open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Byddin Weriniaethol Iwerddon (1916–22)

[bawd|260px|Cell [Seán Hogan yn ystod y Rhyfel dros Annibyniaethin]]

Ffurfiwyd **Byddin Weriniaethol Iwerddon** (1916–22) (neu **Fyddin Gweriniaeth Iwerddon**) (; Saesneg: **Irish Republican Army** neu **IRA**). Fe'i ffurfiwyd allan o'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig (neu'r *Irish Volunteers*) a sefydlwyd ar 25 Tachwedd 1913. Yn Ebrill 1916 fe lansiwyd Gwrthryfel y Pasg gan y Gwirfoddolwyr.

Adnabyddir Byddin Weriniaethol Iwerddon fel arfer gan y blaenllythrennau Saesneg IRA sef 'the Irish Republican Army'. Roeddent yn cyfrif eu hunain yn fyddin swyddogol Gweriniaeth Iwerddon a sefydlwyd yn 1916 ac yn swyddogol gan y Dáil yn Ionawr 1919. Hwy a ymladdodd Ryfel Annibyniaeth Iwerddon yn erbyn lluoedd arfog y llywodraeth Brydeinig rhwng 1919 a 1921.

Eu harweinydd cyntaf oedd y pencadfridog Michael Collins a garcharwyd am sbel yn Fron-goch ger y Bala. Dywed rhai mai yno, yn y carchar, y lluniwyd y Fyddin Weriniaethol mewn gwirionedd.

Mae rhai'n gwahaniaethu rhwng y Fyddin Weriniaethol cynnar hwn a Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon, (y *Provisional IRA*) diweddarach. Ond dywed y gweriniaethwr, wrth gwrs, mai yr un grŵp oeddent o'r cychwyn un.

## 1921
Yn dilyn arwyddo Cytundeb Iwerddon-Lloegr yn 1921, a ddaeth a'r Rhyfel dros Annibyniaeth i ben, holltwyd yr IRA, gan fod rhai o blaid ac eraill yn erbyn y Cytundeb. Ffurfiodd yr aelodau a oedd o blaid y Cytundeb fudiad newydd o'r enw 'y Fyddin Genedlaethol' a sefydlwyd gan Michael Collins, ond roedd mwyafrif yr aelodau'n erbyn y Cytuneb; daethant at ei gilydd i ffurfio Byddin Weriniaethol Iwerddon (1922–69) (*Irish Republican Army*), gan lynnu at yr hen enw. Daeth y ddwy fyddin benben â'i gilydd rhwng 1922 a 1923. Ond yr un oedd nod y ddwy fyddin: ffurfio gwladwriaeth hollol annibynnol o Loegr.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Equus (drama)

bawd|Poster yn hysbysebu'r ddrama Equus gyda Daniel Radcliffe
:*Erthygl am y ddrama yw hon. Am y genws Equus, gan gynnwys y ceffyl, gweler yma.*

Drama a ysgrifennwyd ym 1973 gan Peter Shaffer yw ***Equus***. Mae'r ddrama'n adrodd hanes seiciatrydd sy'n ceisio trin dyn ifanc sydd â diddordeb crefyddol/rhywiol patholegol gyda cheffylau.

Cafodd Shaffer ei ysbrydoli i ysgrifennu *Equus* pan glywodd am drosedd lle'r oedd person 17 oed wedi dallu chwech o geffylau mewn tref fechan ger Llundain. Bwrodd ati i ysgrifennu hanes dychmygol o'r hyn a allai fod wedi achosi'r fath achos, heb iddo wybod unrhyw ffeithiau neu wybodaeth pellach am y drosedd. Mae'r ddrama ei hun yn rhyw fath o stori dditectif, wrth i seiciatrydd y bachgen, Dr. Martin Dysart, geisio deall gweithredodd y bachgen tra'n brwydro gyda'i syniad ei hun o hunan-werth.

Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1973
IRA

Gallai **IRA** (*Irish Republican Army*) gyfeirio at un o nifer o gyrff, yn arbennig:

* Byddin Weriniaethol Iwerddon, fu'n ymladd yn erbyn lluoedd y Deyrnas Unedig yn Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon
* Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon, y *Provisional IRA*, fu'n ymladd i greu Iwerddon unedig rhwng 1969 a 2005
Pêl-droed Wyddelig

yn erbyn Kerry yn gêm derfynol 2005]]

Gêm a chwaraeir yn bennaf yn Iwerddon yw **Pêl-droed Wyddelig** (Gwyddeleg: *Peil*, *Peil Ghaelach* neu *Caid*, Saesneg: *Gaelic football*). Mae'n un o chwaraeon mwyaf poblogaidd Iwerddon.

Chwaraeir Pêl-droed Wyddelig gan dimau o 15 chwaraewr yr un. Mae'r pyst ar ffyrf llythyren H, fel pyst rygbi, ond ceir rhwyd ar y rhan isaf. Gellir sgorio un pwynt trwy gael y bêl rhwng y pyst, neu sgorio gôl, sy'n werth tri phwynt, trwy gael y bêl i'r rhwyd. Gellir defnyddio'r dwylo a'r traed i symud y bêl ymlaen. Fel rheol, mae dau hanner o 30 munud yr un; ond ar y lefel uchaf mae dau hanner o 35 munud yr un. Mae'r bêl yn debyg i bêl ar gyfer pêl-droed, ond yn drymach. Uchafbwynt y tymor yw gêm derfynol Pencampwriaeth Bêl-droed Holl-Iwerddon, sy'n cael ei chwarae ym Mharc Croke, Dulyn ar y pedwerydd dydd Sul ym mis Medi fel rheol. Enillwyd pencampwriaeth 2008 gan Tyrone. Ceir tyrfa o 80,000 yn rheolaidd i'r gêm yma.

Pêl-droed Wyddelig yw un o'r pedwar camp Gwyddelig sy'n cael eu rhedeg gan y Gymdeithas Athletau Gwyddelig, y corff chwaraeon mwyaf yn Iwerddon.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gaelic football the original beautiful game ffilm ddogfen
* gwefan swyddogol y GAA

Categori:Diwylliant Gwyddeleg
Categori:Chwaraeon yn Iwerddon
Bobby Sands

dde|bawd|250px|Bedd Bobby Sands yn Miltown.

Aelod o'r IRA ac Aelod Seneddol yn San Steffan oedd **Robert Gerard "Bobby" Sands** (Gwyddeleg: *Roibeard Gearóid Ó Seachnasaigh*) (9 Mawrth 1954 – 5 Mai 1981). Bu farw o ganlyniad i streic newyn yng ngharchar y 'Maze' (neu *Long Kesh*) yng Ngogledd Iwerddon, ble roedd yn garcharor yn dilyn cael ei ddedfrydu'n euog o fod a dryll yn ei feddiant.

Roedd Bobby Sands yn arweinydd Streic Newyn 1981; roedd y gweriniaethwyr yn ceisio annog yr Awdurdodau i roi iddynt hawliau arbennig (Statws Categori Arbennig, *Special Category Status)* ac fel carcharorion gwleidyddol.

O ganlyniad i'w farwolaeth yn y carchar, ymunodd cannoedd â rhengoedd yr IRA a chafwyd cydymdeimlad cryf i'w achos ar ddwy ochor i Fôr Iwerydd.

Crëwyd murlun mawr ar fur swyddfa Sinn Féin yn y Falls Road, Belffast i'w goffa a cheir "Rue Bobby Sands" ym Mharis.

Cyfansoddodd y canwr Cymreig Meic Stevens y gân 'Bobby Sands' er cof amdano, sydd ar gael ar yr LP *Nos Du, Nos Da* (1982).

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Pobl fu farw o newyn
Categori:Pobl o Ogledd Iwerddon
Dafydd Nanmor

Bardd a oedd yn feistr ar y canu mawl ac a ystyrir yn un o'r pwysicaf o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Dafydd Nanmor** (fl. tua 1450 - 1480).

## Bywgraffiad
Brodor o Nanmor, gogledd Meirionnydd (Gwynedd) oedd Dafydd Nanmor (mae rhai traddodiadau yn dweud iddo gael ei eni yn Harlech, ond ymddengys nad oes sail i'r honiad). Yn ôl y chwedl, bu rhaid iddo adael ei fro enedigol ar lan Afon Glaslyn am y De am iddo dramgwyddo trwy ganu cerddi serch i Gwen o'r Ddôl, gwraig uchelwr lleol.  Sut bynnag y bu am hynny, treuliodd weddill ei oes Ne Cymru lle cafodd nawdd gan rai o fawrion y cyfnod, yn cynnwys Rhys ap Maredudd ('Rhys o'r Tywyn', ger Aberteifi) a'i deulu a Syr Dafydd ap Thomas, cwnstabl Castell Aberteifi. Ni wyddys pryd y bu farw, ond mae'n "tewi" ar ôl tua 1480. Dywedir iddo gael ei gladdu ym mynwent Y Tŷ Gwyn ar Daf.

## Cerddi
Canu mawl yw trwch y cerddi ganddo sydd ar glawr. Ceir nodyn brudiol yn rhai o'i gerddi hefyd, yn enwedig ei awdl a chywydd i Siasbar Tudur a'i frawd Edmwnd Tudur, tad Harri Tudur. Cymerodd y beirniad Saunders Lewis waith Dafydd Nanmor fel esiampl nodedig o "fardd perchentyaeth", sail i lawer o feirniadaeth ddylanwadol ar ddelweddaeth a swyddogaeth Beirdd yr Uchelwyr a'u perthynas a'r uchelwyr eu hunain. Parhad a chydblethiad y gymdeithas Gymraeg a Chymreig yw prif nodwedd y canu hwn.

Mae rhai o'i gerddi yn orchestol, e.e. ei gywydd enwog 'I wallt Llio', sy'n llawn trosiadau estynedig a dychymyg wrth ddyfalu gwallt y ferch honno. Cywrain dros ben yw ei ddarlun o adeilad Abaty Ystrad Fflur hefyd.

## Ysgolheictod
Mae gwaith Dafydd Nanmor yn dangos ei fod yn medru Lladin yn dda a bod ganddo ddiddordeb mawr mewn seryddiaeth - gyda'r dogn arferol o sêr-ddewiniaeth - a meddyginiaeth llyseuol. Roedd yn gopïydd llawysgrifau Cymraeg hefyd, ac mae lle i gredu mai ef yw awdur llawysgrif sy'n cynnwys detholiad o'i waith ei hun a rhai o gerddi Dafydd ap Gwilym.

## Llyfryddiaeth 
### Gwaith y bardd
* *The Poetical Works of Dafydd Nanmor*, gol. Thomas Roberts ac Ifor Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1923). Yr unig olygiad safonol hyd heddiw.

### Astudiaethau
*Saunders Lewis, "Dafydd Nanmor", ym ''Meistri'r Canrifoedd'', gol. R. Geraint Gruffydd (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1480au
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Sêr-ddewiniaeth
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Gwrthryfel Gwyddelig 1798

[thumbnail|250px|dde|*[Theobald Wolfe Tone* -   Arweinydd Cymdeithas y Gwyddelod Unedig.]]
**Gwrthryfel 1798** y gelwir y gwrthryfel hwn gan y Gwyddelod fynychaf, neu yn Gaeleg: Éirí Amach 1798). Fe barodd am ychydig fisoedd yn erbyn Awdurdod Llywodraeth Lloegr yn Iwerddon. Y grŵp a gododd ar ei draed er mwyn herio'r drefn Seisnig oedd Cymdeithas y Gwyddelod Unedig (Saesneg: *Society of United Irishmen*), grŵp oedd yn dilyn arweiniad dulliau chwyldro America a Ffrainc.

Yn dilyn annogaeth gan arweinydd Cymdeithas y Gwyddelod Unedig, casglodd llynges Ffrengig, a anfonwyd gan y Chwyldroadwyr yn Ffrainc, gerllaw Bae Bantry yn Rhagfyr 1796 yn barod i'w cynhorthwyo i hel y Saeson o'u gwlad. Ond oherwydd stormydd geirwon, trodd y llynges ar eu sodlau ac adref i Ffrainc. Dywedodd Woolf Tone, "England has had its luckiest escape since the Armada."

Canlyniad hyn oll oedd i Loegr ffyrnigo a chlampio i lawr ar y Gwyddelod, yn enwedig yn ardal Ulster, gan losgi tai, defnyddio artaith a llofruddio yn ddi-baid. Yn 1798, roedd dyddiad dechrau'r gwrthryfel wedi ei bennu fel 23 Mai, ond ar 18 Mai rhoddodd gŵr o'r enw Magan wybod i'r awdurdodau ymhle roedd Arglwydd Edward FitzGerald, y prif arweinydd oedd yn dal yn rhydd yn Iwerddon. Roedd Fitzgerald mewn tŷ yn Nulyn ac yn ei wely yn dioddef gan dwymyn. Clwyfwyd ef wrth geisio dianc, a bu farw o'i glwyfau yng ngharchar Newgate, Dulyn ar 4 Mehefin. Canlyniad hyn oedd i'r gwrthryfel fynd ymlaen heb arweiniad effeithiol.

Un o brif frwydrau'r Gwrthryfel oedd Brwydr Arklow. Ar 9 Mehefin 1798, ymosododd byddin o wrthryfelwyr Gwyddelig o 10,000 ar Arklow yn Swydd Wicklow oedd o dan reolaeth Prydain. Roedd y dref wedi cael ei gwagio ac wedi ei hamddiffyn gan oddeutu 1,700 o ddynion o dan Francis Needham. Er gwaethaf y rhagoriaeth niferoedd, ni ddaeth y gwrthryfelwyr i mewn i'r ddinas a dioddef colledion sylweddol. Bu o leiaf 1,000 o farwolaethau, bu farw un o brif arweinydd y gwrthryfelwyr, Michael Murphy, yn yr ymosodiadau. Atgoffir y dioddefwyr gan ddwy gofeb yn y ddinas.

Categori:Hanes Iwerddon
Gwyddelig 1798
Categori:1798
Lewys Daron

Bardd proffesiynol o Ben Llŷn a ganai yn hanner cyntaf yr 16g oedd **Lewys Daron** (fl. tua 1495 - tua 1530). Er nad yw'n cyfrif fel un o'r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr, mae ei waith yn ddrych i fywyd cymdeithasol gogledd-orllewin Cymru ar ddechrau cyfnod y Tuduriaid.

## Bywgraffiad
Ar sail ei enw a chyfeiriad ato mewn llawysgrif yn llaw Thomas Wiliems, gellir derbyn yn bur hyderus fod Lewys yn enedigol o Aberdaron. Mae ei ddyddiad geni yn anhysbys. Ni wyddom nemor dim arall amdano ar wahân i dystiolaeth ei gerddi. Roedd yn adnabod Lewys Môn, un o feirdd mawr y cyfnod, a cheir traddodiad am ymryson barddol rhwng y ddau fardd. Bu farw tua dechrau'r 1530au, yn ôl pob tebyg, a chafodd ei gladdu yn Nefyn.

## Cerddi
Cyfyngir cylch clera Lewys Daron i deuluoedd uchelwrol Arfon, Meirionnydd, Eifionydd a Llŷn. Diogelir wyth ar hugain o'i gerddi yn y llawysgrifau, yn awdlau a chywyddau. Roedd ei noddwyr yn cynnwys y Stradlingiaid a theulu Phenrhyn, a theuloedd ystadau Bodfel, Bodeon, Glynllifon, Carreg, Cwchwillan, Plas Iolyn ac eraill. O ddiddordeb mawr i haneswyr llenyddiaeth Gymraeg yw ei farwnad i'r bardd mawr Tudur Aled (m. 1526).

Cedwir ambell gerdd ysgafnach o waith y bardd hefyd, yn cynnwys cywydd i "ofyn main melin gan dair gwraig o Fôn dros Fair o Nefyn" a chywydd difyr yn gofyn march gan Ddafydd, Prior Priordy Beddgelert dros Syr John Wynn o Wydir, sy'n llawn o fanylion am y fro honno. Canodd hefyd i Pîrs Conwy, Archddiacon Llanelwy.

## Llyfryddiaeth 
* *Gwaith Lewys Daron*, gol. A. Cynfael Lake (Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Marwolaethau'r 1530au
Enniskillen

Prif dref Swydd Fermanagh, Gogledd Iwerddon, yw **Enniskillen** (Gwyddeleg: *Inis Ceithleann*). Saif ar Afon Erne, rhwng rhannau uchaf ac isaf Lough Erne. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 13,599.

Daeth i feddiant Lloegr yn 1607, wedi gwarchae cynharach ar y castell yn 1594, ac roedd yn un o ganolfannau yr ymsefydlwyr Protestannaidd Seisnig ac Albanaidd yn y 17g, ac yn ganolfan filitaraidd. Erbyn hyn mae 61.5% o'r boblogaeth yn Gatholigion a 36.3% yn Brotestaniaid.

Addysgwyd nifer o enwogion yn Ysgol Frenhinol Portora, yn cynnwys Oscar Wilde a Samuel Beckett.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Fermanagh
Unoliaethwr

**Unoliaethwr** neu **Undebwr** (Saesneg: *Unionist*) yw person sy'n dymuno i'w gwlad neu ranbarth eu hunain ddod neu barhau yn rhan o wlad fwy. Mae "Undebwr" yn derm mwy amwys, gan y gall hefyd gyfeirio at aelod o Undeb Llafur.

Cyfeirir at bobl sy'n dymuno i Gymru neu'r Alban barhau yn rhan o'r Deyrnas Unedig fel Unoliaethwyr, a defnyddid y term hefyd am ochr y Gogledd yn Rhyfel Cartref America, oedd yn gwrthwynebu ymraniad y wlad. Y defnydd mwyaf cyffredin ar hyn o bryd yw fel term cyffredinol am Unoliaethwyr yng Ngogledd Iwerddon, sy'n dymuno parhau yn rhan o'r Deyrnas Unedig ac yn gwrthwynebu uno a Gweriniaeth Iwerddon. Y blaid Unoliaethol fwyaf yng Ngogledd Iwerddon ar hyn o bryd yw Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd.

Mae'r Blaid Geidwadol yn y Deyrnas Unedig yn defnyddio'r term yn ei henw ffurfiol, "Plaid Geidwadol ac Unoliaethol".

## Pleidiau unoliaethol 
Gogledd Iwerddon:
* Unoliaethwyr Gogledd Iwerddon
** Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd
** Plaid Unoliaethol Ulster
** Llais Unoliaethol Traddodiadol

## Gweler hefyd 
* Undeb llafur

Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Gogledd Iwerddon
Undebwr

Gall **Undebwr** gyfeirio at:

* Unoliaethwr, person sy'n dymuno i'w gwlad neu ranbarth eu hunain ddod neu barhau yn rhan o wlad fwy.
* Aelod neu swyddog o undeb llafur, cyfeirir at y rhain yn am fel "undebwyr llafur".
Carreg yr Imbill

Craig fawr o wenithfaen oedd **Carreg yr Imbill**, ar ffurf penrhyn tua kilometr i'r de o Bwllheli, Gwynedd.

## Chwarel
Fe'i gweithiwyd fel chwarel gan *The Liverpool and Pwllheli Granite Company*, a ffurfiwyd yn 1867. Cloddiwyd y rhan fwyaf o'r graig, ond mae rhan bychan ohoni'n dal i fodoli.

## Digwyddiad
Cyflafan ym Mhwllheli:
:’’A great immigration of birds at Pwllheli on the night of 17 March 1904. the wind was north east and the night was fine at Pwllheli, but at St Tudwal's the weather was bordering on fog. The men in the quarry on the Gimlet Rock (Carreg yr Imbril [sic]) loading vessels..flares burning lit the up whole place...suddenly the workmen were startled by a flow of birds, descending on the rock...thousands of birds dropped on the quarry in a dying state..ground thickly covered with birds dead or dying ...hovered in a helpless condition a few yards up in the air. Daybreak seashore strewn drowned at sea and washed ashore by tide...snipe, woodcock, starling, blackbird, robin, thrush, curlew...similar fall on St Tudwall's islands’’ 

## Gweler hefyd
*Mynydd Tir y Cwmwd a'r Glannau hyd at Garreg yr Imbill (SoDdGA)

## Cyfeiriadau
Categori:Chwareli Gwynedd
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Categori:Pentiroedd Cymru
Categori:Pwllheli
Cytsain ddeintiol

Mewn seineg, yngenir **cytsain ddeintiol** â'r tafod yn erbyn y dannedd uchaf.

Ceir y cytseiniaid deintiol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

## Gweler hefyd 
* Gwyddor Seinegol Ryngwladol

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Arcade Fire

Band roc o Montréal yn Québec, Canada yw **Arcade Fire**. Ffurfiwyd y band yn 2003 gan Win Butler a'i wraig Régine Chassagne. Mae'r band yn adnabyddus am eu perfformiadau byw ac am chwarae amrywiaeth eang o offerynnau cerdd.

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
Categori:Bandiau Canadaidd
Croeshoelio

.]]

Dull o ddienyddio a ddefnyddid yn weddol gyffredin mewn nifer o wledydd hyd y 4g OC oedd **Croeshoelio**. Byddai'r person condemniedig yn cael ei hoelio neu ei glynu ar groes, a'i adael i farw. Cofnodir croeshoelio yn yr Ymerodraeth Bersaidd, ymysg y Carthaginiaid, y Groegiaid, yr Ymerodraeth Seleucaidd a'r Rhufeiniaid, o'r 6ed ganrif CC ymlaen. Y person mwyaf adnabyddus i farw trwy groeshoelio oedd Iesu Grist. Yn ôl traddodiad, cafodd Sant Pedr ei groeshoelio a'i ben i lawr, tra croeshoeliwyd ei frawd, Sant Andreas, ar groes o'r ffurf a elwir yn *Crux decussata* neu Groes Sant Andreas, ar ffurf X. Yn y flwyddyn 337, gwaharddodd yr ymerawdwr Cystennin Fawr ddefnyddio croeshoelio yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

Y bwriad wrth groeshelio oedd sicrhau marwolaeth gyhoeddus, araf a phoenus, a fyddai'n rhoi rhybudd i eraill. Gellid cael nifer o wahanol fathau ar groes; er enghraifft fe allai fod yn bolyn heb ddarn ar draws, *crux simplex* neu *palus* yn Lladin. Yn yr Ymerodraeth Rufeinig, ni ellid croeshoelio dinesydd Rhufeinig fel rheol. Pan orchfygodd y Rhufeiniaid dan Marcus Licinius Crassus fyddin Spartacus yn 71 CC, croeshoeliodd Crassus chwe mil o garcharorion ar hyd y *Via Appia*.


Categori:Cristnogaeth
Categori:Dulliau dienyddio
Pasg

[bawd|*Atgyfodiad Crist* gan [Piero della Francesca]]

Gŵyl bwysicaf Cristnogaeth yw'r **Pasg** (Groeg: **Πάσχα**, *Pascha*). Mae Cristnogion drwy'r byd yn dathlu atgyfodiad Iesu Grist ar Ddydd Sul y Pasg, ar ôl ei groeshoelio ar Ddydd Gwener y Groglith, sef y Dydd Gwener cyn hynny.

Digwyddodd y Groeshoeliad yn ystod y *Pasg Iddewig*, gŵyl sy'n cael ei disgrifio yn yr Hen Destament (Exodus 12:1-30). Mae'r Pasg Cristnogol wedi ei sylfaenu ar y Pasg Iddewig yn drosiadol hefyd: mae'r Testament Newydd yn galw Iesu yn "Oen y Pasg" (1 Corinthiaid 5:7).

Gall "y Pasg" hefyd gyfeirio at "Dymor y Pasg", sy'n awr yn para am 50 diwrnod hyd y Pentecost. Mae'r Pasg yn nodi diwedd Tymor y Grawys.

Amrywia dyddiad y Pasg o flwyddyn i flwyddyn, rhwng diwedd mis Mawrth a diwedd mis Ebrill; neu i Eglwysi Uniongred y dwyrain, rhwng dechrau Ebrill a dechrau Mai. Bu canrifoedd lawer o ddadlau ynghylch dyddiad y Pasg, ond yn y diwedd cytunwyd i dderbyn dull yr Eglwys Alecsandraidd, yn awr yr Eglwys Goptaidd, mai'r Pasg yw'r dydd Sul cyntaf ar ôl pedwerydd diwrnod ar ddeg cylch y Lleuad sydd ar neu ar ôl cyhydnos y gwanwyn.

## Traddodiadau'n ymwneud â'r Pasg 
bawd|chwith|Cwningen â wyau
Ceir nifer o draddodiadau sy'n ymwneud â'r Pasg, rhai ohonynt yn dyddio'n ôl i gyfnod y crefyddau Paganaidd. Yng Nghymru, fel llawer o wledydd eraill drwy'r byd, mae'n arferiad rhoi ŵy Pasg yn anrheg i ffrindiau a theulu. Ceir hefyd gysylltiad â'r gwningen - sy'n mynd yn ôl mor bell â 1600; gwaith y gwningen ydy cuddio'r wyau Pasg o gwmpas y tŷ. Dywed eraill fod cysylltiad llawer hyn i Gwningen y Pasg, sy'n mynd nôl i'r hen grefydd Geltaidd. Sonir mewn ysgrifen yn gyntaf am y traddodiad hwn yn llyfr Georg Franck von Franckenau, *De ovis paschalibus* (Ynghylch Wyau Pasg) yn 1682 sy'n crybwyll hen draddodiad o Alsace am yr ysgyfarnog yn dod â wyau Pasg i'r plant. Diddorol hefyd ydy cysylltiad Santes Melangell gyda'r sgwarnog.

## Gweler hefyd 
* Dydd Sul y Pasg

## Cyfeiriadau
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Cristnogol
Alan Williams

Aelod Seneddol Gorllewin Abertawe o 1964 hyd 2010 a Thad Tŷ'r Cyffredin (2005-2010) yn y Deyrnas Unedig oedd **Alan John Williams** (14 Hydref 1930 - 21 Rhagfyr 2014). Roedd yn aelod o'r Blaid Lafur.

Fe'i ganwyd yng Nghaerffili.  Cafodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Caerdydd, yng Ngholeg Technoleg Bwyd a Masnach Caerdydd ac yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen.

Williams oedd yr AS a fu'n gwasanaethu hiraf dros etholaeth Cymru ar ôl David Lloyd George.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Rhestr aelodau seneddol Cymru

Dyna rhestrau aelodau seneddol Cymru ers 1832.
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1832-1835
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1835-1837
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1837-1841
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1841-1847
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1847-1852
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1852-1857
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1857-1859
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1859-1865
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1865-1868
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1868-1874
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1874-1880
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1880-1885
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1885-1886
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1886-1892
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1892-1895
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1895-1900
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1900-1906
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1906-Ionawr 1910     
* Rhestr aelodau seneddol Cymru Ionawr 1910-Rhagfyr 1910
* Rhestr aelodau seneddol Cymru Rhagfyr 1910-1918
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1918-1922
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1922-1923
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1923-1924
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1924-1929
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1929-1931
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1931-1935 
* Rhestr aelodau seneddol Cymru 1935-1945
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1945-1950
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1950-1951
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1951-1955
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1955-1959
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1959-1964
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1964-1966
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1966-1970
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1970-1974
*Rhestr aelodau seneddol Cymru Chwefror 1974-Hydref 1974
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1974-1979
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1989-1983
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1983-1987
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1987-1992
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1987-1992
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1992-1997
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1997-2001
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 2001-2005
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 2005-2010
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 2010-2015
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 2015-2017
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 2017-2019
*Rhestr aelodau seneddol Cymru ers 2019
Y Pencampwriaethau, Wimbledon

bawd|300px|Logo Wimbledon
[bawd|300px|Cyn bencampwr y byd [Steffi Graf, o'r Almaen]]
Twrnamaint tenis hynaf y byd a ystyrir yn aml fel y gystadleuaeth denis uchaf ei fri yw **Pencampwriaethau, Wimbledon** neu **Wimbledon**. Fe'i gynhelir yng Nglwb *All England* ym maestref Wimbledon, Llundain, ers 1877. Wimbledon yw'r hynaf o bedwar twrnamaint tenis y Gamp Lawn, a'r unig un a barheir i chwarae ar gyrtiau gwair.

Cynhelir y twrnamaint bob blwyddyn am 14 diwrnod o ddiwedd Mehefin i gychwyn Gorffennaf, gyda rownd derfynol y senglau dynion, a chwaraeir ar Ddydd Sul, fel uchafbwynt y cystadlaethau. Chwaraeir pump prif gystadleuaeth yn y twrnamaint, yn ogystal â phedair cystadleuaeth iau a phedair cystadleuaeth wahoddiad.

Wimbledon yw'r drydedd twrnamaint yn nhymor blynyddol y Gamp Lawn; rhagflaenir gan Bencampwriaeth Agored Awstralia, ar gyrtiau caled, a Phencampwriaeth Agored Ffrainc, ar gyrtiau clai. Fe'i olynir gan Bencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau, ar gyrtiau caled. Mae Pencampwriaethau Clwb y Frenhines, a gynhelir ar gyrtiau gwair yn Llundain, hefyd yn dwrnamaint poblogaidd sy'n rhagflaenu Wimbledon.

Mae traddodiadau Wimbledon yn cynnwys bwyta mefus a hufen, nawddogaeth frenhinol, côd gwisg llym ar gyfer cystadleuwyr, a bechgyn a merched y bêl. Traddodiad arall sydd ddim mor boblogaidd yw galwadau "*rain stops play*" lle bo glaw yn rhwystro chwarae ac o ganlyniad mae gornestau yn cymryd mwy o amser neu'n rhedeg mewn i amser gornestau eraill; adeiladwyd to sy'n tynnu'n ôl ar y Cwrt Canolog er mwyn delio â'r broblem hyn yn 2009.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol


Categori:Chwaraeon yn Lloegr
Categori:Twrnameintiau tenis
Plaid Unoliaethol Ulster

Plaid Unoliaethol yng Ngogledd Iwerddon yw **Plaid Unoliaethol Ulster** (Saesneg: *Ulster Unionist Party* neu **UUP**).

## Hanes
Fel rhan o’r cytundeb rhwng Llywodraeth y Deyrnas Unedig a'r cenedlaetholwyr Gwyddelig yn 1921, cytunwyd i rannu Iwerddon. Daeth 26 o siroedd Iwerddon yn annibynnol yn 1922 fel Gwladwriaeth Rydd Iwerddon, tra parhaodd chwech sir yn y gogledd-ddwyrain (allan o’r naw sir sy’n ffurfio Wlster) yn rhan o'r Deyrnas Unedig gyda senedd ddatganoledig yn Stormont. Daeth Syr James Craig yn Brif Weinidog. O 1929 ymlaen, Plaid Unoliaethol Ulster oedd y brif blaid Unoliaethol, a bu mewn grym am hanner can mlynedd.

Dros y blynyddoedd bu trigolion Catholig Gogledd Iwerddon dan anfanteision  o ran cael swyddi, cael tai a materion eraill, gyda Protestaniad yn cael eu ffafrio. Yn y 1960au, ceisiodd y Prif Weinidog Terence O'Neill newid rhywfaint ar y system, ac wedi iddo ef ymddiswyddo, parhawyd hyn gan ei olynydd, James Chichester-Clark, ond gwrthwynebid hyn gan lawer o Unoliaethwyr, megis Ian Paisley.

David Trimble oedd arweinydd y blaid rhwng 1995 a 2005. Roedd ei gefnogaeth i Gytundeb Belffast yn annerbyniol i lawer yn y blaid, a bu ymraniad. Daeth Trimble yn Brif Weinidog Gogledd Iwerddon yn y llywodraeth a sefydlwyd ar y cyd a'r cenedlaetholwyr dan y cytundeb rhannu grym, ond yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005, collodd yr UUP bump o'i chwe sedd yn San Steffan. Collodd Trimble ei hun ei sedd, ac ymddiswyddodd. Daeth Syr Reg Empey yn arwenydd y blaid yn ei le, ond collodd y blaid ei safle fel y brif blaid Unoliaethol i Blaid yr Unoliaethwyr Democrataidd.

## Cyfeiriadau
Unoliaethol Ulster
Categori:Sefydliadau 1905
Cymru Yfory

Grŵp neu fudiad traws-bleidiol gydag aelodau sawl plaid, corff a sefydliad, ac unigolion hefyd, sydd â'r amcan o hyrwyddo'r broses datganoli yng Nghymru ac ennill mwy o rym i'r Cynulliad Cenedlaethol yw **Cymru Yfory** (Saesneg: ''Tommorow's Wales''). Cafodd ei sefydlu ym mis Mawrth 2004 mewn ymateb i gyhoeddi adroddiad Comisiwn Richard ar ehangu pwerau'r Cynulliad.

Mae'r grŵp yn cael ei redeg gan Weithgor, sy'n cynnwys aelodau sy'n gweithredu fel unigolion ond sy'n cynrychioli trawsdoriad o bob sector ym mywyd cyhoeddus Cymru, yn cynnwys y sector wirfoddol, busnes a diwydiant, y byd academig, y gyfraith, pleidiau gwleidyddol, undebau llafur, grwpiau diwylliannol, capeli ac eglwysi a grwpiau crefyddol eraill, a chymunedau. Mae aelodau'r gweithgor yn cynnwys Cynog Dafis AS, Michael German AC, Meri Huws, Richard Livsey, David Melding AC, y Parchedicaf Ddoctor Barry Morgan Archesgob Cymru, yr Arglwydd Elystan Morgan, Jon Owen Jones, y Parchedicaf Peter Smith Archesgob Caerdydd, a Geraint Talfan Davies.

Yn ôl Cymru Yfory, prif amcan y grŵp yw "annog
* gweithredu argymhellion Adroddiad Richard
* cymdeithas sifig a’r cyhoedd i gyfrannu i drafodaeth agored, wybodus ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru
* diddordeb o fewn cymdeithas Gymreig mewn gwleidyddiaeth yn gyffredinol, ac annog cymdeithas sifig i ymwneud â Chynulliad Cenedlaethol Cymru."

Mae’r mudiad yn trefnu amryw weithgareddau, yn cynnal gwefan, ac yn cysylltu'n rheolaidd â grwpiau a mudiadau eraill.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Cymru Fydd

## Dolenni allanol
* Gwefan Cymry Yfory 
* Gwefan Comisiwn Richard 

Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2004
Twmpa

Mynydd yn ne-ddwyrain Cymru, ydy **Twmpa** (Saesneg: '''''Lord Hereford's Knob'''''), uchder 689m (2231 troedfedd); .  Mae'n un o'r copaon mwyaf gogleddol yn y Mynyddoedd Duon, Powys.  Fe'i leolir 3&nbsp;km i'r gorllewin o'r ffin â Lloegr, a 7&nbsp;km i'r de o'r Gelli, yn rhanbarth dwyreinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

I'r dwyrain o'r Twmpa croesir y mynyddoedd gan lôn sy'n dringo Bwlch yr Efengyl. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 611metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 690 metr (2264 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Intercourse

Gallai **Intercourse** gyfeirio at un o sawl peth:

Lleoedd:
* Intercourse, Alabama, tref fechan yn Alabama, yr Unol Daleithiau (UDA)
* Intercourse, Pennsylvania, tref fechan yn Pennsylvania, UDA

Ystyron eraill:
* *Intercourse*, llyfr gan Andrea Dworkin
* cyfathrach rywiol (Saesneg: *intercourse*)
SDLP

Un o bleidiau gwleidyddol Gogledd Iwerddon yw'r **SDLP** (Saesneg: **Social Democratic and Labour Party**, Gwyddeleg: **Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre, Cymraeg: Plaid y Democratiaid Cymdeithasol a Llafur**). O'r 1970au ymlaen, yr SDLP oedd y blaid genedlaetholgar fwyaf yng Ngogledd Iwerddon, ond erbyn hyn mae Sinn Féin wedi ennill mwy o seddau a phleidleisiau.

Sefydlwyd y blaid yn 1970, pan ddaeth nifer o wleidyddion o wahanol bleidiau cenedlaethol y chwith at ei gilydd i greu plaid newydd. Arweinydd cyntaf y blaid oedd Gerry Fitt. Yn 1979, olynwyd ef gan John Hume, a barhaodd yn arweinydd hyd 2001. Dilynwyd ef gan arweinydd presennol y blaid, Mark Durkan.

Ar hyn o bryd mae gan yr SDLP dri Aelod Seneddol yn San Steffan, sy'n cymweryd chwip Plaid Lafur y DU, ac 16 aelod o Gynulliad Gogledd Iwerddon. Ar lefel Ewropeaidd, mae'r SDLP yn aelod o Blaid y Sosialwyr Ewropeaidd.

Categori:Pleidiau gwleidyddol Gogledd Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1970
Dinas, Llŷn

Pentref bychan yn Llŷn, Gwynedd yw **Dinas** (). Saif yn y bryniau tua 5 milltir i'r de-orllewin o Nefyn, ar y lôn i Sarn Mellteyrn wrth droed Carn Fadryn (1,217').

Ystyr gynnar y gair *dinas* oedd "caer" neu "amddiffynfa", ac mae'n bosibl y daw'r enw o'r ffaith fod bryngaer cynhanesyddol a chastell canoloesol ar ben copa Carn Fadryn ger y pentref.

Mae pentrefi cyfagos yn cynnwys Tudweiliog i'r gorllewin, ger yr arfordir.

Treuliodd y llenor Methodistaidd Robert Jones, Rhoslan sawl blwyddyn yn byw yn Ninas.

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llŷn
Gerry Fitt

Gwleidydd o Ogledd Iwerddon ac arweinydd cyntaf y blaid SDLP oedd **Gerard "Gerry" Fitt** (9 Ebrill 1926 - 26 Awst 2005).

Ganed Fitt yn ninas Belffast, a bu'n llongwr rhwng 1941 a 1953. Etholwyd ef i Gyngor Dinas Belffast yn 1958 fel aelod o Blaid Lafur Iwerddon. Yn 1962 enillodd sedd yn Senedd Gogledd Iwerddon, gan gipio'r sedd oddi ar yr UUP. Yn 1964, roedd yn un o sylfaenwyr y Blaid Lafur Weriniaethol, ac enillodd sedd Gorllewin Belffast yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1966.

Ym mis Hydref 1968, roedd gyda gorymdaith hawliau sifil pan gurwyd ef gan swyddogion yr RUC. Yn Awst 1970 daeth yn arweinydd cyntaf plaid newydd yr SDLP. Dan y Cytundeb Rhannu Grym, daeth yn ddirprwy arweinydd Senedd Gogledd Iwerddon yn 1973. Fodd bynnag, teimlai rhai o fewn yr SDLP nad oedd yn cynrychioli safbwynt y cenedlaetholwyr yn ddigonol, ac yn 1980 olynwyd ef fel arweinydd gan John Hume. Gadawodd y blaid wedi iddo gytuno i drafodaethau ar y cyfansoddiad gyda llywodraeth Prydain heb i lywodraeth Gweriniaeth Iwerddon dderbyn gwahoddiad. Ymddiswyddodd o'r blaid wedi i'w chynhadledd wrthdroi'r penderfyniad. Yn ddiweddarach, daeth yn aelod o Dŷ'r Arglwyddi fel Barwn Fitt.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Categori:Marwolaethau 2005
Wrth Fynd Efo Deio i Dywyn

(dyfyniad)]]
Cân werin Gymraeg am daith canwr di-enw a'i gydymaith Deio i dref Tywyn, Meirionnydd, Gwynedd, yw ***Wrth Fynd Efo Deio i Dywyn***.  Fe'i canwyd gan Ar Lôg a hefyd gan Cerys Matthews a'i disgrifiodd fel "Pub-crawl o gwmpas Cymru".

## Geiriau

1. Mi dderbyniais bwt o lythyr,
:*Tra la la la la la la la, tra la la*
Oddi wrth Mistar Jones o'r Brithdir,
:*Tra la la la la la la la, tra la la la*
Ac yn hwnnw 'r oedd o'n gofyn.
:*Tra la la la la, tra la la la*
Awn i hefo Deio i Dywyn.
:*Tra la la la la la, tra la la la la*
:*Tra la la la la la la la, tra la la*

2. Bûm yr hir yn sad gysidro
Prun oedd orau mynd ai peidio,
Ond wedi'r oll bu i mi gychwyn
Hefo Deio i ffwrdd i Dywyn.

3. Fe gychwynnwyd ar nos Wener
Dod i Fawddwy erbyn swper;
Fe gaed yno uwd a menyn
Wrth fynd hefo Deio i Dywyn.

4. Dod ymlaen ac heibio i'r Dinas
Bara a chaws a gaed yng Ngwanas,
Trwy Dalyllyn yr aem yn llinyn
Wrth fynd hefo Deio i Dywyn.

5. Dod drwy Abergynolwyn
Wedyn heibio Craig y Deryn:
Pan gyrhaedd'som Ynys Maengwyn.
Gwaeddai Deio, "Dacw Dywyn!"

6. Os bydda'i byw un flwyddyn eto
Mynna'n helaeth iawn gynilo;
Mi gaf bleser anghyffredin
Wrth fynd hefo Deio i Dywyn.

Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Meirionnydd
Categori:Tywyn
Gwaun Bodmin

[200px|bawd|Y Cheesewring, un o'r [torau sy'n britho tirlun Gwaun Bodmin]]

Rhosdir carreg gwenithfaen gweddol uchel sy'n gorwedd yng ngogledd-dwyrain Cernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Gwaun Bodmin** (Cernyweg: *Goon Brenn*; Saesneg: *Bodmin Moor*). Mae ganddo arwynebedd o tua 208&nbsp;km² (80 milltir sgwar) ac yn ddaearegol mae'n dyddio o'r cyfnod Carbonifferaidd.

Mae'r enw Saesneg arno, "*Bodmin Moor*", yn gymharol ddiweddar; cafodd ei lunio gan yr Arolwg Ordnans yn 1813. Gorwedd tref fechan Bodmin ar gyrion de-orllewinol y waun. Yr enw cynharach yn Saesneg oedd "*Fowey Moor*", ar ôl Afon Fowey sy'n rhedeg trwy'r ardal. *Goen Bren* yw'r enw yn Gernyweg.

Mae torau gwenithfaen trawiadol yn codi o'r waun, yn cynnwys creigiau Bron Wennyly (*Brown Willy*), pwynt uchaf Cernyw (417m, 1368 troedfedd) a Rough Tor (400m, 1313 troedfedd).

Ceir tua mil o ferlod yn pori'r tir uchel a rhai miloedd o wartheg hefyd. Yn yr ardal, ceir 57 o gylchoedd cerrig.

Categori:Daearyddiaeth Cernyw
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cernyw
Port Laoise

Prif dref Swydd Laois yng nghanolbarth Gweriniaeth Iwerddon yw **Port Laoise** (hen ffurf *Portlaoighise*; hen enw Saesneg: *Maryborough*). Yn 2006, roedd y boblogaeth yn 14,275.

Tyfodd y dref bresennol o amgylch caer "Fort of Leix" neu "Fort Protector", a adeiladwyd yn 1548 i geisio diogelu rheolaeth Seisnig ar yr ardal. Sefydlwyd y dref ei hun gan fesur seneddol yn 1557, yn ystod teyrnasiad Mari I, brenhines Lloegr, a chafodd yr enw Maryborough. Fe'i gwnaed yn fwrdeistref yn 1570.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Laois
Tor

[200px|bawd|Y Cheesewring, un o'r torau sy'n britho tirlun [Gwaun Bodmin]]
Bryn bach neu gruglwyth o garreg sy'n sefyll allan yn drawiadol o'r llethrau neu rosdir llyfnach o'i gwmpas yw **tor**. Fe'i ffurfir fel rheol o bentwr o gerrig mawr ar ben ei gilydd sy'n gorwedd ar lwyfan o garreg solet. Gan amlaf gwenithfaen yw'r torau. Fel tirffurf, maent yn nodwedd o dirwedd Cernyw - yn enwedig Gwaun Bodmin - a rhannau o Ddyfnaint, yn ne-orllewin Lloegr.

## Geirdarddiad 
Mae'r gair *tor* ei hun yn enw Cernyweg (cymharer Hen Gymraeg *tor* "bron, llethr", yn llythrennol "ymchwydd" a hefyd *twr* "pentwr, crug"; Gaeleg yr Alban *tòrr*) ac mae'n un o'r ychydig o eiriau o darddiad Celtaidd sydd wedi eu benthyg i'r Saesneg. Ceir ambell enghraifft o'r enw yn enwau lleoedd De Cymru, sy'n gorwedd gyferbyn â de-orllewin Lloegr dros Fôr Hafren, e.e. Torfaen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Cernyw
Categori:Tirffurfiau
John Hume

Cyn-wleidydd o Ogledd Iwerddon fu yn arweinydd y blaid SDLP o 1970 hyd 1979 oedd **John Hume** (18 Ionawr 1937 – 3 Awst 2020). Ystyrir ef yn un o brif arweinyddion y broses heddwch yng Ngogledd Iwerddon.

Ganed ef yn Derry, ac aeth i Goleg Sant Padrig, Maynooth i hyfforddi i fod yn offeiriad Catholig. Ni chwblhaodd ei astudiaethau ar gyfer yr offeiriadaeth, ond cafodd radd M.A. gan y coleg, cyn mynd yn athro. Daeth yn ffigwr amlwg yn y mudiad hawliau sifil yn Derry yn niwedd y 1960au. Etholwyd ef i senedd Gogledd Iwerddon fel Cenedlaetholwr Annibynnol yn 1969.

Roedd yn un o sylfaenwyr plaid yr SDLP yn 1970, ac yn 1979 olynodd Gerry Fitt fel ei harweinydd. Bu'n rhan o drafodaethau gyda'r llywodraeth Brydeinig a Sinn Féin, y credir iddynt arwain at gytundeb rhwng Prydain a Gweriniaeth Iwerddon yn 1985, ac yna gadoediad yr IRA yn 1994.

Yn 1998 dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel iddo ef a David Trimble o'r UUP am eu cyfraniad i'r cytundeb heddwch yng Ngogledd Iwerddon. Ymddeolodd fel arweinydd yr SDLP yn 2001, a chyhoeddodd ei ymddeoliad o wleidyddiaeth yn 2004.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Derry
Antilles yr Iseldiroedd

Rhan o Deyrnas yr Iseldiroedd ym Môr y Caribî oedd **Antilles yr Iseldiroedd**. Cynhwysodd y diriogaeth ddau grŵp o ynysoedd: Arwba, Curaçao a Bonaire oddi ar arfordir Feneswela a Sint Eustatius, Saba a Sint Maarten (hanner deheuol ynys Sant Martin) tua 800&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain. Willemstad, ar ynys Curaçao, oedd y brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Gadawodd Arwba Antilles yr Iseldiroedd ym 1986. Rhwng 2000 a 2005, pleidleisiodd y gweddill o'r ynysoedd i ddiddymu'r undeb. Ar 10 Hydref 2010, daeth Curaçao a Sint Maarten yn wledydd ymreolaethol tu fewn i Deyrnas yr Iseldiroedd. Daeth Bonaire, Sint Eustatius a Saba yn fwrdeistrefi arbennig o dan reolaeth uniongyrchol yr Iseldiroedd.

300px|canol|bawd|Map o'r ynysoedd ar ôl ymwahaniad Arwba.

Mae'n aelod o'r Taalunie - corff uno'r iaith Iseldireg.


Categori:Gwledydd a thiriogaethau Iseldireg
Categori:Hanes y Caribî
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Iseldiroedd
Categori:Ynysoedd y Caribî
Nana Mouskouri

Cantores o Wlad Groeg yw **Nana Mouskouri** (Groeg: Nάνα Μούσχουρη; ganwyd **Ioanna Mouskhouri** (13 Hydref 1934). Fe'i ganed yn Chania, Creta, Gwlad Groeg. Arferai ei theulu a'i ffrindiau'n ei galw yn Nana pan oedd yn blentyn. Mae hi wedi recordio caneuon mewn amryw o ieithoedd, gan gynnwys Groeg, Ffrangeg, Saesneg, Almaeneg, Iseldireg, Eidaleg, Sbaeneg, Cymraeg ac eraill.

Categori:Cantorion o Wlad Groeg
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Wlad Groeg
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Wlad Groeg
Terence O'Neill

'''Terence Marne O'Neill''' (10 Medi 1914 – 12 Mehefin 1990) oedd pedwerydd Prif Weinidog Gogledd Iwerddon.

Ganed Terence O’Neill yn Llundain, yn fab i'r Capten Arthur O'Neill, yr Aelod Seneddol cyntaf i'w ladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Aeth ef a'i deulu i fyw i Ogledd Iwerddon yn 1945, ac yn 1946 etholwyd ef i Senedd Gogledd Iwerddon dros Blaid Unoliaethol Ulster (UUP).

Yn 1963, olynodd Syr Basil Brooke fel Prif Weinidog Gogledd Iwerddon. Ceisiodd wella'r berthynas rhwng Protestaniaid a Chatholigion, ond bu gwrthwynebiad i hyn gan rai Protestaniaid. Gwahoddodd y Taoiseach (Prif Weinidog Gweriniaeth Iwerddon), Seán Lemass, i Belffast i gynnal trafodaethau; gwrthwynebwyd hyn yn chwyrn gan rai Unoliaethwyr, yn arbennig Ian Paisley.

Yn 1968, dechreuodd yr ymgyrch hawliau sifil yng Ngogledd Iwerddon. Ceisiodd O'Neill wneud newudiadau i gyfarfod a rhai o'u gofynion, ond roedd ei fesurau yn rhy ychydig i'r Catholigion, ond yn ormod i lawer o Brotestaniaid, gan gynnwys llawer yn ei blaid ei hun. Galwodd ethliad yn Chwefror 1969, ac wedi methu cael buddugoliaeth glir, ymddiswyddodd fel arweinydd yr UUP a Phrif Weinidog ym mis Ebrill.

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Rhestr o etholaethau seneddol y DU yng Nghymru

Mae Cymru wedi'i rhannu'n dri deg dau etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig (y DU), sy'n ethol Aelodau Seneddol i Dŷ'r Cyffredin.

Yn etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yng Nghymru yn 2024, etholwyd 27 o ASau Llafur, 4 AS Plaid Cymru ac 1 AS Democratiaid Rhyddfrydol. Collodd y Blaid Geidwadol bob un o'u 13 AS yng Nghymru.

Mae hyn yn ostyngiad o bedwar-deg etholaeth yn etholiad cyffredinol y DU yn Rhagfyr 2019 a oedd wedi arwain at 22 cynrychiolydd o etholaethau Cymru gan ASau Llafur, 14 gan ASau Ceidwadol, a 4 gan ASau Plaid Cymru. Gostyngwyd nifer yr etholaethau o 40 i 32, gan Gomisiwn Ffiniau Cymru ffiniau'r etholaethau newydd, yn dilyn proses a ddechreuodd yn 2021  ac a ddaeth i ben ar 28 Mehefin 2023 pan gyhoeddodd Adolygiad Cyfnodol 2023 o etholaethau San Steffan eu hargymhellion terfynol. 

Yn 2026, bydd gan Senedd Cymru 16 etholaeth Senedd yn hytrach na'r 32 presennol, gyda pharu ffiniau etholaeth Senedd y DU i greu'r etholaethau newydd.

## Etholaethau ers 2024 
alt=Labelled map of 2024 constituencies|canol|frameless|800x800px|Map wedi'i labelu o'r 32 etholaeth yng Nghymru a ffurfiwyd ar gyfer etholiad cyffredinol y DU 2024.

### Mapiau 

Delwedd:WalesParliamentaryConstituency2010Results.svg| **2010**
Delwedd:WalesParliamentaryConstituency2015Results.svg| **2015**
Delwedd:Wales_Parliamentary_Constituency_2017_Results.svg| **2017**
Delwedd:Jul2024WalesConstituencies.svg| **2024**
Dyma fapiau o ganlyniadau'r pedwar etholiad cyffredinol diwethaf yng Nghymru.

* Mae Coch yn cynrychioli ASau'r Blaid Lafur.
* Mae Glas yn cynrychioli ASau'r Blaid Geidwadol.
* Mae Oren yn cynrychioli ASau'r Democratiaid Rhyddfrydol.
* Mae Gwyrdd yn cynrychioli ASau Plaid Cymru.
* Mae Llwyd yn cynrychioli ASau Annibynnol.

## Map o'r etholaethau cyn Mehefin 2024 ac wedi Mehefin 2024

2010 Welsh Westminister constituencies map.svg|y 40 etholaethau seneddol cyn 2024
Wales2023Constituencies.svg|y 32 etholaethau seneddol o 2024 ymlaen

## Etholaethau o 2024 ymlaen
O Fehefin 2024 roedd 32 etholaeth:
* Aberafan Maesteg
* Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe
* Alun a Glannau Dyfrdwy
* Bangor Aberconwy
* Blaenau Gwent a Rhymni
* Bro Morgannwg
* Caerfyrddin
* Caerffili
* Canol a De Sir Benfro
* Castell-nedd a Dwyrain Abertawe
* Ceredigion Preseli
* De Caerdydd a Phenarth
* Dwyfor Meirionnydd
* Dwyrain Caerdydd
* Dwyrain Casnewydd
* Dwyrain Clwyd
* Gogledd Caerdydd
* Gogledd Clwyd
* Gorllewin Abertawe
* Gorllewin Caerdydd
* Gorllewin Casnewydd ac Islwyn
* Gŵyr
* Llanelli
* Maldwyn a Glyndŵr
* Merthyr Tudful ac Aberdâr
* Pen-y-bont ar Ogwr
* Pontypridd
* Rhondda ac Ogwr
* Sir Fynwy
* Torfaen
* Wrecsam
* Ynys Môn

## Cyn-Etholaethau
## Gweler hefyd
*Etholaethau a Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru

## Cyfeiriadau

Categori:Rhestrau Cymru
Categori:Rhestrau gwleidyddol Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
David Trimble

Gwleidydd Prydeinig oedd **William David Trimble, Barwn Trimble o Lisagarney** (15 Hydref 1944 – 25 Gorffennaf 2022) a fu'n arweinydd Plaid Unoliaethol Ulster rhwng 1995 a 2005. Roedd ei gefnogaeth i Gytundeb Belffast ("Cytundeb Gwener y Groglith") yn annerbyniol i lawer yn y blaid, a bu ymraniad. Daeth Trimble yn Brif Weinidog Gogledd Iwerddon yn y llywodraeth a sefydlwyd ar y cyd a'r cenedlaetholwyr dan y cytundeb rhannu grym, ond yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005, collodd yr UUP bump o'i chwe sedd yn San Steffan. Collodd Trimble ei hun ei sedd, ac ymddiswyddodd. Daeth Syr Reg Empey yn arweinydd y blaid yn ei le, ond collodd y blaid ei safle fel y brif blaid Unoliaethol i Blaid yr Unoliaethwyr Democrataidd.

Yn 1998 dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel iddo ef a John Hume o'r SDLP am eu cyfraniad i'r cytundeb heddwch yng Ngogledd Iwerddon.  

Ym mis Mehefin 2006, daeth yn aelod o Dŷ'r Arglwyddi fel Barwn Trimble o Lisagarvey yn Swydd Antrim.   Yn Ebrill 2007, cyhoeddodd ei fod yn gadael yr UUP ac yn ymuno â Phlaid Geidwadol y DU.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Gwleidyddion Gogledd Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Down
Coleg y Drindod, Dulyn

:*Gweler hefyd Coleg y Drindod (gwahaniaethu).*
Sefydliad addysg uwch yn ninas Dulyn, Gweriniaeth Iwerddon yw **Coleg y Drindod, Dulyn** (Saesneg: *Trinity College, Dublin*; Gwyddeleg: *Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath*; Lladin: *Collegium Sacrosanctae et Individuae Trinitatis Reginae Elizabethae juxta Dublin*).

Coleg y Drindod yw unig goleg Prifysgol Dulyn; mae'r berthynas rhwng y ddau sefydliad yn bur gymhleth, a gellir dadlau eu bod yn "un corff". Sefydlwyd y coleg yn 1592 gan freintlythyr gan Elisabeth I, brenhines Lloegr. Ceir dros 4.5 miliwn o lyfrau a llawer o lawysgrifau yn llyfrgell y coleg. Yr enwocaf o'r llawysgrifau yw Llyfr Kells. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

## Cyn-Fyfyrwyr
*Leo Varadkar, Prif Weinidog Iwerddon

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Coleg y Drindod, Dulyn


Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nulyn
Categori:Prifysgolion Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1592
Edward FitzGerald

Gallai **Edward FitzGerald** gyfeirio at:

*Edward FitzGerald, bardd Seisnig
*Arglwydd Edward FitzGerald, cenedlaetholwr Gwyddelig
Arglwydd Edward FitzGerald

Cenedlaetholwr Gwyddelig oedd **Arglwydd Edward FitzGerald** (15 Hydref 1763 - 4 Mehefin 1798).

Roedd FitzGerald yn bumed mab i James FitzGerald, Dug 1af Leinster, a Duges Leinster. Ganed ef gerllaw Dulyn, ac addysgwyd ef yn breifat. Ymunodd a'r Fyddin Brydeinig yn 
1779, ac ymladdodd yn Rhyfel Annibyniaeth America hyd 1782. Dychwelodd i Iwerddon yn 1783, ond ail-ymunodd a'r fyddin yn ddiweddarach a bu'n gwasanaethu yng Nghanada.

Roedd ei frawd, 2il Ddug Leinster, wedi trefnu iddo gael ei ethol yn Aelod Seneddol dros Swydd Kildare. Roedd yn frwd dros y Chwyldro Ffrengig, ac aeth i ddinas Paris yn Hydref 1792, gan aros gyda Thomas Paine. Priododd ferch o'r enw Pamela tra yn Ffrainc. Ymunodd a Cymdeithas y Gwyddelod Unedig yn 1796; cymdeithas a oedd erbyn hynny yn anelu at greu gweriniaeth annibynnol yn Iwerddon.

Daeth yn un o arweinwyr y Gymdeithas erbyn Gwrthryfel Gwyddelig 1798. Roedd dyddiad dechrau'r gwrthryfel wedi ei bennu fel 23 Mai, ond ar 18 Mai rhoddodd gŵr o'r enw Magan wybod i'r awdurdodau ymhle yr oedd FitzGerald, oedd yn ei wely yn diddef gan dwymyn. Clwyfwyd ef wrth geisio dianc, a bu farw o'i glwyfau yng ngharchar Newgate, Dulyn ar 4 Mehefin.

FitzGerald
FitzGerald
FitzGerald
Daearyddiaeth Tsile

200px|de|bawd|Map o Tsile
Dominyddir **daearyddiaeth Tsile** gan y ffaith ei bod yn stribyn hir o wlad sy'n gorwedd yn ne-orllewin De America rhwng arfordir y Cefnfor Tawel a chadwyn hir yr Andes.  Mae'n ymestyn dros 4,630 kilomedr o'r gogledd i'r de, ond dim ond 430&nbsp;km ar y mwyaf o'r ddwyrain i'r gorllewin.  Mae hi'n ffinio â'r Ariannin i'r dwyrain (ei ffin hiraf o lawer), Bolifia i'r gogledd-ddwyrain a Periw i'r gogledd.

[250px|chwith|bawd|Yr [Andes uwchben Santiago de Chile]]
Ceir cyfoeth mwynol yn Anialwch Atacama (Sbaeneg: *Deserto do Atacama*) yn y gogledd. Rhed Afon Loa (yr hiraf yn y wlad) trwyddo. Mae llawer o boblogaeth ac adnoddau amaethyddol y wlad i'w cael yn Nyffryn y Canolbarth, sy'n cynnwys y brifddinas Santiago de Chile. Ceir coedwigoedd, tir pori, llosgfynyddoedd ac afonydd (gan gynnwys Afon Biobío), yn y De. Mae'r arfordir deheuol i lawr hyd at Tierra del Fuego yn frith o forlynoedd, cilfachau, sianeli, penrhynoedd ac ynysoedd. Lleolir mynyddoedd yr Andes ar hyd y ffin dwyreiniol.

## Mynyddoedd
Mae cadwyn hir yr Andes yn rhedeg ar hyd ochr ddwyreiniol Chile am dros 4,000 cilomedr.

## Ynysoedd
Mae Ynysoedd Juan Fernández, Ynys y Pasg ac Ynysoedd y Desventuradas, yn y Cefnor Tawel ymhell i'r gorllewin o'r tir mawr, yn perthyn i Tsile. Yn ne'r wlad ceir nifer fawr o ynysoedd arfordirol sy'n ymestyn i lawr i Tierra del Fuego.
Afon Vltava

[300px|bawd|Afon Vltava yn llifo heibio i hen gastell [Prag]]
Afon yng Ngweriniaeth Tsiec yw **Afon Vltava** (hefyd **Afon Moldau**).  Mae'n tarddu yn Fforest Bohemia, am y ffin â'r Almaen, ac yn llifo ar gwrs gogleddol yn bennaf i'w chymer ag Afon Elbe, ger Melnik.  Mae'n ffynhonnell bwysig trydan dŵr.  Ei hyd yw 434&nbsp;km (270 milltir).

Tardda'r afon ym mryniau Fforest Bohemia ger tref fechan Vimperk.  Mae'n llifo i gyfeiriad y de-ddwyrain i ddechrau a a thrwy lyn mawr artiffisial ger Vyšši Brod.  Yn fuan ar ôl hynny mae hi'n troi i gyfeiriad y gogledd gan lifio heibio i sawl tref a dinas, yn cynnwys Česke Budějovice.  Ceir sawl argae ar yr afon yn y rhan yma o'i chwrs.  Mae'n cyrraedd Praha, prifddinas Gweriniaeth Tsiec, ac yn llifo trwy ganol yr hen ddinas heibio i sawl adeilad hanesyddol (gweler y llun).  Tua 50&nbsp;km ar ôl gadael Praha mae'r Vltava yn ymuno ag Afon Elbe ger Melnik, sy'n llifo wedyn trwy'r Almaen i aberu ym Môr y Gogledd.

Enwir yr ail o'r cerddi symffonig yn y gyfres *Má Vlast* gan y cyfansoddwr Tsiec gwlagarol Bedřich Smetana (1824-1884) yn *Vltava*, darn o gerddoriaeth ramantaidd sy'n disgrifio cwrs yr afon ac sy'n fod i gynrychioli ysbryd Bohemia.  Mae'n un o ddarnau cerddorol byr mwyaf adnabyddus y 19eg ganrif.

Vltava