Eglwys Iarll Caerlŷr

Mae **Eglwys Leicester**, a fwriadwyd ei henwi'n wreiddiol yn **Eglwys Dewi Sant**, yn adfail eglwys na orffenwyd ei hadeiladu. Saif yr adfeilion o fewn waliau allanol Castell Dinbych ar ben bryncyn yn Ninbych, yng ngogledd Cymru. Fe'i hadeiladwyd ar gyfer Robert Dudley, Iarll 1af Leicester, a thorwyd y dywarchen gyntaf yn 1578, ond oherwydd anawsterau ariannol a marwolaeth ei fab dair oed, daeth y gwaith i ben yn 1584. Bu farw'r Iarll yn annisgwyl ym 1588 a rhoddwyd y gorau i'r prosiect. Ceir Eglwys Dewi Sant arall yn Ninbych, adeilad Gradd II. Er mai Caerlŷr yw dinas *Leicester* yn Gymraeg, nid chyfieithir enwau personol.

Hwn oedd yr unig ymgais i adeiladu eglwysi mawr yng Nghymru neu Loegr yn oes Elisabeth, ac am gyfnod o gan mlynedd. Ar farwolaeth Robert Dudley heb unrhyw etifedd, dychwelodd ei holl ystadau i Goron Lloegr, fel waliau noeth, heb do. Mae bellach yn adeilad rhestredig Gradd I ac yn Heneb Gofrestredig, dan ofal Cadw.

## Adfeilion sefydlog 
Mae’r eglwys adfeiliedig wedi sefyll fel cragen wag ers i’r gwaith ddod i ben yn 1584, gan amgáu petryal sylweddol o 54.9 metr (75 tr). Defnyddiwyd llawer o'r cerrig dros y blynyddoedd mewn adeiladau eraill, yn enwedig o wal y de a'r gorllewin. Mae waliau'r gogledd a'r dwyrain yn parhau fel yr oeddent yn y 16g, gyda 10 bwa a ffenestri Tuduraidd enfawr. Byddai'r eglwys hon wedi edrych yn hollol wahanol i'r eglwysi Gothig a'i rhagflaenodd. Gan i gyn lleied o eglwysi newydd gael eu hadeiladu yn y ganrif yn dilyn y diwygiad, Eglwys Leicester yw'r 'enghraifft fwyaf arwyddocaol ac uchelgeisiol o adeilad eglwysig Protestannaidd yng nghyfnod Elisabeth'.

## Arglwyddiaeth Dinbych 
Arglwydd cyntaf Dinbych oedd Henry de Lacy, a gafodd y tiroedd a'r teitl ym 1284 fel gwobr gan Edward I, brenin Lloegr, am ei waith fel milwyr ym myddin Lloegr a drechodd Llywelyn yr II, Tywysog Cymru. Wedi oes de Lacy, a oedd yn un o Arglwyddi’r Mers O dan ddiwygiadau Tuduraidd 1535–42, daethpwyd ag Arglwyddiaethau’r Mers o fewn y deyrnas, gan ddileu eu hymreolaeth. 

Er bod Arglwyddiaeth Dinbych wedi'i huno â'r Goron, cadwodd ei hunaniaeth ei hun, ac ym 1563, rhoddodd Elisabeth I yr arglwyddiaeth i Robert Dudley. Nid oedd sail gyfreithiol i'r rhodd hwn, ond yr oedd ei allu a'i statws yn gyfryw fel y gallai ymddwyn fel pe bai ganddo'r un math o ryddid unbeniaethol ag a fu cyn hynny.

## Eglwys gadeiriol Piwritanaidd 
Roedd cynlluniau Iarll Leicester ar gyfer ei eglwys newydd ar raddfa fawr. Fe'i cysegrwyd i Dewi Sant, ac mae'n debyg ei fod yn gobeithio ei gwneud yn gadeirlan brotestannaidd newydd yn lle Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Ni wnaed unrhyw waith pellach ar yr Eglwys anghyflawn. Ar wahân i'r glec o golli mab, roedd ganddo broblem diffyg arian. Roedd adeiladu eglwys garreg enfawr yn rhy ddrud hyd yn oed i Iarll. Boed oherwydd hyn, neu gostau eraill, y flwyddyn ganlynol bu'n rhaid i Dudley forgeisio ei arglwyddiaeth yn Ninbych am £15,000, i dalu ei ddyledion. Dair blynedd ar ôl hynny, yn 1588, bu farw Robert Dudley ei hun, yn annisgwyl. Heb etifedd, dychwelodd ei holl ystadau a theitlau i Goron Lloegr. Talodd y Frenhines Elisabeth I y morgais ar arglwyddiaeth Dinbych yn 1592, ac mae Muriau'r Dref yn rhedeg o fewn ychydig fetrau i safle'r eglwys. Mae Capel Sant Ilar 50 metr i ffwrdd, ac mae Brodordy Dinbych Carmelaidd ar ben arall Stryd y Dyffryn. Dywedir fod gan Dinbych fwy o adeiladau nodedig y filltir sgwar, nag unrhyw fan arall yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Adeiladau rhestredig Gradd I yn Sir Ddinbych

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Categori:Cadw
Categori:Dinbych