open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Triaglog gyffredin

Perlysieuyn blodeuol ydy'r **Triaglog gyffredin** (Lladin: *Valeriana officinalis*; Saesneg: *Valerian*) gyda blodau gwyn neu binc persawrus. Gelwir triaglog yn "**llysiau Cadwgan**", "**felarian**", a'r "**feddyges fach**" hefyd yn y Gymraeg. Yng Nghymru mae'n blodeuo rhwng Mehefin a Medi a thyf drwy Ewrop, rhannau o Asia ac fe'i tyfwyd yn ddiweddar yn America lle mae'n cael ei fasnachu cryn lawer. Yn yr 16eg roedd y triaglog yn cael ei dyfu i wneud persawr. Yn yr un teulu mae'r Triaglog coch.

Caiff ei beillio gan y glöyn byw yn yr haf.

## Rhinweddau meddygol
Mae'r hadau, y dail a'r gwreiddiau'n cael eu defnyddio ar gyfer eu rhinweddau iachusol.

Caiff y planhigyn ei ddefnyddio i leddfu straen, lladd poen a chur pen. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer anhunedd (*insomnia*), i ymlacio'r cyhyrau ac i atal anhunedd Mae rhai defnyddwyr yn gorfod ei gymryd am wythnosau llawer cyn iddo weithio, ond caiff effaith sydyn ac uniongyrchol ar ddefnyddwyr eraill. Y cynhwysion sy'n weithredol yw'r olew, indoidau ac alcaloidau, sydd i gyd yn cynorthwyo'r corff i ymlacio.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Perlysiau
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Categori:Caprifoliaceae
Gwerddon (cylchgrawn)

bawd|Hafan Gwerddon; Gorffennaf 2013.
Cylchgrawn Cymraeg academaidd yw ***Gwerddon***. Fe'i cyhoeddir ar y we o leiaf ddwywaith y flwyddyn. Cyhoeddwyd y rhifyn gyntaf yn Ebrill 2007.

Cyllidir a gweinyddir *Gwerddon* gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol (a chan ragflaenydd y Coleg, y Ganolfan Addysg Uwch Cyfrwng Cymraeg, cyn Ebrill 2011).

Amcan *Gwerddon* yw "cyhoeddi ymchwil ysgolheigaidd yn y Gwyddorau, y Celfyddydau a'r Dyniaethau." Un o'r rhesymau dros ei gyhoeddi oedd yr angen i weithio yn erbyn tuedd mewn cylchoedd academaidd Cymreig i gyhoeddi gwaith yn Saesneg yn hytrach nag yn y Gymraeg.

Dau brif amcan sydd i *Gwerddon*, sef symbylu a chynnal trafodaeth academaidd ar draws ystod eang o feysydd a chreu cronfa o waith ysgolheigaidd at ddefnydd myfyrwyr ymchwil ac academyddion cyfrwng Cymraeg. Mae *Gwerddon* yn gydnaws â gofynion y ‘Fframwaith Rhagoriaeth Ymchwil’ (*REF*) 2014 ac yn gweithredu cyfundrefn arfarnu annibynnol.

Golygydd cyntaf *Gwerddon* oedd yr Athro Ioan Williams. Fe'i olynwyd ym mis Medi 2014 gan ei ferch Dr Anwen Jones, Pennaeth Adran Astudiaethau Theatr, Ffilm a Theledu, Prifysgol Aberystwyth. Yr isolygydd yw Dr Hywel Griffiths. Ceir hefyd Fwrdd Golygyddol o 16 aelod o wahanol sefydliadau Addysg Uwch Cymru, dan gadeiryddiaeth yr Athro Eleri Pryse.

Gellir darllen a lawrlwytho rhifynnau *Gwerddon* ar ffurf PDF yn rhad ac am ddim drwy fynd i'r wefan, www.gwerddon.cymru. Gall unrhyw un sy'n dymuno cyfrannu erthygl wneud hynny drwy fynd i'r wefan a dilyn y canllawiau perthnasol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Y Porth

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Addysg Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2007
Categori:Gwefannau
Timimoun

Tref a gwerddon yn ne Algeria yw **Timimoun** (Arabeg: تميمون‎), yn Nhalaith Adrar, rhanbarth Gourara. Fe'i lleolir yn y Sahara ar ymyl llwyfandir Tadmaït, uwchben y Sebkha.

Ceir gwerddon ffrwythlon yno a hen gastell (*ksar*). Nodweddir Timimoun gan liw ocr coch ei hadeiladau traddodiadol.

Gwasanaethir y dref a'r ardal gan Faes Awyr Timimoun.

bawd|250px|dim|Adfeilion ksar Timimoun
bawd|250px|dim|Gwerddon Timimoun

## Dolenni allanol
*  Gwybodaeth am Timimoun a Gourara 

Categori:Dinasoedd Algeria
Categori:Gwerddonau
Categori:Sahara
Tonna, Castell-nedd

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-Nedd Port Talbot, Cymru, yw **Tonna**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Castell-nedd, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 2,565.

Roedd yn ardal wledig hyd nes i waith tunplat a phyllau glo gael eu hagor yma yn ystod y 19g. Ceir nifer o henebion yn y gymuned, yn cynnwys gwersyll cyrch Rhufeinig. Adeilad mwyaf adnabyddus yr ardal yw'r *Ivy Tower*, ffoledd a adeiladwyd gan Stad y Gnoll tua 1780.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Ffoledd

[bawd|240px|Ivy Tower, [Tonna]]

**Ffoledd** mewn pensaernïaeth yw adeilad sydd wedi ei adeiladu ar gyfer addurn yn unig, heb fod iddo bwrpas arall.

Ceir llawer o'r adeiladau hyn yn dyddio o'r 18g a'r 19g, ac mae'r traddodiad wedi parhau i raddau. Mae rhai ohonynt yn ddynwarediadau o adeiladau canoloesol, er enghraifft cestyll a thyrrau. Ambell dro, adeiladwyd y ffoledd i edrych fel adfail.

## Ffoleddau yng Nghymru
Ymysg ffoleddau mwyaf adnabyddus Cymru mae:
* Castell Gwrych, ger Abergele, Conwy
* Tŵr Ffoledd, Pont-y-pŵl
* Tŵr Paxton, ger Llanarthne, Sir Gaerfyrddin 
* Tŵr Clwyd Gate ger Bwlch Pen Barras, Rhuthun

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Pensaernïaeth
Roger Puleston

Gallai **Roger Puleston** gyfeirio at:

*Roger de Puleston (bu farw 1294), Sirif Môn
*Syr Roger Puleston (AS), AS Bwrdeistrefi'r Fflint ar ddiwedd yr 17g
Keith Allen

Mae **Keith Philip George Allen** (ganed 2 Medi 1953) yn actor, digrifwr, canwr-cyfansoddwr ac awdur o Loegr a aned yng Nghymru. Ef hefyd yw tad y gantores Lily Allen ac mae ef wedi ymddangos ar nifer o raglenni teledu, ffilmiau a cherddoriaeth.

## Ei yrfa actio
Ymddangosodd Allen mewn nifer o ffilmiau a wnaed gan The Comic Strip Presents... (yn fwyaf amlwg "The Bullshitters", a oedd yn barodi o The Professionals) ar Sianel 4 ar ddechrau'r 1980au ar ôl iddo ddod yn enwog  am ei act yn y Comedy Store ym 1979. Yn frawd i'r digrifwr a'r cyfarwyddwr ffilm Kevin Allen, mae Keith Allen wedi chwarae rhannau difrifol a chomedi, gan chwarae rhan Brian Dennehy unwaith.

Ymddangosodd yn y ffilm gomedi dywyll, *Twin Town*, addasiad Sianel 4 o *A Very British Coup* a chwaraeodd ran y tenant sy'n marw ar ddechrau ffilm Danny Boyle, *Shallow Grave* (1994). Yn yr un flwyddyn, perfformiodd yng nghynhyrchiad y BBC o Martin Chuzzlewit. Cafodd ran hefyd yn un o ffilmiau eraill Danny Boyle, yn chwarae rhan deliwr cyffuriau yn y ffilm *Trainspotting* (1996).

## Teledu
**A Very British Coup* (1988)
**Making Out* (1989-90)
**Faith* (1994)
**Martin Chuzzlewit* (1994)
*''The Young Person's Guide to Becoming a Rock Star * (1998)
**Adrian Mole: The Cappuccino Years* (2001)
**Robin Hood* (2006-2009)
**The Runaway* (2011)
**The Body Farm* (2011)
**My Mad Fat Diary* (2014-2015)

## Ffilmiau
**The Young Americans* (1993)
**Twin Town* (1997)
**Rancid Aluminium* (2000)
**My Wife Is an Actress* (2001)
**De-Lovely* (2004)
**The Magnificent Eleven* (2011)
**Eddie the Eagle* (2016)
**Kingsman: The Golden Circle'' (2017)

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o Gymru
Categori:Comedïwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Comedïwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl o Gymru o dras Seisnig
Lily Allen

Mae **Lily Rose Beatrice Allen** (ganed 2 Mai 1985) yn gantores-cyfansoddwraig pop o Loegr. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei chaneuon "Smile", "LDN", "Littlest Things", "Alfie", ei fersiwn hi o "Oh My God", "The Fear" a'i harddull "Mockney". Merch yr actor, digrifwr a'r cerddor Keith Allen a'r cynhyrchydd ffilm Alison Owen ydyw. O'r 12fed o Chwefror 2008, cyflwynodd Allen ei sioe ei hun ar BBC Three o'r enw Lily Allen and Friends.

## Ei bywyd cynnar
Roedd Allen wedi cael ei geni yn Hammersmith, Gorllewin Llundain, yn ferch i'r digrifwr o Cymru a Actor Keith Allen ar cyfarwyddwr ffilm Alison Owen. Symudodd ei theulu i Ogledd Llundain i fwrdeistref Islington. Mae ganddi chwaer hŷn, Sarah; a brawd iau, Alfie Owen-Allen (testun ei chân 'Alfie'); a chwaer iau Rebecca. Mae ganddi nifer o hanner-brodyr a chwiorydd. Am gyfnod, bu Allen yn byw gyda'r digrifwr Harry Enfield tra'r oedd ei mam ac yntai'n canlyn. Mae hefyd yn ferch-bedydd i leisydd y *Wild Colonials*, Angela McCluskey. Cyfeirir at y canwr a gitarydd Joe Strummer o fand *The Clash* fel tad-bedydd iddi; er nad yw hyn yn llythrennol wir, roedd Strummer yn glos i Allen. Dywed Allen fod ganddi atgofion melys o'r wythnos a hanner y treuliodd y ddau ohonynt gyda'i gilydd yng Ngŵyl Glastonbury.

## Gwobrau ac enwebiadau 
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Eric Linklater

Bardd, nofelydd a hanesydd milwrol o'r Alban a anwyd yng Nghymru oedd **Eric Linklater** (8 Mawrth 1899 – 7 Tachwedd 1974).

Cafodd ei eni ym Mhenarth. Roedd yn dad i Magnus Linklater.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
*''White Maa's Saga* (1929)
**Poet's Pub* (1929)
**The Men of Ness* (1932)
**The Crusader's Key* (1933)
**The Impregnable Women* (1938)
**Judas* (1939)
**A Spell for Old Bones* (1949)
**The Dark of Summer* (1956)
**A Man Over Forty* (1963)
**A Terrible Freedom* (1966)

### Drama
**The Devil's in the News* (1929)

### Barddoniaeth
**A Dragon Laughed & other poems* (1930)

### Nofelau plant
**The Wind on the Moon* (1944)
**The Pirates in the Deep Green Sea* (1949)

### Arall
**Juan in America* (1931)
**Magnus Merriman* (1934)
**Juan in China*
**Ben Jonson and King James: Biography and Portrait* (1931)
**Ripeness is All* (1935)
**The Man on My Back* (1941) (cofiant)
**Private Angelo* (1946)
**Laxdale Hall* (1951)
**Figures in a Landscape* (1952)
**A Year of Space* (1953)
**A Sociable Plover and other Stories and Conceits* (1957) (storiau)
**The Merry Muse* (1959)
**The Survival of Scotland* (1968) (hanes)
**The Campaign in Italy*
**The Highland Division*
**The Goose Girl and Other Stories''

Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Hanesyddion o'r Alban
Categori:Nofelwyr o'r Alban
Ysgrifennwr

[bawd|dde|[Ernest Hemingway yn teipio]]
**Ysgrifennwr** yw unrhyw berson sydd yn creu darn o waith ysgrifenedig, er gan amlaf, cyfeiria'r term at bobl sy'n ysgrifennu'n greadigol i greu llenyddiaeth, sef llenorion a'r rheiny naill ai'n gwneud hynny'n broffesiynol, neu'n ddi-gyflog yn ogystal â'r rheiny sydd yn ysgrifennu mewn ffurfiau amrywiol anllenyddol.

## Gweler hefyd 
* Awdur
* Llenor
* Ysgrifennydd

Categori:Llenorion
Categori:Ysgrifennu
Ucheldiroedd Guiana

Rhanbarth daearyddol a nodwedd ddaearegol yn Ne America yw **Ucheldiroedd Guiana** neu **Tarian Guiana** (Sbaeneg: *Guayana*). Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y cyfandir, ar lan y Caribî deheuol.

Enw arall am y rhanbarth yw 'Guiana' neu 'Y Guianas', am ei fod yn cynnwys tair gwlad o'r enw Guiana, sef Gaiana ('Gaiana Brydeinig' cyn annibyniaeth), Guyane (Guiana Ffrengig) a Swrinam ('Guiana Iseldiraidd' cyn annibyniaeth). Mae'n cynnwys hefyd ran o ogledd Brasil ('Gaiana Bortiwgalaidd' cynt) darnau o Feneswela a Colombia.

Mae gan yr ucheldiroedd ecoleg a daeareg unigryw. Mae'r darian yn dalp anferth o graig gyn-Gambriaidd a ffurfwyd tua 1.7 bilwn o flynyddoedd yn ôl. Mae'n cynnwys Mynydd Roraima, testun sawl chwedl am "Fyd Coll", a Rhaeadrau Angel.

## Gwledydd
Categori:Mynyddoedd De America
Categori:Rhanbarthau De America
Jack Cardiff

Cyfarwyddwr ffilm, sinematograffydd, a ffotograffydd o Loegr oedd **Jack Cardiff** OBE (18 Medi 1914 - 22 Ebrill 2009).

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Ffotograffwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Norfolk
Categori:Sinematograffwyr o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Tŷ Anne Frank

bawd|Pobl yn ciwio o flaen yr amgueddfa
Mae **Tŷ Anne Frank** ar y Prinsengracht yn Amsterdam, Yr Iseldiroedd, yn amgueddfa o fywyd Anne Frank, y ferch ifanc, Iddewig a gadwodd ddyddiadur yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Cuddiodd Frank a'i theulu o erledigaeth y Natsiaid trwy guddio mewn ystafelloedd cudd yng nghefn yr adeilad. Yn ogystal â chadw'r man cuddio am resymau hanesyddol, mae'r amgueddfa hefyd yn cynnwys arddangosfa o fywyd Anne Frank a'r cyfnod roedd hi'n byw ynddo. Mae'r amgueddfa yn ganolfan sy'n arddangos pob math o erledigaeth a rhagfarn.

Agorodd yr amgueddfa ar y 3ydd o Fai, 1960 gyda chefnogaeth ariannol y cyhoedd, tair blynedd ar ôl i gymdeithas gael ei sefydlu er mwyn amddiffyn yr adeilad rhag datblygwyr ac adeiladwyr a oedd eisiau dymchwel yr adeilad.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Amgueddfa Tŷ Anne Frank

Categori:Amgueddfeydd yr Iseldiroedd
Categori:Amsterdam
Categori:Hanes yr Iseldiroedd
Categori:Yr Ail Ryfel Byd
Pen Rhionydd

Lleoliad llys gogleddol y Brenin Arthur yw **Pen Rhionydd** (Cymraeg Canol: *Penn Ryonyd*, amrywiad: *Penryn Rioned*), yn ôl y traddodiadau Cymreig cynnar amdano a geir yn y gyfres Trioedd Ynys Prydain.

Cyfeirir at Ben Rhionydd mewn dau o Drioedd Ynys Prydain. Yn nhriawd 1 yng ngolygiad Rachel Bromwich, dywedir fod Arthur yn "Ben Teyrnedd ym Mhen Rhionydd yn y Gogledd" gyda Gwerthmul Wledig yn "Ben Hynaif" iddo a Chyndeyrn Garthwys yn "Ben Esgob". Mae'r un triawd yn lleoli ei ddau lys arall yng "Nghelliwig yng Nghernyw" a Mynyw. Ceir triawd arall sy'n nodi Pen Rhionydd fel lleoliad un o dri llys Arthur hefyd.

Yn ogystal, cyfeirir at Ben Rhionydd yn y testun 'Enwau Ynys Brydain' a geir yn *Llyfr Gwyn Rhydderch* fel lleoliad un o "dair talaith Ynys Brydain", ynghyd â Chelliwig (nas enwir) yng Nghernyw ac Aberffraw yng Ngwynedd.

Ni cheir cyfeiriadau eraill at Ben Rhionydd yn nhestunau Cymraeg yr Oesoedd Canol.

## Lleoliad
Mae'n amlwg mai penrhyn neu bentir yw Pen Rhionydd. Cafwyd sawl cais i'w leoli yn y gorffennol ac mae'n destun damcaniaethu o hyd gan ymchwilwyr i Gylch Arthur.  Mae Rachel Bromwich yn cynnig lleoliad yn nheyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd, efallai ar arfordir Galloway yn yr Alban. Cyfeiria Ptolemi at *Rerigonion* fel prifddinas y Novantae, llwyth Celtaidd a drigai yn yr ardal honno. Ar sail camgopîo neu gamddealltwriaeth gan rai hynafiaethwyr, a greodd y ffurf 'Pen[rhyn] Rhianedd' ('Penrhyn y Morwynion'), ceisiodd rhai ymchwilwyr ei uniaethu â Caeredin a elwir yn *castellum puellarum* ('castell y morwynion') yn y Rhamantau. Ceir Morfa Rhianedd ger Llandudno hefyd, a gysylltir â Maelgwn Gwynedd yn *Hanes Taliesin*, ond mae'r traddodiad o blaid lleoliad yn yr Hen Ogledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Rheged
Categori:Yr Hen Ogledd
Teim

bawd|de|250px|Teim cyffredin: *Thymus vulgaris*.
bawd|de|250px|Y perlysieuyn wedi'i sychu
Llysieuyn a pherlysieuyn blodeuol ydy **Teim** (Lladin: *Thymus vulgaris* a rhywogaethau eraill o'r genws *Thymus*; Sa: *Thyme*) a dyfir mewn gerddi drwy Ewrop a'r Dwyrain Canol i'w ddefnyddio yn y gegin ac er mwyn ei briodweddau iachusol. Mae ganddo flas cryf (heb fod yn llethol chwaith) oherwydd ei fod yn cynnwys cryn dipyn o theimol (*thymol*). Fe'i defnyddiwyd gan y Rhufeiniaid a'r Eifftiaid a thrwy'r Oesoedd Canol fel persawr ar y corff, i awyru ystafelloedd a hyd yn oed mewn gobennydd i atal hunllefau..

## Coginio
Fe'i defnyddir ynghyd â dail 'bae' a phersli mewn coginio Ffrengig i wneud *bouquet garni* a *herbes de Provence*. Caiff ei werthu'n ffres (blas cryfach) ac yn sych (haws ei storio).

## Rhinweddau meddygol
Dywedir ei fod yn dda at beswch, y pâs a rhyndod. Mae olew *Thymus vulgaris* yn cynnwys 20 - 54% o theimws sy'n wrthseptig gwych (dyma ydy cynnwys y glanhawr ceg *Listerine*). Mae'r te yn medru cael ei ddefnyddio hefyd i wella dolur gwddw drwy ei oeri a'i garglo deirgwaith y dydd.

## Llenyddiaeth
Ceir ambell gyfeiriad at teim mewn llenyddiaeth gan gynnwys yr hen bennill:

:Ar lan y môr mae carreg wastad,
:Lle bum yn siarad gair a’m cariad,
:O amgylch hon mae **teim** yn tyfu
:Ac ambell sbrigyn o rosmari

Dyma drosiad Gwyn Thomas o Midsummer Night’s Dream (Breuddwyd Nos Wyl Ifan) gan Shakespeare a chyfeiriad at y teim (Bwletin 30):
:Mi wn am lain lle tyf y teim yn wyrdd, 
:A llysiau'r parlys, fioledau fyrdd,
:A glwys yn do i'r fan mae gwyddfid pêr, 
:Miaren Mair a rhosys dan y sêr.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Lamiaceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Y Clun a Melin-cwrt

Cymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-Nedd Port Talbot, Cymru, yw **Y Clun a Melin-cwrt** (Saesneg: *Clyne and Melincourt*). Saif ar lan ddwyreiniol Afon Nedd, i'r de-orllewin o Resolfen, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 815. Mae'n cynnwys pentrefi Y Clun a Melin-cwrt.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Llansanffraid-ar-Ogwr

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llansanffraid" (neu enwau tebyg), gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).*

Cymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Llansanffraid-ar-Ogwr** (Saesneg: *St Bride's Minor''). Saif i'r gogledd o ganol tref Pen-y-bont ar Ogwr. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 5,574.

Datblygodd stadau tai mawr yn Sarn, gerllaw'r orsaf wasanaethau ar y draffordd M4.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Bryn, Castell-nedd Port Talbot

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-Nedd Port Talbot, Cymru, yw **Bryn**, yn wreiddiol **Bryntroed-garn**. Saif rhwng Cwm Afan a Maesteg, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 913.

Datblygodd yr ardal yn ardal ddiwydiannol bwysig wedi adeiladu tramffordd yma yn 1841.

I'r gogledd o bentref Bryn ceir Moel y Fen, bryn 267 metr o uchder.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan .

## Pobl o bwys
* Gwyn M. Daniel - ganed yr ymgyrchydd brwd dros addysg Gymraeg yng Nghaerdydd ac ar draws Cymru ac Ysgrifennydd Cyffredinol Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru, Gwyn M. Daniel yn y pentref ym 1904.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Erthyglau heb gategori Etholaeth (DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Y Dyfawden

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Y Dyfawden** (Saesneg: *Devauden*). Saif i'r gogledd-orllewin o dref Cas-gwent ar ffordd y B4293. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref bychan Fedw.

Mae'r sillafiad Cymraeg yn mynd yn ôl i 1677 a "Devawden" yn 1464, ac mae'r gair yn enwau ar gaeau lleol hefyd ("Devauden acer"; 1583) ym Masaleg ar gyrion gorllewinol Casnewydd. Tarddiad y gair yw "defod" (hen sillafiad: 'defawd') hynny yw "arferiad", "ffasiwn", "arddull" ond mae hefyd yn bosibl ei fod yn cyfeirio at glwt o dir, bychan (maint bawd). Mae'n bosibl hefyd fod y "De" ar ddechrau'r gair yn Ffrengig gan mai'r cyfeiriad cyntaf ato yw'r ffurf *de vaudeñ* (13g).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir Croes Cilgwrwg yn yr eglwys leol, a gofrestrwyd gan Cadw.

Dywedir i John Wesley bregethu ei bregeth gyntaf yng Nghymru yn y Dyfawden ar 15 Hydref 1739.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Novantae

Llwyth Celtaidd yn byw yn ne-orllewin yr Alban oedd y **Novantae**, yn ôl pob tebyg yn rhan orllewinol Galloway. Er nad oes sicrwydd, mae'n debyg mai llwyth Brythoneg eu hiaith oedd y Novantae, ac yn un o'r bobloedd a ffurfiai Yr Hen Ogledd yn ddiweddarach. Awgrymwyd gan rai y gallent fod yn llwyth Pictaidd neu'n siarad Gaeleg.

Nid oes lawer o wybodaeth ar gael amdanynt. Ceir yr unig gyfeiriad yn *Geographia* Ptolemi, lle lleolir hwy i'r gorllewin o'r Selgovae, ac enwir Rerigonion fel eu prifddinas. Mae rhai ymchwilwyr i hanes Arthur yn awgrymu mai Rerigonion yw'r Pen Rhionydd y cyfeirir ato yn y Trioedd fel lleoliad un o lysoedd Arthur (mae Arthur ei hun yn perthyn i gyfnod diweddarach ond fe allai'r cof am y lle fod yn ddilys). Mae'n debyg i'w tiriogaethau ddod yn rhan o deyrnas Rheged yn ddiweddarach.

## Gweler hefyd
* Selgovae

Categori:Llwythau Celtaidd yr Alban
Jack Jones (arweinydd undeb)

Arweinydd yr Undeb y Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth oedd **James Larkin "Jack" Jones CH MBE** (29 Mawrth 1913 – 21 Ebrill 2009).

Categori:Arweinwyr undebau llafur
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Sgwâr Dam

Mae **Sgwâr Dam**, neu yn syml **Y Dam** (Iseldireg: de Dam) yn sgwâr yn ninas Amsterdam, prifddinas yr Iseldiroedd. Mae'r adeiladau nodedig a'r digwyddiadau rheolaidd a gynhelir yno yn gwneud y Sgwâr yn un o leoliadau pwysicaf y ddinas.

## Lleoliad a Disgrifiad
bawd|chwith|Y Dam yn 2005 gyda golygfa o'r Palas Brenhinol a Nieuwe Kerk.
bawd|Y Gofeb Genedlaethol gyda'r Gwesty Krasnapolsky ar yr ochr dde
Lleolir Sgwâr Dam yng nghanol hanesyddol Amsterdam, oddeutu 750 medr i'r de o'r prif ganolfan cludiant, Gorsaf Centraal. Siâp hirsgwâr ydyw, ac ymestynna dros ardal o 200 medr o'r gorllewin i'r dwyrain a 100 medr o'r gogledd i'r de. Cysyllta strydoedd Damrak a Rokin, sy'n rhedeg ar hyd llwybr gwreiddiol yr afon Amstel o Orsaf Centraal i Muntplein (Sgwâr y Geiniog) a Munttoren. Mae'r Dam hefyd yn dynodi cyrchfan y strydoedd Nieuwendijk, Kalverstraat a Damstraat. Ychydig bellter tu hwnt i gornel ogledd-ddwyreiniol y Sgwâr, ceir y prif ardal golau coch, de Wallen.

Ar ochr orllewinol y sgwâr, ceir y Palas Brenhinol neo-glasurol, a wasanaethodd fel neuadd y ddinas o 1655 tan y cafodd ei newid yn gartref brenhinol ym 1808. Wrth ei ymyl, ceir yr Eglwys Newydd (Gothic Nieuwe Kerk) o'r 15g ac Amgueddfa Cŵyr Madame Tussaud. Codwyd y Gofeb Genedlaethol, sef piler wen a gynlluniwyd gan J.J.P. Oud, i gofio am ddioddefwyr yr Ail Ryfel Byd ym 1956 a gwelir hyn ar ochr arall y sgwâr. Hefyd mae'r NH Grand Hotel Krasnapolsky a'r siop crand De Bijenkorf yn edrych allan y plaza. Mae'r atyniadau hyn i gyd wedi gwneud Sgwâr Dam yn gyrchfan i dwristiaid.

## Dolenni allanol
* Panorama 360-gradd o'r Dam 

Categori:Amsterdam
Michael Hutchence

Roedd **Michael Kelland John Hutchence** (22 Ionawr 1960 – 22 Tachwedd 1997) yn ganwr-cyfansoddwr Awstralaidd a oedd yn fwyaf enwog am ei waith gyda'r band roc INXS.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol i Gofio Michael Hutchence
*  2007 Teyrnged "Calling All Nations"  — Teyrnged fyd-eang i gofio 10 mlynedd ers marolaeth Hutchence
*  Adroddiad crwner New South Wales ar farwolaeth Hutchence
*  Michael Hutchence at h2g2
*  Gwefan Swyddogol INXS

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Cantorion o Awstralia
Categori:Cyfansoddwyr o Awstralia
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl o Sydney
Rupert Everett

Mae **Rupert James Hector Everett** (ganed 29 Mai 1959) yn actor a chanwr o Loegr sydd wedi cael ei enwebu ddwywaith am Wobr Golden Globe. Daeth yn enwog am y tro cyntaf ar ddechrau'r 1980au, pan chwaraeodd ran  yn nrama ac yna pan actiodd myfyriwr hoyw mewn ysgol fonedd yn ystod y 1930auyn ffilm Julian Mitchell, *Another Country*. Ers hynny, mae ef wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau gan gynnwys ''My Best Friend's Wedding*, *An Ideal Husband*, *The Next Best Thing'' a'r gyfres ffilm *Shrek*. Ar hyn o bryd, mae'n trigo yn Llundain.

## Ffilmiau
**Another Country* (1984)
**Dance with a Stranger* (1985)
**Duet for One	Constantine Kassanis* (1986)	
**The Comfort of Strangers* (1990)
**Prêt-à-Porter* (1994)
**The Madness of King George* (1994)
*''My Best Friend's Wedding* (1997)	 
**An Ideal Husband* (1999)	
**A Midsummer Night's Dream* (1999)	 
**The Next Best Thing* (2000)	
**The Importance of Being Earnest* (2002)	
**Unconditional Love* (2003)	 
**To Kill a King* (2003)	 
**A Different Loyalty* (2004)	
**Separate Lies* (2005)	 	
**Stardust* (2007)	 	
**St Trinian's 2: The Legend of Fritton's Gold* (2009)	 
**Hysteria* (2011)	
**A Royal Night Out* (2015)	 
**Miss Peregrine's Home for Peculiar Children'' (2016)	

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Pobl o Norfolk
Categori:Actorion LHDT
John Wesley

Clerigwr ac efengylydd Seisnig oedd **John Wesley** (17 Mehefin 1703 - 2 Mawrth 1791).

Ganed ef yn Epworth yn Swydd Lincoln yn fab i Samuel Wesley a'i wraig Susanna Annesley. Daeth dan ddylanwad y Morafiaid, a dechreuodd efelychu George Whitefield trwy bregethu yn yr awyr agored. Yn wahanol i Whitefield, nid oedd yn Galfinydd. Ystyrir ef fel sylfaenydd enwad y Methodistiaid Wesleaidd.

Bu John Wesley yn pregethu yng Nghymru nifer o wethiau, ond cyfyngwyd ar ei lwyddiant gan anawsterau iaith. Y Methodistaid Calfinaidd, gan arweiniaid Daniel Rowland a Howell Harris oedd y cryfaf o lawer o’r enwadau Methodistaidd yng Nghymru. Roedd rhywfaint o gydweithrediad rhwng y ddau fudiad, ond roedd gwahaniaethau diwinyddol hefyd, gyda’r Wesleaid yn coleddu Arminiaeth yn hytrach na Chalfiniaeth.
bawd|chwith|Darlun olew gan artist anhysbys, a dynnwyd tua 1780
Roedd yr emynydd Charles Wesley yn frawd iddo.

Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Eglwys Crist, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1703
Categori:Marwolaethau 1791
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Methodistiaeth
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Categori:Pregethwyr
Galloway

:*Gweler hefyd Galloway (gwahaniaethu).*

Rhanbarth yn yr Alban yw **Galloway** (Gaeleg yr Alban: *Gall-Ghàidhealaibh*; Sgoteg: *Gallowa*). Mae'n gorwedd yn ne-orllewin yr Alban ac mae'n cynnwys cyn-siroedd Wigtown (Gorllewin Galloway) a Kirkcudbright (Dwyrain Galloway). Heddiw mae'n rhan o Dumfries a Galloway.

Gorwedd Môr Iwerddon i'r gorllewin a'r de, Bryniau Galloway i'r gogledd, ac Afon Nith i'r dwyrain; nodir yr hen ffin rhwng siroedd Kirkcudbright a Wigtown gan Afon Cree. Mae'n ardal ynysig felly, ddiarffordd braidd, ac mae ei hanes yn adlewyrchu hynny.

Ychydig o bobl sy'n byw yn y bryniau sy'n ffurfio ardal fynyddig anial yn y gogledd.

400px|bawd|canol|Map o ardal Galloway

## Hanes
250px|bawd|Cairn Holy
Ceir nifer o safleoedd cynhanesyddol yno, e.e. Meini Hirion Drumtroddan gyda'u cerfiadau cwpan-a-chylch, Cylch Cerrig Torhousekie, a Cairn Holy (siambr gladdu Neolithig). Yn Oes yr Haearn roedd llwyth Celtaidd y Novantae yn byw yno. Yng nghyfnod y Rhufeiniaid sefydlodd Sant Ninian eglwys yn Whithorn a arosodd yn ganolfan pererindod hyd y Diwygiad Protestannaidd. Yn y gorllewin roedd Rerigonium, a gofnodir fel prifddinas y Novantae gan Ptolemi ac sydd yn lleoliad posibl i'r Pen Rhionydd y cyfeirir ato fel lleoliad un o lysoedd Arthur yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Daeth yr ardal yn rhan o deyrnas Frythonaidd Rheged yn y cyfnod ôl-Rufeinig: ceir adlais o hynny yn yr enw lle Dunragit (Brythoneg: **Dun Rheged*). Ar ôl cwymp Rheged bu ym meddiant Brynaich am gyfnod byr ond erbyn tua dechrau'r 9g roedd yn deyrnas fechan Nors-Aelig: cyrhaeddodd ei phenllanw dan y brenin Fergus o Galloway. Yn 1234 daeth yn rhan o Deyrnas yr Alban. Arosodd yn ardal Gaeleg ei hiaith hyd y 18g.

Heddiw mae porthladdoedd fferi yn Stranraer a Cairnryan yn cysylltu Galloway ac Iwerddon.

## Llyfrau
* Richard Oram, *The Lordship of Galloway* (Caeredin, 2000)

## Gweler hefyd
*Yr Hen Ogledd

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth yr Alban
Categori:Daearyddiaeth Dumfries a Galloway
Categori:Dumfries a Galloway
Categori:Hanes yr Alban
Galloway (gwahaniaethu)

Gallai **Galloway** gyfeirio at:

* rhanbarth Galloway yn yr Alban
* cyn-etholaeth Galloway (etholaeth seneddol)
* New Galloway, pentref yn yr Alban
* Galloway, Ohio, yr Unol Daleithiau (UDA)
* Galloway, Texas, UDA 
* Galloway, Gorllewin Virginia, UDA
* Galloway Township, New Jersey, UDA
* Galloway (gwartheg)
* Galloway (ceffyl)
* Galloway (car), car o'r Alban
* Pobl o'r enw Galloway:
** Alexander R. Galloway, awdur Americanaidd
** Brent Galloway, ieithydd Americanaidd
** Drew Galloway, ymgodymwr Albanidd
** George Galloway, gwleidydd Albanaidd
** Jeff Galloway, athletwr o UDA
Whithorn

Tref yn sir Dumfries a Galloway yn ne-orllewin yr Alban yw **Whithorn** (Gaeleg: ***Taigh Mhàrtainn***). Poblogaeth: 867 (2001). Mae'n gorwedd ar arfordir Galloway tua 10 milltir i'r de o Wigtown.

Mae gan Whithorn hanes hir. Ystyr yr enw yw 'Y Tŷ Gwyn' (Eingl-Sacsoneg: *Hwit Ærne*), cyfeiriad at y ganolfan eglwysig a sefydlwyd yno gan Sant Ninian, yn ôl traddodiad. Daeth yn ganolfan pererindod o bwys.

Fel gweddill ardal Galloway, roedd Whithorn yn rhan o'r Hen Ogledd ac mae'n bosibl y bu'n rhan o deyrnas Rheged am gyfnod. Yna daeth dan reolaeth Brynaich Eingl-Sacsonaidd. Yn nes ymlaen bu'n rhan o Deyrnas Manaw a'r Ynysoedd. Codwyd priordy cadeiriol yno yn yr Oesoedd Canol sy'n adfail heddiw. Cedwir y casgliad pwysig o gerrig cerfiedig cynnar o'r priordy yn Amgueddfa Genedlaethol yr Alban: dyma'r casgliad mwyaf o'r cerrig Cristnogol hyn yn yr Alban.

Categori:Trefi Dumfries a Galloway
Coety Uchaf

Cymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Coety Uchaf** (Saesneg: *Coity Higher*). Saif ychydig i'r gogledd-orllewin o ganol tref Pen-y-bont ar Ogwr, ac mae'n cynnwys maestrefi yn bennaf. Roedd poblogaeth y gymuned yn 835 yn ystod cyfrifiad 2001.

Prif heneb y gymuned yw Castell Coety, sy'n dyddio o'r 11g yn wreiddiol, ond gydag ychwanegiadau diweddarach. Yma yr oedd prif ganolfan teulu Turberville.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Coety

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr (y DU)
Croesyceiliog, Torfaen

:''Am y pentref o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Croesyceiliog, Sir Gaerfyrddin.''

Ardal faestrefol Cwmbrân a chymuned ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw **Croesyceiliog**. Roedd yn wreiddiol yn bentref ar wahân, ond pan sefydlwyd tref newydd Cwmbrân daeth yn rhan ddwyreiniol y dref honno. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 5,234.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Pentrefi Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Croesyceiliog

Gallai **Croesyceiliog** gyfeirio at:

* Croesyceiliog, Torfaen, cymuned ym mwrdeisdref sirol Torfaen, rhan o dref Cwmbrân
* Croesyceiliog, Sir Gaerfyrddin, pentref yn Sir Gaerfyrddin, gerllaw Llandyfaelog
Jason Bateman

Mae **Jason Kent Bateman** (ganed 14 Ionawr, 1969) yn actor Americanaidd sydd wedi ennill Gwobr Golden Globe ac wedi cael ei enwebu am Wobr Emmy. Serennodd mewn nifer o gomedïau sefyllfa yn ystod y 1980au, cyn dod yn adnabyddus am ei rôl fel Michael Bluth ar y rhaglen gomedi deledu, 'Arrested Development''. Ers i'r sioe ddod i ben, mae ef hefyd wedi ymddangos mewn nifer o ffilmiau Hollywood gan gynnwys *The Kingdom*, *Juno* a *Hancock*.

## Ffilmograffiaeth
* *Little House on the Prairie* (1981 - 1982) Cyfres deledu
* *Silver Spoons* (1982 - 1984) Cyfres deledu
* ''It's Your Move* (1984 - 1985) Cyfres deledu
* *The Hogan Family* (1986 - 1991) Cyfres deledu
* *Teen Wolf Too* (1987)
* *Necessary Roughness* (1991)
* *Breaking the Rules* (1992)
* *Love Stinks* (1999)
* *Some of My Best Friends* (2001) Cyfres deledu
* *The Sweetest Thing* (2002)
* *Arrested Development* (2003 - 2006) Cyfres deledu
* *Starsky and Hutch* (2004)
* *Dodgeball: A True Underdog Story* (2004)
* *King of the Hill* (2005) Cyfres deledu
* *The Jake Effect* (2006) Cyfres deledu
* *The Break-Up* (2006)
* *Arthur and the Minimoys* (2006)
* *Smokin' Aces* (2007)
* *The Ex* (2007)
* *The Kingdom* (2007)
* *Mr. Magorium's Wonder Emporium* (2007)
* *Juno* (2007)
* *Forgetting Sarah Marshall* (2008)
* *The Promotion* (2008)
* *Hancock* (2008)
* *State of Play* (2009)
* *This Side of the Truth* (2009)
* *Extract* (2009)
* *Couples Retreat* (2009)
* *Up In The Air* (2009)
* *The Baster* (2010)
* *Arrested Development'' (2010)

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Charles Wesley

Clerigwr, efengylydd ac emynydd o Loegr oedd **Charles Wesley** (18 Rhagfyr 1707 - 29 Mawrth 1788). Roedd yn un o arweinwyr y Diwygiad Methodistaidd yn Lloegr.

Ganed ef yn Epworth yn Swydd Lincoln yn fab i Samuel Wesley a'i wraig Susanna Annesley. Roedd yn frawd iau i'r efengylydd John Wesley. Fel ei dad a'i frawd, urddwyd ef yn offeiriad yn Eglwys Loegr. Priododd Sarah Gwynne, merch Marmaduke Gwynne, oedd wedi ei droi at Fethodistiaeth gan Howell Harris.

Cyfansoddodd tua phum mil a hanner o emynau i gyd. Ymhlith y mwyaf adnabyddus mae *Hark, The Herald Angels Sing*, *Jesus, Lover of My Soul* a *Love Divine, All Loves Excelling*. Cyfieithiwyd cryn nifer o'i emynau i'r Gymraeg.

Categori:Genedigaethau 1707
Categori:Marwolaethau 1788
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Methodistiaeth
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Categori:Emynwyr o Loegr
Ninian

Gallai **Ninian** gyfeirio at:

*Sant Ninian (c. 360 - 432), un o arloeswyr Cristionogaeth yn yr Alban
*Parc Ninian, cyn faes pêl-droed C.P.D. Dinas Caerdydd
Pig yr Aran

Blodyn cyffredin sy'n tyfu mewn tir diffaith, cloddiau a thir wedi ei drin ydyw **Pig yr Aran**, **Troed y Golomen** neu **Garanbig Maswaidd**; (Lladin: *Geranium molle*; Saesneg: *Dovesfoot* neu ''Crane's-bill''). Un bychan ydyw rhwng 10 a 15&nbsp;cm ac mae'n blodeuo rhwng Ebrill a Medi.

Mae'n wreiddiol o ganol a gorllewin Ewrop ond bellach fe'i gwelir yn tyfu yng ngogledd America. Caiff ei ystyried fel chwynyn gan y rhan fwyaf o bobl a defnyddir "Glyphosate" i'w reoli.

## Rhinweddau meddygol
Caiff ei ystyried yn dda ar gyfer gwynt yn y bol ac i hel cerrig allan o'r arennau. O wasgu'r planhigyn yn y dwylo a'i roi ar y croen gellir trin gowt a chymalau poenus. Ceir tystiolaeth hefyd y gall wella: clwy'r marchogion, craciau ar y croen, cylchrediad y gwaed, gwynegon y cluniau, dolur gwddw, problemau mislif, llau pen a llid y bledren.

## Mathau
* Pig yr Aran Rhuddgoch (*Geranium sanguineum*)
* Pig yr Aran Llarpiog (*Geranium dissectum*)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
*Meddygon Myddfai
*Llysiau rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Categori:Geraniaceae
Pontnewydd

: *Am bentrefi ag enw tebyg, gweler Bontnewydd*.

Cymuned ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw **Pontnewydd**. Saif yn rhan ogleddol tref Cwmbrân, ac therasau Tynewydd yn yr ardal yma oedd tai cyntaf tref newydd Cwmbrân yn 1950-2. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 4,725.

Roedd traddodiad diwydiannol cryf i'r ardal cyn adeiladu'r dref newydd. Sefydlwyd gwaith tunplat Pontnewydd yn 1802.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Sant Ninian

Sant ac un o arloeswyr Cristionogaeth yn yr Alban oedd **Sant Ninian**, hefyd 
**Nynia**, **Ringan** neu **Trinnean**, (c. 360 - 432).
bawd|200px|chwith|Ogof Sant Ninian, Machars, Galloway

Ef yw'r esgob cyntaf y ceir cyfeiriad ato'n ymweld a'r Alban. Dywedir iddo gael ei eni yn Rheged yn yr Hen Ogledd, a theithio i ddinas Rhufain i astudio. Yno gwnaed ef yn esgob gan y Pab Siricius, a rhoddwyd y dasg o efengylu'r Pictiaid iddo. Dywedir iddo sefydlu canolfan yn Whithorn, Galloway. Dywedir iddo sefydlu'r *Candida Casa* yma yn 397.

Ceir cyfeiriad byr ato gan Beda, ac ysgrifennwyd Buchedd Sant Ninian gan Ailred o Rievaulx yn y 12g. Enwyd llawer o leoedd yn yr Alban ar ei ôl. Nid yw Parc Ninian yng Nghaerdydd wedi ei enwi ar ei ôl ef yn uniongyrchol, ond ar ôl yr Arglwydd Ninian Critchton-Stuart.

## Llefydd a enwyd ar ôl Ninian
{{Wikidata list
|sparql=#defaultView:Map
SELECT ?item ?coor ?image ?itemLabel
WHERE
{
	?item wdt:P825\u007Cwdt:P138 wd:Q1269112 .
	OPTIONAL { ?item wdt:P625 ?coor }
	OPTIONAL { ?item wdt:P18 ?image } 
  	SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en, gd" }
}
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,label:Eglwys neu Gymuned,P18:Delwedd,P625:Cyfesurynnau,P131:Lleoliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

Categori:Genedigaethau 360
Categori:Marwolaethau 432
Categori:Seintiau o'r Alban
Cilybebyll

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-Nedd Port Talbot, Cymru, yw **Cilybebyll**. Saif i'r dwyrain o dref Pontardawe ac i'r gogledd o dref Castell-nedd, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 4,806.

Heblaw pentref Cilybebyll, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Allt-wen, Rhos a Gelli-nudd. Magwyd y bardd Gwenallt yn Allt-wen, a chymerodd ei enw barddol o enw'r pentref.

Ym Medi 2011 cafwyd trychineb yng Nglofa Gleision, ger y pentref pan laddwyd pedwar glöwr lleol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Roger de Puleston

Swyddog o Loegr oedd **Roger de Puleston** (hefyd **Roger Puleston**, **Roger Pulesdon** neu **Roger de Pulesdon**) (bu farw 1294), a apwyntwyd yn Siryf cyntaf Sir Fôn yn 1284.

Cymharol ychydig a wyddom amdano. Ar ôl i Edward I o Loegr oresgyn Tywysogaeth Cymru a Gwynedd yn 1283-84, crëwyd tair sir newydd - Sir Fôn, Sir Gaernarfon a Sir Feirionnydd - ar diriogaeth Gwynedd Uwch Conwy. Roedd angen swyddogion i reoli'r unedau newydd hyn, a seilwyd ar batrwm siroedd Lloegr, ac apwyntwyd de Puleston gan y brenin i redeg Môn yn 1284.

Daeth y Monwysion, pobl Môn, i'w gasau fel gormeswr. Yn 1294, yn ystod dyddiau cynnar gwrthryfel Madog ap Llywelyn, cipwyd Puleston gan rai o uchelwyr Môn a'i ddwyn i Gaernarfon lle cafodd ei grogi yn gyhoeddus.

## Cyfeiriadau
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Hanes Ynys Môn
Categori:Marwolaethau 1294
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Loegr
Categori:Siryfion Môn
Categori:Teyrnas Lloegr
Gwenynddail

Planhigyn blodeuol ydy **Gwenynddail** neu **gwrnerth** (Saesneg: *Figwort*; Lladin: *Scrophularia*) a cheir dros 200 aelod o'r teulu hwn, sy'n gyffredin iawn yn Asia, gyda rhyw ychydig ohonynt yn tyfu yn Ewrop. Mewn croes-doriad, mae'r bonyn yn sgwâr a cheir dail mewn parau cyferbyn â'i gilydd. Nid yw'n tyfu yng Ngogledd Cymru ond ceir digonedd yn y de, yn enwedig ar yr arfordir.

## Rhinweddau meddygol 
Yn ôl *Galw Iechyd Cymru* (adain o'r NHS) gall "helpu gyda'r boen a'r cosi" a achosir gan ddolur a anwyd. Gall leddfu poenau ecsema neu croenlid hefyd a goreuro'r galon.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Meddygon Myddfai
* Llysiau Rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Ffrwythau
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Scrophulariaceae
Brenhinllys

Perlysieuyn yw **Brenhinllys** (neu ar lafar ac yn ; ) a ddefnyddir i roi blas ar fwyd, ac sy'n un o deulu mawr y mintys, sy'n ffynnu drwy dde-ddwyrain Asia, Thailand, Fietnam yn ogystal ag Iran ac India lle mae wedi cael ei gynaeafu ers 5,000 o flynyddoedd. Mae'r brenhinllys pêr ('Sweet basil') yn wahanol ac yn cael ei ddefnyddio mewn ceginau yn yr Eidal a gweddill Ewrop.

Tarddiad y gair 'Basil' yw'r Roeg βασιλεύς (*basileus*) sy'n golygu 'Brenin'; a gwelir y cysylltiad Cymraeg ar unwaith.

## Planhigyn cynorthwyol 
(Sa: *Companion plant*) Mae'r Brenhinllys yn cael ei blannu'n aml nid yn unig i'w fwyta ond fel planhigyn cynorthwyol sy'n cael ei blannu gyda phlanhigion Tomato gan ei fod yn wych am gadw'r pry gwyn draw.

## Rhinweddau meddygol 
Caiff brenhinllys ei ddefnyddio gan rai i drin cramp yn y cyllau, taflu i fyny, rhwymedd, gordyndra a chur pen.

Ceir llu o anhwylderau sy'n cael eu trin gan frenhinllys ac yn eu plith y mae: blinder meddwl, asma a chlefyd y siwgr. gan ei fod yn wych am gadw'r pry gwyn draw.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Meddygon Myddfai
* Llysiau rhinweddol
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Categori:Lamiaceae
Categori:Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Llysiau'r bara

Perlysieuyn digon cyffredin ydy '''Llysiau'r bara**, **Brwysgedlys** neu weithiau yn ddiweddar: **Coriander'* (Sa: *Coriander*; Lladin: *Coriandrum sativum''). O dde-orllewin Asia a gogledd Affrica y daeth yn wreiddiol. Gall dyfu hyd at 50&nbsp;cm o uchder ac mae'r dail yn amrywio o ran siâp ond yn teneuo wrth fynd i fyny'r planhigyn.

## Rhinweddau meddygol
Fe'i defnyddiwyd ers canrifoedd yn Iran oherwydd ei allu i leihau gordyndra ('anxiety') ac i ymlacio'r claf. Arferid defnyddio'r hadau yno hefyd yn ogystal â'r dail.

Credir hefyd y gall gynorthwyo i dreulio bwyd ac i wella poen bol.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Meddygon Myddfai
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Apiaceae
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Perlysiau
Gosford Park

Mae ***Gosford Park*** (2001) yn ffilm a gyfarwyddwyd gan Robert Altman. Serenna'r ffilm Syr Michael Gambon, Syr Alan Bates, Syr Derek Jacobi, Dâm Maggie Smith, Dâm Helen Mirren, Dâm Eileen Atkins, Kristin Scott Thomas, Jeremy Northam, Bob Balaban, Ryan Phillippe, Stephen Fry, Kelly Macdonald, James Wilby, Clive Owen, Emily Watson, Camilla Rutherford, Tom Hollander a Richard E. Grant.

Categori:Ffilmiau 2001
Categori:Ffilmiau dirgelwch
Categori:Ffilmiau Saesneg
Eternal Sunshine of the Spotless Mind

Ffilm wyddonias a drama-gomedi gan y cyfarwyddwr Michel Gondry yw ***Eternal Sunshine of the Spotless Mind*** a gyhoeddwyd yn 2004. Fe'i cynhyrchwyd gan Steve Golin a Anthony Bregman yn Unol Daleithiau America; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Anonymous Content, This is that corporation. Lleolwyd y stori yn Efrog Newydd a chafodd ei ffilmio yn Ninas Efrog Newydd, New Jersey a Long Island. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Charlie Kaufman. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Jim Carrey, Mark Ruffalo, Kirsten Dunst, Kate Winslet, Tom Wilkinson, Ellen Pompeo, David Cross, Jane Adams, Elijah Wood, Deirdre O'Connell, Thomas Jay Ryan a Gerry Robert Byrne. Mae'r ffilm yn 104 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw, gyda gwedd gymharol (*aspect ratio*) o sgrin llydan (sef 1.85:1). 

Ellen Kuras oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Valdís Óskarsdóttir sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2004. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Million Dollar Baby* sef ffilm ddrama gan Clint Eastwood. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michel Gondry ar 8 Mai 1963 yn Versailles. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1986 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn École nationale supérieure des arts appliqués et des métiers d'art.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Michel Gondry nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q126098.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau comedi rhamantaidd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Categori:Ffilmiau a olygwyd gan Valdís Óskarsdóttir
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Efrog Newydd
Asoka

bawd|250px|Ymerodraeth Asoka

Ymerawdwr Ymerodraeth y Maurya yn India o 268 CC hyd 231 CC oedd **Asoka**, hefyd **Ashoka**, a elwir yn **Asoka Fawr**. Roedd ei ymerodraeth yn ymestyn o’r hyn sy’n awr yn Affganistan hyd Bengal ac i’r de cyn belled a Mysore.

Ystyr ei enw yn yr iaith Pali yw “rhydd o ofalon”. Roedd yn fab i’r ymerawdwr Bindusara a’i wraig Dhamma, ac yn wyr i .Chandragupta Maurya.Wedi dod i’r orsedd, bu’n ryfelwr llywyddiannus dros ben, ond daeth dan ddylanwad Bwdhaeth ac ymwrthododd a rhyfel.

Yn 250 CC, cynhaliwyd Trydydd Cyngor Bwdhaeth dan nawdd Asoka. Yn dilyn y cyngor, gyrrodd Asoka fynachod i wahanol deyrnasoedd, yn cynnwys Bactria, Nepal, Myanmar, Gwlad Tai a Sri Lanca, ac efallai cyn belled ag Alexandria yn yr Aifft, Antioch ac Athen.

Daeth colofn o waith Asoka, a ddarganfuwyd yn Sarnath, yn arwyddlun cenedlaethol India, a cheir llun o ran ohoni ar faner India.

## Chwedlau 
Tyfodd cylch o chwedlau am Asoka a gafodd ddylanwad mawr yn y gwledydd Bwdhaidd. Ceir testunau cynnar o'r chwedlau hyn yn yr ieithoedd Pali a Sansgrit. Mae'n debyg fod rhai ohonynt wedi cael eu trosglwyddo ar lafar cyn hynny hefyd. Y testun mwyaf dylanwadol ac adnabyddus yw'r *Asokavadana* (Sansgrit, yn golygu 'Buchedd Asoka') a ysgrifennwyd yn y 3g OC yn India.

## Llyfryddiaeth 
* John S. Strong (gol.), *The Legend of King Asoka[:] A Study and Translation of the Asokavadana* (Gwasg Prifysgol Princeton, 1983; argraffiad newydd gan Motilal Bansidarss, Delhi, 1989). ISBN 81-208-0616-6

Categori:Bwdhaeth
Categori:Hanes India
Categori:Ymerodron
Susan Boyle

Mae **Susan Boyle** (ganed 1 Ebrill 1961) yn gantores o'r Alban a ddaeth i sylw'r cyhoedd ar yr 11eg o Ebrill pan ymddangosodd fel cystadleuydd yn y drydedd gyfres o'r rhaglen deledu ''Britain's Got Talent''. Derbyniodd lawer o sylw gan y Wasg pan ganodd "I Dreamed a Dream" o'r sioe gerdd "Les Misérables" yn rownd gyntaf y gystadleuaeth.

Cyn iddi ganu, edrychai'r beirniaid a'r gynulleidfa yn amheus arni oherwydd ei phryd a'i gwedd. Fodd bynnag, ystyriwyd ei pherfformiad lleisiol mor llwyddiannus nes iddi gael ei hystyried fel "Y Wraig a Gaeodd Pen Simon Cowell." Recordiwyd y clyweliad ym mis Ionawr 2009, yn Awditoriwm Clyde yn Glasgow, yr Alban.

Yn sgîl y cyferbyniad rhwng argraff gyntaf y gynulleidfa ohoni a'i llais, derbyniodd sylw yn fyd-eang. Ymddangosodd erthyglau amdani mewn papurau newydd ledled y byd, tra bod y nifer o bobl a wyliodd fideos o'i chlyweliad ar y wê wedi gosod record newydd. Erbyn yr 20fed o Ebrill, 9 diwrnod yn unig ar ôl ei hymddangosiad cyntaf ar y teledu, roedd fideos firol, cyfweliadau â Boyle a'i fersiwn 1999 o "Cry Me a River" wedi cael eu gwylio dros 100 miliwn o weithiau ar y wê. Dywedir fod Simon Cowell yn creu cytundeb iddi gyda'i label recordio Syco Music, is-gwmni Sony Music.

## Dolenni Allanol 
* Clyweliad Susan Boyle ar ''Britain's Got Talent''  ar itv.com

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cantorion o'r Alban
Categori:Catholigion o'r Alban
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif