Afon Indus

200px|bawd|Delwedd lloeren o fasn Afon Indus
:*Gweler hefyd Indus (tudalen gwahaniaethu).*

**Afon Indus** (Wrdw: سندھ ***Sindh***; Sindhi: سنڌو ***Sindh***; Sanscrit a Hindi: सिन्धु ***Sindhu***;  Perseg: **Hindu**حندو ; Pashto: **Abasin** ّآباسن "*Tad afonydd*"; Tibeteg: **Sengge Chu** "Afon y Llew"; Tsieineeg: 印度 ***Yìndù***; Groeg: Ινδους ***Indus***) yw'r afon hiraf a phwysicaf ym Mhacistan ac un o'r mwyaf ar isgyfandir India, sydd wedi rhoi i India ei henw.

Mae'n tarddu ar lwyfandir Tibet ger Llyn Mansarovar, ac yn rhedeg i gyfeiriad y de trwy ardaloedd Ladakh a Kashmir yn yr Himalaya a gogledd a chanolbarth Pacistan, i aberu ym Môr Arabia ger dinas Karachi, prif borthladd Pacistan. Hyd yr afon yw 3200&nbsp;km (2000 milltir). Mae hi'n dal dŵr o ardal o tua 1,165,000&nbsp;km sgwar (450,000 milltir sgwar). Gyda'r afonydd Chenab, Ravi, Sutlej, Jhelum, Beas a'r Sarasvati ddarfodedig, mae afon Indus yn ffurfio'r delta *Sapta Sindhu* ("Saith Afon") yn nhalaith Sindh ym Mhacistan. Mae ugain o afonydd yn llifo iddi.

Mae afon Indus yn chwarae rhan hanfodol yn economi Pacistan - yn arbennig yn nhalaith Bacistanaidd Punjab, ardal amaethyddol bwysicaf y wlad honno, a Sindh. Yn ogystal, afon Indus yw prif ffyhonnell dŵr yfed ym Mhacistan.

Mae afon Indus yn tarddu yn Nhibet; mae'n cychwyn yn nghyflif afonydd Sengge a Gar sy'n llifo o gadwynau Nganglong Kangri a Gangdise Shan yn y wlad honno. Mae hi'n llifo i'r gogledd-orllewin trwy Ladakh-Baltistan i afon Gilgit, ychydig i'r de o'r Karakoram. Yma mae afonydd llai Shyok, Shigar a Gilgit yn cludo dŵr o rewlifau'r mynyddoedd mawr i'r afon. Ger Nanga Parbat mae'n rhedeg trwy yddfau cul tua 4500 – 5200 m (15,000-17,000 troedfedd) i fyny. Mae'n cylchu'n araf i'r de, ac yn dod allan o'r bryniau rhwng Peshawar a Rawalpindi yng ngogledd Pacistan.

Mae'n llifo trwy Hazara, ac yn cael ei dal tu ôl i gronfa yn Tarbela. Mae Afon Kabul yn llifo iddi ger Attock. Am weddill ei daith i'r môr mae'n croesi wastadiroedd Punjab a Sind, gan arafu ei llif yn sylweddol. Mae afon Panjnad yn ymuno ym Mithankot. Ar ôl llifo trwy Jamshoro, mae'n gorffen mewn delta mawr i'r dwyrain o Thatta.

## Geirdarddiad ac enwau eraill
Roedd yr afon hon yn hysbys i'r hen Indiaid yn y Sansgrit fel 'Sindhu' a gan y Persiaid fel 'Hindu', a oedd yn golygu "afon y ffin". Esbonnir yr amrywiad rhwng y ddau enw gan y newid sain Old Iran * s> h, a ddigwyddodd rhwng 850 a 600 BCE yn ôl Asko Parpola. O Ymerodraeth Achaemenid Persia, trosglwyddwyd yr enw i'r Groegiaid fel 'Indós' (Ἰνδός). Mae'n bosib y mabwysiadwyd yr enw gan y Rhufeiniaid fel Indus.

Mae Southworth, fodd bynnag, yn awgrymu bod yr enw 'Sindhu' yn deillio o 'Cintu', gair Dravidiaidd am balmwydd datys, coeden a geir yn gyffredin yn Sindh.

Ceir enwau lleol eraill, mewn ieithoedd eraill, yn yr ardal gan gynnwys:  (Darya-ī Sindh) in Wrdw सिन्धु (*Sindhu*) in Hindi, سنڌو (*Sindhu*) in Sindhi,  (*Sindh*) mewn Pwnjabi Shahmukhi, ਸਿੰਧ ਨਦੀ (*Sindh Nadī*) mewn Pwnjabi Gurmukhī, اباسين (*Abāsin* lit. "Father of Rivers") mewn Pashto, نهر السند (*Nahar al-Sind*) mewn Arabeg, སེང
Ceir enwau lleol eraill, mewn ieithoedd eraill, yn yr ardal gan gynnwys:  (Darya-ī Sindh) in Wrdw सिन्धु (*Sindhu*) in Hindi, سنڌو (*Sindhu*) in Sindhi,  (*Sindh*) mewn Pwnjabi Shahmukhi, ਸਿੰਧ ਨਦੀ (*Sindh Nadī*) mewn Pwnjabi Gurmukhī, اباسين (*Abāsin* lit. "Father of Rivers") mewn Pashto, نهر السند (*Nahar al-Sind*) mewn Arabeg, སེང་གེ་གཙང་པོ། (*singi khamban* llythr. "Afon y Llew" neu *Ffynnon y Llew*) mewn Tibeteg,  (*Yìndù*) mewn [་གེ་གཙང་པོ། (*singi khamban* llythr. "Afon y Llew" neu *Ffynnon y Llew*) mewn [Tibeteg,  (*Yìndù*) mewn Tsieineeg, *Nilab* mewn Turki (neu 'Chagatai') a සින්දු නදී (*Sindhu Nadi*) mewn Sinhalaeg.

## Disgrifiad byr
Mae Afon Indus yn darparu'r dŵr sy'n allweddol ar gyfer economi Pacistan - yn enwedig tir ffrwythlon talaith Punjab, sy'n cyfrif am y rhan fwyaf o gynnyrch amaethyddol y genedl, a Sindh. Ystyr y gair Punjab yw "tir pum afon" a'r pum afon yw Jhelum, Chenab, Ravi, Beas a Sutlej, y mae pob un ohonynt o'r diwedd yn llifo i'r Indus. Mae'r Indus hefyd yn cefnogi llawer o ddiwydiannau trwm ac yn darparu'r prif gyflenwad o ddŵr yfed Pacistan.

Yr Indus yw un o'r ychydig afonydd yn y byd i arddangos egerau llanw (*tidal bore*). Mae system Indus yn cael ei bwydo i raddau helaeth gan eira a rhewlifoedd mynyddoedd yr Himalaya, Karakoram ac  Kush Hindŵaidd yn Tibet, taleithiau Indiaidd a thiriogaethau undeb Ladakh a Himachal Pradesh a rhanbarth Gilgit-Baltistan ym Mhacistan. Mae llif yr afon hefyd yn cael ei bennu gan y tymhorau - mae'n lleihau'n fawr yn y gaeaf, wrth orlifo ei glannau yn ystod misoedd y monsŵn rhwng Gorffennaf a Medi. Ceir tystiolaeth o newid cyson yng nghwrs yr afon ers y cyfnod cynhanesyddol - gan iddi wyro i'r gorllewin rhag llifo i Rann Kutch a glaswelltiroedd cyfagos Banni ar ôl daeargryn yn 1816. Mae dŵr yr Indus yn llifo i Rann y Kutch pan fo'i llifogydd yn gorlifo dros ei glannau.

Ffynhonnell draddodiadol yr afon yw'r Sênggê Kanbab (neu'r Sênggê Zangbo, Senge Khabab) neu "Ceg y Llew", ffynnon parhaol, heb fod ymhell o Fynydd Kailash, mynydd cysegredig. Mae sawl llednant arall gerllaw, a all o bosibl ffurfio nant hirach na Sênggê Kanbab, ond yn wahanol i'r Sênggê Kanbab, maent i gyd yn ddibynnol ar eira. Mae gan Afon Zanskar, sy'n llifo i'r Indus yn Ladakh, gyfaint mwy o ddŵr na'r Indus ei hun cyn y pwynt hwnnw.

### Gweler hefyd
* Gwareiddiad Dyffryn Indus

## Cyfeiriadau
Indus
Indus
Indus