Y Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol

Mae'r **Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol** (**CBD**), a adwaenir yn anffurfiol fel y **Confensiwn Bioamrywiaeth**, yn gytundeb amlochrog. Mae gan y Confensiwn dri phrif nod: gwarchod amrywiaeth fiolegol (neu fioamrywiaeth); defnydd cynaliadwy; a rhannu buddion sy'n deillio o adnoddau genetig yn deg a chyfiawn. Adnoddau genetig yw unrhyw ddeunydd sy'n dod o blanhigyn, anifail, microbaidd neu darddiad arall sy'n cynnwys unedau etifeddol. Ei nod yw datblygu strategaethau cenedlaethol ar gyfer cadwraeth a defnydd cynaliadwy o amrywiaeth fiolegol, ac fe'i hystyrir yn aml fel y ddogfen allweddol ynghylch datblygu cynaliadwy. 

Agorwyd y Confensiwn i'w lofnodi yn Uwchgynhadledd y Ddaear yn Rio de Janeiro ar 5 Mehefin 1992 a daeth i rym ar 29 Rhagfyr 1993. Yr Unol Daleithiau yw'r unig aelod-wladwriaeth y Cenhedloedd Unedig sydd heb gadarnhau'r Confensiwn. Mae ganddo ddau gytundeb atodol, Protocol Cartagena a Phrotocol Nagoya.

Mae Protocol Cartagena ar Fioddiogelwch i'r Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol (Saes. *The Cartagena Protocol on Biosafety to the Convention on Biological Diversity*) yn gytundeb rhyngwladol sy'n rheoli symudiadau organebau byw wedi'u haddasu (LMOs) sy'n deillio o fiotechnoleg fodern o un wlad i'r llall. Fe'i mabwysiadwyd ar 29 Ionawr 2000 fel cytundeb atodol i'r CBD a daeth i rym ar 11 Medi 2003.

Mae Protocol Nagoya ar Fynediad at Adnoddau Genetig a Rhannu'n Deg a Theg Buddion sy'n Deillio o'u Defnydd (ABS) i'r Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol yn gytundeb atodol arall i'r CBD. Mae'n darparu fframwaith cyfreithiol tryloyw ar gyfer gweithredu un o dri amcan y CBD yn effeithiol: rhannu buddion yn deg a chyfiawn, sy'n dod o'r defnydd o adnoddau genetig. Mabwysiadwyd Protocol Nagoya ar 29 Hydref 2010 yn Nagoya, Japan, a daeth i rym ar 12 Hydref 2014.

Roedd 2010 hefyd yn Flwyddyn Ryngwladol Bioamrywiaeth, ac Ysgrifenyddiaeth y CBD oedd ei ganolbwynt. Yn dilyn argymhelliad gan lofnodwyr CBD yn Nagoya, datganodd y Cenhedloedd Unedig y cyfnod 2011 i 2020 fel Degawd y Cenhedloedd Unedig ar Fioamrywiaeth. Mae *Cynllun Strategol y Confensiwn ar gyfer Bioamrywiaeth 2011-2020*, a grëwyd yn 2010, yn cynnwys Targedau Bioamrywiaeth Aichi.

Gelwir cyfarfodydd y Partïon i'r Confensiwn yn 'Gynadleddau'r Partïon' (*Conferences of the Parties*, neu COP), gyda'r un cyntaf (COP 1) yn cael ei gynnal yn Nassau, y Bahamas, ym 1994 a COP 27 yn Sharm El Sheikh, Yr Aifft.

Ym maes bioamrywiaeth forol ac arfordirol, ffocws CBD ar hyn o bryd yw nodi Ardaloedd Morol o Arwyddocâd Ecolegol neu Fiolegol (EBSAs) mewn lleoliadau cefnfor penodol yn seiliedig ar feini prawf gwyddonol. Y nod yw creu offeryn cyfreithiol rwymol rhyngwladol (ILBI) sy'n cynnwys cynllunio ar sail ardal a gwneud penderfyniadau o dan UNCLOS i gefnogi cadwraeth a defnydd cynaliadwy o amrywiaeth fiolegol morol y tu hwnt i feysydd awdurdodaeth genedlaethol (BBNJ).

## Tarddiad a chwmpas 
Cafodd y syniad o gonfensiwn rhyngwladol ar fioamrywiaeth ei lunio yng Ngweithgor Ad Hoc o Arbenigwyr ar Amrywiaeth Fiolegol Rhaglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig (UNEP) yn Nhachwedd 1988. Y flwyddyn ddilynol, sefydlwyd Gweithgor Ad Hoc o Arbenigwyr Technegol a Chyfreithiol ar gyfer drafftio testun cyfreithiol a oedd yn mynd i'r afael â chadwraeth a'r defnydd cynaliadwy o amrywiaeth fiolegol, yn ogystal â rhannu buddion sy'n deillio o'u defnydd â gwladwriaethau sofran a chymunedau lleol. Ym 1991, sefydlwyd pwyllgor negodi rhynglywodraethol, gyda'r dasg o gwblhau testun y Confensiwn yn derfynol.

## Ysgrifennydd Gweithredol 
Ar 1 Rhagfyr 2019 penodwyd Elizabeth Maruma Mrema, cyfreithwraig o Dansanïa yn ysgrifennydd gweithredol dros dro.

## Cyrff rhyngwladol a sefydlwyd 
### Cynhadledd y Pleidiau (COP) 
Corff llywodraethu'r Confensiwn yw Cynhadledd y Partïon (COP), sy'n cynnwys yr holl lywodraethau (a sefydliadau integreiddio economaidd, rhanbarthol) sydd wedi cadarnhau'r cytundeb. Mae'r awdurdod terfynol hwn yn adolygu cynnydd o dan y Confensiwn, yn nodi blaenoriaethau newydd, ac yn gosod cynlluniau gwaith ar gyfer yr aelodau. Gall COP hefyd wneud diwygiadau i'r Confensiwn, creu cyrff cynghori arbenigol, adolygu adroddiadau cynnydd gan aelod-wladwriaethau, a chydweithio â sefydliadau a chytundebau rhyngwladol eraill.

Mae Cynhadledd y Partïon yn defnyddio arbenigedd a chefnogaeth gan nifer o gyrff eraill a sefydlir gan y Confensiwn. Yn ogystal â phwyllgorau neu fecanweithiau a sefydlwyd ar sail ad hoc, y prif organau yw:

### Ysgrifenyddiaeth CBD 
Mae Ysgrifenyddiaeth CBD, sydd wedi'i lleoli ym Montreal, Quebec, Canada, yn gweithredu o dan UNEP, Rhaglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig (*United Nations Environment Programme*). Ei brif swyddogaeth yw trefnu cyfarfodydd, drafftio dogfennau, cynorthwyo aelod-lywodraethau i weithredu'r rhaglen waith, cydlynu â sefydliadau rhyngwladol eraill, a chasglu a lledaenu gwybodaeth.

### Corff Atodol ar gyfer Cyngor Gwyddonol, Technegol a Thechnolegol (SBSTTA) 
Mae'r SBSTA (*Subsidiary Body for Scientific, Technical and Technological Advice*) yn bwyllgor sy'n cynnwys arbenigwyr o aelod-lywodraethau sy'n gymwys mewn meysydd perthnasol. Mae'n chwarae rhan allweddol wrth wneud argymhellion i'r COP ar faterion gwyddonol a thechnegol. Mae'n darparu asesiadau o statws amrywiaeth fiolegol ac o fesurau amrywiol a gymerwyd yn unol â'r Confensiwn, ac mae hefyd yn rhoi argymhellion i Gynhadledd y Partïon, y gellir eu cymeradwyo'n gyfan gwbl, yn rhannol neu wedi'u hadasu gan y COPs.

### Is-gorff ar Weithredu (SBI) 
Yn 2014, sefydlwyd Is Gorff ar Weithredu (SBI) i ddisodli'r Gweithgor Penagored Ad Hoc ar Adolygu Gweithredu'r Confensiwn. Pedwar swyddogaeth a maes gwaith craidd SBI yw: 

* adolygu cynnydd o ran gweithredu; 
* camau gweithredu strategol i wella gweithrediad; 
* cryfhau dulliau gweithredu; a 
* gweithrediadau'r Confensiwn a'r Protocolau. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf yr SBI ar 2–6 Mai 2016 a chynhaliwyd yr ail gyfarfod ar 9–13 Gorffennaf 2018, y ddau ym Montreal, Canada. Cynhelir trydydd cyfarfod yr SBI ym  Mawrth 2022 yn Genefa, y Swistir. Mae Swyddfa Cynhadledd y Partïon yn gwasanaethu fel Swyddfa'r SBI. Cadeirydd presennol yr SBI yw Ms. Charlotta Sörqvist o Sweden.

## Cyfarfodydd y Partion 
Cynhaliwyd Cynhadledd y Pleidiau (COP) yn flynyddol am dair blynedd ar ôl 1994, ac yna bob dwy flynedd ar flynyddoedd eilrif.

### 1994 COP 1 
Cynhaliwyd cyfarfod cyffredin cyntaf y Partïon i'r Confensiwn yn Nhachwedd a Rhagfyr 1994, yn Nassau, Bahamas.

### 1995 COP 2 
Cynhaliwyd ail gyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn yn Nhachwedd 1995, yn Jakarta, Indonesia.

### 1996 COP 3 
Cynhaliwyd trydydd cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn yn Nhachwedd 1996, yn Buenos Aires, yr Ariannin.

### 1998 COP 4 
Cynhaliwyd pedwerydd cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn ym Mai 1998, yn Bratislava, Slofacia.

### 1999 EX-COP 1 (Cartagena) 
Cynhaliwyd Cyfarfod Arbennig Cyntaf Cynhadledd y Pleidiau yn Chwefror 1999, yn Cartagena, Colombia. Arweiniodd cyfres o gyfarfodydd at fabwysiadu Protocol Cartagena ar Bioddiogelwch yn Ionawr 2000, a ddaeth i rym o 2003.

### 2000 COP 5 
Cynhaliwyd pumed cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn ym Mai 2000, yn Nairobi, Kenya.

### 2002 COP 6 
Cynhaliwyd chweched cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn yn Ebrill 2002, yn yr Hâg, yr Iseldiroedd.

### 2004 COP 7 
Cynhaliwyd seithfed cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn yn Chwefror 2004, yn Kuala Lumpur, Malaysia.

### 2006 COP 8 
Cynhaliwyd wythfed cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn ym mis Mawrth 2006, yn Curitiba, Brasil.

### 2008 COP 9 
Cynhaliwyd nawfed cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn ym Mai 2008, yn Bonn, yr Almaen.

### 2010 COP 10 (Nagoya) 
Cynhaliwyd degfed cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn yn Hydref 2010, yn Nagoya, Japan. Yn y cyfarfod hwn y cadarnhawyd Protocol Nagoya.

2010 oedd Blwyddyn Ryngwladol Bioamrywiaeth ac Ysgrifenyddiaeth y CBD oedd ei ganolbwynt. Yn dilyn argymhelliad gan lofnodwyr CBD yn ystod COP 10 yn Nagoya, datganodd y Cenhedloedd Unedig, ar 22 Rhagfyr 2010, 2011 i 2020 fel Degawd y Cenhedloedd Unedig ar Fioamrywiaeth.

### 2012 COP 11 
Yn arwain at gyfarfod Cynhadledd y Partïon (COP 11) ar fioamrywiaeth yn Hyderabad, India, 2012, mae paratoadau ar gyfer Safbwyntiau Byd Eang ar Fioamrywiaeth wedi dechrau, gan gynnwys partneriaid hen a newydd ac adeiladu ar brofiadau Barn Fyd-eang ar Gynesu Byd-eang. 

### 2014 COP 12 
O dan y thema, "Bioamrywiaeth ar gyfer Datblygu Cynaliadwy", ymgasglodd miloedd o gynrychiolwyr llywodraethau, cyrff anllywodraethol, pobl frodorol, gwyddonwyr a'r sector preifat yn Pyeongchang, Gweriniaeth Corea yn Hydref 2014 ar gyfer 12fed cyfarfod Cynhadledd y Partïon i'r Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol (COP 12).

Rhwng 6 a 17 Hydref 2014, bu'r Partïon yn trafod gweithredu'r Cynllun Strategol ar gyfer Bioamrywiaeth 2011-2020 a'i Dargedau Bioamrywiaeth Aichi, a oedd i'w cyflawni erbyn diwedd 2020. Roedd canlyniadau Global Biodiversity Outlook 4, sef adroddiad asesu blaenllaw'r CBD, yn sail i'r trafodaethau.

### 2016 COP 13 
bawd| Cyfarfod COP13 Mecsico
Cynhaliwyd trydydd cyfarfod ar ddeg o'r Partïon i'r Confensiwn rhwng 2 a 17 Rhagfyr 2016 yn Cancún, Mecsico.

### 2018 COP 14 
Cynhaliwyd 14eg cyfarfod cyffredin y Partïon i'r Confensiwn ar 17-29 Tachwedd 2018, yn Sharm El-Sheikh, yr Aifft. Daeth Cynhadledd Bioamrywiaeth y Cenhedloedd Unedig 2018 i ben ar 29 Tachwedd 2018 gyda chytundeb rhyngwladol eang ar wrthdroi dinistr byd-eang natur a cholli bioamrywiaeth sy'n bygwth pob math o fywyd ar y Ddaear. Mabwysiadodd y Partion y Canllawiau Gwirfoddol ar gyfer dylunio a gweithredu'n effeithiol ddulliau seiliedig ar ecosystemau o addasu i newid yn yr hinsawdd a lleihau'r risg o drychinebau. Cytunodd llywodraethau hefyd i gyflymu camau gweithredu i gyflawni Targedau Bioamrywiaeth Aichi, y cytunwyd arnynt yn 2010, tan 2020. Byddai gwaith i gyrraedd y targedau hyn yn digwydd ar y lefelau byd-eang, rhanbarthol, cenedlaethol ac is-genedlaethol.

### 2021/2022 COP 15 
Yn wreiddiol roedd 15fed cyfarfod y Partion i fod i gael ei gynnal yn Kunming, Tsieina yn 2020, ond cafodd ei ohirio sawl gwaith oherwydd y pandemig COVID-19, a darddodd yn Tsieina. Ar ôl i'r dyddiad cychwyn gael ei ohirio am y trydydd tro, rhannwyd y Confensiwn yn ddwy sesiwn. Cynhaliwyd digwyddiad ar-lein yn bennaf yn Hydref 2021, lle llofnododd dros 100 o genhedloedd ddatganiad Kunming ar fioamrywiaeth. Thema'r datganiad oedd "Gwareiddiad Ecolegol: Creu Dyfodol a Rennir gan Bopeth Bywyd ar Wyneb Daear". Cytunwyd dros dro ar ddau-ddeg-un o dargedau-gweithredu, drafft yng nghyfarfod mis Hydref, i'w trafod ymhellach yn yr ail sesiwn: digwyddiad wyneb-yn-wyneb a aildrefnwyd i ddigwydd yn 2022. Cynhaliwyd COP 15 ym Montreal, Canada, rhwng 5 ac 19 Rhagfyr 2022, lle mabwysiadwyd Fframwaith Bioamrywiaeth Fyd-eang Kunming-Montreal ar 19 Rhagfyr 2022.
 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan y Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol (CBD).
* Testun y Confensiwn o wefan CBD
* Cadarnhad yn y storfa
* Astudiaethau achos ar weithredu'r Confensiwn o wefan BGCI gyda dolenni i erthyglau perthnasol
* Nodyn rhagarweiniol gan Laurence Boisson de Chazournes, nodyn hanes gweithdrefnol a deunydd clyweledol ar y *Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol* yn Archifau Hanesyddol Llyfrgell Clyweled y Cenhedloedd Unedig ar Gyfraith Ryngwladol

Categori:Cytundebau'r Deyrnas Unedig
Categori:Cytundebau'r Eidal
Categori:Cytundebau'r Almaen
Categori:Cytundebau Ffrainc
Categori:Bioamrywiaeth