open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Faye Dunaway

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Dorothy Faye Dunaway** (ganwyd 14 Ionawr 1941), a elwir gan amlaf yn **Faye Dunaway**. Mae hi wedi serennu mewn amrywiaeth o ffilmiau yn cynnwys *The Towering Inferno*, *Mommie Dearest*, *Bonnie and Clyde*, *Chinatown*, *The Yellow Bird*  a *Network*. Cafodd ei henwebu am Wobr yr Academi am yr Actores Orau am ei rhannau mewn *Bonnie and Clyde* a *Chinatown*, cyn iddi ennill yr wobr am ei pherfformiad yn *Network*.

Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Florida
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Gwendraeth

Gallai **Gwendraeth** gyfeirio at:

*Cwm Gwendraeth
*Afon Gwendraeth
**Afon Gwendraeth Fawr
**Afon Gwendraeth Fach
*Menter Cwm Gwendraeth
Richard Dreyfuss

Actor Americanaidd yw **Richard Stephen Dreyfuss** (ganwyd 29 Hydref 1947). Ymhlith ei rannau enwocaf yw Matt Hooper yn *Jaws*, Roy Neary yn *Close Encounters of the Third Kind*, ac yn fwy diweddar Dick Cheney yn *W.* Enillodd Wobr yr Academi am Actor Gorau mewn Rhan Arweiniol am ei berfformiad yn *The Goodbye Girl*.

Ym 1995 cyhoeddodd nofel dditectif hanes amgen o'r enw *The Two Georges*, a gyd-ysgrifennodd â'r awdur Harry Turtledove.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr ditectif Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr hanes amgen Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl gydag anhwylder deubegwn
James Nicholas

Bardd ac addysgwr o Gymru oedd **James Nicholas** neu **Jâms Niclas** (19 Mawrth 1928 – 29 Medi 2013).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Nhyddewi, Sir Benfro. Derbyniodd radd dosbarth cyntaf mewn mathemateg yng Ngholeg y Brifysgol, Aberystwyth yna bu'n athro mathemateg yn Ysgol Tŷ Tan Domen, y Bala ac yn Nhyddewi Penfro, cyn dod yn brifathro Ysgol y Preseli. Penodwyd ef yn Arolygydd Ysgolion yn 1975.

Daeth i'r amlwg fel bardd pan enillodd Gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969. Bu'n Archdderwydd o 1981 hyd 1984, a bu'n Gofiadur am chwarter canrif gan orffen yn 2005. Bu hefyd yn Llywydd Undeb Bedyddwyr Cymru am gyfnod. Penodwyd ef hefyd yn Gymrawd rhai blynyddoedd yn ôl.

Bu farw ym Mangor yn 84 mlwydd oed gan adael gweddw, Hazel a dwy ferch, Branwen a Saran.

## Gweithiau
* *Olwynion* (Llyfrau'r Dryw, 1967)
* ''Cerddi'r llanw'' (Llyfrau'r Dryw, 1969)
* *Cerddi* (Llandysul: Gwasg Gomer, 1971) ISBN 0850881072
* *Ffordd y pererinion* (Llandysul: Gwasg Gomer, 2006) ISBN 1843237075

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Eglwys y Bedyddwyr yng Nghymru
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Prifeirdd
Castell Cymer

Castell a godwyd gan un o ddeiliaid teyrnas Powys ym Meirionnydd (de Gwynedd) ar ddechrau y 12g oedd **Castell Cymer**.

Codwyd y castell gan Uchdryd ab Edwin. Ar ddechrau'r 12g, rhoddwyd tir o gwmpas cymer afonydd Wnion a Mawddach (ger Dolgellau heddiw) iddo gan Cadwgan ap Bleddyn, brenin Powys, ar yr amod ei fod yn ei ddefnyddio i amddiffyn y deyrnas honno.  Olynwyd Cadwgan yn 1111 gan ei fab Owain.  Ond yn ôl *Brut y Tywysogion*, pan fu farw Owain yn 1116, hawliodd Uchdryd y tir - Cymer Deuddwr - iddo ei hun.  Cododd gastell mwnt a beili yno, ger cymer y ddwy afon, ond daeth meibion Owain Cadwgan i Gymer a'i gipio oddi wrtho.

Llosgwyd y castell pren i'r llawr a meddiannodd meibion Owain dir Uchdryd.  Ymddengys na ddefnyddwyd y safle ar ôl hynny.  Yn ddiweddarach, yn 1198, sefydlwyd Abaty Cymer tua milltir i'r gorllewin o'r hen gastell.

Heddiw mae olion y castell i'w cael tua milltir i'r gogledd o Ddolgellau, ar lethrau Mynydd Foel Cynwch.  Dim ond y mwnt sydd wedi goroesi.

## Ffynonellau
*Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Cymer
Cymer
Categori:Llanelltud
Categori:Meirionnydd
Gwyndaf

Gallai **Gwyndaf** gyfeirio at:

* Gwyndaf Hen neu "Gwnda", sant Cymreig cynnar
* Richard Jones (Gwyndaf Eryri) (1785-1848), bardd o Arfon
* Griffith Davies (Gwyndaf) (1868 - 1962), bardd ac englynwr.
* E. Gwyndaf Evans, bardd ac archdderwydd

Categori:Enwau personol Cymraeg
John Gilbert (esgob)

Esgob Bangor a Thyddewi oedd **John Gilbert** (bu farw 28 Gorffennaf 1397).

Enwyd ef yn Esgob Bangor ar 17 Mawrth 1372, yna trosglwyddwyd ef i fod yn Esgob Henffordd ar 12 Medi 1375. Gwasanaethodd fel Arglwydd Uchel Drysorydd o 1386 hyd 1389, ac eto o ddiwedd 1389 hyd 1391. Trosglwyddwyd ef i fod yn Esgob Tyddewi ar 5 Mai 1389.

Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Henffordd
Categori:Esgobion Tyddewi
Categori:Marwolaethau 1397
E. Gwyndaf Evans

Gweinidog a bardd Cymraeg oedd **Evan Gwyndaf Evans** neu "**Gwyndaf**" (7 Mawrth 1913 - 10 Mawrth 1986). Bu'n weinidog yng Nghapel Tabernacl, Llanelli.

Yn frodor o bentref Llanfachreth, Gwynedd, daeth i sylw Cymru fel bardd pan enillodd yr Eisteddfod Ryng-golegol yn 1934. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935 gyda'r awdl *Magdalen*,  y tro cyntaf i gerdd gynganeddol *vers libre* ennill y gystadleuaeth. Yn 22 oed ef yw'r ieuengaf erioed i ennill Y Gadair.

Bu'n Archdderwydd yr Eisteddfod Genedlaethol o 1966 hyd 1968. Bu'n athro ysgrythyr yn Ysgol Brynrefail, Llanrug o 1957 hyd 1978.

Arbrofai ar ysgrifennu *vers libre* mewn cynghanedd ac roedd yn ganwr penillion adnabyddus hefyd. Dim ond un gyfrol o gerddi a gyhoeddodd, sef *Magdalen a cherddi eraill*, ond cyfrannai'n gyson i gylchgronau Cymraeg ar hyd ei oes.

## Llyfryddiaeth
* *Magdalen a cherddi eraill* (Gwasg Gomer, 1962)
* *Cerddi Gwyndaf: y casgliad cyflawn* (Dinbych: Gwasg Gee, 1987)

## Cyfeiriadau 
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Prifeirdd
John Owen Williams (Pedrog)

Bardd Cymraeg a Gweinidog yr Efengyl oedd **John Owen Williams**; enw barddol **Pedrog** (20 Mai 1853 – 9 Gorffennaf 1932).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn y Gatws, Madryn, yn yr hen Sir Gaernarfon. Collodd ei rieni pan oedd yn ieuanc, a magwyd ef gan ei fodryb yn Llanbedrog. Gadawodd yr ysgol yn 12 oed, a bu'n brentis garddwr, cyn symud i Lerpwl yn 1876 i weithio mewn masnachdy. Ordeiniwyd ef yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn 1884, a bu'n weinidog eglwys Kensington, Lerpwl, ahyd 1930. Bu'n gadeirydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg, ac yn olygydd *Y Dysgedydd* o 1922 hyd 1925.

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1891, Llanelli 1895 a Lerpwl 1900. Bu'n Archdderwydd o 1928 hyd 1932.

Revd John Owen Williams (Pedrog, 1853-1932) and friends NLW3363079.jpg|Pedrog gyda chyfeillion, tua 1885
Revd John Owen Williams (Pedrog, 1853-1932) NLW3364588.jpg|Ar gadair eisteddfodol
Rowland Williams and John Owen Williams (1891) NLW3362535.jpg|Gyda Rowland Williams

## Cyfeiriadau
Categori:Archdderwyddon
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1853
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Prifeirdd
Madryn (stâd)

Stâd ar benrhyn Llŷn oedd yn arfer bod ymhlith y pwysicaf yng ngogledd-orllewin Cymru oedd **Madryn**. Roedd y teulu yn ddylanwadol iawn yng ngwleidyddiaeth a bywyd cymdeithasol Llŷn am gyfnod hir.

Safai'r stâd i'r de o Forfa Nefyn ac i'r gogledd-ddwyrain o fryn Carn Fadryn, yng nghymuned Buan. Castell Madryn oedd enw'r plasdy. Y mwyaf adnabyddus o berchenogion Madryn oedd Syr Love Jones-Parry, fu a rhan mewn sefydlu y Wladfa ym Mhatagonia. Enwyd Porth Madryn yno ar ôl ei stâd.

Erbyn hyn mae Castell Madryn wedi ei chwalu, a'r tir o'i amgylch yn wersyll carafannau. Erys y gatws, lle ganed y bardd John Owen Williams (*Pedrog*).

## Gweler hefyd
* Santes Madryn
* Porth Madryn, Chubut

## Llyfryddiaeth
*Trebor Evans, *Teulu Madryn* (Pwllheli: Clwb y Bont, 1993)

## Oriel

Delwedd:Castell Madrun, Buan NLW3361616.jpg|Ffotograff o'r castell a'r gatws gan John Thomas, tua 1885 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Tro Trwy'r Gogledd (page 63 crop).jpg|Ffotograph arall o waith John Thomas
Delwedd:Madryn Castle Caravan Park - geograph.org.uk - 186916.jpg|Y wersyll carafanau yn 2006

Categori:Buan
Categori:Llŷn
Categori:Plasdai Gwynedd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1895

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1895** yn  Llanelli, Sir Gaerfyrddin. Cyhoeddwyd Rowland Williams (Hwfa Môn) yn ail archdderwydd yr Orsedd.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

Llanelli 1895
1895
1895
Categori:1895 yng Nghymru
Meirion Evans

Gweinidog a bardd Cymraeg yw **Meirion Evans**.

Ganed ef yn Felindre, Abertawe. Enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979. Roedd yr amgylchiadau braidd yn anarferol; dyfarnwyd y Goron yn wreiddiol i T. James Jones, ond wedi iddi ddod yn amlwg fod ei gerdd yn gywaith, ataliwyd y wobr oddi wrtho a'i dyfarnu i Meirion Evans. Bu'n Archdderwydd rhwng 1999 a 2002.

## Llyfryddiaeth
* *Y corn olew: cyfrol o gerddi* (Cyhoeddiadau Barddas, 1986)
* *Straeon Ffas a Ffridd* (Gomer, 1996/7)
* *Rhofio a Rhwyfo* (Gomer, 1998)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Prifeirdd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1896

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1896** yn Llandudno, Sir Gaernarfon (Conwy bellach).

Beirniaid y Gadair oedd Dyfed, Elfed, Berw, Alafon, ac am y tro cyntaf, a'r unig dro yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg John Morris-Jones.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llandudno

## Cyfeiriadau
Categori:1896 yng Nghymru
Llandudno 1896
Llandudno 1896
1896
Categori:Hanes Conwy
Categori:Llandudno
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1881** ym  Merthyr Tudful, Sir Forgannwg (Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful bellach). Er bod Eisteddfodau Cenedlaethol wedi eu cynnal o'r blaen, hon oedd y gyntaf yn y gyfres a gynhaliwyd dan nawdd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, oedd wedi ei sefydlu yn 1880. O'r flwyddyn yma ymlaen, cynhaliwyd eisteddfod yn ddifwlch wedyn ar wahân i 1914 a 1940.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Merthyr Tudful

Merthyr Tudful 1881
Merthyr Tudful 1881
1881
Categori:Hanes Merthyr Tudful
Categori:1881 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1880** yng  Nghaernarfon. Yn yr Eisteddfod yma y penderfynwyd ffurfio Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol.

W. B. Joseph (llysenw: Y Myfyr) enillodd y Gadair, a hynny am awdl i'r "Athrylith".

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Caernarfon 1880
1880
1880
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1880 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1882 ** yn  Ninbych.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ninbych

Categori:Dinbych
Dinbych 1882
Dinbych 1882
1882
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:1882 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1883

[250px|bawd|Meini'r Orsedd, [Parc Cathays, Caerdydd]]

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1883** yng  Nghaerdydd.

Enillwyd y brif gystadleuaeth gorawl wedi cystadlu brwd gan Gôr Chwareli y Penrhyn, yn cael ei arwain gan Dr Rogers, organydd Eglwys Gadeiriol Bangor. Yn ail yr oedd Côr Llanelli.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaerdydd

Caerdydd 1883
1883
1883
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:1883 yng Nghymru
John Gwilym Jones (bardd)

: *Am y dramodydd, gweler John Gwilym Jones (dramodydd)*

Bardd a gweinidog o Gymro yw **John Gwilym Jones** (ganed 16 Rhagfyr 1936). Ganed ef yng Nghastell Newydd Emlyn, Ceredigion, yn frawd i T. James Jones.

Graddiodd gyda dosbarth cyntaf yn y Gymraeg o Brifysgol Aberystwyth, yna am flwyddyn bu'n darlithio mewn Cymraeg Canol ym Mhrifysgol Dulyn. Aeth ymlaen i astudio Diwinyddiaeth yn Abertawe. Cafodd ei alwad cyntaf i'r weinidogaeth ym Methania, y Tymbl, cyn symud ym 1967 i Eglwys Annibynnol, Pendref, Bangor lle bu'n gwasanaethu am ddeugain mlynedd. Cafodd gyfle hefyd i ddarlithio mewn Cymraeg a Diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Bangor.

Bu yn ei dro yn llywydd Undeb yr Annibynwyr, yn olygydd y cylchgrawn Porfeydd, ac yn aelod o bwyllgor llywio'r llyfr emynau cydenwadol, Caneuon Ffydd.

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981 am *Y Frwydr*. Bu'n Archdderwydd rhwng 1993 a 1996. Yn Eisteddfod Bro Colwyn 1995, roedd yn gyfrifol am gadeirio ei fab, Tudur Dylan Jones, a choroni ei frawd, Aled Gwyn. Wedi ei gyfnod fel Archdderwydd, daeth yn Gofiadur yr Orsedd rhwng 2005 a 2010.

## Anrhydeddau
Cafodd ei urddo yn Gymrawd Prifysgol Aberystwyth ar 12 Gorffennaf 2012 a fe anrhydeddwyd yn Gymrawd gan yr Eisteddfod yn Awst 2012.

## Bywyd personol
Roedd yn briod ag Avril (bu farw 28 Chwefror 2008) a cawsant dri o blant, Eilir, Tudur Dylan a Nest. Wedi ymddeol, symudodd i Peniel, Sir Gaerfyrddin yn nes at ei fro enedigol.

## Gweithiau
* *Ail Drannoeth: Ambell Sylw a Myfyrdod* (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceregigion, 2003) ISBN 1902416945
* *Am yn Ail* (2021), cyfrol o gerddi ar y cyd gyda'i fab Tudur Dylan Jones

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Archdderwyddon
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Prifeirdd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1884

[bawd|[Gorsedd y Beirdd yn Eisteddfod Lerpwl 1884]]

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1884** yn  Lerpwl.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Lerpwl

Lerpwl 1884
Lerpwl 1884
1884
Categori:Lerpwl
Categori:1884 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1887** yn  Llundain.

Ysgrifennodd Elias Owen draethawd ar lên gwerin ar gyfer yr Eisteddfod, lle ceir hanes y Fuwch Frech a chwedlau eraill; roedd hyn yn sail i'w gyfrol enwog *Welsh Folklore* (1899).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llundain

Categori:Cymry Llundain
Llundain 1887
Llundain 1887
1887
Categori:Hanes Llundain
Categori:1887 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1885** yn Aberdâr, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

Sefydlwyd y mudiad gwladgrol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (y gyntaf o'r enw) yn yr eisteddfod.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberdâr

Categori:Aberdâr
Aberdâr 1885
Aberdâr 1885
1885
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Categori:1885 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1892

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Y Rhyl

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1892** yn y Rhyl, Sir y Fflint (Sir Ddinbych bellach).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Rhyl

Rhyl 1892
Rhyl 1892
1892
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Y Rhyl
Categori:1892 yng Nghymru
Sinigrin

bawd|de|250px|Fformiwla sgerbwd sinigrin
[bawd|de|250px|Yr [anion mewn sinigrin]]
Glwcosinolad (neu *glucosinolate*) ydy **Sinigrin**, sy'n perthyn i deulu'r glwcosad a ganfyddir mewn rhai planhigion megis ysgewyll, brocoli a'r mwstad du (y *Brassica nigra).*

Pan fo planhigion tebyg yn cael eu gwasgu neu eu niweidio'n ddrwg, mae'r ensym 'myriosinase' yn dadfeilio sinigrin i fod yn olew mwstad (allyl isothiocyanate) sy'n gyfrifol am yr ogla a'r blas erchyll sydd ar fwstad a rhuddugl môr ('horse-radish').

Mae hadau'r mwstad gwyn (sef y Sinapis alba) ac yn cynnwys sinalbin yn hytrach na sinigrin.
 
Enw cemegol sinigrin yw 'llylglucosinolate' neu '2-propenylglucosinlate'. Y rhif-cas (neu cas number) yw  3952-98-5. 

Dengys ymchwil gan Norwich Research Park (NRP), yn nwyrain Lloegr, y gall sinigrin goncro celloedd cansar (Yr apoptosis). O'i fwyta'n rheolaidd, yr awgrym cryf yw y gall sinigrin atal cansar rhag datblygu.

## Gweler hefyd
* Cansar

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Erthygl Saesneg gan yr *Institute of Food Research* o'r enw 'Why your best friend could be a Brassica' http://www.ifr.ac.uk/public/foodinfosheets/brassicas.html 

* Gwefan Saesneg: Norwich Research Park website 

Categori:Cyfansoddion potasiwm
Categori:Maetheg
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1891

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1891** yn Abertawe, Sir Forgannwg (Sir Abertawe bellach), a chafwyd tywydd stormus iawn.

Revd John Owen Williams (Pedrog, 1853-1932) NLW3364588.jpg|Pedrog
Parch. D. Adams, B.A., Lerpwl (5349031).jpg|Hawen
Gorsedd 1891.jpg|Gorsedd 1891

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Abertawe 1891
1891
1891
Categori:Hanes Abertawe
Categori:1891 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pontypridd 1893

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1893** ym  Mhontypridd, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

John Ceulanydd Williams.jpg|Ceulanydd
Ben Davies ac Elfed (enillwyr y goron a'r gadair Eisteddfod 1894 (cropped).jpg|Ben Davies
Ap Caledfryn.jpg|Ap Caledfryn, Cadeirydd Pwyllgor yr Adran Gelfyddydol

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Categori:1893 yng Nghymru
Pontypridd 1893
Pontypridd 1893
1893
Categori:Pontypridd
Henry Selick

Cyfarwyddwr, cynhyrchydd a sgriptiwr o'r Unol Daleithiau yw **Henry Selick** (ganwyd 30 Tachwedd 1952) sy'n fwyaf adnabyddus am gyfarwyddo *The Nightmare Before Christmas*, a *James and the Giant Peach*.

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1894

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1894** yng  Nghaernarfon.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Caernarfon 1894
1894
1894
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1894 yng Nghymru
Ben Davies, Pant-teg

Gweinidog a bardd Cymraeg oedd **Ben Davies** (1864 – 2 Ionawr 1937).

## Bywgraffiad
Ganed ef yn y Ddolgam, Cwmllynfell, ac wedi gadael yr ysgol yn 13 oed, bu'n gweithio fel glöwr hyd nes iddo fynd i ysgol baratoi Llansawel, Sir Gaerfyrddin yn 1885, yna i Goleg y Bala. Ordeiniwyd ef yn weinidog gyda'r Annibynwyr, a bu'n weinidog Bwlchgwyn a Llandegla, yna'n weinidog Panteg, Ystalyfera. Bu'n gadeirydd Undeb yr Annibynwyr yn 1928.

## Barddoniaeth
Dechreuodd farddoni yn ieuanc, ac roedd wedi meistroli'r gynghanedd erbyn ei fod yn 13eg oed. Roedd yn aelod amlwg o symudiad y Beirdd Newydd. Enillodd nifer o brif wobrau'r Eisteddfod Genedlaethol; y Goron yn Rhyl 1892, Pontypridd 1893 a Chaernarfon 1894, a'r gadair yn Llandudno 1896.
[bawd|Ben Davies (sefyll) ac [Howell Elvet Lewis (Elfed)|Elfed (enillwyr y goron a'r gadair Eisteddfod 1894)]]
## Gweithiau
* *Bore Bywyd*  (1896)
* *Siôn Gymro*, (Buchedd A Gwaith Y Parch. John Davies, Glandŵr a Moreia, Penfro) (1938)
* *Ffrwythau Dethol* (1938)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Prifeirdd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1897

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1897** yng  Nghasnewydd, Sir Fynwy.

Beirniaid y Gadair oedd Pedrog, Tafolog a Dafydd Morganwg.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghasnewydd

## Cyfeiriadau
Categori:Casnewydd
Casnewydd 1897
Casnewydd 1897
1897
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:1897 yng Nghymru
Ysgewyll

bawd|300px|de|Ysgewyll Brwsel
Mae **ysgewyll**, neu **ysgewyll Brwsel** (*Brassica oleracea* Grwp: Gemmifera) o deulu'r Brassicaceae (gair Lladin o'r un tarddiad â'r gair Cymraeg 'bresych') yn cael ei dyfu am ei egin gwyrdd (2.5 – 4&nbsp;cm o ddiametr), sef clwstwr o ddail gwyrdd, sy'n flasus iawn mewn pryd o fwyd megis y cinio Nadolig traddodiadol. Maen nhw'n tyfu ar fonyn tua dwy droedfedd o uchder. Ceir rhwng 1.1 ac 1.4&nbsp;kg o ysgewyll bwytadwy ar bob bonyn. Dywed rhai mai'r Rhufeiniaid ddaeth â nhw i Wledydd Prydain.

Mae'r ysgewyll yn glympiau gwyrdd - gyda phob un yn edrych yn debyg iawn i fresych pitw. Ceir ymchwiliadau gwyddonol sy'n edrych a yw cynnwys rhai llysiau fel brocoli, ysgewyll a bresych, yn gallu helpu i atal cansar megis cancsar ceg y groth a chansar y coluddion. Credir mai'r sinigrin sy'n gyfrifol am y gallu anghyffredin hwn.

Mae ysgewyll yn llawn fitamin A, fitamin C, asid ffolig a ffibr.

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau
Categori:Brassicaceae
Moel y Gaer

Gall **Moel y Gaer** gyfeirio at un o sawl bryn a bryngaer yng Nghymru:

* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr) (un o Fryniau Clwyd)
* Moel y Gaer (Rhosesmor) (ger yr Wyddgrug)
* Moel y Gaer (Llandysilio) (un o fynyddoedd y Berwyn, ger Llandysilio-yn-Iâl)
Protohanes

Mae'r term **rhaghanes** neu **rag-hanes** yn cyfeirio at gyfnod sy'n gorwedd rhwng cynhanes a hanes ac yn fath o bont rhyngddynt.  Diffinnir y cyfnod yma fel yr amser pan nad oedd diwylliant neu wareiddiad wedi datblygu system ysgrifennu eto ond a gofnodir er hynny gan ddiwylliannau a gwareiddiadau eraill yn eu cofnodion ysgrifenedig eu hunain.  Mae amseriad a hyd y cyfnod yn amrywio o ranbarth i ranbarth felly. Yng nghyd-destun Ewrop, gellid ystyried y Celtiaid a'r Germaniaid cynnar i fod yn wareiddiadau rhaghanesyddol pan ddechreuwyd eu cofnodi mewn ffynonellau Groeg a Rhufeinig.

Gall traddodiadau llafar gofnodi digwyddiadau cyn i wareiddiad ddod yn wareiddiad lythrennog hefyd.

## Cyfnodau
Yn ei ffurf fwyaf elfennol, mae rhaghanes yn dilyn yr un gronoleg â rhannau olaf cynhanes:

* Oes y Copr (diwedd y Neolithig)
* Oes yr Efydd
* Oes yr Haearn

## Pobloedd a gwareiddiadau
Yr enghraifft glasurol o wareiddiadau rhaghanesyddol yw'r rheiny y cyfeirir atynt gan lenorion yr Henfyd, yn cynnwys:
* Alaniaid
* Bwlgariaid
* Celtiaid
* Daciaid
* Germaniaid
* Helfetiaid
* Hyniaid
* Magyariaid
* Numidiaid
* Parthiaid
* Sarmatiaid
* Sgythiaid
* Slafiaid
* Thraciaid

## Llyfryddiaeth
* Barry Cunliffe, *The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhanes
Categori:Hanes
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899

250px|bawd|Meini'r Orsedd, Parc Cathays, Caerdydd

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1899** yng  Nghaerdydd. Rowland Williams (Hwfa Môn) oedd yr Archdderwydd a lleolwyd Cerrig yr Orsedd ym Mharc Cathays.

## Y Goron
Y wobr oedd £21 a Choron gwerth £10. Y beirniaid oedd Dyfed, Elfed, Isaled, Pedrog, a Cheulanydd.

## Y Gadair
Gofynnwyd am awdl heb fod dros 800 llinell. Y beirniaid oedd Dyfed, Pedrog, Isaled, Elfed a Cheulanydd. Roedd 6 ymgeisydd ond yn anffodus doedd neb yn deilwng o'r wobr ariannol o £21 a chadair dderw gwerth £10.

## Y Corau
Enillwyd y brif gystadleuaeth gorawl gan y Cardiff Choral Society, a'r brif gystaleuaeth corau merched gan Abertawe gyda 7 cor yn cystadlu. Yng nghystadleuaeth y Corau Meibion rhwng 60 ac 80 o leisiau, Barry District Glee Society oedd yr enillwyr.

## Y Cyngherddau
Cyngerdd Nos Fawrth - Y Llywydd oedd Owen Morgan Edwards. Cyngerdd mawreddog o gerddoriaeth Gymraeg amrywiol gyda Gertude Drinkwater, Hannah Jones, Ben Davies, W. Trevor Evans, Daniel Price, band o delynau a'r Royal Welsh Ladies Choir.

Cyngerdd Nos Fercher - *Eleias* gyda Côr yr Eisteddfod a cherddorfa gyda T.E. Aylward yn arwain ac wyth unawdydd.

Cyngerdd Nos Iau - *The Golden Legend* gan Syr Arthur Sullivan gyda Chôr yr Eisteddfod a 100 aelod.

Cyngerdd Nos Wener: Amrywiol gyda 4 unawdydd ac enillwyr unawdau a chorau'r dydd.

Cynmgerdd Nos Sadwrn:  *Grand Evening Concert*. Côr yr Eisteddfod o 500 o leisiau gyda'r band pres buddugol.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaerdydd

## Cyfeiriadau
Caerdydd 1899
1899
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:1899 yng Nghymru
Elis Wyn

Gallai **Elis Wyn** gyfeirio at:

* Ellis Wynne, awdur *Gweledigaethau y Bardd Cwsg*
* Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938

bawd|Meini'r Orsedd, Parc Cathays, Caerdydd.

Cynhaliwyd  **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1938** yng Ngerddi Sophia, Caerdydd. 
Am y tro cyntaf ers blynyddoedd yr oedd y cystadlaethau llenyddol yn Gymraeg i gyd. Hefyd penderfynodd y Pwyllgor Gwaith nad oedd neb i gael llywyddu yn yr Eisteddfod hon oni byddai naill ai yn gwasanaethu Cymru ar hyn o bryd neu â chysylltiad byw â hi. Yn ôl erthygl yn *Atgofion Eisteddfod 1938* yn Rhaglen y Dydd, Eisteddfod 2008, cafwyd o'r diwedd Babell Lên deilwng o'r Eisteddfod, Theatr Tywysog Cymru at wasanaeth y ddrama, a Neuadd y Ddinas i'r Arddangosfa Celf a Chrefft.

bawd|unionsyth|Theatr Tywysog Cymru

Yn ôl yr un erthygl, cynhaliwyd brynhawn Mercher gyfarfod yn Neuadd y Ddinas, dan nawdd Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymraeg, i ystyried safle gyfreithiol yr iaith Gymraeg. Penderfynwyd mynd ymlaen â'r Ddeiseb Genedlaethol i hawlio cydnabyddiaeth swyddogol i'r iaith yn llysoedd barn Cymru ac yn ei bywyd cyhoeddus. Ddydd Llun, cynhaliodd Cymdeithas y Cymmrodorion gyfarfod i ystyried cyhoeddi Geiriadur Bywgraffyddol Cenedlaethol o dan olygiaeth R. T. Jenkins a J. E. Lloyd.

Rhoddwyd y gadair gan Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd am awdl ar un o ddau destun, sef 'Rwy'n edrych dros y bryniau pell' neu 'Trystan ac Esyllt'. Y beirniaid oedd T. Gwynn Jones a Saunders Lewis.

Ymwelodd y John F. Kennedy ifanc â'r Eisteddfod gyda'i dad Joseph P. Kennedy, Sr., Llysgennad yr Unol Daleithiau i'r Deyrnas Unedig ar y pryd.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaerdydd
* Deiseb yr Iaith

## Cyfeiriadau 
Caerdydd 1938
1938
1938
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:1938 yng Nghymru
Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)

Offeiriad a bardd o Gymru oedd **Ellis Roberts**, enw barddol **Elis Wyn o Wyrfai** (13 Chwefror 1827 - 23 Ebrill 1895),

## Bywgraffiad
Ganed ef yn Llwyn Gwalch, Llandwrog yn yr hen Sir Gaernarfon, yn fab i feilynydd, Morris Roberts ("Eos Llyfnwy"). Bu'n gweithio ym melin ei dad hyd nes oedd yn 23 oed, pan aeth i ysgol Eben Fardd yng Nghlynnog Fawr, ac yna i goleg hyfforddi Caernarfon i hyfforddi fel athro. Bu'n cadw ysgolion yn Waunfawr a Llwynygell, Ffestiniog. Oredeiniwud ef yn ddiacon 1862, a daeth yn gurad Rhosymedre, yna daeth yn offeiriad yn 1863. Bu'n rheithor Llanfihangel Glyn Myfyr o 1866 hyd 1872, ac yn ficer Llangwm o 1872 hyd ei farwolaeth.

## Gwaith llenyddol
Fel bardd, roedd yn un o ddisgyblion Dafydd Ddu Eryri, a adwaenid fel "Cywion Dafydd Ddu". Daeth yn un o feirdd a beirniaid eisteddfodol amlycaf ei genhedlaeth, gan ennill nifer o'r prif wobrau, gan gynnwys y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880.

## Llyfryddiaeth
* *Hanes y Cymry* (1853)
* *Awdl y Sabboth* (c. 1856)
* *Awdl Maes Bosworth* (1858)
* *Awdl Farwnad Ab Ithel* (c. 1878)
* *Buddugoliaeth y Groes* (1880)
* *Wreck of the London* (1865)
* *Massacre of the Monks of Bangor Iscoed* (1876)
* *Ordination Sermon* (1893)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Llandwrog
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Pobl o Arfon
Eartha Kitt

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau oedd **Eartha Mae Kitt** (17 Ionawr 1927 – 25 Rhagfyr 2008).

Cafodd ei eni ym mhentref ger Columbia, South Carolina.

Ym Mawrth 1971 cafodd ei holi gan Ronnie Williams ar raglen deledu, lle cannodd ''Mae nghariad i'n Fenws* yn Gymraeg.

## Ffilmiau
**New Faces* (1954)
**The Mark of the Hawk* (1957)
**St. Louis Blues* (1958)
**Anna Lucasta* (1959)
**Synanon* (1965)
**Up the Chastity Belt* (1971)
**Friday Foster* (1975)
**The Serpent Warriors* (1985)
**The Pink Chiquitas* (1987)
**Erik the Viking* (1989)
**Fatal Instinct'' (1993)

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2008
Moel

Elfen gyntaf enw sawl mynydd yng Nghymru ydy **Moel** neu **Foel**:

*Moel Arthur
*Moel Cynghorion
*Moel Druman
*Moel Eilio
*Moel Famau
*Moel Fenlli
*Moel Fferna
*Moel Hebog
*Moel Lefn
*Moel Meirch
*Moel Penamnen
*Moel Siabod
*Moel Sych
*Moel Tryfan
*Moel Unben
*Moel y Gaer
*Moel y Parc
*Moel-yr-hydd
*Moel yr Ogof
*Moel Ysgyfarnogod
*Moel Wnion
*Foel Goch
*Foel Gron
*Moelfre
*Moelwyn Mawr
*Moelwyn Bach
*Y Moelwynion
*Nantymoel
*Moelwyn
*Moelwen
*Moel-y-faen

## Gweler hefyd
*Maol neu Mull, gair Gaeleg cytras.
Harold Pinter

Dramodydd, bardd ac actor o Loegr oedd **Harold Pinter** (10 Hydref 1930 &ndash; 24 Rhagfyr 2008).

Enillodd Wobr Lenyddol Nobel a Gwobr Wilfred Owen yn 2005.

## Gwragedd 
*Vivien Merchant (1956-1980)
*Antonia Fraser (1980-2008)

## Llyfryddiaeth 
### Drama 
**The Birthday Party* (1957)
**The Caretaker* (1960)
**The Homecoming* (1964)
**Landscape* (1968)
**Old Times* (1971)
*''No Man's Land* (1975)
**Betrayal* (1978)
**One for the Road* (1984)
**Ashes to Ashes* (1996)
### Barddoniaeth 
**Poems* (1971)
**I Know the Place'' (1977)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg
Categori:Beirdd o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg
Categori:Dramodwyr o Loegr
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl fu farw o ganser yr afu
Categori:Pobl o Lundain
Llyn Llygeirian

Llyn ym mhlwyf Llanfechell yng ngogledd Ynys Môn yw **Llyn Llygeirian**. Saif i'r dwyrain o'r briffordd A5025 ac i'r gorllewin o bentref Mynydd Mechell.

Mae'r llyn, sydd ag arwynebedd o 11.1ha (29.8 acer), yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd presenoldeb rhai rhywogaethau prin o blanhigion dŵr. Fe'i rhennir yn ddau ran gan gob ar yr ochr ddwyreiniol.  Mae Afon Cafnan yn tarddu yn y llyn.

Llygeirian
Ffrwyth ciwi

Ffrwyth hirgrwn y gellir ei fwyta yn gyfan yw'r **ffrwyth ciwi** (*Actinidia deliciosa*). Mae'n wyrdd ac yn feddal y tu mewn, gyda hadau bach du. Ar y tu allan mae ei groen yn flewog ac yn frown; fel y nodwyd, gellir bwyta'r ffrwyth yn gyfan, neu grafu'r croen oddi arno cyn ei fwyta. Mae'r ffrwyth ciwi yn hirgrwn ac o faint ŵy iâr gweddol fawr.

O Tsieina y daw teulu'r ffrwyth ciwi yn wreiddiol; yn wir, *Chinese gooseberries* neu *eirin Mair Tsieina* oedd yr enw arnynt yn wreiddiol. Ym 1959, rhoddodd allfudwyr bwyd o Seland Newydd enw newydd ar y ffrwythau am resymau marchnata. Mae'r ciwi yn aderyn brodorol yn Seland Newydd ac yn symbol cenedlaethol yno.

Mae'r ffrwyth ciwi yn fwyd iachus sy'n cynnwys llawer o fitaminau a mwynau, gan gynnwys potasiwm a fitamin C. Er nad oedd ar gael i'w brynu'n gyffredin yng Nghymru tan saithdegau'r ganrif ddiwethaf, mae'n un o'r ffrwythau mwyaf poblogaidd yn y siopau erbyn hyn.

Ciwi
Categori:Actinidiaceae
Llyn Berwyn

Llyn o tua 40 acer yng Ngheredigion yw **Llyn Berwyn**. Saif ar yr ucheldir i'r dwyrain o dref Tregaron, ynghanol coedwig Cwm Berwyn.

Ceir pysgota am frithyll yma. Llifa Nant y Llyn allan ohono i ymuno ag Afon Doethïe Fawr.

Berwyn
Categori:Tregaron
Afon Doethïe

220px|bawd|Rhan uchaf Afon Doethïe

Afon yng Ngheredigion sy'n llifo i mewn i Afon Tywi yw **Afon Doethïe**.

Tardda'r nentydd sy'n ffurfio'r afon ar yr ucheldir i'r dwyrain o dref Tregaron, o gwmpas  Llyn Berwyn a choedwig Cwm Berwyn. Ffurfir Afon Doethie Fawr yma, ac wedi llifo tua'r de am ychydig, mae Afon Doethie Fach yn ymuno â hi. Llifa ymlaen tua de, a ger Troed Rhiw Cymmer, mae afon Pysgotwr-fawr yn ymuno â hi. Ychydig ymhellach tua'r de, mae'n ymuno ag Afon Tywi ger Ystradffin.

Doethie
Doethie
Llyn Egnant

Llyn bychan yng ngogledd Ceredigion yw **Llyn Egnant**. Mae'n gorwedd ym mryniau Elenydd tua 3 milltir i'r dwyrain o bentref Pontrhydfendigaid, yn un o'r llynnoedd a adwaenir fel Llynnoedd Teifi. Mae ychydig i'r dwyrain o Lyn Teifi ei hun.

Llifa Nant Egnant o'r llyn, i ymuno ag Afon Mwyro, sydd ei hun yn ymuno ag Afon Teifi yn fuan wedyn.

Categori:Ystrad Fflur
Egnant
William Jones (Siartydd)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.''

Un o arweinwyr y siartwyr oedd **William Jones** (1809-1873). Roedd yn actor ac yn wneuthurwr clociau ym Pont-y-pŵl, Sir Fynwy (Torfaen bellach), a chadwai dafarn fechan hefyd.

Cafodd ei ddedfydu i'w grogi a'i chwarteru am ei ran yn nherfysg Casnewydd yn 1839 gyda John Frost a Zephaniah Williams. Arweinodd griw o ddynion o Bont-y-pŵl i Gasnewydd yn 'rhan o'r derfysg mwyaf a phwysicaf gwledydd Prydain yn y 19g'..

Fe'i dedfrydwyd yn Neuadd y Sir, Trefynwy i farwolaeth, ond newidiwyd y ddedfyd i alltudiaeth ac fe'i danfonwyd i Awstralia lle bu farw'n ŵr tlawd. cafodd y Siartwyr Bardwn yn 1856, ond yn wahanol i Frost a ddychwelodd i Loegr, arhosodd Jones yn Awstralia ble gweithiai fel trwsiwr clociau.

## Dolen allanol
* Gwefan Saesneg: Portrait of Jones on trial 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1809
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Siartwyr
Eglwys Nunydd

Cronfa ddŵr ger Margam ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot yw cronfa **Eglwys Nunydd**. Adeiladwyd y gronfa yn wreiddiol i ddarparu dŵr i waith dur Port Talbot yn Margam. Mae gan y gronfa, sy'n rhan o ddalgylch Afon Afan, arwynebedd o 260 acer. Saif gerllaw traffordd yr M4.

Ceir pysgota am frithyll a physgod eraill yma, ac fe'i defnyddir ar gyfer hwylio hefyd.

## Yr enw
Mae'n bosib mai enw arall am Non mam Dewi yw Nynid; ymddangosodd yr enw yn gyntaf yn 1543 fel "Egloose Nunney" ond mae'n debycach mai cyfeiriad sydd yma at y Nynnid gwrywaidd. Roedd eglwys ym mhlwyf Margam wedi'i enwi ar ôl sant Nynnid.

## Cadwraeth
Mae Cronfa Eglwys Nunydd wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu *SSSI*) ers 01 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 103.4 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle ar sail ei fywyd gwyllt, er enghraifft grwpiau tacsonomegol megis adar, gloynnod byw, madfallod, ymlusgiaid neu drychfilod. Mae safleoedd bywyd gwyllt fel arfer yn ymwneud â pharhad a datblygiad yr amgylchedd megis tir pori traddodiadol.

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
* Cymdeithas Edward Llwyd
* Gwarchodfa Natur Genedlaethol

Categori:Cronfeydd dŵr Cymru
Categori:Llynnoedd Castell-nedd Port Talbot
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghastell-nedd Port Talbot
Trebannws

Pentref ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Trebannws** (Saesneg: *Trebanos*). Saif  yng Nghwm Tawe. Ynghyd â Craig Trebannws a rhan o Bontardawe, mae'n creu etholaeth Trebannws ar gyngor bwrdeistrefol Castell-nedd Port Talbot.

Cafodd y pentref cryn dipyn o sylw gan y wasg yn 2006 a 2007 yn sgîl protestiadau yn erbyn Pibell Nwy De Cymru a fyddai'n gorfod pasio drwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Zephaniah Williams

Un o arweinwyr Terfysg Casnewydd yn 1839 oedd **Zephaniah Williams** (1795 - 8 Mai 1874). Yn enedigol o Argoed, Sir Fynwy (Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach). Cafodd peth addysg a hefyd addysgodd ei hun, yn arbennig mewn daeareg. Yn 25ain oed priododd Joan. Roedd ganddo syniadau radical cryf. daeth yn golier ac wedyn yn brif golier a byddai yn talu ei lowyr yn y dafarn yr oedd yn ei gadw, sef y Royal Oak, yn Nantyglo.

## Siartwyr 
Dyn annibynnol ei farn, oedd Zephaniah Williams, ac roedd yn cynnal cyfarfodydd 'Cymdeithas y Gweithwyr' yn ei gartref. Daeth yn arweinydd naturiol i ymgyrch y siartwyr yn Ne Cymru.

## Terfysg Casnewydd 
Arweiniodd torf o ddynion o ardal Nantyglo i lawr i Gasnewydd, ac at Westy'r Westgate ble roedd rhai o hoelion wyth y siartwyr wedi eu dal gan dros 30 o filwyr. Ei gyd-arweinwyr oedd John Frost a William Jones (Siartydd). Yn ôl rhai haneswyr, dyma'r gwrthryfel mwyaf a chryfaf yng ngwledydd Prydain yn y 19g..

## Alltudiaeth i Awstralia 
Cafodd ef a'r ddau arweinydd arall eu dedfrydu i'w crogi a'i chwarteru ar 16eg o Ionawr 1840, ond ar ôl protest gryf iawn, newidiwyd hyn i alltudiaeth i Van Diemen's Land (Tasmania, heddiw) yn Awstralia.

## Gwneud ei ffortiwn 
Ar un cyfnod, gwyddom iddo gynllunio i ddianc o'r cyfandir ond cafodd bardwn amodol yn 1854 yn gadael iddo fyw unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Penderfynodd aros yn Tasmania a daeth ei wraig a'i blant i fyw gyda fe. Wrth ddarganfod glo a'i fwyngloddio gwnaeth ffortiwn wrth sefydlu masnach lo Tasmania.

Bu farw'n ŵr cefnog iawn yn Launceston, Tasmania ym Mai, 1874.

## Ffynonellau
## Dolenni allanol
* Saesneg: Contemporary portrait of Zephaniah in the dock on trial

Categori:Genedigaethau 1795
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o frad
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Siartwyr
Nant-y-glo

Pentref mawr yng nghymuned Nantyglo a Blaenau, Blaenau Gwent, Cymru, yw **Nant-y-glo**. Saif ychydig i'r de o Fryn-mawr ac i'r gogledd o'r Blaenau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Yn y 19g, roedd Nant-y-glo yn un o ardaloedd cynhyrchu haearn pwysicaf y byd. Datblygwyd Gwaith Haearn Nant-y-glo gan Crawshay Bailey, ac erbyn tua 1844 roedd gweithfeydd haearn a glo y teulu yn cyflogi 3,000 o ddynion a 500 o wragedd a phlant.

Cadwai'r Siartydd Zephaniah Williams dafarn y Royal Oak yma. Gyda John Frost a William Jones, arweiniodd nifer fawr o wŷr o ardal Nant-y-glo i ddinas Casnewydd yn 1839. Roedd Beriah Gwynfe Evans yn enedigol o'r pentref.

## Gwybodaeth arall 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 373 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 325 o bobl yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 280 o bobl yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 9.6% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Nantyglo a Blaenau
Categori:Pentrefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Owen Thomas (cadfridog)

Cadfridog, amaethwr ac Aelod Seneddol Cymreig oedd Syr **Owen Thomas** (18 Rhagfyr 1858 - 6 Mawrth 1923).

Ganed ef yng Ngharrog, Llanbadrig, Ynys Môn. Wedi ei addysgu yn Lerpwl, bu'n oruchwyliwr ar stadau Plas Coch a'r Brynddu, yna yn aelod o Gomisiwn brenhinol ar y dirwasgiad amaethyddol. Yn 1899, roedd ar ymweliad a De Affrica pan ddechreuodd Rhyfel y Boer, a gwnaed ef yn Gyrnol. Dywedir iddo ymladd mewn dros gant o frwydrau yn y rhyfel.

Pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914, gwnaed ef yn Frigadydd-Gadfridog yn gyfrifol am godi a hyfforddi milwyr yng Ngogledd Cymru. Gwnaed ef yn farchog yn 1917. Collodd dri mab yn y rhyfel hwn.

Ar ddiwedd y rhyfel, rhoddodd ei enw ymlaen fel ymgeisydd Llafur dros Ynys Môn, ac enillodd y sedd yn Etholiad Cyffredinol Rhagfyr 1918, gan guro'r Aelod blaenorol, E. J. Ellis-Griffith. Yn 1922, safodd fel ymgeisydd annibynnol yn erbyn y Rhyddfrydwr, ac enillodd eto. Claddwyd ef yn Llanfechell.

## Llyfryddiaeth
* David A. Pretty, *Rhyfelwr Môn: Y Brigadydd-Gadfridog Syr Owen Thomas, A.S. . , 1858-1923* (Dinbych: Gwasg Gee, 1989)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Syr Owen Thomas, Cymdeithas Hanes Mechell 

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cadfridogion
Categori:Genedigaethau 1858
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1923
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lanbadrig
New Inn

Gallai **New Inn** gyfeirio at:

* New Inn, pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Torfaen
* New Inn, pentref yn Sir Gaerfyrddin
Y Dafarn Newydd, Torfaen

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw'r **Dafarn Newydd** (Saesneg: *New Inn*).

Saif y pentref, sydd a phoblogaeth o tua 3,000, ychydig i'r dwyrain o dref Pont-y-pŵl, gydag Afon Llwyd a'r briffordd A4042 yn eu gwahanu. Mae'r gymuned yn ymestyn hyd at Gronfa Ddŵr Llandegfedd, ac yn cynnwys pentrefi Pant-teg a Llanfihangel Pont-y-moel. Roedd poblogaeth yn gymuned yn 2001 yn 6,349.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Torfaen

Categori:Pentrefi Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Pant-teg

Gallai **Pant-teg** gyfeirio at:

* Pant-teg, pentref yng nghymuned New Inn (Torfaen)
* Pant-teg, cymuned ym mwrdeisdref sirol Torfaen
----
Pant-teg (cymuned)

Cymuned ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw **Pant-teg** (Saesneg: *Panteg*).

Mae'r gymuned yn ne Pont-y-pŵl, ac yn cynnwys Griffithstown. Nid yw'n cynnwys pentref Pant-teg, sydd yng nghymuned New Inn. Roedd y boblogaeth yn 6,882 yn 2001. Yma yr oedd Gwaith Dur Pant-teg, a gaewyd yn 2004.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
William Morris (1705–1763)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Morris.''

Llenor a llysieuegydd o Ynys Môn oedd **William Morris** (6 Mai 1705 – 29 Rhagfyr 1763). Ef oedd y trydydd o'r pedwar brawd a adwaenir fel Morysiaid Môn.

## Bywgraffiad
Ganed William Morris yn y Fferem, ym mhlwyf Llanfihangel Tre'r-beirdd. Bu yn Lerpwl am  gyfnod cyn cael ei benodi yn gasglydd y doll ym mhorthladd Caergybi yn 1737; bu yng Nghaergybi hyd ei farwolaeth.

Roedd yn llysieuegydd a naturiaethwr galluog, a'i waith ef yn bennaf sy'n sail i *Welsh Botanology* gan Hugh Davies. Roedd hefyd yn gasglwr a chopïwr llawysgrifau, ac yn amlwg yng Nghymdeithas y Cymmrodorion.

## Llyfryddiaeth
*Tua dwy ran o dair o'r llythyrau yn y cyfrolau *The Letters of Lewis, Richard, William and John Morris* (dwy gyfrol, 1907, 1909) a *Additional Letters of the Morrises of Anglesey* (dwy gyfrol, 1947, 1949), gol. gan J. H. Davies

## Cyfeiriadau
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1705
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1763
Categori:Morysiaid Môn
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Trinidad

**Trinidad** (Sbaeneg: "Trindod") yw'r ynys fwyaf yn ddaearyddol ac o ran poblogaeth o'r ddwy brif ynys a'r tirffurfiau niferus eraill sy'n creu gwlad Trinidad a Thobago. Trinidad yw'r ynys fwyaf deheuol yn y Caribî ac fe'i lleolir 11&nbsp;km (7 milltir) o arfordir gogledd-ddwyreiniol Feneswela. Mae gan Trinidad arwynebedd o 4,768&nbsp;km² (1,864 milltir sgwâr), sef yr ynys chweched fwyaf yn India'r Gorllewin ac fe'i lleolir rhwng 10°3′Gog 60°55′Gorll / ﻿10.05, -60.917 a 10°50′Gog 61°55′Gorll﻿ / ﻿10.833, -61.917.

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Trinidad a Thobago
Categori:Ynysoedd y Caribî
Blaenau, Blaenau Gwent

:*Erthygl am dref ym Mlaenau Gwent yw hon; am y dref yng Ngwynedd gweler: Blaenau Ffestiniog.*

Tref fechan yng nghymuned Nantyglo a Blaenau, bwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw **Blaenau**, hefyd **Y Blaenau** (Saesneg: *Blaina*). Saif ychydig i'r de o Nantyglo a Brynmawr ac i'r gogledd o Abertyleri ar bwys y plwyf hynafol o Aberystruth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Gwybodaeth arall 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8.8% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 407 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 368 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 339 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 10.3% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

## Enwogion
*Gwynn Parry Jones, canwr opera
*Mostyn Thomas (Thomas James Thomas), canwr opera
*Arthur Fear, canwr opera
*Frank Richards (Francis Philip Woodruff), awdur
*David Watkins, chwaraewr rygbi
*Mike Ruddock, chwaraewr a hyfforddwr rygbi

## Cyfeiriadau
Categori:Nantyglo a Blaenau
Categori:Trefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
Nigella Lawson

Newyddiadurwraig, cyflwynwraig teledu ac awdures llyfrau coginio o Saesnes yw **Nigella Lucy Lawson** (ganed 6 Ionawr 1960).

## Bywgraffiad
Ganwyd Lawson i Nigel Lawson, cyn-Ganghellor y Trysorlys, a Vanessa Salmon a oedd yn dod o'r teulu a oedd yn berchen ar y cwmni J. Lyons and Co. Wedi iddi raddio o Brifysgol Rhydychen, dechreuodd Lawson weithio adolygwr llyfrau a bwytai, cyn iddi ddod yn is-olygydd llenyddol *The Sunday Times* yn 1986. Yna dechreuodd yrfa fel newyddiadurwraig annibynnol, yn ysgrifennu ar gyfer nifer o bapurau newyddion a chylchgronau. Ym 1998, cyhoeddodd ei llyfr coginio cyntaf, *How to Eat*, a werthodd dros 300,000 o gopïau ac a gyrhaeddodd brig y siart lyfrau. Ysgrifennodd ei hail lyfr yn 2000, *How to be a Domestic Goddess*, gan ennill y teitl Awdur y Flwyddyn iddi wrth y Wobr Llyfrau Prydeinig.

## Cyfeiriadau
Categori:Awduron llyfrau coginio o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu o Loegr
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Morgan Bevan John

Dyn busnes o Gymru oedd **Morgan Bevan John** (21 Ionawr 1841 – 18 Chwefror 1921), gweithiwr metal a anwyd yn Hirwaun, Morgannwg ac a ymfudodd i Ballarat ger Victoria, Awstralia yn 1874. Sefydlodd ffwndri efydd yn 1896 gan gyflogi tri o ddynion. Pan fu farw yn 1921 gadawodd £47,963 yn ei ewyllys - cryn dipyn o arian yr adeg honno.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1841
Categori:Marwolaethau 1921
Categori:Pobl o Awstralia o dras Gymreig
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg