Llangollen

Tref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Llangollen**. Mae'n enwog am ei phont hynafol a'i hadeiladau deniadol. Saif ar lan Afon Dyfrdwy. Mae priffordd yr A5 yn mynd drwy Langollen. Mae Caerdydd 165 km i ffwrdd o Langollen ac mae Llundain yn 264&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Caer, sy'n 31&nbsp;km i ffwrdd.

Mae'n enwog am ei safle ar lan Afon Dyfrdwy a'r Eisteddfod Ryngwladol a gynhelir yno'n flynyddol ac sy'n denu cantorion a dawnswyr oddi wrth lawer o wledydd y byd. Cymerodd yr ysgol uwchradd, sef Ysgol Dinas Brân ei henw o'r castell lleol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Enwir y dref ar ôl Sant Collen (efallai 6g). Cyrhaeddodd Sant Collen y dref mewn cwrwgl, medd traddodiad. Mae enw'r sant i'w gael mewn lleoedd eraill, fel *Sant Collen* (yng Nghernyw) a *Langolen* (tref yn Llydaw).

Yn y rhigwm Saesneg o ddiwedd y 18g, mae Pont Llangollen yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Adeiladwyd y bont enwog dros Afon Dyfrdwy ar ddiwedd y 14g neu ddechrau'r 15g gan John Trefor II, Esgob Llanelwy.

Uwchlaw'r dref mae Plas Newydd, lle bu *Merched Llangollen* yn byw. Dihangodd Eleanor Butler (1739-1829) a Sarah Ponsonby (1755-1831) o deuluoedd aristocrataidd Seisnig yn Iwerddon ac roedden nhw'n byw yn y tŷ am oddeutu hanner canrif.

bawd|dim|Llangollen, 1850

## Yr hen blwyf
Yn hen blwyf Llangollen roedd tri *thraean*:
* Traean Llangollen: yn cynnwys trefgorddau Bachau, Cysylltau, Llangollen Abad, Llangollen Fawr, Llangollen Fechan, Feifod, Pengwern a Rhisgog.
* Traean Trefor: yn cynnwys trefgorddau Cilmediw, Dinbren, Eglwysegl, Trefor Isaf a Threfor Uchaf.
* Traean y Glyn: yn cynnwys trefgorddau Cilcochwyn, Crogeniddon, Crogenwladus, Erwallo, Hafodgynfor, Nantygwryd, Pennant a Thalygarth.

Roedd Llangollen yn yr *hen* Sir Ddinbych tan 1974, yn Sir Clwyd rhwng 1974 a 1996, ac mae yn y Sir Ddinbych *newydd* ers 1996.

## Pobl o Langollen
*Gruffudd Hiraethog (m. 1564) - bardd
*Huw Morus (Eos Ceiriog) - un o feirdd gorau'r 17g, a aned yn Llangollen, yn ôl pob tebyg
*Jonathan Hughes (1721 - 1805) - bardd ac anterliwtwr sy'n adnabyddus yn bennaf fel awdur y gyfrol *Bardd a Byrddau*.
*Merched Llangollen - Eleanor Butler a Sarah Ponsonby.

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llangollen ym 1908. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908

## Caneuon
* *Llangollen Market*, traddodiadol
* *Ladies of Llangollen*, Ian Chesterman
* *Pastai Fawr Llangollen*, Arfon Gwilym

## Atyniadau yn y cylch
* Abaty Glyn y Groes, abaty canoloesol
* Castell Dinas Brân, bryngaer a chastell
* Piler Eliseg, cofgolofn gynnar
* Creigiau Eglwyseg, creigiau calchfaen hardd
* Traphont Pontcysyllte, traphont enwog
* Rheilffordd Llangollen, rheilffordd treftadaeth

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

File:Chain Bridge Hotel, Berwyn Valley, Llangollen, Wales-LCCN2001703517.jpg|Gwesty'r *Chain Bridge*, rhwng 1890 a 1900
File:Baptist College, Llangollen NLW3361523.jpg|Capel y Bedyddwyr tua 1875.
Delwedd:Llangollenviewfromstation.jpg|Afon Dyfrdwy yn llifo trwy Langollen
Delwedd:Llang tref.jpg|Golygfa i'r dref o'r bont
Delwedd:Or bont yn llan.jpg|Yr afon o'r bont
Delwedd:Llangollen Plas Newydd.jpg|Plas Newydd, cyn-gartref *Merched Llangollen*
Delwedd:Llangollen canal wharf.jpg|Glanfa Llangollen
Delwedd:Llangollen08.jpg|Yr afon wedi'i rhewi a Gorsaf Reilffordd Llangollen ar y dde
Delwedd:Eglwys llango.jpg|Eglwys St Collen
Delwedd:BR Class 109 Llangollen.jpg|Rheilffordd Llangollen
Delwedd:Tren yn llangoll.jpg|Un o gerbydau'r rheilffordd fach
Delwedd:Castell Dinas Brân, Llangollen - geograph.org.uk - 50103.jpg|Castell Dinas Brân
Eglwys Sant Collen, Llangollen, Cymru St. Collen's Parish Church, Llangollen, Denbighshire, Wales 50.JPG|Eglwys Sant Collen
Delwedd:Valle Crucis Abbey, Denbighshire, Wales - geograph.org.uk - 115551.jpg|Abaty Glyn y Groes
Delwedd:Eliseg's Pillar - geograph.org.uk - 206975.jpg|Colofn Eliseg
Delwedd:Langollen Vale - Plate 3rd.jpeg|Dyffryn Llangollen
Delwedd:Langollen.jpeg|Hen argraff Llangollen

## Gweler hefyd
*Llangollen Wledig

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Trefi Sir Ddinbych
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)