open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
720au

7g - **8g** - 9g
670au 680au 690au 700au 710au - **720au** - 730au 740au 750au 760au 770au
720 721 722 723 724 725 726 727 728 729

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Brwydr Covadonga

**Pobl Nodweddiadol**
710au

7g - **8g** - 9g
660au 670au 680au 690au 700au - **710au** - 720au 730au 740au 750au 760au
710 711 712 713 714 715 716 717 718 719

----

**Digwyddiadau a gogwyddion**
* 717 — ail warchae'r Arabiaid o Caergystennin

**Pobl nodweddiadol**
Ynys Norfolk

Ynys gyfannedd fechan yn y Cefnfor Tawel ydy **Ynys Norfolk** (Norfuk: **Norfuk Ailen**). Fe'i lleolir rhwng Awstralia, Seland Newydd a Caledonia Newydd. Mae'r ynys a dwy ynys cyfagos yn diriogaeth allanol i Awstralia.

Mae coeden pin Ynys Norfolk yn symbol o'r ynys, ac mae'n ymddangos ar y faner; mae'n goeden drawiadol fytholwyrdd sy'n frodorol i'r ynys ac yn boblogaidd yn Awstralia, lle mae dwy rywogaeth sy'n perthyn yn tyfu.

Categori:Taleithiau a thiriogaethau Awstralia

Norfolk
Norfolk
Augur

bawd|dde|150px|*Augur*

Roedd **augur** (gair Lladin: 'daroganwr') yn offeiriad a swyddog yn y byd clasurol, yn arbennig yn y Rhufain hynafol. Ei brif rôl oedd i ddehongli ewyllys y duwiau gan astudio hediad yr adar; adnabyddwyd hyn fel "cymryd y nawdd."  Roedd seremoni a swyddogaeth yr *augur* yn ganolog i unrhyw ymgymeriad pwysig yn y gymdeithas Rufeinig, yn gyhoeddus neu'n breifat, gan gynnwys materion rhyfel, masnach a chrefydd.

## Gweler hefyd
*Darogan
*Canu Darogan, cerddi darogan Cymraeg yr Oesoedd Canol

Categori:Darogan
Categori:Rhufain hynafol
Categori:Offeiriaid
Rhywoleg

Astudiaeth systematig o rywioldeb dynol yw **rhywoleg**.

## Rhestr o arbenigwyr yn y maes
* Carl Friedrich Otto Westphal (1833–1890)
* Richard Freiherr von Krafft-Ebing  (1840–1902)
* Albert Eulenburg (1840–1917)
* Auguste Henri Forel  (1848–1931)
* Sigmund Freud  (1856–1939)
* Wilhelm Fliess  (1858–1928)
* Havelock Ellis  (1858–1939)
* Eugen Steinach (1861–1944)
* Robert Latou Dickinson (1861–1950)
* Albert Moll  (1862–1939)
* Edvard Westermarck  (1862–1939)
* Magnus Hirschfeld  (1868–1935)
* Iwan Bloch  (1872–1922)
* Theodor Hendrik van de Velde  (1873–1937)
* Max Marcuse (1877–1963)
* Otto Gross  (1877–1920)
* Ernst Gräfenberg  (1881–1957)
* Bronisław Malinowski (1884–1942)
* Harry Benjamin  (1885–1986)
* Theodor Reik  (1888–1969)
* Alfred Kinsey  (1894–1956)
* Wilhelm Reich  (1897–1957)
* Mary Calderone (1904–1998)
* Wardell Pomeroy (1913–2001)
* Albert Ellis  (1913–2007)

* Kurt Freund  (1914–1996)
* Ernest Borneman  (1915–1995)
* William Masters  (1915–2001)
* Gershon Legman (1917–1999)
* Harold I. Lief (1917–2007)
* Paul H. Gebhard  (1917– )
* John Money  (1921–2006)
* Ira Reiss (1925-)
* Virginia Johnson (1925– )
* Preben Hertoft  (1928– )
* Oswalt Kolle  (1928– )
* Vern Bullough  (1928–2006)
* William Simon  (1930–2000)
* John Gagnon (1932– )
* Fritz Klein  (1932–2006)
* Milton Diamond  (1934– )
* Erwin J. Haeberle  (1936– )
* Gunter Schmidt (1938– )
* Rolf Gindorf  (1939– )
* Volkmar Sigusch (1940– )
* Dorree Lynn (1941– )
* Martin Dannecker (1942– )
* Shere Hite  (1943– )
* Ray Blanchard  (1945– )
* Gilbert Herdt  (1949– )
* Kenneth Zucker  (1950– )
* Carol Queen (1957 - )
* Beverly Whipple~
* James Cantor  (1966– )

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhywioldeb dynol
Categori:Seicoleg gymdeithasol
Darogan

Dull cyfrin i ragweld y dyfodol yw **darogan**. Gelwir un sy'n medru darogan yn ddaroganwr neu broffwyd (ond mae proffwyd yn derm sy'n tueddu i gael ei gyfyngu i draddodiadau crefyddol un duw e.e. proffwydi'r Hen Destament).

## Y Celtiaid a'r Cymry
Roedd y Celtiaid ymhlith y pobloedd hynafol a ymddiddorai'n fawr mewn darogan. Yng Nghymru'r Oesoedd Canol, roedd bri mawr ar ganu darogan a thestunau rhyddiaith proffwydoliaethol a brutiau. Ceir nifer o gerddi darogan a briodolir gan amlaf i feirdd o'r gorffennol, yn enwedig Taliesin, neu ffigurau chwedlonol fel Myrddin, ond roedd rhai o'r beirdd proffesiynol yn cyfansoddi cywyddau darogan hefyd.

Yn yr Oesoedd Canol, a hyd at y 19eg ganrif, credai rhai fod y Dynion Hysbys yn medru rhagweld y dyfodol.

## Rhai dulliau cyffredin 
* Sêr-ddewiniaeth: trwy astudio'r wybren.
* Argoel: trwy astudio hedfan adar.
* Llyfr-ddewiniaeth: gyda llyfrau (testunau crefyddol yn aml).
* Cerdyn-ddewiniaeth: gyda chardiau.
* Llaw-ddewiniaeth: trwy "ddarllen" cledrau'r dwylo.
* Adeg-ddewiniaeth: ynglŷn ag adegau, diwrnodau lwcus/anlwcus.
* Cyfrifiadur-ddewiniaeth: gyda chyfrifiaduron.
* Pêl-ddewiniaeth: gyda phêl grisial.
* Daear-ddewiniaeth: trwy astudio marciau ar y ddaear, ayyb.
* Dŵr-ddewiniaeth: trwy astudio dŵr.
* I Ching; ffurf o Lyfr-Ddewiniaeth.
* Rhif-ddewiniaeth: trwy astudio rhifau.
* Breuddwyd-ddewiniaeth: trwy freuddwydion.
* Rwnig-ddewiniaeth: gyda llythrennau rwnig.
* Tân-ddewiniaeth: trwy astudio tân.

## Gweler hefyd
*Augur, daroganwr o offeiriad yng nghrefydd Rhufain
*Canu Darogan
*Dyn Hysbys
*Mab Darogan, gwaredwr disgwyliedig y Cymry
*Rhagfynegiad


Categori:Anthropoleg grefyddol
Categori:Yr ocwlt
Categori:Rhagfynegiad
111 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - **110au CC** - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC   
116 CC 115 CC 114 CC 113 CC 112 CC - **111 CC** - 110 CC 109 CC 108 CC 107 CC 106 CC

----

## Digwyddiadau
* Dinistrir rhan helaeth o ddinas Rhufain gan dân.
*Sefydlu Jiuquan yn Tsieina fel caer filwrol ar y Ffordd Sidan i ganolbarth Asia

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:111 CC
Castell Cynfael

Castell mwnt a beili yn ne-orllewin teyrnas Gwynedd oedd **Castell Cynfael**. Gorweddai yng nghwmwd Ystumanner yng nghantref Meirionnydd (de Gwynedd heddiw), tua milltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain o Dywyn. Safodd am lai na blwyddyn.

Codwyd y castell gan Cadwaladr ap Gruffudd ap Cynan, brawd Owain Gwynedd, yn 1147. Safai mewn sefyllfa cryf ar gribyn yn edrych dros Ddyffryn Dysynni. Rhoddodd Cadwaladr ei gastell yng ngofal Morfran, abad clas Tywyn, yn yr un flwyddyn.

Roedd y berthynas rhwng Cadwaladr a'i frawd Owain, brenin Gwynedd, wedi gwaethygu ers 1143 pan ddechreuodd y brenin ddrwgdybio ei frawd o fod â llaw yn llofruddiaeth Anarawd, brawd ei gynghreiriad Rhys ap Gruffudd (Yr Arglwydd Rhys), yn 1143. Yn 1147, penderfynodd Hywel ab Owain Gwynedd a'i frawd Cynan, meibion y brenin Owain, wneud cyrch ar Feirionnydd i ddysgu gwers i Gadwaladr. Ymosodasant ar y castell a chafwyd brwydr ffyrnig, gyda Hywel yn ymosod arno o'r gogledd a Chynan o'r de. Gwrthododd Morfran ildio ac yn y diwedd llosgwyd y castell yn ulw.

Roedd Hywel ab Owain Gwynedd yn fardd mawr yn ogystal â bod yn dywysog, ond ni cheir cerdd ganddo am ei fuddugoliaeth ymhlith y rhai sydd ar glawr heddiw. Ond cyfansoddodd ei gyd-fardd Cynddelw Brydydd Mawr awdl i Owain sy'n disgrifio'r ymosodiad a'r gorthwr yn disgyn i'r fflamiau.

Mae'r mwnt sy'n nodi safle'r castell bellach ar dir preifat sy'n perthyn i fferm Bryn y Castell, ger Tywyn.

## Llyfryddiaeth
*Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

## Dolen allanol
* Arlowg Ordnans: Map sy'n dangos safle Bryn y Castell a'r mwnt gerllaw

Cynfael
Cynfael
Cynfael
Categori:Meirionnydd
Categori:Sefydliadau 1147
112 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - **110au CC** - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
117 CC 116 CC 115 CC 114 CC 113 CC **112 CC** 111 CC 110 CC 109 CC 108 CC 107 CC

----

## Digwyddiadau
* Farnadjom yn dod yn frenin Iberia.
* Jugurtha, brenin Numidia, yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
* Ffordd y Sidan ar agor trwy ganolbarth Asia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:112 CC
113 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - **110au CC** - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
118 CC 117 CC 116 CC 115 CC 114 CC - **113 CC** - 112 CC 111 CC 110 CC 109 CC 108 CC

----

## Digwyddiadau
* Llwythau Almaenig yn ymosod ar Gâl a gogledd Sbaen. Mae'r Cimbri yn gorchfygu byddin Rufeinig dan G. Papirius Carbo yn nyffryn Drava
* Rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain a'r Celtiberiaid
* Antiochus IX Cyzicenus yn dod yn frenin Persia Seleucaidd Persia

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Zhang Qian, fforiwr o Tsieina

Categori:113 CC
Cyfrifiad 2001

Gall Cyfrifiad 2001 gyfeirio at nifer o gyfrifiadau:

*Antigwa a Barbiwda
*Yr Ariannin
*Awstria
*Awstralia
*Bangladesh
*Bolifia
*Bwlgaria
*Canada
*De Affrica
*Y Deyrnas Unedig
*Yr Eidal
*Gweriniaeth Tsiec
*Gwlad Groeg
*Hong Cong
*Hwngari
*India
*Iwerddon
*Norwy
*Portiwgal
*Sbaen
*Wcráin
115 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - **110au CC** = 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC   
120 CC 119 CC 118 CC 117 CC 116 CC - **115 CC** - 114 CC 113 CC 112 CC 111 CC 110 CC

----

## Digwyddiadau
* Parthia yn dod i gytundeb masnachol a Tsieina
* Teyrnas Sheba yn dod i ben
* Gaius Marius yn cael ei ethol i swydd praetor yn Rhufain, ac yn ennill buddugoliaeth yn Sbaen

## Genedigaethau
* Marcus Licinius Crassus, gwleidydd Rhufeinig

## Marwolaethau
* Publius Mucius Scaevola
* Quintus Caecilius Metellus Macedonicus

Categori:115 CC
William Pitt

Gwleidydd o Loegr oedd **William Pitt** (weithiau **William Pitt yr Ieuengaf**; 28 Mai 1759 – 23 Ionawr 1806). Bu'n Brif Weinidog Teyrnas Prydain Fawr (1782 – Mawrth 1783, Rhagfyr 1783 – 1801), a'r Deyrnas Unedig ar ôl hynny (1804 – 1806).

Cafodd ei eni yn Hayes Place, Caint, yn fab i'r gwleidydd William Pitt, Iarll 1af Chatham; gelwir y mab yn 'Pitt yr Ieuengaf' i wahaniaethu rhyngddo a'i dad, 'Pitt yr Hynaf'. Roedd ei fam, Hester Grenville, yn chwaer i'r prif weinidog George Grenville. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Penfro, Caergrawnt.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Senedd Prydain Fawr
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1759
Categori:Gwleidyddion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 1806
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
117 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC **110au CC** 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
122 CC 121 CC 120 CC 119 CC 118 CC - **117 CC** - 116 CC 115 CC 114 CC 113 CC 112 CC

----

## Digwyddiadau
## Genedigaethau
* Ptolemi XII Auletes

## Marwolaethau
*Huo Qubing, cadfridog Brenhinllin Han, Tsieina (g. 140 CC)
*Sima Xiangru, gwleidydd, bardd a cherddir o Tsieina

Categori:117 CC
Bwrdd Jugurtha

Mynydd trawiadol 1271 m o uchder gyda chopa gwastad eang sy'n codi'n syrth o'r gwastadeddau amgylchynnol yng ngogledd-orllewin Tiwnisia yw **Bwrdd Jugurtha** (Arabeg: ***Jebel Jugurtha***; Ffrangeg: ***Table de Jugurtha***). Saif i'r de-orllewin o ddinas hynafol El Kef (Sicca Veneria yng nghyfnod y Rhufeiniaid) yn agos i'r ffin ag Algeria. Fe'i enwir ar ôl Jugurtha, brenin Numidia yn yr 2g CC.

Ymestynnai teyrnas Jugurtha i gynnwys rhai ardaloedd sydd yng ngogledd-orllewin Tiwnisia heddiw, gan gynnwys Sicca Veneria (El Kef) a rhannau uchaf yr Oued Medjerda. Dywedir bod Jugurtha wedi defnyddio'r mynydd fel caer a noddfa yn ei ryfel saith mlynedd yn erbyn y Rhufeinaid (112-105 CC). Mae ei muriau syrth yn amddiffynwaith naturiol. Yr unig ffordd i gyrraedd y copa heb ddringo yw ar hyd llwybr troellog sy'n gorffen mewn cyfres o risiau wedi'u torri yn y graig.
[250px|bawd|chwith|Golygfa ar Fwrdd Jugurtha o [El Kef yn y gaeaf; mae'r mynydd ar y chwith ar y gorwel]]

Gellir cyrraedd y mynydd o bentref bychan Kalaat Khasba, ond mae'n llwybr garw ac mae'r pentref ei hun yn ddigon diarffordd. Man cychwyn arall yw tref Tajerouine.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Tiwnisia
Categori:Berber
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Talaith El Kef
119 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - **110au CC** - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
124 CC 123 CC 122 CC 121 CC 120 CC - **119 CC** - 118 CC 117 CC 116 CC 115 CC 114 CC

----

## Digwyddiadau
*Hipparchus yn olynu Eumachus fel Archon Athen
* Brwydr Mobei: byddin Brenhinllin Han (Tsieina), dan y caffridogion  Wei Qing a Huo Qubing, yn gorchfygu'r Xiongnu yn nyffryn Orkhon, Anialwch Gobi (Mongolia heddiw)
*Llywodraeth Tsieina yn sefydlu monopoli ar haearn, halen a diodydd alcoholig

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Li Guang, cadfridog Brenhinllin Han

Categori:119 CC
120 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC   
125 CC 124 CC 123 CC 122 CC 121 CC - **120 CC** - 119 CC 118 CC 117 CC 116 CC 115 CC

----

## Digwyddiadau
## Genedigaethau
*Berenice III, brenhines yr Aifft
*Lucius Cornelius Sisenna, awdur a gwleidydd
*Verres, praetor llwgr a erlynwyd gan Cicero (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
* Hipparchus, seryddwr a mathemategydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
* Polybius, hanesydd Groegaidd

Categori:120 CC
Plant Duw

Band Cymraeg o Fangor ydy **Plant Duw** sy'n chwarae cerddoriaeth steil pop *grunge*.

## Aelodau
*Elidir Jones, Gîtar Fâs, Llais
*Conor Martin, Gîtar, Llais
*Rhys Martin, Gîtar, Llais
*Myfyr Prys, Drymiau
*Sean Martin, Cornet

## Dolenni Allanol
*Safle MySpace Plant Duw
*Tudalen Facebook Plant Duw
*  Proffil ar wefan y BBC

Categori:Bandiau Cymraeg
Ymerodraeth Seleucaidd

Yr **Ymerodraeth Seleucaidd** oedd y deyrnas Helenistaidd a sefydlwyd yn y Dwyrain Canol yn dilyn marwolaeth Alecsander Fawr, ac a barhaodd o 311 hyd 63 CC.

Sefydlwyd y deyrnas gan un o gadfridogion Alecsander, **Seleucus I Nicator**, Groeg: Σέλευκος Νικάτωρ (*Nicator,* "y Buddugol"). Wedi marwolaeth Alecsander daeth i reoli ardal eang oedd yn ymestyn hyd at Afon Indus. Tua 305 CC sefydlodd Seleucia ar y Tigris fel prifddinas newydd. Yn ddiweddarach, symudwyd y brifddinas i Antiochia.

Tyfodd y deyrnas yn ysfod teyrnasiad Antiochus Fawr, ond erbyn yr ail ganrif CC roedd yn dechrau dadfeilio. Cipiwyd llawer o'i thiriogaethau dwyreiniol gan y Parthia, ac yn 64 CC gorchfygodd byddin Gweriniaeth Rhufain dan Gnaeus Pompeius Magnus y gweddill.

bawd|canol|300px|Yr Ymerodraeth Seleucaidd tua 323 CC

## Teyrnoedd Seleucaidd 
bawd|150px|Seleucus I Nicator

*Seleucus I Nicator (Satrap 311 - 305 CC , Brenin 305 CC - 280 CC)
*Antiochus I Soter (cyd-frenin ers 291, brenin 280 - 261 CC)
*Antiochus II Theos (261 - 246 CC)
*Seleucus II Callinicus ( 246 - 225 CC)
*Seleucus III Ceraunus (neu Soter) ( 225 - 223 CC)
*Antiochus III Mawr (223 - 187 CC)
*Seleucus IV Philopator (187 - 175 CC)
*Antiochus IV Epiphanes (175 - 164 CC)
*Antiochus V Eupator (164 - 162 CC)
*Demetrius I Soter (162 - 150 CC)
*Alexander I Balas (154 - 145 CC)
*Demetrius II Nicator (145 - 138 CC)
*Antiochus VI Dionysus (neu Epiphanes) (145 - 140 CC?)
*Diodotus Tryphon (140? - 138 CC)
*Antiochus VII Euergetes Sidetes ( 138 - 129 CC)
*Demetrius II Nicator (eto 129 - 126 CC)
*Alexander II Zabinas (129 - 123 CC)
*Cleopatra Thea (126 - 123 CC)
*Seleucus V Philometor(126/125 CC)
*Antiochus VIII Grypus (125 - 96 CC)
*Antiochus IX Cyzicenus (114 - 96 CC)
*Seleucus VI Epiphanes Nicator (96 - 95 CC)
*Antiochus X Eusebes Philopator (95 - 92 CC neu 83 CC)
*Demetrius III Eucaerus (neu Philopator) (95-87 CC)
*Antiochus XI Ephiphanes Philadelphus (95 - 92 CC)
*Philippus I Philadelphus (95 - 84/83 CC) 
*Antiochus XII Dionysus (87 - 84 CC)
*(Tigranes Fawr, brenin Armenia) (83 - 69 CC)
*Seleucus VII Kybiosaktes neu Philometor (70au CC - 60au CC?)
*Antiochus XIII Asiaticus (69 - 64 CC)
*Philippus II Philoromaeus (65 - 63 CC)
Narbonne

bawd|de|200px|Eglwys gadeiriol Narbonne

Dinas yn ne-orllewin Ffrainc yw **Narbonne** (Catalaneg ac Occitaneg: **Narbona**). Saif yn *département* Aude yn *région* Ocsitania. Ar un adeg roedd yn bothladd prysur, ond erbyn hyn mae tua 15&nbsp;km o'r môr.

Sefydlwyd y ddinas fel trefedigaeth Rufeinig *Colonia Narbo Martius* yn 118 CC, ar y Via Domitia, y ffordd Rufeinig gyntaf yng Ngâl. Yn ddiweddarach, sefydlodd Iŵl Cesar gyn-filwyr o'i leng Legio X Gemina yno. Rhoddodd y ddinas ei henw i dalaith Rufeinig Gallia Narbonensis.

Dan y Fisigothiaid bu'n brifddinas talaith Septimania, yna am gyfnod yn rhan o Emirat Cordoba nes iddi gael ei chipio gan y Ffranciaid dan Pepin Fychan yn 759. Yn ddiweddarach daeth y ddinas yn llai pwysig, yn rhannol oherydd i Afon Aude newid ei chwrs. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 46,510.

## Adeiladau 
* Eglwys gadeiriol St-Just
* Halles de Narbonne 
* Horreum
* Palais des Archevêques (Palas Archesgob)
* Via Domitia

## Pobl enwog o Narbonne 
* Charles Trenet
* Léon Blum
* Sant Sébastien
* Dimitri Szarzewski

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Aude
Castell Ewlo

Castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Castell Ewlo**. Saif ar fryncyn isel mewn coedwig ger pentref presennol Ewlo. Dyma safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer.

Mae hanes cynnar y castell yn ansicr. Ymddengys fod Owain Gwynedd wedi codi castell mwnt a beili ar y safle tua'r flwyddyn 1146, er mwyn amddiffyn y mynediad ar hyd yr arfordir o Gaer i'r Berfeddwlad ac afon Conwy; llwybr arferol pawb a geisiai oresgyn Gwynedd o'r cyfeiriad yma.

300px|bawd|dim

Yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd. Y Cymry a orfu.

Mae'n bosibl fod Llywelyn ab Iorwerth wedi codi castell newydd yno i gymryd lle'r hen gastell pren tua 1220, ond does dim sicrwydd am hynny. Mae'r gorthwr o siâp apsidaidd yn debyg iawn i'r un a godwyd tua'r un amser yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd.

Codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Llywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur i amgau ward o flaen y gorthwr gyda thŵr crwn yn y gornel orllewinol. Roedd y llenfur yn amgae ffynnon hefyd. Roedd dau borth i'r castell ar ei newydd wedd, un i'r ward trwy'r llenfur a'r llall dros bont ar y ffos i ward mewnol y gorthwr.

Ar ôl Rhyfel 1af Annibyniaeth Cymru 1276-77 cododd y Saeson gastell newydd yn y Fflint a chollodd Castell Ewlo ei werth milwrol fel amddiffynfa mwyaf allanol Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr. Ymddengys fod rhan o'r castell wedi cael ei ddifetha'n fwriadol gan y Cymry cyn ei adael. Ni chafodd ei adfer ar ôl hynny ond erys adfeilion sylweddol ar y safle heddiw.

Mae'r castell yng ngofal Cadw. Gellir ei gyrraedd o lwybr o'r B5125, ger Ewlo.

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Cymru* (Caerdydd, 1983)
*Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Categori:Cadw
Ewlo
Ewlo
Tomen y Rhodwydd

Castell mwnt a beili a godwyd gan Owain Gwynedd i amddiffyn gororau Gwynedd Is Conwy yw **Tomen y Rhodwydd** (hefyd: **Castell y Rhodwydd** a Chastell yr Adwy). Saif mewn lle strategol bwysig, gan amddiffyn Dyffryn Clwyd drwy Nant y Garth, i'r de o Landegla yn Iâl (de-ddwyrain Sir Ddinbych heddiw).

Hwn, mae'n debyg, oedd y 'Castell yn Iâl' a godwyd gan Owain Gwynedd yn 1149, yn ôl *Brut y Tywysogion*, pan gipiodd gantref Iâl oddi ar frenhinoedd Powys. Safodd y castell cyntaf hwnnw hyd 1157 pan gafodd ei losgi'n ulw gan Iorwerth Goch ap Maredudd (Iorwerth Goch) o Bowys yn sgîl cyrch gan Harri II o Loegr ar Wynedd. Ceir cofnod arall mewn dogfen Seisnig o 1212 sy'n cyfeirio at drwsio 'castell Iâl', ond mae'n debyg mai castell arall yn yr un ardal a olygir, sef Tomen y Faerdre, 3 milltir i lawr y dyffryn ger Llanarmon-yn-Iâl.
bawd|250px|chwith|Awyrlun o'r enghraifft orau o gastell mwnt a beili drwy Gymru: Castell y Rhodwydd

Mae'r castell yn sefyll ar dir preifat ond gellir ei weld o'r ffordd A525 rhwng Wrecsam a Rhiwabon, tua milltir a hanner i'r de-orllewin o Landegla.

## Llyfryddiaeth
*Richard Avent, *Cestyll Tywysogion Cymru* (Caerdydd, 1983)
*Paul R. Davies, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Rhodwydd
Rhodwydd
Rhodwydd
121 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
126 CC 125 CC 124 CC 123 CC 122 CC - **121 CC** - 120 CC 119 CC 118 CC 117 CC 116 CC

----
## Digwyddiadau
* Senedd Rhufain yn pasio mesur *senatus consultum ultimum*, sy'n rhoi hawl i gonswl gymeryd unrhyw fesurau angenrheidiol i ddiogelu Gweriniaeth Rhufain. Mae'r conswl Lucius Opimius yn arfogi'r blaid seneddol i wrthwynebu cefnogwyr Gaius Gracchus. Wedi brwydr yn nonas Rhufain, lleddir Gracchus a llawer o'i genogwyr.
* Yn dilyn y frwydr, dienyddir 3,000 o gefnogwyr Gracchus
* Y conswl Q. Fabius Maximus, mewn cynghrair a'r Aedui, yn gorchfygu llwythau yr  Arverni a'r Allobroges yn Gallia Transalpina, gan sefydlu'r dalaith Rufeinig
* Byddin Tsieina dan y cadfridog Ho Chu-ping yn gorchfygu'r Hsiung-nu

## Genedigaethau
*Publius Sulpicius Rufus, tribwn y bobl
*Quintus Sertorius, cadfridog Rhufeinig

## Marwolaethau
* Gaius Gracchus
* M. Fulvius Flaccus
* Cleopatra Thea, brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd

Categori:121 CC
Gwely

bawd|Gwely
Darn o ddodrefn a ddefnyddir yn bennaf fel lle i gysgu yw **gwely**.
Gall hefyd ei ddefnyddio fel lleoliad ar gyfer cael rhyw neu ymlacio.

Categori:Cwsg
Categori:Dodrefn
Anghydfod diplomyddol

Gweithred neu wrthdaro sy'n arwain at anghydfod eangach rhwng dwy genedl-wladwriaeth neu fwy yw **anghydfod diplomyddol** neu **anghydfod rhyngwladol**.


Diplomyddol
Categori:Diplomyddiaeth
Ewlo

Pentref yng nghymuned Penarlâg, Sir y Fflint, Cymru, yw **Ewlo** () neu **Ewloe** (hefyd **Eulo** yn ôl Pennant). Saif rhwng Bwcle, Penarlâg a Queensferry tua hanner ffordd rhwng yr Wyddgrug a Chaer.

Prif atyniad y pentref yw Castell Ewlo, un o gestyll tywysogion Gwynedd, sy'n sefyll mewn coedwig tua milltir a hanner i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|280px|Parc Busnes Dewi Sant, Ewlo

## Cyfeiriadau
Categori:Penarlâg
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
122 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
127 CC 126 CC 125 CC 124 CC 123 CC - **122 CC** - 121 CC 120 CC 119 CC 118 CC 117 CC

----

## Digwyddiadau
* Gaius Gracchus a Marcus Fulvius Flaccus yn cael eu hethol i swydd tribwn yn Rhufain ac yn cynnig nifer o fesural radicalaidd

## Genedigaethau
## Marwolaethau
*Liu An, tywysog a daearyddwr o Tsieina (g. 179 CC)

Categori:122 CC
Brinley Rees

Gallai **Brinley Rees** gyfeirio at un o ddau ysgolhaig Cymreig:

* Brinley Rees (1916 - 2001), ysgolhaig yn yr iaith Gymraeg, brawd Alwyn D. Rees.
* Brinley Roderick Rees (1919 - 2004), ysgolhaig clasurol, yn enwedig Groeg.
Y Lembo

Band Cymreig ydy **Lembo** sy'n sy'n ailgymysgu traciau bandiau eraill megis Plant Duw. Mae eu trac *Nerth dy Baile Draed* wedi cael ei chwarae cryn dipyn ar yr awyr ar raglen C2.

## Dolenni Allanol
*Safle MySpace Y Lembo

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
125 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
130 CC  129 CC  128 CC 127 CC 126 CC - **125 CC** - 124 CC 123 CC 122 CC 121 CC 120 CC

----

## Digwyddiadau
* Cleopatra Thea yn dod yn frenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd ar farwolaeth Seleucus V. Mae hi'n penodi Antiochus VIII Grypus fel cyd-frenin.
* Yn Rhufain, mae Marcus Fulvius Flaccus yn cynnig rhou dinasyddiaeth Rufeinig i drigolion gogledd yr Eidal. Ymateb Senedd Rhufain yw ei yrru i ddelio a therfysg o amgylch Massilia; mae hyn yn arwain at goncwest Gallia Transalpina.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Seleucus V Philometor (llofruddiwyd gan Cleopatra Thea)
* Demetrius II, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

Categori:125 CC
Cleopatra Thea

:''Am frenhines yr Aifft, cariad Iŵl Cesar a Marcus Antonius, gweler Cleopatra. Am eraill o'r un enw, gweler Cleopatra (gwahaniaethu)''.

Brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd rhwng 125 CC a 121 CC oedd **Cleopatra Thea** (tua 164 - 121 CC), cyfenw **Euergetis**.

Roedd Clepatra'n ferch i Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft a'i wraig Cleopatra II. Priododd Alexander Balas tua 150 CC, a chawsant fab, Antiochus VI Dionysus.

Tua 148 CC, ail-briododd a Demetrius II Nicator. Bu iddynt ddau fab, Seleucus V Philometor ac Antiochus VIII Grypus, ac efallai ferch (Laodice?). Pan gymerwyd Demetrius yn garcharor wrth ymladd yn erbyn Parthia, priododd Cleopatra ei frawd, Antiochus VII Sidetes. Cawsant o leiaf un mab, Antiochus IX Cyzicenus. Tua 129 CC, lladdwyd Antiochus yn ymladd yn erbyn y Parthiaid. Erbyn hyn roedd Demetrius wedi cael ei ryddhau, a dychwelodd i hawlio ei orsedd a'i wraig.

Yn ddiweddarach, ceisiodd Demetrius ymosod ar yr Aifft. Ymatebodd brenin yr Aifft trwy gefnogi Alexander Zabinas, a hawliai fod yn fab i Alexander Balas, fel brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Gorchfygodd ef Demetrius ger Damascus. Enciliodd Demetrius i  Ptolemais Hermiou, ond roedd pyrth y ddinas wedi eu cau yn ei erbyn ar orchymyn Cleopatra. Aeth ar fwrdd llong i ffoi, ond llofruddiwyd ef ar orchymyn Cleopatra.

O 125 CC hyd 121 CC, Cleopatra oedd yn rheoli'r ymerodraeth. Lladdodd fab hynaf Demetrius, Seleucus, pan geisiodd ef hawlio'r orsedd. Gwnaeth ei mab Antiochus VIII Grypus yn gyd-frenin, ond pan ddangosodd ef arwyddion o annibyniaeth, penderfynodd Cleopatra ei lofruddio. Wedi iddo ddychwelyd o hela yn 121 CC cynigiodd ei fam gwpanaid o win iddo. Roedd Antiochus yn amheus, a gorfododd ei fam i yfed y gwin ei hun. Roedd wedi ei wenwyno, a bu Cleopatra farw.

Categori:Genedigaethau 164 CC
Categori:Marwolaethau 121 CC
Categori:Merched yr Ail ganrif CC
Categori:Yr Ymerodraeth Seleucaidd
123 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
128 CC 127 CC 126 CC 125 CC 124 CC - **123 CC** - 122 CC 121 CC 120 CC 119 CC 118 CC

----

## Digwyddiadau
* Gaius Gracchus yn cael ei ethol i swydd tribwn yn Rhufain am y tro cyntaf. Mae'n aros nes cael ei ail-ethol y flwyddyn ganlynol cyn cynnig mesurau radicalaidd tebyg i'r rhai a gynigiwyd gan ei frawd hynaf, Tiberius Gracchus yn 133 CC.
* Sefydlir dinas *Aquae Sextiae* (Aix-en-Provence heddiw) dan enw'r Conswl Rhufeinig  Sextius Calvinus.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:123 CC
126 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
131 CC 130 CC 129 CC 128 CC 127 CC - **126 CC** - 125 CC 124 CC 123 CC 122 CC 121 CC

----

## Digwyddiadau
* Tyrus yn gwrthryfela'n llwyddiannus yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd.
* Seleucus V Philometor yn olynu ei dad Demetrius II fel brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Oherwydd ei fod yn dal yn ieuanc, ei lysfam, Cleopatra Thea, sy'n rheoli ar ei ran.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:126 CC
700au

7g - **8g** - 9g
650au 660au 670au 680au 690au - **700au** - 710au 720au 730au 740au 750au
700 701 702 703 704 705 706 707 708 709

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Yr Arabiaid yn cwblhau concwest y Maghreb (Gogledd-orllewin Affrica)

**Pobl Nodweddiadol**
690au

6g - **7g** - 8g
640au 650au 660au 670au 680au - **690au** - 700au 710au 720au 730au 740au
690 691 692 693 694 695 696 697 698 699

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
* Abd al-Malik, califf
* Adamnán, abad Iona
* Wu Zetian, ymerodres Tsieina
Oes y Seintiau

**Oes y Seintiau** yw'r enw traddodiadol am y cyfnod ar ôl ymadawiad y Rhufeiniaid o Ynys Brydain pan ymledwyd Cristnogaeth gan genhadon brodorol ymhlith pobloedd Celtaidd Prydain ac Iwerddon. Gellir dweud ei bod yn parhau o tua dechrau'r 5g hyd ddiwedd y 7g. Mae hyn yn gyfnod a elwir yn ogystal y 'Cyfnod Ôl-Rufeinig' neu'r Oesoedd Tywyll. Ond gyda'r term 'Oes y Seintiau' mae haneswyr yn canolbwyntio fel rheol ar hanes crefydd y cyfnod. Mae'n ffurfio pennod bwysig ac unigryw yn hanes yr Eglwys Celtaidd yn Ewrop.

[250px|bawd|Yn ôl traddodiad, sefydlwyd clas gan Sant [Cybi ar safle caer Rufeinig Caergybi (safle Eglwys Gybi)]]
Bu'r seintiau cynnar hyn, y gellir eu cyfrif yn eu cannoedd, weithiau'n teithio'n eang trwy'r gwledydd Celtaidd. Sefydlwyd clasau, eglwysi a cholegau ganddynt.

Rydym yn dibynnu yn bennaf am sawl cyfrol o fucheddau'r saint am ein gwybodaeth am y seintiau eu hun, e.e. ceir hanes Dewi Sant yn y testun *Buchedd Dewi*. Yn ogystal mae cofnodion seciwlar prin, diweddarach gan amlaf, traddodiadau lleol a llên gwerin, a thystiolaeth archaeoleg yn ychwanegu at y darlun o waith y seintiau, a orliwir fel rheol yn y bucheddau canoloesol gyda llawer o fotifau chwedlonol. Mae'n debyg yn ogystal fod nifer o'r seintiau lleol a gofnodir yn cynrychioli duwiau a duwiesau brodorol wedi eu Cristioneiddio, neu o leiaf fod y traddodiadau am lawer o'r seintiau hyn yn perthyn i fyd mytholeg Geltaidd yn hytrach na hanes go iawn.

### Gweler hefyd
*Oes y Seintiau yng Nghymru


Categori:Cristnogaeth
Categori:Cyfnodau hanes
124 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
129 CC  128 CC 127 CC 126 CC 125 CC - **124 CC** - 123 CC 122 CC 121 CC 120 CC 119 CC

----

## Digwyddiadau
* Gwrthryfel Fregellae yn Latium yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Dinistrir y ddinas gan y Rhufeiniaid.
* Mithridates II yn olynu Artabanus II fel brenin  Parthia
* Cleopatra II, brenhines yr Aifft a'i brawd Ptolemi VIII Physcon, brenin yr Aifft, yn dod i gytundeb

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Artabanus I, brenin Parthia

Categori:124 CC
670au

6g - **7g** - 8g
620au 630au 640au 650au 660au - **670au** - 680au 690au 700au 710au 720au
670 671 672 673 674 675 676 677 678 679

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 674–677 — Byddin yr Arabiaid yn gosod gwarchae ar Caergystennin am y tro cyntaf

**Pobl Nodweddiadol**
660au

6g - **7g** - 8g
610au 620au 630au 640au 650au - **660au** - 670au 680au 690au 700au 710au
660 661 662 663 664 665 666 667 668 669

----

**Digwyddiadau a gogwyddion**
*Caliph Ali ibn Abi Talib yn cael ei lofruddio a'i olynu i'r orsedd gan Hasan ibn Ali fel Shia Imam, a Muawiyah I fel y Caliph Sunni. Hwn oedd sail y caliphate Umayyad.
* Synod Whitby

**Pobl nodweddiadol**

## Ffynonellau
680au

6g - **7g** - 8g
630au 640au 650au 660au 670au - **680au** - 690au 700au 710au 720au 730au
680 681 682 683 684 685 686 687 688 689

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Brwydr Karbala

**Pobl Nodweddiadol**
650au

6g - **7g** - 8g
600au 610au 620au 630au 640au - **650au** - 660au 670au 680au 690au 700au
650 651 652 653 654 655 656 657 658 659

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 650, Cyhoeddwyd arian papur cyntaf Tsieina
* 651, Ymerawdwr Yazdgerd III yn cael ei lofruddio yn Merv, gan ddod a llywodraeth llinach Sassanid i ben yn Persia (Iran)
* Bwdhaeth yn cael ei gyflwyno i Tibet
* Caliph Othman yn rhoi dysgiadau Muhammad i mewn i 114 pennod yn y Qur'an

**Pobl Nodweddiadol**
*Pab Martin I, Pab Eugenius I a Pab Vitalianus
* Ymerawdwr Bysantaidd Constans II

## Cyfeiriadau
640au

6g - **7g** - 8g
590au 600au 610au 620au 630au - **640au** - 650au 660au 670au 680au 690au
640 641 642 643 644 645 646 647 648 649

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*640 — Dilynwyr Muhammad yn meddiannu'r Aifft a Syria
*642 — Concwest Persia gan ddilynwyr Muhammad, sydd ynghyd â'r rhai o'r 630au yn cyfansoddi'r Caliphate Islamaidd.
*Y llynges Arabaidd Islamaidd yn cael ei chreu tuag at ddiwedd y 640au.

**Pobl Nodweddiadol**
128 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC  
133 CC 132 CC 131 CC 130 CC 129 CC - **128 CC** - 127 CC 126 CC 125 CC 124 CC 123 CC

----

## Digwyddiadau
* Teyrnas Helenistaidd Bactria yn cael ei gorchfygu gan y Tochariaid a'i hail-enwi yn  Tocharistan.
*Artabanus I yn dod yn frenin Parthia (tua'r dyddiad yma)
*Limenius yn cyfansoddi Ail Emyn Delphi.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Phraates II brenin Parthia (tua'r dyddiad yma)

Categori:128 CC
132 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
137 CC 136 CC 135 CC 134 CC 133 CC - **132 CC** - 131 CC 130 CC 129 CC 128 CC 127 CC

----

## Digwyddiadau 
* Publius Rupilius yn gorchfygu gwrthryfel y caethion.
* Llofruddiaeth Tiberius Gracchus, oedd wedi cynnig mesurau radicalaidd i ail-ddosbarthu tir.

## Genedigaethau 
* Mithridates VI, brenin Pontus

## Marwolaethau 
* Tiberius Gracchus, tribwn Rhufeinig (llofruddiwyd gan seneddwyr)
* Eunus, arweinydd gwrthryfel y caethion (136–132 CC) yn Sicilia

Categori:132 CC
Jugurtha

Brenin Numidia oedd **Jugurtha**, (tua 160 CC -  104 CC). Ein prif ffynhonnell amdano yw gwaith yr awdur Rhufeinig Sallust.

Ganed ef yn Cirta, dinas hynafol a safai ar safle dinas Constantine yn Algeria heddiw. Roedd yn ŵyr i Masinissa, oedd wedi creu teyrnas Numidia, ac wedi gwneud cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Yn 148 CC dilynwyd ef gan ei fab Micipsa.  Roedd Jugurtha, oedd yn nai i’r brenin, mor boblogaidd ymysg y bobl nes i Micipsa ei yrru i Sbaen i’w gael o’r ffordd. Yno, ymladdodd gyda’r Rhufeiniaid dan  Gaius Marius  yn y gwarchae ar Numantia.

Pan fu farw Micipsa yn 118 CC, dilynwyd ef gan ei ddau fab, Hiempsal ac Adherbal. Bu cweryl rhwng Hiempsal a Jugurtha, a lladdwyd  Hiempsal ar orchymyn Jugurtha. Canlyniad hyn oedd rhyfel rhyngddo ef ac Adherbal. Wedi i  Jugurtha  ei orchfygu mewn brwydr, ffodd Adherbal i Rufain i ofyn cymorth. Penderfynodd Rhufain rannu’r deyrnas yn ddwy, gyda Jugurtha yn frenin y rhan orllewinol.

Erbyn 112 CC roedd Jugurtha ac Adherbal yn ymladd eto. Lladdodd Jugurtha nifer o wyr busnes o’r Eidal oedd wedi helpu Adherbal, a bu rhyfel yn erbyn Rhufain. Ildiodd  Jugurtha heb fawr o ymladd, a gwnaed cytundeb heddwch ffafriol iawn, gan godi amheuon ei fod wedi llwgrwobrwyo y cadfridog Rhufeinig.

Yn fuan, bu rhyfel arall rhwng Numidia a Rhufain, a gyrrwyd nifer o lengoedd i Ogledd Affrica dan  y conswl Quintus Caecilius Metellus, gyda  Gaius Marius fel un o’i brif swyddogion. Wrth i’r rhyfel lusgo ymlaen heb fuddugoliaeth derfynol, dychwelodd Marius i Rufain, lle’r etholwyd ef yn gonswl. Dychwelodd i Numidia i gymeryd lle Metellus fel cadfridog. Y flwyddyn ddilynodd, teithiodd ei swyddog Lucius Cornelius Sulla i Mauretania, lle gallodd berswadio’r brenin Bocchus I i drosglwyddo Jugurtha iddo fel carcharor.

Aed a Jugurtha yn garcharor i Rufain, ac wedi i Marius ddathlu ei fuddugoliaeth dros Numidia yn 104 CC, dienyddiwyd ef.

Ymestynnai teyrnas Jugurtha i gynnwys rhai ardaloedd sydd yng ngogledd-orllewin Tiwnisia heddiw, gan gynnwys Sicca Veneria (El Kef). I'r de-orllewin o'r ddinas honno ceir mynydd uchel trawiadol gyda chopa gwastad eang a elwir hyd heddiw yn Fwrdd Jugurtha (*Table de Jugurtha*, 1271 m).

Categori:Genedigaethau 160 CC
Categori:Hanes Algeria
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Marwolaethau 104 CC
630au

6g - **7g** - 8g
580au 590au 600au 610au 620au - **630au** - 640au 650au 660au 670au 680au
630 631 632 633 634 635 636 637 638 639

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 630 — Y Serbiaid a'r Croatiaid yn ymsefydlu yn y Balcanau yn nhaleithiau Moesia, Pannonia a Dalmatia.
* 632 — Marwolaeth Muhammad a throsglwyddo awdurdod yn Islam i'r califf cyntaf.
* 632 — Dechrau'r Goresgyniadau Mwslemaidd.
* 633 — Tua'r adeg yma gorffenodd Isidore o Seville ei *Etymologegau*.
* 636 — Meddiannu Palesteina gan ddilynwyr Muhammad.
* 636 — Tua'r adeg yma ymladdwyd Brwydr al-Qādisiyyah, lle cafwyd buddugoliaeth i'r Mwslemiaid yn eu concwest o Bersia; concrwyd Ymerodraeth Persia gan Arabiaid Mwslim dan arweiniaeth Khalid ibn al-Walid.
* 637 — Meddiannu Mesopotamia gan ddilynwyr Muhammad.
* 639 — Pla Emmaus.

**Pobl Nodweddiadol**
129 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - **120au CC** - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC  
134 CC 133 CC 132 CC 131 CC 130 CC - **129 CC** - 128 CC 127 CC 126 CC 125 CC 124 CC

----

## Digwyddiadau
* Teyrnas Pergamon, yn cynnwys Hierapolis, yn dod yn dalaith Rufeinig Asia ar farwolaeth y brenin Attalos III. Gorchfygir Aristonicus, oedd yn hawlio'r orsedd, gan M. Perperna gyda chymorth y Cappadociaid.
* Scipio Aemilianus, y cadfridog Rhufeinig a ddinistriodd ddinas Carthago, yn cael ei lofruddio gan ei elynion yn Rhufain.
* Brwydr Ecbatana: Byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd dan Antiochus VII Sidetes yn cael ei gorchfygu gan y Parthiaid dan Phraates II. Lleddir Antiochus yn y frwydr, sy'n roi diwedd ar reolaeth y Seleuciaid dros Media neu Mesopotamia.
* Demetrius II o Syria yn cael ei ryddhau o gaethiwed ac yn dod yn frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.
* Y seryddwr Groegaidd Hipparchus yn cyhoeddi ei gatalog o sêr.
* Hipparchus yn defnyddio diffyg ar yr haul i amcangyfrif pellter y lleuad o'r ddaear.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Antiochus VII Sidetes (lladdwyd mewn brwydr)
* Carneades, athronydd a sefydlydd Y Drydedd Academi
* P. Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantinus (Africanus yr Ieuengaf)

Categori:129 CC
620au

6g - **7g** - 8g
570au 580au 590au 600au 610au - **620au** - 630au 640au 650au 660au 670au
620 621 622 623 624 625 626 627 628 629

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*627 — Diwedd y Rhyfelau Rhufeinig-Persiaidd
*622 — Dechrau blwyddyn un ar y Calendr Islamaidd, a digwyddiad yr Hijra — Muhammad a'i ddilynwyr yn allfudo o Mecca i Medina ym mis Medi.
*629 — Dechrau'r Rhyfeloedd Bysantaidd-Arabaidd. Y rhan fwyaf o'r Ymerodraeth Rhufeinig yn cael ei goncro gan Arabiaid Mwslemaidd o dan arweinyddiaeth Khalid ibn al-Walid.

**Pobl Nodweddiadol**
131 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
136 CC 135 CC 134 CC 133 CC 132 CC - **131 CC** - 130 CC 129 CC 128 CC 127 CC 126 CC

----
## Digwyddiadau
* Aristonicus o Pergamon yn arwain gwrthryfel yn erbyn Gweriniaeth Rhufain; lleddir y Conswl Rhufeinig Publius Licinius Crassus Mucianius yn yr ymladd.
* Y Censor Quintus Caecilius Metellus Macedonicus yn ceisio atal y tribwn Gaius Atinius Labeo Macerio o Senedd Rhufain. Mae Atinius yn ei lusgo i ffwrdd i'w daflu o'r Graig Darpeiaidd, ond caiff ei atal gan seneddwyr eraill.
* Am y tro cyntaf yn hanes Rhufain, plebiaid yw'r ddau gonswl (Metellus a Quintus Pompeius).

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:131 CC
170au

1g - **2g** - 3g
120au 130au 140au 150au 160au - **170au** - 180au 190au 200au 210au 220au
170 171 172 173 174 175 176 177 178 179

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Rhyfelau Marcomannaidd

**Pobl Nodweddiadol**
*Marcus Aurelius, Ymerawdwr Rhufeinig
120au

1g - **2g** - 3g
70au 80au 90au 100au 110au - **120au** - 130au 140au 150au 160au 170au
120 121 122 123 124 125 126 127 128 129

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Pobl Nodweddiadol**
*Hadrian, Ymerawdwr Rhufeinig
110au

1g - **2g** - 3g
60au 70au 80au 90au 100au - **110au** - 120au 130au 140au 150au 160au
110 111 112 113 114 115 116 117 118 119

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Yr Ymerodraeth Rufeinig ar ei anterth

**Pobl Nodweddiadol**
* Trajan, Ymerawdwr Rhyfeinig
100au

1g - **2g** - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - **100au** - 110au 120au 130au 140au 150au
100 101 102 103 104 105 106 107 108 109

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* 100 — Difodiad llewod o'r Balcanau.

**Pobl Nodweddiadol**
*Trajan, Ymerawdwr Rhufeinig
140au

1g - **2g** - 3g
90au 100au 110au 120au 130au - **140au** - 150au 160au 170au 180au 190au
140 141 142 143 144 145 146 147 148 149

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Pobl Nodweddiadol**
*Antoninus Pius, Ymerawdwr Rhyfeinig (138–161)
130au

1g - **2g** - 3g
80au 90au 100au 110au 120au - **130au** - 140au 150au 160au 170au 180au
130 131 132 133 134 135 136 137 138 139

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Pobl Nodweddiadol**
*Hadrian, Ymerawdwr Rhufeinig
180au

1g - **2g** - 3g
130au 140au 150au 160au 170au - **180au** - 190au 200au 210au 220au 230au
180 181 182 183 184 185 186 187 188 189

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Diwedd y *Pax Romana* (heddwch Rhufeinig) gyda marwolaeth Marcus Aurelius
* Dechrau a diwedd Llinach Han, gydag esgyniad twrbanau melyn, He Jin, Dong Zhuo a Yuan Shao.

**Pobl Nodweddiadol**
*Commodus, Ymerawdwr Rhufeinig
133 CC

3g CC - **2g CC** - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - **130au CC** - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
138 CC 137 CC 136 CC 135 CC 134 CC - **133 CC** - 132 CC 131 CC 130 CC 129 CC 128 CC 

----

## Digwyddiadau
*Scipio Aemilianus yn cipio dinas Numantia yn Sbaen.
*Tiberius Sempronius Gracchus yn cael ei ethol yn dribwn y bobl, ac yn cynnig mesurau radicalaidd i ddosbarthu tir i'r tlodion.
*Mehefin — Brwydr Mayi, rhwng byddin Brenhinllin Han a byddin y Xiongnu. Mae'n gorffen yn gyfartal.

## Genedigaethau
*Mithridates VI, brenin Pontus

## Marwolaethau
* Attalus III, brenin Pergamon. Yn ei ewyllys, mae'n rhoi ei deyrnas a'i gyfoedd i bobl Rhufain.

Categori:133 CC
200au

2g - **3g** - 4g
150au 160au 170au 180au 190au - **200au** - 210au 220au 230au 240au 250au
200 201 202 203 204 205 206 207 208 209

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Pobl Nodweddiadol**
*Septimius Severus, Ymerawdwr Rhufeinig
190au

1g - **2g** - 3g
140au 150au 160au 170au 180au - **190au** - 200au 210au 220au 230au 240au
190 191 192 193 194 195 196 197 198 199

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Llofruddiwyd Commodus ar ddiwrnod olaf 192, gan arwain at Flwyddyn y Pum Ymerawdwr a chyfnod o refel cartref sy'n dod i ben pan drechodd Septimius Severus Clodius Albinus ym Mrwydr Lugdunum yn 197.

**Pobl Nodweddiadol**
*Commodus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Septimius Severus, Ymerawdwr Rhufeinig
210au

2g - **3g** - 4g
160au 170au 180au 190au 200au - **210au** - 220au 230au 240au 250au 260au
210 211 212 213 214 215 216 217 218 219

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Pobl Nodweddiadol**
*Cao Cao, Brenin Cao Wei
*Caracalla, Ymerawdwr Rhufeinig
220au

2g - **3g** - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - **220au** - 230au 240au 250au 260au 270au
220 221 222 223 224 225 226 227 228 229

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Pobl Nodweddiadol**
*Alexander Severus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Zhuge Liang, Shu Han, strategydd ac ysgolhaig
240au

2g - **3g** - 4g
190au 200au 210au 220au 230au - **240au** - 250au 260au 270au 280au 290au 
240 241 242 243 244 245 246 247 248 249

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Argyfwng y Drydedd Ganrif

**Pobl Nodweddiadol**
*Gordian III, Ymerawdwr Rhyfeinig
*Philip the Arab, Ymerawdwr Rhyfeinig
150au

1g - **2g** - 3g
100au 110au 120au 130au 140au - **150au** - 160au 170au 180au 190au 200au
150 151 152 153 154 155 156 157 158 159

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*

**Pobl Nodweddiadol**
*Antoninus Pius, Ymerawdwr Rhufeinig (138–161)
250au

2g - **3g** - 4g
200au 210au 220au 230au 240au - **250au** - 260au 270au 280au 290au 300au
250 251 252 253 254 255 256 257 258 259

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Argyfwng y Drydedd Ganrif
*Diwedd oes Yayoi a dechrau oes Kofun, rhan gyntaf cyfnod Yamato yn Japan.
*Merthyriaeth Sant Denis.

**Pobl Nodweddiadol**
*Cniva, Brenin y Gothiaid
*Decius, Ymerawdwr Rhufeinig
*Trebonianus Gallus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Valerian, Ymerawdwr Rhufeinig
Bugs and Thugs

Ffilm fer gan Friz Freleng gyda Bugs Bunny a Rocky a Mugsy  ydy ***Bugs and Thugs*** ("*Bugs a Llindagwyr*") (1954).

Categori:Ffilmiau byr
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Looney Tunes
Categori:Ffilmiau 1954
230au

2g - **3g** - 4g
180au 190au 200au 210au 220au - **230au** - 240au 250au 260au 270au 280au
230 231 232 233 234 235 236 237 238 239

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
*Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig
270au

2g - **3g** - 4g
220au 230au 240au 250au 260au - **270au** - 280au 290au 300au 310au 320au
270 271 272 273 274 275 276 277 278 279

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Argyfwng y Drydedd Ganrif

**Pobl Nodweddiadol**
*Aurelian, Ymerawdwr Rhufeinig
*Marcus Claudius Tacitus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Probus, Ymerawdwr Rhufeinig
160au

1g - **2g** - 3g
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au
160 161 162 163 164 165 166 167 168 169

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Dienyddiad Justin Martyr, Rhufain
* Dyddiad darganfyddiadau cynharaf Elder Futhark o arysgrifau yn Vimose
* Rhyfelau Marcomannaidd

**Pobl Nodweddiadol**
*Marcus Aurelius, Ymerawdwr Rhufeinig
*Lucius Verus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Commodus (ganwyd 161)
280au

2g - **3g** - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - **280au** - 290au 300au 310au 320au 330au
280 281 282 283 284 285 286 287 288 289

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Ymneilltuodd Saint Antony tua 285 i fywyd meudwy yn anialwch yr Aifft.

**Pobl Nodweddiadol**
*Diocletian, Ymerawdwr Rhufeinig
*Maximian, Ymerawdwr Rhufeinig

## Ffynonellau
290au

2g - **3g** - 4g
240au 250au 260au 270au 280au - **290au** - 300au 310au 320au 330au 340au
290 291 292 293 294 295 296 297 298 299

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
*Diocletian, Ymerawdwr Rhyfeinig
*Maximian, Ymerawdwr Rhyfeinig

## Ffynonellau
Gwryw

:''Mae "gwrywol" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am gwrywaidd.''
[bawd|Tarian a gwaywffon y duw Rhufeinig [Mawrth (duw)|Mawrth, sydd hefyd yn y symbol alcemegol am haearn, sy'n cynrychioli'r rhyw gwrywol.]]
Rhyw organeb, neu ran o organeb, sy'n cynhyrchu gametau symudol bychain o'r enw sberm yw **gwryw** (♂). Gall bob sberm uno â gamet benywol mwy o'r enw ofwm ym mhroses ffrwythloniad. Ni all wryw atgynhyrchu'n rhywiol heb fynediad i o leaif un ofwm o fenyw, ond gall rai organebau atgynhyrchu yn rhywiol ac yn anrhywiol.

## Gweler hefyd
* Benyw
* Bachgen
* Merch
* Dyn
* Dynes
* Rhywedd

Categori:Rhyw
300au

3g - **4g** - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - **300au** - 310au 320au 330au 340au 360au
300 301 302 303 304 305 306 307 308 309

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*301 — Y genedl cyntaf, Armenia, yn mabwysiadu Cristnogaeth fel crefydd y dalaith.

**Pobl Nodweddiadol**
*Diocletian, Ymerawdwr Rhufeinig
*Maximian, Ymerawdwr Rhufeinig

## Ffynonellau
310au

3g - **4g** - 5g
260au 270au 280au 290au 300au - **310au** - 320au 330au 340au 350au 360au
310 311 312 313 314 315 316 317 318 319

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Pobl Nodweddiadol**
*Constantine I, Ymerawdwr Rhufeinig
*Licinius, Ymerawdwr Rhufeinig
*Maximian, Ymerawdwr Rhufeinig
320au

3g - **4g** - 5g
270au 280au 290au 300au 310au - **320au** - 330au 340au 350au 360au 370au
320 321 322 323 324 325 326 327 328 329

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
* Aurelius Victor, gwleidydd a hanesydd Rhufeinig
* Constantine I o'r Ymerodraeth Rufeinig yn dechrau deddfu credoau Cristnogol yn gyfraith sifil.
* Flavius Dalmatius a'i feibion, Dalmatius a Hannibalianus, yn cael eu galw'n ôl i Caergystennin (*Constantinople*) o'u halltudiaeth yn Toulouse gan yr ymerawdwr Constantine I.

**Pobl Nodweddiadol**
*Constantine I, Ymerawdwr Rhufeinig
Numantia

Dinas yng ngogledd Sbaen oedd **Numantia**  (Sbaeneg:***Numancia***).

Mae ansicrwydd i ba lwyth yr oedd trigiolion y ddinas yn perthyn; dywed Plinius yr Hynaf ei bod yn perthyn i'r Pelendones, ond yn ôl Strabo a Ptolemi perthynai i'r Arevaci, llwyth Celtiberaidd. Bu pobl Numantia yn ymladd yn erbyn Gweriniaeth Rhufain am flynyddoedd, a chawsant nifer o fuddugoliaethau. Yn 137 CC, ildiodd byddin o 20,000 o Rufeiniaid iddynt.

Dechreuodd y gwarchae olaf yn 134 CC, dan y Conswl Rhufeinig Publius Cornelius Scipio Aemilianus, gyda byddin o  30,000 o filwyr. Ymhlith ei swyddogion roedd Gaius Marius. Wedi gwarchae o wyth mis, penderfynodd y rhan fwyaf o'r trigolion ladd eu hunain yn hytrach nad ildio i'r Rhufeiniaid, a dim ond ychydig gannoedd a ildiodd. Wedi cipio Numantia, roedd y rhan fwyaf o Sbaen dan awdurdod Rhufain, heblaw y rhan fwyaf gogleddol.

Am ganrifoedd roedd y lleoliad ar goll, ond yn 1860 cafodd Eduardo Saavedra hyd i'r safle, ger Garray yn nhalaith Soria. Dechreuodd cloddio archaeolegol yn 1906, ac mae'n parhau; gellir gweld llawer o'r darganfyddiadau yn Museo Numantino yn Soria.

Mae Numantia yn symbol yn Sbaen tebyg i Masada yn Israel, Ysgrifennodd Miguel de Cervantes (awdur *Don Quixote*) ddrama gyda'r teitl *La Numancia* am y frwydr olaf.

Categori:Y Celtiaid
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Soria
260au

2g - **3g** - 4g
210au 220au 230au 240au 250au - **260au** - 270au 280au 290au 300au 310au
260 261 262 263 264 265 266 267 268 269

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**
*Argyfwng y Drydedd Ganrif

**Pobl Nodweddiadol**
*Gallienus, Ymerawdwr Rhufeinig
*Claudius II, Ymerawdwr Rhufeinig
Gwrywaidd

Gall yr ansoddair **gwrywaidd** gyfeirio at:
* y briodwedd o fod yn wryw yn fiolegol
* gwrywdod, swyddogaeth ryweddol wrywol draddodiadol
* y genedl enwau wrywaidd

Gwrthwynebair gwrywaidd yw benywaidd.
Benywaidd

Gall yr ansoddair **benywaidd** gyfeirio at:
* y briodwedd o fod yn fenyw yn fiolegol
* benyweidd-dra, swyddogaeth ryweddol fenywol draddodiadol
* y genedl enwau fenywaidd

Gwrthwynebair benywaidd yw gwrywaidd.