open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr o wledydd sydd wedi mynd yn annibynnol o'r Deyrnas Unedig

Ceir nifer o wldydd sydd wedi torri'n rhydd oddi wrth 'y Deyrnas Unedig', a bellach yn wledydd annibynnol.
canol|900px

## Gweler hefyd
*Gwledydd y Gymanwlad

## Ffynhonnell
* www.thecommonwealth.org

Categori:Hanes y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Brian Friel

Dramodydd o Iwerddon oedd **Brian Friel** (ganwyd **Bernard Patrick Friel**; 9 Ionawr 1929 – 2 Hydref 2015).

Fe'i ganwyd yn Knockmoyle, Omagh, Gogledd Iwerddon, yn fab i'r athro Patrick "Paddy" Friel a'i wraig Mary McLoone.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Sant Columb ac yng Ngholeg Sant Padrig, Maynooth.

## Llyfryddiaeth
### Theatr
**The Enemy Within* (1962)
**Philadelphia, Here I Come!* (1964)
**The Loves of Cass McGuire* (1966)
**Lovers: Winners and Losers* (1967)
**Crystal and Fox* (1968)
**The Mundy Scheme* (1969)
**The Gentle Island* (1971)
**The Freedom of the City* (1973)
**Volunteers* (1975)
**Living Quarters* (1977)
**Faith Healer* (1979)
**Dancing at Lughnasa* (1990)
**Molly Sweeney* (1994)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Gwas neidr coes felen

Gwas neidr o deulu'r *Gomphidae* yw **Gwas neidr coes felen** (enw gwrywaidd; llu. **gweision coes felen**; Lladin: *Gomphus flavipes*; Saesneg: *river clubtail*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod).

Gellir ei ganfod yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop: o Ffrainc i ddwyrain Siberia. Ei gynefin arferol yw afonydd glân, araf, yn enwedig rhai gyda gwely o fwd, pridd neu dywod mân er mwyn i'r fenyw ddodwy ynddo. Ar adegau prin, mae hefyd i'w weld ar lannau llynnoedd. Eu bwyd arferol yw pryfaid bychan.

## Morffoleg
Mae'r Gwas neidr coes felen yn ganolig ei faint: 50–55&nbsp;mm ac mae ganddo adenydd rhwng 70–80&nbsp;mm. Mae'r ddau lygad ar wahân i'w gilydd. fel yr awgryma'r enw, coesau melyn sydd gan y gwryw a'r fenyw.

File:Pmc 20110611 5065 m.png|Gwryw ifanc
File:GomphusFlavipes1.jpg|Benyw
File:GomphusFlavipes2.jpg|Benyw
File:GomphusFlavipes3.jpg|Benyw

## Cyfeiriadau
*

## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Gomphidae
Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:WMUK 2016
Gwas neidr mudol

Gwas neidr bychan o deulu'r *Aeshnidae* yw **Gwas neidr mudol** (enw gwrywaidd; llu. **gweision neidr mudol**; Lladin: *Aeshna mixta*; Saesneg: *migrant hawker*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod). Mae tiriogaeth yr *A. mixta* yn ymestyn o ogledd Affrica i dde a chanol Ewrop hyd at rhabarthau'r Baltig.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o weision neidr mae'n treulio'r rhan fwyaf o'i amser i ffwrdd o ddŵr, ond mae'n dychwelyd ato i baru, yn enwedig at ddŵr araf ei lif. Mae ar ei adain rhwng Gorffennaf a diwedd Hydref. Yn aml, maent yn dod at ei gilydd, a gwelir cwmwl ohonynt yn hedfan ar adegau.

Aeshna mixta m detail 5364.jpg|Gwryw, gyda marciau nodweddiadol
Migranthawkerclose.jpg|Benyw, gyda marciau nodweddiadol
Migrant hawker dragonfly (aeshna mixta) male.jpg|Gwryw
Migrant hawker dragonfly (Aeshna mixta) male in flight.jpg|Gwryw ar ei adain
Aeshna mixta6.jpg|Cyplysu / paru
Migrant hawker dragonflies (Aeshna mixta) mating.jpg|Cyplysu / paru
Brown hawker (Aeshna grandis) female ovipositing.jpg|Y fenyw yn dodwy

## Nodweddion
Ar ei adain, mae'n ymddangos yn eitha tywyll ei liw ac yn debyg i'r Ymerawdwr, gydag abdomen glas. Ond y gwas neidr tebycaf iddo yw *A. affinis*, yn enwedig pan maent yn hedfan wrth ei gilydd. Mae'n debyg i weddill y genws aeshna, oddigerth i siâp 'Tî golff' ar ail gylchran ei abdomen (sef S2).

Migranthawkerclose.jpg|Benyw, gyda marciau nodweddiadol
Migrant hawker dragonfly (aeshna mixta) male.jpg|Gwryw

## Cyfeiriadau
*

## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Aeshnidae
Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:WMUK 2016
Rhuthrad yr Hajj (2015)

Ar 24&nbsp;Medi 2015, cafwyd **cyflafan ym Mecca** pan welwyd 849 o bobl yn cael eu damsang a'u sathru'n farw ac 863 yn cael eu hanafu yn ystod pererindod blynyddol Hajj yn Mecca. Dyma'r drychineb fwyaf o'i bath yn yr Hajj ers 1990 pan laddwyd o leiaf 1,426 o bobl drwy gael eu gwasgu a'u sathru dan draed. Fodd bynnag, ceir cryn anghytundeb am y niferoedd a dywed teledu Iran (*Press TV*) fod dros 1,300 wedi marw, Rhoddodd papur newydd o Libanus, sef yr *Ad-Diyar*, y bai ar osgordd y Tywysog Mohammad bin Salman Al Saud a oedd yn cymryd rhan yn yr Hajj. Gwadwyd hyn gan swyddogion Sawdi Arabia.
**Galwodd brenin Sawdi Arabia, sef Salman, brenin Sawdi Arabia am ymchwiliad i'r drychineb.
*
**Dywedodd Arweinydd Goruchel Iran, Ali Khamenei: ''"Mae rhwymedigaeth ar Lywodraeth Sawdi Arabia i ysgwyddo baich trwm ei chyfrifoldeb am y digwyddiad enbyd hwn ac ymrwymo i ufuddhau i reolau tegwch a chyfiawnder. Mae camweinyddu a mesurau anghywir y tu ôl i'r drasiedi hon, ac ni ddylid anwybyddu hynny,”'' a nododd gychwyn tridiau o alaru cenedlaethol. Mynnodd hefyd nad oedd Sawdi Arabia'n ddigon galluog i fedru trefnu'r pererindod."
**Protestiodd miloedd o bobl yn Tehran yn erbyn y ffordd yr oedd Sawdi Arabia wedi delio gyda'r drychineb. Cludodd y protestwyr faneri duon gan lafarganu "Marwolaeth i deulu Al Saud!" (), sef teulu brenhinol Sawdi Arabia.
*
**Nododd Llywydd Materion Crefyddol y wlad: ''"Roedd egeulustod difrifol ar ran yr awdurdodau wrth gyfeirio a chyfarwyddo'r dorf."*
*
**Mynnodd Llywodraeth Nigeria fod honiad Sawdi Arabia nad oedd rhai pererinion wedi dilyn y cyfarwyddiadau swyddogol yn anghywir. Dywedodd Cadeirydd Comisiwn yr Hajj Cenedlaethol: *"it was not fair for anyone to blame Africans participating at the pilgrimage for the fatal incident"''.
* 
**Mynnodd teledu a reolir gan Lywodraeth Syria nad oedd Llywodraeth Sawdi wedi rhoi digon o sylw i ddiogelwch y pererinion.

## Gweler hefyd
*Islam

## Cyfeiriadau 
Categori:2015 yn Sawdi Arabia
Categori:Mecca
Hajj 2015
Categori:Trychinebau Sawdi Arabia
Categori:Trychinebau 2015
Gwas neidr mudol y De

Gwas neidr bychan o deulu'r *Aeshnidae* yw **Gwas neidr mudol y De** (enw gwrywaidd; llu. **gweision neidr mudol y De**; Lladin: *Aeshna affinis*; Saesneg: *Southern Migrant hawker*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod). Mae tiriogaeth yr *A. affinis* yn ymestyn o dde Ewrop i Asia.

## Nodweddion corfforol
Llygad glas sydd ganddo, a cheir marciau glas ar ei abdomen hefyd. Mae'n edrych yn debyg iawn i'r Gwas neidr mudol (neu'r *A. mixta*) ond nid oes ganddo'r marc siâp 'T' ar ail gylchran yr abdomen, sy'n nodweddiadol o'r *A. mixta*. Un nodwedd arall sy'n cael ei ddefnyddio i wahaniaethu rhwng y ddau yw'r marciau ar y thoracs. Melynwyrdd yw lliw ochrau thoracs gwas neidr mudol y De, gyda llinellau du, ond gwahenir y melyn gan linellau brown ar thoracs y Gwas neidr mudol.

File:AeshnaAffinisFemaleAndrochrome.jpg|Benyw
File:2013.08.02.-12-Kirschgartshaeuser Schlaege-Mannheim--Suedliche-Mosaikjungfer-Maennchen.jpg|Gwryw
File:2013.07.16.-2-Kirschgartshaeuser Schlaege Mannheim-Suedliche Mosaikjungfer-Maennchen.jpg|Gwryw
File:Aeshna-affinis-male-crop-www.jpg|Gwryw
File:Aeshna-affinis-copula-www.jpg|Cyplu
File:AeshnaAffinisCopula.jpg|Cyplu

## Nodweddion
Mae'r oedolion yn ymddangos ym Mai ac maent yn hedfan hyd at Medi. Wedi iddynt ymddangos, mae'r oedolyn ifanc yn symud oddi wrth y dŵr gan dreulio'u hamser yn bwyta ac yn mwynhau eu cyfnod glasoed. Tua 10 diwrnod mae hyn yn para. Yna, treulia'r gwryw ifanc ei amser ger llyn neu byllau o ddŵr, yn chwilio am gymar; o'i chanfod mae'n ei bachu ac mae'r ddau'n cyplu.

## Cyfeiriadau
*

## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Aeshnidae
Categori:Gweision neidr Cymru
Categori:WMUK 2016
Ymerawdwr (gwas neidr)

Gwas neidr mawr o deulu'r *Aeshnidae* yw **Ymerawdwr** (enw gwrywaidd; llu. **Ymerawdwyr**; Lladin: *Anax imperator*; Saesneg: *Emperor dragonfly*) sy'n bryfyn yn Urdd yr Odonata (sef Urdd y Gweision neidr a'r Mursennod). Mae tiriogaeth yr *A. mixta* yn ymestyn o ogledd Affrica i dde a chanol Ewrop hyd at rhabarthau'r Baltig.

Dyma un o'r gweision neidr mwyaf: . Yn Ewrop, Affrica ac Asia mae i'w gael gan fwyaf. Gallant hedfan yn uchel, gan fwyta pryfaid fel gloynnod byw. Maen nhw hefyd yn bwyta penbyliaid. Maen nhw'n paru ac yn cyplu mewn cynefin gwlyb, pyllau dŵr neu lynnoedd, sydd â thyfiant ynddo. Mae'r fenyw yn dodwy ei hwyau i mewn i'r planhigion hyn yn y dŵr. Mae'r gwryw yn cadw at ei filltir sgwâr.

Ai(loz)hydro.JPG|Gwryw, wisg ei ochr
Anax imperator-pjt1.jpg|Gwryw ar ei adain
Anax imperator Exuvie MHNT Parc de la Maourine.jpg|MHNT
Anax imperator female.jpg|Y fenyw yn dodwy

## Cyfeiriadau
*

## Dolennau allanol
*Geiriadur enwau a thermau; Cymdeithas Edward Llwyd

Categori:Aeshnidae
Categori:Gweision neidr Cymru
Denis Healey

Gwleidydd o Loegr oedd **Denis Winston Healey, Barwn Healey, CH, MBE, PC** (30 Awst 1917 – 3 Hydref 2015).

Roedd Healey yn Aelod Seneddol San Steffan rhwng 1952 a 1992 ac roedd yn Ganghellor y Trysorlys rhwng 1974 a 1979.

Fe'i ganwyd yn Mottingham, Swydd Gaint. Cafodd ei addysg yn ysgol ramadeg Bradford ac yng Ngholeg Balliol, Rhydychen.

Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Cangellorion y Trysorlys
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Marwolaethau 2015
Gareth Davies (chwaraewr rygbi, ganwyd 1990)

Chwaraewr rygbi Cymreig yw **Gareth Davies** (ganwyd 18 Awst 1990).  Mae yn chwarae fel mewnwr i'r Scarlets a Chymru.

Fe'i ganwyd yng Nghaerfyrddin, ac mae'n siaradwr Cymraeg rhugl.

Mynychodd Davies Ysgol Gyfun Dyffryn Teifi yn Llandysul cyn astudio Datblygiad a Hyfforddiant Chwaraeon yng Ngholeg Sir Gar, Llanelli. Ymunodd gydag academi'r Scarlets yn 2006, ac ers hynny mae wedi chwarae i'r tim cyntaf dros 100 gwaith, gan sgorio dros 100 pwynt.

Davies oedd y sgoriwr ceisiau uchaf yn y RaboDirect Pro12 yn ystod tymor 2013/14 gan sgorio 10 cais. Yn sgil hyn, dewisiodd Warren Gatland ef ar gyfer y daith i Dde Affrica yn Haf 2014.

## Gyrfa ryngwladol
Enillodd Davies ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn De Africa ar 14 Mehefin 2014.  Cafodd ei ddewis i chwarae dros Gymru yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2015, a sgoriodd ddwy gais yn erbyn Wrwgwái, cais yn erbyn Lloegr a chais yn erbyn Ffiji yn y tair gêm agoriadol.

Ymddeolodd o rygbi rhyngwladol ym mis Hydref 2024.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Proffil Sgarlets

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Sgarlets Llanelli
Alfred Weeks Szlumper

Ganwyd **Alfred Weeks Szlumper** (24 Mai 1858 – 11 Tachwedd 1934) yn Aberdaugleddau. Roedd o'n fab i Albert Szlumper ac yn frawd i James Weeks Szlumper.

Addysgwyd yn Ysgol Gramadeg Aberystwyth ac ym Mhryfysgol Cymru. Gweithiodd dros Reilffordd y De Ddwyrain a Chatham o dan orwchwiliaeth ei frawd, ac wedyn dros Reilffordd Penrhyn Mawr India.  Daeth o'n Brif Beiriannydd y Rheilffordd Llundain a'r De Orllewin, yn gyfrifol am ailadeiladu Gorsaf reilffordd Waterloo, Llundain. Daeth o'n Brif Beiriannydd cyntaf Rheilffordd Ddeheuol..

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Rheilffyrdd
Gorymdaith Jarrow

300px|bawd|Cerflun efydd: 'Ysbryd Jarrow' gan Graham Ibbeson, a ddadorchuddiwyd yn Stryd Fawr Jarrow yn 2001, yn gofeb i'r rheiny a orymdeithiodd i Lundain.
Yn Hydref 1936 gorymdeithiodd nifer o bobl ddi-waith o Jarrow i Lundain yn yr hyn a elwir heddiw yn **Orymdaith Jarrow**. Roedd tlodi mawr mewn sawl rhan o wledydd Prydain yn yr 1930au, gan gynnwys Gogledd-Ddwyrain Lloegr. Cerddodd 200 o ddynion ar yr orymdaith a chymerwyd 26 diwrnod i gyflawni'r dasg. Gyda nhw, roedd deiseb yn galw ar yr awdurdodau i adfer y diwydiant a oedd wedi cau yn 1934, sef *Palmers Shipbuilding and Iron Company*. Derbyniwyd y ddeiseb gan Dŷ'r Cyffredin, ond ni thrafodwyd ei chynnwys ar lawr y Tŷ. Dychwelodd y gorymdeithwyr adref gan gredu i'w taith fod yn fethiant.

Yn ystod y 1920au cafwyd nifer o orymdeithiau tebyg, gyda'r Blaid Lafur a'r TUC yn cadw lled braich oddi wrthynt, gan fod rhai pobl yn cysylltu'r cerddwyr gyda Chomiwnyddiaeth. Galwyd y gorymdeithiau hyn yn 'Orymdeithiau Tlodi' (*hunger marches*).

Yn y 19g, cloddiwyd glo ger Jarrow a thyfodd y diwydiant. O 1851 ymlaen, cafwyd diwydiant adeiladu llongau llewyrchus hefyd a lansiwyd dros 1,000 o longau wedi eu hadeiladu yn y porthladd. Ond gwrthododd Ffederasiwn Haearn a Dur Prydain roi caniatâd i godi gwaith dur yn yr ardal ac oherwydd ffactorau byd-eang, yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf, caewyd y gwaith llongau. Roedd y ddau ffactor hyn yn dipyn o ergyd i Jarrow a'r teuluoedd bellach yn ddi-gyflog.

Flynyddoedd yn ddiweddarach nododd haneswyr fod Gorymdaith Jarrow wedi chwarae rhan allweddol yn newid ein hagwedd at dlodi a diwygio cymdeithasol. Gwelir yr Orymdaith, bellach, fel delwedd o'r 'werin dlawd yn arwain, a Llywodraeth yn dilyn': y gynffon yn arwain y ci, neu rym y werin.

## Cyfeiriadau
Categori:Diweithdra
Categori:Tlodi
Gorsaf reilffordd Goolwa

bawd|260px|Gorsaf reilffordd Goolwa

Mae **Gorsaf reilffordd Goolwa** yn rhan o Reilffordd dreftadaeth Steamranger. Mae'r dref yn sefyll ar aber Afon Murray yn Ne Awstralia.

Adeiladwyd yr orsaf reilffordd gyntaf yn Goolwa yn Rhagfyr 1855. Agorwyd yr orsaf vresennol, wrth y cei, ym 1915. Mae Stemranger yn cynnal gwasanaeth o Victor Harbor i Goolwa, ac yn achlysurol mae trenau'n mynd ymlaen at Mount Barker.

## Cyfeiriadau
Categori:De Awstralia
Goolwa
Categori:Twristiaeth yn Awstralia
Howard Hughes

Gŵr busnes ac *entrepreneur* o dras Gymreig  o Unol Daleithiau America oedd **Howard Robard Hughes, Jr.** (24 Rhagfyr 1905 – 5 Ebrill 1976). Roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn awyrenau, buddsoddi, peirianneg a chreu ffilmiau. Daeth i amlygrwydd bydeang yn y 1920au yn y 1920au drwy greu ffilmiau yn Hollywood - rhai drudfawr ac yn aml - dadleuol ee *The Racket* (1928), ''Hell's Angels* (1930), *Scarface* (1932), a *The Outlaw'' (1943). Yn ystod ei oes, roedd yn un o bobl gyfoethoca'r byd, gan wneud ei arian ei hun yn hytrach na thrwy etieddu arian.

Ymhlith ei gariadon roedd:  Billie Dove, Bette Davis, Ava Gardner, Olivia de Havilland, Katharine Hepburn, Ginger Rogers a Gene Tierney; gofynnodd i Joan Fontaine ei briodi sawl tro, heb fawr o lwc.

Yn dilyn hyn, ffurfiodd *The Hughes Aircraft Company* a huriodd lawer o beiriannwyr a chynllunwyr. Treuliodd weddill y 1930au yn sefydlu sawl record hedfan, cynhyrchodd yr *Hughes H-1 Racer* a'r H-4 "Hercules" (a adnabyddir ar lafar fel y "Spruce Goose") a phrynodd ac ehangodd y *Trans World Airlines (TWA)*, a werthwyd yn ddiweddarach i gwmni *American Airlines*. Prynodd hefyd *Air West* a'i ailenwi'n *Hughes Airwest*; gwerthodd y cwmni hwn yn ei dro i *Republic Airlines* (1979–1986).

Rhestrwyd Hughes yn rhestr y *Flying Magazine* o 50 'Arwr y Byd Hedfan', gan ddod yn 25fed. Fe'i cofir yn benaf am ei arian anhygoel, ei ymddygiad  ecsentrig, gwahanol ac am dreulio'i flynyddoedd olaf fel meudwy. Etifeddwyd ei waddol ariannol gan elusen a sefydlodd i ymchwilio i ddatblygiadau meddygol: *Howard Hughes Medical Institute*.

## Cyndadau
Roedd ei dad, Howard Robard Hughes, yr Hynaf  (9 Medi 1869 – 14 Ionawr 1924), hefyd yn ŵr busnes a ffurfiodd *Hughes Tool Company*, a'i daid Felix Turner Hughes (10 Tachwedd 1837, Millstadt, Illinois – 19 Hydref 1926, Los Angeles, California), yn farnwr. Cyn hynny bu Felix yn filwr ym Myddin yr Undeb yn ystod Rhyfel Cartref America, ac roedd yn fab i Joshua Waters Hughes (g. 15 Hydref 1808) a Martha Askins; roedd yn ofaint. Ganwyd ei dad William Hughes tua 1780, priododd tua 1807, Judith Hughes, (g. 1790), merch Josiah Hughes).

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Biliwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1976
Cytundebau Oslo

Casgliad o gytundebau rhwng Mudiad Rhyddid Palesteina a Llywodraeth Israel yw **Cytundebau Oslo**. Arwyddwyd Cytundeb Oslo 1 yn Washington, D.C. yn 1993 a Chytundeb Oslo II yn Taba, Yr Aifft yn 1995. 

Daeth y Cytunebau yn rhannol yn sgîl Intifada Cyntaf Palesteina - gwrthdaro torfol rhwng radicaliaid Palesteinaidd a lluoedd Israel rhwng 1987 ac 1991.

Mae'r cytundebau hyn yn gychwyn y broses a elwir yn 'Broses Oslo' sy'n ymgais i gyrraedd heddwch wedi'i sefydlu ar Benderfyniad 242 Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig a Phenderfyniad 228 y CDCU, ac i "roi'r hawl i Balesteiniaid i benderfynu drostynt eu hunain". Cychwynodd y negydu cyfrinachol rhwng y ddwy ochr, a roddodd fodolaeth i'r cytundebau, yn Oslo, Prifddinas Norwy. Ffrwyth y negydu hwn oedd cydnabyddiaeth o Wladwriaeth Israel gan y PLO a chydnabyddiaeth o'r PLO gan Wladwriaeth Israel. Ystyriwyd y ddwy ochr yn bartneriaid yn ystod y negydu.

Rhoddodd Trafodaethau Oslo fodolaeth i Awdurdod Cenedlaethol Palesteina, sy'n gyfrifol am hunanlywodraethu rhannau o'r Lan Orllewinol a Llain Gasa. Roedd y Trafodaethau hefyd yn gydnabyddiaeth fod y PLO yn bartneriaid wrth negydu materion eraill e.e. ffiniau Palesteina ac Israel a gwladychu rhannau o Balesteina gan yr Israeliaid yn ogystal â statws Jeriwsalem gan y ddwy ochr. Ni chreodd y Cytundebau, fodd bynnag, Wladwriaeth Palesteina.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Israel
Categori:Gwleidyddiaeth Palesteina
Categori:Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Oslo
Henning Mankell

Nofelydd o Sweden oedd **Henning Mankell** (3 Chwefror 1948 – 5 Hydref 2015).

### Nofelau 
#### Cyfres Kurt Wallander 
**Mördare utan ansikte* (1991)
**Hundarna i Riga *(1992)
**Den vita lejoninnan *(1993)
**Mannen som log *(1994)
**Villospår *(1995)
**Fotografens död* (1996)
**Den femte kvinnan *(1996)
**Steget efter *(1997)
**Brandvägg *(1998)
**Pyramiden* (1999)
**Handen* (2004)
**Den orolige mannen * (2009)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Nofelwyr Swedeg o Sweden
Gorsaf reilffordd Horsted Keynes

bawd|260px|locomotif a fan brec yng Ngorsaf Horsted Keynes
bawd|260px|Locomotif 'Terrier' yn yr orsaf

Adeiladwyd **Gorsaf reilffordd Horsted Keynes** gan Reilffordd Llundain, Brighton ac Arfordir Deheuol ym 1882 i wasanaethu pentre Horsted Keynes yn Sussex.

Erbyn hyn, mae'n rhan o Reilffordd Bluebell ac wedi cael ei addurno fel oedd hi yn y 1920au. Yn wreiddiol, roedd hi'n gyffordd, lle ymunodd lein o Haywards Heath  â'r prif lein o East Grinstead i Lewes.
Defnyddir yr orsaf ar gyfer ffilmau a dramae teledu, gan gynnwys Downton Abbey yn ddiweddar.

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd Bluebell
Horsted Keynes
Horsted Keynes
The Brecon Reporter

Papur newydd Saesneg yn bennaf wythnosol oedd ***The Brecon Reporter*** a sefydlwyd ym 1863. Cafodd ei gylchredeg yn siroedd De Cymru a Sir Frycheiniog. Cofnodai newyddion yr ardal yn ogystal â newyddion cenedlaethol a rhyngwladol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1863
Ada Lovelace

Mathemategydd ac awdur o Loegr oedd **Augusta Ada King, Iarlles Lovelace** (*née* **Byron**; 10 Rhagfyr 1815 – 27 Tachwedd 1852), a adwaenir yn bennaf am ei gwaith ar gyfrifiadur Charles Babbage:  *the Analytical Engine*. Gwelir yn ei nodiadau yr hyn a gaiff ei ystyried i fod yr algorithm cyntaf i gael ei weithredu gan beiriant. Oherwydd hyn, ystyrir hi'r 'rhaglenydd' meddalwedd cyntaf.

Unig ferch gyfreithiol y bardd George, Arglwydd Byron a'i wraig Anne Isabella (*née* Noel) oedd Ada ac fe'i ganwyd ar 10 Rhagfyr 1815. Plant llwyn a pherth oedd gweddill plant Byron, a hynny gan ferched eraill, y tu allan i'r briodas. Fis wedi ei geni, gwahanodd Byron ac Anne gan droi ei gefn ar Loegr bedwar mis yn ddiweddarach, heb ddod yn ôl. Yn naturiol, teimlai Anne yn chwerw tuag at ei chyn-ŵr Byron, a cheisiodd arwain ei merch Ada ar hyd llwybr gwahanol, amgenach i'w thad: mathemateg a rhesymeg. Ond teimlai Ada'n agos ato drwy gydol ei hoes a chafodd ei chladdu wrth ei ochr wedi iddi farw.

## Ei gwaith
bawd|Paentiad o Ada gan Margaret Sarah Carpenter (1836)

Cyfarfu Ada a Babbage ym Mehefin 1833, drwy drefniant ffrind i'r ddau, sef Mary Somerville. Ymhen ychydig wythnosau gwahoddodd Babbage Ada i weld prototeip o'r peiriant a elwir yn *Difference Engine*. Rhyfeddodd at y peiriant a cheisiodd dreulio cymaint o amser a phosib gyda Babbage. Gwnaeth hithau gryn argraff arno yntau, a nododd yn arbennig ei deallusrwydd a'i meddwl dadansoddol. Galwodd hi'n *The Enchantress of Numbers* ac yn 1843 sgwennodd:

## Cysylltiadau Cymreig
Bu'n gohebu gyda John Thomas (Pencerdd Gwalia) rhwng 1842-1910, yn bennaf am gerddoriaeth a'i gyngherddau Ewropeaidd a'i gyfansoddiadau. Cedwir y llythyrau hyn yn y Llyfrgell Genedlaethol. Ceir hefyd lythyr gan Lovelace at 'Mrs Tynte', yn gofyn iddi hyrwyddo addysg y cyfansoddwr John Thomas.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Marwolaethau 1852
Categori:Mathemategwyr benywaidd o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
The Brecon County Times

bawd|*The Brecon County Times*, 5 Mai 1866

Papur newydd ceidwadol Saesneg yn bennaf wythnosol oedd ***The Brecon County Times*** a sefydlwyd ym 1866 gan William Clark. Cafodd ei gylchredeg yn siroedd Morgannwg, Brycheiniog, Maesyfed, Trefynwy a Swydd Henffordd. Dyma'r papur hynaf i'w argraffu yn y sir. Teitlau cysylltiol: *Brecon and Radnor County Times* (1894–18??). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1866
Carnarvon and Denbigh Herald

bawd|Y *Carnarvon and Denbigh Herald* 16 Ionawr 1836
Papur newydd rhyddfrydol Saesneg yn bennaf oedd ***Carnarvon and Denbigh Herald***, a gyhoeddwyd yn wythnosol rhwng 1836 a 1920. Cafodd ei gylchredeg yn siroedd Gogledd Cymru a'r gororau a dinasoedd yn Llundain, Manceinion a Lerpwl.

Cofnodai'r *Carnarvon and Denbigh Herald* newyddion yr ardal yn ogystal â newyddion cenedlaethol a gwybodaeth a hysbysebion swyddogol a chyfreithiol. Fe'i cyhoeddwyd gan James Rees. Teitlau cysylltiol: *Carnarvon Herald and North Wales Advertiser* (1831-1836) a'r *Carnarvon and Denbigh Herald and Merioneth News* (1920-1922). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1836
Categori:Dadsefydliadau 1920
Rheilffordd Bluebell

Rheilffordd dreftadaeth yn Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw'r **Rheilffordd Bluebell**. Hon oedd y rheilffordd dreftadaeth stêm lled safonol yn y byd.

## Rheilffordd Lewes ac East Grinstead
Pasiwyd deddf ym 1878 i ganiatáu adeiladu'r rheilffordd gan gwmni Rheilffordd Llundain, Brighton ac Arfordir De. Rhowyd dyletswydd ar y rheilffordd gan y deddf i gael 4 trên pob dydd yn y ddau gyfeiriad. Agorwyd y lein ym 1882.

Caewyd y lein, erbyn hyn efo'r llysenw 'Bluebell line' ar 28 Mai 1955, ond sylwodd Madge Bessemer, un o'r trigolion North Chailey, ac wyres i Henry Bessemer, ar ddyletswydd y cwmni i redeg 4 trên pob dydd yn y ddau gyfeiriad, a gorfodwyd Rheilffyrdd Prydeinig i ailagor y lein ar 7 Awst 1956. Ar ôl ymholiad cyhoeddus, diddymwyd y cymal perthnasol o'r deddf gwreiddiol, a chaewyd y lein eto ar 17 Mawrth 1958.

## Ailagoriad
Roedd y bwriad gwreiddiol, ym 1959, i ailagor y cangen i gyd, o East Grinstead i Lewes ac yn gweithredu'n fasnachol efo cerbydau diesel. Doedd hi ddim posibl prynu'r lein i gyd, a doedd dim fawr o ddiddordeb yn lleol, felly penderfynwyd ailagor yn rheilffordd dreftadol stêm rhwng Sheffield Park a Horsted Keynes. Prynwyd locomotif 'Terrier' a dau gerbyd oddi wrth Rheilffyrdd Prydeinig am £750, a chyrhaeddon nhw ar 17 Mai 1960. Ar 29 Hydref 1961, caniatawyd y rheilffordd i ddefnyddio Gorsaf reilffordd Horsted Keynes, er defnyddiwyd yr orsaf gan Reilffyrdd Prydeinig adeg hynny. Ym 1964, prynwyd y lein oddi wrth Rheilffyrdd Prydeinig.. Ailagorwyd y lein hyd at East Grinstead ar 23 Mawrth 2013.

## Locomotifau stêm
## Locomotifau diesel
## Cyfeiriadau
## Oriel

Bluebell01LB.jpg|Locomotif a fan brec yng Ngorsaf Horsted Keynes
Bluebell02LB.jpg|Locomotif 'Terrier'
Bluebell03LB.jpg|Trên yn agosáu Horsted Keynes

## Dolenni allanol
* Gwefan y rheilffordd


Categori:Cludiant yn Nwyrain Sussex
Bluebell
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Benjamin Thomas (Myfyr Emlyn)

bawd|302x302px|Bedd y Parch Benjamin Thomas, Arberth, c.1885

Bardd, darlithydd, ac awdur o Gymru oedd **Benjamin Thomas** (neu **Myfyr Emlyn**) (Hydref 1836 – 20 Tachwedd 1893).

Fe'i ganed yn Nhŷ-rhos, Eglwys Wen, Sir Benfro, yn Hydref 1836, yn fab i David ac Elizabeth Thomas. Aeth i Dredegar i chwilio am waith yn 15 oed. Dychwelodd adref a dechrau pregethu, ac fe'i derbyniwyd i athrofa Hwlffordd yn 1855. Ordeiniwyd ef yn y Drefach a'r Graig, Castellnewydd Emlyn ym 1860, symudodd i Benarth ym 1873 ac i Arberth ym 1875, lle'r arhosodd hyd ei farw, 20 Tachwedd 1893. Claddwyd ef yn Arberth.

Roedd yn un o bregethwyr amlycaf ei gyfnod, yn arweinydd eisteddfodol poblogaidd, yn brydydd, ac yn gofiannydd. Bu'n olygydd *Seren Cymru* o 1887 hyd ei farw.

Cynhwyswyd ei emyn poblogaidd "Y mae hiraeth arnom, Arglwydd, Am dy Ysbryd ar ein hynt" yn Y Llawlyfr Moliant Newydd (Y Bedyddwyr), rhif 458.

## Olynydd
Un o olyddion Myfyr Emlyn oedd yr Aelod Cynulliad dros Blaid Cymru, Owen John Thomas o Gaerdydd. Ar ochr ei dad roedd famgu a dadcu Thomas yn dod o deulu amlwg gyda'r Bedwyddwr Cymreig yn ngogledd Sir Benfro, yn cynnwys Myfyr Emlyn.

## Llyfryddiaeth
* Benjamin Thomas yn http://yba.llgc.org.uk/cy/c-THOM-BEN-1836.html

Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Pobl o Sir Benfro
Illtyd Harrington

Roedd **Illtyd Harrington** (14 Gorffennaf 1931 – 1 Hydref 2015) yn athro, yn wleidydd y Blaid Lafur ac yn golofnydd a wasanaethodd fel  dirprwy arweinydd Cyngor Llundain Mwyaf (GLC)

## Bywyd Personol
Ganwyd Harrington yn Nowlais yn fab i Timothy Harrington a Sarah (née Burchel) ei wraig. Roedd Timothy Harrington yn Gomiwnydd a ymladdodd yn erbyn lluoedd Franco yn Rhyfel Cartref Sbaen.

Nai i Illtyd Harrington yw'r actor Richard Harrington.

Cafodd ei addysgu yn Ysgol St Illtyd, Dowlais, Ysgol Sir Merthyr a Choleg y Drindod Caerfyrddin lle gymhwysodd yn athro.

Roedd yn byw efo'i bartner, Chris Downes, gwisgwr theatrig i actorion megis Laurence Olivier, Maggie Smith a Billy Wilder a'r ysbrydoliaeth ar gyfer drama Ronald Harwood, *The Dresser*; bu Downes farw yn 2003.

## Gyrfa
Wedi ymadael a'r coleg bu Harrington yn gweithio fel athro yn Llundain gan ddyfod yn bennaeth adran Saesneg Ysgol Daneford, Bethnal Green

## Gyrfa wleidyddol
Ym 1959 cafodd Harrington ei ethol fel Cynghorydd Llafur ar Gyngor Paddington ac ym 1964 cafodd ei ethol i Gyngor Westminster a'r GLC. Ceisiodd am enwebiad Llafur ar gyfer etholaeth Merthyr ym 1972 gan golli allan i Ted Rowlands.

Rhwng 1974 1 1976 roedd yn aelod o *Gabinet Cegin* Harold Wilson, sef grŵp o ymgynghorwyr agos y Brif Weinidog. Cafodd ei benodi i drefnu dathliadau gwladol ar adeg Jiwbilî Arian y Frenhines Elisabeth ym 1976. Gwasanaethodd fel dirprwy arweinydd y GLC rhwng 1973 a 1977. Ym 1980 safodd fel ymgeisydd ar gyfer arweinyddiaeth grŵp Llafur y GLC gan golli i Andrew MacIntosh, ond cafodd ei ethol fel y dirprwy arweinydd eto. Ym 1981 llwyddodd yr ymgeisydd asgell chwith Ken Livingstone i gipio'r arweinyddiaeth oddi wrth Macintosh ond roedd yn awyddus i gadw Harrington fel ei ddirprwy er mwyn cael "wyneb cymedrol" ar arweinyddiaeth y cyngor.  O dan arweinyddiaeth Livingstone a Harrington daeth y GLC yn ddraenen yn ystlys Llywodraeth Ceidwadol Margaret Thatcher a'r corff etholedig mwyaf grymus i wrthwynebu ei pholisïau; o ganlyniad penderfynodd Thatcher i ddiddymu'r Cyngor ym 1986 a daeth gyrfa wleidyddol Harrington i ben.

Wedi diddymu'r GLC daeth Harrington yn golofnydd i'r New Camden Journal gan ysgrifennu am y celfyddydau a gwleidyddiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Pobl o Gymru o dras Wyddelig
Categori:Gwleidyddion LHDT
Wes Burns

Chwaraewr pêl-droed proffesiynnol Cymreig yw **Wesley James "Wes" Burns** (ganwyd 23 Tachwedd 1994).  Mae'n chwarae fel blaenwr i Glwb pêl-droed Ipswich Town.

Mynychodd Burns Ysgol Gyfun Bro Morgannwg, ac mae yn siaradwr Cymraeg rhugl.  Cafodd ei alw i ymuno gyda charfan Cymru am y tro cyntaf ar 6 Hydref 2015 .

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gymraeg Bro Morgannwg
Gordon Honeycombe

Cyflwynydd newyddion, actor a dramodydd Seisnig oedd **Ronald Gordon Honeycombe** (27 Medi 1936 – 9 Hydref 2015).

Fe'i ganwyd yn Karachi, India. Cafodd ei addysg yn yr Academi Caeredin ac yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen.

Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2015
Rheilffordd Ysgafn Cranbrook a Paddock Wood

Adeiladwyd **Rheilffordd Ysgafn Cranbrook a Paddocks Wood** rhwng 1890 a 1894.

Prif beiriannydd i'r rheilffordd oedd Edward Seaton ac oedd Cyrnol Holman Fred Stephens yn beirianydd preswyl. Roedd o'n 22 oed, a newydd orffen prentisiarth efo Rheilffordd Metropolitan. Aeth y lein o Paddock Wood i Hawkhurst yn Swydd Caint. Agorwyd y lein ym 1893, a chaewyd ym 1961.

Agorwyd y lein rhwng Paddock Wood a Goudhurst ar 1 Hydref 1892, er bod gwasanaeth i deithwyr a nwyddau wedi dechrau ar 23 Medi. Estynnwyd y lein o Goudhurst i Hawkhurst ar 4 Medi 1895. Ni gyrhaeddodd y lein Cranbrook erioed. Daeth y rheilffordd yn rhan o'r Rheilffordd De Ddwyrain ar 29 Ionawr 1900.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yng Nghaint
Cranbrook a Paddock Wood
Birkbeck, Prifysgol Llundain

Coleg y Prifysgol Llundain ers 1913 yw **Birkbeck**, sefydlwyd ym 1823 fel y "London Mechanics' Institute".

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden

Categori:Sefydliadau 1823
Eglwys Sant Berres, Llanferres

Saif **Eglwys Sant Berres**, ym mhentref bychan Llanferres, Sir Ddinbych, Cymru, ar ymyl yr A494 rhwng Yr Wyddgrug a Rhuthun. Mae yn neoniaeth Yr Wyddgrug, ac yn perthyn i'r Eglwys yng Nghymru. Cofrestrwyd yr eglwys gan Cadw fel adeilad graddedig - Gradd&nbsp;II.

Sant Berres, St Berres' Church, Llanferres, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 01.JPG|Y brif fynedfa
Sant Berres, St Berres' Church, Llanferres, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 02.JPG|Yr hen fynedfa
Sant Berres, St Berres' Church, Llanferres, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 11.JPG|Y clochdy
Sant Berres, St Berres' Church, Llanferres, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 21.JPG|Hen ywen ym mynwent yr eglwys
Sant Berres, St Berres' Church, Llanferres, Sir Ddinbych Denbighshire Cymru Wales 17.jpg|

Crybwyllir yr eglwys yn gyntaf yn 1291 ond mae'r rhan fwyaf o'r eglwys bresennol yn perthyn i'r Oesoedd Canol. Ceir carreg sy'n nodi i waith adfer ddigwydd yn 1650 a gwyddom yr atyweiriwyd yr eglwys ymhellach yn 1774. Ar y fedyddfaen ceir y dyddiad 1684. 
## Cyfeiriadau
Categori:Llanferres
Categori:Rhuthun
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
Luc

Sant Cristnogol oedd **Luc** (o'r Groeg *Λουκᾶς*, *Loukás*), un o'r pedwar Efengylydd ynghyd â Mathew, Marc a Ioan. Yn ôl traddodiad ef oedd awdur yr Efengyl yn ôl Luc ac Actau'r Apostolion, dau o lyfrau'r Testament Newydd. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 18 Hydref.

Mae bron y cyfan a wyddom am Luc yn dod o'r Testament Newydd. Yn ôl Llythyr Paul at y Colosiaid (4:14) roedd yn feddyg, a honir o Col. 4:11 ei fod yn Roegwr; mae natur idiomatig ei iaith yn ategu'r ddamcaniaeth hon. Roedd yn ddisgybl i'r apostol Paul ac yn gydymaith iddo ar ei deithiau i wlad Groeg a Rhufain. Honir ei fod wedi pregethu yn yr Aifft a gwlad Groeg wedi marwolaeth Paul. Ef yw nawddsant meddygon ac arlunwyr. Ych adeiniog yw ei symbol.

Yn 356–7 OC trosglwyddwyd ei greiriau o Thebes i Gaergystennin, a phan adeiladwyd eglwys yr Apostoleion yn y ddinas honno fe'i harddongoswyd yno. Mae traddodiad hwyrach bod Luc wedi bod yn arlunydd, ac ei fod wedi peintio portread y Forwyn Fair. Yn yr oesoedd canol, priodolwyd peintiad o Fair yn eglwys Santa Maria Maggiore yn Rhufain iddo.

Portreadir ef yn aml gyda phen llawn o wallt, barf hir, ac o'i gwmpas lo, ychen, sgroliau, llyfrau neu foddion.

## Eglwysi cysegredig i Luc yng Nghymru
* Hen eglwys Sant Luc, Cwmbwrla, Abertawe 
* Eglwys Sant Luc, Treganna, Caerdydd
* Hen eglwys Sant Luc, Abercarn, Bwrdeistref Sirol Caerffili (1923–6; Gradd II*)
* Hen eglwys Sant Luc, Y Porth, Cwm Rhondda
* Eglwys Sant Luc, Gellideg, Merthyr Tudful
* Eglwys Sant Luc, Cilfynydd, Pontypridd
* Eglwys Sant Luc, Cwmdâr, Rhondda Cynon Taf
* Eglwys Sant Luc, Rhydyfelin, Rhondda Cynon Taf
* Eglwys Sant Luc, Llanllwni, Sir Gaerfyrddin

## Gweler hefyd
*Y Pedwar Efengylydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Y Testament Newydd
Cambrian News

bawd|*The Cambrian News*, 9 Ionawr 1869

Papur newydd wythonsol, sydd yn bennaf yn yr iaith Saesneg, yw ***Cambrian News***. Fe'i sefydlwyd yn 1860. Caiff ei gylchredeg yn siroedd gogledd a chanolbarth Cymru. Cofnoda newyddion yr ardal yn ogystal â newyddion cenedlaethol a rhyngwladol a hysbysebion. Lleolir y brif swyddfa yn Aberystwyth, yn wreiddiol yn Stryd y Bont, cyn symud i Ffordd y Môr, a Gray Inn Road. Mae bellach yn cael ei gynhyrchu o uned ym Mharc Gwyddoniaeth y dref. Teitlau cysylltiol: *Merionethshire Standard* a *Mid-Wales Herald* (1864–1868). 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1860
The Cardiff Times

bawd|The Cardiff Times Oct 2 1858

Papur newydd Saesneg, wythnosol yn bennaf oedd **The Cardiff Times**, a sefydlwyd yn 1857 ac a oedd iddo ogwydd Ryddfrydol. Cafodd ei gylchredeg yn siroedd Gogledd Cymru a De Cymru, a'r gororau. Cyhoeddwyd y papur rhwng 1857-1928 ac yna rhwng 1930-1955. Teitlau cysylltiol: South Wales Weekly News and Cardiff Times (1928-1930). 

Yn 1886 cafodd ei ail-fodeli i gynnwys amrywiaeth o nodweddion eraill, megis cyfraniadau gan lenorion a phrif feirdd Cymru, storïau cyfresol a disgrifiadau o fywyd cymdeithasol y Cymry. Ymhlith ei gyfrannwyr oedd William Abraham (Mabon, 1842-1922). O 1857 hyd 1928 'roedd y papur yn eiddo i D. Duncan & Sons, ac o 1930 ymlaen fe'i berchnogwyd gan y Western Mail. Cyhoeddwyd y papur rhwng 1857-1928 a 1930-1955. Teitlau cysylltiol: *South Wales Weekly News and Cardiff Times* (1928-1930).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1857
The Cardigan Bay Visitor

bawd|The Cardigan Bay Visitor Jun 24 1887

Papur newydd Saesneg wythnosol oedd ***The Cardigan Bay Visitor***, a sefydlwyd yn 1887. Cafodd ei gylchredeg yn ardaloedd Canolbarth Cymru a Gogledd Cymru; Ceredigion, Tywyn, Dolgellau a Abermaw. Cofnodai newyddion yr ardal ynghyd â rhestr gyflawn o'r ymwelwyr. Fe'i cyhoeddwyd gan J. Gibson.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1887
The Cardigan Observer

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***The Cardigan Observer***, a sefydlwyd yn 1875 ac a oedd iddo ogwydd Ryddfrydol.

Cafodd ei gylchredeg yn siroedd Sir Aberteifi, Sir Gaerfyrddin, a Sir Benfro, a threfi Saesneg mawr. Cofnodai newyddion yr ardal yn ogystal â newyddion cenedlaethol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1875
Carmarthen Journal

Papur newyddion Saesneg wyhnosol yw ***Carmarthen Journal*** a sefydlwyd ym 1810 ac a argraffwyd yng Nghaerfyrddin. Dyma'r ail bapur wythnosol a gyhoeddwyd yng Nghmru. Cafodd ei gylchredeg yn siroedd drwy Dde Cymru a Sir Aberteifi. Cofnodai newyddion yr ardal yn ogystal â newyddion amaethyddiaeth a masnach. Teitlau cysylltiol: *Journal* (1887-1910).  ***Carmarthen Journal*** yw y papur newyddion henaf yn Nghymru.

Mae Papurau Newyddion Cymru Ar-lein wedi digideiddio 1,340 o rifynau o'r Carmarthen Journal (1810-1919) o ddaliadau papurau newydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1810
Coleg Prifysgol Llundain

__NOTOC__

Mae **Coleg Prifysgol Llundain** ( neu **UCL**) yn rhan o Brifysgol Llundain. Dyma'r sefydliad addysg uwch mwyaf yn Llundain a'r sefydliad mwyaf ar gyfer myfyrwyr â gradd yn y Deyrnas Unedig. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

Fe'i sefydlwyd ar 11 Chwefror 1826, yn seiliedig ar syniadau radical yr athronydd Jeremy Bentham. Hon oedd y brifysgol gyntaf yn Lloegr i dderbyn myfrywyr nad oedd yn aelodau o Eglwys Loegr, a'r cyntaf i dderbyn merched. Lleolir ei phrif adeilad, a godwyd i gynlluniau neo-glasurol y pensaer William Wilkins, yn ardal Bloomsbury yng nghanol Llundain.

Mae ysgol gelf y Slade, lle astudiodd Gwen John ac Augustus John ymhlith nifer o arlunwyr eraill, yn rhan o Goleg Prifysgol Llundain. Fe'i sefydlwyd ym 1871 gyda rhodd gan y cyfreithiwr Felix Slade.

## Oriel
## Myfyrwyr
*A. E. Housman (1859–1936), bardd
*Andrew Davies (g. 1936), awdur
*Andrew Vicari (1938–2016), arlunydd
*David Crystal (g. 1941), ieithydd

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain

Categori:Sefydliadau 1826
Categori:Prifysgolion
Have I Got News for You

Mae ***Have I Got News for You*** yn rhaglen deledu gan y BBC. Cafodd ei seilio ar *The News Quiz*, sioe radio gan y BBC, ac mae wedi cael ei darlledu ers 1990. Mae'r sioe yn dychanu gwleidyddion cyfoes ac ar adegau'n agos at yr asgwrn.

Enillodd y *Lifetime Achievement Award* yn y British Comedy Awards yn 2011.

Am 10 mlynedd cafodd ei dangos ar BBC Two ac yna symudodd i BBC One yn 2000. Hyd at 2015 roedd 50 cyfres wedi cael eu darlledu. Mae'r sianel *UKTV channel* *Dave* yn darlledu ail-ddarlleniadau.

## Cyflwynwyr gwadd
## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Henry Archer

Roedd **Henry Archer** (1799–1863) yn gyfreithiwr yn Nulyn.

Cyfarfu â Samuel Holland ym 1829 ym Mhen-y-groes, a phenderfynwyd adeiladu Rheilffordd Ffestiniog. Daeth yn Gyfarwyddwr-Rheolwyr y rheilffordd hyd at 1856.

Dyfeisiodd y trydylliadau a welir ar stampiau, ym 1848, a hefyd peiriant trydyllu. Gwerthodd y patent i'r Postfeistr Cyffredinol ym 1848.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfreithwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Marwolaethau 1863
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Iwerddon
Sophie Dee

Actores, stripwraig a model pornograffi ydy **Sophie Dee** (a **Kirsty Hill**; ganwyd 17 Ionawr 1984).

## Bywyd personol
Mae'n enedigol o Gaerfyrddin a thrigodd yno efo'i thad a'i mam wen, a'i brawd.

Priododd actor a oedd hefyd yn y diwydiant pornograffi, o'r enw Lee Bang (enw sgrin).

## Gwaith
Wedi iddi hi adael yr ysgol aeth i fyw i Birmingham lle gweithiodd mewn tafarnau, caffis ac yna fel stripwraig a glin-ddawnswraig. Ymhen hir a hwyr dechreuodd weithio fel model. Yn 2011, lansiodd gwefan adolygu ffilmiau; ToplessMovieReviews.com.  Yn 2014, ymddangosodd yn *A Haunted House 2*.

## Cyfeiriadau
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion pornograffig
Ysgol Fusnes Llundain

Mae **Ysgol Fusnes Llundain** yn rhan o Brifysgol Llundain. Fe'i sefydlwyd ym 1964 ar ôl i Adroddiad Franks argymell sefydlu dau ysgol fusnes, yn Llundain a Manceinion. Lleolir y sefydliad yn Sussex Place, sef rhes gyfan o dai teras crand a gynlluniwyd gan John Nash yn 1822–1823, yn Regent's Park.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Prifysgol Llundain
Coleg y Brenin, Llundain

Mae **Coleg y Brenin, Llundain** ( neu **KCL**) yn rhan o Brifysgol Llundain. Fe'i sefydlwyd ym 1829 gan Siôr IV a Dug Wellington. Lleolir y prif gampws ar y Strand yng nghanol Llundain.

King's College London Chapel 2, London - Diliff.jpg|Capel Coleg y Brenin, gan George Gilbert Scott
Reggiethelion.jpg|Reggie y Llew, mascot Coleg y Brenin

## Dolenni allanol
*  

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain

Categori:Sefydliadau 1829
Spectralate

Mae **Spectralate** yn ddeuawd cerddorol o Borthaethwy, Ynys Môn a ffurfiwyd yn 2014. Yr aelodau yw Annie Pye ac Alan Holmes.

## Cefndir
350px|bawd|chwith|Spectralate yn perfformio ar Bier Bangor, Dydd Sadwrn 10 Hydref, 2015
Mae Annie Pye yn wreiddiol o Caerfaddon ac wedi dysgu Cymraeg.

Mae Alan Holmes hefyd wedi bod yn aelod o Ectogram, Fflaps a Parking Non-Stop a nifer fawr o grwpiau ardal Bangor dros y blynyddoedd, bu hefyd yn gynhyrchydd recordiau cynnar Rheinallt H Rowlands a Gorky's Zygotic Mynci.

Yn haf 2015 rhyddhawyd Spectralate eu record hir feinyl cyntaf ''The Students' Companion'' ar label Turquoise Coal.  Mae nifer o'u caneuon wedi'u cyfieithu i'r Gymraeg ac mae'r band hefyd wedi rhyddhau CD 4-trac *Cydymaith y Myfyrwyr*.

Mae eu cân "Water Table" wedi'i chynnwys ar CD *Past - Present – Future 2* ar y label Frankfurt *Pure Pop for Now People*.

Rhyddhawyd eu hail LP  *All Terrain Badgers* eto ar label Turquoise Coal yn Ebrill 2016. Fe'i enwyd yn record y wythnos ar raglen Lisa Gwilym, BBC Radio Cymru.

Yn 2017 rhyddhawyd *Spectralating Leonard* fel terngyerd i Leonard Cohen oedd ar gael fel lawr-lwythiad am ddim ac *Unit 21* feinyl LP gyda CD hefyd ar label *Turquoise Coal*.

## Dolennau allanol
*Gwefan swyddogol
*Fideo o'r gân *Crocodile Tears* ar Vimeo
*Fideo o'r gân *Mendicant* ar YouTube

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Amanda Levete

Pensaer o Gymraes yw **Amanda Levete** (ganed 17 Tachwedd 1955). Gyda'i gŵr ar y pryd, Jan Kaplický, enillodd Wobr Stirling RIBA ar gyfer pensaernïaeth ragorol ym 1999.

Ganwyd Levete ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac astudiodd yn St Paul's, ysgol fonedd i ferched yn Llundain, ac Ysgol Gelf Hammersmith, cyn ymaelodi â'r Architectural Association, hefyd yn Llundain. Cyn ei 30 oed roedd wedi sefydlu ei chwmni ei hun, Powis & Levete, ar y cyd â Geoffrey Powis.

Yn y 1980au hwyr cyfarfu â'r pensaer Tsiecaidd, Jan Kaplický,  Ym 1998 cynlluniodd Future Systems dŷ o'r enw Malator yn Druidston, Sir Benfro, ar gyfer y cyn-AS Llafur Bob Marshall-Andrews a'i wraig. Ym 1999 enillodd Future Systems Wobr Stirling am Ganolfan y Cyfryngau ym Maes Criced Lord's, Llundain. Hwn oedd yr adeilad cyntaf a wnaed yn gyfangwbl o alwminiwm yn y byd.

Ysgarodd Levete a Kaplický yn 2006

## Detholiad o adeiladau Future Systems

Malator (known locally as Teletubby house) - geograph.org.uk - 18618.jpg|Malator, Sir Benfro
Nat West media centre cropped.jpg|Canolfan y Cyfryngau, Maes Criced Lord's, Llundain
Blob Birmingham.jpg|Selfridges, Birmingham

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Penseiri o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Llawysgrif Peniarth 164

Llawysgrif cyfraith o ail hanner y 14g yw **Peniarth 164** (neu 'siglum H'). Mae'r llawysgrif yn cynnwys bron i 500 o drioedd a cheir ynddi gasgliadau o gynghawsedd unigryw. Dyma'r unig lawysgrif cyfraith sydd wedi ei hysgrifennu'n gyfan gwbl mewn anglicana cyn 1400. Rywbryd cyn 1619 cafodd 'H' ei rhwymo gyda llawysgrif Peniarth 29 ac arhosodd felly tan ar ôl 1869.

Mae rhan helaeth o'r llawysgrif yn annarllenadwy oherwydd y staen afalau'r derw a roddwyd arni gan John Jones, Gellilyfdy. Yn ystod y 1940au ail-rwymwyd y llawysgrif a thorrwyd ei dalennau fel nad oes modd gweld strwythur gwreiddiol y llawysgrif.  Adysgrifiwyd H a darn o Beniarth 29 gan John Jones yn 1619 yn llawysgrif Llanstephan 121. Copïwyd cynnwys Llanstephan 121 gan Robert Vaughan, Hengwrt yn llawysgrif Peniarth 278. Defnyddiodd Aneurin Owen Peniarth 278 yn sail i Lyfr XIV *Ancient Laws and Institutes of Wales*.

## Llyfryddiaeth 
* Elias G. A., ‘Golygiad ac Astudiaeth Destunol o'r Llyfr Cyfraith yn LlGC, Llawysgrif Peniarth 164 (H), Ynghyd a'r Copïau Ohoni yn Llawysgrifau Peniarth 278 a Llanstephan 121’, (PhD, Bangor, 2007)

* Roberts, S. E., ‘Law Texts and their Sources in Medieval Wales: The Case of *H* and Tails of Other Legal Manuscripts’, *Cylchgrawn Hanes Cymru* 24 (2008), 41–59

* Elias, G. A., ‘Llawysgrif Peniarth 164 a Pharhad Cyfraith Hywel yn yr Oesoedd Canol Diweddar’, *Llên Cymru* 33 (2010), 32–50

Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Meddy Ford

Cyn-fodel  chynhyrchydd ffilmiau yw **Meddy Ford** (geni: 13 Mai 1989). Fe'i rhoddwyd ar restr fer y *Best British Short Film BAFTA* yn 2014. Hyd yma mae ei ffilmiau wedi ennill dros 40 o wobrau mewn gwyliau ffilm, drwy'r byd.

Yn 2009 roedd ar ''Paris Hilton's British Best Friend*  ac mae wedi ymddangos hefyd ar: *Skins*, *Gavin & Stacey* a *The IT Crowd''.

Ymddeolodd o'r byd modelu yn 2010.

## Cyfeiriadau
#Wales Online 
#Meddy Ford Official Myspace
#Avoiding The Paparazzi 
#ITV Profile

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Llyfr Colan

**Llyfr Colan** yw'r enw a ddefnyddir gan ysgolheigion i adnabod y llawysgrif gyfreithiol Peniarth 30. Mae'n cynnwys fersiwn ddiwigiedig o gyfriethiau Llyfr Iorwerth o Cyfreithiau Cymreig. Mae’r llawysgrif hefyd yn cynnwys copiau o’r Damweiniau.

## Llyfryddiaeth
*D. Jenkins, *Llyfr Colan* (Caerdydd, 1963)
*D. Jenkins, *Damweiniau Colan* (Aberystwyth, 1973)

## Dolen allanol 
http://www.cyfraith-hywel.org.uk/cy/llawysgrifau-disgrifiadau-col.php 

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Llyfr y Damweiniau

**Llyfr y Damweinau** yw'r enw a ddefnyddir gan ysgolheigion i ddynodi'r casgliad o frawddegau sydd yn gysylltiedig â Cyfreithiau Cymreig canoloesol. Dilyna’r brawddegau y patrwm “o derfydd x, yna dylai z ddigwydd”. Maent yn gallu ymddangos mewn casgliadau mawr, weithiau wedi eu hatodi i lawysgrifau. Cysylltwyd Llyfr y damweiniau gyda Llyfr Iorwerth yn wreiddiol. Ceir tystiolaeth am ddatblygiadau diweddarach yn y damweiniau, ac mae’n bosib bod y testun wedi ei fwriadu at addysgu cyfreithwyr.

## Llyfryddiaeth
*D. Jenkins, *Damweiniau Colan* (Aberystwyth, 1973)
*R. C. Stacey, "Legal Writing in Medieval Wales: Damweiniau I", yn T. M. Charles-Edwards ac R. J. W. Evans (gol.), *Wales and the Wider World: Welsh History in an International Context* (Oxford, 2011), 57–85 
*A. W. Wade-Evans, "Text of Pen. MS. 37 (fols. 61–76) with Translation", *Y Cymmrodor* 17 (1904), 129–163 (https://archive.org/details/ycymmrodor17cymmuoft)

## Dolenni allanol 
http://www.cyfraith-hywel.org.uk/cy/canllaw-traethigau-damweiniau.php 

Categori:Cyfraith Hywel
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Rhyddiaith Cymraeg Canol
Datblygu economaidd

Term sy'n crybwyll sawl polisi sy'n ceisio gwella lles economaidd a chymdeithasol y boblogaeth yw **datblygu economaidd**. Weithiau fe'i ddefnyddir yn gyfystyr â moderneiddio a diwydiannu, ac yn enwedig gorllewineiddio a rhyddfrydoli economaidd gan yr ysgol neo-ryddfrydol. Mae gan ddatblygu economaidd berthynas uniongyrchol â'r amgylchedd, ac felly mae cynaliadwyedd yn nod bwysig.


Economaidd
Categori:Economeg
Gorsaf Union Nashville

Adeiladwyd **Gorsaf Union Nashville** rhwng 1898 a 1900 i wasanaethu 8 rheilffordd wahanol. Cynlluniwyd yr orsaf gan Richard Montfort, peiriannydd i Reilffordd Louisville a Nashville. Mae'r adeilad o bwysigrwydd hanesyddol Cenedlaethol. Erbyn hyn mae'n westy.

Erbyn y 1960au, defnyddiwyd yr orsaf gan dim ond ychydig o drenau, a hyd yn oed llai yn y dyddiau cynnar Amtrak o 1971 ymlaen. Daeth y wasanaeth Amtrak i ben ym 1979.
 Agorwyd gewsty yn defnyddio'r adeilad gwreiddiol ym 1986.

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd rheilffordd yr Unol Daleithiau
Categori:Tennessee
The Carmarthen Weekly Reporter

bawd|The Carmarthen Weekly Reporter, 22 Medi 1860

Papur newydd rhyddfrydol Saesneg yn bennaf wythnosol oedd ***The Carmarthen Weekly Reporter***. Cafodd ei gylchredeg yng Nghaerfyrddin a siroedd De Cymru.  Roedd yn cynnwys newyddion lleol yn bennaf, ynghyd â newyddion rhanbarthol a chenedlaethol.     

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
County Observer and Monmouthshire Central Advertiser

bawd|*County Observer and Monmouthshire Central Advertiser*, 2 Chwefror 1867

Papur newydd Saesneg ceidwadol wythnosol oedd ***County Observer and Monmouthshire Central Advertiser***. Cafodd ei gylchredeg yn ardaloedd o Sir Fynwy, yn Abergavenny, Brynbuga, Raglan, Trefynwy, Caerllion, Casnewydd, Casgwent a Phont-y-pŵl. Roedd yn cynnwys erthyglau sy'n cwmpasu newyddion lleol a rhanbarthol, gyda materion amaethyddol pwyslais. Teitlau cysylltiol: *Usk Observer*. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru