Refferendwm annibyniaeth Cymru

Mae refferendwm ar annibyniaeth i Gymru o’r Deyrnas Unedig (DU) wedi’i gynnig gan gefnogwyr sydd o blaid annibyniaeth, gan gynnwys grŵp ymgyrchu annibyniaeth YesCymru, pleidiau gwleidyddol Plaid Cymru a Phlaid Werdd Cymru a grwpiau ac unigolion eraill.
bawd|287x287px| Gorymdaith annibyniaeth i Gymru yng Nghaerdydd, 11 Mai 2019.
Mae'r rhain yn dilyn galwadau tebyg am ail refferendwm annibyniaeth i'r Alban. Mae Plaid Cymru wedi addo cynnal refferendwm petaen nhw’n ennill mwyafrif o seddi yn y Senedd .

## Cynigion refferendwm 
Ym mis Mawrth 2017, yn dilyn galwadau am ail refferendwm ar annibyniaeth i’r Alban, dywedodd arweinydd Plaid Cymru Leanne Wood fod angen dadl genedlaethol ar annibyniaeth i Gymru.  Ym mis Gorffennaf 2020, cyflwynodd y Blaid gynnig i drafod refferendwm ar annibyniaeth i Gymru, ond fe’i gwrthodwyd o 43 pleidlais i 9. 

Ar 24 Hydref 2020, pleidleisiodd aelodau Plaid Werdd Cymru yng nghynhadledd eu plaid y byddai’r blaid yn cefnogi annibyniaeth i Gymru pe bai refferendwm yn cael ei chynnal.  Ym mis Gorffennaf 2020, cyflwynodd Plaid Cymru gynnig i weinidogion y Senedd ynglŷn â gofyn am ganiatâd San Steffan am yr hawl y Senedd i ddeddfu ar gyfer refferendwm annibyniaeth i Gymru. Gwrthododd aelodau’r Senedd y cynnig hwn o 43 pleidlais i 9.  Dyma’r tro cyntaf erioed i annibyniaeth Cymru gael ei drafod yn ffurfiol yn y Senedd.  

Ar 11 Rhagfyr 2020, dywedodd arweinydd Plaid Cymru Adam Price pe bai ei blaid yn ennill mwyafrif yn etholiad Senedd 2021, byddai refferendwm annibyniaeth yn cael ei gynnal yn ei dymor cyntaf yn y swydd.  Yng nghynhadledd arbennig Plaid Cymru ar annibyniaeth, a gynhaliwyd ar 13 Chwefror 2021, cymeradwyodd aelodau'r blaid yn ffurfiol addewid Price i gynnal refferendwm yn ystod neu cyn 2026. 

Ym mis Mehefin 2022, cyhoeddodd Llywodraeth y DU ei bwriad i ddiddymu Deddf Undebau Llafur (Cymru) 2017 Llywodraeth Cymru, sy’n gwahardd staff asiantaeth rhag cael eu defnyddio os bydd gweithwyr y sector cyhoeddus yn mynd ar streic.  Galwodd Price hyn yn "ymgipiad pŵer" ("*power grab*") ac yn "dorribwynt bosibl datganoli" ("''devolution's breaking point''"). Galwodd Price am gynnal refferendwm er mwyn amddiffyn pwerau'r Senedd.  Dywedodd Price mewn cyfweliad radio ym mis Mehefin 2022, “Os bydd y Goruchaf Lys yn penderfynu o blaid, bydd gennym ni yng Nghymru lwybr i fynd yn uniongyrchol at bobl Cymru er mwyn cael mandad ar gyfer sicrhau ein hawl ein hunain i hunanbenderfyniad fel cenedl."  Dywed llywodraeth y DU fod "perthnasau ddiwydiannol" yn fater cadw ("*reserved matter*") ac felly yn gyfrifoldeb llywodraeth y DU. Dywedodd llywodraeth Cymru y byddai'n "gwrthsefyll" unrhyw ymdrech i danseilio deddfwriaeth sy'n cael ei phasio gan y Senedd. 

Cyflwynwyd deiseb i lywodraeth a senedd y DU yn gofyn am refferendwm ar annibyniaeth i Gymru a gasglodd dros 8,000 o lofnodion. 

Canfu arolwg barn YouGov ym mis Ionawr 2021 fod 31% o bobl Cymru yn cefnogi cynnal refferendwm ar annibyniaeth i Gymru o fewn y pum mlynedd nesaf gyda 47% yn gwrthwynebu. 

## Llwybr i refferendwm 
Mae Prif Weinidog Cymru, Mark Drakeford wedi datgan "Os bydd plaid sy'n sefyll dros hynny mewn etholiad yn ennill mwyafrif o bleidleisiau yng Nghymru, yna, wrth gwrs, dylai'r refferendwm hwnnw ddigwydd." 

Mae Emyr Lewis, Pennaeth Adran y Gyfraith a Throseddeg Prifysgol Aberystwyth wedi dweud nad oes gwahaniaeth mawr rhwng y sefyllfa yng Nghymru a’r Alban pan ddaw’n fater o’r hawl i gynnal annibyniaeth heb i San Steffan drosglwyddo pwerau i wneud hynny. O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, ni all pwerau deddfwriaethol y Senedd, yn yr un modd â Senedd yr Alban, basio deddfwriaeth sy’n effeithio ar gyfansoddiad y Deyrnas Unedig a Senedd Llundain. 

Mae Lewis yn nodi serch hynny bod llwybr posib ar gyfer refferendwm ar annibyniaeth heb gyfraniad San Steffan. Fodd bynnag, o dan Adran 64 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, mae gan Lywodraeth Cymru’r pŵer i gynnal arolwg (refferendwm) “er mwyn canfod barn y rhai a holwyd ynghylch ynglŷn ag os neu sut y dylai swyddogaethau Gweinidogion Cymru gael eu defnyddio" Mae Adran 60 o Ddeddf 2006 hefyd yn datgan y gall Llywodraeth Cymru wneud beth bynnag sy’n briodol “er mwyn cyflawni...hyrwyddo neu wella lles economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol Cymru”. Pe bai llywodraeth Cymru yn ystyried annibyniaeth i fod o fudd i les economaidd Cymru, fe allai o bosib ofyn barn pobl Cymru mewn refferendwm ar annibyniaeth. Nid oes unrhyw adran yn Neddf yr Alban 1998 sy’n cyfateb i adrannau 60 neu 64 a oedd ar waith ar adeg pan oedd y setliad datganoli yng Nghymru yn wahanol i’r hyn ydyw yn awr. Mae Lewis yn nodi efallai na fydd llys barn yn derbyn adran 60 mewn ystyr eang a allai fod yn berthnasol i refferendwm annibyniaeth. 

## Arolwg barn 
Mae sawl arolwg barn cyhoeddus wedi bod ar sut y byddai pobl Cymru yn pleidleisio mewn refferendwm annibyniaeth i Gymru. Mae cefnogaeth dros annibyniaeth i Gymru wedi bod yn cynyddu'n gyson ond mae'n parhau i fod yn farn leiafrifol ar hyn o bryd.  Mae cefnogaeth dros annibyniaeth wedi cynyddu o 14% yn 2014 i’w gefnogaeth uchaf o 46% ym mis Ebrill 2021 wrth eithrio rhai sydd "ddim yn gwybod".  

## Gweler hefyd 
* Refferendwm annibyniaeth yr Alban yn 2014
* Iwerddon Unedig
* Annibyniaeth Seisnig
* Posibilrwydd o chwalu'r Deyrnas Unedig

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Cenedlaetholdeb Celtaidd
Categori:Pages with unreviewed translations