Y Ddraig Goch

Mae'r **Ddraig Goch** yn symbol herodrol sy'n cynrychioli Cymru ac yn ymddangos ar faner genedlaethol Cymru.

Defnyddiwyd y sarff neu'r ddraig fel symbol gan y Brythoniaid brodorol ar gleddyfau, bathodynnau a cheiniogau ac mae tystiolaeth archeolegol o hyn. Roedd y sarff neu'r ddraig yn bwysig i'r Celtiaid fel symbol, ac mae hyd yn oed awgrymiad fod y meini hynafol yn demlau addoli'r haul a'r sarff. Mae'n bosib fod y Rhufeiniaid wedi dylanwadu ar ddefnydd y Brythoniaid o'r symbol a'u hysgogi i'w ddefnyddio ar faner. Mae tystiolaeth i ddweud y gwnaeth filwyr Celtaidd ddefnyddio'r faner wrth ymladd fel carfan dan arweiniad y Rhufeiniad.

Ymhlith arweinwyr hynafol y Brythoniaid Celtaidd sy'n cael eu personoli fel dreigiau mae Maelgwn Gwynedd, Mynyddog Mwynfawr ac Urien Rheged. Mae hefyd yn bosib y defnyddiwyd draig ar faner yn y cyfnod hwn yn ôl dehongliad o'r gerdd Gwarchan Maelderw yn Llyfr Aneirin.

Mae’r ddraig goch i’w gweld yn stori hynafol *y Mabinogi* am Ludd a Llefelys lle mae wedi’i charcharu, yn brwydro â draig wen yn Ninas Emrys. Mae'r stori yn parhau yn *Historia Brittonum*, a ysgrifennwyd tua 829 OC, lle mae Gwrtheyrn, Brenin y Brythoniaid yn rhwystredig yn ei ymdrechion i adeiladu caer yn Ninas Emrys. Mae'r bachgen, Emrys, yn dweud wrtho am gloddio am ddwy ddraig sy'n ymladd o dan y castell. Mae'n darganfod y ddraig wen sy'n cynrychioli'r Eingl-Sacsoniaid, a fydd yn cael ei threchu'n fuan gan ddraig goch Cymru.

Ymhlith y "dreigiau" Cymreig yn Oes y Tywysogion mae Owain Gwynedd, Llywelyn ap Gruffydd ac Owain Glyndŵr. Defnyddiwyd y ddraig aur ar faner gan Owain Glyndŵr wrth ymladd yn erbyn y Saeson dros annibyniaeth i Gymru yn y 15g.

Ar ôl concwest Cymru, ychwanegodd Harri Tudur y tir gwyrdd i'r faner wrth geisio argyhoeddi ei gysylltiad Cymreig at Cadwaladr Fendigaid wrth frwydro dros goron Lloegr.

Daeth y ddraig goch yn symbol poblogaidd yng Nghymru tua diwedd y 19g a dechrau'r 20g mewn Eisteddfodau er enghraifft. Mae’r ddraig goch bellach yn cael ei hystyried yn symbol o Gymru ac mae'n ymddangos ar faner genedlaethol Cymru, a ddaeth yn faner swyddogol yn 1959.

## Hanes y Ddraig Goch 
### *Mabinogi* 
[bawd|192x192px|[Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Coch Hergest]]
Yn un o straeon y *Mabinogi*, *Lludd a Llefelys*, mae'r ddraig goch yn ymladd â Draig Wen ymosodol. Mae pla yn cael ei achosi gan y frwydr rhwng draig goch a draig wen estron. Mae'n rhaid i Ludd osod trap iddynt yn union ganol yr ynys a elwir Rhydychen, eu rhoi i gysgu gyda medd, ac yna eu claddu dan ddaear mewn cist garreg. Mae'r trydydd pla yn cael ei achosi gan ddewin nerthol, sy'n taflu swyn i wneud i'r holl lys syrthio i gysgu tra ei fod yn ysbeilio eu hystordai. Rhaid i Ludd ei wynebu, gan gadw ei hun yn effro gyda llond dwrn o ddŵr oer. Yna, mae Lludd yn dychwelyd adref i Brydain; mae'n dinistrio'r Coraniaid gyda'r cymysgedd pryfed ac yn caethiwo'r dreigiau yn Ninas Emrys. Yn olaf mae'n ymladd yn erbyn y dewin, sy'n ymostwng i Ludd ac yn dod yn was ffyddlon iddo.

### Baner cynnar o ddraig coch 
[bawd|261x261px|[Baner yr Orsedd|Baner Gorsedd y Beirdd. Mae'n cynnwys y ddraig goch a'r haul]]
Mae'r gerdd *Gwarchan Maelderw* (sy'n golygu "Cân/Cerdd Hir Maelderw") yn Llyfr Aneirin yn dyddio o tua 600 O.C. ac yn cyfeirio at "rud dhreic" a all ei chyfieithu fel "draig goch". Mae'r gerdd hefyd yn cyfeirio at "pharaon", hen enw Dinas Emrys a ddefnyddir yn Lludd a Llefelys gan gynnwys stori am y ddwy ddraig ar Yr Wyddfa. Yn ôl y chwedl, "Dinas Ffaraon Dandde" y gaer ger Beddgelert a adnabuwyd yn hwyrach fel "Dinas Emrys". Defnyddir yr un enw hefyd yn Nhrioedd Ynys Prydain (rhif 13). Mae hyn yn awgrymu fod y ddraig goch genedlaethol o leiaf mor hen â 600 O.C.. Mae'n bosib mai dyma'r cyfeiriad cyntaf at ddraig goch yn llenyddiaeth Cymru a all gael ei dyddio mor gynnar â'r 6g.

Er bod y gerdd yn ymddangos yn Llyfr Aneirin, dywed un awdur mae cerdd gan Taliesin ydyw. Yn y gerdd, fe sonnir am y ddraig goch yn hedfan yn yr awel yn ystod Brwydr Catraeth yn ogystal â'r haul a'r Duw "*Hu*". Crëwyd y faner gan "A*rchimagus*" neu archdderwydd ar gyfer Maelderw, a fu'n arweinydd ar y lluoedd brodorol; a hefyd er mwyn amddiffyn y Brythoniaid. Yn ôl awdur arall, mae'r faner yn cynnwys delwedd o'r arweinydd, yr haul a'r ddraig goch. Roedd y derwyddon Gwyddelig hefyd yn paratoi baneri'r haul i'w harweinwyr, sef y faner "*Dal-greine*" gyda'r haul arno.
bawd|Baner fodern Wyddelig o'r haul|155x155px
Gwelir y farddoniaeth wreiddiol o Gwarchan Maeldderw (a chyfieithiad Cymraeg o'r cyfieithiad Saesneg):

### Uthyr ac Arthur 
Mae'r gerdd o'r 10 neu 11g "Pa Gwr?" yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at Uthyr Penddraig "*Mabon am fydron / Guas uthir pen drago*n." Mae hefyd cyfeiriad at Uthyr, "*hut Uthyr Pendragon*" yn Nhri Hud Fawr Ynys Prydain (Trioedd Ynys Prydain, 28) sydd yn profi fod y gwybyddir am y stori yn y traddodiad Cymreig cyn cyfnod Sieffre o Fynwy. Yn ogystal, defnyddir disgrifiad tebyg gan Walchmai ap Meilyri i ddisgrifio mab Owain Gwynedd, Rhodri ab Owain Gwynedd, fel "*penn dreic a phenn dragon*". 

Disgrifir Owain Goch fel draig gan Hywel Foel rhwng 1240 a 1280, "*Dinam hael o hîl eryron, Dinag draig dinas Cerddoria(o)n*". Defnyddir y term unwaith eto gan Hywel Foel i bersonoli Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn ein Llyw Olaf), "*Dewr dragon berywon borthi, Dreic arveu pebylleu pali*" ac unwaith eto yn ei farwnad gan Gruffudd ab yr Ynad Coch, "*pen dragon, pen draig oedd arnaw*".
### Owain Glyndŵr 
[bawd|180x180px|c. 1400- 1416, , lluman frenhinol , Tywysog Cymru, a godwyd yn ystod [Brwydr Twthil (1401)|Brwydr Twthil, Caernarfon, 1401.]]
Personolwyd Owain Glyndŵr hefyd fel "y ddraig". Ym mis Tachwedd 1401, fe gododd Owain Glyndŵr faner y ddraig yng Nghaernarfon fel symbol o fuddugoliaeth y Brythoniaid. Awgrymir yr hanesydd John Davies fod syniadaeth Owain yn dilyn traddodiad mwy apocalyptaidd Nennius a Sieffre o Fynwy a'i fod ddim eto wedi mabwysiadu syniadaeth fwy pragmatig Llywelyn I a Llywelyn II. 

Adroddir Adda Brynbuga y defnyddiodd Owain Glyndŵr luman draig aur ar gefndir gwyn ar 2 Tachwedd 1401 cyn ymosod ar Gaernarfon. Yn ôl llyfryddiaeth eraill, draig aur Glyn Dŵr oedd y defnydd cyntaf o luman draig a ddefnyddiwyd mewn rhyfel gan filwyr Cymru ar y 1 Tachwedd 1401. Yn draddodiadol, cysylltir y ddraig aur ar gefndir gwyn hwn gyda'r un ddefnyddiodd Uthyr Penddraig yn ôl *Historia Regum Brittaniae* Sieffre o Fynwy. Yn ogystal, cysylltodd ei hun â "Camber" a Cadwaladr mewn llythyron at Frenin yr Alban ac arglwyddi Iwerddon; a drwy amlygu'r cysylltiadau hyn drwy farddoniaeth a delweddau, ei nod oedd argyhoeddi ei statws a'i gyfreithlondeb fel Tywysog Cymru.

Ar ei sêl mae Glyndŵr hefyd yn ymddangos gyda draig Gymreig ar ei helmed, ar ben ei geffyl a hefyd ar ei goron. Roedd Sêl Fawr Glyndŵr fel Tywysog Cymru hefyd yn cynnwys draig ar ei frig. 
Delwedd:Owain Glyndŵr.jpg|Darlun o Owain Glyn Dŵr fel y disgrifir gyda choron draig a draig ar ben ei geffyl.

### Y Tuduriaid 
bawd|194x194px|Lluman Harri Tudur, Brwydr Maes Bosworth
Ar feddrod Edmwnd Tudur, mae ei ddelw yn gwisgo coron wedi'i gosod gyda "draig Cadwaladr". Defnyddiodd ei fab Harri Tudur, ddraig goch ar gefndir gwyn a gwyrdd wrth fynd i mewn i Eglwys Gadeiriol Sant Pawl ar ôl ei fuddugoliaeth ym Mrwydr Maes Bosworth. Defnyddiodd Harri’r VII fotiff y ddraig fel rhan o herodraeth tŷ Tuduraidd yn hytrach nag i gynrychioli Cymru. Defnyddiwyd "draig Cadwaladr" hefyd fel cefnogwr ar arfbeisiau brenhinol holl sofraniaid Tuduraidd Lloegr ac ymddangosodd hefyd ar lumanau Harri VII a Harri VIII.

### Defnydd fodern cynnar 
bawd|192x192px|Eisteddfod Genedlaethol 1910. Sylwer ar y faner o'r ddraig goch yn y cefndir.Yn Eisteddfod Lerpwl yn 1840, defnyddiwyd "lluman sidan a osodwyd dros gadair y llywydd, ar yr hon a baentiwyd draig goch, ar ddaear werdd, gyda ffin wen - hon, y dywedodd, oedd wedi'i hanfon ato gan Mr Davies o Cheltenham, a oedd o hyd yn barod i gynnal cofiant a dewrder ei ac ein gwlad" (cyfieithiad o ddyfyniad Saesneg). Roedd y lluman sidan hefyd yn cynnwys yr arwyddair "y ddraig goch ddyry cychwyn". Yn wreiddiol awgrymwyd draig aur ac "urdd marchog i Gymru". Dwy flynedd yn ddiweddarach, defnyddiwyd baneri gyda'r ddraig goch yn Eisteddfod Cymreigiwr y Fenni,1842.
Delwedd:Beirdd Llanrwst NLW3361238.jpg|Beirdd Llanrwst, tua 1875

bawd|151x151px|Bathodyn a ddaeth ar y Mimosa yn 1865
Yn 1865, hwyliodd long y Mimosa i Batagonia gan hedfan baner y ddraig goch. Yna, yna 1893, ymddangosodd lythyr gan 'Arlunydd Penygarn' (TH Thomas) yn y *Daily Graphic* yn galw am gynrychiolaeth o Gymru ar arian parod newydd. Ar ôl iddo ef ei hun dderbyn ysgogiad mewn llythyr gan I T Jacob, dechreuodd Penygarn ymgyrchu dros gael y ddraig goch ar arian, y lluman brenhinol, arfbais Caerdydd a'r faner genedlaethol. Fe ddaeth yn awdurdod answyddogol ar y mater erbyn troad y ganrif gan ymgynghori gydag Eisteddfod Llanelli 1902 ar y ddraig goch "cywir" a baner yr Eisteddfod genedlaethol a oedd yn cynnwys y ddraig. Mewn cyfarfod Pan-Geltaidd yn Nulyn yn 1901, "Draig Goch Cymru oedd ar y blaen"; o bosib y tro cyntaf i'r ddraig gael ei weld tu hwnt i Gymru (neu Batagonia).

Ym mhasiant cenedlaethol Cymru 1909, ymddangosodd y ddraig goch yn sefyll ar gefndir gwyn. Roedd draig goch oedd ar long Terra Nova Capten Scott hefyd yn ddraig yn sefyll ar gefndir gwyn a gwyrdd. Hyd at y pwynt hwn, nid oedd fersiwn safonol o'r ddraig Gymreig.de|bawd| Baner Cymdeithas Pleidlais i Fenywod Caerdydd a'r Cylch, 1908|197x197pxDefnyddiwyd y ddraig ar faneri yn ystod digwyddiadau'r bleidlais i fenywod yng Nghymru yn y 1900au a'r 1910au. Roedd dogfennau ar gyfer derbyn y faner yn swyddogol yn cynnwys un nodyn gan un o gyn-aelodau: “*Gweithiwyd y faner gan Mrs Henry Lewis… [hi] hefyd oedd Llywydd Ffederasiwn Cymdeithasau Pleidlais Merched De Cymru + bu’n arwain adran De Cymru o’r Bleidlais Fawr Gorymdaith yn Llundain ar 17 Mehefin 1911, yn cerdded o flaen ei baner hardd ei hun… Bu’n achlysur gwych, rhyw 40,000 i 50,000 o ddynion + merched yn cymryd rhan yn y daith gerdded o Whitehall drwy Pall Mall, St James’s Street + Piccadilly i’r Albert Hall. Denodd y ddraig lawer o sylw – “Dyma’r Diafol” oedd cyfarchiad un grŵp o wylwyr*.” 

### Dydd Gŵyl Dewi 1910-33 
bawd|235x235px|Tŵr yr Eryr, Castell Caernarfon, bellach yn hedfan dwy faner y Ddraig Goch

Rhwng 1910 ac 1916 bu sawl apêl gan gyngor tref Caernarfon i godi baner y ddraig goch ar ben Tŵr yr Eryr, Castell Caernarfon i gymryd lle baner yr undeb. Dywedodd y maer a dirprwy gwnstabl y castell, Charles A Jones, fod "yr awdurdodau wedi'u cynghori fod dim fath beth â baner Gymreig... dim ond bathodyn".

Ar Ddydd Gŵyl Dewi 1932, wedi gwisgo mewn dillad beic modur, dringodd John Edward Jones (J E Jones) i ben Tŵr yr Eryr gyda thri arall, gan gynnwys nai David Lloyd George, William R P George. Yno fe wnaethon nhw ostwng baner Jac yr Undeb, a chodi’r Ddraig Goch gan hoelio'r rhaffau i’r polyn gyda styffylau a morthwyl. Arweiniodd hyn at ganu Hen Wlad Fy Nhadau gan y dyrfa islaw. Wedi hyn, daeth yr heddlu lleol a rhoi Baner yr Undeb yn ôl i fyny. Yn hwyrach, daeth criw o fyfyrwyr Plaid Cymru o Fangor i’r amlwg ar gefn lori, gan dynnu Baner yr Undeb i lawr unwaith eto, a'i rwygo i ddarnau ar y maes.

Ar Ddydd Gŵyl Dewi 1933, codwyd baner y Ddraig Goch ynghyd a Baner yr Undeb a pherfformiwyd y seremoni gan David Lloyd-George. Yn fuan wedyn, chwifiwyd baner Cymru ar holl adeiladau'r llywodraeth ar Fawrth y 1af. Sicrhaodd J E Jones fod canghennau Plaid Cymru ar draws y wlad yn pwyso ar yr awdurdodau lleol i wneud yr un peth. Yna trefnodd i gynhyrchu mwy o faneri, a'u gwerthu gan wneud elw. Ni ddaeth y ddraig goch yn fathodyn herodrol brenhinol swyddogol tan 1800, pan gyhoeddodd Siôr III warant frenhinol yn cadarnhau'r bathodyn.

Yn 1897, 1901, 1910, 1935 ac 1945 mewn ymdrech i gael cydnabyddiaeth genedlaethol bu ceisiadau i gynnwys y Ddraig Goch yn yr arfbais frenhinol, ond gwrthod bob tro a wnaeth y Coleg Arfbais, "*There is no such thing as a Welsh national flag*", dywedant. Dywedodd y garter marchog arfau wrth y swyddfa gartref, "''There is no more reason to add Wales to the King's style than there would be to add Mercia, Wessex or Northumbria or any other parts of England''".
bawd|188x188px|Baner amhoblogaidd 1953-1959 

Yn 1901, ychwanegwyd y ddraig goch i arfbais Tywysog Cymru Brenhiniaeth Prydain gan y brenin. Yn y pen draw, cynigiodd y palas Prydeinig fathodyn brenhinol newydd fel cyfaddawd yn ystod blwyddyn coroni 1953. Ailgynlluniwyd y ddraig draddodiadol ac ychwanegwyd coron iddo gyda'r arwyddair "Y DDRAIG GOCH DDYRY CYCHWYN".

Yn Chwefror 1959, cyhoeddodd gweinidog materion Cymreig mai dim ond y faner o'r ddraig (nid y bathodyn) fyddai'n cael ei chwifio ar adeiladau llywodraeth yng Nghymru a Llundain. Daeth baner y ddraig goch yn swyddogol ar 1 Ionawr 1960.[bawd| ''

### Pêl droed Cymru 
Mae'r ddraig Gymreig, "y mwyaf eiconig o arwyddluniau Cymreig", hefyd yn cael ei defnyddio fel arwyddlun neu logo swyddogol [Cymdeithas Bêl-droed Cymru a gafodd ei hailgynllunio yn 2019.

## Arwyddeiriau 
Mae'r arwyddair "Anorchfygol Ddraig Cymru" yn gysylltiedig â'r ddraig goch.

Defnyddir yr arwyddair "Y ddraig goch ddyry cychwyn". Y mae'r arwyddair hwn yn cynnwys cynghanedd ac yn deillio o gerdd gan Deio ab leuan Du yn diolch i Siôn ap Rhys o Lyn-nedd am iddo roi tarw yn anrheg iddo.

## Oriel 

Delwedd:Mynydd Illtud Powys Twyn y Gaer HenSne 02 trig point.JPG|Y Ddraig Gymreig ar bwynt trig ym bryngaer Twyn y Gaer, Mynydd Illtud.
Delwedd:FelinfoelBreweryDragon.jpg|Motiff Draig Gymreig Bragdy Felinfoel.
Delwedd:Red Dragon sculpture, Welsh National Memorial Park, Ypres.jpg|Cofeb y Cymry yn Fflandrys
Delwedd:Flag of Cardiff.svg|Baner Caerdydd
Delwedd:Ceremony at Capel Moriah 01.JPG|Cerflun o'r Ddraig Gymreig yng Nghapel Moriah, Trelew, Patagonia.
Delwedd:Welsh Dragons.jpg|Dreigiau yng Nghastell Caerffili
Delwedd:Eglwys Sant Gwyddelan, Dolwyddelan, Cymru 23.jpg|Eglwys Sant Gwyddelan, Dolwyddelan
Delwedd:International Convention Centre Wales April 2022 (3) (cropped).jpg|Draig Goch Canolfan Gynadledda Rhyngwladol Cymru, Casnewydd
Delwedd:Mosaig o’r Ddraig Goch, Merthyr Tudful.jpg|Mosaig o’r Ddraig Goch yn neuadd Merthyr Tudful gyda'r arwyddair "Y DDRAIG GOCH DDYRY CYCHWYN"
Delwedd:Welsh Dragon Memorial Mametz Wood.jpg|Cofeb y Cymry, Coed Mametz
Delwedd:Y ddraig goch (Welsh Journal).jpg|Y Ddraig Goch, Cylchgrawn y Wladfa 1876
Delwedd:Chair of Eisteddfod Horeb, Llansannan; 1926.jpg|Cadair Eisteddfod Llansannan gyda draig arni, 1926
Delwedd:Y Ddraig Goch a Ddyry Gychwyn (gcf02153).jpg|"Y Ddraig Goch a Ddyry Gychwyn", 1916
Delwedd:The Red Dragon periodical cover page July 1883.jpg|Cylchgrawn y Ddraig Goch, 1883

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Gantz, Jeffrey (cyfieithydd) (1987). *The Mabinogion* . Efrog Newydd: Penguin.ISBN&nbsp;0-14-044322-3 
* 
* 

Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Categori:Baneri Cymru
Categori:Dreigiau
Categori:Ffigurau herodrol