open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
411 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
416 CC 415 CC 414 CC 413 CC 412 CC - **411 CC** - 410 CC 409 CC 408 CC 407 CC 406 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, mae carfan o oligarchiaid dan Antiphon, Theramenes, Peisander a Phrynichus yn cipio grym. Sefydlir "Cyngor o Bedwar Cant" i reoli'r ddinas.
* Wedi i'r milwyr yn Piraeus wrthtyfela, mae'r Cyngor yn gyrru Theramenes i ddelio a hwy. Mae Theramenes yn ymuno a'r gwrthryfel fel arweinydd. Lleddir Phrynichus, ac mae cyfarfod o ddinasyddion Athen yn dileu'r Cyngor o Bedwar Cant, gan ffurfio Cyngor o Bum Mil yn ei le.
* Alcibiades yn cael ei alw'n ôl o Sardis. Mae llynges Athenaidd dan Alcibiades a Thrasybulus yn gorchfygu llynges Sparta.
* Antiphon yn cael ei roi ar brawf am deyrnfradwriaeth. Wrth ei amddiffyn ei hun, mae'n rhoi araith a ddisgrifir gan Thucydides fel yr orau a wnaed erioed gan ddyn ar brawf am ei einoes, ond ceir ef yn euog a'i ddienyddio.

## Genedigaethau
* Timoleon, gwladweinydd a chadfridog Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Antiphon, gwleidydd Athenaidd
* Phrynicus, cadfridog Atheniaidd

Categori:411 CC
Caer Bach

Bryngaer o Oes yr Haearn uwchben Dyffryn Conwy, nepell o Rowen, Sir Conwy yw **Caer Bach** (*Caer-bach* mewn rhai ffynonellau). Mae'n gorwedd yng nghymuned Henryd. Cyfeirnod OS: SH744729.

## Disgrifiad
Saif y fryngaer tua 400 medr i fyny ar lethrau dwyreiniol Tal y Fan, tua milltir i'r gogledd-orllewin o Rowen.  Mae'n gaer gron fechan gyda mur mewnol o gerrig 3 m o led a chlawdd a ffos allanol.  Ceir olion grŵp o gytiau ger llaw a cheir caeau hynafol rhwng y gaer a Maen y Bardd. Mae'r ardal o'i chwmpas, rhwng mynydd y Penmaen-mawr i'r gogledd a'r ffordd Rufeinig i'r de, yn gyfoethog o safleoedd cynhanesyddol.
bawd|chwith|270px|Rhan o fur Caer Bach
bawd|chwith|270px|Rhan o fur Caer Bach

## Cefndir
Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd pwrpas bryngaerau fel hon, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonyn nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN125. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

## Mynediad
Gellir cyrraedd Caer Bach o sawl cyfeiriad, e.e. o Rowen ar ôl dilyn yr hen lôn i Eglwys Llangelynnin neu o safle cromlech Maen y Bardd ar y ffordd Rhufeinig sy'n arwain i Fwlch y Ddeufaen, neu ar lwybrau o gyfeiriad Penmaenmawr neu Fwlch Sychnant.

Plan of Caer Bach.png|Diagram o 1960
Caer Bach - a Celtic hillfort of indeterminate age, on a rounded hillock situated near the village of Rowen; in Conwy County, Wales 11.jpg|Wal allanol, gorllewinol
Caer Bach - a Celtic hillfort of indeterminate age, on a rounded hillock situated near the village of Rowen; in Conwy County, Wales 24.jpg|Y tu fewn i'r waliau mewnol

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Rhestr o fryngaerau Cymru
* Cylchoedd cerrig
* Llwythau Celtaidd Cymru

Categori:Bryngaerau Conwy
Categori:Henryd
Poltergeist

Mae'r gair **poltergeist** (o'r Almaeneg *poltern* sy'n golygu i wneud sŵn a *geist* sy'n golygu "ysbryd", "enaid" neu "ymgorfforiad") yn dynodi ysbryd neu enaid dieflig sy'n amlygu ei hun drwy symud a dylanwadu ar wrthrychau eraill.
## Damcaniaethau 
Yn hanesyddol mae sawl damcaniaeth posib wedi cael eu cyflwyno er mwyn ceisio esbonio'r ffenomenon poltergeist.
### Achosir gan rymoedd ffisegol 
Ysbrydion sy'n gwneud sŵn ac yn symud gwrthrychau trwy'r awyr yw poltergeists. Dywed rhai gwyddonwyr fod pob gweithgarwch poltergeist nad oes modd profi mai twyll ydyw, yn cael ei achosi gan esboniad ffisegol megis trydan statig, meysydd electromagnetic, uwchseiniau ac îs-seiniau ac/neu aer wedi'i ïoneiddio. Mewn rhai achosion fel achos poltergeist Rosenheim, darganfu'r ffisegwr F. Karger o'r Max-Planck-Institut für Plasmaphysik a G. Zicha o Brifysgol Technegol München nad oedd yr elfennau hyn yn bresennol a honna cefnogwyr paraseicoleg na ddarganfu unrhyw dystiolaeth o dwyll. Roedd hyn er gwaethaf ymchwiliad manwl gan yr heddlu a'r CID er fod y troseddegwr Herbert Schäfer yn dyfynnu ditectif di-enw a wyliodd un asiant yn gwthio lamp pan nad oedd yn meddwl fod unrhyw un yn edrych. Fodd bynnag, os yw hyn yn wir neu beidio, arwyddodd yr heddlu ddatganiadau a gadarnhaodd eu bod wedi gweld y ffenomena. Anodd iawn oedd esbonio agweddau eraill o'r achos hefyd; ffoniwyd y gwasanaeth amser cannoedd o weithiau ar gyflymder a fyddai wedi bod yn amhosib gyda'r ffônau deialu mecanyddol o 1967. Dad-gysylltodd yr awdurdod lleol y swyddfa o'r brif gyflenwad a'i gysylltu i generadur penodol er mwyn ceisio sefydlogi'r llif. Fodd bynnag parhaodd yr ymchwyddiadau mewn cerrynt a foltedd er nad oedd unrhyw reswm posib am hyn yn ôl Zicha a Karger.
Mae poltergeist yn edrych fel enaid. Mae ganddo gorff tryloyw ac nid oes llygaid ganddo. Cred rhai pobl eraill fod gan y ffenomen poltergeist achosion llawer mwy daearol, fel ceryntau awyr anghyffredin, cryniadau awyr fel gyda ymddyrchafu acwstig neu ddirgryniadau a achosir gan nentydd tanddaearol.
Honnodd John Hutchinson iddo ail-greu effeithiau poltergeist yn ei labordy. Mae'n werth nodi hefyd fod y gwyddonydd David Turner yn awgrymu y gallai poltergeists a phêl o fellt fod yn ffenomena sy'n gysylltiedig â'i gilydd. Mae rhai gwyddonwyr yn mynd mor bell a galw poltergeists yn ffenomena ffug-seicig gan honni eu bod yn cael ei achosi gan effeithiau ffisegol anghyffredin.
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Categori:Ysbrydion
413 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
418 CC 417 CC 416 CC 415 CC 414 CC - **413 CC** - 412 CC 411 CC 410 CC 409 CC 408 CC

----

## Digwyddiadau
* Wedi i'r cadfridog Athenaidd, Lamachus, gael ei ladd, mae Demosthenes yn argymell fod yr Atheniaid yn codi'r gwarchae ar Siracusa ac yn dychwelyd i Athen i'w hamddiffyn yn erbyn Sparta. Mae Nicias yn gwrthod, ond mae'r Siracusiaid a'r Spartiaid dan Hermocrates yn dinistrio eu llynges. Gorfodir Demosthenes a Nicias i ildio, a dienyddir hwy. Gyrrir y rhan fwyaf o'r milwyr Athenaidd i weithio fel caethion yn chwareli Sicilia.
* Tissaphernes, satrap Ymerodraeth Persia yn Lydia yn gwneud cytundeb a Sparta.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Demosthenes, cadfridog Athenaidd
* Nicias, cadfridog a gwleidydd Athenaidd
* Perdiccas II, brenin Macedon

Categori:413 CC
Meini hirion

Gallai **meini hirion** gyfeirio at un o sawl peth:

*Mwy nag un maen hir cynhanesyddol
*Cylch cerrig cynhanesyddol
**Meini Hirion, Penmaenmawr, cylch cerrig ger Penmaenmawr, gogledd Cymru
414 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC   
419 CC 418 CC 417 CC 416 CC 415 CC - **414 CC** - 413 CC 412 CC 411 CC 410 CC 409 CC   

----

## Digwyddiadau
* Athen yn gyrru 73 llong ychwanegol dan Demosthenes i Sicilia i gynorthwyo Nicias, sy'n gwarchae ar Siracusa
* Mae'r fyddin Athenaidd yn ymosod ar Siracusa yn y nos, ond fe'i gorchfygir gan y cadfridog Spartaidd, Gylippus, a lleddir y cadfridog Lamachus. Mae hyn yn gadael Nicias, sydd yn dioddef o afiechyd, fel yr unig gadfridog.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Lamachus, cadfridog Athenaidd

Categori:414 CC
Meini Hirion, Penmaenmawr

Cylch cerrig cynhanesyddol sy'n gorwedd ar yr ucheldir i'r de o dref Penmaenmawr, Sir Conwy yw'r **Meini Hirion**.  Gyda dyfodiad twristiaid yn ail hanner y 19g, bathwyd yr enw Saesneg ''Druids' Circle'', ond does dim cysylltiad gwirioneddol â'r derwyddon Celtaidd.  Enw arall a gofnodir mewn rhai llyfrau yw **Teml Ceridwen**, ond ymddengys mai ffrwyth dychymyg hynafiaethwyr y 19g yw'r enw, a geir yn argraffiad Isaac Foulkes o'r *Mabinogion*, a does dim cysylltiad a wyddys â chwedl y dduwies Gymreig Ceridwen; "Y Meini Hirion" yw'r enw Cymraeg lleol. Cyfeirnod OS yr heneb hwn ydy SH72287464.

## Disgrifiad a hanes 
250px|bawd|dde|Cylch cerrig y Meini Hirion
250px|bawd|dde|Y Meini Hirion, tua'r 1840au
Lleolir y Meini Hirion ar ymyl y rhosdir eang uwchben Penmaenmawr a groesir gan afon Gyrrach, tua milltir i'r de-ddwyrain o fynydd Penmaen-mawr.  Rhed hen ffordd gynhanesyddol heibio i'r cerrig.  Mae'r ardal yn un gyfoethog ei henebion a safleoedd archaeolegol: ceir sawl maen hir a bryngaer yn y cyffiniau, yn cynnwys Braich-y-Dinas, a fu'n un o gaerau mwyaf Cymru gyfan cyn iddi gael ei dinistrio gan y gwaith chwarel ar y Penmaen-mawr.  Tua hanner milltir i'r gogledd ceir safle "ffatri bwyeill" Cwm Graiglwyd hefyd.  Ceir sawl cylch cerrig llai o fewn rhai milltiroedd yn ogystal.  Mae'r dystiolaeth yn awgrymu fod pobl yn byw yn yr ardal yma lle saif y Meini Hirion ynddi yn y cyfnod cynhanesyddol ac ymddengys fod y cylch cerrig yn ganolfan bwysig.

Ceir deg o gerrig yn y cylch heddiw. Mae'r un fwyaf ohonynt yn mesur dros 2 fedr (6 throedfedd) o daldra ac yn cael ei hadnabod fel "Y Mynach" oherwydd ei ffurf drawiadol.  Mae rhan o'r cylch wedi cael ei gloddio gan archaeolegwyr yn y gorffennol.  Darganfuwyd gweddillion plant wedi'u hamlosgi, sy'n awgrymu claddu defodol ar y safle.  Credir y codwyd y Meini Hirion yn Oes yr Efydd.

## Mynediad 
Mae'r safle ar dir comin agored. Gellir ei gyrraedd o Benmaenmawr trwy ddilyn un o ddau lwybr o'r dre (dilynwch yr arwyddion 'Druids' Circle') neu o Lanfairfechan trwy ddringo'r ffordd i fynedfa y chwarel ac wedyn cerdded ar hyd Llwybr y Gogledd, sy'n mynd heibio i'r safle. Gellir defnyddio'r un llwybr i gyrraedd y Meini Hirion o gyfeiriad Bwlch Sychnant, rhwng Conwy a Phenmaenmawr, hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Cylch cerrig

Meini Hirion Penmaenmawr
Categori:Penmaenmawr
Mitch Mitchell

Cerddor Seisnig oedd **John "Mitch" Mitchell** (9 Gorffennaf 1947 - 12 Tachwedd 2008). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith yn The Jimi Hendrix Experience.

## Disgograffiaeth
*1967: The Jimi Hendrix Experience - *Are You Experienced?*
*1968: The Jimi Hendrix Experience - *Axis: Bold As Love*
*1968: The Jimi Hendrix Experience - *Electric Ladyland*
*1969: Martha Velez - *Fiends and Angels*
*1971: Jimi Hendrix - *The Cry Of Love*
*1971: Jimi Hendrix - *Rainbow Bridge*
*1972: Jimi Hendrix - *War Heroes*
*1972: Ramatam - *Ramatam*
*1980: Roger Chapman - *Mail Order Magic*
*1986: Greg Parker - 'Black Dog'
*1998: Junior Brown- *Long Walk Back*
*1999: Bruce Cameron- *Midnight Daydream*
*2010: Jimi Hendrix - *Valleys of Neptune*

Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2008
Pentwyn, Caerdydd

: ''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pentwyn (gwahaniaethu).''

Ardal, cymuned a ward etholiadol yng Nghaerdydd yw **Pentwyn**, weithiau **Pen-twyn**. Lleolir yng ngogledd-dwyrain y ddinas, rhwng Cyncoed a Phontprennau. Saif ar lan orllewinol Afon Rhymni. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 14,643.

Mae'r gymuned yn cyfateb yn fras i hen blwyf Llanedern. Bu llawer o adeiladu yma yn rhan olaf yr 20g.

Cardiff Wales communities - Pentwyn post-2016 locator.png|Cymuned Pentwyn
Cew pentwyn.jpg|Ward etholaethol Pentwyn

## Llywodraeth
Mae ward Pentwyn yn rhan o etholaeth seneddol Canol Caerdydd. Mae'n arffinio â wardiau Pontprennau a Phentref Llaneirwg i'r gogledd; Llanrhymni i'r dwyrain; Pen-y-lan i'r de; a Cyncoed i'r gorllewin.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*www.geograph.co.uk : lluniau o Bentwyn a'r ardal cyfagos

Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Jim Perrin

Dringwr ac awdur Saesneg yw **Jim Perrin** (ganwyd 30 Mawrth 1947). Ganwyd Ernest James Perrin ym Manceinion, ond mae wedi treulio cyfnodau achlysurol yng Nghymru.  Cyn troi at ysgrifennu, bu Perrin yn gweithio fel bugail yng Nghwm Pennant.

## Llyfryddiaeth
(Dim ond llyfryddiaeth rhannol yw hwn)
* *On & Off The Rocks*, 1986, Gollancz
* *Yes, To Dance *, 1990, Oxford illust. Press
* *Menlove: Life of John Menlove Edwards*, 1993, The Ernest Press
* *Spirits of Place*, 1997, Gwasg Gomer
* *Mirrors in the Cliffs* (gol.), 1999, Bâton Wicks
* *River Map*, 2001, Gomer Press
* *Travels with the Flea: and other Eccentric Journeys*, 2003, In Pinn
* *The Villain: The Life of Don Whillans*, 2005, Hutchinson
* *Snowdon: Biography of a Mountain*, 2006, Gwasg Gomer
* *The Climbing Essays*, 2006, The In Pinn

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Dringwyr
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Pobl o Fanceinion
Seintiau Cristnogol

Ceir nifer fawr o **seintiau Cristnogol**, er bod ystyr y term "sant" yng nghyd-destun Cristnogaeth yn amrywio. Daw'r gair 'sant' ei hun o'r gair Lladin *sanctus* ("sanctaidd").

[200px|bawd|[Dewi Sant (Capel Coleg yr Iesu, Rhydychen)]]
Yn yr Eglwys Fore defnyddid y gair 'sant' (*sanctus*) i bob credadyn yn gyffredinol, ac mae rhai enwadau Cristnogol diweddar yn dal i ddefnyddio'r enw felly, e.e. y Mormoniaid. Gelwir cyfnod bore yr eglwys, yn arbennig yn y gwledydd Celtaidd, yn Oes y Seintiau (gweler Oes y Seintiau yng Nghymru, er enghraifft). Yn yr Eglwys Gatholig ceir proses o ganoneiddio cyn i berson gael ei ychwanegu at y galendr o seintiau swyddogol, cydnabyddiedig. Ceir nifer o gwltau defosiynol sy'n gysylltiedig â'r seintiau. Mae'r eglwysi Protestannaidd yn gyffredinol yn gwrthod addoli seintiau.

## Y prif seintiau Cristnogol 
Mae'r prif seintiau yn cynnwys yr Apostolion o'r Testament Newydd, disgyblion Iesu o Nasareth, rhai o Dadau'r Eglwys fel Sant Awstin o Hippo, ac arweinwyr crefyddol mawr yr Oesoedd Canol, fel Ffransis o Assisi.

## Nawddseintiau cenedlaethol 
Datblygiad arall oedd cydnabod nawddseintiau cenedlaethol, yn cynnwys Dewi Sant, nawddsant Cymru.

## Gweler hefyd 
* Oes y Seintiau
* Rhestr o seintiau Cymru
* Sant

Cristnogol
Hannerbrif

[bawd|dde|250px|Hannerbrif a [Saib (cerddoriaeth)|saib yr hannerbrif.]]
Mewn cerddoriaeth, yr **hannerbrif** yw nodyn wedi ei gynrychioli gan gylch hirgrwn gwyn yn debyg i finim heb goesyn. Mae ei barhad yn hafal i bedwar curiad yn yr amser 4/4. Mae hannerbrif yn parhau am hanner amser brif.

Symbol sy'n perthyn iddo yw saib yr hannerbrif, sydd fel arfer yn dangos tawelwch am yr un amser. Defnyddir saib yr hannerbrif hefyd mewn bar wag mewn unrhwy amser. Llunir saib yr hannerbrif fel petryal du yn hongian is ail-linell yr erwydd.

Mae enw'r nodyn hwn yn amrywio'n fawr yn ieithoedd Ewropeaidd fel dengys y tabl isod:

Mae'r enw Groeg yn golygu "llawn" ac mae'r enwau Ffrangeg ac Sbaeneg yn golygu "crwn".

## Gweler hefyd
*Minim
*Crosiet
*Cwafer
*Hannercwafer
*Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
415 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
420 CC 419 CC 418 CC 417 CC 416 CC - **415 CC** - 414 CC 413 CC 412 CC 411 CC 410 CC

----

## Digwyddiadau
* Byddin a llynges Athen yn cychwyn am ynys Sicila dan Nicias, Lamachus ac Alcibiades.
* Yr areithydd a gwleidydd Athenaidd, Andocides, yn cael ei ddwyn i'r ddalfa ar gyhuddiad o ddifrodi y cerfluniau santaidd a elwir yr "Hermae", ychydig cyn i fyddin a llynges Athen adael am ynys Sicila. Mae Andocides yn enwi nifer o bobl fel y rhai sy'n euog, yn cynnwys Alcibiades, ac fe'i condemnir i farwolaeth yn ei absenoldeb.
* Wedi clywed ei fod wedi ei gondemnio i farwolaeth, mae Alcibiades yn ffoi i Sparta. Daw  Nicias yn brif arweinydd yr ymgyrch yn erbyn Sicilia, ac mae'n ymosod ar ddinas Siracusa.
* Mae Alcibiades yn perswadio'r Spartiaid i yrru Gylippus i gynorthwyo Siracusa.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:415 CC
Crosiet

bawd|dde|300px|Crosiet gyda'r coesyn yn wynebu lan, crosiet gyda'r coesyn yn wynebu i lawr a saib y crosiet.
Mewn cerddoriaeth, **crosiet** yw nodyn a chwarëir am chwarter amser yr hannerbrif a hanner amser y minim. Mae'r nodyn hwn yn nodweddiadol o gerddoriaeth Arabaidd. Nodir gyda chylch du gyda choesyn di-faner. Mae'r coesyn yn wynebu i fynny os yw'n uwch na llinell ganol yr erwydd ac i lawr os is na llinell ganol yr erwydd. Mae pen y nodyn hefyd yn newid ei ogwydd mewn perthynas â'r coesyn. (Gweler y ddelwedd.)

Yn perthyn i'r nodyn mae saib y crosiet fel y dengys yn y ddelwedd uchod.

Yn *Unicode*, y symbol yw U+2669 ().

Yn yr ieithoedd Ewropeaidd mae gan y gair am y nodyn wahanol ystyron llythrennol gan eu bod yn tarddu o wahanol ffynonellau. (Gweler y tabl isod.)

Mae'r enwau Ffrangeg a Sbaeneg yn golygu "du". Mae'r enw Groeg yn golygu "chwarter".

## Gweler hefyd 
* Hannerbrif
* Minim
* Cwafer
* Hannercwafer
* Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
Cwafer

bawd|dde|**Ffigwr 1.** Cwafer gyda choesyn yn wynebu i fynny, cwafer gyda choesyn yn wynebu i lawr a saib y cwafer.
bawd|dde|**Ffigwr 2.** Pedwar cwafer wedi'u cysylltu â'i gilydd.

Mewn cerddoriaeth, y **cwafer** yw'r nodyn a chwarëir am wythfed amser yr hannerbrif.

Fe'i nodir gyda chylch hir-grwn du gyda choesyn syth gydag un faner. (Gweler Ffigwr 1.). Symbol sy'n perthyn iddo yw saib y cwafer sydd yn dynodi tawelwch am yr un cyfnod o amser.

Yn *Unicode* y symbol yw: U+266A () os unigol neu U+266B () os mewn parau.

Llunir y nodau gyda'r coesynnau yn wynebu i lawr ac i dde pen y nodyn os yw'r nodyn yn is na llinell ganol yr erwydd ac y gwrthwyneb os yw'n uwch na'r llinell ganol.

Mae'r baneri wastad ar ochr dde y coesyn gan gylchu i'r dde. Ar y coesynnau sy'n wynebu i fyny, mae'r faner yn dechrau ar y pen ac yn cylchu i lawr; ar goesynnau sydd yn wynebu i lawr, mae'r baneri yn y dechrau ar waelod y coesyn ac yn cylchu i fyny.

Pan mae yna nifer o gwaferi ar bwys ei gilydd, fe gysylltir y coesynnau gyda phelydr yn hytrach na baner, fel dengys Ffigwr 2.

Daw'r gair "cwafer" o'r gair Saesneg, *"quaver"* sydd yn dod o'r ferf *"to quaver"* sy'n golygu i ganu mewn triliau.

Mae'r enwau ar gyfer y nodyn hwn yn ieithoedd Ewropeaidd yn amrywio'n fawr fel dengys y tabl isod:

## Gweler hefyd 
* Hannerbrif
* Minim
* Crosiet
* Hannercwafer
* Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
Minim (cerddoriaeth)

bawd|dde|Minim gyda'r coesyn yn wynebu i fynny, minim gyda'r coesyn yn wynebu i lawr a saib y minim.
Mewn cerddoriaeth, **minim** yw nodyn a chwarëir am hanner amser yr hannerbrif a dwywaith amser y crosiet. Yn nifer o arwyddion amser fel 4/4 mae'r minim yn para dau guriad.

Mae'r saib y minim yn dangos tawelwch am yr un amser. Llunir saib y minim gyda phetryal du yn eistedd ar ben llinell ganol yr erwydd. Fel pob nodyn gyda choesyn, llunir y minim gyda'r coesyn yn wynebu i fynny i dde pen y nodyn pan yn is na llinell ganol y staff. Pan maen nhw wedi eu lleoli uwch y llinell ganol, fe'i lunir gyda'r coesyn yn wynebu i lawr i chwyth pen y nodyn.

Mae enwau'r nodyn a'r saib hwn yn wahanol iawn yn yr ieithoedd Ewropeaidd fel dengys y tabl isod:

Mae'r enwau Sbaeneg a Ffrangeg yn golygu "gwyn". Mae'r enw Groeg yn golygu "hanner".

## Gweler hefyd 
*Hannerbrif
*Crosiet
*Cwafer
*Hannercwafer
*Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
416 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
421 CC 420 CC 419 CC 418 CC 417 CC - **416 CC** - 415 CC 414 CC 413 CC 412 CC 411 CC

----

## Digwyddiadau
* Ar argymhelliad Alcibiades, mae Athen cyn cipio ynys Melos, oedd wedi bod yn niwtral yn y rhyfel, yn lladd y dynion ac yn gwerthu'r merched a'r plant fel caethion.
* Yn Sicilia, mae dinas Segesta yn gofyn am gymorth then yn erbyn dinas Selinus (sy'n cael ei chefnogi gan ddinas Siracusa. Mae Athen yn paratoi llynges a byddin i fynd i Sicilia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:416 CC
Parc y Rhath

Parc mwyaf poblogaidd Caerdydd yw **Parc y Rhath** (Saesneg: *Roath Park*), sy'n dal i fod îa awyrgylch yr Oes Fictoria ac amrywiaeth eang o gyfleusterau. Derbyniodd y parc wobr anrhydeddus Gwobr y Faner Werdd yn diweddar, i gydnabod ansawdd uchel Parc y Rhath a'i bwysigrwydd i Gaerdydd. Mae Parc y Rhath yn llawn diddordebau hanesyddol a garddwriaethol, mae gan ardaloedd gwahanol y parc amryw eang o amgylcheddau.

Adeiladwyd y parc ar 130 acer o hen dir cors, a adnabyddwyd gynt fel y cors malarïaidd. Mae'n cynnyws llyn 30 acer (1.3 milltir o'i chwmpas) a ffurfiwyd gan adeiladu argae ar draws Nant Fawr. Mae'r llyn yn boblogaidd gyda rhwyfwyr a physgotwyr. Mae pedair ynys o fewn ardal gwarchod y llyn, ym mhen uchaf y llyn i'r gogledd-orllewin, mae rhain yn gartref i nifer fawr o adair dŵr. Mae'r prif ran o'r parc yn cynnwys maes chwarae mawr, arddangosiadau blodau, tŷ gwydr enwog a thir adlonianol i'r de.

Mae Parc y Rhath yn ymetyn o Cyncoed i'r gogledd at y Rhath i'r de-ddwyddrain. Caiff y parc ei rannu'n sawl rhan gan Nant y Rhath a Nant Fawr. O'r gogledd i'r de; Y Gerddi Gwyllt, Llyn Parc y Rhath, Gerddi Botanegol, Gerddi Rhosod, Gerddi Pleser, Tir Adloniadol Parc y Rhath, Gerddi Nant y Rhath, Gerddi Melin y Rhath a Gerddi Waterloo.

Mae'r parc yn eiddo i Gyngor Sir Caerdydd ac yn cal ei reoli gan eu adran parciau.

250px|bawd|dim|Llyn cychod Parc y Rhath
250px|bawd|dim|Coed ym Mharc y Rhath
thumb|Goleudy Parc y Rhath

Rhath
Guido d'Arezzo

Roedd '''Guido d'Arezzo** neu **Guido Aretinus** neu **Guido da Arezzo** neu **Guido Manaco''' (ganwyd 991/992 - bu farw ar ôl 1033) yn ddamcanydd cerddoriaeth o'r Canol Oesoedd. Fe'i ystyrir fel dyfeisydd y nodiant cerddorol cyfoes (nodiant gyda staff) a gymrodd drosodd oddi wrth y nodiant rhifol a oedd yn bodoli cyn hynny. Roedd ei lyfr y *Micrologus* yr ail lyfr cerdd mwyaf poblogaidd drwy Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd (ar ôl *Ysgrifau* Boethius).

Mynach Urdd Sant Bened (Benedictaidd) ydoedd, o ddinas Arezzo yn yr Eidal.

## Gweler hefyd 
* Nodiant cerddorol

## Dolenni allanol 
*  Guido d'Arezzo yn y Gwyddoniadur Catholig
*  Dirgelwch Do-Re-Mi 

Categori:Genedigaethau'r 990au
Categori:Marwolaethau'r 11eg ganrif
Categori:Cerddolegwyr o'r Eidal
Categori:Damcaniaethwyr cerddoriaeth o'r Eidal
Categori:Dyfeiswyr o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol yr 11eg ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion ffeithiol o'r Eidal yn ymwneud â cherddoriaeth
Categori:Llenorion ffeithiol Lladin o'r Eidal
Categori:Mynachod o'r Eidal
Categori:Nodiant cerddorol
Categori:Pobl o Arezzo
Categori:Pobl a aned yn Toscana
Categori:Pobl fu farw yn Toscana
417 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
422 CC 421 CC 420 CC 419 CC 418 CC - **417 CC** - 416 CC 415 CC 414 CC 413 CC 412 CC

----

## Digwyddiadau
* Wedi i Athen a'i chyngheiriaid golli Brwydr Mantinea y flwyddyn cynt, mae ymryson am rym yn y ddinas, gydag Alcibiades yn ymuno â Nicias yn erbyn Hyperbolus, olynydd Cleon fel cynrychiolydd y bobl gyffredin. Mae Hyperbolus yn ceisio alltudio Nicias ac Alcibiades, ond llwyddant hwy i berswadio'r bobl i alltudio Hyperbolus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:417 CC
418 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
423 CC 422 CC 421 CC 420 CC 419 CC - **418 CC** - 417 CC 416 CC 415 CC 414 CC 413 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr Mantinea, brwydr fwyaf Rhyfel y Peloponnesos, rhwng Sparta dan ei brenin Agis II ac Argos a'i chyngheiriaid Athen, Ellis a Mantinea), wedi i Argos dorri ei chynghrair a Sparta ar argymhelliad Alcibiades. Mae Sparta yn fuddugol, a lleddir y cadfridog Athenaidd, Laches.
* Wedi buddugoliaeth Sparta, mae pobl Argos yn newid o lywodraeth ddemocrataidd i un oligarchaidd, ac yn troi i gefnogi Sparta.
* Alcibiades yn annog yr Atheniaid i goncro Siracusa ar ynys Sicilia, i ennill adnoddau ychwanegol ar gyfer y rhyfel yn erbyn Sparta.

## Genedigaethau
* Epaminondas o Thebai, cadfridog a gwladweinydd
* Iphicrates, cadfridog Athenaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Laches, cadfridog Athenaidd

Categori:418 CC
420 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
425 CC 424 CC 423 CC 422 CC 421 CC - **420 CC** - 419 CC 418 CC 417 CC 416 CC 415 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, etholir Alcibiades yn "Strategos" (un o ddeg cadfidog). Mae Alcibiades yn dod yn ddylanwadol iawn yn Athen.
* Alcibiades yn trefnu cynghrair rhwng nd Athen, Argos, Mantineia ac Elis, yn erbyn Sparta

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:420 CC
Alan Parker

Cyfarwyddwr, cynhyrchydd, ysgrifennwr ac actor ffilmiau o Sais oedd **Syr Alan William Parker** CBE (14 Chwefror 1944 – 31 Gorffennaf 2020). Chwaraeodd rôl flaenllaw yn niwydiant ffilm y Deyrnas Unedig yn ogystal ag yn Hollywood. Roedd hefyd yn un o sefydlwyr y Cymdeithas Cyfarwyddwyr Prydain Fawr.

Fe'i ganwyd yn Islington, Llundain. Cafodd ei addysg yn Ysgol Dame Alice Owen.

## Ffilmiau fel cyfarwyddwr neu cynhyrchydd
**Bugsy Malone* (1976)
**Midnight Express* (1978)
**Angel Heart* (1987)
**The Commitments* (1991)
**Evita* (1996)
*''Angela's Ashes* (1999)
**The Life of David Gale'' (2003)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
419 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
460au CC 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC - **410au CC** - 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC 360au CC
424 CC 423 CC 422 CC 421 CC 420 CC - **419 CC** - 418 CC 417 CC 416 CC 415 CC 414 CC

----

## Digwyddiadau
* Er bod Heddwch Nicias yn parhau mewn grym, mae Agis II, brenin Sparta yn casglu byddin yn Philus ac yn ymosod ar Argos. Wedi i'w gyngheiriaid o Boeotia fethu ei gefnogi, mae'n gwneud cytundeb ag Argos.
* Perfformiadau cyntaf drama Ewripides, *Andromache* a drama Soffocles, *Electra*.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:419 CC
Pontblyddyn

Pentref bychan yng nghymuned Coed-llai a Pontblyddyn, Sir y Fflint, Cymru, yw **Pontblyddyn**. Saif i'r dwyrain o bentref Coed-llai, tua 8 milltir o Wrecsam. 

Saif Plas Teg, un o dai pwysicaf y cyfnod Jacobeaidd yng Nghymru, ger y pentref.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coed-llai a Pontblyddyn
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Pontybotgyn

Pentref bach yng nghymuned Llanfynydd, Sir y Fflint, Cymru, ydy **Pontybotgyn** (), weithiau **Pontybotgin** neu **Pont-y-botcin** neu **Pontybodkin**. Dydy'r enw Cymraeg ddim yn cael ei ddangos ar unrhyw arwydd y tu allan y pentref, nac ynddo chwaith. 

Mae'r pentref, fel Pontblyddyn a Choed-talon gerllaw, yng nghyffiniau Coed-Llai. Dyma'r unig pentref yng nghyffiniau Coed-Llai i fod heb dafarn.

Mae ganddo glwb bowlio sy'n cystadlu ar hyd a lled Sir y Fflint. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llanfynydd, Sir y Fflint
Nodiant cerddorol

[bawd|190px|Nodiant llaw-ysgrifenedig gan [Johann Sebastian Bach|J. S. Bach: dechrau'r Prelude o'r Suite am y Liwt yn G lleiaf.]]

**Nodiant cerddorol** yw unrhyw system sydd yn cynrychioli cerddoriaeth drwy ddefnyddio symbolau ysgrifenedig.

Daw'r cofnod cyntaf o nodiant cerddorol o tua 2000 CC yn Nippur ar garreg. Roedd nodiant Groeg hynafol yn gallu dangos traw a pharhad nodyn ac i raddau'r alaw hefyd. Defnyddiwyd y system hon o'r 6g CC hyd at tua'r 4g OC. Oherwydd gwaith Al-Kindi carlamodd datblygiad nodiant cerddorol yn y byd Arabaidd yn bell o flaen y Groegiaid yn yr 800au CC gan ddatblygu'r gallu i ddangos alawon gweddol gymhleth. Dechreuodd y system nodiant rydym yn gyfarwydd â hi heddiw ddatblygu yn Ewrop yn y 9g. Dechreuodd mynachod gofnodi nodiant emynau gyda dotiau yn mynd lan a lawr y dudalen yn ôl y traw. Nid oedd y system gynnar yn dangos rhythm ac felly dim ond cofweinydd i alawon a adwaenid yn barod ydoedd. Yn y 14g crëwyd y nodiant cyfoes gan y mynach Eidaleg Guido d'Arezzo.

Categori:Cerddoriaeth
Categori:Nodiant cerddorol
421 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
426 CC 425 CC 424 CC 423 CC 422 CC - **421 CC** - 420 CC 419 CC 418 CC 417 CC 416 CC

----

## Digwyddiadau
* Nicias, arweinydd y blaid aristocrataidd yn Athen, a Pleistoanax, brenin Sparta, yn cytuno telerau Heddwch Nicias rhwng Athen a Sparta, sy'n dod a Rhyfel y Peloponnesos i ben am y tro. Yn sylfaenol, mae'r cytundeb yn dychwelyd y sefyllfa i'r hyn oedd cyn y rhyfel. Mae holl gyngheiriaid Sparta yn cytuno i'r telerau heblaw y Boeotiais, Corinth, Elis, a Megara.
* Alcibiades engineers an anti-Spartan alliance between Athens and the democracies of Argos, Mantinea ac Elis.
* Dinas Cumae, y mwyaf gogleddol o ddinasoedd Groegaidd yr Eidal, yn cael ei chipio gan y Samnitiaid
* Perfformir dtama Aristophanes, *Yr Heddwch*.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Cratinus, awdur comedi Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

Categori:421 CC
422 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC    
427 CC 426 CC 425 CC 424 CC 423 CC - **422 CC** -421 CC 420 CC 419 CC 418 CC 417 CC

----

## Digwyddiadau
* Yr arweinydd Athenaidd, Cleon, yn diweddu'r cadoediad rhwng Athen a Sparta i geisio achub dinas Amphipolis ym Macedonia. Mae'r cadfridog Spartaidd, Brasidas, yn gorchfygu'r Atheniaid. Lleddir Brasidas a Cleon yn y frwydr.
* Alcibiades yn dod yn arweinydd pleidwyr y rhyfel yn Athen

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Brasidas, cadfridog Spartaidd
* Cleon, gwleidydd Athenaidd

Categori:422 CC
Diamonds Are Forever (ffilm)

Y seithfed ffilm yng nghyfres James Bond yw ***Diamonds Are Forever*** (1971), a dyma'r chweched ffilm (a'r un olaf) i Sean Connery chwarae rhan yr asiant i MI6. Seiliwyd y ffilm ar nofel Ian Fleming o 1956 o'r un enw, a dyma'r ail o bedair ffilm James Bond i gael ei gyfarwyddo gan Guy Hamilton. Yn y stori, mae Bond yn esgus bod yn smyglwr diemyntau er mwyn casglu gwybodaeth am griw o smyglwyr. Yn fuan darganfydda Bond gynllwyn gan ei hen-elyn Blofeld i ddefnyddio'r diemyntau ac i adeiladu lloerenn laser enfawr a fyddai'n cael ei ddefnyddio er mwyn dal y byd yn wystl.

Roedd *Diamonds Are Forever* yn llwyddiant masnachol, ond cymysg fu ymateb y beirniaid i'r naws dychanol a doniol a geir yn y ffilm.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1971
Categori:Ffilmiau James Bond
Categori:Ffilmiau United Artists
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Michelle Obama

Cyfreithwraig o'r Unol Daleithiau a gwraig Barack Obama, Arlywydd Unol Daleithiau America, yw **Michelle LaVaughn Robinson Obama** (née **Robinson**) (ganwyd 17 Ionawr 1964).

Fe'i ganed ac fe'i magwyd yn ochr ddeheuol Chicago a graddiodd o Brifysgol Princeton ac Ysgol y Gyfraith, Harvard. Wedi iddi orffen ei haddysg ffurfiol, dychwelodd i Chicago a derbyniodd swydd gyda chwmni cyfreithiol Sidley Austin, lle cyfarfu â'i gwr. Yn ddiweddarach, gweithiodd fel aelod o staff i faer Chicago, Richard M. Daley ac i Ganolfan Feddygol Prifysgol Chicago. Trwy gydol 2007 a 2008, cyfrannodd i ymgyrch arlywyddol ei gwr, gan draddodi araith yng Nghynhadledd Ddemocrataidd Genedlaethol 2008. Mae hefyd yn fam i ddwy ferch, Malia a Sasha, ac yn chwaer i Craig Robinson, hyfforddwr pêl-fasged i Brifysgol Talaith Oregon.

Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Princeton
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Chicago
Categori:Prif Foneddigesau'r Unol Daleithiau
Ghor (talaith)

Mae **Ghōr** (Perseg: غور), sy'n cael ei sillafu fel **Ghowr** neu **Ghur** hefyd, yn un o drideg pedwar talaith Affganistan. Fe'i lleolir yng nghanol Affganistan, tua'r gogledd-orllewin. Prif ddinas Ghor ydy Chaghcharan.

Categori:Taleithiau Affganistan
Monty Python's The Meaning of Life

Ffilm gomedi gerddorol o 1983 gan griw comedi Monty Python yw '''''Monty Python's The Meaning of Life'''''. Yn wahanol i'r ddau ffilm arall a wnaethant yn flaenorol, a oedd yn gyffredinol yn adrodd un stori cydlynus, roedd The Meaning of Life yn dychwelyd i'r fformat o sgetsys comedi fel y gwelwyd yn y gyfres deledu wreiddiol. Dyma oedd y cynhyrchiad mawr olaf a wnaeth criw Monty Python.

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1983
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
Franco Zeffirelli

Cyfarwyddwr ffilm a chyfarwyddwr opera oedd **Franco Zeffirelli** (ganwyd **Gianfranco Corsi**, 12 Chwefror 1923 – 15 Mehefin 2019). Cafodd ei eni yn Fflorens, Yr Eidal, yn fab anghyfreithlon Alaide Garosi ac ei chariad, Ottorino Corsi.

Rhwng 1994 a 2001 roedd yn aelod seneddol dros y blaid "Forza Italia".

## Ffilmiau
* *La Bohème* (1965)
* *The Taming of the Shrew* (1967)
* *Romeo a Juliet* (1968)
* *Brother Sun, Sister Moon* (1972)
* *Jesus of Nazareth* (1977)
* *The Champ* (1979)
* *Endless Love* (1981)
* *Cavalleria Rusticana* (1982) (gyda Plácido Domingo ac Elena Obraztsova)
* *Pagliacci* (1982) (gyda Plácido Domingo ac Teresa Stratas)
* *La Traviata* (1983)
* *La bohème* (1982)
* *Tosca* (1985)
* *Otello* (1986) (gyda Plácido Domingo a Katia Ricciarelli)
* *Hamlet* (1990)
* *Don Giovanni*
* *Storia di una capinera* (1993)
* *Jane Eyre* (1996)
* *Tea With Mussolini* (1999)
* *Callas Forever* (2002)

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Eidal
Categori:Cyfarwyddwyr opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl a aned yn Fflorens
Categori:Pobl fu farw yn Rhufain
424 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
429 CC 428 CC 427 CC 426 CC 425 CC - **424 CC** - 423 CC 422 CC 421 CC 420 CC 419 CC

----

## Digwyddiadau
* Xerxes II, brenin Persia, yn cael ei lofruddio wedi teyrnasu am tua 45 diwrnod.
* Hermocrates o Siracusa yn persadio pobl ynys Sicila i gymodi, i atal pwerau o'r tu allan rhag ymyrryd. Gorfodir y fyddin Athenaidd i adael yr ynys.
* Demosthenes a Hippocrates yn ceisio cipio Megara, ond gorchfygir hwy gan fyddin Sparta dan Brasidas.
* Brasidas yn cipio dinasoedd Acanthus, Stagirus, Amphipolis a Torone, ond yn methu cipio Eion pan mae Thucydides yn cyrraedd gyda llynges Athenaidd. Ystyrir Thucydides yn gyfrifol am adael i Brasidas gipio Amphipolis, ac alltudir ef.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Xerxes II, brenin Persia

Categori:424 CC
Pontprennau

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd yw **Pontprennau**. 
Roedd sawl fferm yn gorchuddio'r ardal yn y gorffennol, ond neilltuwyd y tir yn yr 1970au ar gyfer datblygiad tai, a dyluniwyd cyffordd 30 yr M4 yn arbennig ar gyfer gwasanaethu'r datblygiad. Mae wedi ymestyn yn sylweddol ers dechrau'r 1990au, gyda ystadau tai preifat a swyddfeydd cwmnïau yn bennaf.

Roedd 8,037 o bobl yn byw ym Mhontprennauyn ystod cyfrifiad 2001. Ond mae hyn wedi cynyddu ers hyn, gyda thai newydd yn cael eu codi yng nghorllewi Pontprennau a thai pellach ar ddarnau bychain o dir yma ac acw. Disgwylir i'r ardal ymestyn eto dros y blynyddoedd i ddod, mae eisoes cais cynlluno ar gyfer 4,000 o dai ar dir fferm rhwng Pontprennau a Llysfaen.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
Croes Rhyd-y-beddau

Beddfaen a godwyd i gofio am ŵr o'r enw Similini Tovisaci yw **Croes Rhyd-y-beddau**, sy'n sefyll ger Clocaenog, ger Rhuthun, Sir Ddinbych. Mae'n bosibl ei bod yn garreg fedd Rhufeiniwr. Rhyd-y-beddau ydy enw'r ardal yma ger Clocaenog, Rhuthun. Ceir hefyd yr enw Carreg Clocaenog amdani.
bawd|chwith|250px|Copi o'r garreg yn Amgueddfa Cymru

Mae’r garreg yn adnabyddus am fod yn un o’r enghreifftiau prin o gerrig gyda’r iaith Ogham arni yng Nghymru sydd heb gael ei chludo i Amgueddfa Cymru neu rywle arall.

Er bod cryn dadlau ynglŷn â’r hyn mae’r Ogham yn ei ddweud, mae’r ysgrifen Ladin dal yn weddol hawdd ei darllen.
Does neb yn gwybod pwy oedd y *Similini* hwn ond dadleua Jackson mai naill ai ffurf enedigol enw Brydeineg neu Bicteg ydyw; “the linguistic origins of the name uncertain. It could be [....] British, from *Similinos.”
Ymddengys hefyd y gair ‘TOVISACI.’ Yn ôl gwefan Coleg Prifysgol Llundain, hen fersiwn o’r gair ‘tywysog’ neu ‘taoiseach’ yn y Wyddeleg:
“The word Tovisaci was first recognised as giving 'tywysog' or 'prince' in a letter by Lhuyd in 1693, publishhed as `The second word is the genitive of CC. *touissacos, "prince"; as it existed both in British and Irish (OI. toisech, W. tywysog)'.”

Gellir dod o hyd i ragor o wybodaeth am y garreg hon ar wefan Coleg Prifysgol Llundain: https://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/clocg_1.html#i2
Hefyd, mae gwybodaeth ar wefan Megalithic Portal: https://m.megalithic.co.uk/article.php?sid=49523

Categori:Clocaenog
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Stuart Little (ffilm)

Ffilm cyffro-byw o 1999 yw ***Stuart Little***. Seiliwyd y ffilm ar nofel o'r un enw gan E. B. White. Mae'r ffilm yn cyfuno actio gan bobl go iawn ac animeiddio cyfrifiadurol. Ysgrifennwyd y sgript ar y cyd rhwng M. Night Shyamalan a Greg Brooker.

Darparodd Michael J. Fox lais y prif gymeriad gyda Geena Davis a Hugh Laurie yn chwarae rhannau Eleanor a Fredrick Little tra bod Jonathan Lipnicki yn chwarae rhan brawd mawr Stuart, George. Darparodd Nathan Lane lais y gath teuluol Snowbell.

Categori:Ffilmiau Columbia Pictures
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1999
Herbert Price

Uchelwr a noddwr llenyddiaeth o'r hen Sir Frycheiniog oedd Syr **Herbert Price** (fl. 1615 - 1663).  Roedd yn orwyr i'r ysgolhaig Syr John Price (1502 - 1555), awdur y llyfr Cymraeg printiedig cyntaf, *Yn y lhyvyr hwnn*.  Fel ei hendaid, roedd yn frodor o Aberhonddu lle cafodd ei fagu ym Mhriordy Aberhonddu, a ddaeth i feddiant y teulu yn amser Syr John.

Roedd yn frenhiniaethwr eithafol a gefnogai hawl ddwyfol y brenin Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban, ac ymladdodd o'i blaid yn Rhyfeloedd Cartref Lloegr.  Bu'n Aelod Senedddol dros Sir Frycheiniog am ddau dymor. Etifeddodd ystad yn Swydd Warwick drwy briodas a bu farw yno yn 1663.

Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel noddwr i dau o lenorion mawr y cyfnod, sef Henry Vaughan a Rowland Watkyns.  Galwai Watkyns ef yn "llyfrgell ar-gerdded".

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Aberhonddu
Categori:Marwolaethau 1663
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Hannercwafer

bawd|dde|**Ffigwr 1.** Hannercwafer gyda'r coesyn yn wynebu i fynny, hannercwafer gyda'r coesyn yn wynebu i lawr a saib yr hannercwafer.
bawd|dde|**Ffigwr 2.** Pedwar hannercwafer wedi eu paladru.
Mewn cerddoriaeth, yr **hannercwafer** yw'r nodyn a chwarëir am 16ed amser yr hannerbrif. Mae e werth hanner cwafer (fel awgrymir yn yr enw) ac felly chwarter y crosiet.

Llunir yr hannercwafer gyda chylch hirgrwn gyda phen du, coesyn syth gyda dwy faner. (Gweler Ffigwr 1.). Symbol sy'n perthyn iddo yw saib yr hanner cwafer sydd yn dynodi tawelwch am yr un cyfnod o amser. Fel pob nodyn gyda choesyn, llunir yr hannercwafer gyda'r coesyn i dde pen y nodyn yn wynebu i fynny pan mae'r nodyn yn is na llinell ganol yr erwydd. Pan mae wedi ei leoli'n uwch na llinell ganol yr erwydd, llunir y coesyn i'r chwyth yn wynebu i lawr.

Mae'r baneri wastad ar ochr dde y coesyn ac yn cylchu i'r dde. Ar goesynnau sydd yn wynebu i fynny, mae'r baneri yn dechrau ar y pen ac yn cylchu i lawr; ar goesynau sydd yn wynebu i lawr, mae'r baneri yn dechrau ar y gwaelod ac yn cylchu i fyny. Pan mae yna nifer o hannercwaferi ar bwys ei gilydd, fe gysylltir y baneri gyda phaladr fel y nodau yn Ffigwr 2 sydd yn debyg iawn i gwaferi. Mae rheolau tebyg yn gymwysiol i nodau llai eto fel y chwartercwafer a'r hannerchwartercwafer.

Yn *Unicode*, U+266C (♬) yw pâr o hannercwaferi wedi'u paladru.

Mae'r enw ar gyfer y nodyn hwn yn amrwyiol iawn yn ieithoedd Ewropeaidd fel dengys y tabl isod:

## Gweler hefyd 
*Hannerbrif
*Minim
*Crosiet
*Cwafer
*Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
Balista

bawd|250px

Math o arf militaraidd i hyrddio cerrig neu folltau pren yw'r **balista**. Fe defnyddiwyd yn gyntaf gan y Groegiaid. Mewn un adroddiad o'r 9fed ganrif, fe gofnodir i bum dyn gael eu lladd gan un bollt. Roedd y bolltau'n mesur tuag 1.5 metr a gallent drafaelio dros 135 metr. Daw'r gair o'r Hen Roeg *ballístra* (), sef 'taflu'. Fe'i defnyddiwyd yn aml mewn cyrch ar gastell. Dros y blynyddoedd fe'i datblygwyd yn fersiwn llai o'r enw sgorio (sef math o fwa croes).

Categori:Arfau
Categori:Cestyll
426 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
431 CC  430 CC 429 CC 428 CC 427 CC - **426 CC** - 425 CC 424 CC 423 CC 422 CC 421 CC

----

## Digwyddiadau
* Yr arweinwyr Athenaidd Cleon a Demosthenes yn ail-adeiladu lluoedd arfog Athen, er gwaethaf gwrthwynebiad Nicias.
* Demosthenes yn gwarchae yn aflwyddiannus ar Leukas. Nid yw'n dychwelyd i Athen rhag ofn cael ei gosbi, ond yn ddiweddarch yr un flwyddyn mae'n llwyddo i amddiffyn Naupactus yn erbyn byddin o Sparta. Lleddir y cadfridog Spartaidd, Eurylochus, yn yr ymladd.
* Byddin Athenaidd dan Nicias, Hipponicus ac Eurymedon yn gorchfygu byddin Tanagra a Thebai.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Eurylochus, dadfridog Spartaidd

Categori:426 CC
423 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
428 CC 427 CC 426 CC 425 CC 424 CC - **423 CC** - 422 CC 421 CC 420 CC 419 CC 418 CC

----

## Digwyddiadau
* Ochus, satrap Ymerodraeth Persia yn Hyrcania a mab Artaxerxes I, brenin Persia, yn cipio'r orsedd oddi ar ei hanner brawd Sogdianus), sy'n cael ei ddienyddio. Mae Ochus yn teyrnasu fel Darius II.
* Y cadfridog Athenaidd Laches yn llwyddo i gael cynulliad Athen i gytuno cadoediad yn Rhyfel y Peloponnesos, oherwydd llwyddiant y cadfridog Spartaidd, Brasidas.
* Mae Brasidas yn anwybyddu'r cynnig, ac yn cipio Scione a Mende . Llwydda Nicias i ail-gipio Mende i Athen.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Sogdianus, brenin Ymerodraeth Persia

Categori:423 CC
428 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
433 CC 432 CC 431 CC  430 CC 429 CC - **428 CC** - 427 CC 426 CC 425 CC 424 CC 423 CC

----

## Digwyddiadau
* Mytilene, prifddinas ynys Lesbos, yn gwrthryfela yn erbyn Athen. Mae Sparta a'i chyngheiriaid yn gyrru 40 llong dan y llynghesydd Alcidas i'w chynorthwyo, ond mae'r gwrthryfel wedi ei orchfygu cyn iddo gyrraedd.
* Alcidas yn hwylio i Cyllene, yna i Corcyra, lle mae rhyfel carrtref, Mae Brasidas ac Alcidas yn gorchfygu llynges o Corcyra, ond yn ymadael pan glywant fod 60 o longau Athenaidd dan Eurymedon ar y ffordd.

## Genedigaethau
* Archytas, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Anaxagoras, athronydd Groegaidd
* Lars Tolumnius, brenin Etrwscaidd dinas Veii

Categori:428 CC
Carreg Margam

Carreg filltir o 259 i 268n O.C. ydy **Carreg Margam**. Mae'n dweud arni: 'I'r Ymerawdwr Cesar Marcus Cassianius Latinius Postumus Awgwstus.'

Cafwyd hyd i hon yn Margam, Castell-nedd Port Talbot, ger y ffordd Rufeinig o Gaerdydd i Lyn Nedd.
250px|bawd|chwith|Carreg gydag ysgrifen Lladin.

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Margam
Categori:Safleoedd archaeolegol Castell-nedd Port Talbot
429 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
434 CC 433 CC 432 CC 431 CC 430 CC - **429 CC** - 428 CC 427 CC 426 CC 425 CC 424 CC

----

## Digwyddiadau
* Yr Atheniaid dan Xenophon yn ymosod ar Chalcis yn Thrace. Gorchfygir hwy gan garfan wrth-Athenaidd Chalcis gyda chymorth Olynthus a Spartolus.
* Y llynghesydd Athenaidd Phormio yn ennill dwy frwydr dros lynges Sparta a Corinth yng Ngwlff Corinth.
* Y pla yn effeithio'n ddifrifol ar Athen; gyda Pericles ymhlith y rhai sy'n marw ohono. Daw Cleon, oedd yn gwrthwynebu Pericles, yn brif arweinydd Athen.

## Genedigaethau
* Ateas, brenin Sgythia

## Marwolaethau
* Pericles, gwladweinydd Athenaidd

Categori:429 CC
Saib (cerddoriaeth)

[bawd|150px|Symbolau'r seibiau; ar y pen mae [Hannerbrif|saib yr hannerbrif ac ar y gwaelod mae saib y chwartercwafer.]]

Mewn cerddoriaeth y **saib** yw'r symbol sy'n dynodi cyfnod o dawelwch. Mae pob symbol saib yn gyfwerth â nodyn penodol:

*Saib y brif
*Saib yr hannerbrif
*Saib y minim
*Saib y crosiet
*Saib y cwafer
*Saib yr hannercwafer

## Gweler hefyd
*Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
Godro

bawd|200px|Godro â llaw
bawd|200px|Godro â peiriant

Y weithred o dynnu llefrith allan o bwrs anifail, megis buwch, gafr neu ddafad, yw **godro**. Gellir godro gwartheg gan ddefnyddio dwylo neu beiriant.

Caiff godro gyda llaw i gyflawni drwy dylino a tynnu ar dethau pwrs yr anifail. Bydd y person sy'n godro yn eistedd ar stôl fel rheol, gan chwistrellu'r llaeth i mewn i fwced rhwng eu coesau.

Mae peiriant godro yn tynnu'r llefrith allan drwy ddefnyddio gwactod. Mae cwpanau teth y peiriant yn cael eu cysylltu i dethau'r anifail. Mae'r pwysedd awyr yn y cwpanau yn cyfnewid yn gyson, maent yn creu gwactod, ac yna'n dychwelyd i bwysedd arferol, gan achosi i'r llefrith gael ei dynnu heb niweidio tethau'r anifail. Mae'r llefrith yn teithio o'r cwpanau trwy bibellau at danc mawr. Gellir godro nifer fawr o anifeiliaid ar unwaith fel hyn.

## Godro ers talwm
Rhan o ysgrif i'w gweld yn *Bwletin* Llên Natur: 

Y gwartheg godro (y fuches) fyddai yn cael y lle blaenaf mewn triniaeth ar y gwartheg eraill i gyd. Byddai ymdrech arbennig gan y cowmon i'w cadw mewn cyflwr glan a graenus gan mai yma yr oedd llawer o gynhaliaeth y teulu yn y cwestiwn. Buchod yn godro fyddai yn cael eu cadw wrth y tŷ, os byddai rhai hesb, yna byddent yn gorfod bod gyda'r bustach a'r heffrod eraill mewn beudai mewn llecynnau eraill o'r fferm. Gorchwyl cyntaf y bore fyddai carthu'r tail i'r domen cyn dechrau godro, wedyn byddai stôl drithroed ar gael ac ystên. Yr arferiad yn ddi-feth fyddai eistedd ar ochr dde'r fuwch i'w godro gan wasgu'r ystên rhwng eich dau ben glin, gafael mewn dwy deth a'u gwasgu mewn dull arbennig bob yn ail. Safon y godrwr fyddai  trwch y ffroth ar wyneb yr ystên, byddai hynny yn brawf o'i grefft. Wedyn, dygid y llaeth i'r llaethdy neu'r bwtri fel ei gelwid a'i thywallt i ddysglau. Dysglau mawr llydain ei wyneb ond heb fod yn ddyfn. Fel y byddai'r llaeth yn oeri, byddai'r hufen yn codi i'r wyneb a gwaith dyddiol fyddai hufennu'r dysglau a chodi'r hufen a'i roi mewn pot llaeth cadw.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*  *"Milk Academy"*

Categori:Amaeth
Categori:Ffermio llaeth
Cynnyrch llaeth

Deunydd bwyd sy'n cael ei gynhyrchu o laeth yw **cynnyrch llaeth**, neu **gynnyrch llefrith**. Mae'r cynnyrch fel rheol yn llawn egni. Gelwir safle cynhyrchu'r deunydd yn laethdy. Daw'r llaeth crai o fuwch fel arfer, ond weithiau o famaliaid eraill megis geifr, defaid, byfflo, yak, neu geffylau. Mae cynnyrch llaeth i'w ganfod yn gyffredin mewn bwydydd Ewropeaidd, y Dwyrain Canol ac Indiaidd, ond mae bron byth i'w gael mewn bwydydd Dwyrain Asia.

Gall cynnyrch llaeth achosi problemau iechyd i rhai sy'n dioddef o anoddefgarwch lactos neu alergedd llaeth. Nid yw pobl sy'n dilyn diet fegan yn bwyta cynnyrch llaeth.
Rose d'Or

Gwobr deledu yw'r '''Rose d'Or** (**Rhosyn Aur''' yn Gymraeg), a rhoddwyd yn flynyddol ers 1961 yng Ngŵyl Rose d'Or yn ystod Gwanwyn bob blwyddyn. Ers 2004, mae'r ŵyl wedi ei chynnal yn Lucerne yn y Swistir. O'r blaen cafodd ei chynnal yn Montreux yn y Swistir.

Mae'r gwobrau'n canolbwyntio ar raglenni adloniant ac felly'n eithrio dramâu, rhaglenni dogfennol a genres eraill a gânt eu dathlu'n fwy yn seremonïau gwobrwyo eraill.

## Hanes
Sefydlwyd yr ŵyl gan Marcel Bezançon a gafodd ei ysbrydoli gan yr angen cyffredin oedd â ddarlledwyr i ddod o hyd i raglenni i lenwi eu rhestrau teledu yn ystod yr haf. Roedd ganddo syniad byddai'r Swistir yn gallu cynhyrchu rhaglen adloniant a gallai gael ei chyfnewid gyda rhaglenni o ddarlledwyr eraill o amgylch Ewrop a'r byd, ac felly byddai gan bob darlledwr amrwyiaeth o raglenni i lenwi'u rhestrau teledu. Yn fuan ar ôl, cynhaliwyd yr ŵyl yng Ngwanwyn 1960 er mwyn cael rhaglenni yn barod ar gyfer yr haf, a sefydlwyd gwobrau y Rhosyn Aur fel ysgogiad ychwanegol. Yn gyflym daeth y gwobrau yn rhan bwysig o ddiwylliant deledu Ewrop.

## Gwobrau
Yn aml, rhaglenni Prydeinig sydd yn ennill nifer os nad y rhan fwyaf o'r gwobrau yn y seremonïau gwobrwyo. Yn 2007 enillodd y ddrama deledu Gymraeg *Con Passionate* y wobr am yr opera sebon orau yn Ewrop, gan ei gwneud rhaglen Gymraeg gyntaf erioed i ennill gwobr y tu fas i Gymru.

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Gwobrau teledu
Categori:Teledu yn y Swistir