open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shana Alexander

Newyddiadurwr o'r Unol Daleithiau oedd **Shana Alexander** (6 Hydref 1925 - 23 Mehefin 2005) a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei chyfranogiad mewn dadl *Point-Counterpoint* yn y sioe deledu *60 Minutes* ar ddiwedd y 1970au. Hi hefyd oedd y fenyw gyntaf i fod yn awdures-staff a cholofnydd y cylchgrawn *Life*. Yn ogystal â'i gyrfa newyddiadurol, ysgrifennodd Alexander hefyd nifer o lyfrau ffeithiol, gan gynnwys cofiant i Patricia Hearst a llyfr am Frances Schreuder, y sosialwr collfarnedig a berswadiodd ei mab i ladd ei thad cyfoethog.

Ganwyd hi yn Ddinas Efrog Newydd yn 1925 a bu farw yn Reggio Emilia yn 2005. Roedd hi'n blentyn i Milton Ager a Cecelia Ager.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Shana Alexander yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Newyddiadurwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Mabell Ogilvy

Roedd **Mabell Ogilvy, Iarlles Airlie** (Mabell Frances Elizabeth Ogilvy; née **Gore**) (10 Mawrth 1866 - 7 Ebrill 1956) yn llyswr ac yn awdur Seisnig. Gwasanaethodd fel Boneddiges y Siambr Wely i'r Frenhines Mary o Loegr ac roedd yn sylwedydd agos o Deulu Brenhinol Lloegr. Ysgrifennodd atgofion am ei phrofiadau, a gyhoeddwyd ar ôl ei marwolaeth yn 1962.

Ganwyd hi ym Mayfair yn 1866 a bu farw yn Paddington yn 1956. Roedd hi'n blentyn i Arthur Gore ac Edith Jocelyn. Priododd hi David Ogilvy.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Mabell Ogilvy yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Merched a aned yn y 1860au
Arena Abertawe

Neuadd adloniant amlbwrpas yw **Arena Abertawe** wedi ei leoli yn ardal Bae Copr dinas Abertawe. Mae'r arena yn cynnig hyd at 200 o berfformiadau drwy'r flwyddyn yn cynnwys cerddoriaeth, comedi, theatr ac e-chwaraeon ynghyd â chynadleddau a digwyddiadau.

Mae'r brif Awditoriwm yn dal 3,500 drwy gyfuniad o seddi a mannau sefyll ac mae gan y theatr gynadleddau 750 sedd. Mae yna hefyd ystafelloedd cyfarfod i'w llogi.

Datblygwyd yr arena fel rhan o adfywiad yr hen ardal forwrol ger Cei Fictoria, sy'n cynnwys Amgueddfa Genedlaethol y Glannau. Fe'i agorwyd yn swyddogol ar 3 Mawrth 2022 gan y Prif Weinidog, Mark Drakeford. Mae'n cael ei weithredu gan Grŵp Theatr yr Ambassador a sefydlwyd yn 1992.

### Cân i Gymru 2024
Cynhaliwyd ffeinal cystadleuaeth Cân i Gymru 2024 yn yr Arena. Darlledwyd y gystadleuaeth a'r caneuon yn fyw ar S4C ao 8.00pm ar nos Wener Dydd Gŵyl Dewi.Roedd cyfansoddwr y gân fuddugol yn bachu £5,000 a chytundeb perfformio, gydag enillydd yr ail wobr yn ennill £3,000 ac enillydd y drydedd wobr yn hawlio £2,000.  

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Arena Abertawe

Categori:Sefydliadau 2022
Categori:Theatrau Cymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Charlie Lovell-Jones

Mae **Charlie Lovell-Jones** (g. 1999) yn chwaraewr ffidil o Gymru.

Mae'n gyn-aelod o Gerddorfa Plant Cenedlaethol Prydain Fawr. Bu'n astudio gyda Augustin Hadelich. Yn 2024 roedd e'n chwarae ffidil gan G. B. Guadagnini o 1777.

## Dolenni allanol 
* Gwefan Charlie Lovell-Jones

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Categori:Feiolinwyr
Categori:Feiolinwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Yale
Bel Kaufman

Athro ac awdur o'r Unol Daleithiau oedd **Bel Kaufman** (10 Mai 1911 - 25 Gorffennaf 2014), sy'n fwyaf adnabyddus am ysgrifennu'r nofel boblogaidd *Up the Down Staircase*. Dechreuodd Kaufman weithio fel athro mewn amryw o ysgolion uwchradd yn Ninas Efrog Newydd, tra hefyd yn gweithio'n rhan-amser fel awdur. yn 1964, cyhoeddodd *Up the Down Staircase*, nofel sy'n seiliedig ar ei phrofiadau addysgol ei hun. Roedd y llyfr yn llwyddiant ysgubol, gan aros ar restr y Gwerthwr Gorau *The New York Times* am 64 wythnos. yn 1967, trowyd y llyfr yn ffilm o'r un enw, gyda Sandy Dennis yn serennu. Trowyd y llyfr yn ddrama hefyd. yn 1979, cyhoeddodd Kaufman ail nofel, *Love ect.* ond nid oedd yn llwyddiant gan y beirniad. Yn ddiweddarach ysgrifennodd sawl stori fer a pharhaodd fel athrawes a darlithydd yn Ninas Efrog Newydd.

Ganwyd hi ym Merlin yn 1911 a bu farw yn Helsinki yn 2014. Roedd hi'n blentyn i Michael Kaufman a Sarah Solomonovna Rabinovich.

## Gwobrau
Dyfarnwyd nifer o wobrau neu deitlau i Bel Kaufman yn ystod ei hoes, gan gynnwys;

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Vivienne Price

Athrawes gerdd o Loegr oedd **Vivienne Lola Price** MBE (9 Ionawr 1931 – 6 Tachwedd 2014 ) a sefydlwr Cerddorfa Plant Cenedlaethol Prydain Fawr yn 1978.

Fe'i ganwyd yn Leigh-on-Sea, Essex a chafodd ei magu yn Epsom. Yn 1959, prynodd hi a'i gŵr Tony Carter Fitznells Manor yn Ewell, Surrey, a ffurfio Ysgol Gerdd Fitznells, gan ei rhedeg ar y llawr gwaelod tra'n byw i fyny'r grisiau. Pan werthwyd y tŷ yn 1988 symudwyd yr ysgol gerdd i Ysgol Castell Ewell. 
Derbyniodd MBE yn 1997.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Athrawon o Loegr
Karina Wyn Dafis

Bardd a llenor yw **Karina Wyn Dafis** o Lanbryn-Mair, ym Maldwyn, Powys. Mae hi'n feirniad eisteddfodol.

Mae hi'n wraig i'r tenor Aled Wyn Davies.

Yn 2024, roedd hi'n athrawes Gymraeg yn Ysgol Gyfun Penweddig.

## Gwobrau
* 2008 - Ennill Cadair Eisteddfod Gadeiriol Llanuwchllyn
* 2013 - Ennill Cadair Eisteddfod Powys
* 2018 - Ennill Cadair Eisteddfod Powys
* 2018 - Ennill Coron Eisteddfod Powys
* 2025 - Ennill Coron Eisteddfod Rhys Thomas James Llanbedr Pont Steffan 2025.

## Llyfryddiaeth
* *Dyffryn Efyrnwy* (Cyfres y Fflam) (CAA, 2012)

## Cyfeiriadau
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Ail Ryfel Cartref y Traeth Ifori

Rhyfel cartref byr a ymladdwyd rhwng lluoedd arfog y Traeth Ifori, a oedd yn ffyddlon i'r Arlywydd Laurent Gbagbo, a chefnogwyr Alassane Ouattara oedd **Ail Ryfel Cartref y Traeth Ifori**, a ddilynodd etholiad arlywyddol dadleuol yn Nhachwedd 2010. Hawliodd y ddau ymgeisydd fuddugoliaeth yn yr etholiad, a chyhuddwyd Gbagbo o dwyll i geisio sicrhau'r nifer fwyaf o bleidleisiau. Er i sylwebwyr rhyngwladol ddatgan taw Ouattara oedd yr enillydd, gwrthododd Gbagbo ildio'i rym, ac aethant ill dau ati i dyngu'r llw arlywyddol a ffurfio llywodraethau ar wahân. Wedi pedwar mis o ymladd ysbeidiol, ffrwydrodd yr argyfwng yn rhyfel ar raddfa eang yn niwedd Mawrth 2011 wedi i Gbagbo orchymyn i'r fyddin gwastrodi'r gwrthdystiadau yn ei erbyn. Cydnabuwyd Ouattara yn enillydd cyfreithlon yr etholiad gan y Cenhedloedd Unedig, a chondemniwyd ymdrechion Gbagbo i aros yn yr arlywyddiaeth. Dechreuodd y Forces Nouvelles (FNCI), a gefnogodd Ouattara, gipio rhannau o'r wlad, a lansiwyd ymgyrch filwrol yn Ebrill, gyda chefnogaeth y Cenhedloedd Unedig a Ffrainc, i ddymchwel Gbagbo. Wedi deuddeng niwrnod o frwydro yn Abidjan, dygwyd cyrch ar breswylfa'r arlywydd, a chafodd Gbagbo ei arestio, a daeth Ouattara felly i rym. Yn ystod y rhyfel, cafodd rhyw 3000 o bobl eu lladd a 500,000 eu dadleoli.

## Cyfeiriadau 
Categori:2010
Categori:2011
Categori:21ain ganrif yn y Traeth Ifori
Categori:Hanes milwrol y Traeth Ifori
Traeth Ifori, Rhyfel Cartref 2
Traeth Ifori, Cartref 2
Traeth Ifori 2
Alexei Navalny

Cyfreithiwr a gwleidydd [o Rwsia oedd **Alexei Anatolievich Navalny** (4 Mehefin 1976 – 16 Chwefror 2024) a fu'n ymgyrchydd yn erbyn llygredigaeth wleidyddol ac yn un o brif arweinwyr y gwrthwynebiad i lywodraeth Vladimir Putin.

Ganed ef yn Butyn, Oblast Moscfa, yng nghyfnod yr Undeb Sofietaidd. Swyddog Wcreinaidd yn y fyddin oedd ei dad, a gweithiodd ei fam mewn labordy micro-electroneg. Cafodd Alexei a'i frawd iau eu magu mewn sawl tref filwrol, gan gynnwys Obninsk, a byddent yn bwrw'r haf gyda'u nain ar gyrion Kyiv. Wedi cwymp yr Undeb Sofietaidd, prynodd ei rieni ffatri i blethu basgedi. Astudiodd Navalny y gyfraith ym Mhrifysgol Gyfeillgarwch y Bobl ym Moscfa, ac wedi iddo raddio ym 1998 aeth ati i astudio arianneg hefyd. Cychwynnodd ar yrfa gyfreithiol ac ymunodd â'r blaid ryddfrydol Yabloko yn 2000. Priododd â'i wraig Yulia yn 2000 a chawsant un mab ac un ferch.

Yn haf 2019, tra yn y carchar, cafodd ei drin am symptomau gwenwyn. Yn Awst 2020 dioddefodd salwch ar daith o Foscfa i Siberia, ac wedi i'r awyren lanio ar frys yn Omsk cafodd ei gludo i'r ysbyty. Anfonwyd awyren o'r Almaen i'w symud i Ferlin, ac yno cyhoeddodd ei feddygon taw'r cyfrwng nerfol Novichok oedd achos y gwenwyno. Ychydig fisoedd yn ddiweddarach, ffoniodd Navalny swyddog arfau cemegol yn yr FSB, gan ffugio bod yn gynorthwywr i Ysgrifennydd Cyngor Diogelwch Rwsia. Cyfaddefodd y swyddog orchymyn rhoi Novichok ar ddillad Navalny mewn ymgais i'w ladd.

Dychwelodd Navalny i Rwsia ar ddechrau 2021, a chafodd ei arestio'n syth. Newidiwyd ei ddedfryd gohiriedig i ddedfryd o garchar am ddwy mlynedd a hanner, ac yn y gwersyll cyweiriol yn Pokrov, Oblast Vladimir, dirywiodd ei iechyd yn sylweddol. Wedi treial arall ym Mawrth 2022, fe'i cafwyd yn euog o embeslu a llygredigaeth a fe'i dedfrydwyd i garchar am naw mlynedd arall. Cafodd ei gadw mewn carchariad unigol yn barhaol. Yn Awst 2023 derbyniodd ddedfryd ychwanegol o 19 mlynedd am annog eithafiaeth ac ideoleg Natsïaidd. Fe'i anfonwyd i FKU IK-3, carchar drwg-enwog a elwir "Blaidd y Pegwn", yn Kharp,  Yamalo-Nenets, ac yno y bu farw, yn 47 oed, yn Chwefror 2024.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfreithwyr yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl a aned yn Oblast Moscfa
Categori:Pobl fu farw yn Rwsia
John Salusbury (m. 1578)

Tirfeddiannwr a swyddog sirol o Gymru, un o deulu pwerus y Salbriaid, ac aelod seneddol oedd **John Salusbury** (cyn 1520 &ndash; 1578), Lleweni, Sir Ddinbych. Oherwydd fod ganddo ddau fawd ar un llaw, gelwid ef yn **Sion y Bodiau**.

Ef oedd mab hynaf Syr Roger Salusbury, Plas Lleweni. Dilynodd ei dad yn 1530 a gwnaed ef yn farchog ar 22 Chwefror 1547. Ni cheir cyfeiriad ato yn *Gwyddoniadur Cymru*, ond ceir gwybodaeth yn y *Bywgraffiadur Cymreig*. 
[bawd|chwith|Beddrod John yn [Llanfarchell|yr Eglwys Wen, Dinbych]]

Penodwyd Salusbury gan y Brenin Harri VIII yn Siryf Sir Ddinbych rhwng 1541 ac 1542 ac yn Siryf Sir y Fflint o 1548 hyd at 1549. Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch dros Sir Ddinbych o 1543 hyd ei farwolaeth ac fel Custos Rotulorum Sir Ddinbych o 1558 hyd 1564. Bu eilwaith yn Siryf Sir Ddinbych yn 1574-75.

Etholwyd Salusbury yn Aelod (AS) o Senedd Lloegr dros Sir Ddinbych yn 1545, 1547, Hydref 1553, Ebrill 1554, Tachwedd 1554 ac yn 1558. Pan gododd helynt rhwng iarll Leicester ac ysweiniaid Gogledd Cymru gofalodd Salusbury gadw ar yr ochr iawn i'r iarll a chadwodd ei ben.
[bawd|Prif gartref y teulu, [Neuadd Lleweni, drwy lygad Thomas Pennant tua 1781]]

## Bywyd personol 
Priododd Jane, merch a chydaeres David Myddelton, Caer, Swydd Gaer, a bu iddynt chwe mab a dwy ferch. Bu ei fab hynaf a'i etifedd John, gŵr cyntaf Catrin o Ferain, farw yn 1566, 12 mlynedd o'i flaen. Ar ei farwolaeth, claddwyd ef yn eglwys Sant Marchell, Dinbych ('Yr Egwlys Wen), lle ceir cofeb cain iawn iddo, gyda cherfluniau o'i blant o'i gwmpas. Dienyddiwyd ei ŵyr Syr Thomas Salusbury (g. 1564) yn ddiweddarach am fod yn rhan o Gynllwyn Babington.

## Cyfeiriadau 
* 

Categori:Aelodau Senedd Lloegr
Categori:Genedigaethau'r 1510au
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1578
Gwilym Edwards

Gweinidog Presbyteraidd ac awdur ar bynciau diwinyddol oedd **Gwilym Arthur Edwards** (31 Mai 1881 – 5 Hydref 1963). Roedd yn Brifathro yng Ngholeg Diwinyddol Unedig Aberystwyth o 1939 hyd at 1949.

## Bywyd a gyrfa 
Ganed Edwards yng Nghaernarfon, Gwynedd. Ymfudodd ei dad, Owen Edwards, a oedd yn weinidog Presbyteraidd, i Awstralia oherwydd iechyd, bu farw ei wraig, Mary, cyn iddi allu ymuno ag ef gyda'u plant yno. Magwyd Edwards gan ei nain a'i daid ar ochr ei fam yn Nolgellau, a chafodd addysg yn yr ysgol sir yno cyn astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Graddiodd gyda gradd BA yn 1903 ac yn ddiweddarach astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen lle graddio yn 1908.

Dechreuodd Edwards bregethu yn ifanc ac ordeiniwyd ef yn 1909, gan wasanaethu yng nghapel Seion, Caerfyrddin. Rhwng 1911 a 1917, bu'n weinidog mewn capel yng Nghroesoswallt. Fe weithiodd hefyd yng nghapeli Caer (1917 i 1923) ac ym Mangor (1923 i 1928). Penodwyd Edwards wedyn yn athro yng Ngholeg y Bala yn 1929, cyn dod yn Brifathro Coleg Diwinyddol Aberystwyth yn 1939. Wedi ymddeol yn 1949 symudodd yn ôl i Groesoswallt. Yn 1957 ef oedd Llywydd Cymanfa Gyffredinol Eglwys Bresbyteraidd Cymru. Bu farw ar y 5ed o Hydref 1963 a chladdwyd ef yn Llanycil, Gwynedd.

## Gwaith 
Roedd Edwards yn darlithio ac yn ysgrifennu'n helaeth i gylchgronau'r eglwys Bresbyteraidd Gymreig. Ysgrifennodd lyfrau Cymraeg yn seiliedig ar y Beibl ac ar athrawiaeth Gristnogol gan gynnwys hanes gwareiddiad a hanes Coleg y Bala. Ysgrifennodd hefyd ddwy gyfrol o straeon i blant yn Gymraeg a maes llafur addysg grefyddol yn ysgolion Cymru. Ysgrifennodd a chyhoeddodd bamffled ar athrawon Ysgol Sul a heddwch byd-eang gan y Cenhedloedd Unedig yn 1934. Cafodd ei ddisgrifio fel "ysgolhaig gyda meddwl clir, dadansoddol" a roddodd "sylw mawr i fanylion".

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Diwinyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Diwinyddion Protestannaidd o Gymru
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion plant o Gymru
Cân i Gymru 2024

bawd|285px|Cân i Gymru 2024
Cynhaliwyd cystadleuaeth **Cân i Gymru 2024** yn Arena Abertawe, ar 1 Mawrth. Y cyflwynwyr oedd Elin Fflur a Trystan Ellis-Morris. 

Roedd tlws newydd eleni, gyda newidiadau i'r gwobrwyon ariannol hefyd. Y prif wobr oedd £5,000, ac roedd enillydd yr ail wobr yn derbyn £3,000 ac enillydd y drydedd wobr yn derbyn £2,000. Roedd 118 o ymgeiswyr eleni a beirniaid y panel oedd Bronwen Lewis, Dom James, Mared Williams, a Carwyn Ellis - gydag Osian Huw Williams, prif leisydd Candelas, yn cadeirio. 

Y gan fuddugol oedd "Ti", a gyfansoddwyd ac a berfformiwyd gan Sara Davies sy'n byw yn Llandysul ac yn athrawes cerddoriaeth, drama a lles yn Ysgol Uwchradd Tregaron. Mae hi'n wreiddiol o Hen Golwyn. Ysgrifennwyd geiriau'r gân gan ei thaid. Wedi iddo farw aeth Sara ati i gyfansoddi'r gerddoriaeth. Aeth ei chân ymlaen i'r Ẃyl Ban Geltaidd lle cipiodd y wobr am y Gân Ryngwladol Orau.

Cafwyd nifer fawr o gwynion eleni am wylwyr yn methu pleidleisio. Roedd nifer o sylwadau gan bobl ar y cyfryngau cymdeithasol yn dweud nad oedd eu ffôn yn gallu cysylltu gyda'r rhif yn dechrau 0900 am fod cyfyngiad ar ei darparwr, neu fod dim cadarnhad o bleidleisio i'w glywed.

Dywedodd S4C bod 17,000 o bleidleisiau wedi ei cyfri, mwy na'r flwyddyn cynt. Er hynny roeddent yn bwriadu adolygu'r trefniadau pleidleisio.

## Cystadleuwyr 
## Cyfeiriadau
2024
Categori:2024 yng Nghymru
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cerddoriaeth boblogaidd
Categori:Diwylliant poblogaidd
Place Vendôme, Paris

bawd|400x400px|Place Vendôme, Paris
Mae **Place Vendôme**, a adnabyddwyd yn gynharach fel **Place Louis-le-Grand**, a hefyd **Place Internationale**, yn sgwâr yn ardal (Arrondissement) 1af Paris, Ffrainc. Lleolir i'r gogledd o Erddi'r Tuileries ac i'r dwyrain o Eglwys y Fadlen. Dyma fan cychwyn Rue de la Paix. Codwyd y Golofn Vendôme wreiddiol yng nghanol y sgwâr gan Napoleon I i goffau Brwydr Austerlitz; rhwygwyd hi i lawr ar 16 Mai 1871, yn ystod Comiwn Paris, ond fe'i hailgodwyd yn ddiweddarach, ac mae'n parhau i fod yn nodwedd amlwg ar y sgwâr heddiw.

Erbyn 2024, mae Place Vendôme yn llawn o westai drud fel y Ritz a siopau gemwaith.

Ffilmiwyd rhifyn o'r gyfres Netflix Lupin yn Place Vendôme.
[chwith|bawd|220x220px|Metr yn [Place Vendôme, Paris|Place Vendôme, Paris]]
Lleolir metr mewn marmor a archebwyd gan Convention nationale Ffrainc yma. Nod y metr oedd annog y defnydd o'r system fetrig newydd. O'r 16 metr o'r fath a luniwyd rhwng 1796 a 1799 ar gyfer llefydd prysuraf Paris, dim ond dau sydd i'w weld heddiw yn y brifddinas.

## Pobl nodedig a fu'n byw yn Place Vendôme
* Franz Anton Mesmer  meddyg o'r Almaen
* Frédéric Chopin cyfasoddwr, bu farw yn Place Vendôme.
## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Owen Morgan (newyddiadurwr)

Newyddiadurwr o Gymru oedd **Owen Morgan**, a adnabyddir hefyd wrth ei enw barddol **Morien** (1836 – 16 Rhagfyr 1921), ac awdur llyfrau ar destun neo-dderwyddiaeth. Datblygodd Morgan chwedloniaeth Iolo Morganwg a Myfyr Morganwg (Evan Davies), ac nid yw haneswyr yn cymryd ei ysgrifennu derwyddol o ddifrif.

## Hanes bywyd 
Nid yw union ddyddiad a lleoliad geni Morgan yn hysbys, gan i Morgan ei hun guddio'r manylion. Er bod cyfrifiad 1881 yn nodi mai ei flwyddyn eni yw 1839, mae astudiaethau mwy diweddar wedi awgrymu 1836. Ganed ef yn fab i Thomas T. Morgan, glöwr, a'i wraig Margaret, Pen-y-graig, Cwm Rhondda. Er nad oes tystiolaeth bendant ar gael, roedd Morgan yn hawlio cysylltiad â theuluoedd Morgan o Lantarnam a Thomas o Lanmihangel.

Cymerodd Morgan swydd fel llenor gyda'r *Western Mail* ym 1870, a thua'r un cyfnod dechreuodd ysgrifennu ei lyfrau ei hun ar ôl cymryd diddordeb mewn hanes lleol. Gwnaeth ei enw fel llenor newyddiadurol pan orchuddiodd achubiaeth Glofa Tynewydd yn y Porth ym 1877. Roedd gan Morgan perthynas agos â Myfyr Morganwg, archdderwydd hunangyhoeddedig a llenor Cymraeg mewn neo-dderwyddiaeth, a oedd ei hun yn fyfyriwr i Iolo Morganwg (Edward Williams) un o ddatblygwyr mwyaf poblogaidd a dychmygus chwedlau Cymru. Yn 1889, cyhoeddodd Morgan *Pabell Dafydd*, llyfr Cymraeg ar dderwyddiaeth a ddilynodd gyda *Kimmerian Discoveries*, yn ymdrin ag ymchwil a meddylfryd Morgan ar darddiad Caldeaidd honedig y Cymry. Er gwaethaf ymchwil ffug Morgan i hanes Cymru, mae'r llyfr olaf hwn wedi dod yn werth ei nodi oherwydd ei hanes o fywyd y 19eg ganrif yn y cymoedd diwydiannol, y cyfnod yr oedd yn ysgrifennu ohono.

## Oriel 

Delwedd:Knocking_over_her_Idol_-_JM_Staniforth.png|alt=Newspaper cartoon by J. M. Staniforth, Morgan destroys an image of Saint David with a cudgel, Dame Wales looks on in dismay 1899. Date 6 Ionawr 1899|Cartŵn papur newydd gan JM Staniforth, Morgan yn ddelwedd o Dewi Sant gyda chudyn, Y Fonesig Cymru yn edrych ymlaen mewn siom 1899. Dyddiad 6 Ionawr 1899.  
Delwedd:Rival_Artists_-_JM_Staniforth.png|alt=Morgan claims to have discovered a dragon in his native Rhondda Valley, but it is debunked by a rival, botanist Sir John Storrie.|Mae Morgan yn honni fod draig yng Nghwm Rhondda, ond mae'n cael ei glywed gan elyn, botanegydd Syr John Storrie.
Delwedd:The_Song_That_Reached_Her_Heart_-_JM_Staniforth.png|alt=Dame Wales complains as botanist John Storrie and Morgan quarrel, both playing the crwth.|Mae'r Fonesig Cymru yn dysgu wrth i'r botanegydd John Storrie a Morgan ffraeo, y ddau yn chwarae'r crwth.

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Argraffiad ffynhonnell agored o *Light of Britannia*

Categori:Genedigaethau 1836
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Neo-dderwyddiaeth
Categori:Pobl o Gwm Rhondda
Categori:Seiri Rhyddion

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Sophie Melville

Actores o Gymru o Abertawe yw **Sophie Melville** (ganwyd 1991). Mae hi wedi derbyn gwobr yr actores orau yn y Stage Awards for Acting Excellence ac mae wedi cael ei enwebu am sawl gwobr actio arall.

## Ffilmiau a theledu
## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Pobl o Abertawe
Ewen MacIntosh

Actor a digrifwr o Gymru oedd **Ewen Douglas MacIntosh** (25 Rhagfyr 1973 – 19 Chwefror 2024). Roedd e'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Keith Bishop yn *The Office* (2001–2003).

Cafodd MacIntosh ei eni yn Sir Feirionnydd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Repton, Swydd Derby, ac astudiodd ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Caeredin, lle bu'n ymwneud yn weithredol â Chwmni Theatr Prifysgol Caeredin.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Categori:Pobl o Gymru o dras Albanaidd
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Pobl o Feirionnydd
Edward Vaughan (gwleidydd)

Gwleidydd Ceidwadol o Gymru oedd **Edward Vaughan** (bu farw 5 Rhagfyr 1718), o Lan-y-Llyn, sir Feirionnydd a Llwydiarth, sir Drefaldwyn, oedd yn aelod o Dŷ'r Cyffredin am 43 mlynedd o 1675 hyd 1718. Am gyfnod byr, ef oedd "tad y tŷ" sef yr un oedd wedi bod yn aelod am yr amser hiraf.

Roedd yn fab hynaf i Hywel Vaughan o Lan-y-Llyn, Meirionnydd a'i wraig Elizabeth Jones, merch Humphrey Jones o Ddol, Sir y Fflint. Etifeddodd stadau Llwydiarth a Llangedwyn, Sir Ddinbych gan ewythr ei wraig Edward Vaughan AS yn 1661, ac olynodd ei dad yn 1669. Priododd Mary Purcell, merch John Purcell, sef AS Nantcribba, yn 1672.

Penodwyd Vaughan yn ddirprwy-raglaw sir Drefaldwyn a sir Feirionnydd o 1674 hyd 1688; dros sir Feirionnydd o 1689 hyd 1696; a thros sir Drefaldwyn o 1701 hyd at ei farwolaeth. Bu'n Uchel Siryf sir Drefaldwyn rhwng Ionawr-Tachwedd 1688 ac yn Custos Rotulorum sir Feirionnydd o 1711 hyd 1714.

Etholwyd Vaughan yn Aelod Seneddol (AS) dros sir Drefaldwyn mewn etholiadau cyffredinol ym mis Mawrth 1679, mis Hydref 1679, 1681, 1685, 1689,

Bu farw Vaughan ym mis Rhagfyr, 1718. Roedd ganddo ddwy ferch ac un mab, a fu farw o'i flaen. Aeth ei eiddo i'w fab-yng-nghyfraith, Watkin Williams Wynn a briododd ei ferch Ann.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Marwolaethau 1718
Categori:Genedigaethau'r 17eg ganrif
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Penny Ann Early

Athletwraig o'r Unol Daleithiau oedd **Penny Ann Early** (30 Mai 1943 &ndash; 23 Mehefin 2023) a gyflawnodd ddau gyntaf nodedig yn ei hoes gan mai hi oedd y joci benywaidd cyntaf i gael ei thrwyddedu i reidio rasys ceffylau parimutuel, a'r fenyw gyntaf erioed i chwarae yn cynghrair pêl-fasged dynion proffesiynol yn ystod y 1960au.

## Bywyd cynnar a gyrfa 
Daeth Penny Early yn nodedig fel un o'r jocis benywaidd trwyddedig cyntaf yn yr Unol Daleithiau ym 1968. Mewn protest, gwrthododd jocis gwrywaidd yn unfrydol reidio yn yr ychydig rasys cyntaf y cafodd ei lle i gystadlu yn y Churchill Downs yn Louisville, Kentucky, i'w hatal rhag cystadlu.

Yng nghanol yr anghydfod tanbaid hwn arwyddodd Cyrnol Kentucky o Gymdeithas Pêl-fasged America yn Gynnar i gytundeb tymor byr i chwarae pêl-fasged i dîm dynion. Nid oedd Early wedi chwarae pêl-fasged ar unrhyw lefel yn ei bywyd. Yn sefyll ar dim ond 5'3" o daldra ac yn pwyso dim ond 112 pwys, hi hefyd oedd y chwaraewr pêl-fasged pro lleiaf i gystadlu erioed. Gorchmynnodd rheolwyr, gan gynnwys perchnogion Cyrnol Joseph a Mamie Gregory, yr hyfforddwr Gene Rhodes i chwarae'n Gynnar mewn gêm. Nid oedd Rhodes yn rhy gydweithredol a phrotestiodd i'r rheolwyr.

Daeth moment Penny ar ddydd Mercher, Tachwedd 27, 1968, yn erbyn y Los Angeles Stars . Gan wisgo miniskirt a siwmper turtleneck gyda rhif 3 ar y cefn (i gynrychioli'r tair ras boicotio yn Churchill Downs), cynhesodd yn gynnar gyda'r chwaraewyr yn ystod cyn-gêm ac eistedd ar y fainc gyda'r tîm.

Trwy'r hanner cyntaf or gem, yn ystod amswer seibiant, anfonnodd hyfforddwr Rhodes, Early i'r bwrdd sgorwyr, lle chafodd ei wirio yn swyddogol i fewn i'r gem. Yng nghwrt cefn Kentucky cymerodd y bêl o'r neilltu a'i hymrwymo i'w chyd-chwaraewr Bobby Rascoe. Yna, galwodd egwyl yn gyflym a symudodd y Cyrnoliaid yn gynnar o'r gêm i gymysgedd o fonllefau a bŵio gan y dorf o 5,345. Wedi hynny, llofnododd gannoedd o lofnodion i wylwyr annwyl yn creu hanes unwaith eto.

## Bywyd a marwolaeth ddiweddarach 
Roedd Early mor rhwystredig hefo chynnal ei phwysau a chael digon o fowntiau nes iddi roi'r gorau iddi i ddod yn hyfforddwr. Ym 1974, yn 30 oed, aeth ar ddiet caeth a gweithiodd yn ddiwyd i gael ei phwysau i lawr; fodd bynnag, byrhoedlog fu ei dychweliad pan dorrodd ei braich, ei ffêr, ei harddwrn, a rhai asennau mewn gorlif rasio. Parhaodd Early i weithio gyda cheffylau yng Nghaliffornia ac yn ddiweddarach yn 2021 yn Shelbyville, Tennessee hyd ei marwolaeth. Bu farw trwy hunanladdiad ar 23 Mehefin, 2023, yn 80 oed 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Jocis o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Arlywydd y Traeth Ifori

Pennaeth y wladwriaeth yn y Traeth Ifori yw **Arlywydd y Traeth Ifori** (). Cynhelir etholiad cenedlaethol bob pum mlynedd i ddewis unigolyn i lenwi'r swydd.

Sefydlwyd y swydd mewn egwyddor ar 7 Awst 1960, diwrnod annibyniaeth Gweriniaeth y Traeth Ifori oddi ar Ffrainc. Cyhoeddwyd cyfansoddiad newydd ar 3 Tachwedd y flwyddyn honno, gan sefydlu llywodraeth arlywyddol, a chynhaliwyd yr etholiad arlywyddol cyntaf ar 27 Tachwedd 1960.

## Rhestr 
* Félix Houphouët-Boigny (27 Tachwedd 1960 – 7 Rhagfyr 1993)
* Henri Konan Bédié (7 Rhagfyr 1993 – 24 Rhagfyr 1999)
* Robert Guéï (24 Rhagfyr 1999 – 26 Hydref 2000)
* Laurent Gbagbo (26 Hydref 2000 –11 Ebrill 2011)
* Alassane Ouattara (ers 6 Mai 2011)


Traeth Ifori, Y
Categori:Llywodraeth y Traeth Ifori
Ieithoedd y Traeth Ifori

Gwlad amlieithog yw'r Traeth Ifori, gyda thua 78 o ieithoedd brodorol.  Iaith swyddogol y wlad ydy Ffrangeg, iaith yr hen bŵer ymerodrol, ac mae rhyw draean o'r boblogaeth yn rhugl ynddi. Mae'r Traeth Ifori yn aelod o Organisation international de la Francophonie, sefydliad rhyngwladol y byd Ffrangeg.

Mae'r nifer fwyaf o ieithoedd y wlad yn perthyn i un o dri is-grŵp o'r teulu Niger-Congo: Kwa yn y de, Mande yn y gogledd-orllewin, a Gur yn y gogledd-ddwyrain. Siaredir iaith fasnach o'r enw Dyula-Taboussi, neu Dioula, sy'n debyg i'r iaith Mande Bambara, gan fasnachwyr Mwslimaidd. Yn Abidjan, dinas fwyaf y wlad, siaredir bratiaith Ffrangeg o'r enw français de Moussa.

Nid oes ffurf genedlaethol na rhanbarthol ar iaith arwyddo. Mae pobl fyddar yn y Traeth Ifori yn defnyddio Iaith Arwyddion America (ASL), a gyflwynwyd i Orllewin Affrica gan y cennad Americanaidd Andrew Foster. Fodd bynnag, mae iaith arwyddo leol ym mhentref Bouakako yn ne'r wlad, a chanddi siaradwyr clyw yn ogystal â'r rhai sy'n fyddar.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cymdeithas y Traeth Ifori
Categori:Demograffeg y Traeth Ifori
Categori:Diwylliant y Traeth Ifori
Traeth Ifori, Y
Traeth Ifori, Y
Kathryn Farmer

Mae **Kathryn M. "Katie" Thompson Farmer** (ganwyd 1970) yn weithredwr rheilffyrdd o'r Unol Daleithiau. Ym mis Ionawr 2021, daeth yn brif weithredwr benywaidd cyntaf rheilffordd Dosbarth I gan olynu Carl Ice i arwain y *BNSF Railway*.

## Bywgraffiad 
Graddiodd Kathryn M. Farmer o Brifysgol Gristnogol Texas gyda Baglor mewn Gweinyddu Busnes ac MBA mewn Cyllid.

Ymunodd â Burlington Northern Railroad ym 1992 fel rheolwr dan hyfforddiant. Mae hi wedi treulio ei gyrfa gyfan yn BNSF gan ddal swyddi mewn gweithrediadau, marchnata a chyllid.

Penodwyd Farmer yn Is-lywydd Gweithredol Gweithrediadau ym mis Medi 2018. Ym mis Medi 2020, cyhoeddodd BNSF y byddai'n olynu Carl Ice fel Llywydd a Phrif Swyddog Gweithredol, a hefyd yn arwain Bwrdd Cyfarwyddwyr y BNSF, yn weithredol ar Ionawr 1, 2021. Ymgymerodd Matt Igoe â'i rôl wag fel Is-lywydd Gweithredol Gweithrediadau.

Mae Farmer hefyd yn aelod o Fwrdd Ymddiriedolwyr Prifysgol Gristnogol Texas

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Cyrch Llif al-Aqsa

Cyrch gan luoedd lledfilwrol o Balesteina dan arweiniad Hamas yn erbyn Israel ar 7 Hydref 2023 oedd **Cyrch Llif al-Aqsa**. Goresgynnwyd tiriogaeth Israel o amgylch y ffin â Llain Gaza gan filoedd o aelodau Hamas, Mudiad y Jihad Palesteinaidd, y Pwyllgorau Gwrthsafiad Poblogaidd, y Ffrynt Poblogaidd (PFLP), a'r Ffrynt Democrataidd (DFLP), gan sbarduno rhyfel newydd yn y gwrthdaro rhwng Israel a Phalesteina. Nid oedd yn ymosodiad ar dargedau milwrol yn unig: cafodd nifer o sifiliaid eu lladd mewn cyflafanau, ac o'r herwydd caiff y cyrch ei gondemnio fel cyfres o ymosodiadau terfysgol neu'n drosedd rhyfel. Hon oedd y lladdfa fwyaf o sifiliaid Iddewig ers yr Holocost, a chaiff ei hystyried yn achos o hil-laddiad gan rai.

Digwyddodd yr ymosodiad ar Shemini Atzeret, gŵyl Iddewig sy'n nodi diwedd Sukkot. Bu nifer o filwyr Israelaidd ar eu seibiant, a thynnwyd sylw Lluoedd Amddiffyn Israel (IDF) yn ddiweddar gan y ffin â Libanus yn y gogledd a thrais gan setlwyr Israelaidd yn y Lan Orllewinol. Dechreuodd yr ymladd yn y bore ar 7 Hydref 2023, oddeutu hanner awr wedi chwech, pan saethwyd o leiaf 2200 o rocedi gan Hamas tuag at diriogaeth Israel o fewn ugain munud. Roedd yr hwrdd hwnnw o danio yn cyfateb i fwy na hanner o'r holl nifer o rocedi a lansiwyd o Gaza yn ystod y gwrthdaro cynt yn 2021, a barodd 11 o ddiwrnodau, Cafodd system amddiffynnol y Gromen Haearn ei darostwng gan y pelediadau, er na chadarnhai'r IDF yn union faint o daflegrau a lwyddodd i dreiddio'r system. Wrth i'r rocedi ddisgyn, defnyddiwyd ffrwydron a theirw dur i dorri drwy'r gwahanfur rhwng Israel a Llain Gaza, ffin a oedd wedi'i hatgyfnerthu gan Israel gyda ffensys, adeiladwaith concrit, a thechnoleg glyfar. Goresgynnwyd tiriogaeth Israel gan o leiaf 1500 o luoedd Hamas a'r grwpiau eraill mewn cerbydau. Llwyddasant i ddifrodi rhwydweithiau cyfathrebu ar gyfer sawl gorsaf filwrol ar hyd y ffin, gan alluogi iddynt ymosod ar y safleoedd hynny a symud i gymunedau cyfagos heb i'r IDF rhagwybod. Ar yr un pryd, ymyrrwyd â'r goror ar y môr gan gwch modur ger tref Zikim, a theithiodd lledfilwyr eraill o Gaza i Israel ar gleiderau modur.

Lladdwyd 1319 o bobl yn ystod yr ymosodiadau: 695 o sifiliaid Israelaidd (gan gynnwys 36 o blant), 71 o sifiliaid o ddinasyddiaeth arall, a 373 o filwyr yr IDF, heddweision, a lluoedd diogelwch eraill. Cyflawnwyd trais yn erbyn sifiliaid gan ryfelwyr Hamas o'r cychwyn, gan gynnwys cyflafan mewn gŵyl cerddoriaeth a laddodd o leiaf 260 o bobl, a chyrchoedd ar deuluoedd yn eu cartrefi mewn cibwtsau. Cafodd rhyw 200 o filwyr a sifiliaid Israelaidd, gan gynnwys plant, eu herwgipio gan ymladdwyr Palesteinaidd a'u cymryd yn wystlon yn Llain Gaza.

## Cyfeiriadau 
Llif al-Aqsa
Categori:Rhyfel Gaza (2023–25)
Categori:Terfysgaeth yn 2023
Categori:Terfysgaeth yn Israel
Hywel Harries

Roedd **Hywel Harries** (7 Hydref 1921 – 26 Tachwedd 1990) yn artist ac yn athro celf. Aeth i ysgol gelf Llanelli cyn ymuno â'r Awyrlu Brenhinol ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd. Astudiodd yng Ngholeg Technegol Caerdydd.

Yn 1948, priododd Caroline Thomas. Bu'n athro yn Ysgol Machynlleth, Ysgol Ramadeg Ardwyn ac Ysgol Penglais, Aberystwyth. Yn 1963, ffurfiodd Harries Gymdeithas Gelf Ceredigion ynghyd â Ogwyn Davies a Beti Richards.

Roedd Harries wrth ei bodd yn cyfrannu darluniau a chloriau i gylchgronnau'r Urdd, a'r Cambrian News.

Cyhoeddodd ''Cymru'r Cynfas'' yn 1983.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Arlunwyr o Gymru
John Stoddart

Newyddiadurwr a chyfreithiwr o Loegr oedd **Syr John Stoddart** (6 Chwefror 1773 &ndash; 16 Chwefror 1856), a wasanaethodd fel golygydd *The Times*.

Fe annwyd Stoddart yng Nghaersallog, ac ef oedd mab hynaf John Stoddart, a oedd yn raglaw yn y Llynges Frenhinol. Priododd Sarah (ei unig chwaer) â William Hazlitt ar 1 Mai 1808. Addysgwyd Stoddart yn Ysgol Ramadeg Salisbury, ac wedi hynny yn Christ Church, Rhydychen, lle yr ymaelododd ar 25 Hydref 1790, a graddiodd yn B.A yn 1794, B.C.L yn 1798, a D.C.L yn 1801.  Derbyniwyd ef yn aelod o Goleg yr Eiriolwyr yn 1801, ac o 1803 hyd 1807 bu yn Eiriolwr y Goron a'r Morlys yn Malta. Yn ystod ei amser ym Malta ymwelodd Samuel Taylor Coleridge â Stoddart.

### Newyddiaduraeth 
Wedi hynny dychwelodd Stoddart i Loegr i ymarfer yn y *Doctors Commons*.  Cychwynnodd gysylltiad â'r *Times*, yn 1810 a gwasanaethodd fel arweinydd-awdur o 1812 ymlaen. Daeth Stoddart i gytundeb â John Walter yn Ebrill 1890 efo perchennog *y Times*, i ddod yn olygydd y papur newydd. Ysgogodd ei gydymdeimlad pybyr gyda'r Torïaid gerydd, ond gwrthododd Stoddart gais Walter iddo gymedroli ei dôn, ac o ganlyniad awdurdododd Walter Thomas Barnes, gohebydd ar y pryd, i olygu erthyglau blaenllaw Stoddart. Fodd bynnag, cynyddodd anwadalwch gwleidyddol Stoddart nes iddo gael ei ddiswyddo gan Walter yn ystod gaeaf 1816. Daeth Barnes yn olynydd iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Barnwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Eglwys Crist, Rhydychen
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1773
Categori:Marwolaethau 1856
Categori:Pobl o Gaersallog
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Robert Roberts (awdur)

Athro, llenor a hanesydd cymdeithasol o Loegr oedd **Robert Roberts** (15 Mehefin 1905 – 17 Medi 1974), a ysgrifennodd adroddiadau atgofus am ei ieuenctid dosbarth gweithiol yn *The Classic Slum* (1971) ac *A Ragged Schooling* (1976).

Wedi ei eni a'i fagu uwchben siop gornel ei rieni mewn ardal ddifreintiedig yn Salford, gadawodd Roberts yr ysgol yn 14 oed i wneud prentisiaeth saith mlynedd fel gorffenwr pres. Fe'i defnyddiwyd fel math o lafur rhad i gyflawni tasgau gwryw, a chafodd ei ddiswyddo pan ddaeth y brentisiaeth i ben yn 1926. Etifeddodd Roberts gariad ei fam at ddarllen a gwleidyddiaeth sosialaidd; tra treuliodd y tair blynedd nesaf yn ddi-waith, mynychodd ddosbarthiadau nos i astudio ieithoedd tramor a hanes cymdeithasol .

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hanesyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Rowland Thomas

Roedd **Rowland Thomas** (c. 1621 &ndash; 1698) o Springfield, Massachusetts yn wladychwr o Loegr, saer maen, syrfëwr, a pherchennog  tir. Rhoddwyd ei enw ar Mount Tom, a elwid yn wreiddiol yn Mount Thomas, y dywedir iddo ei fapio gydag Elizur Holyoke.

## Cefndir 
Ganwyd ef yn fab i'r marchog Syr David Thomas ac Anna Ison ym mhentref Berry Pomeroy, Dyfnaint, yn Lloegr. Dim ond ychydig a gofnodir am fywyd cynharach Rowland Thomas cyn iddo gyrraedd Springfield, Massachusetts. Ar naill ai Chwefror 14 neu Ebrill 14, 1647 priododd Sarah Chapin, merch y Diacon Samuel Chapin a Cecily Penney. Ni wyddom yn union pa bryd y cyrhaeddodd Thomas America ond dywedir iddo gyrraedd ardal Springfield cyn y flwyddyn 1650, gyda dogfennau'n nodi ei fod yn berchen ar 29.5 erw o dir.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1698
Categori:Genedigaethau 1621
Categori:Pobl o Springfield, Massachusetts
Categori:Erthyglau LLGC 2023
Carly Fiorina

Mae **Cara  “ Carly ”  Carleton Fiorina**  (ganwyd 6 Medi 1954) yn wraig fusnes a gwleidydd o'r Unol Daleithiau sydd fwyaf adnabyddus am ei chyfnod fel prif swyddog gweithredol Hewlett- Packard HP rhwng 1999 a 2005. Hi oedd y ferch gyntaf i greu ac arwain cwmni *Fortune* Top-20.

Goruchwyliodd Fiorina yr uniad sector technoleg mwyaf mewn hanes (yr adeg honno), pan gaffaelodd HP wneuthurwr cyfrifiaduron personol cystadleuol, Compaq yn 2002.

Gwnaeth hyn HP yn werthwr mwya'r byd ym maes cyfrifiaduron personol. ers hynny diswyddodd HP 30,000 o weithwyr yn yr Unol Daleithiau. Yn Chwefror 2005 bu'n rhaid iddi ymddiswyddo fel Prif Swyddog Gweithredol a chadeirydd yn dilyn anghytundeb ystafell bwrdd. Gwasanaethodd wedyn fel Cadeirydd y sefydliad dyngarol Good360 .

## Bywyd cynnar ac addysg 
Cafodd  Cara Carleton ei geni ar 5 Medi 1954 yn Austin, Texas, yn ferch i Madelon Montross (née Juergens) a Joseph Tyree Sneed III. Mae'r enw "Carleton", yn deillio ohono, wedi'i ddefnyddio ym mhob cenhedlaeth o'r teulu Sneed ers y Rhyfel Cartref America.  Ar adeg ei geni, roedd tad Fiorina yn athro yn Ysgol y Gyfraith Prifysgol Texas.  Byddai'n ddeon Ysgol y Gyfraith Prifysgol Dug, yn Ddirprwy Dwrnai Cyffredinol yr Unol Daleithiau, ac yn farnwr ar Lys Apeliadau'r Unol Daleithiau ar gyfer y Nawfed Gylchdaith . Arlunydd haniaethol oedd ei mam.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Stanford
Categori:Cyn-Anglicaniaid
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1954

Categori:Erthyglau LLGC 2023
Phoenix National and Literary Society

, sylfaenydd y Phoenix National and Literary Society]]

Cymdeithas a ffurfiwyd gan aelodau o fudiad Iwerddon Ifanc (Young Ireland) yn Nulyn, Iwerddon oedd y **Phoenix National and Literary Society**. Fe'i sefydlwyd ym 1856 gan Jeremiah O'Donovan Rossa "er mwyn rhyddhau Iwerddon trwy rym arfau". Nod y gymdeithas oedd annog deallusion i ddod yn genedlaetholwyr ac i'r gwrthwyneb yn ogystal ag annog adfywiad yn y diwylliant Gwyddelig. Yn ddiweddarach unodd â'r Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol (*Irish Republican Brotherhood*).

## Sefydlu
Yn un o'i ysgrifau, mae O'Donovan yn disgrifio tarddiad enw'r gymdeithas; "Rwy'n cofio'r noson y cyfarfyddasom i roddi enw iddo. Cynygiodd rhai ei fod yn cael ei alw yn Emmet Monument Association, ereill a gynnygiodd enwau ereill. Cynygiais ei bod yn cael ei galw yn Phoenix National and Literary Society — y gair "Phoenix" yn arwyddocau fod yr achos Gwyddelig eto i godi o ludw ein cenedligrwydd merthyredig. Cariwyd fy adduned, a dyna sut mae'r gair Phoenix yn dod i hanes cenedlaethol Iwerddon."

## Cymdeithas gudd
Roedd y Gymdeithas lenyddol yn ystryw ar gyfer cymdeithas gyfrinachol lai sidét oedd yn ymroddedig i ryddhad Iwerddon. Roedd yr enw yn arbennig o addas, a'r Ffenics yw'r "aderyn tân" chwedlonol sy'n cael ei aileni o'i ludw ei hun, a fyddai'n dod yn symbol parhaus o ymgais Iwerddon am ryddid. Roedd "Cymdeithas Lenyddol Genedlaethol Phoenix" yn rhagflaenydd i'r Frawdoliaeth Wyddelig Weriniaethol (IRB) lawer mwy a sefydlwyd yn Nulyn ddwy flynedd yn ddiweddarach, a byddai'n uno'n ddiweddarach. Aelodau o'r IRB yn y dyfodol (y gwnaeth O'Donovan Rosa helpu i'w canfod) fyddai'n arwain y Gwrthryfel y Pasg ym 1916. Byddai'r IRB hefyd yn mabwysiadu'r enw "Fenians" yn seiliedig ar feirdd rhyfelgar chwedlonol myth Gwyddelig -- y *Fianna*.

Bu farw Jeremiah O'Donovan Rossa yn 1915. Ceir ei fedd ym Mynwent Glasnevin, Dulyn. Mae dyfyniad ar y bedd yn darllen, "... but the fools, the fools, the fools! They have left us Fenian dead and while Ireland holds these graves, Ireland unfree shall never be at peace."

## Ailffurfio'r Gymdeithas
Ailffurfiwyd y Gymdeithas, neu rhyw wedd arni, yn 2018 a hynny pan gynhaliwyd cyfarfod flynyddol gyntaf y Phoenix National and Literary Society yn nhafarn Annie May’s yn Skibbereen.

Fe'i cynullwyd gan Tom Keefe, cyfreithiwr Gwyddelig Americanaidd o Washington, a symudodd i Skibbereen am bedwar mis yn y cyfnod cyn y lansiad. Denodd y cyfarfod cychwynnol fwy nag 20 o recriwtiaid – pob un ohonynt â diddordeb brwd mewn hanes lleol a bywyd Jeremiah O’Donovan Rossa.

## Ffynonellau
* 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*100 Years Ago, From the Ashes of Rossa Rise the Phoenix of 1916 erthygl gan Neil F. Cogrove ar wefan The Wild Geese

Categori:Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Dulyn
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Brenhines Elisabeth

Gallai **Brenhines Elisabeth** gyfeirio at:

*Elizabeth Woodville (c.1437-1492), gwraig Edward IV, brenin Lloegr
*Elisabeth o Efrog(1466-1503), gwraig Harri VII, brenin Lloegr
*Elisabeth I, brenhines Lloegr (1533-1603)
*Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig (1926-2022)
*Elizabeth Bowes-Lyon (1900-2002), gwraig Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig
Tomos a'i Ffrindiau: Ras Cwpan Sodor

Ffilm animeiddiedig llawn antur gan y cyfarwyddwr Jason Groh a Campbell Bryer yw '''''Tomos a'i Ffrindiau: Ras Cwpan Sodor'''* (Teitl gwreiddiol Saesneg: *Thomas & Friends: Race for the Sodor Cup'') a gyhoeddwyd yn 2021.

 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
?item wdt:P57 wd:.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau Tomos a'i Ffrindiau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau animeiddiedig o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2021
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy grynno ddisgiau a DVDs
Categori:Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Palais-Royal

Mae'r **Palais-Royal** yn un o gyn-balasau teulu brenhinol Ffrainc. Lleolir hi yn arrondissement 1af Paris, i'r gogledd o'r Louvre. Ei enw gwreiddiol oedd y **Palais-Cardinal**, ac fe'i adeiladwyd ar gyfer Cardinal Richelieu tua 1633 i 1639 gan y pensaer Jacques Lemercier. Gan i Philippe d'Orléans wneud newidiadau mawr dros y blynyddoedd, nid oes bron dim ar ôl o ddyluniad gwreiddiol Lemercier.

Mae'r Palais-Royal bellach yn cael ei ddefnyddio fel sedd y Weinyddiaeth Ddiwylliant, y Conseil d'État a'r Cyngor Cyfansoddiadol. Mae canol gardd y Palais-Royal (Jardin du Palais-Royal) yn barc cyhoeddus gyda siopau a thai bwyta mewn arcêd, a fflatiau uwchben.

## Hanes 
### Palais-Cardinal
[chwith|bawd|Y Palais-Cardinal, tua [1641]]

Yr enw gwreiddiol oedd y Palais-Cardinal, roedd y palas yn gartref personol i Cardinal Richelieu. Dechreuodd y pensaer Jacques Lemercier ei ddyluniad yn 1629, dechreuwyd y gwaith adeiladu yn 1633 ac fe'i cwblhawyd yn 1639. ynghyd â'i chynghorydd Cardinal Mazarin. 

### Philippe I, Dug Orléans
brawd bach Louis XIV]]

) gan François d'Orbay, yn dangos y gerddi a chafodd ei ail-ddylunio gan André Lenôtre tua 1674.|238x238px]]

Priododd Henrietta Anne frawd iau Louis, Philippe de France, duc d'Orléans yng nghapel y palas ar 31 Mawrth 1661. Ar ôl eu priodas, caniataodd Louis XIV i'w frawd a'i wraig ddefnyddio'r Palais-Royal fel eu prif breswylfa ym Mharis. Y flwyddyn ganlynol, rhoddodd y Dduges newydd enedigaeth i ferch, Marie Louise d'Orléans. Hi creodd erddi addurniadol y palas, dywedir eu bod ymhlith y harddaf ym Mharis. Yng nghyfnod y pâr newydd, byddai'r Palais-Royal yn troi mewn i ganolfan gymdeithasol y ddinas.

Cafodd y palas ei ailaddurno a chrëwyd fflatiau newydd ar gyfer morynion a staff y Dduges. Tua 1674, gofynnodd Dug Orléans i André Lenôtre i ail-ddylunio gerddi'r Palais-Royal.

Ar ôl i Henrietta Anne farw yn 1670 cafodd y Dug ail wraig, y Dywysoges Palatine. Yr oedd yn well ganddi fyw yn y Château de Saint-Cloud. Felly daeth Saint-Cloud yn brif breswylfa ei mab hynaf ac etifedd Tŷ'r Orléans, Philippe Charles d'Orléans a elwir y *duc de Chartres*.

## Heddiw 
Yn 2024, mae'r gerddi, a'r celf fodern sydd yn y Cour d'honneur yn atyniad twristaidd poblogaidd.

## Oriel

File:Galerie de Montpensier April 6, 2012.jpg|Galerie de Montpensier yn 2012
File:Galerie Cour Honneur - Paris I (FR75) - 2021-06-14 - 1.jpg|Galerie Cour d'Honneur yn 2021
File:P1120936 Paris Ier Palais-Royal galerie de Beaujolais rwk.JPG|Galerie de Beaujolais yn 2012
File:Jardin du Palais-Royal 02.jpg|Ffynnon yn y gerddi
File:Paul Lemoyne, Le Pâtre et la chêvre. 1830. Marbre. Paris, jardin du Palais-Royal. Photo, Jamie Mulherron.jpg|''Y bugail a'r gafr'' (1830), gan Paul Lemoyne
File:Palais Royal.jpeg|Celf fodern gan Daniel Buren

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Morris T. Williams

Argraffydd o Gymro oedd **Morris Thomas Williams** (1900 &ndash; 6 Ionawr 1946). Fe'i ganwyd yn y Groeslon ym 1900 yn fab i Morris a Mary Williams. Ei gartref oedd 5 Rhes Rathbone. Roedd yn un o dri o blant ac roedd ei frawd hŷn, David Edmund Williams, yn un o sylfaenwyr Plaid Genedlaethol Cymru yn 1925. Ar ôl cyfnod yn Ysgol Sir Pen-y-groes, aeth yn brentis i swyddfa'r *Herald* yng Nghaernarfon, ond gwasanaethodd am gyfnod byr gyda'r Royal Flying Corps yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Treuliodd gyfnodau byrion fel cysodydd yng Nghaerfyrddin ac yn Aberystwyth gyda'r *Faner*, ac yna yn 1924-5 fel cysodydd gyda'r *Continental Daily Mail* ym Mharis. Bu hefyd am gyfnod yn Hull gyda'r *Daily Mail*, cyn dod yn ôl i Gymru i weithio fel cysodydd yn Nhon-y-pandy gyda chwmni Evans a Short. Arhosodd yn y swydd honno tan 1935. 

## Morris T. Williams, Kate Roberts a'r Blaid Genedlaethol 
Ym 1926 fe ddechreuodd gyfeillgarwch â Kate Roberts yn Ysgol Haf y Blaid Genedlaethol ym Machynlleth. Yn ôl pob sôn, Morris T. Williams oedd *heart throb* mawr yr Ysgolion Haf cynnar oherwydd ei wallt melyn a'i lygaid glas. Fe briododd â Kate Roberts yn eglwys Llanilltud Fawr ym 1928. Bu'r ddau yn weithgar iawn gyda'r Blaid Genedlaethol. Morris T. Williams oedd ysgrifennydd  Pwyllgor Rhanbarth Dwyrain Morgannwg ac ef, ym 1933, oedd y cyntaf yn ne Cymru i sefyll etholiad yn enw'r Blaid pan ymgeisiodd am sedd ar Gyngor Trefol y Rhondda. Ni fu'n llwyddiannus. Rhwng 1933 a 1935 ef oedd golygydd y *Welsh Nationalist* (y *Welsh Nation* wedyn).  Mynnodd fod y Blaid yn rhoi sylw i gyni'r glowyr ym 1933. Ymddengys hefyd ei fod wedi ystyried dechrau mudiad gweriniaethol. Bu'n undebwr llafur ac yn gysylltiedig â'r protestiadau yn erbyn y prawf moddion 1934-5. Cynhaliwyd dadl gyhoeddus nodedig rhyngddo a'r comiwnydd Lewis Jones, awdur *Cwmardy* a *We Live.* Ym 1935 prynodd Morris a Kate Wasg Gee. Erbyn 1938 roedd y ddau wedi prynu'r Faner. 

## Nofel Morris T. Williams: *Troi a Throsi* 
Rhwng 1924 a 1926 fe luniodd nofel sylweddol yn dwyn y teitl *Troi a Throsi*, ond ni chafodd ei chyhoeddi erioed. Mae'r llawysgrif yn y Llyfrgell Genedlaethol. Dechreuodd ei llunio yn ystod ei gyfnod ym Mharis 1924-5.  Cwblhaodd y drafft cyntaf yn Hull yn 1926. Ymddengys ei fod wedi bwriadu cyflwyno'r nofel i gystadleuaeth y nofel yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1926, ond nid wnaeth hynny.  Nofel seicolegol ydyw gyda Morris T. Williams yn brif gymeriad ynddi o dan yr enw Meurig Prisiart. Rhennir yn nofel yn dair rhan sy'n cyfateb i gyfnodau Morris yng Nghaerfyrddin, Aberystwyth a Pharis. Yn ôl Peredur Lynch: 'Rhyw fath o Stephen Dedalus Cymreig yw Meurig Prisiart felly, yn ceisio ymddihatru oddi wrth y gorffennol gan ailesgor ar ei bersonoliaeth ei hun'.  Mae rhai o'r farn bod Morris Williams ac E. Prosser Rhys wedi cael perthynas gyfunrywiol ac at hynny mae'r bryddest yn cyfeirio. Mae 'Atgof' yn cael ei hystyried yn un o'r darnau llenyddol cyntaf i drafod cyfunrhywioldeb rhwng dynion yn Gymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Argraffwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Marwolaethau 1946
Elisabeth II

Gallai **Elisabeth II** gyfeirio at 

*Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig (1926–2022)
*Queen Elizabeth 2 (QE2), llong fordaith