De Corea

Gwlad yn nwyrain Asia yw **Gweriniaeth Corea** neu **De Corea**, wedi'i lleoli ar hanner deheuol Penrhyn Corea. Mae ganddi ffin tir â Gogledd Corea. Mae tua 25 miliwn o bobl, hanner poblogaeth o 51 miliwn y wlad yn byw o fewn ardal Seoul, prifddinas a dinas fwyaf y wlad.

Roedd pobl yn byw ym Mhenrhyn Corea mor gynnar â'r cyfnod Paleolithig Isaf (Hen Oes y Cerrig Isaf). Nodwyd ei deyrnas gyntaf ( sef y Gojoseon) yng nghofnodion Tsieineaidd yn gynnar yn y 7g CC. Yn dilyn uno Tair Teyrnas Corea yn Silla a Balhae ar ddiwedd y 7g, rheolwyd Corea gan linach Goryeo (918–1392) a llinach Joseon (1392-1897). Atodwyd Ymerodraeth Corea olynol yn 1910 i Ymerodraeth Japan. Daeth rheolaeth Japan yng Nghorea i ben yn dilyn yr ildiad yn yr Ail Ryfel Byd, ac ar ôl hynny rhannwyd Corea yn ddau barth ; parth gogleddol a feddiannwyd gan yr Undeb Sofietaidd a pharth deheuol a feddiannwyd gan yr Unol Daleithiau . Ar ôl i'r trafodaethau ar ailuno fethu, daeth yr olaf yn Weriniaeth Corea ym mis Awst 1948 tra daeth y cyntaf yn Ogledd Corea.

Ym 1950, ymladdwyd Rhyfel Corea, a welodd ymyrraeth helaeth gan y Cenhedloedd Unedig (drwy'r Unol Daleithiau) a oedd yn cefnogi'r De, tra derbyniodd y Gogledd gefnogaeth gan Tsieina a chan yr Undeb Sofietaidd. Ar ôl diwedd y rhyfel ym 1953, dechreuodd economi’r wlad godi, a chafwyd y cynnydd cyflymaf mewn cynnyrch mewnwladol crynswth (CMC) ar gyfartaledd yn y byd rhwng 1980 a 1990. Arweiniodd Brwydr June at ddiwedd rheolaeth awdurdodaidd ym 1987 ac erbyn hynny roedd y wlad yn cael ei hystyried ymhlith y democratiaethau mwyaf datblygedig yn Asia, gyda'r lefel uchaf o ryddid i'r wasg. Fodd bynnag, mae llygredd a sgandalau gwleidyddol wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf; mae pob un o’r pedwar cyn-lywydd byw yn Ne Corea wedi’u dedfrydu i’r carchar am amrywiol droseddau yn amrywio o gam-drin awdurdod i lwgrwobrwyo ac ysbeilio.

Mae De Corea yn wlad ddatblygedig ac fe'i graddolwyd fel y seithfed wlad uchaf ar y Mynegai Datblygiad Dynol (HDI) yn rhanbarth Asia ac Ynysoedd y De. Mae ei heconomi wedi'i graddio fel y degfed fwyaf yn y byd yn ôl CMC enwol. Mae ei ddinasyddion yn mwynhau un o fandiau mwyaf llydan y rhyngrwyd Rhyngrwyd  (a'r cyflymaf) yn y byd a'r rhwydwaith rheilffyrdd cyflymaf hefyd. Y wlad yw'r 5ed allforiwr mwyaf y byd a'r wythfed mewnforiwr mwyaf. De Corea oedd 7fed allyrrydd mwyaf o garbon yn y byd a'r 5ed allyrrydd mwyaf y pen.

Drwy'r 21g, mae De Corea wedi bod yn enwog am ei diwylliant pop dylanwadol, yn enwedig mewn cerddoriaeth K-pop, dramâu teledu a sinema, ffenomen y cyfeirir ati fel *Wave Corea*.  Mae'n aelod o Bwyllgor Cymorth Datblygu'r OECD, y G20, a Chlwb Paris.

## Geirdarddiad 
chwith|bawd| Mae'r enw *Corea*'n deillio o Goguryeo, a elwir hefyd yn *Koryŏ*, un o Dair Teyrnas Corea .
Mae'r enw Corea, neu *Korea,* yn deillio o'r enw *Goryeo,* a ddefnyddiwyd yn gyntaf gan deyrnas hynafol Goguryeo, a ystyriwyd yn bwer mawr yn Nwyrain Asia yn ystod y 5g fel ffurf fyrrach o'i henw. Dilynodd teyrnas Goryeo o'r 10g Goguryeo,  ac felly etifeddodd ei enw, fel a gofnodwyd gan y masnachwyr Persiaidd a ymwelodd fel "Corea". Mae enw modern 'Koreia', yn ymddangos ar fapiau Portiwgaleg cyntaf yn 1568, gan João vaz Dourado fel *Conrai* ac yn ddiweddarach ar ddiwedd yr 16g a dechrau'r 17g fel Korea (Corea) ar fapiau Teixeira Albernaz yn 1630. Sylwer, felly, mae'r sillafiaf gyda "C" a ddaeth gyntaf, nid y "K".

Yn dilyn ildio Japan, ym 1945, mabwysiadwyd yr enw *Gweriniaeth Korea* ( /)  byrfodd am "Gwladwriaeth Pobl Corea Fawr &#x27; a 'the *Republic of Korea*' fel yr enw Saesneg, cyfreithiol ar y wlad newydd. Fodd bynnag, nid yw'n gyfieithiad uniongyrchol o'r enw Corea.

Gan mai dim ond rhan ddeheuol Penrhyn Corea yr oedd y llywodraeth yn ei reoli, bathwyd y term anffurfiol *De Corea*, gan ddod yn fwyfwy cyffredin yn y byd Gorllewinol. Tra bod De Coreiaid yn defnyddio *Han* (neu *Hanguk*) i gyfeirio at Koreiaid, fel pobl; mae Coreiaid y Gogledd  a Choreiaid ethnig sy'n byw yn Tsieina a Japan yn defnyddio'r term *Joseon*.

## Hanes 
### Corea Hynafol 
Roedd pobl yn byw ym Mhenrhyn Corea mor gynnar â'r cyfnod Hen Oes y Cerrig Isaf. Mae hanes Corea'n dechrau gyda sefydlu Joseon (a elwir hefyd yn "Gojoseon", neu Hen Joseon, i'w wahaniaethu â llinach y 14g) yn 2333&nbsp;CC gan Dangun, yn ôl mytholeg Corea. Cofnodwyd y gair Gojoseon mewn cofnodion Tsieineaidd ar ddechrau'r 7g. Ehangodd Gojoseon nes iddo reoli Penrhyn gogledd Corea a rhannau o Manchuria. Honnwyd bod Gija Joseon wedi'i sefydlu yn 12g CC, ond mae ei fodolaeth a'i rôl wedi bod yn ddadleuol yn ddiweddar.

Yn 108 CC, trechodd llinach Han Wiman Joseon a gosod pedwar cadlywydd ym mhenrhyn gogledd Corea. Syrthiodd neu enciliodd tri ohonyn nhw tua'r gorllewin o fewn ychydig ddegawdau. Wrth i orchymyn Lelang gael ei ddinistrio a'i ailadeiladu tua'r adeg hon, symudodd y lle yn raddol tuag at Liaodong. Felly,&nbsp;lleihawyd ei rym a&nbsp;dim ond fel canolfan fasnach y gwasanaethodd nes iddo gael ei orchfygu gan Goguryeo yn 313.

### Hanes creu'r ddwy Weriniaeth
Llywodraethwyd y penrhyn gan Ymerodraeth Corea o ddiwedd y 19eg ganrif i ddechrau'r 20g, pan gafod ei rheoli gan Japan yn 1910. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd peidiodd y cysylltiad hwn gyda Japan a rhannwyd y penrhyn yn ddau gyda Rwsia'n rheoli'r gogledd ac Unol Daleithiau America'n rheoli'r de. Ym 1948, dan oruchwyliaeth y Cenhedloedd Unedig, cynhaliwyd etholiadau yn y ddwy wlad a chyhoeddwyd dwy lywodraeth ar wahân yn y ddau ranbarth: Gwladwriaeth Ddemocrataidd Pobl Corea yn y gogledd a Gwladwiaeth Corea yn y de.

Cyhoeddodd y gogledd a'r de, yn eu tro, eu hawl sofran i reoli'r penrhyn cyfan a ffrwydrodd y dadlau'n rhyfel erbyn 1950: Rhyfel Corea. Yr anthem genedlaethol yw **애국가** ("*Aegukga*"; "Cân y Gwladgarwr").

## Daearyddiaeth, hinsawdd a'r amgylchedd 
### Daearyddiaeth 
bawd|Topograffi De Corea
Saif De Corea yn rhan ddeheuol Penrhyn Corea, sy'n ymestyn tua 1,100&nbsp;km (680&nbsp;mi) o dir mawr Asia. Ochr yn ochr â'r penrhyn mynyddig hwn mae'r Môr Melyn i'r gorllewin, a Môr Japan i'r dwyrain. Gorwedd ei rhan deheuol ar Gulfor Corea a Môr Dwyrain Tsieina.

Gorwedd y wlad, gan gynnwys ei holl ynysoedd, rhwng lledredau 33 ° a 39 ° G, a hydoedd 124 ° a 130 ° Dwy. Cyfanswm ei arwynebedd yw 100.032&nbsp;km sg (38,622&nbsp;mi sg).

Gellir rhannu De Corea'n bedwar rhanbarth cyffredinol:

* rhanbarth dwyreiniol o fynyddoedd uchel a gwastadeddau arfordirol cul; 
* rhanbarth gorllewinol o wastadeddau arfordirol eang, basnau afonydd a bryniau tonnog; 
* rhanbarth de-orllewinol o fynyddoedd a chymoedd; 
* a rhanbarth de-ddwyreiniol wedi'i ddominyddu gan fasn eang Afon Nakdong.  Mae De Corea'n gartref i dri ecoregions daearol: coedwigoedd collddail Canol Corea, coedwigoedd cymysg Manchuria, a choedwigoedd bythwyrdd bythol De Corea.

Mae tirwedd De Corea'n fynyddig, ar y cyfan, ac nid yw'r rhan fwyaf ohono'n dir âr. Dim ond 30% o gyfanswm arwynebedd y tir yw'r iseldiroedd, a leolir yn bennaf yn y gorllewin a'r de-ddwyrain.

Ceir tua thair mil o ynysoedd, rhai bach yn bennaf mewn mannau anghyfannedd, oddi ar arfordiroedd gorllewinol a deheuol De Corea. Mae Jeju-do tua 100&nbsp;km oddi ar arfordir deheuol De Corea. Hi yw ynys fwyaf y wlad, gydag arwynebedd o 1,845&nbsp;km sg (712&nbsp;mi sg). Jeju hefyd yn pwynt uchaf De Corea.

### Hinsawdd 
Mae gan De Corea hinsawdd gyfandirol llaith a hinsawdd is-drofannol llaith, ac mae monsŵn Dwyrain Asia'n effeithio ar yr hinsawdd, gyda dyodiad yn drymach yn yr haf yn ystod tymor glawog byr o'r enw *jangma* ( 장마 ), sy'n dechrau ddiwedd mis Mehefin ac yn parhau tan diwedd Gorffennaf. Gall gaeafau fod yn oer iawn gyda'r tymheredd isaf yn gostwng o dan  yn rhanbarth mewndirol y wlad: yn Seoul, amrediad tymheredd cyfartalog mis Ionawr yw , ac ystod tymheredd cyfartalog Awst yw  . Mae tymheredd y gaeaf yn uwch ar hyd arfordir y de ac yn sylweddol is yn mewndir mynyddig. Gall yr haf fod yn anghyffyrddus o boeth a llaith, gyda'r tymereddau'n uwch na  yn y rhan fwyaf o'r wlad. Mae gan De Corea bedwar tymor penodol; gwanwyn, haf, hydref a gaeaf. Mae'r gwanwyn fel arfer yn para o ddiwedd Mawrth i ddechrau Mai, yr haf o ganol Mai i ddechrau Medi, yr hydref o ganol Medi i ddechrau Tachwedd, a'r gaeaf o ganol Tachwedd i ganol Mawrth.

Mae'r glawiad yn disgyn yn bennaf yn ystod misoedd yr haf rhwng Mehefin a Medi. Ceir teiffwnau ar arfordir y de ar ddiwedd yr haf, sy'n dod â gwyntoedd cryfion, glaw trwm ac weithiau llifogydd. Mae'r dyodiad blynyddol ar gyfartaledd yn amrywio o 1,370&nbsp;mm (54 modf) yn Seoul i 1,470&nbsp;mm (58 mod) yn Busan. Gellir cymharu hyd gyda'r Crib Coch yng Nghymru, sy'n derbyn 4,473&nbsp;mm (176 mod)  o law mewn blwyddyn.

### Amgylchedd 
[chwith|bawd| Mae Ynys Jeju yn [Safle Treftadaeth y Byd|Safle Treftadaeth y Byd UNESCO .]]
chwith|bawd| Mae afon Cheonggyecheon yn fan hamdden cyhoeddus yn Downtown Seoul.
Yn ystod 20 mlynedd gyntaf ymchwydd twf De Corea, ychydig o ymdrech a wnaed i ddiogelu'r amgylchedd. Cafwyd diwydiannu heb heb ganiatad cynllunio a datblygu trefol di-gynllun, sydd wedi arwain at ddatgoedwigo a dinistrio gwlyptiroedd yn barhaus fel Fflat Llanw Songdo. Fodd bynnag, bu ymdrechion diweddar i gydbwyso'r problemau hyn, gan gynnwys prosiect twf gwyrdd pum mlynedd $84 biliwn a reolir  gan y llywodraeth yn anelu at hybu effeithlonrwydd ynni a thechnoleg werdd.

Mae'r strategaeth economaidd werdd yn ailwampiad enfawr o ffocws o fewn economi De Corea, gan ddefnyddio bron i 2% o'r CMC cenedlaethol. Mae'r fenter werdd yn cynnwys rhwydwaith beiciau ledled y wlad, ynni solar a gwynt, gostwng cerbydau sy'n ddibynnol ar olew, cefnogi amser arbed golau dydd a defnydd helaeth o dechnolegau ecogyfeillgar fel LEDau mewn electroneg a goleuadau. Mae'r wlad - sydd eisoes â rhwydwaith gwifrau mwya'r byd - yn bwriadu adeiladu rhwydwaith cenhedlaeth nesaf ledled y wlad a fydd 10 gwaith yn gyflymach na chyfleusterau band eang, er mwyn lleihau'r defnydd o ynni.

Yn ddiweddar daeth dŵr tap Seoul yn ddiogel i'w yfed, gyda swyddogion y ddinas yn ei frandio " Arisu " mewn ymgais i argyhoeddi'r cyhoedd. Gwnaed ymdrechion hefyd gyda phrosiectau coedwigo. Prosiect arall gwerth miliynau o ddoleri oedd adfer Cheonggyecheon, nant a oedd yn rhedeg trwy ganol Seoul a oedd wedi ei phalmantu yn gynharach gan draffordd. Un her fawr yw ansawdd aer, gyda glaw asid, sylffwr ocsidau, a stormydd llwch melyn blynyddol yn broblemau penodol.

Mae De Corea yn aelod o'r Protocol Antarctig-Amgylcheddol, Cytundeb Antarctig , Cytundeb Bioamrywiaeth, Protocol Kyoto (gan ffurfio'r Grŵp Uniondeb Amgylcheddol (EIG), ynghylch UNFCCC, gyda Mecsico a'r Swistir ), Anialwch, Rhywogaethau mewn Perygl, Addasu Amgylcheddol, Gwastraff Peryglus, Cyfraith y Môr, Dympio Morol, Cytundeb Gwahardd Prawf Niwclear Cynhwysfawr (ddim mewn grym), Amddiffyn Haen Osôn, Llygredd Llongau, Pren Trofannol 83, Pren Trofannol 94, Gwlyptiroedd a Morfilod .

## Llywodraeth 
Cyfansoddiad Gweriniaeth Corea sy'n pennu strwythur llywodraeth De Corea. Fel llawer o daleithiau democrataidd, mae'r llywodraeth wedi'i rhannu'n dair cangen: gweithredol (ecseciwtif), barnwrol a deddfwriaethol. Mae'r canghennau gweithredol a deddfwriaethol yn gweithredu'n bennaf ar y lefel genedlaethol, er bod amryw o adrannau ecseciwtif hefyd yn cyflawni swyddogaethau lleol. Mae llywodraethau lleol yn lled-ymreolaethol, ac yn cynnwys cyrff gweithredol a deddfwriaethol eu hunain. Mae'r gangen farnwrol yn gweithredu ar lefelau cenedlaethol a lleol. Democratiaeth gyfansoddiadol, felly, yw De Corea.
de|bawd| Cynulliad Cenedlaethol De Corea
Mae'r cyfansoddiad wedi'i ddiwygio sawl tro ers ei gyhoeddi gyntaf ym 1948 ar ddiwrnod ei hannibyniaeth. Fodd bynnag, mae wedi cadw llawer o nodweddion eang ac mae'r wlad fwy neu lai wedi cael system arlywyddol gyda phrif weithredwr annibynnol. O dan ei chyfansoddiad presennol cyfeirir at y wladwriaeth weithiau fel Chweched Gweriniaeth De Corea. Cynhaliwyd yr etholiad uniongyrchol cyntaf hefyd ym 1948.

Er i De Corea brofi cyfres o unbenaethau milwrol o'r 1960au hyd at y 1980au, mae wedi datblygu i fod yn ddemocratiaeth ryddfrydol lwyddiannus. Heddiw, mae Llyfr Ffeithiau'r Byd y CIA yn disgrifio democratiaeth De Corea fel "democratiaeth fodern sy'n gweithredu'n llawn". Mae De Corea'n 45ed ar y Mynegai Canfyddiadau Llygredd, gyda sgôr o 57 allan o 100.

## Is-adrannau gweinyddol 
Rhennir De Corea yn wyth **talaith**, un **dalaith hunan-lywodraethol arbennig**, saith **dinas fetropolitaidd** (dinasoedd hunan-lywodraethol sydd dim yn rhan o dalaith) ac un **ddinas arbennig**.

## Demograffeg 
bawd|Pyramid poblogaeth De Corea yn 2016
Yn Ebrill 2016, amcangyfrifwyd bod poblogaeth De Corea oddeutu 50.8 miliwn gan Swyddfa Ystadegol Genedlaethol, gyda dirywiad parhaus ym mhoblogaeth oedran gweithio a chyfradd ffrwythlondeb llwyr. Mae'r wlad yn nodedig am ei dwysedd poblogaeth, a amcangyfrifwyd yn 505 y cilomedr sgwâr yn 2015, Prifddinas Seoul hefyd yw dinas a phrif ganolfan ddiwydiannol fwya' wlad. Yng nghyfrifiad 2005, roedd gan Seoul boblogaeth o 10 miliwn. Mae gan Ardal Prifddinas Genedlaethol Seoul  25 miliwn o drigolion (tua hanner poblogaeth gyfan De Corea) sy'n golygu mai hon yw ardal fetropolitan ail fwyaf y byd. Mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys Busan (3.5 miliwn), Incheon (3 miliwn), Daegu (2.5 miliwn) a Daejeon (1.4 miliwn).

### Addysg 
bawd|Ystyrir mai Prifysgol Genedlaethol Seoul yw'r brifysgol fwyaf clodfawr yn Ne Corea.
Ystyrir yn gyffredinol fod De Corea yn un o'r gwledydd OECD sy'n perfformio orau mewn darllen llythrennedd, mathemateg a gwyddorau drwy'r byd, gyda'r myfyriwr ar gyfartaledd yn sgorio 519, o'i gymharu â chyfartaledd yr OECD o 492, gan ei osod yn nawfed yn y byd. Mae gan y wlad un o'r gweithluoedd mwyaf dysgedig yn y byd ymhlith gwledydd yr OECD.  Mae'r wlad yn adnabyddus am ei hagwedd hynod eithafol ar addysg, sydd bron yn obsesiwn cenedlaethol o addysg, yn ôl llawer. Mae'r obsesiwn hwn wedi dal y genedl yn gyson ar frig y safleoedd addysg fyd-eang. Yn 2014, daeth De Corea'n ail ledled y byd (ar ôl Singapôr) yn y safleoedd cenedlaethol o sgoriau mathemateg a gwyddoniaeth myfyrwyr gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD).

Mae addysg uwch yn fater difrifol yng nghymdeithas De Corea, lle mae'n cael ei ystyried yn un o gonglfeini sylfaenol bywyd De Corea. Caiff addysg ei hystyried yn flaenoriaeth uchel gan deuluoedd y wlad, gan fod llwyddiant mewn addysg yn aml yn destun balchder i deuluoedd ac o fewn cymdeithas yn Ne Corea, ac mae'n anghenraid i wella safle economaidd-gymdeithasol rhywun o fewn y gymdeithas. Mae'r fynedfa i sefydliad addysg uwch haen uchaf yn arwain at swydd coler wen fawreddog, ddiogel sy'n talu'n dda gyda'r llywodraeth, banciau, neu gyd-dyriad mawr o Dde Corea fel Samsung, Hyundai neu LG Electronics.

Y tair prifysgol orau yn Ne Corea, y cyfeirir atynt yn aml fel "SKY", yw Prifysgol Genedlaethol Seoul, Prifysgol Korea a Phrifysgol Yonsei. Mae bywyd myfyriwr o Dde Corea ar gyfartaledd yn troi o amgylch addysg, gyda chystadleuaeth ddwys am y graddau uchaf, pwysau i lwyddo'n academaidd.

### Iaith 
Coreeg yw iaith swyddogol De Corea, ac mae'n cael ei dosbarthu gan y mwyafrif o ieithyddion fel iaith ynysig (felly hefyd y Basgeg). Mae'n ymgorffori nifer sylweddol o eiriau benthyg o'r Tsieinëeg. Defnyddia'r iaith system ysgrifennu frodorol o'r enw Hangul, a grëwyd ym 1446 gan King Sejong, i ddarparu dewis arall cyfleus i'r symbolau Hanja Tsieineaidd, clasurol a oedd yn anodd eu dysgu ac nad oeddent yn gweddu i'r Coreeg. Mae De Corea'n dal i ddefnyddio rhai cymeriadau Hanja Tsieineaidd mewn meysydd cyfyngedig, megis cyfryngau print a dogfennaeth gyfreithiol.

Mae gan yr iaith Coreeg yn Ne Corea dafodiaith safonol o'r enw Seoul (ar ôl y brifddinas), gyda 4 grŵp tafodiaith iaith Corea ychwanegol yn cael eu defnyddio ledled y wlad.

Heddiw mae bron pob myfyriwr o Dde Corea'n dysgu Saesneg trwy gydol eu haddysg, gyda rhai yn dewis Japaneeg neu Mandarin hefyd.

### Crefydd 
Yn ôl canlyniadau cyfrifiad 2015, datganodd mwy na hanner poblogaeth De Corea (56.1%) nad oeddent yn gysylltiedig ag unrhyw sefydliadau crefyddol. Mewn arolwg yn 2012, datganodd 52% eu bod yn "grefyddol", dywedodd 31% nad oeddent "ddim yn grefyddol" a nododd 15% eu bod yn " anffyddwyr argyhoeddedig". O'r bobl sy'n gysylltiedig â sefydliad crefyddol, mae'r mwyafrif yn Gristnogion a Bwdistiaid. Yn ôl cyfrifiad 2015, roedd 27.6% o’r boblogaeth yn Gristnogion (nododd 19.7% eu hunain yn Brotestaniaid, 7.9% fel Catholigion) a 15.5% yn Fwdistiaid.  Ymhlith y crefyddau eraill mae Islam a cheir 130,000 Mwslim, gweithwyr mudol yn bennaf o Bacistan a Bangladesh a 35,000 Mwslimiaid o Gorea ei hun.

Ar y cyfan, rhwng cyfrifiad 2005 a 2015, bu dirywiad bach mewn Cristnogaeth (i lawr o 29% i 27.6%), dirywiad sydyn mewn Bwdhaeth (i lawr o 22.8% i 15.5%), a chynnydd yn y boblogaeth dgrefydd ( o 47.2% i 56.9%).

### Iechyd 
Mae gan Dde Corea system gofal iechyd cyffredinol, yn wir, mae ganddi'r system gofal iechyd ail orau'r byd.

Hunanladdiad yn Ne Corea yw'r 10fed uchaf yn y byd yn ôl Sefydliad Iechyd y Byd, yn ogystal â'r gyfradd hunanladdiad uchaf yn yr OECD.

Mae gan ysbytai De Corea offer a chyfleusterau meddygol datblygedig ar gael yn rhwydd, yn 4ydd ar gyfer unedau MRI y pen a 6ed ar gyfer sganwyr CT y pen yn yr OECD. Roedd ganddi hefyd ail nifer fwyaf yr OECD o welyau ysbyty i bob 1000 o bobl - gyda 9.56 gwely.

Mae disgwyliad oes wedi bod yn cynyddu'n gyflym ac yn 2015 roedd De Corea yn yr 11eg safle yn y byd o ran disgwyliad oes: yn 82.3 blynedd yn ôl Sefydliad Iechyd y Byd. Mae ganddi hefyd y disgwyliad oes trydydd uchaf wedi'i addasu yn ôl iechyd yn y byd.

## Cysylltiadau tramor 
[bawd| Cyn [Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig (2007–2016), Ban Ki-moon]]
Cynhalidodd De Corea gysylltiadau diplomyddol â mwy na 188 o wledydd dros y degawdau diwethaf. Mae'r wlad hefyd wedi bod yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig ers 1991, pan ddaeth yn aelod-wladwriaeth ar yr un pryd â Gogledd Corea. Ar 1 Ionawr 2007, gwasanaethodd cyn Weinidog Tramor De Corea, Ban Ki-moon, fel Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig rhwng 2007 a 2016. Mae hefyd wedi datblygu cysylltiadau â Chymdeithas Cenhedloedd De-ddwyrain Asia fel aelod o *ASEAN Plus tri,* corff o arsylwyr, ac Uwchgynhadledd Dwyrain Asia (EAS).

Yn Nhachwedd 2009, ymunodd De Corea â Phwyllgor Cymorth Datblygu OECD, gan nodi'r tro cyntaf i gyn-wlad sy'n derbyn cymorth ymuno â'r grŵp fel aelod-rhoddwr.

Cynhaliodd De Corea Uwchgynhadledd G-20 yn Seoul yn Nhachwedd 2010, blwyddyn pan welodd De Corea a’r Undeb Ewropeaidd lansio cytundeb masnach rydd (FTA) i leihau rhwystrau sy'n atal masnachu. Aeth De Corea ymlaen i arwyddo Cytundeb Masnach Rydd gyda Chanada ac Awstralia yn 2014, ac un arall gyda Seland Newydd yn 2015.

### Gogledd Corea 
Mae Gogledd a De Corea'n hawlio sofraniaeth lwyr dros y penrhyn cyfan a'r ynysoedd pellennig. Er gwaethaf eu gelyniaeth, mae ymdrechion cymodi wedi parhau ers i'r ddwy wlad wahanu. Gweithiodd gwleidyddion fel Kim Koo i gysoni’r ddwy lywodraeth hyd yn oed ar ôl Rhyfel Corea. Gyda gelyniaeth hirsefydlog yn dilyn Rhyfel Corea rhwng 1950 a 1953, llofnododd Gogledd Corea a De Corea gytundeb i fynd ar drywydd heddwch ar 4 Hydref 2007, gyda Roh Moo-Hyun ac arweinydd Gogledd Corea, Kim Jong-il, yn arwyddo cytundeb wyth pwynt ar faterion heddwch parhaol, sgyrsiau lefel uchel, cydweithredu economaidd, adnewyddu gwasanaethau trên, priffyrdd a theithio awyr, a chymal perthnasol i'r Gemau Olympaidd. dod â’i gytundebau blaenorol gyda De Corea i ben, a bygythwyd De Corea a’r Unol Daleithiau i beidio ag ymyrryd â lansiad lloeren yr oedd wedi’i gynllunio. Mae Gogledd a De Corea yn dal i ryfel yn dechnegol (heb erioed arwyddo cytundeb heddwch ar ôl Rhyfel Corea) ac yn rhannu ffin gaerog fwya'r byd.

Cyhoeddodd yr Arlywydd Lee Myung-bak ym Mai 2010 y byddai Seoul yn torri pob masnach â Gogledd Corea fel rhan o fesurau a anelwyd yn bennaf at daro’n ôl ar Ogledd Corea, yn ddiplomyddol ac yn ariannol, ac eithrio Cyd-brosiect Diwydiannol Kaesong a chymorth dyngarol. Bygythiodd Gogledd Corea i dorri pob cysylltiad i ddechrau, i ddileu’r cytundeb blaenorol o beidio â bod yn ymosodol, a diarddel yr holl Dde Coreiaid o barth diwydiannol ar y cyd yn Kaesong, ond ôl-draciodd ar ei bygythiadau a phenderfynu parhau â’i gysylltiadau â De Corea. Er gwaethaf y cysylltiadau parhaus, mae Rhanbarth Diwydiannol Kaesong wedi gweld gostyngiad mawr mewn buddsoddiad a gweithlu o ganlyniad i'r gwrthdaro milwrol hwn. Yn Chwefror 2016, caewyd cyfadeilad Kaesong gan Seoul mewn ymateb i lansiad roced Gogledd Corea yn gynharach yn y mis , a gondemniwyd yn unfrydol gan Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig. Mae etholiad 2017 yr Arlywydd Moon Jae-in wedi gweld newid mewn dull tuag at y Gogledd, a defnyddiodd y ddwy ochr Gemau Olympaidd y Gaeaf 2018 a gynhaliwyd yn Ne Corea fel cyfle i ymgysylltu, gyda dirprwyaeth wleidyddol uwch iawn o Ogledd Corea a anfonwyd at y gemau, ynghyd ag ymweliad dwyochrog gan uwch aelodau cabinet De Corea â'r Gogledd yn fuan wedi hynny.

## Milwrol 
Mae tensitbau rhwng y ddwy wlad (Gogledd a De Corea) wedi ysgogi De Corea i ddyrannu 2.6% o’i CMC a 15% o holl wariant y llywodraeth i’w byddin (cyfran y Llywodraeth o CMC: 14.967%), ac mae'n parhau i gynnal consgripsiwn gorfodol i ddynion. O ganlyniad, mae gan Dde Corea y seithfed nifer fwyaf y byd o filwyr gweithredol (599,000 yn 2018), nifer ucha'r byd o filwyr wrth gefn (3,100,000 yn 2018) a'r ddegfed gyllideb amddiffyn fwyaf. O 2019 ymlaen mae gan Dde Corea gyllideb amddiffyn o $43.1 biliwn ac yn 2020 roedd y wlad yn cael ei hystyried fel y 6ed grym milwrol mwyaf pwerus yn y byd.

Mae byddinoedd De Corea'n cynnwys y Fyddin (ROKA), y Llynges (ROKN), y Llu Awyr (ROKAF), a'r Corfflu Morol (ROKMC), a lluoedd wrth gefn. Lleolir llawer o'r grymoedd hyn ger Parth Anfilwrol Corea (*Korean Demilitarized Zone*). Yn gyfansoddiadol mae'n ofynnol i bob gwryw o Dde Corea wasanaethu yn y fyddin, fel arfer am gyfnod o 18 mis.

### Cefnogaeth filwrol yr Unol Daleithiau 
Mae'r Unol Daleithiau wedi lleoli mintai sylweddol o filwyr i amddiffyn De Corea yn y wlad. Yn 2021 roedd tua 28,500 o bersonél milwrol yr Unol Daleithiau wedi'u lleoli yn Ne Corea. Ceir unedau daear ac awyr yn bennaf, wedi eu neilltuo i USFK (*United States Forces Korea*) a'u neilltuo'n bennaf i Wythfed Byddin yr Unol Daleithiau yr UD a Seithfed Llu Awyr Llu Awyr yr UD. Maent wedi'u lleoli mewn mannau yn Osan, Kunsan, Yongsan, Dongducheon, Sungbuk, Camp Humphreys, a Daegu, yn ogystal ag yn Camp Bonifas yn Ardal Ddiogelwch ar y Cyd DMZ.

## Economi 
Mae economi gymysg De Corea yn 10fed ar safle CMC enwol  a 13eg o ran pŵer prynu (*purchasing power parity*) yn y byd, gan ei nodi fel un o brif economïau G-20. Fe'i hystyrir yn wlad ddatblygedig gydag economi incwm uchel a hi yw aelod-wlad fwyaf diwydiannol yr OECD. Mae brandiau De Corea fel LG Electronics a Samsung yn enwog yn rhyngwladol ac wedi ennill enw da i Dde Corea am ei electroneg o safon ac am nwyddau eraill.

Mae ei buddsoddiad enfawr mewn addysg wedi mynd â'r wlad o anllythrennedd tlawd i bwerdy technolegol rhyngwladol o bwys. Oherwydd ei gweithlu medrus, codwyd  economi'r wlad i lefel uchel iawn ac mae bellach ymhlith y gwledydd mwyaf addysgedig yn y byd gydag un o'r canrannau uchaf o'i dinasyddion a gradd addysg drydyddol. Roedd economi De Corea'n un o'r gwledydd a dyfodd gyflymaf yn y byd rhwng dechrau'r 1960au a diwedd y 1990au, ac roedd yn dal i fod yn un o'r gwledydd datblygedig a dyfodd gyflymaf yn y 2000au, ynghyd â Hong Cong, Singapôr a Taiwan, y tri Teigr Asiaidd arall. Cofnodwyd y cynnydd cyflymaf mewn CMC y pen ar gyfartaledd yn y byd yma, rhwng 1980 a 1990. Mae DeCoreiaid yn cyfeirio at y twf hwn fel "y Gwyrth ar Afon Han". Dibynna economi'r wlad ar fasnach ryngwladol, ac yn 2014, De Corea oedd y pumed allforiwr mwyaf a'r seithfed-fewnforiwr mwyaf yn y byd.

De Corea oedd un o'r ychydig wledydd datblygedig a lwyddodd i osgoi dirwasgiad yr argyfwng ariannol byd-eang 2007-08. Cyrhaeddodd ei gyfradd-twf economaidd 6.2% yn 2010 (y twf cyflymaf ers wyth mlynedd ar ôl twf sylweddol 7.2% yn 2002), adferiad sydyn o gyfraddau twf economaidd o 2.3% yn 2008 a 0.2% yn 2009. Arhosodd y gyfradd ddiweithdra yn Ne Corea hefyd yn isel yn 2009, sef 3.6%.

Daeth De Corea'n aelod o'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD) ym 1996.

## Cyfeiriadau

Categori:Corea
Categori:Gweriniaethau
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r G20
Categori:Gwledydd Asia