open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ymgais i lofruddio Donald Trump

Ar Ddydd Sadwrn 13 Gorffennaf 2024, ger Butler, Pennsylvania, Unol Daleithiau America, gwnaed ymgais i lofruddio Donald Trump, 45ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, yn ystod rali ar gyfer ei ymgyrch yn yr etholiad arlywyddol. Wrth annerch y dorf, cafodd Trump ei saethu yn ei glust dde. Yr un a ddrwgdybir oedd Thomas Matthew Crooks, a saethwyd yn farw gan un o'r Gwasanaeth Cudd.

## Y Digwyddiad
Yn ôl llygad-dystion ar gyrion y rali, dringodd y saethwr, gyda gwn yn ei feddiant, ar ben adeilad unllawr y tu allan i'r terfyn diogelwch a godwyd gan yr heddlu, ac ymlusgodd ar hyd y to i anelu at Trump. Taniodd wyth rownd o'i reiffl AR-15, cyn iddo gael ei ladd gan gêl-saethwr o Dîm Gwrth-Ymosodd y Gwasanaeth Cudd ar ben adeilad y tu ôl i Trump. Wedi i fwled mynd trwy ei glust, disgynnodd Trump o'r llawr a chafodd ei amgylchynu gan asiantau'r Gwasanaeth Cudd. Cododd ar ei draed, gyda gwaed ar ei wyneb, a chododd ei ddwrn o flaen y dorf gan weiddi "*fight, fight, fight!*" Cafodd ei dywys ar frys i gar i'w ddwyn i'r ysbyty. Yn ogystal â'r anaf i Trump, cafodd un aelod o'r dorf ei ladd a dau arall eu hanafu'n ddifrifol. Trannoeth, cafodd yr un a lofruddiwyd ei enwi gan Josh Shapiro, Llywodraethwr Pennsylvania, fel Corey Comperatore, diffoddwr tân 50 oed.

## Y Saethwr
Nid oedd unrhyw gardiau adnabod ar gorff y saethwr, felly roedd yn rhaid i'r heddlu ei adnabod o'i DNA. Cyhoeddodd yr FBI mai Thomas Matthew Crooks, dyn 20 oed o Bethel Park, Pennsylvania, ydoedd.

## Cwestiynau dros ddiogelwch yr Arlywydd
Yn ôl sylwebyddion o bob math nodwyd bod cwestiynau mawr i'w gofyn dros brotocol a gweithred diogelu'r Arlywydd a sut y llwyddodd Crooks bron â lladd Trump. Yn ôl Dai Davies - arbenigwr diogelwch o Gymru sydd wedi cydweithio gyda swyddogion diogelwch America yn y gorffennol, roedd yna gwestiynau mawr i'w gofyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:2024 yn yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes Pennsylvania
Categori:Troseddau'r 21ain ganrif yn yr Unol Daleithiau
Categori:Donald Trump
Cynghreiriau Ardal

Pedwar cynghrair pêl-droed yng Nghymru yw'r **Cynghreiriau Ardal**. Mae Cymru wedi'i rhannu'n bedwar ardal ar y lefel hon sy'n eistedd ar drydedd lefel system cynghrair pêl-droed Cymru. Mae ganddynt glybiau gyda statws amatur neu led-broffesiynol. Blwyddyn gyntaf eu gweithrediad fyddai 2020–21 ond cawsant i gyd eu canslo. Symudwyd y tymor cyntaf i 2021-22. Mae creu’r cynghreiriau yn nodi’r tro cyntaf i Gymdeithas Bêl-droed Cymru fod yn berchen ar haen 3 system cynghreiriau Cymru ac yn ei gweinyddu. Mae'r newidiadau hyn yn dilyn adolygiad o byramid pêl-droed Cymru. I fod yn gymwys mae angen i glybiau fodloni'r meini prawf ar gyfer ardystiad haen 3 y Gymdeithas Bêl Droed.

Rhennir y gynghrair yn ddwy gynghrair, gan gwmpasu gogledd a de Cymru. Mae gan gynghreiriau'r gogledd a'r de ddwy adran ranbarthol o un ar bymtheg yr un:

* Ardal y Gogledd
** Ardal y Gogledd-ddwyrain 
** Ardal y Gogledd-orllewin
* Ardal y De
** Ardal y De-ddwyrain
** Ardal y De-orllewin

Mae enillwyr pob cynghrair yn cael eu dyrchafu i naill ai Cymru North neu Cymru South cyn belled â'u bod yn bodloni meini prawf ardystio haen 2 y Gymdeithas Bêl Droed. Yn amodol ar fodloni’r meini prawf hyn hefyd, mae’r pedwar clwb sydd yn ail yn mynd i mewn i gemau ail gyfle gyda dau o’r clybiau hefyd yn cael dyrchafiad  (un o’r gogledd ac un o’r de).

Disodlodd strwythur Cynghreiriau Ardal y cyn-gynghreiriau haen 3 blaenorol: Cynghrair Pêl-droed Cymru Adran Un, Adran Un Cynghrair Pêl-droed Canolbarth Cymru, Adran Un Cynghrair Cynghrair Cymru ac Uwch Adran Cynghrair Cenedlaethol Cymru, cynghreiriau wedi'u lleoli yn ne Cymru, canolbarth Cymru, gogledd-orllewin Cymru a gogledd-ddwyrain Cymru yn y drefn honno.

Ar frig y system byramid Cymru mae Uwch Gynghrair Cymru a elwir yn **Cymru Premier**.

## Pencampwyr y gynghrair, y rhai a ddaeth yn ail, timau a gwympodd, ac enillwyr Chwarae Teg 
### Ardal y Gogledd-orllewin 
### Ardal y Gogledd-orllewin 
### Ardal y De-ddwyrain 
### Ardal y De-orllewin 
### Gemau ail gyfle ar gyfer dyrchafiad 
#### Ardal y Gogledd 
#### Ardal y De 
## Gweler hefyd 
* Rhestr o gystadlaethau pêl-droed cymdeithasau
* Cynghrair Pêl-droed Canolbarth Cymru
* Cynghrair Cynghrair Cymru
* Cynghrair Pêl-droed Cymru
* Cynghrair Cenedlaethol Cymru (Ardal Wrecsam)
* Uwch Gynghrair Cymru
* Uwch Gynghrair Merched Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ardal y Gogledd at Twitter
* Ardal y De ar Twitter
* Cynghreiriau Ardal y Gogledd
* Y Clwb Pêl-droed
Categori:Cynghreiriau pêl-droed Cymru
Kevin Brennan

Gwleidydd Llafur o dde Cymru yw **Kevin Denis Brennan** (ganed 16 Hydref 1959). Roedd yn Aelod Seneddol Gorllewin Caerdydd rhwng 2001 a 2024. 

Cafodd Brennan ei eni yng Nghwmbrân. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gyfun St Alban's, Pontypŵl, ac wedyn yng Ngholeg Penfro, Rhydychen. Bu'n athro yn Ysgol Gyfun Radur am gyfnod.

Ers Medi 2023 roedd Brennan yn weinidog iau yn nghabinet cysgodol Keir Starmer.

Ar 27 Mai 2024, ar ôl cyhoeddi etholiad cyffredinol y DU 2024, penderfynodd Brennan y byddai'n ymddeol fel aelod seneddol.

Yn 2016, ar ôl y llofruddiaeth yr AS Jo Cox, helpodd Brennan drefnu a rhyddhau sengl elusen, gyda cherddorion a chyd-aelodau seneddol, i godi arian i'r *Jo Cox Foundation*.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan etholaeth swyddogol

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Gwmbrân
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Amos William Brown

Cyn-gaethwas, glöwr a mabolgampwr oedd **Amos William Brown** (c.1860-17 Ebrill 1956).

Ganwyd Amos Brown tua 1860 yn Apalachicola, Florida, yn fab i Henrietta a Rasmus Bull. Roedd ei rieni'n bobl gaethiwedig ar ystâd Snede Station yn Georgia, lle treuliodd Amos ei flynyddoedd cynnar. Mae union flwyddyn ei eni yn ansicr, ond dywedir ei fod yn bum mlwydd oed pan laddwyd ei dad yn Rhyfel Cartref America (1861-65). Bu farw ei fam yn fuan ar ôl diwedd y rhyfel, a newidiodd Amos ei enw gwreiddiol, Pessi Bull, i enw un o'i ewythrod. Mewn ymgais i ddod o hyd i weddill ei deulu, aeth Amos i chwilio am ei fam-gu Rachel, gan hwylio ar foncyffion i lawr yr afon o Georgia i Florida lle cafodd hyd iddi. Wrth iddo chwilio am waith wedyn, cafodd ei herwgipio ar long o Rwsia lle gorfodwyd ef i weithio fel cogydd. Llwyddodd i ddianc pan ddociodd ei long yng Nghaerdydd, lle cafodd loches yng nghartref Mary Reynolds yn West Church Street.

## Bywyd yng Nghymru
Cychwynnodd Amos Brown ei fywyd yng Nghymru trwy hysbysebu ei wasanaeth fel meddyg llysiau o'r enw *Professor Brown*, a bu'n gweithio ar hyd ei fywyd mewn nifer o lofeydd gan gynnwys Parc Slip, Penallta, Pentre, Mardy, Ogwr, Rhydaman a Blaengarw. Roedd yn un o nifer o lowyr a ddaeth i Gwm Garw i gloddio'r pyllau newydd, a daeth yn adnabyddus yno am ei gampau paffio a chwaraeon eraill.

Tra'n gweithio yn Parc Slip, bu ond y dim iddo gael ei ddal yn nhanchwa pan newidiodd shifftiau i fynd i fwth paffio Jack Scarrot. Rhoddodd Scarrot gyfle iddo ennill incwm ychwanegol fel paffiwr cyson dan yr enw 'Knockout Brown' ynghyd â glowyr Du eraill a oedd yn atyniad poblogaidd.

Priododd Amos â Jennet E. Wilcox yn 1902, a a chawsant un mab, Amos William Brown (g. 1902) a lladdwyd yng Nglofa Mardy yn 1916. Cafodd bedwar o blant eraill gyda Letaress E. Thomas: Harry Thomas Brown (1910-1960), Doris H. E. Brown (1914-2003), Beatrice M. Brown (1915-1946) a George M. S. Brown (1918-2006). Ar ôl marwolaeth ei wraig gyntaf, priododd Letaress yn 1927, a bu iddynt fabwysiadu David William John Saunders (1926-2016).

Roedd Amos Brown yn arbennig o hoff o seiclo a gwibio, ac roedd yn adnabyddus am redeg rasau yn Abercynon, lle bu'n byw gyda'i ail wraig a'i blant. Yn ei henaint bu'n destun ffilm fud fer a wnaed yn gan y gwneuthurwr ffilmiau lleol Evan Owen Jones (1905-1988), sy'n ei ddangos yn gofalu am ei foch, ac mae i'w weld yn gwibio yn un arall o ffilmiau Jones.

Bu Amos Brown farw ar 17 Ebrill 1956.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Mr Amos Brown Pig Keeper ffilm du a gwyn mud o 1943 am Amos Brown ar wefan y British Film Institute

Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl o Florida
William Jones (Bleddyn)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Hanesydd o Beddgelert, Gwynedd, oedd **William Jones** (1829 – 30 Ionawr 1903). Ei rhieni oedd Catrin Jones a John Jones.

## Cefndir
Prentisiwyd ef i deilwra yng Nghaernarfon ym 1841, ond ar wahân i gyfnod byr ym Mhorthmadog treuliodd ei fywyd mewn busnes yn Llangollen, a bu farw yna ar 30 Ionawr 1903. Rhannodd y wobr gydag Owen Wynne Jones (Glasynys) am draethawd ar hynafiaethau plwyf Beddgelert mewn eisteddfod yno ym 1860, a dyma'r traethawd hwn a deunyddiau eraill a gasglwyd ganddo a oedd yn sail i Bedd Gelert, 1899, gan DE Jenkins. Cyhoeddwyd ei draethawd ar ddaeareg Sir Gaernarfon, yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862, a enillodd lawer o ganmoliaeth, yn Y Brython, 1862, 75-93, ac ailargraffwyd dan deitl *Llawlyfr ar Ddaeareg Sir Gaernarfon*, 1863.

## Ffynonellau
* *Y Geninen*, 1910
* *Y Cymmrodor*, v et seq.
* D. E. Jenkins, *Bedd Gelert, its facts, fairies, and folk-lore* (Porthmadog 1899) (preface);
* *The Llangollen Advertiser*, 6 Chwefror 1903
* Cofrestr plwyf Llangollen

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1829
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Prosiect Wicipobl
Pob Dyn ei Physygwr ei Hun

Llyfr feddygol boblogaidd oedd ***Pob Dyn ei Physygwr ei Hun*** (mewn orgraff Gymraeg cyfoes, "Pob dyn ei ffisegwr ei hun"). Roedd yn gyfieithiad o'r llyfr Saeseg *Every man his own physician*. Awdur y llyfr Saesneg oedd John Theobald a oedd hefyd yn fardd.

Argraffwyd y llyfr Gymraeg yn 1771 yng Nghaerfyrddin gan John Ross (er y nodir "I. Ross" ar y clawr, gan gymryd iddo ddefnyddio fersiwn Lladin o'r enw "John").

Teitl llawn y llyfr, neu'n hytrach, yn ôl arfer yr oes, y geiriau ar y dudalen flaen yw:

## Gwybodaeth
Awdur y llyfr yn y Saesneg wreiddiol oedd John Theobald (bu farw yn 1760, ni nodir ei ddyddiad geni). Cyhoeddwyd trydydd argraffiad o'r llyfr yn 1764, hynny yw, wedi ei farwolaeth, ond gellid tybio i'r argraffiad gyntaf fod yn ystod ei fywyd. Cyhoeddwyd y drydedd argraffiad gan W Griffin yn Fetter Lane, Llundain. Enw llawn y llyfr oedd: *Every man his own physician Being, a complete collection of efficacious and approved remedies, for every disease incident to the human body. With plain instruction for their common use. By John Theobald. M.D. Author of the Medulla Medicinae. Compiled at the command of his Royal Highness the Duke of Cumberland*.

## Pwysigrwydd
Mae'r llyfr yn gyhoeddiad bwysig iawn gan iddo drosglwyddo gwybodaeth feddygol i Gymry uniaith yn eu hiaith eu hunain. Mae hefyd bellach yn drysorfa i weld pryd fathwyd neu defnyddiwyd geiriau Cymraeg ym maes meddygaeth a gwyddor tŷ.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Pob Dyn ei Physygwr ei Hun  ar wefan y Wellcome Trust

Categori:Llyfrau 1771
Categori:Llyfrau ffeithiol y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau ffeithiol Cymraeg y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau am feddygaeth
Henry Stanley, 3ydd Barwn Stanley o Alderley

Uchelwr a hanesydd o Loegr oedd **Henry Edward John Stanley**, **3ydd Barwn Stanley o Alderley** ac **2il Farwn Eddisbury** (11 Gorffennaf 1827 - 11 Rhagfyr 1903), a adnabyddir hefyd fel **Abdul Rahman Stanley**, a gyfieithodd *The first voyage round the world by Magellan* a gweithiau eraill o Oes y Darganfod. Wedi troi i Islam, ym 1869 daeth yr Arglwydd Stanley yn aelod Mwslemaidd cyntaf Tŷ'r Arglwyddi. 

## Bywyd 
bawd|223x223px| Henrietta Stanley, y Farwnes Stanley o Alderley, 1860
Addysgwyd Stanley yng Ngholeg Eton, ac aeth i Goleg y Drindod, Caergrawnt yn 1846. 

Ymunodd â'r Gwasanaeth Diplomyddol yn 1847, a phenodwyd ef yn Attaché yn Constantinople yn 1851.  Yn lonawr, 1854, trosglwyddwyd ef o Constantinople i Athen.

Yn, neu cyn, 1859, trosodd Stanley at Islam a rhoddodd y gorau i'w swydd fel diplomydd Prydeinig yn yr Ymerodraeth Otomanaidd. Efallai ei fod wedi mabwysiadu'r enw **Abdul Rahman**. Yr Arglwydd Stanley oedd yr aelod Mwslemaidd cyntaf Tŷ'r Arglwyddi, gan etifeddu ei deitlau yn 1869 ar farwolaeth ei dad. Pan oedd ymosodiad yr Iseldirwyr ar Aceh yn y newyddion ym 1873-74, roedd Stanley yn feirniad o bolisi’r Iseldiroedd a Phrydain tuag at Aceh, gan gyhuddo Prydain o fradychu Aceh, ei chynghreiriad hynafol trwy gytundebau 1601 a 1819, er iddo ymrwymo i amddiffyn ei annibyniaeth.

Gan fod alcohol wedi'i wahardd yn Islam, mae'n debyg iddo orchymyn cau pob tafarn ar ei dir yn Nether Alderley. Er gwaethaf ei ffydd newydd, ariannodd y gwaith o adfer nifer o eglwysi yng Ngymru gan cynnwys Eglwys y Santes Fair, Bodewryd (1867) ym Môn, Eglwys Llanbadrig (1884), ac Eglwys Sant Peirio, Rhosbeirio. 

## Marwolaeth 
Bu farw a chladdwyd ef ar ddau o'r dyddiadau mwyaf addawol yn y calendr Mwslemaidd, 21 a 25 Ramadan (11 a 15 Rhagfyr 1903 yn y drefn honno). Claddwyd ef yn ôl defodau Mwslemaidd mewn tir anghysegredig yng ngardd y Dower House ar ei stad ei teuluol. Y prif alarwr yn ei gladdedigaeth oedd ysgrifennydd cyntaf y Llysgenhadaeth Otomanaidd yn Llundain. Cafodd gweddïau Islamaidd eu hadrodd dros ei fedd gan imam y llysgenhadaeth. Cynhaliwyd gwasanaeth Janaza er cof am yr ymadawedig ym Mosg Lerpwl, dan arweiniad Abdullah Quilliam.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Mwslimiaid o Loegr
Categori:Hanesyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Genedigaethau 1827
Ian Buckett

Roedd **Ian Martin Buckett** (23 Rhagfyr 1967 – 7 Gorffennaf 2024) yn chwaraewr rygbi'r undeb rhyngwladol o Gymru. Chwaraeodd dros Clwb Rygbi Abertawe a Clwb Rygbi Cymry Llundain.

Cafodd Buckett ei eni yn Dreffynnon. Cafodd ei addysg yn Ysgol Treffynnon ac yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen. Bu farw yn 56 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brifysgol, Rhydychen
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Dreffynnon
Gemau Olympaidd yr Haf 2024

Digwyddiad aml-chwaraeon rhyngwladol ydy **Gemau Olympaidd yr Haf 2024**, a adnabyddir yn swyddogol fel '''Gemau'r XXXIII Olympiad''' ac a gynhelir ym Mharis, Ffrainc, o 26 Gorffennaf hyd 11 Awst 2024.  Cynhwyswyd tri deg dau o chwaraeon.

Cystadleuodd 68 gwlad gyda phoblogaeth llai na Chymru (gweler isod).

## Seremoni agoriadol
Cynhaliwyd y seremoni agoriadol yng nghanol Paris. Teithiodd cynrychiolwyr o'r gwledydd oedd yn cystadlu ar hyd yr Afon Seine mewn cwch. Cafwyd perfformiadau gan sawl cerddor a dawnsiwr enwog, gan gynnwys Céline Dion, Lady Gaga, a'r band Gojira.

## Medalau
Mae gan bob medal yn y Gemau hyn ran o haearn gwreiddiol y Tŵr Eiffel ynddi ar ffurf hecsagon i gynrichioli siâp Ffrainc. Mae ochr ôl y medalau yn dangos Nike (duwies Groeg am fuddugoliaeth) tu fewn i Stadiwm Panathenaic. Dyma lle bu'r Gemau Olympaidd Modern Cyntaf yn 1896. Mae pob medal yn pwyso 455–529g.

## Dechrau cystadleuaeth
120px|chwith|Scarlett Mew Jensen
Enillodd tîm Prydain ei fedal gyntaf ar ddiwrnod cyntaf y gystadleuaeth. Daeth Yasmin Harper a Scarlett Mew Jensen yn drydydd yn y blymio cydamserol gan ennill medal efydd.

## Cymry yn y Gemau
Roedd 31 o athletwyr o Gymru'n cystadlu yn y Gemau Olympaidd fel rhan o dîm Prydain yr haf hwn - y nifer fwyaf ers dros ganrif - gan gynnwys enwogion fel Emma Finucane, Jade Jones, Josh Tarling a Jeremiah Azu. Unwaith yn unig y bu mwy na hyn, sef 32 yn Llundain yn 1908, ond bryd hynny 'doedd gan Gymru ddîm tîm hoci yn cystadlu. Roedd 17 o'r 31 yn cystadlu yn y Gemau Olympaidd am y tro cyntaf.

## Y gwledydd a gymerodd ran a'u poblogaeth
Dyma restr o'r gwledydd hynny a gymerodd ran yng Ngemau Olympaidd 2024, yn nhrefn eu poblogaeth. Ni chynhwyswyd y Tîm Olympaidd Ffoaduriaid gan mai tabl am boblogaeth yw hwn. Er mwyn cymhariaeth, rydym wedi nodi safle Cymru, gyda'i phoblogaeth (yn 2024) o 3.1 miliwn, er na chystadleuodd Cymru fel gwlad. Pe bai Cymru wedi cymryd rhan, hi fyddai'r 138fed gwlad fwyaf ei phoblogaeth allan o 206 gwlad h.y. roedd 68 gwlad gyda phoblogaeth llai na Chymru'n cymryd rhan.

### Rhestr o wledydd, gyda phoblogaeth llai na Chymru, a gymerodd ran.
## Cyfeiriadau

Categori:Paris
Categori:2024 yn Ffrainc
Cala strap

Math o gala goeg yw **gala strap** (). Maent wedi'u cynllunio i gael eu gwisgo, fel arfer gyda harnais, gan fenyw yn ystod gweithgaredd rhywiol.

Mae caliau strap yn cael ei ddefnyddio'n gyffredin yn y ddau ryw lesbiaidd i dreiddio i'r wain menyw; fodd bynnag, maent yn dod yn fwyfwy poblogaidd mewn rhyw heterorywiol hefyd. Gelwir y defnydd o gala strap gan fenyw i dreiddio i anws dyn yn begio. Ar wahân i dreiddiad, fe'u defnyddir weithiau hefyd ar gyfer rhyw geneuol a mastyrbio.

Mae rhai pobl yn defnyddio iraid rhywiol (a elwir yn 'lŵb' ar lafar) wrth ddefnyddio cala strap fel pe bai'n pidyn go iawn.

## Cyfeiriadau
Categori:Teganau rhyw
Ffalws

Mae **ffalws**  yn pidyn (yn enwedig un â chodiad), neu wrthrych sy'n debyg i pidyn, neu ddelwedd o pidyn â chodiad arno. Mewn hanes celf, disgrifir ffigwr â phidyn codi fel un "ithyffalig".

Gellir cyfeirio at unrhyw wrthrych sy'n debyg i pidyn yn symbolaidd fel "symbol ffalig". Mae symbolau o'r fath wedi cynrychioli ffrwythlondeb mewn llawer o ddiwylliannau trwy gydol hanes.

Categori:Pidyn
Categori:Rhywoleg
Categori:Symbolau diwylliannol
Josh Tarling

Seiclwr trac a ffordd o Gymru yw **Joshua Michael Tarling** (ganwyd 15 Chwefror 2004). Ar hyn o bryd mae e'n seiclo ar gyfer y tîm Ineos Grenadiers. Yn bencampwr Iau y Byd ddwywaith yn y treial amser, enillodd y treial amser elitaidd ym Mhencampwriaethau Beicio Ffordd Ewrop 2023.

Cafodd Tarling ei eni yn Aberaeron. Daeth yn bencampwr Prydeinig dwbl wrth ennill y pwyntiau a’r gemau ymlid tîm ym Mhencampwriaethau Trac Cenedlaethol Prydain 2022. 

Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024 ym Mharis, Ffrainc. Roedd yn bedwerydd yn y ras 30 milltir yn erbyn y cloc.

Enillodd ail gymal ras y Giro d'Italia ar 10 Mai 2025, y tro cyntaf iddo ennill cymal mewn un o rasys mawr y gamp.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 2004
Categori:Pobl o Aberaeron
Categori:Seiclwyr o Gymru
Raoulia

Genws o blanhigion Aotearoa yn y llwyth Gnaphalieae o fewn y teulu Asteraceae yw ***Raoulia*** .  

Mae llawer o rywogaethau *Raoulia* yn tyfu mewn ardaloedd alpaidd, gan ffurfio tyfiannau mân a thrwchus iawn.  Mae'r tyfiannau cryno hyn yn ffurfio masau amorffaidd mawr tebyg i glustogau gyda dim ond y blaenau tyfu i'w gweld. Oherwydd eu siâp a'u ffurf, mae'r clystyrau planhigion yn ymdebygu i ddefaid o bell, gan roi eu henw Saesneg arall iddynt, **vegetable sheep**. 

Mae cynefin rhai rhywogaethau, megis *Raoulia beauverdii*, yn cynnwys mannau arfordirol. 

## Tacsonomeg 
; Rhywogaeth  

; Wedi'i gynnwys yn flaenorol 

* *Argyrotegium mackayi* ( *Raoulia mackayi)*

## Amaethu 
Planhigyn gardd graig wastad sy'n lledaenu'n araf gyda dail llwyd-arian, bron yn debyg i fwsogl.

* haul: haul llawn i rhannol-gysgod, 
* uchder: 50mm
* lled: yn lledaenu i tua 300mm .
* dŵr: rheolaidd
* caledwch: -7ᐤC yn ôl un ffynhonnell, 2ᐤC yn ôl un arall
* goddefgarwch gwres: anhysbys

## Gweld hefyd 
* Cig Oen Llysieuol Tartari (planhigyn mytholegol)

## Cyfeiriadau
Cheilanthes sieberi

Rhedyn bach sy'n tyfu mewn sawl rhan o Awstralia, Aotearoa ac ynysoedd cyfagos yw ***Cheilanthes sieberi*** . Daw'r enw botanegol o'r Groegaidd *kheilos* am wefys ac *anthos,* sef blodyn sydd yn cyfeirio at yr indwsiwm. , a daw 'sieberi' i gofio am y naturiaethwr Almaenig F. Wilhelm Sieber (1789-1844) Mae enwau cyffredin Saesneg yn cynnwys **poison rock fern** a **mulga fern**. 

Gall y rhedyn hwn dyfu hyd at 25&nbsp;cm o daldra. Mae'n blanhigyn eang, a welir mewn amrywiaeth o wahanol gynefinoedd: mae i'w gael mewn ardaloedd cras yn ogystal â safleoedd gyda dros 1500&nbsp;mm o lawiad cyfartalog blynyddol. Mewn ardaloedd anial mae'n tyfu mewn rhigolau creigiog cysgodol. Fodd bynnag, ger yr arfordir, gall dyfu yn llygad yr haul mewn hollt o fewn creigiau, neu mewn priddoedd bas.

## Ymborthiad gan anifeiliaid 
Gall fwyta gormodedd o'r rhedyn hwn achosi problemau iechyd i ddefaid a gwartheg.   

## Cyfeiriadau 
Categori:Flora Seland Newydd
Pengwiniaid Madagascar

Rhaglen deledu wedi ei animeiddio ar gyfer plant yw ***Pengwiniaid Madagascar*** (Teitl gwreiddiol Saesneg: *The Penguins of Madagascar*). Caiff y fersiwn Cymraeg ei darlledu ar S4C.

## Lleisiau Saesneg 
* Tom McGrath fel Penben (Skipper)
* Jeff Bennett fel Peniog (Kowalski)
* John DiMaggio fel Penci (Rico)
* James Patrick Stuart fel Penbwl (Private)
* Danny Jacobs fel Y Brenin Gwydion (King Julien XIII)
* Kevin Michael Richardson fel Medwyn (Maurice)
* Andy Richter fel Gwich (Mort)
* Nicole Sullivan fel Dwynwen (Marlene)

## Lleisiau Cymraeg 
* Huw Llŷr fel Penben
* Dyfrig Wyn Evans fel Peniog
* Hefin Wyn fel Penci a Medwyn
* Rhodri Siôn fel Penbwl
* Lee Haven Jones fel Y Brenin Gwydion
* Siân Beca fel Gwich
* Lisa Jên Brown fel Dwynwen

## Derbyniad 
Rhoddodd Kari Croop o Common Sense Media tair allan o bum seren i'r cyfres.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2008
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon
Craig Williams

Gwleidydd Ceidwadol a chyn aelod seneddol yw **Craig Williams** (ganed 7 Mehefin 1985 yn Y Trallwng). Roedd yn Aelod Seneddol (AS) Gogledd Caerdydd wedyn AS dros yr etholaeth Sir Drefaldwyn tan 2024.

Cafodd ei eni yn Y Trallwng, lle aeth ef i Ysgol Uwchradd Y Trallwng, wedyn symudodd i fynd i Brifysgol Birmingham.

## Gwleidyddiaeth
Roedd Cynghorydd Caerdydd rhwng 2008 a 2015, wedyn enillodd sedd fel AS dros Ogledd Caerdydd rhwng 2015 a 2017.

Yn 2020 daeth Williams yn Ysgrifenydd Preifat Seneddol i'r Prif Ysgrifennydd y Trysorlys, Steve Barclay, wedyn yn 2022, Ysgrifenydd Preifat Seneddol i'r prif weinidog, Rishi Sunak.

Ym Mai 2024, tri diwrnod cyn cyhoeddodd Sunak yr etholiad cyffredinol Gorffennaf 2024, betiodd Williams £100 y basai yr etholiad yn cymryd lle yng Ngorffennaf. Daeth y bet i'r sylw'r cwmni betio, a lansiodd ymchwiliad. Ar 25 Mehefin, tynodd y Blaid Ceidwadol eu cefnogaeth i Williams, ag oedd yn sefyll am ymgeisydd Ceidwadol dros yr etholaeth newydd Maldwyn a Glyndŵr.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan seneddol swyddogol

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o'r Trallwng
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Anna Hursey

Mae **Anna Hursey** (ganwyd 22 Mehefin 2006) yn chwaraewr tenis bwrdd Cymreig. Cafodd ei geni yng Nghaerfyrddin.

Yng Ngemau'r Gymanwlad 2022 yn Awstralia, enillodd Hursey a'i phartner, Charlotte Carey, fedal efydd yn y Dyblau Merched.  

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau'r Gymanwlad 2022
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 2006
Deparia petersenii

## Disgrifiad 
bawd
Rhywogaeth o redyn sy'n tyfu rhwng 300-610mm o uchder a 300mm i 460mm o led yw ***Deparia petersenii***, a elwir yn gyffredin fel **rhedynen Fair Japan**. Nid oes gan y rhedyn hwn unrhyw flodau a gellir ei adnabod yn hawdd oherwydd blew llwyd sy'n tyfu ar ochr isaf y dail. Mae'r rhedyn lluosflwydd hwn yn rhywogaeth ymledol ymosodol sy'n tyfu'n gyflym ac sy'n nodedig am ei risomau hir a'r gallu i orchuddio tir yn effeithiol. Mae *D. petersenii* weithiau'n cael ei drin a gellir ei brynu ar-lein oherwydd nad yw'n cael ei reoleiddio na'i wahardd.

## Dosbarthiad 
Mae'r rhywogaeth hon yn tyfu drwy Nwyrain Asia ( De-orllewin, De Canolbarth a Dwyrain Tsieina, Taiwan, De Korea, de Japan, Bonin ac Ynysoedd Iwo ), De Asia (India, Sri Lanka, Pacistan, Bhutan, Nepal) a De-ddwyrain Asia i'r de ac o Awstralia, Aotearoa  i Polynesia.

Y tu hwnt i'w gynefin, mae *D. petersenii* yn cael ei ystyried yn rhywogaeth ymledol ym Madeira, yr Azores, de-ddwyrain UDA, yr Ynysoedd Hawai'i, de-ddwyrain Brasil a Réunion. Yn yr Unol Daleithiau, mae'n bresennol ledled Louisiana, Mississippi, Florida, Arkansas, Georgia, a Hawaii gyda llai na hanner cant o weithiau rhwng y chwe thalaith yn ôl Atlas Planhigion Ymledol yr Unol Daleithiau . 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
* 

Categori:Polypodiales
Pegio

Mae **pegio** () yn weithred rywiol lle mae menyw yn defnyddio cala strap i berfformio rhyw rhefrol ar ddyn.

Mae pegio yn newid y rolau rhyw traddodiadol, gan fod y dyn yn cael ei dreiddio gan y fenyw, sy'n chwarae'r brif ran. Mae rhai mathau o begio yn cael eu hystyried yn BDSM, sy'n cynnwys dominatrics.

## Etymoleg
Poblogeiddiwyd y cysyniad o begio gyntaf gan y ffilm addysg rhyw *Bend Over Boyfriend* ym 1998. Yn y ffilm, y term Saesneg a ddefnyddiwyd am y weithred oedd  ('rhyw gyda cala strap').

Yn 2001, bathwyd y term Saesneg  gan yr awdur Americanaidd Dan Savage ar ôl iddo fod yn gais buddugol mewn gornest yn ei golofn cyngor rhyw 'Savage Love'. Cynhaliwyd yr ornest ar sylw Savage nad oedd term cyffredin yn cael ei ddefnyddio am y ddeddf, ac nid oedd unrhyw eiriadur yn cynnwys term am y ddeddf.

Yn aml pan fydd lesbiaid yn perfformio rhyw fagina neu rhefrol gyda cala strap byddant yn cyfeirio at y weithred fel 'rhyw gyda chala strap'.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhyw
Kombucha

Mae **Kombucha** (sillafiad yn ôl orgraff y Gymraeg: **Combwtcha**) yn ddiod sy'n cael ei greu trwy eplesu te wedi'i felysu gan facteria asid asetig a meithriniadau burum. Yr enw Lladin ar y meithriniad bacteria yw *Medusomyces gisevii*. Mae Kombucha yn cael ei greu trwy 'fwydo' te ffres dro ar ôl tro i symbiosis o ficro-organebau ar ffurf pilen gelatinous, sgleiniog drwchus. Gelwir y bilen hon yn 'ffwng' neu SCOBY, sef talfyriad o *symbiotic culture of bacteria and east*. Mae'r meithriniad yn bennaf yn datblygu asid glwcwronig, asid lactig, asid asetig a fitaminau amrywiol yn y ddiod.
bawd|250px|te gyda'r symbiosis kombucha

## Hanes
Credir bod Kombucha wedi tarddu o Tsieina, lle mae'r ddiod yn draddodiadol. Erbyn dechrau'r 20fed ganrif ymledodd i Rwsia, yna rhannau eraill o Ddwyrain Ewrop a'r Almaen. Mae Kombucha bellach yn cael ei fragu gartref yn fyd-eang, a hefyd yn cael ei botelu a'i werthu'n fasnachol. sydd mewn gwirionedd yn dangos effaith amddiffyn yr afu), asidosis metabolig a heintiau anthracs y croen. Er nad yw'r un o'r astudiaethau a grybwyllwyd yn profi mai kombucha yw achos uniongyrchol yr effeithiau negyddol, cynghorodd gwyddonwyr yn 2000 a 2003 yn erbyn defnyddio kombucha oherwydd y risgiau posibl.

Yng Ngwlad Belg, gwaherddir gwerthu meddyginiaethau sy'n seiliedig ar kombucha.

## Etymoleg
Yr enw yw ffug-Japaneg; Mae *cha* (茶) yn Japaneg ar gyfer te, ac *mae kobu* neu kombu neu konbu (昆布) yn fath bwytadwy o wymon brown a all wasanaethu fel sail ar gyfer te (heb ei eplesu) o'r enw kobu-cha neu konbu-cha (昆布茶). Ymddengys fod mabwysiad cyfeiliornus o'r gair hwn yn seiliedig ar gamddealltwriaeth.

## Defnydd o'r SCOBY
bawd|250px|Lledr fegan wedi'i wneud o SCOBY gan Astrid Hage
Gellir gwneud lledr fegan o'r madarch SCOBY. Yn ogystal, gellir sychu'r SCOBY ei hun a'i fwyta fel byrbryd melys neu sawrus.

## Cymru a Combwtcha
Ceir o leiaf un cwmni yng Nghymru sy'n cynhyrchu kombucha yn fasnachol. Y cwmni hwnnw yw Peterson's Tea ym Mro Morgannwg. Maent yn tyfu te *Camellia sinensis* gan gynhyrchu sawl gwahanol fach o de, gan gynnwy combwtcha. Mae'r combwtsha mewn dau wahanol fath wedi eu poteli; "Du" sydd wedi'i eplesu'n araf gan ddefnyddio te du Cymreig un ystâd, a "Tost" sydd wedi'i eplesu'n araf gan ddefnyddio ein te gwyrdd Cymreig wedi'i dostio ag ystâd sengl. Ceir hefyd combwtsh mewn caniau gyda gwahanol flasau. Ceir hefyd gwmni Blighty Booch yng Nghonwy a sefydlwyd yn 2018 ac sy'n cynhyrchu sawl gwahanol flasau o combwtsha wedi eu poteli. Mae eu dail te yn dod o Tsieina oherwydd, yn ôl y cynhyrchwyr, y lefelau uchel o L-theanine yn y dail (mae L-theanine yn cynnwys asidau amino.

## Gweler hefyd
* Ceffir
* Dŵr Ceffir

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* What is kombucha tea? Does it have any health benefits? erthygl ar wefan Mayo Clinic
* What is kombucha? sianel Youtube Scientific America

Categori:Diodydd
Categori:Te
Categori:Bwyd
Categori:Bwyd a diod yn Asia
Cyfnewidfa Fysiau Caerdydd

:*Am yr orsaf fysiau Caerdydd tan 2015, gweler Gorsaf fysiau Caerdydd Canolog*
bawd|250px|Cyntedd cyhoeddus a man aros
Prif gyfnewidfa bysiau prifddinas Cymru yw **Cyfnewidfa Fysiau Caerdydd**. Agorwyd y gyfnewidfa ym Mehefin 2024.

## Datblygu ac adeiladu
Caeodd yr hen orsaf fysiau Caerdydd yn 2015, a chafwyd cynlluniau i ail-datblygu'r Sgwâr Canolog a'r cyffiniau. Prynodd Llywodraeth Cymru y tir drws nesa i'r hen safle a disgwyliwyd i'r orsaf newydd gael ei chwblhau erbyn 2022. Yn 2016 cafodd yr hen adeiladau ar y safle, Marland House a'r maes parcio aml-lawr, eu dymchwel.

Yn 2019 llofnodwyd contract rhwng cwmnïau Rightacres, Legal & General, a Llywodraeth Cymru i gwblhau’r adeilad, gan gynnwys swyddfeydd a mwy na 300 o fflatiau i'w rhentu.

Agorodd y Gyfnewidfa Fysiau newydd o’r diwedd ar 30 Mehefin 2024. Dim ond 50 metr sydd i gerdded rhwng y Gyfnewidfa newydd a gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog a'r bwriad yw bod y ddau wasanaeth trafnidiaeth yn cydweithio i hwyluso siwrneiau teithwyr.

## Cyfleusterau a gwasanaethau
bawd|250px|Bae Bws
Mae'r gyfnewidfa'n cynnwys 14 bae bws a nifer o unedau manwerthu ar lefel y ddaear. Ceir hefyd adnoddau hanfodol toiledau, thoiledau hygyrch, ac ystafelloedd newid ar y safle.

Roedd 25 bws yr awr yn defnyddio'r orsaf, i gyrchfannau ar draws Caerdydd a Bro Morgannwg. Roedd disgwyl i hynny gynyddu i 60 bws yr awr erbyn diwedd 2024. Bu cwmni fysiau Stagecoach yn defnyddio'r safle o fis Gorffennaf 2024 ymlaen ar gyfer rhai o'u llwybrau taith.

Roedd gwasanaethau bws eraill Caerdydd yn parhau i ddefnyddio safleoedd bws ar draws canol y ddinas. Mae National Express yn parhau i ddefnyddio'r orsaf fysiau yng Ngherddi Sophia ar gyfer bysiau'n mynd i gyrchfannau ar draws y Deyrnas Unedig.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Cyfnewidfa Fysiau Caerdydd (Cymraeg a Saesneg)

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Categori:Gorsafoedd bysiau
Rhestr aelodau seneddol Cymru 2024-presennol

Dyma restr o Aelodau Seneddol (ASau) etholwyd i'r Ty'r Cyffredin dros etholaethau yng Nghymru i'r hanner canfed a naw Senedd yr Deyrnas Unedig (2024 - presennol).

Mae'n cynnwys ASau etholwyd yn etholiad cyffredinol 2024, gynhaliwyd ar 4 Gorffennaf 2024.

Gostwngwyd y nifer o seddi yng Nghymru o 40 i 32 yn 2024. Collod y Blaid Geidwadol pob sedd yn yr etholiad, yn bennaf i'r Blaid Lafur. Cynyddodd nifer o seddi Plaid Cymru i bedwar, canlyniad "hanesyddol" yn ôl Rhun ap Iorwerth.

## Cyfansoddiad presennol 
## ASau 
## Nodiadau
## Cyfeiriadau 
Categori:2024
2024-
Gorsaf fysiau Merthyr Tudful

bawd|250px|Gorsaf fysiau newydd yn 2021
Gorsaf fysiau sy'n gwasanaethu'r dref Merthyr Tudful yw **Gorsaf fysiau Merthyr Tudful**.

Roedd y lleoliad gwreiddiol yr orsaf i'r gogledd o'r canol y dre ar bwys Stryd y Castell. Adeiladwyd yn y 1960au, roedd hi rhan o'r ganolfan siopa drws nesa. Roedd yn cynnwys dwy gromlin fawr, wedi'u cynllunio i sianelu pobl tuag at y siopau.

Datgelwyd cynlluniau yn 2014 i symud yr orsaf fysiau yn agosach i'r orsaf rheilffordd. Basai'r safle newydd ar Heol yr Alarch a basai'n bosib i gadw'r hen orsaf yn agor yn y cyfamser. Dechreuodd y gwaith adeiladu o’r diwedd yn Gorffennaf 2019, gyda chymorth o £10 miliwn gan Lywodraeth Cymru.

Agorwyd yr orsaf fysiau newydd ar 13 Mehefin 2021. Roedd disgwyl y byddai'r drydedd orsaf fysiau brysuraf yng Nghymru, gyda wasanaethau gan Stagecoach, First Call Travel, NAT and Peter’s Minibus. Roedd caffi a chiosg coffi ar gael i gwsmeriadau a phwyntiau gwefru ar gyfer cerbydau trydan.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant ym Merthyr Tudful
Merthyr Tudful
Categori:Merthyr Tudful
Scarlett Mew Jensen

Plymiwr Prydeinig yw **Scarlett Mew Jensen** (ganwyd 31 Rhagfyr 2001).  Roedd hi'n aelod o garfan Prydain Fawr a enillodd fedal aur yn nigwyddiad Tîm ym mhencampwriaethau Dŵr y Byd 2024. Mae hi wedi ennill dwy fedal Pencampwriaeth y Byd yn ei digwyddiad sbringfwrdd cydamserol 3 metr arbenigol gydag Yasmin Harper. Enillodd y pâr fedal efydd i'rsbringfwrdd cydamserol synchro 3m yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Genedigaethau 2001
Y Saith Gysgadur

Mae'r **Saith Gysgadur** (neu'r Saith Cysgadur) yn enw traddodiadol ar gasgliad o saith o anifeiliaid y credid eu bod yn gaeafgysgu.

Gan amlaf, mae'r saith heddiw yn cynnwys y canlynol:

* y draenog
* y fadfall
* y mochyn daear
* y pathew
* y neidr
* y wiwer
* yr ystlum

Mewn gwirionedd, er eu bod yn treulio cyfnodau o'r gaeaf mewn cyflwr o gysgadrwydd, nid yw'r mochyn daear na'r wiwer yn gaeafgysgu.

Mae'r ymadrodd 'y saith gysgadur' i'w glywed ar lafar am y sawl a ystyrir yn or-hoff o'i wely, e.e. ' "Wel, y saith gysgadur, wyt ti wedi codi?" ' yn nofel Daniel Owen, *Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel* (1885).

Ceir hen bennill sy'n cynnwys eu henwau:
:Mae Saith Cysgadur yn y byd 
:Yn cysgu drwy y gaeaf, 
:Y draenog coed a'r ystlum bach 
:A'r crwban araf, araf, 
:Y neidr werdd a'r llyffant llwyd 
:Y wiwer fach a'r broga, 
:Ni welwn hwy drwy'r gaeaf maith - 
:Y Saith Cysgadur Smala!

## Chwedl Saith Gysgadur Effeseus 
Mae'n anodd gwybod beth yw'r cyswllt rhwng y rhestr o saith anifail, y defnydd llafar o'r ymadrodd a Chwedl y Saith Gysgadur (Groeg: ἑπτὰ κοιμώμενοι, rhufeinedig: *hepta koimōmenoi*; Lladin: *Septem dormientes*), a elwir hefyd yn Chwedl Saith Gysgadur Effeseus, ac yn Islam yn *Aṣḥāb al-Kahf*, sef "Cymdeithion yr Ogof". Mae fersiwn Cristnogol y chwedl y sôn am saith bachgen ifanc sy'n cuddio mewn ogof y tu allan i ddinas Effesus (heddiw Selçuk, yn Nhwrci) oddeutu 250OC i ddianc rhag erledigaeth y Rhufeiniaid yn erbyn y Cristnogion, cyn ailymddangos ymhen blynyddoedd lawer. Mae fersiwn y Qur'an i'w gael yn Swra 18 (18:9–26). Roedd y chwedl hon yn gyfarwydd ledled Ewrop, gan gynnwys Cymru, yn yr Oesoedd Canol. Dywed *Geiriadur Prifysgol Cymru* am yr ymadrodd 'y saith gysgadur', 'lit. the seven sleepers, possibly the number may have been suggested by the Seven Sleepers of Ephesus said to have hidden in a cave during the Dacian persecution and to have slept there for several hundred years'.

* crogen granc (sef y crwban)
* y draenog
* y llyffant
* y neidr
* y pathew
* yr arth
* yr ystlum

## Ellis Owen (1789–1868), Cefn y Meysydd 
Dywed Ellis Owen yn *Cell Meudwy* (1877) nad yw'n gwybod pa anifeiliaid sydd i'w cynnwys ymhlith y saith gysgadur, ond mae'n cynnig y rhestr hon:

* tinwen y cerrig
* y falwoden
* y genau goeg (sef y fadfall)
* y gog
* y neidr
* y nyddwr
* y wennol

Mae rhestr Ellis Owen yn adlewyrchu'r hen gred mai gaeafgysgu yn hytrach na mudo a wnâi adar na welir mohonynt yn ystod y gaeaf.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Igwanodon

Genws o ddeinosor igwanodontaidd yw **Igwanodon** , a enwyd ym 1825. Er bod llawer o rywogaethau a ddarganfuwyd ledled y byd wedi'u dosbarthu yn y genws *Iguanodon*, sy'n dyddio o'r Jwrasig Diweddar i'r Cretasaidd Cynnar, mae adolygiad tacsonomaidd ar ddechrau'r 21ain ganrif wedi diffinio *Iguanodon* i fod yn seiliedig ar un rhywogaeth â sail dda: *I. bernissartensis*, a oedd yn byw yn ystod y Baraemia i oedrannau Aptian cynnar y Cretasaidd Cynnar yng Ngwlad Belg, yr Almaen, Lloegr, a Sbaen, rhwng tua 126 a 122 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Llysysydd mawr, swmpus oedd *Iguanodon*, yn mesur hyd at 9–11 metr (30–36 tr) o hyd a 4.5 tunnell fetrig (5.0 tunnell fer) mewn màs corff. Mae nodweddion nodedig yn cynnwys pigau bawd mawr, a ddefnyddiwyd o bosibl i amddiffyn rhag ysglyfaethwyr, ynghyd â phumed bysedd cynhensaidd hir a oedd yn gallu chwilota am fwyd.

Categori:Deinosoriaid
John Mayall

Roedd **John Brumwell Mayall** OBE (29 Tachwedd 1933 - 22 Gorffennaf 2024) yn gerddor blues a roc o Loegr. Roedd e'n gyfansoddwr caneuon ac yn gynhyrchydd hefyd. 

Yn y 1960au, ffurfiodd John Mayall &amp; the Bluesbreakers, band sydd wedi cyfrif ymhlith ei aelodau rai o gerddorion roc enwocaf y felan a'r blŵs, yn gynnwys Eric Clapton, Jack Bruce a Peter Green. 

Cafodd ei eni ym Macclesfield, Swydd Gaer, yn fab i'r cerddor Murray Mayall.

Aeth Mayall i Gorea fel rhan o'i wasanaeth cenedlaethol . Prynodd ei gitâr drydan gyntaf tra yn Siapan ar wyliau. Ar ôl ei wasanaeth, astudiodd yng Ngholeg Celf Manceinion a dechreuodd chwarae gyda band lled-broffesiynol, y Powerhouse Four. Ym 1963, dewisodd yrfa gerddorol amser llawn a symudodd i Lundain.  

Daeth John Mayall yn ganwr, gitarydd, chwaraewr harmonica, ac allweddellwr, roedd ganddo yrfa a oedd yn ymestyn dros bron i saith degawd, gan barhau i fod yn gerddor gweithgar hyd ei farwolaeth yn 90 oed. Fel “tad bedydd y felan Brydeinig”. Cafodd ei sefydlu yn Oriel Anfarwolion Roc a Rôl yn y categori dylanwad cerddorol yn 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
John Herbert Beynon

Cemegydd a ffisegydd o Gymru oedd **John H. Beynon** FRS (29 Rhagfyr 1923 – 24 Awst 2015). Roedd yn adnabyddus am ei waith mewn sbectrometreg màs.

## Addysg a gwasanaeth milwrol 
Ganed Beynon yn nhref lofaol Gymreig Ystalyfera ac roedd yr hynaf o ddau frawd. Aeth ymlaen i fynychu Prifysgol Cymru Abertawe (Prifysgol Abertawe erbyn hyn) yn gynnar yn y 1940au ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd.  Derbyniodd radd B.S. mewn ffiseg yn 1943. Ni fynychodd ysgol raddedig, yn hytrach penderfynodd ymuno â'r Sefydliad Ymchwil Cerbydau Ymladd lle bu'n gwasanaethu rhwng 1943 a 1947 gan ddatblygu systemau rheoli tân mewn tanciau.

## Gyrfa mewn diwydiant 
Rhwng 1947 a 1969, roedd Beynon yn Rheolwr Ffiseg a Chemeg Ffisegol, Polymer a Dadansoddol yn Imperial Chemical Industries. Rhwng 1947 a 1950, adeiladodd Beynon yr hyn a fyddai'n dod yn sbectromedr màs cyntaf a ddyluniwyd i astudio cyfansoddion organig nad oeddent yn gysylltiedig â petrolewm. Wedi hynny, cydweithiodd â Metropolitan-Vickers i gynhyrchu sbectromedr màs MS8, sef prototeip o sbectromedr màs MS9 Associated Electrical Industries (AEI).

Gwnaethpwyd Beynon yn uwch gydymaith ymchwil ym 1964 a roddodd gyfle iddo wneud ei ymchwil ei hun. Yn 1974 Derbyniodd Beynon swydd fel Athro Ymchwil y Gymdeithas Frenhinol a Chyfarwyddwr Uned Ymchwil Sbectrometreg Màs ym Mhrifysgol Abertawe.

## Gwobrau ac anrhydeddau 
Derbyniodd Beynon Wobr Ymchwil Sigma Xi, Prifysgol Purdue yn 1973, Gwobr Marice F. Hasler yn 1979, Medal Jozef Stefan yn 1980, Medal Cymdeithas Cemegol Serbia yn 1981, Tlws Techmart Grŵp Technoleg Prydain yn 1984, Medal Jan Marc Marci, Cymdeithas Sbectrosgopeg Tsiecoslofacia ym 1984, Medal Thomson y Gymdeithas Sbectrometreg Màs Ryngwladol ym 1985, Gwobr Maes Cymdeithas Cemegol America a Franklin am Waith Eithriadol mewn Sbectrometreg Màs ym 1987, Medal Aston Cymdeithas Sbectrometreg Màs Prydain yn 1998, a Medal Aur Cymdeithas Sbectrometreg Màs yr Eidal ym 1990. a sawl llyfr ar sbectrometreg màs.

Ym 1987, Beynon oedd prif olygydd y cyfnodolyn *Rapid Communications in Mass Spectrometry*.

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2015
Cecil Wilfrid Luscombe Bevan

Fferyllydd ac academydd o Gymru oedd **Cecil Wilfrid Luscombe "Bill" Bevan**, CBE (2 Ebrill 1920 – 19 Ebrill 1989). Bu'n Brifathro Coleg y Brifysgol, Caerdydd o 1966 hyd 1987. Bu hefyd yn Is-Ganghellor Prifysgol Cymru am ddau dymor: 1973 i 1975 a 1981 i 1983.

## Gyrfa academaidd
Bu Bevan yn gweithio ym Mhrifysgol Caerwysg rhwng 1949 a 1953, cyn symud i Brifysgol Ibadan yn Nigeria. Bu'n bennaeth ei Hadran Cemeg o 1953 a 1966, a'i Is-bennaeth a'i Ddirprwy Is-Ganghellor o 1960 hyd 1964. Dyfarnwyd gradd Doethur mewn Gwyddoniaeth (DSc) er anrhydedd iddo ym 1973 gan Brifysgol Ibadan. Yn 1982, fe'i gwnaed yn Gymrawd er Anrhydedd o Goleg y Brifysgol, Caerdydd.

## Gweithiau dethol 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1989
Gorsaf reilffordd Nutfield

Mae **gorsaf reilffordd Nutfield** yn gwasanaethu pentref Nutfield, Surrey, De-ddwyrain Lloegr. Saif ar yr llinell Redhill i Tonbridge, tua milltir i'r de o Nutfield, pentref nad oedd yn bodoli cyn adeiladu'r rheilffordd. 

Mae 24 milltir 47 cadwyn (24.59 milltir, 39.57 cilomedr) i Llundain Charing Cross trwy Redhill.

Ers 2008 mae’r orsaf, a’r holl drenau sy’n stopio yno, wedi cael eu gweithredu gan Southern, ar ôl i’r gwasanaeth Southeastern blaenorol gael ei dynnu’n ôl.

## Hanes 
Agorwyd y rheilffordd rhwng Redhill a Tonbridge gan y South Eastern Railway ar 26 Mai 1842. Agorodd gorsaf Nutfield ar y llinell honno ar 1 Ionawr 1884.

## Gwasanaethau trenau 
Mae'r holl wasanaethau yn Nutfield yn cael eu gweithredu gan Southern gan ddefnyddio EMU Dosbarth 377.

Mae'r gwasanaeth penwythnos yn un trên yr awr bob ffordd.

Ym mis Rhagfyr 2023 gostyngwyd nifer y trenau a ddefnyddiwyd ar gyfer y gwasanaeth dydd Llun i ddydd Gwener o 3 thrên i 2. O ganlyniad gostyngwyd y gwasanaeth trên o bob awr allfrig a bob hanner awr ar adegau brig, i wasanaeth afreolaidd heb amseroedd gadael cyson yr awr.

Nutfield
John Howard Purnell

Cemegydd o Gymru oedd **John Howard Purnell** OBE FRSC (17 Awst 1925 — 12 Ionawr 1996).

## Addysg 
Mynychodd Ysgol Sir Maes y Dderwen yn Ystradgynlais cyn mynychu Ysgol Uwchradd Pentre.

Ar ôl graddio gydag anrhydedd dosbarth cyntaf mewn cemeg yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd yn 1946 aeth ymlaen i Brifysgol Cymru a derbyniodd PhD yn 1952.
*1992 Officer of the Order of the British Empire (OBE), 1992 New Year Honours

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion Prifysgol Abertawe
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1925 
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Pobl o Ystradgynlais
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Hufen sur

Mae **hufen sur** yn hufen ffres wedi'i eplesu gan bacteriwm, o'r teulu lactobacillus, sy'n ei gwneud yn fwy trwchus, yn fwy hufennog ac yn fwy blasus, sydd hefyd yn rhoi blas ychydig yn sur iddo, yn fwy amlwg na blas hufen ffres.

## Gwneuthiriad
Yn nodweddiadol mae'n cynnwys rhwng 10 ac 20% o fraster llaeth. Fe'i defnyddir fel cydran i rwymo sawsiau ac mae ganddo'r fantais ei fod yn ei gyflwr naturiol yn drwchus heb ei guro.
]]
Gellir ei wneud yn fenyn, sy'n blasu'n wahanol i fenyn arferol. Gellir ei brynu mewn siopau, ond mae'n hawdd ei wneud o hufen yr ychwanegir bacteria ato, gan ddod o laeth menyn neu hufen sur dros ben, sy'n cael ei adael i eplesu am tua 16 i 18 awr ar dymheredd ystafell (20 - 24°C). Yna gellir ei gadw'n ffres (yn yr oergell) am bythefnos i dair wythnos, ond nid yn y rhewgell i'w atal rhag gwahanu.  Mae diwylliannau cychwyn eplesu hefyd yn cael eu gwerthu.

Mae crème fraîche yn un math o hufen sur sydd â chynnwys braster uchel a blas llai sur.

Hysbysir bod hufen sur yn gynnyrch protein a braster uchel a gyda'i natur hyflifog yn gallu cael ei ddefnyddio fel ymborth i bobl wedi damwain neu anhwylder bwyta.

## Amrywiaethau
Mae hufen sur, sy'n eithaf trwchusr a gall gynnwys cynhwysion amrywiol, gan gynnwys ceuled ac ensymau eraill, ond hefyd gelatin ar gyfer yr "hufen sur ysgafn" a ddyfeisiwyd gan y diwydiant bwyd. Mae'r olaf yn cynnwys tua 40% yn llai o fraster na hufen sur oherwydd ei fod yn cael ei wneud, ymhlith pethau eraill, o gymysgedd geled o laeth a hufen.

Mae " hufen sur di-fraster " ( nad yw bellach yn hufen sur ) yn cael ei dewychu â sefydlogwyr a thewychwyr , gan gynnwys startsh corn , gelatin , carrageenan , a gwm guar . Os yw'n dod o'r diwydiant bwyd, gellir storio hufen sur gyda chadwolion yn yr oergell am fis ar ôl y dyddiad ar y cynhwysydd.

## Defnydd
 gyda hufen sur ar ei ben]]
Defnyddir hufen sur yn gyffredin fel condiment ar fwydydd, neu ei gyfuno â chynhwysion eraill i ffurfio saws dipio. Gellir ei ychwanegu at gawliau a sawsiau i'w helpu i dewychu a'u gwneud yn hufennog, neu wrth eu pobi i helpu i gynyddu lefel y lleithder y tu hwnt i ddefnyddio llaeth.

Mewn bwyd Tex-Mex, fe'i defnyddir yn aml yn lle crema mewn nachos, tacos, burritos, a taquitos.

Yng ngheginau Canolbarth a Dwyrain Ewrop, mae llawer o ddefnyddiau o amrywiad o hufen sur o'r enw, er enghraifft, kwaśna śmietana mewn Pwyleg, *zakysaná smetana* yn Tsieceg neu сметана (*smetana*) yn Rwsieg.

Yn y gwledydd Eingl-Sacsonaidd dyma'r ddysgl ochr draddodiadol o datws wedi'u berwi, yn aml wedi'u cymysgu â pherlysiau fel cennin syfi, neu gyda chaws cheddar.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sour Cream Recipies ryseitiau coginio
* Sour cream ryseitiau coginio gyda hufen sur
* How to Make Thick Homemade Sour Cream fideo ar sianel Youtube Acre Homestead

Categori:Bwyd a diod yn Ewrop
Categori:Cynnyrch llaeth
Alex Yee

Mae **Alexander Amos Yee** MBE (ganwyd 18 Chwefror 1998) yn driathletwr proffesiynol o Loegr. Enillodd y fedal aur yn Nhriathlon y Dynion yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024. Enillodd y fedal arian yn yr un digwyddiad a'r fedal aur yn y Ras Gyfnewid Gymysg Triathlon yng Ngemau Olympaidd Tokyo 2020. Mae hefyd yn bencampwr triathlon Gemau'r Gymanwlad 2022 yn nigwyddiadau'r dynion a'r timau cymysg.  

Cafodd Yee ei eni yn Lewisham, Llundain, i dad Tsieineaidd, Ron Yee, a mam o Loegr, Emma Amos Yee.  Astudiodd yn Ysgol Sylfaen Kingsdale yn West Dulwich. Aeth ymlaen i astudio am BSc ym Mhrifysgol Leeds Beckett. 

Yn y triathlon yng Ngemau Olympaidd 2024 roedd yn yr ail safle ar ddechrau'r trydydd cymal, ond goddiweddodd yr arweinydd i ennill y fedal aur.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Categori:Triathletwyr o Loegr
Eglwys San Pedr, Caerfyrddin

Eglwys y plwyf hynafol yn nhref Caerfyrddin yw **Eglwys San Pedr**. Lleolir yr eglwys yng nghanol y dref, rhwng Heol yr Eglwys a Heol San Pedr. Mae'n adeilad rhestredig Gradd I.

## Hanes
Mae'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 12fed ganrif o leiaf. Rhoddwyd rhwng 1107 a 1124 i Abaty Battle, Sussex, gan y Brenin Harri I. Credir a adeilwyd y corff yr eglwys yn ystod y 13eg neu 14eg ganrif, wedyn ailadeilwyd y tŵr tua diwedd y 15fed ganrif.

## Atyniadau
Disgrifir y tŵr gorllewinol 3 llawr, sydd wedi'i baentio'n wyn, fel tirnod yn y dref. Mae gan yr eglwys y casgliad helaethaf o henebion eglwysig yn ne-orllewin Cymru, rhai o'r safon uchaf. Mae bedd bocs Syr William Nott i'w weld ym mynwent yr eglwys i'r gogledd.

## Oriel

File:St. Peter's Church, Carmarthen. (from King Street.).jpeg|thumb|Eglwys San Pedr o Stryd y Brenin, tua 1860
Delwedd:St Peters Church, Carmarthen, interior - 4495748 - geograph.org.uk.JPG|bawd|250px|Tu fewn i'r eglwys
Delwedd:Saint Peter's Church, Carmarthen - geograph.org.uk - 4147427.jpg|bawd|250px|Eglwys o Heol yr Eglwys

## Dolenni
* Tudalen Facebook i'r Eglwys

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Pedr
Caerfyrddin, Pedr