open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dolwyddelan

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Dolwyddelan**. Saif yn Nyffryn Lledr ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Enwir y pentref ar ôl Sant Gwyddelan, nawddsant y plwyf. Mae'r A470 a Rheilffordd Dyffryn Conwy yn pasio drwy'r pentref.

## Hanes
Yn ymyl y pentref ar glogwyn isel y mae Castell Dolwyddelan, un o gestyll Tywysogion Gwynedd a man geni Llywelyn Fawr yn ôl traddodiad. Yma hefyd y mae Tanycastell, man geni y pregethwr John Jones, Talysarn. Ychydig yn is i lawr y dyffryn ceir safle caer Rufeinig ym Mryn-y-Gefeiliau. Ar draws y ffordd i'r ffordd fawr ceir Tomen y Castell, sef hen domen o'r Oesoedd Canol.

bawd|dim|Dolwyddelan tuag 1875

## Llên gwerin
Un a aned yng Ngwm Wybrnant, uwchben Penmachno oedd Ellis Pierce (1841-1912), neu Elis o'r Nant, fel yr adnabyddid ef yngyffrediniol.  Ymysg y pynciau y rhoddai sylw iddynt oedd hanes y tywydd yn ei gynefin, Dolwyddelan, a enwir yn 'wlad y gôg', a'i thrigolion yn 'gwcws' hyd heddiw, oherwydd chwedl hynafol am y lle. Yn ôl y chwedl, ganrifoedd ynghynt penderfynodd y cwrddplwy' geisio cadw'r gôg yn No'ddelan drwy'r flwyddyn gan godiwal uchel o amgylch y fro.

## Y Bont Rufeinig
Uwchlaw'r pentref yn rhan uchaf y dyffryn mae hen bont a elwir Y Bont Rufeinig. Dywedir iddi gael ei chodi i gludo'r hen ffordd Rufeinig o *Canovium* (Caerhun) i Domen y Mur, gwersyll Rhufeinig ger Trawsfynydd. Mae ganddi bensaernïaeth anghyffredin iawn, gyda wyth fwa o gerrig anferth, ond ymddengys ei bod yn perthyn i'r cyfnod modern cynnar yn hytrach na'r cyfnod Rhufeinig. Mae'r hen ffordd i fyny'r dyffryn i Flaenau Ffestiniog yn ei chroesi.

300px|bawd|dim|Y Bont Rufeinig, Dolwyddelan

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl o Ddolwyddelan
*Paul Griffiths (g. 1973), dramodydd
*Ffion Dafis, actores
*Eigra Lewis Roberts, awdures
*Llywelyn ap Iorwerth, Tywysog Cymru
*Angharad James, bardd
*David Richard Jones, bardd
*John Jones, Talysarn, pregethwr o'r 19g
*John Lloyd-Jones (1885-1956), ysgolhaig a gofir am ei waith fel eiriadurwr hanesyddol ac awdurdod ar enwau lleoedd gogledd-orllewin Cymru
*Parch Robert Owen (tad Wynford Ellis Owen) ysbrydoliaeth y gyfres *Porc Peis Bach*
*George M L Davies
*Elis O'r Nant - llenor a llyfrwerthwr
*Nanws a'ch Robat

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Glenn Ford

Actor o Ganada oedd **Glenn Ford** (1 Mai 1916 – 30 Awst 2006).

## Ffilmiau
**Raw Nerve* (1991)
**Border Shootout* (1990)
**Casablanca Express* (1989)
**Happy Birthday to Me* (1981)
**Fukkatsu no hi* (a.k.a. *Virus*) (1980) ardson
**Day of the Assassin* (1979)
**The Visitor* (1979)
**Superman* (1978)
**Midway* (1976)
**Santee* (1973)
**Heaven with a Gun* (1969)
*''Smith!' (1969)
**Day of the Evil Gun* (1968)
**The Last Challenge* (1967)
**A Time for Killing* (1967)
**Rage* (1966)
**Is Paris Burning?* (1966)
**The Money Trap* (1965)
**The Rounders* (1965)
**Dear Heart* (1964)
**Fate Is the Hunter* (1964)
**Advance to the Rear* (1964)
**Love Is a Ball* (1963)
*''The Courtship of Eddie's Father*
**Experiment in Terror* (1962)
**Four Horsemen of the Apocalypse* (1962) **Pocketful of Miracles* (1961)
**Cry for Happy* (1961)
**Cimarron* (1960)
**The Gazebo* (1959)
**It Started with a Kiss* (1959)
**Torpedo Run* (1958)
**Imitation General* (1958)
**The Sheepman* (1958)
**Cowboy* (1958)
**Don't Go Near the Water* (1957)
**3:10 to Yuma* (1957) as Ben Wade
**The Teahouse of the August Moon* (1956)
**The Fastest Gun Alive* (1956)
**Jubal* (1956)
**Ransom!* (1956)
**Trial* (1955)
**Interrupted Melody* (1955)
**Blackboard Jungle* (1955)
**The Violent Men* (1955)
**The Americano* (1955)
**Human Desire* (1954)
**City Story* (1954)
**Appointment in Honduras* (1953)
**The Big Heat* (1953)
**Plunder of the Sun* (1953)
**The Man from the Alamo* (1953)
**Time Bomb* (1953)
**Affair in Trinidad* (1952)
**Young Man with Ideas* (1952)
**The Green Glove* (1952)
**The Secret of Convict Lake* (1951)
**Follow the Sun* (1951)
**The Redhead and the Cowboy* (1951)
**The Flying Missile* (1950)
**Convicted* (1950)
**The White Tower* (1950)
**The Doctor and the Girl* (1949)
**Mr. Soft Touch* (1949)
**Lust for Gold* (1949)
**The Undercover Man* (1949)
**The Return of October* (1948)
**The Loves of Carmen* (1948)
**The Man from Colorado* (1948)
**The Mating of Millie* (1948)
**Framed* (1947)
**Gallant Journey* (1946)
**A Stolen Life* (1946)
**Gilda* (1946)
**Destroyer* (1943)
**The Desperadoes* (1943)
**Flight Lieutenant* (1942)
**The Adventures of Martin Eden* (1942)
**Go West, Young Lady* (1941)
**Texas*
**So Ends Our Night* (1941)
**Blondie Plays Cupid* (1940)
**The Lady in Question* (1940)
**Babies for Sale* (1940)
**Men Without Souls* (1940)
**Convicted Woman* (1940)
**My Son Is Guilty* (1939)
**Heaven with a Barbed Wire Fence* (1939)
**Night in Manhattan'' (1937)

Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2006
Caerwrangon

[200px|de|bawd|Allor yn [Eglwys Gadeiriol Caerwrangon]]

Dinas ar Afon Hafren yn Swydd Gaerwrangon, yng ngorllewin Lloegr, yw **Caerwrangon** (Saesneg: *Worcester*). Mae'r ddinas rhyw 30 milltir (48&nbsp;km) i'r de-orllewin o Birmingham ac 29 milltir (47&nbsp;km) i'r gogledd o Gaerloyw. Rhed Afon Hafren trwy ganol y ddinas. Ymladdwyd brwydr olaf y Rhyfel Cartref yma, lle gorchfygodd Oliver Cromwell filwyr y Brenin Siarl II.

Mae ffyrdd yr A44, yr A449 a'r A38 yn pasio drwy'r dref.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Gadeiriol Caerwrangon
*Greyfriars (tŷ)
*"The Commandery"
*Theatr yr Alarch
*Tŵr Edgar (castell)
*Tŵr Eglwys Sant Andreas ("Glover's Needle")
*Yr Hen Palas
*Ysgol Caerwrangon

## Enwogion
*Baldwin, Archesgob Caergaint (m. 1190) - cydymaith Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188.
*John Vaughan, meistr haearn Dowlais (1799-1868)
*Syr Edward Elgar (1857-1934), cyfansoddwr
*Rosemary Hawley Jarman (1935-2015), nofelydd

## Gweler hefyd
*Eglwys Gadeiriol Caerwrangon
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Swydd Gaerwrangon
Caerwrangon
Categori:Dinas Caerwrangon
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Swydd Gaerwrangon
Gyda'r Glannau

200px|bawd|Clawr '''Gyda'r Glannau''' (Llyfrau'r Dryw, Llandybïe, 1941)
Nofel fer gan Edward Tegla Davies ("Tegla") yw '''''Gyda'r Glannau''''', gyhoeddwyd yn y gyfres clawr meddal boblogaidd gan Llyfrau'r Dryw, Llandybïe, yn 1941.

Hunangofiant ffug gweinidog Wesleiaidd yw'r nofel. Ei deitl llawn, yn null y cofiannau Cymraeg traddodiadol, yw

:GYDA'R GLANNAU / sef Atgofion / y Parchedig / WILLIAM CICERO-WILLIAMS / gyda nodiadau / gan / E. TEGLA DAVIES.

Fel yr awgryma ei enw, mae William Cicero-Williams yn hoff o draethu ar bob pwnc dan haul. Rhyw hunangofiant ffug am Tegla ei hun ydyw mewn gwirionedd, yn seiliedig ar ei brofiadau fel gweinidog Wesleiaidd yn symud o gylchdaith i gylchdaith o gwmpas trefi bach yng nghefn-gwlad Cymru.

Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1941
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Nofelau 1941
Hen Ffrindiau

200px|bawd|Clawr darluniedig argraffiad cyntaf **Hen Ffrindiau** gyda llun gan W. Mitford Davies (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1927)
Cyfrol o straeon byrion i blant gan Edward Tegla Davies yw ***Hen Ffrindiau***, a gyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, yn 1927. Ei deitl llawn yw, ''Hen Ffrindiau / Stori am gymeriadau / rhai o'r / Hen Benillion a'r Hen Ddywediadau''.

Ceir 12 pennod yn y llyfr a chyflwynir stori ddolennol sy'n llawn dychymyg a hiwmor ac sy'n seiledig yn fras ar gymeriadau traddodiadol o'r Hen Benillion, rhigymau poblogaidd a'r hen ddywediadau Cymraeg. Dyfynnir y pennill neu ddywediad perthnasol ar ddechrau pob pennod. Cawn hanesion ffraeth am gymeriadau fel y Cobler Coch o Ruddlan, y Ddafad Gorniog, yr Ebol Melyn, yr Iâr sy'n gori ar ben mynydd Penmaen-mawr, y Wraig ar ei ffordd i Gorwen, yr Eneth Deg Benfelen sy'n byw ym Mhen y Graig, a nifer o rai eraill. 

Mae rhesymeg abswrd y straeon yn ymylu ar y swreal ar adegau, yn debyg i gerddi nonsens Edward Lear e.e. "*The Owl and the Pussy-Cat*" (1871).

Mae'r llyfr yn glasur bach i "blant o bob oed", gan gynnwys oedolion. Ceir lluniau du a gwyn gan yr arlunydd Cymreig Wilfred Mitford Davies.

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1927
Edward Morgan Humphreys

Newyddiadurwr a nofelydd oedd **Edward Morgan Humphreys** (14 Mai 1882 – 11 Mehefin 1955), yn frodor o Ddyffryn Ardudwy, Meirionnydd (Gwynedd). "Celt" oedd ei lysenw adnabyddus.

## Gyrfa
Yn 1905 ymunodd E. Morgan Humphreys â staff *Y Genedl Gymreig* yng Nghaernarfon a chafodd ei benodi'n olygydd y papur 4 mlynedd yn ddiweddarach. Golygodd hefyd *The North Wales Observer* ac *Y Goleuad* ac roedd yn gyfrannydd cyson fel colofnydd ac adolygydd i'r *Manchester Guardian* a'r *Liverpool Daily Post* dan y ffugenw "Celt".

## Gwaith llenyddol
Ymroddodd E. Morgan Humphreys i ysgrifennu nofelau antur a ditectif cyfaddas i bobl ifanc yng Nghymru a gwnaeth gymwynas fawr trwy lenwi'r bwlch hwnnw gan fod pobl ifanc y cyfnod, fel heddiw, yn tueddu i droi at lyfrau Saesneg. Er eu bod yn storïau wedi'u hanelu at blant yn eu harddegau yn bennaf maent yn hynod ddarllenadwy ac yn ddiddorol i oedolion yn ogystal.

Ysgrifennodd yn ogystal lyfr ar hanes y wasg yng Nghymru a dwy gyfrol o bortreadau o enwogion Cymru, ynghyd â chyfieithiad o *Cwm Eithin*, clasur Hugh Evans.

## Llyfrau
bawd
### I blant a phobl ifanc
**Dirgelwch yr Anialwch* (1911)
**Rhwng Rhyfeloedd* (1924)
**Yr Etifedd Coll* (1924)
**Y Llaw Gudd* (1924)
**Dirgelwch Gallt Y Ffrwd* (1938)
**Ceulan y Llyn Du* (1944)
**Llofrudd yn y Chwarel* (1951)

### Eraill
**Y Wasg Gymraeg* (1945)
**The Gorse Glen* (1948). Cyfieithiad o *Cwm Eithin* gan Hugh Evans.
**Gwŷr Enwog Gynt* (1950, 1953)

## Llyfryddiaeth
*R. T. Jenkins, *Ymyl y Ddalen* (Wrecsam, 1957), tt. 175-189
*Bedwyr Lewis Jones, yn *Dewiniaid Difyr*, gol. Mairwen a Gwynn Jones (Llandysul, 1983)

## Gweler hefyd
*Clwb Awen a Chân


Categori:Dyffryn Ardudwy
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1955
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
Thomas Jones (arlunydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.''

Roedd **Thomas Jones** (26 Medi 1742 – 29 Ebrill 1803) yn arlunydd o Gymru ac yn ddisgybl i Richard Wilson. Fe'i ganed ym mhlwyf Cefn-llys, ym Maesyfed, Powys, ond cafodd ei fagu ym mhlas Pencerrig ger Llanelwedd. Ei lun enwocaf efallai yw *Y Bardd* (1774), llun sy'n crynhoi agweddau Rhamantaidd y cyfnod am orffennol "Gwyllt Walia".

## Blynyddoedd cynnar
Roedd ei rieni yn gobeithio y buasai'n cymryd Urddau Eglwysig ond roedd ei awydd i beintio'n rhy gryf. Cafodd ei anfon i Goleg Iesu, Rhydychen i astudio ar gyfer yr eglwys ond gadawodd yn 1761 i ddilyn gyrfa fel arlunydd. Daeth yn ddisgybl i Richard Wilson tra yn Llundain.

## Yr Eidal
200px|bawd|de|''Thomas Jones a'i Deulu'' yn yr Eidal (Francesco Renaldi, 1797).
Fel y mwyafrif o artistiaid y cyfnod o wledydd Prydain, aeth ar daith i'r Eidal yn ei lencyndod er mwyn cael ei addysgu yn nhechnegau'r Hen Feistri. Tra yn Napoli a Rhufain gwnaeth gyfres o beintiadau olew o strydoedd anhysbys a waliau tu cefn, yn dra wahanol i'r tirweddau crand, confensiynol yr oedd peintwyr fel ei athro yn arbenigo ynddynt. Daeth i adnabod yr alunydd Seisnig o dras Eidalaidd Francesco Renaldi, a baentiodd lun o Thomas Jones gyda'i deulu. Cyfaill arall oedd yr arlunydd Giuseppe Marchi, a baentiodd bortread o Thomas Jones; dyma'r unig bortread o'r arlunydd sydd ar gael.

Ceir nifer o enghreifftiau o'i baentiadau yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ac yn Oriel Genedlaethol Llundain. Maent yn weithiau o flaen eu hamser ac ni welwyd ffresni o'r fath mewn tirluniau hyd nes ddyfodiad Camille Corot a pheintwyr yr ysgol Barbizon yn y 19g.

## Pencerrig
Ar ôl treulio dwy flynedd ar bymtheg ar y cyfandir, dychwelodd Thomas Jones i fyw yn ei fro enedigol yn 1789. Mae ei luniau o ardal Pencerrig, sy'n dyddio o'r cyfnod olaf hwnnw yn ei oes, ymhlith ei orau.

## Dolenni allanol
*Detholiad o waith Thomas Jones, Casgliadau Amgueddfa Cymru.

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1742
Categori:Marwolaethau 1803
Categori:Peintwyr y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Faesyfed
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Dirgelwch yr Anialwch

200px|bawd|Clawr darluniedig *Dirgelwch yr Anialwch* (Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Swyddfa "Cymru", Caernarfon, 1911)
Cyfrol o waith Edward Morgan Humphreys a gyhoeddwyd yn Swyddfa *Cymru*, Caernarfon, 1911 yw ***Dirgelwch yr Anialwch***. Ei deitl llawn yw,

:DIRGELWCH YR ANIALWCH / ac / Ystraeon Ereill. / gan / E. Morgan Humphreys.

Mae'r gyfrol yn cynnwys wyth stori fer dychmygol ac iddynt gefndir hanesyddol neu led-hanesyddol. Lleolir yr anturiaethau yng Nghymru a thros y môr. Er eu bod braidd yn hen-ffasiwn i ddarllenwyr ar ddechrau'r 21g ar y pryd roeddynt yn ychwanegiad cyffrous a gwerthfawr i lenyddiaeth plant Cymru.
Dyma'r wyth stori:

:"Dirgelwch yr Anialwch"
:"Y Ddau Frawd"
:"Gorchest Wil Ifan"
:"Mab Llwyn y Ceirw"
:"Y Llong a'r Goeden"
:"Ar y Ffordd Ddu"
:"Dial y Cymry"
:"Croesaw Rhys Morus"

Mae'r llyfr yn gyfrol ddeniadol iawn, gyda chlawr lliwgar trawiadol a darluniau du a gwyn gan S. Maurice Jones ac Arthur E. Elias, dau arlunydd a gyfrannai'n gyson i gyhoeddiadau poblogaidd O.M. Edwards, *Cymru*, Cyfres y Fil a ''Cymru'r Plant''.

Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Categori:Llyfrau Cymreig 1911
Categori:E. Morgan Humphreys
Yr Etifedd Coll

200px|bawd|clawr meddal *Yr Etifedd Coll* (The Educational Publishing Co., Caerdydd, d.d.=1924)
Nofel i blant yn eu arddegau gan Edward Morgan Humphreys yw ***Yr Etifedd Coll***, a gyhoeddwyd yn 1924 gan The Educational Publishing Company, Caerdydd. Teitl llawn y nofel yw,

:YR ETIFEDD COLL / Hanes Ymchwil / Edward Prichard.

Nofel antur ydyw, ar seiliau ystrydebol braidd, sy'n adrodd hynt a helynt Cymro ifanc a'i anturiaethau yng Nghymru ac ar y môr yng Canolbarth America wrth iddo geisio cael hyd i'w frawd hŷn sydd wedi cael ei amddifadu o'i etifeddiaeth gan gyfreithwyr cnafaidd. Mae'n cael ei ddilyn gan asiantiaid ffiaidd y cyfreithwyr sy'n gwneud eu gorau glas i rwystro'r arwr. Mae prif thema'r nofel wedi bod yn gyfarwydd mewn ffuglen boblogaidd ers y 19g a bod rhai elfennau yn amlwg wedi'u benthyg o *Robinson Crusoe* a *Treasure Island*.

## Llyfryddiaeth 
*Edgar Jones, yn *Y Llenor* (Gwanwyn, 1925; adolygiad)
*R. Williams Parry, yn *Welsh Outlook* (Mai, 1925; adolygiad)

Categori:E. Morgan Humphreys
Categori:Llyfrau Cymreig 1924
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Categori:Nofelau 1924
Categori:Nofelau Cymraeg
Cristiano Ronaldo

bawd|Ronaldo a Messi

Chwaraewr pêl-droed o Bortiwgal yw **Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro** (ganwyd 5 Chwefror 1985). Mae'n chwarae i glwb Al Nassr yn Sawdi Arabia ac i dîm cenedlaethol Portiwgal.

## Gyrfa 
Dechreuodd Ronaldo ei yrfa yn nhîm ieuenectid Nacional ac arweiniodd ei lwyddiant iddo symud i Sporting CP dau dymor yn ddiweddarach. 

Daliodd talent Ronaldo sylw rheolwr Manchester United, Alex Ferguson ac arwyddodd gytundeb gyda'r tîm pan poedd yn 18 oed yn 2003 am £12.24 miliwn. Y tymor canlynol, enillodd Ronaldo ei anrhydedd cyntaf i'r clwb, Cwpan Lloegr, a chyrhaeddodd rownd derfynol yr UEFA Ewro 2004 gyda Phortiwgal, lle sgoriodd ei gôl ryngwladol gyntaf.

Ymunodd â Real Madrid yn 2009, lle mae o wedi chwarae dros 290 gem and sgorio dros 300 gol.

Ymunodd â Juventus yn 2018 am ffi o £100miliwn. Wedyn wnaeth o ail ymuno a tim Manceinion, Manchester United rhwn 2021-2022. 

Ers 2023 mae Ronaldo wedi chwarau pel droed i Al Nassr, tim pel droed yn Riyadh, sef prif dinas Sawdi Arabia. 

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pêl-droedwyr o Bortiwgal
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Manchester United
Gwalchmai ap Meilyr

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Gwalchmai (gwahaniaethu)''
Bardd Cymraeg y cysylltir ef a'i deulu â Threwalchmai ym Môn oedd **Gwalchmai ap Meilyr** (fl. 1130 - 1180). Mae ymhlith y cynharaf o'r Gogynfeirdd (Beirdd y Tywysogion).

## Bywgraffiad
Roedd yn fardd llys i Owain Gwynedd (Owain ap Gruffudd) ac i'w frodyr a chanai hefyd i Ddafydd ab Owain Gwynedd ac i Rodri ab Owain Gwynedd, dau o feibion Owain. Roedd Gwalchmai yn fab i Feilyr Brydydd ac yn dad i'r beirdd Meilyr ap Gwalchmai a Einion ap Gwalchmai a hefyd, efallai, i'r bardd Elidir Sais.

## Cerddi
Ei gerdd bwysicaf efallai yw *Gorhoffedd Gwalchmai*, un o gerddi Cymraeg mwyaf yr Oesoedd Canol.

## Llyfryddiaeth
### Testun
*''Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion*, gol. J. E. Caerwyn Williams (Caerdydd, 1994).

### Erthygl
*Erthygl gan Tomos Roberts yn *Gwŷr Môn'', gol. Bedwyr Lewis Jones (Y Bala, 1979). 

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1180au
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Trewalchmai
Al-Qaeda

Mae **Al-Qaeda** (Arabeg: القاعدة, al-Qā'idah; "y sefydliad" neu "y sylfaen") yn fudiad Islamaidd Sunni gyda'r nod o ddileu dylanwad tramor mewn gwledydd Mwslimaidd. Osama bin Laden oedd ei prif arweinydd hyd at ei farwolaeth ym Mai 2011. Ayman al-Zawahiri yw'r arweinydd ar hyn o bryd.

## Gweler hefyd 
* Boko Haram
* Cyfundrefn Al-Qaeda yn y Maghreb Islamaidd
* Gwladwriaeth Islamaidd Irac a'r Lefant
* Jabhat al-Nusra
* Terfysgaeth


Categori:Mudiadau Islamaidd
Categori:Mudiadau terfysgol
Hunangofiant Tomi

300px|bawd|Wyneb-ddalen a wyneb-ddarlun *Hunangofiant Tomi* (P. Jones-Roberts yn y Llyfrfa, Bangor, d.d.=1912)
Y gyfrol gyntaf o waith Edward Tegla Davies i blant yw ***Hunangofiant Tomi***. Fe'i gyhoeddwyd yn 1912, yng ngwasg Y Llyfrfa, Bangor. Llyfr bach 123 tudalen wedi ei argraffu'n ddestlus gan yr argraffydd Evan Thomas, gyda wyneb-ddalen gan y cyhoeddwr P. Jones-Roberts.

Cyfrol ydyw ar lun cyfres o hanesion dyddiadur dychmygol bachgen bach sy'n byw mewn pentref yng ngefn-gwlad Cymru. Mae'r iaith yn naturiol (yn ôl safon y cyfnod) a'r arddull yn ysgafn ac ysmala ac yn wahanol iawn i'r fath o "lyfrau plant" sur a difrifol, crefyddol eu naws, oedd yn cael eu cynnig i blant fel rheol. Dyma un enghraifft ohono, o'r bennod "Cader Ceridwen":

:''Wyddoch chi bedi bardd, ac a welsoch chi un rywdro? Wel yn wir y mae o'r peth rhyfedda welsoch chi rioed. Mi chwarddwch nes y byddwch chi'n sal wedi i chi unweth weld un. Y mae ene fardd yn byw yn ein hardal ni, ac yr yden ni yn cael miloedd o sport efo fo. Dyn ydi bardd, wyddoch, wedi cael ei daro gan blaened...''

Categori:Edward Tegla Davies
Categori:Llyfrau Cymreig 1912
Categori:Llyfrau plant Cymraeg
Categori:Nofelau 1912
Categori:Nofelau Cymraeg
Afan Ferddig

:*Gweler hefyd Sant Afan, ac Afan (gwahaniaethu).*

Bardd Cymraeg cynnar oedd **Afan Ferddig** (bl. 7g efallai). Ystyr y gair "Berddig" yw "bardd bychan" neu "*jester*"; ceir cyfeiriad arall at fardd o'r 11g a elwir Berddig, bardd yn llys Gruffudd ap Llywelyn yng Ngwent.

## Tystiolaeth amdano
Ychydig sy'n hysbys amdano. Mae rhai ysgolheigion yn credu mai ef yw awdur y gerdd "Moliant Cadwallon". Yn ôl un o Drioedd Ynys Prydain canai Afan i'r brenin Cadwallon ap Cadfan o Wynedd. Mae'n cael ei alw'n un o "Dri bardd coch eu gwaywffyn Ynys Prydain":

Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain:
Tristfardd bardd Urien,
A Dygynnelw bardd Owain ab Urien,
Ac Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan.

Roedd y Gogynfeirdd yn ei barchu fel bardd mawr, e.e. Cynddelw Brydydd Mawr sy'n dweud ei bod yn arferol ganddo ganu yn null Afan Ferddig:

Gnawd canaf i foliant fal Afan Ferddig.

## Gweler hefyd
*Y Cynfeirdd
*Canu'r Bwlch

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Canu'r Bwlch
Categori:Y Cynfeirdd
Categori:Llenorion y 7fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 7fed ganrif
Mur Mawr Tsieina

Hen amddiffynfa Tsieineaidd yw **Mur Mawr Tsieina** (長城, 长城, "Dinas Hir"). Ystyrir ei fod yn un o ryfeddodau'r byd. Os cynhwysir y muriau atodol sydd hefyd yn rhan ohono, mae'r Mur Mawr yn ymestyn am 50,000&nbsp;km. Mae'n ymestyn o'r ffin bresennol rhwng Tsieina a Gogledd Corea i fynyddoedd Qian Shang yng ngorllewin Tsieina.

Dywedir yn gyffredinol bod y mur cyntaf wedi ei adeiladu yn y 3edd ganrif C.C. yn ystod teyrnasiad Qin Shi Huang (Ying Zheng), Ymerodwr Cyntaf Brenhinllin Qin, ond mewn gwirionedd codwyd rhan gyntaf y Mur Mawr mor gynnar â'r 7fed ganrif C.C.. Hyd at yr 17g O.C. roedd ymerodrau Tsieina yn dal i adnewyddu ac ehangu'r Mur.

Roedd yn fwy nac amddiffynfa yn unig. Bu iddo rôl pwysig yn y rhwydwaith cludiant dros dir Canolbarth Asia i'r Dwyrain Canol ac Ewrop a elwir Llwybr y Sidan ac mewn datblygiadau diwylliannol ac economaidd o boptu iddo yn ogystal.

Mae'r rhannau mwyaf enwog heddiw i'w gweld yn *Shanhaiguan*, *Gubeikou*, *Juyongguan*, *Badaling*, Ynamenguan*, *Ningwuguan*, *Jiayuguan* a *Lintao*.

## Llyfryddiaeth
*Luo Zhewen a Zhao Luo, *The Great Wall of China in History and Legend'' (Beijing, 1986). ISBN 0835114546

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Tsieina
Categori:Gororau
Categori:Hanes Asia
Categori:Hanes Tsieina
Mawr Tsieina
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Tsieina
Nest ferch Rhys ap Tewdwr

Roedd y Dywysoges **Nest** yn ferch i Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – m. cyn 1136; fl. 1100-1120).

Adwaenir Nest fel **Helen Cymru** oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran. Roedd hi'n hardd eithriadol a chafodd garwriaethau niferus. Dywedir iddi esgor ar dros bymtheg o blant.

Tua'r flwyddyn 1100 priododd â Gerald de Windsor. Ymhlith ei phlant gan Gerallt o Windsor oedd ei ferch Angharad. Priododd Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr; un o'i meibion oedd y llenor enwog Gerallt Gymro.

Cafodd fab gyda Harri I, brenin Lloegr, a gafodd yr enw Henry Fitz Roy. Lladdwyd ef pan oedd un un o arweinwyr y fyddin a ymosododd ar Ynys Môn yn 1157, yn ystod cyrch brenin Lloegr yn erbyn Owain Gwynedd. Cafodd Nest hefyd nifer o blant gan Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, yn cynnwyd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon i ddechrau'r goresgyniad Normanaidd yno.

## Ffuglen
Ysgrifennwyd dwy nofel ramantaidd am hanes Nest a'i bywyd anturiaethus gan Geraint Dyfnallt Owen, sef *Nest* (1949) a ''Dyddiau'r Gofid'' (1950).

Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Merched yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Tywysogesau Deheubarth
Rhaglen deledu

Mae **rhaglen deledu** neu **sioe deledu** yn ddarn o'r deunydd a ddarlledir ar deledu er mwyn adlonni, difyrru neu hysbysu. Gall bod yn episod unigol neu, fel arfer, yn rhan o **gyfres deledu**. Mae nifer yr episodau mewn cyfres yn amrywio – ym Mhrydain mae cyfres gomedi fel arfer yn para chwe episod (un pob wythnos am chwe wythnos), tra bo gan operâu sebon cymaint o episodau'r wythnos am amser amhendant. Yn yr Unol Daleithiau, bu cyfresi drama a chomedi yn para am rhan fwyaf y flwyddyn, gyda dros ugain o episodau.
Gaspé

bawd|dde|250px|Lleoliad yn nhalaith Québec

Tref ar derfyn dwyreiniol Penrhyn Gaspé yn nhalaith Québec, Canada yw **Gaspé**. Lleolir yn ardal Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine.
Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd ganddi boblogaeth o 14,932. Glaniodd Jacques Cartier, y fforiwr Llydaweg, ar safle Gaspé ar 24 Gorffennaf 1534, gan hawlio'r wlad dros François I a Ffrainc.

## Dolenni allanol
*Gwefan Tref Gaspé (Ffrangeg)

Categori:Dinasoedd Québec
Brenhinllin Qin

200px|bawd|Yr Ymerodr Qin Shi Huang

Pumed brenhinllin fawr Tsieina, yn dilyn brenhinllinoedd y Xia, y Shang, Brenhinllin Zhou Gorllewinol a Brenhinllin Zhou Dwyreiniol oedd **Brenhinllin Qin**. Rheolodd y Qin Tseinia rhwng 221 a 207 C.C..

200px|bawd|canol|Tiriogaeth Ymerodraeth Tseinia dan y Qin

Dim ond dau ymerodr Qin a reolodd:
:Qin Shi Huang, "Yr Ymerodr Cyntaf", enw bedydd Ying Zheng (teyrnasodd 221-210 C.C.).
:"Yr Ail Ymerodr" (ei unig deitl swyddogol), enw bedydd Hu Hai (teyrnasodd 209-207 C.C.).

Er mai byr oedd parhâd y Qin mae eu teyrnasiad yn beysig iawn yn hanes Tsieina oherwydd nhw a sefydlodd o'r ymerodraeth o'r newydd yn sgîl y cyfnod cythryblus o anhrefn a rhyfel a elwir Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar ("The Warring States Period" yw'r ymadrodd Saesneg arferol). O gyfnod y Qin ymlaen atgyfnerthwyd Mur Mawr Tsieina yn gyson. Y Qin hefyd a greodd yr amgylchiadau angenreidiol o heddwch a sefydlogrwydd ar gyfer blodeuo iaith a diwylliant Tseinia a chychwyn cyfnod Clasurol yn ei hanes.

## Llyfryddiaeth 
* K.C. Latourette, *The Chinese: their history and culture* (Llundain, 1964)
* William Watson, *Early Civilization in China* (Llundain, 1966)


Qin
Québec

Gall **Québec** gyfeirio at:

* Québec (talaith), talaith yn nwyrain Canada
* Québec (dinas), dinas yn nwyrain Canada a phrifddinas talaith Québec
Québec (dinas)

Prifddinas talaith Québec yng Nghanada yw **Québec** ar gymer Afon St Lawrence ac Afon St Siarl. Mae hen ddinas Québec yn Safle Treftadaeth Rhyngwladol UNESCO, ac mae waliau'r hen ddinas yn 4.6 cilomedr o hyd.

Tarddiad yr enw yw 'Kebek; gair Algonquin sydd yn golygu 'Lle ma'r afon yn culhau'

## Hanes 
* 1535 - Adeiladodd Jacques Cartier gaer Quebec.
* 1608 - Mae dinas Quebec yn dod yn brifddinas "Ffrainc Newydd".
* 1759
** 12 Medi - Brwydr y Gwastadoedd Abraham rhwng yr Unol Daleithiau a Ffrainc. 
** 13 Medi - Marwolaeth James Wolfe, arweinydd y fyddin Brydeinig.
** 14 Medi - Marwolaeth Louis-Joseph de Montcalm, arweinydd y fyddin Ffrengig.
* 1763 Trosglwyddwyd Canada i Brydain gan Gytundeb Paris.
* 1867 - Mae dinas Quebec yn dod yn brifddinas talaith Québec.
* 1925 (2 Chwefror) - Daeargryn Charlevoix-Kamouraska

## Adeiladau 
* Château Frontenac (hotel)

## Cludiant
Mae Maes Awyr Jean Lessage yn gwasanaethu Quebec, ac mae trenau VIA Rail yn teithio rhwng Toronto, Ottawa, Montreal a Quebec.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px|Chateau Frontenac gyda'r nos
bawd|dim|350px|Glannau Afon St Lawrence, Québec

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Quebec

Categori:Québec (dinas)
Categori:Québec
Cap-Rouge

Tref yng nghanol Québec, Canada yw **Cap-Rouge**, ar lannau gogleddol Afon St Lawrence. Yn wreiddiol, roedd yn dref annibynnol, ond ymgorfforwyd o fewn dinas Québec yn 2002. Erbyn heddiw, mae'n rhan o fwrdeistref Laurentien. Poblogaeth Cap-Rouge yn 2002 oedd 14,163 o drigolion.

## Hanes
Ceisiodd Jacques Cartier sefydlu'r dreflan barhaol Ewropeaidd gyntaf yng ngogledd America ar safle presennol Cap-Rouge ym 1541. Goroesodd treflan Charlesbourg-Royal am flwyddyn o 1541 hyd yr haf o 1542, dan ddioddef gaeaf caled o achos tywydd llym ac ymosodiadau gan yr Iroquoiaid brodorol yn Stadacona. Yn2006 darganfuwyd olion y dreflan gan archaeolegwyr Canadaidd, gan gynnwys crochenwaith faïence Eidalaidd o'r cyfnod, sy'n cadarnhau presenoldeb Ewropeaid ar y safle.

## Dolenni allanol
Adroddiad am ddarganfyddiadau archaeolegol yn Cap-Rouge  (Saesneg)

Categori:Québec (dinas)
Jean-François de la Rocque de Roberval

Gwladychwr arloesol o Ffrainc yng Nghanada, milwr, a môr-leidr oedd **Jean-François de La Roque de Roberval** (1500 – 1560). Fe'i ganed yn Carcassonne, Aude, yn ne Ffrainc.

Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif
Categori:Fforwyr o Ffrainc
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1500
Categori:Hanes Canada
Categori:Marwolaethau 1560
Categori:Milwyr o Ffrainc
Categori:Môr-ladron
Categori:Morwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Aude
Charlesbourg-Royal

Y dreflan Ffrengig gyntaf ar gyfandir Gogledd America oedd **Charlesbourg-Royal**. Sefydlwyd gan Jean-François de la Rocque de Roberval ar fordaith o dan arweinyddiaeth Jacques Cartier ym 1541. Goroesodd y gwladychwyr dros y gaeaf er gwaethaf oerfel llym ac ymosodiadau gan y llwyth Iroquoiaidd lleol, ond cefnasant ar y safle flwyddyn yn ddiweddarach. Adeiladwyd tref newydd Cap-Rouge ar safle gyfagos yn y 1600au.

Categori:Hanes Canada
Tomás de Torquemada

Brawd Dominicaidd ac Arch-chwilyswr Sbaenaidd oedd **Tomás de Torquemada** (1420 – 16 Medi, 1498). Roedd yn nai i Juan de Torquemada. Chwaraeodd rôl flaenllaw yn Chwil-lys Sbaen, ac mae ei enw wedi dod yn gyfystyr ag annioddefgarwch crefyddol a chreulondeb.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Pobl o Sbaen
Categori:Cristnogaeth
Categori:Urdd y Dominiciaid
Categori:Genedigaethau 1420
Categori:Marwolaethau 1498
Juan de Torquemada

Cardinal a chlerigwr blaenllaw o Sbaenwr yn y bymthegfed ganrif oedd **Juan de Torquemada** (1388 – 26 Medi 1468). Fe anwyd ac addysgwyd yn Valladolid. Ei nai oedd yr Arch-chwilyswr Tomás de Torquemada.

Ymunodd ag Urdd y Dominiciaid yn ifanc, gan ragori mewn dysg a duwiolfrydedd. Ym 1415, hebryngodd bennaeth ei urdd i Gyngor Konstanz. Oddi yno aeth i Baris i astudio, gan ennill doethuriaeth yno ym 1423. Bu'n dysgu am beth amser ym Mharis cyn cael ei benodi'n brior yŷ cynta'r Brodyr Dominicaidd yn Valladolid, ac wedyn yn Toledo. Ym 1431 fe alwyd i Rufain gan Bab Eugenius IV a'i wneud yn *magister sancti palatii*. Bu'n flaenllaw yng Nghyngor Basel, a daeth yn gardinal yn 1439. Bu farw yn Rhufain ym 1468.

## Gweithiau
**Meditationes, seu Contemplationes devotissimae* (Roma, 1467)
**In Gratiani Decretum commentarii* (4 cyfrol, Fenis, 1578)
**Expositio brevis et utilis super toto psalterio* (Mainz, 1474)
**Quaestiones spirituales super evangelia totius anni* (Brixen, 1498)
**Summa ecclesiastica* (Salamanca, 1550)

File:Torquemada, Juan de – Decretum Gratiani, 1727 – BEIC 14173123.jpg|*Decretum Gratiani*, 1727

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1388
Categori:Marwolaethau 1468
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Sbaen
Categori:Llenorion Catholig o Sbaen
Categori:Llenorion Lladin o Sbaen
Categori:Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Categori:Urdd y Dominiciaid
Norfolk

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Lloegr yw **Norfolk**.

bawd|dim|200px|Lleoliad Norfolk yn Lloegr

## Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
### Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn saith ardal an-fetropolitan:

350px|dim

# Dinas Norwich
# Ardal De Norfolk
# Bwrdeistref Great Yarmouth
# Ardal Broadland
# Ardal Gogledd Norfolk
# Bwrdeistref King's Lynn a Gorllewin Norfolk
# Ardal Breckland

### Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn naw etholaeth seneddol yn San Steffan:
* Broadland
* Canol Norfolk
* De Norfolk
* De Norwich
* De-orllewin Norfolk
* Gogledd Norfolk
* Gogledd Norwich
* Gogledd-orllewin Norfolk
* Great Yarmouth

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Cyngor Sir Norfolk


Categori:Siroedd seremonïol Lloegr
Marovo

Iaith a siaredir ar ynysoedd yn Lagŵn Marovo ac o'i gwmpas yn Nhalaith Ddwyreiniol yr Ynysoedd Solomon yw **Marovo**. Mae'n perthyn i'r grŵp Oceanig o fewn teulu yr ieithoedd Awstronesaidd. Mae'n perthyn i'r is-grŵp New Georgia ynghyd â deg iaith arall:

*Bareke
*Ganoqa
*Hoava
*Kusaghe
*Lungga
*Nduke
*Roviana
*Simbo
*Ughele
*Vangunu

## Cystrawen
Mae Marovo yn iaith ferf gyntaf. Y drefn arferol o brif elfennau'r frawddeg yw Berf – Goddrych - Gwrthrych (fel y Gymraeg). Mae ganddi eirynnau negyddol sy'n rhagflaenu'r ferf.

## ffynonellau
* Lynch, John, Ross, Malcolm, a Crowley, Terry (gol.). 2002. *The Oceanic languages*. Richmond: Curzon Press.

Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Ynysoedd Solomon
Gwleidyddiaeth

Trwy **wleidyddiaeth** mae grwpiau o bobl yn gwneud penderfyniadau sy'n effeithio ar cymunedau o bobl neu wlad gyfan. Defnyddir y term fel arfer i ddisgrifio ymddygiad o fewn llywodraethau gwladol, cynghorau a chyrff yn cynnwys sefydliadau: corfforedig, academaidd, a chrefyddol.

Mae gwleidyddiaeth yn cynnwys cysylltiadau cymdeithasol sy'n ymwneud ag awdurdod neu bŵer ac yn cyfeirio at reoliad uned wleidyddol, ac i'r dulliau a thactegau a ddefnyddir i ffurfio a chymhwyso polisi.

Astudiaeth ymddygiad gwleidyddol yw gwyddor gwleidyddiaeth, ac mae'n archwilio caffaeliad a chymhwysiad pŵer. Mae meysydd cysylltiedig yn cynnwys athroniaeth wleidyddol, sy'n ymchwilio i sail resymegol am wleidyddiaeth ac egwyddor am ymddygiad cyhoeddus, a gweinyddiaeth gyhoeddus, sy'n archwilio ymarferion y dren lywodraethol.

## Gweler hefyd 
* Gwyddor gwleidyddiaeth


Categori:Cymdeithas
Chichester

Dinas fechan a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw **Chichester** (hen enw Cymraeg **Caerfuddai**). Hi yw tref sirol Gorllewin Sussex. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Chichester, ac mae pencadlys yr ardal yn y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 26,795.

## Hanes
Roedd Chichester yn anheddiad pwysig yn y cyfnod Rhufeinig. Yn y pentref Fishbourne, ger Chichester, mae archeolegwyr wedi dod o hyd i'r fila Rufeinig helaeth. Credir mai palas brenin Prydain o'r enw Togidubnus ydoedd. Mae Chichester hefyd yn cynnwys olion amffitheatr Rufeinig. O dan lawr yr eglwys gadeiriol mae olion brithwaith Rhufeinig.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castell (adfail)
*Croes Chichester
*Eglwys gadeiriol
*Novium (amgueddfa)
*Theatr Minerva
*Tŷ'r Cyngor
*Ysbyty Sant Rhisiart

## Enwogion
*William Collins (1721–1759), bardd
*Leslie Rands (1900–1972), canwr opera
*Michael Elphick (1946–2002), actor
*Kate Mosse (g. 1961), awdures
*Magwyd yr actores Cymreig Honeysuckle Weeks yn Chichester.

## Gefeilldrefi
Mae Dinas Chichester wedi gefeillio gyda:
*  Chartres, Ffrainc, ers 1959
*  Ravenna, Yr Eidal

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Chichester
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Categori:Trefi Gorllewin Sussex
Teisen foron

250px|de|bawd|Teisen foron
Teisen neu gacen yn cynnwys moron yw **teisen foron**. Yn aml, rhoddir eisin hufen sy'n cynnwys fanila ar ei ben.

Yn ne-ddwyrain Asia ceir pryd o'r enw *Chai tow kway* a elwir hefyd yn *deisen foron*, eithr nid oes moron ynddo! Ei gynhwysion ydy reis, rhuddugl, daikon ac wyau.

Moron
Iaith safonol

**Iaith safonol** yw ffurf o iaith, boed yn llafar neu'n ysgrifenedig, sydd yn dilyn rheolau gramadegol gan osgoi unrhyw ffurf o dafodiaith neu eiriau benthyg, fel a welir yn Wenglish.

Categori:Ieithoedd
Categori:Ieithyddiaeth
Ardal 51

Ardal yn yr Unol Daleithiau yn ne Nevada yw Ardal 51. Yng nghanol yr ardal, ar lan ddeheuol Llyn Groom, ceir maes awyr filwrol mawr a chaiff y man hwn ei ystyried fel un o fannau mwyaf cyfrinachol y byd. Mae canolfan filwrol yno. Prif bwrpas y ganolfan filwrol yw i ddatblygu ac arbrofi awyrennau a systemau arfog newydd. Lleolir y ganolfan ar dir hyfforddi ac arbrofi enfawr Awyrlu'r Unol Daleithiau. Honnir ei fod yn ardal o ddirgelwch am ymweliadau gan fodau allfydol yw **Ardal 51** (Saesneg: *Area 51*).

Yn aml ni chynhwysir yr ardal ar fapiau o'r wlad, ac arweiniodd hyn at sibrydion fod astudiaethau dirgel ar fodau allfydol yn digwydd yn yr ardal. Prin y mae Llywodraeth yr Unol Daleithiau yn cydnabod bodolaeth y ganolfan ac mae hyn wedi arwain at sawl theori am bwrpas Ardal 51. Theori boblogaidd yw i'r lluoedd arfog gaethiwo creadur allfydol wedi digwyddiad dirgel Roswell yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif.

Defnyddir enwau eraill i gyfeirio at Ardal 51. Mae rhain yn cynnwys "Dreamland", "Paradise Ranch", "Home Base", "Watertown Strip", Llyn Groom ac yn fwyaf diweddar "Maes Awyr Homey". Mae'r ardal yn rhan o Ardal Gweithredu Milwrol Nellis, a chyfeiria peilotiaid milwrol at yr awyr nad oes caniatâd hedfan (R-4808N[8]) fel The Box.

Categori:Daearyddiaeth Nevada
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Steve Irwin

Cyflwynydd teledu o Awstralia oedd '''Stephen Robert 'Steve' Irwin'* (22 Chwefror 1962 – 4 Medi 2006).

Bu farw yn 44 oed, ar ôl cael ei bigo gan morgath ddu cynffon fyr. Ar y pryd roedd yn ffilmio rhaglen ddogfen yn y Barriff Mawr, ar arfordir gogledd-ddwyrain Awstralia.

## Gwaith
### Teledu 
* *The Crocodile Hunter* (1997-2004)
* *Croc Files* (1999-2000)
* *New Breed Vets with Steve Irwin* (2005)
* *Steve Irwin's Great Escapes'' (2006)

## Gweler hefyd 
* Australia Zoo
* Bindi Irwin

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwynwyr teledu o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl fu farw trwy ymosodiadau gan anifeiliaid
Lefiathan

[250px|bawd|Duw yn lladd **Lefiathan** (engrafiad gan [Gustave Doré, 1865)]]
Anghenfil chwedlonol dinistriol sy’n byw yn nyfnderoedd y môr yw **Lefiathan**. Cyfeirir at Lefiathan sawl gwaith yn y Beibl. Duw a’i creodd *er difyrrwch* (gw. Salm. 104.25-26).

Ceir disgrifiad llawn a lliwgar yn *Llyfr Job* (Job 41). Dywedir amdano, "Nid oes tebyg iddo ar y ddaear, creadur heb ofn dim arno. Y mae’n edrych i lawr ar bopeth uchel; ef yw brenin yr holl anifeiliaid bach" (Job 41.33-34). Dywed Duw wrth Job am Lefiathan, "Os ceisir ei drywanu â’r cleddyf, ni lwyddir, nac ychwaith â’r waywffon, na’r dagr, na’r bicell. Y mae’n trafod haearn fel gwellt, a phres fel pren wedi pydru. Ni all saeth wneud iddo ffoi, ac y mae’n trafod cerrig-tafl fel us. Fel sofl yr ystyria’r pastwn, ac mae’n chwerthin pan chwibana’r bicell" (Job 41.26-29). Mae’n ddychrynllyd ei olwg. Pan ddaw Duw i waredu Israel bydd "yn cosbi Lefiathan, y sarff wibiog, Lefiathan, y sarff gordeddog, ac yn lladd y ddraig sydd yn y môr" (Eseia 271). Mae ganddo sawl pen yn ôl y Salmydd: "Ti, â’th nerth, a rannodd y môr; torraist bennau’r dreigiau yn y dyfroedd. Ti a ddrylliodd bennau Lefiathan, a’i roi’n fwyd i fwystfilod y môr" (Salm 74.13-14).

Gellid ei gymharu â Behemoth, anghenfil arall o'r traddodiad Beiblaidd, sy’n tra-arglwyddiaethu ar anifeiliaid y tir yn yr un modd ag mae Lefiathan yn ben ar greaduriaid y môr. Gelwir brenhinoedd gormesol wrth ei enw. Yn yr Oesoedd Canol credid yr ymddangosai fel un o’r arwyddion o ddiwedd y byd a’r Farn Fawr:

:Llwyth byt yg griduan;
:Ergelawr [huan];
:Dygetawr Llawethan
:(*Armes Dydd Brawd¹*, BBGCC 20.27-9).

Mae'r athronydd Seisnig Thomas Hobbes yn benthyg yr enw yn ei lyfr dylanwadol *Leviathan*; yno saif yr anghenfil am Lywodraeth sydd efallai yn ddychrynyllyd oherwydd ei nerth a'i gallu ac eto'n angenreidiol er lles dynolryw.

Yn ôl yr emynydd a'r Methodist William Williams Pantycelyn, y crocodeil yw'r Lefiathan: "y Crocodeil, anghenfil o bysgodyn yn afon yr Aipht yw'r Lefiathan a sonier amdano yn llyfr Job" (Golwg ar Deyrnas Crist II, t. 75).

## Llyfryddiaeth
Daw'r dyfyniadau o'r *Beibl Cymraeg Newydd*.
*Marged Haycock (gol.), *Blodeugerdd Barddas o Ganu Crefyddol Cynnar* (1994). (=BBGCC uchod).
*J.C.J. Metford, *Dictionary of Christian Lore and Legend* (Llundain, 1983). ISBN 0500273731

## Dolenni allanol
*  Putting God on Trial- The Biblical Book of Job  Lefiathan mewn llenyddiaeth.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Mytholeg Iddewig
Categori:Yr Hen Destament
Behemoth

[200px|bawd|**Behemoth** a Lefiathan yn ymladd â'i gilydd (llun gan [William Blake)]]
Creadur mytholegol (Hebraeg בהמות, *Bəhēmôth*, *Behemot*, ''B'hemot*, ffurf lluosog ar y gair בהמהbəhēmāh, "anifail", efallai ; Arabeg بهيموث *Bahīmūth* neu بهموت *Bahamūt'') y cyfeirir ato yn Llyfr Job, 40:15-24. Fel metaffor mae'n disgrifio unrhyw greadur neu beth anferth.

Yn y traddodiad Iddewig, Behemoth yw'r pennaf o anifeiliaid y tir, yn anghenfil elfennol anorchfygol; yn yr un modd mai Lefiathan yn ben ar greaduriaid y môr a Ziz yn ben ar greaduriaid yr awyr.

Mae Behemoth yn chwarae rhan bwysig yn esgatoleg yr Iddewon. Bydd Behemoth a Lefiathan yn ymladd â'i gilydd ar ddiwedd y byd. Ar ôl lladd nifer o greaduriaid llai byddent yn lladd ei gilydd a bydd y dynion olaf i oroesi yn gwledda ar eu cig. Mae traddodiad *haggaidd* diweddarach yn ychwanegu bydd y Ziz yn cymryd rhan yn y frwydr olaf honno yn ogystal.

Mae sawl damcaniaeth ynglŷn â chynsail posibl i Fehemoth ym myd yr anifeiliaid. Mae'r fwyaf credadwy ohonynt yn awgrymu mai o adroddiadau teithwyr am y dyfrfarch (hippopotamus) neu'r eliffant y daeth y bwystfil dychmygol i fodolaeth.

## Dolenni allanol 
*  *Jewish Encyclopedia*: Behemoth.
*  *Putting God on Trial- The Biblical Book of Job*  y Behemoth mewn llenyddiaeth.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Yr Hen Destament
Categori:Mytholeg Iddewig
Arne Jacobsen

Dylunydd a phensaer o Ddenmarc oedd **Arne Jacobsen** (11 Chwefror 1902 – 24 Mawrth 1971).

Mae ei waith yn cynrychioli goreuon pensaernïaeth yr arddull modernaidd Danaidd. Ymysg ei brif gampweithiau mae Neuadd y Ddinas, Århus (1942), yr SAS Royal Hotel, Copenhagen (1960), Coleg y Santes Catrin, Rhydychen (1964), ac adeilad Banc Cenedlaethol Denmarc (1971).

bawd|dim|Neuadd y Ddinas, Århus

Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1971
Categori:Penseiri o Ddenmarc
Banc Cenedlaethol Denmarc

bawd|300px|dde|Adeilad Banc Cenedlaethol Denmarc

Banc canolog Denmarc sy'n gyfrifol am ryddhau uned ariannol Denmarc, y krone, yw **Banc Cenedlaethol Denmarc** (Daneg: *Danmarks Nationalbank*). Sefydlwyd ar 1 Awst 1818 gan y Brenin Frederick VI. Dyluniwyd adeilad y Banc (1965–71) gan y pensaer Danaidd nodedig, Arne Jacobsen.

### Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol y banc

Cenedlaethol Denmarc
Categori:Llywodraeth Denmarc
Categori:Sefydliadau Denmarc
Categori:Banciau Denmarc
Prifysgol

Sefydliad addysg uwch ac ymchwil yw **Prifysgol**, sy'n rhoi graddau academig ar bob lefel (baglor, meistr a doethur) mewn amrywiaeth o bynciau. Mae prifysgol yn darparu addysg drydyddol a phedryddol. Mae'r gair am brifysgol mewn sawl iaith (Ffrangeg "*université*" er enghraifft) yn dod o'r ymadrodd Lladin *universitas magistrorum et scholarium*, sy'n golygu "*cymuned o feistrau ac ysgolheigion*."

## Gweler hefyd 
* Derbyn myfyrwyr prifysgolion
* Prifysgol Cymru
* Rhestr o prifysgolion yn y DU
* Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol


Categori:Prifysgolion a cholegau
Ziz

bawd|300px|Lefiathan, Behemoth a Ziz (llawysgrif ganoloesol)
Creadur mytholegol, cawr o aderyn ym mytholeg yr Iddewon, cyffelyb i roc y Nosweithiau Arabaidd, yw'r **Ziz**.

Dywedir bod rhychwant ei adenydd yn ddigon mawr i guddio'r haul. Credir yn ogystal fod y Ziz wedi eu creu i ammddiffyn yr adar mân. Fel Lefiathan a Behemoth mae'n fath o anifail elfennol sy'n cynrhychioli anifeiliaid eraill a geir yn ei elfen (yr awyr yn achos y Ziz, dŵr a daear yn achos y ddau arall) ac yn eu rheoli.

Yn ôl traddodiad, bydd cig y Ziz yn cael ei fwyta fel rhan o'r wledd fawr (*Siyum Hiyat HaMatim*) a roddir i'r ffyddlon ar ddiwedd y byd, ynghyd â chig Lefiathan a Behemoth. Mae'r Ziz yn debyg i'r aderyn mytholegol Persaidd y Simurgh. Mae rhai rabbiaid yn ei uniaethu â'r *Kar*, y *Khara*, y *Hadhayosh* a'r *Chamrosh*, adar mytholegol eraill yn y traddodiad Iddewig. Yn y gorffennol gwelid y triawd Behemoth, Lefiathan a Ziz mewn lluniau a murluniau Iddewig yn yr Almaen.

Yn chwedlau gwerin a llenyddiaeth plant yr Iddewon mae'r Ziz yn dal i fod yn ffigwr poblogaidd heddiw.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Adar mytholegol
Categori:Mytholeg Iddewig
Llyfrgell Frenhinol Denmarc

bawd|300px|dde|Y Diemwnt Du
Llyfrgell genedlaethol Denmarc a llyfrgell fwyaf Llychlyn yw **Llyfrgell Frenhinol Denmarc**. Sefydlwyd tua 1648 gan Frederik III. Lleolir heddiw ar bedwar safle: Fiolstræde (canol Copenhagen, gwyddorau cymdeithasol), Amager (dyniaethau), Nørrebro (gwyddorau naturiol a meddygol) a phrif safle Slotsholmen (pob maes). Adeiladwyd adeilad cyntaf safle Slotsholmen ym 1906 fel copi o gapel palas Siarlymaen yn egwlys gadeiriol Aachen. Agorwyd adeilad newydd yn gyfagos i'r hen un ym 1999, a adnabyddir fel y **Diemwnt Du** (*Den sorte diamant*) o achos ei orchudd o farmor a gwydr du. Mae'n cynnwys neuadd gyngerdd yn ogystal â'r llyfrgell.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1999
Categori:Copenhagen
* Brenhinol Denmarc
Denmarc
Categori:Sefydliadau 1648
Ysgol Gresham

bawd|Porth yr ysgol
bawd|dde|200px|Ysgol Gresham (Gresham's School), 1838

Ysgol breswyl annibynnol yn Holt, Norfolk, de-ddwyrain Lloegr, yw **Ysgol Gresham** (Saesneg: ''Gresham's School'').

Sefydlwyd yr ysgol yn 1555 gan Syr John Gresham, fel ysgol rhamadeg. Heddiw mae tua 540 o ddisgyblion ynddi a thros 90 o athrawon gan gynnwys y prifathro, Antony R. Clark.

## Cyn-ddisgyblion enwog
*W. H. Auden, bardd
*Lennox Berkeley, cyfansoddwr
*Benjamin Britten, cyfansoddwr
*Erskine Childers - Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon
*Christopher Cockerell, peiriannydd
*James Dyson, peiriannydd
*Stephen Fry, actor
*Sienna Guillory, actores
*Donald Maclean
*John Reith
*Stephen Spender, bardd
*John Tusa, newyddiadurwr

## Dolenni allanol
*  Gresham's School: safle Rhyngrwyd We'r Ysgol

Categori:Addysg yn Norfolk
Gresham
Gresham
Ivan Bilibin

Darlunydd a chynllunydd setiau theatr o Rwsia oedd **Ivan Yakovlevich Bilibin** (Rwsieg Иван Яковлевич Билибин) (4/16 Awst 1876 – 7 Chwefror 1942).

## Gyrfa 
Creodd Ivan Bilibin ei arddull arbennig ei hun mewn darlunio llyfrau, arddull â'i gwreiddiau'n ddwfn yn arddulliau steilistig celf canoloesol a gwerinol Rwsia, fel y *lubok* (printiadau poblogaidd rhad y 19g), brodwaith y werin, lluniau bloc pren a llawysgrifau darluniedig. Mae defnydd Bilibin o linellau cysact wedi'u tynnu'n ofalus yn ei gysylltu â gwaith y mudiad *Art Nouveau*.

200px|bawd|chwith|Aderyn y Tân
Roedd Bilibin yn cael ei adnabod yn bennaf yn ystod ei oes am ei ddarluniau o olygfeydd allan o chwedlau gwerin Rwsiaidd a hefyd o'r *bylinas*, arwrgerddi hir hynafol Rwsiaidd, yn ogystal â'i luniau ar gyfer gwaith Alecsander Pwshcin a Mikhail Lermontov. Fe wnaeth lawer o waith ar gyfer y theatr yn ogystal, yn sets anferth lliwgar a greai awyrgylch arbennig ar y llwyfan, yn arbennig ar gyfer operâu fel *Chwedl Tsar Saltan*, *Chwedl y Ceiliog Aur*, *Y Tywysog Igor* a *Boris Godunov*. Creodd gostiwmau i'r olaf hefyd a chafodd ei waith ei weld ym mhrif theatrau St Petersburg, Moscfa, Paris a Prag.

## Llyfryddiaeth
Sergei Golynets, *Ivan Bilibin* (Leningrad, 1981; argraffiad newydd, Llundain, 1981)

## Gweler hefyd
*Rhestr o arlunwyr Rwsiaidd y 19eg ganrif
*Rhestr o arlunwyr Rwsiaidd yr 20fed ganrif

Categori:Arlunwyr o Rwsia
Categori:Darlunwyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Pobl o St Petersburg
Roc (mytholeg)

[bawd|Roc yn dinistrio llong [Sindbad (darlun gan yr arlunydd Rwsiaidd Ivan Bilibin)]]

Aderyn chwedlonol gwyn anferth yw'r **roc** (Perseg رخ *rokh*), y credid ei fod yn ddigon cryf i ddwyn a bwyta eliffantod. Ceir cyfeiriadau at y roc yng ngwaith llenorion o'r Dwyrain Canol o'r 8g ymlaen, e.e. gan yr hanesydd polymath Ibn Batuta ac yn y casgliad o chwedlau gwerin poblogaidd a elwir y *Nosweithiau Arabaidd* neu *Mil ac un o nosweithiau*.

Mae sawl esboniad rhesymegol yn cael ei gynnig am fodolaeth y roc. Gwelir eryrod ac adar mawr eraill yn dwyn oen weithiau, er enghraifft. Mae'n bosibl yn ogystal fod chwedl y roc wedi tyfu o adroddiadau teithwyr oedd wedi gweld aderyn cawraidd gwirioneddol, yr *Aepyornis* neu *Aderyn Eliffant* o Fadagasgar, aderyn nad oedd yn gallu hedfan oedd â thaldra o 3m ond sydd wedi marw allan ers canrifoedd. Ymgeisydd arall yw'r estrys.

Roedd chwedl y roc yn gyfarwydd i bobl led led gorllewin Asia. Daeth y chwedl i'r Gorllewin yn sgîl teithiau anturiaethwyr fel Marco Polo ac, yn ddiweddarach, trwy gyfieithiadau ac addasiadau o chwedlau Abd al-Rahman a Sindbad y Morwr yn y "Nosweithiau Arabaidd". Yn ôl Marco Polo mae'r *rukh*, neu'r gryphon,
:''yn union run fath â'r eryr ond eu bod nhw'n anferth iawn... Maen nhw mor fawr fel eu bod nhw'n medru dal eliffant a'i ddwyn i fyny yn uchel i'r awyr. Wedyn mae'n gadael i'r eliffant ddisgyn a chael ei falurio'n yfflon ac ar ôl hynny mae'r aderyn gryphon yma yn eistedd yng nghanol y gweddillion ac yn bwyta wrth ei fodd... Mae ganddynt rychwant adenydd trideg troedfedd...* (Marco Polo, *Y Teithiau'', llyfr VIII).

Mor ddiweddar â'r 16g roedd Ewropeiaiad yn credu ym modolaeth y creadur rhyfedd hwn.

## Adar mytholegol cyffelyb
Mae'r roc yn debyg iawn i *anqa* y Dwyrain Canol ac i'r ffenics; gellid ei gymharu hefyd â'r *simurgh* Persaidd a'r Ziz Iddewig. Ymhellach i'r dwyrain ceir y garuda, aderyn Vishnu, ym mytholeg India, a ddisgrifir fel "brenin yr adar" yn y Panchatantra.

## Llyfryddiaeth
* Edward Lane (cyf.), *Arabian Nights*, pennawd xx., n.22, n.62.
* R. E. Latham (cyf.), *The Travels of Marco Polo* (Llundain, 1958)

## Dolenni allanol
*  Nodiadau Sir Richard F. Burton ar y Rukh
*  The Roc 

Categori:Adar mytholegol
Categori:Mytholeg Arabaidd
Categori:Mytholeg Bersiaidd
Llywodraeth

**Llywodraeth** yw'r corff sy'n rheoli gwladwriaeth. Diffinnir yn aml fel Gweithrediaeth, sef y rhan o'r wladwriaeth sy'n gyfrifol am weithredu polisiau ond nid eu llunio. Mewn system seneddol fel un Cymru neu Brydain, mae'r llywodraeth yn rhan o'r ddeddfwriaeth.

## Gweler hefyd
*Llywodraeth Cymru
*Llywodraeth y Deyrnas Unedig
*Llywodraeth yr Alban
*Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon
*Llywodraeth seneddol 


Categori:Gwleidyddiaeth