1824 yng Nghymru

[bawd|[Gambit Evans]]
Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1824** i **Gymru** a'i **phobl**

## Digwyddiadau
bawd|Castell Cyfarthfa
* 8 Medi – Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn cynnal eisteddfod fawr yn y Trallwng. Enillwyd y gadair gan (Eben Fardd) am ei awdl *Dinystr Jerusalem gan y Rhufeiniaid*
**William Davies Evans yn dyfeisio *Gambit Evans* agoriad mewn gêm gwyddbwyll
**Agorwyd Rheilffordd Padarn fel tramffordd
**William Owen Pughe yn derbyn gradd DCL (Doethur yn y Gyfraith Gyffredin) er anrhydedd gan Brifysgol Rhydychen
**Sefydlwyd gwasg Hughes a'i Fab yn Wrecsam gan Richard Hughes
**Adeiladwyd Castell Cyfarthfa ger Merthyr Tudful i William Crawshay II, perchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa
**Adeiladu'r gasomedr cyntaf yng Nghymru yn y Maes-glas, Sir y Fflint.
**Cychwyn atgyweiriad mawr i Eglwys Gadeiriol Bangor.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|*Grongar* (emyn dôn)
### Llyfrau newydd 
* John Howell  (gol) *Blodau Dyfed,* blodeugerdd.
* T. G. Cumming – *Description of the Iron Bridges of Suspension now erecting over the Strait of Menai at Bangor and over the River Conway*
* David Davis (Castellhywel) – *Telyn Dewi* 
* William Owen  - *Drych Crefyddol yn dangos Dechreuad y Grefydd Brotestanaidd*

### Cerddoriaeth
*Grongar* emyn dôn gan John Edwards (1799 - 1873)   yn cael ei gyhoeddi am y tro cyntaf yn *Seren Gomer*

## Genedigaethau
bawd|Trogwy
* 17 Chwefror, James Frederick Crichton-Stuart – milwr a gwleidydd (bu farw 1891) 
* Mawrth, Isaac D. Seyburn – Swyddog Cymreig yn llynges yr Unol Daleithiau yn ystod y Rhyfel Cartref (bu farw 1895) 
* 17 Mawrth, Thomas Evan James (Thomas ab Ieuan) - gweinidog gyda'r Bedyddwyr ac awdur (bu farw 1870) 
* 17 Ebrill, John Basson Humffray, gwleidydd Cymreig yn Awstralia (bu farw 1891) 
* 21 Mai, Robert Griffiths - cerddor (bu farw 1903)
* 5 Mehefin, Thomas Rowland - gramadegydd a chlerigwr (bu farw 1884) 
* 27 Gorffennaf, R. J Derfel - bardd a sosialydd (bu farw 1905) 
* 20 Awst, Hugh Hughes (Cadfan) - un o'r arloeswyr ym Mhatagonia (bu farw 1898)
* 15 Rhagfyr, Morgan Thomas – llawfeddyg Cymreig yn Awstralia 
* 25 Rhagfyr, John Thomas Griffiths - peiriannydd mwnau (bu farw 1895) 
* Dyddiad anhysbys
**Isaac Clarke, - perchennog papur newydd, argraffydd a chyhoeddwr yn Rhuthun (bu farw 1875) 
** William Theophilus Thomas (Gwilym Gwenffrwd) - gweinidog gyda'r Annibynwyr, a bardd (bu farw 1899) 
** 1824 Ebenezer Edwards - gweinidog gyda'r Bedyddwyr (bu farw 1901)
** Robert Trogwy Evans - gweinidog gyda'r Annibynwyr (bu farw 1901) 
** Griffith Williams - gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, ac awdur (bu farw 1881) 
** John Rowlands (Giraldus) - achyddwr a hynafiaethydd (bu farw 1891)  
** Edward Jones (Iorwerth Goes Hir) - bardd, cerddor, a gwleidydd (bu farw 1880) 

## Marwolaethau
bawd|Bardd y Brenin
* Ionawr, David Rogers - gweinidog Wesleaidd ac awdur (g. 1783) 
* 31 Ionawr, William Warrington - hanesydd a dramodydd (g. 1735) 
* 1 Chwefror John Rice Jones - arloeswr yng ngorllewin canol yr Amerig (g. 1759) 
* 29 Mawrth, Evan Richardson - gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac ysgol-feistr (g. 1759 ) 
* 13 Ebrill, John Reynolds, Felinganol - gweinidog y Bedyddwyr (g. 1759) 
* 18 Ebrill, Edward Jones (Bardd y Brenin) - telynor, trefnydd a chyhoeddwr cerddoriaeth i'r delyn, casglwr a chyhoeddwr hen benillion, alawon cenedlaethol, a chyfieithiadau i'r Saesneg, hanesydd llenyddiaeth Gymraeg ac offerynnau cerdd y Cymry, casglwr llawysgrifau a hynafiaethydd (g. 1752) 
*24 Awst, Thomas Parry - marsiandïwr Cymreig yn India (g. tua 1768) 
* 17 Tachwedd, William Moses (Gwilym Tew) - bardd (g. 1742) 
* 10 Rhagfyr, Richard Ellis - swyddog cyllid a cherddor (g. 1784) 
*12 Rhagfyr, John Downman - arlunydd (g. 1750) 
* Dyddiad anhysbys
** John Popkin - cynghorwr Methodistaidd a Sandemaniad (g. 1759) 
** James Meyler - gweinidog Annibynnol (g. 1761) 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes Cymru
Categori:Rhestrau Cymru

Categori:Prosiect WiciLlên