open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Delft

Dinas yn nhalaith Zuid-Holland yr Iseldiroedd a chanolfan enwog am grochenwaith yw **Delft**.

## Hanes 
* 1246 - Siartr y ddinas
* 1584 - Llofruddiaeth Wiliam I, Tywysog Orange (Wiliam o Orange)
* 1654 - Tanchwa Delft
* 1842 - Sylfaen y prifysgol Delft

## Adeiladau 
* Gemeenlandshuis
* Oude Kerk (Hen Eglwys)
* Nieuwe Kerk (Eglwys Newydd)
* Oostpoort 
* Prinsenhof

## Enwogion
* Hugo Grotius (1583-1645), cyfreithiwr
* Antonie van Leeuwenhoek (1632-1723), dyfeisiwr
* Johannes Vermeer (1632-1675), arlunydd

bawd|dim|250px|Delft yn 1652 gan Blaeu


Categori:Dinasoedd yr Iseldiroedd
Categori:Zuid-Holland
Cysyniadau ffiseg

Dyma restr o gysyniadau ffiseg mwyaf adnabyddus.

## Gwefr (Q)
Gwefr yw craidd trydan. Y gwefriad lleiaf sydd ar gael yw gwefriad electron sy'n 1.6 X10−19.
## Cerrynt (I)
Cerrynt yw'r gyfradd llif gwefr trydanol.
## Pellter (S)
Dyma un o'r mesuriadau anniffiniedig ffiseg, mae'n mesur gwahaniad dau beth.
## Newidyn
Pan mae dau newidyn yn gysylltiedig, dwedwn fod un yn dibynnu a'r y llall. Mewn arbrofion defnyddir y newidyn annibynnol i fesur y newidyn dibynnol. 
## Egni (E)
Mesurir egni mewn jouleau, defnyddir egni ym mhob achlysur o fywyd, trwy egni gemegol, biolegol, cinetig, potesial a thrydanol. Gellir cysylltu'r egniau yma drwy nifer o fformiwlâu.
## Grym (F)
Mae maint y grym yn dibynnu ar y gyfradd mae'r grym yn gallu cyflymu 1&nbsp;kg o fas.
## Egni Cinetig (K)
Dyma'r egni sy'n gwneud i wrthrych symud. Mesurir eto mewn jouleau.
## Mas (m)
Mesuriad anniffiniedig arall yw mas. Mesuriad interia yw mas. Uned mas yw Kilogram (Kg).
## Lleoliad (x)
Mae lleoliad yn dibynnu ar y pellter o sero. Mae'r lleoliad yn dibynnu ar darddiad y mesuriad.
## Pwer (P)
Pwer yw cyfradd gwaith. Lluosir foltedd a cherrynt i greu pwer mewn trydan. Mesurir pwer mewn wattiau.
## Buanedd a chyflymder (v)
Cyfradd newid lleoliad yw cyflymder.
## Foltedd (V)
Mesuriad o egni dros wefr ydy foltedd. Defnyddir y mesuriad yma pan yn sôn am gryfder trydan.

Categori:Ffiseg
Dead Kennedys

Band pync craidd caled o'r Unol Daleithiau yw'r **Dead Kennedys**. Ffurfiwyd y band yn San Francisco yn 1978 a daeth gyrfa'r band i ben yn 1986. Ail-ffurfiwyd y band yn 2001. Eu halbwm cyntaf (a'u record mwyaf llwyddiannus) yw *Fresh Fruit For Rotting Vegetables* (Cherry Red, 1980).

## Cyn aelodau
#### Llais
*Jello Biafra (1978-1986)
*Brandon Cruz (2001-2003)
*Jeff Penalty (2003-2008)
*Ron "Skip" Greer (2008)

#### Gitarau
*East Bay Ray (1978-1986, 2001-2008)
*6025 (1978-1979)

#### Bas
*Klaus Flouride (1978-1986, 2001-2008)

#### Drymiau
*6025 (1978)
*Ted (1978-1981)
*D. H. Peligro (1981-1986, 2001-2008)
*Dave Scheff (2008)

## Albymau stiwdio
**Fresh Fruit for Rotting Vegetables* (1980)
**In God We Trust, Inc.* (1981)
**Plastic Surgery Disasters* (1982)
**Frankenchrist* (1985)
**Bedtime for Democracy* (1986)

Categori:Bandiau o Galiffornia
Categori:Bandiau pync-roc o'r Unol Daleithiau
Afon Llafar (Carneddau)

Afon yn y Carneddau, Eryri, yw **Afon Llafar**. Mae'n tarddu lle mae nifer o nentydd yn llifo i lawr llethrau Yr Elen, Carnedd Llywelyn a Carnedd Dafydd i ymuno â'i gilydd yn y cwm islaw creigiau Ysgolion Duon. Mae'n un o sawl ffrwd o'r enw yng Nghymru.

Mae'r afon yn llifo tua'r gogledd-orllewin ar hyd Cwm Pen-llafar, ac mae afon Caseg yn ymuno â hi gerllaw Gerlan, cyn ymuno ag Afon Ogwen yng nghanol Bethesda.

Llafar
Llafar
Categori:Bethesda
Categori:Eryri
Afon Caseg

250px|bawd|Afon Caseg yn llifo trwy Gwm Caseg.
Afon yn y Carneddau, Eryri, yw **Afon Caseg**. Mae'n tarddu yn llyn bychan Ffynnon Caseg, yng Nghwm Caseg, rhwng Yr Elen a Charnedd Llywelyn. Mae'r afon yn llifo tua'r gogledd-orllewin, ac mae'r ffrwd fechan afon Wen, sy'n tarddu yn y cwm rhwng Foel Grach a Garnedd Uchaf, yn ymuno â hi.

Llifa tua'r gorllewin heibio Gyrn Wigau ac olion nifer o dai o Oes yr Haearn, cyn i afon Llafar ymuno â hi gerllaw Gerlan. Mae'n ymuno ag afon Ogwen yng nghanol Bethesda.

Caseg
Caseg
Categori:Bethesda
Cosmoleg

**Cosmoleg** ffisegol yw'r gangen o seryddiaeth sy'n astudio adeiledd a dynameg ein bydysawd ar raddfa uchel. Mae cosmolegwyr yn canolbwyntio ar fudiant cyrff wybrennol a hefyd ar gwestiynau sylfaenol am ffurfiant ac esblygiad y bydysawd megis, y Glec fawr, oedran y bydysawd a thynged y bydysawd.

## Gweler hefyd
*Seryddiaeth
*Astroffiseg
*Nifwl


Categori:Astroffiseg
Sex Pistols

Roedd y **Sex Pistols** yn fand pync-roc o Llundain yn Lloegr. Cafodd y band ei ffurfio yn 1975, a daeth gyrfa'r band i ben yn 1980. Johnny Rotten (hynny yw, John Lydon, llais), Steve Jones (gitâr), Glen Matlock (bâs) a Paul Cook (drymiau) oedd yr aelodau gwreiddiol, ond gadawodd Matlock y band yn 1977, a wnaeth Sid Vicious gymryd ei le.

Er y ffaith nad oeddent yn fand gweithredol am fwy na dwy flynedd, ystyrir y Sex Pistols i fod yn un o'r bandiau mwyaf dylanwadol y mudiad pync. Wnaeth eu hymddangosiad ar y sioe deledu *Today* yn 1976 - pan wnaeth dau aelod regi yn ystod eu cyfweliad gyda'r cyflwynydd teledu Bill Grundy - helpu i ddod â nhw i sylw y wasg Brydeinig, yn ogystal â phwysleisio eu hagwedd anarchaidd tuag at y diwydiant cerddoriaeth. Ail-ffurfiwyd y band, gyda Matlock ar fâs, yn 1996, ac ar nifer o achlysuron ers hynny.

## Gweithiau 
* ''Never Mind The Bollocks, Here's The Sex Pistols* (Virgin, 1978)
* *The Great Rock 'n' Roll Swindle'' (albwm dwbl; Virgin, 1979)

## Cyfeiriadau 
Categori:Bandiau pync-roc o Loegr
Asbjørn Andersen

Actor a chynhyrchydd o Ddenmarc oedd **Asbjørn Andersen** (30 Awst 1903 – 10 Rhagfyr 1978). Ganwyd yn Nghopenhagen. Ymddangosodd mewn dros 90 ffilm rhwng 1930 a 1976 a chyfarwyddodd naw ffilm rhwng 1946 a 1952.

## Ffilmograffi
**Med fuld musik* (1933)
**Københavnere* (1933)
**Barken Margrethe af Danmark* (1934)
**7-9-13* (1934)
**De bør forelske Dem* (1935)
**Week-End* (1935)
**Panserbasse* (1936)
**Snushanerne* (1936)
**Giftes-nej tak* (1936)
**Det begyndte ombord* (1937)
**Flådens blå matroser* (1937)
**En lille tilfældighed* (1939)
**Jens Langkniv* (1940)
*''Vi kunne ha' det så rart* (1942)
**Natekspressen (P. 903)* (1942)
**Et skud før midnat* (1942)
**Ta' briller på* (1942)
**Regnen holdt op* (1942)
**Det brændende spørgsmål* (1943)
**Når man kun er ung* (1943)
**Mine kære koner* (1943)
**Kriminalassistent Bloch* (1943)
**Otte akkorder* (1944)
**Den usynlige hær* (1945)
**Affæren Birte* (1945)
**I går og i morgen* (1945)
**Man elsker kun een gang* (1945)
**Det gælder din frihed* (1946)
**Oktoberroser* (1946)
**Mani* (1947)
**Sikken en nat* (1947)
**My name is Petersen* (1947)
**Lykke på rejsen* (1947)
**Mens porten var lukket* (1948)
**Tre år efter* (1948)
**For frihed og ret* (1949)
**Historien om Hjortholm* (1950)
**Café Paradis* (1950)
**Mosekongen* (1950)
**Fra den gamle købmandsgård* (1951)
**Alt dette og Island med* (1951)
**Lyntoget* (1951)
**Bag de røde porte* (1951)
**Kærlighedsdoktoren* (1952)
**Adam og Eva* (1953)
**Jan går til filmen* (1954)
**Altid ballade* (1955)
**Blændværk* (1955)
**Den store gavtyv* (1956)
**Hvad vil De ha'?* (1956)
**Ung leg* (1956)
**Ingen tid til kærtegn* (1957)
**Tre piger fra Jylland* (1957)
**Tag til marked i Fjordby* (1957)
**Mariannes bryllup* (1958)
**Verdens rigeste pige* (1958)
**Paw* (1959)
**Eventyrrejsen* (1960)
**Frihedens pris* (1960)
**Gymnasiepigen* (1960)
**Flemming på kostskole* (1961)
**Reptilicus* (1961)
**Gøngehøvdingen* (1961)
**Det stod i avisen* (1962)
**Han, hun, Dirch og Dario* (1962)
**Prinsesse for en dag* (1962)
**Det støver stadig* (1962)
**Støv for alle pengene* (1963)
**Et døgn uden løgn* (1963)
**Kampen om Næsbygaard* (1964)
**Næsbygaards arving* (1965)
**Mor bag rattet* (1965)
**Søskende* (1966)
**Krybskytterne på Næsbygaard* (1966)
**Slap af, Frede* (1966)
**Dage i min fars hus* (1968)
**De røde heste (1968)* (1968)
**Stormvarsel* (1968)
**Ballade på Christianshavn* (1971)
**Manden på Svanegården* (1972)
**Olsen Bandens store kup* (1972)
**I din fars lomme* (1973)
**Kassen stemmer* (1976)
**Olsen-banden ser rødt'' (1976)

## Dolen allanol
*  Asbjørn Andersen ar IMDB

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1973
Categori:Actorion o Ddenmarc
492 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
497 CC 496 CC 495 CC 494 CC 493 CC - **492 CC** - 491 CC 490 CC 489 CC 488 CC 487 CC

----
## Digwyddiadau
* Darius I, brenin Ymerodraeth Persia, yn gyrru ei fab-yng-nghyfraith, Mardonius, ar ymgyrch yn erbyn dinasoedd Gwlad Groeg, yn enwedig Athen ac Eretria.
* Mardonius yn cipio Thracia a Macedonia.
* Mardonius yn colli tua 300 o longau mewn storm ger Mynydd Athos, sy'n ei orfodi i ohirio ei gymllun i ymosod ar Athen ac Eretria.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:492 CC
Kumbh Mela

bawd|Gweddi hwyrol yn Har-Ki-Pairi Ghat, Haridwar, yn ystod Kymbh Mela 2004

Pererindod fwyaf y grefydd Hindwaeth yw'r **Kumbh Mela**, a gynhelir yn Varanasi ar lan Afon Ganga.

Categori:Hindŵaeth
Categori:Pererindodau
Gap

Tref a chymuned yn ne-ddwyrain Ffrainc yw **Gap**. Hi yw prifddinas département Hautes-Alpes, ac mae'r boblogaeth tua 39,000. Saif tua 150&nbsp;km i'r gogledd o Aix-en-Provence. Mae'n adnabyddus am ei chaws, gapençais.

Roedd y dref yn sefydliad Celtaidd yn wreiddiol. Yn 14 OC, cipiwyd hi gan Iŵl Cesaer, a dan y Rhufeiniaid, cafodd yr enw **Vapincum**. Daeth yn rhan o Ffrainc yn 1512.

## Enwogion
* Gilles Grimandi (g. 1970), pêl-droediwr

## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Gap

Categori:Cymunedau Hautes-Alpes
493 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
498 CC 497 CC 496 CC 495 CC 494 CC - **493 CC** - 492 CC 491 CC 490 CC 489 CC 488 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, etholir Themistocles yn archon. Mae'n dechrau adeiladu amddiffynfeydd i'r llynges ym mhorthladd Athen, Piraeus.
* Ymhlith y ffoaduriaid o Ionia sy'n cyrraedd Athen wedi i'w gwrthryfel yn erbyn Ymerodraeth Persia fethu, mae Miltiades. Mae Themistocles yn ei wneud yn gadfridog ym myddin Athen.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:493 CC
Tabernacl Llanelli

Capel yn nhref Llanelli yw **Tabernacl Llanelli**. Fe'i cynlluniwyd gan John Humphrey, sef y pensaer a fu'n gyfrifol am godi Tabernacl Treforys. Sefydlwyd Tabernacl Llanelli ym 1875 gan garfan sylweddol o aelodau Capel Als, sef mam-eglwys Annibynwyr Llanelli. Bu'r pregethwyr Gwylfa Roberts a Gwyndaf yn weinidogion yma.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Gaerfyrddin
Categori:Capeli Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Llanelli‎
Saint-Maur-des-Fossés

Cymuned ac un o faesdrefi Paris, yn département Val-de-Marne a *région* Île-de-France yw **Saint-Maur-des-Fossés**. Saif i'r de-ddwyrain o ganol Paris, yn arrondissement Créteil ac ar afon Marne. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 73,069.

bawd|chwith|Lleoliad Saint-Maur-des-Fossés yn ardal ddinesig Paris

Categori:Cymunedau Val-de-Marne
Arwydd amser

**Arwydd amser** yw arferiad nodiannol a ddefnyddir yn nodiant cerddorol gorllewinol i ddangos nifer y curiadau sydd ym mhob bar a pha werth nodyn sy'n cyfansoddi un curiad.

Ar sgôr cerddorol, ymddengys yr arwydd amser ar ddechrau darn, yn syth ar ôl yr arwydd cywair (neu'n syth ar ôl yr allwedd os mae'r darn yn C mwyaf neu A lleiaf sydd heb arwydd cywair). Fe ymddengys arwydd amser ynghanol sgôr os newidith y medr ynghanol darn.

## Gweler hefyd
*Arwydd cywair
*Nodiant cerddorol

Categori:Nodiant cerddorol
Comic Relief

200px|bawd|Logo Comic Relief

Elusen Prydeinig yw **Comic Relief**. Fe'i sefydlwyd yn 1985 gan ysgrifennydd sgript comig Richard Curtis mewn ymateb i'r newyn yn Ethiopia. Cychwynodd gwaith yr elusen gydag adroddiad yn fyw o wersyll ffoaduriaid yn Sudan ar BBC 1 ym 1985. Syniad gweithiwr elusennol Jane Tewson oedd Comic relief a'r 'diwrnod trwyn coch'. Mae'r elusen yn codi llawer o arian drwy ddarlledu rhaglenni doniol sy'n cynnwys nifer o pobl enwog yn creu sbort, mewn ymgais i godi arian ar gyfer elusennau Gwledydd Prydain ac yn bennaf - Affrica.

Ar 13 Mawrth 2009, torrwyd pob record blaenorol am y swm o arian a godwyd ar y noson, wrth i'r cyfanswm gyrraedd dros £57 miliwn. Disgwylir i'r swm hwn gynyddu wrth i'r bobl a gynhaliodd weithgareddau codi arian ddanfon eu harian i'r elusen. Ymysg y gweithgareddau codi arian, aeth criw o enwogion i ddringo mynydd uchaf Affrica, Mynydd Kilimanjaro. Ymysg yr enwogion roedd y troellwyr disgiau Radio 1 Chris Moyles a Fearne Cotton, y cyflwynwyr Ben Shepherd a Denise Van Outen a'r cantorion Gary Barlow (o'r band Take That), Cheryl Cole a Kimberley Walsh (o'r band Girls Aloud), Ronan Keating (o'r band Boyzone) ac Alesha Dixon. Cododd yr un weithgaredd hon £1.5 miliwn tuag at yr achos.

## Cyfeiriadau
Categori:Elusennau
Allwedd (cerddoriaeth)

**Allwedd** (neu gleff a ddaw o'r gair Ffrangeg am allwedd) yw symbol gerddorol a ddefnyddir i ddynodi traw nodyn ysgrifenedig. Wedi'i lleoli ar un o'r llinellau ar ddechrau'r erwydd, dengys enw a thraw y nodau ar y llinell honno. Mae'r llinell hon yn bwynt cyfeirio a allai gael ei ddefnyddio i benderfynu enwau'r nodau ar unrhyw linell neu fwlch ar yr erwydd.

Categori:Nodiant cerddorol
Meini Neolithig wedi eu haddurno

bawd|Dde|300px|Carreg gerllaw cloddfa Bryn Celli Ddu, Môn ac arni gerfiadau Celtaidd.
:''Nid yw'r erthygl hon yn trafod Croesau Celtaidd, a gafodd eu naddu ganrifoedd yn ddiweddarach.
Ceir **meini Neolithig wedi eu haddurno** mewn sawl rhan o Ewrop.

## Cymru
Yng Nghymru ac mae'r cerrig hyn ymhlith y gwaith celf cynharaf yng Ngwledydd Prydain. Mewn un achos (Barclodiad y Gawres) mae'r garreg oddi fewn i'r siambr gladdu gyda llinellau igam-ogam drosti. Ychydig iawn o gerrig wedi'u cerfio fel hyn sydd ar gael yng Nghymru: Bryn Celli Ddu, Llanfechell, Cae Dyni yn Llŷn a Garn Wen a Garn Turne ym Mhenfro.

Yna aml, ceir ffynnon neu lyn gerllaw i'r cerrig hyn.

## Delweddau

Delwedd:Decorated standing stone at Ballymeanoch - geograph.org.uk - 271205.jpg|Cerfiadau "cylchoedd-cwmpannau" ar garreg yn Ballymeanoch, gorllewin yr Alban.
Delwedd:Cairnbaan Cup And Ring Marks 01 - eastern rock.jpg|Olion *cup-and-ring* Cairnbaan, Kilmartin Glen, yr Alban.
Delwedd:Cup Ring Long Meg.jpg|Un o gerrig cylch cerrig Long Meg, Ardal y Llynnoedd. Ceir dwy "gwpan arall" ar y garreg hon.
Delwedd:Coppelle - Lillianes (AO) 004.JPG|Olion cwpannau ar garreg yn Lillianes, yr Eidal.
Delwedd:Lillianes, pietra con 7 coppelle.JPG|Un arall o gerrig Lillianes, gyda'i chylchoedd yn gopi o gysawd Pleiades (neu'r "Saith Chwaer").
Delwedd:La Hougue Bie cup marks.jpg|Olion cwpannau La Hougue Bie ym mhlwy Grouville, Jersey
Delwedd:Cup Marks Cairn.jpg|Carreg i'r dwyrain o Clava, Inverness yn yr Alban.
Delwedd:Cup and Ring Mark Rock at Kilmichael Glassary - geograph.org.uk - 976382.jpg|Kilmichael Glassary, yr Alban.

## Cyfeiriadau 
Categori:Archaeoleg Ewrop
Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Cerrig
Categori:Oes yr Efydd
Categori:Oes Newydd y Cerrig
Cerrig Cae Dyni

Tair carreg wedi eu cerfio â 'chwpannau' yw **Cerrig Cae Dyni**, ac mae'n perthyn i waith celf Oes Newydd y Cerrig (Neolithig) ac wedi'i lleoli i'r dwyrain o Gricieth, Gwynedd. Ceir yma siambr gladdu gerllaw. Mae'r olion ar lethr gorllewinol, gyda golygfa o'r môr.

## Dolenni allanol 
*  Cae Dyni

Categori:Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Categori:Cricieth
Cae Dyni
Categori:Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Cerrig Garn Wen

Ceir olion celf ar ffurf cwpannau ar **gerrig Garn Wen**, yn Llanwnda, Sir Benfro, sy'n gerrig mawr sy'n perthyn i Oes Newydd y Cerrig. Ceir cerrig gyda cherfiadau o 'gwpannau' tebyg gerllaw mewn lle o'r enw Cerrig Garn Turne; ceir tua 18 ohonynt ledled Cymru gan gynnwys Barclodiad y Gawres, Bryn Celli Ddu, Cerrig Neolithig Llanfechell a Chae Dyni yn Llŷn.

## Dolenni allanol 
 Gwefan CBHC 

Categori:Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Categori:Meini hirion Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Cerrig Garn Turne

Saif **Cerrig Garn Turne**, sef cerrig ag arnynt olion celf o Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru, gerllaw Cerrig Garn Wen yn Sir Benfro. Mae'r lleoliad hwn yn un o tua 18 drwy Gymru lle ceir olion Neolithig o'r fath. Mae'r carreg draws yn un o'r mwyaf yng Nghymru ac yn mesur yn fras 5 x 3.5 x 1 metr.

## Dolennau allanol 
* : Gwefan Coflein

Categori:Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Categori:Meini hirion Cymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Eretria

Tref a chymuned ar ynys Euboea yng Ngwlad Groeg yw **Eretria**. Roedd y boblogaeth yn 5,969 yn 2001.

Yn y cyfnod cynnar, Eretria oedd dinas bwysicaf Euboea ar ôl Chalcis. Cefnogodd wrthryfel y Groegiaid Ionaidd yn erbyn Ymerodraeth Persia, ac o ganlyniad, dinistriwyd y ddinas yn 490 CC gan y cadfridogion Persaidd Datis ac Artaphernes. Ail-adeiladwyd y ddinas, a daeth yn rhan o Gynghrair Delos.

Yn 198 CC, dinistriwyd y ddinas eto, y tro hwn gan y Rhufeiniaid. Wedi hynny, collodd ei phwysigrwydd.

Categori:Trefi Gwlad Groeg
Cynulliad deddfu

bawd|200px|Cynulliad Deddfu yn India

**Cynulliad Deddfu** yw'r enw a rhoddir ar naill ai senedd, neu un o'i siambrau. Mae'r enw yn cael ei defnyddio gan nifer o wledydd Y Gymanwlad, yn ogystal â nifer o wledydd Lladin- Americanaidd.

Categori:Gwleidyddiaeth
Bar (cerddoriaeth)

Yn nodiant cerddorol, **bar** (neu fesur) yw darn o amser a ddiffiniwyd fel nifer arbennig o guriadau o fewn barhad arbennig a benderfynwyd gan yr arwydd amser. Daw'r gair *bar* o'r llinell fertigol sy'n gwahanu un mesur o'r llall.

Categori:Nodiant cerddorol
Rhaeadr Fawr

Rhaeadr yn y Carneddau rhyw ddwy filltir i'r de o bentref Abergwyngregyn, Gwynedd,  yw'r **Rhaeadr Fawr** neu **Rhaeadr Aber** ar lafar yn lleol (Saesneg: *Aber Falls*).

Ffurfir y rhaeadr wrth i Afon Goch ddisgyn tua 120 troedfedd dros glogwyn o graig igneaidd. O waelod y rhaear ymlaen, gelwir yr afon yn afon Rhaeadr-fawr, yna yn Afon Aber wedi i Afon Anafon ymuno â hi yn is i lawr.

Ceir llwybr i'r rhaeadr o Bont Newydd, ac mae Llwybr Gogledd Cymru yn arwain dros y bont islaw'r rhaeadr.

Categori:Abergwyngregyn
Mawr
491 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
496 CC 495 CC 494 CC 493 CC 492 CC - **491 CC** - 490 CC 489 CC 488 CC 487 CC 486 CC

----

## Digwyddiadau
* Darius I, brenin Ymerodraeth Persia, yn gyrru llysgenhadon i ddinasoedd Gwlad Groeg yn hawlio daear a dŵr fel arwydd o ymostyngiad iddo. Mae Athen a Sparta yn gwrthod.
* Aegina yn ymostwng i Persia. Mae brenhinoedd Sparta, Cleomenes I a Leotychidas, yn ymosod ar Aegina a chymeryd ei harweinwyr yn garcharorion.
* Yn dilyn marwolaeth Hippocrates, unben Gela ar ynys Sicilia, mewn brwydr yn erbyn y Siculi, daw Gelo yn unben yn ei le.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Hippocrates, unben Gela

Categori:491 CC
Link Wray

Roedd **Fred Lincoln "Link" Wray Jr** (2 Mai 1929 – 5 Tachwedd 2005) yn gitarydd roc o'r Unol Daleithiau. Roedd wedi ysgrifennu caneuon a chanu hefyd.

Categori:Gitaryddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2005
Van Halen

Band roc caled a ffurfiwyd yn Pasadena, Califfornia, yr Unol Daleithiau (UDA), ym 1972 yw **Van Halen**.

## Aelodau
* David Lee Roth – prif lais, llais cyfeiliant (1974–1985, 1996, 2007–presennol)
* Eddie Van Halen – prif gitâr, gitâr rythm, allweddellau, llais cyfeiliant (1972–presennol)
* Wolfgang Van Halen – gitâr fas, llais cyfeiliant (2006–presennol)
* Alex Van Halen – drymiau, taro, llais cyfeiliant (1972–presennol)

### Cyn-aelodau
* Michael Anthony – gitâr fas, llais cyfeiliant (1974–2002, 2004–2005)
* Sammy Hagar – prif lais, gitâr rythm (1985–1996, 2003–2005)
* Gary Cherone – prif lais (1997–1999)
* Mitch Malloy – prif lais (1996 am gyfnod byr tra nad oedd y band yn perfformio'n gyhoeddus)
* Mark Stone – gitâr fas, llais cyfeiliant (1972–1974 tra oedd y band dan yr enw Mammoth)

## Disgyddiaeth
**Van Halen* (1978)
**Van Halen II* (1979)
**Women and Children First* (1980)
**Fair Warning* (1981)
**Diver Down* (1982)
**1984* (1983)
**5150* (1986)
**OU812* (1988)
**For Unlawful Carnal Knowledge* (1991)
**Live: Right Here, Right Now* (1993)
**Balance* (1995)
**Best of Volume I* (1996)
**Van Halen III* (1998)
**The Best of Both Worlds* (2004)
**A Different Kind of Truth* (2012)

Categori:Bandiau o Galiffornia
Categori:Bandiau metel trwm
Categori:Bandiau roc caled
Categori:Bandiau roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 1972
Gareth Alban Davies

Ysgolhaig a llenor Cymraeg oedd **Gareth Alban Davies** (30 Gorffennaf 1926 – 9 Chwefror 2009).

Ganed ef yn Nhon Pentre, Rhondda, yn fab i'r Parch T. Alban Davies, a daeth yn aelod o  Gylch Cadwgan. Bu'n athro Sbaeneg ym Mhrifysgol Leeds o 1975 hyd 1986.

Cyfieithodd nifer o lyfrau i'r Gymraeg o Sbaeneg a Ffrangeg. Cyhoeddodd dair cyfrol o farddoniaeth, a *Tan Tro Nesaf*, llyfr taith am y Wladfa.

## Llyfryddiaeth
* ''Baled Lewsyn a'r môr* (1964)
* *Tan Tro Nesaf* (1976)
* *Trigain* (1986)
* *Y ffynnon sy'n ffrydio* : blodeugerdd o farddoniaeth Sbaeneg, detholwyd a chyfieithwyd gan Gareth Alban Davies. Caerdydd : Gwasg Prifysgol Cymru, 1990. ISBN 0708310672
* *Galar y Culfor'' (1992)

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Ogof Coygan

Saif **Ogof Coygan** (Cyfeiirnod OS: SN28480913) ger Talacharn, Sir Gaerfyrddin. Carreg galch yw ei gwneuthuriad ac ynddi fe ddarganfuwyd olion dyn Neanderthal yn dyddio nôl hyd at 64,000 o flynyddoedd oed. Darganfuwyd tair bwyell *bout coupè* o'r cyfnod hwn, sef Hen Oes y Cerrig. Credir fod y dyn Neanderthal wedi cartrefu yn yr ogof yma tan tua 25,000 o flynyddoedd yn ôl. Bu'n lloches i'r udfil (neu'r heiena) am flynyddoedd wedi hynny.

Cafwyd hyd i olion nifer o anifeiliaid hefyd gan gynnwys: y rhinoseros gwlanog y mamoth gwlanog, y ceffyl a'r beison - bron i gyd yn dyddio nôl i'r Oes yr Iâ diweddaraf. Gellir gweld rhai o'r ffosiliau hyn yn Amgueddfa Sirol Caerfyrddin. Bu cryn archwilio archaeolegol yma, gyda'r prosiect diwethaf yn yr 1960au cyn i'r lle gael ei ddymchwel gan chwarel gyfagos.

The Quarterly journal of the Geological Society of London (13859838795).jpg|Cynllun o'r ogof; 1882
File:Handaxe (FindID 397480-288170).jpg|Bwyell *bout coupe* neu 'fath Coyga' 

## Gweler hefyd
*Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno, ger Llanelwy
*Ogof Pontnewydd, Sir Ddinbych
*Ogof Nana, Ynys Bŷr
*Ogof Paviland, Gŵyr
*Plas-y-Cefn, Sir Ddinbych

## Cyfeiriadau
Categori:Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
Coygan
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Ogof Nana

Ar Ynys Bŷr oddi ar arfordir Sir Benfro mae **Ogof Nana** (Cyfeirnod OS: SS 146969), sy'n enwog gan fod archaeolegwyr wedi darganfod olion pobl oedd yn byw yma yn Hen Oes y Cerrig (yr oes Paleolithig).

Ceir nifer o ogofâu tebyg ar yr ynys gan gynnwys Ogof-yr-Ychen (Cyfeirnod OS: SS 146 970) ac Ogof y Crochenydd (Potter's Cave) (Cyfeirnod OS: SS 144971), Ogof Golau Dydd 'Daylight Rock Cave' (Cyfeirnod OS: SS 146970). Cafwyd tri ysgerbwd dynol yn Ogof y Crochenydd er enghraifft, gyda dyddio Carbon yn ei dyddio i tua 7760 CC.

## Ogofâu eraill o'r un cyfnod
*Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno, ger Llanelwy
*Ogof Pontnewydd, Clwyd
*Ogof Coygan, Sir Gaerfyrddin
*Ogof Paviland, Gŵyr
*Plas-y-Cefn, Sir Ddinbych

## Cyfeiriadau
Categori:Arfordir Sir Benfro
Categori:Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
Nana
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Goronwy ap Heilin

Roedd **Goronwy ap Heilin** (m. 1283) yn ddistain Cymru yn ystod teyrnasiad Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Bu'n cynrychioli ei Dywysog yn 1277 pan arwyddwyd Cytundeb Aberconwy. Trefnwyd y cytundeb yn Abaty Aberconwy gyda Tudur ab Ednyfed a Goronwy ap Heilin yn cynrychioli Tywysog Gwynedd yn y trafodaethau â chynrychiolwyr Edward I.

## Gweler hefyd
* Distain

Categori:Disteiniaid Gwynedd
Categori:Marwolaethau 1283
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
495 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
500 CC 499 CC 498 CC 497 CC 496 CC - **495 CC** - 494 CC 493 CC 492 CC 491 CC 490 CC

----

## Digwyddiadau
* Fuchai, brenin Wu yn dod i orsedd gwladwriaeth Wu yn Tsieina. Ef fydd brenin olaf Wu.

## Genedigaethau
* Pericles, gwladweinydd Athenaidd

## Marwolaethau
Categori:495 CC
Thomas Johns

Gweinidog o Gymru oedd **Thomas Johns** (26 Tachwedd 1836 – Medi 1914). Bu'n weinidog Capel Als, Llanelli, o 1869 hyd ei farwolaeth ym 1914.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Thomas Johns yn Llanwrda, Sir Gaerfyrddin ar 26 Tachwedd 1836.

## Gweinidogaeth yn Llanelli
Yn 1869, derbyniodd wahoddiad unfrydol i olynu David Rees yng Nghapel Als. Derbyniwyd y gwahoddiad a dyna gychwyn ar gysylltiad â Llanelli hyd ei farwolaeth.

Adeiladwyd ystafell ysgol yn gynnar yn ei fugeiliaeth, ac yn 1875 rhyddhawd grŵp o aelodau i ffurfio capel newydd yn Tabernacl Llanelli, a cyfrannwyd swm sylweddol gan Capel Als. Fe;i gladdwyd yn Mynwent Llanelli.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Sgythia

Yn yr Henfyd, **Sgythia** (Hen Roeg:  *Skythia*) oedd yr enw ar yr ardal yn Ewrasia lle trigai'r Sgythiaid, o'r 8fed ganrif CC hyd yr 2g OC. Roedd ei ffiniau yn amrywio dros amser; tueddai i ymestyn ymhellach i'r gorllewin nag ar y map.

Roedd Sgythia fel rheol yn cynnwys:

* Y Paith Pontig-Caspaidd: Casachstan, De Rwsia a dwyrain Wcráin
* Gogledd y Cawcasws, yn cynnwys Aserbaijan a Georgia
* Sarmatia, Wcráin, Belarws, Gwlad Pwyl hyd at yr *Oceanus Sarmaticus*
* De'r Wcráin a rhan isaf afon Donaw gyda rhan o Bwlgaria (Sgythia Leiaf)

## Cyfeiriadau
Capel Als

Capel yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin, yw **Capel Als**. Capel Als yw mam-eglwys Annibynwyr Llanelli, a'r achos Anghydffurfiol hynaf yn y dref. Fe'i lleolir ar Ffordd Marble Hall.

Bu David Rees y Cynhyrfwr yn weinidog yma am ddeugain mlynedd o 1829 hyd ei farw ym 1869.  Olynwyd David Rees gan Dr Thomas Johns a'r Prifardd Daniel John Davies.

bawd|dim|Tu fewn i'r capel

## Llyfryddiaeth
*Owen, D. Huw, *Capeli Cymru* (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.103–4

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Gaerfyrddin
Als
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Llanelli‎
Gyrn Wigau

Mae **Gyrn Wigau** yn gopa mynydd a geir yn y Carneddau yn Eryri; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 628 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 643 metr (2110 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Joy Division

Band ôl-pync [*post-punk*] o Fanceinion oedd **Joy Division**. Adnabyddir y band erbyn hyn fel un o'r grwpiau roc mwyaf dylanwadol erioed; er y ffaith ni chawson nhw lawer o lwyddiant yn ystod eu gyrfa (1977-80), a'r ffaith wnaethon nhw ddim chwarae unrhyw gigiau y tu allan i Ewrop, mae eu cerddoriaeth wedi dylanwadu ar fandiau roc ledled y byd, gan gynnwys Radiohead, U2 a Bloc Party. Aelodau y band oedd Ian Curtis (llais), Peter Hook (bâs), Bernard Sumner (gitâr), a Stephen Morris (drymiau). Eu halbym enwocaf yw *Unknown Pleasures* (Factory, 1979).

## Gweler hefyd 
* Sex Pistols
* The Clash

Categori:Bandiau o Loegr
Willem Janszoon

Roedd **Willem Janszoon** (c. 1570–1630), neu **Willem Jansz** neu **Willem Janssen**) yn fforiwr o'r Iseldiroedd. Cydnabyddir fel y morwr Ewropeaidd cyntaf i fod wedi gweld arfordir Awstralia, a ddigwyddodd mewn taith yn y llong *Duyfken* yn 1606.

## Gweler hefyd
* James Cook

Categori:Fforwyr yr 16eg ganrif
Categori:Fforwyr yr 17eg ganrif
Categori:Fforwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Hanes Awstralia
Categori:Marwolaethau 1630
Bwrdd Arthur

:''Erthygl am y fryngaer yn Ynys Môn yw hon; ceir hefyd gromlech yn Sir Gaerfyrddin o'r enw Bwrdd Arthur''
Bryn a bryngaer yn ne-ddwyrain Ynys Môn yw **Bwrdd Arthur**, hefyd **Din Silwy**. Mae ei bwynt uchaf 164 m uwch lefel y môr. Saif ger yr arfordir, i'r gogledd o bentref Llanddona. Cedwir yr enw hynafol *Din Silwy* yn enw plwyf canoloesol Llanfihangel Dinsilwy. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 29 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf, cyfeirnod OS: SH5863581455.

Mae'n un o sawl lle yng Nghymru a Phrydain a gysylltir ag enw y Brenin Arthur, ond does dim cysylltiad uniongyrchol, nac yn hanesyddol nac yn chwedlonol, hyd y gwyddys. Uchder y copa o lefel y môr ydy 164m (538tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

## Y fryngaer
Adeiladwyd mur o feini calchfaen yn ystod Oes yr Haearn i greu'r fryngaer, gydag arwynebedd o tua 6.8ha tu mewn i'r mur. Mae tystiolaeth iddi gael ei defnyddio yng nghyfnod y Rhufeiniaid hefyd, gan i gasgliad o arian gael ei ddarganfod yma, yn cynnwys darnau wedi eu bathu yn ystod teyrnasiad Nero, Vespasian a Cystennin Fawr. Ceir olion nifer o dai crwn ac un hirsgwar. Mae'r safle yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig fel enghraifft o laswelltir ar dir calchog. Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: AN024.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr o fryngaerau Cymru
*Cylchoedd cerrig
*Rhestr copaon Cymru
*Llwythau Celtaidd Cymru

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Llun o'r fryngaer o Casglu'r Tlysau
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Bryngaerau Ynys Môn
Categori:Cylch Arthur
Categori:Llanddona
Categori:Mynyddoedd a bryniau Ynys Môn
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Ynys Môn
Moel Llanfair

Un o Fryniau Clwyd yw **Moel Llanfair** (Cyfeirnod OS: SJ169566) ac fe saif 447 metr uwch lefel y môr.

Mae i'r de o Foel Gyw, i'r gogledd o Foel y Plâs ac i'r dwyrain o Lanfair Dyfryn Clwyd.

Ceir bwlch rhwng Moel Llanfair a Moel y Plas (Bwlch Ty'n y Mynydd), lle ceir siambr gladdu hynafol.

## Oriel

Moel Llanfair a Moel gyw.jpg|Moel Llanfair ar y chwith a Moel Gyw y tu cefn, dde iddo. Tynnwyd y llun o Foel y Plâs.
Delwedd:Moel Llanfair mehef 2010.jpg|Moel Llanfair wedi'i dynnu o Foel Gyw. Mehefin 2010.

Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Moel y Plas

Un o Fryniau Clwyd yw **Moel y Plas** neu Moel y Plâs (Cyfeirnod OS: SJ170554) ac fe saif 440m metr uwch lefel y môr, tua tair milltir o Ruthun. Mae enw'r foel yn cyfeirio at Blas Llanarmon, rhyw 3 km i'r dwyrain o'r copa, ar lethrau isa'r mynydd.
250px|bawd|chwith|Moel y Plas

Wrth ei draed, i'r de o'r copa, gorwedd Llyn Gweryd ac un o'r moelydd lleiaf, Moel y Gelli, ac i'r gogledd saif saif Moel Llanfair; rhwng y ddau ceir Bwlch Ty'n Mynydd. Bwlch y Llyn yw enw'r dyffryn rhwng Moel y Gelli a Moel y Waun a cheir ffordd ar hyd ochr Moel y Gelli o Ddyffryn Clwyd, sef 'y Silff'. 

Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Moel y Waun

[bawd|250px|dde|Ffotograff o Foel y Waun wedi ei dynnu o [Moel y Plâs|Foel y Plâs.]]
Un o Fryniau Clwyd, Sir Ddinbych yw **Moel y Waun** (neu weithiau **Moel y Waen**) (Cyfeirnod OS: SJ168534) ac fe saif 412 metr uwch lefel y môr.

Mae tua hanner cilometr i'r gogledd o Foel yr Acre, y bryn deheuol cyntaf o Fryniau Clwyd, a thua cilometr i'r de o Foel y Gelli a Llyn Gweryd. Y pentre agosaf yw Pentrecelyn sydd tua dwy gilometr i'r gorllewin. Ceir dau garnedd hynafol ar y copa, SJ16955324 a SJ16895332.

Hen walia wedi eu dymchwel ger copa Moel y Waun Sir Ddinbych.JPG|Hen wal wedi'i dymchwel gan amser, ger y copa.
Moel y Waun 01.jpg|Offer synhwyo'r tywydd.
Moel y Waun 04.jpg|Pwynt ucha'r copa, gyda Moel Famau yn y cefndir.
Moel y Waun 02.jpg|Ffosydd yn agos at y copa; olion Celtaidd o bosib.

## Cyfeiriadau
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Moel y Gelli

Un o fryniau deheuol Bryniau Clwyd, Sir Ddinbych yw **Moel y Gelli** (Cyfeirnod OS: SJ166545) ac fe saif 361 metr uwch lefel y môr.

Mae tua cilometr a hanner i'r dwyrain o bentref Graigfechan, ger Rhuthun. Llai na cilometr i'r gogledd-ddwyrain mae Moel y Plâs a chilometr i'r de ohono mae Moel y Waun.

Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Moel yr Acer

Un o fryniau deheuol Bryniau Clwyd, Sir Ddinbych, yw **Moel yr Acer** (neu **Foel yr Acre** yn ôl mapiau'r OS) (Cyfeirnod OS: SJ169525) ac fe saif 361 metr uwch lefel y môr. Mae'n debyg i'r fersiwn 'Acre' gael ei ysgrifennu gan gartograffwyr di-Gymraeg, ond 'acer' a ddywedir yn lleol.

Mae tua hanner cilometr i'r de o Moel y Waun. Fe ellir ei weld ar y chwith wrth drafaelio o Ruthun i Wrecsam drwy Nant y Garth. Gellir dweud mai dyma'r foel olaf a mwyaf deheuol o holl foelydd Dyffryn Clwyd.

## Delweddau

Delwedd:O foel acre.jpg|Yr olygfa o Foel Acer i'r gogledd, sef i gyfeiriad Moel Famau. 
Moel yr Acer (weithiau 'Acre'), y copa mwyaf deheuol o Fryniau Clwyd, most Southerly peak of Bryniau Clwyd 23.png|Awyrlun
Moel yr Acer (weithiau 'Acre'), y copa mwyaf deheuol o Fryniau Clwyd, most Southerly peak of Bryniau Clwyd 19.png|Awyrlun
Moel yr Acer (weithiau 'Acre'), y copa mwyaf deheuol o Fryniau Clwyd, most Southerly peak of Bryniau Clwyd 11.png|Llun o gyfeiriad Castell y Rhodwydd

Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
496 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
501 CC 500 CC 499 CC 498 CC 497 CC - **496 CC** - 495 CC 494 CC 493 CC 492 CC 491 CC

----

## Digwyddiadau
* Cyprus yn ymuno a'r Gwrthryfel Ionaidd yn erbyn Ymerodraeth Persia
* Brwydr Llyn Regillus ger Frascati. Mae byddin Gweriniaeth Rhufain yn gorchfygu byddin Tarquinius Superbus, cyn-frenin Rhufain, a Lars Porsena, brenin Clusium.

## Genedigaethau
* Sophocles, dramodydd Athenaidd

## Marwolaethau
* Lucius Tarquinius Superbus, brenin olaf Rhufain, mewn alltudiaeth
* Sun Tzu, athronydd milwrol ac awdur Celfyddyd Rhyfel (dyddiad traddodiadol)

Categori:496 CC
Ton Pentre

Pentref ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Ton Pentre**, weithiau **Tonpentre**. Saif yng nghwm Rhondda Fawr, yng nghymuned Pentre. Roedd y boblogaeth yn 2004 tua 1,028.

Roedd yr ardal lle saif Ton Pentre yn wreiddiol yn glwstwr o hafotai, a elwid 'Y Ton'. Daeth y diwydiant glo yn bwysog yma o ganol y 19g ymlaen, gyda Glofa Maendy, a agorwyd yn 1864, yn Nhon Pentre yn un o gyflogwyr mwyaf yr ardal. Caeodd yn 1948. 

## Tanchwa Glofa'r Pentre
Glofa arall oedd Glofa'r Pentre, ac yma ar 24 Chwefror 1871 y bu ffrwydriad enbyd a laddodd 36 o weithwyr a dau o'r tim achub. Yn ôl y cwest a ddilynnodd y tanchwa, nodwyd 'Ein bod yn unfrydol o’r farn bod y ffrwydrad wedi digwydd trwy ollyngiad sydyn o nwy a'i fod yn debygol o danio wrth y ffwrnais ac nad oes bai ar unrhyw un o’r swyddogion sy’n gysylltiedig â’r lofa.'

Rhai o'r meirw:

* Henry Backer, 36 blwydd oed, gwraig a 5 o blant.
* George Coburn, 32 blwydd oed, gwraig a 2 o blant.
* Enoch Davies, 30 blwydd oed.
* Robert Davies, 23 blwydd oed.
* George Day,, 36 blwydd oed, married.
* Samuel Evans, 29 blwydd oed.
* Thomas Griffiths, 48 blwydd oed, gwraig a 8 o blant.
* Henry Haines, 17 blwydd oed.
* William Howells.
* John Hughes, 34 blwydd oed.
* James Jones, 20 blwydd oed.
* Morgan Jones, 65 blwydd oed, gwraig a 7 o blant.
* William Lewis, flueman, 38 blwydd oed.
* William Meredith, 17 blwydd oed.
* John Michael, 28 blwydd oed.
* John Mills or Miles, 40 blwydd oed.
* Daniel Morgan alias Park, 24 blwydd oed.
* David Morgan, 28 blwydd oed.
* William Rosser, 21 blwydd oed, dibriod.
* John Sullivan, 28 blwydd oed.
* Joseph Thomas, 30 blwydd oed, dibriod.
* Walter Williams, 35 blwydd oed.

## Clwb Pel-droed Ton Pentre
Mae Ton Pentre yn gartref i C.P.D. Ton Pentre sydd wedi bod yn llwyddiannus yn Uwch Gynghrair Cymru ac yn enillydd sawl gwaith ar Cynghrair Cymru (Y De). Maent yn chwarae ar Barc Ynys.

## Pobl o Don Pentre
*Gareth Alban Davies, llenor

## Cyfeiriadau
Categori:Trychinebau glo yng Nghymru

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Makalu

Mynydd yn yr Himalaya ar y ffin rhwng Nepal a Tibet yw **Makalu**  (**मकालु**), yn Tsieina yn swyddogol **Makaru**. Makaru yw'r pedwerydd mynydd yn y byd o ran uchder, ar ôl Mynydd Everest, K2, Kangchenjunga a Lhotse. Saif tua 22&nbsp;km i'r dwyrain o Fynydd Everest. Mae dau gopa îs yn gysylltiedig â'r mynydd, **Kangchungtse** neu **Makalu II**, a Chomo Lonzo,

Dringwyd Makalu gyntaf ar 15 Mai, 1955 gan Lionel Terray a Jean Couzy, aelodau o dîm Ffrengig dan arweiniad Jean Franco. Ystyrir y mynydd yn un o'r rhai anoddaf yn y byd i'w ddringo.

Categori:Copaon 8,000 metr
Categori:Himalaya
Categori:Mynyddoedd Nepal
Categori:Mynyddoedd Tibet
Gwrachod Llanddona

Chwedl werin adnabyddus ar Ynys Môn yw chwedl **Gwrachod Llanddona**.

Yn ôl y chwedl cyrhaeddodd saith cwch mawr heb hwyl na rhwyfau i’r lan yn Nhraeth Coch gerllaw pentref Llanddona yn ne-ddwyrain Môn. Roedd y rhain yn wrachod, yn cynnwys Siani Bwt, Bella Fawr a Wini Wyllt a daethant yn enwog am eu gallu i felltithio (rheibio), yn enwedig Bella Fawr. Dywedid eu bod yn gallu newid eu ffurf a throi'n anifeiliaid, yn enwedig ysgyfarnogod. Ni chawsant groeso gan drigolion Llanddona, fodd bynnag. Pan ddaeth y gwrachod oddi ar y cwch roedden nhw'n sychedig iawn ac angen diod felly trawodd un o’r gwrachod ei ffon yn erbyn y llawr a dyma ffynnon ddŵr yn codi allan o’r tywod sych.

Mae llawer o bobl yn dweud bod y gwrachod wedi dod o Iwerddon neu Sbaen gan fod llawer o bobl yn y gwledydd hyn yn cael eu dienyddio am wneud drygau a melltithio. Yn ôl y chwedl pan dynnodd y gwrachod eu sgarffiau roedd pryfed yn dod allan ohonyn nhw.

## Hanes
Yn ôl yr hanes roedd un o'r gwrachod sef Siani Bwt yn sychedig ac eisiau diod yn ofnadwy. Roedd hi wedi penderfynu troi yn sgwarnog a rhuthro i gae gŵr o'r enw Goronwy Tudur lle roedd gwartheg yn pori. Sugnodd Siani Bwt dethi un o'r gwartheg pan ddaeth Goronwy Tudur allan efo'i wn. Saethodd hi yn ei choes.

Yn ôl y traddodiad roedd rhai o’r gwrachod yn gwneud drachtiau fel drachtiau gwenyn a lwc ddrwg. Daeth Cil Hael o Gaernarfon i hela'r Gwrachod, ond doedd o ddim yn llwyddiannus ac aeth adref a'i gynffon rhwng ei goesau.

## Gweler hefyd 
* Gwrachyddiaeth yng Nghymru fodern gynnar

## Dolenni allanol
*Hanes Gwrachod Llanddona o ngfl-cymru.org.uk, bellach ar gael oherwydd yr *Internet Archive Wayback Machine*

Categori:Ynys Môn
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Gwrachod Cymru
Whiteford

bawd
Mae twynni tywod **Whiteford** yn Warchodfa Natur Cenedlaethol sydd i'w ganfod ar ben gogledd-orllewinol Penrhyn Gŵyr, 24&nbsp;km i'r gorllewin o Abertawe, ger y Foryd Porth Tywyn. Dyma draeth mwyaf gogleddol Penrhyn Gŵyr. Mae'r twynni'n cynnwys Traeth Llanmadog.

Categori:Abertawe (sir)
Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru
Rent (sioe gerdd)

Mae ***Rent*** yn sioe gerdd sy'n seiliedig ar opera Giacomo Puccini, La Bohème. Ysgrifennwyd y geiriau a'r gerddoriaeth gan Jonathan Larson. Adrodda hanes grŵp o artistiaid a cherddorion tlawd sy'n brwydro i oroesi a chreu yn Ochr Ddwyreiniol Isaf Efrog Newydd yn ystod cyfnod bohemaidd y ddinas. Mae'r afiechyd AIDS yn gefnlen i'r sioe.

Gwelwyd y sioe gerdd am y tro cyntaf mewn gweithdy tair wythnos yng Gweithdy Theatr Efrog Newydd ym 1994. Pan agorodd y sioe yn swyddogol ar 25 Ionawr 1996, defnyddiwyd yr un theatr sydd oddi-ar prif ardal Broadway. Bu farw crëwr y sioe, Jonathan Larson, yn sydyn iawn y noson cyn y noson agoriadol. Enillodd y sioe Wobr Pulitzer ac roedd y cynhyrchiad yn llwyddiant. Yn ddiweddarach, symudwyd y sioe i theatr mwy o faint sef y Theatr Nederlander ar Broadway ar 29 Ebrill 1996.

Ar Broadway, derbyniodd Rent feirniadaethau canmoladwy, gan ennill Wobr Tony am y Sioe Gerdd Orau ymysg gwobrau eraill. Daeth y sioe gerdd hon a chast gydag amrywiaeth o gefndiroedd ethnig a phynciau dadleuol i fyd y sioe gerdd a oedd yn draddodiadol geidwadol, ac arweiniodd hyn yn ei dro i gynyddu poblogrwydd theatr cerdd ymysg y genhedlaeth iau. Daeth y cynhyrchiad ar Broadway i ben ar 7 Medi 2008 ar ôl cyfnod o 12 mlynedd, a 5,124 o berfformiadau gan wneud y sioe y seithfed sioe i gael ei pherfformio am y cyfnod hiraf ar Broadway, chwe mlynedd ar ôl *The Phantom of the Opera*. Gwnaeth y sioe rent dros $280 miliwn.

Yn sgîl llwyddiant y sioe, cafwyd nifer o deithiau cenedlaethol a chynhyrchiadau rhyngwladol, ac yn 2005 cafodd ei addasu'n ffilm sy'n serennu y rhan fwyaf o'r cast gwreiddiol.

## Caneuon
## Cymeriadau
## Dolenni Allanol 
* Gwefan Swyddogol y sioe gerdd Rent
* Y Sioe gerdd Rent ar Broadway.com
* Rent Wiki

Categori:Sioeau cerdd 1996
Kings of Leon

Mae **Kings of Leon** yn fand roc Americanaidd a gafodd ei ffurfio yn Nashville, Tennessee ym 1999. Mae'r band yn cynnwys tri brawd - Anthony 'Caleb' Followill (g. Ionawr 14, 1982 gitar rhythm a llais), Ivan Nathan Followill (g. Mehefin 26, 1979 drymiau, offerynnau taro, llais cefndir), Michael Jared Followill (g. Tachwedd 20, 1986 gitar fas, llais cefndir), a'u cefnder Mathew Followill (g. Medi 10, 1984 gitar flaen, llais cefndir). Mae'r band wedi ennill 'Gwobr BRIT' a Gwobr Grammy. Roedd cerddoriaeth cynharaf y band yn gymysgedd o ddylanwadau roc deheuol a roc garej. Ers hynny, mae'r band wedi arbrofi gydag amrywiaeth o ddulliau. Ers y rhyddhawyd eu caneuon cyntaf yn 2003, maent wedi datblygu o fod yn fand annibynnol i fod yn fand hynod boblogaidd yn rhyngwladol, yn enwedig yn y DU ac yn Awstralia. Gwelodd y band dŵf yn eu poblogrwydd yn yr Unol Daleithiau hefyd yn sgîl eu halbwm "Only by the Night" (2008). Erbyn 2009, roedd y Kings of Leon wedi cael 8 sengl yn Siart y 40 Uchaf yng ngwledydd Prydain, gan gynnwys y sengl "Sex on Fire" a aeth i rif un.

## Disgograffiaeth 
* *Youth and Young Manhood* (2003)
* *Aha Shake Heartbreak* (2004)
* *Because of the Times* (2007)
* *Only by the Night* (2008)
* *Come Around Sundown* (2010)
* *Mechanical Bull* (2013)
* *Walls* (2016)
* *When You See Yourself* (2021)
* *Can We Please Have Fun* (2024)

## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol

Categori:Bandiau Americanaidd
Categori:Bandiau roc
494 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
540au CC 530au CC 520au CC 510au CC 500au CC - **490au CC** - 480au CC 470au CC 460au CC 450au CC 440au CC
499 CC 498 CC 497 CC 496 CC 495 CC - **494 CC** - 493 CC 492 CC 491 CC 490 CC 489 CC

----

## Digwyddiadau
* Wedi llwyddo i gipio nifer o ddinasoedd Groegaidd Ionia, mae byddin Ymerodraeth Persia dan Artaphernes yn gwarchae ar Miletus. Wedi i'r Persiaid ennill Brwydr Lade ar y môr, mae Miletus yn ildio, gan roi diwedd ar y gwrthryfel.
* Mae'r Thraciaid a'r Scythiaid yn gyrru Miltiades yr Ieuengaf o'r Chersonesos. Mae Miltiades yn ffoi i Athen.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Histiaeus, unben Miletus

Categori:494 CC
Môr Cwrel

bawd|250px|Lleoliad y Môr Cwrel

Môr sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel yw'r **Môr Cwrel** (Saesneg: *Coral Sea*, Ffrangeg: *Mer de Corail*). Saif rhwng Queensland yng ngogledd-ddwyrain Awstralia, Papua Gini Newydd, Ynysoedd Solomon a Fanwatw a Caledonia Newydd. Yn y de, mae'n ffinio ar Fôr Tasman.

Caiff ei enw oherwydd mai yma y mae'r Barriff Mawr, y system rîff cwrel mwyaf yn y byd. Bu brwydr forwrol fawr, Brwydr y Môr Cwrel, yma yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Cefnfor Tawel
Categori:Daearyddiaeth Queensland
Moel Gyw

Mae **Moel Gyw** yn gopa mynydd a geir ym Mryniau Clwyd rhwng Llandudno a Wrecsam; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 286 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 467 metr (1532 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

## Delweddau

Delwedd:Moel Gyw o lawr y dyffryn.jpg|Moel Gyw o lawr Dyffryn Clwyd (Rhuthun).
Delwedd:Moel Llanfair a Moel gyw.jpg|Moel Llanfair ar y chwith a Moel Gyw y tu cefn, (i'r dde iddo). Tynnwyd y llun o Foel y Plâs
Delwedd:Copa Foel Gyw Mehefin 2010.jpg|Hen gloddfa Geltaidd ar gopa Foel Gyw, sef un o Fryniau Clwyd. Mae'r garreg yn fodern ac yn rhoi cyfarwyddiadau i'r cerddwyr.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map
*www.geograph.co.uk : lluniau o Foel Gyw a'r cylch
*SOTA - copaon ar yr awyr 

## Cyfeiriadau
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Bryniau Clwyd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Trealaw

: *Am y gymuned ar Ynys Môn, gweler Tref Alaw.*

250px|bawd|Trealaw o Ddinas Rhondda

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Trealaw**. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2011 yn 4,040.

Saif Trealaw yr ochr draw i afon Rhondda Fawr o Donypandy.

## Hanes
Daw enw Trealaw o "Alaw Goch", sef enw barddol Dafydd Williams, tad y barnwr Gwilym Williams a sefydlodd y pentref, ynghyd â Threwiliam pentref i'r de o Drealaw. Cofir Gwilym Williams gan enw neuadd yn y pentref, sef y 'Judge Gwilym Williams Memorial Hall', yn ogystal â Heol Ynyscynon a enwyd ar ôl sedd y teulu yn Ynsycynon ger Aberdâr yng Nghwm Cynon.

## Trafnidiaeth
Gwasanaethir Trealaw gan dair gorsaf reilffordd, gan gynnwys Dinas, Tonypandy a Llwynypïa, ar linell Trafnidiaeth Cymru rhwng Caerdydd Canolog a Threherbert.

Gwasanaethir y pentref gan Stagecoach llwybr bysiau 120 rhwng Blaenrhondda a Phontypridd/Caerffili, a Veolia Transport llwybr bysiau 175 rhwng Cwm Clydach/Tonypandy a'r Porth.

## Addysg
Mae dwy ysgol gynradd Saesneg yn y pentref, sef Ysgol Gynradd Trealaw ac Ysgol Gynradd Alaw. Nid oes ysgol gynradd Gymraeg yn Nhrealaw, ac mae'r plant sy'n derbyn addysg Gymraeg ar hyn o bryd yn mynd i Ysgol Gynradd Gymraeg Llwyncelyn yn y Porth neu Ysgol Gynradd Bodringallt yn Ystrad.

Ar ôl gadael Ysgol Gynradd Trealaw ac Ysgol Gynradd Alaw, mae'r rhan fwyaf o'r plant yn cael eu haddysg yn Ysgol Gymunedol Sir y Porth, neu Ysgol Cymunedol Tonypandy.

Mae mwyafrif y plant o'r ysgolion cynradd Cymraeg yn mynychu Ysgol Gyfun Cwm Rhondda i dderbyn eu haddysg uwchradd er bod rhywrai yn dewis Ysgol Gyfun Treorci sydd a rhywfaint o darpariaeth addysg Gymraeg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* James Kitchener Davies, bardd Cymraeg, treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yma
* George Thomas, gwleidydd

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Trehafod

bawd|240px|Glofa Lewis Merthyr, yn awr yn rhan o Barc Treftadaeth Cwm Rhondda

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Trehafod**. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 816.

Trehafod yw'r fwyaf deheuol o gymunedau'r Rhondda. Mae Parc Treftadaeth Cwm Rhondda ar safle Glofa Lewis Merthyr, a arferai fod yn un o byllau glo mwyaf cynhyrchiol Cymru.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Parc Treftadaeth Cwm Rhondda

Parc treftadaeth ger Trehafod, Rhondda Cynon Taf, yw  **Parc Treftadaeth Cwm Rhondda** (Saesneg: *Rhondda Heritage Park*). Mae'n atyniad i dwristiaid, sy'n anelu at roi darlun o fywyd y glowyr a'r gymuned lofaol. Ceir teithiau tywysedig trwy rai o weithfeydd Glofa Lewis Merthyr, yn cael eu harwain gan gyn-lowyr.

Yn mis Mai 2000, dadorchuddiwyd cerflun o lamp glowr ger y fynedfa, fel cofeb i'r glowyr a fu farw mewn damweiniau neu o afiechyd o ganlyniad i weithio ym Maes Glo De Cymru.

Treftadaeth Cwm Rhondda
Categori:Rhondda Cynon Taf
Categori:Diwydiant glo Cymru