open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chwyrnes

Offeryn cerdd hynafol yw **chwyrnes**. Mae'n cynnwys darn tenau o bren ynghlwm wrth linyn sy'n cael ei droelli'n gyflym o amgylch pen y defnyddiwr (neu ar un ochr iddo) gan gynhyrchu sŵn chwyrlio neu rhuo isel. Gellir ei defnyddio at ddibenion defodol, fel modd o gyfathrebu dros bellter, neu fel tegan yn unig. 

Mae enghreifftiau i'w cael mewn diwylliannau ledled y byd, gan gynnwys yn benodol Indiaid Gogledd America a brodorion Awstralia, yn ogystal â De America, Affrica, Asia ac Ewrop hynafol.

Bull roarers.jpg|Sawl chwyrnes o Affrica yn Amgueddfa Pitt Rivers, Rhydychen
Bullroarer noise.webm|Chwyrnes yn cael ei throi i wneud sŵn

## Cyfeiriadau
Categori:Aeroffonau
Categori:Offerynnau cerdd
Cordoffon

Offeryn cerdd sy'n cynhyrchu sain drwy achosi i dannau ddirgrynu yw **cordoffon**. Mae cordoffonau yn un o'r prif ddosbarthiadau yn system Hornbostel–Sachs.  Offerynnau tannau yw'r ffurfiau mwyaf cyfarwydd o cordoffonau. 

## Mathau
Mae'r rhifau isod yn cyfeirio at y dosbarthiad yn system Hornbostel-Sachs.

*31: Cordoffonau syml neu sitherau
:Offerynnau sydd â thannau gyda rhan i'w dal. Fel arfer mae gan yr offerynnau hyn seinfwrdd.

**311: Sitherau bar
::Mae'r rhan sy'n dal y tannau ar siâp bar.

***311.1: Bwâu cerddorol
:::Mae'r rhan sy'n dal y tannau yn grwm ac yn hyblyg.

***311.2: Sitherau ffon
:::Mae'r rhan sy'n dal y tannau yn syth ac yn anhyblyg

**312:  Sitherau tiwb
::Mae tiwb yn gweithredu fel gwddf yr offeryn ac hefyd fel ei seinfwrdd.

**313:  Sitherau rafft
::Mae'r rhan sy'n dal y tannau wedi'i gwneud o gansenni wedi'u clymu at ei gilydd ar ffurf rafft.

**314: Sitherau bwrdd
::Mae'r rhan sy'n dal y tannau wedi'i gwneud o fwrdd gwastad.

**315: Sitherau cafn
::Mae'r rhan sy'n dal y tannau wedi'i gwneud ar ffurf cafn.

**316: Sitherau ffrâm
::Mae'r tannau wedi'u hymestyn ar draws ffrâm agored.

*32: Cordoffonau cyfansawdd
:Offerynnau sydd â seinfwrdd fel rhan annatod. Mae hyn yn cynnwys y rhan fwyaf o offerynnau tannau y Gorllewin.

**321: Liwtiau
::Mae'r tannau'n rhedeg yn gyfochrog ag wyneb y seinfwrdd.

**322: Telynau
::Mae'r tannau'n rhedeg yn unionsyth ag wyneb y seinfwrdd.

**323: Liwtiau telyn
::Offerynnau sy'n cyfuno elfennau strwythurol telynau a liwtau.

*33: Cordoffonau diddosbarth

## Cyfeiriadau

Categori:Hornbostel–Sachs
Categori:Offerynnau cerdd
Membranoffon

Offeryn cerdd sy'n cynhyrchu sain drwy achosi i bilen wedi'i hymestyn yn dynn ddirgrynu yw **membranoffon**. Mae membranoffonau yn un o'r prif ddosbarthiadau yn system Hornbostel–Sachs. Drymiau yw'r ffurfiau mwyaf cyfarwydd o membranoffonau. 

## Mathau
Mae'r rhifau isod yn cyfeirio at y dosbarthiad yn system Hornbostel-Sachs.

*21: Membranoffonau wedi'u taro
:Offerynnau â philen sy'n cael eu taro. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys y rhan fwyaf o fathau o ddrymiau.

**211: Membranoffonau wedi'u taro'n uniongyrchol
::Offerynnau â philen sy'n cael eu taro â'r dwylo neu ffon

**212: Membranoffonau wedi'u hysgwyd
::Offerynnau â philen sy'n cael eu taro gan wrthrych y tu mewn iddynt neu sydd ynghlwm wrthynt

*22: Membranoffonau wedi'u plycio
:Offerynnau â llinyn ynghlwm wrth y bilen sy'n dirgrynu pan gaiff y llinyn ei blycio

*23: Membranoffonau ffrithiol
:Offerynnau lle mae'r bilen yn dirgrynu o ganlyniad i ffrithiant. Mae'r drymiau hyn yn cael eu rhwbio, yn lle cael eu taro.

**231: Membranoffonau ffrithiol â ffon
::Offerynnau lle mae'r bilen yn cael ei dirgrynu gan ffon

**232: Membranoffonau ffrithiol â llinyn
::Offerynnau lle mae llinyn sydd ynghlwm wrth y bilen yn cael ei rwbio

**233: Membranoffonau llaw
::Offerynnau lle mae'r bilen yn cael ei rhwbio â llaw

*24: Membranoffonau canu (casŵau)
:Offerynnau nad ydynt yn cynhyrchu sain eu hunain, ond sy'n addasu synau eraill trwy bilen ddirgrynol. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys y casŵ.

**241: Casŵau rhydd
::Offerynnau lle mae'r bilen yn cael ei dirgrynu gan golofn ddi-dor o aer, heb siambr

**242: Casŵau tiwb
::Offerynnau lle mae'r bilen wedi'i rhoi mewn blwch neu diwb

*25: Membranoffonau diddosbarth

## Cyfeiriadau

Categori:Hornbostel–Sachs
Categori:Offerynnau cerdd
Idioffon

Offeryn cerdd sy'n cynhyrchu sain drwy achosi i gorff yr offeryn ei hun ddirgrynu (yn hytrach na thant, pilen, neu golofn o aer)  yw **idioffon**. Mae idioffonau yn un o'r prif ddosbarthiadau yn system Hornbostel–Sachs.  Mae'r grŵp hwn yn cynnwys pob offeryn taro heblaw am drymiau.

## Mathau
Mae'r rhifau isod yn cyfeirio at y dosbarthiad yn system Hornbostel-Sachs.

*11: Idioffonau wedi'u taro
:Offerynnau sy'n cael eu gwneud i ddirgrynu wrth gael eu taro, er enghraifft symbalau neu seiloffon

**111: Idioffonau wedi'u taro'n uniongyrchol
::Offerynnau sy'n derbyn ergydion clir, unigol gan y chwaraewr, naill ai â llaw neu gan ddefnyddio dyfeisiau canolradd fel ffon, allweddell neu raff

**112: Idioffonau wedi'u taro'n anuniongyrchol
::Nid y chwaraewr sy'n taro; y sain yw canlyniad rhyw symudiad arall gan y chwaraewr.

***112.1:  Idioffonau wedi'u hysgwyd (neu ruglenni)
***112.2: Idioffonau wedi'u crafu
***112.3: Idioffonau hollt

*12: Idioffonau wedi'u plycio (lameloffonau)

**121: Lameloffonau mewn ffurf ffrâm

**122: Lameloffonau mewn ffurf crib

**123: Setiau cymysg o lameloffonau

*13: Idioffonau ffrithiol

**131: Ffonau ffrithiol

**132: Placiau ffrithiol

**132: Llestri ffrithiol

**134: Setiau o idioffonau ffrithiol

*14: Idioffonau chwythedig

**141: Ffonau chwythedig

**142: Placiau chwythedig

**143: Setiau o idioffonau chwythedig

*15: Idioffonau diddosbarth

## Cyfeiriadau

Categori:Hornbostel–Sachs
Categori:Offerynnau cerdd
Electroffon

Offeryn cerdd sy'n cynhyrchu sain gan ddefnyddio trydan  yw **electroffon**. Mae electroffonau yn un o'r prif ddosbarthiadau yn system Hornbostel–Sachs.  Nid oedd y dosbarth hwn yn rhan o'r system wreiddiol a gyhoeddwyd yn 1914, ond fe'i hychwanegwyd ati gan Carl Sachs yn 1940.

## Mathau
Mae'r rhifau isod yn cyfeirio at y dosbarthiad yn system Hornbostel-Sachs.

*51: Offerynnau sydd â gweithred drydanol
:Er enghraifft, organ bib sydd â falfiau aer a reolir gan solenoidau trydanol
*52: Offerynnau sydd â mwyhadur trydanol
:Er enghraifft, piano Neo-Bechstein
*53: Offerynnau lle mae sain yn cael ei chynhyrchu trwy ddulliau trydanol
:Er enghraifft, theremin

## Cyfeiriadau

Categori:Hornbostel–Sachs
Categori:Offerynnau cerdd
Inter Milan (merched)

Mae **Football Club Internazionale Milano** S.p.A, a elwir hefyd yn **Inter Milan** neu dim ond **Inter**, yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yn Milan, Lombardi. Dyma dîm merched Inter Milan. Mae'r clwb yn cystadlu yng nghynghrair y Serie A Femminile.

Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref yn Arena Civica yn Porta Sempione.

## Cyferiaidau

Categori:Timau pêl-droed merched yr Eidal
Cen Williams

Prifardd Coronog Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997 yw Dr **Cen Williams** (ganwyd Awst 1947) sy'n frodor o Ynys Môn. Ar ôl dilyn gyrfa fel athro, ymunodd â staff y Coleg Normal ym Mangor a chael ei benodi’n ddirprwy brifathro’r sefydliad erbyn ei uno â Phrifysgol Cymru, Bangor, ym 1996. Fe’i penodwyd yn gyfarwyddwr cyntaf Canolfan Bedwyr. Derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Cymru, Bangor yn 2017 "am ei wasanaethau i’r iaith Gymraeg".

## Gyrfa 
Yn enedigol o Ynys Môn, mae Cen wedi gwneud cyfraniad amhrisiadwy i ddiwylliant yr ynys ers blynyddoedd lawer. Mae’n adnabyddus fel bardd a beirniad, ac yn un o gyfranwyr brwd tîm Talwrn Bro Alaw, gyda llawer o’i waith wedi ei ysbrydoli gan fywyd ar yr ynys.

Nodwyd gan Brifysgol Bangor yn 2017 "Mae canlyniadau ei gyfraniad at addysg i’w gweld yn genedlaethol ac yn rhyngwladol, gydag arbenigwyr blaenllaw'r byd ym maes addysg ddwyieithog yn cydnabod ei gyfraniad at addysg ddwyieithog. [...] Datblygodd *‘Cymraeg Clir’*, a, thrwy ei secondiad yn 2000-02,  bu’n gyfrifol am sefydlu’r corff a oedd yn rhagflaenydd i’r Coleg Cymraeg."

Mae’n frawd i’r cyfarwyddwr teledu a ffilm Eurwyn Williams a’r diweddar Dafydd Huw Williams, cyn-gomisiynydd drama S4C a chynhyrchydd ffilm a theledu. 

## Cyhoeddiadau 
* *Beirdd Bro Eisteddfod Ynys Môn* (Beirdd Bro'r Eisteddfod) (2017)
* *Eiliadau Tragwyddol* (2015)
* ''Ffansi'r Funud, Ffansi Oes* (1999)
* *Addysg Gymraeg, Addysg Gymreig* (2003)
* *Ennill Iaith'' (2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Cwyn y Gwynt

Telyneg gan y bardd ac ysgolgaig Cymraeg John Morris-Jones yw ***Cwyn y Gwynt***. Cyhoeddwyd y gerdd yn ei gyfrol *Caniadau* (1907) ond roedd y gerdd eisoes wedi ymddangos yng nghychgrawn Coleg Prifysgol Gogledd Cymru yn 1898.

## Cefndir
Ysgrifennwyd y gerdd tua diwedd y 19g pan oedd Morris-Jones yn ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor (Prifysgol Bangor bellach). Roedd ar Morris-Jones eisiau llunio safon newydd i farddoniaeth Gymraeg mewn ymateb i ffasiynau barddonol ei oes; ac er bod y traddodiad telynegol Cymraeg yn nwylo beirdd fel Ceiriog a Talhaiarn yn ddylanwad arno, ei brif model oedd y bardd Almaeneg Heinrich Heine. Roedd Morris-Jones wedi cyfieithu nifer sylweddol o gerddi byr, telynegol Heine i'r Gymraeg a'u cyhoeddi yn *Cymru* yn ystod yr 1890au, ac mae dylanwad y cerddi rhamantaidd hyn yn amlwg ar *Cwyn y Gwynt*. 

Yn y gerdd, mae'r bardd yn disgrifo ac yn cyfarch y gwynt fel petai'n fod byw neu mewn enghraifft o bersonoli neu gamsyniad teimladol. Ym model cerddi Heine, ni fwriedir i'r darllenydd fel arfer ddarllen unrhyw arwyddocad hunan-gofiannol mewn cerdd, ac ysgrifennodd Morris-Jones nifer o gerddi am gariad a serch nad oes iddynt unrhyw gysylltiad amlwg go iawn â hanes ei fywyd. Fodd bynnag, awgrymir bod y gerdd hon yn mynegi galar go iawn ar ôl mam y bardd, a fu farw ychydig cyn adeg ei chyfansoddi. Er bod ei gofiannydd Allan James yn feirniadol o farddoniaeth Morris-Jones ar y cyfan, dywed am *Cwyn y Gwynt* mai "hawdd cydnabod crefft y gerdd".

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Cerddi Cymraeg am Farwolaeth
Categori:Telynegion Cymraeg
Dilwyn Young-Jones

Actor, cyflwynydd a chyn-gyhoeddwr rhaglenni teledu i HTV yw **Dilwyn Young-Jones** (ganwyd 1952). Dechreuodd ei 'yrfa fel actor gyda Chwmni Theatr Cymru cyn symud i weithio ar ffilmiau a chyfresi dramâu ar S4C. Ef oedd un o wynebau amlwg HTV yn y 1980au a'r 1990au, yn enwedig pan gafodd y cyfle i gyflwyno'r tywydd ar gyfer y sianel.

## Gyrfa 
Yn enedigol o Sir Aberteifi, hanai ei fam (Eluned Jones (nèe Young) (1914-2003) o deulu o Weinidogion y Bedyddwyr, ac roedd y Parch. Lewis Glasnant Young (1883-1942) yn daid iddo. Mae'n perthyn hefyd i'r Parchedigion James Jubilee Young (1887-1962), Jabes Jacob Young (1870-1941) ac Owen Morgan Young (1884-1941).

Yn 2007, roedd yn gweithio i'r Cynulliad Cenedlaethol.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

**Fel actor**

### Theatr 
gyda Cwmni Theatr Cymru
* *Emrys ap Iwan* (1979)
* *Gwenith Gwyn* (1979)
* *Mwstwr yn y Clwstwr* (1979)
* *Sal* (1980)
* *Oidipos Frenin* (1980)
* *A Little Bird Told Me* (1981) - Small Change Theatre

### Teledu a Ffilm 
* *Heliwr* (1994)
* ''Mortimer's Law'' (1998)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Aberteifi
Categori:Actorion Cymraeg
San Siro

Mae **San Siro**, a elwid gynt yn **Stadiwm Giuseppe Meazza** (), yn stadiwm pêl-droed yn ardal San Siro ym Milan, Lombardi. Cafodd y llysenw ''''La Scala'r byd pêl-droed'''', a gall ddal 75,817 o bobl, sy'n ei wneud y stadiwm mwyaf yn yr Eidal ac un o'r rhai mwyaf yn Ewrop. Dyma stadiwm cartref dau glwb Serie A Milan, AC Milan ac Inter Milan.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yr Eidal
Categori:Inter Milan
Catherine Ayers

Actores o Gymru yw **Catherine Ayers** (ganwyd 1982). Cafodd ei henwebu ar gyfer gwobr yr actores orau gan BAFTA Cymru yn 2017, am ei phortread yn y gyfres *Byw Celwydd* ar S4C. Mae hi wedi ymddangos mewn cyfresi Saesneg ar y BBC, ITV ac ar Netflix, gan gynnwys *Coronation Street*.

## Gyrfa 
Fe'i magwyd yng Nghwmduad, Sir Gaerfyrddin tan yn 5 oed, pan symudodd y teulu i Abergwili.

Graddiodd o Goleg Cerdd a Drama Cymru, Caerdydd yn 2004 gyda B.A. mewn actio.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Guys and Dolls* - Coleg Cerdd a Drama Cymru
* ''Ceisio'i Bywyd Hi* (2009) Sherman Cymru
* *Beauty and the Beast* Sherman Cymru
* *Sale* - Made in Wales
* *Saer Doliau* (2014) - Invertigo
* *Y Tŵr* (2015) - Invertigo

### Teledu, Ffilm a Radio 
* *Pobol y Cwm* (1999-2001)
* *Darn o Dir* (2002)
* *Pobol y Cwm* (2004-2005)
* *Cowbois ac Injans* (2006-2007)
* *Olas de Verano* (2007)
* *S.O.S Galw Gari Tryfan* (2008)
* *High Hopes* (2008)
* *Beryl, Meryl a Cheryl* (2009)
* *Gari Tryfan a'r Drych i'r Gorffennol* (2010)
* *Teulu* (2010-2013)
* *Tir* (ffilm) (2013)
* *Rownd a Rownd* (2014)
* *Y Streic a Fi* (2015)
* *Tir* (2015)
* *Ordinary Lies* (2016)
* *Bedd Gelert* (2017)
* *Last Summer* (2018)
* *Byw Celwydd* (2016-2018)
* *Torchwood* (2019)
* *Coronation Street* (2019-2020)
* *Casualty* (2020)
* *Cyswllt* / *Lifelines* (2020)
* *My Petsaurus* (animeiddio) (2017-2020)
* *Un Bore Mercher* / *Keeping Faith* (2017-2021)
* *Y Golau* / *The Light in the Hall* (2022)
* *Henpocalypse!* (2023)
* *Who is Erin Carter?* (2023)
* *The Way* (2024)
* *The Guest* (2025)
* *Missing You* (2025)
* *Igam Ogam* (animeiddio)
* *Digbi Draig* (animeiddio)
* *Dragon Booster* (animeiddio)
* *Winx Club* (animeiddio)
* *Bywyd Cudd Sabrina'' (animeiddio)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Isméne

Cymeriad ym mytholeg Roeg, yw **Isméne** ; Hen Roeg: Ἰσμήνη / Ismênê) ac yn dywysoges o ddinas Thebai. Roedd hi'n ferch [a hanner chwaer] i'r brenin Oidipos, ac yn ferch [ac yn wyres] i Iocasta. Efallai bod ei stori yn fwyaf adnabyddus yn sgil ei chwaer Antigone a'i brodyr Eteocles a Poluneices. Mae hi'n ymddangos mewn sawl drama drasig gan Soffocles, gan gynnwys *Oidipos Frenin*, *Oidipos yn Colonos,* ac *Antigone*. Mae hi hefyd yn ymddangos ar ddiwedd y ddrama *Saith yn Erbyn Thebai* gan Aeschulos.

## Teulu 
Yn draddodiadol, merch Oidipos ac Iocasta (Epicaste), brenin a brenhines Thebai, oedd Isméne. Roedd ganddi dri brawd a chwiorydd llawn: Antigone, Poluneices, ac Eteocles, ac roedd ei thad Oidipos hefyd yn hanner brawd iddi.

## Mytholeg 
Ysgrifennodd y bardd Mimnermus o'r 7fed CC, fod Isméne wedi'i llofruddio gan Tydeus, un o'r Saith a gymerodd arfau yn erbyn Thebai. Yn y stori hon, roedd Isméne yn cymdeithasu â'i chariad Periclymenus (Theoclymenus) pan synnodd Tydeus hwy, ar ôl cael gwybod ble roeddent gan y dduwies Athena. Yna lladdodd Tydeus Isméne. Nid yw'n glir beth oedd cymhelliant Athena; efallai yma mai offeiriades i Athena oedd Isméne, felly roedd y dduwies yn cosbi ei throsedd. Ni ellir cymodi'r traddodiad hwn â'r digwyddiadau a ddarlunnir mewn gweithiau diweddarach gan Aeschulos a Soffocles, lle mae Isméne yn ymddangos yn fyw ar ôl i'r frwydr ddod i ben a bod Tydeus wedi marw; mae hefyd yn anghydnaws â nodweddiad swil a gostyngedig diweddarach Isméne.

## Trasiedi 'Roegaidd 
**Aeschulos**

Caiff Isméne ei hadnabod gyntaf fel merch Oidipos ac Iocasta gan Aeschulos. Mae ei ddrama *Saith yn Erbyn Thebai* yn darlunio rhyfel a diwedd Eteocles a Poluneices. Ar ddiwedd y ddrama, mae'r corws yn cymhell Isméne ac Antigone i ganu cân o 'alar gyda'i gilydd i'w dau frawd. Tra bod Antigone yn ymadael gyda'r hanner corws cyntaf, gan hebrwng corff Poluneices, mae Isméne a'r ail hanner o'r corws yn gadael gyda chorff Eteocles.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Soffocles
Clwyd (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Clwyd**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Gogledd Clwyd a Dwyrain Clwyd. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto  cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys rhannau o siroedd Conwy, Dinbych, Fflint a Wrecsam. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
Oidipos

Brenin chwedlonol Groegaidd o Thebai oedd **Oidipos** neu **Oidipus** / **Oedipus** (Hen Groeg: Οιδινούς  "troed chwyddedig"). Mae'n Arwr trasig ym mytholeg Groeg, a chyflawnodd, heb yn wybod iddo, broffwydoliaeth y byddai'n lladd ei dad ac yn priodi ei fam, a thrwy hynny'n dod â thrychineb i'w ddinas a'i deulu.

Ei stori yw pwnc y trasiedïau gan Soffocles, *Oidipos Frenin* ac *Oidipos yn Colonos,* ac yna *Antigone* yn y dilyniant naratif. Gyda'i gilydd, mae'r tair drama yma'n cael eu hadnabod fel y tair drama Thebaidd. Cynrychiola Oidipos dwy thema barhaus ym mytholeg a drama Groeg: natur ddiffygiol dynoliaeth a rôl yr unigolyn yng nghwrs tynged.

Euros Bowen a fathodd y cyfieithiad Cymraeg o'r enw - **Oidipos** - tra'n cyfieithu'r ddwy ddrama amdano gan Soffocles, a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru yn y 1970au yn y cyfresi ''Dramâu'r Byd* ac *Y Ddrama yn Ewrop''.

## Disgrifiad 
Yn y fersiwn fwyaf adnabyddus o'r stori, ganwyd Oidipos yn fab i'r Brenin Laïos a'r Frenhines Iocasta o Thebai. Fel mab Laïos, roedd yn caru'r enw patronymig "Laiades".  Roedd Laïos yn dymuno rhwystro'r broffwydoliaeth, felly anfonodd fugail-was i adael Oidipos i farw ar ochr mynydd. Fodd bynnag, tosturiodd y bugail wrth y baban a'i drosglwyddo i fugail arall a roddodd Oidipos i'r Brenin Polybus a'r Frenhines Merope i'w fagu fel eu mab eu hunain. Dysgodd Oidipos gan yr oracl yn Delffi am y broffwydoliaeth y byddai'n lladd ei dad ac yn priodi ei fam ond, yn anymwybodol o'i wir dras, credodd ei fod wedi'i dynghedu i lofruddio Polybus a phriodi Merope, ac felly gadawodd am Thebai.

Ar ei ffordd i'r ddinas, cyfarfu â dyn hŷn, oedd (heb yn wybod iddo) yn dad iddo, ac fe'i laddodd mewn ffrae. Gan barhau i deithio am Thebai, canfu fod brenin y ddinas (Laïos) wedi cael ei ladd yn ddiweddar a bod y ddinas ar drugaredd y Sffincs. Atebodd Oidipos geisiadau'r anghenfil yn gywir, gan ei drechu ac ennill gorsedd y brenin marw - a llaw mewn priodas, gweddw'r brenin, a oedd hefyd (heb yn wybod iddo) yn fam iddo - Iocasta.

Flynyddoedd yn ddiweddarach, i roi terfyn ar bla ar Thebai, dechreuodd Oidipos ymgyrch i ddarganfod pwy oedd wedi lladd Laïos, cyn dod i wybod mai ef ei hun oedd yn gyfrifol. Crogodd Iocasta ei hun, ar ôl sylweddoli ei bod wedi priodi ei mab ei hun. Yna cipiodd Oidipos ddau bin o'i ffrog, gan ddallu ei hun â nhw.

Mae chwedl Oidipos wedi'i hail-adrodd mewn sawl fersiwn ac fe'i defnyddiwyd gan Sigmund Freud i enwi a rhoi cynsail chwedlonol i "gymhlethdod Oidipos" [*"Oedipus Complex"*]

## Cefndir 
Daw'r rhan helaeth o'n gwybodaeth am Oidipos o'r 5ed ganrif CC. Er bod y straeon hyn yn ymdrin yn bennaf â'i gwymp, mae manylion amrywiol yn dal i ymddangos ynglŷn â sut y daeth Oidipos i rym.

Mae amrywiadau ar chwedl Oidipos yn cael eu crybwyll gan sawl bardd Groegaidd hynafol gan gynnwys Homeros, Hesiod, Pindar, Aeschulos ac Ewripides. Fodd bynnag, mae'r fersiwn fwyaf poblogaidd o'r chwedl yn dod o ddramâu gan Soffocles.

## Cyfeiriadau
Categori:Arwyr ym mytholeg Groeg
Categori:Brenhinoedd mytholegol
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Soffocles
James Watson

Gall **James Watson** gyfeirio at nifer o bobl wahanol:
* James Dewey Watson (biolegydd)
* James Watson (ysgythrwr)
Llofruddiaeth dorfol

Mae **llofruddiaeth torfol** yn drosedd dreisgar o ladd nifer o bobl mewn un lle dros amser byr. Mae data yn awgrymu bod tua 30% o llofruddion torfol yn marw yn y weithred, fel arfer gan hunanladd, ond dydy'r saethwyr ddim yn cael eu cyfri ymhlith y meirw. Gallwn llofruddiaeth dorfol bod saethu torfol neu trywaniad torfol. Yn yr Unol Dalethiau mae llofruddiaeth dorfol yn cael ei diffinio fel digwyddiad lle mae tri neu mwy o bobl yn cael eu lladd mewn un lle heb "gyfnod ailfeddwl".  Mae llofruddiaeth dorfol yn wahanol i lofruddiaeth sbri, gan fod llofrudd sbri yn llofrudd sy'n lladd dau berson neu fwy mewn cyfnod byr o amser mewn mwy nag un lleoliad, ac yn wahanol i lofrudd cyfresol, sy'n lladd bobl dros amser.

## Enghreifftiau o llorfuddion torfol 
* Cyflafan Dunblane, 13 Mawrth 1996, gan Thomas Hilton
* Cyflafan Columbine, 20 Ebrill 1999, gan Eric Harris a Dylan Klebold
* Ymosiadau 9/11, 11 Medi 2001, gan, aeoldau o al-Qaeda
* Cyflafan Sandy Hook, 14 Rhagfyr 2012, gan Adam Lanza
* Cyflafan Las Vegas, 1 Hydref 2017, gan Stephen Paddock
* Cyflafan Christchurch, 15 Hydref 2019, gan Brenton Tarrant
* Cyflafan Plymouth, 12 Awst 2021, gan Jake Davison

## Cyfeiriadau 
Categori:Llofruddiaeth dorfol
Laïos

de|bawd|300x300px|*Llofruddiaeth Laïos gan Oidipos*, o waith Joseph Blanc

Brenin chwedlonol dinas Thebai a thad Oidipos ym mytholeg Roeg oedd **Laïos** ( L(A)Y -əs ) neu **Laius** (Hen Roeg: Λάïος áïos, *Láïos*) oedd hefyd yn gymeriad allweddol yn hanes sefydlu'r ddinas. Euros Bowen yn ei gyfieithiadau o ddramâu Soffocles [*Oidipos Frenin* ac *Oidipos yn Colonos*] sy'n defnyddio'r cyfieithiad Cymraeg, "Laïos".

## Teulu 
Roedd Laïos yn fab i Labdacus ac ef trwy Iocasta oedd tad Oidipos, a'i lladdodd yn ôl ffawd yr Oracl, fel sy'n cael ei adrodd yn y ddrama *Oidipos Frenin.*

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Rhestr Cymraeg o enwau Groeg yr Henfyd

Dyma restr o gyfieithiadau Cymraeg o enwau cymeriadau a lleoliadau yn Groeg yr Henfyd, fel sydd eisoes wedi'i fathu mewn cyfieithiadau o ddramâu neu lenyddiaeth o'r cyfnod dan sylw. Ymhlith cyfieithwyr y dramâu mae Euros Bowen yn y 1970au W. J. Gruffydd yn y 1950au a Gareth Miles yn y 1990au a'u gwaith wedi'i cynnwys mewn cyfresi o ddramâu megis *Y Ddrama yn Ewrop*, ''Dramâu'r Byd* a *Dramâu Dalier Sylw.'' 
[bawd|Map o gyfrol [Thomas Hudson-Williams|T. Hudson-Williams 1932]]
Mae'n amlwg bod y patrwm o Gymreigio'r hen Roeg wedi amrywio'n fawr ymhob cyfnod, gan gynnwys cyfeiriadau at y cyfrolau isod.

## Cyfrolau cyfeirio 
* T. Hudson-Williams, *Y Groegiaid Gynt* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1932)
* D. James Jones, *Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939)
* *Geiriadur yr Academi*, gol. Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1995 ac argraffiadau diweddarach)
* *Iliad Homer*, cyf. radio Derec Llwyd Morgan (Llandysul: Gwasg Gomer, 1976)

## Cyfeiriadau
Arena

Mae **arena** yn lleoliad mawr caeedig, yn aml yn grwn neu'n hirgrwn, wedi'i gynllunio i arddangos theatr, perfformiadau cerddorol neu ddigwyddiadau chwaraeon. Daw'r gair yn wreiddiol o'r gair Lladin '''', tywod mân iawn a oedd yn gorchuddio llawr arenâu hynafol fel y Colosseum yn Rhufain, yr Eidal, er mwyn amsugno gwaed. Mae'n aml yn gysylltiedig â'r brwydrau rhwng gladiatoriaid yn yr Ymerodraeth Rufeinig hynafol.

Mae'n cynnwys gofod agored mawr wedi'i amgylchynu gan fwyaf neu bob ochr gan haenau o seddi neu le i sefyll ar gyfer gwylwyr, a gall fod wedi'i orchuddio â tho. Prif nodwedd arena yw mai'r gofod digwyddiadau yw'r pwynt isaf, gan sicrhau'r gwelededd gorau posibl. Fel arfer mae arenâu wedi'u cynllunio i ddarparu ar gyfer llu o wylwyr.

Yn ddiweddar, daeth y term *arena* i gael ei ddefnyddio i ddisgrifio lleoliad mawr iawn fel y Rose Bowl ym Mhasadena, ond gelwir cyfleuster o'r fath fel arfer yn *stadiwm*. Mae defnyddio un term dros y llall yn ymwneud yn bennaf â'r math o ddigwyddiad. Fel arfer, chwaraeir pêl-droed, rygbi, pêl-droed Americanaidd, pêl droed rheolau Awstralia, neu bêl-droed Wyddelig mewn stadiwm, tra bod pêl-fasged, pêl-foli, pêl-law, a hoci iâ fel arfer yn cael eu chwarae mewn arena. Mae yna eithriadau.

## Galeri

File:Performance Arena on the promenade in Rhyl - geograph.org.uk - 6225682.jpg|Arena berfformio awyr agored (Y Rhyl, Cymru)
File:Ice Arena Wales February 2016.jpg|Canolfan Iâ Cymru (Caerdydd, Cymru)
File:Challenge Cup Final at Ice Arena Wales (geograph 5303521).jpg|Tu mewn Canolfan Iâ Cymru (Caerdydd, Cymru)
File:Arena Rhyngwladol Caerdydd CIA.jpg|Arena Ryngwladol Caerdydd (Caerdydd, Cymru)

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn ôl math
Hermes

Duw o fytholeg Roeg oedd **Hermes** (Hen Roeg: Ἑρμῆς). Ef oedd cennad i'r duwiau ar Fynydd Olympos. Gallai symud yn gyflym rhwng bydoedd y marwol a'r dwyfol gyda chymorth ei sandalau asgellog. Un o'i ddyletswyddau oedd tywys eneidiau i'r isfyd. Roedd yn cael ei ystyried yn dwyllwr duwiol. Ef oedd amddiffynnydd a noddwr cenhadon dynol, teithwyr, lladron, masnachwyr ac areithwyr.

Mewn darluniadau mae'n gwisgo sandalau asgellog a helmed asgellog (neu weithiau dim ond het lydan syml) ac mae'n cydio yn y *caduceus* – ffon asgellog wedi'i chydblethu â dwy sarff yn cyfathrachu. Mae ei symbolau eraill yn cynnwys y ceiliog a'r crwban. 

Yn Rhufain, roedd yn cael ei gyfateb â Mercher.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*"Hermes", Greek Mythology Link

Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Iliad
Categori:Duwiau a duwiesau yn yr Odyseia
Sgandal 1Malaysia Development Berhad

bawd|
Roedd '*Sgandal *1Malaysia Development Berhad'''* yn sgandal ariannol a gwleidyddol mawr yn Maleisia yn ystod y 2010au. Roedd yr achos yn ymwneud â chamddefnyddio cronfeydd cwmni datblygu gwladol, *1Malaysia Development Berhad* (1MDB), a sefydlwyd gan y Prif Weinidog ar y pryd Najib Razak yn 2009 gyda’r bwriad o hybu datblygiad economaidd cenedlaethol. Yn hytrach na hynny, dargyfeiriwyd biliynau o ddoleri o’r gronfa i gyfrifon preifat, eiddo moethus a phrosiectau tramor, gan gynnwys cyllid ar gyfer ffilmiau Hollywood megis *The Wolf of Wall Street*.

Daeth y sgandal i’r amlwg yn 2015 pan adroddodd sawl sefydliad newyddion rhyngwladol, gan gynnwys y *Wall Street Journal'' a'r *Sarawak Report*, fod arian cyhoeddus wedi’i drosglwyddo i gyfrifon personol Najib. Canfu ymchwiliadau gan awdurdodau o’r Unol Daleithiau, y Swistir, Singapôr ac Awstralia rwydwaith cymhleth o gwmnïau a chyfrifon banc tramor a ddefnyddiwyd i guddio’r trosglwyddiadau.

Yn dilyn y datgeliadau hyn, wynebodd llywodraeth Najib gythrwfl gwleidyddol difrifol ac fe gollodd ei bŵer yn etholiadau cyffredinol 2018. Cafodd Najib ei arestio yn ddiweddarach ar gyhuddiadau o lygredd, camddefnyddio pŵer a gwyngalchu arian. Yn 2020, cafwyd ef yn euog o saith cyhuddiad yn ymwneud â 1MDB, gan gynnwys derbyn arian llwgr gwerth miliynau o ddoleri. Cafodd ei ddedfrydu i 12 mlynedd o garchar a dirwy o RM210 miliwn, gan wneud hanes fel y prif weinidog cyntaf i gael ei gael yn euog o lygredd ym Maleisia.

Mae’r ymchwiliadau rhyngwladol yn parhau, gyda sawl unigolyn arall megis y busneswr Jho Low yn dal i gael eu herlyn neu’n ffoi rhag cyfiawnder. Mae’r achos wedi cael effaith ddofn ar enw da Maleisia ac wedi ysgogi diwygiadau yn ei systemau ariannol a gwleidyddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sgandalau ariannol
Bacchai

Trasiedi Roegaidd hynafol gan Ewripides yw ***Bacchai*** neu ***Y Bacchai*** (Hen Roeg: *Βάκχαι* , *Bakkhai /* *Y Bacchantes* ). Cyfansoddwyd y ddrama yn ystod ei flynyddoedd olaf ym Macedonia, yn llys Archelaus I o Macedonia. Llwyfannwyd y drasiedi am y tro cyntaf ar ôl ei farwolaeth yn Theatr Dionysos yn 405 CC fel rhan o detraleg oedd hefyd yn cynnwys *Iphigeneia yn Aulis* ac *Alcmaeon yng Nghorinth*, a tybir bod mab neu nai Ewripides wedi'i gyfarwyddo.  Enillodd y wobr gyntaf yng nghystadleuaeth gŵyl Dinas Dionysia.

Gareth Miles fu'n gyfrifol am ei "chyfaddasu" i'r Gymraeg ym 1991 ar gyfer Dalier Sylw ac am fathu'r enw *Bacchai.* Cyhoeddwyd ei gyfaddasiad gan Dalier Sylw a CAA yn yr un flwyddyn.

* Dionysios - Rhodri Evan
* Penthews - Huw Garmon
* Cadmos - Owen Garmon
* Teiresias - Noel Williams
* Agawe - Christine Pritchard
* Y Negesydd Cyntaf - Geoffrey Morgan
* Yr Ail Negesydd - Gareth Morris
* Y Bacchai - Alun Elidyr, Lisa Palfrey, Grug-Maria Davies, Sian Summers, Siân Rivers, Nerys Lloyd, Rhian Davies a Nia Medi,

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfieithiadau o Ddramâu i'r Gymraeg
Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Dramâu
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Ewripides
Categori:Theatr Gymraeg y 1990au
Cadmos

Sylfaenydd chwedlonol Thebai Boeotia ym mytholeg Roeg oedd **Cadmos** (Hen Roeg: Κάδμος). Gyda Perseus a Bellerophon, ef oedd yr arwr a'r lladdwr anghenfilod mwyaf llwyddiannus cyn dyddiau Heracles.  Derbynir hefyd, yn gyffredinol, ei fod yn dywysog Ffenicia, a mab y brenin Agenor a'r frenhines Telephassa o Tyrus, brawd Phoenix, Cilix ac Europa.  Gallai olrhain ei wreiddiau yn ôl i Poseidon a Libya .

Yn wreiddiol, cafodd ei anfon gan ei rieni brenhinol i chwilio a hebrwng ei chwaer Ewropa yn ôl i Tyrus ar ôl iddi gael ei herwgipio o lannau Ffenicia gan Zews. Dywed rhai mai plant Ffenics (fab Agenor) oedd Cadmos ac Ewropa. Sefydlodd neu ailsefydlodd Cadmos ddinas Roegaidd Thebai, ac yn wreiddiol, fe 'elwid ei hacropolis yn Cadmeia er anrhydedd iddo.

Caiff hefyd y clod am sefydlu sawl dinas yn Illyria, fel Budva [Bouthoe] ac Ohrid [Lychnidus]. Mewn llenyddiaeth Roeg hynafol, mae diwedd naratif chwedlonol Cadmos a Harmonia yn gysylltiedig â chweldau pobloedd Enchelei a'r Illyriaid. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Arwyr ym mytholeg Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Manuel I, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 25 Hydref 1495 hyd ei farwolaeth oedd **Manuel I** (31 Mai 1469 – 13 Rhagfyr 1521).

Yn ystod teyrnasiad Manuel y crëwyd ymerodraeth Portiwgalaidd. Darganfu Vasco da Gama y llwybr môr i India ym 1498. Arweiniodd hyn at Bortiwgal yn ennill monopoli ar y fasnach sbeisys. Sefydlodd Manuel drefedigaethau yn India a'r Amerig, a chreodd ymerodraeth fasnach enfawr ar draws Affrica ac Asia.

Sefydlodd Manuel y *Casa da Índia*, sefydliad brenhinol i reoli monopolïau Portiwgal. Ariannodd nifer o fforwyr Portiwgalaidd enwog, gan gynnwys Vasco da Gama, Pedro Álvares Cabral ac Afonso de Albuquerque. O ganlyniad i'r incwm enfawr a gafodd o fusnes, yn fuan ef oedd y brenin cyfoethocaf yn Ewrop. Daeth yn noddwr mawr i Ddadeni Portiwgal, a gynhyrchodd lawer o gyflawniadau artistig a llenyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1469
Categori:Marwolaethau 1521
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Deddf Addysg 1944

Roedd **Deddf Addysg 1944** neu **Deddf Butler** (***Butler Act***) ar ôl Rab Butler, yn ddeddf a newidiodd drefn addysg y Deyrnas Unedig, gan sefydlu system gyda thri math o ysgol uwchradd: ysgolion gramadeg, ysgolion uwchradd modern, ac ysgolion uwchradd technegol. Beirniadwyd y ffaith nad oedd y ddeddfwriaeth yn cynnig cyfle cyfartal i bawb, ac fe'i disodlwyd yn gyfan gwbl erbyn 1992. Nod y ddeddf oedd cynnig "addysg i bawb" wrth sefydlu system orfodol yn rhad ac am ddim hyd at 15 mlwydd oed. Arweiniodd at sefydlu Gweinidogaeth Addysg a threfn addysg wladwriaethol.

## Effaith yng Nghymru 
Nodai'r ddeddf bod gan rieni'r hawl i ddewis pa fath o addysg byddai eu plant yn ei derbyn: roedd hyn yn un o'r ffactorau a gefnogodd sefydlu'r ysgolion cyfrwng Cymraeg cyntaf. Arweiniodd hefyd at sefydlu Cyd Bwyllgor Addysg Cymru a'r Cyngor Canol ar Addysg (Cymru).

## Cyfeiriadau 
Categori:Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1944
Categori:Addysg yng Nghymru
Categori:Addysg yn Lloegr
Glasgow City F.C.

Mae **Glasgow City Football Club** () yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yng Nghlasgow, yr Alban. Mae'r clwb yn cystadlu yn Uwch Gynghrair yr Alban y Merched (SWPL), ac yn glwb merched annibynnol.

Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn y Parc Petershill yn Springburn.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed merched yr Alban
João II, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 10 Tachwedd hyd 14 Tachwedd 1477 ac o 28 Awst 1481 hyd ei farwolaeth oedd **João II** (3 Mai 1455 – 25 Hydref 1495).

Mae'n adnabyddus am ailsefydlu pŵer y frenhiniaeth ym Mhortiwgal, adfywio economi y wlad, ac adnewyddu archwiliadau o Affrica ac Asia.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1455
Categori:Marwolaethau 1495
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Caerdydd Penarth (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd Senedd yw **Caerdydd Penarth**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Gorllewin Caerdydd, a De Caerdydd a Phenarth. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto  cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys rhannau o siroedd Caerdydd, Rhondda Cynon Taf a Bro Morgannwg. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
Pauline Collins

Roedd **Pauline Angela Collins** (3 Medi 1940 – 5 Tachwedd 2025) yn actores o Loegr. Daeth i enwogrwydd am y tro cyntaf wrth bortreadu Sarah Moffat yn *Upstairs, Downstairs* (1971–1973) a'i sgil-gyfres *Thomas & Sarah* (1979). Roedd hi'n un o sêr gwreiddiol y gyfres gomedi *The Liver Birds* (1978).

Chwaraeodd Collins y brif ran yn y ddrama llwyfan *Shirley Valentine*, ac enillodd Wobr Laurence Olivier am yr Actores Orau, a Gwobr Tony am yr Actores Orau mewn Drama. Chwaraeodd yr un rôl yn addasiad ffilm 1989 o'r ddrama, gan ennill Gwobr BAFTA am yr Actores Orau mewn Prif Rôl, Gwobr Ffilm Brydeinig yr Evening Standard, Gwobr Golden Apple, ac enwebiadau ar gyfer Gwobr Academi am yr Actores Orau a Gwobr Golden Globe am y Perfformiad Gorau gan Actores - Ffilm. 

## Bywyd cynnar  
Cafodd ei geni yn Exmouth.Roedd hi'n ferch i'r athrawes Mary Honora (ganwyd Callanan), a'i gwr, y pennaeth William Henry Collins.  

## Llyfrau
**Letter to Louise*' (hunangofiant; 1992) 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Actorion teledu benywaidd o Loegr
Categori:Actorion ffilm benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Loegr o dras Wyddelig
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Henrique, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 4 Awst 1578 hyd ei farwolaeth oedd **Henrique** (31 Ionawr 1512 – 31 Ionawr 1580). Roedd yn gardinal yn yr Eglwys Gatholig.

Daeth i'r orsedd yn annisgwyl pan fu farw ei or-nai Sebastião yn 24 oed ym Mrwydr Ksar el-Kebir yn 1578. Gan fod Henrique yn glerigwr roedd wedi'i rwymo i ddibriodrwydd, felly ni oedd ganddo blant i'w olynu pan fu farw lai na dwy flynedd yn ddiweddarach ym 1580. Daeth hyn â diwedd i Dŷ Aviz a oedd wedi rheoli Portiwgal ers 1385 ac achosodd argyfwng olyniaeth a ddatryswyd trwy greu Undeb Iberaidd, lle rhannodd Portiwgal frenin â Sbaen. Parhaodd yr undeb hwnnw am 60 mlynedd. Y brenin annibynnol nesaf ar Bortiwgal fyddai João III.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1512
Categori:Marwolaethau 1580
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
João III, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 13 Rhagfyr 1521 hyd ei farwolaeth oedd **João III** (6 Mehefin 1502 – 11 Mehefin 1557). Ei lysenw oedd *o Piedoso* ("Y Duwiol").

Priododd a Catrin o Awstria ym 1525. Dim ond un o'u plant, y Tywysog João Manuel, a oroesodd i fod yn oedolyn.

Yn ystod ei deyrnasiad, ehangwyd ymerodraeth Portiwgal yn Asia a'r Amerig. Gwladychwyd Brasil. Sicrhaodd canolfannau Portiwgal yn India, fel Goa, y monopoli dros fasnach sbeisys o ynysoedd Maluku. Erbyn ei farwolaeth ym 1557, roedd yr ymerodraeth yn ymestyn dros bron i 4 miliwn cilomedr sgwâr (1.5 miliwn milltir sgwâr).

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1502
Categori:Marwolaethau 1557
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Sebastião, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 11 Mehefin 1557 hyd ei farwolaeth oedd **Sebastião** (20 Ionawr 1554 – 4 Awst 1578).

Ganwyd Sebastião ar 20 Ionawr 1554, gŵyl Sant Sebastian, a rhoddwyd yr enw hwnnw iddo o ganlyniad. Roedd hwn yn enw anarferol i aelodau unrhyw deulu brenhinol Ewropeaidd ar y pryd. Ei dad, y Tywysog João Manuel (1537–1554), oedd etifedd gorsedd Portiwgal, ond bu farw bythefnos cyn genedigaeth Sebastião. Esgynnodd Sebastião i'r orsedd yn dair oed, ar farwolaeth ei daid, y Brenin João III. Gweinyddwyd y wlad fel rhaglywiaeth nes iddo gyrraedd oed mwyafrif ym 1568.

Ym 1578 cychwynnodd Sebastião ar groesgad drychinebus yn erbyn Moroco a diflannodd yn ystod Brwydr Ksar el-Kebir yng ngogledd y wlad honno. Mae bron yn sicr bu farw yno, ond gan na chafodd ei gorff ei adfer, roedd gobaith yn parhau y gallai ddychwelyd ryw ddydd. Felly daeth yn enghraifft berffaith o *motif* mewn chwedloniaeth, sef "brenin yn y mynydd" – yr arwr a fyddai'n dychwelyd i adfer ei genedl i’w hen ogoniant. Olynwyd ef fel brenin gan ei hen ewythr Henrique, brawd ei daid, João III.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1554
Categori:Marwolaethau 1578
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Sebastian (sant)

Sant a merthyr Cristnogol oedd  **Sebastian** (tua 255 OC – tua 288 OC). Yn ôl y gred draddodiadol, fe'i lladdwyd yn ystod cyfnod erledigaeth Cristnogion o dan yr ymerawdwr Diocletian. Cafodd ei glymu i bost neu goeden i ddechrau a'i saethu nes ei fod yn edrych fel draenog oherwydd yr holl saethau, er na wnaeth hyn ei ladd. Cafodd ei achub a'i iacháu, yn ôl traddodiad, gan Irene o Rufain. Ar ôl iddo wella aeth Sebastian at Diocletian er mwyn eu rhybuddio rhag eu pechodau, ond fe'i guriwyd i farwolaeth ganddynt.

Caiff ei barchu yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig a'r Eglwys Uniongred fel nawddsant athletau, saethyddiaeth a phlâu.

Roedd delweddau o Sebastian wedi'i drywanu gan saethau yn bwnc poblogaidd i beintwyr am ganrifoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Genedigaethau 256
Categori:Marwolaethau 288
Categori:Merthyron Cristnogol
Pedro II, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 12 Medi 1683 hyd ei farwolaeth oedd **Pedro II** (26 Ebrill 1648 – 9 Rhagfyr 1706). O 1668 hyd nes iddo esgyn i'r orsedd yn ei hawl ei hun gwasanaethodd fel rhaglaw i'w frawd Afonso VI.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1648
Categori:Marwolaethau 1706
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
João V, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 9 Rhagfyr 1706 hyd ei farwolaeth oedd **João V** (22 Hydref 1689 – 31 Gorffennaf 1750).

Diwygiodd João weinyddiaeth draddodiadol gwladwriaeth Portiwgal a theyrnasodd yn lle hynny fel brenin absoliwt. Cafodd e fudd mawr o'r *quinto real* – hawl y brenin i un rhan o bump o'r holl aur a ddaeth i mewn i'r wlad, ac erbyn hyn roedd y trefedigaethau Portiwgalaidd yn Ne America yn cynhyrchu symiau enfawr o aur. Ychwanegodd nifer cynyddol o ddiamwntau o Frasil at ei gyfoeth enfawr hefyd.

Roedd ei deyrnasiad yn nodedig am ei ymyriadau niferus ym materion gwladwriaethau Ewropeaidd eraill, yn fwyaf nodedig yn Rhyfel Olyniaeth Sbaen. O dan ei lywodraeth, ychwanegodd Ymerodraeth Portiwgal diriogaeth ym Mrasil, India, Cenia, Wrwgwái, Dwyrain Timor, Angola, a Mosambîc a mannau eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1689
Categori:Marwolaethau 1750
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
José I, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 31 Gorffennaf 1750 hyd ei farwolaeth oedd **José I** (6 Mehefin 1714 – 24 Chwefror 1777).

Roedd gan José fwy o ddiddordeb mewn prosiectau adeiladu, yr eglwys, a'r opera nag mewn materion gwladwriaethol. Rheolwyd ei lywodraeth gan Sebastião José de Carvalho e Melo,  Marquês de Pombal, a weithredodd gyfreithiau newydd, a moderneiddiodd yr economi a chymdeithas Portiwgal.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1714
Categori:Marwolaethau 1777
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Tŷ Aviz

Brenhinlin frenhinol a reolai Portiwgal o 1385 hyd 1580 oedd **Tŷ Aviz** (Portiwgaleg: *Casa de Avis*). Ffynnai yn ystod y Dadeni Portiwgalaidd a chyfnod y darganfyddiadau, pan ehangodd Portiwgal ei phŵer yn fyd-eang. Roedd yn ganlyniad i'r argyfwng yn dilyn marwolaeth Ferdinand I, brenin Portiwgal, ym 1383.

Sefydlwyd Tŷ Aviz gan João I, Uwchfeistr Urdd Aviz, a esgynnodd i'r orsedd ar ôl y rhyngdeyrnasiad o 1383–1385. Y llinach hwn a reolai'r wlad tan 1580 pan fu argyfwng olyniaeth ar ôl i'r brenin Henrique farw heb blant, a hawliwyd yr orsedd gan Felipe II, brenin Sbaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhiniaeth Portiwgal
Gemau rhagbrofol Cwpan y Byd Pêl-droed 2026

Roedd **gemau rhagbrofol Cwpan y Byd Pêl-droed 2026** yn penderfynu pa 45 tîm fyddai'n ymuno â Chanada, Mecsico a'r Unol Daleithiau yng Nghwpan y Byd Pêl-droed 2026. Roedd gan bob cydffederasiwn wahanol ddulliau cymhwyso.

Dechreuodd y gemau rhagbrofol ar 7 Medi 2023 a byddent yn dod i ben ar 31 Mawrth 2026. Sgoriwyd y gôl gyntaf yn y gemau rhagbrofol gan Rafael Santos Borré i Colombia yn erbyn Feneswela.

Cymhwysodd Cabo Ferde, Cwrasao, Gwlad Iorddonen ac Wsbecistan i gyd am y tro cyntaf, tra bod Catar (a gymhwysodd fel y gwesteiwyr yn 2022) wedi cael eu hymgyrch gymhwyso lwyddiannus gyntaf. Cwrasao, gyda thua 160,000 o drigolion, fydd y wlad leiaf yn y byd i chwarae yng Nghwpan y Byd erioed.

## Timau cymwys
bawd|459x459px|

**Nodynau**

## Crynodeb o'r cymhwyster
## Ataliadau a thynnu'n ôl
## Gemau rhagbrofol yn ôl gydffederasiwn
### AFC
### CAF
### CONCACAF
### CONMEBOL
#### Tabl terfynol
### OFC
### UEFA
## Gemau ail gyfle rhyng-gydffederasiwn
### Timau wedi cymhwyso
### Llwybr 1
#### Braced

#### Rownd cynderfynol
#### Gêm derfynol
### Llwybr 2
#### Braced

#### Rownd cynderfynol
#### Gêm derfynol
## Prif sgorwyr goliau
### Hat-triciau
## Gweler hefyd
* Gemau rhagbrofol Cwpan y Byd Merched FIFA 2027

## Cyfeiriadau
Categori:Cwpan y Byd Pêl-droed 2026
2026
Poluneices

Mab Oidipos a naill ai Iocasta neu Euryganeia ym mytholeg Roeg, oedd **Poluneices** (hefyd **Polynices** / **Polyneices**  Hen Roeg: Πολυνείκης / Polyneíkes). Efallai ei fod yn fwy adnabyddus am fod yn frawd i Antigone ac Isméne, ac am gael ei ladd gan ei frawd Eteocles. Pan ddarganfu Oidipos ei fod wedi lladd ei dad a phriodi ei fam, fe'i dallwyd ei hun a gadawodd Thebai, gan adael Poluneices ac Eteocles i deyrnasu ar y cyd. Fodd bynnag, oherwydd melltith a osodwyd arnynt gan Oidipos, chwalodd eu cytundeb yn gyflym, a bu rhyfel dros y deyrnas. Yn ystod y frwydr, lladdodd y brodyr ei gilydd.

Mae Poluneices yn gymeriad canolog yng y Gylchred Thebaidd, sef cylch o straeon enwog yn yr Hen Roeg. Mae ei stori yn ganolog i'r tair drama drasig o'r 5ed ganrif CC gan Soffocles a elwir yn y Tair Drama Thebaidd: *Oidipos Frenin*, *Oidipos yn Colonos* ac *Antigone*, gyda'i farwolaeth a'i gladdu yn brif ysgogydd plot *Antigone*. Mae hefyd yn ymddangos yn amlwg yn *Y Thebaid* drama Aischylos *Saith yn Erbyn Thebai*, a'r gerdd *Y Thebiaid* gan Statios. Roedd y stori a'i gymeriad hefyd o ddiddordeb i athronwyr Groeg yr Henfyd, a chafodd ei drafod gan Aristoteles, Platon, ac Epictetus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymeriadau ym mytholeg Roeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Brwydr Ksar el-Kebir

Brwydr a ymladdwyd ar 4 Awst 1578  yng ngogledd Moroco, ger tref Ksar el-Kebir, oedd **Brwydr Ksar el-Kebir** a elwir hefyd yn "Frwydr y Tri Brenin".  Trechodd lluoedd y Swltaniaeth Saadi dan orchymyn y swltan Abu Marwan Abd al-Malik gynghrair o luoedd (Mwriaid ac Ewropeaid) dan orchymyn y cyn-swltan Abu Abdalah a Sebastião, brenin Portiwgal. 

Bu farw y swltan Abd al-Malik o achosion naturiol yn ystod y brwydr; boddwyd Abu Abdalah wrth geisio ffoi; a diflannodd y brenin Sebastião – mae bron yn sicr iddo gael ei ladd yn ystod yr ymladd. Cafodd y trechiad ddylanwad enfawr ar hanes Portiwgal wedi hynny. Bu tua 9,000 o farwolaethau ymhlith Cristnogion, gan gynnwys llawer o uchelwyr Portiwgal, a thua 16,000 o garcharorion. Gwnaeth y canlyniad argraff fawr ar lysoedd Cristnogol Ewrop.

Y frwydr hon yw tarddiad myth "Sebastianiaeth", hynny yw, y syniad y byddai'r brenin Sebastião yn dychwelyd ryw ddydd i adfer ei genedl.

## Llyfryddiaeth
* Pierre Berthier, ''La Bataille de l'oued el-Makhazen: dite bataille des Trois Rois'' (Paris, 1985)

Categori:Brwydrau Moroco
Categori:Brwydrau Portiwgal
Cynghanedd Seinlusg Afrosgo

Math o gynghanedd a ymddangosodd yn Awdl arobryn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991 (Bro Delyn), gan y Prifardd Robin Llwyd ab Owain yw'r **Gynghanedd Seinlusg Afrosgo** (neu Gynghanedd Erin ac weithiau yr Erin Wyrdro).

Fe welir yn y llinell ganlynol, 'Mae'r gaeaf yn afon hefyd', fod tair rhan: yr odl yn y rhan gyntaf yn odli gyda goben yr ail ran fel a wneir mewn cynghanedd lusg: gaeaf + afon. Yna'r cytseiniaid yn yr ail a'r drydedd rhan yn cyfateb ('n' ac 'f').

Dyma enghreifftiau:

'Wyt rhin cyfriniol dy fron' (Merch yr Amserau. R.Ll.).

'Yn senedd, gweddi a gwin' (Can yr Hen Filwr R.Ll.).

'Sipian o'r cuddfanau cwyr' (Olion Traed R. Ll.).

'Y glaw a'r awyr yn rhewi' (Annedd y Cynganeddwyr)

Fodd bynnag, nid yw'r gynghanedd hon wedi cael ei chyfundrefnu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynghanedd
Afonso V, brenin Portiwgal

Brenin Portiwgal o 13 Medi 1438 hyd 11 Tachwedd 1477 ac o 15 Tachwedd 1477 hyd ei farwolaeth oedd **Afonso V** (15 Ionawr 1432 – 28 Awst 1481).

Esgynnodd Afonso i orsedd Portiwgal pan oedd ond yn chwech oed. Yn gynnar yn ei deyrnasiad bu brwydr dros y rhaglywiaeth rhwng ei fam, Leonor de Aragón, a'i ewythr, Pedro, Dug Coimbra. Penodwyd Pedro yn unig raglaw ym 1439, ond parhaodd carfan Braganza yn y llys i herio ei awdurdod. Dan ddylanwad ei ewythr arall, Afonso I, Dug Braganza, diswyddodd y Brenin ei ewythr Pedro ym 1448 a'i drechu ym Mrwydr Alfarrobeira ym 1449.

Rhwng 1458 a 1471 roedd Afonso yn ymwneud ag ymgyrchoedd milwrol yn Affrica, yn bennaf ym Moroco. Enillodd hyn iddo'r llysenw *O Africano* ("yr Affricanwr").

Yn dilyn marwolaeth y brenin Enrique IV o Deyrnas Castilla yn 1474, hawliodd Afonso orsedd Castilla ar ran ei nith, Joanna la Beltraneja. Ym Mai 1475, arweiniodd fyddin i Palencia, priododd â Joanna, a chyhoeddodd ei hun yn frenin. Cychwynnodd hyn Ryfel Olyniaeth Castilla. Ar ôl Brwydr Toro (1476) ac ymdrechion aflwyddiannus i sicrhau cefnogaeth gan Ffrainc, ildiodd Afonso orsedd Portiwgal er mwyn cychwyn ar bererindod i Jerwsalem. Cafodd ei berswadio i ddychwelyd i Bortiwgal ac ail-gymryd y goron yn Nhachwedd 1477, ychydig ddyddiau ar ôl i'w etifedd, João II, gael ei gyhoeddi'n frenin.

Yn ystod blynyddoedd diweddarach teyrnasiad Afonso, gweinyddwyd y deyrnas i raddau helaeth gan João cyn iddo ddod yn frenin yn ei rinwedd ei hun ym 1481.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd Portiwgal
Categori:Genedigaethau 1432
Categori:Marwolaethau 1481
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Ksar el-Kebir

Dinas yn rhanbarth Tanger-Tétouan yng ngogledd-orllewin Moroco yw ** Ksar el-Kebir** (Arabeg: القصر الكبير, "y gaer fawr"). Saif tua 160&nbsp;km  (99 milltir) i'r gogledd o Rabat, y brifddinas,  a 110&nbsp;km (68 milltir) i'r de o Tanger. 

Mewn cyfrifiad yn 2024 roedd gan y ddinas boblogaeth o 124,701.

## Gweler hefyd
* Brwydr Ksar el-Kebir

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Moroco
Categori:Tanger-Tétouan
Brwynen

Gallai **brwynen** gyfeirio at:

## Planhigion
Enw ar sawl rhywogaeth o blanhigion sy’n tyfu ar dir corsiog neu wrth ymyl dŵr, gan gynnwys:

* Brwynen arfor
* Brwynen babwyr
* Brwynen bellennaidd
* Brwynen deirdalen
* Brwynen Dudley
* Brwynen fain
* Brwynen fawr
* Brwynen flaendon
* Brwynen flodeufain
* Brwynen flodeuog
* Brwynen gastanliw
* Brwynen Gerard
* Brwynen gymalog
* Brwynen lem brwyn llym
* Brwynen lydanddail
* Brwynen Rannoch
* Brwynen y Baltig
* Brwynen y llyffant du

## Cerddoriaeth
* Enw amgen am corsen, sef y darn tenau o ddeunydd a ddefnyddir i greu sain mewn llawer o offerynnau cerdd

----