open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwynllŵg (cantref)

:''Mae hon yn erthygl am y cantref canoloesol: gweler hefyd Gwynllŵg, Casnewydd, sy'n gymuned heddiw.*

Roedd cantref **Gwynllŵg** (Saesneg: *Wentloog'') yn un o saith cantref Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd yn gorwedd rhwng afonydd Rhymni a Wysg.

Yn wreiddiol bu Gwynllŵg yn rhan o deyrnas Glywysing. Fe'i enwir ar ôl Gwynllyw, sant o'r 5g. Dyma gantref mwyaf dwyreiniol Morgannwg, ar ffurf llain gul o dir rhwng cantref Senghennydd i'r gorllewin a Gwent i'r dwyrain, yn ymestyn o lan Môr Hafren i fyny i droedfryniau Brycheiniog.

Yn ôl y rhestr o gantrefi a chymydau yn Llyfr Coch Hergest, rhennid Gwynllŵg yn bump cwmwd :
*Cwmwd yr Haidd
*Cwmwd y Dref Berfedd
*Cwmwd Edelygion(?)
*Cwmwd Eithaf
*Cwmwd y Mynydd

Fodd bynnag mae rhaid trin tystiolaeth rhestr y Llyfr Coch yn ofalus. Cafodd ei lunio ar ddiwedd y 14g ac mae'n adlewyrchu y newidiadau yn nhrefn weinyddol yr ardal a wnaed gan Normaniaid de Cymru.

Canolfannau eglwysig pwysicaf Gwynllŵg yn yr Oesoedd Canol oedd eglwys Gwynllyw a Basaleg, mam-eglwys yr ardal a pherchennog rhan helaeth o'r tir rhwng afon Rhymni ac afon Ebwy.

Mae hanes cynnar Gwynllŵg yn dywyll ond ceir sawl chwedl a thraddodiad amdani. O'r gair Gwynllyw y daw enw'r cantref hwn; roedd ganddi ferch o'r enw Maches a cheir pentref wedi'i enwi ar ei hôl hithau sef Llanfaches. Gweler hefyd Llanfachraeth ym Môn.

## Arglwyddiaeth Normanaidd
Yn fuan ar ôl y flwyddyn 1090, daeth yn rhan o dir y Normaniad Robert fitz Hamo, fel Arglwydd Morgannwg. Daethpwyd i'w galw yn *Strigoil* neu "Arglwyddiaeth Cas-gwent". Daeth iseldir y cantref yn ardal drwm dan ddylanwad Normanaidd, ond arosodd yr ucheldir, yn arbennig arglwyddiaeth Machen, yn Gymreig iawn dan arglwyddi Cymreig lleol. O 1347 ymlaen bu'n un o diroedd y teulu Stafford. Pan ddienyddwyd Edward Stafford, Dug Buckingham, yn 1521 meddianwyd Gwynllŵg gan Goron Loegr ac yn 1542 daeth yn rhan o'r Sir Fynwy newydd.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Llyfryddiaeth
*R. R. Davies, *Conquest, Coexistence and Change: Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1987)
*J. E. Lloyd, *A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest* (Longmans, 3ydd arg., 1937)

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddiaethau'r Mers
Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir Fynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Teyrnas Morgannwg
Llyn Cwm Mynach

Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Cwm Mynach**. Saif i'r dwyrain o gopa Diffwys, ac i'r gorllewin o Y Garn. Mae ganddo arwynebedd o 14 acer ac mae 918 troedfedd uwch lefel y môr.

Mae Afon Cwm-mynach yn llifo  nifer o nentydd yn llifo tua'r de o'r llyn, ac yn llifo trwy warchodfa RSPB Coed Garth Gell cyn ymuno ag Afon Mawddach. Ceir brithyll yn y llyn, ond mae glaw asid wedi effeithio arno.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwm-mynach
Llyn Tecwyn Isaf

Llyn ar lethrau'r Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Tecwyn Isaf**. Saif i'r de-ddwyrain o dref Penrhyndeudraeth ac i'r de-orllewin o Landecwyn, 260 troedfedd uwch lefel y môr. Mae llyn mwy, Llyn Tecwyn Uchaf, ychydig i'r gogledd-ddwyrain.

Ceir pysgota da yma am nifer o rywogaethau o bysgod, yn cynnwys brithyll a draenogiaid.

250px|bawd|dim|Llyn Tecwyn Isaf

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Tecwyn Isaf
Categori:Talsarnau
Hywel ap Mathew

Croniclydd, bardd, milwr ac achydd o Gymruoedd **Hywel ap Mathew** neu **Hywel ap Syr Mathew** (bu farw 1581).

## Bywgraffiad
Roedd Hywel yn enedigol o Lanfair Waterdine (yn Sir Faesyfed ar y pryd, heddiw yn Swydd Amwythig), lle roedd ei deulu yn perchen tir. Yn ôl yr achyddwr Lewys Dwnn, roedd yn athro barddol. Bu'n un o'r beirdd a raddiodd yn Eisteddfod Caerwys (1523).

Mae ei gronigl (*Cronicl Hywel ap Syr Mathew*) yn darlunio ymateb Pabydd brwd i ddigwyddiadau terfysglyd y Diwygiad a'r Gwrthddiwygiad yng Nghymru a Lloegr. Fel rhan o osgordd Harri VIII, brenin Lloegr, bu'n bresennol yng ngwarchae Boulogne ym 1544, ac mae'n rhoi disgrifiad ohono yn ei gronicl.

## Dolenni allanol
* *Cronicl Hywel ap Syr Mathew*

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1581
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Faesyfed
Eginog

Roedd cantref **Eginog** yn un o dri chantref Ystrad Tywi yn nheyrnas Deheubarth. Ar wahanol adegau yn ei hanes cyn dyfodiad y Normaniaid bu dan reolaeth arglwyddi Ystrad Tywi, Seisyllwg a Deheubarth.

Gorweddai rhwng afon Tywi a phenrhyn Gŵyr yn ne-orllewin Cymru, ar lan Bae Caerfyrddin. I'r gorllewin ffiniai â Chantref Gwarthaf, i'r gogledd â'r Cantref Mawr a'r Cantref Bychan, ac i'r dwyrain â Nedd. Ymestynnai felly o Benfro hyd y Mynydd Du, gan gynnwys llawer o diroedd brasaf y rhan honno o Gymru.

Ymddengys i Eginog ymrannu'n fuan yn dri chwmwd a ddaeth i gymryd lle'r hen gantref fel uned weinyddol, i bob pwrpas, sef:

* Cwmwd Cydweli
* Carnwyllion
* Gŵyr

Yn wreiddiol nid oedd ond dau gwmwd yn Eginog, sef Cydweli a Gŵyr, ond rhannwyd Cydweli yn ddwy ran a rhoddwyd yr enw Carnwyllion ar hanner ddwyreiniol yr hen gantref tra chadwyd yr enw Cydweli ar y cwmwd newydd i'r gorllewin.

Roedd canolfannau pwysicaf y cantref yn cynnwys Llangyfelach a'i eglwys gysegredig i Ddewi Sant, Ystum Llwynarth (cartref Sant Illtud) a chlas Llandeilo Ferwallt. Mae lleoliad canolfan wleidyddol y cantref yn ansicr: Casllwchwr efallai.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
* John Edward Lloyd, *A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co, 1911; 3ydd arg. 1937)

Categori:Cantrefi Cymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Shanaze Reade

Seiclwraig rasio BMX a trac o Loegr ydy **Shanaze Reade** (ganwyd 23 Medi 1988). Mae eu champau ar lefel Iau (dan 18) yn cynnwys tri teitl pencampwr y byd, wyth teitl ewropeaidd a pump Pencampwriaeth BMX Prydain. Yn mis Gorffennaf 2007, daeth Reade yn Bencampwr BMX y Byd, merched hyn. Mae'n debygol y bydd hi'n cystadlu yng Ngemau Olympaidd 2008.

Cystadleuodd ym Mhencampwriaeth y Byd am y tro cyntaf ar y trac yn 2007, ac enillodd y Sbrint Tîm ar y cyd gyda Victoria Pendleton. Ail-adroddodd y gamp yn 2008.

### Canlyniadau

;2007
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI (gyda Victoria Pendleton
:1af 22px Pencampwriaethau BMX y Byd, UCI

;2008
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI (gyda Victoria Pendleton

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Menai

:*Mae hon yn erthygl am gwmwd Menai. Gweler hefyd Afon Menai.*
Cwmwd **Menai** oedd un o ddau gwmwd cantref Rhosyr, Môn, yn yr Oesoedd Canol. Fel gweddill yr ynys, roedd yn rhan o deyrnas Gwynedd.

[200px|bawd|[Ynys Llanddwyn, ym mhen gorllewinol cwmwd Menai]]
Gorweddai cwmwd Menai yng nghongl dde-orllewinol Ynys Môn gydag arfordir ar Afon Menai i'r de-ddwyrain a Bae Caernarfon i'r gorllewin. Ffiniai â chymydau Malltraeth a Llifon yng nghantref Aberffraw i'r gogledd-orllewin, Twrcelyn i'r gogledd, a Dindaethwy, ail gwmwd cantref Rhosyr, i'r dwyrain.  Roedd o siâp anwastad gyda llain o dir yn ymestyn i'r gogledd-orllewin rhwng cantref Aberffraw a chwmwd Dindaethwy.

Canolfan gweinyddol y cwmwd, a chantref Rhosyr ei hun, oedd tref Rhosyr (Rhosfair : Niwbwrch heddiw), safle Llys Rhosyr. Sefydlwyd bwrdeistref newydd yno ar ddechrau'r 14g pan orfodwyd trigolion Llan-faes i symud yno gan y Saeson.

Rhoddwyd llawer o dir a threfi yn y cwmwd i Abaty Aberconwy ac eglwys Clynnog Fawr gan dywysogion Gwynedd, er enghraifft gan Llywelyn Fawr yn ei siartr i Abaty Aberconwy ar ddiwedd y 12g. Roedd eglwys Llangeinwen, ger Rhosyr, yn perthyn i Glynnog ac yn cael ei galw'n Glynnog Fechan.

Yn yr Oesoedd Canol roedd nifer o bererinion o bob cwr o Gymru yn tyrru i gwmwd Menai i ymweld ag eglwys Dwynwen ar Ynys Llanddwyn.

Mae geirdarddiad yr enw **Menai** yn deillio o'r un gair a *Mynwy* ac yn golygu darn o ddŵr cyflym.

## Plwyfi
Roedd y cwmwd yn cynnwys sawl plwyf eglwysig:

*Llanddaniel Fab (Llanddaniel)
*Llanedwen
*Llanfihangel Ysgeifiog
*Llanffinan
*Llangaffo (Merthyr Caffo)
*Llangefni
*Llangwyllog
*Llanidan
*Rhosyr (Llanddwyn)

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Ffynonellau
*A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982)
*Melville Richards, 'Rhaniadau'r Canol Oesoedd', yn *Atlas Môn* (Llangefni, 1972)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Afon Menai
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Evan Oliphant

Seiclwr rasio o'r Alban ydy **Evan Oliphant** (ganwyd 8 Ionawr 1982, Wick, Caithness). Reidiodd dros dîm DFL-Cyclingnews-Litespeed yn 2007, ar ôl gwario dwy flynedd yn rasio dros Recycling.co.uk. Cynyrchiolodd yr Alban ar y trac a'r ffordd yng Ngemau'r Gymanwlad yn Melbourne yn 2006.

### Canlyniadau

;2005
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Alban
:1af Warnambool Criterium
:1af East Yorkshire Classic
:2il Cystadleuaeth Sbrint Tour of Britain
:3ydd '5 Valleys Road Race'
:5ed Ras Goffa Shay Elliott

;2006
:1af Bay Crit, Elite Criterium Series
:1af Kym Smoker Memorial Track Race
:1af Stage 4 Tour Wellington
:3ydd Overall Tour Wellington
:3ydd Scottish National Road Race Championships
:4ydd 40km Points Race, Commonwealth Games

Categori:Seiclwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1982
143

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
138 139 140 141 142 - **143** - 144 145 146 147 148 

----

## Digwyddiadau 
* Gwrthryfel gan lwyth y Brigantes yn nhalaith Britannia yn cael ei orchfygu gan Quintus Lollius Urbicus

## Genedigaethau 
* Chong, ymerawdwr Han (Tsieina)

## Marwolaethau 
Categori:143
Oliver Twist

:*Am ystyron eraill, gweler Oliver Twist (gwahaniaethu).*
[bawd|200px|Darlun i'r nofel gan [George Cruikshank.]]
Nofel gan Charles Dickens yw ***Oliver Twist***. Cyhoeddwyd y nofel am y tro cyntaf yn ''Bentley's Miscellany* rhwng Chwefror 1837 ac Ebrill 1839.

## Cyhoeddiadau
Yn wreiddiol, cyhoeddwyd y llyfr yn fisol gan ddechrau ym mnis Chwefror 1837 gan barhau tan Ebrill 1839. Y bwriad gwreiddiol oedd ei fod yn rhan o gyfres Dickens *The Mudfog Papers''. Ni ymddangosodd fel ei gyfres unigol ei hun tan 1847. Darparodd George Cruikshank un ddarlun dur bob mis i ddarlunio'r rhifyn.

Enwyd yr argraffiad cyntaf: ''Oliver Twist; or, The Parish Boy's Progress''.
[bawd|upright|Clawr, addasiad cyntaf o'r gyfres, a enwyd "The Adventures of Oliver Twist" January 1846Dyluniad gan [George Cruikshank]]

Dyddiadau cyhoeddi'r gyfres.:
* I - Chwefror 1837 (penodau 1–2)
* II – Mawrth 1837 (penodau 3-4);
* III – Ebrill 1837 (penodau 5-6);
* IV – Mai 1837 (penodau 7-8);
* V – Gorffennad 1837 (penodau 9-11);
* VI – Awst 1837 (penodau 12-13);
* VII – Medi 1837 (penodau 14-15);
* VIII – Tachwedd 1837 (penodau 16-17);
* IX – Rhagfyr 1837 (penodau 18-19);
* X – Ionawr 1838 (penodau 20-22);
* XI – Chwefror 1838 (penodau 23-25);
* XII – Mawrth 1838 (penodau 26-27);
* XIII – Ebrill 1838 (penodau 28-30);
* XIV – Mai 1838 (penodau 31-32);
* XV – Mehefin 1838 (penodau 33-34);
* XVI – Gorffennaf 1838 (penodau 35-37);
* XVII – Awst 1838 (penodau 38-rhan o 39);
* XVIII – Hydref 1838 (diweddglo penodau 39-41);
* XIX – Tachwedd 1838 (penodau 42-43);
* XX – Rhagfyr 1838 (penodau 44-46);
* XXI – Ionawr 1839 (penodau 47-49);
* XXII – Chwefror 1839 (pennod 50);
* XXIII – Mawrth 1839 (pennod 51);
* XXIV – Ebrill 1839 (penodau 52-53);

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau 1838
Categori:Nofelau gan Charles Dickens
Categori:Nofelau Saesneg
Ed Clancy

Seiclwr proffesiynol trac a ffordd o Loegr ydy **Ed Clancy** (ganwyd 12 Mawrth 1985, Huddersfield, Swydd Efrog). Mae'n reidio dros dîm Landbouwkrediet-Tönissteiner. Mae'n arbenigo yn y ras Pursuit ar y trac. Enillodd cymal cyntaf Tour of Berlin 2005. Cynyrchiolodd Lloegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006.

## Canlyniadau

;2003
:1af 22px Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau (odan 18)
:1af 22px Ras Bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau (odan 18)

;2004
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Mark Cavendish)
:2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

;2005
:1af Cymal 1, Tour of Berlin
:1af 22px Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop
:2il Pursuit Tîm, Cymal Manceinion, Cwpan y Byd 2006/2007 (gyda Matt Bremmeier, White & Mark Cavendish)
:2il Pursuit, Cymal Manceinion, Cwpan y Byd 2006/2007

;2006
:3ydd Pursuit Tîm, Cymal Sydney, Cwpan y Byd 2005/2006 (gyda Ian Stannard, Geraint Thomas & Andrew Tennant)

;2007
:1af 22px Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI (gyda Bradley Wiggins, Geraint Thomas & Paul Manning)
:1af Pursuit Tîm, Cymal Manceinion, Cwpan y Byd 2006/2007 (gyda Rob Hayles, Bradley Wiggins & Paul Manning)
:1af Pursuit Tîm, Cymal Moscfa, Cwpan y Byd 2006/2007 (gyda Chris Newton, Geraint Thomas & Paul Manning)
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain

;2012
:1af Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd yr Haf 2012, Llundain (gyda Geraint Thomas, Steven Burke & Peter Kennaugh)

;2016
:1af Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd yr Haf 2016, Rio (gyda Bradley Wiggins, Steven Burke & Owain Doull)

## Cyfeiriadau
*Proffil ar British Cycling 

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Seiclwyr o Loegr
Dindaethwy

**Dindaethwy** oedd un o ddau gwmwd cantref Rhosyr, yn nwyrain Môn.

Gorweddai cwmwd Dindaethwy rhwng Afon Menai a Thraeth Lafan i'r de a'r Traeth Coch ar Fôr Iwerddon i'r gogledd. Roedd yn cynnwys pwynt dwyreiniol yr ynys, Trwyn Du ym Mhenmon, gyferbyn ag Ynys Seiriol. Ffiniai â chwmwd Menai, ail gwmwd Rhosyr, i'r gorllewin a chwmwd Twrcelyn, cantref Cemais, i'r gogledd.

Roedd gan Dindaethwy lys cymydol yn Llan-faes, canolfan bwysicaf y cwmwd. Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol, sefydlodd Llywelyn Fawr fynachlog yn Llan-faes a chladdwyd ei wraig Siwan yno. Cyn hynny roedd gan y cwmwd un o ddau glas pwysicaf yr ynys ym Mhenmon, a drowyd yn briordy yn y 12g, sef Priordy Penmon.

Ymhlith canolfannau grym diweddarach y cwmwd oedd Penmynydd, plas teuluol Tuduriaid Môn.

## Yr enw
Ystyr yr enw Dindaethwy yw 'Caer y Daethwy' (*din* 'caer neu amddiffynfa' + *Daethwy*). Ceir yr amrywiadau *Tindaethwy* a *Tyndaethwy* hefyd. Llwyth Celtaidd lleol oedd y Daethwy. Cedwir eu henw yn yr enw lle Porthaethwy yn ogystal. Mae'n bosibl mai amddiffynfa *Dinas*, plwyf Llandysilio, fu canolfan y llwyth.

Ymddengys fod y gair *Dindaethwy* yn enw Cynan Dindaethwy, brenin Gwynedd ar ddechrau'r 9g, yn deillio o'r ffaith ei fod yn frodor o'r rhan yma o Ynys Môn.

## Plwyfi
Roedd Dindaethwy yn cynnwys y plwyfi eglwysig canlynol:

*Llanbedr Mathafarn Wion
*Llandegfan
*Llandysilio
*Llanddona
*Llanddyfnan
*Llan-faes (creuwyd plwyf Biwmares yn ddiweddarach allan o ran o'r plwyf)
*Llanfair Mathafarn Eithaf
*Llanfair Betws Geraint
*Llanfair Pwllgwyngyll
*Llanfihangel Dinsilwy (aeth yn rhan o blwyf Llaniestyn)
*Llangoed
*Llaniestyn
*Llanredifel
*Llansadwrn
*Penmon

## Cyfeiriadau
*A. D. Carr, *Medieval Anglesey* (Llangefni, 1982)
*Melville Richards, 'Rhaniadau'r Canol Oesoedd', yn *Atlas Môn* (Llangefni, 1972)

Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Cynghreiriad (LHDT)

Rhywun heterorywiol a chydryweddol sydd yn cefnogi'r gymuned LHDT (lesbiaidd, hoyw, deurywiol, trawsryweddol) ac sydd o blaid hawliau a mudiadau cymdeithasol LHDT yw **cynghreiriad**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geirfa LHDT
Brodyr Marx

bawd|300px|Y Teulu Marx, circa 1915, chwith i dde:Groucho, Gummo, Minnie (mam), Zeppo, Frenchy (tad), Chico a Harpo.
Tîm poblogaidd o ddigrifwyr a ymddangosodd mewn theatr vaudeville, dramâu a ffilmiau ac ar deledu oedd y **Brodyr Marx**.

## Y Brodyr 
* Chico Marx
* Harpo Marx
* Groucho Marx
* Gummo Marx
* Zeppo Marx

## Sioeau cerdd *Broadway* 
* ''I'll Say She Is* (1924)
* *The Cocoanuts* (1925)
* *Animal Crackers* (1928)

## Ffilmiau 
* *Humor Risk* (1926)
* *The Cocoanuts* (1929)
* *Animal Crackers* (1930)
* *Monkey Business* (1931)
* *Horse Feathers* (1932)
* *Duck Soup* (1933)
* *A Night at the Opera* (1935)
* *A Day at the Races* (1937)
* *Room Service* (1938)
* *At the Circus* (1939)
* *Go West* (1940)
* *The Big Store* (1941)
* *A Night in Casablanca* (1946)
* *Love Happy* (1949)
* *The Story of Mankind'' (1957)
* 

Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Perfformwyr vaudeville
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Marx
Marx
Traeth Coch

Mae **Traeth Coch** () yn draeth tywodlyd, llydan ar ochr ddwyreiniol Ynys Môn. Mae'n gorwedd rhwng Trwyn Dwlban ger pentref Benllech i'r gorllewin a Llaniestyn i'r dwyrain. Caiff ei adnabod fel *Red Wharf Bay* yn Saesneg. Enwir Traeth Coch ar ôl brwydr yn 1170 rhwng y Cymru a'r Llychlynwyr a adawodd y traeth yn orlawn mewn gwaed.

Llifa afon Nodwydd i'r traeth, sy'n ffurfio bae agored tua dwy filltir a hanner o led, ger pentref Pentraeth; mae enw'r pentref hwnnw yn awgrymu fod y traeth yn ymestyn ymhellach i'r tir yn yr oesoedd a fu. 

Mae pentref Traeth Coch ar lan orllewinol y bae. Cysylltir y pentref â Benllech a Phentraeth trwy Lwybr Arfordirol Ynys Môn. Mae gan Draeth Coch dri bwyty - The Tavern on the Bay, The Ship Inn, a The Boathouse - i gyd â golygfeydd o'r bae.

Bu Traeth Coch yn ddrwg-enwog am ei smyglwyr yn y gorffennol. Fe'i cysylltir hefyd â Gwrachod Llanddona; dywedir yr ymsefydlodd y gwrachod a'u gwŷr yn yr ardal ar ôl i'w llong gael ei dryllio ar y Traeth Coch.

Mae'r môr yn Nhraeth coch yn addas i nofio ynddo gan fod y dŵr digon bas.

Ar un adeg roedd rheilffordd ar hyd ymyl orllewinol y traeth yn cysylltu Benllech a Pentre Berw, a phrif linell rheilffordd y Gogledd.

bawd|dim|Traeth Coch: Afon Nodwydd

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordir Ynys Môn
Categori:Baeau Cymru
Categori:Llanfair Mathafarn Eithaf
Categori:Pentraeth
Categori:Traethau Cymru
Llyn Cwm y Foel

300px|bawd|Llyn Cwm y Foel

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Cwm y Foel** (amrywiad: ***Llyn Cwm-y-foel*** ar y map OS). Mae'n un o nifer o lynnoedd ar y tir uchel i'r gogledd o gopa'r Moelwyn Mawr yn y Moelwynion. Saif i'r dwyrain o gopa Cnicht ac i'r gorllewin o Lyn Cwm Corsiog, 1,100 troedfedd uwch lefel y môr, ac mae ganddo arwynebedd o 8 acer.

Defnyddid dŵr o'r llyn yma i gynhyrchu trydan yn Chwarel Croesor, fel rhan o gynllun arloesol Moses Kellow yn 1904. Ceir pysgota am frithyll yn y llyn.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwm y Foel
Legio IX Hispana

Lleng Rufeinig oedd '*Legio IX *Hispana''''' ("o Hispania"). Credir i'r lleng gael ei ffurfio gan Iŵl Cesar cyn 58 CC, ar gyfer ei ryfeloedd yng Ngâl.

Ymladdodd y lleng yn holl ymgyrchoedd Cesar yng Ngâl, yna ymladdasant drosto yn y rhyfeloedd cartref yn erbyn Pompeius. Roeddynt yn bresennol mewn nifer o'r brwydrau, yn cynnwys Brwydr Dyrrhachium a Brwydr Pharsalus (48 CC). Wedi i Cesar ennill y fuddugoliaeth, dadsefydlwyd y lleng a roddwyd tir i'r cyn-filwyr yn ardal Picenum.

Wedi i Cesar gael ei lofruddio, ail-ffurfiwyd y lleng gan Augustus i ymladd yn erbyn Sextus Pompeius. Yn ddiweddarach gyrrwyd hwy i Facedonia a buont yn ymladd dros Augustus yn erbyn Marcus Antonius ym Mrwydr Actium. Wedi i Augustus ennill grym, gyrrwyd y lleng i Hispania i ymladd yn erbyn y Cantabriaid; mae'n debyg mai yn yr ymgyrch yma y cawsant yr enw "Hispana".

Wedi hyn bu'r lleng yn gwarchod ffin Afon Rhein, yna yn Pannonia. Yn 43 roeddynt yn rhan o ymgyrch Rhufain yn erbyn Prydain, dan Aulus Plautius. Dan Quintus Petillius Cerialis dioddefasant golledion sylweddol yn ystod gwrthryfel Buddug yn 61. Credid am gyfnod fod y lleng wedi diflannu yng ngwledydd Prydain, efallai yn ystod brwydro yn yr Alban. Hyn yw cefndir y nofel *The Eagle of the Ninth* gan Rosemary Sutcliff,  a nifer o nofelau eraill.

IX Hispana
IX Hispana
Stef Clement

Seiclwr ffordd proffesiynol o'r Iseldiroedd ydy **Stef Clement** (ganwyd 24 Medi 1982, Tilburg). Mae'n reidio i dîm Bouygues Télécom, ac yn arbenigo mewn Treialon Amser, mae hefyd yn bencampwr yr Iseldiroedd yn y disgyblaeth hwn ac enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaeth Treial Amser y Byd 2007.

### Canlyniadau

;2002
:1af 22px Pencampwriaethau Treial Amser yr Iseldiroedd (Odan 23)

;2003
:1af Cymal o'r Olympia's Tour
:1af GP Plombières

;2005
:1af Olympia's Tour
:1af Cymal o Vuelta de Mallorca

;2006
:1af 22px Pencampwriaethau Treial Amser yr Iseldiroedd
:1af Cymal o Tour de l'Avenir
:64ydd 2006 Giro d'Italia

;2007
:1af 22px Pencampwriaethau Treial Amser yr Iseldiroedd
:3ydd Pencampwriaethau Treial Amser y BYd
:32ydd Vuelta a España

## Dolenni allanol 
*Proffil ar wefan Bouygues Télécom 
*Gwefan swyddogol Stef 

Categori:Seiclwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1982
Mike Zagorski

Seiclwr rasio lefel elet o'r Alban ydy **Mike Zagorski** (ganwyd 15 Mehefin, 1979 yn Inverness, Yr Alban). Cynyrchiolodd Zagorski yr Alban yng nghyfres pwyntiau Cenedlaethol Prydain (Beicio Mynydd) yn 1996-1998. Mae Zagorski yn byw yn Honolulu, Hawaii gyda'i wraig Emily.

## Canlyniadau 

;2005
:1af Pencampwriaeth Criterium Hawaii
:1af Pencampwriaeth Ras Ffordd Hawaii
:1af Pencampwriaeth Treial Amser Hawaii
:1af Cycle to the Sun (ras dringo allt) 10,000ft / 36 miles

;2006
:1af Pencampwriaeth Criterium Hawaii
:1af Pencampwriaeth Treial Amser Hawaii
:1af Cycle to the Sun (hillclimb) 10,000ft / 36 miles
:1af Sea to Stars (hill climb) 9130ft / 36 miles
:1af Hawaii Cycling Cup Overall General Classification
:1af Treial Amser Tantalus (ras dringo allt)
:1af Brenin y Mynyddoedd, Ras Goffa Dick Evans
:7fed Cymal 2, Mt Hood Cycling Classic

;2007
:1af Pencampwriaeth Criterium Hawaii
:1af Pencampwriaeth Treial Amser Hawaii
:1af 'Aloha State Games Road Race'
:1af Treial Amser Tantalus (ras dringo allt)
:1af Brenin y Mynyddoedd, Ras Goffa Dick Evans

## Recordiau 
* 2005 Hawaii State TT (Malaekahana) 54min 9sec
* 2006 Tantalus TT (hill climb, Honolulu, HI, USA) 18min 29sec
* 2006 Sea to Stars (hill climb, Hilo to Mauna Kea, Big Island, HI, USA) 2hrs 26min 43sec

## Dolenni allanol 
*mikezagorski.com
*Cyfweliad gyda'r Honolulu Advertiser
*Cyfweliad ar Pez Cycling News 
*Cyfweliad ar Pez Cycling News 
*Adroddiad ar Cyclingnews.com

Categori:Seiclwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Pobl o Inverness
Ehangu'r Undeb Ewropeaidd

Sefydlwyd yr Undeb Ewropeaidd (UE) ym 1957 gan chwe gwladwriaeth (yn dilyn sefydliad cynharach y Gymuned Glo a Dur Ewropeaidd gan yr un chwe gwladwriaeth ym 1952), ac mae ef wedi tyfu i gynnwys 28 aelod-wladwriaeth. Ehangwyd yr UE pum gwaith; digwyddodd yr ehangiad mwyaf ar 1 Mai 2004, pan ymunodd 10 gwladwriaeth, a'r ehangiad diweddaraf ar 1 Gorffennaf 2013, pan ymunodd Croatia.

Ar hyn o bryd, mae trafodaethau ymaelodi yn mynd rhagddo gyda sawl gwladwriaeth. Cyfeirir weithiau at y broses ehangu fel integreiddio Ewropeaidd. Serch hynny, defnyddir y term hwn hefyd i gyfeirio at ddwysáu cydweithrediad ymhlith aelod-wladwriaethau'r UE.

Er mwyn ymuno â'r Undeb Ewropeaidd, mae rhaid i wladwriaeth fodloni'r amodau economaidd a gwleidyddol a adwaenir yn gyffredinol fel "meini prawf Copenhagen" (ar ôl uwch-gynhadledd Copenhagen ym Mehefin 1993). Mae'r amodau hyn yn cynnwys llywodraeth fydol a democrataidd, rheolaeth cyfraith, a rhyddid a sefydliadau cyfatebol. Yn ôl Cytundeb yr UE, mae rhaid i bob aelod-wladwriaeth presennol, yn ogystal â Senedd Ewrop, gytuno i unrhyw ehangiad.

Dan Gytundeb yr UE presennol, nid oes darpariaeth ar gyfer addasu'r trefniadau pleidleisio ar gyfer mwy na'r 28 aelod presennol. Er i'r Cyfansoddiad Ewropeaidd arfaethedig ddarparu mecanwaith o'r fath, mae cadarnhad y Cyfansoddiad wedi ei atal dros dro. O ganlyniad, byddai angen cytuno ar drefniadau newydd cyn ehangu'r UE ymhellach.

## Gweler hefyd 
* Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Monkey Business (ffilm 1931)

bawd|200px|Harpo Marx yn y ffilm
Ffilm gomedi gyda Groucho, Chico, Harpo a Zeppo Marx ydy ***Monkey Business*** (1931).

## Actorion 
* Groucho Marx - Groucho
* Harpo Marx - Harpo
* Chico Marx - Chico
* Zeppo Marx - Zeppo
* Rockliffe Fellowes - J.J. 'Big Joe' Helton
* Harry Woods - Alky Briggs
* Thelma Todd Lucille Briggs
* Ruth Hall - Mary Helton
* Tom Kennedy  - Gibson
* Ben Taggart - Capten Corcoran

## Cerddoriaeth 
* "You Brought a New Kind of Love to Me"
* "Pizzicata Polka"
* "When I Take My Sugar to Tea"
* "I'm Daffy Over You"
* "Sweet Adeline"
* "O Sole Mio"

Categori:Ffilmiau 1931
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau'r Brodyr Marx
Llangystennin

Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Llangystennin** neu **Llangwstenin**. Saif y pentref i'r de-ddwyrain o dref Llandudno. Mae'r plwyf yn cynnwys Plas Llangystennin, pentrefi Mochdre, Pabo a Bryn Pydew, a thref Cyffordd Llandudno.

Enwir y plwyf ar ôl Sant Cystennin (Cystennin Fendigaid neu Cystennin ap Cynfor), mab Elen Luyddog o ardal Caernarfon yn ôl traddodiad ; gyda'i fam a'i frawd Sant Peblig dywedir iddo gyflwyno i Gymru mynachaeth Geltaidd Gâl yn y 5g.

Mae eglwys Llangystennin yn hen. Yn ôl traddodiad, codwyd eglwys seml ar y safle yn y 5g. Yn Oes y Tywysogion roedd ym meddiant Abaty Aberconwy ac am gyfnod yn perthyn i eglwys Abergele yn ddiweddarach. Yn ôl un fersiwn o'r hanes, gwrandawyd cwyn Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd, yn erbyn y brenin Harri III o Loegr yn Llangystennin ; gwysiwyd y brenin gan abadau Aberconwy a Chymer i ateb y cyhuddiad ond ni ddaeth (credir erbyn hyn mai i eglwys Caerwys y galwyd y brenin). Ceir ffenestr liw nodedig yn yr eglwys a meini coffa nifer o aelodau o deulu Llwydiaid Llangystennin yn ogystal.

## Pobl nodedig a aned yn Llangystennin
* Margaret Lloyd (1709–1762), aelod o'r Gynulleidfa Forafaidd ac un o deulu Llwydiaid Hendrewaelod a Llangystennin

## Llyfryddiaeth
*E. D. Rowlands, ''Dyffryn Conwy a'r Creuddyn'' (Lerpwl, 1947)

## Cyfeiriadau
Categori:Llandudno
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Mochdre

Gallai **Mochdre** gyfeirio at:

*Mochdre, pentref yn sir Conwy
*Mochdre, pentref a chymuned ym Mhowys
*Mochdre, pentref yn Swydd Amwythig, Lloegr (Saesneg: *Mocktree*)
----
142

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
137 138 139 140 141 - **142** - 143 144 145 146 147 

----

## Digwyddiadau 
* Dechrau adeiladu Mur Antoninus yn yr Alban
* Marcion yn cyhoeddi fod yr Hen Destament yn anghydnaws a Christionogaeth

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:142
Llyn Cynwch

250px|bawd|Llyn Cynwch ar ôl cawod o law, Tachwedd.

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Cynwch**. Saif i'r gogledd o dref Dolgellau ac i'r dwyrain o Afon Mawddach: NGR SH 73765 20786. Mae gan y llyn, sy'n rhan o ystad Nannau, arwynebedd o 26 acer a dyfnder o 31 troedfedd yn y man dyfnaf; mae 729 troedfedd uwch lefel y môr.

Adeiladwyd argae yn 1968 i godi lefel y llyn i gyflenwi dŵr i Dolgellau. Ceir pysgota am frithyll yma.

## Pysgod a physgota
*Cofnododd C.E. Munro Edwards yn ei ddyddiadur iddo ymweld yn eitha aml â Llyn Cynwch i bysgota.
;Brithyll: Ym misoedd Awst rhwng 1872 ac 1882 ar 9 ymweliad â’r llyn, fe ddaliodd 183 o frithyll ond chwyddwyd y cyfrif hwn gan gofnod 8 Awst 1872 gan iddo ddal 150 y diwrnod hwnnw. Mae’r dyddiadur yn cynnwys data tebyg o fisoedd eraill

;Draenogyn dŵr: Prif nod ei ymweliadau fodd bynnag oedd pysgota am y draenogyn dŵr croyw *Perca fluviatilis*, yr unig le iddo gofnodi’r pysgodyn bras hwn yn ei ardal. Cofnododd https://www.llennatur.cymru/?keywords=+Nodiadau:Perch%20+ffynhonnell:Dolserau&bwletinau=True&dyddiadur=falseFalse&oriel=True&recordsperpage=-1&currentpage=2#angori fanylion am 45 o ymweliadau â’r llyn rhwng 1872 ac 1895, pob un namyn 3 ym misoedd Mehefin (11), Gorffennaf (17) ac Awst (13). Ym mis Awst y daliodd y niferoedd mwyaf, sef cyfartaledd pob ymweliad o 10.1 draenogyn (uchafswm o 37 ar 6 Awst 1878). Diddorol fyddai cymharu bagiau pysgotwyr heddiw gyda’r ffigyrau hyn.

;Llysywen: Yr unig rywogaeth arall y cyfeiriodd Edwards ato yn y llyn oedd llysywod. Soniodd ym mis Mehefin 1876 am ”*a remarkably large eel*” a thro arall “*only hooked a large eel*”.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

## Cyfeiriadau
Cynwch
Categori:Pysgod
Mur Antoninus

Mur o feini a thywyrch ar draws canolbarth yr Alban oedd **Mur Antoninus**. Adeiladwyd y mur gan yr Ymerodraeth Rufeinig yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Antoninus Pius, gan ddechrau yn 142 a gorffen y gwaith yn 144. Mae'n 60&nbsp;km (37 milltir) o hyd, yn ymestyn o 
Old Kilpatrick i Bo'ness. Bwriadwyd y mur i gymeryd lle Mur Hadrian, 160&nbsp;km (100 milltir) i'r de, fel ffin y dalaith Rufeinig.

Ugain mlynedd yn ddiweddarch, yn 164, tynnodd y Rhufeiniaid eu milwyr oddi ar y mur yma ac encilio i Fur Hadrian. Wedi cyfres o ymosodiadau yn 197, daeth yr ymerawdwr Septimius Severus i'r Alban yn 208, a thrwsiodd rannau o'r mur. Ychydig flynyddoedd wedyn, enciliodd y Rhufeiniaid eto, ac adfeiliodd y mur.

Ym mis Gorffennaf 2008 cafodd Mur Antoninus ei adnabod gan UNESCO fel Safle Treftadaeth y Byd.

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Categori:Gororau
Categori:Hanes yr Alban
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Alban
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Antoninus
Jan Bos

Sglefriwr cyflymder a sbrintiwr seiclo trac o'r Iseldiroedd ydy **Jan Bos** (ganwyd 29 Mawrth 1975. Harderwijk, Yr Iseldiroedd). Mae hefyd yn frawd i'r seiclwr, Theo Bos.

Daeth yn bencampwr sbrint sglefrio 1000 metr y byd yn 1998 ac enillodd fedal arian yn yr un gystadleuaeth yng Ngemau Olympiadd y Gaeaf yn Nagano. Yn 2002, enillodd yr arian unwaith eto yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf, Salt Lake City.

Cystadlodd yng Gemau Olympaidd yr Haf Athen 2004, gan reidio'r Sbrint Tîm yngyd a'i frawd, a Teun Mulder.

## Canlyniadau 

;1998
:2il 1000 metr, Sglefrio cyflymder, Gemau Olympaidd y Gaeaf

;2002
:2il 1000 metr, Sglefrio cyflymder, Gemau Olympaidd y Gaeaf

;2005
:2il 1000 metr, Sglefrio cyflymder, Pencampwriaethau'r Byd

;2006
:3ydd Sbrint, Sglefrio cyflymder, Pencampwriaethau'r Byd

## Dolenni allanol
*Lluniau o Jan Bos 

Categori:Seiclwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1975
James McCallum

Seiclwr rasio o'r Alban ydy **James McCallum** (ganwyd 27 Ebrill 1979, Uddingston/Bellshill, Glasgow). Cynyrchiolodd yr Alban yn Ras Scratch, Ras Bwyntiau a Pursuit Tîm Gemau'r Gymanwlad , 2002 ym Manceinion ac unwaith eto yn 2006 yn Sydney yn y Ras Bwyntiau a'r Ras Ffordd ac enillodd fedal efydd yn y Ras Scratch.

Hyd 2007, rhwng ei ymarfer a'i rasio, bu McCallum yn gweithio fel nyrs gyda'r nos. Erbyn hyn mae'n Gydgysylltwr Scottish Cycling gyda'r dydd, mae'n cyfuno hyn gyda'i rasio a'i ymarfer, yn gweithio i hybu seiclo yn yr Alban. Roedd ei daid yn seiclwr felly roedd seiclo yn y gwaed, ond cyn dechrau seiclo, bu'n ymwneud â sawl chwaraeon ac ar un adeg bu'n gymnastwr.

## Canlyniadau 

;2001
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac yr Alban, Kilo
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm (gyda Richard Chapman, David Lowe & Ross Muir)
;2006
:3ydd 15px Ras scratch (20km), Gemau'r Gymanwlad

;2007
:1af 22px Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain
:2il Pencampwriaethau Cenedlaethol *Derny Paced* Prydain
:3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd yr Alban

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyfweliad gyda James McCallum (Ffilm)
*Canlyniadau ar wefan British Cycling

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Dave Brailsford

Hyfforddwr seiclo Cymreig ydy Syr **David John Brailsford** CBE (ganwyd 29 Chwefror 1964). Mae'n gyfarwyddwr perfformiad ar gyfer British Cycling, a rheolwr cyffredinol Team Sky.

## Bywgraffiad
Yn Gymro Cymraeg, magwyd Brailsford yn Neiniolen, Gwynedd yn fab i John M Brailsford, tywysydd Mynyddoedd Alpaidd,  a Barbara Joinson. Ond ganwyd ef yn Derby

## Gyrfa
Cystadleuodd Brailsford yn Ffrainc am bedair mlynedd fel seiclwr proffesiynol cyn dychwelyd i Brydain yn 23 oed i astudio gradd mewn Gwyddoniaeth chwaraeon a Seicoleg, cyn mynd ymlaen i astudio MBA yn ysgol busnes Prifysgol Sheffield Hallam. Mae wedi ymwneud â'r byd seiclo drwy gydol ei yrfa: cyflogwyd ef gan British Cycling, yn gyntaf fel ymgynghorydd pan ddechrodd y Loteri Genedlaethol ariannu'r corff. Symudodd i fod yn Gyfarwyddwr Rhaglenni cyn dod yn Gyfarddwyddwr Perfformiad.

Arweiniodd Braisfold dîm seiclo Prydain i nifer o fuddugoliaethau yng Ngemau Olympaidd yr Haf Athen 2004, gan gynnwys dau wobr Aur. Cydnabyddwyd ei gyfraniad flwyddyn yn ddiweddarach gyda MBE ar restr Anrhydeddau penblwydd brenhines Lloegr. Apwyntwyd ef yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd yn 2009.

Ym mis Tachwedd 2010, derbyniodd Ddoethuriaeth anrhydedd gan Brifysgol Caer, lle astudiodd Wyddoniaeth Chwaraeon ac Ymarfer Corff. Yn yr un flwyddyn daeth yn rheolwr tîm newydd ei ffurfio gan gwmni Sky, sef Team Sky. Dan ei adain, gwelwyd llwyddiannau mawr, gan gynnwys: buddugoliaethau'r seiclwyr Bradley Wiggins, Chris Froome a Geraint Thomas yn y Tour de France yn  2012, 2013, 2015, 2016, 2017 a 2018.

Yn Ebrill 2014 ymddiswyddodd fel cyfarwyddwr British Cycling er mwyn canolbwyntio ar y tîm proffesiynol hwn.

## Cyffuriau
Ym Mawrth 2018 cyhoeddwyd adroddiad *Combatting doping in sport* gan Lywodraeth San Steffan a fynnodd fod Tîm Sky wedi croesi'r linell foesol honno drwy ddefnyddio meddyginiaethau i wella perfformiad ei seiclwyr, a mynegwyd mai cyfrifoldeb Dave Brailsford oedd y 'methiannau hynny'.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Hyfforddwyr seiclo
Categori:Hyfforddwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynrefail
Categori:Seiclwyr o Gymru
Cyfansoddiad Ewropeaidd

Roedd y **Cyfansoddiad Ewropeaidd** (hefyd '''Cytuniad sy'n sefydlu Cyfansoddiad i Ewrop''') yn gytundeb rhyngwladol heb ei weithredu a fwriadwyd i greu cyfansoddiad ar gyfer yr Undeb Ewropeaidd. Fe'i llofnodwyd yn 2004 gan gynrychiolwyr aelod-wladwriaethau'r Undeb, ond roedd rhaid iddo gael ei gadarnhau gan yr aelod-wladwriaethau i gyd; fe'i gwrthodwyd gan ddwy wlad mewn refferenda. Prif amcanion y cytundeb oedd: disodli'r set orymylol o gytundebau presennol sydd yn llunio cyfansoddiad anffurfiol yr Undeb ar hyn o bryd; codeiddio hawliau dynol ledled yr UE; a llilinio gwneud penderfyniadau mewn corff sydd wedi tyfu i gynnwys 27 aelod.

Llofnodwyd y cytundeb cyfansoddiadol yn Rhufain gan gynrychiolwyr yr aelod-wladwriaethau ar 29 Hydref 2004. Roedd yn y broses o gael ei gadarnhau gan yr aelod-wladwriaethau pan wrthodwyd gan bleidleiswyr mewn refferenda yn Ffrainc (29 Mai 2005) a'r Iseldiroedd (1 Mehefin 2005). Pe byddai'r cytundeb wedi cael ei gadarnhau, byddai wedi dod i rym ar 1 Tachwedd 2006. Cadarnhaodd 18 aelod-wladwriaeth y testun, ac mae saith wedi gohirio'r broses cadarnhau.

Yn sgîl aflwyddiant y cytundeb cyfansoddiadol, penderfynodd cyfarfod y Cyngor Ewropeaidd ym Mehefin 2007 ddechrau trafodaethau ar *Gytundeb Diwygio* fel amnewidiad.

## Dolenni allanol 
* Cyfieithiad Cymraeg y cytundeb cyfansoddiadol gan y Swyddfa Dramor

Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Esgobaeth Bangor

Un o'r chwe esgobaeth sy'n ffurfio'r Eglwys yng Nghymru yw **Esgobaeth Bangor**, a'r hynaf. Gorwedd tiriogaeth yr esgobaeth yng ngogledd-orllewin y wlad, gan ymestyn o Ynys Môn i ran o ogledd Powys; mae'n cyfateb yn fras i diriogaeth teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Canolfan yr esgobaeth yw cadeirlan Bangor, sedd esgob Bangor, lle ceir Eglwys Gadeiriol Bangor.

## Hanes
Sefydlwyd clas ac eglwys ar safle Bangor heddiw gan Deiniol Sant a'i ddilynwyr tua'r flwyddyn 525. Codwyd clawdd gwiail (*bangor*) o amgylch y clas, a hynny sy'n cyfrif am enw'r ddinas heddiw. Yn ôl yr *Annales Cambriae*, yn y flwyddyn 546 gwahoddodd Maelgwn Gwynedd, brenin gogledd Cymru, Sant Deiniol i fod yn esgob ar ei diriogaeth, ac felly y creuwyd esgobaeth hynaf Cymru a gwledydd eraill Prydain. Olynywyd Deiniol gan ragor o seintiau fel Cybi a Seiriol ym Môn a Cadfan yn Nhywyn.

Gyda'i chadeirlan ym 'Mangor Fawr yn Arfon' (Bangor), chwareai'r esgobaeth a'i hesgobion ran bwysig yn hanes Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Daeth newidiadau gyda rheolaeth y Normaniaid ar Dyddewi a chynydd dylanwad Eglwys Rufain. Yn 1143 collodd Bangor ran helaeth ei thiriogaeth yng ngogledd-ddwyrain Cymru pan adferwyd Esgobaeth Llanelwy ac ehangu ei thiriogaeth. Ond arosodd dwy ynys o dir dan reolaeth Bangor, sef cantref Dyffryn Clwyd yn y Berfeddwlad a chantref Arwystli yn nheyrnas Powys.

Yn ddiweddarach collwyd Dyffryn Clwyd i esgobaeth Llanelwy, ond cadwodd Bangor Arwystli ac ychwanegwyd Cyfeiliog a Mawddwy fel bod yr esgobaeth yn ffurfio uned gyfan unwaith eto, ond heb y gogledd-ddwyrain.

## Rhaniadau
### Archddiaconiaeth Bangor
Mae archddiaconiaeth Bangor yn cynnwys archddiaconiaethau canoloesol Bangor a Môn. Mae'n ymrannu'n saith diaconiaeth :
*Diaconiaeth Arfon
*Diaconiaeth Arllechwedd
*Diaconiaeth Ogwen (Maenor Bangor yr Oesoedd Canol)
*Diaconiaeth Llifon a Thalybolion (Ynys Môn)
*Diaconiaeth Malltraeth (Ynys Môn)
*Diaconiaeth Tindaethwy a Menai (Ynys Môn)
*Diaconiaeth Twrcelyn (Ynys Môn)

### Archddiaconiaeth Meirionnydd
Mae tiriogaeth archddiaconiaeth Meirionnydd yn cyfateb yn fras i'r hen Sir Feirionnydd gyda Llŷn, Eifionydd ac Arwystli (Powys). Mae'n ymrannu'n bum diaconiaeth :
*Diaconiaeth Ardudwy
*Diaconiaeth Arwystli
*Diaconiaeth Cyfeiliog a Mawddwy
*Diaconiaeth Llŷn ac Eifionydd
*Diaconiaeth Ystumaner

## Gweler hefyd
*Esgob Bangor

## Dolenni allanol
* 


Bangor
British Cycling

Corff llywodraethu rasio beics ym Mhrydain ydy **British Cycling** (**BC** yn fyr, adnabyddwyd gynt odan yr enw **British Cycling Federation** neu **BCF**). Mae'r ffederasiwn yn aelod o'r UCI a'r UEC.

British Cycling sy'n rheoli'r rhanfwyaf o seiclo cystadleuol ym Mhrydain, Ynysoedd y Sianel ac Ynys Manaw; gan gynnwys disgyblaethau rasio ffordd, trac, cyclo-cross, BMX, beicio mynydd (gan gynnwys reidio treialon), cycle speedway, anc, yn Yr Alban, Treialon Amser. Yr eithriad pennaf yw treialon amser ar y ffordd yn Lloegr a Chymru, sydd wedi eu gweinyddu gan gorff y Cycling Time Trials (CTT).

Rheolir seiclo yng Ngogledd Iwerddon gan Cycling Ireland.

## Hanes
Sefydlwyd y British Cycling Federation (BCF) yn 1959 gan gyfuniad o'r National Cyclists' Union (NCU) a'r British League of Racing Cyclists (BLRC). CYmerodd y BCF drosodd, adnabyddiaeth rhyngwladol yr NCU gan yr UCI.

Yn ddiweddar, mae'r BCF hefyd wedi cyfuno gyda'r 'British Cyclo-Cross Association' (BCCA), y 'British Mountain Bike Federation' (BMBF), 'English BMX Association' (EBA), a'r 'British Cycle Speedway Council' (BCSC). Daeth pob corff yn gomisiynau o fewn y BCF.

## Cyrff cenedlaethol a rhanbarthol
## Dolenni allanol
*  British Cycling
*  Beicio Cymru
*  Cycling Ireland
*  Cycling Ulster
*  Northern Ireland Cycling Federation

Categori:Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1959
Canser

Mae **canser** neu **canser** yn grŵp o heintiau ble mae celloedd yn *ymosodol* (yn tyfu a rhannu yn rhy sydyn a chryf nes mynd yn rhemp drwy'r corff gan ymosod arno). Yn aml, gall chwalu drwy'r corff, drwy gyfrwng y lymff neu'r gwaed. Tyfu, ymosod a chwalu; dyma'r nodweddion sy'n eu gwahaniaethu oddi wrth y tiwmor. Gall rhai mathau o ganser greu tiwmor, ac eraill megis liwcemia yn peidio a gwneud hynny.

Y gangen honno o feddygaeth sy'n astudio, gwneud diagnosis, trin ac atal canser ydyw oncoleg.

## Canser mewn oedolion 
Mae'r ystadegau a restrir isod ar gyfer oedolion yn yr Unol Daleithiau:

### Canser mewn plant
Peth gymharol brin ydyw canser mewn plant a glasoed: dim ond 150 achos ym mhob miliwn o blant. Dengys ystadegau'r 'National Cancer Institute' sydd wedi'i sefydlu yn UDA, fod yr achosion o ganser mewn plant wedi cynyddu bron i 20% rhwng 1975 a 1990, yn bennaf oherwydd y cynnydd mewn achosion o liwcemia. Ers 1990, mae'r niferoedd wedi lleihau ychydig.

Mae'r plant sy'n byw ger atomfeydd niwclear yn fwy tebygol o gael canser.

## Cyfeiriadau 

Categori:Afiechydon
Categori:Patholeg
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
141

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
136 137 138 139 140 - **141** - 142 143 144 145 146 

----

## Digwyddiadau 
* Adeiladu Teml Antoninus a Faustina yn Rhufain wedi marwolaeth Faustina
* Patriarch Polycarpus II yn olynu Patriarch Felix fel Patriarch Caergystennin

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:141
Talhaearn

Gallai **Talhaearn** neu **Talhaiarn** gyfeirio at un o sawl peth :

Beirdd :
*Talhaearn Tad Awen, bardd o'r 6g
*Talhaiarn, bardd o'r 19g

Gweler hefyd,
*Llanfair Talhaearn, pentref yn Sir Ddinbych
140

1g - **2g** - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au 
135 136 137 138 139 - **140** - 141 142 143 144 145 

----

## Digwyddiadau 
* Antoninus Pius yn cydnabod brenin y Quadi, sy'n gwneud cynghrair a Rhufain.
* Pab Pius I yn olynu Pab Hyginus fel y degfed pab.
* Ptolemi yn gorffen ei Almagest (tua'r dyddiad yma).

## Genedigaethau 
* Zhang Jiao, arweinydd Gwrthryfel y Twrban Melyn

## Marwolaethau 
Categori:140
139

1g - **2g** - 3g 
80au 90au 100au 110au 120au - **130au** - 140au 150au 160au 170au 180au 
134 135 136 137 138 - **139** - 140 141 142 143 144 

----

## Digwyddiadau 
*Marcus Aurelius yn cael ei gyhoeddi fel Cesar. Mae'n priodi Faustina yr Ieuengaf, merch yr ymerawdwr Antoninus Pius.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Zhang Heng, seryddwr, mathemategydd, dyfeisiwr a bardd o China.

Categori:139
Kenji Nagai

Roedd **Kenji Nagai** (長井 健司) (27 Awst 1957 – 27 Medi 2007) yn ffoto-ohebydd o Japan a gafodd ei saethu a'i ladd ym Myanmar yn ystod y gwrthdystiadau yn erbyn llywodraeth Byrma yn 2007. Parhaodd Nagai i dynnu lluniau wrth iddo gorwedd ar y stryd ar ôl cael ei saethu, wedyn bu farw yno o'i glwyfau. Y fo oedd y dinesydd cyntaf o dramor i farw yn y gwrthdystiadau.

## Cefndir
Magwyd Kenji Nagai yn Imabari, Ehime, Japan, a graddiodd o Ysgol Gyfun Imabari Nishi. Aeth Nagai i astudio ym Mhrifysgol Tokyo Keizai, ac ar ôl graddio bu iddo astudio am flwyddyn yn yr Unol Daleithiau. Wedi iddo ddychwelyd i Japan gweithiodd mewn swydd rhan amser cyn dechrau gyrfa fel newyddiadurwr annibynnol.

Cafodd waith fel ffoto-ohebydd cytundebol ar gyfer Newyddion APF, Tokyo, swydd lle roedd Nagai yn teithio'n aml i leoedd peryglus fel y Dwyrain Canol. O 1997 tan ei farwolaeth, cymerodd Nagai penodiadau yn Affganistan, Palesteina, ac Irac, yn tynnu ffotograffau oedd yn dangos hanfod rhyfel.

Cyrhaeddodd Nagai Myanmar dau ddiwrnod cyn i'r llywodraeth ddechrau ymosod ar mynachod Bwdhaidd oedd yn gwrthdystio yn erbyn y jwnta milwrol sydd wedi rheoli'r wlad ers disodli'r llywodraeth ddemocrataidd mewn gwrthryfel ym 1962. Dechreuodd y gwrthdystiadau yn sgil penderfyniad y llywodraeth i godi pris petrol, and daeth yn rali enfawr gyda degoedd o filoedd o bobl yn ymuno â'r mynachod i orymdeithio dros ddemocratiaeth ar hyd strydoedd Yangon.

Yn ôl *The Times*, dywedodd un o gydweithwyr Nagai fod y ffoto-ohebydd "yn ddiwrthdro" wrth ddilyn stori, gan gredu bod angen iddo deithio "i'r lleoedd lle nad oedd neb eisiau mynd."

## Marwolaeth
bawd|dde|300px|Nagai ar ôl cael ei saethu gan filwyr Byrma, ei gamera yn dal yn ei ddwylo.
Roedd Nagai wedi bod ym Myanmar yn dilyn stori y gwrthdystiadau yn erbyn y llywodraeth ers dydd Mawrth, 25 Medi. Ar ddydd Iau, 27 Medi, roedd Nagai yn tynnu lluniau o'r gwrthdystiadau ger Gwesty Tarder, nid nepell o Bagoda Sule yng nghanol Yangon,pan ddechreuodd milwyr danio ar y gwrthdystwyr, yn lladd Nagai.

Gwadodd awdurdodau Myanmar bod Nagai wedi cael ei saethu yn fwriadol, ond cafwyd o hyd at fideo sy'n dangos un o filwyr Byrma yn gwthio Nagai i'r llawr a'i saethu. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2550369.ece ] 
Times on Line. 2007-09-28

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Nagai's friends struggle for words" 

### Fideo
* 
* 

Categori:Ffotograffwyr o Japan
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Newyddiadurwyr o Japan
Dwyrain Canolbarth Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw **Dwyrain Canolbarth Lloegr** (Saesneg: *East Midlands*). 

bawd|dim|200px|Lleoliad Canolbarth Lloegr yn Lloegr

Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o hanner dwyreiniol y rhanbarth traddodiadol a adwaenir fel Canolbarth Lloegr. Yn benodol, mae'n cynnwys:
*Swydd Derby
*Swydd Gaerlŷr
*Rutland
*Swydd Northampton
*Swydd Nottingham
* y rhan fwyaf o Swydd Lincoln (Mae'r gweddill wedi'i gynnwys yn Swydd Efrog a Humber.)

Kinder Scout, yn Ardal y Copaon, Swydd Derby, yw'r pwynt uchaf yn y rhanbarth (636m). Byddai diffiniad llai caeth Dwyrain Canolbarth Lloegr yn cynnwys dinas Peterborough, Burton upon Trent yn Swydd Stafford, Gogledd Swydd Lincoln a Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln.

Gwneir penderfyniadau ynghylch ariannu'r rhanbarth gan Gynulliad Rhanbarthol Dwyrain Canolbarth Lloegr, a leolir ym Melton Mowbray. Nid siambr etholedig yw'r cynulliad, ond cwango.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer Dwyrain Canolbarth Lloegr 
*  Cynulliad Rhanbarthol Dwyrain Canolbarth Lloegr 

Categori:Rhanbarthau Lloegr
Prydydd

Bardd wedi ei hyfforddi yn drwyadl yng nghelfyddyd cerdd dafod yw **prydydd** (benywaidd : **prydyddes**). Yn yr Oesoedd Canol dim ond y beirdd gorau oedd â'r hawl i'r teitl, ond yn y cyfnod modern daeth yn air mwy cyffredinol yn golygu 'bardd' neu unrhyw un sy'n mydryddu.

Ceir yr enghraifft gynharaf sydd ar glawr mewn cerdd a briodolir i Daliesin yn Llyfr Taliesin. Yno gwahanieithir yn amlwg rhwng prydyddion a beirdd cyffredin (fel y Glêr yn ddiweddarach). Yng nghyfnod Beirdd y Tywysogion roedd y prydydd yn fardd llys breintiedig gyda statws tebyg i'r pencerdd.

Mae Gramadegau'r Penceirddiaid yn pwysleisio goruchafiaeth a statws arbennig y prydydd ac yn amlygu nodweddion ei grefft :
:Ni pherthyn ar **brydydd** ymyrru ar glerwriaeth... canys gwrthwyneb yw ei grefft ef. Canys crefft prydydd yw canmawl a chlodfori, a digrifháu, a gwneuthur moliant a gogoniant a diddanwch.
:''Gramadegau'r Penceirddiad'' (mewn orgraff ddiweddar)

Ychwanegir fod gan y prydydd ei ddisgyblion, a'i fod yn athro barddol.

Mae'r beirdd canoloesol a arddelai'r gair 'prydydd' yn ei henwau yn cynnwys,
*Meilyr Brydydd
*Cynddelw Brydydd Mawr
*Prydydd y Moch
*Y Prydydd Bychan
*Gwgon Brydydd
*Ieuan Brydydd Hir

## Cyfeiriadau
Categori:Termau llenyddol
Categori:Y Traddodiad Barddol
*
*
Chris Hoy

Seiclwr trac o'r Alban ydy **Syr Christopher Andrew "Chris" Hoy** MBE (ganwyd 23 Mawrth 1976, Caeredin).

Enillodd wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn, BBC Scotland bedair gwaith mewn pum mlynedd, yn 2003, 2004, 2005 ac 2007.

Cafodd ei wobrwyo gyda MBE i gydnabod ei wasanaethau i seiclo yn rhestr anrhyddau'r flwyddyn newydd, 2005.

Oddi ar y trac, mae Chris yn cefnogi clwb pêl-droed Hearts.

## Canlyniadau

;2000
:2il Sbrint Tîm, Gemau Olympaidd (gyda Craig MacLean & Jason Queally)

;2001
:1af Kilo, Gemau'r Gymanwlad
:3ydd Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad (gyda Craig MacLean & Ross Edgar)
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

;2002
:1af 22px Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

;2003
:3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

;2004
:1af 22px Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:1af Kilo, Gemau Olympaidd

;2005
:1af 22px Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:3ydd Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

;2006
:1af 22px Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:1af Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad (gyda Craig MacLean & Ross Edgar)
:3ydd Kilo, Gemau'r Gymanwlad

;2007
:1af 22px Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:1af 22px Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

## Cyfeiriadau
**Pre-World Championship Interview: Chris Hoy*  British Cycling 22 Mawrth 2007
**Hoy sets new world best over 500m*, Jill Douglas BBC 13 Mai 2007

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Proffil ar 110sport.com 

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1976
Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI

Gall **Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI** gyfeirio at:
*Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd dynion
*Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd merched
*Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd dynion odan-23
*Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd dynion iau
*Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd merched iau