open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kwame Nkrumah

[bawd|Nkrumah ar stamp [Undeb Sofietaidd|Sofietaidd (1989).]]

Arlywydd cyntaf Ghana oedd **Kwame Nkrumah** (21 Medi 1909 – 27 Ebrill 1972). Ystyrir ef yn un o'r ffigyrau pwysicaf yn natblygiad Cenedlaetholdeb Affricanaidd.

Ganed ef, fel Francis Nwia Kofi Ngonloma, yn Nkroful, yn yr hyn oedd bryd hynny yn drefedigaeth Brydeinig y *Gold Coast*. Graddiodd o Ysgol Achimota yn Accra yn 1930, a bu'n dysgu mewn ysgol Gatholig yn Axim. Yn 1935 teithiodd i'r Unol Daleithiau i astudio, gan raddio ym Mhrifysgol Lincoln, Pennsylvania. Bu'n bregethwr cynorthwyol mewn eglwysi duon yno, a chyfarfu a'r Marcsydd o Trinidad, C.L.R. James, a gafodd gryn ddylanwad arno. Bu wedyn yn Llundain am gyfnod.

Yn 1947 gwahoddwyd ef i wasanaethu fel ysgrifennydd i gomisiwn dan Joseph B. Danquah oedd yn edrych i mewn i'r posibilrwydd o annibyniaeth y *Gold Coast*. Dychwelodd i'r wlad yn Rhagfyr y flwyddyn honno. Yn 1948 carcharwyd ef gan yr awdurdodau Prydeinig. Wedi ei ryddhau, bu'n bodio ei ffordd o amgylch y wlad yn ymgyrchu dros hunanlywodraeth. Carcharwyd ef eto yn 1950, am dair blynedd y tro hwn. Dan bwysau rhyngwladol, cytunodd Prydain i gynnal etholiad yn Chwefror 1951, ac enillodd plaid Nkrumah, oedd yn dal yng ngharchar, fuddugoliaeth ysgubol. Rhyddhawyd ef, a gofynnwyd iddo ffurfio llywodraeth. Flwyddyn yn ddiweddarach, enwyd ef yn Brif Weinidog. Ar 6 Mawrth, 1957, cyhoeddodd Nkrumah fod Ghana yn wlad annibynnol. Yn 1960 daeth Ghana yn weriniaeth, a Nkrumah yn Arlywydd. Daeth Nkrumah yn amlwg fel hyrwyddwr Pan-Affricaniaeth a'r Mudiad Heb Aliniad.

Y mis Chwefror 1966, pan oedd Nkrumah ar ymweliad a Fietnam, cipiwyd grym gan y fyddin, gyda chefnogaeth y CIA. Bu'n byw mewn alltudiaeth yn Conakry, Gini, lle gwnaeth yr arlywydd Ahmed Sékou Touré ef yn gyd-arlywydd er anrhydedd. Bu farw o gancr y croen yn Ebrill 1972. Dychwelwyd ei gorff i Ghana a'i gladdu yn Nkroful. Yn ddiweddarach, trosglwyddwyd ei weddillion i Accra.

## Gweithiau Kwame Nkrumah 
* *Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah* (1957)
* *Africa Must Unite* (1963)
* *African Personality* (1963)
* *Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism* (1965)
* *Axioms of Kwame Nkrumah* (1967)
* *African Socialism Revisited* (1967)
* *Voice From Conakry* (1967)
* *Handbook for Revolutionary Warfare* (1968)
* *Consciencism: Philosophy and Ideology for De-Colonisation* (1970)
* *Class Struggle in Africa* (1970)
* *The Struggle Continues* (1973)
* *I Speak of Freedom* (1973)
* *Revolutionary Path* (1973)

## Llyfryddiaeth 
* David Birmingham, *Kwame Nkrumah: The Father of African Nationalism* (Athens: Ohio University Press, 1998)

Categori:Arlywyddion Ghana
Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Gwleidyddion o Ghana
Categori:Hanes Ghana
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Pobl fu farw o ganser y croen
Rear Window

200px|bawd|*Rear Window*
Ffilm arloesol gan y cyfarwyddwr Alfred Hitchcock sy'n serennu James Stewart yw **Rear Window** (1954). Mae'r actorion eraill yn cynnwys Grace Kelly (cariad cymeriad Stewart) a Raymond Burr.

Dyma un o ffilmiau iasoer mwyaf cyfareddol ac arloesol Hitchcock. Cyfyngir y saethu i un stafell yn unig, lle ceir Stewart yn chwarae rhan ffotograffyd sydd mewn cadair olwyn oherwydd damwain. Fel sawl ffilm gan Hirchcock ceir elfen gref o *voyeurism* yn y ffilm, gyda Stewart yn gwylio bywyd personol pobl trwy ffenestri'r fflatiau cyfagos, pob un ohonynt yn ymagor ar fyd o gyfrinachau a drama annisgwyl.

Categori:Ffilmiau 1954
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Alfred Hitchcock
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
It's a Wonderful Life

Ffilm gan y cyfarwyddwr Frank Capra sy'n serennu James Stewart yw '''''It's a Wonderful Life'''* ("*Mae'n Bywyd Rhyfeddol''") (1946). Mae'n un o ffilmiau mwyaf eiconaidd Hollywood.

Ffilm sentimentalaidd am ddyn sy'n byw mewn tref fechan yn yr Unol Daleithiau yn ceisio gwella bywyd pobl ydyw. Ond ceir ochr fwy tywyll iddi hefyd.

Categori:Ffilmiau Frank Capra
Categori:Ffilmiau 1946
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
James Stewart (actor)

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **James Stewart** (20 Mai 1908 – 2 Gorffennaf 1997). Roedd yn adnabyddus i'w ffrindiau a'i ffans fel **Jimmy Stewart**. Cafodd yrfa hir yn gwneud ffilmiau a daeth yn un o actorion mwyaf adnabyddus Hollywood. Gwyddai sut i bortreadu cymeriadau y gallai pobl gyffredin uniaethu â hwy yn hawdd, yn arbennig yn ei gomedïau. Daeth ei wyneb a'i lais cyfareddol yn un o eiconau ei gyfnod.

Cafodd ei eni yn Indiana, Pennsylvania ym 1908. Priododd Gloria Hatrick McLean ar 9 Awst 1949. Daeth i amlygrwydd fel actor comedi ac actor mewn ffilmiau Western ddiwedd y 1930au a'r 1940au. Serenodd gyda rhai o actorion mwyaf y dydd, yn cynnwys Katharine Hepburn (*The Philadelphia Story*) a Marlene Dietrich (*Destry Rides Again*).

Cymerodd ei yrfa dro newydd pan gafodd ei ddewis gan y cyfarwyddwr Alfred Hitchcock i serennu mewn cyfres o ffilmiau arloesol fel *Rope* (1948), *Vertigo* (1958, gyda Kim Novak) a *Rear Window* (1954). Ystyrir yr olaf yn un o'i ffilmiau gorau. Ar ôl cyfnod y ffilmiau Hitchcock dychwelodd i fyd y Western a gwnaeth gyfres o ffilmiau nodedig gan gynnwys *How the West Was Won* (1962).

## Ffilmiau (detholiad) 
*''You Can't Take It With You* (1938)
**Made For Each Other* (1939)
**Mr. Smith Goes to Washington* (1939)
**Destry Rides Again* (1939)
**The Shop Around the Corner* (1940)
**The Philadelphia Story* (1940)
**It's a Wonderful Life* (1946)
**Rope* (1948)
**Harvey* (1951)
**The Naked Spur* (1953)
**Rear Window* (1954)
**The Far Country* (1954)
**Vertigo* (1958)
**Anatomy of a Murder* (1959)
**How the West Was Won* (1962)
**The Man Who Shot Liberty Valance'' (1962)

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Marwolaethau 1997
191 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
196 CC 195 CC 194 CC 193 CC 192 CC - **191 CC** - 190 CC 189 CC 188 CC 187 CC 186 CC

----

## Digwyddiadau
* Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Manius Acilius Glabrio a Cato yr Hynaf yn gorchfygu byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd ym Mrwydr Thermopylae. Gorfodir y brenin Seleucaidd, Antiochus III Mawr, i encilio i Chalcis ar Euboea ac yna i Ephesus.
* Scipio Africanus yn perswadio Senedd Rhufain i barhau'r rhyfel yn erbyn Antiochus III trwy ganiatau iddo ef a'i frawd, Lucius Cornelius Scipio Asiaticus, ddilyn Antiochus i Anatolia.
* Gallia Cisalpina yn dod yn dalaith Rufeinig.
* Carthago yn llwyddo i gasglu'r arian oedd yn ddyledus i Rufain yn ôl y cytundeb heddwch, oedd i'w dalu dros gyfnod o 50 mlynedd yn ôl y cytundeb. Mae Rhufain yn gwrthod derbyn yn arian yn gynnar.
* Arsaces II, brenin Parthia, yn cael ei lofruddio; credir fod hyn ar orchymyn Antiochus III. Olynir ef gan ei gefnder Phriapatius.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Arsaces II, brenin Parthia (llofruddiwyd)

Categori:191 CC
Brwydr Thermopylae (gwahaniaethu)

Gall **Brwydr Thermopylae** gyfeirio at:

* Brwydr Thermopylae yn 480 CC, rhwng byddin Roegaidd gan Leonidas, brenin Sparta, a byddin Bersaidd dan Xerxes I. 

* Brwydr Thermopylae yn 279 CC, rhwng  byddin Roegaidd dan yr Atheniad Calippus a byddin o lwythau Galaidd dan  Brennus.

* Brwydr Thermopylae yn 191 CC, rhwng byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd dan Antiochus III Fawr a byddin Gweriniaeth Rhufain dan Manius Acilius Glabrio.
192 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
197 CC 196 CC 195 CC 194 CC 193 CC - **192 CC** - 191 CC 190 CC 189 CC 188 CC 187 CC

----

## Digwyddiadau
* Cynghrair Achaea yn ymateb i ymgais Sparta i adennill tiriogaethau coll trwy yrru llysgenhadaeth i Weriniaeth Rhufain. Mae Senedd Rhufain yn gyrru'r praetor Atilius gyda llynges a llysgenhadaeth dan Titus Quinctius Flamininus.
* Byddin Achaeaidd dan Philopoemen a llynges dan Tiso yn anelu am Gythium. Mae'r Spartiaid yn gorchfygu'r llynges, ac wedi brwydr yn erbyn byddin Sparta tu allan i Gythium mae Philopoemen yn gorfod encilio i Tegea.
* Mae ail ymosodiad Philopoemen ar Sparta yn fwy llwyddiannus; mae'n gorchfygu byddin Nabis, *tyrannos* Sparta. Mae Nabis yn apelio i Gynghrair Aetolia am gymorth, ond pan gyrhaedda 1,000 o ŵyr meirch Aetolaidd dan Alexamenus, maent yn llofruddio Nabis a meddiannu Sparta. Llwydda pobl Sparta i'w gorfodi i encilio o'r ddinas.
* Philopoemen a'r fyddin Achaeaidd yn cipio Sparta, ac yn ei gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea.
* Byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd dan y brenin Antiochus III yn croesi i Wlad Groeg ar wahoddiad y Cynghrair Aetolaidd i wrthwynebu'r Rhufeiniaid.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Nabis, *tyrannos* a rheolwr annibynnol olaf Sparta

Categori:192 CC
Cynghrair Aetolia

[bawd|250 px|Tiriogaeth Cynghrair Aetolia [200 CC.]]

Cynghrair rhwng nifer o wladwriaethau Groegaidd wedi ei ganoli ar ddinasoedd Aetolia oedd **Cynghrair Aetolia**. Fe'i ffurfiwyd yn 370 CC i wrthwynebu grym cynyddol Macedon a Chyngrair Achea. Roedd wedi meddiannu Delffi erbyn 290 CC ac erbyn diwedd y 3edd ganrif CC roedd yn rheoli'r cyfan o ganolbarth Groeg heblaw Attica.

Yn ei flynyddoedd cynnar, ochrodd y cynghrair gyda Gweriniaeth Rhufain, gan gynorthwyo'r Rhufeiniaid i orchfygu Philip V, brenin Macedon ym Mrwydr Cynoscephalae yn 197 CC. Yn ddiweddarch, ochrodd gydag Antiochus III Mawr, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn erbyn Rhufain. Pan orchfygwyd Antiochus gan Rufain yn 189 CC bu raid i'r cynghrair dderbyn cytundeb heddwch â Rhufain oedd yn ei amddifadu o unrhyw rym gwirioneddol.

## Llyfryddiaeth 
*Krzysztof Kęciek *Kynoskefalaj 197 p.n.e* (Warsaw: Bellona, 2002)

Categori:Groeg yr Henfyd
Sam Mussabini

Hyfforddwr athletau a seiclo o Loegr oedd '''Scipio Africanus 'Sam' Mussabini''' (6 Awst 1867 – 12 Mawrth 1927), a ddaeth yn enwog fel hyfforddwr i Harold Abrahams.

## Bywgraffiad
Ganwyd yn Llundain o ddisgyniad Arabaidd, Twrcaidd, Eidalaidd a Ffrengig. Dilynodd ei dad fel newyddiadurwr, bu hefyd yn sbrintiwr proffesiynol am bum mlynedd yn yr 1890au. Yn 1894 hyfforddodd Bert Harris i ennill ei bencampwriaeth proffesiynol cyntaf. Yn 1896, cyflogwyd ef fel hyfforddwr seiclo ar gyfer gwmni Dunlop Tyres.

Chwaraeodd Mussabini snŵcer i safon uchel yn ogystal ac adroddodd ar gemau fel newyddiadurwr chwaraeon yn ystod y gaeaf. Cyd-ysgrifennodd llyfr technegol am snŵcer yn 1897 a dechreuodd ysgrifennu erthyglau ar gyfer newyddiadur snŵcer. Yn 1902, daeth yn gynorthwyydd golygol ac yn ddiweddarach yn gyd-berchennog a golygydd arni. Ysgrifennodd lyfr dau gyfrol am elfennau technegol snŵcer yn 1904.

Hyfforddodd y sbrintiwr De Affricanaidd, Reggie Walker, i ennill fedal aur yng Ngemau Olympaidd 1908 yn Llundain. Hyfforddodd rhagor o chwaraewyr i ennill medalau aur yng Ngemau Olympaidd 1912 yn Stockholm. Apwyntwyd ef yn hyfforddwr llawn amser y Polytechnic Harriers rhwng 1912 a 1927.

Daeth a agwedd systematig i hyfforddi, yn hytrach na ond gwasanaethu fel masseur. Er enghraifft, defnyddiodd dechnegau Eadweard Muybridge i ffotograffu symudiadau'r rhedwyr a'u techneg wrth orffen ras.

Yng Ngemau Olympaidd 1920 yn Antwerp hyfforddodd Albert Hill i ddau fedal aur yn y ra 800m a 1500m, a Harry Edward, i ennill y fedal efydd yn y ras 100m. Hyfforddodd Harold Abrahams i fedal aur yn y ras 100m ac arian yn y ras gyfnewid 4x100m yng Ngemau Olympaidd 1924 ym Mharis. Portreadwyd y llwyddiant hyn yn ffilm *Chariots of Fire* lle chwaraeodd Ian Holm ran Mussabini. Enillodd ei *proteges* fedalau bpellach ar ôl ei farwolaeth, yng Ngemau Olympaidd 1928. Fe hyfforddodd athletwyr i unarddeg medal Olympaidd mewn pump o emau i gyd, ond ni gyddnabyddwyd ef yn swyddogol oherwydd ei fod yn hyfforddwr proffesiynol mewn oes pan werthfawrogwyd amaturiaeth yn arbennig.

Enwebwyd ef gan Gyngor Southwark i dderbyn plac glas ar ei gyn-gartref, 84 Burbage Road yn 2004 a 2006, ond nid oes un wedi ei godi hyd yn hyn.

## Dyfyniad
"Only think of two things - the gun and the tape. When you hear the one, just run like hell until you break the other."

## Dolenni Allanol
* Bywgraffiad gan Sports Coach UK 
* Bywgraffiad gan Gyngor Southwark 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1867
Categori:Golygyddion o Loegr
Categori:Hyfforddwyr o Loegr
Categori:Hyfforddwyr athletau
Categori:Hyfforddwyr seiclo
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Aetolia

bawd|250px|dde|Ardal Aetolia.

Ardal o Wlad Groeg ar lan ogleddol Gwlff Corinth yw **Aetolia**. Erbyn heddiw mae'n rhan o dalaith Aetolia-Acarnania. Yn draddosiadol, fe'i henwyd ar ôl Aetolus, mab Endymion.

Yn y gorllewin, mae Afon Achelous yn gwahanu Aetolia oddi wrth Acarnania, tra yn y goledd mae'n ffinio ar Epirus a Thessalia ac yn y dwyrain ar Locris. Yn y cyfngod clasurol, roedd yn cael ei wahani i **Hen Aetolia** yn y gorllewin ac **Aetolia Newydd** yn y dwyrain. Roedd yn ardal wyllt a mynyddig, a daeth yn enwog ym mytholeg Roeg fel lleoliad hela Baedd Calydonia.

Y boblogaeth wreiddiol oedd y Curetes a'r Leleges, ond dywedir i Roegaid o Elis, dan arweiniad Aetolus, ymsefydlu yno. Bu gan yr Aetoliaid rhan yn Rhyfel Caerdroea dan eu brenin, Thoas.

Sefydlasant Gynghrair Aetolia yn gynnar, a daeth i fod yn rym milwrol yng Ngroeg, gan wrthwynebu Macedon a Chynghrair Achaea. Yn wahanol i Gynghrair Achaea, gwneid gwahaniaeth rhwng aelodau llawn a chyngheiriad oedd dan reolaeth yr aelodau llawn. Byddai'r cynghrair yn cyfarfod bob dwy flynedd, gyda gemau yn cael eu cynnal.

Ochrodd yr Aetoliaid gyda Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn erbyn Gweriniaeth Rhufain, a phan orchfygwyd Antiochus gan y Rhufeiniaid yn 189 CC, daethant dan reolaeth Rhufain. Yn 146 CC, daeth Aetolia yn rhan o dalaith Rufeinig Achaea.

## Pobl enwog o Aetolia 
*Aitolos (mytholegol)
*Andraemon
*Thoas, yn ystod Rhyfel Caerdroea
*Alexander Aetolus (tua 280 CC), bardd
*Damocritus, cadridog yn ystod Rhyfel Aetolia
*Nicolaus o Aetolia, cadfridog Helenistaidd
*Theodotus o Aetolia, cadfridog Helenistaidd
*Cosmas o Aetolia (1714 - 1779), mynach

Bu'r bardd Nicandros yn byw yno am gyfnod hir hefyd.

Categori:Groeg yr Henfyd
Cynghrair Achaea

[bawd|250 px|Tiriogaeth Cynghrair Achaea [200 CC.]]

Cynghrair rhwng nifer o ddinasoedd yn Achaea yng Ngwlad Groeg oedd **Cynghrair Achaea**.

Roedd y cynghrair mewn bodolaeth yn ystod y 5ed a'r 4 CC. Ail-ffurfiwyd y cynghrair yn gynnar yn y 3 CC, a daeth i gynnwys dinasoedd tu allan i Achaea ei hun, gan ddechrau gyda Sicyon. Cyn hir roedd yn rheoli rhan helaeth o'r Peloponnesos, ond daeth dan bwysau oddi wrth Sparta dan Cleomenes III. Bu raid i arweinydd y gynghrair, Aratus o Sicyon, alw am gymorth gan Antigonus Doson, brenin Macedon.

Yn ddiweddarach, dan arweiniad Philopoemen, gallodd y cynghrair fanteisio ar wendid Macedon wedi iddi gael ei gorchfygu gan fyddin Gweriniaeth Rhufain yn 197 CC. Yn 192 CC ymatebodd y cynghrair i ymgais Sparta i adennill tiriogaethau coll trwy yrru llysgenhadaeth i Weriniaeth Rhufain. Yr un pryd ymosododd byddin Achaeaidd dan Philopoemen a llynges dan Tiso ar Gythium. Llwyddodd y Spartiaid i orchfygu'r llynges, ac wedi brwydr yn erbyn byddin Sparta tu allan i Gythium gorfodwyd Philopoemen i encilio i Tegea. Roedd ail ymosodiad Philopoemen ar Sparta yn fwy llwyddiannus; gorchfygodd fyddin Nabis, *tyrannos* Sparta. Apeliodd Nabis i Gynghrair Aetolia am gymorth, ond pan gyrhaeddodd 1,000 o ŵyr meirch Aetolaidd dan Alexamenus, llofruddiwyd Nabis a meddiannwyd Sparta gan yr Aetoliaid. Llwyddodd pobl Sparta i'w gorfodi i encilio o'r ddinas, ond manteisiodd Philopoemen a'r fyddin Achaeaidd ar y cyfle i gipio Sparta, a'i gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea. Daeth y cynghrair yn feistr ar y cyfan o'r Peloponnesos.

Pan fu rhyfel rhwng Rhufain a Perseus, brenin Macedon, (171-168 CC), bu'r cynghrair yn trafod cytundeb gyda Perseus. Wedi gorchfygu Perseus, cosbodd Rhufain y cynghrair trwy gymeryd rhai cannoedd o ddinasyddion amlwg i Rufain fel gwystlon, yn cynnwys yr hanesydd Polybius. Yn 146 CC, gwrthryfelodd Cynghrair Achaea yn erbyn Rhufain, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Rufeinig dan Lucius Mummius. Dinistriwyd dinas Corinth a chwalwyd y gynghrair.

## Aelodau Cynghrair Achaea 
*Dyme
*Patrae
*Aegium
*Aegira
*Pellene
*Ceryneia
*Sicyon
*Corinth
*Megara
*Epidaurus
*Alea
*Heraea
*Megalopolis
*Pheneus
*Stymphalus
*Thelpusa
*Cleone
*Hermione
*Argos
*Caphyae
*Mantineia
*Antigoneia
*Tegea
*Pagae
*Phigaleia
*Alipheira
*Asea
*Dipaea
*Elisphasii
*Gortys
*Pallantium
*Theisoa
*Callista
*Elis
*Messene
*Corone
*Tenea
*Cleitor
*Lusi
*Methydrium
*Teuthis
*Hypana
*Asine
*Sparta (Lacedaemon)

Categori:Groeg yr Henfyd
Cytundeb Lancaster House

Daeth **Cytundeb Lancaster House** â therfyn i lywodraethu deuhiliol yn Simbabwe Rhodesia yn dilyn trafodaethau rhwng cynrychiolwyr y *Patriotic Front* (PF), yn cynnwys aelodau ZAPU (*Simbabwe African Peoples Union*) a ZANU (*Simbabwe African National Union*), a llywodraeth Simbabwe Rhodesia, a gynrychiolwyd ar y pryd gan yr Esgob Abel Muzorewa ac Ian Smith. Arwyddwyd ar 21 Rhagfyr 1979.

## Gweler hefyd 
*Diwygio tir yn Simbabwe

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* Y Swyddfa Dramor a Chymanwlad – Simbabwe

Lancaster House
Lancaster House
Categori:Hanes Simbabwe
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Estraddodiad

Y broses swyddogol lle mae un genedl neu wladwriaeth yn dymuno i genedl neu wladwriaeth arall ildio troseddwr a ddrwgdybir neu droseddwr euogfarnedig, ac yn derbyn y troseddwr hynny, yw **estraddodiad** neu **wlad-ildiad**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfraith droseddol ryngwladol
Fuzzy Logic

Albwm cyntaf y Super Furry Animals ydy ***Fuzzy Logic***. Rhestrwyd yn 'Albymau Prydeinig Gorau Erioed' Q Magazine yn Mehefin 2004, ac yn eu 'Britpop 10 Uchaf Erioed' yn Rhagfyr 1996. Mae'n cynnwys dau sengl a gyrrhaeddodd yr 20 uchaf yn y siart, ''If You Don't Want Me to Destroy You* a *Something 4 the Weekend*; mae hefyd yn cynnwys y senglau *God! Show Me Magic*, a ymddangosodd mewn sawl gêm Pêl-droed Clwb ar gyfer Playstation 2, a *Hometown Unicorn''. Cyrrhaeddodd yr albwm rhif 23 yn y siartiau Prydeinig pan ryddhawyd.

Daw'r enw o derm mathamategol sy'n disgrifio termau sy'n hawdd iw deallt gan ddyn ond nid mor hawdd i gyfrifiaduron ddeallt.

Mae *Fuzzy Logic* yn nodedig am ei glawr, sydd wedi ei gyfansoddi o amryw o luniau o'r smyglwr cyffuriau rhyngwladol, Howard Marks, mae teyrnged iddo yn y trac ''Hangin' with Howard Marks*. Yn ganlyniad, fe ddaeth y band yn ffrindiau gyda Marks yn ddiweddarach, mae Marks hefyd yn cyfeirio atynt yn ei hunangofiant, *Mr Nice''.

Ail-ryddhawyd yr albwm yn 2005, gyda ail ddisg bonws yn cynnwys traciau ychwanegol a gafodd eu recordio tua'r un adeg a'r albwm.

## Traciau
#*God! Show Me Magic* - 1:50
#*Fuzzy Birds* - 2:27
#*Something For the Weekend* - 2:50
#*Frisbee* - 2:21
#*Hometown Unicorn* - 3:33
#*Gathering Moss* - 3:22
#''If You Don't Want Me to Destroy You* - 3:17
#*Bad Behaviour* - 4:26
#*Mario Man* - 4:07
#*Hangin* (gyda Howard Marks) - 4:20
#*Long Gone* - 5:20
#*For Now and Ever'' - 3:32

### CD Bonws
# "Organ yn Dy Geg" – 2:56
# "Crys Ti" – 1:56
# "Lazy Life (Of No Fixed Identity)" – 2:15
# "Death by Melody" – 2:32
# "Waiting to Happen" – 2:34

Categori:Albymau 1996
Categori:Super Furry Animals
193 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
198 CC 197 CC 196 CC 195 CC 194 CC - **193 CC** - 192 CC 191 CC 190 CC 189 CC 188 CC
----

## Digwyddiadau
* Eumenes II, brenin Pergamon, yn gofyn am gymorth Gweriniaeth Rhufain yn erbyn brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Antiochus III, sy'n bygwth concro Gwlad Groeg
* Gyrrir y pro-conswl Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus i rybuddio Antiochus III i adael llonydd i'r gwladwriaethau Groegaidd.
* Pan mae Cynghrair Aetolia yn gofyn am gynorth Antiochus, mae Flamininus yn perswadio Cynghrair Achaea i gyhoeddi rhyfel ar yr Aetoliaid ag Antiochus.
* Rheolwr Sparta, Nabis, yn adfeddiannu tiriogaethau yr oedd Sparta wedi eu colli, yn cynnwys Gythium.
* Carneades o Cyrene yn symud i Athen i sefydlu'r drydedd Academi
* Cleopatra I Syra, merch Antiochus III a Laodice, yn priodi brenin yr Aifft, Ptolemi V Epiphanes

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Xiao He, prif weinidog Brenhinllin Han yn Tsieina

Categori:193 CC
194 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
199 CC 198 CC 197 CC 196 CC 195 CC - **194 CC** - 193 CC 192 CC 191 CC 190 CC 189 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr Mutina ger Modena. Mae byddin Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu'r Galiaid, gan roi diwedd ar y bygythiad i'r Eidal o du'r Galiaid.
* Y fyddin Rufeinig dan Titus Quinctius Flamininus yn gadael Gwlad Groeg wedi atal ymgais *tyrannos* Sparta, Nabis, i ennill mwy o diriogaethau. Mae Cynghrair Aetolia yn annog Nabis i ail-feddiannu'r tiriogaethau hyn.
* Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, a'i gynghorydd, y cyn-gadfridog Carthaginaidd Hannibal, yn paratoi am ymgyrch i geisio dinistrio dylanwad Rhufain yng Ngwlad Groeg.
* Philip V, brenin Macedon, Cynghrair Achaea, Rhodos a Pergamon yn ymuno â Rhufain yn erbyn Antiochus III.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Eratosthenes, mathemategydd a seryddwr Groegaidd.

Categori:194 CC
Ebury Press

bawd|150px|Logo Ebury Press

Mae **Ebury Press** yn imprint o'r cyhoeddwyr Ebury Publishing, sydd yn is-gwmni i Random House. Maent yn arbenigo mewn cyhoeddi amrediad eang o lyfrau ffeithiol; gan gynnwys atgofion a hanes poblogaidd, coginio, llyfrau hiwmor, ysgrifennu teithio, chwaraeon, cerddoriaeth a llyfrau cyfeiriad.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Cwmnïau cyhoeddi Lloegr
186 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
230au CC 220au CC 210au CC 200au CC 190au CC - **180au CC** - 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC
191 CC 190 CC 189 CC 188 CC 187 CC - **186 CC** - 185 CC 184 CC 183 CC 182 CC 181 CC

----

## Digwyddiadau 
* Senedd Rhufain yn cyhoeddi deddf *Senatus consultum de Bacchanalibus*, yn gwahardd cynnal Bacchanalia heb ganiatad y Senedd.
* Eumenes II, brenin Pergamon yn gorchfygu Prusias I, brenin Bithynia.

## Genedigaethau 
* Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft

## Marwolaethau 
Categori:186 CC
Antiochus III Mawr

Chweched brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd oedd **Antiochus III Mawr** ('''''', tua 241 -  187 CC).

Pan etifeddodd Antiochus III yr ymerodraeth roedd wedi colli tiriogaethau Asia Leiaf, Bactria a Parthia, ac yn fuan wedi iddo ddod yn frenin gwrthryfelodd y Mediaid.

Yn 221 CC bu Antiochus yn ymgyrchu yn y dwyrain, lle gallodd ail-feddiannu Media. Mewn ymgyrchoedd yn 219 CC a 218 CC cyrhaedddodd ffiniau yr Aifft, ond yn  217 CC gorchfygwyd ef gan Ptolemi IV, brenin yr Aifft ym Mrwydr Raphia, a bu raid iddo encilio. Yn 216 CC gorchfygodd Achaeus, oedd wedi gwrthryfela yn Asia Leiaf. Yn 212 CC gorfododd Xerxes, brenin Armenia i'w gydnabod fel uwch-frenin, ac yn 209 CC ymosododd ar Parthia, dan orfodi Arsaces II i ofyn am gytundeb heddwch.
Yr un flwyddyn, bu'n ymgyrchu yn Bactria, cyn croesi yr Hindu Kush i ddyffryn Kabul.

Yn ddiweddarch bu'n ymladd yn erbyn yr Aifft eto, ac wedi ennill buddugoliaeth ym Mrwydr Panium yn 198 CC cymerodd feddiant ar Judea oddi wrth yr Aifft. Dechreuodd ymgyrch yn Asia Leiaf, a ddaeth ag ef i wrthdrawiad a Gweriniaeth Rhufain, a gwaethygodd y berthynas pan ddaeth y cadfridog Carthaginaidd Hannibal i lys Antiochus fel cynghorydd milwrol.

Yn 192 CC ymosododd Antiochus ar Wlad Groeg, ac etholwyd ef yn brif gadfridog Cynghrair Aetolia. Fodd bynnag gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Thermopylae yn 191 CC, a bu raid iddo encilio i Asia. 
Dilynodd y Rhufeiniaid ef yno, a gorchfygwyd ef gan Scipio Asiaticus ym Mrwydr Magnesia (190 CC). Yn ôl Cytundeb Apamea (188 CC), bu raid i Antiochus ildio ei holl diriogaethau i'r gogledd o Fynyddoedd Taurus.
 
Bu farw y flwyydyn ddilynol ar ymgyrch arall i'r dwyrain, tra'n ceisio ysbeilio teml yn Elymaïs, Persia. Dilynwyd ef gan ei fab, Seleucus IV Philopator.

Categori:Genedigaethau 241 CC
Categori:Marwolaethau 187 CC
Categori:Yr Ymerodraeth Seleucaidd
Judy Marks

Awdures Seisnig yw **Judy Marks** (ganwyd 1 Tachwedd 1954, Swydd Hertford). Rhwng mis Hydref 1974 a 2006, bu'n byw a phriododd y smyglwr marijuana ddrwg-enwog Howard Marks. Mae hi'n fam i dri o'i blant Amber Marks, Francesca Marks (ganwyd Tachwedd 1980) a Patrick Marks (ganwyd Tachwedd 1986).

Estraddodwyd Judy Marks ynghyd â'i gŵr Howard, o'u cartref yn Mallorca, Sbaen i Miami, Florida. Treuliodd dwy flynedd wedi ei gwahanu o'i phlant tra mewn carchar ar gyfandir arall.

Mae ei llyfr, *Mr Nice and Mrs Marks* (Ebury Press, 2006), yn adrodd hanes eu bywyd a'i gilydd. Mae Judy Marks yn byw gyda dau o'i phlant yn Palma de Mallorca.

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Hunangofianwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Swydd Hertford
Categori:Pobl ym myd canabis
195 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC
200 CC 199 CC 198 CC 197 CC 196 CC - **195 CC** - 194 CC 193 CC 192 CC 191 CC 190 CC

----
## Digwyddiadau
* Y blaid yn ninas Carthago sy'n gwrthwynebu diwygiadau Hannibal yn hysbysu Gweriniaeth Rhufain ei fod yn annog Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, i ryfela yn erbyn Rhufain. Mae Rhufain yn mynnu fod y Carthaginiaid yn trosglwyddo Hannibal yn garcharor iddynt; ond mae'n osgoi hyn trwy adael Carthago.
* Aiff Hannibal i lys Antiochus III, lle mae'n dod yn gynghorydd milwrol i'r brenin, gan waethygu'r berthynas rhwng Antiochus a Rhufain.
* Cytundeb Lysimachia yn rhoi diwedd ar y rhyfel rhwng Antiochus III a'r Aifft. Mae Antiochus yn cael meddiant ar dde Syria
* Brwydr Gythium, rhwng Sparta a Cynghrair Achaea, Rhodos, Pergamum a Gweriniaeth Rhufain. Pan mae'r proconswl Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cyrraedd gyda byddin ychwanegol, mae Nabis, *tyrannos* Sparta, yn gorfod encilio o Gythium, ac yn ddiweddarach yn y flwyddyn yn ildio i'r cyngheiriaid.
* Aristophanes o Byzantium, ysgolhaig Groegaidd, yn dod yn brif lyfrgellydd Llyfrgell Alexandria

## Genedigaethau
* Mithridates I, brenin Parthia
* Publius Terentius Afer, dramodydd comig Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Gaozu, ymerawdwr Han (neu Gao), ymerawdwr cyntaf Brenhinllin Han yn Tsieina

Categori:195 CC
Mr Nice

bawd|dde|200px|Clawr *Mr. Nice*

Hunangofiant Howard Marks, Cymro a chyn-smyglwr rhyngwladol canabis, ydy ***Mr. Nice***. Cyhoeddwyd ym mis Medi 1996 gan Secker and Warburg.

## Dolenni Allanol
* Tudalen *Mr Nice* ar wefan Marks yn disrifio'r broses o'i ysgrifennu 
* Adolygiad ar organized-crime.de
* Adolygiad ar booklore.co.uk

Categori:Hunangofiannau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Hunangofiannau Saesneg yr 20fed ganrif
Categori:Hunangofiannau Saesneg o Gymru
Categori:Llenyddiaeth yn ymwneud â chyffuriau
Categori:Llyfrau 1996
Skins

Cyfres drama'r arddegau Prydeinig gan Company Pictures ydy ***Skins***. Darlledwyd gyntaf ar E4 ar 25 Ionawr 2007. Mae *Skins* yn un o'r rhaglenni sy'n flaengar yn aneliad Channel 4 at ddangos mwy o gynnwys Prydeinig ar eu sianeli. Mae ail gyfres wedi cael ei chomisiynnu a chafodd ei darlledu ym mis Chwefror 2008.

## Cast 
### Prif Gymeriadau 
* Nicholas Hoult fel Tony Stonem
* Mike Bailey fel Sid Jenkins
* April Pearson fel Michelle Richardson
* Hannah Murray fel Cassie
* Joseph Dempsie fel Chris Miles
* Mitch Hewer fel Maxxie
* Larissa Wilson fel Jal Fazer
* Dev Patel fel Anwar Kharral

### Cymeriadau Cefnogol 
* Siwan Morris fel Angie
* Georgina Moffat fel Abigail Stock
* Kaya Scodelario fel Effy Stonem
* Daniel Kaluuya fel Kenneth

### Gwesteion Arbennig 
Yn ogystal a'r cast arferol, mae amryw o ymddangosiadau gan westeion bron ym mhob pennod:

#### Cyfres 1 
#### Cyfres 2 
Mae'r ail gyfres am ddechrau yn ôl ar E4 ym mis Chwefror 2008.

* Bill Bailey fel Tad Maxxie
* Shane Richie fel Darlithydd yn y coleg

## Dolenni Allanol 
* Tudalen Skins ar wefan E4
* Skins ar wefan Channel 4

## Ffynonellau 
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2007
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2013
Categori:Rhaglenni teledu Channel 4
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
196 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC 
201 CC 200 CC 199 CC 198 CC 197 CC - **196 CC** - 195 CC 194 CC 193 CC 192 CC 191 CC

----

## Digwyddiadau 
* Byddin Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn croesi'r Hellespont i Thrace, lle mae'n hawlio tiriogaethau a enillwyd gan Seleucus I yn 281 CC. Mae Gweriniaeth Rhufain yn gyrru llysgenhadon i fynnu ei fod yn aros allan o Wlad Groeg ac yn rhyddhau gwladwriaethau Anatolia; mae cAntiochus yn gwrthod.
* Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu'r Insubres, llwyth Galaidd o ddyffryn Afon Po.
* Yn y Gemau Isthmiaidd yn ninas Corinth, mae'r cadfridog Rhufeinig Titus Quinctius Flamininus yn cyhoeddi fod y Groegiaid i gyd i fod yn rhydd ac yn byw dan eu deddfau eu hunain.
* Flamininus yn cyhuddo Nabis, rheolwr Sparta, o orthrwm, yn cipio Gythium oddi arno ac yn ei orfodi i ildio Argos.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:196 CC
Ann! (sioe gerdd)

Sioe Gerdd Gymraeg yw ***Ann!***.  Ysgrifennwyd gan Gwmni Theatr Maldwyn, sef Linda Gittins, Penri Roberts a Derec Williams ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 am hanes yr emynyddes ifanc o Ddolwar Fach, Ann Griffiths.

Perfformwyd y sioe gyntaf ym mhafiliwn yr Eisteddfod ar y 7fed o Awst, 2003 o flaen cynulleidfa orlawn o 3500 o fobl. Aeth y Cwmni wedyn ar daith ar draws Gymru gan berfformio yn Theatr Gogledd Cymru, Llandudno; Theatr Hafren, Y Drenewydd; Pafiliwn Rhyngwladol Llangollen a Neuadd Dewi Sant, Caerdydd.

Recordwyd y Sioe ar deledu ym mhafiliwn rhyngwladol Llangollen yn Hydref 2003 a darlledwyd ar S4C yn Rhagfyr 2003. Lansiwyd CD o Ann! yng Ngorffennaf 2004 dan label Sain.

Cynhyrchwyd Ann! gyda chast o dros 200 o gantorion gyda'r prif rannau yn cael eu perfformio gan Sara Meredydd - Ann, Aled Wyn Davies - John Hughes, Geraint Roberts - Y Ficer, ac Edryd Williams - gwr Ann.

Hon oedd cynhyrchiad olaf Cwmni Theatr Maldwyn.

## Disgograffi
**Ann!*, *(Cwmni Theatr Maldwyn)*, Gorffennaf 2004  (Sain)

Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Sioeau cerdd 2003
Bath

Gall **Bath** gyfeirio at nifer o bethau gwahanol.

*Bath (ymolchi)

## Lleoedd
*Caerfaddon (Saesneg:Bath)

**Yng Nghanada**
*Bath, New Brunswick
*Bath, Ontario
*Bath Island, British Columbia

**Yn yr Iseldiroedd**
*Bath (Iseldiroedd), yn Reimerswaal, Zeeland.

**Yn yr Unol Daleithiau**
*Bath, Illinois
*Bath, Maine
*Bath, Michigan
*Bath Township, Michigan
*Bath, New Hampshire
*Bath (tref), Efrog Newydd
*Bath (pentref), Efrog Newydd
*Bath, Gogledd Carolina
*Bath, Ohio
*Bath, Pennsylvania
*Bath, De Carolina
*Bath, De Dakota
*Bath (Berkeley Springs), Gorllewin Virginia
*Bath Beach, Brooklyn, Efrog Newydd
*Swydd Bath, Kentucky
*Swydd Bath, Virginia
*Bath Junction, cyffordd rheilffordd yn Kings County, Efrog Newydd
*Bath Springs, Tennessee
Nicholas Hoult

Actor Seisnig ydy **Nicholas Caradoc Hoult** (ganwyd 7 Rhagfyr 1989), mae'n adnabyddus am chwarae rhan Marcus yn y ffilm *About a Boy* a Tony yn y ddrama *Skins* ar E4.

## Rhai Gweithiau
* 1996: Intimate Relations
* 2002: About a Boy
* 2005: Wah-Wah
* 2005: The Weather Man
* 2006: Kidulthood
* 2007: Coming Down the Mountain 
* 2009: A Single Man
* 2010: Clash of the Titans
* 2011: X-Men: First Class
* 2013: Warm Bodies
* 2013: Jack the Giant Slayer
* 2014: Young Ones
* 2014: X-Men: Days of Future Past
* 2015: Mad Max: Fury Road
* 2015: Kill Your Friends
* 2015: Dark Places
* 2016: Equals
* 2016: X-Men: Apocalypse
* 2016: Collide
* 2017: Rebel in the Rye
* 2017: Sand Castle
* 2017: The Current War
* 2017: Newness
* 2018:  The Favourite 
* 2019:  Tolkien 
* 2019:  Dark Phoenix 
* 2019:  True History of the Kelly Gang 
* 2020:  The Banker 
* 2021: Those Who Wish Me Dead 
* 2022: The Menu
* 2023: Renfield
* 2024: The Garfield Movie
* 2024: Nosferatu

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1989
Lee Evans

Digrifwr *stand-up* ac actor o Loegr ydy **Lee Evans** (ganwyd 25 Chwefror 1964, Bryste).

## Bywgraffiad
Ganwyd Lee Evans yn Avonmouth, Bryste. Mynychodd ysgol uwchradd The Billericay School, yn Billericay, Essex. Ar ôl cyfnod fel paffiwr, a dwy flynedd mewn coleg celf yn Essex, penderfynodd Evans ddilyn gyrfa ei dad yn y busnes adloniant. Symudodd i'r Rhyl yn ei arddegau a chwaraeodd y drymiau mewn band pync a ddisgrifiodd fel *crap*. Fe gynnigwyd y cyfle i berfformio ar sioe dalent yn yr Unol Daleithiau yn gynnar yn ei yrfa *stand-up career*. Ef oedd yr unig Sais ar y sioe ac fe enillodd y gystadleuaeth. Fe dreuliodd ei bedair mlynedd cytaf fel digrifwr yn teithio o gwmpas y clybiau dynion gweithio; y pum mlynedd canlynol ar y gylched amgen. Yn degyb i nifer o ddigrifwyr sefydledig, fe ddaeth Evans i'r amlwg yng Ngŵyl Caeredin yn 1988.

Yn 1981, yn 17 oed, fe briododd Heather, ac mae ganddynt ferch, Mollie, a'i ganwyd yn 1994, a chi, Brian. Maent yn byw ger Billericay.

## Gyrfa
Cododd Evans i'r amlwg yng ngwledydd Prydain yn yr 1990au.

### Sioeau Byw
Mae Evans wedi rhyddau'r sioeau canlynol ar DVD:

* ''Live at Her Majesty's Theatre* (1994)
**ar VHS 10 Hydref 1994 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
* *Live from the West End* (1995)
**ar VHS 30 Hydref 1995 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
* *Different Planet Tour: Live at the Lyric Theatre In London* (1996)
**ar VHS 1 Hydref 1999 ac ar DVD 6 Mehefin 2005
* *The Ultimate Experience (1997)''  (casgliad o'r darnau gorau o'i dri taith diwethaf)
**ar VHS 17 Tachwedd 1997 ac ar DVD 6 Mehefin 2005'
* ''Don't Try This at Home: Live at the Edinburgh Playhouse In Scotland* (1998)
**ar VHS 16 Tachwedd 1998 ac ar DVD 6 Rhagfyr 1999
* *Wired and Wonderful: Live at Wembley Arena In England* (2002)
**ar VHS and DVD 25 Tachwedd 2002
* *XL Tour 2005: Live At the Cardiff International Arena In Wales* (2005)
**ar DVD 28 Tachwedd 2005 ac UMD ar gyfer PSP 19 Rhagfyr 2005

### Actio
Mae Evans wedi ymddangos mewn amryw o ffilmiau, yn nodedig yn *Funny Bones*, *Mousehunt*, *There's Something About Mary*, *The Fifth Element*, *The Ladies Man*, *The Martins* a *The Medallion*. Evans oedd llais Train yn ffilm 2005 *The Magic Roundabout*.

Rhwng 1993 ac 1994 ymddangosodd Evans ar raglen hwyr y nos Channel 4, *Viva Cabaret!*, fel gwesteiwr a gwastai. Yn 1996, roedd Evans yn seren y rhaglen *The World of Lee Evans*. Ysgrifennodd rhaglen gomedi sefyllfa yn 2001, *So What Now?''.

Fe chwaraeodd rôl blaenllaw yn y ffilm gomedi poblogaidd There's Something About Mary yn 1998. Bu'n seren y ffilm *Freeze Frame* yn 2004, yn ei rôl cyntaf mewn ffilm llym, fe chwaraeodd rôl  rhywun paranoid a ddrwgdybwyd o lofruddiaeth. Fe eilliodd ei eiliau a'i wallt er iddo gael ei rybuddio y gall ei eiliau beidio tyfy'n ôl (fe wnaethon nhw dyfy'n ôl). Yn ddiweddar, chwaraeodd Lee y prif gymeriad yn dramodiad ITV o *The Adventures of Mr Polly*.

## Dolenni allanol
* Proffeil ar IMDB

Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Plaid y Bumed Frenhiniaeth

Grŵp neu "blaid" o grefyddwyr Piwritanaidd yng nghyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr a gredai fod y Milflwydd ar wawrio ac y byddai Crist yn dychwelyd i deyrnasu ar y ddaear oedd **Plaid y Bumed Frenhiniaeth** neu'r **Pumed Frenhinwyr**. Nid oedd yn blaid wleidyddol yn yr ystyr arferol, er bod ei aelodau'n ymwneud â gwleiddyddiaeth y dydd. Bu'r Pumed Frenhinwyr yn ddylanwadol iawn yn Lloegr yn y cyfnod 1645-1649, ond prin fu eu dylanwad yng Nghymru. Dangosodd y cyfrinydd a llenor o Gymro Morgan Llwyd gryn gydymdeimlad ag amcanion y blaid, ond ni wyddys i ba raddau y cymerodd ran yn ei gwaith.

Tynnai'r Pumed Frenhinwyr eu hysbrydoliaeth a'u credo o lenyddiaeth apocolyptaidd y Beibl, ac yn enwedi o lyfrau Daniel a'r Datguddiad. Credent fod hanes y byd yn ymrannu'n bum cyfnod yn ôl goruchafiaeth pum teyrnas, sef Asyria, Ymerodraeth Persia, Groeg a'r Ymerodraeth Rufeinig: Teyrnas Crist ar y Ddaear fyddai'r bumed a'r olaf. Credent y byddai'n dechrau yn y flwyddyn 1666 (666 yw Rhif y Bwystfil yn Llyfr y Datguddiad).

Cyfeiria Morgan Llwyd at y blaid fel hyn:
:Mae dynion gwych, hiliogaeth yr hen Iacob, yn barod i gyfodi allan o'r pridd... Y cyfiawn a gred, ac a gaiff weled â'i lygaid y brenin Iesu yn ei degwch; a'r delwau a gwympant o'i flaen, a'r teyrnasoedd a blygant i'r Bumed Frenhiniaeth, fel meibion Israel i Ioseff, megis y dywed yr Ysgrythur yn helaeth. Mae hyn yn agos, wrth y drws: ie, ac yn oes gŵt fe'i gwelir. Mae y droell yn troi yn rhyfedd trwy'r holl fyd yn barod; ac a dry eto yn gyflymach ac yn rhyfeddach beunydd.

Credent fod 'Rhufain' yn cael ei chynrychioli gan y Babyddiaeth a grym yr Eglwys Gatholig. Cyfeirir yn Llyfr y Datguddiad at "Y Bwystfil", a'r brenin Siarl I o Loegr oedd hwnnw, gwrthwynebydd dieflig Teyrnas Crist; byddai Crist yn ddod yn frenin newydd tragwyddol yn ei le. Yn fuan cafodd y Pumed Brenhinwyr eu tynnu i mewn i wleidyddiaeth yr oes. Galwodd rhai ohonynt am ddienyddio'r brenin a defnyddio grym y gyfraith a nerth arfau i baratoi'r ffordd ar gyfer yr ail-ddyfodiad. Pan gymerodd Oliver Cromwell awenau'r llywodraeth iddo ei hun fel Arglwydd Amddiffynnwr troes nifer o'r Pumed Frenhinwyr yn ei erbyn. Pan adferwyd y frenhiniaeth dioddefodd nifer ohonynt erledigaeth a chafodd rhai eu dienyddio am deyrnfradwriaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Cyfriniaeth
Siwan Morris

Actores o Gymru ydy **Siwan Morris** (ganwyd 7 Chwefror 1976).

Fe'i magwyd yn Nglyn-nedd a graddiodd o Brifysgol Fetropolitan Manceinion.

Ymddangosodd ar raglen ddrama *Caerdydd* ar S4C, a *Skins* ar E4. Chwaraeodd ran Llinos yn *Con Passionate*, a Liv Jones yn nrama BBC Wales, *Belonging*. Parhaodd ei gyrfa yn Llundain gan chwarae sawl rhan gyda'r Royal Shakespeare Company.

Bu'n canlyn yr actor Christopher Eccleston am gyfnod. Mae hefyd wedi gweithio fel cantores gyda'r grŵp pop-electronig Clinigol, ac mae'n ymddangos ar 3 trac ar "Melys" - albwm gyntaf y band.

## Ffilmyddiaeth
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil ar wefan BBC Cymru
*Proffil ar imdb.com
*Myspace Clinigol

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
There's Something About Mary

Ffilm gomedi rhamantus Americanaidd gan 20th Century Fox ydy '''''There's Something About Mary''''' (1998). Cyfarwyddwyd y ffilm gan Bobby Farrelly a Peter Farrelly (y brodyr Farrelly). Sêr y ffilm oedd Ben Stiller, Cameron Diaz, Matt Dillon, Chris Elliott, Lin Shaye, W. Earl Brown, Lee Evans a Jeffrey Tambor, mae ymddangosiadau cameo gan seren Pêl-droed Americanaidd, Brett Favre sydd yn chwarae ef ei hun, Sarah Silverman, Keith David a Harland Williams.

Categori:Ffilmiau 1998
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru

Deddf seneddol a basiwyd gan Senedd Lloegr yng nghyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr i archwilio cyflwr crefydd yng Nghymru a hyrwyddo achos y Piwritaniaid yn y wlad oedd '''Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru'* (1650) (Saesneg: *Act for the better propagation and preaching of the Gospel in Wales, and for redress of some grievances'').

Ffrwyth gyntaf y ddeddf hon oedd i Oliver Cromwell ddirprwyo awdurdod dros grefydd yng Nghymru i'r Cyrnol Thomas Harrison. Roedd ganddo saith deg o gomisiynwyr dan ei awdurdod, yn cynnwys Cymry fel y Cyrnol John Jones o Faesygarnedd, Syr Erasmus Phillips a'r Cyrnol Philip Jones (Llangyfelach).

Enwebwyd 25 o gymeradwywr dan y ddeddf, yn cynnwys Morgan Llwyd, Walter Cradock, Vavasor Powell, Oliver Thomas, Jenkin Jones, John Miles ac eraill. Un o dasgau'r cymeradwywyr oedd gweld os oedd gweinidogion yn gymwys i'w gwaith a sicrhau dynion eraill i'w lle os nad oeddent. Ymhlith y rhesymau am ddiurddo offeiriad oedd amlblwyfaeth (bod â mwy nag un plwyf yn eu gofal) a methu â phregethu yn Gymraeg.

Un canlyniad o'r ddeddf fu sefydlu tua 60 o ysgolion rhad yng Nghymru, i fechgyn a merched fel ei gilydd. Ond pur gyfyng ar y cyfan oedd effaith y ddeddf a gwaith y comisiynwyr a'r cymeradwywyr ar y wlad am fod trwch y Cymry yn erbyn y Werinlywodraeth.

Categori:1650
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Taenu'r Efengyl yng Nghymru
Taenu'r Efengyl yng Nghymru
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Protestaniaeth
Bill Bailey

Digrifwr, actor a cherddor o Loegr ydy **Mark "Bill" Bailey** (ganwyd 13 Ionawr 1965, Caerfaddon, Gwlad yr Haf, Lloegr). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ymddangosiadau ar *Never Mind the Buzzcocks*, *QI*, *Have I Got News for You*, a *Black Books* yn ogystal â digrifwch *stand-up*.

Roedd Madryn, ei fam, yn Gymraes o Sir Benfro. Yn blentyn byddai Bill yn mynd ar wyliau bob blwyddyn i Llanusyllt a Dinbych-y-Pysgod.  Wedi gadael y coleg, bu'n gweithio am rhai misoedd yng Nghaerdydd gyda cwmni theatr Pandemonium.

## Rhai o'i weithiau
### Teithiau
* ''Bill Bailey's Cosmic Jam* (1995)
* *Bewilderness'* (2000–2002)
* *Part Troll* (2003–2004)
* *Steampunk* (Awst 2006)
* *Tinselworm* (Tachwedd 2007)

### Teledu / Ffilm
* *Is It Bill Bailey?* (1998)
* *Spaced* (1999–2001)
* *Have I Got News for You* (Gwestai - 1999,2001,2005, Cyflwynydd Gwadd - 2007)
* *Saving Grace* (2000)
* *Black Books* (2000–2004)
* *Jonathan Creek'': "Satan's Chimney" (2001)
* *Wild West* (2002–2004)
* *Never Mind the Buzzcocks* (2002–present) (Capten Tîm Rheolaidd)
* *QI* (2003–present) (Gwestai cyson)
* ''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy* (2005) (Llais y Morfil)
* *The Libertine (2005 film)* (Rôl cameo fel cynghorydd Siarl II o Loegr).
* *Wild Thing I Love You* (2006) (Cyflwynydd)
* *Top Gear (Star in a Reasonably-Priced Car)
* *Hot Fuzz* (2007)
* *Run, Fat Boy, Run* (2007) (Cameo)

### DVD
* *Bewilderness* (2001)
* *Part Troll* (2004)
* *Cosmic Jam* (2005)
* *Cosmic Jam* (fersiwn arbennig dau ran gyda Bewilderness fel ei pherfformwyd yn Abertawe, 2005)
* *The Classic Collection* (Set-bocs yn cynnwys Bewilderness, Part Troll a Cosmic Jam, 2006)

### Crynoddisgiau
* *Bewilderness New York* (2002)
* *The Ultimate Collection... Ever!* (2003)
* *Part Troll* (2004)
* *Cosmic Jam* (2006)
* *Das Hokey Kokey* (2006) - Sengl
* *Tinselworm Live and Direct* (2007) - Recordiau byw o'i daith 'Tinselworm'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Digrifwyr o Loegr
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Teyrnas

Gwlad neu wladwriaeth a reolir gan brenin (*teyrn*) neu frenhines neu sydd â brenin neu frenhines yn bennaeth y wladwriaeth yw **teyrnas**. Nid yw teyrnas yn gyfystyr â gwlad o reidrwydd; mae'r Deyrnas Unedig yn cynnwys tair gwlad (Yr Alban, Cymru a Lloegr) ac un dalaith (Gogledd Iwerddon), er enghraifft; cafodd ei chreu trwy goncwest a chyfuno teyrnas Lloegr a theyrnas yr Alban.

## Cymru
Yng Nghymru cafwyd sawl teyrnas yn y gorffennol; erbyn yr Oesoedd Canol roedd tair teyrnas yn y wlad, a elwir yn Dair Talaith Cymru, sef teyrnas Deheubarth, teyrnas Gwynedd a theyrnas Powys. Llwyddodd rhai o frenhinoedd y teyrnasoedd hyn i uno'r rhan fwyaf o'r wlad a'i rheoli - e.e. Hywel Dda, Rhodri Mawr, Gruffudd ap Llywelyn, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd - ond ni pharhaodd yr undod yn ddigon hir i Gymru fel gwlad dyfu'n deyrnas sefydlog.

## Gweler hefyd
*Brenhiniaeth
*Teyrnasoedd Cymru

*
Categori:Ffurfiau llywodraeth
Categori:Hanes
197 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
240au CC 230 CC 220au CC 210au CC 200au CC - **190au CC** - 180au CC 170au CC 170au CC 160au CC 150au CC 
202 CC 201 CC 200 CC 199 CC 198 CC - **197 CC** - 196 CC 195 CC 194 CC 193 CC 192 CC

----

## Digwyddiadau 
* Nabis, rheolwr Sparta, yn cael dinas Argos gan Philip V, brenin Macedon, fel gwobr am wneud cynghrair yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Mae Nabis wedyn yn troi i ochr y Rhufeiniaid.
* Brwydr Cynoscephalae yn Thessalia; byddin Rufeinig dan Titus Quinctius Flamininus yn gorchfygu byddin Macedon dan Philip V. Dan delerau'r cytundeb heddwch sy'n dilyn, rhaid i Philip ildio yr holl ddinasoedd Groegaidd y mae wedi eu concro a thalu 1,000 talent i Rufain.
* Eumenes II yn dod yn frenin Pergamon wedi marwolaeth ei dad, Attalus I Soter.
* Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn meddiannu rhannau o dernas Pergamon ac amryw o ddinasoedd Groegaidd Anatolia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Attalus I Soter, brenin Pergamon.

Categori:197 CC
Human Traffic

Ffilm o 1999 ydy ***Human Traffic***, a ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Justin Kerrigan. Mae'n seiliedig o gwmpas grŵp o ffrindiau yng Nghaerdydd a'u campiau mewn clybiau nos dros benwythnos, gan gynnwys eu campau rhywiol a'u defnydd o gyffuriau. Mewn rhifyn diweddar o gylchgrawn Prydeinig hoyw dull o fyw, Attitude, siaradodd yr actor Danny Dyer am y ffilm, gan ddweud ei bod yn seiliedig ar ffilm gynharach o 1990, Loved Up Fucked Up, a gafodd ei dynnu'n ôl oherwydd ei chynnwys cyffuriau a rhywiol.

Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau Saesneg
Cnwclas

Pentref bychan yng nghymuned Bugeildy, Powys, Cymru, yw **Cnwclas** (Saesneg: *Knucklas*). Saif yng nghymuned Bugeildy bron ar y ffin â Lloegr (Swydd Amwythig), tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o Dref-y-clawdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganed y diwygiwr Anghydffurfiol a Phiwritan Vavasor Powell yn y pentref ym 1617.  Gorsaf reilffordd Cnwclas yn yr Rheilffordd Calon Cymru gyda threnau ar y llinell wasanaethu'r dref.

## Cyfeiriadau
Categori:Bugeildy
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Walter Cradock

Piwritan, diwygwr crefyddol a phregethwr Anghydfurffiol o Gymru oedd **Walter Cradock** (1610? – 24 Rhagfyr 1659), a aned yn Llan-gwm, Sir Fynwy. Roedd yn un o'r cynorthwywyr a apwyntiwyd i archwilio gweinidogion yng Nghymru dan Ddeddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru (1650).

Mae'n debyg mai yn Wrecsam y cafodd Morgan Llwyd ei addysg ffurfiol, ac iddo gyfarfod Walter Cradock yno am y tro cyntaf; bu Cradock yn athro crefydd i Forgan Llwyd am weddill ei oes.

Mae John Gwilym Jones yn ei gynnwys fel cymeriad yn ei ddrama *Hanes Rhyw Gymro*.

Categori:Genedigaethau'r 1610au
Categori:Marwolaethau 1659
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Piwritaniaid o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Pregethwyr o Gymru
Canabis (cyffur)

200px|bawd|dde|Blodyn sychedig canabis
Mae **canabis**, a elwir hefyd yn **mariwana**, **ganja** (Hindi: गांजा *gānjā*), **gêr**, **reu**, neu **mwg drwg** yn gynnyrch seicoweithredol sy'n deillio o'r planhigyn Canabis. Mae ffurf berlysiol y cyffur yn cynnwys blodau aeddfed y planhigyn wedi'u sychu ynghyd â dail o'r planhigyn. Mae'r ffurf resin, sy'n cael ei alw'n hashish yn bennaf, yn cynnwys blew chwarennol wedi'u casglu'r o'r un defnydd planhigyn.
Y prif gyfansoddyn cemegol biolegol byw mewn canabis yw Δ9-tetrahydrocannabinol (delta-9-tetrahydrocannabinol), a gyfeirir ato'n gyffredinol fel THC.
Mae'r ddynol ryw wedi bod yn defnyddio canabis ers cyn hanes, ond ers yr 20g mae cynnydd wedi bod yn y defnydd ohono at ddibenion hamdden, crefyddol, ysbrydol a meddygol. Amcangyfrifir bod tua phedwar y cant o boblogaeth oedolion y byd yn defnyddio canabis yn flynyddol, a 0.6 y cant yn ddyddiol. Daeth bod ym meddiant, defnyddio neu werthu cynnyrch seicoweithredol canabis yn anghyfreithiol yn y rhan fwyaf o wledydd y byd yn ystod yr 20g. Ers hynny, mae rhai gwledydd wedi ceisio gwahardd y defnydd o ganabis yn llwyr, tra bo gwledydd eraill wedi dewis ei gyfreithloni neu leihau lefel difrifoldeb bod â chanabis yn eich meddiant.

## Cyfeiriadau

Categori:Cyffuriau