open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Castell Trefilan

Castell a godwyd gan dywysogion Deheubarth yn ne canolbarth Ceredigion yw **Castell Trefilan**. Ceir yr adfeilion ar safle coediog ger ysgol pentref Trefilan, tua 7 milltir i'r dwyrain o Aberaeron (Cyfeirnod OS: SN549571).

Ychydig iawn a wyddom am ei hanes. Yn ôl cofnod yn *Brut y Tywysogion* am y flwyddyn 1233, gorfennodd Maelgwn Fychan adeiladu'r castell yn y flwyddyn honno, ond ei dad Maelgwn ap Rhys a gychwynodd y gwaith, efallai yn 1231. Roedd ar safle strategol, hanner ffordd i fyny Dyffryn Aeron, yn gwarchod rhyd ar afon Aeron. Ceir yr unig gyfeiriad arall at y castell mewn llythyr at yr awdurdodau Seisnig dyddiedig 1282 sy'n dweud bod Rhys ap Maredudd wedi ymosod arno a'i losgi a rhyddhau deunaw o garcharorion o Gymry.

Castell mwnt a beili ydyw, ac mae'r domen i'w gweld heddiw ger yr ysgol ar bwys y pentref.

Llai na filltir i'r de, ar lan afon Aeron, ceir safle tybiedig lleiandy Sistersaidd Llanllŷr.

## Llyfryddiaeth
* Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)
* Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Trefilan
Trefilan
Trefilan
Categori:Nancwnlle
Trefilan

Pentref bychan gwledig yn ne canolbarth Ceredigion yw **Trefilan**. Mae'n gorwedd ar lan ogleddol afon Aeron tua 7 milltir i'r dwyrain o Aberaeron, ar yr hen ffordd rhwng Llanrhystud i'r gogledd a Llanbedr Pont Steffan i'r de-ddwyrain. Mae'n bosibl fod yr enw'n cysylltu gyda Sant Ilan, sefydlydd Eglwys Ilan ym Morgannwg, ond cysegrwyd yr eglwys i Sant Cyngar.

Ger ysgol y pentref (a gaewyd ym mis Gorffennaf 2014), ceir safle Castell Trefilan, castell mwnt a beili a godwyd gan dywysogion Deheubarth yn y 1230au.

Tua milltir i'r de o Drefilan ceir safle tybiedig lleiandy Sistersaidd Llanllŷr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Nancwnlle
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Felinfach, Ceredigion

:''Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Felin-fach, Powys.''

Pentref yn Nyffryn Aeron yng nghanolbarth Ceredigion yw **Felinfach** (), hefyd **Felin-fach**. Gorwedda ger y briffordd A482 fymryn i'r de o bentref Ystrad Aeron, tua hanner ffordd rhwng Aberaeron a Llanbedr Pont Steffan. Mae yng nghymuned Llanfihangel Ystrad. Yn 2004 roedd ward Felinfach a 579 o bleidleiswyr. Mae'r rhan fwyaf o boblogaeth y pentref yn byw yn un o ddwy stâd Bro Henllys a Bryn Salem.

Mae Felinfach yn nodedig am Theatr Felinfach, ac am y cysylltiad hir rhwng y pentre a'r diwydiant llaeth.

Saif Theatr Felinfach ar Gampws Felinfach ac yno hefyd ceir Y Ganolfan sef canolfan addysg Cyngor Sir Ceredigion. Yma mae swyddfeydd Cered: Menter Iaith Ceredigion, Clybiau Ffermwyr Ifanc Ceredigion a nifer o staff Adran Addysg Cyngor Sir Ceredigion. Ceir yma hefyd nifer o ystafelloedd cyfarfod poblogaidd.

Cyn sefydlu Campws Felinfach roedd y safle arfer bod yn gartref i Goleg Addysg Broffesiynol Felinfach. Mae'r ystafelloedd sydd yn awr yn cael eu defnyddio fel swyddfeydd ac ystafelloedd cyfarfod arfer bod yn ystafelloedd darlithio, llyfrgell, gweithdai ayyb.

300px|bawd|dim|Siop y Pentref ac Ysgol Gynradd Felinfach

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Felinfach ar dyffrynaeron.com 
*Gwefan Theatr Felinfach 

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanfihangel Ystrad
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Llanfihangel Llantarnam

Pentref, plwyf a chymuned ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw **Llanfihangel Llantarnam**, weithiau **Llantarnam**. Hi yw'r gymuned fwyaf deheuol yn Nhorfaen, ac mae wedi datblygu yn un o faesdrefi Cwmbrân. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 3,299; cynyddodd i 4,125 erbyn 2011. Mae Camlas Sir Fynwy yn rhedeg trwy'r gymuned. Bu yma eglwys ar un cyfnod a gysegrwyd i sant Derfel Gadarn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Abaty Llantarnam
Sefydlwyd abaty Sistersaidd Llantarnam yma yn 1179 gan fynachod o Ystrad Fflur dan nawdd Hywel ap Iorwerth, arglwydd Caerllion. Efallai mai yng Nghaerllion y sefydlwyd y fynachlog gyntaf, ond cofnodir ei bod yn Llantarnam erbyn y 13g. Roedd yr abad John ap Hywel yn un o brif gefnogwyr Owain Glyn Dŵr; lladdwyd ef ym Mrwydr Pwllmelyn yn 1405. Yn ddiweddarach, trowyd yr abaty yn blasdy, ac mae'n awr yn gartref i Chwiorydd Sant Joseff. Ceir Croes Llanfihangel Llantarnam yma.

## Pobl o Lantarnam
* Percy Enderbie (1601-1670), hanesydd o Sais a ymsefydlodd yn y plwyf

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Torfaen

Categori:Pentrefi Torfaen
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Dyffryn Aeron

Dalgylch Afon Aeron yng nghanolbarth Ceredigion yw **Dyffryn Aeron**. Mae'n ymestyn i'r de-ddwyrain o Aberaeron ar yr arfordir am tua deg milltir, hyd at Silian ger Llanbedr Pont Steffan. Pentrefi eraill y dyffryn yw Aberarth, Bethania, Ciliau Aeron, Cribyn, Cross Inn, Dihewyd, Felinfach, Ffos-y-ffin, Llanbadarn Odwyn, Llangeitho, Nebo, Pennant,  Llwyncelyn ac Ystrad Aeron.

## Dolenni allanol
* Taith o amgylch Dyffryn Areon (BBC Cymru)

Aeron
Dihewyd

bawd|Eglwys Dihewyd
Pentref a phlwyf yn Nyffryn Aeron yng nghanolbarth Ceredigion yw **Dihewyd** (hen enw: **Llanwyddalis**). Yr hen enw ar eglwys Dihewyd oedd Llanwyddalus, sy'n parhau i gael ei ddefnyddio mewn nifer o enwau lleoedd. Cyfeirir at y ffair yn 1570 fel "ffair Dalis" (Saesneg: *"Llanvidales in Dyhewed"*, ond symudodd oddi yma i Ffair Dalis yno; symudodd y ffair oddi yma i Lanbedr Pont Steffan. Saif ar y ffordd B4342 rhwng pentrefi Ystrad Aeron a Llanarth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir ysgol gynradd yma, sef Ysgol Gynradd Dihewyd, ond nid oes siop bellach.

Gorwedd tarddle Afon Granell ym mhlwyf Dihewyd ger fferm Ynys-felen, yn y bryniau sy'n gorwedd rhwng Dyffryn Aeron i'r gogledd a Dyffryn Teifi i'r de.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tudalen Dihewyd ar dyffrynaeron.com 
*Yr ysgol leol

Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llanfihangel Ystrad
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Robbie Fowler

Chwaraewr pêl-droed Seisnig ydy  **Robert Bernard "Robbie" Fowler** (ganwyd 9 Ebrill 1975).

Categori:Genedigaethau 1975
Categori:C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Abaty Ystrad Marchell

Abaty yn perthyn i Urdd y Sistersiaid yng nghwmwd Ystrad Marchell ym Mhowys oedd **Abaty Ystrad Marchell** (Lladin: *Strata Marcella*). Saif ar lan orllewinol Afon Hafren, tua 4&nbsp;km i’r de-ddwyrain o’r Trallwng. Ar un adeg, Ystrad Marchell oedd yr abaty Sistersaidd mwyaf yng Nghymru. Roedd eglwys y fynachdy yn 273 troedfedd o hyd.

## Hanes
Sefydlwyd Ystrad Marchell yn 1170 gan Owain Cyfeiliog o Bowys, pan wahoddodd fynachod o Abaty Hendy-gwyn i ddechrau abaty newydd. Ymddengys mai ar safle arall yr oedd yr abaty gwreiddiol, ac iddo symud i'r safle bresennol yn 1172. Yn ddiweddarach, ymddeolodd Owain i’r abaty, a chladdwyd ef yma ar ei farwolaeth yn 1197. Noddwyd yr abaty gan dywysogion diweddarach Powys, yn enwedig Gwenwynwyn ab Owain; mae hefyd siarter gan Llywelyn Fawr.

Yn ôl Gerallt Gymro, sy'n cyfeirio at yr hanes yn ei lyfr enwog *Hanes y Daith Trwy Gymru* (taith a wnaeth yn 1188), dihangodd Enoch, abad Ystrad Marchell,  gyda lleian o Leiandy Llansantffraed-yn-Elfael, oedd dan awdurdod Ystrad Marchell. Rhedodd y ddau i ffwrdd ond dychwelodd Enoc i'r abaty yn ddiweddarach ac edifeiriodd am ei weithred. Ond mewn testun arall gan Gerallt, y *Gemma Ecclesiastica*, abad o abaty Hendy-gwyn ar Daf oedd Enoc, a arosodd yn y lleiandy a llwyddo i gael sawl un o'r lleianod yn feichiog cyn rhedeg i ffwrdd gyda'i gariad.

Sefydlwyd Abaty Glyn y Groes gan fynachod o Ystrad Marchell yn 1201. Cefnogodd mynachod Ystrad Marchell Llywelyn ap Gruffudd yn ei ymdrechion yn erbyn Edward I, brenin Lloegr, a dioddefodd ddifrod oherwydd hynny. Yn 1330 gyrrodd Edward III y mynachod Cymreig i dai yn Lloegr, gan ddod â mynachod o Saeson i Ystrad Marchell yn eu lle a rhoi’r tŷ dan awdurdod Abaty Buildwas yn Swydd Amwythig. Roedd hyn ar gais John de Cherleton, Arglwydd Powys, fu'n cwyno am y mynachod Cymreig ac yn dweud nad oedd yn awr ond wyth mynach, lle bu 60 gynt. Yn ail hanner y 15g roedd Dafydd ab Owain yn abad.

Difrodwyd yr adeiladau yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr. Pan gaewyd y mynachlogydd yn 1536, roedd incwm blynyddol, yr abaty yn £64 a dim ond pedwar mynach yma. Cyrhaeddodd y copmisiynwyr i Ystrad Marchell i ddarganfod fod y mynachod wedi gwerthu’r adeiladau i Arglwydd Powys y flwyddyn cynt, a phopeth o werth wedi diflannu. Ychydig sydd i’w weld ar y safle bellach.

Ceir llawer o gyfeiriadau at Ystrad Marchell yng ngwaith y beirdd. Efallai mai yma y diweddodd Cynddelw Brydydd Mawr ei oes, ac mae un o gywyddau enwocaf Guto'r Glyn, sef ei farwnad gofiadwy i'w gyd-fardd Llywelyn ab y Moel, yn dechrau "Mae arch yn Ystrad Marchell". Bu farw Llywelyn yn yr abaty ym mis Chwefror 1440, a gweinyddwyd y sagrafen olaf iddo gan y Tad Griffri (yr abad ar y pryd neu un o'r mynachod).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Hanes Abaty Ystrad Marchell
* Awyrlun o safle Abaty Ystrad Marchell (1995) o Casglu'r Tlysau

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Categori:Hanes Powys
Categori:Sefydliadau 1170
Ystrad Marchell
Categori:Teyrnas Powys
Nicel

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Ni**` a'r rhif 28 yw **nicel**.

Categori:Elfennau cemegol
Abaty Llantarnam

Abaty Sistersaidd ger Llanfihangel Llantarnam yn Nhorfaen yw **Abaty Llantarnam**. Sefydlwyd yr abaty yn 1179 gan fynachod o Abaty Ystrad Fflur dan nawdd Hywel ap Iorwerth, arglwydd Caerllion. Efallai mai yng Nghaerllion y sefydlwyd y fynachlog gyntaf, ond cofnodir ei bod yn Llantarnam erbyn y 13g.
250px|bawd|chwith|Mynedfa plasdy 'Abaty Llantarnam'.

## Hanes
Codwyd yr abaty yn Nant Teyrnon, enw sydd efallai'n gysyltiedig â chymeriad Teyrnon Twrf Fliant, arglwydd Gwent Is Coed yn y chwedl Pwyll Pendefig Dyfed, y gyntaf o'r Pedair Cainc.

Roedd yr abad John ap Hywel yn un o brif gefnogwyr Owain Glyn Dŵr; lladdwyd ef ym Mrwydr Pwllmelyn yn 1405. Diddymwyd y fynachlog yn 1536; cofnodwyd yr adeg honno fod yno chwe mynach ac incwm blynyddol o £71.

Yn y 1830au, trowyd yr abaty yn blasdy, ac mae'n awr yn gartref i Chwiorydd Sant Joseff. Credir fod y bwâu yn Eglwys Llanfihangel Llantarnam wedi dod o'r abaty.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Torfaen
Categori:Hanes Torfaen
Categori:Llanfihangel Llantarnam
Categori:Sefydliadau 1179
Llantarnam
Arrane Ashoonagh Vannin

***Arrane Ashoonagh Vannin*** ("cân genedlaethol Fanaw") neu ***O, wlad ein Geni!*** yw anthem genedlaethol Ynys Manaw. Ysgrifennwyd y gân yn Saesneg gan William Henry Gill (1839-1923). Mae'r fersiwn Manaweg gan John J. Kneen (1873-1939).

## Geiriau 
## Gweler hefyd
* Rhestr o anthemau cenedlaethol

Categori:Ynys Manaw
Categori:Anthemau cenedlaethol
Abaty Hendy-gwyn ar Daf

Abaty Sistersiaidd yng nghymuned Llanboidy, Sir Gaerfyrddin, Cymru, oedd **Abaty Hendy-gwyn ar Daf** (Saesneg: *Whitland Abbey*). Saif ar lan Afon Gronw i'r gogledd o dref Hendy-gwyn ar Daf. Yr enw arferol ar yr abaty yn yr Oesoedd Canol oedd **Y Tŷ Gwyn ar Daf** neu **Y Tŷ Gwyn**.

250px|bawd|dim|Carreg o Safle Abaty Hendy-gwyn ar Daf; nawr yn Amgueddfa Abertawe

## Hanes
Sefydlwyd yr abaty ar 16 Medi 1140 gan fynachod o Abaty Clairvaux. Yn 1144 oedd ger Trefgarn Fechan ger Hwlffordd. Symudodd i Hendy-gwyn tua 1155, wedi i John o Torrington roi safle iddi. Sefydlwyd nifer o abatai eraill yng Nghymru gan fynachod o Hendy-gwyn. Methiant oedd yr ymgais gyntaf yn Abaty Cwm-hir yn 1143. Yn 1164 sefydlwyd Abaty Ystrad Fflur gan fyneich o Hendy-gwyn, yna sefydlwyd Abaty Ystrad Marchell yn 1170, ac Abaty Cwm-hir eto yn 1176, yn llwyddiannus y tro hwn.

Er mai sefydliad Normanaidd oedd Hendy-gwyn yn wreiddiol, cymerodd Rhys ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, yr abaty dan ei adain, a rhoddodd lawer o diroedd iddo. Yn Hendy-gwyn y treuliodd mab Rhys, Maredudd, ei oes fel mynach wedi iddo gael ei ddallu ar orchymyn Harri II, brenin Lloegr tra'n wystlon yn Lloegr. Roedd Cadwgan o Landyfai yn abad yn nechrau'r 13g. Daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a fu'n gefnogol iawn i ymdrechion tywysogion Cymru i gadw annibyniaeth y wlad. Ond taliodd y pris am ei gefnogaeth yn 1257 pan gafodd ei anrheithio gan filwyr Seisnig a lladd llawer o'r brodyr.

Bu'n hoff gyrchfan nifer o feirdd, ac yn eu plith Dafydd Nanmor, a gladdwyd yno tua dechrau'r 1480au.

Diddymwyd y fynachlog yn 1539. Ychydig iawn o weddillion sydd i'w gweld ar y safle bellach.

## Llyfryddiaeth
* F.G. Cowley, *The Monastic Order in South Wales, 1066-1349* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1977)

## Dolen allanol
*"Whitland Abbey"; Gwefan Coflein

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Hendy-gwyn
Categori:Llanboidy
Categori:Sefydliadau 1140
Hendy-gwyn ar Daf
Categori:Teyrnas Deheubarth
Mawr

Cymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw **Mawr**. Saif ar dir bryniog i'r gogledd o Langyfelach. Cafodd ei enw gan mai'r tir yma oedd y darn mwyaf o dir yn hen blwyf Llangyfelach.

Mae'r gymuned yn cynnwys Craig-cefn-parc, Felindre a Penlle'r Castell.  (Felindre ydy prif bentref y gymuned.)  Roedd poblogaeth y gymuned yn 1,800 yn 2001, gyda 56.27% ohonynt yn medru rhywfaint o Gymraeg, y ganran uchaf yn sir Abertawe.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Ward etholiadol
Defnyddir yr enw hefyd fel enw'r ward etholiadol.

### Etholiadau'r cyngor lleol 2012
Yn etholiadau'r cyngor lleol yn 2012, 44.82% oedd y canran a bleidleiswyd. Dyma oedd y canlyniadau:

## Cyfeiriad at yr ardal yn y cyfryngau 
Yn ôl cyfweliad gyda'r bardd Dyfan Lewis:

"Yn anffodus, mae ein naratifau ni ynghylch Cymru ddim o reidrwydd yn galluogi ocsigen i lefydd fel hyn i fodoli, achos rydych chi naill ai yn y de diwydiannol Saesneg neu yn y gorllewin neu’r gogledd amaethyddol Cymraeg gyda rhai pobol...

Dyw [ardal Mawr] ddim wedi newid rhyw lawer; mae’n dal i fod yn gymuned Gymraeg...

Ond dw i’n poeni o fewn y degawd neu ddau nesaf y bydd hi’n newid i fod yn faestref o Abertawe.

Bydd natur y gymuned yn newid, oherwydd fe fydd pobol ddim yn gweld y gymuned fel rhywbeth ar wahân i Abertawe, ac yn jyst yn ei gweld hi fel rhywle i barcio’u car a mynd iddi ar ôl diwrnod yn gweithio yn y ddinas."

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Abertawe

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gŵyr (y DU)
Cwnsyllt (cwmwd)

Cwmwd yng ngogledd-ddwyrain Cymru ar lan aber afon Dyfrdwy oedd **Cwnsyllt** (Saesneg: *Coleshill*). Gyda chymydau Prestatyn a Rhuddlan, roedd yn rhan o gantref Tegeingl.

Gorwedd y cwmwd ar lan aber afon Dyfrdwy ar arfordir Clwyd. Ffiniai â chymydau Rhuddlan a Prestatyn i'r gorllewin, cantref Dyffryn Clwyd i'r de, a chymydau Powys Fadog i'r de-ddwyrain.

Ei ganolfan eglwysig bwysicaf oedd Abaty Dinas Basing.

Ar ôl Statud Rhuddlan, 1284, daeth y cwmwd yn rhan o'r Sir y Fflint newydd.

## Brwydr Cwnsyllt
Fe'i cofir yn hanes Cymru am y fuddugoliaeth a gafodd Owain Gwynedd ar Harri II, brenin Lloegr, yng nghoedwig Cwnsyllt ger Bryn y Glo efallai, yn 1157: dihangodd brenin Lloegr o gyflafan trwy drwch blewyn yn dilyn rhagod gan y Fyddin Gymreig.

## Gweler hefyd
*Cantrefi a chymydau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Cymydau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Sir y Fflint
Categori:Hanes Sir y Fflint
Cynwyl Gaeo

Cymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw **Cynwyl Gaeo**. Saif i'r gogledd-orllewin o dref Llanymddyfri, ger y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a Cheredigion ac yn rhan uchaf Dyffryn Cothi. Mae'n cyfateb yn fras i hen gwmwd Caeo, ac yn cynnwys pentrefi Caeo, Crug-y-bar, Cwrtycadno, Ffarmers a Phumsaint.

Ymhlith nodweddion diddorol yr ardal mae mwynfeydd aur Dolaucothi, a weithiwyd gan y Rhufeiniaid. Gerllaw roedd plasdy Dolaucothi, lle llofruddiwyd y perchennog, John Johnes, gan ei fwtler yn 1876. Dymchwelwyd y plasdy yn 1952.

Cynrychiolir Cynwyl Gaeo yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:
## Gweler hefyd
Traethawd ar Gaio a'i Hynafiaethau

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Neuadd Penrhyn

Gallai **Neuadd Penrhyn** gyfeirio at:

* Neuadd y Penrhyn, Bangor, Gwynedd
* Hen Neuadd Penrhyn, Bae Penrhyn, Sir Conwy
William Davies (offeiriad)

Merthyr ac offeiriad Catholig o Gymro a ganoneiddwyd yn 1987 oedd **William Davies** (m. 27 Gorffennaf 1593). Fe'i cofir am ei ran yng nghyhoeddi *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

## Bywgraffiad
Ganed Davies yng Nghroes-yr-Eirias (rhan o dref Bae Colwyn heddiw) yn yr hen Sir Ddinbych. Mae ei ddyddiad geni yn anhysbys. Cafodd ei urddo'n offeiriad Catholig yn 1585 ar adeg pan fu erledigaeth ar Gatholigion yng Nghymru a Lloegr ar ôl i Harri VIII o Loegr greu Eglwys Loegr a'i throi'n unig eglwys wladol y deyrnas.

Roedd gan Davies gysylltiad a'r Puwiaid o Hen Neuadd Penrhyn ger Rhiwledyn. Roedd y teulu yn Gatholigion pybyr. Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i wasg gudd ar gyfer llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan Robert Pugh o'r Penrhyn a William Davies (ac eraill) i argraffu *Y Drych Cristianogawl* (gan Robert Gwyn neu, yn fwy tebygol, Gruffydd Robert). Llochasant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I, brenhines Lloegr, ym Mai 1586. Darganfuwyd yr ogof tua dwy flynedd ar ôl cyhoeddi'r *Ddrych* ond roedd pawb wedi dianc.

## Marwolaeth
Yn ddiweddarach cafodd William Davies ei ddal gan yr awdurdodau a threulio blwyddyn yn y carchar ym Miwmares a'i ddienyddio wedyn trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yng Nghastell Biwmares ar 27 Gorffennaf, 1593. Roedd y Cymry lleol wedi gwrthod cymryd rhan yn y prawf a'r dienyddiad a bu rhaid anfon am ddynion o Gaer i ddienyddio Davies. Dosbarthwyd rhannau o'i gorff i'w gosod ar gestyll Biwmares, Conwy a Chaernarfon.

## Canoneiddio
Yn 1987 roedd William Davies ymhlith y merthyron o Gymru a Lloegr a ganoneiddwyd gan y Pab mewn gwasanaeth arbennig yn Rhufain. Yn yr un flwyddyn creuwyd ysgol gynradd newydd yn Llandudno a gafodd ei henwi'n 'Ysgol y Bendigaid William Davies' er anrhydedd iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o Gymru
Categori:Gwrthddiwygwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau 1593
Categori:Merthyron Catholig
Categori:Pobl o Fae Colwyn
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Hen Neuadd Penrhyn

Plasty hynafol ger bryn Rhiwledyn ar gyrion pentref Bae Penrhyn, Llandudno, Gogledd Cymru, yw **Hen Neuadd Penrhyn**. Saif mewn pant cysgodlyd ger y ffordd sy'n cysylltu Bae Penrhyn a Llandudno.

chwith|bawd|Darlun inc o Hen Neuadd Penrhyn tua dechrau'r 1920au

Yn yr Oesoedd Canol gorweddai'r plasty yng nghwmwd y Creuddyn, cantref Rhos.

Nid oes sicrwydd pa mor hen yw'r plasty. Perthynai i'r Puwiaid a hawliai fod yn ddisgynyddion Ednyfed Fychan (13g), senesgal Llywelyn Fawr. Yn ôl un traddodiad roedd gan Rhodri Molwynog, brenin Cymru, lys yma, ond ni ellir profi hynny. Cyfeiria'r hynafiaethydd John Leland (tua 1506 – 1552) ato yn 1549 gan nodi fod bonheddwr o Sir y Fflint yn byw yno, "mewn tŷ cerrig". Ceir y dyddiad 1590 ar bentan y neuadd.

Roedd y Puwiaid yn Gatholigion pybyr. Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i wasg gudd ar gyfer llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan y reciwsant lleol Robert Pugh o'r Penrhyn a'i gaplan y Tad William Davies (m. 1593) i argraffu *Y Drych Cristianogawl* (gan Robert Gwyn neu Gruffydd Robert), y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru. Llochasant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I ym Mai 1586. Darganfuwyd yr ogof tua dwy flynedd ar ôl cyhoeddi'r *Ddrych* ond roedd pawb wedi dianc a'r lle'n wag. Cafodd William Davies, gŵr lleol o Groes-yn-Eirias (Bae Colwyn heddiw) ei ddal gan yr awdurdodau a'i ddienyddio trwy ei dynnu, ei grogi a'i chwarteru yng Nghastell Biwmares ym mis Gorffennaf 1593.

Yn 1760 gwerthwyd y neuadd i'r teulu Williams o Graig-y-Don (safle ger Biwmares a roddodd ei enw i ardal Craig-y-Don ger Llandudno).

Gerllaw'r neuadd ceir adfeilion capel canoloesol cysegredig i'r 'Forwyn Fair o'r Penrhyn' ar lethrau isaf Rhiwledyn ger yr Hen Neuadd. Rhoddwyd y gorau i'w ddefnyddio ym 1930 ac mae'r adfeilion mewn cyflwr drwg erbyn heddiw.

Trowyd Hen Neuadd Penrhyn yn glwb nos yn y 1970au a chafodd ei difrodi'n sylweddol gan dân. Erbyn heddiw, ar ôl iddi gael ei hadnewyddu,fe'i trowyd yn fwyty o safon.

## Cyfeiriadau
*Ivor Wynne Jones, *Llandudno Queen of Welsh Resorts* (Landmark, Ashbourne, Swydd Derby, 2002). ISBN 1-84306-048-5
*E. D. Rowlands, ''Dyffryn Conwy a'r Creuddyn'' (Lerpwl, 1947)

Categori:Plasdai Conwy
Categori:Llandudno
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Ffos-y-ffin

Pentref yng nghymuned Henfynyw, Ceredigion, Cymru, yw **Ffos-y-ffin** (), weithiau **Ffosyffin**. Saif yn Nyffryn Aeron, heb fod ymhlell o'r arfordir, ar y briffordd A487 i'r de o dref Aberaeron a rhwng pentrefi Henfynyw a Llwyncelyn.

250px|bawd|dim|Capel Ffos-y-ffin

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Henfynyw
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Offa, Wrecsam

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Offa**. Mae'n cynnwys canol a gorllewin dinas Wrecsam. Nid oddi wrth Glawdd Offa y caiff y gymuned ei henw, ond oddi wrth blasty Bryn Offa, sy'n dyddio o'r 19g. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 9,852.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Llangollen Wledig

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Llangollen Wledig** (Saesneg: *Llangollen Rural*). Pan ad-drefnwyd llywodraeth leol yn 1996 roedd y gymuned yn rhan o Sir Ddinbych, ond yn 1998 trosglwyddwyd hi i Wrecsam. Mae'n cynnwys pentrefi  Froncysyllte, Pontcysyllte a Trefor. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,999.

Mae traphont ddŵr Pontcysyllte, lle mae'r gamlas yn croesi dyffryn Llangollen, wedi ei roi ymlaen ar gyfer ei enwi'n Safle Treftadaeth y Byd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Cadwgan

Enw personol Cymraeg gwrywaidd yw **Cadwgan** sy'n tarddu o Dde Cymru.

;Pobl
*Cadwgan Delynor, 14–15g
*Cadwgan ap Bleddyn (1051–1111), tywysog rhan o Bowys
*Cadwgan ap Meurig (bl. tua 1045–1073), Brenin Morgannwg a Gwent
*Cadwgan o Landyfai (m. 1241), Esgob Bangor
*Cadwgan Ffôl, bardd 13g

;Arall
*Cylch Cadwgan, cylch llenyddol
*Llysiau Cadwgan

## Cyfeiriadau 
Categori:Enwau personol Cymraeg
Tre war Venydh

Pentref a phlwyf sifil ar arfordir yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw **Tre war Venydh**  (Saesneg: *Tintagel* neu *Trevena* ). "Trevena" oedd enw'r pentref nes i Swyddfa'r Post ddechrau defnyddio "Tintagel" yn y 19g. Tan hynny, roedd "Tintagel" wedi'i gyfyngu i enw'r pentir a'r plwyf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,782.

Mae yno hen gastell, sy'n gysylltiedig â chwedl y brenin Arthur ers cyn y 12g.  Yr adeilad mwyaf diddorol yn y pentref yw'r hen bost, sy'n dyddio o'r 14g, ac sy'n awr yn eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

bawd|350px|dim|Siopau yn y pentref

## Gweler hefyd
* Gelliwig
*Madryn (santes)

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Hanes Cernyw
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Sealand

Gall **Sealand** gyfeirio at:

* Sealand, pentref a chymuned yn Sir y Fflint
* Maes Awyr Sealand, maes awyr yn Sir y Fflint
* Tywysogaeth Sealand, "gwladwriaeth" oddi ar arfordir de-ddwyrain Lloegr
Seland

Gall **Seland** gyfeirio at:

* Seland Newydd
* Sealand, pentref a chymuned yn Sir y Fflint
* Tywysogaeth Sealand, "gwladwriaeth" oddi ar arfordir de-ddwyrain Lloegr
* Sjælland, ynys fwyaf Denmarc
* Zeeland, talaith yn yr Iseldiroedd
Robert Gwyn

Reciwsant o Gymro ac awdur Cymraeg oedd **Robert Gwyn** (tua 1540/1550 - 1592/1604). Fe'i adnabyddir weithiau fel **Robert Wyn**, **Robert Jones** neu **Robert Johns Wyn** hefyd. Cred rhai ysgolheigion mai ef yn lle ei gymrodor Gruffydd Robert oedd awdur *Y Drych Cristianogawl*, y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru.

## Bywgraffiad
Roedd yn fab i Siôn Wyn ap Thomas Gruffudd o Benyberth, ger Pwllheli (safle'r ysgol fomio a losgwyd yn 1936 gan Saunders Lewis, D. J. Williams a Lewis Valentine), a'i wraig Catrin.

Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg Corff Crist, Rhydychen, lle graddiodd yn 1568. Ymunodd â'r Pabyddion alltud yn Douai yn 1571. Graddiodd o Goleg Douai yn 1575 a'i ordeinio'n offeiriad Catholig. Dychwelodd i Gymru fel cenhadwr cudd. Ymwelai â sawl rhan o'r wlad yn ceisio amddiffyn y Ffydd Gatholig, yn cynnwys Llŷn, ardal Maelor, Dyffryn Wysg, Morgannwg a Gwent. Daeth i gysylltiad â'r gramadegydd ac awdur Siôn Dafydd Rhys a chydweithiai ag ef i geisio cyhoeddi llyfrau Catholig yng Nghymru yn y ddirgel.

Cyfansoddodd sawl cyfrol yn y Gymraeg. Honnir mai ef yw awdur Cymraeg mwyaf cynhyrchfawr yr 16g. Ei lyfr mwyaf adnabyddus yw *[[Gwssanaeth y Gwŷr Newydd|Gw[a]ssanaeth y Gwŷr Newydd]]* (1580). Mae rhai ysgolheigion yn credu mai ef yw awdur *Y Drych Cristianogawl* (Gruffydd Robert yw'r awdur yn ôl eraill), ac ymddengys yn debygol fod hynny'n wir.

Cyhoeddwyd y *Drych* gyda chymorth Puwiaid Hen Neuadd Penrhyn, ger Rhiwledyn, Llandudno. Ar 14 Ebrill 1587, cafwyd hyd i wasg gudd ar gyfer llenyddiaeth Gatholig mewn ogof ar Riwledyn, a gafodd ei defnyddio gan Robert Pugh o'r Penrhyn a'i gaplan y Tad William Davies i argraffu *Y Drych Cristianogawl*. Llochasant yno i geisio dianc yr erledigaeth ar Gatholigion a gychwynwyd gan Elisabeth I o Loegr ym Mai 1586. Darganfuwyd yr ogof tua dwy flynedd ar ôl cyhoeddi'r *Ddrych* ond roedd pawb wedi dianc. Cafodd William Davies, gŵr lleol o Groes-yn-Eirias (Bae Colwyn heddiw) ei ddal gan yr awdurdodau a'i ddienyddio trwy ei dynnu, crogi a chwarteru yng Nghastell Biwmares ym mis Gorffennaf 1593.

## Llyfryddiaeth
;Gwaith Robert Gwyn
**Y Drych Cristianogawl* (neu Gruffydd Robert)
**Gwssanaeth y Gwŷr Newydd*. 1580.

;Astudiaethau
*Geraint Bowen (gol.), *Gwssanaeth y Gwŷr Newydd* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1970)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Y Gwrthddiwygwyr Cymreig

Categori:Genedigaethau'r 1550au
Categori:Gwrthddiwygwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 16eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1600au
Categori:Pobl o Lŷn
Sealand, Sir y Fflint

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Sealand** (). Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo; daw'r enw oherwydd ei fod ar dir a enillwyd oddi wrth y môr. Saif ger glan ogleddol Afon Dyfrdwy, ar y briffordd A548 i'r dwyrain o Queensferry ac i'r gogledd-orllewin o ddinas Caer.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys Sealand Garden City, a sefydlwyd yn 1910 ar gyfer gweithwyr yng Ngwaith Dur John Summers. Wedi i'r gwaith dur gau yn 1979, sefydlwyd Parc Diwydiannol Glannau Dyfrdwy. Yn y gymuned yma hefyd mae Maes Awyr Sealand, sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer gleiderau. Roedd poblogaeth y gynuned yn 2001 yn 2,746.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Treuddyn

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Treuddyn** (). Saif fymryn oddi ar y briffordd A5104 i'r de o'r Wyddgrug. Cyfeirnod OS: SJ252583. Hen enw'r pentref oedd 'Tryddyn'.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Coed-talon, ychydig i'r dwyrain. Ceir nifer o hynafiaethau yn y gymuned, yn cynnwys carneddi o Oes yr Efydd.

Mae'r eglwys, sy'n gysegredig i'r Santes Fair, yn sefyll ar safle eglwys hynafol. Codwyd yr eglwys newydd yn 1875 a dim ond darnau gwydr ffenestr lliw o'r 14g sy'n weddill o'r hen eglwys. Ond mae'r llan o gwmpas yr eglwys, darn o dir dyrchafedig o ffurf grwn, yn hen. Cyfeiria *Gwyddoniadur Cymru* at faen hir ym mynwent yr eglwys, ond does dim sôn am hynny yn yr arolwg o'r safle gan CPAT (Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys).

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Eglwys y Santes Fair, Treuddyn  ar wefan CPAT (Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys)

Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Trefor (gwahaniaethu)

Gall **Trefor** gyfeirio at un o sawl peth:

## Pentrefi yng Nghymru
* Trefor, pentref yng Ngwynedd
* Trefor, pentref ar Ynys Môn
* Trefor, pentref ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam

## Pobl
Mae Trefor yn enw personol gwrywaidd hefyd:
* Sion Trefor (m. 1589)
* Trefor Beasley, ymgyrchydd iaith
----
Saltney

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Saltney** (). Hen enw Cymraeg ar y lle oedd "**Morfa Caer**". Saif ger y briffordd A5104 ar ochr gorllewinol dinas Caer, bron ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac mae i bob pwrpas yn un o faesdrefi Caer.

Ar un adeg roedd diwydiannau megis adeiladu llongau a distyllu olew yn bwysig yma. Erbyn hyn, cymerwyd eu lle gan ddiwydiannau ysgafn a pharciau busnes.

Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 4,769. Dim ond 13.1% o'r rhain oedd ag unrhyw wybodaeth o'r Gymraeg, y ganran isaf o unrhyw un o gymunedau Sir y Fflint.

Tua hanner milltir i'r gorllewin ceir pentref bychan Saltney Ferry.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Trefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Medrawd

Cymeriad yn y chwedlau am y Brenin Arthur yw **Medrawd**, weithiau **Medrod**. Dywedir ei fod yn nai i Arthur, neu mewn ffynonellau eraill yn fab gordderch iddo, ac iddo wrthryfela yn ei erbyn, gan achosi Brwydr Camlan.

Ceir y cofnod cynharaf am y frwydr yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 537:
:* Gueith camlann in qua Arthur eroxt Medraut corruerunt.*
: ("Brwydr Camlan, yn yr hon y bu farw Arthur a Medrawd")

Ceir yr hanes yn llawn gan Sieffre o Fynwy yn ei *Historia Regum Britanniae*. Geilw'r ymerawdwr Lucius Tiberius ar Brydain i dalu teyrnged i Rufain unwaith eto. Mae Arthur yn gorchfygu Lucius yng Ngâl, ond yn y cyfamser mae Medrawd yn cipio gorsedd Prydain a'r frenhines Gwenhwyfar. Dychwela Arthur a lladd Medrawd ym mrwydr Camlan, ond fe'i clwyfir yn angheuol ei hun ac mae'n cael ei gludo i Ynys Afallach ac yn trosgwlyddo'r deyrnas i'w nai Cystennin.

Mae traddodiad arall fod y cweryl rhwng Arthur a Medrawd wedi dechrau fel ffrae rhwng Gwenhwyfar a'i chwaer Gwenhwyfach.

Cyfeirir at Fedrawd fel un o'r 'Trywyr Gwarth' mewn triawd hir yn Nhrioedd Ynys Prydain sy'n rhoi hanes Camlan.

Categori:Cylch Arthur
Llanfynydd, Sir y Fflint

:''Am y bentref a chymuned o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin.''

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Llanfynydd** (). Saif ar y ffordd B5101, sydd wedi ei hadeiladu ar ben Clawdd Offa yn yr ardal yma, hanner y ffordd rhwng Wrecsam a'r Wyddgrug.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Ffrith, ychydig i'r de. Ar un adeg roedd gweithfeydd glo a haearn yn y gymuned, ond ardal wledig ydyw yn ei hanfod. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,752.

bawd|dim|Tafarn yn Llanfynydd

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Uthyr Pen Ddraig

bawd|269x269px|*Uther Pendragon* gan Howard Pyle, o*The Story of King Arthur and His Knights*, 1903.
Arweinydd Brythonig a thad y Brenin Arthur yn ôl traddodiad oedd **Uthyr Pen Ddraig** (neu **Uthr Bendragon,** **Wthyr Bendragon,** Cymraeg cynnar/Cymraeg canol: **Vthyr Bendreic, Uthir Pen Dragon, Ythr ben Dragwn**). Ystyr "Pendragon" yw "prif bennaeth".

## Llenyddiaeth Gymreig cynnar 
Mae'r gerdd o'r 10 neu 11g "Pa Gwr?" (*Pa Gwr yw y Porthawr*) yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at Uthyr, "*Mabon am mydron / Guas uthir pen drago*n."

Ymddengys Uthyr hefyd yn Brut y Brenhinoedd, "*yn sef yv hynny yn yavn Gymraec Vthyr Bendreic . . . canys Myrdin a’e daroganassei yn urenhin trvy y dreic a welat yn y seren*".[217x217px|bawd|Arfau Uthr (dychmygol), o lawsysgrif Duduraidd yng Nghasgliad Harley, Llyfrgell [yr Amgueddfa Brydeinig.]]
Ceir ei hanes yn llawn yn fersiwn Sieffre o Fynwy o chwedl Arthur yn ei *Historia Regum Britanniae*. Dywed fod Uthr yn fab i Cystennin II ac yn frawd i Emrys Wledig. Magwyd ef yn Llydaw er mwyn osgoi gelyniaeth Gwrtheyrn, a chynorthwyir hwynt gan Emyr Llydaw. Dychelant i Brydain, a gorchfygu Gwrtheyrn. Daw Emrys yn frenin, ac mae Uthr yn arwain byddin i Iwerddon i gynorthwyo'r dewin Myrddin i ddod a meni oddi yno i adeiladu Côr y Cewri.

Gan fod Emrys yn wael ar y pryd, mae Uthr yn arwain byddin yn erbyn Paschent, mab Gwrtheyrn, a'i gyngheiriaid Sacsonaidd. Ar y ffordd i faes y frwydr, mae'n gweld comed ar ffurf draig, ac mae Myrddin yn ei dehongli fel proffwydoliaeth o farwolaeth Emrys ac Uthr yn dod yn frenin. Wedi ennill y frwydr, cymer Uther yr enw "Pendragon". Erbyn iddo ddychwelyd ma Emrys wedi ei wenwyno, ac mae'n olynu Emrys ar orsedd Ynys Brydain. Ar ei orchymyn, gwneir dwy ddraig o aur, ac mae'n defnyddio un fel ei faner.

Syrth Uthr mewn cariad a gwraig Gorlois, Dug Cernyw, Eigr (Igraine). Caiff gymorth y dewin Myrddin, sy'n newid ei ffurf fel bod Eigr yn meddwl mai ei gŵr ydyw. Mae Uthr yn cysgu gydag Eigr yng Nghastell Tintagel, a chenhedlir Arthur. Lleddir Gorlois yr un noson, ac mae Uthr yn priodi Eigr. Yn nes ymlaen, gwenwynir Uthr, ac mae Arthur yn ei ddilyn ar yr orsedd.

## Llyfryddiaeth
* Meic Stephens (gol.) *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Sligeach

Prif ddinas Swydd Sligo, talaith Connacht, yng ngogledd-orllewin Iwerddon, **Sligeach** (Saesneg: *Sligo*). Mae'n gorwedd ar lan Bae Sligo lle llifa Afon Garavogue i'r môr ar ddiwedd ei thaith fer o Loch Gile.

## Enwogion 
* William Butler Yeats, bardd
* Constance Georgine Gore-Booth, Iarlles Markiewicz, gwleidydd Sinn Féin

## Chwaraeon
Mae gan y dref glwb pêl-droed sy'n chwarae yn gyson yn Uwch Gynghrair Gweriniaeth Iwerddon, sef, Sligo Rovers.

## Gefeilldrefi 
* 25px Kraozon, Llydaw
* 25px Kempten im Allgäu, Bafaria
* 25px Tallahassee, Florida, Unol Daleithiau America

sligo abbey.jpg|Abaty Sligo
sligo famine.jpg|Cofadail y Newyn ar y cei
sligo garavogue.jpg|Afon Garavogue yng nghanol y dref

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Gweriniaeth Iwerddon
Categori:Trefi Swydd Sligo
Brynffordd

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Brynffordd** () (Saesneg: *Brynford*). Saif i'r de-orllewin o dref Treffynnon ar y ffordd B5121, fymryn i'r de o briffordd yr A55.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Gorsedd a thir comin Treffynnon, sy'n lwyfandir calchfaen. Bu cloddio am blwm yn bwysig yn yr ardal ar un adeg. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,098.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Neuadd Llaneurgain

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Neuadd Llaneurgain** () (Saesneg: *Northop Hall*). Ar un adeg, defnyddid yr enw **Pentre Moch** neu **Pentre-môch** am ran ddwyreiniol y gymuned. Saif rhwng Cei Connah a Llaneurgain,  fymryn i'r gogledd o'r briffordd A55, ar y ffordd B5125.

Roedd nifer o lofeydd yn yr ardal yn y 19g. Cwmni Dublin & Irish a ddechreuodd y cloddfeydd, ac allforid y glo i Iwerddon o Gei Connah. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,685.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint

Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Eigr

Mam y brenin Arthur yn ôl traddodiad oedd **Eigr** (Lladin: *Igerna*, hen Ffrangeg *Igerne*, yn ddiweddarach *Ygraine*, Saesneg: *Igraine*). Yn y chwedl fel y'i hadroddir gan Sieffre o Fynwy yn yr *Historia Regum Britanniae*, mae'n wraig i Gorlois, Dug Cernyw.

Syrth Uthr Bendragon, brenin Ynys Brydain, mewn cariad ag Eigr mewn gwledd i ddathlu buddugoliaeth. Caiff gymorth y dewin Myrddin, sy'n newid ffurf Uthr fel bod Eigr yn meddwl mai ei gŵr ydyw. Mae Uthr yn cysgu gydag Eigr yng Nghastell Tintagel, a chenhedlir Arthur. Lleddir Gorlois yr un noson, ac mae Uthr yn priodi Eigr. Yn nes ymlaen, gwenwynir Uthr, ac mae Arthur yn ei ddilyn ar yr orsedd.

Categori:Cylch Arthur
Athenry

Tref fach ger dinas Galway, gorllewin Iwerddon, yw **Athenry** (Gwyddeleg: *Baile Átha an Rí*, "Tref Rhyd y Brenin"). Saif ar y rheilffordd Dulyn-Galway.

Yn y dref mae castell a godwyd gan y Normaniaid a phriordy yn perthyn i Urdd y Dominiciaid.

Heddiw mae'r dref yn enwog am y gân *The Fields of Athenry*. Ysgrifennwyd y gân yn y saithdegau gan Pete St. John yn adrodd hanes Y Newyn Mawr (Gwyddeleg: *An Gorta Mór*) a'r trawsgludiad o Iwerddon i Awstralia.

## Enwogion
*Padraic Fallon (19050-1974), bardd

bawd|dim|Castell Átha an Rí
bawd|dim|Priordy Átha an Rí

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Swydd Galway
Gwaenysgor

Pentref a plwyf eglwysig yng nghymuned Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint, Cymru, yw **Gwaenysgor** () neu **Gwaunysgor**. Saif fymryn i'r de-ddwyrain o dref Prestatyn. Mae Llwybr Clawdd Offa yn mynd heibio iddo.

Gerllaw mae adfeilion RAF Gwaenysgor, adfeilion "St Elmo’s Summerhouse" a dau feddrod hynafol.
 Roedd gan y pentref ysgol hyd at 1968. Erbyn nyn, mae'r adeiladad wedi dod yn Neuadd y Pentref.

260px|bawd|dim|Eglwys y Santes Fair
260px|bawd|dim|Machlud o'r gulfan, Gwaenysgor

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Cysegrwyd yr eglwys i Mair Fadlen. Crybwyllir y plwyf a'r eglwys yn Llyfr Dydd y Farn  (1086) fel "Wenescol". Credir bod y rhan fwyaf o'r adeilad presennol ychydig yn hwyrach. Roedd pentref neolithig ar y safle.

## Enwogion
Gordon MacDonald, Barwn 1af MacDonald o Waenysgor (1888-1966), gwleidydd Llafur a Llywodraethwr Newfoundland

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Trelawnyd a Gwaenysgor
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Tri Yann

bawd|de|300px||Tri Yann ar y llwyfan yn An Oriant
Mae **Tri Yann** yn grwp o Naoned, Llydaw sy'n chwarae cerddoriaeth Geltaidd.

Dechraeodd y band yn 1971 gyda **Jean Chocun**; **Jean-Paul Corbineau** a **Jean-Louis Jossic**, y *Tri Yann an Naoned* (**Yann** ydy'r fersiwn Llydaweg o'r enw Ffrangeg **Jean**).

Mae'n enwog am wisgo costiyumau ysblennydd ar y llwyfan.

Mae Tri Yann yn canu yn Ffrangeg, Llydaweg ac, weithiau, Saesneg.

## Aelodau
* Jean-Louis Jossic (llais, bombarde)
* Jean Chocun (llais, mandolin, gitâr)
* Jean-Paul Corbineau (llais, gitâr acwstig)
* Gérard Goron (llais, drymiau) 1977-
* Jean-Luc Chevalier (gitâr drydanol, gitâr fâs) 1988-
* Konan Mevel (pibau, ffliwt) 1999-
* Fred Bourgeois (llais, allweddellau) 1999-
* Christophe Peloil (llais, ffidil) 1999-

## Discograffiaeth
* 1972 *Tri Yann an Naoned*
* 1973 *Dix ans, Dix filles*
* 1974 *Suite Gallaise*
* 1976 ''La Découverte ou l'Ignorance*
* 1978 *Urba*
* 1981 *An Héol a zo Glaz / Le Soleil est Vert*
* 1983 *Café du Bon Coin*
* 1985 *Anniverscène* (*Yn fyw*)
* 1986 *Master Série* (*Casgliad*)
* 1988 *Le Vaisseau de Pierre*
* 1990 *Belle et Rebelle*
* 1993 *Inventaire 70/93* (*Casgliad*)
* 1995 *Inventaire 2* (*Casgliad*)
* 1995 *Portraits*
* 1996 *Tri Yann en Concert* (*Yn fyw*)
* 1998 *La Veillée du 3ième Millénaire* (*Cyfwelydd*)
* 1998 *Trilogie* (*Casgliad 3CD*)
* 1998 *La Tradition Symphonique* (*Yn fyw gyda'r Orchestre National des Pays de Loire*)
* 1999 *L'Essentiel en Concert* (*Casgliad yn fyw*)
* 2001 *Le Pélégrin*
* 2001 *30 ans au Zénith* (*Yn fyw; CD & DVD*)
* 2003 *Marines*
* 2004 *La Tradition Symphonique 2* (*Yn fyw gyda'r Orchestre National des Pays de Loire*)
* 2004 *Les Racines du Futur* (*Casgliad CD & DVD*)
* 2006 *Talents* (*Casgliad*)
* 2006 *Gold* (*Casgliad 2CD*)
* 2007 *Abysses''

Categori:Llydawyr
Categori:Cerddoriaeth Geltaidd
Categori:Diwylliant Llydaw
Harold II, brenin Lloegr

Brenin Lloegr o 5 Ionawr 1066 hyd 14 Hydref yn yr un flwyddyn oedd **Harold II** neu **Harold Godwinson** () (c. 1022 - 14 Hydref 1066). Ef oedd brenin Sacsonaidd olaf Lloegr a bu ar ei orsedd rhwng 6 Ionawr 1066 hyd at ei farwolaeth ym Mrwydr Hastings ar 14 Hydref yr un flwyddyn tra'n ymladd yn erbyn y Normaniaid a oedd yn cael eu harwain gan Gwilym Goncwerwr.

Ef oedd y cyntaf o dri brenin Lloegr i farw mewn rhyfel. Mab Godwin, Iarll Wessex, a'i wraig Gytha Thorkelsdóttir oedd Harold.  Priododd Ealdgyth, merch Ælfgar, Iarll Mersia, a gweddw Gruffudd ap Llywelyn.

## Llinach
## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Marwolaethau 1066
Adam de la Halle

Bardd Ffrangeg a cherddor o Ffrainc oedd **Adam de la Halle**, neu **Adam le Bossu** (c. 1237 - 1288).

## Llyfryddiaeth 
* *Jeu de Robin et Marion*
* *Le Jeu de la feuillée* (c. 1262)
* *Le roi de Sicile*

Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Cerddorion o Ffrainc
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Marwolaethau 1288
Newyn Mawr Iwerddon

Effeithiodd **Newyn Mawr Iwerddon** (Gwyddeleg: *An Gorta Mór*, hefyd *An Drochshaol*) ar boblogaeth Iwerddon rhwng 1845 a 1849. Achos uniongyrchol y newyn oedd meicro-organeb llwydni o'r enw *Phytophthora infestans*, oedd yn ymosod ar datws ac yn peri iddynt bydru. Effeithiodd *P. infestans* ar datws trwy ran helaeth o Ewrop, gan achosi prinder bwyd mewn nifer o fannau, ond roedd amgylchiadau arbennig yn Iwerddon a droes y newyn yn drychineb genedlaethol. Credir i oddeutu miliwn o bobl farw o newyn neu o glefydau a achoswyd gan newyn, a gorfodwyd nifer fawr o bobl yr ynys i ymfudo. Amcangyfrifir i boblogaeth Iwerddon ostwng o tua 20% hyd 25% rhwng 1845 a 1852 o ganlyniad.
bawd|200px|chwith|Bridget O'Donnel a'i phlant yn ystod y newyn, 1849

O tua 1800, roedd tlodion Iwerddon wedi dibynnu bron yn llwyr ar datws am eu bwyd. Yn 1845, methodd y cynhaeaf tatws oherwydd y clwyf tatws. Yn 1846, methodd y cynhaeaf eto. Nid oedd y clwyf tatws yn broblem yn 1847 oherwydd tywydd anarferol o sych, ond oherwydd y sychder, bychan oedd y cynhaeaf, a gwnaed y sefyllfa'n waeth wrth i glefyd teiffws ymledu. Yn 1848 dychwelodd y clwyf tatws, ac ym mis Rhagfyr ymledodd colera trwy boblogaeth oedd eisoes wedi ei gwanhau yn fawr. 1849 oedd y flwyddyn waethaf, gyda'r cynhaeaf yn methu eto. Dim ond yn 1850 y cafwyd cynhaeaf tatws boddhaol, er fod y clwyf yn parhau'n broblem mewn rhai ardaloedd.

Er 1801, pan basiwyd y Ddeddf Uno, roedd Iwerddon yn rhan o'r Deyrnas Unedig ac yn cael ei rheoli o'r senedd yn Llundain. Yn hydref 1845, prynodd llywodraeth Dorïaidd Syr Robert Peel werth £100,000 o Indrawn o'r Unol Daleithiau, a gyrhaeddodd Iwerddon yn Chwefror 1846, ond nid oeddynt yn dymuno gwneud gormod rhag amharu ar weithgareddau preifat. Diddymwyd y Ddeddf Yd, ond ni chafodd hyn lawer o effaith. Ym Mehefin 1846, syrthiodd y llywodraeth, a daeth llywodraeth Chwigaidd dan yr Arglwydd John Russell i rym. Dechreuodd y llywodraeth yma raglen o weithiau cyhoeddus, yna rhoddodd y gorau i'r rhain a dechreuodd system o gymorth uniongyrchol. Ni chai neb gymorth oni bai ei fod yn gyntaf yn ildio'r holl dir a feddai, a rhwng hyn a't ffaith fod tenantiaid yn methu talu rhenti, gyrrwyd miloedd lawer oddi ar y tir, 90,000 yn 1849, a 104,000 yn 1850. Roedd bwyd yn cael ei allforio o Iwerddon i Loegr trwy gydol y newyn.

Yn 1845, ar ddechrau'r newyn, amcangyfrifir fod poblogaeth Iwerddon yn 8 miliwn. Gostyngodd y boblogaeth i'r hanner o ganlyniad i'r newyn a'r effeithiau a ddaeth yn ei sgîl, a hyd yn oed yn 1911 dim ond 4.4 miliwn oedd poblogaeth yr ynys.

Cafodd y newyn effaith fawr ar y farn gyhoeddus yn Iwerddon, gan arwain at gynnydd yn y gefnogaeth i fudiadau cenedlaethol. Arweiniodd hefyd at greu cymunedau Gwyddelig mewn gwledydd eraill oedd yn casau llywodraeth Prydain oherwydd yr hyn a welid fel ei difaterwch yn wyneb dioddefaint y Gwyddelod, neu hyd yn oed, ym marn rhai, yn ymgais fwriadol i ddifa'r Gwyddelod.

## Llyfryddiaeth 
* Cecil Woodham-Smith *The Great Hunger, 1845-49* (Penguin, 1991)

Categori:Newyn
Categori:Hanes Iwerddon
Newyn

Prinder bwyd ar raddfa eang yw **newyn**. Gall arwain at bobl yn llwgu i farwolaeth, neu yn cael eu gwanhau i'r fath raddau nes i glefydau araill eu lladd.

Gall newyn gael ei achosi gan ffactorau sy'n creu prinder bwyd, megis sychder, methiant cynhaeaf am wahanol resymau neu afiechydon heintus sy'n golygu nad yw'r tir yn cael ei drin. Gall hefyd gael ei achosi gan weithredoedd dynol, megis rhyfel.

Amcangyfrifir i tua 70 miliwn o bobl farw oherwydd newyn yn ystod yr 20g. Ymhlith y rhai mwyaf roedd newyn 1958–61 yn Tsieina, a laddodd tua 30 miliwn, newyn Bengal yn 1942–1945, newyn yn Wcráin yn 1932–33, newyn Biafra yn y 1960au a newyn Ethiopia yn 1983–85.

## Gweler hefyd 
* Newyn Mawr Iwerddon
* Holodomor (newyn Wcrain, 1932-33)
* Newyn Bengal 1943
* Argyfwng bwyd Horn Affrica 2006
Pluguen

Mae **Pluguen** (Ffrangeg: *Pluguffan*) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg *Finistère*), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol *kumunioù* (Llydaweg) a *communes* (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

## Poblogaeth
Population - Municipality code 29216

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Pluguen wedi'i gefeillio â:

* Llanymddyfri, Cymru ers 1984

## Yr Iaith Lydewig
Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers Chwefror, 2004. Yn 2015, roedd 6.5% o blant ysgolion cynradd yn mynychu  ysgolion dwyieithog

## Gweler hefyd
* Cymunedau Penn-ar-Bed

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*INSEE

Categori:Cymunedau Penn-ar-Bed
Categori:Bretagne
Categori:Daearyddiaeth Llydaw
Castell Llanymddyfri

Castell adfeiliedig yn nhref Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, yw **Castell Llanymddyfri**. Saif ar fryncyn strategol ar lan Afon Brân.

Dechreuodd y Normaniaid godi'r castell yn y flwyddyn 1116, ond yn fuan ar ôl hynny ymosododd Cymry Deheubarth arno dan arweiniad y Tywysog Gruffudd ap Rhys a'i ddifetha'n rhannol. Llwyddodd y Normaniaid i gadw gafael ar y castell tan 1158 pan gafodd ei gipio gan Rhys ap Gruffudd, mab ieuaf Gruffudd ap Rhys. Bu sawl ymgiprys am ei feddiant ar ôl hynny a newidiodd ddwylo sawl gwaith.

Pan ymosododd Edward I, brenin Lloegr, ar Gymru yn 1277 syrthiodd y castell i'w ddwylo, ond fe'i cipiwyd yn ôl gan luoedd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, am gyfnod byr yn 1282. Ymosododd Owain Glyndŵr ar y castell yn 1403 a'i ddifetha'n sylweddol gan ei adael yn lled adfeiliedig. Dirywio fu ei hanes ar ôl hynny ac ni chafodd ei atgyweirio.

Gosodwyd cerflun trawiadol i'r arwr Llywelyn ap Gruffudd Fychan gyferbyn â'r castell. Cynlluniodd Llywelyn fagl i dwyllo'r lluoedd Seisnig oedd yn chwilio am Owain Glyn Dŵr yn 1401. Cynorthwyodd y twyll Owain i ddianc. Fel cosb am ei weithredoedd, gorchmynodd Harri IV, brenin Lloegr, i Lywelyn gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref o'r un flwyddyn. Codwyd y cerflun er ei gof yn 2001 ar chwechanmlwyddiant ei ddienyddiad.

Gellir cyrraedd adfeilion y castell yn hawdd o ganol tref Llanymddyfri.

## Oriel

Castell Llanymddyfri Sir Gaerfyrddin gyda cherflun o - LLywelyn ap Gruffydd Fychan 02.JPG|Y castell a Llywelyn ap Gruffydd
Castell Llanymddyfri Sir Gaerfyrddin gyda cherflun o - LLywelyn ap Gruffydd Fychan 12.JPG|Llywelyn a'i drem dros y dre
Llywelyn ap Gruffudd Fychan.jpg|Cerflun o Lywelyn ap Gruffudd yng Nghastell Llanymddyfri.
Castell Llanymddyfri Sir Gaerfyrddin gyda cherflun o - LLywelyn ap Gruffydd Fychan 16.JPG|Tu fewn i'r castell

## Dolen allanol
*  Castlewales.com

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Gaerfyrddin
Llanymddyfri
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Teyrnas Deheubarth
Cilâ

Cymuned yn Sir Abertawe yw **Cilâ** (Saesneg: *Killay*). Saif i'r gorllewin o ganol dinas Abertawe, a bu llawer o adeiadu yno yn ail hanner yr 20g. Mae'n cynnwys parc gwledig yn Nyffryn Clun a phlasdy Hendrefoilan, sy'n awr yn eiddo i Brifysgol Abertawe. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 5,733.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Abertawe (y DU)