open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cilogram

Uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **cilogram** (symbol: **kg**), a ddefnyddir i fesur màs

Ers 20 Mai 2019 mae wedi ei ddiffinio yn nhermau cysonion ffisegol sylfaenol. Cyn 20 Mai 2019, roedd wedi ei ddiffinio gan silindr o aloi platinwm, y *Cilogram Prototeip Rhyngwladol* (yn anffurfiol *Le Grand K* neu IPK) a wnaethpwyd yn 1889, a gadwyd yn ofalus yn Saint-Cloud, maestref o Baris.

[261x261px|bawd|Delwedd o'r *International Prototype Kilogram* (“IPK”), sef y cilogram yr oedd pob cilogram drwy'r byd wedi'i sylfaenu arno. Fe welir pren mesur gyda modfeddi wrth ei ochr. Fe'i wnaed o [platinwm|blatinwm-iridiwn a chaiff ei storio yn folts y BIPM yn Sèvres, Ffrainc.]]Yn Gymraeg, defnyddiwn y symbol rhyngwladol **kg**, gan y byddai gwrthdaro gydag uned arall (y centigram) pe bawn yn defnyddio cg.

Mae'r uned hon (sef y cilogram) yn 2.20462262 pwys (yr hen bwysau 'Imperial'). Uned arferol dwysedd yw cilogram pob metr ciwb (cg/m³).

:\rho = \frac{m}{C}

Lle
:*ρ* yw dwysedd y gwrthrych (wedi'i fesur mewn cilogram pob metr ciwb)

:*m* yw màs cyfan y gwrthrych (wedi'i fesur mewn cilogramau)

:*C* yw cyfaint cyfan y gwrthrych (wedi'i fesur mewn metrau ciwb)

## Hanes 
Ar 26 Mawrth 1791 danfonodd Ffrancwr o'r enw Charles Maurice de Talleyrand-Périgord lythyr at Lywodraeth Ffrainc yn galw am safoni'r grefft o fesur. Pedwar diwrnod ar ôl derbyn y llythyr hwn, sefydlodd y llywodraeth Academi a rhannwyd y gwaith gan greu unedau metrig sy'n parhau i gael eu defnyddio heddiw.

Ar 7 Ebrill 1795 cyhoeddwyd yn Ffrainc fod y gram yn hafal i "bwysau absoliwt cyfaint y dŵr sydd mewn ciwb 1cm wrth 1cm (un centimetr ciwb), a hynny ar dymheredd rhew. Ond roedd diwydiant yn gweiddi am fesurau mwy na'r centimetr a'r gram. Sylweddolwyd hefyd fod pwysau rhew yn amrywiol ac yn ddibynnol ar nifer o ffactorau ac felly aethpwyd ati i greu prototeip mwy ymarferol na dŵr, a fyddai 1000 gwaith yn fwy na'r gram, sef y "kilogram". Yn yr un flwyddyn, aethpwyd ymlaen â'r gwaith o ddiffinio "litr".

## Cyfeiriadau 
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau sylfaenol SI
Brwydr Formigny

bawd|250px|Brwydr Formigny gan Martial d'Auvergne

Un o frwydrau'r Rhyfel Can Mlynedd rhwng Ffrainc a Lloegr oedd **Brwydr Formigny**, a ymladdwyd ar 15 Ebrill 1450 gerllaw Formigny yn Normandi.

Roedd byddin Seisnig o tua 2,000 dan Syr Thomas Kyriell wedi cyrraedd Ffrainc yn 1449, ac yn ddiweddarach wedi eu hatgyfnerthu gan 2,000 arall o wŷr dan Syr Mathau Goch. Gerllaw Formigny, daeth byddin Ffrengig o tua 5,000 i'w cyfarfod. Roedd tua dwy ran o dair o'r fyddin Seisnig yn saethwyr y bwa hir, tra defnyddiodd y Ffrancwyr ychydig o fagnelau, y tro cyntaf iddynt gael eu defnyddio mewn bwydr yn y rhyfel hwn. Cafodd y Ffrancwyr fuddugoliaeth wedi i garfan o farchogion Llydewig dan  Arthur de Richemont gyrraedd y maes ac ymosod ar y Saeson o'r ystlys. Lladdwyd tua 2,500 o Saeson, a chymerwyd 900 yn garcharorion, yn ei plith Thomas Kyriell. Llwyddodd Mathau Goch a 1500 o farchogion i dorri trwy rengoedd y Ffrancod a dianc, ond daliwyd ei gyfaill William Herbert ac eraill.

Categori:1450
Categori:15fed ganrif yn Ffrainc
Formigny
Formigny
Categori:Normandi
Kim Dae-jung

Arlywydd De Corea rhwng 1998 a 2003 oedd **Kim Dae-jung** (6 Ionawr 1924 – 18 Awst 2009). Enillodd Wobr Heddwch Nobel yn 2000.

Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Gwleidyddion o Dde Corea
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Arlywyddion De Corea
Rhestr o ynysoedd mwyaf y byd

**Rhestr o ynysoedd mwyaf y byd**, yn ôl arwynebedd. Ystyrir Awstralia yn gyfandir yn hytrach nag ynys..

## Cyfeiriadau
Mwyaf
Ail farn

Ym meddygaeth, ymweliad ag arbenigwr iechyd sy'n wahanol i'r un mae'r claf wedi ymweld â yn barod yw **ail farn** neu **farn arall**. Gall glaf ofyn am ail farn os nad yw'n fodlon ar y cyngor a gaiff neu'r driniaeth a gynigiwyd iddo gan ei feddyg teulu, ymgynghorydd, neu weithiwr gofal iechyd proffesiynol arall.

## Manteision
Gallai ail farn egluro'r diagnosis gwreiddiol a'r cwrs o driniaeth a awgrymwyd. Yn aml bydd cytundeb rhwng dau arbenigwr yn tawelu meddwl claf, ac yn cynyddu hyder yn ei feddyg teulu, ymgynghorydd, neu weithiwr gofal iechyd proffesiynol arall, yn ogystal â rhoi mwy o ddewis ynghylch pwy fydd yn gwneud y driniaeth a argymhellwyd. Gallai pethau eraill fel lleoliad daearyddol, amseroedd aros, neu argymhelliad personol effeithio ar benderfyniad y claf hefyd.

Hyd yn oed os bydd y ddwy farn yn wahanol, bydd hyn yn rhoi mwy o opsiynau i'r claf, yn ogystal â rhoi adborth i'r arbenigwr a rodd y farn wreiddiol am y diagnosis a'r cyfle i ystyried gwahanol driniaethau. ac yn UDA mae'n bosib bydd angen i'r claf dalu am ail farn.

Mae Cymdeithas Feddygol America (AMA) yn awgrymu ei fod yn addas i glaf geisio am ail farn o dan un neu fwy o'r amgylchiadau canlynol:
* mae'r meddyg gwreiddiol yn argymell ail farn gan fod cyflwr y claf y tu fas i'w faes arbenigedd
* mae'r meddyg gwreiddiol yn argymell llawdriniaeth etholedig, lle mae'n bosib bod angen ail farn ar gyfer cynllun yswiriant iechyd y claf os nad yw'n argyfwng
* nid yw'r meddyg gwreiddiol eto wedi gwneud diagnosis neu nid yw'r diagnosis yn bendant
* mae cyflwr y claf yn anghyffredin iawn neu'n ddifrifol iawn
* teimla'r claf nad ydy wedi derbyn y wybodaeth sydd angen arno gan ei feddyg.

## Cyfeiriadau
Categori:Gofal iechyd
Brathau a phigiadau pryfed

Digwyddir **brathau a phigiadau pryfed** (neu **brathiadau**) fel mecanwaith amddiffyn gan bryfed.

## Brathau
## Pigiadau
### Gwenyn, picwn, a gwenyn meirch
Mae gwenyn, picwn, a gwenyn meirch i gyd yn pigo, sef chwistrellu gwenwyn i'r croen, fel mecanwaith amddiffyn i rybuddio person sydd wedi ymyrryd arnynt. Mae'r mwyafrif o bigiadau yn boenus ac yn goslyd ond yn ddiniwed, gan effeithio ar y man o amgylch y pigiad yn unig. Fodd bynnag, gall rhai pobl ddioddef adwaith alergaidd ehangach ei effaith ar unwaith, fel sioc anaffylactig, a all fod yn farwol. Ond eithaf anghyffredin yw hyn (tua 3 o bob 100 o bobl yn y Deyrnas Unedig) ac fel arfer bydd yn digwydd yn achos pigiad picwnen yn unig.

Yn annhebygol bydd gan berson sydd ag alergedd i bigiad picwnen alergedd i bigiad gwenynen hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Brathau, heigiadau, a phigiadau parasitig croenol
Categori:Pryfed
Categori:Ymosodiadau gan anifeiliaid
Pikachu

bawd|Pikachu

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Pikachu** (Japaneg: ピカチュウ - *Pikachū*). Mae Pikachu yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddus o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo. Yn ddiweddar mae Pikachu wedi ddod yn eicon o ddiwylliant Japaneaidd a masgot swyddogol y fasnachfraint.

## Cymeriad 
Daw'r enw *Pikachu* o'r geiriau Japaneg *pikapika* (sef gair dychmygol am hwm trydanol) a *chū* (gwich llygoden). Cafodd Pikachu ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon) a mae'n cael ei leisio yn yr anime gan Ikue Otani.

## Ffisioleg 
Mae Pikachu (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon trydanol sydd yn edrych fel llygod bychain melyn gyda marciau brown ar eu cefnau ac eu cynffonau (sydd wedi'i siapio fel mellten). Mae ganddon nhw clustiau mawr pigog gyda blaenau'u clustiau'n ddu a chylchau coch ar eu bochau sydd yn storio trydan. Mae gan Pikachu y pŵer i reoli trydan a maen nhw'n defnyddio'r pŵer hyn wrth hela ac ymladd. Gall Pikachu hefyd ddefnyddio trydan i 'ailwefru' cyd Pikachu sydd yn sâl neu anafus.

## Ymddygiad 
Fel arfer, mae Pikachu yn byw a theithio mewn diadellau. Os mae Pikachu yn pentyrru gormod o egni trydanol yn eu gyrff, bydd nhw'n datblygu symptomau agos i annwydau yn bodau dynol. Weithiau caiff Pikachu eu drin fel cnofilod, gan cnoi gwifrau, pyst teleffonau neu offer trydanol arall. Er gwaethaf hyn, mae Pikachu yn poblogaidd iawn fel anifeiliau anwes o fewn y byd Pokémon. Wrth dynnu ar cynffon Pikachu bu'r tynnwr yn derbyn sioc trydanol chwerw neu caiff ei frathu.

## Cynefin 
Caiff Pikachu eu ffeindio yn coedwigoedd neu o gwmpas gorsafoedd pŵer. Mae Pikachu yn enedigol i'r ardal Kanto o fewn y byd Pokémon ond maen nhw wedi cael ei gyflwyno i ardaloedd gwahanol.

## Deiet 
Mae Pikachu yn llysysyddion sydd yn chwilota am aeron. Yn lle dringo coed am eu fwyd, bydd Pikachu yn defnyddio siociau trydanol fach i rhyddhau'r aeron o'r coeden wrth rostio nhw a'r un pryd. Yn yr anime, mae Pikachu yn cael ei ddangos i hoffi saws tomato.

## Effaith Diwyllianol 
Yn 2000 enillodd Pikachu 8fed safle ar restr gan Animax o'r cymeriadau anime gorau yn y byd, ac yn 2002 ymddangosodd Pikachu mewn rhestr gan TV Guide ar 'The 50 Greatest Cartoon Characters Of All Time' yn safle 15. Ers 2001 mae balŵn aer boeth enfawr o Pikachu wedi cymryd rhan mewn y Macy's Thanksgiving Day Parade yn Ninas Efrog Newydd. Yn 2008 wnaeth tîm o wyddonwyr o'r Osaka Bioscience Institute Foundation (大阪バイオサイエンス研究所) darganfod cemegyn newydd a gelwir yn *Pikachurin*.

## Ieithoedd Gwahanol 
* Almaeneg: *Pikachu*
* Ffrangeg: *Pikachu*
* Coreeg: 피카츄 *Pikachyu*

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
Wica Draddodiadol Prydain

Mae **Wica Draddodiadol Prydain** yn derm a ddefnyddir i ddisgrifio rhai traddodiadau o Wica gyda'u tarddiadau yn ardal y Fforest Newydd yn Lloegr. Mae'r prif draddodiadau, felly, yn Wica Gardneraidd ac Wica Alecsandraidd, ond ystyrir traddodiadau eraill sy'n tarddu o Wica Gardneraidd (neu Alecsandraidd) neu sy'n hawlio bod yn rhan o hanes y Fforest Newydd (fel Wica Dyffryn Canolog) i fod yn Wica Traddodiadol Prydeinig hefyd. Yn yr achos o rai traddodiadau (fel Wica Seren Las, ystyrir rhai traddodiadau eraill i fod yn Wica Traddodiadol Prydeinig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Wica
Categori:Traddodiadau Wicaidd
Ynys Victoria

Gallai **Ynys Victoria** gyfeirio at:

* Ynys Victoria (Canada), ynys yng ngogledd Canada
* Ynys Victoria (Ariannin), ynys yng nghanol llyn Nahuel Huapi, yn nhalaith Neuquén, yr Ariannin
* Ynys Victoria (Rwsia), ynys fwyaf gorllewinol Rwsia yn yr Arctig
* Ynys Victoria (Nigeria), yn Lagos, Nigeria.
Meningitis

Llid ar y meninges, y pilennau sy'n gorchuddio'r ymennydd a llinyn yr asgwrn cefn, yw **meningitis** neu **lid y freithell** neu **lid yr ymennydd**. Gan amlaf achosir yr haint gan firws, ond gall hefyd gael ei achosi gan facteria sy'n arwain at gyflwr mwy ddwys a difrifol na'r ffurf firaol.

## Achosion
Mae gan unrhyw facteria neu firws y potensial o achosi meningitis.

### Meningitis bacteriol
Achosir meningitis bacteriol gan germau sy'n byw'n naturiol yng nghefn y trwyn a'r gwddf a gallant gael eu lledaenu drwy gyswllt maith agos, peswch, tisian, a chusanu. Mae'r heintiau sy'n achosi meningitis yn cynnwys Hib, twbercwlosis, E. coli, bacteria streptococol Grŵp B, a'r achos mwyaf cyffredin o feningitis bacteriol yn y Deyrnas Unedig, bacteria meningococaidd neu niwmococol.

Gall unrhyw rai o'r symptomau hyn ymddangos mewn unrhyw drefn dros 1–2 ddiwrnod, neu ymhen ychydig oriau o ddatblygu meningitis bacteriol. Gan fod rhai o'r symptomau yn debyg iawn i symptomau'r ffliw, mae'n bosib na fydd yn hawdd adnabod yn gynnar taw symptomau meningitis ydynt. Mewn babanod a phlant ifanc, gall marwolaeth ddigwydd ymhen ychydig oriau os na chaiff ei drin. Mewn rhai achosion, bydd yr  afiechyd acíwt yn datblygu'n gyflwr cronig, a all arwain at niwed difrifol i'r ymennydd.

Yn y DU os yw meningitis yn cael ei amau mae'n rhaid rhoi gwrthfiotigau ar unwaith i'r claf heb aros am gadarnhâd o'r diagnosis gan feithriniad y germau.

### Meningitis firaol
Nid yw gwrthgyrff yn gallu trin yn erbyn meningitis firaol ac felly mae'r driniaeth yn seiliedig ar ofal nyrsio da. Fel arfer bydd gwella llwyr yn bosibl, ond gall rhai symptomau, megis cur pen, blinder, ac iselder, barháu am wythnosau neu hyd yn oed am fisoedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau niwrolegol
Categori:Llidau
Ynys Ellesmere

bawd|250px|Ynys Ellesmere

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Ellesmere**. Gydag arwynebedd o 196.235&nbsp;km², hi yw ynys trydydd-fwyaf Canada a'r degfed o ran maint ymhlith ynysoedd y byd. Hi yw'r fwyaf o Ynysoedd Queen Elizabeth. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 168.

Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut. Mae Parc Cenedlaethol Quttinirpaaq yn gwarchod rhan helaeth ohoni. Gorchuddir tua 80,000&nbsp;km² ohoni gan rew.

Categori:Nunavut
Ellesmere
Sŵn (gŵyl)

Gŵyl gerddoriaeth yw **Sŵn** (Saesneg: **Sŵn Festival**). Curadur yr ŵyl yw DJ BBC Radio 1 Huw Stephens. Cynhelir yr ŵyl yn flynyddol yng Nghaerdydd ers 2007.

Cynhaliwyd y rhifyn cyntaf ar 9–11 Tachwedd 2007. Roedd y bandiau a chwaraeodd yn yr ŵyl yn cynnwys The Cribs, Beirut, David Holmes, Edwyn Collins a Cherryghost.

Mae ffilm a chelf hefyd yn chwarae rhan allweddol yn yr ŵyl, ac mae dant amrywiol Stephens at gerddoriaeth yn cael ei arddangos yn y rhaglen. Mae bandiau Cymreig a Chymraeg yn cael eu cynyrchioli'n gryf yn y rhaglen.

Cynhaliwyd gŵyl 2008 ar 14–16 Tachwedd 2008. Roedd y bandiau a chwaraeodd yn yr ŵyl yn cynnwys Golden Silvers, Truckers of Husk,Micachu And The Shapes, Little Comets, Young Marble Giants, Euros Childs, Sweet Baboo a Rob Da Bank.

Bydd gŵyl 2009 yn cael ei chynnal ar 22–24 Hydref 2009.

## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol gŵyl Sŵn
*Adolygiad o ŵyl Sŵn 2008 

Categori:Gwyliau
Categori:Cerddoriaeth
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Dynes

[200px|dde|bawd|*Genedigaeth Gwener* 1862 gan [Eugène Emmanuel Amaury-Duval]]

Bod dynol benywaidd aeddfed yw **dynes** neu **fenyw** (*woman* yn Saesneg) (mewn cyferbyniaeth â dyn) ac mae'n cyfeirio at yr oedolyn yn unig. Mae'n tarddu o'r gair *dyn* a olygai'n wreiddiol ‘bod dynol’. Lluosog y gair *dynes* yw *merched* neu *wragedd*.

Benywdod yw'r cyfnod ym mywyd y ddynes ar ôl iddi fynd drwy blentyndod, glasoed a llencyndod. Mae gan wahanol wledydd ddeddfau gwahanol, ond ystyrir yn aml 18 oed y llawn oed (yr oed pan ddaw person oedolyn cyfreithiol).

Defnyddir y geiriau *hogan*, *merch* a *geneth* (ll. *genod*) i gyfeirio nid yn unig at blentyn benyw neu lances yn gyffredinol, ond hefyd at ddynes weithiau. Er enghraifft, nid pobl ifanc yn unig ydyw aelodau Merched y Wawr!

Ceir yn ogystal y term *gwraig* i ddynodi dynes briod, *hen ferch* (hyfed *hen lances*) i ddynodi dynes ddi-briod dros yr oed confensiynol i briodi a *gweddw* i ddynodi gwraig sydd wedi colli ei gŵr.

## Defnydd pellach o'r gair
*hen wraig(en) = *old woman*
*pladres o ddynes = *a large woman*
*Cymorth i Fenywod = ''Women's Aid*
*Sefydliad y Merchaid = *Women's Institute*
*meddyges = *woman doctor''

## Bioleg a rhyw
Mae system atgenhedlu benywaidd yn cynnwys:

**Organau cenhedlu benywaidd**

# tiwbiau Ffalopaidd
# pledren
# pwbis
# man G
# clitoris
# wrethra
# gwain
# wygell (ofari)
# coluddyn mawr
# croth
# bwa ôl
# ceg y groth
# rectwm
# anws
320px

## Gweler hefyd
*Benyweidd-dra
*Merch
*Arddegwyr (glasoed)
*Gwryw
*Rhywedd
*Ffeministiaeth

Categori:Anatomeg ddynol
Gwasg Aberystwyth

Cyhoeddwyr llyfrau Cymraeg oedd **Gwasg Aberystwyth**. Prosser Rhys oedd yn berchen ar y wasg. Prynwyd y wasg gan Wasg Gomer pan fu farw Rhys ym 1945.

Cynhyrchodd Gwasg Aberystwyth lawer o lyfrau Cymraeg pwysig, gan gynnwys Saunders Lewis, Kate Roberts, D.J. Williams, Gwynfor (Thomas Owen Jones), T.E. Nicholas, R.G. Berry, Gwilym E. Thomas, Elena Puw-Davies, ac amryw o lenorion a beirdd eraill.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan Gwasg Gomer 

Categori:Aberystwyth
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1928
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Mindanao

Ynys ail-fwyaf y Philipinau yw **Mindanao**. Yn ogystal, mae'n enw ar un o dri grŵp o ynysoedd yn y Philipinau, gyda Visayas a Luzon. Hen enw ar yr ynys oedd ***Gran Molucas***.

250px|bawd|canol|Lleoliad Mindanao yn y Philipinau

Mae gan yr ynys arwynebedd o 97,530&nbsp;km2 a phoblogaeth o 18,133,864. Y ddinas fwyaf yw Davao, gyda phoblogaeth o 1,147,116 yn 2000. Mae'n ynys fynyddig, ac yma mae copa uchaf y wlad, Mynydd Apo (2,954 medr). Er mai Cristnogion yw mwyafrif y trigolion, ceir canran uwch o Fwslimiaid yma nag yn y gweddill o'r Philipinau, ac mae nifer o gyrff yn ymladd am annibyniaeth, yn eu plith Jemaah Islamiyah.

## Gweler hefyd
* Rhanbarthau'r Philipinau
* Taleithiau'r Philipinau


Categori:Ynysoedd y Philipinau
Hokkaidō

:*Am y ci, gweler Hokkaido (ci).*
bawd|240px|Lleoliad Hokkaidō
Un o bedair ynys fawr Japan yw **Hokkaidō** (北海道, *Hokkai-dō*), wedi ei lleoli yng ngogledd y wlad. Gydag arwynebedd o 78,719&nbsp;km², hi yw ynys ail-fwyaf Japan; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Y ddinas fwyaf yw Sapporo. Saif i'r gogledd o ynys Honshū; mae twnnel rheilffordd Seikan yn cysylltu'r ddwy ynys. Roedd y boblogaeth yn 5,507,456 yn 2010.

Defnyddir "Hokkaidō" hefyd fel enw rhanbarth a talaith. Mae'r rhain yn cynnwys nifer o ynysoedd llai o'i chwmpas. Y fwyaf o'r rhain yw ynys Etorofu (3,185&nbsp;km²), ynys fwyaf gogleddol Japan, sydd ym meddiant Rwsia ers yr Ail Ryfel Byd. Mae'r boblogaeth yn cynnwys lleiafrif o  Ainu.

## Gweler hefyd
*Ainŵeg


Categori:Rhanbarthau Japan
Categori:Taleithiau Japan
Categori:Ynysoedd Japan
Ynys Victoria (Canada)

bawd|250px|Ynys Victoria

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Victoria**. Gydag arwynebedd o 217,291&nbsp;km², hi yw ynys ail-fwyaf Canada a'r nawfed o ran maint ymhlith ynysoedd y byd. Mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 1,875.

Yn weinyddol, rhennir yr ynys rhwng Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin a Nunavut. Enwyd yr ynys ar ôl Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig.

Categori:Nunavut
Categori:Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin
Victoria
Psyduck

bawd|Psyduck

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Psyduck** (Japaneg: コダック - *Kodakku*). Mae Psyduck yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo.

## Cymeriad
Daw'r enw *Psyduck* o'r geiriau Saesneg *psychic* (seicig) a *duck* (hwyaden). Gall ei enw Japaneg *Kodakku* meddwl 'hwyaden fach'. Fel Pikachu cafodd Psyduck ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon) a mae'n cael ei leisio yn yr anime gan Rikako Aikawa (Japaneg).

## Ffisioleg
bawd|Psyduck yn dioddef o ben tost
Mae Psyduck (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon dŵr sydd yn edrych fel hwyaden neu hwyatbig melyn gyda llygadryth gwag a chrafangau miniog ar ei adenydd er mwyn crafu ei elynnion. Mae gan Psyduck pŵerau seicig cryf a mae ganddo pen tost parhaol oherwydd ei bŵerau.

## Ymddygiad
Mae eu bennau tost yn atal Psyduck rhag meddwl yn glîr. Wrth i'r pennau tost gweithygu mae pŵerau Psyduck yn cryfhau. Oherwydd eu pennau tost, bydd Psyduck yn dal ochrau eu bennau trwy'r amser. Yn gwahanol i hwyaid, maen nhw methu hedfan.

## Cynefin
Mae Psyduck yn byw yn llynoedd dŵr croyw, pwllau fach neu afonydd.

## Deiet
Mae Psyduck yn bwyta pysgod, ffrwythau, aeron a llysiau.

## Effaith Diwyllianol
Caiff Psyduck ei ddisgrifio fel "one of the more unique Pokémon" gan y gwefan gemau fideo Americanaidd GameDaily.

## Ieithoedd Gwahanol
*Almaeneg: *Enton* - o *Ente* (hwyaden)
*Ffrangeg: *Psykokwak* - o *psychique* (seicig) a *quack* (cwac)
*Coreeg: 고라파덕 *Gorapadeok*

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
Sachalin

Ynys ger arfordir dwyreiniol Rwsia yw **Sachalin**, hefyd **Sakhalin** (Rwseg: Сахали́н). Saif rhwng Môr Ochotsk a Môr Japan. Hi yw'r fwyaf o ynysoedd Rwsia. Gydag Ynysoedd Kuril mae'n ffurfio Oblast Sakhalin, un o ranbarthau Rwsia.

Mae arwynebedd yr ynys yn 76,400 km², a'r boblogaeth tua 673,000. Y ddinas fwyaf a phrifddinas yr oblast yw Yuzhno-Sakhalinsk, yn ne yr ynys. Gwahenir yr ynys oddi wrth dir mawr Rwsia gan Gulfor Tatar, sy'n 7.3&nbsp;km yn ei fan gulaf, ac yn rhewi yn y gaeaf, tra mae Culfor La Pérouse yn ei gwahanu oddi wrth Hokkaido, yr agosaf o ynysoedd Japan.

Arferai'r ynys fod yn eiddo Tsieina, er i Japan geisio ei meddiannu hefyd. Meddiannodd Rwsia yr ynys o'r 18g ymlaen, ond parhaodd rhan o dde yr ynys ym meddiant Japan hyd 1875.

Categori:Ynysoedd Rwsia
Categori:Môr Okhotsk
Categori:Oblast Sakhalin
Ynys Banks

bawd|240px|Lleoliad Ynys Banks

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Banks** (Saesneg: *Banks Island* neu *Banks Land*). Saif i'r gogledd-orllewin o Ynys Victoria, ac roedd y boblogaeth yn 2001 yn 114. Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin.

Enwyd yr ynys gan y fforiwr Seisnig Syr William Edward Parry yn 1820, ar ôl Syr Joseph Banks. Mae ganddi arwynebedd o tua 70,000&nbsp;km², a'i chopa uchaf yw Durham Heights (732 medr). Crëwyd Parc Cenedlaethol Aulavik yng ngogledd yr ynys, yn nalgylch afon Thomsen.

Categori:Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin
Banks
Hafod Eryri

bawd|chwith|240px|Tŷ bwyta uchaf Cymru - ar ben yr Wyddfa.
Canolfan ymwelwyr a thŷ bwyta ar ben yr Wyddfa ydy **Hafod Eryri**, a agorwyd yn 2009.

## Datblygu
Cytunodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri i ddatblygu canolfan ymwelwyr a chaffi newydd ym mis Ebrill 2006. Erbyn canol mis Hydref 2006, roedd yr hen adeilad wedi cael ei ddymchwel mwy neu lai.

## Yr agoriad swyddogol
Agorwyd yr adeilad yn swyddogol ar 12 Mehefin 2009 gan y Gwir Anrhydeddus Rhodri Morgan AC, Prif Weinidog Cymru.
dde|240px|bawd|chwith|Tu fewn Hafod Eryri
Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ydy perchennog yr adeilad, sydd hefyd yn ganolfan ymwelwyr ac a adeiladwyd gan Carillion ar gost o £8.35m. Adeiladwyd y ganolfan, a gynlluniwyd gan Ray Hole Architects, i wrthsefyll tywydd eithafol iawn ar y copa; gall wrthsefyll gwyntoedd hyd at 150 mya, dros 5m o law bob blwyddyn a thymheredd o -20&nbsp;°C. Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009, dyfarnwyd y Fedal Aur am Bensaernïaeth i benseiri'r ganolfan.

Cyfansoddwyd cerdd ar gyfer yr adeilad newydd, gan y Bardd Cenedlaethol Gwyn Thomas, sy'n cael ei harddangos ar yr adeilad a'i ffenestri:

"Copa'r Wyddfa: yr ydych chwi yma, yn nes at y nefoedd."

## Bwyd
Cafwyd beirniadaeth hallt o safon y bwyd yn y Telegraph yn Awst 2009 pan ddatgelwyd nad oedd y caffi ddim yn haeddu yr un seren a dywedwyd ei fod yn rhy brysur, gyda chiwiau "gwaeth na sêl; Harrods".

Yn ôl Jasper Gerard, *The view is amazing apparently, if the cloud, mist and sleet clears in Wales during high summer.* Dywedodd am y bwyd, ''Let me tell you it includes Knorr Cup-a-Soup. This must be the world's only £8 million restaurant to forget the food.'' 

## Gweler hefyd
*Parc Cenedlaethol Eryri
*Yr Wyddfa
## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Eryri
Categori:Llanberis
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Changchun

Prifddinas talaith Jilin yng ngogledd-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina ydy **Changchun** (). Mae hefyd yn gyffordd rheilffordd a chanolfan ddiwydiannol pwysig.

Categori:Dinasoedd Jilin
Wuhan

250px|de|bawd|Wuhan

Prifddinas talaith Hubei, Gweriniaeth Pobl Tsieina, ydy **Wuhan**（), sydd wedi ei ffurfio o dair bwrdeistref Wuchang, Hanyang a Hankou. Mae Afon Hanshui yn ymuno ag Afon Changjiang yn Wuhan.

Categori:Dinasoedd Hubei
Ynysoedd Kerguelen

Ynysoedd yn rhan ddeheuol Cefnfor India sy'n un o diriogaethau tramor Ffrainc yw **Ynysoedd Kerguelen** (Ffrangeg: *Îles Kerguelen*, ar un adeg *îles de la Désolation*). Maent yn ffurfio un o bump ardal Tiriogaethau deheuol ac Antarctig Ffrainc (*Terres australes et antarctiques françaises)* (TAAF). Y brif ynys yw Grande-Terre des Kerguelen, sy'n ynys trydydd-fwyaf Ffrainc. Nid oes poblogaeth barhaol ar yr ynysoedd.

bawd|canol|240px|Lleoliad Ynysoedd Kerguelen

Darganfyddwyd yr ynysoedd yn 1772 gan Yves Joseph de Kerguelen de Trémarec. Hyd ar ddechrau'r 20fed ganrif, defnyddid hwy gan helwyr morloi a morfilod. Gostyngodd niferoedd y rhain yn fawr oherwydd gor-hela, ond maent yn awr wedi cynyddu eto. Ceir hefyd lawer o adar y môr yn nythu yma, yn cynnwys yr albatros. Ers 1950, mae Ffrainc wedi cynnal gorsaf wyddonol Port-aux-Français yma, gyda staff o 60 hyd 100 o bobl.

Mae *Kerguelen* hefyd yn deitl cerdd gan Waldo Williams.

bawd|chwith|240px|Rhan ddeheuol Rhewlif Cook

Categori:Tiriogaethau tramor Ffrainc
Caregl (cwpan)

[bawd|250px|Derrynaflan Chalice, caregl o'r 8fed neu 9fed Ganrif, wedi'i darganfod yn County Tipperary, [Iwerddon]]

Mae **caregl** (o'r Lladin *calix*, cwpan, wedi benthyg o'r Roeg *kalyx*) yn obled neu gwpan gyda throed llestr a arofunnir dal diod. Mewn termau crefyddol cyffredinol, arofunnir ar gyfer yfed yn ystod seremoni.

## Defnydd crefyddol 
### Cristnogaeth
Defnyddir caregl mewn llawer o draddodiadau Cristnogol i ddal gwin cymun yn ystod y Cymun Bendigaid (Ewcarist). Fel arfer, gwneir careglau allan o fetelau gwerthfawr, weithiau wedi'u haddurno gydag enamliad a gemfeini. Mae gobled aur yn cynrychioli'r teulu a thraddodiad.

Hefyd, y Caregl Sanctaidd yw'r llestr a ddefnyddiwyd gan Iesu yn Swper yr Arglwydd. Gelwir y Caregl Sanctaidd yn "Greal Sanctaidd" weithiau.

### Wica 
Yn Wica a thraddodiadau Neo-baganaidd eraill, defnyddir caregl fel arfer gyda'r Athamé (cyllell seremonïol gyda charn ddu) yn y Ddefod Fawr; mae'r caregl yn cynrychioli'r fenyw, a'r athamé y dyn. Wrth gyfuno'r ddau, y mae'n weithred o genhedliad, fel symbol o greadigrwydd yr hollfyd. Yn ystod y ddefod, mae'r caregl yn cynnwys gwin neu ddŵr.

## Cyfeiriadau
Categori:Wica
Świnoujście

:*Am le gyda enw tebyg yn Seland Newydd gweler Świnoujście*.

Dinas yng ngogledd-orllewin Gwlad Pwyl yw **Świnoujście**. Roedd y boblogaeth yn 2008 yn 41.000.

250px|bawd|chwith|Harbwr
250px|bawd|chwith|Traeth

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Hen Wlad Fy Mamau

Albwm o gerddoriaeth gan Rhys Mwyn, Sion Sebon a Ronnie Stone yw ***Hen Wlad Fy Mamau*** a ryddhawyd gan label Crai ym 1994.

Mae'n gasgliad curiad y byd o gerddoriaeth gwerin Cymru, samplau a synau electronig.  Mae'n cynnwys cyfraniadau gan bobl yn cynnwys Siân James, Philip Madoc a Gerallt Lloyd Owen.

## Disgograffi 
**Hen Wlad Fy Mamau** (Crai 048)
### Traciau 
# Breuddwydion
# S.O.S. Ola'r Saeson
# Derwyddes
# Yr Eneth Glaf
# Welsh Not
# Pregeth
# In This Dis-united Kingdom
# Ffarwel I Dre Caernarfon Lon
# He-A
# Gwyneb Ar Graig
# Di-Euog
# Nid Cymru Fydd Cymru
# Brad

## Gweler hefyd 
**Hen Wlad fy Nhadau*

Categori:Albymau 1994
Categori:Albymau Cymraeg
Burnley F.C.

Clwb pêl-droed yn Burnley, gogledd-orllewin Lloegr yw **Burnley Football Club**.

Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Ynys Devon

bawd|250px|Ynys Devon

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Devon** (Saesneg: *Devon Island*). Gydag arwynebedd o 55 247&nbsp;km², hi yw chweched ynys Canada o rant maint, yr ail-fwyaf o Ynysoedd Queen Elizabeth a'r ynys fwyaf yn y byd sydd heb boblogaeth; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut.

Mae'r ynys yn fynyddig, a'r unig anifeiliad tir a geir arni yw ychydig o Ychen Mwsg.

Devon
Categori:Nunavut
Wolverhampton Wanderers F.C.

Clwb pêl-droed sy'n cynrychioli Dinas Wolverhampton yw **Wolverhampton Wanderers Football Club** a elwir weithiau yn **Wolves**.

Yn hanesyddol mae'r clwb wedi bod yn eitha dylanwadol gan iddynt fod yn un o sefydlwyr Cynghrair Bêl-droed Lloegr ac yn un o sefydlwyr Cwpan Ewrop.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Shaun Wright-Phillips

Cyn-chwaraewr pêl-droed o Loegr yw **Shaun Cameron Wright-Phillips** (ganwyd 25 Hydref 1981). Mae o'n fab mabwysiedig i'r cyn-bêl-droediwr Ian Wright.

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Ynys Axel Heiberg

bawd|250px|Ynys Axel Heiberg

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Axel Heiberg** (Saesneg: *Axel Heiberg Island*). Gydag arwynebedd o 43,178&nbsp;km², hi yw seithfed ynys Canada o ran maint, a'r drydedd fwyaf o Ynysoedd Queen Elizabeth. Nid oes poblogaeth barhaol arni. Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut.

Darganfuwyd yr ynys gan Otto Sverdrup yn 1900, ac enwodd ef hi ar ôl y Conswl Axel Heiberg, cyd-sefydlydd y bragdy Norwyaidd Ringnes, oedd wedi rhoi cefnogaeth ariannol i'w ymgyrch.

Categori:Nunavut
Axel Heiberg
Tre'r-ddôl

Pentref yng Ngheredigion yw '''Tre'r-ddôl'''. Lleolir ar hen ffordd fechan, oddi ar ffordd osgoi yr A487, tua hanner ffordd rhwng Machynlleth ac Aberystwyth. Mae pont gefngrom yn croesi'r Afon Cletwr yn y pentref.

Cynrychiolir y pentref yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Gwasanaethir y pentref gan bapur bro *Papur Pawb*.

## Hanes 
Dyma argraff 'Cardi', colofnydd papur newydd anhysbys a thra chellweirus, o Dre'r-ddôl yn y flwyddyn 1875:''Nid tref na phentraf ydyw y lle bychan hwn, ond swp o dai wedi eu gosod yn y dull mwyaf annhrefnus ag a allai dychymyg y mwyaf diddychymyg feddwl am dano. Maent yr un fath a phe bae damwain wedi eu taflu i'r fan...''

## Enwogion
Ganwyd yr Archdderwydd Dic Jones yn Nhre'r-ddôl.

## Oriel

Delwedd:The Wildfowler Pub Tre'r Ddol.JPG|Tafarn y *Wildfowler*
Delwedd:Golygfa o'r capel yn Nhre'r Ddol.JPG|Y brif stryd, gyda'r capel yn y pen draw
Delwedd:Capel Tre'r Ddol.JPG|Capel Soar

## Dolenni allanol
*Pobl Tre'rddôl a Thaliesin yn "mynd i'r dref" – tud. 7-9, *Lloffion Llangynfelyn*, Rhifyn 2, 1956
*Tre'rddôl a'r Parch. Daniel Rowlands – tud. 15, *Lloffion Llangynfelyn*, Rhifyn 4, 1956

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llangynfelyn
Nans Jones

Roedd **Nans Jones** neu **Annie Mary Jones** (1915 – 18 Mai 2009) yn swyddog cyflogedig llawn amser i Blaid Cymru o 1942 hyd ei hymddeoliad yn 1979.

Cafodd ei geni yn Nhafarn Newydd, Penrhosgarnedd ger Bangor yn 1915. Symudodd y teulu yn fuan i Treborth. Ymunodd â Phlaid Cymru yn 15 oed bum mlynedd ar ôl ffurfio'r Blaid. Ar ôl gweithio mewn siop ym Mangor daeth yn gyfrifydd i Blaid Cymru yn 1942, yn y pencadlys bryd hynny yng Nghaernarfon. Yn 1947 symudwyd y Pencadlys i Gaerdydd a gadawodd Nans y Gogledd.

Roedd yn gyfarwydd iawn a'r prif aelodau - Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams gan gynnal ysgwyddau J.E. Jones a Gwynfor Evans ar adegau anodd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Plaid Cymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Honshū

bawd|250px|Lleoliad Honshu

**Honshū** (本州) yw'r fwyaf o ynysoedd Japan, gydag arwynebedd o tua 230,500&nbsp;km²; 60% o holl arwynebedd Japan; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Mae'r ynys yn 1300&nbsp;km o hyd a rhwng 50 a 240&nbsp;km o led, gyda 5450&nbsp;km o arfordir. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 98,023,000.

Saif Honshū i'r de o Hokkaido, gyda Chulfor Tsugaru yn eu gwahanu. I'r de o Honshū mae ynys Shikoku, ac i'r de-orllewin mae Kyushu. Mae'n ynys fynyddig, a cheir daeargrynfeydd yn aml. Y copa uchaf yw Mynydd Fuji (3776 medr). Y ddinas fwyaf yw Tokyo, ac mae ardal ddinesig Tokyo Fwyaf yn cynnwys 25% o'r boblogaeth. Ymhlith y dinasoedd eraill mae Kyoto, Osaka, Kobe, Hiroshima a Nagoya.

Categori:Ynysoedd Japan
Ynys Berkner

bawd|250px|Lleoliad Ynys Berkner (mewn coch)

Ynys yn yr Antarctig yw **Ynys Berkner**, hefyd **Ynys Hubley**. Hi yw ynys ail-fwyaf yr Antarctig, ar ôl Ynys Alexander I. Mae'n 320&nbsp;km o hyd a 135&nbsp;km o led, gydag arwynebedd o 43873 km2. Ystyrir mai hi yw ynys fwyaf deheuol y byd, ond ni ellir cyrraedd ati mewn llong, gan ei bod wedi ei hamgylchynnu gan rew.

Darganfyddwyr yr ynys oedd fforwyr o'r Unol Daleithiau dan Finne Ronne yn 1957-1958. Penderfynodd pwyllgor yn yr Unol Daleithiau ei henwi ar ôl y ffisegwr Americanaidd Lloyd Berkner.

Hawlir yr ynys gan yr Ariannin, Tsile a'r Deyrnas Unedig, ond ni dderbynir yr un o'r hawliau hyn yn rhyngwladol.

Berkner
Ynys Melville

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Melville**, sy'n un o Ynysoedd Queen Elizabeth. Mae ganddi arwynebedd o 42.149&nbsp;km²; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Nid oes poblogaeth barhaol arni. Yn weinyddol, rhennir yr ynys rhwng Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin a Nunavut.

Yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd yr ynys oedd fforwyr Prydeinig dan William Edward Parry, a dreuliodd aeaf 1819-20 yma. Enwyd hi ar ôl Robert Dundas, 2ail Feicownt Melville (1771–1851).

bawd|canol|250px|Ynys Melville yng Nghanada

Categori:Nunavut
Categori:Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin
Melville
Kelly Llorenna

Cantores cerddoriaeth ddawns yw **Kelly Llorenna** (ganed 1 Mai 1975, Upminster, Llundain Fwyaf). Cafodd ei magu yn Oldham, Manceinion Fwyaf.

## Disgograffiaeth 
### Disgograffiaeth unigol 
#### Albymau 
#### Senglau 
### Gwaith gydag artistiaid eraill 
Rhyddhawyd y caneuon yma fel senglau / maent i'w rhyddhau fel senglau.

### Cyfraniadau eraill 
Nid yw'r caneuon hyn wedi'u rhyddhay fel senglau.

## Dolenni allanol 
* Tudalen MySpace
* Bywgraffiad All Around The World 
* Gwefan answyddogol 

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ynys Southampton

bawd|250px|Ynys Southampton

Ynys yng ngogledd Canada yw **Ynys Southampton**. Gydag arwynebedd o 41,214&nbsp;km², hi yw'r fwyaf o'r ynysoedd ym Mae Hudson. Mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 712, i gyd yn byw yn yr unig bentref, Coral Harbour (*Salliq*). Yn weinyddol, mae'r ynys yn rhan o diriogaeth Nunavut.

Ceir dwy warchodfa adar ar yr ynys.

Categori:Nunavut
Southampton
Jigglypuff

bawd|Jigglypuff

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a grewyd gan Satoshi Tajiri yw **Jigglypuff** (Japaneg: プリン - *Purin*). Mae Jigglypuff yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga, y gemau fideo, a ddiolch i ei ymddangosiad anarferol.

## Cymeriad
Daw'r enw *Jigglypuff* o'r geiriau Saesneg *jiggle* (siglo) a *puff* (pwff/chwyth). Daw'r enw Siapanëeg *Purin* o enw am fath o bwdin Siapaneaidd. Fel Pikachu cafodd Jigglypuff ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon) ac mae'n cael ei leisio yn yr anime gan Mika Kanai (Japaneg) a Rachael Lillis (Saesneg).

## Ffisioleg
Mae Jigglypuff (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon teg (normal hyd at y chweched genhedlaeth o gemau) sydd yn edrych fel pêl pinc gyda llygaid mawr glas, clustiau mawr, a cudyn o wallt ar ei dalcen. Gall Jigglypuff ehangu ei gorff fel balŵn i dimensiynau enfawr neu gwastatáu'n hollol fflat. Mae hefyd gan Jigglypuff y pŵer i gwneud eu elynion gysgu wrth ganu hwiangerdd a mesmereiddio'r gwrthwynebydd gyda'u lygaid mawr tywynnog.

## Ymddygiad
bawd|Jigglypuff a'i meicroffon
Mae Jigglypuff yn hoff iawn o berfformio o flaen gynulleidfa. Yn yr anime, bydd un Jigglypuff yn defnyddio meicroffon i berfformio ac i gyflawni ei freuddwyd o fod yn cantor enwog, yn anffodus bu'r gwrandawyr yn syrthio i gysgu yn syth. Mae'r Jigglypuff hyn yn cario ysgrifbin er mwyn tynnu llun ar wynebau'r cynulleidfa fel dial am syrthio i gysgu yn ystod y perfformiad.

## Cynefin
Caiff Jigglypuff eu ffeindio o fewn ogofâu neu gwastatiroedd gwelltog. Hefyd caiff Jigglypuff eu ffeindio yn strydoedd trefi neu ddinasoedd.

## Deiet
Mae Jigglypuff yn llysysyddion sydd yn bwyta aeron, ffrwythau a llysiau.

## Effaith Diwyllianol
Unwaith cafodd Jigglypuff ei sôn ar CNN yn America yn ystod stori newyddion am Pokémon. Yn Ionawr 2006 canodd Donnell Bolton cân y Jigglypuff ar American Idol, ond ni enillodd Mr.Bolton rhan yn y sioe.

## Ieithoedd Gwahanol
*Almaeneg: *Pummeluff* - o *pummelig* (tew) a *puff* (pwff)
*Ffrangeg: *Rondoudou* - o *rond* (crwn) a *doudou* (tedi)
*Coreeg: 푸린 *Purin*

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
Pabo Post Prydain

Pennaeth o'r Hen Ogledd oedd **Pabo Post Prydain** (Cymraeg Canol: **Pabo Post Prydein**) (fl. 6g). Yn ôl traddodiad, roedd Pabo yn un o ddisgynyddion y Brenin Coel Hen. Fe'i cysylltir â Llanbabo ym Môn ond does dim prawf pendant i'w uniaethu â'r sant Pabo a goffeir yn enw'r llan honno, sydd fel arall yn anhysbys.

## Yr Hen Ogledd
Yn yr achau traddodiadol a geir yn y testun Cymraeg Canol Bonedd Gwŷr y Gogledd, ceir llinach Pabo Post Prydain ac enwau ei feibion:

:Dunawd a Cherwydd a Sawyl Ben Uchel meibion Pabo Post Prydain mab Arthwys mab Mar mab Cenau mab Coel.

Mae testun achau arall, 'Bonedd y Saint', yn cofnodi enw ei ferch Arddun Ben Asgell, mam Tysilio Sant. Ond mae'r testunau achau hyn yn dyddio o'r Oesoedd Canol ac ni ellir dibynnu ar bob manylyn ynddynt. Mae disgynyddion eraill Coel Hen, sef y *Coelwys*, yn cynnwys Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn, Elidir Lydanwyn, Eliffer Gosgorddfawr a Gwenddolau.

Yn y casgliad o draddodiadau Cymreig a Brythonig Trioedd Ynys Prydain, cofnodir Dunawd fab Pabo Post Prydain yn un o 'Dri Phost Cad Ynys Prydain'. Mae'r enw Pabo yn Gymreigiad o'r gair Lladin *papa*. Gelwir Urien Rheged yn 'Bost Prydain' hefyd. Trosiad yw 'post' am gynhalwr, h.y. brenin neu bennaeth, un sy'n cynnal trefn y gymdeithas.

Cyfeirir at Pabo Post Prydain yng ngwaith y bardd Llygad Gŵr ac efallai hefyd mewn cerddi gan Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch) a'r Ustus Llwyd.

## Sant Llanbabo 
[200px|bawd|Eglwys Pabo Sant, [Llanbabo.]]
Cofnododd Lewis Morris arysgrif ar hen faen a ddangoswyd iddo fel bedd honedig Pabo yn eglwys Llanbabo yn y 18g. Roedd yn darllen:

:*Hic iacet Pabo Post PriiD* ('Yma y gorwedd Pabo Post P[rydain]'?)

Ond dydy'r arysgrifen ddim yn ddigon eglur i'w darllen yn iawn heddiw ac mae haneswyr yn amau dilysrwydd y traddodiad am nad oes rheswm amlwg i frenin o'r Hen Ogledd ymddeol i fod yn glerigwr ym Môn, ymhell i'r de.

## Ffynhonnell 
* Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1961; arg. newydd 1991). Gweler Triawd 5, Atodiad II, a'r nodyn ar dud. 483.

Categori:Marwolaethau'r 6ed ganrif
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Haint arbofirws

Haint a achosir gan firws a drosglwyddir gan arthropodau yw **haint arbofirws**.

## Gweler hefyd
* Enseffalitis arbofirws

Categori:Firysau
Kyūshū

bawd|240px|Lleoliad Kyūshū

**Kyūshū** (*九州, Kyūshū*) yw'r fwyaf deheuol o bedair ynys fawr Japan. Gydag arwynebedd o 35,640&nbsp;km², hi yw trydydd ynys Japan o ran maint. Ystyrir yr ynys yn grud y diwylliant Japaneaidd, ac mae nifer o hen enwau arni, yn cynnwys *Kyukoku* (九国), *Chinzei* (鎮西), a *Tsukushi-shima* (筑紫島). Mae'r boblogaeth yn 13,231,995. Un nodwedd ddiddorol yw fod nifer o drigolion Kyūshū ymysg pobl hynaf y byd, yn cynnwys Shigechiyo Izumi, Kamato Hongō a Yukichi Chuganji.

Mae saith talaith ar ynys Kyūshū: Fukuoka, Nagasaki, Saga, Kumamoto, Ōita, Miyazaki a Kagoshima. Y ddinas fwyaf yw Fukuoka, sydd hefyd yn borthladd. Ynysg dinasoedd eraill yr ynys mae Kitakyushu, Nagasaki, Kumamoto a Kagoshima. Mae'n ynys fynyddig, gyda'r copa uchaf, Kujū-san, yn cyrraedd 1,788 medr.

Categori:Kyūshū
Categori:Ynysoedd Japan
Kyūshū
Rhys Mwyn

Archaeolegydd, cerddor a cholofnydd o Gymru yw **Rhys Mwyn** (ganwyd 1 Gorffennaf 1962). Roedd yn ganwr a chwaraewr gitar fas gyda'r band roc/pync Cymraeg, Anhrefn. Ers 2016, mae'n cyflwyno ei raglen radio "Recordiau Rhys Mwyn", ar nos Lun ar BBC Radio Cymru.

## Blynyddoedd cynnar
Ganwyd **Gwynedd Rhys Thomas** yn yr Amwythig a fe'i magwyd yn Llanfair Caereinion. Roedd ei dad, Ieuan Thomas, yn athro ffiseg yn yr ysgol uwchradd. Astudiodd archaeoleg ym Mhrifysgol Caerdydd. Bathwyd yr enw 'Rhys Mwyn' mewn camgymeriad gan y cyflwynydd radio Nic Parry tua 1980. Roedd Mwyn wedi danfon datganiad gwasg at Radio Cymru yn cynnwys cyfeiriad post yr Anhrefn yn 'Llys Mwyn', cartref aelod arall o'r grŵp. Drwy gamgymeriad felly, cyfeiriwyd at 'Rhys Mwyn' ac ers hynny dyna'r llysenw mae'n ei arddel. Yn 1983 sefydlodd Mwyn a'i frawd Sion y label Recordiau Anhrefn yn bennaf i ryddhau recordiau ei grŵp Yr Anhrefn, ond fe aeth y label ymlaen i ryddhau nifer o artistiaid amgen y cyfnod.

## Gyrfa gerddorol
### Anhrefn (1980 - 1994)
Ym 1987, daeth Anhrefn y band Cymraeg cyntaf eu hiaith i arwyddo i Gwmni Recordio Rhyngwladol a recordio dwy albwm, "Defaid, Skateboards & Wellies" ym 1987 a "Bwrw Cwrw" ym 1989. Ym 1990, arwyddodd Anhrefn i Crai, label recordio a grewyd gan Dafydd Iwan, fel rhan o Gwmni Recordiau Sain. Rhyddhaodd Mwyn a'r band eu cân mwyaf adnabyddus, "Rhedeg i Baris". Bu'r band yn teithio o amgylch Ewrop yn barhaus yn ystod y cyfnod hwn gyda'r nod o wasgaru dylanwad cerddoriaeth Gymraeg mor bell a phosib.

### Hyrwyddwr cerddoriaeth
Yn ystod y cyfnod y bu'n aelod o Anhrefn, bu Mwyn yn gyfrifol am redeg y cwmni recordiau annibynnol "Recordiau Anhrefn" a ryddhaodd recordiau cynnar gan y Cyrff, Datblygu, Llwybr Llaethog, Fflaps, Tynal Tywyll ac eraill.

Yn ddiweddarach, dechreuodd Mwyn weithio ar ei ben ei hun ar ran label Crai, gan arwyddo Catatonia a chan ryddhau dwy EP, "For Tinkerbell" ym 1993 a "Hooked" ym 1994, ychydig cyn i Catatonia arwyddo cytundeb gyda Warner Brothers. Yn ystod y cyfnod hwn, gweithiodd Mwyn fel "rheolwr gweithredol" i Catatonia.

### Hen Wlad fy Mamau
Ym 1994, dechreuodd weithio ar brosiect Hen Wlad fy Mamau gyda Jamie Reid ac aelodau Anhrefn Sion Sebon a'r drymiwr Dafydd Ieuan sydd bellach gyda'r Super Furry Animals. Aeth "Hen Wlad fy Mamau" ar daith o amgylch yr Unol Daleithiau ym 1996, gan arwyddo cytundeb gyda label newydd Richard Branson, V2. Rhyddhawyd dwy sengl, “Tra Di Di” 1997 a “Dis-UK” ym 1997 .

## Colofnydd
Mae'n golofnydd rheolaidd yn Yr Herald Cymraeg.

Cyhoeddwyd ei hunangofiant ''Cam o'r Tywyllwch'' gan Y Lolfa yn 2006.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan bersonol  
* Thoughts of Chairman Mwyn Blog Rhys Mwyn

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Archaeolegwyr  o Gymru
Categori:Colofnwyr  o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr recordiau  o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Spitsbergen

Ynys fwyaf ynysoedd Svalbard yn yr Arctig, yn perthyn i Norwy, yw **Spitzbergen** (hefyd **Spitzbergen**, y sillafiad Almaeneg). Mae gan yr ynys arwynebedd o 39,044&nbsp;km²; mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714&nbsp;km². Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 2,921. Y prif bentref yw Longyearbyen, gyda phentrefi eraill yn cynnwys Barentsburg, Ny-Ålesund a Svea. Ceir maes awyr yn Longyearbyen.

bawd|dim|280px|Lleoliad Ynys Spitsbergen yn Svalbard

Categori:Svalbard
Categori:Ynysoedd Norwy
Beth Broderick

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Elizabeth Alice Broderick** (ganed 24 Chwefror 1959) sydd fwyaf adnabyddus am ei phortread o gymeriad Aunt Zelda yn y comedi sefyllfa *Sabrina the Teenage Witch* o 1996–2002 ar ABC ac yna ar rwydwaith Warner Bros.

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Actorion teledu benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Wobbuffet

bawd|Wobbuffet

Un o rywogaethau ffuglennol y fasnachfraint Pokémon a greuwyd gan Satoshi Tajiri yw **Wobbuffet** (Japaneg: ソーナンス - *Sōnansu*). Mae Wobbuffet yn un o'r cymeriadau mwyaf adnabyddadwy o fewn y gyfres, o ganlyniad i'w rôl bwysig yn yr anime, y manga a'r gemau fideo, a ddiolch i ei ymddangosiad anarferol.

## Cymeriad
Daw'r enw *Wobbuffet* o'r geiriau Saesneg *wobble* (i siglo) a *buffet* (i baeddu). Daw'r enw Japaneg *Sōnansu* o ymadrodd bachod y digrifwr Japaneg Sanpei Hayashiya (林家三平; 1925–1980) *"Sō nansu, okusan"* (そうなんす、奥さん) ("Fel mae yn, madam"). Mae Hayashiya-san yn enwog am roi ei law er ei dalcen wrth dweud hyn a mae gwneud hyn (wrth gweiddu "Sōōōōnansu!!!") yn nodwedd o ymddygiad Wobbuffet. Fel Pikachu cafodd Wobbuffet ei ddylunio gan Ken Sugimori (ffrind agos i Satoshi Tajiri, crëwr Pokémon) a mae'n cael ei leisio yn yr anime gan Yuji Ueda (Japaneg) a Kayzie Rogers (Saesneg).

## Ffisioleg
bawd|Sōōōōnansu!!!
Mae Wobbuffet (fel pob Pokémon mae'r enw yn lluosog ac unigol) yn Pokémon seicig glas golau gyda cynffon du (a llygaid mawr gwyn arni). Mae gan Wobbuffet breichiau tenau heb ddwylo, gwen od parhaol er ei wyneb a phedwar traed crwn ar waelod ei gorff. Ni all Wobbuffet ymosod ar ei wrthwynebyddion, ond mae'n cael y pŵer i adlamu unrhyw ymosodiad. Mae hefyd gan Wobbuffet y pŵer i atal ei elynnion rhag ymgilio.

## Ymddygiad
Wrth i ddau Wobbuffet cwrdd, bydd nhw'n trio i brofi eu ddygnedd.

## Cynefin
Caiff Wobbuffet eu ffeindio dwfn yn ogofâu.

## Deiet
Mae Wobbuffet yn llysysydd sydd yn bwyta aeron, ffrwythau a llysiau.

## Ieithoedd Gwahanol
*Almaeneg: *Woingenau* - sy'n meddwl "I ble?"
*Ffrangeg: *Qulbutoke* - o *Culbot* (yr enw Ffrangeg am "Weebles") ac *Okay* (ocê)
*Coreeg: 마자용 *Majayong* - o Majayo; "Mae hynny'n gywir"

Categori:Pokémon
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Categori:Diwylliant Japan
Rosamund Pike

bawd|gyda Ben Affleck yn Premiere Gone Girl 52fed Gŵyl Ffilm Efrog Newydd

Actores o Loegr ydy **Rosamund Mary Ellen Pike** (ganed 27 Ionawr 1979). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei phortread o'r dihiryn Miranda Frost yn y ffilm James Bond *Die Another Day* a Jane Bennet yn *Pride and Prejudice*. Enillodd glod mawr am ei rhan yn y ffilm Gone Girl lle buodd yn cyd-serennu gyda Ben Affleck.

## Bywyd personol
Mae Pike wedi bod mewn perthynas hirdymor ers Rhagfryr gyda Robie Uniacke, gŵwr busnes ac ymchwilydd mathemategol. Mae ganddynt ddau fab, Solo ac Atom. Yn 2015, wrth ymweld â Tsieina i hyrwyddo'r ffilm Gone Girl, nododd i Uniacke roi enw Xeinieg iddi, 裴淳华 (pinyin: Péi Chúnhuá). Gofynodd Pike i'r cyfryngau ddefnyddio'r enw Tseiniaidd yma yn hytrach na thrawslythreniad o'i henw Saesneg.
Cyn hynny roedd hi wedi'i dyweddio i'r cyfarwyddwr Joe Wright.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilmiau
### Teledu
## Llwyfan
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion llais o Loegr
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Prydain Newydd

Ynys yn perthyn yn wleidyddol i Papwa Gini Newydd yw **Prydain Newydd** (Saesneg *New Britain*). Saif i'r dwyrain o ynys Gini Newydd, a hi yw'r fwyaf o Ynysoedd Bismarck. Mae gan yr ynys arwynebedd o 36,320&nbsp;km², a phoblogaeth o tua 395,000. 

Ers 1966, mae'r ynys wedi ei rhannu yn ddwy dalaith, Gorllewin Prydain Newydd gyda Kimbe fel prifddinas, a Dwyrain Prydain Newydd. Hyd at ffrwydrad llosgfynydd yn 1994, Rabaul oedd prifddinas Dwyrain Prydain Newydd, ond wedi i'r rhan fwyaf o drigolion y ddinas ffoi'r ffwydrad, symudwyd y brifddinas i Kokopo.

bawd|400px|canol|Prydain Newydd

Categori:Ynysoedd Papwa Gini Newydd
Lee Tamahori

Mae **Lee Tamahori**, (ganed 17 Mehefin 1950), yn wneuthurwr ffilm llwyddiannus o Seland Newydd sydd fwyaf enwog am gyfarwyddo'r ffilm *Once Were Warriors* (1994) a'r ffilm James Bond, *Die Another Day*.

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Seland Newydd