Gwefus

260px|de|bawd|Gwefusau merch
bawd|260px|Gwefusau babi
[bawd|260px|[Dolur annwyd ar wefus isaf dyn]]

Plygion cnodiog yn ffurfio ymylon uchaf ac isaf y geg ddynol yw **gwefusau** (unigol: **gwefus**) sydd wedi'u lleoli ar yr wyneb, o gwmpas agorfa y geg ac o flaen y dannedd. Maent yn ddarnau hyblyg, symudol ac yn rhan hanfodol o yfed, siarad a chusanu. Oddi mewn i'r wefus, ceir haen denau o groen, gwaed, cyhyrau a nerfau. Gelwir gwefus yr anifail yn wefl.

## Stwythur
Gelwir y wefus uchaf yn Lladin yn *labium superius oris* a'r wefus isaf yn *labium inferius oris*.  Gelwir ymyl y wefus yn ‘ymyl fermiliwn’ neu'n ‘fwa Ciwpid’ mewn sawl iaith, sy'n cysylltu'r gwefusau gyda serch.  *Procheilon* neu'n *tuberculum labii superioris* yw rhan canol y wefus uchaf, neu ‘twbercwl gwefusol’.  Mae'r rhan canol un, sy'n pannwl fertigol, yn cael ei alw'n ‘ffiltrwm’.

Mae croen y gwefusau'n denau o'i gymharu â chroen yr wyneb, ac fe'i gwnaed o 3 - 5 haen o gelloedd yn hytrach na hyd at 16 haen fel y ceir ar y wyneb ddynol. Ymddengys y gwythiennau cochion drwy groen y gwefusau, sy'n rhoi iddynt eu lliw. Goleuaf yw croen yr wyneb, cochaf yw'r gwefusau gan fod ynddynt lai o felanin. Y wefus yw'r rhan honno sy'n ffin rhwng croen allanol y corff a philen fwcaidd mewnol y corff.

Ni cheir blew ar groen y gwefusau na chwarennau chwys ychwaith. Oherwydd hyn, nid ydynt yn cael eu hamddiffyn gan haenau o olew a chwys - sy'n hanfodol i gadw'r croen wedi'i iro, yn llyfn, i wrthsefyll pathogenau ac i reoli tymheredd. Canylyniad y diffyg hwn yw fod y gwefusau'n sychu ac yn cracio'n hawdd.

## Rhannau nwydus
[bawd|chwith|280px|[Rock Hudson a Julie Andrews yn cusannu yn y ffilm *Darling Lilli* (1968)]]
Oherwydd y nifer fawr o nerfau, mae'r gwefusau'n sensitif i deimlad ac yn cael eu edfnyddio i gusannu ac fel arfer, ceir teimlad braf o wneud hynny. Y mwyaf o estrogen sydd gan merch yn ei chorff, y mwyaf yw ei llygaid a'i gwefusau, a chyfrifir hyn yn atyniadol gan ei fod yn ei gwneud yn fwy benywaidd. Oherwydd hyn, ac er mwyn denu cymar neu wneud ei hun yn fwy rhywiol, mae merch yn eu chwyddo (o ran maint a lliw) gyda minlliw.

Defnyddir y gwefusau i sugno er mwyn rhoi pleser ac er mwyn yfed; maent yn angenrheidiol i fabi sugno teth ei fam.

## Geirdarddiad
Ymddengys y gair mewn Cernyweg a Llydaweg fel *gweus* a *gweuz* ac mae'n tarddu o'r Frythoneg **webussu*, yr ail elfen fel yn y gair *bus* ‘gwefus’ yng Ngaeleg yr Alban a *busóc* ‘cusan’ yn Hen Wyddeleg. Ymddengys am y tro cyntaf mewn Cymraeg ysgrifenedig yn ''y Llyfr Du o'r Waun'': 'ar deuegat... ar duygueus' a thua'r un cyfnod ym *Mrut Dingestow*: 'y rei a werynant gvywon **weussoed**'.

## Mewn llenyddiaeth
Canodd Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan (c.1485-1553):

:*Gwefusau fel mannau mêl,*
:*Gwrid brig y cerrig cwrel.*

## Galeri

File:Gray509.png|Y rhydwelïau coronaidd ayb.
File:Chapped lips.jpg|Gwefusau toredig
File:Cleft lip child.jpg|Gwefus fylchog (neu adwyog)
File:El Beso (Pinacoteca de Brera, Milán, 1859).jpg|*Y Gusan*, gan Francesco Hayez, 1859
File:Labello-Pflegestift.JPG|Balm gwefus
File:Cherry Lips.jpg|Minlliw ar wefusau merch
File:Jestrum.jpg|Tlysau gwefus
File:Gulu women - cut lips.jpg|Dwy ferch gyda'u gwefusau wedi eu torri i ffwrdd yn Wganda gan 'Wrthryfelwyr yr Arglwydd' yn y 2000au.
Kiss =).jpg|Glaslances gyda gwefusau pletiog
MouthCupidBow.jpg|Bwa Ciwpid
Delwedd:Cusan Dyn Dall - Blind Man's Kiss (llyfr).jpg|*Cusan Dyn Dall* gan Menna Elfyn

## Ymadroddion
* gwefus yng ngwefus
* gwefus bur 
* gwefus fylchog
* gwefus y fuwch: *cowslip*

## Gweler hefyd
*Dolur annwyd (*Herpes labialis*)
*Labia: gweflau gwain
*Cytsain wefus-ddeintiol
*Mêl wefus tôn draddodiadol

## Cyfeiriadau
Categori:Ceg