open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naratif

Adroddiad sy'n cyflwyno dilyniant o ddigwyddiadau neu brofiadau mewn modd sy'n ffurfio hanes neu stori yw **naratif**. Mae naratif yn elfen o weithiau ffeithiol (megis bywgraffiad, ffilm ddogfen, neu adroddiad newyddion) yn ogystal â ffuglen. Gellir cyflwyno naratif drwy gyfres o eiriau ar lafar neu ysgrifenedig, drwy luniau llonydd neu symudol, neu drwy unrhyw gyfuniad o'r rhain. Mynegir naratifau mewn pob math o gyfrwng a chelfyddyd, ym meysydd creadigol ac adloniant, gan gynnwys llenyddiaeth, y theatr, dawns, cerddoriaeth, comics, newyddiaduraeth, radio, animeiddio, ffilm a theledu, gemau fideo, ac hyd yn oed celfyddydau gweledol megis arluniaeth, cerfluniaeth, a ffotograffiaeth.

Adrodd stori ydy'r enw ar y weithgaredd gymdeithasol a diwylliannol o rannu naratifau â phobl eraill, ac mae adrodd ar lafar yn gyffredin i bob cymdeithas, ym mhob rhan o'r byd, ers i fodau dynol ddatblygu iaith. Yn sgil datblygiad llythrennedd, câi naratifau hefyd eu cofnodi, eu creu, a'u cyflwyno ar ffurfiau ysgrifenedig. Gelwir y broses ffurfiol o greu naratif yn draethiad neu adroddiant, a dyma un o'r pedwar modd rhethregol traddodiadol, ynghyd ag ymresymiad, disgrifiad, ac eglurhad. Ceir sawl techneg naratif o adrodd stori.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* H. P. Abbot, *The Cambridge Introduction to Narrative* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2002).

Categori:Naratoleg
Falf offeryn pres

Dyfais a ddefnyddir i newid hyd tiwb mewn offeryn pres yw **falf**. Drwy newid hyd y tiwb mae'r offeryn yn gallu cynyddu'r ystod o nodiadau y gall y chwaraewr eu cynhyrchu. Mae pob falf yn gallu dargyfeirio'r llif aer trwy hyd ychwanegol o diwb. Gallant wneud hyn ar wahân neu gyda'i gilydd.

Mae falfiau i'w cael ar offerynnau cerddorfaol fel y trwmped, tiwba a'r corn Ffrengig ac ar offerynnau pres mewn bandiau pres, fel y cornet, y flugelhorn a'r ewffoniwm. Nid yw'r trombôn a ddefnyddir yn y gerddorfa yn defnyddio falfiau, ond yn hytrach mae ganddo sleid i amrywio hyd y tiwb; fodd bynnag, mae trombonau falf i'w cael mewn rhai bandiau pres. Mae gan y rhan fwyaf o offerynnau pres dair falf, ond mae gan gyrn Ffrengig modern bedwar ohonynt.

Trompette piston.jpg|Falf piston yn y safle agored a'r safle caeedig.Mae'r piston yn cael ei ddal ar agor gan sbring.
Pistón de trompeta.gif|Y falf ar waith

## Llyfryddiaeth
* Philip Bate, "Valve (i)", *The New Grove Dictionary of Music and Musicians* (Llundain: Macmillan, 1980), 19:510–515

Categori:Cydrannau offerynnau pres
Ophicleide

bawd|180px|Ophicleide bas a gynhyrchwyd ym Mharis yng nghanol y 19g

Offeryn pres anarferedig â thyllfedd gonigol yw'r **ophicleide**. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o offerynnau pres modern, sydd â falfiau (llithren yn achos y trombôn), roedd gan yr ophicleide dyllau wedi'u gorchuddio ag allweddi. Fe'i dyfeisiwyd yn Ffrainc ddechrau'r 19g. Fel y sacsoffon, fe'i crëwyd fel teulu o offerynnau o wahanol feintiau. O'r rhain, enillodd yr officleid bas le sefydlog mewn bandiau milwrol ac yn adran pres y gerddorfa. Erbyn diwedd y 19g, fodd bynnag, roedd wedi'i ddisodli i raddau helaeth gan y tiwba.

Mae'r enw'n deillio o'r geiriau Groeg ὄφις, sy'n golygu "sarff," a κλείς, sy'n golygu "allwedd". Felly mae'n "sarff ag allweddi". Mae hyn yn awgrymu ei darddiad, oherwydd ei fod wedi'i fwriadu i gymryd lle'r offeryn hŷn, y sarff, a oedd yn offeryn pres wedi'i wneud o bren â thyllau a oedd wedi'u gorchuddio gan fysedd y chwaraewr. Mewn cyferbyniad, mae'r tyllau yn yr ophicleide wedi'u gorchuddio ag allweddi. Mae sbringiau'n dal y tyllau ar gau, ac mae'r chwaraewr yn pwyso liferi i'w hagor.

## Ffynonellau
* Ralph T. Dudgeon, "Keyed brass", yn *The Cambridge Companion to Brass Instruments*, gol. Trevor Herbert a John Wallace (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1997), tt.131–42

Categori:Cyflwyniadau 1817
Categori:Dyfeisiau o Ffrainc
Categori:Offerynnau pres
Dawn Dweud

:*Am y sioe, gweler Dawn Dweud (sioe).*
thumb|200px|Rhai o'r llyfrau yn y gyfres.Cyfres o gofiannau academaidd yn y Gymraeg yw **Dawn Dweud**, pob un ohonynt yn canolbwyntio ar ffigur gwahanol o bwys mewn llenyddiaeth Gymraeg. Cyhoeddir y gyfres gan Wasg Prifysgol Cymru ers 1993. 

Mae Gwasg Prifysgol Cymru hefyd yn cyhoeddi cyfres debyg yn Saesneg o'r enw Writers of Wales.

## Cyfrolau'r Gyfres
Cyfrolau sylweddol a geir yn y gyfres a hwythau, yn gyffredinol, yw'r astudiaethau ysgolheigaidd mwyaf sylweddol a thrywlwyr sy'n bodoli yn y Gymraeg ar eu testunau. Hyd 2025 y cyfrolau yn y gyfres yw:
**W. J. Gruffydd* (1993) gan T. Robin Chapman.
**R. Williams Parry: Ar y Daith Ni Phara* (1997) gan Bedwyr Lewis Jones.
**Ambrose Bebb* (1997) gan T. Robin Chapman.
**T. H. Parry-Williams (1999) gan R. Gerallt Jones.
**"Doc Tom" Thomas Richards* (1999) gan Geraint H. Jenkins.
**Talhaiarn* (1999) gan Dewi M. Lloyd.
**Daniel Owen* (2000) gan Robert Rhys.
**Islwyn* (2003) gan Glyn Tegai Hughes.
**Pennar Davies* (2003) gan D. Densil Morgan.
**Lewis Morris* (2004) gan Alun Richard Jones.
**Lewis Edwards* (2009) gan D. Densil Morgan.
**John Morris-Jones* (2011) gan Allan James.
**Henry Richard: Heddychwr a Gwladgarwr* (2013) gan Gwyn Griffiths.
**Cranogwen'' (2023) gan Jane Aaron.

Categori:Cyfresi o lyfrau
Categori:Llyfrau Gwasg Prifysgol Cymru
Tipyn o Stad

Cyfres ddrama deledu ar S4C ar gychwyn y 2000au oedd ***Tipyn o Stad*** a gynhyrchwyd gan Tonfedd Eryri ac wedyn y cwmni newydd-anedig, Cwmni Da. Bu 7 cyfres rhwng 2001 a 2008. Gwenno Hughes a Geraint Jones oedd yn gyfrifol am storïo, gyda Norman Williams a Pauline Williams yn cynhyrchu. Ymysg y tîm sgriptio ar y cyfresi roedd Mirain Llwyd Owen, Mari Emlyn, Paul Griffiths, Gwawr Eilian Williams, William Gwyn, Dwynwen Berry, Gwenno Hughes, Geraint Jones, Annes Glyn, William Jones, Luned Emyr, Pauline Williams, Llinos Snelson a Bryn Fôn. Roedd y gyfres wedi'i lleoli ar stad o dai cyngor dychmygol "Maes Menai" yng Nghaernarfon ac yn dilyn hanes y teulu "Gurkha" neu Jones, gyda Wyn Bowen Harries a Gwenno Elis Hodgkins yn portreadu penaethiaid y teulu. 

Atgyfodwyd cymeriadau'r gyfres yn 2022 ar gyfer y gyfres ddrama newydd *Stad* ar S4C. gyda'r bwriad o greu "cyfres ddrama hir dymor yn y Gymraeg wedi ei lleoli yn y Gogledd" a hynny wedi i'r gyfres *Pengelli* ddod i ben.

"Roeddem yn anelu at greu cyfres *pacey,* gyffrous, efo digon yn digwydd ynddi, a oedd yn mynd i apelio at bob oedran, yn enwedig pobl ifanc", meddai Geraint yn 2002.

## Cynhyrchu 
Prynwyd hen dŷ cyngor ar stad yng Nghaernarfon fel prif gartref i'r teulu Gurkha. Defnyddiwyd nifer o leoliadau o gwmpas tref Caernarfon.

Cynllunydd Coluro - Bethan Jones (cyfres 1

Cynllunydd Gwisgoedd - Gwenda Evans (cyfres 1

Cynllunydd - Anna Wynne Williams (cyfres 1

Camera - Aled Ellis (cyfres 1

Golygydd - Mali Evans (cyfres 1

Cyfarwyddo - Rolant Tomos, Eurwyn Williams, Rhian Mair, Huw Maredudd, Beth Angell a Dyfed Williams.

## Ymateb 
Llwyddodd cyfresi Bocs Sets *Tipyn o Stad* ar S4C Clic i ddenu bron i 240,000 o sesiynau gwylio.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyfresi drama S4C
Sarff (offeryn)

Offeryn chwyth mawr anarferedig â traw isel yw'r **sarff**. Er bod ei chorff wedi'i wneud o bren wedi'i orchuddio â lledr, mae'n perthyn i deulu offerynnau pres oherwydd y ffordd y mae'n cynhyrchu sain. Mae ganddi ddarn ceg sy'n debyg i ddarn ceg trombôn.  Mae hwn wedi'i gwneud o ifori neu gorn fel arfer ac mae  wedi'i gysylltu â'r corff gan wddf metel.

Mae'n cael ei henw gan fod corff yr offeryn, sydd â dyllfedd gonigol, wedi'i blygu fel neidr. Mae chwe thwll yng nghorff y sarff yn cael eu gorchuddio a dadorchuddio gan fysedd y chwaraewr i gael nodiadau gwahanol. 

O'r 17g hyd at ddechrau'r 19g fe'i defnyddiwyd i atgyfnerthu'r bas. Ar ddechrau'r 19g, ychwanegwyd allweddi i'r offeryn i wella ei donyddiaeth, ond disodlwyd y sarff yn fuan gan yr ophicleide ac yn y pen draw gan y tiwba.

## Llyfryddiaeth
* Reginald Morley-Pegge a Philip Bate, "Serpent", *The New Grove Dictionary of Music and Musicians* (Llundain: Macmillan, 1980), 17:181–5

Categori:Offerynnau pres
Geraint Jones (dramodydd)

Dramodydd ac awdur sy'n enedigol o Gaernarfon yw **Geraint Jones,** sy'n gyfrifol am greu rhai o gyfresi drama mwyaf cofiadwy S4C fel *A55*, *Tipyn o Stad* ac *Arachnid*. Cyfranodd nifer o sgriptiau i'r cyfresi *Dinas*, *Glan Hafren* a *Pobol y Cwm* yn ogystal.

## Gyrfa 
Cafodd Geraint ei fagu yn ardal Twthill, Caernarfon.

## Cynyrchiadau
(detholiad)

* *A55*
* *Tipyn o Stad* (2002 - 2008) - 7 cyfres
* *Arachnid*
* *Dinas*
* *Glan Hafren*
* *Pobol y Cwm*
* *Wild Justice*

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Tonfedd Eryri

Cwmni cynhyrchu rhaglenni teledu a ffilmiau o'r Felinheli, Cymru oedd **Tonfedd Eryri**. Sefydlwyd y cwmni pan unwyd 2 gwmni annibynnol ynghanol y 1990au sef Ffilmiau Eryri a Tonfedd. Daeth y cwmni i ben yn 2005, wedi iddo uno gyda Cwmni Da. Norman Williams a Hefin Elis a Marian Elis oedd Uwch Gynhyrchwyr y Cwmni. Roedd y cwmni wedi'i leoli yn Hen Ysgol Aberpwll, Y Felinheli.

Parhaodd y cwmni newydd i gynhyrchu rhai o raglenni mwyaf poblogaidd S4C fel ''Noson Lawen, Tipyn o Stad, Bob a'i Fam, 9 tan 9, Yma Mae Nghân, Ma' Ifan 'Ma, Da 'Di Dil 'De, Diolch o Galon, Cerddwn Ymlaen'' a darllediadau o'r Ŵyl Gerdd Dant.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Dadsefydliadau 2005
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn yr 1990au
Bob a'i Fam

Cyfres gomedi Gymraeg i S4C gan Meic Povey oedd '''''Bob a'i Fam''''' a gynhyrchwyd gan Tonfedd Eryri ar gychwyn y 2000au. Arwel Gruffydd oedd y portreadu "Bob" oedd yn byw adref gyda'i "fam", Maureen Rhys, tra'n chwantu am wraig ei gymydog a bortreadwyd gan Catrin Roberts a Graham Land. Martin Morley oedd yn gyfrifol am y cynllunio, Meinir Jones Lewis y coluro, Bet Huws y gwisgoedd a Gwyn Hughes Jones oedd yn cyfarwyddo. Norman Williams oedd yn cynhyrchu. Darlledwyd 2 gyfres ar S4C. Ffilmiwyd y gyfres yn ardal Caernarfon.

## Cast 
* Maureen Rhys - Elin Jones (Mam)
* Arwel Gruffydd - Bob Jones (mab)
* Catrin Roberts
* Graham Land
* Elin Wmffras
* Delyth Eirwyn

## Cyfres 1 
### Penodau 
* Llwyth du Elin Jones
* Hen Dun Bwyd Dy Dad
* Canwr Mawr O Bant Glas
* Clefyd y Galon
* Tomi Rot
* Os Ydych Yn Cofio
* Pam Arglwydd y Gwanaethost
* Swp Pys

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Stad (cyfres deledu)

Cyfres ddrama deledu Gymraeg i S4C yw ***Stad***, yn seiliedig ar gymeriadau o'r gyfres lwyddianus flaenorol, *Tipyn o Stad*. Er i'r gyfres gael ei chomisiynnu yn 2020, ni ddarlledwyd y bennod gyntaf tan 22 Chwefror 2022. Angharad Elen a Dafydd Palfrey sydd yng ngofal y storïo, gyda Manon Wyn Jones, Rhiannon Boyle, Lleucu Siôn, Angharad Elen, Gruffydd Eifion Owen a Siân Naiomi yng ngofal y sgriptio. Ymysg y tîm cyfarwyddo mae Martin Thomas, Siòn Aaron, Simon Watts a Ffion Dafis.

## Cast 
*

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu drama o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyfresi drama S4C
Cyfres y Canrifoedd

thumb|200px|Rhai o'r llyfrau yn y gyfres.Cyfres o flodeugerddi yn y Gymraeg a gyhoeddwyd gan Cyhoeddiadau Barddas yn ystod yr 1980au hwyr a'r 90au yw **Cyfres y Canrifoedd**. Maent yn gyfrolau mawrion sy'n cynnwys detholiadau sylweddol o Farddoniaeth Gymraeg wedi'u trefnu yn ôl canrif, dan olygyddiaeth ystod o olygyddion.
## Cyfrolau'r Gyfres
Pum cyfrol a gyhoeddwyd yn y gyfres, sef:
*''Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (1988), gol. R. M. Jones.
**Blodeugerdd Barddas o Gerddi Rhydd y Ddeunawfed Ganrif* (1991), gol. E. G. Millward.
**Blodeugerdd Barddas o'r Ail Ganrif ar Bymtheg'' (1993), gol. Nesta Lloyd. Noda'r clawr mai 'Cyfrol 1' yw hon, a dim ond cerddi o hanner gyntaf y 17g sydd ynddi; fodd bynnag ni chafwyd ail gyfrol erioed. 
**Blodeugerdd Barddas o Ganu Caeth y Ddeunawfed Ganrif* (1993), gol. A. Cynfael Lake.
*''Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Ddeg* (1998), gol. Dafydd Johnston.

Rhagflaenwyd y gyfres yn 1987 gan 
**Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif'' (gol. Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd)

Roedd y gyfrol hon yn debyg o ran maint, trefn a naws i'r cyfrolau yng *Nghyfres y Canrifoedd*, a chyfeiriodd R. M. Jones yn ôl ati yn ei ragymadrodd i'r gyfrol ar yr 19g wrth esbonio absenoldeb John Morris-Jones o'i ddetholiad yntau. Fodd bynnag, nid ymddangosodd yr enw *Cyfres y Canrifoedd* ar y gyfrol honno, ac roedd yn gyhoeddiad ar y cyd rhwng Barddas a Gwasg Gomer.

## Gweler hefyd
*Blodeugerddi Cymraeg

Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Glan Hafren (cyfres deledu)

Cyfres ddrama deledu Gymraeg gan HTV ar gyfer S4C oedd ***Glan Hafren***, wedi'i gosod mewn ysbyty yng Nghaerdydd. Roedd y gyfres yn ddilyniant i gyfres ddrama feddygol flaenorol o'r enw ***Dr Elen,*** gan yr un cwmni. Darlledwyd pedair cyfres ar S4C rhwng 1992 a 1996. Ymysg yr actorion yn y gyfres roedd Ian Saynor, Wynford Ellis Owen, Gwyn Vaughan Jones a Nia Caron.  Cynhyrchwyd y gyfres gan Graham Jones. Ymhlith yr awduron roedd Geraint Jones a Delyth Jones.

## Cast 
* Ian Saynor
* Wynfford Ellis Owen
* Gwyn Vaughan Jones
* Nia Caron
* Olwen Rees 
* Sara McGaughey 
* Carys Llewelyn 
* Dafydd Wyn-Roberts 
* Danny Grehan
* Manon Eames
* Robert Gwyn Davin 

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1992
Robert Gwyn Davin

Actor Cymraeg o 'Ogledd Cymru yw **Robert Gwyn Davin** neu **Robert Gwyndaf Jones** a rhoi iddo ei enw bedydd. Bu'n rhaid iddo newid ei enw er mwyn cael ymuno â'r undeb actio Equity. Mae o wedi portreadu llu o gymeriadau mewn cyfresi a ffilmiau ar S4C gan gynnwys *Traed Mewn Cyffion*, *Branwen* a *Pobol y Cwm.* Ymddangosodd hefyd yn y ffilm *First Knight* gyda Richard Gere a Sean Connery a ffilmiwyd yng Nghymru.

## Gyrfa 
Mudodd i Lundain ym 1986, lle bu'n gweithio gefn llwyfan ar rai o sioeau'r West End fel *A Month of Sundays* gyda George Cole, *Charlie Girl* gyda Paul Nicholas, *Me and My Girl*  yn Theatr yr Adelphi a *Miss Saigon* yn Theatr Drury Lane.
* *Pirates* (1993)
* *Glan Hafren* (1992-1994)
* *Halen yn y Gwaed* (1992)
* *Anest* (1991)
* *Mwy Na Phapur Newydd* (1991)
* *Traed Mewn Cyffion* (1991)
* *Noson yr Heliwr* (1990)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Cymraeg
Categori:Actorion o Gymru
Offeryn chwythbren

Yn ôl traddodiad cerddoriaeth glasurol y Gorllewin, rhennir offerynnau chwyth yn offerynnau pres ac **offerynnau chwythbren**. Mae offerynnau pres yn cynhyrchu sain pan fydd gwefusau'r chwaraewr yn dirgrynu yn erbyn darn ceg. Mae offerynnau chwythbren yn cynhyrchu sain naill ai wrth i'r chwaraewr chwythu ar gorsen (fel clarinét), neu drwy chwythu yn erbyn ymyl finiog (fel ffliwt). Y dull o gynhyrchu sain sy'n nodweddu'r ddau grŵp ac nid y deunyddiau y maent wedi'u gwneud ohonynt. Ar un adeg roedd offerynnau chwythbren mewn gwirionedd wedi'u gwneud o bren, ond erbyn heddiw gallant hefyd fod wedi'u gwneud o ddeunyddiau eraill, gan gynnwys metel a phlastig. Yn yr un modd, nid yw rhai offerynnau pres wedi'u gwneud o fetel.

Yn y gerddorfa symffoni draddodiadol, mae'r offerynnau yn yr adran chwythbren yn cynnwys:

* y ffliwt (a weithiau'r picolo a'r ffliwt alto)
* yr obo (a weithiau'r cor anglais a'r Heckelffon
* y clarinét (a weithiau'r clarinét picolo, y clarinét bas a'r clarinét contrabas)
* y basŵn (a weithiau'r basŵn dwbl)

Nid aelod safonol o'r gerddorfa, ond hefyd offeryn chwythbren yw

* y sacsoffon

Gall cerddorfeydd sy'n chwarae cerddoriaeth o'r 18g hefyd gynnwys

* y recorder
* yr *oboe da caccia* and yr ''oboe d'amore'' (perthnasau'r obo)
* y corn baset (perthnasau'r clarinét)

Mae llawer o offerynnau chwyth tebyg o gyfnodau cynharach (e.e. y chwythgorn a'r crymgorn) neu o draddodiadau eraill (e.e. y *shakuhachi* o Japan, y *zurna* o Dwrci) yn bodloni'r meini prawf ar gyfer cael eu dosbarthu fel offerynnau chwythbren, ond anaml y gwneir hyn.

## Ffynonellau
* Anthony C. Baines, *Woodwind Instruments and Their History* (Llundain: Faber and Faber, 1967)
Chwisl dun

Math o offeryn chwythbren syml â chwe thwll yw'r **chwisl dun** neu **chwiban geiniog**. Mae'n fath o ffliwt topyn. Mae'r chwiban tun yn gysylltiedig yn agos â cherddoriaeth draddodiadol Iwerddon. Mae'r rhan fwyaf o chwislau tun heddiw wedi'u gwneud o bres neu bres wedi'i blatio â nicel, gyda darn ceg o blastig. 

Cynhyrchwyd chwislau tun gyntaf gan ffatri Robert Clarke ym Manceinion ym 1840. Fe'u gwerthwyd am geiniog; roeddynt yn hawdd i'w chwarae ac yn cael eu hystyried yn degan. Fe'u mabwysiadwyd yn gyflym gan sawl traddodiad gwerin ym Mhrydain ac Iwerddon. Yn Iwerddon yn arbennig daeth traddodiad chwarae'r offeryn yn soffistigedig, gyda repertoire o addurniadau cywrain.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffliwtiau topyn
Categori:Offerynnau cerdd o Iwerddon
Categori:Offerynnau trawsnodi
Theremin

bawd|320px|Alexandra Stepanoff yn chwarae theremin ar gyfer darllediad NBC Radio, 1930

Offeryn cerdd electronig yw **theremin**. Fe'i enwir ar ôl ei ddyfeisiwr, Leon Theremin, a'i dangosodd gyntaf yn yr Undeb Sofietaidd yn 1920.

Rheolir yr offeryn gan ddau antena metel sy'n synhwyro safle dwylo'r chwaraewr, sydd wedi'u hymestyn o'i flaen, heb gyffwrdd â'r offeryn o gwbl. Maer antenâu yn gweithredu fel hanner cynhwysydd; mae dwylo'r chwaraewr yn gweithredu fel ei hanner arall. Mae un llaw yn rheoli amledd osgiliadur; mae'r llall yn rheoli ei osgled (uchelder). Mae'r signalau trydanol o'r theremin yn cael eu mwyhau a'u hanfon at uchelseinydd.

Chwaraewr theremin Americanaidd yw Mano Divina Giannone

## Cyfeiriadau
Categori:Cyflwyniadau 1928
Categori:Electroffonau
Categori:Offerynnau cerdd electronig
Yr Alwad (ffilm S4C 1988)

Ffilm Gymraeg i deledu gan Emyr Humphreys yw ***Yr Alwad*** a gomisiynwyd gan S4C ym 1988, a'i chynhyrchu gan Ffilmiau Bryngwyn. "Athrawes ifanc sydd wedi penderfynu protestio yn gwrthdaro yn erbyn cyfraith a threfn yn feunyddiol" yw disgrifiad y ffilm gan S4C, "Pan aflonyddir arni gan fygythiadau treisiol at bwy all hi droi? Ym mhwy all hi ymddiried? Lle mae tynnu'r llinell rhwng erlid a gwarchod?"

## Cast 
* Betsan Llwyd - Karen Becker
* Michael Povey - Gwyn Smith
* Dewi Rhys - Meic Jones
* Dyfan Roberts - Lewis Annwyl
* Iola Gregory - Eleri Annwyl
* Gwyn Vaughan - Eic Annwyl
* Richard Elfyn - Geraint Spens
* Robin Eiddior - Kyffin
* Stewart Jones - Mog Roberts
* Beryl Williams - Mam Meic
* Grey Evans - Joni Spesial
* Gwen Lasarus - Heddferch

## Cynhyrchu 
* Colur - Morag Ross
* Gwisgoedd - Maria Price
* Cynllunio - Jock Scott

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1980au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1980au
Categori:S4C
Dewi Rhys

Actor Cymraeg o Gaernarfon yw **Dewi Rhys** neu **Dewi Rhys Humphreys Jones** (ganwyd Rhagfyr 1959) sy'n fwyaf cyfarwydd am bortreadu'r cymeriad "Dyff" yn *Pobol y Cwm* rhwng 1999 a 2024 a "Parri'r Barman" ar raglenni ieuenctid S4C yn y 1990au. 

## Gyrfa 
Ei enw bedydd yw **Kenneth Gregory Thomas**, ac fe'i ganwyd yn Lytham St Annes ger Blackpool. Collodd ei rieni pan oedd yn 19 oed. Yn 2012, bu'n rhan o'r gyfres ''O'r Galon : Taith Dewi'' ar S4C lle fu'n olrhain hanes ei deulu, a darganfod fod ganddo frawd o'r enw Gary.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon, ac wedyn yn y Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru.

Cyhoeddodd gyfrol dan yr enw *Hiwmor y Cofi* yn 2009*.*

Mae'n gefnder i'r awdures Annes Glyn.
* *Er Mwyn Tad* (1995-1996)
* *Y Graith* 
* *Re-inventing Eddie* (2002)
* *Tipyn o Stad* (1992)
* ''Shakespeare - Y Dramâu wedi'u Hanimeiddio* : *Nos Ystwyll* (1992)
* *Treflan*
* *The Boy with Blue Eyes* (2004)
* *Y Lleill* (2005)
* *Cowbois ac Injans* (2007)
* *Rownd a Rownd* (2000 - 2020)
* *Ddoe am Ddeg* (2011)
* *Gwlad yr Astra Gwyn'' (2012 - 2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Actorion Cymraeg
Yr Hen Bersoniaid Llengar

Mae'r **Hen Bersoniaid Llengar**, **Yr Hen Offeiriaid Llengar** neu'r **Offeiriaid Llengar** yn dermau a ddefnyddir i gyfeirio at grŵp anffurfiol o offeiriaid o fewn Eglwys Lloegr fu'n hyrwyddo llenyddiaeth Gymraeg, diwylliant ac ysgolheictod Cymreig (yn enweidg ym meysydd Hanes ac Archaeoleg) a'r traddodiad Eisteddfodol yn ystod hanner gyntaf yr 19g. Bathwyd y term gan Bedwyr Lewis Jones yn 1963, ond roedd haneswyr cynharach megis R. T. Jenkins wedi cyfeirio atynt eisoes.

## Yr Hen Bersoniaid
Nid sefydliad ffurfiol ag aelodaeth swyddogol oedd yr Hen Bersoniaid ac roeddynt yn gweithio mewn mannau a chyd-destunau gwahanol dros gyfnod hir, weithiau gyda'i gilydd ond weithiau fel unigolion, ac weithiau'n groes i'w gilydd. Mae'n gwestiwn felly a yw'r term yn cyfeirio at bob offeiriad Eglwysig o'r cyfnod oedd yn weithredol mewn unrhyw ffordd o fewn llenyddiaeth Gymraeg, neu dim ond rhai ohonynt. Fodd bynnag, defnyddiodd Bedwyr Lewis Jones y term i gyfeirio at  

ynghyd â "dwsin o offeiriaid eraill". O bwys hefyd oedd Thomas Burgess (1756-1837), Sais a benodwyd yn esgob Tyddewi a gymerai diddordeb yng ngwaith yr Hen Bersoniaid. 

Yn ôl diffiniad Jones roedd cyfnod y mudiad yn dechrau yn 1818, pan sefydlwyd Cymdeithas Cymroaidd Dyfed gan Ifor Ceri gyda'r bwriad o drefnu'r hyn a ddaeth yn Eisteddfod Caerfyrddin 1819, ac yn dod i ben gydag Eisteddfod Fawr Llangollen yn 1858. Gwŷr cymharol ifanc oedd rhai o'r "Hen" bersoniaid yn ystod y cyfnod yma.

Ceir unigolion pwysig o fewn llenyddiaeth Gymraeg o gyfnodau eraill oedd hefyd yn offeiriaid Eglwysig, megis William Morgan, Y Ficer Prichard a Goronwy Owen, ond nid atyn nhw mae'r term yn cyfeirio.

## Gwaddol a Dylanwad
Roedd yr Hen Bersoniaid yn hynafiaethwyr, yn gasglwyr llawysgrifau, yn gyhoeddwyr a sefydlodd cylchgronau dylanwadol megis *Y Gwyliedydd* ac *Yr Haul*, ac yn Eisteddfodwyr. Cafodd Iolo Morgannwg ddylanwad sylweddol ar y grŵp; dan arweinyddiaeth Ifor Ceri trefnwyd Eisteddfod Caerfyrddin 1819 lle daeth Gorsedd y Beirdd yn ran rheolaidd o'r Eisteddfodau mawrion. Hon oedd yr Eisteddfod fwyaf a gynhaliwyd hyd hynny ac arweiniodd at sefydlu'r cymdeithasau taleithiol a drefnodd yr Eisteddfodau Taleithiol o 1819-1834. Drwy Carnhuanawc yn enwedig cafodd yr Hen Bersoniaid ddylanwad mawr ar Cymreigyddion y Fenni ac Eisteddfodau'r Fenni Ymhlith y sefyliadau a sefydlwyd gan rai o'r Hen Bersoniaid, neu y cawsant ddylanwad sylweddol arnynt, oedd yr Welsh MSS Society a Cymdeithas Hynafiaethau Cymru.

Roedd safonau ysgolheigaidd yr Hen Bersoniaid yn aml yn llac iawn, a hynny'n rannol sy'n gyfrifol am y ffaith i bethau fel ffugiadau Iolo a syniadau cyfeiliornus William Owen Pughe an iaith ac orgraff gael troedle. Serch hynny, yr Hen Bersoniaid i raddau helaeth oedd yn gyfrifol am gynnal ysgolheictod llenyddol Cymraeg rhwng edwiniad y Cymdeithasau Llundeinig ar ddechrau'r 19g a sefydliad yr Eisteddfod Genedlaethol ac ysgolheigion proffesiynol Rhydychen a Phrifysgol Cymru yn ystod chwarter olaf y ganrif.

## Ffynhonellau
* Bedwyr Lewis Jones, *Yr Hen Bersoniaid Llengar* (Gwasg yr Eglwys yng Nghymru, 1963)
* A. Tudno Williams, *Mudiad Rhydychen a Chymru* (Gwasg Gee, 1983)
Pêcheur d'Islande

Nofel Ffrangeg gan Pierre Loti yw '''''Pêcheur d'Islande''''' ("Pysgotwr Gwlad yr Iâ") a gyhoeddwyd yn 1886.. Dyma nofel fwyaf llwyddiannus ei hawdur. Mae'n un o ddwy nofel y "cylch Llydewig" ganddo, ynghyd â *Mon Frère Yves* (1883).

Cyfieithwyd y nofel i'r Gymraeg fel ***Pysgotwr Ynys yr Iâ*** gan Nathaniel H. Thomas. Enillodd y trosiad hwn y wobr am gyfieithu yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pŵl 1924, ac fe'i cyhoeddwyd yng Nghyfres y Werin yn 1927.

bawd|dim|320px|Tudalen deitl argraffiad 1894 y nofel. Erbyn y flwyddyn honno roedd eisoes wedi cyrraedd ei 136fed argraffiad.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* ''Pêcheur d'Islande'', ffilm fud (1924) o'r nofel 

Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Nofelau 1886
Categori:Nofelau Ffrangeg y 19eg ganrif
Categori:Nofelau'r 19eg ganrif o Ffrainc
Kamila Beregszásziová

Cyn-bêl-droediwraig ryngwladol o Slofacia yw **Kamila Beregszasziova** (ganwyd 3 Mai 1980). Rhwng 1996 a 2001, chwaraeodd 32 cap dros Dîm Cenedlaethol Merched Slofacia a sgoriodd 18 o goliau.

Yn 2001, daeth yn 20fed yn y bleidlais ar gyfer *FIFA Women’s World Player of the Year*, sef y bleidlais fyd-eang gyntaf erioed gan FIFA a oedd wedi'i chysegru'n benodol i bêl-droed merched.

## Gyrfa glwb 
Treuliodd Beregszasziova ei holl yrfa glwb gyda Olympia Košice, gan sgorio 131 o goliau mewn 120 o gemau yng nghynghrair menywod Slofacia.

Yn ogystal â chwarae pêl-droed, astudiodd yn Prifysgol Dechnegol Košice.

## Gyrfa ryngwladol 
Gwnaeth Beregszasziova ei hymddangosiad cyntaf dros Slofacia ar 14 Awst 1996 mewn gêm rhagbrofol UEFA yn erbyn y Ffindir.

Rhwng 1996 a 2001, chwaraeodd 32 o gemau rhyngwladol a sgoriodd 18 o goliau, gan gynnwys 13 mewn gemau rhagbrofol swyddogol.

Yn ystod rhagbrofion Cwpan y Byd Merched FIFA 2003, sgoriodd 4 gôl gan guro Bosnia a Hercegovina 7–0.

## Ystadegau 
## Anrhydeddau 
* **20fed** – *FIFA Women’s World Player of the Year 2001*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* https://futbalsfz.sk/ – Ffederasiwn Pêl-droed Slofacia
* https://www.uefa.com/ – UEFA
* https://www.worldfootball.net/ – Ystadegau chwaraewyr
* https://int.soccerway.com/ – Soccerway
* https://web.archive.org/ – Archif FIFA

Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Slofacia
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Košice
Ffilmiau Llifon

Cwmni cynhyrchu ffilmiau a chyfresi teledu o Gymru oedd **Ffilmiau Llifon** a grëwyd gan y cyfarwyddwr a'r cynhyrchydd drama Gareth Lloyd-Williams a'i wraig Iona. Roedd y cwmni wedi'i sefydlu a'i leoli yn Bontnewydd. Cyfranodd nifer helaeth o gyfresi drama a ffilmiau llwyddianus i S4C megis *Y Wisg Sidan*, *Y Graith, Y Stafell Ddirgel* ac *Elenya*.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

* *Y Wisg Sidan*
* *Y Graith*
* *Y Stafell Ddirgel*
* *Elenya*
* *Anturiaethau Syr Wynff a Plwmsan*
* *Y Ferch Dawel*

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Sefydliadau 1982
Categori:Dadsefydliadau 2004
Brwydr Afon Medway

Brwydr fawr yn y flwyddyn OC 43 oedd **Brwydr Afon Medway**. Fe'i ymladdwyd  rhwng llwyth Celtaidd y Catuvellauni a'r Rhufeiniaid ar lan Afon Medway, ar safle rhywle yng nghyffiniau Rochester. Caradog a’i frawd Togodumnus a arweiniodd lluoedd y Catuvellauni yn erbyn y fyddin Rufeinig dan Aulus Plautius. Gorchfygwyd hwy gan y Rhufeiniaid yn y frwydr honno ac mewn brwydr arall ar lan Afon Tafwys wedyn a chymerodd y llengoedd feddiant ar diriogaethau’r llwyth. Lladdwyd Togodumnus yn y brwydro, ond dihangodd Caradog tua’r gorllewin i deyrnas y Silwriaid.

## Cyfeiriadau
Categori:43
Afon Medwau
Jimmy Cliff

Cerddor ska, rocksteady, reggae a soul oedd **James Chambers** (30 Gorffennaf 1944 – 24 Tachwedd 2025). Roedd yn fwy adnabyddus wrth ei enw llwyfan, **Jimmy Cliff**. Cafodd ei eni yn Jamaica, lle ef oedd yr unig gerddor reggae byw i ddal Urdd Teilyngdod, yr anrhydedd uchaf y gellir ei rhoi gan lywodraeth Jamaica am wasanaethau i'r celfyddydau a'r gwyddorau.

Cafodd Jimmy Cliff ei eni yn Saint James, Trefedigaeth Jamaica, un o naw o blant. Dechreuodd ysgrifennu caneuon tra oedd yn dal yn yr ysgol gynradd yn St. James. Yn 14 oed, aeth ei dad ag ef i Kingston, lle mabwysiadodd ei enw llwyfan. Fel bachgen, cymrodd ran mewn cystadlaethau talent. 

Ar ôl dwy sengl  aflwyddiannus, dechreuodd ei yrfa pan ddaeth "Hurricane Hattie" yn boblogaidd tra roedd yn 17 oed. Cafodd ei gynhyrchu gan Leslie Kong (bu farw 1971).

Arwyddodd gytundeb ag Island Records a symudodd i'r Deyrnas Unedig. Ei albwm cyntaf rhyngwladol oedd *Hard Road to Travel*, a ryddhawyd ym 1967.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Blwyf Saint James
Categori:Articles with hCards
Gwobr Goffa Dai Jones Llanilar

Gwobr genedlaethol yw **Gwobr Goffa Dai Jones Llanilar**, sy’n cael ei rhoi bob blwyddyn i unigolion o dan 30 oed. Sefydlwyd y wobr er cof am y ffermwr a chyflwynydd Dai Jones.

Rhaid i'r ymgeiswyr gyflwyno syniad ar gyfer eitem rhaglen deledu yn ymwneud â chefn gwlad neu amaethyddiaeth. Rhaid iddynt hefyd ysgrifennu ychydig am eu hunain a pham eu bod yn credu mai nhw ddylai dderbyn y wobr.  Cafodd y wobr ei lansio ar faes Y Sioe Fawr yn Llanelwedd ar 22 Gorffennaf 2025.

Penderfynir ar restr fer o ymgeiswyr ac fe'u gwahoddir i gyflwyno eu syniadau i banel sy'n cynnwys cynrychiolwyr o Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru, Clwb Ffermwyr Ifanc Cymru, tîm rhaglenni *Ffermio* a *Cefn Gwlad*, ac S4C.  Bydd yr ennillydd yn cael cyfle i gydweithio â chwmnïau cynhyrchu aml-gyfrwng Telesgop a Slam i ddatblygu y syniad gwreiddiol i fod yn eitem gyflawn, a fydd wedyn yn cael ei darlledu ar blatfformau S4C. Caiff yr ennillydd eu gwobrwyo yn y Ffair Aeaf yn Llanelwedd mis Tachwedd.

## Enillwyr y wobr
* 2025 – **Elen Gwen Williams**, sy’n wreiddiol o fferm deuluol Fron Felen yn Nyffryn Clwyd, bellach yn byw ar Ynys Môn gyda’i phartner, Owain, a’u dwy ferch fach.

## Cyfeiriadau 
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Gwobrau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2025
Gwres o'r Gorllewin

Nofel gan Ifor Wyn Williams yw '''''Gwres o'r Gorllewin''''' a gyhoeddywd yn wreiddiol yn 1971 gan wasg Gomer wedi ennill y Fedal Ryddiaith y flwyddyn honno. Cyhoeddwyd y gyfrol o'r newydd yn 2021 gan Wasg Carreg Gwalch.

## Cynnwys
Nofel hanesyddol sy'n ymdrin â chyfnod Gruffydd ap Cynan dan gaethiwed barwniaid Normanaidd yn ystod yr 11g.

## Gweler hefyd
*Gruffydd ap Cynan

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1971
Categori:Llyfrau Cymreig 2021
Pêcheur d'Islande (ffilm 1924)

Ffilm fud (heb sain) gan y cyfarwyddwr Jacques de Baroncelli yw '''''Pêcheur d'Islande''''' a gyhoeddwyd yn 1924. Fe'i cynhyrchwyd yn Ffrainc. Lleolwyd y stori yn Bretagne. Mae'r ffilm hon wedi'i seilio ar y nofel ''Pêcheur d'Islande* gan Pierre Loti a gyhoeddwyd yn 1886.  Lleolwyd y stori yn Bretagne. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Ffrangeg. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Charles Vanel, Sandra Milovanoff, Thomy Bourdelle, Jean Wells, Noémie Scize ac Abel Sovet. Cafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. Gan fod y ffilm wedi ei chyhoeddi dros 95 mlynedd yn ôl, mae yn y parth cyhoeddus.

bawd|dim|320px|thumbtime=10|*Pêcheur d'Islande* (1924)

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1924. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *Die Nibelungen'' sef ffilm ffantasi Almaenig mewn dwy ran, gan Fritz Lang.

## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Jacques de Baroncelli ar 25 Mehefin 1881 yn Bouillargues a bu farw ym Mharis ar 3 Mawrth 1999.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae: 

## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Jacques de Baroncelli nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:Q2705246.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd
Categori:Ffilmiau du a gwyn o Ffrainc
Categori:Ffilmiau drama o Ffrainc
Categori:Ffilmiau o Ffrainc
Categori:Ffilmiau mud o Ffrainc
Categori:Ffilmiau 1924
Categori:Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Bretagne
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Aurelius a Natalia

Roedd **Aurelius a Natalia** (m. 852) yn gwpl Cristnogol a ddienyddiwyd gan Abd ar-Rahman II., Emir Cordoba, am wrthod ymwrthod â'u ffydd. Fe'u hystyrir yn ferthyron a seintiau gan yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys Uniongred.

## Bywyd 
Ganwyd Aurelius i deulu cyfoethog yn Sevilla. Roedd ei dad yn Arab Mwslimaidd a'i fam yn Gristion o Sbaen. Wedi'i amddifadu fel plentyn, cafodd ei fagu gan fodryb, a oedd yn ôl pob tebyg yn Gristion yn gyfrinachol. Ar y pryd, roedd Cristnogion yn cael eu herlid yn nheyrnasoedd Mwraidd Sbaen..
Priododd Aurelius â Sabigotho, merch o deulu Mwslimaidd. Ar ôl y briodas, penderfynodd Sabigotho droi at Gristnogaeth a chymryd yr enw Natalia. Roedd y cwpl yn byw yn Emiraeth Córdoba, ganddyn nhw ferch, ac yn byw'n gyfrinachol fel Cristnogion. Bryd hynny, roedd trosi o Islam i Gristnogaeth yn drosedd y gellid ei chosbi â marwolaeth..

Un diwrnod, gwelodd Aurelius fasnachwr Cristnogol yn cael ei chwipio’n gyhoeddus a oedd wedi cyffesu ei ffydd yng Nghrist yn gyhoeddus. Wedi’u syfrdanu gan y digwyddiad hwn, penderfynodd Aurelius a Natalia na allent guddio eu ffydd mwyach. Neilltuasant arian i’w merch a dosbarthu’r cynilion sy’n weddill i’r tlodion. Yna dechreuasant gyhoeddi eu ffydd yn agored a gofalu am Gristnogion oedd wedi’u carcharu.

## Anrhydedd 
Mae gŵyl Aurelius a Natalia yn disgyn ar Orffennaf 27ain. Maent ymhlith Merthyron Córdoba, 48 o Gristnogion a ddienyddiwyd yn y ddinas honno rhwng 850 a 859 OC.

Cedwir creiriau Aurelius mewn allor yn Basilica Eglwys Gadeiriol Fetropolitan Santa María la Antigua yn Panama.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Y Seintiau Aurelius a Natalia ar catholic.org 
* Santa Liliosa de Córdoba, Mártir

Categori:Merthyron Cristnogol
Hafod Henri

Cyfres gomedi sefyllfa Gymraeg gan BBC Cymru yw ***Hafod Henri*** a gyfansoddwyd gan Gwenlyn Parry a Rhydderch Jones ar gyfer S4C. Darlledwyd 3 cyfres rhwng 1984 a 1987. Roedd y gomedi wedi'i gosod ar ystad "Henri Maelor Evans" a'i ferch "Gwenhwyfar", gyda gweithwyr yr ystad yn peri trafferthion beunyddiol iddynt.

## Cast 
* Brinley Jenkins - Henri Maelor Evans
* Phylip Hughes - Bleddyn
* Gari Williams - Bob Ifan
* Sue Roderick - Hilda "Sôs" Price
* Gaynor Morgan Rees - Gwenhwyfar
* Dennis Birch - Siencyn
* Glan Davies - Twm Rhew
* René Gruffydd - cogydd

### Cast achlysurol 
* Ronnie Williams
* Dilys Price
* Siôn Probert
* Robin Griffith
* Erica Eirian
* Rhoswen Deiniol
* Beryl Williams
* Alwyn Jones
* Alun Williams
* Stewart Jones
* Heulwen Haf
* John Pierce Jones
* Marion Fenner
* Alice Williams
* Siân Owen
* Valmai Jones
* Albert Owen
* Nia Caron
* R. Llew Thomas
* Margaret Williams
* Margaret Llwchwr
* Olwen Rees
* Dewi Rhys
* Siwan Jones
* Huw Tudor
* Ieuan Thomas
* William Vaughan
* Dewi Rhys Williams
* Elin Haydn
* J. O. Roberts

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1984
Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg

Blodeugerdd wedi'i golygu gan R. M. Jones yw '''''Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg'''''. Cyhoeddiadau Barddas a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1988. Y gyfrol oedd y cyntaf yng Nghyfres y Canrifoedd.

## Disgrifiad byr
Blodeugerdd sylweddol yw hon o gerddi a ddetholwyd gan R. M. Jones o'r 19g, sef un o'r cyfnodau mwyaf toreithiog ond dadleuol mewn barddoniaeth Gymraeg. Yn ei ddetholiad a'i ragymadrodd mae Jones yn ceisio gwrthdroi'r canfyddiad cyffredin mai cyfnod sâl mewn barddoniaeth oedd y ganrif honno: "Gwahoddiad i wledd yw'r gyfrol hon" meddai yn ei ragymadrodd; cyfeirio yw at ragymadrodd Bedwyr Lewis Jones i'w ddetholiad (byrrach o lawer) ef ''Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* lle awgrymodd *nad'' "gwahoddiad i wledd" oedd barddoniaeth y ganrif.

## Beirdd yn y gyfrol
Cynhwysir y beirdd canlynol o fewn y gyfrol, gyda'r nifer o gerddi unigol (neu ddetholiadau o gerdd fwy) mewn cromfachau:

Er bod y flodeugerdd hon yn hirach o lawer na'r eiddo Bedwyr Lewis Jones, mae'n hepgor nifer o feirdd adnabyddus o ddiwedd y ganrif e.e. Elfed, Pedrog, Ben Bowen a John Morris-Jones tra'n cynnwys llawer o feirdd llawer llai nodedig na'r rhain o gynharach yn y ganrif. Sonia R. M. Jones yn y rhagymadrodd ei fod wedi hepgor Morris-Jones oherwydd bod cerddi o'i eiddo ef wedi'u cynnwys yn *Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif* Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd. Gellid tybio bod Pedrog a Ben Bowen wedi eu hepgor ar yr un egwyddor, ond mae gwaith Elfed (a ysgrifennodd y rhan fwyaf o'i farddoniaeth yn y 19g er iddo fyw'r rhan fwyaf o'i fywyd yn yr 20g) yn annisgwyl absennol o'r ddwy flodeugerdd hir, er cael ei gynnwys yng nghyfrol bychan Bedwyr Lewis Jones a Blodeugerdd Rhydychen, er eu bod yn ddetholiadau llai o'r cyfnod.

## Gweler hefyd
* Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1988
Siân Owen (actores)

Actores o Gymru yw **Siân Owen** (ganed 1949) sy'n adnabyddus am ei gwaith ar gyfresi cynnar S4C yn portreadu'r cymeriadau "Jo Benson" yn  *Dinas* a'r cymeriad "Agnes Spotelli" ar *Pobol y Cwm.* Mae hi hefyd yn nith i'r actor Richard Burton.

## Gyrfa 
Cafodd ei geni a'i magu ym Mhontrhydyfen, ac yno y mae hi'n dal i fyw. Roedd ei mam [Hilda Jenkins] yn chwaer i'r actor byd-enwog. Dim ond 2 flwydd oed oedd Richard pan fu farw ei fam, [Edith]. Ef oedd y 12fed plentyn o'r 13eg a anwyd i'r teulu, a chyfaddefodd Siân bod ei mam wedi gorfod magu llawer o'i brodyr a'i chwiorydd 'fengach. "My mother had to come out of school aged 13 in order to look after the family", nododd Siân wrth y *Western Mail* yn 2022.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)
* *Dinas*
* *Hafod Henri*
* *Pobol y Cwm*
* *The Old Devils* (1992) 
* *Dan y Wenallt* (1992)
* *The Extremist* (1984)
* *Number 10* (1983)
* *Taff Acre* (1981)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Ffilmiau Bryngwyn

Cwmni cynhyrchu ffilmiau a rhaglenni teledu Cymraeg o Lanrug oedd **Ffilmiau Bryngwyn.** Sefydlwyd y cwmni gan Siôn Humphreys ac roedd llawer o addasiadau'r cwmni o waddol llenyddol ei dad, Emyr Humphreys. Roedd y cwmni yn weithredol rhwng 1983 a 2010. Cyfranodd y cwmni nifer fawr o ffilmiau a chyfresi drama ar gyfer S4C, ac roeddent i gyd yn nodweddiadol am eu harddull *Avant-garde* ac arbrofol.

Tueddiad y cwmni oedd ail-ddefnyddio yr un actorion o Gymru mewn amrywiaeth o'u gwaith fel Nia Williams, Elliw Haf, Iola Gregory, Llion Williams, Huw Garmon a John Ogwen.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

**Hualau* (1984)
*''Angel o'r Nef* (1985)
**Teulu Helga* (1985)
**Siwan* (1986)
**Ac Eto Nid Myfi* (1987)
**Byw yn Rhydd* (1987)
**Yr Alwad* (1988)
**Yr Alltud* (1989)
**Blodeuwedd* (1990)
**Dŵr a Thân* (1991)
**A Barcud Yn Facud Byth* (1992)
**Priodas Gwen* (1992)
**Llwybr Defaid* (1993)
**Brodyr a Chwiorydd* (1994)
**Rhodd Mam* (1995)
**Plentyn Cyntaf'' (1998)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn yr 1980au
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Dadsefydliadau 2010
Dafydd Emyr

Actor Cymraeg yn enedigol o Ynys Môn yw **Dafydd Emyr** (ganwyd 8 Mawrth 1965) ond mae wedi byw yng Nghaerdydd ers degawdau. Bu â diddordeb ym myd y Ddrama ers yn blentyn, a bu'n wyneb cyfarwydd ar amrywiaeth o ffilmiau a chyfresi dramâu yn Gymraeg a Saesneg. Mae o hefyd yn fardd ac yn ddramodydd ac yn frawd i'r cyn-chwarewr rygbi Arthur Emyr a'r cyn-gyflwynydd a'r cynhyrchydd teledu Garmon Emyr.

## Gyrfa 
Derbyniodd ei addysg yn Ysgol David Hughes, Porthaethwy ac yn Ysgol Gyfun Llanharri. Astudiodd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

Arferai chwarae rygbi i dîm Casnewydd.

Bu'n briod gyda'r awdures a'r actores Gwyneth Glyn.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
* *Dim Ond Heno*
* *Hollti* (2017) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Danny the Champion of the World* (2013) - New Theatr, Caerdydd
* *Trywerynws* (2013) cyd-awdur ynghyd â Gwyneth Glyn - Cwmni Mega
* *Y Tad* (2018) Theatr Genedlaethol Cymru
* *Beauty and the Beast* (2013) Sherman Cymru
* *Huw Fyw* (2025) Theatr Cymru
* *Pinocchio*
* *Merlin and the Cave of Dreams*
* *Kiss Me Kate* (Crucible, Sheffield)
* *Guys and Dolls* (Crucible, Sheffield)
* *Patagonia 150* - National Theatr Wales
* *Rhinoseros* - Theatr Cymru
* *Kill Thy Neighbour* - Theatr Clwyd
* *Gwaed Oer*

## Rolau trosleisio 
* Gogs (1998)
* Wali Wags (2001)
* Medabots (2003)
* FTPD (2004)
* Bywyd Cudd Sabrina (2005)
* Drewgi: Ox (2007)
* Gwboi a Twm Twm: Gwg, Mr Pyffflyd a Dolerianwr (2013)
* Boj (cyfres deledu): Mr Neidio (2014)
* Twt (2014)

### Ffilm a Theledu 
* *Derfydd Aur* (1988)
* *Babylon Bypassed* (1988)
* *Saer Doliau* (1988)
* *Deryn*
* '''Steddfod! 'Steddfod!* (1989)
* *Hyn o Fyd* (1989)
* *Robin ap Croeso* (1989)
* *Blodeuwedd* (1990)
* *Mistar Mwsog* (1990)
* *Old Scores* (1991)
* *Friday on My Mind* (1992)
* *Lleifior* (1993-1995)
* *Dial* (1994)
* *Brad* (1994)
* *Iechyd Da* (1994-1996)
* *Shakespeare: Y Dramâu wedi'u Hanimeiddio*
* *Excalibur: The Search for Arthur* (1995)
* *A Touch of Love: One Summer* (1995)
* *Rownd a Rownd* (1995)
* *Gogs* (1995)
* *Y Mynydd Grug* (1997)
* *Pengelli* (1997)
* *Amdani!* (1999-2000)
* *Pobol y Cwm* (2000-2001)
* *Casualty* (2003)
* *Eastenders : Dot's Story* (2003)
* *Life Matters* (2003)
* *Carrie's War* (2004)
* *A470* (2005)
* *Young Dracula* (2006)
* *Ista'nbwl* (2008-2010)
* *Doctor Who* (2011)
* *Da Vinci's Demons* (2015)
* *The Bastard Executioner* (2015)
* *Dim Ond y Gwir* (2015-2016)
* *The Windsors* (2017)
* *Rybish* (2020)
* *Hewlfa Drysor* (2021)
* *Craith* (2021)
* *Y Sŵn'' (2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
John Darwin Hinds

Gwleidydd oedd **John Darwin Hinds** (28 Rhagfyr 1922 &ndash; 15 Mawrth 1981) ac fe oedd y cynghorydd Du cyntaf a'r cynghorydd Mwslimaidd cyntaf yng Nghymru. Cafodd ei benodi fel cynghorydd ym 1958. Daeth yn faer Du cyntaf Cymru hefyd ym 1975.  Ei chwaer hŷn, Elvira Gwenllian Payne (a elwir yn Gwen),  oedd cynghorydd benywaidd Du gyntaf yng Nghymru.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Hinds ym Maerdy ac roedd yn fab i Leonard Hinds a Gwenllian Hinds (ganwyd Lloyd). Treuliodd ei plentyndod ar Stryd Morgan yn y Barri. ac yn frawd iau i Elvira Gwenllian Payne, cynghorydd benywaidd Du gyntaf yng Nghymru. Roedd ei dad o Barbados yn wreiddiol ac oedd yn gyn-forwyr masnachol. Ganwyd ei mam yn y Barri cyn cael y cyfle i symud i Lundain i weithio yn y Swyddfa Drefedigaethol. Dechreuodd ei diddordeb mewn gwleidyddiaeth yn ystod ei amser yno. Tua'r un adeg, ymunodd Hinds â'r Blaid Lafur a dechreuodd fe i weithio ar faterion cymdeithasol yn yr ardal. Ef oedd cynghorydd Mwslimaidd, a chynghorydd Du cyntaf Cymru. Roedd yn siaradwr Cymraeg rhugl. Ar y pryd, fe oedd un o ddim ond tair gynghorydd oedd yn gallu siarad Cymraeg.  Roedd fe hefyd yn gweithio dros sefydlu cangen leol o gymdeithas Cŵn Tywys i'r Deillion ac i roi terfyn ar ansicrwydd tai.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o'r Barri
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Prosiect Wicifflics
Prano Bailey-Bond

Mae **Prano Bailey-Bond** (ganwyd 1982) yn gyfarwyddwr ffilmiau ac awdur a aned yn Aberystwyth, Ceredigion. Cafodd ei ffilm nodwedd gyntaf, *Censor*, ei rhyddhau yn 2021 gan Vertigo Releasing.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Bailey-Bond ym 1982 a magwyd hi ym Mhenuwch, Ceredigion. Symudodd i Lundain yn 18 mlwydd oed i astudio Ffilm yng Ngholeg Argraffu Llundain.
alt=An image of Prano Bailey-Bond in 2017|bawd|Prano Bailey-Bond yn 2017
## Gyrfa 
Cyfarwyddodd Bailey-Bond ei fideo cerddoriaeth gyntaf yn 2010, gan ddechrau ei gyrfa gyda fideos cerddoriaeth a ffilmiau byrion.

Cafodd ei ffilm nodwedd gyntaf fel awdur a chyfarwyddwr, y ffilm arswyd seicolegol *Censor*, ei dangos am y tro cyntaf yn y byd yng Ngŵyl Ffilm Sundance 2021 a'i rhyddhau i sinemâu ym Mhrydain gan Vertigo Releasing yn Awst 2021. Derbyniwyd y ffilm 9 enwebiad yng ngwobrau BIFA 2021.

## Ffilmograffiaeth 
### Ffilmiau Byrion 
* *Short Lease* (2010) - cyfarwyddwyd ar y cyd gyda Jennifer Eiss
* *Man vs Sand* (2012)
* *The Trip* (2013)
* *Nasty* (2015)
* *Shortcut* (2016)

### Ffilmiau nodwedd 
* *Censor* (2021) – cyfarwyddwyd gan Bailey-Bond, cyd-ysgrifenwyd gan Bailey-Bond ac Anthony Fletcher  

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm benywaidd o Gymru
Categori:Sgriptwyr ffilm yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prosiect Wicifflics
Heddiw (rhaglen newyddion)

Rhaglen deledu newyddion a materion cyfoes yn y Gymraeg oedd ***Heddiw*** a gynhyrchwyd gan BBC Cymru rhwng 17 Ebrill 1961 a 30 Gorffennaf 1982.

Hon oedd y rhaglen deledu gyntaf yn y Gymraeg i ymddangos yn ddyddiol i ymdrin yn fanwl â newyddion Cymru, yn genedlaethol a rhyngwladol.

## Hanes 
Dechreuodd newyddion teledu Cymraeg ar y BBC am 6pm ar 16 Mawrth 1956 gyda rhaglen *Tele-Newyddion*, darllediad wythnosol 15 munud fel rhaglen optio allan ar drosglwyddyddion Gwenfo , Sutton Coldfield a Holme Moss. 

Ehangwyd y gwasanaeth gyda lansiad *Heddiw* fel rhaglen gylchgrawn gylchgrawn 20 munud, a ddarlledwyd yn gyntaf am 1.05pm ar 17 Ebrill 1961, yn dilyn bwletin newyddion 5 munud. 

Yn y cyfamser, o 24 Tachwedd 1957 ymlaen, darlledwyd rhaglen adolygu newyddion wythnosol, *O Sul i Sul*  ar drosglwyddyddion Gwenfo, Sutton Coldfield, Holme Moss a Crystal Palace . Cafodd y rhaglen yma ei ddisodli ar 14 Awst 1961 gan *Ddoe Heddiw* 

Am y rhan fwyaf o gyfnod *Heddiw*, roedd cystadleuaeth gan raglen *Y Dydd*, oedd yn cael ei ddarlledu gan y darlledwr anibynnol TWW, ac yn hwyrach Teledu Harlech ac HTV.

Pan sefydlwyd sianel deledu bwrpasol yn y Gymraeg yn 1982 daeth gwasanaethau *Heddiw* ac *Y Dydd* i ben gyda'r bwriad bod naill ai'r BBC neu HTV yn cymryd cyfrifoldeb am wasanaeth newyddion Cymraeg S4C.

Yn dilyn anghytundeb gydag ITN fe dynnodd HTV Cymru Wales yn ôl, ac fe ennillwyd y gytundeb ar gyfer y gwasanaeth newydd gan y BBC. 

Darlledwyd Heddiw am y tro olaf am 7:05 ar ddydd Gwener 30 Gorffennaf 1982, a bu cyfnod o fwletinau newyddion byr, ynghyd a rhaglen ôl-syllol *Heddiw Ddoe*, hyd at lansio gwasanaeth newydd *Newyddion Saith* ar S4C ar 1 Tachwedd 1982.

## Dolenni allanol 
Heddiw ar Clip Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1960au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1970au
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 1980au
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Prosiect Wicifflics
Chwaer-iaith

Mewn ieithyddiaeth hanesyddol, **chwaerieithoedd** neu **chwioryddieithoedd** yw ieithoedd sydd yn tarddu o iaith gyffredin hynafiadol. Mae pob iaith mewn teulu iaith sy'n disgyn o'r un iaith a'r gweddill yn chwaer iddynt.  

Enghraifft cyffredin o hyn yw Wrdw a Hindi, sy'n gyd-ddealladwy. Hefyd yr ieithoedd Romáwns, gyda phob un ohonynt yn barhad o Ladin Llafar. Mae gan Eidaleg a Ffrangeg (y ddwy ohonynt yn ieithoedd Romáwns) gorgyffiriad geiriol otua 89%, sy'n golygu fod 89% o'r geiriau yn rhannu'r un nodweddion a gwreiddiau. Yn yr un modd, mae gan Sbaeneg a Phortiwgaleg hefyd orgyffiriad geiriol o 89%. Mae gan Sbaeneg a Rwmaneg lai o gorgyffiriad, tua 67% oherwydd, tra daeth Sbaeneg a Phortiwgaleg o dan dylanwad yr Arabeg, daeth Rwmaneg o dan ddylanwad llawer o ddylanwadau dros y blynyddoedd, yn enwedig yr ieithoedd Slafonaidd a'r iaith Roeg. Yn ogystal â nifer fawr o eirfa cyfranol, mae'r ieithoedd Romáwns yn rhannu llawer o nodweddion morffolegol a chystrawen oherwydd eu bod nhw i gyd yn barhad o'i hynafiad cyffredin, Lladin. 

Enghraifft arall yw'r berthynas rhwng Sgoteg a Saesneg. Mae Sgoteg yn cael ei hystiried fel chwaer-iaith i Saesneg oherwydd bod y ddwy yn ddisgynydd o hynafiad cyffredin sef Hen Saesneg. Mae datblygiad ffonolegol y ddwy iaith yn ddargyfeiriol, gyda gwahanol fenthyceiriau o ffynonellau fel Norseg, Lladin a Ffrangeg. 

Llydaweg a Chernyweg yw chwaer-ieithoedd y Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ieithyddiaeth hanesyddol
Y Streic a Fi

Ffilm Cymraeg cafodd i rhyddhau yn 2015 yw ***Y Streic a Fi.***

Mae'r ffilm adrodd stori Streic y Glowyr, trwy lygaid merch ifanc (Carys). Mae Carys yn ferch fywiog 17 oed sy'n methu aros i gofleidio'r byd y tu allan i gyfyngiadau ei chwm. Mae'r ffilm yn dilyn y streic drwy ei phrofiadau a'i bywyd teuluol.

Cafodd y ffilm i gyfarwyddo gan Ashley Way a chafodd i ysgrifennu gan Gwynneth Lewis. Cynhyrchwyd gan Boom Cymru.

Cafodd ei ddangos am y tro cyntaf ar sianel S4C ar 21 Chwefror 2015.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau Cymraeg o Gymru
Categori:Prosiect Wicifflics