open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caer Rufeinig

**Caerau Rhufeinig** (unigol: **Caer Rufeinig**) yw'r term Cymraeg am y gwersylloedd amddiffynnol a elwir yn *Castra* (unigol: *castrum*) yn Lladin.

Ceir sawl math o gaerau Rhufeinig: rhai parhaol, rhai a ddefnyddid yn yr haf yn unig a rhai dros dro. Gallai'r maint hefyd amrywio'n fawr, o gaer ar gyfer Lleng Rufeinig gyfan, er enghraifft Caerllion, i gaer ar gyfer nifer fychan o filwyr cynorthwyol. Gallent fod wedi eu hadeiladu o gerrig neu o goed gyda chloddiau pridd. Er hynny, roedd y cynllun sylfaenol yr un fath ym mhob un ohonynt (gweler y diagram). Roedd y gaer yn betrual, gyda chorneli crwm, tebyg i ffurf cerdyn chwarae. Tu mewn i'r muriau, roedd dwy brif ffordd: y *via principalis* a'r *via praetoria* yn cyfarfod yn y canol. Yma y ceid y  *praetorium*, lle roedd yr adeiladau neu bebyll i lywodraethwyr y gaer.

Mae "Caer" yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru, e.e. Caerdydd, Caernarfon.

]]

## Gweler hefyd 
*Caerau Rhufeinig Cymru

Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Caer (gwahaniaethu)

Gallai **Caer** gyfeirio at:
*Caer bentir, caer o Oes yr Haearn a leolir ar yr arfordir
*Caer Rufeinig, *castrum* yn Lladin. Mae "Caer" yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, e.e. Caerdydd, Caernarfon. Ar ei ben ei hun:
*Caer, dinas yng ngogledd-orllewin Lloegr
* Gall hefyd gael ei ddefnyddio fel gair arall am Gastell

Gweler hefyd:
*Bryngaer
Pen-y-gwryd

Y bwlch sy'n gwahanu dyffrynnoedd Nantygwryd a Nant Cynnyd yn Eryri yw **Pen-y-gwryd**, hefyd **Pen y Gwryd** ac amrywiadau eraill. Saif yng Ngwynedd, rhyw chwarter milltir o'r ffin rhwng Gwynedd a sir Conwy, ac ar gyffordd y priffyrdd A4086 o Gapel Curig i Lanberis a Chaernarfon a'r A498 o Feddgelert.
250px|bawd|chwith|Bwlch Pen-y-gwryd a'r Wyddfa
250px|bawd|chwith|Gwesty Pen-y-gwryd

## Gwesty
Ceir Gwesty Pen-y-Gwryd yma, mewn adeilad oedd yn wreiddiol yn ffermdy, ac a drowyd yn westy gan John Roberts, Llanberis. Daeth y gwesty yn adnabyddus ym myd mynydda. Bu aelodau'r tîm cyntaf i ddringo Mynydd Everest yn ymarfer yn y cylch cyn yr ymgais ar y mynydd, a cheir eu llofnodion ar nenfwd un o'r ystafelloedd yn y gwesty, yn cynnwys Syr Edmund Hillary, Tenzing Norgay, Syr John Hunt a Charles Evans, ynghyd â nifer o ddarnau o offer.

Gerllaw'r gwesty mae Llyn Lockwood, wedi ei enwi ar ôl un o gyn-berchenogion y gwesty, a adeiladodd yr argae i greu'r llyn. Heb fod ymhell o'r llyn, mae olion caer Rufeinig dros dro, y math ar gaer a ddefnyddiai byddin Rufeinig dros nos pan ar ymgyrch.

## Llwybr Pyg
Credir y rhoddodd y gwesty ei enw i un o'r llwybrau i'r Wyddfa, sef y Llwybr Pyg, sydd yn dalfyriad am "Pen-y-gwyrd" yn ôl yr esboniad hwn, ond mae tarddiad yr enw yn aneglur a dim ond un o nifer o esboniadau posibl ydyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Bylchau Gwynedd
Categori:Eryri
Categori:Beddgelert
Categori:Capel Curig
Categori:Llanberis
Ynys y De

Un o'r ddwy brif ynys sy'n ffurfio, gyda'u rhagynysoedd, gwlad Seland Newydd yw **Ynys y De** (Maori: *Te Wai Pounamu*; Saesneg: *South Island*). Mae'n cynnwys dinasoedd Christchurch, a Dunedin. Mae Culfor Cook yn gorwedd rhyngddi a'r ynys fawr arall, Ynys y Gogledd. I'r gorllewin ceir Môr Tasman ac i'r dwyrain ceir y Cefnfor Tawel. Mae ganddi arwynebedd o 151,215&nbsp;km sgwar a phoblogaeth o 1,008,400 o bobl (2001). Mae hi'n ynys fynyddig lle ceir Alpau'r De sy'n cynnwys Aoraki (Mynydd Cook) (3,754 m), y mynydd uchaf ar yr ynys ac yn Seland Newydd gyfan.

250px|bawd|canol|Map o Ynys y De

## Gweler hefyd
*Goleddf Denniston

## Cyfeiriadau 

De
Christchurch, Seland Newydd

:''Erthygl am y ddinas yn Seland Newydd yw hon. Am leoedd eraill o'r un enw gweler Christchurch.''

Y ddinas fwyaf yn Ynys y De, Seland Newydd, yw **Christchurch** (). Mae'n y ddinas fwyaf poblog ond dwy yn y wlad ar ôl Auckland a Wellington. Fe'i lleolir ar lan y Cefnfor Tawel ar ochr ddwyreiniol Ynys y De.

250px|bawd|dim|Christchurch

## Gweler hefyd
* Cyflafan Christchurch
* Daeargryn Christchurch 2011
* Maes Awyr Rhyngwladol Christchurch


Categori:Dinasoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Dunedin

250px|bawd|Dunedin

Dinas yn Seland Newydd yw **Dunedin** (; ). Fe'i lleolir ar lan y Cefnfor Tawel ar ochr de-ddwyreiniol Ynys y De.

Categori:Dinasoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Invercargill

Dinas yn Seland Newydd yw **Invercargill** (). Fe'i lleolir yn rhanbarth Southland ar lan Culfor Foveaux ym mhen deheuol Ynys y De. Dros y culfor i'r de ceir Ynys Stewart.

Categori:Dinasoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Ynys Stewart

Ynys oddi ar arfordir deheuol Ynys y De, Seland Newydd, yw **Ynys Stewart** (Maori: **Rakiura**). Mae Culfor Foveaux yn gorwedd rhyngddi ac Ynys y De. Dyma ynys fawr fwyaf deheuol Seland Newydd, gydag arwynebedd o 1,735&nbsp;km sgwar. Yr unig drefi gweddol fawr yw Port Pegasus ac Oban.

Mae'r ynys yn nodedig am ei thirwedd hardd a'i bywyd gwyllt sy'n cynnwys sawl rhywogaeth brin o adar, e.e. yr Aderyn Weka. Y copa uchaf yw Mynydd Anglem (980 m).

[250px|bawd|dim|Ynys Stewart o'r gofod (llun [NASA]]

Stewart
Culfor Foveaux

Culfor sy'n gorwedd rhwng Ynys y De ac Ynys Stewart yn ne eithaf Seland Newydd yw **Culfor Foveaux** (Saesneg: *Foveaux Strait*).

Gorwedd dinas Invercargill ar ei lan ogleddol ar Ynys y De. Ar ei ymyl ogledd-ddwyreiniol ceir ynys fechan Ruapuke.

Mae'r culfor yn ddrwgenwog am ei dywydd tymhestlog, yn enwedig yn y gaeaf.

250px|bawd|dim|Lleoliad Culfor Foveaux

Foveaux
Categori:Ynys y De
Categori:Ynys Stewart
Elizabeth Phillips Hughes

Athrawes ac addysgwraig o Gymru oedd **Elizabeth Phillips Hughes** a **Merch Myrddin** yng Ngorsedd y Beirdd (12 Gorffennaf 1851 – 19 Rhagfyr 1925). Roedd yn flaenllaw iawn ei chred y dylai addysg Cymru fod yn wahanol i'r addysg yn Lloegr. Hi oedd yr unig ferch ar y pwyllgor a ddrafftiodd Siartr Prifysgol Cymru a derbyniodd Ddoethuriaeth er Anrhydedd gan y Brifysgol am ei chyfraniad.

## Ei rhieni
Cafodd ei geni yng Nghaerfyrddin, yn ferch i feddyg. Roedd ei mam o gyff Iddewig ac yn ferch i Samuel Levi, gemydd a banciwr a ddaeth i Gymru o Frankfurt-ar-Main. Ef oedd sefydlydd Banc Hwlffordd a Banc Milffwrdd.

## Coleg
Elizabeth oedd y ferch gyntaf i gael gradd dosbarth cyntaf yng Ngholeg Newnham, Caergrawnt, yn 1881, dair blynedd ar ôl i ferched gael yr hawl i sefyll arholiadau gradd. Ni fu ganddynt yr hawl i dderbyn eu graddau, fodd bynnag, hyd at 1948. Yr adeg honno roedd llawer o feddygon ac ysgolheigion yn mynnu na fedrai merched ymdopi ag addysg brifysgol, yn gorfforol nag yn feddyliol, ac roedd rhagfarn o'r fath yn gyffredin iawn yn erbyn menywod yr adeg honno.

Bu'n Brifathrawes Neuadd Hughes, Caergrawnt, coleg hyfforddi, rhwng 1884 a 1899. Dychwelodd i Gymru gan weithio'n ddi-baid dros addysg i ferched. gan gynnwys dros sefydlu Coleg Hyfforddi Morgannwg (i ferched, Coleg Hyfforddi y Barri) a sefydlwyd yn 1914.

Bu farw yn 74 oed ar 19 Rhagfyr 1925.

## Gweler hefyd
*Frances Elizabeth Morgan
*Ellen Evans

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Genedigaethau 1851
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Dee

Gallai **Dee** gyfeirio at:

* Dr John Dee, ysgolhaig Seisnig o dras Cymraeg
* Enw Saesneg ar Afon Dyfrdwy
* Afon Dee, enw nifer o afonydd yn yr Alban a Lloegr. Yr enwocaf yw Afon Dee (Swydd Aberdeen)
Cwm Darran

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Cwm Darran** (Saesneg: *Darran Valley*). Saif yn nyffryn Nant Bargod Rhymni. Yn 2001, roedd poblogaeth y gymuned yn 2,545. Mae'n cynnwys pentrefi Fochriw a Deri.

Ar un adeg roedd y diwydiant glo yn bwysig yma, a thyfodd y pentrefi i wadanaethu glofeydd Fochriw, Pencarreg a'r Groes-faen.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Fochriw

Pentref yng nghymuned Cwm Darran, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Fochriw**. Saif yn rhan uchaf Cwm Darran, neu Bargoed Fach, ychydig i'r gorllewin o briffordd yr A469 ac i'r de-orllewin o dref Rhymni.

Ar un adeg roedd Fochriw yn ardal lofaol bwysig, gyda nifer o weithfeydd glo yn y cylch. Erbyn hyn, mae llawer o olion y cyfnod hwn wedi diflannu oherwydd gwaith adfer y dirwedd. Mae dwy ran i'r pentref, Ysgwyddgwyn a Brithdir, gyda nant Bargoed Fach yn eu gwahanu.

Ceir ysgol ar gwr y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Darran
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Maesycwmer

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Maesycwmer**, hefyd **Maesycwmwr** (Saesneg: *Maesycwmmer*). Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,141. Ni chredir i'r enw ddod o'r gair "cymer", sef y lleoliad lle mae dwy afon yn uno. Credir mai tarddiad yr enw ydy'r hen air Cymraeg "cwmwr" sef pont droed. Dyma'r bont a ddefnyddiai'r Parch Shôn Shincyn i groesi'r afon i'w dŷ (*Maesycwmmwr House*) a leolwyd ar ochr ddwyreiniol yr afon ac a godwyd yn 1826. Yr enw a ddefnyddir hefyd ar fapiau'r Degwm yn 1940 oedd Maesycwmwr.
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Saif Maesycwmer bum milltir i'r gogledd o dref Caerffili, ar lan ddwyreiniol afon Rhymni, gyferbyn a Hengoed ar y lan orllewinol. Gerllaw mae Traphont Hengoed.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili

Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Robert Puleston

Tirfeddiannwr Cymreig a brawd-yng-nghyfraith Owain Glyn Dŵr oedd **Robert Puleston** (fl. 1380–1410).

Roedd Robert Puleston yn fab i Richard Puleston o Emral ym Maelor Saesneg, ac yn aelod o deulu amlwg yng ngogledd Cymru ar gororau. Yn 1386, roedd ef ac Owain Glyn Dŵr yn dystion yn achos Scrope v Grosvenor yng Nghaer. Rywbryd tua'r adeg yma, priododd Lowri ferch Gruffudd Fychan, chwaer Glyn Dŵr.

Cefnogodd wrthryfel Owain, a fforffedodd ei stadau yn siroedd Caer, Amwythig a'r Fflint o ganlyniad. Yn ddiweddarach, adferwyd ei diroedd iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Richard FitzAlan, 11eg Iarll Arundel

Uchelwr a milwr Seisnig oedd **Richard FitzAlan, 11fed Iarll Arundel a 10fed Iarll Surrey** (1346 – 21 Medi 1397). Bu Owain Glyn Dŵr yn rhan o'i osgordd am gyfnod.

Roedd yn fab i Richard FitzAlan, 10fed Iarll Arundel ac Eleanor o Lancaster. Olynodd ei dad fel Iarll yn 1376. Roedd ei frawd, Thomas Arundel, yn Archesgob Efrog o 1388 to 1397, yna'n Archesgob Caergaint.

Bu'n ymladd yn erbyn Ffrainc yn y Rhyfel Can Mlynedd; yn 1377 roedd yn llynghesydd y gorllewin a'r de. Ymosododd ar Harfleur yn 1378, ond yn aflwyddiannus; yn ddiweddarach, methodd ei ymgais ef a John o Gaunt i gipio Saint-Malo. Penodwyd ef yn llynghesydd Lloegr yn 1386, ac yn mis Mawrth 1387 gorchfygodd lynges o Ffrainc, Sbaen a Fflandrys mewn brwydr gerllaw Margate, brwydr yr ymladdodd Glyn Dŵr ynddi.

Roedd mewn cynghrair a Thomas o Woodstock, Dug Caerloyw, oedd yn gwrthwynebu dymuniad Rhisiart II, brenin Lloegr i roi dowedd ar y Rhyfel Can Mlynedd. Yn 1397, cymerwyd ef i'r ddalfa ar gyhuddiad o gynllwynio gyda Dug Caerloyw i garcharu'r brenin, a dienyddiwyd ef yn Llundain.

Categori:Genedigaethau 1346
Categori:Marwolaethau 1397
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Categori:Owain Glyn Dŵr
Maputo

Prifddinas Mosambîc yn ne-ddwyrain Affrica yw **Maputo**. Mae poblogaeth y ddinas tua 1 i 2 filiwn, a phoblogaeth yr ardal ddinesig tua 1.8 miliwn. Saif ar yr arfordir, ar Fae Maputo, ger aber afon Tembe ac ychydig i'r gogledd o aber afon Maputo.

bawd|dim|240px|Maputo o'r awyr

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Hanes
* Eglwys gadeiriol
* Maes awyren Maputo
* Universidade Eduardo Mondlane (prifysgol)

## Pobl enwog o Maputo 
* Eusébio da Silva Ferreira, pêl-droediwr
* Maria Mutola, athletwraig

Categori:Dinasoedd Mosambîc
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Cadwallon ap Gruffudd

**Cadwallon ap Gruffudd** (bu farw 1132) oedd mab hynaf Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd a'i wraig Angharad ferch Owain.

Daw Cadwallon i'r amlwg yn y cofnodion yn ystod rhan olaf teyrnasiad ei dad. Yn 1123, ymosododd ef a'i frawd iau, Owain Gwynedd ar gantref Meirionnydd, a oedd yn perthyn i Deyrnas Powys ar y pryd. Yn 1124 cipiodd gantref Dyffryn Clwyd o ddwylo Powys a'i adfer i Wynedd. Mewn ymgyrch ddiweddarach, lladdwyd ef mewn brwydr gan fyddin o Bowys yng nghwmwd Nanheudwy, ger Llangollen, yn 1132. Atalwyd cynnydd tiriogaethol Gwynedd am gyfnod ar ôl hynny.

Gadawodd Cadwallon blant ar ei ôl, yn cynnwys merch o'r enw Tangwystl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 11eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1132
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Ynys y Gogledd

Un o'r ddwy brif ynys sy'n ffurfio, gyda'u rhagynysoedd, gwlad Seland Newydd yw **Ynys y Gogledd** (Maori: *Te Ika-a-Māui*; Saesneg: *North Island*). Mae'n cynnwys y brifddinas (a'r ddinas ail fwyaf) Wellington, a'r ddinas fwyaf, Auckland. Mae Culfor Cook yn gorwedd rhyngddi a'r ynys fawr arall, Ynys y De. I'r gorllewin ceir Môr Tasman ac i'r gogledd a'r dwyrain ceir y Cefnfor Tawel. Mae ganddi arwynebedd o 113,729&nbsp;km sgwar a phoblogaeth o 3,148,400 o bobl (2001). Mynydd Ruapehu (2,797 m) yw'r mynydd uchaf.

250px|bawd|canol|Map o Ynys y Gogledd

## Cyfeiriadau 

Gogledd
Rhestr dinasoedd a threfi Angola

Dyma restr o ddinasoedd a threfi Angola.

*Ambriz
*Bibala
*Benguela
*Caála
*Cabinda
*Caluquembe
*Camacupa
*Caxito
*Chibia
*Chissamba
*Cuchi
*Cuima
*Dondo
*Gabela
*Ganda
*Gunza
*Huambo
*Jamba
*Kuito
*Lubango
*Lobito
*Luacana
*Luanda (Prifddinas)
*Luau, Cuanza Sul
*Luau, Moxico
*Lucapa
*Luena
*Malanje
*M'banza-Kongo
*Menongue
*Munhango
*Namibe
*N'dalatando
*N'zeto
*Ondjiva
*Porto Amboim
*Saurimo
*Soyo
*Sumbe
*Tomboa
*Uíge
*Viana
*Waku-Kungo

## 10 dinas fwyaf
#Luanda - 2,405,600
#Huambo - 173,600
#Lobito - 137,400
#Benguela - 134,500
#Namibe - 132,900
#Kuito - 88,700
#Lubango - 75,800
#Malanje - 71,600
#M'banza-Kongo - 67,600
#Uíge - 49,000


Angola
Rhestr dinasoedd a threfi Botswana

frame|dde|Map o Botswana
Dyma **restr o ddinasoedd a threfi Botswana**.

* Bobonong
* Francistown
* Gaborone (Prifddinas)
* Ghanzi
* Gumare
* Hukuntsi
* Jwaneng
* Kang
* Kanye
* Kasane
* Letlhakane
* Lobatse
* Mahalapye
* Masunga
* Maun
* Molepolole
* Mochudi
* Mogoditshane
* Moshupa
* Orapa
* Palapye
* Ramotswa
* Selibe Phikwe
* Serowe
* Sowa
* Thamaga
* Tlokweng
* Tonota
* Tshabong
* Tutume

## Dinasoedd a threfi mwyaf 
### Dinasoedd 
# Gaborone - 199,600
# Francistown - 89,100

### Trefi 
# Molepolole - 58,600
# Selibe Phikwe - 53,500
# Maun - 47,000
# Serowe - 45,600
# Kanye - 43,600
# Mahalapye - 42,600
# Mochudi - 39,700
# Mogoditshane - 35,200


Botswana
Rhestr dinasoedd Mosambîc

330px|bawd|de|Map o ddinasoedd a threfi Mosambîc
Dyma restr o ddinasoedd a threfi Mosambîc:

*Angoche
*Beira
*Bilene
*Catandica
*Chibuto
*Chicualacuala
*Chimoio
*Chinde
*Chokwé
*Cuamba
*Dondo
*Gurúè
*Inhambane
*Lichinga
*Manica
*Maputo (Prifddinas)
*Marracuene
*Matola
*Maxixe
*Moatize
*Mosambic
*Mocímboa da Praia
*Mocuba
*Montepuez
*Mueda
*Naamcha
*Nacala
*Nampula
*Palma
*Pemba
*Ponta d'Ouro
*Quelimane
*Tete
*Vilankulo
*Xai-Xai
*Zavala


Mosambic
Rhestr dinasoedd a threfi Bwrwndi

Dyma **restr o ddinasoedd a threfi Bwrwndi**:

*Bubanza
*Bujumbura (Prifddinas)
*Bururi
*Cankuzo
*Cibitoke
*Gitega
*Karuzi
*Kayanza
*Kirundo
*Makamba
*Muramvya
*Muyinga
*Mwaro
*Ngozi
*Rutana
*Ruyigi

## 10 dinas a thref mwyaf
#Bujumbura - 340,300
#Gitega - 46,900
#Muyinga - 45,300
#Ngozi - 40,200
#Ruyigi - 36,800
#Kayanza - 26,200
#Bururi - 22,900
#Rutana - 20,700
#Muramvya - 17,600
#Makamba - 13,000


Bwrwndi
Rhestr dinasoedd Algeria

Dyma **restr o ddinasoedd Algeria**. Mae'n cynnwys y dinasoedd a threfi mawr gyda 100,000 neu ragor o drigolion. Ceir nifer fawr o leoedd llai, gyda phoblogaeth o 20,000-99,000.

## Dinasoedd a threfi Algeria (dros 100,000 o drigolion) 

Algeria
Afon Tuedd

Afon yn yr Alban a Lloegr yw **Afon Tuedd** neu **Afon Tweed** (Saesneg: *River Tweed*, Gaeleg: *Uisge Thuaidh*). Mae'n 97 milltir o hyd.

Ceir tarddle'r afon ar Tweedsmuir, yn Tweed's Well ar Fryniau Lowther. Llifa tua'r dwyrain, heibio Peebles, Galashiels, Melrose, Kelso a  Coldstream. Am 27&nbsp;km, ffurfia'r ffin rhwng yr Alban a Lloegr gerllaw  Berwick-upon-Tweed. Mae’r afonydd sydd yn llifo i’r Tuedd yn cynnwys Afon Talla, Afon Lyne, Afon Leithen, Afon Gala, Afon Ettrick, Afon Yarrow ac Afon Teviot.

Mae'r afon yn adnabyddus am gynnig pysgota da am eog, brithyll a phenllwyd Mae’r tymor pysgota ar gyfer eog yn estyn o 1 Chwefror i 30 Tachwedd..

bawd|dim|250px

## Gweler hefyd
* Tuedd, hen air a olygai ffiniau ardal.

## Cyfeiriadau
Tuedd
Tuedd
Rhestr dinasoedd Benin

Dyma **restr o ddinasoedd Benin**:

*Abomey
*Abomey-Calavi
*Allada
*Aplahoué
*Athiémé
*Banikoara
*Bassila
*Bembèrèkè
*Bétérou
*Bohicon
*Bori
*Boukoumbé
*Comé
*Cotonou
*Cové
*Dassa-Zoumé
*Djougou
*Dogbo-Tota
*Ganvie
*Grand Popo
*Kandi
*Kérou
*Kétou
*Kouandé
*Lokossa
*Malanville
*Natitingou
*Ndali
*Nikki
*Ouidah
*Parakou
*Péhonko
*Pobé
*Porga
*Porto Novo
*Sakété
*Savalou
*Savé
*Ségbana
*Tanguiéta
*Tchaourou

## 10 dinas fwyaf
#Cotonou - 818,100
#Porto Novo - 234,300
#Parakou - 227,900
#Djougou - 206,500
#Bohicon - 164,700
#Kandi - 149,900
#Abomey - 126,800
#Natitingou - 119,900
#Lokossa - 111,000
#Ouidah - 97,000


Benin
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2009

**Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2009** oedd y degfed yng nghyfres Pencampwriaeth y Chwe Gwlad. "Pencampwriaeth y Pum Gwlad" ydoedd hyd at 2000 pan ymunodd yr Eidal ac ers hynny gelwir y gystadleuaeth yn Pencampwriaeth y Chwe Gwlad; caiff ei chynnal bob blwyddyn yn y gwanwyn. 
bawd|180px|chwith|Y Chwe Gwlad
Chwaraewyd pymtheg gêm dros gyfnod o bump penwythnos rhwng 7 Chwefror a 21 Mawrth 2009. Tîm Iwerddon enillodd y bencampwriaeth, gan ennill ei Gamp Lawn cyntaf ers 1948 a'i Goron Driphlyg gyntaf ers 2007.
   
## Timau
Y timau a gymerodd ran oedd:

## Gemau
## Tabl
Categori:2009
2009
Rhestr dinasoedd a threfi Camerŵn

Dyma '''restr o ddinasoedd a threfi Camerŵn:

* Abong-Mbang
* Akonolinga
* Ambam
* Bafia
* Bafoussam
* Bafut
* Bagangte
* Bali
* Bamenda
* Bandjoun
* Banyo
* Bélabo
* Bertoua
* Buea
* Campo
* Dimako
* Dizangue
* Djoum
* Douala
* Dschang
* Ebolowa
* Edéa
* Foumban
* Garoua
* Goura
* Guider
* Idenau
* Kaélé
* Kousséri
* Kribi
* Kumba
* Kumbo
* Limbé
* Lomié
* Loum
* Mamfe
* Maroua
* Mbandjock
* Mbouda
* Meiganga
* Mokolo
* Mora
* Mouloudou
* Ngaoundéré
* Nkongsamba
* Obala
* Sa'a
* Sangmélima
* Tiko
* Wum
* Yaoundé (prifddinas)
* Yokadouma

## 10 dinas mwyaf 
#Douala - 1,310,406
#Yaoundé - 1,187,100
#Garoua - 411,100
#Kousséri - 333,300
#Bamenda - 327,000
#Maroua - 299,600
#Ngaoundéré - 185,700
#Bafoussam - 180,200
#Bertoua - 152,800
#Loum - 137,100


Camerwn
Bryniau Soufrière

Llosgfynydd ar ynys Montserrat yw **Bryniau Soufrière**. Y copa uchaf yw 'Chances' (tua 914m), pwynt uchaf yr ynys.

Ers 1995, mae echdoriadau llosgfynydd Bryniau Soufrière wedi dadleoli dau draean o boblogaeth Monserrat ac wedi dinistrio'r maes awyr a'r brifddinas Plymouth. Mewn canlyniad, tref Brades yng ngogledd yr ynys yw'r brifddinas *de facto* heddiw.
Mae'r ynys fach (16 cilomedr sgwâr) wedi cael ei ddistriwio gan lifoedd pyroclastig, cwympoedd lludw a llifoedd lafa.

250px|dim|bawd|Bryniau Soufrière: Plymouth yn ystod echdoriad ym 1997

Categori:Daearyddiaeth Montserrat
Categori:Llosgfynyddoedd y Caribî
Babel (ffilm 2006)

Mae ***Babel*** (2006) yn ffilm a gyfarwyddwyd gan Alejandro González Iñárritu ac a ysgrifennwyd gan Guillermo Arriaga.

Mae Babel yn ffilm sy'n cynnwys sawl stori wahanol sy'n digwydd ym Moroco, Siapan, Mecsico ac Unol Daleithiau America. Roedd y ffilm yn gyd-gynhyrchiad nifer o gwmnïau cynhyrchu wedi'u lleoli yn Ffrainc, Mecsico a'r Unol Daleithiau. Dangoswyd y ffilm am y tro cyntaf yng Ngwyl Ffilmiau Cannes yn 2006 ac yna i gynulleidfaoedd yn Ngŵyl Ffilmiau Rhyngwladol Toronto a Gŵyl Ffilmiau Zagreb. Rhyddhawyd y ffilm mewn dinasoedd dethol yn yr Unol Daleithiau ar y 27ain o Hydref, 2006 gyda'r rhyddhad cyffredinol y ffilm ar y 10fed o Dachwedd, 2006. Ar y 15fed o Ionawr, 2007, enillodd Wobr Golden Globe am y Ffilm Ddrama Orau. Cafodd ei enwebu am saith o Wobrau'r Academi yn cynnwys y Ffilm Orau, y Cyfarwyddwr Gorau, dau enwebiad am yr Actores Gefnogol Orau ac un enwebiad am y Sgôr Wreiddiol Orau.

Categori:Ffilmiau 2006
Categori:Ffilmiau Arabeg
Categori:Ffilmiau Ffrangeg
Categori:Ffilmiau Japaneg
Categori:Ffilmiau Paramount Vantage
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Sbaeneg
Brades

200px|bawd|Lleoliad Brades ym Montserrat
Pentref sy'n brifddinas *de facto* Montserrat yn y Caribî ers 1998 yw **Brades** (neu **Brades Estate**). Dim ond tua 1,000 o bobl sy'n byw yno. Fe'i lleolir yn ardal Bae Carr (''Carr's Bay*/*Little Bay'') ym mhen gogledd-orllewinol Montserrat. Does neb yn byw yn y brifddinas swyddogol Plymouth, yn ne'r ynys, ers 1997 oherwydd echdoriad llosgfynydd Bryniau Soufrière, a ddinistriodd y dref yn gyfangwbl bron.

Categori:Aneddiadau Montserrat
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Babel

Mae **Babel** yn hen enw am Fabilon. Gallai gyfeirio at:

* Babilon (Babel "Porth yr Arglwydd"), dinas hynafol ym Mesopotamia
**Tŵr Babel, tŵr chwedlonol y ceir ei hanes yn yr Hen Destament
**Babel*, ffilm o 2006
**Babel*, nofel Gymraeg (2010) gan Ifan Morgan Jones
*Babel, Sir Gaerfyrddin, pentref yng ngogledd-ddwyrain y sir

## Gweler hefyd
*Babell
----
Hugh Grant

Actor o Loegr yw **Hugh John Mungo Grant** (ganed 9 Medi 1960). Yn gynnar yn ei yrfa, sefydlodd ei hun fel prif actor rhamantus a swynol, ac ers hynny wedi tyfu i fod yn actor cymeriad.

Mae wedi derbyn nifer o wobrau yn cynnwys Gwobr ffilm BAFTA, Gwobr Golden Globe a dau enwebiad am Wobr Primetime Emmy. Derbyniodd César er Anrhydedd yn 2006. Yn 2022, rhoddwyd Grant ar restr cylchgrawn *Time Out* o'r 50 actor gorau erioed o wledydd Prydain.

Gwnaeth Grant ei ymddangosiad cyntaf mewn ffilm nodwedd yn *Privileged* (1982), ac yna'r ddrama ramantus *Maurice* (1987). Cafodd glod am y rhan hwn yn ogystal â Chwpan Volpi am yr Actor Gorau. Yna actiodd mewn rhes o ddramâu cyfnod llwyddiannus fel *The Remains of the Day* (1993), *Sense and Sensibility* (1995) a *Restoration* (1995). Daeth Grant i amlygrwydd eeang gyda chomedi ramantus Richard Curtis *Four Weddings and a Funeral* (1994), ac enillodd Wobr Golden Globe am yr Actor Gorau mewn Ffilm Sioe Gerdd neu Gomedi a Gwobr BAFTA am yr Actor Gorau. Serennodd mewn comedïau rhamantus pellach fel *Notting Hill* (1999), ''Bridget Jones's Diary'' (2001) a'i ddilyniannau 2004 a 2025, *About a Boy* (2002), *Two Weeks Notice* (2002), *Love Actually* (2003) a *Music and Lyrics* (2007).

Mae Grant wedi bod yn ddi-flewyn-ar-dafod am ei wrthwynebiad tuag at y proffesiwn actio, ei ddirmyg tuag at ddiwylliant enwogion, a'i elyniaeth tuag at y cyfryngau. Daeth i'r amlwg fel beirniad amlwg o ymddygiad News Corporation Rupert Murdoch yn ystod y Sgandal hacio ffonau News International.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Newydd, Rhydychen
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Pobl o Loegr o dras Albanaidd
Categori:Pobl o Chiswick
Sofliar

bawd|* Coturnix coturnix *

Mae'r **sofliar** (***Coturnix coturnix***) yn aelod o deulu'r Phasianidae, y ffesantod. Mae'n nythu ar draws rhannau helaeth o Ewrop ac Asia. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r teulu, mae'r sofliar yn aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica. Petrisen fach ydyw felly, heb fod llawer mwy nag aderyn y to, sydd yn ffynnu yng ngwledydd y de ac yn cyrraedd y parthau hyn yn achlysurol.

## Nythu
Ar lawr y mae'r sofliar yn nythu, mewn cnydau neu laswellt. Gall nythu pan nad ond yn 6–8 wythnos oed. Dodwyir 6–18 ŵy.

## Adnabod
Gellir adnabod y sofliar yn weddol hawdd os ceir golwg dda arni, ond mae'n aml yn anodd iawn ei gweld; ei chlywed a wneir gan mwyaf. Clywyd galwad ddigamsyniol y ceiliog *sut-mae-siw, sut-mae-siw* mewn cae yd ger Llyn Ystumllyn ar y cyntaf o Awst. Mae'n aderyn bychan, 17&nbsp;cm o hyd, gydag adenydd hir. Pryfed a hadau yw ei fwyd.

## Statws yng Nghymru
A barnu wrth gynnwys gwleddoedd y Canol Oesoedd mae'n debyg bod y sofliar yn llawer mwy niferus nag y bu o fewn cof. Mae niferoedd bychan o'r sofliar yn nythu yng Nghymru yn yr haf, ond mae'n aderyn pur brin fel rheol. Ambell flwyddyn, ceir niferoedd mwy.

## 'Blynyddoedd sofliar'
Roedd 1976 - a'r flwyddyn ganlynol - yn flwyddyn soflieir.

Blwyddyn y sofliar
Daeth neges i raglen Galwad Cynnar ar 25 Mehefin 2011 am sofliar yn canu yn ddiweddar yn Sir Gaer - a recordiad arbennig o’r alwad *wet-my-lips..wet-my-lips* . Dilynwyd yr eitem gan gofnod arall ohono gan Tony White ger Llyn Coron, Môn.

Dyma gofnodion am soflieir mewn blynyddoedd a fu yng Nghymru:
*1870: *numerous* gogledd Cymru (5 cofnod, Cymru a thu hwnt) 
*1880: *a brace*, Glanusk, Aberhonddu
*1929: *saw a single Quail*, Corwen
*1931: *two coveys of Quail*, Hendre, Sir Fflint
*1933: *a bevy of Quail .. inhabited the stubble...near Lake Bala* 
*1934: Brynllyn, Corwen
*1976: cae ŷd, Llyn Ystumllyn, Cricieth
*1977: *quail, in Juncus maritimus marsh, TAW Davies thought there were at least 3 birds*, Morfa Harlech
*1988: Cors Erddreiniog, Môn Mehefin 1988 
*2009: Mochras (Rhys Jones) a Dinas Dinlle (RSPB) tua’r 9 Mehefin, a’r sylw cyffredinol hwn:
::*It has been a bumper weekend for COMMON QUAIL (15 Mehefin) with very large numbers dispersing northwards from southern Europe, including 23 calling males in one small area in South Yorkshire. The most showy however are the 3 territorial males in Hertfordshire, giving exceptional views as they battle for supremacy on the track between the Barley fields between Baldock and Wallington*

## Cyfeiriadau
Categori:Phasianidae
Brazzaville

**Brazzaville** yw prifddinas Gweriniaeth y Congo yng nghanolbarth Affrica. Saif ar afon Congo; ar lan arall yr afon mae dinas Kinshasa, prifddinas Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo. Roedd y boblogaeth yn 1,018,541 yn 2001, gyda tua 1.5 miliwn yn yr ardal ddinesig. Yn cynnwys Kinshasa, mae poblogaeth ardal ddinesig Kinshasa-Brazzaville dros 9 miliwn. Mae traean o holl boblogaeth Gweriniaeth y Congo yn byw yn Brazzaville.

Sefydlwyd y ddinas ar 10 Medi 1880, ar safle pentref Nkuna, gan y fforiwr Ffrengig-Eidalaidd Pierre Savorgnan de Brazza.

Categori:Dinasoedd Gweriniaeth y Congo
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Categori:Sefydliadau 1880
Rhestr dinasoedd Gweriniaeth y Congo

Dyma **rhestr o ddinasoedd Gweriniaeth y Congo**.

*Bomassa
*Brazzaville (prifddinas)
*Diosso
*Djambala
*Ewo
*Gamboma
*Impfondo
*Kayes
*Kinkala
*Loubomo
*Madingo-Kayes
*Madingou
*Makoua
*Matsanga
*Mbinda
*Mossendjo
*Ngamaba-Mfilou
*Nkayi
*Ouésso
*Owando
*Oyo
*Pointe-Noire
*Sembé
*Sibiti
*Souanké


Congo, Gweriniaeth y
Cwm Aber

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili yw **Cwm Aber** (Saesneg: *Aber Valley*). Saif i'r gogledd-orllewin o dref Caerffili, ac yn 2001, roedd poblogaeth y gymuned yn 6,696. Mae'n cynnwys pentrefi Senghennydd ac  Abertridwr.

Arferai'r diwydiant glo fod yn bwysig iawn yn yr ardal yma, a thyfodd y boblogaeth wedi i lofeydd Universal a Windsor gael eu hagor yn y 1890au. Yn 1913, lladdwyd 439 o lowyr pan fu ffrwydrad yng nglofa'r Universal, Senghennydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Rhestr dinasoedd Gweriniaeth Canolbarth Affrica

**Dyma restr o ddinasoedd a threfi Gweriniaeth Canolbarth Affrica**:

*Alindao
*Baboua
*Bahamo
*Bambari
*Bangassou
*Bangui
*Baoro
*Batangafo
*Berbérati
*Bimbo
*Birao
*Boali
*Bobangui
*Boda
*Bossangoa
*Bossembélé
*Bouar
*Bouca
*Bozoum
*Bria
*Carnot
*Damara
*Gambo
*Gamboula
*Ippy
*Kabo
*Kaga-Bandoro
*Kembé
*Kouango
*Mbaïki
*Mobaye
*Mongoumba
*N'Délé
*Nola
*Obo
*Ouadda
*Ouango
*Paoua
*Rafaï
*Sibut
*Zinga

## 10 dinas mwyaf
#Bangui - 622,771 (cyfrifiad 2006)
#Bimbo - 124,176
#Berbérati - 76,918
#Carnot - 45,421
#Bambari - 41,356
#Bouar - 40,353
#Bossangoa - 36,478
#Bria - 35,204
#Bangassou - 31,553
#Nola - 29,181


Canolbarth Affrica, Gweriniaeth
Rhydri

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, yw **Rhydri** (Saesneg: *Rudry*). Saif i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Caerdydd. Heblaw pentref Rhydri ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Draethen, Garth a Waterloo. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 862.

Ymhlith adeiladau nodedig y gymuned, roedd Cefnmabli, plasdy a fu'n destun cerdd gan W. J. Gruffydd. Fe'i niweidiwyd gan dân yn 1994 ac mae erbyn hyn wedi ei droi yn fflatiau. Ceir olion gwaith plwm Rhufeinig yn Draethen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Enwogion
* William Price (1800–1893), meddyg

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili
Categori:Pentrefi Caerffili

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Penyrheol, Trecenydd ac Enau'r Glyn

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili yw '''Penyrheol, Trecenydd ac Enau'r Glyn'''. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 11,530.

Adeilad mwyaf diddorol y gymuned yw Capel Groes-wen, addoldy cyntaf y Methodistiaid yng nghymru. Adeiladwyd y capel yn 1742, a daeth yn eiddo i'r Annibynwyr yn 1745.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Y Fan, Caerffili

:''Am y pentrefan o'r un enw ym Mhowys, gweler Y Fan.''

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili yw **Y Fan**. Saif  ar ochr ddwyreiniol tref Caerffili.

Mae'r gymuned yn cynnwys stad dai enfawr Lansbury Park. Adeilad mwyaf diddorol y gymuned yw Castell y Fan, a adeiladwyd yn y 1580au gan Rhomas Lewis, yn defnyddio cerrig oedd wedi ei lladrata o Gastell Caerffili.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili
Ty'n-y-coedcae

Pentref bychan yng nghymuned Rhydri, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw '''Ty'n-y-coedcae'* (Saesneg: *Waterloo''). Saif i'r dwyrain o dref Caerffili.

Ar un adeg roedd gwaith tunplat mawr yma, oedd yn gwneud offer ar gyfer awyrennau, yn arbrennig i'r gwaith awyrennau a arferai fod yn Machen. Caeodd y gwaith tunplat tua 1943. Roedd hefyd waith paent mawr Coates Brothers, a gaeodd yn y 1990au, a phwll glo.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd y meddyg enwog William Price (1800-1893) yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Rhydri
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Bondio cemegol

Mae **bondio cemegol** yn broses ffisegol mewn cemeg sydd yn gyfrifol am yr atyniadau electrostatig rhwng atomau a moleciwlau. Amlinellodd Isaac Newton y theori yma yn 1704. Ffurfir cyfansoddion newydd wrth i ddau neu ragor o sylweddau adweithio, trwy ffurfio bondiau cemegol.
bawd|dde|240px|Mae'r diagram yma yn dangos bondiau trwy **ddotiau** a **llinellau**

Mae yna ddau fath o fondio rhwng atomau:
*Bond cofalent lle caiff electronnau eu rhannu.
*Bond ionig lle caiff electronau eu trosglwyddo.

Mae yna hefyd grymoedd rhyngfoleciwlaidd (bondio hydrogen, deupol-deupol a deupol-anwythol deupol anwythol (grymoedd van der waals).

Geometrig moleciwlar yw'r siapau gwahanol a welir o fewn moleciwlau sy'n bondio'n cofalent.

Categori:Cemeg
Categori:Ffiseg
Garth

Mae **Garth** yn enw sawl lle yng Nghymru, ac yn elfen mewn enwau lleoedd eraill:

* Garth, pentref yng Ngheredigion
* Garth, pentref ym mwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr
* Garth, pentref ym Mhowys
* Garth, pentref ym mwrdeistref sirol Wrecsam
* Garth (mynydd), Bannau Brycheiniog, Cyfeirnod grid OS: SO053506
* Mynydd y Garth, bryn i'r gogledd o Gaerdydd

Hefyd:
*Gwaelod-y-Garth
*Garth Celyn, enw arall ar Ben-y-bryn, Abergwyngregyn
*Chwarel y Garth, SoDdGA yn Ne Powys
*Garth Isaf, SoDdGA ym Mhowys
*Gartheli, pentrefan yng Ngheredigion

Gall hefyd fod yn enw person:

*Garth Brooks, canwr gwlad Americanaidd
----
Rhestr o lynnoedd mwyaf Ewrop

:

]]

Dyma '''restr o'r llynnoedd mwyaf yn Ewrop'''. Mae gan pob un ohonynt arwynebedd o fwy na 100&nbsp;km². Er mwyn cymhariaeth, mae arwynebedd llyn naturiol mwyaf Cymru, Llyn Tegid, yn 4.84&nbsp;km².


Ewrop
Llyn Como

Llyn yng ngogledd yr Eidal yw **Llyn Como** (Eidaleg: *Lago di Como* neu *Lario*). Gydag arwynebedd o 146&nbsp;km², ef yw ail lyn yr Eidal o ran maint. Mae'n 410 medr o ddyfnder yn ei ran ddyfnaf, ac felly dyma'r llyn dyfnaf yr Eidal.

Saif y llyn ger Llyn Maggiore a Llyn Lugano, mewn ardal fynyddig, yn agos i'r ffin â'r Swistir, 198 medr uwch lefel y môr. Yr uchaf o'r mynyddoedd o'i gylch yw Monte Legnone (2609 m).  

Yr afon fwyaf sy'n llifo i'r llyn yw afon Adda, sy'n dod i mewn iddo yn y gogledd, ger Colico ac yn llifo allan yn y de-ddwyrain ger Lecco. 

Ceir ynys fechan, Isola Comacina, yn y llyn. 

Y dref fwyaf ar lan y llyn yw Como. Ynhlith y trefi eraill y mae Cernobbio, Gravedona, Bellano, Varenna, Bellagio a Menaggio. Mae cymunedau Varenna, Lierna, Bellagio, Menaggio, Limonta a Tremezzo, yn cynnwys pentrefi sydd â golygfa o benrhyn Bellagio, yn ffurfio’r ardal ddaearegol o *Centro Lago*, sy'n cael ei hystyried fel y rhan fwyaf dethol o Lyn Como. Ymhlith y lleoliadau mwyaf ecsgliwsif ar lan Llyn Como mae Lierna, pentref hynafol sydd â'r olygfa fwyaf ddramatig o'r llyn, wedi'i leoli'n union gyferbyn â phenrhyn Bellagio.

bawd|dim|240px|Llyn Como
bawd|dim|240px|chwith|Llyn Como o Bellagio

Como
Categori:Talaith Como
Categori:Talaith Lecco
Como (gwahaniaethu)

Gallai **Como** gyfeirio at:

* Como, dinas ar lan Llyn Como yng ngogledd yr Eidal
* Llyn Como, llyn mawr yng ngogledd yr Eidal
* Talaith Como, talaith yng ngogledd yr Eidal sydd â Como yn prifddinas iddi
----
Llyn Trasimeno

bawd|200 px|Llyn Trasimeno

Llyn yn Umbria yng nghanolbarth yr Eidal yw  **Llyn Trasimeno** neu **Llyn Trasimene**  (Eidaleg: *Lago Trasimeno*). Saif 15&nbsp;km i'r gorllewin o ddinas Periwgia, 258 medr uwch lefel y môr. Mae ei arwynebedd yn 128 km2, a'i ddyfnder yn 7 medr yn y man dyfnaf. Y trefi ger ei lan yw Tuoro sul Trasimeno, Passignano sul Trasimeno, Magione a  Castiglione del Lago. Ef yw pedwerydd llyn yr Eidal o ran maint; dim ond Llyn Garda, Llyn Maggiore a Llyn Como sy'n fwy.

Ceir tair ynys yn y llyn: Isola Maggiore, Isola Minore a Isola Polvese. Yn 217 CC, bu brwydr enwog, Brwydr Llyn Trasimene, ar lan ogleddol y llyn rhwng byddinoedd Gweriniaeth Rhufain a Carthago ger y llyn, pan ddinistriwyd byddin Rufeinig yn llwyr gan Hannibal.

Trasimene
Categori:Talaith Perugia
Waterloo

Gallai **Waterloo** gyfeirio at:

## Daearyddiaeth
* Waterloo, tref yng Ngwlad Belg
* Brwydr Waterloo, a ymladdwyd gerllaw'r dref yn 1815
* Waterloo, pentref ym Mwrdeistref Sirol Caerffili
*Waterloo, ardal ym mwrdeistref Llundain, Lambeth, a enwyd ar ôl yr orsaf drenau
**Gorsaf Waterloo Llundain, terfynfa reilffordd cenedlaethol
**Gorsaf Underground Waterloo, Gorsaf Underground Llundain
**Pont Waterloo, Llundain
**Waterloo Road, Llundain
**Waterloo Millennium Pier ar gyfer trafnidiaeth cychod Llundain
*Waterloo Bridge, Betws-y-Coed,
*Waterloo, Swydd Derby 
*Waterloo, Dorset
*Waterloo, Huddersfield, Gorllewin Swydd Efrog
*Waterlooville, Hampshire
*Waterloo, Leeds
*Waterloo, Gogledd Swydd Lanark
*Waterloo, Perth a Kinross
*Waterloo, Sefton, Glannau Merswy

## Adloniant
*Waterloo (albwm) cân gan ABBA
*Waterloo (cân ABBA)
*Waterloo (cân Stonewall Jackson)
*Waterloo (ffilm), ffilm o 1970 ynglŷn â Brwydr Waterloo gyda Christopher Plummer a Rod Steiger
*Waterloo Music Company, cwmni cyhoeddi cerddriaeth o Ganada rhwng 1921-2007.
*Waterloo Records, siop gerddoriaeth yn Austin, Texas
*Canwr Awstriaidd, un hanner deuawd Waterloo & Robinson
*Waterloo (gêm bwrdd)
*Waterloo Sunset, cân gan Ray Davies a recordiwyd gan y Kinks ymysg eraill. 
*Waterloo (gêm fideo)

## Eraill
*Waterloo (caws), caws Prydeinig
*Waterloo Gasoline Engine Company
*HMS *Waterloo*, enw dwy long yn y Fyddin Brenhinol
----
Brwydr Llyn Trasimene

bawd|300 px|dde|Brwydr Llyn Trasimene

Ymladdwyd **Brwydr Llyn Trasimene** ar 24 Mehefin 217 CC yn Umbria yng nghanolbarth yr Eidal, rhwng byddin Gweriniaeth Rhufain dan y conswl Gaius Flaminius Nepos a byddin Carthago dan Hannibal. Roedd yn un o frwydrau mwyaf yr Ail Ryfel Pwnig, ac yn un o fuddugoliaethau mwyaf Hannibal.

Ymladdwyd y frwydr ar lan ogleddol Llyn Trasimeno. Roedd byddin Rhufain o tua 40,000 yn symud tua'r dwyrain ar hyd glan y llyn, yn awchus am frwydr. Roedd yn fore niwlog, ac yn ddiarwybod i'r Rhufeiniaid, roedd Hannibal wedi cuddio ei fyddin o tua 50,000 yn y bryniau uwchben y llyn. Ymosodasant yn ddirybudd, gan ddal y Rhufeiniaid cyn iddynt fedru trefnu eu rhengoedd ar gyfer brwydr. Lladdwyd tua 15,000 o'r Rhufeiniaid, un ai yn y frwydr neu trwy foddi yn y llyn wrth geisio dianc, a chymerwyd tua 10,000 o garcharorion. Ymhlith y meirwon roedd Gaius Flaminius Nepos ei hun. Roedd colledion y Carthaginiaid yn llawer llai, rhwng 1,500 a 2,500.

Llyn Trasimene
Categori:Carthago
Categori:Hanes Umbria
Categori:217 CC
Benjamin Francis

Roedd **Benjamin Francis** (1734 – 14 Rhagfyr 1799) yn weinidog gyda'r Bedyddwyr  ac yn emynydd amlwg yn y Gymraeg a'r Saesneg.

## Cefndir 
Ganwyd Francis ym Mhencelli Fawr, Cenarth. Roedd yr ieuengaf o chwech o blant Enoch Francis (1689-1740), Gweinidog y Bedyddwyr yng Nghastellnewydd Emlyn, bardd ac awdur a Mary (née Evans) ei wraig. Bu ei frawd hynaf, Jonathan Francis, yn weinidog y Bedyddwyr ym Mhen-y-fai a phriododd ei chwaer a'r Parch Stephen Davies, gweinidog y Bedyddwyr yng Nghaerfyrddin. Bu farw Mary Francis ym 1739 pan oedd Benjamin yn 5 mlwydd oed a bu farw Enoch y flwyddyn ganlynol, magwyd Benjamin ar ôl farwolaeth ei rieni gan berthnasau yn Abertawe.  Cafodd ei addysgu yn Athrofa'r Bedyddwyr ym Mryste.

## Gyrfa 
Bedyddiwyd Francis yn Abertawe ym 1749  a dechreuodd bregethu tua 1753 pan oedd yn 19 mlwydd oed. Wedi treulio cyfnod yn athrofa Bryste rhwng 1753 a 1755 cafodd swydd fel gweinidog cynorthwyol yn Broadmead, Bryste am flwyddyn. Ym 1756 symudodd i Chipping Sodbury, Swydd Gaerloyw i wasanaethu fel gweinidog ar brawf cyn symud i Horsley, Swydd Gaerloyw lle cafodd ei hordeinio ym 1759. Arhosodd yn Horsley am weddill ei fywyd.

Pan ddechreuodd Francis ar ei weinidogaeth yn Horsley roedd achos y Bedyddwyr yn yr ardal yn fychan ac yn dlawd. Ond yn fuan dechreuodd arddull efengylaidd pregethu'r gweinidog newydd ddenu aelodau newydd i'r achos a bu'n rhaid helaethu'r capel ac agor capeli cangen mewn pentrefi cyfagos. Cyfieithwyd y taflenni i'r Gymraeg a chawsant eu dosbarthu yn ardal enedigol Francis, cylch Castellnewydd Emlyn. Daeth copïau o'r taflenni i law rhai o Annibynwyr yr ardal gan beri iddynt i boeni am werth eu bedydd ac i holi os oedd angen eu bedyddio eto fel oedolion. Mewn ateb i'r pryderon cyhoeddodd Benjamin Efans  gweinidog yr Annibynwyr llyfryn ar ffurf gyfres o lythyrau, wedi eu cyfeirio at Francis. Anwybyddodd Francis llythyrau Efans ond cawsant eu hateb trwy lyfryn a gyhoeddwyd gan y Parch Dr William Richards, gweinidog Cymraeg oedd yn byw yn King's Lynn, Swydd Norfolk.

Ysgrifennodd nifer o ddarnau o farddoniaeth Saesneg gan gynnwys cerddi coffa ar achlysur marwolaethau'r Parchedigion George Whitefield , Caleb Evans, Robert Day, a Joshua Thomas.

Bu Francis yn emynydd yn y Gymraeg a'r Saesneg. Cynhwyswyd pump o'i emynau Saesneg yng Nghasgliad dylanwadol y Parch John Rippon *A Selection of Hymns from the Best Authors* (1787), bu iddynt deg o blant, ond dim ond tri ohonynt oedd yn dal i fyw ar adeg marwolaeth eu tad.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref yn 65 mlwydd oed a chladdwyd ei gweddillion ym mynwent capel y Bedyddwyr Horsley.

## Cyfeiriadau
Categori:Gweinidogion Bedyddwyr o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1734
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1799
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Vänern

Llyn yn ne Sweden yw **Vänern**. Gydag arwynebedd o 5,655&nbsp;km², Vänern yw'r llyn fwyaf yn Sweden, a'r trydydd fwyaf yn Ewrop. Saif yn Götaland, yn nhaleithiau Västergötland, Dalsland a Värmland.

Ffurfiwyd y llyn yn ystod yr oes ia ddiwethaf, tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae 44 m uwch lefel y môr, ac yn 106 m yn ei fan dyfnaf. Yr afon fwyaf sy'n llifo i mewn iddo yw afon Klarälven, sy'n llifo i'r llyn ar yr ochr ogleddol, ger dinas Karlstad. Mae Göta älv, sy'n rhan o Gamlas Göta, yn llifo allan. Ceir diwydiant pysgota pwysig yma, ac mae pysgota hamdden hefyd yn boblogaidd.

bawd|dim|230px|Llyn Vänern
bawd|chwith|240px|Llyn Vänern o Hjortens Udde

Vanern
Tessie O'Shea

Cantores a cherddores oedd '''Teresa “Tessie” O'Shea''' (13 Mawrth 1913 – 21 Ebrill 1995).

## Bywyd cynnar 
Cafodd ei geni yng Nghaerdydd, i James Peter O'Shea, milwr oedd yn fab i ymfudwr Gwyddelig a'i wraig Nellie Theresa Carr, magwyd Tessie O'Shea yn nhraddodiad theatr gerdd Prydeinig. Perfformiodd ar lwyfan mor ifanc a chwe mlwydd oed, a hysbysebwyd fel "The Wonder of Wales". Erbyn ei arddegau roedd hi'n adnabyddus am ei darllediadau poblogaidd ar BBC Radio a fe ymddangosodd ar lwyfan ym Mhrydain a De Affrica. Yn aml roedd yn gorffen ei act drwy ganu a chware'r banjolele yn arddull George Formby. Tra'n ymddangos yn Blackpool yn y 1930au, fe wnaeth y gorau o'i maint corfforol drwy gymryd "*Two Ton Tessie from Tennessee*" fel ei arwyddgan. Yn y 1940au roedd yn seren cyson yn y London Palladium a fe sefydlodd ei hun fel artist recordio yn y 1950au.

## Gwobr Tony 
Yn 1963, fe greuodd Noël Coward rhan y gwerthwr 'sgod a sglods "Ada Cockle" yn arbennig ar gyfer ei sioe gerdd Broadway, *The Girl Who Came to Supper*. Fe wnaeth ei pherfformiad o ganeuon traddodiadol Cockney swyno'r adolygwyr a roedd yn gymorth iddi ennill Wobr Tony am Actores Nodwedd Gorau mewn Sioe Gerdd.

Yn yr un flwyddyn, roedd O'Shea yn westai ar raglen deledu *The Ed Sullivan Show*. Roedd yn ddigon poblogaidd fel y dychwelodd yn 1964 ar yr un sioe a'r The Beatles. Fe wnaeth ymddangosiad y ddau ar y rhaglen ddenu y gynulleidfa uchaf yn hanes teledu Americanaidd ar y pryd. Roedd yn aelod o'r cwmni sefydlog ar y sioe adloniant byrhoedlog *The Entertainers* (1964-1965) ar CBS. Yn 1968, cafodd O'Shea ran yn y ffilm deledu *The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde*, ac am y rhan hwn fe'i enwebwyd am Wobr Emmy am Berfformiad Rhagorol gan Actores mewn Rhan Gefnogol mewn Drama.

Fe serennodd O'Seah mewn comedi sefyllfa Prydeinig byrhoedlog *As Good Cooks Go*, rhwng 1969 a 1970. Fe ymddangosodd yn *London Town*, *The Russians Are Coming, the Russians Are Coming*, *The Blue Lamp*, a *Bedknobs and Broomsticks* gyda Angela Lansbury. Fe ymddangosodd yn rheolaidd ar sioe adloniant hirhoedlog y BBC, *The Good Old Days*.

## Marwolaeth 
Bu farw O'Shea o ddiffyg gorlenwad y galon yn 82 mlwydd oed, yn ei chartref yn East Lake Weir, Florida.

## Ffilmiau
**London Town* (1946)
**The Blue Lamp* (1950)
**The Russians Are Coming, the Russians Are Coming* (1966)
**Bedknobs and Broomsticks* (1971)

## Teledu
**The Entertainers* (1964-65)
**The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde* (1968)
**As Good Cooks Go* (1969-70)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Minerva

Duwies Rufeinig a gysylltir â gwybodaeth, y deall a'r celfyddydau yn gyffredinol yw **Minerva**. Mae hi'n dduwies deallusrwydd, synfyfyrdod a dyfeisgarwch, Brenhines y Celfyddydau i gyd ond yn enwedig y grefft o wau gan ferched. Yn ogystal, roedd hi'n nawdd-dduwies lliwyr, cryddion (cobleriaid), seiri pren, cerddorion, cerflunwyr, actorion, beirdd, athrawon a disgyblion ysgol (*minerval* oedd enw'r Rhufeiniaid am y ffioedd ysgol).

Roedd ei phrif gysegrfeydd i'w cael yn ninas Rhufain ei hun, ar fryn y Capitol, lle eisteddai cerflun ysblennydd ohoni rhwng y duw Iau a'i gymar Juno. Roedd temlau hynafol eraill iddi hefyd.

Gyda threigliad amser, cysylltwyd hi â'r dduwies Roegaidd Pallas Athene, yn enwedig yn ei hagwedd fel duwies buddugoliaeth ac ysbail; dan yr agwedd honno y codwyd Pompey deml iddi i ddathlu ei fuddugoliaethau yn y Dwyrain.

Ymledodd ei chwlt i bob cwr o'r Ymerodraeth Rufeinig, yn cynnwys y Brydain Rufeinig. Yng Ngâl, uniaethir y dduwies Geltaidd Belisama â Minerva.

[230px|bawd|dim|Pen efydd Minerva, o faddondai Rhufeinig [Caerfaddon]]

## Ffynhonnell 
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Duwiesau
Categori:Duwiesau rhyfel
Categori:Mytholeg Rufeinig
Juno (mytholeg)

200px|bawd|Cerflun Rhufeinig o Juno

Duwies o'r Rhufain hynafol sy'n cyfateb yn fras i'r dduwies Hera, gwraig Zeus (Iau) ym mytholeg Roeg yw **Juno** (Lladin: *Iuno*). Fel ***Iovino***, roedd hi'n wraig i *Iovis* (Iau) yn y pantheon Rhufeinig. Duwies y Nefoedd (***Iuno Regina***) a'r Goleuni Nefol oedd hi.

Mae llawer o'i hanes fel gwraig Iau yn deillio o fytholeg Roeg, ond cyn iddi gael ei huniaethu â Hera roedd hi'n dduwies Eidalaidd frodorol, yn Frenhines y Merched a chreaduriaid benywaidd, yn gymaint felly fel roedd pob merch yn ei haddoli fel nawdd-dduwies bersonol ac yn tyngu llwon wrth ei henw. Ei ffurf fwyaf cyffredin a mwyaf hynafol efallai yn yr Eidal oedd ***Iuno Lucina*** ('Rhoddwr Goleuni' / 'Hi sy'n dod â'r Goleuni'). Yn yr agwedd yma, hi oedd duwies dechrau pob mis. Fel duwies y Goleuni roedd hi'n dduwies genedigaeth hefyd gyda theml hynafol mewn llwyn sanctaidd yn Rhufain ei hun ac roedd hi'n chwarae rhan bwysig mewn dathliadau priodas.

Ei gŵyl fawr oedd y *Matronalia*, yr enwocaf o wyliau'r duwiau a duwiesau yn y Rhufain hynafol, a ddethlid ar y 1af o Fawrth.

Roedd hi'n cael ei haddoli fel ***Iuno Sospita*** ('Yr Iachawdwres') hefyd, am ei bod yn amddiffyn a gwarchod pawb. Roedd y Sabiniaid yn ei haddoli mewn agwedd fwy rhyfelgar, sef ***Iuno Curitis***.

## Gweler hefyd
* 3 Juno, asteroid a enwir ar ôl y dduwies

## Cyfeiriadau 
Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Rufeinig
Belisama

Duwies Geltaidd yw **Belisama**. Credir fod ei henw yn tarddu o'r un gwraidd ag enwau Beli Mawr a'r duw Celtaidd Belenus ac yn golygu "Y Ddisgleiriaf".

Ceir sawl arysgrif o dde Gâl sy'n dangos fod ei chwlt yn boblogaidd trwy'r ardal yng nghyfnod y Celtiaid a'r Rhufeiniaid. Ceir arysgrif Roeg iddi o Vaison-la-Romaine, ger dinas Orange, sy'n datgan fod Galiad o'r enw Segomaros wedi codi cysgegrfa iddi. Ceir arysgrif arall, mewn Lladin, o Saint-Lizier yn Ariège, sy'n ei huniaethu yn ôl arfer y Rhufeiniaid â'r dduwies Glasurol Minerva (duwies Eidalaidd deallusrwydd, gwybodaeth a'r celfyddydau).

Yn Ffrainc heddiw ceir sawl enw lle sy'n cadw ei henw, yn cynnwys Belesmes, Beleymas a Bellême.

## Ffynhonnell 
Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, argraffiad newydd, 2000).

Categori:Duwiesau
Categori:Gâl
Categori:Mytholeg Geltaidd
Jamie Roberts

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymro yw **Jamie Roberts**  (ganed 8 Tachwedd 1986).  Roedd yn chwarae fel canolwr fel arfer, ond gall hefyd chwarae fel cefnwr ac asgellwr.

Ganed ef yng Nghasnewydd, ac addysgwyd ef yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Yn 2013, graddiodd Jamie Roberts mewn meddygaeth o Brifysgol Caerdydd.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru fel asgellwr yn erbyn yr Alban yn Stadiwm y Mileniwm ar 9 Chwefror 2008. Yn ddiweddarach, symudwyd ef i chwarae fel canolwr, ac yn y safle yma dyfarnwyd ef yn chwaraewr gorau'r gêm rhwng Cymru a'r Alban ar 8 Chwefror 2009. Enillodd 94 o gapiau dros Gymru rhwng 2008 a 2017 a 3 dros Y Llewod ar eu teithiau yn 2009 a 2013.

O 2005 ymlaen, chwaraeodd Roberts dros Glwb Rygbi Caerdydd, Gleision Caerdydd, Racing Métro, Prifysgol Caergrawnt, Harlequins, Caerfaddon, y Stormers a'r Dreigiau a'r Waratahs yn Awstralia. Cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi proffesiynol yn Gorffennaf 2022.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf