Shona

ar gyfer yr iaith Shona -  *sn*]]
**Shona**, neu **chiShona**, hefyd, yn llai cyffredin, **Siona** mewn orgraff Gymraeg, yw iaith frodorol y Shona, pobl Affricanaidd. Mae'n un o ieithoedd Niger-Congoleg cangen ieithoedd Bantu yn y de ac mae gan 11 miliwn o bobl hi fel eu mamiaith, wedi'i dosbarthu yn y bôn rhwng Zimbabwe a Mozambique, gwledydd lle caiff ei haddysgu mewn ysgolion (nid bob amser fel y brif iaith ).

Defnyddir y term hefyd i adnabod pobl sy'n siarad un o dafodieithoedd Shona: **Zezuru**, **Karanga**, **Manyika** a **Korekore**, weithiau hefyd Ndau. Mae rhai ymchwilwyr yn cynnwys Kalanga, ond mae eraill yn honni ei bod yn iaith ar wahân. Mae Geiriadur Sylfaenol Saesneg-Shona Desmond Dale a Shona English yn cynnwys geirfa arbennig ar gyfer y tafodieithoedd Karanga, Korekore, Manyika a Zezuru, ond nid ar gyfer Ndau na Kalanga.

## Siaradwyr
Shona yw' un o'r ieithoedd Bantw sydd â fwyaf o siaradwyr brodorol. Yn ôl Ethnologue, siaredir Shona, ynghyd â thafodieithoedd Karanga, Zezuru, a Korekore gan 10.8 miliwn o bobl. Siaredir yr amrywiadau Shona Manyika a Ndau, relacionats separadament per Ethnologue, ar wahân gan Ethnologue, gan 1,025,000 a 2,380,000 o bobl yn y drefn honno. Byddai nifer olaf y siaradwyr Shona tua 14.2 miliwn o bobl. Zwlw yw'r ail iaith Bantw a siaredir fwyaf gyda 10.3 miliwn o siaradwyr yn ôl Ethnologue.

## Cyfarwyddiad
Iaith ysgrifenedig safonol yw Xona gydag orgraff a gramadeg wedi'u cyfundrefnu yn ystod yr 20g a'u gosod yn y 1950au. Cyhoeddwyd nofel gyntaf Shona, *Feso* gan Solomon Mutswairo, ym 1957. Dysgir Shona mewn ysgolion ond nid dyma'r cyfrwng addysgu cyffredinol. Mae ganddi lenyddiaeth ac mae ganddi eiriaduron uniaith a dwyieithog (Shona - Saesneg yn bennaf). Mae Xona modern yn seiliedig ar y dafodiaith a siaredir gan y Karanga o Dalaith Masvingo, yr ardal o amgylch Zimbabwe Fawr, a'r Zezuru o ganolbarth a gogledd Zimbabwe. Fodd bynnag, mae pob tafodiaith ranbarthol yn cael ei hystyried yn swyddogol yr un mor bwysig ac yn cael ei haddysgu mewn ysgolion lleol.

## Tafodieithoedd Cysylltiedig
Mae Shona yn aelod o deulu mawr ieithoedd Bantw. Yn nosbarthiad parthol Malcolm Guthrie, mae parth S10 yn dynodi continwwm tafodieithol o amrywiaethau perthynol agos, sy'n cynnwys Shona, Manyika, Nambya ac Ndau, a siaredir yn Zimbabwe a chanol Mozambique; Tawara a Tewe, y rhai sydd yn Mozambique; ac Ikalanga o Botswana a gorllewin Zimbabwe.

## Gwreiddiau
bawd|N'anga neu iachawr Shona traddodiadol (Zimbabwe)
Mae’n debyg bod siaradwyr Shona wedi symud i Zimbabwe heddiw o Mapungubwe a’r cymunedau K2 yn Limpopo, De Affrica, cyn y mewnlifiad o Ewropeaid, ymfudwyr Prydeinig yn bennaf. Camsyniad yw bod siaradwyr tafodiaith Karanga wedi'u hamsugno i ddiwylliant ac iaith Ndebele cyn dod yn Kalanga. Mae'r gwall hwn yn ganlyniad uniongyrchol i begynnu gwleidyddol yn fframwaith cwricwlwm cenedlaethol Zimbabwe. Siaredir yr iaith Kalanga yn eang yn Botswana, lle nad oedd yr Ndebele erioed yn bresennol. Credir mai Kalanga oedd yr iaith a ddefnyddiwyd gan y Mapungubweans. Os yw hyn yn gywir mae'n dilyn bod tafodiaith Karanga y Shona yn deillio o Kalanga. Mae Karanga yn agosach at Kalanga na gweddill y tafodieithoedd a grybwyllir. Mae karanga a kalanga yn agosach at Venda na thafodieithoedd Shona eraill.

## Tafodieithoedd
Defnyddir Shona i gyfeirio at iaith safonol sy'n seiliedig ar dafodieithoedd canolog rhanbarth Shona. Mae'r ieithoedd Xona yn ffurfio continwwm tafodieithol o Anialwch y Kalahari yn y gorllewin i Gefnfor India yn y dwyrain ac Afon Limpopo yn y de ac Afon Zambezi yn y gogledd. Er bod yr ieithoedd yn gysylltiedig, mae esblygiad a gwahaniad dros y 1000 o flynyddoedd diwethaf wedi golygu nad yw cyd-ddealltwriaeth bob amser yn bosibl heb gyfnod o feithrin. Felly, mae siaradwyr Shona Ganolog yn cael anhawster deall siaradwyr Kalanga er y gall y geiriadur gael ei rannu mewn mwy nag 80% â rhai o dafodieithoedd gorllewinol Karanga. Yn yr un modd mae tafodieithoedd y dwyrain (Shanga) a siaredir yng Nghefnfor India hefyd yn wahanol iawn. Mae llawer o wahaniaethau tafodieithol yn Shona, ond cydnabyddir tafodiaith safonol. Yn ôl gwybodaeth Ethnologue (sy'n eithrio S16 Kalanga):

* **Hwesa**
* S14 **Karanga** (Chikaranga). Wedi'i siarad yn ne Zimbabwe, ger Masvingo .
Is-dafodieithoedd: Duma, Jena, Mhari (Mari), Ngova, Venda (nid Venda ), Nyubi (a siaredir yn Matabeleland ar ddechrau'r cyfnod trefedigaethol ac sydd bellach yn gyn-Gingit), Govera.
* S12 **Zezuru** (Chizezuru, Bazezuru, Bazuzuru, Mazizuru, Vazezuru, Wazezuru). Wedi'i siarad yn Mashonaland a chanol Zimbabwe, ger Harare. iaith safonol
Is-dafodieithoedd: Shawasha, Gova, Mbire, Tsunga, Kachikwakwa, Harava, Nohwe, Njanja, Nobvu, Kwazvimba (Zimba).
* S11 **Korekore** (ardal ogleddol, Goba, Gova, Shangwe). Wedi'i siarad yng ngogledd Zimbabwe, ger Mvurwi.
Is-dafodieithoedd: Budya, Gova, Tande, Tavara, Nyongwe, Pfunde, Shan Gwe.
Ieithoedd sy'n rhannol ddealladwy â Shona, y mae ei siaradwyr yn cael eu hystyried yn Shona yn ethnig, yw S15 Ndau , a siaredir ym Mozambique a Zimbabwe , ac S13 Manyika , a siaredir yn nwyrain Zimbabwe ger Mutare. ‘Deunydd llythrennedd wedi ei gyflwyno mewn ysgolion cynradd.

Mae Maho (2009) yn cydnabod Korekore, Zezuru, Manyika, Karanga, a Ndau fel ieithoedd gwahanol yn y grŵp Shona, tra bod Kalanga yn fwy dargyfeiriol.

## Ffonoleg a'r Wyddor
bawd|250px|Shona - yr wyddor ac ynganiad
]]
Mae gan Shona bum llafariad (a, e, i, o, u) sy'n cael eu ynganu yn yr un modd ag yn Sbaeneg, synau chwibanog a chystuddiau niferus, sy'n nodweddiadol o seineg y rhanbarth. Safonwyd ei ramadeg yn yr 1950au ac mae'n sefyll allan am y defnydd o rhagddodiaid enwol (gwneir ffurfdro yn fwy gyda rhagddodiaid nag ôl-ddodiaid) ac am yr amrywiaeth o foddau geiriol, sy'n caniatáu mynegi gwahanol arlliwiau o agwedd y siaradwr tuag at weithred y berf. Mae wedi'i ysgrifennu yn yr wyddor Ladin. Mae pob sillaf Xona yn gorffen mewn llafariad ac mae'r cytseiniaid yn perthyn i'r sillaf ganlynol, e.e. magung ("bore") yn gwahanu ma.ngwa.na.ni; "Zimbabwe" yw zi.mba.bwe. Mae pob llafariad yn cael ei ynganu ar wahân ; er enghraifft, "Uno enda kupi?" (ble wyt ti'n mynd?) yn ynganu [u.no.e.nda.ku.pi] . Mae'r trigraff mbw yn cael ei ynganu /mbəɡ/ .

### Yr wyddor 
, gweler lleoliad yr iaith Shona]]

## Shona heddiw a statws
Mae Shona yn iaith swyddogol yn Zimambwe a dyma prif iaith forodol y wlad a siadedir gan oddeutu 80% o'r boblogaeth.

### Diwylliant boblogaidd
'' y Shona]]
Wedi annibyniaeth Simbabwe yn 1980 daeth Shona ac Ndebele a'r Saesneg yn un o dair iaith swyddogol y wlad. Ond yn 2013 newidiwyd y cyfansoddiad i gynnwys 16 iaith swyddogol,  gan gynnwys ieithoedd fel Xhosa, Setswana, a Chewa (Chichewa), er bydd rhai'n dadlau bod Nambya a Ndau yn Continiwm dafodieithol o Shona.
bawd|250px|Wikipedia yn Shona

Yn 2006 dyfarfnwyr polisi iaith Zimbabwe y gellir defnyddio Shona fel cyfrwng addysgu mewn ysgolion cynradd hyd at radd 7, datblygiad a ddaeth 26 mlynedd ar ôl i Zimbabwe ennill ei hannibyniaeth. Canfu’r astudiaeth nad yw’r defnydd o Shona wrth addysgu a dysgu disgyblion ysgol gynradd wedi’i dderbyn yn eang. Cafwyd sawl rheswm pam fod rhai athrawon a disgyblion yn defnyddio Shona yn ystod addysgu a dysgu a pham yr oedd yn ymddangos bod mwyafrif yn ffafrio Saesneg. Un ymhlith eraill yw nad yw iaith y gwerslyfr a'r arholiad wedi newid o'r Saesneg. Daw’r astudiaeth i’r casgliad, felly, er bod y defnydd o Shona, iaith frodorol, fel cyfrwng addysgu wedi dod yn ddatblygiad ieithyddol cadarnhaol yn y wlad, mae heriau o hyd yn y cyfnod gweithredu sydd angen sylw ar unwaith. Mae’r astudiaeth felly yn argymell adolygu polisi iaith y wlad fel nad yw’n wynebu gwrthod meinwe a dylid gwneud hyn mewn ymgynghoriad eang ag athrawon.

### Shona ar y cyfryngau
Mabwysiadwyd Shona fel iaith rhyngwyneb Facebook yn 2017 gan ddod yr iaith frodorol gyntaf (gydag Afrikaans) i fod mewn iaith o gyfandir Affrica. Ymunwyd hi rhai blynyddoedd wedyn gan Swahili, Hausa, Ffwlareg, a Somalieg.

Ceir ymdrechion hefyd i brif-ffrydio'r iaith ar technoleg adnabod llais a Phrosesu Iaith Naturiol (N.L.P.) er mwyn creu dyfodol hyfyw i Shona. Arweinir hyn gan wirfoddolwyr fel Blessing Kudzaishe Sibanda. Mae Sibanda yn nodi pwysigrwydd creu cynnwys yn yr iaith ar Wikipedia. Mae Shona, gyda dros 10,000 o erthyglau (yn 2023) yn yr iaith ar Wicipedia, gyda'r ieithoedd Bantw cryfaf ar y llwyfan gwyddoniadur am ddim.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* The History of the Shona People erthygl
* Pan African Localization adroddiad ar Shona
* Esiampl o Shona,tu dalen barddoniaeth Chirikure Chirikure, gyda chyfieithiad llafar yn Saesneg
* The Teaching of  Shona through the medium of Shona and English in HIgh Schools and at the University of Zimbabwe traethawd (1989)
* Shona Language erthyglau academaidd gwahanol ar yr iaith ar wefan Prifysgol Michingan State
* What are the Origins of the word Shona ffilm ddogfen fer gan Adonia Makhohliso ar Youtube

Categori:Simbabwe
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Ieithoedd Simbabwe
Categori:Ieithoedd Affrica
Categori:Ieithoedd