open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maggie O'Farrell

Nofelydd o Ogledd Iwerddon yw '''Maggie O'Farrell'*, RSL (ganwyd 27 Mai 1972). Enillodd ei nofel gyntaf, *After You'd Gone*, Wobr Betty Trask.  Enillodd nofel arall, *The Hand That First Held Mine'', Gwobr Nofel Costa 2010. 

Cafodd O'Farrell ei geni yn Derry, Gogledd Iwerddon. Cafodd ei magu yng Nghymru a'r Alban. Yn wyth oed cafodd ei chadw yn yr ysbyty gydag enseffalitis a chollodd dros flwyddyn o ysgol. Adleisir y digwyddiadau hyn yn *The Distance Between Us* ac fe’u disgrifir yn ei chofiant *I Am, I Am, I Am* a gyhoeddwyd yn 2017. Cafodd ei haddysg yn Ysgol Uwchradd Gogledd Berwick ac Ysgol Gyfun Brynteg, Pen-y-bont, ac yna yn New Hall, Prifysgol Caergrawnt (Coleg Murray Edwards erbyn hyn), lle astudiodd Lenyddiaeth Saesneg . 

Mae O'Farrell yn briod ag awdur arall, William Sutcliff. Bu iddynt gwrdd pan oeddent yn fyfyrwyr yng Nghaergrawnt. Maen nhw'n byw yng Nghaeredin gyda'u tri o blant. 

### Nofelau 
* ''After You've Gone* (2000)
* *My Lover's Lover* (2002)
* *The Distance Between Us* (2004)
* *The Vanishing Act of Esme Lennox* (2006)
* *Instructions for a Heatwave* (2013)
* *This Must Be the Place* (2016)
* *Hamnet* (2020), Tinder Press 
* *The Marriage Portrait'' (2022), Tinder Press 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Categori:Pobl o Ogledd Iwerddon
Llenyddiaeth Paragwái

Priod nodwedd llenyddiaeth genedlaethol Paragwái yw ei dwyieithrwydd: mae rhyw 70% o'r boblogaeth yn medru Sbaeneg a Guaraní, dwy iaith swyddogol y wlad, a thrwch y gweddill yn rhugl mewn un o'r ddwy. O ganlyniad dau draddodiad llenyddol cywerth sydd wedi datblygu ym Mharagwái, sefyllfa unigryw o gymharu â'r nifer fwyaf o wledydd eraill De America ac America Ladin. Mae 5% o'r boblogaeth yn siarad iaith frodorol neu iaith Ewropeaidd arall, ac ysgrifennir rhywfaint yn yr ieithoedd hynny. Ymhlith y llenorion nodedig o Baragwái mae Josefina Pla, Gabriel Casaccia, Elvio Romero, Rubén Bareiro Saguier, ac Augusto Roa Bastos.

Cychwynnodd llên ysgrifenedig ym Mharagwái gyda gwladychwyr o Sbaen yn ystod yr oes drefedigaethol, pan oedd y diriogaeth yn rhan o Raglywiaeth Periw ac yna Rhaglywiaeth Río de la Plata. Datblygodd llenyddiaeth Sbaeneg ymhellach yn sgil annibyniaeth ym 1811, er yr oedd yn araf o gymharu â chenhedloedd eraill De America oherwydd y nifer uchel o siaradwyr Guaraní uniaith. Yn niwedd y 19g canolbwyntiodd llenorion ar brifiant y wlad a datblygiad ei hunaniaeth genedlaethol, ac felly hanes oedd prif bwnc llenyddiaeth ffeithiol a ffuglen ill dau, yn aml trwy fframwaith Rhamantiaeth. Ysgogwyd realaeth yn llenyddiaeth Paragwái gan Ryfel y Chaco (1932–35), mewn gweithiau megis *El guajhú* (1938) gan Gabriel Casaccia a *Cruces de quebracho* (1934) gan Arnaldo Valdovinos.

Ers y 19g, mae nifer o ysgolheigion a beirniaid wedi diystyru llenyddiaeth Paragwái, a'i bywyd celfyddydol yn gyffredinol, gan ailadrodd ystrydebau am ddiffeithwch diwylliannol a methiant "Cynnydd" yn y wlad. Yn hanesyddol, bernir cynnyrch ysgrifenedig Sbaeneg Paragwái yn anffafriol o gymharu â gwledydd eraill y Côn Deheuol—yr Ariannin, Tsile, ac Wrwgwái. Rhoddir y bai am anaeddfedrwydd ar hanes gwaedlyd a gormesol y wlad, yn enwedig dinistr Rhyfel y Gynghrair Driphlyg (1864–70) a sawl unbennaeth filwrol. Ceir hefyd elfen o ethnoganoledd Sbaen-Americanaidd a goruchafiaeth fodernaidd wrth ladd ar gymdeithas a diwylliant y Paragwaiaid, cenedl festiso sy'n hynod o wledig, ac yn llai economaidd ddatblygedig na'i chymdogion. Er gwaethaf yr hen ystrydebau, a'r rhwystrau hanesyddol sydd yn sicr wedi amharu ar dwf y celfyddydau, mae llenyddiaeth Paragwái mewn gwirionedd yn gorff amryfath a chyfoethog, ac mae hanes cythryblus y wlad wedi ysbrydoli gweithiau gwychaf ei llenorion.

## Cyfeiriadau 

Categori:Y celfyddydau ym Mharagwái
Paragwai
Paragwai
Paragwai
Eleanor Daniels

Actores lwyfan a ffilm o Gymru oedd **Eleanor Daniels** (28 Rhagfyr 1886 – 18 Mawrth 1994).

## Bywyd cynnar 
Ganed Eleanor Jane Daniels yn Llanarthne a'i magu yn Llanelli, yn ferch i David Daniels a Margaret Daniels (nae Jones) . Masnachwr gwair a thafarnwr oedd ei thad, roedd yn cadw Tafarn Y *Fountain Inn* yn Llanelli. Cafodd lwyddiant cyhoeddus cyntaf yn 13 oed, pan enillodd wobr mewn eisteddfod leol. Erbyn 1907 roedd wedi enill tair cadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a roedd yn astudiodd actio gyda chwmni Herbert Beerbohm Tree..  Symudodd i'r Unol Daleithiau yn fuan wedyn, ac ymddangosodd ar lwyfan ac mewn ffilmiau mud, gydag adolygiadau da am ei gwaith. Fe wnaeth Dorothy Parker sylw fod "Eleanor Daniels yn gweithio'n frwd ac ei bod yn ddoniol."

Roedd rhannau llwyfan Eleanor yn cynnwys rhannau yn *Change* (Llundain 1912, 1913, Efrog Newydd 1914), *The Joneses* (Llundain 1913), *Kitty MacKay* (1914)*,* *Loyalty, Heart of the Heather, Zach*, *Kitty Darlin*' (1917), *Lassies*, *La La Lucille* (1919, 1920), *Ashes* (1924), *The Beaten Track* (1926), *Juno and the Paycock* (1926), a *Rain*.. Bu'n hyfforddwraig llais

## Bywyd personol 
Bu farw Eleanor Daniels yn 1994, yn 107 mlwydd oed, yn Darien, Connecticut. Dadorchuddiwyd plac glas yn anrhydeddu Eleanor Daniels yn Llanelli yn 2011.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Genedigaethau 1886
Gwladys Yvonne McKeon

Biolegydd morol o Awstralia oedd **Gwladys Yvonne McKeon** (23 Awst 1897 – 15 Awst 1979). Er mai gwyddonydd oedd hi, gwnaeth sawl cyfraniadau fel ymchwilydd annibynnol, gan orffen gyda'i llawlyfr poblogaidd, *Life on the Australian Seashore* (1966), sydd bellach ar gael yma ar Google Books.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Gwladys Yvonne James yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin, yn ferch i ysgolfeistr o Queensland. Hi oedd yr ieuengaf o saith o blant, a aned pan ymwelodd y teulu'n â Chymru. Bu Gwladys yn byw yng Nghymru nes i'r teulu ddychwelyd i Awstralia yn 1899. Addysgwyd hi yn Ysgol Talaith Albert ym Maryborough, Ysgol Ramadeg y Merched Maryborough, a Phrifysgol Queensland (University of Queensland), lle enillodd raddau baglor (1918) a meistr (1920) mewn bioleg, gan ganolbwyntio ar barasitoleg.

## Gyrfa 
Roedd ei swydd gyntaf ar ôl y brifysgol yng Ngorsaf Bioleg Tick yn Gorllewin Burleigh, Queensland, lle casglodd ddata ar gylchred bywyd trogod a'u perthynas i dda byw. O fewn ychydig fisoedd cafodd ei chyflogi fel microsgopydd ar Ymgyrch *Hookworm* Awstralia. Yn y 1930au, cynlluniodd arddangosfeydd addysgol ar ran Bwrdd Gwenith y Wladwriaeth, yn Toowoomba, lle'r oedd ei gŵr yn rheolwr swyddfa.  Roedd y llyfr yn cynnwys darluniau inc a dyfrlliw (*watercolour*) a wnaed gan McKeon ei hun, llyfr a oedd yn seiliedig ar flynyddoedd o gasglu anifeiliaid di-asgwrn-cefn a phlanhigion o'i chartref yn Point Vernon ym Mae Hervey.

## Bywyd personol 
Priododd Gwladys Yvonne James â Cecil McKeon, ffermwr, yn 1923, yn Maryborough. Roedd ganddynt pump o blant. Bu farw Gwladys Yvonne McKeon yn 1979, yn union cyn ei phen-blwydd yn 82 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Biolegwyr benywaidd o Awstralia
Categori:Biolegwyr yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Pobl o Lanelli
Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr)

Roedd **Lewis Lewis** (21 Mawrth 1793 &ndash; 6 Medi 1847), neu **Lewsyn yr Heliwr**, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831.

Bedyddiwyd Lewis Lewis ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn, Brycheiniog. Roedd ei dad Jenkin yn gigydd ac roedd Lewis Lewis yn gludiwr glo ('Haulier' neu 'Halier') o Lwydcoed i odynau calch Penderyn. 

Iaith ar lafar Lewis Lewis oedd Cymraeg ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg. Dysgodd garcharorion ar y llong 'John' sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1793
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1847
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Alan Roy King

Ieithydd a chyfieithydd oedd **Alan Roy King** (24 Hydref 1954 &ndash; 19 Chwefror 2019 ). Cafodd ei dderbyn yn Euskalaria neu’n ysgolhaig Basgeg gan Euskaltzaindia (Academi’r Iaith Fasgeg) ar 11 Ionawr 2003.

Cafodd ei eni yn Lytham St Annes, Lloegr, i deulu Iddewig. Ymfudodd y teulu wedyn i Galiffornia. Yn ddyn ifanc, symudodd Alan yn ôl i Ewrop, yn gyntaf i Lundain cyn ymsefydlu yng Ngwlad y Basg.  Yr oedd yn gefnogwr o ieithoedd lleiafrifol, a bu'n astudio ac yn gweithio ar nifer ohonynt o oedran ifanc, gan ddechrau gyda'r Iddeweg a siaradai ei rieni ymysg ei gilydd. Meistrolodd nifer o ieithoedd, yn eu plith: Basgeg, Cymraeg, Nahuatl, etc.  Bu farw yn Zarautz, Gipuzkoa.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Marwolaethau 2019
Bettany Hughes

Hanesydd, awdur a cyflwynydd teledu yw **Bettany Mary Hughes** OBE (ganwyd Mai 1967)  Maw hi'nn arbenigo mewn hanes clasurol . Mae hi'n weithgar mewn ymdrechion i annog addysgu'r clasuron yn ysgolion gwladwriaeth y DU. Penodwyd Hughes yn OBE yn 2019.

Cafodd Hughes ei magu yng ngorllewin Llundain. Mae hi'n ferch i'r actorion Peter ac Erica Hughes, ac yn chwaer i'r cricedwr a'r newyddiadurwr Simon Hughes .  Cafodd ei addysg yn Notting Hill ac Ysgol Uwchradd Ealing yn Ealing, ac yng Ngholeg St Hilda, Rhydychen. 

Mae'n gymrawd ymchwil gwadd yng Ngholeg y Brenin Llundain, a fu gynt yn diwtor i Sefydliad Addysg Barhaus Prifysgol Caergrawnt,   Mae hi'n gymrawd er anrhydedd ym Mhrifysgol Caerdydd .

Hughes wedi ysgrifennu pum llyfr:

* *Helen o Troy : Helen of Troy: Goddess, Princess, Whore* (2005) 
* *The Hemlock Cup: Socrates, Athens and the Search for the Good Life* (2010) 
* *Istanbul: A Tale of Three Cities* (2017) 
* *Venus and Aphrodite* (2019) 
* *The Seven Wonders of the Ancient World* (2024) 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Santes Hilda, Rhydychen
Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Ysgolheigion y clasuron o Loegr
Categori:Erthyglau gyda microfformats hAudio
Swyn Naw Perlysieuyn

Swyn Hen Saesneg a gofnodwyd yn y ddegfed ganrif OC ydy'r **Swyn** **Naw Perlysieuyn**, hefyd a elwir yn ***Nigon Wyrta Galdor***, a **Lleyg y Naw Perlysieuyn Iachaol** (ymhlith enwau eraill). Mae'n rhan o'r casgliad meddygol Eingl-Sacsonaidd a elwir yn *Lācnunga*, sydd wedi goroesi yn llawysgrif Harley MS 585 yn y Llyfrgell Brydeinig. Mae'r swyn yn cynnwys paratoi naw planhigyn.

Mae'r gerdd yn cynnwys un o ddau gyfeiriad clir yn yr Hen Saesneg at y duw *Woden*, a'r llall ydy *Maxims I* o *Lyfr Exeter*. Mae cyfieithiad Robert K. Gordon o'r adran dan sylw fel a ganlyn:

''"Ymlusgai'r sarff, a chnoi dyn. Deuai Woden â naw brigyn da, a bwrw'r sarff a hedfanai yn naw rhan. Yno oedd afallen a iachâi'r gwenwyn, na fyddai hi byth yn dod i mewn i'w thŷ."''

Sonnir am naw a thri yn aml trwy gydol y swyn, ac maent yn rhifau arwyddocaol ym Mhaganiaeth Germanaidd a llên gwerin Germanaidd.

Mae ysgolheigion wedi cynnig bod y darn hwn yn disgrifio Woden yn dod i gynorthwyo'r perlysiau trwy ei ddefnydd o naw brigyn, gyda phob brigyn wedi'i arysgrifio â llythyren gyntaf rwnig planhigyn.

Yn ôl Gordon, mae'r gerdd "yn amlwg yn hen beth paganaidd sydd wedi bod yn destun sensoriaeth Gristnogol." Mae Malcolm Laurence Cameron yn dweud bod llafarganu'r gerdd yn uchel yn arwain at "effaith swynganol ryfeddol." 

## Gweler hefyd
*Galdr
**Hávamál*
*Mímir
*Swyn-ganeuon Merseburg

## Cyfeiriadau
*Cameron, Malcolm Laurence (1993). *Anglo-Saxon Medicine*. Cambridge University Press. 
*Gordon, R. K. (1962). *Anglo-Saxon Poetry*. Everyman's Library #794. M. Dent & Sons, LTD.
*Macleod, Mindy; Mees, Bernard (2006). *Runic Amulets and Magic Objects*. Boydell Press. 
*Mayr-Harting, Henry (1991). *The Coming of Christianity to Anglo-Saxon England*. Penn State Press 

## Dolenni allanol
* Foys, Martin *et al.* *Old English Poetry in Facsimile Project* (Center for the History of Print and Digital Culture, University of Wisconsin-Madison, 2019-); digital facsimile edition and Modern English translation. Adalwyd Chwefror 2023.
* Hopkins, Joseph S. 2020. "*Nigon Wyrta Galdor*: Popularly Known as the *Nine Herbs Charm*". *Mimisbrunnr.info*. Full text in normalised Old English with translations. Adalwyd Chwefror 2023.
* Hostetter, Aaron K. 2023. "The Metrical Charms". *Old English Poetry Project*. Rutgers University-Camden. Adalwyd Chwefror 2023.
* Jolly, Karen Louise. 1996. "Lay of the Nine Herbs and Lay of the Nine Twigs of Woden". *Popular Religion in Late Saxon England: Elf Charms in Context* (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1996), pp. 125-127.
* Thomas, Val. 2022. "The Nine Herbs Charm: Plants Poisons and Poetry". *Herbal History Research Network*. Adalwyd Chwefror 2023.

 

Categori:Swynion mydryddol Eingl-Sacsonaidd
Categori:Llysieuaeth feddygol
Categori:Meddygaeth Hen Saesneg
Categori:Ffarmacognosi
Swyn Caergaint

de|bawd|400x400px| Y rhinau gwreiddiol, gyda thrawslythreniad Lladin
Mae **swyn Caergaint** yn swyn rwnig Hen Norseg a ddarganfuwyd wedi'i fewnosod i ymyl llawysgrif Eingl-Sacsonaidd o'r flwyddyn 1073.

## Arysgrif 
Mae'r rhinau yn glir, ac mae trawslythreniad y rhinau yn syml (bylchau rhwng geiriau nad ydynt yn bresennol yn y gwreiddiol):

{{fs interlinear |indent=2 |class1=bold
|kuril sarþuara far þu nu funtin is tu þur uigi þik ¶ þorsa trutin iuril sarþuara uiþr {aþra uari}
|Gyrils sārþvara far þū nū! Fundinn eʀ þū! Þōrr vīgi þik, {} þursa drōttinn, Gyrils sārþvara. Viðr aðravari.
|Clwyf-dap Gyrill, dos yn awr! Fe'th ganfyddid! Bid i Thor dy sancteiddio, arglwydd yr ellyllon. Clwyf-dap Gyrill. Yn erbyn crawn yn y gwythi (gwenwyn gwaed).
}}
 
Yn yr un modd, cyfieithir y swyn gan Macleod a Mees (2006) fel:

: Gyril, glwyf-achoswr, dos yn awr! Fe'th ganfyddid. Bid i Thor eich bendithio, arglwydd yr ogres! Gyril, glwyf-achoswr. Yn erbyn crawn y gwythi!

## Dehongliad 
Bwriedir defnyddio'r swyn yn erbyn anhwylder penodol, a ddisgrifir yn "grawn y gwythi." Mae MacLeod a Mees yn nodi, er nad yw Thor yn cael ei barchu mewn ffynonellau sydd wedi goroesi am ei alluoedd meddygol, fe'i tystiwyd yn dda fel un sy'n cynnal gelyniaeth tuag at gewri ac fel amddiffynnydd dynolryw. Mae MacLeod a Mees yn cymharu'r swyn â swynogl Kvinneby o'r 11eg ganrif (lle gelwir hefyd ar Thor i ddarparu amddiffyniad), strwythur fformiwla swynogl Sigtuna I, a'r arysgrif ar asgwrn asen a ddarganfuwyd yn ddiweddar hefyd o Sigtuna, Sweden.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
* Gustavson, Helmer. (2010) Sårfeberbenet från Sigtuna. *Situne Dei*, 61–76. Rhannau perthnasol wedi'u cyfieithu o Swedeg gan Mindy MacLeod.
* Macleod, Mindy. Mees, Bernard (2006). *Hwynogod Runic a Gwrthrychau Hud* . Gwasg Boydell

## Dolenni allanol 
* Cotton MS Caligula A XV

Categori:Yr ocwlt
Dewi Lake

Mae'r bachwr **Dewi Lake** (ganwyd 16 Mai 1999) yn chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig sy'n chwarae i dîm cenedlaethol Cymru ac i dîm y Gweilch ym Mhencampwriaeth Rygbi Unedig. Gwnaeth Lake ei ymddangosiad rhyngwladol cyntaf yn erbyn Iwerddon ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad 2022. 

Ganwyd Lake tua 45 munud o Stadiwm y Mileniwm, Cwmogwr pentref yng nghymuned Cwm Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Aeth i Ysgol Gyfun Llangynwyd, ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg gan gynrychioli Cymru tra yn yr ysgol. Yno hefyd yr aeth ei gyd-aelod o dîm Cymru a chanolwr y Gamp Lawn, Owen Watkin. Ond tra yn yr ysgol gynradd y dechreuodd ei gariad at chwaraeon ffynnu – nid mewn rygbi i ddechrau, ond mewn gymnasteg.

### Ceisiau rhyngwladol 
## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1999
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Cynilion a Buddsoddiadau Cenedlaethol

Banc cynilo yn y Deyrnas Unedig yw **Cynilion a Buddsoddiadau Cenedlaethol** (Saesneg: *National Savings and Investments*, NS&I), a elwid gynt yn **Fanc Cynilo Swyddfa’r Post** a **Chynilion Cenedlaethol**.  Mae'n adran anweinidogol y Llywodraeth ac yn asiantaeth weithredol i Drysorlys Ei Fawrhydi. Mae'r banc yn denu cynilwyr trwy gynnig cynhyrchion cynilo – nifer ohonynt yn ddi-dreth – a gwarant 100% gan y Trysorlys ar bob blaendal. Er 2017, mae tua 9% o ddyled y llywodraeth yn cael ei thalu gan arian a godir drwy'r banc, y mae tua hanner y swm hwnnw yn dod o Fondiau Premiwm.

## Hanes
Sefydlwyd '''Banc Cynilo Swyddfa'r Post''' fel adran o'r Swyddfa Bost Gyffredinol ym 1861. Nod y banc oedd galluogi gweithwyr i ddarparu drostynt eu hunain rhag adfyd ac afiechyd, a chyflenwi cyllid i'r llywodraeth. Talwyd cyfradd llog sefydlog i gynilwyr gan y banc, a ddefnyddiodd eu blaendaliadau i brynu gwarantau'r llywodraeth. Cynigiwyd y gwasanaeth trwy ganghennau o Swyddfa'r Post. Cyflwynwyd stampiau cynilo yn 1880 i ddarparu modd hawdd i roi arian i'r neilltu.

Erbyn dechrau'r 20g roedd Banc Cynilo Swyddfa’r Post wedi tyfu i fod y system fancio fwyaf yn y wlad, gyda 14,000 o ganghennau, 8.5 miliwn o gyfrifon gydag adneuon gwerth cyfanswm o £140 miliwn. Cyhoeddwyd tystysgrifau cynilo yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd i helpu i ariannu'r rhyfel. Ar 1 Mehefin 1957, agorwyd y cynllun Bondiau Premiwm.

Yn 1969, wedi i'r Swyddfa Bost Gyffredinol gael ei diddymu, trosglwyddwyd y banc i'r Trysorlys. Rhoddwyd hunaniaeth gyfreithiol annibynnol iddo ac fe'i hailenwyd yn **Fanc Cynilion Cenedlaethol**. Fodd bynnag, parhaodd canghennau Swyddfa'r Post i weithredu fel asiantiaid i'r banc

Yn 2002 newidiwyd yr enw unwaith eto i **Cynilion a Buddsoddiadau Cenedlaethol**.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adrannau anweinidogol Llywodraeth y Deyrnas Unedig 
Categori:Asiantaethau gweithredol Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Banciau'r Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1861
Categori:Trysorlys EF
Asiantaeth weithredol

Mae **asiantaeth weithredol** yn rhan o adran o Lywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am rai o swyddogaethau gweithredol yr adran ond sy’n ar wahân i’r adran o ran ei rheolaeth a chyllideb.  Mae gan Lywodraeth Cymru, Llywodraeth yr Alban a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon asiantaethau o'r fath hefyd.

Mae asiantaethau gweithredol yn wahanol i adrannau anweinidogol y Llywodraeth a chyrff cyhoeddus anadrannol (neu "cwangos"), sydd wedi'u gwahanu'n gyfreithiol a chyfansoddiadol oddi wrth reolaeth weinidogol.

Mae asiantaethau gweithredol niferus y DU yn cynnwys y cyrff canlynol:

* Asiantaeth Ofod y Deyrnas Unedig
* Asiantaeth y Môr a Gwylwyr y Glannau
* Cofrestrfa Tir Ei Fawrhydi
* Cynilion a Buddsoddiadau Cenedlaethol
* Gwasanaeth Carchardai a Phrawf Ei Fawrhydydi
* Gwasanaeth Llysoedd a Thribiwnlysoedd Ei Fawrhydi
* Swyddfa Ystadegau Gwladol
* Swyddfa'r Gwarcheidwad Cyhoeddus
* Yr Archifau Cenedlaethol
* Y Swyddfa Dywydd


Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau llywodraethol
Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Prydain

**Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Prydain** (**NYO**) yw cerddorfa ieuenctid genedlaethol y Deyrnas Unedig. Sefydlwyd y gerddorfa yn 1948 gan y Fonesig Ruth Railton fel symbol o obaith i bobl ifanc y DU ar ôl Yr Ail Ryfel Byd. 

## Y Gerddorfa 
Y gerddorfa yw prif weithgaredd y mudiad. Mae'r gerddorfa ar gyfer plant rhwng 13 ac 18 oed, sydd yn chwarae ar safon gradd 8 neu uwch. Mae'n rhaid gwneud clyweliad. Yn 2025, roedd 158 cerddor yn y gerddorfa. 

### Cyrsiau 
Mae’r gerddorfa’n cwrdd tair gwaith y flwyddyn am gyrsiau preswyl pythefnos o hyd: Yn y flwyddyn newydd, y Pasg a’r haf. Yn ogystal â’r brif weithgaredd gerddorfaol mae ganddynt amser i gymryd rhan mewn amrywiaeth o weithgareddau gan gynnwys cerddoriaeth siambr, gweithdai corfforol, byrfyfyrio a sefydlu cyfeillgarwch.

Mae rhai o'r lleoliadau ar gyfer eu cyngherddau yn cynnwys: Barbican Hall, Llundain, Symphony Hall, Birmingham, Bridgewater Hall, Manceinion, The Sage Gateshead, Philharmonic Hall, Lerpwl a Royal Festival Hall, Llundain. Yn flynyddol, maent yn chwarae mewn Cyngerdd Proms yn Neuadd Frenhinol Albert i ddathlu talent ifanc Prydeinig. 

## NYO Inspire 
Mae NYO Inspire yn rhaglen ar gyfer arddegwyr sydd yn wynebu rhwystrau. Felly mae'n agored i blant sy'n mynychu ysgolion y wladwriaeth, neu'n derbyn eu haddysg gartref. Mae plant o dras lleiafrifoedd ethnig hefyd yn gallu cymryd rhan. Mae angen i bawb allu chwarae ar safon gradd 6 o leiaf. Does dim clyweliadau ar gyfer y rhaglen. Yn 2025, roedd 48% o'r plant yn y beif gerddorfa wedi mynychu NYO Inspire yn y gorffennol. 

## Cyn-fyfyrwyr nodedig 
alt=Rattle_BPH-Rittershaus2-_Wikipedia|bawd|249x249px|Syr Simon Rattle (1971)

## Gweler hefyd 
* Cerddorfa Plant Genedlaethol Prydain Fawr
* Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan NYO
Categori:Sefydliadau 1948
Categori:Cerddorfeydd
Trysorlys Ei Fawrhydi

Adran weinidogol o Lywodraeth y Deyrnas Unedig yw **Trysorlys Ei Fawrhydi** (**Trysorlys EF**). Mae'n gyfrifol am ddatblygu a gweithredu polisi cyllid cyhoeddus a pholisi economaidd y llywodraeth. Canghellor y Trysorlys yw pennaeth y Trysorlys.

Mae'r Trysorlys yn gyfrifol am:

* gwariant cyhoeddus: gan gynnwys gwariant adrannau'r llywodraeth, tâl sector cyhoeddus, tâl pensiynau sector cyhoeddus, Gwariant a Reolir yn Flynyddol (AME), a buddsoddi cyfalaf

* polisi gwasanaethau ariannol: gan gynnwys rheoleiddio banciau a gwasanaethau ariannol, sefydlogrwydd ariannol, a sicrhau bod marchnadoedd ariannol Dinas Llundain yn gystadleuol

* trosolwg strategol o'r system dreth: gan gynnwys trethi uniongyrchol, trethi anuniongyrchol, trethi busnes, treth eiddo, treth bersonol, a threth gorfforaeth

* darparu prosiectau seilwaith y sector cyhoeddus a hwyluso buddsoddiad gan y sector preifat yn seilwaith y Deyrnas Unedig

* sicrhau bod economi'r Deyrnas Unedig yn tyfu’n gynaliadwy

## Hanes
Mae'r Trysorlys yn dyddio o adeg y Goncwest Normanaidd. Yn wreiddiol, y man lle cadwodd y brenin ei drysorau oedd y Trysorlys.  Mae’n debyg mai’r Trysorydd cyntaf oedd rhyw Harri oedd yn berchen ar dir yng nghyffiniau Caerwynt, safle trysor brenhinol yr Eingl-Sacsoniaid a’r Normaniaid. Cyfeirir at Harri yn Llyfr Dydd y Farn a chredir iddo wasanaethu Gwilym Goncwerwr.

Yn y cyfnod Tuduraidd, daeth yr Arglwydd Drysorydd yn un o gynrychiolwyr pwysicaf y wladwriaeth, gan gystadlu â'r Arglwydd Ganghellor am flaenoriaeth. Wedi cyfnod o gamreolaeth ariannol o dan y Stiwartiaid ac yn fuan ar ôl yr Adferiad yn 1660 daeth y Trysorlys i gael ei reoli yn amlach gan gomisiwn o sawl dyn yn lle un swyddog. Er 1714 dim ond comisiynau sydd wedi ei weithredu. Galwyd y comisiynwyr yn Arglwyddi'r Trysorlys ac fe'u gwahaniaethwyd ar sail hynafedd fel Arglwydd Cyntaf y Trysorlys, Ail Arglwydd y Trysorlys, ac ati.

Yn y pen draw, daeth Prif Arglwydd y Trysorlys i gael ei ystyried yn bennaeth y llywodraeth a dyna oedd y teitl ym meddiant Robert Walpole, sydd bellach yn cael ei ystyried yn Brif Weinidog cyntaf. Er 1827, mae swydd Ail Arglwydd y Drysorfa wedi ei dal gan Ganghellor y Trysorlys ac ers dechrau'r 20fed ganrif mae'r Prif Weinidog wedi bod yn Brif Arglwydd y Trysorlys bob amser.

## Cyfeiriadau

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Categori:Gweinyddiaethau ariannol
Categori:Sefydliadau'r 11eg ganrif
Adrannau anweinidogol y Llywodraeth

Mae **adran anweinidogol y Llywodraeth** (Saesneg: *Non-ministerial government department*) yn fath o adran o Lywodraeth y Deyrnas Unedig sy’n gyfrifol am faterion nad oes angen goruchwyliaeth wleidyddol uniongyrchol arnynt. Fel arfer cânt eu harwain gan uwch weision sifil. Mae gan rai swyddogaeth reoleiddio neu arolygu, ac felly mae angen eu hamddiffyn rhag ymyrraeth wleidyddol. Caiff rhai eu harwain gan swydd-ddeiliad parhaol, megis Ysgrifennydd Parhaol neu Ail Ysgrifennydd Parhaol.

Ym mis Chwefror 2025 roedd yr Adrannau Anweinidogol canlynol ar waith:

* Adran Actiwari'r Llywodraeth
* Adran Gyfreithiol y Llywodraeth
* Yr Archifau Cenedlaethol
* Asiantaeth Safonau Bwyd
* Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol
* Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd
* Awdurdod Rheoleiddio Gwasanaethau Dŵr (Ofwat)
* Awdurdod Ystadegau'r Deyrnas Unedig
* Cofrestrfa Tir Ei Fawrhydi
* Comisiwn Coedwigaeth
* Comisiwn Elusennau Cymru a Lloegr
* Cyllid a Thollau Ei Fawrhydi
* Cynilion a Buddsoddiadau Cenedlaethol
* Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig
* Gwasanaeth Erlyn y Goron
* Swyddfa Rheilffyrdd a Ffyrdd
* Swyddfa Rheoleiddio Cymwysterau ac Arholiadau (Ofqual)
* Swyddfa Safonau mewn Addysg (Ofsted)
* Swyddfa Twyll Difrifol
* Swyddfa’r Marchnadoedd Nwy a Thrydan (Ofgem)

## Cyfeiriadau

Categori:Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
John Roberts (cerddor gwerin)

Cerddor Cymreig-Seisnig oedd **John Roberts** (5 Mai 1944 – 3 Chwefror 2025). 

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei gydweithrediadau cerddorol â Tony Barrand. Buont hefyd yn perfformio ac yn recordio pris fel shanties môr Gogledd yr Iwerydd, ac albwm o ganeuon yfed traddodiadol. Roedd y ddeuawd hefyd yn hanner yr act gysylltiedig *Nowell Sing We Clear* - sydd yn ogystal â nifer o albymau - yn perfformio cyfres gyngherddau yuletide flynyddol.

Cafodd Roberts ei eni yn Swydd Gaerwrangon, Lloegr, o dras Cymreig. Symudodd i'r Unol Daleithiau yn yr 1960au i astudio seicoleg lefel raddedig ym Mhrifysgol Cornell, lle y cyfarfu Tony Barrand, ei bartneriaeth gerddoriaeth hir-amser. Fel Roberts a Barrand, buont yn perfformio *a cappella* ac yn cyfeilio i berfformiadau o gerddoriaeth werin draddodiadol Seisnig. 

Roedd Roberts hefyd yn berfformiwr unigol. Bu'n aelod o'r triawd Ye Mariners All (gyda John Rockwell a Larry Young), a pherfformiodd yn rheolaidd gyda Broken String Band o Ddinas Efrog Newydd. Roedd wedi perfformio gyda'i bartner Lisa Preston, a hefyd â'r gantores gwerin Debra Cowen.

Bu farw Roberts yn 80 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth y môr
Categori:Cerddorion gwerin o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Cornell
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Swydd Gaerwrangon
Conservatoire national des arts et métiers

Prifysgol elitaidd ym Mharis, Ffrainc, ydy **Conservatoire national des arts et métiers**, sy'n un o'r prifysgolion mwyaf dethol a mawreddog, a elwir yn *grandes écoles*. Mae'n aelod o *Hésam Université*. Mae'n adnabyddus yn bennaf am hyfforddi peirianwyr. Mae myfyrwyr a chyn-fyfyrwyr yn cael eu galw'n *Cnamiens*.

## Cynfyfyrwyr
* Jean-Baptiste Say (1767–1832), economegydd

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Categori:Prifysgolion Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1794
Hyde Park

Parc yn Ninas Westminster, Llundain Fwyaf, Lloegr, yw **Hyde Park**. Mae'n un o'r wyth Parc Brenhinol. Mae ganddo arwynebedd o 350 erw (140&nbsp;ha). Dyma'r mwyaf o'r parciau a'r mannau gwelltog sy'n ffurfio cadwyn o Balas Kensington yn y gorllewin trwy Erddi Kensington a Hyde Park ei hun, trwy Hyde Park Corner a Green Park, heibio Palas Buckingham i St James's Park yn y dwyrain. Rhennir Hyde Park gan y llynnoedd y Serpentine a'r Long Water.

Crëwyd y parc gan Harri VIII yn 1536 pan gymerodd dir o Abaty Westminster i'w ddefnyddio fel tir hela. Agorodd i’r cyhoedd yn 1637 a daeth yn boblogaidd yn gyflym, yn enwedig ar gyfer gorymdeithiau Calan Mai. Digwyddodd gwelliannau mawr, gan gynnwys adeiladu'r ddau lyn, yn gynnar yn y 18g ar gais y Frenhines Caroline. Daeth y parc hefyd yn lle ar gyfer ymladd gornestau yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1851 cynhaliwyd yr Arddangosfa Fawr yn y parc, gyda'r Palas Grisial, a ddyluniwyd gan Joseph Paxton, yn ganolbwynt iddo.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Welcome to Hyde Park", The Royal Parks

Categori:Parciau Lloegr
Y Palas Grisial

Adeilad o haearn bwrw a gwydr plât a godwyd yn Hyde Park, Llundain, i gartrefu'r Arddangosfa Fawr oedd **y Palas Grisial** (Saesneg: *the Crystal Palace*). Cynhaliwyd yr arddangosfa rhwng 1 Mai a 15 Hydref 1851, a daeth mwy na 14,000 o arddangoswyr o bob cwr o'r byd i ddangos enghreifftiau o dechnoleg fodern ynddo. Roedd yr adeilad,  wedi'i ddylunio gan Joseph Paxton, yn 1,851 troedfedd (564&nbsp;m) o hyd, gydag uchder mewnol o 128 troedfedd (39&nbsp;m) a chyda maint o 990,000 troedfed sgwâr (92,000&nbsp;m2). Roedd gan y Palas Grisial yr arwynebedd mwyaf o wydr a welwyd erioed mewn adeilad. Roedd ymwelwyr yn rhyfeddu at ei waliau a nenfydau  tryloyw a oedd yn dileu'r angen am oleuadau mewnol. Ar ôl i'r arddangosfa ddod i ben cafodd y Palas ei symud i Sydenham Hill yn ne Llundain. Yno y safai o Fehefin 1854 hyd ei ddinistrio gan dân yn Nhachwedd 1936. Ailenwyd yr ardal breswyl gyfagos yn "Crystal Palace" ar ôl yr adeilad.

200px|chwith|Tân 1936
Ar ôl i'r Crystal Palace gael ei symud i Penge Place yn Ne Llundain, aeth i ben yn raddol. Ar 30 Tachwedd 1936, bu ffrwydrad y tu mewn i'r adeilad a galwyd y gwasanaeth tân. Roedd John Logie Baird wedi bod yn defnyddio rhan o’r adeilad ar gyfer arbrofion, ac roedd yn credu mai sabotage achosodd y tân.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1851
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith coll ym Mwrdeistref Llundain Bromley
Categori:Dadsefydliadau 1936
Categori:Tanau yn Lloegr
Parciau Brenhinol

Mae'r **Parciau Brenhinol** yn dir yn Llundain a ddefnyddiwyd yn wreiddiol gan brenhin Lloegr a'i deulu ar gyfer hamdden, hela yn bennaf. Mae’r parciau’n aros yn eiddo i’r Goron, gyda’r Ysgrifennydd Gwladol dros yr Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon yn gyfrifol amdanynt.  Maen nhw'n cael eu rheoli gan The Royal Parks, elusen sy'n rheoli hefyd ardaloedd eraill o barcdir yn Llundain. Crëwyd yr elusen fel cwmni cyfyngedig trwy warant ym Mawrth 2017 ac fe’i lansiwyd yn swyddogol yng Ngorffennaf 2017.

Yn wreiddiol roedd y brenin a'i deulu'n defnyddio'r parciau fel tiroedd hela. Yn y 16g amgaeodd Harri VIII diroedd i'r gogledd o Balas Whitehall ar gyfer yr hyn sydd bellach yn St James's Park a'r Green Park. Cymerodd hefyd o Abaty Westminster y tir a ddaeth yn Hyde Park a Gerddi Kensington. Gan ddechrau gyda Hyde Park, a agorwyd i'r cyhoedd gan Charles II ym 1673, dros y blynyddoedd mae'r cyhoedd wedi cael mynediad rhydd i'r mannau hyn.

Mae'r wyth parc brenhinol fel a ganlyn (yn ôl y bwrdeistrefi yn Llundain y maent yn sefyll ynddynt).

* Bwrdeistref Frenhinol Greenwich
** Greenwich Park, 74 hectar (180 erw)

* Bwrdeistref Llundain Richmond Upon Thames
** Bushy Park, 445 hectar (1,100 erw)
** Richmond Park, 955 hectar (2,360 erw)

* Dinas Westminster 
** The Green Park, 16 hectar (40 erw)
** Hyde Park, 140 hectar (350 erw)
** St James's Park, 23 hectar (57 erw)

* Dinas Westminster a Bwrdeistref Frenhinol Kensington a Chelsea
** Gerddi Kensington, 107 hectar (260 erw)

* Dinas Westminster a Bwrdeistref Llundain Camden
** The Regent's Park a Bryn y Briallu, 166 hectar (410 erw)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Parciau Lloegr
Y Tŷ Gwledda

Adeilad a leolir yn Whitehall yn Ninas Westminster, Llundain, yw'r **Tŷ Gwledda** (Saesneg: *The Banqueting House*). Dyma'r unig ran bwysig o Balas Whitehall a oroesodd y tân trychinebus yno yn 1698. Cwblhawyd yr adeilad yn 1622. Y pensaer oedd Inigo Jones. Hwn oedd yr adeilad cyntaf i ddefnyddio yr arddull Paladaidd a fyddai'n trawsnewid pensaernïaeth yn Lloegr drwy gydol y ganrif nesaf.

Cafodd Charles I, brenin Lloegr a'r Alban, eu dienyddio’n gyhoeddus o flaen y Tŷ Gwledda. Ar 30 Ionawr 1649 dringodd trwy ffenestr y tŷ i'r sgaffald a godwyd o'i flaen, lle torrwyd ei ben. 

Thomas Forster - Banqueting House, Whitehall - Google Art Project.jpg|Darlun pin ac inc o'r Tŷ Gwledda gan Thomas Forster (1672–1722)
The execution of King Charles I from NPG.jpg|Dienyddio Charles I o flaen y Tŷ Gwledda yn 1649
Banqueting House Interior.jpg|Tu mewn i'r adeilad
File:Banqueting House 802.jpg|Y nenfwd, gydag *Apotheosis Iago&nbsp;I* gan Peter Paul Rubens yn y panel canolog

## Dolenni allanol
* "Banqueting House, Whitehall SW1", Historic England
* "The Banqueting House", British History Online

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Categori:Palasau Lloegr
Categori:Pensaernïaeth Paladaidd
Categori:Sefydliadau 1622
Mikey Madison

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Mikey Madison** (ganwyd 25 Mawrth 1999 fel **Mikaela Madison Rosberg**). 

Enillodd Madison gydnabyddiaeth eang am chwarae rhan gweithiwr rhyw yn y ffilm *Anora* (2024), a enillodd iddi BAFTA a Gwobr Academi am yr Actores Orau.

Cafodd Madison ei geni yn Los Angeles i deulu Iddewig. Cafodd ei magu yn Nyffryn San Fernando. Mae ei dau riant yn seicolegwyr ac mae ganddi ddau frawd, un ohonynt yn efaill, a dwy chwaer.  

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilmiau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Meinir Mathias

Mae **Meinir Mathias** (ganwyd 1981) yn arlunwraig o Geredigion, Cymru.

Bu'n ddarlithydd yng Ngholeg Celf Caerfyrddin ac erbyn hyn mae'n artist llawn amser ac yn gweithio'n bennaf gyda phaent olew ac argraffu intaglio. 

Mae ei gwaith yn ymwneud a digwyddiadau hanesyddol a delweddau gwerin, yn benodol terfysgoedd Merched Beca fel gwelir yn eu harddangosfa "Rebel" (2020).  Mae llwyddiant "Rebel" a'i harddangosfa "Ar hyd y nos" (2024) wedi sicrhau ei statws fel un o arlunwyr pwysicaf Cymru.

Ers ei harddangosfa unigol gyntaf "Rebel" yn 2020, mae ei gwaith wedi’i arddangos mewn llawer o orielau amlwg gan gynnwys arddangosfa Cymru Gyfoes yn y Waterfront Gallery, Oriel Ffin y Parc, Oriel Myrddin, Galeri Canfas Aberteifi, RCA Conwy, Oriel Mimosa, Llandeilo ac Oriel Plas Glyn y Weddw.

Yn 2021 bu Meinir yn rhan o ail gyfres rhaglen S4C *Cymru ar Cynfas*, lle creodd bortread o'r naturiaethwr, Iolo Williams.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlunwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pobl o Geredigion
Mongŵs

Mamal cigysol bach daearol sy'n perthyn i'r teulu **Herpestidae** yw **mongŵs**. Mae gan y teulu hwn ddau is-deulu, yr Herpestinae a'r Mungotinae. Mae'r Herpestinae yn cynnwys 23 o rywogaethau byw sy'n frodorol i dde Ewrop, Affrica ac Asia, tra bod y Mungotinae yn cynnwys 11 rhywogaeth sy'n frodorol i Affrica.

Mae gan mongŵs wynebau a chyrff hir, clustiau bach, crwn, coesau byr, a chynffonau hir, main. Mae'r rhan fwyaf yn brindled neu grizzly; mae gan rai gotiau wedi'u marcio'n gryf sy'n debyg iawn i fwselidau. Defnyddir eu crafangau nad ydynt yn tynnu'n ôl yn bennaf ar gyfer cloddio. Mae gan mongŵs, yn debyg iawn i geifr, ddisgyblion cul, ofwlaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Teuluoedd o famaliaid
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Mamaliaid Asia
Proto-Gelteg

Proto-iaith yw'r **Broto-Gelteg**, neu **Gelteg Gyffredin**, sef hynafiad damcaniaethol yr holl ieithoedd Celtaidd hysbys, ac un o ddisgynyddion y Broto-Indo-Ewropeg. Nid yw wedi'i hardystio'n ysgrifenedig, ond mae wedi'i hail-greu'n rhannol trwy'r dull cymharol. Credir yn gyffredinol bod Proto-Gelteg wedi cael ei siarad rhwng 1300 a 800 CC, ac wedi hynny dechreuodd iddi hollti yn ieithoedd gwahanol. Cysylltir y Broto-Gelteg yn aml â diwylliant Urnfield, ac yn arbennig â diwylliant Hallstatt. Mae ieithoedd Celtaidd yn rhannu nodweddion cyffredin ag ieithoedd Italaidd nad ydynt i’w cael mewn canghennau eraill o Indo-Ewropëeg, sy’n awgrymu'r posibilrwydd o undod ieithyddol Eidal-Geltaidd cynharach.

Ar hyn o bryd, mae Proto-Gelteg yn cael ei hail-greu trwy'r dull cymharol gan ddibynnu ar ieithoedd Celtaidd diweddarach. Er bod Celteg y Cyfandir yn cynnig llawer o gadarnhad i seinyddiaeth Broto-Geltaidd, a pheth i'w morffoleg, mae deunydd a gofnodwyd yn rhy brin i ganiatáu adluniad sicr o gystrawen. Fodd bynnag, cofnodir rhai brawddegau cyflawn yn yr Aleg Gyfandirol a'r Geltibereg. Felly, mae'r prif ffynonellau ar gyfer ail-greu yn dod o'r ieithoedd Celtaidd Ynysig, gyda'r llenyddiaeth hynaf i'w chael yn Hen Wyddeleg a Chymraeg Canol, yn dyddio'n ôl i awduron o'r 6ed ganrif OC.

## Gweler hefyd 
* Ewrop yr Oes Efydd
* Eidal-Gelteg
* Diwylliant bicer
* Urnfield
* diwylliant Hallstatt
* Diwylliant La Tène
* Rhagdybiaeth swbstrad Gwyddelig
* Ligwriaid
* Azilaidd

## Cyfeiriadau 
**Nodiadau****Llyfryddiaeth**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Mae Prifysgol Leiden wedi llunio geiriaduron etymolegol o ieithoedd IE amrywiol, prosiect a oruchwylir gan Alexander Lubotsky.

Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Proto-ieithoedd
Cara (cylchgrawn)

Cylchgrawn print yw ***Cara*** sydd yn cyhoeddi 3 rhifyn y flwyddyn, ym mis Mawrth, mis Gorffennaf a mis Tachwedd. Fe'i sefydlwyd yn 2019 gan Meinir Wyn Edwards a'i merch Efa. Mae Meinir yn gweithio i'r Lolfa ac mae Efa'n gweithio fel cyfieithydd ers 2014. Lleolir swyddfa'r cwmni yn Llandre, ger Aberystwyth.

Mae'n gylchgrawn 72 tudalen am fenywod a gan fenywod Cymru. Mae'n cynnwys erthyglau dwys ac ysgafn gan golofnwyr a sgwennwyr rheolaidd, sy'n trafod pynciau fel iechyd, gwyliau, teithio, materion cyfoes, ffasiwn, colur, bwyd, crefft, pensaernïaeth adeiladau eiconig, y celfyddydau, merched mewn busnes, merched sy’n byw dramor, merched mewn hanes ac ati.

Cynhelir ffair Fai Cara yn flynyddol yn y Bandstand yn Aberystwyth.

## Llyfrau a gyhoeddwyd gan Cara 
* *Adref: cyfrol o straeon byrion* - Tachwedd 2020 
* *Menopositif: Cara dy hun drwy’r Newid Mawr* - Hydref 2023
* *Man Draw: Casgliad o Straeon Taith* - Medi 2025

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Cylchgrawn Cara

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2019
Teddy Williams

Mae **Teddy Williams** (ganwyd 18 Hydref 2000) yn chwaraewr rygbi'r undeb proffesiynol o Gymru sy'n chwarae fel clo i glwb Pencampwriaeth Rygbi Unedig Caerdydd a thîm cenedlaethol Cymru.

Ganwyd Teddy yng Nghaerdydd. Mynychodd Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr ac yna'r chweched dosbarth yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Aeth ymlaen i astudio Peirianneg Sifil ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Gyrfa clwb 
Arwyddodd Williams ei gontract proffesiynol cyntaf gyda Chaerdydd ym mis Medi 2020. Chwaraeodd ei gêm gyntaf gyda'r clwb yn Rownd 6 y Pro14 2020–21 yn erbyn Benetton.

O flaen Pencampwriaeth Rygbi Unedig 2023–24 arwyddodd Williams estyniad o'i gytundeb gyda Chaerdydd.

## Gyrfa ryngwladol 
Mae Williams wedi cynrychioli Cymru fel chwaraewr rhyngwladol dan 18 a dan 20.

Cafodd Williams ei alw ymuno a charfan tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru am y tro cyntaf ym mis Ionawr 2023.

Enwyd Williams yn y garfan hyfforddi ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd 2023. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar 19 Awst 2023, gan ddod oddi ar y fainc yn erbyn De Affrica yng ngemau cynhesu Cwpan Rygbi’r Byd 2023, a derbyniodd gerdyn melyn. Ni chafodd Williams ei enwi yng ngharfan olaf Cwpan y Byd.

Daeth Williams oddi ar y fainc i Gymru mewn gêm heb ei chapio yn erbyn y Barbariaid ar 4 Tachwedd 2023.

## Bywyd personol 
Mae Williams yn fab i'r chwaraewr rygbi rhyngwladol Owain Williams,

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Tegwen Morris

Arweinydd cymunedol o Gymru yw **Tegwen Evana Morris** (ganwyd Hydref 1971).

Urddwyd i Orsedd y Beirdd, gwisg las, yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr 2014 am ei gwaith dros y Gymraeg a'i chymuned.

Apwyntiwyd hi yn Aelod o Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig (MBE) ar restr anrhydeddau penblwydd y frenhines yn 2015 am ei gwasanaeth i’r iaith a diwylliant yng Nghymru.

Yn 2025, Tegwen oedd Cyfarwyddwraig Genedlaethol Merched y Wawr. 

## Bywyd personol 
Yn wreiddiol o Ffaldybrenin, mynychodd Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan. Ymunodd â Chlwb Ffermwyr Ifanc Cwm-ann yn 15 oed, ac mae hi wedi cael llawer o brofiadau gyda nhw. Astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin a gwnaeth radd uwch ar arferion gwerin ym Mhrifysgol Caerdydd.

Yn 2025, roedd hi'n byw yn Aberystwyth, gyda'i gŵr Richard. Mae ganddi ddau fab Ioan ac Aled.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan
Selwyn Williams

Ymgyrchydd sosialaidd o Gymro a brwydrodd dros sefydlu mentrau cymunedol ac hyrwyddo'r damcaniaeth Cymunedoli oedd **Selwyn Williams** (26 Mai 1945 - 25 Chwefror 2025). 

Credai fod sefydlu rhwydwaith o brosiectau cydweithredol yn ffordd o ddatrys problemau economaidd a chymdeithasol achoswyd fel canlyniad i fethiannau'r farchnad rydd.

Gweithiodd fel darlithydd mewn Datblygu Cymunedol ym Mhrifysgol Bangor ac roedd yn ysgrifennydd prosiect datblygu Cymunedol Cwmni Bro Ffestiniog.   

## Cefndir
Ganwyd a magwyd Sel Williams yn Nyffryn Conwy a gweithiodd ar wahanol adegau fel llafurwr fferm, labrwr adeiladwr, gwyddonydd ymchwil, athro ysgol a darlithydd yn y Coleg Normal a’r Brifysgol ym Mangor. Roedd ganddo gefndir mewn addysgu, ymchwilio ac ysgrifennu ym meysydd Amaethyddiaeth, Bioleg, Athroniaeth ac Economeg. 

## Cymunedoli
Dros gyfnod o ddeugain mlynedd ddatblygodd gyrsiau addysg uwch a chymunedol Gymreig eu naws a’u persbectif, wedi’u cyflwyno yn y Gymraeg a’r Saesneg. Ar ôl ymddeol o waith llawn amser fel darlithydd, parhaodd i ddysgu’n rhan amser fel tiwtor addysg gymunedol. Roedd yn un o gyd-sylfaenwyr nifer o fentrau lleol yn cynnwys gwesty cymunedol y Pengwern yn Llan Ffestiniog, Cwmni Bro Ffestiniog (rhwydwaith o 16 menter gymdeithasol yn ardal Ffestiniog) a Cymunedoli Cyf. rhwydwaith o 36 o fentrau cymunedol ar draws sir Gwynedd.

Yn 2023 ysgrifennodd Williams: 

Rhyngddyn nhw, mae aelodau’r Cwmni Bro yn cyflogi tua 150 o bobol, ac mae wedi’i ddangos bod yr incwm, i raddau helaeth, yn aros a chylchdroi a lluosogi o fewn yr ardal. Am bob punt sy’n cael ei derbyn fel grantiau neu fenthyciadau, mae 98 ceiniog yn cael ei wario’n lleol, yn bennaf ar gyflogau.* *...Mae hyn yn groes i’r sefyllfa yn achos corfforaethau a chwmnïau mawr preifat. Mae amcangyfrifon fod twristiaeth yn creu incwm o £17m y dydd ar gyfartaledd yng Nghymru. Ar hyn o bryd, cwmnïau mawrion allanol sy’n derbyn y rhan fwyaf o’r incwm ac mae arian yn llifo allan o’r cymunedau sy’n rhedeg y cyfleusterau ac adnoddau ar gyfer twristiaid.

Roedd hefyd yn weithgar am flynyddoedd gyda Chymdeithas yr Iaith Gymraeg a’r grŵp cysylltiadau rhyngwladol “Cymru Cuba”.  

Roedd hefyd yn adnabyddus am drefnu 'Dro Sel' - teithiau cerdded rheolaidd ar hyd a lled Cymru.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Cwmni Bro Ffestiniog
* Cymunedoli
* Y Pengwern 

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Ffestiniog
Categori:Sosialaeth
Anne Jessopp

**Patricia Anne Jessopp** CBE (ganwyd Hydref 1963) , a adnabyddir yn broffesiynol fel **Anne Jessopp**, yw prif swyddog gweithredol y Bathdy Brenhinol Prydeinig ers 2018, a hi yw'r fenyw gyntaf i ddal y swydd. Roedd hi'n Gyfarwyddwr Darnau Arian Coffaol y Bathdy Brenhinol.

Yn Anrhydeddau’r Flwyddyn Newydd 2024, penodwyd Jessopp yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig, am wasanaethau i ddiwydiant ac i’r sector ariannol.

Cafodd Jessopp ei geni yn Preston, Swydd Gaerhirfryn. Roedd ei thad yn rhedeg ei gwmni saernïaeth a gwydr dwbl. Bu'n gweithio i Rolls-Royce yn Derby ac yn ddiweddarach i Procter & Gamble, lle daeth o hyd i fodel rôl. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Prif weithredwyr o'r Deyrnas Unedig
Stiwartiaid

Teulu brenhinol ar orsedd yr Alban, ac yn ddiweddarach ar orsedd Lloegr hefyd, oedd y **Stiwartiaid**. Daw'r enw teuluol o swydd Uchel Stiward yr Alban, yr hwn oedd yn gyfrifol am weinyddu tŷ'r brenin. Daliwyd y swydd yng nghanol y 11g gan Walter fitz Alan (1090–1177).  Mabwysiadodd ei ddisgynyddion "Stewart" fel enw'r teulu.

Yr aelod cyntaf o'r teulu i esgyn i orsedd yr Alban oedd Robert II yn 1371. O'r dyddiad hwnnw ymlaen bu ei ddisgynyddion yn frenhinoedd a breninesau'r Alban, ac o 1603 Lloegr hefyd.  Mabwysiadwyd y ffurf "Stuart", sillafiad Ffrangeg yr enw, gan Mari, brenhines yr Alban (teyrnasiad 1542–1567), a fagwyd yn Ffrainc.

Priododd James IV a Margaret Tudor, merch Harri VII, brenin Lloegr, ym 1503, gan gysylltu tai brenhinol yr Alban a Lloegr. Ar ôl i Elisabeth I, brenhines Lloegr, farw heb blant yn 1603, etifeddodd James VI o'r Alban orsedd Lloegr ac Iwerddon fel James I. Roedd y Stiwartiaid yn frenhinoedd a breninesau Prydain ac Iwerddon hyd farwolaeth y Frenhines Anne ym 1714, heblaw am gyfnod Gwerinlywodraeth Lloegr rhwng 1649 a 1660.

Ar ôl i'r teulu golli'r orsedd, parhaodd disgynyddion James II am sawl cenhedlaeth i honni hawl iddi. Roedd eu cefnogwyr yn cael eu hadnabod fel Jacobitiaid.

## Llinach frenhinol y Stiwartiaid

Categori:Llinachau brenhinol Prydain
Llŷr Gwyn Lewis

Bardd ac awdur Cymraeg yw **Llŷr Gwyn Lewis** (ganwyd 1987). Enillodd y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhregaron yn 2022. Daeth yn ail ar gyfer cystadleuaeth y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol 2017 yn ogystal.

## Bywgraffiad 
Fe ddaw'n wreiddiol o Gaernarfon. Bu'n astudio yng Nghaerdydd ac yn Rhydychen, gan ysgrifennu doethuriaeth ar T. Gwynn Jones a W. B. Yates. Bu'n darlithio yn Abertawe a Chaerdydd am gyfnod. Mae'n gweithio gyda CBAC yng Nghaerdydd.

## Llyfrau 
* *Rhyw flodau rhyfel* (2014). Cyfrol o ryddiaith a enillodd wobr ffeithiol-greadigol Llyfr y Flwyddyn yn 2015.
* *Storm ar wyneb yr haul* (2014)*.* Ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth.
* *Fabula* (2017). Nofel.
* *rhwng dwy lein drên* (2020). Pamffled o farddoniaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rhydychen
Corpws (ieithyddiaeth)

Casgliad o destunau ysgrifenedig neu ymadroddion llafar wedi'u recordio o iaith penodol neu genre testun yw **corpws**. Mae defnyddio corpws wedi chwarae rhan gynyddol bwysig mewn ieithyddiaeth ers y 1960au. Yn anad dim, mae argaeledd cyfrifiaduron sy'n storio setiau data mawr a sydd â'r gallu i ddadansoddi'r data hwnnw wedi hwyluso'r ymchwil.

## Gweler hefyd
* CorCenCC, Corpws Cenedlaethol Cymraeg Cyfoes

Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Ieithyddiaeth gymhwysol
Categori:Llyfrgelloedd digidol
Hanes Cymru (gwahaniaethu)

Gall ***Hanes Cymru*** gyfeirio at y canlynol:
**Hanes Cymru* (O. M. Edwards), 1895
**Hanes Cymru* (John Davies), 1990
Sbaeneg Tsile

**Sbaeneg Tsile** (Sbaeneg: *español chileno* neu *castellano chileno*) yw'r amrywiaeth o Sbaeneg brodorol i Tsile, a ystyrir yn aml yn uned annibynnol mewn astudiaethau i sefydlu'r parthau tafodieithol Americanaidd. Mae'n cyflwyno rhai gwahaniaethau ledled ei ardal ddosbarthiad daearyddol, a rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol a chenedlaethau.

Categori:Ieithoedd Tsile
Categori:Sbaeneg
Musée des Arts et Métiers

Mae'r **Musée des Arts et Métiers** yn amgueddfa ym Paris sy'n gartref i gasgliadau'r Conservatoire national des arts et métiers, a sefydlwyd ym 1794 fel ystorfa ar gyfer diogelu offer a darganfyddiadau gwyddonol.

Ers ei sefydlu, mae'r amgueddfa wedi'i lleoli yn lleiandy Saint-Martin-des-Champs ar *rue Réaumur* yn 3ydd arrondissement Paris. Ar hyn o bryd, mae gan yr amgueddfa, a gafodd ei hadnewyddu'n fawr ym 1990, gangen wrth ymyl y fynachlog, gyda gwrthrychau mawr yn aros yn y fynachlog ei hun.

Mae gan yr amgueddfa tua 80,000 o wrthrychau a 15,000 o baentiadau yn ei chasgliad, gyda 40,000 ym Mharis. Ymhlith y casgliad mae fersiwn wreiddiol o'r pendil Foucault.

Mae'r amgueddfa hon yn ymddangos mewn gweithiau ysgrifenedig fel golygfa hinsoddol y nofel Foucault's Pendulum gan Umberto Eco.

Gellir cyrraedd yr amgueddfa trwy orsaf *Arts et Métiers* ym Metro Paris.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mharis
Categori:Amgueddfeydd Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1794