open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josiah Rees

Roedd **Josiah Rees**  (2 Hydref 1744 - 20 Medi 1804) yn weinidog Undodaidd Cymreig ac yn olygydd y cyfnodolyn Cymraeg cyntaf.

## Cefndir
Ganwyd Rees yng Nghlun Pentan, Llanfair-ar-y-bryn, Sir Gaerfyrddin yn blentyn i Owen Rees, gweinidog gyda'r Annibynwyr a Mary (née Howell) ei wraig, fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Solomon Harris yn Abertawe ac yn Academi Caerfyrddin. Roedd yn gyd efrydydd yn yr academi gyda Dafydd Dafis, Castellhywel; daeth y ddau yn gyfeillion oes.
## Gyrfa
bawd|Capel Gellionnen
Tra yn y coleg cafodd Rees alwad i fod yn weinidog ar gapel Annibynnol Gellionnen yn Llan-giwg ym 1763. Derbyniodd yr alwad yn amodol ar gael gorffen ei gwrs addysg yng Nghaerfyrddin. Ymadawodd a'r Academi ym 1767 a chafodd ei ordeinio i'r weinidogaeth yng Ngellionnen ar 6 Awst 1767. Bu hefyd yn cadw ysgol ddyddiol yn Llan-giwg.

Yn ystod ei weinidogaeth newidiodd barn ddiwinyddol Rees a'i gynulleidfa. Symudasant o Galfiniaeth traddodiadol yr Annibynwyr i Arminiaeth ac wedyn o Arminiaeth i Undodiaeth. Ail adeiladwyd a helaethwyd Capel Gellionnen ym 1801 a daeth yn ganolfan bwysig i achos yr Undodiaid yn neheudir Cymru. Yn y capel cafwyd y drafodaeth gychwynnol i sefydlu Cymdeithas Undodaidd De Cymru. Wedi sefydlu'r gymdeithas bu Rees yn arwain yr oedfa i'w sefydlu yng Nghefncoedycymer ym 1803.

Y cylchgrawn Cymraeg cyntaf i'w gyhoeddi oedd *Tlysau yr Hen Oedodd* o dan olygyddiaeth Lewis Morris. Dim ond un rhifyn a gyhoeddwyd a methodd uchelgais Morris i'w droi yn gyfnodolyn. Ym 1770 sefydlodd Rees y cylchgrawn *Trysorfa Gwybodaeth neu Eurgrawn Cymraeg*. Roedd y cylchgrawn yn cynnwys wyth tudalen o hanes Cymru, wyth tudalen o erthyglau ar bynciau amrywiol, wyth tudalen o farddoniaeth ac wyth tudalen o newyddion. Methodd y cylchgrawn ar ôl 6 mis a 15 rhifyn gyda dyledion o £100. Serch hynny gan fod cyfres o 15 rhifyn wedi eu cyhoeddi, i Rees berthynai'r bri o fod y golygydd cyntaf ar gyfnodolyn Cymraeg.

Cyfieithodd Rees nifer o lyfru o'r Saesneg i'r Gymraeg gan gynnwys *Catecism, neu, Egwyddorion crefydd* (cyfieithiad o *A catechism, or, The principles of religion* gan Henry Read 1770) *Hunan-adnabyddiaeth* (*Self-knowledge* gan John Mason 1771)  a *Casgliad o Salmau Cân, allan o Waith Isaac Watts, ac Amryw Eraill: wedi eu haddasu at Addoliad Cymdeithasol*. Cyhoeddodd ei gyfansoddiad ei hun *Pregeth yn erbyn Enllib a phob Gogan-air* ym 1776. 
## Teulu
Bu Rees yn briod ddwywaith. Bu farw Catherine Howell ei wraig gyntaf ym 1768 ychydig ar ôl eu priodas. Ei ail wraig oedd Mary Jones o Ben y Glog Caerfyrddin bu iddynt 10 o blant. Ymysg y plant bu Owen Rees (1770-1837) partner yng nghwmni cyhoeddi Longmans, Thomas Rees un o weinidogion Undodaidd mwyaf blaenllaw Llundain ei ddydd  a Josiah Rees (iau) conswl Prydeinig yn Smyrna yn yr Ymerodraeth Otoman.

## Marwolaeth
Bu farw yn y Gelli-gron yn 59 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent capel Gellionnen.
## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1744
Categori:Marwolaethau 1804
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Richard Lucas

Clerigwr, offeiriad ac awdur o Gymru oedd **Richard Lucas**  (1648 - 1715).

Cafodd ei eni yn Llanandras yn 1648. Cofir Lucas fel awdur. Cyhoeddwyd nifer o'i weithiau, gan gynnwys ei gyfieithiad i'r Lladin o 'The Whole Duty of Man'.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Richard Lucas - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Richard Lucas - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1648
Categori:Marwolaethau 1715
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o'r Saesneg i'r Lladin
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Llenorion Cristnogol o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Sir Faesyfed
Categori:Pobl o Lanandras
Richard Thomas (offeiriad)

Offeiriad eglwysig, casglwr a churad o Gymru oedd **Richard Thomas**  (10 Rhagfyr 1753 - 1780).

Cafodd ei eni yn Ynyscynhaearn yn 1753. Cofir Thomas yn bennaf am drawsgrifio a chasglu hen lawysgrifau.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Richard Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1753
Categori:Marwolaethau 1780
Categori:Offeiriaid o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Richard Thomas (diwydiannwr)

Diwydiannwr o Loegr oedd **Richard Thomas**  (1837 - 28 Medi 1916).

Cafodd ei eni yn Llundain yn 1837. Cofir Thomas yn bennaf fel dyn busnes llwyddiannus yn y diwydiannau haearn, alcan a thun.

## Cyfeiriadau
*Richard Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Richard Thomas - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Diwydianwyr
John Ellis (archddiacon Meirionnydd)

Offeiriad ac awdur o Gymru oedd **John Ellis**  (1598 - 1665).

## Cefndir
Ganwyd John Elis yng Ngwylan, Maentwrog yn blentyn i Elis Siôn a Lowri ferch Ieuan, ei wraig. Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Hart Hall, Rhydychen gan raddio BA ym 1622 ac MA ym 1625. Daeth yn Gymrawd Coleg yr Iesu, Rhydychen ym 1628. Graddiodd BD Rhydychen ym 1632 a DD Prifysgol St Andrews 1634, ymgorfforwyd ei radd DD yn Rhydychen ym 1634 a Chaergrawnt ym 1635.

## Gyrfa
Cafodd John Elis ei ordeinio'n ddiacon yn Eglwys Loegr ym 1621 ac yn offeiriad ym 1622 tra ei fod yn fyfyriwr. Cafodd ei fywoliaeth gyntaf fel Rheithor Wheatfield, Swydd Rydychen ym 1629. Ym 1646 daeth yn rheithor Chinnor, Swydd Rydychen. Yn yr un flwyddyn daeth yn Rheithor Dolgellau a Thywyn Meirionnydd a phrebend Y Faenol, gan ei wneud "y gweinidog efo'r cyflog mwyaf yng Nghymru".

Ym 1650 penodwyd John Elis yn un o'r 25 trwyddedwr o dan Y Ddeddf er Gwell Taeniad yr Efengyl yng Nghymru (1650). Yn rhinwedd y swydd galwodd ym 1657 am sefydlu Prifysgol Genedlaethol yng Nghymru, ond cafwyd ddim ymateb i'r alwad.

## Cyhoeddiadau
**Bellum in idumaeos* (1641) - sylwebaeth ar benodau 1-21 o Lyfr Obadeia yn yr Hen Destament
**Clavis fidei* (1642) – esboniad ar Gredo'r Apostolion, yn seiliedig ar ddarlithoedd yr oedd wedi'u traddodi i fyfyrwyr Hart Hall
**Defensio fidei* (1660) – amddiffyniad o 39 Erthygl Eglwys Loegr

## Teulu
Priododd Rebekah, merch John Petty o Stoke Talmage ar 24 Awst 1631. Does dim cofnod eu bod wedi cael plant.

## Marwolaeth
Bu farw rhywbryd rhwng 4 Rhagfyr 1665 pan ysgrifennodd ei ewyllys a 11 Rhagfyr 1665 pan wnaed rhestr o'i eiddo i rannu yn ôl gofynion ei ewyllys. Yn yr ewyllys mae'n gofyn cael ei gladdu ym mynwent eglwys Dolgellau, ond does dim cofnod i ddweud os gwireddwyd ei ddymuniad neu beidio. Gadawodd yr incwm o annedd o'r enw Penrhyn ym mhlwyf Llanaber er mwyn sefydlu ysgol ramadeg i fechgyn yn Nolgellau. Daeth yr ysgol yn Ysgol y Gader ym 1962 ac Ysgol Bro Idris yn 2017.
bawd|Carreg ar safle gwreiddiol Ysgol Ramadeg Dolgellau

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1598
Categori:Marwolaethau 1665
Categori:Offeiriaid o Gymru
Categori:Pobl o Ddolgellau

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Prosiect WiciLlên
Robert Lougher

Clerigwr, academydd, cyfreithegydd a chyfreithiwr o Gymru oedd **Robert Lougher**  (1530au &ndash; 3 Mehefin 1585).

Cafodd ei eni yn Ninbych-y-pysgod yn 1600 a bu farw yn Ninbych-y-pysgod. Bu Lougher yn weinydd eglwysig ac yn athro'r gyfraith sifil yn Rhydychen.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod Seneddol yn Senedd Lloegr. Roedd hefyd yn aelod o Neuadd New Inn, Coleg yr Holl Eneidiau, Tŷ'r Cyffredin a Choleg yr Iesu.

## Cyfeiriadau
*Robert Lougher - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Robert Lougher - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1530au
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1585

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Owen (diwinydd)

Offeiriad ac awdur Uchel Eglwysig o Gymru oedd **Robert Owen**  (13 Mai 1820 - 6 Ebrill 1902).

Cafodd ei eni yn Nolgellau yn 1820 a bu farw yng Nghymru. Cofir Owen am gefnogi datgysylltu a dadwaddoli'r Eglwys yng Nghymru.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Robert Owen - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Robert Owen - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1902
Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Robert Thomas

Cyhoeddwr ac argraffydd o Gymru oedd **Robert Thomas**  (1 Tachwedd 1781 - 1 Gorffennaf 1860).

Cafodd ei eni yn Llanymynech yn 1781 a bu farw yn Adelaide. Roedd Thomas yn argraffydd a chyhoeddwr llwyddiannus yn Llundain, ac yn ddiweddarach yn Awstralia.

## Cyfeiriadau
*Robert Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1781
Categori:Marwolaethau 1860
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Rowland Heylyn

Cyhoeddwr o Gymru oedd **Rowland Heylyn**  (1562 - 1 Chwefror 1632).

Cafodd ei eni yn Amwythig yn 1562 a bu farw yn Llundain. Cofir Heylyn am gyhoeddi nifer o lyfrau Cymraeg, gan gynnwys Geiriadur Cymraeg a Lladin John Davies.

## Cyfeiriadau
*Rowland Heylyn - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Rowland Heylyn - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1562
Categori:Marwolaethau 1632

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Sebastian Bach Mills

Pianydd a chyfansoddwr o Unol Daleithiau America oedd **Sebastian Bach Mills**  (13 Mawrth 1839 - 21 Rhagfyr 1898).

Cafodd ei eni yn Cirencester yn 1839 a bu farw yn Wiesbaden. Cofir am Mills fel pianydd.

## Cyfeiriadau
*Sebastian Bach Mills - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1898
Categori:Cyfansoddwyr Americanaidd
Silvanus Bevan

Fferyllydd o Gymru oedd **Silvanus Bevan**  (1691 - 1765).

Cafodd ei eni yn Abertawe yn 1691 a bu farw yn Hackney. Bu Bevan yn feddyg ac yn berchennog busnes fferyllydd, a bu hefyd yn adnabyddus fel hynafiaethydd.

Yn ystod ei yrfa bu'n aelod  o'r Gymdeithas Frenhinol. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol.

## Cyfeiriadau
*Silvanus Bevan - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Silvanus Bevan - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1691
Categori:Marwolaethau 1765
Categori:Fferyllwyr
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Simon Lloyd

Curad o Gymru oedd **Simon Lloyd**  (1756 - 6 Tachwedd 1836).

Cafodd ei eni yn Blas-yn-Dre yn 1756. Cofir Lloyd fel gŵr dylanwadol ym Methodistiaeth Gogledd Cymru.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1756
Categori:Marwolaethau 1836
Categori:Offeiriaid o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Syr David Llewellyn, Barwnig 1af

Diwydiannwr o Gymru oedd **Syr David Llewellyn, Barwnig 1af**  (9 Mawrth 1879 - 15 Rhagfyr 1940).

Cafodd ei eni yn Aberdâr yn 1879. Cofir Llewellyn am fod yn berchennog nifer o weithfeydd glo, ac am ei ddylanwad ar ddatblygiad y maes glo caled.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caerdydd.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Syr David Llewellyn, Barwnig 1af - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Syr David Llewellyn, Barwnig 1af - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Diwydianwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Edwards (ysgolhaig)

Ysgolhaig a chlerigwr o Gymru oedd **Thomas Edwards**  (1652 - 5 Medi 1721).

Cafodd ei eni yn Llanllechid yn 1652. Cofir am Edwards fel clerigwr ac ysgolhaig Coptaidd.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
*Thomas Edwards - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Edwards - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1652
Categori:Marwolaethau 1721
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Categori:Llenorion Cristnogol o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Sir Gaernarfon
Categori:Ysgolheigion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru
Thomas Ellis (hynafiaethydd)

Hynafiaethydd a chlerigwr o Gymru oedd **Thomas Ellis**  (1625 - 1 Ebrill 1673).

Cafodd ei eni yn Nolbenmaen yn 1625. Cofir am Ellis fel offeiriad a hynafiaethydd.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Thomas Ellis - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Ellis - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1625
Categori:Marwolaethau 1673
Categori:Offeiriaid o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Ellis (clerigwr)

Clerigwr ac offeiriad o Gymru oedd **Thomas Ellis**  (1711 - 23 Chwefror 1792).

Cafodd ei eni yn Gallt Melyd yn 1711. Cofir am Ellis am gyhoeddi 'Byr Grynhoad o'r Grefydd Cristionogol'. Bu hefyd yn gefnogol i ysgolion Griffith Jones.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Thomas Ellis - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1711
Categori:Marwolaethau 1792
Categori:Academyddion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o'r Saesneg i'r Gymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Sir y Fflint
Categori:Pobl fu farw yn Surrey
Thomas Frederick Tout

Arbenigwr yn Yr Oesoedd Canol ac academydd o Loegr oedd **Thomas Frederick Tout**  (28 Medi 1855 - 23 Hydref 1929).

Cafodd ei eni yn Llundain yn 1855 a bu farw yn Llundain. Cofir Tout fel hanesydd.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Balliol, Rhydychen. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o'r Academi Brydeinig.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Thomas Frederick Tout - Y Bywgraffiadur Cymreig
*Thomas Frederick Tout - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Academyddion o Loegr
Thomas Owen (ieithydd)

Ieithydd o Gymru oedd **Thomas Owen**  (1749 - 1 Mai 1812).

Cafodd ei eni ym Mhentraeth yn 1749. Cofir Owen am fod yn offeiriad ac am ei gyfieithiadau i'r Saesneg.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a Choleg y Frenhines, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Thomas Owen - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Owen - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1812
Categori:Ieithyddion o Gymru
Thomas Nowell

Hanesydd o Gymru oedd **Thomas Nowell**  (1730 - 23 Medi 1801).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn 1730 a bu farw yn Neuadd Santes Fair. Bu Owen yn brifathro St Mary Hall yn Rhydychen, ac roedd yn gryf ei wrthwynebiad i Fethodistiaeth.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Oriel, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Thomas Nowell - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Nowell - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1730
Categori:Marwolaethau 1801
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Oriel, Rhydychen
Thomas Richard Lloyd

Curad o Gymru oedd **Thomas Richard Lloyd**  (1820 - 10 Mai 1891).

Cafodd ei eni yn Ninbych yn 1820. Cofrir Lloyd am fod yn offeiriad. Roedd hefyd yn eisteddfodwr ac yn aelod o'r Orsedd.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Thomas Richard Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1820
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Clerigwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Victor Erle Nash-Williams

Anthropolegydd ac archeolegydd o Gymru oedd **Victor Erle Nash-Williams**  (21 Awst 1897 - 15 Rhagfyr 1955).

Cafodd ei eni yn Nhre-lyn yn 1897. Cofir am Nash-Williams fel archaeolegydd, yn arbenigo'n bennaf yng nghyfnod y Rhufeiniaid.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
*Victor Erle Nash-Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Anthropolegwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Wilfrid James Hemp

Anthropolegydd ac archeolegydd o Loegr oedd **Wilfrid James Hemp**  (27 Ebrill 1882 - 14 Ebrill 1962).

Cafodd ei eni yn Richmond upon Thames yn 1882. Cofir am Kemp oherwydd ei waith yn arolygu atgyweirio rhai o gestyll Gogledd Cymru, ac am ei waith fel archaeolegydd ac arbenigwr ar herodraeth Gymreig.

Addysgwyd ef yn Ysgol Highgate. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gymdeithas Hynafiaethau Llundain.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol Cymru casgliad archifau am y person yma.

## Cyfeiriadau
*Wilfrid James Hemp - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Anthropolegwyr o Loegr
William Erbery

Piwritan o Gymru oedd **William Erbery**  (1604 - 1654).

Cafodd ei eni ym Medd y Ci Du yn 1604. Cofir Erbery am fod yn Biwritan ac yn Annibynnwr.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*William Erbery - Y Bywgraffiadur Cymreig

*William Erbery - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1604
Categori:Marwolaethau 1654
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Richard Nanney

Clerigwr o Gymru oedd **Richard Nanney**  (1691 - 1767).

Cafodd ei eni yn ffermdy Cefndeuddwr yn 1691. Cofir am Nanney fel ficer a rheithor, ac roedd yn un o brif gefnogwyr ysgolion Griffith Jones.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Richard Nanney - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1691
Categori:Marwolaethau 1767

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Richard Whitford

Offeiriad ac awdur o Loegr oedd **Richard Whitford**  (1495 - c.1542).

Cafodd ei eni yn Chwitffordd yn 1495. Cofir Whitford yn bennaf am ei gyfieithiad Saesneg o Imitatio Thomas à Kempis.

## Cyfeiriadau
*Richard Whitford - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Richard Whitford - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1495
Categori:Marwolaethau 1542
Categori:Offeiriaid o Loegr
Categori:Llenorion o Loegr
William Foxwist

Barnwr o Gymru oedd **William Foxwist**  (1610 - 1673).

Cafodd ei eni yng Nghaernarfon yn 1610. Cofir Foxwist am fod yn farnwr ac yn Aelod Seneddol.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod Seneddol yn Senedd Lloegr.

## Cyfeiriadau
*William Foxwist - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1610
Categori:Marwolaethau 1673
Categori:Barnwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Havard

Chwaraewr rygbi'r undeb, pêl-droediwr ac offeiriad o Gymru oedd **William Havard**  (23 Hydref 1889 - 17 Awst 1956).

Cafodd ei eni yn Nefynnog yn 1889 a bu farw yng Ngwbert. Cofir Havard yn bennaf am fod yn Esgob Tyddewi. Cafodd hefyd un cap dros dîm rygbi Cymru.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys y Groes Filwrol.

## Cyfeiriadau
*William Havard - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl fu farw yng Ngheredigion

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Harris

Academydd, codwr canu ac offeiriad o Gymru oedd **William Harris**  (28 Ebrill 1884 - 23 Ionawr 1956).

Cafodd ei eni yn Nowlais yn 1884 a bu farw yn Llundain. Cofir Harris yn bennaf am fod yn Athro Cymraeg Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen a Choleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan.

bawd|Bedd Harris yn Eglwys San Fartin, Ruislip

## Cyfeiriadau
*William Harris - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Academyddion Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan
Categori:Clerigwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o'r Saesneg i'r Gymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan
Categori:Diwinyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion Anglicanaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Ddowlais
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Categori:Pobl Esperanto o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Jones (ficer)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Ficer o Gymru oedd **William Jones**  (18 Tachwedd 1755 - 12 Hydref 1821).

Cafodd ei eni yn Y Fenni yn 1755 a bu farw yn Broxbourne, Swydd Hertford. Cofir Jones yn bennaf am fod yn offeiriad. Bu hefyd yn athro yn Jamaica.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*William Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1755
Categori:Marwolaethau 1821

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Wynne

Hanesydd o Gymru oedd **William Wynne**  (1671 - 1 Mai 1704).

Cafodd ei eni yn Garthewin yn 1671. Cofir Wynne yn bennaf am gyhoeddi *History of Wales* yn 1697.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*William Wynne - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1671
Categori:Marwolaethau 1704
Categori:Hanesyddion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Williams (llawfeddyg)

Llawfeddyg a milfeddyg o Gymru oedd **William Williams**  (1832 - 12 Tachwedd 1900).

Cafodd ei eni ym Mhontnewydd yn 1832. Cofir Williams yn bennaf am sefydlu'r 'New Veterinary College' yng Nghaeredin.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caeredin. Yn ystod ei yrfa bu'n aelod o Gymdeithas Frenhinol Caeredin. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Cymrawd Cymdeithas Frenhinol Caeredin.

## Cyfeiriadau
*William Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Marwolaethau 1900
Categori:Llawfeddygon o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Hugh Holland

Bardd o Gymru oedd **Hugh Holland**  (1569 - 23 Gorffennaf 1633).

Cafodd ei eni yn Ninbych yn 1569. Cofir Holland yn bennaf am ei farddoniaeth, yn enwedig ei soned a ymddangosodd ym mlaen yr argraffiad cyntaf o waith William Shakespeare.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Drindon, Caergrawntac Ysgol Westminster.

## Cyfeiriadau
*Hugh Holland - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Hugh Holland - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1569
Categori:Marwolaethau 1633
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
Lewis Henry Owain Pugh

Milwr o Gymru oedd **Lewis Henry Owain Pugh**  (18 Mai 1907 - 10 Mawrth 1981).

Cafodd ei eni yng Nglandyfi, Ceredigion, yn 1907 a bu farw yn Llanwarw, Sir Fynwy. Cofir Pugh yn bennaf am gynllunio ac arwain cyrch milwrol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Seiliwyd y ffilm *The Sea Wolves* (1980) ar y digwyddiad hwn.

## Cyfeiriadau
*Lewis Henry Owain Pugh - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1907
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Milwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Llewellyn Isaac Gethin Morgan-Owen

Milwr o Gymru oedd **Llewellyn Isaac Gethin Morgan-Owen**  (31 Mawrth 1879 - 14 Tachwedd 1960).

Cafodd ei eni yn Llandinam yn 1879. Cofir Morgan-Owen yn bennaf am ei wasanaeth milwrol a sifil yn India.

## Cyfeiriadau
*Llewellyn Isaac Gethin Morgan-Owen - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1879
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Milwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Josiah Boydell

Arlunydd o Loegr a anwyd yng Nghymru oedd **Josiah Boydell**  (8 Ionawr 1752 - 27 Mawrth 1817).

Cafodd ei eni ym Mhenarlâg, Sir y Fflint, yn 1752 a bu farw yn Shepperton, Lloegr. Cofir Boydell am fod yn ysgythrydd blaenllaw, yng nghwmni ei ewythr enwog, John Boydell ac am brosiect celf (*Boydell Shakespeare Gallery*) a sefydlodd.

Roedd yn fab fferm, y pedwerydd plentyn i Samuel Boydell (1727–1783), a'i wraig Ann, née Turner (1725–1764). Ym 1766, yn 14 oed, symudodd i Lundain i ddechrau ei brentisiaeth saith mlynedd i frawd Samuel, John Boydell. Tra'n brentis yno, dysgodd baentio gan Benjamin West ac engrafiad mezzotint gan Richard Earlom.

Ar ôl cwblhau ei brentisiaeth, parhaodd i weithio'n agos gyda John Boydell, gan wneud rhai ysgythriadau ei hun a thynnu golygfeydd i arlunwyr eraill. Bu hefyd yn arddangos yn yr Academi Frenhinol rhwng 1772 a 1779. Un o'i brif dasgau cynnar oedd llunio casgliad lluniau Syr Robert Walpole yn Houghton Hall, Norfolk, cyn allforio'r lluniau i Gatrin Fawr o Rwsia. Gweithiodd Boydell ar y prosiect hwn gyda Joseph a George Farington. Tra yn Norfolk, cyfarfu a phriododd (ar 6 Rhagfyr 1774) Jane North, merch Syr Roger North. Cafodd y ddau nifer o blant. Yn ddiweddarach, roedd un mab, John North Boydell, yn ymwneud â chwmni cyhoeddi'r teulu.
[thumb|right|*Desdemona Asleep*, allan o [Othello (Act V, golygfa 2); llun gan Josiah Boydell i'r Ffolio a gyhoeddwyd gan y *Boydell Shakespeare Gallery*]]

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1752
Categori:Marwolaethau 1817
Clement Price Thomas

Meddyg yn y fyddin a llawfeddyg o Gymru oedd **Clement Price Thomas**  (22 Tachwedd 1893 - 19 Mawrth 1973).

Cafodd ei eni yn Abercarn yn 1893 a bu farw yn Midhurst. Cofir Thomas am fod yn lawfeddyg arloesol.

Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Caerdydd. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Marchog-Cadlywydd Urdd Brenhinol Fictoraidd.

## Cyfeiriadau
*Clement Price Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Llawfeddygon o Gymru
Categori:Meddygon o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Hugh Gore

Offeiriad o Iwerddon oedd **Hugh Gore**  (1613 - 1691).

Cafodd ei eni ym Maiden Newton yn 1613. Cofir Gore yn bennaf am sefydlu ysgol ramadeg yn Abertawe.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt a Choleg y Drindod, Dulyn.

## Cyfeiriadau
*Hugh Gore - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1613
Categori:Marwolaethau 1691
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o Iwerddon
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Dulyn
Categori:Esgobion o Iwerddon
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Iwerddon
Categori:Pobl a aned yn Dorset
Categori:Pobl fu farw yn Abertawe
Daniel Lleufer Thomas

Barnwr o Gymru oedd **Daniel Lleufer Thomas**  (29 Awst 1863 - 8 Awst 1940).

Cafodd ei eni yn Talyllychau yn 1863 a bu farw yn Rhiwbeina. Roedd Thomas yn ynad heddwch. Cofir ef yn bennaf am ei ddiddordebau mewn materion llenyddol a chymdeithasol.

Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Marchog Fachellor.

## Cyfeiriadau
*Daniel Lleufer Thomas - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Daniel Lleufer Thomas - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1940
Categori:Barnwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Vaughan (ynad)

Ynad heddwch a milwr o Gymru oedd **John Vaughan**  (31 Gorffennaf 1871 - 21 Ionawr 1956).

Cafodd ei eni yn Nolgellau yn 1871. Cofir Vaughan yn bennaf am fod yn filwr ac yn gadfridog.

Addysgwyd ef yng  Ngholeg Eton a Choleg Milwrol Brenhinol, Sandhurst. Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys gwobr Cydymaith Urdd y Baddon.

## Cyfeiriadau
*John Vaughan - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Milwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
W. D. Davies

Diwinydd o Gymru oedd **W. D. Davies**  (9 Rhagfyr 1911 - 12 Mehefin 2001).

Cafodd ei eni yn Glanaman yn 1911 a bu farw yn Durham, Gogledd Carolina. Cofir Davies yn bennaf am fod yn ysgolhaig Beiblaidd.

## Cyfeiriadau
*W. D. Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

*W. D. Davies - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Cymry
Categori:Bywgraffiadau Cymreig
James Allen

Clerigwr o Gymru oedd **James Allen**  (15 Gorffennaf 1802 - 26 Mehefin 1897).

Cafodd ei eni yn Burton yn 1802 a bu farw yn Nhyddewi. Roedd Allen yn ddeon eglwys gadeiriol Tyddewi ac yn hynafiaethydd.

Addysgwyd ef yng Ngholeg y Drindon, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
*James Allen - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Marwolaethau 1897
Categori:Offeiriaid
Jack Mercer

Cricedwr o Loegr oedd **Jack Mercer**  (22 Ebrill 1893 – 31 Awst 1987).

Cafodd ei eni yn Southwick, Gorllewin Sussex yn 1893 a bu farw yn Westminster. Cofir Mercer am fod yn gricedwr gyda chlwb Morgannwg.

Enillodd ef nifer o wobrau, gan gynnwys Cricedwr y Flwyddyn a gwobr Wisden.

## Cyfeiriadau
*Jack Mercer - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Cricedwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1987

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Lloyd (cenhadwr)

Cenhadwr o Gymru oedd **John Lloyd**  (1649 - 22 Gorffennaf 1679).

Cafodd ei eni yn Sir Frycheiniog yn 1649 a bu farw yng Nghaerdydd. Cofir Lloyd fel merthyr Jeswitaidd.

## Cyfeiriadau
*John Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Lloyd - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1649
Categori:Marwolaethau 1679
Categori:Cenhadon o Gymru
David Williams (Alaw Goch)

Diwydiannwr o Gymru oedd **David Williams (Alaw Goch)**  (12 Gorffennaf 1809 - 28 Chwefror 1863).

Cafodd ei eni yn Ystradowen, Bro Morgannwg, yn 1809 a bu farw ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Cofir Willliams am fod yn berchennog pyllau glo, ac am fod yn eisteddfodwr.

## Cyfeiriadau
*David Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1863
Categori:Diwydianwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
George Woosung Wade

Clerigwr ac awdur o'r Deyrnas Unedig oedd **George Woosung Wade**  (16 Awst 1858 - 15 Hydref 1941).

Cafodd ei eni yn Shanghai yn 1858 a bu farw yn Nhrefynwy. Cofir am Wade fel clerigwr ac awdur. Ymysg ei gyhoeddiadau mae 'Hanes yr Hen Destament'.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Oriel, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*George Woosung Wade - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Offeiriaid
Categori:Llenorion Prydeinig
John Hughes (emynydd)

Emynydd, cyhoeddwr a chyfansoddwr o Gymru oedd **John Hughes**  (22 Tachwedd 1873 - 14 Mai 1932).

Cafodd ei eni yn Nowlais yn 1873 a bu farw yn Llanilltud Faerdref. Cofir Hughes yn bennaf am gyfansoddi yr emyn-dôn ‘Cwm Rhondda’.

## Cyfeiriadau
*John Hughes - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1873
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Williams (cyfrifydd)

Cyfrifydd, gwerthwr hen greiriau a bardd o Gymru oedd **William Williams**  (1 Mawrth 1738 - 17 Gorffennaf 1817).

Cafodd ei eni yn Nhrefdraeth yn 1738. Cofir Williams yn bennaf am fod yn un o brif swyddogion chwarel y Penrhyn. Roedd hefyd yn hynafiaethydd ac yn awdur.

## Cyfeiriadau
*William Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

*William Williams - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1738
Categori:Marwolaethau 1817
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Lloyd (cofiannydd)

Cofiannydd o Gymru oedd **David Lloyd**  (28 Medi 1635 - 16 Chwefror 1692).

Cafodd ei eni yn Nhrawsfynydd yn 1635. Cofir Lloyd yn bennaf am fod yn awdur. Carcharwyd ef am chwe mis yn 1663 yn dilyn cyhoeddi ei lyfr *The Countess of Bridgewater’s Ghost*.

## Cyfeiriadau
*David Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig

*David Lloyd - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1635
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1692

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Hugh Williams

Cyfieithydd o Gymru oedd **Hugh Williams**  (1722 - 1779).

Cafodd ei eni yn Llanengan yn 1722. Cofir Williams fel clerigwr ac awdur.

Addysgwyd ef yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*Hugh Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Genedigaethau 1722
Categori:Marwolaethau 1779
Categori:Cyfieithwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Isaac Jones

Cyfieithydd o Gymru oedd **Isaac Jones**  (2 Mai 1804 - 2 Rhagfyr 1850).

Cafodd ei eni yn Aberystwyth yn 1804. Bu Jones yn briathro ac yn offeiriad.

Addysgwyd ef yn Brifysgol Cymru a Llanbedr Pont Steffan.

## Cyfeiriadau
*Isaac Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Isaac Jones - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Marwolaethau 1850

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Williams (darlithydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Williams.''

Crefyddwr a darlithydd o Gymru oedd **John Williams**  (11 Ebrill 1792 - 27 Rhagfyr 1858).

Cafodd ei eni yn Ystrad Meurig yn 1792. Cofir Williams am fod yn brifathro yr Edinburgh Academy. Ef hefyd oedd prifathro cyntaf ysgol Llanymddyfri.

Roedd yn fab i John Williams.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Balliol, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
*John Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Williams - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Marwolaethau 1858

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Jones (Poet Jones)

Bardd o Gymru oedd **John Jones**  (1788 - 19 Mehefin 1858).

Cafodd ei eni yn Llanasa, Sir y Fflint, yn 1788. Cofir Jones yn bennaf am gyhoeddi un gyfrol o'i farddoniaeth, sef *Poems by John Jones*, yn 1856.

## Cyfeiriadau
*John Jones - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Jones - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1858
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Lewis Probert

Gweinidog o Gymru oedd **Lewis Probert**  (22 Medi 1837 - 29 Rhagfyr 1908).

Cafodd ei eni yn Llanelli yn 1837. Derbyniwyd ef i Goleg Annibynwyr Aberhonddu yn haf 1863. Cofir Probert yn bennaf am fod yn brifathro coleg Bala-Bangor.

## Cyfeiriadau
*Lewis Probert - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Lewis Probert - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Barlow

Offeiriad o Loegr oedd **William Barlow**  (1499 - 1 Awst 1568).

Cafodd ei eni yn Essex yn 1499 a bu farw yn Chichester. Bu Barlow yn esgob Tyddewi. Roedd hefyd yn gyfrifiol am sefydlu Coleg Crist yn Aberhonddu.

Yn ystod ei yrfa bu'n Esgob Chichester ac Esgob Caerfaddon a Wells.

## Cyfeiriadau
*William Barlow - Y Bywgraffiadur Cymreig

*William Barlow - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1499
Categori:Marwolaethau 1568
Categori:Offeiriaid
Evan Walters

Arlunydd o Gymru oedd **Evan Walters**  (27 Tachwedd 1892 - 14 Mawrth 1951).

Cafodd ei eni yn Llangyfelach yn 1892. Roedd Walters yn arlunydd portreadau adnabyddus.

Addysgwyd ef yn Brifysgol Westminster.

## Cyfeiriadau
*Evan Walters - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Evan Walters - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1892
Categori:Marwolaethau 1951

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Walter Churchey

Cyhoeddwr, bardd a chyfreithiwr o Gymru oedd **Walter Churchey**  (7 Tachwedd 1747 - 3 Rhagfyr 1805).

Cafodd ei eni yn Aberhonddu yn 1747 a bu farw yn Aberhonddu. Cofir Churchey am fod yn un o gefnogwyr cynnar Wesleyaeth yng Aberhonddu.

## Cyfeiriadau
*Walter Churchey - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Walter Churchey - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1747
Categori:Marwolaethau 1805
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Morgan Kinsey

Clerigwr o Gymru oedd **William Morgan Kinsey**  (1788 - 6 Ebrill 1851).

Cafodd ei eni yn Y Fenni yn 1788. Cofir Kinsey fel clerigwr ac awdur. Ei waith enwocaf oedd *Portugal Illustrated* a gyhoeddwyd yn 1828.

## Cyfeiriadau
*William Morgan Kinsey - Y Bywgraffiadur Cymreig

*William Morgan Kinsey - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1788
Categori:Marwolaethau 1851

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Roland Phillips

Hynafiaethydd a chyfreithiwr o Gymru oedd **John Roland Phillips**  (1 Mehefin 1844 - 3 Mehefin 1887).

Cafodd ei eni yng Nghilgerran yn 1844 a bu farw yn South Hampstead. Cofir Phillips fel hanesydd, ac yn bennaf am ei brif waith, sef 'Memoirs of the Civil War in Wales and the Marches', a gyhoeddwyd yn 1874.

## Cyfeiriadau
*John Roland Phillips - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Roland Phillips - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Cyfreithwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Benjamin Davies (hebrëydd)

Hebrëydd o Gymru oedd **Benjamin Davies**  (1814 - 19 Gorffennaf 1875).

Cafodd ei eni yn Sanclêr yn 1814 a bu farw yn Frome. Cofir am Davies fel athro ac ysgolhaig Semitaidd.

## Cyfeiriadau
*Benjamin Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Benjamin Davies - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1814
Categori:Marwolaethau 1875
John Williams (gweinidog Presbyteraidd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Williams.''

Crefyddwr ac awdur o Gymru oedd **John Williams**  (25 Mawrth 1727 - 15 Ebrill 1798).

Cafodd ei eni yn Llanbedr Pont Steffan yn 1727. Cofir Williams yn bennaf am gyhoeddi nifer o weithiau hanesyddol, gan gynnwys 'An enquiry into the truth of the tradition concerning the discovery of America by Prince Madog ab Owen Gwynedd about the year 1170'.

## Cyfeiriadau
*John Williams - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Williams - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1727
Categori:Marwolaethau 1798
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Gruffydd

Telynor dall o Gymru oedd **Thomas Gruffydd**  (1815 - 30 Awst 1887).

Cafodd ei eni yn Llangynidr, Powys yn 1815, yn ŵyr i reithor y plwyf.. Roedd Gruffydd yn un o delynorion enwocaf ei gyfnod.

Cafodd ei addysgu gan John Wood Jones, ac er iddo golli ei olwg yn ifanc, nid amharodd hynny ar ei ddawn gerddorol. Aeth yn delynor i deulu Llanofer, Sir Fynwy. Roedd yn adnabyddus am ei berfformiadau ar y delyn a'i ganu penillion ledled Sir Fynwy a Morgannwg. Enillodd delyn deir-res yn eisteddfod y Fenni yn 1836, ac roedd yn gydradd â Richard Mills, Llanidloes, ar gyfansoddi tôn yn ôl dull 'peroriaeth draddodiadol'.

Yn 1843, aeth i ganu'r delyn i Buckingham Palace, Llundain, gyda'i athro a T. Price ('Carnhuanawc'). Chwaraeodd Gruffydd hefyd sawl gwaith yn Marlborough House, Llundain. Yn 1867, ymwelodd â Llydaw ac arhosodd gyda'r Comte de la Villemarqué, gŵr a fedrai Gymraeg yn rhugl. Anrhegwyd Gruffydd â modrwy i ddathlu ei arhosiad yno.

Cyhoeddwyd ei gân "Gwlad y Bardd" yn ystod ei fywyd. Bu farw ar 30 Awst 1887 yn ei gartref, Tŷ'n-yr-eglwys, a chladdwyd ef ym mynwent yr eglwys yn Llanofer.

## Cyfeiriadau
*Thomas Gruffydd - Y Bywgraffiadur Cymreig
*Thomas Gruffydd - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Pobl ddall
Categori:Telynorion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Davies (mwynolegydd)

Mwnolegydd o Loegr oedd **Thomas Davies**  (29 Rhagfyr 1837 - 21 Rhagfyr 1892).

Cafodd ei eni yn St Pancras yn 1837. Cofir Davies am fod yn fwynolegydd, ac roedd yn arloeswr mewn astudio creigiau â chwyddwydr.

Roedd yn fab i William Davies.

## Cyfeiriadau
*Thomas Davies - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Davies - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1892
John Griffiths (ysgolfeistr)

Ysgolfeistr a gweinidog o Gymru oedd **John Griffiths**  (1731 - 12 Tachwedd 1811).

Cafodd ei eni yn Llanglydwen yn 1731. Cofir Griffiths yn bennaf am sefydlu ysgol i baratoi gweinidogion yng Nglandwr, sir Benfro.

## Cyfeiriadau
*John Griffiths - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Griffiths - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1731
Categori:Marwolaethau 1811
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Harold Rowley

Ysgolhaig, academydd ac awdur o Gymru oedd **Harold Rowley**  (24 Mawrth 1890 - 4 Hydref 1969).

Cafodd ei eni yng Nghaerlŷr yn 1890 a bu farw yn Cheltenham. Cofir Rowley am fod yn ygolhaig Semitaidd ac yn awdur.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Prifysgol Llundain.

## Cyfeiriadau
*Harold Rowley - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Harold Rowley - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Ysgolheigion Cymraeg

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
David Lloyd (awdur)

Roedd **Y Parchedig David Lloyd** (12 Mai 1752 - 3 Mawrth 1838) yn glerigwr, awdur, bardd, cerddor a pheiriannydd o Gymru.

## Cefndir
Cafodd Lloyd eni yn Llanbister ym 1752 yn fab i Thomas Lloyd ffarmwr sylweddol a Mary (née James) ei wraig.

Cafodd rhywfaint o addysg ysbeidiol mewn Lladin a rhifyddeg mewn ysgolion lleol oedd yn cael ei ymyrru'n aml oherwydd angen ei dad iddo weithio ar y fferm. Fe ddysgodd Groeg o lyfrau ar ben ei hun yn ogystal â sut i farddoni mewn modd "derwyddol".

bawd|Eglwys Sant Cynllo Llanbister

## Gyrfa
Yn ei ieuenctid daeth yn gyfeillgar efo John Wesley. Roedd Wesley wedi ceisio dwyn perswâd arno i ymuno â chymdeithas y Weslead a gweithio fel pregethwr teithiol. Gwrthododd Lloyd gan ei fod yn teimlo nad oedd ganddo lais digon cryf i bregeth yn yr awyr agored. Teimlai byddai'n fwy addas iddo geisio lledaenu'r Efengyl fel offeiriad â gofal plwyf. Gan hynny, ym 1771, agorodd ysgol yn Llanbister er mwyn cynnal ei hun wrth iddo baratoi ar gyfer gwneud cais i ddod yn offeiriad Eglwys Loegr. Parhaodd i ddangos cefnogaeth i achos y Weslead. Mae hanes amdano yn clywed criw o Weslead yn canu emynau mewn ystafell mewn tŷ ffarm lle roeddynt yn arfer cwrdd. Roedd wedi ei blesio cymaint rhoddodd cymorth iddynt agor capel, er ei fod yn offeiriad Eglwys Loegr. Ymysg ei ddisgyblion yn ei ysgol bu'r Parch. Dr James Donne DD (1764 - 1844) , ficer Llanyblodwel, ac addysgwr.

Cafodd Lloyd ei hordeinio'n offeiriad ym 1778. Fe wasanaethodd fel curad Putley, Swydd Henffordd rhwng 1785 a 1789. Ym 1789 dychwelodd i Lanbister i fod yn ficer y plwyf gan aros yno hyd ei farwolaeth.

Bu Lloyd hefyd yn ymddiddori mewn mathemateg a pheirianneg. Yn ei dridegau ceisiodd dyfeisio peiriant *symudiad diddiwedd*, methodd ond barhaodd i ymchwilio i'r pwnc am weddill ei oes, heb boeni am ei fethiant, ond yn ymhyfrydu yn yr hyn â darganfu trwy bob ymgais.

## Marwolaeth
Bu farw o strôc yn ei reithordy yn 85 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion yn naear ei eglwys.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1752
Categori:Marwolaethau 1838
Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Hughes (clerigwr)

Clerigwr ac awdur o Gymru oedd **John Hughes**  (1787 - 1 Tachwedd 1860).

Cafodd ei eni yn Llandre yn 1787. Bu Hughes yn archddiacon Ceredigion, ac ystyriwyd ef yn un o bregethwyr mawr ei gyfnod.

Addysgwyd ef yn Ystrad Meurig.

## Cyfeiriadau
*John Hughes - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Hughes - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1787
Categori:Marwolaethau 1860
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Lloyd (cerddor)

Cerddor o Gymru oedd **John Lloyd**  (1475 - 3 Ebrill 1523).

Cafodd ei eni yng Nghaerllion yn 1475. Cofir Lloyd yn bennaf am gyfansoddi llawer o gerddoriaeth eglwysig.

## Cyfeiriadau
*John Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig

*John Lloyd - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1475
Categori:Marwolaethau 1523
Categori:Cerddorion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Jones (Idrisyn)

Argraffydd ac awdur o Gymru oedd **John Jones**  (20 Ionawr 1804 - 17 Awst 1887).

## Cefndir
Ganwyd John Humphrey ym Mhenucha'r dre Dolgellau, Sir Feirionnydd yn blentyn i William Humphrey ac Elizabeth Lewis ei wraig. Cafodd ei fedyddio yn Eglwys Dolgellau ar 22 Ionawr 1804. Roedd ei dad yn saer coed oedd yn cael ei gyflogi gan deulu'r Nannau i ofalu am long o'u heiddo. Roedd ei fam yn perthyn i deulu Plas Mawr, sydd bellach yn siop ar y ffordd fawr ond a arferai bod yn blasty sylweddol yn eiddo i deulu'r Barwn Owain. Roedd Elizabeth hefyd yn hawlio bod yn ddisgynnydd i'r Bardd Cwsg.

Roedd Idrisyn yr ieuengaf o naw o blant ond bu farw saith ohonynt cyn ei eni ef. Bu farw ei unig frawd i oroesi yn y llynges wrth geisio rhwystro llong caethion rhag gadael Affrica.

Cafodd Idrisyn ei addysgu yn Ysgol Ramadeg Dolgellau.
## Gyrfa
Ym 1818 aeth Idrisyn yn brentis i wasg Richard Jones. Roedd y wasg yn cyhoeddi cyfnodolyn y Wesleaid, Yr Eurgrawn, ar y pryd. Tra'n brentis, penderfynodd ollwng "Humphrey", cyfenw ei dad, a mabwysiadu "Jones", cyfenw ei feistr.

Ym 1824 penderfynodd y Wesleaid i gyhoeddi'r Eurgrawn eu hunain, gan sefydlu gwasg yn Llanfair Caereinion ar gyfer y gwaith. Dilynodd Idrisyn y papur i Sir Drefaldwyn. Ym 1827 symudodd gwasg y Wesleaid i Lanidloes a daeth Jones yn fforman y gwaith. Ym 1836 agorodd Idrisyn ei wasg ei hun yn Llanidloes. Ym 1847 ail ddechreuodd cysylltiad Idrisyn a'r Eurgrawn wedi i'r Wesleaid gwerthu eu gwasg i John Mendus Jones a rho'r cyfrifoldeb o gyhoeddi eu papur yn ôl yn nwylo Jones. Rhwng 1851 a 1852 ef bu olygydd y papur hefyd.

Yn ystod ei gyfnod yn Llanidloes bu Idrisyn yn amlwg ym mywyd cyhoeddus y dref. Roedd yn flaenor ac yn bregethwr lleyg i'r Wesleaid ac etholwyd ef yn Faer y dref ym 1853.

Yn ogystal â chyhoeddi gwaith eraill cafodd lawer o waith Idrisyn ei hun eu cyhoeddi. Cyfrannodd lawer o gerddi, traethodau a darnau barn i'r Eurgrawn a chyhoeddiadau Cymreig eraill. Cyhoeddodd hefyd tua 12 o lyfrau. Ei llyfrau mwyaf poblogaidd oedd :
* Yr Esboniad Beirniadol mewn chwe chyfrol (1845)
* Dehongliad Beirniadol ar yr Hen Destament a'r Newydd mewn pum cyfrol (1852)
* Dalenau o Ddyddlyfr ein Bywyd yn yr Ucheldiroedd (1868), cyfieithiad o ddyddiaduron y frenhines Fictoria.

Honnir bod y Dehongliad Beirniadol wedi gwerthu dros 80,000 o gopïau.

Ym 1853 ymadawodd a'i wasg a'r Wesleaid pan gafodd ei ordeinio yn ddiacon yn Eglwys Loegr gan yr Esgob Connop Thirlwall o Dyddewi. Fe aeth i wasanaethu fel curad Llandysul. Cafodd ei ordeinio i urddau llawn yr Offeiriadaeth blwyddyn yn niweddarach. Cafodd ei benodi yn ficer Llandysiliogogo ym 1858 gan aros yno am weddill ei oes

## Teulu
Ym 1829 priododd ag Elizabeth Wilson, Llanidloes  bu iddynt 5 mab ac un ferch. Un o'i feibion oedd y Parch J Idrisyn Jones, gweinidog gyda'r Annibynwyr.

## Marwolaeth
Bu farw yng Ngheinewydd yn 83 mlwydd oed  a chladdwyd ei weddillion ym mynwent eglwys ei blwyf.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Marwolaethau 1887
Categori:Clerigwyr o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
John Lloyd (ysgolhaig)

Ysgolhaig a chlerigwr o Gymru oedd **John Lloyd**  (1558 - 1603).

Cafodd ei eni yn Ninbych yn 1558. Cofir Lloyd yn bennaf am fod yn ysgolhaig.

## Cyfeiriadau
*John Lloyd - Y Bywgraffiadur Cymreig
*John Lloyd - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1558
Categori:Marwolaethau 1603
Categori:Offeiriaid o Gymru
Categori:Ysgolheigion o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Thomas Llewelyn

Gweinidog a Thiwtor o Gymru oedd **Thomas Llewelyn**  (1720 - 7 Awst 1783).

Cafodd ei eni yn Gelli-gaer yn 1720. Cofir Llewelyn yn bennaf am ymgyrchu o blaid cynyddu'r nifer o Feiblau Cymraeg a argraffwyd, a gwella eu dosbarthiad.

## Cyfeiriadau
*Thomas Llewelyn - Y Bywgraffiadur Cymreig

*Thomas Llewelyn - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1720
Categori:Marwolaethau 1783
Categori:Gweinidogion Protestannaidd o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru

Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Johns

Gweinidog, tiwtor ac awdur o Gymru oedd **William Johns**  (1771 - 27 Tachwedd 1845).

Cafodd ei eni yng Nghilymaenllwyd yn 1771. Cofir Johns yn bennaf am fod yn awdur, gan iddo gyhoeddi naw o lyfrau a nifer fawr o erthyglau i'r 'Monthly Repository'.

## Cyfeiriadau
*William Johns - Y Bywgraffiadur Cymreig

*William Johns - Bywgraffiadur Rhydychen

Categori:Genedigaethau 1771
Categori:Marwolaethau 1845
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Undodiaid

Categori:Erthyglau bot Wicipobl