Trydarthiad

**Trydarthiad** yw'r broses o symudiad dŵr trwy blanhigyn, gan gynnwys sut mae'r dŵr yn anweddu o rannau megis dail, coesynnau a blodau . Mae'n broses lle nad oes angen unrhyw ynni gan y planhigyn ei hyn, ac felly gellir ei ddisgrifio'n broses oddefol. Mae trydarthiad hefyd yn oeri'r planhigiyn, yn newid gwasgedd osmotig y celloedd, ac yn galluogi llif o faetholion mwynol. Pan fydd cymeriant dŵr gan y gwreiddiau yn llai na’r dŵr a gollir i’r atmosffer gan blanhigion sy'n anweddu, yna caeir y mandyllau (y stomata) fel ei bod yn colli llai o ddŵr, sy’n arafu cymeriant maetholion ac yn lleihau amsugniad CO2 o’r atmosffer gan gyfyngu ar brosesau metabolaidd, ffotosynthesis a thwf.

## Cymeriant dŵr a maetholion 
Mae 'cymeriant' yn ddisgrifiad o sut mae planhigyn yn 'cymeryd' dŵr, drwy'r gwreiddiau a rhannau eraill o'r planhigyn. Mae angen dŵr ar gyfer planhigion ond dim ond ychydig bach o'r dŵr sy'n cael ei amsugno gan y gwreiddiau sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer twf a metaboledd. Collir y  97-99.5% sy'n weddill drwy drydarthiad ac ymddafniad (sef y diferion o sudd sylem ar flaenau neu ymylon dail rhai planhigion fasgwlaidd, fel gweiriau, a nifer o ffyngau). Mae dŵr ag unrhyw faetholion mwynol toddedig yn cael ei amsugno i'r gwreiddiau gan osmosis, sy'n teithio trwy'r sylem trwy adlyniad moleciwl dŵr a chydlyniad i'r dail ac allan drwy'r mandyllau pitw o'r enw stomata. Ar ffin y stomata ceir celloedd gwarchod a chelloedd affeithiwr stomataidd (a elwir gyda'i gilydd yn 'gymhlyg stomataidd') sy'n agor a chau'r mandyllau. Mae'r ddamcaniaeth cydlyniant-tensiwn yn esbonio sut mae dail yn tynnu dŵr drwy'r sylem. Gan fod  moleciwlau dŵr yn glynu at ei gilydd neu'n arddangos cydlyniad, wrth i foleciwl dŵr anweddu o wyneb y ddeilen, mae'n tynnu ar y moleciwl dŵr cyfagos, gan greu llif parhaus o ddŵr trwy'r planhigyn.
bawd|Trosolwg o drydarthiad:

Dau brif ffactor sy'n dylanwadu ar gyfradd llif y dŵr o'r pridd i'r gwreiddiau: dargludedd hydrolig y pridd a maint y graddiant pwysau trwy'r pridd. Mae'r ddau ffactor hyn yn dylanwadu ar gyfradd llif swmp y dŵr sy'n symud o'r gwreiddiau i'r mandyllau stomataidd yn y dail trwy'r sylem. Mae llif màs dŵr hylif o'r gwreiddiau i'r dail yn cael ei yrru'n rhannol gan effaith capilari, ond yn bennaf yn cael ei yrru gan wahaniaethau potensial dŵr. Os yw'r potensial dŵr yn yr aer amgylchynol yn is na'r potensial dŵr yn awyrofod dail y mandyllau stomataidd, bydd anwedd dŵr yn teithio i lawr y graddiant ac yn symud o awyrofod y dail i'r atmosffer. Mae'r symudiad hwn yn lleihau'r potensial dŵr yn awyrofod y dail ac yn achosi anweddiad dŵr hylif o'r cellfuriau mesoffyl. 

Effaith yr anweddiad hwn yw cynyddu'r tensiwn ar  y dŵr yn y cellfuriau ac yn lleihau eu radiws ac felly'r tensiwn sy'n cael ei roi ar y dŵr yn y celloedd. Oherwydd priodweddau cydlynol dŵr, mae’r tensiwn yn teithio drwy’r celloedd dail i sylem y ddeilen a’r coesyn lle mae gwasgedd negatif am eiliad yn cael ei greu wrth i ddŵr gael ei dynnu i fyny’r coesyn o’r gwreiddiau. Gall planhigion tal a choed oresgyn grym disgyrchiant drwy ostyngiad mewn pwysedd hydrostatig yn rhannau uchaf y planhigion, sy'n tynnu'r dŵr y tu mewn oherwydd trylediad dŵr allan o'r stomata i'r atmosffer. ac felly cyfradd y trydarthiad. Mae faint o ddŵr a gollir gan blanhigyn hefyd yn dibynnu ar ei faint a faint o ddŵr sy'n cael ei amsugno gan y gwreiddiau. Mae’r ffactorau sy’n effeithio ar allu'r gwreiddiau i amsugno dŵr yn cynnwys: lleithder y pridd, ffrwythlondeb y pridd (neu faint o halen sydd ynddo), datblygiad systemau'r gwreiddiau ayb.

Yn ystod y tymor tyfu (gwanwyn a haf, fel arfer), bydd y ddeilen yn trydarthu llawer mwy o ddŵr na'i phwysau ei hun. Gall erw o ŷd yn rhyddhau tua 3,000-4,000 o alwyni (11,400–15,100 litr) o ddŵr bob dydd, a gall coeden dderwen fawr drydarthu 40,000&nbsp;galwyn (151,000&nbsp;litr) y flwyddyn. Y gymhareb trydarthiad yw cymhareb màs y dŵr a drydarthir i fàs y deunydd sych a gynhyrchir; mae cymhareb trydarthiad cnydau yn tueddu i ddisgyn rhwng 200 a 1000 (*hy*, mae planhigion cnwd yn trydarthu 200 i 1000&nbsp;kg o ddŵr am bob kg o ddeunydd sych a gynhyrchir).

Gellir mesur cyfraddau trydarthiad planhigion gan nifer o dechnegau, gan gynnwys y potometera, y lysimeter, y porometers, synwyryddion systemau ffotosynthesis a synwyryddion llif-sudd thermometrig. Dengys mesuriadau isotop mai trydarthiad yw'r gydran fwyaf o anwedd-drydarthiad (*evapotranspiration*). Dengys tystiolaeth ddiweddar o astudiaeth fyd-eang o isotopau sefydlog dŵr bod dŵr trydarthol yn isotopig wahanol  i ddŵr daear a nentydd. Mae hyn yn awgrymu nad yw dŵr pridd wedi'i gymysgu cystal ag y tybir yn gyffredinol.

Mae gan blanhigion diffeithdir (ee cactws) strwythurau sydd wedi'u haddasu'n arbennig, fel cwtiglau trwchus, llai o dail, stomata wedi'u suddo a blew i leihau trydarthiad a chadw dŵr o fewn y planhigyn. Newn  llawer o gacti ceir ffotosynthesis yn y coesynnau suddlon, yn hytrach nag yn y dail, felly mae'r arwynebedd yn isel iawn. Addaswyd llawer o blanhigion anialwch mewn gwahanol ffyrdd, a cheir math arbennig o ffotosynthesis, a elwir yn fetaboledd asid craswlaceaiss neu ffotosynthesis CAM, lle mae'r stomata ar gau yn ystod y dydd ac yn agor gyda'r nos pan fydd trydarthiad yn is.

## Yr effaith ar yr amgylchedd 
### Oeri 
Mae trydarthiad yn oeri'r planhigion gan fod y dŵr sy'n anweddu yn cludo egni gwres i ffwrdd o'r planhigyn, ac mae ganddo wres cudd anwedduol uchel iawn, sef 2260&nbsp;kJ y litr.

Oeri trydarthol yw'r oeri a ddarperir wrth i blanhigion drosglwyddo dŵr i'r atmosffer. Mae gwres gormodol a gynhyrchir o belydriad solar yn niweidiol i gelloedd planhigion ac mae anaf thermol yn digwydd yn ystod sychder neu pan fydd trydarthiad rhy gyflym, a all  wywo'r planhigyn. Mae llystyfiant gwyrdd yn cyfrannu at gymedroli hinsawdd trwy fod yn oerach na phridd. Wrth i ddail planhigion ddod i'r amlwg maent yn defnyddio ynni i anweddu dŵr: cyfaint enfawr, yn fyd-eang, bob dydd. 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* USGS Y Cylchred Ddŵr: Anwedd-drydarthiad

Categori:Hydroleg
Categori:Planhigion
Categori:Dŵr