open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Englynion y Juvencus

Cyfres o englynion yw **Englynion y Juvencus**, a elwir felly am eu bod ar glawr yn *Llawysgrif Juvencus*, Llawysgrif Ladin o'r 9ed ganrif a gedwir yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt. Er mai Lladin yw iaith y llawysgrif, Hen Gymraeg yw iaith yr englynion.

Rhan o gerdd storïol yw'r gyfres gyntaf o englynion a gwaith crefyddol yw'r ail. Ni wyddus pwy a weithiodd yr englynion hyn na pha bryd, ond dichon mai dyma'r enghraifft gynharaf o farddoniaeth Gymraeg sydd ar glawr (diweddarach yw'r llawysgrifau sy'n cynnwys yr Hengerdd, ond credir fod y canu hwnnw yn perthyn i'r 6g).

## Testun
* Y testun gwreiddiol gyda chyfieithiad Saesneg Ifor Williams
* Testun y tri englyn cyntaf  gyda nodiadau manwl, ar wefan Cyberscotia.com

## Llyfryddiaeth
*Helen McKee, *The Cambridge Juvencus manuscript glossed in Latin, Old Welsh, and Old Irish: Text and Commentary* (Aberystwyth: CMCS Publications, 2000)
*T. Arwyn Watkins, 'Englynion y Juvencus', *Bardos* (gol. R. Geraint Gruffydd, Caerdydd, 1982)

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Juvencus
Categori:Y Traddodiad Barddol
BBC Radio Devon

Gwasanaeth Radio Lleol y BBC ar gyfer swydd Dyfnaint ydy **BBC Radio Devon**. Dechreuodd ddarlledu ar 17 Ionawr 1983, gan ddisodli'r sioe frecwast flaenorol (Morning Sou'West) ar gyfer Dyfnaint a Chernyw ar donfeddi lleol Radio 4.

Categori:BBC
Categori:Gorsafoedd radio yn Lloegr
Prifysgol Albert Ludwig Freiburg

Prifysgol ymchwil gyhoeddus sydd wedi'i lleoli yn Freiburg im Breisgau, Baden-Württemberg, Yr Almaen yw **Prifysgol Albert Ludwig, Freiburg** (Almaeneg: *Albert-Ludwigs-Universität Freiburg*). Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

Sefydlwyd y brifysgol ym 1457 gan y Hapsbwrgiaid a dyma oedd yr ail brifysgol ar ôl Prifysgol Fienna yn Archddugiaeth Awstria.

Categori:Prifysgol Albert Ludwig Freiburg
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Freiburg im Breisgau
Categori:Addysg yn yr Almaen yn y 15fed ganrif
Categori:Addysg yn Baden-Württemberg
Freiburg, Prifysgol Albert Ludwig
Freiburg, Prifysgol Albert Ludwig
Categori:Sefydliadau 1457
Categori:Sefydliadau a leolir yn Freiburg im Breisgau
Loteri Genedlaethol

Y **Loteri Genedlaethol** yw loteri fwyaf y Deyrnas Unedig. Fe'i gweithredir gan Camelot Group, a dderbyniodd eu trwydded ym 1994, 2001 a 2007. Rheolir y loteri gan y Comisiwn Hapchwarae. Ail-frandiwyd y Loteri Genedlaethol yn 2002 er mwyn gwrthsefyll llai o werthiant. Canlyniad hyn oedd ail-enwi'r prif gêm yn Lotto. Fodd bynnag, mae'r casgliad o gemau'n parhau i gael eu galw'n Y Loteri Genedlaethol. Dyma yw un o ddulliau gamblo mwyaf yn y Deyrnas Unedig.

Telir yr holl wobrau mewn un swm ac maent yn ddi-dreth. Am bob punt (£) a werir ar gemau'r Loteri, aiff 50 ceiniog (c) i'r gronfa gwobrwyo, 28c i 'achosion da' yn unol a chanllawiau'r Llywodraeth, 12c i'r Llywodraeth fel treth a 5C i'r gwerthwyr fel comisiwn, tra bod Camelot yn derbyn 4.5c i dalu am gostau gweithredu a 0.5c o elw. Rhaid i chwaraewyr fod o leiaf 16 mlwydd oed i chwarae'r loteri, boed ym mhrif gemau'r loteri ar y teledu neu er mwyn prynu cardiau crafu'r loteri.

Ceir deuddeg peiriant gwahanol y gellir eu defnyddio ar gyfer y Lotto. Dewisir y peiriant a'r set o beli loteri ar hap, a chaiff hyn ei gyhoeddi yn union cyn i'r rhifau gael eu tynnu. Gelwir y peiriannau'n Merlin, Arthur, Galahad, Vyvyan, Lancelot, Garnet, Topaz, Opal, Amethyst, Moonstone, Pearl a Sapphire. Arferwyd defnyddio Guinevere yn y gorffennol. Rhoddir rhif ar bob set o beli. Ceir wyth set i gyd.

## Dolenni allanol
* Achosion Da'r Loteri Genedlaethol
* Cronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol
*  Gwefan y Loteri Genedlaethol

Categori:Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon
Categori:Loterïau
Categori:Sefydliadau 1994
Ynys Yos Sudarso

Ynys yn perthyn i Indonesia yw **Ynys Yos Sudarso** (Indoneseg: *Pulau Yos Sudarso*). Saif ger arfordir de-orllewinol ynys Gini Newydd, ac mae'n rhan o dalaith Papua. Yr hen enw arni oedd *Ynys Frederik Hendrik*; fe'i hail-enwyd ar ôl swyddog yn llynges Indonesia.

Mae'r ynys tua 180&nbsp;km o hyd a 100&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 11,600&nbsp;km². Gorchuddir llawer o'r ynys gan goedwig drofannol, a cheir rhai o goedwigoedd Mangrof mwyaf y byd o gwmpas ei glannau.

bawd|dim|240px|Lleoliad Ynys Yos Sudarso

Categori:Ynysoedd Indonesia
Eastern Daily Press

Papur newydd rhanbarthol yw'r ***Eastern Daily Press***, a gyfeirir ato'n aml fel yr EDP. Mae'r papur ar gyfer ardal Norfolk, rhannau gogleddol Suffolk a dwyrain Swydd Gaergrawnt. Cyhoeddir y papur yn ddyddiol yn Norwich, y Deyrnas Unedig.

Sefydlwyd y papur fel argrafflen ym 1870 o dan yr enw gwreiddiol "Eastern Counties Daily Press", cyn iddo newid ei enw i'r "Eastern Daily Press" ym 1872. Newidiodd i fformat tabloid yng nghanol y 1990au.

## Dolennau allanol 
* EDP24, gwefan y papur.
* Ystadegau gwerthiant  o'r Audit Bureau of Circulations

Categori:Norfolk
Categori:Papurau newydd Lloegr
Categori:Papurau newydd Saesneg
Categori:Sefydliadau 1870
Categori:Suffolk
Categori:Swydd Gaergrawnt
Ynys Prince of Wales (Nunavut)

bawd|250px|Ynys Prince of Wales

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Prince of Wales ** (Saesneg: *Prince of Wales Island*). Gydag arwynebedd o 33,339&nbsp;km² (mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km²); hi yw'r ddegfed o ran maint o ynysoedd Canada, a'r 40ain o rain maint yn y byd. Nid oes poblogaeth barhaol arni.

Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut. Saif rhwng Ynys Victoria ac Ynys Somerset, i'r de o ynysoedd Queen Elizabeth.

Categori:Nunavut
Prince of Wales
Nodwydd wnïo

bawd|dde|200px|Nodwyddau gwnïo

Offeryn main a hir gyda phwynt yw **nodwydd wnïo**. Gwnaed y nodwyddau cynharaf allan o bren neu asgwrn; ar gyfer nodwyddau cyfoes defnyddir gwifren ddur gyda lefel uchel o garbon, wedi ei orchuddio gyda nicel neu aur iw hatal rhag rhydu. Cynhyrchir y safon uchaf o nodwyddau ar gyfer brodwaith allan o blatinwm. Yn draddodiadol, cedwir nodwyddau mewn llyfryn neu gas nodwyddau, sydd wedi dod yn eitemau addurnol.

Mae gan nodwyddau as gyfer gwnïo â llaw dwll ar y pen (a elwir yn "grai") sydd heb bwynt er mwyn cludo'r edau trwy'r defnydd wedi i'r pwynt wthio twll trwy'r defnydd. Mae gan nodwyddau enwau a siapiau gwahanol yn dibynnu ar eu pwrpas. Caiff maint nodwyddau eu dynodi gan rif o 1 i 10, gyda nodwydd maint 1 yn dewach ac yn hirach, a nodwydd maint 10 yn fyrach ac yn fwy main ar gyfer gwaith manwl.

## Gweler hefyd 
* Nodwyddau pin
* Nodwydd (meddygol)

Categori:Gwnïo
Categori:Offer
Ynys Prince of Wales

Gallai **Ynys Prince of Wales** gyfeirio at:

* Ynys Prince of Wales (Nunavut), ynys yng ngogledd Canada
* Ynys Prince of Wales (Alaska), ynys yn perthyn i Unol Daleithiau America
Cyflafan y beirdd

bawd|237x237px|Y Bardd, Thomas Jones, 1774
Traddodiad yw **Cyflafan y Beirdd** am y modd y gorchmynodd Edward I, brenin Lloegr ladd holl feirdd Cymru ar ôl goresgyn Tywysogaeth Cymru yn 1283. Bu'r hanesyn hwn dros y blynyddoedd yn destun nifer o gerddi gan gynnwys y gerdd *The Bard* gan Thomas Gray a cherdd hynod boblogaidd y bardd János Arany (1817—1882), un o feirdd mwyaf Hwngari, sef *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru') ac a sgwennwyd ganddo yn 1857.

## Datblygiad y traddodiad
Ym Mhorth Wygyr neu Benofer, adeiladodd Edward I, brenin Lloegr Gastell a enwodd yn Biwmares. Yn 1296 gorffenwyd yr adeilad a bu "Ffrau Ddu yn Biwmares" pan apwyntiwyd geidwad castell a llywydd y dref a lladdwyd rhai o Gymru. Dywedir mai yn i'r castell y gwahoddwyd feirdd ar gyfer math o Eisteddfod gan Edward cyn iddo orchymun i'w filwyr ruthro arnynt a'u lladd. Mae'r farn ar hanesrwydd y digwyddiad yn gymysg ymysg awduron a haneswyr.
### Teulu Gwydir 
Ceir cyfeiriad gan Syr John Wynn o Wydir yn ei gyfrol *History of the Gwydir Family*, a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1580. Yn ôl Syr John, sy'n ceisio esbonio prinder y cerddi i'w hynafiaid yn Eifionydd:

:This (cerdd gan Rhys Goch Eryri) is the most ancient song that I can find extant to any of my ancestors since the reign of Edward the First who caused our bards all to be hanged by martial law as stirrers of the people to sedition; whose example, being followed by the governors of Wales, until Henry the Fourth's time was the utter destruction of that sort of man.

### Ysbrydoli darluniau a cherddi 
Ailymddangosodd y chwedl yn y llyfr *History of England* (1747-55) gan y hanesydd o Sais Thomas Carte. Cydiodd yr hanesyn yn nychymyg beirdd ac artistiaid Rhamantaidd dros Glawdd Offa. Daeth hanes y 'gyflafan' yn enwog diolch i'r gerdd Y Bardd (yn Saesneg) gan Thomas Gray lle mae'r bardd olaf yn melltithio Edward I ac yn proffwydo dinistr ar ei ddisgynyddion. Cafodd Gray yr hanesyn o lyfr Carte yn 1755 ac ysgrifennwyd y gerdd ganddo yn 1757 ar ôl clywed Edward Jones (Bardd y Brenin) yn canu alawon Cymreig ar ei delyn.

Ymledodd yr hanesyn i sawl gwlad. Un o'r beirdd a ysbrydolwyd oedd yr Hwngariad János Arany (1817—1882), a gyhoeddodd ei gerdd hynod boblogaidd *A Walesi Bárdok* ('Beirdd Cymru') yn 1857. Dywed i 500 o feirdd gael eu llosgi gan y Sais.

## Oriel 

Delwedd:John Martin - The Bard - Google Art Project.jpg|Y Bardd, John Martin
Delwedd:Benjamin West - The Bard - Google Art Project.jpg|Y Bardd, benjamin West
Delwedd:The Bard by Anne-Louis Girodet de Roussy-Trioson.JPG|Y Bardd, Anne-Louis Girodet de Roussy-Trioson
Delwedd:William Blake (1757-1827) - The Bard, from Gray - N03551 - National Gallery.jpg|Y Bardd, William Blake (1757-1827)
Delwedd:The Bards Of Wales - Beirdd Cymru, album cover.jpg|Beirdd Cymru, clawr albwm Karl Jenkins

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Cerdd wreiddiol Arany János 
*Cyfieithiad i'r Saesneg o gerdd Arany János
**Echo of Dalriada*: rhan o EP fodern gyda geiriau cerdd Arany János wedi'u gosod i gerddoriaeth roc

Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Beirdd
Categori:Y Traddodiad Barddol
Dillad gwely

Mae'r term **dillad gwely** yn cyfeirio at y defnydd a gaiff ei osod ar ben matres gwely er mwyn cadw'r gwres i mewn, cysurdeb ac i edrych yn ddeiniadol. Defnyddir manblu yn aml ar gyfer llenwi dillad gwely. Defnyddir hefyd cotwm, gwlanen, polysatin, polyester, satin, sidan a gwlan ar gyfer creu'r dillad.

## Gweler hefyd
*Cynfas gwely
*Blanced
*Duvet
*Clustog
*Cwilt
*Futon


Categori:Cwsg
Gwnïo

320px|bawd|William-Adolphe Bouguereau (1825-1905), *Merch yn gwnïo* (tua 1896)
Modd o glymu darnau o ddefnydd, lledr, ffwr, rhisgl neu ddeunydd arall hyblyg at ei gilydd gan ddefnyddio nodwydd ac edau o rhyw fath yw **gwnïo**, **pwytho** neu ** teilwriaeth **. Mae'r dull yn gyffredin i brop pob poblogaeth dynol ers yr oes Paleolithig (30,000 BCE). Mae gwnïo yn ôl ddyddio gwehyddu defnydd.

Defnyddir gwnïo yn bennaf er mwyn creu dillad a dodrefn meddal ar gyfer y cartref, megis lleni, dillad gwely, clustogwaith a llieiniau bwrdd. Defnyddir hefyd ar gyfer creu hwyliau, baneri, pebyll ac eitemau eraill sydd wedi eu gwneud allan o ddeunyddiau hyblyg megis cynfas neu ledr. Cwblheir y rhanfwyaf o wnïo diwydiannol gan ddefnyddio peiriannau gwnïo.

## Hen benillion
Ceir nifer o hen benillion sy'n sôn am y grefft o wnio:

:Maen nhw'n dwedyd yn Llanrhaead
:Mai rhyw deiliwr wnaeth y lleuad,
:A'r rheswm pam ddaw golau drwyddo? -
:Ei fod heb orffen cael ei bwytho!


Categori:Gwniadwaith
God Save the King

Anthem a geir mewn sawl gwlad, yn arbennig y gwledydd sy'n aelod o'r Gymanwlad, yw ***God Save the King*** neu ***God Save the Queen***. Hon yw anthem genedlaethol y Deyrnas Unedig a thiriogaethau tramor Prydain. Mae fersiwn o'r anthem hefyd yn anthem genedlaethol Ynys Norfolk, un o ddwy anthem genedlaethol Ynysoedd Caiman a Seland Newydd (ers 1977) ac anthem brenhinol Canada (ers 1980), Awstralia (ers 1984), Ynys Manaw, Jamaica, Liechtenstein, Twfalw a Norwy (*Gud Sign Vår Konge God*). Dyma anthem genedlaethol *de facto* Lloegr hefyd, er nad oes gan y wlad honno anthem genedlaethol swyddogol, a genir cyn gemau pêl-droed a rygbi rhyngwladol ac ar achlysuron eraill.

## Fersiwn safonol y Deyrnas Unedig 
Yn 1822 ychwanegwyd y pennill hiliol canlynol:

:Lord, grant that Marshal Wade,
:May by thy mighty aid,
:Victory bring.
:May he sedition hush,
:and like a torrent rush,
:Rebellious Scots to crush,
:God save the King.

Nid oes fersiwn ddiffinadol o'r geiriau, ond ystyrir gan rai y fersiwn â thri phennill i fod yn fersiwn safonol y Deyrnas Unedig. Ymddangosodd y fersiwn hon yn ''Gentleman's Magazine* 1745, ac mewn cyhoeddiadau megis *The Book of English Songs: From the Sixteenth to the Nineteenth Century* (1851), *National Hymns: How They are Written and how They are Not Written* (1861), *Household Book of Poetry* (1882), a *Hymns Ancient and Modern, revised version'' (1982). Mae'r un fersiwn, ond heb yr ail bennill, yn ymddangos yn *Scouting for boys* (1908), ac ar wefan Llywodraeth y Deyrnas Unedig, "Monarchy Today" website.

## Ffynonellau
Categori:Anthemau brenhinol
Categori:Anthemau cenedlaethol
Categori:Brenhiniaeth y Deyrnas Unedig
Categori:Caneuon gwladgarol o'r Deyrnas Unedig
Categori:Caneuon Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Emynau Cristnogol
Categori:Symbolau cenedlaethol Lloegr
Categori:Symbolau cenedlaethol y Deyrnas Unedig
Manblu

bawd|dde|200px|Manblu

Haenen o blu mân a geir o dan plu caletach, allanol adar megis gŵydd yw **manblu**. Manblu yn unig sydd gan adar ifanc. Mae manblu yn ynysydd thermol da a chaiff ei ddefnyddio hefyd fel padin mewn siacedi, dillad gwely, clustogau a sachau cysgu.

Categori:Plu
Categori:Ynysyddion
Clustog

bawd|dde|Clustogau

Math o fag wedi ei wneud o ddefnydd a'i lenwi gyda deunydd meddal, megis manblu, yw **clustog**. Defnyddir clustogau tra'n cysgu er mwyn cynnal y pen yn gyfforddus, neu ar gadair i gefnogi'r cefn. Mae nifer o glustogau yn rhai addurniadol yn unig, a cheir rhai wedi eu haddurno â gwniadwaith megis brodwaith, clytwaith neu les.

Categori:Dillad gwely
Edau

Edefyn wedi'i ymglymu i greu hyd di-dor yw **edau**. Defnyddir i greu tecstilau, gwnïo, gweu, gwehyddu, brodwaith ac i greu rhaffau.

Categori:Tecstilau
Ynys Somerset

bawd|250px|Ynys Somerset

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Somerset ** (Saesneg: *Somerset Island*). Gydag arwynebedd o 24,786&nbsp;km², hi yw'r ddeuddegfed o ran maint o ynysoedd Canada, a'r 45ain o ran maint yn y byd. Nid oes poblogaeth barhaol arni.

Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut. Saif gerllaw Penrhyn Boothia, gyda Chulfor Bellot yn eu gwahanu. Tua'r flwyddyn 1000, roedd y bobl Thule yn byw ar arfordir gogleddol yr ynys. Yn 1937, sefydlwyd Fort Ross gan Gwmni Bae Hudson, ond bu raid rhoi gorau i'r sefydliad ymhen unarddeg mlynedd oherwydd nad oedd yn economaidd.

Categori:Nunavut
Somerset
Mangrof

Coed neu lwyni deugotyledon sydd fel rheol yn tyfu gerllaw dŵr hallt yn y trofannau  yw **Mangrof**.  Maent yn tyfu ar fwd neu dywod a orchuddir yn rheolaidd gan y llanw, ac sydd felly yn rhy hallt i'r rhan fwyaf o blanhigion. Maent yn gyffredin mewn aberoedd ac ar hyd yr arfordir.

Ceir 54 rhywogaeth o "wir fangrof" mewn 16 teulu. Mae'r gwreiddiau yn dal y mwd neu dywod yn ei le, ac yn atal erydu. Yn y teuluoedd *Rhizophoraceae* ac *Araceae*, mae'r hadau yn egino yn y ffrwyth, ac mewn rhai rhywogaethau mae'r planhigyn ieuanc yn tyfu gwreiddyn ar ffurf picell, sy'n ymwthio o'r mwd pan mae'r planhigyn yn syrthio o'r rhiant.

Defnyddir y pren fel tanwydd neu i gynhyrchu siarcol. Collwyd llawer o goedwigoedd mangrof mewn rhai gwledydd, gyda'r canlyniad fod llai o amddiffyniad i'r arfordir. Wedi Tsunami Cefnfor India 2004, nodwyd fod y difrod yn llawer llai yn yr ardaloedd lle'r oedd y coedwigoedd mangrof wedi eu cadw.

Y Sundarbans, ar arfordir Bangladesh a Gorllewin Bengal yn India yw coedwig fangrof fwyaf y byd.

Categori:Coed
God Save the Queen (gwahaniaethu)

Gallai ***God Save the Queen*** gyfeirio at un o sawl peth:

*"God Save the Queen" (neu "God Save the King"), anthem genedlaethol y Deyrnas Unedig
*"God Save the Queen" (cân Sex Pistols), cân gan y  Sex Pistols a ryddhawyd fel sengl ym 1977
*"God Save the Queen" (cân Motörhead), fersiwn gwahanol o gân y Sex Pistols a ryddhawyd fel sengl yn 2000
**God Save the Queen* (nofel graffigol), nofel graffigol 96-tudalen a gyhoeddwyd yn 2007 gan Vertigo DC Comics
**God Save the Queen/Under Heavy Manners*, albwm gan Robert Fripp a ryddhawyd yn 1980
*God Save the Queen (band), band o Roasaria, yr Ariannin, teyrnged i'r band Queen.
Britannia (gwahaniaethu)

Gallai **Britannia** gyfeirio at:

* Britannia, talaith o'r Ymerodraeth Rufeinig
* Britannia (symbol Prydeindod)
* Pont Britannia, dros Afon Menai
John Humphreys Parry

Golygydd a newyddiadurwr o Gymru oedd **John Humphreys Parry** neu **John Humffreys Parry** (1786 – 12 Chwefror 1825), a adnabyddid hefyd wrth ei enw barddol ***Ordovex***. Gwnaeth gyfraniad pwysig at yr adfywiad o ddiddordeb mewn llenyddiaeth Cymru a bu ganddo ran flaenllaw yng ngweithgareddau diwylliannol a gwladgarol Cymry Llundain yn chwarter cyntaf y 19g.

## Bywgraffiad
Brodor o'r Wyddgrug, Sir y Fflint oedd John Humphreys. Fel nifer o'i gydwladwyr, symudodd i ddinas Llundain i geisio gwaith yn 1807. Daeth yn gyfreithiwr yn 1811 ond nid ymroddodd i'w alwedigaeth newydd a throes at newyddiaduraeth i ennill ei fywoliaeth gan ddefnyddio'r ffugenw *Ordovex* (sef 'un o'r Ordovices').

Daeth yn aelod o Gymdeithas y Gwyneddigion. Bu ganddo ran bwysig yn atgyfodiad Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion hefyd yn nes ymlaen. Digwyddodd hynny ar ôl cyfarfod dros frecwast rhyngddo a W. J. Rees a William Owen Pughe yn nhŷ John Parry (Bardd Alaw). Fe'i pendodwyd yn ysgrifennydd fel canlyniad a bu cyfeillgarwch rhyngddo a Pughe wedyn am weddill ei oes, er ei fod yn gwrthod orgraff Gymraeg newydd Pughe.

Roedd ganddo ddiddordeb byw mewn hynafiaethau llenyddol a hanes Cymru ac yn 1819 sefydlodd y cylchgrawn *The Cambro-Briton*, cylchgrawn hynafiaethol dylanwadol a olygwyd ganddo am dair blynedd nes ei ddirwyn i ben yn 1822. Yn 1824 cyhoeddodd *The Cambrian Plutarch*, sef geiriadur bywgraffyddol Cymreig.

Roedd ganddo enw am fod yn fyrbwyll a cholli ei dymer. Yn 1825 cafodd ei ladd mewn ysgarmes ger tafarn y *Prince of Wales* yn Pentonville, Llundain, lle adnabyddus i nifer o Gymry Llundain dros y blynyddoedd.

Roedd Parry wedi dechrau paratoi argraffiad o Gyfraith Hywel, ond pan fu farw heb orffen y gwaith cwblhawyd ef gan Aneurin Owen, a'i cyhoeddodd yn 1841 fel *Ancient Laws and Institutes of Wales*.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymry Llundain
Categori:Genedigaethau 1786
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1825
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Categori:Pobl y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Cyddwyso

**Cyddwysiad** (hefyd: **cyddwyso**) ydy'r newid hwnnw sy'n digwydd i fater o'i gyflwr fel nwy i hylif. Pan ddigwydd hyn yn uniongyrchol (o gyflwr nwy i solid) heb droi'n hylif, gelwir y broses yn "dyddodi" neu "dyddodiad". Er y gall nifer o sylweddau gyddwyso, y mwyaf cyffredin ydy cyddwysiad dŵr fel anwedd yn yr aer yn ôl yn hylif tebyg i wlith y bore.

Mae cyddwyso'n elfen bwysig o'r broses o ddistyllu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffiseg
Cwilt

[bawd|dde|200px|Cwilt [clytwaith o Fecsico Newydd, Hydref 1940.]]

Math o ddillad gwely yw **cwilt**, sydd wedi ei gynhyrchu fel rheol o dri haenen; dwy hanen o ddefnydd gyda wadin yn y canol, caiff y tri haenen eu uno gan dull megis cwiltio.

Weithiau caiff cwiltiau eu hongian ar y wal fel addurniad. Mae cwiltiau wedi dod yn gelfyddyd gyda amrywiaeth eang o arddulliau, mae nifer o amgueddfeydd ac orielau yn eu arddangos.

## Traddodiad 
### Cymru 
### Yr Unol Daleithiau 
#### Americanwyr Brodorol 
#### Amish 
Mae cwiltiau'r Amish yn adlewyrchu eu ffordd o fyw. Gan nad yw pobl Amish yn credu mewn addurniad diangen, mae eu cwiltiau'n adlewyrchu'r athroniaeth grefyddol hon. Defnyddir defnydd o liwiau solet yn unig yn eu cwiltiau a'u dillad. Mae rhai eglwysi yn cyfyngu faint o liwiau megis coch a melyn caiff eu defnyddio gan y cysidrir rhain i fod yn ormodol. Du yw'r prif liw. Er fod cwiltiau Amish yn gallu ymddangos yn llym o bellter, mae'r grefftwaith yn aml o'r safon uchaf ac mae pwythau'r cwiltio yn ffurfio patrymau sy'n cyferbynnu'r dda gyda'r cefndiroedd plaen. Mae'r arddull hwn yn gweddu yn dda gyda'r esthetig cyfoes; mae cwiltiau Amish hynafol wedi dod yn werthfawr iawn ymysg casglwyr.

## Gweler hefyd
* Banc Siôn Cwilt ger Talgarreg
* Carthen Gymreig

Categori:Cwiltio
Categori:Dillad gwely
Britannia (symbol Prydeindod)

[bawd|200px|Cerflun o Britannia yn [Plymouth.]]

Defnyddir **Britannia** fel symbol o Brydeindod, ynghyd â symbolau eraill megis John Bull. Fe'i delweddir fel merch arfog, yn gwisgo helm.

Daw'r enw yn wreiddiol o enw talaith Britannia o fewn yr Ymerodraeth Rufeinig, enw sydd a chysylltiad a'r gair Cymraeg Prydain. Datblygodd y symbol yn y 18g, pan roddwyd tryfer iddi fel arf, yn cynrychioli arglwyddiaeth dros y moroedd. Fel ffigwr symbolaidd, mae'n cyfateb i Marianne yn Ffrainc neu Uncle Sam yn yr Unol Daleithiau.

Pan adeiladwyd Pont Britannia tros Afon Menai, y bwriad gwreiddiol oedd cael cerflun enfawr o Britannia ar ganol y bont. Ni wireddwyd y cynllun, efallai oherwydd prinder arian.

## Gweler hefyd
*Personoliad cenedlaethol
*John Bull
*Cenedlaetholdeb Prydeinig
*Prydeindod
*Sawney
*Uncle Sam
*Marianne

Categori:Cenedlaetholdeb Prydeinig
Categori:Personoliadau cenedlaethol
Categori:Symbolau cenedlaethol y Deyrnas Unedig
Categori:Symbolau cenedlaethol Lloegr
Rhestr ffilmiau

Mae'r erthygl hon yn cynnwys crynodeb o restrau o erthyglau Wicipedia sy'n cynnwys **rhestrau ffilm**. Mae nifer ohonynt yn boblogaidd neu wedi ennill gwobrau.

## Ffilmiau yn ôl genre
### Ffilmiau arswyd
*Ffilmiau Hammer
*Psycho

### Ffilmiau comedi
*Bruce Almighty
*Calendar Girls
*Clueless
*Fun with Dick and Jane
*Hot Fuzz
*Role Models
*The Cable Guy

### Ffilmiau ffantasi
*Alice in Wonderland
*Batman Forever
*Batman Returns
*Bedknobs and Broomsticks
*The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe
*The Chronicles of Narnia: Prince Caspian
*The Company of Wolves
*The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring
*Harry Potter and the Chamber of Secrets
*Harry Potter and the Philosopher's Stone
*Harry Potter and the Prisoner of Azkaban
*Hook
*James and the Giant Peach
*Jumanji
*The Lord of the Rings: The Return of the King
*Return to Oz
*Spider-Man 3
*The Spiderwick Chronicles
*The Lord of the Rings: The Two Towers
*Willow

### Ffilmiau ffugwyddonol
*I Am Legend
*Star Trek
*Sunshine
*Treasure Planet
*The Empire Strikes Back

## Ffilmiau yn ôl iaith neu ddiwylliant
*Rhestr ffilmiau Cymraeg

## Ffilmiau yn ôl math
### Ffilmiau animeiddiedig
*Rhestr ffilmiau animeiddiedig Disney

### Ffilmiau mud
Gweler: Ffilm fud

## Ffilmiau yn ôl themâu
### Ffilmiau am hiliaeth
*The Color Purple

### Ffilmiau am ryfel
*Saving Private Ryan

### Ffilmiau am Ryfel Fietnam
*Born on the Fourth of July
*Platoon

### Ffilmiau am yr Ail Ryfel Byd
*The Bridge on the River Kwai
*The Dam Busters
*The Pianist
*Where Eagles Dare

### Ffilmiau am y Gorllewin Gwyllt
*The Magnifient Seven

### Ffilmiau am y Rhyfel Byd Cyntaf
**Hedd Wyn*

### Ffilmiau am y gofod
### Ffilmiau LHDT
*The Adventures of Priscilla, Queen of the Desert
*American Beauty
*Beautiful Thing
*Billy Elliot
*Boys Don't Cry
*Brokeback Mountain
*Heavenly Creatures
*My Best Friend's Wedding
*Notes on a Scandal
*Philadelphia
*The Birdcage
*The Laramie Project
*The Rocky Horror Picture Show
*To Wong Foo, Thanks for Everything! Julie Newmar
*Victor Victoria

### Ffilmiau trychineb
*Titanic
*United 93
*World Trade Centre
Gellan

Bardd llys a thelynor oedd **Gellan** a fu farw 1094. Nid oes dim o'i waith wedi goroesi.

Dim ond un cyfeiriad ato a geir, a hynny yn nhestun *Hanes Gruffudd ap Cynan*, math o fywgraffiad neu *fuchedd* am y brenin Gruffudd ap Cynan a gyfansoddwyd yn oes Owain Gwynedd. Yn ôl yr *Hanes*, roedd Gellan yn "delynor pencerdd" gyda lluoedd Gruffudd ap Cynan ym Mrwydr Aberlleiniog, Môn, yn 1094 mewn ymdrech i gipio Castell Aberlleiniog a'r ynys o ddwylo'r Normaniaid. Cafodd ei ladd wrth ochr Gruffudd yn y frwydr.

Ar sail y cyfeiriad hwn, ymddengys mai bardd teulu Gruffudd ap Cynan oedd Gellan. Byddai bardd teulu  - sef bardd yr osgordd frenhinol (*teulu*) -  yn bresennol gyda'r osgordd ar faes y gad ac yn aml yn cymryd rhan yn y brwydro ei hun, fel yn achos Dafydd Benfras (tua 1220-60). Disgwylid i'r bardd teulu ganu'r delyn hefyd, a rhoddai'r brenin ei hun delyn iddo yn anrheg, felly nid yw'n syndod ei fod yn cael ei alw yn 'delynor pencerdd'. Bardd graddedig oedd Gellan, am ei fod yn cael ei ddisgrifio fel 'pencerdd'.

Os cywir y dadansoddiad o'r dystiolaeth, roedd Gellan yn un o'r cynharaf o Feirdd y Tywysogion a wyddys, ond gan nad oes cymaint ag un llinell o'i waith ar glawr does dim modd cadarnhau hynny. Mae ei enw yn awgrymu ei fod yn Wyddel neu o leiaf o dras Wyddelig; magwyd Gruffudd ap Cynan yn Nulyn gan ei fam Ragnell ac mae'n bosibl fod Gellan o dras gymysg Gymreig-Wyddelig fel ei arglwydd.

## Ffynhonnell
*D. Simon Evans (gol.), *Historia Gruffud vab Kenan* (Caerdydd, 1977), tt. c, ccxxxv, 87.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1094
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Y Traddodiad Barddol
Dwyrain Brent (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Llundain Fwyaf yw **Dwyrain Brent** (Saesneg: *Brent East*). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Brent East 2023 Constituency.svg|Etholaeth Dwyrain Brent yn Llundain Fwyaf
EnglandLondon.png|Llundain Fwyaf yn Lloegr

Sefydlwyd yr etholaeth yn 2010 ac fe'i diddymwyd yn 2010. Fe'i hailsefydlwyd yn 2024.

## Aelodau Seneddol 
* 1974–1987: Reg Freeson (Llafur-Cydweithredol)
* 1987–2001: Ken Livingstone (Llafur, *1987-2000* / Annibynnol, *2000-2001*)
* 2001–2003: Paul Daisley (Llafur)
* 2003–2010: Sarah Teather (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
* 2010: *diddymwyd yr etholaeth*
* 2024–presennol: Dawn Butler (Llafur)

Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Llundain Fwyaf
Categori:Sefydliadau 1974
Categori:Dadsefydliadau 2010
Categori:Sefydliadau 2024
BBC Radio 4

Gorsaf radio yn y Deyrnas Unedig sy'n darlledu ystod eang o raglenni gan gynnwys drama, comedi, gwyddoniaeth a hanes yw **BBC Radio 4**. Cafodd ei sefydlu yn lle Gwasanaeth Cartref y BBC ym 1967.


Categori:Gorsafoedd radio yn y Deyrnas Unedig
4
Categori:Sefydliadau 1967
Janet Jackson

Cantores ac actores o'r Unol Daleithiau yw **Janet Damita Jo Jackson**  (ganed 16 Mai 1966). Fe'i ganed yn Gary, Indiana, ac fe'i magwyd yn Encino, Los Angeles, Califfornia. Hi yw'r ieuengaf o deulu cerddorol y Jacksons a chwaer Michael.

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Iwerddon Newydd

Ynys yn perthyn yn wleidyddol i Bapwa Gini Newydd yw **Iwerddon Newydd** (Saesneg *New Ireland*). Saif i'r dwyrain o ynys Gini Newydd ac i'r gogledd-ddwyrain  o ynys Prydain Newydd. Hi yw'r ail-fwyaf o Ynysoedd Bismarck, gydag arwynebedd o 8,650&nbsp;km², a phoblogaeth o tua  100,000. Mae hefyd yn ffurfio rhan o dalaith Iwerddon Newydd, gyda Kavieng fel prifddinas.

bawd|dim|250px|Lleoliad Iwerddon Newydd

Mae Iwerddon Newydd yn ynys hir a chul, dros 400&nbsp;km o hyd ond dim ond 6 – 10&nbsp;km o led heblaw yn y de-ddwyrain. Mynydd Taron (2,379 medr) yw'r copa uchaf. Yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd yr ynys oedd Jacob Le Maire a Willem Cornelisz Schouten o'r Iseldiroedd yn 1616.

Categori:Ynysoedd Papwa Gini Newydd
Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru

[bawd|310px|[Pibgorn|Pibgyrn Y glerorfa yng Ngŵyl Tegeingl.]]
Sefydlwyd **Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru**, sy'n elusen gofrestredig, (rhif 259772) mewn cyfarfod yn Llangollen ar 2 Medi, 1906. Nod y gymdeithas oedd i gasglu cerddoriaeth werin a hybu canu traddodiadol y wlad. Ar eu gwefan, dywedir i'r gymdeithas gael ei sefydlu i 'gasglu, diogelu, dehongli a chyflwyno caneuon gwerin Cymru, cyhoeddi enghreifftiau ohonynt a hybu ymchwil i’w cefndir llenyddol a cherddorol, yn ogystal â meithrin diddordeb mewn canu gwerin a llên gwerin yn gyffredinol.'

Mae *Canu Gwerin*, sef cylchgrawn y Gymdeithas, yn ymddangos bob Awst, a chynhelir cyfarfod blynyddol o ddarlithiau, trafodaethau a chanu yn ogystal â darlith yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Cyhoeddir cyfrolau o alawon a threfniannau hefyd yn achlysurol. Cymraeg yw iaith y Gymdeithas, ond ceir peth gwybodaeth yn Saesneg ar ei gwefan ac ambell erthygl Saesneg yn ei chylchgrawn..

## Sefydlu
Un o brif sylfaenwyr y Gymdeithas oedd Dr J. Lloyd Williams, darlithydd mewn botaneg ym Mhrifysgol Bangor oedd hefyd yn gyfarwyddwr cerdd y coleg. Sefydlodd barti canu o blith ei fyfyrwyr gan eu hannog i gofnodi hen ganeuon llafar gwlad yn ystod eu gwyliau.

O fewn hanner can mlynedd o'i sefydlu roedd y Gymdeithas wedi llwyddo i gasglu bron i 600 o ganeuon traddodiadol Cymraeg.

Mae gan y Gymdeithas raglen gyhoeddi gyson ac uchelgeisiol. Yn 1988 ailargraffwyd, dan olygyddiaeth Daniel Huws, gasgliad pwysig Maria Jane Williams a gyhoeddwyd yn gyntaf yn 1844.

Roedd Annie Jane Hughes Griffiths, gweddw'r Aelod Seneddol dros Meirionnydd, Thomas Edward Ellis ac, maes o law, arweinydd dirprwyaeth Apêl Heddwch Menywod Cymru yn 1923-24, yn aelod cynnar gweithgar a hael.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* *Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru: Canrif Gron* gan D. Roy Saer, a gyhoeddwyd gan y Gymdeithas yn 2006 (ISBN 0 9532555 5 7).

Categori:Cerddoriaeth werin Cymru
Alawon Gwerin Cymru
Categori:Sefydliadau 1906
Categori:Sefydliadau Cymru
Ynysoedd Bismarck

bawd|250px|Ynysoedd Bismarck

Ynysoedd yn perthyn yn wleidyddol i Bapwa Gini Newydd yw **Ynysoedd Bismarck**. Saif yr ynysoedd hyn i'r dwyrain o ynys Gini Newydd ym Môr Bismarck. Yr ynysoedd mwyaf yw Prydain Newydd, Iwerddon Newydd, Lavongai a'r Ynysoedd Admiralty, sy'n cynnwys ynys Manus.

Credir i'r trigolion cyntaf gyrraedd yr ynysoedd tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl, o ynys Gini Newydd. Yr Ewropead cyntaf i gyrraedd yr ynysoedd oedd y fforwiwr Willem Schouten o'r Iseldiroedd yn 1616. Rhwng 1884 a 1914 roedd yr ynysoedd yn rhan o Gini Newydd Almaenig, ac enwyd hwy ar ôl canghellor yr Almaen, Otto von Bismarck.

Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Almaen
Bismarck
Bismarck
Hosan

bawd|dde|Hosan wedi'i gweu gan law

Mae **hosan** neu **hosanau** yn fath o ddilledyn a weïr ar gyfer traed dynol. Pwrpas hosanau yw i:

* lleihau rhwbio rhwng y traed a'r esgidiau
* amddiffyn esgidiau drwy amsugno chwys a chroen marw a gollir o'r traed
* darparu cyfforddusrwydd
* fod yn ffasiynol
* gadw'r traed yn gynnes

Hosan yw'r term a ddefnyddir hefyd i'r haen o ledr neu ddeunydd arall sy'n gorchuddio gwadn esgid. Pan fo hanner y gwadn yn cael ei orchuddio'n unig, gan adael y rhan flaen yn weledol, gelwir hyn yn hanner-hosan. Mae gan troed cyffredin 250,000 o chwarennau chwys, ac mae par cyffredin o hosanau yn crynhoi bron i hanner peint (bron 250 ml) o chwys yn ddyddiol. Mae hosanau yn cynorthwyo i amsugno'r chwys hwn gan ei dynnu i ardaloedd le gall aer gael gwared o'r chwys hwn. Mewn awyrgylch oer, gal, hosan helpu gadw/waredu'r lleithder a rhyddheir gan draed person, gan leihau'r siawns o ewinrhew.

Categori:Dillad
Tom Berenger

Actor o'r Unol Daleithiau sy'n adnabyddus am actio mewn ffilmiau cyffro yw **Tom Berenger** (ganed 31 Mai 1949).

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Pobl o Chicago
Willem Dafoe

Actor ffilm a llwyfan o'r Unol Daleithiau yw **William "Willem" Dafoe** (ganed 22 Gorffennaf 1955). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôlau yn *To Live and Die in L.A., Platoon, The Last Temptation of Christ, Shadow of the Vampire, Mississippi Burning, The Boondock Saints, American Psycho*, y ffilmiau *Spider-Man* ac *Antichrist*.

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Wisconsin
Britannia Secunda

bawd|240px|Mur a thŵr Rhufeinig yn Efrog. Mae'r rhan uchaf o'r tŵr yn dyddio o'r Canol Oesoedd.

Talaith Rufeinig ar Ynys Prydain oedd **Britannia Secunda**. Roedd yn un o'r pedair talaith a grewyd tua 293, dan yr ymerawdwr Diocletian; y tair arall oedd Britannia Prima, Maxima Caesariensis a Flavia Caesariensis.

Roedd Britannia Secunda yn cynnwys gogledd Lloegr, ac mae'n bosibl ei bid yn cynnwys rhan o ogledd Cymru. Roedd ei phrifddinas yn Efrog (*Eboracum*). Yn 369, crëwyd talaith newydd, Valentia. Mae ei lleoliad yn ansicr, ond efallai ei bod wedi ei chreu o ran o diriogaeth Britannia Secunda.

## Dolenni allanol 
* Map o'r taleithiau Rhufeinig ar Ynys Prydain

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Dermot Mulroney

Actor o'r Unol Daleithiau ydy **Dermot Mulroney** (ganed 31 Hydref 1963).

## Ffilmograffiaeth
* ''Shattered...If Your Kid's On Drugs* (1986)
* *Daddy (1987)
* *Long Gone* ([1987)
* *Young Guns* (1988)
* *Sunset* (1988)
* Staying Together (1989)
* *Longtime Companion* (1990)
* *Bright Angel* (1991)
* *Career Opportunities* (1991)
* *HighSchool and Pregnant* (1991)
* *Where the Day Takes You* (1992)
* *Samantha* (1992) -- Gwelir Mulroney yn chwarae'r cello
* *Point of No Return* (1993)
* *The Thing Called Love* (1993)
* *Silent Tongue* (1994)
* *Bad Girls* (1994)
* *There Goes My Baby* (1994)
* *Angels in the Outfield* (1994)
* *The Last Outlaw* (1994)
* *Copycat* (1995)
* *How to Make an American Quilt* (1995)
* *Living in Oblivion* (1995)
* *The Trigger Effect* (1996)
* *Kansas City* (1996)
* *Box of Moon Light* (1996)
* *Bastard Out of Carolina* (1996)
* ''My Best Friend's Wedding* (1997)
* *Unconquered* (1998)
* *Goodbye Lover* (1999)
* *Trixie* (2000)
* *Where the Money Is* (2000)
* *The Safety of Objects* (2001)
* *Investigating Sex* (2001)
* *Lovely & Amazing* (2001)
* *About Schmidt* (2002)
* *The Safety of Objects* (2003)
* *Undertow* (2003)
* *Hair High* (2004)
* *The Wedding Date* (2005)
* *Must Love Dogs* (2005)
* *The Family Stone* (2005)
* *Griffin & Phoenix* (2006)
* *Dante's Inferno* (2007)
* *Zodiac* (2007)
* *Georgia Rule* (2007)
* *Gracie* (2007)
* *Jolene*
* *Burn After Reading* (2008)
* *The Memory Keeper's Daughter* (2008)
* *Flash of Genius'' (2008)

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Virginia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Leyte

Un o ynysoedd y Philipinau yw **Leyte**. Mae'n un o ynysoedd Visayas, a said i'r de-orllewin o ynys Samar ac i'r gogledd-ddwyrain o Mindanao.

bawd|canol|220px|Lleoliad Leyte yn y Philipinau

Mae gan yr ynys arwynebedd o 7,214&nbsp;km², ac roedd y boblogaeth yn 2000 yn 1.5 miliwn. Hi yw seithfed ynys y Philipinau o ran maint. Mae dau grŵp ethnig yn frodorion o'r ynys, y Cebuanos yn y de a'r gorllewin, a'r Waray yn y gogledd a'r dwyrain.

O'r gorllewin o'r ynys mae Gwlff Leyte, lle bu brwydr forwrol bwysig yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Categori:Ynysoedd y Philipinau
Flavia Caesariensis

Talaith Rufeinig ar Ynys Prydain oedd **Flavia Caesariensis**. Roedd yn un o'r pedair talaith a grewyd tua 293, dan yr ymerawdwr Diocletian; y tair arall oedd Britannia Prima, Britannia Secunda a Maxima Caesariensis.

Roedd Flavia Caesariensis yn cynnwys rhan ddeheuol gogledd Lloegr a chanolbarth LLoegr, efallai yn ymestyn yn ddigon pell i'r de i gynnwys ririogaeth yr Iceni.Credir bod ei phrifddinas yn *Lindum* (Lincoln heddiw).

Cred rhai fod Flavia Caesariensis a Maxima Caesariensis ar un adeg yn ffurfio un dalaith, dros y rhan fwyaf o'r hyn sy'n awr yn nwyrain Lloegr.

## Dolenni allanol
* Map o'r taleithiau Rhufeinig ar Ynys Prydain

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Thomas Carte

Hanesydd o Sais oedd **Thomas Carte** (hefyd **John Carte**) (1686 – 2 Ebrill 1754).

Ganed Carte yn Clifton upon Dunsmore, ger Rugby yn Swydd Warwick rywbryd yn 1686. Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen (1702) a Choleg y Brenin, Caergrawnt, lle graddiodd gyda MA yn 1706. Roedd yn deyrngar i achos y Stuartiaid a bu rhaid iddo ffoi i Ffrainc ar ôl iddo gael ei gyhuddo o deyrnfradwriaeth yn 1722.

Cododd hanesyn Syr John Wynn o Wydir am gyflafan y beirdd a'i gyhoeddi yn ei *General History of England*. Cydiodd yr hanesyn yn nychymyg beirdd ac artistiaid Rhamantaidd dros Glawdd Offa. Daeth hanes y "gyflafan" yn enwog diolch i'r gerdd *The Bard* gan Thomas Gray lle mae'r bardd olaf yn melltithio Edward I ac yn proffwydo dinistr ar ei ddisgynyddion. Cafodd Gray yr hanesyn o lyfr Carte yn 1755 ac ysgrifennwyd y gerdd ganddo yn 1757 ar ôl clywed Edward Jones (Bardd y Brenin) yn canu alawon Cymreig ar ei delyn.

## Llyfrau Carte
* *Life of James Duke of Ormonde* (3 cyfrol, 1735–36; argraffiad newydd, Rhydychen 1851)
* *A General Account of the Necessary Materials for a History of England* (1738)
* *History of the Revolutions of Portugal, with letters of Sir Robert Southwell during his embassy there* (Llundain, 1740)
* *A General History of England* (pedair cyfrol: 1747, 1750, 1752, 1755).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1686
Categori:Marwolaethau 1754
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Caergrawnt
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Hanesyddion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Warwick
Teyrnfradwriaeth

**Teyrnfradwriaeth** yw brad yn erbyn y teyrn neu'r wlad yr ystyrir fod gan y troseddwr ddyletswydd o deyrngarwch tuag ato/ati. Fel rheol, ystyrir fod gan ddinasyddion gwlad ddyletswydd o deyrngarwch tuag ati, ond gellir ymestyn hyn i bobl sy'n byw yn y wlad heb fod yn ddinasyddion.

Esiamplau o deyrnfradwriaeth yw cymryd rhan mewn rhyfel yn erbyn y wlad, cyflenwi gwybodaeth gyfrinachol i elynion y wlad, ceisio lladd y teyrn neu arlywydd neu geisio dymchwelyd y llywodraeth trwy drais. Yn hanesyddol, defnyddid y gosb eithaf ar gyfer y sawl a geid yn euog o deyrnfradwriaeth, ac mae hyn yn parhau i fod yn wir mewn rhai gwledydd.

Roedd y diffiniad o frad yn hanesyddol, hefyd yn cynnwys mân fradwriaeth, sef llofruddiaeth gan berson yr ystyrid fod arno neu arni ddyletwswydd o deyrngarch i'r sawl o laddwyd, er enghraifft llofruddiaeth gŵr gan ei wraig neu feistr gan ei was.

## Rhai pobl a ddienyddiwyd am deyrnfradwriaeth
* Dafydd ap Gruffudd
* William Wallace
* John Jones, Maesygarnedd
* Roger Casement

## Gweler hefyd
*Brad

Categori:Brad
Categori:Troseddau
Llŷr Williams

Pianydd o Gymru yw **Llŷr Williams** (ganwyd 1976). Ganwyd ym Mhentrebychan, ger Wrecsam.

Etifeddodd ddiddordeb mewn opera oddi ar ei dad, gan fynychu perfformiadau yn Llandudno a Manceinion erbyn ei fod yn saith oed. Dechreuodd gael gwersi piano yn saith oed. Erbyn ei fod yn unarddeg roedd wedi llwyddo hyd at radd VIII, pob un gydag anrhydedd.

Cafodd eu addysg gynnar yn Ysgol Hooson, yn Rhosllannerchrugog ac yn Ysgol Morgan Llwyd. Astudiodd gerddoriaeth yng Ngholeg y Frenhines, Rhydychen gan raddio gyda dosbarth cyntaf yn 1998.

Ym Mai 2002 fe'i dewiswyd i gynrychioli Ymddiriedolaeth Artistiaid Cyngerdd Ifainc. Yn yr un flwyddyn enillodd Wobr y Beirniaid (''Critics' Prize'') yng Gŵyl Rhyngwladol Caeredin.

Mae wedi perfformio bob blwyddyn yng Ngŵyl Rhyngwladol Caeredin ers 2002. Yn yr un flwyddyn fe'i dewiswyd i fod yn gyfeilydd swyddogol i gystadleuaeth BBC Canwr y Byd, ac mae'n dal i wneud hynny. Cymerodd ran am y tro cyntaf yn y Proms yn 2005.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:BBC Canwr y Byd Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Pianyddion o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Morgan Llwyd
Aberpergwm

220px|bawd|Adfeilion plasdy Aberpergwm (2010)

Plasdy yng Nglyn Nedd yw **Aberpergwm**, a fu'n un o ganolfannau diwylliannol mawr Morgannwg am ganrifoedd ac a fu'n enwog am ei nawdd i'r beirdd ac am ei gasgliad o lawysgrifau.

## Hanes
Roedd Aberpergwm yn gyrchfan i'r beirdd a chedwir ar glawr canu mawl i bedair cenhedlaeth o'i benteuluoedd. Diau fod y traddodiad nawdd yno yn hŷn, ond y noddwr hysbys cyntaf oedd Rhys ap Siancyn (bl. 1430-50). Roedd Rhys yn medru olrhain ei achau yn ôl i Einion ap Collwyn, pennaeth o Wynedd a symudodd gyda'i wŷr i Forgannwg yn yr 11g; roedd ei ddisgynyddion yn cynnwys noddwyr a beirdd ledled Morgannwg. Y noddwr pwysicaf yn Aberpergwm oedd ŵyr Rhys ap Siancyn, sef Rhys ap Siôn.

Canodd y rhan fwyaf o feirdd canoloesol hysbys Morgannwg i deulu Aberpergwm. Roedd y beirdd hyn yn cynnwys Iorwerth Fynglwyd a Deio ab Ieuan Du. Daw'r llinell adnabyddus honno am y Ddraig Goch mewn cywydd gan Deio ab Ieuan Du i ddiolch i Siôn ap Rhys o Aberpergwm am darw coch; y tarw yw'r "ddraig" (trosiad am ryfelwr). Dyma'r cwpled am y "ddraig" (a'r fuwch sy'n ei disgwyl) sy'n dangos fel y cafodd y llinell enwog ei thynnu allan o'i gyd-destun:

:Y ddraig goch ddyry cychwyn
:Ar ucha'r llall ar ochr llwyn.

Gwyddys fod Aberpergwm yn gartref i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymraeg a Lladin. Mae un o gerddi Guto'r Glyn i Rhys ap Siancyn yn cyfeirio at "gronicl" (Brut y Tywysogion, efallai), bucheddau'r seintiau, llyfrau achau, trioedd, chwedlau a rhai o weithiau'r Gogynfeirdd, yn cynnwys cerddi Cynddelw Brydydd Mawr.

Erbyn y 18fef ganrif roedd Aberpergwm yn gartref i Rees Williams (m. 1812). Mae lle i ystyried mai ef oedd yr olaf yng Nghymru i gyflogu bardd teulu, sef Dafydd Nicolas.

Ar ôl cyfnod fel ysgol breifat, llosgwyd y plasdy rywbryd ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Mae'n adfail erbyn hyn.

## *Brut Aberpergwm*
Daeth Aberpergwm yn enw cyfarwydd yng Nghymru a'r tu hwnt yn y 19eg ganrif diolch i un o ffugiadau mawr Iolo Morganwg. Lluniodd fersiwn honedig o *Frut y Tywysogion* a'i alw yn *Frut Aberpergwm*. Seiliodd Iolo ei ffugwaith ar lawysgrif ddilys a fu'n eiddo teulu Aberpergwm, ond newidiodd y testun yn sylweddol ac ychwanegu deunydd o'i ben a'i bastwn ei hun. Tadogodd y cyfan ar Garadog o Lancarfan. Fel gweddill ffugiadau llenyddol a hynafiaethol Iolo, mae'r cronicl yn rhoi lle amlwg iawn i Forgannwg yn hanes Cymru'r Oesoedd Canol. Cafodd ei argraffu yn y *Myvyrian Archaiology of Wales*.

## Cyfeiriadau
Categori:Plasdai Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Salwch symud

Cyflwr o deimlo'n sâl ac yn aml chwydu o ganlyniad i symud, gan amlaf wrth deithio, yw **salwch symud** neu **salwch teithio**. Achosir gan symudiadau anarferol ailadroddus fel y ceir wrth deithio mewn cerbyd megis car, awyren, neu gwch, neu ar reid ffair. Cyflwr cyffredin yw salwch symud; mae plant yn cael y salwch yn amlach nag oedolion ond maent yn aml yn tyfu allan ohono.

## Achosion
Achosir salwch symud gan y negeseuon cymysg a anfonir at ymennydd y claf wrth symud. Wrth brofi symudiadau ailadroddus, megis mynd dros dwmpathau neu o amgylch mewn cylch wrth deithio mewn cerbyd, mae canfyddiadau'r llygaid a'r mecanweithiau cydbwysedd mewnol yn y clust yn wahanol i'w gilydd. Mae'r gwrthdaro yn y negeseuon i'r ymennydd yn gwneud i'r claf deimlo'n sâl.

Gall bryder, arogleuon megis bwyd neu betrol, neu geisio darllen wrth deithio ysgogi salwch symud hefyd.

## Triniaeth
Mae nifer o gyffuriau ar gael i drin salwch symud, yn ogystal â dulliau amgen a chyngor hunanofal. Cynghorir i deithwyr sy'n dioddef o salwch symud i geisio cael tipyn o awyr iach, sipian ychydig o ddŵr oer, a mynd am dro byr os yw'n bosib.

### Cyffuriau
Mae cyffuriau i drin salwch symud ar gael ar bresgripsiwn gan feddyg teulu yn y Deyrnas Unedig yn ogystal â dros y cownter mewn fferyllfa. Mae'r mwyafrif ohonynt yn fwy effeithiol i'w gymryd cyn bod symptomau'n ymddangos os yw'n bosib, e.e. yn union cyn i'r claf fynd ar daith.

Mae'r cyffur hyoscine, sydd ar gael ar ffurf tabledi y gellir eu prynu heb bresgripsiwn o fferyllfa yn y DU, yn atal y signalau nerfol dryslyd sy'n achosi salwch teithio rhag mynd i'r ymennydd. Mae angen eu cymryd rhyw hanner awr cyn teithio i fod yn fwyaf effeithiol, a gall fod angen ailadrodd dos y feddyginiaeth ystod siwrneiau hir. Mae sgîl-effeithiau'r cyffur yn cynnwys teimlo'n gysglyd, ceg sych, a'r golwg yn cymylu, ond anarferol yw'r sgîl-effeithiau hyn gyda'r dosau isel a ddefnyddir i drin salwch teithio. Mae hyoscine ar gael hefyd fel clwt croen, sydd ar gael ar bresgripsiwn yn unig yn y DU, a roddir ar y croen 5 i 6 awr cyn teithio, neu'r noson gynt. Maent yn effeithiol iawn yn atal salwch teithio am hyd at 72 awr.

Gellir cymryd cyffuriau gwrth-histamin megis cinnarizine o leiaf 2 awr cyn teithio i leihau effeithiau salwch symud am ryw 8 awr. Yn anaml iawn, mae cinnarizine yn achosi cysgadrwydd, felly cynghorir i bobl sy'n cymryd y cyffur hwn i beidio â gyrru oherwydd y sgîl effaith hon. Defnyddir y cyffur gwrth-histamin promethazine i drin blant ifanc ar siwrneiau hir gan ei fod yn achosi cysgadrwydd.

### Meddyginiaeth amgen
Mae meddyginiaeth amgen i drin salwch symud yn cynnwys sinsir, y gellir ei fwyta fel bisged, yn grisialog, neu ei yfed fel te, a mintys poethion, i'w sugno fel losin neu yfed fel te, er nad yw treialon clinigol eto wedi profi eu bod yn effeithiol i bawb. Mae rhai pobl hefyd yn gwisgo bandiau aciwbwysedd ar eu harddyrnau i geisio gwella symptomau salwch symud.

## Gweler hefyd
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau niwrolegol
Nina Hamnett

Arlunydd o Gymru oedd **Nina Hamnett** (14 Chwefror 1890 – 16 Rhagfyr 1956).

Cafodd ei geni yn 3 Lexden Terrace, Dinbych-y-Pysgod, Sir Benfro ac roedd hi'n aelod pwysig o'r Mudiad Modern yn Lloegr. Dangoswyd ei gwaith mewn orielau pwysig yn Llundain a Pharis ond yn anffodus does gan Llyfrgell Genedlaethol Cymru na'r Amgueddfa Genedlaethol yr un enghraifft o'i gwaith. Roedd yn gyfaill i'r arlunydd Augustus John.

## Llyfryddiaeth
**Laughing Torso* (1932)
**Is She a Lady?* (1955)

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig

bawd|250px|Adeilad y Goruchaf Lys, Sgwâr y Senedd, Westminster

**Y Goruchaf Lys** neu **Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig** (Saesneg: *Supreme Court of the United Kingdom* neu *the UK Supreme Court* neu *The Supreme Court* neu'r *UKSC*) yw goruchaf lysy Deyrnas Unedig gyfan ar gyfer apeliadau cyfraith sifil. Mae ei awdurdod yn gyfyngedig i Gymru a Lloegr a Gogledd Iwerddon yn unig, heb gynnwys yr Alban, mewn achosion cyfraith droseddol. Agorwyd ef ar y 1af o Hydref 2009, gan gymryd dros swyddogaethau barnwrol Tŷ'r Arglwyddi. Lleolir ef ar Sgwâr y Senedd (*Parliament Square*) yn Westminster, Llundain.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Llundain
Categori:Adrannau anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig 
Categori:Cyfraith y Deyrnas Unedig
Teyrnas Unedig
Categori:Pensaernïaeth Edwardaidd
Categori:Sefydliadau 2009
Granville Beynon

Gwyddonydd ffiseg o Ddyfnant, ger Abertawe, oedd Syr **William John Granville Beynon** (24 Mai 1914 – 11 Mawrth 1996). Am ddeuddeg mlynedd, rhwng 1946 a 1958 bu'n uwch-ddarlithydd ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe.. Aeth i weithio yn Slough yn 1938 yn y Labordy Ffiseg Cenedlaethol, gyda Syr Edward Appleton, gŵr a gafodd gryn effaith arno. Yn 1958 derbyniodd gadair Ffiseg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Gallai chwarae'r ffidil a snwcer i safon uchel iawn. Yn ôl y gwyddonydd Phil Williams,

Yn ôl papur yr *Independent*, gwnaeth Aberystwyth yn "Mecca i ymchwil i'r awyrgylch uwch".

Roedd yn flaenllaw iawn ym myd y radio ac yn Llywydd URSI, (sef "*The International Union of Radio Science*"), ac yn olygydd "*The Journal of Atmospheric and Terrestrial Physics*". Ef hefyd oedd arweinydd y gymuned ddarlledu yng Nghymru.

Roedd hefyd yn un o sefydlwyr EISCAT (*European Incoherent Scatter Scientific Association*).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan yr Independent: Teyrnged i Beynon

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Arloeswyr
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Radio yng Nghymru
Ynys Thurston

Ynys yn yr Antarctig yw **Ynys Thurston**. Mae'n 215&nbsp;km o hyd a 90&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 15,700&nbsp;km². Saif i'r gogledd-orllewin o arfordir Tir Ellsworth ar dir mawr Antarctica. Hi yw'r drydedd ynys yn yr Antarctig yn ôl maint, ar ôl Ynys Alexander I ac  Ynys Berkner. Gorchuddir yr ynys gan rew.

Fe'i darganfyddwyd gan y fforiwr Americanaidd Richard Evelyn Byrd yn 1940, ac fe'i henwyd ar ôl W. Harri Thurston o Efrog Newydd, a oedd wedi ariannu ei ymgyrch. Credid ar y cychwyn mai penrhyn ydoedd, a dim ond yn 1960 y sylweddolwyd ei bod yn ynys.

Thurston