open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llenyddiaeth Bolifia

Yn wahanol i draddodiadau llenyddol yng ngwledydd eraill De America, mae **llenyddiaeth Bolifia** yn ymwneud yn bennaf â phobloedd frodorol y wlad. Mae hyn yn adlewyrchu'r ffaith bod mwyafrif bron o boblogaeth y wlad o dras frodorol ac yn siarad Aymara, Quechua, neu ieithoedd brodorol eraill. Llên lafar gryf oedd gan y brodorion, a drosglwyddid chwedlau a straeon gwerin o genhedlaeth i genhedlaeth. Datblygodd diwylliant llythrennog y gymuned Sbaeneg yn araf o gymharu â chyn-drefedigaethau eraill Ymerodraeth Sbaen, a rhoddir y bai gan amlaf ar ddaearyddiaeth fynyddig, wledig, a thirgaeedig y wlad am hynny.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Evelio Echeverría, *La novela social de Bolivia* (La Paz: Ed. Difusión, 1973).
* René Poppe, *Narrativa minera boliviana* (La Paz: Eds Populares Camarlinghi, 1983).
* Javier Sanjinés (gol.) *Tendencias actuales en la literatura boliviana* (Valencia: Instituto de Cine y Radio-Televisión, 1985).


Categori:Y celfyddydau ym Molifia
Bolifia
Bolifia
Bolifia
Categori:Prosiect WiciLlên
Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru

**Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru** (Saesneg: *Welsh Sea Rowing Association*, WSRA) yw corff llywodraethu cenedlaethol ar gyfer rhwyfo arfordirol a chefnforol yng Nghymru. Mae'n aelod o Rhwyfo Cymru (Saesneg: *Welsh Rowing*) ac fe'i cynrychiolir yn Rhwyfo Cymru ar lefel bwrdd ac ar Is-bwyllgorau Perfformiad, y Datblygiad, Hyfforddi ac Addysg, a Digwyddiadau. Mae'r WSRA wedi ymrwymo i barhau i ehangu a datblygu rhwyfo arfordirol a chefnforol mewn Cychod Hir Celtaidd ac Yoles.

Mae'r WSRA yn gyfrifol am gystadlaethau rhwyfo arfordirol yng Nghymru, gan gynnwys Cynghrair WSRA, sydd â dau gategori rasio: Celtic Longboats; ac Yoles. Mae'r rasys yn cynnwys Iau, Hŷn, Cyn-filwyr (40+) a Super Veteran (50+) ar gyfer criwiau Dynion, Merched a Chymysg. Daeth nifer dda i'r gyfres o rasys Cynghrair y Gogledd a'r De yn 2008 a 2009 a chymeradwywyd a chyhoeddwyd dyddiadau a lleoliadau digwyddiadau 2010 i'w gwefan. Mae aelodau WSRA yn mwynhau ystod ragorol o rasys ac maent hefyd yn cadw record ddiogelwch drawiadol.

Mae Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru wedi'i lleoli yn Aberystwyth.

Bydd ei haelodau yn cystadlu yn Ras Rwyfo'r Her Geltaidd a gynhelir rhwng tref Arklow yn Iwerddon ac Aberystwyth yng Nghymru bob yn ail flwyddyn.

## Hyfforddiant
Mae'r Gymdeithas yn cynnig sesiynau hyfforddi dan-do i bobl sydd â diddordeb yn y maes.

## Dolenni
* Gwefan Rhwyfo Cymru
* Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru ar Facebook

## Cyfeiriadau
Categori:Rhwyfo
Categori:Chwaraeon dŵr
Cwch Hir Celtaidd

Mae'r **Cwch Hir Celtaidd** yn gwch rhwyfo a ddefnyddir ar gyfer rhwyfo arfordirol a môr, hyfforddi ac hamdden. Mae ganddo le ar gyfer set o bedwar rhwyfwr unrhwyf (lle bydd y rhwyfwr ond yn defnyddio un rhwyf gyda rhwyfwr arall yn rhwyfo ar yr ochr arall, gyfochrog, neu bob yn ail iddo). Ceir hefyd llyw ("coxswain").

Mae gan y fath yma o gwch hanes hir ar hyd arfordir gorllewin Cymru.

## Gweinyddu
Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru yw'r corff sy'n gweinyddu a rheoli rasys Cychod Celtaidd. Ceir sawl Clwb Cychod Celtaidd ar draws Cymru.

## Adeiladu
Mae cwmni "Dale Sailing" o Neyland yn Sir Benfro wedi eu dynodi'r adeiladwr yn 1999 ac mae dros 22 o gychod wedi eu hadeiladu ganddynt gyda 4 wedi mynd i Dubai a 12 arall ar archeb.

## Heriau Rhwyfo Môr mewn Cwch Hir Hir Celtaidd
Bydd Cychod Hir Celtaidd yn cymryd rhan mewn rasys megis Ras Rwyfo'r Her Geltaidd a gynhelir bob yn ail flwyddyn rhwng Arklow yn Iwerddon ac Aberystwyth yng Nghymru. Cynhaliwyd y ras gystadleuol gyntaf yn 1993.

Bu i Gychod Hirion Celtaidd hefyd rwyfo rhwng Porth Oer ger Aberdaron ym Mhenrhyn Llŷn a Phenrhyn Wichlow yn Swydd Wicklow yn Iwerddon yn 2006.

## Gweler hefyd
Ceir clybiau cychod hir Celtaidd mewn sawl tref yng Nghymru:
* Clwb Rhwyfo Cwch Hir Aberaeron sy'n gwahodd pobl i ymaelodi.
* Ceir gwersi a sesiynau rhwyfo Cychod Hir Celtaidd gan Glwb Antur Dyffryn Peris ar Lyn Peris, Llanberis.
* Erthygl gan Cerian o glwb rhwyfo Porth Llechog am dîm rhwyfo Cwch Hir Celtaidd, "Y Gogs Bach".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hanes y Cwch Hir Celtaidd (Saesneg)
* https://web.archive.org/web/20110312120708/http://www.dale-sailing.co.uk/clb.html manufacturer of Celtic Longboats
* Gwefan Rhwyfo Cymru
* Cymdeithas Rhwyfo Môr Cymru ar Facebook

Categori:Rhwyfo
Categori:Chwaraeon dŵr
Ria Jones

Cantores o Gymru yw **Ria Jones** (ganwyd 8 Mawrth 1967). Mae'n adnabyddus am berfformio mewn sioeau cerdd yn West End Llundain a chyngerddau yn rhyngwladol.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Ria yng Nghwmdu yn chwaer iau i Ceri Dupree. Yn blentyn byddai ei rhieni yn mynd â hi a'i brawd i weld y pantomeim blynyddol yn Theatr y Grand, Abertawe, a datblygodd ei chariad at fyd y theatr. Dysgodd ddawnsio tap yn ysgol Phyllis Jones yn Fleet Street, Abertawe a chafodd berfformio yn theatr y Grand yn ddeng mlwydd oed pan fe'i dewiswyd i chwarae un o'r 'Babes' yn *Cinderella* gyda Clive Dunn yn 1977/78.

## Gyrfa
Yn 19 oed daeth yr actores ieuengaf erioed i chwarae rhan Eva Peron yn sioe gerdd *Evita* ac yna ymddangosodd yn y West End am y tro cyntaf yn sioe *Chess*, lle chwaraeodd rannau Svetlana a Florence. Aeth ymlaen i chwarae Grizabella yn *Cats* am ddwy flynedd yn y New London Theatre.

## Disgyddiaeth
* *ABBAphonic* (albwm, RPOSP029, 2011)
* *Have You Met Miss Jones?* (albwm, 2011)
* ''It's Better With A Band'' (albwm, 2012)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion theatr gerdd o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Lincoln

bawd|260px|Y ganolfan, Gwarchodfa natur Far Ings
Mae **Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Lincoln** yn ymddiriedolaeth gwirfoddol elusennol sydd yn gwarchod bywyd gwyllt yr hen Swydd Lincoln rhwng Afon Humber a’r Wash. Ffurfiwyd yr ymddiriedolaeth, sydd yn gyfrifol am bron 100 o warchodfeydd natur,  ym 1948.

## Dolen allanol
* Gwefan yr Ymddiriedolaeth

Categori:Gwarchodfeydd natur yn Lloegr
Categori:Swydd Lincoln
Categori:Mudiadau gwirfoddol
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Sefydliadau 1948
Konstantin Ivanov

Bardd o Ymerodraeth Rwsia yn yr iaith Tsafasieg oedd **Konstantin Vasilyevich Ivanov** (, Tsafasieg: Пăртта Кĕçтентинĕ; 1890 – 1915). Ei gampwaith ydy'r arwrgerdd *Narspi*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Beirdd Tsafasieg o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Pobl o Bashkortostan
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Tsafasiaid
Hen Bethau Anghofiedig

Nofel fer gan Mihangel Morgan yw ***Hen Bethau Anghofiedig***. 
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2017. Yn 2019 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Stori ysbryd yw'r nofel. Yn ôl broliant y llyfr (2017):

Un noson hir o aeaf, mae dau hen ffrind yn cwrdd ar daith drên. Mae gan Merfyn stori iasoer i’w rhannu, un sy’n dechrau gydag etifeddu clamp o dy ar ôl ei fodryb, yr awdures enwog Mona Moffat. Mae ef a’i bartner, Harry, yn breuddwydio am adnewyddu’r hen le ac ymddeol a fywyd gwyllt dinas Llundain … ond wrth i Merfyn godi’r clawr ar orffennol ei deulu mae gwirioneddau erchyll yn bygwth eu rhewi hyd at fêr eu hesgyrn.

Mae'r teitl yn dod o linell y gerdd adnabyddus "Cofio" gan Waldo Williams. Mae'r cerdd yn galaru am golled anochel y gorffennol o'r cof. Mae arwyddocâd yr ymadrodd yng nghyd-destun y nofel ychydig yn wahanol, sy'n awgrymu ei bod yn well anghofio rhai pethau.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2017
Categori:Mihangel Morgan
Categori:Nofelau 2017
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Ysgol-lys gwasgfain

{{Blwch tacson
| enw = {}*Nardia insecta*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Jungermanniaceae
| genus = Nardia
| species = *N. insecta*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Ysgol-lys gwasgfain** (enw gwyddonol: *Nardia insecta*; enw Saesneg: *bug flapwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, ond fe'i ceir yn Lloegr mewn dau neu dri lle ger y ffin gyda'r Alban.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Beti'r Bont

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Beti’r Bont ** a oedd yn byw yn Ystrad Meurig.

Yn ôl y chwedl, roedd Beti’r Bont yn swynwraig adnabyddus a nerthol. Ni fyddai pobl yn meiddio gwneud cam â hi. Un bore, cwrddodd Beti â gwas ifanc oedd yn gweithio yn Nôl Fawr.

Chwarddodd y gwas am ei phen, gan ddiystyru ei galluoedd goruwchnaturiol hi. Syllodd Beti arno am gyfnod hir, cyn ei adael.

Y noson honno, deffrôdd y gwas a sylweddoli ei fod e wedi cael ei droi’r ysgyfarnog. Roedd ofn arno pan sylweddolodd fod dau filgi mawr yn syllu arno o gornel ei stafell.

Rhedodd am ei fywyd, gyda’r ddau gi yn rhedeg ar ei ôl. Aethant drwy sawl cae a chlawdd cyn i’r gwas lwyddo i redeg yn ôl i Ddôl Fawr, a throi’n ddyn eto.

Digwyddodd hyn eto sawl gwaith cyn iddo ymddiheuro i Beti’r Bont, a chydnabod ei galluoedd goruwchnaturiol hi, a thynnwyd y felltith oddi arno.

## Cyfeiriadau 
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Dolly Llywelyn

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Dolly Llywelyn** a oedd yn byw yng Nghilgeti, yn ne Sir Benfro, rhwng Dinbych-y-Pysgod ac Arberth. Galwyd hi wethiau'n 'Frenhines y Gwrachod'.

Ofnai pobl ardal Cilgeti Dolly hi. Yn ôl y chwedl, roedd hi’n arfer byw mewn bwthyn ar Lôn Rhosmari.

Un nos Sadwrn roedd hi ar ei ffordd adre o Farchnad Penfro â basged trwm o nwyddau. Roedd Mr a Mrs Lloyd yn mynd heibio mewn ceffyl a chart, a gofynnodd hi iddyn nhw i’w chludo hi yn ôl adre hefyd.

Gwrthodon nhw, trwy ddweud bod y cart eisioes yn rhy drwm. Gofynnodd hi eto ddwywaith, ond na oedd yr ateb bob tro. ‘I’r diafol a chi!’ oedd ei hymateb hi.

Yn ddiweddarach ar eu siwrne, cwympodd olwyn oddi ar y cart, a thaflwyd Mr a Mrs Lloyd oddi arno.

Roedd Mr Lloyd yn argyhoeddedig taw melltith a roddwyd arnyn nhw gan Dolly Llywelyn oedd hyn, ac aeth yn ôl ati gan weiddi, ‘Yr hen wrach! Os nad wyt ti’n dirwyn y felltith yma i ben, na’i dy ladd di!’

Gofynnodd Dolly iddo ei chludo adre unwaith yn rhagor, ac mi gytunodd. Dywedodd Dolly, ‘Boed i fendith Duw fod arnat ti’, ac aeth y tri ymlaen ar eu siwrne heb drafferth pellach.

## Cyfeiriadau 
* Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.
Gwen Davies (Y Wrach Wen)

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Kate y Wrach o Fflandrys** a oedd yn byw yn Sir Benfro.

Yn ôl y chwedl roedd Gwen Davies yn wrach oedd yn byw yn Sir Benfro. Roedd ganddi’r gallu i wella cleifion.  Un diwrnod, ymwelodd hen ddyn â hi.

Roedd yr hen ddyn wedi bod yn sâl ers blynyddoedd, ac wedi trio trin ei gyflwr â meddigyniaeth draddodiadol, heb fawr o lwyddiant. Eglurodd yr hen ddyn ei afiechyd i Gwen. Gosododd hi 11 darn o wellt ar y bwrdd, a dechreuodd hi eu symud nhw.

Daliodd hi ati nes bod pob darn o wellt wedi ei symud o’i leoliad gwreiddiol. Dechreuodd hi lafarganu’n dawel. Daeth y driniaeth i ben, a gadawodd y claf. Gwellodd y dyn o’i afiechyd yn gyfan gwbl.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Lowri a Siân Owen

Dwy wrach chwedlonol oedd **Lowri a Siân Owen ** a oedd yn byw ger Pwllheli, Gwynedd.

Yn ôl y chwedl, roedd Lowri a Siân Owen yn wrachod oedd yn byw mewn bwthyn bach o’r enw Pendorlan yn Llanarmon ger Pwllheli. Rhedai’r ddwy ohonynt ysgol mewn bwthyn o’r enw Dudwll ger Chwilog.

Roedd y ddwy yn gallu bwrw allan ysbrydion aflan a chythreuliaid trwy gynnal seremonïau. Gallai’r ddwy ragweld angen neu eisiau yn llanw a thrai’r môr.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Siân Bwt

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Siân Bwt** neu **Siani Bwt** a oedd yn byw yn Llanddona, Ynys Môn. Mae gwrachod Llanddona'n cael eu cyfri'n giwed o wrachod enwog iawn.

Yn ôl chwedloniaeth Ynys Môn, roedd holl wrachod Llanddona yn ddisgynyddion o un teulu’n unig. Mi fyddai’r gwrachod yn cario’r traddodiad ymlaen o genhedlaeth i genhedlaeth.

Yn ôl bob sôn mi fydden nhw’n crwydro Ynys Môn a’u gwallt yn rhydd a’u bronnau’n noeth, yn gofyn am fwyd. Ofnai’r bobl lleol eu melltithion, a ni fyddai unrhyw un yn cynnig yn eu herbyn mewn ocsiwn.

Roedd dynion y teulu yn gwneud eu harian o smyglo, ac mi roedd yn ôl bob sôn, yn amhosib i’w dal. Roedd gan bob dyn gadach o amgylch ei wddf oedd yn dal pryfyn. Unrhyw dro fydde’r cadach yn cael ei datod, mi fyddai’r pryfyn yn hedfan i lygaid eu gelynion a’u dallu.

Roedd Siân Bwt yn cael ei hadnabod ym Miwmares fel ‘Witch Bach Llanddona’. Yn ôl y chwedl, roedd hi’n llai na phedair troedfedd o daldra, ac ar ei llaw chwith roedd ganddi ddau fawd. Mae ei bedd i'w weld o hyd wrth fur deheuol Eglwys Llanddona.

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Peggy Abercamles

Gwrach neu "wraig hysbys" chwedlonol oedd **Peggy Abercamles** (neu **Abergamlais**) ac roedd yn byw yn ardal ardal Cilycwm ger Llanymddyfri.

Roedd Peggy Abercamles yn wrach o ardal Cil-y-cwm ger Llanymddyfri. Yn ôl y chwedl, roedd hi a’i brawd Wil yn aml yn cael eu gweld yn rhedeg o gwmpas yn y nos ar ffurf sgwarnogod.*The Best Online Novels*

Yn ôl un person o Flaennos (?), roedd Peggy, weithiau, yn ei chael hi'n anodd i reoli'r ysbrydion roedd wedi ei galw, ac un tro fe'i gwelodd yng nghanol cae, o fewn cylch amddiffynnol, gyda chwip yn ei llaw! www.gutenberg.org.

## Abergamlais
Mae Abergamlais (LD3 8EY) yn adeilad hynafol sydd wedi bod yn nhelu'r 'Williams' ers canrifoedd. Cyn i'r teulu ddefnyddio'r cyfenw Williams, yng nghyfnod Harri VIII, enw'r teulu oedd Bullen a Boulogne cyn hynny. Rhoddwyd y tiroedd i Syr Thomas de Boulogne o Ffrainc gan iddo ymladd gyda Wiliam I, brenin Lloegr (Gwilym y Gorchfygwr). Mae'r teulu'n berchen y tir a'r plasdy ers hynny. Enw'r perchenogion yn 2019 oedd Anthony ac Andrea Williams.

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Sioned Gorn

Gwrach neu "wraig hysbys" oedd **Sioned Gorn** ac roedd yn byw yn Nyffryn Clwyd.

Roedd Sioned yn arfer gwisgo corn gafr ar linyn o amgylch ei gwddf. Roedd yn un o'r dair gwrach pwysicaf yn Sir Ddinbych, ynghyd â Bella a Sydney.

Yn ôl y chwedl, roedd ganddi’r gallu i ddarogan y dyfodol, i ddarganfod nwyddau coll, i adfer tawelwch mewn hen dai llawn ysbrydion, ac roedd hi’n cael ei chyflogi’n aml gan bobl er mwyn rheibio’u gelynion.

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Siwsi Dôl y Clochydd

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Siwsi Dôl y Clochydd** ac roedd yn byw yn ardal Llanfachreth ger Brithdir, Dolgellau.

Yn ôl y chwedl, roedd arfer bod llawer o geirw yn y ardal, ac roedd arglwydd Nannau yn hoff o’u hela. 
Ond, er ei fod yn dda iawn am hela’r anifeiliaid, ni fyddai’n gallu eu dal ger Afon Las. Pan oedd y cŵn ar fin dal y ceirw, byddent yn neidio dros yr afon a diflannu. Roedd hyn yn ddigwyddiad aml. Yn y pen draw, sylweddolodd yr Arglwydd mai Siwsi oedd yn gyfrifol.

Arferai newid i ffurf ewig, a mi fyddai’r helwyr yn ei cholli. Adeiladwyd pont dros yr afon, a galwyd hi’n "Bont Llam yr Ewig".

## Chwedl am Owain ei chariad
Ceir chwedl am un o weision Plas Nannau, sef Owain, a oedd yn gariad i Siwsi. Un diwrnod tra'n cerdded syrthiodd dros ei ben i mewn i Lyn Cynnwch, ond yn hytrach na boddi, gallai anadlu'n iawn, a cherddodd o dan y dwr gan chwilio am ei gariad. Wedi peth ymddiddan gyda chorach tew, arweiniodd hwnnw ef o dan cartref Siwsi, a chododd Owain o'r byd tanddaearol a chafodd ei hun o flaen drws ei chartref. Yno, roedd Siwsi'n llefain, a phan welodd Owain credai mai ysbryd ydoedd, gan iddo fod ar goll, nid am ddiwrnod, ond am fis cyfan.

## Gwrach y Gwyllt
Yn 2003 cyhoeddodd Bethan Gwanas nofel seiliedig ar hanes Siwsi Dôl y Clochydd, *Gwrach y Gwyllt*.. Ym mis Medi 2019 dywedodd Gwanas bod cyfrol dilyniant *Merched y Gwyllt* ar y gweill.

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Elen Anne Pughe

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Elen Anne Pughe** (weithiau y ffurf Saesneg: **Ellen**) ac roedd yn byw yn Nyffryn Clwyd.

Yn ôl y chwedl, yn ardal Dinbych roedd gwrach o’r enw Ellen Anne Pughe a allai dehongli dirgelion carwriaeth pobl, a byddai pobl yn mynd ati i ddarganfod pwy roedden nhw'n ei garu yn eu caru hwy yn ôl.

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Bessie Rhisiart

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Bessie Risiart** ac roedd yn byw ochrau Dinas Mawddwy, Powys.

Roedd Bessie Risiart yn wrach yn ardal Mawddwy. Aeth hi un diwrnod i Esgair Adda i ofyn i drigolion y fferm am gymorth. Dywedodd wrth y dyn a oedd yn byw yno y byddai’n difaru gwrthod cynnig cymorth iddi.

Dywedodd yntau “Amser a ddengys.” Ymhen dim, dechreuodd ei ddefaid lithro i lawr llethrau’r cwm, felly dechreuodd wneud yr hyn yr oedd y wrach wedi gofyn iddo ei wneud.

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Sali Minffordd

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Sali Minffordd** ac roedd yn byw ym Mhowys.

Roedd Sali Minffordd yn wrach a allai ragweld cynlluniau i’w niweidio.

Penderfynodd criw o ddynion ei dwyn o flaen y llys yn yr Amwythig, ond gan ei bod hi wedi rhagweld hyn, achosodd y fath anghyfleustra i’r dynion fel yr anghofion nhw am eu cynlluniau ar ei chyfer.

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Bella Fawr Llanddona

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Ellen Anne Pughe** a hi oedd prif wrach holl wrachod Llanddona Ynys Môn.

Yn ôl chwedloniaeth Ynys Môn, ymddangosodd gwrachod Llanddona ar arfordir yr ynys un noson. Pan welodd y bobl llol eu cwch yn dod tuag at y lan, ceision nhw atal y cwch rhag cyrraedd, ond roedd hyn yn ofer.

Roedd y gwrachod yn marw o syched wedi eu siwrne ar draws y môr, ac wrth i un ohonyn nhw daro’r llawr, ymddangosodd ffynon ddŵr croyw. Arhosodd y gwrachod yn Llanddona wedi hyn.

Roedd Bella Fawr yn cael ei hadnabod fel arweinydd gwrachod Llanddona. Yn ôl y chwedlau, roedd hi’n gallu marchogaeth ysgubell drwy’r awyr, darogan y dyfodol, ac achosi a iacháu afiechydon drwy hudolaeth.

Roedd ganddi hefyd y gallu i drawsffurfio’n sgwarnog, ac un tro cafodd ei dal yn godro buwch pan roedd hi yn rhith sgwarnog. Yn ôl y chwedl, dim ond bwled arian fyddai’n gallu ei lladd.

Roedd Goronwy Tudur, fodd bynnag, yn drech na hi, a saethodd hi gyda darn arian, gan dynnu gwaed; ni chafodd fawr o drafferth ganddi wedi hynny.

## Gweler hefyd
* http://llanddonavillagehall.co.uk/the-witches/

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Cath-Wrachod

Gwrachod neu 'wragedd hysbys' chwedlonol oedd **Y Cath-Wrachod** a oedd yn byw ym Metws-y-Coed, Gwynedd.

Yn ôl y chwedl, roedd tafarn ym Metws-y-Coed lle byddai pethau pobl yn cael eu dwyn o'u ystafelloedd.

Un noson, aeth dyn hysbys o’r enw Esmor Prys (neu 'Huw Llwyd' mewn fersiwn arall o'r stori) i aros yn y dafarn. Mi gwrddodd â’r ddwy chwaer oedd yn rhedeg y dafarn, ac mi gafodd sgwrs hir â’r ddwy. Wedi iddo gael swper,  cafodd ei ddangos i’w ystafell wely.

Roedd yn gwybod bod rhywbeth yn debygol o ddigwydd yn ystod y nos, felly esgusododd gysgu drwy’r nos. Oddeutu hanner nos daeth dwy gath i lawr y simne a thrwy’r lle tân i mewn i’w ystafell wely.

Dechreuodd y ddwy gath ymbalfalu drwy ei bethau, a chychwyn symud ei arian o gwmpas. Roedd cyllell gydag Esmor, a symudodd yn sydyn gyda’i gyllell a dal pawen flaen chwith un o’r cathod. Diflannodd y ddwy gath yn sydyn.

Y bore wedyn, aeth Esmor lawr i gael brecwast a sylweddoli mai dim ond un o’r chwiorydd oedd yn gweini. Gofynnodd iddi ble oedd ei chwaer, ac ymatebodd hi fod ei chwaer yn teimlo’n sâl.

Holodd Huw am ei chwaer eto ac eto tan iddi fynd ag ef i’r lolfa, lle roedd ei chwaer yn eistedd â’i llaw chwith mewn cadachau. Trodd Huw ati a dweud ‘Rwyf wedi tynnu gwaed ohonot, ac o’r pwynt hyn ymlaen ni fyddi di’n gallu chwarae triciau drwg ar unrhyw un.’

Trodd at yr ail chwaer, a thorri cwt bychan ar ei llaw hithau. ’Nawr rwyf i wedi tynnu gwaed oddi wrthot ti, ni fyddi di’n gallu gwneud unrhyw driciau gwael bellach chwaith.’ 

## Cyfeiriadau
*Ceir ei llun a'i hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.
Catti Tŷ Maen, Nel Cwm Rheibo a Bess Bryntroedcarn

Gwrachod chwedlonol oedd **Catti Tŷ Maen, Nel Cwm Rheibo a Bess Bryntroedcarn**, mae'n debyg,  ac roeddent yn byw yng Nghwm Afan.

Yn ôl y chwedlau roedd Catti Tŷ Maen, Nel Cwm Rheibo a Bess Bryntroedcarn yn wrachod yng Nghwm Afan oedd â’r gallu i reibio.

Roedd Bess Bryntroedcarn yn wraig i ffermwr yn yr ardal. Byddai hi’n treulio eu diwrnodau yn crwydro’r fferm yn rhith sgwarnog i weld â oedd y gweithwyr wrth eu gwaith.

Gyda’r hwyr byddai hi’n gofyn i’r gweithwyr a oeddent wedi gweld sgwarnog yn ystod y dydd, a pham nad oeddent wedi bod yn gweithio’n galed. Roedd pobl yr ardal yn ei hadnabod hi fel ‘Bess y Wrach’.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Mary Gors

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Mary Gorse** ac roedd yn byw yn ardal Caerfyrddin.

Yn ôl y chwedl roedd Mary Gorse yn wrach a oedd yn cardota yn ardal Caerfyrddin. Un tro, gwrthododd ffermwr o Benlan, Mr Tomos, roi bwyd iddi, ac wrth iddi adael darganfyddodd y ffermwr fod ei holl foch ar do ei dŷ.

Ymbiliodd â Mary, a rhoddodd fwyd iddi, ac o fewn dim, dychwelwyd y moch i’w lleoliad gwreiddiol yn y twlc.

Mae fferm fach o’r enw "Gors" yn ardal Trawsmawr ryw 6&nbsp;km i’r gogledd o Gaerfyrddin. Roedd yr hen ddyn oedd yn byw yno pan oeddwn yn blentyn yn eitha ‘cymeriad’.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Y Widdon Orddu

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **y Widdon Orddu** a oedd yn byw yn Annwn, sef yr uffern Geltaidd.

Mae Gwiddon Orddu yn wrach sy’n ymddangos yn chwedl Culhwch ac Olwen yn y Mabinogi. Mae hi’n dod o Annwn, ac mae hi’n gorchfygu dynion y Brenin Arthur dro ar ôl tro.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Beti’r Baten

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Beti’r Baten** a oedd yn byw mewn coeden rhwng Conwy a Betws-y-Coed.

Yn ôl chwedloniaeth leol, mae yna dderwen fawr ar y groesffordd rhwng Conwy a Betws-y-Coed ger Llanrwst. Roedd yna wrach o’r enw Beti’r Baten yn byw yn y goeden.

Byddai hi’n clywed yr holl bethau y byddai pobl yn eu ddweud amdani wrth gerdded heibio. Un diwrnod clywodd hi fod rhywun am losgi’r goeden, gyda hi ynddi, felly ffôdd o’r ardal.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Dorti Ddu

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Dorti Ddu** a oedd yn byw yn ardal Llandecwyn, plwyf yn ardal Ardudwy, de Gwynedd.

Yn ôl chwedloniaeth ardal Llandecwyn, roedd Dorti yn wrach oedd yn byw ar ei phen ei hun. Yn ôl y chwedl, byddai hi’n rheibio’r rheini fyddai’n mynd yn ei herbyn, neu’n dod yn rhy agos i’w thŷ.

Roedd hi’n cario cath ddu drwy’r amser ac yn aml yn cael ei gweld yn marchogaeth buwch. Mae hi wedi ei chladdu ger Llyn Tecwyn Uchaf, yn ôl bob sôn, ac mae’n draddodiad lleol i adael cerrig gwyn ar ei bedd, rhag ofn iddi ddychwelyd i’r ardal.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Y Gwrachod Cregyn Cocos

Gwrachod neu 'wragedd hysbys' chwedlonol oedd **y Gwrachod Cregyn Cocos** a oedd yn byw yn Sir Gaerfyrddin.

Yn ôl chwedl o ardal Caerfyrddin, pan oedd dyn ifanc ar ei ffordd adref o’r dafarn, gwelodd wrachod yn hwylio ar draws yr afon mewn cregyn cocos.

Adnabyddodd un o’r gwrachod, gan mai menyw leol oedd hi, a galwodd ati “Dwi wedi dy adnabod di! Mi fyddai’n dweud wrth bawb!”.

“Dwed pan wyt ti’n cofio” dywedodd hi.

Anghofiodd y dyn bopeth am y digwyddiad tan oedd ar ei wely angau.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Mari Berllan Biter

Gwrach neu 'wraig hysbys' oedd **Mari Berllan Biter** (m. 4 Tachwedd 1898) a oedd yn byw yn Aberarth, pentref bach ar arfordir Ceredigion, tua 3 milltir i'r gogledd o Aberaeron yng Ngheredigion. Bu farw yn nhy ei chyfnither Mary Anne Davies yn Clifton Terrace, Aberarth ar 4 Tachwedd 1898.

Yn un o’r chwedlau amdani, gwrthododd i Dic y Felin falu ŷd iddi, felly gwnaeth Mari i olwyn y felin droi am yn ôl.

Dro arall bu i ferch ifanc o’r ardal ddwyn afal oddi ar Mari, a chafodd hi ei gorfodi, trwy wrachyddiaeth, i gerdded am yn ôl yr holl ffordd adref.

Dywedir ei bod yn fyr iawn, gydag un ysgwydd yn is na'r llall. Cuddiai ei phen o dan ei shol, ond pan godai ei phen i edrych ar rhywun, dywedir fod ei llygaid fel cyllell yn treiddio'n ddwfn. Arferai gardota, gyda basged wag, ond ni ofynai fyth am fwyd. pe gwrthodwyd hi, byddai'n troi ar ei sowdl ac yn melltithio'r person, neu ei anifeiliaid, neu'n peri i'r llaeth geulo.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Kate y Wrach o Fflandrys

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Kate y Wrach o Fflandrys** a oedd yn byw yn ardal Bro Morgannwg.

Roedd Kate y Wrach o Fflandrys yn wrach yn ardal Bro Morgannwg. Roedd trigolion y plwyf yn ei hofni’n fawr, gan ei bod yn rheibies nerthol.

Ar ddiwrnod ei hangladd bu storm enfawr o fellt a tharannau, a gwaethygodd y tywydd wrth i’w harch gyrraedd yr eglwys. Aeth yr awyr yn dywyll iawn, a cwympodd y glaw yn drwm. Llifodd dŵr i grombil yr eglwys, gan achosi llifogydd, a malwyd beddfeini’r fynwent.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
William Owen (Prysgol)

Roedd **William Owen (Prysgol)** (12 Rhagfyr 1813 –20 Gorffennaf 1893) yn gerddor yn arweinydd côr ac yn awdur emyn donnau Cymreig.

## Cefndir
Ganwyd Prysgol yn Lôn Popty, Bangor yn blentyn i William Owen, chwarelwr ac Elen Williams ei wraig. Symudodd ei rieni yn fuan wedi hynny i'r Tŷ Hen ger chwarel Cae Braich y Cefn, Bethesda, lle y gweithiai ei dad. Wedi byw yno rai blynyddoedd cafodd y teulu ei droi allan o'r tŷ, er mwyn ei osod i un o stiwardiaid y chwarel. Wedi hynny symudodd y teulu i dyddyn bychan yn ardal Bangor o'r enw Cilmelyn.

## Gyrfa
Pan oedd yn ddeng mlwydd oed dechreuodd Prysgol gweithio gyda'i dad yn chwarel Cae Braich y Cefn. Gan fod y chwarel yn rhy bell o Fangor i deithio yno pob dydd dechreuodd lletyo ym Mraich y Cefn yn ystod yr wythnos wedi i'r teulu symud i Gilmelyn. Dechreuodd derbyn gwersi cerddorol gan Robert Williams (Cae Aseth) a William Roberts Tŷ'n y Maes, Bethesda. Bu'n cynnal cyfarfodydd canu yng Nghapel y Graig Bangor pan byddai adref bwrw'r Sul a bu'n arwain côr meibion bychan ymysg ei gyd chwarelwyr yn ystod yr wythnos gwaith.

Roedd Prysgol yn aelod brwdfrydig o'r achos dirwest (pobl oedd yn gwrthwynebu yfed diodydd alcoholig) a dechreuodd cyfansoddi tonau ar gyfer emynau dirwestol pan oedd yn 18 oed. Yn ddiweddarach yn ei fywyd bu'n arwain corau dirwestol mawr ac yn arwain cymanfaoedd dirwest. Ymddangosodd ei emyn dôn cyntaf i'w cyhoeddi, o'r enw *Langport*, yng nghylchgrawn Y Drysorfa ym mis Mai 1841.. Ym 1852 cyhoeddodd casgliad o'i gyfansoddiadau *Y Perl Cerddorol yn cynnwys tonau ac anthemau, cysegredig a moesol* ail gyhoeddwyd y llyfr ym 1886 gyda nodiant sol-ffa.

Tonau mwyaf adnabyddus Prysgol yw *Prysgol* sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer emyn Ann Griffiths *O am bara i uchel yfed* (Caneuon Ffydd tôn 590; emyn 723) a *Bryn Calfaria* sy'n cael ei ddefnyddio fel y dôn arferol ar gyfer yr emyn Pantycelyn ''Gwaed dy Groes sy'n codi i fyny'' (Caneuon Ffydd tôn 416; emyn 494).

## Teulu
Ym 1844 priododd Margaret Lloyd merch Humphrey Lloyd, fferm y Prysgol, Caeathro, Caernarfon  cawsant wyth o blant. Parhaodd i weithio yn y chwarel am ddwy flynedd cyn derbyn y cyfrifoldeb o ffermio tir y Prysgol gan ei dad yng nghyfraith.

Wedi priodi daeth Prysgol yn flaenor ac yn godwr canu yng nghapel y Methodistiaid Calfinaidd yng Nghaeathro.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn 79 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent anghydffurfiol Caeathro. I nodi canmlwyddiant ei eni dechreuwyd casgliad cenedlaethol cyhoeddus i roi cofadail ar ei fedd. Dadorchuddiwyd y cofadail ym mis Mai 1914.

## Oriel

Langport, Prysgol.jpg|Langport, emyn dôn cyntaf Prysgol i'w cyhoeddi
Delwedd:William Owen, Prysgol.jpg|William Owen, Prysgol
Delwedd:Prysgol yn ei henaint.jpg|Prysgol yn ei henaint
Delwedd:Dadorchuddio cofeb Prysgol.jpg|Dadorchuddio cofeb Prysgol
Delwedd:Capel Caeathro - geograph.org.uk - 230467.jpg|Capel Caeathro a chofeb Prysgol
Delwedd:Ffermdy Prysgol, Caeathro - geograph.org.uk - 219040.jpg|Ffermdy Prysgol, Caeathro

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1893
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Emynwyr Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Gaerhirfryn, Manceinion a Gogledd Glannau Merswy

bawd|260px|Gwyachod copog mawrion, Gwarchodfa Natur Mere Sands
Mae **Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Swydd Gaerhirfryn, Manceinion a Gogledd Glannau Merswy** yn ymddiriedolaeth i warchod bywyd gwyllt yng ngogledd orllewin Lloegr. Ffurfiwyd yr ymddiriedolaeth ym 1962, sydd yn gwarchod dros 1288 hectar o dir ar dros 50 o safleoedd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr ymddiriedolaeth

Categori:Gwarchodfeydd natur yn Lloegr
Categori:Swydd Gaerhirfryn
Categori:Manceinion
Categori:Glannau Merswy
Categori:Mudiadau gwirfoddol
Categori:Mudiadau cadwraethol
Categori:Sefydliadau 1962
Bryn Calfaria (emyn-dôn)

bawd|200x200px|Bryn Calfaria

Emyn-dôn Cymreig yw ***Bryn Calfaria*** a ysgrifennwyd ar y mesur 8,7,8,7,4,4,4,7,7. Awdur y dôn oedd William Owen (Prysgol). *Bryn Calfaria* sy'n cael ei ddefnyddio fel y dôn arferol ar gyfer emyn Pantycelyn ''Gwaed dy Groes sy'n codi i fyny'' (Caneuon Ffydd tôn 416; emyn 494).
Gwaed dy Groes sy'n codi i fyny,
:'R eiddil yn goncwerwr mawr:
Gwaed dy Groes sydd yn darostwng,
::Cewri cedyrn fyrdd i lawr.
:::Gad im deimlo (x3)
:Awel o Galfaria fryn (x2).
Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer yr emyn Saesneg *Lord, Enthroned in Heavenly Splendor* gan George Hugh Bourne. Honnir i'r dôn gael ei hysgrifennu'n wreiddiol gan Prysgol ar ddarn o lechen wrth iddo gerdded i'w gwaith yn y chwarel ym Methesda.

Weithiau bydd y dôn yn cael ei alw'n *Laudamus*, sef enw trefniant Dr Daniel Protheroe o Fryn Calfaria. Mae trefniant o'r dôn ar gael gan y cyfansoddwr o Sais Ralph Vaughan Williams fel rhan o'i waith *Three Preludes founded on Welsh Hymn Tunes*.

Mae nodau agoriadol Bryn Calfaria wedi eu naddu ar gofgolofn Prysgol ym mynwent Capel Caeathro.

Delwedd:William Owen, Prysgol.jpg|William Owen, Prysgol
Delwedd:Capel Caeathro - geograph.org.uk - 230467.jpg|Capel Caeathro a chofeb Prysgol

## Dolenni allanol 
YouTube Bryn Calfaria (Gwaed Dy Groes Sy'n Codi i Fyny) - Cor Meibion Cwmbach

## Cyfeiriadau 
Categori:Emyn-donau Cymreig
Categori:Prosiect WiciLlên
Gwrach Cors Fochno

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Gwrach Cors Fochno** a oedd yn byw yng Nghors Fochno, Ceredigion.

Mae Cors Fochno yn gors fawr ger Borth yng nghanolbarth Cymru. Yn ôl chwedloniaeth, roedd gwrach yn arfer byw yno. Yn ôl y chwedl roedd hi’n saith troedfedd o uchder, yn denau ac roedd ganddi ben enfawr o wallt du.

Mi fyddai hi’n torri i mewn i dai pobl i chwythu salwch yn eu gwynebau wrth iddyn nhw gysgu. Cyfeirir at y salwch weithiau fel malaria.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Juan Montalvo

Ysgrifwr o Ecwador yn yr iaith Sbaeneg oedd **Juan Montalvo** (13 Ebrill 1832 – 17 Ionawr 1889) sy'n nodedig am ei weithiau polemig rhyddfrydol ac am fod yn un o ryddieithwyr gwychaf llên America Ladin yn y 19g o ran ceinder ei arddull.

Ganed yn Ambato ar odre mynyddoedd yr Andes yng nghanolbarth Ecwador. Gweithiodd yn y gwasanaeth diplomyddol cyn iddo cyhoeddi ei ysgrifeniadau a oedd yn beirniadu llywodraeth y wlad.

Yn ei ysgrifau tanbaid mae'n lladd ar y ddau *caudillo* a arweiniodd Ecwador, yr Arlywyddion Gabriel García Moreno (1861–75) ac Ignacio de Veintemilla (1876–83). Cyhoeddodd ei waith yn gyntaf yn ei gyfnodolyn *El cosmopolita* (1866–69). Ysgrifennodd o blaid gwleidyddion rhyddfrydol, megis Eloy Alfaro Delgado, arweinydd y Blaid Ryddfrydol Radicalaidd a ddaeth i rym yn y 1890au. Un o'i brif bamffledi oedd *La dictadura perpetua* (1874), hortlyfr sydd yn ymosod yn ffyrnig ar unbennaeth geidwadol yr Arlywydd García Moreno. Llofruddiwyd García Moreno ar risiau'r Palas Cenedlaethol gan Faustino Rayo a rhyddfrydwyr ifainc eraill a ysbrydolwyd gan *La dictadura perpetua*. O ganlyniad, meddai Montalvo "fy ysgrifbin i, ac nid cleddyf Rayo, a wnaeth ei ladd". Anelodd Montalvo ei ddig nid yn unig at yr unben newydd, Veintemilla, ond hefyd at y rhyddfrydwyr cymedrol nad oedd o'r un farn wrthglerigiol.

Cafodd Montalvo ei alltudio o Ecwador yn 1879 ac aeth i fyw yn Ffrainc. Daeth yn enwog y tu hwnt i'w famwlad yn sgil cyhoeddi dwy gyfrol o ysgrifau dychanol, *Catilinarias* (1880) a *Siete tratados* (1882). Mae'r rhain yn ymdrin â themâu hanesyddol, moesol, athronyddol, a diwylliannol y tu hwnt i wleidyddiaeth, ac yn nodweddiadol o arddull byw a thymer Ramantaidd yr awdur. Disgrifiodd Montalvo ei hunan yn Gatholig ryddfrydol, a fe fu'n grediniwr ffyddlon hyd ddiwedd ei oes. Bu farw ym Mharis yn 56 oed.

Cesglid rhagor o ysgrifau yn y gyfrol *Geometría moral*, a gyhoeddwyd yn 1902 wedi ei farwolaeth. Ysgrifennodd hefyd ddilyniant i'r nofel glasurol *Don Quixote* gan Miguel de Cervantes, a gyhoeddwyd yn 1895 dan y teitl *Capítulos que se la olvidaron a Cervantes*.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Enrique Anderson Imbert, *El arte de la prosa en Juan Montalvo* (Dinas Mecsico: El Colegio de México, 1948).
* Oscar Efrén Reyes, *Vida de Juan Montalvo* (Quito: Talleres Gráficos de Educación, 1943).
* Manuel Freire Heredia, *Juan Montalvo (Forjadores de la Historia Ecuatoriana, 8)* (Riobamba: Editorial Pedagógica "Centro", 1985).
* Antonio Sacoto, *Juan Montalvo: El escritor y el estilista*, 3ydd argraffiad (Quito: Sistema Nacional de Bibliotecas, 1996).
* Agustín L. Yerovi, *Juan Montalvo, ensayo biográfico* (Paris: Imprenta Sudamericana, 1901).

Categori:Catholigion o Ecwador
Categori:Genedigaethau 1832
Categori:Llenorion gwleidyddol o Ecwador
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Rhyddfrydwyr o Ecwador
Categori:Pobl fu farw ym Mharis
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Ecwador
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Ecwador
Michael Spicer

Mae **Michael Spicer** yn sgriptiwr comedi, actor, cyfarwyddwr sydd wedi ymddangos ar sawl cyfres deledu. Mae'n anabyddus am ei stetsys un-dyn ar y cyfryngau cymdeithasol fel *Room Next Door*. Mae Spicer yn enghraifft o gomedïwr sydd wedi gallu defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol er mwyn datblygu ei yrfa yn annibynnol yn ogystal â thrwy'r cyfryngau prif-ffrwd.

## Gyrfa
Mae wedi cynhyrchu dros 100 o sgetsys a ffilmiau byrion drwy YouTube a Twitter. Mae ei gyfres 'The Room Next Door' wedi derbyn 20 miliwn o wylwyr.

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol Michael Spicer 
* Tudalen Michael Spicer ar wefan Asiantaeth PBJ Management 
* Cyfres o fideos 'The Room Next Door' 
* Twitter @michaelspicer
* Michael Spicer ar wefan IMDb

## Cyfeiriadau
Categori:Teledu
Categori:Dychan
Categori:Prosiect WiciLlên
Alicia Alonso

Dawnswraig o Giwba oedd **Alicia Alonso** (ganwyd **Alicia Ernestina de la Caridad del Cobre Martínez del Hoyo**; 21 Rhagfyr 1920 – 17 Hydref 2019). Roedd yn falerina o'r Bale Nacional de Cuba.

## Cyfeiriadau
Categori:Dawnswyr o Giwba
Categori:Dawnswyr bale
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
John Thomas (Ifor Cwmgwys)

Roedd **John Thomas (Ifor Cwmgwys)** (1813 – 26 Rhagfyr, 1866) yn fardd Cymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Ifor Cwmgwys ym Mhentref Gwenlais, Llandybïe yn blentyn i Evan Davies, amaethwr, a Mary ei wraig. Ni chafodd unrhyw addysg ffurfiol a ni ddysgodd darllen nac ysgrifennu hyd ei fod yn ei 30au.

## Gyrfa 
Yn fachgen 10 mlwydd oed aeth i weithio i ffatri wlân a oedd yn eiddo i Job Davies (Rhydderch Farfgoch), (tad cu Ann Rees (Ceridwen)). Roedd Rhydderch Farfgoch yn fardd gwlad amlwg yn ei fro ac yn eisteddfodwr brwd.

Yn 16 mlwydd oed ymadawodd a'r ffatri wlân ac aeth i weithio fel glöwr. Bu'n gweithio mewn pyllau yn Nowlais, Aberdâr, Cwm Twrch ac Ystalyfera. O herwydd diffyg anadl, a phriodolwyd i'r clefyd asthma  bu'n rhaid iddo roi'r gorau i weithio yn y pyllau glo.

## Teulu 
Priododd Ifor Cwmgwys a Rachel, merch ei gyn cyflogwr Job Davies, pan oedd tua 30 mlwydd oed. Ymysg eu plant roedd y Parch Ifor Thomas, gweinidog capel yr Annibynwyr Cymraeg yn ninas Taylor, Pennsylvania.. Rachel ddysgodd Ifor Cwmgwys sut i ddarllen ac ysgrifennu.

## Bardd 
Mae'n debyg mae Rhydderch Farfgoch bu'n gyfrifol am fagu diddordeb Ifor mewn barddoniaeth ac am ei ddysgu elfennau'r grefft. Fe ddaeth yn rhigymwr galluog yn lled fuan a dod yn dribannwr ac englynwr medrus cyn ei fod yn ugain mlwydd oed. Gan ei fod yn anllythrennog byddai'n cyfansoddi yn ei ben ac yn cadw ei gerddi ar gof hyd gael hyd i rywun byddai'n fodlon eu gosod ar bapur ar ei ran. Wedi gorfod rhoi'r gorau i'w waith yn y pyllau glo gwobrau eisteddfodol oedd ei brif ffynhonnell incwm. Mewn coffa amdano meddai gohebydd Baner ac Amserau Cymru: *Diau na ddarfu i neb yng Nghymru ennill chwaneg o wobrau mewn eisteddfodau nag ef*.

Cyhoeddwyd dwy gyfrol o'i waith: *Ceinion Glan Gwenlais*, 1862, a *Diferion Meddyliol*, 1865.

## Marwolaeth 
Bu farw yng Nghwm Rhondda yn 53 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Capel Rhondda, Pontypridd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Gemau Cymru

Gŵyl aml-chwaraeon i bobl ifanc Cymru yw **Gemau Cymru**. Fe'i threfnir gan Urdd Gobaith Cymru mewn cydweithrediad â mudiadau a sefydliadau chwaraeon eraill yng Nghymru. Cynhelir y digwyddiad yn flynyddol ac mae'n cynnwys cystadlaethau gymnasteg, athletau, nofio a champau tîm eraill.

## Trefniant
bawd|Logo Chwaraeon Cymru, un o gefnogwyr Gemau Cymru
Cynehelir y Gemau yng Gwersyll yr Urdd Glan-llyn ac yng Nghaerdydd yn ystod misoedd Mehefin a Gorffennaf. Daw'r gemau o dan  adran Chwaraeon yr Urdd, a'r Cyfarwyddwr, Gary Lewis.

Y prif bartneriaid yn 2019 oedd Chwaraeon Cymru, Llywodraeth Cymru, Prifysgol Caerdydd a Sport Cardiff. Ceir cydweithio agos hefyd gyda Gymnasteg Cymru.

Mae'r cystadleuwyr yn aros mewn "Pentref Athletwyr" gan fagu profiad tebyg i'r hyn â geir mewn campau mawr byd-eang "fel Gemau'r Gymanwlad".

Mae'r Gemau hefyd yn llwyddo i ddenu cystadleuwyr nad sy'n aelodau o'r Urdd neu, efallai, yn draddodiadol yn dod o ardaloedd lle nad yw'r Urdd a'r Gymraeg yn gryf. Gwelir cystadleuwyr, er enghraifft, o glybiau nofio o ddinasoedd fel Casnewydd. Gan hynny, mae'r Gemau yn ymestyn parth y Gymraeg fel iaith fyw a hefyd profiadau cystadlu pobl ifanc.

## Bwydo i Gemau'r Gymanwlad ac Olympaidd
Caiff y digwyddiad a chystadlu ynddi ei gweld fel cam at ddatblygu talentau i gynrychioli timau Cymru yn y Gemau'r Gymanwlad a hefyd o bosib tîm Prydain yn y Gemau Olympaidd.

Gwelir y Gemau fel rhan o ysgol i ddatblygu talent a magu diddordeb mewn chwaraeon gan gynnwys at Gemau'r Olympaidd fel gwelwyd cyn cynnal Gemau Olympaidd yr Haf 2012 yn Llundain. Disgwylid oddeutu 1,200 o bobl ifanc i gystadlu yn Gemau Cymru y flwyddyn honno.

## Campau
Cynhelir cystadlaethau mewn amrywiaeth o gampau gan gynnwys:
* Athletau
* Canŵio
* Codi Pwysau
* Gymnasteg
* Hoci
* Jiwdo
* Nofio 
* Nofio Dŵr Agored - er enghraifft, mewn llyn
* Pêl-rwyd 
* Tenis Bwrdd
* Triathlon - mae Gemau Cymru yn chwarae rhan o gyfres Triathlon Cenedlaethol 'Tair Seren' (Tri Star) Cymru 
 
## Dolenni
* Gwefan Gemau Cymru
* ffotograffau o Gemau Cymru 2016 (ar Flickr)
* Fideo am Gemau Cymru 2019
* Twitter @GemauCymru

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon
Categori:Gymnasteg
Categori:Athletau
Categori:Nofio
Categori:Tenis bwrdd
Categori:Codi pwysau
Sara’r Gadwen

Gwrach neu 'wraig hysbys' chwedlonol oedd **Sara’r Gadwen ** a oedd yn byw yn ardal Llanystumdwy, Gwynedd.

Yn ôl y chwedl roedd Sara’r Gadwen yn wrach o Roslan ger Llanystumdwy. Roedd ganddi’r gallu i broffwydo’r dyfodol trwy ddefnyddio’r gadwyn oedd yn hongian uwchben ei lle tân.

Roedd ganddi hefyd y gallu i greu moddion o berlysiau, ddarllen y sêr ac ymdrîn ag ysbrydion.

## Cyfeiriadau
*Ceir eu lluniau a'u hanes, gan Efa Lois, ar Twitter.

Categori:Gwrachod Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Y Cylchoedd (gymnasteg)

Mae'r **cylchoedd** gymnasteg (defnyddir *Rings* yn Saesneg) yn gamp sy'n rhan o ddisgyblaeth dynion mewn *gymnasteg artistig*. Nid yw menywod yn cystadlu ar y cylchoedd. Mae'n galw ar i'r gymnastwr ymgymryd â sawl gwahanol her gan gadw ei gorff mor unionsyth a heb ddirgrynu ac mewn hunanddisgyblaeth â phosib.

## Hanes
Fel sawl camp arall mewn gymnasteg gyfoes datblygwyd y Cylchoedd gan yr Almaenwr, Friedrich Ludwig Jahn  ar ddechrau'r 19g  Fe'u galwyd yn wreiddiol yn "Rings Rhufeinig" oherwydd eu gwreiddiau yn yr Eidal, sy'n dyddio'n ôl o bosibl dwy fil o flynyddoedd, ond ni wnaeth Jahn, eu cynnwys yn ei raglen i ddechrau. Cyflwynodd Adolf Spieß yr hyn y cyfeiriodd ato fel Ringeschwebel ym 1842 (fe'u disgrifiodd felly yn ei *Turnlehre*, neu "wers gymnasteg"), a gyflwynwyd yn wreiddiol fel cyfarpar siglo, a elwir y "modrwyau hedfan." Roedd y rhain ar siâp triongl. Yn ddiweddarach, disodlodd modrwyau crwn y fersiwn wreiddiol.

## Offer
Bydd galw ar i'r gymnast berfformio rwtîn ar offer 5.75 metr o uchder, sy'n cynnwys dau gylch 18&nbsp;cm o diamedr yn hongian 2.75m o'r ddaear a 50&nbsp;cm ar wahân.

Gwneir y Cylchoedd o bren, sydd wedi eu cysylltu wrth ddarn o ledr sydd yn ei dro ynghlwm wrth geblau dur neu â rhaffau. Er mwyn atal y ceblau rhag cael eu troelli a chlymu yn ystod perfformiad neu wrth i'r gymnast ddatgysylltu a llamu oddi arnynt i orffen, mae bwylltidau ("swivels") datgysylltu, fel y'u gelwir, wedi'u gosod rhwng y cylchoedd a'r ceblau. Gellir defnyddio'r cylchoedd ar gyfer gwahanol fathau o symudiadau sylfaenol, megis chwifio’n dawel, chwifio â gwerthiannau, a baglu.

## Y Gamp
Bydd y gamp yn cynnwys sawl rhan a elwir yn "elfennau". Mae eu enwau yn disgrifio y siâp sydd angen dal y corff gyda'r mwyaf posib o sefydlogrwydd. Er enghraifft, mae'r "Haearn" yn galw ar i'r corff fod yn hollol unionsyth yn gyfochrog i'r ddaear ac uwchben lefel y cylchoedd. Er mwyn derbyn sgôr, rhaid i'r elfen bod mewn lle am o leiaf dwy eiliad.

Bydd y rheithgor yn rhoi marc yn seiliedig ar reolaeth o'r elfen, ei her ac choreograffi. Po leiaf o ddirgrynu sydd yn y strwythur sy'n dal y cylchoedd gorau fydd sgôr y gymnast. Yn ychwanegol at hyn, cyfrifir y naid i orffen, ei sadrwydd wrth lasio wrth gyfrifo'r sgôr terfynol.

## Ystumiau
: Planc am yn ôl
: Planc am ymlaen
: Croes:
::Croes Haearn 
::Croes Cyffredin
::Croes Olympaidd
::Croes Azaryan
::croes Gwrthdro
::Croes Malta
::Croes Victoriana
::Croes Pen
:Sedd L; Sedd V
:Haearn

## Defnydd Corfforol
Mae'r cylchoedd yn gamp gymnasteg heriol iawn sy'n gwneud defnydd i'r abs, pecs, breichiau yn ogystal â rheolaeth corfforo-feddyliol a chytbwysedd.

## Gweler hefyd
* Bar llorweddol 
* Barrau cyflin
* Barrau anghyflin
* Y Trawst
* Ceffyl pwmel
* Llofnaid
* Trampolîn
* Tumbling

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 'Guide to Gymnastics - Rings' (fideo)
* Hanes y Cylchoedd (Almaeneg a Saesneg)
* Rheolau'r gamp 
* Canllawiau'r FIG 
* Llawlyfr Termau Gymnasteg (a phynciau eraill) Ysgol Penweddig 

Categori:Gymnasteg
Hock

Mae **Hock** yn derm ym Mhrydain ar gyfer gwin gwyn Almaeneg. Weithiau y mae'n cyfeirio a gwin gwyn o'r rhanbarth Rhine (Riesling), ac weithiau i bob gwin gwyn Almaeneg.

Mae'r enw yn fyr am y gair hynafol "hockamore", o "Hochheimer", sy'n tarddu o'r dref Hochheim am Main yn yr Almaen. Defnyddir y term yn yr 17g yn y lle gyntaf am winoedd gwyn (yn bennaf Riesling) o ardal y Rhein, ond yn yr 18g dechreuwyd defnyddio'r term ar gyfer unrhyw win gwyn a werthir ym Mhrydain o'r Almaen, er mwyn cysylltu ansawdd uchel gwinoedd y Rhein gyda gwinoedd eraill (o ansawdd llau) Almaeneg. Mae'n debygol bod ymweliad y Frenhines Victoria i Hochheim a'i winllannoedd yn 1850 wedi cyfrannu at dwf defnydd y gair "hock". Erbyn hyn roedd gwinoedd o ardal y Rhein yn gwerthu am brisoedd uchel, cywerth â - ac weithiau'n uwch na - y gwinoedd gorau o Bordeaux a Bwrgwyn.

Mae nifer o winllannoedd yn gysylltiedig â Hock, er enghraifft Hochheimer, Rüdesheimer, Marcobrunner a Johannisberger.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwin
Tsafasieg

Iaith Dyrcig yw **Tsafasieg** a siaredir gan y Tsafasiaid yn Tsafasia a thiroedd cyfagos ar hyd ganol Afon Volga, yng nghanolbarth Rwsia Ewropeaidd. Dyma'r unig iaith fyw sydd yn disgyn o'r hen iaith Fwlgareg. Mae Tsafasieg yn dra-gwahanol i'r ieithoedd Tyrcig eraill, ac ar un pryd roedd ieithyddion yn credu iddi perthyn i gangen rhwng yr ieithoedd Tyrcig a Mongolig, neu yn ffurf Dyrcigedig ar iaith Ffinno-Wgrig.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Tyrcaidd
Daearyddiaeth y Comoros

bawd|250px|Lleoliad y Comoros rhwng de-ddwyrain Affrica ac ynys Madagasgar.
bawd|250px|Map o ynysfor y Comoros, gan gynnwys Undeb y Comoros a Mayotte.
Lleolir ynysfor y Comoros ym mynedfa ogleddol Sianel Mosambic, yng ngorllewin Cefnfor India, rhyw hanner ffordd rhwng pen mwyaf gogleddol Madagasgar ac arfordir Mosambic ar dir mawr Affrica. Mae'n cynnwys pedair prif ynys: Njazidja (Grande Comore), Nzwani (Anjoun), Mwali (Mohéli), a Mahoré (Mayotte). *Département* tramor a rhanbarth tramor Ffrainc yw Mayotte, ond mae Undeb y Comoros yn hawlio sofraniaeth dros yr ynys honno.

Mae Undeb y Comoros yn cynnwys Njazidja, Nzwani, Mwali, a sawl ynysig, a chanddynt cyfanswm arwynebedd o 2170&nbsp;km² (838&nbsp;milltir sgwâr).


Categori:Y Comoros
Comoros, Y
Comoros, Y