open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herodraeth

Gwyddor a chelfyddyd arfau ac arwyddion yw **herodraeth**. Defnyddir symbolau herodrol i gynrychioli unigolion a theuluoedd, lluoedd milwrol, sefydliadau, corfforaethau a gwledydd. Tarddodd y fath arwyddion fel modd o adnabod unigolion ar faes y gad. Rhoddid yr arfbeisiau gwreiddiol yn arwyddnod milwrol ar darian y marchog a'i ryfelwyr. Ffynodd ddyluniadau herodrol yn yr Oesoedd Canol er mwyn dynodi teuluoedd brenhinol, tai'r bonedd, teitlau pendefigaidd, urddau crefyddol ac eglwysi, a byddinoedd. Dros amser daeth y dyluniadau'n hynod o gymhleth a herodraeth yn faes arbenigol. Datblygodd system ffurfiol iawn o dynnu arfbeisiau ac iaith dechnegol i ddisgrifio nodweddion a motiffau'r arwyddion. Rhoddir arwyddluniau ac arfbeisiau ar fathodynnau, baneri a seliau.

Hen enw arni yw **arwyddfarddoniaeth**.

## Rheol Tintur
Ceir rheolau neu canllawiau ar gyfer y defnydd o liw mewn herodraeth a luniwyd gan y Cymro, Humphrey Lhuyd. Yr enw ar y rheol yw Rheol Tintur a'i byrdwn sylfaenol, syml yw, "dim metal ar fetal, na lliw ar liw", hynny yw, er enghraifft, ni ddilyn rhoi delwedd melyn ar gefndir gwyn neu ddelwedd goch ar gefndir las.

## Gweler hefyd 
* Geirfa herodraeth
* Achyddiaeth
* Banereg
* Coleg yr Arfau

## Cyfeiriadau 

Categori:Hanes diwylliannol
Categori:Symbolau cenedlaethol
Edward Whiteman

Arlunydd benywaidd o Buffalo, Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, yw **Edward Whiteman** (1938).

Fe'i ganed yn Buffalo, Efrog Newydd a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Unol Daleithiau America.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1920-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1950-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Arlunwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1938
Ian McCaskill

Dyn tywydd gyda'r BBC oedd **Ian McCaskill** (ganwyd **John Robertson McCaskill**

## Gyrfa 
Ymunodd McCaskill â'r Awyrlu Brenhinol ym 1959 fel rhan o'i Wasanaeth Cenedlaethol a daeth yn feteorolegydd-awyrennwr, yn gyntaf yn yr Alban ac yna yn Cyprus. a gan y dynwaredwr Rory Bremner, ymhlith eraill. Roedd yn un o'r dynion tywydd ar y gân nofelti "John Kettley is a Weatherman", ac ar un adeg fe oedd y cyflwynydd tywydd a ddynwaredwyd fwyaf aml yng ngwledydd Prydain.

## Bywyd personol 
Aeth McCaskill i Ysgol Queen's Park (ger Queen's Park F. C.) yn Glasgow, ac aeth i astudio ym Mhrifysgol Glasgow.

Roedd McCaskill yn byw ger Beaconsfield yn swydd Buckingham. Roedd ganddo ddwy ferch gyda'i wraig gyntaf Lesley Charlesworth, y bu'n briod â hi o 1959 hyd ei marwolaeth o ganser y fron yn 1992. Yn 1998, priododd Pat Cromack, gan ddod yn llys-dad i'w ddau mab.

Roedd McCaskill yn gymrawd y Gymdeithas Feteorolegol Frenhinol. Ym mis Mai 2000, agorodd rhan gyntaf Parc Arfordirol Lower Leas yn Folkestone, oedd yn 11 hectar o faint a gostiodd y £1.2 miliwn.

## Marwolaeth 
Cafodd McCaskill ddiagnosis o ddementia yn 2011. Ar 12 Rhagfyr 2016 cyhoeddodd ei ferch Kirsty ei fod wedi marw dau ddiwrnod yn flaenorol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awyrluyddwyr yr Awyrlu Brenhinol
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Alban
Categori:Cyflwynwyr tywydd
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Pobl o Glasgow
Joana Pol

Arlunydd benywaidd o Sbaen yw **Joana Pol** (28 Gorffennaf 1967).

Cafodd ei geni yn Selva, Mallorca, a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Sbaen.

150px|bawd|Mam a mab yng ngolau cannwyll gan Joana Pol
## Llyfryddiaeth
**El crim dels Déus* (2005)
**Bellver* (2008)
**El Poder Del Amor* (2017)

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1965-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1970-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Arlunwyr Sbaenaidd
Olga Tobreluts

Arlunydd benywaidd o Rwsia yw **Olga Tobreluts** (1970).

Fe'i ganed yn St Petersburg a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Rwsia.

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Arlunwyr Rwsiaidd
Chinatsu Ban

Arlunydd benywaidd o Japan yw **Chinatsu Ban** (1973).

Mae gan Ban enw da fel arlunydd am dynnu lluniau eliffantod a bodau dynol ar bapur reis. Ganed Ban yn Rhanbarth Aichi, graddiodd o Brifysgol Celf Tama gyda gradd mewn peintio olew ym 1995.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1970-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1975-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1970au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1973
Lucile Passavant

Arlunydd benywaidd o Ffrainc oedd **Lucile Passavant** (11 Mehefin 1910 - 2 Ebrill 2012).

Fe'i ganed ym Mharis a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Ffrainc.

Bu farw yn Poissy.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1900-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1905-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Arlunwyr Ffrengig
Lin Yüan

Arlunydd o Tsieina oedd **Lin Yüan** (1913 - 1991) a aned yn Nantou City.

Bu'n ffermwr amy rhan fwyaf o'i fywyd ac ni ddechreuodd engrafu ar garreg tan oedd yn chwe-deg-pump oed. Yn chwe deg naw, dechreuodd baentio a chyflawni gweithiau wedi'u brodio. Yn 1978, gwnaeth arddangosfa bersonol yn Taichung (Taiwan). Arddangosfodd ei waith yn 'Arddangosfa 300 Mlynedd yn Taiwan'. Mae ei bynciau anifeiliaid, a geir efallai mewn straeon gwerin, yn rhoi swyn plentynnaidd i'w luniau.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1911-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1912-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1991
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Tsieina
Tove Jansson

Arlunydd benywaidd o'r Ffindir oedd **Tove Jansson** (9 Awst 1914 - 27 Mehefin 2001). Swedeg oedd ei hiaith gyntaf a hefyd iaith ei chyfrolau. Fe'i ganed yn Helsinki (Swedeg: *Helsingfors*) a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ddinesydd o'r Ffindir. Cafodd *Dewin Ym Mwmin-Gwm*, yr addasiad Cymraeg cyntaf o'i chyfres o lyfrau Mwmin, ei gyhoeddi yn wreiddiol yn 1975. Ei thad oedd Viktor Jansson a'i mam oedd Signe Hammarsten-Jansson.
Bu farw yn Helsinki.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 2001
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Arlunwyr o'r Ffindir
Categori:Llenorion benywaidd o'r Ffindir
Categori:Llenorion Swedeg o'r Ffindir
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Fumiko Hori

Arlunydd benywaidd o Japan oedd **Fumiko Hori** (2 Gorffennaf 1918 - 5 Chwefror 2019).

Fe'i ganed yn Tokyo a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Japan.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched a aned yn y 1910au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Carol Rama

Arlunydd benywaidd o'r Eidal oedd **Carol Rama** (17 Ebrill 1918 - 25 Medi 2015).

Fe'i ganed yn Torino a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ddinesydd o'r Eidal.

Bu farw yn Torino.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1917-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1905-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Arlunwyr benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2015
Gloria Vanderbilt

Arlunydd, actores, dylunydd ffasiwn a chymdeithasrwaig Americanaidd oedd **Gloria Vanderbilt** (20 Chwefror 1924 – 17 Mehefin 2019).

Fe'i ganed yn Efrog Newydd ac roedd yn aelod o deulu cefnog Vanderbilt. Ei thad oedd Reginald Claypoole Vanderbilt a'i mam oedd Gloria Morgan Vanderbilt.Bu'n briod pedair gwaith, ysgarodd deirgwaith a cafodd pedwar mab.

Roedd ei phriodas hiraf gyda'r awdur Wyatt Emory Cooper. Cawsant ddau fab - yr hynaf oedd Carter Vanderbilt Cooper a laddodd ei hun yn 23 mlwydd oed. Y mab arall yw'r newyddiadurwr a darlledwr Anderson Cooper. Yn 2016 cynhyrchwyd rhaglen ddogfen ar HBO - *Nothing Left Unsaid: Gloria Vanderbilt & Anderson Cooper* lle'r oedd Vanderbilt yn edrych ar hanes ei bywyd gyda chymorth ei mab Anderson.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr Americanaidd
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Merched a aned yn y 1920au
Maria Felder

Arlunydd benywaidd o'r Almaen oedd **Maria Felder** (19 Mai 1925 – 25 Chwefror 1995).

Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn yr Almaen.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Arlunwyr Almaenig
Zilia Sánchez

Artist Puerto Rico a aned yn Havana, Ciwba oedd **Zilia Sánchez Dominguez** (12 Gorffennaf 1928 - 18 Rhagfyr 2024). Dechreuodd ei gyrfa fel dylunydd set a pheintiwr haniaethol ar gyfer grwpiau theatr yng Nghiwba cyn chwyldro Ciwba 1953-59. Mae hi'n cael ei chofio am uno cerflunio a phaentio, i ryw raddau, trwy greu cynfasau gyda haenau a siapiau tri dimensiwn. Ychydig iawn o liw sydd yn ei gweithiau ac mae iddynt naws erotig.

Ganed Sánchez yn Havana ar 12 Gorffennaf 1928. Hanodd ei mam o Giwba a'i thad o Sbaen. Ym 1943 aeth i astudio yn Ysgol Genedlaethol Celfyddydau Cain San Alejandro yn Havana ac yn 1953 cafodd ei harddangosfa gelf unigol gyntaf. Wedi i Fidel Castro ddod i rym, symudodd Sánchez i Efrog Newydd lle astudiodd y grefft o greu printiau yn Sefydliad Pratt.

Mae ei *chyfres Amazonas* yn cynnwys rhyfelwyr benywaidd sy'n amlygu'r ffurf a'r siâp fenywaidd ac mae ei gwaith wedi'i ddisgrifio fel un sydd â "amlinellau synhwyraidd" ("sensual contours"). Newidiodd arddull celf Sánchez dros y blynyddoedd: yn gynnar yn ei gyrfa canolbwyntiodd ar greu darnau am arferion anffurfiol mynegiant haniaethol ac iaith weledol. Erbyn canol y 1960au roedd hi wedi dechrau gweithio ar ei gwaith cynfas unigryw a synhwyraidd.

Mae ei gwaith celf wedi’i ddisgrifio fel un sydd “wedi’i esgeuluso” ac “yn anaml y’i gwelir y tu allan i Puerto Rico.” 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1928-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1929-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1920au
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Arlunwyr benywaidd o Giwba
Gillian Ayres

Arlunydd benywaidd o'r Deyrnas Unedig yw **Gillian Ayres** (ganwyd 3 Chwefror 1930; m. 11 Ebrill 2018).

Fe'i ganed yn Barnes, Llundain a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn ngwledydd Prydain.

Fe adawodd ei swydd dysgu yn 1981, er mwyn symud i Ben Llŷn i fod yn beintiwr llawn amser.

Bu'n briod i Henry Mundy.

## Anrhydeddau
* {{#invoke:Wikidata|getValue|P166|{}}}

## Gweler hefyd
* Arlunydd
* Rhestr celf a chrefft
* Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
* Gwefan biography.com 

Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Faith Ringgold

Arlunydd benywaidd o Unol Daleithiau America yw **Faith Ringgold** (8 Hydref 1930 - 13 Ebrill 2024). 

Fe'i ganed yn Harlem a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Unol Daleithiau America.

Bu farw yn ei cartref yn New Jersey, yn 83 oed.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1930-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1935-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Arlunwyr Americanaidd
Judith Godwin (arlunydd)

Arlunydd benywaidd Americanaidd oedd **Judith Godwin** (5 Chwefror 1930 – 29 Mai 2021). Fe'i magwyd yn Suffolk, Virginia. Roedd yn arlunydd a weithiodd yn bennaf mewn arddull fynegiadol haniaethol.

Astudiodd arlunio yng Ngholeg Mary Baldwin cyn trosglwyddio i Richmond Professional Institute (RPI), sef Virginia Commonwealth University erbyn hyn.

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1930-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1935-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Arlunwyr Americanaidd
Gabriele Loschelder

Arlunydd benywaidd o'r Almaen yw **Gabriele Loschelder** (1962).

Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn yr Almaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Arlunwyr Almaenig
Eva Strautmann

Arlunydd, awdur a darlithydd benywaidd o'r Almaen yw **Eva Strautmann** (1963-).

Fe'i ganed yn Strang, Bad Rothenfelde. Bu'n byw yn y Deyrnas Unedig am gyfnod ar ôl ysgol lle dechreuodd beintio.  

Astudiodd yn Berlin a gweithiodd i Brifysgol Celfyddydau Berlin fel darlithydd.  Mae Strautmann wedi ennill nifer o gwobrau a ysgoloriaethau am ei gwaith celf a bu'n arddangos ledled y byd.  

## Anrhydeddau
Dros y blynyddoedd, derbyniodd nifer o anrhydeddau, gan gynnwys:
*Moldau-Stipendium (2008)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Eva Strautmann on biography.com
*Eva Strautmann on Hessischer Literaturrat
*Eva Strautmann on Wikidata

Categori:Arlunwyr benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Sarah Chatto

Arlunydd benywaidd o'r Deyrnas Unedig yw'r Arglwyddes **Sarah Chatto** (née Armstrong-Jones; 1 Mai 1964) sef unig ferch y Dywysoges Margaret ac Antony Armstrong-Jones.

Fe'i ganed ym Mhalas Kensington a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes, hyd yma, yn ddinesydd o'r Deyrnas Unedig.

Bu'n briod i Daniel Chatto a fu farw yn 1994.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1960-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1965-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Tŷ Windsor
Niki de Saint Phalle

Arlunydd benywaidd o Ffrainc oedd **Niki de Saint Phalle** (29 Hydref 1930 - 21 Mai 2002).

Fe'i ganed yn Neuilly-sur-Seine a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Ffrainc.

Bu'n briod i Harry Mathews.
Bu farw yn San Diego.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1920-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1940-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Arlunwyr benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2002
La Chunga

Arlunydd benywaidd o Sbaen oedd **La Chunga** (1938 - 3 Ionawr 2025).

Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Sbaen.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweler hefyd
*Arlunydd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Arlunwyr benywaidd o Sbaen
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Marwolaethau 2025
Mia Baudot

Arlunydd benywaidd o Wlad Belg yw **Mia Baudot** (ganwyd 17 Awst 1937).

Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yng Ngwlad Belg.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweler hefyd
*Rhestr celf a chrefft

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Arlunwyr Belgaidd
Paolo Gentiloni

Prif Weinidog yr Eidal ydy **Paolo Gentiloni** (ganwyd 22 Tachwedd 1954). Bu wrth y llyw fel Prif Weinidog ers 12 Rhagfyr 2016 - 1 Mehefin 2018.; Mae'n aelod o blaid y *Democrazia è Libertà – La Margherita*.

Cyn hyn, ef oedd y Gweinidog Tramor, rhwng 2014 a 2016 ac yn Weinidog dros Gyfathrebu o 2006 i 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Prif Weinidogion yr Eidal
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Eidal
Grace Slick

Cantores ac arlunydd o'r Unol Daleithiau yw **Grace Slick** (ganwyd **Grace Barnett Wing**, 30 Hydref 1939).

Fe'i ganed yn Chicago, yn ferch i Ivan Wilford Wing (1907–1987) a'i wraig Virginia Wing (ganwyd Barnett; 1910–1984), a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Unol Daleithiau America. Priododd Gerald "Jerry" Slick ar 26 Awst 1961.

Daeth yn brif leisydd y band Jefferson Airplane ym 1966, ar ôl gadael band cynharach yr oedd wedi'i ffurfio gyda'i gŵr. Ymddeolodd o'r busnes gerddoriaeth ym 1989.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Rhai arlunwyr eraill o'r un cyfnod
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5 .
  ?item wdt:P21 wd:Q6581072 .
  ?item wdt:P106 wd:Q1028181 .
  ?item wdt:P569 ?time0 .
  FILTER ( ?time0 >= "1920-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime && ?time0 <= "1940-01-01T00:00:00Z"^^xsd:dateTime )
}
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Erthygl,P569,P19,P570,P20,P106,P101,P22,P25,P26,P27
|thumb=60
|links=local
}}

## Gweler hefyd
*Rhestr celf a chrefft

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Arlunwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1939
Philippa Blair

Arlunydd benywaidd o Seland Newydd oedd **Philippa Blair** (18 Tachwedd 1945 &ndash; 5 Ionawr 2025). Gellir gweld ei gwaith yn Amgueddfa Auckland ac ym Mhrifysgol Auckland.

Treuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn gweithio fel arlunydd yn Seland Newydd. Symudodd Seland Newydd i’r Unol Daleithiau yn 1995 gyda’i gŵr John Porter, ac roedden nhw’n byw ar Draeth Fenis a San Pedro, cyn symud yn ôl i Auckland, Seland Newydd yn 2015. 

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Gweler hefyd
*Rhestr celf a chrefft
*Rhestr o ferched yn y Bywgraffiadur Cymreig

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*Gwefan biography.com 

Categori:Merched a aned yn y 1940au
Categori:Arlunwyr benywaidd
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Arlunwyr o Seland Newydd
Kalenjin

[bawd|Cwt mewn pentref Kalenjin ger [Nairobi, Cenia.]]
Un o ganghennau'r bobloedd Nilaidd sy'n byw yn Nwyrain Affrica yw'r **Kalenjin** sy'n cynnwys llwythau'r Kipsigis, Nandi, Pokot, Tugen, Keiyo, Marakwet, Sabaot, Terik, Endo ac Okiek. Maent yn siarad ieithoedd Nilotig deheuol.

Trigai'r Kalenjin yng nghanolbarth gorllewin Cenia, gogledd Tansanïa, ac Wganda. Mudodd y Kalenjin i mewn i'r Dyffryn Hollt Mawr tua'r flwyddyn 1500. Yn ystod y 18g ehangodd tiriogaeth y Maasai gan wthio'r Kalenjin i'r ardal rhwng y Dyffryn Hollt a Llyn Fictoria.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Esop

[bawd|Cerflun o'r [oes Helenistaidd a honnir ei fod yn bortread o Esop.]]
Chwedleuwr a damhegwr sy'n enwog am ei ffablau oedd **Esop** (Hen Roeg: Αἴσωπος, *Aisōpos*), sydd yn debyg iawn o fod yn gymeriad chwedlonol ei hun. Ers yr Henfyd cesglid nifer o straeon mewn sawl iaith a briodolir i'r hen Esop, gan ei ddyrchafu'n brif storïwr y traddodiad llafar Ewropeaidd. Noder chwedlau Esop gan ddynweddiant y cymeriadau: anifeiliaid ydynt gan amlaf sy'n gallu siarad, creu helynt a datrys problemau, a chloi'r ffabl gyda moeswers i'r gwrandäwr.

Er nad oes sicrwydd o gwbl ynghylch yr Esop hanesyddol, cofnodir bywgraffiad tradodiadol gan nifer o lenorion sy'n tarddu o'r gwaith hynafol *Rhamant Esop*. Sonir amdano gan Aristotlys, Herodotus, a Plutarch. Honnir taw caethwas hyll ond deallus oedd Esop, a enillodd ei ryddid a daeth yn gynghorwr i deyrnoedd a dinas-wladwriaethau, megis Cresws, Brenin Lydia. Credir iddo fyw yn y 6ed ganrif CC, ac awgrymir nifer o fannau geni iddo: Thracia, Phrygia, ynys Samos, neu Ethiopia. Honnir iddo farw yn Delffi yn y flwyddyn 564 CC, o bosib wedi ei daflu o glogwyn yn gosb am halogi'r deml neu ryw drosedd debyg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adrodd storïau
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif CC
Phrygia

bawd|Map o ardal Phrygia.
bawd|Arysgrif Phrygeg ar Fedrodd Midas yn olion Dinas Midas.
Teyrnas hynafol yng ngorllewin canolbarth Anatolia oedd **Phrygia** a ddominyddodd Asia Leiaf yn y cyfnod rhwng cwymp yr Hethiaid a goruchafiaeth Lydia (tua 1200–700 CC).

Ymsefydlodd y Phrygiaid yng ngogledd-orllewin Anatolia yn yr ail fileniwm CC. Daethant o'r Balcanau, ac mae'n bosib yr oeddynt yn hanu o'r Thraciaid. Yn sgil cwymp teyrnas Heth, ymfudodd y Phrygiaid i ucheldiroedd y canolbarth gan sefydlu'r brifddinas Gordium a'r ganolfan grefyddol yn Ninas Midas. Rhwng y 12fed a'r 9g CC, Phrygia oedd ardal orllewinol conffederasiwn y "Mushki", yn ôl croniclau'r Asyriaid. Llwyddodd y gwareiddiad hwn i reoli holl Anatolia drwy fabwysiadau arferion yr Hethiaid cynt ac adeiladu ffyrdd ar draws yr orynys. Tua'r flwyddyn 730 CC, rhannwyd dwyrain y conffederasiwn gan Asyria ac Urartu a symudodd canolfan grym i ardal Phrygia ei hun dan deyrnasiad y Brenin Midas. Cwympodd teyrnas Midas yn sgil goresgyniadau'r Cimeriaid yn y cyfnod 695–585 CC. Daeth gorllewin Anatolia dan dra-arglwyddiaeth y Lydiaid, a pharhaodd Phrygia yn enw daearyddol yn unig. Yn hwyrach daeth yr ardal dan reolaeth Persia, y teyrnasoedd Helenistiaid, y Rhufeiniaid, a'r Bysantiaid. Cymhathodd y Phrygiaid yn llwyr erbyn dechrau'r cyfnod canoloesol, a diflanodd yr enw Phrygia wedi concwest y Tyrciaid.

Ychydig a wyddom am gymdeithas y Phrygiaid. Cwlt y famdduwies Cybele oedd y grefydd fwyaf. Mae'n debyg taw ffurf ar ffiwdaliaeth oedd trefn y gymdeithas, gydag phendefigaeth o farchogion llythrennog yn rheoli'r bobloedd frodorol o'u canolfannau yn Gordium a Dinas Midas. Rheolid rhai o'r tiroedd gan archoffeiriaid y cysegrfeydd mawr megis Pessinus. Yn y canol oedd y crefftwyr a'r masnachwyr, a rhai ohonynt siŵr o fod yn dramorwyr: Groegiaid, Ffeniciaid, Syriaid, ac Urataeaid. Ffermio defaid oedd un o'r prif ddiwydiannau, a roedd gwlân Phrygia yn werthfawr gan fasnachwyr Groegaidd ym Miletus a Pergamum. Roedd y Phrygiaid yn weithwyr metel ac yn gerfwyr pren o fri, ac hefyd yn y brodwyr cyntaf ac yn enwog am eu carpedi. Roeddynt yn siarad Phrygeg, iaith Indo-Ewropeaidd sydd o bosib yn perthyn yn agos i'r Roeg.

Goroesoedd enwau'r brenhinoedd Phrygiaidd mewn straeon arwrol y Groegiaid: Gordias a'r Cwlwm Gordiaidd, y Midas chwedlonol a drodd popeth yn aur, a Mygdon gelyn yr Amasoniaid. Sonir amdanynt yn gynghreiriaid y Caerdroeaid yn yr Iliad.

Categori:Hanes Twrci
Rex Tillerson

Cyn-weithredwr gyda chwmni Exxon yw **Rex Wayne Tillerson** (ganwyd 23 Mawrth 1952) a wasanaethodd fel Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau rhwng 1 Chwefror 2017 a 31 Mawrth 2018 o dan yr Arlywydd Donald Trump.

Ganwyd Tillerson yn Wichita Falls, Tecsas, yn fab i Patty Sue (yn gynt Patton) a Bobby Joe Tillerson.  Mynychodd Brifysgol Tecsas a graddiodd gyda gradd baglor mewn peirianneg sifil ym 1975. Ymunodd Tillerson â chwmni Exxon ym 1975 fel peiriannydd cynhyrchu.

Ar 1 Ionawr, 2006, daeth yn Brif Weithredwr a Chadeirydd ExxonMobil.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Pobl o Texas
Queimada

Mae'r **Queimada** yn ddiod feddwol ac yn draddodiad o Galisia. Mae Queimada (llosgi / coelcerth) yn debyg i bwnsh a wneir o 'augardente de Orujo' (dŵr tân Orujo) – gwirod wedi'i ddistyllu o win gan ychwanegu perlysiau, ffa coffi, siwgr, croen lemwn a sinamon mewn crochan.
Mae'r Quiemada yn cael ei rhoi ar dân ac yn llosgi'n araf tra bod swyn yn yr iaith Galisieg yn cael ei adrodd. Mae'r swyngan yn galw ar rymoedd hudol gael eu rhoi i'r Queimada ac i'r yfwyr iddynt gael gwared ag ysbrydion drwg.

## Gwreiddiau 
Mae llawer yn dweud bod y Queimada yn hen draddodiad Geltaidd. Ond mae eraill yn dadlau bod y Queimada ond yn deillio o'r 1950au gan Galisiadd alltud yn llefydd fel Madrid 
Mae'r Queimada bellach yn rhan annatod o draddodiad a hunaniaeth Galisaidd gyda chrochanau clai Queimada ar werth trwy Galsia. Cafodd y geiriau sydd yn cael eu hadrodd gan amlaf dyddiau yma eu hysgrifennu gan Mariano Marcos Abalo yn y 1960au.
## Swyngan
## Cyfeiriadau 
Categori:Galisia
Categori:Bwyd a diod yn Sbaen
Categori:Gwirodydd
Categori:Diwylliant Celtaidd
Greg Lake

Canwr a cherddor Seisnig oedd **Gregory Stuart "Greg" Lake** (10 Tachwedd 1947 – 7 Rhagfyr 2016). Aelod y bandiau King Crimson ac Emerson, Lake & Palmer (ELP; gyda Keith Emerson a Carl Palmer) oedd ef.

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2016
Goleddf Rimutaka

bawd|260px|Safle'r depo, Cross Creek
bawd|260px|Bryniau Rimutaka
bawd|260px|Peirianwaeth locomotif *Fell*

Roedd **Goleddf Rimutaka** yn rhan o'r rheilffordd rhwng Wellington a Featherston ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd, tair milltir o hyd rhwng Gorsaf reilffordd Summit a Gorsaf reilffordd Cross Creek, ar raddiant 1:15. Roedd y rheilffordd yn un o 3 i ddefnyddio'r System 'Fell'; roedd un ym Mrasil ac yr un arall ar Fynydd Snaefell ar Ynys Manaw. Defnyddiwyd y System Fell gan sawl rheilffordd arall, ond dim ond fel system brecio.

Mewn mathemateg, mae goledd neu raddiant llinell yn rhif sy'n disgrifio cyfeiriad a pa mor serth yw'r linell neu'r allt. Mewn daearyddiaeth, mae'n berthnasol i ffyrdd a rheilffyrdd.

Disodlwyd y goleddf gan dwnnel ar 3 Tachwedd 1955. Defnyddir cwrs yr hen reilffordd fel llwybr cerdded, y Rimutaka Rail Trail, erbyn hyn. Mae ymddiriodolath dreftadaeth yn gobeithio ail-agor y lein.

## Hanes
Agorwyd y goleddf ar 12 Hydref 1878. Adeiladwyd 4 locomotif Fell gan Gwmni Avonside ym 1875 a dau arall gan Gwmni Neilson ym 1886. Adeiladwyd 6 cerbyd diesel ar gyfer teithwyr yng Ngweithdai Hutt yn 1936.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan yr ymddiriodolaeth dreftadaeth

Categori:Rheilffyrdd Seland Newydd
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Defod newid byd

Seremoni, digwyddiad neu brofiad sy'n nodi cam pwysig mewn bywyd yw **defod newid byd**. Gan amlaf mae'n disgrifio defod sydd naill ai'n brawf neu'n ffurfioldeb wrth i berson newid ei statws o un grŵp i'r llall, er enghraifft wrth i berson ifanc gyrraedd llawn oed.

## Cyfeiriadau 

Newid byd
Categori:Seremonïau
Elizabeth Baker

Dyddiadurwr o Loegroedd **Elizabeth Baker** (c.1720 – 1789) a aned yng Nghanolbarth Lloegr. Treuliodd y rhan fwyaf o'i bywyd ym Meirionnydd.

Cofnododd fanylion o'i chyfnod yn chwilio am fwynau a metalau ar dir y goron rhwng Dolgellau a Llanuwchllyn. Roedd ganddi bartneriaid busnes yn ei hymchwil, sef Ralph Lodge, Mrs. Gilbert, a Mrs. Rawlins. Cofnododd y cyfan, a'i hymwneud a phlasty'r Hengwrt a chedwir y dyddiaduron hyn yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Bu farw yn 1789 a chladdwyd hi ym mynwent eglwys Dolgellau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1720
Categori:Marwolaethau 1789
Categori:Merched y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Dyddiadurwyr o Loegr
Teiresias

bawd|320px|Ysgythriad o Teiresias yn taro'r neidr a chael ei droi'n ferch, gan Johann Ulrich Krauss (tua 1690)

Rhagweledydd dall o Thebai ym mytholeg Roeg yw **Teiresias**. Roedd yn fab i'r nymff Chariclo, un o ffefrynnau'r dduwies Athena.

Ceir mwy nag un stori sy'n ceisio esbonio'i ddallineb. Yn ôl un chwedl, cafodd y llanc ei ddallu gan Athena am iddo weld hi'n ymdrochi'n noeth, ond derbynodd hefyd ei rym proffwydol a'r gallu i siarad â'r adar. Sonir amdano hefyd yn treulio cyfnod o'i fywyd yn fenyw. Yn ôl y stori hon, darganfu Teiresias dwy neidr yn cyplu. Cafodd y dyn ei droi'n ferch wedi iddo ladd y neidr fenywol. Ymhen saith mlynedd, daeth o hyd i bâr arall o nadroedd yn cael rhyw: gwnaeth Teiresias ladd y neidr wrywol a drodd yn ôl yn ddyn. Pan ofynnwyd gan Zews a Hera p'un o'r ddwy ryw sy'n mwynhau'n bennaf wrth garu, atebodd Teiresias taw'r dyn sy'n rhoi mwy o bleser i'r fenyw na'r ffordd arall. Cafodd Hera ei digio am iddo ddatgelu "cyfrinach pob merch", a throdd Teiresias yn ddall am gosb. I wneud iawn am hyn, rhodd Zews iddo allu darogan ac oes hir. Dywed yr oedd Teiresias yn ddyn doeth iawn, ac hyd yn oed wedi ei farwolaeth roedd ei ysbryd yn fod deallus ac yn parháu i ddarogan yn yr isfyd.

Ymddengys yn gymeriad mewn nifer o'r trasiedïau a leolir yn Thebai, gan lenorion clasurol megis Soffocles, Ewripides, Pindar, ac Ofydd. Teiresias sy'n cynghori Odysseus yn yr *Odyseia*, yn datgelu troseddau Oidipos, ac yn rhybuddio Pentheus, Brenin Thebai i dalu teyrnged i Dionysos. Ymddengys hefyd mewn gweithiau modern fel proffwyd ac fel ffigur androgynaidd, megis *The Waste Land* gan T. S. Eliot a *La Machine infernale* gan Jean Cocteau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymeriadau yn yr Odyseia
Categori:Mytholeg Roeg
Mary Catherine Pendrill Llewelyn

Cyfieithydd ac awdures oedd **Mary Catherine Pendrill Llewelyn** (née **Mary Catherine Rhys**; 12 Mawrth 1811 – 19 Tachwedd 1874).

Fe'i ganed yn y Bont-faen. Priododd y Parch. R. Pendrill Llewelyn, ficar Llangynwyd, ger Maes-teg, Morgannwg. Roedd ganddi hi a'i gŵr ddiddordeb mawr mewn llenyddiaeth Gymraeg a chyhoeddodd lawer o'i cherddi yn y *Cambrian and Merthyr Guardian*.

Un o'i gweithiau pwysicaf yw ei chyfieithiad o emynau William Williams, Pantycelyn (ac awduron eraill) a gyhoeddodd yn 1850. Dywedir iddi hefyd gyfieithu nifer o faledi gan Dafydd Nicolas.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Mrs Ray Morgan, Caerdydd / Rhymni
*Mrs. Penderel Llewelyn, casgliad o emynau a gyfieithwyd ganddi, Llundain, 1857 ;
*T. C. Evans (‘Cadrawd’), HHanes Plwyf Llangynwyd Parish, Llanelli, 1887, 1887 (188);
**Notable Welshmen* (1700–1900), 1908 ;
*G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg, 1948, 254, 256, 257.

Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1874
Categori:Llenorion benywaidd y 19eg ganrif o Gymru
Cracer Nadolig

bawd|Craceri Nadolig
Traddodiad Nadolig mewn sawl gwlad yw'r **cracer Nadolig**. Cafodd y cracer ei ddyfeisio gan Lundeiniwr o'r enw Tom Smith yn y 1840au. Un dydd taflodd foncyff ar ei dân a chlywodd glec y coed wrth iddo losgi. Roedd yn barod wedi creu ac yn gwerthu tiwbiau bychain oedd angen eu tynnu er mwyn cael y losin neu'r anrheg tu mewn, a chafodd y syniad o roi rhywbeth i mewn i wneud sŵn pan câi'r tiwb ei dorri. Gwerthodd filiynau o graceri ar draws Prydain a gwledydd eraill yn ystod ei fywyd. Rhodd ddarnau o bapur gyda jôcs neu bosau arnynt i mewn i'r craceri, a theithiodd ar draws y byd i gael syniadau am anrhegion bychain.

Categori:Nadolig
Ysgrifen gynffurf

[bawd|Llech arysgrifedig o *Arwrgerdd [Gilgamesh* sy'n adrodd hanes y Dilyw.]]

System ysgrifennu aflinol sy'n tarddu o Fesopotamia'r henfyd yw **ysgrifen gynffurf** (hefyd **cŷn-ysgrifen**, **arysgrif gynffurf**). Cafodd symbolau ar ffurf cŷn eu hysgythru ar lechi clai gan ddefnyddio ysbrifbin trionglog.

Ymddangosodd ysgrifen ym Mesopotamia tua 3500 CC. Yn wreiddiol, arwyddion rhif a phictogramau oedd symbolau cynffurf, er defnydd gweinyddiaeth ariannol. Yn hwyrach datblygodd yr arwyddion i ddynodi synau, megis gwyddor lythrennau. System sillafol a logograffig yw'r ysgrifen gynffurf aeddfed: defnyddir y mwyafrif o arwyddion am air, ambell arwydd am sill, cyflenwadau seinegol i ddynodi ynganiad, a phenderfynyddion i ddynodi ystyr geiriau. Mae tua 500 o wahanol lythrennau. Daeth yr Aramaeg yn brif iaith lafar Mesopotamia tua diwedd y milflwyddiant cyntaf CC. Bu farw'r ysgrifen gynffurf tua'r 2g OC.

Defnyddid yr ysgrifen gynffurf ym Mesopotamia i ysgrifennu'r Swmereg, ac yn hwyrach yr Acadeg (a rennir yn ddwy dafodiaith: yr Asyrieg yn y gogledd a'r Fabiloneg yn y de). Yn hwyrach cafodd ei fabwysiadu gan ddiwylliannau eraill i ysgrifennu sawl iaith yn y Dwyrain Canol, gan gynnwys yr Hetheg, yr Elameg, yr Hen Berseg a'r Wrarteg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mesopotamia
Cynffurf
Hanes Israel

bawd|290px|Cynllun a basiwyd gan y Cenhedloedd Unedig i rannu Israel yn ddwy wlad; 1947.
Dechreuodd hanes gwladwriaeth fodern Israel pan sefydlodd Theodor Herzl y mudiad Seionaidd ar ddiwedd y 19g. Anogodd y genedl Iddewig i ddychwelyd i'w mamwlad hanesyddol yn y Tir Sanctaidd. Ymfudodd miloedd o Iddewon i Balesteina, oedd ar y pryd yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid. Cyhoeddodd y llywodraeth Brydeinig ei nod o sefydlu cartref cenedlaethol i'r Iddewon ym Mhalesteina drwy Ddatganiad Balfour (1917), ac ym 1922 cafodd mandad i lywodraethu Palesteina ei roi i'r Deyrnas Unedig gan Gynghrair y Cenhedloedd. Wedi erledigaeth gan y Natsïaid, a gyrhaeddodd ei hanterth yn yr Holocost, ymfudodd niferoedd mawrion o Iddewon i Balesteina yn y 1930au a'r 1940au. Cynyddodd tensiynau rhwng yr Iddewon a'r Arabiaid brodorol, ac wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd cefnogodd y Cenhedloedd Unedig ffurfio dwy wladwriaeth ochr yn ochr. Gwrthodwyd hyn gan yr Arabiaid, a ffurfiwyd gwladwriaeth Israel yn unig ar 14 Mai 1948 wrth i'r Prydeinwyr encilio o'r wlad.

Cafodd Israel ei goresgyn gan y gwledydd Arabaidd cyfagos. Llwyddodd lluoedd Israel i wrthsefyll yr ymosodiadau, a chafodd seibiant yn y gwrthdaro yn sgil cadoediad 1949. Aildaniodd y gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd yn y Rhyfel Chwe Diwrnod ym 1967, a chafodd tiriogaethau Llain Gaza a'r Lan Orllewinol, Gorynys Sinai ac Ucheldiroedd Golan eu meddiannu gan Israel. Methodd ymdrechion yr Arabiaid i adennill y tiroedd hyn yn Rhyfel Yom Kippur (1973). Enciliodd Israel o Sinai yn sgil trafodaethau heddwch a ddychwelwyd y diriogaeth i'r Aifft ym 1979.

Goresgynodd Israel ardal ddeheuol Libanus ym 1982 i orfodi lluoedd Palesteinaidd i adael y wlad honno. Daeth y prif wrthdaro i ben ym 1985, ond parhaodd Israel i feddiannu tir Libanus. Cynyddodd y gwrthsafiad yn y Tiriogaethau Palesteinaidd a datganwyd yr Intifada cyntaf (1987–93). Bu ychydig o ymdrechion heddwch yn y 1990au: arwyddwyd cytundeb heddwch rhwng Israel a Gwlad Iorddonen ym 1994, cynhaliwyd yr etholiadau cyntaf yn y Tiriogaethau Palesteinaidd ym 1996, ac enciliodd lluoedd Israel o Libanus yn 2000.

Ailddechreuodd y gwrthdaro yn yr 21g gyda'r ail Intifada (2000–05). Lladdwyd nifer gan hunanfomwyr Palesteinaidd, ac adeiladodd Israel "Fur Diogelwch" o amgylch Jerwsalem. Ymladdwyd Rhyfel Libanus 2006 rhwng Israel a lluoedd Hizballah. Aildaniodd y gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd yn Llain Gaza yn 2008–09 ac eto yn 2014.

## Cyfeiriadau

Israel
Israel
Categori:Israel
Bill English

Prif Weinidog Seland Newydd ers 12 Rhagfyr 2016 yw **Simon William** "**Bill**" **English** (ganwyd 30 Rhagfyr 1961).

Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Prif Weinidogion Seland Newydd
Categori:Gwleidyddion o Seland Newydd
Ail Gyngor y Fatican

bawd|Y Pab Pawl VI yn ystod Ail Gyngor y Fatican.
Cyngor eglwysig gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig oedd **Ail Gyngor Eciwmenaidd y Fatican** () a geisiodd ymdrin â pherthynas yr Eglwys gyda'r byd modern. Hwn oedd cyngor cyntaf ar hugain yr Eglwys Gatholig a'r ail i'w gynnal ym Masilica Sant Pedr yn Ninas y Fatican ar ôl Cyngor Cyntaf y Fatican (1869–70). Agorodd y cyngor, drwy Esgobaeth y Pab, dan y Pab Ioan XXIII ar 11 Hydref 1962 a daeth i ben dan y Pab Pawl VI ar Ŵyl yr Ymddwyn Difrycheulyd ar 8 Rhagfyr 1965.

O ganlyniad i'r cyngor bu nifer o newidiadau yn athrawiaeth ac arferion yr Eglwys, gan gynnwys adnewyddu cysyniad y bywyd cysegredig, ymdrechion eciwmenaidd, a'r galwad cyffredinol i sancteiddrwyd. Un o brif negeseuon y cyngor oedd Rhyfeddod y Pasg a'i bwysigrwydd i fywyd Cristnogion a'r flwyddyn Gristnogol. Newidiodd y mwyafrif o eglwysi i'r iaith frodorol yn hytrach na Lladin yn yr Offeren, a gwelwyd llai o dlysau gan y wisg glerigol. Adolygwyd gweddïau'r cymun a'r calendr litwrgïaidd, a rhoddwyd yr hawl i weinyddwr yr Offeren wynebu'r gynulleidfa neu ochr ddwyreiniol yr eglwys. Cyflwynwyd nifer o newidiadau modern yng ngherddoriaeth y litwrgi a chelfyddyd Gatholig. Mae nifer o'r newidiadau hyn yn ddadleuol gan Gatholigion hyd heddiw.

Ymhlith y rhai a gyfranodd at sesiwn agoriadol y cyngor roedd pedwar dyn a ddaeth yn bab: y Cardinal Giovanni Battista Montini, sef Pawl VI; yr Esgob Albino Luciani, sef Ioan Pawl I; yr Esgob Karol Wojtyła, sef Ioan Pawl II; a'r ymgynghorwr diwinyddol Joseph Ratzinger, sef Bened XVI.

## Cyfeiriadau 
Categori:1960au
Fatican 2
Categori:Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Aston Martin DB11

Car moethus o fath *coupé* a *grand tourer* ydy'r **Aston Martin DB11** a lansiwyd ac a gynhyrchwyd gan Aston Martin yn 2016. Daeth i olau dydd yn Sioe Moduron Geneva ym Mawrth 2016 gan ddisodli'r Aston Martin DB9. Dyma'r model cyntaf yng nghynlluniau newydd Aston Martin, sef Cynllun yr 2g a'r car cyntaf iddyn nhw ei gynhyrchu ers iddynt ddod i bartneriaeth gyda Daimler AG.

Mae gan y DB11 injan 5204 cc tyrbo-dwbwl V12 newydd sbon: yr Aston Martin tyrbo-dwbwl cyntaf i rowlio o'r ffatri a'i werthu'n fasnachol. Mae'r injan yn cynhyrchu  a . Lleolwyd y blwch-ger otomatig 8-cyflymder ZF yng nghefn y car. Gall y DB11 gyflymu o 0 i  mewn 3.9 eiliad gan gyrraedd . Yn 2017, rhoddwyd injan llai - un 4.0-litr tyrbod-dwbwl wedi'i wneud gan Mercedes-AMG yn opsiwn yn y DB11. Golygai pwysau ysgafnach yr injan newydd hwn (115&nbsp;kg (254 pwys yn ysgafnach na'r V12) cyfanswm pwysau'r car i lawr i 1,760&nbsp;kg (3,880 pwys).

## Galeri 

DB11hk160519 6465besg.jpg|Ffrynt
2018 Aston Martin DB11 V8 Automatic 4.0 Rear.jpg|Cefn
DB11hk160519 6631besg.jpg|Y tu mewn
Aston Martin DB11 Geneva 2016.jpg|Sioe Modur Genefa, 2016, lle gwelodd y DB11 olau dydd am y tro cyntaf
2016-03-01 Geneva Motor Show 1197.JPG|Sioe Modur Genefa, 2016
Aston Martin DB11 Volante Genf 2018.jpg|DB11 Volante yn 2018 

## Gweler hefyd
*Aston Martin DB5 - a ymddangosodd yn un o ffilmiau James Bond (*Goldfinger*; 1964).
*Aston Martin Valkyrie - car hybrid

## Cyfeiriadau 
Categori:Aston Martin
Categori:Ceir petroliwm
Fred Secombe

Ficer ac awdur o Gymru a **Rev. Frederick Thomas Secombe** (31 Rhagfyr 1918 – 8 Rhagfyr 2016), brawd Syr Harry Secombe.

Fe'i ganwyd yn Abertawe. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan.  Bu farw yng Nghaerdydd.

## Llyfryddiaeth
**How Green was my Curate *(1989)'*
**A Curate for all Seasons *(1990)*'
**Goodbye Curate *(1992)'*
**Hello Vicar!* (1994)
**A Comedy of Clerical Errors* (1995)
**The Crowning Glory* (1996)
**Pastures New* (1997)
**The Changing Scenes of Life* (1998)
**Mister Rural Dean* (2000)
**Two Vandals and a Wedding'' (2001)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Llenorion Saesneg o Gymru
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Frances Elizabeth Morgan

Y Gymraes gyntaf a'r ail ferch drwy Ewrop i dderbyn gradd mewn meddygaeth oedd **Frances Elizabeth Morgan** (yna **Frances Elizabeth Hoggan**; 20 Rhagfyr 1843 – 5 Chwefror 1927). Graddiodd yn 1870. Pryderai'n fawr am addysg i ferched, roedd yn flaenllaw yn yr ymgyrch i wella addysg i ferched yng Nghymru a sgwennodd bapur hynod o ddylanwadol o'r enw *Education for Girls in Wales*. Roedd Francis yn destun rhaglen gan Ffion Hague a ddarlledwyd ar S4C yng ngaeaf 2016. Hi a'i gŵr oedd y gŵr a gwraig cyntaf i redeg practis meddygol yng ngwledydd Prydain.

Yn ei lyfr “Education and Female Emancipation in Wales”, disgrifiodd Dr Gareth Evans hi fel “… undoubtedly one of the leading feminist pioneers in Wales”.

## Magwraeth ac addysg
Fe'i ganed yn Aberhonddu ar 20 Rhagfyr, 1843 ble roedd ei thad Richard Morgan yn gurad ym Mhriordy Sant Ioan, cyn i'r teulu symud i'r Bont-faen ble derbyniodd Frances ei haddysg. Roedd ei mam, Georgina, o bosib yn perthyn i un o deuluoedd hynaf Aberhonddu. Pan oedd yn deirblwydd oed symudodd y teulu i Forgannwg.

Yn ei harddegau, cafodd blentyn, a magwyd y plentyn fel 'chwaer' iddi.

Gweithiodd gyda thiwtoriaid preifat cyn sefyll arholiad mynediad i Brifysgol Zurich – lle enillodd le. Zurich oedd yr unig Brifysgol a fyddai’n derbyn merched i astudio meddygaeth yn 1867. Gwnaeth Frances enw i’w hun yno hefyd gan gwblhau’r radd chwe mlynedd mewn tair yn unig (a dysgu Sansgrit i’w hunan yn ei hamser sbâr!)

Derbyniodd addysg bellach yn Windsor ac yna ym Mharis, Düsseldorf; yn 1870 derbyniodd ei chymwyster meddygol, ar ôl iddi gwbwlhau'r cwrs chwe-mlynedd mewn tair. Yn 1874 priododd feddyg arall, George Hoggan, a bu'r ddau'n cadw meddygfa yn Llundain lle arbenigai mewn afiechydon plant a benywod: rhywbeth prin iawn yr adeg honno. Dyma'r practis cyntaf i'w redeg gan ŵr a gwraig drwy wledydd Prydain. Darlithiai ar yr un pryd yn y *North London Collegiate School*.

## Teithio
Oherwydd ei chred dros newidiadau cymdeithasol, roedd yn rhydd ac yn llafar ei barn. Teithiodd drwy'r Unol Daleithiau America yn darlithio gan geisio tynnu sylw at hiliaeth y wlad; roedd yn siaradwr gwadd yn *Universal Race Congress* yn Llundain yn 1911, lle cyflwynodd bapur o'r enw “*American Negro Women During the First Fifty Years of Freedom*” (cyhoeddwyd yn 1913).

Treuliodd ei blynyddoedd olaf yn Brighton, ble y bu farw mewn cartref ar 5 Chwefror 1927. Claddwyd hi yn Woking, Surrey ar 9 Chwefror, gyda'i gŵr.

## Gweler hefyd
*Elizabeth Phillips Hughes
*Ellen Evans

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Meddygon o Gymru
Deurywiad

[bawd|[Malwen yr ardd|Malwod yr ardd yn cyplu.]]
Organeb byw sy'n berchen ar organau cenhedlu gwrywol a benywol yw **deurywiad**. Mae'r mwyafrif o blanhigion blodeuol yn ddeuryw. Gan amlaf, creaduriaid di-asgwrn-cefn parasitig neu araf yw anifeiliaid deuryw: llyngyr, bryosoaid, trematodau, malwod, gwlithod, a chrach y môr. Mae tua 65,000 o rywogaethau deuryw o anifeiliaid.

Yn anaml, mae bodau dynol o gyflwr rhyngrywiol yn meddu organau rhyw allanol o un rhyw ac organau atgenhedlu mewnol o'r rhyw arall. "Rhyngrywioldeb gonadaidd gwir" yw'r enw meddygol cyfoes ar ddeurywiaeth ddynol, hynny yw presenoldeb meinwe wyfaol a cheilliol yn yr un person, naill ai yn yr un chwarren ryw (a elwir yn wygaill) neu mewn un wyfa ac un gaill. Mae'n bosib i'r fath person meddu cromosomau XX, XY, neu'r ddau, a gall yr organau allanol fod yn wrywol neu'n fenywol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Atgenhedlu
Categori:Rhyngrywioldeb
Michèle Morgan

Actores ffilm o Ffrainc oedd **Michèle Morgan** (ganwyd Simone Renée Roussel; 29 Chwefror 1920 – 20 Rhagfyr 2016).

Priododd:
#William Marshall (1942–1948; ysgarodd) 
#Henri Vidal (1950–1959; marwolaeth Vidal)
#Gérard Oury (1960–2006; marwolaeth Oury)

## Plant
*Mike Marshall (1944–2005), actor

## Ffilmiau
**Gribouille* (1937)
**Le Récif de corail* (1938)
**La Loi du nord* (1939)
**Joan of Paris* (1942)
**Higher and Higher* (1943)
**Passage to Marseille* (1944)
**La Symphonie Pastorale* (1946)  
**The Fallen Idol* (1948)
**Fabiola* (1949)
**Maria Chapdelaine* (1950)
**Les Sept péchés capitaux* (1952)
**The Proud and the Beautiful* (1953)
**Napoléon* (1954)
**Les Grandes Manœuvres* (1955)
**Marie-Antoinette, reine de France* (1956) 
**Lost Command* (1966)

Categori:Actorion benywaidd o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Ffrainc
Jeana Yeager

Awyrenwraig o'r Unol Daleithiau o Fort Worth, Texas, yw **Jeana Yeager** (ganwyd 18 Mai 1952) Gyda Dick Rutan, Cwblhaodd Yeager eu taith o gwmpas y byd yn yr awyren "Rutan Voyager", heb iddynt aros yn unman na chodi tanwydd, pan laniasant yn Califfornia. 

## Cyfeiriadau
Categori:Awyrenwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Fort Worth, Texas