open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fertigo

Mae **fertigo **yn gyflwr meddygol ble mae'r person yn teimlo fel pataen nhw neu'r gwrthrychau o'u cwmpas yn symud pan nad ydynt. Mae'n aml yn teimlo fel symudiad o droelli neu siglo. Gall hyn fod yn gysylltiedig â chyfog, chwydu, chwysu, neu anhawster cerdded. Fel arfer, mae'n gwethygu wrth symud y pen. Pendro yw'r math mwyaf cyffredin o bendro.

Y clefydau mwyaf cyffredin sy'n achosi fertigo yw fertigo lleoliadol paroxysmaidd diniwed, clefyd Ménière, a labyrinthitis. Mae achosion llai cyffredin yn cynnwys strôc, tiwmorau yr ymenydd, anaf i'r ymenydd, sclerosis ymledol, meigrynau, trawma, a phwysedd afreolaidd rhwng y clustiau canol. Gall fertigo ffisiolegol ddigwydd ar ôl bod yn agored i symudiad am gyfnod hir megis ar long neu droelli gyda'r llygaid ar gau. Gall achosion eraill gynnwys dod i gysylltiad â thocsinau megis carbon monocsid, alcohol, neu aspirin. Mae fertigo yn broblem mewn rhan o'r system gynteddol. Mae achosion eraill o bendro yn cynnwys presyncope, diffyg cydbwysedd, a phendro amhenodol.

Mae fertigo lleoliadol paroxysmaidd diniwed yn fwy tebygol yn rhywun sy'n cael achosion cyson o fertigo gyda symudiad ac sydd fel arall yn normal rhwng yr achosion hyn. Dylai'r achosion o fertigo barhau am llai nag un munud. Mae'r prawf Dix-Hallpike fel arfer yn achosi cyfnod o symudiad cyflym yn y llygad sy'n cael ei alw'n nystagmus yn y cyflwr hwn. Mewn clefyd Ménière's disease ceir tinitws yn aml, nam ar y clyw, a gall y pyliau o fertigo barhau am dros ugain munud. Gyda labyrinthitis daw'r fertigo yn sydyn ac mae'r nystagmus yn digwydd heb symudiad. Yn y cyflwr hwn gall fertigo barhau am ddyddiau. Dylid ystyried achosion mwy dwys hefyd. Mae hyn yn arbennig o wir os ceir problemau eraill fel gwendid, cur pen, golwg dwbl, neu ddiffrwythdra.

Mae pendro yn effeithio ar tua 20–40% o bobl ar rhyw adeg neu'i gilydd, tra bod tua 7.5–10% yn cael fertigo. Mae tua 5% yn cael fertigo o fewn blwyddyn. Mae'n dod yn fwy cyffredin gydag oedran ac yn effeithio ar fenywod ddwy i dair gwaith yn fwy aml na dynion. Mae fertigo yn gyfrifol am tua 2–3% o ymweliadau i'r uned frys yn y byd datblygedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhithganfyddiad
Categori:Anhwylderau niwrolegol
Categori:Ffenomenau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Ffobia

Math o anhwylder gorbryder yw **ffobia**, ac fe'i diffinnir fel ymdeimlad o ofn parhaus, naill ai at wrthrych neu sefyllfa. Mae'r ffobia fel arfer yn arwain at ymdeimlad o ofn enbyd a gall fod yn bresennol am fwy na chwe mis. Ai dioddefwr i raddau helaeth er mwyn osgoi'r sefyllfa neu'r gwrthrych oddi tan sylw, graddfa sydd fel arfer yn fwy na'r perygl gwirioneddol. Os na ellir osgoi'r gwrthrych neu'r sefyllfa a ofnir, bydd dioddefwr yn gofidio neu'n profi panig sylweddol. Gall ffobia o waed neu anaf arwain at lewygu. Mae agoraffobia yn gysylltiedig â phyliau panig. Fel arfer mae gan berson ffobia i nifer o wrthrychau neu sefyllfaoedd.

Gellir rhannu ffobiâu yn gategorïau; ffobiâu penodol, ffobiâu cymdeithasol ac agoraffobia. Ymhlith y ffobiâu penodol yma y mae ofni anifeiliaid, sefyllfaoedd amgylchoedd naturiol, ofni gwaed neu anafiadau, a sefyllfaoedd eraill. Mae'r ffobiâu penodol mwyaf cyffredin yn cynnwys ofni pryfed cop, nadroedd, ac uchder. O bryd i'w gilydd sbardunir ffobia gan brofiadau negyddol, naill ai gyda'r gwrthrychau neu mewn sefyllfaodd penodol. Diffinnir ffobia cymdeithasol fel proses o ofni sefyllfa a all arwain, yn llygaid y dioddefwr, at eraill yn eu barnu. Agoraphobia yw ofni sefyllfa na ellir dianc ohono'n hawdd.

Dylid trin ffobiâu penodol â therapi amlygiad, sef cyflwyno dioddefwr i'r sefyllfa neu'r gwrthrych dan sylw nes bod ei ofn yn cilio. Nid yw meddyginiaethau'n ddefnyddiol yn y math hwn o ffobia. Caiff ffobiâu cymdeithasol ac agoraffobia eu trin yn aml wrth gyfuno rhaglenni cwnsela a meddyginiaeth. Defnyddir meddyginiaethau gwrth-iselder, bensodiasepinau, neu beta-atalyddion i drin y cyflwr.

Effeithir oddeutu 6-8% o boblogaeth y byd gorllewinol fan ffobiâu penodol yn flynyddol a 2-4% o boblogaeth Asia, Affrica, ac America Ladin. Mae ffobia cymdeithasol yn effeithio ar oddeutu 7% o boblogaeth yr Unol Daleithiau, tra effeithia 0.5-2.5% o'r boblogaeth ryngwladol. Mae oddeutu 1.7% o boblogaeth y byd yn datblygu'r cyflwr agoraffobia. Caiff dwbl y menywod eu heffeithio gan y cyflwr i gymharu â dynion. Mae ffobia fel arfer yn dechrau tra bod unigolyn rhwng 10 ac 17 mlwydd oed. Ceir cyfraddau is mewn unigolion hŷn. Mae pobl â ffobiâu yn fwy tebygol o hunanladd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Seicoleg annormal
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Docusad

Mae docusad, a elwir hefyd yn **halwynau docusad** neu **dioctil sulffosucinad**, yn garthydd o'r math sy'n meddalu carthion a ddefnyddir i drin rhwymedd. Fe'i hystyrir yn ddewis da mewn plant sydd a charthion caled. Ar gyfer rhwymedd sy'n digwydd fel sgil effaith defnydd cysglyn, fe ellir ei ddefnyddio ar ei ben ei hun neu gyda charthydd symbylydd. Gellir ei gymryd fel capsiwl trwy'r genau neu fel tawddgyffur yn y pen ôl.  Fel rheol mae'n gweithio o fewn un i dri diwrnod.

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau yn anghyffredin. Yn achlysurol bydd claf yn cael crampiau yn yr abdomen neu'r dolur rhydd. Mae effeithlonrwydd yn lleihau gyda defnydd hirdymor, a gall arwain at broblemau gweithrediad y coluddyn. Mae docusad yn iawn i'w defnyddio yn ystod beichiogrwydd a bwydo ar y fron.

## Mecanwaith 
Mae'n gweithio trwy ganiatáu i fwy o ddŵr gael ei amsugno gan yr ysgarthion. Fel arfer mae'n dod ar ffurf sodiwm, calsiwm, neu halen potasiwm.

## Argaeledd 
Mae ducosad ar gael trwy ragnodiad neu o fferyllfa pan fydd fferyllydd cymwys yn bresennol. Mae ar gael fel cyffur generig neu o dan yr enwau brand *Dioctyl®; Docusol®; DulcoEase®; Norgalax®*

Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.
## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Carthyddion
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Mary Wynne Warner

Mathemategydd o Gymru oedd** Mary Wynne Warner** (22 Mehefin 1932 – 1 Ebrill 1998) oedd yn arbenigo mewn mathemateg niwlog (*fuzzy mathematics*). Nododd ei hysgrif goffa ym *Mwletin Cymdeithas Fathemategol Llundain* mai topoleg niwlog oedd "y maes lle'r oedd hi'n un o'r arloeswyr ac fe'i cydnabyddir fel un o'r bobl flaenllaw dros y tri deg mlynedd diwethaf."  Siaradi Gymraeg yn rhugl.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Mary Wynne Davies yng Nghaerfyrddin, Cymru, yn ferch hynaf i Sydney ac Esther Davies. Magwyd hi yn Llanymddyfri, lle'r oedd ei thad yn ysgolfeistr. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Breswyl Howell's yn Ninbych.

Enillodd ysgoloriaeth i astudio yng Ngholeg Somerville, Rhydychen, lle bu'n canolbwyntio ar dopoleg yn ei astudiaethau mathemategol gyda Henry Whitehead, gan ennill gradd ail ddosbarth yn 1953. Astudiodd am ei doethuriaeth ym Mhrifysgol Warsaw, gyda thraethawd hir yn dwyn y teitl "The Homology of Cartesian Product Spaces" (1966).

## Gyrfa 
Lluniwyd gyrfa Mary Wynne Warner gan aseiniadau diplomyddol ei gŵr. Gwnaeth ymchwil yn Beijing, pan oedd ei gŵr yn gweithio yno. Gyda phenodiad diplomyddol arall yn Rangoon, bu'n dysgu mathemateg uwch. Am gyfnod yn ystod y 1970au, roedd ganddi swyddi dysgu mewn dwy brifysgol yn Kuala Lumpur. Yn ystod cyfnodau estynedig yn Lloegr, bu'n dysgu ym Mhrifysgol Dinas Llundain, lle ddaeth o'r diwedd yn athro yn 1996.

## Bywyd personol 
Priododd Mary Wynne Davies diplomydd a swyddog cudd-wybodaeth Syr Gerald Warner yn 1956. Roedd ganddynt tri o blant, Sian (g. 1958), Jonathan (g. 1959), a Rachel (g. 1961), pob un wedi eu geni mewn gwahanol wledydd. Bu farw yn 1998, yn Sbaen, yn 65 oed. Claddwyd hi ym mynwent eglwys Kemerton lle'r oedd dau o'i blant eisoes wedi eu claddu.

## Gweler hefyd
*Like Mary Warner

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 1998
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Hyoscin butylbromid

Mae **hyoscin butylbromid**, a elwir hefyd yn **scopolamin butylbromid** ac yn cael ei werthu o dan yr enw brand *Buscopan*, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i drin poen cramp yr abdomen, gwewyr yr oesoffagws, colig arennol a gwewyr y bledren. Fe'i defnyddir hefyd i wella'r chwarenlifau anadlol ar ddiwedd bywyd. Gellir ei weini trwy'r genau, ei chwistrellu i mewn i gyhyr, neu ei chwistrellu i mewn i wythïen.

## Sgil effeithiau 
Gall sgil effeithiau gynnwys cysgadrwydd, newid i'r golwg, gall sbarduno glawcoma ac alergeddau difrifol. Nid yw'n glir os yw'n ddiogel yn ystod beichiogrwydd.

## Hanes, cymdeithas a diwylliant 
Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd. Fe'i cynhyrchir o hyoscin sy'n digwydd yn naturiol yn y planhigyn codwarth.

## Camddefnydd 
Nid yw Hyoscin Butylbromid yn weithredol yn ganolog gan hynny prin yw'r achosion o gamddefnydd. Yn 2015, adroddwyd bod carcharorion yng Ngharchar Wandsworth a charchardai eraill yn y DU yn ysmygu Hyoscin Butylbromid rhagnodedig, i ryddhau ei elfennau scopolamin sydd yn  rhithbeiryn cryf

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Cyffuriau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Trevor Baylis

Dyfeisydd Seisnig oedd **Trevor Graham Baylis** (13 Mai 1937 – 5 Mawrth 2018) a ddyfeisiodd y radio weindio.

## Plentyndod 
Ganwyd yn Kilburn, yng ngogledd-orllewin Llundain, a symudodd ei deulu i ardal Southall pan oedd yn 2 oed. Pan oedd yn fachgen, cafodd ei gam-drin gan gurad Anglicanaidd, ac o ganlyniad i'r profiad hwn fe gollodd ei ffydd.

## Orange Aids 
Datblygodd mwy na 200 o ddyfeisiau ar gyfer pobl anabl dan yr enw Orange Aids, er enghraifft siswrn ac agorwyr poteli ar gyfer pobl ag un llaw. Er yr oedd ei gynhyrchion yn llwyddiannus, fe gafodd ei siomi gan ei brofiadau o'r broses batent a chwmnïau eraill yn copïo ei syniadau.

Cafodd ei urddo'n OBE ym 1997, a CBE yn 2015. Derbyniodd sawl gradd er anrhydedd, a medalau aur ac arian o Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol. Cyhoeddodd ei hunangofiant, *Clock This*, ym 1999. Sefydlodd Trevor Baylis Brands i gynorthwyo dyfeiswyr eraill i droi eu syniadau yn gynhyrchion. Gweithiodd ar ambell syniad arall ei hunan, gan gynnwys esgid sydd yn creu trydan er mwyn gwefru ffôn symudol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Dyfeiswyr o Loegr
Categori:Pobl fusnes o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Senna

Mae **senna glycosid**, a elwir hefyd yn sennoside neu senna, yn feddyginiaeth a ddefnyddir i drin rhwymedd ac i wagio'r coluddyn mawr cyn llawdriniaeth. Gellir gweini'r feddyginiaeth drwy'r genau neu drwy'r rectwm. Yn nodweddiadol mae'n dechrau gweithio mewn munudau o'i weini trwy'r rectwm ac o fewn deuddeg awr o'i weini trwy'r genau. Mae'n garthydd gwannach na bisacodyl neu olew castor.

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau cyffredin senna yn cynnwys crampiau'r abdomen. Nid yw'n cael ei argymell ar gyfer defnydd hirdymor, gan y gallai arwain at broblemau efo gallu'r coluddyn i weithio'n iawn neu broblemau electrolyt  Er nad oes dystiolaeth benodol ei fod yn niweidiol wrth fwydo ar y fron, nid yw'n cael ei argymell fel rheol. Nid yw'n cael ei argymell at ddefnydd plant. Gall Senna newid lliw'r wrin yn goch.

## Mecanwaith 
Mae deilliadau Senna yn fath o garthydd ysgogol. Er nad yw ei fecanwaith yn gwbl glir, credir bod senna'n gweithredu trwy gynyddu chwarenlif hylif o fewn y coluddyn mawr.
 
## Hanes 
Mae Senna ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.  Mae ar gael fel meddyginiaeth generig ac mae'n gymharol rad. Daw Sennosidiau o'r grŵp o blanhigion Senna. Ar ffurf planhigyn, mae cofnodion o ddefnydd senna fel carthydd yn dyddio o tua 900 AD, ond mae'n debyg bod ei ddefnydd yn llawer hyn.

## Argaledd 
Mae Senna ar gael dros y cownter mewn siopau ac archfarchnadoedd cyffredin. Mae a'r gael mewn nifer o ffurf gan gynnwys ffurfia trwy'r genau (hylif, tabledi, gronynnau) a thawddgyffur pen ôl. Mae cynhyrchion Senna yn cael eu cynhyrchu gan wneuthurwyr cyffuriau generig lluosog ac o dan wahanol enwau brand. Mae enwau brand yn cynnwys:

* Ex-Lax Maximum Strength
* Ex-Lax
* Geri-kot
* GoodSense Senna Laxative
* Natural Senna Laxative
* Perdiem Overnight Relief
* Senexon
* Senna Lax 
* Senna Laxative
* Senna Maximum Strength
* Pursennid
* Senna Smooth
* Senna-Gen
* Senna-GRX
* Senna-Lax
* Senna-Tabs
* Senna-Time
* SennaCon
* Senno
* Senokot To Go
* Senokot XTRA
* Senokot
* Kayam churna

## Cyfeiriadau 
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Carthyddion
Volkswagen Golf

Car bychan i'r teulu yw'r **Volkswagen Golf** () a gynhyrchir yn yr Almaen gan  Volkswagen ers 1974. Ceir sawl brand gwahanol, er mwyn ei werthu mewn gwledydd gwahanol, megis y *Volkswagen Rabbit* yn yr Unol Daleithiau a Canada (Mk1 a Mk5) a *Volkswagen Caribe* yn Mecsico (Mk1).

Gyriant blaen oedd gan y Golf Mk1 gyda'r injan yn nhu blaen y car. Yn hanesyddol, dyma'r car sydd wedi gwerthu fwyaf o holl geir Volkswagen a'r ail o holl geir y byd gyda 29 miliwn wedi'u creu hyd at 2012.

## Gweler hefyd
*Volkswagen e-Golf

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir trydan
Categori:Volkswagen
Volkswagen e-Golf

bawd|Volkswagen e-Golf
Car trydan sy'n seiliedig ar y Volkswagen Golf yw'r **Volkswagen e-Golf** ac a adnabyddir hefyd fel y *Golf blue-e-motion concept*. Gall gyrraedd 150&nbsp;km ar un llenwad o'i fatri. Fe'i profwyd yn gyntaf yn Wolfsburg, yn 2011, wedi i'r cwmni gynhyrchu 500 uned prawf. Dechreuwyd ei gynhyrchu'n fasnachol yn Chwefror 2012, gyda'r cyntaf yn cael ei werthu yn Belmont, California.
bawd|chwith|Modur trydan y Golf blue-e-motion.

## Fersiwn 2017
Uwchraddiwyd yr e-Golf yn Chwefror 2017, gyda batri 35.8 kWh lithiwm-ion llawer cryfach, ac felly, gellid teithio'n ymhellach: rhwng 144 a 201&nbsp;km, a 119 MPGe. Mae'r fersiwn yma o'r car hefyd yn gwefru yn gynt: gall y fersiynau SE a'r SEL gael ei gwefru mewn tua 6 awr ar 240v, gydag opsiwn 'gwefru cyflym' sy'n caniatau gwefru hyd at 80% o'r batri mewn awr.

## Gwerthiant
Erbyn 2015 roedd 11,214 uned wedi'u gwerthu a 4,589 uned yn UDA.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir trydan
Categori:Volkswagen
Codin

Mae **codin** yn gysglyn a ddefnyddir i drin poen, fel meddygaeth peswch, ac ar gyfer dolur rhydd.

## Defnydd 
Defnyddir codin fel arfer i drin graddau ysgafn i gymedrol o boen. Gall mwy o fudd deillio o gyfuno codin â pharasetamol neu gyffur gwrthlidiol ansteroidal (NSAID) fel aspirin neu ibuprofen.

Nid yw tystiolaeth yn cefnogi ei ddefnydd ar gyfer atal peswch acíwt mewn plant nac oedolion.  Yn Ewrop ni chaiff ei argymell fel meddygaeth peswch yn y rhai dan ddeuddeg oed. Yn gyffredinol caiff ei gymryd trwy'r genau. Fel arfer mae'n dechrau gweithio ar ôl hanner awr gyda'r effaith fwyaf ar ôl dwy awr. Mae hyd ei effeithiau yn para am tua phedair i chwe awr.

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau cyffredin yn cynnwys chwydu, rhwymedd, cosi, y bendro ac aflonyddwch. Gall sgil effeithiau difrifol gynnwys anawsterau anadlu a dod yn gaeth i'r cyffur.  Nid yw'n glir a yw ei ddefnydd yn ystod beichiogrwydd yn ddiogel. Dylid defnyddio gofal yn ystod bwydo ar y fron gan y gallai arwain at wenwyno'r babi. Nid yw ei ddefnydd yn cael ei argymell ar gyfer plant.

## Mecanwaith 
Mae Codin yn gweithio ar ôl cael ei dorri gan yr afu i mewn i forffin.  Mae pa mor gyflym mae hyn yn digwydd yn dibynnu ar eneteg person.

## Enwau 
Mae codin ar gael fel rhan o'r paratoadau cyfansawdd canlynol (ymysg eraill)

* Co-codamol
* Codafen continus
* Codis
* Cuprofen plus
* Feminax
* Migraleve
* Nurofen plus
* Panadol Ultra
* Paracodol
* Pulmo Bailly
* Solpadol
* Syndol
* Tylex
* Veganin

Mae angen rhagnodyn meddyg ar gyfer rhai o'r paratoadau, mae eraill ar gael o fferyllfa yn unig ac eraill ar gael mewn siopau ac archfarchnadoedd cyffredin.
## Hanes, cymdeithas a diwylliant 
Darganfuwyd Codin ym 1832 gan Pierre Jean Robiquet. Yn 2013, cynhyrchwyd tua 361,000 cilogram o godin a defnyddiwyd 249,000 cilogram. Mae hyn yn ei gwneud hi'r gysglyn mwyaf cyffredin. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

Mae codin yn sylwedd naturiol sy'n ffurfio tua 2% o opiwm

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Cyffuriau
Carthydd

Mae **carthydd** yn gyffur a ddefnyddir wrth drin rhwymedd ac i hyrwyddo gwacáu'r coluddion. Mae carthyddion yn cynhyrchu eu heffaith drwy nifer o fecanweithiau.

## Carthyddion halwyn 
Mae carthyddion halwynau wedi eu ffurfio o halen sy'n cynnwys ïonau wedi'i gwefru'n uchel iawn nad ydynt yn croesi pilenni celloedd ac felly maent yn aros y tu mewn i'r lwmen, neu lwybr, y coluddyn. Trwy gadw dŵr trwy rymoedd osmotig, mae carthyddion halwyn yn cynyddu maint cynnwys y coluddyn, yn ymestyn y colon ac yn creu ysgogiad i gywasgu'r cyhyrau, sy'n arwain at ymgarthiad. Ymysg yr halwynau a ddefnyddir yn gyffredin mae sylffad magnesiwm (halen Epsom), magnesiwm hydrocsid (llaeth magnesia), sulfiwm sodiwm (halen Glauber), a tartrad potasiwm sodiwm  (halen Rochelle neu bowdr Seidlitz) ..

## Meddalyddion 
Nid yw'r meddalyddion yn cael eu hamsugno o'r llwybr gastroberfeddol gan hynny maent yn gweithredu i gynyddu swmp y carthion. Mae meddalyddion eraill yn meddu ar weithred glanedydd sy'n cynyddu treiddiad dŵr i'r carthion.

## Asiantau iriad 
Mae carthyddion iriad lid yn sylweddau sy'n gwisgo'r carthion gyda lipidau llithrig sydd yn rhwystro  dŵr colynaidd fel bod y carthion yn llithro drwy'r colon yn haws. Mae carthyddion iriad hefyd yn cynyddu pwysau'r carthion ac yn lleihau amser cludo'r coluddyn

Gellir defnyddio paraffin hylif (olew mwynol) naill ai fel yr olew ei hun neu fel emwlsiwn.

## Carthyddion cyswllt 
Mae carthyddion cyswllt yn gweithio'n uniongyrchol ar gyhyrau'r coluddyn, gan ysgogi cyfangiadau megis tonnau ar y cyhyrau sydd yn arwain at ymgarthu. Mae'r fath yma o garthydd yn cynnwys cascara, senna, olew castor, a ffenolffthalin. Ar ôl defnydd rheolaidd mae eu heffeithlonrwydd yn tueddu lleihau gan arwain at yr angen i gael dos gynyddol hyd iddynt ddod yn aneffeithiol. Maent yn ddefnyddiol pan fo angen carthu tymor byr megis cyn llawfeddygaeth neu wedi pwl o salwch.

## Asiantau Hyperosmotig 
Mae carthyddion hyperosmotig yn  sylweddau syn gwneud i'r coluddion i dal mwy o ddŵr o'u mewn sy'n creu effaith osmotig sydd yn ysgogi gweithred y coluddion. Mae tawddgyffuriau glyserin, sorbitol, a lactulose yn enghreifftiau o'r fath yma o garthydd.

## Carthyddion swmp 
Mae carthyddion swmp yn gweithio trwy gynyddu maint y carthion, yn rhannol trwy eu gallu i ddenu dŵr. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys methylcellulose a carbocsimethylcellulose, gwm agar a tragacanth, hadau psyllium a ffibr mewn bwyd neu fel atodiad bwyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Carthyddion
Pwl o banig

Cyfnod sydyn o ofn dwys yw **pwl o banig** neu ymosodiad panig ac mae modd iddo arwain at grychguriadau, chwysu, cryndod ac ysgwyd, diffyg anadl, dideimladrwydd, neu ofid bod rhywbeth drwg ar ddigwydd. Mae'r symptomau mwyaf difrifol yn digwydd o fewn munudau. Fel arfer maent yn para am tua 30 munud ond gall y cyfnod hwnnw amrywio o eiliadau i oriau. Efallai y bydd dioddefwr yn ofni colli rheolaeth neu gall achosi poen ynghylch y frest. Nid yw ymosodiadau panig eu hunain yn beryglus yn gorfforol.

Achosir ymosodiadau panig gan nifer o anhwylderau gwahanol, er enghraifft anhwylder pryder cymdeithasol, anhwylder straen ôl-drawmatig, anhwylder dibyniaeth cyffuriau, iselder ysbryd a phroblemau meddygol. Gallant naill ai gael eu sbarduno neu eu hachosi'n ddirybudd. Mae ffactorau risg yn cynnwys ysmygu a straen seicolegol. Wrth wneud diagnosis dylid diystyrir amodau eraill sy'n achosi symptomau tebyg, gan gynnwys gorthyroidedd, gorbarathyroidedd, clefyd y galon, clefyd yr ysgyfaint, a defnyddio cyffuriau.

Wrth drin pwl o banig dylid darganfod ei achos sylfaenol. Yn achos dioddefwr â phwysau cyson, gellir cynnig cwnsela neu weithiau meddyginiaethau. Gall hyfforddiant anadlu a thechnegau ymlacio cyhyrau gynorthwyo hefyd. Mae dioddefwyr pwl o banig yn fwy tebygol o hunanladd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gorbryder
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Rose Mary Crawshay

Dyngarwr o Gymru oedd **Rose Mary Crawshay** (1828 – 2 Mehefin 1907). Ganwyd **Rose Mary Yeates** yn Berkshire, Lloegr. Priododd Robert Thompson Crawshay yn 1846, sef haearnfeistr olaf Merthyr Tudful, a daeth yn feistres i Gastell Cyfarthfa.

Hi sefydlodd Gronfa Wobr er cof am Byron, Shelley, Keats yn 1888, a ddatganwyd gan yr Academi Brydeinig fel yr unig wobr lenyddol ym Mhrydain ar gyfer ysgolheigion benywaidd. Fel dyngarwr, talodd am ran o Ysgol Uwchradd y Faenor a Phenderyn yn oddeutu 1861.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Sybil Thomas, Is-Iarlles Rhondda

Swffraget, ffeminist a dyngarwr oedd **Sybil Margaret Thomas, is- Iarlles Rhondda**, Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (née **Haig**; 25 Chwefror 1857 – 11 Mawrth 1941).

Yn y 1890au daeth Sybil Thomas yn llywydd ar Undeb Cymdeithasau Rhyddfrydol Menywod Cymru. Roedd hefyd yn gymedrolwr amlwg yn Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau Pleidlais i Fenywod.

Roedd ei chwiorydd Janetta a Lotty hefyd yn swffragets amlwg ac aeth y ddwy i garchar dros eu gweithredoedd treisgar yn enw'r achos. Daeth ei merch, Margaret Haig Thomas, yn un o ffeministaidd mwyaf nodedig Cymru. O dan eu dylanwad, ymunodd Sybil ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched. Yn 1914 cafodd ei charcharu am ddiwrnod ar ôl cynnal cyfarfod cyhoeddus tu allan i Ty'r Cyffredin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Dyngarwyr o Gymru
Categori:Pobl o Brighton
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Mary Gawthorpe

Roedd **Mary Eleanor Gawthorpe** (12 Ionawr 1881 – 12 Mawrth 1973) yn swffraget, sosialydd, undebwr llafur a golygydd.

Yn 1905 ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched. Yn 1906, stopiodd ddysgu a daeth i weithio'n llawn amser fel trefnydd ar gyfer yr Undeb yn Leeds. Daeth Sylvia Pankhurst i Leicster yn 1907 ac ymuno â Alice Hawkins a gyflwynodd y naill i'r llall gan sefydlu presenoldeb yr Undeb yn Leeds.

Yn ddiweddarach ymunodd â Christabel Pankhurst yng Nghymru, lle'r oedd ei chefndir dosbarth gweithiol a'i chysylltiad â'r symudiad llafur o fudd iddi. Mewn cyfarfod yng Nghymru, a drefnwyd gan Samuel Evans oedd yn sefyll etholaeth fel cynrychiolydd Cymraeg yn y Llywodraeth, cwestiynodd Gawthorpe ef yn dwll mewn Cymraeg perffaith. 
Yn ogystal â chael ei charcharu sawl gwaith dros ei gweithgareddau gwleidyddol, cafodd Gawthorpe hefyd ei churo'n ddrwg, gan ddioddef anafiadau difrifol am heclo Winston Churchill yn 1909.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Tudalennau ag angen ffynonellau
PEN Rhyngwladol

Cymdeithas ryngwladol o lenorion yw **PEN Rhyngwladol**. Mae'n ymgyrchu dros ryddid mynegiant ar draws y byd.

Sefydlwyd yn Llundain ym 1921 gan Catherine Amy Dawson Scott. Llywydd cyntaf y gymdeithas oedd y nofelydd John Galsworthy.

Cafodd PEN Cymru ei cydnabod yn ganolfan PEN swyddogol yn 99ain Cyngres Ryngwladol PEN yn Bishkek, Cirgistan, yn 2014. Llywydd cyfredol PEN Cymru yw Menna Elfyn.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* PEN Cymru
*    PEN Rhyngwladol

Categori:Cymdeithasau proffesiynol
Categori:Llenorion
Categori:Rhyddid mynegiant
Categori:Sefydliadau 1921
Categori:Sefydliadau a leolir yn Llundain
Frankie Muniz

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **Francisco** "**Frankie**" **Muniz IV** (ganwyd 5 Rhagfyr 1985). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ran fel Malcolm yn y gomedi sefyllfa *Malcolm in the Middle*.

Fe'i ganwyd yn Wood-Ridge, New Jersey.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Rosie Moriarty-Simmonds

Mae **Rosie Moriarty-Simmonds** (ganwyd 1960) yn fenyw busnes ac ymgyrchydd dros gydraddoldeb o Gymru. Fe'i ganwyd heb freichiau a choesau chyflawn wedi i'w mam dderbyn y cyffur thalidomid yn ei beichiogrwydd. Bu'n ymgyrchydd thalidomid brwd yn erbyn y cyffur beichio hwn.

Aeth i Ysgol Erw'r Delyn, ysgol arbennig ym Mhenarth, ac yn 14 oed mynychodd Ysgol Treloar yn Alton, Hampshire, oedd ar y pryd yr unig ysgol yng ngwledydd Prydain i gynnig addysg academaidd i fyfyrwyr gyda anableddau.

Hi oedd y myfyriwr anabl cyntaf ym Mhrifysgol Caerdydd a graddiodd yn 1985 gyda B.Sc. mewn seicoleg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Königsberg

Dinas Almaenig oedd **Königsberg** a safai ar leoliad y ddinas bresennol Kaliningrad, sydd yn brifddinas Oblast Kaliningrad, allglofan i Ffederasiwn Rwsia.

Sefydlwyd Königsberg gan y Marchogion Tiwtonaidd ym 1255, yn ystod Croesgadau'r Gogledd, ar safle Twangste, un o drefi hanesyddol yr Hen Brwsiaid. Ystyr Königsberg yw "Mynydd y Brenin", a chafodd ei henwi ar ôl Ottokar II, brenin Bohemia. Tyfodd yn borthladd pwysig yn y Môr Baltig ac ymunodd â'r Gynghrair Hanseatig ym 1340. Daeth yn brifddinas i Ddugiaeth Prwsia (1525-1701) a Dwyrain Prwsia (1772–1829, 1878–1945).

Datblygodd Königsberg yn ganolfan i ddeallusion, llenorion, ac arlunwyr Almaenig ac yn gartref i Brifysgol Albertina. Ymhlith yr enwogion a drigasant yno bu Simon Dach, Immanuel Kant, Käthe Kollwitz, E. T. A. Hoffmann, David Hilbert, Agnes Miegel, Hannah Arendt, a Michael Wieck. Siaradai'r boblogaeth Almaeneg yn bennaf o'r 13g hyd yr 20g, ac roedd hefyd yn ddinas bwysig i genhedloedd y Pwyliaid a'r Lithwaniaid.

Cafodd y ddinas ei ddirywio gan ymgyrch fomio'r Cynghreiriaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn ystod Brwydr Königsberg (1945). Cipiwyd y ddinas gan yr Undeb Sofietaidd a chafodd y boblogaeth Almaenig ei gyrru allan. Cafodd yr ardal ei hail-boblogi gan ddinasyddion Sofietaidd, a'i hail-enwi'n Kaliningrad ym 1946 er cof am Mikhail Kalinin.

## Darllen pellach 
* Jamie Freeman, *From German Königsberg to Soviet Kaliningrad: Appropriating Place and Constructing Identity* (Llundain: Routledge, 2021).


Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 13eg ganrif
Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Oblast Kaliningrad
Categori:Prifddinasoedd cyn-wladwriaethau
Categori:Prwsia
Glas Prwsia (defnydd meddygol)

Mae **glas Prwsia**, a elwir hefyd yn *botasiwm fferrig hexasianofferad* (fformiwla gemegol C18Fe7N18), yn feddyginiaeth i drin achosion o wenwyno gan thaliwm neu wenwyno gan gesiwm ymbelydrol. Mewn achosion o wenwyno gan thaliwm gellir ei ddefnyddio ar y cyd a golchi'r stumog, golosg actifedig, troethlif gorfodol, a haemodialysis. Fe'i weini'r drwy'r genau neu drwy diwb nasogastrig. Defnyddir glas Prwsiaidd hefyd yn yr wrin i brofi am ddiffyg G6PD (diffyg metabolaidd).

Gall sgil effeithiau gynnwys rhwymedd, lefel isel o botasiwm yn y gwaed, a charthion tywyll. Gyda defnydd hirdymor gall llifio chwys un las. Mae'n gweithio trwy rwymo i atal amsugno thaliwm a chesiwm o'r coluddion.

Datblygwyd glas Prwsia tua 1706 fel lliw ar gyfer paent olew a dyfrlliw ac i lifio defnydd; mae'n cael ei enw gan mae dyna'r lliw y defnyddiwyd ar gyfer arfwisg byddin Prwsia yn yr 1800au. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd. Ers 2016 caiff ei gymeradwyo ar gyfer defnydd meddygol dim ond yn yr Almaen a'r Unol Daleithiau. Yn yr Unol Daleithiau mae cwrs triniaeth yn costio mwy na 200 doler UDA. Gall mynediad i radd feddygol glas Prwsia fod yn anodd mewn sawl rhan o'r byd, gan gynnwys y byd datblygedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Cyffuriau
Hydrocortison

Mae **hydrocortison** yn gemegyn sydd a'r union gyfansoddiad cemegol a'r hormon cortisol sy'n cael ei gynhyrchu gan y chwarren uwcharennol. Mae'n cael ei ragnodi i gymryd lle'r hormonau naturiol pan nad yw'r chwarren uwcharennol yn cynyrchu digonedd ohonynt.

## Defnydd 
Mae brif ddefnydd y cyffur ar gyfer trin amrywiaeth o gyflyrau o lid ac o alergedd. Fel meddyginiaeth argroenol mae'n cael ei ddefnyddio i roi rhyddhad i lid y croen, y llygaid a'r glust allanol. Mae'n cael ei ddefnyddio wedi ei weini trwy'r genau neu chwistrelliad i ryddhau symptomau'r gwynegon, llid y coluddion a chyflyrau alergaidd. Wedi ei chwistrellu yn unionsyth i gyhyr mae'n cynnig rhyddhad i boen ac anystwythder.

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau cyffredin yn cynnwys diffyg traul, cynyddu pwysau ac acne. Mae sgil effeithiau llai cyffredin yn cynnwys gwendid yn y cyhyrau, newid tymer, misglwyf afreolaidd. Mae defnydd hirdymor yn gallu arwain at wlser, glawcoma, osteoporosis ac (yn achos plant) arafwch tyfu.

Does dim tystiolaeth bod defnydd argroenol yn achosi unrhyw effaith ar y fam feichiog na'r babi yn y groth. Gall paratoadau trwy'r genau effeithio ar ddatblygiad y babi. Mae'r cyffur yn pasio i mewn i laeth y bron, gan hynny nid yw'n cael ei argymell i'r sawl sy'n bwydo ar y fron.

Gall yfed diodydd meddwol ar yr un pryd a chymryd tabledi hydrocortison ychwanegu at y risg o ddatblygu wlserau peptig.

## Argaeledd 
Ac eithrio ambell i baratoad hufen argroenol gwan mae angen rhagnodyn i gael hydrocortison yn y DU. Mae ar gael ar ffurf tabled, losin, chwistrelliad, ewyn rectwm, hufen, eli a diferion clust neu lygaid.

### Enwau 
Mae hydrocortison ar gael fel cyffur generig ac o dan yr enwau brand:

* Colifoam
* Corlan
* Dioderm
* Efcortilan
* Efcortisol
* Hydrocortistab
* Hydrocortone
* Mildson
* Solu-Cortef
Mae hefyd yn rhan o'r paratoadau cyfansawdd Alphaderm, Xyloproct ac eraill.

## Hanes 
Darganfuwyd hydrocortison ym 1955. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyffuriau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd

Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Albendasol

Mae **albendasol**, a elwir hefyd yn *albendasolm*, yn feddyginiaeth a ddefnyddir ar gyfer trin amrywiaeth o lyngyr parasitig.

## Defnydd
Mae albendasol yn  ddefnyddiol i ladd llyngyr giardia, chwip lyngyr, llyngyr ffilaria, llyngyr rhuban porc, llyngyr rhuban cŵn,, llyngyr tâp, llyngyr pin, ac eraill.  Mae'n cael ei weini trwy'r genau.

## Sgil effeithiau
Mae sgil effeithiau cyffredin yn cynnwys cyfog, poenau'r abdomen, a chur pen. Mae sgil effeithiau difrifol bosibl yn cynnwys ataliad mêr yr esgyrn, sydd fel arfer yn gwella wrth atal y feddyginiaeth. Mae llid yr afu yn gallu ymddangos ymysg y sawl sydd â phroblemau afu blaenorol. Gall achosi niwed os bydd merched beichiog yn ei gymryd.

## Defnydd milfeddygol
Yn ogystal â chael ei ddefnyddio fel meddyginiaeth i bobl fe'i defnyddir hefyd i drin llyngyr mewn gwartheg, defaid, cathod a chŵn.

## Hanes
Datblygwyd albendasol ym 1975 gan Robert J. Gyurik a Vassilios J. Theodorides ar gyfer cwmni SmithKline. Fe'i defnyddiwyd yn wreiddiol fel cyffur i drin llyngyr mewn defaid gan gael ei ehangu i drin pobl ym 1982. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

## Enwau brand
Mae enwau brand yn cynnwys: 
*Albenza
*Alworm 
*Andazol
*Eskazole
*Noworm
*Zentel
*Alben-G 
*ABZ
*Cidazole
*Wormnil

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Meddyginiaethau gwrth llyngyr
Atasanafir

Mae **atasanafir**, a werthir o dan yr enw masnach *Reyataz* ymhlith eraill, yn feddyginiaeth gwrth retrofirws a ddefnyddir i drin ac atal HIV / AIDS. Yn gyffredinol, argymhellir ei ddefnyddio gydag feddyginiaeth gwrth retrofirws eraill. Gellir ei ddefnyddio ar gyfer atal ar ôl anaf nodwydd neu amlygiad posibl arall. Fe'i weinir trwy'r genau unwaith y dydd.

Mae sgil effeithiau cyffredin yn cynnwys cur pen, cyfog, croen melyn, poen yn yr abdomen, trafferth cysgu, a'r dwymyn. Mae sgil effeithiau difrifol yn cynnwys brechod fel *erythema multiforme* a lefelau uchel o siwgr gwaed. Ymddengys bod atasanafir yn ddiogel i'w ddefnyddio yn ystod beichiogrwydd. Mae'n perthyn i'r dosbarth atalydd protein (PI) ac mae'n gweithio trwy atal proteasau HIV.

Cymeradwywyd atasanafir ar gyfer defnydd meddygol yn yr Unol Daleithiau yn 2003. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Cyffuriau
Menna Fitzpatrick

Sgïwr Alpaidd o Gymru yw **Menna Fitzpatrick** (ganwyd 5 Mai 1998). Fe'i ganwyd gyda nam ar ei golwg gyda dim ond 5% o olwg yn ei llygaid dde. Dechreuodd hi sgïo pan oedd hi'n bump oed, ac mae hi’n cael ei thywys gan Jen Kehoe ers 2015.

Cafodd ei geni ym Macclesfield. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Macclesfield.

Roedd yn aelod o dîm GB Ngemau Paralympaidd y Gaeaf 2018 ac enillodd fedal aur yn y slalom.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1998
Categori:Sgiwyr
Categori:Chwaraewyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Macclesfield
Budesonid

Mae **budesonid**  yn feddyginiaeth corticosteroid sy'n cael ei ddefnyddio i drin asthma a chlefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint a chyflyrau eraill.

## Defnydd 
Mae budesonid yn cael ei ddefnyddio ar ffurf capsiwl rhyddhad araf i drin effeithiau clefyd Crhon; fel enema i drin colitis briwiol ac fel mewnanadlydd i atal pyliau o asthma. Fel chwistrellydd trwynol mae'n cael ei ddefnyddio i drin rhinitis alergedd  ac ar gyfer trin polypau trwynol .

## Sgil effeithiau 
Mae sgil effeithiau cyffredin gyda'r ffurfiau anadlu yn cynnwys heintiau anadlol, peswch, a chur pen. Mae sgil effeithiau cyffredin gyda'r tabledi yn cynnwys teimlo'n flinedig, chwydu a phoenau yn y cymylau. Mae sgil effeithiau difrifol yn cynnwys risg gynyddol o haint, colli cryfder esgyrn, a chataractau. Gall defnydd hirdymor o'r ffurfiau trwy'r genau achosi annigonolrwydd adrenal gan hynny gall atal y driniaeth yn sydyn wedi defnydd hirdymor fod yn beryglus. Mae'r ffurfiau anadlu yn gyffredinol ddiogel yn ystod beichiogrwydd.

## Hanes 
Cafodd budesonid ei phatent cyntaf ym 1973. Dechreuwyd ei defnyddio'n fasnachol fel meddyginiaeth asthma ym 1981. Mae ar Restr Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd, y meddyginiaethau mwyaf effeithiol a diogel sydd eu hangen mewn system iechyd.

## Argaeledd 
Mae angen rhagnodyn gan weithiwr meddygol cymwys i gael budesonid yn y DU. Mae ar gael fel cyffur generig. Mae'n cael ei werthu o dan yr enwau brand :

* Budelin
* Budenofalk
* Entocort
* Novolizer
* Pulmicort
* Rhinocort aqua

Mae hefyd ar gael fel rhan o'r paratoad cyfansawdd Symbicort.

## Cyfeiriadau 
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Cyffuriau
Barbara Ehrenreich

Awdur a newyddiadurwraig o'r Unol Daleithiau oedd **Barbara Ehrenreich** (ganwyd **Barbara Alexander**, 26 Awst 1941 – 1 Medi 2022).

Ganed Barbara Alexander yn Butte, Montana, i deulu dosbarth gweithiol. Derbyniodd ei gradd baglor o Goleg Reed yn Portland, Oregon, ym 1963 a'i doethuriaeth mewn bioleg cell o Brifysgol Rockefeller yn Efrog Newydd ym 1968. Gweithiodd yn ddadansoddwr cyllideb, yn aelod o'r Ganolfan Cynghori Polisi Iechyd, ac yn isddarlithydd i Raglen y Gwyddorau Iechyd ym Mhrifysgol Daleithiol Efrog Newydd yn Old Westbury. Ymddiswyddodd o'r byd academaidd ym 1974 i fod yn awdur llawn amser.

Thema sy'n rhedeg trwy ei hysgrifiadau yw mai chwedl ddifrifol yw'r freuddwyd Americanaidd. Mae pynciau nodweddiadol ei hysgrifau a'i llyfrau yn cynnwys y farchnad lafur, gofal iechyd, tlodi, a sefyllfa menywod.

Enillodd Wobr Erasmus yn 2018.

## Llyfryddiaeth 
* *The Hearts of Men: American Dreams and the Flight from Commitment* (1983).
* *Fear of Falling: The Inner Life of the Middle Class* (1989).
* *The Worst Years of Our Lives: Irreverent Notes from a Decade of Greed* (1990).
* *Blood Rites: Origins and History of the Passions of War* (1997).
* *Nickel and Dimed: On (Not) Getting By in America* (2001).
* *Bait and Switch: The (Futile) Pursuit of the American Dream* (2005).
* *Bright-sided* (2009), a gyhoeddwyd yn y DU fel *Smile or Die: How Positive Thinking Fooled America and the World*.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Colofnwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dyneiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hanesyddion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Montana
Categori:Pobl fu farw yn Virginia
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Sosialwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Swingfield

Pentref a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, ydy **Swingfield**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Folkestone a Hythe.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Folkestone a Hythe
Categori:Pentrefi Caint
Categori:Plwyfi sifil Caint
Ouro Verde (cyfres)

Drama deledu o Portiwgal yn ***Ouro Verde***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan TVI a chafodd ei rhyddhau ar 7 Ionawr 2017.

## Cast 
* Diogo Morgado - José Maria/Jorge Monforte
* Joana de Verona - Beatriz
* Luís Esparteiro - Miguel

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Teledu ym Mhortiwgal
Octavia Spencer

Actores ac awdur o'r Unol Daleithiau yw **Octavia Lenora Spencer** (ganwyd 25 Mai 1970).

Mae hi wedi derbyn sawl anrhydedd, gan gynnwys Gwobr Academi, gwobr BAFTA, a gwobr Golden Globe.

## Gyrfa 
### Film
### Teledu
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Trinity House

**Trinity House** yw elusen sy'n canolbwyntio ar yr amddifyn llongau a morwyr. Mae ganddyn nhw gyfrifoldeb am warchod goleudai drwy Gymru a Lloegr. Dechreuwyd gan Harri VIII yn 1514.

## Goleudai
Dyma rhai o'r goleudai mae Trinity House yn gyfrifol amdanyn nhw.

### Cymru
*Goleudy Ynys Lawd
*Goleudy Mwmbwls
*Goleudy Ynysoedd y Moelrhoniad

Categori:Goleudai
Categori:Arfordiroedd y Deyrnas Unedig
Categori:Prosiect Wici Môn
Eglwys Cyngar

Lleolwyd **Eglwys Cyngar** yn nhref Llangefni, Ynys Môn.

## Hanes
Yn ôl y sôn, adeiladwyd yr hen eglwys tua 620 gan Sant Cyngar, mab Arthog ac ŵyr Cunedda Wledig, a gafodd ei gladdu yn yr eglwys.  Yn yr 1820au, adeiladwyd adeilad fwy modern yn yr un lleoliad a rhannwyd y gost rhwng casgliadau'r eglwys a thanysgrifiadau gyda cymorth grant gan y llywodraeth o £250. Yna aeth yr Arglwydd Bulkeley ati i godi tŵr a chlychau ar gyfer yr eglwys. Codwyd rheithordy modern ger yr eglwys yn 1820

## Cyfeiriadau
Categori:Llangefni
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Eglwysi Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Dessau

[bawd|Adeilad y Bauhaus yn Dessau, a ddyluniwyd gan [Walter Gropius.]]
Dinas yn nhalaith Sachsen-Anhalt yn nwyrain canolbarth yr Almaen yw **Dessau**. Saif ar gydlif Afon Mulde ac Afon Elbe, i'r gogledd-ddwyrain o Halle an der Saale. Codwyd y dref Almaenig ar anheddiad Sorbaidd, ac o 1213 mae'r cofnod cyntaf o Dessau. Trigai cowntiaid, tywysogion, a dugiaid Anhalt yn Dessau o 1603 hyd 1918.

Symudodd y Bauhaus i Dessau o Weimar ym 1925, ac yno bu'r ysgol bensaernïol honno nes i'r Natsïaid ei chau ym 1933. Dynodwyd adeiladau Bauhaus y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO ym 1996, a Gerddi Dessau-Wörlitz cyfagos yn 2000. Ymhlith ei feibion a merched o nod mae'r athronydd Moses Mendelssohn a'r arlunwyr Friederike Julie Lisiewska ac Angelika Tübke.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau Sachsen-Anhalt

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Almaen
Tŷ Opera Bae Caerdydd

Cynllun arfaethedig oedd **Tŷ Opera Bae Caerdydd** i adeiladu cartref i Opera Cenedlaethol Cymru fel rhan o ailddatblygiad Bae Caerdydd yn y 1990au.

Sefydlwyd Ymddiriedolaeth Tŷ Opera Bae Caerdydd gan Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, ac agorwyd cystadleuaeth ryngwladol ym 1993 i ddylunio'r adeilad, dan reolaeth Comisiwn y Mileniwm oedd yn gyfrifol am ddosbarthu arian y Loteri Genedlaethol ar gyfer prosiectau i ddathlu'r flwyddyn 2000. Roedd 269 o geisiadau i gyd, ac ymhlith y cystadleuwyr oedd Norman Foster, Rafael Moneo, Itsuko Hasegawa, a Manfredi Nicoletti. Enillodd Zaha Hadid ym Medi 1994 gyda'i dyluniad o adeilad modernaidd, a wneir o wydr yn bennaf.

Cafodd ei glodfori gan benseiri, ond ei feirniadu gan nifer o wleidyddion a chyfryngau lleol, gan gynnwys nifer o aelodau'r Gorfforaeth Datblygu a'r *Western Mail*, a phapurau Llundeinig megis *The Sun*. Yn ôl pleidlais ffôn ar HTV, roedd 88.5% o wylwyr yn erbyn dyluniad Hadid. Meddai rhai bod opera yn ddiddordeb "elitaidd", ac yn annheilwng felly o dderbyn nawdd y Loteri. Roedd y llywodraeth leol yn anfodlon i gefnogi dyluniad Hadid, a chafodd ei wrthod gan Gomisiwn y Mileniwm yn Rhagfyr 1995. Penderfynwyd i ail-agor y gystadleuaeth, ar gyfer canolfan y celfyddydau. Enillodd dyluniad Percy Thomas, a chodwyd Canolfan Mileniwm Cymru ar y safle.

Blynyddoedd wedi'r ffrae, dywedodd Hadid ei bod yn meddwl bod y gwrthwynebiad i'w dyluniad o bosib o ganlyniad i hiliaeth a rhywiaeth yn ei herbyn. Cafodd ei dyluniad ei ail-ddefnyddio ar gyfer Tŷ Opera Guangzhou.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Nicholas Crickhowell, *Opera House Lottery: Zaha Hadid and the Cardiff Bay Project* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1997).

Categori:Opera
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Tai opera
W. S. Graham

Bardd Albanaidd yn yr iaith Saesneg oedd **William Sydney Graham** (19 Tachwedd 1918 – 9 Ionawr 1986).

Ganwyd yn Greenock, Swydd Renfrew. Cafodd ei hyfforddi'n beiriannydd mewn colegau yn Glasgow a Chaeredin. Cafodd ei esgusodi rhag gwasanaeth milwrol yn yr Ail Ryfel Byd am resymau meddygol, a symudodd i Gernyw ym 1943 i fyw mewn carafán. Teithiodd i Lundain ac Efrog Newydd a bu'n cwrdd â T. S. Eliot a Dylan Thomas. Cafodd ei ddylanwadu'n gryf gan feirdd "yr Apocalyps Newydd". Priododd y bardd Agnes "Nessie" Dunsmuir ym 1954, a symudant i bentref Madron yng ngorllewin Cernyw.

## Llyfryddiaeth 
* *Cage without Grievance* (1942)
* *The Seven Journeys* (1944)
* *2nd Poems* (1945)
* *The Voyages of Alfred Wallis* (1948)
* *The White Threshold* (1949)
* *The Nightfishing* (1955)
* *Malcolm Mooney’s Land* (1970)
* *Implements in their Places* (1977)
* *New Collected Poems* (2004; golygwyd gan Matthew Francis)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Beirdd Saesneg o'r Alban
Categori:Pobl o Swydd Renfrew
Cantoneg

Iaith Tsieineeg yw **Cantoneg**, neu **Cantoneg Safonol**. Mae'r iaith yn cael ei siarad o fewn Guangzhou (Canton oedd yr enw yn hanesyddol) a'r cylch yn ne-ddwyrain Tsieina.

150px|bawd|chwith|*Gwóngjàu Wáh*, yr enw cyffredin am Gantoneg Safonol a ysgrifennwyd mewn nodau traddodiadol (ar y chwith) a wedi ei symleiddio (ar y dde)

[bawd|250px|Stryd yn [Chinatown, San Francisco|Chinatown, San Francisco. Mae'r Gantoneg yn draddodiadol wedi bod yn iaith amlwg ymhlith poblogaethau Tsieineaidd yn y byd gorllewinol.]]

Categori:Tsieineeg
Categori:Ieithoedd Tsieina
Capital T (cerddor)

**Capital T** yw enw llwyfan Kushtrim Ademi (ganwyd 1 Mawrth 1991 yn Priština, Cosofo). Mae'n gyfansoddwr, rapiwr a chanwr sy'n canu yn yr iaith Albaneg yn arbennig yn tafodiaeth Geg a siaradir yng ngogledd Albania a Kosofo a'i ddinas enedigol, Prishtina (Priština), sef prifddinas Cosofo.

## Bywgraffiad 
Mynychodd Kushtrim Ademi ysgol uwchradd (Gymnasium) *Sami Frashëri* yn Priština lle ddechreuodd ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth. Ysbrydolwyd ef i ddechrau rapio gan ei ewythr, brawd ei fam, y rapiwr Besnik Canolli, un hanner o'r ddeuawd rapio Albaneg, 2po2, gydag Arben Mehmeti.

Yn 18 oed, canodd Kushtrim Ademi y gân, *Shopping* ar *Video Festi Muzikor 2009*, ac yna, flwyddyn yn hwyrach, cyhoeddwyd *Shum Nalt*, gwaith ar y cyd gyda Dafina Zeqiri a 2po2. Yn 2010 canodd y gân *Diva* gydag Eni Koçi yng nghystadleuaeth *Kënga Magjike* gan gyrraedd y rownd gyn-derfynnol.

Ers hynny, mae Ademi, o dan ei enw llwyfan *Capital T* wedi perfformio a chyfansoddi. Mae hefyd yn arddel y llys-enw, *Trimi*. Ymysg ei hits mwyaf mae *Një Ëndërr* (Breuddwyd) gydag Alban Skenderai; *Pse po ma lun lojen* (Pam bod hi mor hir) a *Pasha Jeten*. Ffilmiwyd fideo *Pasha Jeten*  (Gyda bywyd) yn Skopje, prifddinas Gogledd Macedonia. Er bod y pensaernïaeth yn ymdebygu ar yr olwg gyntaf i Paris, Skopje yw'r lleoliad. Mae oddeutu 20% o boblogaeth Gogledd Macedonia yn Albaneg.

## Bywyd personol 
Bu Capital T yn byw am gyfnod yn yr Unol Daleithiau, ond mae bellach nôl yn ei famwlad. *Authentic Entertainment*, lapel recordio ei ewythr, 2po2 sy'n cyhoeddi mwyafrif ei gerddoriaeth.

## Disgyddiaeth 
### Albymau 
* 2010: *Replay*
* 2012: *Kapo*
* 2015: *Slumdog Millionaire*
* 2017: *Winter Is Here*

### Senglau 
;2008
* *Shopping*

;2009
* *Shum Nalt*
* *Supersweet*

;2010
* *Ma E Mira*

;2011
* *Make a wish*
* *Ku Jon Paret*
* *U Bo Von*

;2012
* *Veç Asaj*
* *Karma*
* *As Gucci As Luis*

;2013
* *Zero*
* *Dit E Re*

;2014
* *Hapat E Mi*
* *Posh* (feat. 2po2)
* *Ballin* (feat. Mc Kresha)
* *Kur Fol Zemra*

;2015
* *Qka Don Ajo*
* *Pare Pare*

;2016
* *Hitman*
* *Thirrem n Telefon* (feat. Granit Derguti)
* *Bongo* (feat. Dhurata Dora)
* ''C'est La guerre*
* Koka Kola

;2017
* *UNO*
* *Hatixhe*
* *Lule*
* *Andiamo* (feat. Ardian Bujupi) 
* *Pse Po Ma Lun Lojen* 
* *Pa Cenzur* (feat. Vig Poppa &  Lyrical Son)
* *NUMRA*  (feat McKresha)

### Senglau ar y Cyd 
;2013
* *Një Ëndërr* (Alban Skënderaj feat. Capital T)

;2014
* *Prishtinali* (2po2 feat. DJ Blunt, Lumi B, Lyrical Son, Capital T, Real 1, Mixey & DJ Flow)
* *Sonte'' (Flori Mumajesi feat. Capital T)

## Dolenni 
* Bywgraffiad ar Teksteshqip.com (Albaneg)
* Diskograffi Capital T

Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Cantorion o Albania
Categori:Pobl o Gosofo
Goleudy Gogledd Ynys Wair

Mae **Goleudy Gogledd Ynys Wair** yn oleudy ar Ynys Wair, ym Môr Hafren.

Cynllunwyd y goleudy gan Syr Thomas Matthews, ac adeiladwyd ei dŵr 17 medr o uchder ym 1897. Mae’r adeilad yn cynnwys tŵr a 2 adeilad gyda thoau gwastad, wedi cysylltu gan goridorau. Defnyddiwyd ithfaen lleol.

Lleolir y golau presennol ar ben hen adeilad y signal niwl. Mae’n fflachio bob 15 eilad ac yn weladwy o 17 milltir fôr. Daeth y goleudy’n un awtomatig ym 1991.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nyfnaint
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II yn Lloegr
Gogledd Ynys Wair
Edward Carpenter

Bardd sosialaidd, athronydd ac anthropolegydd cynabyddedig o Loegr oedd **Edward Carpenter** (29 Awst 1844 – 28 Mehefin 1929). Mae'n fwyaf nodedig am ei lyfr *Civilisation, Its Cause and Cure* (1889).

Cafodd Edward Carpenter ddylanwad mawr ar ewythr a thad y bardd o Gymro, Waldo Williams, ac ar Waldo ei hun. Roedd Carpenter yn un o brif sefydlwyr y Blaid Lafur Annibynnol. Roedd yn gyfaill i Rabindranath Tagore a Walt Whitman. Cyfatherbai gyda Annie Besant, Isadora Duncan, Havelock Ellis, Roger Fry, Mahatma Gandhi, Keir Hardie, William Morris, Edward R. Pease a John Ruskin.

Fel athronydd caiff ei gofio'n bennaf am ei gyfrol *Civilisation, Its Cause and Cure* (1889) ble mae'n awgrymu mai math o afiechyd yw gwareiddiad. Llyfr arall dylanwadol ar Waldo Williams oedd *The Healing of Nations and the Hidden Sources of their Strife* (1915).

Credai'n gryf mewn "rhyddid rhyw" a dylanwadodd ar D. H. Lawrence, Sri Aurobindo, ac ysbrydolodd nofel E. M. Forster *Maurice*.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1929
Categori:Nofelwyr o Loegr