open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwpan Awstralia

Mae'r **Gwpan Awstralia** (), neu **Cwpan yr FFA** () gynt, yw cystadleuaeth cwpan taro allan genedlaethol Awstralia mewn pêl-droed. Fe'i trefnir yn flynyddol gan Ffederasiwn Pêl-droed Awstralia. Mae'r twrnamaint yn cynnwys timau o'r adrannau uchaf (yr A-League Men) a'r adrannau isaf.

## Gweler hefyd
* A-League Men
* A-League Women
* A-League Youth

Categori:Pêl-droed yn Awstralia
Categori:Pêl-droed yn Seland Newydd
Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd

Mae **Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd** yn un o dair cronfa ariannol yr Undeb Ewropeaidd a fwriedir, ynghyd â'r Gronfa Cydlyniant, i gefnogi rhanbarthau llai datblygedig yr UE ac ar yr un pryd ar gyfer datblygu seilwaith traws-Ewropeaidd, yn enwedig ym maes trafnidiaeth.

## Penwadau'r polisi
Ceir sawl gwahanol benawd ac asiantaeth i wireddu'r polisïau hyn:

* O dan y **Polisi Cyflyniant** (Cohesion Policy) ceir:
** Mae **Cronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop** (European Regional Development Fund, ERDF) wedi’i bwriadu ar gyfer datblygiad economaidd a chymdeithasol rhanbarthau lleiaf datblygedig yr Undeb Ewropeaidd. Mae'n ariannu seilwaith, buddsoddiadau mewn creu swyddi, prosiectau datblygu lleol a chymorth i fusnesau bach.
** **Cronfa Cyflyniant** (Cohesion Fund, CF)
** **Cronfa Gymdeithasol Ewrop** (European Social Fund Plus, ESF) gyda'r nod o helpu'n bennaf ym maes polisi cyflogaeth weithredol a symudiad rhydd llafur. Mae'n cefnogi dychweliad grwpiau di-waith a difreintiedig i fywyd gwaith, yn bennaf trwy ariannu hyfforddiant galwedigaethol a'r system cymorth cyflogaeth ar gyfer y grwpiau hyn. Ceir bellach ESF+.

* O dan y **Polisi Amaeth Cyffredin** (Common Agricultural Policy, CAP) ceir:
** Cronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Gwledig (EAFRD)

* O dan y **Polisi Pysgodfeydd Cyffredin** (Common Fisheries Policy, CFP):
** **Cronfa’r Môr, Pysgodfeydd a Dyframaethu Ewropeaidd** (European Agricultural Fund for Rural Development, EMFAF)

## Amcan Cydgyfeirio (Amcan 1 yn flaenorol)
 yn ôl polisi rhanbarthol yn 2014; Coch - rhanbarthau llai datblygiedig (gan gynnwys ardal Amcan 1 Cymru; Melyn - rhanbarthau pontio; Glas - rhanbarthau mwyaf datblygiedig]]
Mae’r amcan hwn yn cwmpasu rhanbarthau y mae eu CMC y pen yn is na 75% o gyfartaledd yr UE a’i nod yw cyflymu eu datblygiad economaidd. Fe'i hariennir gan yr ERDF, yr ESF a'r Gronfa Cydlyniant. Y blaenoriaethau o dan yr amcan hwn yw cyfalaf dynol a ffisegol, arloesi, cymdeithas wybodaeth, yr amgylchedd ac effeithlonrwydd gweinyddol. Y gyllideb a ddyrannwyd i'r amcan hwn yw €283.3bn mewn prisiau cyfredol.

### Cymru ac Amcan 1
Ar ddechrau'r 21g roedd y ffaith i Gymru fod yn ddigon tlawd i fod yn gymwys ar gyfer arian Amcan 1 yn destun gobaith y byddai modd codi cyflogaeth ac indwm yn rhanbarth eang o Gymru. Roedd y rhanbarth yn cynnwys y cyfan o hen gymoedd diwydiannol y De, a Gorllewin y wlad. Er y buddsoddiad, gwelwyd bod y rhanbarth hynny'n dlotach yn 2011 na chyn hynny.

### Arfor
Gellid gweld bod rhaglen Arfor a sefydlwyd yn 2017 ond a dderbyniodd gefnogaeth mwy strwythurol yn sgil Cytundeb Cydweithio Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru 2021 yn estyniad o nifer o dargedau Amcan 1 ond gyda pwyslais cryfach greiddiol ar y Gymraeg, a llai o arian. Mae Arfor yn gymwys ar gyfer siroedd Môn, Gwynedd, Ceredigion, a Sir Gearfyrddin, er bod peth dyheuad i ymestyn a i gynnwys siroedd cyfagos.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Porth Data Agored ar gyfer Cronfeydd Buddsoddiad Strwythurol Ewrop
* Comisiwn Ewropeaidd

Categori:Economi Ewrop
Categori:Economi Cymru
Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Cwpan y Byd Merched FIFA 2019

**Cwpan y Byd Menywod FIFA 2019** oedd wythfed rhifyn Cwpan y Byd Merched FIFA, y bencampwriaeth bêl-droed ryngwladol sydd yn digwydd bob pedair blynedd ac yn cael ei herio gan 24 o dimau cenedlaethol menywod. Fe'i cynhaliwyd rhwng 7 Mehefin a 7 Gorffennaf 2019, gyda 52 gêm yn cael eu cynnal mewn naw dinas  yn Ffrainc, a gafodd yr hawl i gynnal y digwyddiad ym mis Mawrth 2015.

Aeth yr Unol Daleithiau i'r gystadleuaeth fel pencampwyr amddiffynnol ar ôl ennill rhifyn 2015 yng Nghanada, a llwyddwyd i amddiffyn eu teitl gyda buddugoliaeth 2-0 dros yr Iseldiroedd yn y rownd derfynol. Wrth wneud hynny, fe wnaethant sicrhau eu pedwerydd teitl a daethant yn ail genedl, ar ôl yr Almaen, i llwyddo i gadw'r teitl.

Gwnaeth Chile, Jamaica, yr Alban a De Affrica eu gemau cyntaf yng Nghwpan y Byd i Fenywod, a chymerodd yr Eidal ran yn y digwyddiad am y tro cyntaf ers 1999 ac fe gymerodd yr Ariannin ran am y tro cyntaf ers 2007. Roedd Brasil, yr Almaen, Japan, Nigeria, Norwy, Sweden, a'r Unol Daleithiau wedi cymhwyso ar gyfer eu hwythfed Cwpan y Byd, gan barhau i fod yn gymwys ar gyfer pob Cwpan y Byd a gynhaliwyd hyd yma.

## Lleoliadau 
Roedd deuddeg dinas yn ymgeiswyr. Dewiswyd y 9 stadiwm terfynol ar 14 Mehefin 2017; Stade de la Beaujoire yn Nantes, Stade Marcel-Picot yn Nancy, a thorrwyd Stade de l'Abbé-Deschamps yn Auxerre.

Chwaraewyd y rowndiau cynderfynol a'r rownd derfynol ym Mharc Olympique Lyonnais ym maestref Lyon Décines-Charpieu, gyda 58,000 o gapasiti, a chwaraewyd y gêm agoriadol ym Mharc des Princes ym Mharis. Twrnamaint 2019 yw'r cyntaf o dan y fformat 24-tîm i'w chwarae heb gemau pennawd dwbl.

Dyma oedd lleoliadau'r twrnament:

* Paris
* Rennes
* Le Havre
* Reims
* Valenciennes
* Grenoble
* Nice
* Montpellier
* Lyon

## Timau 
Roedd 24 o dimau cenedlaethol ferched yn cymrud rhan yn y twrnament cystadleuol.

Dyma y grwpiau a timau:

Grwp A

*Ffrainc
*Norwy
*Nigeria
*De Corea

Grwp B

*Yr Almaen
*Sbaen
*Tsieina
*De Affrica

Grwp C

*Yr Eidal
*Awstralia
*Brasil
*Jamaica

Grwp D

*Lloegr
*Siapan
*Yr Ariannin
*Yr Alban

Grwp E

*Yr Iseldiroedd
*Canada
*Camerwn
*Seland Newydd

Grwp F

*UDA
*Sweden
*Tsile
*Gwlad Thai
*

## Cyfeiriadau 
2019
Cwpan y Byd Merched FIFA 2023

Mae'r **Gwpan y Byd Merched FIFA 2023** oedd nawfed rhifyn Cwpan y Byd Merched FIFA. Cynhaliwyd y twrnamaint rhwng 20 Gorffennaf a 20 Awst 2023. Fe'i cynhaliwyd ar y cyd gan Awstralia a Seland Newydd.

Yr Unol Daleithiau oedd y pencampwyr amddiffyn, ond cawsant eu dileu yn y cyfnod taro allan. Sbaen enillodd y gêm derfynol yn erbyn Lloegr 1–0, ond cafodd buddugoliaeth Sbaen ei difetha gan sgandal Rubiales. Daeth Sweden yn drydydd, tra daeth Awstralia yn bedwerydd.

Daeth Sbaen yr ail wlad ar ôl yr Almaen i ennill Cwpan y Byd FIFA a Chwpan Byd Merched FIFA.

Perfformiodd Awstralia'n (y llysenw "Matildas") well na'r disgwyl, ac unodd llawer o Awstraliaid i gefnogi eu tîm, gyda'r niferoedd uchaf erioed o gefnogwyr yn gwylio'r gemau. Cafodd y ffenomen, a elwir yn gyffredin yn *Matildas mania*, effaith gadarnhaol ar dderbyniad chwaraeon merched yn Awstralia.

## Cyfeiriadau
2023
Categori:Pêl-droed merched yn Awstralia
Categori:Pêl-droed merched yn Seland Newydd
Cwpan Cynghrair Lloegr 2024–25

**Cwpan Cynghrair Lloegr 2024–25** (a elwir yn **Cwpan Carabao 2024–25** am resymau nawdd) oedd tymor 144 Cwpan Cynghrair Lloegr.

Lerpwl oedd y deiliaid presennol, ar ôl ennill y dlws am y 10fed tro y tymor blaenorol. 

Trechodd Newcastle United y deiliaid yn y rownd derfynol yn Stadiwm Wembley, Llundain i ennill Cwpan y Gynghrair am y tro cyntaf erioed. Yn ogystal, hwn oedd tlws domestig mawr cyntaf Newcastle ers iddynt ennill Cwpan Lloegr yn 1955, a'u tlws mawr cyntaf yn gyffredinol ers iddynt ennill y Gwpan Ffeiriau Rhyng-ddinesig yn 1969.

## Rownd gyntaf
### Adran ogleddol
### Adran ddeheuol
## Ail rownd
### Adran ogleddol
### Adran ddeheuol
## Trydedd rownd
## Pedwaredd rownd
## Rowndiau y chwarteri
## Rowndiau cynderfynol
*Enillodd Newcastle United 4–0 dros y ddwy gymal.*

----

*Enillodd Lerpwl 4–1 dros y ddwy gymal.*

## Gêm derfynol
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
#### Hat-triciau
## Cyfeiriadau
2024–25
Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2024–25
Dylan Thomas (ffilm 1962)

Ffilm ddogfen ddu-a-gwyn fer o 1962 yw ***Dylan Thomas*** (a elwir hefyd yn ***A Tribute to Dylan Thomas***) am Dylan Thomas y bardd o Gymro. Fe'i gyfarwyddwyd gan Jack Howells, ac adroddwyd gan Richard Burton. Enillodd Oscar yn 35ain seremoni wobrwyo yr Academi, 1963, yng nghategori Ffilm Ddogfen Fer.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* IMDb

Categori:Ffilmiau 1963
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau dogfen o'r Deyrnas Unedig
Categori:Ffilmiau a enillodd Wobr yr Academi
Welwitschia

Mae ***Welwitschia*** yn genws monotypig (hynny yw, genws sy'n cynnwys un rhywogaeth gydnabyddedig) o noeth-hadog (gymnosperm), a'r unig rywogaeth a ddisgrifir yw'r ***Welwitschia mirabilis***' nodedig, sy'n endemig i anialwch Namib yn Namibia ac Angola. Welwitschia yw'r unig genws byw o'r teulu Welwitschiaceae ac urdd Welwitschiales yn yr adran Gnetophyta, ac mae'n un o dri genera byw yn Gnetophyta, ochr yn ochr â Gnetum ac Ephedra. Mae ffynonellau anffurfiol yn aml yn cyfeirio at y planhigyn fel "ffosil byw".

Enwir *Welwitschia* ar ôl y botanegydd a’r meddyg o Awstria, Friedrich Welwitsch, a ddisgrifiodd y planhigyn yn Angola ym 1859. Cafodd Welwitsch ei lethu gymaint gan y planhigyn fel na allai "wneud dim ond penlinio... a syllu arno, hanner mewn ofn rhag iddo'i gyffwrdd a sylweddoli mai dim ond ffrwyth ei ddychymyg oedd y planhigyn, wedi'r cwbwl."  Disgrifiodd Joseph Dalton Hooker o Gymdeithas Linnean Llundain y rhywogaeth, gan ddefnyddio disgrifiad Welwitsch, casglu deunydd a lluniau gan yr arlunydd Thomas Baines a oedd wedi cofnodi'r planhigyn yn annibynnol yn Namibia.

## Cyfeiriadau
Tallinna Linnahall

Mae'r **Tallinna Linnahall** (Cymraeg: "Neuadd Dinas Tallinn"), ar lafar **Linnahall**; enw gwreiddiol **Palas Diwylliant a Chwaraeon V.I. Lenin** yn ystod cyfnod yr Undeb Sofietaidd, yn neuadd amlbwrpas ym mhrifddinas Estonia, Tallinn. Hon oedd y neuadd amlbwrpas fwyaf yn Estonia tan agor y Saku Suurhall ym mis Tachwedd 2001. Mae wedi'i leoli yn yr harbwr, ychydig y tu hwnt i furiau'r Hen Dref, ac fe'i cwblhawyd yn 1980. Mae'r lleoliad hefyd yn cynnwys glanfa hofrennydd a phorthladd bychan.

## Hanes
Cwblhawyd y Linnahall ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf 1980 fel y Palas Diwylliant a Chwaraeon V.I. Lenin. Cynhaliwyd y gemau ym Mosgo, gyda'r cystadlaethau hwylio yn Tallinn. Tallinn enillodd y fraint o gynnal y cystadlaethau hwylio wedi i Sant Petersburg (Leningrad fel y'i gelwid ar y pryd) a Riga (prifddinas Latfia) beidio ymgeisio am wahanol resymau.

Cafodd yr adeilad ei ddefnyddio fel neuadd amlbwrpas ar gyfer digwyddiadau diwylliannol a chwaraeon ers 1980. Yn ogystal â'r neuadd fawr (5,000 o seddi), Mae'r adeilad yn dadfeilio ar hyn o bryd. Serch hynny, mae Linnahall yn fan cyfarfod poblogaidd i bobl leol a thwristiaid, gan fod ei do yn cynnig golygfa o'r Môr Baltig a'r ddinas.

O'i sefydlu yn 2002 hyd ei ddiddymu yn 2009, chwaraeodd clwb hoci iâ Tallinn Stars ei gemau cartref yn y neuadd.

Rhwng Mehefin a Gorffennaf 2019, roedd y lleoliad yn gweithredu fel lleoliad esgus tŷ opera yn Kyiv yn ystod ffilmio'r ffilm nodwedd Tenet''.

Erbyn 2024 doedd dal dim consensws na chefnogaeth glir dros beth i wneud gyda'r adeilad. Nododd podlediad 'Urbanist' gan Monocle Magazine, bod yr adeilad wedi bod yn ddiddefnydd am 14 mlynedd a bod nodweddion yn rhydu, a naws bron "ôl-apotolyctaidd" i'r lle. Nodwyd y broblem sylfaenol sef bod yr adeilad gyda 5,000 o seddi, yn rhy fawr i ddinas Tallinn sydd â phoblogaeth o 400,000 (tua'r un maint â Chaerdydd ond heb y trefi mawrion o fewn 30 milltir iddi) a phoblogaeth Estonia ond oddeutu 1.3 miliwn.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Tallinna Linnahall
* Olympics 1980! Soviet Constructions for Olympic Regatta in Tallinn Cyflwyniad ffilm fer ar hanes y Tallinna Linnahall (2020)

## Cyfeiriadau
Categori:Tallinn
Categori:Pensaernïaeth
Categori:Sefydliadau 1980
Tal ar Ben Bodran

Gwaith llenyddol yn yr iaith Gymraeg yw ***Tal ar Ben Bodran*** gan y bardd Talhaiarn (John Jones, 1820-1869), ar ffurf adrannau o farddoniaeth a cherddi hunan-gynhwysol wedi'u cysylltu gan adrannau o ryddiaith sy'n ffurfio un gwaith cyfansawdd. Mae'r gwaith wedi'i ddisgrifio mewn gwahanol ffynonellau fel un gerdd hir ac fel cyfres o gerddi. Lluniwyd y gwaith yn wreiddiol rhwng 1852-1862, ac fe'i ystyrir yn un o brif weithiau'r bardd.

## Ffurf
Mae'r gwaith wedi ei rannu i ugain o "Gantoau". Ymddangosodd y cyntaf o'r rhain yn 1852 a bu'n rhan o ymateb dychanol Talhaiarn i'r gerdd *Palesteina* gan Glan Aled, sef enillydd cystadleuaeth y bryddest yn Eisteddfod yr Wyddgrug 1851.

Gan fod y darn yn gyfuniad anarferol o farddoniaeth a rhyddiaith, mae'n waith sy'n anodd i'w gategoreiddio. Mae'r defnydd o wahanol adrannau barddonol yn y mesurau rhydd ar hyd un cyfanwaith hir yn ymdebygu i bryddest, ond ni fyddai adrannau o ryddiaith fel arfer yn rhan o bryddest ac mae rhai o'r rhain yn gymharol faith: mae mwy o ryddiaith nac o farddoniaeth yn y ddeunawfed ganto, sy'n ymdebygu mwy i ysgrif gyda dyfyniadau o farddoniaeth ynddi. Mae nifer hefyd o'r adrannau barddonol ar ffurf cerddi neu ganeuon hunan-gynhwysol; rhoddir pennawdau unigol i'r rhannau hyn a thôn gerddorol ar gyfer rhai ohonynt ac roedd rhai yn ganeuon bod Talhaiarn eisoes wedi'u cyfansoddi ar gomisiwn i gerddorion.

Er bod mwyafrif helaeth y gwaith yn y Gymraeg, mae rhannau byr hefyd yn Saesneg a Ffrangeg.

## Cynnwys
[chwith|bawd|250px|[Mynydd Bodran]] 
Ffurf y gwaith yw ymddiddan hir (neu gyfres o drafodaethau) rhwng Talhaiarn a'r Awen farddol, ar ffurf merch ifanc,  ar ben Mynydd Bodran, Sir Conwy, uwchben pentref enedigol y bardd, Llanfair Talhaearn. Yn y gerdd *Palesteina* gan Glan Aled yr oedd Talhaiarn yn ei dychanu cyfeiriodd y bardd at yr Awen yn ei arwain i ben Pisgah i syllu dros wlad yr addewid a sylwi arni. Mae'r Canto cyntaf yn cyfeirio'n uniongyrchol at hyn, er i Dalhaiarn dynnu'r penillion perthnasol o'r gwaith pan gyhoeddwyd ef yn ddiweddarch yn *Gwaith Talhaiarn*, awgrym o bosib bod y bardd yn ystyried bod y gwaith wedi tyfu y tu hwnt i'w fwriad dychanol gwreiddiol.
Roedd gan Saunders Lewis farn uchel iawn o'r gwaith, a barodd iddo ddweud am y bardd, "Talhaiarn oedd yr unig fardd yn ei gyfnod a chanddo ymwybod â thrasiedi bywyd dyn, a hynny'n angerddol."

## Llyfryddiaeth
**Gwaith Talhaiarn, Cyfrol I* (1855)
**Gwaith Talhaiarn, Cyfrol II* (1862)
**Tal ar Ben Bodran a Cherddi Eraill*, Melin Bapur (2025)

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfair Talhaearn
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Gweithiau llenyddol Cymraeg y 19eg ganrif
Teyrnas yr Eidal

Gwladwriaeth a fodolai o 1861 hyd 1946 oedd **Teyrnas yr Eidal**. Daeth i fodolaeth ar 17 Mawrth 1861 ar ôl uno'r Eidal yng nghyfnod y Risorgimento, pan gyhoeddwyd Vittorio Emanuele II yn frenin. Daeth i ben ar 10 Mehefin 1946, pan ddiddymwyd y frenhiniaeth, ar ôl i bobl yr Eidal bleidleisio o blaid gweriniaeth mewn refferendwm ar 2 Mehefin 1946. Arweiniodd y refferendwm hwn at Gweriniaeth yr Eidal sy'n dal i fodoli heddiw. 

## Cyfeiriadau

Categori:Hanes yr Eidal
Risorgimento

Mudiad diwylliannol, gwleidyddol a chymdeithasol yn yr Eidal yn y 19g oedd y **Risorgimento** (yn llythrennol, "yr Adfywiad"). Uno'r Eidal fel gwladwriaeth oedd ei nod – nod a gyflawnodd yn y pen draw. Roedd y mudiad yn arddel delfrydau rhamantaidd, cenedlaetholgar a gwladgarol a oedd yn dyheu am ddychweliad i undod gwleidyddol a gollwyd ar ôl cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig y Gorllewin yn y 5g.

Erbyn dechrau'r 19g roedd Penrhyn yr Eidal yn glytwaith o daleithiau a oedd i raddau mwy neu lai o dan reolaeth dramor neu gan y Pab. Enillodd y mudiad dros uno momentwm ar ôl cwymp Napoleon a Chyngres Fienna (1814–15). Sefydlwyd *Giovine Italia*, mudiad gweriniaethol chwyldroadol, gan Giuseppe Mazzini yn 1831. Ym 1848 bu gwrthryfeloedd yn Sisili, Milan, Fenis a Thaleithiau'r Babaeth. Dilynwyd y rhain gan Ryfel Annibyniaeth Cyntaf yr Eidal (1848–9) ac Ail Ryfel Annibyniaeth yr Eidal (1859) lle chwaraeodd Giuseppe Garibaldi ran allweddol.

Cyrhaeddodd y gweithgaredd gwleidyddol a milwrol hwn ei anterth pan gyhoeddwyd Teyrnas yr Eidal ar 17 Mawrth 1861 â Vittorio Emanuele II yn frenin. Parhaodd y broses o uno pan ymgorfforwyd y Veneto yn 1866 a daeth i ben ar ôl cipio Rhufain a'r Taleithiau Pabaidd ar 20 Medi 1870.

## Llyfryddiaeth
* Beales, Derek ac Eugenio Biagini, *The Risorgimento and the Unification of Italy*, 2il arg, (Taylor and Francis, 2014)
* Clark, Martin, *The Italian Risorgimento*, 2il arg. (Routledge, 2013)
* Hearder, Harry, *Italy in the Age of the Risorgimento 1790–1870* (Taylor and Francis, 2014)
* Riall, Lucy, *The Italian Risorgimento: State, Society, and National Unification* (Routledge, 1994)

Categori:Hanes yr Eidal
Cwpan Lloegr 2024–25

**Cwpan Lloegr 2024–25** (a elwir yn **Cwpan Lloegr Emirates 2024–25** am resymau nawdd) oedd y 144fed tymor Cwpan Lloegr, y twrnamaint pêl-droed hynaf yn y byd.

Dechreuodd y rowndiau rhagbrofol ar 3 Awst 2024, gyda'r rownd gyntaf yn dechrau ar 2 Tachwedd 2024.

Manchester United oedd deiliaid y gwpan ar ôl ennill y gwmpan am y 13eg tro y tymor diwethaf (gan ennill 2–1 yn erbyn Manchester City). Fodd bynnag, aeth Manchester United allan o'r gystadleuaeth yn y bumed rownd ar ôl colli i Fulham.

Enillodd Crystal Palace eu tlws mawr cyntaf erioed, gan drechu Manchester City 1–0 yn y gêm derfynol ar 17 Mai 2025 yn Stadiwm Wembley yn Llundain. Trwy ennill y gwpan, roedd Crystal Palace hefyd yn gymwys ar gyfer Cynghrair Europa UEFA.

## Rowndiau rhagbrofol
## Rownd gyntaf
## Ail rownd
## Trydydd rownd
## Pedwerydd rownd
## Pumed rownd
## Rownd y chwarteri
## Rownd gynderfynol
## Rownd derfynol
|valign="top"|300px
|valign="top" width="50%"|

|}

## Tarian y Gymuned

|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
#### Hat-triciau
## Cyfeiriadau
2024–25
Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2024–25
Constantine P. Cavafy

Bardd, newyddiadurwr, a gwas sifil o Wlad Groeg oedd **Konstantinos Petrou Kavafis** (Groeg: Κωνσταντίνος Πέτρου Καβάφης [ka'vafis]; 29 Ebrill 1863 – 29 Ebrill 1933), sy'n fwy adnabyddus yn y byd Saesneg fel **Constantine P. Cavafy**. Fe'i ganwyd yn Alexandria, yr Aifft, a bu'n byw yn y wlad honno am y rhan fwyaf o'i oes. Yn ôl rhai, Kavafis oedd bardd Groeg pwysicaf yr 20g.

## Barddoniaeth 
Mae barddoniaeth Cafaffy wedi cael ei chyfieithu droeon mewn llawer o iaith. Mae gan ei farddoniaeth unigryw sawl thema: ansicrwydd am y dyfodol, pleserau synhwyraidd, (homo)erotigiaeth, hedoniaeth, nihiliaeth, hunaniaeth, cof, a Helleniaeth (beth mae'n ei olygu i fod yn "Groeg"). Disgrifir Cafaffy gan ei ffrind E.M. Forster, awdur a beirniad llenyddol Saesneg, fel “Gŵr bonheddig Groegaidd mewn het wellt, yn sefyll yn hollol ddisymud ar ongl fach i’r bydysawd.” Roedd Cafaffy yn aml yn cael ei ysbrydoli gan brofiad personol, a ddangosir yn aml trwy lens cyfnodau hanesyddol amrywiol, yn enwedig y cyfnod Hellenistaidd. Mae barddoniaeth Cafaffy yn gwneud llawer o ddefnydd o eironi a ffurfiau cyferbyniol gwahanol ar yr iaith a hanes Roeg, yn aml er mwyn mynegi ei awydd homoerotig mewn cyfnod pan waharddwyd cyfunrywioldeb. Mae ei waith, fel y dywedodd un cyfieithydd, "yn dal yr hanesyddol a'r erotig mewn un cofleidiad."  Disgrifiodd y bardd ei hun ei farddoniaeth fel un oedd yn cynnwys 3 thema: hanesyddol, athronyddol a synhwyraidd.

## Bywyd 
Cafodd Cafaffy ei eni ym 1863 yn Alecsandria (rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd ar y pryd) i deulu masnachwyr llewyrchus. Wedi marw ei dad ym 1870, Mae Cafaffy ac ei deulu wedi symud i Lundain, lle dysgodd y bardd Saesneg. Ym 1877, oherwydd problemau ariannol, symudodd y teulu yn ôl i Alecsandria. Arweiniodd bomio Alecsandria ym 1882 i'r teulu symud i mewn gyda theulu estynedig yn Caergystennin. Yn ystod y cyfnod hwn yn Caergystennin y cafodd Cafaffy lawer o'i brofiadau homoerotig cyntaf a dechreuodd ymddiddori yn y syniad o hunaniaeth Hellenig. Yn ystod y cyfnod hwn hefyd y dechreuodd farddoni. Ym 1885, dychwelodd Cavafy i Alecsandria lle byddai'n byw gweddill ei oes hyd ei farwolaeth ar 29 Ebrill, 1933, union 70 mlynedd ar ôl ei eni.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o'r Aifft
Categori:Beirdd Groeg
Categori:Genedigaethau 1863
Categori:Marwolaethau 1933
Categori:Pobl fu farw o ganser y laryncs
De Motu Cordis

Gwaith mwyaf adnabyddus y meddyg o Sais William Harvey yw ***De Motu Cordis***  a gyflwynodd darganfyddiadau'r awdur am gylchrediad gwaed trwy'r corff. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn Lladin gan William Fitzer yn Frankfurt am Main, yr Almaen, yn 1628, o dan ei deitl llawn, ***Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus*** (Lladin, "Astudiaeth Anatomegol o Symudiad y Galon a'r Gwaed mewn Anifeiliaid").

Roedd y gyfrol yn garreg filltir yn hanes ffisioleg. Bu Harvey yn cyfuno arsylwadau, arbrofion, mesuriadau, a damcaniaethau mewn modd rhyfeddol i gyrraedd ei athrawiaeth. Cafodd y llyfr ddylanwad dwfn ac uniongyrchol ar ei gyfoeswyr.

Gwelodd Harvey nad rhyw sedd gyfriniol o'r ysbryd a'r teimladau oedd y galon; yn hytrach roedd yn bwmp y gellid deall ei waith yn fecanyddol. Mesurodd Harvey faint o waed a anfonodd y galon i'r corff a sylwodd fod dwy owns o waed yn gadael y galon gyda phob curiad; felly gyda 72 o guriadau y funud, byddai'r galon yn taflu i'r system 540 pwys o waed bob awr. O ble y gallai'r holl waed hwn ddod? Yr ateb oedd mai'r un gwaed oedd bob amser yn dychwelyd i'r galon. Roedd y galon yn pwmpio'r gwaed i bob rhan o'r corff trwy'r rhydwelïau a byddai'n dychwelyd trwy'r gwythiennau mewn gylchred gaeedig gyflawn.

W. Harvey, Exercitatio anatomica..., titile page Wellcome M0013866.jpg|Tudalen deitl
Blood circulation in the arm (8616726706).jpg|Darluniau yn dangos cylchrediad y gwaed yn y fraich

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *De Motu Cordis* , argraffiad cyntaf (1628); Rare Book Room
* "On The Motion Of The Heart And Blood In Animals", cyfieithiad Saesneg gan Robert Willis

Categori:Hanes gwyddoniaeth
Categori:Hanes meddygaeth
Categori:Llyfrau 1628
Henry Tufnell

Gwleidydd Llafur o Loegr yw **Henry Tufnell** (ganwyd 19 Mehefin 1992). Mae'n aelod seneddol dros etholaeth seneddol Canol a De Sir Benfro ers 2024.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Tudalen ar wefan Senedd y DU

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
David Willis

Ieithydd ac arbenigwr yn yr Ieithoedd Celtaidd yw **David W. E. Willis** (ganwyd 1970). Yn 2020 penodwyd ef yn Athro Celteg i Goleg yr Iesu, Rhydychen. Mae hefyd wedi dal swyddi mewn ieithyddiaeth hanesyddol ym Mrifysgol Manceinion a Phrifysgol Caergrawnt, lle bu'n Gymrawd yng Ngholeg Selwyn, Caergrawnt.

## Gyrfa academaidd 
Graddiodd mewn Ieithoedd Modern (Almaeneg a Rwseg) yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen.

Cafodd ei benodi'n gymrawd ymchwil iau yng Ngholeg Somerville, Rhydychen ac yna'n gymrawd yr Academi Brydeinig yng Ngoleg yr Iesu, Rhydychen. Bu’n ddarlithydd mewn ieithyddiaeth hanesyddol ym Mhrifysgol Manceinion, yna’n gymrawd mewn ieithyddiaeth yng Ngholeg Selwyn, Caergrawnt. Cyn ei benodi i’r Gadair Geltaidd yn Rhydychen.

Yn 2022, cafodd ei ethol yn Gymrawd yr Academi Brydeinig ar gyfer dyniaethau a gwyddorau cymdeithas (British Academy).

## Ymchwil 
Prif ddiddordeb Willis yw cystrawen, yn enwedig cystrawen yr iaith Gymraeg.

## Llyfryddiaeth 
* *Syntactic Change in Welsh: A Study of the Loss of Verb-second* (Gwasg Prifysgol Rhydychen 1998) 
* *The Syntax of Welsh* (Gwasg Prifysgol Caergrawnt 2007) gol. gyda Robert Borsley a Maggie Tallerman 
* *Continuity and Change in Grammar* (Gwasg John Benjamins 2007) gol. gyda Anne Breitbarth, Christopher Lucas a Sheila Watts 
* *The History of Negation in the Languages of Europe and the Mediterranean, Volume I: Case Studies* (Gwasg Prifysgol Rhydychen 2013) gol. gyda Christopher Lucas, ac Anne Breitbarth 
* *The History of Negation in the Languages of Europe and the Mediterranean, Volume II: Patterns and Processes* (Gwasg Prifysgol Rhydychen 2020) gol. gyda Anne Breitbarth a Christopher Lucas 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Ieithyddion o'r Deyrnas Unedig
Cockahoop

Albwm unigol cyntaf Cerys Matthews yw ***Cockahoop***, a ryddhawyd yn 2003. Cyrhaeddodd uchafbwynt rhif 30 ar Siart Albymau'r Deyrnas Unedig, gan dreulio pum wythnos yno.
### Senglau o Cockahoop
1. "Caught In The Middle"
### Sgoriau proffesiynol 
Rhoddodd AllMusic 4 seren allan o bump i'r albwm.

## Rhestr traciau 
# "Chardonnay" (m: Roger Cook, Hugh Cornwell) - 3:04
# "Caught In The Middle" (m: Cerys Matthews, Fred Ball, Hadrian Gerrards; w: Cerys Matthews) - 3:12
# "Louisiana" (m: Cerys Matthews, Ketcham Secor; w: Cerys Matthews) - 2:21
# "Weightless Again" (m: Brett Sparks; w: Rennie Sparks (The Handsome Family) - 3:02
# "Only A Fool" (w, m: Cerys Matthews) - 2:47
# "La Bague" (tradd. tre: Cerys Matthews) - 0:40
# "The Miller of Hooterville" (tradd. tre: Bucky Baxter) - 0:46
# "Ocean" (m: Cerys Matthews, Antony Genn, Martin Slattery; w: Cerys Matthews) - 2:05
# "Arglwydd Dyma Fi" (tradd. tre: Cerys Matthews) - 3:35
# "If You're Lookin' For Love" (w, m: James Stallard, Cerys Matthews) - 2:56
# "The Good In Goodbye" (w, m: Cerys Matthews) - 3:05
# "Gypsy Song" (m: Cerys Matthews, Martin Slattery, Joe Strummer; w: Cerys Matthews) - 3:49
# "All My Trials" (tradd. tre: Cerys Matthews) - 3:11
## Cerddorion
* Bucky Baxter - Cynhyrchydd, Gitâr Drydan, Ffidil, Vibraphone
* Richard Bennett - Gitâr, Bouzouki, Banjo
* Ken Coomer - Drymiau
* Eric Darken - Marimba, Vibraphone
* Lloyd Green - Gitâr Dur Pedal
* Jim Hoke - Aml-Offerynnwr
* Glenn Worf - Bass
* Jonathan Yudkin - Ffidil
* Chad Brown - Recordio a Chymysgu (yn Three Trees Studios, White Creek, Tennessee)
* Greg Fogie - Peiriannydd Recordio

## Siartiau 
Ar 25 Mai 2003, cyrhaeddodd yr albwm rif 30 ar Siart Albymau Swyddogol y Deyrnas Unedig lle arhosodd yr albwm bum wythnos.

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 2003
Categori:Albymau'r 21ain ganrif gan artistiaid o Gymru
Gareth Lloyd James

Bardd, nofelydd ac athro yw **Gareth Lloyd James**.

Yn 2025, ef oedd Pennaeth Ysgol Gymraeg Aberystwyth. Bu'n ddirprwy yn yr ysgol ers ugain mlynedd, cyn camu i fod yn bennaeth dros dro yn 2023. 

Enillodd y goron yn Eisteddfod Rhys Thomas James Llanbedr Pont Steffan 2023.

Yn 2025, roedd e'n byw yn Rhydyfelin ger Aberystwyth.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Magwyd yng Nghwm-ann, ger Llanbedr Pont Steffan. Aeth i Ysgol Gynradd Coedmor ac Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan. Graddiodd o Brifysgol Aberystwyth yn 2001.

Enillodd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llŷn ac Eifionydd yn 1998.

## Llyfryddiaeth 
* *Dirgelwch Gwersyll Caerdydd* (Gwasg Gomer, 2009)
* *Dirgelwch Gwersyll Glan-Llyn* (Gwasg Gomer, 2009)
* *Dirgelwch Gwersyll Llangrannog* (Gwasg Gomer, 2010)
* *Dirgelwch Pentre Ifan* (Gwasg Gomer, 2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan
Prifysgol Aberdeen

bawd|Coleg y Brenin

Prifysgol yn Aberdeen, y drydedd brifysgol hynaf yn yr Alban, ydy **Prifysgol Aberdeen** (Saesneg: *University of Aberdeen*). Fe'i sefydlwyd ef yn 1495 fel Coleg y Brenin (Saesneg: ''King's College*), yn ddiweddarach, sefydlwyd Coleg Marischal (Saesneg: *Marischal College'') yn 1592, fel sefydliad Protestanaidd. Yn 1860 unwyd y ddwy sefydliad i ffurfio'r sefydliad modern. 

Mae yna ddau gampws; lleolir campws Coleg y Brenin yn Hen Aberdeen, sydd tua dwy filltir i'r gogledd o ganol y ddinas. Codwyd y mwyafrif o'r adeiladau academaidd yn yr (heblaw capel Coleg y Frenin a'r cwad) ugeinfed ganrif.

Ceir ysgol Feddygol a Deintyddiaeth ae gampws Forest Hill, ger ysbyty yr Aberdeen Royal Infirmary. Gyda'i gilydd, mae'r adeiladau hyn yn ffurfio un o gampysau meddygol mwyaf Ewrop.

## Cysylltiadau Cymreig 
Rhwng 2003 a 2024, roedd y cyfansoddwr Paul Mealor yn Athro Cyfansoddi yma ac ef wnaeth sefydlu Cystadleuaeth Cyfansoddi y brifysgol yn 2003.

## Cynfyfyrwyr 
* Alistair Darling, gwleidydd 
* Tessa Jowell, gwleidydd
* Gilbert Burnet, offeiriad, hanesydd a diwinydd
* Patrick Manson, meddyg a phryfetegwr
* Robert Brown, botanegydd a phaleontolegydd
* James Macpherson, bardd
* John Boyd Orr, meddyg, gwleidydd a biolegydd
* Thomas Sutherland, bancwr, sefydlu HSBC

## Cyfeiriadau 
Categori:Aberdeen

Aberdeen
Categori:Sefydliadau addysg y 15fed ganrif
Categori:Sefydliadau 1495
Cyperus papyrus

Planhigyn blodeuol dyfrdrig yw ***Cyperus papyrus***, sydd â'r enwau Cymraeg **papurfrwynen** a **hesg lydan**.  Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*.  Mae'n planhigyn llysieuaidd lluosflwydd sy'n frodor o Affrica. Mae'n tyfu mewn clystyrau tal mewn dŵr bas. 

Mae'r planhigyn wedi cael ei ddefnyddio gan fodau dynol ers yr amseroedd cynharaf, yn enwedig yn yr Hen Aifft. Dyma ffynhonnell papyrws, un o'r mathau cyntaf o bapur a wnaed erioed. Gellir defnyddio'r ffibrau i wneud basgedi, sandalau, blancedi, meddyginiaeth ac arogldarth. Mae'r coesau'n arnofio'n hawdd, a gellir eu gwneud yn gychod. Gellir bwyta rhannau o'r planhigyn. Mae bellach yn cael ei drin yn aml gan arddwyr ledled y byd fel planhigyn addurniadol.

Papyrus along the Nile in Uganda - by Michael Shade.jpg|Papurfrwyn yn tyfu ar lannau Afon Nîl yn Wganda
Egyptian Girl Harvesting Papyrus.jpg|Merch o Ddelta Nîl yn yr Aifft yn trin papyrws
ET Amhara asv2018-02 img065 Lake Tana at Gorgora.jpg|Cychod wedi'u gwneud o goesynnau papyrws ar lannau Llyn Tana, Ethiopia

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Cyperus
Categori:Fflora Affrica
Categori:Planhigion
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Parc Bailey, y Fenni

Parc yn y Fenni, Sir Fynwy, yw **Parc Bailey**. Mae'r parc wedi’i gofrestru’n Radd II ar Gofrestr o Barciau a Gerddi yng Nghymru sydd o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig Cadw. Mae'r gatiau ar Ffordd Henffordd wedi'u rhestru fel Adeilad rhestredig Gradd II. 

Sefydlwyd y parc ym 1884 ar dir a roddwyd i'r dref gan Crawshay Bailey yr ieuaf (1789–1872) ), mab i Crawshay Bailey y haearnfeistr. Ym 1894 prynwyd y parc gan yr Improvement Commissioners, rhagflaenwyr Cyngor Tref y Fenni, gan ddefnyddio arian a roddwyd gan etifeddion Bailey. Roedd y parc yn cynnwys llawer o'r cyfleusterau a oedd yn gyffredin i'r rhai a sefydlwyd yn oes Fictoria, gan gynnwys bandstand, lawntiau bowlio a thai gwydr.  Adeialadwyd pwll nofio yn y parc yn 1939, ond cafodd hwn ei ddadgomisiynu yn 1996 a'i ddymchwel yn ddiweddarach.  Am rai blynyddoedd bu ymgyrch i ail-greu’r pwll ond daeth hyn i ben yn 2024.

Rheolir y parc gan Gyngor Sir Fynwy.  

Mae'r parc yn gartref i Glwb Rygbi'r Fenni.

## Oriel

Blue plaque, Bailey Park, Abergavenny (geograph 2572165).jpg|Plac glas
Park gates on Hereford Road, Abergavenny (geograph 6110788).jpg|Y gatiau rhestredig Gradd II
Bandstand in Bailey Park at Abergavenny (geograph 4392247).jpg|Bandstand

## Cyfeiriadau
Categori:Parciau Cymru
Categori:Sefydliadau 1884
Categori:Y Fenni
Harmonices Mundi

Traethawd yn yr iaith Ladin ar seryddiaeth gan Johannes Kepler yw ***Harmonices Mundi*** ("Cytgord y Byd"") a gyhoeddwyd yn Linz, Awstria, yn 1619. Yn y gwaith hwn, mae Kepler yn egluro ei syniadau am y cysylltiadau rhwng y byd corfforol a'r byd ysbrydol, ac yn cyfiawnhau'r rhain trwy arsylwadau a chyfrifiadau: gwneir y bydysawd ar ddelw Duw, a'r un cyfraneddau mathemategol sy'n sail i harmoni cerddoriaeth, yw sail gweithrediad y bydysawd.

Rhennir y llyfr yn bum llyfrau:
:1 *De Figurarum Regularium*: Ynghylch â pholyhedronau rheolaidd
:2 *De Congruentia Figurarum Harmonicarum*: Ynghylch â chyfathiant ffigurau
:3 *De Ortu Proportionum*: Ynchylch â tharddiad cymesuredd harmonig mewn cerddoriaeth
:4 *De Configurationibus Harmonicis Radiorum sideralium in Terra*: Ynghylch â chyfluniadau harmonig y pelydrau serol ar y Ddaear (h.y. sêr-ddewiniaeth)
:5 *De Harmonia Perfectissima Motuum Coelestium*: Ynghylch â Chytgord Perffaith y Symudiadau Nefol

Mae'r pumed llyfr yn cyflwyno trydedd ddeddf mudiant planedol Kepler.

## Oriel

Ioanniskepplerih00kepl 0270.jpg|Solidau platonig, t.180
Ioanniskepplerih00kepl 0271.jpg|Solidau platonig amnyth, t.181
Stellated dodecahedra Harmonices Mundi.jpg|Dodecahedronau serennaidd

Kepler Tetrahedron Fire.jpg|Tetrahedron, sy'n cynrychioli Tân, un o'r Pedair Elfen glasurol
Kepler Octahedron Air.jpg|Octahedron, sy'n cynrychioli Aer
Kepler Hexahedron Earth.jpg|Hexahedron, sy'n cynrychioli Daear
Kepler Icosahedron Water.jpg|Icosahedron, sy'n cynrychioli Dŵr
Kepler Dodecahedron Universe.jpg|Dodecahedron, sy'n cynrychioli Aether neu'r Greadigaeth gyfan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
**Harmonice Mundi*, argraffiad cyntaf

Categori:Gwyddoniaeth a thechnoleg yn Ewrop yn yr 17eg ganrif
Categori:Llyfrau 1619
Categori:Llyfrau Lladin o'r Almaen
Categori:Seryddiaeth
Amser Safonol Greenwich

Yr amser cymedrig lleol yn Arsyllfa Frenhinol Greenwich, Llundain, yw **Amser Safonol Greenwich** (Saesneg: *Greenwich Mean Time*; **GMT**). Mae'n sail ar gyfer amser sifil yn y Deyrnas Unedig yn ogystal ag amryw gyrff megis y BBC World Service, y Llynges Frenhinol a'r Swyddfa Dywydd. Hyd at y 1960au roedd GMT hefyd yn safon ryngwladol ar gyfer cadw amser, ond ers y 1960au mae safon UTC wedi cael ei defnyddio fwyfwy dramor a chan gyrff rhyngwladol. I bob pwrpas ymarferol mae UTC+00:00 yr un peth â GMT.

## Hanes
Wrth i'r Deyrnas Unedig ddatblygu i fod yn wlad fordwyol bwysig yn y 19g, roedd morwyr Prydeinig yn cadw cronomedr morol wedi'i gosod i GMT i gyfrifo hydred eu llongau o Meridian Greenwich, sydd â hydred 0°, yn ôl confensiwn a fabwysiadwyd mewn cynhadledd ryngwladol yn 1884. Arweiniodd yr arfer hwn at ddefnyddio GMT ledled y byd fel amser safonol. Roedd y rhan fwyaf o gylchfaoedd amser yn seiliedig ar GMT, gan adio neu dynnu nifer penodol o oriau (ac weithiau hanner neu chwarter awr yn ychwanegol) "cyn GMT" neu "y tu ôl i GMT". (Fodd bynnag, fel y nodwyd uchod, mae'r confensiwn hwn wedi'i newid i raddau helaeth o blaid y safon UTC.)

Hyd at ganol y 19g, roedd bron pob tref ym Mhrydain yn cadw ei hamser lleol ei hun, yn ôl yr Haul. Fodd bynnag, wrth i'r rheilffyrdd ymestyn yn gyflym roedd angen dybryd am safon amser genedlaethol. Dechreuodd cwmnïau rheilffordd gyflwyno un amser safonol ar draws eu rhwydweithiau, gyda'r nod o wneud eu hamserlenni'n llai dryslyd. GMT oedd yr hyn a ddefnyddiwyd ganddynt yn bennaf, a fabwysiadwyd yn y pen draw ar draws ynys Prydain gan y Railway Clearing House yn 1847.  Fe'i cyfeiriwyd ato fel *Railway Time* ("Amser Rheilffordd").  Erbyn canol y 1850au roedd bron pob cloc cyhoeddus ym Mhrydain wedi'i osod i GMT, a ddaeth o'r diwedd yn amser safonol cyfreithiol gan Ddeddf Seneddol yn 1880.

Ar hyn o bryd GMT yw’r safon genedlaethol yn y Deyrnas Unedig yn ystod misoedd y gaeaf. Mae'r clociau'n cael eu symud ymlaen o awr yn ystod yr haf bob blwyddyn, gan newid y gylchfa amser o UTC+00:00 i UTC+01:00. Dyma Amser Haf Prydain (BST), sy'n cychwyn am 01:00 GMT ar ddydd Sul olaf mis Mawrth ac yn gorffen am 02:00 BST ar ddydd Sul olaf mis Hydref.

## Dolenni allanol
* "What is Greenwich Mean Time?", Royal Museums Greenwich

Categori:Amser yn y Deyrnas Unedig
Categori:Cylchfaoedd amser
Stadiwm Tottenham Hotspur

Mae **Stadiwm Tottenham Hotspur** () yn stadiwm pêl-droed yn Tottenham, Llundain. Dyma gartref clwb yr Uwch Gynghrair Lloegr, Tottenham Hotspur. Fe'i hagorwyd yn 2019 i gymryd lle maes blaenorol y clwb, White Hart Lane, a oedd wedi'i leoli yn yr un lle.

Er ei fod yn cael ei ddefnyddio'n bennaf ar gyfer pêl-droed, fe'i defnyddir hefyd ar gyfer pêl-droed Americanaidd, ar gyfer cyngherddau a digwyddiadau eraill. Y stadiwm yw cartref yr National Football League (NFL) yn y Deyrnas Unedig, a dyma lle mae gemau Llundain yng Nghyfres Ryngwladol yr NFL yn cael eu chwarae.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Haringey
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Tottenham Hotspur F.C.
Categori:Tottenham Hotspur F.C. Women
Stadiwm Swansea.com

Arena chwaraeon a chyngherddau, yn ogystal â bod yn ganolfan gynadleddla yn ardal Glandŵr o ddinas Abertawe yw **Stadiwm Swansea.com**. Mae'r stadiwm yn eiddo i Gyngor Dinas Abertawe ac mae'n medru seddu dros 20,000 o bobl, gan wneud y ganolfan y mwyaf o'i math yn Abertawe. Stadiwm Liberty yw'r drydedd stadiwm fwyaf yng Nghymru ar ôl Stadiwm y Mileniwm sy'n dal 74,500 a Stadiwm Dinas Caerdydd sy'n dal 26,828.

## Chwaraeon
Mae'n gartref i Glwb pêl-droed Dinas Abertawe a thîm rygbi rhanbarthol Y Gweilch. Mae tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru hefyd yn chwarae rhai gemau cartef yno.

## Cyngherddau 
Ar y 1af o Fehefin 2007, perfformiodd The Who gyngerdd yno a cawsant eu cefnogi gan *Killing For Company* a *The Charlatans*.
Perfformiodd Elton John ei unig gyngerdd yng Nghymru yn 2008 yn Stadiwm Liberty ar y 29ain o Fehefin, 2008 gerbron torf o tua 25,000..

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Stadiwm Liberty  

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:C.P.D. Dinas Abertawe
Swansea.com
Swansea.com
Morfarch (mytholeg)

Creadur mytholegol o'r Henfyd sydd â rhan flaen ceffyl – hynny yw, y pen, y gwddf a'r ddwy goes flaen (neu weithiau dwy asgell pysgodyn) – a rhan gefn pysgodyn, neidr neu anghenfil môr yw **morfarch**. Fe'u cynrychiolir yn aml ar wrthrychau celf o'r cyfnod hynafol megis mosaigau a chrochenwaith. Fe'u darlunnir yn aml fel gwedd yn tynnu cerbyd duw'r môr (Poseidon y Groegiaid, Neifion y Rhufeiniaid) trwy'r tonnau, neu fel unigolion yn cario môr-dduwiau neu fôr-dduwiesau ar eu cefnau. Fel llawer o greaduriaid mytholegol eraill, mae ffigwr y morfarch wedi'i ddefnyddio hefyd mewn herodraeth a cherfluniau modern.

## Oriel

Terracotta bell-krater (mixing bowl) with lid MET DP232622.jpg|Morfarch ar wrn Groegaidd y 5g CC
Roman Baths, Bath - Sea Horse Mosaic.jpg|Morfarch ar lawr mosaig ym Maddon Rhufeinig, Caerfaddon
Piazza di trevi - fontana di trevi hippocampus crop.jpg|Morfarch yn Ffynnon Trevi, Rhufain (18g)
Sea horses on lamp post.JPG|Morfeirch ar bolyn lamp yn Nulyn
Neptune, Glamorgan Building.jpg|Morfarch o flaen Adeilad Morgannwg, Caerdydd
File:Coat of Arms of Belfast.png|Morfeirch ar arfbais Belffast

## Cyfeiriadau
Categori:Creaduriaid herodrol
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Roeg
Amgueddfa Goresgyniad a Rhyddid Estonia

bawd|250px|Drysau celloedd
Mae **Amgueddfa Goresgyniad a Rhyddid Estonia** neu **Vabamu** (Estoneg: *Okupatsioonide ja vabaduse muuseum Vabamu*) yn Tallinn, Estonia, wedi'i lleoli ar gornel Toompea St. a Kaarli pst. Fe'i hagorwyd ar 1 Gorffennaf 2003, ac mae wedi'i chysegru i'r cyfnod 1940-1991 yn hanes Estonia, pan feddiannwyd y wlad gan yr Undeb Sofietaidd, yna'r Almaen Natsïaidd, ac yna eto gan yr Undeb Sofietaidd. Yn ystod y rhan fwyaf o'r amser hwn roedd y wlad yn cael ei hadnabod fel Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Estonia.

Rheolir yr amgueddfa gan Sefydliad Estonia Kistler-Ritso. Mae'r sylfaen wedi'i henwi ar ôl Olga Kistler-Ritso, sylfaenydd, llywydd, a chefnogwr ariannol y sefydliad. Dechreuodd aelodau'r sefydliad gasglu erthyglau ar gyfer yr amgueddfa ac ar gyfer astudiaeth hanesyddol yn 1999. Sefydlwyd cydweithrediad â Chomisiwn Rhyngwladol Estonia ar gyfer Ymchwilio i'r Troseddau yn Erbyn Dynoliaeth, Comisiwn Gwladwriaeth Estonia ar Archwilio Polisïau Goresmaeth, Memento, Cymdeithas, y Ganolfan Ymchwil y Cyfnod Sofietaidd yn Estonia, yn ogystal â gyda'r Gymdeithas Goffa Rwsia ymroddedig i ddioddefwyr o gormes Sofietaidd, a sefydliadau eraill.

Mae'r arddangosion yn delio â thynged pobl a erlidiwyd neu a wrthwynebodd y perygl o'u bywydau. Un enghraifft o ddioddefwr yw'r chwaraewr pêl-droed Eduard Ellmann-Eelma. Yn islawr yr amgueddfa mae penddelwau a cherfluniau o arweinwyr gwleidyddol a ddioddefodd carthion gwleidyddol yn bennaf.

## Natur yr Amgueddfa
Caiff ymwelwyr eu harwain drwy'r arddangosfa gan e-ganllaw yn Saesneg, Rwsieg, Almaeneg, Latfieg, Lithwaneg, Ffinneg, Ffrangeg a Sbaeneg. Mae'r e-ganllaw yn helpu ymwelwyr i gysylltu â straeon personol y rhai a brofodd y digwyddiadau hanesyddol a drafodwyd trwy gydol yr arddangosfa. Mae Vabamu hefyd yn cynnal arddangosfeydd dros dro bob blwyddyn sy'n agor dehongliadau gwahanol o ryddid.

## Chwaer Amgueddfa yn Latfia
Mae'r Amgueddfa Estoneg yn debyg i, ac wedi ei hysbrydoli gan, Amgueddfa Meddiannaeth Latfia (Amgueddfa Goresgyniad Latfia) yn Riga, a sefydlwyd ym 1993.

## Oriel

File:Museum of Occupations - May 2023 10.jpg|Ystafell ar thema "Bywyd Bob Dydd" yn arddangosfa "Rhyddid heb Ffiniau"
File:Museum of Occupations - May 2023 07.jpg|Ystafell ar thema *Estonia Sofietaidd yn arddangosfa "Rhyddidheb Ffiniau"*
File:Museum of Occupations - May 2023 04.jpg|Ystafell ar thema "Alltudiaeth" yn arddangsfa "Rhyddid heb Ffiniau"
File:Valik Eestist lahkuma sunnitud inimeste kohvreid.jpg|Cesys yr alltudwyd

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

## Cyfeiriadau
Categori:Amgueddfeydd
Categori:Tallinn
Categori:Sefydliadau 2003
Capel Sardis, Cwmcamlais

Capel yng nghymuned Trallong, Powys, yw **Capel Sardis, Cwmcamlais**, a adeiladwyd gan yr Annibynwyr, ac sydd yn awr o dan ofal Eglwys Ddiwygiedig Unedig. Fe'i lleolir yn ardal Brycheiniog tua hanner ffordd rhwng Pontsenni i'r gorllewin ac Aberhonddu i'r dwyrain. Mae'n adeilad ynysig ar dir uchel, wedi'i amgylchynu gan fynwent fawr.

Adeiladwyd y capel gwreiddiol tua diwedd y 1830au. Fe'i hailadeiladwyd yn 1896, ac eto yn 1905. Mae'r fynedfa ar y wal hir. Y tu mewn mae ganddo seddau caeëdig ac oriel ar dair ochr. Saif y pulpud a'r sedd fawr ar y wal orllewinol. Gwerthwyd y festri yn yr 1980au i ddarparu arian i gynnal y capel.

bawd|350px|dim|Mynwent Capel Sardis

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Sardis Welsh Independent Chapel & United Reformed Church, Cwmcamlais", Coflein

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Powys
Sardis
Categori:Eglwys yr Annibynwyr yng Nghymru
Categori:Trallong
Afon Mole

Afon yn Ne-ddwyrain Lloegr yw **Afon Mole** sy'n un o lednentydd Afon Tafwys. Mae'n tarddu yng Ngorllewin Sussex ger Maes Awyr Gatwick ac yn llifo i gyfeiriad gogledd-orllewinol trwy Surrey am 50 milltir (80&nbsp;km) i ymuno ag Afon Tafwys ym Molesey gyferbyn â Phalas Hampton Court. Mae'r afon yn rhoi ei henw ar Ardal Mole Valley sy'n un o ardaloedd an-fetropolitan Surrey.

Mae'r afon yn croesi'r Twyni Gogleddol rhwng Dorking a Leatherhead, lle mae'n torri trwy'r sialc i greu dyffryn ag ochrau serth, a adwaenir fel y *Mole Gap*.

bawd|360px|canol|Cwrs Afon Mole

Through the Mole Gap on foot - geograph.org.uk - 105565.jpg|Pontio'r afon yn y Mole Gap
Stepping stones.jpg|Cerrig rhyd dros Afon Mole wrth droed Box Hill
River Mole from Common Meadow, Leatherhead.jpg|Afon Mole yn Leatherhead
MoleThames.JPG|Mae'r afon yn ymuno ag Afon Tafwys ger Hampton Court

## Cyfeiriadau
Categori:Afonydd Surrey
Categori:Afonydd Gorllewin Sussex
Parc Selhurst

Mae **Parc Selhurst** () yn stadiwm pêl-droed yn Selhurst, Llundain. Dyma stadiwm cartref clwb yr Uwch Gynghrair Lloegr Crystal Palace.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Croydon
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Crystal Palace F.C.
Craven Cottage

Mae **Craven Cottage** yn stadiwm pêl-droed yn Fulham, Llundain. Dyma stadiwm cartref clwb yr Uwch Gynghrair Lloegr Fulham.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Hammersmith a Fulham
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Fulham F.C.
Stadiwm Cymunedol Brentford

Mae **Stadiwm Cymunedol Brentford** (), a elwir ar hyn o bryd yn **Stadiwm Cymunedol Gtech** () am resymau nawdd, yn stadiwm pêl-droed yn Brentford, Llundain. Dyma stadiwm cartref clwb yr Uwch Gynghrair Lloegr Brentford.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Hounslow
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Brentford F.C.
Stadiwm Dinas Manceinion

Mae **Stadiwm Dinas Manceinion** (), a elwir ar hyn o bryd yn **Stadiwm Etihad,** am resymau nawdd, yn stadiwm pêl-droed yn Bradford, Manceinion. Dyma stadiwm cartref clwb yr Uwch Gynghrair Lloegr Manchester City.

Cafodd ei hadeiladu i gynnal Gemau'r Gymanwlad 2002, mae'r stadiwm wedi cynnal rownd derfynol Cwpan UEFA 2008, gemau pêl-droed rhyngwladol Lloegr, gemau rygbi'r gynghrair, gornest teitl byd, bocsio, gêm grŵp olaf tîm rygbi'r undeb Lloegr o Gwpan Rygbi'r Byd 2015 a chyngherddau cerddoriaeth haf.

Ym mis Awst 2015, cwblhawyd trydedd haen gyda 7,000 o seddi ar Stand y De, mewn pryd ar gyfer dechrau tymor pêl-droed 2015–16. Cychwynnodd rhaglen ailddatblygu gwerth £300 miliwn o'r Stand Gogleddol presennol sydd hefyd yn golygu adeiladu gwesty newydd gyda 400 o ystafelloedd, parc  dan do i'r cefnogwyr ar gyfer 3,000 o bobl a chapasiti net o tua 61,000 yng Ngorffennaf 2023 a rhagwelir y bydd wedi'i gwblhau erbyn diwedd 2026.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon ym Manceinion
Categori:Manchester City F.C.
White Hart Lane

Roedd **White Hart Lane** (a elwir ar lafar yn "**The Lane**") yn stadiwm pêl-droed yn Tottenham, Llundain. Roedd yn gartref i Tottenham Hotspur F.C. rhwng 1899 a 2017.

Cafodd y stadiwm ei dymchwel yn 2017. Tra bod y stadiwm newydd yn cael ei adeiladu, cynhaliwyd bron pob gêm gartref Tottenham Hotspur yn Stadiwm Wembley. Yn 2019, agorwyd Stadiwm Tottenham Hotspur, olynydd White Hart Lane, ac ers hynny mae wedi bod yn stadiwm cartref Tottenham Hotspur.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Haringey
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Tottenham Hotspur F.C.
Palas Hampton Court

Palas brenhinol yn Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, yw  **Palas Hampton Court**. Saif ar lannau gogleddol Afon Tafwys, 12 milltir (19&nbsp;) i'r de-orllewin o ganol Llundain. 

Dechreuwyd adeiladu'r palas yn 1514 gan Thomas Wolsey, pan oedd yn brif weinidog i Harri VIII, brenin Lloegr. Ym 1529, ac yntau wedi digio'r brenin, rhoddodd Wolsey y palas i Harri er mwyn adennill ei ffafr. Daeth y palas yn un o hoff breswylfeydd y brenin; yn fuan ar ôl iddo gael yr eiddo, trefnodd iddo gael ei ehangu.

Yn gynnar yn y 1690au, roedd Wiliam III yn dymuno creu palas i gystadlu â Phalas Versailles yn Ffrainc. Roedd gwraig William, y Frenhines Mary, yn ymwneud â chynllunio'r gerddi. Adeiladwyd oriel ar lan y dŵr ganddi lle arddangosodd ei chasgliad o borslen. Ymgymerodd â phrosiect enfawr o ailadeiladu ac ehangu yn Hampton Court, a thrwy hynny ddinistrio llawer o'r palas Tuduraidd. Lluniodd Christopher Wren gynlluniau a gafodd eu haddasu yn ystod y gwaith adeiladu. Daeth y gwaith hwn i ben ym 1694, gan adael y palas mewn dwy arddull bensaernïol wahanol, sef Tuduraidd a Baróc.

Siôr II (teyrnasiad 1727–1760) oedd y brenin olaf i breswylio yn y palas.

Mae'r palas a'i erddi ar agor i'r cyhoedd, ac yn cael eu rheoli gan Historic Royal Palaces, elusen sy'n cynnal a chadw sawl eiddo nad yw'r teulu brenhinol yn byw ynddynt mwyach.

## Oriel

Great Gate, Hampton Court Palace.jpg|Y Tŷ Porth Mawr
Anne Boleyn's gateway and astronomical clock.JPG|Tŷ Porth Anne Boleyn
HamptonCurt.jpg|Rhan flaen ddeheuol gan Christopher Wren
Hampton-Court-E.jpg|Cwrt y Ffynnon gan Christopher Wren

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* "Hampton Court Palace", Historic England

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Hampton Court
Categori:Pensaernïaeth Baróc
Categori:Pensaernïaeth Tuduraidd
Categori:Sefydliadau 1514