open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tywysogaeth Moldofa

Tywysogaeth yn Nwyrain Ewrop a fodolai am ryw bumcan mlynedd, o ganol y 14g i 1859, oedd **Tywysogaeth Moldofa** neu **Moldafia** (Rwmaneg: *Moldova* neu *Țara Moldovei*). Lleolwyd yn rhanbarth isaf Afon Donaw, rhwng mynyddoedd y Carpatiau i'r gorllewin ac Afon Dniester i'r dwyrain. Ar ei hanterth, yn y 15g, roedd yn ffinio â'r Môr Du, ond am y rhan fwyaf o'i hanes gwlad dirgaeedig ydoedd.

Sefydlwyd Moldofa yn ystod hanner cyntaf y 14g gan Dragoș, pennaeth ar fyddin o Flachiaid a anfonwyd gan Lajos I, brenin Hwngari, i wrthsefyll y Llu Euraid. Tua 1349, disodlwyd Sas, mab Dragoș, gan y Tywysog Bogdan, a ddatganodd ei hun yn deyrn ar Foldofa, y tu hwnt i reolaeth Teyrnas Hwngari. Byddai tywysogion Moldofa yn amddiffyn eu hannibyniaeth yn erbyn Hwngari a Gwlad Pwyl, ac yn ehangu eu tiriogaeth i gynnwys Besarabia yn y dwyrain a Bukovina yn y gogledd-orllewin. Llwydodd y Tywysog Ștefan III (Steffan Fawr; teyrnasai 1457–1504) i wrthsefyll goresgyniadau gan luoedd yr Ymerodraeth Otomanaidd, ond yn sgil ei farwolaeth gorchfygwyd Moldofa gan yr Otomaniaid a gorfodwyd i'w fab, y Tywysog Bogdan III (t. 1504–17) i dalu teyrnged i'r Swltan Bayezid II.

Erbyn canol yr 16g, gwladwriaeth gaeth i'r Ymerodraeth Otomanaidd ond yn meddu ar rywfaint o ymreolaeth oedd Tywysogaeth Moldofa. Yn ystod y trichan mlynedd olynol byddai Moldofa dan dra-arglwyddiaeth yr Otomaniaid, ac ambell waith byddai'r tywysogion yn gwrthod awdurdod y Swltan, gan gynnwys gwrthryfel Ioan III (t. 1572–4) yn erbyn trethi uchel. Ym 1600 ceisiodd Mihai, Tywysog Walachia, uno ei diriogaeth â Moldofa a Thransylfania, ac o 1601 i 1618 cydnabuwyd penarglwyddiaeth Gwlad Pwyl gan dywysogion o frenhinllin y Movilești. Fodd bynnag, bu'r Otomaniaid yn goruchafu ar farchnadoedd Moldofa ac yn aml yn rheoli olyniaeth y tywysogion. Wedi 1711, dewiswyd y tywysogion o'r Ffanariaid, sef y teuluoedd Groegaidd cefnog o Gaergystennin.

Daeth Moldofa fwyfwy dan ddylanwad Ymerodraeth Rwsia yn y 18g. Collodd y dywysogaeth Bukovina i'r Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ym 1774, ac ildiodd Besarabia i Rwsia yn sgil Cytundeb Bwcarést (1812). Dymchwelwyd llywodraeth y Ffanariaid yn sgil gwrthryfel ym 1821, a daeth Moldofa dan reolaeth Rwsia yn sgil rhyfel rhwng Rwsia a'r Ymerodraeth Otomanaidd ym 1828–9. Cyflwynwyd cyfansoddiad y *Regulamentul Organic* (Statud Organig) gan Rwsia ym 1832. Wedi methiant y Rwsiaid yn Rhyfel y Crimea (1853–56), cydnabuwyd Moldofa yn swyddogol fel gwladwriaeth awtonomaidd dan ben-arglwyddiaeth yr Otomaniaid. Ym 1859, unwyd Tywysogaethau Moldofa a Walachia ar ffurf Rwmania.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Moldafia
Categori:Gwladwriaethau caeth i'r Ymerodraeth Otomanaidd
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn y 1340au
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1859
Categori:Hanes gwleidyddol Moldofa
Categori:Hanes gwleidyddol Rwmania
Michelle O'Neill

Dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon ers 2020 yw'r gwleidydd Gwyddelig '''Michelle O'Neill** (ganed **Doris''', 10 Ionawr 1977)   Is-lywydd Sinn Féin ers 2018 yw hi. Mae hi’n Aelod o’r Cynulliad Deddfwriaethol (MLA) dros Ganol Ulster ers 2007.

Cafodd O'Neill ei geni yn Fermoy, Swydd Corc, Gweriniaeth Iwerddon  mewn teulu gweriniaethol Gwyddelig yn Clonoe, Swydd Tyrone, Gogledd Iwerddon. Roedd ei thad, Brendan Doris, yn garcharor dros dro gyda'r IRA ac yn gynghorydd Sinn Féin.  

Cafodd ei addysg yn yr Academi Merched St. Padrig, ysgol ramadeg Gatholig yn Dungannon, Tyrone. Ymunodd â Sinn Féin ar ôl Cytundeb Gwener y Groglith ym 1998, yn 21 oed. Yn 2010, daeth yn Faer Dungannon a De Tyrone. O'Neill oedd y fenyw gyntaf i ddal swydd Maer, yn ogystal ag un o'r bobl ieuengaf.

### Gweinidogaethau
Yn dilyn Etholiad Cynulliad Gogledd Iwerddon yn 2011 fe'i hetholwyd hi y Weinidog Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig lle bu iddi ddatganoli swyddi i sir Derry o Belffast. 

Yn 2016, wedi etholiad y flwyddyn honno i'r Cynulliad fe'i phenodwyd yn Weinidog Iechyd. Ar ôl dim ond wyth diwrnod yn y swydd, cyhoeddodd y byddai'n dileu'r gwaharddiad oes ar ddynion hoyw a deurywiol yn rhoi gwaed yng Ngogledd Iwerddon.

Yn Ionawr 2017, pan ymddiswyddodd Martin McGuinness fel dirprwy Brif Weinidog mewn protest yn erbyn sgandal y Cymhelliant Gwres Adnewyddadwy, a dweud na fyddai’n sefyll yn yr etholiad sydyn a ddeilliodd o hynny, dewiswyd O’Neill yn “arweinydd plaid newydd Sinn Féin yn y Gogledd".

Ym mis Chwefror 2018, daeth O'Neill yn is-lywydd Sinn Féin, gan olynu Mary Lou McDonald, a ddaeth yn llywydd yn dilyn ymddeoliad Gerry Adams.[31] Ym mis Tachwedd 2019 wynebodd her arweinyddiaeth gan John O'Dowd, gan ennill gyda 67% o'r bleidlais.

### Ddirprwy Brif Weinidog
Ym mis Ionawr 2020, penodwyd O'Neill yn Ddirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon. Collodd ei swydd yn awtomatig ar 14 Mehefin 2021 pan ymddiswyddodd Arlene Foster fel Prif Weinidog, a'i hadennill pan gafodd hi a Paul Givan eu henwebu'n ddirprwy Brif Weinidog a Phrif Weinidog Cymru ar 17 Mehefin 2021. Ym mis Chwefror 2022, O'Neill unwaith eto collodd ei swydd fel dirprwy Brif Weinidog gydag ymddiswyddiad Paul Givan fel Prif Weinidog.

Daeth Sinn Féin i fod y blaid fwyaf ar ôl etholiad y cynulliad yn 2022, gan roi O'Neill yn y rheng flaen ar gyfer swydd Prif Weinidog Gogledd Iwerddon.

### Etholiadau
## Personol
Bu iddi feichiogi yn 16 oed. Priododd Paddy O'Neill pan oedd hi'n 18 oed. Mae ganddyn nhw ddau o blant. Gwahanon nhw yn 2014. 

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol Sinn Féin
* Twitter @moneillsf

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Gogledd Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1977
Categori:Gwleidyddion Gwyddelig
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Castell yr Wyddgrug

Castell mwnt a beili yn yr Wyddgrug, sir y Fflint, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Castell yr Wyddgrug** (Saesneg: Mold Castle); cyfeiriad grid SJ235643.

Saif ar **Fryn y Beili** ger canol y dref, yn agos at eglwys blwyf o'r 15g, Eglwys y Santes Fair . Adeiladwyd y castell tua 1072 yn ôl pob tebyg gan Robert de Montalt. Does fawr ar ôl o'r castell, heblaw y twmpath yr adeiladwyd y mwnt arno.

## Hanes 
Adnabyddir safle'r castell fel Bryn y Beili, sy'n ardd gyhoeddus bellach yng nghanol yr Wyddgrug.

Codwyd caer mwnt a beili tua 1072 ar gloddwaith a oedd yn bodoli eisoes, o bosibl gan Robert de Montalt, disgynnydd o Eustace De Monte Alto, rhyfelwr Normanaidd yng ngwasanaeth Hugh Lupus, Iarll Caer. Roedd y teulu yn wreiddiol o Monthault, Ille-et-Vilaine, yn Nugiaeth Llydaw (pryd hynny doedd y ddugiaeth ddim yn rhan o Ffrainc.) Mae'n bosib bod y teulu yn cymryd eu henw o 'mont haut', sy'n golygu 'bryn uchel'. Efallai bod yr enw 'mont haut' yn newid dros y blynyddoedd, nes iddo ddod yn 'Mold'. Felly mae'n bosib bod Bryn y Beili wedi rhoi ei henw i'r dref.

Ym 1146 cipiwyd y castell gan Owain Gwynedd. Ym 1245, cafodd ei ail-gipio gan y Tywysog Dafydd ap Llywelyn. Cynhelid llys ar gylch ei frawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, yn y Wyddgrug ar 22 Gorffennaf, 1273. Er nad oes prawf, mae'n bosibl mai yng nghastell Bryn y Beili y bu hynny.

Roedd y castell o dan reolaeth y Cymry am amser hir yn ystod teyrnasiad Llywelyn ab Iorwerth a parhaodd yn strwythur amddiffynnol hyd at y 13eg ganrif. Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, cipiwyd yr Wyddgrug gan y Seneddwyr, adenillwyd gan y Brenhinwyr a syrthiodd eto i luoedd Cromwell. Yn ystod y gwaith, yn 2020 datgelodd cloddiadau gan Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys weddillion wal gerrig fawr ar ymyl y beili mewnol, a allai fod wedi bod yn rhan o’r amddiffynfeydd neu adeilad mewnol . Mae'r cloddiadau'n awgrymu efallai mai pren oedd y castell gwreiddiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Cestyll mwnt a beili
Categori:Cestyll Sir y Fflint
Categori:Yr Wyddgrug
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Ncuti Gatwa

Actor Rwandaidd-Albanaidd yw **Mizero Ncuti Gatwa** ( *SHOO-tee GAT-wah*; ganwyd 15 Hydref 1992). Daeth i amlygrwydd fel Eric Effiong ar y gyfres gomedi-ddrama *Sex Education* ar Netflix, a enillodd iddo Wobr BAFTA yr Alban am yr Actor Gorau mewn Teledu a thri enwebiad Gwobr Teledu BAFTA am y Perfformiad Comedi Gwrywaidd Gorau. Yn 2022, cyhoeddwyd Gatwa fel ymgnawdoliad newydd o gymeriad y Doctor ar y gyfres BBC *Doctor Who*, sy'n golygu mai ef yw'r actor du cyntaf i arwain y gyfres.

## Bywyd cynnar 
Ganed Gatwa yn Nyarugenge, Kigali, Rwanda, ar 15 Hydref 1992.  Mae ei dad, Tharcisse Gatwa, o Ardal Karongi yn Rwanda, yn newyddiadurwr gyda PhD mewn diwinyddiaeth.

Yn ddiweddarach dihangodd y teulu o Rwanda yn ystod hil-laddiad Rwanda yn 1994 gan ymgartrefu yn yr Alban. Buont yn byw yng Nghaeredin a Dunfermline. Mynychodd Gatwa Ysgol Uwchradd Boroughmuir ac Ysgol Uwchradd Dunfermline cyn symud i Glasgow i astudio yn y Royal Conservatoire of Scotland, gan raddio gyda BA mewn Actio yn 2013.

## Gyrfa 
Ar ôl graddio, cafodd Gatwa ei dderbyn ar gynllun actorion graddedig y Dundee Repertory Theatre yn Dundee, yr Alban lle bu'n perfformio mewn sawl cynhyrchiad gan gynnwys *Victoria* gan David Greig. Cafodd rôl fychan yn y comedi sefyllfa *Bob Servant* yn 2014 oedd wedi ei leoli a'i ffilmio yn Dundee.

Yn 2015, ymddangosodd mewn rôl gefnogol yn y gyfres fer *Stonemouth*, addasiad o nofel o'r un enw o 2012. Yr un flwyddyn, perfformiodd yng nghynhyrchiad Kneehigh Theatres o *946*, a addaswyd o *The Amazing Story of Adolphus Tips* gan Michael Morpurgo. Roedd y stori yn adrodd hanes yr ymarferion ar gyfer glaniad D-Day yn Nyfnaint lle bu nifer o farwolaethau. Chwaraeodd Gatwa ran Demetrius yng nghynhyrchiad 2016 o ''A Midsummer Night's Dream* yn theatr Glôb Shakespeare; a gyfarwyddwyd gan Emma Rice.

Ym mis Mai 2018, cafodd Gatwa ei gastio yng nghyfres ddrama gomedi *Sex Education'' ar Netflix fel Eric Effiong. Derbyniodd Gatwa ganmoliaeth am ei bortread o Eric gan gynulleidfaoedd a beirniaid fel ei gilydd, yn enwedig am y modd na chafodd ei gymeriad ei bortreadu fel ystrydeb o "gymeriad stoc o ffrind gorau du neu hoyw". Cafodd Gatwa ei gastio ym mis Chwefror, ac ef fydd yr actor du cyntaf i chwarae'r cymeriad fel prif ran. Cyn hynny portreadwyd y 'Fugitive Doctor' gan y fenyw ddu Jo Martin mewn rhai penodau o gyfres 12 yn 2020. Ar ddiwedd 2023 darlledwyd tair pennod arbennig ar gyfer pen-blwydd 60 mlynedd y sioe, gyda David Tennant yn dychwelyd yn y rhan. Erbyn diwedd y drydedd bennod, cyflwynwyd Gatwa fel y Doctor newydd, gan ymrannu oddi wrth y Doctor blaenorol. Ymddangosodd mewn pennod Nadolig ac yna dwy gyfres llawn. Daeth ei gyfnod yn chwarae y rhan i ben ym mhennod olaf yr ail gyfres ar 31 Mai 2025, wrth i'r Doctor farw ac atgyfodi fel ymgnawdoliad newydd, a chwaraewyd gan Billie Piper.

## Ffilmyddiaeth 
### Teledu 
### Gemau fideo 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Pobl o Dunfermline
Alltami

Pentref bychan yng nghymuned Bwcle, Sir y Fflint, Cymru,  yw **Alltami**. Fe'i lleolir i'r gogledd-orllewin o dref Fwcle ac i'r gogledd-ddwyrain o'r Wyddgrug. Saif ar ffordd yr A494 sy'n rhedeg o Ellesmere Port i Ddolgellau. Mae nant, Alltami Brook, yn rhedeg trwy'r pentref.

## Tirnodau 
Yn Alltami adeiladwyd un o'r capeli cyntaf y Methodistiaid Cyntefig yng Ngogledd Cymru, sef Bryn Methodist Church. Dechreuodd yr eglwys yn ystod gwersyllgyfarfod haf ym Mryn y Baal ym 1836, dan arweiniad Henry Brining o Gaer. Adeiladwyd eglwys yn Alltami yn 1838, ac fe'i hestynnwyd ddiwedd y degawd dilynol i gynnwys ystafelloedd ysgol. Erbyn 1933 dechreuodd Alltami Brook, sy'n llifo gerllaw, i niweidio sylfeini'r eglwys. Cafodd y broblem ei datrys a gwnaethpwyd gwelliannu ychwanegol dros y blynyddoedd.

Saif Greenbank Farmhouse, adeilad rhestredig Gradd II, dim pell o'r pentref. Mae'r ffermdy yn dyddio i'r 1860au, pan gafodd ei ailadeiladu a'i ailfodelu ynghyd â dwy fferm arall yn yr ardal, Ty'n y Caeau a Rhosychellis (sydd bellach wedi'i ddymchwel).

Mae un dafarn, The Tavern, yn y pentref.

dim|bawd| Goleuadau traffig yn Alltami

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwcle
Categori:Pentrefi Sir y Fflint

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Methodistiaeth gyntefig

Roedd **Methodistiaeth Gyntefig** yn fudiad pwysig ym Methodistiaeth yn Lloegr a Chymru o tua 1810 hyd at yr Undeb Methodistaidd yn 1932. Daeth y mudiad allan o wersyllgyfarfodau ("camp meetings") yn Mow Cop, ar y ffin rhwng Swydd Stafford a Swydd Gaer.

Roedd *cyntefig* yn golygu "syml" neu "yn ymwneud â chyfnod gwreiddiol"; gwelai'r Methodistiaid Cyntefig eu hunain yn arfer ffurf burach o Gristionogaeth. Er nad oedd yr enwad yn defnyddio'r enw "Wesleaidd" (yn wahanol i'r Eglwys Fethodistaidd Wesleaidd), Wesleaidd oedd Methodistiaeth Gyntefig mewn diwinyddiaeth, mewn cyferbyniad â'r Methodistiaid Calfinaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Geirfa Cristnogaeth
Categori:Hanes Swydd Stafford
Categori:Methodistiaeth
Categori:Sefydliadau'r 1810au

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Supermarine Spitfire

Awyren ymladd Brydeinig o'r Yr Ail Ryfel Byd yw'r **Supermarine Spitfire**.

## Datblygu a chynhyrchu 
Ym 1931 rhyddhaodd y Weinyddiaeth Awyr fanyleb F7/30, yn galw am ymladdwr modern sy'n gallu hedfan ar gyflymder o 250 mya (400 km/awr). Dyluniodd R. J. Mitchell y Supermarine Type 224 i lenwi'r rôl hon. Roedd y 224 yn monoplan talwrn agored gydag adenydd gwylanod swmpus ac is-gerbyd mawr, sefydlog, gwasgarog wedi'i bweru gan yr injan Rolls-Royce Goshawk 600-marchnerth (450 kW), wedi'i oeri'n anweddol.[4] Gwnaeth ei hediad cyntaf ym mis Chwefror 1934.[5] O'r saith cynllun a dendrwyd i F7/30, derbyniwyd yr awyren ddeublyg Gloster Gladiator i'w gwasanaethu.[6]

Categori:Awyrennau
Vought F4U Corsair

Awyren ymladd Americanaidd o'r Ail Ryfel Byd yw y **Vought F4U Corsair**.

## Datblygiad 
Ym mis Chwefror 1938 cyhoeddodd Biwro Awyrenneg Llynges yr Unol Daleithiau ddau gais am gynnig ar gyfer diffoddwyr injan deuol ac un injan. Ar gyfer yr ymladdwr injan sengl gofynnodd y Llynges am y cyflymder uchaf y gellir ei gael, a chyflymder oedi heb fod yn uwch na 70 milltir yr awr (110 km/awr). Nodwyd amrediad o 1,000 milltir (1,600 km).[12] Roedd yn rhaid i'r ymladdwr gario pedwar gwn, neu dri gyda mwy o ffrwydron rhyfel. Bu'n rhaid darparu ar gyfer cario bomiau gwrth-awyren yn yr adain. Byddai'r bomiau bach hyn, yn ôl y meddwl yn y 1930au, yn cael eu gollwng ar ffurfiannau awyrennau'r gelyn.

Categori:Awyrennau
Grumman TBF Avenger

Awyren torpido Americanaidd o'r Ail Ryfel Byd yw'r **Grumman TBF Avenger**.

## Dylunio a datblygu 
Roedd y Douglas TBD Devastator, prif awyren fomio torpido Llynges yr Unol Daleithiau a gyflwynwyd ym 1935, wedi darfod erbyn 1939. Derbyniwyd cynigion gan sawl cwmni, ond dewiswyd cynllun TBF Grumman yn lle'r TBD ac ym mis Ebrill 1940 archebwyd dau brototeip gan y Llynges. Wedi'i ddylunio gan Leroy Grumman, galwyd y prototeip cyntaf yr XTBF-1.[4] Cafodd ei hedfan am y tro cyntaf ar 7 Awst 1941. Er i un o'r ddau brototeip cyntaf ddamwain ger Brentwood, Efrog Newydd, parhaodd cynhyrchu cyflym.

Categori:Awyrennau
Osbwrn Wyddel

Roedd **Osbwrn Wyddel** bl 13g yn uchelwr Gwyddelig, mae'n debyg o dras Gymreig. Trwy ei briodas ac etifeddes (dienw) Corsygedol daeth yn gyff nifer o deuluoedd bonheddig Meirionnydd.

## Cefndir 
Yn ôl traddodiad roedd Osbwrn yn ddisgynnydd i'r Dywysoges Nest ferch Rhys ap Tewdwr a'i gŵr Gerald de Windsor. Chwaraeodd un o feibion Nest a Gerald, Maurice FitzGerald, rhan flaenllaw yn yr oresgyniad Normanaidd o'r Iwerddon. Yn ôl Syr William Betham, Herodr Wlster roedd Osbwrn yn ail fab i John Fitzgerald un o ddisgynyddion Maurice.

## Dyfodiad i Gymru 
Does dim sicrwydd pryd na pham daeth Osbwrn i Gymru. Mae gwahanol awduron yn rhoi gwahanol ddyddiadau o 1200 i 1260. Y traddodiad yw ei fod wedi dod o'r Iwerddon gyda 100 o ŵyr meirch gydag ef ac wedi cynnig ei wasanaeth ef a'i fyddin i Llywelyn ap Iorwerth neu Llywelyn ap Gruffudd a bod y tywysog wedi roi'r hawl i briodi aeres Corsygedol fel diolch iddo.
* Bod ei deulu wedi colli dylanwad ar ôl bod ar yr ochr a gollodd mewn rhyfel rhwng arweinwyr Gwyddelig.

Mae Darrell Wolcott mewn traethawd ar gyfer *Ancient Wales Studies* yn awgrymu bod Osbwrn wedi dod am y rheswm syml ei fod yn ail fab i uchelwr nad oedd am fod yn etifedd yn wlad ei enedigaeth a'i bod am geisio sefyllfa yn wlad ei hynafiad.

Yr unig beth a wyddys i sicrwydd am Osbwrn Wyddel yw ei fod yn ymddangos ar restr cymorthdaliadau lleyg Meirion am 1292/3, fel trethdalwr sylweddol yn nhrefgordd Llanaber.

## Teulu 
Ymysg y teuluoedd bonheddig sydd yn honni eu bod yn ddisgynyddion i Osbwrn mae Fychaniaid Corsygedol, teulu Nannau o'r Nannau Llanfachreth, teulu Barwniaid Harlech Y Glynn, Wyniaid Glyncywarch, Wyniaid Peniarth

## Cyfeiriadau 
Categori:1200au
Categori:Uchelwyr Cymru
Harrison Birtwistle

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Syr Harrison Birtwistle** (15 Gorffennaf 1934 – 18 Ebrill 2022). Mae'n arbennig o adnabyddus am ei operâu. Gall ei gerddoriaeth gain fod yn anghyseinedd ac yn heriol ond mae hefyd yn cael effaith emosiynol bwerus.

Fe'i ganwyd yn nhref Accrington, Swydd Gaerhirfryn. Ym 1952 enillodd ysgoloriaeth fel  clarinetydd i Goleg Cerdd Brenhinol Manceinion, ble ffurfiodd grŵp a ymddiddorai mewn cerddoriaeth gyfoes gyda Peter Maxwell Davies, Alexander Goehr, Elgar Howarth a John Ogdon. Wedyn cwblhaodd ddwy flynedd o Wasanaeth Cenedlaethol gyda'r Magnelwyr Brenhinol fel aelod o seindorf filwrol. Roedd yn gyfarwyddwr cerddoriaeth yn Ysgol Cranbourne Chase, Dorset, o 1962 i 1965, cyn ennill Cymrodoriaeth Harkness i astudio ym Mhrifysgol Princeton, Unol Daleithiau America. O 1975  hyd 1983 roedd yn gyfarwyddwr cerddoriaeth i'r Theatr Genedlaethol, Llundain. Cafodd ei urddo'n farchog ym 1988.

## Gweithiau cerddorol 
### Opera
* *Punch and Judy* (1966–7)
* *Down by the Greenwood Side* (1968–9)
* *The Mask of Orpheus* (1973–84)
* *Yan Tan Tethera* (1883–4)
* *Gawain* (1990)
* *The Second Mrs Kong* (1993–4)
* *The Last Supper* (2000)
* *The Io Passion* (2003)
* *The Minotaur* (2008)
* *The Corridor* (2009)
* *The Cure* (2014–15)

### Cerddorfaol 
* *The Triumph of Time* (1971–2)
* *Silbury Air* (1976–7)
* *Panic* (1995)
* *Responses* (2013–14)
* *Deep Time* (2016)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2022
Alyona Alyona

Cantores, cyfansoddwr caneuon a rapiwr o Wcráin yw **Alyona Olehivna Savranenko** (; ganwyd 14 Mehefin 1991), sy'n fwy adnabyddus wrth ei henw llwyfan **Alyona Alyona**. Rhyddhaodd ei halbwm cyntaf, *Pushka* («Пушка»), yn 2019, ac yna EP yr un flwyddyn, *V khati MA* («В хаті МА»).

Cafodd Alyona ei geni yn anheddiad Kapitanivka, Novomyrhorod Raion, Kirovohrad Oblast.  Mae ganddi ddwy radd baglor;  Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Talaith Pedagogaidd Gregory Skovoroda, Pereiaslav. Cyn gwneud rap, bu'n gweithio fel athrawes mewn ysgol feithrin yn Baryshivka, Kyiv Oblast.   

## Disgograffi 
### Albymau 
* 2021: *Galas* 
* 2019: *Pushka* («Пушка») 
* 2019: *V khati MA* («В хаті МА»)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Cantorion o Wcráin
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cystadleuaeth Cân Eurovision 2022

**Cystadleuaeth Cân Eurovision 2022** oedd y 66ydd Cystadleuaeth Cân Eurovision. Cynhaliwyd y gystadleuaeth yn yr Eidal, ar ôl i Måneskin ennill Cystadleuaeth Cân Eurovision 2021 gyda'r gân "Zitti e buoni".

## Cyfranogwyr
### Y rownd cyn-derfynol gyntaf
Cynhaliwyd y rownd gyn derfynol gyntaf ar 10 Mai 2022. Dyrannwyd Rwsia yn wreiddiol i gymryd rhan yn ail hanner y rownd gyn derfynol gyntaf, ond cafodd ei heithrio o'r gystadleuaeth oherwydd y Goresgyniad Wcráin gan Rwsia yn 2022.

### Yr ail rownd cyn-derfynol
Cynhaliwyd y rownd gyn derfynol gyntaf ar 12 Mai 2022.

## Canlyniad
Enillodd Wcráin y gystadleuaeth gyda "Stefania", gyda 631 o bwyntiau. Ysgrifennwyd y gân gan aelodau'r band Kalush Orchestra: Ihor Didenchuk, Ivan Klimenko, Oleh Psiuk, Tymofii Muzychuk a Vitalii Duzhyk. Dyma'r gân rap neu hip-hop gyntaf i ennill y gystadleuaeth.

Roedd Amy Wadge yn gyd-awdur y gân "Space Man", a oedd yn cynrychioli'r Deyrnas Unedig. Ddaeth y gân yn ail yn y rownd derfynol.

### Rownd derfynol
Cynhaliwyd y rownd derfynol ar 14 Mai 2022. Ymddangosodd pump ar hugain o wledydd yn y rownd derfynol, a phleidleisiodd deugain gwlad.

## Cyfeiriadau
2022
Categori:2022 yn Ewrop
Urdd y Gardas

Urdd farchogaidd a sefydlwyd yn Nheyrnas Lloegr gan y Brenin Edward III ym 1348 yw **Ardderchocaf Urdd y Gardas** (), neu weithiau yn Gymraeg **Urdd y Gardas Aur**. Hon yw'r bennaf urdd o farchogion yng nghyfundrefn anrhydeddau'r Deyrnas Unedig, a'r urdd hynaf o'i math yn Ewrop. Yn ôl trefn blaenoriaeth y Deyrnas Unedig, dim ond Croes Fictoria a Chroes Siôr sydd yn uwch nag Urdd y Gardas. Mae teyrn y Deyrnas Unedig—ar hyn o bryd, y Brenin Siarl III—yn dwyn y teitl Uchel Feistr Urdd y Gardas, ac yn bennaeth ar 25 o farchogion, gan gynnwys Tywysog Cymru.

Mae gwisg yr urdd yn cynnwys gardas melfed glas, gyda'r arwyddair mewn llythrennau euraid—a wisgir ar y goes chwith o dan y pen-glin—mantell felfed las gyda llen fewnol o sidan gwyn, a swrcot â chwfl a choler euraid ac enamel. Mae menywod hefyd yn gwisgo gwregys ar draws yr ysgwydd chwith. Mae arwyddlun yr urdd yn cynnwys croes San Siôr ar darian, wedi ei hamgylchynu gan y gardas glas ei hun ac arni'r arwyddair *Honi soit qui mal y pense* (Ffrangeg Canol am "cywilydd ar yr un sydd yn meddwl drwg ohono").

## Cyfeiriadau 
Categori:14eg ganrif yn Lloegr
Categori:Sefydliadau 1348
Categori:Urddau, anrhydeddau, a medalau'r Deyrnas Unedig
Teresa Berganza

Cantores mezzo-soprano o Sbaen oedd **Teresa Berganza Vargas** OAXS (16 Mawrth 1933  – 13 Mai 2022).  Mae hi'n enwog am ei rolau yn yr operau Rossini, Mozart, a Bizet.  

Cafodd Teresa Berganza ei geni ym Madrid. Astudiodd y piano a'r llais yn y Madrid Royal Conservatory, lle dyfarnwyd y wobr gyntaf am ganu iddi ym 1954.  

## Anrhydeddau 
* Medal Aur Teilyngdod yn y Celfyddydau Cain (Teyrnas Sbaen, 26 Chwefror 1982). 
* Y Fonesig Groes Fawr Urdd Sifil Alfonso X, y Doethineb (Teyrnas Sbaen, 3 Mai 2013). 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Tudalen we swyddogol
*   
* Disgograffi  (Rhestrau Capon o Recordiadau Opera)

Categori:Cantorion opera
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Fadrid
Shireen Abu Akleh

Roedd **Shireen Abu Akleh** (    ; 3 Ebrill 1971 &ndash; 11 Mai 2022) yn newyddiadurwraig Palesteinaidd - Americanaidd Roedd h'n gweithio fel gohebydd i sianel Arabeg Al Jazeera am 25 mlynedd. Roedd hi'n enwog ar draws y Dwyrain Canol am ei degawdau o ohebu yn y tiriogaethau wedi'u meddiannu gan Israel. Cafodd ei saethu wrth orchuddio cyrch gan Lluoedd Amddiffyn Israel ar ddinas Jenin ar y Lan Orllewinol.

Ganed Abu Akleh yn Jerwsalem ; roedd ei theulu yn Gristnogion Arabaidd Palesteinaidd o Fethlehem. Treuliodd amser yn yr Unol Daleithiau, ac enillodd dinasyddiaeth UDA trwy aelodau o deulu sy'n byw yn New Jersey.

Cafodd ei addysg yn yr ysgol uwchradd yn Beit Hanina, ac wedyn ymaelododd ym Mhrifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Jordan lle astudiodd pensaernïaeth, ; trosglwyddodd i Brifysgol Yarmouk yn yr Iorddonen lle graddiodd gyda gradd baglor mewn newyddiaduraeth. Ar ôl graddio, dychwelodd Abu Akleh i Balestina. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Llywodraethiaeth Rwsia Fechan

Tiriogaeth weinyddol yn Ymerodraeth Rwsia oedd **Llywodraethiaeth Rwsia Fechan** (Rwseg: Малороссiйская Губернiя trawslythreniad: *Malorossiiskaia guberniia*, Wcreineg: Малоросійська губернія *Malorosiiska huberniia*) a fodolai o 1764 i 1781 ac eto o 1796 i 1802. Roedd yn cyfateb i raddau helaeth â Glan Chwith Wcráin.

Sefydlwyd y llywodraethiaeth yn gyntaf yn sgil diddymu'r Hetmanaeth trwy orchymyn (*ukase*) gan Catrin II ar 10 Tachwedd 21 Tachwedd yn yr Hen Ddull 1764. Sefydlwyd Colegiwm Rwsia Fechan i lywodraethu'r diriogaeth, gyda'i phrifddinas yn Hlukhiv. Symudodd y ganolfan lywodraethol i Jozelets ym 1773 ac i Kyiv ym 1775. Diddymwyd y llywodraethiaeth ym 1781, a chafodd ei rhannu'n Rhaglawiaeth Novgorod-Seversky a Llywodraethiaeth Chernigov, ac ymgorffwyd rhannau eraill o'i thiriogaeth yn Rhaglawiaeth Kyiv.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1764
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1781
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1796
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1802
Rwsia Fechan
Categori:Hanes Wcráin
Colegiwm Rwsia Fechan

Corff gweinyddol Ymerodraeth Rwsia yn yr Hetmanaeth oedd **Colegiwm Rwsia Fechan** (Rwseg: Малороссийская коллегия trawslythreniad: *Malorossiiskaia kollegiia*, Wcreineg: Малоросійська колегія *Malorosiiska kolehiia*) a fodolai o 1722 i 1727.

Yn ôl gorchymyn (*ukase*) gan y Tsar Pedr I ar 16 Mai 27 Mai yn yr Hen Ddull 1722, sefydlwyd Colegiwm Rwsia Fechan yn Hlukhiv dan arweiniad y Brigadydd Stepan Veliaminov-Zernov. Nod y corff newydd oedd i oruchwylio'r hetman a'i swyddogion a'r drefn gatrodol ymhlith Llu Cosaciaid Zaporizhzhia.

Yn sgil marwolaeth yr Hetman Ivan Skoropadsky yng Ngorffennaf 1722, cipiwyd grymoedd yr hetman gan y colegiwm, a fyddai'n rheoli gweinyddiaeth, barnwriaeth, a thrysorlys Wcráin am bum mlynedd. O ganlyniad i wrthwynebiad y *starshyna*, prif swyddogion milwrol a gwleidyddol y Cosaciaid, addawodd Pedr i ddiddymu'r colegiwm, a'r hwnnw a wnaeth ar 29 Medi 1727.

## Cyfeiriadau 
Categori:18fed ganrif yn Wcráin
Categori:Sefydliadau 1722
Categori:Dadsefydliadau 1727
Sulwyn Surbwch

Cymeriad o'r gyfres deledu animeiddiedig Americanaidd *SpynjBob Pantsgwâr* yw **Sulwyn Surbwch** (Saesneg: *Squidward Q. Tentacles*). Cafodd Sulwyn Surbwch ei ddylunio gan animeiddwr a biolegwr morol Stephen Hillenburg. Ymddangosodd am y tro cyntaf ar y teledu ym mhennod cyntaf y cyfres, o'r enw "*Help Wanted*" yn 1999. Mae Sulwyn yn cael ei leisio gan Robert Bumpass yn y fersiwn Saesneg wreiddol a gan Richard Elfyn yn yr addasiad Cymraeg.

Mae Sulwyn Surbwch yn octopws anthropomorffig sy'n byw mewn cerflun rhwng tai SpynjBob Pantsgwâr a Padrig Wlyb. Yn union fel mae ei gyfenw yn awgrymu, mae Sulwyn yn cael ei bortreadu'n surbwch, drwg ei dymer, diog, sinigaidd a hunanol, gan ei fod yn dirmygu ymddygiad swnllyd gwastadol ei ddau gymydog. Fodd bynnag, nid yw'r pâr yn ymwybodol o elyniaeth Sulwyn tuag atynt ac maent yn ei weld yn gyfaill. Mae Sulwyn yn gweithio fel ariannwr ym mwyty o'r enw "Y Crancdy", swydd nad yw'n ei hoffi.

Mae Sulwyn yn byw mewn cyflwr cyson o hunan-dosturi a diflastod; mae'n anhapus gyda'i ffordd o fyw ailadroddol ac yn dyheu am statws enwog, cyfoeth, gwallt, a gyrfa gyfareddol a nodedig fel cerddor neu beintiwr ag angerdd am gelf a chwarae'r clarinét, er nad oes ganddo ddawn gwirioneddol i'r naill na'r llall. Fodd bynnag, mae'n cael ei adael i ddioddef y statws isel fel ariannwr bwyd cyflym yn y Crancdy. Mae Sulwyn yn digio ei swydd ac yn cael ei gythruddo gan ei gyflogwr barus, Mr Cranci, a gan fod ei gymydog dig ei hun, SpynjBob, fel cydweithiwr.

Categori:Cymeriadau SpynjBob Pantsgwâr
Stefania

Cân 2022 gan y grŵp Wcreineg Kalush Orchestra yw "**Stefania**" ( , [steˈfɑn⁽ʲ⁾ijɐ]. Enillodd Gystadleuaeth Cân Eurovision 2022, ar ôl i enillydd "Vidbir 2022", Alina Pash, dynnu ei hymgeisyddiaeth yn ôl.  Enillodd 631 o bwyntiau. Roedd y gân rap gyntaf i ennill y gystadleuaeth. Mae'r gân yn awdl i fam

### *Vidbir 2022* 
Cafodd artistiaid a chyfansoddwyr y cyfle i gyflwyno eu ceisiadau rhwng 14 Rhagfyr 2021 a 10 Ionawr 2022. Dim ond artistiaid nad oeddent wedi perfformio mewn cyngerdd yn Rwsia ers 2014 neu wedi dod i mewn i diriogaeth y Crimea ers 2014 oedd yn gallu gwneud cais am y gystadleuaeth. Cynigiwyd Kalush Orchestra i gynrychioli Wcráin yn lle Pash.  Ar 22 Chwefror, derbyniodd y band y cynnig.

## Siartiau 
### Siart wythnosol
### Siart misol
## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Categori:Caneuon 2022
Gorsaf reillffordd Marchwiail

Roedd **gorsaf reilffordd Marchwiail** yn orsaf reilffordd a oedd yn gwasanaethu pentref Marchwiail ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam. Roedd yr orsaf ar y reilffordd Wrecsam ac Ellesmere, a oedd yn rhedeg

rhwng 1895 c 1962.

Agorwyd yr orsaf ar 2 Tachwedd 1895 a chaeodd ar 10 Medi 1962.

## Cyfeiriadau 
Marchwiail

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Tafodieithoedd Swedeg

Mae **tafodieithoedd Swedeg** () yn ffurfiau amrywiol ar Swedeg.

## Tafodieithoedd traddodiadol
250px|iawn|bawd|Map o dafodieithoedd Swedeg.
* De Swedeg
* Scanieg
* Swedeg Estonia
* Swedeg Norrland
* Swedeg Svealand
* Swedeg y Ffindir
* Tafodiaith Götamål

## Gweler hefyd
* Tafodieithoedd Daneg
* Tafodieithoedd Norwyeg

Categori:Swedeg
Swedeg
Rheilffordd Wrecsam ac Ellesmere

Rheilffordd rhwng Wrecsam, Cymru ac Ellesmere yn Swydd Amwythig, Lloegr, oedd **Rheilffordd Wrecsam ac Ellesmere**. Agorodd y lein ym 1895 a chaeodd ym 1962, heblaw am wasanaeth nwyddau o Wrecsam i Abenbury, a gaeodd ym 1981.

Roedd y reilfford yn cysylltu Wrecsam Canolog ac Ellesmere, yn pasio trwy Marchwiail, Owrtyn a Bangor-is-y-coed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Wrecsam
Wrecsam ac Ellesmere
Wrecsam ac Ellesmere

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Pentre Maelor

Pentref yng nghymuned Abenbury, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, ydy **Pentre Maelor**. Mae'r rhan fwyaf o boblogaeth y gymuned yn byw yn y pentref. Saif i'r de-ddwyrain o ddinas Wrecsam, yn agos i ystad ddiwydiannol y ddinas. Mae Afon Clywedog yn llifo ychydig i'r de o'r pentref.

Cafodd Pentre Maelor ei sefydlu ym 1947 fel ystad dai er mwyn darparu llety i weithwyr o ffatrïoedd yn yr ardal. Mae'r pentref wedi cadw ei cynllun gwreiddiol, sy'n cynnwys clo canolog petryalog ac 'adenydd' cysylltiedig o dai, gyda pob un ohonyn yn cael ei hadeiladu o gwmpas gofod gwyrdd.

Roedd yr ardal leol yn cael ei adnabod yn wreiddiol fel 'Pilgrim's Place' oherwydd ei defnydd fel lle claddedigaeth ar gyfer anghydffurfwyr. 'Pilgrim Way' yw enw un o strydedd yr ystad.

Mae 'Maelor' yn enw'r pentref yn cyfeirio at enw hanesyddol yr ardal sydd bellach ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, adeiladwyd ffatri a oedd yn cynhyrchu cordit ar gyfer y rhyfel ar ddarpar safle'r pentref.

Yn 2017 adeiladwyd Carchar Berwyn nid nepell o Bentre Maelor, ar safle hen ffatri.  

Cofrestrwyd yr ystad yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru gyda'rhif NPRN 409234.

## Cyfeiriadau 
Categori:Abenbury
Categori:Pentrefi Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Space Man

Mae ***"Space Man"*** yn gân a ysgrifennwyd gan y canwr a chyfansoddwr caneuon o Brydain a phersonoliaeth TikTok Sam Ryder,  Max Wolfgang, a'r cantores Cymreig Amy Wadge.   Fe'i rhyddhawyd fel sengl ar 22 Chwefror 2022 gan Parlophone Records. Cynrychiolodd y gân y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2022. 

Gorffennodd y gân yn ail yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision 2022, gyda 466 o bwyntiau, ar ôl "Stefania", y cofnod Wcrain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon 2022
Kay Mellor

Actores, sgriptiwr a chyfarwyddwr o Loegr oedd **Kay Mellor** OBE (*née* **Daniel**; 11 Mai 1951 — 15 Mai 2022). Roedd hi'n adnabyddus am rhaglenni teledu fel *Band of Gold* (1995), *Fat Friends* (ITV, 2000-05) a ''Children's Ward'' (1989-2000).

Cafodd Kay Daniel ei geni yn Leeds yn ferch i George a Dinah.  

Ym 1967, daeth Mellor yn feichiog yn 16 oed a phriododd tad y plentyn, Anthony Mellor, a oedd yn 17 oed. Cafodd y cwpl ddwy ferch, y cynhyrchydd teledu Yvonne Francas (ganwyd 1968) a'r actores Gaynor Faye (ganwyd 1971).  

Dechreuodd ysgrifennu i Granada Television yn yr 1980au, ar yr opera sebon *Coronation Street*. Ym 1989, ysgrifennodd Mellor lawer o benodau ar gyfer y gyfres sebon Channel 4 *Brookside*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Sgriptwyr teledu o Loegr
Cross Lanes

Pentref yng nghymuned Sesswick, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Cross Lanes**. Saif i'r de-ddwyrain o ddinas Wrecsam, rhwng Marchwiail a Bangor-is-y-coed, ger y groesffordd rhwng y briffordd A525 sy'n cyslltu'r Rhyl a Newcastle-under-Lyme yn Lloegr ac yr B5130, ffordd leol sy'n rhedeg i'r dwyrain o Wrecsam.

Yr unig bentref yng nghymuned Sesswick, yw Cross Lanes, a mwyafrif poblogaeth y gymuned yn byw ynddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Sesswick

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Pen-y-ffordd (Llanasa)

:''Am y pentref a chymuned o'r un enw i'r de-ddwyrain yn yr un sir, gweler Pen-y-ffordd.''

Pentrefan yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw **Pen-y-ffordd**. Fe'i lleolir rhwng Treffynnon a Phrestatyn, i'r gogledd-orllewin o Fostyn. Saif ar fryn ychydig i'r de o bentref Ffynnongroyw, gyda golygfeydd dros Glannau Dyfrdwy.

Mae gan y pentref ysgol gynradd cyfrwng Saesneg, Ysgol Bryn Garth, a chapel presbyteraidd, Capel Gwynfa, a adeiladwyd ym 1905.

Cafodd y dramodydd ac actor Emlyn Williams ei eni ym Mhen-y-fffordd mewn teulu o siaradwyr Cymraeg. Fe oedd yr ail berson a gafodd ei fedyddio yng Nghapel Gwynfa.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanasa
Categori:Pentrefi Sir y Fflint

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Brech y mwnci

Clefyd heintus a achosir gan firws brech y mwnci yw **brech y mwnci** (a enwyd yn **mpox** gan Sefydliad Iechyd y Byd) sydd yn effeithio ar rai anifeiliaid, gan gynnwys bodau dynol. Mae symptomau yn dechrau gyda thwymyn, cur pen, poen yn y cyhyrau, chwyddo'r chwarennau lymff, a theimlo wedi blino,

Lledaenir brech y mwnci trwy sawl modd, gan gynnwys cyffwrdd cig y gwyllt, brathiad neu grafiad gan anifail, hylifau'r corff, gwrthrychau heintiedig, neu gysylltiad agos â rhywun sydd wedi ei heintio. Gellir cadarnhau diagnosis drwy brofi anaf ar y croen am DNA y firws.

Gallai brechlyn y frech wen atal haint brech y mwnci gydag effeithioldeb o 85%. Yn 2019, derbyniwyd defnydd y brechlyn Jynneos yn erbyn brech y mwnci ar gyfer oedolion yn Unol Daleithiau America. Nid oes yr un briod feddyginiaeth ar gyfer brech y mwnci feddygol; gall y cyffuriau cidofovir a brincidofovir fod yn effeithiol i raddau. Darganfyddwyd y firws yn gyntaf ymhlith mwncïod mewn labordai ym 1958. Canfuwyd yr achosion cyntaf ymhlith bodau dynol ym 1970 yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. Yn 2022 cafwyd yr achosion cyntaf o drosglwyddo brech y mwnci rhwng bodau dynol y tu hwnt i Affrica, a hynny yn y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Clefydau firaol
Onnen Manna

***Fraxinus ornus***, **onnen Manna** neu **onnen flodeuol De Ewrop**, rhywogaeth o *Fraxinus* cynhenid i dde Ewrop a de-orllewin Asia, o Spaen a'r Eidal i Awstria a'r Weriniaeth Tsiec i'r gogledd, ac i'r dwyrain trwy'r Balcanau, Twrci, a gorllewin Syria i Libanus ac Armenia.

## Cynaeafu a defnydd
Mae onnen Manna *Fraxinus ornus* yn cael ei dyfu'n aml fel coeden addurniadol yn Ewrop i'r gogledd o'i chynefin brodorol oherwydd ei blodau addurniadol. Weithiau gelwir y rhywogaeth yn "onnen flodeuol".  Mae rhai sbesimenau wedi cael eu himpio ar wreiddgyffion *Fraxinus excelsior*, gyda newid amlwg iawn yn aml yn y rhisgl ar linell yr impiad i risgl holltog rhywogaeth y gwreiddgyff.

Gellir ennill hylif llawn siwgr o'r sudd trwy dorri'r rhisgl. Cymharwyd hyn ar ddiwedd y canol oesoedd (a ardystiwyd gan tua 1400 OC) â'r manna beiblaidd, a roddodd fod i enw Saesneg y goeden *Manna ash*, a rhai o'r enwau brodorol o'i hardal gynhenid (*fresno del maná* yn Sbaeneg , *frassino da manna* yn  Eidaleg).  Mewn gwirionedd, mae'r siwgr mannose a'r alcohol manitol ill dau yn tynnu eu henwau o'r trwyth hwn.

## Cyfeiriadau
Categori:Oleaceae
Cosaciaid Zaporizhzhia

Llu o Gosaciaid a drigai yn rhanbarth hanesyddol Zaporizhzhia, i dde rhaeadrau Afon Dnieper, o'r 16g i'r 18g oedd **Cosaciaid Zaporizhzhia**. Y llu cyntaf o Gosaciaid Wcreinaidd oeddynt, a ymwahanodd oddi ar y Cosaciaid Rwsiaidd am iddynt siarad Wcreineg yn bennaf yn hytrach na Rwseg. Daethant i reoli'r stepdiroedd yng Nghanolbarth a Dwyrain Wcráin, yr ardal a elwir yn hanesyddol y Meysydd Gwylltion.

Ymgynullodd Cosaciaid rhydd yn rhanbarth Zaporizhzhia yn y cyfnod 1530–50, mewn tiriogaeth yng ngororau eithaf Teyrnas Pwyl (a fyddai'n uno ag Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1569 i ffurfio'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd). Adeiladasant bencadlys mewn llannerch (*sich* neu *sech*) yn y corstiroedd coediog o amgylch hen gaer ar un o ynysoedd y Dnieper. Ymledodd aneddiadau'r Llu Zaporizhzhiaidd oddi yno, gan ffurfio lled-wladwriaeth awtonomaidd i raddau a elwir Sich Zaporizhzhia, a fodolai am ryw ddeucan mlynedd.

Byddai marchogion Zaporizhzhia yn crwydro'r stepdiroedd, yn brwydro'r Tatariaid ac yn chwilio am ysbail, weithiau yn dwyn cyrchoedd mawr ar Chaniaeth y Crimea i'r de a Thywysogaeth Moldafia i'r de-orllewin. Byddai'r badwyr a'r pysgotwyr yn hwylio i lawr y Dnieper i ysbeilio a llosgi aneddiadau'r Tyrciaid ar lannau'r Môr Du. Gwisgodd Cosaciaid Zaporizhzhia ddillad lliwgar yn y dull Tataraidd, a byddent yn eillio'u pennau a'u hwynebau gan adael penclymau a mwstashis hirion.

Yn sgil Gwrthryfel Khmelnytsky (1648–57) yn erbyn Coron Pwyl, daeth Cosaciaid Zaporizhzhia dan benarglwyddiaeth Tsaraeth Rwsia, a dyrchafwyd Hetman Llu Zaporizhzhia yn bennaeth ar wladwriaeth yr Hetmanaeth. Ar y cychwyn, er enghraifft dan arweiniad yr Hetman Ivan Mazepa, bu'r Hetmanaeth yn meddu ar ymreolaeth, ac ymdrechai Ymerodraeth Rwsia yn fwyfwy i reoli Cosaciaid Zaporizhzhia, er enghraifft trwy Golegiwm Rwsia Fechan ym 1722–27. Diddymwyd yr Hetmanaeth trwy orchymyn (*ukase*) gan Catrin II, Ymerodres Rwsia, ar 10 Tachwedd 21 Tachwedd yn yr Hen Ddull 1764, a daeth tiriogaeth Cosaciaid Zaporizhzhia dan awdurdod Llywodraethiaeth Rwsia Fechan.

## Cyfeiriadau 
Categori:16eg ganrif yn Wcráin
Categori:17eg ganrif yn Wcráin
Categori:18fed ganrif yn Wcráin
Zaporizhzhia
Zaporizhzhia
Anthony Albanese

Gwleidydd o Awstralia yw **Anthony Albanese** (ganwyd 2 Mawrth 1963) sydd ar hyn o bryd yn Brif Weinidog Awstralia ers Mai 2022. Mae wedi bod yn arweinydd Plaid Lafur Awstralia ers 2019. Roedd yn ddirprwy brif weinidog Awstralia o dan Kevin Rudd.

Cafodd Albanese ei eni yn Sydney, yn fab i Carlo Albanese a Maryanne Ellery. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Sydney. Priododd y gwleidydd Carmel Tebbutt yn 2000.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Sydney
Categori:Prif Weinidogion Awstralia
Cadusii

bawd|250px|Cadusii yn Ymerodraeth Media
Pobl hynafol Iran yn byw yng ngogledd-orllewin Iran oedd Cadusii (groeg: Καδούσιοι, *Kadoúsioi*).

## Daearyddiaeth 
Roedd y Cadusiaid ( Lladin : cadusii ) yn byw yn Cadusia - ardal fynyddig yn y Media Atropaths ar lannau de-orllewinol Môr Caspia, rhwng lledredau 39° a 37° Gogledd. Mae'n debyg bod yr ardal wedi'i ffinio i'r gogledd gan afon Cyrus (Kura yn Azerbaijan bellach, a adnabyddir yn hanesyddol fel Arran ac Albania); yn ne'r afon Mardus (Sefid Rud heddiw), ac mae'n cyfateb i daleithiau modern Iran, Gilan ac Ardabil.

Fe'u disgrifir gan Strabo fel pobl fynydd ryfelgar a oedd yn ymladd ar droed yn bennaf, ac yn fedrus gyda gwaywffyn byr (pilum). Mae'n bosibl mai'r enw Gelae (gilites) - llwyth sy'n gysylltiedig â chadwsii, sy'n cael ei ailadrodd yn Gilan fodern.

Ni chrybwyllir y cadusi (cadusii) mewn unrhyw ffynonellau Cawcasws, nac mewn ffynonellau o'r Dwyrain Mind; maent yn hysbys o ffynonellau Groeg a Lladin yn unig.

## Iaith
Roedd yr iaith Cadusii, (Scythian Gelae), yn ôl rhai awduron, yn union yr un fath ag iaith y Sakas  Sakasene o'r arysgrif Behistun. Mae Yulian Bromley a rhai haneswyr ieithyddol eraill yn ystyried y Cadusii yn lwyth Iranaidd ei hiaith. Mae Johannes Albrecht Bernhard Dorn yn ei lyfr "Ar ymgyrchoedd yr hen Rwsiaid yn Tabaristan", dan arweiniad barn Richard Gosche, yn cyfateb iaith Cadusii ag iaith Daylami.

## Cyfeiriadau 
Categori:Sgythia
Manna

Mae Manna ( Hebraeg : מָן mān, Groeg : μάννα; Arabeg: اَلْمَنُّ; mana a sillafir weithiau neu'n hynafol), yn ôl y Beibl, yn sylwedd bwytadwy a ddarparodd Duw i'r Israeliaid yn ystod eu teithiau yn yr anialwch yn ystod y cyfnod 40 mlynedd dilynol yr Exodus a chyn goncwest Canaan.  Mae hefyd yn cael ei grybwyll yn y Coran dair gwaith.]]

## Tarddiad ac ystyron
Defnyddir 'manna' am ddeunyddiau bwytadwy amrywiol,  rhai yn tarddu o blanhigyn ac fel arfer yn felys, yn aml yn archwys yn dilyn ymosodiad gan bryfed, fel mel-wlith ond wedi setio'n galed;  gallasai 'manna' y Beibl fod yn gen ;  mae ffynonellau cyffredin modern yn cynnwys *Fraxinus ornus* (*Manna Ash*) ac fe'i cesglir o wahanol rywogaethau o *Tamarix*, *Haloxylon salicornum* (manna Beiblaidd o bosibl), *Larix decidua*, *Olea europea* ac ati.’

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfr Exodus
Cosaciaid y Don

Llu o Gosaciaid a drigai yn y rhanbarthau ar hyd ganol a de Afon Don yn Ne Rwsia oedd **Cosaciaid y Don**. Y brif garfan o Gosaciaid Rwsiaidd oeddynt, a byddent yn esgor ar sawl llu arall, gan gynnwys Cosaciaid y Volga, Cosaciaid yr Yaik, a Chosaciaid y Terek.

Bu presenoldeb y Cosaciaid cynnar yn yr 16g yn achosi gwrthdaro rhwng chaniaethau Tataraidd y Crimea a Kazan, Llu'r Nogai, a Tsaraeth Rwsia. Er i'r Tsar Ifan IV eu diarddel a'u condemnio, fe a anosai'r Cosaciaid i ymdreiddio i'r de-ddwyrain. Ym 1570, yn ystod y rhyfel rhwng y tsaraeth a Chaniaeth y Crimea, apeliodd Ifan yn gyhoeddus at y Cosaciaid Rwseg, Cristnogol i uno er mwyn gwrthsefyll y Tatariaid Kipchak, Mwslimaidd, a noddodd benaduriaid milwrol i'w harwain. Ymgyfunodd nifer o'r mân-luoedd Cosacaidd yn rhanbarth y Don dan yr arweinyddiaeth newydd, er mwyn elwa ar yr arian a nwyddau a gynigwyd gan y Rwsiaid, a chaiff 1570 felly ei ystyried yn flwyddyn enedigol Llu Cosaciaid y Don.

Er i ethnogenesis Cosaciaid y Don ddibynnu ar eu gwasanaeth yn erbyn y Tatariaid, a'u cysylltiadau â'r Rwsiaid, cafodd etifeddiaeth Dataraidd y Cosaciaid cynnar ddylanwad mawr ar eu cymdeithas a'u diwylliant. Benthycwyd nifer o eiriau Tatareg i'w dafodiaith Rwseg, gan gynnwys *ataman* (penadur) a *yassak* (arian teyrnged), a mabwysiadant wisg Dataraidd a'r faner gynffon ceffyl a ddefnyddiwyd fel symbol o awdurdod gan y Tatariaid. Daeth arferion a chyfraith Cosaciaid y Don yn gyffredin i'r mwyafrif o Gosaciaid Rwseg, ac hefyd i nifer o'r Cosaciaid Wcreineg i'r gorllewin.

Yn sgil cytundeb Cosaciaid y Don i uno a brwydro dros Ifan IV am dâl, symudasant o'u canolfan yn Razdorskaya tua'r de i'w prifddinas newydd yn Cherkassk. Nid oedd modd i deuluoedd Cosacaidd dreulio'r holl aeaf ar y stepdiroedd agored, ac o'r herwydd codwyd gwersylloedd caerog o'r enw *stanitsi* (heidiau) ar lannau'r afonydd er mwyn bwrw'r gaeaf, ac yn pysgota am eu bwyd. Byddai rhai ohonynt yn cludo eu cychod ar draws y culdir, deugain milltir ei led, rhwng y Don a'r Volga. Hwyliasant i lawr y Volga i Fôr Caspia, ac i fyny Afon Yaik. Trodd ambell griw at fôr-ladrad, gan ysbeilio'r aneddiadau Tataraidd a Thyrcig o amgylch Môr Caspia a'r Môr Du.

Arweiniwyd pob un *stanitsa* gan *ataman* a etholwyd gan gylch o'r enw *krug*, a phob un dyn Cosacaidd yn meddu ar yr hawl i fynychu ac annerch *krug* ei *stanitsa*. Yn wleidyddol, nodweddwyd cymdeithasau Cosaciaid y Don gan drefn ddemocrataidd (i ddynion) a chymydol a chyfraith awdurdodaidd a orfodwyd ar bobloedd eraill yn y diriogaeth Gosacaidd. Perchnogwyd ar y tir yn gyffredin, ac nid oedd gan y Cosaciaid cynnar yr hawl unigol i eiddo preifat. O ran yr economi, manteisiodd y Cosaciaid ar yr helfilod, pysgod, porfeydd, ac adnoddau eraill a oedd yn helaeth ym masn y Don a'r stepdiroedd, ac felly ni châi masnach ei datblygu yn yr ardal. Mewnforiwyd grawn yn rhan o gymorthdaliadau'r Tsar Ifan IV i'r Cosaciaid, ac felly am gyfnod gwaharddwyd pob ffurf ar amaeth ymhlith Cosaciaid y Don. Fodd bynnag, datblygwyd y pantiau heli yn neheudir y Don er mwyn casglu halen i gadw pysgod.

## Cyfeiriadau 
Don
Don
Ail weinidogaeth Morrison

72ain gweinidogaeth Llywodraeth Awstralia oedd **Ail weinidogaeth Morrison** a arweiniwyd gan y Prif Weinidog Scott Morrison. Dilynodd gweinidogaeth gyntaf Morrison ar ôl etholiad ffederal Awstralia 2019 a cymryd swydd ar 29 Mai 2019. Fe'i olynwyd gan y weinidogaeth Albanese ar 23 Mai 2022.

## Cabinet
## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Awstralia
Interlingue

:''Peidiwch â chymysgu yr iaith hon ag Interlingua, sy'n iaith artiffisial wahanol.

Iaith adeiledig yw **Interlingue**, weithiau **Occidental**. Fe'i gelwid yn *Occidental* rhwng 1922 a 1947. Edgar de Wahl, un o'r Esperantwyr cyntaf, a'i creodd. Roedd De Wahl o ddinas Tallinn yn Estonia, a oedd yn Ymerodraeth Rwseg ond a ddaeth yn wlad ei hun yn ddiweddarach. Roedd yn siarad Almaeneg, Rwsieg, Estoneg a Ffrangeg ers yn blentyn ac roedd ganddo allu naturiol mewn ieithoedd. Gelwir ef yn aml yn de Wahl.

## Gweler hefyd
* Esperanto
* Rhyngslafeg
* Interlingua

## Dolenni
* The History of Auxiliary Languages (Esperanto, Interlingua and more) ffilmig

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* Prif wefan

Categori:Ieithoedd artiffisial
Garden Village, Wrecsam

Maestref o Wrecsam a ward etholiadol yng nghymuned Rhos-ddu, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Garden Village**. Cafodd yr enwau **Pentref Gardd** a '''Pentre'r Ardd''' eu hawgrymu fel fersiynau Cymraeg o "Garden Village", ond yn ôl Comisiynydd y Gymraeg does dim prawf bod enw Cymraeg yn bodoli ar gyfer y lle. Saif y faestref i'r gogledd o ganol y dref ac i'r gorllewin o Chester Road. Mae'r ward etholiadol yn ffinio â wardiau Stansty, Dwyrain a De Gwersyllt, Little Acton ac Acton, a rhan fechan o Gresffordd.

Poblogaeth y ward yng Nghyfrifiad 2011 oedd 2,035.

## Hanes 
Enw gwreiddiol y tir lle cafodd Garden Village ei adeiladu oedd "Mass & Pentre". Lleolir y tir i'r de-orllewin o blasty Stansty Hall (dymchwelwyd y plasty er mwyn creu gofod ar gyfer tai newydd).

Ar ddechrau’r ugeinfed ganrif, roedd tai o ansawdd gwael mewn llawer o ardaloedd yn Wrecsam, ac roedd twf mewn diwydiant yn yr ardal leol yn achosi prinder tai.

Dechreuodd datblygiad Garden Village pan brynodd yr Welsh Town Planning and Housing Trust tua  o dir oddi wrth Syr Foster Cunliffe ger ystâd Plas Acton.

Pwrpas y prosiect oedd darparu tai fforddiadwy ar gyfer gweithwyr oedd yn symud i Wrecsam i weithio yn y diwydiannau glo a haearn. Roedd Glofa Gresffordd wedi’i hagor yn ddiweddar ac roedd disgwyl y byddai tua 3,000 o ddynion yn cael eu cyflogi yn y ddwy flynedd nesaf.

## Ysgolion 
* Wat's Dyke County Primary School

## Eglwysi 
* Eglwys y Santes Farged
* Capel Bethel

## Cyfeiriadau 
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Rhos-ddu

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd