open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wladimir Kaminer

Awdur Rwsiaidd-Almaenig yw **Wladimir Kaminer** (Rwsieg Владимир Каминер); ganed 19 Gorffennaf 1967 ym Moscfa). Mae'n golofnydd, awdur straeon byrion ac yn DJ.

## Gyrfa
Mae ei deulu o darddiad Iddewig yn Rwsia. Cafodd ei eni ym Moscfa. Yno astudiodd dechnoleg sain cyn droi at y theatr yn Sefydliad Drama Mosgfa.

Wedi cwymp Mur Berlin symudodd i'r DDR (Dwyrain yr Almaen), lle cafodd ddinasyddiaeth misoedd cyn yr aduniad Almaenig. Daeth yn ddinasydd yr Almaen yn syth wedyn. Sefydlodd ei hun ym Marzahn, Berlin, ym 1990. Daeth yn ffigwr enwog ymhlith llenorion Berlin yn y clwb Kaffee Burger. Mae'n cyfrannu i gylchgronnau llenyddol, ac mae ganddo sioe radio ''Wladimir's World'', ar Rundfunk Berlin-Brandenburg. Mae Kaminer hefyd yn DJ ar ei "Russendiskos" ei hun ac mae'n chwarae dim ond cerddoriaeth Rwseg. Er mai'r Rwseg yw ei famiaith mae'n sgwennu yn yr Almaeneg yn unig, ac yn aml yn ysgrifennu am sefyllfa y mewnfudwyr o Rwsia.

Yn 2006 penderfynodd sefyll fel Maer Berlin; ers hyn mae wedi treulio ei amser yn siarad i gylchoedd llenyddol drwy'r byd Almaeneg. Cadwodd ddyddiadur, nodiadau a gyhoeddwyd yn nes ymlaen yn ei gasgliad *Deutsches Dschungelbuch* ("Jwngl-lyfr Almaenig"). Mae'n un o nifer o awduron tramor sy wedi cyfrannu at lenyddiaeth Almaeneg ers 2000, fel Rafik Schami ac awduron eraill y grwp *Sudwind* ('Gwynt y De').

## Llyfryddiaeth 
### Gwaith Kaminer
* *Russendisko* (2000), fersiwn Saesneg fel *Russian Disco* (2002) a ddaeth wedyn yn ffilm llwyddiannus.
* *Schönhauser Allee* (2001)
* *Militärmusik* (2001)
* *Die Reise nach Trulala* (2002)
* *Mein deutsches Dschungelbuch* (2003)
* *Ich mache mir Sorgen, Mama* (2004)
* *Karaoke* (2005)
* *Küche totalitär. Das Kochbuch des Sozialismus* (2006)
* *Ich bin kein Berliner. Ein Reiseführer für faule Touristen* (2007)
* *Mein Leben im Schrebergarten* (2007)
* *Es gab keinen Sex im Sozialismus* (2009)
* *Debbie Macht Dallas* (1998)
* *Ich bin kein Berliner: Ein Reiseführer für faule Touristen* Munich: Goldmann. ISBN 978-3-442-54240-6.

### Erthyglau
* Wladimir Kaminer: deutsch-russischer Schriftsteller. Profile ar munzinger.de.
* 'Immigrieren geht einfacher als eine Ausstellung darüber zu machen', Georg Klein, *Jüdische Zeitung*, Ebrill 2010. Darllenwyd Medi 2010.
* 'Kaminer macht die Heimat dicht Anne Lena Mösken', *Berliner Zeitung*, 27 Ebrill 2007. Darllenwyd Medi 2010.
* 'Kaminer will Wowereit beerben', *Der Spiegel*, 23 Hydref 2006. Darllenwyd Medi 2010.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Llenorion Almaeneg o Rwsia
Categori:Pobl o Foscfa
Khamis al-Gaddafi

Milwr a gwleidydd o Libia oedd **Khamis al-Gaddafi** (27 Mai 1983 - 20 Hydref 2012).

Fe'i ganwyd yn Tripoli, yn fab i arweinydd Libia, Muammar al-Gaddafi.

Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Gwleidyddion o Libia
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Milwyr o Libia
Gorsaf reilffordd Bryn Hynod Halt

Gorsaf reilffordd cledrau cul yw **Bryn Hynod Halt**, sy'n orsaf ar gais (halt). Mae'r halt yn fynedfa i lan y llyn. Dim ond culfan fach sydd ar gael i barcio ceir.

## Dolenni allanol
* Rheilffordd Llyn Tegid
* Cymdeithas Rheilffordd Llyn Tegid 

Bryn Hynod
Categori:Rheilffordd Llyn Tegid
Penderyn (wisgi)

Wisgi brag sengl Cymreig gwobrwyol yw **Penderyn**, y wisgi cyntaf ar gael yn fasnachol a wnaed yng Nghymru ers y 19g. Cynhyrchwyd y wisgi gan Distyllfa Penderyn (a elwid gynt yn **Gwmni Wisgi Cymreig**), mae'n wisgi brag sengl gryfder premiwm (46%) a gynhyrchir mewn sawl mynegiant. Mae'n cael ei ddistyllu ym mhentref Penderyn yng Nghwm Cynon, Rhondda Cynon Taf.

Mae 'Penderyn' hefyd yn ddistyllfa ac yn frand o wisgi Cymreig, a gaiff ei gynhyrchu yn **Nhistyllfa Penderyn** (**Cwmni Wisgi Cymru**). Ceir sawl math o arogl a blast, e.e. Madeira, mawn, Sherrywood a Portwood.

Mae'r ddistyllfa hefyd yn cynhyrchu'r teulu *Dragon* sy'n cynnwys Legend (gorffeniad Madeira), Myth (gorffeniad Bourbon) a Celt (blas mawn), yn ogystal â jin a fodca.

## Cefndir a chynnyrch 
chwith|bawd|Distyllfa Penderyn yn Stryd Lloyd, Llandudno yn Awst 2022
Y ddistyllfa gyntaf oedd honno ym mhentref Penderyn, Rhondda Cynon Taf, yng Nghwm Cynon, ac o'r pentref hwn mae'r brand wedi cymryd ei enw.

Lansiwyd y cwmni yn 2000 fel y 'Cwmni Wisgi Cymreig'. Roedd wisgi wedi cael ei ddistyllu yng Nghymru ers cannoedd o flynyddoedd, ond daeth i ben yn 1894. Penderyn oedd y wisgi cyntaf i gael ei gynhyrchu yng Nghymru ers dros ganrif pan ddechreuodd gwerthu'r cynnyrch yn 2004.

Mae Distyllfa Penderyn hefyd yn cynhyrchu diodydd nad ydynt yn Wisgi: Gwirod Hufen Merlyn, Five Vodka a Brecon Gin (Jin Aberhonddu). Dyfarnwyd "Gwobr Aur: y Gorau yn ei Ddosbarth" i Jin Aberhonddu yng Nghystadleuaeth Gwinoedd a Gwirodydd Rhyngwladol yn 2011.

Mae Distyllfa Penderyn wedi'i lleoli ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ac mae'n gwerthu'n rhyngwladol i farchnadoedd fel Taiwan, Awstralia, Ffrainc ac UDA. Agorodd y cwmni ganolfan ymwelwyr ym Mehefin 2008 ac erbyn y 2020au roedd 35,000 o ymwelwyr y flwyddyn yn ymweld.
bawd|Casgenni wisgi yn y ddistyllfa ym Mhenderyn

Ar 17 Mai 2021 agorodd Distyllfa newydd ar Stryd Lloyd, Llandudno o'r enw Distyllfa Penderyn Lloyd St Llandudno ar safle hen ysgol gynradd. Agorwyd trydydd distyllfa o'r enw Gwaith Copr Abertawe ym mis Mehefin 2023 yn Abertawe ger Gwaith Copr Hafod.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Distyllfa Penderyn

Categori:Cwmnïau diod Cymru
Categori:Cwmnïau gwirodydd
Cleveland Browns

Tîm pêl-droed Americanaidd proffesiynol a leolir yn ninas Cleveland, Ohio yw'r **Cleveland Browns**.


Categori:Cleveland, Ohio
Categori:Chwaraeon yn Ohio
Categori:Timau pêl-droed Americanaidd yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1959
Gorsaf reilffordd Afon Wen

Roedd **gorsaf reilffordd Afon Wen** yn orsaf reilffordd ym mhentref bychan Afon Wen ar Benrhyn Llŷn, Gwynedd, cafodd ei agor yn 1867 ac wedyn ei chau yn 1964.

Roedd yr orsaf yn ffurfio cyffordd rhwng Rheilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru a Rheilffordd Sir Gaernarfon.

## Hanes 
Daeth Rheilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru yn rhan o Reilffyrdd Cambrian yn 1864 a Rheilffordd y Great Western yn 1923. Daeth Rheilffordd Carnarvonshire yn rhan o Reilffordd Llundain a Gogledd Orllewin Lloegr ac yn  rhan o Reilffordd Llundain, y Canolbarth a'r Alban yn 1923. Fel rhan o Reilffordd y Great Western, trosglwyddodd yr orsaf i Ranbarth Gorllewinol Rheilffyrdd Prydain ar wladoli ym 1948 (gan basio yn ddiweddarach i Ranbarth Canolbarth Lloegr yn 1963 gyda gweddill llinellau Rheilffordd Cambrian yng ngogledd Cymru).

Roedd 3 platfform, ystafell aros, ystafell aros i fenywod, swyddfa tocynnau, swyddfa porthorion, toiled a phont rhwng y platfformau. Roedd llinell basio er mwyn i drenau ar y llinell sengl basio ei gilydd, ardal ar gyfer siyntio gwaegnnu nwyddau o un llinell i'r llall ond dim cyfleusterau i ddosbarthu neu casglu nwyddau yn yr orsaf. Roedd peiriant troi injanau o gwmpas a thanciau dŵr i injanau stêm.

Pan caewyd y lein rhwng Afon Wen a Chaernarfon fel rhan o gynllun Beeching ar 7 Rhagfyr 1964, caewyd yr oraf ar yr un pryd. Prif bwriad yr orsaf odd fel cyffordd, er bod mynediad i'r orsaf o'r pentref dros bont cerdded ond yn wahanol i orsaf Morfa Mawddach oedd gyda phwrpas tebyg, roedd orsaf arall (Penychain) yn ddigon agos i wasanaethu pentref Afon Wen

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Disused Stations

Afon Wen
Categori:Sefydliadau 1867
Categori:Dadsefydliadau 1964
George McGovern

Hanesydd a gwleidydd o'r Unol Daleithiau oedd **George Stanley McGovern** (19 Gorffennaf 1922 – 21 Hydref 2012) oedd yn ymgeisydd y Blaid Ddemocrataidd ar gyfer etholiad arlywyddol 1972.

Ganwyd yn Ne Dakota, a gwasanaethodd fel peilot bomio yn Ewrop yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ar ôl y rhyfel aeth i brifysgol, gan ennill doethuriaeth ym 1953, a dysgodd hanes a gwyddor gwleidyddiaeth. Cafodd ei ethol i Dŷ'r Cynrychiolwyr ym 1956, y Cyngreswr Democrataidd cyntaf yn Ne Dakota mewn 20 mlynedd. Gadawodd y Tŷ ym 1960 i ymgyrchu am y Senedd, ond collodd yr etholiad. Cafodd ei benodi'n gyfarwyddwr y rhaglen Bwyd am Heddwch dan yr Arlywydd John F. Kennedy. Ym 1962 cafodd ei ethol i'r Senedd.

Ef oedd y seneddwr cyntaf i godi ei lais yn erbyn ymyrraeth yr Unol Daleithiau yn Rhyfel Fietnam. Enillodd enwebiad y Blaid Ddemocrataidd am yr arlywyddiaeth ym 1972, ac ymgyrchodd ar bolisïau rhyddfrydol, gan bwysleisio encilio lluoedd Americanaidd rhag Fietnam a diddymu gorfodaeth filwrol. Collodd yr etholiad i'r deiliad Richard Nixon, ac i nifer o geidwadwyr roedd McGovern yn symbol o fethiant polisïau'r Democratiaid. Gadawodd gwleidyddiaeth wedi iddo gael ei drechu mewn etholiad seneddol ym 1980. Ym 1997, penododd yr Arlywydd Bill Clinton McGovern yn llysgennad i Sefydliad Bwyd ac Amaeth y Cenhedloedd Unedig.

Mae etifeddiaeth McGovern i'r Blaid Ddemocrataidd yn ddadleuol. O ganlyniad i'w wrthwynebiad i Ryfel Fietnam daeth yn arweinydd i adain chwith y blaid, a llwyddodd ei ymgyrch arlywyddol i ddenu nifer o fyfyrwyr a blaengarwyr, ond cyhuddwyd McGovern gan nifer o Ddemocrataidd o gyfeiliorni'r blaid a dieithrio pleidleiswyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pobl o Dde Dakota
Robert Browning

Bardd a dramodydd o Loegr oedd **Robert Browning** (7 Mai 1812 – 12 Rhagfyr 1889).

Fe'i ganwyd yn Camberwell, yn fab i Sarah Anna (née Wiedemann) a Robert Browning.  Priododd y bardd Elizabeth Barrett ar 12 Medi 1846.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Pauline: A Fragment of a Confession* (1833)
**Bells and Pomegranates rhif III: Dramatic Lyrics* (1842)
**Christmas-Eve and Easter-Day* (1850)
**Men and Women* (1855)
**The Ring and the Book* (1868-9)
**Jocoseria* (1883)

### Drama
**Bells and Pomegranates rhif I: Pippa Passes* (1841)
**Bells and Pomegranates rhif II: King Victor and King Charles* (1842)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Genedigaethau 1812
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl o Lundain
Brecqhou

Un o Ynysoedd y Sianel yw **Brecqhou** sy'n rhan o Feilïaeth Ynys y Garn. Ers 1993, y brodyr a dynion busnes David a Frederick Barclay yw tenantiaid yr ynys.

Categori:Beilïaeth Ynys y Garn
Categori:Ynysoedd y Sianel
Herm

bawd|Map sy'n dangos lleoliad Herm o fewn Beilïaeth Ynys y Garn
Un o Ynysoedd y Sianel yw **Herm** (Guernésiais: *Haerme*) sy'n rhan o Blwyf Saint Peter Port ym Meilïaeth Ynys y Garn. Lleolir ym Môr Udd, i ddwyrain Ynys y Garn ac i ogledd-orllewin Sark a Brecqhou. Mae ganddi arwynebedd o 2&nbsp;km2, a phoblogaeth o 62.

Darganfuwyd Herm yn Oes Ganol y Cerrig, a daeth yr ymsefydlwyr cyntaf i'r ynys yn Oes Newydd y Cerrig ac Oes yr Efydd. Canfuwyd nifer o fedroddau megalithig yng ngogledd Herm a adeiladwyd gan ffermwyr yn 5000–3000&nbsp;CC. Cafodd yr ynys ei chyfeddiannu gan Ddugiaeth Normandi yn 933. Bu'n diriogaeth i Goron Loegr ers 1204. Roedd yn gartref i fynachod yn yr 16g, ac yn hwyrach bu llywodraethwyr Ynys y Garn yn hwylio i'r ynys i saethu cwningod. Adeiladwyd chwarel gwenithfaen a mwynglawdd arian ar Herm yn ystod y Chwyldro Diwydiannol. Tri thenant cyntaf Herm, oedd yn meddu ar brydles yr ynys, oedd y Tywysog Blücher von Wahlstatt, ŵyr y Maeslywydd Gebhard Blücher (1889–1914), yr awdur Compton Mackenzie (1920–23), a Syr Percival Perry, cadeirydd y cwmni Ford (1923–39). Cafodd Ynysoedd y Sianel eu meddiannu gan yr Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ym 1949, prynodd Cynulliad Ynys y Garn yr ynys oddi ar y Goron. Roedd Herm yn brydles i'r Uwchgapten Peter Wood o 1949 hyd 1980, a'i ferch Penny a'i gŵr Adrian Heyworth o 1980 hyd 2008. Rheolir Herm heddiw gan Herm Island Ltd, rhan o ymddiriedolaeth Starboard Settlement, a sefydlwyd gan y tenantiaid John a Julia Singer.

Lleolir porthladd Herm ar ei arfordir gorllewinol. Ymhlith adeiladau'r ynys mae gwesty'r Tŷ Gwyn, Capel St Tugual, Bwthyn y Pysgotwr, tafarn a bwyty'r *Mermaid*, ac ysgol gynradd fechan a chanddi wyth o ddisgyblion. Yn ystod yr haf, mae hyd at 100,000 o dwristiaid yn ymweld â'r ynys, ac yn cyrraedd ar un o gatamaranau'r cwmni Trident. Adeg y Nadolig, mae hyd at 500 o drigolion Ynys y Garn yn teithio i Herm pob dydd i brynu anrhegion yn siop yr ynys. Gwaharddir ceir a beiciau ar Herm, a chaniateir tractorau i gludo nwyddau a beiciau â phedair olwyn i gludo gweithwyr o amgylch yr ynys.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  Stampiau Herm 

Categori:Beilïaeth Ynys y Garn
Categori:Ynysoedd y Sianel
Ugarit

Hen ddinas Oes Newydd y Cerrig, ger Latakia yn Syria, oedd **Ugarit**.

Categori:Dinasoedd Syria
Categori:Yr Henfyd
Rheilffordd Sir Gaernarfon

Roedd **Rheilffordd Sir Gaernarfon** yn cysylltu gorsaf reilffordd Caernarfon (terfynfa Rheilffordd Bangor a Chaernarfon o Fangor) gydag Afon Wen. Fe ffurfiwyd y cwmni gwreiddiol, sef Cwmni Rheilffordd Sir Gaernarfon, ym 1864, gyda'r nod o brynu hen dramffordd cwmni Rheilffordd Nantlle a'i throi'n rheilffordd lled safonol 4'8½" a ddefnyddiai injans stêm. Y bwriad oedd cysylltu a lledu hen drac Rheilffordd Nantlle yn Nyddyn Bengan ger Pen-y-groes, gan greu lein newydd o gledrau trwy ucheldir Uwchgwyrfai ac Eifionydd hyd Afon Wen. Am rai blynyddoedd, fodd bynnag, terfynnai'r lein y tu allan i Gaernarfon yng Nghorsaf Pant, gerllaw safle Canolfan Arddio Fron-goch heddiw. Ar ôl rhai blynyddoedd o drafod, cytunwyd ar lein a fyddai croesi Afon Seiont wrth Bont Saint a rhedeg ar hyd glan yr afon, cyn mynd trwy twnel dan Faes Caernarfon gan gysylltu â gorsaf Caernarfon y London and North West Railway. Wedi i hyn ddigwydd, ym 1872, cymerodd yr L.N.W.R. reilffordd Sir Gaernarfon drosodd.

Categori:Caernarfon
Categori:Hanes Gwynedd
Caernarfon
Jyrki Katainen

Gwleidydd o'r Ffindir yw **Jyrki Tapani Katainen** (ganwyd 14 Hydref 1971) oedd yn Brif Weinidog y Ffindir o 2011 hyd fis Mehefin 2014. Yng Ngorffennaf 2014 cafodd ei ethol yn Gomisiynydd Ewropeaidd dros Faterion Economaidd ac Ariannol a'r Ewro.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Prif Weinidogion y Ffindir
Etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2012

Cynhaliwyd yr etholiadau cyntaf i ddewis Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu ar gyfer pob rhanbarth heddlu yng Nghymru a Lloegr – ac eithrio Heddlu Dinas Llundain a'r Heddlu Metropolitan – ar Ddydd Iau 15 Tachwedd 2012.

## Cymru 
### Heddlu De Cymru 
[bawd|dde|250px|[Alun Michael]]
Roedd 146,890 pleidlais, ond dim ond 142,434 oedd yn ddilys gan olygu y difethwyd 4,456 papur pleidleisio - sef 3.0% o'r holl bleidleisiau.

 

### Heddlu Dyfed-Powys 
Roedd 67,572 pleidlais, ond dim ond 64,660 oedd yn ddilys gan olygu y difethwyd 2,912 papur pleidleisio - sef 4.5% o'r holl bleidleisiau.

### Heddlu Gogledd Cymru 
Roedd 79,903 pleidlais, ond dim ond 77,753 oedd yn ddilys gan olygu y difethwyd 2,150 papur pleidleisio - sef 2.7% o'r holl bleidleisiau.

### Heddlu Gwent 
Roedd 60,921 pleidlais, ond dim ond 59,366 oedd yn ddilys gan olygu y difethwyd 1,555 papur pleidlais - sef 2.6% o'r holl bleidleisiau.

Aeth 34,038 pleidlais (43.2%) i ymgeiswyr gwahanol i'r ddau mwyaf poblogaidd Llafur a Cheidwadol, ac ond 11,720 rhoddodd eu pleidlais ail-ddewis i un o'r ddau yma (34.4% o'r pleidlais di-Lafur/Ceidwadol)

## Mapiau a manylion perthnasol

England and Wales Police and Crime Commission voter turnout 2012 map.svg|Y nifer a bleidleisiodd yn 2012.
PCC elections 2012 Map of Liberal Democrat candidates.svg|Ardaloedd ble safodd ymgeiswyr y Democratiaid Rhyddfrydol.
PCC elections 2012 Map of UKIP candidates.svg|Ardaloedd ble safodd ymgeiswyr UKIP

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* BBC Newyddion: Comisiynwyr Heddlu 

Categori:2012
Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2012
Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu Cymru a Lloegr, 2012
Categori:Heddluoedd Cymru
Categori:Heddluoedd Lloegr
Felix Baumgartner

Plymiwr awyr, herfeiddiwr a chyn-awyrfilwr o Awstria oedd **Felix Baumgartner** (20 Ebrill 1969 – 17 Gorffennaf 2025). Ganwyd Baumgartner yn Salzburg.

Ar 14 Hydref 2012, Baumgartner oedd y plymiwr awyr cyntaf i mynd yn gyflymach na buanedd sain, gan gyrraedd cyflymder o 1,342&nbsp;km&nbsp;yr&nbsp;awr mewn menter a noddwyd gan Red Bull Stratos. Torrodd hefyd y record am y *freefall* uchaf yn y naid hon, gan ddisgyn 39&nbsp;km o ochr y gofod i anialwch New Mexico, 36.5&nbsp;km o hynny cyn tynnu ei barasiwt. Yn ddiweddarach torrwyd y record uchder gan Alan Eustace, a neidiodd o 41.422km uwchben New Mexico yn 2014.

Roedd gan Baumgartner ddaliadau gwleidyddol dadleuol, gan gefnogi unbennaeth fel trefn lywodraethol. Ar y cyfryngau cymdeithasol roedd wedi gwawdio y pryderon dros newid hinsawdd ac wedi lleisio barn yn erbyn pleidiau Gwyrdd a hawliau LHDTQ.

Bu farw yng Ngorffennaf 2025 wedi damwain tra'n paragleidio. Plymiodd i'r ddaear ger pwll nofio gwesty pan oedd yn hedfan dros bentref Porto Sant'Elpidio yn rhanbarth Marche, yr Eidal.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*   

Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Pobl o Salzburg
Estoneg

Iaith swyddogol Estonia yw'r **Estoneg**. Mae'n iaith Ffinnig, yn debyg i'r Ffinneg a'r Gareleg. Mae hefyd yn un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd.

## Gweler hefyd
* Marie Under (27 Mawrth 1883 - 25 Medi 1980), bardd Estoneg


Categori:Ieithoedd Estonia
Categori:Ieithoedd Ffinno-Wgrig
Melyn penfelyn

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **melyn penfelyn**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **melynion penfelyn**; yr enw Saesneg yw *Sallow*, a'r enw gwyddonol yw *Xanthia icteritia*. Fe'i canfyddir yn yr ardaloedd Paleoartig.

27–35&nbsp;mm ydy lled ei adenydd areu heithaf ac mae'r oedolyn yn hedfan rhwng Gorffennaf a Hydref.

Prif fwyd y lindys ydy helyg a phoplys.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r melyn penfelyn yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Rheilffordd Dyffryn Teifi

bawd|230px|chwith|Trên yn gadael

|}

Leolir y rheilffordd yn Henllan, pedair milltir i'r dwyrain o Gastell Newydd Emlyn.

## Hanes
Adeiladwyd y Rheilffordd Dyffryn Teifi wreiddiol fel Rheilffordd cledrau eang rhwng Caerfyrddin ac Aberteifi, ac agorwyd ym 1860 gan y Rheilffordd De Cymru. Gweithredwyd y rheilffordd rhwng Caerfyrddin a Chynwyl Elfed gan y Rheilffordd Caerfyrddin ac Aberteifi. Estynnir y lein i Bencader a Llandysul ym 1864, ac erbyn 1872, newidiasid i led safonol.

Prynwyd y rheilffordd gan y Rheilffordd y Great Western, ac estynnwyd i Gastell Newydd Emlyn.

## Heddiw
Mae'r rheilffordd ar agor rhwng dechrau mis Ebrill a diwedd mis Medi, ac hefyd dros Calan Gaeaf ac y Nadolig. Mae llwybrau, safleodd ar gyfer picnic, barbiciw neu wersylla, meysydd chwarae ar gyfer plant, theatr, llyfrgell ac amgueddfa am y Rheilffordd y Great Western.

## Locomotifau
### Stêm
Hunslet 0-4-0ST 606 Alan George, adeiladwyd 1894

Kerr Stuart Haig 0-6-2T 3117 Sgt Murphy, adeiladwyd 1918

### Diesel
Motor Rail 4WDM 60S 11111 Sammy, adeiladwyd 1959

Hudson Hunslet 4WDM Sholto

## Dolenni allanol
* Gwefan y rheilffordd 
* Gwefan Walesrails 

Dyffryn Teifi
Jac yn y bocs

Tegan traddodiadol yw'r **Jac yn y bocs** neu **Siôn yn y gist**. Wrth i blentyn droi'r cranc ar ochr y bocs, mae'r tegan yn canu alaw, ac ar y diwedd mae ffigur yn neidio allan o'r bocs, gan amlaf clown neu gellweiriwr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Teganau
.ax

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Ynysoedd Åland yw **.ax**.

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Åland
Categori:Parthau lefel uchaf
Gwactod

[bawd|chwith|[Pwmp gwactod a chlochwydr.]]
Gofod sydd heb fater ynddo neu sydd â phwysedd mor isel nad yw'r gronynnau sydd yn y gofod yn effeithio ar brosesau ynddo yw **gwactod**. Mae ffisegwyr yn aml yn trafod canlyniadau delfrydol i arbrofion sydd yn digwydd mewn "gwactod perffaith".

## Gweler hefyd
*Ffwythiant gwaith

## Cyfeiriadau 
Categori:Mater
Biotechnoleg

bawd|alt=Alt text|System Gel Documentation gyda monitor cyfrifiadurol
Defnyddio systemau ac organebau byw er mwyn creu cynnyrch defnyddiol yw **biotechnoleg**. Mae bodau dynol wedi defnyddio biotechnoleg ers miloedd o flynyddoedd, mewn amaeth, cynhyrchu bwyd, a meddygaeth.


Categori:Bioleg
Categori:Technoleg yn ôl math
Dragon Ball

Manga o Japan (math Shonen) ydy  wedi'i sgwennu a'i ddylunio gan Akira Toriyama. Yn wreiddiol roedd yn gyfres (*Weekly Shōnen Jump*) a gafodd ei gyhoedd i rhwng 1984 a 1995, gyda 519 pennod mewn 42 *tankōbon* neu gyfrol gan Shueisha. Ysbydoliaeth  i *Dragon Ball* oedd nofel glasurol Tseiniaidd o'r enw ''Y Daith i'r Gorllewin''. Mae'r gyfres yma'n dilyn stori bachgen o'r enw Goku - o'i blentyndod i lasoed ac yn oedolyn ifanc. Yn y cyfamser mae o'n cael ei hyffordi mewn ymladd dwyreiniol ac yn archwilio'r byd mawr o'i gwmpas. Ei nod mewn bywyd ydy canfod 7 sffêr cyfrin, sef "Peli'r Ddraig". Os ydyn nhw i gyd yn cael eu casglu mae draig yn ymddangos ac mae'n rhoi dymuniad i geidwad y peli.

Mae manga Shōnen ar gyfer bechgyn dros 10 oed.

Categori:Manga
Categori:Llenyddiaeth plant
Astro Boy

bawd|Clawr y comic; fersiwn cyntaf.
Manga o Japan ydy  a gyhoeddwyd cyntaf yn 1952 ac fel rhaglen deledu - yn 1963. Mae'r stori'n dilyn anturiaethau robot android o'r enw Astro Boy.

Addaswyd *Astro Boy* i gyfres deledu a ddaeth wedyn i'w nabod fel *anime*. Cafodd ei greu gan Osamu Tezuka, sy'n cael ei nabod fel "Duw Maga".

Cafodd ffilm 3-D ei rhyddhau ar 23 Hydref 2009 yn America.

## Plot
Ffuglen wyddonol ydy *Astro Boy* ym myd rhywle yn y dyfodol ble mae robots a dyn yn cydoesi. Mae Doctor Tenma wedi colli ei fab Tobio ac mae'n creu robot yn ei le. Mae'n trin o fel ei fab ei hun ond yn sylweddoli nad ydy o'n mynd yn hen nac yn teimlo dim byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Anime
Amgueddfa Gwefr Heb Wifrau

chwith|bawd|260px
chwith|bawd|260px
Lleolir **Amgueddfa Gwefr Heb Wifrau** yng Nghanolfan Iaith Clwyd ym Mhwll y Grawys, Dinbych. Sail yr arddangosfa yw casgliad David E Jones o radios, ac mae'n dathlu cyfraniad Cymry i ddatblygiad y radio. Ysgrifennodd David lyfr, *Wireless in Wales*, ond bu farw David yn 2008, cyn agoriad yr amgueddfa a chyhoeddiad ei lyfr ond yn ystod yr un flwyddyn. Roedd yn ymgyrchwr brwd dros sefydliad y Ganolfan Iaith.

## Dolenni Allanol
Gwefan yr amgueddfa

Gwefan Popeth Cymraeg

Categori:Amgueddfeydd Cymru
Categori:Dinbych
Horst-Bienek-Preis für Lyrik

Mae'r **Horst-Bienek-Preis für Lyrik** yn wobr lenyddol ryngwladol a ddyfernir yn flynyddol gan y Bayerischen Akademie der Schönen Künste (Academi  Bafaria y Celfyddydau Cain) ers 1991 i Feirdd.  Mae'r prif wobr yn cynnwys 10.000 Euro.  Ymhlith yr enillwyr mae R. S. Thomas a Seamus Heaney.

## Enillwyr 
*1991: John Ashbery, Förderpreis: Zeitschrift für Literatur *Neue Sirene*
*1992: Tomas Tranströmer, Förderpreis: Manfred Peter Hein
*1993: Robert Creeley und Walter Höllerer
*1994: Seamus Heaney
*1995: Johannes Kühn, Förderpreis: Heiderhoff Verlag
*1996: Ronald Stuart Thomas, Förderpreis: Kevin Perryman
*1997: Oskar Pastior, Förderpreis: Toni Pongratz
*1998: Inger Christensen, Förderpreis: Marcel Beyer
*1999: Wulf Kirsten, Förderpreis: Amanda Aizpuriete
*2000: Philippe Jaccottet, Förderpreis: Stevan Tontic
*2001: Michael Hamburger
*2002: Adam Zagajewski, Förderpreis: Urs Engeler
*2003: Charles Simic, Förderpreis: Bernhard Albers
*2004: keine Verleihung
*2005: Alfred Kolleritsch, Förderpreis: Anja Utler
*2007: Yves Bonnefoy, Friedhelm Kemp; Förderpreis: Kookbooks-Verlegerin Daniela Seel
*2009: Dagmar Nick; Preis für kulturelle Vermittlung: Lyrik Kabinett
*2010: Friederike Mayröcker für das Gesamtwerk
*2012: Elisabeth Borchers für ihr Gesamtwerk

## Dolen 
* Horst-Bienek-Preis für Lyrik der Bayerischen Akademie der Schönen Künste 

Categori:Gwobrau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth yr Almaen
Daearyddiaeth Tsiecia

bawd|Delwedd loeren o Tsiecia.
Lleolir Tsiecia yng Nghanolbarth Ewrop. Mae'n wlad dirgaeedig gyda'r Almaen i'r gorllewin, Gwlad Pwyl i'r gogledd ddwyrain, Awstria i'r de a Slofacia i'r de ddwyrain. Mae Afon Elbe yn tarddu ym mynyddoedd y Krkonoše yng ngogledd Tsiecia, ac yn llifo trwy Fohemia ac yna i'r Almaen.


Tsiecia
Tsiecia
Categori:Tsiecia
Militariaeth

Cred wleidyddol sydd o blaid polisi milwrol ymosodol er mwyn sicrhau buddiannau'r wlad yw **militariaeth**.


Categori:Lluoedd milwrol
Categori:Theorïau gwleidyddol
Skyfall

Ffilm James Bond yw ***Skyfall*** a ryddhawyd ym mis Hydref 2012. Dyma yw'r 23ain ffilm yn y gyfres o ffilmiau a chafodd ei chynhyrchu gan Eon Productions a'i dosbarthu gan MGM a Sony Pictures Entertainment. Dyma'r drydedd ffilm i serennu Daniel Craig fel James Bond, a chwaraeir rhan Raoul Silva, dihiryn y ffilm, gan Javier Bardem. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Sam Mendes a chafodd ei hysgrifennu gan John Logan, Neal Purvis a Robert Wade.

Yn y ffilm, mae Bond yn ymchwilio i ymosodiad ar MI6; daw yn amlwg fod yr ymosodiad yn ymosodiad rhannol ar M gan gyn-ysbïwr MI6, Raoul Silva. Yn y ffilm hefyd, cawn ein hail-gyflwyno i gymeriadau Q, a chwaraeir gan Ben Whishaw a Miss Moneypenny, a chwaraeir gan Naomie Harris. Dyma oedd y ffilm olaf hefyd i Judi Dench chwarae rôl M, rôl y mae hi wedi bod yn chwarae yn y saith ffilm flaenorol. Yn ei lle, bydd Ralph Fiennes yn chwarae rhan Gareth Mallory, sydd yn cymryd swydd M.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2012
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau Pinewood Studios
Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Burhou

Un o Ynysoedd y Sianel yw **Burhou** sy'n rhan o Feilïaeth Ynys y Garn.

Categori:Beilïaeth Ynys y Garn
Categori:Ynysoedd y Sianel
Lihou

Mae **Lihou** yn ynys-llanw fechan wedi'i lleoli ychydig oddi ar arfordir gorllewinol Ynys y Garn, yn y Môr Udd, rhwng Prydain a Ffrainc. Mae Lihou yn ffurfio rhan o Blwyf St Peter Port yn Meilïaeth Ynys y Garn, ac yn awr yn eiddo i Senedd Guernsey (a elwir yn swyddogol fel y *States of Guernsey*), er y cafwyd nifer o berchnogion yn y gorffennol. Ers 2006, mae'r ynys wedi cael ei rheoli ar y cyd gan Adran yr Amgylchedd Guernsey ac Ymddiriedolaeth Elusennol Lihou. Yn y gorffennol roedd yr ynys yn cael ei defnyddio gan bobl leol ar gyfer casglu gwymon i'w ddefnyddio fel gwrtaith, ond heddiw mmae Lihou'n cael ei ddefnyddio'n bennaf ar gyfer twristiaeth, gan gynnwys teithiau ysgol. Mae Lihou hefyd yn ganolfan bwysig ar gyfer cadwraeth, gan ffurfio rhan o safle Ramsar ar gyfer cadwraeth adar a phlanhigion prin, yn ogystal ag adfeilion hanesyddol priordy a ffermdy.

bawd|dim|Lihou ar y chwith bellaf y map

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Ymddiriedolaeth Elusennol Lihou

Categori:Beilïaeth Ynys y Garn
Categori:Ynysoedd y Sianel
Écréhous

Grŵp o ynysoedd bychain a chreigiau yn Ynysoedd y Sianel yw **Écréhous** sy'n rhan o Feilïaeth Jersey.

Categori:Beilïaeth Jersey
Categori:Ynysoedd y Sianel
Asyn

Anifail dof sy'n perthyn i'r teulu *Equidae* yw'r **asyn** (lluosog: asynnod; *Equus africanus asinus*).

## Oriel 

Delwedd:A donkey NLW3363224.jpg|Asyn
Delwedd:A donkey NLW3363229.jpg|Asyn

Categori:Equidae
Moca gwridog

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **moca gwridog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **mocaod gwridog**; yr enw Saesneg yw ''Maiden's Blush'', a'r enw gwyddonol yw *Cyclophora punctaria*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.

18–25&nbsp;mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'n hedfan mewn dwy genhedlaeth a hynny rhwng Mai a Mehefin ac yn Awst.

## Larfa
Dail y dderwen ydy prif fwyd y siani flewog.

## Rhywogaethau tebyg
Mae'n anodd gwahaniaethu'n sicr rhwng *Cyclophora punctaria* a'r rhywogaethau tebyg hyn. Gweler Townsend et al.
*Mocha Blair *Cyclophora puppillaria* (Herrich-Schäffer, 1855)
*Mocha Ffug *Cyclophora porata* (Linnaeus, 1767)
*Mocha Jersey *Cyclophora ruficiliaria* (Linnaeus, 1758) 
*Triphlyg Clai *Cyclophora linearia* (Hübner, 1799)

## Bioleg
Mae'r gwyfynod yn hedfan mewn dwy genedlaeth, y cyntaf o Fai i Fehefin a'r ail ym mis Awst yng ngorllewin Ewrop.

Mae'r larfa yn bwydo ar ddail derw.

## Cofnodion unigol
* Moca Gwridog (''Maiden's Blush''). Clydach, Cwm Tawe 28.07.2025. Gwyfyn lleol yma yng Nghymru - Penrhyn Gŵyr yn un o'i gadarnleoedd  Dewi Lewis

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r moca gwridog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Comisiynydd Plant Cymru

Swydd gyhoeddus yng Nghymru yw **Comisiynydd Plant Cymru** sy'n gyfrifol am sicrhau'r Confensiwn ar Hawliau'r Plentyn. Sefydlwyd y swydd yn sgil y sgandal camdrin plant yng Ngogledd Cymru.

Peter Clarke oedd y Comisiynydd cyntaf, yn 2001, hyd ei farwolaeth yn 2007. Yna daeth Keith Towler i'r swydd ar 1 Mawrth 2008. Olynwyd ef ym mis Ebrill 2015 gan Sally Holland. ac yna ers Ebrill 2022 gan Rocio Cifuentes.

## Gweler hefyd
*Comisiynydd y Gymraeg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* 

Categori:Hawliau plant
Categori:Llywodraeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2001
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Ombwdsmyn yng Nghymru
Modrwyog y rhos

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **modrwyog  y rhos**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **modrwyogion  y rhos**; yr enw Saesneg yw *Grey Scalloped Bar*, a'r enw gwyddonol yw *Dyscia fagaria*. 

Ewrop yw ei diriogaeth ac mae ei gynefin yn cynnwys rhostiroedd, tir mawnog a thiroedd agored tebyg yng Nghymru a Lloegr ac yn Iwerddon a'r Alban.

Lled ei adenydd ydy 31–40&nbsp;mm ac mae'n hedfan ym Mehefin a Gorffennaf, ac ar adegau ym mis Mai.

Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o rug gan gynnwys *Calluna* ac *Erica*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu’r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r modrwyog  y rhos yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Dolen allanol
*Gwefan UKmoths

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Ôladain berlaidd

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôladain berlaidd**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôladenydd perlaidd**; yr enw Saesneg yw *Pearly Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Peridroma saucia*. Canol a de Ewrop yw ei diriogaeth ond mae hefyd yn trulio'r haf mewn gwledydd mwy gogleddol. Daw'r enw o'r gair perl.

45–56&nbsp;mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf. Rhwng Mai a Thachwedd fe'i ceir yn hedfan.

Prif fwyd y siani flewog ydy gweiriau amrywiol.

## Oriel luniau

File:Peridroma saucia female1.jpg|Benyw
File:Peridroma_saucia.jpg|Siani flewog (lindys)
File:Peridroma saucia male dorsal.jpg|Gwryw o'r top
File:Peridroma saucia male ventral.jpg|Gwryw o'r gwaelod

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôladain berlaidd yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Robert Hooke

Gwyddonydd, athronydd a dyfeisiwr o Sais oedd **Robert Hooke** (28 Gorffennaf H.A. 18 Gorffennaf] 1635 – 3 Mawrth 1703).

Efallai y gellir rhannu ei fywyd yn dair rhanː y gwyddonydd ymchwilgar, diarian; y gweithiwr caled, ariannog ac yn drydydd y cyfnod o salwch mawr a chenfigen cydweithwyr. Efallai mai'r rheswm pam na fu tan heddiw yn llygad y cyhoedd, rhyw lawer, yw'r trydydd, er i Alan Chapman, yn ddiweddar ei alw'n "Leonardo Lloegr".

Gwnaeth lawer o arbrofion ar gyfer y Gymdeithas Frenhinol yn ogystal â bod yn aelod o Gyngor y Gymdeithas. Roedd hefyd yn Athro ac yn 'Brif Syrferwr Llundain', yn dilyn tân mawr 1666 - gan fynd ati i wneud dros hanner yr arolygon ar ei liwt ei hun. Roedd hefyd yn bensaer pwysig iawn ar y pryd; bellach fodd bynnag, dim ond llond dwrn o adeiladau o'i eiddo sydd bellach yn sefyll. Creodd nifer o gyfyngiadau cynllunio ar gyfer Llundain, ac mae eu dylanwad yn parhau hyd heddiw yn y byd cynllunio.

Yn ei lyfr *Early Science in Oxford* mae Robert Gunther yn neilltuo 5 rhan allan o gyfanswm o 14 i Hooke.

## Braslun o'i waith
Astudiodd Hooke yng Ngholeg Wadham ble roedd yn aelod o grŵp o Frenhinwyr, gyda dyn o'r enw John Wilkins yn eu harwain. Gweithiodd Hooke fel cynorthwyydd i'r meddyg Thomas Willis a hefyd i'r Gwyddel Robert Boyle, un o'r cemegwyr cyntaf. I Boyle, adeiladodd sawl pwmp gwactod ('vacuum pump') a ddefnyddiwyd ganddo yn ei arbrofion. Creodd hefyd rai o'r telesgopau Gregoraidd cyntaf, ac arsylwyd ar gylchdro'r planedau  Mawrth ac  Iau. Ysbrydolodd eraill i ddefnyddio meicrosgopau pan gyhoeddodd lyfr am y pwncː *Micrographia*. Rhagflaenodd Darwin gydag ambell gysyniad ym maes esblygiad, wedi iddo ddefnyddio offer tebyg i'r meicrosgop i edych yn fanwl ar ffosiliau.

Ymchwiliodd y ffenomenon o blygiant a thraethodd am theori tonnau golau. Ef oedd y cyntaf hefyd i esbonio fod mater yn chwyddo pan gaiff ei gynhesu a bod aer yn cael ei wneud allan o ronynnau mân gyda chryn bellter rhyngddynt.

Roedd y gwaith a wnaeth fel syrfewr a mapiwr hefyd o flaen ei amser ac yn gynsail i lawer o'r gwaith a ddefnyddir heddiw gyda'r map-ffurf-cynllun. Gwrthodwyd ei gynnig o osod y Llundain newydd (wedi tân 1666) ar ffurf grid, a derbyniwyd cynllun mwy confensiynol a oedd yn dilyn lleoliad yr hen strydoedd.

Bron iddo brofi fod disgyrchiant yn dilyn 'deddf sgwâr gwrthdro' (*inverse square law*) a rhagwelodd fod perthynas fel hyn hefyd yn rheoli symudiad y planedau, syniadau a ddatblygwyd ymhellach gan Syr Isaac Newton. Gwnaeth lawer o'r arbrofion hyn fel 'ceidwad arbrofion' y Gymdeithas Frenhinol, swydd a gafodd yn 1662, a hefyd fel cyfaill Robert Boyle.

bawd|dim|320px|Portread modern o Robert Hooke (gan Rita Greer 2004), yn seiliedig ar ddisgrifiad gan John Aubrey a Richard Waller (m. 1715)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1635
Categori:Gwyddonwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 1703
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Seneca'r Ieuaf

Athronydd, gwladweinydd a dramodydd Rhufeinig oedd **Lucius Annaeus Seneca** (c. 4 CC – 65) oedd yn un o'r Stoiciaid.

bawd|dim|Cerflun o Seneca yn Córdoba, Sbaen

Categori:Athronwyr
Categori:Dramodwyr Lladin
Categori:Genedigaethau 4 CC
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau 65
School Days

bawd|Clawr y Gêm gyfrifiadurol

Nofel i'r llygaid ydy  a grëwyd gan  *0verflow*, a'i chyhoeddi ar Windows ar 28 Ebrill, 2005. Cyhoeddwyd fersiwn ddiweddarach ar ffurf gêm gyfrifiadurol PlayStation Portable (PSP). Ym Mai 2006, fe'i cyhoeddwyd fel comic manga ac yng Ngorffennaf 2007 newidiwyd hi'n anime, math Seinen a chafodd ei darlledu ar y teledu.

Sleisen o fywyd dramatig ydy'r stori, mae'n dilyn y cymeriad Makoto Ito, sy'n fyfyriwr mewn ysgol. Yn ystod ei ail dymor o ysgol mae llawer o ferched yn ei eilun addoli. Yn ystod rhannau arbennig o'r gêm mae'r chwaraewr yn cael cyfle i ddewis ffor i fynd. Mae yna lawe o gwffio yn y gêm, mastwrbeiddio a golygfeydd rhywiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Manga
Michael Marra

Cerddor o Albanwr o Dundee oedd **Michael Marra** (17 Chwefror 1952 – 23 Hydref 2012).

Roedd yn fwyaf enwog am ysgrifennu caneuon, ond roedd o'n gerddor profiadol yn y byd gwerin ac wedi perfformio drwy wledydd Prydain, Awstralia a'r Unol Daleithiau ac wedi cydweithio efo cwmnïau theatr a dawns. Bu'n canu efo Cerddorfa Symffoni yr Alban a Cherddorfa Genedlaethol Yr Alban. Fe oedd awdur y ddrama, ''St Catherine's Day*, ac ysgrifennodd gyfrol o straeon byrion, *Karma Mechanics* a hefyd yr opera *Nan Garland*. Cyhoeddodd sawl CD, gan gynnwys  *On Stolen Stationery*, *The Mill Lavvies*, *Posted Sober*, *Candy Philosophy*, *Pax Vobiscum*, *Gaels Blue*, *Quintet* a *Michael Marra''.

Roedd ganddo radd o Brifysgol Dundee ac o Brifysgol Caledonia Glasgow.

Bu farw o gancr yr ysgyfaint yn 2012.

## Dolenni allanol
* Gwefan Michael Marra

Categori:Cyfansoddwyr o'r Alban
Categori:Cerddorion o'r Alban
Categori:Marwolaethau 2012
Immoral Sisters

bawd|300px|Sgrinlun o'r ffilm anime *Immoral Sisters*
Cyfres eroge wedi cael ei addasu ar gyfer anime math hentai sy'n ymwneud â llosgach ydy , neu yn Saesneg: ***Immoral Sisters***. Cafodd ei gyhoeddi gan ELF Corporation a'i ryddhau gan Pink Pineapple fel anime. Cafodd ei rhyddhau yn gyntaf yn 2004.

Ar 22 Gorffennaf 2011 cyhoeddodd FAKKU eu partneriaeth gyda Kitty Media, sy'n caniatau lawrlwytho *Immoral Sisters* dros y we, gyda safon DVD, am ddim.

## Cyfeiriadau
Categori:Anime
Categori:Hentai
Mo Yan

Llenor Tsieineaidd yw **Mo Yan** (ganwyd 17 Chwefror 1955) a enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 2012.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Llenorion straeon byrion Tsieineeg o Tsieina
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Nofelwyr Tsieineeg o Tsieina
Categori:Pobl o Shandong
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Tsieina
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Tsieineeg o Tsieina
Triongl Bermuda

250px|bawd|Lleoliad Triongl Bermiwda
Ardal yng ngorllewin Gogledd yr Iwerydd yw **Triongl Bermiwda** yr honnir i nifer o longau ac awyrennau ddiflannu ynddi.

## Gweler hefyd 
* Cono de Arita

Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Hadji Ali

Perfformiwr *vaudeville* oedd **Hadji Ali** (c.&nbsp;1887–92&nbsp;– 5 Tachwedd 1937).

Categori:Genedigaethau'r 19eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Modrwyog

Gwyfyn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **modrwyog**, sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy **modrwyogion**; yr enw Saesneg yw *Annulet*, a'r enw gwyddonol yw *Charissa obscurata*.

Mae i'w ganfod yn y rhan fwyaf o Ewrop.

Gall newid ei liw - yn ddibynol ar y cefndir; mae'n lliw golau ar dir calchog ac yn dywyllach ar fawndiroedd.

27–32&nbsp;mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'n hedfan rhwng Gorffennaf ac Awst.

## Bwyd
Prif fwyd y siani flewog ydy mathau o: *Calluna*, *Viscaria vulgaris*, *Sedum telephium* a *Rubus*.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r modrwyog yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Orhan Pamuk

Llenor Tyrcaidd yw **Orhan Pamuk** (ganwyd 7 Mehefin 1952) a enillodd Wobr Llenyddiaeth Nobel yn 2006.

Fe'i ganwyd yn Istanbul.

## Nofelau
**Karanlık ve Işık* (1979)
**Sessiz Ev* (1984)
**Kara Kitap (Y Llyfr Ddu)* (1990)
**Yeni Hayat* (1995)
**Benim Adım Kırmızı* (2000)
**Kar (Eira)* (2002)
**Masumiyet Müzesi (Amgueddfa Diniweidrwydd)* (2008)

## Eraill
**Öteki Renkler* (1999)
**İstanbul—Hatıralar ve Şehir* (2003)

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Dwrci
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Hunangofianwyr yr 21fed ganrif o Dwrci
Categori:Hunangofianwyr Tyrceg o Dwrci
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Dwrci
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Dwrci
Categori:Nofelwyr Tyrceg o Dwrci
Categori:Pobl a aned yn Istanbul
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Dwrci
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o Dwrci
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Tyrceg o Dwrci
Iwan Rhys

[bawd|Iwan Rhys yn darllen ei waith yn [Gŵyl Tegeingl|Stomp Tegeing yn yr Wyddgrug]]

Bardd ac awdur o Gymru ydy **Iwan Rhys**. Fe'i magwyd ym o Mhorthyrhyd ger Caerfyrddin, ond mae'n byw bellach yng Nghaernarfon.

Enillodd Gadair Eisteddfod yr Urdd ddwywaith, yn 2001 ac yn 2008.  Bu’n rhan o’r daith farddol *Crap ar Farddoni* yn 2006 gyda Catrin Dafydd, Hywel Griffiths, Aneirin Karadog ac Eurig Salisbury. Mae’n aelod o dîm Y Glêr ar *Dalwrn y Beirdd* a thîm Y Deheubarth yn Ymryson yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn Hydref 2012 roedd yn un o bedwar bardd a dderbyniodd her Llenyddiaeth Cymru i sgwennu 100 o gerddi mewn 24 awr. Ef yw awdur y gyfrol *Eleni Mewn Englynion*.

Fel awdur rhyddiaith, mae wedi cyhoeddi nofel *Y Bwrdd,* a'r llyfr ffeithiol creadigol *Trothwy* (2023)*.*

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
WordPress

300px|bawd|Sgrinlun o'r bwrdd rheoli
:''Mae'r erthygl yma am y meddalwedd blogio. Ar gyfer y lletywr blogiau, gweler WordPress.com''

Meddalwedd blogio a system rheoli cynnwys cod agored a rhydd ydy **WordPress** wedi ei selio ar PHP a MySQL. Mae ganddo sawl nodwedd gan gynnwys pensaernïaeth ategion a system patrymluniau. Mae WordPress yn cael ei ddefnyddio gan dros 16.7% o'r "miliwn prif wefan" yn ôl cwmni dadansoddi data'r we Alexa Internet ac o Awst 2011, dyma oedd yn gyrru 22% o holl wefannau newydd. Ar hyn o bryd WordPress ydy'r system blogio mwyaf poblogaidd ar y we.

Rhyddhawyd yn gyntaf ar 27 Mai 2003, gan Matt Mullenweg a Mike Little. Erbyn Rhagfyr 2011, roedd fersiwn 3.0 wedi cael ei lawr lwytho dros 65 miliwn o weithiau.

## Hanes
Datblygwyd y rhaglen rhwng 2001 a 2002 gan Michel Valdrighi ar raglen blogio PHP o'r enw b2/Cafelog, a ryddhawyd dan drwydded GPL. Datblygwyd hwn ymhellach gan Matthew Mullenweg yn 2003 gyda'r nod o symlhau'r broses o weawduro. Cyhoeddodd hyn ar ei flog a chychwynodd weithio ar WordPress gyda Mike Little.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*wordpress.org (Gwefan swyddogol) 
*cy.wordpress.org Pecyn iaith Cymraeg
*WordPress ar meddal.com
*Blogiau Cymraeg sy'n defnyddio WordPress

Categori:Meddalwedd
Categori:Meddalwedd Cymraeg
Categori:Meddalwedd blogio
Anita Björk

Actores o Sweden oedd **Anita Björk** (25 Ebrill 1923 – 24 Hydref 2012).

Roedd yn gariad i'r awdur Stig Dagerman.

## Ffilmiau
**Räkna de lyckliga stunderna blott* (1944)
**Det kom en gäst* (1947)
**Kvartetten som sprängdes* (1950)
**Fröken Julie* (1951)
**Kvinnors väntan* (1952)
**Night People* (1954)
**Giftas* (1955)
**Moln över Hellesta* (1956)
**Damen i svart* (1958)
**Tärningen är kastad* (1960)
**Vita frun* (1962)
**Arven* (1979)
**Amorosa* (1986)
**Den goda viljan* (1992)

## Teledu
**Hamlet* (1955)
**Misantropen* (1963)
**Tribadernas natt* (1978)
**Flickan vid stenbänken* (1989)
**Markisinnan de Sade* (1992)
**Snoken* (1993)

Categori:Actorion benywaidd o Sweden
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
WordPress.com

:''Mae'r erthygl yma am y gwasanaeth lletya blogiau. Ar gyfer y meddalwedd blogio, gweler WordPress''

Gwasanaeth lletya blogiau ydy **WordPress.com** gan gwmni Automatic ac sy'n cael ei yrru gan feddalwedd WordPress. Mae'n darparu lletya am ddim ar gyfer defnyddwyr cofrestredig ac mae'n cael ei gynnal yn ariannol gan uwrchraddio, gwasanaethau "VIP" a hysbysebion.

Agorodd y wefan i brofwyr beta ar 8 Awst 2005 ac fe agorwyd i'r cyhoedd ar 21 Tachwedd 2005. Fe'i lansiwyd yn wreiddiol fel gwasanaeth gwahoddiad-yn-unig, er ar un adeg, roedd cyfrifon ar gael i ddefnyddwyr y porwr gwe Flock. Roedd dros 56 miliwn blog unigol gyda'r gwasanaeth ar 13 Hydref 2012.

Nid yw'n orfodol i fod wedi cofrestru cyn gallu darllen neu adael sylw ar flogiau sy wedi eu lletya ar y system, oni bai bod perchennog y blog yn dewis hynny. Rhaid cofrestru i fod yn berchen ar flog, neu i bostio cofnod ar flog. Mae holl nodweddion sylfaenol a gwreiddiol y wefan am ddim. Mae modd talu am y gallu i olygu CSS, mapio enw parth, cofrestru enw parth, tynnu hysbysebion, ailgyfeirio gwefan, uwchlwytho fideo ac uwchraddio cyfyngder storio.

## Rhyngwyneb Cymraeg
Mae modd dewis cael rhywngwyneb Cymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*wordpress.com  (Gwefan swyddogol)
*Blogiau Cymraeg sy'n defnyddio WordPress.com

Categori:Gwasanaeth lletya blogiau
Categori:Gwefannau Cymraeg
Bodio

bawd|Islwyn Roberts, Cymro a fodiodd ei ffordd rownd y byd.
Modd o deithio yw **bodio [ffordd]** neu **ffawdheglu** trwy ofyn person arall am lifft yn ei gerbyd. Daw'r term bodio o'r arwydd llaw a ddefnyddir i ddangos bod person yn dymuno lifft, trwy sefyll ar ochr y ffordd ac estyn ei fawd allan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bysedd
Categori:Bywyd crwydrol
Categori:Cludiant ffordd
Ôl-adain goch

Gwyfyn mawr iawn sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain goch**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd coch (-ion)**; yr enw Saesneg yw *Red Underwing*, a'r enw gwyddonol yw *Catocala nupta*. Mae i'w ganfod drwy Ewrop.
bawd|chwith|Wedi'i fframio
bawd|chwith|upright|Darlun o lyfr John Curtis: *British Entomology Volume 5*

Caiff ei ddenu gan olau a siwgwr ac mae ei guddliw yn anghyffredin iawn. Pan mae'r gwyfyn hwn yn cael seibiant, ni ellir gweld ei ôl adenydd. Fel llawer o wyfynod, ei fwytawr pennaf ydy adar.

Mae lled ei adenydd, ar eu heithaf, yn 80&nbsp;mm, sy'n eitha mawr.

## Bwyd
Prif fwyd yr oedolyn ydy dail helygen a phoplysen.

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain goch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod
Ôl-adain gopor Svensson

Gwyfyn sy'n perthyn i deulu'r Noctuidae yn urdd y Lepidoptera yw **ôl-adain gopor Svensson**, sy'n enw benywaidd; yr enw lluosog ydy **ôl-adenydd copor Svensson**; yr enw Saesneg yw ''Svensson's Copper Underwing'', a'r enw gwyddonol yw *Amphipyra berbera*. Fe'i ceir ledled Ewrop.
bawd|chwith|190px|Siani flewog

47–56&nbsp;mm ydy lled ei adenydd ar eu heithaf ac mae'r fenyw ychydig yn fwy na'r gwryw. Mae'r rhywogaeth hwn yn gaeafgysgu ar ffurf ŵy.

## Bwyd
**Acer* - sycamorwydden
**Carpinus*
**Populus*
**Quercus* - derwen
**Rhododendron*
**Salix* - helygen
**Sorbus* - Criafolen
**Syringa* - Lelog
**Tilia* - Leim

## Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnyws mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r ôl-adain gopor Svensson yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

## Gweler hefyd
* Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
* Cymdeithas Edward Llwyd

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyfynod