open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwrel

Infertebratau morol yn y dosbarth *Anthozoa* o'r ffylwm *Cnidaria*. Fel arfer maen nhw'n byw mewn cytrefi, gyda phob unigolyn yn goiau perffaith o'i gilydd, a elwir yn ‘polypiaid’, sy'n ddim mwy nag ychydig genitmetrau ac sy'n debyg i sach bychan o ran ei siâp. Mae'r grŵp yn cynnwys adeiladwyr y rîff gwrel (hefyd creigres gwrel) a geir yng nghefnforoedd y trofannau, sy'n secretu (neu'n 'poeri') calsiwm carbonad sy'n caledu'n ysgerbwd. Mae gan y cwrel hwn dentaclau o gwmpas ei geg.

Dros genedlaethau lawer, mae'r cytrefi hyn yn ffurfio'n un ysgerbwd mawr, ac mae hyn yn nodweddiadol o'r rhywogaeth hon. Creir y pennau bychan drwy i'r polypiaid atgenhedlu anrhywiol. Mae cwrel hefyd yn atgenhedlu'n rhywiol drwy silio (*spawn*): mae polypiaid o'r un rhyw yn gollwng gametau ar yr un pryd dros gyfnod o tua 24 awr, pan fo'r lleuad yn llawn.

## Gweler hefyd
*Riffiau

## Cyfeiriadau
Categori:Anthozoa
Categori:Bioleg forol
Eirlys Britton

Actores ac athrawes Gymraeg yw **Eirlys Britton** (ganwyd 1949). Mae'n adnabyddus am chwarae Beth yn *Pobol y Cwm*.

## Bywyd cynnar
Cafodd ei geni yng Nghaerdydd. Mae'n chwaer i Charli Britton, cyn-ddrymiwr Edward H Dafis. Roedd yn un o ddisgyblion cyntaf Ysgol Gyfun Rhydfelen, Pontypridd a graddiodd mewn Drama o Goleg y Drindod, Caerfyrddin.

## Gyrfa
Bu'n athrawes yn Ysgol Heol y Celyn ger Pontypridd. Yn 1980 sefydlodd Dawnswyr Nantgarw gyda chydweithwyr a staff yr ysgol ac ers hynny bu'n rhoi ei amser fel hyfforddwraig dawnsio gwerin. Yn Eisteddfod 2005 derbyniwyd hi a'i gŵr i Orsedd y Beirdd yn Urdd Derwydd er Anrhydedd am eu cyfraniad aruthrol a nodedig i hyrwyddo dawnsio gwerin. Derbyniodd Fedal Goffa Syr T H Parry-Williams yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012 am ei chyfraniad gwirfoddol yn ardal Pontypridd, yn enwedig wrth weithio gyda phobl ifanc.

Yn y 1990au gadawodd ddysgu llawn amser i bortreadu Beth James (Leyshon gynt) yn *Pobol y Cwm* am ddeng mlynedd rhwng 1994 a 2004.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Rhestr o ddinasoedd Denmarc yn ôl poblogaeth

**Rhestr o ddinasoedd Denmarc yn ôl poblogaeth**

*Copenhagen 528,208
*Aarhus 242.914
*Odense 166,305
*Aalborg 102,312
*Frederiksberg 96,718
*Esbjerg 71,459
*Gentofte 71,052
*Gladsaxe 64,102
*Randers 60,227
*Kolding 57,087
*Horsens 52,998
*Lyngby-Taarbæk 51,887
*Vejle 50,832
*Hvidovre 49,724
*Roskilde 46,701
*Helsingør 46,125
*Herning 45,890
*Silkeborg 42,396
*Næstved 41,729
*Greve Strand 40,762
*Tårnby 40,045
*Fredericia 39,513
*Ballerup 38,760
*Rødovre 36,233
*Viborg 35,656
*Køge 34,937
*Holstebro 34,024
*Brøndby 33,588
*Taastrup 32,260
*Slagelse 31,918
*Hillerød 29,951
*Albertslund 27,457
*Sønderborg 27,194
*Svendborg 27,113
*Herleva 26,462
*Holbæk 27,157
*Hjørring 24,892
*Hørsholm 23,814
*Frederikshavn 23,331
*Glostrup 21,296
*Haderslev 21,293
*Nørresundby 21,120
*Ringsted 20,767
*Ølstykke-Stenløse 20,648
## Cyfeiriadau
Categori:Demograffeg Denmarc
Categori:Dinasoedd Denmarc
Categori:Rhestrau dinasoedd Ewrop
Rhestr dinasoedd, trefi a phentrefi Andorra

Mae hon yn **restr o ddinasoedd, trefi a phentrefi yn Andorra**. Mae'r wlad, wedi'i rannu i 7 o blwyfi, sy'n cynnwys 44 *poblacions* (h.y. trefi a phentrefi) 

## Rhestr
bawd|dde|250px|Map o Andorra
[bawd|dde|250px|[Encamp]]
[bawd|dde|250px|[Pas de la Casa]]

1. Mae Les Escaldes ac Engordany yn gyn bentrefi ac erbyn hyn mae Escaldes-Engordany yn un *poblacion*.

## Trefi mwyaf
O 2011-12-31, Fynhonnell: CityPopulation
## Cyfeiriadau
Categori:Andorra
Categori:Rhestrau dinasoedd Ewrop
Rhestr o ddinasoedd Albania

250px|bawd|Map o **Albania**
[bawd|dde|250px|[Tirana]]
[bawd|dde|250px|[Berat]]
Dyma **restr o ddinasoedd Albania**. Prifddinas Albania yw Tirana 

## Cyfeiriadau
Categori:Albania
Categori:Rhestrau dinasoedd Ewrop
Rhestr o ddinasoedd yn Awstralia yn ôl poblogaeth

**Rhestr o Ddinasoedd** yn ôl poblogaeth yn Awstralia.

## Dinasoedd yn ôl poblogaeth 
[bawd|300px|[Sydney NSW]]
[bawd|300px|[Melbourne VIC ]]
[bawd|300px|[Brisbane QLD ]]
[bawd|300px|[Perth, Gorllewin Awstralia]]
[bawd|300px|[Canberra ACT]]
[bawd|300px|[Townsville QLD]]

# Sydney, De Cymru Newydd - 4,504,469 
# Melbourne, Victoria - 3,995,537
# Brisbane, Queensland - 2,004,262 
# Perth, Gorllewin Awstralia - 1,658,992 
# Adelaide, De Awstralia - 1,187,466 
# Gold Coast-Tweed Queensland/De Cymru Newydd - 577,977 
# Newcastle, De Cymru Newydd - 540,796 
# Canberra-Queanbeyan Tiriogaeth Prifddinas Awstralia/De Cymru Newydd - 403,118 
# Canberra Tiriogaeth Prifddinas Awstralia - 351,868 
# Wollongong, De Cymru Newydd - 288,984
# Sunshine Coast Queensland - 245,309 
# Greater Hobart, Tasmania - 212,019 
# Geelong, Victoria - 175,803 
# Townsville, Queensland - 168,402 
# Cairns, Queensland - 147,118 
# Toowoomba, Queensland - 128,600 
# Darwin, Tiriogaeth y Gogledd - 124,760 
# Launceston, Tasmania 105,445 
#  Albury-Wodonga De Cymru Newydd/Victoria - 104,609

Awstralia
Categori:Demograffeg Awstralia

Dinasoedd yn ôl poblogaeth
Awstralia
Rhestr dinasoedd Armenia

bawd|225px|Map Armenia
Dyma **restr o ddinasoedd a phrif drefi Armenia yn ôl eu poblogaeth**.

## Rhestr
## Ffynonellau 
Cyfrifiad Armenia 2011 

## Cyfeiriadau
Categori:Armenia
Categori:Rhestrau dinasoedd Ewrop
Riff

[bawd|Riff ym [Brasil|Mrasil]]
Ardal o garreg, tywod, cwrel neu ddeunydd tebyg ydy **riff** (o fewn daeareg ceir hefyd 'creigres'), sydd i'w ganfod o dan wyneb y dŵr, ac sydd weithiau'n ffurfio gwely'r môr.

Mae llawer o rffiau'n cael eu creu drwy i dywod gael ei dyddodi mewn modd anfiotig neu drwy i rym tonnau'r môr dreulio a llyfnu'r graig, neu drwy brosesau naturiol eraill. Y math mwyaf nodedig o riff ydy'r riff cwrel a geir mewn moroedd trofannol a greir drwy brosesau biotig, ac a ddomineiddir gan gwrel ac algâu calchog; ceir hefyd riffiau wystrus. o'r amrywiaeth eang o algâu, y prif adeiladwr riffiau ydyw'r 'Alga Coralline'.

Ceir riffiau artiffisial hefyd e.e. pan fo llong yn suddo i waelod y môr, ac weithiau mae'r botanegydd yn suddo cychod yn bwrpasol i greu gwarchodfa ar gyfer amrywiaeth eangu o organebau fel pysgod.

## Cyfeiriadau
Categori:Creigiau
Categori:Daearyddiaeth arfordirol
Categori:Eigioneg
Categori:Ynysoedd
Rhestr dinasoedd Awstria

[bawd|250px|[Fienna, Prifddinas Awstria]]
[bawd|250px|[Graz]]
[bawd|250px|[Linz]]
[bawd|250px|[Salzburg]]
[bawd|250px|[Innsbruck]]
[bawd|250px|[Klagenfurt]]
[bawd|250px|[Sankt Pölten]]
[bawd|250px|[Bregenz]]
[bawd|250px|[Eisenstadt]]
[bawd|250px|[Krems an der Donau|Krems]]
[bawd|250px|[Villach]]
[bawd|250px|[Steyr]]

Dyma **restr o ddinasoedd a threfi yn Awstria** gyda phoblogaeth o dros 10,000 o drigolion. Mae prifddinasoedd y daleithiau yn cael eu dangos mewn print trwm.

## Rhestr
## Cyfeiriadau
Categori:Awstria
Categori:Rhestrau dinasoedd Ewrop
Rheilffordd ysgafn Weston Point

Roedd **Rheilffordd ysgafn Weston Point**, yn Runcorn, Swydd Gaer, un o'r rheilffyrdd olaf cynlluniwyd gan Cyrnol Holman Fred Stephens. Bodolodd mwyafrif y seidins yn barod, yn rhan y rhwydwaith o ffatrioedd yn ardal y dociau, ond oherwydd problemau prynu tir doedd dim cysylltiad â phrif lein y Rheilffordd Llundain a Gogledd Orllewin tan 1920. Wedyn roedd rhaid cryfhau cledrau'r seidins ar gyfer cerbydau trymach. Agorwyd y seidins ym 1922. Defnyddir y lein hyd at heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn Swydd Gaer
Weston Point
Rhestr dinasoedd Bosnia a Hertsegofina

[bawd|250px|[Sarajevo Dinas mwyaf Bosnia-Hertsegofina]] 
[bawd|250px|[Banja Luka]]
[bawd|250px|[Tuzla]]
[bawd|250px|[Zenica]]
[bawd|250px|[Mostar]]

Mae hon yn restr o ddinasoedd a threfi gyda dros 10,000 o drigolion (neu is os oes gan y fwrdeistref dros 30,000 o drigolion) ym Mosnia a Hertsegofina.

## Rhestr
## Cyfeiriadau
Categori:Bosnia a Hertsegofina
Bosnia Hertsegofina
Rhestr dinasoedd Belarws

Mae'r canlynol yn rhestr o **ddinasoedd a threfi ym Melarws**. Nid oes gan Belarwseg na Rwseg geiriau sy'n gwahaniaethu rhwng y geiriau Cymraeg *Tref *a *Dinas*,. Mae'r gair *Horad* (Belarwseg: горад, Rwseg: город) yn cael ei ddefnyddio ar gyfer y ddau. Ond mae cyfraith Belarws yn dosrannu'r adrannau trefol mewn hierarchaeth tair lefel:
*Prifddinas - Minsk;
*Tref ordinhad *voblasć* (Belarwseg: город абласнога падпарадкавання, Rwsieg: город областного подчинения) - ardal drefol â phoblogaeth o ddim llai na 50,000; gyda chorff llywodraeth leol a elwir yn Gyngor Dirprwyon (Belarwseg: Савет дэпутатаў, Rwseg: совет депутатов) a phwyllgor gweithredol (Belarwseg: камітэт выканаўчы, Rwseg: исполнительный комитет).
*Tref ordinhad *Rajon* (Belarwseg: горад раённага падпарадкавання, Rwsieg: город районного подчинения) - ardal drefol â phoblogaeth o fwy na 6,000; efallai bydd ganddi gorff o lywodraeth leol (Belarwseg: Савет дэпутатаў, Rwseg: совет депутатов) a phwyllgor gweithredol (Belarwseg: камітэт выканаўчы, Rwseg: исполнительный комитет bydd ar yr un lefel a chynghorau gwledig.

## Rhestr 
## Cyfeiriadau
Categori:Belarws
Categori:Rhestrau dinasoedd
Ffantasi erotig

[bawd|350px|Un o luniau [Édouard-Henri Avril: ffantasi'r dyn yn y blaendir ydy'r hyn dani'n weld yn y cefn.]]

Delwedd yn yr meddwl, neu ddychymyg person ydy '*Ffantasi erotig*sydd hefyd yn medru bod yn *genre* llyfr, meddalwedd, ffilm ayb. Mae'n batrwm o feddyliau sy'n medru cynhyrfu teimladau rhywiol person, a dyna yw ei fwriad.

Gall y ffantasi bara eiliadau e.e. drwy weld llun, ffotograff neu wrthrych, neu fe all bara am amser hwy e.e. llenyddiaeth, catwn neu stori erotig fel hentai neu ffilm bornograffig. Gall unrhyw beth sy'n cynhyrfu person yn rhywiol yn medru arwain at ffantasi erotig, a cheir llawer iawn o wahanol fathau, o ddychmygu gwisgo dillad lledr neu rwber i gyfathrach rywiol.

Math o ffantasi rhywiol meddal ydy *Ecchi* (*エッチ*), sef y gair Japani am 'fochaidd' neu 'fufur' ac o fewn *ecchi* sy'n reit boblogaidd o fewn manga Shōnen, manga Seinen ac anime harem gan ei fod yn deilio gyda rhyw meddalach na hentai e.e. dillad isaf merched. Yn yr 1960au, roedd y gair yn golygu "rhyw" yn yr ystyr cyffredinol, ond erbyn 1965, roedd hyd yn oed plant oed cynradd yn defnyddio'r gair *etchi kotoba* am "rhywiol". Yn y 1980au roedd yn golygu caru (*etchi suru*) (*to [make] love*). Mae debygol i'r gair darddu o symbol cyntaf  y gair  ,

Anaml mae'r ffantasi yn troi'n reality, fodd bynnag. Mae na dabŵ ar y ffantasi fel arfer, sy'n rhwystro cymdeithas rhag trafod pethau fel hyn. Y gyfaddawd ydy chwarae rôl, ac mae hyn yn ffordd i'r person gogio mae person arall ydyw, ac felly mae ei gydwybod yn ei brocio llai gan fod chwarae rôl yn fwy derbyniol gan gymdeithas. Gall y ffantasi fod yn brofiad positif neu yn brofiad negatif. Yn aml, mae'n digwydd oherwydd i'r person gael ei greithio'n seicolegol yn y gorffennol. Mae'r Beibl yn gwahardd ffantasi erotig neu rywiol yn Mathew 5:28.

## Llenyddiaeth a chelf
Mae'r term hefyd yn gallu golygu *genre* o lenyddiaeth, ffilm, neu waith celf erotig. Yn enw 'celf' yn aml, mae rhai ffantasiau erotig yn dderbyniol, ond a fyddai yn cael eu gwahardd y tu allan i'r llwyfan. Engheifftiau o hyn ydy *Business Is Business* (1971) ac *Amarcord* (1973), *American Beauty* (1999).

## Ffantasiau cyffredin
[bawd|275px|Y ffantasi rhywiol mwyaf cyffredin i wryw a benyw ydy [Rhyw geneuol.]]
Mae ffantasiau erotig yn digwydd yn gyffredinol, drwy'r byd, ondmae na wahaniaeth yn y math o berson: oedran, rhyw, gogwydd rhyw a chymdeithas. Oherwydd rhesymau seicoleg a thabŵ mae rhai pobl yn amharod i ddatgelu eu teimladau a'u ffantasiau, ac felly mae unrhyw ymchwil yn syrthio'n glep ar ei wyneb. Ond mae'r ymchwil gorau yn datgan mai'r tri prif ffantasi ydy: ailfyw pleser rhywiol yn y gorffennol, dychmygu rhyw gyda phartner persennol a dychmygu rhyw gyda phartner rhywun arall. Yna daw: rhyw geneuol, rhyw mewn lleoliad rhamantus a pwer dros eraill / rhyw yn groes i ewyllus person.

## Cyfeiriadau
Categori:Celf erotig
Categori:Ecchi
Categori:Erotica
Categori:Pornograffi
Categori:Llenyddiaeth erotig
R. Alun Evans

Darlledwr, awdur a gweinidog o Gymru oedd y Parchedig Ddr **R. Alun Evans** (7 Medi 1936 – 20 Awst 2023).

## Bywyd cynnar
Magwyd **Robert Alun Evans** yn Llanbrynmair yn fab i'r Parchedig Robert Evans, a derbyniodd ei addysg yn Nyffryn Dyfi. Graddiodd yn y Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor.

## Gyrfa
Fe'i hordeiniwyd yn weinidog yn Seion Llandysul, cyn troi at fyd darlledu. Ymunodd ag Adran Grefydd BBC Cymru yn 1964. Cafodd yrfa amrywiol gyda'r BBC - roedd yn cyflwyno'r rhaglen gylchgrawn dyddiol *Heddiw* o 1969–1979, ac yn ystod y cyfnod hwn bu hefyd yn sylwebu ar seremonïau'r Eisteddfod Genedlaethol. ac fe gawsant ddau o blant, y cyfarwyddwr Rhys Powys a'r ddarlledwraig Betsan Powys.

### Marwolaeth a theyrngedau
Bu farw ar brynhawn sydd Sul, 20 Awst 2023 yn ei gartref ac yng ngofal ei deulu. Talwyd nifer o deyrngedau iddo. Cafwyd datganiad gan yr Eisteddfod Genedlaethol: "Roedd R Alun Evans yn fodern ei weledigaeth, ac roedd ein sgyrsiau wastad yn gyfle i gamu'n ôl ac ystyried ei syniadau a'i farn."

Dywedodd Rhuanedd Richards, Cyfarwyddwr BBC Cymru: "Roedd R Alun Evans yn ddarlledwr crefftus a chraff; yn gawr ac yn arloeswr ymhlith darlledwyr Cymru dros sawl degawd a chanddo'r gallu unigryw hwnnw i greu agosatrwydd arbennig gyda'i gynulleidfa. Fe dorrodd dir newydd mewn sawl maes yn y byd darlledu."

Soniodd ei ffrind, yr Athro Derec Llwyd Morgan am ei ddylanwad mewn sawl maes arall, megis golygu ac ysgrifennu llyfrau a'i wahanol swyddogaethau gyda'r Eisteddfod Genedlaethol. "Cyn i'r Orsedd rai blynyddoedd yn ôl gymryd at seremoni'r Fedal Ryddiaith, Alun oedd yn ei llywio hi bron bob blwyddyn, fel y llywiai'r Daniel Owen, a mi roedd o'n gwneud popeth yn raenus, gynhesol."

Yn Eisteddfod 2024, cyhoeddwyd y byddai gwobr arbennig yn cael ei roi er cof amdano. Bydd y wobr yn cydnabod cyfraniad mewn bro i fywyd a diwylliant Cymru, ac yn cael ei gyflwyno am y tro cyntaf yn Eisteddfod Wrecsam 2025.

## Cyhoeddiadau
* *Stand By!* (Cofiant Sam Jones, BBC, 1998)
* *Y Rhuban Glas* (cefndir un o brif gystadleuthau yr Eisteddfod Genedlaethol)
* *Bro a Bywyd: Iorwerth Cyfeiliog Peate 1901-1982* (Barddas, 2003)
* ''Y Llwyd o'r Bryn'' (Bywgraffiad Llwyd o'r Bryn, 2008)
* *Rhwng Gwyl a Gwaith* (golygydd sgyrsiau radio; Gwasg Gee)
* *Sglein* (gol. sgyrsiau radio; Gwasg Gee 1992-1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Darlledwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
John Ingleby

Arlunydd topograffyddol a arbenigai mewn cynhyrchu golygfeydd bychain mewn dyfrlliw oedd **John Ingleby** (1749 – 1808). Brodor o Helygain, Sir y Fflint, ydoedd a chyhoeddwyd ei waith fel darluniau yng nghyfrolau Thomas Pennant (1726-1798). Bu farw yn 1808 yn ei fro enedigol a noda cofnodion y plwyf ei alwedigaeth fel 'limner'. Roedd 'limner' yn enw a roid ar grefftwyr oedd yn gweithio ar raddfa fechan, efallai ar ddarluniau miniatur, ac yn dynodi arlunydd-grefftwr oedd wedi sefydlu enw iddo'i hun.

Gwelir crefft Ingleby ar ei orau yn ei drefluniau bychain lle mae ei allu i nodi manylion pitw  wedi rhoi inni gofnodion unigryw a phwysig o fywyd trefol Gogledd Cymru. Nodweddir ei ddarluniau gan liwio gwastad mewn dyfrlliw ysgafn tryloyw.

## Rhestr o luniau
Mae mwyafrif y gwaith a gedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn darlunio golygfeydd yng Ngogledd Cymru. Dyma'r casgliad:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P170 wd:Q21727807 . ?item wdt:P31 wd:Q3305213 }
|links=text
|sort=label
|columns=number:#,P18:Delwedd,label:Teitl y llun,P571:Dyddiad,P195:Casgliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1808
Categori:Pobl o Sir y Fflint
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Francis Ormsby-Gore, 6ed Barwn Harlech

Gwleidydd oedd **Francis David Ormsby-Gore, 6ed Arglwydd Harlech** (13 Mawrth 1954 – 1 Chwefror 2016). Yn Mai 2011, bu Lord Harlech a'i ferch mewn achos o yrru'n beryglus ym Mhenrhyndeudraeth a chafodd yr achos gryn sylw gan y cyfryngau.
* Jasset David Cody Ormsby-Gore - yn astudio ar hyn o bryd yn Central St Martins
* Tallulah Sylva Maria Ormsby-Gore - yn byw yn Llundain, astudiodd yn Academi Ffilm Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Barwniaid Harlech
Y Stiwt, Rhosllannerchrugog

bawd|260px|Theatr y Stiwt

Canolfan cymunedol celf yn Rhosllannerchrugog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Y Stiwt**. Fe'i lleolir yn adeilad Institiwt y Glowyr a agorwyd ym 1926. Rhwng 1924 a 1926 penderfynodd Sefydliad Lles y Glowyr fod ceiniog yn cael ei chodi am bob tunnell o lo oedd yn cael ei godi o lofeydd lleol, a chodwyd bron i £18,000 ar gyfer codi'r adeilad. Ar ôl hynny roedd cost cynnal a chadw'r Stwit yn dod drwy dynnu dwy geiniog yr wythnos o gyflogau'r glowyr.

Hyd at 1977 roedd iddo sawl pwrpas gwahanol: sinema, theatr, neuadd gyngerdd, canolfan snwcer, ddawnsio ac yn glwb cymdeithasol. Caewyd y Stiwt ym 1977 a phenderfynodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam ddymwchel yr adeilad ym 1985, ond cafwyd ymgyrch i'w achub ac ailagorwyd y Stiwt ar ôl ymdrechion lleol a grant o £2.1 miliwn gan Gronfa Etifeddiaeth y Loteri ym 1999.

Mae'n adeilad rhestredig (Gradd II*).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Stiwt

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1926
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Wrecsam
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Theatrau Cymru
Colin Reynolds

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Colin Reynolds**. Reynolds oedd â'r record am chwarae’r nifer fwyaf o gemau’n Uwch Gynghrair Cymru gyda 528 o gemau rhwng 1992 a 2009. Chwaraeodd am dros ddegawd i'r Drenewydd cyn symud i Gaersws ac yna Aberystwyth.

Cafodd Reynolds ei urddo'n aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru ym mis Hydref 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Tref Aberystwyth
Categori:Aelodau Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru
Gwylliaid llwyni Awstralia

bawd|330px| *Bushrangers, Victoria, Australia*, 1852 olew ar gynfas gan William Strutt 1887
Roedd y **Gwylliaid Llwyni ** (en: *bushrangers*) yn lladron oedd yn byw ar dir prysglwyn Awstralia (y Bwsh). Cafodd dros 2,000 o bobl eu disgrifio fel *bushrangers* gan y wasg, roedd y rhan fwyaf ohonynt yn lladron a throseddwyr cyffredin. Daeth ychydig o wylliaid llwyni yn enwog, gan cael eu cyfrif fel arwyr llên gwerin eu gwlad. Maent yn rhan o hanes hir o droi dihirod yn arwyr, megis yn hanesion Robin Hood a Dick Turpin yn Lloegr, Jesse James a Billy the Kid yn yr Unol Daleithiau, neu Gwylliaid Cochion Mawddwy a Twm Siôn Cati yng Nghymru.

## Hanes 
Cafodd y  gair *bushranger* ei ddefnyddio gyntaf yn Awstralia yn y flwyddyn 1805 i ddisgrifio tri dyn a oedd wedi rhwystro cert ger Sydney er mwyn dwyn. Wedi hynny bu'r gair yn cael ei ddefnyddio ar gyfer troseddwyr a oedd yn ymosod ar bobl ar y ffyrdd neu yn y bwsh (cefn gwlad Awstralia) ystyr tebyg i *Leidr pen ffordd* yng ngwledydd Prydain. Daw'r bathiad Cymraeg o erthygl yn adrodd hanes safiad olaf Ned Kelly yn y Papur Baner ac Amserau Cymru ym mis Medi 1880.

## Gwylliaid Enwog
*Joe Byrne
*Martin Cash
*John Dunn
*Ben Hall
*Frank Gardiner
*John Gilbert
*Steve Hart
*Dan Kelly (brawd Ned isod)
*Ned Kelly
*Moondyne Joe (enw iawn - Joseph Bolitho Johns)
*John O'Meally
*Harry Power
*Captain Moonlight (enw iawn - Andrew George Scott)
*Captain Thunderbolt (enw iawn - Frederick Ward)
*Michael Howe
*Charles Russell ("Black Douglas")

Joe Byrne.jpg|Joe Byrne
Dunn the bushranger.jpg|John Dunn
Ben Hall Bushranger.jpg|Ben Hall
Moondyne Joe.jpg|Moondyne Joe
Ned Kelly in court.jpg|Ned Kelly
File:Andrew George Scott, alias Captain Moonlite.jpg|Captain Moonlite
Frederick Wordsworth Ward.jpg|Captain Thunderbolt

## Diwylliant poblogaidd
Yn yr un modd ag y mae troseddwyr Americanaidd yn ymddangos mewn nifer o ffilmiau, llyfrau, cerddoriaeth a theledu diwylliant Gorllewinol Gwyllt America, bu'r gwylliaid llwyni yn ymddangos yn rheolaidd mewn llenyddiaeth, ffilm, cerddoriaeth a theledu Awstralia. Mae'r rhain yn cynnwys:
**Robbery Under Arms*, nofel gan Thomas Alexander Browne (o dan y ffugenw Rolf Boldrewood) a gyhoeddwyd fel cyfres yn y *Sydney Mail* rhwng 1882 a 1883. sef disgrifiad ffuglen cynnar o fywyd a gweithredoedd gwylliaid a fu'n sail i nifer o ffilmiau a chyfres deledu.
*Y ddrama fawr gyntaf  a ysgrifennwyd, a gyhoeddwyd ac a gynhyrchwyd yn Awstralia oedd *The Bushrangers* gan Henry Melville.
*Ned Kelly Oedd testun y ffilm hir cyntaf, *The Story of the Kelly Gang*, a gyhoeddwyd ym 1906. 
*Ym 1970 bu Mick Jagger o'r grŵp pop The Rolling Stones yn chware rhan Ned Kelly  mewn ffilm
*Bu Dan Morgan yn destun ffilm ym 1976, *Mad Dog Morgan* , gyda Dennis Hopper yn chware rhan y gwylliad.

## Cyfeiriadau
Categori:Troseddwyr
Categori:Hanes Awstralia
Categori:Llên gwerin Awstralia
Parth cyhoeddus

Pan fo gweithiau sydd a'u hawliau deallusol wedi dod i ben, yn anaddas, neu wedi eu hildio (neu eu 'fforffedu'), gellir dweud eu bod yn y '*parth cyhoeddus*.

## Enghreifftiau 
[bawd|120px|chwith|Logo [Comin Creu: sy'n dynodi'r parth cyhoeddus.]]

Er enghraifft, oherwydd eu hoedran, mae hawlfraint gweithiau Dafydd ap Gwilym a Shakespeare wedi dod i ben ers blynyddoedd, ac felly yn y parth cyhoeddus. 

Ceir hefyd gorff o weithiau mae eu hawduron (neu berchnogion) wedi ildio eu hawlfraint. Ni ddefnyddir y term 'parth cyhoeddus' pan fo'r gwaith yn cadw 'hawliau dros ben' (neu *residual rights*) h.y. fe ganiateir defnyddio'r gwaith, ond cedwir yr hawliau gan ei berchennog, gan ei ryddhau "dan drwydded" neu "gyda chaniatâd"; mae *Copyleft* yn enghraifft o hyn.

Mae deddfau hawlfraint yn gwahaniaethu o wlad i wlad: gall gwaith fod yn y parth cyhoeddus mewn un wlad ond dan amodau hawliau mewn gwlad arall.

## Gweler hefyd
*Cynnwys rhydd
*Cyfraith hawlfraint yr Unol Daleithiau

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfraith hawlfraint
Albert Westhead Pryce-Jones

Cyn ŵr busnes a phêl-droediwr o Gymru oedd **Albert Westhead Pryce-Jones** OBE (26 Mai 1870 – 17 Awst 1946). Llwyddodd i ennill Cwpan Cymru gyda'r Drenewydd yn ogystal ag ennill 1 cap dros Gymru ym 1895.

## Bywyd cynnar
Roedd Pryce-Jones yn fab i Syr Pryce Pryce-Jones, perchennog busnes gwerthu drwy'r post y *Royal Welsh Warehouse* ac Aelod Seneddol Bwrdeistref Trefaldwyn. Cafodd Pryce-Jones ei addysg yn Ysgol Amwythig lle roedd yn gricedwr a phêl-droediwr o fri. Ym 1889 aeth i astudio yng Ngholeg Clare, Caergrawnt lle cynrychiolodd Prifysgol Caergrawnt mewn pêl-droed a tenis yn ogystal â bod yn gapten ar dîm criced y Coleg. ac yn yr un tymor casglodd ei unig gap rhyngwladol wrth chwarae dros Gymru mewn gêm gyfartal 1-1 yn erbyn Lloegr yn y Queen's Club, Llundain.

## Bywyd busnes
Ar ôl gadael y Brifysgol, ymunodd â busnes ei dad yn Y Drenewydd. Roedd Pryce-Jones hefyd yn aeod o'r Fyddin Diriogaethol fel swyddog yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig.. Ym 1911 symudodd i Calgary yng Nghanada ym 1911 er mwyn sefydlu cangen o'r RWW yn y ddinas a cheisio disodli'r Hudson Bay Company fel prif fusnes masnachol yr ardal.

Aeth y busnes yng Nghanada i'r wal pan adawodd Pryce-Jones er mwyn dychwelyd i Brydain Fawr er mwyn brwydro yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Bu farw ei fab, Reginald 'Rex' Pryce-Jones, yn ystod Brwydr y Somme ar 18 Tachwedd 1916.

## Ymddeoliad
Ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, bu Pryce-Jones yn byw yn Llundain cyn symud i fyw i'r Ariannin ym 1938, lle bu farw ym 1946.

## Gweler hefyd
Ei frodyr:
* Edward Pryce-Jones AS
* Y Cyrnol Henry Morris Pryce-Jones, CB; CVO; DSO, MC; MVO 
* William Ernest Pryce-Jones

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Y Drenewydd
Categori:Genedigaethau 1870
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1946
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd

Eglwys o'r 13g, gyda'i glychau'n un o Saith Rhyfeddod Cymru ydyw **Eglwys yr Holl Saint**, Gresffordd. Cyfeiriodd dogfen hynafol, erbyn hyn ar goll, at yr eglwys, gan ddweud bod Trahaearn ap Ithel ap Eunydd a'i bump brawd wedi sefydlu'r eglwys ac wedi rhoi'r tir ar ei gyfer. Ychwanegwyd ystlys, ymestynwyd y gangell ac ychwanegwyd claddgell yn 14g.
bawd|chwith|260px
bawd|chwith|260px

Dymwchwelwyd yr hen eglwys yn 15g, ac adeiladwyd yr eglwys bresennol. Cadwyd rhannau'n unig o'r waliau gorllewinol a dwyreiniol. Adeiladwyd yr eglwys gyda thywodfaen o ardal Cefn. Tu mewn yr eglwys mae corffddelw, Madog ap Llywelyn ap Gruffudd, yn fwy na thebyg. Hefyd, mae cerflun hynafol o Atropos ar hen allor Rhufeinig, cerflun o Syr David Hanmer (tad yng nghyfraith i Owain Glyn Dŵr) a llechen ar gof Goronwy ap Iorwerth. Yn ymyl y drws gogleddol, mae cofeb i'r 266 o fechgyn lleol a laddwyd yn nhrychineb Gresffordd

Yn ôl hen rigwm, mae clychau'r eglwys yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

## Gweler hefyd
* Sion Trefor (m. 1589)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr eglwys 

Gresffordd
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam
Gresffordd
Microceffali

Arwydd neu rybudd pendant o afiechyd niwrolegol yw **microceffaliy**, ond oherwydd nad yw gwyddoniaeth hyd yma'n ei ddeall yn iawn, nid oes un diffiniad absoliwt o'r afiechyd, hyd yma (2016). Mae *microceffali* fel arfer yn cyfeirio at benglog llai na'r cyffredin.

Gall fod yn gynhwynol (h.y wedi ei amlygu cyn yr enedigaeth) neu fe all ddatblygu wedi'r enedigaeth. Mae'n bosibl fod penglog llai na'r cyffredin yn digwydd gan nad yw'r ymennydd wedi datblygu i'w lawn dwf, neu o syndrom a gysylltir gyda chromosomau abnormal. Mae bosibl mai mwtad *homozygous* o fewn un o'r genynnau *microceffalin* sy'n achosi microceffali.

Wedi i'r Unol Daleithiau America ffrwydro bomiau atomig *"Little Boy"* ar Hiroshima a *"Fat Man"* ar Nagasaki, esgorodd nifer o ferched ar blant a oedd yn dioddef o microceffali. Microceffali yw'r unig 'afiechyd' genynnol a ganfyddwyd ym mhlant Hiroshima a Nagasaki.

## Symtomau
bawd|Babi gyda Microceffali (chwith) o'i gymharu gyda babi gyda phenglog normal ar y dde.
Mae'r plentyn newyddanedig sydd â microceffali arno yn amlwg yn wahanol, o ran siâp ei ben. Yn sgil hyn mae diffygion deallusol yn gyffredin. Effeithir symudiadau hefyd, ymhen hir a hwyr. Er gwaetha cyfyngiad ym maint siâp y pen, mae'r wyneb yn parhau i dyfu'n normal, heb lawer o dalcen. Yn ystod glasoed, mae cymhareb pen/taldra'r corff yn cael ei hamlygu h.y. mae'n fwyfwy amlwg fod y pen yn llai nag arfer; gall ymdebygu i gorrach. Yn aml, mae llafaredd yn datblygu'n hwyrach nag arfer.

## Geirdarddiad
Daw'r gair o'r Lladin Newydd *microceffalia*, sydd a'i wreiddiau yn yr Hen Roeg μικρός *mikrós* "bach" a κεφαλή *kephalé* "pen"). Ystyr llythrennol "microencephaly" felly yw "pen bach".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* Microcephaly Support Group 
* The Rat People of Pakistan
* NINDS Overview 
* Schlitzie The Pinhead

Categori:Afiechydon
Andrew Thomas (pêl-droediwr)

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Andrew Thomas**. Chwaraeodd dros 400 o gemau i Gaersws yn Uwch Gynghrair Cymru gan arwain y clwb i Gwpan y Gynghrair deirgwaith ac i Ewrop yn Nhlws Intertoto.

Chwaraeodd Thomas i dimau ieuenctid Caersws cyn chwarae i’r clwb am 15 tymor yn Uwch Gynghrair Cymru. O dan y rheolwr Mickey Evans, roedd yn gapten ac yn graig amddiffynnol mewn tîm enillodd Gwpan y Gynghrair yn 2000-01, 2001-02 a 2006-07.

Yn 2002 Thomas oedd capten y clwb pan chwaraeodd Caersws yn erbyn PFC Marek o Fwlgaria, y tro cyntaf i'r clwb ymddangos mewn cystadleuaeth Ewropeaidd. Symudodd Thomas i’r Drenewydd yn 2008 a chwaraeodd i’r clwb am ddau dymor gan orffen ei yrfa wedi chwarae 522 o gemau, yr ail nifer fwyaf o gemau’n holl hanes y gynghrair.

Cafodd ei urddo'n aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru ym mis Hydref 2012.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Y Drenewydd
Categori:Aelodau Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru
Henry Hicks

Meddyg, daearegwr ac aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon oedd **Henry Hicks**, MRCS, FRS (26 Mai 1837 – 18 Tachwedd 1899); roedd hefyd yn Llywydd y Gymdeithas Ddaearegol ac yn aelod o'r Gymdeithas Frenhinol. Maes ei astudiaeth oedd creigiau Cyn-Gambriaidd Ynys Môn, Sir Gaernarfon a Phenfro a chreigiau Defonaidd Dyfnaint a Gwlad yr Haf, gwaddodion ogofâu a gwaddodion Cwaternaidd eraill.

## Magwraeth ac addysg
Fe'i ganed yn Nhyddewi, Sir Benfro ar 26 Mai 1837, a dilynodd ôl traed ei dad am rai blynyddoedd, fel meddyg, gan astudio meddygaeth yn Ysbytu Guy's yn Llundain. Fe'i derbyniwyd i'r *Royal College of Surgeons of England* (MRCS) yn 1862. Dychwelodd adref i weithio fel meddyg yn Nhyddewi tan 1871 pan symudodd i Hendon, Llundain gan arbenigo mewn 'clefydau'r meddwl' gan raddio yn St Andrews yn 1878.

## Daeareg
Ffurfiwyd ei ddiddordeb am greigiau ac amser ym mro ei fagwraeth: Cymru, yn enwedig wedi iddo gyfarfod y Paleontolegydd John William Salter, a weithiai i'r *Geological Survey* ac a wnaeth lawer o waith ar greigiau a ffosiliau yn Ne Cymru.

Yn 1865, gyda Salter, sefydlodd y grŵp Menefaidd (*the Menevian group*) o'r Cyfnod Cambriaidd Canol, a nodweddir gan y trilobit *Paradoxides*. Sgwennodd nifer o bapurau ar greigiau Cambriaidd a Silwraidd, lle disgrifiodd sawl rhywogaeth newydd o ffosiliau. Yna, astudiodd greigiau Cyn-Gambriaidd ardal Tyddewi a disgrifiodd eu creigiau: Dimetiaidd (gwenithfaen) a Phebidiaidd (folcanig). Yna trodd ei drem tuag at greigiau Pleistosen Sir Ddinbych, gan ddatblygu'n arbenigwr mewn creigiau Defonaidd; ef oedd y cyntaf i adnabod nifer o ffosiliau yn y Defnaidd Isaf a'r Morte Silwraidd o Mortehoe yn Nyfnaint.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Daearegwyr y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Meddygon y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Paleontolegwyr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Llawfeddygon o Gymru
Gary Lloyd

Cyn bêl-droediwr gyda'r Barri Caerfyrddin a Llanelli yw **Gary Lloyd**.

Chwaraeodd Lloyd dros 500 o gemau yn Uwch Gynghrair Cymru gan ennill y Bencampwriaeth wyth gwaith yn ogystal â chodi Cwpan Cymru ar bedair achlysur a Chwpan y Gynghrair ar chwe achlysur.

Er cael treial gydag Abertawe, dechreuodd Lloyd ei yrfa’n chwarae i’w glwb lleol, Llanelli cyn ymuno â'r Barri yn Uwch Gynghrair Cymru ym 1994

Chwaraeodd 282 o gemau i’r Barri rhwng 1994 a 2003, sef record ymddangosiadau’r clwb yn yr Uwch Gynghrair, gan ennill y Bencampwriaeth saith o weithiau mewn wyth tymor euraidd gyda’r clwb,  a chipio Cwpan Cymru a Chwpan y Gynghrair bedair gwaith yr un.

Yn dilyn problemau ariannol y clwb, ymunodd â Chasnewydd am dymor ond dychwelodd i Uwch Gynghrair Cymru yn 2004-05 gyda Chaerfyrddin gan ennill Cwpan y Gynghrair am y pumed tro a chyrraedd rownd derfynol Cwpan Cymru yn 2004-05. Daeth awr fwyaf Lloyd i Gaerfyrddin yng Nghwpan UEFA, pan sgoriodd ddwywaith wrth guro Longford Town 5-1 ym muddugoliaeth gynta’r clwb yn Ewrop.

Yn 2006, dychwelodd Lloyd i Lanelli gan ennilly Bencampwriaeth am yr wythfed tro a Chwpan y Gynghrair am y chweched tro yn ei yrfa.

Gwnaeth 29 o ymddangosiadau llawn mewn gemau Ewropeaidd i’r Barri, Caerfyrddin a Llanelli a Lloyd hefyd yw’r unig chwaraewr i gael ei alw i garfan ryngwladol Cymru tra’n dal i chwarae’n y gynghrair genedlaethol, a hynny i wynebu Gwlad Belg yn 1997.

Ym mis Hydref 2012 cafodd Lloyd ei urddo'n aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Tref Y Barri
Categori:Aelodau Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru
Mendocino

bawd|260px|Machlud dros Afon Fawr, Mendocino

Mae **Mendocino** yn bentref ar arfordir Gogledd Califfornia, yn yr Unol Daleithiau. Mae Afon Fawr yn llifo trwy'r pentref.
Cynhyrchir gwin yn yr ardal.
Cynhelir Gŵyl Ffilm pob haf a gwyl cerddoriaeth ym mis Gorffennaf.
Mae Fforest Genedlaethol Mendocino yn cynnwys 913,306 o erwau

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Mendocino

Categori:Aneddiadau Califfornia
Jwrasig

[bawd|310px|Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol' ([CP).]]
Cyfnod daearegol yw'r **Jwrasig** (neu **Jurasig**) sy'n ymestyn am tua 50 miliwn o flynyddoedd - o 201.3± 0.6 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) hyd at 145± 4; sef o ddiwedd y cyfnod Triasig i gychwyn y cyfnod Cretasaidd. Dyma felly y cyfnod a adnabyddir fel canol y gorgyfnod Mesosöig (neu 'Oes yr Ymlusgiaid').

Nodir cychwyn y cyfnod Jwrasig gan y digwyddiad difodiant Triasig-Jwrasig anferthol (Saesneg: *Triassic–Jurassic extinction event*). Bu dau ddigwyddiad pwysig arall yn ystod y cyfnod hwn:
*y Pliensbachian / Toarcian ar ddechrau'r Triasig a'r
*Tithonian Hwyr ar ei ddiwedd.
Fodd bynnag, nid yw'r naill na'r llall yn cael eu rhestru ar "Restr y Pum Difodiant Mawr".

Enwir y Jwrasig ar ôl mynyddoedd y Jura, yn yr Alpau, ble adnabuwyd strata calch o'r cyfnod hwn am y tro cyntaf. Alexander von Humboldt  oedd y daearegydd a wnaeth y dargafyddiad hwn, gan ei alw'n  "Jura-Kalkstein" ('Calchfaen y Jwra') yn 1799. The name "Jura" is derived from the Celtic root **jor* via Gaulish **iuris* "wooded mountain", which, borrowed into Latin as a place name, evolved into *Juria* and finally *Jura*.

Ar ddechrau'r Jwrasig, dechreuodd yr uwch-gyfandir Pangaea ymranu'n ddwy ran: Laurasia i'r gogledd a Godwana i'r de. Oherwydd cynnydd yn yr arfordir ar y blaned, trodd yr hinsawdd o un sych i un gwlyb a llaith, a throdd sawl anialwch cras a diffaith yn goedwigoedd glaw gwyrddlas a llawn bywyd. Daeth y deinosor i ddominyddu'r Ddaear ac ymddangosodd yr aderyn cyntaf yn ystod y Jurasic o gangen tacsonomegol o'r deinosor theropod.

Ymhlith digwyddiadau mawr eraill roedd ymddangosoad y cena goeg (neu'r 'madfall') ac esblygodd y crocodeil o fyw ar y ddaear i fyw mewn dŵr. Yn y môr, roedd yr ichthyosaur a'r plesiosaur ac yn yr awyr, esblygodd y pterosaur.

## Epocau
Ceir tair is-raniad o fewn y cyfnod Jwrasig, a elwir yn epocau:
#Jwrasig Hwyr 
#Jwrasig Canol 
#Jwrasig Cynnar

## Ffawna
### Rhywogaethau morol a dyfrol

File:Leedsi&Liopl DB.jpg|*Pliosaurus* (dde) yn bwlio *Leedsichthys*.
File:Fischsaurier fg01.jpg|Ffosil o *Ichthyosaurus* o'r  Jwrasig Cynnar ar lechen yn ne'r Almaen, gyda chorff siâp dolffin.
File:Muraenosaurus l2.jpg|*Muraenosaurus*
File:JurassicMarineIsrael.JPG|Gastropod gyda chragen ddeuglawr *mytilid* yn sownd ynddo yn ne Israel.

### Rhywogaethau tirol

File:Diplodocus BW.jpg|*Diplodocus* - dros 30 m, sauropod cyffredin ar ddiwedd y cyfnod Jwrasig.
File:Allosaurus BW.jpg|*Allosaurus* - un o ysglyfaethwr mwyaf y cyfnod.
File:Stegosaurus BW.jpg|*Stegosaurus* - un o'r genera hawsaf i'w nabod.
File:Archaeopteryx 2.JPG|*Archaeopteryx*, aderyn cyntefig a esblygodd tua diwedd y cyfnod Jwrasig.

## Gweler hefyd
*Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea.
*Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig a'r Cretasaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfnodau daearegol
Takarunga

bawd|260px|Auckland o gopa Takarunga
Mae **Takarunga** (Saesneg: Mount Victoria) yn 87 medr o uwchder, ac yn sefyll ar ochr ogleddol Harbwr Waitamata, Seland Newydd. Mae golygfeydd bendigedig dros yr harbwr at Auckland. Roedd  pā (pentref) Maori ar y bryn, ac mae olion wedi goroesi. Yn hwyrach, datblygwyd safle milwrol, pan ddisgwylwyd ymosodiad o Rwsia. Mae un adeilad, 'Y Bwncer' yn gartref i glwb gwerin Devonport hyd at heddiw. Mae hefyd Canolfan Ysgrifennu Michael King ar y bryn, i hyrwyddo llenyddiaeth Seland Newydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Llosgfynyddoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
John Disley

Athletwr o Gymru oedd **John Ivor Disley** (20 Tachwedd 1928 – 8 Chwefror 2016). Cystadlodd yn bennaf yn y ras ffos a pherth 3000m cyn cyd-sefydlu Marathon Llundain a dod yn weithgar yn hyrwyddo a rheoli chwaraeon. Ganwyd ym mhentre Corris yng Ngwynedd ac aeth i Ysgol Uwchradd Croesoswallt i Fechgyn cyn astudio yng Ngholeg Loughborough. Sefydlodd bum record Brydeinig yn y ras ffos a pherth a phedwar yn y ras dwy filltir. Sefydlodd record Gymreig mewn chwe pellter gwahanol. Torrodd y record ar gyfer croesi pob copa Cymreig dros 3000 troedfedd.

Cynrychiolodd Gymru ddwywaith yng Ngemau'r Gymanwlad, gan gystadlu yn 1954 a 1958, ond ni enillodd unrhyw fedalau. Swydd Disley oedd dysgu Addysg Gorfforol yn Ysgol Ramadeg Isleworth yn ne-orllewin Llundain.

Disley oedd un o sefydlwyr Marathon Llundain, a gynhaliwyd gyntaf yn 1981, ar ôl iddo redeg Marathon Dinas Efrog Newydd yn 1979 ac edmygu ei lwyddiant. Roedd yn llywydd Ymddiriedolaeth Elusennol Marathon Llundain. Daeth Disley yn is-gadeirydd Cyngor Chwaraeon y DU yn 1974, swydd a wnaeth hyd 1982. Roedd yn un o brif arloeswyr cyfeiriadu yn y DU.

Roedd yn aelod o Oriel Enwogion Chwaraeon Cymru ac yn Llywydd Cymdeithas Eryri.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* John Disley 

Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1952
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Wynedd
Penrhosgarnedd

Pentref ydy **Penrhosgarnedd** (), sy'n rhan o blwyf Pentir, wedi ei leoli i'r de o ddinas Bangor yng Ngwynedd. Mae'r pentref yn cael ei ffinio gan yr A55 i'r de ac yn toddi fewn i Fangor wrth ymyl hen gapel Beulah i'r gogledd. Saif pentref Treborth i'r gorllewin ac ardal Minffordd i'r dwyrain.

Mae adeiladau Ysbyty Gwynedd yn sefyll ynghanol y pentre ac mae swyddfeydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru yma (gynt yn Dŵr Cymru).

Mae gan y pentre gangen o Ferched y Wawr a thîm *Talwrn y Beirdd*.

Mae yna ddwy ysgol gynradd yn y pentre - ysgol ddwyieithog Ysgol Y Faenol ac ysgol benodedig Gymraeg Ysgol y Garnedd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl nodedig
* Prifardd Llion Jones
* Ffion Dafis
* Owain Tudur Jones
* Casi Wyn

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Rhys ap Gruffudd (rebel)

bawd|Arfau'r teulu Rhys

Roedd **Rhys ap Gruffudd** (1508–1531) yn dirfeddiannwr pwerus o Dde Cymru, yn ŵyr i Rhys ap Thomas. Fe'i cyhuddwyd o frad yn erbyn Harri VIII, brenin Lloegr ac fe'i dienyddiwyd fel rebel. Roedd yn briod ag Arglwyddes Catherine Howard (ganwyd c. 1499 yn Ashwellthorpe, Norfolk, Lloegr), merch Thomas Howard, Ail ddug Norfolk a'i wraig Agnes Tilney.

## Y dyddiau cynnar
Roedd Rhys yn ŵyr i Rhys ap Thomas, a wnaed yn rheolwr Cymru gan Harri VII, brenin Lloegr (Harri Tudur cyn Bosworth); ef hefyd a laddodd Rhisiart III, brenin Lloegr, yn ôl Guto'r Glyn a oedd yn bresennol ym Mrwydr Maes Bosworth yn Awst 1485. Bu farw'i dad Gruffydd ap Rhys ap Thomas, yn 1521 a Rhys oedd etifedd cyfoeth a thiroedd ei daid. Priododd Arglwyddes Catherine Howard yn 1524.

Pan farwodd ei dad, trosglwyddodd Harri VIII teitlau taid Rhys, nid i'r etifedd Cymreig, ond i'r Sais Walter Devereux, Lord Ferrers (Walter Devereux, is-iarll cyntaf Hereford), a ddechreuodd blynyddoedd o gynnen a chweryl rhwng Rhys ap Thomas a Walter Devereux.

## Cweryl 
Daeth y cweryl rhwng Rhys a Ferres i'w anterth ym Mehefin 1529 yn ystod paratoadau'r Llys Mawr yng Nghaerfyrddin pan amgylchynodd Ferres Rhys gyda 40 o'i ddynion. Ac fel llygoden mewn cornel bygthiodd Rhys Ferres gyda'i eiriau a'i gyllell, ac arestiwyd Rhys a'i garcharu yng Nghaestell Caerfyrddin. Gyda channoedd o gyfeillion a chefnogwyr ymosododd gwraig Rhys, Catherine, ar y castell er mwyn rhyddhau ei gŵr. Lladdwyd sawl un o ddynion Ferres yn y cyrch. Parhaodd ymladd ar strydoedd y dre rhwng dynion o'r ddwy ochr am flynyddoedd. Yng ngolwg y Cymry, roedd Rhys wedi cael cam.

## Cyhuddiadau
Yn 1531 cymerwyd Rhys yn garcharor i Lundain gyda chyhuddiad ei fod yn ceisio dymchwel llywodraeth y Brenin yng Nghymru. Erbyn hyn roedd Rhys wedi ychwanegu'r enw 'Fitz-Urien' yn ei enw, gan gyfeirio at un o frenhinoedd Rheged. Nodwyd yn y cyhuddiad fod hyn yn ymgais gan Rhys i hawlio awdurdod brenhinol dros Gymru, a cham yn ei ymgyrch i ddyrchafu ei hun yn 'Dywysog Cymru'. Nodwyd hefyd fod Rhys yn cynllwynio gyda Iago V, brenin yr Alban i ddisodli Harri.

## Dienyddio
Dienyddiwyd Rhys yn Rhagfyr 1531 am frad, yn erbyn y gred boblogaidd fod Rhys yn ddieuog o'r cyhuddiad.

Ond yn ôl yr hanesydd Ralph Griffith roedd dienyddiad Rhys yn ddim llai na llofruddiad cyfreithiol (*judicial murder*). Gan fod Rhys yn gwrthwynebu ymgyrch Harri i dorri'n rhydd o Rufain, myn Ralph y dylid ystyried Rhys fel un o'r merthyron cyntaf. Dibrisiodd yn gyhoeddus Anne Boleyn a bu'n rhy gyfeillgar gyda Catrin o Aragón and Cardinal Wolsey. Wedi'r dienyddiad ofnwyd yn gryf y byddai gwrthryfel yng Nghymru, gyda rhai eglwyswyr yn credu fod cynllwyn ar y gweill rhwng y Gwyddelod a 'r Cymry.

## Gweler hefyd
*Y teulu Rice'; gwefan y Llyfrgell Genedlaethol.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Oes y Tuduriaid
Categori:Genedigaethau 1508
Categori:Marwolaethau 1531
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Peter Baynham

Digrifwr, perfformiwr a sgriptiwr ffilm o Gymru yw **Peter Baynham** (ganwyd 28 Mehefin 1963).

## Bywyd cynnar
Ganwyd Baynham yn Ysbyty Dewi Sant, Caerdydd ac fe'i magwyd yn ardaloedd Canton, Llanedern a Llysfaen. Fe yw'r ail blentyn o bedwar, mae ganddo frawd hyn a brawd a chwaer iau. Aeth i ysgol gynradd St Mary yn Canton cyn mynychu ysgol uwchradd Lady Mary RC yn Cyncoed (Ysgol Uwchradd Gatholig Corpus Christi erbyn hyn).

Roedd yn fachgen swil yn yr ysgol a ddim yn rhan o'r criw poblogaidd, a dim diddordeb mewn chwarae rygbi. Yn 14 oed penderfynodd ei fod am weld y byd, ac ar ôl cael 8 lefel O, gadawodd yr ysgol i ymuno a'r Llynges Fasnach.

Graddiodd Baynham o goleg morwrol Fleetwood a gwasanaethodd yn y llynges am bum mlynedd. Yn ei 6 mis cyntaf fe deithiodd i Dde Affrica, Japan, Hong Cong, Taiwan a Maleisia.  Efallai mai fe yw'r unig ddigrifwr i ddal trwydded i lywio tancer olew. Cafodd ei ddiswyddo oherwydd toriadau i adran amddiffyn y llywodraeth a daeth adre i Gaerdydd gan gymryd swydd rhan amser ar gwch hwylio yn Monte Carlo. Symudodd i Lundain i fyw gyda'i frawd Charles a gweithiodd mewn swydd gwerthu ar y ffôn. Fe wnaeth gwrs theatr ac yn 1987 gwelodd hysbyseb am weithdy comedi byrfyfyr. Yn dilyn hynny gadawodd ei swydd gwerthu i ddod yn ddigrifwr stand-up hunangyflogedig.

## Gwaith 
Fel perfformiwr mae wedi ymddangos yn y rhaglenni canlynol:
* *The Chris Morris Music Show* (Sioe radio)
* *Fist of Fun* (Cyfres radio a theledu)
* *Lee and Herring* (Cyfres radio)
* *The Harpoon* (Cyfres radio)
* *Junkies* (Fideo rhyngrwyd)
* *The Day Today*
* *Friday Night Armistice a Saturday Night Armistice* fel ei hun
* *This Morning with Richard Not Judy* fel ei hun
* ''I'm Alan Partridge*
* *Brass Eye*
* *The 99p Challenge* (Cyfres radio)
* *Look Around You*
* *Red Dwarf''
Fel sgriptiwr, mae wedi cyfrannu i'r rhaglenni a ffilmiau canlynol:
**The Harpoon* (cyfres radio) (1991–1994)
**The Day Today* (1994)
**Knowing Me, Knowing You with Alan Partridge* (1994–95)
**In the Red* (cyfres radio) (1995)
**Saturday Night Armistice* (1995–1999)
**Brass Eye* (1997–2001)
*''I'm Alan Partridge* (1997–2002)
**Bob and Margaret* (1998–2001)
**Big Train* (1998–2002)
**Jam* (cyfres deledu) (2000)
**I am Not an Animal* (2004)
**Monkey Dust* (2003–2005)
**Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan* (2005)
**Brüno* (2009)
**Arthur* (2011)
**Arthur Christmas* (2011)
**Hotel Transylvania* (2012)
**Alan Partridge: Alpha Papa* (2013)
**Grimsby* (2016)
**Borat Subsequent Moviefilm* (2020)
**Ron's Gone Wrong'' (2021)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* Erthygl Baynham o'r *The Guardian* am hiwmor "tywyll"
* Cofnod Baynham ar Cookdandbombd 
* Peter Baynham – His Own Bit, yn The Guardian 
* BBC Comedy A-Z

Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Sgriptwyr ffilmiau o Gymru
Categori:Sgriptwyr radio o Gymru
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
William Herbert, ail iarll Penfro

Ganwyd Syr **William Herbert, ail iarll Penfro** yn ???? (bu farw yn 1593), a chofir ef fel planiedydd yn Iwerddon ac arloeswr addysgol Cymreig.  Roedd yn berchen tiroedd yn sir Fynwy, ac etifeddodd diroedd ychwnegol yn sir Fôn a sir Gaernarfon.  Ei ddiddordebau oedd diwinyddiaeth, alcemi a sêr-ddewiniaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Sir Benfro
Categori:Ieirll Penfro
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
John Sparkes

Actor a digrifwr o Gymro yw **John Sparkes** (ganwyd 9 Ionawr 1954). Ganwyd yn Abertawe ac mae'n fwy adnabyddus ar deledu Cymreig fel y cymeriad Barry Welsh, yn y cyfresi arobryn *Barry Welsh is Coming* (Adloniant Ysgafn Gorau, BAFTA Cymru, 1999, 2000, 2001, 2004). Roedd ganddo rannau mawr yn *Naked Video*, *Absolutely*, *Pub Quiz*, a ''Jeff Global's Global Probe*, ac fe yw adroddwr y cartŵn deledu i blant *Peppa Pig*.

## *Naked Video* a *Absolutely* 
Serennodd Sparkes yn y sioe sgets *Naked Video'', lle'r oedd yn chwarae'r cymeriad Siadwel, bardd 'geeky' yn byw mewn bedsit ac yn gwisgo anorac a sbectols. Ymddangosodd y cymeriad hefyd pan oedd Sparkes yn rhan o raglen gomedi *Bodgers, Banks & Sparkes* ar BBC Radio 4. Ar ôl lladd y cymeriad  yn *Naked Video*, adfywiodd Sparkes y cymeriad yn 2014 mewn cyfres o sioeau radio ar gyfer BBC Radio Wales, a ail-gomisiynwyd flwyddyn yn ddiweddarach.

Roedd yn un o'r tîm y tu ôl i'r sioe sgets *Absolutely * ar Channel 4, a gynhyrchwyd am bedwar blynedd rhwng 1989 a 1993. Yn dilyn rhaglen radio arbennig a enillodd wobrau, comisiynwyd cyfres newydd ar gyfer BBC Radio 4 a ddarlledwyd yn Medi 2015.

## Barry Welsh 
Roedd *Barry Welsh is Coming* yn gyfres gomedi ar ITV Cymru. Yn ogystal â chwarae Barry Welsh, cyflwynydd truenus sioe sgwrsio, roedd Sparkes yn chwarae nifer o gymeriadau eraill yn y rhaglen, fel y canwr tafarn Gwyn, Old Mr Ffff a gohebydd newyddion Dinbych-y-pysgod Hugh Pugh. Er i'r gyfres ddod i ben yn 2004, fe ddychwelodd yn 2007 ar gyfer cyfres o raglenni arbennig.

Yn ystod ei rediad gwreiddiol, enillodd y gyfres bedair gwobr BAFTA Cymru ar gyfer Adloniant Ysgafn Gorau.

## Teledu plant 
Sparkes yw llais yr adroddwr a rhai cymeriadau eraill yn fersiwn Saesneg y gyfres animeiddiedig i blant *Peppa Pig*

Ar deledu Cymreig, serennodd yn ''Jeff Global's Global Probe* (ITV Cymru), ac fe atgyfodwyd y cymeriad Frank Hovis, a ddyfeisiwyd yn wreiddiol ar gyfer cyfres *Absolutely*, yn *Pub Quiz* (BBC Cymru).

Mae Sparkes wedi ysgrifennu a chyflwyno tair cyfres deledu o *Great Pubs of Wales* ar gyfer ITV Cymru. Fe yw llais yr archifydd Goronwy mewn darn o *Wallace and Gromit's World of Invention* ar gyfer BBC One ac ysgrifennodd a chyflwynodd *Ghost Story'', lle'r oedd yn treulio'r noson ar ben ei hun gyda chamera mewn tai ag ysbrydion, o gwmpas Cymru. Fe gyd-ysgrifennodd a chyflwynodd y gyfres gomedi ffeithiol ''Doug Strong's Special Places'', ar gyfer ITV Cymru a ITV Central.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm 
### Teledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Rheilffordd Ysgafn Gogledd Ddyfnaint a Chyffordd Cernyw

|}

Adeiladwyd **Rheilffordd  ysgafn Gogledd Ddyfnaint a Chyffordd Cernyw** i wasanaethu pyllau clai rhwng Torrington a Chyffordd Halwill.

Ailadeiladwyd lein 6 milltir, lled 3 troedfedd, Tramffordd Fynol Torrington a Marland i fod yn lein 20 milltir, lled safonol, rhwng Torrington a Chyffordd Halwill. Cyrnol Holman Fred Stephens oedd Peiriannydd i'r lein. Agorwyd y lein ym 1925, o dan rheol y Rheilffordd Ddeheuol. Caewyd y lein i deithwyr ym 1965 ac yn gyfan gwbl ym 1982.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yng Nghernyw
Categori:Cludiant yn Nyfnaint
Gogledd Ddyfnaint a Chyffordd Cernyw
Midori Matsui

Athrawes a diplomydd Japanaidd yng Nghymru oedd **Midori Matsui, MBE** (1 Ionawr 1936 - 8 Chwefror 2016).  Roedd hi'n byw yng Nghaerdydd. Cyfarwyddwraig y cwmni Takiron oedd hi. Daeth yn Cymrawd Er Anrhydeddyn Prifysgol Caerdydd yn 2003.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Ffilm byr

Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif