open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cefn-brith

Pentref gwledig bychan yng nghymuned Cerrigydrudion, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Cefn-brith** (ffurf amgen: **Cefn Brith**). Saif yn ardal Uwch Aled yn y bryniau yn ne-ddwyrain y sir, hanner milltir i'r gogledd o lôn yr A5 tua 2.5 milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Cerrigydrudion, rhwng Corwen a Betws-y-Coed. Cyfyd Mynydd Hiraethog i'r gogledd o'r pentref. Roedd yn Sir Ddinbych gynt.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerrigydrudion
Categori:Pentrefi Conwy
97

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
92 93 94 95 96 - **97** - 98 99 100 101 102

----

## Digwyddiadau 
* 28 Hydref — Yr ymerawdwr Rhufeinig Nerva yn enwi Trajan fel ei fab mabwysiedig ac olynydd. Trwy wneud hyn, .ae'n oshoi gwrthryfel gan Gard y Praetoriwm
* Yr hanesydd Tacitus yn dod yn gonswl
* Pab Evaristus yn olynu Pab Clement I fel y pumed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Wang Chong, athronydd o Tsieina

Categori:97
Y Maerdy, Conwy

:''Am leoedd eraill o'r un ewn, gweler Maerdy (gwahaniaethu).''

Pentref bychan gwledig  yng nghymuned Llangwm, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw'r **Maerdy**. Saif yn ardal Uwch Aled yn ne-ddwyrain y sir ar groesffordd ar ffordd yr A5 tua milltir a hanner o bentref Y Ddwyryd i'r dwyrain, rhwng Cerrigydrudion a Corwen. Mae Afon Ceirw yn llifo trwyddo. Dwy filltir i'r gogledd, yn Sir Ddinbych, ceir pentref Betws Gwerful Goch.

250px|bawd|dim|"Tafarn yr Afr" yn y Maerdy

## Cyfeiriadau
Categori:Llangwm, Conwy
Categori:Pentrefi Conwy
Ysgol Uwchradd Tywyn

Ysgol uwchradd ddwyieithog Cymraeg a Saesneg yn Nhywyn, Gwynedd, yw **Ysgol Uwchradd Tywyn**.

## Ysgolion Cynradd yn Nalgylch yr Ysgol 
* Ysgol Aberdyfi (caewyd yn 2013)
* Ysgol Abergynolwyn (caewyd yn 2010)
* Ysgol Gynradd Aberllefenni (caewyd yn 1967)
* Ysgol Bryncrug (caewyd yn 2013)
* Ysgol Craig y Deryn (o 2013)
* Ysgol Dyffryn Dulas, Corris
* Ysgol Llanegryn (caewyd yn 2013)
* Ysgol Llwyngwril (caewyd yn 2013)
* Ysgol Gynradd Pantperthog (caewyd yn y 1960au)
* Ysgol Pennal
* Ysgol Penybryn, Tywyn
* Ysgol Gynradd Tynyberth, Corris Uchaf (caewyd yn 1967)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle'r ysgol ar wefan BBC

Categori:Tywyn
Categori:Sefydliadau 1894
Tywyn
Tywyn
Ysgol Glan y Môr

:*Ar gyfer yr ysgol ym Mhorth Tywyn, Swydd Gaerfyrddin, gweler Ysgol Glan-y-Môr.*

Ysgol uwchradd Gymraeg ym Mhwllheli, Gwynedd, ydy **Ysgol Glan y Môr**.

Mae 480 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2018.

Mae ei chyn-ddisgyblion yn cynnwys y cantores a'r llenor Gwyneth Glyn a'r gwleidydd Hywel Williams. Melyn a gwyrdd yw lliwiau y wisg ysgol.

Yn y flwyddyn 2019 fydd yr ysgol yn dathlu yr bumpdeg flwyddyn. Mae hefyd yn ysgol iach. Mae yna clwb gwaith cartref ar ôl ysgol. Mae yna glwb Japeniaedd i flwyddyn 9 yn yr ysgol.

## Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol 
*Ysgol Gynradd Nefyn
*Ysgol Abererch
*Ysgol Chwilog
*Ysgol Bro Plenydd
*Ysgol Llanaelhaearn
*Ysgol Llanbedrog
*Ysgol Llangybi
*Ysgol Babanod Morfa Nefyn
*Ysgol Pentreuchaf
*Ysgol Rhydyclafdy
*Ysgol yr Eifl
*Ysgol Cymerau

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol 

Glan y Môr
Glan y Môr
Categori:Pwllheli
Ysgol y Gader

bawd|Carreg ar safle gwreiddiol Ysgol Ramadeg Dolgellau
Ysgol uwchradd gyfun dwy-ieithog yn Nolgellau, Gwynedd, ydy **Ysgol y Gader**, Cymraeg yw prif iaith yr ysgol. Sefydlwyd yr ysgol yn ei ffurf gyfun bresennol yn 1962. Bu'n ysgol ramadeg bechgyn ers 1665 gyda darpariaeth breswyl.

Roedd 317 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006.

Yn 2017 unwyd Ysgol y Gader ac wyth o ysgolion cynradd ardal Dolgellau i ffurfio Ysgol Bro Idris ysgol ardal ar gyfer disgyblion o oed meithrin i flwyddyn 11 (3-16 oed)

## Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol 
*Ysgol y Clogau
*Ysgol Brithdir
*Ysgol Dinas Mawddwy
*Ysgol Ganllwyd
*Ysgol Llanelltyd
*Ysgol Ieuan Gwynedd
*Ysgol Friog
*Ysgol Llanfachreth
*Ysgol Gynradd Dolgellau

## Cyn-ddisgyblion o nod
bawd|Dathlu 300 mlwyddiant addysg Uwchradd yn Nolgellau (1965)
*Edward Jones - meddyg ac arweinydd llywodraeth leol  
*Syr Cadwaladr Bryner Jones  academydd a gwas sifil oedd yn arbenigo mewn ymchwil amaethyddol ac amgylcheddol
*Llewelyn Wyn Griffith Awdur, bardd a darlledwr
*Alun Elidyr Actor a chyflwynydd
*Elfyn Evans Gyrrwr rali
*Gwyndaf Evans Gyrrwr rali
*Bethan Gwanas Awdur
*Arfon Gwilym Canwr Gwerin
*Eilir Jones Digrifwr
*Ywain Myfyr Cerddor a sylfaenydd Sesiwn Fawr Dolgellau
*Robert Oliver Rees, fferyllydd, llyfrwerthwr, cyhoeddwr a llenor Cymreig.
*Dyfan Roberts Actor
*Martin Phillips Pencampwr dartiau
*Judith Humphreys Actor

## Dolenni Allanol
*Gwefan Swyddogol 

## Ffynonellau
Gader
Gader
Categori:Dolgellau
Categori:Sefydliadau 1962
Mochdre, Conwy

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Mochdre, Powys.''

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Mochdre**. Mae'n gorwedd i'r gorllewin o Fae Colwyn ac i'r dwyrain o Gyffordd Llandudno. Hyd Ebrill 1974 bu'r pentref yn rhan o Fwrdeistref Ddinesig Bae Colwyn; heddiw mae'n gymuned ar wahân gyda phoblogaeth o 1,862 (Cyfrifiad 2001). Rhed yr A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru heibio i Fochdre ar ei ymyl ogleddol.

250px|bawd|dim|Mochdre
250px|bawd|dim|Parc Busnes Mochdre

## Mabinogi
Ceir chwedl onomatig sy'n esbonio tarddiad enw'r pentref yn chwedl Math fab Mathonwy, yn y Mabinogi. Mae Gwydion a chwmni o ryfelwyr Gwynedd yn cyrchu llys Pryderi yn Nyfed ac yn dwyn moch lledrithiol Pryderi. Ar eu taith yn ôl i'r gogledd, a rhyfelwyr Dyfed yn dynn ar eu sodlau, arosant mewn sawl llecyn a enwir yn "Fochdref" neu "Fochnant" byth ar ôl hynny. Yr olaf o'r rhain, cyn croesi afon Conwy i Wynedd, yw safle pentref Mochdre:
:Ac oddi yna [Mochnant ym Mhowys] y cerddasant hyd yng nghantref Rhos, ac yno y buant y nos honno i mewn y dref a elwir etwa ["o hyd"] Mochdref.

## Hanes
Mae pentref Mochdre yn rhan o blwyf Llangystennin, ac mae eglwys y plwyf yn adnabyddus fel enghraifft dda o eglwysi Cymreig yr Oesoedd Canol; yn ôl traddodiad mae'n sefyll ar safle'r eglwys gyntaf i gael ei chodi yng Nghymru.

Erbyn heddiw mae Mochdre yn bentref mawr gyda sawl stad o dai diweddar, ystâd ddiwydiannol sylweddol (Parc Busnes Mochdre), tafarn adnabyddus a siopau lleol. Ers peth amser mae'r pentref yn dioddef problemau cymdeithasol o achos yfed ar y stryd gan bobl ifanc a fandaliaeth.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Conwy

Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Pentrefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Clwyd (y DU)
Pab Sergiws I

Pab yn Rhufain, a sant, oedd  **Sergius I** neu **Sergiws** (m. 701).

Categori:Marwolaethau 701
Categori:Pabau
Categori:Seintiau Cristnogol
95

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
90 91 92 93 94 - **95** - 96 97 98 99 100

----

## Digwyddiadau 
* Frontinus yn cael ei apwyntio yn *curator aquarum*, yn gyfrifol am gyflenwad dŵr Rhufain.
* Dyddiad posibl ysgrifennu Datguddiad Ioan

## Genedigaethau 
* Appian, hanesydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* Quintilian, rhethregydd Rhufeinig

Categori:95
Plinius yr Ieuengaf

Awdur, cyfreithiwr ac athronydd Rhufeinig oedd **Gaius** neu **Caius Plinius Caecilius Secundus**, ganwyd fel **Gaius** neu **Caius Plinius Caecilius** (61/63 - tua 113), mwy adnabyddus fel **Plinius yr Ieuengaf**.

Ganed ef yn Como yng ngogledd yr Eidal. Roedd yn nai ar ochr ei fam i Plinius yr Hynaf. Bu farw ei dad pan oedd yn ieuanc, a rhoddwyd ef dan ofal Lucius Verginius Rufus. Teithiodd i Rufain, lle bu'n dysgu rhethreg oddi wrth Quintilian a Nicetes Sacerdos o Smyrna. Pan fu farw ei ewythr, Plinius yr Hynaf, yn ystod ffrwydrad Vesuvius yn 79, gadawodd ei stad i Plinius yr Ieuengaf yn ei ewyllys.

Daliodd Plinius nifer o swyddi pwysig; daeth yn gyfaill i'r hanesydd Tacitus a bu Suetonius yn gweithio iddo. Priododd dair gwaith. Credir iddo farw'n sydyn yn Bithynia-Pontus, tua 112 neu 113, pan oedd yn *legatus Augusti* yno.

## Gweithiau 
Dywedir i Plinius ddechrau ysgrifennu yn bedair ar ddeg oed, pan ysgrifennodd drasiedi mewn Groeg. Y corff mwyaf o'i waith i oroesi yw'r "Llythyrau" (*Epistulae*), wedi ei cyfeirio at ffrindiau. Mewn dau lythyr enwog mae'n disgrifio ffrwydrad Feswfiws a marwolaeth ei ewythr, Plinius yr Hynaf. Mewn llythyr arall mae'n gofyn i'r ymerawdwr Trajan am gyngor sut i ddelio a'r Cristionogion.

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr
Categori:Cyfreithwyr Rhufeinig
Categori:Genedigaethau 63
Categori:Llenorion Rhufeinig
Categori:Marwolaethau 113
Ysgol Dyffryn Ogwen

Ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg ym Methesda, Gwynedd, ydy **Ysgol Dyffryn Ogwen**.

## Hanes
Sefydlwyd yr ysgol ar ei ffurf presennol ym 1951, ond roedd Ysgol Sir ar y safle ers 1895. Agorwyd estyniad i'r ysgol gan yr Athro Idris Foster. "Bydded goleuni" yw arwyddair yr ysgol.

Roedd 437 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006, 58 o'r rheiny yn y chweched dosbarth. Daw 78% o'r disgyblion o gartefi lle bod Cymraeg yn brif iaith, gall 99% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith cyntaf.

## Cyn-ddisgyblion o nôd
* John Hardy - cyflwynydd radio
* Aled Hughes - dyn tywydd S4C
* Gareth William Jones - awdur
* John Ogwen - actor
* Gruff Rhys - cerddor, aelod o'r Super Furry Animals
* Owain Arthur - actor
* Ieuan Wyn - Prifardd

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol 
*Ysgol Bodfeurig
*Ysgol Penybryn
*Ysgol Llanllechid
*Ysgol Rhiwlas
*Ysgol Abercaseg (Babanod)
*Ysgol Llandygai
*Ysgol Tregarth

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Ysgol Dyffryn Ogwen 

Dyffryn Ogwen
Dyffryn Ogwen
Categori:Sefydliadau 1895
Categori:Bethesda
Ysgol O. M. Edwards

Ysgol gynradd Gymraeg yn Llanuwchllyn ger Y Bala ydy **Ysgol O. M. Edwards**. Sefydlwyd yr ysgol bresennol yn 1954, ac roedd 42 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006. Fe aiff disgyblion yr ysgol ymlaen i Ysgol y Berwyn pan yn 11 oed. Daw 80% o'r disgyblion o gartefi lle mae'r Cymraeg yn brif iaith.

Enwyd yr ysgol ar ôl Owen Morgan Edwards, dyn a anwyd yn Llanuwchlyn ac a aeth ymlaen i fod yn Aelod Seneddol ac yn Arolygwr Ysgolion cyntaf Cymru. Ei fab ef a sefydlodd Urdd Gobaith Cymru.

Prifathro cyntaf yr ysgol oedd Ifor Owen, a oedd hefyd yn sylfaenydd ac yn arlunydd y comic Cymraeg cyntaf, sef Hwyl!.

## Ffynonellau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*Ysgol OM yn 50 BBC Hydref 2004

O.M. Edwards
O.M. Edwards
Categori:Sefydliadau 1954
Categori:Llanuwchllyn
Ysgol y Berwyn

Ysgol uwchradd gymunedol ddwy-ieithog Cymraeg a Saesneg yn Y Bala yw **Ysgol y Berwyn**.

Roedd 445 o ddisgyblion yn yr ysgol yn  1999, 435 yn 2002, a 452 yn 2006. Daw 60% o'r disgyblion o gartefi gyda Cymraeg yn brif iaith, gall 80% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith gyntaf.

Ym mis Medi 2019, fe agorwyd ysgol gydol oes 3-19 oed ar y safle o dan yr enw 'Ysgol Godre'r Berwyn'.

## Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol 
*Ysgol Bro Tegid
*Ysgol O M Edwards
*Ysgol y Parc
*Ysgol Bro Tryweryn
*Ysgol Ffridd y Llyn
*Ysgol Beuno Sant
*Ysgol Llangwm

## Oriel 

Delwedd:Opening Ysgol y Berwyn, Y Bala as a comprehensive school for girls and boys (1546455).jpg
Delwedd:Opening Ysgol y Berwyn, Y Bala as a comprehensive school for girls and boys (1546453).jpg
Delwedd:Opening Ysgol y Berwyn, Y Bala as a comprehensive school for girls and boys (1546459).jpg
Delwedd:Opening Ysgol y Berwyn, Y Bala as a comprehensive school for girls and boys (1546462).jpg
Delwedd:Opening Ysgol y Berwyn as a comprehensive school at Bala by the Principal Thomas Parry, Aberystwyth (1565331).jpg
Delwedd:Opening Ysgol y Berwyn as a comprehensive school at Bala by the Principal Thomas Parry, Aberystwyth (1565348).jpg
Delwedd:Opening Ysgol y Berwyn as a comprehensive school at Bala by the Principal Thomas Parry, Aberystwyth (1565338).jpg

## Ffynonellau
Berwyn
Berwyn
Categori:Y Bala
Ysgol Ieuan Gwynedd

Ysgol gynradd Cymraeg ger Rhydymain ydy **Ysgol Ieuan Gwynedd**. Enwyd yr ysgol ar ôl enw barddol y parchedig Evan Jones. Sefydlwyd hi'n 1966, cyn hynny mynychodd y disgyblion ysgol Bryncoedifor gerllaw.

Roedd 25 o ddisgyblion yn yr ysgol ym mlwyddyn addysgol 2006 - 2007. Daw 80% o'r disgyblion o gartefi lle bod Cymraeg yn brif iaith.

## Dolenni Allanol
*Gwefan swyddogol 

## Ffynonellau
Ieuan Gwynedd
Ieuan Gwynedd
Categori:Sefydliadau 1966
Ysgol Botwnnog

Ysgol uwchradd ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) ym Motwnnog, Gwynedd, ydy **Ysgol Botwnnog**.

Roedd 516 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006 o'i gymharu â 480 yn 2001 a 405 yn 1998. Daw 70% o'r disgyblion o gartrefi lle'r Cymraeg yw'r brif iaith. Gall 95% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith cyntaf.

## Disgyblion nodedig
*William Morgan Williams (Fferyllfardd, 1832–1877), meddyg a bardd a gyhuddwyd o dwyllo i ennill cadair eisteddfod

## Ysgolion cynradd yn nalgylch yr ysgol 
*Ysgol Gynradd Nefyn
*Ysgol Abersoch
*Ysgol Crud y Werin
*Ysgol Edern
*Ysgol Llanbedrog
*Ysgol Llidiardau
*Ysgol Babanod Morfa Nefyn
*Ysgol Sarn Bach
*Ysgol Tudweiliog
*Ysgol Pont y Gôf
*Ysgol Foelgron

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Lluniau o Ysgolheigion hynaf Ysgol Botwnnog yn 1913 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Botwnnog
Botwnnog
94

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
89 90 91 92 93 - **94** - 95 96 97 98 99 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Domitian yn ail-adeiladu ac ail-gysegru'r Curia Julia (man cyfarfod Senedd Rhufain), oedd wedi ei llosgi yn 64.
* Domitian yn alltudio athronwyr o Rufain.

## Genedigaethau 
*An, Ymerawdwr Tsieina (m. 125)

## Marwolaethau 
Categori:94
Ysgol Brynrefail

Ysgol uwchradd ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) yn Llanrug, Arfon, Gwynedd, ydy **Ysgol Brynrefail**.

Arwyddair yr ysgol ydy ''Gyda'n Gilydd am y Copa.'' Mae'r ysgol yn enwog am yr eisteddfod. Roedd 750 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006, 107 ohonynt yn y chweched dosbarth (blynyddoedd 12 ac 13). Daw 65% o'r disgyblion o gartefi lle mai'r Gymraeg yw prif iaith y cartref. Mae 99% o'r disgyblion yn medru siarad Cymraeg i lefel iaith gyntaf.

## Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol 
*Ysgol Gwaun Gynfi
*Ysgol Llanrug
*Ysgol Bethel
*Ysgol Cwm y Glo
*Ysgol Dolbadarn
*Ysgol Gymuned Penisarwaen

## Cyn-ddisgyblion o nôd
* Dafydd John Pritchard - prifardd, enillydd y y Goron yn Eisteddfod Bro Dinefwr 1996
* Dave Brailsford, rheolwr beicio enwog i dîm llwyddiannus Ineos Grenadiers

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol 

Categori:Llanrug
Brynrefail
Brynrefail
Afon Ceirw

Afon yng ngogledd Cymru yw **Afon Ceirw**. Ei hyd yw tua 14 milltir.

## Llwybr yr afon
Mae'r afon yn tarddu yn y bryniau yn ardal Uwch Aled rhwng Carnedd y Filiast (2194') a Garn Prys (1747') yn ne sir Conwy, tua 4 milltir i'r gorllewin o Gerrigydrudion. Ar ôl llifo i gyfeiriad y dwyrain mae'n troi i'r de-ddwyrain ger Cerrigydrudion ac yn llifo'n gyfochrog â lôn yr A5 heibio i bentrefi bychain Llangwm a'r Maerdy ac ymlaen i'r Ddwyryd yn Sir Ddinbych. Rhai milltiroedd ar ôl hynny mae hi'n llifo i Afon Alwen ger Corwen.

Mae enw'r afon yn atgof o'r amser pan geid nifer o geirw ac anifeiliad gwyllt eraill ar fryniau Cymru.

[250px|bawd|dim|Afon Ceirw ger ei tharddle yn llifo i gyfeiriad [Cerrig-y-drudion]]

## Cyfeiriadau
Ceirw
Ceirw
Ceirw
Categori:Cerrigydrudion
Categori:Corwen
Categori:Llangwm, Conwy
Anwen Francis

Awdures plant Cymraeg ydy **Anwen Francis** (ganwyd 16 Ionawr 1979, Aberteifi, Ceredigion). Mae hefyd yn ysgrifennu colofnau'n rheolaidd ar gyfer cylchgronau marchogaeth a phapurau wythnosol. Mynychodd Ysgol Plant Bach Aberteifi, Ysgol Gynradd Aberteifi, Ysgol Uwchradd Aberteifi a Choleg y Drindod, Caerfyrddin. Gweithiodd i'r BBC fel gohebydd am chwe mlynedd cyn symyd i weithio i Gyngor Sir Ceredigion fel Swyddog Cyfathrebu Corfforaethol. Bellach mae'n gweithio fel Cyfieithydd i Adran y Gwyddorau Dynol ac Iechyd ym Mhrifysgol Abertawe. Me'n feirniad ceffylau ac yn cystadlu ar draws Cymru a Lloegr.

## Llyfryddiaeth
* ''Siani'r Shetland* (Gwasg Gomer, 2005)
* *Campau Siani'r Shetland* (Gwasg Gomer, 2007)
* *Nadolig Llawen Siani* (Gwasg Gomer, 2007)
* *Siani'r Shetland: Siani ar Garlam* (Gwasg Gomer, 2007)
* *Siani'r Shetland: Siani'n Achub y Dydd* (Gwasg Gomer, 2007)
* *Siani'r Shetland: Siani am Byth!* (Gwasg Gomer, 2009)
* *Y Rali Fawr'' (Gwasg Gomer, 2012)

## Cyfeiriadau
* Coladwyd y llyfryddiaeth o wefan gwales.com

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Aberteifi
Categori:Pobl o Geredigion
Castell Caeriw

Castell yng Nghaeriw, Sir Benfro ydy **Castell Caeriw**. Cymerodd teulu enwog Carew eu henw o'r lle ac maent yn dal yn berchen ar y castell, er eu bod yn ei brydlesi i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro sy'n gweinyddu'r safle.

Bu ar y safle hon gaerau milwrol am o leiaf y 2000 blywddyn diwethaf, a chredir i'r castell presennol gael ei adeiladu'n wreiddiol gan Gerald de Windsor.

bawd|200px|dim|Golygfa o'r gogledd-orllewin ar Gastell Caeriw

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Castell Caeriw
*  MyPembrokeshire.com - Castell Caeriw

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Caeriw
Caeriw
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Gareth William Jones

Awdur plant Cymraeg ydy **Gareth William Jones** (ganwyd 25 Gorffennaf 1947, Tregarth). Fe'i magwyd ym Methesda a mynychodd Ysgol Penybryn ac Ysgol Dyffryn Ogwen.

## Llyfryddiaeth
**Pobl y Llyfrau (Llyfr Mawr)* Rhagfyr 2003  (Uned Iaith / CBAC)
**Mewnwr a Maswr: 1. Brwydr y Brodyr!* (Gwasg Carreg Gwalch)
**Mewnwr a Maswr: 2. Dau Ddewis* Tachwedd 2004 (Gwasg Carreg Gwalch)
**Mewnwr a Maswr: 3. Siom, Syndod a Sws* Mai 2005 (Gwasg Carreg Gwalch)
**Mewnwr a Maswr: 4. Triciau, Taclau a Thaith* Tachwedd 2005 (Gwasg Carreg Gwalch)
**Mewnwr a Maswr: 5. Tân ar Groen* Mai 2006 (Gwasg Carreg Gwalch)
**Mewnwr a Maswr: 6. Ffrainc Amdani!* Awst 2007 (Gwasg Carreg Gwalch)
* *Caru Nodyn* Tachwedd 2008 (Gwasg Carreg Gwalch)
* Breuddwyd Monti 2011(Gwasg Carreg Gwalch)

## Cyfeiriadau
:Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com

Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Ogwen
Gwion Hallam

Awdur llyfrau Cymraeg i blant ydy **Gwion Hallam** (ganwyd 9 Awst 1973). Fe'i ganwyd yn Abertawe a magwyd yn Rhydaman. Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Rhydaman, Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa a Choleg Prifysgol Aberystwyth. Mae'n byw yn y Felinheli erbyn heddiw.

Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2017.

## Llyfryddiaeth
**Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 2 - Penderfyniadau - Breuddwyd Roc a Rôl* Chwefror 2002 (CAA)
**Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 3 - Amgylchiadau - Hunllef Rhodri Ap Rhydderch* Mehefin 2003 (CAA)
**Cyfres Pen Dafad: Noson Boring i Mewn* Hydref 2003 (Y Lolfa)
* *Cyfres Whap!: Creadyn* Mai 2005 (Gwasg Gomer)
* *Caneuon y Coridorau* (Tudur Dylan, Gwion Hallam, Mererid Hopwood, Caryl Parry Jones, Mei Mac,Ceri Wyn), Mehefin 2005, (Gwasg Carreg Gwalch)
**Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 6 - Egwyddorion* Hydref 2005 (CAA)
**Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 6 - Egwyddorion: Disgwyl a Disgwyl* Rhagfyr 2005 (CAA)
**Odl-Dodl Pobl* Mai 2007 (Gwasg Carreg Gwalch)

*Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com*

## Gwobrau ac Anrhydeddau
*Gwobr Tir na n-Og 2006 - *Cyfres Whap!: Creadyn* (Gwasg Gomer)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Categori:Prifeirdd
RISC OS

**RISC OS** yw enw system weithredu ar gyfer cyfrifiaduron a grewyd yn wreiddiol gan gwmni Prydeinig, Acorn Computers. Daeth Acorn Computers i ben yn 1998, ond ers hynny mae'r system a'r caledwedd wedi cael ei gynhyrchu gan sawl grŵp o gwmnïau:

*Castle Technology (RiscPC (1999 - 2003), A7000+ (1999 - 2006), Iyonix (2002 - Presennol), RISC OS 5 (2002 - Presennol)).
*RISCOS Ltd. (RISC OS 4 (1999 - 2005), RISC OS Select (2001 - Presennol), RISC OS Adjust (2004 - Presennol), RISC OS 6 (2006 - Presennol)).
*Advantage Six (A6 (2003 - Presennol), A75 (2003 - Presennol), A5 (2004 - Presennol), A9Home (2005 - Presennol), A9WAI (2007 - Presennol).
*RISC OS Open (RISC OS 5 (2006 - Presennol))

Ers 2018 mae RISC OS 5 yn "open source software". Mae hi'n gallu defnyddio cyfrifiaduron bach Raspberry Pi.

Categori:Systemau gweithredu
Nicholas Daniels

Awdur plant Cymreig ydy **Nicholas Daniels** (18 Rhagfyr 1974). Ganed yn Llanelli a magwyd yn Llangennech. Mynychodd Ysgol Gynradd Llangennech ac Ysgol Gyfun y Strade. Mae'n byw yn Llanelli ac yn hunan gyflogedig.

## Gwobrau
Yn  2008 enillodd ei lyfr *Y Llyfr Ryseitiau: Gwaed y Tylwyth* Wobr Tir na n-Og yn y categori cynradd. Dywedwyd gan y beirniaid: "Roedd y panel o'r farn fod y gyfrol hon yn torri tir newydd yn ysgrifennu Cymraeg gan gynnig cyfuniad difyr o'r hen chwedlau Cymreig a byd hudolus, tebyg i fyd Harry Potter".

## Llyfryddiaeth
*''Gornest Reslo'r Menywod Cinio* (Cyfres Fflach Doniol) (Dref Wen, 2002)
**Melltith y Fenyw Ginio* (Cyfres Fflach Doniol) (Dref Wen, Medi 2004)
**Ysgol Lol* (Cyfres Fflach Doniol) (Dref Wen, Chwefror 2005)
**Sialens Siôn Corn* (Dref Wen, Medi 2005)
**Y Llyfr Ryseitiau: Gwaed y Tylwyth* (Dref Wen, Gorffennaf 2007)
**Y Brodyr Bendigedig a'r Hwdwch Hyll* (Dref Wen, Ebrill 2009)
**Y Llyfr Ryseitiau: Dinas y Dreigiau'' (Dref Wen, Mai 2011)
*Hunangofiant Bachgen Drwg (Diwrnod Y Llyfr, 2011)
*Neifion Jones a’r Drws Cwantwm (Cyfres y Fflam, CAA, 2012)
*Y Farwolaeth Driphlyg (Cyfres y Fflam, CAA, 2012)

## Dolenni Allanol
*Taflen Adnabod Awdur: Nicholas Daniels, Cyngor Llyfrau Cymru, 2006

## Cyfeiriadau
:Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Addysgwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Nofelwyr plant o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol y Strade
93

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
88 89 90 91 92 - **93** - 94 95 96 97 98 

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Domitian yn erlid y Cristionogion
* Plinius yr Ieuengaf yn cael ei benodi i swydd *Praetor*.
* Josephus yn gorffen ei lyfr *Hynafiaethau yr Iddewon* (neu yn 94).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 23 Awst — Gnaeus Julius Agricola, cadfridog a chyn-lywodraethwr Prydain, 53

Categori:93
Rheilffordd Arfordir Cymru

Gallai **Rheilffordd Arfordir Cymru** gyfeirio at un o ddwy reilffordd:

*Rheilffordd y Cambrian, ar arfordir gorllewin Cymru
*Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru, ar arfordir y gogledd
Rhidian

Roedd **Rhidian** (5g - 6g) yn sant cynnar o Gymro.

## Hanes a thraddodiad
Yn ôl Bucheddau'r Saint, cafodd ei addysg yng nghlas Sant Cenydd (amrywiad: Cynydd) yn Llangynydd, penrhyn Gŵyr. Sefydlodd eglwys yn Llanrhidian, tua 6 milltir i'r dwyrain o Langynydd, yng nghanol Gŵyr. Cysegrir eglwys Llanrhidian i sant Illtud, sy'n awgrymu cysylltiad posibl rhwng y Rhidian a choleg enwog Llanilltud Fawr.

Dywedir ymhellach fod Rhidian yn gyfoeswr â Macsen Wledig (sy'n annhebygol) a'i fod wedi troi Brynach Wyddel, brenin Brycheiniog, yn Gristion.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Morgannwg
Llanddewi, Gŵyr

Mae **Llanddewi** () yn bentref bychan ar benrhyn Gŵyr, de Cymru. Saif ym mhen gorllewinol Gŵyr tua hanner ffordd rhwng Rhosili i'r gorllewin ac Oxwich i'r dwyrain. Y pentref agosaf yw Llan-y-tair-mair.

Categori:Penrhyn Gŵyr
Categori:Pentrefi Abertawe
Oes Agored Tenis

Dechreuodd **Oes Agored Tenis** yn 1968 pan ddaeth twrnameintiau yn agored i chwaraewyr proffesiynol yn ogystal ag amaturiaid. Rhoddodd twrnameintiau'r Gamp Lawn y gorau i amaturiaeth y flwyddyn hon ac roedd chwaraewyr gorau tenis nawr yn gallu ennill bywoliaeth trwy chwarae'r gêm.

Categori:Tenis
92

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
87 88 89 90 91 - **92** - 93 94 95 96 97 

----

## Digwyddiadau 
* Y Sarmatiaid yn dinistrio Legio XXI *Rapax* yn Pannonia
* Y Rhufeiniaid yn gorchfygu'r Marcomanni ger Afon Donaw
* Byddinoedd Rhufeinig yn symud i mewn i Mesopotamia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
**yn ystod y flwyddyn*
**Dou Xian, gwleidydd o Tsieina
**Ban Gu, hanesydd o Tsieina, 61
**Yuan An, ysgolhaig a gwladweinydd o Tsieina

## Cyfeiriadau
Categori:92
Gronant

Pentref bychan yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw **Gronant** (). Saif tua milltir o arfordir gogledd Cymru yng nghornel gogledd-orllewinol eithaf y sir, bron ar y ffin â Sir Ddinbych. Mae'n gorwedd rhwng Prestatyn i'r gorllewin a Gwesbyr a Talacre i'r dwyrain.

Tu ôl i'r pentref mae nant yn codi i'r Graig Fawr, y cyntaf o Fryniau Clwyd. Mae lôn dan bont ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn arwain o'r pentref i'r traeth a'r tywynnau sy'n ymestyn o Brestatyn i'r Parlwr Du.

Ar y traeth gerllaw Gronant, ceir yr unig fan lle mae'r Fôr-wennol fechan yn nythu yng Nghymru. Mae'r nythod yn cael eu gwarchod gan wirfoddolwyr.

250px|dim|bawd|Traeth Gronant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanasa
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Y Gamp Lawn (tenis)

Yn nhenis, mae chwaraewr senglau neu dîm parau sy'n ennill pedair pencampwriaeth **y Gamp Lawn** yn yr un flwyddyn wedi ennill y Gamp Lawn neu Gamp Lawn Blwyddyn Calendr. Os yw'r chwaraewr neu dîm yn ennill y pedair yn olynol, ond nid o fewn yr un flwyddyn calendr, fe'i gelwir yn Gamp Lawn Blwyddyn Anghalendr. Os yw chwaraewr yn ennill y pedair ar ryw bwynt yn ei (g)yrfa, hyd yn oed os nad yn olynol, fe'i gelwir yn Gamp Lawn Gyrfa.

Mae pedwar twrnamaint y Gamp Lawn yn ddiwygiadau pwysicaf y flwyddyn yn nhenis, yn nhermau pwyntiau'r rhestr detholion, traddodiad, yr arian gwobr, a sylw cyhoeddus. Maent fel y ganlyn:

* Pencampwriaeth Agored Awstralia
* Pencampwriaeth Agored Ffrainc
* Pencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau
* Pencampwriaethau Wimbledon

Camp Lawn
Meleri Wyn James

Awdur Cymraeg ydy **Meleri Wyn James** (ganwyd 20 Mehefin 1970). Cafodd ei geni yn Llandeilo. Magwyd yn Beulah ger Castell Newydd Emlyn a mynychodd Ysgol Beulah, Ysgol Aberporth ac Ysgol Uwchradd Aberteifi cyn mynd i Brifysgol Aberystwyth.

Enillodd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Urdd Gobaith Cymru, Taf-Elái yn 1991, cyhoeddwyd y gyfrol hon pan oedd ond yn 20 oed. Enillodd hi'r Fedal Ryddiaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol 2023.

## Llyfryddiaeth
**Mwydyn yn yr Afal* (Urdd Gobaith Cymru, 1991) – cyfrol enillydd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Urdd Gobaith Cymru, Taf-Elái 1991
**Stripio* (Y Lolfa, 1994)
**Diwrnod Da o Waith* (Y Lolfa, 1999)
**Gwendolin Pari P.I.*, Nofelau Nawr (Gwasg Gomer, 2001)
**Catrin Jones yn Unig* (Gwasg Gomer, 2001)
*''Catrin Jones a'i Chwmni* (Gwasg Gomer, 2001)
**Tipyn o Gamp 1*, Cyfres Hoff Straeon (Gwasg Gomer, 2003)
**Stori a Mwy* (Gwasg Gomer, 2003)
**Gwenynen Bigog* (Gwasg Gomer, 2003)
**Tipyn o Gamp 2* (Gwasg Gomer, 2003)
**Mrch Dd@*, Cyfres Whap! (Gwasg Gomer, 2005)
**Y We'', Cyfres i'r Byw (Gwasg Gomer, 2005)
**Wyneb Rwber*, Cyfres i'r Byw (Gwasg Gomer, 2005)
**St@fell*, Cyfres Whap (Gwasg Gomer, 2005)
**Parti Ann Haf*, Stori Sydyn (Gwasg Gomer, 2006)
**Rhyfel Cartre*, Cyfres Lleisiau (Canolfan Astudiaethau Addysg, 2006)
**Hlo Bri@n! :)*, Cyfres Whap! (Gwasg Gomer, 2006)
**Fyny Lawr* (Gwasg Gomer, 2006)
**Dw i Eisiau Bod yn Enwog* (Atebol, 2010)
**Na, Nel!* (Y Lolfa, 2014)
**Na, Nel!: Ha, ha!* (Y Lolfa, 2015)
**Na, Nel!: Ho, ho!* (Y Lolfa, 2015)
**Na, Nel!: Aaaa!* (Y Lolfa, 2016)
**Na, Nel!: Shhh!* (Y Lolfa, 2016)
**Dyddiadur Nel* (Y Lolfa, 2017)
**Na, Nel!: Wps!* (Y Lolfa, 2017)
**Na, Nel!: Ha, Ha!* (Y Lolfa, 2017)
**Na, Nel!: Un Tro* (Y Lolfa, 2018)
**Na, Nel! yn Achub y Byd!* (Y Lolfa, 2022)
**Cors Caron* (Y Lolfa, 2022)
**Hallt* (Y Lolfa, 2023)
**Dim ond un* (Y Lolfa, 2024)
**Megs* (Y Lolfa, 2024)

## Ffynonellau
:Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Nofelwyr plant
Categori:Pobl o Landeilo
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Aberteifi
91

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
86 87 88 89 90 - **91** - 92 93 94 95 96 

----

## Digwyddiadau 
* Plinius yr Ieuengaf yn cael ei benodi i swydd *tribunus plebis*.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Julia Flavia, merch yr ymerawdwr Rhufeinig Titus a chariad ei frawd Domitian, ar ôl ei gorfodi i gael erthyliad.

Categori:91
Ring of Honor

Mae **Ring of Honor** neu **ROH** yn gwmni ymgodymu (restlo) annibynnol Americanaidd sy'n adnabyddus am ei ymgodymu craidd caled neu eithafol. Sefydlwyd y cwmni yn 2002 gan Rob Feinstein, y perchennog presennol ydy Cary Silkin.

Mae ROH yn cynnal amryw o sioeau pob mis, weithiau hyd yn oed tua ag at chwech. Mae Ring of Honor yn cynnal rhai sioeau blynyddol gan gynnwys Anniversary Show, Death Before Dishonor, Survival of the Fittest, Glory by Honor a Final Battle (sioe olaf y flwyddyn).

### Hanes
Yn Ebrill 2001, roedd y cwmni dosbarthu fideoau ymgodymu RF Video angen gwmni/ffederasiwn ymgodymu i arwain eu gwerthiant ar ôl i Extreme Championship Wrestling fynd allan o fusnes, felly crewyd cwmni ROH.

Mae ROH yn recordio eu sioeau a'u gwerthu ar DVD, trwy archebion post ac o'u siop ar y wê, sydd wedi datblygu bas ffan i'r cwmni yn yr Unol Daleithiau ac ar draws y byd. Er nad oes gan ROH raglen deledu swyddogol mae uchafbwyntiau eu sioeau yn cael eu darlledu i gwledydd tramor ar sianel *The Fight Network* yng Nghanada ac ar sianel *TWC Fight!* ym Mhrydain.

## Dolenni allanol
* Gwefan Swyddogol
* Gwefan fideoau 

Categori:Cwmnïau chwaraeon
Categori:Ymgodymu
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2002
Diwedd y Gwt

Label recordio a sefydlwyd ym 1992 gan Geraint Griffiths yng Nghaerfyrddin yw **Diwedd Y Gwt**.

## Recordiau Diwedd Y Gwt
**Donegal* (1992) - Geraint Griffiths
**Hewl* (1999) - Geraint Griffiths
**Glastir* (2001) - Geraint Griffiths
**Miya-Jima* (2005) - Geraint Griffiths
**Clwb Dydd Sadwrn* (2007) - Geraint Griffiths a'r Gwehyddion
**Havana* (2007) - Geraint Griffiths
**Geraint Davies* (2007) - Geraint Davies
**Brooklyn* (2017) - Geraint Griffiths

Categori:Labeli recordio Cymreig
Categori:Sefydliadau 1992
Categori:Caerfyrddin
Trelogan

Pentref yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw **Trelogan** (). Saif yn y bryniau isel tua hanner ffordd rhwng Trelawnyd i'r gorllewin a Mostyn i'r dwyrain. I'r gogledd ceir pentref Llanasa.

Mae gan y pentref boblogaeth o tua 200. Lleolir Ysgol Gynradd Trelogan yno. Hyd 2005 roedd gan y pentref ei swyddfa bost, ond mae wedi cau rwan. Ceir tafarn yn y pentref. Tuag 1 filltir i'r de-ddwyrain o'r pentref ceir carreg hynafol Maen Achwyfan a'i groes Geltaidd gynnar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanasa
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
90

1g CC - **1g** - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - **90au** - 100au 110au 120au 130au 140au 
85 86 87 88 89 - **90** - 91 92 93 94 95

----

## Digwyddiadau 
* Tymor Plinius yr Ieuengaf fel quaestor dinesig yn dod i ben.
* Yr ymerawdwr Domitian yn gorfod prynu heddwch oddi wrth Decebalus, brenin Dacia.
* Cwlen yn dod yn brifddinas taliath Rufeinig Germania Inferior.
* Ysgrifennu Efengyl Ioan ac Actau'r Apostolion (tua'r dyddiad yma).

## Genedigaethau 
*Ptolemi, mathemategydd a seryddwr Groegaidd

## Marwolaethau 
*Pedanius Dioscorides, meddyg Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
*Gaius Valerius Flaccus, bardd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Categori:90
Lleyton Hewitt

Chwaraewr tenis o Awstralia yw **Lleyton Glynn Hewitt** (ganwyd 24 Chwefror 1981).

Categori:Chwaraewyr tenis o Awstralia
Categori:Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Categori:Pobl o Adelaide
Trelawnyd

Pentref bychan yng nghymuned Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint, Cymru, yw **Trelawnyd** (). *Newmarket* oedd enw'r pentref rhwng 1710 ac 1954. Mae'n gorwedd yn y bryniau isel tua hanner ffordd rhwng Diserth i'r gorllewin a Trelogan i'r dwyrain. I'r gogledd ceir pentref Gwaenysgor. Rhed yr A5151 trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .
[250px|bawd|chwith|Trelawnyd o ben [Y Gop.]]

## Hanes 
Ar bwys y pentref i'r gogledd, ceir Y Gop, bryn 250m sydd â lle arbennig yn hanes archaeoleg a chynhanes Cymru. Coronir ei gopa â charnedd anferth, un o'r rhai mwyaf yng Nghymru. Uchder y garnedd yw tua 12 medr ac mae tua 100 medr o led. Credir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd. Ceir yn ogystal ogofâu ar lethrau'r Gop lle darganfuwyd olion cynhanesyddol.

Mae Trelawnyd yn un o blwyfi hynafol Sir y Fflint. Bu'n wreiddiol yn rhan o blwyf Diserth, ond daeth yn blwyf arwahan rhywbryd rhwng 1254 ac 1291, gan gynnwys trefgorddau Gop, Graig, Pentreffyddion a Rhydlyfnwyd.

Newidiwyd enw'r pentref i *Newmarket* (Cymraeg: "Marchnad Newydd") gan John Wynne o Gopa'rleni ym 1710, drwy ennill cynneddf gan Gofrestra'r Esgob i'w newid. Roedd Wynne eisoes wedi ail-adeiladu rhan helaeth o'r pentref, a sefydlodd nifer o ddiwydiannau, marchnad wythnosol a ffair flynyddol. Parhaodd yr enw *Newmarket* hyd 1954, pan ail-enwyd y pentref yn swyddogol yn Drelawnyd.

## Cyfleusterau 
Yn y pentref lleolir Ysgol Gynradd Trelawnyd, sef ysgol noddedig wirfoddol yr Eglwys yng Nghymru, a tafarn y "Crown Inn" sy'n dyddio o'r 17g.

## Enwogion 
*Emyr Humphreys (ganwyd 1919) - llenor, bardd a nofelydd Cymreig o fri a anwyd yn Nhrelawnyd

## Gweler hefyd
*Croes Eglwys Trelawnyd

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Côr Meibion Trelawnyd
*Ysgol Gynradd Trelawnyd 
*Trelawnyd.com 
*Lluniau panoramig o Drelawnyd, BBC

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Trelawnyd a Gwaenysgor
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Ffleminiaid de Penfro

**Fflandrysiaid neu Ffleminiaid de Penfro** yw'r enw a ddefnyddir i gyfeirio at y Ffleminiaid a ymsefydlodd yn ne Penfro yn y 12g gan drawsnewid iaith a diwylliant yr ardal am byth.

Ceir y cyfeiriad cyntaf atynt ym *Mrut y Tywysogion* am y flwyddyn 1108. Mae'r brut yn cofnodi fel y daeth y Ffleminiaid (pobl "o darddiad ac arferion rhyfeddol") i Ddyfed ar orchymyn y brenin Eingl-Normanaidd Harri I o Loegr. Â'r croniclydd yn ei flaen i ddweud eu bod wedi cipio'r cyfan o gantref Rhos ac wedi gyrru allan y trigolion gwreiddiol i gyd.

Daeth y Ffleminiaid hyn o Loegr, lle ceir cofnodion iddynt ymsefydlu yn rhannau dwyreiniol y wlad yn y ganrif flaenorol. Bwriad Harri I oedd disodli'r Cymry Dyfed o'u tiroedd a chreu "ardal glustog" rhwng Normaniaid y de, bychan mewn nifer, a'r Cymry. Ymddengys fod grwpiau eraill wedi dod drosodd ar ôl hynny yn uniongyrchol o Fflandrys fel y bobl a ddilynai Wizo, a fyddai'n arglwydd cantref Daugleddau yn nes ymlaen.

Roedd ymsefydliad y Ffleminiaid yn ne Penfro yn rhan o bolisi a fyddai'n cael ei disgrifio fel glanhau ethnig neu hil-laddiad heddiw. Mae'r hanesydd Normanaidd Ordericus yn cofnodi fod y Ffleminaid yn "lladd y Cymry (*Guali Britones*) fel cŵn." Nid oedd y Cymry lleol yn barod i ildio heb ymladd a nodweddwyd gweddill y 12g gan ryfel herwfilwrol ar raddfa eang rhang y Ffleminiad a'r Cymry. Ar ddiwedd y ganrif mae Gerallt Gymro yn nodi'r elyniaeth agored rhwng y Cymry a'r Ffleminaid.

Cymuned ar wahân oedd y Ffleminiaid. Ni fu cymathu o gwbl (gwahanol oedd hanes y Normaniaid; roedd Gerallt Gymro yn fab i Gymraes a Normaniad, er enghraifft). Roeddent yn arfer eu hiaith eu hunain (Fflemeg), ac yn cael eu dynodi ar wahân yn y gyfraith. Ymledasant o gantref Rhos i ardal Daugleddau, Talacharn a rhannau eraill o dde Penfro.

Parhaodd y Ffleminiaid yn gymuned ar wahân am rai canrifoedd. Yn ddiweddarach caent eu cofnodi fel unedau arbennig ym myddinoedd y Saeson yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, e.e. ym mrwydr Hyddgen yn 1401.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*John Davies, *Hanes Cymru* (Llundain, 1992)
*Michael Richter, *Giraldus Cambrensis* (Aberystwyth, 1976)

Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Categori:Grwpiau ethnig yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Benfro
De Penfro
Esgobaeth Llanelwy

Un o'r chwe esgobaeth sy'n ffurfio'r Eglwys yng Nghymru yw **Esgobaeth Llanelwy**. Yn hanesyddol roedd yn un o bedair esgobaeth hanesyddol Cymru (Tyddewi, Bangor a Llandaf oedd y lleill). Mae'r esgobaeth bresennol yn cynnwys Sir Ddinbych a Sir y Fflint, rhai rhannau o sir Conwy a Powys, ac ychydig o sir Gwynedd. Mae'r gadeirlan a'r eglwys gadeiriol yn Llanelwy, sedd Esgob Llanelwy.

Ychydig iawn a wyddys am hanes cynnar yr esgobaeth. Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd yr esgobaeth gan Sant Cyndeyrn, a elwir hefyd yn Kentigern a Mungo, tua chanol y 6g. Yr unig berson arall a enwir fel esgob Llanelwy cyn cyfnod y Normaniaid yw Sant Asaph. Fel yn achos gweddill esgobaethau cynnar Cymru, roedd esgobaeth Llanelwy yn yr Oesoedd Canol Cynnar yn uned lai diffiniedig o ran ei thiriogaeth a'i threfn eglwysig nag yn ddiweddarach. Pennaeth ysbrydol ar nifer o glasau ac eglwysi lled-annibynnol oedd yr esgob.

Daeth newid gyda dyfodiad y Normaniaid i Gaer a gogledd Cymru. Ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at Esgobaeth Llanelwy, ond heb ei henwi'n uniongyrchol, mewn dogfen eglwysig sy'n dyddio i 1125. Penodwyd y Normaniad Gilbert yn esgob Llanelwy tua'r flwyddyn 1141 (neu 1143). Cafodd ei olynu gan Sieffre o Fynwy yn 1152.

O ddiwedd y 12g ymlaen, sefydlwyd sawl tŷ crefydd yn yr esgobaeth, yn cynnwys abatai Dinas Basing, Glyn Egwestl, ac Ystrad Marchell, ynghyd â lleiandy Llanllugan.

Pan ddiffinwyd tiriogaeth yr esgobaeth yn y 12g, roedd cantref Dyffryn Clwyd yn perthyn i Esgobaeth Bangor, fel ynys yng nghanol Esgobaeth Llanelwy. Erbyn hyn mae'r "ynys" honno wedi diflannu ac mae'r esgobaeth yn ymestyn o lan afon Conwy yn y gorllewin i afon Dyfrdwy yn y dwyrain.

## Gweler hefyd
* Eglwys Gadeiriol Llanelwy
* Esgob Llanelwy
* Llyfr Coch Asaph

## Ffynonellau
*John Davies, *Hanes Cymru* (Llundain, 1992)
*Michael Richter, *Giraldus Cambrensis* (Aberystwyth, 1976)

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol


Llanelwy
Ffleminiaid

**Ffleminiaid** (Fflemeg/Iseldireg: *de Vlamingen* neu *het Vlaamse volk* "gwerin Fflandrys"; hefyd yn yr Oesoedd Canol: **Fflemisiaid**, **Fflemiswyr**, **Fflandryswyr** a **Fflandrysiaid**) yw'r bobl sy'n ffurfio'r mwyafrif o'r Belgiaid, gyda chymuned o tua 6 miliwn yn Fflandrys, rhan ogleddol Gwlad Belg.

Fodd bynnag, nid yw tiriogaeth y Fflandrys bresennol yn cyfateb i'r hen Swydd Flandrys, a gynhwysai rannu o ogledd Ffrainc a'r Iseldiroedd ond heb gynnwys canolbarth a dwyrain y Fflandrys bresennol, a oedd yn rhan o arglwyddiaethau eraill yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, yn bennaf Dugiaeth Brabant a Swydd Loon.

Mae statws y Ffleminiaid a Fflandrys o fewn gwladwriaeth Gwlad Belg yn gwestiwn gwleidyddol dadleuol, gyda nifer o Ffleminiaid yn pwyso am ffurf o hunanlywodraeth.

Dros y canrifoedd mae'r Ffleminiaid wedi ymfudo i sawl gwlad ac ardal yn Ewrop a'r Byd Newydd. Daethant i Loegr yn y 12g a chawsant eu defnyddio gan frenhinoedd Lloegr fel arf yn erbyn Cymry'r de trwy sefydlu trefedigaeth yn ne Penfro a drawsnewidiodd iaith a diwylliant y rhan honno o Gymru (gweler Ffleminiaid de Penfro).

## Gweler hefyd
*Fflandrys
*Fflemeg
*Ffleminiaid de Penfro


Categori:Fflandrys
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Belg
Categori:Pobloedd Germanaidd
89

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
84 85 86 87 88 - **89** - 90 91 92 93 94

----

## Digwyddiadau 
*Legio XIII *Gemina* yn cael ei throsglwyddo i Dacia i gynorthwyo yn y rhyfel yn erbyn Decebalus
*Sefydlu Aquincum (Budapest heddiw)
*Mehefin — Brwydr Ikh Bayan yn Tsieina; byddin Brenhinllin Han dan Dou Xian (bu farw 92), mewn cynghrair a'r Xiongnu deheuol, yn gorchfygu y Xiongnu gogleddol
*Ysgrifennu Efengyl Mathew (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:89
Decebalus

Roedd **Decebalus**, enw gwreiddiol **Diurpaneus** (bu farw 106), yn frenin Dacia o 87 hyd ei farwolaeth.

Wedi marwolaeth y brenin Burebista, ymrannodd Dacia yn nifer o wladwriaethau bychain. Llwyddodd Diurpaneus i'w hail-uno ac ail-drefnu'r fyddin, ac yn 85 ymosododd y Daciaid ar dalaith Rufeinig Moesia, i'r de o Afon Donaw. Yn 87, gyrrodd yr ymerawdwr Domitian fyddin dan Cornelius Fuscus, pennaeth Gard y Praetoriwm, i gosbi'r Daciaid. Gorchfygodd Diurpaneus hwy mewn brwydr ger Tapae (Bucova heddiw), a lladdwyd Fuscus. Newidiodd Diurpaneus ei enw i Decebalus, sy'n golygu "cryfder deg".

Yn ôl yr hanesydd Dio Cassius, roedd Decebalus yn gadfridog galluog. Yn 88, gyrrwyd byddin arall dan Tettius Iulianus yn ei erbyn, ond gorchfygwyd yntau, a bu raid i'r Rhufeiniaid brynu heddwch trwy roi swm mawr o arian i'r Daciaid.

Pan ddaeth Trajan yn ymerawdwr yn 98, dechreuodd ymgyrch yn erbyn Decebalus. Gorchfygwyd y Daciaid yn 101, ond cadwyd Decebalus yn frenin dan awdurdod Rhufain. Dair blynedd yn ddiweddarach, gwrthryfelodd, a dinistriodd y milwyr Rhufeinig yn Dacia. Gyrrwyd byddin arall, ac wedi gwarchae hir ar Sarmizegetusa a brwydr, gorchfygwyd Decebalus. Lladdodd ef ei hun yn hytrach na chael ei gymeryd yn garcharor.

Categori:Dacia
Categori:Marwolaethau 106
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
88

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
83 84 85 86 87 - **88** - 89 90 91 92 93 

----

## Digwyddiadau 
* Diwedd y rhyfel cyntaf rhwng y Rhufeiniaid a Decebalus, brenin Dacia
* Quintilian yn ymddeol o ddysgu i ysgrifennu ei lyfr *Institutio Oratoria* (tua'r dyddiad yma)
* Pab Clement I yn olynu Pab Anacletus I fel y pedwerydd pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Valerius Flaccus, bardd epig
* Zhangdi, Ymerawdwr Tsieina

Categori:88
Gilbert, Esgob Llanelwy

**Gilbert, Esgob Llanelwy** (fl. 1140 - 1152) yw'r cyntaf o esgobion Llanelwy i gael ei gofnodi mewn dogfennau cyfoes. Yr unig esgobion a wyddys cyn amser Gilbert yw'r seintiau Cyndeyrn ac Asaph, yn Oes y Seintiau.

Ychydig iawn a wyddys amdano. Fel mae ei enw'n awgrymu, Normaniad oedd Gilbert. Cafodd ei benodi'n esgob Llanelwy tua'r flwyddyn 1141 (y dyddiad mwyaf tebygol) neu 1143.

Dim ond tri chyfeiriad ato sydd wedi goroesi. Daw'r cyfeiriad cyntaf mewn llythyraeth rhwng Bernard, Esgob Tyddewi a'r Pab Ewgeniws III (1145-53) ynglŷn â hawl Esgob Tyddewi i fod yn archesgob Cymru (swydd nad oedd yn bodoli ar y pryd). Dywed y llythyr i Gilbert gael ei urddo'n esgob yn ystod carchariad y brenin Steffan o Loegr (1141). Daw'r ail gyfeiriad mewn cofnod yn archifau Eglwys Gadeiriol Caergaint sy'n honni iddo gael ei benodi yn 1143.

Ni cheir cofnod fod Gilbert wedi tyngu llw o ffydlondeb personol i Archesgob Caergaint, a oedd yn ceisio gosod ei awdurdod ar eglwysi Cymru, ond mae'n bur debygol iddo wneud hynny.

Cafodd Gilbert ei olynu gan Sieffre o Fynwy fel esgob Llanelwy yn 1152, ond nid oes sicrwydd ei fod wedi marw y flwyddyn honno.

## Ffynhonnell
*Michael Richter, *Giraldus Cambrensis[:] The growth of the Welsh Nation* (Aberystwyth, 1976), tt. 36-7.

Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Eglwys Gadeiriol Llanelwy

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn ninas Llanelwy, Sir Ddinbych, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Llanelwy**. Mae'n gadeirlan Esgobaeth Llanelwy a sedd Esgobion Llanelwy.

## Hanes
Mae ei hanes cyn cyfnod y Normaniaid yng Nghymru yn dywyll. Codwyd yr eglwys gadeiriol ar ei safle bresennol tua'r flwyddyn 1100. Yn 1282 cafodd ei llosgi i lawr gan filwyr Edward I o Loegr yn ystod ei gyrch olaf ar Wynedd. Dechreuwyd ar y gwaith o godi adeilad newydd yn fuan wedyn ond ni chwbleuwyd y gwaith tan 1381. Dioddefodd yr adeilad newydd yn ystod rhyfel annibyniaeth Owain Glyn Dŵr pan losgwyd y cangelldy yn 1402; arosodd y rhan honno o'r adeilad heb do hyd tua 1480. Cafodd ei difrodi gan dân unwaith eto gan wŷr Oliver Cromwell pan gafodd y cangelldy ei losgi'n ulw. Yn 1869 adferwyd yr eglwys gadeiriol gan y pensaer George Gilbert Scott, ond effeithiwyd ar yr adeilad gwreiddiol yn sylweddol.
bawd|chwith|250px|Egwlys Gadeiriol Llanelwy o'r awyr
bawd|chwith|250px|Hen engrafiad yn dangos Eglwys Gadeiriol Llanelwy (canol) cyn i waith Gilbert Scott ei newid

Heddiw mae muriau mewnol yr adeilad yn ddigon plaen a diaddurn, diolch yn bennaf i waith Scott. Yn yr eil ddeheuol ceir delw cerfiedig yr esgob Anian, a fu'n esgob Llanelwy yn 1282 pan losgwyd y gadeirlan gan y Saeson. Yn ei ymyl ceir maen cerfiedig hynafol arall, a adnabyddir fel "Maen y Milgi" am ei fod yn dangos milgi yn hela sgawrnog; dywedir ei fod yn dod o feddrod tywysoges o'r enw Efa (aelod o deulu brenhinol Powys efallai).

## Cofeb y Cyfieithwyr ac amgueddfa

Translator's Monument, Llanelwy, St Asaph, Wales 18.jpg|Y Gofeb
John Davies ar golofn Cyfieithwyr y Beibl Llanelwy Translators' Memorial St Asaph, Wales 04.jpg|John Davies
Richard Davies, Cofeb Llanelwy, St Asaph 17.jpg|Richard Davies
Gabriel Goodman on the Translators' Memorial, Llanelwy, St Asaph, Wales 19.jpg|Gabriel Goodman
Thomas Huet, Translator's Monument, Llanelwy, St Asaph, Wales 07.jpg|Thomas Huet
William Morgan, cyfieithydd y Beibl - Translator of Welsh Bible 15.jpg|William Morgan
Edmwnd Edmund Prys ar Gofeb Llanelwy, Sir Ddinbych Bible Translators' Memorial St Asaph 06.jpg|Edmwnd Prys
William Salesbury on the Translator's Memorial; Llanelwy - St Asaph, Cymru 06.jpg|William Salesbury

O flaen y gadeirlan ceir cofeb i gyfieithwyr y Beibl i'r Gymraeg, gan gynnwys William Salesbury, cyfieithydd cyntaf y Testament Newydd cyfan i'r Gymraeg, a'r Esgob William Morgan, a benodwyd yn esgob Llanelwy yn 1601.

Ceir amgueddfa yn y gadeirlan gyda hen Feiblau a darnau o gerflunwaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Llanelwy
Llanelwy
Cadeiriol Llanelwy
Categori:Esgobaeth Llanelwy
Categori:Llanelwy
Angharad ferch Nest

**Angharad ferch Nest** (fl. 12g) oedd gwraig William de Barri a mam Gerallt Gymro.

Roedd Angharad yn ferch i'r Dywysoges Nest (fl.1100-1120), ferch Rhys ap Tewdwr, tywysog Deheubarth, gwraig Gerallt o Windsor, arglwydd Normanaidd Ynys y Barri a cheidwad Castell Penfro. Mae'n debygol i Angharad gael ei geni ym Mhenfro.

Ar ôl priodi, William de Barri, fab Odo de Barri, bu Angharad yn byw gyda'i gŵr yng nghastell Maenorbŷr, Sir Benfro.

Cafodd pedwar mab gan William, sef Robert, Phylip, Gwallter a Gerallt (a aned yn 1146). Ymddengys fod Gerallt yn hoff iawn o'i fam gan ei fod yn cyfeirio ati yn aml, gyda balchder, yn ei weithiau llenyddol.

## Ffynonellau
*Thomas Jones (gol.), *Gerallt Gymro* (Caerdydd, 1938)
*Michael Richter, *Giraldus Cambrensis* (Aberystwyth, 1976)

Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 12fed ganrif
Categori:Merched y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Tywysogesau Deheubarth
Ysgol Gymunedol Swyddffynnon

Ysgol gynradd yn Swyddffynnon oedd **Ysgol Gymunedol Swyddffynnon**, mae tua 5 milltir i'r gogledd o Dregaron a 2 filltir i'r de orllewin o Ystrad Meurig. Disgynodd y nifer o ddisgyblion yn yr ysgol o 29 i 9 rhwng 2002 a 2006. Daeth 1 allan o 3 o'r disgyblion o gartrefi lle roedd Saesneg yn brif iaith yr aelwyd. Er hyn nôd yr ysgol oedd i addysgu'r plant i fod yn gwbl ddwyieithog erbyn iddynt gyrraedd yr ysgol uwchradd. Aeth y plant ymlaen i fynychu Ysgol Uwchradd Tregaron.

Agorwyd yr ysgol yn 1896, yn ôl adroddiad o'r ysgol yn 1905 roedd lle i 124 o ddisgyblion yn yr ysgol, roedd 105 o ddisgyblion yno yn 1904 gyda cyfartaledd o 80 yn mynychu pob dydd.

Cyhoeddwyd lluniau o ddisgyblion yr Ysgol yn 1906, 1923, 1928 a 1952 ym mhapur bro Y Barcud.

Caewyd yr ysgol ym mis Gorffennaf 2006.

## Ffynonellau
Categori:Dadsefydliadau 2006
Categori:Sefydliadau 1896
Swyddffynnon
Y Ddwyryd

Pentref bychan yn Sir Ddinbych, Cymru, yw'r **Ddwyryd** (Saesneg: *Druid*). Saif y pentref gwledig yn ne-orllewin y sir ar groesffordd yr A5 a'r A494, tua 2 filltir i'r gorllewin o Gorwen. Ceir tafarn adnabyddus yno, sef 'Tafarn y Druid' (y *Druid Inn*).

Llurguniad o'r enw Cymraeg gwreiddiol yw'r ffurf Saesneg *Druid*; nid oes unrhyw gysylltiad hanesyddol rhwng y pentref â'r derwyddon. Daw enw'r pentref o'i sefyllfa ger dwy ryd gerllaw, un ar afon Ceirw, sy'n rhedeg i afon Dyfrdwy yn is i lawr y dyffryn, a'r llall ar ffrwd fechan sy'n llifo i'r afon honno.

Mae'r cymunedau bychain cyfagos yn cynnwys Four Crosses a Glan-yr-afon i'r de, Y Maerdy i'r gorllewin a Betws Gwerful Goch i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych