Gaeleg

[250px|bawd|Arwyddon ffyrdd yn Aeleg yr Alban a Saesneg ar bwys [Salen, Mull|Salen]]
Iaith Geltaidd sy'n frodorol i'r Alban yw **Gaeleg** neu **Gaeleg yr Alban** (Gaeleg: *Gàidhlig* ). Mae'n gangen Goedeleg o'r ieithoedd Celtaidd. Datblygodd Gaeleg, fel Gwyddeleg a Manaweg, o Wyddeleg Canol, ac felly mae'n tarddu o Hen Wyddeleg.

## Nifer y siaradwyr
Dangosodd Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001 fod 58,652 (1.2% o boblogaeth yr Alban, tair oed a throsodd) o bobl yn yr Alban yn medru'r Aeleg i ryw raddau bryd hynny,

Nid yw'r Aeleg yn iaith swyddogol yn yr Undeb Ewropeaidd, nac yn y Deyrnas Unedig ychwaith, lle nad oes iaith swyddogol *de jure* hyd yn oed. Serch hynny, cydnabyddir yr iaith yn iaith frodorol yn ôl y Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Ieithoedd Lleiafrifol (*European Charter for Regional or Minority Languages*), sydd wedi'i gadarnhau gan Lywodraeth y DU. Yn ogystal, mae Deddf Gaeleg (Yr Alban) 2005 yn rhoi cydnabyddiaeth swyddogol i'r iaith, drwy hynny yn sefydlu corff datblygu iaith swyddogol, sef Bòrd na Gàidhlig (*Bwrdd Gaeleg*).

Tu allan i'r Alban, mae tafodieithoedd o'r iaith, a elwir yn Gaeleg Canada yn bodoli yng Nghanada ar Ynys Cape Breton ac ardaloedd arunig yn Nova Scotia. Mae gan yr amrywiad yma ryw 2,000 o siaradwyr, sy'n cyfrannu at 1.3% o boblogaeth yr Ynys.

Yn y tabl isod, data'r cyfrifiad yw ffigurau 1755–2001, a ddyfynnir gan MacAuley. Daw ffigurau siaradwyr Gaeleg 2011 o dabl KS206SC Cyfrifiad 2011 a ffigurau'r boblogaeth gyfan o dabl KS101SC. Sylwer mai ffigurau am rai 3 oed a throsodd yw rhai'r siaradwyr a chyfrifir y canrannau gan ddefnyddio'r boblogaeth oed 3 a throsodd.

## Enwau
Yn Gymraeg, ceir weithiau *Gaeleg yr Alban* ar batrwm *Scottish Gaelic* er mwyn osgoi dryswch â'i chwaer-ieithoedd Goedeleg, ond gan mai Gwyddeleg a Manaweg yw enwau cyfoes yr ieithoedd hynny, mae *Gaeleg* yn ddi-amwys. Yn Saesneg yn yr Alban, yngenir y gair *Gaelic*, wrth gyfeirio at yr Aeleg yn benodol, yn  (*galyg*), ond tu allan i'r Alban, yngenir y gair fel arfer yn  (*geilyg*).

Ni ddylid cymysgu Gaeleg gyda Sgoteg, sy'n cyfeirio at chwaer-iaith y Saesneg a siaredir yn draddodiadol yn Iseldiroedd yr Alban. Cyn y 15fed canrif, cyfeiriwyd at y math o iaith yma yn *Inglis* ("Saesneg/English"), a chyfeiriwyd at Aeleg yr Alban yn *Scottis* ("Gaeleg yr Alban/Scottish"). Ond ers rhan ola'r 15fed ganrif, daeth yn fwyfwy cyffredin i gyfeirio at Aeleg yn *Erse* ("Gwyddeleg/Irish") ac iaith "frodorol" Iseldiroedd yr Alban yn *Scottis*. Heddiw, cydnabyddir Gaeleg yn iaith wahanol i Wyddeleg, felly ni ddefnyddir y gair *Erse* wrth gyfeirio at Aeleg ragor.

## Ynganu
Mae gan y mwyafrif o dafodieithoedd Gaeleg rhwng wyth a naw prif lafariad (), a all fod naill ai'n hir neu'n fur. Hefyd, dwy lafariad wannach sydd, (), a fydd yn fyr bob tro. Er bod rhai llafariaid yn drwynol iawn, mae trwynoldeb gwahaniaethol yn brin. Mae rhyw naw deusain ac ambell deirsain.

Mae gan y rhan fwyaf o gytseiniaid ffurfiau daflodol a didaflodi, gan gynnwys system doreithiog o seiniau tawdd, trwynol a chrych (tair sain "l" gyferbyniol, tair "n" gyferbyniol a thair "r" gyferbyniol). Mae'r ffrwydrolion , a fu'n lleisiol, wedi colli eu lleisio felly mae'r cyferbyniad erbyn hyn yn un anadlu, rhwng dianadl a  anadlog. Mewn llawer o dafodieithoedd, caiff y ffrwydrolion hyn eu lleisio drwy ynganu eilaidd ar ôl gytsain drwynol, e.e. *doras*  ('drws')  ond *an doras* ('y drws') as  neu .

Mewn rhai ymadroddion sefydlog, collwyd y ffurfiau cysefin, fel *an-dràsta* ('nawr') o *an tràth-sa* "yr amser".

Ynghanol ac ar ddiwedd gair, mae'r ffrwydrolion anadlog yn rhaganadlog yn hytrach nag anadlog.
## Gramadeg
[bawd|Mae [Llyfr Dèir yn cynnwys y testun Gaeleg hynaf o'r Alban, fel y gwelir ar ymylon y dudalen hon oddi wrth Efengyl Mathew.]]
Yn debyg i'r Gymraeg a'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae gan yr Aeleg nifer o nodweddion teipolegol diddorol:

* Berf-goddrych-gwrthrych yw trefn sylfaenol y geiriau mewn brawddeg syml sy'n cynnwys berf gryno, nodwedd deipolegol sy'n eithaf prin ymhlith ieithoedd y byd.
* Rhedeg arddodiaid: mae'r ffurfiau cymhleth yn tarddu o uniad arddodiad â rhagenw
* Cystrawennau rhagenwol i ddangos meddiant a pherchnogaeth:
:*Tha taigh **agam*** — "Mae tŷ **gennyf**" (sef, "Mae tŷ **wrthyf**")
:*Tha an cat sin **le** Iain* - "Mae'r gath honno **gan** Iain, Iain biau'r gath honno" (sef, "Mae y gath yna **gan** Iain")
* Rhagenwau pwysleisiol: Mae modd defnyddio ffurfiau pwysleisiol ymhob cystrawen ragenwol.
:*Tha cat agad**sa** ach tha cù agam**sa*** – "Mae cath gennyt ti ond mae ci gennyf i"

### Treigladau
Rhan allweddol o ramadeg yr Aeleg yw'r treigladau.

Nodir y treiglad meddal drwy ychwanegu *h* ar ôl llythyren:
**caileag* → *chaileag* "merch", *beag* → *bheag* "bach", *faca* → *fhaca* "gwelodd", *snog* → *shnog* "neis"
Nid yw'r orgraff yn dangos treiglad meddal *l*, *n* nac *r*, ac nid yw'n effeithio ar eiriau sy'n dechrau â llafariad nac ar eiriau sy'n dechrau ag *sg*, *sm*, *sp*, nac *st*.

Ar y llaw arall, mae **meinhau** neu daflodoli yn newid cytsain ar ddiwedd gair drwy ysgrifennu'r llythyren *i* o'i blaen, fel arfer:
**facal* → *facail* "gair", *balach* → *balaich* "bachgen", *òran* → *òrain* "cân", *ùrlar* → *ùrlair* "llawr"
Bydd meinhau yn aml yn newid llafariad sillaf olaf gair hefyd:
**cailleach* → *caillich* "hen wraig", *ceòl* → *ciùil* "cerddoriaith", *fiadh* → *féidh* "carw", *cas* → *cois* "troed"
Nid yw meinhau'n effeithio ar eiriau sy'n gorffen â llafariad (e.g. *bàta* "boat") neu ar gytseiniaid sydd eisoes yn fain (e.g. *sràid* "street").

Gellir esbonio y rhan fwyaf o achosion o feinhau cytsain yn hanesyddol fel dylanwad taflodol llafariad blaen (megis *-i*) o flaen y gytsain yng nghyfnodau cynnar yr iaith. Er bod y llafariad hon wedi diflannu erbyn hyn, mae'r effaith ar y gytsain ar ei hôl yn parhau. Yn yr un modd y câi cytsain gychwynnol ei threiglo'n feddal gan lafariad olaf y gair blaenorol, ond nid yw hon yn dal i fod yn yr iaith fodern.

Mae llawer o gytseiniaid ar ddiwedd geiriau wedi diflannu yn natblygiad Gaeleg yr Alban hefyd, ac mae olion y cytseiniaid hyn i'w gweld wrth ychwanegu llythrennau megis *n-*, *h-* a *t-* at eiriau ar ôl y fannod a'r rhagenwau meddiannol, er enghraifft, *athair* "tad", *a h-athair* "ei thad", *ar n-athair* "ein tad", *an t-athair* "y tad".

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Geiriaduron Gaeleg


Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Ieithoedd yr Alban