open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edward VI, brenin Lloegr

**Edward VI** (12 Hydref 1537 – 6 Gorffennaf 1553) oedd Brenin Lloegr rhwng 28 Ionawr 1547 a'i farwolaeth yn 1553 pan oedd yn 16 oed. Coronwyd ef yn frenin ar 20 Chwefror pan oedd yn naw mlwydd oed. Edward oedd mab Harri VIII a Jane Seymour, a theyrn cyntaf Lloegr a gafodd ei fagu'n Brotestant. Yn ystod ei deyrnasiad byr rheolwyd y deyrnas gan Gyngor Rhaglywiaeth oherwydd nad oedd yn ddigon aeddfed i reoli yn annibynnol. Arweiniwyd y cyngor hwn yn gyntaf gan ei ewythr Edward Seymour, 1af Iarll Gwlad yr Haf (1547 – 1549) ac yna gan John Dudley, Iarll 1af Warwick (1550 – 1553), a oedd hefyd yn Ddug Northumberland o 1551 ymlaen.

Yn ystod ei deyrnasiad wynebodd Edward broblemau economaidd ac anfodlonrwydd cymdeithasol, a gyrhaeddodd benllanw yn 1549 pan fu terfysg a gwrthryfel. Profodd rhyfel gyda’r Alban yn gostus yn ariannol, ac er i’r rhyfel fod yn llwyddiannus ar y dechrau, bu’n rhaid i fyddin Lloegr dynnu'n ôl o’r wlad er mwyn sicrhau heddwch. Trowyd Eglwys Loegr yn Eglwys fwy Protestannaidd ei hedrychiad adeg teyrnasiad Edward, gan fod llawer o ddiddordeb gan y Brenin mewn materion crefyddol. Yn ystod teyrnasiad Edward cafodd y ffydd Brotestannaidd ei sefydlu yn fwy cadarn yn Lloegr, gyda newidiadau crefyddol yn cael eu gweithredu i sicrhau hyn - er enghraifft, diddymu statws di-briod y glerigaeth, newidiadau i’r Cymun a chyflwyno gwasanaethau yn y Saesneg.

Yn 1553, pan oedd Edward yn 15 mlwydd oed, cafodd afiechyd difrifol a olygai y byddai ei fywyd yn fyrhoedlog. Yn sgil hynny, trefnodd y Cyngor Rhaglywiaeth bod cynllun o’r enw ‘Dyfais ar gyfer yr Olyniaeth’ yn cael ei lunio a fyddai’n sicrhau nad oedd y deyrnas yn dychwelyd i Gatholigiaeth. Enwebodd Edward ei gyfnither cyntaf, y Fonesig Jane Grey, fel ei etifedd, ac anwybyddwyd hawliau ei hanner chwiorydd, Mari ac Elisabeth. Cafodd y penderfyniad dadleuol hwn ei gwestiynu ar ôl marwolaeth Edward, a chafodd Jane ei diorseddu gan Mari wedi i Jane fod ar yr orsedd am naw diwrnod. Yn ystod teyrnasiad Mari, cafodd diwygiadau Protestannaidd Edward eu dadwneud a sefydlwyd y ffydd Gatholig yn ei theyrnas. Er hynny, bu diwygiadau Protestannaidd Edward yn sail i Gytundeb Crefyddol Elisabeth a gyflwynwyd ganddi ar ei hesgyniad hithau i’r orsedd yn 1559, yn dilyn marwolaeth Mari.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1537
Categori:Marwolaethau 1553
Categori:Pobl fu farw o dwbercwlosis
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Tuduriaid
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Prosiect WiciAddysg
1825

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1820 1821 1822 1823 1824 - **1825** - 1826 1827 1828 1829 1830

----

## Digwyddiadau 
*6 Awst - Bolifia yn gael ei annibyniaeth.
*1 Rhagfyr - Nicolas I yn dod yn tsar Rwsia.

200px|bawd|Nicolas I, tsar Rwsia ers 1 Rhagfyr
***Llyfrau**
**Wilhelm Hauff - *Der Mann im Mond*
**William Hazlitt - *The Spirit of the Age*
***Drama**
**Alexandr Pushkin - *Boris Godunov*
***Barddoniaeth**
**Felicia Hemans - *The Forest Sanctuary*
***Cerddoriaeth**
**Vincenzo Bellini - *Adelson e Salvini* (opera)
**Charles Edward Horn - "Cherry Ripe" (cân; cerdd gan Robert Herrick)
***Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Alwminiwm gan Hans Christian Ørsted

## Genedigaethau 
*4 Mai - Thomas Henry Huxley, biolegydd (m. 1895)
*7 Mehefin - Richard Doddridge Blackmore, nofelydd (m. 1900)
*25 Hydref - Johann Strauss II, cyfansoddwr (m. 1899)

## Marwolaethau 
*16 Ebrill - Hugh Jones, Maesglasau, llenor ac emynwr, 75
*17 Ebrill - Johann Heinrich Füssli, arlunydd, 84
*7 Mai - Antonio Salieri, cyfansoddwr, 74
*10 Awst - Joseph Harris (Gomer), llenor a golygydd, tua 52
* 1 Rhagfyr - Alexander I, tsar Rwsia, 47
*29 Rhagfyr - Jacques-Louis David, arlunydd, 77
1824

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1819 1820 1821 1822 1823 - **1824** - 1825 1826 1827 1828 1829

----

## Digwyddiadau 
*8 Ionawr - Michael Faraday yn dod yn Aelod Y Gymdeithas Frenhinol
*10 Chwefror - Simón Bolívar yn dod yn arweinydd Peru
*16 Medi - Charles X yn dod yn frenin Ffrainc
*9 Rhagfyr - Brwydr Ayacucho rhwng Sbaen a Peru
***Llyfrau**
**James Hogg - *Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner*
**Syr Walter Scott - *Redgauntlet*
***Drama**
**Aleksandr Griboyedov - *Горе от ума*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - Symffoni rhif 9
**Gaetano Donizetti - ''L'ajo nell'imbarazzo* (opera)

## Genedigaethau 
*8 Ionawr - Wilkie Collins, nofelydd (m. 1889)
*2 Mawrth - Bedřich Smetana, cyfansoddwr (m. 1884)
*27 Gorffennaf - Alexandre Dumas *fils'', awdur (m. 1870)
*4 Medi - Anton Bruckner, cyfansoddwr (m. 1896)
*17 Ebrill - John Basson Humffray, gwleidydd yn Awstralia (m. 1891)
* 27 Hydref - Julie Wilhelmine Hagen-Schwarz, arlunydd (m. 1902)

## Marwolaethau 
*26 Ionawr - Théodore Géricault, arlunydd, 32
*19 Ebrill - George Gordon Byron, bardd, 36
*16 Medi - Louis XVIII, brenin Ffrainc, 68
* 17 Hydref - Edmund Hyde Hall, awdur, tua 55
1826

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1821 1822 1823 1824 1825 - **1826** - 1827 1828 1829 1830 1831

----

## Digwyddiadau 
*30 Ionawr - Agoriad y Bont y Borth
*28 Mai - Ymddiswyddiad Pedr IV, brenin Portiwgal (Pedr I, ymerawdwr Brasil)
***Llyfrau**
**James Fenimore Cooper – *The Last of the Mohicans*
**Mary Shelley - *The Last Man*
***Barddoniaeth**
**Heinrich Heine - *Die Harzreise*
**Felicia Hemans - *Casabianca*
***Cerddoriaeth**
**Franz Schubert - Symffoni rhif 9
**Carl Maria von Weber - *Oberon* (opera)
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Bromin gan Antoine Jerome Balard
* **Perianwaith**
** 30 Ionawr - agor Pont Y Borth ar Afon Menai
** 1 Gorffennaf - agor Pont Grog Conwy ar Afon Conwy

## Genedigaethau 
*26 Ionawr - Louis Favre, peiriannydd (m. 1879)
*1 Mawrth - John Thomas (telynwr) (m. 1913)
*11 Mai - David Charles Davies, pregethydd (m. 1891)
*4 Gorffennaf - Stephen Foster, cyfansoddwr (m. 1864)
*17 Tachwedd - Bernhard Riemann, mathemategydd (m. 1866)
*24 Tachwedd - Carlo Collodi, awdur (m. 1890)

## Marwolaethau 
*5 Mehefin - Carl Maria von Weber, cyfansoddwr, 39
*4 Gorffennaf
**John Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 90
**Thomas Jefferson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 83
*18 Rhagfyr - Iolo Morganwg, awdur, 79

## Cyfeiriadau
Cas-gwent

Tref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Cas-gwent** (Saesneg: *Chepstow*). Saif ar lan Afon Gwy. Mae castell gerllaw, ac mae eglwys y plwyf yn hen eglwys Priordy Cas-gwent, a sefydlwyd yn 1072.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Adeiladau a chofadeiladau
*Bulwarks (bryngaer)
*Castell Cas-gwent
*Priordy Cas-gwent
*Siambr gladdu Fferm Thornwell

## Enwogion
*Remy Beasley (g. c.1985), actores
*Richard Meade (1938-2015), arbenigwr marchogaeth
*Isambard Owen (1850-1927), meddyg ac ysgolhaig

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gefeilldref

Chepstow casgwnt.jpg|Y castell

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Trefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Fflint

Gall **Fflint** gyfeirio at sawl endid gwahanol:

*Sir y Fflint - sir weinyddol a thraddodiadol yng ngogledd Cymru.
*Y Fflint - prif dref Sir y Fflint.
*Flint -  dinas ym Michigan.
*fflint - carreg finiog a ddefnyddiwyd fel arf ac i godi tân yn ystod Oes y Cerrig.
1823

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1818 1819 1820 1821 1822 - **1823** - 1824 1825 1826 1827 1828

----

## Digwyddiadau
*Ionawr - Darganfyddiad sgerbwd corff dynol o Hen Oes y Cerrig a adnabyddir dan yr enw "Arglwyddes Goch Pen-y-Fai", yn yr Ogof Paviland, gan William Buckland
*3 Chwefror - Premiere yr opera *Semiramide* gan Gioachino Rossini
*10 Medi - Simón Bolívar yn dod yn Arlywydd Periw
*5 Hydref - Sylfaen y cylchgrawn *The Lancet*
***Llyfrau**
**Huw Morys - *Eos Ceiriog, sef casgliad o bêr ganiadau Huw Morus*
**Ioan Siencyn - *Casgliad o Ganiadau Difyr*
**Syr Walter Scott - *Quentin Durward*
***Cerddoriaeth**
**Ludwig van Beethoven - *Missa Solemnis*
**David Charles - *Hymnau ar Amrywiol Achosion*
**John Howard Payne - "Home, Sweet Home"
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Silicon gan Jöns Jakob Berzelius

## Genedigaethau
*8 Ionawr - Alfred Russel Wallace, biolegydd (m. 1913)
*27 Chwefror - Ernest Renan, awdur (m. 1892)
*Mawrth - Rowland Williams (Hwfa Môn), bardd (m. 1905)

## Marwolaethau
*26 Ionawr - Edward Jenner, meddyg, 73
*20 Awst - Pab Pïws VII, 83
* 11 Medi - David Ricardo, economegydd, 50
1821

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1816 1817 1818 1819 1820 - **1821** - 1822 1823 1824 1825 1826

----

## Digwyddiadau 
***Llyfrau**
**Thomas De Quincey - *Confessions of an English Opium-Eater*
**John Elias - *Golygiad Ysgrythurol ar Gyfiawnhad Pechadur*
**David Richards (Dafydd Ionawr) - *Cywydd y Dilyw*
***Cerddoriaeth**
**Edward Jones (Bardd y Brenin) - *Hen Ganiadau Cymru*
**Carl Maria von Weber - *Der Freischütz* (opera)

## Genedigaethau 
*3 Chwefror - Elizabeth Blackwell, meddyg (m. 1910)
*9 Ebrill - Charles Baudelaire, bardd (m. 1867)
*21 Ebrill - Thomas Stephens, ysgolhaig (m. 1875)
*6 Mehefin - François-Marie Luzel, ysgolhaig a bardd
*24 Mehefin - Guillermo Rawson, gwleidydd (m. 1890)
*30 Hydref - Fyodor Dostoevsky, nofelydd (m. 1881)
*12 Rhagfyr - Gustave Flaubert, nofelydd (m. 1880)

## Marwolaethau 
*23 Chwefror - John Keats, bardd, 24
*2 Mai - Hester Thrale, ffrind Doctor Johnson, 80
*5 Mai - Napoleon Bonaparte, ymerawdwr Ffrainc, 51
*21 Mai - John Jones (Jac Glan-y-gors), awdur, 54
Mari I, brenhines Lloegr

Bu **Mari I** (neu **Mari Tudur**) (18 Chwefror 1516 – 17 Tachwedd 1558) yn Frenhines Lloegr ac Iwerddon o 19 Gorffennaf 1553 hyd at ei marwolaeth ym 1558. Hi oedd unig ferch Harri VIII, brenin Lloegr, a'i wraig gyntaf Catrin o Aragon i fod yn oedolyn. Yn yr 17g bathwyd yr enw **Mari Waedlyd** i'w disgrifio, gan iddi ganiatáu lladd cannoedd o Brotestaniaid.

Ei hanner brawd, Edward VI, Edward VI (mab Henry VIII a Jane Seymour) olynydd Harri, a hynny yn 1647. Pan y deallodd na fyddai'n byw yn hir, oherwydd afiechyd, ceisiodd sicrhau na fyddai Mari yn ei olynu ar yr orsedd; gwnaeth hyn oherwydd fod ganddynt grefydd wahanol, ac felly, gor-gyfnither, yr Arglwyddes Jane Grey a orseddwyd. Casglodd Mari fyddin yn Nwyrain Anglia a llwyddodd i ddiorseddu Jane Grey, a thorrwyd ei phen. Yn 1553 coronwyd Mari'n frenhines.

Ar ôl ennill y goron yn 1553 ailsefydlodd Mari Catholigiaeth Rufeinig yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon. Yn sgil ei phenderfyniad, gorfodwyd i lawer o Brotestaniaid encilio i'r Cyfandir, gan gynnwys nifer o Gymry blaenllaw megis yr esgob Richard Davies (1501 – 7 Tachwedd 1581). Llosgwyd bron tri chant o ferthyron Protestannaidd yn ystod ei theyrnasiad, gan gynnwys tri yng Nghymru: Rawlins White yng Nghaerdydd, Robert Ferrar yng Nghaerfyrddin a William Nichol yn Hwlffordd.

Priododd Mari Felipe II, brenin Sbaen, ar y 25 Gorffennaf 1554 ond roedd yn briodas amhoblogaidd iawn yn Lloegr. Pan ddaeth e'n frenin Sbaen yn 1556 gwnaed hi'n frenhines gydweddog Habsburg Sbaen.

Ar ôl marwolaeth sydyn Mari ym 1558, ailgyflwynodd ei hanner chwaer Elisabeth y grefydd Brotestannaidd yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon.

## Llwydlo a Chymru
Yn 1525 danfonwyd hi i'r Gororau i fyw, er mwyn iddi dderbyn addysg drwy drefniant Cyngor Cymru a'r Gororau. Roedd ganddi lys ei hun o fewn muriau Castell Llwydlo a galwyd hi'n answyddogol yn 'Dywysoges Cymru' gan rai er nad oedd, mewn gwirionedd. Bu yno am dair blynedd.

## Gweler hefyd
*Mari waedlyd (planhigyn)
*Y Gwrthddiwygwyr Cymreig

## Cyfeiriadau 
: Davies, John. *Hanes Cymru* (Llundain: Penguin, 1990)

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1516
Categori:Marwolaethau 1558
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Tuduriaid
James VI a I, brenin yr Alban a Lloegr

Esgynodd **James Charles Stuart** (19 Mehefin 1566 – 27 Mawrth 1625) i orsedd yr Alban ar 24 Gorffennaf 1567 fel **James VI**, ac i orsedd Lloegr ar 24 Mawrth 1603 fel **James I**. Fe'i gelwir hefyd yn Gymraeg yn **Iago VI a I**.

Roedd James yn fab i Mari, brenhines yr Alban a'r Arglwydd Darnley.  Priododd Ann o Ddenmarc yn Awst 1589.

## Plant
*Harri Stuart (1594-1612) (Tywysog Cymru o 1600)
*Elisabeth Stuart (1596-1662)
*Marged Stuart (1598-1600)
*Charles I, brenin Lloegr a'r Alban (1600-1649) (Tywysog Cymru o 1612)
*Robert Bruce Stuart (1602)
*Mary Stuart (1605-1607)
*Sophia Stuart (1606)

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1566
Categori:Marwolaethau 1625
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Catrin o Aragón

Gwraig gyntaf Harri VIII, brenin Lloegr, oedd **Catrin o Aragón** (Sbaeneg: *Catalina de Aragón y Castilla*) (16 Rhagfyr, 1485 – 7 Ionawr, 1536).

Merch Fernando II, brenin Aragón, ac Isabel I, brenhines Castilla, oedd hi. Cafodd ei geni ym Madrid, Sbaen. Catrin oedd gwraig Arthur Tudur, Tywysog Cymru, rhwng Tachwedd, 1501, a marwolaeth Arthur yn Llwydlo, 2 Ebrill, 1502. Priododd Harri VIII ar 11 Mehefin 1509.

Catrin oedd mam y frenhines Mari I.

Delwedd:Michel Sittow 002.jpg|Portread a ystyrir weithiau i fod o Catrin, gan Michel Sittow

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1485
Categori:Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Categori:Marwolaethau 1536
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Categori:Pobl fu farw o ganser y galon
Categori:Pobl o Sbaen
Categori:Tywysogesau Cymru
1822

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1817 1818 1819 1820 1821 - **1822** - 1823 1824 1825 1826 1827

----

## Digwyddiadau 
*24 Mai - Simón Bolívar yn ennill y Frwydr Pichincha
*12 Awst - Sefydlu Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, gan Esgob Thomas Burgess
*12 Hydref - Pedr I yn dod yn ymerawdwr Brasil
***Llyfrau**
**Charles Nodier - ''Trilby, ou le lutin d'Argail*
***Cerddoriaeth**
**Franz Schubert - Symffoni rhif 8
**Gaetano Donizetti - *Zoraida di Granata'' (opera)

## Genedigaethau 
*6 Ionawr - Heinrich Schliemann, hynafiaethydd (m. 1890)
*2 Mawrth - Michael D. Jones (m. 1898)
*26 Mai - Edmond de Goncourt, awdur (m. 1896)
*22 Gorffennaf - Gregor Mendel, mynach (m. 1884)
*10 Rhagfyr - César Franck, cyfansoddwr (m. 1890)
*27 Rhagfyr - Louis Pasteur, gwyddonydd (m. 1895)

## Marwolaethau 
*30 Mawrth - Dafydd Ddu Eryri, bardd ac athro barddol, 62
*22 Mai - Samuel Homfray, diwyddianwr, 60
*27 Mehefin - J. R. Jones, Ramoth, gweinidog, 56
*7 Gorffennaf - Percy Bysshe Shelley, bardd, 26
John, brenin Lloegr

Brenin Lloegr o 6 Ebrill 1199 tan ei farwolaeth oedd **John** (24 Rhagfyr 1166 – 18/19 Hydref 1216). Ganwyd yn Rhydychen, yn bumed mab (a'r ieuengaf) i Harri II, brenin Lloegr, a'i wraig Eleanor o Aquitaine.

Cafodd ei yrru gan ei dad i Iwerddon yn 1185 ond bu rhaid i Harri ei alw'n ôl am fod cwynion am ei ymddygiad yno.

Cafodd ei goroni'n frenin Lloegr yn Abaty Westminster ar 27 Mai 1199. Yn 1189 priododd ag Isabella o Gaerloyw, merch ac etifedd William Fitz Robert, Ail Iarll Caerloyw.  Nid oedd iddynt blant ac fe gawsant ysgariad tua'r adeg y daeth John ar yr orsedd. Ailbriododd John ag Isabella d'Angoulême a oedd ugain mlynedd yn iau nag ef, ar 24 Awst 1200.

Gorfodwyd ef i lofnodi'r Siarter Fawr (*Magna Carta*) gan y barwniaid a'r eglwys ar 15 Mehefin 1215.

Priododd ei ferch Siwan â'r tywysog Llywelyn Fawr.

Bu farw yn Newark, 19 Hydref 1216.

## Plant
### Gyda'i wraig Isabella d'Angoulême
* Harri III, brenin Lloegr (1207–1272), brenin Lloegr 1216–1272
* Rhisiart, 1af Iarll Cernyw (1209–1272)
* Joan o Loegr (1210–1238), gwraig Alexander II, brenin yr Alban
* Isabella Plantagenet (1214–1241), gwraig Ffrederic II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig.
* Elinor (1215–1275), gwraig Simon de Montfort a mam Elinor de Montfort

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1166
Categori:Marwolaethau 1216
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Castellnewydd Emlyn

bawd|Castellnewydd Emlyn o'r awyr
Tref farchnad a chymuned yng ngogledd-orllewin Sir Gaerfyrddin yw **Castellnewydd Emlyn** (neu **Castellnewi** fel y'i gelwir yn lleol); ceir y ffurf **Castell Newydd Emlyn** hefyd. Saif ar lan ddeheuol Afon Teifi. Weithiau ystyrir pentref Adpar, ar y lan ogleddol yng Ngheredigion, yn rhan o'r dref hefyd, er bod gan Adpar hanes hir fel hen fwrdeistref o fewn Ceredigion. Yno y saif Castell Trefhedyn, hen domen o'r Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
bawd|chwith|147px|Y castell
bawd|chwith|147px|Llun manwl

Safai Castellnewydd Emlyn yng nghantref Emlyn, ac fe'i henwir ar ôl y cantref hwnnw. Adeiladwyd y castell, sydd nawr yn adfeilion, gan y Normaniaid. Cafodd ei chyfeirio ati gyntaf ym Mrut y Tywysogion ym 1215 pan gipwyd hi gan Llywelyn ap Iorwerth.

Ymwelodd Gerallt Gymro ag Emlyn yn ystod ei daith trwy Gymru ym 1188.

Bellach, mae Castellnewydd Emlyn yn dref farchnad brysur.

## Cyfleusterau ac atyniadau
[bawd|chwith|Tîm [criced Castellnewydd Emlyn yn 1893. Ffotograff o gasgliad John Thomas.]]
Yn y dref mae neuadd tref, oriel gelf, theatr (Attic Theatre) ac ysgol uwchradd (Ysgol Gyfun Emlyn). Lleolir Amgueddfa Wlân Cymru a Rheilffordd Dyffryn Teifi gerllaw.

Yn wahanol i nifer o drefydd gwledig Cymru, mae Castellnewydd Emlyn wedi llwyddo i gadw ystod helaeth o wasanaethau lleol, ar ffurf busnesau teuluol yn bennaf. Lleolir y dref mewn ardal amaethyddol, ac adlewyrchir hyn gan gyflogwr mwyaf y dref, sef ffatri Saputo sy'n cynhyrchu caws Mozzarella. Maen nhw'n un o'r cynhyrchwyr mwyaf o gaws Mozzarella ym Mhrydain.

## Y Gymraeg
Hyd at y 1960au, roedd ymhell dros 90% o boblogaeth Castellnewydd Emlyn yn Gymry Cymraeg a'r Gymraeg oedd iaith gwaith ac aelwyd yn y dref. Ond fel mewn sawl rhan arall o'r wlad cafwyd mewnlifiadau sylweddol o bobl o'r tu allan i Gymru, Saeson yn bennaf, ac mae sefyllfa'r iaith wedi newid o ganlyniad. Er hynny, erys y Gymraeg yn iaith y mwyafrif, sef tua 69% o'r boblogaeth o 941, ac fe'i siaredir gan 90% o'r bobl yno a anwyd yng Nghymru (Cyfrifiad 2001).

## Gwiber Castellnewydd Emlyn
Mae chwedl *Gwiber Castellnewydd Emlyn*  yn adrodd hanes gwiber ffyrnig gydag adain, a oedd yn anadlu tân a mwg, yn glanio ar furiau'r castell a disgyn i gysgu yno. Ymledodd ofn i gychwyn, ond yn fuan dechreuodd pobl y dref gynllwynio i ddinistrio'r bwystfil. Dyfeisiodd milwr gynllun i rydio i Afon Teifi a cheisio saethu'r Wiber mewn rhan gwan o'i gorff. Disgynnodd y Wiber i'r afon wedi iddo gael ei saethu, gwenwynwyd yr afon gan y corff a lladdwyd yr holl bysgod.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Gastellnewydd Emlyn
*Evan Herber Evans (1836-96), gweinidog annibynnol.
*Dill Jones (1923-84), pianydd brasgam jas,
*John Jones (Mathetes) (1821-1878). Awdur a gweinidog.
*Peter Rees Jones (1843-1905), sefydlydd siop adrannau.
*Allen Raine (1836-1908), nofelydd.

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr y Wiber

## Cyfeiriadau

Categori:Cestyll Normanaidd
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Categori:Trefi Sir Gaerfyrddin
Glynebwy

Prif dref ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw **Glynebwy**, weithiau **Glyn Ebwy** (Saesneg: *Ebbw Vale*).

Roedd gan ardal drefol Glynebwy boblogaeth o 33,343 yn ôl amcangyfrif swyddogol cyfrifiad 2020.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Datblygiadau ar safle Gwaith Dur Glynebwy 
Yn y 2010au datblygwyd safle'r hen waith dur, ac yn 2010, cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yno. Mae'r datblygiad yn cynnwys cartrefi, safle manwerthu, swyddfeydd, gwlypdir, ysbyty newydd (Ysbyty Aneurin Bevan) a mwy yn cael eu lleoli ar y safle.

## Gŵyl Garddio Genedlaethol Cymru
Fe wnaeth yr Ŵyl Garddio Genedlaethol Cymru denu dros ddwy filiwn o bobl i Lynebwy ym 1992.

## Eisteddfod Genedlaethol 
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nglynebwy ym 1958. Fe'i chynhaliwyd yn y dref yn 2010 hefyd (gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010).

## Ffeithiau diddorol 
* Crëwyd Pont Porthladd Sydney gyda dur a haearn o weithfeydd dur Glynebwy.
* Crëwyd cledrau sydd ar Reilffordd *Stockton and Darlington* yng Nglynebwy.

## Enwogion 
* Aneurin Bevan
* Brian Hibbard, actor
* Jeff Banks, dylunydd dillad
* Mark Williams, chwaraewr snwcer
* Victor Spinetti, actor
* Nick Servini, cyflwynydd teledu

## Gwybodaeth eraill 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 347 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 309 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 262 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 8.6% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

Arferai bod clwb pêl-droed safon uwch Cymru yn y dref. Roedd C.P.D. Glyn Ebwy yn gymharol llwyddiannus yn Uwch Gynghrair Cymru yn yr 1990au, ond daeth y clwb i ben yn 1998.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  C.P.D. Rygbi Glyn Ebwy 
*  Gwefan Y Gweithfeydd 


Categori:Trefi Blaenau Gwent
Categori:De Glynebwy
Categori:Gogledd Glynebwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Dwyrain De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae **Dwyrain De Cymru** yn rhanbarth etholiadol Senedd Cymru.

## Aelodau Rhanbarthol
## Etholaethau
* Blaenau Gwent
* Caerffili
* Dwyrain Casnewydd
* Gorllewin Casnewydd
* Islwyn
* Merthyr Tudful a Rhymni
* Mynwy
* Torfaen

Categori:Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
1820

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1815 1816 1817 1818 1819 - **1820** - 1821 1822 1823 1824 1825 

----

## Digwyddiadau 
*29 Ionawr - Siôr IV yn dod brenin y Deyrnas Unedig.
***Llyfrau**
**John Jones (Tegid) - *Traethawd ar Gadwedigaeth yr Iaith Gymraeg*
**Syr Walter Scott - *The Abbot*
**Robert Jones, Rhoslan, *Drych yr Amseroedd*
***Drama**
**Percy Bysshe Shelley - *Prometheus Unbound*
***Barddoniaeth**
***Songs of Robert Burns*
***Cerddoriaeth **
**Juan Crisóstomo Arriaga - *Los Esclavos Felices* (opera)
**Franz Schubert - *Lazarus* (oratorio)

## Genedigaethau 
*17 Ionawr - Anne Brontë, bardd a nofelydd (m. 1849)
*8 Chwefror - William Tecumseh Sherman, milwr (m. 1891)
*14 Mawrth - Vittorio Emmanuele II, brenin yr Eidal
*12 Mai - Florence Nightingale (m. 1910)
*27 Mai - Mathilde Bonaparte
*5 Medi - Evan Jones (Ieuan Gwynedd), bardd ac ysgrifwr (m. 1852)

## Marwolaethau 
*29 Ionawr - Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig, 81
*22 Mawrth - Stephen Decatur
*3 Medi - Benjamin Latrobe
1819

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1814 1815 1816 1817 1818 - **1819** - 1820 1821 1822 1823 1824

----

## Digwyddiadau
*25 Ionawr - Thomas Jefferson yn sefydlu Prifysgol Virginia
*7 Awst - Simón Bolívar yn ennill Brwydr Boyacá
*16 Awst - Cyflafan Peterloo
***Llyfrau**
**Ann Hatton - *The Oath of Vengeance*
**Washington Irving - *The Sketch Book of Geoffrey Crayon* (storiau)
**Syr Walter Scott - *Ivanhoe*
***Drama**
**Alessandro Manzoni - *Il Conte di Carmagnola*
***Cerddoriaeth**
**Franz Schubert - *Forellenquintett*
***Diwylliant**
**Eisteddfod Caerfyrddin 1819

## Genedigaethau
*11 Ebrill - Charles Hallé, cerddor (m. 1895)
*18 Ebrill - Franz von Suppé, cyfansoddwr (m. 1895)
*24 Mai - Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig (m. 1901)
*31 Mai - Walt Whitman, bardd (m. 1892)
*1 Awst - Herman Melville, nofelydd (m. 1891)
*13 Medi - Clara Schumann, cerddores (m. 1896)
*22 Tachwedd - George Eliot, nofelydd (m. 1880)
*30 Rhagfyr - Theodor Fontane, nofelydd (m. 1898)

## Marwolaethau
*8 Mai - Kamehameha I, brenin Hawaii
*19 Awst - James Watt, dyfeisiwr, 83
*15 Hydref - Louise o Orange-Nassau, arlynydd, 48
*11 Tachwedd - Moses Griffith, arlunydd, 72
Eleanor o Aquitaine

[bawd|250px|Arch carreg Eleanor o Aquitaine, yn Abaty [Fontrévault (Normandi)]]

Roedd **Eleanor o Aquitaine** (1122 – 1 Ebrill 1204 (neu 31 Mawrth 1204)) yn frenhines yn ei thro i Louis VII, brenin Ffrainc, a Harri Plantagenet, brenin Lloegr a Comte d'Anjou, sef Harri II, brenin Lloegr. Petronilla, Iarlles Vermandois, oedd ei chwaer iau.

*Alia Aenor* neu *Aliaenor* yw ei henw go iawn, ond fe'i hadnabyddir fel Eleanor o Aquitaine. Roedd Eleanor yn wraig i Louis VII rhwng 1137 a 1152. Roedd hi'n wraig ar ôl hynny i Harri II rhwng 1153 a marwolaeth Harri yn 1189,
ond cadwodd hi dan arestiad ar ôl gwrthryfel ym 1173. Trwy ei phriodasau dynastig daeth yr ymerodraeth Angevin i fodolaeth. Eleanor oedd mam y brenhinoedd Rhisiart I a John ar Loegr. 
Pan ddaliwyd Rhisiart yn wystl yn yr Almaen, cododd bridwerth i'w ryddhau.

Roedd Eleanor yn adnabyddus fel gwraig ddiwylliedig a noddai feirdd a llenorion fel y trwbadŵr Bernard de Ventadour.

Categori:Breninesau Lloegr
Categori:Breninesau Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1122
Categori:Marwolaethau 1204
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Pobl o Aquitaine
Categori:Tywysogesau Ffrainc
Categori:Merched y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched y 13eg ganrif o Ffrainc
Rhisiart I, brenin Lloegr

[bawd|180px|Cerflun o Rhisiart I, *Coeur de Lion*, y tu allan i [Palas San Steffan|Balas San Steffan, Llundain]]
Bu **Rhisiart I** (8 Medi 1157 – 6 Ebrill 1199) yn frenin Lloegr o 6 Gorffennaf 1189 hyd at 6 Ebrill 1199.

Roedd yn fab i'r brenin Harri II a'i wraig Eleanor o Aquitaine. Ganed ef yn Rhydychen. Ei wraig oedd Berengaria o Navarra.

Roedd yn cael ei adnabod gan sawl llysenw: "Richard Coeur de Lion", "Oc et No", "Melek-Ric", "Rhisiart Lewgalon".

Ynghyd â'r Ymerodr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa a'r brenin Philippe II, roedd Rhisiart *Coeur de Lion* yn un o arweinwyr y Drydedd Groesgad (1189–1192). Pan ddaliwyd Rhisiart yn wystl yn yr Almaen gan Harri VI, Ymerawdwr Rhufeinig, cododd ei fam Eleanor bridwerth i'w ryddhau.

Cyfansoddodd gerddi yn null y trwbadwriaid yn Ffrainc yn ogystal.

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Y Croesgadau
Categori:Genedigaethau 1157
Categori:Marwolaethau 1199
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Categori:Trwbadwriaid
Dwyrain Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru  o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw **Dwyrain Casnewydd**. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau 
* 1999 – presennol: John Griffiths (Llafur)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Dwyrain Casnewydd (etholaeth seneddol)
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Casnewydd (sir)
Tredegar

:*Am leoedd eraill yn dwyn yr enw, gweler Tredegar (gwahaniaethu)*

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw **Tredegar**. Saif yn Nyffryn Sirhywi. Mae Caerdydd 33.2 km i ffwrdd o Tredegar ac mae Llundain yn 218.7&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 27&nbsp;km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Wedi'i leoli o fewn ffiniau hanesyddol yr hen Sir Fynwy, fe ddaeth yn ganolfan gynnar y Chwyldro Diwydiannol yn Ne Cymru. Ym 1778, adeiladwyd ffwrnais haearn yn Sirhywi gan Thomas Atkinson a William Barrow a ddaeth i'r ardal o Lundain.  Roedd angen tanwydd ar gyfer y ffwrnais, felly cyflogwyd dynion i gloddio glo ym Mryn Bach a Nant-y-bwch. Dyma'r mwyngloddio cyntaf, ar raddfa fach, yn yr ardal.

Methodd y ffwrnais yn 1794. Yn 1797, adeiladodd Samuel Homfray, gyda'i bartneriaid Richard Fothergill a Monkhouse Matthew, ffwrnais newydd, gan brydlesu'r tir o Stâd Tredegar yng Nghasnewydd. Creodd hyn Waith Haearn Sirhywi a oedd yn y pendraw i ddod yn Waith Haearn Tredegar, a enwyd er anrhydedd Ystâd Tŷ Tredegar yn Nhredegar a Pharc Tredegar yng Nghasnewydd yn ne'r sir. Mae Adrian Vaughn, yn ei lyfr *Grub, Dŵr a Relief* (1985) yn crybwyll mai yn 1832 y cymerodd John Gooch swydd reolwr yng ngweithfeydd haearn Tredegar.

Bu sawl o epidemig colera yn y dref yn ystod y 19g a chrëwyd mynwent benodedig ar gyfer y rhai a fu farw o golera yng Nghefn Golau.

## Pensaernïaeth
### Tŷ Bedwellty
Mae Tŷ Bedwellty a'i ardd yn adeilad rhestredig Gradd 2. Yn wreiddiol, roedd yr adeilad yn "fwthyn to gwellt isel", ac fe gafodd yr hen dŷ ei adnewyddu ym 1809. Fe adeiladwyd yr adeilad presennol ym 1818 fel tŷ i Samuel Homfray, a oedd yn brif gyflogwr yr ardal am y rhan fwyaf o'r 19g, trwy ei weithiau glo a haearn.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

### Cloc y Dref
Un o brif nodweddion Tredegar yw Cloc y Dref, sydd yn dominyddu ochr ddeheuol canol y dref. Syniad Mrs. R P Davies, gwraig  rheolwr Gwaith Haearn Tredegar, oedd cyflwyno "cloc oleuedig aruchel". Ei phenderfyniad hi oedd i adeiladu'r cloc yng nghylch canol y dref.

## Enwogion
*Aneurin Bevan - gwleidydd
*Ray Reardon - chwaraewr snwcer enwog
*Cliff White - chwaraewr snwcer
*Phil Williams - gwyddonydd a gwleidydd a aned yn y dref
*Christopher Meredith - bardd a nofelydd
*Mark Jones (1965-2025), chwaraewr rygbi rhyngwladol

## Gwybodaeth eraill 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 468 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 441 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 392 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 8.8% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan leol 
* Camera gwefan 
* Clwb rygbi 

Categori:Cymunedau Blaenau Gwent

Categori:Trefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Gorllewin Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Gorllewin Casnewydd** yn Etholaeth Senedd Cymru yn ninas Casnewydd sy'n gorwedd yn rhanbarth etholiadol Dwyrain De Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2016: Rosemary Butler (Llafur)
* 2016 – Jayne Bryant (Llafur)

## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
* Gorllewin Casnewydd (etholaeth seneddol)''

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Casnewydd (sir)
Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Merthyr Tudful a Rhymni** yn etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth Dwyrain De Cymru. Mae wedi'i leoli yn siroedd Merthyr Tudful a Chaerffili.  yw'r aelod presennol.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2016: Huw Lewis (Llafur)
* 2016 - Dawn Bowden (Llafur)

## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler Hefyd
*Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
1810au

18g - **19g** - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - **1810au** - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1810 1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws VII
* Brenin George III (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Spencer Perceval (y Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Robert Banks Jenkinson, 2ail Iarll Lerpwl (y Deyrnas Unedig)
* Arlywydd James Madison (Unol Daleithiau)
* Arlywydd James Monroe (Unol Daleithiau)
* Ymerawdwr Napoleon I (Ffrainc)
* Brenin Louis XVIII (Ffrainc)
* Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
* Tsar Alexander I (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
Canol Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw **Canol Caerdydd** oddi fewn i Ranbarth Canol De Cymru. Etholwyd Jennifer Randerson (Y Democratiaid Rhyddfrydol) fel yr Aelod Cynulliad cyntaf dros y sedd ym 1999 ac fe wasanaethodd tan 2011, pan etholwyd Jenny Rathbone ar ran y Blaid Lafur. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Caerdydd
Y Rhondda

:''Mae "Cwm Rhondda" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Am yr emyn, gweler Cwm Rhondda (emyn-dôn).''

Cwm yn ne Cymru yw'r **Rhondda** neu **Cwm Rhondda**. Mewn gwirionedd mae yno ddau gwm, sef y Rhondda Fawr a'r Rhondda Fach. Mae bellach yn rhan o fwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf. Daeth yn enwog yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg am gynhyrchu glo a'i allforio drwy'r byd.

## Enwogion
Magwyd sawl llenor yn y Rhondda, gan gynnwys y bardd a nofelydd Rhydwen Williams, awdur *Cwm Hiraeth*.

## Dolenni allanol 
* Taith hanes o amgylch Cwm Rhondda ar safle we BBC Cymru


Rhondda
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Gogledd Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw **Gogledd Caerdydd**. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw 

## Aelodau 
* 1999 – 2007: Sue Essex (Llafur)
* 2007 – 2011: Jonathan Morgan (Ceidwadol)
* 2011 - presennol: Julie Morgan (Llafur)

## Canlyniadau etholiad
### Etholiadau yn y 2010au 
### Etholiadau yn y 2000au 
### Etholiadau yn y 1990au 
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Gwleidyddiaeth Caerdydd
Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae **Gorllewin De Cymru** yn ranbarth etholiadol Senedd Cymru.

## Aelodau Rhanbarthol 
## Etholaethau
* Aberafan
* Yn Abertawe:
** Dwyrain Abertawe
** Gorllewin Abertawe
* Castell-nedd
* Gŵyr
* Ogwr
* Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
De Caerdydd a Phenarth (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yw **De Caerdydd a Phenarth** sy'n danfon cynrychiolydd i San Steffan.  yw aelod seneddol presennol yr etholaeth.

## Ffiniau 
Fel rhan o Adolygiad Cyfnodol 2023 o etholaethau San Steffan ac o dan argymhellion terfynol Mehefin 2023 y Comisiwn Ffiniau i Gymru bydd yr etholaeth yn cadw'i henw ond caiff ei ffiniau eu newid ar gyfer etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2024.

**2024–presennol** : O etholiad cyffredinol 2024, enillodd yr etholaeth Cathays a Dinas Powys,; cadwyd Tre-biwt, Grangetown, y Sblot, Penarth, Sili, Llandochau a Larnog. Collwyd Llanrhymni, Tredelerch, a Trowbridge i etholaeth newydd Dwyrain Caerdydd.

## Aelodau Seneddol 
* 1983 – 1987: James Callaghan (Llafur)
* 1987 – 2012: Alun Michael (Llafur / Co-op)
* 2012: Stephen Doughty (Llafur)

## Etholiadau
bawd|Stephen Doughty
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler hefyd
*De Caerdydd a Phenarth (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Gwleidyddiaeth Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1983
Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae **Canol De Cymru** yn ranbarth etholiadol Senedd Cymru.

## Aelodau Rhanbarthol
### Etholaethau
* Bro Morgannwg
* Yng Nghaerdydd:
** Canol Caerdydd
** Gogledd Caerdydd
** Gorllewin Caerdydd
** De Caerdydd a Phenarth
* Cwm Cynon
* Pontypridd
* Rhondda

## Canlyniadau
## Canlyniad Etholiad 2016
## Canlyniad Etholiad 2007
Categori:Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)

Roedd **Dwyrain Abertawe** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1918 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1919: Thomas Jeremiah Williams (Ryddfrydol Clymblaid)
* 1919–1922: David Matthews (Ryddfrydol Clymblaid)
* 1922–1940: David Williams (Llafur)
* 1940–1963: David Mort (Llafur)
* 1963–1974: Neil McBride (Llafur)
* 1974–2005: Donald Anderson (Llafur)
* 2005–2015: Siân James (Llafur)
* 2015–2024: Carolyn Harris (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Carolyn Harris

Dwyrain Abertawe

### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au 
### Etholiadau yn y 1950au 
### Etholiadau yn y 1940au 
### Etholiadau yn y 1930au 
### Etholiadau yn y 1920au 
### Etholiadau yn y 1910au 
## Gweler hefyd
*Dwyrain Abertawe (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Abertawe
Gorllewin Abertawe (etholaeth Senedd Cymru)

:''Pwnc yr erthygl hon yw etholaeth Cynulliad Gorllewin Abertawe. Am ddefnydd arall o'r enw Abertawe gweler y dudalen wahaniaethu ar Abertawe.''

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw **Gorllewin Abertawe**, sy'n rhan o Ddinas Abertawe. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2011: Andrew Davies (Llafur)
* 2011 – 2020: Julie James (Llafur)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

## Aelodau o'r Senedd 
* 2011 – presennol: Julie James (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniad Etholiad 2016
### Canlyniadau Etholiad 2011
### Canlyniadau Etholiad 2007
## Gweler hefyd
*Gorllewin Abertawe (etholaeth seneddol)
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Abertawe
Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae **Canolbarth a Gorllewin Cymru** yn rhanbarth etholiadol Senedd Cymru.

## Aelodau
### 1999
### 2003
### 2007
### 2011
### 2016
### 2021 
## Etholaethau
* Brycheiniog a Sir Faesyfed
* Ceredigion
* Dwyfor Meirionnydd
* Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr
* Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro
* Llanelli
* Maldwyn
* Preseli Penfro

Categori:Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

bawd|200px|Rhanbarth Gogledd Cymru (1999-2007)

Mae **Gogledd Cymru** yn rhanbarth etholiadol Senedd Cymru ac yn cynnwys 9 etholaeth. Fe'i sefydlwyd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999. Mae'r rhanbarth hon yn ethol 13 aelod: 9 ohonynt yn uniongyrchol o'r etholaethau a 4 aelod rhanbarthol ychwanegol. Mae'r 9 etholaethol yn cael eu hethol drwy system 'y cyntaf i'r felin', a'r 4 rhanbarthol yn cael eu ethol drwy system 'D'Hondt' i gynrychioli'r rhanbarth gyfan er mwyn dod ag elfen o gynrychiolaeth gyfranol i'r etholiad.

## Aelodau Rhanbarthol
## Aelodau Etholaethol
### Canlyniadau Etholiad 2016
Categori:Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Categori:Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
Categori:Gogledd Cymru
Y Democratiaid Rhyddfrydol (DU)

[bawd|[Paddy Ashdown yn canfasio yn Chippenham yn 1992. Bu'n arweinydd rhwng 1988 a 1999.]]

Mae'r **Democratiaid Rhyddfrydol** yn blaid wleidyddol ryddfrydol, gymdeithasol sy'n gweithredu yn y Deyrnas Unedig ac a elwir ar lafar yn **Lib Dems**. Hyd at 2015, hi oedd y drydedd blaid fwyaf o'r pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig.

Ffurfiwyd y Democratiaid Rhyddfrydol yn 1988 pan unwyd y Blaid Ryddfrydol a Plaid y Democratiaid Cymdeithasol (*Social Democratic Party* neu'r "SDP"). Cyn hynny am saith mlynedd, roedd y ddwy blaid wedi ffurfio'r 'Cynghrair yr SDP-Rhyddfrydwyr'. Hyd at 1988, bu'r Blaid Ryddfrydol mewn bodolaeth am 129 mlynedd, gydag arweinwyr cryf a Chymreig megis Gladstone a Lloyd George. Rhoddwyd cryn bwyslais ar ddiwygiadau rhyddfrydol er lles y gymdeithas, ac arweiniodd hyn at sefydlu'r Wladwriaeth les yng ngwledydd Prydain a Gogledd Iwerddon. Yn 1920, fodd bynnag, goddiweddwyd y Rhyddfrydwyr gan y Blaid Lafur, fel y prif fygythiad i'r Blaid Geidwadol. Gwahanwyd y Rhyddfrydwyr a'r Llafurwyr ymhellach yn 1981 oherwydd i'r Blaid Lafur droi fwyfwy i'r asgell chwith.

Etholwyd Nick Clegg yn Arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn 2007 ac yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010, cipiwyd 57 o'r seddi ganddynt, a nhw felly oedd y drydedd blaid fwyaf o ran nifer yr Aelodau Seneddol. Roedd gan y Ceidwadwyr 307 a Llafur 258 AS, a gan nad oedd gan yr un blaid y mwyafrif clir, ymunodd y Democratiaid Rhyddfrydol gyda'r Ceidwadwyr i ffurfio cynghrair a phenodwyd Clegg yn Ddirprwy Brif Weinidog y DU. Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015, lleihawyd nifer ei haelodau Seneddol i 8 ac ymddiswyddodd Clegg fel Arweinydd ei blaid.

## Ffurfio
Ffurfiwyd y Democratiaid Rhyddfrydol ar 3 Mawrth 1988 pan unwyd y Blaid Ryddfrydol gyda'r Democratiaid Cymdeithasol, ond daeth i gytundeb gyda'i gilydd saith mlynedd ynghynt pan ffurfiwyd y 'Cynghrair yr SDP-Rhyddfrydwyr' (*SDP–Liberal Alliance*).

Sylweddolodd yr SDP a'r Rhyddfrydwyr - yn gam neu'n gymwys - nad oedd lle i bedair plaid yng ngwleidyddiaeth gwledydd Prydain, a daethpwyd i gytundeb (neu 'Gynghrair') na fyddent yn sefyll yn erbyn ei gilydd mewn etholiad. Arweinyddion y Gynghrair oedd David Steel o'r Rhyddfrydwyr a Roy Jenkins ar ran yr SDP; cyn hir, daeth David Owen i gymryd lle Jenkins. Roedd gan y ddwy blaid eu polisiau eu hunain, ond cyflwynwyd un maniffesto ar gyfer Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987.

## Arweinwyr
* Paddy Ashdown (1988–1999)
* Charles Kennedy (1999–2006)
* Menzies Campbell (2006–2007)
* Nick Clegg (2007–2015)
* Tim Farron (2015–2017)
* Vince Cable (2017-2019)
* Jo Swinson (22 Gorffennaf 2019 – 13 Rhagfyr 2019)
*Ed Davey (27 Awst 2020 – presennol)

## Canlyniadau mewn Etholiadau Cyffredinol
## Aelodaeth
## Gwelir hefyd 
Democratiaid Rhyddfrydol Cymru - y Blaid yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Democratiaid Rhyddfrydol Cymru 
*  Democratiaid Rhyddfrydol y DU


Democratiaid Rhyddfrydol, Y
Democratiaid Rhyddfrydol, Y
Categori:Sefydliadau 1988
Y Blaid Geidwadol (y Deyrnas Unedig)

Mae'r **Blaid Geidwadol ac Unoliaethol** (Saesneg:***The Conservative and Unionist Party***) yn blaid wleidyddol canol-dde yn y Deyrnas Unedig. Fe'i hadnabyddir hefyd fel **y Blaid Geidwadol**, **Ceidwadwyr**, **y Blaid Dorïaidd** neu'n llai ffurfiol, **y** **Torïaid**.

Sefydlwyd y blaid yn ei ffurf bresennol pan unodd gyda'r 'Rhyddfrydwyr Unoliaethol' (*Liberal Unionist Party*) a newidiwyd yr enw i 'Blaid Geidwadol ac Unoliaethol', sy'n parhau i fod yr enw swyddogol a chyfreithiol. Yn hanesyddol fe'i hystyrir yn brif blaid yr asgell dde gymedrol. Yn 2014 roedd ganddi fwy o Aelodau Seneddol yn Nhŷ'r Cyffredin ac yn llywodraethu mewn clymblaid gyda'r Rhyddfrydwyr Democrataidd. Yn ystod yr 20g, hi oedd un o'r ddwy blaid gryfaf; bu'n llywodraethu am 57 mlynedd, gan gynnwys dan arweinyddiaeth Winston Churchill (1940–45, 1951–55) a Margaret Thatcher (1979–90). Erbyn diwedd yr 20g, y Ceidwadwyr hefyd oedd y prif wrthwynebydd i'r Senedd Ewropeaidd.
[bawd|chwith|[Robert Peel|Syr Robert Peel, cyn Brif Weinidog ac un o sefydlwyr y Blaid Dorïaid]]

## Y Blaid Geidwadol yng Nghymru 
Yn yr Etholiad Cyffredinol 1997 collodd y blaid bob un o'i seddi yng Nghymru, ond yn yr Etholiad Cyffredinol 2005, fe ailgipiwyd tair ohonynt.

Yn dilyn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007, bu gan y blaid 12 o'r 60 sedd; ar ôl  2013 hi oedd ail blaid fwyaf Cymru (o ran nifer yr aelodau seneddol), gyda Phlaid Cymru'n drydedd.

Cafodd y blaid etholiad cyffredinol ysgubol yn Rhagfyr 2019 gan ennill 14 sedd o blith 40 sedd Cymru yn Nhŷ’r Cyffredin. Dyma gynnydd o 6 sedd o'r Blaid Llafur i'r Blaid Geidwadol. Torrwyd wal goch Llafur yn y Gogledd Ddwyrain gan adael un fricsen goch sef etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy. Yn ôl nifer dyma berfformiad gwaethaf Llafur ers dyddiau Margaret Thatcher yn y 80au.

Yn etholiad 2024, fe gollodd y Ceidwadwyr bob un o'r seddi hyn. 

## Perfformiad
bawd|chwith|800px|Siart yn dangos canrannau'r bleidlais boblogaidd i bleidiau gwledydd Prydain a Gogledd Iwerddon, 1832–2005.
bawd|chwith|400px|Canran y bleidlais. Ceidwadwyr (glas); Whigiaid/Rhyddfrydwyr/Rh'r Democrataidd (oren); Llafur (coch); eraill (llwyd).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Plaid Geidwadol y DU


Deyrnas Unedig, Y
Ceidwadol
Categori:Sefydliadau 1834
Y Blaid Lafur (DU)

Plaid wleidyddol Brydeinig, ganol-chwith yw'r **Blaid Lafur** a sefydlwyd ar 27 Chwefror 1900. Gellir ei hystyried yn brif gynrychiolydd y canol-chwith gwleidyddol ym Mhrydain ers y 1920au, pan esblygodd o'r undebau llafur a phleidiau sosialaidd y 19g. Symudodd tua'r canol o dan bolisi "Y Drydedd Ffordd" dan arweinyddiaeth Tony Blair ac o ganlyniad cyfeirir ati yn y 2000au fel "Llafur Newydd". Mae'r Blaid Lafur yng Nghymru (gweler isod) yn rhan o Blaid Lafur y DU; yr un sefyllfa a'r Alban. Yn 2015 roedd gan y blaid oddeutu 292,000 o aelodau.

## Hanes 
Fe'i sefydlwyd yn 1900, gan oddiweddwyd y Blaid Ryddfrydol ddechrau'r 1920au a ffurfiodd lywodraeth (leiafrifol) dan arweinyddiaeth Ramsay MacDonald yn 1924 ac eto yn 1929–31. Ffurfiodd rhan o glymblaid yng nghyfnod yr Ail Ryfel Byd rhwng 1940 a 1945 ac ar ddiwedd y Rhyfel, ffurfiodd lywodraeth eto - y tro hwn o dan arweinyddiaeth Clement Attlee - a daliodd ei gafael fel y brif blaid rhwng 1964 a 1970 gyda Harold Wilson wrth y llyw, ac yna'i olynydd James Callaghan.

## Y Blaid Lafur yng Nghymru 
Eluned Morgan, Prif Weinidog Cymru, yw arweinydd presennol y Blaid Lafur Gymreig (Llafur Cymru).

Mae gan y blaid 29 (allan o 60) Aelodau o'r Senedd yn Senedd Cymru ers etholiad Mai 2016, pan ddewisodd y blaid i ffurfio clymblaid gyda dau aelod arall, Kirsty Williams (Y Democratiaid Rhyddfrydol) a Dafydd Elis-Thomas (annibynnol).

## Perfformiad mewn etholiadau
bawd|chwith|900px|Siart yn dangos canrannau'r bleidlais boblogaidd i bleidiau gwledydd Prydain a Gogledd Iwerddon, 1832–2005.

†Yr etholiad cyntaf o dan Ddeddf Cynrychioliad y Bobl 1918 pan roddwyd yr hawl i'r rhan fwyaf o ddynion dros 21 oed a merched dros 30 oed i bleidleisio.

‡Yr etholiad cyntaf i ferched dros 21 gael pleidlais.

## Gweler hefyd
* Llafur a'r Blaid Gydweithredol

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan Llafur Cymru 
*  Gwefan Plaid Lafur y DU


Llafur
Deyrnas Unedig, Y
Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth Senedd Cymru)

Mae **Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro** yn etholaeth Senedd Cymru (ac yn etholaeth seneddol) yng ngorllwin Cymru. Mae'n cynnwys rhan o Sir Gaerfyrddin, a rhan o Sir Benfro.

 yw'r aelod dros yr etholaeth.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2007: Christine Gwyther (Llafur)
* 2007 – 2021: Angela Burns (Ceidwadol)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw o 'Gynulliad Cymru' i 'Senedd Cmru'.

## Senedd Cymru
* 2007 – 2021: Angela Burns (Ceidwadol)
* 2020 - presennol: Sam Kurtz

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au 
### Canlyniad Etholiad 2007
### Canlyniadau Etholiad 2003
### Canlyniadau Etholiad 1999
|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | **Sedd newydd:** [[Y Blaid Lafur (DU)|]] **yn ennill**.
| align="right" | **Swing**
| align="right" | 
||
|-

## Gweler Hefyd
*Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Categori:Sir Gaerfyrddin
Categori:Sir Benfro
Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)

Roedd **Gorllewin Clwyd** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1997 hyd at 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1997–2005: Gareth Thomas (Llafur)
* 2005–2024: David Jones (Ceidwadol)

## Ffiniau 
Mae'r etholaeth yn cynnwys y trefi Bae Colwyn ac Abergele.

## Etholiadau

Delwedd:Cyfrif Etholiad 2017 Election count, Llandudno 03.jpg|Cyfri'r pleidleisiau yn Etholaeth Gorllewin Clwyd.
Delwedd:Cyfrif Etholiad 2017 Election count, Llandudno 34.jpg|David Jones, Ceidwadwr, a gipiodd y sedd ym Mehefin 2017. Ar y dde: Gareth Thomas.
Cyfrif Etholiad 2017 Election count, Llandudno 41.jpg|Dilwyn Roberts, ymgeisydd Plaid Cymru ym Mehefin 2017.

### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y 1990au
## Gweler hefyd
*Gorllewin Clwyd (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Sir Ddinbych