open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Car solar

[bawd|300px|Y [Tokai Challenger: enillydd Cystadleuaeth Byd Solar 2009; gyda chyflymder cyfartalog o 100.5 km/awr dros daith o 2998 km.]]
Cerbyd i deithio ynddo, ac sy'n creu ei drydan ei hun ydy **car solar**.  Unir nifer o decholegau amgen a blaengar, gan gynnwys technolegau diweddaraf y diwydiant awyrennau, beiciau, trenau a'r dechnoleg sydd y tu ôl i'r ceir confensiynol diweddaraf.

Yn wahanol i'r car trydan arferol, sy'n cael ei wefru o ffynhonnell allanol e.e. garej neu brif gyflenwad y tŷ, mae'r car solar yn cynhyrchu ei drydan ei hun. Dyma brif gyfyngiad y car solar, gan ei fod yn ddibynol iawn ar yr haul. Ers 2011, fodd bynnag, ddatblygodd y dechnoleg cymaint fel y lansiwyd ceir solar masnachol ar gyfer ffyrdd cyhoeddus. Cyn hynny, fe'u crëwyd ar gyfer cystadleuthau'n unig.

Defnyddir celloedd ffotofoltaic (neu *PV*) i droi golau'r haul yn drydan. Ond yn wahanol i gelloedd solar ar do adeilad, sy'n creu ynni thermal, mae'r celloedd hyn yn cynhyrchu trydan a ddefnyddir yn y fan a'r lle. Pan dyrr y ffotonau'n erbyn y celloedd PV, maent yn cynhyrfu'r electronau, gan achosi iddynt lifo ar hyd gwifren. Hyn sy'n 'creu'r' cerynt trydan. Defnyddir defnyddiau sy'n lled-ddargludyddion fel silicon ac aloion indiwm, galiwm a nitrogen. Silicon yw'r defnydd mwyaf cyffredin gan fod ei effeithlonrwydd dyrannol mor uchel: 15-20%.

## Galeri

PowerCore SunCruiser.jpg|'PowerCore SunCruiser', 2012/13 yn Dortmund
Solar Vehicles - Winnipeg.jpg|Ceir solar o Brifysgolion Michigan a Minnesota yng Nghystadleuaeth Ceir Solar y Byd, 2005.
2009 Solar Car Challenge.jpg|Amrywiaeth o geir solar yn Texas; 2009

## Pwer
Mae'r paneli mwyaf a chryfaf yn medru cynhyrchu yn agos i 2 cilowat (2.6&nbsp;hp). Defnyddia'r modur sy'n troi'r echel lai o bwer na pheiriant gwneud tost: rhwng 2 a 3 farchnerth; er hyn gall y car solar gyrraedd cyflymder o 100&nbsp;mi/awr (160&nbsp;km/a).

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Car trydan
*Celloedd solar
Afon Niagara

Mae **Afon Niagara** yn 37 milltir o hyd, yn llifo rhwng llynnoedd Erie ac Ontario. Ar gyfartaledd, mae 212,000 o droedfeddi ciwbig yn llifo heibio Buffalo. Mae dyfnder yr afon yn amrywio rhwng 20 a 190 troedfedd. Mae'r afon yn ffurfio rhan o'r ffin rhwng Canada a'r Unol Daleithiau ac yn llifo dros Raeadr Niagara ac i lawr Ceunant Niagara.

bawd|dim|260px|Yr afon yng Ngheunant Niagara
bawd|dim|260px|Yr afon ar fin syrthio dros Rhaeadr Niagara

## Cyfeiriadau
Categori:Afonydd Efrog Newydd
Categori:Afonydd Ontario
Uchel Siryf Powys

Cafodd swydd **Uchel Siryf Powys** ei chreu yn dilyn Deddf Llywodraeth Leol 1972 a welodd ddisodli Siroedd Brycheiniog a Maesyfed ynghyd a'u siryfion.

## Uchel Siryfion Powys
### Yn y 1970au
*1974-1975:.. Francis Amcotts Wilson, Ysw, Tŷ Garth, Garth, Llangamarch,
*1975-1976: Uwchgapten Edward Arthur Trevor Bonnor-Maurice, Neuadd Bodynfoel, Llanfechain.
*1976-1977: Y Anrh. Hugo John Laurence Philipps, Llansteffan House, Llyswen.
*1977-1978: Y Is-iarlles De L'Isle, Parc Glanusk, Crucywel
*1978-1979: Diana Yarnton Barstow, Fferm Fforest, Hundred House, Llandrindod

### Yn yr 1980au
*1980-1981: Tudor Morgan Howell, Ynyswen, Trefeglwys, Caersws
*1981-1982: Anrh. Robin Gibson-Watt, Gelligarn, Llanllŷr, Llandrindod
*1982-1983: Peter Frederick Lowe, The Grange, St. Hilary, Y Bont-faen, De Morgannwg.
*1983-1984:. Herbert Noel Jerman, Ysw, CBE, Gerddi Dolforgan, Ceri, Y Drenewydd.
*1984-1985: David Spencer Baird-Murray
*1985-1986: Charles Richard Woosnam, Ysw, Cefnllysgwynne, Llanfair-ym-Muallt
*1986-1987: Riba Dugdale, OBE, Cefn Perfa isaf, Ceri, Y Drenewydd.
*1987-1988: Rosalind Mary Thomas, Cefndyrys, Llanelwedd, Llanfair ym Muallt.
*1988-1989: Yr Uwchgapten Christopher Rupert Cyril Inglis, Llansanffraid House, Tal-y-bont ar Wysg, Bwlch.
*1989-1990: Thomas George Steadman, Y Maesydd, Cei'r Trallwng, Y Trallwng.
### Yn y 1990au
*1990-1991:. Norman Oliver Tyler, Ysw, Coedspoil, Llanfaredd, Llanfair-ym-Muallt.
*1991-1992: Shân Legge-Bourke
*1992-1993: Ian Gray, Neuadd Bodfach, Llanfyllin
*1993-1994: Capten Andrew James Gibson-Watt
*1994-1995: Susan Angela Garnons Ballance, Abercamlais, Aberhonddu.
*1995-1996: Peter Saesneg, Derwen Mead, Aber-miwl, Trefaldwyn,
*1996-1997: William Ashe Dymoke Windham, Pare Gwynne, Y Clas-ar-Wy,
*1997-1998: Y Anrh. Mrs. Rosalind Helen Penrose Price, CBE, Parc Moor, Llanbedr, Crucywel.
*1998-1999: John Trevor Trevor Kynaston, Neuadd Trawscoed, Y Trallwng.
*1999-2000: Jonathan Guy Coltman-Rogers, Parc Stanage, Trefyclo
### Yn y 2000au
*2000-2001:. William Nigel Henry Legge-Bourke Ysw, Penmyarth, Parc Glanusk, Crucywel.
*2001-2002:. David Patrick Trant, Ysw, Neuadd Maesmawr, Y Trallwng.
*2002-2003: Mrs Sophie Clodagh Mary Blain, Monachty, Trefyclo.
*2003-2004: Mrs Penelope Anne Bourdillon, Llwynmadog, Llanwrtyd
*2004-2005: Yr Arglwyddes Davies, Plas Dinam, Llandinam
*2005-2006: Frank Julian Even Salmon,
*2006-2007: David Jones Powell
*2007-2008: James J. Turner
*2008-2009: Thomas Samuel Davis, Llandrindod
*2009-2010: David Thomas Marner Lloyd, Aberhonddu
### Yn y 2010au
*2010-2011: Jennifer Anne Thomas, Y Trallwng
*2011-2012: John Harold Brunt, Trefyclo 
* 2017–2018: Mrs S E Thomson 
* 2018–2019: David Rowland Price 
* 2019–2020: David Lloyd Peate, Llanfair Caereinion 

### 2020au
* 2020-2021: Mrs Rhian Meredydd Duggan, Llandrindod 

## Cyfeiriadau
Categori:Powys
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru
Categori:Siryfion Cymru
Rees Arthur Rees (Rhys Dyfed)

Bardd o Gymru oedd **Rees Arthur Rees** (1837 – 8 Gorffennaf 1866), a adnabyddid wrth ei enw barddol **Rhys Dyfed**.

## Bywgraffiad
Ganed y bardd rywbryd yn 1837 yn Felin Brithdir, Penbryn, Ceredigion. Daeth ymlaen yn dda yn yr ysgol, yn enwedig mewn mesuroniaeth (geometreg). Bu am gyfnod yn brentis mewn siop yn Rhydlewis, ac ymhen rhai blynyddoedd aeth i fyw a gweithio yn Lerpwl, ac oddi yno aeth yn ei flaen i Lundain. Ond yn 1860 dychwelodd gartref i Geredigion pan waethygodd ei iechyd a bu yno hyd ei farw ar 8 Gorffennaf 1866. Cafodd ei gladdu yn eglwys Llangynllo.

## Llenydda
Roedd yn awyddus am wybodaeth a llwyddodd i'w ddiwyllio ei hun. Dysgodd Saesneg yn ddigon da i gyfansoddi barddoniaeth a rhyddiaith yn yr iaith honno. Fel nifer yn ei oes roedd yn eisteddfodwr brwd. Cipiodd y wobr yn eisteddfod Llandudno (1864) am y farwnad 'Carn Ingli'. Roedd yn ail am gân ar 'Llywelyn ein Llyw Olaf' yn eisteddfod yr Hendy-gwyn ar Daf (1865).

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd Saesneg o Gymru
Categori:Genedigaethau 1837
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 1866
Categori:Pobl o Geredigion
William Theophilus Thomas (Gwilym Gwenffrwd)

Gweinidog Ymneilltuol a bardd Cymraeg oedd **William Theophilus Thomas** (1824 – 11 Mai 1899), a adnabyddid gan amlaf wrth ei enw barddol **Gwilym Gwenffrwd**.

## Bywgraffiad
Ganed Gwilym yn Nhreffynnon, Sir y Fflint, rywbryd yn 1824. Aeth i fyw ym Manceinion yn ddyn ifanc. Yno ymunodd â'r eglwys Annibynnol Gymraeg yn Gartside. Dechreuodd bregethu fel pregethwr cynorthwyol ac yn 1851 fe'i ordeiniwyd yn weinidog yng nghapel Cana yn Llanddaniel Fab, Sir Fôn.

Ar ôl ymddeol am dymor byr oherwydd cyflwr bregus ei iechyd, symudodd i'r Wyddgrug lle treuliodd gyfnod yn weinidog eglwysi Annibynnol Soar a Jerusalem. Bu farw ar yr 11eg o Fai 1899 yn yr Wyddgrug.

## Llenydda
Yn ei gyfnod ym Manceinion daeth i adnabod beirdd a llenorion Cymraeg y ddinas honno a dechrau llenydda a barddoni. Cyfrannodd nifer o erthyglau a cherddi i'r newyddiaduron a'r cylchgronau Cymraeg a daeth yn bur adnabyddus felly. Cyhoeddodd gyfrol o ddiwinyddiaeth, *Sylwadau ar Fodolaeth Enaid*, yn 1883.

## Llyfryddiaeth
* *Y Trefniedydd Cyfreithiol* (1863)
* *Sylwadau ar Fodolaeth Enaid* (1883)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Eglwys yr Annibynwyr yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1824
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1899
Categori:Pobl o Dreffynnon
Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015

Ar 14 Ionawr 2015 cyhoeddodd Llywydd Catalwnia, Artur Mas, ei fod yn galw **Etholiad Seneddol Catalwnia, 2015** yn gynnar: ar ddydd Sul 27 Medi 2015 er mwyn ethol Aelodau Seneddol i 11fed Llywodraeth y wlad; 135 o seddi. Cynhaliwyd yr Etholiad diwethaf ar 25 Tachwedd 2012.

Dywedodd Artus Mas mai ei fwriad oedd i'r etholiad fod yn bleidlais o ffydd yn annibyniaeth Catalwnia gan fod refferendwm swyddogol ar y pwnc wedi'i wahardd gan Lywodraeth Sbaen. Mae hyn yn dilyn Refferendwm Catalwnia 2014, sef refferendwm answyddogol a gynhaliwyd yn Nhachwedd 2015 - yn groes i orchymyn gan Lys Cyfansoddiadol Sbaen i ganslo "ymgynghoriad poblogaidd di-refferendwm" a oedd i'w gynnal ar yr un dyddiad (9 Tachwedd). Yn ôl Mas, yr etholiad hwn fydd  y "penderfyniad terfynol" ar y mater.

Galwyd yr etholiad  wedi cytundeb gan brif sefydliadau a chyrff y wlad: *Convergència i Unió*, *Esquerra Republicana de Catalunya* (arweinydd: Oriol Junqueras), *Assemblea Nacional Catalana* (Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia; arweinydd: Carme Forcadell), *Òmnium Cultural* (arweinydd: Muriel Casals),  a'r Associació de Municipis per la Independència (Llywydd: Josep Maria Vila d'Abadal). Canlyniad y bleidlais oedd i'r glymbleidiau dros annibyniaeth dderbyn mwyafrif llwyr — 72 sedd o fewn senedd gyda chyfanswm o 135 sedd.

## Y system etholiadol
Etholir Dirprwyon yn y pedair Rhanbarth: 85 ym Marcelona, 17 yn Girona, 15 yn Lleida ac 18 yn Nharragona. Dyrenir seddau i'r pleidiau hynny sydd, ym mhob Rhanbarth, yn cael o leiaf 3% o'r bleidlais, gan ddefnyddio dull D'Hondt.

## Canlyniad y bleidlais
Bwriodd record o 77.4% o'r etholaeth eu pleidlais. Derbyniodd y garfan dros annibyniaeth, sef y glyblaid “Ie, Gyda'n Gilydd” — *Junts Pel Si* —39.6% o'r bleidlais, sef 62 sedd yn Senedd Catalwnia. Derbyniodd y blaid adain chwith, CUP – Plaid Wleidyddol Gatalanaidd, 10 sedd, ac maent hwythau hefyd o blaid annibyniaeth. Drwy uno Junts pêl Si gyda CUP ceir mwyafrif llwyr o 72 sedd o fewn senedd gyda chyfanswm o 135 sedd.

### Y canlyniadau'n fras
## Arolygon barn
Mae'r tabl isod yn dangos canlyniadau arolygon barn yn arwain at yr etholiad. Diystyrwch y lliw glas tywyll. Mae'r rhif tywyll yn dynodi'r canran uchaf, ac mae cefndir y blwch hwnnw hefyd wedi newid lliw er mwyn amlygu'r ganran uchaf. Yn y golofn ar y dde ceir y gwahaniaeth rhwng y blaid fwyaf poblogaidd a'r ail blaid.
 

## Gweler hefyd 
* Esquerra Republicana de Catalunya: y blaid weriniaethol
* Cenedlaetholdeb Catalanaidd
* Països Catalans: y tiriogaethau lle siaredir y Gatalaneg gryfaf
* Carme Forcadell i Lluís: Llywydd Cynulliad Cenedlaethol Catalwnia
* Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2014
* Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Etholiad Cyffredinol Catalwnia, 2015  
* Catalwnia Votes   

Categori:Etholiadau 2015
Categori:Etholiadau yng Nghatalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Tyrcestan

bawd|Map o Dyrcestan gyda ffiniau gwladwriaethau modern.
Rhanbarth hanesyddol yng Nghanolbarth Asia sy'n gartref i bobloedd Dyrcig yr ardal honno yw **Tyrcestan**. Ffiniau'r rhanbarth yw Siberia i'r gogledd; Tibet, India, Affganistan, ac Iran i'r de; anialwch y Gobi i'r dwyrain; a Môr Caspia i'r gorllewin. Nid oedd Tyrcestan yn cynnwys yr holl bobloedd Dyrcig, gan yr oedd y Tyrciaid yn byw yng nghyn-Ymerodraeth yr Otomaniaid a'r Tyrco-Tatariaid yn byw ger Afon Volga. Roedd pobloedd eraill yn byw yn Nhyrcestan nad oeddynt yn Dyrcig, megis y Tajiciaid. Rhennir Tyrcestan yn ddau gan fynyddoedd Pamir a Tien Shan. Heddiw mae Gorllewin Tyrcestan yn cynnwys Tyrcmenistan, Wsbecistan, Tajicistan, Cirgistan, a de Casachstan, ac mae Dwyrain Tyrcestan yn cynnwys Xinjiang yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina.

## Cyfeiriadau 
Categori:Canolbarth Asia
Categori:Rhanbarthau hanesyddol
Walts

bawd|Dawnsio'r walts yn hwyr y 19eg ganrif.
Dawns neuadd a ddatblygodd o'r Ländler yn y 18g yn yr Almaen ac Awstria yw'r **walts**

Prif nodwedd y walts yw troedio, llithro, a throedio mewn amser triphlyg tra'n cylchdroi. Yn ei dyddiau cynnar, roedd y walts yn sioc ac yn codi gwrychyn rhai cymdeithasau o fewn Ewrop gan yr anghenraid i gyplau gofleidio'i gilydd yn glos. Ond erbyn y 19g, hon oedd y ddawns neuadd fwyaf poblogaidd, a pharhaodd ei bri drwy'r 20g.

Ymhlith y cyfansoddwyr clasurol a gyfansoddodd waltsiau mae Frédéric Chopin, Pyotr Ilyich Tchaikovsky, Johann Strauss I a Johann Strauss II.

## Geirdarddiad 
Benthycair o'r gair Saesneg *waltz* yw "walts". Daw'r gair Saesneg o'r Almaeneg, *walzen*, sef "i gylchdroi".

## Cyfeiriadau 
Categori:Dawns yn yr Almaen
Categori:Dawns yn Awstria
Categori:Dawns neuadd
Anne Kirkbride

Actores Seisnig oedd **Anne Kirkbride** (21 Mehefin 1954 – 19 Ionawr 2015), yn fwyaf adnabyddus am chwarae rhan Deirdre Barlow yn y ddrama sebon *Coronation Street* ar ITV, gan bortreadu'r cymeriad am 42 blwyddyn rhwng 1972 a 2014. Ar ôl ei marwolaeth derbyniodd Wobr Cyflawniad Rhagorol am ei gwaith yng Ngwobrau Sebon Prydeinig 2015.

## Bywyd cynnar
Ganwyd yn Oldham, Swydd Gaerhirfryn, yn ferch i Jack Kirkbride, cartwnydd ar gyfer yr *Oldham Evening Chronicle*.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Gwobr Dug Caeredin

Elusen dan siartr frenhinol sy'n cynnig rhaglen o wobrau i bobl ifanc yw **Gwobr Dug Caeredin**. Sefydlwyd ym 1956 gan y Tywysog Philip, Dug Caeredin ar sail syniadau Kurt Hahn.

## Dolen allanol 
* 

Categori:Elusennau
Dug Caeredin
Categori:Sefydliadau 1956
Awyrfilwr

[bawd|Awyrfilwr Prydeinig o'r [Y Gatrawd Barasiwt|Gatrawd Barasiwt.]]
Milwr a hyfforddir i barasiwtio yw **awyrfilwr**.
Gosodir awyrfilwyr mewn cylchfa ryfel drwy ddisgyn o awyren neu hofrennydd. Mewn y mwyafrif o fyddinoedd, mae hyfforddiant yr awyrfilwr yn anodd iawn ac o ganlyniad fe'i ystyrir yn llu elît.

## Cyfeiriadau 

Categori:Milwyr
Categori:Lluoedd milwrol yn ôl math
Categori:Parasiwtwyr
Categori:Rhyfela awyrfilwrol
Moronen arfor

Planhigyn blodeuol ydy **Moronen arfor** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Apiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Daucus carota is-rh. gummifer* a'r enw Saesneg yw *Sea carrot*.

Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd ac mae gan y blodyn 5 petal.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Apiaceae
Ysgallen ddigoes

Planhigyn blodeuol o deulu llygad y dydd a blodyn haul ydy **Ysgallen ddigoes** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Asteraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cirsium acaule* a'r enw Saesneg yw *Dwarf thistle*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ysgallen Ddigoes, Ysgall Di-baladr, Ysgall Ddi-goes.

Daw'r gair "Asteraceae", sef yr enw ar y teulu hwn, o'r gair 'Aster', y genws mwyaf lluosog o'r teulu - ac sy'n tarddu o'r gair Groeg ἀστήρ, sef 'seren'.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Asteraceae
Radar

System sy'n defnyddio tonnau i ddarganfod gwrthrychau yw **Radar** sy'n acronym o ***RAdio Detection And Ranging***. Gall ddarganfod pellter, uchder, cyfeiriad a chyflymder y gwrthrych. Crëwyd radar yn wreiddiol i ganfod cychod a llongau ac yna awyrennau, taflegrau, cerbydau modur, ffurfiau tywydd megis trowyntoedd a hyd yn oed ffurf a siâp y tirwedd. Edward George Bowen o Abertawe a fu'n gyfrifol am ddyfeisio radar a fedrai ganfod awyrennau; bu'n arwain tîm o wyddonwyr yn Bawdsey Manor, Suffolk, ac yna yn Washington a Sydney ble y cododd delesgop radar 210 troedfedd yn Parkes yn Ne Cymru Newydd.

Mae dysgl neu antena'r radar yn trosglwyddo pylsiau, tonnau radio neu ficrodonnau sydd yn y man yn bownsio'n ôl o unrhyw wrthrych sydd yn eu llwybr. Mae'r rhan o egni'r don yn bownio'n ôl i ail ddysgl neu antena sydd fel arfer wedi'i lleoli yn yr un lle a'r trosglwydddydd.

Datblygwyd radar yn gyfrinachol gan sawl gwlad ychydig cyn (ac yn ystod) yr Ail Ryfel Byd. Bathwyd y gair yn 1940 gan Lynges yr Unol Daleithiau.

Mae'r defnydd modern o'r cyfarpar hwn yn eang iawn ac mae'n cynnwys: rheolaeth traffig, seryddiaeth, systemau amddiffyn gwledydd, systemau gwrth-daflegrau, monitro'r tywydd ac astudiaethau daearegol, darganfod targedau, a cheir radar tanfor i ganfod tirwedd gwely'r môr a llongau tanfor yn ogystal â'r radar ar gyfer archwilio'r gofod.

## Hanes
bawd|chwith|Antena radar arbrofol; Labordy Morwrol yr Unol Daleithiau yn Anacostia, D. C., diwedd y 1930au
Dangosodd y ffisegydd o'r Almaen Heinrich Hertz mor gynnar â 1866 y gellir adlewyrchu tonnau radio o wrthrychau solet. Bron i 30 mlynedd yn ddiweddarach, yn 1896, nododd y Rwsiad Alexander Popov, tra'n mesur pellter llongau, y gellid defnyddio ei gyfarpar i ganfod llongau na ellid eu gweld gyda'r llygad noeth. Ysywaeth, ni ddatblygodd y cyfarpar ymhellach.

Yr Almaenwr Christian Hülsmeyer oedd y cyntaf i ddefnyddio tonnau radio i ddarganfod gwrthrychau metalaidd pell. Yn 1904 dangosodd y gallu i ddarganfod cwch mewn niwl tew, ond methodd gyfrifo'r pellter. Cofrestrodd batent ar gyfer ei ddyfais newydd yn Ebrill 2904 ac yna ail batent am estyniad i'w ddyfais a oedd yn mesur pellter y llong. Sicrhaoedd ar 23 Medi batent Prydeinig am y ddyfais gyfan a alwodd yn *telemobiloscope*.

## Cymhwyso i'r byd modern
Ar wahân i'r cymwysiadau uchod, defnyddir radar heddiw oddi fewn i 'wn cyflymder' yr heddlu.

Yn Ionawr 2015 datgelwyd yn Uchel Lys yr Unol Daleithiau fod dros 50 o awdurdodau heddlu'r wlad, ers dwy flynedd, wedi bod yn defnyddio *Range-R* i 'weld' drwy waliau adeiladau.

## Gweler hefyd
*Lidar
*Laser

## Cyfeiriadau
Categori:Offer gwyddonol
Brigwrn Capel Garmon

Brigwrn Celtaidd o Oes yr Haearn yw **Brigwrn Capel Garmon** (neu **Frigwn Capel Garmon**). Cafodd ei ddarganfod yn 1852 ar dir fferm "Carreg Goedog" ger Capel Garmon yn Nyffryn Conwy. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd. Tybir ei fod yn dyddio o tua 50CC-OC50.

## Disgrifiad
Yn Oes yr Haearn a'r cyfnod hanesyddol cynnar, roedd brigyrnau (neu 'frigynau') yn cael eu gosod, fel pâr gan amlaf, ar y naill ochr a'r llall i aelwyd ganolog mewn tŷ crwn ("Cytiau Gwyddelod"). Mae'r ffordd y cafodd ei osod yn ofalus fel hyn yn awgrymu ei fod yn offrwm i'r duwiau Celtaidd, efallai, yn enwedig gan fod sawl offrwm gan y Celtiaid i bylloedd a llynnoedd wedi ei darganfod a bod safleoedd dŵr yn sanctaidd i'r Celtiaid cynnar ac i bobl hynafol eraill. Mae safon gwaith haearn y gof a'i luniodd yn uchel a dim ond rhywun o statws byddai'n berchen ar waith fel hyn; roedd haearn, a weithiwyd am y tro cyntaf yng Nghymru tua 750CC, yn gymharol brin a drud yn Oes yr Haearn.

Ceir pen a gwddw anifail ar y naill ben a'r llall i'r brigwrn. Mae'n edrych yn debyg i darw neu geffyl ond mae'n bosibl mai creadur chwedlonol ydyw yn hytrach nag anifail cyffredin.

Mae'r brigwrn, sydd o waith haearn gyr (*wrought-iron*), yn mesur 75&nbsp;cm o uchder a 1068&nbsp;cm ar draws ar y top a 865 ar draws ar y gwaelod.

## Llyfryddiaeth
*H.N. Savory, *Guide Catalogue of the Early Iron Age Collections* (Amgueddfa Genedlaethol Cymru, 1976), tud. 62. Disgrifiad technegol.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Brigwrn Capel Garmon, gwefan Amgueddfa Cymru

Categori:Amgueddfa Cymru
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Bro Garmon
Categori:Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Oes yr Haearn yng Nghymru
Kurt Hahn

Addysgwr o'r Almaen oedd **Kurt Matthias Robert Martin Hahn** (5 Mehefin 1886 – 14 Rhagfyr 1974). Sefydlodd Colegau Unedig y Byd, ac ysbrydolodd Gwobr Dug Caeredin.

Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Addysgwyr Iddewig o'r Almaen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Eglwys Crist, Rhydychen
Categori:Pobl y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl a aned ym Merlin
Categori:Pobl fu farw yn Baden-Württemberg
Rhedynen y dŵr

Rhedynen sy'n byw mewn dŵr ydy **Rhedynen y dŵr** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Azollaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Azolla filiculoides* a'r enw Saesneg yw *Water fern*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Rhedynen y Dŵr.

Mae i'w chanfod yn y rhan fwyaf o Asia ac Awstralia a mannau cynnes trofannau America.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Azollaceae
Ffromlys oren

Planhigyn blodeuol â dwy had-ddeilen (neu ddeugotyledon) yw **Ffromlys oren** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Balsaminaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Impatiens capensis* a'r enw Saesneg yw *Orange balsam*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ffromlys Oren.

Aelod arall o'r un teulu yw Betsan brysur.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Balsaminaceae
Pren melyn clystyrog

Planhigyn blodeuol sy'n perthyn yn agor i'r rhywogaeth Berberis ydy **Pren melyn clystyrog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Berberidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Berberis aggregata* a'r enw Saesneg yw *Clustered barberry*.

Mae'r dail yn fytholwyrdd ac wedi eu gosod 'ar yn ail', ac yn teimlo fel lledr.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Berberidaceae
Gwernen

Math o Gwernen, sef coeden gollddail bychan yw **Gwernen** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Betulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alnus glutinosa* a'r enw Saesneg yw *Alder*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gwernen.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Betulaceae
Gwibredynen Chile

Rhedynen, fytholwyrdd yw **Gwibredynen Chile** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Blechnaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Blechnum cordatum* a'r enw Saesneg yw *Chilean hard-fern*.

Fe'i ceir yn yr Ariannin, Tsile ac [[Ynysoedd Juan Fernández. Tyf i uchder o rhwng 0.9–1.8 m (2 tr 11 mod – 5 tr 11 mod), gyda'r bonyn yn twchu dros amser.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Blechnaceae
Gwibredynen gwibredyn

Rhedynen, fytholwyrdd yw **Gwibredynen gwibredyn** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Blechnaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Blechnum spicant* a'r enw Saesneg yw *Hard-fern*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gwibredynen, Gwibredyn, Rhedyn Bras, Rhedyn Gwib.

Mae i'w chanfod yn ne America ac Ewrop.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Blechnaceae
Amsincia

Planhigyn blodeuol bychan yw **Amsincia** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Boraginaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Amsinckia micrantha* a'r enw Saesneg yw *Common fiddleneck*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ffidilwar.

Fel arfer, mae'r dail yn eithaf blewog, yn hir a thenau fel llafn cyllell, ac wedi'u gosod ar yn ail i'w gilydd.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Boraginaceae
Llysiau'r-gwrid y tir âr

Planhigyn blodeuol bychan yw '''Llysiau'r-gwrid y tir âr''' sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Boraginaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Anchusa arvensis* a'r enw Saesneg yw *Bugloss*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Bleidd-drem, Bwglos, Tafod yr ych culddail, Tafod yr ych meddygol.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Boraginaceae
Creulys y dwyrain

Planhigyn blodeuol o deulu llygad y dydd a blodyn haul ydy **Creulys y dwyrain** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Asteraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Senecio vernalis* a'r enw Saesneg yw *Eastern groundsel*.

Daw'r gair "Asteraceae", sef yr enw ar y teulu hwn, o'r gair 'Aster', y genws mwyaf lluosog o'r teulu - ac sy'n tarddu o'r gair Groeg ἀστήρ, sef 'seren'.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Asteraceae
Gwiberlys

bawd
Planhigyn blodeuol bychan yw **Gwiberlys** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Boraginaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Echium vulgare* a'r enw Saesneg yw ''Viper's-bugloss''. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Glas y graean, Bronwerth y wiber, Bwglos y wiber, Glesyn y wiber, Gwiberlys, Gwiberlys cyffredin, Tafod y bwch, Tafod yr afr.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Boraginaceae
Sgorpionllys y gors

Planhigyn blodeuol bychan yw **Sgorpionllys y gors** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Boraginaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Myosotis scorpioides* a'r enw Saesneg yw *Water forget-me-not*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Ysgorpionllys y gors, Blodyn glas, Glas y ffrwd, Glas y gors, Llys cariad, Llys coffa'r gors, Llys y gors, Na'd fi'n angof, Siriol y dwfr, Yscorpionllys, Ysgorpionlys y Gors ac Ysgorpionllys.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Boraginaceae
Garlleg y berth

Planhigyn blodeuol bychan yw **Garlleg y berth** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Brassicaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alliaria petiolata* a'r enw Saesneg yw *Garlic mustard*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Arfog Arllegog, Garlleg Ferwy, Garlleg Ferwr, Garllegog, Pernel, Troed yr Asyn,Troed yr Asen.

Mae'r dail ar ffurf 'roset' a chaiff y planhigyn ei flodeuo gan wenyn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Brassicaceae
Pren melyn Thunberg

Planhigyn blodeuol sy'n perthyn yn agor i'r rhywogaeth Berberis ydy **Pren melyn Thunberg** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Berberidaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Berberis thunbergii* a'r enw Saesneg yw *Thunberg`s barberry*.

Mae'r dail yn fytholwyrdd ac wedi eu gosod 'ar yn ail', ac yn teimlo fel lledr.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Berberidaceae
Berwr y fagwyr

Planhigyn blodeuol bychan yw **Berwr y fagwyr** neu ***Arabidopsis thaliana***. Mae'n perthyn i deulu'r bresych (Brassicaceae). Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Berwr y Fagwyr, Berfain Cyffredin, Berw'r Cerrig. *A. thaliana* oedd y planhigyn cyntaf i'w enom gael ei ddilyniannu  a dyma'r prif organeb model ar gyfer gwaith moleciwlaidd a datblygiadol mewn planhigion blodeuol.

## Disgrifiad
Llysieuyn bychan byr-ei-oes yw *A. thaliana*. Mae'r dail ar ffurf rhoséd trwchus, gyda llawer o goesennau'n gwahannu ar waelod y planhigyn. Mae'r coesennau yn sefyll i fyny heb ganghennu ymhellach fel arfer, a gallant dyfu hyd at 1–10&nbsp;cm o daldra. Fe'i gorchuddir gan flew ysgafn. Mae gan y dail siâp amddalen fain a di-fin, heb lawer o ddeilgoesyn, heb ddannedd neu'n fân-ddanheddog, 0.5–4&nbsp;cm ar eu hyd a 0.3-1.5&nbsp;cm ar eu traws, a gyda blew ar yr ochr uchaf ond bron yn ddi-flew ar yr ochr isaf. Mae'r sypiau blodau heb fractiau, yn gorymbaidd (mewn clystyrau trwchus), fel arfer gyda 15-30 blodyn ym mhob un. Mae'r sepalau yn wyrdd gydag ymylon gwyn culion, ac mae'r petalau yn wyn. Silicwâu yw'r ffrwythau – dau garpel wedi asio'n un ffrwyth. Ceir llawer iawn o hadau cochfrown crwn bychain ym mhob ffrwyth. Mae'n tyfu ar ucheldiroedd a rhosdiroedd (fel arfer ar resi grugaidd ac alpaidd), ar bridd agored ac ar uchder o 1750–4250 m.
## Rhinweddau meddygol
Darganfuwyd bod y planhigyn hwn yn gallu atal twf celloedd cancr y fron heb niweidio celloedd iach. Mae'r darganfyddiad yn ffrwyth diddordeb Yr Athro Alessandra Devoto yn y planhigyn ers y 1990au.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Brassicaceae
Gwernen yr Eidal

Math o Gwernen, sef coeden gollddail bychan yw **Gwernen yr Eidal** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Betulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Alnus cordata* a'r enw Saesneg yw *Italian alder*.

Betulaceae

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Betulaceae
Rhodostacis

Planhigyn blodeuol bychan sy'n frodorol i Chili yw **Rhodostacis** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Bromeliaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Fascicularia bicolor* a'r enw Saesneg yw *Rhodostachys*.

Mae'r pinafal yn aelod o'r un teulu.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Bromeliaceae
Pren bocs carped

Planhigyn blodeuol sy'n frodorol o Japan, Corea a Tsieina yw **Pren bocs carped** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Buxaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Pachysandra terminalis* a'r enw Saesneg yw *Carpet box*.

Araf iawn y tyf y planhigyn bytholwyrdd hwn: mae'n gorchuddio'r tir am ddiametr o tua 60&nbsp;cm ond a'i uchder yn ddim ond 10&nbsp;cm. Yn y gaeaf, mae'r dail yn melynnu.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Buxaceae
Clychlys mawr

Planhigyn blodeuol sydd i'w ganfod yn hemisffer y Gogledd yw **Clychlys mawr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Campanulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Campanula latifolia* a'r enw Saesneg yw *Giant bellflower*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Clychlys Mawr, Clychau'r Cawr, Clychlys Llydanddail, Clychlys y Cawr, Gwddf- Iys.

Mae'r dail yn syml a bob yn ail; ceir blodau deuryw ar ffurf siap clychau hirion o liw glas. Ceir euron hefyd yn eu tymor.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Campanulaceae
Triaglog goch

Planhigyn blodeuol lluosflwydd a dyfir yn aml mewn gerddi yw **Triaglog goch** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Caprifoliaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Centranthus ruber* a'r enw Saesneg yw *Red valerian*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Triaglog Coch.

Deugotyledon yw'r planhigyn hwn, ac mae'r blodau'n gasgliad o flodau unigol, gydag arogl da. Mae ganddo euron a gall ddringo cloddiau.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Caprifoliaceae
Bulwg yr ŷd

Deugotyledon ac un o deulu'r 'pincs' fel y'u gelwir ar lafar gwlad yw **Bulwg yr ŷd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Caryophyllaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Agrostemma githago* a'r enw Saesneg yw *Corncockle*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Bulwg yr ŷd, Bulwg Rhufain, Gith, Pabi'r Gwenith, Yaid, Ydig.

Caiff ei dyfu'n aml mewn gerddi oherwydd lliw'r planhigyn hwn. Mae'r dail wedi'i gosod gyferbyn a'i gilydd.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Caryophyllaceae
Clust-y-llygoden lwyd

Deugotyledon unflwydd ac un o deulu'r 'pincs' fel y'u gelwir ar lafar gwlad yw **Clust-y-llygoden lwyd** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Caryophyllaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cerastium brachypetalum* a'r enw Saesneg yw *Grey mouse-ear*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Clust Llygoden Llwyd. Mae'n frodorol o Ewrasia ac fe'i gyflwynwyd i Ogledd America ble mae wedi hen sefydlu.

Mae'n un o 101 rhywogaeth sy'n cael ei ystyried fel y blodau prinaf yng ngwledydd Prydain, ac o dan fygythiad.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Caryophyllaceae
Piswydden piswydd

Llwyn a phlanhigyn blodeuol yw **Piswydden piswydd** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Celastraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Euonymus europaeus* a'r enw Saesneg yw *Spindle*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Piswydden, Llwyn Addurnol, Pisgwydden, Pren Cas Gan Gythraul, Pren Clefyd Melyn.

Tyf mewn ardaloedd o hinsawdd tymherus.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Celastraceae
Cyrnddail caled

Planhigyn blodeuol sy'n tyfu mewn gwlyptiroedd, nentydd a phyllau o ddŵr yw **Cyrnddail caled** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *[Ceratophyllum*. Yr enw gwyddonol ([Lladin) yw *Ceratophyllum demersum* a'r enw Saesneg yw *Rigid hornwort*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cyrnddail, Gwygyrnddail Cyffredin.

Tyf mewn ardaloedd o hinsawdd tymherus.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Ceratophyllum
Troed-yr-ŵydd gwyn

Planhigyn blodeuol blynyddol sy'n cael ei gyfrif yn chwynyn gan y garddwr yw **Troed-yr-ŵydd gwyn** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Chenopodiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium album* a'r enw Saesneg yw *Fat hen*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Tafod yr Oen, Blodau'r Domen, Gwydd-droed Bwytadwy, Gwydd-droed Gwyn, Gwydd-droed Gwynaidd, Troed yr Wydd, Troed yr Wydd Gwynaidd.

Yn India, caiff ei dyfu er mwyn ei fwyta; yno fe'i gelwir yn ***bathua*** neu ***bathuwa*** (बथुआ) (Marathi: चाकवत).

## Ecoleg
Mae‘r planhigyn yn cael ei ffafrio  i ymledu am gyfnodau ar hyd ochr ffyrdd ar ôl gaeafau celyd megis 2011, yn dilyn gaeaf caled 2010 pan halltwyd y ffyrdd yn helaeth rhag rhew. Pam arall fyddai planhigyn yn ffynnu yn y fath le, lle mae dŵr hallt wedi llifo i lawr camber y ffordd a chrynhoi? Mae’n perthyn i deulu’r *Chenopodiaceae* sydd yn cynnwys rhywogaethau fel yr *Atriplex* sydd wrth eu bodd ar lan y môr ac mewn corsydd heli.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Chenopodiaceae
Llysiau'r-pryf-copyn Brasil

Planhigyn blodeuol di-neithdar sydd i'w ganfod mewn sawl cyfandir yw **Llysiau`r-pryf-copyn Brasil** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Commelinaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Tradescantia fluminensis* a'r enw Saesneg yw *Wandering jew*.

Mae blodau'r planhigyn lluosflwydd hwn yn ddeuryw.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Commelinaceae
Cor-rosyn cyffredin

bawd|*Helianthemum nummularium*

Planhigyn blodeuol sydd i'w ganfod mewn tiroedd gwael a hinsawdd cynnes yn Ewrop a Gogledd America yw **Cor-rosyn cyffredin** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cistaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Helianthemum nummularium* a'r enw Saesneg yw *Common rock-rose*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cor-rosyn Cyffredin, Blodyn yr Haul, Creig-rosyn Cyffredin, Creigros Cyffredin, Heulros, Rhosyn y Graig.

Mae gan yr hedyn bychan (sy'n pwyso tua 3&nbsp;mg) got galed anhydraidd.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cistaceae
Taglys blewog

Planhigyn blodeuol siap twmffat yw **Taglys blewog** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Convolvulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Calystegia pulchra* a'r enw Saesneg yw *Hairy bindweed*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Taglys Blewog.

Mae gan y blodyn bump sepal, pump petal a pump brigeryn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Convolvulaceae
Troed-yr-ŵydd meinddail

Planhigyn blodeuol blynyddol a llysieyn sy'n frodol o Ogledd America yw **Troed-yr-ŵydd meinddail** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Chenopodiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chenopodium desiccatum* a'r enw Saesneg yw *Slimleaf goosefoot*.

Tyf hyd at 35&nbsp;cm gyda'r dail yn 3&nbsp;cm, yn llyfn ac yn ofal.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Chenopodiaceae
Saffrwm y ddôl

Planhigyn blodeuol a dyfir oherwydd ei brydferthwch yw **Saffrwm y ddôl** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Colchicaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Colchicum autumnale* a'r enw Saesneg yw *Meadow saffron*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Saffrwm y Gweunydd, Meddyges Felen, Saffrwm Gweirgloddiau.

Mae'n blodeuo'n yr hydref wedi i'r dail ddechrau gwywo.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Colchicaceae
Cwyrosyn

bawd|*Cornus sanguinea*

Planhigyn blodeuol o faint llwyn neu goeden fechan yw **Cwyrosyn** (lluosog: cwyros) sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cornaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cornus sanguinea* a'r enw Saesneg yw *Dogwood*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cwyros, Cornel, Cwyrol, Cwyrwialen, Pren Ci.

Gall dyfu i 2–6 metr (7–20 tr). Mae'r dail gyferbyn a'i gilydd a rhwng 4–8&nbsp;cm.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cornaceae
Cwyrosyn cochfrig

Planhigyn blodeuol collddail o Ogledd America yw **Cwyrosyn cochfrig** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cornaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cornus sericea* a'r enw Saesneg yw *Red-osier dogwood*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cwyros Coch.

Mae'r goeden fechan hon yn tyfu i uchder o 1.5–4 m a lled o 3–5 m.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cornaceae
Corgwyrosyn corgwyros

Planhigyn blodeuol collddail bychan o Ogledd America, Ewrop ac Asia yw **Corgwyrosyn corgwyros** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cornaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cornus suecica* a'r enw Saesneg yw *Dwarf cornel*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Corwyros.

Tyf hyd at 20&nbsp;cm o uchder gyda'r dail gyferbyn a'i gilydd, pob un oddeutu 2–4&nbsp;cm.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cornaceae
Corchwyn

Planhigyn suddlon bychan sy'n tyfu mewn aberoedd, gwlyptiroedd a mannau eraill gwlyb yw **Corchwyn** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Crassulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Crassula aquatica* a'r enw Saesneg yw *Pigmyweed*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Corchwyn.

Mae'n tyfu fel 'mat' mewn mwd a thywod.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Crassulaceae
Briweg boeth

Planhigyn blodeuol lluosflwydd bychan iawn yw **Briweg boeth** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Crassulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sedum acre* a'r enw Saesneg yw *Biting stonecrop*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Pupur y Fagwyr, Briweg y Cerrig, Bywfyth Leiaf, Bywlys, Bywydog Boeth, Claearllys, Grawnwin Rhad, Manion y Cerrig.

Mae'n tyfu i tua 5 – 12&nbsp;cm, ar draethau neu dir gwael ac mae ganddo flodau melyn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Crassulaceae
Pren y ddannoedd

Planhigyn blodeuol lluosflwydd sy'n tyfu mewn ardaloedd oer gan gynnwys yr Artig yw **Pren y ddannoedd** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Crassulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sedum rosea* a'r enw Saesneg yw *Roseroot*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Pren y Ddannoedd, Pren y Ddanodd Rhoslys.

Fe'i ceir hefyd yng ngogledd America, Ewrop a'r Alpau - yn enwedig ar greigiau arfordirol a myunyddoedd.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Crassulaceae
Briweg felen

Planhigyn blodeuol a deugotyledon suddlon yw **Briweg felen** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Crassulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sedum rupestre* a'r enw Saesneg yw *Reflexed stonecrop*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llwynau'r Fagwyr, Bywydog, Canewin y Fagwyr, Ewinedd y Gath, Glys, Glyserin, Llwyn y Gyfagwy, Llysiau y Fagwyr, Lysogen, Pidyn fy Modryb, Pig yr Aderyn, Pricconed.

Esgblygodd y planhigyn hwn tua 100-60 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn nwyrain Affrica a thiroedd Môr y Canoldir.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Crassulaceae
Briweg y cerrig

Planhigyn blodeuol lluosflwydd bychan iawn ac iddo flodau bychan gwyn a phinc yw **Briweg y cerrig** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Crassulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sedum anglicum* a'r enw Saesneg yw *English stonecrop*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Briweg y Cerrig, Gwenith y Brain.

Yn Ewrop y mae i'w ganfod.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Crassulaceae
Deilen gron

Planhigyn blodeuol a deugotyledon suddlon yw'r **ddeilen gron** (enw benywaidd). Mae'n perthyn i'r teulu *Crassulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Umbilicus rupestris* a'r enw Saesneg yw *Navelwort*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Deilen Gron, Bara Ceiniogen, Bogail Gwener, Bogail y Bugail, Bogail y Forwyn, Bogeil-lys, Bogel Gwener, Bogel y Forwyn, Ceiniogllys y Fagwyr, Crondoddaidd, Dail Ceiniog, Llysiau Ceiniog, Llysiau y Fogel.

Esblygodd y planhigyn hwn tua 100-60 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn nwyrain Affrica a thiroedd Môr y Canoldir.

## Meddyginiaethau a Llên Gwerin
*"''Roedd nain yn tyfu'r planhigyn i gael gwared o gyrn ar fodia'i thraed.''" Roedd yn enedigol o’r Fanod a bu’n rhaid iddi ddod a dŵr o Ffynnon Doctor i'w dyfrio. "''Mae'r planhigion yn dal i dyfu'n ein gardd fach*".
**"Pan oeddwn i ́n blentyn byddai fy mam yn torri ́r ddeilen gron yn fach a ́i rhoi mewn  ́gauze ́ i'w rhoi ar ben ddyn [pen düyn] neu fyddigiad. Mi fyddai ́n saff o fod wedi torri mewn rhyw awr."*
**"Cofio defnyddio blodau hwn i wneud "pwdin reis" wrth chwarae ty bach".''

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Crassulaceae
Bloneg y ddaear

bawd|*Bryonia dioica*

Un o deulu'r 'gwrdiaid' yw **Bloneg y ddaear** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cucurbitaceae* ac yn frodorol o'r trofannau. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Bryonia dioica* a'r enw Saesneg yw *White bryony*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Bloneg y Ddaear, Eirin Gwion, Grawn y Perthi, Greol, Greol y Cŵn, Greolen, Gwenwydden Wen, Gwion y Perthi, Hiawl, Hwl, Llys y Twrch, Llysiau'r Twrch, Llysiau y Tywyrch, Meipen Fair, Meipen Fendigaid, Meipwn Fair a Phys y Coed.

Gall y blodau gwrywaidd a benywaidd fod ar yr un planhigyn a gelwir yr euron yn 'pepo' sy'n fwytadwy.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cucurbitaceae
Cypreswydden Sawara

Coeden binwydd, fytholwyrdd yw **Cypreswydden Sawara** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cupressaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Chamaecyparis pisifera* a'r enw Saesneg yw *Sawara cypress*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Cypreswydden Sawara.

Mae'r dail ifanc ar ffurf nodwyddau a cheir moch coed sef yr hadau ar y goeden hon.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cupressaceae
Llysiau pen tai

Planhigyn blodeuol a deugotyledon suddlon yw **Llysiau pen tai** sy'n enw lluosog. Mae'n perthyn i'r teulu *Crassulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Sempervivum tectorum* a'r enw Saesneg yw *House-leek*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys: Byddarllys, Bywfyth, Bywlys, Cwlwm y To, Cyfagwy, Cynffon y Llygoden, Dail Llygaid, Dilosg, Irddail, Llys Pen Tai, Llysiau'r Gwayw, Llysiau y Gwaew, Llysiau y Gwayw, Mochyn To a Thewddail y Muriau. Ymhlith yr  enwau Saesneg amdano mae *Welcome-home-husband-though-never-so-drunk*&mdash;enw mae'n ei rannu gyda *Sedum acre*.

Ym mynyddoedd de Ewrop mae gwreiddiau'r planhigyn bytholwyrdd hwn, ond bellach mae'n eitha cyffredin drwy Erwop, gan cynnwys Cymru. Esgblygodd y planhigyn hwn tua 100-60 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn nwyrain Affrica a thiroedd Môr y Canoldir. Cafodd ei ddisgrifio ar bapur yn gyntaf a'i gofrestru gyda'r enw *Sempervivum tectorum* yn 1753 gan Linnaeus, a nododd fod y dail yn 'flewynnog a chiliedig', h.y. gyda'u hymylon wedi'u gorchuddio mewn blew mân.

## Disgrifiad
Mae'n tyfu i uchder o tua 15&nbsp;cm (6 mod) wrth 50&nbsp;cm o led (20 mod) gan ffurfio blodau tebyg i rosetiau. Mae'r dail yn dew ac yn suddlawn ac yn llwydwyrdd; tyfant i ddiametr o 4–10&nbsp;cm (2-4 mod). Yn yr haf mae'r blodau'n tyfu, mewn sypiau neu glystyrau o tua 8-16 a rheiny'n goch - piws ar ben bonyn bychan tew a blewog. Ceir amrywiaeth fawr oddi fewn i'r rhywogaeth hon.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Crassulaceae
Llindag mawr

Planhigyn blodeuol siap twmffat yw **Llindag mawr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Convolvulaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cuscuta europaea* a'r enw Saesneg yw *Great dodder*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Llindag Mwyaf, Cwlwm y Coed, Cwlwm y Gwydd, Cyfnydd, Llinclwm Mwyaf, Llindro Mwyaf.

Mae gan y blodyn bump sepal, pump petal a pump brigeryn.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Convolvulaceae
Ysbigfrwynen y morfa

Monocotyledon a phlanhigyn blodeuol yw **Ysbigfrwynen y morfa** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cyperaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Bolboschoenus maritimus* a'r enw Saesneg yw *Sea club-rush*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Clwbfrwynen Arfor, Clwb Frwynen y Morfa, Clwpfrwynen Arfor, Clwpfrwyn y Morfa.

Mae'r planhigyn hwn yn tarddu o Asia a throfannau De America. O ran ffurf, mae'n eithaf tebyg i wair, glaswellt neu frwyn, ond y prif nodwedd sy'n eu gwahaniaethu yw bonyn y planhigyn. Mae gan y bonion hyn - o'u croes-dorri - siap triongl ac mae'r dail yn sbeiralu mewn tair rheng - dwy sydd gan wair.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cyperaceae
Cwyrosyn rhisgl coch

Planhigyn blodeuol o faint llwyn, ac a dyf yn Siberia, gogledd Tsieina a Corea yw **Cwyrosyn rhisgl coch** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cornaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cornus alba* a'r enw Saesneg yw *White dogwood*.

Mae'r dail a loeolir gyferbyn a'i gilydd yn ddail syml.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cornaceae
Ffiolredynen frau

Rhedynen fechan i ganolig ei maint, sydd a'i chynefin mewn coedwigoedd]] yw **Ffiolredynen frau** sy'n enw benywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Cystopteridaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Cystopteris fragilis* a'r enw Saesneg yw *Brittle bladder-fern*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Rhedynen Frau, Ffiol-redynen Ddeintiog.

Fe'i ceir yn aml yn tyfy mewn tyllau bychain ar fonyn coeden wyw neu rhigolau mewn clawdd. Mae'n rhedynen eiddil sy'n tyfu mewn twmpathau sy'n codi o agennau creigiau a waliau cerrig, yn amlach na pheidio ar bridd calchaidd.

## Safleoedd yng Nghymru 
*Loggerheads
*Clogwyn y Garnedd
*Cwm Glas Mawr
*Glynllifon

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Cystopteridaceae
Diapensia

Planhigyn blodeuol, blynyddol, bytholwyrdd yw **Diapensia** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Diapensiaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Diapensia lapponica* a'r enw Saesneg yw *Diapensia*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Diapensia.

Ei gynefin yw creigiau di-eira lle mae'n tyfu i uchder o 15&nbsp;cm (6 mod) a gall gofleidio cynhesrwydd o fewn ei gloch.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Diapensiaceae
Cwlwm y coed

Planhigyn blodeuol sy'n ddringwr abal yw **Cwlwm y coed** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Dioscoreaceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Tamus communis* a'r enw Saesneg yw *Black bryony*. Ceir enwau Cymraeg eraill ar y planhigyn hwn gan gynnwys Gwinwydden Ddu, Afal Adda, Afal Addaf, Coed Rwym, Coedgwlwm, Cwlwm y Coed, Cwlwm y Gwydd, Eirin Gwion, Erfinen Fair, Erfinen y Coed, Grawn y Perthi, Gwion y Perthi, Maip Adda, Maip Mair, Meipen Fair, Paderau'r Gath, Rhwymyn y Coed, Rhwymyn y Gwydd, Taglys Du.

Gall dyfu fel arfer rhwng 2–4 metr ac mae'r dail yn 10 wrth 8&nbsp;cm.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Dioscoreaceae
Gwlithlys mawr

Planhigyn blodeuol cigysol, blynyddol yw **Gwlithlys mawr** sy'n enw gwrywaidd. Mae'n perthyn i'r teulu *Droseraceae*. Yr enw gwyddonol (Lladin) yw *Drosera anglica* a'r enw Saesneg yw *Great sundew*.

Mae'r planhigyn hwn yn byw mewn gwlyptiroedd, rhostir, glannau llynnoedd a mannau tebyg, yn enwedig ar dir calchog. Gall ddal a threulio pryfaid bychan yn ei dentaclau gludiog. Cant eu dennu yno gan arogl siwgwr a gaiff ei greu mewn chwarennau pwrpasol.

## Gweler hefyd
*Y Bywiadur Gwefan Llên Natur

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Droseraceae