open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rothsay Castle

Roedd y ***Rothsay Castle*** (hefyd ***Rothesay Castle***) yn llong stemar padl a longddrylliwyd ar Draeth Lafan ym mhen dwyreiniol Afon Menai, gogledd Cymru, yn 1831. Collwyd 130 o fywydau yn y trychineb.

Adeiladwyd y llong yn 1816 i hwylio ar Afon Clud yng ngorllewin yr Alban, cyn iddi ddechrau gweithio o Lerpwl gan gludo teithwyr hamdden ar deithiau pleser i Ogledd Cymru.

Er mwyn ceisio osgoi damweiniau tebyg yn y dyfofol sefydlwyd gorsaf bad achub ym Mhenmon, ar Ynys Môn, yn 1832 a chodwyd goleudy rhwng y Trwyn Du ac Ynys Seiriol yn 1837.

Cyfansoddodd y bardd William Williams (Caledfryn) awdl am y drychineb a enillodd y gadair iddo yn Eisteddfod Biwmares (1832); fe'i hystyrid yn un o gerddi mawr ei chyfnod.

## Y digwyddiad
Tua canol dydd ar 17 Awst 1831 gadawodd Lerpwl gyda 150 o deithwyr ar ei bwrdd. Roedd yn hwyr yn cychwyn ei thaith, a chyn pen dim roedd yng ngafael gwynt cry. Aeth un o'r teithwyr at Gapten Atkinson i bledio iddo droi nôl i ddociau Lwrpwl, ond roedd y capten yn chwil gaib a gwrthododd wneud hynny. Erbyn 10yb roedd y llong wedi cyrraedd Pen y Gogarth ger Llandudno ac roedd dwy droedfedd o ddŵr hallt yn yr howld. 'Doedd y pympiau'n tycio dim a 'doedd dim sôn am fwced yn unman! Un cwch achub oedd ar gael, ac roedd ganddo glamp o dwll yn ei ochr, a dim sôn am rwyf yn unman.

Erbyn 1.00yp roedd y Rothsay Castle yn cael ei waldio yn erbyn y creigiau, gan dorri'n deilchion, nes yn y diwedd suddodd.

Achubwyd 23 yn y bore bach.

bawd|dim|Codwyd Goleudy Trwyn Du ar benrhyn Penmon ychydig wedi'r drychineb

## Gweler hefyd
*Rhestr o longddrylliadau ar arfordir Cymru

Categori:Afon Menai
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Agerlongau
Categori:Llongau teithio
Categori:Llongddrylliadau
Categori:Trychinebau 1831
Categori:1831 yng Nghymru
785

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
780 781 782 783 784 - **785** - 786 787 788 789 790 

----

## Digwyddiadau 
*Widukind a llawer o Sacsoniaid eraill yn cael eu bedyddio.
*Yr ymerodraeth Ffrancaidd yn cipio Girona.
*Talorgen, brenin y Pictiaid yn olynu Talorcan II ar yr orsedd.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Cynewulf, brenin Wessex,
*Yan Zhenqing, caligraffydd o Tsieina

Categori:785
783

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
778 779 780 781 782 - **783** - 784 785 786 787 788 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*30 Ebrill - Hildegard, gwraig Siarlymaen
*12 Gorffennaf - Bertrada o Laon, gwraig Pippin III (g. 720)

Categori:783
782

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
777 778 779 780 781 - **782** - 783 784 785 786 787 

----

## Digwyddiadau 
* Siarlymaen yn galw'r mynach ac ysgolhaig Alcuin o Efrog i Aachen i adfywio addysg yn ei ymerodraeth.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Yr Ymerawdr Kōnin, ymerawdwr Japan (g. 709)

Categori:782
781

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
776 777 778 779 780 - **781** - 782 783 784 785 786 

----

## Digwyddiadau 
*Ymerawdwr Kammu yn olynu Ymerawdwr Kōnin fel ymerawdwr Japan.
*Siarlymaen yn nodi ffiniau tiriogaeth y Pab.
*Talorcan II yn olynu Drest III fel brenin y Pictiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:781
K2

**K2** yw'r ail fynydd uchaf yn y byd. Mae'n rhan o fynyddoedd y Karakoram yng ngorllewin yr Himalaya. Saif ar y ffin rhwng Pacistan a Tsieina (er bod y diriogaeth yn cael ei hawlio gan India hefyd).

Ni ymddengys bod enw brodorol, dilys ar y mynydd. Cyfeiria'r awdurdodau Tsieineaidd ato fel **Qogir**; enw sy'n deillio o **Chogori**, ei hun yn enw a ddyfeisiwyd gan fforwyr Gorllewinol o ddau enw Balti, *chhogo* ("mawr") a *ri* ("mynydd"). Mae'r enw Saesneg **Mount Godwin-Austen** hefyd wedi ei ddefnyddio ar adegau. Enwyd fe yn K2 pan wnaed archwiliad o'r ardal ym 1856 gan dîm dan arweiniad Henry Haversham Godwin-Austen. Roedd mynyddoedd eraill y Karakoram wedi eu nodi fel K1, K3, K4 a K5, ond cawsant hwy eu hailenwi yn ddiweddarach yn *Masherbrum, Broad Peak, Gasherbrum II* a *Gasherbrum I*.

Ystyrir mai K2 yw'r mynydd anoddaf i'w ddringo yn y byd, oherwydd ei fod yn llawer anoddach yn dechnegol na Mynydd Everest a dim ond fymryn yn is. Gwnaed yr ymgais gyntaf i'w ddringo ym 1902 gan Oscar Eckenstein ac Aleister Crowley. Methodd yr ymdrech, a'r un peth ddigwyddodd i ymdrechion ym 1909, 1934, 1938, 1939 a 1953. Ar 31 Gorffennaf 1954, llwyddodd ymgyrch Eidalaidd i roi dau ddringwr, Lino Lacedelli ac Achille Compagnoni, ar y copa.

Ni ddringwyd y mynydd eto tan 9 Awst 1977; 23 mlynedd yn ddiweddarach, pan lwyddodd tîm o Japan ei ddringo. Cyrhaeddodd Ichiro Yoshizawa y copa gydag Ashraf Amman o Bacistan. Erbyn hyn, mae'r mynydd wedi'i ddringo o nifer o gyfeiriadau, ond mae'r nifer sydd wedi cyrraedd ei gopa yn llawer llai na'r nifer sydd wedi dringo Everest; erbyn Awst 2004, roedd 246 o bobl wedi dringo K2 tra'r oedd 2,238 wedi dringo Everest. Bu farw o leiaf 67 o ddringwyr yn yr ymgais, gan gynnwys 13 yn ystod 1986 ac 11 yn Awst 2008. Erbyn y flwyddyn honno, amcangyfrifwyd y bu farw 27% o'r bobl a safodd ar y copa ar y ffordd yn ôl i lawr.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Pacistan
Categori:Mynyddoedd Tsieina
784

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
779 780 781 782 783 - **784** - 785 786 787 788 789 

----

## Digwyddiadau 
* Nagaoka-kyō yn dod yn brifddinas Japan

## Genedigaethau 
* Ibn Sa'd al-Baghdadi, ysgolhaig Islamaidd

## Marwolaethau 
* 21 Awst - Alberic, Esgob Utrecht

Categori:784
780

7g - **8g** - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - **780au** - 790au 800au 810au 820au 830au 
775 776 777 778 779 - **780** - 781 782 783 784 785 

----

## Digwyddiadau 
*Cystennin VI yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd, gydag Irene fel gwarcheidwad
*Tang De Zong yn dod yn ymerawdwr Tsieina
*Drest III yn olynu Alpin II fel brenin y Pictiaid

## Genedigaethau 
*Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī, mathemategydd (tua'r flwyddyn yma)
*Rabanus Maurus, diwinydd German Almaenig (tua'r flwyddyn yma)

## Marwolaethau 
*8 Medi - Leo IV, Ymerawdwr Bysantaidd

Categori:780
779

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
774 775 776 777 778 - **779** - 780 781 782 783 784 

----

## Digwyddiadau 
* Offa, brenin Mersia yn gorchfygu Cynewulf, brenin Wessex
* Adeiladu Clawdd Offa (tua'r flwyddyn yma)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Tang Dai Zong, ymerawdwr China

Categori:779
778

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
773 774 775 776 777 - **778** - 779 780 781 782 783 

----

## Digwyddiadau 
*15 Awst - Brwydr Ronsyfal (Roncesvalles), lle gorchfygir rhan o fyddin Siarlymaen gan y Basgiaid. Ymhlith y lladdedigion mae Rolant, arglwydd Mers Llydaw. Mae'r gerdd Cân Rolant (*La Chanson de Roland*) o'r 11g wedi ei seilio ar ddigwyddiadau'r frwydr yma.
*Siarlymaen yn ymladd yn erbyn y Mwslimiaid yn Sbaen.

## Genedigaethau 
*16 Ebrill - Louis Dduwiol, brenin y Ffranciaid (bu farw 840)

## Marwolaethau 
* 15 Awst - Rolant, cadfridog Ffrancaidd
* Autpert Ambrosius, mynach ac awdur

Categori:778
Asser

Roedd **Asser** (bu farw 908/909) yn fynach o Gymru a wahoddwyd i lys Alffred Fawr, brenin Wessex, i'w helpu i addysgu ei bobl. Mae yna darddodiad mai "Gwyn" oedd ei enw gwreiddiol, ond nid oes tystiolaeth i brofi hyn. Daw'r enw "Asser" o'r Beibl; roedd yr Asser gwreiddiol yn fab i Jacob o Leah.

## Bywgraffiad
Mynach o Dyddewi oedd Asser. Daw'r rhan fwyaf o'r wybodaeth sydd ar gael amdano o'i fywgraffiad Lladin o Alffred a ysgrifennwyd yn 893. Mae'r llyfr yma yn ffynhonnell bwysig iawn ar gyfer hanes Lloegr yn y cyfnod yma. Dywed Asser ei fod, ar ôl cryn betruso, wedi derbyn gwahoddiad Alffred gan ei fod yn credu y gallai fod o fwy o gymorth i'w bobl yn ei lys ef nag yn Nhyddewi. Cred Syr Ifor Williams fod Asser wedi ysgrifennu ei fywgraffiad ar gyfer y Cymry yn hytrach nag ar gyfer y Saeson, gan ei fod droeon yn esbonio enw Saesneg trwy roi'r enw Cymraeg ar y lle.

Rywbryd rhwng  892 a 900 gwnaed Asser yn esgob Sherborne. Dywedir ei fod eisoes wedi bod yn esgob, ond mae'n ansicr a oedd yn Esgob Tyddewi, er fod Gerallt Gymro yn ei restru fel Esgob Tyddewi yn ei *Itinerarium Cambriae* (1191).

## Llyfryddiaeth
**O Lygad y Ffynnon: cyfieithiadau o weithiau haneswyr boreuaf Cymru*, gol. John Owen Jones (Y Bala: Davies ac Evans, 1890) - yn cynnwys bywgraffiad Asser o Alffred.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Lladin o Gymru
Categori:Llenorion y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 900au
Categori:Mynachod
777

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
772 773 774 775 776 - **777** - 778 779 780 781 782 

----

## Digwyddiadau 
*Siarlymaen yn gorchfygu'r Sacsoniaid. Widukind, arweinydd y Sacsoniaid, yn ffoi i Ddenmarc.
*Kardam yn olynu Telerig, brenin Bwlgaria.
*Elfodd a'r eglwys Gymreig yn derbyn dyddiad Rhufain ar gyfer y Pasg (*dyddiad tebygol)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:777
776

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
771 772 773 774 775 - **776** - 777 778 779 780 781 

----

## Digwyddiadau 
* Siarlymaen yn gorchfygu Tywysogaeth Spoleto yn yr Eidal, ac yn penodi Hildebrand yn dywysog.
* Y Sacsoniaid yn manteisio ar absenoldeb Siarlymaen i wrth-ymosod

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:776
799

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
794 795 796 797 798 - **799** - 800 801 802 803 804 

----

## Digwyddiadau 
*29 Tachwedd - Pab Leo III yn dychwelyd i Rufain, gyda chymorth Siarlymaen.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*13 Ebrill - Paul y Diacon, hanesydd
*4 Medi - Musa al-Kazim, Imam y Shia (g. 745)

Categori:799
Edmonton

Prifddinas talaith Alberta, Canada, yw **Edmonton**. Mae'n gorwedd ar lan Afon Gogledd Saskatchewan. Fe'i sefydlwyd fel post masnach a chanolfan amaethyddiaeth yn gynnar yn y 19g a thyfodd i fod yn ddinas gyda dyfodiad y rheilffordd yn 1891. Sefydlwyd prifysgol yno yn 1906.

300px|bawd|canol|Edmonton

bawd|canol|400px|Panorama Edmonton

Categori:Dinasoedd Alberta
801

8g - **9g** - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - **800au** - 810au 820au 830au 840au 850au 
796 797 798 799 800 - **801** - 802 803 804 805 806 

----

## Digwyddiadau 
*28 Rhagfyr - Louis Dduwiol yn cipio Barcelona.

## Genedigaethau 
* 8 Medi (neu 9 Medi) - Ansgar, mynach ac archesgob Almaenig, "Apostol y Gogledd" (m. 865).
* June 17 - Drogo o Metz.

## Marwolaethau 
Categori:801
Mosg

Mae **mosg** yn adeilad ar gyfer dilynwyr crefydd Islam. Fel rheol, defnyddir yr enw Arabeg **masjid** (luosog *masajid*) - مسجد. Prif ddiben y mosg yw fel lle i'r credinwyr gyfarfod i weddïo, y salat. Erbyn hyn maent i'w gweld ymhob rhan o'r byd. O ran pensaernïaeth, maent fel rheol yn dilyn arddull nodweddiadol Islamaidd, gydag un neu fwy o dyrau, y minaret. Cyn y pum gweddi ddyddiol mae'r muezzin yn galw'r credinwyr o'r minaret.  Heblaw lleoedd i addoli, maent yn leoedd i ddysgu am Islam a chyfarfod credinwyr eraill.

Fel rheol disgwylir i unrhyw un sy'n ymweld â mosg dynnu ei esgidiau a'u gadael wrth y drws. Yn rhai gwledydd Islamaidd ni chaniateir i ymwelwyr nad ydynt yn Fwslimiaid fynd i mewn i fwy nag ambell fosg, ond mewn gwledydd eraill mae croeso iddynt fynd i mewn i unrhyw un. Sefydlwyd y mosg cyntaf yn y Deyrnas Unedig yng Nghaerdydd yn 1860.

Ymhlith y mosgau enwocaf mae:

* Masjid al-Haram; Mecca, Sawdi Arabia - safle fwyaf sanctaidd Islam
* Masjid al-Nabawi; Medina, Sawdi Arabia - ail safle fwyaf sanctaidd Islam
* Mosg Al-Aqsa; Jerusalem, Israel - trydydd safle fwyaf sanctaidd Islam
* Mosg Imam Ali; Nayaf, Irac - safle fwyaf sanctaidd y Shia
* Mosg Faisal; Islamabad, Pacistan - y mosg mwyaf (o ran arwynebedd) yn y byd
* Mosg Córdoba; Córdoba, Sbaen - yn awr wedi ei droi yn Eglwys Gadeiriol
* Hagia Sophia; Istanbwl, Twrci - eglwys yn wreiddiol, yna'n fosg o 1453 hyd 1935
* Mosg Glas; Istanbwl, Twrci
* Jama Masjid; Delhi, India - un o'r mwyaf yn India
* Mosg Mawr Kairouan; y mosg hynaf a phwysicaf yn y Maghreb (Gogledd Affrica).
* Mosg Hassan II; yn ninas Casablanca, Morocco.
* Mosg yr Ummaiaid; Damascus, Syria

bawd|dim|Mosg Badshahi yn Lahore, Pacistan 
bawd|dim|"Mosg Glas" yn Istanbwl, Twrci


Categori:Islam
Bob Woolmer

Cyn-gricedwr a hyfforddwr oedd **Robert Andrew Woolmer** (14 Mai 1948 - 18 Mawrth 2007). Yn ystod ei yrfa'n chwarae criced yn Sir Gaint, chwaraeodd Woolmer 19 gem brawf a 6 gem un-dydd i dîm Lloegr rhwng 1972 a 1981. Wedi iddo ymddeol o chwarae criced yn 1984, ymfudodd Woolmer i Dde Affrica i hyfforddi criced yng nghlybiau ac ysgolion a oedd gan mwyaf yn sefydliadau croenddu yn ystod y gyfundrefn apartheid yn Ne Affrica. Yn 1987, dychwelodd i Loegr i hyfforddi ail dîm sir Gaint ac wedyn tîm cyntaf Swydd Warwick, lle enillodd bedwar tlŵs criced yn ystod ei dri tymor yno. Yn 1994, daeth yn hyfforddwr tîm criced cenedlaethol De Affrica ac yn 2005 penodwyd Woolmer yn hyfforddwr tîm Pacistan.

Bu farw Woolmer ar 18 Mawrth 2007. Yn dilyn yr ymryson (yn 1997 a 2006) a ddaeth o'r honiadau fod Woolmer yn annog ei chwaraewyr i ymyrryd gyda cyflwr peli criced yn ystod gemau un-dydd, credwyd yn wreiddiol fod y straen o hyfforddi tîmau cenedlaethol wedi niweidio ei iechyd yn syfrdanol. Yn ogystal, collodd Pacistan yn annisgwyl yn erbyn Iwerddon yng Nghwpan Criced y Byd 2007 y noson cyn iddo farw, ac felly credwyd fod y pwysau a oedd arno fel hyfforddwr wedi cyfrannu at ei farwolaeth. Er hynny, yn dilyn post-mortem swyddogol gan heddlu Jamaica ychydig ddiwrnodau wedi marwolaeth Woolmer, cyhoeddwyd fod Woolmer'n debygol o fod wedi ei dagu i farwolaeth. Yn ddiweddarach cyhoeddodd yr heddlu eu bod yn awr yn ystyried bod Woolmer wedi marw o achosion naturiol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cricedwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Hyfforddwyr criced
Categori:Marwolaethau 2007
Moel Tryfan

Mynydd bychan yn Eryri ger pentrefi Rhosgadfan, Y Fron a Betws Garmon yng ngogledd Gwynedd yw **Moel Tryfan** (1400' / 427 m). Ni ddylid ei gymysgu a'r mynydd adnabyddus Tryfan, ger Llyn Ogwen (cyfeirir at y mynydd hwnnw mewn ambell hen lyfr fel "Moel Tryfan").

Gellid ystyried Moel Tryfan fel parhad gorllewinol o'r Mynydd Mawr, a wahanir oddi wrtho gan fwlch llydan. Ar lethrau deheuol a dwyreiniol y mynydd ceir olion sylweddol o'r chwareli llechi a fu mor brysur yno yn y gorffennol, yn cynnwys Chwarel Moel Tryfan a Chwarel Alexandra (Cors y Bryniau).

## Enwogion
Mae Kate Roberts yn sôn am y mynydd a'r ardal yn ei chyfrol hunangofiannol *Y Lôn Wen*.

Cafodd yr awdur Dic Tryfan ei lysenw o'r mynydd.

Aeth Charles Darwin i fyny Moel Tryfan yn 1842. Mewn llythyr i J.D. Hooker, 25 Awst 1863, soniodd Darwin bod y daeraregwr arloesol Charles Lyell wedi dod o hyd i "*Trimmers Arctic shells on Moel Tryfan*".  Adroddodd Joshua Trimmer iddo ddarganfod darnau maluriedig o molwsgiaid morol ar Moel Tryfan. Dadleuodd bod eu presenoldeb yn dangos iddynt gael eu dyddodi pan fu copa Moel Tryfan tan ddŵr y môr (Trimmer 1831). Er i Darwin wneud gwaith maes ar y foel hon yn 1842, ni chanfu'r cyfryw folwsciaid

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Betws Garmon
Categori:Copaon Hump
Categori:Llandwrog
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Amhareg

**Amhareg** yw iaith yr Amhariaid, grŵp ethnig mwyaf Ethiopia, ac iaith swyddogol y wlad honno. Mae hi'n iaith Semitaidd yn y teulu ieithyddol Affro-Asiaidd. Mae tua 27,000,000 o bobl yn siarad yr iaith, a'r rhan fwyaf ohonynt yn byw yn Ethiopia. Credir fod tua 7-15 miliwn o bobl eraill yn siarad Amhareg fel ail iaith a'r tu allan i Ethiopia. Mae rhai Rastaffariaid yn siarad yr iaith hefyd.

Mae'r iaith Amhareg yn deillio o'r iaith Ethiopeg (Ge'ez), iaith litwrgaidd hynafol Eglwys Ethiopia. Er ei bod yn iaith Semitaidd o ran gramadeg mae'r Amhareg yn cynnwys nifer fawr o eiriau benthyg o'r ieithoedd Cwshitig brodorol a siaredid yn Ethiopia a rhannau o'r Swdan ac aradaloedd eraill yng Nghorn Affrica yn y gorffennol.

## Geiriaduron 
* Amsalu Aklilu, *English-Amharic dictionary* (Oxford University Press, 1973)
* Baeteman, J., *Dictionnaire amarigna-français* (Diré-Daoua, 1929)
* Kane, Thomas L., *Amharic-English Dictionary*, 2 gyf. (Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1990)
* Leslau, Wolf,  *Concise Amharic Dictionary* (Berkeley a Los Angeles: University of California Press, 1976)

Categori:Ieithoedd Ethiopia
Categori:Ieithoedd Semitaidd
Categori:Ieithoedd Swdan
Emrys Wledig

Roedd **Emrys Wledig** (Lladin **Ambrosius Aurelianus**, a elwir yn **Aurelius Ambrosius** yn yr *Historia Regum Britanniae*) yn arweinydd y Brythoniaid yn y 5g a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson.

Ceir y wybodaeth gyntaf am Emrys gan Gildas yn ei draethawd *De Excidio Britanniae*. Dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig, a'i fod wedi casglu lluoedd ynghyd i wrthwynebu'r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn. Roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ôl Emrys, yn ei ganmol yn fawr; yn wahanol iawn i'w gondemniad hallt o arweinwyr y Brythoniaid yn ei oes ef ei hun. Ymhlith y manylion y mae Gildas yn ei roi am Emrys yw ei fod o deulu "oedd wedi gwisgo'r porffor". Mae rhai wedi awgrymu fod hyn yn golygu fod gan y teulu gysylltiad a rhyw ymerawdwr.

Awgryma rhai ysgolheigion, o astudiaeth o'r brif lawysgrif o'r *De Excidio Britanniae*, "British Library, Cotton Vitellius A.vi", fod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli'r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys.

Mae rhywfaint mwy o fanylion am Emrys gan Nennius yn ei *Historia Britonum*. Ef sy'n adrodd y chwedl adnabyddus sy'n gysylltiedig a Dinas Emrys, sef bod Gwrtheyrn yn ceisio adeiladu caer ond yn methu. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau. Ceir hyd i fachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygir ef at y brenin, dywed mai Ambrosius yw ei enw. Mae'r bachgen yn dangos i'r brenin fod llyn oddi tan y gaer lle mae dwy ddraig yn byw, draig goch a draig wen, ac mai hwy sy'n achosi i'r seiliau gwympo.

Newidiwyd yr hanes gryn dipyn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historiae Regum Britanniae*, lle rhoir yn enw Myrddin i'r bachgen yn y chwedl am y ddwy ddraig. Mae Emrys yn ymddangos yng ngwaith Sieffre hefyd, dan yr enw *Aurelius Ambrosius*, fel mab y Brenin Cystennin a brawd Uther Wledig (Uthr Bendragon).

Mewn llenyddiaeth ddiweddarach, mae Emrys Wledig yn un o'r cymeriadau yn y ddrama *Buchedd Garmon* gan Saunders Lewis.

## Llyfryddiaeth
**Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru*; gol. Meic Stephens. (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1

## Nodiadau
Emrys Wledig
Emrys Wledig
774

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
769 770 771 772 773 - **774** - 775 776 777 778 779 

----

## Digwyddiadau 
*Siarlymaen yn gorchfygu teyrnas y Lombardiaid, ac yn cymryd y teitl Brenin y Lombardiaid
*Silo yn olynu Aurelio fel brenin Asturias

## Genedigaethau 
*Ymerawdwr Heizei, ymerawdwr Japan (bu farw 824)
*Kūkai sefydlydd Bwdhiaeth Shingon yn Japan (bu farw 835)

## Marwolaethau 
*Amoghavajra, Bwdhydd a chyfieithydd o Tsieina (g. 705)

Categori:774
772

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
767 768 769 770 771 - **772** - 773 774 775 776 777 

----

## Digwyddiadau 
* 8 Chwefror - Pab Adrian I (gelwir weithiau yn Hadrian) yn olynu Pab Steffan III fel y 95ed pab.
* Pab Adrian I yn troi at Siarlymaen am gymorth yn erbyn Desiderius, brenin y Lombardiaid.
* Siarlymaen yn ymladd yn erbyn y Sacsoniaid a'r Ffrisiaid. Gorchfygir Sacsoni a'i throi'n Gristionogol.

## Genedigaethau 
*Bai Ju Yi, bardd o Tsieina

## Marwolaethau 
*24 Ionawr: Pab Steffan III (g. 720)

Categori:772
773

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
768 769 770 771 772 - **773** - 774 775 776 777 778 

----

## Digwyddiadau 
*Siarlymaen yn croesi'r Alpau i ymosod ar deyrnas y Lombardiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Brochfael ab Elisedd, brenin Powys

Categori:773
Niamey

Prifddinas Gweriniaeth Niger yng Ngorllewin Affrica yw **Niamey**. Fe'i lleolir yng nghornel dde-orllewinol y wlad ar lan Afon Niger, mewn ardal gymharol ffrwythlon mewn cymhariaeth â gweddill y wlad, sy'n gorwedd yn y Sahara.

Categori:Dinasoedd Niger
Categori:Prifddinasoedd Affrica
771

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
766 767 768 769 770 - **771** - 772 773 774 775 776 

----

## Digwyddiadau 
*4 Rhagfyr - Marwolaeth Carloman, brenin y Ffranciaid yn gadael ei frawd Siarlymaen yn frenin y Ffranciaid. Caiff ei goroni'n Ymerawdwr y Ffranciaid yn Rhufain ar 25 Rhagfyr 800.
*Gerberga, gweddw Carloman, yn ffoi at Desiderius, brenin y Lombardiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*4 Rhagfyr - Carloman, brenin y Ffranciaid (g. 751)

Categori:771
770

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
765 766 767 768 769 - **770** - 771 772 773 774 775 

----

## Digwyddiadau 
* Ymerawdwr Kōnin yn dod yn Ymerawdwr Japan, yn olynu yr Ymerodres Kōken.
* Telerig yn dod yn frenin Bwlgaria, gan ddiweddu cyfnod o anarchiaeth.

## Genedigaethau 
* Egbert, brenin Wessex (bu farw 839)
* Michael II, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 829)

## Marwolaethau 
* Yr Ymerodres Kōken, ymerodres Japan (g. 718)
* Du Fu, bardd o Tsieina (g. 712)

Categori:770
Hagia Sophia

bawd|300px|Hagia Sophia, Istanbwl
bawd|chwith|Hagia Sophia
Adeiladwyd **Hagia Sophia** (Groeg: Άγια Σοφία, Twrceg *Ayasofya*), fel eglwys rhwng 532 a 537 yng Nghaergystennin, yn awr Istanbwl, Twrci. Ystyr yr enw yw "(Eglwys y) Doethineb Sanctaidd".

Fe'i hadeiladwyd yn ystod teyrnasiad Justinian fel ymerawdwr yr Ymerodraeth Fysantaidd, ac ystyrir yr adeilad fel un o gampweithiau pensaernïaeth Fysantaidd. Y penseiri oedd dau Roegwr, Antemios o Tralles ac Isidoros o Miletus. Defnyddiwyd yr adeilad fel eglwys am 916 mlynedd, hyd nes i'r Ymerodraeth Ottomanaidd gipio Caergystennin yn 1453. O hynny hyd 1935 bu'n gweithredu fel mosg, ond yn y flwyddyn honno cafodd yr adeilad ei droi yn amgueddfa.

Hagia Sophia
Hagia Sophia
Categori:Istanbul
Edmondo De Amicis

Nofelydd, newyddiadurwr ac awdur straeon byrion o'r Eidal oedd **Edmondo De Amicis** (21 Hydref 1846 – 12 Mawrth 1908). Ei lyfr enwacaf yw ei nofel i blant, *Cuore* a gyhoeddwyd ym 1886.

## Amicis yn y Gymraeg 
*Calon*, cyfieithiad E.T. Griffiths o *Cuore* (Gwasg Gee, 1959)

Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Llenorion o'r Eidal
Categori:Newyddiadurwyr o'r Eidal
Categori:Nofelwyr o'r Eidal
Ifor ap Glyn

Bardd, awdur, cynhyrchydd teledu a cyflwynydd o Gymru yw **Ifor ap Glyn** (ganwyd 22 Gorffennaf 1961). Enillodd y Goron ym 1999 - am ei gerdd *Golau yn y Gwyll*, ac yn 2013 am ei gerdd *Terfysg.* Fel bardd, mae wedi perfformio'i waith ar draws y byd. Yng Nghymru, mae'n aelod o dîm *Talwrn y Beirdd* Caernarfon, a bu'n Fardd Plant Cymru rhwng 2008 a 2009. Ef oedd Bardd Cenedlaethol Cymru rhwng 2016 a 2022.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd a'i magwyd yn Llundain i rieni Cymraeg.

Ar 1 Mawrth 2016 cyhoeddwyd y byddai'n olynu Gillian Clarke fel Bardd Cenedlaethol Cymru gan ddechrau ar y gwaith yn Mai 2016.

Ar 17 Gorffennaf 2017 derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Bangor.

## Gwaith creadigol
### Llyfrau
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Rhaglenni teledu
Ifor ap Glyn oedd cyflwynydd a chynhyrchydd y rhaglenni isod:

*''Lleisiau'r Rhyfel Mawr*
**Popeth yn Gymraeg*
**Ar Lafar*
**Frongoch – Birthplace of the IRA*
**Tai Bach y Byd* / *The Toilet  – an Unspoken History*
**Llefydd Sanctaidd*

### Theatr 
Ysgrifennodd Ifor ap Glyn y sioeau theatr isod:

**Branwen* (2006)
**Frongoch''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Blog gan Ifor ap Glyn 
*  Cyfweliad am Ar Lafar, Western Mail
* Bywgraffiad ar wefan Llenyddiaeth Cymru 

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cenedlaethol Cymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cymry Llundain
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Prifeirdd
769

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
764 765 766 767 768 - **769** - 770 771 772 773 774 

----

## Digwyddiadau 
*Pan Steffan III yn cynnal cyngor, ac yn newid y drefn o ethol pabau
*Sefydlu mynachlog Sant Maelruan

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:769
768

7g - **8g** - 9g
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** – 770au 780au 790au 800au 810au 
763 764 765 766 767 - **768** - 769 770 771 772 773 

----

## Digwyddiadau 
* Elfodd yn perswadio eglwys Cymru i fabwysiadu y dull newydd o benderfcynu dyddiad y Pasg.
* Carloman yn dod yn frenin y Ffranciaid Dwyreiniol a Siarlymaen yn dod yn frenin y Ffranciaid Gorllewinol.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Pepin Fyr, Brenin y Franciaid, tad Siarlymaen (g. 714)

Categori:768
767

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
762 763 764 765 766 - **767** - 768 769 770 771 772 

----

## Digwyddiadau 
*Cyfnod o anarchiaeth yn dechrau ym Mwlgaria

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*28 Mehefin - Pab Pawl I
*15 Hydref - Cystennin II, Patriarch Caergystennin (dienyddiwyd)

Categori:767
Channel Five

bawd|dde|Logo 2008-2011
bawd|200px|Logo 2002-2008

Y bumed sianel deledu ddaearol i gael ei sefydlu yn y Deyrnas Unedig, yay lansiwyd ar Ddydd Sul, 30 Mawrth 1997, yay **Channel 5**.

Mae Channel 5 yn sianel deledu sy'n darlledu yn y Deyrnas Unedig. Cafodd ei lawnsio ym 1997 a dyma oedd y pumed a'r sianel olaf i ddarlledu'n genedlaethol ar deledu analog i gael ei lawnsio.

Categori:Sianeli teledu
Categori:Teledu yn y Deyrnas Unedig
Sedgefield (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, oedd **Sedgefield**. Dychwelodd un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sedgefield2007Constituency.svg|Etholaeth Sedgefield yn Swydd Durham
EnglandDurham.svg|Swydd Durham yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth ym 1918, ac fe'i dilewyd ym 1983. Fe'i ailsefydlwyd ym 1983 a diddymwyd unwaith eto yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1922: Rowland Burdon (Ceidwadol)
* 1922–1923: John Herriotts (Llafur)
* 1923–1929: Leonard Ropner (Ceidwadol)
* 1929–1931: John Herriotts (Llafur)
* 1931–1935: Roland Jennings (Ceidwadol)
* 1935–1950: John Leslie (Llafur)
* 1950–1970: Joseph Slater (Llafur)
* 1970–1974: David Reed (Llafur)
* 1974–1983: *diddymwyd yr etholaeth* 
* 1983–2007: Tony Blair (Llafur)
* 2007–2019: Phil Wilson (Llafur)
* 2019–2024: Paul Howell (Ceidwadol)
* 2024: *diddymwyd yr etholaeth*

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr (hanesyddol)
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Dadsefydliadau 2024
Wrecsam (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Wrecsam** yn Etholaeth Senedd Cymru yn Rhanbarth Gogledd Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Ffiniau
Mae'r etholiaeth yn cynnwys Brynyffynnon, Cartrefle, Erddig, Garden Village, Gresffordd - Dwyrain & Gorllewin, Grosvenor, Gwaunyterfyn, Gwersyllt - Dwyrain & De, Gwersyllt - Gogledd, Gwersyllt - Gorllewin, Hermitage, Holt, Gwaunyterfyn Fechan, Llai, Maesydre, Marford & Hoseley, Offa, Parc Bwras, Queensway, Rhosnesni, Yr Orsedd, Smithfield, Stansty, Whitegate, Wynnstay

## Aelodau Cynulliad
* 1999 – 2007: John Marek (Llafur, *1999-2003*, Annibynnol, *2003-2007*)
* 2007 – 2020: Lesley Griffiths (Llafur)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

## Aelodau o'r Senedd
* 2007 – presennol: Lesley Griffiths (Llafur)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2020au
### Etholiadau yn y 2010au
### Canlyniadau Etholiad 2007
### Canlyniad Etholiad 2003
### Canlyniad Etholiad 1999
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Etholaeth newydd:** [[Y Blaid Lafur (DU)|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Swing**
| align="right" | n/a
||
|-

## Gweler hefyd 
*Wrecsam (y dref)
*Bwrdeistref Sirol Wrecsam (y fwrsdeistref sirol)
*Wrecsam (y etholaeth seneddol)

Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Wrecsam
798

7g - **8g** - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - **790au** - 800au 810au 820au 830au 840au 
793 794 795 796 797 - **798** - 799 800 801 802 803 

----

## Digwyddiadau 
*Coenwulf, brenin Mercia yn ymosod ar deyrnas Caint, yn diorseddu Eadbert II, brenin Caint a gwneud ei frawd ei hun, Cuthred yn frenin yn ei le.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* (Tua'r flwyddyn yma) Caradog ap Meirion, brenin Gwynedd

Categori:798
Lira Twrcaidd

Pres Twrci cyn 2005 oedd Y **Lira Twrcaidd**. Fe'i disodlwyd gan y Lira Twrcaidd Newydd.

Categori:Arian
Categori:Economi Twrci
766

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
761 762 763 764 765 - **766** - 767 768 769 770 771 

----

## Digwyddiadau 
* 6 Tachwedd - Nicetas yn cael ei benodi'n Batriach Caergystennin

## Genedigaethau 
* 1 Ionawr - Ali al-Rida, Imam y Shia (bu farw 818)

## Marwolaethau 
Categori:766
765

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
760 761 762 763 764 - **765** - 766 767 768 769 770 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*1 Ionawr - Ali al-Rida, imam Shia

## Marwolaethau 
*4 Rhagfyr - Jafar Sadiq, ysgolhaig Muslimaidd (g. 702)
*Ymerawdwr Junnin, ymerawdwr Japan (g. 733)

Categori:765
775

7g - **8g** - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - **770au** - 780au 790au 800au 810au 820au 
770 771 772 773 774 - **775** - 776 777 778 779 780 

----

## Digwyddiadau 
*Leo IV yn olynu Cystennin V fel Ymerawdwr Bysantaidd.
*Alpin II yn olynu Ciniod fel brenin y Pictiaid.
*Siarlymaen yn dechrau ymgyrch filwrol yn Westphalia.

## Genedigaethau 
*Ebbo (bu farw 851)
*Hilduin (bu farw 840)
*Leo V (bu farw 820)
*Thandi Varman (bu farw 825)
*Vatsaraja (bu farw 805)

## Marwolaethau 
* Al-Mansur, ail galiff Abbasid (g. 712)
*Ciniod, brenin y Pictiaid
*14 Medi - Cystennin V, Ymerawdwr Bysantaidd

Categori:775
763

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
758 759 760 761 762 - **763** - 764 765 766 767 768 

----

## Digwyddiadau 
*Ciniod yn olynu Bridei V fel brenin y Pictiaid

## Genedigaethau 
*Harun al-Rashid, y pumed Caliph Abbasid

## Marwolaethau 
Categori:763
Muscat

Prifddinas a dinas fwyaf Oman yw **Muscat** (Arabeg: مسقط *Masqat*, IPA: [mʌsqʌtʕ]). Fe'i lleolir yn *mintaqah* (talaith) Muscat (a elwir weithiau yn **Masqat**). Mae gan y ddinas boblogaeth (2005) o 600,000 https://web.archive.org/web/20020203123530/http://www.world-gazetteer.com/fr/fr_om.htm.

### Gefeilldrefi 
* Tunis, Tiwnisia

Categori:Dinasoedd Oman
Categori:Prifddinasoedd Asia
Reinhold Messner

Mae **Reinhold Andreas Messner** (ganed 17 Medi 1944) yn fynyddwr Eidalaidd sy'n cael ei ystyried yn fynyddwr mwyaf llwyddiannus ei genhedlaeth.

Ganed Messner yn Villnöß-Funes yn Ne Tirol yn yr Eidal; er ei fod yn Eidalwr, Almaeneg yw ei iaith gyntaf. Ef oedd y person cyntaf i ddringo bob copa dros 8,000 medr.
Diweddodd ei ymgais gyntaf ar un o'r copaon hyn mewn trasiedi. Cyrhaeddodd ef a'i frawd Gunther gopa Nanga Parbat, ond lladdwyd Gunther ar y ffordd i lawr. Collodd Reinhold ei hun saith o fodiau ei draed a thri bys.

Gyda Peter Habeler, ef oedd y cyntaf i ddringo Mynydd Everest heb ddefnyddio ocsigen yn 1978, rhywbeth yr oedd llawer o ddringwyr yn ei ystyried yn amhosibl. Yr un flwyddyn dringodd Nanga Parbat ar ei ben ei hun a heb ocsigen. Yn 1980 ef oedd y cyntaf i ddringo Everest ar ei ben ei hun, eto heb ocsigen.

Rhwng 1999 a 2004 bu'n aelod o'r Senedd Ewropeaidd dros Blaid Werdd yr Eidal.

## Y copaon dros 8,000 medr
*Nanga Parbat (8125 m) - 1970.
*Manaslu (8156 m) - 1972
*Gasherbrum I (8068 m) - 1975 - Gyda Peter Habeler.
*Mynydd Everest (8848 m) - 1978 - Gyda Habeler, y tro cyntaf heb ocsigen.
*Nanga Parbat (8125 m) - 1978 - Ar ei ben ei hyn a heb ocsigen.
*K2 (8611 m) - 1979 - Gyda A. Gogna.
*Everest - 1980 - Ar ei ben ei hyn a heb ocsigen.
*Shisha Pangma (8046 m) - 1981 - Gyda Friedl Mutschlechner.
*Kangchenjunga (8598 m) - 1982 - Gyda Mutschlechner a Dorje, heb ocsigen.
*Gasherbrum II (8035 m) - 1982 - Gyda N. Sabir a Sher Kan.
*Broad Peak (8048m) - 1982
*Cho Oyu (8153 m) - 1983 - Gyda Kammerlander a Dacher.
*Dhaulagiri (8167 m) - 1985
*Annapurna (8091 m) - 1985
*Makalu (8451 m) - 1986
*Lhotse (8511 m) - 1986

Messner, Reinhold
Messner, Reinhold
Messner, Reinhold
Messner, Reinhold
762

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
757 758 759 760 761 - **762** - 763 764 765 766 767 

----

## Digwyddiadau 
*Y Caliph Abbasid al-Mansur yn sefydlu prifddinas newydd yn Baghdad, Irac

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Ymerawdwr Xuanzong Ymerawdwr Tsieina (g. 685)
*Li Po, bardd o Tsieina (g. 701)
*Ymerawdwr Suzong Ymerawdwr Tsieina (g. 711)

Categori:762
Nanga Parbat

**Nanga Parbat** (gelwir hefyd **Diamir**) yw'r mynydd ail-uchaf ym Mhacistan a'r nawfed ar y ddaear o ran uchder. Ystyr yr enw Nanga Parbat yw "Mynydd Noeth" yn yr iaith Wrdw/Hindi. Ystyrir Nanga Parbat yn fynydd peryglus i'w ddringo, ac yn hanner cyntaf yr 20g bu farw nifer fawr o ddringwyr ar y mynydd. Nanga Parbat yw'r mwyaf gorllewinol o'r copaon dros 8,000 medr yn yr Himalaya.

Gwnaed yr ymdrech gyntaf i ddringo'r mynydd yn 1895 pan gyrhaeddodd ymgyrch dan arweiniaid Albert F. Mummery uchder o bron 7,000 m, ond bu farw Mummery a dau gydymaith ar y mynydd yn ddiweddarch. Yn y 1930au bu chwech ymgais i ddringo'r mynydd gan dîmau Almaenig, ond methu a wnaeth y cafan a bu farw dwsinau o ddringwyr. Cyrhaeddwyd y copa am y tro cyntaf ar 3 Gorffennaf, 1953 gan fynyddwr o Awstria, Hermann Buhl. Mae'r modd y dringodd  Buhl ar ei ben ei hun i'r copa, ac yna treulio noson ar ei sefyll ar y mynydd ar y ffordd i lawr, yn un o straeon mawr mynydda.

Dringwyd y mynydd am yr ail dro yn 1962 gan dri Almaenwr, Toni Kinshofer, S. Löw, ac A. Mannhardt. Yn 1970 cyrhaeddodd Reinhold a Günther Messner y copa; ond bu farw Günther ar y ffordd i lawr. Dringodd Reinhold y mynydd ar ei ben ei hun yn 1978. Yn 1984, Lilliane Barrard o Ffrainc oedd y ferch gyntaf i gyrraedd y copa.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Pacistan
Ysbaddaden Bencawr

bawd|300px|Ysbaddaden: darlun gan John D. Batten (1860–1932) ar gyfer llyfr *Celtic Fairy Tales* (1892)

Cawr chwedlonol yw **Ysbaddaden Bencawr** ("Ysbaddaden Pennaeth y Cewri"); hefyd **Ysbyddaden Bencawr.** Mae'n un o brif gymeriadau'r chwedl Gymraeg Canol *Culhwch ac Olwen*. Merch Ysbaddaden yw Olwen. Mae Culhwch, arwr y chwedl, wedi ei dynghedu gan ei lysfam i garu ac i ennill llaw Olwen yn unig. Ond os bydd Culhwch yn priodi Olwen bydd Ysbaddaden yn marw. Mae pob arwr arall a geisiai Olwen wedi methu neu farw yn yr ymgais.

Mae'r cawr yn gwrthod cais Culhwch am law Olwen deirgwaith gan daflu gwaywffon wenwynig ato bob tro. Y trydydd tro mae Culhwch yn dal y waywffon a'i bwrw yn ôl gan daro Ysbaddaden yn ei lygad. Mae Ysbaddaden yn ildio i gais Culhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawni deugain tasg amhosibl (yr Anoethau) cyn iddo gael priodi Olwen. Ar ôl cyfres o anturiaethau gyda chymorth arwyr llys Arthur mae Culhwch yn cyflawni'r Anoethau. Mae Goreu fab Custennin, a guddiwyd mewn cist rhag iddo gael ei ladd gan Ysbaddaden fel ei frodyr, yn torri pen y cawr ac mae Culhwch o'r diwedd yn priodi Olwen.

## Llyfryddiaeth
*Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *Culhwch ac Olwen* (Caerdydd, 1988)

Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Cewri
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Cylch Arthur
Rheilffordd y TGM

[300px|bawd|Gorsaf y TGM yn [La Marsa, terminws gogleddol y rheilffordd]]
[300px|bawd|Trên yng ngorsaf TGM [La Goulette]]

Rheilffordd drydan ysgafn yn Nhiwnisia yw **Rheilffordd y TGM** neu **Ligne Tunis-Goulette-Marsa**. Mae'n cysylltu'r brifddinas, Tiwnis, â thref La Marsa yn y gogledd. Am y rhan fwyaf o'i chwrs mae'r rheilffordd yn rhedeg o fewn chwarter milltir i lan Gwlff Tiwnis. Ei hyd yw tua 30&nbsp;km ac mae'r siwrnai o'r naill ben i'r llall yn cymryd 45 munud.

Adeiladawyd y TGM gan y Ffrancod ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Erbyn heddiw mae'n ddolen hollbwysig yn rhwydwaith cludiant Tiwnis Fwyaf gyda threnau'n rhedeg yn rheolaidd ddydd a nos (ac eithrio oriau mân y bore yn y gaeaf). Mae'n rheilffordd brysur iawn sy'n cludo miloedd bob dydd. Yn yr oriau brys mae trenau'n rhedeg bob deuddeg munud. 

Rhed y rheilffordd o'r orsaf TGM, wrth ymyl porthladd Tiwnis, i La Marsa yn y gogledd. Mae'n croesi Llyn Tiwnis ar forglawdd ac yna gamlas La Goulette i gyrraedd La Goulette ei hun, sy'n derminws fferi ac ymdrochfa poblogaidd. Rhwng La Goulette a La Marsa mae'n galw yn Carthage a rhan isaf Sidi Bou Saïd.

## Gorsafoedd
*Tunis Marine (TGM)
*Le Bac
*La Goulette Vieille
*Goulette Neuve
*Goulette Casino
*Khéreddine
*L'Aeroport
*Le Kram
*Carthage Salammbô
*Carthage Byrsa
*Carthage Dermech
*Carthage Hannibal
*Carthage Présidence
*Sidi Bou Saïd
*Sidi Dhrif
*La Corniche
*La Marsa

TGM
Categori:Talaith Tiwnis
Categori:Tiwnis
La Marsa

bawd|La Marsa
Mae **La Marsa** (Arabeg: المرسى‎ *al-Marsa*) yn dref arfordirol yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia tua 20&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o'r brifddinas Tiwnis (36°52′60″Gog, 10°19′60″Dw). Mae ganddi boblogaeth o tua 65,742 (2006). Er iddi ddechrau ei dyddiau fel tref ar wahân fe'i hystyrir bellach yn rhan o Diwnis Fwyaf.

Mae La Marsa yn gorwedd ar ben gogleddol Rheilffordd y TGM, sy'n ei chysylltu â Thiwnis ei hun. Gyda'i chymdogion Sidi Bou Saïd ac ardal Carthago mae'n un o'r trefi mwya dethol a chyfoethog yn y wlad ac mae prisiau tai yn uchel. Mae ganddi ddau draeth eang, tywodlyd, sy'n boblogaidd gan drigolion Tiwnis haf a gaeaf. Rhed y *corniche* (rhodfa'r môr) ar hyd y traeth gorllewinol.

Y tu draw i'r *corniche* ceir ardal dra-ddethol **Gammarth** gyda gwestai pum seren a filas cyffelyb. Yma roedd llywodraeth y Diwnisia gyn-drefedigaethol yn arfer symud yn yr haf, i osgoi gwres llethol y brifddinas. Mae llawer o'r adeiladu yn dyddio o'r cyfnod Ffrengig. Ceir sgwâr tawel gyda mosg yng nghanol y dref, ger yr orsaf TGM.

I'r gogledd-orllewin o La Marsa ceir llyn hallt Sebkha er-Riana. Mae Maes Awyr Tiwnis-Carthago yn gorwedd hanner ffordd rhwng La Marsa a'r brifddinas.

600px|bawd|canol|Golygfa banoramig ar lan môr La Marsa o gyfeiriad Gammarth, gyda bryn Sidi Bou Saïd yn y pen draw

Categori:Talaith Tiwnis
Categori:Tiwnis Fwyaf
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
759

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
754 755 756 757 758 - **759** - 760 761 762 763 764 

----

## Digwyddiadau 
* Y Ffranciaid dan Pepin Fychan yn cipio Narbonne ac yn gyrru'r Saraseniaid allan o Ffrainc
*Cystennin V yn ymosod ar Bwlgaria ond yn cael ei orchfygu ym mrwydr Bwlch Rishki

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Wang Wei, bardd, arlunydd a cherddor o Tsieina (g. 698)

Categori:759
761

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
756 757 758 759 760 - **761** - 762 763 764 765 766 

----

## Digwyddiadau 
*Telets yn olynu Vinekh fel brenin Bwlgaria
*Bridei V yn olynu Onuist fel brenin y Pictiaid
*Sefydlu dinas Oviedo gan Máximo a Fromestano

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Kana Subigi Vinekh, brenin Bwlgaria
*Wang Wei, bardd o Tsieina

Categori:761
760

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
755 756 757 758 759 - **760** - 761 762 763 764 765 

----

## Digwyddiadau 
*Y Maya yn gadael dinas Dos Pilas
* Brwydr Henffordd

## Genedigaethau 
*Theodulf, esgob Orléans (tua'r flwyddyn yma) (bu farw 821)

## Marwolaethau 
Categori:760
Sidi Bou Saïd

Pentref deniadol ar Benrhyn Carthago, Tiwnisia, ar lan gogledd-orllewinol eithaf Gwlff Tiwnis yw **Sidi Bou Saïd**. Mae'n gorwedd ar fryn uchel y penrhyn ac wrth ei droed, tua 3&nbsp;km i'r dwyrain o La Marsa a 17&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o'r brifddinas Tiwnis. Mae ganddi boblogaeth o 5,409 (2004).

Nodweddir yr hen bentref gan strydoedd cul syrth a thai gwyngalchog. Mae'r adeiladau wrth droed y bryn yn fwy diweddar ac yn cynnwys y *mairie* (neuadd y dref). Mae gan y pentref orsaf ar reilffordd y TGM sy'n ei gysylltu â La Marsa a Thiwnis. Mae'n lle poblogaidd iawn gan ymwelwyr yn yr haf. Gyda'r nos mae dinesyddion Tiwnis yn hoff o ddianc yno am ei dawelwch.

Mae pensaernïaeth Sidi Bou Saïd yn adnabyddus am ei ffenestri a'i griliau glas wedi'u gosod mewn muriau gwyngalchog disglair a'r drysau pren paentiedig hynafol. Yn anad unlle yn Nhiwnisia gwelir dylanwad pensaernïaeth Andalucía yma. Mae cwrtiau cysgodlyd a blodau lliwgar yn harddu'r strydoedd a cheir nifer o gaffis polbogaidd. O ben gorllewinol y penrhyn ceir golygfeydd gwych dros bron y cyfan o Gwlff Tiwnis, o Cap Bon yn y dwyrain i fynydd trawiadol Bou Kornine a Nhiwnis yn y de.

Cafwyd hyd i olion fila Rufeinig yn y pentref gyda llawr mosaig. Codwyd mosg a *zaouia* (cysgegrfan) i'r *marabout* (sant) lleol Sidi Bou Saïd yn y 13g ac enwir y pentref ar ei ôl. Ar ran uchaf y penrhyn ceir adfeilion yr hen ribat (caer), a godwyd ar ddechrau'r 9g fel rhan o gyfres o gaerau arfordirol, gan gynnwys yr enghreifftiau enwog yn Sousse a Mahdia.

Wrth droed y pentref i'r dwyrain ceir marina newydd a lôn sy'n ei chysylltu â rhan ogleddol Carthago, heibio i'r Plas Arlywyddol.

## Oriel

SidiBou cafe.jpg|Caffi Sidi Chaabane
Sidibou Kassus 1.jpg|Stryd yn Sidi Bou Saïd
Sidibousaid place.jpg|Y *Café des nattes* a'i sgwar
Sidibou Kassus 3.jpg|*Café des nattes*
Sidibou Kassus 9.jpg|Goleudy Sidi Bou Saïd
SidiBou_port.jpg|Marina a phorthladd Sidi Bou Saïd
Sidibou Kassus 8.jpg|Drws yn Sidi Bou Saïd
SidiBou_toits.jpg|Toeau yn y pentref
Sidibousaid mosquee.jpg|Y mosg

Categori:Talaith Tiwnis
Categori:Tiwnis Fwyaf
Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Gwlff Tiwnis

Bae mawr agored yn ne'r Môr Canoldir ar arfordir gogleddol Tiwnisia yw **Gwlff Tiwnis**. Mae'n ymestyn o Benrhyn Carthago (*Cap Carthage*: hefyd *Cap Farina*) yn y gorllewin i bwynt gogleddol Cap Bon yn y dwyrain, pellter o tua 75&nbsp;km. Ers dyddiau'r Ffeniciaid a'r Rhufeiniaid mae wedi bod yn gysgodfa pwysig i longau. Mae'n gorwedd gyferbyn i ynys Sisili a Sardinia ac felly o bwys strategol er mwyn rheoli'r llwybr morol rhwng y Môr Canoldir gorllewinol a'r rhan ddwyreiniol, trwy Gulfor Sisili.

Yma, yn ôl traddodiad, y glaniodd y frenhines Elissa (Dido yn *Eneid* Fferyllt) a'i llynges o ffoaduriaid o Tyros (*Tyre* - mam-ddinas y Carthaginiaid yn Ffenicia) tua 700 CC a sefydlu dinas Carthago. Mae'r gwlff wedi bod yn dyst i sawl frwydr fawr ac wedi chwarae rhan bwysig yn hanes yr Henfyd.

Ar ei glannau gorllewinol ceir nifer o drefi, gan gynnwys (o'r gogledd i'r de) Sidi Bou Saïd ar Benrhyn Carthago, Carthago ei hun, La Goulette ar y fynedfa i Llyn Tiwnis a dinas Tiwnis ei hun, Rades, ez-Zahra a Hammam Lif. Ceir nifer o draethau da sy'n denu trigolion Tiwnis yn yr haf. Mewn cyferbyniaeth mae'r glannau dwyreiniol yn llawer mwy anghysbell gyda nifer o glogwynni a bryniau isel. Ar ôl Hammam Lif yr unig dref o bwys yw Korbous (tref spa) a Sidi Daoud (porthladd bysgota).

Oddi ar benrhyn gogleddol Cap Bon ceir dwy ynys ddeniadol, Zembra a Zembretta, sy'n warchodfeydd natur. Yn dominyddu'r gwlff yn y gorllewin mae mynydd triphyg trawiadol Bou Kornine.

## Oriel

Image:SidiBou_port.jpg|Golygfa dros Gwlff Tiwnis o Sidi Bou Saïd
Image:La_Goulette_001.JPG|La Goulette, ger Tiwnis
Image:Korbous_ain.jpg|Ymdrochi yn ffynnhonau môr poeth Korbous, Cap Bon
Image:ElHaouria_latomies.jpg|Chwarel Carthaginaidd El-Haouaria, Cap Bon

## Gweler hefyd
* Cap Bon
* Talaith Nabeul
* Tiwnis Fwyaf

Tiwnis
Categori:Arfordiroedd Tiwnisia
Tiwnis
Categori:Y Môr Canoldir
758

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
753 754 755 756 757 - **758** - 759 760 761 762 763 

----

## Digwyddiadau 
*Diwedd teyrnasiad yr Ymerodres Kōken yn Japan, daw'r Ymerawdwr Junnin i'r orsedd.
*Anrheithio dinas Guangzhou yn China gan Arabiaid a Persiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:758
764

7g - **8g** - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - **760au** - 770au 780au 790au 800au 810au 
759 760 761 762 763 - **764** - 765 766 767 768 769 

----

## Digwyddiadau 
*Telets yn olynu Subin fel brenin Bwlgaria
*Maurizio Galbaio yn dod yn Ddoge Fenis
*Offa, brenin Mersia yn concro Caint, a rhoi Egbert II ar orsedd Caint
*Milwyr Tibet yn cymryd meddiant o Chang'an, prifddinas Brenhinllin Tang yn Tsieina, am bymtheg niwrnod

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:764
7fed ganrif

## Digwyddiadau 
*622: Blwyddyn gyntaf y calendr Islamaidd; Muhammad a'i ddilynwyr yn ymfudo o Mecca i Medina
*633-656: Yr Arabiaid yn gorchfygu Persia
*639-654: Yr Arabiaid yn gorchfygu'r Aifft

## Blynyddoedd a degawdau 
600au 600 601 602 603 604 605 606 607 608 609
610au 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619
620au 620 621 622 623 624 625 626 627 628 629
630au 630 631 632 633 634 635 636 637 638 639
640au 640 641 642 643 644 645 646 647 648 649
650au 650 651 652 653 654 655 656 657 658 659
660au 660 661 662 663 664 665 666 667 668 669
670au 670 671 672 673 674 675 676 677 678 679
680au 680 681 682 683 684 685 686 687 688 689
690au 690 691 692 693 694 695 696 697 698 699
700au 700

Categori:Canrifoedd
Categori:7fed ganrif
Llyn Tiwnis

Mae **Llyn Tiwnis** (Arabeg **البحيرة** **El Bahira**, Ffrangeg 'Lac de Tunis') yn lagŵn naturiol a leolir rhwng  Tiwnis, prifddinas Tiwnisia, a Gwlff Tiwnis (Môr Canoldir). Mae ganddo arwynebedd o 37&nbsp;km² (14 milltir sgwar) ac mewn cymhariaeth â'i faint mae'n fas iawn. Ar un adeg dyma oedd harbwr naturiol dinas Tiwnis.

## Hanes 
Rhedai ffordd hynafol o Carthago i Diwnis ar hyd glannau'r llyn. Oherwydd lleoliad Llyn Tiwnis yn rheoli mynediad y Carthaginiaid i'r meysydd ffrwythlon ar y gwastatiroedd tu allan i'w dinas, codwyd argae gan y Rhufeiniaid dros y llyn, gan ei rannu'n ddau. Heddiw mae sylfaen yr argae honno yn cario traffordd a thrac rheilffordd y TGM sy'n cysylltu Tiwnis a La Goulette a threfi arfordirol Carthago, Sidi Bou Saïd, a La Marsa.

Yn y gorffennol roedd Llyn Tiwnis yn enwog am ei heidiau o fflamingos. Roedd hefyd yn gallu creu problemau iechyd yn yr haf am fod ei glannau'n dir bridio mosgitos. Mae rhan ogleddol y llyn yn cynnwys ynys Chikly, oedd yn gadarnle i'r Sbaenwyr yn y 16g ond sydd rwan yn warchodfa natur (ers 1993).

Gan fod y llyn yn llenwi â thywod ar ddiwedd y 19g cloddiodd y Ffrancod gamlas trwyddi, 6 milltir o hyd, 150 troedfedd o led, ac 20 troedfedd o ddyfnder. Roedd hyn yn cysylltu hen borthladd Tiwnis â La Goulette. Nid yw'n addas i longau mawr heddiw.

## Darllen pellach 
* *Tunis: la ville et les monuments* (Guides Cérès, Tiwnis, 1980)

Tiwnis
Categori:Tiwnis
Categori:Tiwnis Fwyaf
757

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
752 753 754 755 756 - **757** - 758 759 760 761 762 

----

## Digwyddiadau 
* 9 Mawrth - Daeargryn mawr yn taro Palesteina a Syria
* 29 Mai - Pab Pawl I yn olynu Pab Steffan II fel y 93ydd pab
* Offa yn dod yn frenin Mersia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*26 Ebrill - Pab Steffan II
*Alphonso I, brenin Asturias (g. 739)
*Ethelbald, brenin Mersia

Categori:757
756

7g - **8g** - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - **750au** - 760au 770au 780au 790au 800au 
751 752 753 754 755 - **756** - 757 758 759 760 761 

----

## Digwyddiadau 
* Pepin Fyr yn gorchfygu'r Lombardiaid o ogledd yr Eidal who have threatened Pope Stephen III.
* Abd-ar-rahman I yn gorchfygu Iberia ac ail-sefydlu brenhinllin yr Umayyad yn Cordoba (Sbaen heddiw).
* Desiderius yn olynu Aistulf fel brenin y Lombardiaid.
* Vinekh yn olynu Kormisosh fel brenin Bwlgaria.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Ymerawdwr Shōmu, ymerawdwr Japan (g. 701)
*Rhagfyr - Aistulf, brenin y Lombardiaid

Categori:756