open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Huw Marshall

Dyn busnes o Gymru yw **Huw Marshall** (ganwyd 28 Chwefror 1969) sy'n arbenigwr marchnata digidol ac entrepreneur diwylliannol. Magwyd ef yn ardal Wrecsam ond mae bellach yn byw yng Nghwm Llyfni.

## Gyrfa
### Ymgynghorydd
Wedi gadael S4C dechreuodd Huw Marshall ei gwmni ymgynghori cyfryngol ei hun. Mae'n cynnig gwasanaeth cynghori, creu cynnwys a marchnata digidol.

Mae'n cadw blog cyfredol ar ei wefan ar ddatblygiadau yn y maes.

### S4C
Bu'n gweithio i S4C yn gyfrifol am arwain gweithgaredd digidol S4C gan ddatblygu a gweithredu strategaeth ddigidol newydd ar gyfer y Sianel rhwng 2012-2016. Yn ystod ei gyfnod bu'n gyfrifol a chyd-lynu i ddatblygiad rhyngwyneb gwylio newydd ar-lein ar gyfer y sianel, cynyddu gweithgarwch y sianel ar rwydweithiau cymdeithasol a chomisiynu cynnwys newydd ar gyfer y gofod digidol gan gynnwys y sianel YouTube @5Pump.

### Yr Awr Gymraeg
Ers sefydlu’r awr Twitter Cymraeg gyntaf yn Nhachwedd 2012 @yrawrgymraeg mae Huw wedi bod yn weithgar yn amlygu defnydd o’r Gymraeg yn y byd digidol.

Fe lansiodd Awr Cymru yn Awst 2016 er mwyn cynyddu ymhellach y defnydd o’r Gymraeg yn ddigidol.

### Gemau Cymru
Mae hefyd yn gadeirydd ar Gemau Cymru, y corff sy’n goruchwylio’r diwydiant gemau cyfrifiadurol yng Nghymru ac mae hefyd yn aelod o’r CADC, Cyngor Addysgu Digidol Cymru, y corff sy’n ymgynghori’r gweinidog addysg ar y defnydd o ddigidol o fewn y gofod addysg yng Nghymru.

## Gwleidyddiaeth
Mae Huw Marshall wedi sefyll fel ymgeisydd dros Blaid Cymru sawl gwaith gan gynnwys:
*Etholiad Cyffredinol 1992 - De Caerdydd
*Etholiad Cyffredinol y DU 2017 - Ogwr

Yn 2017 nododd Huw Marshall y byddai "problem ymddiriedaeth" gan y Cynulliad petai'n ceisio bod yn destun cynnwys a chyflwyno newyddion amdano.

## Actio
Bu Huw yn actio mewn sawl cyfres deledu ar S4C gan gynnwys *Emyn Roc a Rôl*, drama ysgafn am grŵp roc Cymraeg yn yr 1980au. Bu hefyd yn actio yn y gyfres ddrama, *Tipyn o Stad*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Gwefan Huw Marshall

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Torra di l'Isuledda

Mae **Tŵr Isuledda** (Corseg: ''Torra di l'Isuledda*, Ffrangeg: *Tour de l'Isolella'' ) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Pietrosella (Corse-du-Sud) ar Ynys Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar uchder o 68 m ar bentir, y Punta di Sette Nave, sy'n ffurfio terfyn deheuol Gwlff Ajaccio.

## Hanes
Adeiladwyd y tŵr tua 1597. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Cafodd y tŵr ei hadfer ym 1970. a'i restru fel un o henebion hanesyddol *Monument historiqu* Ffrainc ym 1992. Mae'n eiddo i gymuned Pietrosella. Wedi'r adfer mae'r tŵr mewn cyflwr da. Mae ei wregys o frics coch yn amlwg ac mae ymysg yr esiamplau gorau o'r defnydd o ryngdyllau mewn tyrau Genoa. Mae'n hawdd ymweld â'r tŵr trwy ddilyn llwybr bach 500 meter o faes parcio cyfagos ond ni chaniateir mynediad i mewn i'r adeilad.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

Torra di l'Isuledda 1.JPG|Y gwregys o frics coch
Torra di l'Isuledda3.JPG|Rhyngdyllau
Torra di l'Isuledda 5.JPG|Rhwng twll unigol
Tour de l'isolella.JPG| Y llwybr i'r tŵr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Gareth Bonello

Canwr a chyfansoddwr o Gymru yw **Gareth Bonello** (ganwyd 13 Ebrill 1981). Mae'n canu yn y Gymraeg a'r Saesneg. Mae'n perfformio yng Nghymru a thramor o dan ei enw bedydd ac o dan ei enw llwyfan, The Gentle Good.

Yn ôl cyfweliad ar Radio Yes Cymru adeg Eisteddfod Caerdydd 2018 mae Gareth o dras Cymraeg, Gwyddelig a Malteg. Gyda'r cyfenw yn dod o Ynys Malta.

## Addysg
Aeth i ysgolion Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yng Nghaerdydd.

Mae ganddo radd mewn Sŵoleg gan arbenigo mewn ornitholeg. Mae'n astudio (yn 2017) ar gyfer gradd doethur PhD ym Mhrifysgol De Cymru.

## Gwaith
Bu Gareth yn gweithio i'r British Trust for Ornithology a rhwng 2007 tan 2015 gydag Amgueddfa Cymru yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan, lle bu'n cynnal teithiau blynyddol i wrando ar ganu'r adar gyda'r wawr fel rhan o Ddiwrnod Rhynglwadol Côr y Bore ('International Dawn Chorus Day') ar dir yr Amgueddfa.

Mae bellach yn gerddor amser llawn ac yn recordio a pherfformio dan ei enw ei hun neu fel The Gentle Good.

## Gwleidyddiaeth
Yn ôl cyfweliad ar Radio Yes Cymru ar 10 Awst 2018, nododd Bonello ei fod yn teimlo'n fwy fwy pleidiol i Gymru annibynnol yn enwedig wedi refferndwm Brexit.

## Personol
Mae Gareth yn byw yng Nghaerdydd gyda'i wraig, Jennifer Gallichan, sydd hefyd yn rhan o grŵp Gareth, The Gentle Good.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan The Gentle Good (Cymraeg)
*Twitter @gbonello

Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cerddorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl o Gaerdydd
Dyfeisiwr

**Dyfeisiwr** yw unigolyn sydd yn creu neu ddarganfod dull, dyfais neu broses ddefnyddiol. Benthycwyd y gair dyfais o'r Saesneg 'device' yn y 15g, oedd yn golygu cynllun. Datblygwyd trefn o gofnodi breinlennau (*patent*) er mwyn annog dyfeiswyr drwy gynnig hawliau neilltuol am dymor penodedig am ddyfeisiau sydd yn newydd sbon, defnyddiol ac heb fod yn amlwg. Er fod cysylltiad clos rhwng dyfeisiau â gwyddoniaeth a pheirianneg, nid yw dyfeisiwr o angenrheidrwydd yn wyddonwyr neu beiriannwyr.

### Dyfeiswyr o Gymru
*Lewis Boddington (1907–1994), dyfeisydd y bwrdd hedfan onglog ar gyfer awyr-longau
*Edward George Bowen (1911–1991), dyfeisydd y radar awyren cyntaf
*Donald Watts Davies (1924–2000), dyfeisydd y dull 'switsio pecynnau' mewn trosglwyddo data cyfrifiaduron.
*William Davies Evans (1790–1872), dyfeisydd yr agoriad Gambit Evans mewn gwyddbwyll
*Robert Griffiths (1805 - 1883), dyfeisydd y propelar sgriw ar gyfer llongau
*William Grove (1811–1896), dyfeisydd y gell danwydd; barnwr.
*David Edward Hughes (1831–1900), dyfeisydd y meicroffon a'r teledeipiadur
*Syr William Henry Preece (1834–1931), radio
*Sidney Gilchrist Thomas (1850–1885), cynhyrchu dur yn y dull Basig Cymro?
*Philip Vaughan dyfeisiwr peli-feryn (*ball bearings*)

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeiswyr
John Wynne Griffith

Gwleidydd a botanegydd o Gymru oedd **John Wynne Griffith** (1 Ebrill 1763 – 20 Mehefin 1834) a oedd yn aelod seneddol dros etholaeth Bwrdeistrefi Dinbych o 1818 i 1826. Bu hefyd yn gadeirydd ar Fainc Sir Ddinbych ac yn gofiadur Dinbych.

Un o'i brif ddiddordebau oedd botaneg a bu'n gyfrifol am ddarganfod rhai o blanhigion prinnaf Cymru, gan gynnwys Cotoneaster y Gogarth (*Cotoneaster cambricus*) a'r Tormaen Siobynnog (*Saxifraga cespitosa*).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1763
Categori:Marwolaethau 1834
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Botanegwyr o Gymru
Reginald McKenna

Roedd **Reginald McKenna** (6 Gorffennaf 1863 – 6 Medi 1943) yn Aelod Seneddol dros etholaeth Gogledd Mynwy o 1985 hyd 1918. Fe'i anwyd yn Llundain. Cafodd ei addysgu yng Ngholeg y Brenin, Llundain, a Choleg y Drindod, Caergrawnt.

Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1943
Categori:Gwleidyddion Prydeinig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Ryddfrydol (DU)
Joseph Lawrence

Roedd Syr **Joseph Lawrence** (23 Medi 1848 – 24 Hydref 1919) yn Aelod Seneddol dros etholaeth Bwrdeistrefi Mynwy, i'r Blaid Ceidwadol. Cafodd ei addysgu'n breifat ac yng Ngholeg Owens, Manceinion.

Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1919
Categori:Gwleidyddion Prydeinig
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Gwymon

alt=Photo of rocks covered by dried plant matter|de|bawd|Gwymon ar greigiau
Mae** gwymon** yn cyfeirio at nifer o rywogaethau o wymon morol, meicrogellog a meicrosgopig.

Mae'r term yn cynnwys rhai mathau o wymon coch, brown, a gwyrdd. Gall gwymon gynnig cyfleoedd rhagorol ar gyfer ecsbloetiad diwydiannol gan eu bod yn ffynhonnell o gyfansoddion amrywiol (h.y. polysacaridau, proteinau a ffenolau) all gael eu defnyddio fel bwyd  ac ymorth i anifeiliaid, cyffuriau  neu wrteithiau.

Mae dau beth penodol ei angen er mwyn i wymon dyfu, sef dwr môr a digon o olau ar gyfer y proses ffotosynthesis. Mae fel arfer angen rhywbeth iddo lynnu wrtho hefyd, er bod rhai mathau - Sargassum a Gracilaria - yn gallu arnofio yn rhydd. O ganlyniad, mae gwymon fel arfer i'w ganfod yn y rhannau hynny o'r môr sydd agosaf i'r lan, ac yn arbennig mewn mannau caregog. 

## Profiadau unigol
Eiliad o saib ynghanol cyflafan: daeth dyddiadur y nyrs Edith Appleton a wasanaethodd ar y ffrynt gorllewinol yn y Rhyfel Gyntaf i sylw Prosiect Llên Natur. Mae’r dyddiadur yn gignoeth ac yn ddirdynnol dros ben, ond mi roedd Edith (neu Edie fel y’i gelwid) yn hoff o natur ac yn sensitif i’r tywydd. Yng nghanol cyflafan y Somme collodd hi rioed ei chariad at fywyd ac at natur. Dyma gofnod Edie ar adeg o hamdden ar lan y mór Etretat, yng ngogledd Ffrainc:
::*If I had the time I would collect seaweed in a book - there is one sort I have never seen before. Under water it is a bright blue, but out of water it is just like that valuable old pottery - a sort of blackish brown with a blue glisten on it. We walked across the freshwater stream and found it strong and cold, and the old washerwomen thought we were quite mad, but that we are used to by now, the old villains! We saw how it is our clothes come back in holes - each of them had a bottle of chloride of lime and at the least stain they pour it lavishly on all the same - coarse or fine cloth* [cofnod 14 Gorffennaf 1916].
Mae Edith yn disgrifio'r gwymon *Cystoseira tamariscifolia (rainbow wrack, tamarisk weed, magic seaweed)*. Nid oes enw cyffredin Cymraeg arno. [Beth am ‘gwymon glaswyrdd’?]. Mae o yn liw llachar glas/gwyrdd/melyn o dan y dŵr, ond yn colli'r lliwiau unwaith mae o allan o'r dwr, ac yn troi yn ddu. Dyma ddolen i ddelwedd ohono: http://www.flickr.com/photos/domgreves/7216622890/  Gwymon anghyffredin ym Mhrydain.

## Cyfeiriadau
Categori:Algâu
Categori:Bywyd y môr
Ras ffos a pherth 3000 metr

bawd|250px|Pencampwriaeth y Byd 2009, Berlin

Y ** Ras ffos a pherth 3000 metr** yw'r pellter mwyaf cyffredin ar gyfer y ras ffos a pherth mewn cystadlaethau trac a maes athletig. Mae'n ras rhwystr sydd a'i enw yn deillio o rasys ceffylau ffos a pherth.

## Rheolau 
Mae'n un o'r cystadlaethau trac yn y Gemau Olympaidd ac yn y Pencampwriaethau Athletau'r Byd; mae hefyd yn gamp sy'n cael ei gydnabod gan y Gymdeithas Ffederasiynau Athletau Rhyngwladol (IAAF). Mae'r rhwystrau ar gyfer y dynion yn 914 milimetr o uchder, ac ar gyfer y merched yn 762 milimetr. Mae'r naid dŵr  yn rhwystr sy'n cael ei ddilyn gan bwll o ddŵr gydag ardal glanio 3.66 metr o led × 0.70 metr. Sydd wedyn yn llethri ar i fyny 700 milimetr i ddod yn lefel gydag wyneb y trac.

Hyd y ras fel arfer yw 3,000 metr; mae rasys ieuenctid a rhai rasys meistr yn cael eu rhedeg dros 2000 metr, fel y bu rasys i fenywod cynt. Mae gan gylch y trac pedwar rhwystr cyffredin ac un naid dŵr. Dros 3000 metr, bydd raid i bob rhedwr clirio cyfanswm o 28 rwystrau cyffredin a saith naid dŵr. Mae hyn yn golygu bod angen cwblhau saith lap, ar ôl cychwyn gyda ffracsiwn o lap rhedeg heb rwystrau. Mae'r neidiau dŵr yn cael eu lleoli ar dro ôl, naill ai y tu mewn i'r lôn fewnol neu y tu allan i'r lôn allanol.

de|bawd|400x400px|Dimensiwn y rhwystrau

Yn wahanol i'r rhai a ddefnyddir mewn rasys dros y clwydi, nid yw rhwystrau ras ffos yn disgyn o gael eu taro. Mae'r rheolau yn caniatáu i athletwr i drafod y rhwystr mewn unrhyw ffordd, felly mae llawer o redwyr yn camu ar eu pen. Caiff pedwar rhwystrau eu gwasgaru'n o gwmpas y trac ar lefel y ddaear, a'r pumed rhwystr ar frig yr ail dro yw'r naid dŵr. Mae llethr y naid dŵr yn cynorthwyo rhedwyr gyda mwy o allu i neidio gan fod naid hir yn arwain at lanio mewn ardal lle nad yw'r dŵr mor fas.

## Y 25 gorau erioed 
### Dynion
*Yn gywir hyd Awst 2018.

* Hyd at 2002 fe'i gelwid yn Stephen Cherono, a chynrychiolodd  Cenia.
#### Nodiadau
Mae'r perfformiadau canlynol wedi'u diddymu oherwydd trosedd cyffuriol:

### Merched
*Yn gywir hyd Awst 2018.

#### Nodiadau
Mae'r perfformiadau canlynol wedi'u diddymu oherwydd trosedd cyffuriol:

## Enillwyr medalau olympaidd 
### Dynion 
[de|bawd|Naid dŵr yn ras ffos a pherth y dynion yn [Gemau Olympaidd yr Haf 1908]]

### Merched 
## Enillwyr medalau Pencampwriaethau'r byd 
### Dynion
de|bawd|Ras y Merched Pencampwriaethau Byd 2007
### Merched
## Cyfeiriadau 
Categori:Athletau
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Plât cofrestru cerbyd

de|bawd|Plât cofrestru cerbyd
Plât metel neu blastig sy'n cael ei osod ar gerbyd neu ôl-gerbyd er mwyn ei adnabod yn swyddogol yw **plât cofrestru cerbyd** neu **blât rhifau**. Mae plât gofrestru ar gyfer ceir, lorïau a beiciau modur yn ofynnol ym mhob gwlad. Amrywia'r gofynion ar gyfer cerbydau eraill, fel beiciau, cychod neu dractorau, o un awdurdodaeth i'r llall. Mae'r dynodwr cofrestru yn gyfuniad niwmerig neu alffaniwmerig sy'n unigryw i'r cerbyd ar gofrestr yr ardal neu'r wlad a gynrychiolir gan y corff sydd wedi'i ddarparu. Mewn rhai achosion, mae'r dynodydd yn unigryw i'r perchennog, yn 'rhif' o'i ddewis ei hun, yn hytrach na'r cerbyd.

Mae'n ofynnol yn y rhan fwyaf o awdurdodaethau bod y plât yn cael ei osod ar flaen a chefn y cerbyd, er mai un plât sydd ei angen (fel arfer ar y cefn) mewn rhai awdurdodaethau penodol neu ar gyfer mathau penodol o gerbyd, fel cychod modur. Mae cronfeydd data yn gallu defnyddio'r rhif cofrestru i adnabod gwybodaeth arall am y cerbyd, fel gwneuthurwr, model, lliw, blwyddyn gweithgynhyrchu, maint yr injan, math o danwydd, pellter ac enw a chyfeiriad y perchennog neu geidwad.

Mae platiau cofrestru cerbyd wedi bodol yng Nghymru, fel rhan o'r Deyrnas Gyfunol, ers 1904. Roedd Deddf Ceir 1903, a ddaeth i rym ar 1 Ionawr 1904, yn ei gwneud yn ofynnol i bob car gael ei ychwanegu i gofrestr cerbydau swyddogol, ac arddangos platiau rhifau.  Cyflwynwyd y Ddeddf fel bod cerbydau yn gallu cael eu olrhain yn rhwydd pe byddai damwain neu achos o dor-cyfraith. Mae'r drefn o fewn Gymru, Lloegr a'r Alban yn cael ei gweinyddu gan yr Asiantaeth Trwyddedu Gyrwyr a Cherbydau (DVLA).

## Cyfeiriadau
Categori:Marciau cerbydau
Ysgol Ramadeg Ardwyn

bawd|250px|adeilad hen Ysgol Ramadeg Ardwyn, Aberystwyth
Hen ysgol ramadeg yn Aberystwyth ar gyfer talgylch gogledd Ceredigion oedd **Ysgol Ramadeg Ardwyn**. Addysgwyd nifer o enwogion Cymru yn yr ysgol.

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol yn 1891 gan ddod i ben  yn 1973. Cedwyr ei harchifau yn Archifdy Ceredigion. Wedi cau'r ysgol daeth yr adeilad yn gartref i Ysgol Penweddig a'r hen ysgol 'Secondary Modern' Pendinas, yn gartref i ysgol cyfrwng Saesneg, Ysgol Penglais.

Saesneg oedd cyfrwng addysg yr ysgol. Byddai disgyblion yn teithio o ardal hen gantref Penweddig a thu hwnt i aros dros nos neu am wythnos, yn ogystal â disgyblion mwy lleol yn mynychu'n ddyddiol.

Ceir atgofion o safon ac amrywiaeth yr addysg a'r sioc o fynd i awyrgylch Seisnig wedi bod mewn ysgolion cynradd Cymraeg lleol gan aelodau Merched y Wawr.

Yn ystod yr 1960au gyda'r twf yn y symudiad oddi ar addysg ramadeg a tuag at addysg gyfun. Yn 1966 roedd natur a chyflwr yr adeilad yn destun trafodaeth a codwyd cwestiwn ar fuddsoddiad yn yr adeilad gan y cyn-ddisbygl a'r aelod seneddol lleol, Elystan Morgan

## Presennol
Mae'r adeilad bellach wedi ei throi'n fflatiau ac adeiladwyd tai ar y tir o'i hamgylch. Gelwir fflatiau'r hen adeilad yn 'Llŷs Ardwyn' a cheir 'Bryn Ardwyn' lle bu rhai o adeiladau allanol yr ysgol.

## Cyn-ddisgyblion
*Eurfyl ap Gwilym, economegydd
*Marian Delyth, ffotograffydd
*John Hefin, cynhyrchydd teledu a ffilm
*Geraint Howells, Aelod Seneddol
*Dafydd Huws, gwleidydd a seiciatrydd
*Dafydd Ifans, academydd
*Elwyn Ioan, arlunydd
*Myfyr Isaac, cerddor
*David Jenkins (llyfrgellydd)
*Tom Macdonald, newyddiadurwr ac awdur
*Elystan Morgan, Aelod Seneddol a chyfreithiwr
*John Morris, Aelod Seneddol a bargyfreithiwr
*Thomas Ifor Rees, diplomat a llenor
*Edward Prosser Rhys, llenor a golygydd
*Meg Elis, awdur a chyfieithydd
*Rhiannon Evans, gemydd
*David John de Lloyd, cerddor a chyfansoddwr
*Geraint H. Jenkins, hanesydd ac academydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Archifdy Ceredigion

Categori:Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Categori:Ysgolion Ceredigion
Sacsoneg Isel

Iaith Ermanaidd a siaredir yng Ngogledd yr Almaen ac yn nwyrain yr Iseldiroedd yw'r **Isel Almaeneg**, yr **Isalmaeneg** neu'r **Almaeneg Isel**. Yr ieithoedd agosaf iddi yw Iseldireg ac Almaeneg.

## Geirfa gyffredin 
Mae'r enghreifftiau wedi'u hysgrifennu yn Sillafiad Sacsoneg Newydd (*Nysassiske Skryvwyse*).

* Helô - *Moin*
* Bore da - *Goden morgen / Morgen ouk*
* Prynhawn da - *Goden dag / Dag ouk*
* Noswaith dda - *Goden åvend / Åvend ouk*
* Nos da - *Gode nacht*
* Diolch - *Danke ouk*
* Fy enw ydy... - *Ik heyt(e)...*
* Cymraeg ydy fy mamiaith. - *Myn moderspråke is kymrisk.*
* Dw i ddim yn siarad Almaeneg. - *Ik snak(ke) neyn/geyn/keyn düütsk.*
* Dw i eisiau dysgu rhagor o Isel Almaeneg. - *Ik wil meyr sassisk leyren.*
* Dw i'n ymgyrchwr iaith. - *Ik bin/bün språkaktivist.*
* Pam nad oes gennych chi fwydlen yn Isel Almaeneg? - *Wårüm hebbet Jy neyn spyskaarte up plat/sassisk?*

Categori:Ieithoedd Germanaidd Gorllewinol
Categori:Ieithoedd yr Almaen
Categori:Ieithoedd yr Iseldiroedd
Llyfr llofnodion

bawd|Hen lyfr llofnodion o'r 1880au.
Llyfr ar gyfer casglu llofnodion, ac o bosib negeseuon a llên fer mewn llawysgrifen amryw bobl, yw **llyfr llofnodion**.

Mae'r llyfrau llofnodion cynharaf yn dyddio o'r 15g. Llyfrau cyfeillgarwch oedd y mwyafrif o'r fath lyfrau, a ddefnyddir i gasglu negeseuon byrion gan gyfeillion. Hyd at ganol y 19g, arferai'r llofnodwyr ysgrifennu dyfyniadau, penillion, neu negeseuon homiletaidd. Yn niwedd y 19g daeth cynnwys llyfrau llofnodion yn fwy doniol ac yn anffurfiol. Daeth yr arfer yn boblogaidd ymhlith plant yn yr 20g i rannu rhigymau ac ysgribliadau digrif ac i gofnodi cyfeillgarwch. Mae nifer o ddisgyblion yn defnyddio llyfrau nodiadau, neu flwyddlyfr cyffredin, i gasglu negeseuon ffarwél a dymuniadau da ar ddiwedd eu cyfnod yn yr ysgol. Tuedda nodiadau mewn llyfrau cyfeillgarwch cyfoes i fod yn fwy sarhaus ac yn anghelfydd na negeseuon addfwyn a sentimental yr 19g.

Bu'n gyffredin yn ystod yr 1970au a'r 1980au i blant Cymru gasglu llofnodion enwogion teledu a pop Cymraeg ar faes Eisteddfod yr Urdd gyda llyfr llofnodion yr Urdd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Crefft ysgrifennu
Llofnodion
Ymddiwylliannu

Proses o newidiadau diwylliannol, cymdeithasol, a seicolegol o ganlyniad i ddiwylliannau'n cwrdd â'i gilydd yw **ymddiwylliannu**. Gall effeithio ar ddiwylliant materol, traddodiadau'r werin, crefydd, iaith, bwyd a choginiaeth, dillad, y drefn wleidyddol a milwrol, addysg a gofal iechyd, gwerthoedd moesol, ac hunaniaeth.

Sawl ffurf sydd ar ymddiwylliannu, all fod yn heddychlon ac yn wirfoddol, o ganlyniad i anghydbwysedd pŵer, neu drwy rym a thrais. Gall un grŵp dominyddu'r grŵp arall tra'n caniatáu rhywfaint o'r diwylliant brodorol, neu ei gorchfygu ac hyd yn oed dinistrio diwylliant y grŵp arall yn gyfangwbl. Gall un diwylliant fabwysiadu'r diwylliant arall yn raddol a heb rym, a chymhathu ato yn wirfoddol. Ymgorffori yw'r enw ar fenthyca a newid rhydd rhwng diwylliannau sydd yn cysylltu â'i gilydd ond sydd yn meddu ar hunanbenderfyniad gwleidyddol a chymdeithasol. Gall y ddau ddiwylliant gyfuno, er enghraifft mewn cymdeithas y tawddlestr, gan greu diwylliant newydd. Gall grwpiau hefyd byw ar y cyd a benthyg nodweddion diwylliannol oddi ar ei gilydd. Byddai'r union sefyllfa yn dibynnu ar amodau gwleidyddol ac economaidd, a'r cysylltiadau grym rhwng y gwahanol ddiwylliannau. Fel rheol, mae'r grŵp sydd yn ddarostyngedig sydd yn benthyg mwyaf oddi ar y grŵp cryfaf.

Yn hanesyddol, byddai ymerodraethau yn lledu eu diwylliant drwy oresgyniadau a phenarglwyddiaeth. Mae nifer o bobl yn credu bod y fath ymddiwylliannu gorfodol yn parhau yn yr 21g, ar ffurf neo-wladychiaeth ac imperialaeth ddiwylliannol. Gellir ystyried integreiddiad ac addasu gan fewnfudwyr a ffoaduriaid wrth iddynt ymgynefino â chymdeithas eu gwledydd lletyol yn ffurf ar ymddiwylliannu. Gellir hefyd gweld mewnfudwyr eu hunain yn achosi'r bobl frodorol i ymddiwylliannu at ddiwylliant estron, er enghraifft effaith mewnfudwyr o Loegr ar werthoedd diwylliannol a chymdeithasol yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Amlddiwylliannaeth

## Cyfeiriadau 
Categori:Astudiaethau diwylliannol
Categori:Geirfa cymdeithaseg
Prifysgol Cornell

Prifysgol breifat sydd yn derbyn arian cyhoeddus gan dalaith Efrog Newydd, UDA, yw **Prifysgol Cornell** () ac un o sefydliadau'r *Ivy League*. Lleolir ar gampws 19&nbsp;km2 yn Ithaca, Efrog Newydd, ger Llyn Cayuga.

Sefydlwyd y brifysgol ar grant tir dan Ddeddf Morrill 1862, gyda gwaddol gan Ezra Cornell, sefydlydd y Western Union Telegraph Company, a dan arweiniad Andrew Dickson White, y llywydd cyntaf. Rhoddwyd siarter iddi yn 1865, ac agorwyd yn 1868.

Ers ei blynyddoedd cynnar, mae astudiaethau amaethyddol wedi denu nifer o fyfyrwyr i'r brifysgol. Mae nifer fawr o fyfyrwyr hefyd yn astudio'r gwyddorau biolegol, rheolaeth busnes, peirianneg, a gwyddorau cymdeithas.

## Cyn-fyfyrwyr
*Ruth Bader Ginsburg (1933-2020), barnwr

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg yn Efrog Newydd
Cornell
Categori:Sefydliadau 1865
Alex Davies

Cenedlaetholwr croenwyn o Gymro yw **Alex Davies** (ganwyd 1994 neu 1995). Ef yw un o sefydlwyr National Action, y grŵp adain dde eithafol gyntaf i'w gwahardd yn y Deyrnas Unedig ers yr Ail Ryfel Byd. Ymunodd ag adain ieuenctid y British National Party, ond fe gafodd ei siomi gan "anhrefn" (*disarray*) y blaid honno. Astudiodd athroniaeth ym Mhrifysgol Warwick, ac yno fe geisiodd hyrwyddo'i daliadau gwleidyddol ar y campws. Yn 2012, sefydlwyd National Action gan Alex Davies a Benjamin Raymond, myfyriwr o Brifysgol Essex. Nod y grŵp oedd i greu mudiad ieuenctid Sosialaeth Genedlaethol, neu neo-Natsïaeth, yng ngwledydd Prydain. Mewn gorymdaith National Action yn Lerpwl, datganodd Davies, "*We’re like the BNP but more radical*". Gadawodd y brifysgol ar ddiwedd blwyddyn gyntaf ei gwrs, yn sgil erthygl yn y *Sunday Mirror* ym Mehefin 2014 a oedd yn datgelu ei ran yn National Action. Dychwelodd i dde Cymru i weithio mewn canolfan ffôn, ac yn 2018 roedd yn byw yn Abertawe. Cafodd National Action ei gwahardd gan yr Ysgrifennydd Cartref Amber Rudd yn Rhagfyr 2016 am fod yn "sefydliad hiliol, gwrth-Semitaidd a homoffobaidd".

Yn 2021 cyhuddwyd Davies o fod yn aelod o National Action rhwng Rhagfyr 2016 a Medi 2017, wedi i'r grŵp gael ei wahardd. Ar 17 Mai 2022 fe'i cafwyd yn euog o sefydlu grŵp o'r enw NS131 o fewn National Action, wedi i'r mudiad gael ei wahardd, ac ar 7 Mehefin 2022 fe'i dedfrydwyd i garchar am wyth mlynedd a hanner.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholwyr croenwyn
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Warwick
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Pobl o Abertawe
Rhif deuaidd

## Counting in binary
O fewn mathemateg ac electroneg digidol, **rhif deuaidd** (weithiau: 'rhif deuol') yw nifer a fynegir yn y system rhif bôn-2 neu'r **system rhifau deuaidd**, sy'n defnyddio dim ond dau symbolau 0 (sero) ac 1 (un).

Cyfeirir at bob digid fel bit. Oherwydd ei ddefnydd syml o fewn cylchedau electronig, digidol, mae'r system ddeuaidd yn cael ei defnyddio gan bron pob cyfrifiadur modern a dyfeisiau cyfrifiadurol.

## Hanes
Astudiwyd y system rhif ddeuaidd yn Ewrop yn yr 16g a'r 17g gan Thomas Harriot, Juan Caramuel y Lobkowitz a Gottfried Leibniz. Fodd bynnag, mae systemau sy'n gysylltiedig â rhifau deuaidd wedi ymddangos yn gynharach mewn sawl diwylliant gan gynnwys yr Aifft, Tsieina ac India. Ysbrydolwyd Leibniz yn benodol gan y *I Ching*.

## Cynrychiolaeth
Pan ddefnyddir rhifolion Arabaidd (dull gweledydd y Gorllewin), mae rhifau deuaidd fel arfer yn cael eu sgwennu gan ddefnyddio'r symbolau **0** ac **1**.

Gall unrhyw rif gael ei gynrychioli, neu ei fynegi, gan gyfres o ddarnau (neu 'ddigidau deuaidd'), a all fod yn eu tro'n cael eu cynrychioli gan unrhyw fecanwaith sy'n gallu bod mewn dau gyflwr sy'n unigryw (*two mutually exclusive states*). Gellir dehongli unrhyw un o'r rhesi o symbolau canlynol fel gwerth rhifol deuaidd o 667:

## Cyfeiriadau
Categori:Rhifyddeg
Categori:Cyfrifiadureg ddamcaniaethol
Ali ibn Abi Talib

Cefnder a mab yng nghyfraith Muhammad, proffwyd olaf Islam, oedd **Alī ibn Abī Ṭālib** (; ynganiad: [ʕali]); 15 Medi 601 - 29 Ionawr 661). Ef oedd y pedwerydd califf; rheolodd ei bobl o 656 i 661, ond fe'i hystyrir fel olynydd uniongyrchol y Proffwyd Muhammad gan y Mwslimiaid Shia.

Ganed ef gyda'r enwau **Abu Talib** a **Fatimah bint Asad**. Ef yw'r unig berson i'w eni yng nhysegr sanctaidd y Kaaba (), ym Mecca, y lle mwyaf sanctaidd yn Islam, yn ôl llawer o Islamaidd clasurol, yn enwedig rhai Shia. Ali oedd y gwryw cyntaf a dderbyniodd Islam, ac yn ôl rhai awduron y Mwslim cyntaf.

Wedi iddo symud i Medina, priododd ferch Muhammad, sef Fatimah. Penodwyd ef yn galiff gan gyfeillion Muhammad (*Sahaba*) yn 656, gan olynu Uthman ibn Affan i hwnnw gael ei lofruddio. Amddiffynnodd Muhammad drwy ei oes, a chymrodd ran mewn sawl brwydr. Yn ystod teyrnasiad Ali yr ymladdwyd y Fitna Cyntaf (yr hyn a elwir yn ryfel cartref). Yn 661, ymosodwyd arno ac fe'i llofruddiwyd deuddydd yn ddiweddarach gan Kharijite tra roedd yn gweddïo.

Mae Ali'n allweddol bwysig i'r Shias a'r Sunnis, yn wleidyddol ac yn grefyddol. Cred y ddau enwad fod Ali yn Fwslim i'r carn a'i fod yn bleidiol iawn i Islamiaeth; ceir hefyd mannau lle mae'r ddwy ochr yn anghytuno yn ei gylch.

Cred y Sunnis mai Ali yw'r pedwerydd califf, a'r olaf, ond cred y Mwslimiaid Shia yw mai ef yw'r Imam cyntaf ar ôl Muhammad, oherwydd eu dehongliad o'i bregeth yn Ghadir Khumm. Mae Mwslimiaid Shia hefyd yn credu bod Ali a'r Shia Imams eraill (y mae pob un ohonynt yn aelodau o'r Bayṫ Muhammad) yn ddilynwyr cywir i Muhammad. Yr anghytundeb hwn oedd y maen tramgwydd a rannodd yr Ummah (Arabeg: أمة, Cymuned Mwslimaidd) i'r canghennau Shia a Sunni.

## Cyfeiriadau
Categori:Arabiaid
Categori:Cadfridogion
Categori:Genedigaethau 601
Categori:Marwolaethau 661
Categori:Merthyron
Categori:Muhammad
Categori:Pobl o Mecca
Eirinen

300px|bawd|Eirin

Ffrwyth sy'n fath o aeronen yw'r **eirinen**. Mae'n isrywogaeth* *o'r genws Prunus, a gellir ei gwahaniaethu oddi wrth isrywogaethau eraill (eirin gwlanog, ceirios, ceirios yr adar, ayb.) yn y modd y mae gan yr eginyn flaguryn blaen a blagur ochr unigol (ddim yn glystyrog), mae ei blodau mewn grwpiau o un i bump ar goesynnau byrion, ac mae gan y ffrwyth rigol yn rhedeg i lawr un ochr a charreg lefn.

Gall fod gan eirin aeddfed gaenen wen gwyraidd sy'n gwneud iddynt ymddangos yn lasddu. Mae eirin sychion hefyd yn cael eu galw yn prŵns, er bod y gair hwnnw yn cael ei ddefnyddio mewn nifer o wledydd i gyfeirio at fath penodol o eirinen sych sy'n grychlyd ei golwg.

Mae'n bosib mai eirin oedd un o'r ffrwythau cyntaf i gael eu hamaethu gan fodau dynol. Darganfuwyd olion eirin mewn safloedd archeolegol o Oes Newydd y Cerrig ynghyd ag olewydd, grawnwin a ffigys.

300px|bawd|Blodau coeden eirin
Wrth gynhyrchu eirin yn fasnachol mae'r coed yn cael eu tyfu i faint canolig, tua 5-6 medr o uchder. Mae'r goeden o galedwch canolig. Heb eu tocio, gall y coed gyrradd 12 medr o uchder ac ymestyn i 10 medr o ddiamedr. Maent yn blaguro mewn gwahanol fisoedd o'r flwyddyn mewn gwahanol rannau o'r byd: ym mis Ionawr yn Taiwan, ac ar ddechrau mis Ebrill yng Nghymru, er enghraifft.

Mae'r ffrwythau o faint canolig, rhwng 2 a 7 centimedr o ddiamedr, yn gronellog i hirgrwn. Mae'r cig yn gadarn a llawn sudd, y croen yn llyfn, gydag arwyneb cwyraidd sy'n glynnu i'r cig. Aeronen yw'r eirinen, sy'n golygu bod ei ffrwyth yn amgylchynu hedyn caled unigol.

Yn 2016, cynhyrchwyd 12.1 miliwn tunnell o eirin yn fyd-eang, gyda Tsieina yn cynhyrchu 55% o'r cyfanswm. Y prif gynhyrchwyr eraill oedd Rwmania, Serbia, a'r Unol Daleithiau.

Mae eirin amrwd yn 87% dwr, 11% carbohydrad, 1% protein, a llai na 1% o fraster. Mae tua 100g o eirin yn cynnwys 46 Calori ac yn ffynhonnell gymhedrol o FItamin C (12% o'r faint sy'n cael ei argymell yn ddyddiol), heb unrhyw faint sylweddol o faetholion eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Fflora Asia
Categori:Fflora Ewrop
Categori:Fflora Gogledd America
Categori:Carthyddion
Categori:Llysiau rhinweddol
Andrés Manuel López Obrador

Gwleidydd o Fecsico o'r *Movimiento Regeneración Nacional* (MORENA) yw **Andrés Manuel López Obrador** (ganwyd 13 Tachwedd 1953) a adwaenir yn aml gan y talfyriad **AMLO**, a wasanaethodd yn Arlywydd Mecsico o 2018 i 2024. Fe'i etholwyd yn arlywydd yng Ngorffennaf 2018 gyda 53% o'r bleidlais, dechreuodd yn y swydd ar 1 Rhagfyr 2018. Mae'n hanu o dalaith Tabasco, a fe wasanaethodd yn swydd Pennaeth ar Lywodraeth Dinas Mecsico o 2000 i 2005.

Categori:Arlywyddion Mecsico
Categori:Catholigion o Fecsico
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Gwleidyddion y Partido Revolucionario Institucional
Categori:Pobl o Tabasco
Pendro

Amhariad mewn dirnadaeth a sefydlogrwydd gofodol yw **pendro** (hefyd 'madrondod' neu 'deimlad chwil'). Mae'r term *pendro* yn amwys: gall gyfeirio at fertigo, presyncopi, anghytbwysedd, neu deimlad amhenodol fel penysgafnder neu ddryswch.

Mae'n bosib achosi pendro yn fwriadol trwy wneud rhai gweithgareddau neu symudiadau corfforol fel troelli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anhwylderau niwrolegol
Rwlét Rwsiaidd

Mae **rwlét Rwsiaidd** (Rwsieg: русская рулетка, russkaya ruletka) yn gêm siawns farwol lle mae chwaraewr yn gosod un bwled mewn rifolfer, yn troi'r silindr, yn gosod blaen y gwn yn erbyn ei ben ei hun ac yn tynnu'r clicied. Mae "Rwsia" yn cyfeirio at y wlad lle honnir i'r gêm tarddu, a "rwlét" at yr elfen o hap chware gyda theclyn sy'n troi, megis bwrdd rwlét.

Nagant Revolver.jpg|Refolfer Nagant M1895 o Rwsia

## Hanes
Mae tarddiad rwlét Rwsieg yn aneglur, ond credir ei fod wedi dechrau yn y 19g pan fyddai goruchwylwyr carchar sadistig mewn carchardai yn Rwsia yn gorfodi  carcharorion i chwarae ac yn rhoi bet ar y canlyniad.

Mae'n debyg mae'r awdur storïau ar gyfer cylchgronau rhad Georges Surdez oedd y cyntaf i ddefnyddio'r term rwlét Rwsiaidd. Fodd bynnag, mae'r stori yn disgrifio defnyddio gwn gydag un siambr wag allan o chwech, yn hytrach na phum siambr wag allan o chwech.

Mae'r term hefyd yn cael ei ddefnyddio am y camau o gymryd risgiau difrifol iawn gydag unrhyw beth pwysig. Er enghraifft yn 2017 rhybuddiodd Heddlu Gogledd Cymru, ar ôl farwolaeth bachgen trwy gymryd tabledi ecstasi, *Mae cymryd y tabledi hyn fel chwarae rwlét Rwsieg. Nid oes gennych reolaeth dros y risg. Gallwch farw* 

Er mwyn ei arteithio bu herwgipwyr John Paul Getty III yn rhoi gwn wrth ei dalcen gan ei orfodi i chwarae rwlét Rwsiaidd.

## Tebygolrwydd
Oherwydd mai dim ond un siambr sydd wedi'i lwytho, mae gan y chwaraewr un siawns mewn x o gael ei saethu; x yw nifer y siambrau yn y silindr. Felly, er enghraifft, os yw rifolfer yn cynnwys chwe siambr, mae'r siawns o farw yn un mewn pob chwe ergyd.

## Gemau yfed
Mae yna gêm yfed sy'n seiliedig ar rwlét Rwsiaidd. I chware'r gêm mae angen chwe gwydr siot. Bydd pump wedi llenwi efo dŵr a'r chweched efo fodca. Trefnir y gwydrau mewn cylch, a bydd y chwaraewyr yn dewis gwydr ar hap. Mae'r un sy'n yfed y fodca yn gorfod prynu diod i bawb.

Mae yna hefyd gêm o'r enw *Beer Hunter* (wedi ei enwi ar ôl golygfeydd rwlét Rwsiaidd yn y ffilm *The Deer Hunter*). Yn y gêm hon, defnyddir chwe chan o gwrw, neu pop. Mae un can yn cael ei ysgwyd yn egnïol, ac mae'r caniau yn cael eu cymysgu'n ddirgel fel bod neb yn gwybod pa un yw'r un sydd wedi ei ysgwyd. Mae'r chwaraewyr yn cymryd tro i agor can o dan eu trwynau. Yr un sy'n  agor y can wedi ei ysgwyd, ac yn ysgwyd diod i fyny ei drwyn, yw'r collwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau gamblo
Categori:Hunanladdiad
Categori:Artaith
Categori:Gemau'r dafarn
Ail isradd 2

[bawd|200px|Mae ail isradd 2 yn hafal i hyd [hypotenws triongl, gyda'r ddwy ochr arall yn 1]]
Mae **ail isradd 2**, neu 1/2 pŵer 2, a ysgrifennir mewn mathemateg fel  neu , yn rhif algebraidd positif sydd, wrth ei luosi gydag ef ei hun, yn rhoi'r rhif 2. Yn dechnegol, fe'i gelwir yn **brif ail isradd 2**, i'w wahaniaethu o'r rhif negyddol gyda'r un nodweddion.

Mae'n debygol mai dyma oedd y rhif cyntaf y gwyddus iddo fod yn Rhif anghymarebol. O fewn geometreg, ail isradd 2 yw hyd croeslin sgwâr, gyda'i ochrau'n un uned; mae hyn yn dilyn Theorem Pythagoras.

Fel amcangyfrif eitha da o ail isradd dau, mae'r ffracsiwn  (≈ 1.4142857) weithiau'n cael ei ddefnyddio.

Mae cyfres A002193 yn yr *On-Line Encyclopedia of Integer Sequences* yn rhoi gwerth rhifol ail isradd dau wedi ei flaendorri i 65 lle degol:

:...

## Hanes
[dde|bawd|200px|Tabled o glai o [Babilon|Fabilon, o tua  1800–1600 CC, gyda nodiant rhifol.]]
Goroesodd tabled o glai o Fabilon (c. 1800–1600 CC) sy'n rhoi amcangyfrif o  mewn pedwar rhif degol, , sy'n eitha agos ati - i hyd at 6 lle degol - ac sy'n nodi  fel:

:1 + \frac{24}{60} + \frac{51}{60^2} + \frac{10}{60^3} = \frac{30547}{21600} = 1.41421\overline{296}.

Ceir amcangyfrif agos arall India hynafol - mewn testun a elwir yn Sulba Sutras (c. 800–200 CC):

:1 + \frac{1}{3} + \frac{1}{3 \times 4} - \frac{1}{3 \times4 \times 34} = \frac{577}{408} = 1.41421\overline{56862745098039}.

## Cyfeiriadau
Categori:Geometreg
Categori:Rhifau cymhlyg
Categori:Algebra
Categori:Pythagoras
Canran

[bawd|350px|[Siart cylch sy'n dangos canran porwr gwe sy'n ymweld â gwefannau Wicimedia (Ebrill 2009 i 2012)]]

Mewn mathemateg, **canran** yw'r nifer neu'r gymhareb a fynegir fel ffracsiwn o 100; mae'n air cyfansawdd: "cant" a "rhan" - y rhaniad allan o gant. Fe'i dynodir yn aml gan ddefnyddio'r arwydd canran, %; yn Saesneg, defnyddir y byrfoddau "pct.", "Pct" hefyd. Mae canran yn rhif di-ddimensiwn (rhif pur).

Defnyddir  canrannau i fynegi rhan gymarebol o gyfanswm.

## Enghreifftiau  
Mae 45% (ar lafar "pedwar deg pump y cant") yn hafal i [[ffracsiwn|]], 45:100, neu mewn ffurf degol: 0.45.

### Enghraifft 1 
Os yw 50% o gyfanswm y myfyrwyr yn y dosbarth yn ddynion, mae hynny'n golygu bod 50 o bob 100 o fyfyrwyr yn ddynion. Os oes 500 o fyfyrwyr, yna mae 250 ohonynt yn ddynion. 50% / 500 = 250; neu, "pum deg y cant wedi'i rannu gyda 500 yw dau gant a hanner".

### Enghraift 2 
Mae cynnydd o £0.15 ar bris torth o fara sy'n costio £2.50 yn gynnydd mewn ffracsiynol o   = 0.06. Fel canran, gellir nodi hyn fel cynnydd, neu godiad o 6%.

Mae'r rhan fwyaf o werthoedd canran, sy'n cael eu mynegi, rhwng 0 a 100, ond nid oes cyfyngiad! Pe bai'r dorth wedi dyblu yn ei phris gellir dweud fod y cynnydd £200. Neu, yn enghraifft arall, mae'n arferol nodi 111% neu −35%, o ddydd i ddydd, er mwyn gwahaniaethu rhwng dau rif.

## Hanes 
Yn Rhufain hynafol, cyn bodolaeth y system ddegol, cyfrifwyd yn aml mewn ffracsiynau a oedd yn lluosrifau o 1/100. Er enghraifft, cododd Augustus dreth o 1/100 ar nwyddau a werthwyd mewn ocsiwn a elwir yn *centesima rerum venalium*. Roedd cyfri gyda'r ffracsiynau hyn yn gyfwerth â chanrannau cyfrifiadurol. Wrth i'r mathau gwahanol o ddarnau arian (o bob gwerth) ddatblygu yn yr Oesoedd Canol, daeth cyfrifi gydag enwadur o 100 ('enwadur' yw'r rhif a ysgrifennir o dan y llinell mewn ffracsiwn) yn fwy safonol ac o ddiwedd y 15g hyd at ddechrau'r 16g daeth yn gyffredin i destunau rhifyddol gynnwys cyfrifiadau o'r fath. Roedd llawer o'r testunau hyn yn cymhwyso'r dulliau hyn at elw a cholled, cyfraddau llog, a'r 'Rheol Tri'. Erbyn y 17g roedd yn safonol i ddyfynnu cyfraddau llog mewn 'hyn a hyn allan o gant'.

## Y symbol % 
Tarddodd y symbol o'r Lladin *per centum*, sef "gan gant" neu "o gant". Wrth i'r Lladin newid i'r Eidaleg, defnyddiwyd y term "per cento", sef "am gant". Talfyrrwyd y "per" yn "p" o dipyn i beth, nes diflannu'n llwyr. Talfyrrwyd y gair yma'n ddau gylch (yr "c" a'r "o", o bosib, a throdd y "t" yn flaenslaes (/) gan roi %.

## Milran 
Yn yr un modd, gellir mynegi rhif fel ffracsiwn o 1,000 gan ddefnyddio'r term *"per mille"* (Lladin am "y fil; weithiau *per mil*") neu yn Gymraeg: "milran". Fe'i dynodir gan ddefnyddio'r arwydd ‰.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffracsiynau
Categori:Rhifyddeg sylfaenol
Digid

Mewn mathemateg, mae **digid** rhifol (o'r Lladin *Digiti*, "bysedd") yn symbol sy'n cynrychioli rhifau. Caiff ei ddefnyddio ar ei ben ei hun (fel "2" neu "5") neu mewn cyfuniadau o ddigidau (fel "25").

Mae digid rhifol yn symbol sengl (fel "2" neu "5") a ddefnyddir ar ei ben ei hun, neu mewn cyfuniadau (fel "25"), i gynrychioli rhifau (fel rhif 25) yn ôl rhai systemau rhifol positif. Y digidau unigol (fel rhifau un-digid) a'u cyfuniadau (megis "25") yw rhifolion y system rhifol y maent yn perthyn iddo. Mae'r enw "digid" yn deillio o'r ffaith bod y deg bys (ystyr y gair Lladin *Digiti*  yw "bysedd") o'r dwylo yn cyfateb i ddeg symbol y system Bôn 10 cyffredin, hy y digidau degol.

Ar gyfer system rhifol benodol gyda bôn sy'n gyfanrif, mae nifer y digidau sy'n ofynnol i fynegi rhifau yn cael eu rhoi gan werth absoliwt y bôn. Er enghraifft, mae angen deg digid ar y system degol (bôn 10) sef 0 i 9, ond mae gan y system ddeuaidd (sylfaen 2) ddau ddigid (e.e .: 0 a 1).

## Hanes
Y system gyntaf a gofnodwyd oedd y system rhifolion rhodenni, y ffurfiau ysgrifenedig o ddefnyddio rhodenni pren i gyfri, ac a ddefnyddiwyd yn Tsieina a Japan; roedd yn system ddegol a oedd yn defnyddio sero a hefyd rhifau negyddol. Amrywiad o'r system hon yw'r rhifau Suzhou.

System arall oedd y system Hindw-Arabaidd a ddefnyddid yn India yn y 7g, ond nid oedd yn gyflawn, gan nad oeddent wedi dyfeisio'r cysyniad o sero.

## Cyfeiriadau
Categori:Nodiant mathemategol
Categori:Geirfa
Categori:Mathemateg elfennol
Cymhareb

[bawd|Cymhareb agwedd hyd a lled teledu 3 wrth 4; dyma faint arferol llawer o setiau [teledu yn 2017; gyda chydraniad o 640×480. Roedd cydraniadau o 720×576 hefyd yn dechrau gweld golau dydd y flwyddyn honno.]]
Mewn mathemateg, mae **cymhareb** yn berthynas rhwng dau rif sy'n nodi faint o weithiau mae'r rhif cyntaf yn cynnwys yr ail. Mae'r term, felly'n cymharu dau rif, a'r gair 'cymharu' yw tarddiad y gair 'cymhareb'.

Er enghraifft, os yw powlen o ffrwythau'n cynnwys wyth orennau a chwe lemon, yna mae cymhareb yr orennau i'r lemwn yn "wyth i chwech" (a dynodir hyn, fel arfer, fel 8: 6, sy'n cyfateb i'r gymhareb 4: 3). Yn yr un modd, y gymhareb o lemwn i orennau yw 6: 8 (neu 3: 4) a chymhareb yr orennau i gyfanswm y ffrwythau yw 8:14 (neu 4: 7).

Gall y rhifau mewn cymhareb fod yn symiau o unrhyw fath, e.e. personau, defaid neu wrthrychau, neu fel mesuriadau o hyd, pwysau, amser, ac ati. Yn y rhan fwyaf o gyd-destunau mae'r ddau rif wedi eu cyfyngu i fod yn gadarnhaol, a'r ail rif i beidio â bod yn sero.

Gellir naill ai nodi cymhareb trwy roi dau rif, wedi'u hysgrifennu fel "*a* i *b*" neu "*a*:*b*", neu drwy roi gwerth eu cyniferydd (*quotient*) yn unig , gan fod lluoswm y cyniferydd a'r ail rif yn rhoi'r rhif cyntaf, fel sy'n ofynnol gan y diffiniad uchod.

O ganlyniad, gellir ystyried cymhareb fel pâr o rifau trefnus, fel ffracsiwn gyda'r rhif cyntaf yn y rhifiadur a'r ail fel enwadur, neu fel y gwerth a ddynodir gan y ffracsiwn hwn. Mae cymarebau cyfrif, a roddir gan rifau naturiol (di-sero), yn dynodi rhifau cymarebol, ac felly byddant yn aml yn arwain at rifau naturiol.

Pan fesurir dau swm gyda'r un uned, fel sy'n digwydd yn aml, mae eu cymhareb yn rhif di-ddimensiwn.

## Nodiant a therminoleg
Gellir mynegi cymhareb rhifau *A* a *B* fel a ganlyn:

Mae'r rhifau A a B weithiau'n cael eu galw'n "dermau'r gymhareb" gydag A yn 'rhagflaenydd' (*antecedent*) a B yw'r canlyniad.

Gellir defnyddio sawl term e.e. mae cymhareb darn o bren sydd a'i hyd = 10&nbsp;cm, ei led yn 4&nbsp;cm a'i drwch yn 2&nbsp;cm fel hyn:

:**trwch : lled : hyd = 2 : 4 : 10**

Yn nhermau adeiladwr sy'n cymysgu concrid, o ran cyfaint, defnyddir y nodiant:

:**sment : tywod : gro = 1 : 2 : 4**

I'r adeiladwr gymysgu'r sment gyda dŵr, i gael concrid eitha sych, defnyddia'r gymhareb 4/1 (sment i ddŵr), neu 4:1, h.y. "ceir pedair gwaith mwy o sment nag o ddŵr" - neu o'i droi wyneb yn waered: "mae cyfaint y dŵr yn chwarter cyfaint y sment".

## Ceir hefyd
*cymhareb agwedd - cymhareb lled-i-uchder delwedd ar sgrin
*cymhareb ffurf - hefyd weithiau: cyniferydd ffurf
*cymhareb F - cymhareb ystadegol o'r gwahaniaeth rhwng grwpiau a'r gwahaniaeth y tu mewn i grŵp.
*cymhareb potensial
*cymhareb rededog - dull o ddadansoddi newidiadau fel cyfran. Rhennir pob elfen mewn dilyniant gyda'r elfen flaenorol. e.e. x2/x1, x3/x2, x4/x3, x5/x4. O wneud hyn, gellir plotio a chreu siartiau i ddangos y newid dros y dilyniant.
*cymhareb uchder/dbh - *height-dbh ratio*
*straen cymhareb - *ratio strain*

## Gweler hefyd
*Cymhareb pŵer i bwysau

## Cyfeiriadau
Categori:Mathemateg elfennol
Categori:Algebra
Categori:Cymarebau
Neil Simon

Dramodydd o'r Unol Daleithiau oedd **Marvin Neil Simon** (4 Gorffennaf 1927 – 26 Awst 2018).

Fe'i ganwyd yn y Bronx, yn fab i Irving Simon a'i wraig Mamie (Levy). Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Efrog Newydd ac ym Mhrifysgol Denver.  Ei wragedd oedd Joan Baim (1953–1973), yr actores Marsha Mason (1973–1983), yr actores Diane Lander (1987–1988 a 1990–1998), a'r actores Elaine Joyce (1999–2018).

Enillodd y Wobr Pulitzer am Ddrama ym 1991.

## Llyfryddiaeth 
### Theatr 
**Come Blow Your Horn* (1961)
**Little Me* (1962)
**Barefoot in the Park* (1963)
**The Odd Couple* (1965)
**Sweet Charity* (1966)
**The Star-Spangled Girl* (1966)
**Plaza Suite* (1968)
**Promises, Promises* (1968)
**Last of the Red Hot Lovers* (1969)
**The Gingerbread Lady* (1970)
**The Prisoner of Second Avenue* (1971)
**The Sunshine Boys* (1972)
**The Good Doctor* (1973)
*''God's Favorite* (1974)
**California Suite* (1976)
**Chapter Two* (1977)
**They're Playing Our Song* (1979)
**I Ought to Be in Pictures* (1980)
**Fools* (1981)
**Brighton Beach Memoirs* (1983)
**Biloxi Blues* (1985)
**Broadway Bound* (1986)
**Rumors* (1988)
**Lost in Yonkers* (1991)
**Jake's Women* (1992)
**The Goodbye Girl* (1993)
**Laughter on the 23rd Floor* (1993)
**London Suite* (1995)
**Proposals* (1997)
**The Dinner Party* (2000)
**45 Seconds from Broadway* (2001)
**Rose's Dilemma* (2003)

### Sgriptiau ffilm 
* *After the Fox* (gyda Cesare Zavattini) (1966)
* *Barefoot in the Park* (1967) 
* *The Odd Couple* (1968) 
* *Sweet Charity* (1969) 
* *The Out-of-Towners* (1970)
* *Plaza Suite* (1971) 
* *Last of the Red Hot Lovers* (1972)
* *The Heartbreak Kid* (1972)
* *The Prisoner of Second Avenue* (1975) 
* *The Sunshine Boys* (1975) 
* *Murder By Death* (1976)
* *The Goodbye Girl* (1977)
* *The Cheap Detective* (1978)
* *California Suite* (1978) 
* *Chapter Two* (1979) 
* *Seems Like Old Times* (1980)
* *Only When I Laugh* (1981) 
* *I Ought to Be in Pictures* (1982)
* *Max Dugan Returns* (1983)
* *The Slugger's Wife* (1985)
* *Brighton Beach Memoirs* (1986)
* *Biloxi Blues* (1988) 
* *The Marrying Man* (1991)
* *Lost in Yonkers* (1993)
* *The Odd Couple II'' (1998)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Denver
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Efrog Newydd
Categori:Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Categori:Llenorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Bronx
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Chwiorydd Loreto

[bawd|180px|Y fnedigaid [Mary Ward, I.B.V.M., (1585–1645), sefydlydd yr urdd Gristnogol yn 1609]]

Mae **Sefydliad y Forwyn Fair Fendigaid** (Saesneg: *Institute of the Blessed Virgin Mary*) yn urdd grefyddol Gatholig o fenywod sy'n ymroddedig i addysg a sefydlwyd yn Saint-Omer gan y Saesnes, Mary Ward, yn 1609.

Adwaenir yr aelodau yn fwy cyffredin fel 'Chwiorydd Loreto' sy'n cymryd yr enw oddi wrth gysegrfa Mair yn Loreto yn yr Eidal lle'r oedd Mary Ward yn gweddïo. Cyhoeddwyd yr urdd yn un hybarch gan y Pâb Bened XVI ar 19 Rhagfyr 2009. Mae Chwiorydd Loreto yn defnyddio'r talfyriad I.B.V.M. ar ôl eu henwau.

Heddiw mae'r gynulleidfa yn cymryd rhan mewn amrywiaeth eang o weinidogaethau newydd: rhaglenni llythrennedd, cyfeiriad ysbrydol, cynghori, rheoli llochesi i ferched digartref yn ogystal â sawl agwedd ar fudiad tuag at cyfiawnder a heddwch yn y byd. Maent yn weithgar ymhob cyfandir. Mae'r Chwiorydd Loreto yn gweithredu tua 150 o ysgolion ledled y byd, gan addysgu dros 70,000 o ddisgyblion.

Efallai eu haelod enwocaf oedd y diweddar Y Fam Teresa (26 Awst 1910 – 5 Medi 1997) a bu'n enwog am ei gwaith gyda thlodion Kolkata yn yr India.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Ysgolion Loreto ar draws y Byd
* Sefydliad y Forwyn Fair Fenigaid | Institute of the Blessed Virgin Mary, Chwiorydd Loreto

Categori:Catholigion o'r Eidal
Categori:Sefydliadau 1609
Traffordd yr M6

Traffordd yn Lloegr yw'r **M6** sy'n ymestyn o Gyffordd 19 yr M1 wrth Gyfnewidfa Catthorpe, ger Rugby, Cofentri trwy Birmingham ac yna tua'r gogledd, gan basio trwy Stoke-on-Trent, Lerpwl, Manceinion, Preston, Caerhirfryn, Caerllywelydd ac yn terfynnu yng nghyffordd Gretna (Cyffordd 45). Yma, ychydig i'r de o'r ffin gyda'r Alban, mae'n troi i mewn i'r A74(M) sy'n mynd yn ei blaen i Glasgow fel yr M74. Mae'r draffordd yn 230 milltir o hyd.

bawd|canol|400px|Yr M6 yn y rhwydwaith traffyrdd

Ffordd osgoi Preston oedd rhan gyntaf i'w hadeiladu, a'r M6 oedd y draffordd gyntaf yn Lloegr pan agorwyd hi ar 5 Rhagfyr 1958. 

## Cyfeiriadau 
M06
Sokkie

250px|right|Kurt Darren canwr miwsig Sokkie poblogaidd
Math o gerddoriaeth a dawns unigryw i Dde Affrica, ac yn enwedig siaradwyr Affricaneg yw **Sokkie**.  Gall hefyd fod yn amrywiaeth ar ddawnsio 'ballroom'. Credir bod gwreiddiau'r dull o ddawnsio gyda dawnsfeydd y Vortrekkers yn 19g, ond mae'n fersiwn syml o ddawnsio set Ewropeaidd. Dawnsir yn aml i gerddoriaeth Boeremuziek traddodiadol.

## Dawnsio Sokkie
Arddull o ddawnsio cymdeithasol gyda phartner yw Sokkie.

Cyfeirir ato hefyd yn Affricaans fel **langarm**, **sakkie-sakkie**, **kotteljons** a **Water-pomp**.

Yn yr un modd ag y mae'r term Americanaidd 'Sock Hop', yn cyfeirio at sannau, mae sokkie, hefyd yn golygu 'sannau' yn Affricaneg, gan gyfeirio ar y ffordd bydd mae pobl ifanc yn dawnsio sokkie yn eu sannau gan ddiosg ei hesgidiau ac yn aml yn droed-noeth. Bydd dawnswyr Sokkie mewn clybiau nos gan amlaf yn gwisgo esgidiau yn bennaf ac yn gwisgo dillad smart ond cyfforddus., Nicholis Louw, a Juanita du Plessis, ymhlith llawer o bobl eraill.

Un hoff ddull o sokkie sy'n creu cerddoriaeth neu ganeuon yw cymryd caneuon Saesneg llwyddiannus a'u cyfieithu i Afrikaans. Neu addasu alaw cân lwyddiannus arall ar gyfer eu cân.

Roedd Nicholis Louw hyd yn oed yn defnyddio'r Blue Horizon ringtone o ffôn Sony Ericsson ar gyfer alaw ei gân - Rock Daai Lyfie. Gellid cynnwys caneuon Saesneg eraill fel y gallai pobl ddawnsio un solo hefyd.

## Cerddoriaeth De Affrica, Gweler Hefyd
* Maskanda
* Boeremuziek

## Dolenni
*Fideo-wers yn cyflwyno dawnsio Sokkie (Saesneg)
*Fideo Kurt Darren, canwr pop Afrikaans boblogaidd, Kaalvoet Sokkie (Sokkie troed-noeth)
*Casgliad o fideos o ganeuon Sokkie, 2017

## Cyfeiriadau
Categori:Dawns
Categori:De Affrica
Categori:Mathau o gerddoriaeth
Categori:Affricaneg