Catrin o Ferain

[bawd|Darlun olew o Catrin a gedwir yng [Castell y Waun|Nghastell y Waun]]

Boneddiges o Gymraes oedd **Catrin o Ferain** (neu '''Catrin o'r Berain** ac weithiau **Catrin Tudur**) (1534 – 27 Awst 1591). Ei llysenw oedd **"Mam Cymru"'*, ac roedd yn ferch ddeallus a phwerus iawn; bu farw yn 56 mlwydd oed. Nid oes cofeb iddi yn unman ac ni nodir ei henw ar garreg ym mynwent Llanefydd lle claddwyd hi.

## Hanes
Unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville (merch Syr Rowland Filfel, neu *Roland de Velville'') oedd Catrin. Honwyd bod Rowland Filfel yn fab gordderch i Harri Tudur drwy berthynas â Llydawes ddienw, ond nid yw hyn yn gywir. Roedd Catrin yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol yng Nghefn Berain, Sir Ddinbych ger Llanefydd a phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn.

Roedd Catrin yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd. Canodd y bardd Wiliam Cynwal iddi fel 'cannwyll Gwynedd' mewn cwpled sydd bellach yn enwog. Dyma'r cwpled enwog, wedi'i ddilladu mewn orgraff fodern:

:Catrin wych, wawr ddistrych wedd,
:Cain ei llun, cannwyll Wynedd.

Bu farw ar 27 Awst, 1591 ac fe'i claddwyd yn Llanefydd ar y cyntaf o Fedi.

## Priodasau a phlant
Yn *The Celtic Peoples and Renaissance Europe* (Llundain a New York, 1933), mae'r academydd Dr. David Matthew yn egluro sut y gwelir yn ei phedwar priodas y symud araf o'r grefydd Babyddol i'r grefydd Brotestannaidd.

Ei phedwar gŵr:
#Syr Siôn Salsbri (neu John Salusbury) o Leweni, Aelod Seneddol tros Sir Ddinbych yn 1545-7
#Syr Rhisiart Clwch (*Richard Clough*) o Ddinbych
#Maurice Wynn o Wydir
#Edward Thelwall o Blas-y-ward, Dinbych

### Siôn Salsbri
Priododd John Salusbury (neu Siôn Salbri) pan oedd hi'n 22 oed. Roedd ef yn fab i Syr John Salusbury (m. 1578) o Lewenni a galwyd ef yn 'John yr Iengengaf'. Bu farw ym Mai neu Fehefin 1566, wedi priodas o 9 mlynedd. Roedd ganddynt ddau fab: Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1567).

### Rhisiart Clwch
[bawd|unionsyth|chwith|[Rhisiart Clwch]]
Marsiandwr cyfoethog iawn oedd Rhisiart, a sefydlodd y *Royal Exchange* yn Llundain gyda'i bartner busnes Sir Thomas Gresham. Yn 1567 dychwelodd Rhisiart o Antwerp, lle bu'n gweithio a chododd ddau dŷ: Bachegraig a Phlas Clough. Dyma'r ddau dŷ cyntaf yng Nghymru i gael eu codi allan o frics. Wedi iddo farw, etifeddodd ei fab o'i briodas cyntaf Plas Clough. Cafodd ddwy ferch o'i briodas gyda Chatrin o Ferain: Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.

Wedi chwe mlynedd o briodas gyda Chatrin, bu farw. Mae'n fwy na phosibl iddo gael ei wenwyno gan ei fod yn gwneud gwaith ysbio ar ran Elizabeth I. o Wydir, Dyffryn Conwy. Cawsant ddau o blant: Edward, a Jane. Roedd yn Siryf Sir Gaernarfon a phan fu farw, gadwyd Catrin yn un o bobl cyfoethocaf gwledydd Prydain.

### Edward Thelwall
Y bedwaredd briodas oedd i Edward Thelwall o Plas-y-ward; ni chawsant blant a bu farw Catrin o flaen Edward. Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward. Ysgrifennodd y bardd Robert Parry, Henllan, (fl. 1540?-1612?), farwnad i Catrin yn dilyn ei marwolaeth.

## Plant
Cafodd chwech o blant ac un-deg-chwech o wyrion ac wyresau

## Gweler hefyd
*Teulu Salusbury

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Catrin o Ferain
*  Syr Rhisiart Clwch a Chatrin o Ferain
*  Llun Catrin gan Adriaen van Cronenburgh yn yr Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd 


Categori:Genedigaethau 1534
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Llanefydd
Categori:Marwolaethau 1591
Categori:Merched yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy