open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jorge Edwards

Nofelydd a beirniad llenyddol Sbaeneg a diplomydd o Tsile oedd **Jorge Edwards** (29 Mehefin 1931 – 17 Mawrth 2023) sy'n nodedig am ei hunangofiant o'i gyfnod yn llysgennad Tsile i Giwba, *Persona non grata* (1973).

Ganwyd yn Santiago de Chile i deulu o dras Gymreig. Derbyniodd radd yn y gyfraith o Brifysgol Tsile yn 1958 ac ymunodd â'r gwasanaeth diplomyddol. Fe'i anfonwyd gan y llywodraeth i astudio gwyddor gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Princeton yn 1959. Yn ystod ei yrfa lenyddol gynnar cyhoeddodd sawl casgliad o ffuglen fer, gan gynnwys *El patio* (1952), *Gente de la ciudad* (1961), *Las máscaras* (1967), a *Temas y variaciones* (1969), sy'n ymwneud â chymeriadau dosbarth-canol sy'n gweithio yn y fiwrocratiaeth. Mae ei nofelau hefyd yn ymdrin â bywyd y dosbarth canol a themâu gwleidyddol, yn eu plith *El peso de la noche* (1965), *Los convidados de piedra* (1978), *El museo de cera* (1981), *La mujer imaginaria* (1985), *El anfitrión* (1987), ac *El origen del mundo* (1996).

Yn ei lyfr *Persona non grata*, sy'n ymwneud â'i brofiadau yn llysgennad i Giwba yn nechrau'r 1970au, mynegodd Edwards feirniadaeth o lywodraeth sosialaidd Fidel Castro. Derbyniodd ymateb cymysg gan lenorion eraill ar draws America Ladin, nifer ohonynt yn aelodau'r adain chwith.

Derbyniodd Wobr Cervantes yn 1999. Mae ei gweithiau diweddarach yn cynnwys *El inútil de la familia* (2004), sy'n seiliedig ar hanes ei ewythr, a *La casa de Dostoievsky* (2008), stori am fardd yr *avant-garde* sy'n teithio i Giwba yn y 1960au. Ysgrifennodd Edwards hefyd y gyfrol *Adiós, poeta* (1990), astudiaeth o Pablo Neruda.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Tsile
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Tsile
Categori:Diplomyddion o Tsile
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Hunangofianwyr Sbaeneg o Tsile
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o Tsile
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Tsile
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Tsile
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Tsile
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Tsile
Categori:Pobl o Santiago de Chile
Tarsier

de|bawd|300px|Tarsier Ffilipinaidd (*Carlito syrichta*), un o'r primatiaid lleiaf.
Primatiaid haplorrhini o deulu'r *Tarsiidae* yw'r **tarsier**, a'r unig deulu sy'n dal mewn bod o'r is-isurdd *Tarsiiformes*. Er bod y grŵp yn fwy cyffredin ar un adeg, mae ei holl rywogaethau sy'n bodoli heddiw i'w cael yn ynysoedd De-ddwyrain Asia .

Primat bychan gyda llygaid enfawr yw'r tarsier; mae pob pelen y llygad tua 16 milimedr (0.63 modfedd) ar ei thraws ac mor fawr â, neu mewn rhai achosion yn fwy na, yr ymennydd cyfan. Mae anatomi unigryw'r tarsier yn deillio o'r angen i gydbwyso eu llygaid mawr a'u pen trwm fel eu bod yn gallu disgwyl yn dawel am ysglyfaeth maethlon. Mae gan y tarsier synnwyr clywedol cryf, ac mae eu cortecs clywedol yn neilltuol. Mae'r pen a'r corff yn amrywio o 10 i 15&nbsp;cm o hyd, ond mae'r coesau ôl  tua dwywaith yr hyd hwn (gan gynnwys y traed), ac mae ganddynt hefyd gynffon main o 20 i 25&nbsp;cm o hyd. Mae eu bysedd hefyd yn hir, gyda'r trydydd bys tua'r un hyd â bôn y fraich. Mae gan y rhan fwyaf o'u bysedd ewinedd, ond mae gan ail a thrydydd bysedd y traed ôl grafangau sy'n cael eu defnyddio i ymdwtio. Mae gan y tarsier ffwr melfedaidd meddal sydd fel arfer yn llwydfelyn neu ocraidd.

Tarsierod yw'r unig brimatiaid cwbl gigysol sy'n bodol: maent yn bryfysol yn bennaf, ac yn dal pryfed trwy neidio arnynt. Gwyddys hefyd eu bod yn ysglyfaethu ar adar, nadroedd, madfallod ac ystlumod.

Mae beichiogrwydd yn cymryd tua chwe mis, ac mae tarsierod yn bwrw epil unigol. Mae tarsierod ifanc yn cael eu geni gyda ffwr ar eu cyrff, a chyda llygaid agored, ac maent yn gallu dringo o fewn diwrnod i'w genedigaeth. Maent yn cyrraedd aeddfedrwydd rhywiol erbyn diwedd eu hail flwyddyn. Mae eu cymdeithasolrwydd a'u system paru yn amrywio, gyda tharsierod o Sulawesi yn byw mewn grwpiau teuluol bach, tra bod tarsierod Ffilipinaidd a gorllewinol yn cysgu a fforio yn unigol.

Mae tarsierod yn tueddu i fod yn anifeiliaid swil iawn.&#x5B; *angen dyfynnu* &#x5D;
Mae statws cadwraeth pob rhywogaeth o tarsier yw eu bod yn agored i ddifodiant. Mae tarsierod yn rhywogaeth sy'n dibynnu ar gadwraeth sy'n golygu bod angen iddynt gael mwy o reolaeth ar gynefinoedd gwarchodedig neu y byddant yn sicr yn diflannu yn y dyfodol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid Asia
William Simons

Actor a aned yng Nghymru oedd **William Simons** (17 Tachwedd 1940 – 21 Mehefin 2019). Roedd yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel PC Alf Ventress yn *Heartbeat*, rôl a chwaraeodd am 18 mlynedd rhwng 1992 a 2010.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Simons yn Abertawe lle roedd ei dad wedi'i leoli yn ystod yr Ail Ryfel Byd a chafodd ei fagu yn Ne Cymru nes i'r teulu symud i Ogledd Llundain. Dechreuodd actio fel plentyn, gan ymddangos yn y ffilmiau *No Place for Jennifer* (1950), *Where No Vultures Fly* (1951) a *West of Zanzibar* (1954). Yna dioddefodd o acne difrifol a gweithiodd fel rheolwr llwyfan am bedair blynedd cyn penderfynu dod yn actor fel oedolyn.

## Heartbeat 
Chwaraeodd PC Ventress drwy gydol yr 18 mlynedd o gyfres *Heartbeat*. Er ei fod yn chwarae ysmygwr trwm, nid oedd Simons yn ysmygu mewn bywyd go iawn a rhoddwyd sigaréts llysieuol iddo i chwarae y rhan. *The Inspector Alleyn Mysteries* fel yr Arolygydd Fox, *Cribb* fel Cwnstabl Thackeray a'r stori *Doctor Who*, "The Sun Makers", fel Mandrel. Ymddangosodd hefyd yn *Auf Wiedersehen Pet*, *Coronation Street*, *The Sweeney*, *Minder*, *Dempsey &amp;amp; Makepeace*, *Last of the Summer Wine*, *The Darling Buds of May*, *Wish Me Luck*, *Bergerac*, *Casualty* a *Lovejoy*.

## Gwaith elusennol 
Roedd yn noddwr i'r elusen *Changing Faces* sy'n helpu pobl sydd wedi dioddef anffurfiadau gwyneb.

## Ffilmyddiaeth rhannol 
* *No Place for Jennifer* (1950) - Jeremy
* *Where No Vultures Fly* (1951) – Tim Payton
* *West of Zanzibar* (1954) – Tim Payton
* *Not So Dusty* (1956) – Derek Clark
* *On the Fiddle* (1961) – Private (uncredited)
* *Mystery Submarine* (1963) – Leading Seaman Grant
* *Clash by Night* (1964) – Guard Outside Barn (uncredited)
* *Pope John Paul II* (1984, TV film) – Foreman Krauze
* *The Woman in Black* (1989, TV film) – John Keckwick

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Pantelleria

Ynys Eidalaidd yn y Môr Canoldir yw **Pantelleria**. Fe'i lleolir yn Nghulfor Sisili, 100&nbsp;km (62&nbsp;milltir) i'r de-orllewin o Sisili a 60&nbsp;km (37 milltir) i'r dwyrain o arfordir Tiwnisia. Ar ddiwrnodau clir mae Tiwnisia i'w weld o'r ynys. Yn weinyddol, mae *comune* Pantelleria yn perthyn i dalaith Sisilaidd Trapani.

Mae gan yr ynys arwynebedd o 83&nbsp;km² (32 milltir sgwâr). Mae'r copa uchaf, o'r enw Montagna Grande, yn cyrraedd 836&nbsp;m (2,743&nbsp;troedfedd) uwchben lefel y môr.

Mae'r ynys o ddarddiad folcanig. Digwyddodd y ffrwydrad olaf islaw lefel y môr yn 1891, ond heddiw gellir gweld ffenomenau sy'n gysylltiedig â gweithgaredd folcanig, fel ffynhonnau poeth a ffwmarolau. Mae'r ynys yn ffrwythlon ond heb ddŵr ffres.

Ledled yr ynys ceir tai nodweddiadol – *dammusi*.  Mae gan y rhain waliau trwchus o lafa, wedi'u gwyngalchu, gyda chiwpolâu bas, a dyfrgistiau ar gyfer casglu dŵr glaw prin.

Mae Pantelleria yn enwog am ei gwinoedd melys, Moscato di Pantelleria a Moscato Passito di Pantelleria, y ddau wedi'u gwneud o'r grawnwin Zibibbo lleol. Caprys sy'n gnwd pwysig arall.

## Oriel

Volcanic Rocks on Pantelleria in Italy 001.jpg|Ffurfiant folcanig ar hyd yr arfordir
Antichi-dammusi.jpg|Tai nodweddiadol yr ynys – *dammusi*
Campi a Pantelleria.jpg|Gwinllannoedd wedi'u hamgylchynu gan waliau cerrig
Cappereto a terrazze (Pantelleria).jpg|Terasau gyda llwyni caprys

Categori:Talaith Trapani
Categori:Ynysoedd Sisili
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Categori:Ynysoedd yr Eidal
Tipper Gore

Awdures Americanaidd yw **Tipper Gore** (ganwyd 19 Awst 1948) sy'n lladmerydd ar faterion llosg y dydd, yn ffotograffydd ac yn wleidydd.

Ganed **Mary Elizabeth "Tipper" Gore (née Aitcheson**) yn Washington ar 19 Awst 1948. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Boston ac yna Coleg Peabody, Tennessee. Priododd Al Gore a fu'n Ddirprwy Arlywydd Unol Daleithiau America ac mae Karenna a Kristin yn blant iddi; gwahanodd Tipper ac Al yn 2010. Mae'n gymarol wleidyddol ei natur, ac yn  aelod o'r Blaid Ddemocrataidd. 

Yn 1985, cyd-sefydlodd Gore y *Parent Music Resource Centre* (PMRC), a oedd yn argymell labelu cloriau recordiau a oedd yn cynnwys yn  fudur a rhagfeydd, yn enwedig yn y genres metel trwm, pync a hip hop. Drwy gydol ei degawdau o fywyd cyhoeddus, mae hi wedi eiriol dros sensoriaeth, ymwybyddiaeth o iechyd meddwl, achosion menywod, achosion plant, hawliau LGBT a lleihau digartrefedd.

## Magwraeth
bawd|150px|chwith|Priodas Al a Tipper Gore, 19 Mai 1970, yn Eglwys Gadeiriol Washington
Mae Mary Elizabeth yn ferch John Kenneth "Jack" Aitcheson, Jr, entrepreneur cyflenwi offer plymio a pherchennog Cyflenwad J & H Aitcheson Plumbing Supply, a'i wraig gyntaf, Margaret Ann (née. Carlson) Odom (a gollodd ei gŵr cyntaf yn ystod yr Ail Ryfel Byd). Derbyniodd y llysenw "Tipper" gan ei mam, o hwiangerdd. Magwyd Gore yn Arlington, Virginia. Magodd ei mam a'i mam-gu hi ar ôl i'w rhieni ysgaru.

Mynychodd St. Agnes, ysgol Esgobol breifat yn Alexandria, Virginia, lle bu'n chwarae pêl-fasged, pêl feddal, a hoci maes a chwaraeodd y drymiau ar gyfer band benywaidd o'r enw *The Wildcats*. Pan ddechreuodd Al Gore fynychu Prifysgol Harvard, cofrestrodd Tipper yng Ngholeg Iau Garland (sydd bellach yn rhan o Goleg Simmons) ac yn ddiweddarach trosglwyddodd i Brifysgol Boston, gan dderbyn ei B.A. mewn seicoleg yn 1970. Ar Fai 19, 1970, priododd hi a Gore yn Eglwys Gadeiriol Genedlaethol Washington.

Cwbwlhaod radd meistr mewn seicoleg o Goleg George Peabody, Prifysgol Vanderbilt yn 1975.

## Gyrfa
Gweithiodd Gore yn rhan-amser fel ffotograffydd papur newydd ar gyfer* The Tennessean* yn Nashville a pharhaodd fel ffotograffydd llawrydd yn Washington ar ôl i'w gŵr gael ei ethol i'r Gyngres U. ym 1976.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Washington
Judith Krantz

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Judith Krantz** (née Tarcher; 9 Ionawr 1928 – 22 Mehefin 2019).

Cafodd Krantz ei geni yn Ninas Efrog Newydd, yn ferch i'r cyfreithwraig Mary (Braeger), a'i gŵr Jack D. Tarcher. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Wellesley.

Gweithiodd fel newyddiadurwraig yn Efrog Newydd ers 1950. Priododd yr awdur sgrîn Steve Krantz ym 1954.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
* *Scruples* (1978)
* *Princess Daisy* (1980) 
* ''Mistral's Daughter* (1982) 
* *I'll Take Manhattan* (1986)
* *Till We Meet Again* (1988) 
* *Dazzle* (1990) 
* *Scruples Two* (1992)
* *Lovers* (1994)
* *Spring Collection* (1996)
* *The Jewels of Tessa Kent* (1998)

### Teledu
* *Judith Krantz's "Secrets"* (1992)
* *Torch Song* (1993)

### Hunangofiant
* *Sex and Shopping: The Confessions of a Nice Jewish Girl'' (2000)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Rhaeadr Dolgoch

Mae **Rhaeadrau Dolgoch** yn gyfres o raeadrau ar Nant Dolgoch, ger Gorsaf reilffordd Dolgoch ar Reilffordd Talyllyn yng Ngwynedd. Mae’r nant yn ymuno ag Afon Fathew.

Categori:Gwynedd
Dolgoch
Chiara Lubich

Awdures o'r Eidal oedd **Chiara Lubich** (22 Ionawr 1920 - 14 Mawrth 2008) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel sefydlydd y Mudiad Focolare, athro a chlerigwr. 

## Cefndir 
Ganed **Silvia Lubich** yn Trento, yr Eidal a bu farw yn Rocca di Papa, sef un o faestrefi Rhufain. Collodd ei thad ei swydd yn ystod cyfnod Ffasgiaeth yr Eidal, oherwydd ei syniadau sosialaidd. O ganlyniad, roedd y Lubichs yn byw am flynyddoedd mewn tlodi eithafol. I dalu am ei hastudiaethau ym Mhrifysgol Ca' Foscari mewn athroniaeth, bu Lubich yn hyfforddi myfyrwyr eraill yn Fenis ac yn ystod y 1940au dechreuodd ddysgu mewn ysgol elfennol yn Trento.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, tra bod bomiau'n dinistrio Trento, cafodd Lubich brofiad crefyddol pwerus a newidiodd ei bywyd am byth. Dywedodd Lubich am y profiad hwn wrth ei ffrindiau agosaf. Ar ôl argyhoeddi ei ffrindiau, pe baent yn cael eu lladd, roeddent roi un arysgrif cerfiedig ar eu beddau: "A chredom mewn cariad". Ar 7 Rhagfyr 1943 arweiniodd ei phrofiad hi i gysegru ei hun i Dduw a newid ei henw i Chiara, er anrhydedd i Chiara o Assisi. Ystyrir y dyddiad hwn fel dechrau'r mudiad Focolare.

Cymunedau bychain o wirfoddolwyr lleyg yw'r Focolare, sy'n ceisio cyfrannu at heddwch ac i sicrhau undod efengylaidd pawb ym mhob amgylchedd cymdeithasol. Nod y mudiad yw byd sy'n byw mewn undod efengylaidd ym mhob haen o gymdeithas. Heddiw ymhlith ei aelodau mae llawer o bobl nad ydynt yn arddel crefydd benodol.

## Gwynfydiad
Yn 2013, bum mlynedd ar ôl marwolaeth Chiara Lubich, cafodd ei hachos dros ei gwynfydu ei sefydlu'n ffurfiol wedyn gan Esgobaeth Frascati, lle daeth miloedd i weld sefydlu ei hachos. Ymhlith y rhai a oedd yn bresennol oedd y cyd-sefydlydd, sef y Tad. Pasquale Foresi.

## Cyhoeddiadau
* *Essential Writings: Spirituality Dialogue Culture - New City* (16 Feb 2007) - , 

* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Pobl o Trento
Martha Llwyd

Roedd **Martha Llwyd** (1766 &ndash; 16 Hydref 1845) yn fardd o Gymru.

Cafodd ei geni, fel Martha Williams, yn y fferm Nantbendigaid, Cynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin. Priododd Dafydd Llwyd ym 1785.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1766
Categori:Marwolaethau 1845
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Ffwmarol

Twll yng nghramen y Ddaear y daw mwg twym a nwyon folcanig allan ohono yw **mygdwll** (hefyd **ffwmarol**). Mae'r ager yn cael ei ffurfio pan fydd dŵr daear wedi'i dra-phoethi'n cyddwyso wrth iddo ymddangos i'r awyr. Mae'r nwyon yn debygol o gynnwys carbon deuocsid, sylffwr deuocsid, hydrogen clorid a hydrogen sylffid. Gall mygdyllau ddigwydd ar hyd craciau bach, ar hyd holltau hir, neu mewn clystyrau anhrefnus.

Mewn rhai rhannau o'r byd, mae mygdyllau'n allyrru anweddau sylffyraidd sy'n ffurfio dyddodion arwynebol. Gellir eu cloddio yn fasnachol.

Námafjall in summer 2009 (2).jpg|Mygdwll yn Námafjall, Gwlad yr Iâ
Campi Flegrei.JPG |Mygdwll ar ochr llosgfynydd mud Solfatara ger Napoli, yr Eidal, sydd wedi dyddodi sylffwr ar y creigiau
Fourpeaked-fumaroles-cyrus-read1.JPG|Mygdyllau ar ochr llosgfynydd Mynydd Fourpeaked, Alasga

Categori:Daeareg
Categori:Fwlcanoleg
Categori:Hydroleg
Categori:Llosgfynyddoedd
Anna Laetitia Waring

Roedd **Anna Laetitia Waring** (19 Ebrill 1823 – 10 Mai 1910) yn fardd ac emynydd o Gymru.

Fe'i ganed yn Plas-y-Felin, Castell-nedd, yn ferch i Elijah Waring a'i wraig, Deborah. Bu farw yn Clifton, Bryste.

## Llyfryddiaeth
**Hymns and Meditations* (1850)
**Additional Hymns* (1858)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1823
Categori:Marwolaethau 1910
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Amrywiadau Goldberg

Deg amrywiad ar hugain ar thema wreiddiol ar gyfer harpsicord dau seinglawr, gan Johann Sebastian Bach, yw ***Amrywiadau Goldberg***, BWV&nbsp;988. Fe'u cyhoeddwyd yn Nürnberg yn ystod oes y cyfansoddwr, yn 1741, fel Rhan IV o'i *Clavier-Ubung*. Daw'r llysenw "Goldberg" o'r chwedl, y tybir bellach, nad yw'n wir, iddynt gael eu comisynu gan lysgennad Rwsia i Sacsoni, Iarll Keyserling, a oedd yn dioddef o anhunedd, er mwyn i'r harpsicordydd Johann Gottlieb Goldberg eu chwarae i'w ddiddanu yn ystod ei nosweithiau di-gwsg.

*Sarabande* mewn dwy adran gytbwys yw'r thema, neu "Aria", a chedwir y bas a'r stwythur harmonig ar eu hyd yn yr holl 30 amrywiad sy'n dilyn. Daw'r amrywiadau yr Aria bob yn dri, yr olaf o bob tri yn ganon. Mae'r canonau yn dilyn ei gilydd ar gyfyngau cynyddol o'r unsain i'r nawfed. Mae'r un olaf yn *Quodlibet*, sy'n cyflwyno dau alaw boblogaidd yn wrthbwynt dros yr harmonïau.

Mae'r gwaith yn un sylweddol, gyda hyd o 60 i 80 munud, os caiff ei berfformio gyda'r holl ailadroddiadau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddiadau Johann Sebastian Bach
Carolyn Hitt

Newyddiadurwraig o Gymru yw **Carolyn Hitt** (ganed Hydref 1968).

Cafodd Hitt ei geni yn Llwynypia. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Hertford, Rhydychen. Roedd y fenyw cyntaf i ennill y Wobr BT UK Sports Journalist of the Year.

Cynhyrchydd a chyflwynydd teledu yw hi. Yn 2012 cyd-sefydlodd y cwmni cynhyrchu merched i gyd, Parasol Media Ltd. Mae hi'n aelod o fwrdd y Bywgraffiadur Cymreig.

## Teledu
**Family Detectives*
**Gareth@60*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1960au
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Amrywiad

Mewn cerddoriaeth, mae **amrywiad** yn dechneg ffurfiol lle mae deunydd yn cael ei ailadrodd ar ffurf wedi'i newid. Gall y newidiadau gynnwys alaw, rhythm, harmoni, gwrthbwynt, timbre, trefniant cerddorfaol neu unrhyw gyfuniad o'r rhain.

Mae egwyddor amrywiad yn eang iawn ac i ryw raddau mae i'w chael mewn llawer o gyd-destunau cerddorol; fodd bynnag, mae'r term yn cael ei gymhwyso'n fwy penodol yn ffurf gerddorol **thema ac amrywiadau**, lle dilynir thema gan gyfres o fersiynau ohoni'i hun, pob un yn cael cymeriad unigryw, ac yn aml yn dod yn fwy cymhleth neu'n fwy cyferbyniol yn ystod y gyfres. Gallai'r thema sydd i'w hamrywio fodoli eisoes (efallai'n un sy'n gyfarwydd i wrandawyr) neu wedi'i chyfansoddi'n arbennig ar gyfer y cyfleoedd cerddorol mae'n eu cynnig. Cyfansoddiad o'r math cyntaf fyddai *Variations on "America"* (1891) gan Charles Ives, lle mae'r cyfansoddwr yn defnyddio'r alaw *America* (mwy cyfarwydd yn y Deyrnas Unedig fel alaw *God Save the Queen*); cyfansoddiad o'r ail fath fyddai *Amrywiadau Goldberg* gan J.&nbsp;S. Bach, sy'n defnyddio thema hollol wreiddiol.

Categori:Ffurfiau cerddorol
Judith Weir

Cyfansoddwraig o'r Deyrnas Unedig o dras Albanaidd yw **Judith Weir, CBE** (ganwyd 11 Mai 1954). Hi oedd Meistr Cerddoriaeth y Frenhines o 2014 hyd 2024. 

Cafodd ei geni yng Nghaergrawnt, yn ferch rhieni Albanaidd. Dechreuodd gyrfa gerddorol Judith Weir pan ddechreuodd chwarae'r obo yng Ngherddorfa Genedlaethol Ieuenctid Prydain, cyn astudio Cerddoriaeth yng Ngholeg y Brenin, Caergrawnt.Yna treuliodd sawl blwyddyn yn addysgu yn Lloedgr a'r Alban.

Mae Weir wedi ysgrifennu sawl opera llwyddiannus, gan gynnwys *The Black Spider* (1985), *A Night at the Chinese Opera* (1987), *Blond Eckbert* (1994) a *Miss Fortune* (2011). Yn ogystal, mae'n gyfansoddwr o ddarnau cerddorfaol a lleisiol, gan gynnwys Concerto i'r Piano (1997), *The Welcome Arrival of Rain* (2001), ac *In the Land of Uz* (2017). Yn aml mae ei cherddoriaeth yn ymgorffori cerddoriaeth werin, ynghyd ag elfen gref o olygfeydd ac adrodd straeon. 

Mae Weir wedi addysgu fel athro gwadd ym Mhrifysgolion Caerdydd, Princeton a Harvard. Mae ei gwaith wedi anrhydeddu gan wobrau Cylch y Beriniad, South Bank Show, Elise L Stoeger ac Ivor Novello. Daeth yn CBE yn 1995, a dyfarnwyd hi â Medal Gerddoriaeth y Frenhines yn 2007. Yn 2014, gwnaethpwyd Weir y fenyw gyntaf i wasanaethy fel Meistr Cerddoriaeth y Frenhines, yn olynu Syr Peter Maxwell Davies. Yn ei rôl, mae hi wedi cyfansoddi ar gyfer achlysuron cenedlaethol a brenhinol, gan gynnwys dathliadau penblwydd y Frenhines yn 90 oed a choffâd swyddogol y DU o Cadoediad 1918.

## Gweithfa cerddorol
### Opera
**The Black Spider* (1985)
**A Night at the Chinese Opera* (1987)
**HEAVEN ABLAZE in His Breast* (1989)
**The Vanishing Bridegroom* (1990)
*''Scipio's Dream* (1991)
**Blond Eckbert* (1994)
**Armida* (2005)
* *Miss Fortune (Achterbahn)* (2011)
### Theatr
**The Skriker* (1994)
### Eraill
* *King Harald's Saga* (1979)
* *Music for 247 Strings* (1981, fiolyn a piano)
* *Thread!* (1981)
* *Scotch Minstrelsy* (1982)
* *The Art of Touching the Keyboard* (1983, piano)
* *Missa Del Cid* (1988)
* *The Consolations of Scholarship* (1985)
* String Quartet (1990)
* *Musicians Wrestle Everywhere* (1994)
* *Forest* (1995, cerddorfa)
* Piano Concerto (1997)
* *Storm* (1997)
* *Natural History* (1998)
* Piano Trio (1998)
* *We Are Shadows* (1999)
* Piano Quartet (2000)
* *woman.life.song* (2000)
* *The welcome arrival of rain* (2001)
* *Tiger Under the Table* (2002)
* *Piano Trio Two* (2003–2004)
* *Winter Song* (2006)
* *CONCRETE* (2007)
* *I give you the end of a golden string* (2013)
* *In the Land of Uz'' (2017)
* Oboe Concerto (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Moeseg ddisgrifiadol

Gwyddor empiraidd sy'n astudio ac yn cymharu credoau ac arferion moesol o wahanol ddiwylliannau, gwledydd, ac oesoedd yw **moeseg ddisgrifiadol** neu **foeseg gymharol**. Cyferbynnir moeseg ddisgrifiadol â moeseg normadol, ac ystyrir y gangen hon o foeseg yn un o wyddorau pur cymdeithas, megis anthropoleg a chymdeithaseg, yn hytrach na ffurf ar athroniaeth foesol, gan ei bod yn ymdrin â ffeithiau yn hytrach na dyfarniadau gwerth.

Nod moeseg ddisgrifiadol ydy ymchwilio i gredoau ac arferion moesol a manylu arnynt, yn ogystal â'u dehongli a'u hesbonio yn nhermau'r amodau cymdeithasol, economaidd, a daearyddol sy'n eu siapio. Fel gwyddor gymharol, mae'n ystyried y nodweddion sy'n gyffelyb i wahanol gyfundrefnau moesol a hefyd yn sylwi ar y gwahaniaethau rhyngddynt. Try'r ysgolhaig ganfod achosion cyffredin i egluro sut mae moesau yn datblygu, o ganlyniad i achosion dynol a naturiol, a sut mae cysylltiadau croesddiwylliannol a datblygiadau hanesyddol a thechnolegol yn effeithio ar foeseg.

Mae pob cymdeithas bron yn dibynnu ar normau sydd wedi eu hen sefydlu ynglŷn â'r teulu, dyletswyddau'r unigolyn, gweithgareddau rhyw, hawliau eiddo, ffyddlondeb, a dibynadwyedd yr unigolyn o ran dweud y gwir a chadw addewid. Mae rhai gwyddonwyr moesegol yn astudio'r gwahaniaethau sy'n diffinio gwahanol gymdeithasau, tra bo eraill yn canolbwyntio ar reolau moesol cyfanfydol, er enghraifft y tabŵau byd-eang sy'n gwahardd llofruddiaeth a llosgach. Gall arferion moesol amrywio'n sylweddol o un gymdeithas i'r llall, er enghraifft unbriodas ac amlbriodas. Pwnc pwysig ym moeseg ddisgrifiadol ydy'r cwestiwn ynglŷn â pha un ai tebygrwydd neu wahaniaeth sy'n fwyaf sylfaenol i foesoldeb, ac os gellir llunio moeseg gonsensws y'n gyffredin i ymddygiad dynol neu os yw perthynoledd ddiwylliannol yn diffinio moesau'r ddynolryw yn y bôn. Mae'r cwestiynau hyn yn pontio moeseg ddisgrifiadol ac athroniaeth foesol normadol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwyddorau cymdeithas
Categori:Gwyddorau cymharol
Disgrifiadol
Cwmfelinfach

Pentref bach yng nghymuned Ynys-ddu, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Cwmfelin-fach**. hefyd **Cwmfelinfach**, (ffurf ddarfodedig yn y Gymraeg, ond a ddefnyddir yn Saesneg). Fe'i lleolir yn Nyffryn Sirhywi yn yr hen Sir Fynwy, i'r gogledd o Wattsville a thua 5 milltir i'r gogledd o'r dref agosaf Rhisga ac i'r de o'r Coed Duon.

I'r dwyrain, mae bryniau Pen-y-Trwyn yn ffinio â'r dyffryn (1,028 troedfedd/313m). I'r gorllewin mae Mynydd y Grug (1,132 tr/345m).

## Hanes
Roedd Cwmfelinfach yn gartref i gymuned glo yn ystod y cyfnod cynnar i ganol yr 20g. Agorodd y pwll glo y Nine Mile Point, tua 1905 a daeth i ben yn 1964. Glofa'r Nine Mile Point oedd safle'r "eistedd fewn" (Sir in') glowyr cyntaf erioed. Yn ystod 1935 bu i'r "streic aros i lawr" yn cynnwys 164 o lowyr. Roeddent yn protestio yn erbyn defnyddio glowyr "sgab"(dynion nad oeddent yn aelodau o'r Ffederasiwn yn wahanol i weddill y gweithlu y pwll). Dim ond wedi i'r cwmni addo na fyddai unrhyw ddynion nad oeddent yn ffedereiddio yn cael eu cyflogi yn y pwll glo. Yn ei gyfanrwydd, parhaodd streic am 177 awr. Roedd glowyr o byllau glo eraill yn yr ardal, rhai yn cymryd camau tebyg, yn cefnogi eu gweithredu.

### Cyn y Glo
Pentrefan bychan oedd Cwmfelinfach tan ddiwedd y 19g - felly mae'r rhan fwyaf o dai yn dai teras traddodiadol o'r 20g. Mae map o 1885 yn dangos Melin (capel) y Methodistiaid Calfinaidd yng Nghapel Babell.

Ceir bedd y bardd Islwyn (1832-1878) ar gael yma.

## Heddiw
Ceir ysgol gynradd yn y pentref, Ysgol Gynradd Cwmfelinfach.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* y Bardd 'Islwyn' ar Y Bywgraffiadur Ar-lein
* Arysgrifiadau ar Y Babel 
* www.geograph.co.uk : ffotograffau o Cwmfelinfach a'r cylch

Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Ynys-ddu
Tsitsi Dangarembga

Awdures o Simbabwe oedd **Tsitsi Dangarembga** (ganwyd 1959) sy'n cael ei hystyried hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel cyfarwyddwr ffilm. Cafodd ei nofel gyntaf, *Nervous Conditions* (1988), ei henwi fel un o'r 100 llyfr sydd wedi newid y byd; hon hefyd oedd y gyfrol gyntaf i gael ei hysgrifennu yn Saesneg gan fenyw ddu o Simbabwe

Fe'i ganed yn Bulawayo, sef ail ddinas fwyaf Simbabwe. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Caergrawnt a Phrifysgol Simbabwe. 

Dechreuodd ei haddysg yn Lloegr, ond yn ddiweddarach aeth i Ysgol Uwchradd Hartzell, ysgol genhadol yn nhref Rhodesaidd (a newidiodd ei enw'n ddiwedarach i 'Simbabwe') Umtali ('Mutare' erbyn hyn). Yna astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Caergrawnt, lle cafodd brofiadau o hiliaeth a phobl yn ei hanwybyddu. Gadawodd Dangarembga Gaergrawnt a dychwelodd i Simbabwe ychydig fisoedd cyn i'r wlad ddatgan ei hannibyniaeth yn swyddogol.

Astudiodd seicoleg ym Mhrifysgol Simbabwe tra'n gweithio am ddwy flynedd fel ysgrifennwr copi mewn asiantaeth farchnata. Rhoddodd y profiad ysgrifennu cynnar hwn lwybr iddi fynegi ei hun: ysgrifennodd nifer o ddramâu, gan gynnwys *The Lost of the Soil*, ac yna ymunodd â'r grŵp theatr Zambuko. Cymerodd ran mewn cynhyrchu dwy ddrama, *Katshaa* a *Mavambo*.

Ym mis Hydref 2021, derbyniodd Tsitsi Dangarembga y Wobr Heddwch o Ffair Lyfrau Frankfurt. Mae'r wobr bwysig hon, sydd â gwobr o 25,000 ewro, yn un o'r pwysicaf yn y byd cyhoeddi.

Ym mis Mehefin 2022, cyhoeddwyd gwarant arestio yng nghanolfan Tsitsi Dangarembga. Mae hi’n cael ei herlyn yn benodol am anogaeth i drais cyhoeddus a thorri rheolau gwrth-Covid-19 ar ôl gwrthdystiad gwrth-lywodraeth a drefnwyd ddiwedd Gorffennaf 2020.

## Ffilmyddiaeth
**The Great Beauty Conspiracy*, (1994)
**Passport to Kill*, (1994)
**Schwarzmarkt*, (1995) 
**Everyone’s Child*, (1995)
**The Puppeteer*, (1996) 
**Zimbabwe Birds*, (1998 –with Olaf Koschke)
**On the Border*, (2000)
**Hard Earth – Land Rights in Zimbabwe*, (2001)
**Ivory*, (2001) 
**Elephant People*, (2002) 
*'Mother’s Day*, (2004)
**High Hopes*, (2004) 
**At the Water*, (2005)
**Growing Stronger*, (2005) 
**The Sharing Day* (2008) 
**I Want a Wedding Dress*, (2010) 
**Ungochani*, (2010)
**Nyami Nyami Amaji Abulozi'', (2011).

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Llenorion o Simbabwe
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Bulawayo
Julianne Moore

Awdures ac actores o'r Unol Daleithiau, o dras Albanaidd, yw **Julianne Moore** (ganwyd 3 Rhagfyr 1960) sy'n nodedig am ei gwaith fel actor teledu, actor ffilm, cynhyrchydd ffilm, actor llwyfan ac awdur plant.

Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Boston, Ysgol Uwchradd Americanaidd Frankfurt a Choleg Prifysgol y Celfyddydau Cain Boston. 

Mae hi wedi ennill nifer o ffilmiau ers dechrau'r 1990au, ac mae'n adnabyddus iawn am ei phortreadau o fenywod emosiynol gythryblus mewn ffilmiau annibynnol a ffilmiau Hollywood, ac mae wedi derbyn nifer o anrhydeddau, gan gynnwys Gwobr Academi a dau Golden Globes. Enwyd Moore gan y cylchgrawn *Time* yn un o'r 100 person mwyaf dylanwadol yn y byd yn 2015. Priododd Bart Freundlich.

Ar ôl astudio theatr ym Mhrifysgol Boston, dechreuodd Moore ei gyrfa gyda chyfres o rolau teledu. Rhwng 1985 a 1988, roedd yn rheolaidd mewn operâu sebon e.e. *As the World Turns*, gan ennill "Gwobr Emmy yn Ystod y Dydd" (*Daytime Emmy Award*) am ei pherfformiad. Ei ffilm gyntaf oedd *Tales from the Darkside: The Movie*, a pharhaodd i chwarae rolau bach am y pedair blynedd nesaf, gan gynnwys yn y ffilm gyffrous *The Hand That Rocks the Cradle* (1992). 

Derbyniodd Moore sylw beirniadol am y tro cyntaf yn *Short Cuts* (1993), gan Robert Torman', a pherfformiadau olynol yn *Vanya on 42nd Street* (1994) a *Safe* (1995). Cadarnhaodd ei rolau yn y blockbusters *Nine Months* (1995) a *The Lost World: Jurassic Park* (1997) ei lle fel seren ddisgleiriaf Hollywood.

## Magwraeth
Ganed '*Julie Anne Smith* ar 3 Rhagfyr 1960, yn Fort Bragg, sef sefydliad milwrol yng Ngogledd  Carolina, yr hynaf o dri phlentyn. Roedd ei thad, Peter Moore Smith, yn *paratrooper* ym Myddin yr Unol Daleithiau yn ystod Rhyfel Fietnam gan ddod yn gyrnol ac yna'n farnwr gyda'r fyddin. Roedd ei mam, Anne (née Love; 1940–2009), yn seicolegydd a gweithiwr cymdeithasol a ymfudodd o Greenock, yr Alban, i Unol Daleithiau America yn 1951 gyda'i theulu. Mae ganddi chwaer iau o'r enw Valerie Smith, a brawd iau, y nofelydd  Peter Moore Smith. Cafodd ddinasyddiaeth 'Prydeinig' yn 2011 gan ei bod yn hanner Albanes.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Fort Bragg
Bickleigh, South Hams

:''Erthygl am y pentref ger Dartmoor yw hon. Am y pentref arall o'r un enw yn Nyfnaint, ger Tiverton, gweler Bickleigh, Canol Dyfnaint.''

Pentref a phlwyf sifil yn  Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Bickleigh**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil poblogaeth o 3,960.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Jennifer Egan

Awdures Americanaidd yw **Jennifer Egan** (ganwyd 7 Medi 1962) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur a nofelydd.

Fe'i ganed yn Chicago ar 7 Medi 1962 ac yn 2019 roedd yn byw yn Clinton Hill, Brooklyn gyda'i gŵr a'i dau fab. Cafodd ei magu yn San Francisco. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Pennsylvania (lle astudiodd llenyddiaeth Saesneg) a Choleg Sant Ioan, Caergrawnt. Tra oedd yn fyfyriwr israddedig, ei phartner oedd Steve Jobs, a osododd gyfrifiadur Macintosh yn ei hystafell wely. 

Ymhlith y gwaith pwysicaf a mwyaf nodedig a ysgrifennodd mae'r nofel: *A Visit from the Goon Squad* a enillodd Wobr Pulitzer 2011 am Ffuglen a Gwobr Cylch Beirniaid y Llyfr Cenedlaethol am ffuglen.  Ar 28 Chwefror 2018 etholwyd hi'n Llywydd Canolfan PEN America.

## Y llenor
Rhyddhawyd nofel gyntaf Egan, *The Invisible Circus*, ym 1995 a'i haddasu'n ffilm o'r un enw a ryddhawyd yn 2001.

Yn debyg i *Te yn y Grug* gan Kate Roberts, a ddisgrifiwyd fe' "stori fer hir", gwrthododd Egan ddiffinio ei nofel *A Visit from the Goon Squad* fel 'stori fer' na 'nofel', gan ddweud nad oes angen diffiniadau pendant i rai pethau, a *"I wanted to avoid centrality. I wanted polyphony. I wanted a lateral feeling, not a forward feeling. My ground rules were: every piece has to be very different, from a different point of view. I actually tried to break that rule later; if you make a rule then you also should break it!"* 
Mae'r llyfr yn cynnwys plygu'r *genre*, a cheir ynddi bennod cyfan wedi'i fformatio'n fel cyflwyniad PowerPoint Microsoft. Mynegodd hefyd: ''"I don't experience time as linear. I experience it in layers that seem to coexist ... One thing that facilitates that kind of time travel is music, which is why I think music ended up being such an important part of the book. Also, I was reading Proust. He tries, very successfully in some ways, to capture the sense of time passing, the quality of consciousness, and the ways to get around linearity, which is the weird scourge of writing prose."*

## Llyfryddiaeth ddethol
### Nofelau
* *The Invisible Circus* (1995)
* *Look at Me* (2001)
* *The Keep* (2006)
* *A Visit from the Goon Squad* (2010)
* *Manhattan Beach* (2017)

### Ffuglen fer
* *Emerald City* (casgliad o storiau byrion; 1993, UK; released in US in 1996)
* "Black Box" (stori fer; 2012, US; cyhoeddwyd ar gyfrif Twitter y papur newydd *The New Yorker'').

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Chicago
Mahasweta Devi

Llenor Bengaleg Indiaidd oedd **Mahasweta Devi** (14 Ionawr 1926 - 28 Gorffennaf 2016) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gweithredydd dros hawliau dynol, bardd, nofelydd, addysgwr ac awdur storiau byrion.

Fe'i ganed yn Dhaka, Bangladesh ('Decca' yr adeg honno) a bu farw yn Kolkata yng ngogledd-ddwyrain India o syndrom amharu ar organau lluosog.  Wedi gadael yr ysgol mynychodd Prifysgol Visva-Bharati ac M.A. ym Mhrifysgol Calcutta. Priododd Bijon Bhattacharya ac mae Nabarun Bhattacharya yn blentyn iddi. Ymhlith y gwaith pwysig a nodedig yr ysgrifennodd y mae: *Hajar Churashir Maa*.

Mae ei gweithiau llenyddol nodedig yn cynnwys *Hajar Churashir Maa, Rudali*, ac *Aranyer Adhikar*. Roedd yn gomiwnydd cydnabyddedig ac yn gweithio dros hawliau a grymuso'r bobl llwythol (Lodha a Shabar) o daleithiau India Bengal, Bihar, Madhya Pradesh a Chhattisgarh yn India. Cafodd ei hanrhydeddu â gwobrau llenyddol amrywiol fel Gwobr Sahitya Akademi (mewn Bengaleg), Gwobr Jnanpith a Gwobr Ramon Magsaysay ynghyd â gwobrau sifil India Padma Shri a Padma Vibhushan.

## Magwareth ac addysg
Roedd ei thad, Manish Ghatak (enw barddol: Jubanashwa (Bengali: যুবনাশ্ব), yn fardd ac yn nofelydd cydnabyddiedig o fewn y mudiad Kallol. Awdur hefyd oedd ei mam, Dharitri Devi, ac roedd ei brodyr yn nodedig yn ei meysydd e.e. roedd Sankha Chaudhury yn geflunydd enwog a Sachin Chaudhury yn olygydd y cylchgrawn wythnosol ar economeg. Cynhyrchydd a gwneuthurwr ffilm oedd ei brawd, Ritwik Ghatak.

## Y llenor
Ysgrifennodd Devi dros 100 o nofelau a thros 20 o gasgliadau o straeon byrion wedi'u hysgrifennu'n bennaf mewn Bengaleg ond a gyfieithwyd yn aml i ieithoedd eraill. Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, o'r enw *Jhansir Rani*, yn seiliedig ar gofiant Rani o Jhansi ym 1956. Roedd wedi teithio o amgylch rhanbarth Jhansi i gofnodi gwybodaeth a chaneuon gwerin gan y bobl leol ar gyfer y nofel.

## Llyfryddiaeth 
* *Jhansi Rani* (1956, bywgraffiad)
***The Queen of Jhansi*, gan Mahasweta Devi (cyfieithwyd gan Sagaree a Mandira Sengupta).
* *Hajar Churashir Maa* (1974, nofel)
* *Aranyer Adhikar* (1979, nofel)
* *Agnigarbha* (1978, casgliad o storiau byrion)
* *Murti* (1979, casgliad o storiau byrion)
* *Neerete Megh* (1979, casgliad o storiau byrion)
* *Stanyadayani* (1980, casgliad o storiau byrion)
* *Chotti Munda Evam Tar Tir* (1980, casgliad o storiau byrion)

### Addasiadau ffilm 
* *Sunghursh* (1968), ffilm Hindi yn seiliedig ar y stori *Layli Asmaner Ayna*
* *Rudaali* (1993)
* Bayen (Hindi) (1993) cynhyrchwyd gan Gul Bahar singh
* *Hazaar Chaurasi Ki Maa* (1998)
* *Gangor* (2010), Ffilm Eidaleg wedi'i seilio ar y stori fer *Choli Ke Peeche*
**Ullas* (ffilm Bengali yn seiliedig ar dair stori fer *Daur*, *Mahadu Ekti Rupkatha* a *Anna Aranya*) cynhyrchwyd gan Ishwar Chakraborty; 2012.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Llenorion benywaidd o India
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Pobl o Dhaka
Churchill, Dwyrain Dyfnaint

:''Erthygl am y pentrefan ger Axminster yw hon. Am y pentrefan arall o'r un enw yn Nyfnaint, ger Barnstaple, gweler Churchill, Gogledd Dyfnaint.''

Pentrefan yn  Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Churchill**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil All Saints yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Dyfnaint.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Dyfnaint
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Nilima Ibrahim

Awdures o Fangladesh, India a Phacistan oedd **Nilima Ibrahim** (11 Ionawr 1921 - 18 Mehefin 2002) sy'n cael ei hystyried hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel addysgwraig Bangladeshaidd, *littérateur* a gweithwraig cymdeithasol.

Fe'i ganed yn Bagerhat Sadar Upazila a leolir ers 1958 yn 'Khulna', Bangladesh a bu farw yn Dhaka, prifddinas Bangladesh. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Calcutta, Prifysgol Dhaka a Choleg Eglwys yr Alban, India. Roedd Dolly Anwar yn blentyn iddi. 

Mae hi'n adnabyddus am ei hysgoloriaeth ar lenyddiaeth Bengaleg ond hyd yn oed yn fwy felly am ei darlun o fenywod wedi'i treisio a'u harteithio yn Rhyfel Annibyniaeth Bangladesh 1971, yn ei llyfr *Ami Birangana Bolchi*. Derbyniodd Wobr Lenyddol Academi Bangla ym 1969, Begum Rokeya Padak (1996) ac Ekushey Padak yn 2000 gan Lywodraeth Bangladesh am ei chyfraniadau i lenyddiaeth Bangla.

## Magwraeth
Ganwyd Ibrahim Bagerhat, Khulna i Zamindar Prafulla Roy Chowdhury a Kusum Kumari Devi. Pasiodd Ibrahim ei harholiad gadael ysgol ac arholiadau lefel mynediad o Ysgol Merched Khulna Coronation ym 1937 ac o'r Sefydliad Victoria yn Calcutta ym 1939. Yn ddiweddarach enillodd raddau baglor yn y celfyddydau ac addysgu gan Goleg Eglwys yr Alban, a ddilynwyd gan MA mewn llenyddiaeth Bengaleg o Brifysgol Calcutta yn 1943. Byddai hefyd yn ennill doethuriaeth mewn llenyddiaeth Bengaleg o Brifysgol Dhaka yn 1959.

## Academydd
Roedd Ibrahim yn academydd proffesiynol. Dysgodd mewn sawl ysgol, ac yna ym Mhrifysgol Dhaka yn 1956, ac yn athro'r adran Bengaleg yn 1972. Hi hefyd oedd Cadeirydd Academi Bangla, ac Is-gadeirydd Ffederasiwn Menywod Parth De Asia.

## Llyfryddiaeth
### Ffeithiol
**Sharat-Pratibha* (Sharatchanda), 1960,
**Banglar Kavi Madhusudan* (Madhushudan, y Bardd o Bengal), 1961,
**Unabingsha Shatabdir Bangali Samaj o Bangla Natak*, 1964,
**Bangla Natak: Utsa o Dhara*, 1972,
**Begum Rokeya*,  1974,
**Bangalimanas o Bangla Sahitya*, 1987,
**Sahitya-Sangskrtir Nana Prasanga*, 1991

### Ffuglen
**Bish Shataker Meye*, 1958,
**Ek Path Dui Bank*, 1958,
**Keyabana Sancharini*, 1958,
**Banhi Balay*, 1985

### Dramâu
**Due Due Char*, 1964,
**Je Aranye Alo Nei*, 1974,
**Rodjwala Bikel*, 1974,
**Suryaster Par*, 1974

### Stori fer
**Ramna Parke*, 1964

### Cyfieithiadau
**Eleanor Roosevelt*, 1955,
**Kathashilpi James Fenimor Cooper*, 1968,
**Bostoner Pathe Pathe*, 1969

### Teithlyfr
**Shahi Elakar Pathe Pathe*, 1963

### Bywgraffiad
**Bindu-Visarga*, 1991

### Arall
**Ami Virangana Bolchhi*, 1996

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Fangladesh
Categori:Llenorion Bengaleg o Fangladesh
Categori:Llenorion benywaidd o Fangladesh
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Fangladesh
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Fangladesh
Categori:Pobl o Bagerhat Sadar Upazila
IFK Göteborg

Clwb pêl-droed yn Göteborg, Sweden yw **IFK Göteborg**.

Stadiwm presennol y clwb, ers 2009, yw Gamla Ullevi, yn dal 18,000 o bobl. Rhennir y stadiwm gan IFK Göteborg, C.P.D. Gais a C.P.D. Örgryte IS. Mae Tîm Pêl-droed Merched Sweden yn chwarae yno hefyd. Agorwyd Canolfan hyfforddi Kamratgården ar 1af Hydref 1961. Mae acedemi’r clwb yn ddefnyddio Arena Prioritet Serneke  yn Kviberg. Mae’n cynnwys meysydd pPêl-droed, 2 ganolfan hamdden, lle i sgïo, campfa, clinic, ysgol gynradd, gwestai a bwytai.

## Hanes
Ffurfiwyd y clwb ar 4ydd Hydref 1904, a daethent yn bencampwyr Sweden ym 1908. Y dorf fwyaf yn hanes pêl-droed Sweden oedd 52,194 ym 1959 yn Stadiwm Ullevi, Göteborg. Maen nhw wedi ennill Cwpan EUFA (erbyn hyn Cwpan Ewropa) dwywaith. Maen nhw wedi ennill pencampwriaeth Sweden 18 gwaith a chwpan Sweden 7 gwaith.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y clwb

Categori:Göteborg
Categori:Sefydliadau 1904
IFK Göteborg
Wasdale

Dyffryn a phlwyf sifil yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Wasdale** (/ˈwɒzdeɪl/). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Cumberland yn rhan orllewinol Parc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd. 

Mae Afon Irt yn llifo drwy'r dyffryn i'w haber yn Ravenglass. Mae Wast Water, y llyn dyfnaf yn Lloegr yn llenwi rhan fawr o lawr y dyffryn. Ar ochr dde-ddwyreiniol y llyn mae sgrïau serth o dan gopaon Whin Rigg ac Illgill Head. Ym mhen uchaf y dyffryn mae'r Great Gable a Scafell Pike, y copa uchaf yn Lloegr, sydd, ynghyd â Scafell, Kirk Fell a Yewbarrow, yn amgylchynu cymuned fach Wasdale Head.

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Daearyddiaeth Cumbria
Categori:Plwyfi sifil Cumbria
Gayatri Chakravorty Spivak

Awdures o India yw **Gayatri Chakravorty Spivak** (ganwyd 24 Chwefror 1942) sydd hefyd yn nodigedig am ei gwaith fel athronydd, academydd, cyfieithydd, athro prifysgol a beirniad llenyddol.

Fe'i ganed yn Kolkata ar 24 Chwefror 1942. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Calcutta, Prifysgol Iowa a Phrifysgol Cornell. Yn 2019 roedd yn athro prifysgol ym Mhrifysgol Columbia. Yno, sefydlodd Sefydliad Llenyddiaeth Cymharol a Chymdeithas. 

Mae'n cael ei hystyried yn un o'r prif ddeallusion ôl-drefedigaethol (*postcolonial*) pennaf. Mae Spivak yn fwyaf adnabyddus am ei thraethawd "All the Subaltern Speak?" ac am ei chyfieithiad a'i chyflwyniad i *De la grammatologie* (1967) gan Jacques Derrida. Cyfieithodd weithiau yr awdur ffuglen Mahasweta Devi (1926 – 2016) e.e. *Mapiau Dychmygol* a *Straeon y Fron* i'r Saesneg a gyda gwerthfawrogiad beirniadol ar wahân o'r testunau a bywyd ac arddull ysgrifennu Devi.

Yn 2013, fe'i anrhydeddwyd hi gyda'r drydedd wobr mwyaf gan Weriniaeth India, sef Gwobr Padma Bhushan.

## Magwraeth
Ganed Spivak Gayatri Chakravorty yn Kolkata (hen sillafiad: 'Calcutta'), India, i Pares Chandra a Sivani Chakravorty. Roedd hen-daid Spivak, Pratap Chandra Majumdar, yn feddyg Sri Ramakrishna. 

Ar ôl cwblhau ei haddysg uwchradd yn Ysgol Uwchradd Uwchradd Merched Esgobaeth Sant Ioan, aeth Spivak i Goleg yr Arlywyddiaeth Prifysgol Calcutta, lle graddiodd ym 1959.

## Llyfryddiaeth
### Academig
**Myself Must I Remake: The Life and Poetry of W.B. Yeats* (1974).
**Of Grammatology* (1976)
**In Other Worlds: Essays in Cultural Politics* (1987).
*
**Selected Subaltern Studies* (ar y cyd gyda Ranajit Guha) (1988)
**The Post-Colonial Critic&nbsp;– Interviews, Strategies, Dialogues* (1990)
**Outside in the Teaching Machine* (1993).
**The Spivak Reader* (1995).
**A Critique of Postcolonial Reason: Toward a History of the Vanishing Present* (1999).
**Death of a Discipline* (2003).
**Other Asias* (2008).
**An Aesthetic Education in the Era of Globalization* (2012).
**Readings* (2014).

### Llenyddol
**Imaginary Maps* (cyf. o waith gan Mahasweta Devi) (1994)
**Breast Stories* (cyf. o waith gan Mahasweta Devi) (1997)
**Old Women* (cyf. o waith gan Mahasweta Devi) (1999)
**Song for Kali: A Cycle* (cyf. o waith gan Ramproshad Sen) (2000)
**Chotti Munda and His Arrow* (cyf. o waith gan Mahasweta Devi) (2002)
**Red Thread* 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Llenorion benywaidd o India
Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Pobl o Kolkata
Newton and Noss

Plwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Newton and Noss**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams. Mae'n cynnwys y pentrefi Newton Ferrers a Noss Mayo yn ogystal â nifer o bentrefannau.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 1,814.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Ynys Hayling

Ynys oddi ar arfordir de Lloegr, ym Mwrdeistref Havant, Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw Ynys Hayling (Saesneg: *Hayling Island*).

Mae aneddiadau ar yr ynys yn cynnwys Mengham, Northney, West Town, Ferry Point, Tourner Bury a Stoke.

Adeiladwyd capel ar yr ynys gan fynachod Jumièges, Normandi, tua 1140. Fe'i gelwir bellach yn Eglwys Sant Pedr, yr eglwys hynaf Ynys Hayling.

Mae'r ynys yn cael ei gysylltu â thir mawr â phont.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Havant
Categori:Ynysoedd Lloegr
Faye Kellerman

Awdures Americanaidd yw **Faye Marder Kellerman** (ganwyd 31 Gorffennaf 1952) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur nofelau dirgelwch. Hi sgwennodd y gyfres *Peter Deerck/Rina Lazarus* a'r gyfrolau *The Quality of Mercy, Moon Music* a *Straight into Darkness*.

Fe'i ganed yn St. Louis, Missouri, ar 31 Gorffennaf 1952. Wedi gadael yr ysgol mynychodd Brifysgol Califfornia, Los Angeles. 
Priododd Jonathan Kellerman 

## Bywyd cynnar
Mynychodd Kellerman goleg yr UCLA lle enillodd B.A. ym mathemateg ym 1974. Bedair blynedd yn ddiweddarach derbyniodd ei gradd Doethuriaeth mewn Llawfeddygaeth Ddeintyddol. Fodd bynnag, nid yw erioed wedi ymarfer deintyddiaeth ac roedd yn wraig tŷ pan gyhoeddodd ei nofel gyntaf. Mae Kellerman yn Iddew Uniongred, fel y mae ei gŵr, y nofelydd Jonathan Kellerman a Jesse Kellerman, ei mab sydd hefyd yn nofelydd.

Mewn traethawd yn 1997 dywedodd nad yw'n gwybod pa bryd y trodd ei diddordeb o hylenydd geneuol i awdur ffuglen dditectif, ond ymhlith nifer o ffactorau a dross ei bryd tuag at ysgrifennu nofelau dirgelwch roedd: "yr awydd am gyfiawnder, natur amheus, dychymyg gorfywiog, ac, wrth gwrs, fy hoffter at bethau gwirion a gwahanol."

Y Kellermans yw'r unig bâr priod erioed i ymddangos ar restr gwerthwr gorau *New York Times* ar yr un pryd (ar gyfer dau lyfr gwahanol).

## Llyfryddiaeth
### The Peter Decker and Rina Lazarus 
# *The Ritual Bath* (1986)
# *Sacred and Profane* (1987)
# *Milk and Honey* (1990)
# *Day of Atonement* (1991)
# *False Prophet* (1992)
# *Grievous Sin* (1993)
# *Sanctuary* (1994)
# *Justice* (1995)
# *Prayers for the Dead* (1996)
# ''Serpent's Tooth* (1997)
# *Jupiter's Bones* (1999)
# *Stalker* (2000)
# *The Forgotten* (2001)
# *Stone Kiss* (2002)
# *Street Dreams* (2003)
# *The Burnt House* (2007)
# *The Mercedes Coffin* aka *Cold Case* (2008)
# *Blindman's Bluff* (2009)
# *Hangman* (2010)
# *Gun Games* (2011) aka *Blood Games* (2012)
# *The Beast* aka *Predator* (2013)
# *Murder 101* (September 2014)
# *The Theory of Death* (2015)
# *Bone Box* (2017)
# *Walking Shadows* (2018)

### Nofelau eraill
**The Quality of Mercy* (1989)
**Moon Music* (1998)
**Double Homicide* (2004) – written with Jonathan Kellerman
**Straight Into Darkness* (2005)
**The Garden of Eden and Other Criminal Delights* (2006)
**Capital Crimes* (2006) – written with Jonathan Kellerman
**Prism* (2009) – written with Aliza Kellerman
**Killing Season* (2017)

*(Ffynhonnell: Bookreporter.com – Author Bibliography  – Faye Kellerman Bibliography)''

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pobl o St. Louis, Missouri
Kaʻahumanu

Brenhines gydweddog a fu'n rheoli fel rhaglaw Teyrnas Hawäi fel Kuhina Nui oedd **Kaahumanu** (17 Mawrth 1768&nbsp;–  5 Mehefin 1832). Hoff wraig y Brenin Kamehameha I ydoedd a'r un â'r grym mwyaf yn wleidyddol. Roedd ei grym sylweddol yn parhau fel cyd-reolwr yn y deyrnas yn ystod dau deyrnasiad ei ddau olynydd cyntaf ef.

Categori:Breninesau
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Marwolaethau 1832
Categori:Pobl o Hawaii
Therapi hel atgofion

bawd|Mae hel atgofion yn helpu poblogaethau hŷn i ymdopi â heneiddio |alt=|300x300pxDefnyddir **therapi hel atgofion** i gynghori a chefnogi pobl hŷn, ac mae'n dechneg ymyriad gyda chleifion sydd wedi anafu eu ymennydd a rhai sydd â chlefyd gwybyddol fel Alzeimer's.

Mae therapi hel atgofion yn cael ei ddiffinio gan Gymdeithas Seicolegol America (APA) fel “y defnydd o hanesion bywyd - ysgrifenedig, llafar, neu'r ddau - i wella lles seicolegol. Defnyddir y therapi yn aml gyda phobl hŷn." Mae'r math hwn o ymyriad therapiwtig yn parchu bywyd a phrofiadau'r unigolyn gyda'r nod o helpu'r claf i gynnal iechyd meddwl da.

Mae mwyafrif yr ymchwil ar therapi hel atgofion wedi'i wneud gyda'r gymuned oedrannus, yn enwedig rhai sy'n dioddef o iselder, er bod rhai astudiaethau wedi edrych ar samplau oedrannus eraill.

Mae therapi hel atgofion yn gwneud defnydd o ddigwyddiadau bywyd trwy gael cyfranogwyr i hel atgofion penodol o'u gorffennol. Mae'n helpu i roi ymdeimlad o barhad o ran eu digwyddiadau bywyd. neu mewn parau yn dibynnu ar nod y driniaeth. Gall therapi hel atgofion hefyd gael ei strwythuro neu beidio o fewn y cyfluniadau hyn. Er mai prif nod therapi hel atgofion yw cryfhau cydrannau cof gwybyddol, efallai mai nod eilaidd yw annog datblygiad personol neu ddatblygiad rhyngbersonol.

Erik Erikson a Robert Butler, sydd wedi bod yn gweithio yn y maes ers y 1950au a'r 1960au, yw'r ddau ymchwilydd sydd fwyaf cysylltiedig â'r maes gwaith hwn.

Ar y cyfan, mae therapi hel atgofion yn cael ei ystyried yn ddull buddiol ac effeithiol o helpu'r henoed. Mae'n ymddangos ei fod yn rhoi ymdeimlad o foddhad bywyd cyffredinol a sgiliau ymdopi, a gall hefyd helpu i liniaru symptomau iselder a dementia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cof
Categori:Pages with unreviewed translations