open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sian Williams (chwaraewraig rygbi)

Chwaraewraig Rygbi'r undeb yw **Sian Williams** (ganwyd 23 Hydref 1990), sy'n aelod o dîm Rygbi Cenedlaethol y Merched, Cymru. Yn 2016 roedd hefyd yn chwarae yn y rhes cefn yn nhîm Swydd Gaerwrangon (y *Worcester Warriors*) a Dreigiau Casnewydd Gwent. Yn ei gêm gyntaf dros ei gwlad curwyd yr Albanwyr ym Mhencampwriaethau Chwe Gwlad, merched.

Ganed Sian yn Wrecsam ar 4 Ebrill 1993. Dywed ei gwefan swyddogol ei bod yn 1.62 m (5 tr 4 mod) ac yn 74 cilogram. Bu'n chwarae rygbi ers oedd yn wyth oed, pan oedd yn chwarae gyda'i brodyr. Yn 2011, fe'i galwyd i dîm rygbi merched Cymru dan 20 oed, fel capten, gan guro'r Lloegr yn ei gem gyntaf. Yn yr un flwyddyn, chwaraeodd ei gêm gyntaf chwaraeodd i'r tîm llawn, yr oedolion, gan sicrhau buddugoliaeth arall - y tro hwn yn erbyn yr Alban.

Ar 10 Chwefror 2016 cyhoeddwyd ei bod am droi at y bêl gron yn broffesiynol. gan ymarfer yn llawn amser ond parhau mewn enw yn gyflogedig gan yr RAF.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Rhestr aelodau seneddol Cymru 2015-2017

Dyma restr o Aelodau Seneddol (ASau) etholwyd i'r Ty'r Cyffredin dros etholaethau yng Nghymru i'r hanner canfed a chwech Senedd o'r Y Deyrnas Gyfunol (2015 -2017).

Mae'n cynnwys ASau etholwyd yn etholiad cyffredinol 2015, gynhaliwyd ar 7 Mai 2015, a'r rhai a etholwyd mewn is-etholiadau.

Mae'r rhestr wedi ei drefnu yn ôl enw'r AS, a mae ASau wnaeth ddim wasanaethu drwy gydol y cyfnod seneddol wedi eu *italeiddio*. Mae ASau newydd a etholwyd ers yr etholiad cyffredinol wedi eu nodi ar waelod y dudalen.

## Cyfansoddiad presennol
## ASau
## Is-etholiadau
Bu un isetholiad yn ystod cyfnod y Senedd pan ymddeolodd Huw Irranca-Davies er mwyn cystadlu am sedd Cynulliad. Etholwyd Chris Elmore (Llafur) fel olynnydd iddo.

## Cyfeiriadau
Etholiadau Seneddol
2015-2017
Stiwdio a Menyg

[bawd|*Stiwdio a Menyg* gan [Shani Rhys James]]

Darlun olew gan Shani Rhys James ydy ***Stiwdio a menyg***. Cafodd y darlun ei bentio yn 1993 ac mae'n cael ei gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, Ceredigion. Prynnodd y Llyfrgell y llun yn uniongyrchol oddi wrth yr arlunydd yn 2000. Y dyfrwng yw paent olew ar gynfas ac mae'n mesur 233 x 179&nbsp;cm.

Yn y llun fe welir yr artist ei hun yn ei stiwdio blêr, gyda menyg am ei dwylo ac hen fenyg ym mhobman ar y llawr. Caiff Shani ei hadnabod am ei lluniau melancolig, gyda hi ei hun ynddynt, yn pensynnu. Mae'r darlun hwn yn nodweddiadol o'i gwaith. Ond yn wahanol i'r arfer, mae'r hunanbortread ynddo'n cyfleu rhyw syndod yn ei hwyneb, fel pe na bai'n disgwyl i'r llun gael ei gymryd! Ac yn wrth-felancolig, bron, mae'r lliwiau'n un ffrwydriad gwyllt. Flwyddyn wedi iddi orffen y paentiad hwn, yn 1994, cafodd Shani Rhys James ei hethol i'r Academi Frenhinol Gymreig.

## Yr arlunydd
Ganwyd Shani Rhys James yn 1953 yn Melbourne, Awstralia ac mae hi bellach wedi ymgartrefu yn Llangadfan, Powys. Awstraliad oedd ei mam a Chymro oedd ei thad.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am y darlun ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
*Cofnod celfwaith ar wefan Europeana

Categori:Gweithiau 1993
Categori:Peintiadau'r 20fed ganrif
Categori:Peintiadau o Gymru
Deugraff

bawd|Ll yw un o ddeugraffau'r Gymraeg
Pâr o lythrennau a ddefnyddir mewn orgraff iaith yw **deugraff**. Gall ddeugraff gynrychioli naill ai un ffonem (sain arbennig) neu ddilyniant o ffonemau sydd ddim yn cyfateb at werthoedd arferol y ddwy lythyren yn gyfunol.

Yn aml defnyddir deugraff ar gyfer ffonem na all gael ei gynrychioli gan un lythyren yn unig yn orgraff yr iaith honno, megis **ch** yn cynrychioli /χ/ yn y Gymraeg.

## Deugraffau yn y Gymraeg 
Mae yna deuddeg deugraff yn y Gymraeg. Mae wyth ohonynt yn rhan o'r wyddor (**ch**, **dd**, **ff**, **ng**, **ll**, **ph**, **rh**, **th**), tra bod y weddill ddim yn rhan o'r wyddor: **mh**, **nh**, **si**, **ts**.

## Mewn gwyddorau 
Mewn orgraffau rhai ieithoedd, ystyrir deugraffau fel llythrennau unigol. Mae hyn felly yn golygu eu bod yn rhan o’r wyddor, fel sy'n digwydd yn y Gymraeg.

### Enghreifftiau 
Gwyddor Ladin Gaj, a ddefnyddir i ysgrifennu Bosnieg, Croateg a Serbeg: **dž**, **lj**, **nj**

Tsieceg a Slofaceg: **ch**

Iseldireg: **ij** (pan fydd **ij** yn cael ei defnyddio fel priflythyren, bydd y ddeugraff gyfan yn droi’n briflythyren, e.e. IJmeer, IJmuiden)

Hwngareg: **cs**, **dz**, **gy**, **ly**, **ny**, **sz**, **ty**, **zs**.

Wymysorys: **ao**

Categori:Orgraff
Pryd ma' Te

Grŵp pop Cymraeg oedd '''Pryd ma' Te'''. Cychwynnodd y grŵp fel triawd yn 1984, a'r aelodau oedd Siân Wheway, Carys Huw a'r actores Mair 'Harlech'. Erbyn Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1985 roedd Nia Bowen wedi ymuno ar y drymiau. Roedd tafod y moch y merched pan fathwyd yr enw, gan fod y byrfoddau'n awgrymog: P.M.T.

Roedd y grŵp yn chwarae caneuon amrywiol - gwleidyddol, ffeministaidd, serch, hiwmor a hwyl. Roedd enw'r grwp yn cynnwys y blaenlythrennau PMT, a oedd yn cryfhau ochr ffeministaidd y band.

Bu'r band yn chwarae yn gyson hyd 1989 ac yn ysbeidiol wedi hynny.

Delwedd:Pryd ma te2.jpg|Nia Bowen, Pryd ma' Te, Stwdio'r Felin 1986
Delwedd:Pryd ma te3.jpg|Mair Tomos Ifans, Pryd ma' Te, Stwdio'r Felin 1986

## Disgyddiaeth
* "Pryd Ma' Te?" - Sengl 12", (Recordiau Sain, SAIN 132EE, 1987)
* Geraint (Pigion Taro Tant) (Recordiau Sain C969G, 1986)
* Rheolau Dynion (Cadw Reiat) (Recordiau Sain C975G, 1986)

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 1984
Categori:Dadsefydliadau 1989
Wilford Brimley

Actor a canwr o'r Unol Daleithiau oedd **Anthony Wilford Brimley** (27 Medi 1934 – 1 Awst 2020).

Wedi gwasanaethu yn y Marines a chymryd nifer o fân swyddi, daeth yn actor cefnogol yn ffilmiau Western. O fewn degawd roedd wedi sefydlu ei hun fel actor cymeriad yn ffilmiau fel *The China Syndrome* (1979), *The Thing* (1982), a *The Natural* (1984). Am gyfnod hir ef oedd gwyneb hysbysebion teledu cwmni Quaker Oats.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2020
Garry Shandling

Actor, cynhyrchydd, sgriptiwr a seren deledu o'r Unol Daleithiau oedd **Garry Emmanuel Shandling** (29 Tachwedd 1949 – 24 Mawrth 2016) a gaiff ei gofio'n arbennig am ''It's Garry Shandling's Show* a *The Larry Sanders Show''.

Fe'i ganwyd yn Chicago i deulu Iddewig. Symudodd y teulu i Tucson, Arizona pan oedd yn blentyn ifanc er mwyn i'w frawd Barry gael triniaeth i'w ffibrosis systig ond bu farw Barry pan oedd Gary'n ddeg oed.  Mynychodd Brifysgol Arisona lle graddiodd mewn peirianneg electronig. Dilynwyd hyn gydag astudiaeth ôl-raddedig mewn marchnata a sgwennu creadigol.

Bu farw'n ddisymwth yn 66 oed yn Los Angeles, Califfornia, o *hyperparathyroidism*.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2016
Tortila

[bawd|Peiriant yn coginio pentyrrau o dortilas yn [Dinas Mecsico|Ninas Mecsico.]]
Bara crwn tenau a wneir o flawd corn neu weithiau flawd gwenith a fwyteir gyda llenwad sawrus yw **tortila** neu **tortïa**

Ymddengys tortilas yn y mwyafrif o brydau Mecsicanaidd i gyd-fynd â seigiau, saws a stiw. Fe'u defnyddir fel amlen yn llawn o fwydydd eraill, yn hytrach na llwy. Weithiau caiff tortilas eu torri a'u ffrio'n greision. Plygir y tortila o gwmpas cig, ffa, caws a saws sbeislyd i wneud taco. Pobir tortila gyda llenwad o saws i wneud enchiladas. Tostada yw'r enw ar dortila wedi'i ffrio gyda chig, ffa, caws, letys, a thomato ar ei ben ei hun. Gwneir burrito drwy amlapio ffa a chig neu gaws mewn tortila o wenith. Caiff toes tortila ei siapio'n amryw o ffurfiau i wneud sopes, chalupas, quesadillas, a panuchos, eto gyda llenwad sawrus.

Mae tortilas hefyd yn boblogaidd iawn mewn gwledydd eraill America Ladin a'r Unol Daleithiau.

## Gweler hefyd 
* Tamale

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Paula E. Morton. *Tortillas: A Cultural History* (Gwasg Prifysgol New Mexico, 2014).

Categori:Bara
Categori:Bwyd a diod ym Mecsico
Sïednod

Urdd o adar yw'r '*Apodiformes* (Cymraeg: **Sïednod**) a oedd yn cynnwys tri theulu o adar:  Gwenoliaid (Apodidae), Coblynnod Coed (Hemiprocnidae), ac Trochilidae. Yn nhacsonomeg Sibley-Ahlquist, codwyd yr urdd i statws uwch-urdd **Apodimorphae** a dosbarthwyd y Sïednod yn urdd newydd, cwbwl ar wahân: y **Trochiliformes**. Ceir dros 450 o rywogaethau ac mae'r amrywiaeth oddi fewn yn eang iawn.

Byr yw eu coesau fel yr awgryma eu henw yn Lladin: "di-droed". Croen sydd ar eu coesau, yn hytrach na chen; cen sydd gan bron pob aderyn arall. Mae'r esgyrn yn yr adenydd yn fyr, a'r adain ei hun yn hir, sy'n strwythyr perffaith i hofran.(Mayr 2002)

File:Parargornis messelensis.JPG|Ffosil *Parargornis messelensis*

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25950 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

## Dolennau allanol
Categori:Apodiformes
Caprimulgiformes

Urdd o adar yw'r **Caprimulgiformes** sydd wedi'u dosbarthu'n fyd-eang, ar wahân i yr Antarctig. Mae bron pob un o'r rhywogaethau'n bwydo ar bryfaid, ond ystyr y gair Lladin yw "un sy'n dodro am laeth", oherwydd y gred anghywir o ddull y troellwr mawr o fwyta.

## Dosbarthiad
Ceir cryn anghytundeb ynghylch eu dosbarthiad, ond mae'r rhan fwyaf o adarwyr yn cytuno ar y pum teulu:
;* Steatornithidae
;* Aegothelidae
;* Podargidae
;* Nyctibiidae
;* Caprimulgidae

### Teuluoedd
Ceir y teuluoedd canlynol o fewn urdd y Caprimulgiformes:
** Subfamily Chordeilinae (Cudylldroellwr y Byd Newydd)
** Subfamily Caprimulginae (Cudylldroellwr cyffredin)
** Subfamily Eurostopodinae (Cudylldroellwr clustiog)

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q26125 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Caprimulgiformes
Haworth

Pentref yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Haworth**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Haworth, Cross Roads and Stanbury ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Bradford.

Daeth Haworth y pentref Masnach deg cyntaf yn y byd yn 2002.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Brontë Parsonage (amgueddfa am y teulu a'u gwaith)
*Eglwys Sant Mihangel
*Gorsaf Reilffordd Haworth
*Neuadd Ponden. Roedd Thrushcross Grange yn seiliedig ar Neuadd Ponden.
*Top Withens. Roedd y tŷ Wuthering Heights yn seiliedig ar Top Withens.
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y pentref 
* "Haworth" Haworth Online
* "Discover Haworth and Brontë Country" , Visit Bradford
* Haworth Arts Festival 

Categori:Dinas Bradford
Categori:Masnach deg
Categori:Pentrefi Gorllewin Swydd Efrog
Otidiformes

Urdd o adar eitha mawr yw'r **Otidiformes** (Cymraeg: **Ceiliogod y waun**; Saesneg: *Bustards*).  Mae'r urdd yn cynnwys y **floricaniaid** a'r **korhaaniaid**. Gwell ganddynyt dreulio'u hamser ar y tir nag yn yr awyr, ar diroedd agored y steppes, fel arfer. O ran maint, maen nhw oddeutu 40–50&nbsp;cm. Enw'r teulu yw'r **Otididae** (yr hen enw arno oedd *Otidae*).

Mae nhw'n bwyta amrywiaeth o bethau fel dail, hadau ac anifeiliaid bychan (hyd yn oed fertibratau).

Dyma genera'r teulu Otididae:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {  ?item wdt:P105 wd:Q35409 .  ?item wdt:P171 ?sub0 .  ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21755 }
LIMIT 15
|sort=label
|columns=P225:Teulu,P18:Delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

## Dolennau allanol
Categori:Otidiformes
Gaviiformes

Urdd o adar dyfrol yw'r **Gaviiformes** (Cymraeg: **y trochyddion**). Gellir eu canfod ar hyd a lled y Ddaear gan gynnwys Gogledd America a gogledd Ewrasia. Mae'r urdd yn cynnwys teulu'r gwyachod (*Podicipedidae*). Gydag Anseriformes, y Gaviiformes yw'r ddau grwp hynaf o'r adar sy'n byw heddiw.

## Aelodau
[bawd|chwith|Y 'Waimanw', o gyfnod y [Paleosen, aelod cynnar o'r teulu Sphenisciformes): aderyn nad oedd yn medru hedfan.]]

Ceir pump rhywogaeth sy'n fyw heddiw, ac maen nhw i gyd yn y genws *Gavia*.

## Poblogaeth
## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q2814783 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Categori:Gaviiformes
Falconidae

Teulu o adar yw'r ***Falconidae***, sy'n cynnwys y caracaraod a'r hebogiaid. Ceir oddeutu 60 o rywogaethau, a cheir dau isdeulu: y *Polyborinae* (sy'n cynnwys y caracaraod) a'r hebog coed Buckley a'r *Falconinae*: yr hebogiaid go-iawn, y corhebogiaid (*falconets*) a'r cudyll. Mae'r teulu hwn yn perthyn i'r urdd *Falconiformes*.

Y prif wahaniaeth rhwng  y *Falconidae* ag eryrod yr *Accipitridae* yw fod yr hebogiaid yn lladd gyda'u pigau yn hytrach na'u crafangau. Mae ganddynt ddant arbennig ar ochr eu pig yn bwrpasol i ladd.

Mae teulu'r *Falconidae* yn adar ysglyfaethus bychan - ganolig sy'n amrywio mewn maint o'r corhebog clunddu (a all bwyso cyn lleied â 35 gram (1.2 owns) i hebog y Gogledd a all bwyso cymaint â 1,735 gram (61.2 owns). Mae eu pigau'n gryf iawn ac yn siâp bachyn ac mae ganddynt grafangau crwm a golwg arbennig o dda. Gallant amrywio o ran lliw o frown, i wyn, ac o ddu i lwyd. Ceir gwahaniaeth yn lliwiau'r gwryw a'r fenyw hefyd.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

## Dolenni allanol
* Kramarz, Alejandro: Garrido, Alberto; Forasiepi, Analía; Bond, Mariano & Tambussi, Claudia (2005): Estratigrafía y vertebrados (Aves y Mammalia) de la Formación Cerro Bandera, Mioceno Temprano de la Provincia del Neuquén, Argentina. *Revista geológica de Chile* **32**(2): 273-291. HTML fulltext
* Ffeiliau sain a llun  ar yr *Internet Bird Collection*
* Seiniau'r Falconidae yn y casgliad *xeno canto*
Coliiformes

Urdd o adar yw'r **Coliiformes** (Cymraeg: **y colīod gwarlas**). Dyma chwaer grŵp y cytras Eucavitaves, sy'n cynnwys y Cwrol (Leptosomatiformes), trogonau (Trogoniformes), Bucerotiformes, Coraciformes a'r Piciformes. Y teuly yw'r **Coliidae**.

Mae'r urdd yma'n gyfyngedig, yn ddaearyddol, is-drofannau Affrica a dyma'r unig urdd o adar sy'n gyfyngedig i'r cyfandir hwn. Cynhanes, arferai bod amrywiaeth enfawr o rywogaethau o fewn yr urdd hwn a chredir iddynt o bosibl esblygu yn Ewrop cyn darfod.

Fel arfer mae'n nhw'n ymgasglu at ei gilydd yn grwpiau o tuag ugain a gellir eu canfod mewn coedwigoedd bychan, gyda digon o le rhwng y coed. Maent yn adeiladu nythod siâp cwpannau yng nghanghenau'r coed gyda brigau mân a'i leinio gyda gwair. Mae'r iâr (y fenyw) yn dodwy rhwng 3 a 4 wy ac mae'r cywion yn gadael y nyth yn eitha cyflym.

## Cyfeiriadau
* 
* 

## Llyfryddiaeth
* 

## Dolennau allanol
Categori:Coliiformes
Cariamiformes

Urdd o adar na fedrant hedfan yw'r **Cariamiformes** (neu weithiau **Cariamae**). Mae'r urdd hon wedi bodoli ers dros 60 miliwn o flynyddoedd. Mae'n cynnwys y teulu Cariamidae (seriemas) sy'n fyw heddiw a theuluoedd darfodedig e.e. Phorusrhacidae, Bathornithidae, Idiornithidae a Ameghinornithidae.

Ystyriwyd y grwp hwn yn is-urdd o'r Gruiformes  ar un cyfnod, ond mae astudiaethau o'u siâp a'u geneteg yn dangos eu bod yn perthyn i grwp hollol wahanol - yr Australaves, grwp sy'n cynnwys: Falconidae, Psittaciformes a Passeriformes, ac mae rhywogaethau o'r teuluoedd hyn yn fyw heddiw.

Atgyfnerthwyd y canfyddiad hwn yn 2014. Roedd yr astudiaeth yn dangos fod y Cariamiformes yn hynafiaid i'r Australaves, a'r hebogiaid wedyn.

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q1207101 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

## Dolennau allanol
Categori:Cariamiformes
Ainŵeg

**Ainŵeg** (Ainŵeg: アィヌ・イタㇰ *Aynu=itak*; Japaneg: アイヌ語 *Ainu-go*) yw iaith a siaredir gan aelodau’r grŵp ethnig Ainw ar ynys Hokkaidō yng ngogledd Japan. Mae hi’n iaith mewn perygl, ond ceir ymgais i’w hadfywio. Mae anghytundeb ar sawl siaradwr sydd yn bodoli heddiw, ac mae'r niferoedd yn amrywio rhwng 2 a 15 o siaradwyr.

Siaredir Ainŵeg yn flaenorol yn eang ar draws Hokkaidō, ar draws llawer o ynys Sachalin, ac ar yr ynysoedd Kuril sydd yn cysylltu gogledd-ddwyrain Hokkaidō â gorynys Kamchatka yn Siberia. Mae hefyd arwydd o’r iaith yn cael ei defnyddio ar Honshū, rhan ogleddol prif ynys Japan, o edrych ar enwau llefydd yn yr ardal. Mae’r ardaloedd traddodiadol lle bu’r iaith yn cael ei siarad wedi dioddef symudiad iaith enfawr dros y 200 mlynedd diwethaf.

## Dosbarthiad ieithyddol 
Disgrifir Ainŵeg fel iaith arunig er enghraifft **garu** a **garw** sydd â'r un ystyr; **guru**, sy'n golygu 'person' neu 'dyn', a **gŵr**; **pen**, sydd yn golygu aber, rhan uwch o ddyffryn, neu darddle, mewn cymhariaeth a'r gair **pen** yn y Gymraeg; a **chisei, tshe** neu **che,** sydd yn golygu 'tŷ', a oedd Batchelor yn gweld yn debyg i'r gair Cernyweg **tshey**, sef 'tai'.

## Siaradwyr
Ystyrir yr Ainŵeg yn iaith mewn perygl ers cyn y 1960au. Mae’r rhan fwyaf o’r 15,000 o Ainwiaid ethnig yn Japan yn siarad Japaneg yn unig. Yn ystod y 1980au roedd 100 siaradwr, a dim ond pymtheg ohonynt a oedd yn defnyddio’r iaith yn feunyddiol. Ym 1996 roedd pymtheg o siaradwyr iaith gyntaf yn bodoli yn Japan.

Mae DeChicchis (1995) yn categoreiddio siaradwyr Ainŵeg mewn i 4 grŵp:  
* **Siaradwyr archifol** – y siaradwyr sydd i’w clywed mewn hen recordiau o’r iaith
* **Siaradwyr dwyieithog** a gafodd eu magu yn clywed neu siarad Ainŵeg yn y gymuned fel plant 
* **Siaradwyr symbolaidd** sydd yn cofio rhai geiriau ac ymadroddion ac weithiau’n eu defnyddio wrth siarad Japaneg
* **Siaradwyr ail-iaith** sydd yn dysgu Ainŵeg naill ai oherwydd rhesymau etifeddiaeth neu o ran diddordeb personol. 

## Dirywiad ac adfywiad
Dechreuodd dirywiad Ainŵeg yn y 19g yn ystod yr Oes Meiji. Roedd angen i Japan diffinio ei ororau gogleddol yn erbyn Rwsia, felly roedd rhaid i'r wladwriaeth taeru mai Japaneaid oedd y cynfrodorion ar Ezo (enw gwreiddiol Hokkaidō) er mwyn hawlio mai rhan o Japan oedd yr ynys, Yn sgil hyn, diflannodd yr iaith o ddefnydd beunyddiol yn y gymuned, y teulu, yr ysgol a pharthau cyhoeddus eraill.

## Ffonoleg 
### Llafariaid 
### Cytseiniaid 
Gall leisio'r cytseiniaid ffrwydrol /p t ts k/ i [b d dz g] rhwng lafariaid ac ar ôl cytseiniaid trwynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Iaith
Categori:Ieithoedd Japan
Rheilffordd Canol Hampshire

|}

Rheilffordd dreftadaeth yw **Rheilffordd Canol Hampshire**. Adwaenir y rheilffordd yn well fel y 'Lein Watercress'. Mae'r lein yn un serth, felly defnyddir dim ond locomotifau pŵerus.

## Hanes
Crëwyd cwmni Rheilffordd Alton, Alresford a Winchester ym Mehefin 1861 er mwyn adeiladu rheilffordd yn cysylltu'r 3 lle ac i gludo berwr y dŵr o Alresford i Lundain. Daeth y cwmni'n Rheilffordd Canol Hampshire (Alton) ym 1865 ac agorodd y lein ym mis Hydref. Prynwyd y lein gan gwmni Rheilffordd Llundain a'r De Orllewin ym 1884. Daeth y rheilffordd yn rhan o'r Rheilffordd Deheuol ym 1923. Trydanwyd y lein o Lundain i Alton ym 1937.

## Atgyfodi
Ym 1972, cyhoeddwyd y buasai'r lein rhwng Alton a Chaerwynt yn cau ar 4 Chwefror 1973. Felly ffurfiwyd 2 gwmni, Cwmni Rheilffordd Caerwynt ac Alton, a Chymdeithas Gwarchodaeth Rheilffordd Canol Hampshire. Bwriadwyd bod yr un cyntaf yn rhedeg trenau diesel rhwng Caerwynt ac Alton yn ystod yr wythnos, ac yr ail yn defnyddio trenau stêm dros y penwythnos. Ni chodwyd digon o arian, felly penderfynwyd i brynu'r lein rhwng Alresford ac Alton.

Daeth y locomotif stêm cyntaf, o ddosbarth N, ym Mawrth 1974 o Iard Sgrap Dai Woodham, Ynys y Barri, ac atgyweiriwyd y locomotif ym 1975. Aeth y trên gyntaf rhwng Alresford i Ropley ar 30 Ebrill 1977.

Adeiladwyd gweithdy a sied yn Ropley ar gyfer locomotifau ym 1980. Newidiwyd Gorsaf reilffordd Alton i wahanu trenau'r rheilffordd stêm a threnau Rheilffyrdd Prydeinig. Estynnwyd y lein at orsaf reilffordd Medstead a Four Marks erbyn 28 Mai 1983. Estynnwyd y lein i Alton a chyraeddodd y trên gyntaf Alton ar 12 Ebrill 1985.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Alresford01LB.jpg|Gorsaf reilffordd Alresford
Alton01LB.jpg|Gorsaf reilffordd Alton

Categori:Cludiant yn Hampshire
Canol Hampshire
Canol Hampshire
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Burt Kwouk

Actor Seisnig oedd **Herbert Tsangtse "Burt" Kwouk**, OBE (pron. "Kwok"; ; 18 Gorffennaf 1930 – 24 Mai 2016).

Fe'i ganwyd yn Warrington, Swydd Gaerhirfryn, Cafodd ei addysg yn Shanghai, Tsieina. Priododd Caroline Tebbs ym 1961.

## Ffilmiau 
*''Windom's Way* (1957)
**The Inn of the Sixth Happiness* (1958) 
**Expresso Bongo* (1959)
**A Shot in the Dark* (1964) 
**Goldfinger* (1964)
**Casino Royale* (1967)
**You Only Live Twice* (1967)
**The Shoes of the Fisherman* (1968)
**The Chairman* (1969) 
* *The Return of the Pink Panther* (1975)
* *Rollerball* (1975)
* *The Pink Panther Strikes Again* (1976)
* *The Last Remake of Beau Geste* (1977)
* *Revenge of the Pink Panther* (1978)
**The Fiendish Plot of Dr. Fu Manchu* (1980)
* *Trail of the Pink Panther* (1982)
* *Curse of the Pink Panther* (1983)
* *Empire of the Sun* (1987)
* *I Bought a Vampire Motorcycle* (1990)
* *Air America* (1990)
* *Carry On Columbus* (1992) 
* *Son of the Pink Panther* (1993) 
* *Peggy Su!* (1998)
* *Kiss of the Dragon* (2001)

## Teledu
**Danger Man*
**The Saint* 
**Man of the World 
**The Sentimental Agent* (1963) 
**Tenko* (1981–84)
**Tickle on the Tum* (1984) 
*''Howards' Way* (1987)
**Noble House* (1988)
**The House of Eliott* (1991)
**Lovejoy* (1993) 
**Queen of Swords* (2000)
**Last of the Summer Wine'' (2002-2010)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2016
Ail Symudiad

Grŵp roc o Aberteifi oedd **Ail Symudiad** a ffurfiwyd ym 1978.

Dylanwadwyd ar y band gan nifer o fandiau punk yr 1970au fel yr Undertones, Buzzcocks, The Clash a'r Sex Pistols. Roedd y Trwynau Coch hefyd yn ddylanwad arnynt a hefyd yn help iddynt ar y cychwyn.

Yr aelodau gwreiddiol oedd Richard Jones (gitâr a llais) ei frawd, Wyn Jones (bâs, llais cefndir) a Gareth Lewis (drymiau). Erbyn 1980 ymunodd aelod newydd, Robin Davies, ar y gitâr flaen.

Yn 1981 penderfynodd y band sefydlu eu label annibynnol ei hun, sef Fflach. Record gyntaf y label oedd y sengl *Twristiaid yn y Dre.* Aeth fwy o amser a sylw Richard a Wyn ar ddatblygu eu label felly erbyn diwedd 1983 penderfynwyd dod â’r band i ben. Yn ddiweddarch, ailffurfiodd y band yn sgil y galw iddynt ddychwelyd i’r sîn roc a cyhoeddwyd sawl albwm pellach. Parhaodd y band i berfformio yn rheolaidd.

Bu farw Wyn Jones ym Mehefin 2021 ac yna'i frawd Richard Jones prin fis yn ddiweddarach, a daeth diwedd ar berfformiadau Ail Symudiad.

## Disgyddiaeth 
* ‘Ad-Drefnu’/‘Whisgi a Soda’ [sengl] (Sain 76S, 1980)

* *Twristiaid yn y Dre* [sengl] (Fﬂach 001, 1981)

* *Geiriau* [sengl] (Fﬂach 002, 1981)

* *Garej Paradwys* [sengl] (Fﬂach 003, 1981)

* *Sefyll ar y Sgwâr* (Sain 1240M, 1982)

* [gydag Angylion Stanli] *‘Edrych Trwy y Camerau’* [sengl] (Fﬂach 005, 1982)

* ‘Lleisiau o’r Gorffennol’ [sengl] (Fﬂach 005, 1982)

* ‘Bedlam’/‘Arwyr Addfwyn’ [sengl] (Sain 108S, 1984)

* [gyda Meic Stevens] ‘Croeso i Gymru’ [EP] (Fﬂach RFAS MEISYM, 1986)

* ‘O Bell ac Agos’ [sengl] (Fﬂach 020, 1986)
* 'Dawnsio Hyd Yr Oriau Mân' [EP] (Fflach 0029,1987)

* *Rhy Fyr i Fod yn Joci* (Fﬂach C059C, 1989)
* *Ddy Mwfi* (Semtexx,  SXC 003G, 1993)
* 'Grwfi Grwfi' [sengl] (Fflach CD329F, 2010)
* *Rifiera Gymreig* (Fflach CD333N, 2011)
* 'Anturiaethau Y Renby Toads' [EP] (Fflach CD346J, 2012)

**Casgliadau:**

* *Ail Symudiad* [casgliad o’u senglau cynnar] (Low Down Kids LDK-LP2, 2002)
* Pippo Ar Baradwys - Casgliad 2 (Fflach CD300H, 2006)
* *Anifeiliaid Ac Eraill* (Fflach CD315N, 2008)
* *Blas O Ail Symudiad* (Fflach CD353, 2014)

## Dolenni allanol
*Archif gwefan Ail Symudiad
*https://www.discogs.com/artist/1796675-Ail-Symudiad(https://www.discogs.com/artist/1796675-Ail-Symudiad) - Discograffi Ail Symudiad

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1978
Categori:Dadsefydliadau 2021
Categori:Prosiect Wicipop
Megan York

Chwaraewr rygbi'r undeb o Gymru yw **Megan York** (ganwyd 16 Ebrill 1987).  Mae'n chwarae yn safle'r prop dros Glwb Rygbi Ynysddu a thîm rygbi merched undeb cenedlaethol Cymru. Enillodd ei chap rhyngwladol cyntaf yn erbyn Yr Alban ym Mhencampwriaeth Chwe Gwlad y Merched 2012, gan sgorio ei chais cyntaf yn erbyn Lloegr yn 2013.

Cafodd York ei eni yng Nghasnewydd, Gwent ar 16 Ebrill 1987, mae ei phroffil swyddogol ar  wefan Undeb Rygbi Cymru yn nodi ei bod yn 1.57 metr (5.2 troedfedd) o uchder, ac yn pwyso 76 cilogram (12.0 stôn).

## Gyrfa
Wedi chwarae'n  dda i'w chlwb yn ystod tymor 2011-12, daeth hi i sylw'r detholwyr ar gyfer y tîm cenedlaethol a chafodd ei dewis ar gyfer Pencampwriaeth Chwe Gwlad y Merched 2012. Gwnaeth ei début trwy gael ei dwyn ymlaen fel eilydd yn y 67ain munud  yn erbyn yr Alban; enillodd Cymru'r gêm 20-0. Yn nhwrnamaint 2012-13 sgoriodd ei chais cyntaf mewn gêm a gollwyd yn erbyn Lloegr.

Cafodd cais buddugol York yn erbyn Ffrainc ar y Gnoll ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2016 ei gymharu ag un a sgoriwyd gan Graham Price ar ei ymddangosiad rhyngwladol cyntaf yn erbyn Ffrainc ym 1975.  Disgrifiodd Nick Webb ar Sports Wales BBC Cymru cais York fel un "gwych".  Llwyddodd cais gan Yorke i roi buddugoliaeth i Gymru yn erbyn Ffrainc am ddim ond y bedwaredd tro yn hanes y twrnamaint gan gymhwyso Cymru ar gyfer Cwpan Byd y Merched yn 2017. Ar hyn o bryd mae hi'n chwarae i Glwb Rygbi Ynysddu a Dreigiau Casnewydd Gwent.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb benywaidd o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Mai Jones

Roedd '''Gladys May 'Mai' Jones''' (16 Chwefror 1899 – 7 Mai 1960) yn bianydd, cyfansoddwr a chynhyrchydd radio, sy'n cael ei chofio'n bennaf fel cyfansoddwr y dôn i'r gân "We'll Keep a Welcome".

## Cefndir 
Ganwyd Jones yng Nghasnewydd yn unig ferch i Thomas John Jones, gorsaf-feistr y dref a Beatrice ei wraig. Roedd y tad yn Gymro Cymraeg a'r fam yn ddi-gymraeg, ond yn groes i'r arfer yng Ngwent y cyfnod, magwyd Mai i fod yn rhugl yn y ddwy iaith. Er yn ifanc iawn dangosodd Mai dawn fel pianydd gan ennill mewn eisteddfodau. Yn 10 mlwydd oed fe'i penodwyd hi'n organydd Capel yr Annibynwyr Mynydd Seion, Casnewydd, ac fe'i penodwyd yn un o gyfeilyddion swyddogol Eisteddfod Genedlaethol Pont-y-pŵl, 1924. Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Caerdydd a Choleg Cerdd Brenhinol, Llundain.

## Gyrfa
Gan ganu llais, piano ac acordion a thrwy ddynwared artistiaid eraill, dechreuodd dod i sylw'r cyhoedd ar y sin adloniant ysgafn yn Llundain y 1920au. Bu'n aelod o sawl grŵp amlwg gan gynnwys *The Five Magnets *, *The Carroll Sisters * (gyda Elsie Eaves fel ei *chwaer*), *The Three Janes* a band dawns y BBC dan arweiniad Jack Payne, gyda band Payne gwnaeth ei darllediad radio gyntaf ym 1928.

Yn ystod yr ail ryfel byd bu Jones yn gweithio fel cyfarwyddwr radio i'r BBC, ymysg y rhaglenni poblogaidd a chynhyrchwyd ganddi oedd *Welsh Rarebit*, *Saturday Starlight, Merry-go-round*  a *Silver Chords*; fel rhan o raglen Welsh Rarebit cyfansoddwyd We'll Keep a Welcome, a ganwyd am y tro cyntaf gan Gantorion Lyrian ar 29 Chwefror 1940.

Ymysg ei chyfansoddiadau nodedig eraill bu: *Blackbirds* (1924), *Wondering If You Remember* (1927), *Nos Da/Good night* (1946) a *Rhondda Rhapsody* (1951); hi fu'n gyfrifol am y gerddoriaeth a chynhyrchu'r pantomeim Cymraeg cyntaf i'w darlledu sef *Twm Sïon Cat*i

Ymddeolodd o'r BBC ym 1960.

## Priodas a Marwolaeth 
Ym 1947 priododd David Davies, cydweithiwr yn y BBC; ni fu iddynt blant.

Bu farw yn ei chartref, yng Nghasnewydd yn 61 mlwydd oed a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym mynwent Eglwys Sant Gwynllyw yn y dref.

Yn 2010 rhoddwyd plac glas ar furiau ei chartref olaf yn St Mark's Crescent, Casnewydd

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1960
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Musophagiformes

Urdd o adar yw'r **Musophagiformes** (Cymraeg: **y Twracoaid**). Y **Musophagidae** yw'r teulu sy'n golygu "y bwytwyr banana". Yn neheudir Affrica fe'u gelwir yn **louries**. Mae pedwerydd bys allanol eu traed yn medru mynd i mewn neu allan o'r croen. Mae'r ail a'r trydydd bys yn pwyntio tuag at ymlaen - drwy'r amser, ac wedi uno gyda'i gilydd i greu un bys, mewn rhai rhywiogaethau. Mae gan y Musophag grib eitha mawr ar gopa'i ben, a chynffonau urddasol, hir. Mae'r grwp hwn yn nodedig am eu lliwiau llachar - coch a gwyrdd fel arfer.

Yn draddodiadol cafodd y Musophagiformes eu rhoi gyda'r cogau yn urdd y Cuculiformes, ond codwyd y grwp i statws urdd gan Sibley-Ahlquist a alwyd yn *Musophagiformes*. Bu ymagais i'w cysylltu gyda'r hoatzin, ond bu'r ymgais yn aflwyddiannus. but this was later disputed. Hyd at 2016 roedd gwaith ymchwil genynnol yn cryfhau'r statws urdd.

Mae'r Musophagidau'n adar o faint canolig sy'n frodorol i Affrica is-Sahara, ble maen nhw'n byw mewn coedwigoedd, cotiroedd a safanas. Adar digon gwan ydyn nhw o ran eu hedfaniad. Ffrwythau (grawnwin a pawpaw ) yw eu prif fwyd, ac yn achlysurol dail, blagur a blodau. Weithiau fe fwytant bryfaid bychan, malwod a gwlithod. Fel yr awgryma'u henwau, maen nhw'n hoff iawn o fwyta banana.

## Rhywogaethau'r teulu
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q213827 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*  (French with English abstract)
* International Turaco Society (Magazines 1993–2012), also website 2001, www.turacos.org
* Mlíkovský, Jirí (2002): *Cenozoic Birds of the World, Part 1: Europe*. Ninox Press, Prague.  PDF fulltext  

## Dolennau allanol
Categori:Musophagiformes
Procellariiformes

Urdd o adar morol yw'r **Procellariiformes** sy'n cynnwys pedwar teulu: yr Albatrosiaid, y *Procellariidae*, y Pedrynnod drycin, a'r Pedrynnod plymio.

Arferid eu galw'n *Tubinariaid* ac fel casgliad o adar gelwir hwy (yn Saesneg) yn *petrels*, term a ddefnyddir am pob un o rywogaethau o fewn yr urdd Procellariiformes, a'r pedwar teulu (ar wahân i'r albatros).

Maent yn bwydo ar y cefnforoedd agored ac maent wedi'u gwasgaru'n fydeang, gyda phoblogaeth enfawr oddeutu Seland Newydd.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21685 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Procellariiformes
Ciconiiformes

Urdd o adar tal, main, hirgoes yw'r **Ciconiiformes** (Cymraeg: **y Ciconiaid**; weithiau y 'chwiboniaid') gyda phigau hir. Gelwir y teulu yn **Ciconiidae**, sef yr unig deulu o fewn urdd y *Ciconiiformes*, a oedd unwaith yn cynnwys llawer mwy o deuluoedd ond sydd bellach yn ddarfodedig.

Fe'u ceir mewn amrywiaeth o ardaloedd, ond fel arfer, maen nhw'n hoff iawn o gynefionoedd sych. Maent yn perthyn yn agos i'r Crehyrod, y Llwybigau (*spoonbills*) a'r Ibis. Yn wahanol i'r teuluoedd hyn, ni fedrant olchi eu hunain wedi iddyn nhw fwyta pysgod.  Maen nhw'n fud (ni allant wneud unrhyw sain) ar wahân i sŵn clebran wrth iddyn nhw glepian eu pigau'n sydyn. Mae llawer o'r rhywogaethau'n fudol.

Eu bwyd, fel arfer, yw llyffantod, pryfaid, pryfaid genwair (mwydod) ac adar ac anifeiliaid bychan eraill. Ceir 19 rhywogaeth sy'n fyw heddiw, mewn chwe genws.

## Teuluoedd
*Ciconiidae

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
## Dolennau allanol
Categori:Ciconiiformes
Suliformes

Urdd o adar yw'r **Suliformes** a elwir weithiau'n **Phalacrocoraciformes** (bedyddiwyd gan *Christidis & Boles yn 2008*).

Tri theulu'n unig sydd wedi goroesi: Pelecanidae, Balaenicipitidae, a'r Scopidae. Symudwyd y teulu trofannol Phaethontidae i'w hurdd eu hunain: *Phaethontiformes*'. Dengys astudiaeth geneteg fod y teulu Pelecaniformes yn perthyn yn agos iawn i'r Ardeidae a'r Threskiornithidae. Ac mae'r Suliformes yn perthyn o bell i'r Pelecaniformes (Yr Huganod).

Yn ôl Hackett *et al*. (2008), mae'r Gaviformes, y Sphenisciformes (pengwiniaid), y Ciconiaid, y Suliformes a'r Pelecaniformes, wedi esblygu o'r un hynafiad. Mae tacson yr urdd yma a nifer eraill yn y fantol a gallant newid.

Cladogram  a sefydlwyd ar waith Gibb, C.G. *et al*. (2013)

## Teuluoedd
Mae'r teuluoedd canlynol o fewn urdd y Suliformes:
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21728 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
## Dolennau allanol
Categori:Suliformes
Gorsaf reilffordd Alresford

Mae **Gorsaf reilffordd Alresford** yn bencadlys i'r Rheilffordd Canol Hampshire. Mae prif adeilad yr orsaf yn dod o orsaf reilffordd Lyme Regis, ac yn dyddio o 1903. Caewyd yr orsaf yn Lyme Regis ym 1965. Estynnwyd y platfformau i ganiatáu trenau hirach ers ailagoriad y lein fel rheilffordd treftadaeth. Daeth y bompren o orsaf reilffordd Uckfield. Mae'r hen sied nwyddau wedi dod yn siop.

Alresford01LB.jpg
Alresford02LB.jpg

Alresford03LB.jpg
Alresford04LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Alresford
Alresford
Categori:Twristiaeth yn Lloegr
Pelecaniformes

Urdd o adar canolig a mawr eu maint yw'r **Pelecaniformes** (Cymraeg: **yr Huganod**) a geir yn fydeang. Arferid diffinio'r Huganod fel yr adar gyda phedwar bys gweog, ond bellach diystyrir hyn. Oherwydd hyn, arferid eu galw'n **totipalmates** neu yn **steganopodes**.

Mae gan y rhan fwyaf o'r urdd ran moel ar eu gwddf a nostrils sydd wedi esblygu yn holltau diwerth, sy'n eu gorfodi i anadlu drwy eu cegau. Maent yn bwyta pysgod, môr-lawes (*squid*) ac anifeiliaid dyfrol eraill. Maent yn nythu mewn cymuned ond cadwant at yr un cymar, am oes. Mae'r cyw yn deor yn noeth, gyda chroen yn unig, ac yn hollol diamddiffyn.

Dosbarthir yr Huganod yn yr un grwp â'r Ciconia pig esgid (Balaenicipitidae), Pen morthwyl (Scopidae), y Threskiornithidae (Threskiornithidae) a'r Crehyrod (Ardeidae).

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q19338 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Pelecaniformes
Opisthocomiformes

Urdd o adar yw'r **Opisthocomiformes** sydd ag un cynrychiolydd, sef yr Hoatsin (*Opisthocomus hoazin*) sydd i'w gael ym Masn Amazonas yn Ne America.

Darganfyddwyd sawl ffosil gan gynnwys un o Affrica ac un yn Ewrop.

## Yr Hoatsin
bawd|chwith|Yr Hoatsin yn Llyn Sandoval, Peru 
Tua maint ffesant ydy'r Hoatsin, a'i hyd oddeutu 65&nbsp;cm. Mae ganddo wddf hir a phen bychan.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Opisthocomiformes
Gruiformes

Urdd o adar yw'r **Gruiformes** sy'n cynnwys nifer helaeth o adar darfodedig. Ystyr y gair "Gruiformes" yw "yn debyg i'r garan (neu "grychydd)"".

Yn draddodiadol, roedd yr urdd hon yn cynnwys adar dyfrol nad oedd yn perthyn i unrhyw urdd arall e.e. y Garaniaid, yr Heliornithidae a'r Rhegennod.

### Perthnasau a Dosbarthiad
Dyma sut roedd John Boyd yn eu dosbarthu yn 2015:

{{clade|style=font-size:80%;line-height:80%
|1={{clade
  |label1=Grui
  |1=
  |label2=Ralli
  |2={{clade
    |1=
    |label2=Rallidae
    |2=
   }}
   }}
}}

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q2455704 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q25557 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
## Dolennau allanol
Categori:Gruiformes
Phaethontiformes

Urdd o adar morol yw'r **Phaethontiformes** ac mae ganddo deulu, sef y **Phaethontidae**. Nid yw'n glir sut y maent yn perthyn i adar eraill ac ymddengys nad oes ganddynt berthnasau agos. Ceir tri rhywogaeth o fewn un genws, sef y *Phaethon*.

Daw'r enw Lladin (neu Wyddonol) o'r hen Roeg *phaethon*, "yr haul". Gan fwyaf, gwyn yw lliw eu plu, gyda chynffonau hir a thraed a choesau byr, gwantan.

## Teuluoedd
Un teulu sydd o fewn yr urdd hwn.
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q17190946 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Phaethontiformes
Eurypygiformes

Urdd o adar yw'r **Eurypygiformes** sydd â dau rywogaeth yn unig o fewn un teulu: y Rhynochetidae sy'n frodorol o Galedonia Newydd, a'r Chrëyr haul (*Eurypyga helias*) sy'n dod o'r Americas.  Ei berthnasau agosaf, mae'n debyg, yw rhai o adar trofannol India, Cefnfor yr Iwerydd a'r Cefnfor Tawel.

Mae'r ddau rywogaeth yn Gagŵod. Mae'r Cagw ei hun yn cael ei ystyried yn berthynas agos i'r aderyn darfodedig - y *Aptornis otidiformis* o Seland Newydd a Chrehyr Yr Haul o Ganol a De America. Dengys ymchwil diweddar mai Crehyr Yr Haul yw'r perthynas agosaf sydd gan y Cagw (Fain & Peter W. Houde).

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Eurypygiformes
Accipitriformes

Urdd o adar yw'r **Accipitriformes** (Cymraeg: **yr Eryrod** (neu **Gweilch**): y bwncathod, yr eryrod, y fwlturiaid a llawer mwy. Ceir oddeutu 225 rhywogaeth o fewn yr urdd hon.

Am gyfnod, unwyd yr urdd hon gyda'r hebogau o fewn urdd y Falconiformes ond cytunodd sawl awdurdod eu bod ar wahân, yn ddwy urdd wahanol. Mae profion DNA diweddar yn dangos nad yw'r hebogau'n perthyn yn agos i'r Accipitriformes, ond yn hytrach yn perthyn yn nes i'r parot a'r adar o fewn yr urdd Passeriformes.

## Nodweddion
Ceir tystiolaeth ffosil fod yr Accipitriformes yn bodoli o ganol yr Eosen. Mae ganddynt bigau bachog, miniog gyda chwyrbilen meddal, lle gorwedd y ffroenau. Mae eu hadennydd yn eitha llydan, yn hir ac mae eu coesau a'u traed (a'u crafangau) yn gryf iawn, gydag un crafangc yn y cefn. mae bron pob rhywogaeth o fewn yr urdd hon yn gigysydd.  Fel arfer maen nhw'n hela yn y dydd neu'r cyfnos. Gwyddys fod gan rai oes hir iawn.

## Teuluoedd
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q35409 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q21736 }
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Accipitriformes
MC Mabon

Cerddor Cymreig sydd yn canu yn Gymraeg a Saesneg ydy Gruffydd Meredith, neu **MC Mabon** fel y'i gelwir.

Roedd e'n aelod o'r grŵp hip hop Y Tystion tan 1999.

## Disgograffi
### Albymau
* *Mr Blaidd* (2000, Ankstmusik, CD ANKSTMUSIK 92)
* *The Hunt for Meaning* (2001, Ankstmusik, CD ANKSTMUSIK 98)
* *Albym Dictaffôn* (2001, Y Lolfa, CD am ddim gyda llyfr Dyddiadur Alci Hypocondriac) ‎
* *Nia Non* (2002, Ankstmusik, CD ANKST 104)
* *Cleishie* (2003, Rasp, CD019L)
* *Kerrdd Dant* (2004, Slacyr, CD SLAC004)
* *Seshiwns Radio* (2006, Ankstmusik, CD ANKST 114)
* ''Pryna hwn rwan cyn i'r boi sgrynshio clustie ddod rownd. Cont* 2003, Boobytrap Records, BOOBREC004CD)
* *Jonez Williamz* (2007, Copa, COPA CD003 )
* *Strict Metre* (2011, Tarw Du, 002)

### Senglau ac EPs
* "Go Iawn Wir Yr" / "Western Avenue" 2000, (Boobytrap Records, BOOB 002CD)
* "People Are So Stupid" / "Route" 2001, (Ankstmusik, CD ANKSTMUSIK 97)

### Crynoddisgiau Amlgyfrannog
* *A Step In The Left Direction*, Awst 2001, (Boobytrap Records)
* *Docfeistr'', 2009, (Ankstmusik)

## Cysylltiadau
*mcmabon.com - gwefan swyddogol
*discogs.com - Disgograffi MC Mabon

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 1999
Judith Humphreys

Actores o Gymraes ydy **Judith (Mary) Humphreys** (ganwyd Ionawr 1960). Mae ei pherfformiadau ffilm yn cynnwys *Hedd Wyn* a *Stormydd Awst*.

Mae hi wedi gweithio gyda'r elusennau Cymorth Cristnogol a Cofis Bach. Yn 2014 sefydlodd hi Codi'r To, sefydliad gyda thebygrwydd i El Sistema. Mae'n aelod o fwrdd Cwmni'r Fran Wen.

Etholwyd hi yn gynghorydd Plaid Cymru, yn ward Pen-y-groes yn etholiadau Cyngor Sir Gwynedd 4 Mai 2017.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* 
* Ffilmiau NY Times

Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Albert Jenkins (chwaraewr rygbi)

Roedd **Albert Edward Jenkins** (11 Mawrth 1895 - 7 Hydref 1953) yn chwaraewr rygbi a fu'n chwarae i Glwb Rygbi Llanelli (y "Sgarlets") ac yn rhyngwladol dros Gymru rhwng 1919 a 1928. Bu Jenkins yn un o'r cefnwyr gorau i chware dros Lanelli gan gael ei gymharu ag arwyr diweddarach y Sgarlets megis Lewis Jones a Phil Bennett. Roedd Jenkins yn daclwr cryf ac yn rhedwr hynod o gyflym o ddechrau stond. Roedd hefyd yn giciwr ardderchog gyda'r naill droed a'r llall a gallai ergydio'r bêl dros hanner hyd y cae.

## Bywyd personol
Ganwyd Jenkins yn Llanelli ym 1895 yn un o 7 o blant William Jenkins, gweithiwr yn y dociau, a Margaret ei wraig . Bu'n gweithio yn y gwaith tunplat ac yn y dociau; gwrthododd sawl cais i droi at rygbi'r gynghrair fel chwaraewr proffesiynol. Ym 1917 Priododd a Annie Sophia Rosser (1895-1945), bu iddynt 4 o blant, ond bu farw un yn ei fabandod.

## Gyrfa rygbi
Dechreuodd Jenkins chwarae rygbi gyda thîm o'r enw *The Sand Lads* tua 1909; tîm ieuenctid yn ardal Llanelli a oedd yn chwarae eu gemau ar y traeth ar faes oedd wedi ei farcio gyda llinellau ar y tywod. Ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf ymunodd Jenkins â Chatrawd y Milwyr Traed Cymreig, gan chwarae ar ran tîm ei gatrawd.. Wedi dychwelyd o'r Rhyfel ym 1919 ymunodd â thîm hyn Llanelli, gan ddod yn arwr i'r clwb. Chwaraeodd dros Lanelli yn erbyn Seland Newydd ddwywaith gan golli ym 1924 ond gan eu curo 3-0  ym 1926.

### Gyrfa ryngwladol
Cynrychiolodd Jenkins ei wlad ar 14 achlysur, gan ennill ei gap cyntaf yn erbyn Lloegr ar 14 Ionawr 1920. Ei gêm orau oedd yr un yn erbyn Iwerddon ym 1920 lle bu'n gyfrifol am greu tri chyfle i'w gyd-chwaraewr Bryn Williams i sgorio ceisiadau, sgorio cais ei hun, cicio dau drosiad a chicio gôl adlam. Bu'n gapten ar y tîm cenedlaethol ar ddau achlysur.
*  1920, 1923
*  1920, 1921, 1922, 1923
*   1920, 1923, 1928
*  1920, 1921, 1923, 1928
*  1924

## Marwolaeth
Wedi salwch hir bu farw yn Ysbyty Cyffredinol Dosbarth Llanelli ar 7 Hydref 1953 yn 58 mlwydd oed ac fe'i claddwyd ym *Mynwent y Box* gydag anrhydedd angladd dinesig gan Gyngor Fwrdeistref Llanelli ar 12 Hydref 1953.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Rhaglen deledu': *Yr Wythnos* yn Archif LlGC o ragleni HTV "Rhaglen am un o chwaraewyr rygbi gorau Llanelli a Chymru, Albert Jenkins. Mae nifer fawr o hen gefnogwyr rygbi y dref yn cael eu holi ond ychydig iawn ohonyn nhw sy'n medru cytuno ar hanes bywyd Albert!"
* Llun: Wales' Albert Jenkins on the attack, Cymru v Ffrainc, Abertawe, 24 Chwefror 1923 
* Llun: Albert Jenkins 

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Sgarlets Llanelli
Janet Ackland

Mae **Janet Ackland** (ganwyd 19 Rhagfyr 1938) yn fowliwr o Gymru. Dechreuodd fowlio ym 1959 ac enillodd ei theitl cyntaf yn Llandrindod ym 1969. Mae hi wedi bod yn aelod o dîm bowlio Rhyngwladol Cymru ers 1973, gan ennill 100 o gapiau dan do ac yn yr awyr agored. Roedd hi hefyd yn gapten tîm ei wlad.

Mae hi wedi ennill dau deitl Ynysoedd Prydain a phedwar coron Cymreig ac wedi cystadlu mewn pedwar o Gemau'r Gymanwlad yn olynol. Enillodd Janet medal efydd ym Mhencampwriaeth y Byd 1977, ond daeth pinacl ei gyrfa hir pan enillodd orest y senglau a'r medal aur yn Gemau 1990 yn Auckland. Yn  Gemau'r Gymanwlad 1994 enillodd fedal efydd yn y parau gyda Ann Dainton.

Mae'n aelod o Neuadd Enwogion Chwaraeon Cymru.

Categori:Bowlwyr benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Chwaraewyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Wendy Albiston

Actores o Gymru yw **Wendy Albiston** (ganwyd 13 Ionawr, 1969).

Yn 2002, chwaraeodd ran *De Chevreuse* yn *The Church and The Crown*, drama sain am Ddoctor Who a bu'n actio yn *The TAO Connection*, sef rhaglen yn y gyfres *The Sarah Jane Adventures*.

Mae'n debyg ei bod yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel *Guard Miller* yn y ffilm Prydeinig-Indiaidd *Provoked* (2006) ac fel Martha yn addasiad 2008 o *Sense and Sensibility*. Yn fwy diweddar mae hi wedi chwarae *Baines* y chauffeur yng nghyfres y BBC *The Turn of the Screw* (2009). Roedd gan Albiston rolau bach yn y ffilm Bollywood *Jhootha Hi Sahi* a gyfarwyddwyd gan Abbas Tyrewala ac yn *Five Daughters* drama ffeithiol gan y BBC yn adrodd hanes pum ferch ifanc a gafodd eu llofruddio yn Ipswich yn 2006.

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Parth Glas

Defnyddir y term **Parth Glas** (Saesneg: **Blue Zone**) i sôn am ardal ddemograffig a/neu ddaearyddol yn y byd lle y mae llawer o bobl yn byw bywydau hir. Daeth y cysyniad o waith demograffig gan Gianni Pes a Michel Poulain, a ddangosodd bod gan dalaith Nuoro yn Sardinia y crynodiad mwyaf o wŷr canmlwydd oed neu hŷn. Wrth i'r ddau ddyn ddechrau ganolbwyntio ar y pentrefi â'r hirhoedledd uchaf, rhoddon nhw gylchoedd cydganol glas ar y map a chyfeirio at yr ardal y tu mewn i'r cylchoedd fel y Parth Glas. Mae Dan Buettner yn enwi sawl man hirhoedlog: Okinawa (Japan); Sardinia (Yr Eidal); Nicoya (Costa Rica); Icaria (Gwlad Groeg); ac ymhlith Adfentyddion y Seithfed Dydd yn Loma Linda, Califfornia. Mae'n cynnig eglurhad dros hyn, wedi'i seilio ar ddata empirig a sylwadau llygad y fynnon, er mwyn esbonio pam mae gan y poblogaethau hyn fywydau iachach a hirach.

## Parthau 
Dyma'r pum ardal sydd gan Buettner yn ei lyfr ''The Blue Zones: Lessons for Living Longer from the People Who've Lived the Longest'':

[thumbnail|Hen ddyn o [Sardinia]]
*Sardinia, yr Eidal (yn enwedig talaith Nuoro ac Ogliastra): daeth un tîm o ddemograffwyr dros ardal o hirhoedledd uchel iawn mewn pentrefi mynyddig lle y mae'r dynion yn cyrraedd eu 100 ar gyfradd anhygoel.  
*Penrhyn Nicoya, Costa Rica: testun arbrawf ymchwil un o gyrchoedd y Quest Network oedd y penrhyn hon ar 29 Ionawr 2007.
*Icaria, Gwlad Groeg: cafodd astudiaeth ar ynys Icaria hyd i'r lleoliad â'r ganran uchaf o bobl yn eu 90au ar y blaned – bron i 1 o 3 o bob sy'n cyrraedd yr oedran hwnnw. Ar ben hynny, mae gan Icariaid "gyfraddau canser tua 20 % yn llai, cyfraddau clefyd y galon tua 50 % yn llai a braidd dim dementia".

Mae gan drigolion y tri lle cyntaf gyfradd uchel o bobl yn eu cannoedd, llawer llai o'r clefydau sy'n lladd pobl fel arfer mewn ardaloedd eraill o'r byd datblygedig a mwy o flynydoedd o fywyd iach.

## Nodweddion
bawd|Diagram Venn o gliwiau hirhoedledd o Okinawa, Sardinia a Loma Linda

Mae trigolion y Parthau Gleision yn rhannu nodweddion ffordd o fyw sy'n cyfrannu at eu hirhoedledd. Mae'r diagram Venn ar y dde yn dangos y chwe nodwedd hon y mae pobl Parthau Gleision Okinawa, Sardina a Loma Linda yn eu rhannu:
*Y teulu  – sy'n cael blaenoriaeth popeth arall
*Llai o ysmygu
*Lled-lysieuaeth – heblaw am yn niet Sardinia, mae'r rhan fwyaf o fwyd yn dod o blanhigion
*Ymarfer corff cymhedrol cyson – rhan annatod o fywyd bob dydd
*Cymryd rhan mewn cymdeithas – mae pobl o bob oedran yn rhan weithredol o'u cymdeithas a'u cymunedau
*Bwyta codlysiau
Yn ei lyfr, mae Buettner yn rhoi rhestr o naw rheswm sy'n sôn am ffordd o fyw pobl y Parthau Gleision:
# Ymarfer corff cymhedrol cyson
# Diben i fywyd pobl
# Lleihau straen
# Nifer cymhedrol o galorïau
# Diet wedi'i seilio ar blanhigion
# Yfed alcohol yn gymhedrol, yn enwedig gwin
# Cymryd rhan mewn crefydd neu brofiad ysbrydol 
# Cymryd rhan yn y teulu
# Cymryd rhan mewn bywyd cymdeithasol

## Llyfryddiaeth
* 

* 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Quest Network: Blue Zones
*Blue Zones Diets

Categori:Iechyd