open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louis Mahoney

Actor Prydeinig a anwyd yn y Gambia oedd **Louis Felix Danner Mahoney** (8 Medi 1938 – 28 Mehefin 2020). Gwnaeth ei gartref yn Hampstead, Llundain. Roedd yn ymgyrchydd gwrth-hiliaeth ac wedi ymgyrchu am amser hir dros gydraddoldeb hiliol o fewn y byd actio. Cynrychiolodd aelodau Affricanaidd-Asiaidd ar gyngor yr undeb actorion, Equity, gan ddod yn Is-lywydd rhwng 1994 a 1996.

## Gyrfa 
Ganed Mahoney yn Y Gambia ym 1938. Ar ddiwedd y 1950au ymfudodd i Loegr, yn wreiddiol i astudio i fod yn feddyg, ond cefnodd ar ei uchelgais ar gyfer gyrfa feddygol i ddod yn fyfyriwr ysgol ddrama yn y 1970au.

Cafodd ei weld gan amlaf ar y teledu mewn cyfresi fel: *Danger Man*, *Dixon of Dock Green*, *Z-Cars*, *The Troubleshooters*, *Menace*, *Special Branch*, *Doctor Who* (yn y straeon *Frontier in Space*, *Planet of Evil* a *Blink*), *Quiller*, *Fawlty Towers* (fel Dr Finn yn *The Germans*, 1975), *The Professionals* (fel Dr Henry yn y bennod Klansmen, na ddarlledwyd erioed ar deledu daearol yn y DU), *Miss Marple*, *Yes, Prime Minister*, *Bergerac*, *The Bill*, *Casualty*, *Holby* *City* a *Sea of Souls.*

Roedd ei ffilmiau yn cynnwys *The Plague of the Zombies* (1966), *Omen III: The Final Conflict* (1981), *Rise and Fall of Idi Amin* (1981), *White Mischief* (1987), *Cry Freedom* (1987), *Shooting Fish* (1997), *Wondrous Oblivion* (2003) a *Shooting Dogs* (2005).

Fe ymddangosodd yn rhaglen ddogfen Channel 4 *Random* (2011) ac yn nrama BBC Three *Being Human* (2012) fel Leo, bleidd-ddyn oedrannus ar farw.

Roedd ei ymddangosiad teledu olaf ar y chwaer-gyfres i Tracy Beaker ar CBBC, *The Dumping Ground*, yn chwarae Henry Lawrence, taid Charlie Morris (Emily Burnett).

Bu farw ar 28 Mehefin 2020, yn 81 oed.

## Gwaith ymgyrchu 
Roedd Mahoney yn ymgyrchydd dros gydraddoldeb hiliol o fewn y byd actio, fel aelod o'r Pwyllgor Affro-Asiaidd Equity (a elwid gynt yn Bwyllgor yr Actorion Lliwiedig nes iddo ef ei ailenwi). Sefydlodd Performers Against Racism i amddiffyn polisi Equity ar Dde Affrica, a cyd-sefydlodd, gyda Mike Phillips, y Black Theatre Workshop ym 1976.

## Ffilmyddiaeth 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 

Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Actorion ffilm o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion teledu o'r Deyrnas Unedig
Categori:Pobl a aned yn y Gambia
Barnsley (gwahaniaethu)

Gallai **Barnsley** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Barnsley, tref yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber
* Barnsley, pentref yn Swydd Amwythig
* Barnsley, pentref yn Swydd Gaerloyw

## Pobl
* Grace Barnsley (1896–1975), arlunydd

## Eraill
* Barnsley F.C., clwb pêl-droed yn Barnsley, De Swydd Efrog
----
Brenhiniaeth Gwlad Belg

Y frenhiniaeth sydd yn teyrnasu dros Deyrnas Gwlad Belg yw **brenhiniaeth Gwlad Belg**. Brenhiniaeth boblogaidd ydyw, hynny yw mae teitl y teyrn yn cyfeirio at y bobl yn hytrach nag at y diriogaeth: Brenin neu Frenhines y Belgiaid (, , ). Hyd yn hyn, dim ond brenhinoedd sydd wedi teyrnasu dros y wlad. Brenhiniaeth gyfansoddiadol ydy llywodraeth Gwlad Belg, ac yn ôl y cyfansoddiad mae'n rhaid i'r teyrn dyngu llw i lywodraethu gyda pharch at gyfraith y wlad ac i ddiogelu sofraniaeth a chyfanrwydd tiriogaethol ei deyrnas rhag bygythiadau allanol.

## Hanes 
Sefydlwyd y frenhiniaeth gyfansoddiadol gan y Gyngres Genedlaethol yn sgil Chwyldro Gwlad Belg ym 1830. Yn Chwefror 1831 enwebwyd y Tywysog Louis, Dug Nemours, i gymryd yr orsedd, ond gwrthodwyd hynny gan ei dad Louis Philippe I, brenin Ffrainc. Dros dro, penodwyd Érasme-Louis Surlet de Chokier yn Rhaglyw Gwlad Belg, ac o'r diwedd enwebwyd Leopold, Tywysog  Saxe-Coburg a Gotha a Dug Sachsen, yn frenin cyntaf y Belgiaid. Tyngodd Leopold ei lw gerbron Eglwys Saint-Jacques-sur-Coudenberg ym Mrwsel ar 21 Gorffennaf 1831.

Yn sgil goresgyniad Gwlad Belg gan yr Almaen Natsïaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, penderfynodd y Brenin Leopold III ildio ac hynny heb dderbyn cyngor ei weinidogion. Aeth y llywodraeth yn alltud am weddill y rhyfel, ond arhosodd Leopold yng Ngwlad Belg dan feddiannaeth yr Almaenwyr. Wedi'r rhyfel, cafwyd dadl ffyrnig ynglŷn ag ymddygiad Leopold, ac ym 1951 fe ymddiorseddai. Am gyfnod bu gweriniaetholdeb ar dwf yng Ngwlad Belg, er enghraifft yn ystod streiciau 1960–61. Wrth i deyrnasiad y Brenin Baudouin fynd rhagddi, tyfodd cefnogaeth dros y frenhiniaeth unwaith eto.

## Rhestr brenhinoedd Gwlad Belg 
* Leopold I (1790–1865; t. 1831–65)
* Leopold II (1835–1909; t. 1865–1909)
* Albert I (1875–1934; t. 1909–34)
* Leopold III (1901–83; t. 1934–51)
* Baudouin (1930–93; t. 1951–93)
* Albert II (g. 1934; t. 1993–2013)
* Philippe (g. 1960; t. 2013–presennol)

## Cyfeiriadau 

Belg
Belg
Categori:Llywodraeth Gwlad Belg
Barrington

Gallai **Barrington** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Barrington, pentref yn Swydd Gaergrawnt
* Barrington, plwyf sifil yn Swydd Gaerloyw

### Unedol Daleithiau America
* Barrington, Illinois, pentref yn Cook County, Illinois
* Barrington, New Hampshire, tref yn Strafford County, New Hampshire
* Barrington, New Jersey, bwrdeistref yn Camden County, New Jersey
* Barrington, Rhode Island, tref yn Bristol County, Rhode Island
* Barrington Hills, Illinois, pentref in Illinois
* Great Barrington, Massachusetts, tref yn Berkshire County, Massachusetts
* Lake Barrington, Illinois, pentref yn Lake County, Illinois
* North Barrington, Illinois, pentref yn Lake County, Illinois
* Port Barrington, Illinois, pentref in Illinois
* South Barrington, Illinois, pentref yn Cook County, Illinois

## Pobl
* Amy Barrington (1858–1942), gwyddonydd
* Daines Barrington (1728–1800), hanesydd a chyfreithiwr o Loegr
* Shute Barrington (1734–1836), offeiriad o Loegr

----
Cromhall

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Cromhall**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol De Swydd Gaerloyw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,231.

## Cyfeiriadau
Categori:De Swydd Gaerloyw
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Bioflits

Cyfnod o arolygu biolegol dwys i gofnodi cymaint â phosib o rywogaethau ar safle neu ardal benodol yw **bioflits** (). Cynhelir arolygaeth maes dwys am gyfnod didor (24 awr fel arfer) gan wyddonwyr, naturiaethwyr a gwirfoddolwyr. Mae yna elfen gyhoeddus i lawer o fioflitsiau gyda’r nod o ennyn diddordeb y cyhoedd mewn bioamrywiaeth. Er mwyn annog cyfranogiad y cyhoedd fe’u cynhelir yn aml mewn parciau cyhoeddus neu warchodfeydd natur yn agos i drefi.

## Nodweddion
Mae i fioflitsiau gyfleon a bendithion nad ydynt mor amlwg mewn arolygon maes mwy ffurfiol a gwyddonol. Mae rhain yn cynnwys:

*Pleser - mae’r chwilio yn fwy cyffrous yn y ffram amser byr.
*Lleol – cysylltir bioamrywiaeth â riffiau cwrel a fforestydd glaw trofannol. Mae’r bioflits yn rhoi cyfle y bobl weld gwerth yn eu milltir sgwar.
*Gwyddoniaeth - mae’r achlysuron undydd hyn yn fodd i gasglu gwybodaeth dacsonomig sylfaenol ar rai grwpiau o rywogaethau
*Cyfarfod gwyddonwyr - mae’n gyfle dysgu gwych i leugwyr a chyfle i wyddonwyr rannu eu harbenigedd
*Darganfod rhywogaethau a chynefinoedd gwerthfawr newydd - gall rywogaethau prin eu darganfod am y tro cyntaf
*Rhestr rhywogaethau - er nad ydy’r bioflits yn fodd i gasglu rhestr gyflawn o rywogaethau ynddo’i hun, mae’n gam i’r cyfeiriad hwnnw, ac yn fodd i adnabod bylchau yn y wybodaeth gallai haeddu sylw pellach.

Categori:Rhywogaethau o anifeiliaid
Categori:Rhywogaethau o blanhigion
Categori:Arbrofion ecolegol
Johann Amerbach

Argraffwr o'r Almaen oedd **Johann Amerbach** (tua 1443 – 1513) a oedd yn un o brif gyhoeddwyr Basel yng nghyfnod yr incwnabwla.

Ganed yn Amerbach, tref a oedd ar y pryd yn rhan o Dywysog-Esgobaeth Würzburg, yn rhanbarth Ffranconia. Astudiodd ym Mharis gyda Johann Heynlin von Stein, yr ysgolhaig o ddyneiddiwr a gyflwynodd y wasg argraffu i Ffrainc. Mae'n debyg i Amerbach ei hun ddysgu ei grefft yn Fenis, ac oddi yno symudodd i Basel i sefydlu ei gwmni argraffu.

Cychwynnodd ar ei yrfa yn cyhoeddi gwerslyfrau ysgolaidd traddodiadol gyda chymorth Johann Froben a Johann Petri. Enillodd enw iddo'i hun drwy gyhoeddi testunau ar bynciau dyneiddiaeth a phatristeg. Gweithiodd nifer o ddyneiddwyr hyddysg yn olygyddion i Amerbach, gan gynnwys Heynlin, Beatus Rhenanus, Johann Reuchlin, Conrad Pellikan, a Sebastian Brant.

Roedd ei fab ieuangaf, Bonifacius, yn gyfreithegwr o fri.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1440au
Categori:Marwolaethau 1513
Categori:Argraffwyr o'r Almaen
Categori:Pobl y 15fed ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o'r Almaen
Categori:Pobl o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
Dyneiddiaeth y Dadeni

[bawd|Darluniad gan [Leonardo da Vinci o'r "dyn Fitrwfaidd" (''L'uomo vitruviano'', tua 1490) sydd yn dangos cydberthynas rhwng mesuriadau'r corff a geometreg, gan dynnu ar waith y pensaer Rhufeinig Vitruvius.]]
Prif fudiad deallusol y Dadeni Dysg oedd **dyneiddiaeth y Dadeni** a oedd yn adfer syniadau'r oes glasurol yn Ewrop, hynny yw yr hen Roegiaid a'r Rhufeiniaid. Astudiaethau dyneiddiol (*studia humanitatis*) oedd yr enw ar bynciau gramadeg (yn hanesyddol, gramadeg Lladin), rhethreg, athroniaeth foesol, barddoniaeth, ac hanes, term sydd yn debyg i'r dyniaethau heddiw. Dechreuodd yn yr Eidal yn y 14g fel ymateb i ddysgeidiaeth yr athronwyr ysgolaidd, a oedd yn rheoli'r prifysgolion Cristnogol yn yr Oesoedd Canol, ac ymledodd ar draws Gorllewin Ewrop yn y 15g a'r 16g. Credasant y dyneiddwyr bod clasuriaeth yn fwy perthnasol i brofiadau pob dydd nac astudiaethau haniaethol y prifysgolion, megis rhesymeg, metaffiseg, ac athroniaeth naturiol, a bod gwersi'r hen Roegwyr a Rhufeiniaid o fudd felly i'r dosbarthiadau llywodraethol. Nod y dyneiddwyr oedd adfywio ysgolheictod clasurol ac i efelychu delfrydau a themâu'r hen wareiddiadau.

Mae'n debyg i ddyneiddiaeth ymddangos o ganlyniad i dwf dinas-wladwriaethau yng ngogledd a chanolbarth yr Eidal yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Nid oedd hen arferion a diwylliant y glerigiaeth a'r pendefigion milwrol yn addas at y drefn ddinesig newydd. Dechreuodd yr adfywiad clasurol yn llên yr Eidalwyr, yng ngwaith beirdd megis Dante Alighieri a Francesco Petrarca a dynasant ar themâu ac arddulliau llenyddiaeth Ladin hynafol. Erbyn diwedd y 14g roedd dyneiddiaeth yn fudiad deallusol y tu hwnt i lenyddiaeth, a chafodd ddylanwad ar y gyfraith, diplomyddiaeth, a byd masnach drwy lythyrau, areithiau, a dogfennau Lladin. Bu rhai dyneiddwyr, megis Coluccio Salutati a Leonardo Bruni yn Fflorens, yn efelychu gweriniaetholdeb aristocrataidd yn ôl Cicero a gwleidyddion Rhufeinig eraill, ond yn gyffredinol nid oedd dyneiddiaeth yn ideoleg weriniaethol na breniniaethol.

Yn niwedd y 14g ail-ddarganfuant ysgolheigion lenyddiaeth Hen Roeg, ac aeth y dyneiddwyr ati i chwilio am lawysgrifau coll o athronwyr, beirdd, dramodwyr, ac hanesyddion Groeg yr Henfyd. Ffynnodd dyneiddiaeth yn sgil dyfeisio'r wasg argraffu yng nghanol y 15g, a datblygwyd technegau beirniadol soffistigedig yn ysgrifeniadau'r dyneiddwyr. Ymledodd y Dadeni i'r gogledd yn niwedd y 15g, a datblygodd ffurf arni a elwir dyneiddiaeth Gristnogol neu ddyneiddiaeth Feiblaidd sydd yn manteisio ar ysgolheictod clasurol y Dadeni i ddiwygio'r eglwys ac adnewyddu'r ffydd. Cafodd y mudiad hwn ddylanwad mawr ar y Diwygiad Protestannaidd, ac ymhlith ei ddiwinyddion oedd Lefèvre d’Etaples ac Erasmus.

## Cyfeiriadau 

Categori:Athroniaeth y Dadeni
Dadeni, Y
Categori:Mudiadau athronyddol
Winifred Emery

Roedd **Winifred Emery** (1 Awst 1861 - 15 Gorffennaf 1924), a anwyd **Maud Isabel Emery**, yn actores ac yn actor reolwr o Loegr ar ddiwedd y 19eg a dechrau'r 20g. Roedd hi'n wraig i'r actor Cyril Maude.

Wedi'i eni i deulu o actorion, dechreuodd Emery actio fel plentyn. Tyfodd ei gyrfa trwy'r 1880au a'r 1890au wrth iddi chwarae rolau blaenllaw yn y *West End* yn Llundain. Ar ôl cyfnod i ffwrdd o'r llwyfan, dychwelodd gyda rolau blaenllaw yng nghwmni Herbert Beerbohm Tree yn Theatr Ei Fawrhydi. Parhaodd i actio'n gyson gyda'i chwmni theatr deithiol ei hun a'i gŵr ac yn theatrau Llundain hyd 1922.

## Bywyd a gyrfa gynnar 
Ganed Emery ym Manceinion, Sir Gaerhirfryn, yn ferch i Samuel Anderson Emery ac yn wyres i John Emery, y ddau yn actorion adnabyddus yn eu dydd. Ymddangosodd ar y llwyfan am y tro cyntaf ym 1870, yn 8 oed, yn *The Green Bushes* gan J B Buckstone yn Theatr Alexandra, Lerpwl . Roedd ei hymddangosiad cyntaf yn Llundain ar 23 Rhagfyr 1874 pan chwaraeodd y cymeriad *Happy New Year*  yn y pantomeim *Beauty and the Beast*  yn Theatr y Dywysoges, Llundain. Ym 1879 ymunodd â chwmni Marie Litton cyn ymddangos gyda Wilson Barrett yn Grand Theatre, Leeds. Symudodd gyda Barrett i'r Court Theater yn Llundain ym mis Hydref 1879. Yno, sylwodd y beirniaid arni gyntaf pan ymddangosodd yn y ddrama un act *A Clerical Error* .

Ymddangosodd Emery yn *A Bridal Tour* yn Theatr yr Haymarket ym mis Awst 1880, a pherfformiodd yn Theatr St James gyda Syr John Hare, William Hunter Kendal a Madge Kendal. Ym mis Gorffennaf 1881 ymunodd â chwmni Henry Irving yn Theatr y Lyceum, ac yno ymddangosodd yn *The Bells* a *The Merchant of Venice*. Yn ddiweddarach, chwaraeodd yn Toole's Theatre ac yn y Theatr Vaudeville gyda Thomas Thorne yn *The Rivals*. Ym 1884 daeth yn ddirprwy actores i Ellen Terry yn Theatr y Lyceum a theithiodd ar draws yr Unol Daleithiau gyda Henry Irving, gan chwarae yn *Twelfth Night*, *Much Ado About Nothing* a *The Merchant of Venice* . Hefyd i Irving, ym mis Hydref 1885 chwaraeodd Emery rôl y teitl yn *Olivia* gan WG Wills, a theithiodd yr Unol Daleithiau eto ym 1887-8. ar 28 Ebrill 1888 yn Swyddfa Gofrestru Kensington, a chawsant seremoni briodas arall yng Nghapel y Savoy ar 2 Mehefin 1888. Ymddangosodd nesaf yn Theatr y Vaudeville ac, ar gyfer Augustus Harris, yn y Theatre y Royal, Drury Lane. Gan ddychwelyd i Theatr y Vaudeville ym mis Chwefror 1890, chwaraeodd y rôl deitl yn *Clarissa*, wedi'i haddasu gan Robert Williams Buchanan o'r nofel gan Samuel Richardson. Yn yr un flwyddyn, ac yn yr un theatr, chwaraeodd rolau blaenllaw yn *The School for Scandal* a *She Stoops to Conquer,* ymhlith eraill. a ddaeth yn fargyfreithiwr, barnwr ac Aelod Seneddol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marwolaethau 1924
Categori:Genedigaethau 1861
Categori:Actorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Everton Weekes

Roedd **Syr Everton DeCourcy Weekes**, KCMG, GCM, OBE (26 Chwefror 1925 – 1 Gorffennaf 2020) yn cricedwr o Barbados. Weekes a'i gydweithwyr, Frank Worrell a Clyde Walcott, ffurfiodd yr hyn a elwid yn "The Three Ws" y tîm criced Y Caribî.

Cafodd Weekes ei eni yn Saint Michael, Barbados. Enwodd ei dad ef ar ôl y clwb pêl-droed Saesneg Everton F.C.

## Cyfeiriadau
Categori:Cricedwyr
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2020
Scott Bessant

Chwaraewr rygbi'r gynghrair o Gymru oedd **Scott Bessant** (c.1983 &ndash; 25 Mehefin 2020).

Chwaraeodd Bessant i Calonnau'r Ddrag Cymru nes iddo gael ei ddarganfod yn gorwedd mewn lôn ag anafiadau difrifol ym mis Awst 2017. Ni ddarganfuwyd achos ei anafiadau erioed. Bu farw o niwmonia ar ôl ofni ei fod wedi contractio COVID-19.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr rygbi'r gynghrair o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1980au
Categori:Marwolaethau 2020
Winifred Fortescue

Roedd  **Winifred Fortescue** (7 Chwefror 1888 &ndash; 9 Ebrill 1951) yn awdur ac actores Seisnig. Roedd yn wraig i Syr John Fortescue, llyfrgellydd ac archifydd Castell Windsor ac yn hanesydd oedd yn arbenigo ar hanes Byddin Prydain. O 1926 roedd yn cael ei hadnabod wrth y teitl  **Winifred, Bonesig Fortescue**,  pan gafodd ei ŵr ei urddo'n farchog.

## Bywgraffiad 
Roedd y Fonesig Fortescue (ganwyd Winifred Beech ym 1888) yn ferch i'r Parchedig Howard Beech, Rheithor Great Bealings (o 1886). Addysgwyd hi gartref yn bennaf,  ond pan oedd hi'n 16 oed awgrymodd meddyg ei bod yn dioddef o "newyn deallusol", a phenderfynwyd rhoi addysg fwy ffurfiol iddi Dechreuodd mynychu Ysgol *Old Cedar House*, Slough. Yn ddiweddarach trosglwyddodd yr ysgol i Lundain a daeth yn Wentworth Hall, Mill Hill. Yna mynychodd Ysgol Ddramatig FR Benson i gael ei hyfforddi ar gyfer y llwyfan. Dec ei yrfa fel actores gan berfformio yng nghwmni Syr Herbert Tree, ac yn ddiweddarach bu'n serennu yn *The Passing of the Third Floor Back gan* Jerome K. Jerome.

Ym 1914 priododd â John Fortescue, er ei fod 28 mlynedd yn iau nag ef. Fe roddodd y gorau i’w gyrfa lwyfan a dechreuodd busnes addurno mewnol a dylunio gwisgoedd nes i salwch ei gorfodi i roi’r gorau iddi. Yna dechreuodd ysgrifennu ar gyfer *Punch*, y *Daily Chronicle* a *The Evening News*, ac yna dechreuodd Dudalen Merched ar gyfer y *Morning Post*.

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, bu Winifred Fortescue yn gweithio gyda milwyr clwyfedig yn Windsor ac yn Llundain, tra bu John yn gweithio ar hanes swyddogol 'dros dro' y rhyfel.

Yn y 1930au symudodd Syr John a'r Fonesig Fortescue i Profens yn Ffrainc, lle dechreuodd  ysgrifennu llyfrau. Ei llyfr cyntaf oedd *Perfume from Provence*. Ysgrifennodd nifer o lyfrau eraill yno. Bu farw ei gŵr o fewn 2 flynedd iddynt symud i Ffrainc ond arhosodd Winifred yno hyd ei orfodi i ffoi wedi goresgyniad yr Almaenwyr yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Marwolaeth
Dychwelodd i Ffrainc ar ddiwedd y rhyfel a bu farw yn Opio, Profens a chladdwyd ei gweddillion yno.

## Llyfryddiaeth 
* 1935    *Perfume from Provence*
* 1937    *Sunset House*
* 1939    ''There's Rosemary, There's Rue*
* 1941    *Trampled Lilies*
* 1943    *Mountain Madness*
* 1948    *Beauty for Ashes*
* 1950    *Laughter in Provence''

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1888
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Actorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion theatr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Merched a aned yn y 1880au
Goleudy De Ynys Wair

Mae **Goleudy De Ynys Wair** yn oleudy ar Ynys Wair ym Môr Hafren. Adeiladwyd y goleudy ym 1897. Mae’r tŵr 16 medr o uchder, 53 medr uwchben penllanw. Trydanwyd y goleudy ym 1971, a daeth o’n awtomatig ym 1985. Defnyddir ynni’r haul ers 1991. Adeiladwyd y goleudy a Goleudy Gogledd Ynys Wair i ddisodli Hen oleudy Ynys Wair ar ôl llongdrychiad ym 1828.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nyfnaint
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II yn Lloegr
De Ynys Wair
Lydia Foote

Actores o Loegr oedd **Lydia Foote**, ganwyd **Lydia Alice Legg** (1843 - 30 Mai 1892). Chwaraeodd rolau blaenllaw o'r 1850au i'r 1880au, gan gynnwys perfformiadau yn Theatr y  Lyceum,  Theatr yr Olympic, Theatr Tywysog Cymru a Theatr yr Adelphi. Roedd hi'n adnabyddus am ei pherfformiadau mewn dramâu fel *The Frozen Deep* (1866) a *Caste* (1867).

## Cefndir 
Ganwyd Foote yn Llundain yn ferch i Arthur Wellington Legg, adeiladwr coetsys, a Sarah Judith Legg (née Goward). Modryb ei mam oedd Mary Anne Keeley, actores nodedig. Gan fod Foote yn dod o deulu actio sefydledig a llwyddiannus, mwynhaodd rywfaint mwy o barch nad oedd yn cael ei roi i actoresau yn gyffredinol yn ei dydd gan fod eu proffesiwn yn cael ei ystyried yn arwydd o anfoesoldeb rhywiol.

## Gyrfa 
Chwaraeodd Foote rolau blaenllaw o'r 1850au i'r 1880au. Bu iddi ymddangos yn Llundain am y tro cyntaf yn Theatr Lyceum ym 1852 yn y rôl actor ar gyfer actor ifanc Edward yn *A Chain of Events* gan Charles Mathews a Slingsby Lawrence. Tua 1859, chwaraeodd Amanthis yn *The Child of Nature* gan Elizabeth Inchbald. Ym 1863-1866, ar ôl perfformiadau eraill yn Llundain, Manceinion a mannau eraill, bu’n cymryd rhan yn y Theatr yr Olympic, lle ymddangosodd gyntaf yn *The Ticket-of-Leave Man* fel May Edwards. Yn y rhan hwnnw, traddododd Foote gân a gyhoeddwyd fel *The Song that Lydia Foote Sang*.  Ym 1864, creodd rôl Enid yn addasiad Tom Taylor o *The Hidden Hand*, ac yn y flwyddyn ganlynol creodd rôl arall, Miss Hargrave, yn ''Taylor's Settling Day*. Bu hefyd yn chware rôl Maria yn *Twelfth Night*. Ym 1866, derbyniodd adolygiadau cynnes am chwarae rhan Clara yn *The Frozen Deep'' gan Wilkie Collins.

Cafodd llwyddiant mawr yn ei pherfformiad o'r cymeriad Esther yn *Caste* gan TW Robertson, yn Theatr Tywysog Cymru ym 1867. Parhaodd i berfformio'n rheolaidd yn theatrau'r West End, gan gynnwys yn rolau Lady Selina yn *How She Loves Him* gan Dion Boucicault ac fel Amanda yn nrama TW Robertson's *Play* (1868). Chwaraeodd rhannau dwy efail Yn *Blow for Blow* gan H. J. Byron, a chwaraeodd rôl y teitl yn ei ddrama Minnie. Cymerodd hi hefyd y brif ran yn *Progress* Robertson. Yn ddiweddarach perfformiodd lawer o rolau yn Theatr Adelphi, gan gynnwys Smike mewn fersiwn lwyfan o *Nicholas Nickleby* Charles Dickens (1875). Creodd rolau Anna yn *The Danischeffs*, a addaswyd gan yr Arglwydd Newry (1877) a Midge yn *Rescued* gan Boucicault (1879), ymhlith eraill.

## Marwolaeth 
Bu farw Foote yn Broadstairs o ganser ym 1892  a chladdwyd ei gweddillion ym mynwent Kensal Green, Llundain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Marwolaethau 1892
Categori:Actorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Brockhampton

Gallai **Brockhampton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
#### Hampshire
* Brockhampton, ardal faestrefol Havant

#### Swydd Gaerloyw
* Brockhampton, pentref i'r dwyrain o Cheltenham
* Brockhampton, pentrefan i'r gogledd o Cheltenham

#### Swydd Henffordd
* Brockhampton, pentref ger Bromyard
* Brockhampton (Bromyard Bringsty Ward), plwyf sifil sy'n cynnwys y pentref uchod
* Brockhampton-by-Ross, pentref ger Rhosan ar Wy
* Brockhampton (Old Gore Ward), plwyf sifil sy'n cynnwys y pentref uchod

----
Fluxus

Roedd **Fluxus** yn fudiad celf arbrofol yn y 1960au a 1970au. Roedd yn grŵp anffurfiol o artistiaid, beirdd a cherddorion ar draws y byd. Cynhaliwyd amrywiaeth fawr o weithgareddau, cyngherddau a digwyddiadau anffurfiol *Happenings*.

Roedd y gwaith a digwyddiadau’r grŵp yn aml yn brofoclyd, chwyldroadol ac am herio’r byd celf sefydliadol. Ysbrydolwyd y mudiad Fluxus gan Marcel Duchamp a’r mudiad celfyddydol Dada yn y 1920au, yn arbennig gan eu syniad o ‘anti-art’. 

Mae’r enw Fluxus yn adlewyrchu’r syniad bod eu gweithgareddau heb fod yn llonydd, ond yn llifo mewn newid parhaus.

Ymhlith yr aelodau amlwg oedd y Cymro John Cale, y cyn Beatle Yoko Ono a Joseph Beuys. 

Ffurfiwyd Fluxus yn 1960 gan yr arlunydd George Maciunas. Daeth yr enw o gylchgrawn am gerddoriaeth arbrofol ac artistiaid wedi’u hysbrydoli gan y cyfansoddwr John Cage.

Roedd digwyddiad cyntaf Fluxus mewn oriel gelf yn Efrog Newydd yn 1960, gyda gwyliau Fluxus yn cael eu cynnal yn Ewrop yn 1962. Yn ystod y pymtheg mlynedd nesaf daeth Efrog Newydd, Yr Almaen a Japan yn ganolfannau gweithgareddau’r grŵp.

Doedd dim un steil penodol yn gysylltiedig â Fluxus, yn hytrach roedd y grŵp yn nodweddiadol am amrywiaeth eang o gyfryngau yn aml gydag agwedd a ‘DIY’ gan ddefnyddio pa bynnag anodau, pobl a lleoliad oedd digwydd bod ar gael ar y pryd ac yn agored i bawb. Y cymryd rhan, creadigrwydd, proses a chreu trwy ddamwain yn cael eu hystyried yn bwysicach na’r canlyniad terfynol bwriadol. 

Roedd Fluxus hefyd yn nodweddiadol am hiwmor, fod yn wrth-fasnachol, democrataidd ac yn annog cydweithrediad rhwng pobol o ffurfiau gwahanol o gelfyddydau.

 
  
  

## Cyfeiriadau
Categori:Celf
Categori:Y celfyddydau
Categori:Mudiadau celf
Gretton

Gall **Gretton** gyfeirio at ambell le yn Lloegr:

* Gretton, pentref yn Swydd Amwythig
* Gretton, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw
* Gretton, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Northampton

----
Pysgod Melyn ar Draws

Roedd **Pysgod Melyn ar Draws ** yn grŵp Cymraeg yng nghanol y 1980au. 
Yr aelodau oedd Maredudd ab Iestyn a Glyn ‘Goll’ Roberts. Roedd Glyn Goll hefyd yn aelod o Angylion Stanli.

Rhyddhawdyd y band ddau gaset:

**Budd-Ig** yn 1984, ar label Malcom Neon *Casetiau Neon*, Aberteifi. Traciau y caset oedd: 
*Pop Hollbwysig, Edgar (Nos Iau), * * * *, Y Goedwig, Sothach Diflas* a *Rhuo*

**Dilys** yn 1985. Recordwyd y caset yn Stiwdio Cwmniwmni, Caerdydd. Traciau y caset oedd: *Afon Gard, David, Rhisiart Uwchdwr* a *Llew yn Rhuo*

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau o Gymru
Categori:Bandiau Cymraeg
Horsley

Gallai **Horsley** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Horsley, pentref a phlwyf sifil yn Northumberland
* Horsley, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Derby
* Horsley, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw
* Horsley Woodhouse, pentref a phlwyf sifil yn Swydd Derby

## Pobl
* Jean Horsley (1913-1997), arlunydd 
* Samuel Horsley (1733–1806), offeiriad, ffisegydd a mathemategydd

----
His Dark Materials (cyfres deledu)

Cyfres deledu ffantasi ydy ***His Dark Materials*** a grewyd ar gyfer BBC a HBO.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu HBO
Categori:Rhaglenni teledu'r BBC
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg
Jean Castex

Gwleidydd o Ffrainc yw **Jean Castex** (/ʒɑ̃ kas.tɛks/). Roedd e'n Brif Weinidog Ffrainc rhwng 3 Gorffennaf 2020 a Mai 2022.

Cyn 2020, roedd yn aelod o'r pleidiau adain dde *Union pour un mouvement populaire* ac yna Les Républicains. Roedd yn faer Prades o 2008 i 2020, ac wedi dal nifer o swyddi llywodraethol.

Mae'n gallu siarad Catalaneg.

Categori:Prif Weinidogion Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Ffrainc
Ciceroniaeth

Tueddiad gan ddyneiddwyr y Dadeni i ystyried gwaith y Rhufeiniwr Marcus Tullius Cicero (106–43&nbsp;CC) yn batrwm delfrydol ar gyfer arddull ysgrifenedig a rhethregol yn yr iaith Ladin oedd **Ciceroniaeth**.

Cicero oedd un o brif ffigurau Gweriniaeth Rhufain, y rhyddieithwr mwyaf dylanwadol yn yr iaith Ladin, ac yn debyg yr awdur mwyaf toreithiog o'r cyfnod Groeg-Rufeinig. Yn ystod yr Oesoedd Canol, roedd yn enwocaf am ei athroniaeth a chafodd ei werthfawrogi am ei dystiolaeth o fywyd a meddwl yr Henfyd. Yng nghyfnod cynnar y Dadeni Dysg, edmygai arddull Cicero gan y bardd Francesco Petrarca, er nad oedd yn fodlon rhoi'r gorau i eirfa a phriod-ddulliau a oedd yn estron i waith Cicero. Dan ddylanwad Petrarca (1304–74) darllenwyd ei areithiau a llythyrau yn amlach na'i athroniaeth, a newidiodd y portread cyffredin o Cicero'r athronydd moesol yn Cicero y gwleidydd huawdl ac arddullydd Lladin o fri. Atgyfnerthwyd yr enw hwnnw yn nechrau'r 15g pryd ddaeth rhagor o lawysgrifau i'r amlwg yn cynnwys enghreifftiau o'i rethreg yn nghyfnod diweddaraf ei oes.

Yn y 15g dyrchafwyd ysgrifeniadau Cicero yn fodel ar gyfer arddull a geirfa yn yr iaith Ladin gan awduron Ewrop, yn enwedig y dyneiddwyr. Bu nifer ohonynt hefyd yn defnyddio geiriau a chystrawen o lenorion Rhufeinig eraill, ond fel rheol ceisiant efelychu arddull Cicero ym mhopeth. Un o ladmeryddion Ciceroniaeth oedd Pietro Bembo (1470–1547), a ystyrir yn brif feirniad llenyddol y Dadeni Eidalaidd. Mabwysiadwyd Ciceroniaeth yn gryf gan ddyneiddwyr Llys y Pab, a oedd yn ganolfan i ysgolheictod Lladin clasurol.

Gwrthwynebwyd Ciceroniaeth gan ambell Ladinydd, er enghraifft Lorenzo Valla (1407–57) a gymeradwyodd weithiau'r rhethregwr Rhufeinig Quintilian (tua 35–100 CC) yn esiamplau rhagorach o lenyddiaeth Ladin na Cicero. Bu Valla ei hun, ac eraill megis Poliziano (1454–94), yn defnyddio arddull eclectig ac yn barod i efelychu awduron hynafol eraill. Wrth i'r Dadeni ymledu tua'r gogledd, daeth Ciceroniaeth yn boblogaidd ymhlith dyneiddwyr mewn gwledydd eraill, er enghraifft Christophe de Longueil, ond fe'i gwrthwynebwyd gan eraill megis Desiderius Erasmus a wnai Longueil yn gyff gwawd yn ei ymgom *Ciceronianus* (1528).

Er gwaethaf y ddadl yn ei herbyn, tyfodd Ciceroniaeth yng nghanol yr 16g. Cyhoeddwyd geiriadur Ciceronaidd gan Mario Nizzoli ym 1535, a pharhaodd gwaith Cicero yn agwedd ganolog o addysg Ladin am ganrifoedd. Yn sgil y Diwygiad Protestannaidd, cefnogwyd safonau'r Ciceroniaid gan addysgwyr Protestannaidd megis Philipp Melanchthon yn Wittenberg a Johann Sturm yn Strasbwrg, a hefyd gan Gymdeithas yr Iesu yn y Gwrth-Ddiwygiad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cicero
Categori:Dyneiddiaeth y Dadeni
Categori:Llenyddiaeth Ladin y Dadeni
Benjamin Efans, Trewen

Roedd **Benjamin Efans** (23 Chwefror 1740 – 2 Mawrth 1821) yn weinidog Annibynnol ac yn awdur o Gymru. Mae cyhoeddiadau cyfoes yn sillafu ei gyfenw fel ***Evans***, ond mae cofiannau iddo yn Seren Gomer,  a'r Dysgedydd Crefyddol   (a gyhoeddwyd ychydig wedi ei farwolaeth) yn defnyddio'r sillafiad ***Efans***.

## Cefndir 
Ganwyd Efans yn Ffynnon Adda, plwyf Meline, Sir Benfro yn blentyn i Daniel Efans, ffermwr a phorthmon ac Ann, ei wraig. Cafodd ei addysg gynharaf gartref gan ei fam a dysgodd iddo ddarllen y Beibl yn y Gymraeg a'r Saesneg cyn ei fod yn bum mlwydd oed. Bu mewn ysgol yng Nglandŵr lle dysgodd elfennau gramadeg. O Landŵr aeth i ysgol yng Nghil-maen i ddysgu'r clasuron cyn gorffen ei addysg yn 15 mlwydd oed yn Ysgol Ramadeg Hwlffordd. a chymhellwyd iddo i ymgeisio am y swydd. Oherwydd erledigaeth roedd rhai o'r cyfarfodydd achlysurol yn cael eu gwahardd gan ynadon heddwch Anglicanaidd. Ym 1772 cafodd Efans dyfarniad Uchel Lys i orfodi'r ynadon lleol i gofrestru tŷ at ddiben addoli yn y Cutiau, ychydig tu allan i'r Bermo. Sefydlwyd y lleoliad fel Capel y Cutiau, Glandŵr, Abermaw ym 1806 

Ym 1777 cafodd Efans problemau iechyd roedd ei feddygon yn credu eu bod yn codi o "niwl a tharth" Llyn Tegid, gan hynny symudodd maes ei weinidogaeth i gylch Hwlffordd. Wedi dwy flynedd yn Hwlffordd symudodd i'r Drewen, Ceredigion lle arhosodd am dros 40 mlynedd hyd ei farwolaeth.

Yn ystod gweinidogaeth Efans dechreuodd y deffroad Methodistaidd a oedd yn hudo rhai oddi wrth achos yr Annibynwyr. Ymateb Efans oedd adfer a helaethu hen gapeli'r Annibynwyr ac i gychwyn achosion newydd. Yn ystod ei gyfnod yn y Drewen bu'n gyfrifol am agor capeli annibynnol newydd gan gynnwys Capel Hawen, Glynarthen; Capel Annibynwyr Blaenannerch; Capel Annibynwyr Penmorfa; Capel Penbryn, Glynarthen; Capel-y-Wig, Pontgarreg; Capel Penrhiwgaled, Cross Inn a Chapel Pisgah. gweinidog Cymraeg oedd yn byw yn King's Lynn, Swydd Norfolk. Cyhoeddodd Efans ateb i Richards ac atebodd Richards drachefn.

Ysgrifennodd dau lyfryn ym 1789 yn disgrifio dioddefaint caethweision yn Jamaica ac yn condemnio'r arfer o gaethwasanaeth.

Cyfieithodd *Social Religion Exemplified *Mathias Maurice, i'r Gymraeg o dan y teitl *Crefydd Gymdeithasol.*  Cyhoeddodd hefyd dau gatecism i'r ysgol Sul, pedwar pregeth a nifer o emynau''.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1740
Categori:Marwolaethau 1821
Categori:Gweinidogion Annibynnol o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Emynwyr Cymraeg
Inkberrow

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Gaerwrangon, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Inkberrow**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Wychavon. Saif tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r dwyrain o ddinas Gaerwrangon.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,995.

Dywedir yn aml mai'r pentref yw'r patrwm ar gyfer Ambridge, lleoliad ffyglennol *The Archers*, cyfres hirhoedlog BBC Radio 4, ond mae hyn yn destun dadl.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Wychavon
Categori:Pentrefi Swydd Gaerwrangon
Categori:Plwyfi sifil Swydd Gaerwrangon
Jôc bwlb golau

Mae **jôc bwlb golau** yn jôc fformiwla ddwy linell sy'n gwneud hwyl ar ben grŵp o bobl.

Yn ddelfrydol, mae'r llinell olaf yn nodi nodweddion/rhagfarnau penodol am y grŵp hwn o bobl.

## Fformiwla
**Cwestiwn:** Sawl___  sy' eisiau i newid bwlb golau?  **Ateb: ** *___  i ___, a ___  i ___*

**Cwestiwn:** Sawl___  sy' eisiau i newid bwlb golau?  **Ateb: ** ''Pump - mae un yn sefyll ar yr ysgol ac yn dal y lamp, a'r 4 arall i droi'r ysgol.''
	
## Enghreifftiau
**Cwestiwn:** Sawl myfyriwr sy' eisiau i newid bwlb golau? **Ateb: ** *Un i ddal y bwlb yn y soced a naw arall i feddwi nes bydd yr ystafell yn troi*

**Cwestiwn:** Sawl pysgotwr sy' eisiau i newid bwlb golau?  **Ateb:** *Pump, un i newid y bwlb, y pedwar arall i ddadlau am ba mor fawr oedd*

**Cwestiwn:** Sawl Siôn Corn sy' eisiau i newid bwlb golau?  **Ateb:** *Stim ond un Siôn Corn*

## Amrywiaethau
**Cwestiwn:** Sawl gwleidydd sy' eisiau i newid bwlb golau?  **Ateb:** ''Dydan ni ddim yn gallu cyhoeddi'r niferoedd ar hyn o bryd, ond mae'r ffigyrau'n llawer gwell na'r flwyddyn ddiwethaf*

**Cwestiwn:** *Sawl cyfieithwr Cymraeg sy' eisiau i newid bwlb golau?* 
**Ateb: ** *Awgrymir chweugain cyfieithydd cymerwystedig ar ddeg i weithredu gweithdrefn cyfnewid y ffynhonnell golau drydanol arfaethedig - tra fo angenrheidrwydd bymtheg namyn chwe chyfieithydd atodol er mwyn strwythuro gwiriad ansawdd tryloywder terfynol gan ni oddieithr ystod o adborth cadarnhaol''.

**Cwestiwn:** Sawl person o'r adran IT sy' eisiau i newid bwlb golau*?*  **Ateb:** ''Troi'r golau i ffwrdd ac wedi trio tro ymlaen eto''

**Cwestiwn:** Sawl economegwr sy' eisiau i newid bwlb golau?  **Ateb: ** *Dim, os bydd eisiau newid y bwlb, bydd y farchnad rydd yn ei wneud*

**Cwestiwn:** Sawl ffeminist sy' eisiau i newid bwlb golau? 
**Ateb:** *Un! – Oes gyda ti broblem gyda hynny?*

**Cwestiwn:** Sawl Goth sy' eisiau i newid bwlb golau? **Ateb:** *Dydy Goths ddim angen golau... a dydan nhw ddim yn chwerthin am jôcs chwaith!*

**Cwestiwn:** Sawl aelod o Orsedd y Beirdd sy' eisiau i newid bwlb golau? 
**Ateb:** ''Dydy'r Orsedd ddim yn credu mewn newid ''

**Cwestiwn:** Sawl Bwdhydd sy' eisiau i newid bwlb golau? 
**Ateb:** *Mae rhaid i newid dod o tu mewn*

**Cwestiwn:** Sawl Trotskywr sy' eisiau i newid bwlb golau? 
**Ateb:** *Dydy Trotskywyr byth wedi newid dim byd*

**Cwestiwn:** Sawl Anarchydd sy' eisiau i newid bwlb golau? 
**Ateb:** ''Nid y bwlb ond y system sy' eisiau ei newid''

Bwlb golau
Categori:Lampiau
Glyn O Phillips

Gwyddonydd, academydd ac awdur o Gymru oedd yr Athro **Glyn O Phillips** (11 Tachwedd 1927 – 5 Gorffennaf 2020). Roedd yn gemegydd, yn arbenigwr ar y diwydiant niwclear ac yn gyfrannwr cyson i raglenni radio a theledu Cymraeg. Ef oedd enillydd cyntaf Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2004.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd a magwyd Glyn Owen Phillips yn Rhosllannerchrugog ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Rhiwabon ac ym Mhrifysgol Cymru, Bangor lle graddiodd gydag anrhydedd dosbarth cyntaf mewn cemeg. Derbyniodd ddoethuriaeth mewn Athroniaeth ac yna mewn gwyddoniaeth am ei waith ymchwil ym maes carbohydradau. Enillodd gymrodoriaeth i'r Sefydliad Ymchwil Ynni Atomig yn Hartwell, Swydd Rydychen.

## Gyrfa
Ar ôl dwy flynedd yn Hartwell aeth i weithio yng Coleg y Brifysgol, Caerdydd a daeth yn Uwch-ddarlithydd mewn Cemeg. Yn 1967 fe'i penodwyd yn Athro Cemeg ym Mhrifysgol Salford Yn 1970 aeth allan i Nigeria gan sefydlu Prifysgol Benin ac ef oedd yr is-ganghellor cyntaf. Dychwelodd i Gymru yn 1975 gan ddod yn brifathro cyntaf Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru. Bu'n gadeirydd Research Transfer Ltd a Chwmni Ymchwil Hidrocolloid Phillips Cyf ac ymgynghorydd i sawl sefydliad diwydiannol.

YM Mehefin 2003, sefydlwyd Canolfan Ymchwil Glyn o Phillips yn NEWI, lle'r oedd yn parhau i wneud gwaith ymchwil.

Roedd yn olygydd y cylchgrawn gwyddonol Cymraeg *Y Gwyddonydd* o'r rhifyn cyntaf yn 1963 i'r olaf yn 1993.

## Anrhydeddau
Derbyniodd raddau er anrhydedd o Brifysgol Cymru a Phrifysgol Benin. Cafodd sawl anrhydedd hefyd fel Medal Hopkins o Gymdeithas Dewi Sant, Efrog Newydd.

Ef oedd enillydd cyntaf Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg yr Eisteddfod Genedlaethol pan gychwynnodd y wobr yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd, 2004.

## Bywyd personol
Yn fwy diweddar roedd ef a'i deulu wedi ymgartrefu yng Nghaerdydd. Roedd yn briod a Rhiain ac roedd ganddynt ddau o blant, tri o wyrion ac un gor-wyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Ena Thomas

Cogyddes o Gymraes oedd **Ena Thomas** (5 Mehefin 1935 – 5 Gorffennaf 2020). Daeth yn enwog fel cogyddes ar y rhaglen deledu cylchgrawn *Heno* yn y 1990au.

## Bywgraffiad
Magwyd Ena yn Felindre yn ferch i löwr. Roedd teulu ei thad yn rhedeg gefail y pentref. Cychwynnodd ei gyrfa fel morwyn yng nghegin Ysbyty Treforys. Aeth i Lundain i weithio fel cogydd a dringodd i safle cyd-bennaeth yng nghegin Ysbyty Coleg y Brifysgol gan astudio arlwyo a lletygarwch yng Ngholeg Polytechnig Battersea yr un pryd. Roedd rhaid iddi ddychwelyd adref cyn gorffen y cwrs, a gweithiodd fel cogyddes mewn cartref gofal.

Am ddeng mlynedd ar hugain bu'n dysgu eraill i goginio mewn dosbarthiadau nos yng Nghaerfyrddin a Nantgaredig.

## Bywyd personol
Roedd Ena yn briod gyda Geoff ac yn byw yn Llangynnwr, Sir Gaerfyrddin. Ganwyd dau fab iddynt.

Cododd filoedd lawer o bunnoedd at achosion da dros y blynyddoedd drwy gynnal nosweithiau coginio a raffl i Eisteddfodau a Merched y Wawr.

Wedi dioddef o glefyd niwronau echddygol (*motor neuron*) ers blynyddoedd, roedd yn byw yng nghartref gofal Plas Y Dderwen yng Nghaerfyrddin. Cafodd gymrodoriaeth er anrhydedd gan Brifysgol Fetropolitan Abertawe yn 2007, lle'r oedd wedi bod yn fyfyriwr yn y Coleg Technegol gynt.

## Llyfryddiaeth
* *Llyfr Ryseitiau Ena* - llyfr ryseitiau (Hughes a'i Fab, 1995, ISBN 978-0852841754)
* *Mwy o Ryseitiau Ena* - llyfr ryseitiau (Hughes a'i Fab, 1996, ISBN 978-0852841808)
* *Nadolig Blasus Ena* - llyfr ryseitiau (Hughes a'i Fab, 1997, ISBN 978-0852842256)
* *Coginio Cartref Ena* - llyfr ryseitiau, a fersiwn Saesneg *Home Cooking with Ena* (Hughes a'i Fab, 1999, ISBN 978-0852842409)
* *Pedwar Tymor Ena* - llyfr ryseitiau, a fersiwn Saesneg *Four Seasons with Ena* (Hughes a'i Fab, 2000, ISBN 978-0852843031)
* *Blas ar Fywyd Ena* - hunangofiant (Gwasg Gomer, 2012, ISBN 978-1848514393)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Cogyddion o Gymru
Gorsaf reilffordd Damems

Mae **Gorsaf reilffordd Damems** yn orsaf ar Reilffordd Keighley a Dyffryn Worth sy’n rheilffordd dreftadaeth yn Swydd Efrog. Mae’n arhosfan ar gais.

Agorwyd yr orsaf ar 1 Medi 1867, sawl mis ar ôl gweddill y gorsafoedd ar y lein, i wasanaethu melin gerllaw a chaewyd yr orsaf ar 23 Mai 1949, cyn caewyd gweddill y gangen. Ailagorwyd yr orsaf ar 29 Mehefin 1968. Adeiladwyd ystafell aros newydd ym 1993. Mae gan yr orsaf oleuadau nwy.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd 

Damems
Categori:Rheilffordd Keighley a Dyffryn Worth
Gwrthryfel Zanj

Gwrthryfel gan gaethweision yn erbyn Califfiaeth yr Abasiaid yn ne Mesopotamia oedd **Gwrthryfel Zanj** (869–883).

Dygwyd miloedd ar filoedd o gaethweision croenddu o Ddwyrain Affrica, a elwir Zanj gan ddaearyddwyr Mwslimaidd, i ddraenio'r corsydd hallt i ddwyrain Basra ac i weithio'r tir. Gorfodwyd gwaith caled ar y caethweision mewn amodau byw gwael, a chawsant eu trin yn greulon gan y tirfeddianwyr. Methodd gwrthryfeloedd gan y caethweision yn 689 ac yn 694.

Tyfodd lluoedd y Zanj yn gyflym, gan gynnwys minteioedd croenddu o fyddinoedd y califf a gwerinwyr Mwslimaidd lleol. Gorchfygasant eu gormeswyr ger Basra yn Hydref 869, ac ymhen dro codwyd prifddinas gan y Zanj o'r enw al-Mukhtarah mewn man sych yn y gwastadoedd hallt, yn hawdd ei amddiffyn a chyda camlesi o'i hamgylch. Enillodd y Zanj reolaeth dros holl ddeheubarth Mesopotamia wedi iddynt gipio porthladd al-Ubullah ym Mehefin 870 a thorri'r llinellau cyswllt â Basra. Cipiwyd Ahvaz i'r dwyrain, ac ym Medi 871 cafodd Basra ei hanrheithio gan y Zanj.

Yn Ebrill 872, llwyddodd y gwrthryfelwyr i yrru byddinoedd y Cadfridog al-Muwaffaq, brawd y Califf al-Mu'tamid, ar ffo. Hyd at 879 bu al-Muwaffaq yn brwydro'n erbyn y Saffariaid yn nwyrain Iran, a llwyddodd y Zanj i gipio Wasit yn 877 ac ymsefydlu yn Khuzestan, yng ngorllewin Iran. Yn 879, cychwynnodd al-Muwaffaq ar ymgyrch enfawr yn erbyn y Zanj, ac erbyn 881 fe lwyddodd i gipio al-Mani'ah, gyrru'r gwrthryfelwyr ymaith o Khuzestan, a gwarchae ar al-Mukhtarah. Daeth y gwrthryfel i ben yn Awst 883 yn sgil cwymp al-Mukhtarah i luoedd al-Muwaffaq gyda milwyr ychwanegol o'r Aifft. Dychwelodd al-Muwaffaq i Baghdad gyda phen Ali.

O ganlyniad i'r gwrthryfel, cyfyngwyd ar y fasnach gaethweision Zanj a chynyddodd hiliaeth yn erbyn pobl groenddu yn y byd Islamaidd.

## Cyfeiriadau 
Zanj
Categori:Hanes Irac
Categori:Hanes Iran
Categori:Rhyfeloedd y 9fed ganrif
Dadbalmantu

**Dadbalmantu** weithiau hefyd **Dadbafino** (Saesneg: *Depaving*) yw’r broses o gael gwared ar arwynebau anhydraidd fel concrit, tarmac ac asffalt a rhoi deunyddiau fel pridd, graean a palmant athraidd yn eu lle sy'n caniatáu i ddŵr symud trwyddynt. Gellir plannu amrywiaeth eang o planhigion addas yn yr ardaloedd sydd wedi'u dadbafino er mwyn harddwch a hefyd cyflymu amsugno a chadw dŵr. Mae dadbalmentu hefyd yn fudiad i ddod â bywyd natur yn arbennig i gymunedau trefol.

## Athroniaeth
Mae arwynebau pafinog, fel palmant, llain parcio cartref, a meysydd parcio er yn ddefnyddiol ar gyfer teithio cyflym a hawdd a'u defnyddio o ddydd i ddydd, yn creu effeithiau negyddol i fyd natur. Ymysg y effeithiau negatif:
* cynnydd ddŵr ffo
* crynodiad llygryddion yn y dŵr ffo hwnnw
* "ynysoedd gwres" trefol
* gostyngiad cyffredinol mewn mannau gwyrdd
* dieithro pobl trefol oddi ar y byd natur

Cred y mudiad dadbalmantu os nad yw'r arwyneb palmantog yn berthnasol neu'n angenrheidiol i fywyd bob dydd, yr ateb gorau yw dadbalmentu.

## Mudiad Ymgyrchu
Mae'r 'mudiad' dadbalmantu yn un ymgyrchiol gydag unigolion yn creu grwpiau lleol er mwyn dadbalmentu rhannau o'i cynefin lleol.

Amcanion grŵp megis 'Depave' sy'n weithgar yn nhalaith Oregon yw:

* Rhoi gwybodaeth, ysbrydoliaeth a chymorth technegol i'r rhai sy'n dymuno cael gwared ar bafin
* Addysgu'r cyhoedd am fanteision codi pafin
* Eiriolwr i leihau a/neu leihau faint o batinoedd anhydraidd mewn prosiectau adeiladu ac atgyweirio cyhoeddus
* Hyrwyddo ailddefnyddio ac ailgylchu concrit ac asffalt yn gyfrifol ac yn greadigol
* Rhowch gyfle i gael mwy o gysylltiad â'r byd naturiol

## Plethu fewn i Gynllunio Trefol
Mae elfennau o athroniaeth dadbalmantu yn cael ei mabwysiadau gan rai awdurdodau lleol gan gynnwys Y Barri a derbyniodd grant o £192,000 o Lywodraeth Cymru yn rannol at dadbafino  a sonia cynllun Maer Llundain am dadbafino yn ei raglen waith. sydd yn cynnwys elfennau o dadbafino fel cydnebir gan sawl arbenigwr yn y maes.

Er nad oes mudiad benodol Gymreig o blaid dadbafino, mae gwefannau fel *Floodlist* yn nodi'r posibilrwydd o gynyddu dadbafino er mwyn delio gyda llifogydd dŵr sy'n rhuthro oddi ar arwyneb caled artifisial yn hytrach na chael ei hamsugno fewn i'r ddaear. Maent yn nodi peryglon adeiladu ar gorlifdiroedd heb bod lle naturiol i ddŵr suddo yn naturiol i'r ddaear yn enwedig wedi cyfnod glawiog.

## Terminoleg Cymraeg
Cafwyd trafodaeth ar y term Gymraeg cywir i 'depaving' ar Twitter gan ddod at y casgliad bod 'palmant' yn air ehangach ei hystyr na 'pafin'. Nodwy mai ystyr *palmant* oedd "wneb (ffordd, llawr etc) o feini, llechi, concrit, asffalt etc. pafin; sarn, cawsai." Ceir y cofnod cynharaf o'r gair "palmant" o'r 15g.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* gwefan Depave
* ''Depave: Pavement Doesn't Need to Be Permanent'' fideo wybodaeth

Categori:Amgylchedd
Categori:Cynllunio trefol
Janet Achurch

Roedd **Janet Achurch** (17 Ionawr 1864 - 11 Medi 1916) yn actores lwyfan ac actor-reolwr o Loegr. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Llundain ym 1883. Chwaraeodd lawer o rolau Shakespeare ond mae'n fwyaf adnabyddus fel arloeswr rolau mawr yng ngweithiau Ibsen a George Bernard Shaw. Ei rôl fwyaf nodedig oedd fel Nora yn y cynhyrchiad Saesneg cyntaf o *Et Dukkehjem (Tŷ Dol)* (1889).  Roedd hi'n briod â'r actor Charles Charrington.

## Cefndir 
Ei enw genedigol oedd Janet Sharp ac fe aned yn Chorlton-on-Medlock, Manceinion, bu farw ei mam yn ystod ei genedigaeth a chafodd ei magu gan ei thad William Prior Sharp, asiant yswiriant. Roedd ei nain a thaid mamol, James a Mary Achurch, yn rheoli'r Theatre Royal ym Manceinion. Daeth yn actores ar ôl dod â’i haddysg i ben ym 1881 ac ymuno â chwmni stoc Sarah Thorne ym Margate.

## Gyrfa 
Roedd ymddangosiad cyntaf Janet Achurch ar y llwyfan ym 1883 yn  Theatr yr Olympic yn Llundain yn y ffars *Betsy Baker*. O 1883 hyd ei hymddeoliad ym 1913, ymddangosodd mewn ystod eang o rolau, yn Llundain, gan deithio o amgylch Lloegr, yn ogystal ag Awstralia, Seland Newydd, Tasmania, India a'r Aifft. Bu yn rhan o gwmni Frank Benson bu'n gyfrifol am Ŵyl Shakespeare o 1886 i 1916. Chwaraeodd roliau merched cryfaf Shakespeare gan gynnwys yr Arglwyddes Macbeth, Portia, Desdemona a Beatrice. Ym 1889 cymerodd reolaeth ar y Novelty Theatre, Llundain. Y flwyddyn honno chwaraeodd un o'i rolau mwyaf nodedig fel Nora yn y première Seisnig o *Et Dukkehjem (Tŷ Dol)*  gan Ibsen Fe wnaeth hyn wella ei enwogrwydd ei hun yn ogystal â safle Ibsen yn Lloegr.

Ysgrifennodd George Bernard Shaw rôl deitl ei ddrama *Candida* gyda hi mewn golwg ar gyfer y brif ran a byddai ond yn caniatáu i'r ddrama gael ei pherfformio pe bai Achurch yn chwarae rôl y teitl, a ddigwyddodd ym 1897 yn Theatr Ei Mawrhydi. Ym 1889, yn ystod ei thaith gyda'i gŵr, yr actor Charles Charrington yn yr Aifft, esgorodd ar blentyn marw-anedig yn Cairo, a bu bron â marw ei hun yn ystod yr enedigaeth. Arweiniodd ei hymgais i liniaru poen meddyliol y digwyddiad at ddibyniaeth ar forffin.

## Ymddeoliad a marwolaeth 
Roedd ei pherfformiad olaf ym 1913 fel Merete Bery yn *The Witch gan* Wiers-Jenssen. Oherwydd blinder a salwch, cyhoeddodd ei hymddeoliad cyn gynted ag y daeth y cynhyrchiad i ben. Bu farw o "wenwyn morffin" ar 11 Medi 1916, yn 52 mlwydd oed, yn Ventnor, Ynys Wyth.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Actorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Split

**Split** (***Spelato***  yn Eidaleg) yw ail-ddinas fwyaf Croatia a dinas fwyaf rhanbarth Dalmatia, gyda phoblogaeth o tua  (tua'r un maint ag Abertawe). Mae'n gorwedd ar lan ddwyreiniol y Môr Adriatig ac mae'r ddinas wedi'i gwasgaru dros benrhyn a'r ardal o'i amgylch. Mae'r ddinas yn ganolbwynt trafnidiaeth ranbarthol ac yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid, mae'r ddinas wedi'i chysylltu â'r ynysoedd Adriatig a'r Eidal.

**Hanes**

Sefydlwyd y ddinas fel trefedigaeth Groeg Aspálathos (Aσπάλαθος) yn y 3edd neu'r 2il ganrif CC ac yn ddiweddarach roedd yn gartref i Palas Diocletian, a adeiladwyd ar gyfer yr ymerawdwr Rhufeinig yn OC 305. Daeth yn bwysig tua 650 pan ddaeth yn brifddinas talaith Dalmatia, wedi i'r Slafiaid cymryd Salona. Ar ôl dinistr Salona gan yr Afariaid a Slafiaid, setlwyd Palas caerog Diocletian gan ffoaduriaid Rhufeinig. Daeth Split yn ddinas Bysantaidd.

Yn ddiweddarach fe ddaeth dan awdurdod  Gweriniaeth Fenis ac wedynTeyrnas Croatia, gyda'r Bysantaidd yn cadw goruchafiaeth mewn enw yn unig. Am lawer o'r  Oesoedd Canol Diweddar, mwynhaodd Split ymreolaeth fel dinas rydd o'r dinas-wladwriaethau Dalmatian, a ddaliwyd yng nghanol brwydr rhwng Fenis a  Croatia a Hwngari) ar gyfer dominyddiaeth dros ddinasoedd Dalmatian.

Roedd Fenis yn drech yn y pen draw ac yn ystod y cyfnod modern cynnar arhosodd Split yn ddinas Fenisaidd, allbost caerog iawn wedi'i amgylchynu gan diriogaeth Otomanaidd. Enillwyd ei gefnwlad o'r Otomaniaid yn y Rhyfel Morean 1699, ac ym 1797, wrth i Fenis ddisgyn i Napoleon, rhoddodd y Cytuniad Campo Formio y ddinas i'r Brenhiniaeth Habsburgaidd .

Yn 1805, ychwanegodd y Heddwch Pressburg ef at Napoleon Teyrnas yr Eidal ac ym 1806 fe'i cynhwyswyd yn yr Ymerodraeth Ffrainc, gan ddod yn rhan o'r Taleithiau Illyrian ym 1809. Ar ôl cael ei meddiannu ym 1813, fe'i rhoddwyd yn y pen draw i'r Ymerodraeth Awstria yn dilyn y Cyngres Fienna, lle arhosodd y ddinas  hyd gwymp Awstria-Hwngari ym 1918 a ffurfiant BrenhiniaethIwgoslafia.

Yn yr Ail Ryfel Byd, atodwyd y ddinas gan yr Eidal, yna rhyddhawyd hi gan y  Partisiaid ar ôl y  capitiwleiddio Eidalaidd ym 1943. Cafodd ei ail-feddiannu gan fyddin Yr Almaen, a roddodd hynny i'w  Gwladwriaeth byped  Croatia Annibynnol. Rhyddhawyd y ddinas eto gan y Partisiaid ym 1944, ac fe’i cynhwyswyd yn yr  Iwgoslafia Sosialaidd ôl-ryfel fel rhan o’i gweriniaeth Croatia. Yn 1991, gadawodd Croatia o Iwgoslafia yng nghanol Rhyfel Annibyniaeth Croateg.

## Chwaraeon
Cynrychiolir dinas Split gan dîm pêl-droed Hajduk Split sydd yn un o brif dimau'r wlad a'r hen Iwgoslafia. Dyma oedd yr unig dîm pêl-droed a wrthododd gydymffurfio gyda'r rheolwyr Ffasgaidd Eidalaidd Mussolini yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Croatia
Elton

Gallai **Elton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Elton, bwrdeistref yn Bury, Manceinion Fwyaf
* Elton, pentref yn Swydd Derby
* Elton, pentref yn Swydd Durham
* Elton, pentref yn Swydd Gaer
* Elton, pentref yn Swydd Gaergrawnt

### Unol Daleithiau America
* Elton, Louisiana, tref yn nhalaith Louisiana

## Pobl
* Ben Elton (g. 1959), comediwr
* Geoffrey Elton (1921–44), hanesydd 
* Elton John (g. 1947), canwr a chyfansoddwr

----