill 1949 – 16 Ionawr 2021) yn actores o Loegr, sy'n fwyaf adnabyddus am ei rôl yn y gyfres deledu *Rock Follies* (1976).

Cafodd ei geni ym Marylebone, Llundain, yn ferch i Ronald Cornwell. Hi oedd hanner chwaer y nofelydd John le Carré (David Cornwell), a seiliodd y prif gymeriad yn ei nofel *The Little Drummer Girl* (1983) – sef Charlie, sy'n actores yn gweithio fel cudd-weithredwraig i Mossad – arni.

Roedd ganddi berthynas gyda'r actor Kenneth Cranham, ac roedd ganddyn nhw blentyn. Bu farw o ganser, yn 71 oed.

## Ffilmiau
**Stardust* (1974)
**The Brute* (1977)
**The Krays* (1990)
**The Russia House* (1990)
**White Hunter Black Heart* (1990)
**The Saint* (1997)
**Ghosts of Mars* (2001)

## Teledu
*''The Men's Room* (1991)
**The Governor* (1996)
**Shalom Salaam*
**Shoestring* (1979-80)
**Lovejoy* (1993)
**Love Hurts*
**Where the Heart Is*
**A Touch of Frost*
**Silent Witness*
**Dressing for Breakfast* (1995-1997)
**Capital City*
**The West Wing* (2000)
**Casualty*
**The Practice*
**New Tricks*
**Midsomer Murders*
**The Mentalist* (2009)
**Toast of London'' (2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2021
Phil Spector

Cynhyrchydd cerddoriaeth o'r Unol Daleithiau oedd **Harvey Phillip Spector** (26 Rhagfyr 1939 – 16 Ionawr 2021). Roedd e'n fwyaf adnabyddus am ei "Wal o Sain" a oedd yn ddylanwadol iawn yn y 1960au. Yn 2009 fe'i cafwyd yn euog o lofruddio'r actores Lana Clarkson.

Cafodd Spector ei eni yn Ninas Efrog Newydd, yn fab i Benjamin a Bertha Spector. Roedd Benjamin yn fewnfudwr o Wcráin. Priododd â'r cantores Veronica Bennett (Ronnie Spector) ym 1968  ac wedi gwahanu ym 1972.

Bu farw o COVID-19, yn 81 oed, wrth fwrw ei dymor am oes yn y carchar.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl fu farw o COVID-19
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Nation.Cymru

Mae **Nation.Cymru** yn wasanaeth newyddion o Gymru a sefydlwyd yn 2017.

## Hanes 
Sefydlwyd y wefan gan ddarlithydd newyddiaduraeth ym Mhrifysgol Bangor, Ifan Morgan Jones, mewn ymateb i ddirywiad sector cyfryngau masnachol Cymru, yn enwedig yn dilyn toriadau mewn gorsafoedd a redir gan Global Media Group a Nation Radio, yn ogystal â beirniadaethau am wasanaeth BBC Cymru. Cyhoeddodd y wefan ei herthygl gyntaf ar 26 Mai 2017.

Roedd Jones gynt yn olygydd y wefan newyddion Golwg360, yn ogystal â bod yn aelod o Dasglu Newyddion a Gwybodaeth Ddigidol Cynulliad Cymru yn 2017 a fe rhoddodd dystiolaeth i Bwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu y Cynulliad.

Nod y wefan yw cau "diffyg democrataidd" Cymru mewn gwasanaethau newyddion, gan ei fod yn un o'r ychydig wasanaethau newyddion Saesneg sy'n delio â Chymru yn unig. Ar hyn o bryd dim ond Golwg360 a S4C sy'n gwasanaethu siaradwyr Cymraeg ar hyn o bryd ("pregethu i'r rhai sydd wedi'u trosi - y dosbarth canol Cymraeg ei iaith" yn ôl Jones),

Yn gynnar yn 2017, sefydlodd y gwasanaeth rownd o gyllido torfol ar GoFundMe, gan sicrhau £5305 mewn rhoddion.

Yn 2019 derbyniodd arian gan Gyngor Llyfrau Cymru, sy'n cefnogi cyhoeddiadau tebyg fel *Poetry Wales*, *Click on Wales* a *The Welsh Agenda* gan yr IWA, y *New Welsh Review*, *Planet*, a'r *Wales Arts Review* .

## Gweler hefyd 
* Y cyfryngau yng Nghymru
* Gwleidyddiaeth Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Sefydliadau 2017
Categori:Gwefannau Cymru
Moschus

Bardd a gramadegydd yn yr oes Helenistaidd oedd **Moschus** (bl. 150 CC) sydd yn nodedig am ei fugeilgerddi chwebannog yn yr iaith Hen Roeg. Yn ôl traddodiad y gwyddoniadur Bysantaidd *Suda*, Moschus yw'r ail o'r tri bardd bugeiliol, rhwng Theocritus a Bion.

Ganed yn Sirako, Sisili, Yr unig weithiau ganddo yn sicr sydd yn goroesi yw tri dernyn o'r casgliad eidylaidd *Bucolica*, y fugeilgerdd gyfan "Eros Drapetês", ac epigram serch sydd yn dychmygu'r duw Eros fel aradwr. Nid oes tystiolaeth o'i waith fel gramadegydd, ac eithrio cyfeiriad gan Athenaeus at waith ar bwnc geirfa Rodaidd gan un o'r enw Moschus.

Priodolir i Moschus, o bosib ar gam, yr arwrgerdd fach (neu *epyllion*) *Europa*. Mewn 166 o linellau, yn llawn delweddaeth grotésg ac iaith goch ond arddulliedig, mae'r gerdd hon yn traddodi chwedl y Dywysoges Ewropa o Ffenicia a'i chipio gan y duw Iau yn rhith tarw. Yn hanesyddol priodolir iddo hefyd yr ymgom *Megara*, a ysgrifennwyd o bosib gan un o'i ddisgyblion, a'r alargerdd *Epitaphios Bionos*, a briodolir bellach i un o ddisgyblion Eidalaidd Bion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Groeg yr Henfyd
Categori:Genedigaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Gramadegwyr Groeg
Categori:Marwolaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Pobl o Sisili