open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teyrnas Seland Newydd

Enw cyfansoddiadol a chyfreithiol ar yr holl ardal sy'n ddarostyngedig i frenhiniaeth Seland Newydd yw **Teyrnas Seland Newydd** (). Nid un wlad neu wladwriaeth unedig ydyw, nac ychwaith ffederasiwn, ond grŵp o diriogaethau yn Neheubarth y Cefnfor Tawel a Chylch yr Antarctig sy'n rhannu'r un pennaeth gwladwriaethol—ers 2022, Charles III—yn rhinwedd ei swydd fel Brenin Seland Newydd. Mae'r deyrnas yn cynnwys:
* Seland Newydd, cenedl-wladwriaeth sofran ac un o deyrnasoedd y Gymanwlad;
* Ynysoedd Cook, gwlad hunanlywodraethol sy'n gysylltiedig â Seland Newydd;
* Niue, gwlad hunanlywodraethol sy'n gysylltiedig â Seland Newydd;
* Tokelau, tiriogaeth sy'n ddibynnol ar Seland Newydd; a
* Tiriogaeth Ddibynnol Ross, ardal o'r Antarctig a hawlir gan Seland Newydd.

Gan fod Tokelau a Thiriogaeth Ross yn ddibynnol ar Seland Newydd, tair awdurdodaeth ymreolaethol sydd yn Nheyrnas Seland Newydd: Seland Newydd, Ynysoedd Cook, a Niue. Cynrychiolir y teyrn gan Lywodraethwr Cyffredinol Seland Newydd. Er bod llywodraeth Seland Newydd yn ymwneud â sawl agwedd o gyfraith Ynysoedd Pitcairn, nid ydy'r diriogaeth honno yn rhan o'r deyrnas; yn hytrach, un o diriogaethau tramor y Deyrnas Unedig ydyw.

Mae defnydd swyddogol y term Saesneg *realm* wrth disgrifio'r deyrnas yn unigryw ymhlith teyrnasoedd y Gymanwlad, y 15 gwladwriaeth sofran a chanddynt Charles III yn bennaeth y wladwriaeth. Ni chyfeirir byth at "Deyrnas Awstralia", er enghraifft, er bod Charles III hefyd yn meddu ar deitl Brenin Awstralia ac hynny'n cynnwys sawl tiriogaeth allanol. Yr unig un arall o deyrnasoedd y Gymanwlad sy'n defnyddio "teyrnas" (*kingdom* yn Saesneg, yn hytrach na *realm*) yn ei henw ydy'r Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llywodraeth Seland Newydd
Categori:Llywodraeth Ynysoedd Cook
Categori:Niue
Death Valley (cyfres deledu)

Cyfres deledu trosedd ddirgelwch yw ***Death Valley*** gyda Timothy Spall a Gwyneth Keyworth yn serennu. Darlledwyd am y tro cyntaf ar 25 Mai 2025 ar BBC One a BBC iPlayer.

## Cefndir 
Wedi'i lleoli ym nhref ffuglennol Cwmishel rhywle yn Ne Cymru, mae'r gyfres ddirgelwch yn dilyn y bartneriaeth annhebygol o ddatrys troseddau rhwng y trysor cenedlaethol ecsentrig John Chapel (Timothy Spall), actor wedi ymddeol a seren y sioe deledu dditectif ffuglennol boblogaidd *Caesar*, a'r Rhingyll Ditectif Janie Mallowan (Gwyneth Keyworth).

## Cynhyrchu 
Mae'r gyfres chwe rhan wedi'i hysgrifennu a'i chreu gan Paul Doolan, sydd yn awdur comedi profiadol. Ychwanegwyd elfen Gymreig gref i'r sgript drwy gyfraniadau'r awdures Siân Harries.

Cafodd Timothy Spall a Gwyneth Keyworth eu dewis i chwarae'r prif rannau ym mis Mai 2024. Hefyd yn y cast mae Steffan Rhodri, Alexandria Riley a Melanie Walters. Mae sêr gwadd yn cynnwys Kiell Smith-Bynoe, Sian Gibson, Patricia Hodge a Jim Howick.

Yn ôl Doolan, mae'r ditectif Janie Mallowan yn cymryd ei henw o enw priodasol Agatha Christie, Mallowan, ac o gymeriad Christie, Jane Marple.

Ffilmiwyd y gyfres gyntaf ym mis Mehefin 2024 ym Mhenarth, yn enwedig Clwb Ceidwadol Penarth a Phier Penarth, ac yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, gan gynnwys Eglwys Sant Illtyd.

## Darlledu 
Dangoswyd y gyfres gyntaf o 25 Mai 2025 ar BBC One a BBC iPlayer.

## Cast a chymeriadau 
### Prif 
* Timothy Spall fel John Chapel
* Gwyneth Keyworth fel DS Janie Mallowan
* Steffan Rhodri fel DCI Barry Clarke
* Alexandria Riley fel Helen Baxter
* Rithvik Andugula fel DC Evan Chaudhry

### Gwadd 
* Melanie Walters fel Yvonne
* Patricia Hodge fel Helena 
* Remy Beasley fel Rhiannon 
* Mike Bubbins fel Tony 
* Sian Gibson fel Wendy 
* Amy Morgan fel Sioned 
* Steve Speirs fel Lloyd
* Eryn Kelleher fel Ava
* Nathan Foad fel Owen

## Derbyniad 
Dywedodd y *Guardian* ei bod yn gyfres ddirgelwch glyd o safon, gan ei galw'n "ffraeth a hwyliog". Yn *The Daily Telegraph* rhoddodd Benji Wilson bedair seren allan o bump i'r nofel agoriadol; "Mae ditectif ffraeth Timothy Spall yn profi i fod yn gystadleuydd i *Ludwig*".

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* 

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu'r 2020au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2025
Entente Cordiale

Cytundeb a lofnodwyd yn Llundain ar 8 Ebrill 1904 rhwng Ffrainc a'r Deyrnas Unedig oedd yr **Entente Cordiale** (Ffrangeg: yn llythrennol, "Dealltwriaeth galonnog"). Roedd y cytundeb yn cynnwys tair dogfen a oedd yn cydnabod sfferau dylanwad trefedigaethol y ddwy wlad yn gydfuddiannol. Yn bwysicaf oll, diffiniodd y cytundeb ddylanwad y gwledydd ar Affrica – Ffrainc ar Foroco a Phrydain ar yr Aifft.

Nododd yr Entente Cordiale ddiwedd bron i fil o flynyddoedd o wrthdaro ysbeidiol rhwng Ffrainc a Lloegr, a chydnabu'n ffurfiol y cyflwr heddwch a oedd wedi bodoli rhyngddynt ers diwedd Rhyfeloedd Napoleon yn 1815.

Rhoddodd y cytundeb gam pendant tuag at sefydlu'r Entente Triphlyg rhwng Ffrainc, y Deyrnas Unedig a Rwsia a ddaeth i fodolaeth yn 1907.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Testun yr Entente Cordiale, The First World War Document Archive

Categori:1904 yn Ffrainc
Categori:1904 yn y Deyrnas Unedig
Categori:Cysylltiadau rhyngwladol yn yr 20fed ganrif
Categori:Cytundebau'r 20fed ganrif
Categori:Cytundebau'r Deyrnas Unedig
Categori:Cytundebau Ffrainc
Afon Chwiler

Llednant Afon Clwyd yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Afon Chwiler** (Saesneg: *River Wheeler*). Mae'r tarddu ar ochr ddwyreiniol Bryniau Clwyd, mae'n "afon afrwydd" wedi'i lleoli mewn dyffryn dwfn sy'n llifo tua'r gorllewin trwy'r bryniau i Ddyffryn Clwyd. Mae'n ymuno ag Afon Clwyd i'r gorllewin o bentref Aberchwiler. Mae ffordd yr A541 sy'n rhedeg o'r Wyddgrug i Drefnant yn dilyn yr afon ar ei hyd cyfan. Yn ogystal ag Aberchwiler, mae'r afon yn llifo trwy neu wrth ymyl pentrefi Nannerch, Afon-wen a Bodfari.

## Cyfeiriadau
Chwiler
Chwiler
Categori:Dyffryn Clwyd
Terfysg Gwersyll Parc Cinmel

Ganllath neu ddau o bentref bychan Bodelwyddan, Bwrdeisdref Sirol Conwy, saif hen faes hyfforddi'r fyddin 'Brydeinig' ac yno yn 1919 y cafwyd **Terfysg Gwersyll Bae Cinmel**. Roedd 15,000 o luoedd Canada yn y gwersyll yn 1919 yn disgwyl llongau i'w cludo adref, ond oherwydd diffyg bwyd ac amgylchiadau budr a chreulon, cafwyd gwrthryfel bychan a therfysg, a bu 5 o filwyr farw. Dywedir eu bod yn cael eu trin yn wael, a'u gorfodi i wneud gwaith caled gan swyddogion o Loegr. 

Arestiwyd saith deg wyth o ddynion, a chafwyd 25 yn euog o wrthryfela; rhoddwyd dedfrydau iddynt yn amrywio o 90 diwrnod o garchar i ddeng mlynedd o gaethwasanaeth.

## Gwersyll
Codwyd gwersyll hyfforddi Parc Cinmel o fewn yr hyn a oedd unwaith yn dir Neuadd Cinmel, ger Abergele, ym mwrdeistref sirol Conwy. Adeiladwyd y gwersyll yn 1915 i hyfforddi milwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (y Rhyfel Mawr) ac fe'i defnyddiwyd ar ddiwedd y rhyfel i gartrefu milwyr gan gynnwys 15,000 o Ganada. 

Ar ddiwedd y rhyfel, roedd 15,000 o filwyr o Ganada, a oedd yn disgwyl cael eu cludo ar long yn ôl i'w gwlad, yn aros yn y gwersyll. Roedd y fyddin wedi bwriadu anfon y lluoedd adref cyn gynted â phosibl, ond ni ddigwyddodd hynny.

Disgrifiwyd yr amodau yng Ngwersyll Cinmel fel rhai cyntefig ac roedd y milwyr yn anfodlon â'u hamgylchiadau yno. Gohiriwyd y llongau sawl tro, gan eu danfon i gludo catrodau eraill adref. Ar ddechrau 1919, cafwyd sawl achos o ladrata yn y gwersyll.

Cafodd maint y gwersyll ei leihau ar ôl y rhyfel, i tua hanner ei faint gwreiddiol. Dymchwelwyd y cwbwl tua 1980.

### Terfysgoedd 
Ar 4–5 Mawrth 1919, bu terfysg ym Mharc Cinmel, lle mynegodd 20,000 o filwyr eu dicter at eu triniaeth cywilyddus. Cafwyd terfysg yn adran Ganadaidd y gwersyll, a pharhaodd am noson a diwrnod. Lladdwyd pump o ddynion, ac anafwyd 23.

Adroddodd y North Wales Chronicle ym mis Ebrill 1919: “Roedd un o’r milwyr Canadaidd yn chwifio baner goch, a’r dyrfa’n bwio a gwawdio milwyr o Loegr a'u swyddog.

Claddwyd pedwar o'r pum milwr o Ganada a laddwyd yn ystod y terfysg ym mynwent eglwys Bodelwyddan ymhlith cofebau eraill Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad. Mae'r rhan fwyaf o'r beddau rhyfel yn cynnwys cyrff milwyr a fu farw o bandemig y ffliw Sbaenaidd.

Yn *Hanes Swyddogol Byddin Canada yn y Rhyfel Byd Cyntaf* mae'r hanesydd W. L. Nicholson yn disgrifio gwrthryfel Cinmel fel un o gyfres o ddigwyddiadau a ddigwyddodd yn ystod adleoli milwyr Canada ar ôl y rhyfel:

## Cyfeiriadau
Categori:Terfysgoedd
Categori:Bodelwyddan
Categori:Y Rhyfel Byd Cyntaf
Categori:1919 yng Nghymru
Espérance Tiwnis

Mae **Espérance Sportive de Tunis** (yn llythrennol 'Gobaith Chwaraeon Tiwnis' yn Ffrangeg; ), a elwir yn gyffredin fel **Espérance Tiwnis** (), **ES Tunis** neu yn syml **EST**, yn glwb pêl-droed proffesiynol o Bab Souika yn Tiwnis. Adran bêl-droed clwb chwaraeon Espérance Tiwnis ydyw. Wedi'i sefydlu ar 15 Ionawr 1919, mae wedi cystadlu yn Uwch Gynghrair Tiwnisia ers 1936. Mae wedi cael ei alw'n "Henur Clybiau Tiwnisia" a "Bwystfil Affrica". Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Hammadi Agrebi. Dyma'r clwb pêl-droed mwyaf llwyddiannus yn Nhiwnisia.

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Tiwnisia
Charlottesville, Virginia

Dinas annibynnol yn nhalaith Virginia, Unol Daleithiau America yw **Charlottesville**. Sefydlwyd Charlottesville ym 1762. Fe'i henwyd ar ôl y Frenhines Charlotte.

{{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2046}} ||Mae ganddi arwynebedd o|.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P2927}} ||Allan o'r arwynebedd hwn, y canran o ffurfiau dyfrol, megis llynnoedd ac afonydd, yw |.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P585 |qual=P2044}} ||Ar ei huchaf, mae'n|yn uwch na lefel y môr.}} {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw:|. Mewn cymhariaeth, poblogaeth Caerdydd yn 2016 oedd 361,462.}}

## Pobl nodedig
Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Charlottesville, gan gynnwys:

{{Wikidata list
|sparql=
SELECT DISTINCT ?item ?itemLabel ?itemDescription ?yob ?yod
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5;
    wdt:P19 wd:Q123766.
      OPTIONAL {  ?item wdt:P569 ?dob.              BIND(YEAR(?dob) AS ?yob)           }      # mae P569 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
  OPTIONAL {  ?item wdt:P570 ?dod.              BIND(YEAR(?dod) AS ?yod)           }      # mae P570 yn y golofn yn rhoi'r dyddiad llawn
SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cy,en". }
}
ORDER BY DESC (?item)
LIMIT 10
|sort=P569
|references=all
|columns=label:enw,P18,P106,P19,?yob:Bl geni,?yod:Bl marw
|links=local, text
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Virginia
Afon Irwell

Un o isafonydd Afon Merswy yng Ngogledd-orllewin Lloegr yw **Afon Irwell**. Mae'n tarddu yn Ffynhonnau Irwell yn Waun Deerplay, ger Bacup, Swydd Gaerhirfryn ac yn llifo i'r de am 39 milltir (63&nbsp;km) i ymuno ag Afon Merswy yn Lociau Irlam. Mae Afon Irwell yn nodi'r ffin rhwng Manceinion a Salford, ac mae ei rhannau isaf wedi'u troi'n gamlesi i ffurfio rhan o Gamlas Llongau Manceinion.

Yn yr 17g a'r 18g, roedd rhannau isaf Afon Irwell yn llwybr masnachu a ddaeth yn rhan o'r *Mersey and Irwell Navigation,* llwybr oedd yn cysylltu ardal Manceinion gydag afon Merswy. Yn y 19g, newidiwyd cwrs yr afon yn barhaol trwy adeiladu Camlas Llongau Manceinion a agorodd ym 1896.

## Cwrs 
O'i ffynhonnell i'r cymer gydag Afon Merswy, mae Afon Irwell yn 39 milltir (63&nbsp;km) o hyd. Gan godi ar y gweunydd uwchben Cliviger ger ffynonellau Afon Calder o Swydd Gaerhirfryn ac Afon Calder o Swydd Efrog, mae'n llifo i'r de trwy Bacup, Rawtenstall, Ramsbottom a Bury cyn uno ag Afon Roch ger Radcliffe. Gan droi tua'r gorllewin, mae'n ymuno ag Afon Croal ger Farnworth cyn troi tua'r de-ddwyrain trwy Kearsley, Clifton ac ardal Agecroft yn Pendlebury. Mae'n llifo o amgylch Lower Kersal a Lower Broughton. Mae'n llifo rhwng Salford a Manceinion (hi yw'r ffin rhwng y ddwy ddinas), gan ymuno ag afonydd Irk a Medlock, cyn troi tua'r gorllewin tuag at Irlam, fel rhan o Gamlas Llongau Manceinion. Mae ei chwrs yn dod i ben ychydig y tu hwnt i Gloeon Irlam, lle mae'n gwagio i Afon Merswy ger Flixton.

## Cyfeiriadau
Categori:Afonydd Manceinion Fwyaf
Categori:Afonydd Swydd Gaerhirfryn
Ernest Zobole

Roedd **Ernest Zobole** (25 Ebrill 1927 – 27 Tachwedd 1999) yn arlunydd ac yn athro celf o Gymro. Roedd ei paentiadau yn adlewyrchu lleoliad diwydiannol Dyffrynnoedd Rhondda. Roedd e'n aelod o *Grŵp Rhondda*, cylch o artistiaid o'r ardal. Mae Zobole yn cael ei ystyried yn un o "artistiaid pwysicaf Cymru ... un o artistiaid gweledigaethol Cymru". 

Cafodd Zobole ei eni yn Ystrad, Rhondda, yn fab i fewnfudwyr Eidalaidd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg y Porth. Wedyn, astudiodd yng Ngholeg Celf Caerdydd. Yn ystod y daith ddyddiol o'r Cymoedd i Gaerdydd, wnaeth Zobole a phump o'i gyd-fyfyrwyr yn drafod eu gwaith celf; daethant yn adnabyddus fel *Grŵp Rhondda*.

Rhwng 1963 a 1984 roedd e'n athro yng Ngholeg Celf Casnewydd. Bu farw yn Ystrad, yn 72 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1999
Categori:Pobl o Gymru o dras Eidalaidd
Bangor Conwy Môn (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Bangor Conwy Môn**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026; ceir 16 etholaeth drwy Gymru. 'Bangor Aberconwy Môn' a awgrymwyd yn wreiddiol, ond symlhawyd yr enw hwnnw i 'Fangor Conwy Môn' yn Rhagfyr 2024. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (ASau).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad o etholaethau'r Senedd yn 2024, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig, sef Bangor Aberconwy ac Ynys Môn. Bydd adolygiad arall o'r ffiniau cyn etholiad 2030. 

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025.

Mae'n cynnwys Ynys Môn gyfan, a rhannau o Fwrdeistref Sirol Conwy, Sir Ddinbych a Gwynedd yng Ngogledd Cymru. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod a'r newidiadau i rym, fel ag i greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y DU yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (ASau) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

Mae Ynys Môn fel arfer yn cael ei thrin yn arbennig o ran ffiniau etholaethau, gan ei bod yn Ynys, ond roedd yn rhaid ei chyfuno gydag ardaloedd o siroedd eraill o dan y drefn newydd.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
Bronisław Piłsudski

Ymchwilydd o Bwyliad oedd **Bronisław Piłsudski** (2 Tachwedd 1866 – 17 Mai 1918), a arbenigai yn yr iaith Ainŵeg a diwylliant pobl Ainw.

## Bywyd 
Ganwyd Bronisław Piłsudski yn 1866 i deulu Pwyleg yn Zalavas / Zułów.

Yn 1887, cafodd ei ddal yn cynllwynio'n erbyn y Tsar, ac fe'i hanfonwyd yn alltud i Sachalin. Yno dechreuodd ymddiddori ym maes ethnograffeg ac mewn pobloedd fel yr Ainw, y Nivkh a'r Orok. Fe aeth wedyn i Hokkaidō i barhau i weithio gyda'r Ainw.

Symudodd yn ôl i Ewrop yn 1906, a bu'n gweithio yn Kraków. Pan ddaeth y rhyfel, fe ffodd i'r Swistir, ac yna i Paris, lle bu farw yn 1918. Boddodd yn afon Seine, a tybir iddo ladd ei hun yn dilyn iselder.

## Cyfeiriadau 
{{DEFAULTSORT:Piłsudski, Bronisław)
Categori:Ethnolegwyr
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Ieithegwyr o Wlad Pwyl
Categori:Marwolaethau 1918
John T. Lewis

Ffisegydd mathemategol o Gymro oedd **John Trevor Lewis** (15 Ebrill 1932 – 21 Ionawr 2004) a gyfrannodd at feysydd gan gynnwys mesur cwantwm, cyddwysiad Bose-Einstein a damcaniaeth gwyriadau mawr. Roedd yn uwch athro yn Sefydliad Astudiaethau Uwch Dulyn (DIAS) yn Iwerddon o 1972, gan wasanaethu fel cyfarwyddwr yr Ysgol Ffiseg Damcaniaethol o 1975 hyd at ei ymddeoliad yn 2001. Ef oedd yn gyfrifol am Sefydliad Ymchwil Rhwydweithiau Cyfathrebu (yn Sefydliad Technoleg Dulyn).

## Dyddiau cynnar
Rhieni Lewis oedd Trevor Lewis, brocer llongau, a'i wraig Tegwyn. Er iddo gael ei eni yn Abertawe, cafodd John ei fagu yng Nghaerdydd. Ar ôl astudio yn yr ysgol elfennol, mynychodd John Ysgol Uwchradd Caerdydd o 1942 hyd 1948. Arthur Davies oedd ei athro.

Bu farw mam John pan oedd yn ifanc ac ym 1948 symudodd y teulu i Belfast lle parhaodd John â'i addysg uwchradd o 1948 i 1949. Ym 1949, ar ôl ennill ysgoloriaeth, aeth i Brifysgol Queen's, Belffast, ac astudio mathemateg a ffiseg. Dyfarnwyd iddo B.Sc. yn 1952 mewn Mathemateg Gymhwysol a dyfarnwyd iddo Wobr William Blair Morton mewn Mathemateg Gymhwysol.

Tra ym Mhrifysgol Queen's, cyfarfu Lewis â Maureen MacEntee, a oedd yn gemegydd organig. Priodwyd y ddau ym Medi 1959 a bu iddynt bedwar o blant.

## Gyrfa academaidd 
Fel y nodwyd, astudiodd ym Mhrifysgol y Frenhines, Belfast, gan ennill BSc ym 1952 a PhD ym 1955 am draethawd ymchwil ar "Cyfrifiadau Cwantol yn Ymwneud â Phrosesau Cyfradd Penodol" ("*Quantal Calculations Relating to Certain Rate Processes*") a sgwennodd gydag Alexander Dalgarno a David Bates. Symudodd i Rydychen ym 1956, lle gweithiodd yn wreiddiol yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen ac yn ddiweddarach yng Ngholeg y Trwyn Pres (Brasenose) lle bu'n gweithredu fel Deon. Ym 1969 treuliodd flwyddyn yn ymweld â Phrifysgol Rockefeller, Dinas Efrog Newydd a'r Sefydliad ar gyfer Astudiaethau Uwch. Ym 1972, symudodd i Sefydliad Astudiaethau Uwch Dulyn ar ymddeoliad John L. Synge, lle gwasanaethodd fel cyfarwyddwr yr Ysgol Ffiseg Damcaniaethol. Roedd yn athro er anrhydedd yn Abertawe, Caerdydd a Choleg y Drindod, Dulyn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Death notice for John Trevor Lewis in London Mathematical Society Newsletter Issue 325
* International Association of Mathematical Physics News Bulletin March 2004 - John T. Lewis 1932-2004
* History of the DIAS School of Theoretical Physics

Categori:Damcaniaeth tebygolrwydd
Categori:Ffisegwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2004
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Al Ahly SC

Mae **Al Ahly Sporting Club** (, 'Clwb Chwaraeon y Genedlaethol'), a elwir yn gyffredin yn **Al Ahly** (; 'Y Genedlaethol'), yn glwb pêl-droed proffesiynol o Dinas Nasr, Cairo. Ar hyn o bryd mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair yr Aifft. Dyma'r clwb pêl-droed mwyaf llwyddiannus yn yr Aifft ac yn Affrica gyfan. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Rhyngwladol Cairo.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed yr Aifft
Naturalis historia

Llyfr Lladin mewn 37 cyfrol gan Plinius yr Hynaf (23&nbsp;OC – 79&nbsp;OC) yw ***Naturalis historia*** (Lladin: "hanes natur"). Dyma'r gwaith mwyaf sydd wedi goroesi o gyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig. Mae'n gasgliad o wybodaeth – llawer ohoni'n anghywir – gan awduron hynafol eraill. Mae gan y llyfr syniad eang iawn ar yr hyn a olygir wrth astudio "natur", ac mae'n cynnwys seryddiaeth, mathemateg, daearyddiaeth, ethnograffeg, anthropoleg, ffisioleg, swoleg, botaneg, amaethyddiaeth, garddwriaeth, ffarmacoleg, mwyngloddio, mwynyddiaeth, cerfluniaeth, celf, a glain. Er ei fod yn gwasanaethu pwrpas tebyg i wyddoniadur modern, mae ei strwythur yn wahanol iawn.

Dyma'r unig waith gan Plinius sydd wedi goroesi, a'r olaf a gyhoeddwyd ganddo. Cyhoeddwyd y deg llyfr cyntaf yn 77&nbsp;OC. Nid oedd yr awdur wedi gorffen adolygu'r gweddill erbyn adeg ei farwolaeth yn ystod ffrwydrad Mynydd Feswfiws yn 79&nbsp;OC. Cyhoeddwyd y gweddill ar ôl ei farwolaeth gan ei nai, Plinius yr Ieuengaf.

Roedd y llyfr yn ffynhonnell ysgolheigaidd bwysig am ganrifoedd drwy gydol yr Oesoedd Canol ac i mewn i'r Dadeni Dysg, er erbyn cyfnod y Chwyldro Gwyddonol cafodd ei wawdio fwyfwy am ei agwedd anwyddonol a di-feirniadaeth.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
** Testun Lladin cyflawn gydag offer cyfieithu], Perseus Digital Library

Categori:Llenyddiaeth Ladin Glasurol
Categori:Llyfrau Lladin
Elain Llwyd

Actores o Gymru yw **Elain Llwyd** (ganwyd 1983). Mae'n chwarae'r cymeriad Mel ar *Rownd a Rownd.* Cyn hynny roedd yn adnabyddus am bortreadu ‘Dona Direidi’ ar deledu ac mewn sioeau byw Cyw.

Cychwynodd berfformio mewn eisteddfodau a mynychodd Ysgol Glanaethwy. Yn 9 mlwydd oed chwaraeodd ran Mair yn y ffilm *Y Mynydd Grug*. Fe astudiodd yn yr Ysgol Ganolog Llefaru a Drama, Llundain.

Mae hi hefyd yn rhan o'r grŵp adloniant, Cabarela.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1983
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Mali Haf

Mae **Mali Haf** yn gantores Cymreig sy wedi ymddangos yng Ngŵyl Glastonbury. Mae hi'n canu yn yr iaith Gymraeg. Daeth ei sengl, "Mae Hen Wlad fy Mamau", yn enwog ar y radio a'r cyfryngau cymdeithasol.

I ddathlu Mis Hanes Menywod 2025, cafodd ei gwahodd i gyfrannu at Gylchgrawn Atwood.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Cymraeg o Gymru
Al Hilal SFC

Mae **Al-Hilal Saudi Football Club** (; 'Clwb Pêl-droed Sawdi Al-Hilal'), a elwir yn gyffredin yn **Al Hilal** (; 'lleudad gilgant') neu **Al Hilal Riyadh**, yn glwb pêl-droed proffesiynol o Riyadh. Dyma adran bêl-droed clwb amlchwaraeon ehangach Al Hilal. Mae wedi chwarae yn Uwch Gynghrair Sawdi Arabia ers ei chreu ym 1976.

Al Hilal yw'r clwb pêl-droed mwyaf llwyddiannus yn Sawdi Arabia. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Arena'r Deyrnas.

Prif gystadleuwyr Al Hilal yw Al Ittihad (yn El Clásico Sawdi Arabia) ac Al Nassr (yn y darbi Riyadh).

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Sawdi Arabia
Ceri Holland

Mae **Ceri Holland** (ganwyd 12 Rhagfyr 1997) yn bêl-droediwraig broffesiynol o Gymraes sy'n chwarae fel chwaraewr canol cae i glwb Uwch Gynghrair y Merched Lerpwl a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb 
Yn nhymor 2023–24 yn y gêm oddi cartref yn erbyn Brighton, sgoriodd Holland yn y fuddugoliaeth o 1–0.

## Gyrfa rhyngwladol 
Ym mis Hydref 2024, cafodd Holland ei phenodi yn un o ddau is-gapten y tîm hŷn gan y prif hyfforddwr Rhian Wilkinson, ynghyd â Hayley Ladd.

Ar 19 Mehefin 2025, cyhoeddwyd bod Holland wedi'i henwi yng ngharfan Cymru ar gyfer Pencampwriaeth Ewros y Merched UEFA 2025, y tro cyntaf i Gymru gymryd rhan mewn pencampwriaeth mawr yng ngêm y merched.
## Ystadegau gyrfa 
### Clwb 
Adnewyddwyd yn haf 2025.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Al Ittihad Jeddah

Mae **Al-Ittihad Club** (}; 'Clwb Al-Ittihad'), a elwir yn gyffredin yn **Al Ittihad** (; 'Undeb'), **Ittihad** () neu **Al Ittihad Jeddah**, yn glwb pêl-droed proffesiynol o Jeddah. Mae wedi treulio ei hanes cyfan ym mhrif adran pêl-droed Sawdi Arabia, yr Uwch Gynghrair Sawdi Arabia.

Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Ninas Chwaraeon y Brenin Abdwla ac yn Stadiwm Al-Faisal.

Prif gystadleuwyr Al Ittihad yw Al Hilal (yn El Clásico Sawdi Arabia) ac Al Ahli (yn y darbi Jeddah).

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Sawdi Arabia
Cerflun o'r Dr. Martha Hughes Cannon yn Nhalaith Utah

Ceir **cerflun efydd** '''o'r Dr. Martha Hughes Cannon yn Nhalaith Utah''' (yn y Capitol) yn Salt Lake City, cerflun sy'n coffáu'r meddyg, y seneddwraig, a'r ymgyrchydd dros hawliau menywod a aned yn Llandudno. Fe'i dadorchuddiwyd yn swyddogol ar 9 Gorffennaf 1999.

## Cefndir 
Ganwyd Martha Maria Hughes yn Stryd Madog, Llandudno ar 1 Gorffennaf 1857 yn Llandudno, Cymru. Yn ôl cofnodion y llong *The Underwriter* (a gludodd y teulu i America yn 1860), eu cyfeiriad olaf yng Nghymru oedd “Tanygraig”, ar y Gogarth.

Ymfudodd gyda'i theulu i Diriogaeth Utah yn 1861 fel aelodau o Eglwys Iesu Grist o Saint y Dyddiau Diwethaf. Erbyn yr oedd hi'n 25 oed, roedd ganddi bedwar gradd gan gynnwys MD o Brifysgol Michigan a gradd mewn fferylliaeth o Philadelphia.

Yn 1896, daeth y fenyw gyntaf i gael ei hethol i senedd daleithol yr Unol Daleithiau, gan drechu ei gŵr ei hun yn yr etholiad. Bu'n aelod o Fwrdd Iechyd Talaith Utah, yn ffigwr allweddol yn y mudiad pleidlais i fenywod, ac yn feddyg blaenllaw yn Ysbyty Deseret.

## Disgrifiad 
Crëwyd y cerflun gan yr artist o Utah, Laura Lee Stay Bradshaw. Mae'n darlunio Martha Hughes yn sefyll yn falch ac yn urddasol gyda llyfr yn ei dwylo—symbol o'i hymrwymiad i rannu gwybodaeth a gwasanaethau ar gyfer y  cyhoedd. Mae'r cerflun efydd yn sefyll ar blinth carreg.

Comisiynwyd y cerflun gan Fwrdd Cadwraeth Capitol Utah, a chafodd ei ariannu drwy gymysgedd o gyllid cyhoeddus a rhoddion preifat. Dadorchuddiwyd y cerflun yn 1999 gan swyddogion y dalaith a chynrychiolwyr o fudiadau menywod.

## Dylanwad 
Mae Cannon wedi dod yn symbol o ysbrydoliaeth i fenywod ledled America. Yn ystod y seremoni ddadorchuddio, dywedodd Deidre Henderson, Dirprwy Lywydd Utah:

''"To that little girl who asked, 'Where are all the girls?'—we’re right here. And so are you."*

Roedd merch ifanc wedi gofyn iddi cyn hynny pam nad oedd cerfluniau o ferched yn Utah; roedd llawer o ferched yn y seremoni (*we're right here'').

Mae ei statws fel menyw Gymreig-Americanaidd wedi ysbrydoli cysylltiadau diwylliannol rhwng Cymru ac Utah, gan gynnwys cydweithio rhwng Wales.com a Better Days Utah.

## Cerfluniau a chofebion cysylltiedig 
* Cerflun Martha Hughes Cannon yn Neuadd Ymwelydd Capitol yr UD, Washington, D.C. – gan yr artist Ben Hammond; dadorchuddiwyd yn 2024
* Cofeb Tryweryn – Capel Celyn, Cymru
* Deiseb Menywod Cymru yn y Rhyfel – Caerdydd, Cymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwybodaeth swyddogol am y cerflun – Capitol Utah
* Bywgraffiad ar Wales.com

Categori:Cerfluniau
Categori:Cofebau
Categori:Cerfluniau efydd
Categori:Gweithiau creadigol
Categori:Utah
Categori:Ffeministiaid
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Meddygon o Gymru
Euskal Herria Zuzenean

[alt=Euskal Herria Zuzenean festibakaren 25. edizioan, omenaldi hunkigarri bat egin zioten festibalari. Pentzeko oholtzatik EHZko lehen belaundiko bi kidek, Menane Oxandabaratz eta Antton Lannesek, hitza hartu zuten festibalak urte guzti hauetan izan duen bilakera adieraziz.|bawd| 25ain gŵyl EHZ yn [Irisarri (03/07/2021)]]
Gŵyl gerddoriaeth yng Ngwlad y Basg yw **Euskal Herria Zuzenean** (neu **EHZ**, ynganiad Basgeg: "E Atshe Seta") a gynhelir yn flynyddol dros 3 diwrnod ar y penwythnos agosaf at 1af Gorffennaf. Sefydlwyd yr ŵyl yn 1996, ac fe'i cynhaliwyd yn Arrosa (Nafarroa Beherea) tan 2003, gan symud i Idauze-Mendi (Zuberoa) tan 2008, ac yn i Heleta (Nafarroa Beherea) o 2009 i 2012. Fe'i cynhaliwyd yn Lekorne (Lapurdi) o 2013 tan 2017; yn 2018 fe'i cynhaliwyd fel gŵyl grwydrol yn Baiona, Itsasun a Baigorri; o 2019 i 2023, yn Irisarri ; ac yn 2024 a 2025 yn Arberatze (Nafarroa Beherea).

Mae'r iaith Fasgeg yn greiddiol i'r ŵyl ac mae'r rhan fwyaf o'r bandiau sy'n canu yn canu yn y Fasgeg, gan gynnwys sêr amlycaf y wlad. Yn ogystal, cafwyd perfformiadau dros y blynyddoedd gan berfformwyr rhyngwladol megis Manu Chao, Yann Tiersen, the Skatalites, Lluis Llach, Goran Bregović a Plu o Gymru.

Nod yr ŵyl yw cynnig profiad o safon am brisiau fforddiadwy i bawb. Mae ysbryd milwriaethus iddi, gan hybu gwerthoedd megis datblygu'r diwylliant a'r iaith Fasgeg; y frwydr yn erbyn cyfalafiaeth a globaleiddio; amgylcheddaeth; a datblygu cynaliadwy. Am dridiau, gall cynulleidfa’r ŵyl ddysgu am y brwydrau sy’n digwydd yng Ngwlad y Basg ac o gwmpas y byd drwy gwrando a chymryd rhan mewn sgyrsiau.

## Hanes 
Mae EHZ yn barhad uniongyrchol o gymdeithas PIZTU, a sefydlwyd ym 1992. Pan gynhaliwyd yr ŵyl gyntaf yn Arrosa yn 1996, prin oedd gwyliau cerddoriaeth yng Ngwlad y Basg a ledled Ewrop.

## Gweler hefyd 
Herri Urratsbawd|271x271px| Yn rhifyn 2017, achosodd tywydd garw ddifrod sylweddol.
bawd| EHZ 2002 (Arrosa).
bawd| 2002, Logo'r ŵyl ar y mynydd uwchben Arrosa
[bawd|313x313px| [Joaldunak yn y maes pebyll, 2006.]]

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwlad y Basg
Categori:Nafarroa Beherea
Categori:Gwyliau
Categori:Basgeg
Uwch Gynghrair Sawdi Arabia

Yr **Uwch Gynghrair Sawdi Arabia** () yw prif adran bêl-droed Sawdi Arabia. Fe'i talfyrir fel yr **SPL** (o'r Saesneg ) neu'r **RSL** (o'r Saesneg ).

## Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025–26.

## Gweler hefyd
* Cwpan y Brenin (Sawdi Arabia)
* Cwpan Swper Sawdi Arabia
* Cwpan y Sylfaenwyr (Sawdi Arabia)
* Cwpan Tywysog y Goron Sawdi Arabia
* Uwch Gynghrair y Merched Sawdi Arabia

## Cyfeiriadau
Sawdi Arabia 1
Categori:Pêl-droed yn Sawdi Arabia
Stadiwm Hillsborough

Mae **Stadiwm Hillsborough** yn stadiwm pêl-droed yn Owlerton, Sheffield. Dyma stadiwm cartref clwb Pencampwriaeth Sheffield Wednesday.

Y stadiwm oedd safle trychineb Hillsborough ar 15 Ebrill 1989, lle cafodd 97 o gefnogwyr Lerpwl eu gwasgu i farwolaeth mewn gêm Cwpan Lloegr yn erbyn Nottingham Forest.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yn Ne Swydd Efrog
Categori:Sheffield Wednesday F.C.
Bramall Lane

Mae **Bramall Lane** yn stadiwm pêl-droed yn Highfield, Sheffield. Dyma stadiwm cartref clwb Pencampwriaeth Sheffield United a chlwb Cynghrair Cenedlaethol y Gogledd y Merched Sheffield United Women.

## Cyfeiriadau
Categori:Meysydd chwaraeon yn Ne Swydd Efrog
Categori:Sheffield United F.C.
Categori:Sheffield United W.F.C.
Ipswich Town F.C. Women

Mae **Ipswich Town Football Club Women** yn glwb pêl-droed merched sydd wedi'i leoli yn Ipswich, Suffolk. Mae'r clwb yn cystadlu mewn ar hyn o bryd Uwch Gynghrair y Merched 2.

Mae'r clwb wedi chwarae eu gemau cartref yn y Stadiwm Cymuned Colchester yn Myland ac yn Portman Road yn Ipswich.

## Cyfeiriadau

Categori:Timau pêl-droed merched Lloegr
Songes and Sonettes

Blodeugerdd Saesneg yw ***Songes and Sonettes*** a gyhoeddwyd yn Llundain ym 1557. Casglwyd y cerddi gan y cyhoeddwr Richard Tottel, gyda chymorth y bardd Nicholas Grimald, ac o'r herwydd fe'i gelwir yn '''''Tottel's Miscellany'''''. Mae'n cynnwys prif weithiau Henry Howard, Iarll Surrey a Syr Thomas Wyatt yn bennaf. Hon oedd y flodeugerdd argraffedig gyntaf erioed yn hanes barddoniaeth Saesneg Lloegr.

Yn y gyfrol hon cyhoeddwyd cerddi'r beirdd llys Surrey a Wyatt am y tro cyntaf, a daethant felly yn gyfarwydd i'r boblogaeth lythrennog. Maent yn esiamplau nodweddiadol o farddoniaeth y Dadeni Seisnig, ar batrymau'r Eidalwyr—y soned Betrarchaidd yn enwedig—a than ddylanwad y dyneiddwyr.

Bu'r *Miscellany* yn hynod o boblogaidd, gan sbarduno cyhoeddi nifer o flodeugerddi oedd yn dynwared patrwm *Songes and Sonnettes*. O ganlyniad i'r fath flodeugerddi, daeth nifer o feirdd Oes Elisabeth i'r amlwg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Blodeugerddi'r 16eg ganrif
Categori:Blodeugerddi Saesneg o Loegr
Categori:Llyfrau 1557
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg yr 16eg ganrif
Al Nassr FC

Mae **Al-Nassr Football Club** (; 'Clwb Pêl-droed Al-Nassr'), a elwir yn gyffredin yn **Al Nassr** (; 'buddugoliaeth') neu **Al Nassr Riyadh**, yn glwb pêl-droed proffesiynol o Riyadh. Dyma adran bêl-droed clwb amlchwaraeon ehangach Al Nassr. Mae wedi chwarae yn Uwch Gynghrair Sawdi Arabia ers ei chreu ym 1976.

Al Nassr yw'r clwb pêl-droed mwyaf llwyddiannus yn Sawdi Arabia. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Parc Al-Awwal.

Prif gystadleuwyr Al Nassr yw Al Hilal (yn y darbi Riyadh). Chwaraewr mwyaf nodedig y clwb yw Cristiano Ronaldo, capten tîm pêl-droed cenedlaethol Portiwgal, a ymunodd yn 2023.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Sawdi Arabia
Almaty

**Almaty** (, ), a elwid gynt yn **Alma-Ata** (), yw'r ddinas fwyaf yng Nghasachstan. Fe'i lleolir wrth droed mynyddoedd Trans-Ili Alatau yn ne Casachstan ger y ffin â Cirgistan. Ar 1 Ebrill 2024, amcangyfrifwyd bod poblogaeth Almaty yn 2,249,500.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Casachstan
Maxine Hughes

Newyddiadurwraig a chyflwynydd teledu o Gymru yw **Maxine Hughes** (ganwyd Hydref 1979), sy'n byw a gweithio yn Washington DC.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Mae'n dod yn wreiddiol o Gonwy a mynychodd Ysgol Bryn Elian, Hen Golwyn. Aeth i astudio yn Ffrainc ac yna'r Unol Daleithiau. Cystadlodd mewn jiwdo ac acrobateg dros Gymru, ac aeth i'r Unol Daleithiau ar ysgoloriaeth bêl-droed prifysgol. 

Yn ystod ei gyrfa mae wedi ymdreiddio gyda grwpiau eithafol, a chyfweld â phobl proffil uchel, gan gynnwys Arlywydd yr Unol Daleithiau, Donald Trump. Fe ohebodd ar farwolaeth George Floyd ar gyfer BBC Radio Cymru mewn rhaglen arbennig *Ddim yn Ddu a Gwyn*.  Ers 2024 mae wedi cyflwyno rhaglenni dogfen achlysurol ar gyfer S4C o dan y teitl *Byd Eithafol*. Yn 2025 gohebodd i Newyddion S4C ar y tanau gwyllt yn Los Angeles.

Yn 2021 daeth yn adnabyddus iawn am ei rhan fel 'cyfieithydd' Cymraeg ar y rhaglen ddogfen *Welcome to Wrexham*. Roedd y rhaglen yn dangos hanes clwb pêl-droed Wrecsam a brynwyd gan yr actorion Ryan Reynolds a Rob McElhenney.

Fe'i hurddwyd i'r Orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 2025. Yng Ngorffennaf 2025 cyhoeddwyd mai Maxine fyddai Arweinydd Cymru a’r Byd yn yr Eisteddfod honno.

## Bywyd personol 
Mae Maxine yn byw yn Washington DC gyda'i gwraig, Sally. Mae ganddynt ddau fab, Iori a Manu. Yng Ngorffennaf 2025, datgelodd Maxine ei bod wedi derbyn triniaeth cemotherapi am ganser y fron ers dechrau'r flwyddyn, ac ei bod am gael llawdriniaeth brondrychiad.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Diogo Jota

Pêl-droediwr o Bortiwgal oedd **Diogo José Teixeira da Silva** (4 Rhagfyr 1996 – 3 Gorffennaf 2025), oedd yn cael ei adnabod fel **Diogo Jota.** Roedd yn chwarae fel ymosodwr neu asgellwr chwith ac yn adnabyddus am ei allu i orffen, ei gyflymder a'i driblo.

Yn ystod ei yrfa, chwaraeodd i Paços Ferreira, Atlético Madrid, Porto, Wolverhampton Wanderers a Lerpwl. Cynrychiolodd Bortiwgal hefyd fel chwaraewr rhyngwladol ieuenctid ac uwch.

Ar 3 Gorffennaf 2025, lladdwyd Jota a'i frawd André Silva mewn damwain car yn Cernadilla, Sbaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Categori:Pêl-droedwyr o Bortiwgal
André Silva (pêl-droediwr, ganed 2000)

Pêl-droediwr o Bortiwgal oedd **André Filipe Teixeira da Silva** (28 Ebrill 2000 – 3 Gorffennaf 2025) oedd yn chwarae fel ymosod ar chwaraewr canol cae neu asgellwr chwith. Roedd yn adnabyddus am ei allu i orffen, ei gyflymder a'i driblo.

Yn ystod ei yrfa, chwaraeodd i Gondomar a Penafiel yn Portiwgal.

Ar 3 Gorffennaf 2025, lladdwyd Silva a'i frawd Diogo Jota mewn damwain car yn Cernadilla, Sbaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pêl-droedwyr o Bortiwgal
Clwb Pêl-droed Rhyfelwyr Bae Caerdydd

Mae'r **Clwb Pêl-droed Rhyfelwyr Bae Caerdydd** yn glwb pêl-droed Cymreig ar gyfer dynion ifanc o ethnigrwydd Somaliland. Mae'r clwb yn lleoli yn Butetown, Caerdydd ac ar hyn o bryd maen nhw'n chwarae yn y Uwch Gynghrair Dde Cymru yn yr adran bencampwriaeth.

Ffurfiwyd y clwb yn 2005, ond daeth i ben ar ôl ychydig flynyddoedd cyn ailffurfio yn 2019.  Yn 2023 ymunodd nhw â system gynghrair pêl-droed Cymru, gan gymryd lle AFC Butetown yng Nghynghrair De Cymru.  Yng Nghwpan Cymru 2024–25, gyrhaeddon nhw'r ail rownd, lle collon nhw 4–2 yn erbyn Tŷ-du. 

Yn 2022 enillodd nhw'r Gynghrair Pencampwyr Prydain Somali, ar ôl guro Leicester Atletico yn y rownd derfynol.   

Enillodd nhw'r Gwpan Somali yng Nghanada yn 2024.   

## Anrhydeddau 
* Cynghrair Pencampwyr Prydain Somalïaidd - Enillwyr: 2021–22
* Cwpan Somalïaidd - Enillwyr: 2023–24

## Cyfeiriadau 
Categori:Chwaraeon yng Nghaerdydd
Categori:Timau pêl-droed Cymru
Nancy Williams

Cantores o Gymru yw **Nancy Williams** (ganwyd c.2007), a ddaeth yn adnabyddus ar ôl ymddangos yng Ngŵyl Glastonbury 2025. Mae hi'n dod o Ferthyr Tudful. Symudodd i Lundain ym mis Medi 2024.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 2000au
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Al Ahli SFC

Mae **Al-Ahli Saudi Football Club** (; 'Clwb Pêl-droed Sawdi Al-Ahli'), a elwir yn gyffredin yn **Al Ahli** (; 'Cenedlaethol') neu **Al Ahli Jeddah**, yn glwb pêl-droed proffesiynol o Jeddah. Mae'r clwb yn chwarae yn yr Uwch Gynghrair Sawdi Arabia ar hyn o bryd.

Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Ninas Chwaraeon y Brenin Abdwla ac yn Stadiwm Al-Faisal.

Prif gystadleuwyr Al Ahli yw Al Ittihad (yn y darbi Jeddah).

## Cyferiaidau
Categori:Timau pêl-droed Sawdi Arabia
Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2025–26

**Cynghrair y Pencampwyr UEFA 2025–26** yw 71ain tymor Cynghrair y Pencampwyr UEFA.

Bydd y gêm derfynol yn cael ei chwarae ar 30 Mai 2026 yn Puskás Arena ym Mwdapest, Hwngari.

Y clwb o Ffrainc, Paris Saint-Germain (PSG), yw deiliaid y gystadleuaeth.

## Rowndiau rhagbrofol
### Rownd 1
### Rownd 2
### Rownd 3
## Rownd y gemau ail gyfle
## Cam gynghrair
### Tabl
### Canlyniadau
## Cam bwrw allan
### Braced
### Gemau ail gyfle cam bwrw allan
### Rownd o 16
### Rownd y chwarteri
### Rownd cynderfynol
### Rownd derfynol
## Cwpan Swper
## Ystadegau
### Prif sgorwyr goliau
### Hat-triciau
## Gwobrau
### Tîm y Tymor
## Cyfeiriadau
2025–26
Categori:Pêl-droed yn Ewrop 2025–26
SE Palmeiras

Mae **Sociedade Esportiva Palmeiras** () yn glwb pêl-droed proffesiynol o Brasil o ardal Perdizes yn ninas São Paulo. Ar hyn o bryd mae'r clwb yn chwarae yn y Série A, ac mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc Allianz. Mae'n un o'r clybiau pêl-droed mwyaf poblogaidd yn Ne America, gyda thua 21 miliwn o gefnogwyr. Mae'n rhan o glwb amlchwaraeon ehangach Palmeiras.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Brasil
Botafogo FR

Mae **Botafogo de Futebol e Regatas** (; 'Pêl-droed a Rhwyfo Botafogo') yn glwb pêl-droed proffesiynol o Brasil o ardal Botafogo yn ninas Rio de Janeiro. Ar hyn o bryd mae'r clwb yn chwarae yn y Série A, ac mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref yn Stadiwm Olympaidd Nílton Santos. Mae'n rhan o glwb amlchwaraeon ehangach Botafogo.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Brasil
El tigre de Santa Julia (ffilm 1973)

Ffilm o Fecsico a gyfarwyddwyd gan Arturo Martínez yw ***El tigre de Santa Julia***. Fe'i ffilmiwyd ym 1973 a'i rhyddhau ar 24 Ionawr  1974. Serennodd Juan Gallardo, Norma Lazareno, Noé Murayama, a Carlos López Moctezuma. Mae'r ffilm yn seiliedig ar fywyd y bandit José de Jesús Negrete Medina, er i'w enw gael ei newid yn ddiweddarach i Miguel Negrete, ac mae ei stori wedi'i delfrydoli fel lleidr vigilante yn ystod Chwyldro Mecsicanaidd.

Categori:Ffilmiau drama o Fecsico
Categori:Ffilmiau Sbaeneg
Categori:Ffilmiau o Fecsico
Categori:Ffilmiau 1973
Soupy Sales

[bawd|Sales, [2008]]
Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd **Milton Supman** (ganwyd 8 Ionawr 1926), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
John Llewelyn

Athronydd o Gymru oedd **John Llewellyn** (1 Chwefror 1928 – 7 Mai 2021).

Ganwyd Llewelyn yn Nhŷ-du ger Casnewydd ac fe'i addysgwyd yn Ysgol Gynradd Tŷ-du ac Ysgol Ramadeg Basaleg. Wedi astudio gradd mewn Ffrangeg ym Mhrifysgol Aberystwyth, aeth ymlaen i ennill gradd mewn athroniaeth ym Mhrifysgol Caeredin.

Mae wedi darlithio ym Mhrifysgol New England, Prifysgol Caeredin a roedd yn Athro athroniaeth ym Mhrifysgolion Memphis a Loyola, Chicago.

Dysgodd y Gymraeg fel oedolyn ac roedd hefyd yn siarad Ffrangeg, Almaeneg, Groeg a Hebraeg.

Roedd yn ffrind i Jacques Derrida o 1972 ymlaen ac roedd yn un o'r cyntaf i ysgrifennu yn Saesneg am syniadau Derrida.

## Llyfryddiaeth 
* *Gerard Manley Hopkins and the Spell of John Duns Scotus* (2015), Caeredin: Gwasg Prifysgol Caeredin
* *The Rigor of a Certain Inhumanity: Toward a Wider Suffrage* (2012), Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana
* *Departing from Logic, Returning to Wales* (2012), Talybont: Y Lolfa
* *Margins of Religion: Between Kierkegaard and Derrida* (2009), Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana
* *Seeing Through God: A Geophenomenology* (2004), Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana
* *Appositions – of Jacques Derrida and Emmanuel Levinas* (2002), Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana
* *The HypoCritical Imagination: Between Kant and Levinas* (2000), Llundain: Routledge
* *Emmanuel Levinas: The Genealogy of Ethics* (1995), Llundain: Routledge
* *The Middle Voice of Ecological Conscience: A Chiasmic Reading of Responsibility in the Neighbourhood of Levinas, Heidegger and Others* (1991), Llundain: Macmillan
* *Derrida on the Threshold of Sense* (1986), Llundain: Macmillan
* *Beyond Metaphysics? The Hermeneutic Circle in Contemporary Continental Philosophy* (1985), Llundain: Macmillan

## Erthyglau yn y Gymraeg 
* "Friedrich Nietzsche", *Efrydiau Athronyddol* 2005, 114–138, Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, ac eto yn John Daniel a Walford L. Gealy, golygyddion *Hanes Athroniaeth y Gorllewin* (2009).
* "Edmund Husserl," yn John Daniel a Walford L. Gealy, golygyddion *Hanes Athroniaeth y Gorllewin*, (2009) Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru, 574–593

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2021
Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26

**Cynghrair Pêl-droed Lloegr 2025–26** yw 127ain tymor y Cynghrair Pêl-droed Lloegr (EFL). Yn ystod y tymor hwn, roedd pedwar thîm o Gymru'n cymryd rhan: Dinas Abertawe a Wrecsam yn y Bencampwriaeth, Dinas Caerdydd yng Nghyngrair Un a Sir Casnewydd yng Gynghrair Dau.

## Dyrchafiad a disgyn
### O'r Uwch Gynghrair
; Disgyn i'r Bencampwriaeth
* Caerlŷr
* Ipswich Town
* Southampton

### O'r Bencampwriaeth
; Dyrchafiad i'r Uwch Gynghrair
* Leeds United
* Burnley
* Sunderland
; Disgyn i Gynghrair Un
* Luton Town
* Plymouth Argyle
* Dinas Caerdydd

### O Gynghrair Un
; Dyrchafiad i'r Bencampwriaeth
* Birmingham City
* Wrecsam
* Charlton Athletic
; Disgyn i Gynghrair Dau
* Crawley Town
* Bristol Rovers
* Cambridge United
* Amwythig

### O Gynghrair Dau
;  Dyrchafiad i Gynghrair Un
* Doncaster Rovers
* Port Vale
* Bradford City
* AFC Wimbledon

; Disgyn i'r Gynghrair Cenedlaethol
* Carlisle United
* Morecambe

### O'r Gynghrair Cenedlaethol
; Dyrchafiad i Cynghrair Dau
* Barnet
* Oldham Athletic

## Y Bencampwriaeth
### Timau
### Tabl cynghrair

### Canlyniadau
## Cynghrair Un
### Timau
### Tabl cynghrair

### Canlyniadau
## Cynghrair Dau
### Timau
### Tabl cynghrair

### Canlyniadau
## Gemau ail gyfle
### Y Bencampwriaeth
### Cynghrair Un
### Cynghrair Dau
## Gweler hefyd
* Uwch Gynghrair Lloegr 2025–26

## Cyfeiriadau

Categori:Pêl-droed yn Lloegr 2025–26
Agnes Davies

Chwaraewraig snwcer a biliards o Gymru oedd **Agnes Davies** (ganwyd Agnes Morris; 30 Medi 1920 – 13 Chwefror 2011). Roedd hi'n adnabyddus am ei gyrfa hir o chwarae gystadleuol a barodd am 64 mlynedd. Yn ystod y cyfnod hwnnw enillodd Bencampwriaeth Snwcer Proffesiynol y Merched ym 1949, and reached world championship snooker finals in 1940,  a chyrhaeddodd rowndiau terfynol pencampwriaeth snwcer y byd ym 1940, 1948, 1950, ac 1980.

## Bywgraffiad 
Dysgodd Davies sut i chwarae biliards yn neuadd biliards ei thad yn Saron, a sefydlwyd ganddo drwy ddefnyddio ei daliad iawndal am yr afiechyd niwmoconiosis a gafodd pan yn weithio fel glöwr glo. Enillodd bencampwriaeth amatur menywod Cymru am y tro cyntaf ym 1939, ac enillodd y ddwy flynedd ganlynol hefyd. ac enillodd ym 1949. Priododd â Dick Davies (a fu farw ym 1996) ym 1940, a chymerodd seibiant o ryw 30 mlynedd o snwcer cystadleuol. Gan ddychwelyd i gystadlu ddiwedd y 1970au, enillodd dair twrnamaint cyn cyrraedd rownd derfynol pencampwriaeth y byd arall ym 1980. Ym 1985, etholwyd Davies yn Llywydd Oes Cymdeithas Biliards a Snwcer Merched y Byd (WLBSA). ac roedd yn safle 46 yn Rhestrau Byd Merched y Llysgenhadaeth ar gyfer 1997/98.

Hyd at 1999, chwaraeodd Davies yn y gyfres ryngwladol gartref i Gymru. Chwaraeodd hefyd yng nghynghrair Dyffryn Aman tan 2001. Yn Mehefin 2025, codwyd plac porffor yn Neuadd Les Saron, er cof am ei chyfraniad.

## Teitlau a chyflawniadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Chwaraewyr snwcer o Gymru
Gwynedd Maldwyn (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau Senedd Cymru ar gyfer etholiad 2026 yw **Gwynedd Maldwyn**. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy etholaeth Senedd y DU, sef Dwyfor Meirionnydd a Maldwyn Glyndŵr. Bydd adolygiad arall o'r ffiniau cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
Epitome Historiae Britanniae

Crynodeb o ddigwyddiadau ym Mhrydain yw **Epitome Historiae Britanniae**, a chredir ei fod wedi'i ysgrifennu gan awdur o Forgannwg.
Mae copïau o'r llawysgrif wreiddiol yn cael eu cadw yn y Llyfrgell Brydeinig.

Mae'r stori'n dechrau gyda'r brenin Prydeinig chwedlonol, Brut (c.1230 CC). 
Mae'n parhau hyd at y 14eg ganrif.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llawysgrifau
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Geoffrey Glyn

Roedd **Geoffrey Glyn** (marw ym 1557), a Seisnigiwyd hefyd yn **Geoffrey Glynne**, yn gyfreithiwr, yn bennaf yn adnabyddus am sefydlu Ysgol Friars, Bangor.

Ganwyd ef yn Heneglwys, Ynys Môn, yn frawd neu'n hanner brawd i William Glyn, a ddaeth yn Esgob Bangor yn ddiweddarach. Graddiodd yn Neuadd y Drindod, Caergrawnt, gan gymhwyso fel LL.B. ym 1535 ac LL.D. ym 1539, ac roedd yn eiriolwr yn Llys yr Arches, sef llys eglwysig o fewn Eglwys Loegr ac sy'n cwmpasu Caergaint.

Bu farw yno, yn yr Arches (h.y. St Mary-le-Bow, un o eglwysi plwyf yr ardal) yng Ngorffennaf 1557. Yn ei ewyllys, dyddiedig 8 Gorffennaf 1557 ac a brofwyd ar yr 21ain o'r un mis, gadawodd Dŷ'r Brodyr (*Friar House*) ym Mangor, Gwynedd, eiddo yn Southwark a mannau eraill, a £420 mewn arian parod tuag at sefydlu'r ysgol a ddaeth yn Ysgol Friars, a oedd yn dal i weithredu fel ysgol yn 2025.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1557
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Angela V. John

Mae **Angela V. John FRHistS FLSW** (ganwyd 24 Medi 1948) yn hanesydd Cymreig sy'n adnabyddus am ei bywgraffiadau. Hi yw Llywydd Llafur: Cymdeithas Hanes Pobl Cymru.

Cafodd John ei magu ym Mhort Talbot. Astudiodd hanes ym Mhrifysgol Birmingham.

Cafodd ei chyflogi fel Athro Hanes ym Mhrifysgol Greenwich.. Ysbrydolwyd y llyfr gan sgwrs gyda'r actor Michael Sheen . 

Yn 2022 daeth yn Llywydd Llafur: Cymdeithas Hanes Pobl Cymru, ar ol bod yn aelod o'r gymdeithas ers 1977, ac wedi gwasanaethu fel cadeirydd ac fel is-lywydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffyddion o Gymru
Categori:Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Hanesyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bort Talbot
Trychineb Glofa'r National, 1905

Digwyddodd '''Trychineb Glofa'r National** ar **11 Gorffennaf 1905''' pan laddwyd 120 neu 121 o ddynion a bechgyn yng Nglofa'r National yn Aberllechau (Wattstown).

Ar 11 Gorffennaf 1905, dim ond pedwar mis ar ôl trychineb Glofa Cambrian yng Nghwm Clydach, arweiniodd ffrwydrad ym Mhwll Glo'r National yn Aberllechau  at farwolaeth 121 o ddynion a bechgyn. Dim ond un o'r bobl a achubwyd o'r pwll glo y tro hwn, sef Matthew Davies yr unig un i oroesi. Cynhaliwyd yr adroddiad i achos y trychineb gan Arolygwr y Mwyngloddiau, a ddaeth i'r casgliad bod y ffrwydrad wedi'i achosi gan ddefnydd anghyfreithlon o ddeunydd ffrwydro o dan y ddaear. Ychydig cyn i'r ffrwydrad ddigwydd, roedd y prif suddwr wedi gofyn am gebl ffrwydro a batri i wefru'r ergyd. Roedd y rheolwr, Mr. Meredith, wedi mynd i mewn i'r pwll glo chwarter awr cyn y ffrwydrad ac roedd ef ymhlith y rhai a laddwyd.

Ar ddiwrnod yr angladd, roedd y strydoedd wedi'u leinio gan filoedd o alarwyr ac adroddwyd bod y gorymdaith angladd dros bedair milltir (6&nbsp;km) o hyd. Yn yr adroddiad swyddogol nodwyd bod y ddamwain wedi gadael 44 o weddwon a 110 o blant heb dadau.

## Hanes y lofa
Yr hen enw Cymraeg am y lofa oedd 'Glofa'r Cwch': rhan o'r hen enw am Wattstown cyn ei diwydiannu. Ym 1881 suddwyd dwy siafft ar dir a oedd wedi'i brydlesu gan Crawshay Bailey a'i frawd William Partridge Bailey gan dri pherchennog glo, Ebenezer Lewis, Henry Lewis a Mathhew Cope. Perchennog y lofa oedd 'United National Collieries Ltd'. Caewyd y lofa yn 1968.

## Oriel

Delwedd:Aberllechau 1905 o Amg Cymru.jpg|Cynhebrwng y glowyr
File:A rescue brigade of the coal mine Wellcome L0074415.jpg|Y criw achub, flynyddoedd wedyn yn 1914.

## Gweler hefyd
*Tanchwa Senghennydd
*Trychineb Aberfan
*Diwydiant glo Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydiant glo Cymru
Categori:Hanes Rhondda Cynon Taf
Glofa'r National
Glofa'r National
Glofa'r National
Glofa'r National
Categori:1905 yng Nghymru