Ceann Comhairle

Y **Ceann Comhairle**  yw Cadeirydd Dáil Éireann, tŷ isaf Senedd Gweriniaeth Iwerddon, (Lluosog: *Cinn Comhairle*) Etholir y person sy'n dal y swydd hon o blith aelodau'r Dáil yn y sesiwn lawn gyntaf ar ôl pob etholiad wladwriaethol. Ystyr y teitl o'i gyfieithu o'r Wyddeleg yw 'Pen [Pennaeth] y Cyngor'. Arferir y teitl Wyddeleg hyd yn oed wrth siarad a thrafod yn y Saesneg. Mae ei swydd yn debyg i un Llywydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru, sydd hefyd yn arddel enw uniaith Gymraeg.

Disgwylir i'r Ceann Comhairle gadw at niwtraliaeth lem. Fodd bynnag, mae mwyafrif y llywodraeth fel arfer yn ceisio ei ddewis ymhlith ei gynghreiriau ei hun neu ymysg ei gynghreiriaid, os yw ei bwysigrwydd rhifiadol yn caniatáu hynny. Er mwyn atgyfnerthu didueddrwydd y llywyddiaeth, mae cyfansoddiad Iwerddon yn darparu nad yw'r Ceann Comhairle presennol yn ceisio cael ei ailethol yn TD (Teachta Dála) ond ei fod yn cael ei ail-ethol yn awtomatig mewn etholiadau seneddol oni bai y penderfynir ymddeol. Nid yw Ceann Cyngor yn pleidleisio ac eithrio yn achos pleidlais gyfartal. Yn yr achos hwn, mae'n pleidleisio yn unol ag arfer seneddol ynghylch siaradwr Tŷ'r Cyffredin Brydeinig. Y Ceann Comhairle yw cynrychiolydd y Gorchymyn yn y Tŷ ac felly mae ganddo nifer o uchelfreiniau:

* Gwahodd y TD i siarad. Rhaid i bob araith fod drwyddo ef.
* Rhoir cwestiynau mewn cyfarf
* Canu'r gloch i gadw trefn ar y siambr. Mae'r gloch yn atgynhyrchiad hanner-maint o gloch hynafol Gastell Lough Lene, a ddarganfuwyd yn Castle Island, Lough Lene, Castlepollard, Swydd Westmeath yn 1881 ac sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol Iwerddon. Cyflwynwyd yr atgynhyrchiad ym 1931 gan weddw Bryan Cooper, cyn-TD.
* Yr awdurdod i atal yr anhrefn neu ddryswch. Gall orchymyn i aelod o'r Dáil adael y Siambr neu hyd yn oed atal Aelod am gyfnod penodol. Mewn achos o anghydfod mawr gall atal y cynulliad.

## Hanes
Mae sefydliad y Ceann Comhairle mor hen â'r Dáil cyntaf a sefydlwyd fel cynulliad cynrychioliadol annibynnol Iwerddon yn 1919. Y Ceann Comhairle cyntaf oedd Cathal Brugha, a eisteddodd am un diwrnod yn unig, gan llywyddu dros y sesiwn symbolaidd gyntaf cyn gadael y swydd i ddod yn Príomh Aire Dáil Éireann a alwyd ar lafar yn Arlywydd (President), hynny yw, Prif Weinidog yr egin wladwriaeth newydd. Parhaodd yr swyddd i fodoli yn ystod Gwladwriaeth Rydd Iwerddon rhwng 1922 ac 1937, ond yr enw yn y cyfansoddiad oedd, "Cadeirydd Dáil Éireann". Cyflwynwyd yr arfer o ail-ethol y Ceann Comhairle yn awtomatig yn ystod yr etholiad cyffredinol drwy ddiwygio'r Cyfansoddiad yn 1927. Am gyfnod byr rhwng 1936 ac 1937, ar ôl diddymu swydd y Llywodraethwr Cyffredinol (Governor General oedd dal yn gysylltiedig â Phrydain), trosglwyddwyd rhai o'i swyddogaethau i Ceann Comhairle, megis llofnodi'r cyfreithiau, galw a diddymu'r gwasanaeth. Y Cyn-Cheann Cyngor presennol yw TD Fianna Fáil, Pat "the Cope" Gallagher, ers 6 Gorffennaf 2016. Yn ôl traddodiad, mae'r sefyllfa wedi'i neilltuo ar gyfer yr Wrthblaid, ond Taoiseach y dydd sy'n gwneud y penodiad. Mae gan y rôl yr un cyflog a'r un statws â swydd Gweinidog Gwladol.

## Rhestr cyn-Ceann Comhairle
## Dolenni
*
*Cloch Lough Lene, ffoto maquette

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Oireachtas