open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abigail Dillen

Mae **Abigail Dillen** J.D. yn gyfreithwraig o'r Unol Daleithiau ac yn weithredwr amgylcheddol yn y sefydliad cyfiawnder amgylcheddol *Earthjustice*. Mae ei gwaith wedi cael ei alw'n "waith gosod cynsail" gan nifer o sefydliadau sy'n ymwneud â newid hinsawdd. Mae hyn yn cynnwys, er enghraifft, amddiffyn y "rheol di-ffyrdd". Cafodd ei henwi fel newidiwr 2020 gan Marie Claire.

Mae gan Dillen ddoethuriaeth yn y gyfraith o Ysgol y Gyfraith UC Berkeley ac ymunodd ag *Earthjustice* yn 2000. Arweiniodd y rhaglenni ynni glân a glo yn *Earthjustice*. Daeth yn brif weithredwr yn 2018 gan olynu Trip Van Noppen.

Cyfrannodd Dillen i'r flodeugerdd *All We Can Save* ac mae hi hefyd wedi cyhoeddi darnau barn ar gyfer ,  *Huffington Post, The Hill, EcoWatch* a ffynonellau newyddion eraill.

## Bywyd personol 
Magwyd Dillen yn New Mexico, mae'n briod â'r pensaer Jasmit Rangr, ac mae ganddi fab.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Marwolaeth Sikhosiphi Rhadebe

**Sikhosiphi "Bazooka" Rhadebe** oedd cadeirydd Pwyllgor Argyfwng Amadiba (ACC), sefydliad sy'n ymgyrchu yn erbyn mwyngloddio yn Xolobeni yn rhanbarth Pondoland yn nhalaith Dwyrain Cape Cape yn Ne Affrica.

## Marwolaeth ac wedi hynny 
Cafodd Sikhosiphi Rhadebe ei lofruddio ar 22 Mawrth 2016. Adroddwyd am y llofruddiaeth yn rhyngwladol ac mae'n parhau i gael ei drafod yn y cyfryngau yn Ne Affrica.

Gwadodd y cwmni mwyngloddio *Mineral Commodities Limited* (MRC) o Perth, Awstralia, unrhyw gysylltiad â'r llofruddiaeth.

Ni chafwyd arest mewn cysylltiad â'r llofruddiaeth; honnwyd bod yr heddlu wedi difrodi'r ymchwiliad yn fwriadol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Mwyngloddio
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Ymgyrchwyr o Dde Affrica
Chloé Zhao

Cyfarwyddwr ffilm Tseineeg yw **Chloé Zhao** (; ganwyd 31 Mawrth 1982). 

Cafodd Zhao ei geni yn Beijing, yn ferch i'r dyn busnes Zhào Yuji. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Brighton, Lloegr, ac yn Los Angeles, Califfornia, UDA. Gwnaeth hi graddio o Goleg Mount Holyoke ym Massachusetts. Wedyn, roedd hi'n astudio ffilm yn yr Ysgol Tisch yn Efrog Newydd.

Enillodd Zhao y Wobr yr Academi am y Cyfarwyddwr Gorau yn y 93fed seremoni wobrwyo yr Academi ym Ebrill 2021. Hi oedd yr ail fenyw i ennill y wobr.

## Ffilmiau (fel cyfarwyddwr)
## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Asghar Leghari yn erbyn Ffederasiwn Pacistan

Achos yr Uchel Lys yn Lahore oedd ***Asghar Leghari vs.*** ***Ffederasiwn Pacistan*** a gynhaliwyd yn  2015 ac a ddyfarnodd fod y llywodraeth wedi torri Polisi Newid Hinsawdd Cenedlaethol 2012 a'r Fframwaith ar gyfer Gweithredu Polisi Newid Hinsawdd (2014-2030) trwy fethu â chyrraedd nodau a osodwyd gan y polisïau. Mewn ymateb i'r dyfarniad, gwnaed ffurfio Comisiwn Newid Hinsawdd er mwyn helpu Pacistan i gyflawni ei nodau hinsawdd yn ofynnol.

Mae Cyfreitha newid hinsawdd yn derm a ddefnyddir i fframio cynhesu byd-eang fel mater moesegol a gwleidyddol, yn hytrach nag un sy'n amgylcheddol neu'n ffisegol ei natur yn unig. Gwneir hyn trwy gysylltu achosion ac effeithiau newid hinsawdd â chysyniadau cyfiawnder, yn enwedig cyfiawnder amgylcheddol a chyfiawnder cymdeithasol. Mae cyfiawnder hinsawdd yn archwilio cysyniadau fel cydraddoldeb, hawliau dynol, hawliau ar y cyd, a materion hanesyddol, megis y cyfrifoldeb dros newid hinsawdd. Gall cyfiawnder hinsawdd gynnwys cymryd camau cyfreithiol yn erbyn cyrff nad ydynt wedi ymateb i newid hinsawdd, neu gyrff sydd wedi cyfrannu tuag at gynhesu byd eang. Gelwir hyn yn Cyfreitha newid hinsawdd (*Climate change litigation*). Yn 2017, nododd adroddiad o Raglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig 894 o gamau cyfreithiol ledled y byd ar yr adeg honno.

## Cefndir 
Yn fyfyriwr y gyfraith yn rhanbarth Punjab ym Mhacistan, bygythwyd cnydau Asghar Leghari a'i gymdogion gan brinder dŵr a stormydd a gafodd eu dwysáu gan newid hinsawdd. Fe ffeiliodd ddeiseb yn dweud bod ei hawliau sylfaenol wedi eu torri trwy esgeuluso polisi newid yn yr hinsawdd.

Ysgrifennodd fod y llywodraeth wedi dangos "diffyg gweithredu, oedi a diffyg difrifoldeb" yn wyneb newid hinsawdd. Roedd Leghari o'r farn bod y diffyg gweithredu hwn yn bygwth diogelwch bwyd, dŵr ac ynni'r genedl.

Cyn yr achos llys, roedd y rhabarthau unigol yn gyfrifol am bolisiau er mwyn atal newid hinsawdd. Fodd bynnag, canfu astudiaeth gan Brifysgol Gwyddorau Rheoli Lahore a'r WWF nad oedd gan unrhyw daleithiau bolisi ar waith.

## Penderfyniad 
Dyfarnwyd bod angen i'r llywodraeth orfodi polisi 2012. Dywedodd y Barnwr Syed Mansoor Ali Shah o’r Uchel Lys fod newid yn yr hinsawdd “yn ymddangos fel y bygythiad mwyaf difrifol y mae Pacistan yn ei wynebu,” a mynnod bod pob adran o'r Llywodraeth yn enwebu person i sicrhau bod y polisïau’n cael eu gweithredu ac i greu rhestr o “bwyntiau gweithredu” erbyn y dydd olaf o 2015.  

Fe greodd y penderfyniad hefyd Gomisiwn Newid Hinsawdd, a oedd yn cynnwys cyrff anllywodraethol, arbenigwyr technegol a chynrychiolwyr y gweinidogion er mwyn cadw golwg ar gynnydd y llywodraeth.

## Gweler hefyd
## Cyfeiriadau 
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Hawliau dynol a newid hinsawdd
Michael Collins (gofodwr)

Roedd **Michael Collins** (31 Hydref 1930 – 28 Ebrill 2021) yn ofodwr o'r Unol Daleithiau a ddaeth yn fwyaf adnabyddus fel aelod o'r criw  Apollo 11 ym 1969, gyda Neil Armstrong a Buzz Aldrin.

Arhosodd yn y llong ofod *Columbia* wrth i Armstrong ac Aldrin deithio lawr i wyneb y lleuad yn y glaniwr *Eagle*. Cafodd cynnig fynd ar deithiau eraill yn rhaglen Apollo ond wedi llwyddiant Apollo 11 nid oedd eisiau teithio eto i'r lleuad. Ymddeolodd o NASA yn 1970.

Cafodd Collins ei eni yn Rhufain, yr Eidal, yn fab i'r milwr James Lawton Collins (1882–1963) a'i wraig.  

## Cyfeiriadau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Gofodwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2021
Bernard Martin

Pysgotwr ac amgylcheddwr o Ganada yw **Bernard Martin**. Dyfarnwyd iddo Wobr Goldman ym 1999.

## Magwraeth
Cafodd Martin ei eni a'i fagu mewn teulu pysgota yn Petty Harbour, Newfoundland. Mae'n parhau yn arferion pysgota penfras traddodiadol ei deulu fel pysgotwr pedwaredd genhedlaeth.  

## Moratoriwm pysgota penfras
Roedd pysgota penfras yn ffordd o fyw yn Newfoundland am ganrifoedd, ond ar ôl yr Ail Ryfel Byd, dechreuodd gor-bysgota masnachol a ffactorau amgylcheddol gymryd doll ddifrifol, gyda phoblogaethau'n dirywio'n sydyn. Sylwodd Martin a physgotwyr eraill ar eu dalfeydd pysgod yn prinhau a rhybuddiodd swyddogion y llywodraeth am y sefyllfa. Roeddent yn gobeithio y gallai gostwng cwotâu penfras atal y dirywiad.

Derbyniodd Martin Wobr Amgylcheddol Goldman ym 1999 ar ôl cael ei enwebu gan Glwb Sierra Canada i gydnabod ei eiriolaeth i achub y diwydiant penfras rhag gor-bysgota ac arferion masnachol niweidiol fel treillio (*trawling*). Roedd yn bwriadu defnyddio'r wobr ariannol i ad-dalu dyledion a gafwyd o'r gwaharddiad, i gefnogi ei bedwar plentyn ac i roi yn ôl i elusen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol yn Unol Daleithiau America
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Frances McDormand

Actores ffilm o'r Unol Daleithiau yw **Frances Louise McDormand** (ganwyd **Cynthia Ann Smith**, 23 Mehefin 1957).

Mae McDormand wedi ennill pedair Gwobr Academi, dwy Gwobr Golden Globe Awards, tair gwobr BAFTA, dwy gwobr Emmy ac un wobr Tony.

Cafodd McDormand ei geni yn Gibson City, Illinois. Cafodd ei mabwysiadu gan Noreen (Nickelson) a Vernon McDormand a'i ailenwi'n Frances Louise McDormand. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Bethany ac ym Mhrifysgol Yale. 

Mae hi wedi serennu yn nifer o ffilmiau'r Brodyr Coen, yn cynnwys *Blood Simple* (1984), *Raising Arizona* (1987), *Fargo* (1996), ''The Man Who Wasn't There* (2001), *Burn After Reading* (2008), a *Hail, Caesar!* (2016). Am ei rôl fel Marge Gunderson yn *Fargo*, enillodd y Gwobr Academi am Actores Orau mewn Rhan Arweiniol.  Enillodd y Wobr eto am *Three Billboards Outside Ebbing, Missouri*, ac eto am ei rôl yn *Nomadland'', yn y 93fed seremoni wobrwyo yr Academi.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr yr Academi
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Paul Sein Twa

Mae **Paul Sein Twa** yn ymgyrchwr amgylcheddol yn y Karen yn ne-ddwyrain Myanmar. Enillodd Wobr Amgylcheddol Goldman 2020. Mae'n perthyn i'r bobl a elwir yn Karen, sy'n siarad iaith Sino-Tibet ac sydd ers blynyddoedd wedi ymladd am eu hannibyniaeth oddi wrth Myanmar.

Yn 2018, cyd-sefydlodd Barc Heddwch Salween (*Salween Peace Park*)  a bu'n gadeirydd 'Cyngor Asia', fforwm ar draws y cyfandir i fynd i'r afael â phroblemau Asia a meithrin cydweithrediad ymhlith gwledydd Asia. Mae gan y cyngor ei bencadlys yn Tokyo a chyfarwyddiaethau rhanbarthol yn Doha, Chengdu a Bangkok.

Dywedodd yn Nhachwedd 2020::

## Gwobr Goldman
Yn ôl rhoddwyr Gwobr Goldman, "Mae basn Afon Salween yn barth bioamrywiaeth o bwys ac yn gartref i bobl frodorol Karen, sydd wedi ceisio hunanbenderfyniad a goroesiad diwylliannol ers amser maith. Mae'r parc newydd yn cynrychioli buddugoliaeth fawr dros heddwch a chadwraeth ym Myanmar."

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol yn Myanmar
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Cadwraeth
Categori:Heddychwyr
Abhainn Gharadh, Ucheldir yr Alban

chwith|bawd|260px
Mae **Abhainn Gharadh** (Saesneg: River Garry) yn afon yn Ucheldir yr Alban sy’n cynnwys sawl llyn, rhai ohonynt yn gronfeydd dŵr o’r 1960au. Tarddiad yr afon yw Na Garbh Chriochan (Saesneg: The Rough Bounds), ardal sy’n cynnwys Moidart, Arisaig, Morar a Knoydart, ac wedyn yn llifo at Loch Quoich, ac ar ôl ymuno â’r Afon Kingie, yn llifo at Loch Poulary a Loch Gharadh cyn cyrraedd Loch Oich.

## Cyfeiriadau
Gharadh
Mark! Lopez

Ymgyrchydd amgylcheddol Americanaidd yw **marc! Lopez ** a gaiff ei sgwennu gydag 'm' fach ac ebychnod. Roedd yn gyfarwyddwr gweithredol *East Yard Communities for Environmental Justice*. Bu’n lobïo am lanhau halogiad batri-plwm Exide yn Vernon, California a threfnodd brotest yn y Ganolfan Ddinesig, Los Angeles. He won a 2017 Goldman Environmental Prize.

## Addysg
Graddiodd o Brifysgol California, Santa Cruz, a Phrifysgol Talaith California, Northridge.

## Ymgyrchu yn erbyn y ffatri asid-plwm
Mae glanhau'r gwaith plwm enfawr bellach ar y gweill; dyma'r ymdrech fwyaf o’i fath yn hanes California. Mae gwaith y grwp East Yard a grwpiau cymunedol eraill tebyg iddo - hefyd wedi helpu i orfodi sgyrsiau yn Sacramento am lygredd aer, gan arwain at reoliadau ansawdd aer newydd.

Agorodd y ffatri ailgylchu batri asid plwm yn Vernon, Califfornia, ym 1922. Erbyn y 1990au, roedd y ffatri wedi'i enwi sawl gwaith am fod yn euog o droseddau amgylcheddol. Gwerthwyd y ffatri yn 2000 i gwmni o Georgia o'r enw Exide Technologies.

Cyhoeddodd y Los Angeles Times wybodaeth a gafodd trwy gais cofnodion cyhoeddus, a oedd yn disgrifio "pwll o slwtsh gwenwynig, llwch plwm a oedd yn bwrw glaw i lawr mewn ardaloedd cyfagos, a gwastraff batri asid plwm yn cael ei storio mewn trelars sy'n gollwng". Dywedir bod profion pridd o amgylch ffatri Exide wedi dangos lefelau plwm fwy na 50 gwaith y lefel sy'n ofynnol i gael ei hystyried yn wastraff peryglus. Ni wnaeth y dalaith bron ddim. Roedd wedi caniatáu i'r ffatri weithredu gyda thrwydded anghyflawn am dros 30 mlynedd.

Caewyd y ffatri yn 2015 a bu'n rhaid i'r dalaith dalu $176 mi,liwn i glirio'r gwenwyn, a oedd wedi effeithio dros 10,000 o deuluoedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol yn Unol Daleithiau America
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Imani Jacqueline Brown

Mae **Imani Jacqueline Brown** (ganwyd 1988) yn ymchwilydd ac yn arlunydd o New Orleans, UDA. Fe'i gwobrwydwyd am ei gwaith gyda'r teitl 'Arlunydd Dyflwydd Whitney yn 2017. Yn 2017, roedd hi'n byw yn U-jazdowski yn Warsaw. 

Mae hi'n defnyddio ei hymchwil i ymchwilio yn ddyfnach trwy ei diddordeb mewn camweddau a thor-cyfraith economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol echdyniad (*extractivism*).

## Gyrfa 
Graddiodd o Brifysgol Columbia, a Goldsmiths, Prifysgol Llundain . Mae hi'n aelod o Bensaernïaeth Fforensig, sef grŵp ymchwil amlddisgyblaethol wedi'i leoli yn Goldsmiths, Prifysgol Llundain sy'n defnyddio technegau a thechnolegau pensaernïol i ymchwilio i achosion o drais y wladwriaeth a thorri hawliau dynol ledled y byd.

Mae Brown hefyd yn ymwneud â'r sefydliadau / grwpiau canlynol: Sefydliadau Cymdeithas Agored, *Fossil Free Fest (FFF)*, Y Coleg Celf Brenhinol, ac Amgueddfeydd Meddianol (*Occupy Museums*).

### Sylfeini Cymdeithas Agored - Ymchwilydd 
Roedd hi'n ymchwilydd Sefydliadau Cymdeithas Agored 2019. Rhwydwaith rhoi grantiau yw Open Society Foundations (OSF), a alwyd yn wreiddiol yn Sefydliad y Gymdeithas Agored (Open Society Institute), ac a sefydlwyd gan y busneswr George Soros. Mae 'r OSF yn cefnogi grwpiau cymdeithas sifil ledled y byd yn ariannol, gyda'r nod penodol o hyrwyddo cyfiawnder, addysg, iechyd y cyhoedd a'r cyfryngau annibynnol.

Mae hi'n parhau i ganolbwyntio ar ei diddordebau - sy'n cynnwys ymladd yn erbyn yr anghydraddoldeb economaidd a grëir gan or-ddefnyddio tanwydd ffosil. Mae hi'n astudio'r anghydraddoldeb hwn trwy dechnegau mapio y dysgodd fel myfyriwr a cheisia ddileu'r anghydraddoldeb hwn drwy ymwneud â sut mae'n galluogi ac yn caniatáu i gorfforaethau barhau i elwa ar eraill, yn ariannol.

### Gwyl Heb Ffosil - Sylfaenydd, Cyfarwyddwr Artistig 
Mae'r Ŵyl Heb Ffosil (*Fossil Free Fest*) yn ŵyl sy'n darparu lle diogel i drafod faint o angenrheidiau heddiw sy'n cael eu hariannu trwy arian gan y rhai sy'n echdynnu tanwydd ffosil. Cred Brown bod y weithred o "roi" hefyd yn rhoi straen ar gymdeithas, gan fod y corfforaethau hyn yn cymryd o'r amgylchedd; fodd bynnag, maent hefyd yn rhoi yn ôl i'r gymdeithas. Mae'r dull "elusenol" yma'n ddadleuol a dyna'n union pam y creodd Brown yr FFF. Yn 2019, derbyniodd Brown y gymrodoriaeth AFIELD am ei gwaith. Yn ogystal, Brown yw Cyfarwyddwr yr Ŵyl hon, fel rhan o'i gwaith gydag Antena.

### Antena - Cyfarwyddwr Rhaglenni 
Mae Antenna yn sefydliad sy'n mynd ati i gynorthwyo awduron ac artistiaid yn ardal New Orleans, LA . Dyma sut mae'r sefydliad yn bwriadu cadw diwylliant dinas New Orleans yn fyw. Hi oedd Cyfarwyddwr Rhaglenni Antena.

## Bywyd personol 
Mae Brown wedi datblygu diddordeb mewn ffotograffiaeth ffilm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Arlunwyr Americanaidd
Categori:Hawliau dynol yn Unol Daleithiau America
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Tessa Khan

Mae **Tessa Khan** yn gyfreithwraig amgylcheddol sy'n byw yn y Deyrnas Unedig. Sefydlodd, ac mae'n gyd-gyfarwyddwraig y Rhwydwaith Ymgyfreitha Hinsawdd (*Climate Litigation Network*), sy'n cefnogi achosion cyfreithiol sy'n ymwneud â lliniaru newid hinsawdd a chyfiawnder newid hinsawdd. Bu'n ymwneud â chyfraith hawliau dynol, ymgyrchu ac eiriolaeth.

Dros y blynyddoedd, dadleuodd fod gwladwriaethau sofran wedi elwa’n fwriadol o godi lefelau carbon deuocsid ac wedi achosi difrod i'r amgylchedd; ymhlith yr achosion y bu'n rhan ohonyn nhw mae Achos Hinsawdd Iwerddon. Yn ogystal â bod yn gyd-gyfarwyddwr y Rhwydwaith Ymgyfreitha Hinsawdd  mae hi hefyd yn aelod o dîm cyfreithiol Urgenda.

Derbyniodd Tessa Khan y wobr *Climate Breakthrough* yn 2018, ac yn 2019 gosododd y cylchgrawn *Time* hi ar ei restr o 15 o ferched sy'n arwain y frwydr yn erbyn newid hinsawdd.

## Ei gwaith
Yng Ngwlad Thai bu’n gweithio i sefydliad dielw hawliau dynol menywod. Yna, yn 2015 dysgodd am ddyfarniad llys yn Den Haag yn gorchymyn i Lywodraeth yr Iseldiroedd leihau ei hallyriadau nwyon tŷ gwydr. Wedi'i ysbrydoli gan yr achos, symudodd Khan i Lundain i ymuno â thîm cyfreithiol Urgenda Foundation yn 2016.

Cyd-sefydlodd Khan y Rhwydwaith Ymgyfreitha Hinsawdd gyda Sefydliad Urgenda i gefnogi achosion hinsawdd ledled y byd. Trwy'r sefydliad, mae hi wedi helpu grwpiau o ymgyrchwyr i siwio eu llywodraethau eu hunain yn llwyddiannus. Mae'n delio ag achosion ledled y byd, gan gynnwys Canada, yr Iseldiroedd, Seland Newydd, Norwy, Pacistan a De Korea. Yn Rhagfyr 2019, yn achos yr Iseldiroedd v. Urgenda, gorchmynnodd Goruchaf Lys yr Iseldiroedd i’r llywodraeth leihau capasiti gorsafoedd pwerdai glo a goruchwylio oddeutu EUR3 biliwn o fuddsoddiad ar gyfer torri allyriadau carbon. 

Yn Awst 2020, yn Cyfeillion Amgylchedd Iwerddon yn erbyn Llywodraeth Iwerddon (neu'r hyn a elwir yn aml yn "Achos Hinsawdd Iwerddon", dyfarnodd Goruchaf Lys Iwerddon fod yn rhaid i'w lywodraeth wneud cynllun newydd a mwy uchelgeisiol i leihau carbon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol yn Unol Daleithiau America
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Desmond D'Sa

Mae '''Desmond D'Sa''' yn amgylcheddwr o Dde Affrica a dderbyniodd Wobr Goldman 2014.

Mae D'Sa yn adnabyddus am wrthdystio dros faterion cyfiawnder amgylcheddol yn Durban, De Affrica sy'n ymwneud â mynediad i fchadw mannau gwyrdd a lleihau llygredd. Er mwyn mynd i'r afael â hyn, sefydlodd Gynghrair Amgylcheddol Cymunedol De Durban (Saesneg: *South Durban Community Environmental Alliance*) a bu i'r rhwydwaith hwnnw lwyddo i wrthwynebu safleoedd llygrol eraill, ac mae'n argymell peidio ag ehangu Porthladd Durban. Mae wedi derbyn gradd er anrhydedd gan Brifysgol Durban.

## Gweler hefyd
* Cyfreitha newid hinsawdd
* Cyfreitha newid hinsawdd

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol yn Ne Affrica
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Maria Bakalova

Actores o Fwlgaria yw **Maria Valcheva Bakalova** () (ganwyd 4 Mehefin 1996). Enillodd gydnabyddiaeth ryngwladol am ei rôl fel Tutar Sagdiyev, merch Borat, yn y ffilm 2020 *Borat Subsequent Moviefilm*. Enillodd Wobr Movie Critics 'Choice am yr Actores Gefnogol Orau am yr un rôl, a derbyniodd enwebiadau yng Ngwobrau'r Academi, Gwobrau Ffilm BAFTA, Gwobrau Golden Globe, a Gwobrau SAG. 

Cafodd Bakalova ei geni yn Burgas.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Fwlgaria
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Hopton Heath

Pentrefan yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Hopton Heath** neu **Hoptonheath**. Fe'i lleolir ym mhlwyfi sifil Clungunford a Hopton Castle yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Hopton Heath

## Cyfeiriadau
Categori:Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Categori:Pentrefi Swydd Amwythig
Nomadland

Ffilm drama yw ***Nomadland***, a gyfarwyddwyd gan Chloé Zhao o sgript ffilm gan Chloé Zhao, o llyfr *Nomadland: Surviving America in the Twenty-First Century* gan Jessica Bruder.

Enillodd Chloé Zhao y Wobr yr Academi am y Cyfarwyddwr Gorau yn y 93fed seremoni wobrwyo yr Academi ym Ebrill 2021. Hi oedd yr ail fenyw i ennill y wobr. Enillodd Frances McDormand y Gwobr Academi am Actores Orau mewn Rhan Arweiniol am ei rôl, yn y 93fed seremoni wobrwyo yr Academi.

## Gwobrau
*Golden Lion yn y Gwyl Ffilm Fenis
*People's Choice Award yn y Gwyl Ffilm Toronto
*Golden Globe am y Ffilm Gorau

## Cymeriadau
* Frances McDormand fel Fern
* David Strathairn fel Dave

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 2020
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Afon Chelt

Un o lednentydd afon fwyaf Lloegr, Afon Hafren, yw **Afon Chelt**. Llifa'r afon trwy ymyl orllewinol ardal y Cotswolds a thref Cheltenham, sydd yn rhoi enw i'r afon, cyn ymuno ag Afon Hafren yn Wainlodes Hill.

Bu nifer o felinoedd ar hyd yr afon, yr uchaf yn Charlton Kings a'r isaf yn Norton lle y mae'r afon yn mynd o dan ffordd yr A38 nawr.

Achosodd yr afon lifogydd sylweddol ym 1979 a 2007.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afonydd Swydd Gaerloyw
Categori:Coordinates on Wikidata
Struan Murray

Awdur ffuglen ffantasi/gwyddonol o'r Alban yw **Struan C. Murray**.

## Llyfryddiaeth
*  *Orphans of the Tide* (2020)
*  *Shipwreck Island* (2021)

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion plant Saesneg o'r Alban
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Alban
Emerald Fennell

Actores awdur, cyfarwyddwr, a chynhyrchydd Seisnig yw **Emerald Lilly Fennell** ( /f ɪ l n ɛ / ;  ganed 1 Hydref 1985).. Ymddangosodd mewn ffilmiau, yn cynnwys *Albert Nobbs* (2011), *Anna Karenina* (2012), *The Danish Girl* (2015), a *Vita a Virginia* (2018). Mae hi'n mwyaf adnabyddus am ei rolau yng nghyfres ddrama teledu *Call the Midwife* (2013–17) a chyfres ddrama cyfnod Netflix *The Crown* (fel Camilla Parker Bowles; 2019–20).

Cafodd Fennell ei geni yn Hammersmith yn Llundain. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Marlborough. Astudiodd Llenyddiaeth Saesneg yn Greyfriars, Rhydychen, lle bu’n actio mewn dramâu prifysgol.

Enillodd Fennell y Wobr Academi am Sgript Wreiddiol Orau am ei ffilm *Promising Young Woman* yn y 93fed seremoni wobrwyo yr Academi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Categori:Llenorion ffuglen benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Merched a aned yn y 1980au
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Categori:Sgriptwyr ffilm yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Sgriptwyr teledu'r 21ain ganrif o Loegr
Trychineb Lag BaOmer, 2021

Gwasgfa dorfol yn ystod gŵyl grefyddol Lag BaOmer ym Meron, Israel, ar 30 Ebrill 2021 oedd **trychineb Lag BaOmer**. Bu farw 45 o bobl ac anafwyd rhyw 150, y mwyafrif ohonynt yn ddynion a bechgyn o enwad yr Iddewon Haredi.

Dyma oedd yr ŵyl grefyddol sylweddol gyntaf a gynhaliwyd yn gyfreithlon ers i Israel godi'r holl gyfyngiadau ers dechrau pandemig COVID-19. Digwyddodd y drychineb ychydig cyn un o'r gloch y bore ar hyd un o'r llwybrau cul sydd yn cysylltu llwyfannau awyr-agored yr ŵyl. Yn ôl rhai llygad-dystion cychwynnodd y wasgfa wedi i'r heddlu gau'r dramwyfa, ond yn ôl ffynonellau'r heddlu fe'i achoswyd gan bobl yn syrthio ar risiau. Wrth i'r rhes ar flaen y dorf cwympo i'r llawr, disgynnodd y llif o bobl tu ôl iddynt ar eu pennau.

## Cyfeiriadau 
Categori:2021 yn Israel
Categori:Trychinebau 2021
Categori:Trychinebau yn Israel
Isabel de Clare

Roedd **Isabel de Clare** (c. 1172 &ndash; 11 Mawrth 1220) yn Iarlles Penfro fel gwraig William Marshal, Iarll 1af Penfro. 

Cafodd Isabel ei geni yn Leinster, Iwerddon, yn ferch i Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro, a'i wraig Aoife, Diarmait Mac Murchada, brenin Leinster. Priododd Marshal yn Awst 1189.

## Plant
* William Marshal, 2il Iarll Penfro (1190 &ndash; 1231). Priododd (1) Alice de Bethune, a (2) Eleanor Plantagenet, merch John, brenin Lloegr. 
* Richard Marshal, 3ydd Iarll Penfro (1191 &ndash; 1234; ganwyd yn Castell Kilkenny. Priododd Gervasia de Dinan; dim plant.
* Maud Marshal (1192 &ndash; 1248). Priododd (1) Hugh Bigod, 3ydd Iarll Norfolk (m. 1225); (2) William de Warenne, 5ed Iarll Surrey (m. 1240); (3) Walter de Dunstanville
* Gilbert Marshal, 4ydd Iarll Penfro (1194 &ndash; 1241). Priododd (1) Marjorie, ferch William I, brenin yr Alban;  (2) Maud de Lanvaley
* Walter Marshal, 5ed Iarll Penfro (1196 &ndash; 1245). Priododd Margaret de Quincy, Iarlles Lincoln; dim plant.
* Anselm Marshal, 6ed Iarll Penfro (1198 &ndash; 1245). Priododd Maud de Bohun; dim plant.
* Isabel Marshal (1200 &ndash; 1240). Priododd (1) Gilbert de Clare, 5ed Iarll Caerloyw (m. 1230); (2) Richard, Iarll 1af Cernyw
*  Sibyl Marshal (1201 &ndash; cyn 1238). Priododd William de Ferrers, 5ed Iarll Derby
* Joan Marshal (1202 &ndash; 1234). Priododd Warin de Munchensi, Arglwydd Swanscombe
* Eva Marshal (1203 &ndash; 1246). Priododd Gwilym Brewys. 

Claddwyd Isabel yn Abaty Tyndyrn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1170au
Categori:Marwolaethau 1220
Categori:Merched y 12fed ganrif
Siant / 'chant' pêl-droed

, enghraifft o siant sy'n bychanu'r gwrthwynebwyr cyson (River Plate)]]
Mae **siant pêl-droed** neu **siant teras** yn gân neu'n siant a genir fel arfer mewn gemau pêl-droed cymdeithas gan gefnogwyr. Mae llafarganu pêl-droed yn fynegiant o hunaniaeth dorfol, a ddefnyddir amlaf gan gefnogwyr i fynegi eu balchder yn y tîm neu annog y tîm cartref, ac efallai y cânt eu canu i ddathlu chwaraewr neu reolwr penodol. Efallai y bydd ffans hefyd yn defnyddio siantiau pêl-droed i fychanu'r gwrthwynebwyr, ac mae llawer o gefnogwyr yn canu caneuon am 'rivals' y clwb, hyd yn oed pan nad ydyn nhw'n eu chwarae. Weithiau mae'r siantiau'n ymatebion i ddigwyddiadau ar y cae.

Gall siantiau pêl-droed fod yn syml, yn cynnwys ychydig o weiddi uchel neu adrodd, ond yn amlach maent yn llinellau byr o eiriau wedi eu canu ac weithiau'n ganeuon hirach. Fel arfer fe'u perfformir yn ailadroddus, weithiau gyda chlapio llaw yn cyfeilio, ond weithiau gallant fod yn fwy cywrain yn cynnwys offerynnau cerdd, propiau neu symudiadau wedi'u coreograffu. Maent yn aml yn addasiadau o ganeuon poblogaidd, gan ddefnyddio eu halawon fel sylfaen y siantiau, ond mae rhai yn wreiddiol.

Gwyddys bod siantiau pêl-droed wedi cael eu defnyddio gan gefnogwyr o ddiwedd y 19eg ganrif ymlaen, ond fe wnaethant ddatblygu i'r ffurfiau poblogaidd cyfredol yn y 1960au. Gall siantiau pêl-droed fod yn hanesyddol, gan ddyddio'n ôl mor gynnar â ffurfio'r clwb, yn cael eu canu gan nifer dros y blynyddoedd ac a ystyriwyd yr anthemau ar gyfer y clybiau hyn. Gallant hefyd fod yn boblogaidd am gyfnod cymharol fyr yn unig, gyda siantiau newydd yn cael eu creu a'u taflu'n gyson. Mae traddodiad siantiau pêl-droed yn amrywio o wlad i wlad a thîm i dîm, ond mae rhai siantiau yn gyffredin i lawer o glybiau ac yn boblogaidd yn rhyngwladol. Gellir ystyried siantiau pêl-droed yn un o'r ffynonellau olaf sy'n weddill o draddodiad caneuon gwerin llafar. 

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed
Klingenthal

Tref yn nhalaith Sacsoni, yr Almaen, yw **Klingenthal**. Fe'i lleolir yn rhanbarth Vogtland ar y ffin â'r Weriniaeth Tsiec gyferbyn â thref Tsiec Kraslice.

bawd|dim|250px|Sgwâr marchnad Klingenthal. Yr hanner uchaf i'r chwith, yr eglwys gron, i'r dde neuadd y dref.

Categori:Trefi'r Almaen
Categori:Aneddiadau Sacsoni
Osbaston

Gallai **Osbaston** gyfeirio at sawl lle:

## Cymru
* Osbaston, ardal faestrefol yn nhref Trefynwy, Sir Fynwy

## Lloegr
* Ostbaston, pentref ger Croesoswallt, gorllewin Swydd Amwythig
* Ostbaston, pentref yn Telford a Wrekin, dwyrain Swydd Amwythig
* Ostbaston, pentref yn Swydd Gaerlŷr

----
Tatariaid

Pobloedd Tyrcig sydd yn disgyn o nomadiaid a ymfudodd o Siberia i Ganolbarth Rwsia yw'r **Tatariaid**. Yn hanesyddol Tatar oedd yr enw cyffredinol gan Ewropeaid ar y llwythau Mongolaidd a Thyrcig a oresgynasant Ddwyrain Ewrop yn ystod y 13g, ac yn ddiweddarach neilltuwyd ei ystyr i'r rhai a chawsant eu Tyrceiddio a'u Hislameiddio. Bellach, mae Tatariaid yn cyfeirio at yr amryw grwpiau ethnig Tyrcig sydd yn dwyn yr enw hwnnw—Tatariaid y Volga, Tatariaid y Crimea, a Thatariaid Siberia—yn hytrach nag hil neu deulu o grwpiau ethnig penodol. Yn yr 21g mae rhyw 5&nbsp;miliwn o Datariaid sydd yn byw yn bennaf yng ngorllewin canolbarth Rwsia, ar hyd ganol Afon Volga a'i llednant, Afon Kama, ac i'r dwyrain oddi yno hyd at Fynyddoedd yr Wral. Lleolir cymunedau o Datariaid hefyd yng Nghasachstan ac yng ngorllewin Siberia. Maent yn siarad ieithoedd o'r gangen Kipchak yn bennaf, sef Tatareg a Thatareg y Crimea.

Defnyddiwyd yr enw yn gyntaf i gyfeirio at y llwythau nomadaidd, o dras Rouran o bosib, a drigasant yn nwyrain Llwyfandir Mongolia, ar lannau Llyn Baikal, ers y 5g.  Siaradant iaith Dyrcaidd, yn wahanol i ieithoedd Mongolaidd y llwythau cyfagos, y Mongolwyr. Ffurfiasant gydffederasiwn y Naw Tatar o'r 8g i'r 12g, ac mae'n bosib yr oeddynt yn perthyn i'r bobloedd Cuman a Kipchak a oedd yn ffurfio cydffederasiwn arall i'r gorllewin. Yn sgil goresgyniadau'r Mongolwyr dan Genghis Khan yn nechrau'r 13g, bu cymysgu diwylliannol ac ethnig i raddau helaeth rhwng yr amryw bobloedd Fongolaidd a Thyrcig, a chawsant i gyd eu hadnabod gan yr enw Tatariaid gan yr Ewropeaid. Wedi chwalu yr Ymerodraeth Fongolaidd yn niwedd y 13g, bu enw'r Tatariaid yn gysylltiedig yn bennaf â'r Llu Euraid yng Nghanolbarth Asia a de Rwsia. Trodd y rheiny yn Fwslimiaid Swnni yn ystod y 14g a daeth yr elfen Dyrcig o'u diwylliant yn drech na'r etifeddiaeth Fongolaidd. Yn sgil cwymp y Llu Euraid yn niwedd y 14g, sefydlwyd chanaethau yn Kazan ac Astrakhan ar lannau Afon Volga, Sibir yng ngorllewin Siberia, a'r Crimea gan y Tatariaid. Gorchfygwyd Kazan, Astrakhan, a Sibir gan Tsaraeth Rwsia yn ystod ail hanner yr 16g. Bu'r Crimea yn wladwriaeth gaeth i'r Ymerodraeth Otomanaidd nes iddi gael ei chyfeddiannu gan Ymerodraeth Rwsia ym 1783.

## Cyfeiriadau 

Categori:Pobloedd Dyrcig
Rhizostoma pulmo

Rhywogaeth gyffredin o slefren fôr fawr yw  ***Rhizostoma pulmo*** (Cymraeg: **slefren gasgen**, **slefren faril**). Yn nodweddiadol mae gan slefrod casgen faint o hyd at 40&nbsp;cm ar draws, ond yn gallan nhw gyrraedd 150&nbsp;cm neu fwy.

Maen nhw'n heigio mewn dyfroedd arfordirol cynnes ddiwedd y gwanwyn er mwyn bwyta'r plancton sydd ar gael mewn dyfroedd bas. Yn ystod misoedd Mai  a Mehefin, mae nifer fawr ohonyn nhw'n cael eu golchi i’r lan,  ac maen nhw i'w cael yn aml ar draethau. Maen nhw'n gyffredin oddi ar arfordir Ynysoedd Prydain ac enwedig ym Môr Iwerddon yn ystod misoedd yr haf. 

Mae ganddyn nhw wyth braich ffriliog, sy’n cynnwys tentaclau brathu bach sy’n amghylchynu cannoedd o gegau bach. Nid yw eu brath yn beryglus i bobl fel rheol,  ond mae'n achosi teimlad llosgi ar y croen, a gall arwain at lid a dermatitis.

Maen nhw'n hoff fwyd y grwbanod môr lledrgefn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Adroddiad Itis

Categori:Rhizostomeae
Brompton

Gallai **Brompton** gyfeirio at sawl lle yn Lloegr:

* Brompton, ardal ym Mwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea, Llundain
* Brompton, pentref yng Nghaint
* Brompton, pentref yn Swydd Amwythig
* Brompton, pentref ger Northallerton yng Ngogledd Swydd Efrog
* Brompton-by-Sawdon, pentref yng Ngogledd Swydd Efrog
* Brompton-on-Swale, pentref yng Ngogledd Swydd Efrog

----
Stowe

Gallai **Stowe** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Stowe, pentref yn Swydd Amwythig
* Stowe, pentref diffaith a phlwyf sifil yn Swydd Buckingham
**Ysgol Stowe, ysgol fonedd yn y plwyf
* Church Stowe, pentref yn Swydd Northampton
* Upper Stowe, pentref yn Swydd Northampton

### Unol Daleithiau America
* Stowe Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
* Stowe, Vermont, tref yn nhalaith Vermont

## Pobl
* Harriet Beecher Stowe (1811–1896), nofelydd Americanaidd

----
Prilep

Dinas yng Ngogledd Macedonia yw **Prilep** (Tyrceg: Perlepe). Saif i dde'r brifddinas Skopje, ar y rheilffordd rhwng Titov Veles a Bitola.

Roedd Prilep yn ganolfan bwysig yn ystod yr Oesoedd Canol, ac mae sawl eglwys a mynachlog o'r cyfnod hwnnw gan gynnwys Eglwys Sant Niclas, a adeiladwyd ym 1299 ac sydd yn enwog am ei ffresgoau, a Mynachlog yr Archangel Mihangel ac Eglwys Sant Demetrius, y ddau ohonynt a godwyd yn y 14g. Ar un pryd bu Stefan Dušan, Brenin Serbia o 1331 i 1346, yn byw yma. Prilep oedd man geni Marko Kraljević, Brenin Serbia o 1371 i 1395, ac un o brif arwyr y Balcanau yn y frwydr yn erbyn yr Otomaniaid. Mae olion o Gastell Prilep, a godwyd gan y Brenin Marko, yn sefyll hyd heddiw.

Prilep yw'r ddinas bedwaredd fwyaf yng Ngogledd Macedonia ac yn brif ganolfan i fasnach a gweithgynhyrchu yn ardal Pelagonia. Tyfir ffrwythau a thybaco yn iseldiroedd ffrwythlon Basn Prilep, ac yma hefyd cynhyrchir tecstilau, gwin, a lledr. Gwneir briciau silica a defnyddiau ynysol o ddiatomit yn y ddaear. i 66,246 yn 2002, ac i 64,830 yn 2016.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Gogledd Macedonia
Jenny Joseph

Bardd o Loegr oedd **Jenny Joseph** FRSL (7 Mai 1932 - 8 Ionawr 2018).

Cafodd ei geni yn Birmingham. Astudiodd lenyddiaeth Saesneg yng Ngholeg y Santes Hilda, Rhydychen (1950).  Cyhoeddwyd ei cherddi gyntaf fel myfyrwraig, yn gynnar yn y 1950au. Daeth yn newyddiadurwr a bu’n gweithio i’r *Bedfordshire Times*, y *Oxford Mail* a Drum Publications, cwmni Johannesburg, De Affrica.

Ysgrifennwyd cerdd fwyaf adnabyddus Joseph, "Warning", ym 1961, a gyhoeddwyd gyntaf yn y cylchgrawn enwog, *The Listener*  Oherwydd ei boblogrwydd, mae argraffiad rhodd darluniadol o "Warning", a gyhoeddwyd gyntaf gan Souvenir Press Ltd ym 1997, bellach wedi'i ailargraffu 41 o weithiau. 

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
**Unlooked-for Season* (1960; Gwobr Eric Gregory)
**Rose in the Afternoon* (1974; Gwobr Cholmondeley)
**The Thinking Heart* (1978)
**Beyond Descartes* (1983)
**The Inland Sea* (1992)
**Ghosts and Other Company* (1996)
* *All the Things I See* (2000)
**Led by the Nose* (2002)
**Extreme of Things* (2006)
**Nothing Like Love* (2009)

### Eraill
**Persephone* (1986)
**Beached Boats* (1992)
**Extended Similes* (1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Iddewig o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Santes Hilda, Rhydychen
Categori:Pobl o Birmingham
Tibberton

Gallai **Tibberton** gyfeirio at:

* Tibberton, pentref yn Swydd Amwythig
* Tibberton, pentref yn Swydd Gaerloyw
* Tibberton, pentref yn Swydd Gaerwrangon

----
Alexandria Villaseñor

Ymgyrchydd yn erbyn newid hinsawdd o'r Unol Daleithiauyw **Alexandria Villaseñor** (ganwyd 18 Mai 2005). Yn ddilynwr y mudiad *Fridays for Future* ac yn gyd-ymgyrchydd gyda Greta Thunberg,  mae Villaseñor yn gyd-sylfaenydd Streic Hinsawdd Ieuenctid yr UD ac yn sylfaenydd *Earth Uprising*.

## Magwraeth 
Ganwyd Villaseñor yn 2005 yn Davis, Califfornia, lle cafodd ei magu. Yn 2018, symudodd y teulu o oddi yno i Efrog Newydd. Ei nod, un diwrnod, yw gweithio i'r Cenhedloedd Unedig.

## Ymgyrchu 
Sbardunwyd brwydr Villaseñor dros weithredu yn erbyn newid hinsawdd pan gafodd ei dal yng nghanol mwg tan gwyllt gwaethaf Califfornia, erioed, sef Tan *Camp Creek Road* wyn Nhachwedd 2018, yn ystod ymweliad teuluol. Fel dioddefwr asthma, aeth yn sâl a thra roedd i ffwrdd o'r ysgol, ymchwiliodd i'r newid yn yr hinsawdd a'r codiadau tymheredd a gyfrannodd at ddifrifoldeb y tân.  Roedd ei mam, Kristin Hogue, wedi ymrestru mewn cwrs MA ar yr Hinsawdd a Chymdeithas ym Mhrifysgol Columbia a byddai Villaseñor yn mynychu'r dosbarth gyda'i mam o bryd i'w gilydd, lle dysgodd am wyddoniaeth sylfaenol newid hinsawdd. Yn fuan wedi hynny, ymunodd â grŵp yn Efrog Newydd o'r enw *Zero Hour*, grŵp o weithredwyr hinsawdd ifanc.

Cymerodd Villaseñor gamau'n erbyn newid hinsawdd tebyg i Thunberg, a’i hysbrydolodd gyda’i sgwrs ar 4 Rhagfyr 2018 yng Nghynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig (COP24) yn Katowice, Gwlad Pwyl. Ers Rhagfyr 14, 2018 (yn ystod COP24),  bu'n chwarae triwant o'r ysgol bob dydd Gwener er mwyn protestio yn erbyn diffyg gweithredu y- o flaen Pencadlys y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd. Nid yw hi bellach yn ymwneud â'r grŵp Streic Hinsawdd Ieuenctid yr Unol Daleithiau  oddigerth i'r grŵp Earth Uprising a sefydlodd ei hun.

Ym mis Mai 2019, Villaseñor oedd derbynnydd *Gwodr Disruptor,* un o'r *Tribeca Disruptive Innovation Awards* (TDIA), derbyniodd ysgoloriaeth gan sefydliad eiriolaeth gyhoeddus *The Common Good*, a dyfarnwyd iddi wobr Arweinyddiaeth Hinsawdd Ieuenctid gan *Earth Day Network*.

Pan gyrhaeddodd Thunberg Ddinas Efrog Newydd o’i mordaith cwch hwylio trawsatlantig yn Awst 2019, cyfarchwyd Thunberg gan Villaseñor, Xiye Bastida, ac ymgyrchwyr newid hinsawdd eraill.  Erbyn hynny, roeddent eisoes wedi sefydlu cysylltiad â'i gilydd dros y cyfryngau cymdeithasol.

Ar 23 Medi 2019, fe ffeiliodd Villaseñor, ynghyd â 15 o weithredwyr ieuenctid eraill gan gynnwys Greta Thunberg, Catarina Lorenzo, a Carl Smith, gŵyn gyfreithiol gyda’r Cenhedloedd Unedig gan gyhuddo pum gwlad, sef Ffrainc, yr Almaen, Brasil, yr Ariannin, a Thwrci o fethu a chynnal eu targedau lleihau Carbon y gwnaethant ymrwymo iddynt yn eu haddewidion yng Nghytundeb Paris (2016).

Ganol fis Hydref 2019, mynychodd Uwchgynhadledd Maer y Byd C40 yn Copenhagen, Denmarc.

Ar 19 Awst 2020, anerchodd Villaseñor y Confensiwn Cenedlaethol Democrataidd fel rhan o’u cylch ar newid hinsawdd.

## Gwobrau
Ar 1 Rhagfyr 2020, cafodd ei henwi gan y cylchgrawn *Seventeen* fel un o "Leisiau’r Flwyddyn 2020".

## Cyfeiriadau 
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd
Categori:Amgylcheddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 2005
Loughton (gwahaniaethu)

Gallai **Loughton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Loughton, tref yn Essex
* Loughton, pentref yn Swydd Amwythig
* Loughton, ardal faestrefol Milton Keynes, Swydd Buckingham

## Gweler hefyd
* Laughton

----
Bicton (gwahaniaethu)

Gallai **Bicton** gyfeirio at sawl lle:

## Cymru
* Bicton, pentrefan yn Sir Benfro

## Lloegr
* Bicton, plwyf sifil yn Nyfnaint
* Bicton, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Amwythig
* Bicton, pentref ym mhlwyf sifil Clun, Swydd Amwythig
* Bicton, pentrefan yn Swydd Henffordd

----
Vogtland

Rhanbarth hanesyddol yng nghanolbarth Ewrop yw'r **Vogtland** (Tsieceg: *Fojtsko*). Lleolir mwyafrif y rhanbarth yn ne-ddwyrain yr Almaen, yn nhalaith Sacsoni, ond mae rhannau yn nhaleithiau Bafaria a Thuringia hefyd, yn ogystal â rhan yn ardal Bohemia, Tsiecia. 

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Tsiecia
Categori:Rhanbarthau'r Almaen
Categori:Rhanbarthau Ewrop
S. J. Perelman

Awdur digrif a sgriptiwr ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Sidney Joseph Perelman** (1 Chwefror 1904 – 17 Hydref 1979). Nodweddir ei waith gan chwarae ar eiriau, parodi, nihiliaeth gomig, a dychan pob dydd.

Ganed yn Brooklyn, Efrog Newydd, a symudodd y teulu i Providence, Rhode Island, pan oedd yn fachgen. Astudiodd ym Mhrifysgol Brown, ac yno golygodd gylchgrawn hiwmor y myfyrwyr, ond ni derbyniodd ei radd. Priododd â Laura West ym 1929, a bu'r ddau ohonynt yn cydweithio ar sawl sgript ffilm. Cyfrannodd Perelman at sgriptiau ar gyfer ffilmiau cynnar y brodyr Marx, gan gynnwys *Monkey Business* (1931) a *Horse Feathers* (1932). Cyhoeddwyd ei ysgrifau ffraeth yn fynych gan gylchgrawn *The New Yorker*, a chesglir y rheiny a gweithiau eraill mewn cyfrolau megis *Strictly from Hunger* (1937), *Westward Ha!, or, Around the World in Eighty Clichés* (1948), a *The Road to Miltown, or, Under the Spreading Atrophy* (1957). Ym myd y theatr, cyfrannodd at y comedïau *All Good Americans* (1934) ac *One Touch of Venus* (1943). Perelman oedd cyd-enillydd Gwobr yr Academi am y sgript addasedig orau am iddo gydweithio ar *Around the World in 80 Days* (1956). Bu farw yn Efrog Newydd yn 75 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Brown
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dramodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion digrif Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl o Rhode Island
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Locomotif Ivatt Dosbarth 2 2-6-0

Mae’r  **Locomotif Dosbarth 2 Ivatt 2-6-0** yn locomotif stêm, wedi cynllunio ar gyfer trafig ysgafn cymysglyd ar Reilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban.

## Cynllunio
Roedd mwyafrif locomotifau bach y rheilffordd yn hen locomotifau 0-6-0. Roedd Syr William A Stanier wedi canolbwyntio ar locomotifau mawr cyn iddo adael y rheilffordd, er fod o wedi cynllunio locomotif tanc 2-6-2T, seiliedig ar gynllun cynharach Syr Henry Fowler. Cynlluniodd George Ivatt locomotif tanc 2-6-2T, seiliedig ar gynllun Stanier. Ar yr un pryd, cyflwynodd o’r locomotif dosbarth 2 2-6-0, gyda’r gallu i gario mwy o ddŵr a glo na’r locomotif tanc. Roeddent yn llwyddiant, ac adeiladwyd mwy ohonynt gan Rheilffordd Brydeinig ar ôl gwladoli’r rheilffyrdd. Cawsant y llysenw ‘Mickey Mouse’.

## Adeiladu
Adeiladwyd 128 rhwng 1946 a 1953, y mwyafrif yn Waith Cryw.  Adeiladwyd 20 gan Reilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban gyda’r rhifau 6400–19, ym 1948 yn troi’n 46400-19.  Adeiladwyd 108 eraill, 46420–46527 gan Reilffordd Brydeinig. Roedd gan 46465 ymlaen silindrau mwy, ac oeddent yn fwy pwerus. Gweithiodd y locomotifau adeiladwyd yn Darlington (46465-46502) i’r ardaloedd dwyreiniol a gogledd-ddwyreiniol o Reilffordd Brydeinig]]. Adeiladwyd y 25 olaf (46503-46527) yn Swindon a gweithasant ar ardal orllewinol y rheilffordd. Paentiwyd yn ddu gyda llinellau, ond newidiwyd sawl i wyrdd. Daeth eu gwaith i ben rhwng 1961 a 1967.

## Cadwraeth
Mae 7 ohonynt wedi goroesi; adferir 46428 gan Reilffordd Dwyrain Gaerhirfryn; mae’r 6 arall wedi gweithio. Mae 46441, 46443 a 46521 wedi gweithio ar Rielffordd Brydeinig. Prynwyd 3 ohonynt oddi ar Reilffordd Brydeinig, a’r gweddill (46428, 46447, 46512 a 46521) o Iard sgrap Dai Woodham yn y Barri. Defnyddiwyd 46443 yn ystod pen-blwydd 150 Rheilffordd y Great Western. Mae 46441 wedi ymddangos yn Nepo Carnforth ac ar Reilffordd Dwyrain Gaerhirfryn, Rheilffordd Stêm Ribble a Rheilffordd Lakeside a Haverthwaite.

## Fuglen 
Ymddangosodd 46521  yn rhageln deledu Oh, Doctor Beeching! gyda’r enw 'Blossom'.

Ymddangosodd 46443 a 46521 yn y ffilm The Seven-Per-Cent Solution.

Gwnaethpwyd y ddau ar Reilffordd Dyffryn Hafren.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* [Rowledge-Engines of the LMS]
* The Carmyllie Pilot Company Limited (perchnogion 46464)

## Oriel

SVRLB01.jpg|46443 ar Reilffordd Dyffryn Hafren
Aviemore02LB.jpg|46512 ar Reilffordd Stêm Strathspey

Categori:Locomotifau stêm
Frân Wen

Mae **Frân Wen** (neu '''Cwmni'r Frân Wen''') yn gwmni theatr i blant a phobl ifanc.

Cafodd y cwmni ei sefydlu yn 1984 a chyrhaeddodd carreg filltir nodweddiadol yn ei hanes yn 2014 wrth ddathlu 30 mlynedd o ysbrydoli, herio a chyffroi plant a phobl ifanc.

Mae cynyrchiadau diweddaraf y cwmni yn cynnwys 

Wedi ei leoli'n wreiddiol ym Mhorthaethwy, Ynys Môn, ond yn 2021, agorwyd cartref ac ystafelloedd ymarfer newydd i'r cwmni mewn hen eglwys yn Hirael, Bangor, sy'n cael ei alw'n 'Nyth'.

Mae’r cwmni yn cyflwyno gwaith trwy gyfrwng y Gymraeg yn bennaf, a hynny mewn ysgolion, theatrau, canolfannau cymunedol a lleoliadau llai cyfarwydd fel traethau, siopau a chlybiau nos ar draws Gogledd Orllewin Cymru a thu hwnt.

## Arweinwyr Artistig 
* Carys Huw
* Iona Ynyr 
* Gethin Evans 

## Cynyrchiadau nodedig 
* *Twrw Dan a Dicw* (2018)
* *Anweledig* (2019)
* *Llyfr Glas Nebo* (2020)
* *Corn Gwlad* (2024)
* *OLION - Rhan Un: Arianrhod* (2024)
* *OLION* *- Rhan Dau: Yr Isfyd* (2024)
* *OLION* *- Rhan Tri: Y Fam* (2024)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol

Categori:Sefydliadau 1984
Categori:Theatr Gymraeg
Bletchley (gwahaniaethu)

Gallai **Bletchley** gyfeirio at:

* Bletchley, tref ym Milton Keynes, Swydd Buckingham
** Parc Bletchley, ystad yn y dref a oedd yn sefydliad torri côd yn yr Ail Ryfel Byd
* Bletchley, pentref yn Swydd Amwythig

----
Cardington

Gallai **Cardington** gyfeirio at:

* Cardington, pentref yn Swydd Amwythig
* Cardington, pentref yn Swydd Bedford, Dwyrain Lloegr
* Cardington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio, Unol Daeliethiau America

----
Bletchley

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Bletchley (gwahaniaethu).''

Tref  yn sir seremonïol Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Bletchley**. Fe'i lleolir ym mhlwyfi sifil Bletchley and Fenny Stratford a West Bletchley yn awdurdod unedol Bwrdeistref Milton Keynes. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Bletchley boblogaeth o 37,114.

Mae Bletchley yn adnabyddus am Barc Bletchley, pencadlys sefydliad torri cod yn ystod yr Ail Ryfel Byd, sydd bellach yn atyniad mawr i dwristiaid.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Milton Keynes
Categori:Trefi Swydd Buckingham
Stapleton

Gallai **Stapleton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Stapleton, ardal faestrefol ym Mryste
* Stapleton, pentref yn Cumbria
* Stapleton, pentref yn Swydd Amwythig
* Stapleton, pentref yn Swydd Gaerlŷr
* Stapleton, pentref yn Swydd Henffordd
* Stapleton, pentref yn Ardal Selby, Gogledd Swydd Efrog
* Stapleton, pentref yn Richmondshire, Gogledd Swydd Efrog

### Unol Daleithiau America
* Stapleton, Alabama, cymuned heb ei hymgorffori yn nhalaith Alabama

----
Locomotifau'r Dosbarth Prif Lein Penrhyn

chwith|bawd|260px|Blanche ym Mhorthmadog
bawd|260px|Linda ym Mhorthmadog
Roedd **Dosbarth Prif Lein Penrhyn** yn grwp o dri locomotif adeiladwyd gan Gwmni Hunslet ar gyfer Rheilffordd Chwarel Penrhyn rhwng 1882 a 1893 a dyfnyddiwyd ar y rheilffordd rhwng Chwarel Penrhyn a Felinheli.

## Rheilffordd Chwarel Penrhyn
Defnyddiwyd locomotifau De Winton o 1879 ymlaen, gyda boelers unionsyth, ond nad oeddent yn ddigon pwerus i symud llechi. Felly archebwyd locomotif o Gwmni Hunslet ym 1882. ‘Charles’ oedd enw’r locomotif cyntaf. Cyrhaeddodd 2 locomotif arall i’r un cynllun, ond tipyn bach yn fwy, gyda’r enwau ‘Linda’ a ‘Blanche’. Ni adeiladwyd locomotifau eraill o’r un dosbarth.

## Cadwriaeth
Goroesodd y tri ohonynt. Aeth ‘Charles’ i Amgueddfa Rheilffordd Castell Penrhyn. Aeth ‘Linda’ i Reilffordd Ffestiniog ar fenthyg yng Ngorffennaf 1963 a phrynwyd, gyda ‘Blanche’ ar gyfer tymor 1963.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwynedd
Ffestiniog
Dosbarth Prif Lein Penrhyn
Categori:Chwareli Cymru
Norbury (gwahaniaethu)

Gallai **Norbury** gyfeirio at ambell le yn Lloegr:

* Norbury, ardal yn ne-orllewin Llundain
* Norbury, pentref yn Swydd Amwythig
* Norbury, pentref yn Swydd Derby
* Norbury, pentref yn Swydd Gaer

----
Ashfield

Gallai **Ashfield** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
* Ashfield, pentref yng nghymuned Llansadwrn, Sir Gaerfyrddin

### Lloegr
* Ashfield, ardal an-fetropolitan yn Swydd Nottingham
** Ashfield, etholaeth seneddol yn yr ardal
* Ashfield, pentref yn Hampshire
* Ashfield, pentref yn Swydd Amwythig
* Great Ashfield, pentref yn Suffolk

### Unol Daleithiau America
* Ashfield, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts

## Pobl
* Kim Ashfield (g. 1959), model a Miss Cymru cynt

----
Indecs amrywiaeth ieithyddol

bawd|400x400px| Map y byd yn ôl yr indecs amrywiaeth ieithyddol (mewn cyfrannedd llinol â'r dwyster cysgodi). Daw'r data o'r 18fed rhifyn o'r *Ethnologue: Languages of the World.*
Gall yr **indecs amrywiaeth ieithyddol** (**LDI**) cyfeirio at naill ai Indecs Amrywiaeth (iaith) Greenberg neu'r Indecs Amrywiaeth Ieithyddol (ILD) cysylltiedig o *Terralingua*, sy'n mesur newidiadau yn yr LDI sylfaenol dros amser.

Indecs Amrywiaeth Greenberg (LDI) yw'r tebygolrwydd y bydd gan ddau berson a ddewisir o'r boblogaeth ar hap famiaith wahanol; felly mae'n amrywio o 0 (mae gan bawb yr un famiaith) i 1 (nid oes gan unrhyw dau berson yr un famiaith). Mae'r ILD yn mesur sut mae'r LDI wedi newid dros amser; mae ILD byd-eang o 0.8 yn nodi colled amrywiaeth o 20% ers 1970, ond mae cymarebau uwch nag 1 yn bosib, ac wedi ymddangos mewn indecsau rhanbarthol.

Mae cyfrifiant yr indecs amrywiaeth yn seiliedig ar boblogaeth pob iaith fel cyfran o gyfanswm y boblogaeth. Ni all y mynegai roi cyfrif llawn am fywiogrwydd ieithoedd. Hefyd, mae'r gwahaniaeth rhwng iaith a thafodiaith yn gyfnewidiol ac yn aml yn wleidyddol. Mae nifer fawr o ieithoedd yn cael eu hystyried yn dafodieithoedd iaith arall gan rai arbenigwyr ac ieithoedd ar wahân gan eraill. Nid yw'r indecsau yn ystyried pa mor wahanol yw'r ieithoedd i'w gilydd, ac nid yw'n cofnodi defnydd ail iaith; mae'n ystyried dim ond cyfanswm yr ieithoedd gwahanol, a'u hamlder cymharol fel mamiaith.

## Safleoedd yn ôl gwlad 
|

|}

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth ieithyddol
Categori:Ieithyddiaeth gymhwysol
Categori:Mynegrifau
Kingsland (gwahaniaethu)

Gallai **Kingsland** gyfeirio at :

## Lleoedd
### Cymru
* Kingsland, ardal yn nhref Caergybi, Ynys Môn

### Lloegr
* Kingsland, ardal faestrefol yn nhref Amwythig
* Kingsland, pentref yn Swydd Henffordd

### Unol Daleithiau America
* Kingsland, Arkansas, dinas yn nhalaith Arkansas
* Kingsland, Georgia, dinas yn nhalaith Georgia

----
Cimera CBC

Cwmni syrcas a chelfyddyd cyfoes â'i lleoliad yng Ngwynedd yw **Cimera CBC** (Cwmni Buddiant Cymunedol). Fe'i sefydlwyd yn 2013. Mae'n gweithio drwy gyfrwng y Gymraeg a Saesneg.

Mae'n cynhyrchu gweithiau gwreiddiol amrywiol megis theatr stryd, cymeriadau stiltiau ar gerdded, teithiau cynyrchiadau syrcas, sioeau tân, ymgysylltu drwy’r celfyddydau a phrosiectau addysgol, gorymdeithiau cymunedol, gwyliau golau, sioeau pyped, a hyfforddiant syrcas a chelfyddydau rhyng-ddisgyblaethol ar gyfer plant ac oedolion.

Mae wedi creu, dylunio a chynhyrchu gwaith ar gyfer llawer o wyliau, lleoliadau a chwmnïau, ac mae ganddo rwydwaith cysylltiadau, partneriaid ac artistiaid yn ymestyn ar hyd arfordir Gogledd-ddwyrain Cymru hyd at Gaer, trwy Wynedd, ac o Fôn lawr at Geredigion a thu hwnt.

## Dolen allanol
Categori:Cwmnïau Cymru
Categori:Sefydliadau 2013
Categori:Syrcas