Espresso

[thumb|300px||[Peiriant espresso yn arllwys coffi i bâr o gwpanau]] 
Mae'r **espresso** (a elwir hefyd yn **coffi espresso**, **coffi sengl** neu **coffi ecspres** yn Gymraeg) yn ffordd o baratoi coffi sy'n tarddu o'r Eidal. Caiff yr espresso ei greu trwy ddefnyddio beiriant espresso sy'n benodol i'r swydd. Fe nodweddir y ddiod gan ei baratoi'n gyflym - * espress* yn Eidaleg - ar bwysedd uchel a blas a gwead mwy dwys. Mae'r espresso yn sail i amrywiaeth eang o beneidiau coffi sy'n tarddu o'r Eidal.

## Proses a pheiriannau
bawd|300px|Coffi expreso corto yn ei wedd arferol, mewn cwpan a soser wen nodweddiadol
]]
I gael coffi espresso, mae dŵr pwysedd uchel (rhwng 9 a 15 bar, yn dibynnu ar y peiriant) yn cael ei basio trwy'r ffâ coffi mâl. Er mwyn i'r dŵr basio trwy'r coffi, gan dynnu ei holl flas ac arogl, mae'n angenrheidiol bod y llifanu yn iawn iawn oherwydd ei echdynnu'n gyflym. Gan ddefnyddio ymyrryd, mae'r coffi wedi'i gywasgu yn y portafilter nes ei fod yn wastad ac yn gryno. Yn y modd hwn, cyflawnir echdyniad cyfartal ac unffurf.

Yn dechnegol, mae'r broses o gael coffi espresso yn dod o fewn y broses trwytholchi.

### Paratoi
[thumb|300px|[Barista wrth ei gwaith yn cynhyrchu paned espresso]]
Mae gwneud espresso yn weithgaredd cain. Yn draddodiadol, diffinnir y broses hon gan y nodweddion canlynol:

:6.5 - 7.5 gram
:20 - 30 eiliad
:8 - 9 ar nodwydd y bar
:92 - 96 °C

Hynny yw, ar gyfer un espresso (a elwir hefyd yn joch neu tua 30 ml o goffi), mae dŵr o tua 95 °C yn cael ei orfodi trwy 6.5-7.5 gram o goffi ar bwysedd rhwng 8 a 9 bar, am 20 i 30 eiliad.

Yn yr Eidal, gelwir cwpan mor fach o espresso yn *caffè*. Nodweddir espresso da - ar wahân i'r blas dwys - gan haen o *crema* brown sy'n cynnwys brasterau a siwgrau sy'n cael eu gwasgu allan o'r coffi gan y pwysau. Er gwaethaf y blas cryf, mae cwpan 30 ml o espresso yn cynnwys llai o caffein na chwpanaid o goffi hidl. Fodd bynnag, mae espresso yn cynnwys llawer mwy o gaffein fesul can gram na choffi percolated, 212 mg o'i gymharu â 40 mg.

### Barista
Yr enw ar y person mewn busnes arlwyo sy'n delio â'r espresso a diodydd cysylltiedig yw'r barista. Mae'r barista, a'r cysyniad o berson yn arbenigo ar weini coffi, yn un gymharol newydd yng Nghymru yn sgîl cynnydd mewn siopau coffi arbenigol a'r galw am goffi arbenigol.

### Elfennau angenrheidiol
**Peiriant Espresso**, a'i gydran fwyaf nodweddiadol yw'r pwmp pwysau. Yn wahanol i beiriannau coffi diferu, lle mae'r dŵr yn cwympo yn ôl disgyrchiant, mae'r math hwn o beiriant yn diarddel y dŵr dan bwysau mawr. Fel rheol mae gan y peiriannau coffi hyn anweddydd sy'n tynnu anwedd dŵr poeth iawn a fydd yn caniatáu i'r llaeth gael ei gynhesu gan gael ewyn trwchus sy'n darparu blas arbennig ar gyfer y math hwn o goffi. Defnyddir yr ewyn hwn i greu ffigurau trawiadol sy'n arwain at yr hyn a elwir yn gelf latte.

**Olwyn malu neu grinder coffi**. Mae'r llifanu a ddefnyddir yn gyffredin gartref yn malu'r ffa coffi gan ddefnyddio llafnau. Fodd bynnag, byddai'r ddaear a gafwyd felly yn rhy fras ar gyfer peiriant espresso a byddai'r dŵr dan bwysau yn pasio'n rhy gyflym trwy'r coffi, heb gael y blas nodweddiadol. Ar y llaw arall, oherwydd yn y melinau hyn mae'r malu yn cael ei raddio yn ôl yr amser gweithio, mae powdr mân yn awgrymu amser hir mewn cysylltiad â llafnau ar gyflymder uchel, sy'n cynyddu'r tymheredd yn lleol ac yn anochel yn newid y pwynt tostio. Mae olwynion malu yn malu coffi rhwng dwy ddisg danheddog gan gael llifanu yn agos at bowdr. Yn y modd hwn, trwy wasgu'r coffi ychydig, cynigir gwrthiant digonol i hynt dŵr dan bwysau.

## Mathau o Goffi Espresso
### Espresso plaen
* **Coffi espresso Sengl** plaen, syml, sengl  tynnu 25 ml o ddiod o 7 gram o goffi mâl  (ffa coffi wedi malu)  gyda dŵr ar 88 °C, pwysau 9 bar ac amser o 25 eiliad.

### Diodydd Espresso di-laeth
* **Espresso dwbl** neu **doppio**: mae, fel y nodir, dwbl espresso. Mae'n deillio o echdynnu coffi o oddeutu 14 gram o goffi mâl, mewn amser rhwng 20 a 30 eiliad, gan gael 60 ml o ddiod.
* **Coffi espresso byr** neu **ristretto**: fe'i ceir o 7.5 gram o goffi mâl mewn amser rhwng 15 ac 20 eiliad, gan roi echdyniad o 15 mililitr. Oherwydd bod llai o ddŵr yn mynd trwy'r un faint o goffi, rydych chi'n cael diod fwy dwys. Yn ôl yr Eidalwyr fe'i disgrifir fel "poco ma buono" (ychydig ond da).
* **Caffè Lungo** sef, **Coffi espresso hir**: yn fynegiant lle mae tua 7.5 gram o goffi yn cael ei ddefnyddio a'i basio 40 mililitr o ddŵr, gan echdynnu mewn amser rhwng 30 a 40 eiliad. Mae'n espresso wedi'i wanhau ag ychydig mwy o ddŵr (i beidio â chael ei gymysgu â choffi Americanaidd neu wedi'i ddyfrio i lawr, o'r enw *guayoyo* yn Feneswela).
* **Caffè Americano** (espresso wedi'i ategu â dŵr poeth, felly hefyd lungo sy'n llai chwerw. Mae'n debyg i goffi hidlo). Yn aml, archebir gyda llaeth oer neu poeth, ym Mhrydain.

### Diodydd Espresso gyda Llaeth
* **Caffè macchiato** hefyd **Café expreso cortado** (enw Sbaeneg): mae'n espresso wedi'i gymysgu â 10 i 15 mililitr o laeth poeth neu oer, fel sy'n ofynnol gan y cwsmer. Fe'i gelwir hefyd yn "smotiog" neu'n "frown".
* **Cortado**: tebyg i'r Caffè macchiato Eidalaidd a'r *Noisette* Ffrengig ond gyda cymuseredd fwy neu lai yn hafal (yn ôl chaeth) o espresso a llaeth poeth
* **Cappuccino**: mae'n baratoad o tua 150 mililitr sy'n cynnwys coffi espresso, llaeth poeth ac ewyn llaeth, mewn rhannau cyfartal yn gyffredinol, er bod hynny'n dibynnu ar yr ardal. Weithiau bydd yn cael ei addurno â phowdr coco neu sinamon. Mae'r cappuccino 3 ardystiedig Eidalaidd 3 yn cynnwys 125 ml o laeth ar dymheredd o 55 ° C, wedi'i stemio a'i dywallt dros espresso plaen, gan arwain at 150 ml o ddiod.
* **Caffè Panna** (espresso gyda hufen chwipio)
* **Caffè latte** (espresso gyda llaeth wedi'i stemio. Mwy o laeth na cappuccino)
* **Latte macchiato**: mae'n gwpan o laeth cyflawn (neu hufen) wedi'i gymysgu â swm bach o espresso. Yn yr Ariannin fe'i gelwir yn "rhwyg", yn Venezuela fel "tetero" neu "gwyn" ac mewn rhai ardaloedd yn Sbaen, fel La Mancha, fe'i gelwir hefyd wrth yr enw "llaeth lliw". Ni ddylid ei gymysgu â choffi â llaeth, oherwydd yn gyffredinol mae gan yr olaf y ddwy gydran mewn cyfrannau tebyg, er ei fod yn dibynnu ar ble mae'n cael ei weini.
* **Caffè mocha** - espresso gyda siocled, unai drwy gymysgu powdr coco neu saws siocled gyda llaeth poeth.
* **Flat White** (espresso dwbl gydag ewyn mân, yn wreiddiol o Seland Newydd). Bathwyd yr enw *coffi melfed* yn Gymraeg.
* **Frappucino** - diod a ddatblygwyd gan caffes cadwyn Starbucks.

## Cwpanau Ailddefnydd
Yn sgîl tŵf anhygoel mewn yfed y gwahanol fathau o goffi espresso y tu allan i'r caffe draddodiadol, gwelwyd tŵf mewn cwpanau untro plastig a chardfwrdd gan ychwanegu ar sbwriel tirlenwi. Mae bellach sawl cwmni yn cynhyrchu cwpanau clud sy'n gwpannau ailddefnydd sy'n cadw'r diod yn gynnes, yn declun gwydn a gellir yfed y coffi yn syth o'r gwpan.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo, 'All Espresso Drinks Explained: Cappuccino vs Latte vs Flat White and more!'
* Fideo, 'How to Make Espresso | Latte Art'
* Fideo, 'How to Steam Milk with Espresso Machine | Perfect Coffee'

Categori:Coffi
Categori:Diodydd
Categori:Bwyd a diod yn yr Eidal