open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Annie Ernaux

Awdures ac athrawes llenyddiaeth o Ffrainc yw **Mae Annie Ernaux** (ganwyd **Duchesne**,  1 Medi 1940). Enillodd Gwobr Nobel mewn Llenyddiaeth 2022.

Cafodd Ernaux ei geni yn Lillebonne, Normandi. Cafodd hi ei magu yn Yvetot, lle roedd ei rhieni’n rhedeg caffi a siop. Ym 1960 aeth hi i Lundain lle bu'n gweithio fel au pair, pwnc ei llyfr *Mémoire de fille* (2016).

Dechreuodd Ernaux ei gyrfa lenyddol gyda *Les Armoires vides* (1974), nofel hunangofiannol. Ym 1984, enillodd Wobr Renaudot am un arall o’i gweithiau *La Place*. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Nofelwyr Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Pobl o Seine-Maritime
Categori:Sosialwyr o Ffrainc
Stryt yr Arglwydd, Wrecsam

Stryd fasnachol yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Stryt yr Arglwydd** (“Lord Street”).

## Lleoliad 
Mae Stryt yr Arglwydd yn cysylltu Stryt y Brenin, ger yr orsaf fysiau ganolog, a Sgwâr y Frenhines yng nghalon y ddinas.

## Disgrifiad 
Stryd fasnachol i gerddwyr am y rhan fwyaf yw Stryt yr Arglwydd. Rhwng Stryt y Brenin a Stryt y Dug mae'r stryd yn cael ei dominyddu gan yr orsaf fysiau ganolog.

Mae gan y stryd gymeriad modern, nodweddiadol o lawer o strydoedd fasnachol ym Mhrydain a oedd yn ail-ddatblygu ar ôl y rhyfel. Mae'r rhan fwyaf o'r adeiladau hynach wedi diflannu erbyn hyn, ac eithrio'r hen swyddfa post, sy'n eistedd rhwng Stryr y Dug a Stryt Egerton. Adeiladwyd yr hen swyddfa post yn 1884 ar ôl darlun gan Alfred C. Baugh ac fe'i estynnwyd yn 1907 ar ôl darlun gan Walter Pott. Dymchwelwyd rhan ganolog yr adeilad ac codwyd adeilad modern yn ei lle. 

Mae'r tirnod mwyaf trawiadol Stryd yr Arglwydd, Cerflun Y Bwa (“The Arc Sculpture”), yn eistedd ar y gyffordd gyda Stryt Egerton. Mae'r cerflun, gafodd ei dadorchuddio yn 1996 fel cofeb o dreftadadeth diwydiannol Wrecsam, yn dangos glöwr a gweithiwr dur, a'u traed ar led ar dau fwa dur.   

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Koan

A  ;  , ;  , ; ) yn stori, deialog, cwestiwn, neu ddatganiad a ddefnyddir yn ymarfer Zen i ysgogi'r "amheuaeth fawr" ac i ymarfer neu brofi cynnydd myfyriwr yn Zen.
Shavuot

Gwyliau crefyddol Iddewig a ddethlir ar 6ed dydd mis Sivan yn Israel yw **Shavuot** (Hebraeg: שָׁבוּעוֹת, yn llythrennol "wythnosau") hefyd **shavuos**.

## Gweithred
Gŵyl amaethyddol ydoedd yn wreiddiol, yn nodi dechrau'r cynhaeaf gwenith. Yn ystod cyfnod y Deml, dygwyd ffrwyth cyntaf y cynhaeaf i'r Deml, ac offrymwyd dwy dorth o fara o'r gwenith newydd. Adlewyrchir yr agwedd hon ar y gwyliau yn yr arferiad o addurno'r synagog gyda ffrwythau a blodau ac yn yr enwau *Yom ha-Bikkurim* (“Diwrnod y Ffrwythau Cyntaf”) a *Ḥag ha-Qazir* (“Gwledd y Cynhaeaf”).

Yn ystod y cyfnod rabinaidd daeth yr ŵyl yn gysylltiedig â rhoi’r Gyfraith ar Fynydd Sinai, sy’n cael ei adrodd yn narlleniadau’r Torah ar gyfer y gwyliau. Daeth yn arferiad yn ystod Shavuot i astudio'r Torah a darllen Llyfr Ruth.

## Dathlu
Mae gwyliau Shavuot yn wyliau deuddydd, gan ddechrau gyda machlud haul ar ôl 5ed Sivan ac yn para tan nos ar 7fed Sivan (Mehefin 4-6, 2022). Yn Israel fe'i dethlir fel gwyliau undydd, sy'n dod i ben gyda'r nos ar y 6ed o Sivan.

## Enwadau
Daw ystyr enw'r gwyliau hwn (שָׁבוּעוֹת: wythnosau) o'r presgripsiwn beiblaidd o gyfrif saith wythnos o ail brynhawn Pessach (Exodus 34:22; Lefiticus 23:15; Deuteronomy 16:9-10).

Enwadau eraill :
* Gelwir y gwyliau hwn hefyd yn **Pentacost Iddewig**, ers yng Ngroeg πεντήκοντα yn golygu "hanner cant" : 50 diwrnod ar ôl Pessach. Cyflwynwyd yr enw hwn gan gymunedau Iddewig Groeg eu hiaith tua'r ganrif 1af CC.
* **Gŵyl y Cynhaeaf** (חַג הַקָּצִיר, Hag ha-Qatsir): Exodus 23:16. Yn Israel syrthiodd y gwyliau hwn yn ystod tymor y cynhaeaf, yn bennaf un gwenith.
* *Diwrnod y Cyntaf*' (יוֹם הַבִּכּוּרִים, Yom ha-Bikkurim) : Rhifau 28.26. Ar y diwrnod hwnnw, aeth yr Israeliaid i fyny i'r deml yn Jerwsalem i ddod ag offrymau.
* **Epoc cyflwyno ein Torah** (זְמַן מַתַּן־תּוֹרָתֵֽנוּ, Zeman Mattan Toratenu), mynegiant a ddefnyddir yn y litwrgi. Yn ôl traddodiad rabinaidd, digwyddodd cyflwyno'r Torah ar y 6ed o Sivan.
* '*Atséret* (עֲצֶֽרֶתתֶֶֽרֶתתתֶתתֶֽרֶתֶתתֶצֶ Mae'r enw hwn, fodd bynnag, yn bresennol yn y Beibl ac yn berthnasol ar gyfer gwyliau eraill hefyd. Yn ôl traddodiad rabinaidd, ystyr atseret yw "casgliad y wledd"; mae'r rabbis yn ystyried gwledd Shavuot i fod yn ddiwedd Pessach.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* What is Shavuot (shavous)? Gwefan Chabad.org

Categori:Israel
Categori:Gwyliau Iddewig
Categori:Hebraeg
Categori:Iddewiaeth
Clwb Criced Sir Forgannwg yn 2022

Tymor 2022 oedd yr 135fed mlynedd ers sefydlu Clwb Criced Sir Forgannwg a’u 101fed fel sir griced dosbarth cyntaf. Gorffennon nhw'n drydydd yn Ail Adran Pencampwriaeth y Siroedd, naw pwynt y tu ôl i Middlesex; fe orffennon nhw hefyd yn bedwerydd yng Ngrŵp B Cwpan Undydd Royal London, pwynt oddi ar y lleoedd cymhwyso yn y chwarteri, ac yn chweched yng Ngrŵp De y T20 Blast 2022, chwe phwynt oddi ar y safleoedd rownd yr wyth olaf. Hwn oedd trydydd tymor y tîm gyda Matthew Maynard yn brif hyfforddwr a’r cyntaf gyda David Lloyd yn gapten.  Chwaraewyr tramor y tîm oedd yr Awstraliaid Marnus Labuschagne a Michael Neser, a Colin Ingram o Dde Affrica, tra daethpwyd â Shubman Gill ac Ajaz Patel i mewn yn ystod y tymor.  Chwaraeodd Morgannwg ddwy gêm 50 pelawd yn Y Gnoll yng Nghastell Nedd, eu gemau cyntaf yno ers 27 mlynedd,  ond am y trydydd tymor yn olynol, ni chwaraewyd unrhyw gêm yn Penrhyn Avenue yn Llandrillo-yn-Rhos . Dechreuodd Morgannwg eu paratoadau ar gyfer tymor 2022 gyda gêm dridiau yn erbyn Prifysgol MCC Caerdydd . Gyda chapten newydd y clwb, David Lloyd, wedi gorffwys am y gêm, Kiran Carlson gymerodd y gapteniaeth ac arwain y batiad cyntaf gyda sgôr o 148. Sgoriodd y batiwr agoriadol Joe Cooke hanner canred hefyd, a Tom Cullen yn gwneud 38 yn ddiguro wrth i Forgannwg gyrraedd 320/7 cyn datgan cyn yr ail ddiwrnod o chwarae.  Yna cipiodd Cooke bedair wiced wrth i Brifysgol MCC Caerdydd sgorio cyfanswm o 249/6 datganedig, er i 108 o’r rhediadau hynny ddod trwy garedigrwydd batiwr academi Morgannwg, Morgan Bevans, a orffennodd y batiad yn ddiguro. Gorffennodd Morgannwg yr ail ddiwrnod gyda 26 rhediad heb golli wiced.  Roedd amodau gwlyb yn golygu colli 90 munud o chwarae ar fore'r trydydd diwrnod. Fe fatiodd Morgannwg ymlaen am 29 pelawd arall, Billy Root yn sgorio 64 heb fod allan ar y ffordd i gyfanswm o 163/4 cyn iddyn nhw ddatgan. Gosodwyd targed anodd o 235 i MCCU Caerdydd, ond gyda dim ond 13 pelawd yn bosib cyn diwedd y chwarae oherwydd golau gwael, fe orffennon nhw ar 33/1 a chyfartal oedd y gêm. 

## Cyfeiriadau
Categori:Criced
Cwrt Herbert

Cymuned fechan i'r dwyrain o Abaty Nedd yn ne Cymru yw **Cwrt Herbert**, a elwir weithiau hefyd yn **Court Herbert.** Datblygodd fel pentref glofaol i wasanaethu Glofa Cwrt Herbert yng nghanol y 19eg ganrif.  Caeodd y lofa ym 1929, ac erbyn hyn, mae'r pentref yn dref noswylio i dref Castell-nedd.

Darganfuwyd caer Rufeinig o'r enw Nidum yn y pentref, ac mae'r rhan fwyaf ohoni bellach wedi'i leoli o fewn tir Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Castell-nedd
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Erthyglau gyda Chyfeirnodau OS
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Y Pwll Mawr

**Y Pwll Mawr** (Saesneg: Bulmore neu Bullmoor) yw'r enw a roddir ar bentrefyn neu glwstwr o dai yn ne-ddwyrain ward Caerllion yn ninas Casnewydd, De Cymru. Daw'r enw Saesneg 'Bulmore/Bullmoor' o'r Gymraeg *Y Pwll Mawr*. Caer Rufeinig fechan oedd hi.

Ym 1934, prynwyd darn o dir a oedd yn rhan o Fferm Bulmore a phwll nofio awyr agored o'r enw Bulmore Lido, a gafodd ei adeiladu a'i agor ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno. Wedi'i leoli ar lan Afon Wysg, daeth y cyfadeilad 8½ erw sy'n cynnwys pwll mawr i oedolion a phwll plant llai gyda lawntiau cyfagos, yn hoff "gyrchfan allan o'r dref" pobl Casnewydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Cystadleuaeth Ragbrofol Cwpan y Byd T20 Dynion ICC Ewrop 2022-23

Twrnamaint criced sy'n rhan o'r broses gymhwyso ar gyfer Cwpan y Byd T20 Dynion ICC 2024 yw **Cystadleuaeth** **Ragbrofol Cwpan y Byd T20 Dynion ICC Ewrop 2022-23** .   Ym mis Mai 2022, cadarnhaodd y Cyngor Criced Rhyngwladol (ICC) yr holl gemau a lleoliadau ar gyfer y tri twrnament Gymhwyso isranbarthol. 

Yn y pen draw, cafodd cam is-ranbarthol cymhwyster Ewropeaidd ar gyfer Cwpan y Byd T20 blaenorol ei ganslo oherwydd pandemig COVID-19 .  O ganlyniad, dim ond pedwar tîm gafodd y cyfle i gymhwyso o rowndiau terfynol rhanbarthol .  Symudodd Jersey a’r Almaen ymlaen o’r digwyddiad hwnnw a thrwy hynny hepgor drwy’r cam isranbarthol yn y broses ar gyfer Cwpan y Byd T20 2024.  Os na fydd y naill neu’r llall o’r Iseldiroedd, yr Alban ac Iwerddon yn cymhwyso’n uniongyrchol ar gyfer Cwpan y Byd T20 Dynion ICC 2024, byddant hefyd yn chwarae yn Rownd Derfynol Ranbarthol Ewrop.  

Yn y cylch hwn, cystadlodd wyth ar hugain o wledydd o'r rhanbarth Ewropeaidd yng nghyfnod isranbarthol y twrnamaint, wedi'i rannu'n dri digwyddiad a oedd yn cael ei chwarae ym mis Mehefin a mis Gorffennaf 2022.  Cymhwyster C oedd y digwyddiad cyntaf a chwaraewyd,  ac fe'i gynhaliwyd yng Ngwlad Belg rhwng 28 Mehefin a 4 Gorffennaf 2022.  Dilynodd gemau rhagbrofol A a B, gyda'r ddau yn cael eu cynnal yn y Ffindir rhwng 12 a 31 Gorffennaf 2022.  Aeth enillydd pob gêm ragbrofol isranbarthol ymlaen i’r rownd derfynol ranbarthol,

Denmarc oedd y tîm cyntaf i symud ymlaen i’r Rownd Derfynol Ranbarthol, ar ôl iddynt guro Portiwgal o naw wiced yn rownd derfynol Rhagbrofol C.  Yr Eidal oedd yr ail dîm i symud ymlaen i’r Rownd Derfynol Ranbarthol, pan gurasant Ynys Manaw o saith wiced yn rownd derfynol Rhagbrofol Is-ranbarthol A.  Awstria oedd y tîm olaf i gymhwyso o'r gemau isranbarthol, ar ôl curo Norwy yn rownd derfynol y gêm ragbrofol is-ranbarthol B.  

## Timau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadlaethau criced
Criced Cymru

Corff llywodraethu criced yng Nghymru yw **Criced Cymru**. Mae'n gorff partneriaeth ymbarél sy'n cynnwys Cymdeithas Criced Cymru, Clwb Criced Morgannwg, Clwb Cenedlaethol Criced yng Nghymru (*Wales National County Cricket Club*), Cymdeithas Criced Ysgolion Cymru a Chwaraeon Cymru. Mae Criced Cymru'n rheoleiddio criced yng Nghymru ac yn trefnu cystadlaethau hyd at lefel genedlaethol.

Mae Criced Cymru wedi'i leoli yn Stadiwm SWALEC, Gerddi Sophia, Caerdydd. Mae'n gysylltiedig â Bwrdd Criced Cymru a Lloegr ac mae'n un o'i Fyrddau Criced, ochr yn ochr â siroedd Lloegr. Mae gan Gymdeithas Swyddogion Criced yr ECB (ACO) (ochr yn ochr â Chriced Cymru) hefyd un gymdeithas ar gyfer Cymru, sy'n un o bum corff rhanbarthol yng Nghymru a Lloegr.

## Gweler hefyd 
* Criced yng Nghymru

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan Swyddogol Criced Cymru
* Ymarferion i Wella Sgiliau Criced

Categori:Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Categori:Cyrff rheoli chwaraeon Cymru
Comiwnyddiaeth y cyngor

Ffurf ar gomiwnyddiaeth a ddatblygodd yn y 1920au yw **comiwnyddiaeth y cyngor**. Dylanwadwyd ar y mudiad gan weithgarwch cynghorau gweithwyr yn ystod y chwyldroadau a gwrthryfeloedd ar draws Ewrop ym 1917–23. Yn groes i daliadau Bolsieficaidd Vladimir Lenin, prif arweinydd Chwyldro Rwsia (1917), mae comiwnyddiaeth y cyngor yn gwrthod strategaeth y blaid wrth arwain y chwyldro sosialaidd. Yn hytrach, mae'n arddel cyfundrefn economaidd a chymdeithasol ar sail rhwydwaith o gynghorau diwydiannol.

Mae syniadaeth comiwnyddiaeth y cyngor yn tynnu ar Farcsiaeth yn bennaf, gyda dylanwadau anarchaidd cryf. Prif ddamcaniaethwr y mudiad oedd y seryddwr Iseldiraidd Anton Pannekoek.

## Cyfeiriadau 
Cyngor
Sbectrosgopeg

bawd|Enghraifft seml o sbectrosgopeg: mae'r prism yn dadansoddi golau gwyn trwy ei wasgaru yn lliwiau'r sbectrwm.
Y gangen o opteg sydd yn archwilio sbectra—yr hyn a fesurir ar y sbectrwm electromagnetig o ganlyniad i ryngweithiad rhwng ymbelydriad electromagnetic a mater—yw **sbectrosgopeg** neu **sbectrosgopi**. Defnyddir offeryn y sbectrosgop i fesur y sbectra fel ffwythiant o donfedd neu amledd yr ymbelydriad. Gellir ystyried tonnau mater a thonnau acwstig hefyd yn ffurfiau ar egni ymbelydrol, ac yn ddiweddar câi tonnau disgyrchol eu cysylltu ag arwyddiant sbectrol yng nghyd-destun yr Arsyllfa Ton-Ddisgyrchol  Ymyriadur Laser (LIGO). Mewn termau syml, astudiaeth fanwl o liw, wedi ei gyffredinoli o olau gweladwy i bob un band ar y sbectrwm electromagnetig.

Mae sbectrosgopeg yn ddull archwiliol sylfaenol mewn meysydd seryddiaeth, cemeg, gwyddor defnyddiau, a ffiseg, am iddi alluogi gwyddonwyr i astudio cyfansoddiad, strwythur ffisegol, a strwythur electronig mater ar raddfeydd atomig, moleciwlaidd, a macro, ac ar draws pellterau seryddol. Mae defnyddiau pwysig yn cynnwys sbectrosgopeg biomeddygol wrth ddadansoddi meinweoedd a delweddu meddygol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cemeg ddadansoddol
Categori:Dulliau gwyddonol
Categori:Ffiseg foleciwlaidd
Categori:Opteg
Categori:Seryddiaeth
Ôl-ffurfiant

Mewn etymoleg, **ôl-ffurfiant** yw'r broses neu'r canlyniad o greu gair newydd trwy ffurfdro, yn nodweddiadol trwy dynnu neu amnewid addodiadau gwirioneddol neu dybiedig o eitem geiriadurol, mewn ffordd sy'n ehangu'r nifer o lecsemau sy'n gysylltiedig â'r gair gwraidd cyfatebol.

Fel enghraifft o ôl-ffurfiant, mae *Geiriadur Prifysgol Cymru* yn rhoi'r gair "oraen", sy'n rhagflaenydd y gair "oren" a ddefnyddiwyd yn yr 18g. Roedd yn deillio o'r gair Saesneg *orange*. Gan nad oes sain /dʒ/ yn y Gymraeg, newidiwyd y sain honno ar diwedd y gair Saesneg yn /s/ pan y llefarwyd hi gan Gymry. Ond oherwydd bod geiriau o'r math yna a fabwysiadwyd o'r Saesneg yn lluosog fel arfer (e.e. "cyrans" o *currants*), daeth "oraens" i gael ei ddefnyddio fel lluosog a chrewyd y ffurf unigol "oraen" fel ôl-ffurfiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithyddiaeth
Pont y Crimea

Pâr o bontydd cyfochrog—un i ffordd bedair lôn ac un i reilffordd ddeudrac—sydd yn rhychwantu Culfor Kerch rhwng Gorynys Taman yng Nghrai Krasnodar, Ffederasiwn Rwsia, a Gorynys Kerch yn y Crimea yw **Pont y Crimea** (), a elwir hefyd **Pont Culfor Kerch** neu **Bont Kerch**. Codwyd gan lywodraeth Rwsia yn sgil cyfeddiannu'r Crimea, a fu ynghynt yn rhan o Wcráin, ar ddechrau Rhyfel Rwsia ac Wcráin yn 2014, gyda chost o ₽227.92&nbsp;biliwn (US$3.7&nbsp;biliwn). Hon yw'r bont hiraf yn Ewrop a'r bont hiraf a adeiladwyd erioed yn Rwsia, a chanddi hyd o , gan gynnwys yr heolydd gawsai ar y naill ochr; mae'r bont reilffordd ei hun yn  a'r bont ffordd yn . Yn ogystal â thrafnidiaeth, nod llywodraeth Rwsia wrth godi'r bont oedd i gryfhau ei hawl i diriogaeth y Crimea. 

Yn Ionawr 2015, rhoddwyd y contract i adeiladu'r bont i gwmni Stroygazmontazh, a sefydlwyd gan Arkady Rotenberg. Cychwynnodd y gwaith o godi'r bont ei hun yn Chwefror 2016. Cyhoeddwyd gwblhad y bont ffordd gan yr Arlywydd Vladimir Putin ar 15&nbsp;Mai 2018, a chafodd ei agor i geir ar 16&nbsp;Mai ac i lorïau ar 1&nbsp;Hydref 2018. Agorwyd y bont reilffordd yn swyddogol ar 23&nbsp;Rhagfyr 2019, a chroesodd y siwrnai reolaidd gyntaf i deithwyr ar ei thraws ar 25&nbsp;Rhagfyr. Agorodd y bont i drenau llwythi ar 30&nbsp;Mehefin 2020. Ar 15&nbsp;Awst 2020 cofnodwyd y nifer uchaf o gerbydau i groesi'r bont mewn un diwrnod, cyfanswm o 36,393 o geir.

Fe'i enwyd yn "Bont y Crimea" o ganlyniad i bleidlais ar-lein yn Rhagfyr 2017; "Pont Kerch" oedd yr ail ddewis, ac "Y Bont Ailuno" oedd y trydydd.

Ar 8 Hydref 2022 bu ffrwydrad enfawr ar y ffordd o Rwsia i'r Crimea, gan gychwyn tân ac achosi rhannau o'r bont i gwympo i'r môr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 2018
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngrai Krasnodar
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn y Crimea
Categori:Cludiant yng Ngrai Krasnodar
Categori:Cludiant yn y Crimea
Crimea
Ealaghol

Mae **Ealaghol** (Saesneg: **Elgol**) yn bentref gwasgaredig ar lannau Loch Scavaig ar arfordir deheuol Ynys Skye. Saif  y pentref 14 milltir o Broadford ar ben Penrhyn Strathaird. Cyrhaeddir y pentref ar ffordd trwy Fynyddoedd y Cuillins a Strath Suardal. Mae’n bosibl mynd ar gwch dros Loch Coruisk. Mae hefyd teithiau cerdded trwy’r mynyddoedd ac ar hyd yr arfordir. Roedd gan y pentref boblogaeth fwy cyn Clirio’r Ucheldiroedd. Erbyn hyn mae’r boblogaeth tua 150, er bod defnyddir llawer o’r tai ar gyfer gwyliau’n unig. Mae siop coffi, bistro a thŷ bwyta.

260px|dim|bawd|Cei Ealaghol
260px|dim|bawd|Y pentref ac arfordir

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Ynys Skye
Llwyn Isaf

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Bandstand%2C_Llwyn_Isaf_Green_-_geograph.org.uk_-_653018.jpg/220px-Bandstand%2C_Llwyn_Isaf_Green_-_geograph.org.uk_-_653018.jpg|bawd| Bandstand yn Llwyn Isaf

Man gwyrdd yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw **Llwyn Isaf**. Fe'i lleoli yng nghanolfan ddinesig y ddinas yn agos at Sgwâr y Frenhines ac mae wedi'i ffinio gan neuadd y ddinas a'r llyfrgell.

Mae'r lle yn boblogaidd gyda myfyrwyr o Goleg Cambria gerllaw. Mae'n gartref i fandstand ac yn aml yn cynnal digwyddiadau a gweithgareddau awyr agored. 

## Hanes 
Yn wreiddiol roedd y man gwyrdd yn rhan o diroedd plasty Llwyn Isaf. 

## Cyfeiriadau
Categori:Gerddi yng Nghymru
Categori:Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Scoveston

Pentref bychan yng nghymuned Llanstadwel, Sir Benfro, yw **Scoveston**, a saif rhwng Neyland a Steynton. Pentref cymharol newydd yw Scoveston, a chofnodwyd yr enw am y tro cyntaf yn y 15fed ganrif. Mae ym mhlwyf a chymuned Llanstadwel.

## Hanes 
Mae’r cofnod cynharaf y gwyddys amdano o Scoveston yn dyddio o’r 15fed ganrif, gyda rhai aneddiadau eraill yn yr ardal gyfagos yn dyddio o’r 16g i’r 18g. Yn 1644–45, bu Thomas Butler o Scoveston yn Uchel Siryf Sir Benfro. Erbyn 1863, roedd y tŷ wedi'i ailadeiladu ac roedd William Rees, Uchel Siryf arall, yn byw ynddo. Mae Scoveston ac Upper Scoveston yn ymddangos ar fap plwyf Llanstadwel cyn 1850, ond ni chawsant eu crybwyll mewn rhestrau o enwau lleoedd o'r 19eg ganrif.

Nododd Richard Fenton, yn ei daith yn Sir Benfro yn 1811, fod y plasty yn Scoveston yn adeilad hybarch a drosglwyddwyd yn ffermdy, a'i fod yn eiddo i'r teulu Mordaunt, sef un nad oedd wedi'i gofnodi'n dda.

Nododd Comisiwn Brenhinol 1911 fod Scoveston Uchaf (y cyfeirir ato hefyd fel Scoveston Park neu Scoveston Manor) yn cynnwys cwt cychod, coedlannau geometrig anghysbell posibl, deial haul, ffynnon, gardd furiog a llyn. 

Ar fapiau modern, cymhwysir yr enw at y ffordd sy'n mynd trwy'r anheddiad, yn ogystal â Scoveston Uchaf, Scoveston Isaf, Middle Scoveston a Scoveston Grove. Y flwyddyn ddilynol, cafodd y tŷ ei werthu a'i ail-bwrpasu.

## Gweler hefyd 
* Caer Scoveston - Adeilad Rhestredig Gradd II, sy'n perthyn i gyfres o gaerau a adeiladwyd fel rhan o linell amddiffyn fewnol yr Hafan.
* Abandoned Fort! (Scoveston Fort) Pembrokeshire Fideo amatur ar Youtube

## Cyfeiriadau 
Categori:Llanstadwel
Categori:Pentrefi Sir Benfro

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Ysbyty'r Tri Chwm

Cyfleuster iechyd meddwl yng Nglynebwy, Blaenau Gwent, yw '''Ysbyty'r tri Chwm''' ( ). Agorwyd y safle yn 1996. Fe'i rheolir gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan .

## Hanes 
Cafodd yr ysbyty ei gomisiynu i ddisodli Ysbyty Pen-y-Fal yn Y Fenni a gaeodd ei ddrysau y flwyddyn ganlynol. Agorwyd Ysbyty'r Tri Chwm yn swyddogol gan Glenys Kinnock ym mis Gorffennaf 1996.

Wrth gau Ysbyty Glyn Ebwy yn 2005, cyflwynwyd cynlluniau i adeiladu ysbyty newydd yng Nglyn Ebwy. Cafodd y safle o amgylch Ysbyty'r Tri Chwm ei ddewis yn wreiddiol ar gyfer yr adeilad newydd. Fodd bynnag, pleidleisiodd y cynghorwyr yn ddiweddarach dros adeiladu Ysbyty Aneurin Bevan ar safle hen waith dur.  Yn 2019, penderfynwyd symud 15 gwely o Ysbyty'r Tri Chwm i Ysbyty Nevill Hall yn y Fenni pan fydd Ysbyty Athrofaol y Grange yng Nghwmbrân yn agor yn 2021. 

## Manylion 
Lleolir yr ysbyty tua milltir o Lynebwy, ger Coleg Glyn Ebwy . Mae'r safle'n cynnwys dau ysbyty dydd ar wahân, Oak Park ac Elm Parc. Rhyngddynt mae gan y ddwy uned 36 o welyau mewn wardiau cymysg i gleifion dros 65 oed sy'n dioddef o broblemau iechyd meddwl. Mae tîm iechyd meddwl cymunedol hefyd wedi'i leoli yn yr ysbyty ac yn darparu asesiadau yn y gymuned.  Rheolir yr ysbyty gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan .  Mae'r ysbyty hefyd yn cynnwys ffreutur a chaffi, gardd gaeedig a champfa. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mlaenau Gwent
Tri Chwm

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Vereeniging

Tref yn nhalaith Gauteng, De Affrica, yw **Vereeniging**. Saif ar lannau Afon Vaal, i dde Johannesburg, nid nepell o'r ffin daleithiol â'r Wladwriaeth Rydd.

Mae'r enw, y gair Affricaneg am "gymdeithas" neu "undeb", yn cyfeirio at y gymdeithas lofaol a oedd yn berchen ar yr anheddiad a sefydlwyd yno ym 1892. Yma ym 1902 cynhaliwyd trafodaethau heddwch ar gyfer Cytundeb Vereeniging i ddod â therfyn i Ail Ryfel y Boer. Ymgorfforwyd y gymuned yn dref ym 1912. i 99,787 yn 2011. Yn ôl cyfrifiad 2011, mae 55% o drigolion Vereeniging yn bobl dduon, 33% yn bobl wynion, 6% o dras Indiaidd neu Asiaidd, a 5% yn bobl groenliw. Prif ieithoedd cyntaf y boblogaeth yw Afrikaans (35%), Sesotho (26%), Saesneg (15%), Swlŵeg (8%), a Xhosa (4%).

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau Gauteng
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd ym 1892
Categori:Trefi De Affrica
Klez Brandar

bawd

Ffotograffydd, actor a chanwr o Lydaw yw **Klez Brandar** (ganwyd 1984). 

Cafodd Brandar ei eni yn Nantes. Bu'n byw yn Llydaw o'i enedigaeth nes ei fod yn 20 oed. Yna bu'n byw yn Ne America (Yr Ariannin a Brasil), Oceania (Seland Newydd), yr Eidal a Chanolbarth Ewrop (Prague).

Mae'n canu yn Llydaweg, Saesneg, Ffrangeg, Sbaeneg; Eidaleg, Portiwgaleg a Groeg (yn yr albwm *Solitania*, 2015).

Mae ei ganeuon wedi'u hysbrydoli gan gerddoriaeth werin, byd a phync.

Mae wedi bod yn sglefrfyrddio ers 25 mlynedd ac wedi gwneud sawl fideo sglefrio (Animals, Bonjour Vole, Animals Are Naked, Não Sei Pra Onde Vou a My Obsession).

Creodd Stalabarn Fanzin (yn yr iaith Lydaweg yn y 2010au) a oedd yn ymdrin â diwylliant ac a oedd yn hunan-gyhoeddedig.

Cyhoeddodd lyfr sain tairieithog (Ffrangeg, Saesneg a Tsieceg) yn 2021 (Lusk Dizehan // 06) sydd hefyd yn llyfr papur wedi’i argraffu mewn 200 copi a’i rifo â llaw. Ei lyfr cyntaf oedd Triste Mesure yn 2019; a wnaed gyda'r bardd Marko Luth.

Yn 2020 cynhyrchodd Rivage, albwm slam-rap gyda geiriau tywyll. Yn 2022 mae’n dychwelyd at gerddoriaeth y byd trwy ryddhau Mangrove, albwm sy’n cymysgu roc gwerin a cherddoriaeth byd, wedi’i ganu mewn 5 iaith.

Mae Klez hefyd wedi actio mewn sawl cyfres a ffilm fer gan gynnwys Totems, Pastoral Spring, The Puzzle, Last Light a The Heaviest Weight.

## Ffilmiau
*Anatomy of a Lost Sound (2025)
*Loups-garous (2024)
*Familier som vores (2024)
**Interview with the Vampire* (2024)
**Pastoral Spring* (2023)
*Ruce v záruce (2022)
*Last Light (2022)
*Totems (2021-2022)
**My Obsession* (2020)
**The Puzzle* (2017)

## Cyfeiriadau
* *IMDb*
* *Vancouver International Film Festival (VIFF)*
* *Expats.cz*
* *Kafkadesk*
* *Prague Daily Monitor*
* *Radio Prague International*
* ''Le Télégramme, 12/08/2019

Categori:Cerddorion o Lydaw
Categori:Genedigaethau 1984
Sgwâr Mount Stuart

Sgwâr preswyl a masnachol yng Nghaerdydd, Cymru yw **Sgwâr Mount Stuart** . Fe'i lleolir yn ardal Butetown y ddinas. Wedi'i ddatblygu'n wreiddiol ar ddiwedd y 1800au fel lleoliad preswyl ar gyfer gweithwyr y dociau cyfagos, daeth yn ganolfan ar gyfer eiddo preswyl uwchraddol a oedd yn ymdroi o amgylch y prif sgwâr. Erbyn 1900, yr oedd gweithgarwch masnachol wedi cymryd ei le, a ddominyddwyd gan y Gyfnewidfa Lo, a feddiannai'r man canolog a oedd unwaith yn agored. Mae'r sgwâr yn cynnwys casgliad o adeiladau rhestredig, sy'n cynrychioli amrywiaeth o arddulliau pensaernïol a rhai o enghreifftiau gorau Caerdydd o bensaernïaeth fasnachol diwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif. Dynodwyd ardal Sgwâr Mount Stuart yn Ardal Gadwraeth ym mis Gorffennaf 1980. 

## Cartref tebygol Cynulliad 1979
Yn dlyn Adroddiad Comisiwn Kilbrandon penderfynwyd cynnal refferendwm ar ddatganoli pwerau i Gymru a'r Alban gan sefydlu cynulliad i Gymru. Petai Cymru wedi pleidleisio dros ddatganoli yn Refferendwm Cymru 1979 yna, mae'n debyg mai adeilad y Cyfnewidfa Lo yn Sgwâr Mount Stuart fyddai wedi bod cartref y siambr a'r sefydliad. Wedi hynny, awgrymwyd y gallai'r un adeilad fod yn gartref i'r sianel Gymraeg newydd, S4C a sefydlwyd yn 1982.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Square peg Blog Dic Mortimer ar hanes adeiladau ardal Sgwâr Mount Stuart a methiannau Datganoli a chynllunio, 2014

Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Cyflafan Parkland

Llofruddiaeth dorfol a gyflawnwyd gan Nikolas Cruz ar 14 Chwefror 2018 yn Uwchysgol Marjory Stoneman Douglas yn Parkland, Florida, Unol Daleithiau America, oedd **cyflafan Parkland** a laddodd 14 o fyfyrwyr a thri aelod o staff, ac anafodd 17 arall. Hwn yw'r achos mwyaf angheuol o saethu torfol mewn ysgol uwchradd yn hanes yr Unol Daleithiau, a'r achos mwyaf angheuol ond dau—Newtown (2012) ac Uvalde (2022)—i ddigwydd mewn ysgol yn y wlad honno. Cruz yw'r saethwr torfol Americanaidd i ladd y nifer fwyaf o bobl a chael ei erlyn am ei droseddau; ym mhob un achos gyda chyfrif uwch o farwolaethau, lladdwyd y saethwr hefyd naill ai gan yr heddlu neu drwy law ei hun.

Cyn-fyfyriwr 19 oed o'r ysgol oedd Cruz, a chanddo hanes o gamymddygiad a phroblemau emosiynol. Ar brynhawn Dydd San Ffolant, 14 Chwefror 2018, cyrhaeddodd yr ysgol tua 14:19 o'r gloch, gyda reiffl led-awtomatig AR-15, cetris, a grenadau mwg yn ei feddiant. Tua 14:21, cychwynnodd saethu ar fyfyrwyr a staff mewn ystafelloedd dosbarth, a seiniodd y larwm tân er mwyn cael pobl i mewn i'r coridorau. Saethodd tri yn farw y tu allan i'r ysgol, a 12 y tu mewn i'r adeilad; bu farw dau arall yn yr ysbyty. Wedi'r trosedd, tua 14:28, ffoes Cruz trwy ollwng ei arf ac ymuno â'r dorf o bobl yn gadael yr adeilad. Dihangodd i Coral Springs, Florida, ychydig o filltiroedd o'r ysgol, lle cafodd ei arestio tua un awr yn ddiweddarach.

Digwyddodd y lladdfa yn ystod cynnydd o gefnogaeth gyhoeddus dros reolaeth ar ddrylliau, yn sgil achosion eraill o saethu torfol yn Las Vegas, Nevada (Hydref 2017), a Sutherland Springs, Texas (Tachwedd 2017). Daeth nifer o fyfyrwyr Ysgol Stoneman Douglas yn weithgar yn yr ymgyrch yn erbyn trais gynnau, a'r diwrnod wedi'r cyflafan sefydlasant y garfan bwyso Never Again MSD i lobïo dros newidiadau yn y gyfraith. Ar 9 Mawrth 2018, arwyddodd y Llywodraethwr Rick Scott fesur i gyfyngu ar ddeddfau arfau Florida, yn ogystal â galluogi ysgolion i arfogi athrawon hyfforddedig ac i hurio swyddogion yr heddlu i amddiffyn myfyrwyr.

Cafodd ymateb yr heddlu lleol, Swyddfa Siryf Broward County, ei feirniadu gan nifer o bobl, am i'r swyddogion anwybyddu sawl rhybudd ynglŷn ag ymddygiad Cruz ac am oedi y tu allan i'r ysgol yn hytrach na wynebu'r saethwr ar unwaith. O ganlyniad, ymddiswyddodd nifer o'r heddweision a oedd yn y fan yn ystod y trosedd, ac yn Hydref 2019 pleidleisiodd Senedd Florida i ddiswyddo'r Siryf Scott Israel.

Ar 20 Hydref 2021, plediodd Cruz yn euog i bob un cyhuddiad yn ei erbyn, ac ymddiheuriodd. Ceisiodd yr erlyniaeth fynnu'r gosb eithaf os cafwyd euogfarn, a disgwylid i'r achos llys gychwyn yn Ionawr 2022, ond gohiriwyd y dedfryd sawl tro oherwydd pandemig COVID-19. O'r diwedd, dechreuodd y treial ynglŷn â dewis y gosb eitha ar 18 Gorffennaf 2022, ac ar 13 Hydref 2022 penderfynodd y rheithgor i argymell dedfryd o garchar am oes heb barôl. Disgwylir iddo gael ei ddedfrydu gan y barnwr ar 1 Tachwedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:2018 yn yr Unol Daleithiau
Parkland
Categori:Hanes Florida
Categori:Saethu torfol yn yr Unol Daleithiau
Argyfwng y Gwahardd

Cyfnod o ddadlau a chynnwrf gwleidyddol yn Nheyrnas Lloegr ynghylch olyniaeth y Brenin Siarl II, oedd **Argyfwng y Gwahardd** (1679–81) a ysgogwyd gan ymgyrch seneddol i rwystro'i frawd Catholig, Iago, Dug Efrog, rhag esgyn i'r orsedd.

Yn sgil datgelu'r Cynllwyn Pabaidd ym 1678, lledaenodd pryder y byddai Iago yn sefydlu brenhiniaeth Gatholig absoliwtaidd. Yn y tair senedd a alwyd rhwng 1679 a 1681, defnyddiodd y gwaharddwyr eu mwyafrif yn Nhŷ'r Cyffredin i gefnogi mesurau i wahardd Iago o'r olyniaeth frenhinol, ond methodd pob un tro wrth i'r Brenin Siarl ddefnyddio'i frenhinfraint i ddod â'r broses ddeddfwriaethol i ben.

Yr oedd ymgyrch y gwaharddwyr yn erbyn Iago yn gais radicalaidd gan y Senedd i ddeddfu'r olyniaeth, yn groes i'r hen arfer o ildio i awdurdod dwyfol y frenhiniaeth, gan nodi trobwynt cyfansoddiadol yn hanes Lloegr. Argyfwng y Gwahardd oedd anterth y gwrthdaro rhwng y Goron a'r Senedd a fu'n byrlymu ers yr Adferiad ym 1660. Er i'r gwaharddwyr ennill cefnogaeth oddi ar nifer o'r werin wrth-Gatholig, arafodd y mudiad wrth i bobl ofni rhyfel cartref arall. Gwrthododd y Brenin Siarl alw'r Senedd eto ar ôl 1681, gan felly rhoi taw ar lais yr ymgyrch.

## Senedd Mawrth 1679 
Lluniwyd y Mesur Gwahardd cyntaf gan y Senedd a alwyd ym Mawrth 1679. Ymatebodd y Brenin Siarl drwy ohirio'r Senedd ac yna ei diddymu yng Ngorffennaf 1679.

## Senedd Hydref 1679 
Ymgynulliodd Senedd arall yn Hydref 1679, a phasiwyd ail Fesur Gwahardd yn Nhŷ'r Cyffredin. Bygythiodd y mesur y byddai'r Senedd yn rhwystro cyflenwadau i'r Goron nes iddi gael ei chydsyniad. Eto, diddymwyd y Senedd gan y Brenin.

## Dadl y Ffieiddwyr a'r Deisyfwyr 
Mewn ymateb i'r gwaharddwyr, trefnwyd gwrthwynebiad gan y rhai a elwid "y Ffieiddwyr", am iddynt fynegi ffieidd-dod tuag at y rhai a feiddiai herio'r awdurdod brenhinol. Heb y ddadleufa seneddol i hyrwyddo'u hymgyrch, trodd y gwaharddwyr at lunio a chyhoeddi deisebau yn condemnio penderfyniad y Brenin i ohirio a diddymu'r seneddau, gan ennill felly yr enw "Deisyfwyr". Byddai'r ddwy garfan, y Ffieiddwyr a'r Deisyfwyr, yn ffurfio seiliau pleidiau'r Torïaid a'r Chwigiaid.

## Senedd Mawrth 1681 
Ym Mawrth 1681, galwyd y Senedd olaf yn ystod teyrnasiad Siarl II. Wedi iddi basio'r trydydd Mesur Gwahardd, fe'i diddymwyd yr ymhen wythnos.

## Adladd 
Am weddill ei oes, heb y Senedd i'w ariannu, byddai'r Brenin Siarl yn dibynnu ar gymorthdaliadau o Goron Ffrainc. Yn sgil marwolaeth Siarl yn Chwefror 1685, esgynnodd Iago i orseddau Lloegr a'r Alban.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* J. R. Jones, *The First Whigs: The Politics of the Exclusion Crisis, 1678–1683* (Rhydychen: Oxford University Press, 1961).
* Mark Knights, *Politics and Opinion in Crisis, 1678–81* (Caergrawnt: Cambridge University Press, 1994).

Categori:1670au yn Lloegr
Categori:1680au yn Lloegr
Gwahardd
Categori:Crefydd yn Lloegr yn yr 17eg ganrif
Categori:Deddfwriaeth arfaethedig
Categori:Yr Eglwys Gatholig yn Lloegr
Categori:Gwleidyddiaeth Lloegr yn yr 17eg ganrif
Categori:Gwrth-Gatholigiaeth
Categori:Hanes cyfansoddiadol Lloegr
Babis jeli

Mae **Babis Jeli** yn fath o felysion jeli meddal mewn siâp babanod, sy'n cael eu gwerthu mewn amrywiaeth o liwiau. Fe'u cynhyrchwyd gyntaf yn Swydd Gaerhirfryn, Lloegr, yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Lleihaodd eu poblogrwydd ar ddechrau'r 20g cyn cael eu hadfywio gan gwmni Bassett's o Sheffield, Swydd Efrog, a ddechreuodd fasgynhyrchu babis jeli ym 1918.  Ond roedd eu pris o ffyrling (1/4 hen geiniog, 1/960 punt) yr un, yn awgrymu eu bod yn llawer iawn mwy na'r babi jeli cyfoes. 

Dyfeisiwyd y losin ym 1864 gan fewnfudwr o Awstria oedd yn gweithio yng nghwmni *Fryers, Swydd Gaerhirfryn*. Ei fwriad oedd gwneud mowld ar gyfer melysion jeli ar siâp arth ond roedd y losin a ddeilliodd o hynny yn edrych yn debycach i faban newydd-anedig felly  rhoddwyd yr enw , *Unclaimed Babies* iddynt."  Ym 1918 cawsant eu cynhyrchu gan gwmni Bassett's yn Sheffield o dan yr enw "*Peace Babies,*" i nodi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf .  Gohiriwyd cynhyrchu yn ystod yr Ail Ryfel Byd oherwydd prinderau amser rhyfel. Ail-lansiwyd y cynnyrch fel "Jelly Babies" ym 1953.  Roedd *Jellyatrics* yn honni eu bod dathlu "popeth sy'n wych ac yn dda am y genhedlaeth hŷn". 

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Melysion
Robert Filmer

Damcaniaethwr gwleidyddol o Loegr yng nghyfnod Rhyfel Cartref Lloegr oedd Syr **Robert Filmer** (tua 1588 — 26 Mai 1653) sydd yn nodedig am amddiffyn dwyfol hawl brenhinoedd ac arddel ffurf absoliwtaidd ar frenhiniaeth.

Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt, a Lincoln's Inn. Aeth Robert Filmer, ei frawd, a'i fab i lys y Brenin Siarl I, a fe'i urddwyd yn farchog. Yn ystod y rhyfel cartref cafodd ei gartref yn East Sutton, ger Middlestone, Caint, ei anrheithio gan y Seneddwyr, a charcharwyd Filmer am fod yn frenhinwr, er na erioed brwydrodd ar faes y gad dros achos y brenin.

Cyhoeddwyd ei draethodau gwleidyddol yn ystod cyfnod hwyr y rhyfeloedd cartref, rhwng 1648 a'i farwolaeth—yn East Sutton, oddeutu 65 oed—ym 1653. Adargraffwyd y rheiny ym 1679 adeg Argyfwng y Gwahardd, a chyhoeddwyd ei brif waith, *Patriarcha*, am y tro cyntaf ym 1680. Byddai John Locke yn lladd ar ysgrifau Filmer wrth ymdrin â phwnc llywodraeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1580au
Categori:Marwolaethau 1653
Categori:Athronwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Athronwyr gwleidyddol o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o Loegr
Thomas Heywood

Dramodydd ac actor o Loegr oedd **Thomas Heywood** (tua 1574 – 16 Awst 1641) a flodeuai yn ystod oes y theatr Elisabethaidd ac Iagoaidd.

Ni wyddys llawer am fywyd cynnar Heywood. Credir iddo hanu o Swydd Lincoln, ac astudiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt, er nad oes cofnod ohono. Ysgrifennai i'r Lord Admiral's Men, cwmni theatr dan arweiniad Philip Henslowe, erbyn 1596, ac yn ddiweddarach bu'n un o ddramodwyr blaenllaw y Queen Anne's a'r Lady Elizabeth's Men yn chwaraedai'r Red Bull a'r Cockpit.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1570au
Categori:Marwolaethau 1641
Categori:Actorion yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Lincoln
Categori:Pobl fu farw yn Llundain
Ffion Morgan

Pêl-droediwr o Gymru yw **Ffion Alys Morgan** (ganwyd 11 Mai 2000) sy'n chwarae dros Bristol City a thîm cenedlaethol merched Cymru fel chwaraewr canol cae. Dechreuodd ei gyrfa gyda Rhydaman a Dinas Caerdydd, cyn ymuno â Coventry United yn 2019. Ymddangosodd yn ei gêm ryngwladol gyntaf dros Gymru yn 2017.

## Bywyd cynnar 
Mynychodd Morgan Ysgol Tre-Gib yn Llandeilo yn ei harddegau.

## Gyrfa clwb 
Dechreuodd Morgan chwarae pêl-droed yn bedair oed i dîm ieuenctid lleol Saron Juniors. Yn 11 oed, ymunodd â Merched Rhydaman. Wedyn, ymunodd Morgan â Chaerdydd ond roedd yn absennol o'r ymgyrch 2017-18 ar ôl iddi ddioddef anaf difrifol yn ystod gêm ryngwladol dros dîm dan-19 Cymru. Ym Medi 2019, ymunodd â thîm Pencampwriaeth Merched FA Coventry United. Wedyn, yng Ngorffennaf 2020, ymunodd â Crystal Palace. Yna yn 2021, ymunodd â Bristol City, gan eu helpu i sicrhau dyrchafiad i Uwch Gynghrair Merched Lloegr in 2023. Morgan enillodd wobr Chwaraewraig y Tymor gan gefnogwyr Bristol City ar gyfer tymor 2024-25. Ar 20 Mehefin 2025, wedi 89 ymddangosiad a 15 gôl, datganwyd y byddai Morgan yn gadael y clwb pan fydd ei chytunbeb yn dod i ben ar ddiwed mis Mehefin 2025. Ym mis Gorffennaf 2025, arwyddodd Morgan gyda West Ham United.

## Gyrfa ryngwladol 
Mae Morgan wedi cael ei chapio dros dîm cenedlaethol Cymru, gan ymddangos ar gyfer y gemau rhagbrofol Cwpan y Byd Merched FIFA 2019.  Gwnaeth ei hymddangosiad cyntaf i'r garfan hŷn yn erbyn Gogledd Iwerddon yn 2017.

## Bywyd personol 
Mae Morgan yn ddwyieithog, ac yn gallu siarad Cymraeg a Saesneg. Roedd hi'n un o dair yng Ngharfan Cymru ar gyfer Pencampwriaeth Ewros y Merched UEFA 2025 a oedd yn siarad Cymraeg. Mae ganddi hefyd Drwydded B UEFA mewn hyfforddi.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ffion Morgan ar Worldfootball.net
* Ffion Morgan ar Soccerway (1)
* Ffion Morgan ar Soccerway (2)

Categori:Pêl-droedwyr benywaidd o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr benywaidd rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 2000
Categori:Pobl o Landeilo
Saltring

Offeryn cerdd o deulu'r sither yw **saltring** (Groeg (iaith): ψαλτήρι; Saesneg: *psaltery*) neu **nabl**.  Mae'n cynnwys blwch pren wedi'i dyllu â thyllau sain, gyda thannau wedi'u hymestyn ar ei draws, ac ynghlwm wrth y blwch gyda phegiau neu binnau. Mae'r tannau'n cael eu plycio â'r bysedd neu â phlectrwm. Fel arfer mae gan y blwch siâp petryal neu drapesiwm, neu "ben mochyn" (h.y. â dwy ochr grwm a dwy ochr syth).

Roedd saltringau'n cael eu darlunio'n aml mewn llawysgrifau, paentiadau a cherfluniau canoloesol ledled Ewrop yn ystod yr Oesoedd Canol, ac yn amlwg roedd y saltring yn offeryn poblogaidd a chyffredin cyn y 16g. Fel y rhan fwyaf o offerynnau eraill ei gyfnod nid oedd ganddi unrhyw repertoire penodol, ond roedd yn chwarae pa bynnag dôn y gofynnwyd amdani. Fe'i disodlwyd yn raddol gan offerynnau tebyg fel y sither, a'r dwsmel, ac roedd wedi diflannu o Ewrop erbyn y 19g.

## Oriel

Benedictine Psalter - King playing a psalter.jpg|Darlun o frenin yn canu saltring hirsgwar, o Sallwyr Benedictaidd (Ffrainc, 9g) 
B-I-2 260R large psaltery.jpg|Darlun o fenyw yn canu saltring â phen crwn, o *Cantigas de Santa Maria* (Sbaen, 13g) 
Cantigas de Santa Maria, Musician's Codex, page Bl-2 062V.jpg|Darlun o ŵr a menyw'n canu dau saltring trionglog (*rotte*), o *Cantigas de Santa Maria* (Sbaen, 13g) 
PsalteryServiniusBoetius.gif|Darlun o frenin yn canu saltring o ffurf "pen mochyn", o lawysgrif o *De Musica* gan Boethius (14g)
Hans Memling - Christ with Singing and Music-Making Angels - Psaltery player.jpg|Paentiad o angel yn canu saltring pen mochyn (1480au), gan Hans Memling
Woman playing psaltery, Tobias Stimmer.jpg|Torlun pren (tua 1570–77) o fenyw yn canu saltring trapesoidaidd ar fwrdd
18th century psaltery.jpg|Saltring trapedoidaidd sydd wedi goroesi o'r 18g (Museu de la Música de Barcelona)

## Cyfeiriadau Beiblaidd
Er bod yr enwau "saltring" a "nabl" yn cael eu defnyddio sawl gwaith yn y cyfieithiad Cymraeg o'r Beibl, mae'r geiriau Hebraeg cyfatebol yn cyfeirio at ryw offeryn arall o fath anhysbys. Er enghraifft: 

* "Pan glywoch sŵn y cornet, y chwibanogl, y delyn, y dulsimer, y saltring, y symffon, a phob rhyw gerdd, y syrthiwch, ac yr addolwch y ddelw aur a gyfododd Nebuchodonosor y brenin." (Daniel 3:5)

* "Ac yn eu gwleddoedd hwynt y mae y delyn, a’r nabl, y dympan, a’r bibell, a’r gwin: ond am waith yr Arglwydd nid edrychant, a gweithred ei ddwylo ef nid ystyriant." (Eseia 5:12)

## Gweler hefyd
* Simbalom
* Dwsmel
* Sither

## Cyfeiriadau
Categori:Offerynnau tannau
The Knight of the Burning Pestle

Comedi Saesneg o Oes Iago yw ***The Knight of the Burning Pestle*** a briodolid gynt i Francis Beaumont a John Fletcher, ond priodolir bellach i law Beaumont yn unig. Perfformiwyd, mae'n debyg, ym 1607–08, a fe'i argraffwyd yn ddienw ym 1613.

Mae'r ddrama hon yn dychanu'r marchog crwydr a dramâu gwladgarol yr oes, yn eu plith *The Four Prentices of London* gan Thomas Heywood a *The Travels of the Three English Brothers* gan John Day, William Rowley, a George Wilkins, a rhamantau poblogaidd megis *Palmerin of England*.

Drama-o-fewn-drama ydy strwythur y plot: mae groser a'i wraig yn y gynulleidfa yn torri ar draws prolog *The London Merchant* i fynnu rhan ar y llwyfan i'w prentis, Rafe. Rhoddir iddo rôl y "Groser Crwydr", gyda darlun Pestl Llosg ar ei darian, ac mae'n cael sawl antur gan gynnwys rhyddhau cleifion a garcharwyd yn siop y barbwr "Barbarossa". Perfformir y golygfeydd hyn yn ogystal â stori go iawn *The London Merchant*, sydd yn canolbwyntio ar gariad y prentis marsiandïwr Jasper a merch ei feistr, Luce.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 1607
Categori:Dramâu'r Dadeni yn Lloegr
Categori:Dramâu Saesneg o Loegr
Categori:Dramâu dychanol
Sgwâr y Frenhines, Wrecsam

Sgwâr yng nghanol Wrecsam, gogledd-ddywrain Cymru, yw **Sgwâr y Frenhines** (Saesneg: '''').

## Lleoliad 
Mae Sgwâr y Frenhines yn sefyll yng nghanol Wrecsam, ar y gyffordd rhwng Stryt yr Arglwydd, Stryt y Syfwr, Stryt Lampint a Ffordd Rhosddu. Mae'r sgwâr yn ffurfio ffin rhwng ardaloedd masnachol a dinesig y ddinas.

## Hanes 
Dros y blynyddoedd, mae nifer o adeiladau hanesyddol a arferai sefyll ar y sgwâr wedi cael eu colli.

Rhwng 1910 a 1960 safai sinema The Glynn y drws nesaf i'r hen lyfrgell, mewn adeilad yn yr arddull neo-Duduraidd. Dywedwyd mai'r Glynn oedd y sinema gyntaf a adeiladwyd yn bwrpasol yng ngogledd Cymru.

Yn 1898, sefydlwyd y farchnad lyisau mewn adeilad neo-Duduraidd ar y gyffordd rhwng Stryd y Syfwr a Stryt y Lampint. Yn 1990 dymchwelwyd yr adeilad hwn.  

## Disgrifiad 
Mae Sgwâr y Frenhines yn sefyll ar y ffin rhwng ardaloedd masnachol a dinesig Wrecsam. Mae strydoedd masnachol fel Stryt yr Arglwydd a Stryt yr Syfwr yn arwain at y sgwâr ac erbyn heddiw, y cyngor biau'r rhan fwyaf o'r adeiladau ar ei hochr ogleddol.

Cynhelir marchnad awyr agored bob dydd Llun yn Sgwâr y Frenhines ac felly mae'n cadw'r cysylltiad â hanes Wrecsam fel tref farchnad.

Heddiw mae gan y sgwar gymeriad modern, ac eithrio'r hen lyfrgell, a adeiladwyd yn 1907 gyda chymorth ariannol gan y Carnegie Trust. Ers 1973 mae'r adeilad wedi cael ei ddefnyddio fel swyddfa gan y cyngor lleol.

bawd|dim|Llyfrgell Carnegie ar Sgwâr y Frenhines

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Categori:Strydoedd Wrecsam
Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Siôn Daniel Young

Actor o Gymro yw **Siôn Daniel Young** (sillefir yn aml heb y to bach, **Sion Daniel Young**) a fagwyd yng Nghaerdydd ac sydd wedi ymddangos mewn sawl cyfres ddrama deledu a theatr yn y Gymraeg a gan fwyaf yn y Saesneg. Bu'n perfformio mewn sawl gyfres ddrama gan gynnwys prif ran, Gabriel, yn y ddrama deledu yn 2024, *Lost Boys & Fairies* am gwpl hoyw yn mabwysiadu plentyn gan Daf James.

## Bywyd
Magwyd Siôn yng Nghaerdydd.

## Gyrfa
### Teledu a Ffilm
Mae wedi actio mewn sawl cyfres ddrama. Ymysg y rhai Cymraeg eu hiaith mae'r Gwyll a'r fersiwn Saesneg, "Hinterland", gan Ed Thomas a chyfres ddrama Un Bore Mercher ("Keeping Faith" yn y fersiwn Saesneg) fel 'Gareth' (2020).

Daeth i sylw llawer o'r cyhoedd am ei rhan fel un o brif gymeriadau cyfres ddrama ditectif Deceit (Channel 4, 2021) sy'n seiliedig ar lofruddiaeth Rachel Nickell ar Gomin Wimbledon yn Llundain yn 1992. Chwaraeodd ran Colin Stagg, dyn a amheuwyd o lofruddio'r fam ifanc. Bu iddo dderbyn sylw a chlod am ei bortread o'r cymeriad anghynnes yma. Bu hefyd iddo ymddangos yn *Private Peaceful* (cymeriad Captain Bovey, (2012), cymeriad Gareth yn Keeping Faith, a chymeriad Gethin yn *The Left Behind* (2019). Ymhlith eu rannau eraill mae: *Doc Martin* (TV Series); *Paint It Black* (2019) George Pendrick; Morgan Hopkins yn *Hinterland* (2015); *Our World War* (TV Mini Series).

Yn 2024 ymddangosodd fel y cyd-brif ran, Gabriel, yn nrama deledu *Lost Boys & Fairies* gan Daf James a ddarlledwyd ar BBC y DU. Mae'r ddrama am gwpl hoyw yng Nghaerdydd sy'n mabwysiadu babi. Dyma'r ddrama deledu gyntaf i'w chomisiynu a'i darlledu ar draws Prydain gyda deialog Cymraeg a Saesneg naturiol ynddi.

### Theatr
Mae wedi ymddangos yn The Radicalisation of Bradley Manning, Mametz, and The Village Social gan National Theatre Wales a On Bear Ridge gan Ed Thomas.

Chwaraeodd rannau blaenallaw yn fersiwn lwyfan o *War Horse* a *The Curious Incident of the Dog in the Night-time* (ill dau yn y West End). Bu hefyd yn *Nightfall* (Bridge Theatre).  He will next appear in Jellyfish (National Theatre).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sion Daniel Young ar wefan IMDb
* A Few of my Favourite Things: Sion Daniel Young Holiadur fideo ar Sianel What's on Stage ar Youtube
* Cyfweliad ar Channel 4 am chwarae rhan Colin Stagg yn *Deceit*

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius

Mae ***The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius*** yn cyfres deledu Americanaidd wedi'i hanimeiddio ar gyfrifiadur, a seilir ar ffilm 2001 o'r enw *Jimmy Neutron: Boy Genius*. Fe'i crëwyd gan John A. Davis yn ôl yn 2002 tan 2006 ac fe'i gynhyrchwyd gan O Entertainment, DNA Productions a Nickelodeon Animation Studio. Yn y Deyrnas Unedig (gan gynnwys Cymru ond nid yn Cymraeg) fe ddarlledodd ar Nickelodeon.

## Lleisiau Saesneg 
* Debi Derryberry fel Jimmy Neutron
* Jeffrey Garcia fel Sheen Estevez
* Rob Paulsen fel Carl Wheezer
* Carolyn Lawrence fel Cindy Vortex
* Crystal Scales fel Libby Folfax
* Frank Welker fel Goddard
* Mark DeCarlo fel Hugh Neutron
* Megan Cavanagh fel Judy Neutron
* Andrea Martin fel Ms. Fowl

## Dolenni allanol 
* 

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Categori:Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Anthony Munday

Bardd, dramodydd, pamffledwr, a chyfieithydd o Loegr yn oesoedd Elisabeth ac Iago oedd **Anthony Munday** (sillefir hefyd **Mundy**; tua 1560 – 1633). Ymhlith ei weithiau mae *John a Kent* a *John a Cumber* (perfformiwyd 1594), sy'n ymwneud â gornest rhwng dau ddewin; a *The Downfall of Robert, Earle of Huntington* a'i dilyniant *The Death of Robert, Earle of Huntington* (perfformiwyd y ddwy ddrama ym 1598), am chwedl Robin Hwd. Cyfansoddodd sawl baled, er nad yw'r un ohonynt yn goroesi. Dan y llysenw "Shepheard Tonie", cyfrannai sawl cerdd i *Englands Helicon* (1600). Cyfieithodd hefyd ramantau poblogaidd, gan gynnwys cylch Palmerin (1581–95), *Palladine of England* (1588), ac *Amadis of Gaul* (tua 1590), ac ysgrifennodd basiantau i Ddinas Llundain o 1605 ymlaen.

Wedi 1602, ymddengys i Munday roi'r gorau i fyd y theatr, ac eithrio o leiaf pum pasiant a ysgrifennwyd ganddo ar gyfer Arglwydd Faer Llundain yn y cyfnod 1605–23. Yr oedd yn gyfaill i'r croniclydd John Stow, a fu farw ym 1605, a chyhoeddodd Munday argraffiadau newydd o'i *A Survey of London* ym 1618 a 1633.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 1560au
Categori:Marwolaethau 1633
Categori:Beirdd yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Cyfieithwyr o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Dramodwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pamffledwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Liz Truss

Gwleidydd Prydeinig yw **Mary Elizabeth "Liz" Truss** (ganwyd 26 Gorffennaf 1975) a fu'n brif weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 6 Medi 2022 a 25 Hydref 2022, y cyfnod lleiaf yn y swydd yn hanes y DU. Roedd hi'n aelod o'r Cabinet o dan y prif weinidogion David Cameron, Theresa May a Boris Johnson. Roedd hi'n ysgrifennydd tramor rhwng 2021 a 2022. Mae Truss wedi bod yn Aelod Seneddol (AS) dros Dde Orllewin Norfolk ers 2010.

Cafodd Truss ei geni yn Rhydychen, lle bu'n arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Prifysgol Rhydychen.  Roedd ei thad mewn trallod pan ymunodd â'r Blaid Geidwadol. Roedd ei mam yn aelod o'r CND, ond cytunodd i gefnogi ymgyrch ei merch i ddod yn AS.

Cyhoeddodd ei hymddiswyddiad fel prif weinidog ar 20 Hydref 2022, ar ôl 45 diwrnod yn y swydd, ond parhaodd yn y swydd nes i'w olynydd ei dewis. Hi oedd y prif weinidog oedd yn y swydd am y cyfnod byrraf yn hanes y Deyrnas Unedig. Ar 24 Hydref 2022 etholwyd Rishi Sunak fel ei olynydd, yn arweinydd y Blaid Geidwadol, a daeth yn Brif Weinidog y diwrnod canlynol.

Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2024, collodd Truss ei sedd seneddol i Lafur.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Categori:Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Ysgrifenyddion Tramor y Deyrnas Unedig