Johan Ludvig Runeberg

Bardd Ffinnaidd-Swedaidd yn yr iaith Swedeg oedd **Johan Ludvig Runeberg** (5 Chwefror 1804 – 6 Mai 1877) a ystyrir yn fardd cenedlaethol y Ffindir. Câi ei gerddi, caneuon, ac emynau ddylanwad pwysig ar ddeffroad cenedlaethol y Ffiniaid yn y 19g, yn ogystal â llên y Ffindir a llenyddiaeth Swedeg yn gyffredinol. Ei waith enwocaf ydy'r arwrgerdd "Fänrik Ståls sägner", sydd yn cynnwys "Vårt land" (anthem genedlaethol y Ffindir).

Ganed ef i deulu o dras Swedaidd yn Ostrobothnia, yng ngorllewin y Ffindir, ac astudiodd yn yr Academi Imperialaidd yn Turku. Dylanwadwyd arno gan dirwedd a diwylliant gwerin y Ffindir, yn ogystal â mudiad Rhamantiaeth, a dechreuodd farddoni pan yn fyfyriwr. Wedi iddo raddio, enillodd ei damaid fel athro ac academydd.

Daeth i'r amlwg yn fuan yn y 1830au trwy gyhoeddi sawl cyfrol o'i farddoniaeth a chaneuon, a thrwy sefydlu papur newydd llenyddol, yr *Helsingfors Morgonblad*. Cyfansoddai ar sawl ffurf, gan gynnwys y delyneg, y fugeilgerdd a'r faled, a nodweddir ei waith gan themâu Rhamantaidd a chenedlaetholgar: serch, natur, hanes, a'r werin. Ei gampwaith ydy'r arwrgerdd wladgarol '"Fänrik Ståls sägner" (1848–60) sy'n ymwneud â'r rhyfel rhwng Sweden a Rwsia dros reolaeth y Ffindir ym 1808–09. Cyfrannai'n helaeth at emyniadur newydd Eglwys Lwtheraidd Efengylaidd y Ffindir, gan ennill ei le hefyd yn llenyddiaeth grefyddol ei wlad.

Yn ogystal â'i orchestion llenyddol a'i yrfa academaidd, gwasanaethodd Runeberg yn aelod o Senedd y Ffindir. Dethlir ei ben-blwydd yn y Ffindir, ac enwir crwst traddodiadol, y Runebergstårta, ar ei ôl.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Johan Ludvig Runeberg ar 5 Chwefror 1804 yn Jakostad/Pietarsaari yn nhalaith Ostrobothnia, pan oedd y Ffindir dan reolaeth Teyrnas Sweden. Efe oedd yr hynaf o chwech o blant a anwyd i Lorenz Ulrik Runeberg ac Anna Maria Runeberg (Malm gynt). Capten llong oedd Lorenz Runeberg, a chanddo addysg ddiwinyddol, ac yn fab i fewnfudwr o Sweden. Ym 1827 hefyd dinistriwyd Turku gan dân enfawr, a thros dro symudwyd yr Academi Imperialaidd i'r brifddinas Helsinki. Symudodd Runeberg yno hefyd ym 1830, a chafodd swydd ysgrifennydd i gyngor yr academi. Mae ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth, *Dikter* (1830), yn tynnu ar ei brofiadau yn y canolbarth, ac yn cyfleu edmygedd y bardd o fywyd tawel y boblogaeth wledig. Daeth un o'i gymeriadau, y Ffermwr Paavo, yn archdeip o'r gwerinwr cryf a dewr, ac yn bersonoliad o gysyniad diwylliannol *sisu*, sef dygnwch ac hirymaros stoicaidd. Fe'i penodwyd yn ddarlithydd yn yr iaith Ladin a'i llenyddiaeth yn yr Academi Imperialaidd ym 1831.

Priododd â Fredrika Charlotta Tengström, merch i'r Archesgob Jakob Tengström, ym 1831, a chawsant wyth o blant, gan gynnwys y cerflunydd Walter Runeberg. Gweithiodd Johan yn athro ysgol uwchradd i gynnal ei deulu, a dechreuodd y pâr ifanc dderbyn lletywyr am arian ychwanegol, gan gynnwys ei hen gyd-fyfyriwr Zachris Topelius. Yn ddiweddarach, daeth Fredrika hefyd yn llenor Swedeg nodedig, am iddi arloesi'r nofel hanesyddol yn y Ffindir. Ym 1832 cyhoeddodd Runeberg ei arwrgerdd *Elgskyttarne* ("Yr Helwyr Elcod"), a sefydlodd ei bapur newydd llenyddol, yr *Helsingfors Morgonblad*. Byddai'r cyfnodolyn yn ddylanwadol yn y Ffindir ac yn Sweden, ac ymhlith y cyfranwyr toreithiog oedd ei hen gyfaill Elias Lönnrot. Erbyn iddo gyhoeddi arwrgerdd arall, *Hanna*, ym 1836, fe'i cydnabyddwyd yn feistr gwychaf barddoniaeth Swedeg, yn ail i Esaias Tegnér.

Penodwyd Runeberg yn athro llenyddiaeth Ladin a Groeg yng Ngholeg Borgå/Porvoo ym 1837, ac yno fe ymsefydlodd am weddill ei oes. Gweithiodd yn ddarlithydd yn y clasuron hyd at 1857, ac yn rheithor y coleg o 1847 i 1850. Ym 1839 gwobrwywyd iddo fedal aur oddi ar Academi Sweden i gydnabod ei ramant fydryddol "Grafven i Perho" ("Bedd Perho"; 1831). Ym 1844 cyhoeddodd *Kung Fjalar*, cylch o ramantau mydryddol diodl yn seiliedig ar chwedlau Llychlynnaidd. Cyhoeddwyd ei gampwaith, yr arwrgerdd "Fänrik Ståls sägner" ("Straeon y Llumanwr Stål"), mewn rhannau rhwng 1848 a 1860. Byddai'r cerddi gwladgarol hyn, sydd yn tynnu'n gryf ar atgofion gwerinwyr o ryfel Sweden a Rwsia, yn hynod o boblogaidd, a daeth y gerdd gyntaf, "Vårt land" ("Ein Gwlad"), yn eiriau i anthem genedlaethol y Ffindir. Gwelir dylanwad y clasuron yn ei farddoniaeth, a glodforir am gyfuno clasuriaeth â Rhamantiaeth a realaeth.

## Diwedd ei oes 
Wrth droi'n 60 oed, dioddefai Runeberg barlys, ac nid oedd yn medru ysgrifennu am y 13 mlynedd olaf o'i oes. Bu farw Johan Ludvig Runeberg ar 6 Mai 1877 yn Borgå yn 73 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1804
Categori:Marwolaethau 1877
Categori:Academyddion y 19eg ganrif o'r Ffindir
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Ffindir
Categori:Beirdd Swedeg o'r Ffindir
Categori:Emynwyr o'r Ffindir