Garthewin

Plasdy ac ystad yng ngogledd Cymru yw **Garthewin**. Lleolir y plasdy ei hun ger Llanfair Talhaearn yn Sir Conwy. Roedd yn gartref i Wynniaid Melai a Garthewin. Mae ganddo le yn hanes y theatr yn Gymraeg oherwydd cysylltiad y theatr fach sydd yno â Saunders Lewis a'r ysgweier ar y pryd, Robert O. F. Wynne. Ymddangosodd erthygl am ysblander yr ystad mewn rhifyn o'r *Country Life* [13 Chwefror 1958].

Tua 1700, ailadeiladodd Dr Robert Wynne, canghellor Llanelwy a ficer Gresffordd, Garthewin fel plasty gwledig cain, gan ymgorffori rhywfaint o'r adeilad cynharach o'r 17eg ganrif. Ei dŷ ef yw'r hyn sy'n goroesi heddiw, er bod ffasâd newydd ac amryw o newidiadau cosmetig wedi'u gwneud rhwng 1767 a 1772 ar gyfer Robert Wynne, ŵyr y canghellor ac Uchel Siryf Sir Ddinbych ym 1769. Gwnaed yr addasiadau yma gan y pensaer o Gaer, Joseph Turner.

Gwnaethpwyd addasiadau i'r adeilad gan Clough Williams Ellis ar gais Robert O. F. Wynne ym 1930. 

Roedd dyddiau gogoneddus y 1930au yn atgof pell pan roddodd Menna MacBain y gorau i'r frwydr o geisio cynnal a chadw yr adeilad ym 1995. Prynwyd yr ystad â 230 acer o dir ym 1996 gan Michael Murray Grime am £1.25 miliwn. Sylwer mai "defod" ac nid drama oedd yr offrwm gyntaf, gan mai defod grefyddol i groesawu’r Nadolig oedd y perfformiad hwn. 

Yn dilyn y cynhyrchiad o Blodeuwedd, daeth Saunders Lewis i ystyried Theatr Garthewin fel "cartref sefydlog iddo fel dramodydd". Ym 1952, nododd gohebydd y *Western Mail*: "What Malvern was to Shaw, Garthewin is now to Saunders Lewis". Cyflwynodd Kate Roberts "lenni hesian trymion" ar gyfer y llwyfan, yn rhodd i'r theatr, ar ddiwedd 1948.  

Sefydlwyd Gŵyl Ddrama yn y Theatr ym 1950, gyda'r amcan o "gyflwyno wythnos o ddramâu a darlithoedd gan arbenigwyr ym Myd y Theatr".   

Llwyfannwyd *Eisteddfod Bodran* (1950) a *Gan Bwyll* (1952) am y tro cyntaf yn Theatr Garthewin, ond wedi "methiant" yr ail-gynhyrchiad, dechreuodd Saunders Lewis "ymbellhau" oddi wrth y Theatr ym 1953. Er hynny, fe ganiataodd i Chwaraewyr Garthewin lwyfannu *Siwan* ar lwyfan am y tro cyntaf, wedi darllediad Radio'r BBC ohoni ym 1954. Aethpwyd ati ar ôl hynny i lwyfannu trosiadau J. T. Jones o ddramâu Shakespeare a dramâu newydd gan Gwynne D. Evans, Huw Lloyd Edwards ac Aeres Evans.   

Ar ddiwedd 1953, dewisioedd Robert O. F. Wynne i "drosglwyddo gweinyddiaeth y theatr i ofal Cyngor Gwlad Sir Ddinbych", penderfyniad a fu'n "sioc fawr" i aelodau Chwaraewyr Garthewin. Trafferthion ariannol Wynne a chostau cynyddol y Theatr oedd tu cefn i'r penderfyniad. Ond daeth mwy o sioc i ran y Cwmni, gan na welai'r Cyngor unrhyw reswm paham y dylent barhau i gynnal y Cwmni yn ogystal â'r Theatr. Siomwyd Wynne hefyd, gan ei fod wedi erfyn ar y Cyngor i gefnogi'r Cwmni drama. Methiant fu'r trosglwyddo a phenderfynodd Wynne barhau fel ag yr oedd. 

### 1960 - 1970 
Roedd dyledion ariannol Robert O. F. Wynne yn prysur gynyddu, a gwelodd pa mor anodd oedd cynnal y Theatr fel rhan o'i Ystad. Wedi'r Ŵyl Ddrama ym 1966, collodd ddiddordeb yn y Theatr. Ond parhau i lwyfannu dramâu wnaeth Chwaraewyr Garthewin. Erbyn 1969, penderfynodd y cwmni drama nad oedd posib parhau i lwyfannu dramâu yn y Theatr yng Ngharthewin, ac felly bu'n rhaid i'r cwmni ganfod cartref newydd ym Mae Colwyn.bawd|Rhai o'r gynulleidfa yn Theatr Garthewin
[bawd|[Chwaraewyr Garthewin yn cyflwyno *Marsiandwr Fenis*]]
[bawd|Y porth a arweiniai at yr ysgubor, lleoliad Theatr [Garthewin]]Bu'n rhaid i Ystad Wynne werthu'r Plas ym 1995.

## Cynyrchiadau nodedig 
(detholiad)

### Cynyrchiadau Cymraeg 
'''Cwmni'r Chwaraedy Cenedlaethol** 

* ***Stori Bethlehem*'* (1938) trosiad Cymraeg T. Gwynn Jones o *The Story of Bethlehem* 
* ***Y Gainc Olaf**''  (1938) gan T. Gwynn Jones.
**Chwaryddion y Genhinen**

* Golygfa o'r Ail-Act o ***Macbeth*** (1947) gan Shakespeare (cyf. T. Gwynn Jones) - cast: Jack James (Cwm Rhondda) a Rachel H. Thomas.
* '''''Adar o'r Unlliw'''* (1947) gan J. O. Francis (cyf. Magdalen Morgan) - cast: D. Moses Jones, Prysor Williams, Eic Davies ac Emrys Cleaver.
* ***Doctor ar ei Waethaf*** (1947) gan Molière (cyf. Saunders Lewis) - cast: Jack James, Dewi Prys Thomas a Raymond Edwards.
* ***Cybydd*** (1950) gan Molière (cyf. D. J. Thomas)

**Chwaraewyr Garthewin**

* ***Amlyn ac Amig*** (1946) gan Saunders Lewis
* ***Blodeuwedd*** (1948) gan Saunders Lewis
* ***Tŷ Dol*** (1950) gan Ibsen (cyf. Ifor Williams)
* ***Eisteddfod Bodran*** (1950) gan Saunders Lewis [cyfarwyddwr Edwin Williams]
* ***Morwyn y Môr*** (1951) gan F. George Fisher
* ***Fy Ngwely yn Uffern*** (1951) gan E. Meurig Walter
* ***Cân Rhiannon*** (1951) gan David Monger (cyf. Trefin)
* ***Eisteddfod Bodran*** (1951) gan Saunders Lewis [cyfarwyddwr Edwin Williams] - cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
* ***Gan Bwyll*** (1952) gan Saunders Lewis
* ***Nos Ystwyll*** (1953/4) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
* ***Siwan*** (1954) gan Saunders Lewis
* ***Adar Brithion*** (1956)
* ***Corn Beca*** (1956) gan Gwynne D. Evans 
* ***Twentieth Century Lullaby*** (1956) gan Cedric Mount
* ***Rhwd yn y Rhedyn*** (1957) gan J. Mansell Thomas (cyf. Emlyn Thomas)
* ***Cyfyng-Gyngor*** (1958) gan Huw Lloyd Edwards

* ***Ffrindiau a Pherthnasau*** (1960) gan St John Irvine (cyf. Trevor Williams)
* ***Gofid Cudd*** (1960) gan Alejandro Casona (cyfeiria. G. J. Evans)
****Taid*** (1961) gan S. Kaufman ac Edna Ferber (trosiad Dafydd Williams)
* ***Gwirionedd*** (1961)
* ***Y Gŵr o Wlad Us*** (1962) gan Huw Lloyd Edwards
* ***Hamlet*** (1964) gan William Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
* ***Llythyrau Malais*** (1964) gan Richard Llewelyn (cyf. Jeremiah Jones)
* ***Petalau yn y Gwynt*** (1965) gan Rhydderch Jones
* *'''Teli'r Teulu*** (1966) gan Elaine Morgan (cyf. Lewis Williams)
* ***Amlyn ac Amig*** (1966) gan Saunders Lewis
* Golygfa o ***Gwaed yr Uchelwyr*** (1966) gan Saunders Lewis
****Y Cwch Heb Bysgotwr*** (1966) gan Alejandro Casona (cyf. G. J. Evans)
****Yr Offeryn*** (1968) gan R. Gwynedd Jones.
****Marsiandwr Fenis*** (1968) gan Shakespeare (cyf. J. T. Jones)
*

**Cwmnïau eraill*'

### 1939 - 1950 
* ***Tri Chryfion Byd*** (1939) gan Twm o'r Nant - cyfarwyddwr Kate Roberts fel rhan o arlwy Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
* ***Canpunt*** (1946) gan Kate Roberts, Margaret Price a Betty Eynon Davies - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* ***Y Setl Dderw*** (1946) cyfieithiad G. Prys Jones o *The Oak Settle* (Harold Brighouse) - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* ***Dialedd*** (1946) cyfieithiad G. Prys Jones o *Shanghai* (W. Stuckes) - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
* ***Pobl yr Ymylon*** (1946) gan Idwal Jones - Cwmni Penmaes.
* ***Clychau Buddugoliaeth*** (1946) gan Gwilym R. Jones - Cwmni Dinbych a'r Cylch [*Drama Fer* fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945]
* ***Dwywaith yn Blentyn*** (1946) gan R. G. Berry  - Cwmni Dinbych a'r Cylch
* ***Ynys yr Hud*** (1946) addasiad dramatig o waith W. J. Gruffydd gan E. Bryan Jones a Nansi Evans  - Cwmni Dinbych a'r Cylch.
* ***Maes y Meillion*** (1946) gan D. J. Davies - Cwmni Bethel a Mostyn.
* ***Tra Bo Dau*** (1946) gan Emrys R. Jones - Cwmni Bodfari
* ***Marchogion y Môr*** (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
* ***Michael*** (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
* ***Y Potsiar*** (1947) - Cwmnïau Trefriw ac Ysbyty Ifan.
* ***Awel Dro*** (1947) gan Ieuan Griffiths - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos
* ***Y Ffordd*** (1947) gan T. Rowland Hughes - Chwaraewyr Bae Colwyn
***'Lle Mynno'r Gwynt'** (1948) gan John Gwilym Jones - Cwmni Drama Coleg y Gogledd
****Y Corn*** (1948) gan John Ellis Williams - Cwmni Joseph Pierce, Saron
*'''''Swyno'r Merched*** gan Goronwy Prys Jones - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
****Pedrito*** gan Bryn Williams - Cwmni Aelwyd Betws-yn-Rhos.
****Plas Madog*** gan Edward Rees - Cwmni Llandudno [drama fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947]
****Gadael Tir*** (1950) cyfieithiad Janet Evans o ddrama Sutton Vale - Cymdeithas Ddrama Abergele.

### 1951 - 1970 
****L'Impromptu de Versailles*** (1952) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Abertawe
****Y Rhagrithiwr'* (Tartuffe)* (1952) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Abertawe
****Camddeall*** (1952) gan Albert Camus (cyf. Ifor Davies) o *La Malentendu* [cyfarwyddwyr John Gwilym Jones ac Elwyn Thomas]
****Yr Argae*** (1954) gan Gwilym R. Jones - Chwaraewyr y Nant, Dinbych
****Fel y Tybiwch, y Mae*** (1954) gan Luigi Pirandello (cyf. T Gwynfor Griffith a J. O. Davies) - cynhyrchiad John Gwilym Jones.
****Y Crwydryn*** (1954) gan J. R. Evans - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
****Ar Ddu a Gwyn*** (1954) gan Huw Lloyd Edwards  - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
*'''''Glo i'r Marwor*** (1958) gan Gwynne D. Evans - Cwmni Capel Falmouth Road, Llundain.
****Y Cwymp*** (1958) gan Meurig Walters - Cwmni Caersalem Llanddulas
****Munudau Olaf*** (1958) gan Aeres Evans - Cwmni Drama Rhosllannerchrugog.
****Esther*** (1960) gan Saunders Lewis - Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
****Y Gŵr Drwg*** (1962) gan Huw Lloyd Edwards - Chwaraewyr Tawe
****Teithiwr Heb Bac*** (1962) gan Anouilh (cyf. J. Ifor Davies) - Cwmni Amatur Grove Park, Wrecsam
****Yfory - Rhy Hwyr*** (1964) gan Meirion Powell - Cwmni Drama Aelwyd Rhosllannerchrugog
****Y Rhagrithiwr'* (Tartuffe)* (1964) gan Molière (cyf. D. J. Thomas, Abertawe) - Cwmni Drama Ceredigion
*'''''Pwy Sy'n Iawn?*** (1966) gan Pinter (cyf. John Gwilym Jones) - Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
****Le Nouveau Locataire (Y Tenant Newydd)*** (1966) gan Ionesco (cyf. K. Lloyd-Jones)- Cwmni Drama Coleg y Gogledd, Bangor
****Siwan*** (1966) gan Saunders Lewis - Cwmni Theatr Fach Llangefni
****Bore Fory Ddaw''''' (1968) gan Brian Friel (cyf. Wil Sam Jones) - Cwmni'r Gegin, Cricieth

### Cynyrchiadau Saesneg 
* ***Old Man of The Mountain*** (1947) gan Norman Nicholson - Cwmni Bwcle
* ***The Life of Insects*** (1951) gan Capek - Cynhyrchiad Cymdeithas Ddrama Sir Ddinbych.
* ***A Polish Village Wedding*** (1953) - Cwmni Pwyliaid Maelor

## Lleoliad ffilmiau 
Defnyddiwyd yr ystad ar gyfer saethu ffilmiau yn ogystal

* *Within and Without* (1969)

## Llyfryddiaeth
* Hazel Walford Davies, *Saunders Lewis a Theatr Garthewin* (Gwasg Gomer, 1995)
* Saunders Lewis, *Blodeuwedd* (Gwasg Gomer, 1948)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Chwaraedy Garthewin, ar wefan y Theatre Trust. 
* 'Papurau Garthewin'  Prifysgol Bangor, sef dogfennau stad Garthewin, ar wefan Archifau Cymru.

Categori:Llanfair Talhaearn
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Categori:Plasdai Conwy
Categori:Theatrau Cymru