open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cenedl enwau

Priodoledd gramadegol yw **cenedl enwau**. Mae cenedl enwau yn amrywio yn ôl iaith. Yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd, sy'n cynnwys y Gymraeg a'r rhan fwyaf o ieithoedd Ewrop, Iran ac is-gyfandir India, mae enwau'n gallu bod yn wrywaidd, benywaidd neu (weithiau) yn ddiryw (neu ddigenedl). Yn achos rhai ieithoedd eraill fel Siapaneg a Tsieineeg ni cheir cenedl enw o gwbl. Mater o gyfleustra gramadegol yn unig yw'r termau 'benywaidd' a 'gwrywaidd' yma.

## Y Gymraeg 
Yn y Gymraeg mae enwau'n naill ai'n fenywaidd neu wrywaidd.

Mae rhai enwau'n amrywio o ran cenedl yn ôl bro neu dafodiaith. Yn ogystal, ceir rhai enghreifftiau o enwau'n newid cenedl gydag amser, e.e. mae *dinas* yn enw benywaidd heddiw ond bu'n wrywaidd cynt; gwelir yr hen genedl o hyd mewn enwau lleoedd, e.e. Braich-y-Dinas. Weithiau mae cenedl enw yn amrywio yn ôl ystyr y gair, e.e. *golwg* ("yn y *golwg*" ond "yr *olwg* arno!"). Yn achos rhai geiriau benthyg diweddar mae'r genedl yn fater o ddewis gan nad ydynt wedi cael yr amser i ymgartrefu yn yr iaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gramadeg
Categori:Termau iaith
Tiberius Sempronius Gracchus

bawd|dde|Tiberius Sempronius Gracchus
Gwleidydd Rhufeinig oedd **Tiberius Sempronius Gracchus** (163 CC-132 CC). Fel tribwn y bobl yn 133 CC. cyflwynodd fesurau radicalaidd i ail-ddosbarthu tir i dlodion Rhufain.

Ganed Tiberius yn 163 CC, yn fab i Tiberius Gracchus Major a Cornelia Africana. Roedd teulu'r Gracchi yn un cyfoethog a dylanwadol; ar ochr ei fam roedd yn ŵyr i Publius Cornelius Scipio Africanus, y cadfridog a orchfygodd Hannibal. Roedd ganddo frawd iau, Gaius Gracchus. Priododd Claudia Pulchra, ond ni fu iddynt blant.

Dechreuodd Tiberius ei yrfa filwrol yn y trydydd rhyfel yn erbyn Carthago, ar staff ei frawd-yng-nghyfraith Scipio Aemilianus. Yn 137 CC apwyntiwyd ef i swydd quaestor dan y conswl Gaius Hostilius Mancinus oedd yn ymgyrchu yn Sbaen. Gorchfygwyd byddin Mancinus, a bu raid i Tiberius wneud cytundeb heddwch a'r gelyn. Wedi iddo ddychwelyd i Rufain, perswadiodd Scipio Aemilianus y senedd i wrthod cadarnhau'r cytundeb. Dechreuodd hyn elyniaeth rhwng Tiberius a'r senedd.

Roedd pwnc y tir yn bwnc llosg yn Rhufain yn y cyfnod yma. Disgwylid i ddinasyddion oedd yn gwasanaethu yn y fyddin aros yn y fyddin nes gorffen ymgyrch arbennig, weithiau am flynyddoedd. Oherwydd hyn, ni allent weithio ar eu ffermydd, ac yn aml aent yn fethdalwyr. Prynwyd llawer o'r tir gan y cyfoethogion, i greu *latifundia*, ffernydd mawer a weithid gan gaethweision. Pan ddychwelai'r milwyr i Rufain, nid oedd ganddynt fywoliaeth.

Yn 133 CC etholwyd Tiberius yn dribwn y bobl. Cynigiodd fesurau dan yr enw *Lex Sempronia agraria*. Dan y rhain, byddai'r wladwriaeth yn cymryd meddiant o dir oedd wedi ei ennill yn flaenorol mewn rhyfel oddi wrth unrhyw un oedd yn dal mwy na 500 *jugera* (tua 310 acer, 1.3&nbsp;km²). Gellid wedyn ei ddosbarthu i'r cyn-filwyr.

Golygai hyn y byddai llawer o bobl gyfoethocaf Rhufain yn colli tiroedd helaeth, a bu gwrthwynebiad ffyrnig ganddynt. Gan na chytunai'r senedd i'r mesur, aeth Tiberius at y bobl yn y *Concilium Plebis*, lle roedd cefnogaeth iddo. Perswadiodd y seneddwyr dribwn arall, Marcus Octavius, i geisio atal y mesur, ond taflodd Tiberius ef o'r cyfarfod, a bleidleisodd wedyn i'w ddiswyddo fel tribwn.

Pasiwyd y mesur, ond dim ond ychydig iawn o arian a roddodd y senedd i'w weithredu. Fodd bynnag, yn hwyr yn 133 CC bu farw Attalus III, brenin Pergamum, gan adael ei holl gyfoeth i Rufain. Defnyddiodd Tiberius ei swydd fel tribwn i glustnodi'r arian yma i roi ei fesur mewn gweithrediad. Cynyddodd gelyniaeth y senedd.

Yn 132 CC, cynigiodd Tiberius ei hun i'w ail-ethol fel tribwn. Ar ddiwrnod yr etholiad, ymosodwyd arno ef a'i ganlynwyr gan seneddwyr a'u cefnogwyr, a arweinid gan ei gefnder ei hun, 
Publius Cornelius Scipio Nasica. Lladdwyd Tiberius a rhai cannoedd o'i gefnogwyr yn yr ymladd.

Ceisiodd y senedd ymheddychu a'r bobl trwy gytuno i adael i fesurau Tiberius gael ei gweithredu. Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, cynigiodd ei frawd, Gaius, fesurau mwy radicalaidd fyth.

Categori:Genedigaethau 163 CC
Categori:Marwolaethau 132 CC
Gracchus, Tiberius Sempronius
Cymdeithas Bob Owen

bawd|Cylchgrawn y gymdeithas: Y Casglwr; rhifyn Gwanwyn 2013
Cymdeithas ar gyfer casglwyr a charwyr llyfrau Cymraeg a Chymreig yw **Cymdeithas Bob Owen**. Fe'i sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976. Cafodd y gymdeithas ei henwi ar ôl yr hynafiaethydd a llyfrbryf enwog Bob Owen, Croesor.

Mae'r gymdeithas yn trefnu darlith flynyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ynghyd ag ysgol undydd flynyddol yn y gwanwyn a ffeiriau llyfrau yn y gwanwyn a'r hydref.

## *Y Casglwr*
Prif weithgaredd y gymdeithas fodd bynnag yw cyhoeddi'r cylchgrawn *Y Casglwr* sy'n llawn gwybodaeth am lyfrau prin a diddorol yn y Gymraeg neu'n ymwneud â Chymru yn ogystal ag erthyglau mwy cyffredinol am hanes a diwylliant Cymru. Sefydlwyd y cylchgrawn ym mis Mawrth 1977. Mae ar gael i aelodau o'r gymdeithas yn unig. Mae cyfranwyr diweddar yn cynnwys Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones, golygyddion *Geiriadur yr Academi*.

Golygydd cyntaf y cylchgrawn oedd John Roberts Williams, a fu'n golygu hyd 1995.

## Dolenni allanol
* Gwefan *Y Casglwr*

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Bob Owen
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1976
Brenda Song

Actores a chantores o'r Unol Daleithiau sydd wedi ymddangos yn The Suite Life (2004) a Wendy Wu (2006)  yw **Brenda Song** (ganwyd 27 Mawrth 1988).

## Ffilmiau 
*Wendy Wu: Homecoming Warrior (2006, yn datblygiad) (cynhyrchydd gweinyddiol hefyd)
*Holidaze: The Christmas That Almost Didn't Happen (2006, cyn-gynhyrchiad)
*Stuck in the Suburbs (2004, ôl-gynhyrchiad)
*Like Mike (2002)
*Get a Clue (2002)
*The Ultimate Christmas Present (2000)
*Leave It to Beaver (1997)
*Santa with Muscles (1996)
*Requiem (1995)

## Gwaith Teledu 
*The Suite Life of Zack & Cody (2005-2008)
*Get a Clue (2002)
*Phil of the Future (2004-20050)
*100 Deeds for Eddie McDowd (1999)
*Will and Grace (2004)

## Caneuon 
**Albwm**

*DisneyMania 4 (2006)

**Sengl**
*A Dream is a wish

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Alan I, brenin Llydaw

Brenin Llydaw oedd **Alan I**, neu *Alan Veur* (Alan Fawr) (m. 907).

Roedd Alan yn ail fab i Ridoredh, Cownt Gwened.
Iarll Gwened, Naoned, a Kernev oedd ef, cyn dod yn frenin Llydaw pan fu farw ei frawd Paskwethen yn 877. Rhyfelodd yn erbyn y Llychlynwyr ac enillodd frwydr Kistreberzh yn 888.

Ar ei ôl bu Gourmaelon, iarll Kernev, yn frenin ar Lydaw.

## Gweler
* Dugaeth Llydaw

## Llyfryddiaeth
*Smith, Julia M. H. *Province and Empire: Brittany and the Carolingians* (Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 1992)

Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Categori:Marwolaethau 907
135 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
140 CC 139 CC 138 CC 137 CC 136 CC - **135 CC** - 134 CC 133 CC 132 CC 131 CC 130 CC

----
## Digwyddiadau
* Gwrthryfel y caethweision yn Sicilia

## Genedigaethau
* Sima Qian, hanesydd o Tsieina (neu 145 CC)
* Poseidonius o Apamea, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Menander I, brenin Groegaidd gogledd-orllewin India

Categori:135 CC
134 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
139 CC 138 CC 137 CC 136 CC 135 CC - **134 CC** - 133 CC 132 CC 131 CC 130 CC 129 CC

----
## Digwyddiadau
* Scipio Aemilianus, wedi gorchfygu Carthago, yn dod yn gadfridog byddin Rufeinig yn ymgyrchu yn erbyn Numantia yn Sbaen.
* Ioan Hyrcanus yn dod yn Archoffeiriad a brenin Judea yn dilyn llofruddiaeth ei dad Simon Maccabaeus.

## Genedigaethau
* Publius Servilius Vatia Isauricus, hanesydd Rhufeinig

## Marwolaethau
* Simon Maccabaeus, brenin Judea (llofruddiwyd gan Ptolemi fab Abubus)

Categori:134 CC
137 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
142 CC 141 CC 140 CC 139 CC 138 CC - **137 CC** - 136 CC 135 CC 134 CC 133 CC 132 CC

----

## Digwyddiadau
*Tiberius Sempronius Gracchus, yn gwasanaethu fel quaestor yn Sbaen, yn sylweddoli fod ffermydd mawr yn defnyddio caethweision yn cymryd lle ffermydd bach teuluol.
*Sefydlu dinas Valencia yn Sbaen.
*Dechrau'r rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain a Numantia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Dutugemunu, brenin Sri Lanca

Categori:137 CC
Gwrywdod

[bawd|Delwedd eiconig o wrywdod (*Power house mechanic working on steam pump* gan [Lewis Hine, 1920)]]
Term sy'n disgrifio nodweddion a gysylltir â chymeriad dyn yw **gwrywdod**. Gall hefyd gael ei ddisgrifio fel swyddogaeth ryweddol draddodiadol, a rhan allweddol o hunaniaeth ryweddol dynion.

## Gweler hefyd
* Benyweidd-dra
* Dyn
* Gwryw
* Llanc
* Mab

Categori:Rhywedd
138 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
143 CC 142 CC 141 CC 140 CC 139 CC - **138 CC** - 137 CC 136 CC 135 CC 134 CC 133 CC

----

## Digwyddiadau
* Phraates II yn dod yn frenin Parthia
* Zhang Qian yn fforio yng nghanolbarth Asia ar ran ymerawdwr Tsieina, Han Wu Di
* Cyfansoddi Emyn i Apollo a'i cherfio ar garreg yn Delffi; y darn sylweddol cyntaf o gerddoriaeth i'w gofnodi yn y gorllewin

## Genedigaethau
* Sulla, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Diodotus Tryphon (hunanladdiad)
* Mithridates I, brenin Parthia
* Attalus II Philadelphus, brenin Pergamon

Categori:138 CC
139 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
144 CC 143 CC 142 CC 141 CC 140 CC - **139 CC** - 138 CC 137 CC 136 CC 135 CC 134 CC

----

## Digwyddiadau
*Han Wu Di, ymerawdwr Tsieina, yn gyrru llysgennad i Bactria, Parthia a Ferghana
*Diwedd Rhyfel Lwsitania wedi i arweinydd y Lwsitaniaid, Viriathus, gael ei lofruddio gan asiant Rhufeinig
*Y seryddwr Groegaidd Hipparchus yn amcangyfrif hyd y mis synodig

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Viriathus, arwinydd y Lwsitaniaid (llofruddiwyd)

Categori:139 CC
141 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
146 CC 145 CC 144 CC 143 CC 142 CC - **141 CC** - 140 CC 139 CC 138 CC 137 CC 136 CC

----

## Digwyddiadau
* Simon Maccabaeus yn cipio Jeriwsalem oddi wrth yr Ymerodraeth Seleucaidd
* Y brenin Seleucaidd Demetrius II o Syria yn gael ei gymeryd yn garcharor gan Mithradates, brenin Parthia. Mae braed Demetrius, Antiochus VII Sidetes, yn cymryd ei orsedd a'i wraig, Cleopatra Thea, yn ei absenoldeb.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:141 CC
140 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
145 CC 144 CC 143 CC 142 CC 141 CC - **140 CC** - 139 CC 138 CC 137 CC 136 CC 135 CC

----

## Digwyddiadau
*Han Wu Di yn dod yn ymerawdwr Tsieina
*Scipio Aemilianus yn arwain llysgenhadaeth Rufeinig i Alexandria, lle maent yn cyfarfod Ptolemi VIII
*Simon Maccabaeus yn dod yn frenin Judea

## Genedigaethau
* Lucius Licinius Crassus, gwleidydd Rhufeinig
* Huo Qubing, cadfridog o Tsieina

## Marwolaethau
Categori:140 CC
144 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
149 CC 148 CC 147 CC 146 CC 145 CC - **144 CC** - 143 CC 142 CC 141 CC 140 CC 139 CC

----

## Digwyddiadau 
* Adeiladu acewdwct yr Aqua Marcia i gario dŵr i Rufain
* Byddin Rufeinig dan Q. Caecilius Metellus yn gorchfygu'r Celtiberiaid yn Sbaen
* Y Parthiaid yn meddiannu Babylonia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:144 CC
145 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
150 CC 149 CC 148 CC 147 CC 146 CC - **145 CC** - 144 CC 143 CC 142 CC 141 CC 140 CC

----

## Digwyddiadau
* Brwydr Antioch, Ptolemi VI Philometor yn gorchfygu hawlydd gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd, Alexander Balas, ond yn cael ei ladd yn y frwydr
* Ptolemi VII yn dod yn frenin yr Aifft, ond yn fuan wedyn yn cael ei lofruddio gan Ptolemi VIII

## Genedigaethau
* Sima Qian, hanesydd o Tsieina (neu 135 CC)

## Marwolaethau
* Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft (lladdwyd mewn brwydr)
* Ptolemi VII Neos Philopator, brenin yr Aifft (llofruddiwyd)
* Alexander Balas (llofruddiwyd)

Categori:145 CC
146 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
151 CC 150 CC 149 CC 148 CC 147 CC - **146 CC** - 145 CC 144 CC 143 CC 142 CC 141 CC

----

## Digwyddiadau 
* Byddin Rufeinig dan Scipio Aemilianus yn cipio dinas Carthago. Ar orchymyn Senedd Rhufain, dinistrir y ddinas yn llwyr.
* Brwydr Corinth — Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Lucius Mummius yn gorchfygu'r Cynghrair Achaeaidd dan Critolaus gerllaw Corinth. Dinistrir dinas Corinth, a daw Groeg yn dalaith Rufeinig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 28 Tachwedd — Gentius, brenin olaf Illyria
* Critolaus, cadfridog y Cynghrair Achaeaidd (lladdwyd mewn brwydr)

Categori:146 CC
143 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
148 CC 147 CC 146 CC 145 CC 144 CC - **143 CC** - 142 CC 141 CC 140 CC 139 CC 138 CC

----

## Digwyddiadau
* Simon Maccabaeus yn olynu ei frawd Jonathan fel Archoffeiriad a brenin Judea

## Genedigaethau
* Marcus Antonius Orator, gwleidydd Rhufeinig

## Marwolaethau
* Jonathan Maccabaeus (lladdwyd gan Diodotus Tryphon)
* Zhou Yafu, cadfridog Brenhinllin Han

Categori:143 CC
Cyfunrywioldeb mewn anifeiliaid

[bawd|250px|Dangosa'r [Bonobo y gyfradd uchaf o weithgarwch cyfunrywiol mewn unrhyw anifail: mae'r rhywogaeth yn hollol ddeurywiol.]]

Mae ymddygiad cyfunrywiol (yn ogystal â deurywiol) yn eang yn nheyrnas yr anifeiliaid. Cymerir ymddygiad rhywiol anifeilaidd nifer o ffurfiau, hyd yn oed o fewn yr un rhywogaeth ac nid yw'r cymhellion am a goblygiadau eu hymddygiad wedi'u deall yn llawn eto. Dangosir adolygiad gan yr ymchwilydd Bruce Bagemihl yn 1999 bod ymddygiad, nid o angenrheidrwydd rhyw, cyfunrywiol wedi'i arsylwi mewn bron 1500 o rywogaethau, yn amrywio o primates i acanthocephala, ac wedi'i dra ddogfennu mewn 500 ohonynt.

Ystyrir cyfunrwyioldeb mewn anifeiliaid yn ddadleuol oherwydd haera rhai ei fod yn dangos priodwedd naturiol cyfunrywioldeb mewn bodau dynol, tra bo eraill yn dadlau does ganddo ddim goblygiadau ac mae'n ffôl i ddefnyddio ymddygiad anifeilaidd i gyfiawnhau beth sy'n foesol neu beidio.

## Gweler hefyd
* Xq28
* Cyfeiriadedd rhywiol
* Bioleg a chyfeiriadedd rhywiol
* Meddygaeth a chyfeiriadedd rhywiol
* Seicoleg a chyfeiriadedd rhywiol
* Deurywioldeb cynhenid

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  The fabulous kingdom of gay animals &ndash; barn un biolegydd
*  *National Geographic* &ndash; Homosexual Activity Among Animals Stirs Debate
*  Homosexual Behaviour in Animals: An Evolutionary Perspective

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a gwyddoniaeth
Anifeiliaid
147 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
152 CC 151 CC 150 CC 149 CC 148 CC - **147 CC** - 146 CC 145 CC 144 CC 143 CC 142 CC

----

## Digwyddiadau
* Scipio Aemilianus yn dod yn bennaeth y fyddin Rufeinig sy'n ymladd yn erbyn Carthago.
* Demetrius II o Syria yn cael ei ryddhai o gaethiwed.
* Jonathan Maccabaeus yn cipio Joppa.

## Genedigaethau
*Lokaksema, mynach Bwdhaidd o Gandhara, cyfieithydd yr ysgrythurau Mahayana.

## Marwolaethau
Categori:147 CC
148 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
153 CC 152 CC 151 CC 150 CC 149 CC - **148 CC** - 147 CC 146 CC 145 CC 144 CC 143 CC

----
## Digwyddiadau
* Brwydr Pydna: byddin Gweriniaeth Rhufain dan Quintus Caecilius Metellus yn gorchfygu byddin Macedon dan Andriscus, Daw Macedon yn dalaith Rufeinig
* Adeiladu'r Via Postumia, yn cysylltu Aquileia a Genua.
* Publius Cornelius Scipio Aemilianus yn rhannu Numidia rhwng tri mab Masinissa.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Masinissa, brenin Numidia
* Yuan Ang, gwleidydd o Tsieina

Categori:148 CC
Yr Ustus Llwyd

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd **Yr Ustus Llwyd**, a flodeuai yn y 14g. Roedd yn bengampwr ar y canu dychanol. Ni wyddys ddim amdano ar wahân i'r hyn y gellir ei gasglu oddi wrth dystiolaeth ei gerddi. Mae'n bosibl ei fod yn frodor o ardal Mawddwy.

## Bywgraffiad
Nid oes modd inni wybod erbyn heddiw a oedd yr Ustus yn ustus (barnwr) go iawn. Mae'n ddigon posibl mai llysenw cellweirus neu enw barddol ydyw, am ei fod mor hoff o ddarlunio a dychanu beiau pobl. Mae un o'i gerddi yn dangos ei fod yn gyfarwydd iawn â daearyddiaeth cwmwd Mawddwy (de-ddwyrain Gwynedd heddiw) ac felly nid yw'n amhosibl ei fod yn frodor o'r ardal honno ac efallai'n ustus ar y cwmwd a ddaeth yn ddrwgenwog yn ddiweddarach fel cartref Gwylliaid Cochion Mawddwy. Ymddengys fod yr Ustus wedi derbyn ei addysg farddol ym Morgannwg, ond ceir enghreifftiau eraill o feirdd o'r Canolbarth yn cael eu hyfforddi yno a does dim arlliw o iaith y De ar ei waith. Brodor o Feirionnydd oedd y bardd felly, yn ôl pob tebyg.

Ceisiodd rhai hynafiaethwyr ddyddio'r bardd i gyfnod y Gogynfeirdd, ond medrwn dderbyn ei fod yn ei flodau yn y cyfnod tua 1345-1370, fwy neu lai.

## Cerddi
Dim ond tair cerdd o'i waith sydd ar glawr heddiw. Ceir marwnad safonol i Roser ap Llywelyn, dychan i Ruffudd de la Pole, Iarll Mawddwy, a dychan arall, deifiol, digrif, anllad ac amharchus iawn, i un Madog Offeiriad.

Nid yw'n amhosibl mai mab Llywelyn Bren yw'r Roser ap Llywelyn y canodd yr Ustus farwnad iddo, ond dyfalu yw hynny. Roedd Gruffudd de la Pole yn un o ddisgynyddion Gwenwynwyn, tywysog Powys Wenwynwyn; gwyddom ei fod yn fyw yn 1343. Ni wyddys ddim o gwbl am Fadog Offeiriad.

Cedwir y testunau cynharaf yn Llawysgrif Hendregadredd.

## Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan Twm Morys yn y gyfrol,
*Barry J. Lewis (gol.), *Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 2007). Cyfres Beirdd yr Uchelwyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Dychanwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Mawddwy
Categori:Pobl o Feirionnydd
149 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
154 CC 153 CC 152 CC 151 CC 150 CC - **149 CC** - 148 CC 147 CC 146 CC 145 CC 144 CC 

----

## Digwyddiadau 
* Y trydydd rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago yn dechrau. Mae byddin Rufeinig yn glanio yng Ngogledd Affrica.
* Yn Sbaen, Rhyfel Lusitania yn ail-ddechrau dan arweiniad Viriathus, ac mae'r Rhufeiniaid hefyd yn ymladd yn erbyn y Celtiberiaid.
* Andriscus, brenin olaf Macedon, yn dod i'r orsedd.
* Gyda chymorth Rhufain, mae Nicomedes II yn diorseddu ei dad, Prusias II, ac yn dod yn frenin Bithynia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Cato yr Hynaf, gwleidydd Rhufeinig
* Prusias II, brenin Bithynia (lofruddiwyd)

Categori:149 CC
Fflewyn

Sant o Gymro oedd **Fflewyn** (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant eglwys Llanfflewyn, ym mhlwyf Llanrhuddlad ar Ynys Môn.

## Hanes a thraddodiad
Ychydig iawn a wyddys am y sant ei hun. Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael (Ithael Hael). Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg a Gredifael (a Fflewyn) fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Tecwyn, Tegai, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Dywedir fod Fflewyn yn un o oruchwylwyr clas enwog Hendy Gwyn ar Dâf, gyda'i frawd Gredifael.

Dethlir gwylmabsant Fflewyn ar 11 Rhagfyr (neu'r 12fed).

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llechid

Santes o'r 6g oedd **Llechid**, sefydlydd a nawddsant plwyf Llanllechid, yn Arllechwedd, Gwynedd.

## Llinach
Y cwbl gwyddom amdani yw ei bod yn ferch i Ithel Hael (Ithael Hael). Dihangodd ei theulu o Lydaw gyda teulu Emyr Llydaw gan ymsefydlu ar arfordir gorllewin Gwynedd gyda chaniatâd teulu Maelgwn Gwynedd. Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg Gredifael a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei gwneud yn chwaer i'r seintiau Tecwyn, Tegai, Trillo, Twrog, a Baglan.

Ar un adeg bu Ffynnon Llechid yn ymyl hen eglwys ger y pentref. Dwedwyd fod dŵr y ffynnon yn medru wella afiechydon y croen a rhai mathau o'r dicáu.

Ei gwylmabsant yw 1 Rhagfyr (neu'r 2il).

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Llanllechid
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Massinissa

Brenin cyntaf Numidia oedd **Masinissa** neu **Massinissa** (tua 238 CC - tua 148 CC).

Ganed Masinissa yn Cirta, prifddinas Numidia (Constantine yn Algeria heddiw), yn ail fab i Gaia, brenin y Massyli. Treuliodd ei ieuenctid yn ninad Carthago fel gwystl.

Pan ddechreuodd rhyfel rhwng Carthago a Gweriniaeth Rhufain, ymladdodd Masinissa dros Carthago. Er nad oedd ond 17 mlwydd oed, enillodd fuddugoliaeth ysgubol dros Syphax, brenin y Masaesyles, oedd wedi ochri gyda Rhufain. Bu wedyn yn arwain y gŵyr meirch Numidaidd yn yr ymladd yn Sbaen, lle bu ganddo ran yn y buddugoliaethau Carthaginaidd ym mrwydrau Castulo ac Ilorca. Wedi i Hasdrubal Barca adael am yr Eidal, gwnaed ef yn bennaeth holl ŵyr meirch Carthago yn Sbaen, a bu'n ymladd yn erbyn Scipio Africanus trwy 208-207 tra'r oedd Mago a Hasdrubal Gisgo yn codi byddin newydd. Fodd bynnag, gorchfygwyd hwy gan Scipio ym Mrwydr Ilipa.

Ar farwolaeth Gaia yn 206 CC, bu cweryl rhwng Masinissa a'i frawd Oezalces. Penderfynodd Masinissa droi i gefnogi Rhufain. Ymatebodd Hasdrubal trwy wneud cynghrair a  Syphax, a briododd Sophonisba, merch Hasdrubal, oedd cynt wedi ei dyweddio a Masinissa.

Gorchfygwyd Hasdrubal a Syphax  gan Scipio gyda chymorth Masinissa ym Mrwydr Bagrades (203 CC), a chymerwyd Syphax yn garcharor. Priododd Masinissa wraig Syphax,  Sophonisba, ond roedd Scipio yn amau y byddai'n ceisio troi Masinissa yn erbyn Rhufain. Mynnodd fod rhaid ei chymeryd i Rufain fwel carcharor. Gyrrodd Masinissa wenwyn iddi, er mwyn iddi osgoi hyn trwy ei lladd ei hun.

Masinissa oedd yn bennaeth y gŵyr meirch ym Mrwydr Zama pan orchfygodd Scipio Hannibal a dod a'r rhyfel i ben. Rhoddwyd teyrnas Syphax iddo yn ychwanegol at ei deyrnas ei hun, gan greu teyrnas Numidia. Daliodd i ymestyn ei deyrnas hyd ddiwedd ei oes; ei ymosodiadau ef ar diriogaethau Carthago a ddechreuodd y trydydd rhyfel rhwng Carthago a Rhufain.

Categori:Genedigaethau 238 CC
Categori:Hanes Algeria
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Marwolaethau 148 CC
Tegai

:*Erthygl am y sant yw hon. Gweler hefyd Hugh Hughes (Tegai).*

Sant o Gymro oedd **Tegai** neu **Tygái** (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant plwyf Llandygái, yn Arllechwedd, Gwynedd. Ceir amrysedd ynglŷn â'r ffurf gywir ar ei enw. Ceir y ddwy ffurf, Tegai a Tygái, yn yr achau. Ceir y ffurf Tegau fel enw merch (cf. Tegau Eurfron). Ni chofnodwyd ei wylmabsant.

## Hanes a thraddodiad
Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael. Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg,  Gredifael, a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Fflewyn, Tecwyn, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Sefydlodd Tegai eglwys Llandegai/Llandygái, ger Bangor, mewn llecyn a elwir yn Faes Glasawg mewn hen gofnodion. Yn ôl traddodiad roedd ganddo drigfan ym Maes y Llan, gerllaw'r eglwys bresennol. Cedwir darnau o groes sy'n dwyn ei enw ac arch garreg yn yr eglwys.

Ceir llecyn o'r enw Cors Dygái ym mhlwyf Llangristiolus lle bu gan y sant gell feudwy, yn ôl traddodiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Hefin Jones

Ymchwilydd a darlithydd o Gymru ym maes ecoleg ydy **Dr. Hefin Jones** (ganwyd Mehefin 1961).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Thomas Hefin Jones ym Mhencader, yn fab i Mrs. Rachel Jones Fronlwyd a'r diweddar Evan Henry Jones. Mae'n wyr i'r emynydd a'r bardd gwlad Thomas Jones (1880-1963), awdur *Manion y Mynydd*.

Addysgwyd yn Ysgol Gynradd Pencader, ac Ysgol Ramadeg Llandysul. Graddiodd (BSc) mewn Swoleg o Goleg y Brenin, Prifysgol Llundain; enillodd hefyd Ddiploma AKC gyda Chlod o'r Adran Ddiwinyddol a doethuriaeth (1986) o Goleg Imperial, Prifysgol Llundain.

## Gyrfa
Gweithiodd am dair mlynedd i'r Cyngor Ymchwil Amaeth yn Wellsbourne, Swydd Warwick. Dychwelodd i'r Coleg Imperial, yn Gymrawd Ymchwil ac Arweinydd Prosiect Rhyngwladol ar effeithiau ecolegol newid hinsawdd; mewn erthygl bell gyrhaeddol yn y cyfnodolyn *Science* ef ai'i dim oedd y cyntaf i ddarogan effaith cynnydd mewn CO2 ar ffrwythlonder ac amrywiaeth bywyd y pridd. Roedd yn rhan o'r Tim Golygyddol a gyhoeddodd y llyfr cyfeiriadol Soil Ecology and Ecosystem Services yn 2012.

Yn 2000 symudodd i Brifysgol Caerdydd. Mae hefyd yn Wyddonydd Ymgynhorol Canolfan Ecoleg Prifysgol Kyoto, Siapan, Gwyddonydd Ymgynghorol Datblygiad Canolfan Amgylcheddol Montpellier, Ffrainc ac yn Aelod Rhyngwladol Panel Rheoli'r Phytotron, Prifysgol Duke, yn yr Unol Daleithiau. Mae'n awdur ar dros 300 o erthyglau yn y Gymraeg a'r Saesneg. Yn gyfredol, mae'n Olygydd y cyfnodolyn Global Change Biology, y cyfnodolyn rhyngwladol mwyaf blaenllaw ym maes newid hinsawdd, Agricultural and Forest Entomology, a'r gyfres lyfrau Ecological Reviews. Ef hefyd yw Cadeirydd Bwrdd Golygyddol y cyfnodolyn Gwerddon.

Am naw mlynedd bu'n un o uwch-swyddogion y Gymdeithas Ecolegol Brydeinig ac yn aelod o Fwrdd Sefydliad Gwyddonol Ewrop. Bu'n Gadeirydd y Gymdeithas Wyddonol Genedlaethol, yn Ysgrifennydd Adran Ieuenctid Annibynwyr y Byd ac yn Llywydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg (2004-2005). Gyda'r Annibynwyr bu'n Ysgrifennydd Adran Dinasyddiaeth Gristnogol yr Undeb, yn Gadeirydd y Bwrdd Hyfforddi ac yn Gadeirydd y Pwyllgor Staffio. Fe'i anrhydeddwyd ag Urdd Derwydd er Anrhydedd yng Ngorsedd y Beirdd yn 2007; fe'i adnabyddir fel Hefin Pencader.  Ef hefyd yw Deon cyntaf Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

## Anrhydeddau
Cyflwynwyd y Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg iddo yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Ecolegwyr
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
150 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
155 CC 154 CC 153 CC 152 CC 151 CC - **150 CC** - 149 CC 148 CC 147 CC 146 CC 145 CC

----

## Digwyddiadau 
* Byddin Gweriniaeth Rhufain dan y praetor Servius Sulpicius Galba, yn gorchfygu'r Lwsitaniaid yn Sbaen. Mae wedyn yn torri ei addweid iddynt ac yn lladd 9,000 ohonynt yn ystod trafodaethau heddwch. Yn ddiweddarach, gwerthir 20,000 arall fel caethion.
* Brwydr rhwng Carthago a Masinissa, brenin Numidia. Mae'r Rhufeiniwr Scipio Aemilianus, sydd yng Ngogledd Affrica i gasglu eliffantod oddi wrth Masinissa, yn ceisio trefnu cytundeb heddwch, ond yn methu,
* Yn Senedd Rhufain, cyhuddir Carthogo o ddechrau rhyfel heb ganiatad Rhufain. Mae Cato yr Hynaf yn galw am ddinistrio Carthago.
* Andriscus yn haeru ei fod yn fab i'r cyn-frenin Perseus ac yn hawlio gorsedd Macedon fel Philip VI. Mae hyn yn arwain at Bedwerydd Ryfel Macedonia a throi Macedon yn dalaith Rhufeinig yn 146 CC.
* Alexander Balas, sy'n hawlio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd gan haeru ei fod yn fab i Antiochus IV, yn gorchfygu'r brenin Seleucaidd Demetrius I Soter, mewn brwydr ac yn ei ladd. Mae mab Demetrius I Soter, Demetrius, yn ffoi i Creta.
* Alexander Balas yn cipio'r orsedd ac yn priodi Cleopatra Thea, merch Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft.
* Mithridates V Euergetes yn olynu ei ewythr Mithridates IV Philopator Philadelphus fel brenin Pontus.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Demetrius I Soter, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd (ganed tua 187 CC)
* Mithridates IV Philopator Philadelphus, brenin Pontus

Categori:150 CC
151 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
156 CC 155 CC 154 CC 153 CC 152 CC - **151 CC** - 150 CC 149 CC 148 CC 147 CC 146 CC

----

## Digwyddiadau
* Carthago yn gorffen talu ei dyled i Rufain yn ôl y cytundeb heddwch wedi i Hannibal gael ei orchfygu. Barn arweinwyr Carthago yw bod hyn yn dod a'r cytundeb i ben, ond nid yw Rhufain yn cytuno.
* Massinissa, brenin Numidia yn ymosod ar diriogaethau Carthago, gan warchae ar ddinas. Mae Carthago'n codi byddin i'w wrthwynebu.
* Ar  gais yr hanesydd Polybius, mae Scipio Aemilianus yn perswadio Cato yr Hynaf i ryddhau'r 300 Groegwr oedd wedi eu cadw yn Rhufain ers 167 CC.
* Byddin Rufeinig dan y praetor Servius Sulpicius Galba a'r proconswl Lucius Licinius Lucullus yn cyrraedd Sbaen. Rhoddir diwedd ar wrthryfel Celtiberiaid  Numantia am y tro.
* Agnimitra yn olynu ei dad Pusyamitra Sunga fel ymerawdwr Brenhinllin Sunga yn Imdia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Pusyamitra Sunga, ymerawdwr Indiaidd, sefydlydd Brenhinllin Sunga.

Categori:151 CC
152 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
157 CC 156 CC 155 CC 154 CC 153 CC - **152 CC** - 151 CC 150 CC 149 CC 148 CC 147 CC

----

## Digwyddiadau
* Alexander Balas, hawlydd gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd yn dechrau trafodaethau a  Jonathan Maccabeus, gan gynnig ei wneud yn Archoffeiriad yn Jeriwsalem. Mae Jonathan yn cytuno i gefnogi Alexander yn erbyn y brenin  Demetrius I Soter.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Marcus Aemilius Lepidus, gwleidydd, Conswl Rhufeinig, Pontifex Maximus a Censor.
* Marcus Porcius Cato Licinianus, cyfreithiwr Rhufeinig, mab Cato yr Hynaf.

Categori:152 CC
153 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
158 CC 157 CC 156 CC 155 CC 154 CC - **153 CC** - 152 CC 151 CC 150 CC 149 CC 148 CC

----

## Digwyddiadau
* Gwrthryfeloedd yn nhaleithiau Gweriniaeth Rhufain yn Sbaen yn gorfodi'r ddau gonswl i ddechrau ar eu dyletswyddau ar 1 Ionawr yn hytrach na'r dyddiad traddodiadol, 15 Mawrth. O hyn ymlaen, mae'r flwyddyn yn dechrau ar 1 Ionawr.
* Alexander Balas, hawlydd gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cael cefnogaeth  Attalus II Philadelphus, brenin Pergamum a Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft yn erbyn y brenin Demetrius I Soter. Mae Alexander yn hawlio bod yn fab i Antiochus IV Epiphanes.
* Gorfodir Demetrius I Soter i dynnu'r rhan fwyaf o'i filwyr o Judea oherwydd y bygythiad o du Alexander. Mae'n dod i gytundeb a Jonathan Maccabeus, sy'n cael yr hawl i godi byddin ac i gymeryd meddiant ar ddinas Jeriwsalem.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:153 CC
154 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
159 CC 158 CC 157 CC 156 CC 155 CC - **154 CC** - 153 CC 152 CC 151 CC 150 CC 149 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Sbaen, mae'r Lusitani yn ymosod ar drigolion y taleithiau Rhufeinig, ac mae trigolion Celtiberaidd dinas Numantia yn gwrthryfela yn erbyn Rhufain.
* Attalus II Philadelphus, brenin Pergamum yn gorchfygu Prusias II, brenin  Bithynia yng ngogledd Anatolia, gyda chymorth Ariarathes V, brenin Cappadocia.
* Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft yn gorchfygu ei frawd Ptolemi VIII Euergetes, wedi iddo geisio cipio Cyprus.

## Genedigaethau
* Gaius Gracchus, gwleidydd Rhufeinig, brawd iau Tiberius Sempronius Gracchus (bu farw 121 CC)

## Marwolaethau
Categori:154 CC
She's Got Spies

Band indie-pop acwstig Cymreig ydy '''She's Got Spies'* sydd wedi ei henwi ar ôl *She's Got Spies'', sef cân gan y Super Furry Animals ar eu albwm Guerilla. Yn ôl eu safle MySpace, maent wedi eu dylanwadu gan fandiau Cymreig megis Gorky's Zygotic Mynci, Super Furry Animals, Melys, Catatonia, Bis, Ffa Coffi Pawb a National Express.

## Dolenni Allanol
*Safle MySpace She's Got Spies

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2005
Pergamon

Dinas Roegaidd yn Mysia, gogledd-orllewin Anatolia (Twrci heddiw) oedd **Pergamon** neu **Pergamum ** (Groeg: **Πέργαμος**, **Bergama** heddiw). Tyfodd yn deyrnas bwysig yn y cyfnod Helenistaidd dan y frenhinllin Attalid (281 - 133 CC.

Daeth Philetaerus, mab Attalus, i rym yn 281 CC wedi diwedd Teyrnas Thrace. Ochrodd Pergamon gyda Gweriniaeth Rhufain yn gyson, er enghraifft cefnogodd Attalus I (241-197 CC) y Rhufeiniaid yn erbyn Philip V, brenin Macedon, a chefnogodd Eumenes II (197-158 CC) Rufain yn erbyn Perseus, brenin Macedon. Fel gwobr am eu cefnogaeth i Rufain yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd, rhoddwyd holl diriogaethau'r Seleuciaid yn Asia Leiaf i Pergamon. Ymladdasant sawl gwaith yn erbyn y Galatiaid; dethlir eu buddugoliaethau dros y Galatiad mewn cyfres o gerfluniau enwog sydd wedi goroesi fel copïau Rhufeinig.

Pan fu'r brenin Attalus III (138-133 CC) farw heb adael mab yn 133 CC, gadawodd ei deyrnas i Rufain yn ei ewyllys i arbed rhyfel cartref. Roedd Pergamon yn ganolfan bwysig i Gristionogaeth gynnar. Ymhlith y gweddillion enwocaf o'r ddinas mae Allor Pergamon, yn awr yn Amgueddfa Pergamon yn ninas Berlin. Yr allor yma, oedd wedi ei gysegru i Zews, oedd "Gorsedd Satan" yn Llyfr y Datguddiad yn y Testament Newydd. Roedd eglwys Pergamon yn un o'r Saith Eglwys y cyfeirir atynt yn Llyfr y Datguddiad.

[bawd|dim|250px|Teml [Trajan yn Pergamon]]

## Pobl enwog o Pergamon 
* Epigonus (3ydd ganrifCC), cerflunydd
* Aeulius Nicon (2 CC), pensaer
* Galen (tua 129 -200/216 OC), meddyg ac awdur

Categori:Hanes Twrci
Categori:Safleoedd Clasurol
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhwrci
Threatmantics

Band Cymreig o Gaerdydd ydy'r **Threatmantics**.

## Disgograffi
### Albymau
**Upbeat Love* (2008)
**Kid McCoy* (2012)

### Senglau
*"Don't Care" (Mawrth 2007)
*"Sali Mali"/"Wedi Marw" (Awst 2007)
*"Big Man" (Tachwedd 2008)
*"Apple Tree" (2012)
*"Esgyrn" (2012)

## Dolenni allanol
*Safle MySpace Threatmantics

Categori:Bandiau Cymreig
330au

3g - **4g** - 5g
280au 290au 300au 310au 320au - **330au** - 340au 350au 360au 370au 380au
330 331 332 333 334 335 336 337 338 339

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Caergystennin yn cael ei chysegru fel ail brifddinas yr Ymerodraeth Rhufeinig yn 330

**Pobl Nodweddiadol**
*Constantine I
*Constantine II
*Constantius II
*Constans
340au

3g - **4g** - 5g
290au 300au 310au 320au 330au - **340au** - 350au 360au 370au 380au 390au 
340 341 342 343 344 345 346 347 348 349

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Ulfilas, cenhadwr y Gothiaid

**Pobl Nodweddiadol**
*Constans
*Constantius II
*Flavius Philippus
*Hypatia o Alexandria
350au

3g - **4g** - 5g
300au 310au 320au 330au 340au - **350au** - 360au 370au 380au 390au 400au
350 351 352 353 354 355 356 357 358 359

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*350 - Tua'r adeg yma, dechreuodd yr Hyniaid oresgyn yr Ymerodraeth Sassanid.

**Pobl Nodweddiadol**
*Constantius II
*Magnentius
*Julian y Gwrthgiliwr

## Cyfeiriadau
360au

3g - **4g** - 5g
310au 320au 330au 340au 350au - **360au** - 370au 380au 390au 400au 410au
360 361 362 363 364 365 366 367 368 369

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
* Julian
* Jovian
* Valentinian I
370au

3g - **4g** - 5g
320au 330au 340au 350au 360au - **370au** - 380au 390au 400au 410au 420au
370 371 372 373 374 375 376 377 378 379

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 376 - Y Fisigothiaid yn ymddangos ar y Donaw wrth dianc oddi wrth yr Hyniaid ac yn cael mynediad i'r Ymerodraeth Rufeinig.

**Pobl Nodweddiadol**
380au

3g - **4g** - 5g
330au 340au 350au 360au 370au - **380au** - 390au 400au 410au 420au 430au
380 381 382 383 384 385 386 387 388 389

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Cyngor Cyntaf Caergystennin

**Pobl Nodweddiadol**
390au

3g - **4g** - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - **390au** - 400au 410au 420au 430au 440au
390 391 392 393 394 395 396 397 398 399

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Gwrthryfel Gildonaidd yn Nhalaith Affrica (397–398)

**Pobl Nodweddiadol**
* Aurelius Victor, Hanesydd a gwleidydd Rhufeinig
400au

4g - **5g** - 6g
350au 360au 370au 380au 390au - **400au** - 410au 420au 430au 440au 450au
400 401 402 403 404 405 406 407 408 409

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 407 — Constantine III yn cymryd rheolaeth ar y lleng Rhufeinig ym Mhrydain Rhufeing gan ddatgan ei hun yn ymerawdwr, cyn hwylio draw i Gâl.
* 22 Awst, 408 — Stilicho, y pŵer milwrol tu ôl i'r orsedd imperial yn cael ei ddienyddio. Gadweir Rhufain filwrol yn ddi-arweinydd am sawl blywyddyn hyd i Constantius III ddod yn uchelwr.
* Meddiant ac adeiladu Simbabwe Fawr yn dechrau.

**Pobl Nodweddiadol**
420au

4g - **5g** - 6g
370au 380au 390au 400au 410au - **420au** - 430au 440au 450au 460au 470au
420 421 422 423 424 425 426 427 428 429

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Sant Augustine o Hippo yn cyhoeddi *The City of God*.

**Pobl Nodweddiadol**
430au

4g - **5g** - 6g
380au 390au 400au 410au 420au - **430au** - 440au 450au 460au 470au 480au
430 431 432 433 434 435 436 437 438 439

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Buddhagosha yn ysgrifennu'r Visuddhimagga yn Sri Lanca (dyddiad bras)
*430 — Peter yr Iberiwr yn sefydlu mynachlog Georgiaidd ger Bethlehem
*430 — Feng Ba yn gadael ei swyddfa fel ymerawdwr Yan Gogleddol, un o'r taleithiau a oedd yn ceisio am ymreolaeth o Tsieina. Olynwyd ef gan Feng Hong.
*438 — Cyhoeddiad y *Codex Theodosianus*, casgliad o gyhoeddebau cyfraith Rhufeinig
*439 — Y Fandaliaid yn cymryd Carthago

**Pobl Nodweddiadol**
440au

4g - **5g** - 6g
390au 400au 410au 420au 430au - **440au** - 450au 460au 470au 480au 490au
440 441 442 443 444 445 446 447 448 449

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Armorica yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig.
*Cunedda yn dechrau ei deyrnasaeth fel brenin Cymru.

**Pobl Nodweddiadol**
450au

4g - **5g** - 6g
400au 410au 420au 430au 440au - **450au** - 460au 470au 480au 490au 500au
450 451 452 453 454 455 456 457 458 459

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 455 - Y Fandaliaid yn anrheithio Rhufain.

**Pobl Nodweddiadol**
460au

4g - **5g** - 6g
410au 420au 430au 440au 450au - **460au** - 470au 480au 490au 500au 510au
460 461 462 463 464 465 466 467 468 469

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Genedigaeth Romulus Augustus, Ymerawdwr Rhufeinig Gorllewinol

**Pobl Nodweddiadol**
410au

4g - **5g** - 6g
360au 370au 380au 390au 400au - **410au** - 420au 430au 440au 450au 460au
410 411 412 413 414 415 416 417 418 419

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Anrheithio Rhufain gan y Fisigothiaid dan arweinyddiaeth Alaric I.
*Talaith Rufeinig Britannia yn cael ei golli i'r Ymerodraeth Rufeinig.

**Pobl Nodweddiadol**
Tecwyn

Sant o Gymro oedd **Tecwyn** (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant eglwys Llandecwyn, y plwyf cyfagos i blwyf Llanfihangel y Traethau yn Ardudwy, Gwynedd.

[bawd|dim|Eglwys [Llandecwyn yn y gaeaf]]

## Hanes a thraddodiad
Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael (Ithael Hael). Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg,  Gredifael, a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Fflewyn, Tegai, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Dywedir fod Fflewyn wedi dod drosodd o Lydaw gyda sant Cadfan ac Emyr Llydaw i sefydlu Llandecwyn.

Darganfuwyd hen groes Geltaidd pan dynwyd yr hen eglwys i lawr yn 1879 i adeiladau un newydd yn ei lle. Cyfeirir yr arysgrif Ladin at 'yr offeiriad Tecwyn'. Roedd yna Ffynnon Decwyn gerllaw hefyd a safai Maen Tecwyn mewn cae cyfagos.

Dethlir gwylmabsant Tecwyn ar 14 Medi.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
470au

4g - **5g** - 6g
420au 430au 440au 450au 460au - **470au** - 480au 490au 500au 510au 520au
470 471 472 473 474 475 476 477 478 479

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Diorseddiad Romulus Augustus.

**Pobl Nodweddiadol**
142 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - **140au CC** - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
147 CC 146 CC 145 CC 144 CC 143 CC - **142 CC** - 141 CC 140 CC 139 CC 138 CC 137 CC

----

## Digwyddiadau
* Diodotus Tryphon yn cipio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd
* Adeiladu'r bont faen gyntaf dros Afon Tiber yn Rhufain

## Genedigaethau
* Ptolemi IX, brenin yr Aifft

## Marwolaethau
Categori:142 CC
480au

4g - **5g** - 6g
430au 440au 450au 460au 470au - **480au** - 490au 500au 510au 520au 530au
480 481 482 483 484 485 486 487 488 489

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*481/482 — Clovis I yn dod yn frenin y Ffranciaid ar farwolaeth Childeric I.
*481 — Baekje, Silla, a Daegaya yn ffurfio cyngrhair yn erbyn Goguryeo.
*488 — Theodoric Mawr yn dod yn frenin yr Ostrogoths.
*488 — Kavadh I yn olynnu Balash ym Mhersia.

**Pobl Nodweddiadol**
490au

4g - **5g** - 6g
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au
490 491 492 493 494 495 496 497 498 499

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*494 — Pab Gelasius I yn diddymu'r berthynas rhwng yr eglwys a'r wlad
*494 — Daeargryn yn dinistrio Latakia

**Pobl Nodweddiadol**
510au

5g - **6g** - 7g
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au
510 511 512 513 514 515 516 517 518 519

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 512 — Concro cenedl ynysig Usan-guk gan gadfridog Corea a'r Llinach Silla
* 516 — Sigismund yn dod yn frenin Bwrgwyn

**Pobl Nodweddiadol**
155 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
160 CC 159 CC 158 CC 157 CC 156 CC - **155 CC** - 154 CC 153 CC 152 CC 151 CC 150 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Sbaen, mae'r Lusitani yn ymosod ar y taleithiau Rhufeinig dan ei harweinydd Punicus ac yna Cesarus. Maent yn cyrraedd cyn belled a Gibraltar cyn cael eu gorchfygu gan y praetor Lucius Mummius.
* Byddin Gweriniaeth Rhufain dan y conswl Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum yn ymosod ar y Dalmatiaid ac yn eu gorfodi i dalu teyrnged i Rufain.
* Menander I yn dod yn frenin teyrnas Helenistaidd yng ngogledd-orllewin India.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:155 CC
500au

5g - **6g** - 7g
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au
500 501 502 503 504 505 506 507 508 509

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Clovis I, brenin y Ffranciaid yn trechu'r Visigoths ym Mrwydr Vouille yn 507, gan orfodi'r Visigoths i Sbaen, a diogelu goruchufiaeth dros Gâl
*506 — Ymerodraeth Bysantaidd a Phersia yn derbyn cytundeb heddwch yn seiliedig ar y *status quo*.
*506 — Atgyfnerthu Daraa yn Syria gan Ymerawdwr Bysantaidd Anastasius I fel ffin yn erbyn Persia.
* Yr Huns yn cael eu trechu yn India gan y Brenin Yasodharman

**Pobl Nodweddiadol**
530au

5g - **6g** - 7g
480au 490au 500au 510au 520au - **530au** - 540au 550au 560au 570au 580au
530 531 532 533 534 535 536 537 538 539

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 532 — Terfysgoedd Nika yng Nghaergystennin.
* Ailadeiladu Hagia Sophia, Caergystennin (532–537)

**Pobl Nodweddiadol**
520au

5g - **6g** - 7g
470au 480au 490au 500au 510au - **520au** - 530au 540au 550au 560au 570au
520 521 522 523 524 525 526 527 528 529

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Maelgwn Hir ap Cadwallon, yn cymryd gorsedd Gwynedd yng Nghymru.
*Dyddiad tebygol adeiladu'r Porth Aur yn Jerusalem
*523 — Pab Ioan I yn golynnu Pab Hormisdas yn Rhufain. Ioan I yn marw yn 526
*523 — Seong yn dod yn frenin Baekje. Yn ddiweddarach genaeth Bwdhaeth yn grefydd y wlad.
*525 — Axum (Ethiopia) yn concwro Sheba (Yemen)
*526 — Earthquake kills approximately 300,000 in Syria and Antioch
*527 — Justinian I yn golynnu Justin I fel Ymerawdwr Ymerodraeth Dwyreiniol Rhufain
*527 — Teyrnas Essex yn cael ei sefydlu gan y Sacsoniaid
*528 — Bulguksa, teml Bwdaidd, yn cael ei adeiladu yn Corea

**Pobl Nodweddiadol**
550au

5g - **6g** - 7g
500au 510au 520au 530au 540au - **550au** - 560au 570au 580au 590au 600au
550 551 552 553 554 555 556 557 558 559

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 554 - Yr Ostrogoths yn cael eu troi allan o Rufain, ac ail-uno'r Eidal o dan lywodraeth, Imperial.

**Pobl Nodweddiadol**

## Ffynonellau
540au

5g - **6g** - 7g
490au 500au 510au 520au 530au - **540au** - 550au 560au 570au 580au 590au
540 541 542 543 544 545 546 547 548 549

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Ara Gaya yn ennill arweiniaeth Cydffederasiwn Gaya ym Mhenrhyn Korea
*540 — Marwolaeth y Brenin Arthur a'i fab Medrawd yn ôl y Annales Cambriae
*549 — Yr Ymerawdwr Jinwen yn golynnu'r Ymerawdwr Wu fel llywodraethwr Llinach Liang yn Tsieina

**Pobl Nodweddiadol**
560au

5g - **6g** - 7g
510au 520au 530au 540au 550au - **560au** - 570au 580au 590au 600au 610au
560 561 562 563 564 565 566 567 568 569

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Yr Bysantiaid yn concwro'r Eidal, cyflawnwyd hyn yn 560.
*Marwolaeth yr Ymerawdwr Justinian o'r Ymerodraeth Bysantiaidd yn 565
*568 - Khan Twrcaidd yn anfon canhadon i Bysantium.

**Pobl Nodweddiadol**

## Ffynonellau
570au

5g - **6g** - 7g
520au 530au 540au 550au 560au - **570au** - 580au 590au 600au 610au 620au
570 571 572 573 574 575 576 577 578 579

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Genedigaeth Muhammad, proffwyd Islam

**Pobl Nodweddiadol**
Cysgod y Cryman

Nofel gan Islwyn Ffowc Elis ydy ***Cysgod y Cryman*** a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1953.

Mae'r llyfr wedi cael ei ailargraffu nifer o weithiau; erbyn hyn mae ar ei ail argraffiad ar bymtheg.

Bu hefyd yn un o'r llyfrau Cymraeg cyntaf i'w recordio fel llyfr llafar ar gyfer y deillion. Gwnaed hynny gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru yn yr 1960au cynnar.

## Gweler hefyd
*Cysgod y Cryman - Addasiad Llwyfan
*Lleifior (cyfres BBC 1960au) 
*Lleifior (cyfres S4C 1990au)

## Cyfeiriadau
Categori:Islwyn Ffowc Elis
Categori:Llyfrau Cymreig 1953
Categori:Nofelau 1953
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelau Cymraeg yr 20fed ganrif
Categori:Nofelau Cymraeg o Gymru
590au

5g - **6g** - 7g
540au 550au 560au 570au 580au - **590au** - 600au 610au 620au 630au 640au
590 591 592 593 594 595 596 597 598 599

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 590 - Pab Grigor I yn olynnu Pab Pelagius II yn 64ain pab.
* Pab Gregory I yn anfon cenhadaeth wedi ei anfon gan Augustine o Canterbury o 40 mynach i Loegr, gyda'r bwriad o drosi ei drigolion yn Gristnogion.

**Pobl Nodweddiadol**
158 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - **150au CC** - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
163 CC 162 CC 161 CC 160 CC 159 CC - **158 CC** - 157 CC 156 CC 155 CC 154 CC 153 CC

----

## Digwyddiadau
* Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Demetrius I Soter, yn cynnig ei chwaer i Ariarathes V, brenin Cappadocia, mewn priodas. Ar gais Gweriniaeth Rhufain, mae Ariarathes yn gwrthod y cynnig. Ymateb Demetrius yw ymosod ar Cappadocia a dioeseddu Ariarathes, gan roi Orophernes Nicephorus ar yr orsedd yn ei le.
* Attalus II Philadelphus, ail fab Attalus I Soter, yn dod yn frenin Pergamon ar farwolaeth ei frawd, Eumenes II.

## Genedigaethau
* Publius Rutilius Rufus, Conswl Rhufeinig, gwleidydd, areithiwr a hanesydd.

## Marwolaethau
* Eumenes II, brenin Pergamon ers 197 CC. Dan ei deyrnasiad ef, cyrhaeddodd Pergamon uchafbwynt ei grym.

Categori:158 CC
600au

6g - **7g** - 8g
550au 560au 570au 580au 590au - **600au** - 610au 620au 630au 640au 650au
600 601 602 603 604 605 606 607 608 609

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Poblogaeth y Byd yn tyfu i tua 208 miliwn.
*Eingl-Sacsoniaid yn gorchfygu Lloegr.
*Adeiladu cerfluniau o'r Buddha yn Japan am y tro cyntaf.

**Pobl Nodweddiadol**