Cader Idris

Un o fynyddoedd enwog gogledd Cymru yw **Cader Idris** (neu ***Cadair Idris*** ). Fe'i lleolir ym Meirionnydd, de Gwynedd, ger Dolgellau, ym mhen deheuol Parc Cenedlaethol Eryri.

Mae ganddo bedwar copa sef Geugraig, yna tua'r gorllewin Mynydd Moel, wedyn ***Pen y Gadair*** ei hun (sef y fam-gopa) ac yna'r Cyfrwy a'r Tyrau Mawr yn ymestyn i'r dwyrain tua'r môr. Mae Pen y Gadair 893 metr uwch ben lefel y môr.

Mae cwt cysgodi ar gopa Pen y Gadair, ac yn ôl hen dradoddiad, bydd pob un a gwsg ar y mynydd, yn deffro naill ai fel bardd neu fel gwallgofddyn.

## Idris a'i gadair 
Yn ôl y chwedl a gofnodwyd gan John Jones, Gellilyfdy, oddeutu 1600, enwir y mynydd ar ôl Idris Gawr. Roedd yn bennaeth ar dri chawr arall yn yr ardal, Ysgydion, Offrom ac Ysbryn, a roddodd eu henwau ar fryniau cyfagos (Moel Ysgydion, Moel Offrom/Offrwm a Moel Ysbryn). Yno yn nghwm Llyn y Gadair roedd y cawr yn eistedd. Roedd yn enwog am ei wybodaeth o'r sêr a dywedir ei fod yn eistedd ar ben Cader Idris i'w gwylio.

## Cadair Idris ynteu Cader Idris?
Ystyr sylfaenol y gair *cadair* (Cymraeg Canol/Modern Cynnar *kadeir* neu *cadeir*) yw 'sedd, eisteddle' (wedi ei fenthyg o'r Lladin *cathedra* 'sedd'). Mewn enwau lleoedd gall olygu 'caer, amddiffynfa' neu 'mynydd neu fryn ar ffurf cadair'. Mae'r sillafiad *cader* yn cynrychioli ffurf lafar ar *cadair*.

Ymddengys mai'r ffurf *Cadair/Cadeir Idris* a geir yn y ffynonellau Cymraeg cynharaf. Mewn cerdd a ysgrifennodd Lewys Glyn Cothi â'i law ei hun yn ail hanner 15g, ceir y llinell 'Dros gadair idris gêdy' ('Dros Gadair Idris gwedy'). Oddeutu 1600, cyfeiriodd John Jones, Gellilyfdy, yntau at 'y mynydh neu bhan neu bhoel a elwir Cadeir Idris'.

Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol, datblygodd y ffurf lafar a gynrychiolir gan y sillafiad *cader*. Oherwydd hynny gwelir y ffurf *Cader Idris* mewn dogfennau swyddogol Lladin a Saesneg o ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r Cyfnod Modern Cynnar ac mewn cofnodion Cymraeg a Saesneg mwy diweddar.

Yn y geiriadur *Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex* a gyhoeddwyd yn 1632 gwahaniaethodd John Davies, Mallwyd, rhwng y ddau air *cadair* ('sedd') a *cader* ('caer, amddiffynfa'), gan gyfeirio at 'Cader Idris' a 'Cader Ddinmael'. Dilynwyd y dehongliad hwnnw gan rai geiriadurwyr diweddarach, gan gynnwys Thomas Charles a Titus Lewis. Derbynnir bellach, fodd bynnag, mai sillafiad o ffurf lafar ar *cadair* yw *cader*, ac nad oes sail i'r gred fod *cadair* a *cader* yn ddau air gwahanol. Ond am ei fod yn adlewyrchu'r ynganiad tafodieithol lleol, mae'r sillafiad *Cader Idris* yn gyffredin yn y Gymraeg a'r Saesneg. Ym Mehefin 2016 penderfynodd Parc Cenedlaethol Eryri ddefnyddio'r sillafiad hwnnw o hynny ymlaen. Adlewyrchir y ffurf dafodieithol hefyd yn enw'r ysgol uwchradd leol, Ysgol y Gader.

## Arthur's Seat
Yn y 19g, bu ehangu ar y rheilffyrdd a thrwy hynny ehangu ar y diwydiant twristaidd. Gan fod diwydiant y Brenin Arthur yn denu twristiaid, ceisiwyd honni bod yr enw **Idris** yn ffurf amgen Gymreig am Arthur, ac mae ''Arthur's Seat'' oedd Cader Idris yn y Saesneg.

## Copaon
bawd|300px|chwith|Llyn Cau yn y blaendir a'r Gadair yn y pellter uchaf (dde).
[bawd|300px|[Bryn Brith, Cader Idris]]
chwith|bawd|upright=1.3|Lleoliad y copaon o Ddolgellau i Fachynlleth

|}

## Llwybrau
bawd|300px|Y Gadair
Ymhlith y llwybrau ar y Gader ceir:

;Llwybr Pilin Pwn
Yn ôl yr awdures Bethan Gwanas yn ei llyfr *Y Mynydd Hwn*, y llwybr mwyaf poblogaidd yw Llwybr Pilin Pwn sef yr un a adnabyddir yn Saesneg fel y "*Pony Track*". Mae'n cychwyn o Ddolgellau ac yn golygu 2,000 troedfedd o ddringo mewn 5&nbsp;km.

;Llwybr Minffordd
Llwybr sy'n dechrau ger Llyn Myngul ac sy'n mynd heibio Llyn Cau. Ei hyd yw 4.4 cilometr (2.7 milltir).

;Llwybr Madyn
Mae Llwybr Madyn (neu Llwybr y Llwynog; "*Foxes Path*" yn Saesneg) yn llwybr 3.8 kilometr (2.4 milltir) o hyd sy'n cynnwys dringo 310 metr o gerrig mân (sgri). Dyma'r llwybr mwyaf uniongyrchol ond mae'r rhan olaf yn dioddef o erydu am ei fod mor boblogaidd.
bawd|300px|Panorama o Gadair Idris

## Hen benillion
Ceir sawl un o'r Hen Benillion sy'n ymwneud â Chadair Idris:

:Os oes coel ar bennau'r moelydd,
:Buan daw yn chwerw dywydd;
:Pan fo niwl ar Gadair Idris,
:Yn ei thŷ ceir Lowri Lewis.

:Pe bae Cader Idris Fawr
:Yn siwgwr gwyn o'i phen i lawr,
:A dail y coed i gyd yn de,
:Cystal gwlad drachefn â'r dre.

## Gweler hefyd
* Cader
* Caer Idris, bryngaer ar Ynys Môn.
* Idris Gawr
* Llech Idris, maen hir ger Trawsfynydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwybodaeth am ddringo Llwybr Minffordd i ben Cader Idris  ar wefan Parc Cenedlaethol Eryri

Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Categori:Dolgellau
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Meirionnydd
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri