open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Llanedwen

Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanddaniel Fab, Ynys Môn, yw **Llanedwen** (). Saif yn ne-orllewin yr ynys ar lan Afon Menai. Mae'n gasgliad o ychydig o dai ac eglwys (yn hytrach na phentref).

## Eglwys Edwen Sant
Saif yr eglwys, a gysegrwyd i'r santes Edwen, ar ei phen ei hun yng nghanol caeau, ac mae'n nodedig o ran ei bod yn cael ei goleuo a chanhwyllau yn unig. Ail-adeiladwyd yr eglwys yng nghanol y 19g, gan ddefnyddio rhan o adeiladwaith yr hen eglwys. Mae Plas Newydd gerllaw, a cheir beddau sawl aelod o deulu Ardalydd Môn yn y fynwent; ceir hefyd fedd yr hynafiaethydd Henry Rowlands, awdur *Mona Antiqua Restaurata*, a aned yn y plwyf.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanddaniel Fab
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Hutu

Grŵp ethnig Affricanaidd yn byw yn Bwrwndi, Rwanda a rhannau o Wganda yw'r **Hutu**.

Yn draddodiadol, roedd yr Hutu yn ddarostyngedig i'r Tutsi. Roedd y Tutsi yn ffermwyr gwartheg ac yn ffurfio dosbarth o uchelwyr yn Rwanda a Bwrwndi, tra'r oedd yr Hutu yn tyfu cnydau dan reolaeth y Tutsi. Gwaherddid priodasau rhwng Hutu a Tutsi.

Yn yr 20g bu llawer o derfysg rhwng y Tutsi a'r Hutu. Yn 1961 llwyddodd yr Hutu i gipio grym yn Rwanda gan ddiorseddu'r brenin Tutsi, Mwami. Yng nghanol y 1960au, cipiodd swyddog Tutsi rym yn Bwrwndi.

Yn 1994, lladdwyd rhwng 500,000 a miliwn o bobl gan ddau filisia Hutu yn Hil-laddiad Rwanda, a ddechreuodd ar 6 Ebrill pan saethwyd i lawr awyren yn cynnwys Arlywydd Rwanda, Juvénal Habyarimana. Lladdwyd Habyarimana, oedd yn aelod o'r Hutu. Yn y tri mis nesaf, lladdwyd nifer fawr o'r Tutsi, ac hefyd rhai Hutu oedd yn gwrthwynebu'r milisia.

## Canran Hutu, Tutsi a Twa yn Rwanda a Bwrwndi 
Categori:Bwrwndi
Categori:Rwanda
Categori:Wganda
Plaid Gomiwnyddol Bohemia a Morafia

Plaid adain chwith Tsiec yw **Plaid Gomiwnyddol Bohemia a Morafia** (Tsieceg: *Komunistická strana Čech a Moravy*, *KSČM*). Gydag 82,994 o aelodau, mae'n perthyn i grŵp y Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig yn Senedd Ewrop. Sefydlwyd y blaid yn 1989 pan benderfynodd Plaid Gomiwnyddol Tsiecoslofacia sefydlu plaid ar gyfer Bohemia a Morafia (Gweriniaeth Tsiec heddiw). Ei arweinydd presennol yw Vojtěch Filip.

Bygythir cyhoeddi'r KSČM yn blaid waharddedig yn y Weriniaeth Tsiec ar ôl i Uchel Lys y wladwriaeth benderfynu fod plaid sy'n arddel *Maniffesto* Karl Marx yn credu mewn dymchwel y wladwriaeth trwy ddulliau teisgar; cafwyd nifer o brotestiadau yn Ewrop yn erbyn hyn fel symudiad annemocrataidd.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol y KSČM 

Bohemia a Morafia
Comiwnyddol Bohemia a Morafia
Categori:Sefydliadau 1989
Plaid Flaengar y Gweithwyr

bawd|de
Plaid gomiwnyddol yng Nghyprus yw **Plaid Flaengar y Gweithwyr** (Groeg: Ανορθωτικό Κόμμα Εργαζόμενου Λαού, *Anorthotikó Kómma Ergazómenou Laoú*, *AKEL*; Tyrceg: *Emekçi Halkın İlerici Partisi*). Sefydlwyd y blaid yn 1926 fel 'Plaid Gomiwnyddol Cyprus'. Mae'n cefnogi'r egwyddor o Gyprus annibynnol, anfilwrol, ac ateb ffederal i broblemau mewnol Cyprus. Mae'n rhoi pwyslais arbennig ar fod yn gytun gyda'r Cypriaid Tyrcaidd. Cefnogodd ymaelodi â'r Undeb Ewropeaidd (gyda rhai amheuon) ac mae'n perthyn i grŵp y Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig yn Senedd Ewrop.

## Dolenni allanol 
* Gwefan AKEL

Blaengar y Gweithwyr
Blaengar y Gweithwyr
Categori:Sefydliadau 1926
Gwlff Paria

bawd|300px
Mae **Gwlff Paria** (*Golfo de Paria* yn Sbaeneg) yn fôr mewndirol bychan, 7800 km2 (3000 milltir sgwâr) rhwng ynys Trinidad (Gweriniaeth Trinidad a Thobago) ac arfordir dwyreiniol Feneswela. Ystyrir y dyfroedd cysgodol hyn yn un o harbwrs naturiol gorau arfordir yr Iwerydd de a gogledd America. Yn wreiddiol, cafodd ei enwi'n Golfo de la Ballena (Gwlff y Morfil) gan Christopher Columbus, ond yn ystod y 19g, achosodd y diwydiant morfila i forfilod ddiflannu o'r ardal.

Cysylltir Gwlff Paria i'r Môr Caribî yn y gogledd gan y Bocas del Dragón (neu Geg y Ddraig) rhwng Penrhyn Paria yn Feneswela a Phenrhyn Chaguaramas, ac i Sianel Columbus yn y de i Boca del Serpiente (Ceg y Sarff) rhwng Penrhyn Cedros a'r Aber Orinoco.

## Cyfeiriadau
* Anthony, Michael: *"Historical Dictionary of Trinidad and Tobago"*. Scarecrow Press, Inc.  Lanham, Md., and London. 2001. isbn=0-8108-3173-2
* Tectonigau a Dyddodiad yng Ngwlff Paria 

Paria
Categori:Trinidad a Thobago
Plaid Gomiwnyddol Prydain

200px|bawd|Logo PGP: 'Y Mwthwl a'r Golomen'
**Plaid Gomiwnyddol Prydain** (Saesneg: *The Communist Party of Britain*, *CPB*), gyda 941 aelod yn 2008, yw'r blaid gomiwnyddol fwyaf yng ngwledydd Prydain. Mae'r blaid yn weithgar yn yr Alban, Cymru a Lloegr ond dim yng Ngogledd Iwerddon, lle ceir Plaid Gomiwnyddol Iwerddon. Dechreuodd PGP yn 1988 ond mae'n hawlio fod yn olynydd i Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr (*The Communist Party of Great Britain*, *CPGB*), a sefydlwyd yn 1920 ac a dorrodd i fyny ddechrau'r 1990au. Cyhoeddir y papur newyddion *The Morning Star*, cyn bapur y CPGB, gan y blaid.

Ceir Pwyllgorau Cenedlaethol i drefnu gweithgareddau'r blaid yng Nghymru a'r Alban a phwyllgorau rhanbarthol yn Lloegr.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y blaid
* Maniffesto'r Blaid Gomiwnyddol

Prydain
Comiwnyddol Prydain
Categori:Sefydliadau 1988
An Phoblacht

Wythnosolyn gwleidyddol Gwyddelig yw ***An Phoblacht*** ("Y Weriniaeth"), a gyhoeddir gan Sinn Féin. Gwerthir tua 15,000 copi yr wythnos, sy'n ei wneud y papur newydd gwleidyddol gyda'r cylchrediad uchaf yn Iwerddon. Ceir fersiwn ar-lein hefyd. Prif amcan y papur yw hyrwyddo'r Broses Heddwch a chreu Iwerddon Unedig.

Sefydlwyd y papur yn 1970 gyda enw dwyieithog, *An Phoblacht / Republican News* ond nid dyma'r papur gweriniaethol cyntaf yn Iwerddon. Cyhoeddwyd *The Republic* ym Melffast yn 1906 ac mae'r papur presennol yn ystyried ei hun fel y diweddaraf mewn olyniaeth o bapurau a chylchgronau gwerinaethol.

Mae cynnwys y papur yn canolbwyntio ar wleidyddiaeth Iwerddon, yn y de a'r gogledd, ond ceir ystod o erthyglau a straeon newyddion am leoedd tramor hefyd.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan *An Phoblacht*

Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Gweriniaetholdeb yn Iwerddon
Categori:Gwleidyddiaeth Iwerddon
Categori:Papurau newydd Gwyddeleg
Categori:Papurau newydd Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1970
Breakfast at Tiffany's (ffilm)

Mae '''''Breakfast at Tiffany's''''' (1961) yn ffilm Americanaidd sy'n serennu Audrey Hepburn, George Peppard, Patricia Neal, Buddy Ebsen, Martin Balsam, a Mickey Rooney. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Blake Edwards a chafodd ei rhyddhau gan Paramount Pictures.

Yn gyffredinol, nid yw portred Audrey Hepburn o Holly Golightly, y bartneres naïf i ddynion cefnog ymhlith ei pherfformiadau mwyaf cofiadwy. Ystyriai Hepburn y rhan fel un o'i rôlau mwyaf heriol am ei bod yn berson mewnblyg a oedd yn gorfod chwarae rhan person allblyg. Arweiniodd perfformiad Hepburn o'r gân "Moon River" i'r cyfansoddwr Henry Mancini a Johnny Mercer a ysgrifennodd y geiriau i ennill Gwobr yr Academi am y Gân Orau. Ystyrir y ffilm hefyd gan nifer fel perfformiad gorau George Peppard ac fel uchafbwynt ei yrfa.

Seiliedwyd y ffilm yn fras ar nofel fer o'r un enw gan Truman Capote a gyhoeddwyd yn 1958.

## Gwobrau ac anrhydeddau
### Gwobrau'r Academi
Categori:Ffilmiau 1961
Categori:Ffilmiau comedi rhamantaidd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Entomoleg

Yr astudiaeth wyddonol o bryfed, a changen o swoleg, yw **entomoleg** (o'r Hen Groeg *entomon* ‘pryfyn, trychfil’ a *-logia* ‘gwyddor’) (hefyd **pryfeteg** neu **bryfyddiaeth**). Mae tua 1.3 miliwn o rywogaethau wedi eu disgrifio, mae pryfed yn cyfansoddi mwy na dau-dreuan o'r holl organebau a wyddwn amdanynt, ac maent yn dyddio nôl tua 400 miliwn o flynyddoedd. Mae entomoleg yn arbenigedd o fewn maes bioleg.

## ffynonellau 

Categori:Pryfed
Categori:Swoleg
Plaid Gomiwnyddol Iwerddon

Plaid gomiwnyddol Wyddelig yw **Plaid Gomiwnyddol Iwerddon** (Gwyddeleg: *Páirtí Cumannach na hÉireann*, Saesneg: *The Communist Party of Ireland*, *CPI*), a sefydlwyd yn 1933. Plaid fechan ydyw, gyda'i phencadlys yn Nulyn. Mae'n weithgar yn y de a'r gogledd fel ei gilydd. Mae'n cyhoeddi dau bapur newydd, un yn Nulyn a'r llall ym Melffast.

Dydy'r blaid erioed wedi cymryd rhan amlwg mewn etholiadau, ond er hynny mae wedi bod yn ddylanwadol ym mudiad yr undebau llafur Gwyddelig a bu'n weithgar yng Nghymdeithas Hawliau Sifil Gogledd Iwerddon (*Northern Ireland Civil Rights Association*). Mae gan y CPI siop lyfrau adnabyddus yn Nulyn, sef Connolly Books ac fe'i cefnogir gan fudiad ieuenctid y Connolly Youth Movement, ill dau wedi'u henwi ar ôl y sosialydd Gwyddelig James Connolly.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Iwerddon
Comiwnyddol Iwerddon
Categori:Sefydliadau 1933
Deddfau mudiant planedau Kepler

Yn seryddiaeth, **Deddfau mudiant planedau Kepler** yw:

#"Mae orbit pob planed yn elíps efo'r haul ar un ffocws."
#"Mae'r fector radiws sy'n cysylltu planed efo'r haul yn ysgubo yr un  arwynebedd sydd â chyfnodau hafal o amser: felly mae'r blaned yn cyflymu wrth i'r grym disgyrchiant gryfhau yn agos i'r haul."
#"Mae sgwar cyfnod orbital planed mewn cyfrannedd union i giwb yr echelin hwyaf.

::Yn symbolaidd:-
::: {T^2} \propto  {r^3} 
::sef:-

:T^2=\frac{4\pi^2r^3}{G.M}
 
::lle mae:-
::**T** yn amser cyfnodol i corff teithio mewn orbit cyfan o amgylch corff arall.
::**r** yn radiws
::**G** yn cysonyn disgyrchiant
::**M** yn mas y corff canolog 	

 elíps yn dangos y **ffocysau**.]]

 gryfhau yn agos i'r haul]]

Cafodd y tair deddf fathemategol yma eu darganfod gan y mathemategydd a seryddwr Almaenig Johannes Kepler (1571–1630), a ddefnyddiodd y deddfau hyn i ddisgrifio mudiant y planedau yng nghysawd yr haul. Mae'r deddfau yn disgrifio mudiant unrhyw ddau gorff yn cylchdroi.

## Cyfeiriadau
Categori:Astroffiseg
Mudiant planedau Kepler
Categori:Gwyddoniaeth blanedol
Metastwnsh

Blog Cymraeg ar y cyd sy'n trin a thrafod technoleg a'r we fyd-eang oedd **Metastwnsh**.

Sefydlwyd y wefan yn Rhagfyr 2008 a threfnwyd y prosiect yn gyfangwbl drwy Twitter, heb i'r cyfranwyr gyfarfod unwaith.

## Prosiectau
Gwnaeth Metastwnsh sawl prosiect ochr-yn-ochr â'r blogio:

* sefydlu gwefan Stwnsh.com  sy'n lleihau URL;
* dechrau ymgyrch i gynyddu'r rhwydwaith 3G yng Nghymru;
* creu gwefan stwnsh (*mashup*) ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009 - y 'Steddfod ;
* trefnu cyfarfod Gorsedd y Gîcs yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 2009;
* trefnu digwyddiad Hacio'r Iaith yn Ionawr 2010 sydd wedi ei seilio ar gynadleddau BarCamp a diwrnodau Hack Day.

## Dolenni allanol
*Metastwnsh.com 
*Metastwnsh ar Twitter

Categori:Gwefannau Cymraeg
Categori:Gweithiau am dechnoleg
Plaid Gomiwnyddol Indonesia

Plaid Gomiwnyddol yn Indonesia oedd **Plaid Gomiwnyddol Indonesia** (Indoneseg: *Partai Komunis Indonesia* neu *PKI*. Hyd nes i'r blaid gael ei gwahardd wedi ymgais i gipio grym yn Indonesia yn 1965, hi oedd plaid Gomiwnyddol fwyaf y byd o ran nifer o aelodau.

Ffurfiwyd y PKI yn 1914 gan Henk Sneevliet dan yr enw Iseldireg *Indische Sociaal-Democratische Vereeniging* (ISDV). Yn 1965, roedd y blaid i bob golwg yn rhan o ymdrech i gipio grym, pan lladdwyd nifer o uchel-swyddogion y fyddin ar 30 Medi. Methodd y cais, a daeth Suharto i rym. Gwaharddwyd y PKI, ac yn y misoedd nesaf lladdwyd nifer fawr o'i  chefnogwyr, a charcharwyd llawer eraill.

Indonesia
Categori:Sefydliadau 1914
Categori:Hanes Indonesia
Bujumbura

Prifddinas Bwrwndi yw **Bujumbura**. Hi yw dinas fwyaf y wlad, gyda phoblogaeth o tua 300,000 yn 1994. Saif ar lan Llyn Tanganyika.

Ceir diwydiant cynhyrchu brethyn a sebon yma, ac mae'n borthladd pwysig, yn allforio cotwm, coffi a mwynau, yn arbennig tun. Yr enw pan oedd y wlad dan reolaeth yr Almaen ac yn ddiweddarach Gwlad Belg oedd *Usumbura*.

## Pobl enwog o Bujumbura 
* Shabani Nonda, pêl-droediwr
* Mohammed Tchité, pêl-droediwr
* Kassim Bizimana, pêl-droediwr
* Saidi Ntibazonkiza, pêl-droediwr

bawd|dim|300px|Lleoliad Bujumbura
bawd|dim|240px|Y traeth yn Bujumbura ar lan Llyn Tanganyika

Categori:Dinasoedd Bwrwndi
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Roseau

Prifddinas Dominica yn y Caribî yw **Roseau**. Saif yn ne-orllewin yr ynys, ar yr arfordir. Mae'r boblogaeth tua 16,000.

Mae Roseau yn borthladd, yn allforio ffrwythau trofannol ac olew ymysg pethau eraill.

bawd|dim|Lleoliad Roseau
bawd|dim|240px|Roseau

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Eglwys gadeiriol
*Parc Windsor

## Enwogion 
*Jean Rhys (1890-1979), nofelydd
*Eugenia Charles (1919-2005), gwleidydd

Categori:Dinasoedd y Caribî
Categori:Aneddiadau Dominica
Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Dinas Jibwti

Prifddinas Jibwti yng ngogledd-ddwyrain Affrica yw **Dinas Jibwti** neu dim ond **Jibwti** (Arabeg: جيبوتي}, Somaleg: *Jabuuti*, Ffrangeg: *Ville de Djibouti*). Hi yw dinas fwyaf y wlad, gyda phoblogaeth o tua 400,000. Mae hefyd yn borthladd pwysig.

Saif Dinas Jibwti ar yr arfordir, ar Gwlff Aden a gerllaw'r culfor sy'n arwain i mewn i'r Môr Coch. Sefydlwyd yr harbwr yma yn 1888. O 1892 hyd 1977, roedd yn brifddinas Somaliland Ffrengig.

Heblaw bod o bwysigrwydd economaidd mawr i'r wlad ei hun, mae porthladd Dinas Jibwti wedi dod yn bwysig iawn i Ethiopia wedi i'r wlad honno golli ei mynediad at y môr pan ddaeth Eritrea yn annibynnol. Mae rheilffordd yn cysylltu Dinas Jibwti ag Addis Ababa.

bawd|dim|240px|Harbwr Dinas Jibwti

Categori:Dinasoedd Jibwti
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Neville Southall

Cyn chwaraewr pêl-droed o Gymru ydy **Neville Southall** (ganed 16 Medi 1958). Ganed ef yn Llandudno.

Mae'n adnabyddus fel gôl-geidwad Everton, lle chwaraeodd 578 gêm cynhrair (750 ym mhob cystadleuaeth), sy'n record i'r clwb. Cynrychiolodd Cymru 92 o weithiau, sydd hefyd yn record capiau i'r wlad.

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pobl o Landudno
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol John Bright
Belmopan

bawd|240px|Senedd Belîs, Belmopan

Prifddinas Belîs yng Nghanolbarth America yw **Belmopan**. Gyda phoblogaeth o tua 12,300, mae'n un o brifddinasoedd lleiaf y byd.

Saif Belmopan yng nghanolbarth y wlad, 76 medr uwch lefel y môr, ac ychydig i'r dwyrain i afon Belîs. Adeiladwyd y ddinas wedi i'r brifddinas flenorol, Dinas Belîs, gael ei dinistrio gan gorwynt yn 1961. Penderfynwyd fod yn rhaid cael prifddinas ar dir uwch ac ymhellach o'r môr. Daeth Belmopan yn brifddinas y wlad yn 1970.

Categori:Prifddinasoedd Gogledd America
Categori:Dinasoedd Belîs
Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig

Grŵp gwleidyddol adain chwith yw'r **Chwith Unedig Ewropeaidd/Chwith Gwyrdd Nordig** (Ffrangeg: *Gauche unitaire européenne/Gauche verte nordique* neu *GUE/GVN*; Saesneg: *European United Left–Nordic Green Left* neu *EUL/NGL*) sydd â seddi yn Senedd Ewrop er 1995.

Mae'r grŵp yn cyfuno pleidiau adain chwith o dueddiadau sosialaidd, gwrth-gyfalafol, eco-sosialaidd, comiwnyddol neu ôl-gomiwnyddol. Mae'n cynnwys pleidiau sy'n perthyn i Blaid y Chwith Ewropeaidd (*Parti de la gauche européenne*/*Party of the European Left*) a hefyd Cynghrair y Chwith Gwyrdd Nordig (''l'Alliance de la Gauche verte nordique*/*Nordic Green Left Alliance''), ynghyd â phleidiau eraill heb berthyn i grŵp arall.

Mae gan y ChUE/ChGN 36 Aelod Senedd Ewrop a'r arweinydd ers 2009 yw Lothar Bisky.

## Aelod-bleidiau
*Chwith Unedig (Sbaen)
*Plaid Flaengar y Gweithwyr (Cyprus)
*Plaid Gomiwnyddol Bohemia a Morafia (Gweriniaeth Tsiec)
*Plaid Gomiwnyddol Ffrainc (Ffrainc)
*Plaid Gomiwnyddol Gwlad Groeg (Gwlad Groeg)
*Plaid Gomiwnyddol Portiwgal (Portiwgal)
*Y Blaid Sosialaidd (Iwerddon)
*Y Blaid Sosialaidd (Iseldiroedd)
*Plaid y Chwith (Sweden)
*Sinn Féin (Iwerddon)
*Synaspismos (Gwlad Groeg)
*Y Chwith (Yr Almaen)

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y ChUE/ChGN 

Categori:Senedd Ewrop
Praise the Lord and Pass the Ammunition

Cân wladgarol Americanaidd yw ***Praise the Lord and Pass the Ammunition***, a gyfansoddwyd gan Frank Loesser ac a gyhoeddwyd fel taflen gerddoriaeth yn 1942 gan Famous Music Corp. Roedd y gân yn ymateb i'r ymosodiad gan luoedd Siapan ar Pearl Harbor, Hawaii a dynnodd yr Unol Daleithiau i mewn i'r Ail Ryfel Byd.

Disgrifia'r gân caplan milwrol Americanaidd ("*sky pilot*") sydd yng nghwmni grŵp o filwyr ar long ryfel sydd dan ymosodiad gan awyrennau Japaneaidd. Gofynnir iddo weddïo dros y milwyr oedd yn saethu at yr awyrennau. Mae'r caplan yn rhoi ei Feibl i lawr, yn dringo i un o dyrrau gwn y llong ac yn dechrau saethu yn ôl, gan ddweud "*Praise the Lord and pass the ammunition*".

Yn 1942, cyrhaeddodd recordiad gan *The Merry Macs* rif 8 ar y siart Billboard yn UDA. Cyrhaeddodd fersiwn 1943 gan Kay Kyser and His Orchestra rif 1.

Mae'r gân wedi cael ei defnyddio sawl gwaith dros y blynyddoedd er hynny, naill ai fel fersiynau o'r gân wreiddiol neu fel geiriau mewn caneuon eraill. Gan amlaf mae'r cyd-destun gwladgarol yn cael ei anwybyddu ac mae'r geiriau yn cael eu dyfynnu'n ddychanol i feirniadu rhyfel a ymleddir am resymau crefyddol neu grefydd sy'n datgan cefnogaeth i ryfel.

## Cyfeiriadau 
*  Amgueddfa'r Smithsnonian
*  Pearl Harbor Remembered 

Categori:Caneuon 1942
Categori:Caneuon gwladgarol o'r Unol Daleithiau
Categori:Caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddoriaeth yr Ail Ryfel Byd
Ajax

Gall **Ajax** gyfeirio at:

* Ffurf arall ar enw Aias, arwr Groegaidd y ceir ei hanes yn yr Iliad
* Aias Fychan, un arall o arwyr yr Iliad
* AFC Ajax, tîm peldroed adnabyddus yn Amsterdam, sy'n cymryd ei enw o Aias Fychan
Afon Lleiniog

Un o afonydd Môn yw **Afon Lleiniog**, sy'n llifo yn ne-ddwyrain yr ynys. Mae'n llifo i Afon Menai rhwng Penmon a Biwmares. Ei hyd yw tua 5 milltir.

## Cwrs
Mae ei phrif darddle gerllaw bryngaer Bwrdd Arthur, rhwng Llanddona a Mariandyrys. Mae'n dilyn cwrs troellog i gyfeiriad y de ac wedyn i'r dwyrain gyda sawl ffrwd llai yn llifo iddi erbyn cyrion Llangoed, lle daw ei phrif lednant, Afon Brenin i lawr o gyfeiriad y gogledd. Oddi yno mae'n llifo am filltir arall i'r dwyrain gan basio wrth ymyl Castell Aberlleiniog i gyrraedd Afon Menai ger Lleiniog.

250px|dim|bawd|Aber Afon Lleiniog

## Brwydr Aberlleiniog
Codwyd Castell Aberlleiniog gan Huw Flaidd, Iarll Caer, yn y flwyddyn 1088 fel rhan o ymgais Normaniaid Caer i oresgyn teyrnas Gwynedd. Pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan o Ddulyn yn 1094 casglodd fyddin yn Nefyn ac yna hwyliodd i Benmon a glanio ar y traeth yn Aberlleiniog; oddi yno ymosododd ar y castell yn llwyddiannus. Amddiffynnwyd y castell gan 80 o farchogion ac 14 ysgwier ifainc. Cipiwyd y castell a'i losgi a lladdwyd nifer o'r amddiffynwyr. Cofnodir y digwyddiad yn *Hanes Gruffudd ap Cynan*.

## Cyfeiriadau
Categori:Afon Menai
Lleiniog
Lleiniog
Aias

Arwr Groegaidd y ceir ei hanes yn yr Iliad gan Homeros ac mewn hanesion eraill yw **Aias** (Hen Roeg: Αἴας; Lladin: *Aiax*), hefyd **Ajax**. Fe'i gelwir yn **Aias Fawr** i'w wahaniaethu oddi wrth un arall o'r arwyr Groegaidd yng Nghaerdroea, Aias Fychan.

Ganed ef yn ôl traddodiad ar Ynys Salamis, yn fab i Telamon. Disgrifia Homeros ef fel gŵr o faint a nerth enfawr. Ef oedd rhyfelwr ail-orau y Groegiaid a ymladdai i gipio Caerdroea yn yr Iliad; dim ond Achiles oedd yn fwy o bencampwr.

Yn ôl un hanes, wedi i Achiles gael ei ladd, cariodd Aias ei gorff o faes y gad, tra'r oedd Odysseus yn cadw rhyfelwyr Caerdroea draw. Dyfarnwyd arfau Achiles i Odysseus yn hytrach nag i Aiax. Gyrroedd y sarhâd yma Aiax yn wallgof. Lladdodd yrroedd y Groegiaid, gan gredu ei fod yn lladd arweinwyr y Groegiaid, cyn ei ladd ei hun.

Categori:Arwyr ym mytholeg Groeg
Categori:Cymeriadau yn yr Iliad
Hispaniola

Ynys yn y Caribî yw **Hispaniola**. Hi yw ynys ail-fwyaf y Caribî ar ôl Ciwba, gyda phoblogaeth o tua 17.5 miliwn. Mae wedi ei rhannu rhwng dwy wlad: Haiti yn rhan orllewinol yr ynys a Gweriniaeth Dominica yn ffurfio'r canol a'r dwyrain.

bawd|canol|240px|Lleoliad Hispaniola

Yr enw brodorol ar yr ynys oedd *Quisqueya* ("mam yr holl wledydd"). Cyrhaeddodd Christopher Columbus yma ar 5 Rhagfyr 1492, ac enwi'r ynys yn *La Española* ("Sbaen fechan"), "Hispaniola yn Lladin. Yn 1697, ildiodd Sbaen draean gorllewinol yr ynys i Ffrainc. Galwyd y rhan yma yn Saint-Domingue, a daeth yn Haiti yn ddiweddarach.

Mae arwynebedd Hispaniola yn 76.480&nbsp;km². Copa uchaf yr ynys yw Pico Duarte, 3,087 medr o uchder.

Categori:Antilles Fwyaf

Categori:Ynysoedd y Caribî
Aias Fychan

bawd|240px|Aias Fychan yn rheibio Casandra

Arwr Groegaidd y ceir ei hanes yn yr Iliad gan Homeros ac mewn hanesion eraill yw **Aias Fychan** neu **Aias y Lleiaf** (Hen Roeg: Αἴας; Lladin: *Aiax*), hefyd **Ajax**. Fe'i gelwir yn **Aias Fychan** i'w wahaniaethu oddi wrth un arall o'r arwyr Groegaidd yng Nghaerdroea, Aias Fawr. Toedd yn fab i Oileus, brenin Locris.

Wedi cwymp Caerdroea, rheibiodd Aias y broffwydes Cassandra; cymerodd arweinwyr y Groegiaid, Agamemnon, hi yn ordderch wedyn. Enwyd clwb peldroed AFC Ajax o Amsterdam ar ôl yr Aias yma, gan y dywedir ei fod yn redwr arbennig o gyflym.

Categori:Arwyr ym mytholeg Groeg
Categori:Cymeriadau yn yr Iliad
São Tomé

Gallai **São Tomé** gyfeirio at:

* São Tomé (ynys), ynys yng Ngorllewin Affrica, rhan o São Tomé a Príncipe
*  São Tomé (dinas), dinas ar ynys São Tomé, prifddinas São Tomé a Príncipe
Karl Malden

Actor Americanaidd oedd **Karl Malden** (22 Mawrth 1912 - 1 Gorffennaf 2009).

Priododd Mona Greenberg yn 1938.

## Ffilmiau 
**They Knew What They Wanted* (1940)
**Winged Victory* (1944)
**13 Rue Madeleine* (1947)
**Boomerang* (1947)
**Kiss of Death* (1947)
**The Gunfighter* (1950)
**Where the Sidewalk Ends* (1950)
**A Streetcar Named Desire* (1951)
**Halls of Montezuma* (1951)
**The Sellout* (1952)
**Diplomatic Courier* (1952)
**Operation Secret* (1952)
**Ruby Gentry* (1952)
**I Confess* (1953)
**Take the High Ground!* (1953)
**Phantom of the Rue Morgue* (1954)
**On the Waterfront* (1954)
**Baby Doll* (1956)
**Fear Strikes Out* (1957)
**Bombers B-52* (1957)
**The Hanging Tree* (1959)
**Pollyanna* (1960)
**The Great Impostor* (1961)
**One-Eyed Jacks* (1961)
**Parrish* (1961)
**All Fall Down* (1962)
**Birdman of Alcatraz* (1962)
**How the West Was Won* (1962)
**Gypsy* (1962)
**Come Fly with Me* (1963)
**Dead Ringer* (1964)
**Cheyenne Autumn* (1964)
**The Cincinnati Kid* (1965)
**Nevada Smith* (1966)
*''Murderers' Row (1966)*
**Hotel* (1967)
**The Adventures of Bullwhip Griffin* (1967)
**Billion Dollar Brain* (1967)
**Blue* (1968)
**Hot Millions* (1968)
**Patton* (1970)
**The Cat o' Nine Tails* (1971)
**Wild Rovers* (1971)
**Summertime Killer* (1972)
**Beyond the Poseidon Adventure* (1979)
**Meteor* (1979)
**Twilight Time* (1982)
**The Sting II* (1983)
**Dario Argento's World of Horror* (1985)
**Billy Galvin* (1986)
**Nuts* (1987)

## Teledu 
**A Streetcar Named Desire* (1951)
**The Streets of San Francisco* (gyda Michael Douglas) (1972-77)
**Skag* (1980)
**Miracle on Ice* (1981)
**Fatal Vision'' (1984)

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Pobl o Galiffornia
Geraint Jones

Gallai **Geraint Jones** gyfeirio at:

* Geraint Jones (Trefor), awdur ac ymgyrchydd iaith
* Geraint Vaughan Jones (Geraint V. Jones), nofelydd
São Tomé (ynys)

bawd|250px|Lleoliad Ynys São Tomé

Ynys yng Ngwlff Gini oddi ar arfordir gorllewinol Affrica yw **Sao Tomé**. Mae'n rhan o wladwriaeth São Tomé a Príncipe, sydd hefyd yn cynnwys ynys lai Principe. Cyrhaeddodd y Portiwgeaid i'r ynys yn ystod y 16g.

## Dinasoedd a phentrefi 
*São Tomé (prifddinas)
*Trinidade (neu Caridade)
*Ponta Furada
*Portinho
*N'Zumbo
*Alto Douro
*Vila Conceiçao
*Santa Irene
*Bombon

Categori:Daearyddiaeth São Tomé a Príncipe
Categori:Ynysoedd Affrica
Gwlff Gini

bawd|dde|325px|Gwlff Gini

Gwlff sy'n rhan o Fôr Iwerydd ar arfordir gorllewinol Affrica yw **Gwlff Gini**. Ystyrir bod Bae Benin yn y gogledd-orllewin a Gwlff Bonny yn y gogledd-ddwyrain yn ffurfio rhannau ohono.

Mae'r gwlff yn cynnwys nifer o ynysoedd o darddiad folcanig. Y prif ynysoedd yw Bioco, Príncipe, São Tomé, Annobon a Corisco. Y prif afonydd sy'n aberu yn y gwlff yw afon Niger, afon Volta ac afon Sanaga. Mae'r Gwlff o bwysigrwydd economaidd mawr oherwydd fod olew i'w gael yma.

Y gwledydd sydd ag arfordir ar Gwlff Gini, o'r gorllewin hyd y de-ddwyrain, yw:
* Arfordir Ifori
* Ghana
* Togo
* Benin
* Nigeria
* Camerŵn
* Gini Gyhydeddol
* São Tomé a Príncipe
* Gabon

## Cyfeiriadau 

Categori:Arfordiroedd Affrica
Categori:Cefnfor yr Iwerydd
Categori:Gorllewin Affrica
Gini
Pryf lludw

[200px|bawd|dde|*[Oniscus asellus*]]

Cramennog yw **pryf lludw** (lluosog **pryfaid lludw**) neu fel y'u gelwir yn Ne Cymru: **moch coed**. Mae gan y pryf lludw sgerbwd allanol hir a segmentiedig, gydag 14 aelod cymalog. Mae pryfaid lludw yn aelod o'r **Oniscidea** o fewn Isopoda, gyda dros 3,000 o rywiogaethau y gwyddom amdanynt. Mewn gwrthwyneb i'r enw, nid pryf yw'r pryf lludw.

Mae'r pryfaid lludw sy'n perthyn i rywiogaeth *Armadillidium* yn gallu rholio i fyny'n belen sydd bron yn berffaith gron er mwyn amddiffyn eu hunain.

## Enwau
;•Twm Dew
Cyfeiria Geiriadur Prifysgol Cymru at Twm Dew fel enw amgen o Fôn am y gwrachen ludw. Clywyd ar lafar gan drigolyn o Lanrug, Arfon. Meddai Steffan ab Owain: "....rwyf wedi clywed am Twm Dew. Edrycha yn y gyfrol fach wych na Penblwydd Mwnci ayyb ac ar dudalen 71, dwi’n meddwl, ac y mae pwt amdano ynddo. Yr unig le imi weld cyfeiriad ato mewn print fel arall yw yn nghyfrol Hafodydd Brithion, os cofiaf yn iawn". Dichon mai at ffurf gaeafgysgol glöyn y trilliw bach *Aglais urtica*yw'r cyfeiriadau hyn.

## Ecoleg
[bawd|chwith|*[Porcellio scaber* (chwith) a *Oniscus asellus* (canol) yn byw ar hen bren]]
Mae pryfaid lludw angen lleithder er mwyn gallu byw oherwydd eu bod yn anadlu drwy degyll, o'r enw pseudotrachea, ac felly canfyddir hwy mewn llefydd llaith a thywyll, megis o dan cerrig neu fonyn coeden. Maent fel arfer yn nosol ac yn detritysyddion, gan fwydo yn bennaf ar ddeunydd planhigion marw, a dyma o le caent eu henw, ond maent hefyd wedi eu harsylwi'n bwyta mefus ac eginblanhigion tyner. Mae pryfaid lludw'n helpu i ailgylchu maeth yn ôl i'r ddaear.

Categori:Cramenogion
Príncipe

bawd|250px|Lleoliad ynys Príncipe

Ynys yng Ngwlff Gini oddi ar arfordir gorllewinol Affrica yw **Príncipe**. Mae'n rhan o wladwriaeth São Tomé a Príncipe, sydd hefyd yn cynnwys ynys fwy São Tomé. Saif Príncipe i'r gogledd-ddwyrain o São Tomé ac oddi ar arfordir Gabon.

Roedd poblogaeth yr ynys yn 5,255 yn 1991. Y dref fwyaf yw Santo António. Copa uchaf yr ynys yw Pico de Príncipe, 948 medr o uchder.

Categori:Daearyddiaeth São Tomé a Príncipe
Categori:Ynysoedd Affrica
Cosmeston

Ardal faestrefol yn Larnog gerllaw Penarth, Bro Morgannwg, yw **Cosmeston**. Mae'n cynnwys Parc Gwledig Llynnoedd Cosmeston a Pentref Canoloesol Cosmeston

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Categori:Sili a Larnog
Pentref Canoloesol Cosmeston

Pentref canoloesol wedi ei ail-greu yn Cosmeston ger Larnog ym Mro Morgannwg yw **Pentref Canoloesol Cosmeston**. Saif heb fod ymhell o Penarth a dinas  Caerdydd, o fewn Parc Gwledig Llynnoedd Cosmeston.

Tyfodd pentref gwreiddiol Cosmeston o gwmpas tŷ caerog a adeiladwyd tua'r 12g gan deulu De Costentin, oedd yn un o'r teuluoedd Normanaidd cyntaf i ddod i dde Cymru tua dechrau'r 12g. Ymddengys fod y tŷ hwnnw eisoes yn adfail erbyn 1437. Cafwyd hyd i weddillion y pentref yn y 1980au, a chafodd ei ail-greu fel y byddai yn y 14g.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol 
* 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Hanes Bro Morgannwg
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Sili a Larnog
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Bosvena

Tref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Bosvena** (Saesneg: **Bodmin**). 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 14,736.

Yn hanesyddol, Bodmin oedd tref sirol Cernyw, nes i Lysoedd y Goron symud i Truro, canolfan weinyddol y sir heddiw. Ar gyrion y dref ceir Gwaun Bodmin. Mae Caerdydd 156.2 km i ffwrdd o Bodmin ac mae Llundain yn 344.4&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Truro sy'n 33.2&nbsp;km i ffwrdd.

Credir fod Pedrog, sant cenedlaethol Cernyw, wedi sefydlu clas yma yn y 6g. Mae'r gair *bod* yn gytras â'r gair Cymraeg *bod* ac yn golygu 'preswylfod, trigfan'; mae'r ail elfen yn yr enw, *menegh*, yn cyfateb i *mynach(od)* yn Gymraeg: felly 'Trigfan y mynachod' yw ystyr yr enw.

Cychwynnwyd tri wrthryfel Cernywaidd ym Modmin. Yn 1497, arweiniodd Michael An Gof a Thomas Flamank fyddin o Gernywiaid i Blackheath yn Llundain lle cawsant eu trechu gan fyddin y brenin. Yn Awst yn yr un flwyddn, 1497, ceisiodd Perkin Warbeck ddiorseddu Harri VII o Loegr. Yn 1549, cychwynnwyd "Gwrthryfel y Llyfr Gweddi" yno gan Gernywiaid Catholig a wrthwynebai fwriad y brenin Protestant Edward VI o Loegr i orfodi llyfr gweddi newydd. Cyraeddasant Caerwysg yn Nyfnaint. Roedd galwad am gael cyfieithiad Cernyweg o'r llyfr gweddi hefyd. Lladdwyd tua 4,000 yn y gwrthryfel hwnnw.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan Cyngor y Dref

Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Categori:Trefi Cernyw
Rhieingerdd

Ffurf arbennig o ganu serch canoloesol yw **rhieingerdd**, a ystyrir yn rhagflaenydd i'r canu serch llawn dychymyg diweddarach a geir yng ngwaith y Cywyddwyr o'r 14g ymlaen. Mae'n ffurf a gysylltir yn bennaf â gwaith Beirdd y Tywysogion a'r Gogynfeirdd yn gyffredinol.

Credir fod cysylltiad rhwng canu rhieingerddi a'r cyfeiriad a geir yn y llyfrau cyfraith canoloesol at ddyletswydd y bardd teulu i ganu i'r frenhines yn ei hystafell ei hun pan fynnai hynny. Molawd merch ifanc uchel ei thras yw'r rhieingerdd. Mae'r elfen gyntaf yn yr enw yn ffurf ar y gair Cymraeg Canol *rhiain* sef "merch ifanc (o dras uchel), brenhines", gair sy'n gytras â'r gair *rhianedd* yn Gymraeg, y gair Lladin *regina* ('brenhines') a'r gair Sanscrit *rajni* ('brenhines').

Un o'r rhieingerddi mwyaf adnabyddus yw 'Rhieingerdd Efa', cerdd a ganwyd gan Cynddelw Brydydd Mawr i Efa, ferch y brenin Madog ap Maredudd o Bowys, yn y 12g. Cymeriad delfrydol, teip llenyddol, yw Efa yn y gerdd. Confensiwn oedd hyn a welir yng ngwaith y Trwbadwriaid ar y cyfandir hefyd, gyda'r gerdd yn canolbwyntio ar deimladau'r carwr yn hytrach na'r gariadferch. Yn y gerdd mae'r bardd wedi'i yrru yn alltud o lys y ferch am iddo ei digio ac mae'n anfon march fel negesydd ('llatai' y Cywyddwyr) i ymbil arni i adfer ei ffafr.

Gellir ystyried y Gorhoffedd yn ddosbarth o ganu o'r un cyfnod sy'n perthyn i draddodiad y rhieingerddi.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
*T. Gwynn Jones, ''Rhieingerddi'r Gogynfeirdd'' (Dinbych, 1915). Astudiaeth arloesol.

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Termau llenyddol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Arwyrain

Genre o ganu mawl yw **arwyrain** a geir yng ngwaith Beirdd y Tywysogion. Awdlau yw'r awyreiniau i gyd.

Ystyr y gair Cymraeg Canol *arwyrain* yw 'dyrchafu' neu 'estyn'. Mae elfen olaf y ffurf rediadol *arwyddwyreaf* yn tarddu o'r gwreiddyn Celteg **reg-* sy'n cytras â'r gair Lladin *rex* ('brenin'). Moliant arbennig i frenin, sy'n ei ddyrchafu wrth ei glodfori yw 'arwyrain' felly. Pwysleisir ach urddasol y brenin. Elfen amlwg arall yw ymffrost y bardd yn ei allu barddol ac at y berthynas rhyngddo a'i noddwr brenhinol. Mae Morfydd E. Owen yn nodi fod cerddi tebyg i'w cael yn Iwerddon a gysylltir â seremoni urddo'r brenin, sef 'estyn' y frenhiniaeth iddo. Awgryma'r dystiolaeth mai canu defodol ar achlysur urddo brenin oedd y canu Cymraeg hefyd.

Canu hynafol oedd y canu arwyrain hyd yn oed yn y 12g, ac ymddengys i'r ffurf golli ei harwyddocâd erbyn y 13g. Cedwir rhyw naw cerdd wrth y teitl 'arwyrain' yn *Llawysgrif Hendregadredd*, i gyd namyn un o'r 12g, a cheir yn ogystal tair cerdd o'r 13g sy'n dechrau gyda'r gair 'arddwyreaf'. Y cerddi gyda'r teitl 'arwyrain' arnynt yw:

*Gwalchmai:
**'Arwyrain Madog ap Maredudd'
**'Arwyrain Owain Gwynedd'
*Cynddelw Brydydd Mawr:
**'Arwyrain Madog ap Maredudd'
**'Arwyrain Owain ap Madog'
**'Arwyrain Owain Gwynedd' (tair cerdd wahanol efallai)
**'Arwyrain yr Arglwydd Rhys'
*Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch):
**'Arwyrain Rhodri ab Owain' (dwy gerdd wahanol efallai)
**'Arywrain Llywelyn fab Iorwerth'
 
## Cyfeiriadau 
*
Categori:Cerdd Dafod
Categori:Termau llenyddol
Categori:Y Traddodiad Barddol
Maen Llia

:*Gweler hefyd Maen Llia (carnedd).*

Maen hir cynhanesyddol yw **Maen Llia** sy'n sefyll ar rosdir agored yng nghymuned Maescar, Brycheiniog, Powys. Yn eironig (o gofio'r enw) dyma un o'r meini hirion mwyaf yng Nghymru.

Lleolir Maen Llia rhwng Aberhonddu ac Ystradfellte ar rosdir uchel sy'n gorwedd rhwng cymoedd Llia a Senni, ym Mannau Brycheiniog. Cyfeirnod OS (Map 160): SN 924192.
bawd|chwith|250px|Lleoliad a llun o'r maen hir.

## Disgrifiad
Mae'n garreg fawr tua 3.7 medr o uchder a 2.8 medr ar draws ond gyda lled o 0.6 medr yn unig. Mae'n bosibl ei bod yno i dywys teithwyr rhwng y ddau gwm (h.y. carreg ddangos (Saesneg: Finger Stone). Mae'n debygol fod y maen wedi cael ei godi ar y safle rhywbryd yn yr ail fileniwm Cyn Crist.

Darganfuwyd arysgrif mewn llythrennau Lladin ac Ogam ar y maen yn y 1940au. Maent yn aneglur heddiw ond fe'i darllenwyd yn y 1940au fel:

:ROVEVI / S...SOVI

a

:VASSO(G?)

Mae un o ffyrdd Rhufeinig Cymru yn mynd heibio tua 300 m o'r safle, ac mae'n bosibl fod yr arysgrif honno yn cofnodi enw personol ac yn awgrymu fod y ffordd Rufeinig, a gysylltai Aberhonddu a Glyn Nedd, yn cael ei defnyddio'n rheolaidd yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

## Gweler hefyd 
* Carnedd gron Gro Hill

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Llun o Faen Llia ar wefan Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Categori:Maescar
Llia
Categori:Safleoedd archaeolegol Powys
Traffordd yr M5

[bawd|310px|Cyffordd 28 yr M5 ger [Cullompton]]
bawd|310px|Pont y draffordd yn croesi hen ffordd Rufeinig i Gomin Kempsey

Traffordd yn Lloegr sy'n cysylltu Birmingham a Caerwysg yw'r **M5**.

bawd|canol|400px|Yr M5 yn y rhwydwaith traffyrdd

## Cyffyrdd
## Cyfeiriadau
M05
Bioco

Ynys yng Ngwlff Gini oddi ar arfordir gorllewinol Affrica yw **Bioco**, hefyd **Bioko**. Mae'n rhan o Gini Gyhydeddol. Yr hen enw ar yr ynys oedd **Fernando Pó** neu **Fernando Poo**, ac mae brodorion yr ynys yn ei galw yn **Otcho**.

bawd|dim|230px|Bioco

Mae Bioco yn 70&nbsp;km o hyd a 32&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 2017&nbsp;km². Ceir prifddinas Gini Gyhydeddol, Malabo (gynt Santa Isabel), ar yr ynys. Cyrhaeddodd y fforiwr Portiwgeaidd Fernão do Pó yma yn 1472, a rhoddodd yr enw *Formosa Flora* ("blodau gwych") arni, ond newidiwyd yr enw i Fernando Pó yn 1494. Trigolion brodorol yr ynys yw'r  Bubi, sy'n siarad un o'r ieithoedd Bantu.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Gini Gyhydeddol
Categori:Ynysoedd Affrica
Malabo

**Malabo** yw prifddinas Gini Gyhydeddol. Saif ar arfordir gogleddol ynys Bioco. Mae'r boblogaeth tua 100,000.

Sefydlwyd y ddinas gan y Prydeinwyr yn 1827, pan oeddynt yn dal ynys Bioco ar lês oddi wrth Sbaen, dan yr enw **Port Clarence**. Pan ddychwelwyd yr ynys i Sbaen, newidiwyd enw'r ddinas yn **Santa Isabel**. Yn 1996, fe'i dewiswyd yn brifddinas Gini Gyhydeddol, yn lle Bata ar y tir mawr. Newidiwyd ei henw eto i Malabo yn 1973, fel rhan o ymgyrch yr Arlywydd Francisco Macías Nguema i gael enwau Affricanaidd yn lle rhai Ewropeaidd.

Categori:Dinasoedd Gini Gyhydeddol
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Pripyat

Dinas nad oes neb yn byw ynddi rwan yw **Pripyat** (Wcreineg: При́п'ять, *Pryp”jat’*; Rwseg: При́пять, *Pripjat’*), neu Pripiat, yn yr ardal ddieithredig yn Oblast Kiev yng ngogledd Wcráin, ger y ffin â Belarws. Sefydlwyd y ddinas yn 1970 ar gyfer gweithwyr yng Ngorsaf Ynni Niwclear Chernobyl a'u teuluoedd, ac fe'i gadawyd heb bobl yn 1986 ar ôl Trychineb Chernobyl. Roedd tua 50,000 o bobl yn byw ynddi cyn y ddamwain.
350px|bawd|chwith|Pripyat, 2001

Mae'r ddinas yn sefyll ger bron yr afon Pripyat, sy'n un o afonydd enwocaf Dwyrain Ewrop.

## Dolenni allanol 
* Pripyat.com , gwefan cyn-drigolion
* Prypiat ar fap Sofietaidd (1986) 

Categori:Dinasoedd Wcráin
Diwrnod y Lluoedd Arfog

Mae sawl gwlad a gwladwriaeth yn cynnal **Diwrnod y Lluoedd Arfog** (neu enw cyffelyb) i "ddathlu ac anrhydeddu" eu lluoedd milwrol. Mae'r gwledydd hyn yn cynnwys:

* Yr Aifft
* Armenia
* Awstralia a Seland Newydd: Diwrnod ANZAC
* Brasil: *Dia do Soldado* ("Diwrnod y Milwr")
* Bwlgaria
* Canada
* Croatia
* De Corea
* Y Deyrnas Unedig: Diwrnod y Lluoedd Arfog (DU)
* Yr Eidal
* Fietnam
* Gweriniaeth Pobl Tsieina
* Gweriniaeth Tsieina
* Gwlad Pwyl
* Gwatemala
* India
* Indonesia
* Iran
* Israel
* Montenegro
* Myanmar (Bwrma)
* Pacistan
* Periw
* Rwmania
* Rwsia
* Singapôr
* Slofenia
* Sri Lanca
* Tsile
* Unol Daleithiau America

## Gweler hefyd 
* Llu milwrol
* Militariaeth

Categori:Gwyliau
Categori:Lluoedd milwrol
Sri Jayawardenapura Kotte

Prifddinas swyddogol Sri Lanca yw **Sri Jayewardenapura Kotte**, ar lafar **Kotte**. Saif i'r dwyrain o ddinas Colombo, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 115,826.

Kotte, sy'n golygu "caer", oedd prifddinas hen deyrnas Kotte o'r 14eg hyd y 16g. Fe'i sefydlwyd ar lan afon Diyawanna Oya. Yn ddiweddarach, daeth yn brifddinas yr ynys dan yr enw 'Sri Jaya Vardhana Pura Kotte' gegeven, wat betekent 'de gezegende versterkte stad van de groeiende overwinning'. Cipiwyd y ddinas gan y Portiwgeaid yn 1565, a gwnaethant hwy Colombo yn brifddinas yn ei lle.

Aeth y ddinas yn adfail am gyfnod, ond fe'i hail-adeiladwyd yn y 19g. Yn 1977, penderfynodd y llywodraeth y dylai ddod yn brifddinas yr ynys unwaith eto, a bu llawer o waith adeiladu cyn iddi ddod yn brifddinas yn 1982.

Categori:Dinasoedd Sri Lanca
Categori:Prifddinasoedd Asia
Castell Tretŵr

Castell ym mhentref Tretŵr, de Powys, Cymru, yw  **Castell  Tretŵr** (Saesneg: *Tretower Castle*).

## Hanes
Castell mwnt a beili oedd ar y safle'n wreiddiol yn y 12g, a godwyd (neu a atgyfnerthwyd yn sylweddol gan Picard, milwr Eingl-Normanaidd). Erbyn tua 1230 gwyddom fod beili newydd wedi ei godi o fewn yr hen feili, a bod hwnnw'n un crwn a thal, gyda tho'n gorchuddio'r cyfan. Yn y 1300au, codwyd llawer o adeiladau preswyl i ffwrdd o'r adeiladau milwrol hyn a thros y blynyddoedd atgyfnerthwyd y rhain yn hytrach na'r castell mwnt a beili gwreiddiol. Mae'r rhain yn cael eu hadnabod fel Llys Tretŵr.

## Dolenni allanol
*  Erthygl a ffotograffau o'r castell a'r llys.
*  Awyrlun.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Cadw
Tretwr
Categori:Cestyll Normanaidd
Tretŵr
São Tomé (dinas)

** São Tomé ** (Portiwgaleg, yn golygu "Sant Tomos") yw prifddinas São Tomé a Príncipe yng Nghanolbarth Affrica. Saif ger yr arfordir yng ngogledd-ddwyrain ynys São Tomé. Roedd y boblogaeth yn 53,000 yn 2004.

Mae São Tomé yn borthladd pwysig, yn allforio bananas, coco a copra. Sefydlwyd y ddinas gan y Portiwgeaid yn 1485. Mae'r eglwys gadeiriol yn dyddio o'r 16g, a cheir palas yr Arlywydd yn São Tomé.

bawd|240px|dim|Palas yr Arlywydd, São Tomé

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Eglwys y pysgodwyr
* Palas yr Arlywydd

Categori:Dinasoedd São Tomé a Príncipe
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Hanes Sri Lanca

Mae **hanes Sri Lanca** yn mynd yn ôl i'r cyfnod cyn i'r Sinhaliaid gyrraedd yr ynys, yn y 6ed ganrif CC. Y trigolion gwreiddiol oedd  y Wanniyala-Aetto, a adnabyddir hefyd fel y  Veda. Cyhhaeddodd Bwdhaeth yr ynys yn y 3g CC, a datblygodd dinas-wladwriaethau megis Anuradhapura a Polonnaruwa.

Ynfudodd y Tamil yn raddodd o dde India i ogledd yr ynys, ac yn yr 11g, sefydlasant deyrnas o gwmpas Jaffna. Yn 1505 cyhaeddodd y Portiwgeaid, a bu'r ynys yn eu meddiant hyd 1658.Wedyn daeth yr ynys i deddiant yr Iseldiroedd, yna yn 1796 i feddiant Prydain.

Daeth yr ynys yn annibynnol dan yr enw "Ceylon" ar 4 Chwefror 1948. Newidiwyd yr enw i Sri Lanca yn 1972. Tyfodd anghydfod rhwng y Sinhaliaid a'r Tamil yn raddol. Ffurfiwyd Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam, neu'r Teigrod Tamil, ar 5 Mai 1976 gan Velupillai Prabhakaran, gyda'r bwriad o greu gwladwriaeth annibynnol yng ngogledd a dwyrain yr ynys, lle roedd y mwyafrif o'r boblogaeth yn perthyn i grŵp ethnig y Tamil. Sail eu hymdrech am annibyniaeth oedd fod y farn fod y lleiafrif Tamil yn Sri Lanca yn cael eu trin yn annheg gan y mwyafrif Sinhalaidd. Cawsant fesur o gymorth gan y boblogaeth Talil yn Tamil Nadu, India, a chan bobl o dras Tamil mewn rhannau eraill o'r byd.

Datblygodd ymosodiadau'r Teigrod i roi cychwyn i Ryfel Cartref Sri Lanca, a barhaodd hyd nes iddynt gael eu gorchfygu gan luoedd arfog Sri Lanca ym mis Mai 2009. Am gyfnod, roedd y Teigrod yn rheoli rhan helaeth o ogledd a dwyrain yr ynys. Dechreuwyd trafodaethau heddwch nifer o weithiau, y tro olaf yn 2002. Wedi i'r trafodaethau hyn fethu'n derfynol yn 2006, dechreuodd lluoedd arfog Sri Lanca ar ymgyrch fawr yn eu herbyn, ac yn raddol cipiwyd eu tiriogaethau oddi arnynt. Adroddwyd fod Velupillai Prabhakaran wedi ei ladd yn nyddiau olaf yr ymladd.
Geraint Jones (Trefor)

Awdur Cymraeg, cerddor, hanesydd ac ymgyrchydd iaith yw **Geraint Jones** (ganwyd 1942). Ganwyd a magwyd yn Nhrefor, Arfon, Gwynedd. Fo oedd y cyntaf i fynd i'r carchar fel rhan o'r ymgyrch dros yr iaith Gymraeg. Roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac yn ymwneud â gwleidyddiaeth lleol yn ardal Trefor, yn aelod o Gyngor Dosbarth Dwyfor, Gwynedd (1973-87). Mae yn arweinydd Seindorf Trefor er 1969 ac yn aelod o'r Seindorf er 70 o flynyddoedd. Bu'n brifathro Ysgol yr Eifl, Trefor o 1983 - 1997. 

Mae’n un o sefydlwyr ac yn Rheolwr Canolfan Hanes Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr, ac yn olygydd ar ei chylchgrawn digidol, Utgorn Cymru , a gyhoeddir yn chwarterol ar lein ac ar grynoddisg ac a ddosberthir i'r deillion yn ogystal. Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023 dyfarnwyd Medal Syr T.H. Parry-Williams iddo am ei gyfraniad nodedig i’r iaith a’r diwylliant Cymraeg.

Astudiodd Geraint Jones y Gyfraith yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth 1960-63 a chymwyso ei hun yn athro ym 1964. 

## Bywyd personol 
Ym 1968 priododd Sheena Williams, merch o Drefor, a chawsant ddau o blant - Caren sy’n nyrsio ym Mangor, a Morgan, cyflwynydd ar S4C a chyfieithydd, y ddau yn magu teuluoedd yn Nhrefor.

## Cymdeithas yr Iaith
Geraint oedd yn bennaf gyfrifol am yr ymgyrch dros gael ffurflenni  a disg treth ffordd Cymraeg. Bu ger bron ynadon Castell-Nedd  droeon ym 1965. Ar 28 Ebrill 1965 ac ar 28 Ebrill 1966 dedfrydwyd ef gan Lys Ynadon Abertawe i fis o garchar fel rhan o'r un ymgyrch yn ogystal â mynnu gwŷs  Gymraeg. Geraint Jones, felly,  oedd y cyntaf i gael ei garcharu dros y Gymraeg ac erbyn diwedd y flwyddyn roedd tri arall wedi'i ddilyn: Gwyneth Wiliam, Neil ap Siencyn a Hywel ap Dafydd. 

Roedd Geraint yn bresennol yng nghyfarfod sefydlu Gymdeithas ar 4 Awst 1962 ym Mhontarddulais, ac roedd hefyd yn rhan o’r protest ar Bont Trefechan ar 2 Chwefror 1963. Bu hefyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas rhwng 1965 ac 1967.

Yn 2025, cyhoeddwyd gyfrol swmpus o’i waith gan Wasg y Lolfa yn adrodd hanes  am ei gyfraniad i'r ymgyrch iaith a'r Gymdeithas,  *Brwydr yr Iaith* (1963-67); cyhoeddwyd gan Y Lolfa.

## Llyfryddiaeth
**Rhen Sgŵl* (1978)
**Cywrain Wŷr y Cyrn Arian* (Pwyllgor Seindorf Trefor, 1988)
**Dianc i Drybini* (1991)
**Carchar nid Cartref* (Clwb y Bont Pwllheli, 1992)
**Hen Gerddorion Eifionydd* (Cyngor Sir Gwynedd, 1993) 
**Cyrn y Diafol: Golwg ar Hanes Cynnar Bandiau Pres Chwarelwyr Gwynedd* (Gwasg Gwynedd, 2004)
**Band yr Hendra, Wmpa-Wmpa!* (Gwasg Carreg Gwalch, 2004)
**Trefor* (Canolfan Hanes Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr 2006)
**Epil Gwiberod yr Iwnion Jac* (Gwasg y Bwythyn, 2009)
*''Gŵr Hynod Uwchlaw'rffynnon* (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)
*(gol.) *Malcom Allen'' (Y Lolfa, 2009)

## Gweler hefyd
*Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Seindorf Trefor

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Gwefan yr Academi 
* Protest iaith, 1999

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Athrawon o Gymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Brwydr Hexham

bawd|300|Sant Columba
Brwydr olaf y brenin Brythonig Cadwallon ap Cadfan o Wynedd oedd **Brwydr Hexham** (Saesneg: *Battle of Heavenfield*) a ymladdwyd yn 634. Lladdwyd Cadwallon gan fyddin Oswallt, Brenin Northumbria ac yn ôl yr hanesydd John Davies yn ei lyfr *Hanes Cymru*, mai'r flwyddyn 634 yn "dynodi diwedd y posibilrwydd o adfer penarglwyddiaeth y Brythoniaid ym Mhrydain."

Mae'r *Annales Cambriae* yn cofnodi'r frwydr fel *Bellum Cantscaul* yn 631 a Beda yntau'n ei alw'n Frwydr *Deniseburna* ger *Hefenfelth*.

## Y frwydr 
Symudodd y fyddin Gymreig i ogledd Swydd Efrog. Angorodd Oswallt ei filwyr ger Fur Hadrian tua phedair milltir i'r gogledd o Hexham. Yn ystod y nos (yn ôl y chwedl) ymddangosodd Sant Columba o flaen Oswallt, mewn breuddwyd, gan broffwydo iddo fuddugoliaeth. Trodd Oswallt ei filwyr i wynebu'r dwyrain, gydag ochrau'r fyddin yn cael eu hamddiffyn gan Brady's Crag yn y gogledd a Mur Hadrian i'r de. Yn ôl Beda, cododd groes a dechreuodd weddio.

Ymosododd y Cymry, gan fethu ymosod ar ochrau'r fyddin Sacsonaidd, a dechreuant adael faes y gad i gyfeiriad y de a daliwyd a lladdwyd Cadwallon mewn lle o'r enw "Nant Denis" (Saesneg: "Brook of Denis"), a adnabyddir heddiw fel 'Rowley Burn'. Roedd hon yn fuddugoliaeth bwysig i Oswallt a chredir fod llawer iawn o Gymry wedi'u lladd. Yn ddiweddarach, daethpwyd i alw'r safle yn "Heavenfield" ("Hefenfelth").

## Y safle heddiw 
Ar ochr y ffordd sydd i'r dwyrain o Chollerford, sy'n rhedeg ar hyd Mur Hadrian (sef y B6318) saif croes garreg sy'n nodi'r fan lle ymladdwyd Brwydr Hexham. Ar y bryncyn i'r gogledd o'r groes hon, saif eglwys ble credir i Oswallt godi ei faner.

## Gweler hefyd 
*Brwydr Meicen (Hatfield)
*Brwydr Maes Cogwy

## Cyfeiriadau 
Categori:632
Hexham
Hexham
Categori:Hanes Northumberland
Categori:Hanes Prydain
Categori:Teyrnas Gwynedd
Briançon

Dinas a *commune* yw **Briançon** (Lladin: *Brigantium*), yn département Hautes-Alpes yn rhanbarth Provence-Alpes-Côte d'Azur yn ne-ddwyrain Ffrainc. Mae'n *sous-préfecture* Hautes-Alpes. Mae'n ddinas hynafol a sefydlwyd fel *Brigantium* gan y Galiaid.

Yn gorwedd yn y mynyddoedd tua 1,350 meter uwch lefel y môr, Briançon yw'r ddinas uchaf yn Ewrop ar ôl Davos yn y Swistir. Mae'n sefyll ar lwyfandir uchel o rhwng afonydd Durance a Guisane, sy'n cwrdd yma.

Yng nghyfnod y Rhufeiniaid roedd Brigantium (Briançon) yn brifddinas y Brenin Cottius.

250px|bawd|dim|Dinas gaerog Briançon

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Twristiaeth swyddogol 

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Hautes-Alpes
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Arena Telenor

Stadiwm dan-do aml-ddefnydd sydd wedi'i leoli yn Fornebu ym mwrdeisdref Bærum, Norwy, yw **Arena Telenor**. Caiff ei ddefnyddio'n bennaf ar gyfer gêmau pêl-droed a dyma yw cartref newydd y clwb pêl-droed Stabæk, a chwaraeodd yn stadiwm Nadderud o 1961 tan 2008. Agorwyd y stadiwm cyn tymor pêl-droed Norwy yn 2009.

Stadiwm Telenor fu lleoliad Cystadleuaeth Cân Eurovision ar y 25, 27 a'r 29 o Fai, 2010.

bawd|dim|Arena Telenor

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol (Norwyeg)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Norwy
Categori:Stadia
Henry Mancini

Cyfansoddwr, cyfeilydd a threfnwr cerddorol o'r Unol Daleithiau oedd **Henry Mancini** (16 Ebrill 1924 – 14 Mehefin 1994) a enillodd Wobr yr Academi am ei waith. Caiff ei gofio am gyfansoddi sgorau ffilm a theledu. Enillodd Mancini nifer o Wobrau Grammy hefyd, gan gynnwys Gwobr Cyflawniad Bywyd y Grammys ym 1995. Mae ei weithiau enwocaf yn cynnwys y gân ar gyfer y gyfres ffilm "The Pink Panther" a "Moon River".

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ohio
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy