open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theodor Svedberg

Cemegydd ffisegol o Sweden oedd **Theodor Svedberg** (30 Awst 1884 - 25 Chwefror 1971). Enillodd Wobr Nobel mewn Cemeg yn 1926 am ei waith ar goloidau (*colloids*).

Bu peth o'i waith cynnar yn gadarnhad o ddamcaniaeth Albert Eistein o symudedd Brown. Yn hwyrach yn ei yrfa datblygodd technegau allgyrchydd i ddadansoddi proteinau. Theodor (The) Svedberg sy'n gyfrifol am ddefnydd yr uned Svedberg (a enwyd ar ei ôl) i ddisgrifio'n fanwl  ymddygiad gronynnau mewn allgyrchydd.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganed yn Gavleborg, Sweden, yn fab i Augusta Alstermark a Elias Svedberg. Derbyniodd Radd Bachellor (BA) yn 1905, a Gradd Feistr yn 1907. Yn 1908 derbyniodd Radd Doethur (Ph.D.)

## Cyfeiriadau
Categori:Cemegwyr o Sweden
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1971
Callwen

Santes oedd **Callwen** a drigai yn gynnar yn y 6g. Roedd hi yn wyres neu gor-wyres i Brychan Brycheiniog. Rhanna ei gŵyl mabsant gyda'i chwaer Gwenfyl ar 1 Tachwedd. .

## Eglwysi  Callwen
Sefydlodd Callwen llan yn Ystradgynlais. Enw eglwys pentref Defynnog ym Mrycheiniog, de Powys oedd Santes Callwen, ac er i'r Eglwys yng Nghymru newid yr enw pan godwyd eglwys newydd yn 1893, mae'r trigolion lleol yn parhau i alw'r eglwys yn "Santes Callwen".

Ysgrifennodd Theophilus Jones yn 1809 y gelwid y capel hwn yn Cael Glyntawe ac weithiau yn Gapel Callwen, sy'n tarddu o 'Cellwen' (*Fairwood*), gair sy'n disgrifio ei edrychiad yn yr hen ddyddiau. Ond yn ôl Rice Rees a sgwennai yn 1836, capel anwes oedd Santes Callwen, ac nid oes sôn am yr enw 'Cellwen'. Yn 1964–65 ailgysegrwyd yr eglwys newydd i Sant Ioan. ond mae'r trigolion lleol yn parhau i alw'r eglwys yn "Sant Callwen".

Ceir pentref o'r enw 'Cellan'  ar lan Afon Teifi yn ne Ceredigion, ac yn ôl John Thomas Evans yn 1914, er mai 'Eglwys yr Holl Seintiau' yw enw eglwys y pentref, ''"caiff hefyd ei galw ar ôl Santes Callwen, er bod y wybodaeth amdani'n eitha niwlog ac ni chaiff ei henwi yn y rhestrau. Er hyn mae Edward Lhwyd yn nodi mai enw'r ffynnon leol yw **Ffynnon Callwen** ac mai'r ffynnon hon a roddodd ei henw i'r pentref."'' Mynnodd Edward Anwyl, fodd bynnag, nad oedd unrhyw gysylltiad rhwng Cellan a Challwen.

Mae yn bosibl ei bod hi yr un santes a Clodwen

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
*
*
*
*

Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Santesau Celtaidd
Ffion Moyle

Model o Gymru yw **Ffion Moyle** (ganwyd yn 1993). Enillodd y gystadleuaeth 'Miss Cymru' yn 2016. Roedd Sophie Bell, 18, o Abertawe yn ail a   Victoria Grinnall, 21, o Casnewydd yn drydydd. Fe'i coronwyd gan ei ffrind Emma Jenkins, sef enillydd y gystadleuaeth yn 2015.

Ganwyd Ffion ym Mhorth-y-rhyd yng ngogledd Sir Gaerfyrddin.  Mae'n gweithio fel ymgynghorydd iechyd a phrydferthwch.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Modelau benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Porius: A Romance of the Dark Ages

Rhamant hanesyddol 1951 gan John Cowper Powys yw ***Porius: A Romance of the Dark Ages*** (Cymraeg: "Porius: Rhamant yr Oesoedd Tywyll"). Wedi'i gosod yn yr Oesoedd Tywyll yn ystod wythnos o hydref 499 OC, nofel hon, yn rhannol, yn bildungsroman, gyda helyntion y prif gymeriad o'r un enw Porius, etifedd yr orsedd Edeyrnion, yng Ngogledd Cymru, yn ei ganol.

Categori:Nofelau 1951
Categori:Nofelau gan John Cowper Powys
Hugh Hefner

Dyn busnes o'r Unol Daleithiau, golygydd a chyhoeddwr oedd **Hugh Hefner** (9 Ebrill 1926 – 27 Medi 2017). Roedd yn enwocaf am gyhoeddi'r cylchgrawn *Playboy*.

Cafodd ei eni yn Chicago yn 1926, a bu'n byw yn Illinois cyn dechrau gweithio fel gohebydd i'r cylchgrawn *Esquire*. Bu'n ohebydd ym myddin yr Unol Daleithiau yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Cychwynodd y cylchgrawn *Playboy* yn 1953 ac mae'n cael ei gyfri fel ymgyrchydd gwleidyddol.
bawd||chwith|300px|*Bunnygirls* ym Mrasil yn 2009

Fe'i ganwyd yn fab hynaf i Grace Caroline (née Swanson; 1895–1997) a Glenn Lucius Hefner (1896–1976), a oedd yn athrawon, y ddau o Nebraska. Roedd ganddo frawd ifancach o'r enw Keith (1929–2016). Roedd teulu ei fam o Sweden a theulu ei dad o'r Almaen a Lloegr.

Dywedir ei fod yn werth tua $43 miliwn erbyn ei farwolaeth. Roedd ganddo bedwar o blant: Christie Hefner, David Hefner, Marston Hefner a Cooper Hefner. Roedd yn byw yn Mansiwn Playboy yn ardal Holmby Hills, Los Angeles.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cyhoeddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Swedaidd
Categori:Pornograffi
Dead Can Dance

Band Awstralaidd a ffurfiwyd yn Melbourne ym 1981 yw **Dead Can Dance**. Mae ei aelodau cyfredol yn Brendan Perry a Lisa Gerrard.

## Albymau
**Dead Can Dance* (1984)
**Spleen and Ideal* (1985)
**Within the Realm of a Dying Sun* (1987)
*''The Serpent's Egg* (1988)
**Aion* (1990)
**Into the Labyrinth* (1993)
**Spiritchaser* (1996)
**Anastasis* (2012)
**Dionysus'' (2018)

Categori:Bandiau Awstralaidd
David Lewis (AS Caerfyrddin)

Roedd **David Lewis** (1797 – 16 Hydref 1872) yn dirfeddiannwr, yn fargyfreithiwr ac yn wleidydd Ceidwadol o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Bwrdeistref Caerfyrddin.

## Manylion personol
Roedd Lewis yn unig fab ac etifedd Thomas Lewis, ystâd y Strade, Llanelli a Catherine merch William Lloyd ystâd Larges, Caerfyrddin. Cafodd ei addysgu yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen, cyn cael ei alw i'r bar yn Lincolns Inn ym 1823.

Priododd Letitia merch Benjamin Way, Denham Place, Swydd Buckingham. Bu iddynt nifer o blant gan gynnwys yr arlunydd Charles William Mansel Lewis, arlunydd, noddwr a hyrwyddwr celfyddyd yng Nghymru. Bu farw yn y Strade ym 1872 yn 75 mlwydd oed.

## Gwaith
Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Caerfyrddin ym 1833 ac fel Aelod Seneddol y fwrdeistref am un tymor rhwng 1832 a 1835.

Chwaraeodd ran flaenllaw yn natblygiad rheilffyrdd De Cymru, Dyffryn Nedd, Llanelli a Llanidloes.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1872
Thomas Haden Church

Actor a seren teledu a fideo o'r Unol Daleithiau yw **Thomas Richard McMillen** a adnabyddir ar sgrin fel **Thomas Haden Church** (ganwyd 17 Mehefin, 1960).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Nghaliffornia
Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1000-1499

## Genedigaethau 1000 - 1499
*Gweler hefyd*
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 300-999
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1500-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1651-1799
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1800-1815
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1816-1830
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1831-1845
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1846-1860
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein: 1861-1875
* Rhestr o bobl gyda chofnod ar y Bywgraffiadur Cymreig Arlein

Categori:Hanes Cymru
Gordie Howe

Chwaraewr hoci iâ o Ganada oedd **Gordon "Gordie" Howe**, OC (31 Mawrth 1928&nbsp;– 10 Mehefin 2016). O 1946 hyd 1980, chwaraeodd 26 o dymhorau yn y National Hockey League (NHL) a chwe thymor yn y World Hockey Association (WHA); treuliodd ei 25 o dymhorau cyntaf gyda'r Detroit Red Wings. Ei lysenw oedd "Mr. Hockey", a fe'i ystyrir yn un o'r chwaraewyr hoci iâ gorau erioed. Chwaraeodd fel un o sêr gornest gyfeillgar yr NHL 23 o weithiau. Bu'n dal nifer o recordiau hoci iâ nes i Wayne Gretzky eu torri yn y 1980au. O hyd mae'n dal recordiau'r NHL am y nifer fwyaf o gemau a thymhorau a chwaraeid.

Cafodd Howe ei recriwtio gan y Red Wings a chychwynnodd chwarae yn yr NHL ym 1946. Ef oedd y prif sgoriwr pob blwyddyn o 1950 hyd 1954, ac eto o 1957 hyd 1963. Roedd ganddo safle yn y deg sgoriwr uchaf am 21 mlynedd yn olynol, ac ym 1953 gosododd record am y nifer uchaf o bwyntiau mewn tymor (95). Enillodd Cwpan Stanley gyda'r Red Wings pedair gwaith, enillodd Dlws Hart chwe gwaith (hynny yw, chwaraewr mwyaf werthfawr y gynghrair), ac enillodd Dlws Art Ross chwe gwaith (hynny yw, y prif sgoriwr).

Ymddeolodd Howe ym 1971 a chafodd ei ynydu i'r Hockey Hall of Fame y flwyddyn olynol. Dychwelodd i'r gêm ym 1973 gan ymuno â'i feibion Mark a Marty ar dîm y Houston Aeros yng nghynghrair y WHA. Er ei fod yn ddyn canol oed, sgoriodd dros 100 o bwyntiau ddwywaith mewn chwe mlynedd. Dychwelodd i'r NHL am dymor ym 1979–80, gan chwarae i'r Hartford Whalers, cyn iddo ymddeol yn 52 oed. Roedd ei gysylltiad â'r WHA yn ganolog i lwyddiant y gynghrair honno cyn iddi gyfuno â'r NHL, ac o ganlyniad gorfododd yr NHL i recriwtio chwaraewyr Ewropeaidd ac ehangu'r farchnad.

Roedd Howe yn enwog am ei fedr sgorio, ei gryfder, a hir oes ei yrfa ac ailddiffiniodd nodweddion delfrydol y blaenwr. Ef yw'r unig chwaraewr i gystadlu yn yr NHL mewn pum gwahanol ddegawd (o'r 1940au i'r 1980au). Cafodd y *Gordie Howe hat trick* ei enwi ar ei ôl: sgorio gôl, cynorthwyo sgorio gôl, ac ymladd yn yr un gêm (er i Howe wneud hyn dim ond dwywaith yn ystod ei yrfa). Ef oedd y cyntaf i dderbyn Gwobr Cyrhaeddiad Oes yr NHL yn 2008.

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraewyr hoci iâ o Ganada
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Saskatchewan
Henry Jones (bu farw 1586)

Roedd **Syr Henry Jones** (tua 1532 - 24 Medi 1586) yn wleidydd o Gymru ac yn Aelod Seneddol dros etholaethau Sir Gaerfyrddin, Hen Sallog a Cheredigion

## Bywyd personol
Ganwyd Jones tua 1532 yn fab hynaf Syr Thomas Jones, Abermarlais a'i ail wraig, Mary, merch James Berkley, Thornbury, Caerloyw. Gwasanaethodd ei frawd, Richard Jones, a'i hanner frawd, John Perrot, fel Aelodau Seneddol Sir Gaerfyrddin, gyda John Perrot hefyd yn cynrychioli etholaethau Sandwich, Wareham, Sir Benfro a Hwlffordd.

Erbyn 1554 roedd yn briod ag Elizabeth merch Mathew Herbert, Cogan Pill, Penarth bu iddynt o leiaf un mab sef Syr Thomas Jones, AS Sir Gaerfyrddin ym 1586 a 1597. Bu farw Elizabeth 10 Awst 1571 ac ail briododd Jones ag Elinor merch Henry Somerset ail iarll Caerwrangon, bu hithau hefyd marw cyn diwedd 1571. Ym 1584 priododd ei drydedd wraig Elizabeth merch John Salisbury Lleweni a gweddw John Salisbury, Rug. Bu ganddo o leiaf un mab y tu allan i briodas

## Gyrfa seneddol
Gwasanaethodd fel Aelod mewn naw senedd yn olynol. Cynrychiolodd Sir Gaerfyrddin yn seneddau Mawrth a Hydref 1553 a Seneddau Ebrill a Thachwedd 1554. Cafodd ei alw o flaen Fainc y Brenin am beidio â throi i fynnu i eisteddiad mis Ionawr 1554/5, ond gan nad oedd ei absenoldeb wedi ei achosi gan anuffudd-dod i orchymyn brenhinol cafodd ei ryddhau heb gosb. Ym 1555 cafodd ei ethol yn aelod Ceredigion. Ym 1557 roedd yn gwasanaethu 2il iarll Rutland a oedd yn ymladd yn erbyn lluoedd Ffrainc yn yr Eidal, gan hynny doedd dim modd iddo gynnig ei hun i etholwyr Sir Gaerfyrddin  na Cheredigion i'w cynrychioli yn y senedd, gan hynny cafodd cynnig sedd bwdr Hen Sallog a oedd yn eiddo i Iarll Penfro, pennaeth y lluoedd yn yr Eidal ac ewyrth ei wraig gyntaf. Wedi dychwelyd i Gymru bu'n cynrychioli Sir Gaerfyrddin mewn tair senedd arall a alwyd ym 1559, 1563 a 1571.

## Gwasanaeth cyhoeddus arall
Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Aberteifi ym 1553 a 1559, Sir Gaerfyrddin ym 1574 a 1584 a Sir Frycheiniog ym 1580; fu yn Custos Rotulorum Sir Gaerfyrddin o 1562 hyd ei farwolaeth.

Fu yn Ynad Heddwch ar fainc Sir Gaerfyrddin o 1558 ymlaen ac fe fu yn Gwnstabl Castell Llanymddyfri ym 1554.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1532
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1586
John Pryse

Roedd **Siôn ap Risiart ap Rhys ap Dafydd Llwyd**, neu **John Pryse** (bu farw 1584), yn fab i Richard Prys Gogerddan

Bu'n briod ddwywaith yn gyntaf i Elizabeth merch. Syr Thomas Perrot, Haroldstone, Sir Benfro, bu iddynt dau fab Richard Pryse a Thomas Pryse. Ar ôl marwolaeth Elizabeth priododd Bridget, merch James Pryse, Mynachdy, Sir Faesyfed

Astudiodd i fod yn fargyfreithiwr yn y Deml Ganol o fis Chwefror 1555 a'i godi yn feinciwr  y Deml ym 1668

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Ceredigion ac Uchel Siryf Meirionnydd ym 1580. Gwasanaethodd fel aelod Cyngor y Mers, fel Aelod Seneddol Ceredigion 1553-1554 a 1563-1584 ac fel Custos Rotulorum Ceredigion rhwng 1558 a 1579.

Profwyd ei ewyllys ym 1584

Olynwyd ef fel penteulu Gogerddan ac fel AS Ceredigion gan ei fab Richard Pryse

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1584
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Siryfion Meirionnydd
Categori:Siryfion Sir Aberteifi
Richard Pryse

Roedd **Syr Richard Pryse** (tua 1561 - 7 Chwefror, 1623) yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceredigion yn Nhŷ'r Cyffredin ar sawl achlysur rhwng 1584 a 1622

## Cefndir
Roedd Richard Pryse yn fab hynaf ac etifedd John Pryse, Gogerddan ac Elizabeth merch. Syr Thomas Perrot, Haroldstone, Sir Benfro. Cafodd ei dderbyn yn fyfyriwr yn y Deml Fewnol ym mis Tachwedd 1583 gan gymhwyso fel bargyfreithiwr.

## Gwasanaeth cyhoeddus 
Ym 1577 penodwyd Pryse yn aelod o Gyngor y Gororau. Bu'n Ustus Heddwch ar fainc Ceredigion o 1584 hyd ei farwolaeth. Roedd yn Comisiynydd *oyer a terminer* Cymru a'r Gororau o 1602 hyd ei farwolaeth (gwas y goron oedd yn penderfynu os oedd achos yn ddilys i'w glywed o flaen llys uwch)

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceredigion ym 1584,1589, 1593, 1601, 1614 a 1621

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Ceredigion ym 1584 a 1604 ac fel Uchel Siryf Sir Drefaldwyn ym 1590. Ar 17 Ebrill 1604 fe'i gwysiwyd i Dŷ'r Cyffredin er mwyn egluro ei ymddygiad fel siryf y sir yn etholiad Bwrdeistrefi Ceredigion y flwyddyn honno. Cynhaliodd yr etholiad yn Aberystwyth lle'r oedd ei ddylanwad yn fawr yn hytrach nag yn Aberteifi, prif dref y sir a thref lle nad oedd dylanwad Gogerddan yn cyfrif. Etholodd bwrdeiswyr Aberteifi William Bradshaw fel AS ond etholodd bwrdeiswyr Aberystwyth Richard Delabere, yr ymgeisydd roedd Price yn ei ffafrio a chyhoeddodd Pryse Delaber yn fuddugol gan fod y Siryf hefyd yn swyddog canlyniadau etholiad cyhoeddodd Pryse mae Delaber oedd yn fuddugol. Penderfynodd y Senedd fod Price wedi ymddwyn yn llwgr ac c mae Bradshaw oedd yr Aelod dilys.. Bu yn Custos Rotulorum Ceredigion rhwng 1590 a 1592 ac eto rhwng 1594 a 1623.

## Bywyd personol
Roedd Price, yn noddwr amlwg o'r diwylliant barddol traddodiadol. Canwyd nifer o gerddi ac awdlau iddo gan ffigyrau barddol amlwg megis Lewys a James Dwnn, Huw Machno, Ieuan Tew a Siôn Cain.

Priododd Pryse Gwenllïan ferch Thomas Pryse ap Morris ap Owain ap Ifan, y Blaenau Aberbechan, Sir Drefaldwyn, bu iddynt 4 mab a 6 merch

Cafodd ei urddo'n farchog ym mis Gorffennaf 1603. Bu farw Pryse yn 1623, ac fe'i claddwyd yn Eglwys Llanbadarn Fawr.

Bu farw John ei fab hynaf a'i etifedd ychydig fisoedd o'i flaen ac etifeddwyd ystâd Gorddinan gan ei ŵyr Syr Richard Pryse barwnig cyntaf Gorddinan.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1561
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1623
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Sense and Sensibility

Nofel enwog Jane Austen ydy ***Sense and Sensibility***, cyhoeddwyd gyntaf ym 1811.

Hanes dwy chwaer, Elinor a Marianne Dashwood, yw hi. Ar ôl y farwolaeth eu Tad, mae'n rhaid i'r teulu symud i fwthyn yn Nyfnaint. Mae Marianne yn cwympo mewn cariad a Willoughby, dyn ifanc byrbwyll.

## Cymeriadau
*Elinor Dashwood
*Marianne Dashwood
*Mrs Dashwood
*Edward Ferrars
*John Willoughby
*Colonel Brandon
*Lucy Steele

Categori:Nofelau gan Jane Austen
Categori:Nofelau 1811
Categori:Nofelau Saesneg
Cellraniad

Proses rannu cell byw yn ddwy yw **cellraniad**. Mewn celloedd ewcaryotig disgrifir y broses yn fitosis (rhaniad somatig) neu feiosis (rhaniad haneri’r cromosomau).
## Cyfeiriadau
Thomas Jones (bu farw tua 1559)

:''Am bobl eraill o'r un enw, gweler Thomas Jones.''

Roedd **Syr Thomas Jones** (tua 1492 - tua 1559) yn ŵr cyhoeddus amlwg yng ngorllewin Cymru yn ystod teyrnasiad Harri VIII a wasanaethodd mewn sawl swydd gan gynnwys Siryf ac Aelod Seneddol.

## Teulu
Ganwyd Jones tua 1492 yn fab i Siôn ap Thomas ap Gruffydd, Abermarlais ac Eleanor merch Thomas Vaughan Brodorddyn Caerfyrddin. Roedd Siôn ap Thomas yn frawd i Rhys ap Thomas a fu'n brwydro ar faes Bosworth ac, o bosib, a lladdodd Rhisiart III yn y frwydr honno.

Ym 1531 cafodd cyfyrder Jones, Rhys ap Gruffydd, ei ddienyddio am frad yn erbyn Harri VIII; sefydlwyd comisiwn i ail ddosbarthu ei diroedd ar ran y Brenin ac roedd Jones yn aelod o'r comisiwn ac yn un o brif fuddiolwyr y fforffed gan ennill ystadau Abermarlais a Llansadwrn iddo'i hun.

Bu'n briod dwywaith ei wraig gyntaf oedd Elizabeth, merch Syr Edward Done Cydweli bu iddynt dwy ferch; ar ôl ei marwolaeth hi priododd (tua 1532) Mary, merch James Berkeley o Thornbury, Swydd Gaerloyw a gweddw Thomas Perrot, Haroldston, Sir Benfro bu iddynt o leiaf tri mab gan gynnwys  Henry Jones a Richard Jones llysfab iddo trwy'r ail briodas oedd John Perrot  a oedd yn honni ei fod yn blentyn siawns i Harri VIII bu Henry Richard a John oll yn Aelodau Seneddol Sir Gaerfyrddin.

Dyrchafwyd Jones yn farchog ym 1542

## Gwasanaeth cyhoeddus
Bu'n gwasanaethu mewn nifer fawr o swyddi brenhinol a chyhoeddus gan gynnwys:
*Gwas y Siambr Frenhinol ym 1513
*Cyd gwnstabl, Castell Llanymddyfri, stiward a rhysyfwr arglwyddiaeth Llanymddyfri ym 1527
*Bonheddwr Tywysydd ym 1532
*Stiward a rhysyfwr, Abermarlais a Chastellnewydd Emlyn a Chwnstabl castell Emlyn ym 1532.; 
*Stiward, Hwlffordd a Lacharn ym 1532 
*Stiward Llansadwrn ym 1539 
*Aelod o Gyngor Dinesig Hwlffordd erbyn 1539 hyd 1546 neu'n hwyrach
*Comisiynydd carthffosydd, Ceredigion a Sir Gaerfyrddin ym 1540, 
*Cwnstabl, castell Dinbych y Pysgod a stiward, arglwyddiaeth Coedrath, 1543
*Llywodraethwr, syrfëwr a derbynnydd, castell ac arglwyddiaeth Arberth, 1543; 
*Casglwr cymhorthdal Sir Benfro 1544, 
*Ffedari Sir Benfro 1546
*Casglwr dyledion Siroedd Maesyfed, Ceredigion, Caerfyrddin, Morgannwg, Penfro, yr Amwythig a Hwlffordd 1550
*Custos Rotulorum Sir Gaerfyrddin 1558-1559
*Ynad Heddwch ar feinciau Sir Gaerfyrddin, Swydd Gaerloyw, Swydd Henffordd, Swydd Amwythig a Swydd Gaerwrangon
*Uchel Siryf Sir Benfro. 1540-1 a 1548-9, 
*Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin 1542-3, 
*Uchel Siryf Sir Aberteifi 1543-4
*Aelod Seneddol Sir Benfro 1542, 1547
*Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin 1558

## Marwolaeth
Profwyd ewyllys Syr Thomas ar 26 Mehefin 1559, sydd yn awgrymu y bu farw'r flwyddyn honno

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Genedigaethau 1492
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1559
Maches

Santes o'r 6g oedd **Maches** (Lladin: ***Machuta***, a roddodd ei henw i'r pentref Llanfaches (cyn hynny: "Merthyr Maches").

Roedd yn ferch i  Gwladys ach Brychan a Gwynllwg ac yn chwaer i Cadog, Cyfyw, Cynidr a Glywys. Credir mai bugail ydoedd ac iddi gael ei lladd gan ladron penffordd a geisiodd ddwyn ei maharen. Mae eraill yn dweud ei bod hi wedi lladd gan pagan a aeth ati fel cardotyn a trywanwyd hi gyda cyllell

Yn ôl y traddodiad, cododd Tathew eglwys iddi yn Llanfaches (a alwyd cyn hynny yn 'Ferthyr Marches') er cof amdani, ond symudwyd ei chorff i eglwys yng Nghaer-went.

## Gweler hefyd
Dylid darllen yr erthygl hon yng nghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680

## Llyfryddiaeth
**Buched Dewi*, gol. D. Simon Evans (Caerdydd, 1959)

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Lydaw
Categori:Teyrnas Gwent
Categori:Teyrnas Erging
Mitosis

bawd|Mitosis (Rhyngffas, Proffas, Metaffas, Anaffas, Teloffas).
Y broses o ddyblu cell Ewcaryotig yw **Mitosis**. Ynddo bydd y cnewyllyn yn rhannu unwaith i ffurfio dau gnewyllyn unfath. (Cymharer â meiosis, lle rhennir y gell yn bedair, pob un a chnewyllyn haploid.)
## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Biocemeg
Meiosis

[bawd|Daw pedair cell haploid o un [Cell (bioleg)|gell ddiploid yn ystod **Meiosis**.]]
Proses luosogi cell Ewcaryotig yw **Meiosis**. Ynddo bydd y cnewyllyn yn rhannu ddwywaith i ffurfio pedair cell, pob un a chnewyllyn haploid.)  (Cymharer â mitosis, lle rhennir y gell unwaith i ffurfio dau gnewyllyn unfath.)
## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Biocemeg
Gwen ferch Cynyr

:''Erthygl am Gwen ferch Cynyr yw hon. Am y santes o'r enw Wenna, gweler yma''.

Santes o'r 6g oedd **Gwen** ferch Gynyr Ceinfarfog o Caer Gawch, Penfro ac Anhun ach Gwrthyfer (gelwir hi Wenna weithiau) Roedd Gwen yn chwaer i Ina a Non a Nectan, ac yn haner-chwaer Banadlwen. Roedd yn wraig i Selyf ap Geraint o Gernyw ac yn fam i Nwyalen a Cybi.

Mae ei dydd gŵyl ar 18 Hydref ac yn ôl rhai cofnodion, bu farw yn 544.

Galwyd Eglwys Morval rhwng Liskeard (Cernyweg: Lyskerrys) a Looe, (Cernyweg: Logh)  a Sant Wen ger Bodmin ar ei hôl.

## Gweler hefyd
*Gwen Teirbron
*Gwen o Dalgarth
*Santesau Celtaidd 388-680

## Llyfryddiaeth
**Buched Dewi*, gol. D. Simon Evans (Caerdydd, 1959).

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Seintiau o Gernyw
Categori:Teyrnas Dyfed
Charles Wynne-Finch

Roedd **Charles Griffith Wynne** (14 Awst 1815 - 3 Mawrth 1874), a newidiodd ei enw yn ddiweddarach i **Charles Wynne-Finch**, yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Torïaidd Rhyddfrydol a wasanaethodd fel Aelod Seneddol dros etholaeth Bwrdeistrefi Caernarfon.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Wynn ei eni yn Llundain ym 1815 yn fab hynaf Charles Wynn Griffith-Wynne, AS etholaeth Sir Gaernarfon (1830-1832) a'i wraig, Sarah Hildyard, merch y Parchedig Henry Hildyard. Roedd ei daid ar ochr ei dad Charles Finch yn cynrychioli etholaethau yn Swyddi Nottingham a Chaint yn San Steffan. Chwaer iddo oedd yr artist Frances Elizabeth Wynne.

Derbyniodd ei addysg yng Ngholeg Eton ac yng Ngholeg Eglwys Crist, Rhydychen, lle graddiodd gyda BA ail ddosbarth yn y Clasuron ym 1837 . Bu'n cynrychioli ei brifysgol fel aelod o'i dîm criced gan chwarae dwy gêm ar gyfer Prifysgol Rhydychen ym 1835 a 1836.

Newidiodd tad Wynne ei enw teuluol o Finch i Wynne drwy drwydded ym 1828 fel amod o etifeddu Ystadau'r Foelas, Pentrefoelas a Chefnamlwch, Pwllheli o deulu ei wraig. Ar ôl marwolaeth ei dad ym 1865 ac etifeddu'r ystadau yn ddi-amod ail afaelodd Wynne yn ei enw tadol gan newid ei enw i Wynne-Finch

## Gyrfa 
Ym 1849 ymunodd Wynne a'r *Cantebury Association*, y cwmni a oedd yn gyfrifol am sefydlu a datblygu rhanbarth Canterbury, Seland Newydd fel gwladfa dan nawdd Eglwys Loegr. Pythefnos ar ôl cael ei gyflogi gan y cwmni cafodd ei benodi yn aelod o'i fwrdd rheoli.

## Gyrfa wleidyddol
Yn etholiad cyffredinol 1859 safodd Wynne yn etholaeth Caernarfon fel Ceidwadwr Rhyddfrydol (cefnogwr o'r Blaid Geidwadol, Rhyddfrydig ei farn) yn erbyn William Bulkeley Hughes, a oedd wedi cynrychioli’r etholaeth yn y senedd flaenorol fel Ceidwadwr Rhyddfrydol. Llwyddodd Wynne i gipio'r sedd. Gwrthwynebodd ddiwygio'r drefn bleidleisio a datgysylltu Eglwys Loegr yng Nghymru. Anghytunai efo'r Blaid Geidwadol am faterion y farchnad rydd a materion tramor, yn arbennig parthed rhoi cefnogaeth i Ddenmarc fel rhan o Ail Ryfel Schleswig. O ganlyniad i'w ymddieithrio oddi wrth bolisïau’r Ceidwadwyr penderfynodd beidio â sefyll yn etholiad 1864.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1869.

## Bywyd a marwolaeth 
Priododd Wynne-Finch ddwywaith: ym 1841 priododd Laura Susan Pollen, merch Richard Pollen, Rodbourne, Wiltshire, a bu iddynt dri mab Charles Arthur Wynne-Finch, ganwyd 1841; Heneage Edward Wynne-Finch, ganwyd 1842 a John Seymour Wynne-Finch, ganwyd 1845. Bu Susan farw ym 1851. Ym 1863, priododd Jamesina, gweddw Henry Styleman Le Strange, King's Lynn, a merch John Stuart, o Belladrum, Inverness.

Bu farw ar 3 Mawrth 1874 yn 4 Rue Solferino, Paris, Ffrainc.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1815
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1874
Richard Jones (AS Sir Gaerfyrddin 1555)

Roedd **Richard Jones** (tua 1534 - tua 1577) yn fonheddwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin

Ganwyd Jones tua 1532 yn fab hynaf Syr Thomas Jones, Abermarlais a'i ail wraig, Mary, merch James Berkley, Thornbury, Caerloyw. Gwasanaethodd ei dad, ei frawd, Henry Jones, a'i hanner frawd, John Perrot, fel Aelodau Seneddol Sir Gaerfyrddin hefyd.

Ym 1559 priododd Elizabeth, merch ac etifedd Gruffydd Llwyd ap Gruffydd o Gwmgwili, bu iddynt un mab a dwy ferch; wedi ei marwolaeth hi priododd Marged, merch Rhys ap Gwilym ap Tomos Goch, bu iddynt un mab.

Yn wahanol i'w dad, ei frawd a'i hanner frawd ni fu Richard yn ŵr cyhoeddus amlwg; gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin ym 1555 ac ym 1559 ac fel Siedwr Sir Gaerfyrddin o 1559 i 1561.
 
Mae Richard Jones yn cael ei grybwyll yn llyfr John Foxe, *Actes and Monuments* fel un a fu'n ymweld â Robert Ferrar, Esgob Tŷ Ddewi yng ngharchar Caerfyrddin cyn ei ddienyddio ar y stanc, sy'n awgrymu ei fod yn Brotestant triw yng nghyfnod Mari Waedlyd, er ddim digon triw i'w dynnu i sylw'r awdurdodau.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Wenna

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am Santes Wenna; neu Gwen ferch Cynyr a elwir Gwen o Gernyw. Ni dylid ei chymysu hi gyda Gwen o Dalgarth neu Gwen Teirbron.''
Santes o ddiwedd y 5g oedd **Gwen** (hefyd Wenna). Roedd yn ferch i Anhun ferch Gwrthyfer a Cynyr o Gaer Gawch, Penfro. Roedd hi'n chwaer i Ina, Non a Nectan ac yn hanner chwaer i Banadlwen.

Ganwyd a magwyd hi yng Nghymru ond symudodd i Gernyw lle priododd Selyf o Gernyw. Roedd yn fam i Nwyalen a Chybi. Mae'n debyg fod ei brawd Nectan a'i chwaer Non wedi ei dilyn i Gernyw. Bu hi farw yn 544.

Ceir sawl eglwys wedi'u henwi ar ei hôl gan gynnwys Eglwys Sen Gwenna (Saesneg: *St Wenn*) ger Bodmin yng ngogledd  Cernyw ac Eglwys *Lanndohow* (Saesneg: *St Kew*) a Cheristowe, Stoke-by-Hartland yn Nyfnaint.

## Llyfryddiaeth
**Buched Dewi*, gol D. Simon Evans (Caerdydd, 1959)

## Gweler hefyd
* Gwen o Dalgarth
* Gwen o Gernyw
* Santesau Celtaidd 388-680
* 
## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gernyw
Categori:Seintiau o Gymru
Merched ac Islam

Yn ôl dysgeidiaeth Islam, mae dynion a merched yn foesol gydradd ac mae'n rhaid i'r ddau gyflawni'r pum colofn: ffydd, gweddïo, elusengarwch, ymprydio, a phererindod. Mae statws a hawliau merched yn dibynnu ar gyd-destun hanesyddol a diwylliannol y gymdeithas Islamaidd dan sylw. Yn gyffredinol maent yn gwisgo dillad sy'n gorchuddio rhywfaint penodol o'r corff, gall amrywio o sgarff syml i orchuddio'r gwallt, fêl o'r enw hijab, niqāb sy'n gorchuddio'r wyneb ac eithrio'r llygaid, neu burqa sy'n gorchuddio'r holl gorff gan gynnwys y llygaid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Islam
Islam
Thomas Carrington

Cerddor, argraffydd a chyhoeddwr o Gymro oedd **Thomas Carrington** ("Tom" neu "Pencerdd Gwynfryn") (24 Tachwedd 1881 – 6 Mai 1961). Ganwyd yn y Gwynfryn, Bwlch-gwyn, ger Wrecsam, sir Ddinbych.  Roedd ei dad John Carrington yn hanu o Gernyw, sef aelod o un o'r teuluoedd a ymfudasant i'r Mwynglawdd, sir Ddinbych tua dechrau canrif 19, a'i fam Winifred (g. Roberts), yn frodorion Bryneglwys.  Magwyd Carrington yn y Gwynfryn, ac wedi derbyn ei addysg yn ysgol Bwlch-gwyn, cafodd brentisiaeth i fod yn argraffydd yn Wrecsam gyda chwmni Hughes a'i Fab.  Yn ystod y cyfnod hwn fe gyfarfu a Mildred Mary Jones, Minera, ac wedi iddynt briodi, symudodd y ddau i Goed-poeth i fyw.  Daliodd ati gyda'i yrfa galwedigaeth fel argraffydd a chyhoeddwr cerddoriaeth.

Datblygodd ei ddawn neilltuol mewn cerddoriaeth yn ifanc iawn, ac yn naw oed fe'i penodwyd yn organydd yn y Gwynfryn gyda'r Methodistiaid Calfinaidd.  Astudiai gerddoriaeth yn ei amser hamdden trwy ddull nodiant y tonic sol-ffa a chyfarwyddyd Morton Bailey yn Wrecsam.  Ar ól 15 mlynedd gyda'r Methodistiaid, treuliodd dros hanner canrif yn organydd yn eglwys Rehoboth (EF), Coed-poeth, a chyfranodd yn helaeth at waith yr eisteddfod fel beirniad, arweinydd a chyfansoddwr.  Roedd yn olygydd cerdd Y Winllan a'r Eurgrawn yn ogystal ag ysgrifennydd pwyllgor y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd (1929) yng ngofal cynnwys cerddorol Llyfrau Emynau a Thonau.  Bu'n ysgrifennydd cyffredinol Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam yn 1933, ac mae'n adnabyddus yn bennaf oll am y gweithiau cerddorol Concwest Calfari (anthem SATB 1912), Hen Weddi Deuluaidd Fy Nhad (unawd contalto/bariton 1910) a Gwynfryn a Brynd-du (tonau cynulleidfaol).  Mae llawlyfr Yr Ysgol Gán gan Gee (1957) a Doniau Da (1955) yn cynnwys nifer o'i donau neu ganiadau gwreiddiol, ynghyd á rhai trefniadau eraill o emyn-donau.

Bu farw Carrington ar 6 Mai 1961 yn ei gartref, ac fe'i coffeir yn eglwys Rehoboth, Coed-poeth ar lechen a ddadorchuddiwyd yn 1963.

### Ffynonellau 
* ''Who's who in Wales* (1937);
* *Y Cymro*, 29 Hyd. 1959, 18 Mai 1961 a 31 Hyd. 1963;
* *Yr Eurgrawn Wesleyaidd'', Dolgellau, Awst 1961.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Argraffwyr o Gymru
Rhodri Talfan Davies

Gweithredwr darlledu o Gymru yw **Rhodri Talfan Davies** (ganwyd 9 Chwefror 1971). Mae'n aelod o fwrdd rheoli'r BBC, ac yn gyn-newyddiadurwr a gweithredwr cyfathrebu. Bydd yn cychwyn fel Cyfarwyddwr Cyffredinol dros-dro y BBC ar 3 Ebrill 2026. Roedd yn gyfarwyddwr BBC Cymru rhwng 2011 a 2020.

## Bywyd personol ac addysg 
Ganwyd Davies yng Nghaerdydd ym 1971 i Elizabeth Siân Vaughan Yorath a Geraint Talfan Davies, cadeirydd Opera Cenedlaethol Cymru a chyn rheolwr BBC Cymru Wales.

Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Caerdydd, ac Ysgol Ramadeg Brenhinol, Newcastle upon Tyne, ac aeth Davies ymlaen i astudio fel myfyriwr israddedig yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen (BA Anrh), a derbyniodd ddiploma ôl-radd mewn newyddiaduraeth o Brifysgol Caerdydd.

Yn 2006 dychwelodd Davies i'r BBC fel pennaeth strategaeth a chyfathrebu. Penodwyd ef yn gyfarwyddwr BBC Cymru Wales ym mis Medi 2011.

Yn Ionawr 2026 fe'i penodwyd yn Gyfarwyddwr-Cyffredinol dros dro y BBC, nes fod penodiad parhaol.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Bywgraffiad BBC  

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Gweithredwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Thomas Pryse

Roedd **Thomas Pryse** (bu farw 1623) o Glanfared, Llanfihangel Genau'r Glyn yn fonheddwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceredigion ym 1597.

Roedd Price yn ail fab i John Pryse, Gogerddan a'i wraig Elizabeth merch. Syr Thomas Perrot, Haroldstone, Sir Benfro, roedd yn frawd i Syr Richard Pryse.

Addysgwyd Pryse yn Ysgol yr Amwythig a'r Deml Fewnol lle cymhwysodd yn fargyfreithiwr tua 1588

Priododd Bridget merch ac etifedd Siôn ap Gruffydd ap Ieuan ap Siamcin, Glanfared, bu iddynt pum mab a saith ferch.

Ym 1594 ymddangosodd o flaen Llys Siambr y Seren ar gyhuddiad o drywanu un o Ustusiaid y Sesiwn Fawr yn Aberteifi.

Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar fainc Ceredigion o 1595, Aelod Seneddol Ceredigion ym 1597 a Stiward Maenorau Brenhinol Ceredigion ym 1601.

Ysgrifennodd ewyllys ar 11 Medi 1623 a brofwyd ar 12 Tachwedd o'r un flwyddyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1623
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Rhestr o Lywyddion ac is Lywyddion Cyngor Cymru a'r Gororau

bawd|300px|Castell Llwydlo - pencadlys y Cyngor
Dyma Restr o '''Lywyddion ac is Lywyddion Cyngor Cymru a'r Gororau'''. Roedd Cyngor Cymru a'r Gororau yn gorff gweinyddol ar gyfer Cymru a'r siroedd cyffiniol Swydd Amwythig, Swydd Henffordd, Swydd Gaerwrangon a Swydd Gaerloyw rhwng y 15fed a'r 17g. Roedd pencadlys y Cyngor yng Nghastell Llwydlo

## Llywyddion 
* 1473-1500: Yr Esgob John Alcock
* c.1501-1512: Yr Esgob William Smyth
* 1512-1525: Yr Esgob Geoffrey Blyth
* 1525-1534: Yr Esgob John Veysey
* 1534-1543: Yr Esgob Rowland Lee
* 1543-1549: Yr Esgob Richard Sampson
* 1549-1550: John Dudley, Iarll Warwick
* 1550-1553: William Herbert, Iarll 1af Penfro
* 1553-1555: Yr Esgob Nicholas Heath
* 1555-1558: William Herbert, Iarll 1af Penfro
* 1558-1559: Yr Esgob Gilbert Bourne
* 1559: John Williams, Barwn 1af Williams de Thame
* 1560-1586: Syr Henry Sidney
* 1586-1601: Henry Herbert, 2il Iarll Penfro
* 1601 (yn gweithredu?): Syr Richard Lewknor
* 1602-1607: Edward la Zouche, 11eg Barwn Zouche
* 1607-1616: Ralph Eure, 3ydd Barwn Eure
* 1616-1617: Thomas Gerard, Barwn 1af Gerard
* 1617-1630: William Compton, Iarll 1af Northampton
* 1631-1642: John Egerton, Iarll 1af Bridgewater
* 1660-1672: Richard Vaughan, 2il Iarll Carbery
* 1672-1689: Henry Somerset, Dug 1af Beaufort
* 1689: Charles Gerard, Iarll 1af Macclesfield

## Is-Lywyddion 
Gwasanaethodd y canlynol fel Is-Lywyddion y Cyngor:

* 1550-1551: Syr James Croft
* 1559: Hugh Paulet
* 1562-1576: Syr William Gerard
* 1565-1569: John Throckmorton
* 1569-1571: Syr Hugh Cholmondeley
* 1575-1577: Andrew Corbet
* 1577-1580: Yr Esgob John Whitgift
* 1605- ?: Gervase Babington

## Cyfeiriadau
Categori:15fed ganrif yng Nghymru
Categori:16eg ganrif yng Nghymru
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes cyfreithiol Cymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Raja

370px|bawd|Eilunod 'bhudevi' a 'shridevi'.
Gŵyl pedwar niwrnod ydy **Raja Parba** (*Raja Parba*, *Mithuna Sankrant* neu *Mithuna Sankranti* (Oriya: ***ରଜ ପର୍ବ***), ble mae'r ail ddiwrnod yn dynodi dechrau'r mis (solar) Mithuna, sef 'mis y glaw'. Yn amaethyddol, felly, mae'n ddechrau blwyddyn newydd ar hyd a lled Odisha, India ac yn ddelweddol, mae'n ymwneud â diferion a gwlybaniaeth yn llygad yr haul a chawodydd cyntaf y monsŵn, yng nghanol Gorffennaf, gan baratoi'r pridd ar gyfer blwyddyn newydd o hau a medi.

Credir fod y Fam Ddaear neu wraig dwyfol Arglwydd Vishnu yn cychwyn ar ei gwaedlif am dridiau cynta'r ŵyl. Baddon seremoniol yw'r 4ydd diwrnod a elwir yn *Vasumati gadhua*. Daw'r term 'Raja' o 'Rajaswala' sy'n golygu 'merch yn ei misglwyf'. Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd yr ŵyl yn canolbwytio ar addoli Bhudevi, gwraig yr Arglwydd Jagannath, ac mae elfen o hyn yn dal i fodoli heddiw.
bawd|chwith|Merched mewn gwisgoedd traddodiadol yn dathlu'r ŵyl.

Yn ystod y tridiau hyn, mae menywod yn cael seibiant o waith tŷ, a chânt amser i chwarae gemau y tu fewn, neu ar sigleni y tu allan. Mae'r gwragedd hŷn, yn aml, yn chwarae cardiau neu gemau bwrdd. Mae'r merched ifanc yn addurno eu hunain yn ogystal a'i gilydd, gyda'r ffasiwn diweddaraf neu yn draddodiadol, gyda'r Saree (gwisg liwgar o Dde Asia) ac Alatha am eu traed. Am y cyfnod hwn maen nhw'n atal rhag cerdded yn droednoeth ar wyneb y ddaear. Gwneir math o fara o'r enw 'pitha' (Odia: ପିଠା) - y ddau fath mwyaf poblogaidd yw'r Podopitha a'r Chakuli. Mae'r dynion hefyd yn dathlu, gan chwarae 'Kabbadi', gêm draddodiadol Bangladesh a thaleithiau India, gan gynnwys Odisha.

Cenir y gân werin ganlynol gan bobl o bob oed:

''(Banaste dakila Gaja,barasake thare aasichhi Raja, asichi raja lo gheni nua sajabaja' (Cyfieithiad: mae carnifal Raja wedi cyrraedd, gyda'r rhwysg a'r mwynhad a geir gyda phethau newydd)

*(Pana khia Rasika Pati, khoji buluthila Rajanka hati, dhali deigala sirare, raja hoigale rajare* (Cyfieithiad: mae'r dynion dymunol yn cnoi betel, a gwyn ei fyd... ac yma ac acw mae'r eliffant yn cerdded.)

[bawd|Raja Doli o ardal [Kendujhar]]

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yn India
Categori:Gwyliau India
Categori:Odisha
Thomas Jones (bu farw 1604)

Roedd **Syr Thomas Jones** (1554 -1604) yn fonheddwr o Gymru a wasanaethodd Aelod Seneddol ac Uchel Siryf.

## Teulu ac addysg 
Ganwyd Jones rhwng misoedd Chwefror ac Ebrill 1554 (mae'r union ddyddiad yn anhysbys) yn fab hynaf i Syr Henry Jones, Abermarlais ac Elizabeth merch Mathew Herbert, Cogan Pill, Penarth ei wraig.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol yr Amwythig cyn mynd ymlaen i'w hyfforddi'n fargyfreithiwr yn Gray's Inn. Priododd Jane ferch ac etifedd Rowland Puleston, Caernarfon bu iddynt pum mab a dwy ferch. Etifeddodd ystadau ei dad ym 1586

## Gwasanaeth cyhoeddus 
Bu Jones yn Ynad Heddwch ar feinciau Ceredigion a Sir Gaerfyrddin o 1583 Bu'n Custos Rotulorum Sir Gaerfyrddin 1586-1594 a 1595-1604 Bu'n Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin ym 1589 Uchel Siryf Sir Aberteifi ym 1602 ac Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin eto ym 1603. Bu'n Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin yn seneddau 1586 a 1597. Dyrchafwyd Jones yn farchog ym 1584

## Marwolaeth 
Bu farw Jones rhywbryd rhwng ysgrifennu ei ewyllys ar 7 Mawrth 1604 a'i brofi ar 18 Mai 1604. Claddwyd ei weddillion yn Llansadwrn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1554
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1604
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Cocatŵod

Teulu neu grŵp o adar ydy'r **Cocatŵod** (enw gwyddonol neu Ladin: ***Cacatuidae***). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd *Psittaciformes*. Mae'n fath o barot (y *Psittaciformes*) a cheir 21 rhywogaeth. O fewn yr urdd hwn, y parotiaid, mae'r Cocatŵod, y Psittacoidea (neu'r gwir-barotiaid) a'r Strigopoidea (parotiaid mawr o Seland Newydd.

Mae'r teulu hwn i'w weld drwy Awstralasia: o'r Philipinau a Wallacea yn nwyrain Indonesia  i Gini Newydd, the Ynysoedd Solomon ac Awstralia.

## Rhywogaethau o fewn teulu'r parotiaid
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432 . ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q31448 }
limit 20
|sort=label
|columns=label:teulu,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Cacatuidae
Categori:Teuluoedd o adar
Dafydd ap Llewelyn Llwyd

Roedd **Dafydd ap Llywelyn Llwyd** (tua 1522 - tua 1559), Llandysul, yn un o fân bonheddwyr Ceredigion yng nghyfnod y Tuduriaid, gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceredigion ym 1545.

Roedd yn fab i Llywelyn ap Gwilym Llwyd, Llanllŷr, Ceredigion a Lleucu, merch Ifan Llwyd ab Ieuan ac roedd y teulu o gyff Rhys ap Gruffydd, Arglwydd Deheubarth.

Priododd Lleucu ferch Ieuan ap Siencyn Llwyd a bu iddynt o leiaf un mab.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Lucrezia Borgia

Merch Pab Alecsander VI a Vannozza dei Cattanei oedd **Lucrezia Borgia** (; 18 Ebrill
1480 – 24 Mehefin
1519). Ymhlith ei brodyr roedd Cesare Borgia, Giovanni Borgia, a Gioffre Borgia.
Trefnodd ei thad nifer o briodasau ar ei chyfer, gan ei thrin fel gwerin gwyddbwyll er mwyn gwella sefyllfa wleidyddol a chyfoeth y teulu Borgia. Priododd Giovanni Sforza (m. 1493; ann. 1497), Alfonso o Aragon, Dug Bisceglie (1481–1500; pr. 1498–1500) ac Alfonso d'Este (pr. 1502–tan ei marwolaeth hi). Dywedir fod Alfonso'n fab anghyfreithiol i Frenin Napoli ac i'w brawd Cesare ei ladd.
Gwnaed sawl ffilm a nofel ar y teulu Maciofelaidd hwn, gan gynnwys y ddogfen *Il Principe* gan Niccolò Machiavelli, ble gwelwyd Lucrezia fel *femme fatale*, rôl y chwaraewyd hi ynddo mewn llawer o weithiau celf, nofelau a ffilmiau, dros y blynyddoedd. Yn 1833 ysgrifennodd Victor Hugo
ddrama lwyfan amdani ac yng Ngorffennaf 2011 rhyddhaodd Netflix gyfres deledu o'r enw ''Borgia; roedd y gyfres yn serenu Isolda Dychauk fel Lucrezia a John Doman fel ei thad.

Lucrezia-Borgia.jpg|Lucrezia Borgia
Lucretia Borgia.jpg|Lucrezia Borgia gan Heilige Katharina
Lucrezia Borgia, 1502, by unknown master of Mantua, modern cast - National Museum of Finland - DSC04050.JPG|Amgueddfa'r Ffindir
Bartolomeo Veneto 001.jpg|c. 1520
LucSignatur.png|Llofnod
The Borgia Family by Dante Gabriel Rossetti.jpg|Y teulu; 1863

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1480
Categori:Marwolaethau 1519
Categori:Merched y 15fed ganrif
Categori:Merched yr 16eg ganrif
Borgia (cyfres deledu)

Cyfres deledu yw ***Borgia*** a adnabyddir hefyd fel ***Borgia: Faith and Fear***. Fe'i gwnaed ar y cyd rhwng Ffrainc, yr Almaen, y Weriniaeth Tsiec a'r Eidal gan Tom Fontana. Drama am deulu hanesyddol y Borgias ydyw, a sut y daeth y teulu'n un o deuluoedd mwyaf pwerus y byd yn ystod y Dadeni Dysg.

Rhyddhawyd y ffilm am y tro cyntaf yn yr Eidal ar Sky Italia ar 10 Gorffennaf 2011 ac yna yng Ngogledd America ar Netflix ar 2 Hydref 2011. Yn Ffrainc fe'i rhyddhawyd ar Canal+ ar 18 Marwrth 2013, ac ar Netflix ar 1 Mai 2013. Darlledwyd y drydedd gyfres (a'r olaf) yn Ffrainc ar Canal+ ar 15 Medi 2014

## Cynhyrchu
Cynhyrchwyd y gyfres gan Atlantique Productions, un o isgwmniau *Lagardère Entertainment* ar gyfer y sianel am-dâl Ffrengig: Canal+ mewn cydweithrediad gyda *EOS Entertainment*, ac fe'i ffilmiwyd yn yr Eidal a'r Weriniaeth Tsiec. Trefnwyd y dosbarthu byd-eang gan Beta Film GmbH. Ffimiwyd y drydedd gyfres rhwng 27 Mai 2013 a 27 Ionawr 2014.

## Actorion
* John Doman fel Cardinal Rodrigo Borgia / Pab Alecsander VI (cyfresi 1–3)
* Mark Ryder fel Cardinal Cesare Borgia (cyfresi 1–3)
* Stanley Weber fel Juan Borgia (regular season 1, guest seasons 2-3)
* Isolda Dychauk fel Lucrezia Borgia (cyfresi 1–3)
* Marta Gastini fel Giulia Farnese (cyfresi 1–3)
* Diarmuid Noyes fel Cardinal Alessandro Farnese (cyfresi 1–3)
* Art Malik fel Francesc Gacet, ysgrifennydd Rodrigo Borgia (cyfresi 1–3)
* Assumpta Serna fel Vannozza Cattanei (cyfresi 1–3)
* Christian McKay fel Cardinal Ascanio Sforza (cyfresi 1–2)
* Scott Winters fel Cardinal Raffaele Riario-Sansoni (cyfresi 1–3)
* Dejan Čukić fel Cardinal Giuliano della Rovere (cyfresi 1 a 2)
* Joseph Beattie fel Louis XII, brenin Ffrainc

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2011
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2014
Categori:Rhaglenni teledu'r 2010au
Categori:Rhaglenni teledu drama
Isolda Dychauk

Actores o'r Almaen ydy **Isolda Dychauk** (ganwyd 4 Chwefror 1993) sydd a'i theulu'n tarddu o Rwsia lle'i ganed.

Ganwyd Isolda Dychauk yn 1993 yn Surgut (Gorllewin Siberia) cyn i'r teulu symud i Berlin yn 2002. Mamiaith Isolda yw Rwsieg ac mae'n siarad Almaeneg yn rhugl a hynny heb unrhyw acen Rwsieg. Yn 2003 cychwynodd mewn coleg actio yn Berlin. Gwnaeth ffilm fechan yn 2004, sef *Gimme your shoes*, gydag Anika Wangard yn cyfarwyddo, ac a ddangoswyd am y tro cyntaf yn Hydref 2009 yng Ngwyl Ffilmiau Fienna.

Yn y gyfres deledu *Borgia* mae'n chwarae rhan Lucrezia Borgia, merch Rodrigo Borgia (a ddaeth yn ddiweddarach yn Pab Alecsander VI) a chwaraeir gan John Doman. Saethwyd y gyfres gyntaf yn Hydref 2010 hyd at Mai 2011 yn Stiwdios Barrandov, Prag, y Weriniaeth Tsiec. Darlledwyd y drydedd gyfres yn Hydref 2014.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*
* Isolda Dychauk  yn asiantaeth *Christel Vonk Berlin*

Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Actorion ffilm o'r Almaen
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Brwydr Maes Stoke

Brwydr olaf Rhyfeloedd y Rhosynnau yw **Brwydr Maes Stoke**, a ymladdwyd ar 16 Mehefin 1487 rhwng y Lancastriaid a'r Iorciaid. Ymladdwyd y frwydr hon, felly, ddwy flynedd wedi Brwydr Maes Bosworth, lle trechodd Harri Tudur y brenin Richard III. Dyma ymdrech olaf yr Iorciaid i geisio adfeddiannu Coron Lloegr oddi wrth Harri, gan orseddu Lambert Simnel ar ran yr Iorciaid. Methiant fu'r ymdrech, fodd bynnag, a lladdwyd bron y cwbwl o'r Iorciaid mewn brwydr fwy hyd yn oed na Brwydr Bosworth, gyda mwy o golledion hefyd.
[bawd|chwith|Cofeb i frwydr Maes Stoke a saif ar ei gyllell yn erbyn wal Eglwys Sant Oswallt, East Stoke, [Swydd Nottingham.]]

Lleolwyd maes y gad ychydig i'r de o bentref bychan East Stoke, yn Swydd Nottingham.

## Cyfeiridau
Categori:1487
Maes Stoke
Maes Stoke
Categori:Hanes Swydd Henffordd
Thomas Morgan (AS bu farw 1565)

Roedd **Syr Thomas Morgan** (tua 1509 - 5 Mehefin, 1565) yn filwr o Gymru ac yn Aelod Seneddol.

Roedd yn fab hynaf Syr William Morgan, Pencoed, Sir Fynwy a Florence, merch Syr Giles Brydges o Coberley, Swydd Gaerloyw. Roedd yn frawd i Giles Morgan AS Bwrdeistrefi Sir Fynwy

Ym 1530 ymddangosodd gyda'i dad a'i frawd o flaen Cyngor Cymru a'r Gororau ar gyhuddiad o ddwyn ŷd y degwm oddi wrth Ficer Llanfihangel Rogiet ac am geisio ei daflu allan o'r ficerdy; amddiffyniad y Morganiaid oedd eu bod yn gweithio ar ran Esgob Llandaf, ond bu'r dyfarniad yn eu herbyn.

Roedd yn bensiynwr Bonheddig 1540-1544 ac Ynad Heddwch dros Sir Fynwy o 1543 hyd ei farwolaeth.

Gwasanaethodd yn y rhyfeloedd yn Ffrainc a chafodd ei ddyrchafu'n farchog ar ddiwedd gwarchae Boulogne ym 1544. Cafodd ei ethol yn AS ar gyfer Sir Fynwy wedi iddo ddychwelyd ym 1546 ac fe'i penodwyd yn Uchel Siryf Sir Fynwy ar gyfer 1547-1548 a 1558-1559. Gwasanaethodd fel Prif Stiward Arglwyddiaeth Machen, Casnewydd a Gwynllŵg.

Priododd Cecily, merch Syr George Herbert, Abertawe, bu iddynt 5 fab a merch. Roedd ganddo o leiaf ddwy ferch o'r tu allan i briodas hefyd Jane a Mary sy'n cael eu crybwyll mewn ewyllys a ysgrifennodd cyn mynd i'r rhyfeloedd yn Ffrainc. Bu ei fab William Morgan yn AS Bwrdeistrefi Trefynwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Milwyr o Gymru
Giles Morgan

Roedd **Giles Morgan** (tua 1515 - 9 Mawrth 1570) yn fonheddwr o Gymru ac yn Aelod Seneddol

Ganwyd Morgan tua 1515, yn ail fab Syr William Morgan, Pencoed, Sir Fynwy a Florence, merch Syr Giles Brydges, Coberley, Swydd Gaerloyw.

Tua 1558 priododd Emma neu Mary, merch Thomas Brague neu Brayne, Little Dean, Swydd Gaerloyw bu iddynt tri mab.

Ym 1536 roedd yn gwasanaethu fel gwas i Thomas Cromwell, Iarll 1af Essex a phrif weinidog Harri VIII

Gwasanaethodd fel beili cyn tiroedd mynachlog Ynysgynwraidd ym 1546. Bu'n Faer Casnewydd ym 1567. Ym 1557 gwasanaethodd fel Aelod Seneddol  Bwrdeistrefi Sir Fynwy, yn yr un flwyddyn bu ei frawd hŷn Syr Thomas Morgan yn AS Sir Fynwy.

Yn ei ewyllys a ysgrifennwyd ychydig cyn ei farwolaeth gofynnodd am i'w weddillion cael eu claddu yn eglwys Casnewydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
John Lewis (AS Ceredigion 1604)

Roedd **Syr John Lewis** (tua 1580 - tua 1656) yn fonheddwr tirfeddiannwr a gwasanaethydd cyhoeddus a gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceredigion.

## Cefndir 
Ganwyd Lewis ym 1580 neu 1581 yn ail fab James Lewis (bu farw 1599) o Abernantbychan, ond ei fab gyntaf gyda'i ail wraig Anne, merch John Wogan, Wiston, Sir Benfro Cafodd ei addysgu yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen gan ddechrau yn y coleg ym 1598. Ymunodd a'r Deml Ganol ym 1599.

Ym 1601 priododd Bridget (bu farw.1643), merch Syr Richard Pryse Gogerddan, bu iddynt tri mab a thair merch.

## Swyddi cyhoeddus 
Gwasanaethodd fel Ynad Heddwch ar fainc Ceredigion o 1599 i 1626; fel Custos Rotulorum y sir o 1623 i 1626. Bu'n Uchel Siryf Sir Aberteifi ym 1608 a 1633. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceredigion ym 1604.

Does dim cofnod o ba ochr roedd yn ffafrio yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, gan ei fod dros 60 mlwydd oed ar ei gychwyn, hwyrach ei fod yn rhy hen i chware rhan weithredol.

Dyrchafwyd ef yn farchog 4 Gorffennaf 1604.

## Marwolaeth 
bawd|chwith|Eglwys Penbryn
Bu farw ym 1655 neu 1656, er nad oes cofnod o fan ei gladdu, claddwyd ei wraig a'i fab ieuengaf mewn claddgell deuluol o dan y côr yn eglwys Penbryn ac mae'n bur debyg y rhoddwyd ef i orffwys gyda hwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cymreig Senedd Lloegr 1541-1707
Categori:Gwleidyddion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Cyfreithwyr o Gymru