Sun Ra

Roedd **Sun Ra** (ganwyd Herman "Sonny" Poole Blount; 22 Mai 1914 &ndash; 30 Mai 1993) yn gyfansoddwr a chwaraewr piano ac organ Jazz avant-garde arbrofol Americanaidd.  Roedd yn adnabyddus am ei gerddoriaeth a'i ddelwedd unigryw.  Cafodd ei eni yn Birmingham, Alabama, UDA.

## Sŵn cosmig 
Roedd cerddoriaeth Sun Ra yn arbrofol, gan geisio meysydd sain newydd radicalaidd. Sefydlodd yr *Arkestra*, band oedd yn dal i berfformio ar ei farwolaeeth. Roedd yn adnabyddus am ei estheteg cosmig. Mae hefyd yn cael ei ystyried yn ffigwr allweddol mewn *Afrofuturism*. 

Gwisgodd yn arddull yr Aifft oes y Pharo a honnodd nad o’r planed yma ond yn dod o’r blaned Sadwrn. Pregethodd athroniaethau astrolegol rhyfedd.

Yn ystod ei yrfa, recordiodd gannoedd o albymau, llawer ohonynt wedi'u rhyddhau gan labeli recordiau bach ac felly dim ond ar gael mewn rhifynnau bach iawn. 

Trwy ei arddull a'i syniadau eclectig ei hun, roedd yn polareiddio beirniaid a chynulleidfaoedd. Rhai yn ei ystyried yn arloeswr dyfeisgar, eraill yn ei ystyried yn dwyll. Fodd bynnag, mae Sun Ra yn cael ei gyfrif fel un o arloeswyr Jazz Rhydd.

## ''Sun Ra a'r Arkestra'' 
Yn y 1950au, dechreuodd chwarae Jazz swing band mawr. Dechreodd gyfansoddi cerddoriaeth a threfniadau ei hun. Ar gyfer bywoliaeth, roedd hefyd gweithio yn y DeLisa Club yn Chicago mewn band preswyl yn cael ei arwain gan Red Saunders. Ym 1952 rhoddodd y gorau i'w enw geni, cymerodd yr enw Sun Ra (Ra yw enw'r duw haul hynafol Yr Aifft).

Ffuriodd ensamble mawr - yr *Arkestra*. Roedd ei Jazz cosmig ''Sun Ra a'r Arkestra* yn nodweddiadol am themâu gofod, planedau a ser. Aelodau mwyaf adnabyddus yr *Arkestra'' oedd y sacsoffonwyr John Gilmore, ei waith wedi'i ddylanwadu gan John Coltrane a Marshall Allen. Gilmore yn parhau i arwain yr *Arkestra* ar ôl marwolaeth Sun Ra. 

Yn ôl beirniaid cerddoriaeth a haneswyr jazz, crëwyd rhai o'i weithiau gorau yn ystod y cyfnod hwn. Mae albymau nodedig Sun Ra o'r 1950au yn cynnwys *Super-Sonic Jazz, Visits Planet Earth, Interstellar Low Ways, Angels and Demons at Play, We Travel the Space Ways*, a J*azzin Silhouette*, ymysg eraill.

Yn y cyfnod yma aeth yn fwy ecsentrig gan wisgo yn arddull yr Aifft oes y Pharo. Honnodd nad o’r Ddaear y daeth ond o’r blaned Sadwrn. Datblygodd ddelwedd fel cymeriad ffuglennol o athroniaethau cosmig gyda barddoniaeth yn pregethu am ymwybyddiaeth a heddwch.

Wynebodd broblemau hiliaeth at daith yn chwarae gyda'r *Arkestra*, ond nid oedd yn sôn amdano'n aml. Yn gyffredinol, yn wahanol i lawer o gerddorion du ei genhedlaeth, prin siaradodd am bynciau dadleuol gan ganolbwyntio ar gerddoriaeth. Roedd yr ensemble yr *Arkestra* y gerddorion roedd yn chwarae, teithio ac yn byw gyda nhw yn ymddangos fel pe bai mewn sect crefyddol.

Yn ystod y 1960au cyrhaeddodd brig ei boblogrwydd - adeg Roc Psychedelic, y Beats a'r Hippies. Mae albymau Sun Ra o'r cyfnod yma'n aml yn anodd ac yn drysu gwrandawyr sy'n clywed ei gerddoriaeth am y tro cyntaf. Mae recordiau adnabyddus o'r cyfnod yn cynnwys *The Magic City*, *When Sun Comes Out* ac *Other Planes of There*.

Yn 1969 dechreuodd Sun Ra ganolbwyntio ar bosibiliadau cynhyrchu sain electronig syntheseiswyr. Benthycodd *Minimoog* gan Robert Moog, a ddefnyddiwyd yn gyntaf ar yr albymau *My Brother the Wind* and *Space Probe*.  

Yn ystod y 1970au ac yn ddiweddarach, symudodd cerddoriaeth ''Sun Ra a'r Arkestra* mewn ffyrdd mwy confensiynol, ond arhosodd yn hynod eclectig ac egnïol. Erbyn y 70au, roedd  hefyd yn chwarae ambell i gân Jazz adnabyddus fel *Round Midnight* (gan Thelonious Monk yn wreddiol) yn y cyngherddau. 

Ymunodd y gantores June Tyson, yr unig ferch yn yr *Arkestra''.  Gweithiodd Tyson hefyd fel dylunydd gwisgoedd, coreograffydd a feiolinydd y band. Arhosodd Tyson yn gantores y band am 25 o flynyddoedd. 

Yn yr 1980au dechreuodd Sun Ra hefyd fwynhau caneuon ffilmiau Walt Disney. Dechreuodd cynnwys darnau o gerddoriaeth Disney mewn llawer o'i berfformiadau. Ar ddiwedd y 1980au, perfformiodd yr *Arkestra* gyngerdd hyd yn oed yn Disney World. Mae fersiwn yr *Arkestra* o *Pink Elephants On Parade* i'w glywed ar yr albwm *Stay Awake*, casgliad o alawon Disney gan artistiaid amrywiol.

Ym 1990, cafodd Sun Ra ei strôc gyntaf. Ar ôl hynny roedd rhaid iddo ddefnyddio cadair olwyn.  Nid oedd yn gallu canu mwyach, ond parhaodd i deithio gyda'i *Arkestra*, gan chwarae organ a synth ac yn arwain y band. Ym 1992, gwnaeth strôc arall wneud yn amhosibl iddo dal wrthi. Bu farw yn 1993.

Yn ystod ei yrfa, recordiodd gannoedd o albymau, llawer ohonynt wedi'u rhyddhau gan labeli recordiau bach ac felly dim ond ar gael mewn rhifynnau bach iawn. Hefyd, cyhoeddodd ei gerddoriaeth yn bennaf ar ei label ei hun *Saturn* a'i gwerthu trwy archeb bost. Felly arhosodd cerddoriaeth Sun Ra yn anhysbys i'r gynulleidfa fawr, doedd ddim wedi ei weld mewn cyngherddau. Yn y 1990au, cyhoeddwyd llawer o'i recordiadau ar ôl ei farwolaeth ar label recordiau* Evidence*. Cafodd yr albwm cynnar *Strange Strings (1966) ei gynnwys yn rhestr cylchgrawn The Wire o 100 Records That Set the World on Fire (While No One Was Listening)* ym 1998.

Cymerodd Sun Ra ran yn y ffilmiau dogfen *Cry of Jazz* (1959) ac *A Joyful Noise* (1980) a'r brif ran yn y ffilm *Space Is the Place* (1972). 

Ymddangosodd Sun Ra yng Ngŵyl Jazz Aberhonddu yn 1990.

### Rhai o'i recordiau
Recordiodd Sun Ra dros 100 recordiau o 1956 i 1993. Rhyddhawyd rhai ar ei label ei hun, *El Saturn*, ymhlith llawer o rai eraill, o dan yr enw ''Sun Ra a'i Arkestra* ac amrywiadau niferus (*Sun Ra a'i Solar Arkestra*, *Sun Ra a'i Myth Science Arkestra* ac ati).

**Super-Sonic Jazz* (1957)
**Jazz in Silhouette* (1959)
**Fate in a Pleasant Mood* (1965)
**The Heliocentric Worlds of Sun Ra, Vol. 1* (1966)
**The Magic City'* (1966)
**Angels and Demons at Play* (1967)
**Interstellar Low Ways'* (1967)
**Cosmic Tones for Mental Therapy* (1967)
**Strange Strings* (1967)
**Atlantis* (1969)
**The Solar-Myth Approach* (1971)
**It’s After the End of the World: Live at the Donaueschingen and Berlin Festivals* (1971)
**Space Is the Place (1973)
**Astro Black* (197*3)
**Some Blues but not the Kind That’s Blue* (1977)
**Disco 3000* (1978)
**Lanquidity'' (1978)

### Aelodau'r *Arkestra* 
Mae'r rhestr yn cynnwys yr aelodau mwyaf hirsefydlog yr *Arkestra*, a'r blynyddoedd gyda Sun Ra.  

*Pat Patrick (1954-1988)
*Marshall Allen  
*Art Hoyle (1956)
*John Gilmore (1956-1995)
*Robert Barry (1956-1968)
*Ronnie Boykins (1956 -1974)
*Thomas "Bugs" Hunter (1962-1989)
*Al Evans (1962 -1964, 1976-1989)
*Robert Cummings (1963 -1970)
*Walter Miller (1963-1969, 1979-1982)
*Danny Davis (1963-1987)
*Ali Hassan (1963-1968)
*James Jacson (1963-1992)
*Clifford Jarvis (1963-1976, 1982/1983)
*Art Jenkins (1964-1971)
*Teddy Nance (1964-1967)
*Bernard Pettaway (1964-1968)
*Lex Humphries (1964 -1973)
*Nimrod Hunt (= Carl S. Malone, 1966-1971)
*Jothan Callins (1967, 1975, 1988-1992)
*Charles Stephens (1967 -1979)
*Danny Ray Thompson (1967/1968-1992)
*June Tyson (1968-1992)
*Kwame Hadi (= Lamont McClamb; 1969-1977)
*Akh Tal Ebah (= Doug E. Williams; 1969-1977)
*Atakatune (= Stanley Morgan; 1972 -1992 ;† 2018)
*Odun (= Cangen Russell; 1972 -1975)
*Charles Stephens (1973-1979, gyda thoriadau)
*Dale Williams (1974-1979)
*Michael Ray (1977-1992)
*Eddie Gale (1978-1985; * 1941; † 2020)
*Vincent Chancey (1976-1981)
*Ahmed Abdullah (1976-1992)
*Hayes Burnett (1976-1982)
*Craig Harris (1976-1979)
*Noel Scott (1979-1998)
*Luqman Ali (= Edward Skinner; 1977-2003 ;† 2007)
*Eddie Thomas (= Thomas Thaddeus; 1974-1980)
*Richard "Radu" Williams (hefyd Radu Ben Judah; 1977 -1981)
*Jaribu Shahid (1977-1981)
*Y Samariad nefol (= Eric Walker; 1979-1982)
*Kenny Williams (1979-1988)
*Ronnie Brown (1980-1984)
*Rollo Radford (1982 1989)
*John Ore (1982-1992)
*Fred Adams (1982-1991)
*Bruce Edwards (1984-1992)
*Harold "Buster" Smith (1986-1992)
*Elson Nascimento (1987-1992)
*Clifford Barbaro (1998-1991)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cyfansoddwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr jazz o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1993