Boddi Tryweryn

Roedd **Boddi Tryweryn** yn 1965 yn ddigwyddiad hynod o ddadleuol. Boddwyd Cwm Tryweryn gan gynnwys Capel Celyn er mwyn creu cronfa ddŵr Llyn Celyn er mwyn darparu trigolion Lerpwl gyda dŵr. Digwyddodd hyn er gwaethaf gwrthwynebiad cyffredinol trigolion Capel Celyn a aeth i brotestio yn Lerpwl.

Gwrthwynebwyd boddi Tryweryn gan 125 o awdurdodau lleol a phleidleisiodd 27 o’r 36 MP's Cymreig yn erbyn ail ddarlleniad y mesur heb unrhyw un yn pleidleisio drosto. Ar y pryd, nid oedd gan Gymru unrhyw swyddfa Gymreig (a gyflwynwyd yn 1964) nac unrhyw ddatganoli.

Cyn boddi Capel Celyn, roedd yn gymdeithas ddiwylliedig Gymraeg, gan gynnwys capel, ysgol, swyddfa bost a deuddeg o ffermydd a thir a oedd yn perthyn i bedair fferm arall. Roedd 67 o bobl yn byw yno ac roedd yn un o’r cymunedau uniaith Gymraeg olaf yn yr ardal.

Cafodd protestiadau gan bobl leol a ffigurau cyhoeddus amlwg yng Nghymru eu hanwybyddu i raddau helaeth a daeth Capel Celyn (Tryweryn) yn symbol pwerus yn yr ymgyrch dros annibyniaeth Cymru.

## Hanes y boddi 
Yn 1956 gofynnodd Cyngor Dinas Lerpwl i’r Senedd basio cyfraith a fyddai’n caniatáu iddynt adeiladu cronfa yn y dyffryn i ddarparu dŵr ar gyfer y ddinas. I wneud hyn byddai’n rhaid boddi Capel Celyn. Gan eu bod wedi gofyn i’r Senedd am ganiatâd golygai na fyddent yn gorfod gofyn i awdurdodau lleol yng Nghymru am eu caniatâd. Roedd hefyd yn golygu bod Lerpwl yn cymryd y dŵr o Gymru heb dalu amdano, a byddent yn gallu ei werthu ymlaen heb i Gymru dderbyn unrhyw arian amdano.de|bawd|Boddi Tryweryn: y dŵr yn codi dros yr hen B4391, Awst 1965.|229x229pxCodwyd gwrthwynebiadau i'r prosiect ledled Cymru ac roedd nifer o brotestiadau heddychlon a threisgar yn erbyn llifo'r cwm, ond ym mis Gorffennaf 1957 pasiwyd y mesur yn y Senedd ac aeth y prosiect yn ei flaen fel y cynlluniwyd.

Pan agorwyd y gronfa ddŵr yn 1965 cafodd 800 erw o dir, a oedd yn cynnwys deuddeg o ffermydd yn ogystal â thiroedd pedair fferm arall, eu boddi o dan y dŵr. Collodd 48 o’r 67 o bobl a oedd yn byw yn y dyffryn eu cartrefi.

### Pasio’r mesur 
Ar 20 Rhagfyr 1955, penderfynodd Corfforaeth Dinas Lerpwl greu argae dŵr yng Nghwm Tryweryn i gyflenwi dŵr i drigolion Lerpwl. Roedd y prosiect yn werth £20 miliwn. Roedd y gorfforaeth eisoes wedi gwneud hyn yn y 1880au yn nyffryn Efyrnwy.

Pasiwyd Mesur Boddi Cwm Tryweryn gan y Senedd ar 1 Awst 1957. Mesur preifat ydoedd a noddwyd gan gyngor Dinas Lerpwl ac a basiwyd gan lywodraeth Geidwadol Harold Macmillan a'i Gweinidog dros Faterion Cymreig, Henry Brooke. Roedd y mesur yn caniátau pwrcasu'r tir yn orfodol ar gyfer creu cronfa ddŵr. Nid oedd gan awdurdodau lleol chwaith lais yn y penderfyniad ac fe wnaeth hyn achosi anfodlonrwydd mawr. Roedd y pleidiau gwleidyddol yng Nghymru yn gytûn yn eu gwrthwynebiad i'r cynllun, oherwydd fe'i gwelwyd fel sarhad ar Gymru am fod ei hadnoddau gwerthfawr yn cael eu dwyn oddi arni.

Roedd gwerth amaethyddol y tir yn uchel o'i gymharu â darnau eraill o dir y gellid wedi eu hystyried, a theimlwyd nad oedd cynlluniau posibl eraill wedi cael eu trafod yn ddigonol.

Yn ogystal, roedd teimlad o dristwch am fod cymuned yn cael ei chwalu a theuluoedd a wreiddiwyd yn yr ardal ers cenedlaethau yn cael eu gorfodi i adael eu cartrefi. a boddi Cwm Elan ar ddechrau’r 20g ar gyfer Birmingham.  Ond eto, bu tynged Cwm Tryweryn yn ysgogiad i gymunedau eraill wrthsefyll yr un canlyniad. Ar ddiwedd y 1960au, ceisiodd Awdurdod Afonydd Dyffryn Hafren adeiladu cronfa ddŵr yn Tylwch, i’r de o Lanidloes, Powys, er mwyn darparu cyflenwad dŵr i Ganolbarth Lloegr. Byddai’r cynllun wedi golygu boddi Cwm Dulaos gyda 600 hectar o dir a 15 o ffermydd. Wedi brwydr gan y trigolion lleol, Archwiliad Cyhoeddus yn 1970 a chefnogaeth yr Aelod Seneddol lleol, sef Emlyn Hooson, ac unigolion eraill, llwyddwyd i ddadlau yn erbyn y cynllun. Yn sgil hynny, ni adeiladwyd y gronfa.

Daeth Tryweryn yn symbol o drobwynt yn hanes Cymru’r 20fed ganrif. Cofnodwyd y digwyddiad yn 1991 drwy baentio murlun gyda’r slogan ‘Cofiwch Dryweryn’ ar wal hen adfail ar ochr yr A487, ger Llanrhystud, Aberystwyth. Daeth y murlun graffiti gyda chefndir coch ac ysgrifen wen yn gofnod eiconig o’r hyn a ddigwyddodd i gymuned Capel Celyn ac am y bennod drist honno yn hanes Cymru. Un o'r rhai a fu'n gyfrifol am y slogan gwreiddiol, a beintiwyd am y tro cyntaf yn 1963, oedd y bardd a'r newyddiadurwr Meic Stephens, tad y D.J. radio, Huw Stephens.

Cafodd y murlun ei ddifrodi ar sawl achlysur, ond bob tro mae hynny wedi digwydd, mae gwirfoddolwyr wedi adnewyddu’r wal ac ail-beintio’r geiriau gwreiddiol. Bu dyfalbarhad y gwirfoddolwyr yn symbol o'r penderfyniad i gofio am y boddi. Ysgogodd hyn beintio cyfres o sloganau ‘Cofiwch Dryweryn’ mewn gwahanol leoliadau yng Nghymru. Yn ystod 2019 prynwyd y mur ger Llanrhystud ac mae bellach o dan ofal elusen, Tro’r Trai, er mwyn ei gadw ar gyfer y genedl.

Mae wedi dod yn eicon o hunaniaeth Gymraeg ac yn symbol sy'n gysylltiedig ag annibyniaeth Cymru, gan cynnwys ymgyrch diweddar Yes Cymru.

## Ymateb y beirdd 
[de|bawd|Clawr y llyfr *[Cysgod Tryweryn* gan Owain Williams]]
Canodd y beirdd lawer am foddi Cwm Tryweryn ac yn eu plith, Dafydd Iwan:

: Mae argae ar draws Cwm Tryweryn
: Yn gofgolofn i'n llyfdra ni

I lawer o Gymry gwladgarol daeth boddi Capel Celyn a Chwm Tryweryn yn symbol o'r bygythiad i barhad yr iaith Gymraeg ei hun fel iaith gymunedol fyw, yn enwedig yn y 1980au wrth i nifer y pentrefi Cymraeg eu hiaith ostwng yn sylweddol wrth i Gymry ifainc ymfudo i gael gwaith, ac i bobl o'r tu allan i Gymru fewnfudo, gan amlaf yn Saeson di-Gymraeg. Mynegir hyn gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen yn ei gerdd adnabyddus *Tryweryn*, a gyhoeddwyd yn y gyfrol *Cilmeri a Cherddi Eraill* yn 1991 ond a gyfansoddwyd yn y 1980au. Dyma'r pennill agoriadol:

: Nid oes inni le i ddianc,
: Nid un **Tryweryn** ein tranc,
: Nid un cwm ond ein cymoedd,
: O blwyf i blwyf heb na bloedd
: Na ffws y troir yn ffosil
: Nid un lle ond ein holl hil.

Cyfarwydd hefyd yw'r cwpled cofiadwy o'r un gerdd,

: Fesul tŷ nid fesul ton
: Y daw'r môr dros dir Meirion.

## Heddiw 
Mae'r llyn uwchben Capel Celyn yn dal i gyflenwi dŵr i Lerpwl. Mae dyffryn Tryweryn bellach yn gartref i'r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol.

## Gweler hefyd 
* Chwalfa Epynt
* Mynydd Epynt

## Llyfryddiaeth 
* Owain Williams, *Cysgod Tryweryn* (1979; argraffiad newydd, Gwasg Carreg Gwalch, 1995)
* Einion Thomas a Beryl Griffiths, *Capel Celyn: Deng Mlynedd o Chwalu* (Cyhoeddiadau Barddas, 1997)
* Watcyn L. Jones, *Cofio Capel Celyn* (Y Lolfa, 2008)
* Wyn Thomas, *Tryweryn: A New Dawn?* (Y Lolfa, 2023)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Llyfrgell Genedlaethol Cymru: Ymgyrchu! - Y Diwydiant Dŵr - Tryweryn 
* Casgliad y Werin Cymru- Straeon Cymunedol

Categori:1965 yng Nghymru
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Prosiect WiciAddysg