open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sant

**Sant** (o'r Lladin *santus* < *sanctus* "cysegredig, dwyfol") yw person a nodweddir gan sancteiddrwydd arbennig. Ceir seintiau yn y rhan fwyaf o grefyddau'r byd, ond yn wreiddiol cyfyngid y gair i gyd-destun Cristnogaeth.

## Seintiau Cristnogol
:''
Yn yr Eglwys Fore defnyddid y gair 'sant' i bob credadyn yn gyffredinol, ac mae rhai enwadau Cristnogol diweddar yn dal i ddefnyddio'r enw felly, e.e. y Mormoniaid. Gelwir cyfnod bore yr eglwys, yn arbennig yn y gwledydd Celtaidd, yn Oes y Seintiau (gweler Oes y Seintiau yng Nghymru, er enghraifft). Yn yr Eglwys Gatholig ceir proses o ganoneiddio cyn i berson gael ei ychwanegu at y galendr o seintiau swyddogol, cydnabyddiedig. Ceir nifer o gwltau defosiynol sy'n gysylltiedig â'r seintiau. Mae'r eglwysi Protestannaidd yn gyffredinol yn gwrthod addoli seintiau.

## Seintiau Islamaidd
Yn Islam ceir nifer o enghreifftiau o bobl duwiol a ystyrir yn "seintiau", er nad yw'r enw'n cael ei arfer. Mae hyn yn arbennig o wir yn y Maghreb lle ceir traddodiad cryf o seintiau, lleol yn aml, a elwir yn *marabouts*. Defnyddir y gair *sidi* hefyd, sy'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, e.e. Sidi Bou Saïd yn Tiwnisia. Mae Mwslemiaid uniongred yn tueddu i ddilorni'r traddodiadau hyn a'r aferion cysylltiedig â'r *marabouts* a'u cysgegrfannau.

## Seintiau Bwdhaidd
Ceir nifer o seintiau mewn Bwdhaeth, yn arbennig ym Mwdhaeth Mahayana.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru
*Nawddseintiau'r Hen Ogledd


Categori:Pobl grefyddol
Bruce Griffiths

Ysgolhaig a geiriadurwr o Gymru yw **Bruce Griffiths** (ganwyd 1938). Gyda'i gyd-olygydd Dafydd Glyn Jones golygodd *Geiriadur yr Academi*.

## Llyfryddiaeth
* Molière: *Y Claf Diglefyd*, cyfieithiad Cymraeg gan Bruce Griffiths o *Le Malade imaginaire* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1972).
* Albert Camus: Y Dieithryn, cyfieithiad Cymraeg gan Bruce Griffiths o L'Étranger (Gwasg Gomer, 1972)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Geiriadurwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Romulus Augustus

Ystyrir **Flavius Romulus Augustus** (c. 463 – wedi 476), weithiau **Romulus Augustulus**, fel yr Ymerawdwr Rhufeinig olaf yn y gorllewin. Teyrnasodd o 31 Hydref 475 hyd 4 Medi, 476.

Cafodd ei goroni'n ymerawdr yn 475, yn llanc ifanc tua 12 oed. Roedd ei dad, Orestes, yn bennaeth y fyddin Rufeinig (Magister militum), ac ef a osododd Romulus ar yr orsedd wedi iddo ddiorseddu Julius Nepos. Mae'n debyg mai ei dad oedd yn rheoli yn ei enw. Ddeg mis yn ddiweddarach, diorseddwyd Romulus Augustus gan Odovacer. Ni laddwyd Romulus; yn hytrach fe'i gyrrwyd i fyw yn y Castellum Lucullanum yn Campania. Nid oes cofnod o flwyddyn ei farwolaeth.

Yn eironig, roedd yr ymerawdwr olaf yn dwyn enw sylfaenydd dinas Rhufain, Romulus, ac enw ymerawdwr cyntaf Rhufain, Augustus.

## Llyfryddiaeth 
* Adrian Murdoch, *The Last Roman[:] Romulus Augustus and the decline of the West* (Sutton Publishing, 2006). ISBN 0-7509-4474-9

Categori:Genedigaethau'r 460au
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Afon Erch

Afon yn ardal Dwyfor, yng Ngwynedd, Cymru, yw **Afon Erch**. Mae'n dynodi'r hen ffin rhwng Llŷn ac Eifionydd. Ei hyd yw tua 8 milltir.

Mae'r afon yn tarddu ar lethrau deheuol Gyrn Ddu  Mae'n aberu ym Mae Ceredigion ger Pwllheli ar ôl llifo trwy bentref Abererch.

Erch
Erch
Categori:Eifionydd
Categori:Llannor
Categori:Llŷn
Castell-nedd (gwahaniaethu)

Gallai **Castell-nedd** gyfeirio at:

*Castell-nedd, tref ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru
*Castell-nedd (etholaeth Cynulliad)
*Castell-nedd (etholaeth seneddol)
*Caer Rufeinig Castell-nedd (*Nidum*)
Pen-y-bont ar Ogwr (gwahaniaethu)

*Pen-y-bont ar Ogwr
*Bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr
*Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)
*Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth Cynulliad)
Saga

Rhyddiaith ar ffurf naratif sy'n adrodd hanes unigoyn neu unigolion ar raddfa epig yw **saga**. Daw'r gair o'r Hen Norseg ac mae'n golygu math arbennig o ryddiaith arwrol a ddatblygodd yng ngwledydd Llychlyn, ac yn arbennig yng Gwlad yr Iâ.

Erbyn heddiw defnyddir yr enw i ddisgrifio unrhyw naratif ryddiaith hir a chymhleth sy'n ymwneud â nifer o gymeriadau a/neu digwyddiadau, e.e. *The Forsyte Saga* gan John Galsworthy sydd, fel nifer o'r hen sagas Llychlynnaidd, yn saga am hynt a helynt teulu dros sawl cenhedlaeth.

## Gweler hefyd
*Sagas Gwlad yr Iâ
*Llenyddiaeth Norseg

Categori:Termau llenyddol
Categori:Rhyddiaith
Categori:Llychlyn
Llangan

Gallai **Llangan** gyfeirio at:

;Cymru
*Llangan, plwyf eglwysig am y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro
*Llangan, pentref ym Mro Morgannwg

;Llydaw
*Langan, Llydaw, yn ardal Roazhon.
Anthem

**Anthem** yw darn cerddoriaeth i'w ganu gan gôr neu grŵp o bobl. Yn wreiddiol roedd yr anthem yn gerddoriaeth arbennig ar gyfer côr yng ngwasanaethau Eglwys Loegr, ond heb fod yn gerddoriaeth litwrgaidd fel y cyfryw; datblygodd o'r motet Lladin canoloesol. Yn raddol fe'i datgysylltywd o'r gwasanaaeth a chyfansoddwyd anthemau unigol, annibynnol, gan gyfansoddwyr cynnar fel Thomas Tallis (c. 1505 - 1585) a William Byrd (c. 1543 - 1623).

Yn y 19g a'r 20g cyfansoddwyd anthemau cenedlaethol. Cyfeirir at sawl math o ganu cynulleidfaol fel 'anthem' erbyn heddiw, gan gynnwys caneuon cefnogwyr chwaraeon. Yn ogystal mae rhai mathau o draciau roc yn cael eu disgrifio fel 'anthemau'.

## Gweler hefyd 
* Anthem genedlaethol


Categori:Geirfa cerddoriaeth
Categori:Mathau o ganeuon
E22

bawd|200px|Logo E22
[250px|bawd|Yr E22 ger [Norrköping yn Sweden]]
Ffordd Ewropeaidd swyddogol yw'r **E22**. Mae'n draffordd ryngwladol sy'n ymestyn o Gaergybi ar Ynys Môn i Ishim yn Rwsia. Mae'r A55 yng Nghymru'n rhan o'r E22.

## Rhai o'r trefi ar yr E22
*Caergybi
*Leeds
*Amsterdam
*Hamburg
*Malmö
*Riga
*Moscfa
*Perm
*Ekaterinburg
*Ishim

Categori:Ffyrdd Ewrop
475

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
470 471 472 473 474 - **475** - 476 477 478 479 480 

----

## Digwyddiadau 
*9 Ionawr - Yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno yn cael ei orfodi i ffoi o Gaergystennin.
*12 Ionawr - Basiliscus yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Bysantaidd.
*28 Awst - Orestes yn gorfodi'r Ymerawdwr Rhufeinig Julius Nepos i ffoi, ac yn cyhoeddi ei fab ei hun, Romulus Augustus, yn ymerawdwr.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*
Witney (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw **Witney**. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

South East England - Witney constituency.svg|Etholaeth Witney yn Ne-ddwyrain Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1997: Douglas Hurd (Ceidwadol)
* 1997–2001: Shaun Woodward (Ceidwadol, wedyn Llafur)
* 2001–2016: David Cameron (Ceidwadol)
* 2016–2024: Robert Courts (Ceidwadol)
* 2024–presennol: Charlie Maynard (Democratiaid Rhyddfrydol)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2000au
## Gweler hefyd
*Witney (y dref)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-ddwyrain Lloegr
Categori:Sefydliadau 1983
Frederick Forsyth

Awdur a newyddiadurwr o Loegr oedd **Frederick Forsyth** (25 Awst 1938 – 9 Mehefin 2025), a aned yn Ashford, Caint.

Ymunodd Forsyth a'r RAF yn 18 mlwydd oed cyn dod yn ohebydd rhyfel i'r BBC a Reuters. Datgelodd yn 2015 ei fod wedi gweithio i'r gwasanaeth cyfrin Prydeinig MI6 am dros 20 mlynedd.

Roedd yn adnabyddus am ei nofelau iasoer am wleidyddiaeth y dydd, yn arbennig *The Day of the Jackal* (1971) (am gynllwyn i lofruddio Charles de Gaulle), *The Odessa File* (1972) a *The Dogs of War* (1974).

Cyhoeddodd mwy na 25 llyfr a gwerthodd dros 75 miliwn o lyfrau o gwmpas y byd.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a'i wraig gyntaf, Carole Cunningham, rhwng 1973 a 1988 a ganwyd dau fab iddynt. Roedd yn briod â'i ail wraig, Sandy Molloy o 1994 hyd ei marwolaeth yn Hydref 2024.

Bu farw Forsyth yn 86 mlwydd oed, wedi salwch byr.

## Llyfryddiaeth 
* *The Biafra Story* (1969)
* *The Day of the Jackal* (1971)
* *The Odessa File* (1972)
* *The Dogs of War* (1974)
* *The Shepherd* (1975)
* ''The Devil's Alternative* (1979)
* *Emeka* (1982)
* *No Comebacks* (straeon, 1983):
*# "No Comebacks"
*# "There are no Snakes in Ireland"
*# "The Emperor"
*# "The Negotiator"
*# "There are Some Days..."
*# "Money with Menaces"
*# "Used in Evidence"
*# "Privilege"
*# "Duty"
*# "A Careful Man"
*# "Sharp Practice"
* *The Fourth Protocol* (1984)
* *The Negotiator* (1989)
* *The Deceiver* (1991)
* *Great Flying Stories* (1991) (ed)
* *The Fist of God* (1994)
* *Icon* (1996)
* *The Phantom of Manhattan* (1999)
* *The Veteran* (straeon, 2001):
*# "The Veteran"
*# "The Miracle"
*# "The Citizen"
*# "The Art of the Matter"
*# "Whispering Wind"
* *Avenger* (2003)
* *The Afghan'' (2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr cyffro Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr ysbïo Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yng Nghaint
Categori:Pobl fu farw yn Swydd Buckingham
Herod

Gall **Herod** gyfeirio at un o nifer o aelodau o'r frenhinllin Herodaidd yn nhalaith Rufeinig Iudaea:

* Herod Fawr (c. 74-4 CC), brenin Judea, a ail-adeiladodd yr Ail Deml yn Jerusalem a'r Herod sy'n cael ei ddisgrifio yn yr hanes yn y Beibl am eni Iesu Grist. 
* Herod Archelaus (23 CC-c. 18 OC), ethnarch Samaria, Judea ac Idumea
* Herod Antipas (20 CC-c. 40 OC), tetrarch Galilea a Peraea, yr "Herod" a ddisgrifir yn y Beibl yn dienyddio Ioan Fedyddiwr 
* Herod Agrippa I (c. 10 CC-44 OC), brenin Judea, yr "Herod" yn Actau'r Apostolion. 
* Herod Philip I, tad Salome
* Herod Philip II (4 CC-34 OC), tetrarch Ituraea a Trachonitis
* Herod III, neu Herod o Chalcis, brenin Chalcis (41-48 OC)
* Herod Agrippa II (27-100 OC), tetrarch Chalcis, a elwir yn  "Agrippa" yn Actau'r Apostolion, y bu Paul o Tarsus ar ei brawf o'i flaen.
473

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
468 469 470 471 472 - **473** - 474 475 476 477 478 

----

## Digwyddiadau 
*Glycerius yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
*Gundobad yn dod yn frenin Bwrgwyn

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:473
Herod Fawr

[dde|bawd|300px|Model o Deml Herod ([Amgueddfa Israel)]]

Roedd **Herod Fawr** neu **Herod I** (c. 74 CC – c. 4 CC) yn frenin trwy ganiatad Rhufain ar dalaith Rufeinig Iudaea (Judaea). Mae'r rhan fwyaf o'r wybodaeth amdano yn dod o weithiau yr hanesydd Iddewig Josephus, ond mae hefyd sôn amdano yn y Beibl yn yr hanes am eni Iesu Grist, lle yn ôl Efengyl Matthew mae'n gorchymyn lladd plant ieuanc Bethlehem a'r cylch.

Roedd Herod o deulu Idumaeaidd. Erbyn y ei gyfnod ef roedd y rhan fwyaf o'r Idumeaid (disgynyddion yr hen Edomiaid wedi troi at Iddewiaeth, ac roedd Herod yn ei ystyried ei hun yn Iddew. Ail-adeiladodd yr Ail Deml yn Jeriwsalem ar raddfa fawr, a chyfeirir at y deml yma weithiau fel "Teml Herod". Yn ôl Josephus, adeiladodd gaer ym Masada rhwng 37 a 31 CC. fel man diogel iddo ef a'i deulu pe bai gwrthryfel yn ei erbyn. Cyfeiria Josephus hefyd at y bont dŵr a godwyd yn Latakia gan Herod Fawr.

Wedi marwolaeth Herod, rhannwyd ei deyrnas rhwng tri o'i feibion, Archelaus, Herod Antipas, a Herod Philip I. Roeddwynt hwy yn dwyn y teitl "tetrarch" yn hytrach na brenin.

Ar 7 Mai, 2007, cyhoeddodd tîm o archaeolegwyr Israelaidd dan arweiniad Ehud Netzer o'r Brifysgol Hebraeg eu bod wedi darganfod bedd Herod.

Categori:Genedigaethau 74 CC
Categori:Hanes Israel
Categori:Marwolaethau 4 CC
472

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
467 468 469 470 471 - **472** - 473 474 475 476 477 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Anthemius, yn cael ei ddiorseddu a'i ladd gan y cadfridog Ricimer, sy'n gosod Olybrius ar yr orsedd yn ei le.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*11 Gorffennaf - Anthemius, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
*19 Awst - Ricimer, cadfridog Rhufeinig, o dwymyn.
*29 Hydref - Olybrius, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin

Categori:472
Julius Nepos

Roedd **Julius Nepos** (c. 430–480) yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin (474–475 neu –480); yn ôl rhai ef oedd yr ymerawdwr *De jure* olaf.

Roedd Nepos yn ŵr i nith yr ymerawdwr yn y dwyrain, Leo, a dyma sut y cafodd yr enw *nepos* — "nai". Penododd Leo ef yn ymerawdwr yn y gorllewin yn 474, i roi diwedd ar deyrnasiad Glycerius.

Llwyddodd Nepos i ddod i gytundeb ag Euric, brenin y Fisigothiaid, ond roedd ei drafodaethau a Geiseric, brenin y Fandaliaid, yn llai llwyddiannus. Roedd Nepos yn ymerawdwr eithaf galluog, ond roedd yn amhoblogaidd gyda Senedd Rhufain oherwydd ei fod wedi ei apwyntio gan Leo. Ar 28 Awst, 475, cipiodd Orestes y *magister militum*, yr awenau, a gorfododd Nepos i ffoi i Dalmatia. Enwodd Orestes ei fab ei hun, Romulus Augustus, yn ymerawdwr.

Parhaodd Nepos i deyrnasu fel ymerawdwr yn Dalmatia, ac ef oedd yn cael ei ystyried fel y gwir ymerawdwr gan yr ymerodraeth yn y dwyrain.Pan gipiodd Odoacer ddinas Ravenna, gan ladd Orestes a diorseddu Romulus at 4 Medi, 476, cytunodd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Zeno i'w dderbyn fel *patricius* yr ymerodraeth ar yr amod ei fod yn cydnabod Nepos fel ymerawdwr yn y gorllewin.

Tua 479, dechreuodd Nepos gynllwynio yn erbyn Odoacer, gan obeithio adennill rheolaeth ar yr Eidal, Llofruddiwyd ef gan ei filwyr ei hun yn 480.

Categori:Ymerodron Rhufeinig
Categori:Genedigaethau 430
Categori:Marwolaethau 480
Magister militum

***Magister militum*** (Lladin yn golygu "Meistr y Milwyr") oedd y swydd filwrol uchaf yn yr Ymerodraeth Rufeinig ddiweddar, yn dyddio o deyrnasiad Cystennin Fawr.

Yn ffurfiol, yr ymerawdwr oedd pennaeth y fyddin, ond y Magister Militum oedd y pennaeth yn ymarferol, ac yn aml ef oedd gwir feistr yr ymerodraeth, er enghraifft yn achos Stilicho, Ricimer ac eraill. 
 
Yn ddiweddarach, daeth y teitl *Magister Militum* i gael ei ddefnyddio yn lleol hefyd, er enghraifft y *Magister militum* ***per Thracias*** ("Meistr y Milwyr yn Thrace").

## Rhestr o'r *Magistri Militum* 
* Flavius Bauto
* 352-355: Claudius Silvanus
* 389-394: Arbogast
* 394-408: Flavius Stilicho
* 410au-421: Flavius Constantius
* 433-454: Flavius Aetius
* 455: Marcus Maecilius Flavius Eparchius Avitus
* 455-472: Ricimer
* 472-473: Gundobad
* 475-476: Flavius Orestes

### *per Gallias* 
* 425-433: Flavius Aëtius
* 450s-464: Aegidius

### *per Illyricum* 
* 457?-468: Marcellinus
* 468-474: Julius Nepos
* 530-536: Mundus

### *per Oriens*
* 460s-471: Flavius Ardabur Aspar
* 483-488: Flavius Theodoricus
* c.503-505: Areobindus Dagalaiphus Areobindus

### *per Thracias* 
* 468-474: Armatus

### *praesentalis*
* 475-477/478: Armatus

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
471

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
466 467 468 469 470 - **471** - 472 473 474 475 476 

----

## Digwyddiadau 
*Acacius yn dod yn Batriarch Caergystennin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*25 Awst 25 - Gennadius I, Patriarch Caergystennin
*Aspar, magister militum yr Ymerodraeth Rufeinig yn y dwyrain (gyda'i fab Ardabur)

Categori:471
469

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
464 465 466 467 468 - **469** - 470 471 472 473 474 

----

## Digwyddiadau 
*Y Fandaliaid yn ymosod ar Epirus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Dengizich, brenin yr Hyniaid
*Hydatius, esgob a hanesydd o Sbaen

Categori:469
470

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
465 466 467 468 469 - **470** - 471 472 473 474 475 

----

## Digwyddiadau 
*Euric, brenin y Fisigothiaid, yn gorchfygu ymosodioal ar Gâl gan yr arweinydd milwrol Celtaidd Riothamus.

## Genedigaethau 
*Buddhapalita, ysgolhaig Indiaidd
*Dionysius Exiguus, dyfeisiwr y system Anno Domini o nodi blynyddoedd

## Marwolaethau 
Categori:470
Cofiant

**Bywgraffiad** neu **Cofiant** yw hanes bywyd unigolyn wedi'i ysgrifennu gan rywun arall (mae hunangofiant yn hanes unigolyn yn ei eiriau ei hun). Gelwir awdur sy'n ysgrifennu cofiannau yn 'gofianwr'.

Mae'n ffurf lenyddol bwysig ag iddi hanes hir. Ymhlith y cofiannau cynharaf yw'r gyfres o hanesion am enwogion yr Henfyd gan yr awdur Rhufeinig Plutarch a llyfr Suetonius ar hanes deuddeg o ymerodron Rhufeinig.

Y cofiant cynharaf yn y Gymraeg yw cofiant Thomas Charles o'r Bala gan Thomas Jones (Dinbych).

## Gweler hefyd 
* Y cofiant yn y Gymraeg
* Hunangofiant
* Buchedd
* *Vida*



Categori:Termau llenyddol
474

4g - **5g** - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au 
469 470 471 472 473 - **474** - 475 476 477 478 479 

----

## Digwyddiadau 
* Julius Nepos yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, ar ôl diorseddu Glycerius
* 9 Chwefror - Zeno yn dod yn gyd-ymerawdwr yn y dwyrain

## Genedigaethau 
*Anthemius o Tralles, mathemategydd (tua'r dyddiad yma).

## Marwolaethau 
* 18 Ionawr - Leo I, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain.
*17 Tachwedd - Leo II, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain.
*Theodemir, brenin yr Ostrogothiaid.

Categori:474
Hyniaid

Roedd yr **Hyniaid** (Lladin: *Hunni*) yn nifer o bobloedd nomadig, o ganolbarth Asia yn wreiddiol, efallai o'r ardal sy'n awr yn wlad Mongolia. Yn 139 OC, cyfeiriodd Ptolemi at y Khuni oedd yn byw ar lannau Afon Dnieper. Mae'r hanesydd Armenaidd Moses o Khorene, yn y 5g, yn cyfeirio at yr *Hunni* yn byw yn agos at y Sarmatiaid ac yn dweud iddynt gipio dinas Balkh yng nghanolbarth Asia rhwng 194 a 214.

Ymsefydlodd yr Hyniaid yn y gorllewin yn nhalaith Rufeinig Pannonia trwy gytundeb yn 361, ac yn 372 gorchfygasant yr Alaniaid dan eu brenin Balimir. Rhwng tua 400 a 410, ymfudodd llawer o'r Hyniaid tua'r gorllewin. Dan eu brenin enwocaf, Attila, enillasant ymerodraeth fawr. Roedd byddinoedd Attila yn cynnwys cryn nifer o bobloaeth gwahanol, nid Hyniaid yn unig. Roedd yr Hyniaid eu hunain yn enwog yn enwog am eu gallu fel marchogion, ac roedd eu bwa yn fwy effeithiol na'r eiddo eu gwrthwynebwyr.

Yn dilyn marwolaeth Attila, gorchfygwyd ei feibion gan Ardaric ger Afon Nedao yn 454, a daeth Ymerodraeth yr Hyniaid i ben.

Categori:Pobloedd hynafol
Categori:Hanes Asia
Categori:Hanes Ewrop
Helen Mirren

Actores o Loegr yw **Dame Helen Mirren** (ganwyd 26 Gorffennaf 1945). Cafodd ei henwi'n Ilyena Vasilievna Mironov pan gafodd ei geni..

Priododd Taylor Hackford yn 1997.

## Ffilmiau 
**Herostratus* (1967)
*''A Midsummer Night's Dream* (1968)
**Red Hot Shot* (1969)
**Age of Consent* (1969)
**Miss Julie* (1972)
**Savage Messiah* (1972)
**O Lucky Man!* (1973)
**Hamlet* (1976)
**The Quiz Kid* (1979)
**Caligula* (1979)
**Hussy* (1980)
**The Fiendish Plot of Dr. Fu Manchu* (1980)
**The Long Good Friday* (1980)
**Excalibur* (1981)
**Cal* (1984)
**2010: The Year We Make Contact* (1984)
**Heavenly Pursuits* (1985)
**Coming Through* (1985)
**White Nights* (1985)
**The Mosquito Coast* (1986)
**Pascali's Island* (1988)
**When the Whales Came* (1989)
**The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover* (1989)
**Bethune: The Making of a Hero* (1990)
**The Comfort of Strangers* (1990)
**Where Angels Fear to Tread* (1991)
**The Hawk* (1993)
**Royal Deceit* (1994)
**The Madness of King George* (1994)
**The Snow Queen* (1995) (voice)
**Some Mother's Son* (1996)
**Critical Care* (1997)
**Sidoglio Smithee* (1998)
**The Prince of Egypt* (1998) (voice)
**The Passion of Ayn Rand* (1999)
**Teaching Mrs. Tingle* (1999)
**Greenfingers* (2000)
**The Pledge* (2001)
**No Such Thing* (2001)
**Happy Birthday* (2001)
**Last Orders* (2001)
**Gosford Park* (2001)
**Calendar Girls* (2003)
**The Clearing* (2004)
**Raising Helen* (2004)
**Shadowboxer* (2005)
**The Queen* (2006)
**National Treasure: The Book of Secrets* (2007)
**Inkheart* (2008)
**Angel Makers* (2008)
**State of Play* (2009)

## Teledu 
**Cousin Bette* (1971)
**Blue Remembered Hills* (1979)
**Mrs Reinhardt* (1981)
**Cymbeline* (1982)
**Prime Suspect* (1991-2006)
**Elizabeth I'' (2005)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Helen Mirren ar yr IMDB

Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Pobl o Lundain
Afon Looe

Afon yng ngogledd-ddwyrain Cernyw yw **Afon Looe** (Cernyweg: *Avon Logh*), sy'n llifo i'r Môr Udd trwy dref Looe. Mae ganddi ddwy gangen yn llifo iddi, 'Afon Looe Ddwyreiniol' sy'n tarddu ger St Cleer ac yn llifo i'r de, gan fynd heibio  Liskeard, a'r 'Afon Looe Orllewinol' sy'n tarddu ger Dobwalls.

Yn ei rhannau isaf mae'r afon yn ffurfio Aber Looe.

Looe
Jan Morris

Awdures a hanesydd o Gymru oedd **Jan Morris** CBE (2 Hydref 1926 – 20 Tachwedd 2020).

Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei thriawd , hanes Ymerodraeth Prydain, a phortreadau dinasoedd, yn enwedig Rhydychen, Fenis, Trieste a Dinas Efrog Newydd. Ysgrifennodd  am hanes a diwylliant Sbaen. Ystyriodd ei hun yn Gymraes a symudodd i Lanystumdwy yn yr 1960au. Hi oedd yr unig newyddiadurwr i fynd ar y cyrch, gan ddringo gyda'r tîm i'r gwersyll 22,000 troedfedd fyny ar y mynydd, gan anfon y cyhoeddiad nodedig yn ôl i bapur newydd *The Times* mewn pryd i'w gyhoeddi ar 2 Mehefin 1953, diwrnod coroni Elisabeth II. Ysgarodd y ddau ohonynt yn ddiweddarach, ond arhosodd y ddau gyda'i gilydd. Ar 14 Mai 2008 unwyd y ddau ohonynt yn gyfreithiol drwy bartneriaeth sifil. Bu farw Elizabeth yn 99 mlwydd oed yn 2024.

### Marwolaeth
Cyhoeddwyd ei marwolaeth yn 94 mlwydd oed gan ei mab Twm Morys ar 20 Tachwedd 2020. Bu farw am 11:40 yn Ysbyty Bryn Beryl ym Mwllheli, Llŷn.

## Llyfryddiaeth
**Coast to Coast: A Journey Across 1950s America* (1956)
**Sultan in Oman* (1957)
**The Market in Seleukia* (1957)
**Coronation Everest* (1958)
**South African Winter* (1958)
**The Hashemite Kings* (1959)
**Venice* (1960)
**The Presence of Spain* (1964)
**Spain* (1964)
**Oxford* (1965)
**The Great Port: A Passage through New York* (1969)
**Conundrum* (1974)
**Pax Britannica*:
**''Heaven's Command* (1973)
***The Climax of an Empire* (1968)
***Farewell the Trumpets* (1978)
**The Oxford Book of Oxford* (golygydd) (1978)
**The Venetian Empire* (1980)
**A Venetian Bestiary* (1982)
**The Spectacle of Empire: Style, Effect and the Pax Britannica* (1982)
**Stones of Empire: Buildings of the Raj* (1983)
**The Matter of Wales: Epic Views of a Small Country* (1984)
**Last Letters from Hav* (1985)
**Manhattan '45* (1987)
**Hong Kong* (1988)
**Pleasures of a Tangled Life* (1989)
**Sydney* (1992)
**Fisher's Face* (1995)
**Fifty Years of Europe: An Album* (1997)
**Lincoln: A Foreigner's Quest* (2001)
**Trieste and the Meaning of Nowhere* (2001)
**A Writer's House in Wales* (2002)
**A Writer's World: Travels 1950-2000 (2004)
**Hav* (2006)
**Contact! A Book of Encounters* (2010)
**Europe: An Intimate Journey* (2010)
* *Battleship Yamato: Of War, Beauty and Irony* (2018)
*''In My Mind's Eye: A Thought Diary* (2018)
**Thinking Again'' (2020)

## Cyfeiriadau

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Hanesyddion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion LHDT
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion taith Saesneg o Gymru
468

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
463 464 465 466 467 - **468** - 469 470 471 472 473 

----

## Digwyddiadau 
* Y Fandaliaid yn gorchfygu llynges yr Ymerawdwr Bysantaidd Leo I.
* Yr Hyniaid yn ymosod ar Dacia ond yn cael eu gorchfygu gan Leo I.
* 3 Mawrth - Pab Simplicius yn olynu Pab Hilarius fel y 47fed pab.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*29 Chwefror - Pab Hilarius

Categori:468
Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon

**Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon** yw'r gweinidog cabinet yn llywodraeth y DU sydd yn gyfrifol am faterion sy'n ymwneud â Gogledd Iwerddon. Mae'n un o dair swydd o'r math yn y cabinet, gyda ysgrifenyddion gwladol Cymru a'r Alban. Owen Paterson yw ysgrifennydd gwladol presennol y dalaith. Roedd apwyntiad Hain yn ddadleuol am ei fod yn cyfuno am y tro cyntaf erioed dwy swydd fel ysgrifennydd gwladol y dalaith ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar yr un pryd.

## Rhestr
*William Whitelaw (24 Mawrth 1972 - 2 Rhagfyr 1973)
*Francis Pym (2 Rhagfyr 1973 - 4 Mawrth 1974)
*Merlyn Rees (5 Mawrth 1974 - 10 Medi 1976)
*Roy Mason (10 Medi 1976 - 4 Mai 1979)
*Humphrey Atkins (5 Mai 1979 - 14 Medi 1981)
*James Prior (14 Medi 1981 - 11 Medi 1984)
*Douglas Hurd (11 Medi 1984 - 3 Medi 1985)
*Tom King (3 Medi 1985 - 24 Gorffennaf 1989)
*Peter Brooke (24 Gorffennaf 1989 - 10 Ebrill 1992)
*Syr Patrick Mayhew (10 Ebrill 1992 - 2 Mai 1997)
*Mo Mowlam (3 Mai 1997 - 11 Hydref 1999)
*Peter Mandelson (11 Hydref 1999 - 24 Ionawr 2001)
*John Reid (25 Ionawr 2001 - 24 Hydref 2002)
*Paul Murphy (24 Hydref 2002 - 6 Mai 2005)
*Peter Hain (6 Mai 2005 - 27 Mehefin 2007)
*Shaun Woodward (28 Mehefin 2007 - 12 Mai 2010)
*Owen Paterson (12 Mai 2010 - 4 Medi 2012)
*Theresa Villiers (4 Medi 2012 - 14 Gorffennaf 2016)
*James Brokenshire (14 Gorffennaf 2016 - 8 Ionawr 2018)
*Karen Bradley (8 Ionawr 2018 - 24 Gorffennaf 2019)
*Julian Smith (24 Gorffennaf 2019 - 13 Chwefror 2020)
*Brandon Lewis (13 Chwefror 2020 - 7 Gorffennaf 2022)
*Shailesh Vara (7 Gorffennaf 2022 - 6 Medi 2022)
*Chris Heaton-Harris (6 Medi 2022 - 5 Gorffennaf 2024)
*Hilary Benn (5 Gorffennaf 2024 – presennol)

## Gweler hefyd
*Prif Weinidog Gogledd Iwerddon


Categori:Gweinidogion llywodraethol y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Senedd yr Alban

**Senedd yr Alban** yw corff deddfwriaethol datganoledig yr Alban. Fe'i lleolir yn Holyrood, sy'n rhan o Gaeredin a chaiff ei galw'n answyddogol, ar adegau, yn 'Holyrood'. Mae gan Senedd yr Alban y grym i greu deddfau ar gyfer yr Alban a chodi neu newid trethi. Yn groes i gamdybiaeth gyffredinol, dydy'r Senedd ddim yn gorff 'newydd' gan ei bod yn deillio yn ôl i'r Oesoedd Canol. Mae hi'n gorff democrataidd sydd â 129 Aelodau Senedd yr Alban (*Members of the Scottish Parliament* (MSPs)) ac sy'n cael eu hethol am gyfnod o bedair mlynedd. Defnyddir y system etholiad cynrychioliadol yma, gyda 73 ASA yn dod o etholaethau daearyddol ("cyntaf i'r felin") a 56 yn cael eu hethol o wyth 'Rhanbarth Aelodau Ychwanegol' gyda phob Rhanbarth yn ethol saith ASA.

Roedd etholiad diwethaf y Senedd ar 5 Mai 2011. Dyma'r tro cyntaf y cafwyd llywodraeth fwyafrifol yn Holyrood. Enillodd yr SNP 69 o seddau.

Yn refferendwm 1997 pleidleisiodd pobl yr Alban dros ddatganoli a ffurfiwyd y Senedd bresennol drwy Ddeddf yr Alban 1998, sy'n rhestru pwerau Deddfau Datganoledig h.y. mae'n rhestru'r pwerau hynny a gedwir gan Senedd y Deyrnas Unedig (San Steffan). Mae'r materion hynny nad ydynt yn cael eu rhestru yn gyfrifoldeb i Senedd yr Alban. Mae senedd y Deyrnas Unedig hefyd wedi cadw'r hawl i newid y rhestr, er mwyn ymestyn neu leihau pŵer y Senedd, fel y dymunont.

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y Llywodraeth ar 12 Mai 1999.

## Etholiadau
Cafwyd etholiadau cenedlaethol yn 1999, 2003, 2007, 2011, 2016 a 2021.
bawd|chwith|670px

alt=Senedd yr Alban|bawd|Senedd yr Alban

## Yr adeilad
Ers Medi 2004, cartref swyddogol y Senedd yw 'Adeilad Senedd yr Alban', wedi'i leoli yn ardal Holyrood yng Nghaeredin. Fe'i cynlluniwyd gan bensaer o Gatalwnia, Enric Miralles, ac ymhlith yr agweddau mwyaf nodedig mae ei siâp ffurf deilen, cangen o do gwydr ac olion carreg yr adeilad a'i rhagflaenodd. Ailadroddir rhai addurnau neu nodweddion, megis siapau'n adlewyrchu'r *Skating Minister* gan Raeburn. Agorwyd yr adeilad gan frenhines Lloegr ar 9 Hydref 2004.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Senedd yr Alban

Categori:Datganoli yn yr Alban
Categori:Senedd yr Alban
Categori:Sefydliadau'r Alban
Tynwald

150px|bawd|Arfau Ynys Manaw
Y **Tynwald** (Manaweg: *Tinvaal*) yw senedd ddeddfwriaethol Ynys Manaw (*Ellan Vannin*). Mae'n cynnwys dwy gangen sy'n eistedd ar y cyd neu'n annibynnol, sef y Kiare as Feed ("pedwar ar hugain", Tŷ'r Agoriadau) etholedig ac Yn Choonseil Slattyssagh (Y Cyngor Deddfwriaethol). Dywedir mai'r Tynwald yw'r corff deddfwriaethol hynaf yn y byd sydd wedi bodoli'n ddidor, am iddo gael ei sefydlu yn y flwyddyn 979.

Mae canghennau'r Tynwald yn eistedd ar y cyd ar 'Ddydd Tynwald' (*Laa Tinvaal*) yn St John's (*Balley Keeill Eoin*) i ddeddfu, ac ar achlysuron eraill yn y brifddinas Douglas (Doolish) i ddelio ag ariannu a pholisi'r llywodraeth. Fel arall maent yn eistedd yn annibynnol, gyda Tŷ'r Agoriadau yn ystyried cynigion deddfwriaeth y llywodraeth a'r Cyngor yn gweithredu fel siambr adolygol.

Daw'r enw Tynwald o'r Gwyddeleg *Tine Bhál* "Tan Balor".

## Dolen allanol 
*Gwefan swyddogol y Tynwald

Categori:Ynys Manaw
Categori:Seneddau
Categori:Sefydliadau Ynys Manaw
Categori:Sefydliadau 979
Fandaliaid

Roedd y **Fandaliaid** yn llwyth Almaenig, yn wreiddiol o'r ardaloedd sydd nawr yn nwyrain Yr Almaen. Roeddynt yn ffurfio dau grŵp llwythol, y Silingi a'r Hasdingi. Yn yr 2g symudodd yr Hasdingi tua'r de ac ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig dan eu brenhinoedd Raus a Rapt. Tua 271 roedd yr ymerawdwr Aurelian yn gwarchod ffin Afon Donaw yn eu herbyn. Wedi gwneud cytundeb heddwch, caniataodd iddynt ymsefydlu yn Dacia.

Yn ôl Jordanes, daeth yr Hasdingi i wrthdrawiad a'r Gothiaid ac wedi i'w brenin Visimar gael ei ladd, symudasant i Pannonia, lle rhoddodd Cystennin Fawr diroedd iddynt. Trwy'r ymerawdwr Valens (364–78) daeth y Fandaliaid yn Gristionogion Ariaidd.

Yn 406 symudodd y Fandaliaid tua'r gorllewin o Pannonia, ond oddeutu Afon Rhein daethant i wrthrawiad a'r Ffranciaid. Lladdwyd tua ugain mil o Fandaliaid, yn cynnwys eu brenin Godigisel, mewn brwydr, ond yna cawsant gymorth yr Alaniaid i orchfygu'r Ffranciaid. Ar 31 Rhagfyr, 406 yr oedd Afon Rhein wedi rhewi, gan eu galluogi i groesi ac anrheithio Gâl. Erbyn Hydref 409 roeddynt wedi cyrraedd Sbaen, lle cawsant diroedd gan y Rhufeiniaid fel cyfundebwyr (*foederati*).

Yn 427 daeth Geiseric, efallai y mwyaf o frenhinoedd y Fandaliaid, i'r orsedd. Yn 429 cymerodd fantais o anghydfod yn yr Ymerodraeth Rufeinig i groesi i Ogledd Affrica gyda 80,000 o wŷr. Gosodasanr warchae ar ddinas Hippo Regius, lle bu Sant Awstin farw yn Awst 430 yn ystod y gwarchae. Gwnaed heddwch a'r Rhufeiniaid am gyfnod, ond yn 439 cipiodd Geiseric ddinas Carthago. Tyfodd Teyrnas y Fandaliaid a'r Alaniaid yn deyrnas gref gan Geiseric. Yn 455 cipiwyd dinas Rhufain ganddynt. Dywedir i'r Pab Leo Fawr gyfarfod Geiseric tu allan i'r ddinas a'i berswadio i beidio niweidio'r trigolion, ond anrheithiwyd y ddinas. Bu farw Geiseric ar 25 Ionawr 477 a dilynwyd ef gan ei fab Huneric.

Yn 533 ymosododd yr Ymerodraeth Fysantaidd ar y Fandaliaid, a gorchfygwyd hwy gan y cadfridog Bysantaidd Belisarius ym Mrwydr Ad Decimium ac eto ym Mrwydr Ticameron. Ildiodd y brenin Fandalaidd Gelimer i Belisarius yn 534 a daeth Teyrnas y Fandaliaid i ben.

Delwedd:Europe and the Near East at 476 AD.png|Lleoliad y Fandaliaid o fewn Gorllewin Ewrop ar gwymp Ymerodraeth Rufeinig y Gorllewin yn 476 OC
Delwedd:Vandal alan kingdom 526.png|
Delwedd:Heinrich Leutemann, Plünderung Roms durch die Vandalen (c. 1860–1880).jpg|Y Fandaliaid yn anrheithio Rhufain; llun gan Heinrich Leutemann (1824–1904), tua 1860–80

## Brenhinoedd y Fandaliaid 
# Godigisel (359-407)
# Gunderic (407 – 428)
# Geiseric (428 – 477)
# Huneric (477 – 484)
# Gunthamund (484 – 496)
# Thrasamund (496 – 523)
# Hilderic (523 – 530)
# Gelimer (530 – 534)

Categori:Hanes Gogledd Affrica
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Pobloedd hynafol
Douglas (Ynys Manaw)

**Douglas** (Manaweg: *Doolish*) yw prifddinas Ynys Manaw a'i dref fwyaf gyda phoblogaeth o 27,938 (2011), traean o boblogaeth yr ynys. Douglas yw prif ganolfan yr ynys am fasnach, cludiant, siopa ac adloniant. Yno hefyd y lleolir llywodraeth Ynys Manaw a'r rhan fwyaf o sesiynau'r Tynwald.

Lleolir Douglas ar ochr ddwyreiniol yr ynys ger aber Afon Dhoo ac Afon Glass, gan roi iddi ei henw. Mae'r afonydd unedig yn llifo i Fae Douglas ar ôl llifo trwy'r dref. Gorwedd bryniau isel i'r gogledd-orllewin a'r de-ddwyrain gyda dyffryn rhyngddynt.

Amgylchynir y dref gan sawl tref a phentref llai, yn enwedig Onchan i'r gogledd (sydd fel estyniad o Douglas erbyn heddiw) ac Union Mills i'r gorllewin.

Mae Douglas yn enwog fel canolfan rasys beic modur y TT.

Cysylltir Douglas gan wasanaethau fferi â Lerpwl a Dulyn. Ar un adeg bu gwasanaeth fferi tymhorol yn rhedeg rhwng Douglas a Llandudno, gogledd Cymru, ond ers rhai blynyddoedd mae wedi darfod fel gwasanaeth rheolaidd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Ynys Manaw
*Camera obscura
*Theatr Gaiety
*Villa Marina

## Enwogion
*Robin Gibb (g. 1949) a Maurice Gibb (1949-2003), cerddorion

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Cyngor Bwrdeistref Douglas 

Categori:Trefi a phentrefi Ynys Manaw
Douglas

Gall **Douglas** gyfeirio at:
*Douglas (Ynys Manaw), prifddinas Ynys Manaw
*Douglas (Cork), Iwerddon
*Castle Douglas, Dumfries a Galloway, Yr Alban
*Castell Douglas, De Lanarkshire, Yr Alban
*Douglas (De Lanarkshire), Yr Alban
*Douglas Water, Lanarkshire, Yr Alban
*Afon Douglas, Sir Gaerhirfryn, Lloegr
*Douglas (Ynysoedd y Falklands)
*Douglas (Seland Newydd)
*Mynydd Douglas
*Douglas (Alabama), Unol Daleithiau
*Douglas (Arizona), Unol Daleithiau
*Douglas (Chicago), Unol Daleithiau
*Douglas (Georgia), Unol Daleithiau
*Douglas (Massachusetts), Unol Daleithiau
*Douglas (Michigan), Unol Daleithiau
*Douglas Township (Minnesota, Unol Daleithiau
*Douglas (Nebraska), Unol Daleithiau
*Douglas (New Brunswick), Canada
*Douglas (Gogledd Dakota), Unol Daleithiau
*Douglas (Northern Cape), De Affrica
*Douglas (Oklahoma), Unol Daleithiau
*Douglas (Ontario), Canada
*Douglas (Queensland), Awstralia
*Douglas (Wisconsin), Unol Daleithiau
*Douglas (Wyoming), Unol Daleithiau

Ffilm gomedi gan y cyfarwyddwr Pål Bang-Hansen yw ***Douglas*** a gyhoeddwyd yn 1970. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Douglas*** ac fe'i cynhyrchwyd yn Norwy. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Norwyeg a hynny gan Haavard Haavardsholm. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Tom Tellefsen, Rolv Wesenlund, Per Christensen a Kjersti Døvigen. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1970. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Patton* sef ffilm ryfel gan y cyfarwyddwr ffilm Franklin J. Schaffner. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1,050 o ffilmiau Norwyeg wedi gweld golau dydd. 
Knut Gløersen oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon. 
## Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Pål Bang-Hansen ar 29 Gorffenaf 1937 yn Oslo. Derbyniodd ei addysg yn Canolfan Arbrofol ym Myd y Sinema.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Pål Bang-Hansen nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q2694741.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Norwyeg
Categori:Dramâu o Norwy
Categori:Ffilmiau Norwyeg
Categori:Ffilmiau o Norwy
Categori:Dramâu
Categori:Ffilmiau 1970
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Peel, Ynys Manaw

bawd|dde|250px|Golygfa ar Peel o Ynys St Patrick
**Peel** (Manaweg: *Purt ny hInshey*, 'Porth yr Ynys') yw tref bedwaredd fwyaf Ynys Manaw, ar ôl Douglas, Onchan a Ramsey; mae'n gartref i unig eglwys gadeiriol yr ynys ond nid yw'n ddinas swyddogol. Mae ganddi boblogaeth o 5,093 (cyfrifiad 2011). Peel yw prif borthladd pysgota'r ynys.

Eglwys Gadeiriol Peel yw sedd Arglwydd Esgob Sodor a Manaw.

Disgrifir Peel yn aml fel 'dinas y machlud' oherwydd y tywodfaen coch a ddefnyddwyd i godi nifer o'i hadeiladau, gan gynnwys Castell Peel, a leolir ar ynys fechan Ynys St Patrick a gysylltir â'r dref gan sarn. Mae'n dref sy'n boblogaidd gan ymwelwyr yn yr haf. Mae ganddi strydoedd cul deniadol, rhodfa'r môr lydan a thraeth tywodlyd. Gwelir morloi yn yr harbwr weithiau.

Ceir dwy amgueddfa yno: amgueddfa Tŷ Manannan, yr ail fwyaf ar yr ynys, ac Amgueddfa Cludiant Ynys Manaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi a phentrefi Ynys Manaw
Snaefell

**Snaefell** (Manaweg: *Sniaul*) yw mynydd uchaf Ynys Manaw a'i hunig gopa sy'n uwch na 2000 troedfedd. Mae'n enw Hen Norseg sy'n golygu "Mynydd yr Eira". Dywedir y gellir gweld chwech teyrnas o'r copa ar ddiwrnod braf, sef Cymru, Iwerddon, Yr Alban, Lloegr, ac Ynys Manaw, ynghyd â Theyrnas y Nef ei hun. Mae rhai fersiynau yn ychwanegu seithfed, teyrnas Neifion, y Môr. Mae Rheilffordd Fynydd Snaefell yn rhedeg am y 4 milltir o Laxey i'r copa. Fel yn achos Yr Wyddfa, ceir caffi ar y copa.

 ar y ffordd i fyny Snaefell]]

Mae ffordd yr A18 (a adnabyddir fel 'Ffordd Fynydd Snaefell') yn croesi llethrau isaf  Snaefell, ac yn ffurfio rhan uchaf llwybr rasus motorbeic y TT, a gynhelir yn flynyddol ar Ynys Manaw.

Ceir rhai mynyddoedd yng Ngwlad yr Ia a enwir yn Snæfell yn ogystal (yr un enw ydyw, ond gyda sillafiad gwahanol), gan gynnwys y mynydd sy'n lleoliad i rewlif enwog Snæfellsjökull.

## Dolenni allanol
* Panoramas o'r copa
* Rheilffordd Fynydd Snaefell

Categori:Mynyddoedd a bryniau Ynys Manaw
Theodosius

Gall **Theodosius** gyfeirio at:

*Theodosius I, neu Theodosius Fawr (379-93)
*Theodosius II (408-50)
*Theodosius III (715–717)
Bertie Ahern

*Taoiseach* (prif weinidog) Iwerddon o 26 Mehefin 1997 hyd at 7 Mai 2008 oedd '''Patrick Bartholomew 'Bertie' Ahern''' (ganwyd 12 Medi 1951).  Aelod o'r blaid Fianna Fáil yw e.

## Bywyd cynnar
Cafodd Ahern ei eni yn Drumcondra, Dulyn, yn fab i Con Ahern a'i wraig Julia (ganwyd Hourihane). Roedd gan y cwpl bedwar o blant eraill. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sant Padrig ac Ysgol Sant Aidan.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Taoisigh Iwerddon
Chwarel

[250px|bawd|Hen lun o [Chwarel y Penrhyn, Gwynedd, ar ddechrau'r 20fed ganrif]]
Cloddfa gerrig yw **chwarel**. Mewn gwrthgyferbyniad â mwyngloddau fel pyllau glo, mewn chwarel tynnir y cerrig o wyneb y tir yn hytrach nag o dan y ddaear.

## Gweler hefyd 
* Diwydiant llechi Cymru


Categori:Diwydiant
467

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
462 463 464 465 466 - **467** - 468 469 470 471 472 

----

## Digwyddiadau 
*12 Ebrill - Anthemius yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin

## Genedigaethau 
*Leo II, Ymerawdwr Bysantaidd
*Cerdic, brenin Wessex, brenin cyntaf teyrnas Eingl-Sacsonaidd Wessex

## Marwolaethau 
Categori:467
466

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
461 462 463 464 465 - **466** - 467 468 469 470 471 

----

## Digwyddiadau 
*Yr ymerawdwr Bysantaidd Leo I yn gorchfygu ymosodiad yr Hyniaid ar Dacia.
*Euric yn olynu ei frawd Theodorid II fel brenin y Fisigothiaid

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Theodorid II, brenin y Fisigothiaid

Categori:466
79ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cynhaliwyd **79ain seremoni wobrwyo yr Academi** ar 25 Chwefror 2007 yn y Kodak Theatre yn Hollywood, Los Angeles, Califfornia.

## Gwobrau mawr
### Ffilm
### Actio
### Ysgrifennu
### Cyfarwyddo
Categori:2007 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Seremonïau Gwobrau'r Academi
PHP

bawd|Logo PHP, sef Hypertext Preprocessor

Iaith gyfrifiadurol yw **PHP**, a ddefnyddir gan amlaf i gynnal gwefannau. Yn aml fe'i defnyddir ochr yn ochr â bas-data MySQL.  Un o'r ieithoedd cyfrifiadurol gyntaf i gael ei mewnosod i mewn i ddogfen HTML oedd PHP. Cafodd PHP ei greu ym 1995 gan Rasmus Lerdorf, rhaglennwr o'r Ynys Las.

Mae PHP yn acronym ailadroddus, ac yn sefyll am PHP: Hypertext Preprocessor.

## Defnydd 
Iaith sgriptio er pwrpas cyffredinol yw PHP sydd yn addas yn enwedig at ddatblygiad gwe ar ochr y gweinydd.  Bu côd PHP yn cael ei gyflawni gan PHP runtime, er mwyn creu tudalen we neu luniau dynamig.

## Dolenni allanol 
*  php.net

Categori:Ieithoedd rhaglennu
Winnipeg

**Winnipeg** yw prifddinas talaith Manitoba yng ngorllewin Canada. Gorwedd y ddinas ar aber Afon Assiniboine ac Afon Goch. Mae ganddi boblogaeth o 633,451.

Cafodd Winnipeg ei sefydlu fel gwersyll masnach ffwr anifeiliaid yn 1806 (cafwyd gwrsyll Ffrengig yno yn 1738, ond ni pharodd am hir). Daeth Cwmni Bae Hudson yno yn 1812. Tyfodd gyda dyfodiad ymsefydlwyr a ffermwyr i'r dalaith. Cyrhaeddodd y rheilffordd o'r dwyrain yn 1881. Ers hynny mae'n gyffordd ffordd a rheilffordd bwysig.

Mae'n gartref i Brifysgol Winnipeg.

Categori:Dinasoedd Manitoba
Flin Flon

Mae **Flin Flon** (poblogaeth 5,594 yn 2006) yn ddinas mwyngloddio ym Manitoba, gorllewin Canada ar y ffin â thalaith Saskatchewan.

Sefydlwyd Flin Flon yn 1927 gan y cwmni 'Hudson Bay Mining and Smelting' (rhan o'r Cwmni Bae Hudson enwog) i fanteisio ar gyfoeth copr a sinc yr ardal. Cyrhaeddodd rheilffordd yn 1928. Tyfodd y dref yn sylweddol yn y 1930au wrth ffermwyr a effeithiwyd gan y Dirwasgiad Mawr rhoi'r gorau i'w ffermydd a cheisio gwaith yn y mwyngloddiau. Creuwyd y *municipality* ar 1 Ionawr, 1933 ac ers 1970 mae wedi bod yn ddinas. Mae'n dal i fod yn ganolfan mwyngloddio. Gyda thirlun deniadol o goedwigoedd gwyrdd a nifer o lynoedd gerllaw, mae Flin Flon wedi tyfu'n atyniad twristaidd hefyd i raddau.

Enwir y ddinas ar ôl y cymeriad Flin Flon yn y nofel *The Sunless City* gan J. E. Preston Muddocks.

Categori:Dinasoedd Manitoba
Categori:Sefydliadau 1927
Ffermio

Gall **Ffermio** gyfeirio at:

* Ffermio, y diwydiant amaeth
* Ffermio, rhaglen deledu gylchgrawn ar S4C
465

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
460 461 462 463 464 - **465** - 466 467 468 469 470 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Procopius o Gaza, diwinydd Cristionogol

## Marwolaethau 
*15 Awst - Libius Severus, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin

Categori:465
Dirwasgiad Mawr

[200px|bawd|Llun enwog [Dorothea Lange o fam ddiwaith, Califfornia, 1932]]
Roedd y **Dirwasgiad Mawr** (Saesneg: *The Great Depression*) yn gyfnod o ddirywiad economaidd enbyd, a ddechreuodd gyda chwymp y farchnad stoc ar 29 Hydref, 1929, sy'n adnabyddus fel Cwymp Wall Street neu 'Dydd Mawrth Du' (*Black Tuesday*).

Dechreuodd yn yr Unol Daleithiau ac ymledodd yn gyflym i Ewrop a phob rhan o'r byd bron, gyda chanlyniadau ysgytwol yn y gwledydd diwydiannol ynghyd â'r gwledydd a ddibynnai arnynt i allforio nwyddau crai. Aeth masnach ryngwladol i lawr yn gyflym, yr un modd ag enillion personol, refeniw o drethi, prisiau ac elw. Tarwyd nifer o ddinasoedd ledled y byd, yn enwedig y rhai a ddibynnai ar ddiwydiant trwm. Daeth gwaith adeiladu i ben bron mewn nifer o wledydd. Dioddefodd ffermio ac ardaloedd gwledig yn ogystal wrth i brisiau cnydau gwympo rhwng 40 i 60 y cant. Gwelwyd yr effaith yn arbennig o drwm ar y diwydiant glo a mwyngloddio wrth i'r alwad am eu cynnyrch ddisgyn yn sylweddol iawn a chan nad oedd dewis gwaith amgen i'r rhan fwyaf o'r gweithwyr.

Sefydlwyd rhaglenni cymorth ac adnewyddu gan nifer o wledydd ond un canlyniad o'r argyfwng economaidd oedd yr ansefydlogrwydd gwleidyddol a ddaeth yn ei sgîl, gyda thyfiant mawr mewn pleidiau asgell dde ac asgell chwith eithafol, streiciau, protestiadau, a rhyfeloedd cartref. Roedd seiliau democratiaeth dan fygythiad a gwelwyd unbeniaid fel Hitler, Stalin, Franco a Mussolini yn tyfu mewn grym a gwleidyddiaeth y byd - yn arbennig yn Ewrop - yn polareiddio, gan osod y llwyfan ar gyfer yr Ail Ryfel Byd yn 1939.

### Gweler hefyd 
* Cwymp Wall Street
* Dirwasgiad


Categori:1930au
Categori:Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
Mawr, Y Dirwasgiad
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes Gogledd America
Categori:Trychinebau economaidd
Fisigothiaid

dde|bawd|300px|Symudiadau y Fisigothiaid ar draws Ewrop

Roedd y **Fisigothiaid** (*Gothiaid Gorllewinol*) yn un o'r ddwy brif gangen o'r Gothiaid; yr Ostrogothiaid oedd y llall.

Yn 410 cipiwyd Rhufain gan fyddin Fisigothaidd dan arweiniad eu brenin Alaric I. Wedi cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, yr oedd y Fisigothiaid yn un o bwerau mawr Ewrop am gyfnod o ddwy ganrif a hanner.

Rhwng 407 a 409 roedd y Fandaliaid, gyda chymorth yr Alaniaid, wedi concro rhan helaeth o Sbaen. Gofynnodd yr ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Honorius, am gymorth y Fisigothiaid i adennill y tiriogaeth, ac wedi iddynt lwyddo, rhoddodd diriogaeth iddynt yn Gallia Aquitania fel gwobr. Yn 475, llwyddodd eu brenin Euric i orfodi'r Rhufeiniaid i gydnabod annibyniaeth teyrnas y Fisigothiaid. Erbyn 500 roedd Teyrnas y Fisigothiaid, gyda'r brifddinas yn Toulouse, yn rheoli Aquitania, Gallia Narbonensis a'r rhan fwyaf o Sbaen, neu Hispania. Yn 507 gorchfygwyd hwy gan y Ffranciaid dan Clovis I. Lladdwyd eu brenin Alaric II a chollasant eu gafael ar Aquitaine. Symudwyd canolfan y deyrnas i Barcelona, ac yna i Toledo. O 511 hyd 526, roedd y Fisigothiaid mewn cynghrair â'r Ostrogothiaid dan Theodoric Fawr.

Yn 554, collwyd Granada a rhan ddeheuol Hispania Baetica i'r Ymerodraeth Fysantaidd, ond erbyn 624 roedd y Fisigothiaid wedi adennill y tiriogaethau hyn. Yn 711, lladdwyd y brenin Roderic (Rodrigo) wrth wynebu ymosodiad Mwslemaidd ym Mrwydr Guadalete, ac erbyn 718 roedd y rhan fwyaf o Sbaen yn eiddo'r Mwslimiaid fel rhan o Al Andalus.

Symudodd llawer o'r Fisigothiaid tua'r gogledd, gan ffurfio Teyrnas Asturias yng ngogledd Sbaen, a bu gan eraill ran bwysig yn ymerodraeth Siarlymaen ychydig yn ddiweddarach.

 
## Brenhinoedd y Fisigothiaid 
### Brenhinoedd Paganaidd 
* Athanaric (369–381)
* Rothesteus (is-frenin)
* Winguric (is-frenin)

### Gwrthryfelwyr 
* Alavivus (c.376)
* Fritigern (c.376–c.380)

### Brenhinllin Balti - brenhinoedd Ariaidd 
* Alaric I (395–410)
* Atawlf (410–415)
* Sigeric (415)

### Brenhinllin Balti - brenhinoedd Ariaidd Toulouse 
* Wallia (415–419)
* Theodoric I (419–451)
* Thorismwnd (451–453)
* Theodoric II (453–466)
* Ewric (466–484)
* Alaric II (484–507)

### Brenhinllin Balti 
* Gesalec (507–511)
* *Rheolaeth gan Theodoric Fawr (511–526)*
* Amalaric (526–531)

### Brenhinoedd diweddarach 
* Thewdis (531–548)
* Thewdigisel (548–549)
* Agila (549–554)

### Brenhinoedd diweddarach - Teyrnas Ariaidd Toledo 
* Athanagild (554–567)
* Liwfa I (568–573)
* Liwfigild (568–586)

### Brenhinoedd diweddarach - Teyrnas Gatholig Toledo 
* Reccared I (586–601)
* Liwfa II (601–603)
* Witteric (603–610)
* Gwndemar (610–612)
* Sisebwt (612–621)
* Reccared II (621)
* Swintila (621–631)
* Sisenand (631–636)
* Chintila (636–640)
* Twlga (640–641)
* Chindaswinth (641–649)
* Recceswinth (649–672)
* Wamba (672–680)
* Erwig (680–687)
* Egica (687–701)
* Wittiza (701–710)
* Roderic (710–711)
* Agila II (711–713)
* Ardo (713–721)

Categori:Gothiaid
Categori:Hanes Bwlgaria
Categori:Hanes Portiwgal
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Categori:Yr Oesoedd Canol yn Sbaen
Treth

**Treth** yw tâl a orfodir ar unigolion neu bobl neu fusnesau gan lywodraeth, brenin, neu arglwydd neu ryw awdurdod arall, yn aml fel cyfran o incwm neu gynnyrch economaidd. Gelwir treth eglwys yn ddegwm.

Ceir ymgyrchoedd i gael treth gwerth tir yn hytrach na threth incwm yn yr Alban a Lloegr er mwyn trethi'r hyn a ddefnyddir yn hytrach na llafur. 

## Ymgyrch i gael ffurflenni Treth y Cyngor yn Gymraeg
Dyma un o ymgyrchoedd cyntaf i Gymdeithas yr Iaith ei hymladd: ymgyrch i gael ffurflen treth y Cyngor yn Gymraeg oedd hon, yn 1963. Brwydr gan Gell Bangor oedd hon, hefyd, 'mewn cyfnod pan nad oedd y Gymdeithas [yn genedlaethol] yn weithredol', chwedl Emyr Llywelyn. Yn ôl Geraint Jones yn ei gyfrol *Brwydr yr Iaith, 1962-67*:

:*Owain Owain oedd y Dafydd a Phwyllgor Cyllid Dinas Bangor oedd y Goliath.*
:''Diolch i Owain a'i ganfasio trylwyr ymysg y cynghorwyr', pasiwyd i gael ffurflenni Cymraeg o 1 Ebrill 1966 ymlaen.''

Dyma, yn fwy na thebyg, fuddugoliaeth gynta'r Gymdeithas. Aeth Cell Bangor ati wedyn i fyny ffurflen treth incwm Cymraeg, a bu'n llwyddiannus yn hynny hefyd.

## Gweler hefyd 
* Hafan treth
* Osgoi treth
* Treth gorfforaeth
* Treth gwerth tir
* Treth gyngor
* Treth incwm
** Cyfradd gychwynnol treth incwm yn y Deyrnas Unedig
* Treth y pen
* Treth stamp
* TAW (Treth ar werth)
* Treth enillion cyfalaf


Categori:Arianneg
Categori:Economeg wleidyddol
462

4g - **5g** - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au 
457 458 459 460 461 - **462** - 463 464 465 466 467 

----

## Digwyddiadau 
*Cerflun Zeus, un o Saith Rhyfeddod y Byd, yn cael ei ddinistrio gan dân wedi iddo gael ei symud i Gaergystennin.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:462