open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Mystery of the Secret Room

***The Mystery of the Secret Room*** (1945) yw'r drydydd lyfr yng nghyfres nofelau dirgelwch i blant gan Enid Blyton y *Five Find-Outers*  fe’i cyhoeddwyd gan Methuen and Co Ltd ac mae’n olynu'r ail lyfr y gyfres, *The Mystery of the Disappearing Cat*.

## Plot 
Mae Fatty yn cael ei godi'n arweinydd newydd y darganfyddwyr, wrth iddo egluro ei fod wedi bod yn astudio sut i fynd allan o ystafell dan glo pan nad yw'r allwedd ar ei ochr ef o'r drws, sut i ysgrifennu llythyrau gydag inc anweledig (neu sudd oren / lemwn) a'i bod wedi bod yn ymarfer defnyddio cudd wisgoedd yn effeithiol.

Mae'r Pump yn cael hwyl gyda thechnegau newydd Fatty, yn enwedig y cudd wisgoedd. Mae Pip yn cuddio ei hun gyda wig a dannedd sy'n sticio allan ac yn denu sylw Mr Goon, yr heddwas sy'n ei erlid ar draws y pentref. Mewn ymgais i ddianc rhag Mr Goon, mae Pip yn rhedeg i mewn i dir tŷ gwag ac yn dringo coeden. Mae'n synnu'n fawr o weld ystafell wedi'i dodrefnu'n llawn ar ben tŷ sydd fel arall yn wag ac yn anghyfannedd yn ôl pob golwg. Mae'r darganfyddwyr yn ceisio darganfod pwy sy'n berchen ar y tŷ, Milton House, a pham ei bod yn cynnwys ystafell sy'n ymddangos fel un cyfrinachol. Pwy sy'n ei ddefnyddio ac a be maen nhw'n gwneud yno?

Mae'r plant yn olrhain perchennog y tŷ i'r a chael bod o'n heiddo i ŵr gyda'r enw cyffredin "John Henry Smith", sy'n byw mewn tref bell. Mae Fatty yn ffonio Mr Smith ac yn ei rybuddio bod rhywun yn gwybod am yr ystafell gudd. Gan ddisgwyl i'r dirgel Mr Smith ddod i Peterswood a gwirio beth sy'n digwydd yn Milton House, mae Fatty yn cuddio ei hun gan wisgo ei wig a'i ddannedd yn y tŷ am hanner nos. Wedi llwyddo i i gael mynediad i'r tŷ mae'n darganfod llyfr nodiadau wedi'i ysgrifennu mewn cod yn yr ystafell gudd. Fodd bynnag, mae'n cael ei ddal gan y dynion - sy'n dramorwyr - a'i orfodi i ysgrifennu llythyr at y plant eraill, i'w hannog i'w gyfarfod yno er mwyn iddynt hwy gael eu dal hefyd. Mae Fatty yn ysgrifennu nodyn yn ôl orchymyn y dynion drwg, ond mae'n ysgrifennu nodyn cyfrinachol arall mewn inc anweledig, sy'n rhybuddio'r plant ac yn dweud wrthynt am ffonio'r heddlu. Yn ffodus, mae Bets yn sylwi bod nodyn Fatty yn arogli o orennau - defnyddiwyd sudd oren fel yr inc cudd - ac mae'r lleill yn sylweddoli'r perygl y mae Fatty ynddo, ac yn ffonio eu hoff blismon, yr Arolygydd Jenks. Yn y cyfamser, mae Fatty yn dianc o'r ystafell sydd wedi'i chloi ac yn llwyddo i gwrdd â'r Arolygydd Jenks y tu allan i'r tŷ a rhoi'r llyfr cod iddo. Mae'r heddlu'n dal y dihirod - sy’n troi allan i fod yn giang o ladron rhyngwladol - ac mae popeth yn iawn.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Tudalen Cymdeithas Enid Blyton am y llyfr

## Gweler hefyd 
Llyfryddiaeth Enid Blyton

Categori:Llyfrau gan Enid Blyton
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llyfrau plant
Pedwarawd Mortal Engines

Gwlad ddychmygol yw **Pedwarawd Mortal Engines** (Saesneg **Mortal Engines Quartet** neu ***Hungry City Chronicles***; ***Predator Cities***, ***Pedwarawd Predator Cities*** a ***Predator Cities Quartet***), cefndir y cyfres nofelau i bobl ifainc gan Philip Reeve.

## Cymeriadau 
* Tom Natsworthy
* Hester Shaw yw'r prif gymeriad, merch ddeuddeg oed o riant anhysbys, sydd wedi cael ei magu mewn coleg yn Rhydychen.
* Anna Fang

## Gweler hefyd 
## Cyfeiriadau 
* 
* 

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Mortal Engines
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Prosiect WiciLlên
Mortal Engines

Nofel ffantasi i bobl ifanc gan Philip Reeve yw ***Mortal Engines*** (2001).

*Mortal Engines* a eniloodd iddi Wobr Smarties yn y categori i blant 9-11 oed a *ALA Notable Books for Children*.

## Cymeriadau 
* Tom Natsworthy
* Hester Shaw

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Mortal Engines
Categori:Nofelau 2001
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Loegr
Predator's Gold

Nofel ffantasi yn y gyfres Mortal Engines gan Philip Reeve yw '''''Predator's Gold''''' (2003)

## Cymeriadau 
* Tom Natsworthy
* Hester Shaw

## Cyfeiriadau 
* 

Categori:Mortal Engines
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Nofelau 2003
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên
Rhestr cymeriadau Mortal Engines Quartet a Fever Crumb

Dyma '*restr cymeriadau *Mortal Engines Quartet* a *Fever Crumb'''*. Rhestrir y cymeriadau sydd ym *Mortal Engines Quartet* a *Fever Crumb*.

## Fever Crumb Series 
### Fever Crumb 
### Kit Solent/Shrike 
## Mortal Engines Quartet 
### Tom Natsworthy 
Roedd Robert Sheehan yn chwarae ei rôl yn y *Mortal Engines*.

### Hester Shaw 
Roedd Hera Hilmar yn chwarae ei rôl yn y *Mortal Engines''.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
Categori:Mortal Engines
Categori:Rhestrau llenyddiaeth
Categori:Prosiect WiciLlên
Fever Crumb (cyfres)

Gwlad ddychmygol yw **Fever Crumb Series**, cefndir y cyfres nofelau i bobl ifainc gan Philip Reeve.

## Cymeriadau 
* Fever Crumb
* Gideon Crumb
* Kit Solent

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Mortal Engines
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Hester Shaw

Cymeriad sy'n ymddangos yn y Mortal Engines Quartet gan Philip Reeve yw **Hester Shaw**. Roedd Hera Hilmar yn chwarae ei rôl yn y *Mortal Engines*.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Categori:Mortal Engines
Categori:Prosiect WiciLlên
Waliau'n Siarad

Rhaglen deledu ffeithiol ar S4C yw '''''Waliau'n Siarad'''''. Mae pob pennod yn trafod hanes a phensaernïaeth un adeilad penodol drwy gyflwyno storïau am y bobol oedd yn byw neu weithio yno.

Cyflwynwyr y gyfres yw Aled Hughes a Sara Huws. Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Unigryw o Aberystwyth.

## Penodau
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Hafan y rhaglen ar BBC iPlayer

Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2020
Fever Crumb

Nofel ffantasi yn y gyfres Fever Crumb gan Philip Reeve yw ***Fever Crumb*** (2009)

## Cymeriadau 
* Fever Crumb
* Gideon Crumb
* Kit Solent

## Cyfeiriadau 
Categori:Mortal Engines
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Nofelau 2009
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên
Scrivener's Moon

Nofel ffantasi yn y gyfres Fever Crumb gan Philip Reeve yw '''''Scrivener's Moon''''' (2011)

## Cymeriadau 
* Fever Crumb
* Cluny Morvish

## Cyfeiriadau 
Categori:Mortal Engines
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Nofelau 2011
Categori:Nofelau'r 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Loegr
Categori:Prosiect WiciLlên
Night Flights

Nofel ffantasi yn y gyfres Mortal Engines gan Philip Reeve yw ***Night Flights*** (2018)

## Cymeriadau 
* Anna Fang

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
Categori:Mortal Engines
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Prosiect WiciLlên
Marcsiaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)

Mae **damcaniaethau Marcsaidd o gysylltiadau rhyngwladol** yn gwrthod safbwyntiau realaidd a rhyddfrydol parthed gwrthdaro a chydweithio rhwng gwladwriaethau ac yn tynnu ar syniadaeth Farcsaidd, ideoleg a gwyddor honedig a sefydlwyd gan Karl Marx (1818–83) a Friedrich Engels (1820–95), i ddadansoddi cysylltiadau rhyngwladol. Canolbwyntia Marcswyr ar agweddau economaidd a materol, ar batrwm materoliaeth hanesyddol sydd yn hawl i athroniaeth Farcsaidd. Yn ôl y ddealltwriaeth Farcsaidd o hanes y ddynolryw a grym gwleidyddol ac economaidd, cyfundrefn gyfalafol integreiddedig ydy'r system fyd-eang sydd yn tra-arglwyddiaethu ar bob agwedd o fywyd rhyngwladol, ac mae materion economaidd a dosbarth cymdeithasol yn trosgynnu popeth arall.

## Marcsiaeth glasurol 
Dim ond ychydig o sôn sydd am wleidyddiaeth ryngwladol mewn ysgrifeniadau Karl Marx. Er gwaethaf, mae ei ddadansoddiadau o economeg a'r wladwriaeth wedi siapio'r meddylfryd adain-chwith o gysylltiadau rhyngwladol. Mae gwaith enwocaf Marx ac Engels, *Y Maniffesto Comiwnyddol* (1848), yn nodi twf cyfalafiaeth a'i hymlediad o amgylch y byd. Mae rhai wedi cydnabod y sylwadau hyn yn rhagwelediad o globaleiddio economaidd yn yr 20g a'r 21g.

Fel rheol, mae ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol yn ystyried y wladwriaeth sofran yn brif weithredydd y gyfundrefn ryngwladol ac yn lefel dadansoddi bwysicaf wrth ddadansoddi gwleidyddiaeth ac economeg fyd-eang. Mae realwyr yn enwedig yn deall y byd trwy wladwriaeth-ganoliaeth a gallu'r genedl-wladwriaeth i heddychu ei phoblogaeth, i amddiffyn ei thiriogaeth rhag lluoedd allanol, ac i weithredu ar y llwyfan ryngwladol er buddiannau'r wlad. Yn ôl Marcswyr, sydd fel rheol yn credu mewn chwyldro byd-eang, erfyn y dosbarthiadau uchaf er hybu cyfalafiaeth ydy'r wladwriaeth. Gwelir y dosbarth cyfalafol yn ennill ei rym drwy reoli'r economi, sydd yn ei alluogi i dra-arglwyddiaethu dros y proletariat a'i orthrymu. Trwy gyfundrefn fyd-eang o wahanol wladwriaethau, mae cyfalafwyr yn canfod marchnadau ac adnoddau newydd ac yn ymelwa arnynt, ar draul y dosbarthiadau is. Yn ddiweddarach, dadleuai Harold Laski (1893–1950) taw mwgwd i guddio gwrthdaro dosbarth a threchedd y cyfalafwyr ydy sofraniaeth y wladwriaeth.

## Gramsciaeth a damcaniaeth feirniadol 
bawd|chwith|Antonio Gramsci
Un o'r meddylwyr Marcsaidd a gafodd y mwyaf o ddylanwad ar ddamcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol yw Antonio Gramsci (1891–1937), a bwysleisiai hegemoni yr ideoleg gyfalafol. Robert W. Cox (1926–2018) oedd yr ysgolhaig cyntaf i addasu damcaniaeth hegemoni at ddamcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol. Er nad oedd Cox yn ystyried ei hunan yn Farcsydd, dylanwadwyd arno yn gryf gan athroniaeth Marx a'i ddilynwyr.

Syniadaeth arall sydd yn tarddu o Farcsiaeth ydy Ysgol Frankfurt a damcaniaeth feirniadol, yn enwedig gwaith Jürgen Habermas (g. 1929). Un o'r brif ddamcaniaethwyr yn y traddodiad hwn yw Andrew Linklater (g. 1949), sydd yn ymdrin â moeseg ryngwladol ac ymryddhad. Mae sawl un o'r ysgol feirniadol yn arddel cosmopolitaniaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Marcsiaeth
Categori:Prosiect WiciLlên
Intellivision Amico

Consol gemau nawfed cenhedlaeth a gynhyrchwyd gan Intellivision Entertainment yw'r **Intellivision Amico**. 
Bydd ar gael ym mis Hydref 2020.

Categori:Consolau gemau
Mari Jones-Williams

Awdures o Gymru yw **Mari Jones-Williams**.

Ganwyd Mari yn Llanuwchllyn. Graddiodd o Brifysgol Caerdydd cyn hyfforddi fel awdur copi gyda chwmni Golwg Cyf. Bu wedyn yn ysgrifennu yn llawrydd fel colofnydd ac awdur nodwedd i amrywiol gwmnïau a chyhoeddiadau yn cynnwys y Western Mail, Golwg, S4C a BBC Cymru fel Swyddog y Wasg.

Ysgrifennodd y nofel i oedolion *Helyntion Hogan Wyllt*.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lanuwchllyn

Categori:Prosiect WiciLlên
Gwen Lasarus

Cymhwysodd **Gwen Lasarus** fel athrawes ond mae wedi bod yn actores ers dros 20 mlynedd. Yn dod o Lanfair Pwll, Môn, aeth i Ysgol David Hughes. Darllen, nofio, yoga, coginio, beicio a cherdded yw ei diddordebau pennaf. Ei dylanwadau cynharaf oedd Enid Blyton ac yna Kate Roberts, John Gwilym Jones, Siôn Eirian ac yn fwy diweddar Frank McCourt, Helen Fielding a M Scott Peck.

Fel actores, bu'n rhan o gyfresi a ffilmiau tebyg i *Brad*, *Yr Alwad*

## Llyfryddiaeth 
* Snogs a Sgribls Hogan Flêr
* Sgribls Hogan Flêr
* Swshi, Snogs a Sgribls Hogan Fl
* Tinboeth
* Nerth Bôn Braich
* Cyfres Copa: Llanast
* Haf o Hyd? (cyfrol o straeon byrion) 2016

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Mari George

Awdures o Gymru yw **Mari George** (ganed 1973).

Ganed Mari George ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Mynychodd Ysgol Gyfun Llanhari a Choleg Prifysgol Abertawe lle yr astudiodd ar gyfer gradd BA yn y Gymraeg gan fynd ymlaen i astudio gradd MA ar y bardd Wil Ifan. Enillodd Fedal Lenyddiaeth a Chadair Eisteddfod yr Urdd yn ogystal â chadeiriau eraill mewn eisteddfodau lleol. Cyhoeddodd nifer o gerddi mewn cylchgronau fel *Taliesin* a *Barddas* a chyfrolau cymysg ond *Y Nos yn Dal* yn fy Ngwallt yw ei chyfrol unigol cyntaf. Mae'n wyneb adnabyddus yn nosweithiau Stomp yr Eisteddfod ac yn llais cyfarwydd ar Talwrn y Beirdd ar Radio Cymru. Mae'n byw bellach yng Nghaerdydd, ac yn gweithio fel Golygydd Sgriptiau/Awdur yn Adran Ddrama BBC Cymru.

## Llyfrau 
Mae Mari wedi cyfieithu neu addasu nifer o lyfrau gan gynnwys;

**Y Nos yn Dal yn fy Ngwallt*
**Y Ferch Wyllt*
*''Y Gwningen a'r Arth''
*Gwningen a'r Arth, Y: Arferion Od Cwningod (2019)
*Cyfres Amdani: Pass y Sugnydd Llwch Darling (2018)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Menna Medi

Awdures nofelau a straeon byrion Cymraeg o Lanuwchllyn, ger y Bala yw **Menna Medi**.

*Hogan Horni* a *Hogan Horni Eisiau Mwy* ydy'r llyfrau mae hi efallai mwyaf adnabyddus amdanynt.

Yn y gorffennol mae hi wedi gweithio i’r BBC, ac fel rheolwr marchnata i gwmni Sain.

Mae’n barddoni ac wedi ennill nifer o gadeiriau mewn eisteddfodau lleol. Bu hi'n cynllunio a dosbarthu cardiau cyfarch doniol, ‘Cyfres Wahanol’.

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Hogan Horni* yn ystod haf 2007. Enillodd Ysgoloriaeth Emyr Feddyg yn Eisteddfod Genedlaethol 2001.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Marlyn Samuel

Awdures yw **Marlyn Samuel Evans** (ganwyd 20 Mai 1965).

## Bywgraffiad 
Ganwyd Marlyn yn Ysbyty Dewi Sant Bangor, yn ferch i Margaret ac Emlyn Samuel Roberts. Er iddi gael ei henwi yn Ruth i gychwyn cafodd ei Anti Eluned y syniad o gyfuno enw ei mam a'i thad, i greu yr enw Marlyn. Fe'i magwyd yn Llanddeusant, pentref bach yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Cymerodd ddiswyddiad gwirfoddol o'r BBC yn 2025, sydd wedi ei galluogi iddi ganolbwyntio ar ysgrifennu.

## Bywyd personol 
Mae Marlyn yn byw ym Mhentre Berw ger Gaerwen ar Ynys Môn. Mae'n briod ag Iwan ac mae ganddynt ddau o blant, Miriam a Hawys.

## Cyhoeddiadau 
* *Llwch yn yr Haul* (Gwasg Gwynedd) (2012)
* *Milionêrs* (Gwasg y Bwthyn) (2014)
* *Cwcw* (Gwasg Y Bwthyn) (2017)
* ''Cicio'r Bwced* (Gwasg y Lolfa) (2019)
* *Pum Diwrnod a Phriodas* (Y Lolfa, 2021)
* *Dros fy Mhen a 'Nghlustia* (Y Lolfa, 2023)
* *Yr Ail Briodas'' (Y Lolfa, 2025)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn

Categori:Prosiect WiciLlên
Mari Gwilym

Actores, awdures, cyflwynydd a dramodydd yn enedigol o Pistyll ger Nefyn, yw **Mari Gwilym** (ganwyd 1953)**.** Bu'n actio mewn cynyrchiadau llwyfan gyda Cwmni Theatr Cymru a Theatr Bara Caws o'r 1970au. Hi oedd un o bartneriaid comedi y diddanwr Gari Williams am flynyddoedd, a bu'n rhan o sawl cyfres gomedi gyda ef, megis *Galw Gari.* 

## Gyrfa 
Cafodd ei geni ym Mhistyll ger Nefyn, gyda'i rhieni newydd ddychwelyd o gyfnod yn byw yn Unol Daleithiau America.

Roedd hi'n briod ag Emrys Llewelyn, a fu farw yn 2024.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

### Theatr 
**Cwmni Theatr Cymru**
* *Madog* (1976)
* *Y Pibydd Brith* (1977)
* *Hywel A* (1979)
* *Rasus Cymylau* (1981)

### Cwmnïau eraill 
* ''Croeso i'r Roial* (1977) Bara Caws
* *Rwj Raj* - Panto 85
* *Henwalia* (1996) Bara Caws - dramodydd
* *Y Claf Diglefyd* (1994) Cwmni Theatr Gwynedd
* *Robin ap Croeso* (1989)

### Ffilm, Teledu a Radio 
* *Teliffant* (1979)
* *Goglis* (1979)
* *Dawn* (1983-1984)
* *Galw Gari* (1983-1984)
* *Stori Sbri* (1986)
* *Ni a Nhw* (1986)
* *Mwgwd yr Ieir* (1987)
* *Nadolig yng Nghwm Rhyd y Chwadods* (1991)
* *Gwynfyd* (1992)
* *William Jones* (1993)
* *Rala Rwdins* (1995-1997)
* *Pengelli* (1999-2001)
* *Y Graith* (1999)
* *Porc Peis Bach* (2000-2005)
* *Mr Men* (2003)
* *Treflan* (2004-2006)
* *Beca Bingo* (2014) BBC Radio Cymru

## Cyhoeddiadau 
* *Am Ddolig!* (Y Lolfa, 2000)
* *Melysgybolfa* (Carreg Gwalch, 2013)
* *Melysach Cybolfa* (Carreg Gwalch, 2017).
* *Carwyn a'r Anrheg Nadolig* (1999)
* *Stori Cyn Cysgu 2* (2008)
* *Fy Nghar Cyntaf* (2013)
* *Haf o Hyd?* (2016)
* *Can Curiad'' (2021)

## Oriel 

Delwedd:Melysgybolfa Mari (llyfr).jpg
Delwedd:Am Ddolig! (llyfr).jpg
Delwedd:Rehersals for the pantomime Madog (1544839).jpg
Delwedd:Rehersals for the pantomime Madog (1544840).jpg
Delwedd:Rehersals for the pantomime Madog (1544838).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's pantomime, Madog (1580594).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's pantomime, Madog (1580602).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru's pantomime, Madog (1580635).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif

Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Pobl o Lŷn
Giancarlo Gemin

Awdur a chyfarwyddwr ffilm o Gymru yw **Giancarlo Gemin** (ganed 1962).

## Bywgraffiad
Ganed Gemin yng Nghaerdydd, yn fab i rieni o'r Eidal, Mynychodd Bishop Hannon High School, Pentrebaen.

Enillodd Wobr Tir na n-Og 2015 yng nghategori Llyfrau Saesneg gyda'i nofel *Cowgirl*, ac eto yn 2017 gyda *Sweet Pizza*. Addaswyd y ddwy nofel i'r Gymraeg yn 2018.

Mae erbyn hyn yn byw yn Llundain.

## Llyfryddiaeth
* *Cowgirl* (Nosy Crow, 2015)
* *Sweet Pizza* (Nosy Crow, 2016)

### Addasiadau Cymraeg
* *Y Ferch Wyllt*, addasiad Mari George o *Cowgirl* (Atebol, 2018)
* *Caffi Merelli*, addasiad Mared Llwyd o *Sweet Pizza* (Atebol, 2018)

### Addasiadau Almaeneg
* *Milchmädchen*, addasiad Gabriele Haefs o *Cowgirl* (Carlsen Verlag, 2016)
* *Café Morelli*, addasiad Gabriele Haefs o *Sweet Pizza* (Carlsen Verlag, 2017)

## Gwobrau ac anrhydeddau
* 2015 – Gwobr Tir na n-Og, Llyfrau Saesneg – *Cowgirl*
* 2017 – Gwobr Tir na n-Og, Llyfrau Saesneg – *Sweet Pizza*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Saesneg o Gymru
Categori:Nofelwyr plant o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Huw Meirion Edwards

Bardd a darlithydd yw **Huw Meirion Edwards**.

Magwyd Edwards yn Llanfairpwll ac yna yng Nghaerdydd, ac mae’n byw dros ugain mlynedd yn ardal Aberystwyth. Bu'n ddarlithydd yn Adran Gymraeg y Brifysgol, ac mae bellach yn aelod o staff Cyngor Llyfrau Cymru. Mae wedi cyhoeddi’n helaeth ym maes llenyddiaeth Gymraeg, yn enwedig barddoniaeth ganoloesol: mae’n un o olygyddion y gyfrol *Cerddi Dafydd ap Gwilym* (2010) a’r wefan Dafydd ap Gwilym.net. Mae’n fardd toreithiog a phrofiadol, yn aelod o dîm Talwrn y Cŵps ac o dîm ymryson Ceredigion, ac enillodd Gadair Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd a’r Cylch 2004 gyda’r casgliad ‘Tir Neb’. *Lygad yn Llygad* (Gwasg y Bwthyn, 2013) yw ei gyfrol gyntaf o gerddi.

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Prifeirdd
John Gruffydd Jones

Llenor a chemegydd o Gymro oedd **John Gruffydd Jones** (1932 – 11 Mawrth 2023).

Roedd yn wreiddiol o Nanhoron ym Mhen Llŷn, a bu'n byw ym Manceinion am 17 mlynedd cyn ymgartrefu yn Abergele gyda'i wraig Eirlys yn 1967. Roedd ysgrifennu yn ddiléit ganddo, a bu'n awdur prysur.

O ganol yr 1970au enillodd Jones rai o brif gystadlaethau llenyddol yr Eisteddfod Genedlaethol. Mor ddiweddar â 2018 fe enillodd wobr lenyddol yn y Brifwyl, ond cyn hynny, enillodd Y Fedal Ryddiaith yn 1981, Y Fedal Ddrama yn 1986 a'r Goron yn 1987.

Wedi ymddeol bu'n olygydd ar *Y Goleuad*, cylchgrawn wythnosol y Methodistiaid Calfinaidd, am ddeng mlynedd rhwng 2000 a 2010. Aeth ati hefyd i ennill gradd MA Ysgrifennu Creadigol dan gyfarwyddyd Yr Athro Angharad Price yn Adran y Gymraeg, Prifysgol Cymru, yn 2012. 

Bu farw yn 90 oed ar ôl gwaeledd byr. Mae'n gadael merch a mab, Delyth Marian a Dafydd Llewelyn, yn ogystal â thair o wyresau.

## Llyfryddiaeth 
**Dawns Ganol Dydd* (Gwasg y Bwthyn, 2012)
**Ai Breuddwydion Bardd Ydynt?* (Gwasg y Bwthyn, 2013)
* *Cariad Pur?* (Gwasg y Bwthyn, 2014)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2023

Categori:Prosiect WiciLlên
Abdylas Maldybayev

Cyfansoddwr a chanwr Cirgisaidd oedd **Abdylas Maldybayev** (7 Gorffennaf 1906 – 1 Mehefin 1978) a oedd yn ffigur poblogaidd ym myd opera yr Undeb Sofietaidd.

Ganed ym mhentref Kara Bulak yn rhanbarth Chui, yng ngogledd Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Cirgisia. Dechreuodd gyfansoddi cerddoriaeth yn 16 oed, a chafodd lwyddiannau yn y 1920au gyda'i ganeuon"Akynai" a "Life". Yn y 1930au fe gyflwynodd arddulliau a ffurfiau cerddorol newydd i Girgisia, megis emynau ac ymdeithganeuon. Gwobrwywyd iddo deitlau anrhydeddus Arlunydd y Bobl GSS Cirgisia yn 1937 ac Artist y Bobl UGSS yn 1939. Gweithiodd yn gadeirydd Undeb Cyfansoddwyr Cirgisia o 1939 i 1967 ac yn gyfarwyddwr coleg cerdd yn Bishkek o 1953 i 1954. Yn ogystal â'i ganeuon fe gyfansoddai sawl gwaith offerynnol, gan gynnwys symffoni. Bu farw yn 71 oed. Enwir theatr yn Bishkek ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1978
Categori:Cantorion o Girgistan
Categori:Cantorion opera
Categori:Cantorion o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Cyfansoddwyr o Girgistan
Categori:Cyfansoddwyr opera
Categori:Cyfansoddwyr o'r Undeb Sofietaidd
Categori:Prosiect WiciLlên
Catrin Stevens

Awdures doreithiog ac yn addysgwraig ac awdurdod ar agweddau o draddodiadau a hanes Cymru yw **Catrin Stevens**.

Ganwyd yn Llanon, Ceredigion, ac addysgwyd hi yn Ysgol Ramadeg Ardwyn a Phrifysgol Bangor. Wedi gweithio fel athrawes Cymraeg a hanes, roedd Catrin hefyd yn bennaeth adran hanes a hanes Cymru yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Mae ei llyfrau am arferion caru Cymreig yn deillio o ymchwil Catrin i hen arferion Cymru yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan. Mae Catrin bellach yn gweithio fel awdur llawrydd a'i phrif ddiddordeb yw dehongli hanes i ddarllenwyr o bob oed.

Cyhoeddodd cyfrolau yn y gyfres i blant, *Hanes Atgas* ynghyd â’r gyfrol Saesneg *Inside Out: Telling the Story of Welsh*.

Mae'n aelod gweithgar o Ferched y Wawr ac yn gyn olygydd cylchgrawn Y Wawr.

Mae’n briod a chanddi ddau o blant ac mae’n byw yng Nghasllwchwr ger Abertawe.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Beca Lyne-Pirkis

Cogydd ac awdur yw **Rebecca Frances Lyne-Pirkis** (ganwyd 28 Medi 1981).

Mae hi'n fwyaf adnabyddus am ei chyfresi teledu ar S4C, sef *Parti Bwyd Beca* a *Becws,* ond daeth i sylw'r byd ar ôl iddi ymddangos ar *The Great British Bake Off*.

Ers dod i amlygrwydd fel cystadleuydd ar y gyfres honno yn 2013, mae Lyne-Pirkis wedi dod yn enw ac wyneb cyfarwydd fel cogydd, awdur bwyd a chyflwynydd teledu.  Yn 2017 cyhoeddodd ei llyfr ryseitiau poblogaidd 'Bwyd Beca / My Food' sydd yn llawn dop o ryseitiau sy'n ffefrynnau teuluol a fydd yn siwr o ysbrydoli cogyddion ar draws Cymru.

Ceir amrywiaeth eang o ryseitiau yn y gyfrol ddwyieithog hon – o bobi bara i felysion bore coffi, o gig araf y barbeciw i seigiau llysieuol annisgwyl, o brydau Americanaidd torfol mawr i swper sydyn i’r teulu. Mae rhai o'r clasuron i'w cael yma hefyd, fel Pice ar y Maen, ond gyda chyffyrddiad unigryw Beca – troi'r pice yn rhai ham a chaws, a hefyd yn rhai gyda siocled tywyll ac oren.

Yn y cyflwyniad byr, eglura Beca fod rhan o’i theulu yn dod o America ac mae rhai o'r prydau wedi eu hysbrydoli gan y wlad honno, er enghraifft, y ffa pob a phorc.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Elias Canetti

Awdur Almaeneg oedd **Elias Canetti** (25 Gorffennaf 1905 – 14 Awst 1994). Ganwyd Canetti yn Ruse, Bwlgaria, yn 1905 i deulu o fasnachwyr. Symudodd y teulu i Fanceinion, Lloegr, ond bu farw'r tad yn 1912, ac aeth y fam â'r tri mab i'r cyfandir. Ymgartrefodd y teulu yn Fienna. Symudodd Canetti i Loegr yn 1938 yn dilyn yr Anschluss er mwyn dianc rhag y Natsïaid. Bu farw yn Zürich yn Awst 1994.

## Llyfrau 
* *Komödie der Eitelkeit* 1934 (*The Comedy of Vanity*)
* *Die Blendung* 1935 (*Auto-da-Fé*, nofel, cyf. 1946)
* *Die Befristeten* 1956 (1956 perfformiad cyntaf y ddrama yn Rhydychen) (*Their Days are Numbered*)
* *Masse und Macht* 1960 (*Crowds and Power*, astudiaeth, cyf. 1962, cyh. yn Hamburg)
* *Aufzeichnungen 1942 – 1948* (1965) (*Sketches*)
* *Die Stimmen von Marrakesch* 1968 published by Hanser in Munich (*The Voices of Marrakesh,* cyf. 1978)
* *Der andere Prozess* 1969 Kafkas Briefe an Felice (''Kafka's Other Trial*, cyf. 1974).
* *Hitler nach Speer* (traethawd)
* *Die Provinz des Menschen* Aufzeichnungen 1942 – 1972 (*The Human Province*, cyf. 1978)
* *Der Ohrenzeuge. Fünfzig Charaktere* 1974 ("Ear Witness: Fifty Characters", cyf. 1979).
* *Das Gewissen der Worte* 1975. Traethawd (*The Conscience of Words*)
* *Die Gerettete Zunge* 1977 (*The Tongue Set Free*, cofiant cyf. 1979 gan Joachim Neugroschel)
* *Die Fackel im Ohr* 1980 Lebensgeschichte 1921 – 1931 (*The Torch in My Ear*, 1982)
* *Das Augenspiel* 1985 Lebensgeschichte 1931 – 1937 (*The Play of the Eyes*, cyf. 1990)
* *Das Geheimherz der Uhr: Aufzeichnungen* 1987 (*The Secret Heart of the Clock*, cyf. 1989)
* *Die Fliegenpein* (*The Agony of Flies*, 1992)
* *Nachträge aus Hampstead* (*Notes from Hampstead*, 1994)
* *The Voices of Marrakesh* (cyh. wedi marwolaeth Canetti, published Arion Press, 2001 )
* *Party im Blitz; Die englischen Jahre* 2003 (*Party in the Blitz*, cyh. wedi marwolaeth Canetti 2005)
* *Aufzeichnungen für Marie-Louise (ysgrifennwyd 1942, cyh. wedi marwolaeth Canett, 2005)https://en.wikipedia.org/wiki/Elias_Canetti#Works''

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Nofelwyr Almaeneg
Sioned Wiliam

Cynhyrchydd comedi, gweithredwr darlledu ac awdur o Gymru yw **Sioned Wiliam** (ganwyd 14 Mehefin 1961). Mae hi wedi bod yn gynhyrchydd rhaglenni comedi, yn bennaeth rhaglenni comedi i ITV, comisiynydd comedi ar gyfer BBC Radio 4 a phrif weithredwr dros dro yn S4C. 

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd yng Nghaerfyrddin, yn ferch i'r awdur Urien Wiliam. Fe'i magwyd yn Y Barri ac aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen, cyn astudio drama ym Mhrifysgol Aberystwyth ac yna yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Yn ystod ei hamser ym Mhrifysgol Rhydychen, cychwynodd berfformio yn yr Oxford Revue, yn gweithio gyda Rebecca Front a Armando Iannucci, ymysg eraill. Gyda Front, roedd yn rhan o'r ddeuawd comedi a cherddoriaeth, y Bobo Girls; perfformiodd y ddau yng Ngŵyl Frinj Caeredin yn 1989 ac mewn cyfres radio, *Girls Will Be Girls*, a redodd am ddwy gyfres yn 1989 ac 1991.

## Gyrfa
Yn 1985, bu'n cyflwyno un cyfres o raglen gylchgrawn i fenywod *Dwy Cyn Dau*, ar S4C.

Aeth ymlaen i weithio fel cynhyrchydd rhaglenni comedi i’r prif rwydweithiau teledu. Fe’i henwebwyd am wobr BAFTA Lloegr dair gwaith fel cynhyrchydd ac enillodd y British Comedy Award a’r Rhosyn Efydd ym Montreux am *Big Train* ym 1999.

Rhwng 1999 a 2006 roedd yn Bennaeth Comedi Rhwydwaith ITV, gan gomisiynu nifer fawr o ffilmiau a chyfresi comedi gan gynnwys *Harry Hill’s Sketch Show* a *Cold Feet*.

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, *Dal i Fynd* yn 2013.  Dilynodd *Chwynnu* yn 2015. Ailymwelir â chymeriadau *Dal i Fynd* yn ei thrydedd nofel, ''Cicio'r Bar,'' ond mae'r gyfrol yn sefyll ar ei phen ei hun.  Cyhoeddwyd y nofelau i gyd gan Y Lolfa.

Fe'i penodwyd yn Bennaeth Comedi Radio 4 yn 2015 a gadawodd y swydd yn 2022.

Roedd hi'n brif weithredwr dros dro S4C rhwng Mawrth 2024 a Ionawr 2025.

## Bywyd personol
Mae'n briod â Ian Brown, sgriptiwr comedi ac mae ganddynt fab.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr radio o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Prosiect WiciLlên
Joanna Davies

Awdur nofelau Cymraeg a Saesneg yw **Joanna Davies** (ganwyd 1973).

O Gorslas, Cwm Gwendraeth, mynychodd Ysgol Gyfun Ddwyieithog Maesyryrfa, Cefneithin cyn mynd i Brifysgol Aberystwyth lle astudiodd Ysgrifennu Creadigol o dan Mihangel Morgan a John Rowlands. Yna astudiodd am MPhil mewn Ffilm a Theledu cyn gweithio am ddeng mlynedd fel Cynhyrchydd Teledu i ITV Cymru, S4C a BBC Cymru.

Cyhoeddodd bum nofel Gymraeg, sef *Ffreshars* (2008), *Mr Perffaith* (2011) *Ieuan Bythwyrdd* (2013) ''Cario 'Mlaen* (2014) ac *Un Man'' (2015). Yn Saesneg mae Freshers, Mr Perfect a Dream State

Bellach mae'n byw yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Gwen Redvers Jones

Awdures a cyn-athrawes o Gymru yw **Gwen Redvers Jones** (ganwyd 25 Ebrill 1939).

Fe'i ganwyd ym Mlaenau Ffestiniog a bu'n byw yn Y Friog, Dolgellau, Penmynydd a Llangefni. Aeth i ysgolion cynradd yn ardal Dolgellau ac yna yn Ysgol David Hughes, Porthaethwy, Ysgol Gyfun Llangefni a Phrifysgol Cymru Caerdydd a Prifysgol Cymru, Bangor.

Cyn ymddeol bu'n athrawes Gymraeg yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Caerfyrddin ac mae hi’n byw yng Nghwmffrwd ar gyrion y dref. Mae ei hadnabyddiaeth o blant o bob oed dros yr holl flynyddoedd o gymorth, mae’n siŵr, wrth fynd ati i lenydda ar eu cyfer. Enillodd wobr Tir na n'Og deirgwaith.

## Llyfryddiaeth 
### Straeon
* *Herio’r Cestyll* (1982)
* ''Chwedlau'r Annisgwyl* (1994)

### Nofelau
* *Broc Môr* (1991)
* *Charlie* (1995)
* *Dyddiau Cŵn* (1997)
* *Cochyn* (2000)
* *Beth Nesa'?* (2000)
* *Bai Pwy?* (2002)
* *Wrth y Llyw* (2004)
* *Achub y Cwm* (2010)
* *Diolch Sgrwff!* (2010)
* *Hylc o Helynt* (2011)
* *Pst! Ti'n Grêt!* (2012)
* *Merlyn y Nos* (2014)

### Llyfrau ffeithiol
* (gyda D. Cyril Jones), *Y Rhufeiniaid'' (1994)

### Addasiadau i'r Gymraeg
* Diana Wynne Jones, *Ots* (*The Four Grannies*, 1985)
* Michael Foreman, *Gêm Gyfeillgar* (*War Game*, 1999)
* Michael Morpurgo, ''O'r Lludw* (*Out of the Ashes*, 2002)
* Ann Jungman, *Gwarchae!* (*Siege*, 2009)
* Carol Drinkwater, *Y Newyn: Dyddiadur Phyllis McCormack* (*The Hunger*, 2008)
* Jeremy Strong, *Peidiwch â Mynd i'r Seler* (*Don't Go into the Cellar*, 2009)
* Ann Jungman, *Brad* (*Betrayal*, 2009)
* Pippa Goodhart, *Y Tŷ Dienw* (*The House with No Name*, 2009)
* Catherine Fisher, *Blwch yr Ysbryd* (*The Ghost Box*, 2012)
* Alan Gibbons, *Llofrudd y Camera* (*The Dying Photo*, 2012) 
* Nigel Hinton, *Nes ei Gael yn Euog* (*Until Proven Guilty'', 2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Mari Emlyn

Awdur ac actores yw **Mari Emlyn** (ganwyd Chwefror 1964).

Ganwyd a magwyd Emlyn yng Nghaerdydd yn ferch i Shân Emlyn Jones ac Owen Edwards. Yn dilyn cwblhau ei haddysg yn ysgolion Bryntaf a Llanhari aeth i Lundain a graddio yn y Celfyddydau Perfformio yng Ngholeg Rose Bruford College of Speech and Drama. Ers hynny mae wedi dilyn gyrfa fel actores, sgriptwraig, golygydd llyfrau ac awdur llyfrau yn ogystal â threulio pum mlynedd fel Cyfarwyddwr Artistig Galeri, Caernarfon.

Ei chyhoeddiad diweddaraf fel awdur yw ''Cofiwch Dryweryn - Cymru'n Deffro / Wales Awakening'' (Hydref 2019), sef cyfrol a ganolbwyntia ar ffenomenon murluniau diweddaraf Cofiwch Dryweryn sydd wedi ymddangos ar hyd a lled Cymru mewn ymateb i'r trosedd casineb yn erbyn y murlun eiconig gwreiddiol.  Ynghyd â lluniau o'r murluniau, mae'r rhai fu'n eu peintio yn egluro pam eu bod wedi gweithredu yn y fath fodd a cheir cyfraniadau gan rai fu'n llygad dystion i foddi Capel Celyn.

Yn 2020 cyhoeddodd nofel, *Mefus yn y Glaw* (Gwasg y Bwthyn), lle mae'r prif gymeriad, Lili, yn mynd drwy'r menopôs. Disgrifir fel "nofel hwyliog a sensitif am gyfeillgarwch a sefyllfa merched hŷn. Rydym yn dilyn diwrnod ym mywyd Lili Daniels, awdures 50 oed, sy'n cael trafferth darganfod ei hawen a hithau'n ceisio ysgrifennu ei phumed nofel." 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Robert Lacey

Awdur a bardd o Aberystwyth yw **Robert Lacey.** Mae'n gweithio yn y Llyfrgell Genedlaethol. Cyhoeddwyd cerddi unigol ganddo dros y blynyddoedd yn *Taliesin* a *Barddas*.

## Cyhoeddiadau 
* *Sut i Fod yn Hapus* (2012)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Prosiect WiciLlên
Dan Anthony

Awdur yw **Dan Anthony** sydd wedi gweithio ar sgriptiau a straeon byrion yn ogystal â rhai ar gyfer BBC Radio Wales a BBC Radio 4.

Mae wedi ysgrifennu'n eang ar gyfer plant, er enghraifft fel sgriptiwr ar gyfer The Story o Tracy Beaker ar CBBC a The Baaas ar S4C.

Mae'n byw ym Mhenarth, ac mae ganddo MA mewn Teaching And Practice of Creative Writing o Brifysgol Caerdydd.

## Cyhoeddiadau 
Mae Dan wedi ysgrifennu'r llyfrau canlynol: -

* Rugby Zombies (3 llyfr yn y gyfres)
* The Bus Stop at the End of the World
* Steve's Dreams
* The Last Big One
* Bachwr
* Sombis rygbi

## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect WiciLlên
Categori:Llenorion Cymraeg
Lisa Fearn

Awdur o Gaerfyrddin yw **Lisa Fearn**.

Dros y blynyddoedd bu'n gweithio ym myd bancio ac ym myd addysg.

Yna, ymgartrefodd Lisa gyda'i theulu yn ôl yn Sir Gâr, ar Fferm Allt y Gog, lle sefydlodd ysgol arddio a choginio i blant, sef The Pumpkin Patch.

Erbyn hyn, mae hi wedi dysgu miloedd o blant i dyfu a choginio eu bwyd eu hunain (ac wedi dysgu ambell riant hefyd).

Mae Lisa'n golofnydd gyda'r Carmarthen Journal. Mae hi'n westai cyson ar Radio Cymru a Radio Wales, ac yn gogydd ar raglen Prynhawn Da, S4C, hefyd.

Mae gan Lisa ddiddordeb mawr ym mhŵer cymdeithasol bwyd.

Hi yw awdur llyfr *Blas/ Taste* a *Dathlu/ Celebrate* - a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Tweli Griffiths

Newyddiadurwr o Gymru yw **Tweli Griffiths** (ganwyd 1954).

Fe'i magwyd ym Mhencader. Fe astudiodd Gwleidyddiaeth a Gwleidyddiaeth Ryngwladol ym Mhrifysgol Aberystwyth. Yn y cyfnod yma bu'n is-lywydd ac yna'n llywydd Undeb y Myfyrwyr yn y coleg. Yng ngwanwyn 1977 fe'i benodwyd i'w swydd gyntaf ym myd y cyfryngau fel gohebydd yn y gorllewin ar raglen newyddion teledu *Y Dydd*.

Bu'n newyddiadurwr a chynhyrchydd ar y rhaglen materion cyfoes *Y Byd Ar Bedwar*. Gohebodd o sawl gwlad tramor ac yn 1988 cafodd gyfle prin i gyfweliad arweinydd Libia, Cyrnol Gadaffi.

## Bywyd personol
Mae'n briod a Mair ac yn dad i'r bardd Hywel Griffiths.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Rhian Williams

Awdur yw **Rhian Williams**.

O ardal Abertawe-Llanelli-Caerfyrddin yn wreiddiol, mae Rhian Williams wedi gweithio y tu ôl i'r llenni ym maes cyfryngau Cymraeg ers blynyddoedd.

Mae hi bellach yn byw yng Nghaerdydd gyda'i chi, Bwda.

Mae'n ysgrifennu colofn fisol yng nghylchgrawn Golwg.

Hi yw awdur "Oi Oi Oi" yn 2018 gan Wasg Gomer.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Gwen Parrott

Awdur o Gymru yw **Gwen Parrot**.

Ganwyd a magwyd Gwen yng ngogledd sir Benfro.

Mae hi wedi gweithio mewn sawl maes ysgrifennu creadigol, megis: theatr, teledu, radio, straeon byrion, a nofel, yn Saesneg ac yn Gymraeg. Buodd Gwen yn gweithio fel cyfieithydd llawrydd tan yn diweddar, ond mae hi bellach yn ysgrifennu ffuglen yn llawnamser, gan ganolbwyntio ar nofelau trosedd a dirgelwch hanesyddol a chyfoes. Mae'i chefndir wedi'i chaniatáu i ysgrifennu yn y ddwy iaith a chyfieithu nofelau ei hun.

## Cyhoeddiadau 
Mae Gwen wedi cyhoeddi'r llyfrau canlynol;

* *Gwyn eu byd* (2010), Gomer
* *Hen Blant Bach* (2011), Gomer
* *Cyw Melyn y Fall* (2012), Gomer
* *Tra Bo Dwy* (2015), Gomer
* *Gwawr Goch ar y Gorwel* (2019) Gomer

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1950au
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Pegi Talfryn

Awdur a tiwtor Cymraeg yw **Pegi Talfryn** (ganwyd 1956/1957).

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd yn Seattle, Talaith Washington. Er nid oedd ganddi unrhyw gefndir Cymreig roedd eisiau dod i Gymru ers yn ifanc a phenderfynodd ddod draw i astudio Cymraeg ym Mhrifysgl Llanbedr Pont Steffan a graddiodd yn 1979. Aeth ymlaen i wneud cwrs ysgrifenyddol dwyieithog yng Ngholeg Technegol Gwynedd, Bangor a chwrs ymarfer dysgu yn y Brifysgol ym Mangor.

Arhosodd yng Nghymru wedi cyfarfod ei gŵr, Ioan Talfryn.

## Gyrfa
Gwnaeth amrywiaeth o swyddi: dysgu prosesu geiriau Cymraeg a Gofal Plant yng Ngholeg Y Rhyl, Llandrillo; hyfforddi cynorthwywyr dosbarth yn y gymuned; ysgrifennu cyrsiau Cymraeg; athrawes gynradd; Swyddog y Dysgwyr gyda’r Eisteddfod Genedlaethol.

## Bywyd personol
Mae hi’n mwynhau ysgrifennu storïau i bobl sy’n dysgu Cymraeg. Mae hi’n byw yn Waunfawr efo’i gŵr, Ioan ac mae ganddynt tri o blant.

Mae hi’n hoffi darllen llyfrau ditectif, cerdded, dysgu ieithoedd a chanu.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Llŷr Titus

Nofelydd a dramodydd o Gymru yw **Llŷr Titus** (ganwyd 1992/1993). Yn 2023 enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn am ei gyfrol *Pridd*, lle mae'n creu 'darlun cignoeth ond cyfareddol' o fywyd hen ŵr yng nghefn gwlad Llŷn.

## Bywyd cynnar ac addysg
Daw Llŷr Titus Hughes o Frynmawr ger Sarn ym Mhenrhyn Llŷn. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Edern, Ysgol Uwchradd Botwnnog ac yna yng Ngholeg Merion-Dwyfor. Yn 2014 graddiodd o Brifysgol Bangor Aeth ymlaen i wneud cwrs Meistr ac yn 2020 roedd yn parhau gyda’i ymchwil ar gyfer doethuriaeth ym Mhrifysgol Bangor.

## Gwaith a gwobrau llenyddol
Enillodd y Goron ym Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd Abertawe 2011 ac y flwyddyn ganlynol yn Eisteddfod yr Urdd Eryri enillodd y Fedal Ddrama.
Cyhoeddodd ei nofel gyntaf, *Gwalia*, yn 2015 (Gwasg Gomer) ac enillodd Wobr Tir Na N-Og 2016 (categori ysgol uwchradd).

Mae Llŷr hefyd yn ddramodydd, ac yn awdur *Drych* a gynhyrchwyd gan Gwmni'r Fran Wen yn 2015. Mae'n un o olygyddion a sylfaenwyr cylchgrawn Y Stamp a Chyhoeddiadau'r Stamp.

Yn 2023 enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn am ei gyfrol *Pridd* (Gwasg y Bwthyn), lle mae'n creu "darlun cignoeth ond cyfareddol" o fywyd hen ŵr yng nghefn gwlad Llŷn. Yn ôl Megan Hunter ar ran y beirniaid mae'n nofel wreiddiol iawn, an ôl Savanna Jones, un arall o’r beirniaid, "Mae’n llwyddiannus yn y ffordd mae’n ein hannog i fynd ar antur gyda’r prif gymeriad ac i ymrwymo yn ei fyd wrth iddo garlamu drwy daith bywyd."

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1990au
Categori:Nofelwyr o Gymru
Categori:Dramodwyr o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Rhiannon Ifans

Awdur ac ysgolhaig o Gymru yw **Rhiannon Ifans** (ganwyd 1954).

Cafodd Rhiannon ei magu ar fferm Carreg Wian ym mhlwyf Llanidan, Ynys Môn, a’i haddysgu yn Ysgol Gynradd Gaerwen ac Ysgol Gyfun Llangefni.

Llenyddiaeth ganoloesol Cymraeg yw ei phrif maes ymchwil. Mae wedi cyfrannu yn helaeth i hanes canu gwerin Cymru ynghyd â bywyd a diwylliant y werin yng Nghymru. Gweithiodd yn gyntaf ym maes Beirdd y Tywysogion ac yna ym maes Beirdd yr Uchelwyr. Wedi hynny treuliodd ddeuddeng mlynedd yn Gymrawd Tucker ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.

Enillodd Wobr Tir na n-Og yn 2000 am ei chyfrol *Chwedlau o’r Gwledydd Celtaidd* ac am yr eildro yn 2003 am ei chyfrol *Dewi Sant*; cyrhaeddodd *Owain Glyndŵr: Tywysog Cymru* restr fer Gwobr Tir na n-Og yn 2001.

Mae'n byw ers blynyddoedd lawer yn ardal Aberystwyth.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Olwen Canter

Awdures yw **Olwen Canter**.

Ganed Olwen yn sir Fôn, ond mae bellach yn byw yn Wrecsam. Enillodd nifer o wobrau eisteddfodol gyda'i cherddi.

## Llyfryddiaeth 
* *Cerddi Bob Lliw* (Y Lolfa, 2011)

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Hayley Long

Awdur Seisnig yw **Hayley Long** (ganwyd 1971)

Magwyd Hayley yn Felixstowe ac astudiodd Saesneg ym Mhrifysgol Aberystwyth cyn teithio dramor. Gweithiodd yn Llundain, Caerdydd a Norfolk fel athro Saesneg.

Mae Hayley wedi ennill gwobr Tir na n-Og am ei gwaith.

## Cyhoeddiadau 
### Nofelau 
* 'Fire and Water' (2004, Parthian)
* 'Kilburn Hoodoo' (2006, Parthian)
* 'Vinyl Demand' (2008, Accent Press) for the Quick Reads series
* 'Lottie Biggs is Not Mad' (2009 Pan Macmillan)
* 'Lottie Biggs is Not Desperate' (2010 Pan Macmillan)
* 'Lottie Biggs is Not Tragic' (2011 Pan Macmillan)
* 'What's Up With Jody Barton?' (2012 Pan Macmillan)
* 'Downside Up' (2013 Pan Macmillan)
* 'Sophie Someone' (2015, Hot Key Books)
* 'The Nearest Faraway Place' (2017, Hot Key Books)

### Ffeithiol 
* 'Being a Girl' (2015, Hot Key Books)
* 'The Library of Wales Education Resource Pack' (2006, Parthian)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Llenorion Seisnig
Categori:Prosiect WiciLlên
Jackie Morris

Awdur a darlunydd o Loegr sy'n byw yng Nghymru yw **Jackie Morris** (ganwyd 1961). Fe fu ar restr fer Medal Kate Greenaway yn 2016 a’i hennill yn 2019  am ei darluniad o *The Lost Words*, a bleidleisiwyd yn llyfr harddaf 2016 gan lyfrwerthwyr y DU. Enillodd  Wobr Tir na n-Og am y llyfr plant *Seal Children*.

## Bywyd 
Ganed Morris yn Birmingham ym 1961. Symudodd ei theulu i Evesham pan oedd hi'n bedair oed. Dywedodd eu hathrawon wrthi fel plentyn na allai fod yn arlunydd, ond er hynny penderfynodd daflu rhybudd i'r gwynt a dysgu paentio. Fe mynychodd Morris Ysgol Uwchradd y Tywysog Henry yn Evesham ac wedi hynny fu'n llwyddiannus yn Academi Gelf Caerfaddon .

Wedi gadael coleg cafodd waith ym maes golygu, gan ddarlunio cylchgronau fel Radio Times, New Statesman, New Society a Country Living. Bu’n gweithio am flynyddoedd yn darlunio llyfrau ac yn 2016, roedd ar restr fer Medal Kate Greenaway am *Something About a Bear*. Mae'r llyfr yn cynnwys ei lliwiau dŵr o wahanol fathau o arth. Mae hi'n byw mewn tŷ bach ger y môr yng Nghymru, yn paentio, ysgrifennu a breuddwydio.

Llyfr o "swynion" gan Robert Macfarlane yw *The Lost Words* wedi'u darlunio gan Morris, a gyfieithwyd i'r Gymraeg gan Mererid Hopwood dan y teitl *Y Geiriau Diflanedig*. Mae gan y llyfr gliwiau i eiriau megis *mes a* *mwyar duon.* Dywedwyd bod y llyfr wedi'i ysbrydoli gan rifynnau'r 21ain ganrif o'r *Oxford Junior Dictionary* lle hepgorwyd rhai geiriau fel ''kingfisher sy'n* gysylltiedig â natur er mwyn cynnwys termau technegol fel *attachment*, *broadband* a *chatroom''. Yn 2017, anfonodd Laurence Rose lythyr protest i’r geiriadur a lofnodwyd gan Margaret Atwood, Sara Maitland, Michael Morpurgo, Andrew Motion, Macfarlane, a Morris. Mi fu hyn yn pwnc llosg a'r canlyniad creadigol oedd syniad ar gyfer gwaith ar y cyd gan McFarlane a Morris.

## Gwobrau 
* Gwobr Tir na nOg ar gyfer *The Seal Children* yn 2005 ac yn flaenorol ym 1997 am *Cities in the Sea*  
* Ar restr fer Medal Kate Greenaway 2016 am *Something About a Bear*  
* Books Are My Bag Readers' Award am *Y Geiriau Diflanedig*  
* Enillydd, Medal Kate Greenaway  2019 am *Y Geiriau Diflanedig*

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1961
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Darlunwyr benywaidd o Gymru
Categori:Darlunwyr benywaidd o Loegr
Categori:Darlunwyr llyfrau plant o Gymru
Categori:Darlunwyr llyfrau plant o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Llenorion plant Saesneg o Gymru
Categori:Llenorion plant Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Birmingham

Categori:Prosiect WiciLlên
Penri Jones

Athro ac awdur o Gymro oedd **Penri Jones** (27 Mawrth 1943 – 19 Rhagfyr 2021).

Brodor o Lanbedrog yn Llŷn oedd Jones. Bu'n athro yn Ysgol Eifionydd cyn symud i Goleg Meirion Dwyfor. Roedd yn awdur ac ef hefyd oedd cyd-sylfaenydd y cylchgrawn Cymraeg dychanol *Lol* yn 1965.

Roedd yn ffermio ac wedi cynrychioli ardal Lanbedrog ar Gyngor Gwynedd fel Cynghorydd dros Blaid Cymru o 1996 nes 2012.

Ynn 1988 addasodd ei nofel *Jabas* i fod yn gyfres deledu lwyddiannus ar S4C, gyda'r stori yn olrhain helyntion Jabas a’i gyfeillion dros un haf ym Mhen Llŷn.

Bu farw ar ddydd Sul, 19 Rhagfyr 2021 wedi cyfnod o salwch byr. Roedd yn gadael ei wraig Mair a'u plant Esyllt ac Iolo.

## Llyfryddiaeth 
* *Clwyfau* (2005) Lolfa
* *Dan Leuad Llŷn* (1999) Lolfa
* *Byd Y Cymro* (1998) (nifer o gyfranwyr) Lolfa
* *Jabas 2* (1992) Gwasg Dwyfor
* *Cymru ar Werth* (1990) Gwasg Dwyfor
* *Jabas* (1986) Gwasg Dwyfor

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Pobl o Lŷn
Categori:Prosiect WiciLlên
Griff Rowland

Mae **Griff Rowland** (ganwyd 12 Gorffennaf 1969) yn gyfarwyddwr drama o Gymru sy'n gweithio ar sioeau teledu gan gynnwys *Y Gwyll*, *Holby City*, *Coronation Street* a *Hollyoaks*.

Ganwyd a magwyd Gruffudd Rowland Williams ym Mangor, yn fab i'r athrawes Beryl Stafford Williams a'r hanesydd J. Gwynn Williams. Aeth i Ysgol Tryfan.

Roedd yn gyfarwyddwr ar *Coronation Street* rhwng Medi 2010 a Mehefin 2014, gan gyfrannu 62 pennod gan gynnwys un bennod ddwbl.

Yn enedigol o Gymru, mae wedi bod yn gyflwynydd i S4C ac wedi cynhyrchu a chyfarwyddo *Doctor Who Confidential* ar gyfer y BBC. Mae hefyd wedi cyfarwyddo *Wizards vs Aliens*, *Ruth Jones’ Christmas Cracker*, *Beryl, Cheryl a Meryl*, *Cowbois ac Injans*, *Pobol y Cwm*, *Hollyoaks*, *Holby City* a rhaglenni dogfen gan gynnwys Miami West Wales, Hardeep Singh Kholi yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac A Taste of Hay.

Yn 2013 cyhoeddodd nofel ddigrif *The Search for Mister Lloyd* gan ennill Wobr Tir Na N-Og amdano yn 2016.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg

Categori:Prosiect WiciLlên
Wendy White

Awdur ac athrawes yw **Wendy White** (ganwyd 1963).

Magwyd Wendy yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin. Ar ôl graddio o Brifysgol Llanbedr Pont Steffan, bu’n gweithio mewn llyfrgell cyn hyfforddi i fod yn athrawes.

Mae Wendy wedi dysgu mewn ysgolion cynradd yng Nghymru a Lloegr ac mae bellach yn byw yng Nghydweli, Sir Gaerfyrddin gyda'i gŵr a'i phlant.

## Llyfryddiaeth 
* *Welsh Cakes and Custard* (2013) Gwasg Gomer - enillydd Gwobr Tir Na N-Og 2014
* *Three Cheers for Wales* (2015) Gwasg Gomer
* ''St David's Day is Cancelled* (2017) Gwasg Gomer
* *Mamgu's Campervan'' (2019) Gwasg Gomer

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwefan swyddogol Wendy White

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru

Categori:Prosiect WiciLlên
Llwyn-mawr

Pentref yng nghymuned Glyntraean, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Llwyn-mawr** neu **Llwynmawr**. Saif tua hanner ffordd rhwng Glyn Ceiriog a Phontfadog.

## Cyfeiriadau
Categori:Glyntraean
Categori:Pentrefi Wrecsam