open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
397

3g - **4g** - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au 
392 393 394 395 396 - **397** - 398 399 400 401 402 

----

## Digwyddiadau 
* Cyngor Carthago yn sefydlu canon y Beibl
* Sant Ninian yn sefydlu'r *Candida Casa* ac yn dechrau gwaith cenhadol ymhlith y Pictiaid

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 4 Ebrill - Sant Ambrose, esgob Milan
* 11 Tachwedd - Sant Martin o Tours, esgob a mynach

Categori:397
Nannau

Plasdy hynafol ac ystâd ym mhlwyf Llanfachreth, Meirionnydd, ac enw'r teulu a drigai yno yw **Nannau**. Yr hen sillafiad oedd 'Nannheu' a 'Nanneu', sy’n hen ffurf luosog o 'nant'.

Roedd teulu Nannau yn ddisgynyddion o dywysogion Powys trwy ei hynafiad Ynyr Hen (yn fyw ar ddechrau'r 13g). Codwyd y plasty gan Gadwgan ap Bleddyn ap Cynfyn yn gynnar yn y 12g ond fe’i llosgwyd gan Owain Glyndŵr tua 1402, yn nyddiau Hywel Selau, tad Meurig Fychan yn ôl y traddodiad. Roedd y teulu'n ewnog fel noddwyr beirdd y cyfnod a dethlir y plasdy a haelioni'r teulu mewn sawl cerdd o'r 14g ymlaen. Roedd y bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn perthyn i'r teulu. Yn ôl Vaughan, roedd adfeilion hen dŷ Hywel Selau i'w gweld yn nyddiau Pennant, ym mharc y tŷ diweddarach ger y porthdy a adeiladwyd yn y 18g gyda cherrig o’r hen dŷ yn ôl traddodiad lleol. Ers y 13g, ochrodd teulu Nannau gyda Choron Lloegr, ond o ddydd i ddydd buont yn driw i’r beirdd a'u traddodiadau gan eu noddi hyd at yr 17g. Ystyrir Siôn Dafydd Las (bu farw 1694), bardd teulu Nannau, yn un o'r olaf o'r beirdd teulu traddodiadol yng Nghymru.
250px|bawd|chwith|Y cefn
[bawd|chwith|Corffddelw [Meurig ap Ynyr Fechan (c. 1315 - 1347) o'r Nannau.]]
bawd|chwith|Y gatws
bawd|200px|chwith|Ceubren yr Ellyll

Unwyd ystadau Nannau a Hengwrt ar ddechrau'r 18g pan briododd Robert Vaughan, gorwyr yr hynafiaethydd enwog Robert Vaughan o Hengwrt, ac un o wyresau Huw Nannau, yntau'n noddwr a hynafiaethydd.

## Darllen pellach
*E. D. Jones, 'The family of Nannau of Nannau' (*Cylchgrawn Cymdeithas Hanes Sir Feirionnyd*, 1933)

## Gweler hefyd
*Mab y Cychwr: nofel hanesyddol gan Haf Llewelyn

Categori:Plasdai Gwynedd
Categori:Dolgellau
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Meirionnydd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Gredifael

Sant o Gymru oedd **Gredifael** (fl. 6g). Fe'i cysylltir ag Eglwys Gredifael ar Ynys Môn. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 13 Tachwedd, yn flynyddol.

[bawd|200|dim|[Eglwys Gredifael a enwyd ar ôl y sant]]

## Hanes a thraddodiad
Roedd yn fab i Ithel Hael yn ôl un traddodiad. Treuliodd gyfnod yn Hendy-gwyn ar Daf, clas gynnar a chanolfan eglwysig yn ne-orllewin Cymru.

Ei unig sefydliad yw Eglwys Gredifael, Penmynydd, Môn; enw arall ar y pentref oedd Llanredifael. Yn llan yr eglwys ceir Bedd Gredifael a chredid bod cysgu ar y maen yn iacháu'r claf. Gerllaw yr eglwys ceir Ffynnon Redifael mewn llecyn o'r enw Cae Gredifael. Fel yn achos nifer o ffynhonnau eraill yn y wlad roedd hon yn gysylltiedig â iacháu dafadennau trwy eu pigo â phin a'i thaflu i'r ffynnon wedyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Penmynydd a Star
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Caerffili (gwahaniaethu)

*Caerffili, y dref
*Bwrdeistref Sirol Caerffili
*Caerffili (etholaeth seneddol)
*Caerffili (etholaeth Cynulliad)
*Castell Caerffili
*Caws Caerffili
----
Abad

200px|bawd|Arfbais abad yn yr Eglwys Gatholig
**Abad** yw pennaeth abaty a'r gymuned o fynachod sy'n byw ynddo. Fel rheol dylai'r gymuned gynnwys o leiaf 12 o fynachod. Daw'r enw o'r gair Aramaeg *abba* "tad", ac mae'r abad i fod i ymddwyn fel tad ysbrydol y mynachod sydd yn ei ofal. Yn urddau'r Sistersiaid a'r Benedictiaid mae'r abad yn cael ei ethol am oes ac yn ffigwr o awdurdod mawr.

Roedd nifer o seintiau yn abadau, gan gynnwys Antoni o'r Aifft, Bernardino o Sienna a Bernard o Clairvaux.

## Gweler hefyd 
* abaty
* abades

Categori:Abadau
Categori:Cristnogaeth
Categori:Teitlau eglwysig
Caws Caerffili

Mae **Caws Caerffili** yn gaws caled wedi'i wneud o laeth buwch, sy'n dod yn wreiddiol o'r ardal oddi amgylch tref Caerffili yn ne-ddwyrain Cymru.  Nid oedd yn cael ei gynhyrchu yn y dref ei hun yn wreiddiol, ond roedd caws a gynhyrchwyd yn y cyffiniau yn cael ei werthu yn y farchnad yng Nghaerffili ac felly cafodd yr enw 'Caws Caerffili'.

Mae'r caws o liw golau, bron yn wyn, gyda chynnwys braster o tua 48%. Nid yw'r blas yn arbennig o gryf, ond mae'n weddol hallt. Dywedir fod hyn wedi datblygu er mwyn i'r glöwyr gael digon o halen i gymeryd lle'r halen yr oeddynt yn ei golli mewn chwŷs wrth weithio.

Erbyn heddiw mae Caws Caerffili yn un o'r cawsydd mwyaf cyfarwydd ar silffoedd siopau ac archfarchnadoedd yng ngwledydd Prydain ac yn cael ei gynhyrchu mewn nifer o leoedd.

Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Caerffili
Categori:Caerffili
Categori:Economi Caerffili
Llangennech

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Llangennech**. Fe'i lleolir ar B4297 tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanelli, ar y ffordd i Bontarddulais, ac ar Reilffordd Calon Cymru. Mae ar lan orllewinol aber Afon Llwchwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Rhys Thomas Gabe (1880 - 1967), chwaraewr Rygbi'r undeb Cymreig ac ennilodd 24 o gapiau i Cymru, yn bennaf fel canolwr.
* Huw Edwards, y newyddiadurwr adnabyddus, a fagwyd yn y pentref. Ei dad, yr ysgolhaig Hywel Teifi Edwards.
* Eileen Beasley a Trefor Beasley, ymgyrchwyr o blaid yr iaith Gymraeg

## Cyfeiriadau
30px *Eginyn erthygl sydd uchod am **Sir Gaerfyrddin**. Gallwch helpu Wicipedia drwy [ ychwanegu ato]*

Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin

Categori:Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Llanelli (y DU)
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan a'r Cylch 1966

Cynhaliwyd '''Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan a'r Cylch 1966''' yn Aberafan, Sir Forgannwg (Castell-nedd Port Talbot bellach).

Archdderwydd yr eisteddfod oedd Cynan.

Aberafan National Eisteddfod (1539021).jpg|Bardd y Goron
Chairing Dic Jones at Aberafan National Eisteddfod (1477273).jpg|bardd y Gadair
Aberafan National Eisteddfod (1539023).jpg|Bardh Meur Gorsedh Kernow yn cyfarch yr Eisteddfod

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberafan

Aberafan 1966
Aberafan
1966
Categori:1966 yng Nghymru
393

3g - **4g** - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au
388 389 390 391 392 - **393** - 394 395 396 397 398 

----

## Digwyddiadau 
* 23 Ionawr - Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn cyhoeddi ei fab naw oed Honorius yn *Augustus* ac felly'n gyd-ymerawdwr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:393
Lluman Awyr Gwladol y Deyrnas Unedig

[bawd|250px|Lluman Awyr Gwladol y Deyrnas Unedig [Delwedd:FIAV 110000.svg|23px]]
Y faner a all gael ei chwifio ar feysydd awyr yn y Deyrnas Unedig ac gan awyrennau Prydeinig sydd wedi glanio yw **Lluman Awyr Gwladol y Deyrnas Unedig**. Mae gan y lluman groes las a gwyn ar faes lliw glas yr awyrlu gyda Baner yr Undeb yn y canton.

File:Civil Air Ensign of Australia.svg|Awstralia (1948-)
File:Civil Air Ensign of Australia (1935–1948).svg|Awstralia (1935-1948)
File:Civil Air Ensign of Fiji.svg|Ffiji
File:Civil Air Ensign of Ghana.svg|Ghana
File:Civil Air Ensign of Guyana.svg|Gaiana
File:Civil Air Ensign of Pakistan.svg|Pacistan
File:Civil Air Ensign of New Zealand.svg|Seland Newydd
File:Civil Air Ensign of South Africa (obsolete).svg|De Affrica (1935-1994)

Categori:Baneri'r Deyrnas Unedig
Awyr Gwladol y Deyrnas Unedig
396

3g - **4g** - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au 
391 392 393 394 395 - **396** - 397 398 399 400 401 

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn defnyddio'r Ffranciaid a'r Alemanni i amddiffyn y ffin ar Afon Rhein
* Yr Hyniaid yn meddiannu Pannonia
* Diwedd Dirgelion Eleusinia yng Ngwlad Groeg pan mae Alaric I, brenin y Fisigothiaid yn dinistrio'r safleoedd
* Awstin yn cael ei benodi'n esgob Hippo yng Ngogledd Affrica

## Genedigaethau 
* Petronius Maximus (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:396
391

3g - **4g** - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au 
386 387 388 389 390 - **391** - 392 393 394 395 396 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn sefydlu Cristionogaeth fel crefydd y wladwriaeth, ac yn gorchymyn cau pob teml baganaidd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:391
392

3g - **4g** - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au 
387 388 389 390 391 - **392** - 393 394 395 396 397 

----

## Digwyddiadau 
* 22 Awst 22 - Y cadfridog Arbogast yn cyhoeddi Eugenius yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, wedi iddo lofruddio'r ymerawdwr Valentinian II.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Mai - Valentinian II, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:392
Yoko Ono

Arlunydd a cherddores yw **Yoko Ono** (ganwyd 18 Chwefror 1933). Cafodd ei geni yn ninas Tokyo, Japan, merch Eisuke ac Isoko Ono.

Priododd y cyfansoddwr Toshi Ichiyanagi yn 1956. Priododd Anthony Cox yn 1963 ac yn 1969 priododd John Lennon.

## Plant 
*Kyoko Chan Cox (ganwyd 1963)
*Sean Lennon (ganwyd 1975)

## Disgograffiaeth
* 1968: Unfinished Music No.1: Two Virgins (& John Lennon)
* 1969: Unfinished Music No. 2: Life with the Lions (& John Lennon)
* 1969: Wedding Album (& John Lennon)
* 1969: Live Peace in Toronto 1969 (& John Lennon)
* 1970: Yoko Ono/Plastic Ono Band (& Plastic Ono Band)
* 1971: Fly 
* 1972: Some Time in New York City (& John Lennon)
* 1973: Approximately Infinite Universe 
* 1973: Feeling the Space 
* 1973: Welcome: The Many Sides of Yoko Ono (Promo, Japan)
* 1974: A Story (Veröffentlicht 1997)
* 1980: Double Fantasy (& John Lennon)
* 1981: Season of Glass 
* 1982: It’s Alright (I See Rainbows) 
* 1984: Milk and Honey (& John Lennon)
* 1984: Every Man Has a Woman (Tribute-Album) 
* 1985: Starpeace 
* 1992: Onobox (6-CD-Box) 
* 1992: Walking on Thin Ice 
* 1995: Rising 
* 1995: New York Rock (Musical)
* 1996: Rising Mixes 
* 2001: Blueprint for a Sunrise 
* 2007: Yes, I’m a Witch (Remix-Album) 
* 2007: Open Your Box (Remix-Album)
* 2009: Between My Head and the Sky (& Plastic Ono Band)
* 2012: Onomix (Remix-Retrospektive) (Download)
* 2012: YOKOKIMTHURSTON (Yoko Ono, Kim Gordon & Thurston Moore)
* 2013: Take Me to the Land of Hell (& Plastic Ono Band)

## Llyfryddiaeth 
**Grapefruit: A Book of Instructions and Drawings* (1970)
**Summer of 1980* (1983)
**ただの私 (Tada-no Watashi - Just Me!)* (1986)
**The John Lennon Family Album* (1990)
**Instruction Paintings* (1995)
**Grapefruit Juice* (1998)
**YES YOKO ONO* (2000)
**Odyssey of a Cockroach* (2005)
**Imagine Yoko* (2005)

Categori:Arlunwyr o Japan
Categori:Cerddorion o Japan
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Tokyo
Deddf Biot-Savart

Maes magnetig wedi ei greu gan wifren â cherrynt yn llifo trwyddi yw **Deddf Biot-Savart**.

Fe'i henwir ar ôl y ffisegwyr Jean-Baptiste Biot a Félix Savart.

Biot-Savart
Abel Tasman

Morwr, fforiwr a marsiandïwr o'r Iseldiroedd oedd **Abel Janszoon Tasman** (1603 - 10 Hydref 1659).

Ganed Tasman ym 1603 yn Lutjegast, yn nhalaith Groningen yn yr Iseldiroedd. Y cofnod hanesyddol cyntaf amdano yw ei fod wedi priodi Jannetjie Tjaers ym 1631, pan oedd yn ŵr gweddw yn byw yn Amsterdam. Yn fuan wedyn aeth i weithio i'r VOC (Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd) ac ym 1634 roedd yn fêt ar long yn hwylio o Batavia (Jakarta yn Indonesia bellach).

Ym mis Awst 1642 gyrrwyd Tasman i chwilio am dir yn rhan ddeheuol y Môr Tawel. Ar 24 Tachwedd 1642 gwelodd arfordir yr ynys sydd nawr wedi ei henwi ar ei ôl, Tasmania, er mai "Gwlad van Diemen" y galwodd ef hi, ar ôl Anthony van Diemen, llywodraethwr India'r Dwyrain. Trodd Tasman tua'r dwyrain ac ar 13 Rhagfyr gwelwyd arfordir yr ynysoedd sy'n awr yn dwyn yr enw Seland Newydd. Yr enw a roddodd Tasman i'r ynys oedd *Staten Landt*. Lladdwyd pedwar o'i wŷr gan nifer o'r Maorïaid. Wedi rhagor o anturiaethau, dychwelodd i Batavia ar 15 Mehefin 1643. Ym 1644 cychwynnodd ar fordaith arall, gan archwilio arfordir gogleddol Awstralia. Bu farw yn Batavia ym mis Hydref 1659.

## Cyfeiriadau
Categori:Fforwyr yr 17eg ganrif
Categori:Fforwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1603
Categori:Hanes Awstralia
Categori:Marwolaethau 1659
Categori:Morwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Pobl fusnes o'r Iseldiroedd
Categori:Tasmania
389

3g - **4g** - 5g
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au 
384 385 386 387 388 - **389** - 390 391 392 393 394 

----

## Digwyddiadau 
* Pob adeilad paganaidd yn ninas Alexandria, yn cynnwys y llyfrgell, yn cael ei ddinistrio ar orchymyn yr ymerawdwr Theodosius I

## Genedigaethau 
* Geiseric, brenin y Fandaliaid a'r Alaniaid (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:389
395

3g - **4g** - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au 
390 391 392 393 394 - **395** - 396 397 398 399 400 

----

## Digwyddiadau 
* Wedi marwolaeth yr ymerawdwr Theodosius I, mae'r Ymerodraeth Rufeinig yn cael ei rhannu'n ddwy ran unwaith eto, y dwyrain dan Arcadius a'r gorllewin dan Honorius.
* Alaric, y cadfridog Fisigothaidd, oedd yn arwain y *foederati* yn yr Ymerodraeth Rufeinig, yn cael ei gyhoeddi'n frenin y Fisigothiaid ac yn ymladd yn erbyn yr ymerodraeth
* Y Fisigothiaid, dan Alaric, yn ymosod ar Thrace a Macedonia a gorfodi Athen i dalu teyrnged iddynt

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 17 Ionawr: Theodosius I, Ymerawdwr Rhufain
* Ausonius, bardd a rhethregydd

Categori:395
388

3g - **4g** - 5g
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au
383 384 385 386 387 - **388** - 389 390 391 392 393 

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd ymdrech Macsen Wledig i ddod yn Ymerawdwr Rhufeinig, pan mae'n cael ei orchfygu ym Mrwydr y Save a Valentinian II yn cael ei adfer fel ymerawdwr yn y gorllewin
*Bahram IV yn dod yn frenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*28 Awst - Macsen Wledig, (dienyddiwyd)
*Shapur III, brenin Persia

Categori:388
387

3g - **4g** - 5g
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au
382 383 384 385 386 - **387** - 388 389 390 391 392 

----

## Digwyddiadau 
*Bedyddio Awstin o Hippo gan esgob Milan, Sant Ambrose
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn priodi Galla, chwaer ei gyd-ymerawdwr Valentinian II

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Aelia Flaccilla, gwraig Theodosius I.
*Santes Monica, mam Awstin o Hippo

Categori:387
Ella Fitzgerald

Cantores jazz Americanaidd oedd **Ella Jane Fitzgerald** (25 Ebrill 1917 – 15 Mehefin 1996).

*Llysenwau:* "Lady Ella"; "First Lady of Song"

### Disgograffi
**Pure Ella* (1950)
**Songs in a Mellow Mood* (1954)
**Ella Fitzgerald Sings the Cole Porter Songbook* (1956)
**Ella and Louis* (gyda Louis Armstrong)
**Ella Fitzgerald Sings the Rodgers & Hart Songbook*
**Ella and Louis Again* (1957)
**Like Someone in Love*
**Ella Fitzgerald and Billie Holiday at Newport* (1958)
**Get Happy!* (1959)
**Ella Wishes You a Swinging Christmas* (1960)
**Ella Fitzgerald Sings the Harold Arlen Songbook* (1961)
**Rhythm Is My Business* (1962)
**Ella Sings Broadway* (1963)
**Ella Fitzgerald Sings the Jerome Kern Songbook*
**Ella and Basie!* (gyda Count Basie)
**Ella Fitzgerald Sings the Johnny Mercer Songbook* (1964)
*''Ella at Duke's Place* (gyda Duke Ellington) (1965)
**Misty Blue* (1968)
**Sunshine of your Love* (1969)
**Take Love Easy* (1973) (gyda Joe Pass)
**Ella and Oscar* (gydag Oscar Peterson) (1975)
**Fitzgerald and Pass... Again* (1976)
**The Best Is Yet to Come* (1982)
**Speak Love* (1983)
**Nice Work If You Can Get It* (gydag André Previn)
**Easy Living'' (1986)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Merched yr 20fed ganrif
398

3g - **4g** - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au 
393 394 395 396 397 - **398** - 399 400 401 402 403 

----

## Digwyddiadau 
*Gorchymyn gan yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin fod rhaid i dirfeddiannwyr ildio traean o'u tiroedd i'r barbariaid sydd wedi cael eu sefydlu yn yr ymerodraeth.
*Ioan Chrysostom yn dod yn Archesgob Caergystennin

## Genedigaethau 
* Fan Ye (awdur yr *Hou Hanshu*)

## Marwolaethau 
*Pab Siricius
*Nectarius, Archesgob Caergystennin

Categori:398
390

3g - **4g** - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au
385 386 387 388 389 - **390** - 391 392 393 394 395 

----

## Digwyddiadau 
* Yn dilyn llofruddiaeth ei gadfridog Butheric, mae'r ymerawdwr Theodosius I yn gorchymyn lladd nifer fawr o drigolion Thessalonica.

## Genedigaethau 
* Marcian, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain (tua'r dyddiad yma)
* Bleda, brenin yr Hyniaid
* Prosper o Aquitaine, disgybl Awstin o Hippo
* Galla Placidia, merch Theodosius I, gwraig Constantius III a mam Valentinian III.

## Marwolaethau 
Categori:390
394

3g - **4g** - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au 
389 390 391 392 393 - **394** - 395 396 397 398 399 

----

## Digwyddiadau 
* 6 Medi - Brwydr Frigidus: yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn gorchfygu a lladd Eugenius, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr, a'i magister militum Arbogast
* Yr ymerawdwr Theodosius I yn gwahardd y Gemau Olympaidd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:394
386

3g - **4g** - 5g  
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au  
381 382 383 384 385 - **386** - 387 388 389 390 391 

----

## Digwyddiadau
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn gwneud heddwch ag ymerodraeth Persia, gan rannu  Armenia rhyngddynt.
*Macsen Wledig yn ymosod ar Yr Eidal, gan orfodi Valentinian II i ffoi am nodded at Theodosius.
* Troedigaeth Awstin o Hippo.

## Genedigaethau
* Nestorius, sylfaenydd Nestoriaeth (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
Categori:386
Y cyfryngau Cymraeg

Y cyfryngau torfol sy'n defnyddio'r iaith Gymraeg, nid yn unig y cyfryngau yng Nghymru ond hefyd o gwmpas y byd, yw'r **cyfryngau Cymraeg**.

Yn gyffredinol mae datblygiadau technolegol yn y cyfryngau cyfathrebu wedi hyrwyddo'r Saesneg yng Nghymru, fel ag yn y byd yn gyffredinol. Galluogai'r dechnoleg newydd, yn bapur newydd ac yna'n radio, teledu a'r rhyngrwyd, i'r Saesneg dreiddio i aelwydydd Cymraeg, lle na chlywsid erioed Saesneg gynt. Dylanwadai'r radio a'r teledu, a gyrhaeddai aelwydydd Prydain gyfan, ar agwedd ac arferion gwrandawyr a gwylwyr. Ym mhob un o'r cyfryngau newydd fe geisiai rhai sicrhau bod y Gymraeg yn ennill ei phlwyf yn wyneb y gystadleuaeth Saesneg, weithiau'n llwyddiannus ac weithiau'n aflwyddiannus. Mae'r wasg Gymraeg a darlledu yn Gymraeg ar y radio wedi hen sefydlu yng Nghymru, a phresenoldeb y Gymraeg ar y rhyngrwyd wedi tyfu yn y 2000au. Mae teledu Cymraeg yn cael ei ddominyddu gan S4C, yr unig sianel Gymraeg.

## Y wasg 
### Papurau newydd 
### Cylchgronau 
## Darlledu 
### Radio 
### Teledu 
## Y rhyngrwyd 
Yn ôl ymchwil diweddar, postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun Cymraeg ynddi ar Usenet ar y 15fed Awst, 1989. Ar y 13eg o Dachwedd, 1992 agorwyd y rhestr ebost WELSH-L, sef y Welsh Language Bulletin Board. Hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ers hynny, gwelwyd defnydd o'r Gymraeg mewn nifer o faesydd ar rhyngrwyd, ac yn arbennig felly ar y we.

Y Wicipedia Cymraeg ydy'r wefan Gymraeg fwyaf ar y we.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*Gwefan Mercator  - arolwg a chronfa data'r cyfryngau Cymraeg


Cymraeg
Categori:Diwylliant Cymraeg
385

3g - **4g** - 5g  
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au  
380 381 382 383 384 **385** 386 387 388 389 390 

----

## Digwyddiadau
*Ammianus Marcellinus yn dechrau ysgrifennu hanes y blynyddoedd 96 378, yn dilyn patrwm Tacitus

## Genedigaethau
*Sant Padrig, cenhadwr yn Iwerddon (tua'r dyddiad yma)
*Orosius, hanesydd a diwinydd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Priscillian, diwinydd o Sbaen, y person cyntaf yn hanes Cristionogaeth i gael ei ddienyddio am heresi.
*Ausonius, bardd Rhufeinig

Categori:385
384

3g - **4g** - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - ** 380au** - 390au 400au 410au 420au 430au 
379 380 381 382 383 - **384** - 385 386 387 388 389 

----

## Digwyddiadau 
*Y cadfridog Rhufeinig Stilicho yn priodi Serena, nith yr ymerawdwr Theodosius I
*17 Rhagfyr - Pab Siricius yn olynu Pab Damaseus I fel y 38ain pab.

## Genedigaethau 
*9 Medi - Honorius, Ymerawdwr Rhufeinig
*Maria, merch Stilicho

## Marwolaethau 
Categori:384
Michael Foot

Newyddiadurwr, awdur a gwleidydd o Loegr oedd **Michael Mackintosh Foot** (23 Gorffennaf 1913 – 3 Mawrth 2010), neu **Michael Foot**. Bu'n arweinydd y Blaid Lafur rhwng 1980 a 1983.

Cafodd ei eni ym Mhlymouth, Lloegr. Mab y cyfreithiwr Isaac Foot a brawd Syr Dingle Foot, John Foot, Arglwydd Foot, a Hugh Foot, Arglwydd Caradon, oedd ef. Priododd Jill Craigie yn 1949). Bu'n Aelod Seneddol Plymouth Devonport rhwng 1945 a 1955 a Glyn Ebwy rhwng 1960 a 1992. Bu farw yn ei gartref yn Hampstead, Llundain ar ôl bod yn wael ei iechyd am beth amser.

## Llyfryddiaeth 
;Llyfrau Michael Foot
* *The Pen and the Sword*. MacGibbon & Kee. 1957. ISBN 0-261-61989-6
* *Aneurin Bevan*. MacGibbon & Kee. 1962 (vol 1); 1973 (vol 2) ISBN 0-261-61508-4
* *Debts of Honour*. Harper & Row. 1981. ISBN 0-06-039001-8
* *Another Heart and Other Pulses*. Collins. 1984.
* *H. G.: The History of Mr Wells*. Doubleday. 1985.
* *Loyalists and Loners.* Collins. 1986.
* *Politics of Paradise*. HarperCollins. 1989. ISBN 0-06-039091-3
* *Dr Strangelove, I Presume* (Gollancz, 1999)
* *The Uncollected Michael Foot* (Politicos Publishing, 2003)
* *Isaac Foot: A West Country Boy - Apostle of England.* (Politicos, 2006)

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Ddyfnaint
Categori:Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Stilicho

Roedd **Flavius Stilicho** (c. 359 - 22 Awst, 408) yn gadfridog Rhufeinig fu'n gwasanaethu fel *magister militum* ac a fu am gyfnod yn llywodraethwr *de facto* yr ymerodraeth yn y gorllewin.

Ganed Stilicho yn yr hyn sy'n awr yr Almaen. Roedd ei dad yn Fandal a'i fam yn ddinesydd Rhufeinig. Ynunodd a'r fyddin Rufeinig a daeth i amlygrwydd yn ysfod teyrnasiad yr ymerawdwr Theodosius I. Yn 384 gyrrodd Theodosius ef fel llysgennad at frenin Persia, Shapur III, i drefnu cytundeb heddwch a rhannu Armenia. Pan ddychwelodd, gwnaeth Theodosius ef yn gadfridog, gyda'r gorchwyl o amddiffyn yr ymerodraeth yn erbyn y Fisigothiaid. Priododd Stilicho nith yr ymerawdwr, Serena, a ganwyd mab o'r enw Eucherius iddynt.

Ychydig cyn ei farw yn 395, penododd Theodosius ef yn llywodraethwr ar ran ei fab ieuanc Honorius, a ddaeth yn ymerawdwr yn y gorllewin. Bu Stilicho yn ymladd am flynyddoedd yn erbyn y Fisigothiaid dan Alaric I, gan eu gorchfygu ym Macedonia yn 397. Gorchfygodd wrthryfel y *comes* Gildo yng Ngogledd Affrica yr un flwyddyn. Ymladdodd ddwy frwydr fawr arall yn erbyn Alaric, Pollentia yn 402 a Verona yn 403.

Yn 408 datblygodd cynllwyn ei ei erbyn gan rai o swyddogion y llys, yn enwedig Olympius. Cyhuddwyd ef o gynllwynio gydag Alaric ac o fwriadu gwneud ei fab yn ymerawdwr. Cymerwyd ef i'r ddalfa yn Ravenna, a dienyddiwyd ef ar 22 Awst. Llofruddiwyd ei fab Eucherius yn Rhufain yn fuan wedyn.

Gwanychodd y digwyddiadau hyn yr ymerodraeth yn y gorllewin yn sylweddol, ac erbyn Medi 408 roedd Alaric wedi gosod gwarchae ar ddinas Rhhufain ei hun. Yn 410 meddiannodd Alaric y ddinas a'i hanrheithio.

Categori:Genedigaethau 359
Categori:Marwolaethau 408
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
383

3g - **4g** - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - ** 380au** - 390au 400au 410au 420au 430au 
378 379 380 381 382 - **383** - 384 385 386 387 388 

----

## Digwyddiadau 
* 19 Ionawr - Arcadius yn dod yn gyd-ymerawdwr Rhufeinig
* Y fyddin Rufeinig ym Mhrydain yn cyhoeddi Macsen Wledig yn ymerawdwr. Mae'n croesi i Gâl gyda byddin.
*Shapur III yn dod yn frenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*25 Awst, Gratianus, Ymerawdwr Rhufeinig
* Pab Damaseus I
*Ardashir II, brenin Persia
*Frumentius, "Apostol Ethiopia"

Categori:383
382

3g - **4g** - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au 
377 378 379 380 381 - **382** - 383 384 385 386 387 

----

## Digwyddiadau 
*3 Hydref - Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn gorchymyn i'w gadfridog Saturninus wneud cytundeb heddwch a'r Fisigothiaid, yn gadael iddynt ymsefydlu i'r de o Afon Donaw.
*Gratianus yn symud prifddinas yr ymerodraeth yn y gorllewin yn swyddogol o Rufain i Milan.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:382
381

3g - **4g** - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au 
376 377 378 379 380 - **381** - 382 383 384 385 386 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gratianus yn gwrthod swydd Pontifex Maximus, oedd wedi ei dal gan bob ymerawdwr ers Augustus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*14 Chwefror - Pedr, Patriarch Alexandria

Categori:381
Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad)

Roedd **Meirionnydd Nant Conwy** yn etholaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru tan i'r ffiniau newid yn 2007 pan, yn fras, unwyd Dwyfor at rhan Meirionnydd o'r etholaeth i greu etholaeth newydd Dwyfor Meirionnydd ac unwyd rhan Nant Conwy at etholaeth Conwy i greu etholaeth newydd Aberconwy . Roedd Meirionnydd Nant Conwy yn rhan o etholaeth rhanbarthol Canolbarth a Gorllewin Cymru y Cynulliad.

Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru a Llywydd y Cynulliad) oedd Aelod Cynulliad.

## Canlyniad etholiadau
## Gweler hefyd
: Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth seneddol) 
: Conwy (gwahaniaethu).

Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Meirionnydd
Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd

Emyn a ysgrifennwyd gan Ann Griffiths yw '''Wele'n Sefyll Rhwng y Myrtwydd''' a gennir yn aml ar yr emyn-dôn Cwm Rhondda. Mae'n gân serch i Dduw, yn hiraethu amdano, ac am fod yn bur ac yn ffyddlon iddo. Credir i'r emyn gael ei ysgrifennu yn dilyn pregeth gan John Parry gyda Caniad Solomon 5:10 yn destun - 'Fy anwylyd sydd wyn a gwridog, yn rhagori ar ddengmil'.

Mae'r cyfeiriad at 'fyrtwydd' mae'n debyg yn seiliedig ar Sechareia 1:8, sef gweledigaeth o ŵr ar farch coch yn sefyll rhwng y myrtwydd yn y pant, sef symbol o Grist yn amddiffyn ei bobl.

Categori:Emynau Cymraeg
3edd ganrif

## Digwyddiadau 
*220: Diwedd Brenhinllin yr Han yn Tsieina
*235-284: Argyfwng y Drydedd Ganrif yn yr Ymerodraeth Rufeinig

## Blynyddoedd a degawdau 
200au *200* 201 202 203 204 205 206 207 208 209
210au 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219
220au 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229
230au 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239
240au 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249
250au 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259
260au 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269
270au 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279
280au 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289
290au 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299
300au 300

Categori:Canrifoedd
Categori:3edd ganrif
Yakety Sax

Sengl gramaffon 1961 gan y sacsoffonydd Boots Randolph yw **"Yakety Sax"**. Mae wedi ennill poblogrwydd fel y "trac sain i gomedi", enwocaf am ei ddefnydd ar y rhaglen sgetshis *The Benny Hill Show* (fel arfer o fewn golygfa siasio).

## Cyswllt allanol
* YouTube: Fideo o Boots Randolph yn perfformio *Yakety Sax*

Categori:Caneuon 1961
Categori:Digrifwch
It's a Long Way to Tipperary

Cân theatr gerdd ac ymdeithgan Saesneg a ysgrifennwyd gan Jack Judge a Harry Williams yn 1912 yw '''''It's a Long Way to Tipperary'''''.

It's a long way to Tipperary,
:It's a long way to go.
It's a long way to Tipperary
:To the sweetest girl I know!
Goodbye Piccadilly,
:Farewell Leicester Square!
It's a long long way to Tipperary,
:But my heart's right there.

Hanai Jack Judge o Oldbury, tref yng ngorllewin canolbarth Lloegr. Weithiau, buasai'n mentro ysgrifennu cân erbyn y diwrnod nesaf, ac ar 31 Ionawr 1912, canodd o'r gân yn Theatr Grand, Stalybridge, yn honni ei fod wedi ysgrifennu'r gân y noson gynt. Mae pobl yn Oldbury'n honni eu bod nhw wedi clywed y gân yn gynharach.

Cyhoeddwyd y gân gan Bert Feldman, sydd wedi mynnu bod o'n newid y gân wrth ailadrodd y gair 'long' yn y cytgan.  Canwyd y gân gan Florrie Forde ym 1913, a recordiodd John McCormack y gân ym 1914. Canwyd y gân gan y Connaught Rangers, sydd wedi clywed fersiwn John McCormack, ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, a lledaenwyd y gân i gatrodau eraill.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Geiriau llawn a recordiadau cynnar

Categori:Caneuon 1912
Categori:Caneuon o sioeau cerdd
Categori:Caneuon Saesneg o Loegr
Categori:Cerddoriaeth y Rhyfel Byd Cyntaf
380

3g - **4g** - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au 
375 376 377 378 379 - **380** - 381 382 383 384 385 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn cael ei fedyddio ac yn cyhoeddi Cristionogaeth yn grefydd swyddogol yr ymerodraeth.
*Y Fandaliaid yn ymosod ar yr ymerodraeth ac yn cymryd meddiant o Pannonia uchaf.

## Genedigaethau 
*Socrates Scholasticus, hanesydd yr eglwys

## Marwolaethau 
* Fritigern, brenin y Fisigothiaid

Categori:380
379

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
374 375 376 377 378 - **379** - 380 381 382 383 384 

----

## Digwyddiadau 
* 9 Ionawr - Theodosius I yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig yn Sirmium
* Ardashir II yn dod yn frenin Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Shapur II, brenin Persia

Categori:379
Evan Roberts, y diwygiwr

Prif arweinydd Diwygiad 1904–1905 oedd **Evan Roberts** (8 Mehefin 1878 – 29 Ionawr 1951).

Wedi ei eni yng Nghasllwchwr bu'n lowr am ddeuddeg mlynedd o'r adeg pan adawodd ysgol tan ei fod yn 23 mlwydd oed. Yn 1904 aeth i astudio am y weinidogaeth yng Nghastell Newydd Emlyn. Yn dilyn clywed y diwygiwr Seth Joshua ym Mlaenannerch cafodd brofiad a wnaeth iddo gredu ym 'Medydd yr Ysbryd'. Yn Hydref 1904 dechreuodd Evan Roberts annerch cyfarfodydd ac mewn byr o dro y roedd yn denu miloedd i wrando arno. Fe'i ystyrir fel un o hoelion wyth Diwygiad 1904 oherwydd hyn.

Ymwelodd â Sir Fôn rhwng 6 Mehefin 1905 a 4 Gorffennaf 1905. Cafodd amser anodd yn Lerpwl a chafodd gyngor meddygol i gymryd seibiant.

## Llyfryddiaeth
bawd|chwith
* D. Ben Rees, *Evan Roberts: Y Diwygiwr yn Sir Fôn 1905 / The Revivalist in Anglesey 1905* (Llangoed: John Morris, 2005)

Categori:Diwygiad 1904–1905
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Pregethwyr o Gymru
Grenada

Gwlad ac ynys yn ne-ddwyrain y Môr Caribî yw **Grenada** (), sy'n cynnwys y brif ynys Grenada o chwe ynys lai. Mae'r wlad yn cynnwys ynysoedd mwyaf deheuol y Grenadines megis Carriacou, Petit Martinique ac Ynys Ronde. St. George's yw prifddinas y wlad. Fe'i lleolir yn yr Antilles Lleiaf rhwng Saint Vincent a'r Grenadines i'r gogledd a Trinidad a Tobago i'r de yn neddwyrain Môr y Caribî.

Torrodd yn rhydd oddi wrth y Deyrnas Unedig ar 7 Chwefror 1974.

Mae'r ynys yn enwog am ei sbeisiau, yn enwedig nytmeg (cneuen yr India).
250px|chwith|bawd|St. George's, prifddinas Grenada.

## Hanes
Ffurfiwyd Grenada o losgfynydd tanddwr dwy filiwn o flynyddoedd yn ôl.

Cyn dyfod Ewropeaid, gwladychwyd yr ynys gan y Caribs, wedi iddynt ymlid yr Arawaks oddi yno. Cafodd Christopher Columbus gip o'r ynys ar ei ffordd i'r Byd Newydd yn 1498.

Cyrhaeddodd 203 o Ffrancwyr o'r Martinique yn 1649, dan arweiniad Jacques du Parquet gan aros yma. Bu brwydro yn erbyn y brodorion hyd at 1654, pan oresgynwyd yr ynys yn gyfangwbwl gan y Ffrancwyr. Tiriogaeth Ffrengig ydoedd, felly rhwng (1649–1763).

Rhwng 1763–1974 disodlwyd y Ffrancwyr gan Saeson, a rhoddwyd stamp ar hynny yng Nghytundeb Paris yn 1763. Ailfeddianwyd yr ynys gan y Ffrancwyr yn ystod Rhyfel Annibyniaeth America, gyda'r Ffrancwr Comte d'Estaing yn llwyddo ar y tir a'r 'Frwydr y Llynges Dros Grenada' yng Ngorffennaf 1779. Fodd bynnag, dychwelwyd yr ynys i Brydain yng Nghytundeb Versailles, 1783.

## Crefydd
Mae 44.6% o'r boblogaeth yn Babyddion a 43.5% yn Brotestaniaid.

## Iaith
Er mai'r Saesneg yw iaith swyddogol y wlad ceir dwy iaith o'r teulu Creol: y Creol Grenadaidd Saesneg a'r Creol Grenadaidd Ffrengig.

## Cyfeiriadau
Categori:Antilles Leiaf

Categori:Gwledydd Gogledd America
Categori:Gwledydd y Caribî
378

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
373 374 375 376 377 - **378** - 379 380 381 382 383 

----

## Digwyddiadau 
* 9 Awst - Brwydr Adrianople; gorchfygir byddin yr Ymerodraeth Rufeinig gan y Gothiaid a lleddir yr ymerawdwr Valens.

## Genedigaethau 
*Germanus o Auxerre, esgob Auxerre

## Marwolaethau 
* 9 Awst - Valens, ymerawdwr Rhufeinig

Categori:378
Rule, Britannia!

Cân genedlaethol Brydeinig wladgarol yw **"Rule, Britannia!"**, gyda geiriau'r gerdd "Rule, Britannia" gan James Thomson a cherddoriaeth gan Thomas Arne.

Cyfansoddwyd y dôn yn wreiddiol yn 1740 fel rhan o Fasque gan Arne wedi'i seilio ar fywyd y Brenin Alfred. Datblygodd poblogrwydd y gan yn syth, a daeth yn gyffredin i chware'r gan yn annibynnol o'r Masque gwreiddiol. Daeth yn hynod berthnasol mewn cysylltiad a thwf yr Ymerodraeth Brydeinig a meistrolaeth Brydeinig dros y môr.

Yn draddodiadol, perfformir y gan gan unawdydd fel rhan o fedli o alawon Prydeinig yn ystod Noson ola'r Proms. Yn ddiweddar mae'r arfer yma wedi newid i raddau yn dilyn cyfnod Leonard Slatkin fel arweinnydd Cerddorfa Symffoni y BBC, gyda'r don nawr yn cael ei pherfformio heb unawdydd.
Un unawdydd enwog i berfformio'r gan yw Bryn Terfel yn ystod tymor 1994. Roedd ei berfformiad yn nodedig am gynnwys fersiwn Gymraeg o'r pennill cyntaf, yn lle'r trydydd pennill Saesneg.

## Geiriau 
Y ferswin o'r llyfr 'The Works of James Thomson' gan James Thomson, argraffwyd 1763, Cyfrol II, t.191

**1**
:When Britain first, at Heaven's command
:Arose from out the azure main;
:This was the charter of the land,
:And guardian angels sung this strain:

:"Rule, Britannia! rule the waves:
:"Britons never will be slaves."

**2**
:The nations, not so blest as thee,
:Must, in their turns, to tyrants fall;
:While thou shalt flourish great and free,
:The dread and envy of them all.

:"Rule, Britannia! rule the waves:
:"Britons never will be slaves."

**3**
:Still more majestic shalt thou rise,
:More dreadful, from each foreign stroke;
:As the loud blast that tears the skies,
:Serves but to root thy native oak.

:"Rule, Britannia! rule the waves:
:"Britons never will be slaves."

**4**
:Thee haughty tyrants ne'er shall tame:
:All their attempts to bend thee down,
:Will but arouse thy generous flame;
:But work their woe, and thy renown.

:"Rule, Britannia! rule the waves:
:"Britons never will be slaves."

**5**
:To thee belongs the rural reign;
:Thy cities shall with commerce shine:
:All thine shall be the subject main,
:And every shore it circles thine.

:"Rule, Britannia! rule the waves:
:"Britons never will be slaves."

**6**
:The Muses, still with freedom found,
:Shall to thy happy coast repair;
:Blest Isle! With matchless beauty crown'd,
:And manly hearts to guard the fair.

:"Rule, Britannia! rule the waves:
:"Britons never will be slaves."

----

**Y cyfieithiad Cymraeg a ganwyd gan Bryn Terfel**
:A Phrydain gododd ar alwad nef
:A chodi fu o'r tonnau môr
:Hwn oedd y siarter, y siarter drwy'r holl wlad,
:A hon yw cân yr engyl glan.

## Dolenni allanol 
* Ffeil MIDI, fersiwn piano 
* Ffeil MP3, feriswn cerddorfaol 
* BBC Symphony Orchestra, Bryn Terfel, *Last Night of the Proms*, 1994 hawlfraint BBC a Teldec Classics GmbH, (4:27 munud, 4MB, ffeil MP3, pedwar pennill, gyda'r drydydd bennill yn Gymraeg)

Categori:Caneuon 1740
Categori:Caneuon gwladgarol o'r Deyrnas Unedig
Categori:Caneuon Saesneg o'r Deyrnas Unedig
375

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
370 371 372 373 374 - **375** - 376 377 378 379 380 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerawdwr Rhufeinig Valentinian I yn gadael Trier i ddelio a gwrthryfel y Quadi yn Slofacia. Bu farw ar lan Afon Donaw tra oedd yn cyfarfod â llysgennad y Quadi.
*Gratianus a Valentinian II yn dod yn gyd-ymerodron

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*17 Tachwedd - Valentinian I, Ymerawdwr Rhufeinig

Categori:375
Buchedd Garmon

Mae ***Buchedd Garmon*** yn ddrama radio gan Saunders Lewis, a ddarlledwyd am y tro cyntaf yn 1937, yn adrodd hanes ymweliad Garmon, esgob Auxerre â Phrydain yn 429. Yn ei ragymadrodd i'r ddrama mae Saunders yn ei disgrifio fel 'arbrawf mewn *vers libre* i ddrama siarad naturiol.'

## Cefndir
Ysgrifennodd Saunders Lewis y ddrama wedi i'r rheithgor fethu cytuno ar ddedfryd yn ei brawf cyntaf am losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, tra'r oedd yn aros yr ail brawf yn Llundain. Pan ddarlledwyd y ddrama ar 2 Mawrth 1937, roedd yr awdur eisoes yn y carchar.

## Cynllun
Mae'r ddrama yn dechrau gyda Illtud a Paulinus yn cyrraedd Auxerre i ofyn i Garmon ddod drosodd i Brydain i wrthwynebu heresi Pelagiaeth, sy'n cynyddu ym Mhrydain oherwydd dylanwad pregethwr o'r enw Agricola. Cytuna Garmon a Lupus, esgob Troyes, i ddod trosodd. Mae Garmon yn gorchfygu'r Pelagiaid mewn dadl gyhoeddus, ac yn cyflawni gwyrth trwy roi golwg i blentyn dall. Daw'r brenin Emrys Wledig i'w gyfarfod a gofyn am ei gymorth yn erbyn byddin o Bictiaid a Sacsoniaid sy'n ymosod ar ei deyrnas. Dan arweiniad Garmon, enillir buddugoliaeth trwy i'r Brythoniaid weiddi "Haleliwia" a chodi dychryn arnynt.

Y rhan fwyaf adnabyddus o'r ddrama yw geiriau Emrys Wledig wrth ofyn i Garmon am ei gymorth:

:Gwinllan a roddwyd i'm gofal yw Cymru fy ngwlad,
:i'w thraddodi i'm plant, ac i blant fy mhlant,
:yn dreftadaeth dragwyddol.
:Ac wele'r moch yn rhuthro arni, i'w maeddu.
:Minnau yn awr, galwaf ar fy nghyfeillion,
:cyffredin ac ysgolhaig,
:Deuwch ataf i'r adwy,
:Sefwch gyda mi yn y bwlch,
:fel y cadwer i'r oesoedd a ddel y glendid a fu.

## Gwaddol 
Cafodd y ddrama, ac yn enwedig yr araith uchod ddylanwad helaeth ar Gymry'r 1960au, gyda'r grŵp pop Hogia'r Wyddfa yn rhyddhau eu cân *Safwn yn y Bwlch* ym 1969 sy'n defnyddio geiriau'r ddrama yn gefndir iddi.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Wasg Aberystwyth yn 1937, gyda'r ddrama-gerdd *Mair Fadlen*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Buchedd Garmon (1937)", gwefan Dramâu Cymru

Categori:Llyfrau Cymreig 1937
Categori:Dramâu radio Cymraeg
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Gweithiau Saunders Lewis
Categori:Dramâu 1937
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
374

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
369 370 371 372 373 - **374** - 375 376 377 378 379

----

## Digwyddiadau 
* 7 Rhagfyr - Ambrosius yn dod yn esgob Milan.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Gabinius, brenin y Quadi.

Categori:374
Thomas Arne

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Thomas Augustine Arne** (12 Mawrth 1710 – 5 Mawrth 1778).

Cafodd ei eni yn Llundain. Brawd y cantores Susannah Maria Arne oedd ef. Er bod teulu Arne yn gwneuthurwyr dodrefn, roedd digon o gyfoeth yn y teulu i'w anfon i Eton ac i fyw mewn tŷ cyfforddus yn Covent Garden ger y tŷ Opera. Yno yn yr Italian Opera cwrddodd a'r cyfansoddwr Michael Christian Festing a ddaeth yn diwtor fiolin iddo ac yn fentor hefyd. Aethon nhw i Rydychen yn 1733 i weld opera Handel 'Athalia'.

Wedi gadael yr ysgol aeth yn brentis i gyfreithwr am dair blynedd, ond trodd ar gerddoriaeth fel gyrfa. Roedd ei chwaer yn gontralto enwog, Susannah Maria Arne ac ei frawd yn canu hefyd. Rhwng 1733 a 1776, cyfansoddodd Arne dros 90 darn i'r llwyfan, yn cynnwys dramau, masciau, pantomimau, ac operau. Collwyd llawer o'r sgriptiau mewn tân mawr yn y Tŷ Opera Brenhinol ym 1808.
Er bod Arne yn Gatholig roedd e hefyd yn aelod o'r Seir Rhyddion, a'u pencadlys yn ardal Covent Garden gerllaw. Am hyn nad oedd cerddoriaeth ar gyfer yr Eglwys (Anglicanaidd) ganddo.

Priododd Cecilia Young ar 15 Mawrth 1737, eu mab oedd y cyfansoddwr Michael Arne. Daeth yn ffefryn i Frederick, Tywysog Cymru, ac yn ei dŷ ef, Cliveden, y perfformwyd ei *Masque of Alfred*, a chlywodd y byd "Rule Britannia" am y tro cyntaf. Rhwng 1755 a 1777, ymwahanodd oddi wrth Cecilia, ond daeth hi yn ôl ar gyfer ei gystudd olaf yn 1777, a bu farw 1778. Fe'i gladdwyd yn yr "Eglwys yr Actorion", sef Eglwys Sant Paul, Covent Garden, Llundain.

## Dolenni a chyfeiriadau 
* Hanes y Teulu 
* Thomas Augustine Arne ar y  Classical Composers Database 
* Works by Thomas Arne  Ym Mhrifysgol Gogledd Texas Virtual Rare Book Room

## Gweithiau cerddorol
### Opera (detholiad)
*1733 *Rosamond* – opera seria
*1740 *Alfred* – opera (yn cynnwys "Rule, Britannia!")
*1741 *The Blind Beggar of Bethnal Green* – opera
*1745 *The Temple of Dullness* – opera burlesque
*1750 *Don Saverio* – opera digri
*1754 *Eliza* – opera
*1760 *Thomas and Sally, neu The Sailor’s Return* - opera digri
*1762 *Artaxerxes* – opera
*1776 *Caractacus* – opera

Categori:Cyfansoddwyr opera
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1710
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Marwolaethau 1778
373

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
368 369 370 371 372 - **373** - 374 375 376 377 378 

----

## Digwyddiadau 
* Quintus Aurelius Symmachus yn dod yn broconswl Affrica.
* Yr ymerawdwr Valens yn cael troedigaeth at Ariadaeth
* Brwydr Afon Tanais ger Afon Don; yr Hyniaid yn gorchfygu'r Alaniaid.

## Genedigaethau 
* Alaric I, brenin y Fisigothiaid

## Marwolaethau 
Categori:373
Garmon

250px|bawd|Sant Garmon (*Germanus*). Cerflun pren peintiedig o'r 15fed ganrif yn Eglwys Saint-Germain-L'Auxerrois, Paris. 
Roedd **Garmon** ( ; tua 378 – 31 Gorffennaf 448) yn esgob Auxerre yng Ngâl. Ystyrir ef yn sant gan yr Eglwys Gatholig a'r Eglwysi Uniongred; ei ddydd gŵyl yw 31 Gorffennaf. Y brif ffynhonnell ar gyfer ei hanes yw'r fuchedd a ysgrifennwyd gan Constantius o Lyon tua  480. Roedd Constantius yn gyfaill i'r esgob Lupus, aeth gyda Garmon ar ymweliad â Phrydain.

## Gyrfa
Ordeiniwyd Garmon yn esgob Auxerre gan Sant Amator, ei ragflaenydd yn y swydd. Dywedir iddo fod yn gyfreithiwr ac yn llywodraethwr talaith cyn troi at yr eglwys. Tua 429, daeth y newydd fod Pelagiaeth yn ennill tir ym Mhrydain oherwydd dylanwad Agricola, mab i esgob. Mewn cyfarfod o esgobion Gâl dewiswyd Garmon a Lupus, esgob Troyes, i ymweld a Phrydain i wrthwynebu dylanwad Agricola.

Cyfarfu Germanus a Lupus gyda'r Pelagiaid mewn cyfarfod cyhoeddus mawr ym Mhrydain. Dywedir i Garmon gael y gorau ar y Pelagiaid oherwydd ei allu rhethregol. Wedi'r cyfarfod aeth Germanus a Lupus i ymweld a bedd Sant Alban, sy'n awgrymu efallai fod y cyfarfod yn Verulamium.

Tra'r oedd ym Mhrydain, arweiniodd Garmon y Brythoniaid i fuddugoliaeth yn erbyn byddin o Bictiaid a Sacsoniaid mewn brwydr a elwir yn Frwydr yr Haleliwia neu Frwydr Maesgarmon. Wedi bedyddio ei fyddin, gorchmynodd Garmon iddynt weiddi "Haleliwia", gan godi arswyd ar y gelyn nes iddynt ffoi. Yn ôl traddodiad, ymladdwyd y frwydr ar safle ger Yr Wyddgrug.

Daeth Garmon i Brydain eilwaith yn y 440au, gyda Severus, Esgob Trier. Bu farw yn 
Ravenna pan oedd yn apelio am drugaredd i drigolion Armorica (Llydaw), wedi i Flavius Aëtius yrru'r Alaniaid i'w cosbi. Nid oes sicrwydd am flwyddyn ei farw; gallai fod yn 445, 446, 447 neu 448. Mae ei fedd yn Eglwys yr Abaty yn Auxerre.

## Eglwysi
Mae nifer o eglwysi yng ngogledd Ffrainc wedi eu cysegru iddo, gan gynnwys Abaty Saint-Germain d'Auxerre yn Auxerre ac Eglwys Saint-Germain-L'Auxerrois gyferbyn a'r Louvre ym Mharis. Nid oes sicrwydd ai ef yw'r "Garmon" sy'n cael ei goffhau yn enw Betws Garmon yng Ngwynedd, Llanarmon-yn-Iâl yn Sir Ddinbych a Capel Garmon yng Nghonwy, ond mae eglwys wedi ei chysegru iddo yng Nghaerdydd. Mae eglwys Sant Harmon, gogledd Powys, yn gysegredig iddo yn ogystal, a cheir plwyf Llanarmon Mynydd Mawr ym Maldwyn.

## Llenyddiaeth
Garmon yw arwr y ddrama radio *Buchedd Garmon* gan Saunders Lewis, sy'n disgrifio ei ymweliad cyntaf a Phrydain yn 429.

'Maes Garmon' oedd testun cadair Eisteddfod Yr Wyddgrug yn 1823. Awdur y gerdd arobyn oedd Alun.

## Llyfryddiaeth
*E. G. Bowen, *The Dedications of the Celtic Saints in Wales*.

## Gweler hefyd
* Llanarmon

Categori:Genedigaethau 378
Categori:Marwolaethau 448
Categori:Esgobion
Categori:Gâl
Categori:Pobl y 4edd ganrif
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl fu farw yn yr Eidal
Categori:Seintiau o Ffrainc
371

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
366 367 368 369 370 - **371** - 372 373 374 375 376 

----

## Digwyddiadau 
*Y Quadi yn ymosod dros Afon Donaw ond yn cael eu hatal gan y dinasoedd lleol dan arweiniad Sirmium.
*Y bardd Rhufeinig Ausonius yn ysgrifennu ei gerdd *Mosella*, gyda hanes ei daith ar hyd Afon Rhein ac Afon Moselle.
* Martin o Tours yn dod yn esgob Tours (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
* Valentinian II - ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:371
376

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
371 372 373 374 375 - **376** - 377 378 379 380 381 

----

## Digwyddiadau 
*Y Fisigothiaid yn gofyn am gael croesi Afon Donaw i mewn i'r Ymerodraeth Rufeinig, i ffoi rhag yr Hyniaid

## Genedigaethau 
*Cyril o Alexandria, diwinydd

## Marwolaethau 
Categori:376
370

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
365 366 367 368 369 - **370** - 371 372 373 374 375 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerodron Rhufeinig Valentinian I a Valens yn gwahardd priodasau rhwng Rhufeiniaid a barbariaid, ar boen marwolaeth.
*Yr Hyniaid yn dinistrio ymerodraeth yr Alaniaid, yn croesi Afon Folga ac Afon Don ac yn gorchfygu'r Ostrogothiaid.
*Ioan Chrysostom yn cael ei fedyddio.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:370
369

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
364 365 366 367 368 - **369** - 370 371 372 373 374 

----

## Digwyddiadau 
* Brwydro rhwng yr ymerawdwr Valens a'r Fisigothiaid dan Athanaric yn Isaccea.
* Fritigern yn dod yn frenin y Fisigothiaid.
*Shapur II, brenin Persia, ym meddiannu Armenia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:369
368

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
363 364 365 366 367 - **368** - 369 370 371 372 373 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerawdwr Rhufeinig Valentinian I yn gorchfygu'r Alemanni ar hyf ffin Afon Rhein.
*Y *comes* Theodosius yn cael ei yrru i Brydain i ddelio a'r Cynllwyn Mawr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:368
367

3g - **4g** - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au 
362 363 364 365 366 - **367** - 368 369 370 371 372 

----

## Digwyddiadau 
* Y Cynllwyn Mawr ym Mhrydain Rufeinig - y Sacsoniaid, y Gwyddelod a'r Attacotti yn ymosod ar ôl gwneud cytunden â'i gilydd, a'r garsiwn Rufeinig ar Fur Hadrian yn gwrthryfela.
*Gratianus yn cael ei enwi'n Augustus gan ei dad, Valentinian I

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*
Kwik Save

Cwmni o siopau cadwyn archfarchnad oedd **Kwik Save** a sefydlwyd ym 1959 gan Gymro a anwyd yn y Rhyl, sef Albert Gubay.

Agorodd Mr Gubay y Kwik Save gyntaf ym Mhrestatyn, a bu pencadlys y cwmni yno am flynyddoedd. Fe werthodd e'r cwmni yn 1973 ac mae bellach yn byw ar Ynys Manaw. Unwyd y grŵp â Somerfield yn 1998. Aeth y cwmni i'r broses o weinyddiaeth ar 6 Gorffennaf 2007 gan gau'r rhanfwyaf o'i siopau ar draws Brydain, gan werthu'r 56 a oedd yn weddill i gwmni newydd FreshXpress.

## Cyfeiriadau
Categori:Siopau
Categori:Archfarchnadoedd
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1959
Categori:Cwmnïau a ddadsefydlwyd yn 2007
372

3g - **4g** - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au 
367 368 369 370 371 - **372** - 373 374 375 376 377 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerawdwr Rhufeinig Valentinian I yn gorchfygu'r Quadi a'r Sarmates
*Sefydlwyd Abaty Marmoutier gan Martin o Tours

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:372