Môr Celebes

Mae **Môr Celebes** (Indoneseg: *Laut Sulawesi*; Ffilipino: *Dagat Selebes*) yng ngorllewin y Môr Tawel ac yn cael ei ffinio i'r gogledd gan ynysforoedd Sulu a Môr Sulu, ac Ynys Mindanao o'r Philipinau, ar y dwyrain gan gadwyn o Ynysoedd y Sangihe, i'r de gan Benrhyn Mizahassa yn Sulawesi, ac yn y gorllewin gan Kalimantan yn Indonesia. Mae'n ymestyn 675&nbsp;km o'r gogledd i'r de a 840&nbsp;km o'r dwyrain i'r gorllewin ac mae cyfanswm arwynebedd o 280,000&nbsp;km sgwâr ac uchafswm dyfnder o 6,200m. Mae'r môr yn agor yn y de-orllewin trwy Gulfor Makassar i mewn i Môr Java.

Mae Môr Celebes yn rhan o hen môr basn a ffurfiwyd 42 miliwn o flynyddoedd yn ôl mewn mangre yn rhydd o unryw dirfas. Erbyn 20 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd symudiadau crawen y ddaear wedi symud y basn yn ddigon agos at losgfynyddoedd Indonesia a'r Philipinia i dderbyn eu gweddillion. Erbyn 10 miliwn o flynyddoedd yn ôl roedd Môr Celebes yn boddi gyda malurion cyfandirol, gan gynnwys glo, a ollyngwyd gan fynydd newydd a dyfai ar Borneo a'r ffaith fod y  basn wedi docio yn erbyn Ewrasia.

Mae'r ffin rhwng y moroedd  Celebes a Sulu ar Grib Sibutu-Basilan. Mae cerrynt cefnforol cryf, ffosydd dyfn a môr-fynyddoedd, ynghyd ac ynysoedd llosgfynyddol gweithgar, yn arwain at nodweddion eigionegol cymhleth.

## Y Parth Economaidd Unigryw 
Ar 23 Mai 2013 llofnododd  Llywodraeth Gweriniaeth y Philipinau a Llywodraeth  Gweriniaeth Indonesia  gytundeb i sefydlu'r ffin sy'n amffinio'r  Parth Economaidd Unigryw (EEZ) rhwng y ddwy wlad. Fe gytunwyd y byddai i'r gogledd o'r ffin dan awdurdodaeth y Philipinau (gelwir y rhan yma o'r môr yn ***Fôr Mindanao***) ac fe fyddai i'r de o'r ffin dan reolaeth Indonesia (a gelwyd y rhan yma o'r môr yn ***Fôr*** ***Celebes***).

## Graddau 
Mae'r International Hydrographic Organization (IHO) yn diffinio Môr Celebes fel un o ddyfroedd Ynysgadwyn Dwyrain Asia. Mae'r IHO yn diffinio ei therfynau fel a ganlyn:
*Ar y Gogledd.* O derfyn deheuol Môr Sulu/Sulu Sea [o Bentir Tagolo, lawr arfordir gorllewinol Mindanao i eithafion y de-orllewin hyd at arfordir ogleddol Ynys Basilan/Basilan Island (), a thrwy'r ynys yma i'w then deheuol either, a felly linnell i Ynys Bitinan () oddi ar ben ddwyreiniol eithaf Ynys Jolo/Jolo Island, a thrwy Jolo hyd at bwynt ar ledriad to a point in long. 121°04'Dn ar ei arfordir ddeheuol, a thrwy  Ynysoedd Tapul a Lugus  ac ar hyd arfordir ogleddol Ynys Tawitawi/Island at Ynys Bongao/Island oddi ar ei phen orllewinol (), ac yno i Tanjong Labian, ym mhen pellaf eithaf Borneo] ac arfordir de-orllewin Mindanao. 

*Ar y dwyrain.* Llinell o  Bentir Tinaca, man deheuol  Mindanao, i fan gogleddol pulau Sangihe Besar () yno trwy'r pulau-pulau Sanguine i Tanjung Puisan, man eithafol gogleddol  Celebes Sulawesi.

*Ar y de.* Arfordir gogledd Celebes rhwng tanjung Puisan a tanjung Binar (Cape Rivers) () ac yno mewn llinell i Tanjung Mangkalihat yn Borneo, terfyn gogleddol Culfor Makassar/Strait [llinell sydd yn ymuno Tanjung Mangkalihat, Borneo () a tanjung Binar (Cape Rivers), Celebes ()].

*Ar y gorllewin.* Arfordir dwyrain Borneo rhwng Tanjung Mangkalihat a Tanjong Labian, terfyn deheuol Môr Sulu.

## Bywyd morol 
bawd|Ystifflog o'r rhywogaeth  *Enoploteuthis* o Fôr Celebes.
Mae'r Môr Celebes yn gartref i amrywiaeth eang o bysgod a chreaduriaid dyfrol. Mae'r lleoliad trofannol â'r dyfroedd clir cynnes yn caniatáu tua 580 allan o  793 o rywogaethau'r byd o cwrelau sy'n adeiladu creigesi cwrel, sy'n tyfu i fod yn un o'r creigesi cwrel mwyaf bio-amrywiol yn y byd, gydag amrywiaeth drawiadol o fywyd morol, gan gynnwys morfilod a dolffiniaid, crwbanod y môr, pelydrau manta, eryr pelydrau, barracuda, marlyn a rhywogaethau  creigesi cwrel a chefnforol eraill. Mae'r tiwna a'r diwna yellowfin hefyd yn doreithiog. 
Yn ogystal â'r  digonedd o bysgod a gaiff eu pysgota ym Môr Celebes, mae'r môr hefted yn cynhyrchu cynhyrchion dyfrol eraill fel y tang y môr (rhywogaethau o wymon bras). 
de|bawd|Ffin ddeheuol Môr Celebes. Traeth Kelsey  ar Ynys Bunaken, Gogledd Sulawesi
de|bawd|Môr Celebes ar ei ffin ogleddol. Ardal arfordirol Maitum, Sarangani

## Arwyddocâd masnachol. 
Mae Môr Celebes  yn ffordd forol bwysig ar gyfer masnach ranbarthol. Mae'r môr hefyd yn boblogaidd ar gyfer plymio sgwba - a hwylio môr moethus.

## Daeareg 
Mae plot cefnforol yn gorwedd tan Môr Celebes, gyda lledaenu ganol-cefnforol yn ei rhan ganolog. Mae'r lleoliad hwn wedi ei islithro i'r da ac i'r gogledd. Gwnaed nifer o arolygon seismig ac ymchwil drilio'n y maes yma er mwyn casglu gwybodaeth ddaearegol. Mae daeareg Môr Sulawesi wedi ei ddisgrifio'n y Geology of Indonesia Wikibook.

## Gweler hefyd 
* Bunaken
* Gwlff Davao
* Maitum, Sarangani
* Minahassa
* Gwlff Moro
* Ynysoedd Sangir
* Bae Sarangani
* Ynysoedd Talaud

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ocean Explorer (www.oceanexplorer.noaa.gov) 
* Exploring the Inner Space of the Celebes Sea 2007  - Delweddau, fideo a podcast sain.
* NOAA, Ocean Explorer YouTube

Categori:Y Cefnfor Tawel
Categori:Daearyddiaeth Indonesia
Categori:Daearyddiaeth Maleisia
Categori:Daearyddiaeth y Philipinau
Celebes