Daearyddiaeth Tristan da Cunha

de|bawd|300x300px|Map o Tristan da Cunha (gan gynnwys Ynys Gough)

Grŵp o bump o ynysoedd yw **Tristan da Cunha**, wedi'u lleoli yn ne Cefnfor yr Iwerydd. Yr ynys fwyaf yw Tristan da Cunha a'r ail-fwyaf yn ôl maint yw lloches adar Ynys Gough. Mae'n ffurfio rhan o diriogaeth ehangach a elwir yn Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha sy'n cynnwys Saint Helena ac Ynys Ascension.

## Lleoliad a disgrifiad 
bawd|Ynys Tristan da Cunha
Mae'r ynysfor yma, 1500 milltir (2500&nbsp;km) o gyfandiroedd Affrica a De America, yn un o'r llefydd mwyaf anghysbell ar y ddaear, gyda chyfanswm arwynebedd yr ynysoedd yn llai na chwarter Ynys Môn sy'n 714&nbsp;km² (276&nbsp;mi sg). Mae'n cynnwys yr ynysoedd canlynol:

* Tristan da Cunha, y brif ynys a'r mwyaf () ei harwynebedd: 113 km2 (44&nbsp;mi sg)
** Ynys anghyraeddadwy:  14 km2 (5.4&nbsp;mi sg) 
** Ynysoedd yr Eosiaid: 3.4 km2 (1.3&nbsp;mi sg)
*** Ynys yr Eosl: 3.2 km2 (1.2&nbsp;mi sg)
*** Yr Ynys Ganol: 0.1 km2 (25 erw)
*** Ynys Stoltenhoff: 0.1 km2 (25 erw)
* Ynys Gough (*Diego Alvarez*): 86&nbsp;km sgwâr (26&nbsp;mi sg) pwysig o ran bod yr ynys oer-tymherus heb ei haflonyddu fwyaf yng Nghefnfor De'r Iwerydd.

Mae'r brif ynys yn eithaf mynyddig; yr unig ardal gwastad yw lleoliad y brifddinas, Edinburgh of the Seven Seas, ar yr arfordir ogledd-orllewinol. Y pwynt uchaf yw llosgfynydd a elwir yn Queen Mary Peak 2,062 metr (6,765; mae wedi ei orchuddio gan eira yn y gaeaf ac yn cael ei restru fel copa tra amlwg. Credir fod Tristan da Cunha gael eu ffurfio gan ganol-bwynt hir-oesol o ymchwydd magma a elwir yn fan crasboeth Tristan.

Mae'r hinsawdd yn forol oer-dymherus gyda gwahaniaethau tymheredd bychain rhwng yr haf a'r gaeaf (11.3° - 14.5°) a rhwng dydd a nos. Sandy Point ar yr arfordir dwyreiniol yw, yn ôl pob sôn y man cynhesaf a sychaf ar yr ynys, yn y nghysgod y prifwyntoedd.

## Fflora 
bawd|Ynys Gough, Tristan da Cunha
Mae i hyd yn oed yr ynysoedd llai orchydd o blanhigion, gyda'r rhai mwy'n cael eu dominyddu gan redyn a mwsogl. Mae fflora ar y forynys yn cynnwys llawer o rywogaethau endemig a llawer o sydd â dosbarthiad ambegynol rang yng nghefnforoedd y De'r Iwerydd a De'r Môr Tawel. Felly mae llawer o rywogaethau sy'n bodoli ar Tristan da Cunha hefyd yn bodoli'n bell i ffwrdd yn Seland Newydd. Er enghraifft, fe nodwyd bodolaeth y rhywogaeth  *Nertera depressa* gyntaf ar Tristan da Cunha, ond ers hynny mae ei bodolaeth wedi'i gofnodi mor bell i ffwrdd â Seland Newydd.

## Ffawna 
Mae Tristan da Cunha yn gartref i rywogaethau morol gan gynnwys morlo ffwr isantarctig, y morlo eliffant deheuol ac adar megis pengwiniaid rockhopper y gogledd a phengwiniaid macaroni. Mae'r ynysoedd yn bwysig ar gyfer eu bywyd adar, y rhai a sefydlwyd ar yr ynysoedd ac adar y mar sy'n bridio yno. Mae ugain o rywogaethau yn nythu ar Ynys Gough yn unig. Rhywogaethau pwysig megis albatros Tristan, bronfraith Tristan, bras Tristan, bras Gough, iâr ddŵr Gough, y pedryn Môr Iwerydd, a rhegen Ynys Inacessible. Nid oes ymlusgiaid, amffibiaid, pysgod dŵr croyw, neu mamaliaid tir brodorol.

## Anheddau dynol 
Ar wahân i Tristan da Cunha, a setlwyd fel cyrchfan ar gyfer hela morfilod a morloi yn y 18fed ganrif, mae'r ynysoedd heb boblogaeth dynol ag eithrio'r orsaf dywydd ar Ynys Gough sy'n perthyn i Dde Affrica. Mae pysgota yn dal i fod yn weithgaredd  economaidd bwysig yn enwedig cimwch yr afon a'r octopws ond hefyd craig cimychiaid Tristan *(Jasus tristani)*. Roedd Ynys Gough hefyd yn cael ei ddefnyddio fel cyrchfan ar gyfer hela morfilod a morloi ond dim ond erioed dros dro. Mae'r ynysoedd yn derbyn nifer fach o dwristiaid.

## Bygythiadau a chadwriaeth 
Mae defaid a gwartheg wedi eu cyflwyno ar Tristan da Cunha ac mae eu pori, ynghyd â gweithgareddau eraill dynol wedi achosi difrod i ecosystemau'r ynys. Mae pysgota nos wedi achosi marwolaethau i lawer o adar y môr fel wrth iddynt dato'n ddamweiniol i fewn i oleuadau'r llongau pysgota.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o fynyddoedd a bryniau o Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha
* Rhestr o drefi yn Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha
* Edinburgh of the Seven Seas
* Sandy Point, Tristan da Cunha

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha