Hanes Badau Achub Llandudno

Sefydlwyd **Badau achub yn Llandudno** yn  hanner gyntaf 1861 wedi i dros fil o bobl farw mewn llongddrylliadau ar draethau cyfagos.

### Colledion
Yn Ionawr 1642 collwyd y *Phoenix*, un o dair llong rhyfel o lynges Wyddelig Siarl I ac ni chredir i neb gael ei hachub. Ar Ddydd Calan 1824 roedd yr *Hornby* ar ei thaith o Lerpwl i India'r Gorllewin gyda chriw o 14 a dau deithiwr. Fel roedd y llong yn taro'r creigiau yn ystod y nos, taflwyd un o'r criw, John Williams, ar silff o graig, ac ef oedd yr unig un a achubwyd. Pan wawriodd, cerddodd i'r efail ar y Gogarth at y mwynwyr. Yn ddiweddarach carcharwyd 19 o'r rheini am ysbeilio'r llong! Arhosodd John Williams yn Llandudno a daeth yn un o'r mwynwyr. Yn 1831 boddwyd 128 oedd yn teithio ar y *Rothsay Castle*. Llongau eraill a gollwyd oedd y Lady Harriet ac yn 1848 collwyd 200 o fywydau pan aeth yr *Ocean Monarch* ar dân a suddo ar fordaith o Lerpwl i America.

### *Sisters Memorial*
bawd|chwith|300px|Y bad achub cyntaf, *Sisters Memorial 1*

Bad achub cyntaf Llandudno oedd  y *Sisters Memorial* a gyrhaeddodd y dref yn gynnar yn 1861. Fe'i lansiwyd am y tro cyntaf ar 9 Chwefror mewn ymgais i gyrraedd llong oedd mewn helynt ger y Rhyl. Yn anffodus, suddodd y *William* - sgwner o Lerpwl - ond achubwyd ei chriw gan fad achub y Rhyl. Y bore wedyn derbyniwyd galwad arall at sgwner yn Afon Menai, ond llwyddodd bad achub Penmon i gael y blaen arnynt!

Yn 1867 penderfynwyd nad oedd y *Sisters Memorial* yn addas i'r gwaith wedi i'r bad droi drosodd ger y Rhyl a thaflu'r criw i gyd ond un i'r môr!

### *Sisters Memorial 2*
bawd|chwith|300px|Yr ail bad achub, *Sisters Memorial 2*

Penderfynwyd galw'r bad achub newydd yn 'Sisters Memorial 2'. Roedd yn 33 troedfedd o hyd gyda 10 o rwyfau. Costiodd £284-3-10. Ar 20 Medi 1887 y daeth yr alwad gyntaf at y *Jane* oedd wedi angori ger y Gogarth Fawr yn ystod storm ogleddol, â'i mast ar ei ochr. Llwyddwyd i achub y capten, ei wraig a'r criw o ddau. Tynnwyd y bad achub i'r lan gan y *Prince Arthur*.

Roedd hi'n stormus iawn ar Ddydd Calan 1875, gyda'r gwynt o'r de-ddwyrain. Lansiwyd y bad achub  am 1430 i helpu'r *Hester*. Llwyddwyd i achub y criw o ddau er i'r bad gael ei lenwi â dŵr o leiaf bedair gwaith. Cyrhaeddwyd y lan am naw o'r gloch yr hwyr.

Erbyn 1885 defnyddid cloch a baner i alw'r criw. Ar 10 Awst y flwyddyn honno, a hithau'n stormus, gwelwyd bod llong hwyliau, y *Mira* mewn trafferthion gyda phedwar dyn ar ei bwrdd. Llwyddwyd i'w hachub ond dymchwelwyd y *Sisters Memorial 2* gan daflu pawb i'r môr. Llwyddodd pawb ond un i ddringo'n ôl ar ei bwrdd a bu'n rhaid i John Roberts neidio i'r dŵr i'w achub.

Lansiwyd am y tro olaf ar 7 Medi 1887 pan achubodd griw  yr *Haidee* oedd ar suddo. Yn gyfangwbl, achubodd 35 o fywydau.

### *Sunlight 1*
bawd|chwith|px300|Y *Sunlight 1* oedd y drydedd bad achub

Ar 15 Hydref 1887 anfonwyd bad achub newydd i Landudno o Lundain ar y tren! Roedd yn 37 troedfedd o hyd ac 8 troedfedd o led, gyda 12 rhwyf arni. Fe'i adeiladwyd gan Gwmni Forrest ar gost o £529. Talwyd am y bad gan gwmni sebon Brodyr Lever o Port Sunlight, a'r enw a roddwyd ar y cwch oedd *Sunlight 1*.
Ar 7 Hydref 1889 fe'i galwyd i roi cymorth i ddau gwch pysgota  oedd mewn helynt dair milltir o'r bae. Llwyddwyd i achub y criw o bedwar oddi ar un cwch a'u cludo i'r lan cyn dychwelyd i achub y gweddill.  Yn Medi 1890 roedd Brenhines Rwmania yn aros yn y dref, ac ar ôl gweld y bad achub cyflwynodd rodd o ddegpunt i'r criw.

Yn ystod y cyfnod, lansiwyd y *Sunlight 1* ar 19 o weithiau ac achubwyd 26 o fywydau.

### *Theodore Price*
bawd|chwith|300px|Y *Theodore Price*

Yng Ngorffennaf 1902 cyrhaeddodd bad achub newydd, y *Theodore Price*, oedd 37 troedfedd o hyd ond roedd yn lletach na'r un blaenorol. Dim ond 10 rhwyf oedd ar hon. Costiodd £908 a bu'n rhaid adeiladu cwt newydd yn 1904 ar gost o £1370. Ar 3 Chwefror 1903 y daeth yr alwad gyntaf i gynorthwyo stemar oedd bum milltir o Oleudy'r Gogarth. Yn ystod storm y noson cynt roedd cargo'r *Wylam* wedi symud, ac roedd dros wyth troedfedd o ddŵr yn stafell yr injan pan gyrhaeddodd y bad achub. Llwyddwyd i'w chael i'r bae yn ddiogel.

Ar 22 Chwefror 1908 lansiwyd y *Theodore Price* i helpu'r *Lily Garton* oedd mewn trafferthion yn aber Afon Conwy. Wrth fynd rownd y Gogarth malwyd rhannau o'r bad achub a chlwyfwyd un o'r criw, Evan Evans, yn ddrwg. Bu farw aelod arall o'r criw, John Williams yn fuan wedyn oherwydd effeithiau'r storm.

Ar 27 Mawrth 1919 collodd y sgwner *Ada Mary* ei hwyliau ger Bae Colwyn mewn storm. Lansiwyd y bad achub ond cafodd ei orchuddio gan y tonnau deirgwaith. Ar ôl brwydro, cyrhaeddodd y sgwner ac achub y ddau oedd ar ei bwrdd. Methwyd a dychwelyd i Landudno a bu'n rhaid glanio ym Mae Colwyn. Y tro olaf i'w lansio oedd yn Hydref 1927 i helpu cwch hwylio y Delyshore ger y pier ac achubwyd y tri oedd ar ei bwrdd. Daeth cyfnod y *Theodore Price* i ben yn 1930 ar ôl 42 o alwadau pan achubwyd 39 o fywydau.
Y *Sarah Jane Turner* ddaeth wedyn, a adeiladwyd yn 1901 ar gyfer Gorsaf Montrose yn yr Alban. Gwerthwyd y *Theodore Price* yn lleol ac fe'i addaswyd fel "cabin cruiser"  a'i enwi yn *Maralic*. Trwy gyd-ddigwyddiad roedd yr alwad gyntaf i'r *Sarah Jane Turner* ar y 4 Hydref 1930 i helpu'r *Maralic* yn aber Afon Conwy, ond llwyddodd y Maralic i ddychwelyd i Gonwy heb gymorth. Byr fu arhosiad y bad achub yma, ac erbyn diwedd 1931 cafwyd cwch arall, y *Matthew Simpson*.      

### *Matthew Simpson*
bawd|chwith|300px|Tyrfa wedi ymgynnull tu allan i gwt y bad achub yn Stryd Lloyd i weld  y *Matthew Simpson*

Tua diwedd 1931 y cyrhaeddodd y *Matthew Simpson* i gymryd lle'r *Sarah Jane Turner*. Eto, bad o 37 troedfedd o hyd, oedd braidd yn hên yn cyrraedd Llandudno gan iddi gael ei hadeiladu yn 1903 ar gyfer Gorsaf Berwick. Dim ond unwaith y lansiwyd hi yn ystod ei harosiad byr, a hynny ar 29 Gorffennaf 1933 ar ôl derbyn neges bod awyren wedi plymio i'r môr ger Llandudno. Ond, er chwilio'n ddyfal ni ddarganfuwyd dim.

### *Thomas & Annie Wade Richards*
bawd|chwith|300px|Y *Thomas & Annie Wade Richards*

Ar 16 Medi 1933 cyrhaeddodd *Thomas & Annie Wade Richards*. Fe'i hadeiladwyd yn Cowes gan Gwmni J. Samuel White. Roedd y bad achub yma ychydig yn llai o hyd (35 troedfedd) gyda pheiriant petrol 35&nbsp;hp Weyburn AE6 a gallai deithio ar gyflymdra o 7.33 knots. Hefyd cafwyd tractor pwrpasol ar gyfer y gwaith o lansio, un a arferai fod ar waith yn Port Logan.

Bu'r alwad gyntaf ar 6 Mai 1934 am 11 y bore. Collodd cwch hwylio, y *Mizpah*  ei hwyliau mewn môr garw ddwy filltir o'r Gogarth Fach. Llwyddwyd i achub y criw o dri yn ddiogel a mynd â'r cwch yn ddiogel i Gonwy. Trwy gyd-ddigwyddiad, at y *Mizpah* y bu'r ail alwad hefyd (ar 24 Awst 1924) pan aeth i drafferthion ym Mae Llandudno. Eto, llwyddwyd i achub y criw o dri.

Ar 1 Mehefin 1939 roedd y llong danfor, *Thetis*, wedi mynd i drafferthion wrth blymio ym Mae Lerpwl. Bu'r *Thomas & Annie* yn cynorthwyo drwy hebrwng meddyg at y destroyer *Somali*. Yn anffodus, collwyd 99 o fywydau, a dim ond pedwar o fywydau a achubwyd.

Ar 9 Tachwedd 1940 roedd cwch pysgota *Leonard* wedi angori wrth y pier a'r "hold" yn llawn o ddwr. Gyda Gwynt y Gogledd yn rhuo, bu'n rhaid cael cymorth y frigad dân i bwmpio'r dwr, ond yna bu'n rhaid lansio'r bad achub i ddadlwytho'r pysgod oedd ar ei bwrdd. Parhaodd y gwaith drwy'r dydd a'r nos cyn  i'r *Leonard* allu hwylio i gyfeiriad Bangor yn ddiogel gyda'r bad achub yn ei hebrwng ar y daith.

Daeth yr alwad olaf ar 10 Ebrill 1952. Roedd cwch pysgota o Gonwy y *Liver Bird* mewn trafferthion ddwy filltir i'r gogledd o'r Gogarth Fawr, gydag un dyn, oedd wedi cael damwain ddrwg i'w law, a'i gi ar ei bwrdd. Llwyddwyd i'w achub a thrin ei glwyfau.

Lansiwyd y *Thomas & Annie* 57 o weithiau a llwyddwyd i achub 38 o fywydau.

### *Tillie Morrison, Sheffield*
bawd|chwith|300px|Y *Tillie Morrison, Sheffield*

Anfonwyd y *Tillie Morrison, Sheffield* i Landudno yn Chwefror 1953. 35 troedfedd oedd hyd y bad yma hefyd, ond roedd yna ddau beiriant petrol 18&nbsp;bhp Weyburn. Adeiladwyd ym 1947 ar gyfer Gorsaf Bridlington, ond, tra roedd ar alwad yno ar 19 Awst 1952 fe ddymchwelodd ac fe gollwyd un o griw y bad achub. Ar ôl hynny, cafodd y *Tillie Morrison* ei ail-drin a'i anfon i Landudno.

Ar 1 Mehefin 1953 y bu'r alwad gyntaf pan lansiwyd i gynorthwyo HMS *Verulan* oedd mewn trafferthion. Llwyddwyd i ddod â deuddeg o bobl i'r lan yn ddiogel. Di gynnwrf fu gweddill arhosiad  byr y *Tillie Morrison* a gadawodd y dref yn Mehefin 1959.

### *Annie Ronald & Isabella Forest*
bawd|chwith|300px|*Annie Ronald & Isobella Forrest*

Yr *Annie Ronald & Isabella Forest* fu'n gwylio'r glannau rhwng 1959 a 1964. Hen fad achub St. Abbs oedd hwn a adeiladwyd yn 1936. Ar 4 Hydref 1959 roedd cwch rhwyfo yn cario pedwar  o bobl mewn trafferthion ger y Gogarth Fawr mewn môr garw  a gwynt cryf o'r de. Llwyddwyd i'w hachub. Yna daeth galwad arall y pnawn hwnnw at gwch bychan yr 'Aires' oedd dair milltir o Benmaenmawr gyda dau ar ei bwrdd. Achubwyd hwythau. Yn anhygoel, cafwyd trydydd galwad bod cwch hwylio mewn trafferthion, ond er chwilio'n ddyfal am oriau, ni ddarganfuwyd dim.

Ar 7 Medi 1963, y daeth yr alwad olaf at gwch hwylio ger Goleudy'r Gogarth  ar ei ffordd i Landrillo yn Rhos, pan oedd y bad ar gychwyn i Fae Colwyn i gymryd rhan mewn arddangosfa'r Awyrlu. Achubwyd hwy a thynnu eu cwch i'r lan, ond o fewn tri chwarter awr 'roeddynt  mewn trwbl unwaith eto!   

### *Lily Wainwright*
bawd|chwith|300px|Y *Lily Wainwright*

Lansiwyd y *Lilly Wainwright* am y tro cyntaf ar 13 Mawrth 1964, wedi i ddyn gael ei gario allan i'r môr yn aber Afon Conwy yn ei gwch hwylio fechan. Gwelwyd y cwch gan hofrennydd ar y creigiau ger y Gogarth Fawr, ond 'd oedd dim golwg o'r morwr yn unman.

Ym mis Mai 1968 roedd bad achub Llandudno yn y newyddion ar draws y byd! Y *St. Trillo* oedd mewn helynt gyda'r propelor wedi ei glymu gan raff a'r stemar yn "drifftio" i gyfeiriad y Gogarth Fach. Ar ei bwrdd roedd 420 o bobl a phlant yn cynnwys 325 o Americanwyr cefnog o'r *Kungsholm*, llong bleser o Sweden. Yn anffodus, 'roedd un ohonynt angen inswlin. Aeth pethau o ddrwg i waeth pan glymodd rhaff o'r *Kungsholm* ym mhropelor y *St Trillo*. Erbyn hyn 'roedd y *Kungsholm* wedi hwylio i ffwrdd oherwydd y tywydd stormus. Brwydrodd criw y *Lily Wainwright* drwy'r môr garw at y *Kungsholm* i godi'r inswlin a'i gario'n ddiogel at y *St. Trillo*. Yna, cafwyd cymorth cwch pysgota o Gonwy, *Kilravock* dynnu'r *St. Trillo* at y pier yn Llandudno a'i chlymu yno. Aed â'r teithwyr blinedig i westai yn y dref am y noson, ac 'roeddynt mor ddiolchgar am gael eu hachub nes penderfynu gwneud casgliad o £3,562 tuag at y bad achub.

### Gwaith gwahanol
Ar 26 Chwefror 1990 dioddefodd Glannau'r Môr Gogledd Cymru y llifogydd gwaethaf o fewn cof, gyda Towyn, Pensarn a Bae Cinmel y lleodd a ddioddefodd yn ddrwg iawn, gyda'r môr yn torri drwy'r môrglawdd a chreu llifogydd o dros chwe troedfedd. Bu'r cwch bychan rwber o Orsaf Llandudno yn brysur iawn yn ystod y cyfnod yma yn achub pobl o'u cartrefi.

### *Andy Pearce*
bawd|chwith|300px|Yr *Andy Pearce*

Adeiladwyd yr *Andy Pearce* yn Cowes a daeth i Landudno ar 15 Tachwedd 1990. Fe gostiodd bron i £455,000, ond mae'n gallu teithio ar gyflymdra o 17.5 knots, sydd ddwywaith mor gyflym â'r *Lilly Wainwright*. Pan gyrhaeddodd gyntaf bu'n rhaid ei gadael ar y stryd oherwydd bod craciau wedi ymddangos yn y concrid o flaen y cwt bad achub!

Bu'r alwad gyntaf ar 17 Ebrill 1991 i achub dau oedd mewn hen gwch achub ger Llandrillo yn Rhos mewn gwynt cryf o'r gogledd orllewin. Llwyddwyd i'w hachub a mynd â hwy i'r lan yn Negannwy.
Ym Mehefin 1992 roedd y llong cargo *Residu* mewn trafferthion 25 milltir i'r gogledd o'r Gogarth Fawr. Roedd y môr yn llifo i mewn i'r llong. Ceisiodd y criw fynd â hi i Ynys Manaw, ond ofer fu eu hymdrechion oherwydd y tywydd garw a chyflwr y cwch. Galwyd am hofrennydd o'r Fali i achub y criw. Arhosodd yr *Andy Pearce* gyda'r *Residu* ond er yr ymdrechion fe suddodd honno o fewn rhai oriau.

Ar 12 Mawrth 2003 roedd tipyn o banic pan sylweddolodd criw cwch pysgota eu bod wedi codi bom Almaenig yn eu rhwydau dair milltir o'r Gogarth Fawr. Llwyddwyd i fynd  â'r bom i le diogel i'w ffrwydro, ond roedd yn amser pryderus i'r criw.

Ar 9 Mehefin 1993 bu digwyddiad arswydus yn dilyn glaw eithriadol o drwm a ddechreuodd tua pedwar o'r gloch y prynhawn. Bu rhannau helaeth o Landudno dan ddwr a gwnaeth y cwch bychan waith rhyfeddol unwaith eto yn achub nifer o bobl o'u cartrefi.

### Cychod llai
bawd|chwith|300px|Y *John Saunderson* oedd y gyntaf o 3 cwch bach a gyflwynwyd gan deulu Dr Barbara Saunderson

Sylweddolodd y Gymdeithas RNLI bod mwy a mwy o waith i'r cychod bychan. Yn Hydref 1996 cyrhaeddodd y *John Saunderson* a bu ar alwad nifer o weithiau hyd 2007 yn achub pobl a phlant oedd wedi eu dal gan y llanw ar Draeth y Gogledd a Phenmorfa.

Yna cyrhaeddodd y *William Robert Saunderson* yn 2007. Y ddiweddaraf yw y *Dr Barbara Saunderson* a gyrhaeddodd y dref yn 2016. Dr Saunderson fu'n gyfrifol am ariannu y cychod bach a derbyniodd fedal arbennig am ei haelioni. Bu farw yn 2014.

Bellach, mae'r *Andy Pearce* wedi bod yn achub morwyr am 37 mlynedd, Mae natur y gwasanaeth wedi newid yn arw erbyn hyn a'r cychod bychan sy'n gyfrifol am y rhan helaethaf o'r gwasanaeth achub

### Bad achub newydd – *William F Yates*
bawd|chwith|300px|Y *William F Yates*

Cyrhaeddodd bad achub newydd yr RNLI, gwerth £2.2m, ei chartref newydd yng Nghraig-y-Don, Llandudno, am hanner dydd ar 24 Medi, a daeth tyrfa fawr i'w chroesawu. Mae'r cwch yn gallu cyrraedd cyflymder o 25 'knot' sy'n 50% yn gynt na'r cwch blaenorol, fydd yn galluogi i griwiau achub gyrraedd digwyddiadau ynghynt.

Bydd y cwch math Shannon, y *William F Yates*, sef cwch sy'n cael ei bweru gan jetiau hydro dŵr yn hytrach na phropelor cyffredin, yn olynu yr *Andy Pearce*  a hi, yn ogystal â'r cwch bach, *Dr Barbara Saunderson*, gafodd y dasg o arwain y *William F Yates* i Graig y Don o Gonwy.

Dywedodd llywiwr bad achub Llandudno, Graham Heritage, fod y cwch newydd yn bennod gyffrous yn hanes RNLI Llandudno. "Mae'n anrhydedd i'r criw gael eu dewis i fod â chyfrifoldeb o gartrefu ein cwch achub pob tywydd," meddai.

13 y tri cwch.jpg|Yr hen, y newydd a'r cwch bach
14. criw presennol w.jpg|Y criw tu allan i gartref newydd y bad achub

## Cyfeiriadau
Cyhoeddwyd mewn nifer o gyhoeddiadau gan Gareth Pritchard yn cynnwys papur bro *Y Pentan* a'r *Herald Cymraeg* (*Daily Post*).

Llandudno
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Llandudno