open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tywydd

**Tywydd** yw cyflwr yr atmosffer ar foment mewn amser. Gall tywydd amrywio yn fawr iawn dros gyfnod byr iawn. Mesuriad o dywydd dros gyfnod hir yw hinsawdd.

## Tywydd y Ddaear 
Ar y Ddaear, rydym yn profi ffenomenau tywydd megis gwynt, glaw, eira a niwl yn aml. Rydym yn profi trychinebau naturiol megis corwyntoedd, troellwyntoedd, a stormydd iâ yn llai aml. Mae'r ffenomenau hyn yn digwydd oherwydd Troposffer sef sector isaf yr atmosffer. Mae tywydd yn digwydd ar y ddaear yn anad dim oherwydd dwysedd a thymheredd rhannau gwahanol yr atmsoffer.

Ffenomenau yr ydym yn gweld yn aml ar y ddaear:
## Cwmwl 
200px|de|bawd|Storm fellt a tharanau yn yr Almaen
Casgliad o ddiferynnau neu risialau wedi rhewi yn yr awyr yw cwmwl (Lladin: cumulus). Ar y ddaear, dŵr yw'r elfen sy'n eu ffurfio. Rhennir cymylau yn ddau brif ddosbarth, cymylau stratus (o'r Lladin stratus, yn golygu "haen") a chymylau cumulus (Lladin, "wedi eu pentyrru").

## Diwasgedd 
Pan mae dau aergorff gwahanol yn cwrdd, mae'r ffin rhyngddynt yn cael ei galw'n "ffrynt". Aergorff yw dau wahanol fath o aer. Ym Mhrydain mae hyn i'w weld pan mae aer oer pegynnol yn cwrdd ag aer cynnes trofannol. Mae diwasgeddau yn gysylltiedig ag ardaloedd gwasgedd isel oherwydd mae'r aer o fewn y diwasgedd yn codi a throi.

## Dyodiad 
Unrhyw fath o gyddwysiad yw dyodiad.

## Glaw 
Math o gyddwysiad yw glaw. Ffurfiau eraill ar gyddwysiad anwedd dŵr yw eira, eirlaw, cenllysg/cesair a gwlith.

## Llên, llyfr a llafar
Hanesion yn dangos pwysigrwydd y tywydd i bobl men ffyrdd annisgwyl:

*Ceir nifer o ganeuon plant am y tywydd gan gynnwys: "Mae'n bwrw glaw yn sobor iawn!" acheir rhai hen benillion hefyd:

:Mae gen i ac mae gan lawer
:Gloc ar y mur i ddweud yr amser,
:Mae gan Moses Pant-y-meysydd
:Gloc ar y mur i ddweud y tywdd.

* Mewn cyfweliad gyda William Owen o Ddyffryn Ardudwy ar raglen Dei Tomos (BBC Radio Cymru) ym mis Tachwedd y llynedd, soniodd WO am ei fam Rhinogwen yn cael ei geni (ar yr un diwrnod â Kyffin Williams!) pan oedd eira ar y Rhinogydd gerllaw. Felly y cafodd ei henw Rhinogwen. Y dyddiad hwyr oedd 9ed Mai 1918. Oedd yna eira ar y mynyddoedd ym mis Mai y flwyddyn honno ynteu rhamant teuluol ydoedd?
* Ar ôl cael hanes Rhinogwen yn y rhifyn diwethaf, dyma berson arall yn rhannu hanesyn bod ei henw yn gofnod tywydd...
:26 Medi 1954: Heulwen Jones yn dweud iddi gael ei geni adref yn Llanberis y diwrnod hwn a'i mam yn gyndyn o'i galw yn Heulwen i ddechrau gan fod storm o law a gwynt y diwrnod hwnnw. "Mi fydd hi'n heulwen i ti yn fuan iawn siwr i ti" meddai rhywun! A Heulwen oedd hi...

## Gweler hefyd
*Hinsawdd Cymru

Categori:Hinsawdd

Categori:Amgylchedd
The Bourne Supremacy (ffilm)

Ffilm ysbïo yw ***The Bourne Supremacy*** (2004) sy'n seiliedig ar nofel Robert Ludlum o'r un enw.

Categori:Ffilmiau 2004
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
Categori:Ffilmiau ysbïo
Gruffudd ab Owain Glyndŵr

Mab hynaf Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer oedd **Gruffudd ab Owain Glyn Dŵr** (c. 1385 - 1411).

Cymerodd Gruffudd ran yng ngwrthryfel ei dad, ac ef oedd arweinydd y fyddin Gymreig a orchfygwyd gan fyddin Seisnig dan yr Arglwydd Grey o Codnor ym Mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga, Sir Fynwy, ar 5 Mai 1405. Cymerwyd Gruffudd yn garcharor, a chadwyd ef yn Nhŵr Llundain ar y cychwyn, yna mewn nifer o gaerau eraill. Bu farw o'r pla du yn 1411.

## Llyfryddiaeth
*J. E. Lloyd, *Owen Glendower* (Rhydychen: Clarendon Press, 1931)

Categori:Genedigaethau'r 1380au
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1411
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Korrigan

200px|bawd|Korrigan
Yn llên gwerin Llydaw, creadur bychan arallfydol tebyg i gorrach yw'r **korrigan** (Llydaweg, lluosog: *korriganed*). Gwraidd y gair yw *korr* (sef *cor[rach]* yn Gymraeg). I ryw raddau gellid disgrifio'r korriganiaid fel "Tylwyth Teg Llydaw".

Ceir sawl traddodiad a chwedl werin am y korriganiaid. Mae ganddynt wallt deniadol a llygaid coch disglair. Yn aml maent yn wrthwynebus i Gristnogaeth ac yn elyniaethus tuag at offeiriaid, eglwysi ac addoliad y Forwyn Fair ; disgrifiad sy'n atgof o wrthdaro rhwng y grefydd Geltaidd baganaidd yn Llydaw a'r cenhadon Cristnogol cynnar, efallai. Dywedir eu bod yn gallu darogan y dyfodol, newid rhith a symud yn gyflym. Fe'u cysylltir â ffynhonnau a ffrydiau. Weithiau ceir korraniaid yn syrthio mewn cariad â meidrolion. Maent yn gwarchod trysor cudd ac yn dawnsio mewn cylchoedd. Fel y Tylwyth Teg yng Nghymru a gwledydd eraill, ceir chwedlau amdanynt yn cyfnewid un o'u plant hwy am blentyn meidrol. Dywedir hefyd eu bod i'w gweld ger cromlechi ar Nos Calan Gaeaf.

Cyfeiriodd yr ysgolhaig Cymreig Ifor Williams at y posiblrwydd fod cysylltiad rhwng y Coraniaid - creaduriaid rhyfeddol sy'n aflonyddu ar Ynys Prydain yn y chwedl Gymraeg Canol *Cyfranc Lludd a Llefelys* - a'r *korriganed* o Lydaw.

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Llên gwerin Llydaw
Arwba

Ynys ym Môr y Caribî sy'n perthyn i Deyrnas yr Iseldiroedd yw **Arwba**. Fe'i lleolir 27&nbsp;km i'r gogledd o Orynys Paraguaná yn Feneswela. Mae ynysoedd Curaçao a Bonaire yn gorwedd i'r dwyrain; adwaenir y tair ynys fel yr Ynysoedd ABC. Roedd Arwba'n rhan o Antilles yr Iseldiroedd tan 1986. Mae gan yr ynys hinsawdd sych a heulog sy'n denu llawer o dwristiaid.

Mae'n aelod o'r Taalunie - corff uno'r iaith Iseldireg.

[250px|chwith|bawd|[Oranjestad, Arwba|Oranjestad, prifddinas Arwba]]


Categori:Antilles Leiaf
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Iseldireg
Categori:Teyrnas yr Iseldiroedd
Categori:Tiriogaethau dibynnol Gogledd America
Categori:Ynysoedd y Caribî
Eisteddfod Corwen 1789

Eisteddfod a gynhaliwyd gan y Gwyneddigion yn nhref Corwen, Sir Ddinbych, ym mis Medi 1789 oedd **Eisteddfod Corwen 1789**. Dyma'r esiteddfod gyntaf i gael ei threfnu gan y Gwyneddigion. Er mai eisteddfod ar gyfer gogledd Cymru oedd hi yn bennaf, mae'n cael ei gweld fel carreg filltir yn hanes datblygiad Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

Thomas Jones o Ddinbych a wnaeth yr holl drefniadau, a hynny ar ei gost ei hun. Cafwyd gwobr o gledrffon arian gyda llun telyn arni gan y bonheddwr lleol Robert Williams Vaughan o Rug a Nannau. Rhoddodd Edward Jones (Bardd y Brenin) dlws i'r buddugwr Cerdd Dant.

Roedd "I Owain Glyndŵr" yn un o destunau'r eisteddfod. Cafwyd cerddi ar y testun gan Twm o'r Nant a Walter Davies (Gwallter Mechain). Diddorol nodi i'r eisteddfod gael ei chynnal yng Ngwesty Owain Glyn Dŵr. Enillodd Walter Davies y tlws, er mawr siomedigaeth i Twm o'r Nant ac eraill. Bu cryn trafod ac ymgecru am y dyfarniad gyda chyhuddiadau o lwgrwobrwyo a chynllwyn yn erbyn Walter Davies.

## Ffynhonnell 
Helen Ramage, 'Eisteddfodau'r 18g', yn Idris Foster (gol.), *Twf yr Eisteddfod* (Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968)

Categori:1789
Categori:18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Corwen
1789
Corwen 1789
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Mathew (gwahaniaethu)

Gallai **Mathew** gyfeirio at:

* Sant Mathew, un o'r Deuddeg Apostol.
* Arnold Mathew (1852–1919), esgob
* Cyril Mathew, llenor a gwleidydd o Sri Lanka
* Suleka Mathew, actores o Ganada

Gweler hefyd:
* Matthew
* Mathews
La Paz

Prifddinas weinyddol Bolifia yn Ne America yw **La Paz** (sy'n golygu: *Yr Heddwch*), neu yn llawn **Nuestra Señora de La Paz, Chuqi Yapu** (Aymara: *Chuqi Yapu*). Mae hefyd yn brifddinas Talaith La Paz. Yn 2001 roedd poblogaeth y ddinas yn 789,585, a phoblogaeth yr ardal ddinesig, sy'n cynnwys dinasoedd El Alto a Viacha, dros 1.6 miliwn.
Sefydlwyd y ddinas yn 1548 gan y conquistadores Sbaenig dan Alonso de Mendoza, ar safle sefydliad brodorol, Laja. Symudwyd y ddinas i'w lleoliad presennol yn nyffryn Chuquiago Marka yn ddiweddarach.
Saif yng ngorllewin y wlad, yn yr Andes, 3,600 medr uwch lefel y môr. La Paz yw'r brifddinas genedlaethol uchaf yn y byd, ac yma y ceir cwrs golff a stadiwm pêldroed uchaf y byd, ymhlith pethau eraill.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol
*Eglwys San Francisco 
*Museo Costumbrista (amgueddfa)
*Museo Nacional de Arte (amgueddfa)
*Palas yr Arlywydd
*Tŷ Pedro Domingo Murillo

## Enwogion
*Agustín Morales (1808-1872), milwr a gwleidydd
*Felipe S. Guzmán (1879-1932), gwleidydd

Categori:Dinasoedd Bolifia

Categori:Prifddinasoedd De America
Mathew

:*Gweler hefyd Mathew (gwahaniaethu).*

Un o Ddeuddeg Apostolion Iesu o Nasareth a ystyrir yn sant gan yr Eglwys Gristnogol oedd **Mathew** (Hebraeg: מתי/מתתיהו, *Mattay*/*Mattithayu*, "Rhodd Yahweh"; Groeg y Testament Newydd: Ματθαίος, *Matthaios*, Groeg Diweddar: Ματθαίος [Matthaíos]; hefyd **Matthew**), y cyfeirir ato gan amlaf fel **Sant Mathew** neu'r Apostol Mathew. Yn ôl traddodiad, ef yw awdur *Yr Efengyl yn ôl Mathew*, un o'r Pedair Efengyl, llyfr sy'n ei uniaethu, fodd bynnag, gyda'r casglwr trethi **Lefi**.

## Hanes a thraddodiadau 
Yn ôl yr hanes a geir yn *Yr Efengyl yn ôl Marc*, roedd Mathew wrth ei waith yn nhref Capernaum pan ddaeth Iesu ato a gorchymyn iddo ei ddilyn. Fel arall mae'n ffigwr annelwig braidd yn y Testament Newydd. Ceir llawer mwy o fanylion gan yr hanesydd Cristnogol Eusebius yn ei lyfr *Historia ecclesiastica*. Dywed Eusebius fod Mathew wedi pregethu i'r Hebreaid ac wedi sgwennu ei Efengyl ar eu cyfer cyn adael Palesteina.

Ceir sawl hanes amdano yn crwydro a phregethu, a dywedir iddo ymweld ag Ethiopia, Persia, Parthia a Macedonia, ymhith lleoedd eraill, ond does dim modd cadarnhau hynny. Ceir nifer o chwedlau amdano ar y teithiau hyn, ond mae'r ffynonellau i gyd yn ddiweddarach o lawer na'i oes ei hun. Yn ôl y Talmud Iddewig, cafodd Mathew ei ferthyru ar orchymyn y Sanhedrin, ond mae'r llyfr apocryffaidd *Actau Mathew* yn dweud iddo farw ym Myrna, gwlad chwedlonol yn y Dwyrain lle roedd canibaliaid yn byw: lladdwyd ef gan y brenin am ei fod wedi troi'r frenhines yn Gristion.

Tadogir efengyl apocryffaidd arno a elwir yn *Efengyl y Ffug-Fathew*.

## Coffadwriaeth 
Dathlir Gŵyl Sant Mathew ar 21 Medi (Eglwysi'r Gorllewin) neu 16 Tachwedd (Eglwysi'r Dwyrain). Mae'n nawddsant cyfrifwyr a thref Salerno yn yr Eidal.

## Gweler hefyd 
* Y Pedwar Efengylydd
* *Yr Efengyl yn ôl Mathew*
* Yr Efengylydd Marc
* Yr Efengylydd Luc
* Yr Efengylydd Ioan

Categori:Apostolion
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Genedigaethau'r 10au CC
Categori:Iddewon
Categori:Marwolaethau'r 30au
Categori:Merthyron Cristnogol
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Y Testament Newydd
Kuala Lumpur

bawd|500px
Prifddinas Maleisia yw **Kuala Lumpur**, a dalfyrrir yn aml i **KL** yn lleol. Saif gerllaw cymer afonydd Gombak a Kelang, ac mae'r enw mewn Maleieg yn golygu "cymer mwdlyd". Mae'r boblogaeth bron yn ddwy filiwn.

Dechreuodd Kuala Lumpur dyfu tua 1860, oherwydd presenoldeb tun yn yr ardal, a daeth yn brifddinas erbyn 1896. Adeilad enwocaf y ddinas yw'r Petronas Twin Towers, tŵr dwbl 452 medr o uchder. Am gyfnod, y rhain oedd adeilad uchaf y byd, hyd nes i dŵr Burj Dubai gael ei adeiladu. Yn ystod cyfnod Mahathir Mohamad fel Prif Weinidog o 1981 i 2003, mae Kuala Lumpur wedi datblygu'n gyflym.

Mae Kuala Lumpur yn ddinas amlddiwylliannol, gyda dylanwadau Tsieineaidd ac Indiaidd cryf.

bawd|chwith|220px|Medan Pasar, hen sgwar y farchnad, Kuala Lumpur

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Genedlaethol
*Canolfan Islamaidd
*Eglwys Gadeiriol Sant Ioan
*Gorsaf Reilffordd
*Petronas Twin Towers 
*Planetarium
*Prifysgol Malaya
*Teml Thean Hou

Categori:Dinasoedd Maleisia

Categori:Prifddinasoedd Asia
Baner Glyn Dŵr

bawd|150px|Baner Glyn Dŵr
bawd|150px|Arfbais neu darian Glyn Dŵr
**Baner Glyn Dŵr** yw'r enw a roddir i'r faner sy'n dangos yr arfau a fabwysiadodd Owain Glyn Dŵr yn ystod ei wrthryfel dros annibyniaeth i Gymru ar ddechrau'r 15g. Mae'n dangos pedwar llew ungoes (*rampant*), dau yn goch ar gefndir meylyn, a dau yn felyn ar gefndir goch.

Crêd rhai fod yr arfau hyn yn gyfuniad o arfau Teyrnas Powys, y gallai Owain hawlio bod yn etifedd iddi trwy ei dad, a Deheubarth, y gallai hawlio bod yn etifedd iddi trwy ei fam. Dywed R.R. Davies, fodd bynnag, mai mabwysiadu'r arfau a ddefnyddid gan Owain Lawgoch, etifedd olaf Teyrnas Gwynedd yn y llinach wrywaidd uniongyrchol, a wnaeth Glyn Dŵr. Roedd yr arfau hyn, a ddefnyddid gan Thomas ap Rhodri, tad Owain Lawgoch, hefyd, yn amrywiad o arfbais Gwynedd yng nghyfnod Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd, lle roedd ystum y llewod yn wahanol. Trwy fabwysiadu'r arfau hyn, roedd Glyn Dŵr yn hawlio bod yn olynydd llinach Aberffraw hefyd.

bawd|150px|de|Baner Gwynedd

Yn ddiweddar mae Diwrnod Owain Glyn Dŵr wedi dod yn ddydd gŵyl answyddogol a ddethlir yng Nghymru ar 16 Medi, y dyddiad y cyhoeddwyd Glyn Dŵr yn Dywysog Cymru yn 1400. Cytunwyd i hedfan baner Glyn Dŵr ar furiau Castell Caerdydd ar 16 Medi 2006, mewn ymateb i bwysau gan y cyhoedd. Yn 2008, gydag Alun Ffred Jones AC (Plaid Cymru) yn Weinidog Treftadaeth yn Llywodraeth Cymru, cyhoeddodd Cadw eu bod am chwifio baner Glyn Dŵr ar gestyll Caernarfon, Caerffili, Conwy a Harlech.

## Cario'r faner
Ellis ap Richard ap Howell ap Morgan Llwyd oedd cludwr baner (Saesneg: *standard bearer*) Glyn Dŵr. Bu farw ym Mrwydr Gallt Campston yn 1404.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
*Baneri Cymru
*Owain Glyn Dŵr
*Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru

Glyn Dŵr
Categori:Owain Glyn Dŵr
Manila

Prifddinas y Philipinau yw **Manila** (Tagalog: *Maynila*). Saif ar arfordir gorllewinol Ynys Luzon, ar Fae Manila. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 1,660,714, tra'r oedd poblogaeth yr ardal ddinesig, *Metro Manila*, tua 11.5 miliwn. Manila ei hun yw ail ddinas y Philipinau o ran maint, mae Dinas Quezon yn yr ardal ddinesig yn fwy. Saif y ddinas ar lan afon Pasig.
Yn wreiddiol roedd Manila yn bentref pysgotwyr, ond tydodd i fod yn swltaniaeth. Cipiwyd hi gan y Sbaenwyr dan Martin de Goiti yn 1570, ac yn 1595 enwodd y Sbaenwyr Manila fel prifddinas y Philipinau.

bawd|dim|240px|Rhan o Manila

Categori:Dinasoedd y Philipinau
Categori:Luzon

Categori:Prifddinasoedd Asia
Avignon

bawd|Canol hanesyddol Avignon a'r *Palais des Papes*

Dinas yn ne-ddwyrain Ffrainc sy'n fwyaf enwog oherwydd iddi fod yn ganolfan rhai Pabau a Gwrth-Babau yn y Canol Oesoedd yw **Avignon** (Provençal: *Avinhon* neu *Avignoun*). Hi yw prifddinas *département* Vaucluse. Roedd y boblogaeth yn 2004 yn 89,300 yn y ddinas ei hun, ac roedd 290,466 yn yr ardal ddinesig yng nghyfrifiad 1999.

## Hanes
Saif y ddinas ar lan afon Rhône, ychydig filltiroedd yn uwch na'i chymer gydag afon Durance. Sefydlwyd hi gan lwyth Celtaidd y Cavares, ac yn ddiweddarch roedd ymsefydlwyr Phocaeaidd o Massilia (Marseilles heddiw) yma. Dan y Rhufeiniaid, fel Avenio, roedd yn un o ddinasoedd mwyaf llewyrchus Gallia Narbonensis. Cyhoeddodd Avignon ei hun yn weriniaeth annibynnol ar ddiwedd y 12g, ond yn ystod yr ymgyrch yn erbyn yr Albigensiaid (dilynwyr athrawiaeth y Cathar), cipiwyd y ddinas ar 13 Medi 1226 gan Louis VIII, brenin Ffrainc a legad y Pab. Gorfodwyd y ddinas i ddymchwel eu muriau.

Yn 1309, dewiswyd Avignon gan y Pab Clement V fel canolfan newydd yn lle Rhufain. Bu'r babaeth yma hyd 1377, a gelwir hwn yn gyfnod Pabaeth Avignon. Yn ystod yr Sgism Fawr (1378-1415), dychwelodd y Gwrth-babau Clement VII and Bened XIII i Avignon. Yn 1403, gorfodwyd Bened XIII i ffoi i Aragon.

## Adeiladau a chofadeiladau
Adeilad enwocaf y ddinas yw'r *Palais des Papes* (Palas y Pabau). Dynodwyd canol hanesyddol Avignon a'r *Palais des Papes* yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1995. Mae'r ddinas yn adnabyddus hefyd oherwydd y gân Ffrangeg enwog i blant, "''Sur le pont d'Avignon''".

## Enwogion
*Olivier Messiaen (1908-1992), cyfansoddwr
*Mireille Mathieu (g. 1946), cantores


Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Categori:Cymunedau Vaucluse
Cwymp eira ym Mhrydain ac Iwerddon, Chwefror 2009

[bawd|200px|Bws Parcio a Teithio yng [Caerfyrddin|Nghaerfyrddin]]
[bawd|200px|[Eira yn Llundain, 2 Chwefror, 2009]]
Cyfnod hirfaith o gwymp eira o 1 Chwefror i 13 Chwefror 2009 oedd y **cwymp eira ym Mhrydain ac Iwerddon, Chwefror 2009**.

## Effeithiau yng Nghymru
Ddydd Mawrth, 3 Chwefror, cafodd 500 o ysgolion eu cau yng Nghymru wedi i hyd at 15&nbsp;cm o eira disgyn mewn rhai ardaloedd o'r wlad. Caewyd llain lanio Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd er mwyn clirio'r eira.

Ddydd Mercher, 4 Chwefror, caeodd tua 200 o ysgolion oherwydd y tywydd. Ddydd Iau, 5 Chwefror, bu 630 o ysgolion ar draws y wlad ar gau, y mwyafrif yn y de ddwyrain.

Ddydd Gwener, 6 Chwefror, caeodd 300 o ysgolion. Caewyd y ddwy bont dros Afon Hafren ar ôl i dalpiau o rew gwympo a thorri ffenestri blaen chwe char.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* BBC Newyddion – Lluniau: Eira yng Nghymru (3 Chwefror, 2009)
* BBC Newyddion – Oriel arbennig: Effaith y tywydd (5 Chwefror, 2009)

Categori:2009
Categori:Eira
Categori:Hinsawdd y Deyrnas Unedig
Categori:Hinsawdd Iwerddon
Nora Inu

Ffilm o 1949 a gyfarwyddwyd gan Akira Kurosawa yw ***Nora Inu*** (Japaneg: 野良犬, *"Ci Crwydr"*). Roedd yn rhagflaenu'r *genres* 'buddy cop'.

## Cast
*Toshiro Mifune fel Detective Murakami
*Takashi Shimura fel Detective Satō
*Keiko Awaji fel Harumi Namiki: *showgirl*
*Eiko Miyoshi fel mam Harumi
*Noriko Honma fel gweithwraig y Wooden Tub Shop
*Isao Kimura fel Yusa
*Minoru Chiaki fel cyfarwyddwr Girlie Show
*Ichirō Sugai fel perchennog Gwesty Yayoi
*Gen Shimizu fel yr heddwas Nakajima

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1949
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Akira Kurosawa
Categori:Ffilmiau du a gwyn
Categori:Ffilmiau trosedd Japaneg o Japan
Alys ferch Owain Glyndŵr

Merch i Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer oedd **Alys ferch Owain Glyn Dŵr** (rhwng 1390–1420).

## Bywgraffiad
Nid oes llawer o wybodaeth ar gael amdani. Priododd Syr John Scudamore, siryf Swydd Henffordd, oedd a stad yn Monnington Straddell, gerllaw Kentchurch. Ymddengys fod y briodas wedi ei chadw yn gyfrinachol, oherwydd roedd y Deddfau Penyd yn 1402 yn benodol wedi datgan y byddai unrhyw Sais a briodai aelod o deulu Glyn Dŵr yn colli ei swydd. Cawsant nifer o blant, ac mae eu disgynyddion yn parhau i fyw yn yr ardal.

Mae nifer o draddodiadau yn yr ardal yn awgrymu i Owain Glyn Dŵr ei hun ddiweddu ei oes yma, yn cael ei guddio gan Alys a'i gŵr. Yn 1999, adroddwyd fod rhai o'r teulu yn haeru eu bod yn gwybod union leoliad ei fedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Tywysogesau Powys
Catrin ferch Owain Glyn Dŵr

Merch hynaf Owain Glyn Dŵr a'i wraig Margaret Hanmer oedd **Catrin ferch Owain Glyn Dŵr** (bu farw c. 1413). Priododd Edmund Mortimer wedi iddo ef wneud cynghrair a'i thad, a chawsant nifer o blant.
bawd|chwith|160px|Cofeb i Catrin ar safle ei bedd yn Llundain.

Cymerwyd Catrin a dau o'i phlant yn garcharor i Dŵr Llundain, wedi i Gastell Harlech syrthio i'r Saeson yn 1409. Roedd ei gŵr wedi marw yn ystod y gwarchae ar y castell. Mae'n debyg iddi hi a'i merched farw mewn caethiwed ar y 1af o Ragfyr, 1413; claddwyd hwy ym mynwent Eglwys San Switan (Saesneg: ''St. Swithin's Church''), Llundain.

Dymchwelwyd Eglwys Sant Switan gan fomiau'r Almaen yn yr Ail Ryfel Byd. Arferai sefyll ar ran ogleddol *Cannon Street*, rhwng ''Salters' Hall Court* a *St Swithin's Lane'', Cyn hynny, llosgwyd yr eglwys yn Nhân Mawr Llundain, a'i hail-adeiladu i gynllun gan Christopher Wren. Mae'r cofnod cyntaf sydd ar gael sy'n crybwyll yr eglwys yn ymwneud â Chatrin. Yn un o ddogfennau'r Trysorlys, 1413, nodir taliad '' "for expenses and other charges incurred for the burial of the wife of Edmund Mortimer and her daughters, buried within St Swithin's Church London ... £1"''.

Dadorchuddiwyd cofeb iddi a gynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John yno gan Siân Phillips yn 2001. Gwnaed y gofeb allan o o garreg las Gelligaer wedi'i gerfio gan Richard Renshaw o Gwmdu.

## Llinach mam Catrin ac Edmwnd ei phriod
Categori:Nodiadau hanes

## Cyfeiriadau
Categori:Llinach Mathrafal
Categori:Marwolaethau 1413
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Merched y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Merched y 15fed ganrif o Gymru
Brwydr Pwll Melyn

Brwydr a ymladdwyd ar neu o gwmpas 5 Mai 1405 yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr oedd **Brwydr Pwll Melyn**.

Ymladdwyd y frwydr ger bryn Pwll Melyn, gerllaw Brynbuga, Sir Fynwy. Arweiniwyd y fyddin Gymreig gan un o 11 o feibion Owain, Gruffudd ab Owain Glyn Dŵr, a byddin Seisnig dan yr Arglwydd Grey o Codnor. Gorchfygwyd y Cymry, a chymerwyd Gruffudd yn garcharor i Monkswood ac oddi yno i Dŵr Llundain ble y bu farw 6 mlynedd yn ddiweddarach. Lladdwyd hefyd brawd Owain, Tudur ap Gruffudd, John ap Hywel, abad Llantarnam a mil a hanner o filwyr Cymreig; bu hyn yn gnoc enfawr i ymgyrch y Cymru dros eu hannibyniaeth. Ildiodd 300 o ddynion i Grey, ond dienyddiwyd y rhan fwyaf ohonynt am eu trafferth, o flaen y castell.

bawd|dim|Castell Brynbuga, ble dienyddiwyd nifer o'r 300 o Gymru a ildiodd wedi'r frwydr

Ymladdwyd y frwydr, yn ôl yr hanesydd J. E. Lloyd a sgwennai yn 1933, ar y tir i'r gogledd o Gastell Brynbuga: ar dir "Fferm y Castell" a *Castle Oak Pond* sef y 'Pwll Melyn" a roddodd ei enw i'r frwydr. Nododd Lloyd, hefyd, y darganfuwyd nifer o ysgerbydau yn y pwll pan gafodd ei lanhau. Roedd dŵr y llyn yn frown-budur am flynyddoedd, efallai oherwydd y cyrff, a hyn a roddodd iddo'r enw "Melyn", gair yr oes i ddisgrifio'r lliw. Bellach mae'r pwll wedi lleihau oherwydd gwaith draenio. I'r gorllewin o'r pwll y safodd y fyddin Gymreig gan ymosod ar ochr ogleddol y castell.

## Llyfryddiaeth
*J. E. Lloyd, *Owen Glendower* (Rhydychen, Clarendon Press, 1931)

## Cyfeiriadau
Categori:1405
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Pwll Melyn
Pwll Melyn
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Owain Glyn Dŵr
James Whitmore

Actor Americanaidd oedd **James Allen Whitmore, Jr.** (1 Hydref, 1921 – 6 Chwefror, 2009).

## Ffilmiau
* *Battleground* (1949)
* *The Asphalt Jungle* (1950)
* *The Next Voice You Hear* (1950)
* *Above and Beyond* (1952)
* *Kiss Me, Kate (1953)
* *Them!* (1954)
* *Oklahoma!* (1955)
* *Black Like Me* (1964)
* *Guns of the Magnificent Seven* (1969)
* *Tora! Tora! Tora!* (1970)
* *Will Rogers' USA* (1970)
* *Give 'em Hell, Harry!* (1975)
* *Bully* (1977)
* *The Shawshank Redemption* (1994)

## Teledu
* *The Law and Mr. Jones* (1960)
* *The Invaders'' (1967)

Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Doubt (ffilm 2008)

Mae ***Doubt*** (2008) yn addasiad ffilm o ddrama lwyfan John Patrick Shanley, Doubt: A Parable. Ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd y ffilm gan Shanley a chafodd ei chynhychu gan Scott Rudin. Mae'r ffilm yn serennu Meryl Streep, Philip Seymour Hoffman, Amy Adams a Viola Davis. Cafodd ei noson agoriadol ar y 30ain o Hydref, 2008 yn yr Wyl Ffilmiau Americanaidd, cyn y cafodd y ffilm ei dosbarthu'n gyfyngedig gan Miramax Films ar y 12fed o Ragfyr, 2008. Rhyddhawyd y ffilm yn gyffredinol ar y 25ain i Ragfyr, 2008.

## Themâu
Un o brif themâu'r ffilm yw nad oes angen tystiolaeth ar bobl sydd â ffydd crefyddol: gwelwn yn Chwaer Aloysius yn credu fod y Tad Flynn yn euog heb fod angen tystolaeth arni, yn yr un modd ag y mae'n credu yn Nuw heb deimlo'r angen am dystiolaeth o'i fodolaeth; thema cyson yw ei gallu i fod yn argyhoeddedig am rai pethau (heb dystiolaeth), hyd yn oed pan fod pobl eraill (fel y Chwaer James) yn credu ei bod yn anghywir. Ar un lefel, gellir cymryd llinell olaf y ffilm "I have such doubts" i olygu fod ganddi amheuon am euogrwydd y Tad Flynn, ond ar lefel arall ac yng nghyd-destun ei phendantrwydd trwy gydol y ffilm am y mater hwn, gellir ei gymryd i feddwl fod ei ffydd yn yr Eglwys ac yn ei chrefydd yn cael ei gwestiynu.

## Cast
*Meryl Streep fel y Chwaer Aloysius
*Philip Seymour Hoffman fel y Tad Brendan Flynn
*Amy Adams fel y Chwaer James
*Viola Davis fel Mrs. Miller
*Joseph Foster fel Donald Miller

### Gwobrau 
Cafodd *Doubt* ei henwebu am bump o Wobrau'r Academi ar yr 22ain o Ionawr, 2009 am y pedwar prif actor ac am sgript Shanley.

Categori:Ffilmiau 2008
Categori:Ffilmiau Miramax
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau John Patrick Shanley
John Scudamore

Tirfeddiannwr Seisnig a ddaeth yn fab-yng-nghyfraith i Owain Glyn Dŵr oedd Syr **John Scudamore** (fl. tua 1400–1432).

Roedd ganddo nifer o stadau ar y gororau, yn cynnwys un yn Monnington Straddell, gerllaw Kentchurch, a bu'n siryf swydd Henffordd. Yn 1402, llwyddodd i amddiffyn Castell Carreg Cennen yn erbyn ymosodiad gan Owain; parhaodd y gwarchae am tua blwyddyn. Mewn llythyr i John Fairford yn Aberhonddu, dywed Scudamore: *"He (Owain) lay last night at Dryslwyn with Rhys ab Gruffydd, and there I was and spoke to him upon Wales and prayed for a safe conduct under his seal, to send home my wife and her mother and their company, and he would none grant me"*.

Tua 1410, priododd Scudamore ag Alys ferch Owain Glyn Dŵr, efallai ei ail briodas. Rhaid fod y briodas wedi ei chadw yn gyfrinach, gan fod y Deddfau Penyd yn 1402 wedi gwahardd unrhyw Sais rhag priodi a Chymraes, gyda gwaharddiad arbennig ar briodi aelod o deulu Glyn Dŵr. Ymddengys i'r briodas ddod i sylw Harri VI, brenin Lloegr yn 1432, a chollodd Scudamore ei swyddi fel stiward cestyll Trefynwy, Y Grysmwnt a'r Castell Gwyn. Cawsant nifer o blant, ac mae'r disgynyddion yn parhau i fyw yn yr ardal. Mae nifer o draddodiadau yn yr ardal yn awgrymu i Owain Glyn Dŵr ei hun ddiweddu ei oes yma, yn cael ei guddio gan Alys a'i gŵr.

## Llyfryddiaeth
*J.E. Lloyd, *Owen Glendower*
*Chris Barber, *In Search of Owain Glyn Dŵr*

Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Siryfion Meirionnydd
Cofeb ryfel

Mae **cofeb ryfel** yn adeilad, cerflun, cofgolofn neu unrhyw symbol arall i ddathlu rhyfel neu fuddugoliaeth, neu (yn ein hoes fodern) i gofio'r rhai a fu farw neu a anafwyd mewn rhyfel.

Delwedd:Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru.JPG|Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru, Parc Cathays, Caerdydd
Delwedd:UK-2014-London-The Cenotaph.jpg|Y Senotaff yn Whitehall, Llundain
Delwedd:Cowbridge War Memorial.jpg|Cofeb ryfel Y Bontfaen, Bro Morgannwg
Robert III, brenin yr Alban

bawd|180px|Robert III a'r Frenhines Annabella

Brenin yr Alban o 1390 hyd ei farwolaeth oedd **Robert III, brenin yr Alban** (14 Awst 1337 – 4 Ebrill 1406).

Cafodd ei eni fel John Stewart; roedd yn fab hynaf i Robert II ac Elizabeth Mure. Priododd Anabella Drummond yn 1367. Tua 1387 dioddefodd anafiad difrifol o ganlyniad i gic gan geffyl, a bu'n dioddef yr effeithiau am y gweddill o'i oes. Daeth yn frenin yr Alban ar farwolaeth ei dad yn 1390. Yn 1399, o ganlyniad i anabledd Robert, daeth ei fab hynaf, David Stewart, Dug Rothesay, yn llywodraethwr y deyrnas. Wedi ffrae rhwng Dug Rothesay a'i ewythr, Robert, dug Albany, bu farw Rothesay ym mis Mawrth 1402, dan amgylchiadau amheus.

Penderfynodd Robert III yrru ei fab arall, James, i Ffrainc er mwyn diogelwch, ond pan oedd ar y ffordd yno yn 1406, cipiwyd ei long gan y Saeson, a chadwyd James yn garcharor brenin Lloegr am 18 mlynedd. ywedir i Robert farw o dorcalon wedi cael y newyddion. Olynwyd ef gan James fel Iago I, brenin yr Alban, ond aeth blynyddoedd heibio cyn iddo gael ei ryddhau i'w goroni.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1340
Categori:Marwolaethau 1406
Categori:Stiwartiaid
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Bootle

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bootle**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton. Saif 4 milltir (6.4&nbsp;km) i'r gogledd o ganol dinas Lerpwl.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Bootle boblogaeth o 51,394.

Yn hanesyddol bu'n rhan o Swydd Gaerhirfryn. Mae economi Bootle yn seiliedig ar y dociau a'r diwydiannau cysylltiedig.

Mae Caerdydd 218.5 km i ffwrdd o Bootle ac mae Llundain yn 290.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl]] sy'n 5&nbsp;km i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Hanes Bootle

Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Trefi Glannau Merswy
Jenin

Dinas yn y Lan Orllewinol, Palesteina, yw **Jenin** (Arabeg: جنين ; Hebraeg: ג'נין‎). Jenin yw canolfan weinyddol talait Jenin. Mae'n ganolfan amaethyddol bwysig. Mae'n gorwedd ar fryn rhwng Dyffryn yr Iorddonen i'r dwyrain a'r Marj Ibn Amer (Dyffryn Jezreel) i'r gogledd. Mae tua 35,760 o bobl yn byw yno (2006).
Cyfeirir at Jenin yn y Beibl wrth yr enw Ein Ganeem.

Lleolir gwersyll ffoaduriaid Palesteinaidd Jenin ar gyrion dinas Jenin, ac mae Jenin yn enw ar yr ardal o gwmpas y ddinas hefyd. Mae'r ddinas a'r ardal dan awdurdod swyddogol Awdurdod Cenedlaethol Palesteina.
Oherwydd ei rhan amlwg yn yr intifada, sef gwrthsafiad y Palesteiniaid yn erbyn Israel, ymosodwyd ar wersyll ffoaduriaid Jenin gan Llu Amddiffyn Israel fel rhan o'r hyn y mae'r Israeliaid yn ei alw yn "Ymgyrch Taran Amddiffynnol" (*Operation Defensive Shield*) yn Ebrill 2002 ac mae milwyr Israelaidd wedi bod yn ôl sawl gwaith ers hynny hefyd. Lladdwyd dros hanner cant o Balesteiniaid gan yr Israeliaid yn ymosodiad Ebrill 2002, gyda thua eu hanner yn sifiliaid: cyfeirir at y digwyddiad fel "Cyflafan Jenin" gan y Palesteiniaid a "Brwydr Jenin" neu "Ymgyrch Jenin" gan yr Israeliaid. Parhaodd gwersyll Jenin i gael ei warchae, i bob pwrpas, gan yr Israeliaid. Saethwyd Iain Hook, rheolwr y gwersyll ar ran UNRWA, ym mhencadlys UNRWA yn Jenin gan sniper Israelaidd yn Nhachwedd 2002.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Cyflafan Jenin
* Intifada Al-Aqsa
* Y Lan Orllewinol

## Dolenni allanol 
*  Gwefan y ddinas (answyddogol) 
*  Gwersyll Jenin ar wefan UNRWA
*  Who Lives In Jenin Refugee Camp?: A Brief Statistical Profile 
*  Prosiect i adfer ac ailagor sinema ar gyfer dinas Jenin a'r gwersyll ffoaduriaid 

Categori:Dinasoedd y Beibl
Categori:Dinasoedd Palesteina
Categori:Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd
Categori:Y Lan Orllewinol
Southport

Tref lan-môr yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Southport**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Sefton.

Lleolir y dref ar lan Môr Iwerddon, 16.5 milltir (26.6&nbsp;km) i'r gogledd o Lerpwl a 14.8 milltir (23.8&nbsp;km) i'r de-orllewin o Preston.Yn hanesyddol, bu'n rhan o Swydd Gaerhirfryn. Mae Caerdydd 241.5 km i ffwrdd o Southport ac mae Llundain yn 307.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Preston sy'n 22.4&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Southport boblogaeth o 91,703.

Mae atyniadau twristaidd yn cynnwys Pier Southport, yr ail fwyaf o'i fath yng ngwledydd Prydain, Stryd Lord (*Lord Street*), a fu'n gartref i Napoleon III o Ffrainc, a ffair enwog a agorwyd yn 1912.

## Enwogion 
* Owen Rhoscomyl. Ganed yr awdur yn Southport yn 1863, ond fe'i magwyd yn Nhremeirchion, Sir y Fflint.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Gwefan y Swyddfa Dwristiaeth


Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Trefi Glannau Merswy
Bebington

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Bebington**. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif ar lan Afon Merswy, ar ochr ddwyreiniol penrhyn Cilgwri, 5 milltir i'r de o Lerpwl. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 57.336.

Mae Caerdydd 207.5 km i ffwrdd o Bebington ac mae Llundain yn 282.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sydd 8.9&nbsp;km i'r gogledd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Categori:Trefi Glannau Merswy
Newton-le-Willows

Tref ym Mwrdeistref Fetropolitan St Helens, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Newton-le-Willows**. Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng dinasoedd Manceinion, i'r dwyrain, a Lerpwl, i'r gorllewin, tua 4 milltir (6.4&nbsp;km) i'r dwyrain o St Helens, 5 milltir (8.0&nbsp;km) i'r gogledd o Warrington a 7 milltir (11.3&nbsp;km) i'r de o Wigan.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Newton-le-Willows

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan St Helens
Categori:Trefi Glannau Merswy
Heswall

Tref fechan ar benrhyn Cilgwri, Glannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Heswall**. Yn hanesyddol, bu'n rhan o Swydd Gaer ond bellach fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri.

Mae ganddi boblogaeth o 7,750 (2001). 

Ceir ardal gadwraeth o'r enw The Dales lle ceir golygfeydd da dros Lannau Dyfrdwy i ogledd-ddwyrain Cymru.

Mae Caerdydd 207.1 km i ffwrdd o Heswall ac mae Llundain yn 287.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 13.6&nbsp;km i ffwrdd.

[bawd|dim|250px|Cychod ar [Afon Dyfrdwy, Heswall]]

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Categori:Trefi Glannau Merswy
Hoylake

Tref lan-môr yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Hoylake**.  Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif yng nghongl ogledd-orllewinol penrhyn Cilgwri i'r gogledd o West Kirby lle mae aber Afon Dyfrdwy yn ymuno â Môr Iwerddon.

Mae Caerdydd 212 km i ffwrdd o Hoylake ac mae Llundain yn 294.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 16.2&nbsp;km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 10,909.

[250px|bawd|dim|Traeth Hoylake gydag [Ynys Hilbre a rhan o arfordir Sir y Fflint yn y pellter]]

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Categori:Trefi Glannau Merswy
Ynys Hilbre

Ynys oddi ar arfordir penrhyn Cilgwri lle cwrdd Glannau Dyfrdwy a Môr Iwerddon yw **Ynys Hilbre**. Ceir dwy ynys fechan yn ei hymyl a goleudy. Mae'n rhan o Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Mae enw'r ynys yn tarddu o gapel canoloesol a godwyd yno i'r Santes
Hildeburgh, meudwyes Eingl-Sacsonaidd, a roddodd iddi'r enw *Hildeburgheye*, sef 'ynys Hildeburgh'. Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos fod pobl wedi trigo ar yr ynys ers Oes y Cerrig.

Gellir croesi ar droed i'r ynys pan fo'r môr allan ac mae'n lle poblogaidd gan ymwelwyr yn yr haf. Y dref agosaf yw West Kirby.

Categori:Cilgwri
Hilbre
Huyton

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Huyton**. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Knowsley. 

Mae ganddi gyslltiadau agos a thref Roby. Mae Huyton yn adnabyddus hefyd fel un o faesdrefi Lerpwl, ac mae'n gorwedd ar ymyl ddwyreiniol y ddinas honno.

Cafodd ei sefydlu tua chanol y 7g gan yr Eingl-Sacsoniaid. Yn hanesyddol, bu'n rhan o Swydd Gaerhirfryn.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Knowsley
Categori:Trefi Glannau Merswy
Kirkby

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Kirkby (gwahaniaethu).''

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Kirkby** (IPA: /ˈkɝːbiː/; heb yngan yr ail 'k'). Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Knowsley. Mae'n gorwedd 5 milltir (8&nbsp;km) i'r gogledd o dref Huyton, a thua 6 milltir (10&nbsp;km) i'r gogledd-ddwyrain o Lerpwl.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Kirkby boblogaeth o 42,744.

Sefydlwyd tref Eingl-Sacsonaidd yno tua'r flwyddyn 870 OC, ond ceir tystiolaeth am aneddfa ar y safle yn Oes yr Efydd. Mae'r enw ei hun yn Sgandinafaidd (*kirk* "eglwys" + *by* "aneddfa"). Datblygodd y dref o'r 1950au hyd y 1970au wrth i boblogaeth dinas Lerpwl dyfu ac fe'i ystyrir yn aml yn un o faesdrefi'r ddinas honno. 

Mae Caerdydd 223.1 km i ffwrdd o Kirkby ac mae Llundain yn 288.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 8&nbsp;km i ffwrdd.

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Kirkby

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Knowsley
Categori:Trefi Glannau Merswy
Brwydr Agincourt

bawd|250px|Paentiad o Frwydr Agincourt gan Syr John Gilbert (1817–1897)
[bawd|250px|Paentiad o'r [15g o Frwydr Agincourt]]
Brwydr a ymladdwyd yng ngogledd Ffrainc ar 25 Hydref 1415 rhwng byddin Seisnig dan Harri V, Brenin Lloegr a byddin Ffrengig dan y Cwnstabl Charles d'Albret oedd **Brwydr Agincourt**. Roedd yn un o frwydrau enwocaf y Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr.

Dilynodd y frwydr yr un patrwm a nifer o frwydrau blaenorol yn y rhyfel hwn, megis Brwydr Poitiers (1356). Roedd Harri V wedi dewis safle amddiffynnol, gyda'i ddwy ystlys wedi eu gwarchod. Ymosododd y Ffrancwyr, ond cawsant golledion trwm, yn bennaf oherwydd saethwyr y bwa hir. Lladdwyd nifer fawr o brif uchelwyr Ffrainc.

Roedd colledion y Saeson yn llawer llai. Yn eu plith, roedd un Cymro amlwg, Dafydd Gam, oedd wedi bod yn un o brif wrthwynebwyr Owain Glyndŵr yn ystod ei wrthryfel. Nid ymddengys fod gwir yn y traddodiad iddo gael ei urddo'n farchog ar faes y frwydr cyn iddo farw. Ymladdodd y Cymro, John Edward, ar ochr y Saeson yn Agincourt ond erbyn 1448, newidiodd ochr ac ymuno â Ffrainc. Roedd cryn nifer o saethwyr y bwa hir yn Gymry, y rhan fwyaf o dde Cymru, allan o gyfanswm o tua 400 o filwyr Cymreig i gyd. Cofnodir i Gymro gael ei ladd yn ymladd ar ochr Ffrainc, sef, Henry Gwyn o Lansteffan.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Roger Fychan, Tre-tŵr

Categori:1415
Agincourt
Agincourt
Categori:Y Rhyfel Can Mlynedd
Hywel Coetmor

[bawd|Beddrod Hywel Coetmor yng Nghapel Gwydir, [Eglwys Sant Grwst, Llanrwst]]

Uchelwr o Nant Conwy a chwareodd ran flaenllaw yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr oedd **Hywel Coetmor** (bu farw tua 1440). Yn ddiweddarach bu'n ymladd ym myddin brenin Lloegr yn y Rhyfel Can Mlynedd yn Ffrainc.

## Bywgraffiad
Roedd Hywel yn ddisgynnydd i'r Tywysog Llywelyn Fawr ac felly'n perthyn i linach brenhinol teyrnas Gwynedd. Ei dad oedd Gruffudd Fychan ap Gruffudd ap Dafydd Goch ap Dafydd ap Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Ei frawd oedd Rhys Gethin, un o brif gapteiniaid Glyn Dŵr.

Yn 1390 apwyntiwyd clerigwr o Sais i ofalaeth plwyf Llanrwst gan Archesgob Caergaint. Ymateb yr uchelwyr lleol oedd gorfodi'r Sais uniaith i ymadael ar frys a dwyn ei eiddo. Dau o arweinwyr yr ymosodiad gwrthryfelgar oedd Hywel Coetmor a'i frawd Rhys Gethin.

Pan dorrodd gwrthryfel Glyn Dŵr allan yn 1400 ymunodd Hywel a Rhys ag Owain. Ymddengys iddo dderbyn pardwn ar ddiwedd y gwrthryfel, a chofnodir ei fod yn un o'r capteiniaid ym myddin Harri V, Brenin Lloegr ym Mrwydr Agincourt yn 1415. Ef oedd y cyntaf i adeiladu plasdy ar safle Plas Gwydir; yn ddiweddarach fe'i gwerthwyd gan ei fab, Dafydd ap Hywel Coetmor, i deulu'r Wynniaid. Roedd hefyd yn amlwg fel noddwr beirdd.

Claddwyd Hywel Coetmor yn Eglwys Sant Grwst yn Llanrwst, lle mae'r cerflun ohono i'w weld o hyd, er ei fod wedi ei symud o'i safle wreiddiol.

## Llenyddiaeth
Ceir cerdd o foliant iddo gan fardd anhysbys sy'n ei gyfarch fel "Hywel Cymro, o hil Cymry," sydd o linach Llywelyn (Fawr), ac yn cyfeirio ato fel "cur y Saeson" mewn cwpled sy'n cyfeirio at Owain Glyn Dŵr.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*R. R. Davies, *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Rhydychen, 1995)
*J. Gwynfor Jones (gol.), *The History of the Gwydir Family and Memoirs* (The Welsh Classics, 1990)

## Dolenni allanol
*Delw Hywel Coetmor yn eglwys Llanrwst

Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Llanrwst
Categori:Marwolaethau'r 1440au
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Castell Machen

Castell Cymreig yw **Castell Machen**, (neu **Castell Meredydd** (Cyfeirnod OS: ST 226 887) sydd wedi'i leoli i'r dwyrain o dref Caerffili. Yn y 13eg canrif defnyddiwyd y castell fel lloches gan Morgan ap Hywel  wedi iddo golli ei afael ar Gaerllion i'r Normaniaid. Ef, mae'n debyg, a gododd y tŵr crwn yno a'r waliau allanol a'r beili (sydd oddeutu 60 metr sgwâr) gan Gilbert Marshal, Iarll Penfro yn 1236, pan feddiannodd y castell a'i ddal am gyfnod byr o amser. Yn 1248, Maredudd (sef ŵyr Morgan) oedd yma, ac a roddodd ei enw i'r lle.

Dim ond ambell wal sydd i'w gweld bellach wedi trael y blynyddoedd.

## Cyfeiriadau
Machen
Machen
Eicon

[200px|bawd|Eicon o [Mynydd Athos|Fynydd Athos, Groeg, sy'n portreadu'r Forwyn Fair a'r baban Iesu (cyn 850 OC), un o bynciau mwyaf cyffredin yr eiconau Uniongred.]]
Mae **eicon** (o'r Groegaidd εἰκών, eikōn, "delwedd") yn ddarn o gelf grefyddol, paentiad gan amlaf, yn nhraddodiad yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol. Defnyddir y term yn fwy cyffredinol mewn amrywiaeth o gyd-destunau pan yn sôn am ddelwedd, llun neu gynrychioliad; arwydd neu debygrwydd ydyw sy'n cynrychioli gwrthrych; defnyddir y term *eicon* hefyd yn ein diwylliant fodern i gynrychioli symbol o rhyw fath e.e. enw, wyneb, llun neu hyd yn oed person a gydnabyddir sy'n ymgorffori rhyw nodweddion penodol.

Categori:Arluniaeth
Categori:Eglwys Uniongred
Eglwys Sant Crwst

Yn Llanrwst, Sir Conwy, mae **Eglwys Sant Grwst** neu **Eglwys Grwst Sant**. Cedwir rhai o greiriau'r Tywysogion Cymreig yma, gan gynnwys Llywelyn Fawr. Cysegrwyd yr eglwys i sant Grwst (weithiau 'Crwst'); ni wyddys lawer amdano ond ei fod yn sant lleol. Mae'r eglwys yn adeilad rhestredig Gradd I. Oherwydd yr amryfusedd ynglŷn ag enw'r sant, ceir cyfeiriadau at yr eglwys wrth yr enw *Eglwys Sant Crwst* hefyd.

## Hanes
Codwyd eglwys ar y safle presennol yn 1170. Eglwys o gerrig gyda tho gwellt oedd honno, ond yn ôl traddodiad roedd eglwys gynharach ar safle a elwir hyd heddiw yn 'Cae Llan'. Llosgwyd eglwys 1170 i'r llawr yn 1468. Codwyd yr eglwys bresennol yn 1470, ond erbyn heddiw dim ond rhannau o'r adeilad hwnnw sy'n sefyll; mae'r tŵr a'r ystlys ogleddol yn perthyn i'r 19g.

Ychwanegwyd Capel Gwydir yn 1633–34 gan Richard Wynn o Wydir. Ynddo ceir arch carreg Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd a Gogledd Cymru. Daeth yno o safle Abaty Maenan a chyn hynny roedd yn gorwedd yn hen Abaty Aberconwy (Conwy).

## Oriel

Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 21.JPG
Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 31.JPG
Llanrwst.jpg
Llanrwst2.jpg
Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 50.JPG
Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 49.JPG|Beddrod Hywel Coetmor
Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 48.JPG|Arch Llywelyn Fawr
Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 59.JPG|Y capel o'r eglwys
Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 62.JPG
Capel Gwydir, Eglwys St Crwst, Llanrwst, Sir Conwy, Cymru Wales 27.JPG|Ffenest liw yn yr eglwys

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Esgobaeth Bangor

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 15fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Crwst
Categori:Llanrwst
Categori:Teyrnas Gwynedd
Kumonosu-jo

Ffilm Japaneaidd o 1957 a gyfarwyddwyd gan Akira Kurosawa yw ***Kumonosu-jo*** (Japaneg: 蜘蛛巣城, *"Gwe Pry Cop"*). Mae'n seiliedig ar y ddrama *Macbeth* gan William Shakespeare, ond wedi'i gosod yn Oes Ffiwdal Japan.

Categori:Ffilmiau 1957
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Akira Kurosawa
Categori:Ffilmiau du a gwyn
Categori:Ffilmiau Japaneg o Japan
Categori:Gweithiau sy'n seiliedig ar ddramâu William Shakespeare
Mynydd Athos

Mynydd sanctaidd a gorynys yng Ngwlad Groeg sy'n gartref i nifer o fynachlogydd yr Eglwys Uniongred ac a reolir fel math o weriniaeth fynachol o fewn Groeg yw **Mynydd Athos** (Groeg: Άγιο Όρος *Ayio[n] Oros*, "Y Mynydd Sanctaidd").  Mae isthmws o dir isel yn ei gysylltu â'r tir mawr.  Dominyddir y gorynys gan gopaon Mynydd Athos ei hun. sy'n cyrraedd 6670 troedfedd. Fe'i lleolir yn Halkidiki, talaith Macedonia, yng ngogledd Gwlad Groeg. Dim ond dynion sy'n gallu mynd yno ac mae hyd yn oed anifeiliaid benywaidd yn cael eu gwahardd.

250px|bawd|dim|Mynydd Athos o'r môr
250px|dim|bawd|Mynachlog Agiou Pavlou, Mynydd Athos

Categori:Cristnogaeth yng Ngwlad Groeg
Categori:Eglwys Uniongred
Categori:Mynachlogydd
Athos
Athos
Ran (ffilm)

Ffilm Japaneaidd o 1985 a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Akira Kurosawa yw ***Ran*** (Japaneg: 乱, *"anhrefn"*, *"gwrthryfel"*). Mae'n seiliedig ar chwedlau'r daimyo Mori Motonari, yn ogystal â'r ddrama *King Lear* gan William Shakespeare.

*Ran* oedd epic olaf Kurosawa. Gyda chyllideb o $12 miliwn, hon oedd y ffilm drytaf i'w chynhyrchu ar y pryd. Lansiwyd *Ran* ar  31 Mai 1985 yn y *Tokyo International Film Festival* ac yna ar y cyntaf o Fehefin yn Japan.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1985
Categori:Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Akira Kurosawa
Categori:Ffilmiau epig
Categori:Ffilmiau rhyfel Japaneg o Ffrainc
Categori:Ffilmiau rhyfel Japaneg o Japan
Categori:Gweithiau sy'n seiliedig ar ddramâu William Shakespeare
Formby

Tref a phlwyf sifil yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Formby**. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Sefton.  Yn hanesyddol, bu'n rhan o Swydd Gaerhirfryn. Fe'i lleolir i'r gogledd o ddinas Lerpwl ar wastadedd ar lan Môr Iwerddon. Mae'n dref breswyl yn bennaf sy'n boblogaidd gan ymwelwyr lleol yn yr haf, a ddenir gan ei thraethau tywodlyd. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 22,419.

Mae Caerdydd 231.2 km i ffwrdd o Formby ac mae Llundain yn 303.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 17.8&nbsp;km i ffwrdd.

250px|bawd|dim|Traeth Formby

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Fetropolitan Sefton
Categori:Plwyfi sifil Glannau Merswy
Categori:Trefi Glannau Merswy
Viola Davis

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Viola Davis** (ganed 11 Awst 1965).

Mae Davis yn fwyaf adnabyddus am actio ar lwyfan ac enillodd Wobr Tony am y Perfformiad Gorau gan Actores yn ei rôl yn **King Hedley II** (2001).

Mae ei ffilmiau'n cynnwys *Traffic* (2000), *Antwone Fisher* (2002) a *Solaris* (2002). Derbyniodd gydnabyddiaeth eang am ei pherfformiad yn *Doubt* a chafodd ei henwebu am nifer o wobrau gan gynnwys Gowbr yr Academi am yr Actores Gefnogol Orau a Golden Globe am yr Actores Gefnogol Orau mewn Ffilm.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Dde Carolina
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cloch Rhyddid Philadelphia

Mae'r  **Gloch Rhyddid** yn Philadelphia, Pennsylvania yn un o symbolau amlycaf Rhyfel Annibyniaeth America. Mae'n symbol cyfarwydd yn yr Unol Daleithiau ac mae'r gloch wedi cael ei disgrifio fel eicon o ryddid a chyfiawnder.

Yn draddodiadol, digwyddodd caniad enwocaf y gloch ar yr 8fed o Orffennaf, 1776 er mwyn galw trigolion Philadelphia ymghyd i ddarllen y Datganiad o Annibyniaeth. Mae haneswyr y dyddiau hyn yn amau'r honiad hwn am fod y clochdy lle crogai'r gloch wedi dirywio'n sylweddol yn ystod y cyfnod hwnnw. Canwyd y gloch hefyd ym 1774 er mwyn cyhoeddi agoriad y Gynghrair Tramor Cyntaf ac ar ôl brwydrau Lexington a Concord ym 1775.

Galwyd y Gloch Rhyddid yn "Y Gloch Annibyniaeth" neu "Gloch yr Hen Ianci" tan 1837, pan gafodd ei fabwysiadu gan y Gymdeithas Americanaidd yn Erbyn Caethwasiaeth fel symbol ar gyfer mudiad y diddymwyr.

Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Philadelphia
Neuadd Hughes, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Neuadd Hughes** (Saesneg: *Hughes Hall*).

Roedd y Gymraes Elizabeth Phillips Hughes (1851–1925), o Gaerfyrddin, yn brifathrawes Neuadd Hughes o 1884 hyd 1899.

Hughes, Neuadd
Categori:Sefydliadau 1885
Neuadd Clare, Caergrawnt

:*Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Choleg Clare, Caergrawnt.
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Neuadd Clare** (Saesneg: *Clare Hall'').

Clare, Neuadd
Categori:Sefydliadau 1966
Maredudd ap Tudur

Aelod o deulu Tuduriaid Penmynydd o Ynys Môn oedd **Maredudd ap Tudur** (bu farw 1406); caiff ei gofio hefyd fel tad Owain Tudur.

Roedd Maredudd yn un o feibion Tudur Fychan (bu farw 1367). Rhannwyd tiroedd Tudur Fychan rhwng ei bedwar mab, ond nid oes sicrwydd pa diroedd etifeddodd Maredudd. Cofnodir iddo fod yn "ysiedwr" Môn cyn 1392, ac yn ysgwïer i Esgob Bangor yn 1404.

Fel ei frodyr, Rhys ap Tudur a Gwilym ap Tudur, roedd yn un o gefnogwyr gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, er nad ymddengys iddo gymeryd rhan mor amlwg yn y gwrthryfel a'i ddau frawd. Collodd y teulu y rhan fwyaf o'u tiroedd o ganlyniad, ac aeth mab Maredudd i Lundain i geisio gwella ei sefyllfa, gan newid ei enw o Owain ap Maredudd i Owain Tudur neu Owen Tudor.

## Llinach
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Marwolaethau 1406
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Tuduriaid Môn
Gelli-gaer

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Gelli-gaer**, hefyd **Gelligaer**. Saif yng Nghwm Rhymni. Heblaw pentref Gelligaer ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Cefn Hengoed a Hengoed.

Ceir caer Rufeinig yma, a adeiladwyd rhwng 103 a 111 OC. Bu cloddio archaeolegol ar y safle yn gynnar yn yr 20g. Cysegrwyd eglwys y plwyf i sant Cadog neu Catwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Pobl nodedig o Gelli-Gaer
*Santes Gwladys

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Caerffili

Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)