open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barbara Honigmann

Awdures Almaenig yw **Barbara Honigmann** (ganwyd 12 Chwefror 1949) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel cymhyrchydd theatr ac arlunydd.

Fe'i ganed yn wyrain Berlin ar 12 Chwefror 1949.  

## Magwraeth
Dihangodd ei rhieni Iddewig o'r Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan ymsefydlu yn Lloger, cyn dychwelyd i Ferlin yn 1947, lle ganed Barbara Honigmann. Ei mam oedd Litzi Friedman (1910-1991) a elwir hefyd yn Alice nee Kohlmann, a'i thad oedd Georg Honigmann, Ph.D (1903-1984). Ganed ei mam yn Fienna, Awstria a gweithiodd yn dybio ffilmiau. Ganed ei thad yn Wiesbaden, yr Almaen ac roedd yn brif olygydd y *"Berliner Zeitung"* ac yn wneuthurwr ffilmiau. Ysgarodd y ddau yn 1954, a Barbara'n ddim ond 6 oed.

Rhwng 1967 a 1972, astudiodd theatr ym Mhrifysgol Humboldt yn Nwyrain Berlin. Yna bu'n gweithio fel dramodydd a chyfarwyddwr yn Brandenburg a Berlin am rai blynyddoedd. Mae hi wedi bod yn awdur llawrydd ers 1975. Yn 1981, priododd Peter Obermann a gymerodd ei chyfenw'n ddiweddarach; aeth y ddau ymlaen i gael dau blentyn gyda'i gilydd, Johannes (g. 1976) a Ruben (g.1983). Ym 1984, gadawodd hi a Peter y GDR a symudodd y teulu i gymuned Iddewig (a hanai o'r Almaen) yn Strasbourg, Ffrainc.

## Theatr
Gweithiodd Honigmann am flynyddoedd lawer mewn theatr. Yn ogystal â gweithio yn Brandenburg, gweithiodd hefyd yn y Deutsches Theatre yn Berlin. Yn ddiweddarach newidiwyd rhai o'r dramâu a ysgrifennodd yn ddramâu radio. Mae gan ei dramâu a'i dramâu radio elfennau o straeon tylwyth teg neu fywydau hanesyddol wedi'u gweu ynddynt. Dyfarnwyd un o ddramâu radio Honigmann yn "ddrama radio y mis" gan Orsaf Radio De'r Almaen.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi y Gwyddorau a Llenyddiaeth, a'r Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
* 1986 - Aspekte-Literaturpreis
* 1992 - Stefan-Andres-Preis
* 1994 - Nicolas-Born-Preis
* 1996 - Ehrengabe der Deutschen Schillerstiftung
* 2000 - Kleist Prize
* 2001 - Jeanette-Schocken-Preis
* 2004 - Solothurner Literaturpreis
* 2004 -Koret Jewish Book Award

## Gwaith 
* *Das singende, springende Löweneckerchen*, Berlin 1979
* *Der Schneider von Ulm*, Berlin 1981
* *Don Juan*, Berlin 1981
* *Roman von einem Kinde*, Darmstadt [u.a.] 1986 
* *Eine Liebe aus nichts*, Reinbek: Rowohlt 1991 
* *Soharas Reise*, Berlin 1996 
* *Am Sonntag spielt der Rabbi Fußball*, Heidelberg: Wunderhorn 1998 
* *Damals, dann und danach*, München: Hanser 1999  
* *Alles, alles Liebe!*, Munich: dtv 2000 
* *Ein Kapitel aus meinem Leben*, Munich: Hanser 2004 
* *Das Gesicht wiederfinden. Über Schreiben, Schriftsteller und Judentum*, Munich: Hanser 2006  & 
* *Blick übers Tal. Zu Fotos von Arnold Zwahlen* Basel/Weil am Rhein: Engeler 2007, 
* *Das überirdische Licht: Rückkehr nach New York*, Munich: Hanser 2008   & 
* *Bilder von A.*, Munich: Hanser 2011  & 
* *Chronik meiner Straße*, Munich: Hanser 2015  & 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ferlin
Meghan Markle

Actores ac aelod o Deulu Brenhinol y Deyrnas Unedig yw **Rachel Meghan Markle** (ganwyd 4 Awst 1981). Mae'n wraig i'r Tywysog Harri a chafodd y teitl Duges Sussex pan briododd.

Fe'i ganed yn Los Angeles, Califfornia a chafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Northwestern. Roedd yn un o sêr y gyfres deledu *Suits* rhwng 2011 a 2017.

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Teulu Mountbatten-Windsor
Categori:Dugesau
Eva Zeller

Bardd a nofelydd Almaenig oedd **Eva Zeller** (25 Ionawr 1923 – 5 Medi 2022).

Fe'i ganed yn Eberswalde, Rhanbarth Brandenburg. Bu'n byw yn Nwyrain yr Almaen hyd at 1956 ac yna yn Namibia am chwe mlynedd cyn dychwelyd i'r Almaen. 

Eva Zeller oedd awdur geiriau'r albwm gerdd arbrofol *Klopfzeichen* (1970), gan y triawd Kluster yn Berlin.

## Llyfryddiaeth
**Nofelau**
* *Lampenfieber* (1974)
* *Hauptfrau*(1977)
* *Solange ich denken kann. Roman einer Jugend* (1981)
* Das versiegelte Manuskript 1998 

**Barddoniaeth**
* *Fliehkraft* (1975)
* *Auf dem Wasser gehen* (1979)

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi y Gwyddorau a'r Llenyddiaeth, Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Eberswalde
Bostadh

Mae **Bostadh** yn bentref ar ynys Bearnaraigh Mòr, un o’r Ynysoedd Allanol Heledd Yr Alban. Mae gan y pentref draeth, lle mae Marcus Vergette wedi gosod Cloch Amser a Llanw.

Ym 1993 datguddiwyd tai’r Oes Haearn yn ymyl y traeth gan storm fawr. Adeiladwyd tai gan y Llychlynwyr yn ddiweddarach ar yr un safle.

bawd|dim|260px|Traigh Bostadh

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynysoedd Allanol Heledd
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Plât llyfr

bawd|Plât llyfr Hilprand Brandenburg o Biberach, torlun pren, inc argraffu du, a lliwio â llaw ar bapur (Yr Almaen, 1480).
Label bychan printiedig neu addurnol sy'n cael ei ludo y tu fewn i lyfr, yn aml yn y blaen, er mwyn dangos perchnogaeth yw **plât llyfr**. Mae platiau llyfrau yn dystiolaeth bwysig o darddiad llyfrau. Fel arfer, mae gan blatiau llyfrau yn arddangos enw, arwyddair, arfbais, bathodyn, neu fotiff arall sy'n ymwneud â pherchennog y llyfr, neu'n rhywbeth y byddai'r perchennog wedi'i ofyn amdano gan artist neu ddylunydd. Mae enw'r perchennog fel arfer yn dilyn arysgrif fel "o lyfrgell ..." neu yn Lladin, "" ('o lyfrau' neu 'o lyfrgell'). Gelwir platiau teipograffyddol syml yn “labeli llyfrau”.

Mae'r marciau cynharaf o berchnogaeth llyfrau neu ddogfennau yn dyddio o deyrnasiad Amenophis III yn yr Aifft (1391−1353 CC).

Yn eu ffurf fodern, maent wedi esblygu o arysgrifau syml mewn llyfrau a oedd yn gyffredin yn Ewrop yn yr Oesoedd Canol, pan ddaeth amryw ffurfiau eraill ar "lyfrgellyddiaeth" yn gyffredin (fel defnyddio marciau dosbarth, rhifau galw, neu nodau silff ).

Mae'r enghreifftiau cynharaf rydym yn gwybod amdanynt o blatiau llyfrau printiedig mewn Almaeneg, ac maent yn dyddio o'r 15g. Un o'r rhai mwyaf adnabyddus yw torlun pren bach lliw sy'n dangos tarian yn cael ei dal gan angel, a gafodd ei gludo i lyfrau a gyflwynwyd i fynachlog Carthwsaidd Buxheim gan y Brawd Hildebrand Brandenburg o Biberach, o gwmpas y flwyddyn 1480. Mae'r torlun pren, sy'n debyg i ddelweddau a welir mewn rhai hen lawysgrifau, wedi'i beintio â llaw. Mae enghraifft o'r plât llyfr hwn ar gael yn Archifau Farber o Brifysgol Brandeis.

Gwyddys bod Albrecht Dürer wedi ysgythru o leiaf chwe phlât (rhai eithaf mawr) rhwng 1503 a 1516, a'i fod wedi darparu dyluniadau ar gyfer nifer o rai eraill. Mae platiau nodedig yn cael eu priodoli i Lucas Cranach ac i Hans Holbein, ac i *Little Masters* (Meistr y fformat bach — y Behams, Virgil Solis, Matthias Zundt, Jost Amman, Saldorfer, Georg Hupschmann ac eraill). Mae dylanwad y drafftiwr hwn ar arddulliau addurnol yr Almaen wedi cael ei deimlo drwy ganrifoedd dilynol hyd heddiw, er gwaethaf dylanwad ffasiynau Eidalaidd a Ffrengig yn ystod yr 17eg a'r 18g, a'r ymdrech nodedig i fod yn wreiddioldeb ymhlith y dylunwyr modern. Ymddengys nad yw arddull addurnedig a chymhleth yr Almaen wedi effeithio ar wledydd cyfagos, ond gan ei bod yn ddiamau mai oddi yno y lledaenodd y ffasiwn o greu platiau llyfrau addurniadol, mae hanes y platiau llyfrau Almaenig yn parhau i fod o ddiddordeb mawr i bawb sydd â diddordeb yn eu datblygiad.

Yn Ffrainc, y plât llyfr hynaf a ddarganfuwyd hyd yma yw un Jean Bertaud de la Tour-Blanche, o'r flwyddyn 1529. Daw'r Iseldiroedd nesaf gyda phlât Anna van der Aa, sy'n dyddio yn ôl i 1597; yna'r Eidal gydag un o'r flwyddyn 1622. Yr enghraifft Americanaidd gynharaf yw label printiedig plaen Stephen Daye, argraffydd o Massachusetts a argraffodd Lyfr Salmau Bay yn 1642.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llyfrau
Tangelo Jamaicaidd

Y **tangelo Jamaicaidd**, neu'r ffrwyth  ugli, yw'r ffrwyth sitrws sydd wedi ymddangos yn Jamaica trwy groesrywedd naturiol o danjerîn neu oren gyda grawnffrwyth (neu pomelo). Mae'r tangelo Jamaicaidd felly yn enghraifft o dangelo.

Fel rhywogaeth hybrid, mae'n cael ei gynrychioli fel *Citrus reticulata* × *paradisi*

## Darganfyddiad 
Cafodd y tangelo ei ffurfio yn naturiol yn Jamaica trwy groesrywedd.  'UGLI' yw nod masnach gofrestredig Cabel Hall Citrus Limited ar gyfer y ffrwyth, yr enw yn seiliedig ar y gair Saesneg "Ugly", sydd yn cyfeirio at y golwg anolygus, gyda'r croen garw, crychlyd a melyn-gwyrdd wedi'i lapio'n llac o gwmpas y sitrws mwydionog oren tu fewn.

## Disgrifiad 
Mae'r rhannau gwyrdd golau o'r arwyneb yn troi'n oren pan mae'r ffrwyth ar ei fwyaf aeddfed. Mae'r tangelo Jamaicaidd fel arfer yn fwy na grawnffrwyth (ond gall amrywio) ac yn cynnwys llai o hadau. Mae'r cnawd llawn sudd ac yn debycach i'r tanjerîn melys na'r grawnffrwyth chwerw, gyda chroen persawrus.

Mae'r blas yn aml yn cael ei ddisgrifio'n fwy sur nag oren ond yn llai chwerw na grawnffrwyth, gyda phobl yn aml yn dyfalu ei fod yn groesiad lemwn-tanjerîn. Mae'r ffrwyth yn dymhorol rhwng Rhagfyr ac Ebrill. Mae'n cael ei ddosbarthu yn Ewrop a'r Unol Daleithiau rhwng Tachwedd ac Ebrill, ac ar adegau mae o ar gael o Orffennaf tan Fedi.

## Oriel 

File:Ugli fruit sections.jpg|Tangelo Jamaicaidd, plicio ac rhannu
File:Ugli.jpg|Fersiwn rownd

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffrwythau
Vrï

Triawd gwerin siambr o Gymru yw **Vrï**. Aelodau'r grŵp yw Patrick Rimes, Aneirin Jones, a Jordan Price Williams. Mae eu harddull yn arloesol o fewn y byd gwerin yng Nghymru, a'u bwriad yw 'cyflwyno caneuon ac alawon o'r gwledydd Celtaidd a thu hwnt, tra'n ceisio gweddu egni sesiwn dafarn swnllyd efo ystryw a trefniannau cain pedwarawd llinynnol Fiennaidd'.

Ers eu sefydlu yn 2016, mae'r triawd wedi perfformio ledled Cymru a thu hwnt, gan gynnwys ymddangosiadau yng ngŵyl Celtic Connections yn Glasgow, a Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant yn Llydaw.

Enillodd y grŵp ddwy wobr yng Ngwobrau Gwerin Cymru 2019, sef y wobr am y gân Gymraeg draddodiadol orau ('Ffoles Llantrisant') a'r wobr am yr albwm gorau (*Tŷ ein Tadau*). Derbyniodd 'Ffoles Llantrisant' hefyd enwebiad ar gyfer y gân draddodiadol orau yng Ngwobrau Gwerin BBC Radio 2 2019. Cyrhaeddodd *Tŷ ein Tadau* restr fer Gwobr Gerddoriaeth Gymreig 2018-19.

## Disgyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddoriaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg Cymru
Categori:Bandiau gwerin o Gymru
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Macedonio Fernández

Llenor yn yr iaith Sbaeneg o'r Ariannin oedd **Macedonio Fernández** (1 Mehefin 1874 – 10 Chwefror 1952) sy'n nodedig am y dylanwad a gafodd ar Jorge Luis Borges, un o feistri llên yr Ariannin.

Ganwyd yn Buenos Aires, prifddinas yr Ariannin. Ysgrifennodd straeon byrion, barddoniaeth, nofelau, llythyrau, ac ysgrifau. Cyferbynnir ei gynnyrch llenyddol yn aml â gwaith Leopoldo Lugones o ran estheteg, ac am y rheswm hwnnw cafodd ei fabwysiadu gan y mudiad *ultraismo* yn y 1920au. Cyhoeddwyd y mwyafrif o'i weithiau wedi ei farwolaeth, gan gynnwys y nofel arbrofol *Museo de la novela de la Eterna* (1967). Bu farw yn Buenos Aires yn 77 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o'r Ariannin
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Categori:Pobl o Buenos Aires
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o'r Ariannin
Canfasio

**Canfasio** yw'r system o geisio cefnogaeth drwy ddod i gyswllt uniongyrchol ag unigolion. Mae hyn fel arfer yn digwydd yn ystod ymgyrchoedd gwleidyddol i ofyn am bleidleisiau mewn etholiad sydd i ddod. Mae gweithgareddau canfasio yn cael eu cynnal at nifer o ddibenion eraill, gan gynnwys codi arian ar lawr gwlad, ymwybyddiaeth gymunedol, ymgyrchoedd aelodaeth, ac yn y blaen. Bydd ymgyrchwyr yn curo ar ddrysau i gysylltu â pherson yn bersonol. Fe'i defnyddir gan bleidiau gwleidyddol a grwpiau materol i nodi cefnogwyr, perswadio'r rhai sydd heb benderfynu, ychwanegu pleidleiswyr i restr pleidleiswyr drwy gofrestru pleidleiswyr, ac mae'n ganolog i ddenu'r bleidlais. 

Daeth canfasio gwleidyddol yn offeryn canolog ar gyfer ymgyrchoedd etholiadol yng ngwledydd Prydain, ac mae wedi aros yn weithgaredd craidd sy'n cael ei gyfawni gan filoedd o wirfoddolwyr cyn pob etholiad, ac mewn nifer o wladwriaethau sydd wedi tarddu o'i system wleidyddol. Mae'n llai cyffredin mewn ymgyrchoedd democrataidd Cyfandir Ewrop a Dwyrain Asia. 

Gall canfasio hefyd gyfeirio at y modd y mae'r heddlu yn mynd ymweld â chartrefi mewn cymdogaeth yn ystod ymchwiliad. Mae canfasio yn y gymdogaeth yn ddull systematig o gyfweld â thrigolion, masnachwyr ac eraill sydd yng nghyffiniau trosedd ac a allai fod ganddynt wybodaeth ddefnyddiol. 

Tarddiad y term yw'r weithred o hidlo trwy ysgwyd rhywbeth mewn cynfas, sef trafod yn drylwyr. 

Ceir enghreifftiau cynnar o ganfasio yn etholiadau Gweriniaeth y Rhufeiniaid. Yn yr ymgyrchoedd hynny byddai ymgeiswyr yn ysgwyd llaw pob pleidleisiwr cymwys yn y Fforwm. Yn sibrwd yng nghlust rhai ymgeiswyr byddai *enwadur*, sef caethwas a oedd wedi'i hyfforddi i gofio enwau pob pleidleisiwr, fel y gallai'r ymgeisydd eu cyfarch yn ôl eu henwau i gyd.     

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholiadau
Robert Griffith (Robin Telynor)

Roedd **Robert Griffith** (1 Mawrth 1847 - 8 Hydref 1909) yn saer o Gymru bu'n gweithio i gwmni rheilffordd ym Manceinion. Roedd hefyd yn delynor a chanwr penillion ac yn hanesydd cerddoriaeth draddodiadol Gymreig.

## Cefndir 
Ganwyd Griffith ar fferm y Glog Ddu, Llangernyw, Sir Ddinbych (Sir Conwy bellach) yn blentyn i John a Jane Griffith. Roedd John Griffith yn dyddynwr ac yn was i deulu bonheddig cyn iddo symud i Lanrwst i weithio yn y gweithfaoedd plwm. Cafodd ei addysgu yn Ysgol Genedlaethol Llanrwst.

## Gyrfa 
Wedi i Griffith gadael yr ysgol aeth i weithio gyda'i dad yng ngwaith plwm Nant Bwlch yr Heyrn. Cafodd dymor o weini yn y Tyddyn Uchaf, Llangernyw, cartref y beirdd Robert Hughes (Glan Collen) a John Hughes (Ioan Cernyw) . Blwyddyn wedyn bu yn was fferm a thafarn y Stag Llangernyw; yna gwariodd tymor ym mhlas Pennant Ereithlyn ger Eglwysbach, yn was tŷ i'r offeiriad John Boulger. Ar ôl ei gyfnod fel gwas cafodd ei brentisio'n saer gyda Robert Roberts, Pandy Tudur, ac ar ôl gorffen ei brentisiaeth bu'n gweithio fel saer yn Llanrwst.

Ym 1872 symudodd Griffith i Fanceinion lle bu'n gweithio fel saer coed i Gwmni Rheilffordd Swydd Gaerhirfryn a Swydd Gaer. Ym Manceinion bu'n lletya gyda'r telynor enwog o Ddolgellau, Idris Fychan, a ddysgodd iddo ganu'r delyn a chanu penillion.

Ym 1883 urddwyd Griffith yn gerddor gan Arwest Glan Geirionnydd gyda'r enw barddol Robin Telynor.

Ym Manceinion daeth yn gyfeillgar a Ceiriog, R. J. Derfel, a llenorion Cymraeg eraill y ddinas. Roedd yn un o'r saith a sefydlodd *Cymdeithas Genedlaethol Cymry Manceinion* gan wasanaethu fel trysorydd cyntaf y gymdeithas.

Roedd Griffith yn gasglwr hen lythyrau ac ysgrifau. Defnyddiodd ei gasgliad o hynafiaethau i baratoi darlithoedd i lawer o gymdeithasau Cymraeg a Chymreig. Defnyddiodd ffrwyth ei ymchwil i gyfansoddi traethodau ar gyfer cyfarfodydd cystadleuol. Bu rai o'r traethodau yn fuddugol yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Enillodd yn Eisteddfod Llandudno 1896, Bangor 1902 a Llangollen. 1908.

Ysgrifennodd hunangofiant, ond ni chafodd ei gyhoeddi. Mae copi o'r hunangofiant wedi ei gadw fel llawysgrif yn Llyfrgell Prifysgol Bangor. Llafuriodd yn ddyfal i gyfansoddi llyfr ar *Hanes yr Anterliwtiau*, ond methodd cael ddigon o danysgrifwyr i'w cyhoeddi. Prif waith ei fywyd oedd y *Llyfr Cerdd Dannau*, gwaith cynhwysfawr am gân, telyn, ac awen a gyhoeddwyd ym 1913 ar ôl ei farwolaeth.

## Teulu 
Priododd Isabella Davies nith i'r bardd a'r llenor Robert Thomas (ap Vychan). Ni fu iddynt blant.

## Marwolaeth 
Bu farw yn Park Grove, Manceinion yn 61 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent y de Manceinion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Telynorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1847
Categori:Marwolaethau 1909
Ricarda Huch

Awdures a llyfrgellydd Almaenig oedd **Ricarda Huch** (18 Gorffennaf 1864 - 17 Tachwedd 1947) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, hanesydd, nofelydd a dramodydd.

Fe'i ganed yn Braunschweig, Niedersachsen, yr Alamen a bu farw yn Schönberg, Hessen; fe'i claddwyd ym Mhrif Fynwent Frankfurt. Bu'n briod i Ermanno Ceconi ac yna i Richard Huch ac roedd Marietta Ceconi yn blentyn iddi.  

Fe'i hyfforddwyd fel hanesydd, ac roedd yn awdur ar nifer o weithiau hanes Ewrop, ysgrifennodd nofelau, cerddi a drama hefyd. Ceir "Asteroid 879 Ricarda" a enwyd ar ei hôl. Cafodd ei henwebu am y Gwobr Lenyddol NobelWobr Nobel mewn Llenyddiaeth saith gwaith.

## Magwraeth a choleg
Ganwyd Huch yn Braunschweig i Marie Louise a Georg Heinrich Huch ym 1864. Roedd yr Huchs yn deulu o fasnachwyr adnabyddus. Roedd ei brawd Rudolf a'i chefndryd Friedrich a Felix yn awduron. Tra'n byw gyda'i theulu ym Braunschweig, gohebodd â Ferdinand Tönnies.

Gan nad oedd prifysgolion yr Almaen yn caniatáu i fenywod raddio yr adeg honno, gadawodd Huch Braunschweig ym 1887 a symudodd i Zurich i sefyll arholiadau mynediad Prifysgol Zurich. Fe ymaelododd mewn rhaglen PhD (hanes) a derbyniodd ei doethuriaeth ym 1892 am draethawd ar "Niwtraliaeth y Cydffederasiwn yn ystod Rhyfel Olyniaeth Sbaen" (*Die Neutralität der Eidgenossenschaft während des spanischen Erbfolgekrieges*). Tra ym Mhrifysgol Zurich sefydlodd gyfeillgarwch parhaol gyda Marie Baum, Hedwig Bleuler-Waser a Marianne Plehn, a oedd fel hi wedi dod i Zurich i astudio.

Ar ôl derbyn ei doethuriaeth, cafodd waith yn llyfrgell gyhoeddus Zurich. Yn 1896 bu'n dysgu mewn ysgol i ferched yn Bremen.

## Cyhoeddi
Yn yr 1890au cyhoeddodd Huch ei cherddi a'i straeon cyntaf. Yn 1892, cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Erinnerungen von Ludolf Ursleu dem Jüngeren*. Yn 1897 symudodd Huch i Fienna i ymchwilio i Ramantiaeth. Yn Fienna, cyfarfu â'r deintydd Eidalaidd Ermanno Ceconi, a briododd ym 1898. Ym 1899, rhoddodd enedigaeth i'w merch Marietta.

Ym 1899 cyhoeddwyd y gyfrol gyntaf o'i hastudiaeth gyfrol ar Romantiaeth Almaeneg, *Blütezeit der Romantik*. Lansiodd y llyfr Huch fel cyfrannwr at y drafodaeth ddiwylliannol gyfoes yn yr Almaen a sefydlodd ei henw da fel hanesydd.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academy of Arts, Berlin am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1947
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Braunschweig
Hilde Spiel

Awdures o Awstria oedd **Hilde Spiel** (ffugenwau: Grace Hanshaw a Jean Lenoir; 19 Hydref 1911 - 30 Tachwedd 1990) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr a cyfieithydd.

Fe'i ganed yn Fienna ar 19 Hydref 1911; bu farw yn Fienna. Bu'n briod i Peter de Mendelssohn ac yna i Hans Flesch-Brunningen ac roedd Felix de Mendelssohn yn blentyn iddi.

## Magwraeth
Ganwyd Hilde Spiel yn Fienna yn Hydref 1911, i deulu Iddewig uchelael. Roedd ei thaid. ar ochr ei thad yn byw yng nghanol y brifddinas, lle bu'n gweithio fel clerc. Ei rhieni oedd Hugo F. Spiel, fferyllydd a pheiriannwr a swyddog yn y fyddin Awstria-Hwngari yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a Marie Spiel, g. Gutfeld. Am ddeng mlynedd gyntaf ei bywyd, bu'n byw mewn fflat gyda gardd yn Probusgasse yn Heiligenstadt,  lle'r oedd teulu ei mam wedi byw ers sawl cenhedlaeth, ac yna rhwng Arenbergpark a Fasangasse.

## Coleg
Ar ôl pasio ei harholiadau yn ysgol enwog Schwarzwald, astudiodd athroniaeth ym Mhrifysgol Fienna, dan Moritz Schlick ymhlith eraill. O 1933 i 1935 gweithiodd yn y Ganolfan Ymchwil Seicolegol Ddiwydiannol ym Mhrifysgol Fienna; ym 1933 ymunodd â Phlaid y Gweithwyr Democrataidd Cymdeithasol (a waharddwyd ym 1934) ac ysgrifennodd ei dwy nofel gyntaf, *Kati auf der Brücke* a *Verwirrung am Wolfgangsee*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, Academi Celfyddydau Cain Bafaria am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o Awstria
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Fienna
Golosg

bawd|300px|Golosg sych
Gwaddod carbon du ac ysgafn sy'n cael ei gynhyrchu trwy dynnu ac elfennau anweddol eraill o ddeunyddiau anifeiliaid a phlanhigion yw **golosg**. Mae nifer o enwau eraill Cymraeg iddo, yn cynnwys **dylosg**, **mallwydd**, **marworlo**, **coedlo**, **llosglo**, **cols**, **sercol** a **siarcol**. Fel arfer, cynhyrchir golosg trwy pyrolysis araf - gwresogi pren neu ddeunyddiau organig eraill yn absenoldeb ocsigen. Gelwir y broses hon yn llosgi golosg. Mae'r golosg gorffenedig yn cynnwys carbon yn bennaf. 

Y fantais o ddefnyddio golosg yn hytrach na llosgi coed yn unig yw'r ffaith nad yw'n cynnwys dŵr a chydrannau eraill. Mae hyn yn caniatáu i siarcol losgi i dymheredd uwch, gan ryddhau ychydig iawn o fwg (mae pren arferol yn rhoi llawer o stêm, anweddolion organig, a gronynnau carbon heb eu llosgi - huddygl - yn ei fwg). 

Mae golosg wedi ei ddefnyddio ers y cyfnod cynharaf ar gyfer ystod eang o ddibenion, gan gynnwys celf a meddygaeth, ond ei ddefnydd pwysicaf o bell ffordd yw fel tanwydd metelegol. Golosg yw'r tanwydd traddodiadol mewn efail gof, a sefyllfaoedd eraill lle mae angen gwres dwys. Defnyddiwyd golosg yn hanesyddol hefyd fel ffynhonnell pigment du trwy ei falu. Yn y ffurf hon roedd golosg yn bwysig i fferyllfeydd cynnar ac roedd yn rhan gyfansoddol o fformiwlâu ar gyfer cymysgeddau fel powdr du. Oherwydd ei arwyneb uchel gellir defnyddio siarcol fel hidlydd, ac fel catalydd neu fel anweddydd. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Tanwyddau
Tim Morgan

Archeolegydd ac arlunydd o Gymru oedd **Tim Morgan** (1949&ndash;2019).

Fe'i ganwyd yn Wrecsam. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Wrecsam ac yn Coventry. Bu'n gweithio i Cadw o 1984 i 1989. Gweithiodd ar lawer o brosiectau Cadw, gan gynnwys Castell Aberlleiniog, Camlas Llangollen, Castell Rhuthun ac eraill.

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeolegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Marwolaethau 2019
Maud Gonne

Ffeminist o Iwerddon oedd **Maud Gonne** (21 Rhagfyr 1866 - 27 Ebrill 1953) sy'n nodigedig fel actor, hunangofiannydd, newyddiadurwr, actor llwyfan, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched a swffragét. Ond, yn bennaf, hi oedd ysbrydoliaeth fawr y bardd W. E. Yeates. Sgwennodd lawer o gerddi iddi, neu sy'n ei chrybwyll, gan gynnwys *This, This Rude Knocking*, a sgwennodd dwy drama o barch a chariad ati: *The Countess Cathleen* a *Cathleen ni Houlihan*.

## Magwraeth
bawd|chwith|Maude Gonne, tua 1900
Ei henw Gwyddeleg oedd **Maud Nic Ghoinn Bean Mac Giolla Bhríghde**. Er iddi gael ei geni yn Lloegr, bu'n lladmerydd huwadl dros Genedlaetholdeb Gwyddelig. 

Ei mam Edith Frith Gonne, born Cook (1844–71) a chapten yn '7fed Lancers' byddin Lloegr oedd ei thad, Thomas Gonne (1835–86), a hanai o linach Albanaidd a Gwyddelig. Bu farw ei mam pan oedd yn ifanc iawn a chafodd ei danfon i Ffraincc, lle mynychodd ysgol breswyl.

Yn 1882 cafodd ei thad, ei ddanfon gan fyddin Lloegr i Ddulyn, ac aeth Maud Gonne gydag ef ac arhosodd gydag ef nes iddo farw. Dychwelodd i Ffrainc ar ôl dal y diciâu a syrthiodd mewn cariad â gwleidydd adain dde, Lucien Millevoye. Cytunwyd i ymladd dros annibyniaeth Iwerddon ac i adennill Alsace-Lorraine i Ffrainc. Dychwelodd i Iwerddon a gweithiodd yn ddiflino i ryddhau carcharorion gwleidyddol Gwyddelig o'r carchar. Yn 1889, cyfarfu â W. B. Yeats, a syrthiodd mewn cariad â hi.

Yn 1890 dychwelodd i Ffrainc lle cyfarfu unwaith eto â Millevoye a chawsant fab, Georges. Bu farw Georges, o bosibl o lid yr ymennydd, ym 1891. Torrodd ei chalon, a chladdodd ei mab mewn capel coffa mawr a adeiladwyd iddo gydag arian yr oedd wedi'i etifeddu.

Sefydlodd fudiad Inghinidhe na hÉireann gyda'r bwriad o wrthsefyll ymdrech y Sais i ddileu etifeddiaeth Gwyddelig.

## Iwerddon
Yn 1897, ynghyd â Yeats ac Arthur Griffith, trefnodd brotestiadau yn erbyn Jiwbilî Ddiemwnt Brenhines Victoria. Ym mis Ebrill 1902, cymerodd ran flaenllaw yn nrama Yeats, *Cathleen Ní Houlihan*. Portreadodd Cathleen "hen wraig Iwerddon", sy'n galaru am ei phedwar talaith, a gollwyd i'r Saason.

Gwrthododd lawer o gynigion gan Yeats i'w phriodi, nid yn unig oherwydd ei fod yn anfodlon trosi i Gatholigiaeth ond hefyd oherwydd ei bod yn ei ystyried genedlaetholdeb yn rhy llugoer, ac oherwydd ei bod yn credu bod ei gariad di-ildio ati wedi bod yn deillio o'i farddoniaeth ac y byddai'r byd, rhyw ddydd, yn diolch iddi am beidio â rhoi cadwynnau am ei awen. |100|100|}}

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Urdd Meudwy'r Wawr Aur am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Iwerddon
Categori:Ffeministiaid o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Merched y 19eg ganrif o Iwerddon
Categori:Pobl o Farnham
Friederike Mayröcker

Bardd o Awstria oedd **Friederike Mayröcker** (20 Rhagfyr 1924 – 4 Mehefin 2021) a aned yn Fienna. Roedd Friederike Mayröcker yn cael ei chydnabod fel un o'r beirdd Awstriaidd  pwysicaf ei chyfnod. Cafodd hefyd lwyddiant gyda dramâu radio. Ysgrifennodd bedwar ohonynt gydag Ernst Jandl, ei phartner rhwng 1954 hyd ei farw yn 2000. 

Dechreuodd ysgrifennu pan oedd yn 15 oed. Yn 1946 cyhoeddodd ei gwaith cyntaf yn y cylchgrawn *Plan*. Bu'n athrawes Saesneg mewn sawl ysgol gyhoeddus yn Fienna rhwng 1946 a 1969. Yn 1969 cafodd ei rhyddhau o'i swydd er mwyn sgwennu, ac ym 1977 ymddeolodd yn gynnar.

## Y bardd
bawd|chwith|Y bardd yn Nhachwedd 1974

Disgrifiodd Mayröcker y broses o farddoni fel a ganlyn: "Rwy'n byw mewn lluniau. Rwy'n gweld popeth mewn lluniau, fy ngorffennol cyfan, lluniau yw fy holl atgofion. Rwy'n trawsnewid y lluniau hyn yn iaith trwy ddringo i mewn i'r llun. Rwy'n cerdded i mewn iddo nes iddo droi'n iaith."

## Cyfrolau o gerddi 
* *Gesammelte Prosa 1949-2001* gol. Klaus Reichert, 5 cyfrol, Frankfurt/Main 2001
* *Magische Blätter I-V* (I-V), Frankfurt/Main 2001
* *Requiem für Ernst Jandl* (requiem i Ernst Jandl), Frankfurt/Main 2001
* *Mein Arbeitstirol - Gedichte 1996-2001*, Frankfurt/Main 2003
* *Die kommunizierenden Gefäße*, Frankfurt/Main 2003
* *Sinclair Sofokles der Baby-Saurier*, St. Pölten 2004
* *Gesammelte Gedichte 1939-2003* gol. Marcel Beyer, Frankfurt/Main 2005
* *Und ich schüttelte einen Liebling*, Frankfurt/Main 2005

### Dramâu 
* *Die Umarmung, nach Picasso*
* *Repetitionen, nach Max Ernst*
* *Schubertnotizen oder das unbestechliche Muster der Ekstase*
* *Arie auf tönernen Füßen* 
* *Das zu Sehende, das zu Hörende* 
* *Die Kantate oder, Gottes Augenstern bist Du*
* *Der Gigant*
* *Gemeinsame Kindheit*
* *Five Man Humanity / Fünf Mann Menschen*
* *Spaltungen*

### Libretto 
* *Stretta*, Cerddoriaeth gan Wolfram Wagner; 2004.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg, ac Academi'r Celfyddydau Berlin.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o Awstria
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Fienna
Guy Fieri

Actor a digrifwr Americanaidd yw **Guy Ramsay Fieri** (ganwyd 22 Ionawr 1968).

Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Actorion Americanaidd
Aquiles Nazoa

Newyddiadurwr, ysgrifwr, a bardd Sbaeneg o Feneswela oedd **Aquiles Nazoa** (17 Mai 1920 – 25 Ebrill 1976). Ystyrir yn yr awdur ffraeth gorau yn llên Feneswela, a'i waith yn nodweddiadol o ddiwylliant poblogaidd y wlad ac yn adlewyrchu gwerthoedd a chredoau'r dosbarth gweithiol.

Bu farw mewn damwain ffordd ar y briffordd rhwng Caracas a Valencia yn 55 oed. Roedd ei frawd iau, Aníbal Nazoa, hefyd yn fardd.

## Llyfryddiaeth 
* *El transeúnte sonreído* (1945)
* *Caperucita que voló como Omar* (1955)
* *Poesía para colorear* (1958)
* *El burro flautista* (1958)
* *Los dibujos de Leo* (1959)
* *Caballo de manteca* (1960)
* *Los poemas* (1961)
* *Cuba de Martí a Fidel Castro* (1961)
* *Mientras el palo va y viene* (1962)
* *Poesías costumbristas, humorísticas y festivas* (1963)
* *Pan y circo* (1965)
* *Los humoristas de Caracas* (1966)
* *Caracas física y espiritual* (1967)
* *Historia de la música contada por un oyente* (1968)
* *Humor y Amor* (1970)
* *Retrato habla* (1970)
* *Venezuela suya* (1971)
* *Los sin cuenta usos de la electricidad* (1973)
* *Gusto y regusto de la cocina Venezolana* (1973)
* *Vida privada de las muñecas de trapo* (1975)
* *Raúl Santana con un pueblo en el bolsillo* (1976)
* *Genial e Ingenioso: La obra literaria y gráfica del gran artista caraqueño Leoncio Martínez* (1976)
* *Aquiles y la Navidad* (1976)

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* B. Blanco Sánchez, *Visión parcial de Aquiles Nazoa* (Caracas: Imprenta Nacional, 1989).
* E. Subero, *La obra poética de Nazoa* (Caracas: Tipografía Vargas, 1962).

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Beirdd Sbaeneg o Feneswela
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Newyddiadurwyr o Feneswela
Categori:Pobl o Caracas
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Feneswela
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Feneswela
Número

Cylchgrawn llenyddol Sbaeneg a gyhoeddwyd yn Wrwgwái yn y cyfnodau 1949–55 a 1963–64 oedd ***Número***. Cysylltir â *La Generación del 45*, y genhedlaeth a flodeuai yn llên Wrwgwái yng nghanol yr 20g. Roedd y cylchgrawn yn nodedig am ei fydolwg cosmopolitanaidd a'i ymdriniaeth â syniadau a mudiadau celf cyfoes.

[bawd|chwith|Cyfarfod y cylchgrawn *Número* yng nghartref Emir Rodríguez Monegal. O'r chwith i'r dde, yn sefyll: Rodríguez Monegal, [Zoraida Mébot, Manuel Claps, Idea Vilariño, Luz López, Baíta Sureda; yn eistedd: Sarandy Cabrera a Mario Benedetti.]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirniadaeth lenyddol Sbaeneg yn Wrwgwái
Categori:Cylchgronau Sbaeneg Wrwgwái
Categori:Cylchgronau llenyddol
Categori:Llenyddiaeth Wrwgwái yn yr 20fed ganrif
Eva Frodl-Kraft

Hanesydd celf o Awstria oedd **Eva Frodl-Kraft** (29 Medi 1916 - 1 Mai 2011). Roedd yn arbenigwr mewn gwydr lliw canoloesol. Roedd ei gŵr Walter Frodl o 1965 i 1970 yn Llywydd Swyddfa Henebion Ffederal Awstria.

Fe'i ganed yn Fienna, Awstria-Hwngari ar 29 Medi 1916 a bu farw yn Fienna, lle claddwyd hi ym medd ei thad ym mynwent Hietzinger.

Yn ferch i Victor Kraft († 3 Ionawr 1975), astudiodd hanes celf ym Mhrifysgol Fienna, a chwblhaodd hyfforddiant fel ffotograffydd. Yn 1944/55 dogfennodd y gweithiau celf cyfan a oedd wedi'u cuddio yn y *Bergungsort Salzbergwerk Altaussee* ar gyfer Swyddfa Henebion Ffederal Awstria. Rhwng 1972 a 1979 hi oedd cyfarwyddwr y Sefydliad Ymchwil Celf Awstriaidd yn y Swyddfa Henebion Ffederal (BDA) a sefdylodd y drefn ar gyfer Cofnodi Celf Dehio, sef cyfeiriadur o Gadwraeth Hanesyddol 1900 (neu ganllaw) o'r henebion celf pwysicaf yn yr ardal Almaeneg ei hiaith.

Yn 1973, astudiodd ym Mhrifysgol Fienna. Yn 1979 derbyniodd swydd fel Aelod o Academi Gwyddorau Awstria. Daeth Frodl-Kraft yn un o sefydlwyr a llywydd cyntaf y *Corpus Vitrearum Medii Aevi* (Lladin am "y gwaith cyfan o baentio gwydr yn yr Oesoedd Canol") rhyngwladol. Cyfrannodd at archwilio a chadw celf gwydr lliw canoloesol dros sawl degawd. Mae Corpus Vitrearum yn sefydliad ymchwil hanes celf rhyngwladol, gyda'r bwriad o archwilio'r gwydr lliw canoloesol sydd wedi goroesi, i'w gyhoeddi ar ffurf llyfr a'i wneud yn hygyrch i academi a'r cyhoedd.

## Gwobrau 
* 1981 Preis der Stadt Wien für Geisteswissenschaften
* 1986 Wilhelm-Hartel-Preis der Österreichischen Akademie der Wissenschaften
* 1993 Wissenschaftspreis des Landes Niederösterreich

## Cyhoeddiadau 
* *Die mittelalterlichen Glasgemälde in Wien.* Böhlau, Graz/Wien/Köln 1962 (*Corpus Vitrearum Medii Aevi, Österreich.* Bd. 1).
* *Gotische Glasmalereien aus dem Kreuzgang in Klosterneuburg.* Klosterneuburger Buch- und Kunstverlag, Klosterneuburg 1963 (*Klosterneuburger Kunstschätze.* Bd. 3).
* *Das Problem der Schwarzlot-Sicherung an mittelalterlichen Glasgemälden, Theoretische Möglichkeiten und praktische Vorarbeiten.* Institut für österreichische Kunstforschung des Bundesdenkmalamtes, Wien 1963.
* *Die Glasmalerei: Entwicklung, Technik, Eigenart.* Schroll, Wien/München 1970.
* *Die mittelalterlichen Glasgemälde in Niederösterreich.* Tl. 1: *Albrechtsberg bis Klosterneuburg.* Böhlau, Wien/Köln/Graz 1972 (*Corpus Vitrearum Medii Aevi, Österreich.* Bd. 2.1).
* *Gefährdetes Erbe: Österreichs Denkmalschutz und Denkmalpflege 1918–1945 im Prisma der Zeitgeschichte.* Böhlau, Wien 1997, ISBN 3-205-98757-8.
* *Die Bildfenster der Georgskapelle in der Burg zu Wiener Neustadt.* Bundesministerium für Landesverteidigung, Wien (2003).

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o Awstria
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstria
Categori:Pobl o Fienna
John (cyfenw)

Mae **John** yn gyfenw sy'n seiliedig ar y enw cyntaf John, sydd yn deillio o'r enw Hebraeg , '''', sydd yn golygu "Trwy ras Yahweh". Fe'i cyfieithir yn aml i'r Gymraeg fel 'Sion', 'Siôn' neu 'Ioan'.

Yn Ne Asia, mabwysiadwyd 'John' fel cyfenw gan rhai pobl yn ystod oes trefedigaethol Prydain. Mewn gwledydd De Asiaidd mae yna linach cymysg (fel Eingl-Indiaidd, Eingl- Bacistanaidd neu Eingl-Myanmaraidd) gydag enwau tebyg neu a leoleiddiwyd i 'John'. Mae pobl gyda'r cyfenw hwn yn cynnwys:

* Anaparambil Joseph John (1893–1957), ymladdwr rhyddid a gwladweinydd Trafancoraidd, Prif Weinidog o Trafancor-Coji a Llywodraethwr Madras
* Augustus John (1878–1961), arlunydd Cymraeg
* Avery John (ganwyd 1975), pêl-droediwr Trinidadaidd
* Barry John (ganwyd 1945), gyn-chwaraewr rygbi undeb Cymraeg
* Barry John (arlunydd) MBE, arlunydd Cymraeg
* Caroline John (1940–2012), actores Prydeinig
* Collins John (ganwyd 1985), pêl-droediwr Iseldireg, ganwyd yn Liberia 
* Dilwyn John (ganwyd 1944), cyn-pêl-droediwr Cymraeg
* Elton John (ganwyd 1947), canwr pop Prydeinig
* Elton John (pêl-droediwr) (ganwyd 1987), pêl-droediwr Trinidadaidd
* Fritz John (1910–1994), mathemategydd Almaeneg-Americanaidd
* Gottfried John (1942–2015), actor Almaeneg
* Gus John (ganwyd 1945), ysgrifennwr, ymgynghorydd, darlithydd a ymchwilydd. Ganwyd yn Grenadia.
* Gwen John (1876–1939), arlunydd Cymraeg, chwaer o Augustus John
* Isaac John (ganwyd 1988), Chwaraewr rygbi'r gynghrair Seland Newydd
* Mable John (ganwyd 1930), canwr
* Otto John (1909–1997), Almaenwr a blotioedd yn erbyn Hitler, a'i ddyfarnu'n euog o frad yn ystod y Rhyfel Oer
* Peter John, canŵiwr sbrint Almaeneg sydd wedi cystadlu yn y 1990au
* Radek John (ganwyd 1954), gwleidydd Tsiec
* Rosamund John (1913-1998), actores Brydeinig
* Roy John (pêl-droediwr) (1911–1973), pêl-droediwr rhyngwladol Cymru
* Roy John (chwaraewr rygbi) (1925–1981), Chwaraewr rygbi undeb Cymreig
* Stern John (ganwyd 1976), pêl-droediwr Trinidadaidd
* Tommy John (ganwyd 1943), chwaraewr pêl fas Americanaidd
* Walter John (1879–1940), chwaraewr gwyddbwyll Almaeneg
* Little Willie John (1937–1968), canwr R&B Americanaidd

Categori:Cyfenwau
Lorrie Moore

Awdures ffuglen Americanaidd yw **Lorrie Moore** (ganwyd 13 Ionawr 1957), ond galwyd hi'n "Lorrie" gan ei rhieni. Mae ei nofelau a'i storiau byrion yn llawn hiwmor, ond hefyd yn deimladwy iawn.

Ganed **Marie Lorena Moore** yn Glens Falls, Efrog Newydd ar 13 Ionawr 1957. 

Mynychodd Brifysgol St. Lawrence, ac yna, yn 19 oed, enillodd gystadleuaeth ffuglen yn y cylchgrawn *Seventeen*. Cyhoeddwyd y stori, "Raspberries" ym mis Ionawr, 1977. Ar ôl graddio o St Lawrence, symudodd i Manhattan a gweithiodd fel paragyfreithiwr am ddwy flynedd.

Ym 1980, cofrestrodd Moore yn M.F.A. Prifysgol Cornell ar raglen, lle cafodd ei haddysgu gan Alison Lurie. Ar ôl graddio o Cornell, anogwyd Moore gan athro-prifysgol i gysylltu â'r asiant Melanie Jackson. Gwerthodd Jackson ei chasgliad, *Self-Help*, a gyfansoddodd bron yn gyfan gwbl o straeon o draethawd ei gradd meistr, i Knopf yn 1983.

Mae hefyd wedi dysgu ym Mhrifysgol Cornell, fel Awdur Preswyl Sidney Harman yng Ngholeg Baruch, ac yn y rhaglen MFA mewn Ysgrifennu Creadigol ym Mhrifysgol Michigan, yn ogystal â Princeton a NYU.

## Cyhoeddiadau
### Storiau byrion
* 1985 – *Self-Help*; 
* 1990 – *Like Life*; 
* 1998 – *Birds of America*; 
* 2008 – *The Collected Stories*; 
* 2014 – *Bark*; 

### Nofelau
* 1986 – *Anagrams*; 
* 1994 – *Who Will Run the Frog Hospital?*; 
* 2009 – *A Gate at the Stairs*; 

### Llyfrau plant
* 1987 – *The Forgotten Helper*; 

### Ffeithiol 
*2018 – *See What Can Be Done*; 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celfyddydau a Llythyrau America, Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot
## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Efrog Newydd
Rhestr o Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru sydd wedi troi côt gwleidyddol

Dyma restr o '*Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru sydd wedi *troi côt* (newid teyrngarwch plaid)*' ers sefydlu'r Cynulliad

## Cynulliad 1999–2003
## Cynulliad 2003–2007
## Cynulliad 2007–2011
## Cynulliad 2016–2021
## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Lolipop

bawd|Lolipop
Mae **lolipop** yn fath o siwgr candi sydd fel arfer yn cynnwys candi caled wedi'i osod ar ffon er mwyn ei sugno neu lyfu.

Daw lolipops mewn nifer o liwiau a blasau, yn enwedig blasau ffrwythau. Gyda nifer o gwmnïau'n cynhyrchu lolipops, mae'r losing  bellach yn dod mewn dwsinau o flasau a llawer o wahanol siapiau. Maent yn amrywio o rai bach y gellir eu prynu wrth y cant ac yn aml yn cael eu rhoi i ffwrdd am ddim mewn banciau, siopau barbwr, a lleoliadau eraill, i rai mawr iawn sy'n cael eu gwneud allan o ffyn candi wedi'u troi yn gylch.

Mae'r rhan fwyaf o lolipops yn cael eu bwyta ar dymheredd ystafell, ond mae "lolipops iâ" yn lolipops dŵr wedi'u rhewi.

Mae rhai lolipops yn cynnwys llenwadau, fel gwm swigod neu gandi meddal. Mae gan rai lolipops eitemau mwy anarferol, fel larfâu llyngyr, wedi'u mewnosod yn y candi. Mae gan rai lolipops ganol na ellir ei fwyta, fel goleuadau sy'n fflachio, wedi'i fewnosod yn y candi; mae lolipops hefyd i'w cael ar ffon ag arni ddyfais fodur sy'n troelli'r lolipop yn y geg.

Mae'r syniad o osod losin bwytadwy ar ffon yn un syml iawn, ac mae'n debyg bod y lolipop wedi'i ddyfeisio a'i ail-greu sawl gwaith. Mae'r melysion cyntaf sy'n ymdebygu i'r hyn rydym yn ei alw'n lolipops yn dyddio o'r Oesoedd Canol, pan fyddai'r uchelwyr yn aml yn bwyta siwgr wedi'i ferwi gyda chymorth ffyn neu ddolenni. - a rhoddodd nod masnach ar yr enw lolipop yn 1931.

Cafodd y term 'lolipop' ei gofnodi gan y geiriadurwr o Loegr Francis Grose yn 1796. Mae'n bosib bod y term wedi tarddu o'r term "lolly" (tafod) a "pop" (slap). Mae'r cyfeiriadau cyntaf at y lolipop mewn cyd-destun modern yn dyddio yn ôl i'r 1920au. Fodd bynnag, gall fod y gair o darddiad Romani, yn perthyn i'r trafoddiad Roma o werthu afalau taffi. 'Afal coch' yn yr iaith Romani yw *loli phaba*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Melysion
Dewi Griffiths

Ffermwr a rhedwr pellter hir o Gymru yw **Dewi Griffiths** (ganwyd 8 Medi 1991).

Magwyd Dewi ar fferm Pantydderwen yn Llanfynydd ger Llandeilo. Aeth i astudio astudio mathemateg ym Mhrifysgol Abertawe. Mae'n parhau i weithio ar fferm ei rieni tra'n cystadlu fel athletwr.

## Gyrfa
Roedd yn mwynhau rhedeg ers ei fod yn blentyn, gan ymarfer ar lonydd cefn o gwmpas ardal Llandeilo. Bu'n rhedeg gyda thîm yr ysgol cyn ymuno â chlwb rhedeg Harriers Caerfyrddin gan gystadlu mewn rasys traws gwlad, ffordd a thrac. Mae'n cael cefnogaeth gan Chwaraeon Cymru a British Athletics.

Mae'n cystadlu ym Mhencampwriaeth Traws Gwlad Cymru a roedd yn fuddugol saith gwaith rhwng 2012 a 2019. Ni gystadlodd yn 2018 oherwydd anaf.

Ei farathon cyntaf oedd yn Frankfurt yn 2017. cystadlodd yn Marathon Llundain am y tro cyntaf yn 2018 ac yn 2019 daeth yn yr 16eg safle yn ras y dynion. Ei amser oedd dwy awr ac 11 munud, saith munud tu ôl i Mo Farah.

Ar 14 Mehefin 2025, ef oedd y Cymro cyntaf i ennill râs "Man v Horse" sy'n cael ei gynnal yn Llanwrtyd, Powys. Mae'r ras flynyddol yn deillio o ddadl mewn tafarn ynglŷn ag ai dyn neu geffyl sydd gyflymaf dros dir mynyddig. Ma'r ras yn 22 milltir o hyd dros dir mynyddig. Amser Dewi oedd 2 awr, 23 munud a 54 eiliad a croesodd y llinell derfyn 13 munud yn gynt na Gweni - y ceffyl buddugol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1991
Categori:Rhedwyr o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
John Adams (cyfansoddwr)

Cyfansoddwr o'r Unol Daleithiau yw **John Coolidge Adams** (ganwyd 15 Chwefror 1947). Mae ganddo gysylltiad agos â minimaliaeth.

Mae ei operâu yn cynnwys *Nixon in China* (1987), ynglŷn â thaith i Tsiena yr Arlywydd Richard Nixon ym 1972; *Doctor Atomic* (2005), ynghylch J. Robert Oppenheimer, Prosiect Manhattan a datblygiad y bom atomig; a *The Death of Klinghoffer* (1991), sy'n adrodd hanes herwgipio y llong mordeithio *Achille Lauro* ym 1985 a'r llofruddiaeth Leon Klinghoffer gan y herwgipwyr.

Enillodd Wobr Erasmus yn 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1947
J. Robert Oppenheimer

Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau oedd **Julius Robert Oppenheimer** (22 Ebrill 1904 – 18 Chwefror 1967). Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd yn bennaeth Labordy Los Alamos, lle datblygwyd y bom atomig fel rhan o Brosiect Manhattan. Cyfeirir ato weithiau fel "Tad y Bom".

## Cyfeiriadau
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Emir Rodríguez Monegal

Beirniad llenyddol, golygydd, ac academydd o Wrwgwái oedd **Emir Rodríguez Monegal** (28 Gorffennaf 1921 – 14 Tachwedd 1985). Roedd yn un o hoelion wyth *La Generación del 45*, yn feirniad ac ysgrifwr toreithiog, yn gyd-sefydlydd y cylchgrawn *Número*, ac yn hyrwyddwr hynod o ddylanwadol yn llên America Ladin yng nghanol yr 20g.

Ganwyd ym Melo, prifddinas talaith Cerro Largo yng ngogledd-ddwyrain Wrwgwái. Yn 1943 dechreuodd ysgrifennu i'r cylchgrawn wythnosol *Marcha*, ac o 1945 i 1957 efe oedd golygydd yr adran lenyddol.

Aeth i Baris yn 1966 ac yno sefydlodd y cylchgrawn Sbaeneg *Mundo Nuevo*. Yn y cyhoeddiad hwnnw hyrwyddwyd nofelwyr *el boom latinoamericano*, yn eu plith Gabriel García Márquez, Carlos Fuentes, Mario Vargas Llosa, Julio Cortázar, a José Donoso, a chyhoeddwyd gweithiau cynnar gan lenorion megis Guillermo Cabrera Infante, Severo Sarduy, a Manuel Puig. Bu sgandal ynghylch nawdd ariannol *Mundo Nuevo*, a oedd yn tarddu o'r CIA yn ôl y sôn, ac ymddiswyddodd Rodríguez Monegal yr olygyddiaeth yn 1968.

Rodríguez Monegal oedd un o'r beirniaid cyntaf i gydnabod pwysigrwydd Jorge Luis Borges. Ysgrifennodd hefyd gyfrolau o feirniadaeth a bywgraffiadau am Pablo Neruda, Andrés Bello, Horacio Quiroga, a José Enrique Rodó. Penodwyd yn athro llên America Ladin ym Mhrifysgol Yale yn 1969, ac ymsefydlodd felly yn New Haven, Connecticut, yn Unol Daleithiau America.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *El juicio de los parricidas: La nueva generación argentina y sus maestros* (1956).
* *El viajero inmóvil: Introducción a Pablo Neruda* (1966).
* *El desterrado: Vida y obra de Horacio Quiroga* (1968).
* *Narradores de esta América* (1969).
* *El otro Andrés Bello* (1969).
* *The Borzoi Anthology of Latin American Literature* (1977).
* *Jorge Luis Borges: A Literary Biography* (1978).

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* John P. Dwyer et al., *Homenaje a Emir Rodríguez Monegal* (1986).

Categori:Academyddion Prifysgol Yale
Categori:Academyddion o Wrwgwái
Categori:Beirniaid llenyddol Sbaeneg o Wrwgwái
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Golygyddion o Wrwgwái
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Wrwgwái
Categori:Llenorion Saesneg o Wrwgwái
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Pobl o Melo
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Wrwgwái
Emile Habibi

Llenor Arabeg o Israel oedd **Emile Habibi** (29 Awst 1922 – 2 Mai 1996) sy'n nodedig am ei nofelau a'i straeon byrion sy'n portreadu profiadau ac hunaniaeth y Palesteiniaid sy'n byw fel lleiafrif Arabaidd yn Israel. Ysgrifennodd hefyd ddramâu.

Ganwyd yn Haifa, Mandad Palesteina, sydd bellach yn rhan o Wladwriaeth Israel. Trodd Habibi yn gomiwnydd yn y 1940au ac ef oedd un o sefydlwyr Plaid Gomiwnyddol Israel. Gwasanaethodd yn aelod y Knesset.

Rhoddwyd Medal Jeriwsalem iddo gan Fudiad Rhyddid Palesteina yn 1990. Derbyniodd Wobr Israel yn 1992, ac ef oedd yr Arabiad cyntaf i ennill yr anrhydedd hwnnw. Bu farw o ganser yn yr ysbyty yn Nasareth yn 73 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 1996
Categori:Comiwnyddion o Israel
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Israel
Categori:Israeliaid Arabaidd
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Israel
Categori:Llenorion Arabeg o Israel
Categori:Pobl o Haifa
Categori:Pobl fu farw o ganser
Analía Gadé

Actores o'r Ariannin oedd **Analía Gadé** (28 Hydref 1931 – 18 Mai 2019).

Cafodd ei geni fel **María Esther Gorostiza Rodríguez** yn Córdoba. Y dramodydd Carlos Gorostiza oedd ei brawd.

## Ffilmiau
* *La serpiente de cascabel* (1948)
* *La Rubia Mireya* (1948)
* *Vidalita* (1949)
* *Cita en las estrellas* (1949)
* *Nacha Regules* (1950)
* *Don Fulgencio* (1950)
* *Especialista en señoras* (1951)
* *Cuidado Con Las Mujeres* (1951)
* *Sala de guardia* (1952)
* *Vuelva el primero* (1952)
* *Suegra último modelo* (1953)
* *Somos todos inquilinos* (1954)
* *Los Hermanos corsos* (1955)
* *Yesterday Was Spring* (1955)
* *Los tallos amargos* (1956)
* *Las muchachas de azul* (1957)
* *Ana dice sí* (1958)
* *La vida por delante* (1958)
* *La vida alrededor* (1959)
* *Sólo para hombres* (1960)
* *La encrucijada* (1960)
* *Madame* (1961)
* *Tú y yo somos tres* (1962)
* *Operación Embajada* (1963)
* *Four Nights of the Full Moon* (1963)
* ''Par un beau matin d'été* (1965)
* *Las Locas del conventillo* (1966)
* *Mayores con reparos* (1967)
* *Another's Wife* (1967)
* *La vil seducción* (1968)
* *No disponible* (1969)
* *Pecados conyugales* (1969)
* *El monument* (1970)
* *Coqueluche* (1970)
* *In the Eye of the Hurricane* (1971)
* *Exorcism's Daughter* (1971)*
* *Nada menos que todo un hombre* (1972)
* *La duda* (1972)
* *Maniac Mansion* (1972)
* *My Private Teacher* (1973)
* *La revolución matrimonial* (1974)
* *El mejor alcalde, el rey* (1974)
* *Las largas vacaciones del 36* (1976)
* *Las marginadas* (1977)
* *Cartas de amor de una monja* (1978)
* *La rosa Azul* (2001)

Categori:Actorion o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2019