open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kemper

Cymuned a thref Llydaw yw **Kemper** (Ffrangeg: *Quimper*; Lladin: *Corspotium*). Kemper yw prifddinas département Penn-ar-Bed, a hen brifddinas Bro Gerne.

Mae *kemper* yn air Llydaweg sy'n cyfateb i'r gair "cymer" (afonydd) yn Gymraeg; mae Afon Steir, Afon Oded ac Afon Jet yn cyfarfod yma. Mae hanes y dref yn mynd yn ôl i gyfnod y Rhufeiniaid. Erbyn 495 roedd y dref yn esgobaeth. Yr adeiladau mwyaf nodedig yw Eglwys Locmaria, sy'n dyddio o'r 11g, a'r eglwys gadeiriol a adeiladwyd rhwng y 13g a'r 16g. Mae'r eglwys gadeiriol wedi ei chysegru i Sant Corentin, esgob cyntaf Kemper; o'i blaen ceir cerflun yn dangos Gralon, brenin Kêr-Ys, ar gefn ceffyl yn edrych i gyfeiriad ei ddinas foddedig.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29232

## Twristiaeth
Mae'r dref yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid ac yn adnabyddus am ei chrochenwaith. Mae dwy ysgol Diwan yn y dref.

Mae'n un o'r drefi ar lwybr pererindod y Tro Breizh.

## Pobl o Kemper 
*Dan Ar Braz, cerddor
*Nolwenn Korbell, cantores

## Gweler hefyd 
* Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
* Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
* Cymdeithas Cymru-Llydaw

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE

## Oriel

Delwedd:arbedkeltiekkemper.png|Siop cerdd a llyfrau *Ar Bed Keltiek*
Delwedd:keltiakemper.png|Siop *Keltia Musique*
Delwedd:Bretagne Finistere Quimper 20072.jpg|bawd|300px|Afon Oded yng nghanol Kemper

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Néstor Kirchner

Arlywydd yr Ariannin o 2003 hyd 2007 ydy **Néstor Carlos Kirchner** (ganwyd 25 Chwefror 1950 - 27 Hydref 2010).

Categori:Arlywyddion yr Ariannin
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2010
240

2g - **3g** - 4g 
190au 200au 210au 220au 230au - **240au** - 250au 260au 270au 280au 290au 
235 236 237 238 239 - **240** - 241 242 243 244 245 

----

## Digwyddiadau 
* Gwrthryfel Sabinianus yn nhalaith Rufeinig Affrica yn cael ei orchfygu
* Ardashir I, brenin Persia, yn dinistrio Hatra
* Mani yn pregethu Manicheaeth ym Mhersia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:240
239

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
234 235 236 237 238 - **239** - 240 241 242 243 244 

----

## Digwyddiadau 
* Y Sineaid yn darganfod ynys Taiwan
* Origenes yn cyhoeddi'r Hen Destament mewn pump iaith

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Cao Rui (Wei Ming Di), ymerawdwr Teyrnas Wei

Categori:239
Hervey Bay

Mae **Hervey Bay** yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 52,000 o bobl. Fe’i lleolir 293 cilometr i'r gogledd o brifddinas Queensland, Brisbane.

Categori:Dinasoedd Queensland
Gold Coast

Gall **Gold Coast** cyfeirio at:

* Gold Coast (Queensland), Awstralia.
* Gold Coast (Florida), Unol Daleithiau.
* Gold Coast (Chicago), Unol Daleithiau.
* Gold Coast (Connecticut), Unol Daleithiau.
* Gold Coast (Efrog Newydd), Unol Daleithiau.
* Gold Coast (New Jersey), Unol Daleithiau.
* Gold Coast (California), Unol Daleithiau.
Logan

Gall **Logan** cyfeirio at:

* Logan (Queensland), Awstralia.
* Logan (Iowa), Unol Daleithiau.
* Logan (Kansas), Unol Daleithiau.
* Logan (Mecsico Newydd), Unol Daleithiau.
* Logan (Ohio), Unol Daleithiau.
* Logan (Utah), Unol Daleithiau.
* Mynydd Logan, Canada.
Charles Stewart Parnell

Roedd **Charles Stewart Parnell** (27 Mehefin 1846 – 6 Hydref 1891) yn arweinydd mudiad cenedlaethol Gwyddelig ac yn un o'r ffigyrau pwysicaf yng ngwleidyddiaeth Iwerddon yn ystod y 19g.

Ganed Parnell yn Avondale, Swydd Wicklow, i deulu o sgwieriaid. Roedd yn drydydd mab a seithfed plentyn John Henry Parnell (1811-1859) a Delia Stewart (1816-1896), merch i longwr enwog o'r Unol Daleithiau, Commodore Charles Stewart.
Gwahanodd ei rieni pan oedd yn chwech oed, a gyrrwyd ef i'r ysgol yn Lloegr, lle roedd yn anhapus. Aeth i Goleg Magdalene, Caergrawnt (1865-9) ac yn 1874 daeth yn Uchel Siryf Wicklow. Y flwyddyn wedyn etholwyd ef i'r senedd fel aelod dros Swydd Meath, dros y Blaid Hunanlywodraeth, Bu'n aelod dros ddinas Cork o 1880 hyd 1891.

Dangosodd Parnell yn fuan ei fod ar adain radicalaidd y blaid, gan gefnogi'r dacteg o amharu ar weithrediadau Tŷ'r Cyffredin. Roedd hyn yn groes i farn cadeirydd y blaid, Isaac Butt. Yn 1877 diswyddwyd Butt ac etholwyd Parnell yn arweinydd yn ei le yn 1880. Yn 1882 newidiodd enw'r blaid i'r Blaid Seneddol Wyddelig ac yn 1884 gwnaeth i aelodau'r blaid ymdynghedu i bleidleisio gyda'i gilydd fel bloc, y tro cyntaf i system chwip gael ei defnyddio. Gwnaeth nifer o newidiadau eraill i wneud y blaid yn fwy effeithiol.

Cafodd y Blaid Seneddol Wyddelig ddylanwad mawr ar wleidyddiaeth Prydain, gyda'r Blaid Ryddfrydol yn aml yn dibynnu ar eu cefnogaeth i barhau mewn grym. Y pris oedd cefnogi hunanlywodraeth i Iwerddon, ac yn 1886 cyflwynodd William Ewart Gladstone fesur ymreolaeth. Ni phasiwyd y mesur gan Dŷ'r Cyffredin oherwydd rhwyg yn y Blaid Ryddfrydol.

Heblaw ymreolaeth, roedd y Blaid Seneddol Wyddelig yn mynnu mesur tir i Iwerddon, ac ar 21 Hydref 1879 etholwyd Parnell yn arlywydd Cynghrair Tir Cenedlaethol Iwerddon. Oherwydd Pwnc y Tir, carcharwyd nifer o arweinwyr y Gynghrair, yn cynnwys John Dillon, Tim Healy, William O'Brien, Willie Redmond a Parnell ei hun.

[bawd|250px|chwith|Carreg fedd Parnell ym [Mynwent Glasnevin, Dulyn]]

Pan oedd Parnell ar anterth ei boblogrwydd yn Iwerddon, cododd helynt. Rhoddwyd cyhoeddusrwydd i'r ffaith ei fod wedi cael tri o blant gyda Katharine O'Shea, gwraig Aelod Seneddol arall, Capten Willie O'Shea. Penderfynodd Gladstone na allai gydweithio gyda'r Blaid Seneddol Wyddelig tra'r oedd Parnell yn parhau yn arweinydd arni. Gwrthododd Parnell ymddiswyddo, a holltodd y blaid, un rhan dan John Redmond yn cefnogi Parnell, a'r rhan arall, fwy o lawer, dan arweiniad John Dillon, yn ei erbyn. Collodd Parnell ei le fel arweinydd.

Priododd Katharine ar 25 Mehefin, 1891 wedi iddi hi a'i gŵr ysgaru. Ar 27 Medi traddododd anerchiad yn Creggs mewn glaw trwm, a chafodd ei daro'n wael o ganlyniad. Bu farw o drawiad y galon yn Brighton. Claddwyd ef ym Mynwent Glasnevin, lle mae llawer o arwyr Iwerddon megis Eamon de Valera, Michael Collins a Daniel O'Connell wedi eu claddu. Ar ei garreg fedd, rhoddwyd un gair: PARNELL.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1891
Logan, Queensland

Mae **Dinas Logan** (Saesneg: *Logan City*) yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 250,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 40 cilometr i'r de o brifddinas Queensland, Brisbane.

Categori:Dinasoedd Queensland
Mackay

Gall **Mackay** cyfeirio at:

* Mackay (Queensland), Awstralia.
* Mackay (Idaho), Unol Daleithiau.
* Llyn Mackay, Awstralia.
Ipswich, Queensland

Mae **Ipswich** yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 145,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 40 cilometr i'r de-orllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

bawd|Brisbane St. ar gychwyn y 20g

Categori:Dinasoedd Queensland
Ipswich (gwahaniaethu)

Gall **Ipswich** cyfeirio at:

* Ipswich, Queensland, Awstralia
* Ipswich, Suffolk, tref yn Suffolk, Dwyrain Lloegr
** Bwrdeistref Ipswich, awdurdod lleol y dref a'r ardal gyfagos
** Ipswich Town F.C.
* Ipswich, Massachusetts, Unol Daleithiau
* Ipswich, De Dakota, Unol Daleithiau
Mount Isa

Gallai **Mount Isa** (*Mynydd Isa*) gyfeirio at:

*Ffurf anghyffredin ar yr enw Mynydd Ida; ceir sawl mynydd o'r enw yng Ngroeg ac Asia Leiaf
*Mount Isa, Queensland, dinas yn Awstralia
**Maes Awyr Mount Isa, sy'n gwasanaethu'r ddinas
**Mwyngloddiau Mynydd Isa, ger y ddinas honno
*Mynydd Isa (weithiau *Mount Isa* mewn rhai ffynonellau Saesneg), pentref yn Sir y Fflint

;Gweler hefyd
*Mynydd Isarog, llosgfynydd yn y Pilipinas
241

2g - **3g** - 4g 
190au 200au 210au 220au 230au - **240au** - 250au 260au 270au 280au 290au 
236 237 238 239 240 - **241** - 242 243 244 245 246 

----

## Digwyddiadau 
* Shapur I yn olynu Ardashir I fel brenin Persia
* 1 Tachwedd — Brwydr Samhain yn Iwerddon

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Ardashir I, brenin Sassanid cyntaf Persia

Categori:241
Mount Isa, Queensland

Mae **Mount Isa** yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 21,000 o bobl. Fe’i lleolir 1,830 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

Cafodd Mount Isa ei sefydlu ym 1923, pan ddarganfuwyd arian yn yr ardal.

Categori:Dinasoedd Queensland
Categori:Sefydliadau 1923
Albany, Gorllewin Awstralia

Mae **Albany** () yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 33,000 o bobl. Fe’i lleolir 408 cilometr i'r de-ddwyrain o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Cafodd Albany ei sefydlu ym 1826.

180px|bawd|dim|Albany

Categori:Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Alice Springs

Mae **Alice Springs** () yn ddinas yn Nhiriogaeth y Gogledd, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 26,500 o bobl. Fe’i lleolir 1,499 cilometr i'r de o brifddinas Tiriogaeth y Gogledd, Darwin.

bawd|dim|Alice Springs 
[bawd|dim|[Ceunant Ormiston, yn ymyl Alice Springs]]

## Enwogion
*Ian Moss (g. 1956), cerddor
*Alex Rhodes (g. 1984), seiclwraig
*Troy Honeysett (g. 1986), dawnswr

Categori:Dinasoedd Tiriogaeth y Gogledd
Ipswich, Suffolk

:''Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Ipswich (gwahaniaethu)''.
Tref yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, yw **Ipswich**. Mae ardal adeiledig y dref fwy neu lai yn cyd-fynd â maint Bwrdeistref Ipswich. Fe'i lleolir ar aber Afon Orwell. Mae'n borthladd o bwys.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Ipswich boblogaeth o 144,957.

Mae Ipswich yn ganolfan weinyddol i swydd Suffolk. 

Ganwyd y Cardinal Thomas Wolsey yn Ipswich tua'r flwyddyn 1475.

250px|bawd|dim|Stryd St Nicholas yn Ipswich

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Ipswich
* Ipswich Town F.C.

## Cyfeiriadau

Categori:Bwrdeistref Ipswich
Categori:Trefi Suffolk
Albany

Gall **Albany** gyfeirio at:

## Unol Daleithiau America
* Albany, Efrog Newydd, prifddinas talaith Efrog Newydd
* Albany, Georgia, dinas yn nhalaith Georgia
* Albany, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois
* Albany, Louisiana, pentref yn nhalaith Louisiana
* Albany, Missouri, pentref yn nhalaith Missouri
* Albany, New Hampshire, tref yn nhalaith New Hampshire
* Albany, Ohio, pentref yn Ohio
* Albany, Oregon, dinas yn nhalaith Oregon
* Albany, Texas, dinas yn nhalaith Texas
* Albany, Vermont, tref yn nhalaith Vermont
* New Albany, Indiana, dinas yn nhalaith Indiana
* New Albany, Mississippi, dinas yn nhalaith Mississippi
* New Albany, Ohio, dinas yn nhalaith Ohio
* New Albany, Pennsylvania, bwrdeistref yn nhalaith Pennsylvania

## Gwledydd eraill
* Albany (De Affrica), De Affrica
* Albany, Gorllewin Awstralia, dinas yng Ngorllewin Awstralia
* Albany (Ontario), Canada
* Albany (Seland Newydd), Seland Newydd

## Gweler hefyd
* Albany County
----
Abu al-Faraj al-Isfahani

Roedd **Abu al-Faraj al-Isfahani**, neu **Abu-l-Faraj** neu **`Ali ibn al-Husayn ul-Isbahani** (897-967) yn ysgolhaig o dras Arabaidd a aned yn Iran (Persia). Roedd yn perthyn i lwyth y Quraysh ac yn ddisgynnydd uniogyrchol i'r caliph Umayyad olaf, Marwan II. Roedd ganddo felly gysylltiad â rheolwyr Umayyad de Sbaen, ac ymddengys iddo lythyru â nhw ac anfon rhai o'i weithiau iddynt. Ei waith enwocaf yw'r flodeugerdd *Kitab al-Aghani* (*Llyfr y Caneuon*).

Fe'i ganed yn Isfahan, de-orllewin Persia, ond treuliodd ei ieuenctid yn Baghdad ac astudiodd yno. Daeth yn enwog am ei wybodaeth o hynafiaethau Arabaidd cynnar.

Treuliodd weddill ei oes mewn sawl rhan o'r byd Islamaidd, yn Aleppo (Syria) gyda'i llywodraethwr Sayf ad-Dawlah (cyflwynodd *Llyfr y Caneuon* iddo), yn Ray gyda'r vizier Buwayhid Ibn 'Abbad, ac mewn lleoedd eraill.

Er iddo gyfansoddi barddoniaeth, ynghyd â blodeugerdd o gerddi ar fynachlogydd Mesopotamia a'r Aifft, a llyfr achau, mae'n enwog yn bennaf am y *Kitab al-Aghani*.

## Llyfr y Caneuon 
Blodeugerdd yw *Kitab al-Aghani* ('Llyfr y Caneuon'), sy'n cynnwys detholiad o gerddi a chaneuon o'r cyfnodau cynharaf yn hanes llenyddiaeth Arabeg (hyd at y 9g), ynghyd â brasluniau o fywyd yr awduron a straeon amdanynt. Gododwyd y cerddi ar alawon, ond yn anffodus nid yw'n bosibl darllen y nodiant bellach. Oherwydd y manylion hanesyddol a geir ynddo, mae'r Kitab yn ffynhonnell hanesyddol bwysig. Mae'n cynnwys llawer o wybodaeth am ffordd o fyw ac arferion yr Arabiaid cynnar, ac mae'n un o'n ffynonellau pwysicaf am y cyfnod cyn-Islamaidd a blynyddoedd cynnar Islam.

## Gweler hefyd 
* Rhestr beirdd Arabeg

Categori:Genedigaethau 897
Categori:Marwolaethau 967
Categori:Arabiaid
Categori:Beirdd y 10fed ganrif o Iran
Categori:Beirdd Arabeg o Iran
Categori:Hanesyddion y 10fed ganrif o Iran
Categori:Hanesyddion Arabeg o Iran
Categori:Pobl a aned yn Isfahan
Categori:Pobl o'r Galiffiaeth Abasaidd
Categori:Pobl fu farw yn Baghdad
237

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
232 233 234 235 236 - **237** - 238 239 240 241 242 

----

## Digwyddiadau 
*Ardashir I, brenin Persia yn adnewyddu ei ymosodiadau ar dalaith Rufeinig Mesopotamia.
*Patriarch Eugenius I yn olynu Patriarch Castinus fel Patriarch Caergystennin.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:237
238

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
233 234 235 236 237 - **238** - 239 240 241 242 243 

----

## Digwyddiadau 
* Y Carpiaid yn ymosod ar Moesia; mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Maximinus Thrax yn arwain ymgyrch yn eu herbyn.
*7 Mawrth — Gordian I a Gordian II yn dod yn Ymerodron Rhufeinig. Maent yn teyrnasu am 36 diwrnod, hyd 12 Ebrill).
*22 Ebrill — Pupienus a Balbinus yn dod yn Ymerodron Rhufeinig.
*29 Gorffennaf — Gordian III yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig ar farwolaeth Pupienus a Balbinus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*12 Ebrill — Yr Ymerodron Rhufeinig Gordian I (hunanladdiad) a Gordian II (lladdwyd mewn brwydr)
* June 24 — Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig
* July 29 — Pupienus a Balbinus, Ymerodron Rhufeinig
*Chosroes I, brenin Armenia )llofruddiwyd)

Categori:238
Afon Darling

Yr afon hiraf yn Awstralia yw **Afon Darling** (Paakantyi: *Baaka* neu *Barka*), sy'n llifo am 2,739&nbsp;km o ogledd De Cymru Newydd i aberu yn Afon Murray yn Wentworth, De Cymru Newydd. (Mae rhai daearyddwyr yn ystyried Afon Darling a rhan isaf Afon Murray fel un afon o 3,000&nbsp;km). Yn swyddogol, mae Afon Darling yn cychwyn ger Bourke lle mae afonydd Culgoa a Barwon yn cwrdd, ar ôl llifo i lawr o'u tarddleoedd yn ne Queensland. Mae system afonydd Murray-Darling, un o'r mwyaf yn y byd, yn derbyn dŵr y cyfan o Dde Cymru Newydd i'r gorllewin o Gadwyn Great Dividing, rhan helaeth o ogledd Victoria a de Queensland a rhannau o Dde Awstralia.

## Gweler hefyd 
'''Afonydd sy'n llifo i Afon Darling**

* Afon Culgoa
* Afon Barwon
* Afon Namoi
* Afon Bogan
* Afon Warrego
* Afon Paroo

**Trefi a dinasoedd ar ei glannau'''

* Bourke
* Louth
* Tilpa
* Wilcannia
* Menindee
* Pooncarie
* Wentworth

Darling
236

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
231 232 233 234 235 - **236** - 237 238 239 240 241 

----

## Digwyddiadau 
*Y llengoedd yn Affrica yn cyhoeddi Gordianus I a'i fab Gordianus II yn Ymerodron Rhufeinig.
*10 Ionawr — Pab Fabian yn olynu Pab Anterus fel yr ugeinfed pab.
*Fabian yn gyrru saith o genhadon i Gâl.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Pab Anterus

Categori:236
234

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
229 230 231 232 233 - **234** - 235 236 237 238 239 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn talu i'r Alemanni am heddwch. Mae hyn yn arwain at ei lofruddiaeth y flwyddyn wedyn.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Yr Ymerawdwr Xian, ymerawdwr olaf Brenhinllin Han yn Tsieina
*Zhuge Liang o Deyrnas Shu yn Tsieina yn cael ei ladd mewn brwydr yn erbyn Teyrnas Wei

Categori:234
Bunbury

Gall **Bunbury** gyfeirio at:

* Bunbury (Gorllewin Awstralia), Awstralia.
* Bunbury, Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr.
Bunbury, Gorllewin Awstralia

Mae **Bunbury** () yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 59,000 o bobl. Fe’i lleolir 175 cilometr i'r de o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Cafodd Bunbury ei sefydlu ym 1836.

180px|bawd|dim|Bunbury

Categori:Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Fremantle

Mae **Fremantle** () yn ddinas a phorth yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 8,000 o bobl. Fe’i lleolir 19 cilometr i'r de-orllewin o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Cafodd Fremantle ei sefydlu ym 1829.

Lleolir adeilad hynaf Awstralia yma, sef y "Round House".

180px|bawd|dim|Neuadd y Dref Fremantle

Categori:Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Broome

Gall **Broome** gyfeirio at:

* Broome (Gorllewin Awstralia), Awstralia
* Broome (Efrog Newydd), Unol Daleithiau
* Broome (Swydd Gaerwrangon), Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Broome (Swydd Amwythig), Gorllewin Canolbarth Lloegr
* Broome (Norfolk), Dwyrain Lloegr
Kalgoorlie

Mae **Kalgoorlie** yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 32,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 600 cilomedr i'r dwyrain o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

180px|bawd|dim|Calgoorlie

Categori:Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Whyalla

Mae **Whyalla** yn ddinas yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 65,000 o bobl. Fe’i lleolir 395 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

240px|canol|bawd|Whyalla yn Ne Awstralia

Categori:Dinasoedd De Awstralia
Port Pirie

Mae **Port Pirie** yn ddinas a phorth yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 17,500 o bobl. Fe’i lleolir 224 cilometr i'r gogledd o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

240px|dim|bawd|Porth Pirie

Categori:Dinasoedd De Awstralia
242

2g - **3g** - 4g 
190au 200au 210au 220au 230au - **240au** - 250au 260au 270au 280au 290au 
237 238 239 240 241 - **242** - 243 244 245 246 247 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gordian III yn ildio'r dinasoedd Cimmeraidd yn y Bosfforus i'r Ostrogothiaid.
* Y cadfridig Aurelian yn gorchfygu'r Sarmatiaid yn Illyricum.

## Genedigaethau 
* Sun Hao, ymerawdwr olaf Teyrnas Wu yn Tsieina
* Cao Mao, ymerawdwr Teyrnas Wei yn Tsieina

## Marwolaethau 
Categori:242
Mount Gambier

Dinas yn nhalaith De Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 23,000 o bobl, yw **Mount Gambier**. Fe’i lleolir 450 cilometr i'r de-ddwyrain o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

240px|bawd|canol|Mount Gambier yn Ne Awstralia

Categori:Dinasoedd De Awstralia
Murray Bridge

Mae **Murray Bridge** () yn ddinas yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 18,000 o bobl. Fe’i lleolir 80 cilometr i'r de-ddwyrain o brifddinas De Awstralia, Adelaide. Ceir aber afon Murray yma.

240px|dim|bawd|Murray Bridge

Categori:Dinasoedd De Awstralia
Coober Pedy

Mae **Coober Pedy** yn dre yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 3,500 o bobl. Fe’i lleolir 846 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

180px|bawd|dim|Coober Pedy 
180px|bawd|dim|Tŷ yn Coober Pedy

Categori:Trefi De Awstralia
Tiriogaeth Prifddinas Awstralia

Mae **Tiriogaeth Prifddinas Awstralia** (Saesneg: *Australian Capital Territory*) yn diriogaeth yn nwyrain Awstralia. Mae'n glofan o fewn talaith De Cymru Newydd. Canberra yw prifddinas y diriogaeth a'r genedl.

bawd|canol|Tiriogaeth Prifddinas Awstralia yn Awstralia


Categori:Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
233

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
228 229 230 231 232 - **233** - 234 235 236 237 238 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn gorchfygu'r Persiaid
*Yr Alamanni yn gyrru'r Rhufeiniaid allan o Swabia

## Genedigaethau 
*Cao Fang, ymerawdwr Teyrnas Wei yn Tsieina (tua'r dyddiad yma)
*Chen Shou, awdur y Sanguo Zhi

## Marwolaethau 
Categori:233
232

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
227 228 229 230 231 - **232** - 233 234 235 236 237 

----

## Digwyddiadau 
*Origenes yn sefydlu ysgol ddiwinyddol Gristionogol ym Mhalesteina

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Chlodomir I, brenin y Sicambri, un o'r llwythau Ffrancaidd (dyddiad traddodiadol)
* Cao Zhi, bardd o China
* Demetrius, Patriarch Alexandria

Categori:232
Port Lincoln

Mae **Port Lincoln** () yn ddinas a phorth yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 14,500 o bobl. Fe’i lleolir 687 cilometr i'r gorllewin o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

Yr enw gwreiddiol oedd **Galinyala**.

240px|canol|bawd|Porth Lincoln yn Ne Awstralia

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd De Awstralia
Canberra

Mae **Canberra** () yn brifddinas Awstralia, gyda phoblogaeth o dros 340,000 o bobl. Dyma'r wythfed ddinas fwyaf yn Awstralia. Lleolir y ddinas ar ran ogleddol Tiriogaeth Awstralia, 280&nbsp;km (170 milltir) i'r de-orllewin o Sydney a 600&nbsp;km (410 milltir) i'r gogledd-ddwyrain o Melbourne. Dewiswyd lleoliad Canberra fel prifddinas y wlad fel cyfaddawd rhwng Sydney a Melbourne, dwy ddinas fwyaf Awstralia. Mae'r ddinas yn anghyffredin ymhlith dinasoedd Awstralia, am ei bod yn ddinas a gynlluniwyd ac a adeiladwyd am bwrpas. Yn sgîl cystadleuaeth rhyngwladol am gynllun y ddinas, dewiswyd cynllun gan benseiri o Chicago, Walter Burley Griffin a Marion Mahony Griffin, a dechreuwyd ar y broses adeiladu ym 1913. Dylanwadwyd cynllun y ddinas yn fawr gan y mudiad gerddi'r ddinas a oedd yn cynnwys ardaloedd helaeth o dyfiant naturiol ac felly mae gan Canberra y teitl fel "prifddinas y gwylltdiroedd". Er i'r Rhyfeloedd Byd a'r Dirwasgiad Mawr rwystro datblygiad Canberra, datblygodd yn ddinas ffynniannus ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Fel canolbwynt llywodraeth Awstralia, lleolir y Senedd-dy, Uchel Lys Awstralia a nifer o adrannau ac asiantaethau llywodraethol yno. Yno hefyd y lleolir nifer o sefydliadau cymdeithasol a diwylliannol o arwyddocad sylweddol, megis Cofeb Ryfel Awstralia, Oriel Genedlaethol Awstralia, Amgueddfa Genedlaethol Awstralia a Llyfrgell Genedlaethol Awstralia. Y llywodraeth ffederal sy'n cyfrannu'r canran fwyaf o Gynnyrch Cyfansymiol y Dalaith a nhw yw'r cyflogwyr unigol fwyaf yng Nghanberra.

## Diwylliant 
### Y celfyddydau ac adloniant 
Ceir nifer o gofebau a sefydliadau hanesyddol yng Nghanberra megis Cofeb Rhyfel Awstralia, Oriel Genedlaethol Awstralia, Oriel Darluniau Awstralia, Llyfrgell Genedlaethol Awstralia, Archifdy Cenedlaethol Awstralia, Academi Gwyddoniaeth Awstralia ac Amgueddfa Genedlaethol Awstralia. Mae nifer o adeiladau llywodraeth y Gymanwlad ar agor i'r cyhoedd, gan gynnwys y Senedd-dy, yr Uchel Lys a Mint Frenhinol Awstralia. Lleolir Cofen Captain Hook wrth Lyn Burley Griffin a'r Carillon Cenedlaethol. Ymysg y llefydd eraill o ddiddordeb mae Tŵr y Mynydd Du a Gerddi Botaneg Cenedlaethol Awstralia ar y Mynydd Du, y Sŵ a'r Acariwm Cenedlaethol ar Argae Scrivener, Amgueddfa Cenedlaethol y Deinasoriaid a Questacon - Canolfan Dechnoleg a Gwyddoniaeth Naturiol.

[bawd|dim|Mae [Amgueddfa Genedlaethol Awstralia a sefydlwyd yn 2001 yn olrhain hanes cymdeithasol Awstralia ac mae'r adeilad yn un o adeilad mwyaf pensaernïol feiddgar yng Nghanberra]]
bawd|dim|Y Shine Dome


Categori:Dinasoedd Awstralia
Categori:Prifddinasoedd Oceania
Categori:Tiriogaeth Prifddinas Awstralia
Port Augusta

Mae **Port Augusta** () yn ddinas a phorth yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 14,000 o bobl. Fe’i lleolir 322 cilometr i'r gogledd o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

240px|bawd|canol|Port Augusta yn Ne Awstralia Augusta

Categori:Dinasoedd De Awstralia
Alemanni

Roedd yr **Alemanni**, **Allemanni** neu **Alamanni** yn wreiddiol yn gynghrair o lwythau Almaenig oedd yn byw o amgylch rhan uchaf Afon Main, yn awr yn yr Almaen. Bu llawer o frwydro rhwng yr Alemanni a'r Ymerodraeth Rufeinig o'r 3g ymlaen; gyda'r Alamanni yn aml yn croesi'r ffin i ymosod ar dalaith Germania Superior. O'r 5g ymlaen, ehangodd eu tiriogaethau, gan symud i mewn i Alsace a chyrraedd dyffrynnoedd yr Alpau erbyn yr 8g. Ffurfiasant wlad Alemannia, oedd ar brydiau yn annibynnol ond yn amlach na pheidio dan reolaeth y Ffranciaid. Collodd *Allemania* ei hunaniaeth pan ymgorfforodd Siarl Martel y wlad yn yr Ymerodraeth Ffrancaidd yn gynnar yn yr 8g.
bawd|chwith|Ewrop ar gwymp Ymerodraeth Rufeinig y Gorllewin yn 476 OC

Daw'r enw "Yr Almaen" am y wlad o enw'r Alamanni, ac felly hefyd yn Ffrangeg (*Allemagne*) ac yn Sbaeneg (*Alemania*).

Delwedd:Alamannien Hochburgund ca 1000.png|Alemannia (melyn) a Bwrgwyn Uchaf (gwyrdd) tua 1000.
Delwedd:Alemanni expansion.png|Tiriogaethau yr Alamanni, a safleoedd brwydrau rhwng yr Alamanni a'r Rhufeiniaid, 3ydd i 6g]]

## Rhestr o reolwyr yr Alemanni 
;Brenhinoedd
* Chrocus 306
* Mederich (tad Agenarich, brawd Chnodomar)
* Chnodomar 350, 357
* Vestralp 357, 359
* Ur 357, 359
* Agenarich (Serapio) 357
* Suomar 357, 358
* Hortar 357, 359
* Gundomad 354 (cyd-frenin Vadomar)
* Ursicin 357, 359
* Makrian 368 - 371
* Rando 368
* Hariobaud 4th c.
* Vadomar 354 - 360
* Vithicab 360 - 368
* Priarius ? - 378
* Gibuld (Gebavult) c. 470

;Dugiaid dan reolaeth y Ffranciaid
* Butilin 539 - 554
* Leuthari I cyn 552 - 554
* Haming 539 - 554
* Lantachar hyd 548 (esgobaeth Avenches)
* Magnachar 565 (esgobaeth Avenches)
* Vaefar 573 (esgobaeth Avenches)
* Theodefrid
* Leutfred I hyd 588
* Uncilin 588 - 607
* Gunzo 613
* Chrodobert 630
* Leuthari II 642
* Gotfrid hyd 709
* Willehari 709 - 712 (yn Ortenau)
* Lantfrid 709 - 730
* Theudebald 709 - 744

Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Pobloedd hynafol
231

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
226 227 228 229 230 - **231** - 232 233 234 235 236 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus a'i fam Julia Mamaea yn ymgyrchu yn erbyn y Persiaid
*Origen, disgybl Ammonius Saccas, sylfaenydd Neoplatoniaeth, yn cael ei alltudio i Caesarea

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:231
Odisha

Mae **Odisha** (**Orissa** cyn 2011) yn dalaith ar arfordir dwyreiniol India. Roedd ei phoblogaeth yn 36,706,920 yn 2001. Bhubaneswar yw prifddinas y dalaith, a'r prif borthladd yw Paradip. Mae dinas Puri yn cael ei hystyried yn ddinas sanctaidd ac yn safle teml enwog Jagannath. Iaith swyddogol y dalaith yw Oriya, iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn yn agos i Bengaleg. Hindwaeth yw'r brif grefydd; roedd 94.35% o boblogaeth y dalaith yn Hindwiaid yn 2001.

Mae'r hinsawdd yn wlyb, ac mae tyfu reis yn bwysig iawn yma, yn enwedig ar y tir ffrwythlon ger glannau'r môr. Ceir tua chwarter mwyn haearn India yn Odisha, a phumed rhan o'i glo, yn ogystal â chanran uchel o nifer o fwynau eraill. O ganlyniad tyfodd cryn dipyn o ddiwydiant yn y dalaith. Yn Odisha y bu Rhyfel Kalinga yn 261 CC.; y rhyfel yma a berswadiodd yr ymerawdwr Ashoka i droi ei gefn ar ryfela a throi'n Fwdydd.

bawd|dim|250px|Lleoliad Odisha yn India


Categori:Taleithiau India
Elderslie

Pentref yn Swydd Renfrew, Yr Alban, yw **Elderslie** (Gaeleg yr Alban: *Ach na Feàrna*). Saif i'r gorllewin o dref Paisley a thua 11 milltir i'r gorllewin o ganol dinas Glasgow.

Yn ôl traddodiad ganwyd Syr William Wallace, arwr cenedlaethol yr Alban, yn Elderslie tua'r flwyddyn 1270. Ceir cofeb fawr iddo yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Renfrew
Ysgol Gyfun Cwm Rhymni

**Ysgol Gyfun Cwm Rhymni** yw'r ysgol gyfun Gymraeg sy'n addysgu'r mwyafrif o ddisgyblion addysg uwchradd cyfrwng Cymraeg Bwrdeistref Sirol Caerffili. Lleolir yr ysgol ym mhentref Fleur-de-Lys ger y Coed Duon. Cyn symud i'w safle presennol yn 2002, roedd yr ysgol ar ddau safle ym Margod ac Aberbargod. Hi yw un o'r ysgolion mwyaf yng Nghymru o ran nifer y disgyblion.  Prifathro'r ysgol yw Mr Owain ap Dafydd, yn dilyn ymddeoliad Mr Hefin Mathias.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
* Aaron Ramsey
* Delyth Jewell

## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1981
Cwm Rhymni
Cwm Rhymni
Carreg Rosetta

bawd|200px|Carreg Rosetta
Slab o garreg arysgrifiedig a ddarganfuwyd ar 15 Gorffennaf 1799 yn Rosetta (Arabeg: *Rashid*), ger Alecsandria yng ngogledd Yr Aifft yw **Carreg Rosetta**. Mae'n ddryll anghyflawn o dalp o garreg fasalt ddu sydd bellach yn yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain. Darganfuwyd y garreg ym mhorthladd Rossetta, yr Aifft gan Pierre-François Bouchard. Yr enw modern ar y porthladd yw 'Rashid'.

Ceir arni ddatganiad a wnaed gan y brenin Ptolemi V Epiphanes (teyrnasodd 205 CC-180 CC) yn 196 CC, a gofnodir mewn dwy iaith a thair sgript, sef hieroglyphiaid Eifftaidd, demotig a Groeg. Ceir 14 llinell o heieroglyphiaid, 32 llinell o ddemotig (sgript ddiweddarach ar gyfer ysgrifennu Hen Eiffteg) a 54 llinell o Roeg. Datganiad ynglŷn ag offeiriadaeth teml Memphis a geir arni.

Sylwodd yr ieithydd Thomas Young ar y ffaith fod un enw, sef enw'r brenin, yn dangos yn y tair sgript, ac aeth ati i ddechrau dehongli'r arysgrifiadau. Llwyddodd ieithydd arall, y Ffrancwr Jean-Francois Champollion, i gwblhau'r cyfieithu. Cyhoeddodd Champollion ei ddarganfyddiad yn y gyfrol ''Lettre à M. Dacier relative à l'aplphabet des Hiéroglyphes Phonétiques* (1822). Fel hyn y cafwyd yr agoriad i fynd ati a darllen a dehongli holl arysgrifau Hen Eiffteg yr Aifft.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* E. A. Wallis Budge, *The Mummy'' (argraffiad newydd, 1989). Llyfr ar ddiwylliant yr Hen Aifft gan yr Eifftolegydd enwog sy'n cynnwys pennod diddorol ar hanes Carreg Rosetta.

Categori:Yr Amgueddfa Brydeinig
Rosetta
Categori:Yr Hen Aifft
Categori:Ieithyddiaeth
235

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
230 231 232 233 234 - **235** - 236 237 238 239 240 

----

## Digwyddiadau 
*Y Gothiaid, y Quadi, y Parthiaid, y Ffranciaid a'r Alemanni yn ymosod ar ffiniau'r Ymerodraeth Rufeinig
*Wedi i'r fyddin Rufeinig gael ei gorchfygu gan lwythau Almaenaidd, lleddir yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus a'i fam Julia Mamaea gan filwyr Rhufeinig ger Mainz (Mongontiacum).
*Maximinus Thrax yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig
*28 Medi — Pab Pontian yn ymddiswyddo wedi iddo gael ei alltudio i Sardinia
*21 Tachwedd — Pab Anterus yn olynu Pab Pontian fel y 19eg pab

## Genedigaethau 
*Sun Xiu, ymerawdwr Teyrnas Wu yn Tsieina

## Marwolaethau 
*Alexander Severus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Pab Pontian
*Tertullian, awdur Lladin

Categori:235
Llanhari

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Llanhari** (Saesneg: *Llanharry*). Saif i'r gogledd-orllewin o Gaerdydd ger Bontyclun.

## Hanes
Cloddwyd haearn yn Llanharri cyn belled yn ôl ag adeg y Rhufeiniaid ac oes Elisabeth ac am gyfnod yn ystod y 20g roedd y dref yn lleoliad i'r unig gloddfa haearn yng Nghymru. Mae'n bosibl mae'r un enw personol 'Harri' sydd yn yr enw, yma ac yn y plwyf agos, Llanharan, neu, efallai, Aaron. Enw'r eglwys Eglwys Sant Illtud.
chwith|250px|bawd|Eglwys Sant Illtud, Llanhari

250px|dim|bawd|Tafarn yr Arth, Llanhari

Agorwyd y gloddfa yn gynnar yn yr 1900au ond caewyd hi yn 1975; y prif fwyn oedd *goethite*, a'i defnyddiwyd yn y gweithfeydd haearn lleol. Ers i'r gloddfa a'r gweithfeydd gau, mae Llanharri wedi dioddef dirywiad economaidd, yn debyg i nifer o bentrefi Cymru a oedd yn ddibynadwy ar ddiwydiant trwm. Er hyn, mae traffordd yr M4 gerllaw wedi galluogi i drigolion y dref deithio i'r gwaith mewn trefi a dinasoedd cyfagos megis Caerdydd.

## Cyfleusterau
Erbyn heddiw mae gan y dref Ysgol Gyfun a thua chwe busnes lleol gan gynnwys Londis, SPAR, siop papur newydd ac amryw o siopau torri gwallt.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf

Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
E. A. Wallis Budge

Roedd Syr **Ernest Alfred Thompson Wallis Budge** (27 Gorffennaf 1857 – 23 Tachwedd 1934) yn Eifftolegydd, Dwyreinydd ac ieithydd o Sais a weithiodd i'r Amgueddfa Brydeinig ac a gyhoeddodd nifer fawr o lyfrau ac erthyglau ar yr Hen Aifft a'r Lefant cynnar. Fe'i ganed ym Modmin, Cernyw.

Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Marwolaethau 1934
Categori:Eifftolegwyr
Categori:Ieithyddion o Loegr
Mynydda

[200px|bawd|Y dringwr [Owen Glynne Jones o'i lyfr *Rock-climbing in the English Lake District*. Keswick, Cumberland County, England: G.P. Abraham & Sons, 1911]]
250px|bawd|Mynyddwyr yn disgyn crib eira yn yr Alpau

:*Gweler hefyd Dringo.*
**Mynydda** yw'r grefft o esgyn mynyddoedd. Yn achos mynyddoedd uchel mae'n gallu cynnwys dringo ar greigiau, rhew neu eira, ond nid yw pob mynyddwr yn ddringwr ac nid yw pob dringwr yn fynyddwr.

Mae ardaloedd mynydda enwog yng ngwledydd Prydain yn cynnwys Eryri a Bannau Brycheiniog yng Nghymru, Ardal y Llynnoedd yn Lloegr a Glencoe, Skye a'r Cairngorms yn yr Alban. Ar gyfandir Ewrop yr Alpau yw'r ganolfan enwocaf ond ceir mynydda da ar fynyddoedd llai fel y Pyrenees, y Tatra a mynyddoedd Norwy. O gwmpas y byd mae mynyddoedd mawr fel yr Andes, y Rockies a'r Himalaya yn galw.

## Rhai cerrig milltir yn hanes mynydda
* Tua 5,300 o flynyddoedd yn ôl dringodd dyn, sydd wedi cael ei enwi'n Ötzi gan archaeolegwyr, i tua 3,000 m i fyny yn yr Alpau. Cafodd hyd i'w gweddillion mewn rhewlif.
* Dringodd yr ymerodr Rhufeinig Hadrian Etna (3,350 m) i weld y wawr o'r copa yn 121.
* Dringodd Pedr III o Aragon fynydd Canigou yn y Pyrenees yn chwarter olaf y 13g.
* Dywedir fod Popocatépetl (5,426 m, Mecsico) wedi cael ei ddringo yn 1289 gan aelodau o lwyth lleol y Tecanuapiaid.
* Mae'r bardd Eidaleg Petrarch yn honni ei fod wedi dringo Mont Ventoux (1,909m) ar 26 Ebrill 1336, gyda'i frawd a dau was.
* Y Rochemelon (3,538 m) yn yr Alpau Eidalaidd yn cael ei ddringo yn 1358.
* Honnir bod trigolion yr Andes yn dringo rhai o'r copaon yn y cyfnod 1400–1500au.
* Yn 1492 dringwyd Mont Aiguille ar orchymyn Charles VIII, brenin Ffrainc.
* Leonardo da Vinci yn dringo maes eira Val Sesia i wneud gwaith gwyddonol.
* Yn 1642 mae Darby Field yn dringo Mynydd Washington (Agiocochook) yn New Hampshire (gogledd-ddwyrain UDA heddiw).
* Ar ddiwedd yr 17g mae Konrad Gesner a Josias Simler o Zürich yn ymweld â'r Alpau ac yn dechrau dringo i'r copaon yn gyson. Defnyddir bwyeill rhew cyntefig a rhaffau am y tro cyntaf.
* Yn 1741 mae Richard Pococke a William Windham yn ymweld â Chamonix, gan gychwyn ffasiwn am ymweld â rhewlifoedd.
* Yn 1744 dringir Mynydd Titus yn yr Alpau.
* Yn ystod y 1950au, dringwyd y pob copa 8000m namyn dau, gan gychwyn gyda Annapurna yn 1950 gan Maurice Herzog a Louis Lachenal. Cafodd fynydd uchaf y byd, Mynydd Everest (8,848 m) ei ddringo ar 29 Mai, 1953 gan Syr Edmund Hillary a Tenzing Norgay, o'r ichr ddeheuol yn Nepal. Ychydig o fisoedd yn ddiweddarach dringodd Hermann Buhl Nanga Parbat (8,125 m), ar ben ei hun, yr unig enghraifft o gopa 8000m i gael ei ddringo am y tro cyntaf gan fynyddwr unigol. Dringwyd K2 (8,611 m), mynydd ail-uchaf y byd, yn 1954. Yn 1964, esgynwyd y copa 8000m olaf, Shishapangma (8,013 m).

## Gweler hefyd 
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)


Categori:Difyrweithiau
Categori:Hamdden
Cefn

[bawd|175px|Llun o gefn benyw gan [Edgar Degas.]]
:*Am ystyron eraill gweler Cefn (gwahaniaethu).*
Rhan o arwyneb y corff dynol yw'r **cefn**. Fe'i cynhelir gan yr asgwrn cefn.

Categori:Anatomeg
230

2g - **3g** - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au 
225 226 227 228 229 - **230** - 231 232 233 234 235 

----

## Digwyddiadau 
*Ardashir I, brenin Persia yn ymosod ar dalaith Rufeinig Mesopotamia. Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn cychwyn tua'r dwyrain i arwain ymgyrch yn ei erbyn.
*Severus Alexander yn penderfynu creu talaith Thessalia ar wahân i dalaith Macedonia.
*21 Gorffennaf — Pab Pontian yn olynu Pab Urbanus I fel y deunawfed pab.

## Genedigaethau 
* Zenobia, brenhines Palmyra
* Marcus Aurelius Carus, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
*Pab Urbanus I
*Dio Cassius (tua'r dyddiad yma)

Categori:230
229

2g - **3g** - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au 
224 225 226 227 228 - **229** - 230 231 232 233 234

----

## Digwyddiadau 
* Sefydlu dinas Jiankang (Nanjing)
* Sun Quan yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr Teyrnas Wu yn China
*Ammonius Saccas yn creu Neoplatoniaeth

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:229
Traeth

[bawd|300px|[Mecklenburg-Vorpommern|Pomerania Beach *(Darss)*]]
[250px|bawd|[Traeth Lafan]]
Tirffurf naturiol a geir ar lan môr neu lyn yw **traeth**. Fe'i creir gan effaith tonnau môr neu lyn yn erydu'r tir. Gall traeth fod yn un tywodlyd neu garregog, neu'n gymysgedd o'r ddau.

Mae traethau nodedig Cymru yn cynnwys Traeth Lafan (Bae Conwy) a'r Traeth Coch (Ynys Môn) yn y gogledd.

## Gweler hefyd
*Arfordir
*Traeth baner las


Categori:Tirffurfiau
Andy Roddick

Chwaraewr tenis o'r Unol Daleithiau yw **Andrew Stephen "Andy" Roddick** (ganwyd 30 Awst, 1982 yn Omaha, Nebraska). Cyn-Rif 1 y Byd yw ef, sydd nawr yn chwaraewr dethol gorau'r Unol Daleithiau a chwaraewr dethol safle pump y byd. Mae'n dal y serfiad cyflymaf cofnodedig eriod yn nhenis proffesiynol: 246.2&nbsp;km yr awr.

## Rowndiau terfynol senglau'r Gamp Lawn
### Ennill (1)
### Dod yn ail (3)
## Rowndiau terfynol senglau Cyfres y Meistri ATP
### Ennill (4)
### Dod yn ail (3)
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol 
*  Proffil ATP Tour ar gyfer Roddick
*  Canlyniadau gornestau diweddar Roddick 
*  Hanes safleoedd y byd Roddick 
*  Proffil Cwpan Davis ar gyfer Roddick 
*  Andy Roddick Foundation

Categori:Chwaraewyr tenis o'r Unol Daleithiau
Categori:Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Austin, Texas
Categori:Pobl o Omaha, Nebraska
Clemens Winkler

Cemegydd o'r Almaen oedd **Clemens Alexander Winkler** (26 Rhagfyr 1838 – 8 Hydref 1904).

Mae'n adnabyddus fel darganfyddwr yr elfen gemegol Germaniwm yn 1886. Roedd yn athro cemeg ym mhrifysgol Freiburg.

Categori:Academyddion o'r Almaen
Categori:Cemegwyr o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1838
Categori:Gwyddonwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Pobl o Sacsoni
228

2g - **3g** - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au 
223 224 225 226 227 - **228** - 229 230 231 232 233 

----

## Digwyddiadau 
*Gard y Praetoriwm yn lladd eu pennaeth Ulpian, wedi iddo geisio lleihau eu breintiau
*Artashir I, brenin Persia, yn cwblhau concwest Parthia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Domitius Ulpian, cyfreithiwr Rhufeinig (llofruddiwyd)

Categori:228
Bad Achub Y Mwmbwls

Gorsaf Sefydliad Brenhinol y Badau Achub (RNLI) yn y Mwmbwls, i'r de-orllewin o Abertawe, yw **Gorsaf Bad Achub Y Mwmbwls**.

Ar 23 Ebrill 1947 collodd 8 aelod o griw y bad achub eu bywyd tra yn ceisio arbed y Samtampa. Aeth y *Samtampa* i drafferthion mewn storm enbyd gyda nam ar ei hinjan. Gollyngwyd dau angor i'r môr ond fe dorrodd yn rhydd gyda rhyferthwy'r storm ac yr oedd yn cael ei hyrddio tuag at y creigiau yn ymyl Pwynt y Sger. Derbyniodd y Bad Achub neges am 5.48 y.p. gan fod y Samtampa yn amlwg mewn perygl o ddryllio. Ofer bu'r ymdrechion ac fe gollwyd y llong stemar a'r bad achub.

Gwirfoddolodd nifer o ddynion i gael criw arall yn y Mwmbwls ac yr oedd yr orsaf yn weithredol erbyn 6 Mehefin 1947, a daeth y bad achub newydd ar 28 Gorffennaf 1947. Cafodd yr enw "Manchester & District XXX" am bod cronfa Bad Achub Manceinion a Salford wedi talu amdani. Ychwanegwyd enw William Gammon hefyd er cof am y cocs a'r criw.

Mwmbwls
Categori:Hanes morwrol Cymru
Categori:Y Mwmbwls
227

2g - **3g** - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au 
222 223 224 225 226 - **227** - 228 229 230 231 232 

----

## Digwyddiadau 
*Seius Sallustius yn cael ei ddienyddio am geisio lladd yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus
*Dechrau teyrnasiad Cormac mac Airt fel Uchel Frenin Iwerddon (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
**yn ystod y flwyddyn* - Zhuge Zhan, gwleidydd (m. 263)

## Marwolaethau 
**yn ystod y flwyddyn* 
**Seius Sallustius, Cesar yr Ymerodraeth Rufeinig (dienyddiwyd)
**Sansang, brenin Goguryeo

Categori:227
223

2g - **3g** - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au
218 219 220 221 222 - **223** - 224 225 226 227 228 

----

## Digwyddiadau 
*Liu Shan yn dod yn ail ymerawdwr Shu-Han ar farwolaeth ei dad, Liu Bei.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Liu Bei,sylfaenydd Teyrnas Shu Han yn China.

Categori:223
222

2g - **3g** - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au
217 218 219 220 221 - **222** - 223 224 225 226 227 

----

## Digwyddiadau 
*Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Elagabalus a'i fam Julia Soemias yn cael eu llofruddio gan y milwyr. Teflir eu cyrff i Afon Tiber gan filwyr o Gard y Praetoriwm
*Gorffennaf - Brwydr Yiling. Sefydlu Teyrnas Wu yn Tsieina
*Alexander Severus yn olynu Elagabalus fel ymerawdwr. Gan nad yw ond 13 oed, mae ei fodrybJulia Maesa yn rheoli'r ymerodraeth gyda chymorth Domitius Ulpianus.
*Pab Urbanus I yn olynu Pab Callixtus I fel y 17ed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*13 Mawrth — Elagabalus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Tertullian, diwinydd
*Pab Callixtus I

Categori:222
Cynghrair Pêl-droed Awstralaidd

200px|bawd|Logo yr AFL

Cystadleuaeth pêl-droed rheolau Awstralaidd pwysicaf a mwyaf poblogaidd yw **Cynghrair Pêl-droed Awstralaidd** (Saesneg: *Australian Football League* neu **AFL**).

## Clybiau
Mae un ar bymtheg o glybiau yn chwarae yn y gynghrair ar hyn o bryd. Ers 1997, bu naw clwb o Melbourne, un o Geelong, dau o Dde Awstralia, dau o Orllewin Awstralia, ac un o Sydney a Brisbane.

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Pel-droed Awstralaidd
Categori:Pêl-droed rheolau Awstralaidd yn Awstralia
225

2g - **3g** - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au
220 221 222 223 224 - **225** - 226 227 228 229 230 

----

## Digwyddiadau 
*Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn priodi Sallustia Orbiana, ac efallai'n rhoi'r teitl Cesar (teitl)Cesar i'w thad Seius Sallustius.

## Genedigaethau 
* 20 Ionawr — Gordian III, Ymerawdwr Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:225
Maes Criced Melbourne

Maes chwaraeon yn ninas Melbourne, Awstralia yw **Maes Criced Melbourne** (Saesneg: *Melbourne Cricket Ground*).

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Awstralia
Categori:Chwaraeon yn Awstralia
Categori:Criced
221

2g - **3g** - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au 
216 217 218 219 220 - **221** - 222 223 224 225 226 

----

## Digwyddiadau 
* 26 Gorffennaf — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Elagabalus yn mabwysiadu Alexander Severus fel ei fab ac olynydd.
* Yn China, mae Liu Bei, yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr, gan sylfaenu Teyrnas Shu Han.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:221
Wltramontaniaeth

**Wltramontaniaeth** (o'r Lladin *ultramontanus*, 'y tu draw i'r mynyddoedd', h.y. 'yn Yr Eidal') yw'r syniad neu duedd o fewn yr Eglwys Gatholig fod grym ac awdurdod y Pab a'r *Curia Romana* (llys eglwysig y Fatican) yn uwch nag unrhyw fudiad cenedlaethol neu genedlaetholgar, er enghraifft Galicaniaeth yn Ffrainc, neu awdurdod eglwysig lleol yn yr Eglwys.

Ystyrir fod wltramontaniaeth wedi cyrraedd ei huchafbwynt yn 1870 gyda datganiad yr athrawaeth fod awdurdod y Pab yn anffaeledig. Ond ers hynny mae'r eglwys wedi symud yn gyffredinol i'r cyfeiriad arall, gyda mwy o ryddid i awdurdodau eglwysig lleol ac eglwysi cenedlaethol neu ranbarthol, yn arbennig ers Ail Gyngor y Fatican (1962-1965).

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Y Fatican
226

2g - **3g** - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au
221 222 223 224 225 - **226** - 227 228 229 230 231 

----

## Digwyddiadau 
*29 Mehefin - Cao Rui yn dod yn ymerawdwr Cao Wei (Tsieina).
**yn ystod y flwyddyn*
**Ardashir I yn cael ei goroni yn frenin Persia, gan ddechrau 400 o Ymerodraeth y Sassaniaid.
**Marsiandïwr o'r Ymerodraeth Rufeinig, a enwir yn "Qin Lun" gan y ffynonellau Tsieineaidd, yn cyrraedd i Jiaozhi (ger Hanoi heddiw) ac yn cael cyfweliad gyda Sun Quan, brenin Teyrnas Wu ddwyreiniol.

## Genedigaethau 
**yn ystod y flwyddyn* - Wang Bi, athronydd (m. 249)

## Marwolaethau 
*29 Mehefin - Cao Pi, ymerawdwr Cao Wei, 39

Categori:226
Siop ryw

[150px|bawd|Ffenestr siop ryw yn ardal Shinjuku, [Tokyo, Japan]]
Siop sy'n gwerthu nwyddau sy'n ymwneud â rhyw yw **siop ryw**.

Mae'r nwyddau a werthir yn amrywio o wlad i wlad, yn dibynnu ar y lefel o sensoriaeth sy'n bod, ac yn gallu cynnwys cylchgronau rhyw, llyfrau erotig, fideos a DVDs erotig, teganau rhyw a dillad erotig neu ffetis.

Yn y Deyrnas Unedig rhaid cael trwydded arbennig gan y cyngor lleol i agor siop ryw. Ar un adeg dim ond yn y trefi a dinasoedd mawr y caed siopau rhyw, ond erbyn heddiw maen nhw'n eithaf cyffredin mewn trefi bychain yn ogystal; mae hyn yn ddatblygiad a groesewir gan rhai pobl ond a wrthwynebir gan eraill.

Ryw
Categori:Rhyw
Categori:Diwydiant rhyw
220

2g - **3g** - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au
215 216 217 218 219 - **220** - 221 222 223 224 225 

----

## Digwyddiadau 
*Y Gothiaid yn ymosod ar Asia Leiaf a'r Balcanau
*Llysgenhadaeth o India yn ymweld a'r Ymerawdwr Rhufeinig Elagabalus
*Han Xiandi yn ildio'i orsedd i Cao Pi yn Tsieina; diwedd Brenhinllin Han a dechrau cyfnod y Tair Teyrnas
*Cao Pi yn olynu ei dad Cao Cao fel rheolwr Teyrnas Wei, ac yn cyhoeddi ei hun yn ymerawdwr dan yr enw Wen

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:220
DVD

Disg optegol a ddefnyddir i gadw data digidol, *e.e.* ffilmiau o ansawdd uchel, yw **DVD** (o'r Saesneg *Digital Versatile Disc* neu *Digital Video Disc*). Maent yn debyg i grynoddisg o rhan golwg, ond gan fod data ar DVD wedi ei amgodio ar ddwysedd uwch, maent yn medru dal hyd at 12 gwaith yr wybodaeth y gellir ei chadw ar grynoddisg.

Categori:Cyfryngau digidol
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1997

Cynhaliwyd **Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1997** ar 1 Mai 1997. Canlyniad yr etholiad oedd newid llywodraeth am y tro cyntaf ers deunaw mlynedd, gyda'r Blaid Lafur dan arweiniad Tony Blair yn ennill mwyafrif mawr dros y Blaid Geidwadol dan arweiniad John Major. Enillodd Llafur 66% o'r seddau yn Nhy'r Cyffredin, gyda mwyafrif o 179, eu mwyafrif mwyaf erioed. Collodd y Ceidwadwyr bob sedd oedd ganddynt tu allan i Loegr, ac roedd eu cyfanswm o seddau yr isaf ers dyddiau Dug Wellington. Collodd nifer o wleidyddion amlwg y blaid eu seddau, yn cynnwys Michael Portillo, Malcolm Rifkind, Michael Forsyth, William Waldegrave, Edwina Currie, Norman Lamont a David Mellor. Enillodd y Democratiaid Rhyddfrydol y nifer uchaf o seddau iddynt hwy neu'r Rhyddfrydwr eu hennill ers dyddiau David Lloyd George.

Yng Nghymru cadwodd Plaid Cymru eu gafael ar eu pedair sedd, tra gadawyd y Ceidwadwyr heb unrhyw sedd yng Nghymru. Yn yr Alban enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban dair sedd i ddyblu eu nifer o seddau i 6. Pleidleisiodd 31,286,284 (71.2%).

## Cymru
bawd|chwith|Dosraniad y seddi yng Nghymru; 1997.

## Cyfeiriadau
1997
Categori:1997
Cynghorau'r Fatican

'''Cynghorau'r Fatican''' yw'r enw swyddogol ar yr 20fed a'r 21ain o gynghorau eglwysig yr Eglwys Gatholig, a gynhelwyd yn Rhufain.

## Y Cyngor Cyntaf
Yn y Cyngor Cyntaf (1869-1870) llwyddodd pleidwyr Trafynyddiaeth i gael y cyngor i ddatgan anffaeledigrwydd y Pab a'i awdurdod ar draul mudiadau cenedlaetholgar a rhanbarthol o fewn yr eglwys. Fe'i cynhaliwyd gan y Pab Pïws IX. Bu rhaid ei derfnynu oherwydd y rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia (gweler Rhyfel Ffrainc a Phrwsia).

## Yr Ail Gyngor
Cynhaliwyd Ail Gyngor y Fatican (1962-1965) dan y Pab Ioan XXIII a'i olynydd Pab Pawl VI. Fe'i ystyrir yn fuddugoliaeth i'r rhyddfrydwyr Catholig yn erbyn y Trafynyddwyr ceidwadol. Ei brif bwrpas oedd *aggiornamento*, chwedl Pab Ioan, sef diweddaru a moderneiddio'r Eglwys. Er na chyhoeddwyd dogmau, cafodd y litwrgi ei diwygio a rhoddwyd mwy o ryddid ac annibyniaeth i'r mudiadau eciwmenaidd a'r eglwysi lleol ledled y byd. Fel canlyniad daeth lleisiau radicalwyr adain chwith o fewn yr eglwys, yn arbennig y rhai a hyrwyddai syniadau fel diwinyddiaeth rhyddhad yn y Trydydd Byd, fwyfwy i'r amlwg.

Fatican
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Categori:Y Fatican
Gan

Iaith neu grŵp o ieithoedd yw **Gan**, yn perthyn i'r teulu ieithyddol Sino-Tibetaidd. Mae 31 000 000 o siaradwyr Tsieineeg Gan trwy'r byd, yn bennaf yn nhalaith Jiangxi yn Tsieina. Nid yw ieithyddwyr yn medru cytuno a yw Gan yn iaith ynddi ei hun neu'n dafodiaith o'r Tsieineeg.

## Rhaniadau Tsieineeg Gan 
1. **Chang-Jing**（昌靖片）

2. **Yi-Liu**（宜瀏片）

3. **Ji-Cha**（吉茶片）

4. **Fu-Guang**（撫廣片）

5. **Ying-Yi**（鷹弋片）

6. **Da-Tong**（大通片）

7. **Lei-Zi**（耒資片）

8. **Dong-Sui**（洞綏片）

9. **Huai-Yue**（懷嶽片）

## Cyfeiriadau
*
Categori:Ieithoedd Sino-Tibetaidd
Categori:Ieithoedd Tsieina