Leim

bawd|250px|Leim ar y goeden
bawd|250px|Leim
bawd|250px|Cynhychiad byd-eang o leim a lemonau (2012)

Mae **leim** (o'r Ffrangeg, o Arabeg *līma*, o Farsi *līmū*yn golygu "lemon") yn ffrwyth sitrws, sydd fel arfer yn grwn, yn wyrdd ei liw, 3–6 centimetr  mewn diamedr, a yn cynnwys fesiglau sudd asidig. Mae'n ffrwyth o'r goeden *Citrus medica*, sy'n debyg i'r lemwn ond yn surach. 

Mae yna sawl rhywogaeth o goed sitrws y mae eu ffrwythau'n cael eu galw'n leim, gan gynnwys y leim allweddol (Citrus aurantiifolia), leim Persian, leim Makrut, a leim anialwch. Mae leim yn ffynhonnell gyfoethog o fitamin C, maent yn sur, ac fe'u defnyddir yn aml i acennu blasau bwydydd a diodydd. Maent yn cael eu tyfu trwy gydol y flwyddyn. Mae gan blanhigion â ffrwythau o'r enw "leim" wreiddiau genetig amrywiol; nid yw calch yn ffurfio grŵp monoffyletig.

## Hanes
Mae gan y rhan fwyaf o rywogaethau a hybridiau o blanhigion sitrws o'r enw "leim" wreiddiau amrywiol o fewn De-ddwyrain Asia trofannol a De Asia. Cawsant eu lledaenu ledled y byd trwy fudo a masnach. Y leim *makrut*, yn arbennig, oedd un o'r ffrwythau sitrws cynharaf a gyflwynwyd i rannau eraill o'r byd gan ddyn. Cawsant eu lledaenu i Micronesia a Polynesia trwy'r ehangiad Awstronesaidd (c. 3000–1500 BCE). Fe'u lledaenwyd hefyd yn ddiweddarach i'r Dwyrain Canol, a rhanbarth Môr y Canoldir trwy'r fasnach sbeis a'r llwybrau masnach arogldarth mor gynnar â ~1200 BCE. I ddechrau, roedd defnyddio sitrws yn gyfrinach filwrol a oedd yn cael ei gwarchod yn agos, gan fod y clefri poeth yn ffrewyll gyffredin ymhlith llyngesoedd cenedlaethol amrywiol, ac roedd y gallu i aros ar y môr am gyfnodau hir heb ddal y clefyd yn fantais enfawr i'r fyddin. Felly cafodd morwyr Prydeinig y llysenw "Limey" oherwydd eu defnydd o leim.

## Cynhyrchu
Yn 2018, cynhyrchiant byd-eang leim (ynghyd â lemonau ar gyfer adrodd) oedd 19.4 miliwn tunnell.

## Defnyddiau
 leim (dde eithaf) yn rhan o brand *Mitsuya Cider* yn Siapen]]

Mae gan leim gynnwys uwch o siwgrau ac asidau nag sydd gan lemonau. Gellir gwasgu sudd lemwn o leim ffres, neu ei brynu mewn poteli mewn mathau heb eu melysu a rhai wedi'u melysu. Defnyddir sudd leim i wneud leim, ac fel cynhwysyn (yn nodweddiadol fel cymysgedd sur) mewn llawer o goctêls.

Mae'n gynhwysyn boblogaidd mewn suddig yn enwedig gyda lemwn. Caiff y suddig ei arllwys i raddfa tu 5 dŵr oed i 1 suddig i greu diod rhad a blasus.

Mae picls calch yn rhan annatod o fwyd Indiaidd, yn enwedig yn Ne India. Yn Kerala, mae'r Onam Sadhya fel arfer yn cynnwys picl lemwn neu bicl leim. Mae paratoadau Indiaidd eraill o leim yn cynnwys picl leim wedi'i felysu, picl hallt, a siytni leim.

Wrth goginio, mae calch yn cael ei werthfawrogi oherwydd asidedd ei sudd ac arogl blodeuog ei gro. Mae'n gynhwysyn cyffredin mewn prydau Mecsicanaidd, Fietnam a Thai. Mae cawl leim yn ddysgl draddodiadol o dalaith Mecsicanaidd Yucatan. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer ei briodweddau piclo yn ceviche. Mae rhai ryseitiau guacamole yn galw am sudd leim.

Mae'r defnydd o leim sych (a elwir yn leim du neu limoo) fel cyflasyn yn nodweddiadol o fwyd Persiaidd, bwyd Iracaidd, yn ogystal ag mewn bwyd Dwyrain Arabia, *baharat* (cymysgedd sbeis a elwir hefyd yn *kabsa* neu *kebsa*).

Mae leim cywair yn rhoi blas i'r cymeriad i'r pwdin Americanaidd a elwir yn Key lime pie. Yn Awstralia, defnyddir leim anialwch i wneud marmalêd.

Mae leim yn gynhwysyn mewn sawl coctêl, yn aml yn seiliedig ar jin, fel jin a thonic, y gimlet a'r Rickey. Mae sudd leim wedi'i wasgu'n ffres hefyd yn cael ei ystyried yn gynhwysyn allweddol mewn margaritas, er bod sudd lemwn yn cael ei ddisodli weithiau. Mae hefyd i'w gael mewn llawer o goctêls rym fel y Daiquiri, a diodydd trofannol eraill.

Defnyddir echdynion leim ac olewau hanfodol leim yn aml mewn persawrau, cynhyrchion glanhau ac aromatherapi.

## Cynhyrchu
Mecsico yw prif allforiwr calch y byd gyda thua 16% o gyfanswm y byd, ac yna India (14.5%), yr Ariannin (10%), Brasil (8%) a Sbaen (7%).

*F* = amcangyfrif yn ôl FAO;
Ffont: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division 

## Amryiwaethau

File:Citrus hystrix dsc07772.jpg|Leim kaffir, *Citrus hystrix*
File:Lime CDC.jpg|Leim Asid, *Citrus aurantifolia*
File:Limette.jpg|Leim Persia, *Citrus latifolia*
File:Citrus limetta 'Millsweet' - Sweet lemon.jpg|Leim melys, *Citrus limetta*

## Dolenni
* lime tree and fruit, Citrus species Britannica 
* Lime Fruit Cultivation Technology - Asian Green Lemon Farming and Harvest ffilmig

## Cyfeiriadau
Categori:Ffrwythau
Categori:Coed
Categori:Bwyd a diod