open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afon Taf Fawr

Afon sy'n ymuno af Afon Taf Fechan i ffurfio Afon Taf yw **Afon Taf Fawr**.

Mae'n tarddu ym Bannau Brycheiniog fel Blaen Taf Fawr yn y dyffryn rhwng copaon Y Gyrn a Corn Du. Llifa tua'r de, gan groesi priffordd yr A470 a llifo i mewn i Gronfa'r Bannau. Wedi gadael y gronfa yma, llifa ymlaen tua'r de trwy ddwy gronfa arall, Cronfa Cantref a Chronfa Llwyn-on.

Mae'n cyfarfod Afon Taf Fechan o gwmpas rhan ogleddol Merthyr Tudful i ffurfio Afon Taf.

Taf Fawr
Taf Fawr
Plas Newydd (Llangollen)

Hen blasty ger Llangollen, Sir Ddinbych ydy **Plas Newydd**, a fu unwaith yn gartref i 'Ferched Llangollen', sef Eleanor Butler a Sarah Ponsonby ac sy'n dyddio yn ôl i ddechrau'r 18ed ganrif. Ehangwyd y bwthyn cyffredin hwn rhwng 1798 ac 1814 gan y merched yn sylweddol. Mae'r tŷ, bellach, yn eiddo i Gyngor Sir Ddinbych ac ar agor i'r cyhoedd.

Dywedir fod yr ymwelwyr canlynol wedi picio draw i weld y merched: Dug Wellington, Syr Walter Scott, a Wordsworth.

## Oriel luniau

Plas Newydd, Llangollen NLW3361509.jpg|Ffotograff gan John Thomas, tua 1875
Plas Newydd, Llangollen NLW3361510.jpg|Tua 1875
Porch of Plas Newydd, Llangollen.jpg|Porth y plasty
Plas Newydd, Llangollen, Sir Ddinbych - cyn gartref i Eleanor Butler a Sarah Ponsonby, Cymru (Wales) 01.webm |Fideo (awyrlun) o'r plas

## Dolennau allanol 
* Plas Newydd  ar wefan Cyngor Sir Ddinbych

## Cyfeiriadau
Categori:Llangollen
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
Plasnewydd (Rhiwabon)

Plasty yn Rhiwabon, ger Wrecsam a elwid yn wreiddiol yn Llwyn-y-Moel ydy **Plasnewydd** neu **Plas Newydd**. Fe'i codwyd gan y teulu Griffith o'r Penrhyn; etifeddodd Gwilym ap Gruffudd lawer o aneddau drwy ei briodas i Morfydd, merch Goronwy ap Tudur Fychan o Benmynydd.

Yn 1553 priododd Elen Griffith o'r Penrhyn Syr Nicholas Bagnall, a ychwanegodd Plas Newydd i'w ystâd enfawr yn Iwerddon.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Archives Network Wales

Categori:Plasdai Wrecsam
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Wrecsam
Taith Taf

bawd|Man cychwyn Taith Taf ym Mhlas Roald Dahl, Caerdydd

Llwybr yn ne Cymru ar gyfer cerddwyr a seiclwyr yw **Taith Taf** (weithiau **Llwybr Taf**) (Saesneg: *Taff Trail*). Mae'r llwybr, sy'n rhan o Lôn Las Cymru, yn ymestyn am 55 milltir rhwng Caerdydd ac Aberhonddu, gan ddilyn Afon Taf am ran helaeth o'r ffordd.

Mae'r llwybr yn cychwyn ym Mhlas Roald Dahl, Caerdydd, ac yn croesi Afon Taf ac yna'n ei dilyn tua'r gogledd drwy ganol y ddinas, gan ddod o fewn  50 llath i orsaf reilffordd ganolog Caerdydd a Stadiwm y Mileniwm; yna mae'n arwain trwy Erddi Sophia, Parc Bute a Meysydd Pontcanna. Wedi gadael y ddinas, mae'n mynd drwy bentref Tongwynlais, lle mae'n fforchio, gydag un fforch yn dringo i Gastell Coch a'r fforch arall yn mynd islaw'r castell. Mae'r ddwy ran yn ail-ymuno ger Nantgarw.

Oddi yma, mae'n dilyn llwybr seiclo cenedlaethol rhif 4 heibio Pontypridd a Rhydyfelin, Cilfynydd ac Abercynon. Ger Pontygwaith, mae'n dringo'n serth uwchben y briffordd A470 i Aberfan, yna trwy bentrefi Troed-y-rhiw ac Abercannaid, i gyrraedd Merthyr Tudful.

Oddi yno, mae'n dilyn Afon Taf Fechan trwy Pontsticill, tros Fannau Brycheiniog a heibio Talybont-ar-Wysg, i Aberhonddu, gan ddilyn Camlas Mynwy ac Aberhonddu am ychydig cyn cyrraedd y pen draw.

Ceir hefyd lwybr arall a elwir yn Llwybr Taf sy'n dilyn Afon Taf Fawr o Gefn Coed i Aberhonddu.

## Dolenni allanol
*  My Taff Trail – gwybodaeth am y llwybr

Categori:Cludiant yng Nghaerdydd
Categori:Cludiant ym Mhowys
Categori:Cludiant yn Rhondda Cynon Taf
Categori:Llwybrau Cymru
Categori:Llwybrau beiciau Cymru
Ysgol Cerrigydrudion

Ysgol gynradd sirol naturiol Gymraeg ym mhentref Cerrigydrudion yn ardal Uwchaled, Sir Conwy yw **Ysgol Cerrigydrudion**. Mae'n gwasnaethu plant rhwng 4 ac 11 oed yn llawn amser, a phlant 3–4 oed yn rhan amser.

Yn 2004, roedd 69 o ddisgyblion llawn amser ar y gofrestr, a daeth 80% ohonynt o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith.

Mae adeiladau'r ysgol yn rhan o gampws Canolfan Gymunedol Cerrigydrudion, a rhennir rhai adnoddau, megis y neuadd fawr, gyda'r gymuned.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan yr ysgol

Cerrigydrudion
Categori:Cerrigydrudion
Ysgol Rhewl

Ysgol gynradd gymunedol ddwyieithog yn Rhewl ger Rhuthun, Sir Ddinbych yw **Ysgol Rhewl**. Mae'n ysgol categori C o dan y system iaith, ac yn gwasanaethu plant rhwng 4 ac 11 oed. Roedd 41 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol ym mis Ionawr 2009, i gymharu a 42 yn 2005 (yn cynnwys 9 o blant meithrin). Dim ond saith disgybl oedd yn siarad y Gymraeg fel iaith gyntaf yn 2005.

Roedd yr ysgol dan fygythiad o gau yn sgil cynlluniau ad-drefnu ysgolion Cyngor Sir Ddinbych a gyhoeddwyd ym mis Chwefror 2005.

Gellir gweld Moelydd Clwyd o du blaen yr ysgol.

## Cyfeiriadau
Rhewl
Rhewl
Ysgol Cyffylliog

250px|bawd|Ysgol Cyffylliog
Ysgol gynradd ddwyieithog yng Nghyffylliog ger Rhuthun, Sir Ddinbych yw **Ysgol Cyffylliog**. Mae'n gwasanaethu plant rhwng 3 ac 11 oed. Roedd 29 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol yn 2005 a 21 yn 2012. Yn 2005 daeth tua 25% ohonynt o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith, er hynny mae 75% o'r disgyblion yn cael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.

Erbyn Tachwedd 2012 roedd 53% (sef 24) o lefydd gweigion yn yr ysgol a chyhoeddodd Cyngor Sir Ddinbych eu bwriad i aildrefnu addysg yn y cylch.

Mae'r wisg ysgol yn cynnwys crys chwys ysgol, crys-t gwyn/glas, trowsus/sgert/pinaffor du/llwyd/glas tywyll ac esgidiau/trainers tywyll.

Bu'r ysgolhaig Edward Stanton Roberts yn brifathro'r ysgol rhwng 1920 ac 1931.

## Cyfeiriadau
Cyffylliog
Cyffylliog
Ysgol Pen Barras

[bawd|Côr yr ysgol yn dathlu llwyddiant dod yn gyntaf yng nghystadleuaeth 'Songs of Praise', drwy [Gwledydd Prydain|wledydd Prydain; Mai 2011. Bu farw Elen Meirion eu harweinydd yn haf 2012.]]
Ysgol gynradd Gymraeg yn Rhuthun, Sir Ddinbych yw **Ysgol Pen Barras**. Mae'n gwasanaethu plant rhwng 3 ac 11 oed. Mae’r ysgol yn rhannu safle gydag Ysgol Stryd y Rhos.

Roedd 204 o ddisgyblion ar y gofrestr yn 2005, yn ogystal â 29 o blant meithin a fynychai'r ysgol yn ran-amser. Daeth 60% o'r disgyblion o gartrefi lle siaradwyd y Gymraeg yn rhugl yn 2005, ond roedd hanner y plant meithrin yn ddysgwyr.

Y prifathro presennol yw Mr Marc Lloyd Jones.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhuthun
Pen Barras
Pen Barras
Hindenburg

Gallai **Hindenburg** gyfeirio at:

*Paul von Hindenburg (1847–1934), cadfridog Almaenig; Arlywydd yr Almaen 1925–1934
*Carl Hindenburg (1741–1808), mathemategydd
* LZ 129 *Hindenburg*, Zeppelin a aeth ar dân yn 1937
Cilfynydd

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Cilfynydd**. Saif ar lan Afon Taf, tua milltir o dref Pontypridd, a 12 milltir i'r gogledd o ddinas Caerdydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Hanes y pentref
Safai'r pentref bach, amaethyddol, gwreiddiol ar hen ffordd porthmyn ac fe'i galwyd ar ôl fferm a safai ar ochr ddwyreiniol y dyffryn: "Fferm Cilfynydd" lle trigai teulu'r 'Llwydiaid'. Roedd ambell dyddyn yno hefyd, rhai wedi'u codi o ganlyniad i agor Camlas Morgannwg a lifai gerllaw. Yn ôl Cyfrifiad 1881, roedd union 100 o bobl yn byw yma; erbyn 1901 tyfodd y boblogaeth i 3,500. Tyfodd y pentre'n gyflym, felly, wedi sefydlu Glofa'r Albion yn 1887.

## Tanchwa Glofa'r Albion
chwith|bawd|Y lofa
Bu damwain fawr yma ar 23 Mehefin 1894, pan ffrwydrodd y pwll, gan ladd 290 o weithwyr a 123 o geffylau. Hon oedd ail drychineb waethaf yn hanes Maes Glo De Cymru; dim ond trychineb Senghenydd yn 1913 oedd yn waeth. Wedi ymchwiliad, daethpwyd i'r canlyniad mai ffrwydriad nwy achosodd y gyflafan, ond nid oedd tystiolaeth beth gynheuodd y ffrwydriad felly ni chyhuddwyd y perchnogion, yr *Albion Steam Coal Company*, o drosedd.

Roedd y pwll yn dal i gyflogi 991 o ddynion yn 1947, pan ddaeth dan oruchwyliaeth y Bwrdd Glo, ond caeodd yn 1966.

## Pobl o Gilfynydd
*Merlyn Rees, gwleidydd
*Stuart Burrows, tenor
*Syr Geraint Evans, baswr

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Y Cofiadur

Cyhoeddir ***Y Cofiadur*** gan Gymdeithas Hanes Annibynwyr Cymru, cymdeithas a sefydlwyd yn 1920 gan Undeb yr Annibynwyr Cymraeg.  Cylchgrawn blynyddol Cymraeg ei iaith ar hanes crefydd yw *Y Cofiadur* sy’n cynnwys erthyglau ar hanes yr eglwysi Annibynnol Cymraeg a’r unigolion ynghlwm wrthynt, ynghyd â deunydd cyfeiriol.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Y Cofiadur* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
* Gwefan Undeb yr Annibynwyr Cymreig 

Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1920
Paul von Hindenburg

Cadlywydd o'r Almaen ac Arlywydd yr Almaen oedd **Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg**, a adwaenid fel **Paul von Hindenburg** (2 Hydref 1847 – 2 Awst 1934).

Ganed Hindenburg yn Poznań, Gwlad Pwyl, yr adeg honno Posen yn Nheyrnas Prwsia. Daeth yn swyddog ym myddin Prwsia, gan ymddeol yn 1911. Dychwelodd i'r fyddin ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, a daeth i sylw byd-eang pan enillodd fuddugoliaeth dros fyddin Rwsia ym Mrwydr Tannenberg yn 1914. O 1916 ymlaen, oedd ef pennaeth y staff cyffredinol, gydag Erich Ludendorff yn ddirpwy iddo.

Ymddeolodd eto yn 1919. Yn 1925, etholwyd ef yn ail Arlwydd yr Almaen. Erbyn etholiad 1932, roedd yn 84 oed a'i iechyd yn dirywio, ond perswadiwyd ef i gymeryd rhan yn etholiad arlywyddol y flwyddyn honno, gan y credid mai ef yn unig a allai guro Adolf Hitler. Enillodd Hindenburg yr etholiad, ond yn Ionawr 1933, apwyntiodd Hilter yn Ganghellor yr Almaen.

Wedi i Hindenburg farw, cyhoeddodd Hitler ei fod yn gadael y swydd o Arlywydd yn wag, a chyhoeddodd ei hyn yn arweinydd yr Almaen fel *Führer und Reichskanzler*.

Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Arlywyddion yr Almaen
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1934
Alcen

200px|bawd|Adeiledd Alcen
Teulu o hydrocarbonau yw alcenau. Maent yn cynnwys yr elfennau carbon a hydrogen wedi'u cysylltu â bondiau sengl a bond dwbl rhwng y carbonau. CnH2n yw'r fformiwla cyffredinol. Ethen (C2H4), propen (C3H6) a bwten (C4H8) yw aelodau cyntaf y gyfres.

Categori:Cemeg organig
Cymru (gwahaniaethu)

Gwlad yng ngorllewin Ewrop yw **Cymru**. Gallai'r enw gyfeirio at sawl peth arall hefyd:

## Gwleidyddiaeth
*Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)
*Cymru Annibynnol, plaid wleidyddol
*Cymru Fydd, mudiad cenedlaetholgar
**Cymru Fydd (gwahaniaethu)

## Llenyddiaeth
*Cymru (cylchgrawn)
*Cymru Fydd (drama)

## Hanes ayyb
*Cymru a Lloegr
*Cymru a'r Ail Ryfel Byd
*Cymru a'r Cymry ar stampiau

## Gweler hefyd
*Cymry
*Wales
Wil Cefn Coch

Roedd **William Richards** neu **Wil Cefn Coch** yn botsiar a gyhuddwyd o saethu a lladd ceidwad tir Ystâd Trawscoed o'r enw Joseph Butler, cyn dianc i Ohio, UDA.

## Stori 
bawd|Poster yn cynnig gwobr i unrhyw un sydd yn dal William Richards

Potsiar oedd William Richards neu Wil Cefn Coch fel yr adnabyddir ef. Aeth i botsio gyda'r brodyr Jones, sef Morgan a Henry Tŷ'n Llwyn, gan gario dau ddryll a phastwn. Pan aeth y tri i Goed Gwern Dolfor, fe aeth pedwar cediwad tir yr ystâd ar eu hôl ar ôl clywed sŵn gwn yn tanio. Aeth y tri i Gae Caergwyn ar frys cyn troi i weld James Morgan yn eu herio. Cyrhaeddodd y tri ardd bwthyn Cwmbyr ac yna Gwmbyr-bach. Erbyn hyn roedd Butler wedi dal i fyny â Morgan ac ar fin gafael yn un o'r tri pan drodd y talaf o'r potsieriaid a saethu Butler. Llwyddodd James Morgan i ddal y potswr Morgan Jones, a beiodd Jones Wil Cefn Coch am y saethu. Bu farw Joseph Butler o ergyd i'w galon.

#### Cuhyddo'r brodyr Jones 
Cyhuddwyd Morgan Jones yn Llys Bach Llanilar o fod yn gysylltiedig â llofruddiaeth Joseph Butler ac o herwhela, a chadwyd ef yn y ddalfa. Yna, ildiodd Henry Jones ei hun i'r heddlu a chyhuddwyd ef o'r un troseddau â'i frawd. Ym Mrawdlys Gwanwyn Sir Aberteifi ar 7 Mawrth 1869 cafwyd Morgan Jones yn euog o herwhela yn unig a charcharwyd ef am flwyddyn. Doedd dim digon o dystiolaeth i ddedfrydu Henry.

#### Cuddio Wil 
Yn ôl y sôn, cuddiodd Wil yn yr ardal am ddau neu dri mis a drefnwyd gan drwsiwr oriawr, dafydd Joseph. Cuddiodd Wil mewn pwll rhod mewn Melin, a thro arall o dan ddillad gwely lle'r roedd mam yn bwydo baban wrth i heddlu chwilio'r ffarm. Aeth plismyn at ei dŷ ar ôl clywed ei fod yn mynd adref ac ar ol gofyn i'w fam os oedd yno, dywedodd hithau 'Ydi!' gan achosi i un plismon faglu, cwympo a thorri ei goes a diancodd Wil eto. Dosbarthwyd posteri gan gynnig gwobr am wybodaeth fyddai'n arwain at arestio Wil.

#### Dianc 
Trefnodd Dafydd Josepha'r bardd John Jones i symud Wil i Lerpwl ac yna ar long i America. Cerdodd y tri i Lerpwl ac fe wnaeth Dafydd Josph roi colur ar wyneb Wil i newid ei edrychiad. Roedd pob llong yn cael ei wylio, felly gwisgwyd Wil mewn dillad menyw ac aeth ar long i America. Glaniodd Wil yn Pennsylvania ac yna teithio i Ohio lle'r oedd nifer fawr o Gymry yn Oak Hill, gyda llawer o Sir Aberteifi. 

Un tro, yn ystod dadl mewn bar, taflodd Wil gyllell at ddyn arall, ond ni ddaeth yr awdurdodau ddwyn achos yn ei erbyn.

Newidiodd Wil ei enw a dechreuodd weithio fel gwas fferm. Priododd â Gwyddeles oedd yn forwyn yno. Parhaodd Wil i ysgrifennu at deulu a ffrindiau yn Mynydd Bach ac mewn llythyr, dywedodd un o'i ffrindiau fod yr heddlu wedi darganfod lle roedd yn byw ac yn ystyried anfon uwch swyddog i'w gymryd yn ôl i Gymru. Atebodd Wil, 'Byddaf yn falch iawn o groesawu unrhyw un o'r hen wlad,' ond y dylai'r swyddog ffarwelio â'i ffrindiau gan fyddai'n mynd yn ôl adref.

Bu farw yn Oak Hill.

## Cyfres 
Gwnaed ffilm o hanes **Wil Cefn Coch** yn y gyfres deledu S4C, "Dihirod Dyfed". Mae'r ffilm bellach ar y cwrs TGAU Llenyddiaeth Gymraeg.

## Cyfeiradau
*Erthygl am Wil Cefn Coch yn adran 'Adar Brith' BBC Cymru

Categori:Troseddwyr y 19eg ganrif o Gymru
Cymru (cylchgrawn)

Sefydlwyd ***Cymru*** gan O. M. Edwards yn 1891; a bu’n olygydd arno hyd 1920. Cyhoeddwyd y cylchgrawn gan gyfres o gwmnïau o Gaernarfon, D.W. Davies ai’i Gwmni, Cwmni’r Wasg Genedelatheol Gymreig, a Chwmni’r Cyhoeddwyr Cymreig, yna gan Hughes a'i Fab, Wrecsam.

Cylchgrawn misol poblogaidd oedd *Cymru* â chanddo bolisi anenwadol cryf, yn cynnwys erthyglau ar y celfyddydau a llenyddiaeth. Roedd yn bwysig iawn wrth hyrwyddo cenedlgarwch diwylliannol Cymreig.

Digidir Cymru gan brosiect Cylchgronau Cymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar hyn o bryd.

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1891
Pontygwaith

Gallai **Pontygwaith** neu **Pont-y-gwaith** gyfeirio at:

* Pontygwaith, pentref ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful
* Pont-y-gwaith, pentref ym mwrdeisdref sirol Rhondda Cynon Taf
Isomeredd geometrig

Lle ceir bondiau sengl, gall un rhan o'r moleciwl cylchdroi mewn perthynas â gweddill y moleciwl. Mae bondiau dwbl yn atal y cylchdroi rhydd a dyma sy'n esbonio bodolaeth isomerau geometrig.  Moleciwlau sydd a'r un fformiwlau molecylaidd a'r un fformiwla adeiladol ond a geometregau gwahanol i'w gilydd i'w isomerau geometrig. Gall alcennau sydd a bond dwbl dangos isomeredd geometrig oherwydd y bond dwbl.
## Nodiant E-Z
Nodiant E-Z neu gonfensiwn E-Z ydy dull dethol IUPAC o ddisgrifio stereocemeg bondiau dwbwl sydd a 3 neu 4 dirprwy. Ble mae yna fondiau sengl cofalent, gall rhan o'r moleciwl gylchdroi. Mae hyn yn estyniad o'r nodiant cis/trans.

Yn yr animeiddiad uchod, dangosir Ethan sydd efo bond sengl sy'n galluogi cylchdroi. Mae'r bondiau dwbl yma yn atal y cylchdroi a dyma sy'n creu'r theori E-Z. Mae gan y moleciwlau hyn yr un fformiwla foleciwlaidd ond adeileddau gwahanol.

*Mae ffurfwedd E (o’r gair Almaeneg "entgegen" sy'n golygu "gwrthwyneb")  yn digwydd os yw'r ddau grŵp o flaenoriaeth uchel ar ochrau cyferbyniol.
*Mae ffurfwedd Z (o’r gair Almaeneg "zusammen" sy'n golygu "ynghyd")  yn digwydd os os yw'r ddau grŵp o flaenoriaeth uchel ar yr un ochor.

Mae'r isomerau yma'n dangos rhai gwahaniaethau mewn priodweddau ffisegol. Mae gan isomerau E berwbwyntiau uwch nag isomerau Z. Mae yna rhai gwahaniaethau mewn priodweddau cemegol yn dibynnu ar yr adwaith.

Categori:Cemeg organig
Categori:Cemeg
Carreglwyd

Plasty gyda gerddi coediog yn Llanfaethlu, Ynys Môn, yw **Carreglwyd**. Mae'n dyddio o'r 17g. Mae'n agored i'r cyhoedd yn ystod mis Mai ar gyfer llwybrau cerdded clychau'r gog, a theithiau tywysedig o gwmpas y tŷ. Mae lawnt eang, gyda choed urddasol, yn arwain i lawr at lyn a gardd wedi'u hamgylchynu gan fur.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Carreglwyd 
* Tudalen ar wefan BBC Cymru

Categori:Plasdai Ynys Môn
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Llanfaethlu
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Rhydfelen

Gallai **Rhydfelen** gyfeirio at:

* Rhydyfelin, pentref ym mwrdeisdref sirol Rhondda Cynon Taf
* Ysgol Rhydfelen, yn awr Ysgol Gyfun Gartholwg
Pontygwaith, Merthyr Tudful

:''Ni ddylid chymysgu'r pentref hwn â Phont-y-gwaith ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf.''

Pentref yng nghymuned Treharris, bwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Pontygwaith**. Saif gerllaw Afon Taf.

Sefydlwyd gwaith haearn bychan yma gan Anthony Morley yn 1583. 
Adeiladwyd bythynnod ar ddechrau'r 19g i gartrefu gweithwyr Camlas Morgannwg. Ychydig o'r pentref gwreiddiol sy'n weddill bellach; dymchwelwyd y mwyafrif o adeiladau i wneud lle i'r A470 yn y 1980au. Mae Llwybr Taf yn mynd heibio hen safle'r pentref.

Enwir y pentref ar ôl pont yn groesi Afon Taf yma. Y bont gerrig sy'n sefyll yno heddiw a ddisodlodd strwythur pren cynharach ym 1811.

250px|bawd|dim|Y bont ym Mhontygwaith

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Treharris
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Plas Penmynydd

Yn 1576 y codwyd **Plas Penmynydd** a hynny gan deulu'r Tuduriaid ym Mhenmynydd, Ynys Môn ar safle plasdy cynharach, tua dwy filltir o Lanfair Pwllgwyngyll. Yma y ganwyd Owain Tudur, priod Catrin o Valois. Mae'r plasty, bellach, mewn dwylo preifat.

Ymwelodd y bardd Iolo Goch â'r plasdy rhywbryd yn y cyfnod 1367-82. Mae'n moli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) ac yn cymharu Penmynydd i aelwyd llys Urien Rheged:

Cyntaf lle'r af, llew a rydd,
Caer Pen Môn, carw Penmynydd,
Tŷ, gwelais gynt, teg wiwle,
Tudur Llwyd, da ydyw'r lle;
Yno mae, heb gae ar ged,
Ail drigiant aelwyd Rheged.

## Cyfeiriadau
Penmynydd
Categori:Penmynydd a Star
Rhydyfelin, Rhondda Cynon Taf

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Rhydyfelin.''

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Rhydyfelin**, hefyd **Rhydfelen**. Fe'i lleolir yng nghymuned Pontypridd. Sair i'r de o ganol y dref Pontypridd, ar lan ddwyreiniol Afon Taf. Mae'r briffordd A470 a Llwybr Taf yn mynd heibio'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Addysg
Rhydyfelin oedd safle wreiddiol Ysgol Gyfun Rhydfelen, ail ysgol uwchradd Gymraeg Cymru, a agorwyd yn 1962. Yn 2006, symudd yr ysgol i bentref cyfagos Pentre'r Eglwys, a newidiwyd yr enw'n swyddogol i Ysgol Gyfun Garth Olwg.

Ym mis Medi 2024 agorwyd Ysgol Gynradd Gymraeg Awel Taf yn y pentref. Roedd hwn ar safle hen ysgol gynradd cyfrwng Saesneg (ond gyda ffrwd Gymraeg), Ysgol Heol y Celyn, a leolwyr ar Holly Rd. Dymchwelwyd Ysgol Heol y Celyn i agor yr ysgol cyfrwng Cymraeg newydd oedd yn rhan o wariant £79.9 miliwn gan Gyngor Rhondda Cynon Taf i agor tair ysgol newydd (dwy Saesneg ac un Gymraeg). Caewyd Ysgol Gynradd Gymraeg Pont Siôn Norton fel rhan o'r ad-drefnu a digwylwyd y byddai disgyblion oddi yno yn mynychu'r Ysgol Awel Taf newydd.

## Pobl o Rydyfelin
Daw'r band Lostprophets o Rydyfelin.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Pontypridd
Notting Hill (ffilm)

Mae ***Notting Hill*** (1999) yn ffilm gomedi rhamantaidd sydd wedi'i lleoli yn Notting Hill, Llundain. Rhyddhawyd y ffilm ar yr 21ain o Fai, 1999. Ysgrifennwyd y sgript gan Richard Curtis a ysgrifennodd Four Weddings and a Funeral hefyd. Cynhyrchwyd y ffilm gan Duncan Kenworthy, a chafodd ei chyfarwyddo gan Roger Michell. Mae'r ffilm yn serennu Hugh Grant, Julia Roberts, Rhys Ifans, Emma Chambers, Tim McInnerny, Gina McKee a Hugh Bonneville.

Cafodd y ffilm feirniadaethau da gan y beiriniaid a gwnaeth yn dda yn y simenau, gan ennill Wobr BAFTA. Enillodd nifer o wobrau eraill gan gynnwys Gwobr Gomedi Brydeinig a Gwobr BRIT am y trac sain.

## Dolenni Allanol
*Gwefan Swyddogol 

Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau comedi Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Y Faenol Fawr

Codwyd **Y Faenol Fawr**, Bodelwyddan, Sir Ddinbych, yn 1597 gan John Lloyd, cofrestrydd Llanelwy. Roedd gan Thomas Myddelton hefyd gysylltiad a'r lle. Un o nodweddion mwyaf trawiadol y plasty yw'r talcennau ar ffurf grisiau. Heddiw, mae'r mynediad a'r cyntedd gerllaw'r parlwr, ond mae'n annhebyg iawn mai dyma oedd yn wreiddiol. Mae darlun gan yr arlunydd Moses Griffith tua'r flwyddyn 1770 yn dangos y mynediad yng nghanol yr adeilad.

Mae'r hen blasdy yn westy heddiw.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Gwesty'r Faenol Fawr 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Categori:Plasdai Sir Ddinbych
Plas Hafodunos

Plasty yn Llangernyw, Bwrdeisdref Sirol Conwy, yw **Plas Hafodunos** (neu **Neuadd Hafodunos**). Fe'i codwyd rhwng 1861 ac 1866. Cafodd ei gynllunio gan y pensaer Syr George Gilbert Scott (1811-1878) ar gost o tua £30,000 - a hynny ar gyfer Henry R. Sandbach. Roedd Henry yn fab i Samuel Sandbach, masnachwr a pherchennog llongau o Lerpwl a brynodd y safle yn 1831, ble roedd hen plasty a oedd yn dyddio o hanner cyntaf yr 17g.

Adeiladwyd y plasty mewn arddull Gothig-Fenesaidd, gan ddefnyddio brics coch a thoeau llechi. Ystyrir Hafodunos yn un o'r enghreifftiau gorau o blastai'r pensaer, yn ail yn unig i Neuadd Kelham, Swydd Nottingham; yr unig dŷ iddo ei gynllunio yng Nghymru.  Y tu fewn roedd rhai nodweddion cwbwl nodweddiadol o arddull Scott: drysau dull Pugin, nenfydau asennog, a simneiau marmor a charreg. Roedd yma gerfluniau nodedig gan gynnwys eitemau gan John Gibson (1790-1866).

Yn y gerddi ceid sawl enghraifft o blanhigion tramor, prin a blannwyd yno gan y botanegydd a'r garddwriaethydd Syr William Hooker neu ei fab y botanegydd enwog J. D. Hooker.

Yn ddiweddar, bu Hafodunos yn ysgol breswyl i ferched, yn goleg cyfrifo ac yn gartref gofal. Dinistriwyd yr adeilad gan dân ym mis Hydref 2004. Mae cynlluniau ar y gweill i'w hadfer; mae'r datblygwyr SFJ Cyf, o Fae Colwyn wedi cyflwyno cais i Gyngor Conwy am ganiatâd cynllunio i droi'r tŷ rhestredig Gradd 1 yn westy.

bawd|dim|Hafodunos tua 1900
bawd|dim|Y plasty ar ôl y tân

## Dolenni allanol 
* Plas Hafodunos ar wefan BBC Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 19eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Categori:Llangernyw
Hafodunos
Categori:Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Llannerch Aeron

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llannerch", gweler Llannerch.''

Gerllaw Aberaeron, Ceredigion saif plasty hynafol **Llannerch Aeron** sy'n dyddio yn ôl i 1630 pan brynnodd Llewelyn Parry'r tŷ oddi wrth teulu'r Gwyniaid o Fynachdy. Bu'r 'Parries' yn byw yma hyd at 1746 ac yna daeth teulu'r Lewisiaid. Buont yma hyd ddyddiau John Ponsonby Lewis a fu farw yn 1989; trosgwyddodd ef y stâd i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Codwyd y plasdy presennol ym 1794/1795, wedi'i gynllunio gan y pensaer John Nash a gynlluniodd yr eglwys hefyd - Eglwys Santes Non (hen enw: Eglwys Llannerch Aeron).

Bu farw Maelgwn ap Rhys rhywle yn yr ardal (safle'r plasdy, efallai) yn 1230.

## Hanes ystad Llannerch Aeron
Mae'r cofnodion am ystad Llanerchaeron yn dechrau pan werthodd y teulu Gwynne 'Blas yn Llanychayron" a thua 500 erw o dir i Lywelyn Parri yn 1634. Mae'n debyg bod darn o'r plas hwnnw wedi goroesi ym muriau'r bragdy a muriau'r parlwr bach. Cynyddodd maint yr ystad yn 1689 trwy briodas a'r teulu Lewis o Blas Ciliau Aeron. Erbyn diwedd y 18g roedd yr ystad yn ffynnu digon i'r Cyrnol William Lewis allu codi tŷ newydd, a gynlluniwyd gan John Nash ac a adeiladwyd yn 1794-95. Adeiladwyd y tai ffarm tua'r un pryd â'r tŷ, o bosib yn ôl cynllun gan asiant i John Nash. Ychwanegwyd ystafell biliard wrth ymyl y tŷ yn 1843, yna rhod ddŵr yn 1852 a thŷ i'r beili yn 1863. Newidiwyd fawr ddim ar y tŷ ei hunan. Gostyngwyd rhai o'r ffenestri'r llofft, ac ychwanegwyd ffenestr grom i'r parlwr bach yn 1854.

bawd|chwith|Yr adeiladau fferm

Ehangodd yr ystad eto trwy briodas a'r teulu Lewes o Lysnewydd. Erbyn dechrau'r 20g roedd rhyw 4,400 erw yn perthyn i'r ystad. Bu gweddw yr Uwchgapten John Lewis, sef mab Cyrnol William Lewis, yn rheoli'r ystad am 62 mlynedd, o 1855 pan fu farw ei gŵr hyd at ei marwolaeth yn 1917. Roedd Mary Ashby Lewis yn uchel iawn ei pharch, gan drin gweithwyr yr ystad a'i thenantiaid yn dda. Ni chafodd neb o'r tenantiaid eu bwrw allan wedi etholiad 1868.

Yn ystod y cyfnod pan oedd yr ystad ym meddiant Mary Ashby Lewis, roedd dyledion yr ystad wedi bod yn cronni, gan gynnwys £7,874 o'r morgais a gymrodd yr Uwchgapten John Lewis i dalu dyledion ei dad, a'r £28,992 o ddyled yn deillio o fenthyciadau'r darpar-etifedd John Edward Lewes Boultbee, gor-ŵyr y Cyrnol William Lewis, a fu byw'n afradlon, ac a fu farw yn 1885. Pan etifeddodd gor-nai Mary Ashby Lewis, sef Capten Thomas Powell Lewes, yr ystad yn 1919, rhaid oedd gwerthu rhan helaeth o'r ystad er mwyn talu'r dyledion hyn, a threthi a chymunroddion yr ewyllys. Mae'n debyg mai hyn sydd i gyfrif na wnaethpwyd fawr o newidiadau i foderneiddio'r tŷ yn ystod yr 20g. Gadawodd mab Capten Lewes, John Powell Ponsonby Lewes y rhan fwyaf o'r ystad, rhyw 1600 o erwau, i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol pan fu farw yn 1989.

## Dolenni allanol
*Gwefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Ciliau Aeron
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 18fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ceredigion
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Plasdai Ceredigion
Categori:Pensaernïaeth Sioraidd yng Nghymru
J. J. Abrams

Mae **Jeffrey Jacob "J.J." Abrams** (ganed 27 Mehefin 1966) yn gynhyrchydd, ysgrifennwr, actor, cyfansoddwr ac yn gyfarwyddwr o'r Unol Daleithiau. Mae ef wedi ennill Gwobr Emmy a Golden Globe ac ef sefydlodd y cwmni Bad Robot Productions. Cafodd ei eni yn Ninas Efrog Newydd a chafodd ei fagu yn Los Angeles.

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Lost (cyfres deledu)

Mae ***Lost*** yn gyfres ddrama deledu Americanaidd. Mae'n adrodd hanes criw o bobl ar ynys trofannol sydd wedi goroesi damwain awyren, a oedd yn hedfan rhwng Sydney, Awstralia a Los Angeles, UDA. Yn gyffredinol, roedd gan rhaglenni y tair gyfres gyntaf prif linnyn stori ar yr ynys ynghyd â llinnyn stori eilradd o fywyd blaenorol y cymeriad, er i ail hanner y gyfres ddechrau symud ymlaen ac yn ôl mewn amser. Darlledwyd y gyfres am y tro cyntaf ar yr 22ain o Fedi, 2004 ac ers hynny mae pedair cyfres lawn wedi'u darlledu gyda'r pumed yn cael ei darlledu yn 2009. Bydd y gyfres olaf yn cael ei darlledu yn 2010. Darlledir y gyfres ar Rwydwaith ABC yn yr Unol Daleithiau ac ar nifer o rwydweithiau eraill yn rhyngwladol.

## Dolenni Allanol 
*Gwefan Swyddogol ABC *Lost* 
*Gwefan Swyddogol Cyfres 1 *Lost* 
*Gwefan Swyddogol Sky *Lost* yn y DU
*The Fuselage  Fforwm a noddwyd gan J.J. Abrams

Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu ABC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Plas Brondanw

Plasdy yng nghymuned Llanfrothen, Gwynedd, Cymru, yw **Plas Brondanw**, a gysylltir â gweledigaeth bensaernïol Clough Williams-Ellis, cynllunwr Portmeirion. Mae'r ystâd, a leolir ger y Garreg yng nghymuned Llanfrothen yn nhroedfryniau Eryri, yn adnabyddus am ei gerddi hefyd.

Dilyn athroniaeth y Mudiad Celf a Chrefft wnaeth Clough Williams-Ellis wrth ailgynllunio Plas Brondanw yn dilyn tân enfawr yn 1951. Aeth ati i ailgynllunio'r tŷ gan ddefnyddio defnyddiau a darnau allan o ddwsinau o dai hanesyddol eraill. Dull Siorsaidd oedd yn boblogaidd yr adeg honno, ac felly roedd Clough yn torri tir newydd yn gwneud hyn. Gosododd bethau megis colofnau, porticos, rheiliau a.y.y.b. yn y tŷ mewn ffordd unigryw iawn. Cymerodd e ddwy flynedd i wneud y gwaith. Gellir gweld ôl y cynllunydd ym mhob cwt a chornel. Mae'r ystâd yn ymestyn dros 3000 erw ac mae'n cynnwys 53 o gartrefi a 5 fferm.

Cwblhaodd John ap Hywel y gwaith o adeiladu'r Plas Brondanw gwreiddiol tua 1550.

Mae Ystad Brondanw a Phortmeirion yn eiddo i Elusen Gofrestredig, bellach, sef: Ymddiriedolaeth Clough Williams-Ellis.

250px|bawd|dim|Gerddi Plas Brondanw

## Dolenni allanol 
* Gwefan Plas Brondanw

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Categori:Eryri
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Llanfrothen
Brondanw
Lawrence Bender

Mae **Lawrence Bender** (ganed 17 Hydref 1957) yn gynhyrchydd ffilmiau o'r Unol Daleithiau. Daeth i amlygrwydd pan gyfarwyddodd *Reservoir Dogs* (1999) ac ers hynny, ef sydd wedi cynhyrchu holl ffilmiau Quentin Tarantino ac eithrio *Death Proof*.

## Ffilmograffiaeth
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Rocky Horror (gwahaniaethu)

Gallai **Rocky Horror** gyfeirio at:

* *The Rocky Horror Show*, sioe gerdd ar lwyfan
* *The Rocky Horror Picture Show*, fersiwn ffilm o'r sioe lwyfan
* ***Rocky Horror*** (2009), ail-grëad o ffilm 1975.
Casualty (cyfres deledu)

***Casualty*** yw'r gyfres ddrama meddygaeth brys sydd wedi rhedeg hiraf yn y byd. Crëwyd y rhaglen gan Jeremy Brock a Paul Unwin, a chafodd ei ddarlledu gyntaf  yn y DU ym 1986 ar BBC1. Y cynhyrchydd oedd Geraint Morris. Seilir y ddrama ar ysbyty ffuglennol Holby City Hospital ac mae'n adrodd hanes staff a chleifion Adran Gofal Brys yr ysbyty. Mae gan y sioe chwaer-rhaglen sef *Holby City* a ddaeth yn sgil llwyddiant *Casualty*. Yn achlysurol bydd cymeriadau a llinynnau stori'r ddwy raglen yn plethu. Ffilmir *Casualty* tua 3 mis ymlaen llaw a rhed am y rhan fwyaf o'r flwyddyn, gyda phob cyfres yn cael saib o fis yn ystod yr Haf.

Ffilmio o symud Casualty o Fryste, cartref y gyfres 'ers ei greu yn 1986, i Gaerdydd yn 2011, gyda'r bennod gyntaf o Gaerdydd darlledu ym mis Ionawr 2012.

### Cymeriadau 
* Amanda Mealing yn chwarae Connie Beauchamp
* George Rainsford yn chwarae Ethan Hardy
* Derek Thompson yn chwarae Charlie Fairhead
* Chelsea Halfpenny yn chwarae Alicia Munroe
* Charlotte Salt yn chwarae Sam Nicholls
* Alex Walkinshaw yn chwarae Adrian "Fletch" Fletcher
* Suzanne Packer yn chwarae Tess Bateman
* Chucky Venn yn chwarae Jacob Masters
* Jane Hazlegrove yn chwarae Kathleen "Dixie" Dixon
* Ian Bleasdale yn chwarae Josh Griffiths
* Emily Carey yn chwarae Grace Beauchamp

## Dolenni Allanol 
* holby.tv - Gwefan *Casualty* a *Holby City* yn y DU
* *Casualty* ar wefan What's on TV
* *Casualty* ar UKTV.co.uk

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu meddygol
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Abercannaid

Pentref yng nghymuned Troed-y-rhiw, bwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Abercannaid** (Saesneg: *Abercanaid*). Saif ddwy filltir a hanner i'r de o ganol tref Merthyr Tudful, i'r gorllewin o bentref Pentrebach, a'r ochr arall o Afon Taf i bentref Troed-y-rhiw. Mae Camlas Morgannwg a Llwybr Taf yn arwain heibio'r pentref.

Tyfodd y pentref yn y 1860au, i wasanaethu Glofa'r Lucitania. Un o bobl nodedig Abercannaid a'r ardal gyfagos oedd Lucy Thomas, diwydiannwr Cymreig a pherchennog nifer o lofeydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Bu'r gantores Petula Clark yn byw yn Abercannaid pan yn blentyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Troed-y-rhiw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
The Rocky Horror Show

Sioe lwyfan gerddorol ***The Rocky Horror Show***, a agorodd yn Llundain ar 19 Mehefin, 1973. Cafodd ei ysgrifennu gan Richard O'Brien, a chafodd ei datblygu gan O'Brien gyda chydweithrediad y cyfarwyddwr theatr Awstralaidd Jim Sharman. Daeth y sioe yn rhif wyth mewn arolwg o wrandawyr Radio 2 y BBC o'r enw "Nation's Number One Essential Musicals".

Ym 1975, addaswyd y sioe i greu'r ffilm *The Rocky Horror Picture Show*.

## Rhestr o'r Caneuon Gwreiddiol
## Cast Gwreiddiol y Sioe yn Llundain
* Patricia Quinn fel Usherette/Magenta
* Julie Covington fel Janet Weiss
* Christopher Malcolm fel Brad Majors
* Jonathan Adams fel yr Adroddwr
* Richard O'Brien fel Riff Raff
* Little Nell fel Columbia
* Tim Curry fel Frank-n-Furter
* Rayner Bourton fel Rocky
* Paddy O'Hagan fel Eddie/Dr. Everett Scott

## Cymryd Rhan
Yn ystod perfformiadau, anogwyd y gynulleidfa i gymryd rhan yn y perfformiad. Yr eitem mwyaf cyffredin i'w defnyddio yw:
* *Party Poppers*, Het, Chwythwyr i'w defnyddio yn ystod golyfga'r pryd bwyd / golygfa penblwydd hapus yn y ddrama.
* Gynnau dwr - er mwyn ceisio cyfleu'r storm y caiff Brad a Janet eu dal ynddo.
* Fflachlampau - i oleuo'r ystafell yn ystod y pennill "there's a light" yn y gân "Over at the Frankenstein Place."
* Papur tŷ bach - i'w daflu ar fynediad Dr. Scott pan fo Brad yn ebychu "Great Scott!"
* Confetti- i'w daflu ar y llwyfan ar ddiwedd y gân Charles Atlas.

Yn ystod y blynyddoedd diweddaraf, mae theatrau wedi annog pobl i beidio â chymryd rhan yn sgîl rheolau iechyd a diogelwch a'r perygl o gael sbwriel a dwr ar lwyfan..

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Cefnogwyr Rocky Horror
* The Rocky Horror Show o RockyMusic.org

Categori:Sioeau cerdd 1973
Richard O'Brien

Mae **Richard Timothy Smith** (ganwyd 25 Mawrth 1942), sy'n fwy adnabyddus o dan ei enw llwyfan '''Richard O'Brien''' yn actor, ysgrifennwr, cyflwynwr teledu a pherfformiwr mewn theatrau. Cafodd ei eni yn Lloegr a'i fagu yn Seland Newydd. Mae'n fwyaf enwog am ysgrifennu'r sioe gerdd gwlt *The Rocky Horror Show* ac am gyflwyno'r gyfres deledu boblogaidd The Crystal Maze. Yn ogystal ag ysgrifennu *The Rocky Horror Show*, roedd ef hefyd wedi serennu yn yr addasiad ffilm o'r sioe *The Rocky Horror Picture Show* wrth chwarae rhan Riff Raff.

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Cerddorion o Loegr
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Pobl o Seland Newydd
Categori:Pobl o Cheltenham
Jim Sharman

Llenor a chyfarwyddwr ffilm a llwyfan **James "Jim" Sharman** (ganed 12 Mawrth 1945 yn Sydney, Awstralia), sydd wedi gweithio ar dros 70 o gynhyrchiadau. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith ar *The Rocky Horror Picture Show* a'i dilyniant *Shock Treatment* (1981).

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Llenorion o Awstralia
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Awstralia
Categori:Pobl o Sydney
Pentrebach

Pentref yng nghymuned Troed-y-rhiw, bwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Pentrebach** neu **Pentre-bach**. Saif yn rhan ddeheuol y sir, i'r de o ganol tref Merthyr Tudful, yr ochr arall o Afon Taf i bentref Abercannaid ac i'r gogledd o bentref Troed-y-rhiw. I'r dwyrain o'r pentref mae Mynydd Cilfach-yr-Encil (445 m.).

Tyfodd y pentref wedi i John Guest sefydlu Gwaith Haearn Plymouth yn 1763 (). Roedd rheilffordd wreiddiol Trevethick, a adeiladwyd yn 1804, yn arwain trwy'r pentref ar ei ffordd rhwng Penydarren ac Abercynon. Mae twnnel yn dal i'w weld yma. Agorwyd Glofa South Duffryn yn 1862.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Troed-y-rhiw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Mynwent y Crynwyr

Pentref yng nghymuned Treharris, bwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Mynwent y Crynwyr** (Saesneg: *Quakers Yard*). Saif yn rhan ddeheuol y sir, i'r de o Treharris ac i'r gogledd-orllewin o Nelson, gerllaw ganol Afon Taf. Enw gwreiddiol y pentref oedd Rhyd y Grug. Erbyn tua 1650 roedd Bedyddwyr, Annibynwyr a Chrynwyr yn addoli yn ffermdy Berthlwyd, Pentwyn, ac yn fuan wedyn ffurfiodd y Crynwyr gynulleidfa ar wahân. Yn 1667, sefydlodd y Crynwyr eu mynwent eu hunanin ar dir Stad Pantannas. Lleolwyd Ysgol Gynradd Gymraeg Rhyd-y-Grug yn y pentref am dros 30 mlynedd ond ym Medi 2010 symudodd yr ysgol i Aberfan, ac fe ddinistriwyd yr hen adeilad.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o'r pentref
*Jimmy Wilde, paffiwr
*Isaac Hughes (Craigfryn), nofelydd
*Marton Foster, owner of Quakers Yard Inn
*Jordan Robson, co-owner of Quakers Yard Inn

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Treharris
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Santes Tudful

bawd|Afbais Cyngor Merthyr Tudful, gyda'r Santes Tudful

Santes a roes ei henw i dref Merthyr Tudful oedd **Tudful** (bu farw c. 480).

## Hanes a thraddodiad
bawd|200px|chwith|Eicon o Santes Tudful, yn Eglwys Santes Tudful, yng nghanol tref Merthyr

Roedd Tudful yn un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Priododd Cynged ap Cadell Deyrnllwg ac roedd hi yn fam i Brochwel Ysgithrog ac yn famgu i Tysilio. Yn 480 roedd ar ei ffordd i ymweld â thad pan cafodd ei lladd "gan baganiaid" ger Merthyr Tudful. Gall fod y hanes am ei lladd wedi datblygu fel ymgais i esbonio'r enw "Merthyr Tudful".

Bu yn santes poblogaidd gyda'r werin yn yr Oesoedd Canol ond ceisiodd yr Eglwys Catholig gwanychu cred y werin ynddi.

Ei dydd gŵyl yw 23 Awst.

## Gweler hefyd 
* Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 480au
Categori:Merthyron Cristnogol
Categori:Oes y Seintiau
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Tudful
Tudful
Ynysawdre

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Ynysawdre**. Saif i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr, ac roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 3,003.

Adeiladwyd Gwaith Haearn Ton-du yma yn y 1820au, ac roedd tramffordd geffylau yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Trelales

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Trelales** (Saesneg: *Laleston*). Saif yng ngorllewin y sir, ar briffordd yr A473, ac roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 8,475. Heblaw pentref Trelales, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Bryntirion, Brynhyfryd (rhan), Broadlands, Cefn Glas (rhan) a Llangewydd Court.

Yn Eglwys Dewi Sant, Trelales, ceir nodweddion pensaernïol a allai ddyddio i'r 13g. Daw enw'r pentref o enw teulu Normanaidd Lales.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Guide Michelin

[bawd|dde|Arweinlyfr cyntaf Michelin Red ar gyfer [Gogledd America - Dinas Efrog Newydd 2006]]
Mae'r ***Guide Michelin*** (ynganiad: [ɡid miʃlɛ̃]) neu'r ***Michelin Guide*** yn gyfres o arweinlyfrau blynyddol a gyhoeddir gan Michelin mewn dros dwsin o wledydd. Mae'r term yn cyfeirio at y *Michelin Red Guide*, yr arweinlyfr gwestai a thai bwyta Ewropeaidd hynaf a mwyaf adnabyddus, sy'n gwobrwyo sefydliadau gyda "Sêr Michelin". Mae Michelin hefyd yn cyhoeddi *Green Guides* ar gyfer teithio a thwristiaeth, yn ogystal â nifer o gyhoeddiadau mwy newydd megis y "*Guide Voyageur Pratique*" (i'r teithiwr annibynnol), "*Guide Gourmand*" (bwytai da am bris rhesymol), "*Guide Escapade*" (seibiau byr) a "*Guide Coup de Cœur*" (gwestai o gymeriad).

Categori:Llyfrau am fwyd a diod
Categori:Llyfrau taith
Y Brodyr Coen

:''Mae "Joel Coen" yn ail-gyfeirio i'r erthygl hon ; nid i'w gymysgu â Joel Cohen.''
[bawd|dde|250px|Y Brodyr Coen yng [Gwyl Ffilmiau Cannes|Ngwyl Ffilmiau Cannes]]

Mae **Joel Coen** a **Ethan Coen**, a gânt eu hadnabod yn broffesiynol fel y **Brodyr Coen**, yn gynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau.

Am dros ugain mlynedd, mae'r ddau ohonynt wedi ysgrifennu a chynhyrchu nifer o ffilmiau llwyddiannus, yn amrywio o gomedïau (*O Brother, Where Art Thou?*, *Raising Arizona*, *The Hudsucker Proxy*) i ffilmiau mwy dwys (''Miller's Crossing*, *Blood Simple*, *The Man Who Wasn't There*, *No Country for Old Men''), a ffilmiau lle mae'r genres yn ymblethu drwy'i gilydd: (*Fargo*, *The Big Lebowski*, *Barton Fink* a *Burn After Reading*). Mae'r brodyr yn ysgrifennu, cyfarwyddo a chynhyrchu eu ffilmiau ar y cyd;  tan yn ddiweddar cawsai Joel ei ystyried fel y cyfarwyddwr a Ethan fel y cynhyrchydd. Cânt eu hadnabod yn y diwydiant ffilm fel y "cyfarwyddwr deuben", am fod gan y ddau ohonynt weledigaeth debyg o ran ffilmiau.

Gall actorion ofyn cwestiwn i'r naill frawd neu'r llall a chael yr un ateb.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Ysgol Dinmael

Ysgol gynradd yn Ninmael rhwng Cerrigydrudion a Chorwen, Sir Conwy oedd **Ysgol Dinmael**. Sefydlwyd yr ysgol ym 1875,

Caewyd yr ysgol yn 2009, wedi 134 mlynedd.

## Cyfeiriadau
Dinmael
Categori:Sefydliadau 1875
Categori:Dadsefydliadau 2009
The Bourne Identity (ffilm)

Ffilm ysbïo yw ***The Bourne Identity*** (2002) sy'n seiliedig ar y nofel o'r un enw gan Robert Ludlum. Mae'n serennu Matt Damon fel Jason Bourne, cymeriad sydd wedi colli eio gof ac sy'n ymdrechu i ddarganfod pwy ydyw tra bod y CIA yn ceisio dod o hyd iddo a'i ladd.

## Gweler hefyd 
* The Bourne Supremacy
* The Bourne Ultimatum

## Dolenni Allanol 
* Gwefan Swyddogol y ffilm 

Categori:Ffilmiau 2002
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
Categori:Ffilmiau ysbïo
Homer Simpson

Prif gymeriad ffuglennol sydd yn dad y teulu Simpson yn y gyfres deledu animeiddiedig *The Simpsons* yw **Homer Jay Simpson**. Fe leisir gan Dan Castellaneta ac ymddangosodd ar deledu yn gyntaf, ynghŷd â gweddill ei deulu, yn y cartŵn byr "Good Night" ar *The Tracey Ullman Show* ar 19 Ebrill, 1987. Crewyd a dyluniwyd Homer gan y cartwnydd Americanaidd Matt Groening tra roedd yn aros yng nghyntedd swyddfa James L. Brooks. Cafodd Groening ei alw i gynnig cyfres o gartwnau byrion yn seiliedig ar ei strip comig *Life in Hell* ond penderfynodd greu grŵp newydd o gymeriadau. Enwodd y cymeriad ar ôl ei dad Homer Groening. Wedi iddynt ymddangos ar *The Tracey Ullman Show* am dair mlynedd, ymddangosodd y teulu Simpson ar gyfres eu hunain ar Fox ar 17 Rhagfyr, 1989. Bellach mae *The Simpsons* yn parhau i gael ei gynhyrchu a'i ddarlledu ar deledu mewn nifer fawr o wledydd.

Tad anfoesgar a digywilydd y teulu Simpson yw Homer. Mae ganddo fe a'i wraig Marge tri o blant: Bart, Lisa a Maggie. Fel enillwr cyflog y teulu mae'n gweithio yn Atomfa Springfield. Ymgorffora Homer nifer o ystrydebau dosbarth gweithiol Americanaidd: mae'n amrwd, gordew, analluog, lletchwith, a diog; ond mae hefyd yn hynod o ymroddedig i'w deulu. Er gwaethaf trefn reolaidd ei fywyd coler las maestrefol, mae Homer wedi cael nifer o brofiadau rhyfeddol.

Yn y cartwnau byrion a phenodau cynnar, lleisiodd Castellaneta Homer fel dynwarediad bras o Walter Matthau; ond yn ystod ail a thrydydd dymhorau'r rhaglen hanner-awr datblygodd llais Homer yn fwy cadarn er mwyn galluogi mynegiant eangach o emosiynau. Ymddangosa Homer mewn cyfryngau eraill sy'n gysylltiedig â *The Simpsons*&nbsp;– yn cynnwys gemau fideo, *Y Simpsons Ffilm*, The Simpsons Ride, hysbysebion a llyfrau comig&nbsp;– ac mae wedi sbarduno llinell o farsiandïaeth. Cynhwysir ei ymadrodd cyffredin, y rhoch drallodus "d'oh!", yng *Ngeiriadur Saesneg Newydd Rhydychen* ers 1998 a *Geiriadur Saesneg Rhydychen* ers 2001.

Homer yw un o'r cymeriadau ffuglennol mwyaf dylanwadol ar deledu: disgrifiwyd gan *The Sunday Times* fel "cread comig gorau yr oes [fodern]". Enwyd fel yr ail gymeriad cartŵn gorau gan *TV Guide* a chafodd ei ethol fel y cymeriad teledu gorau erioed gan wylwyr Channel 4. Enillodd Castellaneta dair Wobr Emmy am Berfformiad Lleisiol Ardderchog a Gwobr Annie arbennig am leisio Homer. Yn 2000, cafodd Homer, ynghŷd â gweddill ei deulu, ei wobrwyo gyda seren ar y Hollywood Walk of Fame.

## Dolenni allanol 
* Homer Simpson - Y Simpsons Wici

Categori:Cyflwyniadau 1987
Categori:Cymeriadau cartŵn
Categori:The Simpsons
Morgan Freeman

Mae **Morgan Porterfield Freeman, Jr.** (ganed 1 Mehefin 1937) yn actor, cyfarwyddwr ffilm ac adroddwr o'r Unol Daleithiau. Mae ef wedi ennill Gwobr yr Academi a Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrîn ac mae'n enwog am ei lais awdurdodol.

Derbyniodd Freeman enwebiadau Oscar am ei berfformiadau yn *Street Smarts* (1987), *Driving Miss Daisy* (1989), a *The Shawshank Redemption* (1996) cyn ennill Gwobr yr Academi am yr Actor Cefnogol Gorau yn 2005 am Million Dollar Baby.

Mae wedi serennu mewn ffilmiau mawrion megis *Unforgiven* (1992), *Se7en* (1995), *Bruce Almighty* (2003), *Batman Begins* (2005), *Wanted* (2008), a *The Dark Knight* (2008).

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Mississippi
Categori:Pobl o Tennessee
Stadiwm SWALEC

250px|bawd|dde|Cymylau isel uwch Stadiwm SWALEC, Caerdydd
Stadiwm criced yng Ngerddi Soffia, Caerdydd yw **Stadiwm SWALEC**. Y stadiwm yma yw prif gartref Clwb Criced Morgannwg.

Enw gwreiddiol y stadiwm oedd Gerddi Soffia, wedi ei enwi ar ôl y Fonesig Sophia Rawdon-Hastings, merch Francis Rawdon-Hastings, Marcwis 1af Hastings, a gwraig John Crichton-Stuart, Ail Farcwis Bute.

Mae Morgannwg wedi bod yn chwarae criced yma ers 1967, ar ôl symud o Barc yr Arfau. Ym 1995 cymerodd Morgannwg lês o 125 mlynedd arno. Yn 2007 dechreuwyd gwaith ar gynllun i ehangu'r stadiwm i'w wneud yn addas ar gyfer gemau criced rhyngwladol. Cynhaliwyd gêm un diwrnod rhwng Lloegr a De Affrica yma ar 3 Medi 2008, a chynhaliwyd Gêm Brawf rhwng Lloegr ac Awstralia yma ar 8-12 Gorffennaf 2009.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Criced
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Gerddi Sophia

Parc cyhoeddus mawr ar lan orllewinol Afon Taf yng Nglan'rafon, Caerdydd, yw **Gerddi Sophia**. Cynhelir gemau criced prawf rhyngwladol a gemau criced sirol yma yn Stadiwm SWALEC, cartref Clwb Criced Morgannwg.

Mae'r parc wedi'i leoli yn agos at ganol dinas Caerdydd ac mae wrth ymyl Parc Bute a Chaeau Pontcanna, sy'n rhan o 'ysgyfaint gwyrdd' y ddinas. Mae Gerddi Sophia wedi'i gysylltu â Pharc Bute gan bont droed y Mileniwm dros Afon Taf (1999). Yn ogystal â Maes Criced Sir Forgannwg, mae Gerddi Sophia yn gartref i Canolfan Chwaraeon Chwaraeon Cymru, tafarn o'r enw Bragdy a Chegin (Y Mochyn Du gynt), maes gwersylla, ardal arddangos a pharc ceir a bysiau, a hen dŷ'r warden.

## Hanes 
Enwyd y parc ar ôl Sophia Crichton-Stuart, Ardalyddes Bute, merch Ardalydd 1af Hastings a gwraig i 2il Ardalydd Bute. Roedd yr Arglwyddes Sophia yn awyddus i ddarparu man agored ar gyfer hamdden ar gyfer tref a oedd yn brysur ehangu ar ddiwedd y 19g; roedd gan ei gŵr ran fawr yn y datblygiad hwnnw. Gosodwyd y gerddi gan y pensaer Alexander Roos ar safle Fferm Plasturton yn 1854. Fe'u hagorwyd i'r cyhoedd gan yr Arglwyddes Sophia yn 1858, i wneud iawn am gau tiroedd Castell Caerdydd. Estynnwyd y parc tua'r gogledd gan 28 erw o gwmpas y flwyddyn 1879. Prynwyd y parc gan Gyngor Dinas Caerdydd – Corfforaeth Caerdydd bryd hynny – oddi wrth 5ed Ardalydd Bute yn 1947.

Cynhaliwyd Sioe Ceffylau Caerdydd yn y parc ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Yn 1891 roedd y parc yn gartref i Sioe Gorllewin Gwyllt Buffalo Bill yn ystod ei daith o amgylch trefi ynysoedd Prydain.

Adeiladwyd Pafiliwn Gerddi Sophia yn 1951 ar gyfer Gŵyl Prydain, ac fe'i defnyddiwyd fel lleoliad cyngerdd nes iddo ddymchwel dan eira trwm ym 1982.

bawd|dim|350px|Y Mochyn Du yn 2014

## Cyfeiriadau 
Categori:Parciau Caerdydd