Bangladesh

Gwlad yn Ne Asia yw **Bangladesh** (Bengaleg: **বাংলাদেশ**) yn swyddogol **Gweriniaeth Pobl Bangladesh**. Hi yw'r wythfed wlad fwyaf poblog yn y byd, gyda'i phoblogaeth yn fwy na 163 miliwn mewn ardal o 148,560&nbsp;km sg (57,360 mill sg), gan ei gwneud yn un o'r gwledydd mwyaf poblog yn y byd. Mae Bangladesh yn rhannu ffiniau tir ag India i'r gorllewin, i'r gogledd, a'r dwyrain, Myanmar i'r de-ddwyrain, a Bae Bengal i'r de. Mae Coridor Siliguri yn ei gwahanu o drwch blewyn oddi wrth Nepal a Bhutan, ac o Tsieina gan dalaith Indiaidd Sikkim yn y gogledd. Canolbwynt economaidd, gwleidyddol a diwylliannol y genedl yw Dhaka, y brifddinas a'r ddinas fwyaf. Chittagong, y porthladd mwyaf yw'r ddinas ail-fwyaf.

Mae Bangladesh yn ffurfio rhan fwyaf a dwyreiniol o ranbarth Bengal. Yn ôl y testunau hynafol Indiaidd, *Rāmāyana* a *Mahābhārata*, roedd Teyrnas Vanga yn bwer llyngesol cryf. Yng nghyfnodau hynafol a chlasurol isgyfandir India, roedd y diriogaeth yn gartref i lawer o dywysogaethau, gan gynnwys y Pundra, Gangaridai, Gauda, Samatata, a Harikela . Roedd hefyd yn dalaith Mauryaidd o dan deyrnasiad Ashoka. Roedd y tywysogaethau yn nodedig am eu masnach dramor, cysylltiadau â'r byd Rhufeinig, allforio mwslin mân a sidan i'r Dwyrain Canol, a lledaenu athroniaeth a chelf i Dde-ddwyrain Asia. Ymerodraeth Gupta, Ymerodraeth Pala, llinach Chandra, a llinach Sena oedd y teyrnasoedd Bengali cyn-Islamaidd olaf. Cyflwynwyd Islam yn ystod yr Ymerodraeth Pala, trwy fasnach gyda’r Califfiaeth Abbāsid, ond yn dilyn concwest y Ghurid dan arweiniad Bakhtiyār Khaljī, sefydlu Swltaniaeth Delhi a phregethu Shah Jalāl yn y gogledd-ddwyrain, ymledodd ar draws y rhanbarth gyfan. Yn 1576, atodwyd y Swltaniaeth Bengal i Ymerodraeth Mughal, ond dim ond am gyfnod byr iawn, a chafodd ei rheoli gan yr Ymerodraeth Sūr.

Fe wnaeth Mughal Bengal, a oedd yn werth 12% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth y byd (diwedd yr 17g), chwifio'r Proto-ddiwydiannu, dangos arwyddion o chwyldro diwydiannol posib, sefydlu cysylltiadau â Chwmni India'r Dwyrain a Vereenigde Oost-Indische Compagnie, a daeth hefyd yn sail y Rhyfel Eingl-Mughal. Yn dilyn marwolaeth yr Ymerawdwr Aurangzēb Ālamgir a'r Llywodraethwr Shāista Khān yn gynnar yn y 1700au, daeth y rhanbarth yn wladwriaeth lled-annibynnol o dan Nawabs Bengal. Gorchfygwyd Sirāj ud-Daulah, Nawab olaf Bengal, gan yr English East India Company ym Mrwydr Plassey ym 1757 a daeth y wlad gyfan o dan reolaeth y Cwmni erbyn 1793.

Ar ôl i Arlywyddiaeth Prydain yn Bengal wanhau, sefydlwyd ffiniau'r Bangladesh fodern gyda rhaniad Bengal yn Awst 1947 yr un pryd â rhaniad India, pan ddaeth y rhanbarth yn Ddwyrain Pacistan fel rhan o Dominiwn Pacistan. Yn ddiweddarach, cododd yr awydd am annibyniaeth a  daeth cynnydd yn y mudiad o blaid democratiaeth, cenedlaetholdeb a hunanbenderfyniad Bengal, gan arwain at y Rhyfel dros Annibyniaeth Bangladesh ac a arweiniodd at ymddangosiad Bangladesh fel cenedl sofran ac annibynnol ym 1971.

Mae'r Bengaliaid yn ffurfio 98% o gyfanswm poblogaeth Bangladesh.  Ceir yno boblogaeth Fwslimaidd fawr sy'n ei gwneud y wlad gyda'r mwyafrif o Fwslimiaid trydydd-fwyaf. Mae'r cyfansoddiad yn datgan bod Bangladesh yn wladwriaeth seciwlar, wrth sefydlu Islam fel crefydd wladol. Rhennir y wlad yn wyth rhanbarth gweinyddol a 64 rhanbarth. Er bod y wlad yn parhau i wynebu sawl argyfwng: ffoaduriaid Rohingya, llygredd ariannol, ac effeithiau andwyol newid hinsawdd, Bangladesh yw un o economïau'r byd sy'n tyfu ac yn dod i'r amlwg, ac mae hefyd yn un o'r un ar deg gwlad nesaf, sydd â chyfradd twf CMC go iawn gyflymaf drwy Asia. Economi Bangladeshaidd yw'r 39ain fwyaf yn y byd yn ôl CMC enwol, a'r 29ain-fwyaf gan PPP.

## Geirdarddiad 
Gellir olrhain etymoleg yr enw *Bangladesh* (Gwlad Bengal) i ddechrau'r 20g, pan daeth caneuon gwladgarol Bengali, fel *Namo Namo Namo Bangladesh Momo* gan Kazi Nazrul Islam ac *Aaji Bangladesher Hridoy* gan Rabindranath Tagore yn boblogaidd. Yn aml, ysgrifennwyd yr enw *Bangladesh* fel dau air, *Bangla Desh*, yn y gorffennol. Gan ddechrau yn y 1950au, defnyddiodd cenedlaetholwyr Bengali y term mewn ralïau gwleidyddol yn Nwyrain Pacistan.

Mae'r term *Bangla* yn enw brodorol o bwys ar gyfer rhanbarth Bengal a'r iaith Bengaleg. Mae'r ddau ohonyn nhw'n deillio o *Bangālah*, sef y gair Perseg am y rhanbarth. Cyn y chwyldro Mwslemaidd, nid oedd unrhyw diriogaeth unedol o'r enw hwn gan fod y rhanbarth wedi'i rannu'n nifer o adrannau daer-wleidyddol yn lle hynny. Yr amlycaf o'r rhain oedd Vanga (y *credir bod Bangalah* yn ddiweddarach yn deillio ohoni) yn y de, Rarh yn y gorllewin, Pundravardhana a Varendra yn y gogledd, a Samatata a Harikela yn y dwyrain. Ystyrir bod tir Vanga (*merchgô* mewn Bengaleg) wedi tarddu o enw dyn a oedd wedi ymgartrefu yn yr ardal. Yn ôl haneswyr Mwslimaidd a Christnogol cynnar, gwladychwyd yr ardal gyntaf gan *Bang*, mab Hind a oedd yn fab i Ham (mab Noa). Mae'r Mahabharata, y Purana a'r Harivamsha yn nodi mai Vanga oedd sylfaenydd Teyrnas Vanga a'i fod yn un o feibion mabwysiedig y Brenin Vali. Yn ddiweddarach daeth tir Vanga i gael ei adnabod fel Vangāla ( *Bôngal* ) ac mae ei gyfeiriad cynharaf ym mhlatiau Nesari (805 CE) o Govinda III sy'n adrodd am y brenin Dharmapala. Mae cofnodion Rajendra Chola I o linach Chola, a oresgynnodd Bengal yn yr 11g, yn crybwyll Govindachandra fel rheolwr Vangaladesa (sy'n gydnaws â Sansgrit â'r gair Bangladesh, a oedd yn hanesyddol yn gyfystyr â Bengal). Enillodd y term statws swyddogol yn ystod Sultaniaeth Bengal yn y 14g. Cyhoeddodd Shamsuddin Ilyas Shah ei hun fel y " Shah Bangala" cyntaf ym 1342.

Mae'r ôl-ddodiad Indo-Aryan *Desh* yn deillio o'r gair Sansgrit *deśha*, sy'n golygu "tir" neu "wlad". Felly, mae'r enw *Bangladesh yn* golygu "Gwlad Bengal" neu "Dir Bengal".

## Daearyddiaeth 
bawd|Map ffisegol o Bangladesh
Mae Bangladesh yn wlad fach ffrwythlon yn Ne Asia sydd wedi'i lleoli ar Fae Bengal. Mae wedi ei hamgylchynu bron yn gyfan gwbl gan India gyfagos - ac mae'n rhannu ffin fach â Myanmar i'r de-ddwyrain, er ei bod yn agos iawn at Nepal, Bhutan a Tsieina. Mae'r wlad wedi'i rhannu'n dair rhanbarth. Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn cael ei dominyddu gan Ddelta'r Ganga - ardal hynod o ffrwythlon, a delta afon fwya'r byd. Mae rhannau gogledd-orllewin a chanol y wlad yn cael eu ffurfio gan y Madhupur a llwyfandir Barind. Mae'r gogledd-ddwyrain a'r de-ddwyrain yn gartref i fyniau o elltydd bytholwyrdd.

Ffurfir delta'r Ganga gan gydlifiad y Ganga (enw lleol Padma neu *Pôdda* ), y Brahmaputra, ac afon Meghna a'u llednentydd priodol. Mae'r Ganga yn uno â'r Jamuna (prif sianel y Brahmaputra) ac yn ddiweddarach mae'n ymuno â'r Meghna, gan lifo i Fae Bengal o'r diwedd. Gelwir Bangladesh yn "Wlad yr Afonydd"; gan ei bod yn gartref i dros 57 o afonydd trawsffiniol. Fodd bynnag, mae hyn yn golygu bod datrys materion dŵr yn gymhleth yn wleidyddol, yn y rhan fwyaf o achosion, gan fod y dŵr lan yr afon yn mynd drwy India.

Mae Bangladesh yn dir gwastad ffrwythlon cyfoethog yn bennaf. Mae'r rhan fwyaf ohono yn llai na 12 metr (39 tr) uwch lefel y môr, ac amcangyfrifir y byddai tua 10% o'i dir dan ddŵr pe bai lefel y môr yn codi 1 fetr (3,3 tr). Gorchuddir 17% o'r wlad gan goedwigoedd, ac mae systemau bryniau yn gorchuddio 12%. Mae gwlyptiroedd gwair y wlad o arwyddocâd i wyddoniaeth yr amgylchedd fyd-eang.

Gyda drychiad o 1,064 m (3,491 tr) y mynydd Saka Haphong (a elwir hefyd yn Mowdok Mual) ger y ffin â Myanmar, mae'n debygol, yw copa uchaf Bangladesh. Fodd bynnag, nid yw'n cael ei gydnabod gan bawb fel pwynt ucha'r wlad, ac mae'r mwyafrif o ffynonellau'n rhoi'r anrhydedd i fynydd Keokradong.

## Gweinyddiaeth 
Rhennir Bangladesh yn wyth adran weinyddol, pob un wedi'i enwi ar ôl eu pencadlys rhanbarthol priodol: Barisal (*Barishal* yn swyddogol ), Chittagong (*Chattogram* 

## Hinsawdd 
bawd|Dosbarthu hinsawdd Köppen-Geiger Bangladesh
bawd|Llifogydd ar ôl seiclon Bangladesh 1991, a laddodd tua 140,000&nbsp;o bobl.
Eistedda Bangladesh yn gyfforddus dros Drofan Cancr; mae hinsawdd Bangladesh yn drofannol gyda gaeaf mwyn rhwng Hydref a Mawrth, a haf poeth, llaith rhwng Mawrth a Mehefin. Nid yw'r wlad erioed wedi cofnodi tymheredd aer o dan , gyda'r record o dymheredd isel yn   yn ninas gogledd-orllewin Dinajpur ar 3 Chwefror 1905. Mae tymor cynnes a llaith y monsŵn yn para rhwng Mehefin a Hydref ac yn cyflenwi'r rhan fwyaf o lawiad y wlad.

Mae trychinebau naturiol megis llifogydd, seiclonau trofannol, corwyntoedd, a llanw uchel bron yn flynyddol, ynghyd ag effeithiau datgoedwigo, diraddio pridd ac erydiad eithriadol. Roedd seiclonau 1970 a 1991 yn arbennig o ddinistriol, gyda'r olaf yn lladd tua 140,000 o bobl.

Ym mis Medi 1998, gwelodd Bangladesh y llifogydd mwyaf difrifol yn hanes y byd modern. Gorlifodd y Brahmaputra, y Ganga a'r Meghna gan chwalu 300,000 o dai, 9,700 m o ffordd a 2,700 o argloddiau. Boddwyd 1,000 o bobl a gwnaed 30 miliwn yn ddigartref. I bob pwrpas, roedd dwy ran o dair o'r wlad o dan ddŵr. Priodolwyd difrifoldeb y llifogydd i:

 lawogydd monsŵn anarferol o uchel,

ar yr un pryd cafwyd cymaint o ddŵr-tawdd o'r Himalaya, a

thorri coed ar gyfer coed tân - ar lefel enfawr (a fyddai wedi angori'r dŵr glaw).

O ganlyniad i amrywiol fentrau ar lefel ryngwladol a chenedlaethol o ran lleihau risg trychinebau, mae tollau dynol a difrod economaidd o lifogydd a seiclonau wedi gostwng dros y blynyddoedd. Cafwyd llifogydd tebyg ledled y wlad eto yn 2007, trychineb a adawodd 5 miliwn o bobl yn ddigartref, a thua 500 yn farw.

Cydnabyddir bod Bangladesh yn un o'r gwledydd sydd fwyaf agored i newid yn yr hinsawdd. Dros gyfnod o ganrif, mae 508 o seiclonau wedi effeithio ar ranbarth Bae Bengal, y credir bod 17% ohonynt wedi effeithio ar Bangladesh. Disgwylir i beryglon naturiol sy'n dod o or-lawiad cynyddol, lefelau'r môr yn codi, a seiclonau trofannol gynyddu wrth i'r hinsawdd newid, pob un yn effeithio'n ddifrifol ar amaethyddiaeth, diogelwch dŵr a bwyd, iechyd pobl a lloches. Er mwyn mynd i’r afael â’r bygythiad o gynnydd yn lefel y môr yn Bangladesh, lansiwyd Cynllun Delta Bangladesh 2100.

## Bioamrywiaeth 
bawd|Teigr Bengal, yr anifail cenedlaethol, yn y Sundarbans

Cadarnhaodd Bangladesh Gonfensiwn Rio ar Amrywiaeth Fiolegol ar 3 Mai 1994. Erbyn 2014 roedd y wlad ar fin adolygu ei Strategaeth Bioamrywiaeth Genedlaethol a'i Chynllun Gweithredu.   Mae ei ecoleg yn cynnwys morlin hir, nifer o afonydd a llednentydd, llynnoedd, gwlyptiroedd, coedwigoedd bythwyrdd, coedwigoedd lled-fythwyrdd, bryniau coediog, coedwigoedd collddail llaith, coedwigoedd cors dŵr-croyw a thir gwastad gyda glaswellt tal. Mae Gwastadedd Bangladesh yn enwog am ei bridd llifwaddodol ffrwythlon cyfoethog. Mae llystyfiant ledled y wlad, gyda phentrefi yn aml wedi'u claddu mewn llwyni o mango, jackfruit, bambŵ, cnau betel, cnau coco a phalmwydd datus. Mae gan y wlad hyd at 6000 o rywogaethau o blanhigion, gan gynnwys 5000 o blanhigion blodeuol gwahanol. Mae lilïau dŵr a lotysau dŵr yn tyfu yn ystod tymor y monsŵn.a cheir yma 50 o warchodfeydd bywyd gwyllt, sef yr ardaloedd gwarchodedig.

## Hawliau dynol 
bawd|Protestiadau Shahbag 2013 yn mynnu’r gosb eithaf ar gyfer troseddwyr rhyfel rhyfel 1971
Mae rhestr o hawliau sylfaenol wedi'i hymgorffori yng nghyfansoddiad y wlad. Dylanwadwyd ar ddrafftiwr y cyfansoddiad ym 1972, sef y Dr. Kamal Hossain, gan  Ddatganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol . Mae Bangladesh hefyd yn cydnabod y trydydd rhyw. Fodd bynnag, mae Cyfunrywioldeb wedi'i wahardd gan adran 377 o'r cod troseddol, a gellir cosbi person hoyw gydag charchar am oes.

Mae gweithredu barnwrol yn aml wedi cadarnhau hawliau dynol. Yn y 1970au, annilysodd barnwyr ddaliadau dan Ddeddf Pwerau Arbennig, 1974 trwy achosion fel *Aruna Sen v.* *Llywodraeth Bangladesh* ac *Abdul Latif Mirza v.* *Llywodraeth Bangladesh* . Yn 2008, fe wnaeth y Goruchaf Lys baratoi'r ffordd ar gyfer dinasyddiaeth i'r Pacistaniaid a Adawyd, tua 300,000 o bobl heb wladwriaeth. Er gwaethaf y ffaith nad oedd wedi llofnodi Confensiwn Ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig, mae Bangladesh wedi derbyn ffoaduriaid Rohingya ers 1978 ac mae'r wlad bellach yn gartref i filiwn o ffoaduriaid. Mae Bangladesh yn aelod gweithgar o'r Sefydliad Llafur Rhyngwladol (ILO) ers 1972. Cadarnhaodd 33 o gonfensiynau ILO, gan gynnwys y saith confensiwn ILO sylfaenol, y Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol a'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol. Yn 2018, daeth Bangladesh o dan feirniadaeth llym am ei Deddf Diogelwch Digidol gormesol a oedd yn bygwth y rhyddid i lefaru. Cafodd y ffotonewyddiadurwr Shahidul Alam ei garcharu a'i arteithio am feirniadu'r llywodraeth. Cafodd Alam sylw yn cylchgrawn *Time Person of the Year* yn 2018.

Mae llywodraethau olynol a'u lluoedd diogelwch wedi gwthio egwyddorion cyfansoddiadol i'r pen, ac wedi cael eu cyhuddo o gam-drin hawliau dynol. Mae Bangladesh wedi'i rhestru'n "rhannol rydd" yn adroddiad *Rhyddid yn y Byd* Freedom House, ond caiff gwasg y wlad ei restru fel "heb fod yn rhydd".

Bangladesh oedd y drydedd wlad fwyaf heddychlon yn Ne Asia ym Mynegai Heddwch Byd-eang 2015. 
alt=Armed men in black uniforms on a street|bawd| Mae asiantaethau gorfodaeth cyfraith Bangladeshaidd, gan gynnwys Bataliwn Gweithredu Cyflym *(yn y llun)*, wedi’u cyhuddo o gam-drin hawliau dynol
Yn ôl y Comisiwn Hawliau Dynol Cenedlaethol, mae 70% o droseddau honedig hawliau dynol yn cael eu cyflawni gan asiantaethau gorfodaeth cyfreithlon. Ymhlith y rhai a dargedwyd y mae Muhammad Yunus, enillydd Gwobr Heddwch Nobel a'r Grameen Bank, blogwyr seciwlar a phapurau newydd annibynnol, pro-wrthblaid a rhwydweithiau teledu. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn poeni am "fesurau sy'n cyfyngu ar ryddid mynegiant a hawliau democrataidd".

## Ynni a seilwaith 
alt=Map of Bangladesh, illustrating coal and gas deposits|bawd|Meysydd glo a nwy naturiol yn Bangladesh, 2011
Roedd gan Bangladesh gapasiti trydanol o 20,000 megawat yn 2018, gan gyrraedd 23,548 MW yn 2020. Mae tua 56 y cant o ynni masnachol y wlad yn cael ei gynhyrchu gan nwy naturiol, ac yna olew, ynni dŵr a glo. Mae Bangladesh wedi bwriadu mewnforio ynni dŵr o Bhutan a Nepal. Yn 2020 roedd gorsaf ynni niwclear yn cael ei hadeiladu gyda chefnogaeth Rwsia ym mhrosiect Offer Pŵer Niwclear Ruppur gorsaf a fydd yn ychwanegu 2,160 MW pan fydd yn gwbl weithredol. Bangladesh yw'r pumed wlad ledled y byd yn nifer y swyddi gwyrdd ynni adnewyddadwy, ac mae paneli solar yn cael eu defnyddio fwyfwy i bweru ardaloedd gwledig trefol ac oddi ar y grid.

## Gwyddoniaeth a thechnoleg 
[chwith|bawd| Yn 2018, llwyth tâl cyntaf roced Bloc 5 Falcon 9 [SpaceX oedd lloeren Bangabandhu-1 a adeiladwyd gan Thales Alenia Space]]
Mae Cyngor Ymchwil Gwyddonol a Diwydiannol Bangladesh, a sefydlwyd ym 1973, yn olrhain ei wreiddiau i Labordai Rhanbarthol Dwyrain Pacistan a sefydlwyd yn Dhaka (1955), Rajshahi (1965) a Chittagong (1967). Sefydlwyd asiantaeth ofod Bangladesh, SPARRSO, ym 1983 gyda chymorth yr Unol Daleithiau. Lansiwyd lloeren gyfathrebu gyntaf y wlad, Bangabandhu-1, o'r Unol Daleithiau yn 2018. Mae Comisiwn Ynni Atomig Bangladesh yn gweithredu adweithydd ymchwil TRIGA yn ei ganolfanynni atomig yn Savar. Yn 2015, roedd Bangladesh y 26ed cyrchfan gontract allanol TG fyd-eang.

## Demograffeg 
Mae amcangyfrifon o boblogaeth Bangladeshaidd yn amrywio, ond mae data'r Cenhedloedd Unedig yn awgrymu 161,376,708 (162.9 miliwn) yn 2017.[9]  Amcangyfrifodd cyfrifiad 2011 142.3 miliwn, llawer llai nag amcangyfrifon 2007-2010 o boblogaeth Bangladesh (150-1,700)&nbsp;miliwn). Bangladesh yw wythfed genedl fwyaf poblog y byd a'r wlad fawr fwyaf poblog yn y byd, gan ddod yn 7fed yn nwysedd y boblogaeth hyd yn oed pan gynhwysir gwledydd bach a dinas-wladwriaethau.

Roedd cyfradd twf poblogaeth y wlad ymhlith yr uchaf yn y byd yn y 1960au a'r 1970au, pan dyfodd ei phoblogaeth o 65 i 110&nbsp;miliwn. Drwy rreoli genedigaeth yn yr 1980au, dechreuodd cyfradd twf Bangladesh arafu. Mae cyfanswm ei gyfradd ffrwythlondeb bellach yn 2.05, sy'n is na chyfradd India (2.58) a Phacistan (3.07). Mae'r boblogaeth yn gymharol ifanc, gyda 34 y cant yn 15 oed neu'n iau a phump y cant yn 65 neu'n hŷn. Amcangyfrifwyd bod disgwyliad oes adeg genedigaeth yn 72.49 mlynedd yn 2016. Yn ôl Banc y Byd, yn 2016, mae 14.8% o'r wlad yn byw o dan y llinell dlodi ryngwladol ar lai na $1.90 y dydd.

Mae Bengalisiaid yn 98% o'r boblogaeth. O'r Bengaliiaid, Mwslemiaid yw'r mwyafrif, ac yna Hindwiaid, Cristnogion a Bwdistiaid.

## Cyfeiriadau

Categori:Bengal
Categori:Gwledydd Asia
Categori:Gwledydd De Asia
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Categori:Gweriniaethau'r Gymanwlad