open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sholem Aleichem

Nofelydd, awdur straeon byrion, a dramodydd Rwsiaidd yn yr ieithoedd Iddew-Almaeneg, Rwseg, ac Hebraeg oedd **Sholem Aleichem**, ffugenw am Solomon Naumovich Rabinovich (2 Mawrth 18 Chwefror yn yr Hen Ddull 1859 – 13 Mai 1916) sydd yn nodedig am ei ffuglen boblogaidd a digrif sydd yn ymdrin â bywyd yr Iddewon yn y shtetl. Fe'i ystyrir yn un o'r llenorion gwychaf yn llenyddiaeth Iddew-Almaeneg, ac ef oedd yr awdur cyntaf i ysgrifennu i blant drwy gyfrwng yr Iddew-Almaeneg. Cyhoeddodd mwy na 40 o gyfrolau o nofelau, straeon byrion, a dramâu Iddew-Almaeneg, yn ogystal â gweithiau eraill yn Rwseg a Hebraeg. Ei gymeriad enwocaf yw Tevye y llaethmon.

Yn sgil pogrom yn Kiev yn 1905, ymfudodd i Unol Daleithiau America ac ymsefydlodd yn Efrog Newydd yn Hydref 1905. Ymsefydlodd ei deulu yn y Swistir ac aeth ar dro yn darlithio ar draws Ewrop ac Unol Daleithiau America. Aeth ar daith ddarlithio i Rwsia yn 1908, ac yno cafodd haint difrifol ar ei ysgyfaint. Er gwaethaf ei afiechyd, parhaodd yn llenor toreithiog ac ymhlith ei gyhoeddiadau yng nghyfnod diweddaraf ei oes bu *Motel Ben Pasey the Chazan*, *The Flood*, a *The Correspondence of Menachem Mendel and His Wife Shayndel Shaynda*. Treuliodd ddeng mlynedd olaf ei oes yn Efrog Newydd, ac enillodd y llysenw "y Mark Twain Iddewig" yn yr Unol Daleithiau wedi i nifer o'i weithiau gael eu cyfieithu i'r Saesneg.

Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd Sholem a'i deulu eu symud i Copenhagen, ac yno dechreuodd ysgrifennu ei drasicomedi ''It's Hard to Be a Jew*. Yn niwedd 1914, dychwelodd i Efrog Newydd a chyhoeddodd ei hunangofiant, *From the Market-place*, a straeon am y rhyfel. Ysgrifennodd y ddrama *The Great Prize'' ym 1915. Bu farw Sholem Aleichem ar 13 Mai 1916 yn Ninas Efrog Newydd yn 57 oed. Aeth rhyw 300,000 o bobl i'w angladd, a chafodd ei farwolaeth ei nodi gan Gyngres yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Dramodwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Dramodwyr Iddew-Almaeneg o Rwsia
Categori:Llenorion straeon byrion y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o Rwsia
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Nofelwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Nofelwyr Iddew-Almaeneg o Rwsia
Categori:Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o Rwsia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Hebraeg o Rwsia
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Rwseg o Rwsia
Codsall

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Codsall**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan De Swydd Stafford, ac mae'n gartref i bencadlys cyngor yr ardal. Mae'r dref yn gyfagos i ddinas Wolverhampton, sy'n sefyll yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,282.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Niclas
*Gorsaf reilffordd Codsall
*Tafarn y Crown Joules

## Enwogion
*Syr George Farwell (1845-1915), barnwr
*Syr Charles Wheeler (1892-1974), cerflunydd

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Codsall

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal De Swydd Stafford
Categori:Plwyfi sifil Swydd Stafford
Categori:Trefi Swydd Stafford
Ardal De Swydd Stafford

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ardal De Swydd Stafford** (Saesneg: *South Staffordshire District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 407&nbsp;km², gyda 112,126 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'n ffinio â dwy ardal arall Swydd Stafford, sef Bwrdeistref Stafford, ac Ardal Cannock Chase, yn ogystal â siroedd Swydd Amwythig, Swydd Gaerwrangon a Gorllewin Canolbarth Lloegr i'r gorllewin, de a dwyrain.

bawd|dim|De Swydd Stafford yn Swydd Stafford

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Cyfunodd yr hen awdurdodau lleol Ardal Wledig Cannock yn y gogledd ac Ardal Wledig Seisdon yn y de. 

Rhennir yr ardal yn 29 o blwyfi sifil. Mae ei phencadlys yn nhref Codsall. Mae'n cynnwys tref Penkridge hefyd. 

## Cyfeiriadau 
De Swydd Stafford
Rheilffordd Fynydd Frycheiniog

Rheilffordd cledrau cul yw **Rheilffordd Fynydd Frycheiniog**, sydd yn dilyn rhan o hen gwrs y Rheilffordd Aberhonddu a Merthyr. Caewyd y rheilffordd wreiddiol ym 1964. Mae’r rheilffordd yn cychwyn o Bant, ger Merthyr, yn mynd trwy Bontsticill hyd at Dorpantau, yn rhedeg ar lan Cronfa Dŵr Taf Fechan. Mae gan y reilffordd weithdy ym Mhant.

bawd|dim|250px|Gorsaf reilffordd Pant
bawd|dim|250px|Gweithhdy'r rheilffordd

## Hanes
Sylfaenydd y rheilffordd oedd Tony Hills. Prynodd o sawl locomotif, cadwyd ar Reilffordd Llyn Padarn. Prynodd o 5 milltir yr hen Reilffordd Aberhonddu a Merthyr ym 1977 a symudodd ei locomotifau yno. Dechreuodd gwaith adeiladu ym 1978, a roddwyd Gorchymyn Rheilffordd Ysgafn ym 1980. Gosodwyd y cledrau rhwng Pant a Pontsticill ym 1979–80. Adnewyddwyd tŷ’r orsaf ym Mhontsticill, daeth yr hen ystafell aros yn weithdy ac adeiladwyd sied. Agorodd y rheilfford ym Mehefin 1980 gyda’r locomotif *Sybil* ac un cerbyd.

|}

## Locomotifau
Rhif 1, ‘Santa Teresa’. Locomotif 2-6-0 Baldwin, adeiladwyd yn Philadelphia ym 1897 ar gyfer Rheilffordd Mogyana ym Mrasil. Prynwyd yn 2002, ac ail-adeiladwyd yng ngweithdy’rheilffordd fel 2-6-2. Wedi gweithio ar y fheilffordd ers Mehefin 2019.

chwith|bawd|260px|Rhif 2
Rhif 2; Locomotif 4-6-2 Baldwin, adeiladwyd yn Philadelphia ym 1930 ar gyfer Cwmni Sment Talaith Dwyreiniol, Port Elizabeth, De Affrica, i gario calchfaen. was built by Baldwin of Philadelphia, USA in 1930, (No. 61269) for the Eastern Province Cement Co. Port Elizabeth, South Africa where it spent all its working life hauling limestone. Ar ôl damwain ddifrifol, prynwyd gan y rheilffordd, ac ail-adeiladwyd rhwng 1993 a 1997 ym Mhant.

Rhif 3; prosiect hir-dymor i ail-greu locomotif 2-6-2 Baldwin o Reilfordd Sandy River & Rangeley Lakes ym Maine, sgrapiwyd ym 1936.

Rhif 4; prosiect hir-dymor arall i ail-greu locomotif Baldwin 2-4-4 o’r un rheilffordd, sgrapiwyd ym 1936.

‘Graf Schwerin Lowitz’; Locomotif 0-6-2T ‘well tank’, adeiladwyd gan Arn Jung yn yr Almaen ym 1908. Daeth o  Mecklenburg - Pommersche Schmalspurbahn yn nwyrain y wlad. Ailadeiladwyd ym Mhant, mae o wedi gweithio ers 1983, ond mae’n rhy fach i fynd yn bellach na Dol y Gaer.

Mae 3 locomotif arall, yn amgueddfa’r rheilffordd ym Mhontsticill:-
‘Sybil’; Locomotif chwarel Hunslet. Rhif 827, defnyddiwyd yn Chwarel Pen-Yr-Orsedd, Nantlle hyd at 1959. Prynwyd ym 1963, a tynnodd y trenau cyntaf yn 1980, ond heb ei ddefnyddio ers 1981. Atgyweiriwyd yn 2012.
‘Pendyffryn’; Locomotif 0-4-0 De Wintonefo boeler fertical, adeiladwyd yng Nghaernarfon ym 18978 ar gyfer  Chwarel Pen-Yr-Orsedd. Prynwyd ym 1965, ac atgyweiriwyd erbyn 2012.  Prynwyd ym 1973, ac atgyweiriwyd erbyn 2012.
‘Redstone’; Locomotif 0-4-0 efo boeler fertical, adeiladwyd gan Mr Redstone, gweithwr yn [Chwarel Ithfaen Penmaenmawr, yn gopi bach o locomotifau De Winton y chwarel, crewyd ar gyfer plant perchennog y chwarel. Defnyddiwyd yn [Chwarel Trefor ger Porthmadoc yn y 1920au.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Categori:Powys
Brycheiniog
Chaim Grade

Bardd, awdur straeon byrion, a nofelydd Lithwanaidd yn yr iaith Iddew-Almaeneg oedd **Chaim Grade** (5 Ebrill 1910 – 26 Mehefin 1982).

Ganed yn Vilna, Ymerodraeth Rwsia (bellach Vilnius, Lithwania), i rabi Seionaidd a gwerthwraig stryd. Gallasent olrhain eu llinach i swyddog ym myddin Ffrainc a gafodd ei anafu yn ystod Rhyfeloedd Napoleon, trodd yn Iddew a phriododd un o'r teulu yn Vilna a ofalai amdano. Bu farw tad Chaim pan oedd yn fachgen, a bu ei fam yn ymlafnio i arbed digon o arian iddo dderbyn addysg Iddewig draddodiadol. Astudiodd Chaim mewn sawl yeshiva ac ymunodd â'r mudiad addysg Musar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Lithwania
Categori:Beirdd Iddew-Almaeneg o Lithwania
Categori:Hunangofianwyr Iddew-Almaeneg o Lithwania
Categori:Llenorion Iddewig o Lithwania
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Lithwania
Categori:Llenorion straeon byrion Iddew-Almaeneg o Lithwania
Categori:Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Lithwania
Categori:Nofelwyr Iddew-Almaeneg o Lithwania
Categori:Pobl o Vilnius
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Kenny Rogers

Canwr, actor a cherddor Americanaidd oedd **Kenneth Ray Rogers** (21 Awst 1938 – 20 Mawrth 2020). Roedd e'n fwyaf adnabyddus fel perfformiwr canu gwlad.

Fe'i ganwyd yn Houston, Texas, yn fab i Lucille Lois (née Hester; 1910–1991), nyrs, ac Edward Floyd Rogers (1904–1975), saer. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gynradd Wharton. Aelod y New Christy Minstrels yn y chwedegau oedd ef.

## Discograffi
### Albymau
**The First Edition* (1967)
*''Ruby, Don't Take Your Love To Town'' (gyda'r First Edition; 1969)
*''Something's Burning'' (gyda'r First Edition; 1970)
**Back Roads* (gyda'r First Edition; 1972)
**Love Lifted Me* (1976)
**Kenny Rogers* (1977)
**The Gambler* (1978)
**Love Will Turn You Around* (1982)
**I Prefer the Moonlight* (1987)

### Senglau
*"Ruby, Don't Take Your Love To Town" (gyda'r First Edition; 1969)
*"Something's Burning" (gyda'r First Edition; 1970)
*"Lucille" (1977)
*"The Gambler" (1978)
*"She Believes in Me" (1979)
*"Coward of the County" (1979)
*"Lady" (1980)
*"Islands in the Stream" (gyda Dolly Parton) (1983)

## Ffilmiau
**Coward of the County* (1981; teledu)
**Six Pack* (1982)
**Longshot* (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl fu farw yn Georgia (talaith UDA)
Redditch

Tref yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Redditch**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym Mwrdeistref Redditch; mae pencadlys y fwrdeistref yn y dref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 83,354.

Yn y 19g daeth y dref yn ganolfan ryngwladol ar gyfer cynhyrchu nodwyddau a thac pysgota. Ar un adeg cynhyrchodd y dref a'r ardal gyfagos 90% o nodwyddau'r byd. 

Ym 1964 dynodwyd Redditch yn dref newydd, a chyn bo hir cynyddodd y boblogaeth yn sylweddol. Crëwyd datblygiadau tai fel Church Hill, Matchborough, Winyates, Lodge Park a Woodrow o amgylch yr hen dref farchnad i ddarparu ar gyfer gorlif mawr o Birmingham.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Redditch
Categori:Trefi Swydd Gaerwrangon
Bwrdeistref Stafford

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Bwrdeistref Stafford** (Saesneg: *Borough of Stafford*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 598&nbsp;km², gyda 135,880 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'r ardal yng ngorllewin Swydd Stafford. Mae'n ffinio â saith o'r wyth ardal arall Swydd Stafford, yn ogystal â sir Swydd Amwythig i'r gorllewin.

bawd|dim|Bwrdeistref Stafford yn Swydd Stafford

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Cyfunodd nifer o ardaloedd llywodraeth leol llai.

Rhennir y fwrdeistref yn 39 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys ei 
phencadlys yn nhref Stafford. Mae'n cynnwys tref Stone hefyd.

## Cyfeiriadau 
Stafford
Walkman

Mae **Walkman** yn frand o chwaraewyr cyfryngau cludadwy a weithgynhyrchir gan Sony . Roedd y Walkman gwreiddiol, a ryddhawyd ym 1979, yn chwaraewr casét  a newidiodd arferion gwrando trwy ganiatáu i bobl wrando ar gerddoriaeth o’u dewis wrth symud. Fe'i dyfeisiwyd gan sylfaenwyr Sony Masaru Ibuka ac Akio Morita, a oedd yn teimlo bod chwaraewr cludadwy presennol Sony yn rhy anhylaw a drud. Adeiladwyd prototeip o Sony Pressman wedi'i addasu, sef recordydd tâp cryno a ddyluniwyd ar gyfer newyddiadurwyr yn 1977.

Yn y pen draw, yn gynnar yn yr 1980au, daliodd *Walkman* ymlaen yn fyd-eang a defnyddiodd Sony yr enw ledled y byd. Mewn iaith bob dydd, daeth "walkman" yn derm generig, gan gyfeirio at stereos personol unrhyw gynhyrchydd neu frand. Mae Sony yn parhau i ddefnyddio brand *Walkman ar* gyfer y rhan fwyaf o'i ddyfeisiau sain cludadwy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dyfeisiau o Japan
Space Invaders

Gêm arcêd enwog o 1978 yw **Space Invaders** a grëwyd gan Tomohiro Nishikado. Cafodd ei gynhyrchu a'i werthu gan Taito yn Japan, a'i drwyddedu yn yr Unol Daleithiau gan adran Midway o cwmni Bally. Space Invaders oedd y gen saethu sefydlog cyntaf a gosododd y templed ar gyfer y genre 'Shoot 'em up'. Y nod yw trechu ton ar ôl ton o estroniaid disgynnol gyda laser sy'n symud yn llorweddol i ennill cymaint o bwyntiau â phosib.

## Cyfeiriadau 
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Japaneg
Categori:Gemau fideo
Ardal Swydd Stafford Moorlands

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ardal Swydd Stafford Moorlands** (Saesneg: *Staffordshire Moorlands District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 170.9&nbsp;km², gyda 98,397 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'r ardal yng ngogledd Swydd Stafford. Mae'n ffinio â pedair ardal arall Swydd Stafford, sef Bwrdeistref Newcastle-under-Lyme, Dinas Stoke-on-Trent, Bwrdeistref Stafford ac Ardal Dwyrain Swydd Stafford, yn ogystal â siroedd Swydd Gaer i'r gogledd a Swydd Derby i'r dwyrain.

bawd|dim|Ardal Swydd Stafford Moorlands yn Swydd Stafford

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Cyfunodd nifer o ardaloedd llywodraeth leol llai.

Rhennir yr ardal yn 42 o blwyfi sifil. Mae ei phencadlys yn nhref Leek. Mae'n cynnwys trefi Cheadle a Biddulph hefyd.

## Gweler hefyd
* Swydd Stafford Moorlands (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau 
Swydd Stafford Moorlands
Y Ras Ofod

Roedd y **Ras Ofod** yn gystadleuaeth yn yr 20g rhwng y ddau wrthwynebydd y Rhyfel Oer, sef yr Undeb Sofietaidd a'r Unol Daleithiau, i sicrhau'r cyntaf i gallu Teithio'r gofod.

Cafodd ei wreiddiau yn y ras arfau niwclear rhwng y ddwy wlad a ddigwyddodd yn dilyn yr Ail Ryfel Byd . Ystyriwyd bod y fantais dechnolegol sy'n ofynnol i gyflawni'r cerrig milltir yma yn gyflym yn angenrheidiol ar gyfer diogelwch gwladol, ac roedd yn gymysg â symbolaeth ac ideoleg yr oes. Arweiniodd y Ras Ofod at ymdrechion arloesol i lansio lloerennau artiffisial, chwiliedydd gofod i'r Lleuad, Gwener, a'r blaned Mawrth, a teithio gofod dynol.

Dechreuodd y gystadleuaeth o ddifrif ar 2 Awst, 1955, pan ymatebodd yr Undeb Sofietaidd i gyhoeddiad yr Unol Daleithiau bedwar diwrnod ynghynt o fwriad i lansio lloerennau artiffisial. Cyflawnodd yr Undeb Sofietaidd y lansiad llwyddiannus cyntaf ar Hydref 4, 1957 efo *Sputnik 1*, Yr Undeb Sofietaidd oedd y cyntaf hefyd i anfon person, Yuri Gagarin ,  i'r gofod ar Ebrill 12, 1961. Hefyd anfonodd yr Undeb Sofietaidd y fenyw gyntaf, Valentina Tereshkova, i'r gofod ar 16 Mehefin, 1963. Yn ôl ffynonellau Rwseg, arweiniodd y cyflawniadau hyn at y casgliad bod gan yr Undeb Sofietaidd fantais yn technoleg gofod yn gynnar yn y 1960au.

Yn ôl ffynonellau'r UD, fe gyrhaeddodd y "ras" uchafbwynt ar Gorffennaf 20, 1969, pan glaniodd yr Unol Daleithiau y bodau dynol cyntaf ar y Lleuad gyda Apollo 11 . Bydd y rhan fwyaf o ffynonellau'r UD yn tynnu sylw at laniad lleuad Apollo 11 fel cyflawniad unigol sy'n llawer mwy pwysig nag unrhyw gyfuniad o gyflawniadau Sofietaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Archwilio'r gofod
Categori:Gwyddoniaeth a thechnoleg yn yr Undeb Sofietaidd
Categori:Y Rhyfel Oer
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Rwseg
Annes Elwy

Actores o Gymraes yw **Annes Elwy** (ganwyd 7 Mehefin 1992)

Fe'i magwyd ym Mhenarth..

Ymddangosodd mewn amryw o gyhyrchiadau Theatr ledled Prydain, gan gynnwys Yen yn y Royal Court, yn Llundain.  Daeth yn adnabyddus ym Mhrydain ac yn America am chwarae rhan Beth yn *Little Women* ar y BBC, ac fe dderbyniodd enwebiad 'Actores Orau' BAFTA Cymru am ei rhan, yn ogystal â chael ei henwi fel un o sêr y dyfodol gan gylchgrawn Variety. Aeth ymlaen i serennu fel Mia yn y gyfres S4C/BBC *Craith*.

Yn 2021 chwaraeodd ran Cadi yn y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd*.

## Ffilmiau
**Yr Ymadawiad* (2015)
**Gwledd* (2021)
**The Toll* (2021)

## Teledu
**Little Women* (2017; fel Beth)
**Craith* (2018)
**Y Golau* (2022)
**Wolf* (BBC1 2023; fel Lucia)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1992
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Julie Felix

Roedd **Julie Ann Felix** (14 Mehefin 1938 – 22 Mawrth 2020) yn cantores werin o'r Unol Daleithiau oedd yn poblogaidd yn y 1960au a'r 1970au.

Cafodd ei geni yn Santa Barbara, Califfornia. Cafodd ei addysg yn Los Angeles. Ar ôl dod i'r DU, roedd ganddi gontract gyda Decca Records.

## Albymau
* 1964 *Julie Felix* (Decca)
* 1965 *2nd Album* (Decca)
* 1966 *3rd Album* (Decca)
* 1966 *Changes*  (Fontana) No. 27
* 1967 *In Concert* (World)
* 1967 *Flowers* (Fontana)
* 1968 *This World Goes Round and Round* (Fontana)
* 1968 ''Julie Felix's World* (Fontana)
* 1969 *Going to the Zoo* (Fontana)
* 1972 *Clotho's Web* (RAK)
* 1974 *Lightning* (EMI)
* 1977 *Hota Chocolata* (Monte Rosa)
* 1982 *Colours in the Rain* (Scranta)
* 1982 *Blowing in the Wind'' (Scranta/Dingle's)
* 1987 *Amazing Grace* (Starburst)
* 1989 *Bright Shadows* (Remarkable)
* 1993 *Branches in the Mist* (Remarkable)
* 1995 *Windy Morning* (Remarkable)
* 1998 *Fire – My Spirit* (Remarkable)
* 2002 *Starry Eyed and Laughing: Songs by Bob Dylan* (Remarkable)
* 2008 *Highway of Diamonds* (Remarkable)
* 2018 *Rock Me Goddess* (Talking Elephant)

## Teledu
**The Frost Report* (1966)
**Jackanory* (1967)
**Once More with Felix* (1967-69)
**Julie Felix* (1970)
**The David Frost Show* (1971)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2020
Cristiana Oliveira

Actores o Frasil yw **Cristiana Barbosa da Silva de Oliveira** (ganwyd 15 Rhagfyr 1963 yn Rio de Janeiro).

## Teledu
* 1989 — *Kananga do Japão* — Hannah
* 1990 — *Pantanal* — Juma Marruá
* 1991 — *Amazônia* — Mila / Camille
* 1992 — *De Corpo e Alma* — Paloma Bianchi
* 1994 — *Memorial de Maria Moura* — Marialva
* 1994 — *Quatro por Quatro* — Tatiana Tarantino (Maria das Dores Santanna / Raio de Sol)
* 1996 — *Salsa e Merengue* — Adriana
* 1998 — *Corpo Dourado* — Selena
* 1999 — *Vila Madalena* — Pilar 
* 2001 — *Porto dos Milagres* — Eulália
* 2001 — *O Clone* — Alicinha (Alice Maria Ferreira das Neves)
* 2002 — *O Olhar da Serpente* — Celeste Carvalho Pinto
* 2003 — *Kubanacan* — Helena
* 2005 — *Malhação* — Rita Garcia
* 2006 — *A Diarista* — Betty
* 2007 — *Amazônia, de Galvez a Chico Mendes* — Carminha
* 2007 — *Sete Pecados* — Dra. Margareth
* 2008 — *Casos e Acasos* — Bárbara / Simone
* 2008 — *Faça sua História* — Talita
* 2009 — *Paraíso* — Zuleika Tavares
* 2011 — *Insensato Coração* — Araci Laranjeira
* 2012 — *Salve Jorge* — Yolanda Pereira Galvão
* 2016 — *A Terra Prometida* — Mara
* 2017 — *Tô de Graça* — Drª Verônica
* 2019 — *Topíssima* — Lara Lopes Alencar

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Frasil
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Rio de Janeiro
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ffrynt

Ffin sydd yn gwahanu dau aergorff o wahanol ddwysedd yw **ffrynt**.

Gelwir ardal o wasgedd isel ble mae'r ffrynt gynnes ac oer yn ffurfio yn ddiwasgedd. Mae'r gwynt yn chwythu'n wrthglocwedd o amgylch diwasgedd. Ni cheir ffryntiau, na glaw, mewn gwasgedd uchel gan fod yr aer yn suddo yn hytrach na chodi. Yma, mae'r gwynt yn chwythu gyda chyfeiriad y cloc. Mae antiseiclon yn enghraifft o wasgedd uchel.

Ar fapiau tywydd, dangosir gwasgedd gan isobarau, llinellau sydd yn ymuno pwyntiau o'r un wasgedd. Maent yn cychwyn ar wasgedd isel ac yn codi wrth symud allan o ganol y diwasgedd.

Wrth i ffrynt gynnes agosáu, mae'r cymylau yn tewychu ac yn disgyn, y gwyntoedd yn cryfhau, a gwasgedd yr aer yn gostwng. Ger y ffrynt gynnes mae'r tymheredd yn codi ac mae'n glawio. Yn y sector cynnes cawn tymereddau uwch, cymylau toredig, a chawodydd o fân-lawiad. Ger y ffrynt oer, cawn gwyntoedd cryf iawn a glaw trwm. Wrth i'r ffrynt mynd heibio, mae'r tywydd yn gwella a chawn cyfnodau heulog gyda gwyntoedd oer.

Ffurfir ffrynt achludol pan fo ffrynt oer yn teithio'n gyflymach na ffrynt gynnes. Mewn ffrynt achludol mae'r ffrynt gynnes a'r ffrynt oer yn cyfuno, a chawn tywydd glawiog.

Rhoddai'r enw ffrynt ar y ffenomen dywyddol hon gan feteorolegwyr o Norwy yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, mewn cymhariaeth â'r ffryntiau milwrol yn Ewrop.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meteoroleg
Torlun pren

Techneg argraffu cerfweddol yw **torlun pren**. Mae arlunydd yn tynnu llun ar wyneb darn gwastad o bren – y bloc – ac yna mae'n cerfio i ffwrdd yr ardal o gwmpas y delwedd. (Weithiau mae'r gwaith hwn yn cael ei wneud gan grefftwr arbenigol.) Mae'n incio'r ddelwedd, sy'n sefyll yn glir o'r wyneb yn awr, yn gosod darn o bapur ar y bloc, a'i wasgu i lawr. Dim ond y ddelwedd ar yr wyneb uchel yn cael ei throsglwyddo i'r papur.

A bod yn fanwl gywir, mewn torlun pren, torrir y bloc ar hyd graen ochr y bloc; pan dorrir y bloc ar raen ben y bloc, y canlyniad yw engrafiad pren. Yn gyffredinol, gall engrafiad pren gynnwys mwy o fanylion na thorlun pren. Fodd bynnag, yn aml mae angen llygad craff i weld y gwahaniaeth rhwng y ddau fath.

Dim ond ychydig o bwysau sydd ei angen i argraffu o dorlun pren. Mae hyn yn wahanol i dechnegau argraffu intaglio fel ysgythru ac engrafio, sydd angen rhyw fath o wasg argraffu.

Yn Ewrop, defnyddiwyd sawl math o bren ar gyfer y bloc, gan gynnwys pren bocs a phren ffrwythau (pren gellyg neu bren ceirios, er enghraifft); yn Japan, defnyddiwyd pren y rhywogaeth geirios *Prunus serrulata*.

## Hanes
Tarddodd torluniau pren yn Tsieina hynafol fel dull o argraffu ar decstilau ac yn ddiweddarach ar bapur. Cyrhaeddodd y dechneg Ewrop yn y 13g, a daeth yn eang yno erbyn canol y 15g. Yn y cyfnod hwn roedd llawer iawn o'r gwaith yn ansoffistigedig ac yn eithaf amrwd, ond defnyddiodd nifer o artistiaid o ddiwedd y ganrif (yn enwedig Albrecht Dürer) y dechneg i gynhyrchu canlyniadau gwych. Torlun pren oedd y prif gyfrwng ar gyfer lluniau mewn llyfrau printiedig rhwyng canol y 15g a diwedd yr 16g.

Alberich verführt die Königsmutter.jpg|Torlun pren syml o *Straßburger Heldenbuch*, tua 1480

Samson Rending the Lion MET Fig 118.1.jpg|''Samson yn rhwygo'r llew* (Barnwyr 14:6), torlun pren gan Albrecht Dürer, tua 1497
Formschneider.jpg|*Der Formschneider'' (crefftwr yn torri torlun pren), torlun pren gan Jost Amman, 1568

Cyrhaeddodd y torlun pren lefel uchel o ddatblygiad technegol ac artistig yn Nwyrain Asia ac Iran. Dechreuodd y traddodiad Siapaneaidd o argraffu torlun pren o'r enw *moku-hanga* yn y 17g. Defnyddiwyd hwn yn *genre* o brintiau o'r enw *ukiyo-e* ("lluniau o'r byd cyfnewidiol"). Weithiau roedd y rhain yn cael eu lliwio â llaw ar ôl eu hargraffu. Yn ddiweddarach, datblygwyd printiau gyda llawer o liwiau. Yn y 1860au dechreuodd y printiau lliw Siapaneaidd hyn gyrraedd Ewrop a daethant yn ffasiynol, yn enwedig yn Ffrainc. Cawsant ddylanwad mawr ar lawer o artistiaid yno, yn benodol Édouard Manet, Henri de Toulouse-Lautrec, Edgar Degas, Paul Gauguin a Vincent van Gogh.

O ddiwedd y 19eg ganrif dechreuodd nifer o artistiaid modernaidd – Edvard Munch a'r Mynegwyr Almaeneg yn benodol – werthfawrogi toriadau coed am eu uniongyrchedd a'u grym seicolegol.

100 views edo 111 new scan.jpg|Un o'r *Cant o Olygfeydd Enwog o Edo*, torlun pren o Siapan gan Hiroshige, 1857
Munch Girls on the pier Woodcut.jpg|*Merched ar y Bont*, torlun pren gan Edvard Munch, 1918

Die Zuschauer - Holzschnitt KIrchner.jpg|*Y Gynulleidfa*, torlun pren gan Ernst Ludwig Kirchner, tua 1920
Maimonides

Athronydd a chyfreithegwr Iddewig, ysgolhaig y Tora a'r Talmwd, meddyg, a seryddwr o Al-Andalus oedd **Moses Ben Maimon Ben Joseph** a adwaenir gan yr enw **Maimonides** (30 Mawrth 1135 – 13 Rhagfyr 1204).

Ganed yn Córdoba yn ne penrhyn Iberia, yn Ymerodraeth yr Almorafidiaid, a leolir bellach yn Andalucía, Sbaen. Dechreuodd ymddiddori yn athroniaeth a'r gwyddorau naturiol yn ei ieuenctid, a darllenodd yn frwd weithiau'r ysgolheigion Islamaidd yn ogystal â chyfieithiadau Arabeg o athronwyr Groeg yr Henfyd. Nodweddai ei feddwl o'r cychwyn gan resymoledd gryf a chyfundrefnol ac atgasedd at gyfriniaeth ac aneglurder. Yn sgil gorchfygiad yr Almorafidiaid gan Galiffiaeth yr Almohadiaid yng nghanol y 12g, ffoes Maimonides a'i deulu i Fès yng ngogledd-orllewin Affrica, a gorfu iddynt droi'n Fwslimiaid.

Aeth Maimonides ar daith yn 1165 i'r Tir Sanctaidd, ac ymwelodd ag Acre, Jeriwsalem, ac Hebron cyn iddo ymsefydlu gyda'i frawd yn Fustat, Hen Gairo, yn yr Aifft. Daeth Swltaniaeth yr Ayyubid i rym yno yn 1171, a dan lywodraeth y Swltan Saladin nid oedd yn rhaid i'r Iddewon guddio'u ffydd. Enillodd Maimonides ei damaid fel gemydd a meddyg, tra'n dal at ei astudiaethau athronyddol a chrefyddol. Yn 1177 cydnabuwyd Maimonides yn bennaeth ar y gymuned Iddewig yn yr Aifft, ac yn ddiweddarach fe'i penodwyd yn un o feddygon llys Saladin. Bu farw yn Fustat yn 68 oed, a chleddir ei gorff yn Tiberias.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr y 12fed ganrif
Categori:Athronwyr y 13eg ganrif
Categori:Athronwyr Iddewig
Categori:Cyfreithegwyr
Categori:Genedigaethau 1135
Categori:Llenorion y 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif
Categori:Llenorion Iddew-Arabeg
Categori:Marwolaethau 1204
Categori:Meddygon y 12fed ganrif
Categori:Meddygon y 13eg ganrif
Categori:Pobl o Córdoba
Categori:Seryddwyr
Categori:Ysgolheigion Arabeg
Categori:Ysgolheigion Hebraeg
Argraffu cerfweddol

Mae **argraffu cerfweddol** yn unrhyw fath o ddull argraffu lle mae inc yn cael ei ddal ar arwyneb clir y bloc argraffu, ac mae'r arwyneb hwnnw'n dod i gysylltiad â'r papur. Nid yw unrhyw rannau o'r bloc sydd o dan wyneb y bloc yn gadael inc ar y paper.

bawd|dim|Egwyddor sylfaenol argraffu cerfweddol. **A**&nbsp;yw'r bloc neu'r matrics; **B**&nbsp;yw'r papur; y llinellau du trwchus yw'r ardaloedd sy'n cael eu incio.

Mae'r broses hon i'r gwrthwyneb i argraffu intaglio, lle mae inc yn cael ei ddal yn y bylchau o dan wyneb y bloc, ac mae'r arwyneb yn cael ei sychu'n lân.

Categori:Argraffu
Thomas Jones (Y Bardd Cloff)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.*

Roedd **Thomas Jones (Y Bardd Cloff)** (15 Mai 1768 – 19 Chwefror 1828) yn fardd Cymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Y Bardd Cloff yn Llandysilio-yn-lâl , Sir Ddinbych yn blentyn i John Jones ac Elizabeth ei wraig.. Yn ystod ei blentyndod cynnar ddioddefodd damwain a adawodd yn gloff ac a rhoddodd ei enw barddol iddo yn ddiweddarach yn ei fywyd.

## Gyrfa 
Yn bymtheg oed symudodd i Lundain i weithio fel cyfrifydd i Mathew Davies, gwneuthurwr coetsis yn 90 Long Acre, Llundain. Cafodd holl ofal masnach swyddfa Mathew Davies ym 1803 ac erbyn 1813 roedd wedi dod yn bartner yn y gwaith. a chanodd gywydd iddynt hwy ac eraill wedi i Siamas ddyfod yn rhydd o garchar lle bu yn hir am ddyled *Cywydd a ddanfonodd y bardd o garchar lle y bu yn hir am ddyled*.

Canodd awdl i ddathlu pen-blwydd y Gwyneddigion ym 1799, a gyhoeddwyd yn Gymraeg a Saesneg, ac * Awdl ar Ddydd Gŵyl Dewi Sant'' ar ei chyfer ym 1802. Ar adeg dathlu jiwbilî'r Gwyneddigion, anrhegwyd Y Bardd Cloff â bathodyn arian y gymdeithas. Enillodd Jones sawl gwobr yn yr eisteddfodau hefyd.

## Marwolaeth 
Bu farw yn gartref 90 Long Acre, Llundain, yn 59 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys St Martin-in-the-Fields. Canwyd marwnad iddo gan Robert Davies (Bardd Nantglyn) a wobrwywyd gyda medal arian gan Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1768
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1828
Categori:Prosiect WiciLlên
Bwrdeistref Tamworth

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Bwrdeistref Tamworth** (Saesneg: *Borough of Tamworth*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 30.8&nbsp;km², gyda 76,678 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'r ardal yn ne-ddwyrain Swydd Stafford. Mae'n ffinio ag Ardal Lichfield yn Swydd Stafford, yn ogystal â sir Swydd Warwick i'r de-ddwyrain.

bawd|dim|Bwrdeistref Tamworth yn Swydd Stafford

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. 

Nid yw'r fwrdeistref wedi'i rhannu'n blwyfi sifil. I bob pwrpas mae gan y fwrdeistref yr un ffiniau â thref Tamworth.

## Cyfeiriadau 
Tamworth
Rishi Sunak

Gwleidydd o Loegr yw **Rishi Sunak** (ganwyd 12 Mai 1980) a fu'n brif weinidog y Deyrnas Unedig ac arweinydd y Blaid Geidwadol rhwng Hydref 2022 a Gorffennaf 2024. Roedd yn Ganghellor Trysorlys y Deyrnas Unedig rhwng Chwefror 2020 a Gorffennaf 2022.

Cafodd Sunak ei eni yn Southampton, yn fab hynaf i Yashvir ac Usha Sunak. Roedd ei dad Yashvir yn feddyg a'i fam Usha yn fferyllydd. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Caerwynt ac yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen. Priododd Akshata Murthy yn 2009.

Fe'i ddewiswyd fel ymgeisydd y Blaid Geidwadol dros etholaeth Richmond (Swydd Efrog) yn Hydref 2014, cyn sedd William Hague ac un o'r cadarnaf i'r Ceidwadwyr yng ngwledydd Prydain. Fe'i etholwyd  fel Aelod Seneddol yn etholiad cyffredinol 2015. Daeth yn Ganghellor y Trysorlys yng nghabinet Boris Johnson ar 13 Chwefror 2020.

Ymddiswyddodd fel Canghellor ar 5 Gorffennaf 2022, yn dilyn ffrae am ymddygiad yr aelod seneddol Chris Pincher. Yn ei lythyr ymddiswyddo dywedodd ei fod yn anghytuno gyda'r Prif Weinidog, Boris Johnson, ar sut i ddelio gyda'r economi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Cyn-ddisgyblion Coleg Caerwynt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Lincoln, Rhydychen
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Gemau Olympaidd yr Haf 1972

de|bawd| Gorymdaith athletwyr yn y Stadiwm Olympaidd- Gemau Olympaidd Haf 1972, Munich

Roedd **Gemau Olympaidd yr Haf 1972,** a elwid yn swyddogol fel **Gemau Olympiad XX**, yn ddigwyddiad aml-chwaraeon rhyngwladol a gynhaliwyd ym München, Gorllewin yr Almaen, rhwng 26 Awst ac 11 Medi 1972.

Cafodd y digwyddiad ei gysgodi gan gyflafan Munich yn yr ail wythnos, lle cafodd un ar ddeg o athletwyr a hyfforddwyr Israel a heddwas o Orllewin yr Almaen ym mhentref Olympaidd eu lladd gan derfysgwyr *Black September*.

Gemau Olympaidd Haf 1972 oedd yr ail Gemau Olympaidd Haf a gynhaliwyd yn yr Almaen, ar ôl Gemau 1936 ym Merlin, a gynhaliwyd o dan y drefn Natsïaidd. Roedd Llywodraeth Gorllewin yr Almaen wedi bod yn awyddus i chroesawu'r Gemau Olympaidd ym Munich i gyflwyno Almaen ddemocrataidd ac optimistaidd i'r byd, fel y dangosir gan arwyddair swyddogol y Gemau, *"Die Heiteren Spiele"*, neu'r "Gemau siriol". Roedd logo'r Gemau yn logo solar glas (y "Bright Sun") gan Otl Aicher, dylunydd a chyfarwyddwr y comisiwn cenhedlu gweledol. Y masgot Olympaidd, y dachshund " Waldi ", oedd y masgot Olympaidd cyntaf a enwyd yn swyddogol. Cyfansoddwyd y Fanfare Olympaidd gan Herbert Rehbein . Yr Undeb Sofietaidd enillodd y nifer fwyaf o fedalau aur a chyffredinol.

## Cyfieiriadau 

Categori:Gorllewin yr Almaen
Categori:München
Categori:1972 yn yr Almaen
Tristan Garel-Jones

Gwleidydd o Gymru oedd **William Armand Thomas Tristan Garel-Jones, Baron Garel-Jones** (28 Chwefror 1941 – 23 Mawrth 2020). Roedd yn aelod o'r Blaid Geidwadol ac yn Aelod Seneddol dros Watford rhwng 1979–97 cyn dod yn aelod o Dŷ'r Arglwydd yn 1997.

Fe'i ganwyd yng Ngorseinon, yn fab i Bernard Garel-Jones a Meriel (née Williams). Cafodd ei addysg yn Ysgol y Frenin, Caergaint. Bu'n ymgeisydd ar gyfer sedd Caernarfon yn etholiad cyffredinol Chwefror 1974, ond colli a wnaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2020
Glückel von Hameln

Dyddiadurwraig a gwraig fusnes Iddewig o'r Almaen oedd **Glückel von Hameln** (1645 – 19 Medi 1724) sydd yn nodedig am ei atgofion sydd yn ffynhonnell werthfawr am hanes, diwylliant, a bywydau'r Iddewon yng Nghanolbarth Ewrop yn niwedd yr 17g a dechrau'r 18g. Ysgrifennodd ei dyddiadur yn yr iaith Iddew-Almaeneg, gyda rhannau yn Hebraeg, mewn saith cyfrol yn y cyfnodau 1691–99 a 1715–19. Cofnod teuluol oedd bwriad y gwaith, a gyhoeddwyd o'r diwedd yn 1896 dan y teitl *Zikhroynes Glikl Hamel*.

Ganed yn Hamburg yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Alltudiwyd yr Iddewon o Hamburg yn 1649 a symudodd Glückel a'i theulu i fwrdeistref Altona ar gyrion y ddinas. Wedi iddi dderbyn addysg Iddewig draddodiadol yn Altona, dychwelodd gyda'i theulu i Hamburg yn 1657. Priododd, yn 14 oed, â Hayim von Hameln, a chawsant 12 o blant. Wedi marwolaeth Hayim yn 1689, rheolai ei fusnes a'i faterion ariannol gan y weddw Glückel. Yn 1700 priododd â Cerf Lévy, banciwr ym Metz, Lorraine, yn Nheyrnas Ffrainc. Nid oedd Lévy yn gymaint o lwyddiant ym myd busnes â Glückel, ac yn fuan collodd ei ffortiwn ei hun yn ogystal ag holl arian ei wraig. Bu farw Lévy yn 1712, a bu Glückel yn byw gydag un o'i merched ym Metz nes iddi farw yno tua 78 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1645
Categori:Marwolaethau 1724
Categori:Dyddiadurwyr o'r Almaen
Categori:Hunangofianwyr Hebraeg o'r Almaen
Categori:Hunangofianwyr Iddew-Almaeneg o'r Almaen
Categori:Llenorion benywaidd yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion benywaidd y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion ffeithiol y 18fed ganrif o'r Almaen
Categori:Llenorion Iddewig o'r Almaen
Categori:Pobl fusnes o'r Almaen
Categori:Pobl o Hamburg
Rhys Thomas (meddyg)

Uwch anesthetydd ymgynghorol yn Ysbyty Glangwili, Sir Gaerfyrddin, dyfeisiwr a gwleidydd yw **Dr Rhys Thomas** (enw llawn **Glanville Owen Rhys Thomas****)** a ddaeth i'r amlwg ym Mawrth 2020, yn ystod wythnosau cyntaf y Gofid Mawr yng Nghymru.

Mae Dr Rhys Thomas wedi gwasanaethu mewn rhyfel fel uwch swyddog meddygol yn y Gatrawd Parasiwt. Gwasanaethodd saith taith ar ddyletswydd yn Afghanistan, cyn ymddeol i redeg ei fferm deuluol yn Sir Gaerfyrddin.

Drwy ddefnyddio ei brofiad yn Afghanistan fe arweiniwyd gyda Dr Dindi Gill sefydliad Gwasanaeth Ambiwlans Awyr newydd Cymru. Sicrheuodd Rhys Thomas bod pob hofrenydd wedi'i gyfarparu gyda'r dechnoleg fwyaf diweddar sy'n gallu achub bywydau. Mae'r gwasanaeth wedi ei gymeradwyo yn fyd eang. Meddai "fe wnaethon ni benderfynu cyfarparu pob hofrennydd gyda'i uned gofal dwys ei hun. Trwy hynny fe wnaethon ni, ar gyfartaledd, achub bywyd ychwanegol y dydd."

Daeth Dr Rhys Thomas yn aelod o Orsedd Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 am ei gyfraniad i'r byd iechyd a'r gymdeithas.

Mae Rhys Thomas yn seiclwr ac athletwr brwd a bu'n cystadlu yn Ironman Cymru yn Ninbych-y-pysgod, ac Ironman y Byd yn Hawaii.

Yn ogystal fe wnaeth Dr Rhys Thomas sefyll ar gyfer Plaid Cymru fel aelod Seneddol ar gyfer etholaeth Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro yn etholiad cyffredinol 2019. Fe wnaeth derbyn 3633 o bleidleisiau a dod yn drydydd, gyda Simon Hart (Ceidwadwyr) yn cadw ei sedd.

## Dyfeisio 'Wyntiedydd Argyfwng COVID' 
Ar gais Adam Price, arweinydd Plaid Cymru, dyfeisiodd Rhys Thomas 'Wyntiedydd Argyfwng COVID' (*Covid Emergency Ventilator*) dros gyfnod o dridiau. Defnyddiwyd y gwyntiedydd cyntaf ar glaf yn Llanelli ar 21 Mawrth, a gwellodd y claf, gan adael yr ysbyty ychydig yn ddiweddarach. Yn wahanol i'r gwyntiedyddion arferol, nid yw'n angenrheidiol i nyrs fod o fewn cyrraedd, neu olwg y claf, ac mae'r peiriant yn glanhau'r aer yn yr ystafell ar ei liwt ei hun, gan ffiltro gronynnau mân fel firysau ohono ac yn helpu'r claf i anadlu.

Trodd Adam Price at gwmni bychan, teuluol o Rydaman, sef Maurice Clarke of CR Clarke & Co, gan ofyn iddynt gynhyrchu'r dyfais newydd, a chytunodd y cwmni; o fewn dim roedd Adam Price wedi cael sêl bendith Llywodraeth Cymru i fynd ati i'w creu.

Cyn hynny, roedd gan Gymru gyfanswm o 100 o wyntedyddion; ar 25 Mawrth, credwyd y gellid cynhyrchu 100 y dydd o'r gwyntiedyddion newydd, a hynny yng Nghymru. Roedd 80 o’r peiriannau ar 23 Mawrth ar eu ffordd i’r pedwar ysbyty oedd gyda'r nifer fwyaf o ddioddefwyr Covid-19. Yng Nghaerdydd, Casnewydd, Abertawe a Llanelli.

Yn ôl Dr Thomas, "Wneith y gwyntiedydd argyfwng fyth ddisodli'r gwyntiedyddion presennol yn yr unedau gofal dwys; mae fy nyfais i'n arbenigol, ac yn targedu COVID-19, ac yn cael ei gyflwyno i'r claf cyn iddo gyrraedd yr uned gofal dwys. Mae hefyd yn rhyddhau'r nysrus i wneud gwaith arall, yn hytrach na threulio eu hamser yn cadw golwg ar y peiriant."

## Gweler hefyd
*Anesthetig lleol

## Cyfeiriadau
Categori:Dyfeiswyr o Gymru
Categori:Meddygon o Gymru
Barry County, Michigan

Sir yn nhalaith , [[]] yw ''''''. {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |list=prose |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P138 }}||Cafodd ei henwi ar ôl|.}}  

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}}||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y sir yw:|. Mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.}} 

  

Ceir sawl sir o’r un enw gan gynnwys:
*Barry County, Missouri

## Trefi mwyaf
Mae gan y sir yma boblogaeth o tua . Dyma rai o'r dinasoedd, trefi neu gymunedau mwyaf poblog y sir:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?population WHERE {
  ?item wdt:P131 wd:Q133854;
    wdt:P1082 ?population.
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q486972. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q1093829. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q3957. }
  UNION
  { ?item (wdt:P31/(wdt:P279*)) wd:Q17343829. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
ORDER BY DESC (?population)
LIMIT 15
|links=local, text
|references=all
|columns=label:Tref neu gymuned,P1082:Poblogaeth,P2046:Arwynebedd
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau

Categori:Siroedd Michigan
Ardal Lichfield

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw **Ardal Lichfield** (Saesneg: *Lichfield District*). 

Mae gan yr ardal arwynebedd o 313.8&nbsp;km², gyda 103,965 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2018. Mae'r ardal yn ne-ddwyrain Swydd Stafford. Mae'n ffinio â phedair ardal arall Swydd Stafford, sef Ardal Dwyrain Swydd Stafford, Bwrdeistref Tamworth, Ardal Cannock Chase a Bwrdeistref Stafford, yn ogystal â siroedd Swydd Derby a Swydd Warwick i'r dwyrain a Gorllewin Canolbarth Lloegr i'r de.

bawd|dim|Ardal Lichfield yn Swydd Stafford

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. Cyfunodd yr hen awdurdodau lleol Dinas Lichfield ac Ardal Wledig Lichfield.

Rhennir yr ardal yn 28 o blwyfi sifil. Mae ei phencadlys yn ninas gadeiriol Caerlwytgoed (Lichfield). Mae'n cynnwys tref Burntwood hefyd.

## Cyfeiriadau 
Lichfield
Ymosodiadau Pont Llundain (2017)

Ar 3 Mehefin 2017 gynhaliwyd digwyddiad terfysgaeth ar Bont Llundain, Lloegr. Gyrrwyd fan yn fwriadol i mewn i gerddwyr ar y bont cyn cael damwain ger Afon Tafwys. Yna rhedodd y tri theithiwr i ardal Borough Market a dechrau trywanu pobl mewn ac o amgylch bwytai a thafarndai. Roedd yr ymosodwyr yn Islamyddion a ysbrydolwyd gan Islamic State (ISIS).  Fe'u saethwyd gan swyddogion Heddlu Dinas Llundain a chanfuwyd eu bod yn gwisgo festiau ffrwydrol ffug. Lladdwyd wyth o bobl a chafodd 48 eu hanafu, gan gynnwys aelodau o'r cyhoedd a phedwar plismon a geisiodd atal yr ymosodwyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Terfysgaeth yn 2017
Categori:Terfysgaeth Islamaidd
Sarah Wesley

Roedd **Sarah Wesley**, née **Gwynne**, a elwir hefyd yn **Sally Wesley** (1726 - 28 Rhagfyr 1822) yn wraig i'r Methodist Charles Charles Wesley, brawd John Wesley, prif sylfaenydd Methodistiaeth. Yn ferch i deulu cyfoethog o Llanfair ym Muallt, perfformiodd Wesley unwaith yn gerddorol i George III a throsglwyddo'r dalent hon i ddau o'i meibion, y ddau ohonynt yn bryddestau cerddorol.

## Bywyd 
Ganwyd Sarah Wesley yn Garth, Powys i Sarah (Evans) a Marmaduke Gwynne . Dyn cyfoethog ac Anglicanaidd ymroddedig oedd Marmaduke efo gaplan ei hun. Yn ynad lleol, aeth i arestio Howell Harris am gyffroi trychineb, ond wrth wrando ar bregeth Harris cafodd ei drosi i'w achos. Daeth â Harris yn ôl i'w dŷ lle gwrthododd ei wraig ei weld. Yr unig aelod o deulu Gwynne a wrandawodd oedd ei ferch Sarah.

Erbyn 1747 roedd ei thad yn cynnig llety i deithwyr efengylaidd ac am bum diwrnod ym mis Awst cynigiodd le i aros i Charles a'i frawd John Wesley. Roedd y bwlch oedran rhwng Sarah a Charles Wesley bron i ugain mlynedd ond denwyd y ddau at ei gilydd. Dychwelodd Charles yn y mis Ebrill canlynol a chynigiodd briodas. Nid  oedd mam Sarah yn frwdfrydig ynglŷn â diddordeb ei gŵr yn y chwyldro efengylaidd, ond roedd hi'n hapus i weld Charles Wesley yn dod yn fab yng nghyfraith iddi.

## Priodas 
chwith|bawd| Plac yn eglwys Llanlleonfel, i'r gorllewin o Builth Wells
Priododd Charles a Sarah ar 8 Ebrill 1749, yn eglwys y plwyf Llanlleonfel. Cynhaliwyd y briodas gan John Wesley, a oedd wedi annog yr undeb ac wedi gwarantu incwm o £100 y flwyddyn i'w frawd trwy werthu llyfrau i bodloni teulu Gwynne. Roedd y sicrwydd hwn yn cyferbynnu â'r £600 y flwyddyn oedd gan ei mam fel ei hincwm preifat pan briododd â Marmaduke Gwynne.

Ym mis Medi 1749 symudodd y Wesleys i mewn i 4 Charles Street ym Mryste a arhosodd yn brif gartref iddynt tan 1771. Mae'r tŷ hwn bellach wedi'i galw'n *Tŷ Charles Wesley*.

Nid oedd teulu Wesley yn adnabyddus am eu priodasau hapus ond ymddengys bod y briodas rhwng Charles a Sarah wedi bod yn hapus iawn. Yn 1753 dioddefodd Sarah o'r frech wen. Er iddi oroesi'r afiechyd, gadawodd yr effeithiau hi'n anodd ei hadnabod ond pharhaodd i fynychu eglwys Galfinaidd George Whitefield y byddai wedi cwrdd â hi fel plentyn pan arhosodd yn nhŷ ei thad. Roedd y ddau fab yn ddawnus yn gerddorol ac yn gwneud hyn yn yrfaoedd iddynt. Roedd eu mam yn adnabyddus am ei galluoedd cerddorol gan gynnwys ei llais canu yr oedd hi'n dal i'w ddefnyddio i ddifyrru yn ei henaint. Roedd Sarah hŷn wedi perfformio'n gerddorol i'r Brenin Siôr III.

Ar ôl marwolaeth ei gŵr, cafodd Sarah ei gynnal gan Fethodistiaid eraill gan gynnwys William Wilberforce. Bu farw ar 28 Rhagfyr 1818 a chladdwyd hi gyda'i gŵr yn Eglwys Plwyf St Marylebone .

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Marwolaethau 1822
Categori:Genedigaethau 1726
Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Rhyfel Olyniaeth Awstria

[bawd|Paentiad o Frwydr Fontenoy (1745) gan [Pierre L'Enfant.]]
Cyfres o ryfeloedd rhwng gwledydd Ewrop yn y cyfnod 1740–8 a sbardunwyd gan farwolaeth Siarl VI, Ymerawdwr Glân Rhufeinig a phennaeth brenhinllin y Hapsbwrgiaid, oedd **Rhyfel Olyniaeth Awstria** ().

Bu farw'r Ymerawdwr Siarl VI ar 20 Hydref 1740, a chafodd ei olynu yn bennaeth ar y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd, hynny yw Awstria a'i thiriogaethau, gan ei ferch Maria Theresa. Gwrthwynebwyd ei hawl i'r goron gan sawl ymhonnwr, yn bennaf Philip V, brenin Sbaen, Awgwstws III, brenin Gwlad Pwyl, a Charles Albert, Etholydd Bafaria. Cefnogwyd hawl Charles Albert i goron yr Ymerodraeth Lân Rufeinig gan Deyrnas Ffrainc, mewn ymgais i lyffetheirio grym y Hapsbwrgiaid yn Ewrop.

Cychwynnodd yr ymladd yn sgil goresgyniad Silesia, un o daleithiau'r Hapsbwrgiaid, gan Deyrnas Prwsia ar 16 Rhagfyr 1740. Bu byddin Ffredrig II, brenin Prwsia, yn drech na lluoedd Awstria ym Mrwydr Mollwitz ar 10 Ebrill 1741, ac yn ôl Cytundeb Berlin (Gorffennaf 1742) ildiodd Maria Theresa diroedd Silesia i Brwsia gan ddod â diwedd i Ryfel Cyntaf Silesia. Wedi i'r Prwsiaid heidio dros Silesia, ymochrodd Ffrainc, Etholyddiaeth Bafaria, a Theyrnas Sbaen yn erbyn Awstria, ac yn ddiweddarach ymunodd Prwsia ac Etholyddiaeth Sachsen â'r gynghrair honno. Cipiwyd Prâg gan Charles Albert, gyda chymorth y Ffrancod, yn 1741.

Methodd goresgyniad Awstria a Bohemia gan luoedd Ffrainc a Bafaria, a lansiwyd gwrthgyrch gan Maria Theresa, gyda chymorth Prydain Fawr ac Hwngari, yn 1742 i orchfygu Bafaria. Prif nod y Prydeinwyr wrth ymuno â'r ffrae oedd i atal y Ffrancod rhag ennill tra-arglwyddiaeth dros y cyfandir, a fyddai ar draul diddordebau masnachol a threfedigaethol yr Ymerodraeth Brydeinig. Ymunodd Etholyddiaeth Hannover a'r Hesiaid hefyd ar ochr Awstria, a buont, dan arweiniad Siôr II, brenin Prydain Fawr, yn drech na'r Ffrancod ym Mrwydr Dettingen ar 27 Mehefin 1743. Ymgynghreiriodd Dugiaeth Safwy â'r Awstriaid ym Medi 1743, ac enciliodd lluoedd y Ffrancod yn ôl i ffiniau Teyrnas Ffrainc. Cychwynnodd Ail Ryfel Silesia yn 1744, a methiant fu ymdrechion Awstria i adennill Silesia.

Bu farw Charles Albert yn Ionawr 1745, a gwrthododd ei fab, Maximilian III Joseph, hawlio coron Awstria. Llwyddiant a fu ymgyrch y Ffrancod yn nhiriogaethau Awstriaidd yr Iseldiroedd yn 1745–46. Ymladdwyd rhyfeloedd hefyd rhwng y Ffrancod a'r Prydeinwyr yng Ngogledd America (Rhyfel y Brenin Siôr, 1744–48) a'r India (yr Ail Ryfel Carnatig, 1746–48). Bu hynt y rhyfel yn amhendant nes i'r pwerau wynebu trafferthion ariannol a galw am drafodaethau heddwch. Daeth y gwrthdaro dros olyniaeth y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd i ben yn sgil Cytundeb Aix-la-Chapelle ar 18 Hydref 1748, er i Silesia barhau'n rhan o Brwsia.

Categori:1740au
Categori:Hanes Awstria
Olyniaeth Awstria
Awstria
Walden

Llyfr Saesneg gan yr athronydd Americanaidd Henry David Thoreau yw ***Walden*** (teitl llawn: ***Walden; or, Life in the Woods***). Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn 1854. Mae'r testun yn fyfyrdod o fyw syml mewn amgylchedd naturiol. Mae'n disgrifio arbrawf cymdeithasol a mordaith darganfyddiad ysbrydol.

Yn y llyfr, mae Thoreau yn croniclo ei fywyd ar ei ben ei hun mewn caban pren, a adeiladodd yng nghoedwig ar dir ei ffrind Ralph Waldo Emerson ger Concord, Massachusetts. Safodd y caban yn agos at y llyn Pwll Walden, ac enwir y llyfr ar ei ôl. Bu Thoreau yn byw yno o 4 Gorffennaf 1845 i 6 Medi 1847, ac yn ystod yr adeg honno ysgrifennodd ei lyfr cyntaf, *A Week on the Concord and Merrimack Rivers*.

Trwy ymgolli ei hun ym myd natur, roedd Thoreau yn gobeithio ennill dealltwriaeth fwy gwrthrychol o gymdeithas trwy fewnwthiad personol. Byw syml a hunangynhaliaeth oedd ei nodau eraill. Ysbrydolwyd y prosiect gan syniadau athroniaeth drosgynnol, yr oedd yn esboniwr blaenllaw ohoni.

Heddiw, er gwaethaf nifer o beirniadaethau hallt gan feddylwyr eraill, mae *Walden* yn parhau i fod yn ddylanwadol ac yn un o weithiau llenyddiaeth enwocaf America.

## Dolenni allanol
* 
* *Walden* – copi digidol o'r argraffiad cyntaf

Categori:Athroniaeth yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau 1854
Categori:Llyfrau'r 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llyfrau athroniaeth y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau ffeithiol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Samuel Williams

Golygydd papur newydd ac awdur o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig oedd **Samuel Williams** (1824? – 30 Mehefin 1881). Fe’i ganwyd yn Utica, Efrog Newydd. Gweithiodd ar yr *Albany Evening Journal* a’r *San Francisco Evening Bulletin*. Ar ôl marw priododd ei wraig weddw (Elizabeth "Lizzie" Balmer Williams  1844-1926) â William Barnes Sr.

Soniwyd amdano yn 1882 yn y llyfr “Dwywaith O Amgylch Y Byd” gan W. O. Thomas:  "Gair am y Cymry: Pan oeddwn yn ymadael o San Francisco, yr oedd pedwar gwesty Cymreig, neu Hotels, fel y gelwid hwy, ar heol Broadway; ond erbyn hyn enw Italaidd sydd ar yr hen Cambrian House, a deallais nad oedd un Cymro yn cadw ty cyhoeddus ar yr holl heol. Ac ni welais neb a fedrai barablu yr iaith Gymraeg, hyd nes y cyrhaeddais swyddfa Proff. Price, yr hwn oedd yn brysurach, ac yn gwneyd mwy o fasnach nag erioed. Yno cyfarfyddais ag Obedog o Fon, J. R. Jones, ac amryw o Gymry caredig eraill mewn llawn gwaith. Ar ol hyn, ni chefais nemawr o drafferth i ddyfod o hyd i gynifer o'm hen gyfeillion Cymreig ag oeddynt yn aros yn y ddinas. Yn mhlith y Cymry mwyaf nodedig, enwaf Mr. R.T. Roberts, N.L. Jehu, H.A. Powell, W.A. Jones, Evan Watts, Rees Llewelyn, ac yn olaf Samuel Williams, Ysw., golygydd y Bulletin, yr hwn oedd yn meddu meddwl cryf a chorff gwan, ac erbyn hyn sydd yn gorwedd yn mhriddellau y dyffryn. Collodd San Francisco un o'r meddylwyr mwyaf galluog, pan fu farw Mr, Williams, ac yr oedd yn un o'r ysgrifenwyr rhwyddaf a mwyaf darllenadwy. Efe oedd Llywydd Budd Gymdeithas y Cymry yn San Francisco; a thrwy ei lafur ef y daeth y Gymdeithas i'r cyflwr llwyddiannus y mae ynddo."

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Genedigaethau'r 1820au
Categori:Marwolaethau 1881
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau