open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cod QR

bawd|Cod QR i'r Wicipedia Cymraeg drwy ei safle ddiogel hi.
Math o god bar (neu god dau ddimensiwn) penodol sy'n ddarllenadwy gan ddarllenydd cod bar QR a ffonau camera yw **cod QR** (gair a dalfyrrwyd o *Quick Response code* ("Cod Ymateb Cyflym"). Mae'r cod yn dangos modiwlau du sydd wedi eu trefnu i wneud sgwâr ar gefndir gwyn. Drwy ddefnyddio cod QR, mae modd amgodio testun, URL, neu ddata eraill.

Maent yn gyffredin yn Siapan, lle y crëwyd nhw gan is-gwmni Denso-Wave i Toyota ym 1994. Un o'r mathau o godau bar dau ddimensiwn mwyaf poblogaidd yw'r cod QR. Crëwyd y codau QR yn wreiddiol er mwyn tracio ceir y cwmni a chaniatáu dadgodio cyflym.

Defnyddir y dechnoleg hon yn aml yn Siapan a De Corea, ond mae'r Gorllewin wedi bod yn eithaf araf yn ei mabwysiadu.

## Y dyfodol 
Bellach ceir nifer o apps sy'n galluogi'r ffonau clyfar i adnabod gwrthrychau e.e. mae Aurasma yn caniatáu i ffôn y defnyddiwr "adnabod" dillad ar fodel mewn ffenest siop Dunhill yn Efrog Newydd ac mae'r model yn siarad (ar y ffôn) gan ddisgrifio'r dillad mae'n ei wisgo. Rhannwyd 2 filiwn o apps Aurasma, a hynny heb gost. Mae Blippar yn gwneud gwaith tebyg i nwyddau cyrff megis Cadbury, Jack Daniels, a Tesco.

Cyhoeddodd Pepsi'n ddiweddar fod y cwmni Pongr o Boston yn galluogi i ddefnyddiwr hepgor y codau QR gan sganio'r gwrthrych fel llun ar hysbyseb yn uniongyrchol i'w ffôn. Mae hyn gam yn y datblygiad pan y bydd "meddalwedd adnabod" yn caniatáu i chi bwyntio'ch ffôn at adeilad ac o fewn eiliadau bydd tudalen neu erthygl Wicipedia yn agor gan ddisgrifio'r adeilad. Yn y cyswllt hwn, gellir edrych ar y codau QR fel rhywbeth dros dro.

## Gweler hefyd
* QRpedia

## Cyfeiriadau 
Categori:Amgodio
Categori:Meddalwedd
Categori:Sefydliadau 1997
Fflei peiriant

Ymarfer hyfforddi cryfder sy'n seiliedig ar y fflei ydy **fflei peiriant**. Fel gyda'r fflei cyffredin, mae'r llaw a'r fraich yn symud drwy siâp bwa tra bod yr elin yn aros ar ongl cyson. Defnyddir y fflei er mwyn ymarfer cyhyrau rhan uchaf y corff, pen sternal y prif bectoralis yn bennaf. Am fod yr ymarferion hyn yn defnyddio'r breichiau fel liferi pan maent wedi'u hymestyn hyd eu heithaf, mae faint o bwysau y gellir ei symud yn cael ei leihau'n sylweddol o'i gymharu â ymarferion gwasgu tebyg ar gyfer yr un cyhyrau (er enghraifft gellir defnyddio'r gwasg filwrol ar gyfer yr ysgwyddau a gwasg fainc ar gyfer y frest).

## Gweler hefyd
*Fflei
*Gwasg fainc
*Rhwyf plygedig
*Rhwyf unionsyth

 
## Cyfeiriadau
Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Fuar Tholl - Creag Mainnrichean

Mae **Fuar Tholl - Creag Mainnrichean**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Applecross i Achnasheen yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd ydy Fuar Tholl.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr o Gopaon Cymru

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Amlieithydd

Person sydd yn medru nifer o ieithoedd yw **amlieithydd**.

## Amlieithyddion oedd yn medru nifer fawr o ieithoedd 
* Giuseppe Mezzofanti (1774-1849), cardinal o Eidalwr oedd yn medru 39 o ieithoedd yn rhugl.
* Richard Francis Burton (1821–1890), fforiwr, llenor, ac ethnolegwr o Sais oedd yn medru 29 o ieithoedd.
* Harold Williams (1876–1928), newyddiadurwr ac ieithydd o Seland Newydd oedd yn medru dros 58 o ieithoedd.
* William James Sidis (1898–1944), plentyn rhyfeddol o Americanwr oedd yn medru dros 40 o ieithoedd erbyn iddo farw, ac oedd yn gallu dysgu iaith o fewn wythnos. Creodd iaith o'r enw Vendergood.
* Uku Masing (1909–1985), ieithydd, diwinydd, ethnolegwr, a bardd o Estonia oedd yn medru tua 65 o ieithoedd ac yn gallu cyfieithu o 20 ohonynt.
* Ziad Fazah (ganwyd 1954), Libaniad sy'n byw ym Mrasil sy'n medru 58 o ieithoedd.
* Ghil'ad Zuckermann (ganwyd 1971), ieithydd.

## Gweler hefyd 
* Dwyieithrwydd
* Lefel medru iaith

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth
Y Dysgedydd

Papur newydd enwadol Cymraeg oedd ***Y Dysgedydd*** a chafodd ei gyhoeddi am y tro cyntaf ym mis Tachwedd 1821. Ei olygydd cyntaf oedd Cadwaladr Jones. Bu Richard Parry hefyd yn gyd-olygydd rhwng 1853 a 1864.

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1821
Llenyddiaeth yn 2003

## Digwyddiadau
## Gwobrau 
* Llyfr y Flwyddyn:
** Cymraeg: Angharad Price - *O! Tyn y Gorchudd*
** Saesneg: Charlotte Williams - *Sugar and Slate*
* Gwobr Goffa Daniel Owen: Elfyn Pritchard - ''Pan Ddaw'r Dydd...?*
* Gwobr Booker: DBC Pierre - *Vernon God Little*
* Gwobr Llenyddiaeth Nobel: J. M. Coetzee

## Llenyddiaeth Gymraeg
### Nofelau
*Sonia Edwards - *Elain*
*Owen Martell - *Dyn yr Eiliad*
*Mary Annes Payne - *Hogyn Syrcas*
*Elfyn Pritchard - *Pan Ddaw'r Dydd...?*

### Barddoniaeth
*Gerwyn Williams - *Tafarn Tawelwch*

### Eraill
*T. Robin Chapman - *Rhywfaint o Anfarwoldeb - Bywgraffiad Islwyn Ffowc Elis*

## Ieithoedd eraill
### Nofelau
*Dan Brown - *The Da Vinci Code*
*Bernard Cornwell - *Sharpe's Havoc*, *Sharpe's Christmas* a *Heretic*
*Mark Haddon - *The Curious Incident of the Dog in the Night-time*
*Zoë Heller - *Notes on a Scandal*
*Audrey Niffenegger - *The Time Traveler's Wife*
*Terry Pratchett - *Monstrous Regiment* a *The Wee Free Men*
*J. K. Rowling - *Harry Potter and the Order of the Phoenix*
*Nick Sagan - *Idlewild*
*Anthony Swofford - *Jarhead*
*Irvine Welsh - *Porno*

### Drama
*Richard Greenberg - *The Violet Hour*
*Kwame Kwei-Armah - *Elmina's Kitchen*

### Hanes
### Cofiant
### Barddoniaeth
*Wisława Szymborska - *Rymowanki dla dużych dzieci''

## Marwolaethau 
*12 Mawrth - Howard Fast, nofelydd Americanaidd, 88
*10 Gorffennaf - Winston Graham, nofelydd, 95
*16 Gorffennaf
**Roberto Bolaño, nofelydd, awdur straeon byrion, bardd a thraethodydd, 50
**Carol Shields, nofelydd, 68
*3 Awst - Norah Isaac, awdur ac ymgyrchydd dros addysg Gymraeg, 88
*24 Awst - Syr Wilfred Thesiger, fforiwr a llenor, 93 
*25 Medi
**Edward Said, llenor, damcaniaethwr llenyddol ac ymgyrchydd dros y Palesteiniaid, 67
**David Williams, nofelydd, 77
*20 Rhagfyr – Robin Williams, awdur, 80

2003
Categori:2003
Ffydd Gobaith Cariad

Nofel gan yr awdur Cymraeg Llwyd Owen ydy ***Ffydd Gobaith Cariad***. Cafodd ei chyhoeddi gan wasg Y Lolfa ym mis Tachwedd 2006. Enillodd wobr cystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn yn 2007.

Categori:Llyfrau Cymreig 2006
Categori:Nofelau 2006
Categori:Nofelau Cymraeg
Sian Owen (awdur)

Cyfieithydd, golygydd, ac awdur o Gymru oedd **Sian Owen** (8 Ebrill 1965 – 3 Hydref 2013).

## Bywgraffiad
Ganed Sian Owen yn Llanuwchllyn a magwyd hi yn Ynys Môn. Mynychodd Ysgol Uwchradd Bodedern cyn astudio ffiseg ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth ac enillodd PhD mewn ysgrifennu creadigol yn Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor. Bu'n gweithio ar ei liwt ei hun fel cyfieithydd, awdur a golygydd. Bu hefyd yn cynhyrchu rhaglenni ar gyfer BBC Radio Cymru a golygu gwerslyfrau gwyddonol CBAC. a bu'n aelod o dîm *Talwrn y Beirdd* Bro Alaw. Bu farw o ganser yn Hydref 2013.

## Llyfryddiaeth
* *Mân Esgyrn*, Hydref 2009 (Gwasg Gomer)
*''Darn o'r haul'', Gorffennaf 2015 (Barddas)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
New Welsh Review

Cylchgrawn llenyddol Cymreig, yn yr iaith Saesneg, yw'r ***New Welsh Review***.

Sefydlwyd ym 1988, gan olynu *The Welsh Review* (1939–1948), *Dock Leaves*, a *The Anglo-Welsh Review* (1949–1987). Hwn yw cylchgrawn llenyddol Saesneg mwyaf blaengar Cymru. Cyhoeddir erthyglau ar lenyddiaeth, y celfyddydau, cyfweliadau, adolygiadau, yn ogystal â straeon byrion a barddoniaeth.

Mae'r cyfranwyr wedi cynnwys Dannie Abse, Paul Muldoon, P. D. James, Emyr Humphreys, Leslie Norris, Gwyneth Lewis, Les Murray, Rachel Trezise, Niall Griffiths, Owen Sheers, Terry Eagleton, Edna Longley, Byron Rogers, Gillian Clarke a Paul Groves.

Cyhoeddir y cylchgrawn yn Aberystwyth bob chwarter, gyda chymorth ariannol gan Gyngor Llyfrau Cymru. Caiff ei noddi hefyd gan Brifysgolion Aberystwyth, Morgannwg a Chaerdydd.

## Golygyddion
* 1988–1991 Belinda Humfrey
* 1991 Michael Parnell (bu farw)
* 1991–2001 Robin Reeves
* 2001–2002 Victor Golightly
* 2002–2008 Francesca Rhydderch
* 2008–2011 Kathryn Gray
* 2011– Gwen Davies

## Dolenni allanol
* New Welsh Review 

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Saesneg Cymru
Categori:Aberystwyth
Categori:Sefydliadau 1988
Cyfieithu

bawd
Cyfathrebu ystyr o destun iaith ffynhonnell trwy ddefnyddio iaith darged cyfatebol ydy **cyfieithu**. Er bod y sgìl o ddehongli yn rhagddyddio ysgrifennu, dechreuodd cyfieithu ar ôl i lenyddiaeth ysgrifenedig ymddangos am y tro cyntaf.

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfathrebu
Categori:Ieithyddiaeth gymhwysol
Meinir Pierce Jones

Cyfieithydd, golygydd ac awdur o Gymraes yw **Meinir Pierce Jones** (ganed 1957). Addysgwyd Meinir yn Ysgol Nefyn, Ysgol Glan y Môr, Pwllheli a Choleg Prifysgol Cymru, Bangor.

Cyhoeddodd ei nofel gyntaf ar gyfer oedolion, *Y Gongol Felys* yn 2005 ac fe'i dewisiwyd ar Restr Hir Llyfr y Flwyddyn 2006. Mae hi wedi ysgrifennu dau lyfr i blant yn y gyfres Chwedlau o Gymru, sef Bargen Siôn ac Y Bychan Benthyg.

Enillodd Gwobr Goffa Daniel Owen am ei nofel *Capten* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 2022.

## Gwaith
Ei swydd gyntaf oedd swyddog golygyddol gyda'r Cyngor Llyfrau yn Aberystwyth. Ers hynny bu'n gweithio fel awdur a chyfieithydd a sgriptwraig yn bennaf. Bu hefyd yn gweithio fel rheolwr prosiect i ailagor a rhedeg Amgueddfa Forwrol Llŷn rhwng 2011 a 2019.

Yn fwy diweddar roedd yn gweithio fel golygydd creadigol gyda Gwasg y Bwthyn yng Nghaernarfon.

## Bywyd personol
Cafodd ei magu ar fferm ar gyrion Nefyn ac ar ôl crwydro dipyn daeth adref, ac yno y mae hi a'i chymar Geraint yn byw ers chwarter canrif a mwy.  Mae ganddyn nhw bedwar o blant - Math, Casia, Efa a Sabel.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau plant
* *Pen Tymor* (Gwasg Gomer, 1986)
* *Loti* (Gwasg Gomer, Ionawr 1989)
* *Modryb Lanaf Lerpwl* (Gwasg Gomer, Ionawr 1991)
* *Iechyd Da, Modryb!* (Gwasg Gomer, Ionawr 1994)
* *Campiaith 1 - Llyfr Canllawiau Iaith i Blant 7-9 Oed* (Gwasg Taf, Ionawr 1997)
* *Campiaith 2 - Llyfr Canllawiau Iaith i Blant 9-11 Oed* (Gwasg Taf, Ionawr 1997)
* *Bargen Siôn* (Gwasg Gomer, Gorffennaf 1998)
* *Y Bychan Benthyg* (Gwasg Gomer, Mai 1999)
* *Viva Cymro!* (Gwasg Gomer, Awst 2000)
* *Looking for Cymro* (Pont Books, Awst 2000)
* *Un o Fil* (Gwasg Gomer, Medi 2001)
* *Taid ar Binnau* (Gwasg Gomer, Awst 2004)
* *Mymryn o Dric!* (Gwasg Gomer, Tachwedd 2005)
* *Y Cwestiwn Mawr* (Y Lolfa, Mawrth 2010)

### Llyfrau oedolion
* *Y Gongol Felys* (Gwasg Gomer, Mai 2005)
* *Lili Dan yr Eira* (Gwasg Gomer, Chwefror 2008)

### Eraill
* *Cyfres Llyfrau Cwis: Llyfr Cwis*, gyda Geraint Williams (Gwasg Gwynedd, Rhagfyr 2001)
* *Y Gongol Felys*, crynoddisg, addasiad llafar/talfyriad, adroddwyd gan Jennifer Vaughan) (Tympan, Tachwedd 2007)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Adnabod Awdur: Meinir Pierce Jones , Cyngor Llyfrau Cymru

Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Nefyn
Harold Williams (ieithydd)

Newyddiadurwr a ieithydd o Seland Newydd oedd **Harold Williams** (6 Ebrill 1876 – 18 Tachwedd 1928), a oedd yn olygydd tramor *The Times* ac un o'r amlieithyddion mwyaf medrus erioed, gyda gallu mewn dros 58 o ieithoedd a thafodieithoedd.

Categori:Amlieithyddion
Categori:Anarchwyr
Categori:Cristnogion o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Ieithyddion o Seland Newydd
Categori:Llysieuwyr
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Newyddiadurwyr o Seland Newydd
Categori:Pobl o dras Gernywaidd
Ffosffobrotein

Protein sydd wedi'u bondio'n gemegol i sylwedd sy'n cynnwys asid ffosfforig ydy **ffosffobrotein**.

Categori:Ffosffobroteinau
Frances Thomas

Awdures o Gymru yw **Frances Thomas** (ganed 21 Hydref 1943, Aberdâr), sy'n ysgrifennu llyfrau i blant yn yr iaith Saesneg.

Ganed Thomas yn Aberdâr yn ystod yr Ail Ryfel Byd i dad o dras Gymreig, David Elwyn, a mam o draws Seisnig a Gwyddelig, Agnes Connor. Dychwelodd y teulu i Lundain wedi i'r rhyfel ddod i ben a dyna lle magwyd Thomas. Astudiodd ym Mhrifysgol Llundain cyn gwneud cwrs dysgu. Mae'n gweithio gyda phobl ifanc dyslecsig.

Cyhoeddwyd ei llyfr cyntaf, *The Blindfold Track* ym 1980 gan Macmillan ac enillodd Wobr Tir na n-Og ym 1981.

Enillodd ei llyfr cyntaf ar gyfer oedolion, sef y nofel *Seeing Things* a gyhoeddwyd gan Gollancz ym 1986, wobr Llyfr y Flwyddyn ym 1987. Daeth hefyd yn agos at cipio Gwobr Nofel Gyntaf Whitbread ym 1986.

## Llyfryddiaeth
### Llyfrau plant
* *The Blindfold Track*, 1980 (Macmillan)
* *Secrets*, Hydref 1982 (H Hamilton)
* *Dear Comrade*, Awst 1983 (Bodley Head)
* *A Knot of Spells*, Rhagfyr 1983 (Barn Owl Press)
* *Region of the Summer Stars*, Ionawr 1986 (Barn Owl Press)
* *Zak (Freeway)*, Gorffennaf 1987 (Corgi)
* *Book Bus: Jam for Tea Emergent Phase 1*, Mehefin 1990 (Collins)
* ''Y Tywysog a'r Ogof*, Tachwedd 1990 (Gwasg Gomer)
* *Cityscape*, Hydref 1991 (Teens)
* *Who Stole a Bloater?*, Rhagfyr 1991 (Seren Books)
* *The Prince and the Cave*, Chwefror 1992 (Pont Books)
* *Mr Bear & The Bear*, Ionawr 1995 (Dutton Childrens Books)
* *Ses (Zak)*, Mehefin 1996 (Cyhoeddiadau Mei)
* *Supposing*, Mehefin 1999 (Bloomsbury)
* *What If?*, Mehefin 1999 (Hyperion Books)
* *One Day, Daddy*, Mehefin 2001 (Hyperion Books)
* *Maybe One Day*, Mehefin 2001 (Bloomsbury)
* *Polly's Running Away Book*, Mehefin 2001 (Bloomsbury)
* *Polly's Absolutely Worst Birthday Ever*, Awst 2001 (Bloomsbury)
* *Polly's Really Secret Diary*, Mehefin 2002 (Delacorte Press)
* *I Found Your Diary*, Tachwedd 2004 (Andersen Press)
* *Little Monster's Book of Opposites *, Ionawr 2006 (Bloomsbury)
* *Little Monster's Book of Numbers*, Ionawr 2006 (Bloomsbury)
* *Finding Minerva*, Chwefror 2007 (Pont Books)
* *Megan the Detective*, Chwefror 2008 (Pont Books)
* *Megan and the Pantomime Thief*, Hydref 2009 (Pont Books)

### Llyfrau i oedolion
* *Seeing Things*, 1986 (Gollancz)
* *The Fall of Man*, 1989 (Gollancz)
* *Christina Rossetti - a biography*, 1994 (Virago)
* *Almost Paradise - Poems of Christina Rossetti 1844-1894*, golygwyd gan Andrew Rice-Oxley, 2004
(ARO books)

## Gwobrau ac anrhydeddau
* 1981 – Gwobr Tir na n-Og – *The Blindfold Track*
* 1986 – Gwobr Tir na n-Og – *Region of the Summer Stars*
* 1992 – Gwobr Tir na n-Og – *Who Stole a Bloater?''
* 1999 &ndash Gwobr Cyngor Celfyddydau'r Alban – *Supposing...*
* 2008 – Gwobr Tir na n-Og – *Finding Minerva*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Frances Thomas

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Addysgwyr benywaidd o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Saesneg o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Beinn Bhan 896m

Mae **Beinn Bhan** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Applecross i Achnasheen yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hump
Categori:Copaon Corbett
Cyhyryn pedryben

Grŵp o gyhyrau mawrion sy'n cynnwys y pedair prif gyhyr ar flaen y forddwyd yw'r **cyhyryn pedryben** () sy'n dod o'r Lladin am "gyhyryn pedwar-pen asgwrn y forddwyd". Weithiau cyfeirir at y cyhyr fel y **cwadriceps** hefyd. Dyma brif gyhyr ymestynnol y pen-glin, gan ffurfio ardal gnawdol fawr sy'n gorchuddio tu blaen ac ochr asgwrn y forddwyd. Dyma gyhyr cryfaf y corff dynol.

Categori:Cyhyrau
Gwen Davies

Golygydd a chyfieithydd o Gymru yw **Gwen Davies** (ganed 1960au).

Ganed Davies yr ieuengaf o bedwar o blant i deulu Cymraeg eu hiaith, a magwyd yn Otley, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr. Ieithyddwyr oedd ei rhieni, ac roedd ei thad yn fardd.

Dechreuodd Davies ei gyrfa yn 1985 fel cynorthwyydd golygyddol ac ysgrifennu erthyglau ar gyfer cylchgrawn *Planet* yn Aberystwyth. Daeth yn reolwr y cyhoeddwr llyfrau plant, Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, yn ddiweddarach, cyn dod yn Swyddog Llenyddiaeth Cyngor Celfyddydau Cymru ym 1995.

Davies oedd Golygydd Ffuglen Wreiddiol Parthian Books, gan weithio ar gyfrolau nodweddiadol megis *Fresh Apples* gan Rachel Trezise, a enillodd Wobr Dylan Thomas. Bu hefyd yn olygydd Alcemi Books, sef imprint ffuglen lenyddol Y Lolfa. Daeth Davies yn olygydd newydd y *New Welsh Review* yn 2011, gan ail-wampio'r cylchgrawn. Mae'r newydd wedd yn cynnwys darluniau gan Jamie Hamley.

Mae'n byw yn Aberystwyth gyda'i gŵr a'u mab a merch.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Pobl o Orllewin Swydd Efrog
Lauren Child

Darlunydd ac awdur llyfrau plant Seisnig yw **Lauren Child** MBE (ganed 1965). Mae'n fwyaf adnabyddus am ysgrifennu straeon *Charlie and Lola* a *Clarice Bean*.

## Llyfryddiaeth
### Fel awdur a darlunydd
*''Clarice Bean, That's Me* (1999)
**I Want a Pet!* (1999)
**Beware of the Storybook Wolves* (2000)
**I Will Not Ever Never Eat a Tomato* (2000)
**My Uncle is a Hunkle Says Clarice Bean* (2000)
**I Am Not Sleepy and I Will Not Go to Bed* (2001)
**My Dream Bed* (2001)
**What Planet Are You From Clarice Bean?* (2001)
**That Pesky Rat* (2002)
**Utterly me, Clarice Bean* (2002)
**Who's Afraid of the Big Bad Book?* (2002)
**I Am Too Absolutely Small for School* (2003)
**Clarice Bean Spells Trouble* (2004)
**Hubert Horatio Bartle Bobton-Trent* (2004)
**Bat Cat* (2005)
**Beware of Storybook Wolves* (2005)
**The Princess and the Pea* (2005) - gyda ffotograffiaeth gan Polly Borland
**Clarice Bean, Don't Look Now* (2006)

### Fel darlunydd yn unig
**Addy the Baddy* (1993)
**Stand Up for Yourself!* (1996)
**The Complete Poetical Works of Phoebe Flood* (1997)
**Dream On, Daisy!* (2001)
**I'd Like a Little Word, Leonie* (2001)
**Just You Wait, Winona* (2001)
**What's the Matter, Maya?* (2001)
**You Must Be Joking, Jimmy!* (2001)
**You're a Disgrace, Daisy* (2001)
**Dan's Angel: A Detective's Guide to the Language of Painting* (2002)
**Pippi Longstocking* (2007)
**Anne of Green Gables*(2009)
**Anne of Avonlea* (2009)
**Anne of the Island* (2009)

## Gwobrau
***1999** *Clarice Bean, That's Me* - Gwobr Efydd Gwobr Llyfrau Nestlé Smarties
***1999** *Clarice Bean, That's Me* - rhestr fer Medal Kate Greenaway
***2000** *I Will Not Ever Never Eat A Tomato'' - Medal Kate Greenaway

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Warwick
Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw

Cyfrol gan yr hanesydd Cymraeg John Davies ydy ***Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw***. Cafodd ei chyhoeddi gan wasg Y Lolfa ym mis Mai 2010. Enillodd wobr cystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn yn 2010.

Categori:Llyfrau Cymraeg gan awduron o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2010
Cofadeilad

[200px|dde|bawd|Mae [Cristo-Rei (Christ y Brenin) yn Almada, Portiwgal yn un o gofadeiladau talaf y byd.]]
[bawd|200px|dde|Y [Tŵr Eiffel yw cofadeilad enwocaf Paris, Ffrainc.]]

Math o adeiladwaith a grewyd naill ai er mwyn cofio am berson neu ddigwyddiad neu sy'n bwysig i grŵp cymdeithasol fel ffordd o gofio rhywbeth a ddigwyddodd yn y gorffennol yw **cofadeilad**. Daw tarddiad y gair o'r geiriau *cof* ac *adeilad*.

## Cofadeiladau enwog
*Côr y Cewri (Lloegr)
*Parthenon (Groeg)
*Taj Mahal (India)
Gwasg uwchben

Ymarfer hyfforddi gyda phwysau lle mae pwysau'n cael ei godi o'r ysgwyddau tan fod y breichiau wedi'u hymestyn yn syth uwchben yw **gwasg uwchben** neu **wasg ysgwyddau**. Gwneir yr ymarfer tra'n sefyll.

## Symudiad
Gwneir y symudiad drwy gymryd barbel a'i roi ar y deltoidau blaen. Gellir gwneud hyn drwy gymryd y barbel o'r rac neu drwy godi'r pwysau o'r llawr (codi a gwasgu). Gellir gwneud y symudiad gyda dymbelau hefyd, er nad oes rhaid iddynt orffwys ar y deltoidau.

Mae'r symudiad yn golygu codi'r barbel neu'r dymbelau o uchder yr ysgwydd a'u gwthio i fyny uwch y pen nes bod y breichiau'n syth. Rhaid ymestyn y cefn (mewn siâp bwa naturiol) ac nid wedi'i blygu. Wrth i'r bar basio'r pen, mae'r codwr yn pwyso ymlaen ychydig er mwyn cadw ei gydbwysedd. Wrth i'r bar gael ei ostwng yn ôl i'r ysgwyddau a phasio'r pen unwaith eto, mae angen pwyso'n ôl ychydig.

Mae'r ymarfer hwn yn hynod effeithiol er mwyn datblygu rhan uchaf y corff. Mae perfformio'r ymarfer tra'n sefyll yn galw ar nifer o grŵpiau o gyhyrau er mwyn cadw cydbwysedd a chynnal y codiad, o'i gymharu â'i wneud tra'n eistedd. Fel gyda chyrcydu a chelain godi, fe'i ystyrir yn ymarfer ar gyfer yr holl gorff.
 
## Cyfeiriadau
Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Diwrnod y Meirw

Gwyliau pan fo teuluoedd a ffrindiau'n gweddïo ac yn cofio am ffrindiau a theulu sydd wedi marw yw **Diwrnod y Meirw**. Caiff ei ddathlu ym Mecsico lle caiff ei ystyried yn ŵyl genedlaethol. Cynhelir yr ŵyl ar 1–2 Tachwedd, am ei fod yn gysylltiedig â'r ŵyl Gatholig Dydd Gŵyl yr Holl Saint (1 Tachwedd) a Gŵyl yr Holl Eneidiau (2 Tachwedd).

Fel rhan o'r traddodiadau sy'n gysylltiedig â'r gwyliau hyn, mae nhw'n adeiladu allorau preifat i gofio'r meirw gan ddefnyddio penglogau siwgr, Briallu Mair Mecsicanaidd, a hoff fwyd a diod y meirw. Ymwelir â'u beddau gyda'r rhoddion hyn. Mae Diwrnod y Meirw yn gyfnod o ddathlu pan fo gwledda a phartïon yn gyffredin ac mae'r gwyliau hyn yn debyg i Ŵyl yr Holl Saint.

Categori:Marwolaeth
Categori:Gwyliau crefyddol
Gwobr Dylan Thomas

Gwobr llenyddol ar gyfer llenorion ifanc yw **Gwobr Dylan Thomas** (Saesneg: *Dylan Thomas Prize*), a gaiff ei wobrwyo pob yn ail blwyddyn er cof am Dylan Thomas.

Mae'r wobr yn dod ag adnabyddiaeth rhyngwladol a gwobr ariannol o £30,000. Mae'n agored i waith yn yr iaith Saesneg gan unrhyw un o dan 30 oed. Argymhellir y gweithiau ar gyfer y wobr gan gyhoeddwr, golygydd neu asiant; neu ar gyfer dramâu theatr neu sgrin, gan y cynhyrchydd. Mae'r wobr yn anrhydeddu'r enillydd a'r rhai sy'n cyrraedd y rhestr fer ar gyfer gwaith mewn ystod eang o'r ffurfiau llenyddol roedd Dylan Thomas yn rhagori ynddynt; mae hyn yn cynnwys barddoniaeth, rhyddiaith, drama dychmygol, casgliadau o straeon byrion, nofelau, a dramâu ar gyfer theatr a'r sgrin.

Gwobrwywyd wobr llenyddol er cof Dylan Thomas am y tro cyntaf yn ystod yr 1980au (adnabuwyd yn Saesneg fel y *Dylan Thomas Award*), yn dilyn ymgyrch i osod plac i goffau'r bardd yn Abaty Westminster. Cafodd cyllid dros ben a godwyd gan cyngerdd a noddwyd gan y cwmni teledu HTV ei gyfrannu er mwyn cynnig gwobr o £1000 yn flynyddol. Mae'r wobr yn cael ei redeg gan Brifysgol Cymru, ac ariannir gan gyfraniadau gwirfoddol.

Cyflwynwyd gwobr ychwanegol o £5,000, a noddwyd gan Sony Reader, yn 2010, ar gyfer llenorion heb eu cyhoeddi. Enillwyd hon gan Stefan Mohamed, o Bowys, gyda'i nofel *Bitter Sixteen*.

## 2012
**Enillydd**
* Maggie Shipstead, *Seating Arrangements*

**Rhestr fer**
* Tom Benn, *The Doll Princess*
* Andrea Eames, *The White Shadow*
* Chibundu Onuzo, *The Spider King’s Daughter*
* Maggie Shipstead, *Seating Arrangements*
* D.W. Wilson, *Once You Break A Knuckle*

## 2010
**Enillydd**
* Elyse Fenton, *Clamor*

**Rhestr fer**
* Caroline Bird, *Watering Can*
* Elyse Fenton,  *Clamor*
* Eleanor Catton, *The Rehearsal*
* Karan Mahajan, *Family Planning*
* Nadifa Mohamed, *Black Mamba Boy*
* Emily Mackie, *And this is true*

**Gwobr llenolion heb eu cyhoeddi**
*Stefan Mohamed, *Bitter Sixteen*

## 2008
**Enillydd**
* Nam Le, *The Boat*

**Rhestr fer**
* Caroline Bird, *Trouble Came to the Turnip*
* Ross Raisin, *God’s Own Country*
* Ceridwen Dovey, *Blood Kin*
* Edward Hogan, *Blackmoor*
* Nam Le, *The Boat*
* Dinaw Mengestu, *Children of the Revolution*

## 2006
**Enillydd**
* Rachel Trezise, *Fresh Apples*

**Rhestr fer**
* Lucy Caldwell, *Where They Were Missed*
* Ian Holding, *Unfeeling*
* Nick Laird, *Utterly Monkey* a *To a Fault* (dau ymgeisydd)
* James Scudamore, *The Amnesia Clinic*
* Rachel Trezise, *Fresh Apples*
* Liza Ward, *Outside Valentine*

## Enillwyr yr hen wobr
* **1993** Tony Curtis
* **1989** Carol Ann Duffy
* **1988** John Murray, *Pleasure*
* **1987** Andrew Motion, *Natural Causes*
* **1986** James Lasdun, *The Silver Age*
* **1985** Blake Morrison
* **1984** Rose Tremain, ''The Colonel's Daughter*
* **1983** Peter Reading, *Diplopic''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* The Dylan Thomas Prize

Categori:Dylan Thomas
Dylan Thomas
Dylan Thomas
Categori:Llenyddiaeth Saesneg
Categori:Sefydliadau 2004
Ymddeoliad

bawd|400px|dde|Y boblogaeth a oedd o leiaf 65 mlwydd oed yn 2005.
Yr amser pan fo person yn dewis stopio gweithio'n llwyr ydy **ymddeoliad**. Gall berson gymryd ymddeoliad-rhannol hefyd drwy leihau'r nifer o oriau maent yn gweithio.

Mae nifer o bobl yn dewis ymddeol pan maent yn gymwys am bensiwn preifat neu gyhoeddus. Serch hynny, mae rhai pobl yn cael eu gorfodi i ymddeol pan fo'u cyflwr corfforol yn golygu nad ydynt yn medru cyflawni eu swyddi bellach (e.e. drwy salwch neu ddamwain). Weithiau hefyd bydd deddfwriaeth yn datgan nad oes hawl ganddynt i barhau i weithio. Yn y mwyafrif o wledydd, mae'r syniad o ymddeoliad yn rhywbeth gymharol newydd a gyflwynwyd yn ystod y 19fed a'r 20g. Cyn hynny, golygai disgwyliad oes byr a diffyg trefniadau pensiwn fod y rhan fwyaf o weithwyr yn parhau i weithio tan eu bod yn marw. Yr Almaen oedd y wlad gyntaf i gyflwyno ymddeoliad yn ystod y 1880au.

## Cyfeiriadau

Categori:Cyllid cyhoeddus
Categori:Cyllid personol
Categori:Henaint
Halfords Tour Series

Cyfres flynyddol o rasus seiclo cylchffordd yw'r **Halfords Tour Series**, a sefydlwyd yn 2009. Noddir y gyfres gan gwmni Halfords a darlledir ar ITV4 yn y Deyrnas Unedig. Mae'r gystadleuaeth wedi ei strwythuro fel bod pwyslais ar ymdrech tîm yn hytrach na buddugoliaethau unigol.

Mae pob ras yn y gyfres yn para awr a 5 cylchffordd ychwanegol. Caiff safleoedd y timau eu penderfynu drwy cyfanswm safleoedd 3 gorffennwr cyntaf y tîm (mae 5 reidiwr yn cychwyn y ras ar gyfer pob tîm), y tîm gyda'r cyfanswm isaf fydd yn ennill, ac yn cael 10 pwynt tuag at sgorio'r gyfres. Gwobrwyir 9 pwynt ar gyfer yr ail dîm, 8 ar gyfer y trydydd, 7 ar gyfer y pedwerydd ac yn y blaen. Mae hefyd cystadleuaeth sbrint sydd â tair sbrint ym mhob cymal o'r gyfres. Gwobrwyir 5,4,3,2 ac 1 o bwyntiau i'r 5 reidiwr cyntaf yn y sbrintiau rhain. Bydd enillydd y gystadleuaeth sbrintiau ar gyfer pob cymal yn ogystal ag enillydd cyffredinol y gyfres. Bydd arweinydd y gystadleuaeth ym mhob cymal hefyd yn gwisgo crys melyn.

## Cyfres 2009
Roedd 10 cymal yn y gyfres gyntaf a gynhaliwyd yn 2009, ar draws Lloegr, gyda'r cymal cyntaf yn Milton Keynes, a'r un terfynol yn Southend. Tîm Halfords BikeHut oedd y cryfaf yn y gystadleuaeth, wedi ei chyfansoddi o sbrintwyr yn bennaf a oedd yn gweddu'n dda i'r rasus cylchffordd rhain. Ychydig iawn o'r cylchffyrdd oedd yn fryniog felly roedd hyn i'w weld yn helpu tîm Halfords.

## Cyfres 2010
Dechreuodd Halfords noddi'r gyfres yn 2010, gan nad oedd ganddynt dîm eu hunain bellach. Roedd 10 cymal unwaith eto, gan gynnwys un yn Durham gyda'i allt serth ac arwynebedd coblau. Tîm Motorpoint Pro Cycling oedd yn fuddugol y tro hwn, o dan arweinyddiaeth y reidiwr profiadol Malcolm Elliot, gyda Malcolm ei hun yn ennill yn Durham.

## Cyfres 2011
Tocwyd y gyfres i 8 cymal yn 2011. Dominyddwyd y cymalau cynnar gan Rapha Condor-Sharp a enillodd y bedair cymal cyntaf yn unigol ac fel tîm, cyn i Team Endura gipio'r fuddugoliaeth unigol yn y bumed cymal a'r fuddugoliaeth unigol gyda'r Cymro Rob Partridge, a'r fuddugoliaeth tîm yn y chweched cymal yn Oldham.

**Cymalau**

## Cyfres 2012
Roedd 11 cymal yng nghyfres 2012, Domineiddwyd y cymalau cynnar gan Endura Racing a enillodd y bedair cymal cyntaf fel tîm.

**Cymalau**

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Categori:Rasys seiclo
Categori:Sefydliadau 2009
Bloody Sunday (ffilm)

Ffilm am farwolaethau "Bloody Sunday" yn Derry, Gogledd Iwerddon ym 1972 ydy ***Bloody Sunday*** (2002). Er i'r ddrama gael ei chynhyrchu gan Granada Television fel ffilm deledu, cafodd ei noson agoriadol yng Ngŵyl Ffilm Sundance ar 16 Ionawr, ychydig ddyddiau cyn iddi gael ei darlledu ar ITV ar 20 Ionawr, ac yna mewn rhai sinemau yn Llundain o 25 Ionawr. Ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd y ffilm gan Paul Greengrass. Er fod y ffilm wedi'i lleoli yn ninas Derry, cafodd ei ffilmio yn Ballymun yng Ngogledd Dulyn. Fodd bynnag, ffilmiwyd rhai golygfeydd yn Ninas Derry, yn Sgwâr Guildhall ac yn Creggan ar yr union lwybr roedd y protestwyr wedi gorymdeithio arno ym 1972.

Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Categori:Ffilmiau teledu 2002
Categori:Ffilmiau drama Saesneg o Iwerddon
Categori:Ffilmiau drama Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Carole Bouquet

Actores o Ffrainc yw **Carole Bouquet** (ganwyd 18 Awst 1957).

Ei phriod cyntaf oedd Jean-Pierre Rassam; bu farw Rassam yn 1985.  Gwraig Jacques Liebowitch rhwng 1992 a 1996 oedd hi.

## Ffilmiau
* *La famille Cigale* (1977)
* *That Obscure Object of Desire* (1977)
* *Il Cappotto di Astrakan* (1979)
* *Buffet froid* (1979)
* *Blank Generation* (1980)
* *For Your Eyes Only* (1981)
* *Bingo Bongo* (1982)
* *Der Tag der Idioten* (1982)
* *Mystère* (1983)
* *Le bon roi Dagobert* (1984)
* *Rive droite, rive gauche* (1984)
* *Nemo* (1984)
* *Spécial police* (1985)
* *Double messieurs* (1986)
* *La Coda del diavolo* (1986)
* *Jenatsch* (1987)
* *New York Stories* (1989)
* *Trop belle pour toi* (1989)
* *Bunker Palace Hôtel* (1989)
* *Donne con le gonne* (1991)
* *Tango* (1993)
* *A Business Affair* (1994)
* *Grosse Fatigue* (1994)
* ''Poussières d'amour – Abfallprodukte der Liebe* (1996)
* *Lucie Aubrac* (1997)
* *Le Rouge et le Noir* (1997) (TV)
* *En plein coeur* (1998)
* *Un pont entre deux rives* (1999)
* *Wasabi* (2001)
* *Embrassez qui vous voudrez* (2002)
* *Blanche* (2002)
* *Bienvenue chez les Rozes* (2003)
* *Feux rouges* (2004)
* *Les Fautes d'orthographe* (2004)
* *Nordeste* (2005)
* *Travaux, on sait quand ça commence...* (2005)
* *L'Enfer'' (2005)

Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Follia d'amore

Cân Eidaleg gan Raphael Gualazzi yw "'''''Follia d'amore***" (hefyd ***Madness of Love''''', y fersiwn ddwyieithog). Enillodd y gân yn y Sanremo Festival, yn y categori 'artistiaid newydd' ac enillodd wobr "Mia Martini" hefyd i artistiaid newydd.

Ar 19 Chwefror 2011, cafodd Gualazzi ei ddewis gan reithgor arbennig i gynrychioli'r Eidal yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011 yn Düsseldorf, Yr Almaen. Daeth y gân yn ail gyda 189 pwynt; hon oedd y gân gyntaf o'r Eidal yn y gystadleuaeth am bedair blynedd ar ddeg.

Defnyddir y gân ar drac sain y ffilm ''Manuale d'amore 3''.

## Lleoliadau siart
## Fideos Cerddoriaeth
Cyfarwyddodd Valentina Be fideo'r fersiwn Eidaleg. a chyfarwyddodd Duccio Forzano fersiwn Saesneg.

## Rhyddhad
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Popular (cân Eric Saade)

Cân Saesneg a ysgrifennwyd gan Fredrik Kempe a pherfformir gan Eric Saade yw "***Popular***". Perfformiodd Saade y gân ym Melodifestivalen 2011 yn Linköping ac wedyn yn Stockholm yn y rownd derfynol. Enillodd Saade Melodifestivalen a daeth ymlaen i gynrychioli Sweden yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011.

Enillodd y gân yr ail rownd gyn-derfynol Eurovision ac enillodd y safle trydydd yn y rownd derfynol gyda 185 pwynt. Rhyddhawyd y gân ar 4 Mawrth 2011 a daeth i rhif un ar y siart senglau Swedenyr un wythnos. Roedd y gân yn rhif un am bedair wythnos olynol.

## Lleoliadau siart
## Rhyddhad
## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Angel (cân Mika Newton)

Cân Saesneg a pherfformir gan Mika Newton sydd wedi cynrychioli Wcráin yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2011 yn Nüsseldorf, Yr Almaen.

## Eurovision
Enillodd y gân y bleidlais boblogaidd a'r bleidlais reithgor yn Wcráin ar 26 Chwefror 2011 ond cynlluniodd darlledwr Wcráin gynnal rownd derfynol newydd ar 3 Mawrth oherwydd bod y rownd derfynol cyntaf yn cael ei ystyried yn annheg. Byddai tair gantores yn perfformio ond dewisodd Jamala a Zlata Ognevich i adael y gysatadleuaeth a daeth Mika Newton y cynrychiolydd, ond oedd hi heb cân. Y diwrnod wedyn, cyhoeddodd NTU (darlledwr Wcráin) y gân "*Angel*" i fod y gân gynrychiadol.

## Gweler hefyd
*Angel (cân y Trwynau Coch)

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Eurovision 2011
Categori:Senglau 2011
Gwybyddiaeth gymdeithasol

Amgodio, storio, adalw a phrosesu gwybodaeth sy'n ymwneud â chydryw, neu aelodau o'r un rhywogaeth, yn yr ymennydd ydy **gwybyddiaeth gymdeithasol**. Ar un adeg, cyfeiriai gwybyddiaeth gymdeithasol yn benodol at ddull o seicoleg gymdeithasol lle'r astudiwyd y prosesau hyn yn unol â dulliau seicoleg gwybyddol a damcaniaeth prosesu gwybodaeth. Fodd bynnag, defnyddir y term bellach ym meysydd seicoleg a niwrowyddoniaeth wybyddol. Er enghraifft, fe'i ddefnyddir i gyfeirio at wahanol alluoedd cymdeithasol a effeithir gan awtistiaeth. ac anhwylderau eraill. Gyda niwrowyddoniaeth gwybyddol, astudir sylfeini biolegol gwybyddiaeth gymdeithasol. Mae seicolegwyr datblygiad yn astudio datblygiad galluoedd gwybyddol cymdeithasol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cysyniadau ymddygiadol
Categori:Seicoleg gymdeithasol
Liathach - Spidean a' Choire Leith

:''Ceir copa o'r un enw (Liathach gerllaw, gyda'r un cyfesurynnau.*
Mae **Liathach ** neu *'Spidean a' Choire Leith''' yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Torridon i Loch Maree yng ngogledd-orllewin  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Càrn Eige. Mae'n un o glwstwr o fynyddoedd a elwir yn Torridon. Mae gan Liathach ddau gopa o statws Munro: Spidean a' Choire Leith yn y dwyrain a Mullach an Rathain yn y gorllewin o Liathach. Ystyr *Liathach yw *yr un llwyd''.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Is-gopaon
*Mullach an Rathain: NG912577; 1023&nbsp;m
*Meall Dearg: NG913579; 955&nbsp;m
*Stob a' Choire Liath Mhòr: NG932581; 983&nbsp;m
*Am Fasarinen: NG923574; 927&nbsp;m
*Stuc a' Choire Dhuibh Bhig: NG942582; 915&nbsp;m

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr o Gopaon Cymru

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Categori:Copaon Hump
Trop belle pour toi

Ffilm ddrama a chomedi gan y cyfarwyddwr Bertrand Blier yw ***Trop belle pour toi*** a gyhoeddwyd yn 1989. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Marseille. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg a hynny gan Bertrand Blier a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Franz Schubert. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Gérard Depardieu, Carole Bouquet, Josiane Balasko, François Cluzet, Myriam Boyer, Denise Chalem, Didier Bénureau, Jean-Paul Farré, Richard Martin, Roland Blanche a Sylvie Simon. Mae'r ffilm yn 91 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1989. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Batman (ffilm o 1989)* sef ffilm drosedd llawn cyffro gan Tim Burton. Hyd at 2022 roedd o leiaf 10,700 o ffilmiau Ffrangeg wedi gweld golau dydd. 
Philippe Rousselot oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Claudine Merlin sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. 

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Bertrand Blier ar 14 Mawrth 1939 yn Boulogne-Billancourt. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1963 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Bertrand Blier nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q432246.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Ffrangeg
Categori:Ffilmiau lliw o Ffrainc
Categori:Ffilmiau drama o Ffrainc
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Categori:Ffilmiau o Ffrainc
Categori:Ffilmiau 1989
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Claudine Merlin
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli ym Marseille
Madam Sera

Darlledwraig, sêr-ddewin a chymeriad adnabyddus o ardal Caernarfon oedd **Madam Sera** neu **Margaret Glenys Ellis** (21 Ebrill 1942 – 18 Rhagfyr 2009). Daeth i amlygrwydd yn y lle cyntaf pan ddechreuodd ddarllen y sêr ar raglen Hywel Gwynfryn, *Helo Bobol*, ar Radio Cymru. Yn ddiweddarach bu'n cyflwyno rhaglen *Ond o ddifri Madam Sera* ar S4C. Cyhoeddwyd *Llyfr Sêr Madam Sera* gan wasg y Lolfa ym 1984.

Hanai o Bontnewydd ger Caernarfon, a bu'n byw yng Nghaerdydd am rai blynyddoedd cyn dychwelyd i'r gogledd. Roedd yn briod â Martin Ellis, a fu'n trefnu Gŵyl Caernarfon am flynyddoedd, a'i henw llawn ffurfiol oedd Margaret Glenys Martin Ellis. Bu'n llyfrgellydd yn Llyfrgell Caernarfon am flynyddoedd.

Roedd yn aelod o Blaid Cymru ac fe safodd fel cynghorydd dros y Blaid yng Nglan-yr-afon pan oedd yn byw yn y brifddinas. Roedd yn un o gefnogwyr ymgyrch papur dyddiol Cymraeg Y Byd.

Bu farw yn 2009 yn Ysbyty Gwynedd, wedi gwaeledd byr. Roedd yn 67 oed. Fe'i cofir fel cymeriad lliwgar a phoblogaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Sêr-ddewiniaeth
Andrei Bondarenko

Canwr opera o Wcreiniad yw **Andrei Bondarenko** (ganwyd 1987).

Enillodd Bondarenko y Wobr Cân yng nghystadleuaeth 2011 BBC Canwr y Byd Caerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:BBC Canwr y Byd Caerdydd
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Wcráin
Categori:Cantorion opera o Wcráin
Gwasanaeth milwrol

Yn ei ystyr symlaf, cyfeira **gwasanaeth milwrol** at wasanaeth gan unigolyn neu grŵp mewn byddin neu filisia arall, boed yn swydd maent wedi'i ddewis neu o ganlyniad i gonsgripsiwn. Mae rhai gwledydd (e.e. Mecsico) yn disgwyl i bob dinesydd gyflawni rhyw faint o wasanaeth milwrol (ac eithrio achosion arbennig megis anabledd corfforol neu feddyliol neu gredoau crefyddol). Gan amlaf nid yw gwledydd sydd â milwyr gwirfoddol llawn yn galw ar ddinasyddion i gyflawni gwasanaeth milwrol, oni bai fod ganddynt argyfwng recriwtio yn ystod cyfnod o ryfel.

Categori:Byddinoedd
Categori:Seicoleg filwrol
Cyhyryn triphen

bawd|dde|Cyhyryn triphen

Cyhyr mawr ar gefn y fraich ydy'r **cyhyryn triphen** (Saesneg:*triceps brachii muscle*). Dyma yw'r cyhyr sy'n bennaf gyfrifol am ymestyniad cymal yr elin (sy'n sythu'r fraich).

Categori:Cyhyrau
Halfords

Cwmni darnau a gwelliannau ceir a beiciau yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon yw **Halfords Group plc**. Mae hefyd siopau yn y Weriniaeth Tsiec a Gwlad Pwyl ond bydd rheiny yn cael eu cau. Mae cwmni arall yn rhedeg siopau dan yr enw Halfords yn yr Iseldiroedd a Gwlad Belg. Rhestrir Halfords ar Gyfnewidfa Stoc Llundain ac mae'n ran o'r FTSE 250 Index. Defnyddir y brand 'Bikehut' ar gyfer adran beiciau'r busnes.

## Hanes
[bawd|chwith|200px|Halfords yn [Kirkstall, Leeds.]]
Sefydlwyd y cwmni gan Frederick Rushbrooke yn Birmingham ym 1892 fel cyfanwerthwyr nwyddau haearn. Ym 1902 symudodd Rushbrooke i siop yn Halford Street, Leicester, enwyd y cwmni ar ôl y stryd hwn, a dechreuont werthu nwyddau seiclo.

Prynwyd y cwmni gan y Ward White Group ym 1983 sef cwmni ategolion ceir Siapaneaidd sydd â siopau yn fyd eang, ac yn fwyaf adnabyddus mewn gwledydd lle nad oedd siop Autobacs, fel noddwr y Super GT a'r D1 Grand Prix. Ar 13 Rhagfyr 2005, caffaelodd Autobacs 5% (11,400,000 cyfran) o'r cwmni, gwerth tua ¥7.5 biliwn.

Ar 18 Chwefror 2010, datganodd y cwmni eu bod wedi cytuno i brynu cadwyn MOT Nationwide Autocentre gan Phoenix. Eu bwriad yw i ail-frandio'r canghennau dan enw Halfords ac agor 200 ychwanegol, gan greu tua 1,000 o swyddi newydd. Ar 24 Mai 2010, agorwyd y pedwar Halfords Autocentres cyntaf yn Derby, ac un arall ger eu pencadlys yn Solihull.

## Noddi
Arferai Halfords noddi tîm rasio ceir Team Dynamics BTCC, Team Halfords oedd enw'r tîm pryd hynny. Enillodd y tîm bencampwriaeth gyrwyr BTCC yn 2005 a 2006 gyda Matt Neal. Bu Halfords hefyd yn noddi'r rhaglennu gyrru ar sianel deledu Dave am gyfnod.

Yn 2008 a 2009, noddodd Halfords dîm seiclo proffesiynol ar gyfer dynion a merched, sef Team Halfords Bikehut, a arweiniwyd gan y Gymraes Nicole Cooke. Maent hefyd yn noddi'r gyfres o rasys seiclo cylchffordd, Halfords Tour Series, ers 2010.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Official Halfords
* Halfords Property 
* Halfords Gogledd Iwerddon
* Team Halfords Bikehut Cycle Team 
* Halfords Autocentres

Categori:Cwmnïau Lloegr
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1892
Wcreiniaid

bawd|Wcreiniaid enwog
Grŵp ethnig Slafaidd Dwyreiniol sy'n byw yn bennaf yn Wcráin yw'r **Wcreiniaid** neu'r **Wcrainiaid** (Wcreineg: українці, *ukrayintsi*). Hwy yw'r grŵp ethnig chweched fwyaf yn Ewrop.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cenhedloedd Dwyrain Ewrop
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Pwyl
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Grwpiau ethnig yn Wcráin
Categori:Pobloedd Slafig
Ffrithiant

**Ffrithiant** yw'r grym sy'n ceisio rhwystro arwynebau solid neu hylif rhag llithro yn erbyn ei gilydd. Pan fo dau arwyneb yn symud heibio i'w gilydd, fe drosir peth o egni cinetig i egni gwres. Gall hyn fod yn ddefnyddiol mewn rhai achosion (wrth gynnau matsien) ond yn aml mae'n ddiangen, neu hyd yn oed peryglus. Gall iro man cyffwrdd dau solid gyda hylif (er enghraifft olew) leihau'r ffrithiant yn y system.
Ager

**Ager**, neu **stêm**, yw anwedd dŵr. Fe'i ffurfir drwy wresogi dŵr yn uwch na'i ferwbwynt. Gall gael ei ffurfio yn naturiol (e.e. gan geiser) neu gan ddyn (e.e. mewn tegell). Mae dŵr yn ehangu mewn cyfaint dros 1600 gwaith wrth droi'n stêm. Defnyddir yr ehangiad sylweddol yma ar gyfer gyrru injan stêm.

Categori:Grym ager
Elena Bonner

Ymladdwraig dros hawliau dynol yn yr Undeb Sofietaidd  oedd **Elena Georgievna Bonner** (Елена Георгиевна Боннэр; 15 Chwefror 1923 – 18 Mehefin 2011).

Cafodd ei geni yn Mary, Tyrcmenistan, Undeb Sofietaidd, yn ferch i Georgy (Gevork) Alikhanov a Ruth Bonner, ac yr oedd yn wraig i'r ffisegwr Andrei Sakharov.

Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Meddygon benywaidd yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Meddygon benywaidd yr 20fed ganrif o Dyrcmenistan
Categori:Meddygon o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Pobl a aned yn Nhyrcmenistan
Categori:Pobl a aned yn yr Undeb Sofietaidd
Categori:Pobl fu farw yn Boston
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Dyrcmenistan
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Dyrcmenistan
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol o Rwsia
Categori:Ymgyrchwyr hawliau dynol o Dyrcmenistan
Categori:Ymgyrchwyr Iddewig o Rwsia
Categori:Ymgyrchwyr Iddewig o Dyrcmenistan
Categori:Ymgyrchwyr o'r Undeb Sofietaidd
Brian Haw

Protestiwr ac ymgyrchydd dros heddwch o Loegr oedd **Brian William Haw** (7 Ionawr 1949&nbsp;– 18 Mehefin 2011) oedd yn byw mewn gwersyll yn Sgwâr y Senedd yn Llundain ers 2001 gan wrthdystio yn erbyn polisi tramor y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Heddychwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl o Gaint
Categori:Protestiadau yn y Deyrnas Unedig
Categori:Rhyfel Irac
Athrawiaeth Bush

Ymadrodd a ddefnyddir i ddisgrifio egwyddorion polisi tramor George W. Bush, Arlywydd yr Unol Daleithiau (2001–09), fel athrawiaeth polisi tramor yw **Athrawiaeth Bush**. Mae diffiniad y term yn amrywio, ond gan amlaf mae'n cynnwys cefnogaeth dros ddemocratiaeth yn y Dwyrain Canol, rhyfel rhagymosodol (gweler Rhyfel Irac), a pharodrwydd i weithredu'n unochrog yng nghysylltiadau rhyngwladol er buddiannau'r Unol Daleithiau, yn enwedig i amddiffyn yr UD yn erbyn terfysgaeth o wledydd tramor. Cysylltir yr athrawiaeth yn gryf â pholisi tramor yr UD parthed y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth yn ystod arlywyddiaeth Bush.

Bush
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yr Unol Daleithiau yn yr 21ain ganrif
Categori:George W. Bush
Categori:Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Banc Bwlchygarreg

Mae **Banc Bwlchygarreg** yn gopa mynydd a geir ym Mhumlumon rhwng Aberystwyth a'r Trallwng; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 465metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 520 metr (1706 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 10 Mawrth 2007.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
*Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Categori:Copaon Pumlumon
Categori:Copaon Dewey
Categori:Ceulan-a-Maesmor
Categori:Ysgubor-y-coed