open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hanes y delyn yng Nghymru

Y delyn yw offeryn traddodiadol Cymru, lle mae llinach di-dor o delynorion yn ymestyn yn ôl cyn belled â'r 11g os nad ynghynt. Ychydig a wyddom am darddiad yr offerynnau cynnar hyn, ond yn ffodus mae rhai manylion wedi'u cofnodi mewn cerddi cynnar. Yn un o'r rhain, roedd y bardd yn dilorni'r tannau coludd ffasiwn newydd, a ddefnyddid yn lle'r tannau traddodiadol o rawn wedi'i blethu.

Mae enghreifftiau o delynau teires a wnaed yn Llanofer a Llanrwst, yn ogystal â rhai a wnaed gan  Bassett-Jones o Gaerdydd, yn cael eu harddangos yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru ar gyrion Caerdydd.

Tua chanol y 1960au, bu adfywiad yn y grefft o saernïo telynau Celtaidd a thelynau teires, yn cael ei arwain gan J.W. (John) Thomas o Waelod y Garth ger Ffynnon Taf. Bu farw John Thomas ym 1992, ond roedd wedi trosglwyddo'i grefft i sawl prentis. Yn 2004, sefydlodd un o'r prentisiaid hyn, Allan Shiers, gwmni Telynau Teifi Harps  yn Llandysul; mae'r cwmni hwn yn dal i gynhyrchu telynau gwerin a Cheltaidd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* BBC Welsh Harp History 
* Teifi Harps 

Categori:Offerynnau cerdd o Gymru
Categori:Telynau
Jada Pinkett Smith

Mae **Jada Koren Pinkett Smith** (ganwyd 18 Medi 1971) yn actores, dawnswraig, cantores, cyfansoddwraig, a menyw busnes o'r Unol Daleithiau. Dechreuodd ei gyrfa yn 1990, pan wnaeth ymddangosiad byr yn y rhaglen gomedi byrhoedlog *True Colors*. O 1991 hyd at 1993, serennodd fel  Lena James yn y gyfres deledu *A Different World*, a gynhyrchwyd gan Bill Cosby. Ymddangosodd yn ei ffilm gyntaf, *Menace II Society,* yn 1993, ac yna ymddangosodd gyda Eddie Murphy yn *The Nutty Professor* (1996). Ers hynny, mae hi wedi ymddangos mewn dros 20 o ffilmiau nodwedd, gan gynnwys *Set It Off* (1996), *Scream 2* (1997), *Ali* (2001), *The Matrix Reloaded* a *The Matrix Revolutions* (2003), *Madagascar* (2005), *Madagascar: Escape 2 Africa* (2008), a ''Madagascar 3: Europe's Most Wanted* (2012), ac, yn fwy diweddar, *Girls Trip'' (2017).

## Magwraeth
Ganwyd Jada Koren Pinkett yn Baltimore, Maryland, gan ei galw'n Jada ar ôl hoff actores sebon ei mam: Jada Rowland. Mae Pinkett Smith yn tarddu o deulu Affricanaidd-Americanaidd a Jamaicaidd.

Lansiodd Jada ei gyrfa gerddorol yn 2002 pan helpodd hi greu'r band metal Wicked Wisdom. Hi sy'n canu ac yn ysgrifennu'r caneuon i'r band hwn. Bu iddi hefyd sefydlu cwmni cynhyrchu, yn ogystal ag ysgrifennu llyfr i blant, *Girls Hold Up This World*, a gyhoeddwyd yn 2004.

## Personol
Mae hi wedi bod yn briod i'r cerddor Will Smith ers 1997. Mae ganddynt ddau o blant, mab o'r enw Jaden a merch o'r enw Willow. Drwy eu priodas mae hi hefyd yn llysfam i fab Will o'i briodas gyntaf, Trey Smith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes o'r Unol Daleithiau
Elisabeth o Ruddlan

Roedd** Elisabeth o Ruddlan** (7 Awst 1282 – 5 Mai 1316) yn wythfed plentyn, a'r ieunegaf, i Frenin Edward I a Brenhines Eleanor o Castile. O'i brodyr a'i chwiorydd i gyd, hi oedd yr agosaf i'w brawd Brenin Edward II, gan mai dim ond dwy flynedd oedd rhyngddynt o ran oed.

## Priodas gyntaf 
Priododd Elisabeth, John o Ipswich ar 8 Ionawr 1297. Yn y briodas roedd chwaer Elisbaeth, Margaret, ei thad, Edward I o Loegr, ei brawd Edward, a Humphrey de Bohun. Ar ôl y briodas roedd disgwyl i Elisabeth fynd i'r Iseldiroedd â'i gŵr, ond nid oedd yn dymuno gwneud hynny, gan adael i'w gŵr fynd ei hun. Yn ôl y sôn, gwylltiodd y brenin a thaflu coron ei ferch i'r tân.

Ar ôl amser penderfynwyd y dylai Elisabeth ddilyn ei gŵr a theithiodd ei thad gyda hi, drwy Dde'r Iseldiroedd rhwng, Antwerp, Mechelen, Leuven a Brussels, cyn gorffen yn Ghent. Ar 10 Tachwedd 1299 bu farw John o ddysentri, er fod si ei fod wedi'i lofruddio. Nid oedd ganddynt blant.

## Ail briodas 
Ar 14 Tachwedd 1302, priododd Elisabeth Humphrey de Bohun, yn Abaty Westminster.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1282
Categori:Marwolaethau 1316
Categori:Merched y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 13eg ganrif o Loegr
Categori:Merched y 14eg ganrif o Loegr
Categori:Tywysogesau Lloegr
Canolfan Gelfyddydau Chapter

Mae **Canolfan Gelfyddydau Chapter** (adnabyddir yn fwy cyffredin fel **Chapter**) yn ganolfan gelfyddydau yn Nhreganna, Caerdydd ac a agorwyd yn 1971.

## Disgrifiad 
Mae Chapter yn cynnal ffilmiau, dramâu, celf gweledol a cherddoriaeth fyw, ac mae yno oriel gelf am ddim, bar a chaffi. Mae hefyd dros 60 o fannau gweithio a ddefnyddir at ystod nifer o ddibenion, gan gynnwys cyrsiau hyfforddi Chapter ei hun.

Daw ugain y cant o incwm y ganolfan o'r theatrau ffilm, sy'n dangos ffilmiau Hollywood prif-ffrwd yn ogystal ag ystod eang o ffilmiau tramor ac annibynnol.

Derbynia'r ganolfan grant mawr yn flynyddol gan Gyngor Celfyddydau Cymru.

## Hanes 
Sefydlwyd Chapter gan yr artistiaid Cymreig, Christine Kinsey a Bryan Jones gyda'r newyddiadurwr Mike Flood ac agorodd y ganolfan yn 1971. Roedd yr adeilad cyn hynny yn ysgol: Ysgol Uwchradd Treganna a adeiladwyd yn 1905.

Yn fwy diweddar bu Chapter yn destun ailddatblygiad gwerth £3.8 miliwn wedi ei ddylunio gan y penseiri Ash Sakula Architects a benodwyd yn  2006. Ail-fodelwyd ardaloedd o'r llawr cyntaf, gan ychwanegu 'blwch golau' un-llawr uwchben y brif fynedfa fel 'wal artistig'. Arosodd y ganolfan yn agored drwy'r ailddatblygiad ac agorodd y Chapter newydd yn Nhachwedd 2009. Enillodd yr adeilad Wobr R.I.B.A. Cymru yn 2010. Cafodd y cynllun agored ei ddisgrifio yn gyfeillgar i ddefnyddwyr gyda llawer o fanylion. 

Yn dilyn yr adnewyddiad yn 2009, dwblodd nifer yr ymwelwyr i 800,000 pob blwyddyn, gan ei wneud yr ail atyniad mwyaf poblogaidd yng Nghaerdydd.

Yn Mawrth 2014, gosododd Chapter 60 o baneli solar ar do'r adeilad, sy'n darparu  15KW o drydan.

Yn Hydref 2014, daeth Chapter yn lleoliad ar gyfer gwobr ac arddangosfa rhyngwladol Artes Mundi, wrth iddo enhangu tu hwnt i Amgueddfa Cenedlaethol Cymru am y tro cyntaf.

Yn Rhagfyr 2015 cyhoeddodd Chapter y byddai'r prif Theatr a'r Stiwdio yn cael eu hailenwi i ddathlu rhodd sylweddol gan David Seligman . Caiff yr ardaloedd eu hadnabod fel Theatr Seligman Theatre a Stiwdio Seligman.

### Ardaloedd 
* Galerïau
* Dwy theatr ffilm (lle i: 188 a 57)
* Dwy theatr (lle i: 96 a 60 yn eistedd, a sefyll)
* Dau fars (ground floor has normal opening hours; upstairs is open for specific events)
* Caffi
* Siop
* Nifer o ardaloedd i'w llogi (gwahanol feintiau)
* Nifer o ardaloedd ar gyfer cynhyrchu celf, artistiaid preswyl, ayyb.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Canolfan Gelfyddydau Chapter

Categori:Theatrau Cymru
Categori:Canolfannau celf Cymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1971
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Adloniant yng Nghymru
Categori:Treganna
Angharad ferch Meurig

Uchelwraig o Gymru o'r 9g yw ** Angharad ferch Meurig. **Roedd hi'n wraig i Rhodri Mawr, Gwynedd, ac yn fam i Anarawd, Cadell ap Rhodri, a Merfyn.

## Bywyd 
Roedd Angharad yn ferch i Meurig, a oedd yn ôl tystiolaeth yn Frenin Seisyllwg in ne-orllewin Cymru. Priododd Rhodri Mawr o Wynedd, a oedd a llawer o bwer yng Nghymru. Olynodd ei brawd Gwgon eu tad i orsedd Seisyllwg, ond boddodd heb etifedd yn 872. O ganlyniad, daeth Angharad a Rhodri i ofalu am y deyrnas. Nid oedd gan Rhodri le i gymryd y deyrnas ei hun, ond roedd ei gysylltiad teuluol yn caniatàu i'w ail fab, Cadell, ddod yn frenin. Daeth eu mab cyntaf, Anarawd, i olynu Rhodri yng Ngwynedd. Daeth eu trydydd mab, Merfyn, yn ôl y sôn yn Frenin Powys.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhiniaeth Cymru
Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Merched y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Tywysogesau o Gymru
Leon Britton

Cyn bêl-droediwr a hyfforddwr proffesiynol yw ** Leon James Britton** (ganwyd 16 Medi 1982). Treuliodd rhan helaeth o'i yrfa fel chwaraewr canol cae i Glwb Pêl-droed Abertawe. Wedi iddo ymuno ag Abertawe yn 2003 ar gytundeb barhaol, aeth Britton ymlaen i gynrychioli ei glwb dros 500 o weithiau yn yr uwch gynghrair.

Ymunodd Britton â Sheffield United yn Haf 2010, ond ailymunodd ag Abertawe yn Ionawr 2011. Ym mhen dim o amser, daeth Britton yn ffigwr canolog yn ymgyrch lwyddiannus Abertawe i ennill dyrchafiad i'r uwch gynghrair. Mae'n parhau i fod yn un o lond llaw o chwaraewyr sydd wedi cynrychioli unrhyw glwb ym mhob adran o'r Pyramid Pêl-droed Seisnig, ynghyd â Brett Ormerod, Alan Tate a Garry Monk.

## Gyrfa Chwarae 
### Gyrfa ieuenctid 
Cychwynodd Britton ei yrfa dan hyfforddiant yng Nghlwb Pêl-droed Arsenal yn naw oed. Pan arwyddodd i West Ham United am £400,000 yn 1998, denodd Britton y ffi uchaf a dalwyd erioed am chwaraewr 16 oed. Wedi iddo fethu torri i mewn i dîm cyntaf West Ham, ymunodd ag Abertawe ar fenthyg ym mis Rhagfyr 2002; yno bu'n rhan blaenllaw yn achub y clwb rhag disgyn allan o'r Gyngrair Bêl-droed. Cafodd ei enwi gan y PFA fel "Chwaraewr y flwyddyn y cefnogwyr" ar gyfer y 3ydd Cynghrair yn nhymor 2002–03. Crëwyd digon o argraff ar Brian Flynn, rheolwr Abertawe ar y pryd, iddo arwyddo Britton yn barhaol wedi iddo gael ei ryddhau gan West Ham.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pêl-droedwyr Seisnig
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
1 a 2 Tai Cochion, Nannerch

Mae **1 a 2 Tai Cochion** yn bâr o fythynnod  cyd cysylltiedig ym mhentref Nannerch, Sir y Fflint. Mae'r bythynnod yn cael eu dynodi yn adeiladau rhestredig Gradd II gan Gadw. Fe'u hadeiladwyd ar gyfer y peiriannydd rheilffordd William Barber Buddicom ym 1877–1888 ac fe'i dyluniwyd gan y pensaer o Gaer John Douglas.

Adeiladwyd y bythynnod mewn brics mewn arddull adferol brodorol gyda thalcendoeau teils. Mae dau adeilad yn ddelweddau ddrych o'u cilydd ac maent yn rhannu pentwr simnai ganolog. Mae'r bythynnod yn cael eu rhannu gan fwtres yn y llawr isaf. Mae ganddynt dâl meini sy'n cynnwys patrwm losennau yn y gwaith brics. Mae gan y ddau fwthyn estyniadau yn y cefn sy'n perthyn i’r 20g.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir y Fflint
Categori:Nannerch
Categori:Tai Cymru
Barry Watkins

Roedd ''' Randall Burnell 'Barry' Watkins''' (30 Tachwedd 1921 – 20 Mehefin 2004) yn chwaraewr pêl-droed a chwaraeodd yng Nghynghrair Pêl-droed Lloegr fel aelod o dîm Bristol Rovers ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Wedi ei eni ym Medlinog, bu Watkins yn chware pêl-droed lleol i Ferthyr a Bedlinog cyn ymuno â Wolverhampton Wanderers fel chwaraewr llanw amatur dros gyfnod rhyfel ym 1939. Tua diwedd y rhyfel ymunodd â Bristol Rovers, eto fel amatur llanw, cyn dod yn chwaraewr proffesiynol rhan amser gyda'r clwb ym mis Hydref 1945. Aeth ymlaen i wneud 116 o ymddangosiadau gynghrair i Rovers gan sgoriodd saith gôl, gan chwarae yn safleoedd y mewnwr a'r cefnwr cyn ymddeol o bêl-droed yn 1957, yn 35 mlwydd oed.

Cyfunodd ei swydd fel chwaraewr proffesiynol rhan amser gyda swydd yn adran peiriannau Cwmni Awyrennau Bryste yn Patchway. Bu farw ym mis Mehefin 2004.

Chwaraeodd tad-yng-nghyfraith Watkins, Albert Osborne, i Rovers a'u prif wrthwynebwyr lleol, Bristol City cyn y rhyfel byd cyntaf, a bu ei fab yng nghyfraith, Richard Crabtree, yn gôl geidwad y clwb yn y 1970au cynnar.

## Cyfeiriadau
## Ffynnonnellau 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Gareth Powell Williams

Roedd** Gareth Powell Williams** (6 Tachwedd 1954 – 13 Mai 2018) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol i Gymru ac yn chwarae rygbi clwb i Pen-y-bont. Yn 1980, aeth ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig gan gymryd lle Stuart Lane a anafwyd.

Roedd wedi dioddef gyda  Edwino system lliaws ers 2012, ac wedi bod yn gaeth i'r gwely ers 2017. Bu farw ym mis Mai 2018.

Roedd yn frawd i'r chwaraewr Caerdydd, Owain Williams.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Call of Duty

Franchise cyfres o gemau fideo antur person-cyntaf a ddatblygwyd gan nifer o gwmnïau, ac a enillodd un o brif wobrau Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn yn 2003 yw **Call of Duty**; dyma brif wobr y diwydiant gemau fideo, a gyflwynir yn flynyddol yng Nghynhadledd Datblygwyr Gemau (*Game Developers Conference (GDC)*). Datblygwyd y gêm gan Infinity Ward (2003–presennol), Treyarch (2005–presenn) a Sledgehammer Games (2011–presennol). Y datblygwr gwreiddiol oedd Infinity Ward a'r cyhoeddwr oedd Activision.

Codiwyd y feddalwedd yn wreiddiol ar gyfer Microsoft Windows, ac ehangwyd i lwyfan y consol. Ehangwyd hefyd o ran lleoliad y gemau - gyda'r gemau gwreiddiol yn cymryd lle yn yr Ail Ryfel Byd, a'r gemau diweddaraf wedi'u lleoli yn y dyfodol e.e. Call of Duty 4: Modern Warfare.

Er mai Infinity Ward, Treyarch a Sledgehammer yw'r prif ddatblygwyr mae cwmnïau eraill hefyd wedi cynorthwyo, gan gynnwys: Gray Matter Interactive, Nokia, Exakt Entertainment, Spark Unlimited, Amaze Entertainment, n-Space, Aspyr, Rebellion Developments, Ideaworks Game Studio, ac nStigate Games. O ran peiriant, defnyddir id Tech 3, Treyarch NGL a'r IW engine.

Erbyn Chwefror 2016 gwerthodd y gyfres *Call of Duty* dros 250 miliwn o gopiau

## Gweler hefyd
*Gwobr Datblygwyr Gemau Fideo'r Flwyddyn

## Cyfeiriadau 
Categori:Gemau fideo
Byron Davies

Mae **Henry Byron Davies** (a aned 4 Medi 1952) yn wleidydd Plaid Geidwadol, sydd wedi cynrychioli Rhanbarth Gorllewin De Cymru fel AC a Gwŷr fel AS.

## Bywyd a gyrfa gynnar 
Ganed Byron Davies ym Mhorth Einon, Gŵyr ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Tre-gŵyr. Roedd yn swyddog heddlu yn Llundain cyn ei ddethol fel ymgeisydd Cynulliad Ceidwadwyr Cymru. Tra yn yr heddlu, fe gyrhaeddodd radd uwch fel ditectif yng Ngwasanaeth Heddlu'r Metropolitan.

## Gyrfa wleidyddol 
Etholwyd Davies yn Aelod Cynulliad Rhanbarth Gorllewin De Cymru ar restr y Blaid Geidwadol yn Etholiad Cynulliad 2011. Yn Etholiad Cyffredinol Y Deyrnas Unedig 2015 safodd fel ymgeisydd y Ceidwadwyr yn etholaeth Gŵyr gan lwyddo i gipio'r sedd oddi wrth y Blaid Lafur, gan ddod i ben cyfnod di-dor o 109 mlynedd o gynrychiolaeth Llafur yr etholaeth. Wedi ei ethol i Sansteffan safodd i lawr fel AC. Yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2017 collodd Davies ei sedd wrth i Lafur cipio'r etholaeth yn ôl.

Roedd Davies yn gwrthwynebu aelodaeth y Deyrnas Unedig o'r Undeb Ewropeaidd yn ystod refferendwm 2016. 

## Gyrfa ôl-Seneddol 
Ym mis Medi 2017 penodwyd Davies yn gadeirydd newydd y Ceidwadwyr Cymreig yn olynydd i'r cyn AS ac ASE Jonathan Evans.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol‎
Hayley Tullett

Mae ** Hayley Tullett** (ganwyd 17 Chwefror 1973 yn Abertawe) yn  rhedwr pellter canol Cymreig sy'n cystadlu'n bennaf  dros 1500 metr. Mae hi'n fwyaf nodedig am ennill y fedal efydd ym Mhencampwriaethau'r Byd 2003. Mae hi hefyd wedi cystadlu mewn dwy Gêm Olympaidd (2000 a 2004).

Cafodd ei eni yn **Hayley Parry** gan newid i enw priodasol wedi priod y neidiwr polyn Ian Tullett yn 1999.

## Goreuon personol 
* 800 metr - 2:00.49 (2003)
* 1500 metr - 3:59.95 (2004)
* 3000 metr - 8:45.39 (2000)

## Cyflawniadau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* IAFF HAYLEY PARRY-TULLETT Proffil
Categori:Genedigaethau 1973
Hywel Lloyd

Gyrrwr rasio o Gymru yw **Hywel Lloyd** (ganwyd 14 Mawrth 1985 yng Nghorwen), sydd ar hyn o bryd yn gyrru yn y Bencampwriaeth Fformiwla 3 Prydeinig fel rhan o dîm rasio CF sy'n cael ei redeg gan ei deulu.. Yn 2007 enillodd Lloyd Pencampwriaeth Fformiwla Renault BARC, cyn symud at y brif bencampwriaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Gyrwyr rasio o Gymru
Coedpenmaen

Ardal o dref Pontypridd a ward Trallwng ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Coedpenmaen**. Mae hefyd yn cynnwys Cytir Pontypridd (weithiau Cytir Coedpenmaen). Mae'r ffiniau rhwng ardaloedd preswyl Coedpenmaen a Thrallwng eu hunain yn aneglur. Ychydig y tu hwnt i'r cytir ar y ffordd at y pentref cyfagos  Glyn-taf mae pentrefig Pentrebach 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* http://www.francisfrith.com/coedpenmaen/
* http://www.geograph.org.uk/gridref/ST0890?inner
* http://www.coedpenmaenbaptist.co.uk/
* http://www.genuki.org.uk/big/wal/GLA/Eglwysilan/Coedpenmaen/
* https://web.archive.org/web/20111003130404/http://archive.rhondda-cynon-taf.gov.uk/treorchy/index.php?a=wordsearch&s=gallery&w=coedpenmaen
* https://web.archive.org/web/20111003130421/http://archive.rhondda-cynon-taf.gov.uk/treorchy/index.php?a=wordsearch&s=gallery&w=pentrebach
* http://archive.rhondda-cynon-taf.gov.uk/treorchy/index.php?a=wordsearch&s=gallery&w=pontypridd+common 

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Neo-geidwadaeth

Ffurf ar geidwadaeth yw **neo-geidwadaeth** sydd yn cyfuno nodweddion traddodiadol yr ideoleg honno gydag unigolyddiaeth wleidyddol a chefnogaeth dros y farchnad rydd. Datblygodd yn Unol Daleithiau America yn y 1970au ymysg academyddion a sylwebyddion gwrth-gomiwnyddol oedd yn anghytuno â gwrthddiwylliant y 1960au. Ystyrir polisïau economaidd Ronald Reagan (Reaganomeg) a Margaret Thatcher (Thatcheriaeth) yn neo-geidwadol.

## Gwleler hefyd 
Neo-ryddfrydiaeth -  Ideoleg sydd yn dadlau bod yr economi'n gweithio'n fwy effeithlon os bydd marchnad cwbl rydd, heb ymyrraeth neu rwystrau gan lywodraeth neu fonopoli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ceidwadaeth
Gorsaf reilffordd Corwen

de|bawd|250x250px|Prif adeilad yr orsaf ym 1992
Roedd **gorsaf reilffordd Corwen** yn orsaf reilffordd ar Linell Rhiwabon i'r Abermaw, a oedd wedi'i leoli yn nhref Corwen Sir Feirionnydd (Sir Ddinbych, bellach).

## Yr orsaf wreiddiol 
Yr orsaf gyntaf i agor oedd orsaf dros dro i'r dwyrain o'r dref, pan agorodd y llinell o Ddinbych ym mis Hydref 1864. Agorwyd gorsaf barhaol gan Reilffordd Great Western ym mis Mai 1865.

Roedd gan yr orsaf ddau blatfform a blwch signal, ac roedd yn lle pasio ar y llinell trac sengl. Roedd Corwen hefyd yn derfynfa ddeheuol Rheilffordd Dinbych, Rhuthun a Chorwen , a oedd yn rhedeg o'r Rhyl trwy Ddinbych a Rhuthun i Gorwen, cafodd ei agor ym 1864. Yn ôl y Llawlyfr Swyddogol i Orsafoedd, roedd y dosbarthiadau canlynol o draffig yn cael eu trin yn yr orsaf hon ym 1956: G, P, F, L, H ac C ac roedd yno hefyd craen canpwys yn pwyso 1 tunnell.

Caewyd cyn llinell Dinbych Ruthun & Chorwen yn swyddogol ym 1963, er bod y llinell i'r de o Ruthun wedi cael ei adael sawl blwyddyn yn gynharach ar ôl tirlithriad. Bwriadwyd cau gorsaf Corwen ei hun i deithwyr o dan fwyell Dr Beeching ar ddydd Llun 18 Ionawr 1965, ond fe'i cafodd ei gau'n gynnar ar ddydd Llun 14 Rhagfyr 1964 oherwydd difrod llifogydd i'r gorllewin o'r orsaf. 

Mae prif adeilad yr orsaf a'r safle wedi goroesi'n weddol gyfan gwbl hyd heddiw. Mae wedi cael ei ddefnyddio  fel ystafell arddangos i Gwmni Trelars Ifor Williams ers 1990. Cafodd llwybr y lein ei lenwi, cafodd y ddau brif adain a'r bloc toiledau eu dymchwel a chafodd adran ganolog yr adeilad ei hailadeiladu i ddarparu ystafell arddangos.

## Gorsaf newydd (Rheilffordd Llangollen) 
bawd|chwith|Arwydd Gorsaf Dwyrain Corwen
Yn 2011, dechreuodd Rheilffordd Llangollen, rheilffordd treftadaeth, y gwaith o ail-adeiladu 2.5 milltir (4.0&nbsp;km) o'r rheilffordd heibio safle Ataliad Bonwm i Gorwen. Gan fod gorsaf wreiddiol Corwen bellach yn cael ei ddefnyddio'n breifat, a gwely'r trac wedi ei isrannu, mae gorsaf newydd yn cael ei hadeiladu ar ochr ddwyreiniol y dref.

Mae camau cyntaf y prosiect wedi cynnwys estyn y llinell i orsaf dros dro yn nwyrain Corwen, a agorodd ym mis Hydref 2014. Cafwyd seremoni agoriadol ffurfiol ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 2015, gyda'r tymor llawn cyntaf o deithiau ar y rheilffordd yn cychwyn ychydig wedyn.  Yn y pendraw, bydd y llinell yn cael ei ymestyn 200 metr arall i'r orsaf barhaol newydd, Corwen Canolog, bydd yn cael ei hadeiladu wrth ymyl prif faes parcio'r dref

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Gorsaf Corwen ar fap OS 1952
* Apêl gorsaf newydd Corwen 

Corwen
Llinell Reilffordd Coryton

Mae **Llinell reilffordd Coryton **yn rheilffordd cymudwyr yng Nghaerdydd o ganol y ddinas  i'r Mynydd Bychan, Llwynbedw, Rhiwbeina, yr Eglwys Newydd a Coryton. Fe'i hagorwyd yn wreiddiol fel rhan o'r brif linell Rheilffordd Caerdydd.

Mae'r llinell yn cael ei redeg gan Trafnidiaeth Cymru fel rhan o rwydwaith y Cymoedd. Gwnaeth Trenau Arriva Cymru disodli masnachfraint Cwmni Reilffordd Cymru a'r Gororau ym mis Rhagfyr 2003 gyda masnachfraint Trafnidiaeth Cymru yn cychwyn yn Hydref 2018. Y stoc sydd i'w gweld yn gweithio'r llinell fel arfer yw dosbarth 143 neu 142s. Fodd bynnag, o ganlyniad i brinder stoc mae dosbarth 150au a 158s yn cael eu defnyddio yn achlysurol.

## Trydaneiddio 
Ar 16 Gorffennaf 2012 cafodd cynlluniau i drydaneiddio'r rheilffordd eu cyhoeddi gan Llywodraeth y DU fel rhan o becyn £9.4 biliwn o fuddsoddiad yn rheilffyrdd Cymru a Lloegr.

Roedd y gwaith i fod yn rhan o'r cynllun i ymestyn y gwaith o drydaneiddio'r Prif reilffordd De Cymru, o Gaerdydd i Abertawe ac i drydaneiddio rheilffyrdd cymoedd de Cymru  ar gyfanswm cost o £350 miliwn. Roedd disgwyl i'r gwaith dechrau rhwng 2014 a 2019, ond cafodd y dyddiad cychwynnol ei wthio yn ôl i rhwng 2019 a 2024.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rheilffyrdd Cymru
Alun Morgan

Beirniad cerddoriaeth ac awdur am jazz o Gymro oedd ** Alun Morgan** (24 Chwefror 1928 – 11 Tachwedd 2018).

Ganwyd ym Mhontypridd. Magodd Morgan ei ddiddordeb mewn jazz fel plentyn yn ei arddegau yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Bu Charlie Parker yn ddylanwad sylweddol arno yn y 1940au hwyr. Dechreuodd Morgan  ysgrifennu am jazz yn y 1950au cynnar ar gyfer *Melody Maker*, *Jazz Journal*, *Jazz Monthly* a *Gramophone*. Am 20 mlynedd o 1969 bu'n awdur wythnosol colofn jazz mewn papur newydd lleol yn Swydd Caint. Yn ystod ei yrfa ysgrifennu bu'n gyfrifol am greu nodiadau clawr ar gyfer dros 2,500 o albymau, i gychwyn  ar gyfer Recordiau Vogue. O 1954 bu'n cyfrannu at raglenni cerdd ar gyfer Radio'r BBC.

Roedd Morgan yn awdur llyfr ar jazz cyfoes yn Lloegr ac yn  gyd-awdur nifer o lyfrau am recordiau jazz. Bu'n darlithio ar jazz yn Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall a'r Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain.

Hyd ei ymddeoliad ym 1991 bu hefyd yn gweithio fel pensaer. Ychydig wedi ei ymddeoliad ymfudodd i Awstralia.

## Gweithiau 
* 1998, 1995: *The Gramophone Jazz Good CD Guide*, gyda Keith Shadwick, Dave Gelly, Steve Voce a Brian Priestley, Gramophone Publications
* 1984: *Count Basie*, (cyfres *Jazz Masters* ), Spellmount Publishers
* 1977: *Modern Jazz - A survey of developments since 1939*, gyda Raymond Horricks, Llundain, Gollancz, 1956; Westport, CT, Greenwood Publishing
* 1975: *Modern Jazz-The Essential Records*, gyda Max Harrison, Ronald Atkins, Michael James a Jack Cooke, Aquarius Books
* 1968: *Jazz on record: a critical guide to the first 50 years*, gyda Albert McCarthy, Paul Oliver a Max Harrison, Llundain: Hanover Books; Efrog Newydd: Oak Publications
* 1960:  *Jazz On Record: A Critical Guide*, gyda Charles Fox, Peter Gammond ac Alexis Korner, Grey Arrow/Hutchinson

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Beirniaid cerddoriaeth Saesneg o Gymru
Categori:Jazz yng Nghymru
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Gymru
Categori:Penseiri'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bontypridd
Categori:Ymfudwyr o Gymru i Awstralia
Brian Law

Mae ** Brian John Law** (ganwyd 1 Ionawr 1970 ym Merthyr Tudful) yn gyn chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Gymru sydd wedi chwarae yn rhyngwladol dros Gymru .

## Gyrfa clwb 
Cychwynnodd Law ei yrfa gyda Queens Park Rangers gan wneud ei ymddangosiad cyntaf yn erbyn Sheffield Wednesday yn Loftus Road yng ngêm derfynol tymor 1987. Gwnaeth cyfanswm o 20 o ymddangosiad dros ei glwb cyn cael ei orfodi i ymddeol yn 1991 o ganlyniad i anafiadau tendon. Ar ôl ymddeol bu Law yn treulio tair blynedd y tu allan i fyd pêl-droed ar daith bacpacio o amgylch y byd, cyn dychwelyd ym 1994 wedi canfod bod ei anaf yn gallu gwrthsefyll llymder pêl-droed proffesiynol. Ymunodd a Wolverhampton Wanderers, a bu'n yn ofynnol iddynt dalu iawndal o £34,000 ar ran Law i gwmni yswiriant a oedd wedi rhoi taliad iddo am orfod ymddeol trwy anaf; bu'n rhaid iddynt tau £100,000 i'w gyn-glwb Queens Park Rangers hefyd. Yn ystod ei amser gyda Wolverhampton cafodd Law ei arestio ar ôl gyrru bws tra'n feddw, gan dderbyn dirwy a chyfnod o wasanaeth cymunedol

Ar ôl dechrau sefydlu ei hun yn y tîm cyntaf, gorfodwyd Law i dderbyn llawdriniaeth ailadeiladu ffêr gan fethu llwyddo i adennill ei le yn yr ochr wedi'r llawdriniaeth. Symudodd i Milwall ym 1997. Gwnaeth 47 o ymddangosiadau fel capten y clwb ym mhob gêm yn ystod ei dymor cyntaf yn The New Den a bu'n aelod rheolaidd o'r tîm cyntaf ar ddechrau'r tymor canlynol. Bu i anaf pen-glin ei orfodi allan o'r ochr ar ôl llai nag un mis o dymor 1998-99. Fe'i rhyddhawyd yn  gan Millwall yn 2000 gan ddod a'i yrfa fel peldroediwr i ben. 

## Gyrfa ryngwladol 
Bu Law yn chwarae i dîm bechgyn ysgol Cymru Dan 15. Bu'n aelod ac yn gapten ar garfanau o dan 16, dan 18, dan 21 yn ogystal â thîm B Cymru yn erbyn Lloegr yn Tranmere (5/12/90). Er nad oedd ond wedi chwarae ond llond llaw o gemau ar gyfer Queens Park Rangers, cafodd Law ei alw i chware i dîm hŷn Cymru ym mis medi 1988 gan wasanaethu fel eilydd heb ei ddefnyddio yn erbyn yr Iseldiroedd. Bu'n eilydd heb ei ddefnyddio eto mewn gemau yn erbyn yr Eidal a Malta. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar 25 Ebrill 1990 mewn tîm a gollodd 4-2 i Sweden.  Cafodd Law ei alw'n ôl i'r garfan, ar ôl ei seibiant 2 flynedd o'r gêm, ar gyfer gêm yn erbyn Bwlgaria ym mis Mawrth 1995 Pan gollodd Cymru 3 - 1.

## Wedi pêl-droed
Yn dilyn ei ymddeoliad, enillodd Law gradd mewn gwyddor Bwriad yr elusenau oedd i roi cyfle i bobl ifanc yn eu harddegau cael mynediad i chwaraeon fel pêl-droed, hoci a phêl stryd yn Birmingham. Bu'r elusen hefyd yn cynnig gweithdai cerddorol. Un o fynychwyr y gweithdai cerddorol oedd y cerddor C4 ft Romo a llwyddodd i gyrraedd rhif 7 yn y Siartiau Cerddoriaeth Drefol gyda'i gan'Detention' .

## Cyfeiriadau 
* 

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Colin Randell

Mae ** Colin Randell** (ganed 12 Rhagfyr 1952) yn  chwaraewr pêl-droed o Gymru wedi ymddeol. Ddechreuodd ei yrfa gyda Coventry City , ac aeth ymlaen i chwarae yn y Y Gynghrair Bêl-droed i Plymouth Argyle, Dinas Caerwysg, Blackburn Rovers, CPD Sir Casnewydd  a Dinas Abertawe.

Yn chwaraewr amryddawn, dechreuodd Randell  ei yrfa gyda Coventry City, cyn ymuno â Plymouth Argyle yn 1973. Treuliodd y pedair blynedd nesaf gyda Plymouth, yn helpu'r clwb i gyrraedd  rownd gyn-derfynol Cwpan y Gynghrair ym 1974 a dyrchafiad i Ail Adran Cynghrair pêl-Droed Lloegr y flwyddyn ganlynol, cyn disgyn allan o ras pan daeth Mike Kelly yn rheolwr y clwb yn lle Tony Waiters.

Ymunodd â'i gyn cyd chwaraewr Bobby Saxton yn nghlwb Dinas Caerwysg ym 1979, ond dychwelodd i Plymouth Argyle pan penodwyd Saxton  yn rheolwr y clwb ddwy flynedd yn ddiweddarach. Cafodd ei lofnodi gan Saxton eto yn ystod haf 1982 ar ôl iddo dod yn rheolwr ar Blackburn Rovers. Randell dychwelyd i Gymru ar fenthyg gyda'r Sir Casnewydd yn ystod tymor 1983-84, a dychwelodd yn barhaol ym 1985 gyda Dinas Abertawe.

Aeth yn ei flaen i reoli Athletwyr Llansawel a Thref y Barri yng Nghynghrair pêl-droed Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Amgueddfa Ceredigion

Amgueddfa leol yw **Amgueddfa Ceredigion** a leolir ar Ffordd y Môr (*Terrace Road* yn Saesneg) yng nghanol tref Aberystwyth.

bawd|dim|Mynedfa ar Ffordd y Môr

## Hanes a pherchnogaeth
Sefydlwyd yr amgueddfa yn 1972 gan Gymdeithas Hynafiaethol Ceredigion (Cardiganshire Antiquarian Society) a gyflwynodd hi i Gyngor Dosbarth Ceredigion a sefydlwyd yn 1974. Yn 1996 fe drosglwyddwyd y perchnogaeth i Gyngor Sir Ceredigion yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol yng Nghymru.

Ariennir yr Amgueddfa yn bennaf gan Gyngor Sir Ceredigion er ceir grantiau ychwanegol o bryd i'w gilydd ar gyfer prosiectau penodol.

Cefnogir hi hefyd gan fudiad 'Cyfeillion Amgueddfa Ceredigion'.

## Adeilad
bawd|Amgueddfa Ceredigion gyda'r mynedfa newydd ar Ffordd y Môr
bawd|Rhan o arddangosfa'r Amgueddfa
bawd|Caffe'r Amgueddfa

Lleolir yr amgueddfa ar draws sawl hen adeilad gan gynnwys hen sinema Coliseum y dref. Yn 2017 symudwyd mynedfa'r Amgueddfa oddi ar gornel Ffordd y Môr â Stryd y Baddon, lle mae bar coctêl *Y Bañera* bellach, i ganol Ffordd y Môr.

Ceir siop a derbynfa a chanolfan dwristiaeth y dref ar y llawr ddaear ac o ddringo grisiau neu esgynydd ceir caffi ar y llawr cyntaf, a llawr cyntaf casgliad yr amgueddfa ac oriel achlysurol, a rhagor o gasgliadau ar yr ail-lawr.

Mae'r amgueddfa ar agor 10.00am - 5.00pm o ddydd Llun i ddydd Sadwrn. Mae ar gau ar ddydd Sul.

## Casgliadau
Mae gan yr amgueddfa dros 60,000 o wrthrychau am hanes Ceredigion. Mae'r rhan fwyaf o'r arteffactau yng nghasgliad yr amgueddfa wedi ei gwneud neu eu defnyddio yng Ngheredigion rhwng 1850 a 1950 (ond mae'n anodd dyddio rhai yn hollol gywir) ac mae'r rhan fwyaf o'r lluniau o bobl a mannau yng Ngheredigion.

Ceir arddangosfeydd parhaol yn arddangos ac ymwneud â themâu: amaeth, diwydiant y môr, dodrefn Cymreig o'r 17g i'r 19g, deunydd cartref, dillad, trafnidiaeth a diwylliant.

Ceir casgliad dda o waith tacsidermi gan y teulu Hutchings (1870s–1942) a darluniau gan Alfred Worthington (1835–1925).

Ceir hefyd arddangosfeydd gan artistiaid cyfoes lleol, Cymreig ac weithiau tramor.

## Digwyddiadau
[bawd|Plac i'r Arlunydd Alfred Worthington sydd ar ochr [Stryd Portland, Aberystwyth o'r Amgueddfa]]
Cynhelir cyngherddau cerddorol o bob math yn yr amgueddfa gan gynnwys Lleuwen Steffan a grwpiau gwerin Cymreig, tramor a grwpiau canu cyfoes. Ceir hefyd gwersi ioga a digwyddiadau amrywiol ac achlysurol eraill.

Trefnir hefyd weithgareddau i oedolion a phlant a gellir dilyn taith dywys hanesyddol o dref Aberystwyth gan John Weston.

## Dolenni
* Gwefan Amgueddfa Ceredigion 
* Casgliadau ac Arddangosfeydd Amgueddfa Ceredigion 
* Casgliad Dillad Cymreig Amgueddfa Ceredigion 
* 170 Eitem ar wefan Casgli'r Tlysau
* Coliseum, Aberystwyth, yn bâs data Theatres Trust Database

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ceredigion
Categori:Amgueddfeydd Cymru
Alfred Ernest Watkins

Roedd **Alfred Ernest Watkins** (26 Mehefin 1878 – 7 Rhagfyr 1957) yn bêl-droediwr rhyngwladol o Gymru bu'n chwarae fel mewnwr.

Bu Watkins yn chwarae pêl-droed clwb i Leicester Fosse, Aston Villa, Grimsby Town a Millwall. roedd yn rhan o'r tîm pêl-droed cenedlaethol rhwng 1898 a 1904, gan chwarae 5 o gemau. Chwaraeodd ei gêm gyntaf ar 19 Mawrth 1898 yn erbyn yr Alban a'i gêm olaf ar 21 Mawrth 1904 yn erbyn Iwerddon.

Bu ei frawd iau, Walter Watkins, hefyd yn chwarae pêl-droed yn broffesiynol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1957
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Stryd y Porth Bach, Aberystwyth

bawd|250px|Top Stryd y Porth Bach, Aberystwyth, tuag at Eglwys Mihangel Sant
Un o hen strydoedd Aberystwyth yw **Stryd y Porth Bach**, neu, weithiau **Porth Bach** yn unig (Saesneg: *Eastgate Street*).

Fel awgryma'r enw, safai un o'r pyrth canoloesol i mewn i'r dref ar derfyn y stryd, ge lle mae'r troad i Stryd y Popty heddiw. Rhoddwyd yr enw "Little Darkgate Street" ar y stryd yn Saesneg nes o leiaf 1937. Mae'r enw Saesneg yn awgrymu cyfeiriad y porth.

## Nodweddion
bawd|250px|Gateway Buildings, Aberystwyth
bawd|250px|Tu fewn Gateway Buildings, Aberystwyth
Ceir rhai siopau annibynnol ar y stryd a thafarn y Court Royale. Ceir hefyd Stryd y Farchnad ac arni, ar hen safle Sinema'r Palladium, pencadlys Pantyfedwen sydd mewn adeilad mwy cyfoes na'r rhelyw Regency sy'n poblogi gweddill y stryd.

### Clwb Dewi Sant
Wedi ei lleoli ar 35-37 Stryd y Porth Bach ar ben uchaf y stryd ger y cyffordd gyda Heol y Wig ceir adeilad Clwb Dewi Sant, St David's Club. Sefydlwyd y St David's Club yn 1838 gan symud i'r safle yma yn Hydref 1903. Dinistrwyd tu fewn yr adeilad gan dân yn 1815. Nod gwefan 'Casgliad y Werin'  am yr adeiladwaith "The building is a late Georgian 3-storey structure with a bowed Doric porch to number 37 with fluted columns, panelled reveals, reeded doorcase, petal traceried fanlight and 6-panel door. The interior was destroyed by a fire in 1815, but the entrance hall to number 37 retains acanthus brackets to segmental arch leading to a stairwell."

Mae'r had-ddylunio i gynnwys sawl fflat foethus.

### Cyrtiau
Ceir rhai nodweddion i'r stryd gan gynnwys tri cwrt bychan sy'n estyn oddi arni ac yn cynnwys clwstwr o dai. Eu henwau yw:
*Tai'r Porth | Gateway Buildings
*Windmill Court
*Laurel Place

## Oriel

File:Stryd y Porth Bach, Aberystwyth.jpg|bawd|Stryd y Porth Bach o ymyl siop Treehouse (Siop Medina, yn 2022)
File:Siop Drifwood, Stryd y Porth Bach, Aberystwyth.jpg|bawd|Siop Drifwood, siop annibynnol nodweddiadol fel sawl un ar Porth Bach
File:Stryd y Farchnad, Aberystwyth, Adeilad Pantyfedwen.jpg|bawd|Adeilad Ymddiriedolaeth Pantyfedwen ar gornel Porth Bach a Stryd y Farchnad, Aberystwyth

## Cyfeiriadau
Categori:Strydoedd Aberystwyth
Alfred Dillon

Roedd **Alfred Dillon** (1841 – 13 Tachwedd 1915) yn  Aelod Seneddol Rhyddfrydol yn Senedd Seland Newydd. Yn ôl yr hanesydd David Hamer roedd Dillon yn enghraifft berffaith o wleidydd Rhyddfrydol "Seddonian" (roedd Seddon yn Brif Weinidog gwerinaidd ar SN), oherwydd ei gefndir gostyngedig, gwladaidd  a'i apel fel "dyn y bobl".

## Bywgraffiad 
### Bywyd cynnar 
Roedd Dillon yn dod o gefndir tlawd yng Nghymru cyn symud i Seland Newydd yn 1857. Does dim sicrwydd o ddyddiad ei eni, ond mae cofnod o'i fedydd yn Eglwys Trefdraeth ar 12 Rhagfyr 1841. Mae'r cofnod bedydd yn nodi ei fod yn fab i John a Jane Dillon. Wedi mudo i Seland Newydd bu'n gweithio am flynyddoedd fel labrwr fferm,  gyrrwr gwartheg a chludwr cyn caffael tir; roedd yn brin ymysg Rhyddfrydwyr fel  (perchennog rhodfa defaid) gyda thua 3,500 acer (14 km2) o dir. Roedd yn areithydd gwael a bu William Russell, arweinydd annibynnol ceidwadol snoblyd yr wrthblaid yn y senedd yn ei ddilorni am fod yn anllythrenog. Ond roedd yr etholwyr cyffredin yn ei barchu fel dyn cyffredin a oedd wedi llwyddo  drwy ei ymdrechion ei hun. Roedd ganddo ddelwedd o fod yn arloeswr garrw; yn fyr o gorff ond gyda brest fel casgen, yn gwisgo barf trwchus ac, fel arfer, wedi ei wisgo mewn dillad gwladaidd o frethyn cartref.

### Gyrfa wleidyddol 
Llwyddodd Dillon i gael ei ethol fel cynrychiolydd etholaeth Hawkes Bae ym 1905, gan guro Arweinydd yr Wrthblaid, William Russell, daliodd gafael ar ei sedd yn etholiad 1908 ond fe'i collodd ym 1911. Roedd yn 64 mlwydd oed ar adeg ei ethol am y tro cyntaf ac yn cael ei adnabod yn annwyl fel "Dad" gan yr aelodau Rhyddfrydol eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Ffermwyr o Seland Newydd
Castell Aberedw

Mae olion **Castell Aberedw**, sydd hefyd yn cael ei adnabod wrth yr enw 'Castell yn Elfael Uwch Mynydd', wedi eu lleoli ym mhentref Aberedw ym Mhowys. Cafodd ei adeiladu yn hwyr yn y 12g, ac yn ôl pob tebyg wedi disodli'r castell mwnt a beili a leolwyd ychydig gannoeddd o fedrau i ffwrdd.

## Hanes 
Cafodd y castell ei osod i Walter Heckelutel, dan Drwydded Grenellog (yr hawl i adeiladu wal sy'n cynnwys elfenau amddiffynnol), gan y Brenin Edward I o Loegr ar 24 Tachwedd 1284. Mae rhai yn awgrymu bod yr angen am Drwydded Grenellog yn foddion i'r Brenin darostwng yr arglwyddi i'w awdurdod, ond mae eraill yn anghytuno.  Mae hanes cynharach y castell yn ansicr. Mae rhai haneswyr wedi awgrymu bod y castell gwreiddiol wedi ei adeiladu gan y Normaniaid wrth iddynt geisio cael troedle i mewn i ddeheubarth Cymru ym 1093.

Mae eraill wedi awgrymu ei fod yn gastell Cymreig yn wreiddiol. Yn sicr roedd Aberedw yn nwylo Tywysogaeth Gwynedd erbyn 1282 gan fod Llywelyn ap Gruffudd wedi gwario ei noson olaf ar dir y byw yn y castell cyn iddo deithio i Cilmeri lle cafodd ei lofruddio gan Adam Francton, un o asiantau Brenin Lloegr.

## Disgrifiad 
Roedd y castell yn adeilad hirsgwar gyda thyrau crwn 6 metr (20 troedfedd) ar bob ongl. Roedd yn cael ei amgylchynu gan ffos tua 10 i 15 metr (33 i 49 troedfedd) o led. Mae'n sefyll i'r dwyrain o orlifdir Afon Gwy. Mae olion y ffos i'w gweld ar y tair ochr arall. Roedd mynediad drwy sarn ar draws y ffos ar yr ochr ddwyreiniol. Mae rhai arwyddion o adeiladau mewnol yn goroesi. Mae olion llithrennau geudy (fath o doiled) yn y tyrau dwyreiniol. Mae'r adeilad bellach yn adfail. Cafodd y rhan fwyaf o ochr orllewinol y castell ei ddinistrio wrth adeiladu rheilffordd yn y 19eg ganrif. Cafodd llawer o gerrig y castell eu defnyddio ar gyfer gosod sylfeini'r trac. Mae'r adfeilion mewn cyflwr gwael iawn ac mae erydu yn parhau i achosi difrod i'r safle.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberedw
Aberedw
Duncan Bush

Bardd ac awdur o Gymru oedd **Duncan Bush** (6 Ebrill 1946 – 18 Awst 2017). Fe'i ganwyd yng Nghaerdydd.

Cafodd Bush ei addysg ym Mhrifysgol Warwick, ym Mhrifysgol Duke (UDA) ac yng Ngholeg Wadham, Rhydychen.

Cyflwynodd y gyfres deledu *Voices In The Dark: A Hundred Years of Cinema in Wales*.

Enillodd y Wobr Saesneg yng nghystadleuaeth Llyfr y Flwyddyn 2003, gyda'i lyfr *Masks*.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Three Young Anglo-Welsh Poets* (1974)
**Aquarium* (1984)
**Salt* (1986)
**Masks* (1995)
**The Hook* (1997)
**Midway* (1997)
**The Flying Trapeze* (2012)
### Nofelau
**The Genre of Silence* (1987)
**Glass Shot* (1991)
**Now All the Rage* (2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Vicente Fox

Gwleidydd a dyn busnes Mecsicanaidd yw **Vicente Fox Quesada** (ganwyd 2 Gorffennaf 1942) a oedd yn Arlywydd Mecsico o 2000 i 2006.

Ymunodd â'r *Partido Acción Nacional* (PAN) yn 1987 a chafodd ei ethol i Siambr y Dirprwyon yn 1988. Enillodd yr ymgyrch i fod yn llywodraethwr Guanajuato yn 1995. Ymgyrchodd am yr arlywyddiaeth yn 2000, a threchodd ei wrthwynebydd o'r *Partido Revolucionario Institucional* (PRI), Francisco Labastida Ochoa. Fox oedd yr arlywydd cyntaf ers 71 mlynedd nad oedd yn aelod o'r PRI.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gwleidyddion y Partido Acción Nacional
Categori:Llywodraethwyr Guanajuato
Categori:Pobl fusnes o Fecsico
Categori:Pobl o Guanajuato
Ernesto Zedillo

Gwleidydd o Fecsico yw **Ernesto Zedillo Ponce de León** (ganwyd 27 Rhagfyr 1951) a oedd yn Arlywydd Mecsico o 1994 i 2000.

Ganwyd yn Ninas Mecsico a chafodd ei fagu ym Mexicali. Ymunodd â'r *Partido Revolucionario Institucional* (PRI) yn 1971. Gweithiodd i fanc canolog Mecsico cyn iddo gael ei benodi'n ysgrifennydd addysg yn 1992. Cafodd ei ddewis yn ymgeisydd y PRI am yr arlywyddiaeth yn 1994, yn sgil llofruddiaeth Luis Donaldo Colosio. Enillodd yr etholiad ac yn gynnar yn ei arlywyddiaeth fe wynebodd argyfwng economaidd ac arian cyfred ansefydlog.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Gwleidyddion o Fecsico
Categori:Gwleidyddion y Partido Revolucionario Institucional
Categori:Pobl o Ddinas Mecsico
Categori:Pobl o Mexicali
Stryd y Popty, Aberystwyth

bawd|Capel Seion, Stryd y Popty
Stryd yng nghanol tref Aberystwyth yw **Stryd y Popty** (Saesneg: *Baker Street*).

## Hanes
bawd|Aberystwyth, Canolfan Cyngor y Dref, Stryd y Popty
Gorwedd y stryd i'r gogledd y tu hwnt i hen ffin ganoloesol y dre rhwng y Stryd Fawr (*Great Darkgate Street*) a Stryd y Porth Bach.

Adeiladwyd y stryd yng nghanol y 19g a cheir cofnod ohoni yn 1843.

## Nodweddion y stryd
bawd|Capel Bethel, Stryd y Popty
bawd|Pwmp beics am ddim
Mae'r stryd yn sefyll ar lethr sy'n gwyro i lawr at gyfeiraid y gogledd. Er gwaethaf y ffaith ei bod ynghanol y dref, mae'r stryd yn gymharol dawel gan nad oes siopau arni a ceir cilfan bychan i barcio yn ei chanol.

Ceir dau gapel fawr ar y stryd:
*Capel Bethel (enwad y Bedyddwyr)
*Capel Seion (enwad Yr Annibynwyr)
*Canolfan aml-ddefnydd sy'n cynnwys swyddfa Cyngor Tref Aberystwyth
*swyddfeydd a mân fusnesau eraill

Ceir hefyd man parcio beics sy'n cynnwys pwmp am ddim at ddefnydd beiciau. Ariannwyd y pwmp gan Lywodraeth Cymru.

Ar gornel ddwyreiniol y stryd yn ffinio gyda Sgwâr Owain Glyndŵr ceir mynedfa i adeilad Banc y NatWest.

Ymysg rhai o'r bobl noddwediadol bu'n byw yn y stryd mae'r athronydd Leopold Kohr ac awdur *The Breakdown of Nations* bu'n darlithio ym Mhrifysgol Aberystwyth rhwng 1968 ac 1977.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyngor Tref Aberystwyth 

Categori:Strydoedd Aberystwyth
Lázaro Cárdenas

Gwleidydd a chadfridog o Fecsico oedd **Lázaro Cárdenas del Río** (21 Mai 1895 – 19 Hydref 1970) oedd yn Arlywydd Mecsico o 1934 i 1940.

Ymunodd Cárdenas â'r fyddin chwyldroadol yn 18 oed, a chafodd ei ddyrchafu'n gadfridog yn 1920. Fe'i etholwyd yn Llywodraethwr Michoacán yn 1928, ac yn 1930 fe'i dewiswyd yn llywydd y *Partido Nacional Revolucionario* (PNR; bellach y *Partido Revolucionario Institucional*). Ymgyrchodd Cárdenas am yr arlywyddiaeth yn 1934, gan ymweld â bron pob un ddinas, tref a phentref ym Mecsico. Enillodd yr etholiad a dechreuodd ar raglen o ddiwygio'r cefn gwlad ac ailddosbarthu tir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Cadfridogion o Fecsico
Categori:Chwyldroadwyr o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Gwleidyddion y Partido Revolucionario Institucional
Categori:Llywodraethwyr Michoacán
Categori:Marwolaethau 1970
Categori:Pobl o Michoacán
Carl Hermann Ethé

bawd|Plac Hermann Ethé, Aberystwyth

Ysgolhaig o'r Almaen oedd **Carl Hermann Ethé** neu **Hermann Ethé**  (13 Chwefror 1844 – 7 Mehefin 1917) a oedd yn arbenigo mewn astudiaethau dwyreiniol.

Mae fwyaf adnabyddus yng Nghymru, bellach, oherwydd ei driniaeth adeg Rhyfel Mawr ond, y tu allan cofir ef yn bennaf am ei gatalog o lawysgrifau Islamaidd a'i astudiaethau a chyfieithiadau Almaeneg o farddoniaeth Persieg.

Bu'n Athro Almaeneg ac Ieithoedd Dwyreiniol, Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn ystod y Rhyfel Mawr. Fe dargedwyd ef a'i wraig yn frwnt yn ystod y rhyfel oherwydd eu cenedligrwydd.. Bu'n rhaid iddynt ffoi o'u cartref yn Ffordd Caradog yn y dref ym mis Hydref 1914. Bu farw Ethé ym Mryste yn 1917. Ceir plac llechen, tair ieithog (Cymraeg, Saesneg, Almaeneg) ar safle hen Gapel Seilo ar stryd Morfa Mawr lle mae Canolfan y Morlan bellach, yn Aberystwyth i gofnodi'r ffaith iddynt cael eu herlid o'u cartref.

Ymysg ei gyfieithiadau mae rhan gyntaf cosmograffi Zakariya al-Qazwini, Ajā'ib al-makhlūqāt wa gharā'ib al-mawjūdāt (*Rhyfeddod y Greadigaeth*, *The Wonders of Creation*, *Die Wunder der Schöpfung* yn ei Almaeneg ef) a gyhoeddwyd yn 1868.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:Ysgolheigion o'r Almaen
Dawns forys cyffiniau Cymru

Datblygodd **dawns forys cyffiniau Cymru** yn Swydd Henffordd, Swydd Gaerwrangon a Swydd Amwythig. Mae’r ddawns yn symlach na dawns forys canolbarth Lloegr, ond yn fwy bywiog, gyda bloeddio a defnyddio ffyn. Ceir pedwar, chwech, neu wyth o ddawnswyr yn gyffredin. Gwisgir cotiau gyda charpiau o frethyn, a duir wynebau’r dawnswyr. Cyfeilir y dawnswyr gan fandiau mawrion, gan gynnwys acordion, consertina, ffidil, offerynnau pres a drymiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawns werin yn Lloegr
Arlywydd Mecsico

Pennaeth y wladwriaeth a'r llywodraeth ym Mecsico yw **Arlywydd Mecsico**, yn llawn Arlywydd Taleithiau Unedig Mecsico (). Pennir swyddogaethau cyfredol yr arlywydd gan gyfansoddiad 1917.

## Rhestr o arlywyddion ers 1917 
* Venustiano Carranza (1917–20)
* Adolfo de la Huerta (1920)
* Álvaro Obregón (1920–24)
* Plutarco Elías Calles (1924–28)
* Emilio Portes Gil (1928–30)
* Pascual Ortiz Rubio (1930–32)
* Abelardo L. Rodríguez (1932–34)
* Lázaro Cárdenas (1934–40)
* Manuel Ávila Camacho (1940–46)
* Miguel Alemán (1946–52)
* Adolfo Ruiz Cortines (1952–58)
* Adolfo López Mateos (1958–64)
* Gustavo Díaz Ordaz (1964–70)
* Luis Echeverría Álvarez (1970–76)
* José López Portillo (1976–82)
* Miguel de la Madrid (1982–88)
* Carlos Salinas de Gortari (1988–94)
* Ernesto Zedillo (1994–2000)
* Vicente Fox (2000–06)
* Felipe Calderón (2006–12)
* Enrique Peña Nieto (2012–18)
* Andrés Manuel López Obrador (2018–24)
* Claudia Sheinbaum (ers 2024)


Mecsico
Categori:Llywodraeth Mecsico
Gwilym Tel (drama)

Drama gan Friedrich Schiller yw ***Gwilym Tel*** () a gyhoeddwyd gyntaf yn yr Almaeneg yn 1804. Traddoda stori'r arwr Gwilym Tel a'i ran ym mrwydr y Swisiaid yn erbyn yr Ymerodraeth Habsbwrgaidd yn y 14g.

Cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg gan Elfed yn 1924.

Categori:Dramâu 1804
Categori:Dramâu Almaeneg o'r Almaen
Ysbyty Sili

Hen ysbyty ym mhentref Sili, Bro Morgannwg, Cymru, yw **Ysbyty Sili**. Fe'i caewyd fel Ysbyty yn 2001 ac mae'r adeilad bellach wedi'i droi'n fflatiau moethus dan yr enw **Hayes Point**. Mae'r adeilad yn nodedig fel un o engrheifftiau gorau o bensaernïaeth art deco yng Nghymru.

Adeiladwyd yr Ysbyty yn wreiddiol rhwng 1932-36 fel ysbyty ar gyfer trin y diciâu. Fodd bynnag, cafodd ei ddefnyddio ar gyfer trin ystod o glefydau eraill. Rhestrwyd yr adeilad yn 1990.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Bro Morgannwg
Philip Roth

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Philip Milton Roth** (19 Mawrth 1933 – 22 Mai 2018).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
#### Zuckerman 
* *The Ghost Writer* (1979)
* *Zuckerman Unbound* (1981)
* *The Anatomy Lesson* (1983)
* *The Prague Orgy* (1985)
* *The Counterlife* (1986)
* *American Pastoral* (1997)
* *I Married a Communist* (1998)
* *The Human Stain* (2000)
* *Exit Ghost* (2007)

#### Roth 
* ''Novotny's Pain* (1980)
* *The Facts: A Novelist's Autobiography* (1988)
* *Deception: A Novel* (1990)
* *Patrimony: A True Story* (1991)
* *Operation Shylock: A Confession* (1993)
* *The Plot Against America* (2004)

#### Kepesh 
* *The Breast* (1972)
* *The Professor of Desire* (1977)
* *The Dying Animal* (2001)

#### Nemeses 
* *Everyman* (2006)
* *Indignation* (2008)
* *The Humbling* (2009)
* *Nemesis* (2010)

#### Eraill 
* *Goodbye, Columbus* (1959)
* *Letting Go* (1962)
* *When She Was Good* (1967)
* *Portnoy's Complaint* (1969)
* *Our Gang* (1971)
* *The Great American Novel* (1973)
* *My Life as a Man* (1974)
* *Sabbath's Theater'' (1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau