open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
HIV

Firws yw **Firws Diffyg Imiwnedd Dynol** ( neu *HIV*). Mae'n fath o firws a elwir yn wrth-firws (*retrovirus*), sy'n heintio celloedd o'r system imiwnedd dynol, (gan fwyaf celloedd T CD4 positif a macroffagau, sy'n gydrannau allweddol o'r system imiwnedd gellog), ac fe ddinistrir neu amharir ar eu gweithrediad. Mae heintiad â HIV yn arwain at ddirywiad cynyddol o'r system imiwnedd gan ddilyn i 'ddiffygiant imiwnedd'.

Fe ystyrir y system imiwnedd yn ddiffygiol pan na ellir bellach gyflawni ei waith o ymladd afiechydon a heintiau. Mae pobl sydd â diffyg imiwnedd yn fwy tebygol o ddal heintiau sy'n anghyffredin ymysg pobl â system imiwnedd iach. Gelwir heintiau sy'n gysylltiedig â diffyg imiwnedd difrifol yn 'heintiau manteisgar' am eu bod yn cymryd mantais o system imiwnedd wan.

Nid oes iachâd i HIV ac nid oes brechlyn yn bodoli i atal heintio. Fodd bynnag, ers y 1990au, mae triniaethau cyffuriau sy'n atal gweithgaredd y firws yn y celloedd wedi cael eu datblygu. Mae'r rhain yn galluogi'r rhan fwyaf o bobl gyda HIV i aros yn iach a byw bywydau cymharol normal.

## Retrofirwsau 
Mae retrofirwsau, fel HIV yn anarferol gan fod eu deunydd genetig yn cael ei godio mewn RNA ac nid DNA. Mae'r retrofirysau’n 'herwgipio' biocemeg y gell heintiedig i wneud llawer o gopïau o'u hunain. Yn y broses o greu'r copïau hyn er mwyn chwilio am fwy o gelloedd i'w heintio, caiff y gell heintiedig ei dinistrio. Mae'n arbennig o anodd datblygu brechlynnau ar gyfer retrofirysau gan eu bod yn mwtanu (newid) yn gyflym yn rhywogaethau newydd o firws. Hyd yma rydym wedi methu â darganfod ffordd o wneud brechlyn effeithiol ar gyfer HIV.

Caiff y firws HIV ei ymledu drwy gyfnewid hylifau corfforol, fel gwaed, semen a hylifau gweiniol. Y ffordd fwyaf cyffredin o ymledu HIV yw drwy gyfathrach rywiol, yn cynnwys rhyw geneuol a rhefrol. Gall y firws hefyd ymledu drwy rannu nodwyddau, a rhwng menyw feichiog a'i baban heb ei eni. Fodd bynnag, o ganlyniad i ddatblygiadau mewn triniaeth, mae nawr yn bosibl atal y firws rhag cael ei drosglwyddo rhwng mam a'i phlentyn.

## Hanes 
Mae union darddiad HIV yn parhau i fod yn anhysbys, ond mae'r rhan fwyaf o wyddonwyr yn cytuno bod ffurf o'r firws, a elwir yn SIVcpz (Firws Diffyg Imiwnedd Simiaidd ar gyfer tsimpansïaid), yn bresennol (ac yn dal i fod yn bresennol) mewn tsimpansïaid sy'n byw mewn rhannau o Affrica. Un ddamcaniaeth yw bod y firws wedi ymledu i fodau dynol a oedd yn hela'r tsimpansïaid, efallai am iddynt fod mewn cysylltiad agos â gwaed y tsimpansî heintiedig. Credir bod y ffurf ddynol o'r firws HIV wedi'i chyfyngu i ran anghysbell o Affrica am lawer o flynyddoedd.
Fodd bynnag, pan agorwyd y rhan honno o Affrica gan gysylltiadau cludiant newydd, ymledodd y firws i rannau eraill o Affrica, cyn ymledu'n araf ar draws y byd.

## Gweler hefyd
* Trosglwyddo troseddol HIV

## Cyfeiriadau 
*  Fast fact about HIV  o wefan UNAIDS (*Joint United Nations Programme On HIV/AIDS*).

Categori:Afiechydon
Categori:Firysau
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Llyn Léman

bawd|250px|Golygfa o Épesses tua'r gorllewin

Llyn yng ngorllewin Ewrop yw **Llyn Léman** neu **Llyn Genefa** (Ffrangeg: *Lac Léman*). Mae'n debyg bod yr enw "Léman" o darddiad Celtaidd, trwy'r enw Lladin *lacus Lemanus*.

Saif ar y ffin rhwng y Swistir a Ffrainc. Llifa Afon Rhône i mewn iddo yn y dwyrain ac allan yn y gorllewin. Mae'n 72.8&nbsp;km o hyd, gydag arwynebedd o 582.4&nbsp;km² a dyfnder o 309.7 medr yn y man dyfnaf. Mae'r lan ddeheuol yn *département* Haute-Savoie yn Ffrainc, a'r lan ogleddol wedi ei rhannu rhwng tri canton yn y Swistir, Genefa, 
Vaud a Valais. Ymhlith y dinasoedd ar ei lannau mae Genefa, Lausanne, Montreux, Villeneuve, Saint-Sulpice Évian-les-Bains, Lutry, Cully ac Yvoire. Ar ynys yn y llyn mae Castell Chillon.

Yn 58 CC, curwyd byddin Rufeinig gan fyddin o Helvetiaid dan arweiniad Divico ger y llyn.

bawd|chwith|220px|Map o ardal Llyn Léman

Léman
Léman
Categori:Haute-Savoie
Prifysgol Llundain

Prifysgol yn ninas Llundain, Lloegr, yw **Prifysgol Llundain** (Saesneg: *University of London*). Fel yn achos Prifysgol Cymru gynt a phrifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt, mae Prifysgol Llundain yn brifysgol ffederal sy'n cynnwys 19 coleg ymreolaethol a sawl Sefydliad academaidd arall o fri.

## Sefydliadau
* Yr Academi Gerdd Frenhinol
* Birkbeck, Prifysgol Llundain
* City St George's, Prifysgol Llundain
* Y Coleg Milfeddygol Brenhinol
* Coleg Prifysgol Llundain
* Coleg y Brenin, Llundain
* Goldsmiths, Prifysgol Llundain
* Queen Mary, Prifysgol Llundain
* Royal Holloway, Prifysgol Llundain
* Sefydliad Celf Courtauld
* Y Sefydliad Ymchwil Cancr
* Ysgol Astudiaethau'r Dwyrain ac Affrica
* Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain
* Ysgol Fusnes Llundain
* Ysgol Ganolog Frenhinol Llefaru a Drama
* Ysgor Wyddor Glanweithdra a Meddygaeth Drofannol Llundain

## Cynfyfyrwyr enwog 
* Howard Marks, awdur
* Syr Mortimer Wheeler, archaeolegwr

## Dolenni allanol 
*  Gwefan Prifysgol Llundain
Vaud

Un o gantonau'r Swistir yw **canton Vaud (VD)** (Almaeneg: *Waadt*). Saif yng ngorllewin y Swistir, ac mae'n ffinio ar Lyn Léman yn y de. Ei brifddinas yw Lausanne.

bawd|dim|280px|Lleoliad Vaud yn y Swistir

Roedd Vaud yn wreiddiol yn rhan o diriogaethau Savoie, a gipiwyd gan Berne. Daeth yn annibynnol ar 24 Ionawr 1798 wedi i Napoleon orchfygu'r diriogaeth, ac ymunodd â Chonffederasiwn y Swistir ar 14 Ebrill 1803.

Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 662,145. Ffrangeg yw prif iaith y canton.

Categori:Cantons y Swistir
Valais

Un o gantonau'r Swistir yw **canton Valais (VS)** (Almaeneg: *Wallis*). Saif yn ne-orllewin y Swistir, ac mae'n ffinio ar Lyn Léman yn y gogledd. Yn y de mae'n ffinio ar yr Eidal, ac yn y gorllewin ar Ffrainc. Ei brifddinas yw Sion. Mae'n cynnwys rhan uchaf dyffryn afon Rhône, sy'n tarddu yn y canton.

bawd|dim|280px|Lleoliad Valais yn y Swistir

Ymunodd Valais a Chonffederasiwn y Swistir yn 1815. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 294,608. Ffrangeg yw prif iaith y Bas-Valais, ac Almaeneg yw prif iaith yr Haut-Valais. Yn y canton i gyd, mae 62.8% yn siarad Ffrangeg fel iaith gyntaf, a 28.4% yn siarad Almaeneg fel iaith gyntaf.

Categori:Cantons y Swistir
Uri

Un o gantonau'r Swistir yw **Uri (UR)**. Saif yng nghanolbarth y Swistir. Roedd Uri yn un o'r tri canton gwreiddiol, gyda Schwytz ac Unterwalden, a arwyddodd y cytundeb ffederal a sefydlodd y Conffederasiwn Swisaidd yn 1291. Yn ôl traddodiad, brodor o Uri oedd Gwilym Tell. Y brifddinas yw Altdorf.

bawd|280px|dim|Lleoliad Uri yn y Swistir

Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 35,000. Almaeneg yw prif iaith y canton.

Categori:Cantons y Swistir
Pathfinder

Llyfr misol yw ***Pathfinder***, a gyhoeddir gan Paizo Publishing ers Awst 2007. 
Mae'n barhad o syniad Adventure Path o gylchgrawn *Dungeon*, a ddaeth i ben ym mis Medi 2007, bydd gwerth pob blwyddyn o *Pathfinder* yn cyhoeddi dau gyfres Adventure Paths cyfan mewn arch o chwe cyfrol, gyda erthyglau ategol i lenwi pob cyfrol 96 tudalen. Mae'n cael ei olygu dan oruchwyliaeth James Jacobs, cyn bennaeth golygu *Dungeon*.

Cyhoeddir *Pathfinder* o dan amodau'r Open Gaming License (OGL).  
Tra cyhoeddwyd *Dragon* a *Dungeon* o dan drwydded er mwyn gwneud defnydd o rhai elfennau eiconig o eiddo deallusol *Dungeons & Dragons*, gan gynnwys deunydd a dynnwyd o'r gosodiadau swyddogol a gyhoeddwyd gan Wizards of the Coast a bwystfilod unigryw megis illithid, gan fod termau OGL yn gwahardd defnydd o elfennau IP "caëdig" fel hynny. I'r gwrthwyneb, gall defnyddio deunydd OGL o gêmau chwarae rôl cyhoeddwyr eraill (megis Necromancer Games neu Green Ronin Publishing) yn *Pathfinder*, ond mae termau trwydded Paizo gyda Wizards of the Coast wedi eu atal rhag defnyddio deunydd OGL trydydd person yn *Dragon* neu *Dungeon*.

Cyhoeddir pob cyfrol o *Pathfinder* wedi ei argraffu ac ar ffurf PDF, ac mae tanysgrifwyr i'r fersiwn sydd wedi ei argraffu yn derbyn copi PDF o pob rhifyn yn rhad ac am ddim.

Mae'r Adventure Paths a gyhoeddir yng nghyfres *Pathfinder* wedi eu gosod ym myd Golarion, sef byd y  lleoliad ymgyrch newydd *Pathfinder Chronicles* a ddatblygwyd gan staff Paizo, yn hytrach nag yn lleoliad *Dungeons & Dragons* arferol sy'n eiddo i Wizards of the Coast, fel yr oedd nifer yn *Dungeon*. Mae cynnyrch arall Paizo, yn cynnwys cyfres *GameMastery* o antur ac ategolion, hefyd ynghlwm a'r lleoliad hwn.

Gwelir yr erthyglau : Pathfinder RPG - Gêm Chwarae Rôl, Termau Pathfinder RPG

## Ffynonellau
## Dolenni Allanol
* Gwefan swyddogoll *Pathfinder*
* Wici *Pathfinder* 

Categori:Gemau
Categori:Ffantasi
Wilhelm Tell

[bawd|Cerflun Wilhelm Tell-Denkmal yn [Altdorf]]
Arwr cenedlaethol o'r Swistir oedd **Wilhelm Tell**, weithiau **Gwilym Tell** yn Gymraeg. Nid oes prawf ei fod yn gymeriad hanesyddol.
Yn 1570, casglodd Aegidius Tschudi ddeunydd oedd wedi ei drosglwyddo ar lafar ac mewn ysgrifen am Tell. Rywbryd tua diwedd y 13g neu ddechrau'r 14g, yn ôl y stori, pan oedd yr ardal sy'n awr yn ganolbarth y Swistir dan reolaeth yr Habsburg o Awstria, roedd gŵr o'r enw Hermann Gessler yn rheoli'r ardal fel *Landvogt*. Dywedir i Gessler osod ei het ar bolyn yn nhref Altdorf, yn awr yng nghanton Uri, a gorchymyn fod i unrhyw un a âi heibio saliwtio’r het. Gwrthododd Wilhelm Tell saliwtio’r het, a chymerwyd ef i'r ddalfa. Gan fod Tell yn enwog am ei allu i saethu â'r bwa croes, gwnaeth Gessler iddo saethu afal oddi ar ben ei fab, Walter Tell. Cymerodd Tell ddwy saeth, a llwyddodd i saethu'r afal oddi ar ben ei fab â'r saeth gyntaf. Holodd Gessler ef pam yr oedd wedi cymryd dwy saeth, ac atebodd Tell pe bai'r saeth gyntaf wedi lladd ei fab, y byddai wedi lladd Gessler ei hun â'r ail.
Cymerwyd Tell yn garcharor, ond wrth iddo gael ei gludo mewn cwch ar y Vierwaldstättersee, cododd storm, a bu raid gollwng Tell yn rhydd i lywio'r cwch. Wedi llywio'r cwch at y lan, llwyddodd i ddianc. Yn fuan wedyn, llwyddodd i saethu Gessler â'i fwa croes. Dywedir i Tell ymladd ym Mrwydr Morgarten yn 1315, ac iddo foddi yn 1354 wrth geisio achub plentyn.
Ysgrifennodd y dramodydd Almaenig Friedrich Schiller ei ddrama enwog *Wilhelm Tell* yn 1804, ac yn 1829 cyhoeddwyd opera Rossini *Guillaume Tell*. Bu nifer o ffilmiau arno hefyd; rhyddhawyd ffilm *The Adventures of William Tell* yn 2010.

Categori:Hanes y Swistir
Categori:Ffilmiau hanesyddol o'r Deyrnas Unedig
Maer Llundain

Gwleidydd etholedig yw **Maer Llundain** (Saesneg: ***Mayor of London***), sydd ar y cyd â 25 aelod arall o Gynulliad Llundain yn gyfrifol am reolaeth strategol Llundain Fwyaf.

Ers y 9 Mai 2016, Sadiq Khan yw Maer Llundain. Cyn hynny, Boris Johnson oedd yn y swydd, a'i ragflaenydd yntau oedd Ken Livingstone, a fu yn y swydd ers creu'r swydd ar y 4ydd o Fai 2000 yn dilyn refferendwm datganoli Llundain Fwyaf yn 1998.

Meiri Llundain a'u cyfnodau yn y swydd:


Categori:Llundain
Categori:Llywodraeth leol yn Llundain Fwyaf
Llundain
Cwmbwrla

bawd|300px
Mae **Cwmbwrla** yn un o faesdrefi dinas Abertawe, Cymru. Fe'i lleolir tua milltir (1.5&nbsp;km) i'r gogledd o ganol y ddinas. Tarddia'r enw o'r gair 'Burlais' sef enw'r nant sy'n rhedeg trwy'r pentref.

Mae'n ardal boblog gydag ond ychydig o siopau bychain. Mae cyfleusterau lleol yn cynnwys Ysgol Gynradd Cwmbwrla, canolfan ddydd gwasanaethau iechyd meddyliol a Pharc Cwmbwrla sydd a nifer o gaeau chwarae a dau faes pel-droed. Mae'r tîm pêl-droed lleol wedi'i leoli yng Nghlwb Cymdeithasol Cwmfelin ar Stryd Courtney.

Ar ddiwedd y 1950au a dechrau'r 1960au, aeth Cwmbwrla trwy nifer o newidiadau. Tan bod y penderfyniad o adeiladu cylchdro yno wedi cael ei wneud, roedd y pentref yn nodweddiadol o nifer o bentrefi Cymreig eraill. Roedd yno res o siopau ar y naill ochr, gyda'r Tivoli (sef y sinema) a oedd yn gwasanaethu fel canolfan gymunedol hefyd ar yr ochor arall. Roedd yno flwch heddlu du a gwyn yno hefyd, arwerthiant ceir Cyril Price a thafarn y Gate House a gafodd ei enw ar ôl y tollborth a oedd yno yn ystod y 19g.

Roedd pedwar Capel Anghydffurfiol yno hefyd sef Capel-y-Gat a'r Babell (sydd bellach wedi eu dymchwel), y Gorse Mission sydd ar waelod Heol y Gors a Libanus. Mae'r Missionn yn parhau i fod yno ond gaeth Capel Libanus ei chwalu ar ôl iddo gael ei ddifrodi gan dân ym 2012.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Categori:Cymunedau Abertawe
Oriel Gelf Glynn Vivian

**Oriel Gelf Glynn Vivian** yw'r oriel gelf fwyaf yn Abertawe.

Mae'r oriel yn arddangos ystod eang o gelfyddydau gweledol o gymynroddiod gwreiddiol Richard Glynn Vivian (1835–1910) ac maent yn cynnwys gweithiau gan Hen Feistri yn ogystal â chasgliad rhyngwladol o borslen a tsieni Abertawe. Ceir hefyd arddangosfeydd dros dro mewn sawl cyfrwng.

Lleolir yr oriel ar Heol Alexandra ger Gorsaf yr Heddlu yng nghanol Abertawe.

## Dolenni allanol
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Abertawe
Glynn Vivian
Schwyz

Un o gantonau'r Swistir yw **Schwyz (SZ)**. Saif yng nghanolbarth y Swistir. Roedd Schwyz yn un o'r tri canton gwreiddiol, gydag Uri ac Unterwalden, a arwyddodd y cytundeb ffederal a sefydlodd y Conffederasiwn Swisaidd yn 1291. Gan mai Schwyz oedd y pwysicaf o'r tri canton yma, daeth ei enw i olygu'r wlad hefyd (*Schweiz* yn Almaeneg).

bawd|dim|280px|Lleoliad Schwyz yn y Swistir

Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 140,965. Almaeneg yw prif iaith y canton.


Categori:Cantons y Swistir
Afon Saône

]]

Afon yn nwyrain Ffrainc yw **Afon Saône**; hi yw'r fwyaf o'r afonydd sy'n llifo i mewn i Afon Rhône.

Mae'n tarddu yn Vioménil yn *département* Vosges. Fe'i gelwir y *petite Saône* hyd nes iddi gyrraedd Verdun-sur-le-Doubs, lle mae afon Doubs yn ymuno â hi. Mae'n ymuno ag afon Rhône yn Lyon. Dalgylch y Saône yw'r mwyaf yn Ffrainc, 30000&nbsp;km². Yn y cyfnod Rhufeinig, fe'i gelwid yr *Arar*.

## Départements a phrif drefi ar yr afon 
* Vosges : Darney, Monthureux-sur-Saône, Châtillon-sur-Saône
* Haute-Saône : Jonvelle, Corre, Jussey, Port-sur-Saône, Scey-sur-Saône, Gray
* Côte-d'Or : Auxonne, Saint-Jean-de-Losne, Seurre
* Saône-et-Loire : Verdun-sur-le-Doubs, Chalon-sur-Saône, Tournus, Mâcon, Crèches-sur-Saône
* Rhône : Belleville-sur-Saône, Villefranche-sur-Saône, Anse, Neuville-sur-Saône,Fontaines-sur-Saône,Caluire-et-Cuire, Lyon
* Ain : Thoissey, Jassans-Riottier, Trévoux

Saône
Categori:Ain
Categori:Côte-d'Or
Categori:Haute-Saône
Categori:Rhône
Categori:Saône-et-Loire
Categori:Vosges
Vosges

Gallai **Vosges** gyfeirio at:

*Vosges, mynyddoedd yn nwyrain Ffrainc
*Vosges, *département* yn Ffrainc, sy'n cymeryd ei enw o'r mynyddoedd
Belfort

Tref a chymuned yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc sy'n *préfecture* (prifddinas) *département* Territoire de Belfort, *région* Bourgogne-Franche-Comté, yw **Belfort** (Almaeneg: *Beffert*). Mae ganddi boblogaeth o 50,417 (1999), neu tua 80,000 yn cynnwys y maesdrefi.

Fe'i lleolir ar afon Savoureuse ar y *Trouée de Belfort* (Bwlch Belfort), math o fwlch strategol rhwng mynyddoedd y Vosges a'r Jura ar y llwybr naturiol rhwng afonydd Rhein (i'r dwyrain) a Rhône (i'r gorllewin), a adnabyddir hefyd fel y *Porte de Bourgogne* (Drws Bwrgwyn).

Oherwydd ei lleoliad strategol mae Belfort wedi atynnu ymsefydlwyr ac ymosodwyr ers cyfnod y Rhufeiniaid. Ystyr yr enw yw "caer hardd", a thyfodd y dref o gwmpas yr amddiffynfa. Ceir eglwys gadeiriol hardd yno hefyd.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Cyngor Belfort 
*  Swyddfa Dwristiaeth Belfort 

Categori:Cymunedau Territoire de Belfort
Dewi Shri

, Bali]]
Duwies reis ar ynysoedd Bali a Jawa yn Indonesia yw **Dewi Shri** (hefyd **Dewi Sri**, **Dewi Asri**). Mae'n gysylltiedig a'r Isfyd a'r Lleuad hefyd gyda grym dros dyfiant bwydydd y ddaear a marwolaeth. Mae hi'n ffurf gyfansawdd leol ar y duwiesau Hindŵaidd Devi a Sri.

Mewn chwedlau gwerin mae hi'n gysylltiedig a'i brawd Sedana (Sadhana). Mae rhai chwedlau yn ei chysylltu â neidr sy'n byw yn y meysydd reis (*ular sawah*). Mae pobl Jawa a Bali yn cadw cysegrfa iddi yn eu tai a addurnir â cherfiadau o'r neidr a chredant fod Dewi Shri yn eu bendithio â ffyniant a ffrwythlondeb.

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Hindŵaidd
Categori:Diwylliant Indonesia
Categori:Bali
Categori:Jawa
Vosges (mynyddoedd)

Mynyddoedd yn nwyrain Ffrainc yw'r **Vosges** (Ffrangeg: *Massif des Vosges*. Mae'r mynyddoedd yn ymestyn ar hyd ochr orllewinol dyffryn Afon Rhein o'r de i'r gogledd rhwng Belfort a Saverne. Y copa uchaf yn y Vosges yw Grand Ballon, sy'n 1,424 medr uwch lefel y môr.

## Copaon 
Y 14 copa dros 1 300 m yw :
* Grand Ballon (1 424 m)
* Storkenkopf (1 366 m)
* Hohneck (1 363 m)
* Kastelberg (1 350 m)
* Klintzkopf (1 330 m)
* Rothenbachkopf (1 316 m)
* Lauchenkopf (1 314 m)
* Batteriekopf (1 311 m)
* Haut de Falimont (1 306 m)
* Gazon du Faing (1 306 m)
* Rainkopf (1 305 m)
* Gazon de Faîte (1 303 m)
* Ringbuhl (1 302 m)
* Soultzereneck (1 302 m)

Categori:Daearyddiaeth Grand Est
Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Goch

Gallai **Goch** gyfeirio at:

* Un o ffurfiau treigliedig y gair Cymraeg coch (lliw) a geir hefyd fel llysenw neu'n rhan o enw barddol, e.e.:
**Iolo Goch, bardd canoloesol
*Goch, Nordrhein-Westfalen, tref yn yr Almaen
Itanagar

Prifddinas talaith Arunachal Pradesh yng ngogledd-ddwyrain India yw **Itanagar** (Hindi: ईटानगर). Gorwedd Itanagar yn rhagfryniau'r Himalaya. Yn weinyddol mae'n rhan o ardal Papum Pare. Mae ganddi boblogaeth o 34,970.

Enwir y ddinas ar ôl amddiffynfa hanesyddol Caer Ita, sy'n dyddio o'r 15g. Mae atyniadau eraill yn cynnwys Llyn Ganga (Gyakar Sinyi) a theml Fwdhydd Buddha Vihar, a gysegrwyd gan y Dalai Lama.

Mae gwasanaeth bws yn cysylltu Itanagar a Guwahati, prifddinas Assam.

Categori:Dinasoedd India
Categori:Arunachal Pradesh
Hanes Irac

Er bod Gweriniaeth Irac yn greadigaeth gymharol ddiweddar, ymestyn **hanes Irac** yn ôl i gyfnod gwawr gwareiddiad ac mae hi wedi bod yn gartref i sawl gwareiddiad dros y canrifoedd ac wedi chwarae rhan bwysig yn hanes y Dwyrain Canol ers cyfnod yr Henfyd.

## Hen hanes
250px|bawd|Map braslun o Fesopotamia
Mae Gweriniaeth Irac wedi ei sefydlu ar dir a abnabyddir yn hanesyddol fel Mesopotamia, sy'n ffurfio'r rhan fwyaf o fraich ddwyreiniol y Cilgant Ffrwythlon. Dyma oedd cartref nifer o'r gwareiddiadau cynharaf. Gelwir yr ardal yn aml yn Grud Gwareiddiad o'r herwydd. Roedd yn gartref i ymerodraeth Akkad yn y gogledd a Swmeria ac yna Babilonia yn y de. Ymhlith ei dinasoedd enwog yn y cyfnod hwnnw gellid crybwyll Ur y Caldeiaid (dinas enedigol Abraham), Babilon (lle codwyd y Gerddi Crog enwog), Erek a Nimrwd.

## Y cyfnod Helenistaidd a chlasurol
Yn sgîl cwymp Babilonia bu Mesopotamia dan reolaeth ymerodron Persia. Am gyfnod Babilon oedd prifddinas ymerodraeth fyrhoedlog Alecsander Fawr.

## Yr Oesoedd Canol
Dan y califfiaid Abassid roedd Baghdad yn brifddinas y byd Mwslemaidd a blodeuai diwylliant unigryw a chyfoethog. Noddid llneorion, athronwyr ac athrawon. Newidiwyd hynny i gyda gyda chwymp Baghdad i luoedd y Mongoliaid yn y 13g a'r gyflafan a distryw a ddilynodd.

## Y cyfnod trefedigaethol
## Hanes diweddar
Pan enillodd Irac ei hannibyniaeth yn sgîl yr Ail Ryfel Byd daeth y Ba'athiaid i rym a chychwynwyd cyfnod o foderneiddio a seciwlareiddio. Daeth Saddam Hussein i rym yng Ngorffennaf 1979 a gwelwyd cyfnod o orthrwm i lawer, yn arbennig y Cyrdiaid yn y gogledd a'r Shiaid yn y de, a byd cymharol da i eraill. Bu mewn grym  drwy gyfnod y rhyfel yn erbyn Iran pan ymosodwyd ar filwyr a phobl Iran âg arfau cemegol. Yn y cyfnod hwn roedd Saddam Hussein yn cael cefnogaeth Prydain ac U.D.A. Parhaodd Irac i fod yn wlad seciwlar a roddai addysg a statws cydraddoldeb a chyfle i ferched y wlad fwynhau rhyddid sy'n cymharu'n dda â'u sefyllfa yn y Gorllewin.

Yn dilyn ei threchu yn Rhyfel y Gwlff, bu rhaid i fyddin yr Arlywydd Saddam Hussein dynnu allan o Coweit. Ond er fod 14 o 18 y wlad yn gwrthrefyla yn ei erbyn, ni chafodd ei ddisodli.

### Achosion Rhyfel Irac
Pan ymosododd Iraq ar Coweit yn ystod rhyfel y Gwlff gwnaeth Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig fabwysiadu cynnig 678 dan bennod VII o Siarter y Cenhedloedd Unedig, gan roddi i'r gwledydd yr hawl i ddefnyddio "pob modd posibl" i "adfer heddwch rhyngwladol a diogelwch yr ardal" Ar ôl i Iraq gael ei bwrw allan o Coweit derbyniwyd cynnig o ymatal 687 gan y Cenedloedd Unedig. Roedd hyn yn cynnwys rheidrwydd ar Iraq i derfynnu ei rhaglen  o arfau niwclear.

## Cyfeiriadau

Irac
Cobalt

Elfen gemegol yw **cobalt** gyda'r symbol `**Co**` a'r rhif atomig 27 yn y  tabl cyfnodol.

Categori:Elfennau cemegol
Cromiwm

Elfen gemegol yw **cromiwm** gyda'r symbol `**Cr**` a'r rhif atomig 24 yn y  tabl cyfnodol.

Categori:Elfennau cemegol
Fanadiwm

Elfen gemegol a metel yw **fanadiwm** gyda'r symbol `**V**` a'r rhif atomig 23 yn y  tabl cyfnodol.

Categori:Elfennau cemegol
Niobiwm

bawd|chwith|400px|Niobiwm, gyda ciwb 1cm3 wrth ei ochr.
Elfen gemegol yw **niobiwm** (gynt, **columbiwm**) gyda'r symbol `**Nb**` a'r rhif atomig 41 yn y tabl cyfnodol. Daw'r gair "niobiwm" allan o fytholeg Roeg: merch Tantalws oedd Niobe. Bathwyd y gair "columbiwm", sef yr enw gwreiddiol ar yr elfen hon, gan ddarganfyddwr yr elfen, sef Charles Hatchett a hynny yn 1801. Galwodd y mwyn yn *columbite* a'r elfen yn *columbium* ar ôl y gair barddonol am America: Columbia (o'r gair Columbus).

Mae'r elfen hon yn brin, llwyd, meddal ac yn un o'r metalau trosiannol. Fe'i ceir mewn 'pyrochlore' ac mewn 'columbite' ac fe'i cynhyrchir yn bennaf yn Brasil.

## Cyfeiriadau
Categori:Elfennau cemegol
Rhodiwm

Elfen gemegol yw **rhodiwm** gyda'r symbol `**Rh**` a'r rhif atomig 45 yn y  tabl cyfnodol.
bawd|chwith|Yr elfen Rhodiwm

Categori:Elfennau cemegol
Telwriwm

Elfen gemegol yn y  tabl cyfnodol yw **telwriwm** (symbol `**Te**`) sydd a rhif atomig o 52. Mae'n perthyn i'r grŵp hwnnw a elwir yn fetaloidau.

Categori:Elfennau cemegol
Ïodin

Elfen gemegol yw **ïodin** gyda'r symbol `**I**` a'r rhif atomig 53 yn y tabl cyfnodol.
Mae'r ïodin yng ngrŵp yr Halogenau.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Halogenau
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Radon

Elfen gemegol yw **radon** gyda'r symbol `**Rn**` a'r rhif atomig 86 yn y  tabl cyfnodol.

Mae’n nwy nobl. Mae yn ddi-liw, ac yn ddi-arogl. Mae yn un o’r sylweddau trymaf sydd yn nwy o dan amgylchiadau arferol ac yn cael ei ystyried fel perygl i’r iechyd. Mae radon yn cael ei ddefnyddio ar gyfer radiotherapi. Mae yn ymbelydrol.

Mae radon yn effeithio ar ansawdd yr aer dros y byd.  Mae radon o ffynonellau naturiol yn casglu mewn adeiladau ac mae’n debyg ei fod wedi achosi 21,000 o farwolaethau gan cancr yr ysgyfaint.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Nwyon nobl
Jura

Gallai **Jura** gyfeirio at:

* Mynyddoedd Jura, ar y ffin rhwng Ffrainc, y Swistir a'r Almaen
* Jura, *département* yn Ffrainc.
* Jura, canton yn y Swistir
* Jura, ynys ar arfordir gorllewinol yr Alban
Jura (canton)

Un o gantonau'r Swistir yw **canton Jura (JU)**. Mae gan y canton hefyd statws gweriniaeth; ei enw llawn yw *République et canton du Jura*. Saif yng ngogledd-orllewin y Swistir. Prifddinas y canton yw Delémont.

bawd|dim|280px|Lleoliad canton Jura yn y Swistir

Daeth y Jura yn rhan o'r Swistir yn 1815, trwy benderfyniad Cyngres Fienna, gan ddod yn rhan o ganton Bern. Oherwydd fod Jura yn Ffrangeg ei iaith, a'r gweddill o Bern yn Almaeneg ei iaith, datblygodd ymgyrch i ddod yn ganton ar wahân. Ar 23 Mehefin 1974, pleidleiswyd i greu canton Jura. Cadarnhawyd hyn gan bleidlais y Swistir i gyd yn 1978, a daeth y canton newydd i fodolaeth yn 1979.

Categori:Cantons y Swistir
Tesla (uned)

:''Mae'r erthygl hon yn trafod yr uned fagnetig; am y cwmni ceir trydan, gweler: Tesla (cwmni ceir)''
Uned o fewn y System Ryngwladol o Unedau sy'n ymwneud â'r maes magnetig yw'r **tesla**. Cafodd ei enwi ar ôl y ffisegwr Serbaidd Nikola Tesla (1856–1943).

Mae'r tesla'n mesur yr un faint ag un 'weber' y fetr sgwâr. Cyhoeddwyd yr uned hon yng Nghynhadledd Cyffredinol Pwysau a Mesur yn 1960.

## Diffiniad 
Mae gronyn sy'n cario gwefr o un coulomb, ac sy'n pasio drwy maes magnetig o un tesla, ar gyflymder o un fetr yr eiliad, a hynny'n unionsgwar i'r maes hwnnw - dan bwysau o un Newton, yn ôl deddf grymoedd Lomentz. Fel uned SI, gellir mynegi tesla fel hyn:

: \mathrm{T} 
= \dfrac{\mathrm{V}\cdot{\mathrm{s}}}{\mathrm{m}^2} 
= \dfrac{\mathrm{N}}{\mathrm{A}{\cdot}\mathrm{m}} 
= \dfrac{\mathrm{J}}{\mathrm{A}{\cdot}\mathrm{m}^2} 
= \dfrac{\mathrm{H}{\cdot}\mathrm{A}}{\mathrm{m}^2}  
= \dfrac{\mathrm{Wb}}{\mathrm{m}^2}  
= \dfrac{\mathrm{kg}}{\mathrm{C}{\cdot}\mathrm{s}} 
= \dfrac{\mathrm{N}{\cdot}\mathrm{s}}{\mathrm{C}{\cdot}\mathrm{m}}
= \dfrac{\mathrm{kg}}{\mathrm{A}{\cdot}\mathrm{s}^2} 

Units used:
: A = Amper
: C = coulomb
: kg = cilogram
: m = metr
: N = newton
: s = eiliad
: H = henry
: T = tesla
: V = folt
: J = joule
: Wb = weber

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg
Categori:Unedau deilliadol SI
Ticino

Un o gantonau'r Swistir yw **Ticino (TI)** (Almaeneg a Ffrangeg: *Tessin*). Saif yn ne y Swistir, gerllaw'r ffin â'r Eidal. Prifddinas y canton yw Bellinzone.

bawd|dim|280px|Lleoliad canton Ticino yn y Swistir

Ticino yw'r unig un o gantonau'r Swistir sydd ag Eidaleg fel prif iaith, gyda 89% o'r trigolion yn ei siarad fel iaith gyntaf. Yn y canton arall lle siaredir Eidaleg, Grisons, siaredir Almaeneg a Romawns hefyd.

Crëwyd y canton yn 1803, trwy uno cantonau Lugano a Bellinzone. Bu dadl rhwng y tair prif ddinas, Lugano, Bellinzone a Locarno, pa un fyddai'n brifddinas y canton newydd; yn 1878 dewiswyd Bellinzone fel y brifddinas.

Ticino yw'r unig un o gantonau'r Swistir sydd i'r de o'r Alpau. Mae Llyn Lugano yn y canton.

bawd|dim|250px|Llyn Lugano

Categori:Cantons y Swistir
Lugano

Dinas yng nghanton Ticino yn ne y Swistir yw **Lugano**. Saif ar lan Llyn Lugano, heb fod ymhell o'r ffin â'r Eidal.

Mae poblogaeth y ddinas ei hun yn 52,993, gyda 130,000 yn yr ardal ddinesig. Twristiaeth a bancio yw'r diwydiannau pwysicaf.

bawd|250px|dim|Piazza della Riforma, Lugano

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Ticino
Yuksom

Pentref hanesyddol ym mryniau gorllewin Sikkim, gogledd-ddwyrain India, yw **Yuksom** (weithiau **Yaksum** neu **Yaksung** mewn hen lyfrau). Mae'n fan cychwyn teithiau cerdded i'r mynyddoedd, wrth droed Kanchenjunga yn yr Himalaya. Mae Afon Rangeet yn llifo heibio i'r pentref.

Yn y 17g, daeth Yuksom yn brifddinas gyntaf Sikkim (Gangtok yw'r brifddinas heddiw). Fe'i cysegrwyd yn brifddinas y deyrnas fechan annibynnol yn 1642 ar ôl i dri lama uchel eu parch ddod yno o gyfeiriad y gogledd, y gorllewin a'r de i gysegru Phuntsog Namgyal yn Chogyal (brenin) cyntaf Sikkim ac felly hefyd osod sylfeini enwad Bwdhaidd Tibetaidd y Nyingmapa yn Sikkim. Erys chorten Norbugang ("Gorsedd y Coroni") i nodi'r safle yn Yuksom.

Yn 1670 symudodd ei fab, Tensung Namgyal, y brifddinas o Yuksom i Rabdentse.

Ceir mynachlog Dibetaidd Dubdi Gompa, a sefydlwyd yn 1701, ger y pentref.

Gellir cyrraedd Yuksom gyda bws neu jeep o Gangtok neu Darjeeling, trwy Tashiding.

Categori:Trefi a phentrefi Sikkim
Phuntsog Namgyal

Chogyal (brenin) cyntaf Teyrnas Sikkim, sydd yn un o daleithiau India heddiw, oedd **Phuntsog Namgyal** (1604–1670). Cafodd ei gysegru yn chogyal yn 1642 yn 38 oed. Roedd Phuntsog yn ddisgynnydd yn y bumed ach o Guru Tashi, tywysog o'r 13g yn Nhŷ Mi-nyak yn Kham, dwyrain Tibet.

Yn ôl y chwedl, roedd Guru Rinpoche, sant Bwdhaidd Tibetaidd o'r 9g, wedi rhagweld y byddai un "Phuntsog o'r dwyrain" yn dod yn chogyal Sikkim. Yn 1642, daeth tri lama o Dibet i chwilio amdano. Ger safle y Gangtok bresennol daethant ar draws dyn yn gwneud iogwrt. Cawsant groeso anrhydeddus a daethant i sylweddoli mae hwn oedd y dyn roeddent yn chwilio amdano. Coronwyd Phuntsog ar safle chorten Norbughang yn Yuksom, yn y bryniau coediog, lle sefydlodd ei brifddinas.

Gyda chymorth y tri lama, aeth Phuntsog ati i droi'r bobl Lepcha leol yn Fwdhyddion ac ehangodd ei deyrnas i gyfeiriad y dwyrain i fyny i Ddyffryn Chumbi yn Nhibet, dros y Nathu La, i'r de i gynnwys ardal bresennol Darjeeling, a rhannau o ddwyrain Nepal.

Rhanwyd y deyrnas newydd yn ddeuddeg Dzong (ardal) dan reolaeth dzongpon (llywodraethwr) Lepcha. Cofir Phuntsog heddiw fel y brenin a sefydlodd yr enwad Nyingmapa ("Yr Hetiau Cochion") yn Sikkim. Cafodd ei olynu gan ei fab Tensun Namgyal in 1670.

Categori:Genedigaethau 1604
Categori:Marwolaethau 1670
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Teyrnoedd Sikkim
Afon Rangeet

[300px|bawd|[Jorethang gydag Afon Rangeet yn y pellter]]
Un o ledneintiau Afon Teesta, afon fwyaf Sikkim yng ngogledd-ddwyrain India, yw **Afon Rangeet** (sillafiad amgen: **Afon Rangit**).

Gorwedd traddle'r afon ym mynyddoedd yr Himalaya yng Ngorllewin Sikkim, nepell o Kanchenjunga. Fe'i bwydir gan eira tawdd o'r Himalaya yn y gwanwyn a glaw y monsŵn yng Ngorffennaf ac Awst. Yn llifo ar hyd cwrs treollog trwy'r bryniau coediog, mae Afon Rangeet yn ymuno yn y Teesta yn nhref fechan Teesta Bazaar ar y ffin rhwng Gorllewin Bengal (Ardal Darjeeling) a Sikkim, gan ffurfio'r ffin rhwng y ddwy dalaith am 2–3&nbsp;km olaf ei chwrs.

Mae'r afon yn lifo heibio i Yuksom, Jorethang, Pelling a Legship.

Rangeet
Categori:Darjeeling
Categori:Sikkim
Jorethang

300px|bawd|Jorethang gydag Afon Rangeet yn y pellter

Tref weddol fawr yn ardal De Sikkim, gogledd-ddwyrain India, yw **Jorethang**. Gorwedd y dref tua 300 m uwch lefel y môr. Mae ganddi boblogaeth o 2968. Mae Jorethang yn gorwedd ar lan Afon Rangeet, un o brif ledneintiau Afon Teesta.

Mae Jorethang yn gorwedd ar y ffordd i Pelling a Yuksom o Darjeeling, Siliguri a Kalimpong. Dros yr afon mae tref Naya Bazaar.

Amgylchynnir y dref gan fryniau coediog is-drofannol a cheir marchnad fywiog. Mae'n ganolfan cludiant bwysig gyda nifer o fysus a jeeps yn ei chysylltu â gweddill Sikkim ac Ardal Darjeeling (Gorllewin Bengal).

Categori:Trefi a phentrefi Sikkim
Naya Bazaar

Tref fechan yng Ngorllewin Sikkim, gogledd-ddwyrain India, yw **Naya Bazaar** (sillafiad amgen: **Nayabazar**). Gorwedd ar lan Afon Rangeet gyferbyn i Jorethang. Mae ganddi boblogaeth o 996 (cyfrifiad India 2001).

Categori:Trefi a phentrefi Sikkim
Franz Liszt

Pianydd a chyfansoddwr o Hwngari oedd **Franz Liszt** (Hwngareg: Liszt Ferenc) (22 Hydref 1811 - 31 Gorffennaf 1886).

Cafodd ei eni yn Raiding (Hwngareg: *Doborján*), Hwngari, mab Adam Liszt a'i wraig Maria Anna.

## Plant 
(''gyda Marie d'Agoult*)
* Blandine (1835-1862)
* Cosima (1837-1930)
* Daniel (1839-1859)

## Gweithiau cerddorol
### Piano 
* Concerto i Biano rhif 1 (1849)
* Concerto i Biano rhif 2 (1861)
* Concerto i Biano rhif 3 (1839)
* *Liebesträume* (1850)
* Sonata i Piano yn B leiaf, S178 (1857)
* *Un Sospiro*

### Cerddorfaol
* *Totentanz* (1849)
* *Les Préludes* (1854)
* *Symffoni Dante'' (1857)

Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1886
Categori:Cyfansoddwyr o Hwngari
Categori:Pianyddion o Hwngari
Categori:Pobl o Budapest
Zürich

bawd|265px|Zürich

Dinas fwyaf y Swistir a phrifddinas canton Zürich yw **Zürich**. Yn 2007 roedd poblogaeth y ddinas yn 376,815, a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 1,007,972.

Enw'r ddinas yn y cyfnod Rhufeinig oedd *Turicum*. Datblygodd fel safle ar gyfer casglu trethi ar y ffin rhwng Gallia Belgica (o 90 OC ymlaen), Germania Superior) a Raetia ar nwyddau a gludid ar hyd afon Limmat.

Yn Zürich y mae cyfnewidfa stoc y Swistir, ac mae'r ddinas yn un o ganolfannau bancio pwysicaf y byd.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa
**Amgueddfa Genedlaethol
**Amgueddfa Rietberg
**Centre Le Corbusier
**Kunsthaus Zürich
**Uhrenmuseum Beyer 
*Eglwysi:
**Fraumünster
**Grossmünster  
**Predigerkirche
**Sant Pedr
*Opernhaus (Tŷ Opera)
*Prifysgol Zürich
*Schauspielhaus Zürich
*SIX Swiss Exchange

## Enwogion
* Johann Heinrich Füssli (1741-1825), arlunydd
* Gottfried Keller (1819-1890), bardd
* Rolf Liebermann (1910-1999), cyfansoddwr
* Harald Naegeli (g. 1939), arlunydd
* Alain de Botton (g. 1969), athronydd


Categori:Zürich (canton)
Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Cart Road

Tref yn Ardal Darjeeling, Gorllewin Bengal, India, yw **Cart Road**. Mae ganddi boblogaeth o 13,701 (cyfrifiad India 2001).

Categori:Aneddiadau India
Categori:Darjeeling
Categori:Gorllewin Bengal
Zürich (canton)

Un o gantonau'r Swistir yw **Zürich**. Saif yng ngogledd y wlad, a'r brifddinas yw dinas Zürich.

bawd|dim|280px|Lleoliad canton Zürich yn y Swistir

Roedd y boblogaeth yn 2003 yn 1,245.683. Almaeneg yw iaith gyntaf y mwyafrif, 83,4%, ac o ran crefydd roedd 30.6% yn Gatholigion a 39.8 % yn Brotestaniaid.

Daeth y canton yn rhan o gonffederasiwn y Swistir yn 1351. Mae'r ardal yn un o'r cyfoethocaf yn y Swistir, ac felly hefyd yn un o'r cyfoethocaf yn y byd.

Y dinasoedd a threfi mwyaf yw:

* Zürich, 342,518 o drigolion
* Winterthur, 90,152 
* Uster, 28,770 
* Dübendorf, 22,541

Categori:Cantons y Swistir
Siliguri

Dinas yn nhalaith Gorllewin Bengal, gogledd-ddwyrain India, yw **Siliguri** (Bengaleg: শিলিগুড়ি *Shiliguṛi*). Mae'r ddinas yn datblygu'n gyflym ac mae ganddi boblogaeth o tua 700,000 erbyn hyn. Mae'n gorwedd yn yr hyn a adnabyddir fel "Coridor Siliguri", llain gyfyng o dir isel sy'n gorwedd rhwng taleithiau'r gogledd-ddwyrain (Assam ac eraill) a gweddill India, gyda bryniau Darjeeling yn gorwedd i'r gogledd a gwastadeddau Bangladesh i'r de-ddwyrain. Mae'n ganolfan cludiant bwysig iawn gyda gwasanaethau awyr, rheilffordd a ffyrdd i Nepal, talaith Indiaidd Sikkim, Bhwtan a Bangladesh. Dyma hefyd ganolfan fasnachol y rhan yma o Orllewin Bengal.

Mae Siliguri yn rhan o Ardal Darjeeling, ac er bod Siliguri yn fwy ei maint a'i phoblogaeth o lawer na Darjeeling mae canolfan weinyddol yr Ardal yn y ddinas honno.

Oddi yma mae'r "Trên Tegan" byd-enwog yn cychwyn ar ei thaith i fyny trwy'r bryniau i Ddarjeeling. Siliguri sy'n cysylltu brynfeydd Gangtok, Kalimpong, Kurseong, Mirik a Darjeeling gyda gwedill India. Llifa Afon Mahananda heibio i'r ddinas. Er ei bod yn isel mewn cymhariaeth â'r bryniau, ceir nifer o erddi te yn y wlad o gwmpas Siliguri.

Lleolir gorsaf reilffordd Siliguri yn New Jalpaiguri, sy'n ei chysylltu â dinasoedd Kolkata, Guwahati, Delhi Newydd, a lleoedd eraill.

300px|bawd|dim|Siliguri

Categori:Darjeeling
Categori:Dinasoedd India
Categori:Gorllewin Bengal
Bern

:''Mae'r erthygl yma yn trafod dinas Bern. Am ystyron eraill, gweler Bern (gwahaniaethu).*

Prifddinas y Swistir, a hefyd brifddinas canton Bern yw **Bern** (Almaeneg: *Bern*; Ffrangeg: *Berne''). Gyda phoblogaeth o 127,318 (2004), hi yw'r bedwaredd dinas yn y Swistir o ran poblogaeth.

Saif y ddinas ar afon Aare. Enwyd hen ganol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Sefydlwyd y ddinas bresennol gan y tywysog Berthold V van Zähringen yn 1191. Dywedir i'r ddinas gael ei henw oherwydd i'r tywysog ladd arth ar y safle. Yn 1218 daeth Bern yn ddinas rydd, a llwyddodd i ennill ei hannibyniaeth mewn dau ryfel. Ymunodd Bern a'r conffederasiwn Swisaidd yn 1323.


Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Swistir
Aargau

Un o gantonau'r Swistir yw **Aargau** (Almaeneg: *Aargau*; Ffrangeg: *Argovie*). Saif yng ngogledd y wlad, a'r brifddinas yw Aarau.

bawd|dim|280px|Lleoliad Aargau yn y Swistir

Poblogaeth y canton yw 586,792 (amcamgyfrif 2007). Almaeneg yw iaith gyntaf y mwyafrif, 85.7%, ac o ran crefydd roedd tua hanner yn Gatholigion a hanner yn Brotestaniaid yn 2004. Mae cryn nifer o boblogaeth y canton yn fewnfudwyr; roedd 17.1% heb fod yn ddinasyddion o'r Swistir.

Daw'r enw o afon Aare; ac mae'r canton yn ffinio ar afon Rhein yn y gogledd.

Y dinasoedd a threfi mwyaf yw:
* Wettingen, 18,462 o drigolion (2003)
* Baden, 16,450 
* Aarau, 15,543


Categori:Cantons y Swistir
Bhutia (iaith)

Iaith Tibeto-Bwrmaidd (is-deulu mawr o'r Ieithoedd Sino-Tibetaidd) sy'n perthyn yn agos i Dibeteg yw **Bhutia** (weithiau **Bhotia** neu "*Iaith Sikkim*"). Ni cheir cytundeb llwyr ar ei statws ieithyddol; cyfeirir ati gan rai fel is-iaith Tibeteg tra bod eraill yn ei galw yn dafodiaith Dibeteg. Mae'n iaith leiafrifol y gumuned Bhutia yng ngogledd Sikkim. Ei henw Bhutia yw **Dranjongke** (*Bras-ljongs-skad*). Mae'n ddigon agos i'r Dibeteg i siaradwyr yr iaith honno fedru deall cryn dipyn arni, ond mae'n cynnwys geiriau, cystrawennau ac idiomau sy'n ei gosod ar wahân hefyd. Mae'r rhan fwyaf o siaradwyr Bhutia addysgedig yn medru deall Tibeteg yn weddol rwydd am ei bod yn iaith yr ysgrythurau Bwdhaidd Tibetaidd. Defnyddir ysgrifen Dibeteg i ysgrifennu Bhutia.

Ceir tua 28,600 o siaradwyr Bhutia yn Sikkim (1996). Ceir rhywfaint o siaradwyr yr iaith dros y ffin yn Bhwtan hefyd. Iaith leiafrifol yw hi yn Sikkim erbyn heddiw, ond yn y gorffennol roedd hi'n iaith y mwyafrif. Mae'n bosibl fod yr iaith Lepcha frodorol wedi dylanwadu arni. Mae nifer o Nepaliaid wedi ymsefydlu yn Sikkim dros y ganrif ddiwethaf, nifer ohonyn nhw wedi symud yno o Darjeeling, ac erbyn heddiw Nepaleg yw prif iaith y dalaith.

Categori:Ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd
Categori:Ieithoedd Bodig
Categori:Ieithoedd India
Categori:Sikkim
Mynyddoedd Wicklow

Mae **Mynyddoedd Wicklow** (Gwyddeleg: *Sléibhte Chill Mhantáin*) yn gadwyn o fynyddoedd sydd wedi eu lleoli yn ne-ddwyrain Iwerddon. Maent yn rhedeg o'r gogledd i'r de o Swydd Dulyn trwy Swydd Wicklow cyn dod i ben yn Swydd Wexford. Y mynydd uchaf yn y gadwyn yw Lugnaquilla sydd yn 925m o uchel, ac yr ail fynydd uchaf yw Mullaghcleevaun sydd yn 847m o uchel. Ar ddiwrnod braf gellir gweld copaon Mynyddoedd Wicklow o ucheldir gogledd-orllewin Cymru.

Mae'r rhan fwyaf o'r ucheldir hwn yn gorwedd o fewn Parc Cenedlaethol Mynyddoedd Wicklow. Un o'r canolfannau mwyaf poblogaidd yw Glendalough, lle ceir safle mynachlog Geltaidd gynnar a nodweddir gan ei thyrau crwn main.

250px|dim|bawd|Mynyddoedd Wicklow
250px|dim|bawd|Coedwig ym Mynyddoedd Wicklow

Categori:Daearyddiaeth Swydd Dulyn
Categori:Daearyddiaeth Swydd Wicklow
Categori:Daearyddiaeth Swydd Wexford
Wicklow
Lepcha (iaith)

Yr iaith a siaredir gan y bobl Lepcha yn Sikkim yn India a rhannau cyfagos o Nepal a Bhwtan yw **Lepcha**. Mae'n cael ei chyfrif fel un o'r ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd. Mae ysgrifen Lepcha (a elwir hefyd yn "*róng*") yn sillwyddor sy'n gofyn sawl marc arbennig i'w dynodi. Mae ei tharddiad yn ansicr. Roedd yn arfer ysgrifennu llawysgrifau Lepcha cynnar o'r pen i'r gwaelod, sy'n awgrymu dylanwad y system ysgrifennu Tsieinëeg. Mae'r rhan fwyaf o ieithegwyr, yn cynnwys y bobl Lepcha eu hunain, yn ystyried mai Lepcha yw un o ieithoedd brodorol ei bro ieithyddol. Amcangyfrifir fod tua 50,000 o bobl yn siarad yr iaith Lepcha, yn bennaf yn Sikkim ac ardal Darjeeling.

Yn ôl traddodadiau'r bobl Lepcha, crëwyd yr iaith gan Dduw fel iaith i Fodong Thing a Nazaong Nyu, "Adda ac Efa" y Lepcha.

## Rhai geiriau Lepcha
* Poom thing - *hynafiad*, *hendaid*
* Zum - *tŷ*
* Lavo - *lleuad*; *mis* (o flaen enw'r mis)
* Maro - *dyn*, *dynes*; *bod dynol*
* Chyo boo - *myfyriwr*

## Llyfryddiaeth
* G. B. Mainwaring, *A Grammar of the Rong (Lepcha) Language* (1876)
* K. P. Tamsang (gol.), *The Lepcha-English Encyclopaedic Dictionary* (Mayel Clymit Tamsang, Kalimpong, 1980). Daw'r geiriau a ddyfynnir uchod o'r geiriadur hwn.

## Dolenni allanol
*Ysgrifen Lepcha 
*  ethnologue.com
*  Tudalen Heleen Plaisier ar Lepcha 

Categori:Ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd
Categori:Sikkim
Categori:Ieithoedd Bhwtan
Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Nepal
Rhestr o nofelwyr Cymraeg

Dyma **restr o nofelwyr Cymraeg**. Mae'n cynnwys awduron sy'n adnabyddus am iddynt ysgrifennu o leiaf un nofel yn yr iaith Gymraeg, ond dydi hynny ddim yn golygu o reidrwydd fod eu gwaith llenyddol yn gyfyngedig i ysgrifennu nofelau na chwaith eu bod yn ysgrifennu nofelau Cymraeg yn unig.

## B
* Tony Bianchi
* Hydwedd Boyer

## C
* Irma Chilton

## D
* Catrin Dafydd
* Myrddin ap Dafydd
* Nicholas Daniels
* Edward Tegla Davies
* Evan William Davies
* Pennar Davies
* William John Davies (Gwilym Peris)
* Thomas Glynne Davies

## E
* Marion Eames
* Dyfed Edwards
* Fanny Edwards
* Jane Edwards
* Roger Edwards (1811-1886)
* Islwyn Ffowc Elis
* Beriah Gwynfe Evans
* Bob Eynon

## F
* Anwen Francis

## G
* Annes Glynn
* Grace Wynne Griffith
* Griffith Wynne Griffith
* Kate Bosse-Griffiths
* Robat Gruffudd
* William John Gruffydd (Elerydd)
* Bethan Gwanas

## H
* Gwion Hallam
* Mererid Hopwood
* Annie Harriet Hughes (Gwyneth Vaughan)
* Richard Cyril Hughes
* Mair Wynn Hughes
* T. Rowland Hughes
* Edward Morgan Humphreys
* Dafydd Huws

## I
*Llion Iwan

## J
* Meleri Wyn James
* Robert Thomas Jenkins
* Robert Maynard Jones (Bobi Jones)
* Owen Wynne Jones (Glasynys)
* Elizabeth Mary Jones (Moelona)
* Alun Jones
* David James Jones (Gwenallt)
* Emyr Jones
* Gareth William Jones
* Geraint Vaughan Jones
* John Gwilym Jones (dramodydd)
* Mary Oliver Jones
* Rhiannon Davies Jones
* Robert Lloyd Jones
* T. Llew Jones
* Thomas Gwynn Jones

## L
* Caryl Lewis
* Saunders Lewis

## Ll
* Llew Llwyfo
* Robin Llywelyn

## M
* Owen Martell
* Nia Medi
* Gareth Miles
* Moelona
* Elena Puw Morgan
* Elin Llwyd Morgan
* Mihangel Morgan
* Martha Jane Mostyn

## O
* Owain Owain
* Daniel Owen (1936-1895)
* Llwyd Owen
* W. D. Owen

## P
* Winnie Parry
* Mary Annes Payne
* Angharad Price
* Caradog Prichard

## R
* William Rees (Gwilym Hiraethog)
* R Silyn Roberts
* Eigra Lewis Roberts
* Kate Roberts
* Lleucu Roberts
* Manon Steffan Ros

## Rh
* Gruffydd Rhisiart (1810-1883)
* Manon Rhys

## T
* Grace Thomas
* Morris Thomas
* Angharad Tomos

## W
* Urien Wiliam
* Gareth F. Williams
* John Ellis Williams (1901-1975)
* John Ellis Williams (1924-2008)
* John Griffith Williams
* Rhydwen Williams
* Alun Llywelyn-Williams
* William Llewelyn Williams
* Thomas Williams (Brynfab)
* Eirug Wyn

## Gweler hefyd
* Y Nofel yn Gymraeg
* Rhestr awduron Cymraeg (1600-heddiw)


Nofelwyr Cymraeg
Nofelwyr Cymraeg
Ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd

Siaredir ieithoedd sy'n perthyn i deulu yr **ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd**  (a ystyrir gan amlaf yn is-deulu o'r ieithoedd Sino-Tibetaidd, er nad oes cytundeb llwyr am hynny) mewn sawl gwlad yng nghanolbarth a de Asia, yn cynnwys Myanmar (Bwrma), Tibet, gogledd Gwlad Tai, Fietnam, Laos, rhannau o ganolbarth Tsieina (Guizhou, Hunan), gogledd Nepal, rhannau o ogledd-ddwyrain Bangladesh, Bhutan, gogledd-ddwyrain Pacistan (Baltistan), a sawl talaith yng ngogledd India (Himachal Pradesh, Uttarakhand, Sikkim, Darjeeling, Arunachal Pradesh, Assam, Nagaland, Manipur, Mizoram, Tripura, a Ladakh a Kargil yn Jammu a Kashmir).

Mae'r teulu yn cynnwys tua 350 o ieithoedd; mae gan Bwrmeg y nifer fwyaf o siaradwyr (tua 32 miliwn). Mae tua 8 miliwn Tibetiaid a phobloedd perthynol yn siarad Tibeteg neu un o'r tafodiethoedd neu ieithoedd sy'n perthyn iddi, er enghraifft yr iaith Bhutia yn Sikkim.


*Tibeto-Bwrmaidd
Batman Begins

Ffilm sy'n serennu Christian Bale a Michael Caine yw ***Batman Begins*** (2005).

## Cymeriadau
* *Batman* / *Bruce Wayne* - Christian Bale
* *Alfred Pennyworth* - Michael Caine
* *Henri Ducard* - Liam Neeson
* *Rachel Dawes* - Katie Holmes
* *Sgt. James Gordon* - Gary Oldman
* *Lucius Fox* - Morgan Freeman
* *The Scarecrow* / *Dr. Jonathan Crane* - Cillian Murphy

Categori:Batman
Categori:Ffilmiau 2005
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Fribourg (canton)

Un o gantonau'r Swistir yw **Fribourg** (Ffrangeg: *Fribourg*; Almaeneg: *Freiburg*). Saif yng nghanolbarth y Swistir, ac roedd y boblogaeth yn 2002 yn 239,100. Prifddinas y canton yw dinas Fribourg.

bawd|280px|dim|Lleoliad canton Fribourg yn y Swistir

Ffrangeg yw iaith gyntaf y rhan fwyaf o'r trigolion (60.9%), ond siaredir Almaeneg gan nifer sylweddol (29.7%) hefyd.

Categori:Cantons y Swistir
Bern (canton)

Un o gantonau'r Swistir yw **Bern** (Almaeneg: *Bern*, Ffrangeg: *Berne*). Saif yng nghanolbarth y Swistir, ac roedd y boblogaeth yn 2003 yn 950,209. Prifddinas y canton yw dinas Bern, sydd hefyd yn brifddinas y Swistir.

bawd|dim|280px|Lleoliad canton Bern yn y Swistir

Almaeneg yw iaith gyntaf y rhan fwyaf o'r trigolion (83.8%), ond siaredir Ffrangeg yn yr hyn a elwir y *Berner Jura* yn y gogledd. Yn y canton, ceir yr Alpau Bernaidd; y copa uchaf yw'r Finsteraarhorn,4,274 medr o uchder. Ymysg copaon adnabyddus eraill mae'r Breithorn, yr Eiger, yr Jungfrau, y Schreckhorn a'r Wetterhorn. Ceir rhan o fynyddoedd y Jura yn y canton hefyd.


Categori:Cantons y Swistir
Co-bach

bawd|Top i'r gwaelod: *Memory Stick PRO, Memory Stick PRO Duo, Memory Stick Micro (M2)*.
Cerdyn fflash hawdd ei drin gyda'r gallu i gofio data ydy **Co-bach**. Mae'r gair yn cael ei ddefnyddio am deulu cyfan o ffyn (neu gardiau) gan gynnwys y **Memory Stick PRO**, sy'n welliant ar y rhagflaenydd gan ei fod yn medru cynnal mwy o gof ac yn trosglwyddo'r wybodaeth tipyn cynt.

Cafodd ei lawnsio gan Sony yn Hydref 1998 ar gyfer offer electronic megis y camera digidol, a defnyddir y bathiad Cymraeg gan fod y term yn cael ei ddefnyddio yng Ngogledd Cymru fel llysenw am "dad". Mae'n cynnwys dau air: cof a bach.

Yn Rhagfyr 2006 ychwanegodd Sony **Memory Stick PRO-HG**, datblygiad o'r PRO a ellid ei ddefnyddio i gynnal a throsglwyddo fideo cydraniad uchel a lluniau gan gamerâu digidol. Ymhlith yr ychydig gwmnïau eraill a all eu cynhyrchu mae SanDisk a Lexar. Mae Kingston yn cynhyrchu microSD ar gyfer addasiad o'r Kingston, ond yn answyddogol.

## Cyfeiriadau
Categori:Storio cyfrifiadurol
Jura (mynyddoedd)

Mynyddoedd i'r gogledd o'r Alpau a ger y ffin rhwng y Swistir, yr Almaen a Ffrainc yw'r **Jura**.

Yn Ffrainc, mae'r rhan fwyaf o'r copaon yn *région* Bourgogne-Franche-Comté, gyda rhai yn *région* Auvergne-Rhône-Alpes, yn nwyrain *département* Ain, lle ceir y copa uchaf, Crêt de la Neige, 1720 medr. Yn y gogledd, maent yn ymestyn i'r rhan fwyaf deheuol *région* Grand Est. Yn y Swistir, mae'r mynyddoedd yng nghantonau Basel, Solothurn, Jura, Berne, Neuchâtel a Vaud.

Mae'r mynyddoedd wedi rhoi eu henwau i *département* Jura yn Ffrainc, a chanton Jura yn y Swistir.

## Prif gopaon
*1720 m : Crêt de la Neige (Ain, Ffrainc)
*1717 m : Le Reculet (Ain, Ffrainc)
*1688 m : Colomby de Gex (Ain, Ffrainc)
*1679&nbsp;m : Mont Tendre (Vaud, y Swistir)
*1677&nbsp;m : La Dôle (Vaud, y Swistir)
*1621&nbsp;m : Grand Crêt d'Eau (Ain, Ffrainc)
*1607&nbsp;m : Chasseral (Berne, y Swistir)
*1607&nbsp;m : Le Chasseron (Vaud, y Swistir)
*1588&nbsp;m : Le Suchet (Vaud, y Swistir)
*1560&nbsp;m : Aiguilles de Baulmes (Vaud, y Swistir)
*1540&nbsp;m : Grand Colombier (Ain, Ffrainc)
*1528&nbsp;m : La Barillette (Vaud, y Swistir)

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Categori:Mynyddoedd y Swistir
Categori:Mynyddoedd yr Almaen
Freiburg

Gallai **Freiburg** gyfeirio at:

* Freiburg im Breisgau, dinas yn yr Almaen
* Ffurf Almaeneg ar Fribourg yn y Swistir
K. P. Tamsang

Ieithydd ac ysgolhaig Lepcha a gysegrodd ei fywyd i astudio'r iaith Lepcha a diwylliant a thraddodiadau ei bobl oedd **K. P. Tamsang** (1915, Kalimpong - 24 Medi 1985, Gangtok). Roedd o hefyd yn ymgyrchydd diflino dros hawliau'r bobl Lepcha, pobl brodorol Sikkim, Darjeeling a'r cylch, yng ngogledd-ddwyrain India.

Roedd yn fab hynaf i Sando Tshering Tamsang, arweinwr Lepcha yn Bom, Kalimpong. Cafodd ei addysg yn Kalimpong lle daeth yn Ysgrifennydd Cymdeithas y Lepcha (*Lepcha Association*) ar ddiwedd y 1940au. Yn y 1950au, enillodd ysgoloriaeth i fynd i astudio ym Mhrifysgol Llundain lle cynorthwyodd y Tibetolegydd R. K. Sprigg yn ei astudiaethau ar iaith a diwylliant y Lepcha.

Ar ôl dychwelyd i Kalimpong treuliodd Tamsang ei amser yn astudio'r iaith Lepcha a'i llenyddiaeth. Ymroddodd hefyd i gefnogi a hyrwyddo achos y Lepcha, yn arbennig y rhai tlawd a difreintiedig, a cheisio sicrhau eu hawliau dinesig. Ei brif waith ysgolheigaidd yw ei eiriadur Lepcha-Saesneg, clamp o gyfrol o dros fil o dudalennau, a gyhoeddwyd yn 1980. Ysgrifennodd sawl llyfr yn yr iaith Lepcha yn ogystal, e.e. casgliad o chwedlau gwerin.

## Llyfryddiaeth
* K. P. Tamsang (gol.), *The Lepcha-English Encyclopaedic Dictionary* (Mayel Clymit Tamsang, Kalimpong, 1980).
* K. P. Tamsang, *The Unknown and Untold Reality about the Lepchas* (Lyangsong Tamsang, Kalimpong, 1983; ail argraffiad, 1998)
* K. P. Tamsang (cyf.), *A collection of Lepcha folk tales* (Kalimpong, d.d.)

Categori:Astudiaethau Asiaidd
Categori:Ieithyddion o India
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1985