BBC Alba

Mae **BBC Alba** yn sianel deledu darlledu gyhoeddus rad-i-awyr Gaeleg sy’n eiddo ar y cyd i’r BBC ac MG Alba. Lansiwyd y sianel ar 19 Medi 2008 ac mae ar yr awyr am hyd at saith awr y dydd. "Alba", yn amlwg, yw'r enw Gaeleg ar yr Alban. Mae'r orsaf yn unigryw gan mai hi yw'r sianel gyntaf i gael ei darparu o dan drwydded BBC gan bartneriaeth a hi hefyd oedd y sianel aml-genre gyntaf i ddod yn gyfan gwbl o'r Alban gyda bron pob un o'i rhaglenni'n cael eu gwneud yn yr Alban.

O 2012 ymlaen, roedd 637,000 o oedolion dros 16 oed yn yr Alban yn gwylio'r sianel bob wythnos.

## Hanes
Yn 2007, agorodd Ymddiriedolaeth y BBC ymgynghoriad ar wasanaeth digidol Gaeleg mewn partneriaeth â Gaelic Media Service. Yn dilyn ymgynghoriad Ymddiriedolaeth y BBC ym mis Tachwedd 2007, argymhellodd Cyngor Cynulleidfa’r Alban eu cefnogaeth i greu’r gwasanaeth ar 7 Rhagfyr 2007, gan nodi y dylai’r Ymddiriedolaeth fynd ar drywydd cludo’r gwasanaeth ar deledu daearol digidol a bod y rhaglennu “parth Gaeleg” presennol ar BBC Scotland aros ar ôl y lansiad. Ar 28 Ionawr 2008, rhoddodd Ymddiriedolaeth y BBC sêl bendith i sianel Aeleg.

Dechreuodd y sianel ddarlledu ar loeren am 9:00pm ar 19 Medi 2008 gyda fideo lansio yn cynnwys fersiwn newydd o gân Runrig, *Alba*. Darlledwyd wedyn ceilidh o An t-Eilean Sgitheanach a drama gomedi *Eilbheas* (Elvis). Cyd-ddarlledwyd y noson lansio ar BBC Two Scotland rhwng 9:00pm a 10:30pm a chynhaliwyd digwyddiad lansio yn Amgueddfa Genedlaethol yr Alban, a recordiwyd gan wasanaeth newyddion y sianel *An Là* ("Y Dydd").

## Gweithrediad
Darlledir BBC Alba am hyd at saith awr y dydd yn y Deyrnas Unedig ar lwyfannau lloeren Sky a Freesat, y darparwr cebl Virgin Media ac ar y darparwr daearol digidol Freeview yn yr Alban yn unig. Pan na fydd rhaglenni teledu yn cael eu darlledu ar y sianel, bydd BBC Alba yn cyd-ddarlledu gwasanaeth radio Gaeleg y BBC, BBC Radio nan Gàidheal yn ystod y dydd. Ar ôl hanner nos (1.00am ar nos Sadwrn) mae'r gwasnaeth radio Gaeleg yma yn cyd-ddarlledu BBC Radio Scotland am weddill y nos.

Mae cyflwyniad dilyniant a rheolaeth sianeli BBC Alba wedi'i leoli yn Steòrnabhagh, tra bod y gwasanaethau newyddion wedi'u lleoli yn Inverness.

### Cyllideb
Ariennir y sianel o gyllideb BBC Scotland a chan MG Alba, sydd ei hun yn cael ei hariannu gan lywodraeth yr Alban a llywodraeth y DU. Yn 2011/12 gwariodd y BBC £8 miliwn ar y sianel, a defnyddiwyd £5 miliwn ohono ar gyfer rhaglenni. Mae MG Alba yn gwario’r rhan fwyaf o’i gyllideb (£12.4 miliwn yn 2008/09) ar y Gwasanaeth Digidol Gaeleg.

## Rhaglennu
 yn Inbhir Nis lle darlledir peth o ddarpariaeth BBC Alba]]
Mae'r allbwn ar y sianel yn cynnwys newyddion, materion cyfoes, chwaraeon, drama, rhaglenni dogfen, adloniant, addysg, crefydd a rhaglenni plant, a ddarlledir fel arfer rhwng 5.00pm a hanner nos. Mae BBC Alba yn canolbwyntio ar bedair camp: pêl-droed, rygbi, camanachd (shinty), a chwrlo (sy'n boblogaidd iawn yn yr Alban).

Mae rhaglenni plant yn cael eu dangos am ddwy awr bob diwrnod o'r wythnos, rhwng 17:00 a 19:00. Gan ddechrau yn 2018, roedd menter ailfrandio gyda'r awr gyntaf yn cael ei chyflwyno fel 'CBeebies Alba' a'r ail awr fel 'CBBC Alba'. Dyma fersiynau Gaeleg yr Alban o sianeli CBBC a CBeebies.

Mae rhaglen newyddion, An Là, yn cael ei darlledu bob nos drwy'r wythnos, fel arfer yn ei slot rheolaidd o 8:00pm. Mae nos Sadwrn yn cynnwys darllediadau wythnosol o gêm ddethol yn Uwch Gynghrair yr Alban a chaiff gemau eu dangos yn rheolaidd o Uwch Gynghrair Merched yr Alban a gemau cyfeillgar a chystadleuol tîm pêl-droed cenedlaethol merched yr Alban.

### Drama Gaeleg £1m y Bennod i'r Byd
Yn 2024 datgelodd y sianel y bydd cyfres ddrama 4 pennod 60 munud o hyd, *An t-Eilean* (Yr Ynys), yn cael ei darlledu ar y sianel yn 2025 gyda'r bwriad i'w gwerthu i gynulleidfa fyd-eang. Crëwyd y gyfres gan Nicholas Osborne a'i gyd-ysgrifennu gan Patsi Mackenzie, gyda Tom Sullivan yn gyfarwyddwr - hon fydd y gyfres ddrama Aeleg fwyaf ac amlycaf yn hanes y sianel. Wedi'i gosod yn Ynysoedd Allanol Heledd, mae'n stori drosedd. Pan ddarganfyddir eu mam wedi’i llofruddio yng nghastell y teulu, mae pedwar o blant sy’n oedolion yn dychwelyd i ynys eu geni yn yr Alban wrth i’w tad gael ei holi ynglŷn â’i marwolaeth.

## Beirniadaeth
### Cynnwys Saesneg a diffyg isdeitlau Gaeleg
Mae'r gymuned Aeleg, gan gynnwys yr awduron Aonghas MacNeacail, Angus Peter Campbell, Lisa Storey
 Dywedodd gwasanaeth newyddion Gaeleg y BBC fod awduron ac awduron wedi sefydlu ymgyrch, GAIDHLIG.TV, i gynyddu cynnwys Gaeleg ar BBC Alba. Cafodd y penderfyniad i gyflwyno 'cyfleusterau botwm coch' i alluogi gwylwyr i newid i sylwebaeth chwaraeon Saesneg, a gyhoeddwyd gyntaf ym mis Awst 2014 ar gyfer rygbi a'r gyfres Guinness Pro12, ei feirniadu'n hallt gan y gymuned Aeleg. Yn sgil y feirniadaeth, cyhoeddodd MG Alba'n gyhoeddus yn y West Highland Free Press na fyddai'r 'opsiwn botwm coch' ar gyfer sylwebaeth Saesneg yn ehangu i chwaraeon neu rannau eraill o'r sianel.

### Rhaglennu chwaraeon yn "twyllo"
Rhwng ei lansiad ym mis Medi 2008 a dechrau 2010, collodd sianel BBC Alba draean o’i gwylwyr, ond mae nifer ei gwylwyr yn parhau i fod bum gwaith yn fwy na maint y gymuned llafar Gaeleg yn yr Alban (ychydig dros 58,000). Mae'r hanesydd Michael Fry wedi dadlau mai dim ond ar gyfer y darllediadau pêl-droed y mae llawer o'i gwylwyr yn ei wylio, oherwydd "does dim angen Gaeleg i wylio pêl-droed", a bod y sianel yn "twyllo" fel hyn. Mae’r model, fodd bynnag, yn gyffredin ac yn fwriadol fel y mae ar sianeli cyffelyb fel y sianel Wyddeleg TG4, y darlledwr Basgeg EITB neu S4C. Yn Ewrop, nid elw masnachol yw prif genhadaeth y sianeli hyn, ond hyrwyddo'r ieithoedd cynhenid.

## Amrywiol
Mewn erthygl ar blog 'Draig Wen' yn 2010 gwnaeth yr awdur gymhariaeth gyda chyllideb S4C ac un BBC Alba oedd newydd gychwyn. Gan nodi bod cyllideb BBC Alba o £20 miliwn yn fechan ond yn cynhyrchu rhaglenni "iawn" a bod cyllideb S4C (ar y pryd) yn £100 miliwn dywedodd, "... beth am GADW y 100 miliwn (cyllideb S4C) a chreu ail sianel BBC cymru gyda 20 miliwn o'r arian i gystadlu yn y Gymraeg yn erbyn S4C - felly dewis o raglenni. A phob rhaglen ar gael ar CLIC neu BBC watch it again drwy'r byd ac am ddim."

## Darllen pellach
* Minority language broadcasting beyond the core audience: the approach of BBC Alba and S4C to non-speakers of Scottish Gaelic and Welsh papur gan Craig Willis, yn (2024)

## Gweler hefyd
* S4C - teledu Cymraeg
* TG4 - teledu Gwyddeleg
* brezhoweb - teledu ar-lein Llydaweg
* Gŵyl Cyfryngau Celtaidd

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol BBC Alba
* @BBCAlba Sianel Youtube BBC Alba
* @BBCAlba cyfrif X BBC Alba

## Cyfeiriadau
Categori:Teledu

Categori:Darlledu yn yr Alban
Categori:Teledu yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 2008
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Categori:Sianeli teledu yn y Deyrnas Unedig