open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alun Elidyr

Ffermwr, Actor a darlledwr o Gymru yw **Alun Edwards**, adnabyddir ef fel **Alun Elidyr** (ganwyd yn 1959), a chafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Bryncoedifor a Rhydymain, ac yna yn Ysgol y Gader, Dolgellau. Ar hyn o bryd, mae'n cyflwyno rhaglen *Ffermio* ar S4C.

## Gyrfa actio
Wedi gadael ysgol, aeth yn ei flaen i Brifysgol Cymru, Aberystwyth lle bu'n astudio drama. Dechreuodd ei yrfa actio gyda Theatr Crwban, a bu'n gweithio i nifer o gwmnïau drama wedi hynny gan gynnwys Theatr Bara Caws, Theatrig, Cwmni Theatr Gwynedd, Brith Gof, Dalier Sylw ac Arad Goch. Ymysg ei gynyrchiadau niferus mae *Plas Dafydd* ac *Bacchai.*

Cafodd Alun gyfnod hefyd yn gweithio fel Darlithydd Drama ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Hyd yn oed cyn iddo ymuno â thîm cyflwyno *Ffermio* yn Ionawr 2005, roedd yn wyneb cyfarwydd i wylwyr S4C gan iddo actio mewn nifer o gynyrchiadau ar y Sianel gan gynnwys *Coleg*, *Heliwr* (1996), *Y Parc*, *Rownd a Rownd*, *Tipyn o Stad* a *Lleifior*, lle bu'n chwarae mab y teulu, Maldwyn Vaughan.

## Bywyd personol
Yn dilyn marwolaeth ei dad, trodd Alun ei gefn ar fyd actio ac ymgymryd ag awenau'r fferm deuluol ger Rhydymain, Dolgellau. Mae'n rhannu'i amser rhwng y fferm deuluol yn Rhydymain â'i gartref yn Nhalybont, Aberystwyth lle mae'n byw gyda'i bartner Catrin a'u merch Elan.

Yn Sioe Llanelwedd 2018 cafodd ei anrhydeddu gan Undeb Amaethwyr Cymru (FUW) am ei gyfraniad i fyd amaeth.

Yn 2025, derbyniodd Wobr Goffa Bob Davies gan Undeb Amaethwyr Cymru. Cafodd y wobr ei gyflwyno iddo yn ystod Sioe Llanelwedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Glyndyfrdwy

Pentref yn Sir Ddinbych yw **Glyndyfrdwy**(); yn flaenorol yn yr hen Sir Feirionnydd. Yr hen enw arno oedd **Llansantffraid Glyn Dyfrdwy**. Saif ar y briffordd A5, hanner ffordd rhwng Corwen a Llangollen, ger Afon Dyfrdwy.

Mae'r pentref yn enwog am ei gysylltiad ag Owain Glyn Dŵr, Arglwydd Glyndyfrdwy. Yn ei blastŷ yma y cyhoeddodd Owain ei hun yn Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400. Dinistriwyd y tŷ gan fyddin Seisnig dan y tywysog Harri, yn ddiweddarach Harri V yn 1403, a dim ond olion y mwnt a'r sylfeini sydd i'w gweld heddiw. Gerllaw mae olion castell mwnt a beili o'r 12g.

250px|bawd|dim|Glyndyfrdwy o'r bryniau
[250px|bawd|dim|Gweddillion mwnt a beili [Owain Glyn Dŵr rhwng pentref Llidiart y Parc a  Glyndyfrdwy]]

Yn Neuadd Goffa Owain Glyn Dŵr, gellir gweld copi o Lythyr Pennal a llythyr yn cadarnhau apwyntiad Canghellor Owain, Gruffydd Yonge, a brawd-yng-nghyfraith Owain, John Hanmer, fel llysgenhadon i frenin Ffrainc.

Crewyd plwyf Glyndyfrdwy yn 1866; cyn hynny roedd yn rhan o blwyf Corwen. Agorwyd gorsaf reilffordd yma yn 1866. Caewyd hi yn y 1960au, ond ail-agorwyd hi fel gorsaf ar Reilffordd Llangollen yn 1992.

Roedd R. J. Berwyn, un o arloeswyr Y Wladfa, yn enedigol o Lynceiriog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Yr Eglwys
Adeiladwyd yr eglwys plwyf y bresenol yn nechrau'r 17g, gan i orlifiad y Ddyfrdwy ysgubo'r adeilad blaenorol. Ceir y pennill canlynol ar lafar gwlad:

Dyfrdwy, Dyfrdwy fawr ei naid,
Aeth ag Eglwys Llansantffraid,
Y llyfrau bendigedig,
A'r gwpan arian hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Categori:Owain Glyn Dŵr
Bontuchel

Pentref yn Sir Ddinbych yw **Bontuchel**() (). Saif ar y ffordd gefn rhwng tref Rhuthun a phentref Cyffylliog, rhyw ddwy filltir i'r gorllewin o Ruthun a 112.8 milltir (181.6&nbsp;km) o Gaerdydd a 176.1 milltir (283.3&nbsp;km) o Lundain.

Daw'r enw o'r bont uchel dros Afon Clywedog, sydd yn llifo heibio'r pentref.

Ar un adeg roedd yno dafarn, y *Bridge*, a siop, ond mae'r rhain wedi cau bellach.

Cynrychiolir Bontuchel yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Saron

Gall **Saron** (o'r Hebraeg: **שָׁרוֹ**, Šaron) gyfeirio at:

* Gwastadedd Saron yn Israel.
* Saron, pentref yn Sir Ddinbych
* Saron, pentref yn Sir Gaerfyrddin gerllaw Rhydaman
* Saron, pentref yn Sir Gaerfyrddin gerllaw Castell Newydd Emlyn
* Saron, pentref yng Ngwynedd i'r de o Gaernarfon
* Saron, pentref yng Ngwynedd gerllaw Bethel

Hefyd:

* Rhosyn Saron (*Hypericum calycinum*), planhigyn
Aled Rhys Wiliam

Ysgolhaig, darlledwr a bardd o Gymru oedd **Aled Rhys Wiliam** (4 Rhagfyr 1926 – 1 Ionawr 2008).

Ganed ef yn Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, yn fab i'r Athro Stephen J. Williams ac yn frawd i Urien Wiliam. Magwyd ef yn Abertawe, ac astudiodd Gymraeg, Lladin a Ffrangeg ym Mhrifysgol Abertawe. Bu'n ymchwilio i Gyfraith Hywel dan Idris Foster yng Ngholeg y Santes Catrin, Rhydychen, a chyhoeddodd argraffiad o Lyfr Iorwerth ym 1960.

Bu'n olygydd cynorwythol Geiriadur Prifysgol Cymru o 1954 ymlaen, ac yn 1956 daeth yn ddarlithydd yng Ngholeg Cyncoed, Caerdydd. Daeth yn gyflwynydd ar BBC Cymru, yn arbennig ar y rhaglen *Heddiw*. Enillodd Gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984 am gerdd *Y Pethau Bychein*.

## Cyhoeddiadau
* (golygydd) *Llyfr Iorwerth* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1960; adargraffiad 1979).
* *Cywain* (1995), casgliad o farddoniaeth

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Pobl o Landeilo
Categori:Prifeirdd
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Rachael Garside

Darlledwraig a newyddiadurwraig yw **Rachael Garside** (ganwyd Hydref 1970), sydd fwyaf enwog am gyflwyno bwletinau newyddion *Wales Today* ar BBC Cymru, a'r rhaglen *Ffermio* ar S4C tan 2004. Ar hyn o bryd Rachael yw cyflwynydd y rhaglen amaethyddol *Country Focus* sydd i'w chlywed bob bore Sul am 7am ar *BBC Radio Wales*. Mae'n byw yn nhref Caerfyrddin, gyda thri o blant.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Rachael yng Nghaerdydd, ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gynradd Bryntâf ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf cyn mynd yn ei blaen i Brifysgol Reading.

Wedi graddio yno, enillodd ysgoloriaeth i astudio yng Nghanolfan Astudiaethau Newyddiadurol yng Nghaerdydd.

## Gyrfa
Dechreuodd weithio yn ystafell newyddion BBC Cymru ym 1993, gan ddod yn ohebydd gyflwynydd ar raglen *Wales Today*.

Ymunodd â chriw *Ffermio* ym 1997, cyn gadael yn 2004 er mwyn dechrau teulu.

Ers hynny, mae wedi parhau i gyflwyno a chynhyrchu rhaglenni radio ar gyfer BBC Radio Wales cynnwys *Country Focus* a *Good Morning Wales*.  Mae Rachael hefyd yn cyflwyno'r rhaglenni Saesneg o Sioe Llanelwedd ar gyfer BBC 2 Cymru bob blwyddyn.

Am un noson yn unig ar Chwefror 14, 2011, ymunodd Rachael â thîm y rhaglen *Ffermio* eto wrth iddi gyflwyno rhaglen arbennig yn edrych yn ôl ar ddeng mlynedd ers helbul Clwy'r Traed a'r Genau, gan ailymweld â rhai o'r ffermwyr a busnesau a gafodd eu taro'n echrydus yn sgil y clwyf.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
History of the Gwydir Family

Llyfr hanes teuluol gan Syr John Wynn o Wydir (1553-1627) yw ***History of the Gwydir Family***, a ysgrifennwyd yn negawdau olaf yr 16g. Mae'n gyfrol sy'n rhoi golwg unigryw ar gyflwr cymdeithas gogledd Cymru yn yr Oesoedd Canol Diweddar a dechrau'r Cyfnod Modern.

Ni ellir fod yn sicr pryd yn union y cafodd yr hanes ei lunio, ond credir i Syr John ddechrau ei sgwennu yn y 1580au ar ôl iddo etifeddu ystâd Gwydir ac iddo ychwanegu deunydd o bryd i'w gilydd. Ni chafodd ei gyhoeddi yn oes yr awdur, ond ceir nifer o gopïau o'r testun mewn sawl llawysgrif. Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf gan Dames Barrington yn 1770, a chafwyd sawl argraffiad arall ar ôl hynny (1781, 1827, 1878, 1927, 1990).

Prif amcan Syr John wrth sgwennu'r llyfr oedd cadarnhau ei hawl i fod yn ddisgynnydd uniongyrchol i dywysogion Gwynedd ac felly o linach brenhinol. Ond ymddengys iddo wyrio rhai o'r achau yn y llyfr i brofi hynny ac nid oedd pawb yn barod i dderbyn ei honiadau. Cyflwynodd Tomos Prys o Blas Iolyn achos llys yn ei erbyn a bu rhaid i Syr John amddiffyn ei hun yn y llys. Ond enillodd yr achos a chafodd ei gydnabod yn gyfreithiol fel prif etifedd gwrywaidd Talaith Gwynedd ac felly, yn ôl Cyfraith Hywel, yn Dywysog *de jure* Gwynedd. Fodd bynnag, roedd disgynyddion Dafydd Goch, mab llwyn a pherth y Tywysog Dafydd ap Gruffudd, yn hawlio'r fraint honno yn ogystal.

Mae'r *History* yn gyfrol unigryw. Dyma'r unig gronicl o'i fath i gael ei ysgrifennu yn y Cyfnod Modern cynnar yng Nghymru. Ceir ynddo bwyslais ar y berthynas - a'r gwrthdaro - rhwng teuluoedd uchelwrol a'r effaith a gafodd hynny ar gymdeithas. Ond yn ogystal mae Syr John, yn ei ffordd unllygeidiog ei hun, yn rhoi i ni bortreadau cofiadwy o'r prif gymeriadau a'u ymdrechion i ymdopi ac addasu fel etifeddwyr hen draddodiadau mewn cornel o'r wlad a ystyrid yn wyllt ac anghysbell wrth i'r drefn o'u cwmpas newid. Gwelir cymdeithas newydd yn ymffurfio, a geisiodd fanteisio i'r eithaf â'r cyfleu i ymddyrchafu dan y drefn newydd, yn sgîl buddugoliaeth Harri Tudur ar Faes Bosworth a roddodd derfyn ar y cyfreithiau penyd, hiliol, a oedd yn gostwng y Cymry i statws israddol yn eu gwlad eu hunain. Yn ogystal â bod yn ffynhonnell hanesyddol pwysig, mae'r llyfr yn darllen difyr sy'n cael ei ystyried yn glasur.

## Llyfryddiaeth
*Syr John Wynn, *History of the Gwydir Family and Memoirs*, gol. J. Gwynfor Jones, Cyfres *The Welsh Classics* (Gwasg Gomer, 1990).  Cyfrol ragorol gyda rhagymadrodd a nodiadau.

Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Categori:Llyfrau am hanes Conwy
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau hanes Saesneg
Categori:Llyfrau'r 16eg ganrif
Categori:Teuluoedd o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Mererid Wigley

Newyddiadurwraig ddarlledu yw **Mererid Wigley** (ganwyd 11 Hydref 1976) sy'n fwyaf enwog am gyflwyno rhaglenni *Ffeil*, *Ffermio* a *Bwletin Ffermio* ar S4C.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Mererid ar fferm yn Nhalywern ger Machynlleth, sydd wedi bod yn nwylo'r teulu ers dechrau'r 17g, ac fe gafodd ei haddysg yn Ysgol Gynradd Glantwymyn ac yna'n Ysgol Uwchradd Bro Ddyfi.

Bu'n aelod o Glwb Ffermwyr Ifanc Bro Ddyfi a bu'n cystadlu'n Rali'r Sir, y Sioe Amaethyddol a'r Eisteddfod. Ymddiddorodd mewn ysgrifennu creadigol tra'n aelod o'r clwb, ac fe enillodd gadair Eisteddfod Sir y Ffermwyr Ifanc dair blynedd yn olynol, pan yn 17, 18 ac 19 oed.

Wedi gadael ysgol, aeth i astudio Llenyddiaeth Gymraeg a Llên y Cyfryngau ym Mhrifysgol Cymru Bangor. Tra yno, fe gafodd gyfle i weithio'n achlysurol i BBC Radio Cymru, ar y rhaglenni radio i bobl ifanc, *Y Doctor Newyddion* ac *Y Profiad* ac yna, yn cyflwyno'r bwletinau newyddion lleol o Aberystwyth.

Gadawodd Bangor wedi tair blynedd a symud i Gaerdydd lle bu'n gwneud cwrs ôl-radd mewn Newyddiaduraeth Ddarlledu, ac wedi hynny, fe ymunodd ag Adran Newyddion y BBC.

## Gyrfa
Bu'n gweithio am gyfnod byr ar y rhaglen deledu *Newyddion* cyn ymuno â thîm *Ffeil*, y rhaglen newyddion i blant, lle treuliodd chwe blynedd yn gohebu a chyflwyno ac, wrth gwrs, yn cwrdd â channoedd o blant dros Gymru gyfan!

Gadawodd Mererid y BBC yn 2004 er mwyn ymuno â thîm cyflwyno *Ffermio* yn Ionawr 2005, gan ddod yn brif gyflwynydd ar *Bwletin Ffermio*, chwaer rhaglen y gyfres. Erbyn heddiw, mae'n cymryd seibiant o'r gwaith cyflwyno, gan ganolbwyntio ar gynhyrchu'r gyfres *Ffermio* o wythnos i wythnos.

## Bywyd personol
Yn 2008, sefydlodd Mererid ei chwmni ei hun sy'n cynhyrchu dillad i fabanod, sef Silibili.

Mae'n byw yng Nghaerdydd.

## Dolenni allanol 
* ffermio.tv
* Ffermio ar wefan S4C

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Faldwyn
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhaeadr

:*Erthygl am y tirffurf yw hon: am y dref ym Mhowys gweler Rhaeadr Gwy.*
Ffrwd neu afon yn llifo dros ddibyn neu ar hyd lechwedd serth yw **rhaeadr** (hefyd **sgwd** yn y De, '*pistyll* yn y Gogledd). Ceir rhaeadrau'n llifo pan fo rhewlif neu fynydd iâ yn dadmer.

Fel arfer ffurfir y rhaeadr pan fo afon yn ifanc. Wrth i'r dŵr darro gwely'r afon gall dyllu a thynnu haen o garreg; gall hyn ddigwydd dros amser hir pan fo'r garreg yn galed, ond yn eitha sydyn gyda thywodfaen a chreigiau meddal eraill. Mae hyn yn achosi i'r rhaeadr symud yn ôl at ei thariad ar gyflymder amrywiol: hyd at un fetr a hanner y flwyddyn.

## Rhaeadrau Cymru
Y rhaeadr mwyaf yng Nghymru yw Rhaeadr Clogwyn y Geifr yng Nghwm Idwal, Eryri, sy'n 305 troedfedd (93 metr).

Ceunant Mawr, Lower Fall, Llanberis, Wales-LCCN2001703494.tif|Ceunant Mawr, y rhaeadr isaf, Llanberis rhwng 1890 a 1900
Delwedd:Sgwd yr Eira, Afon Hepste.jpg|Sgwd yr Eira, Fforest Fawr
Delwedd:Sgwdypannwr.jpg|Sgwd y Pannwr

[800px|bawd|chwith|Panorama o [Rhaeadrau Iguazú|Raeadrau Iguazú (Yr Ariannin)]]

## Cyfeiriadau

Categori:Tirffurfiau
Cynwyd

:*Erthygl am y pentref yw hon. Am y sant gweler Cynwyd (sant).*

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Cynwyd** (). Roedd gynt yn yr hen Sir Feirionnydd. Saif ar y ffordd B4401, tua dwy filltir i'r de-ddwyrain o dref Corwen, lle mae Afon Trystion yn ymuno ag Afon Dyfrdwy. Gerllaw mae coedwig gonifferaidd Coed Cynwyd. Gorwedd y pentref ym mhlwyf Llangar, yn Nyffryn Edeirnion, wrth droed Y Berwyn.

Ceir yma ddwy dafarn, y *Prince of Wales* a'r *Blue Lion*, a cheir hostel ieuenctid. Yma hefyd mae lleoliad man sefydlu cwmni trelars Ifor Williams. Saif Eglwys Llangar rhwng Cynwyd a Chorwen, un o eglwysi mwyaf nodedig Cymru, gyda'i murluniau canoloesol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Yn ôl yr hanesydd Antony Carr, Cynwyd oedd canolfan cwmwd Edeirnion, ac yma y deuai hyd at 30 o farwniaid Edeirnion at ei gilydd, mewn cae o'r enw Cae Llys a oedd yn rhan o Fryn yr Orsedd (Bryn yr Eryr heddiw). Mae'n bur debyg mai dyma darddiad yr enw Cynwyd, sef 'man cyfarfod'. Yn y 12g talwyd mwy o drethi gan Drigolion Cynwyd nag unrhyw dref-ddegwm arall yn y cwmwd.

## Enwogion 
* William Jones (emynydd) (1764-1822). Ganed yng Nghynwyd ond treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn Y Bala.
* Robin Llwyd ab Owain. Prifardd. Ganwyd yn "Croeso" ger yr ysgol yn 1958.

## Delweddau

Delwedd:Cynwyd.gif|Y fynwent yn y coed
Delwedd:Cynwyd2.gif|Y bont yng nghanol y pentref
Delwedd:Cynwyd3.gif|Y rhaeadr gerllaw
Delwedd:Cynwyd pont.jpg|Plant yr ysgol yn chwilio am bysgod o'r bont.
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd Corwen 01.JPG|Eglwys y Carw Gwyn (neu 'Eglwys Llangar')
Eglwys y Carw Gwyn Llangar Cynwyd 2.JPG|Murlun hynafol o ysgerbwd ar wal Eglwys Llangar

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
* Coed Chwarel Cynwyd

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych
Categori:Pentrefi Sir Ddinbych
Rhys Prichard

320px|bawd|Cartref Rhys Prichard yn Llanymddyfri, 1644 (gwaith gan W. Rees, fl. 1833)

Offeiriad a bardd o Gymru oedd **Rhys Prichard**, gelwir hefyd **Y Ficer Prichard** neu **Yr Hen Ficer** (1579? - Rhagfyr 1644).

## Ei fywyd
Ganed ef yn Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin. Nid oes sicrwydd ymhle y cafodd ei addysg gynnar, ond aeth i Goleg Iesu, Rhydychen tua 1597.  Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Ebrill 1602 ac ar 6 Awst gwnaeth Anthony Rudd, Esgob Tyddewi, ef yn ficer  Llanymddyfri. Yn 1613 cafodd reithoraeth Llanedi yn ogystal. Yn 1614 daeth yn ganon yng Ngholeg Aberhonddu. Cymerodd radd  M.A., ac yn 1626 daeth yn ganghellor Tyddewi, ac wedyn yn ganon. Bu farw yn 1644. Yn ôl traddodiad, claddwyd "Yr Hen Ficer" yn Eglwys Llandingad. Gorwedd yr eglwys ar gwr Llanymddyfri ar y ffordd sy'n rhedeg i lawr i Landeilo trwy Langadog. Dywedir y cafodd ei fedd ei olchi i ffwrdd pan orlifodd afon Tywi a difrodi rhan o'r eglwys.

## *Cannwyll y Cymry*
Mae'n fwyaf adnabyddus am ei lyfr *Canwyll y Cymry*, casgliad o gerddi ar gyfer y werin yn argymell bywyd bucheddol, er enghraiift:

:Ni cheir gweled mwy on hôl
:nag ôl neidr ar y ddôl,
:neu ôl llong aeth dros y tonnau,
:neu ôl saeth mewn awyr denau.

Cyhoeddwyd y rhan gyntaf gan Stephen Hughes yn 1659, a'r ail ran tua dechrau 1660. Yn 1681 cyhoeddwyd argraffiad llawn o'i waith.

## Llyfryddiaeth
* Rhys Prichard, *Canwyll y Cymru: Sef, Gwaith Mr. Rees Prichard, gynt Ficcer Llanddyfri, A brintiwyd or blaen yn bedair rhan wedi ei cyssylltu yn un Llyfr* (1681)
* D. Gwenallt Jones,  *Y Ficer Prichard a "Canwyll y Cymry"*  (Caernarfon: Cwmni'r Llan a Gwasg yr Eglwys yng Nghymru, 1946)
* Siwan Non Richards, *Y Ficer Prichard*, Cyfres Llên y Llenor (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 1994)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Y Bywgraffiadur Ar-lein
**Cannwyll y Cymry* Wicitestun

Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1579
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Marwolaethau 1644
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pontsenni

Pentref yng nghymuned Maescar, Powys, Cymru, yw **Pontsenni** neu **Pont Senni** (Saesneg: *Sennybridge*).  Saif yn ardal Brycheiniog, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, ar y draffordd A40 tua hanner ffordd rhwng Aberhonddu i'r dwyrain a Llanymddyfri i'r gorllewin.

Enwir Pontsenni ar ôl y bont ar Afon Senni, ffrwd sy'n llifo i lawr o fryniau'r Fforest Fawr i'r de, ac yn ymuno ag Afon Wysg ym Mhontsenni. I'r gogledd o'r pentref cyfyd Mynydd Epynt. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Defynnog i'r de, Trecastell i'r gorllewin, a Phentre'r-felin i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Pobl o Bontsenni 
* Rhydian Roberts, canwr

## Cyfeiriadau
Categori:Maescar
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Trecastell

Pentref yng nghymuned Llywel, Powys, Cymru, yw **Trecastell** (Saesneg: *Trecastle*). Saif  yn ne-orllewin y sir ar bwys Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.
Gorwedd Trecastell ar y draffordd A40 rhwng Aberhonddu a Llanymddyfri, tua 3 milltir i'r gorllewin o Bontsenni. I'r gogledd ceir Mynydd Epynt ac i'r de ceir y Mynydd Du a'r Fforest Fawr.

Ger y pentref ceir safle caer Rufeinig dros nos Y Pigwn a cheir cwrs ffordd Rufeinig gerllaw. O gyfnod cynharach eto mae cylchoedd cerrig Mynydd Bach Trecastell, tua 2 filltir o'r pentref.

Enwir y pentref ar ôl y castell mwnt a beili a godwyd yno yn y 12g gan yr arglwydd Normanaidd lleol Bernard de Neufmarche i amddiffyn Aberhonddu rhag ymosodiadau o gyfeiriad Deheubarth i'r gorllewin. Treuliodd Edward I o Loegr dri diwrnod yn Nhrecastell yn 1295 yn ystod gwrthryfel Cymreig yn ymladd ag arglwyddi Cymreig yr ardal. Erys olion y castell ar y safle heddiw.

Yn y cyfnod modern, daeth Trecastell yn arosfa ar lwybr y goets fawr rhwng Caerloyw a Llanymddyfri. Roedd ar lwybr pwysig i'r porthmyn hefyd.

Erbyn y 19g bu gan y pentref wyth ffair flynyddol, gwaith nwy, dwy ysgol, melin grawnfwyd, dau gofail, 16 siop a sawl tafarn. Roedd yno felin wlân hefyd, un o'r fwyaf yn yr ardal.

250px|bawd|dim|Trecastell.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Castell Trecastell ar castlewales.com

Categori:Llywel
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
A4067

Priffordd yn Ne Cymru sy'n cysylltu'r Mwmbwls yn Ninas a Sir Abertawe a Phontsenni ym Mhowys yw'r **A4067**. Mae hi'n rhedeg drwy Gwm Tawe ac yn croesi'r Fforest Fawr. Ei hyd yw tua 57&nbsp;km (35 milltir).

## Lleoedd ar y ffordd
Cymunedau sy'n cael eu gwasanaethu gan yr A4067, wedi'u rhestru o'r de i'r gogledd:

*Y Mwmbwls
*Canol Dinas Abertawe
*Glandŵr
*Treforys
*Pentre-poeth
*Ynystawe
*Y Glais
*Clydach
*Alltwen
*Pontardawe
*Godre'r-graig
*Ystalyfera
*Y Gurnos
*Ystradgynlais
*Abercraf
*Craig-y-nos
*Crai
*Defynnog
*Pontsenni

Categori:Ffyrdd Cymru
Categori:De Cymru
Stephen J. Williams

Athro Cymraeg ym Mhrifysgol Abertawe oedd **Stephen Joseph Williams**, yn fwy adnabyddus fel **Stephen J. Williams** (11 Chwefror 1896 - 2 Awst 1992). Mae'n fwyaf adnabyddus am *Elfennau gramadeg Cymraeg*, sydd wedi mynd trwy sawl argraffiad. Roedd hefyd yn olygydd ymgynghorol i *Y Geiriadur Mawr*. Roedd yn frodor o Ystradgynlais, Brycheiniog.

Daeth dau fab iddo, Urien Wiliam ac Aled Rhys Wiliam, yn adnabyddus fel llenorion yn ddiweddarach.

## Cyhoeddiadau
* (gol.) *Ystorya de Carolo Magno: o Lyfr Coch Hergest* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930)
* *Y dyn hysbys: comedi mewn tair act* (Aberystwyth: Gwasg Aberystwyth, 1935)
* (gol.) ''Robert ap Gwilym Ddu: detholion o'i weithiau* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1948)
* *Ifor Ceri, noddwr cerdd (1770-1829)* (Gwasg Prifysgol Abertawe, 1955) ISBN 0901626325
* *Detholion o'r hen gyfreithiau Cymreig, wedi eu diweddaru gan Stephen J. Williams* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938)
* *Elfennau Gramadeg Cymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1959) a sawl argraffiad wedyn
* (gol.) *Cyfreithiau Hywel Dda yn ôl Llyfr Blegywryd (dull Dyfed): argraffiad beirniadol ac eglurhaol'' (gyda J. Enoch Powell) (Gwasg Prifysgol Cymru, 1961)

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Pobl o Frycheiniog
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Categori:Ystradgynlais
Mynydd Epynt

Ardal o fryniau canolig eu huchder yn ne Powys yw **Mynydd Epynt** (anghywir yw'r amrywiad *Eppynt* a geir weithiau); . Gorweddant yng nghanol y rhan o ogledd Brycheiniog a adnabyddid fel Cantref Selyf yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r enw'n ddiddorol. Daw o'r gair Brythoneg/Cymraeg Cynnar **epo-s* 'ceffyl(au)' (sy'n rhoi enw'r dduwies Geltaidd Epona a'r gair Cymraeg *ebol*) a *hynt*, a'r ystyr yw '(lle) crwydra ceffylau'.

Gorwedd Mynydd Epynt mewn ardal o ucheldir a amgylchinir gan ffyrdd yr A483 i'r gorllewin, yr A40 i'r de a'r A470 i'r dwyrain, gyda'r conglau'n cael eu dynodi gan Llanymddyfri ac Aberhonddu i'r de a Llanfair-ym-Muallt i'r gogledd.

Mae'r afonydd sy'n tarddu ar ei lethrau yn cynnwys Afon Honddu, Afon Ysgir, a Nant Brân (yn bwydo Afon Wysg) ac Afon Dulas.

## Hanes yr ardal 
Cafodd y mynydd ei feddiannu gan y Swyddfa Ryfel ar gyfer ymarfer saethu ac mae rhannau helaeth o'r bryniau ar gau i'r cyhoedd hyd heddiw. Cyhoeddwyd bwriad y Swyddfa Ryfel i feddiannu Mynydd Epynt yn 1939. Er gwaethaf ymdrechion Undeb Cymru Fydd i warchod yr ardal a rhwystro llywodraeth Prydain, methiant fu. Erbyn mis Mehefin 1940, gwasgarwyd y 400 o Gymry fu'n ffermio ar y mynydd a'r saith cwm o'i amgylch ac roedd 16,000 hectar o Fynydd Epynt wedi'u troi'n faes tanio i'r Fyddin Brydeinig. Fel y noda John Davies: "O ganlyniad i weithred y Swyddfa Ryfel, symudwyd ffin y Gymraeg bymtheg cilomedr i'r gorllewin."

Ganed y Piwritan John Penry yn ffermdy Cefn-brith, ger Llangamarch ar lethrau gogleddol Mynydd Epynt yn y flwyddyn 1563.

## Cymreictod yr ardal 
[bawd|Dros y gamfa bren! Camfa ar y llwybr o [Cwm-Llythin|Gwm-Llythin i Epynt.]]
Mae Cymreictod yr ardal, o ganlyniad i'r tir a'r ffermydd a gollwyd a datblygiad coedwigaeth fasnachol gan y Comisiwn Coedwigaeth ar y llethrau isaf, yn arbennig i'r gorllewin yn ardal Tirabad, wedi edwino'n sylweddol erbyn heddiw. Bu cymdeithas Gymraeg gref ym mynydd Epynt tan yn gymharol ddiweddar. Roedd yr ardal yn un o gadarnleoedd y Cymry am ganrifoedd yn wyneb ymosodiadau'r Normaniaid a brenhinoedd Lloegr.

## Dosbarthiad 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 478 metr (1568 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

## Copaon
*Drum Ddu (474 m)
*Banc y Celyn (472 m)
*Bryn Du (463 m)
*Gwrhyd (454 m)
*Twyn rhyd-car (454 m)
*Moelfre (Epynt) (441 m)

## Pentrefi cyfagos
*Blaendyryn
*Capel Uchaf
*Cwm Owen
*Llandeilo'r Fan
*Llangamarch
*Llanfihangel Nant Brân
*Maesmynys
*Merthyr Cynog
*Pentre-Dolau-Honddu
*Tirabad
## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Powys
Categori:Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Epynt
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Cymunedau Cymreig a ddinistriwyd
Defynnog

Pentref bychan yng nghymuned Maescar, Powys, Cymru, yw **Defynnog**. Saif  yn ardal Brycheiniog yn ne'r sir, fymryn i'r de o Bontsenni ar groesffordd lle mae'r A4067 o Ystradgynlais yn cwrdd â'r A4215. I'r de-orllewin ceir Y Gaer, sef caer Rufeinig.

I'r de o'r pentref ceir y Fforest Fawr, sy'n ffurfio rhan ganolog Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. I'r dwyrain o'r pentref ceir bryn 400 metr Cefn Llechid. Mae afon Senni yn llifo trwy'r pentref ar ei ffordd i aberu yn afon Wysg ger Pontsenni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gwenllian Morgan (neu ar lafar Miss Philip Morgan) (9 Ebrill 1852 - 7 Tachwedd 1939) oedd y ferch gyntaf yng Nghymru i gael ei gwneud yn Faer (neu'n Faeres). Roedd yn hynafieithydd a chyhoeddodd lyfrau am ei hardal.

## Eglwys Sant Cynog a'r garreg ogham
bawd|chwith|Carreg ogham Eglwys Sant Cynnog
Cysegrir eglwys y plwyf i Sant Cynog, un o feibion Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog ac mae'r adeilad wedi'i chofrestru'n Radd 1 gan Cadw.  Dethlid gwylmabsant Cynog yr eilfed ddydd Iau o fis Hydref. Ceir colofn o garreg yn y llan a Chroes Geltaidd ar ei phen; ceir olion arysgrgif Ladin ac Ogam arni ond mae'n anarllenadwy bellach. Cyfarfu Daniel Rowland a Howel Harris am y tro cyntaf yn yr eglwys hon yn 1737.

Yn 1836 cysegrwyd eglwys arall ym mhlwyf Defynnog i Callwen.

Ceir carreg gydag arysgrif Ladin o 5g neu 6g yn nhŵr yr eglwys. Arni nodir naill ai:

RVGMIATIO/FI0LI VENDONI

neu

D?0RVGNIATO/FI/LI VENDONI

"Carreg Rugniato, mab Vendonus".

Fe'i gosodwyd yn y mur yn y 14g a'i symud i gyntedd yr egwlys yn lled ddiweddar - gan ei gosod mewn concrid!

## Hen ywen Defynnog
Ceir ym mynwent Eglwys Sant Cynog hen ywen y credir ei bod oddeutu 5,000 o flynyddoedd oed. Mae'n 60 troedfedd o led ac wedi hollti'n ddwy: y naill yn 40 tr a'r llall yn 20 tr. Yn ei bon, ceir 120 modrwy ym mhob modfedd! Ar ei heithaf, mae coron y goeden yn 60&nbsp;tr mewn diametr.

## Cyfeiriadau
Categori:Maescar
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Stephen Hughes

Anghydffurfiwr cynnar a chyhoeddwr o Gymru oedd **Stephen Hughes** (1622 – 1688).

## Bywgraffiad
Ganed ef yng Nghaerfyrddin, yn fab i sidanydd o'r enw John Hughes. Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am ei fywyd cynnar, ond efallai iddo gael ei addysgu yn ysgol ramadeg Caerfyrddin. Daeth yn offeiriad Meidrim yn 1654, a daeth yn bur ddylanwadol pan oedd Oliver Cromwell mewn grym.

Dechreuodd gyhoeddi llyfrau Cymraeg tua 1658. Yn  1659 cyhoeddodd ran gyntaf gwaith barddonol y Ficer Prichard, ac yn fuan wedyn cyhoeddodd yr ail ran. Wedi marwolaeth Cromwell, adferwyd Siarl II i'r orsedd, a bu raid i Hughes adael ei fywoliaeth ym Meidrim. Bu'n pregethu a chadw ysgolion yn Sir Gaerfyrddin, a tua 1670 ail-ddechreuodd gyhoeddi llyfrau Cymraeg, gan ddechrau gyda'r drydedd ran o waith y Ficer Prichard. Yn 1672 cyhoeddodd bedair rhan o waith y Ficer yn un gyfrol, ynghyd â *Llyfr Psalmau* a Thestament Newydd. Yn Llundain, cyfarfu a Thomas Gouge a Charles Edwards, a bu'n cydweithio a hwy. Yn 1677 cyhoeddodd ''Tryssor i'r Cymru* a *Cyfarwydd-deb i'r Anghyfarwydd''. Yn 1677-8 cyhoeddodd argraffiad rhad o'r Beibl, ac yn 1681 argraffiad newydd o waith Ficer Prichard, gan roi iddo'r teitl *Canwyll y Cymry*. Yn 1688 cyhoeddodd gyfieithiad o waith John Bunyan, *Taith y Pererin*, wedi'i gyfieithu ganddo ef ei hun a thri arall. Bu farw yn Abertawe yn 1688.

## Cyfeiriadau 
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Cyhoeddwyr o Gymru
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1622
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Marwolaethau 1688
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Ymneilltuaeth yng Nghymru
Craig-y-nos

Pentref bychan yng nghymuned Tawe Uchaf, Powys, Cymru, yw **Craig-y-nos**. Saif yn ardal Brycheiniog ar y draffordd A4067 tua 2 filltir i'r gogledd o Abercraf yng Nghwm Tawe Uchaf.

Mae afon Tawe yn llifo heibio i'r pentref sy'n gorwedd yn y cwm rhwng bryniau Carreg Goch a Bryn Bugeiliaid, yn y Fforest Fawr. Ar bwys y pentref ceir ogofâu enwog Dan yr Ogof. Ar y mynydd-dir fymryn tu allan i'r pentref ceir llinelliad o feini hirion y Saith Maen sy'n dyddio o Oes yr Efydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae Craig-y-nos yn adnabyddus ym myd cerddoriaeth fel cartref y gantores opera byd-enwog Adelina Patti (1843-1919) "Brenhines y Gân". Yn 1878 prynodd gastell ac ystad Craig-y-nos i gael dianc i'r bryniau rhag y byd ffasiynol. Byddai'n dychwelyd i Graig-y-nos ar ddiwedd pob taith o gwmpas tai opera mawr y byd, yn Ewrop ac America. Cafodd y ffug-gastell ei adeiladau yn 1842 mewn efelychiad o gestyll barwnaidd yr Alban. Daeth yn enwog am ei erddi gwych. Pan ymddeolodd dan bwysau o'r byd opera cyfyngodd ei pherfformiadau i gyngherddau preifat yn y theatr fach a gododd ar dir Craig-y-nos.

250px|bawd|dim|Castell Craig-y-nos a Chwm Tawe Uchaf.
[bawd|dim|250px|Castell Craig-y-nos, cartref y gantores [opera Adelina Patti (1843-1919).]]

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Hanes Craig-y-nos ar safle cyngor Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Tawe Uchaf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Ffenicia

]]

**Ffenicia** yw’r enw a ddefnyddir am diriogaeth a gwareiddiad Semitaidd, yn wreiddiol o lannau dwyreiniol y Môr Canoldir, yn cyfateb yn fras i Libanus heddiw. Galwai’r bobl eu hunain yn ''kna'ani* neu *ben kna'an*, yn cyfateb i’r Cananeaid yn y Beibl, ond defnyddir y term “Ffeniciaid” am eu disgynyddion oedd yn byw o gwmpas y glannau hyd at Dor (Israel heddiw) ac *Arados*, neu *Arwad* (Syria heddiw), rhwng 1200 CC a choncwest y rhanbarthau hyn gan Islam

Roedd y Ffeniciaid yn ddylanwadol iawn o gwmpas Môr y Canoldir; er enghraifft datblygodd yr wyddor a ddefnyddir trwy ran helaeth o’r byd heddiw o’r wyddor Ffeniciaidd. Roedd yr wyddor Ffeniciaidd yn cynnwys 22 symbol, pob un yn dynodi sain arbennig. Nid oedd llafariaid yn cael eu cynnwys. Benthyciwyd y syniad i’r gwyddorau Groeg a Hebraeg, a datblygodd gwyddorau eraill o’r rhain. Ymhilth eu dinasoedd pwysicaf roedd Biblos, Tyrus a Sidon. Oddi yno sefydlwyd gwladychiadau pwysig ar ynys Cyprus ac yn arbennig ddinas Carthago yng ngogledd Affrica, a ddaeth yn un o bwerau mawr Môr y Canoldir.

Fel marsiandwyr yr oedd y Ffeniciaid yn fwyaf enwog, a sefydlasant rwydwaith masnachol o gwmpas Mor y Canoldir a thu hwnt. O ran crefydd, yr oedd pantheon pob dinas yn amrywio, ond y prif dduwiau oedd Baal, Astarte, Dagon, Resef, Tanit a Melqart.

## Llyfryddiaeth ddethol 
* *Je m'appelle Byblos'', Jean-Pierre Thiollet, H & D, Paris, 2005. ISBN 2 914 266 04 9
Canwyll y Cymry

bawd|Blaenddalen fersiwn 1807 o *Ganwyll y Cymry*; argraffwyd gan J. Daniel, Caerfyrddin

Llyfr o waith Rhys Prichard (Y Ficer Prichard) yw ***Canwyll y Cymry***. Gyda'r Beibl a Taith y Pererin, roedd am gyfnod hir yn un o'r tri llyfr oedd i'w cael yn ymron bob cartref Cymreig lle ceid llyfrau o gwbl.

Ysgrifennodd y Ficer Prichard (1579? - 1644), ficer Llanymddyfri, lawer o gerddi ar gyfer y werin yn argymell bywyd bucheddol. Ni chyhoeddwyd hwy tan  1659, pan gyhoeddodd Stephen Hughes y rhan gyntaf. Tua dechrau 1660 cyhoeddodd yr ail ran; a rhan arall yn 1670. Yn 1672 cyhoeddodd Stephen Hughes bedair rhan o waith y Ficer yn un gyfrol, ond hyd yma nid oedd wedi cael y teitl "Canwyll y Cymru". Cafodd y teitl yma yn 1681, pan gyhoeddodd Stephen Hughes argraffiad newydd gan roi iddo'r teitl *Canwyll y Cymru: Sef, Gwaith Mr. Rees Prichard, gynt Ficcer Llanddyfri, A brintiwyd or blaen yn bedair rhan wedi ei cyssylltu yn un Llyfr*.

Mae'r farddoniaeth wedi ei hanelu at y werin yn hytrach na dysgedigion, ac yn annog byw bywyd Cristionogol yn wyneb sicrwydd angau:

:Ni cheir gweled mwy on hôl
:nag ôl neidr ar y ddôl,
:neu ôl llong aeth dros y tonnau,
:neu ôl saeth mewn awyr denau.

## Llyfryddiaeth
* D. Gwenallt Jones,  *Y Ficer Prichard a "Canwyll y Cymry"*  (Caernarfon: Cwmni'r Llan a Gwasg yr Eglwys yng Nghymru, 1946)
* Siwan Non Richards, *Y Ficer Prichard*, Cyfres Llên y Llenor (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn, 1994)

## Dolenni allanol
**Cannwyll y Cymry* Wicitestun

Categori:Barddoniaeth Gristnogol Cymru
Categori:Casgliadau o gerddi Cymraeg o Gymru
Categori:Llyfrau 1672
Categori:Llyfrau 1681
Categori:Llyfrau'r 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau Cymraeg yr 17eg ganrif
Manmohan Singh

** Manmohan Singh** (ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ) (26 Medi 1932 - 26 Rhagfyr 2024) oedd Prif Weinidog India o 2004 hyd 2014, y 14eg yn hanes y wlad. Mae'n aelod o'r Indian National Congress, a'r Sikh cyntaf i fod yn Brif Weinidog India. Ef yw'r Prif Weinidog mwyaf dysgedig a gafodd India erioed yn ôl rhani. Fe'i nodir am y diwygio economaidd y bu'n gyfrifol amdano ym 1991 tra'n Weinidog Cyllid tra'r oedd Narasimha Rao yn brif weinidog.

Mynychodd Goleg Nuffield, Rhydychen.

## Cyfeiriadau
Categori:Prif Weinidogion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2024
Taith y Pererin

Llyfr gan John Bunyan a gyhoeddwyd gyntaf yn Saesneg yn Chwefror 1678 yw ***Taith y Pererin*** (teitl llawn yn Saesneg: ''The Pilgrim's Progress from This World to That Which Is to Come''). Mae wedi'i gyfieithu i dros gant o ieithoedd, a bu'r fersiwn Gymraeg yn eithriadol o boblogaidd am gyfnod hir. Gyda'r Beibl a *Canwyll y Cymry* gan Y Ficer Prichard, roedd am gyfnod hir yn un o'r tri llyfr oedd i'w cael yn ymron bob cartref Cymreig lle ceid llyfrau o gwbl.

Dechreuodd Bunyan ysgrifennu'r llyfr pan oedd yng ngharchar Bedford am gynnal cyfarfodydd crefyddol heb fod dan awdurdod Eglwys Loegr. Ymddangosodd argraffiad wedi ei ehangu yn 1679, a'r Ail Ran yn 1684. Mae'r stori yn alegori sy'n dilyn helyntion Cristion wrth iddo ffoi o'r Ddinas Ddihenydd a theithio tua'r ddinas nefol. Yn yr ail ran mae gwraig Cristion, Christiana a'u plant yn dilyn yr un daith.

200px|dim|bawd|Cristion yn mynd trwy'r porth, a agorir gan Mr. Ewyllys Da; llun o argraffiad 1778 yn Lloegr.

## Cyfieithiadau Cymraeg
Ymddangosodd yr argraffiad Cymraeg cyntaf yn 1688, wedi ei gyhoeddi gan Stephen Hughes fel *Taith neu Siwrnai y Pererin*, wedi'i gyfieithu ganddo ef ei hun a thri arall. Cyhoeddodd Thomas Jones argraffiad arall yn 1699, a chyhoeddwyd llawer o argraffiadau Cymraeg yn y 18g ac yn enwedig yn y 19g, yn cynnwys addasiadau i blant. Yn yr 20g cyhoeddwyd cyfieithiadau gan E. Tegla Davies a Trebor Lloyd Evans.

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yn Lloegr
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Llenyddiaeth Lloegr yn yr 17eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol
Categori:Llyfrau 1678
Categori:Nofelau Saesneg o Loegr
Categori:Piwritaniaeth
Tyrus

bawd|de|200px|Bwa yn Tyrus

Dinas yn Libanus yw **Tyrus**, Groeg: ''''* *Týros''. Saif ger y môr yn ne Libanus, tua 80 km i'r de o Beirut. Gyda poblogaeth yn 117,100, hi yw'r bedwaredd dinas yn Libanus o ran maint.

Mae Tyrus yn hen ddinas Ffenicaidd, ac yn ôl mytholeg yn fan geni Europa ac Elissa (Dido). Enwyd yr Hippodrome Rhufeinig fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Yn ôl Herodotus, sefydlwyd Tyrus tua 2750 CC, ac mae cofnodion amdani yn dyddio o tua 1300 CC. Daeth yn ddinas fwyaf nerthol Ffenicia, a sefydlodd lawer o wladychfeydd; Carthago yw'r enwocaf o'r rhain. Roedd y ddinas yn nodedig am gynhyrchu lliw porffor arbennig, porffor Tyrus.

Am gynodau bu'r ddinas dan reolaeth yr Aifft, yna'n ddiweddarachg yn rhan o Ymerodraeth Persia. Yn 332 CC, cipiwyd y ddinas gan Alecsander Fawr, brenin Macedon, wedi gwarchae o saith mis. Yr adeg honno roedd Tyrus ar ynys fechan, felly adeiladodd byddin Alecsander gob i gysylltu'r ddinas a'r tir mawr. Ad-enillodd y ddinas ei hanibyniaeth oddi wrth yr Ymerodraeth Seleucaidd yn 126 CC. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r ymerodraeth Rufeinig.

Cipiwyd y ddinas gan y Cristionogion yn 1124, a daeth yn un o ddinasoedd pwysicaf Teyrnas Jeriwsalem a phencadlys archesgobaeth Tyrus. Ad-enillwyd y ddinas i Islam yn 1291.

Categori:Ffenicia
Categori:Dinasoedd Libanus
Bermuda

Tirogaeth dramor y Deyrnas Unedig yw **Bermuda** (weithiau **Bermwda** neu **Bermiwda**). Fe'i lleolir yng ngorllewin Cefnfor Iwerydd, tua 1,130 cilometr (640 milltir) i'r de-ddwyrain o Benrhyn Hatteras, Gogledd Carolina. Mae'n cynnwys saith prif ynys a tua 170 o ynysoedd llai. Cyllid a thwristiaeth yw prif ddiwydiannau'r diriogaeth.

## Plwyfi 
Rhennir Bermuda'n naw plwyf a dwy fwrdeistref (Dinas Hamilton a Thref St. George's).
[350px|canol|bawd|1 [Devonshire, Bermuda|Devonshire, 2 Dinas Hamilton, 3 Plwyf Hamilton, 4 Paget, 5&nbsp;Pembroke, 6 Tref St. George's, 7 Plwyf St. George's, 8&nbsp;Sandys, 9 Smith's, 10 Southampton, 11 Warwick]]

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Tiriogaethau dibynnol Gogledd America
Categori:Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
Categori:Ynysforoedd Cefnfor yr Iwerydd
Categori:Ynysforoedd Gogledd America
Sidon

bawd|225px|Y ddinas newydd o'r castell.

Dinas yn Libanus yw **Sidon** neu **Saïda** (Arabeg **صيدا** *Ṣaydā*; Ffeniceg *Ṣydwn*; Groeg: ''''''). Saif ger y môr yn ne Libanus, tua 40 km i'r de o Beirut a 40&nbsp;km i'r gogledd o Tyrus. Gyda poblogaeth o 200,000, hi yw'r drydedd dinas yn Libanus o ran maint.

Mae Sidon yn hen ddinas Ffenicaidd, efallai yr hynaf o ddinasoedd Ffenicia, gyda phobl yn byw yma o 4000 CC ymlaen. Gan wladychwyr o Sidon y sefydlwyd Tyrus, ac yn nes ymlaen bu cystadleuaeth ffyrnig rhwng y ddwy ddinas.

Am gyfnodau bu'r ddinas dan reolaeth yr Aifft, yna'n ddiweddarach yn rhan o Ymerodraeth Persia yna yn rhan o ymerodraeth Alecsander Fawr, brenin Macedon a'r Ymerodraeth Rufeinig. Cafodd Sidon gryn dipyn o ymreolaeth dan y Rhufeiniaid, gyda'r hawl i fathu ei harian ei hun. Dan yr ymerawdwr Elagabalus sefydlwyd *colonia* Rhufeinig yma gyda'r enw *Colonia Aurelia Pia Sidon*.

Cipiwyd y ddinas gan yr Arabiaid yn 636. Cipiwyd hi gan y Cristionogion yn 1110 yn ystod y Groesgad Gyntaf a daeth yn ganolfan Arglwyddiaeth Sidon, rhan o Deyrnas Jeriwsalem. Dinistrwyd hi gan y Mongoliaid yn 1260.

Categori:Ffenicia
Categori:Dinasoedd Libanus
Telesgôp

bawd|Logo cwmni Teledu Telesgôp
:*Am y ddyfais gweld pell-yn-agos, gweler Telesgop.*
Cwmni cynhyrchu annibynnol yw **Telesgôp** a sefydlwyd yn 1993 gan y ddarlledwraig Elin Rhys, er mwyn medru canolbwyntio ar gynhyrchu rhaglenni dogfen yn benodol, rhaglenni gwyddoniaeth a rhaglenni gwledig.

Y prosiectau cyntaf i'r cwmni gynhyrchu oedd cyfres am y sêr - *Galactica*, a chyfres o ddramau ‘murder-mystery’ - *Dim Cliw*.

Ar hyd y blynyddoedd, mae'r cwmni wedi cynhyrchu nifer o raglenni ar gyfer amryw o ddarlledwyr, ac ar hyn o bryd yn cynhyrchu'r rhaglenni Ffermio, Bro a Sgota gyda Julian Lewis Jones i S4C, a rhaglen radio Richard Rees i BBC Radio Cymru.

Lleolir swyddfa'r cwmni bellach yn y Glannau, SA1, Abertawe.

## Rhaglenni
**Ffermio*
**Bwletin Ffermio*
**Iolo yn Rwsia*
**Bro*
**Sgota gyda Julian Lewis Jones*
**Richard Rees* BBC Radio Cymru
**The Royal Welsh Show* BBC 2 Wales
**Y Porthmon*
**Y Goets Fawr*

Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Categori:Teledu yng Nghymru
Tripoli (Libanus)

**Tripoli** (Arabeg: طرابلس Ṭrāblos neu Ṭrēblos, yn lleol Ṭrōbles, Groeg: Τρίπολις, Tripolis) yw ail ddinas Libanus o ran poblogaeth, gyda tua 500,000 o breswylwyr. 80% o'r boblogaeth yn sunni mwslemaidd. Saif tua 85&nbsp;km i'r gogledd o Beirut.

Mar Tripoli yn hen ddinas Ffenicaidd, gyda thystiolaeth am bobl yn byw ar y safle yn 1400 CC. Arferai fod yn ganolwynt cynghrair oedd yn cynnwys Tyrus, Sidon ac Arados, ac felly y cafodd ei henw, sy'n golygu "y ddinas driphlyg". Gerllaw mae dinas El Mina, sy'n cael ei chysylltu a Tripoli fel Tripoli Fwyaf.

Cipiwyd y ddinas gan y Croesgadwyr yn 1109, pan losgwyd llyfrgell enwog Tripoli, y *Dar al-Ilm*. Cipiwyd hi yn ôl gan fyddinoedd Islam yn 1289, a dinistrwyd hen ran y ddinas.

Dechreuodd gwrthdaro Gogledd Libanus 2007 o ganlyniad i ymladd rhwng Fatah al-Islam, mudiad milwriaethus Islamiaidd, a Lluoedd Arfog Libanus ar 20 Mai, 2007 yn Nahr al-Bared, gwersyll ffoaduriaid Palesteinaidd ger Tripoli.

Categori:Dinasoedd Libanus
Categori:Ffenicia
Fforest Fawr

Ucheldir o fryniau moel a rhosdir eang yn ne-ddwyrain Cymru yw'r **Fforest Fawr**. Gorwedd y rhan fwyaf o'r ucheldir ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog rhwng y Mynydd Du i'r gorllewin a Bannau Brycheiniog i'r dwyrain.

Er ei bod yn ardal o rosdir agored heddiw, bu'n llawer mwy coediog yn y gorffennol, ond nid dyna ystyr 'fforest' yn yr enw. Tir wedi'i ddynodi ar gyfer hela oedd 'fforest' yn yr Oesoedd Canol, gyda'r hawl i hela anifeiliaid yno wedi'i chyfyngu i'r arglwydd lleol (gweler hefyd Fforest Maesyfed). Bernard de Neufmarche, arglwydd Normanaidd Brycheiniog, a sefydlodd y Fforest ddechrau'r 12g. Yn y 13g ychwanegwyd darn arall o ucheldir, i'r de-orllewin o Bontsenni, a galwyd hwnnw y Fforest Fach a'r llall y Fforest Fawr i wahaniaethu rhyngddynt.

Gorwedd y Fforest Fawr yn ne-orllewin Powys rhwng Bannau Brycheiniog a'r Mynydd Du, gyda rhan uchaf dyffryn Wysg i'r gogledd yn gorwedd rhyngddi â Mynydd Epynt. I'r de ceir cymoedd hir a ffurfiwyd gan afonydd fel Nedd a Mellte sy'n arwain i lawr i gymoedd a dyffrynoedd Morgannwg. Ceir rhai o'r rhaeadrau gorau yn Ne Cymru yn y cymoedd hyn, er enghraifft rhaeadr 27 metr Sgwd yr Eira ar afon Hepste, ger Ystradfellte.

Lleolir ogofâu byd-enwog Dan yr Ogof yng nghongl de-orllewinol y Fforest Fawr, ger pentref Craig-y-nos. I'r gorllewin o'r pentref hwnnw Ogof Ffynnon Ddu: gyda dyfnder o 308m a thua 50&nbsp;km o led mae hi'n un o'r ogofâu dyfnaf a hwyaf ym Mhrydain.

Croesir y Fforest Fawr gan ddwy ffordd fawr, sef yr A4067 rhwng Ystradgynlais a Pontsenni, a'r draffordd A470 rhwng Merthyr Tudful ac Aberhonddu.

## Copaon
bawd|240px|Fan Fawr, o Fan Llia

*Fan Fawr (734 m)
*Fan Gyhirych (725 m)
*Fan Nedd (663 m)
*Fan Llia (631 m)
*Craig Cerrig-gleisiad (629 m)
*Fan Frynych (628 m)
*Fan Bwlch Chwyth (603 m)
*Moel Feity (591 m)
*Cefn Cul (562m)
*Carreg Goch (558 m)

## Llynnoedd
*Cronfa Crai
*Cronfa Ystradfellte

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Afonfarch

Mamal yn perthyn i'r teulu Hippopotamidae yw'r **afonfarch** (hefyd **hipopotamws** neu **dyfrfarch**) (*Hippopotamus amphibius*, o'r Roeg: 'ιπποπόταμος, *hippopotamos*). Yr unig aelod arall o'r teulu yw'r Afonfarch Bach.

Ceir yr Afonfarch yn Affrica i'r de o'r Sahara yn unig, ac mae wedi diflannu o lawer o diriogaethau yno. Mae'n byw o gwmpas afonydd a llynnoedd mewn grwpiau o hyd at 40 anifail, gan aros yn y dŵr yn ystod y dydd a dod allan i fwydo ar blanhigion yn y nos.

Ceir rhwng 125,000 a 150,000 ohonynt i gyd, y nifer fwyaf yn Sambia (40,000) a Thansanïa (20,000-30,000).

Filoedd o flynyddoedd yn ôl, cyn i'r hinsawdd newid, roedd afonfeirch i'w cael yng nghanol yr hyn sydd erbyn heddiw yn anialwch y Sahara: ceir darluniau cynhanesyddol ohonynt ar furiau ogofâu yn y Tassili n'Ajjer.

## Gweler hefyd
* Afonfarch pigmi

## Cyfeiriadau
Categori:Llysysyddion
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
Tassili n'Ajjer

250px|bawd|de|Lluniau ar fur cysgodfa dan graig, Tassili n'Ajjer, Sahara
Mynyddoedd creigiog anial yng nghanol y Sahara sy'n cynnwys rhai o'r safleoedd cynhanesyddol pwysicaf ar gyfandir Affrica yw'r '''Tassili n'Ajjer'''. Gorwedd y mynyddoedd i'r gogledd-ddwyrain o fynyddoedd Al Hoggar yn ne-ddwyrain Algeria, yn agos i'r man lle mae ffiniau Libia, Algeria a Niger yn cwrdd. Daethpwyd â safleoedd archaeolegol y Tassili a'u trysorau i sylw'r byd tu allan gan yr archaeolegwr o Ffrainc Henri Lhote, ddiwedd y 1950au. Mae safleoedd y Tassili yn rhan o ardal ddiwylliannol gynhanesyddol ehangach sy'n cynnwys yr Hoggar a'r cylch.

Mae'r darluniau cynhanesyddol sydd ar furiau ogofâu a chysgodfeydd yn y Tassili yn dangos fod poblogaeth bur sylweddol yn byw bywyd hela a chodi gwartheg yno filoedd o flynyddoedd yn ôl, a bod yr hinsawdd a'r tyfiant yr adeg hynny yn debyg i'r hyn a geir yn y Sahel heddiw (dros fil o filltiroedd i'r de). Mae rhai o'r lluniau yn ogofâu'r Tassili yn dangos afonfeirch (*hippopotamus*) a phreiddiau anferth o wartheg cyrn hir, a hynny mewn ardal sydd bellach yn anialdir llwyr.

## Llyfryddiaeth
*Henri Lhote, *The Search for the Tassili frescoes* (Llundain, 1959). Cyfieithiwyd o'r Ffrangeg. Cyfrol sy'n cynnwys nifer o luniau.

Categori:Celf gynhanesyddol
Categori:Cynhanes Affrica
Categori:Daearyddiaeth Algeria
Categori:Hanes Algeria
Categori:Safleoedd archaeolegol Algeria
Categori:Sahara
Merthyr Cynog

:''Am leoedd eraill o'r enw "Merthyr", gweler Merthyr (gwahaniaethu).''

Pentref gwledig  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Merthyr Cynog**. Saif yn ardal Brycheiniog, ar lethrau deheuol Mynydd Epynt rhwng afonydd Ysgir Fawr ac Ysgir Fechan, ffrydiau sy'n ymuno yn nes i lawr i ffurfio afon Ysgir, un o ledneintiau afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, 6 milltir i'r de-ddwyrain. Y pentref cyfagos yw Llanfihangel Nant Brân, dros y bryn i'r gorllewin, a'r Capel Uchaf i'r gogledd-ddwyrain.

Ystyr y gair *merthyr* yma yw "eglwys (er cof am sant neu ar ei fedd)." Cysylltir y plwyf â Chynog Ferthyr, sant a mab hynaf Brychan, brenin Teyrnas Brycheiniog. Yn ôl traddodiad, lladdwyd Cynog gerllaw a chodwyd eglwys ar ei fedd. Ymhlith y lleoedd eraill a gysylltir â'r sant ceir Defynnog, tua 5 milltir i'r de-orllewin, ger Pontsenni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys

Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Capel Uchaf

Pentref gwledig yng nghymuned Merthyr Cynog, Powys, Cymru, yw **Capel Uchaf** (Saesneg: *Upper Chapel*). Saif yn ardal Brycheiniog wrth lethrau deheuol Mynydd Epynt ar lan afon Honddu, un o ledneintiau pwysicaf afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, tua 7 milltir i'r de. Fymryn i'r gogledd o'r pentref mae'r lôn yn fforcio, gydag un ffordd yn mynd i lawr i'r A483 ger Llangamarch a'r brif lôn yn mynd yn ei blaen i Llanfair-ym-Muallt. Y pentrefi cyfagos yw Merthyr Cynog, a gysylltir â'r pentref gan lôn sy'n dringo dros y bryn i'r gorllewin, a Chastell Madog, Capel Isaf, Pwllgloyw, a Llandefaelog Fach i'r de, ar y lôn i Aberhonddu. I'r gogledd ceir Pentref Dolau Honddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Merthyr Cynog
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Castell Madog

Pentref bychan gwledig ym Mrycheiniog, de Powys, yw **Castell Madog**. Mae'n gorwedd i'r de o Fynydd Epynt ar lan afon Honddu, un o ledneintiau pwysicaf afon Wysg.

Lleolir y pentref ar bwys lôn wledig sy'n dringo i gyfeiriad Epynt o Aberhonddu, tua 5 milltir i'r de. Y pentrefi cyfagos yw Capel Uchaf, i'r gogledd, a Chapel Isaf, Pwllgloyw, a Llandefaelog Fach i'r de, ar y lôn i Aberhonddu.

Ceir plasdy Castell Madog gerllaw.

Categori:Honddu Isaf
Categori:Pentrefi Powys
Afon Honddu

Ceir fwy nag un **afon Honddu** yng Nghymru:

*Afon Honddu (Epynt), i'r gogledd o Aberhonddu
*Afon Honddu (Mynyddoedd Duon), yn y Mynyddoedd Duon (Brycheiniog)
Afon Honddu (Epynt)

:*Gweler hefyd Afon Honddu (gwahaniaethu).*

Afon ym Mrycheiniog, de Powys, yw'r **Honddu**. Mae'n tarddu i'r de o Ddrum Ddu (474 m), un o gopaon Mynydd Epynt, tua 5 milltir i'r de-orllewin o dref Llanfair-ym-Muallt.
Yr Honddu yw un o lednentydd pwysicaf yr Wysg. Mae tua 11 milltir.

Llifa'r afon i gyfeiriad y de o lethrau Epynt i lawr Aberhonddu lle mae'n llifo i'r Wysg. Mae'r *aber* yn yr enw *Aberhonddu* yn cyfeirio at aber neu 'geg' yr afon honno yn afon Wysg.

Ceir sawl pentref ar lan yr afon, sef (o'r gogledd i'r de): Pentref Dolau Honddu, Capel Uchaf, Castell Madog, Capel Isaf, Pwllgloyw a Llandefaelog Fach.

Honddu (Epynt)
Honddu (Epynt)
Categori:Aberhonddu
Categori:Honddu Isaf