Kōwhai

bawd| Blodau'r Kōwhai
Mae **kōwhai** (  neu [ kɔːfai ] ) yn goed codlysiog  bach o fewn y genws *Sophora* yn nheulu'r Fabaceae sy'n frodorol i Aotearoa . Mae wyth rhywogaeth, gydag *Sophora microphylla* a *S. tetraptera* ymysg y rhai mwyaf adnabyddus fel coed mawr. Mae eu cynefin naturiol wrth ymyl nentydd ac ar ymylon coedwigoedd, ar dir isel neu fynyddoedd agored.  Mae coed Kōwhai yn tyfu ledled y wlad ac maent yn nodwedd gyffredin yng ngerddi Aotearoa. Y tu allan i Aotearoa, mae kōwhai yn tueddu i gael ei gyfyngu i hinsoddau morol tymherus ysgafn.

Mae blodau'r kōwhai yn cael eu hystyried yn eang fel blodyn cenedlaethol answyddogol Aotearoa.    Diolch i hyn, mae'n aml yn cael ei ymgorffori fel symbol gweledol ar gyfer y wlad, fel yng ngorchudd priodas Meghan Markle a oedd yn cynnwys fflora nodedig yn cynrychioli holl genhedloedd y Gymanwlad . 

Mae'r gair Māori '''kōwhai''' yn perthyn i eiriau mewn ieithoedd Polynesaidd eraill sy'n cyfeirio at wahanol rywogaethau sy'n edrych yn debyg  megis Hawaiiaidd :'''ōhai*  ( *Sesbania tomentosa* ), Tahitiaidd *ofai*  ( *Sesbania grandiflora* ) a Marquesaidd *kohai* ( *Caesalpinia pulcherrima* ).  *Kōwhai'' hefyd yw'r gair Māori am y lliw melyn.  Mae'r sillafiad *kowhai* (heb macron ) yn gyffredin yn Saesneg Aotearoa .

## Rhywogaethau 
de|bawd|299x299px| Coeden Kōwhai yn ei blodau llawn, cyn i'r dail ddod i'r amlwg
Yr wyth rhywogaeth o kōwhai yw: 

* *Sophora chathamica*, kōwhai arfordirol
* *Sophora fulvida*, Waitakere kōwhai
* *Sophora godleyi*, Godley's kōwhai
* *Sophora longicarinata*, calchfaen kōwhai
* *Sophora microffylla*, kōwhai dail bach
* *Sophora molloyi*, Culfor Cook kōwhai
* *Sophora prostrata*, ymledol kōwhai
* *Sophora tetraptera*, kōwhai dail mawr  

de|bawd|351x351px| Deilen *Sophora tetraptera*
Mae'r rhan fwyaf o rywogaethau kōwhai yn tyfu i tua oddeutu 8m o uchder ac mae ganddynt risgl eithaf llyfn gyda dail bach. Mae gan *S. microffylla* ddail llai (0.5-0.7 cm o hyd a 0.3-0.4 cm o led) a blodau (2.5-3.5 cm o hyd) na *S. tetraptera*, sydd â dail o 1-2 cm o hyd a blodau sy'n 3-5 cm hir.

Mae'r codennau hadau nodedig sy'n ymddangos ar ôl blodeuo bron wedi'u segmentu, ac mae pob un yn cynnwys chwech neu fwy o hadau llyfn, caled. Mae gan y rhan fwyaf o rywogaethau hadau melyn, ond mae gan *Sophora prostrata* hadau du. Gall hadau *Sophora microffylla* fod yn niferus iawn ac mae presenoldeb cannoedd lawer o'r hadau melyn nodedig hyn ar y ddaear yn gyflym yn nodi presenoldeb coeden kōwhai gerllaw. Mae llawer o rywogaethau o kōwhai yn lled-gollddail ac yn colli'r rhan fwyaf o'u dail yn syth ar ôl blodeuo ym mis Hydref neu fis Tachwedd, ond yn cynhyrchu dail newydd yn gyflym. Mae amseroedd blodeuo kōwhai yn amrywio o fis Gorffennaf i fis Tachwedd, sy'n golygu y bydd pob coeden yn cael sylw gan adar fel tūī, kererū a chlychlys .  Mae Tūī yn cael ei ddenu'n fawr at kōwhai a bydd yn hedfan yn bell i gael sipian o'i neithdar.

Mae pren kōwhai yn drwchus ac yn gryf ac fe'i defnyddiwyd yn y gorffennol ar gyfer gwneud offer a pheiriannau. 

Mae *Sophora* yn un o'r pedwar genera o godlysiau brodorol yn Aotearoa; y tri arall yw *Carmichaelia*, *Clianthus*, a *Montigena* .  Mae'r hadau melyn tywyll neu llachar yn egino orau ar ôl tsuro a chael eu socian mewn dŵr am sawl awr. Gallant hefyd elwa o gael eu trochi am sawl munud mewn dŵr berwedig i feddalu'r gragen galed ac yna cael eu cadw yn y dŵr, eu tynnu oddi ar y berw am sawl awr i amsugno'r dŵr.  Mae kōwhai ifanc yn eithaf tyner i rhew, felly dylid plannu toriadau neu eginblanhigion yn eu hail flwyddyn pan fyddant yn 30cm neu uwch. 

Os caiff ei dyfu o hâd, gall kōwhai gymeryd blynyddoedd lawer i flodeuo, mae nifer y blynyddoedd yn amrywio yn dibynnu ar y rhywogaeth. 

Defnyddir *S. prostrata*, a elwir weithiau yn "babi bach", fel coeden bonsai . Mae'n tyfu hyd at ddwy fedr o uchder, mae ganddi goesynnau sy'n dargyfeirio , a dail bach tenau. 

## Peryglon 
Mae pob rhan o'r kōwhai, ond yn enwedig yr hadau, yn wenwynig i bobl.  Fodd bynnag, nid yw'n ymddangos bod unrhyw achosion wedi'u cadarnhau mewn bodau dynol o wenwyno difrifol yn dilyn llyncu kōwhai yn Aotearoa. 

## Defnydd Māori traddodiadol 
bawd| Llun a Disgrifiad o Kōwhai yn Amgueddfa Ardal y Llynnoedd, Aotearoa.
Yn draddodiadol defnyddiai'r Māori y canghennau hyblyg fel deunydd adeiladu yn eu tai ac i groglethu adar. Roedd y blodau kōwhai yn ffynhonnell lliw melyn. Hefyd, pan fydd y blodau kōwhai yn blodeuo, ddiwedd y gaeaf a dechrau'r gwanwyn, mae'n bryd plannu kumara (tatws melys). 

Roedd y Māori hefyd yn defnyddio'r goeden kōwhai fel meddyginiaeth. Defnyddiwyd lletemau wedi'u gwneud o goesyn kōwhai i hollti pren, fe'i defnyddiwyd ar gyfer ffensys ac ar gyfer adeiladu glanfeydd (cwt Māori), offer ac arfau.  Cynheswyd y rhisgl mewn calabash gyda cherrig poeth, a'i wneud yn bowltis i drin clwyfau neu ei rwbio ar gefn poenus  neu ei wneud yn drwyth i drin cleisiau neu boenau cyhyrol.  Pe bai rhywun yn cael ei frathu gan forlo, byddai trwyth (*wai kōwhai*) yn cael ei baratoi o kōwhai a'i roi ar y clwyfau a dywedwyd bod y claf yn gwella o fewn dyddiau. 

## Coedwigoedd cyn-ddynol 
Mae astudiaethau o lystyfiant sych cronedig yng nghyfnod cyn-hanes dynol canol-diweddar yr Holosen yn awgrymu ecosystem coedwig *Sophora microffylla* isel yng Nghanol Otago a ddefnyddiwyd ac efallai ei chynnal gan adar moa enfawr, ar gyfer deunydd nythu a bwyd. Nid oedd y coedwigoedd na'r moa yn bodoli pan ddaeth ymsefydlwyr Ewropeaidd i'r ardal yn y 1850au. 

## Cyfeiriadau 

Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio