Llygredd aer yn y cartref

bawd|300x300px| Cyfran o farwolaethau fesul gwlad o lygredd aer yn y cartref yn 2017.

Mae **llygredd aer cartrefi** (*Household air polution*; **HAP**) yn fath sylweddol o lygredd aer dan do, yn bennaf yn ymwneud â dulliau coginio a gwresogi a ddefnyddir mewn gwledydd sy'n datblygu. Gan fod llawer o'r coginio yn cael ei wneud gyda thanwydd biomas ee pren neu goed tân, siarcol, tail sych, eithin a gweddillion cnwd, dan do mewn cegin sydd heb ei hwyru'n priodol, mae miliynau o bobl, menywod a phlant yn bennaf, yn wynebu risgiau iechyd difrifol. Yn gyfangwbwl, mae tua thri biliwn o bobl mewn gwledydd sy'n datblygu yn cael eu heffeithio gan y broblem hon. Mae Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) yn amcangyfrif bod llygredd sy'n gysylltiedig â choginio yn achosi 3.8 miliwn o farwolaethau blynyddol. Amcangyfrifodd yr astudiaeth Baich Clefydau Byd-eang (*Global Burden of Disease*) fod cyfanswm y marwolaethau yn 2017 yn 1.6 miliwn. Mae cysylltiad agos rhwng y broblem a thlodi ynni a choginio.

Mae mwg o hylosgi tanwydd solet yn y cartref traddodiadol yn aml yn cynnwys amrywiaeth o gynhyrchion hylosgi anghyflawn, gan gynnwys deunydd gronynnol mân a bras (ee, PM 2.5, PM 10), carbon monocsid (CO), nitrogen deuocsid (NO 2), sylffwr deuocsid (SO 2), ac amrywiaeth o lygryddion aer organig.

Mae atebion sy'n seiliedig ar dechnoleg i'r broblem hon yn tueddu i ganolbwyntio ar gyflenwad gwell o ffyrnau (podai) coginio er y gall newidiad ymddygiad fod yn bwysig hefyd.

## Disgrifiad o'r broblem a graddfa'r broblem 
[bawd|250px|Tanau llosgi coed traddodiadol, sy'n achosi [llygredd aer yn y cartref.]]
Mae tri biliwn o bobl mewn gwledydd sy'n datblygu'n dibynnu ar danwydd biomas fel eu tanwydd coginio a gwresogi domestig. Gan fod llawer o'r coginio yn cael ei wneud dan do mewn amgylcheddau sydd heb awyru priodol, mae miliynau o bobl, menywod a phlant yn bennaf, yn wynebu risgiau iechyd difrifol. Mae prif ffynonellau llygredd dan do'n cynnwys hylosgi a deunyddiau adeiladu. Rhanbarthau De-ddwyrain Asia a Gorllewin y Môr Tawel sy'n ysgwyddo'r rhan fwyaf o'r baich gyda 1.69 a 1.62 miliwn o farwolaethau, yn y drefn honno. Mae bron i 600,000 o farwolaethau yn digwydd yn Affrica, 200,000 yn rhanbarth Dwyrain Môr y Canoldir, 99,000 yn Ewrop ac 81,000 yn yr Americas. Mae'r 19,000 o farwolaethau sy'n weddill yn digwydd mewn gwledydd incwm uchel.

Dros y degawdau diwethaf, bu nifer o astudiaethau yn ymchwilio i'r llygredd aer a gynhyrchir gan hylosgi tanwydd solet cartref traddodiadol ar gyfer gwresogi, goleuo a choginio mewn gwledydd sy'n datblygu. Mae wedi'i hen sefydlu bellach, ledled llawer o'r byd sy'n datblygu, bod llosgi tanwydd solet dan do (biomas, glo, ac ati) heb eu hawyru'n ddigonol yn aml, yn arwain at lygredd uwch yn aer y cartref. Mae hyn oherwydd effeithlonrwydd hylosgi gwael y dyfeisiau hylosgi a natur uchel yr allyriadau. Yn ogystal, maent yn aml yn cael eu rhyddhau'n uniongyrchol i ardaloedd byw. Mae mwg o hylosgi tanwydd solet cartref traddodiadol yn aml yn cynnwys amrywiaeth o gynhyrchion hylosgi anghyflawn, gan gynnwys deunydd gronynnol mân a bras ee, PM 2.5, PM 10), carbon monocsid (CO), nitrogen deuocsid (NO 2), sylffwr deuocsid (SO 2), ac amrywiaeth o lygryddion aer organig (ee, fformaldehyd, 1,3-biwtadïen, bensen, asetaldehyde, acrolein, ffenolau, pyren, benzopyrene, benso(a)pyrene, dibenzopyrenes, dibenzocarbazoles), a cresols. Dangoswyd bod gosod stofiau ethanol glanach yn lle stofiau cerosin/coed tân traddodiadol yn Nigeria yn gwella'r sefyllfa.
bawd|250px|Mae poptai solar yn defnyddio golau'r haul fel ffynhonnell ynni ar gyfer coginio yn yr awyr agored.

## Gweler hefyd 
* Tlodi ynni a choginio

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Tudalen Sefydliad Iechyd y Byd ar Lygredd Aer Dan Do
* Erthygl Washington Post ar Lygredd Aer Dan Do yn Asia
* Stori IPS ar Gost IAP i Iechyd Menywod
* Gweithredu Ymarferol
* Mae 2 Tachwedd yn Ddiwrnod Niwmonia y Byd
* Llygredd Aer a Cholled Gwallt 

Categori:Llygredd aer
Categori:Datblygu rhyngwladol
Categori:Adeiladu
Categori:Tlodi
Categori:Amgylchedd