open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Łukasz Fabiański

Chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Wlad Pwyl ydy **Łukasz Marek Fabiański** (ganed 18 Ebrill 1985). Ar hyn o bryd, mae'n chwarae i West Ham United F.C. a thîm cenedlaethol Gwlad Pwyl. Chwaraeodd dros 150 o gemau i C.P.D. Abertawe rhwng 2014 a 2018.

Dechreuodd chwarae pêl-droed yn Legia Warsaw, cyn ymuno ag Arsenal F.C. am £2.1 miliwn yn 2007. Chwaraewr wrth-gefn ydoedd y rhan fwyaf o'r amser ond chwaraeodd pan enillodd y clwb yn rownd derfynol Cwpan FA yn 2014. Pan ddaeth ei gytundeb gydag Arsenal i ben, ymunodd ag Abertawe.

Mae Fabiański wedi cynrychioli ei wlad degau o weithiau a chafoddd ei gynnwys yn y garfan ar gyfer Cwpan FIFA y Byd yn 2006 a 2018 ac yn Ewro 2008 ac Ewro 2016.

## Ei yrfa
### Dinas Abertawe
Ar 29 Mai 2014, cyhoeddwyd y byddai Fabiański yn ymuno â C.P.D. Abertawe pan fyddai ei gytundeb gydag Arsenal yn dod i ben ar 1 Gorffennaf. Dywedodd am y trosglwyddiad "Y prif reswm des i i Abertawe oedd achos roeddwn eisiau bod y golwr gorau". Chwaraeodd i'r clwb am y tro cyntaf ar 16 Awst, mewn gêm 2–1 yn erbyn Manceinion Unedig yn Old Trafford. Hwn oedd gêm gyntaf y tymor.

Cafodd Fabiański ei ddanfon o'r cae pan gollodd Abertawe yn erbyn West Ham United F.C. pan gafodd garden coch. Collodd yr Elyrch o 3 gol i 1.

Ar 6 Gorffennaf 2015, arwyddodd Fabiański gytundeb pedair blynedd newydd gydag Abertawe, a fydd yn ei gadw gyda'r clwb tan Fehefin 2019.

Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Pêl-droedwyr o Wlad Pwyl
South Wales Daily News

Papur newydd Saesneg dyddiol rhyddfrydol, oedd y ***South Wales Daily News***, a sefydlwyd yn 1872. Cafodd ei ddosbarthu yn siroedd Morgannwg, Trefynwy, Caerfyrddin, Penfro, Trefaldwyn, Ceredigion, Brycheiniog, Maesyfed, a rhannau o orllewin Lloegr. Roedd yn cynnwys newyddion lleol a chenedlaethol, a gwybodaeth yn bennaf. Cafodd ei gyhoeddi gan *David Duncan & Sons*. Gweler clawr y rhifyn gyntaf yn y ddelwedd gyda'r erthygl hon.

Teitlau cysylltiol: *South Wales News* a'r *South Wales Echo*.

Roedd David Duncan yn un o brif sefydlwyr Clwb Golff Morgannwg. Roedd ganddo dri mab, John, David, ac Alexander. Roedd Alexander yn un o sylfaenwyr a chwaraewr Clwb Rygbi Caerdydd ac aeth ymlaen i fod yn Llywydd arno. Daeth yn ddewiswr ac yn Is-lywydd Undeb Rygbi Cymru ac yn ei flynyddoedd cynnar mae’n cael y clod am fod yn brif gefnogwr ariannol URC. Daeth hefyd yn un o sylfaenwyr y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol (a elwir bellach yn 'World Rugby') ac un o'r prif ddylanwadau y tu ôl i glwb rygbi enwog y Barbariaid gan ddewis Penarth yn gartref iddynt ym 1901.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* South Wales Daily News ar wefan Papurau Newydd Cymru Ar-lein

Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1872
Morgan Fox

Chwaraewr pêl-droed yw **Morgan Alexander Fox** (ganwyd 21 Medi 1993). Mae'n chwarae fel amddiffynnwr i Charlton Athletic yn Adran y Bencampwriaeth o Gynghrair Lloegr.

Chwaraeodd saith gwaith dros dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru dan 21.  Fe'i alwyd i ymuno â charfan tîm cenedlaethol Cymru ar gyfer y gem yn erbyn Cyprus ym mis Medi 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Tofino

Tref ar arfordir gorllewinol Ynys Vancouver, Canada, yw **Tofino**.

Mae llwyth Nuu-chah-nulth wedi byw yn yr ardal ers miloedd o flynyddoedd.

Daeth y fforwyr Dionisio Alcalá Galiano a  Cayetano Valdés ym 1792 a chafodd Mewnfa Tofino ei henwi er cof Vincente Tofino, sydd wedi dysgu Galiano am gartograffeg yn ystod eu fforiad.

Sefydlwyd safle marchnata, sef Clayoquot, yn y 1850au, a'r dref Tofino ym 1909, yn cymryd enw'r fewnfa. Adeiladwyd ffordd o Borth Alberni ar gyfer fforestiaeth ym 1959, ac roedd y ffordd ar gael i dwristiaid dros benwythnosau. Erbyn y 1960au hwyr, roedd Tofino'n lle poblogaidd iawn. Crewyd Parc Genedlaethol Ymylon Môr Tawel ym 1970. Gosodwyd tarmac ar y ffordd ym 1972, a daeth y ffordd yn derfyn gorllewinol i'r Ffordd Traws-Ganada. Yn 2000, daeth  Swnt Clayoquot yn Safle Biosffêr UNESCO. Mae 25.000 o forfilod llwyd yn pasio bob mis Mawrth ar eu ffordd o Baja i Alasga ac mae gan yr ardal gyfoeth o bysgod ac adar hefyd.

Sefydlwyd maes awyr milwrol yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac erbyn hyn mae wedi dod yn Faes Awyr The Tofino-Long Beach  (YAZ), 11 cilomedr i de-ddwyrain Tofino.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Tofino

Tofino
Categori:British Columbia
Charlton Athletic F.C.

Clwb pêl-droed yn Lloegr yw **Charlton Athletic Football Club** sydd wedi'i leoli yn Charlton ym Mwrdeistref Frenhinol Greenwich, Llundain. Yn 2015 roeddent yn chwarae yng nghystadleuaeth Y Bencampwriaeth.

Ffurfiwyd y clwb ar 9 Mehefin 1905, wedi i nifer o glybiau ieuenctid yn ne-ddwyrain Lloegr ddod at ei gilydd. Ers 1919 mae'r clwb wedi chwarae yn stadiwm *the Valley* yn Charlton, ar wahân i un tymor pan chwaraewyd yn Catford (1923–24) a saith blynedd yn Crystal Palace F.C. a chae West Ham United F.C. (rhwng 1985 a 1992).

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr

Categori:Sefydliadau 1905
Llan Cewydd

Mae **Llan Cewydd** (Saesneg: *Lancaut*) yn hen bentref nad yw bellach yn bodoli, yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr. Mae wedi'i leoli ar lan Afon Gwy, tua dwy filltir i'r gogledd o Gas-gwent; yn y fan hon, yr afon yw'r ffin rhwng Cymru a Lloegr. Does fawr o ddim o'r pentref i'w weld heddiw, nemor ychydig o adfeilion, gan gynnwys hen eglwys Sant Iago.

Mae'r pentref oddi fewn i siâp 'C' yr afon, sy'n golygu ei fod ar un adeg wedi'i amddiffyn yn gryf gan y ffurfiad daearegol; ceir olion caer o gyfnod Oes yr Haearn oddi fewn i bedol yr afon a godwyd gan llwyth Celtaidd y Silwriaid. Enw'r gaer yn Saesneg, erbyn heddiw, yw *Spital Meend*.

Seisnigiad o "Llan Cewydd" yw *"Lancaut"* a gaiff hefyd ei ysgrifennu fel *"Llancourt"*. Mae'r 'Cewydd' yma'n cyfeirio at Sant Cewydd o'r 6g. Ychydig iawn a wyddwn am y sant hwn.  
canol|500px

Mae Clawdd Offa'n pasio i'r dwyrain o'r pentref ac sy'n defnyddio rhan o'r gaer. Tan 956 arferai glannau dwyreiniol yr afon fod yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Swydd Gaerloyw
Gáregasnjárga

Pentref yng ngogledd y Ffindir yw **Gáregasnjárga** (Ffinneg: *Karigasniemi*). Mae wedi'i leoli yn ardal bwrdeistrefol Ohcejohka yn nhalaith y Lapdir, 102&nbsp;km o ganol tref Ohcejohka. Mae'r iaith Sameg gogleddol yn cael ei siarad yn yr ardal.

Categori:Trefi a phentrefi'r Ffindir
Sameg Sgolt

Iaith Ffinno-Wgraidd ydy'r **Sameg Sgolt** (*sääʹmǩiõll*, Ffinneg: *koltansaame*). Fe'u siaredir gan oddeutu 300 o bobl. Mae statws iaith swyddogol gan Sameg Sgolt ym  mwrdeisdref Aanaar yng ngogledd y Ffindir.
* Prosiect am dechnoleg ieithyddol at Sameg 

Categori:Ieithoedd Ffinno-Wgrig
Categori:Ieithoedd y Ffindir
Categori:Ieithoedd Norwy
Categori:Ieithoedd Rwsia‎
Homo heidelbergensis

Rhywogaeth a arferai fyw yn Ewrop, Affrica a gorllewin Asia oedd ***Homo heidelbergensis*** – a elwir weithiau'n *Homo rhodesiensis*. Mae *Homo heidelbergensis* yn rhywogaeth o'r genws *Homo* a oedd yn byw rhwng 600 a 200 mil o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Roedd ei ymennydd oddeutu'r un maint ag ymennydd yr *Homo sapiens* modern. Canfyddwyd y rhywogaeth hon am y tro cyntaf yn Heidelberg yn yr Almaen yn 1907, ac fe'i disgrifiwyd gan Otto Schoetensack; ef hefyd fathodd yr enw.
700px|bawd|chwith|Ail-greu darlun o *Homo heidelbergensis* allan o'r ffosil o benglog a ddarganfyddwyd.

Mae Dyn Neanderthal, Denisovan a bodau dynol modern (*H. s. sapiens*) i gyd yn tarddu o *H. heidelbergensis*. Rhwng 300,000 a 400,000 o flynyddoedd CP, gwahanodd grŵp o *H. heidelbergensis* yn grŵp annibynnol o'r gweddill cyn gynted ag y gadawodd Affrica. Trodd rhai i gyfeiriad Ewrop a Gorllewin Asia gan esblygu yn nes ymlaen yn Neandertaliaid. Trodd grŵp arall tua'r dwyrain, i gyfeiriad Asia, gan esblygu ymhen hir a hwyr yn Denisovaid. Esblygodd *H. heidelbergensis* yn *H. sapiens* tua 130,000 CP.

## Morffoleg
O astudio'r esgyrn, credir fod *H. antecessor* a *H. heidelbergensis* yn tarddu o linach yr *Homo ergaster* o Affrica. Mae'r ffaith fod gan *H. heidelbergensis* ymennydd gyda chyfaint o1100–1400&nbsp;cm³ (o'i gymharu gyda'r ymennyd modern: 1350&nbsp;cm³) yn peri i baleoanthropolegion gredu fod ganddo allu i drin offer llaw ac ymddygiad cymdeithasol eitha datblygedig. Oherwydd hyn, rhoddwyd iddo ddosbarthiad tacsonomegol ei hun: rhywogaeth unigryw ei hun.

Roedd taldra gwryw y rhywogaeth *Homo heidelbergensis* oddeutu 1.75 m (5 tr 9 modf) a phwysent 62&nbsp;kg (136 pwys); taldra cymharol y fenyw oedd 1.57 m (5 tr 2 modf) a 51&nbsp;kg (112 pwys). Roeddent felly ychydig talach na'r dyn Neanderthal. Yn ôl Lee R. Berger roedd rhai ohonynt cyn daled a 2.13&nbsp;m (7&nbsp;tr) - sef yr *Homo heidelbergensis* a drigai yn Ne Affrica rhwng 500,000 a 300,000 CP.

## Gweler hefyd
*Homo habilis

## Cyfeiriadau
Categori:Hominini
Categori:Pleistosen
Categori:Rhywogaethau cynnar o Homo
Jacob van Ruisdael

Roedd **Jacob Isaackszoon van Ruisdael** (; &nbsp;1629 – 10 Mawrth 1682) yn un o gewri "Oes Aur Paentio yn yr Iseldiroedd". Roedd hefyd yn arlunydd hynod o doreithiog a allai addasu i'w amgylchiadau, ond arbenigai mewn tirluniau.

Roedd tri o'i deulu'n arlunwyr deheuig, gan gynnwys ei dad Isaack van Ruisdael, ei ewyrth adnabyddus Salomon van Ruysdael a'i gefnder a alwyd hefyd yn Jacob Salomonsz van Ruysdael. Nid yw pob llun o'r cyfnod wedi'i arwyddo, na'i ddyddio, a gall adnabod perchnogaeth rhai o'r lluniau fod yn faen tramgwydd i'r beirniad celf.

O 1646 ymlaen, tirluniau o'r Iseldiroedd oedd thema'r rhan fwyaf o baentiadau Ruisdael, a'r rheiny o safon uchel. Yna daeth cyfnod o ddylanwad Almaenig, wedi iddo ymweld â'r wlad honno, gyda'r paentiadau'n fwy 'arwrol'. Ar ddiwedd ei oes, wrth weithio o Amsterdam, cafwyd tirluniau mwy dinesig eu naws a golygfeydd glan y môr, lle roedd yr awyr yn aml yn cymryd dros ddau draean o'r llun. Ei unig ddisgybl nodedig y gwyddom amdano oedd Meindert Hobbema.

Ychydig iawn y teithiodd, gyda'r rhan fwyaf o'i waith yn yr Iseldiroedd a'r Almaen, ac er bod ganddo nifer o dirluniau o Norwy, nid oes tystiolaeth iddo erioed deithio yno.

Delwedd:Isaack van Ruisdael - View of Egmond aan Zee.jpg|*Golygfa o Egmond aan Zee*
Delwedd:Jacob Isaackszoon van Ruisdael - The Jewish Cemetery (1654 or 1655).jpg|*Mynwent yr Iddewon*
Delwedd:De molen bij Wijk bij Duurstede Rijksmuseum SK-C-211.jpeg|*Melin Wynt Wijk bij Duurstede*

## Gweler hefyd
*Rhestr o luniau gan Jacob van Ruisdael

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1629

Categori:Marwolaethau 1682
Eon (daeareg)

Rhaniad amser daearegol yw **Eon** (weithiau 'aeon'), sy'n cael ei rannu ymhellach yn Orgyfnodau. Ceir 4 eon, gyda phob un yn ymestyn am ysbaid o dros 500 miliwn o flynyddoedd:
*Ffanerosöig - yr eon rydym yn byw ynddi heddiw
*Proterosöig - atmosffer o ocsigen yn cael ei greu; bywyd amlgellog yn ymddangos 
*Archeaidd - ffurfiau syml o fywyd: bacteria ungellog yn ymddangos. Mae'r eon hwn (3,800 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at 2,500 miliwn o flynyddoedd yn ôl) wedi'i rannu'n bedwar gorgyfnod, sef yr Eoarcheaidd, y Palaeoarcheaidd, y Mesoarcheaidd a'r Neoarcheaidd.
*Hadeaidd - yn yr oen hwn y crewyd y creigiau hynaf ar y ddaear (4,030 Miliwn o flynyddoedd CP).  Mae'r eon hwn yn ymestyn o oddeutu 4,600 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd 3,800 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

## Gweler hefyd
*Llinell amser daearegol

Categori:Eonau daearegol
Genyn

bawd|250px|Y mynach **Gregor Mendel** (1822–1884).
Segment neu ran o'r DNA sy'n encodio RNA (neu brotin yw **genyn** (ll. **genynnau**), sy'n uned foleciwlar ac yn rhan o etifeddeg. Trosglwyddo genynnau i'r epil yw'r prif ddull o drosglwyddo nodweddion ffenotypig. Caiff mathau gwahanol o genynnau (a chydadwaith genyn-amgylchedd) ddylanwad mawr ar nodweddion biolegol organebau. Mae rhai o'r nodweddion hyn yn weledol: lliw llygad, sawl troed, braich neu fus, ac eraill nad ydynt yn weladwy e.e. teip gwaed,  y risg o ddal clefyd arbennig, neu'r miloedd o brosesau hynny sy'n ffurfio yr hyn a elwir yn 'fywyd'.

Gall genynnau fwtanu (*mutate*) o fewn eu cyfres, gan arwain at amrywiolion o fewn eu poblogaeth, a elwir yn alelau. Mae'r alelau hyn yn codio mathau gwahanol o brotin, sy'n arwain at nodweddion o ffenodeipiau gwahanol.

Mae'r cysyniad o genyn yn parhau i gael ei newid a'i ail-ddiffinio wrth i wyddoniaeth ddarganfod ffenomenâu gwahanol, a gwybodaeth newydd yn dod i'r fei.

## Hanes ei ddarganfod
Darganfyddodd Gregor Mendel (1822–1884) unedau sy'n gyfrifol am etifeddu nodweddion y rhieni. Rhwng 1857 a 1864 astudiodd y patrymau gweledol mewn pys bwytadwy gan gofnodi'r nodweddion a oedd yn newid o un genhedlaeth i'r llall. Disgrifiodd y rhain yn fathemategol fel amrywiadau&nbsp;2n (ble mae 'n' yn golygu'r nifer o nodweddion gwahanol. Ni ddefnyddiodd y term 'genyn' (na *gene*!), disgrifiodd ei ganlyniadau mewn modd a wahaniaethodd rhwng genoteip a ffenoteip (nodweddion gweledol sydd yn gwahaniaethu organebau byw). Ef hefyd a ddisgrifiodd y "dosbarthiad naturiol", sef y gwahaniaeth rhwng genyn trechol a ffactorau enciliol. Ef hefydd a nododd am y tro cyntaf y gwahaniaeth rhwng heterosygot a homosygot.

Darganfuwyd strwythut y moleciwl DAN yn 1953 gan James D. Watson a Francis Crick. Esblygodd eu syniadaeth yn ddogma a ddaeth yn asgwrn cefn bioleg moleciwlaidd, sy'n datgan fod protinau yn cael eu trawsblannu o'r RNA sydd yn ei dro'n cael ei drawsblannu o'r DNA. Gelwir yr astudiaeth o eneteg ar lefel y DNA yn eneteg foleciwlaidd.

## Geirdarddiad
Daw'r gair 'genyn' o'r Hen Roeg γένος (*génos*) sy'n golygu 'hil' neu 'epil'. Mae'r gair modern yn tarddu i 1909 pan ddefnyddiwyd ef yn gyntaf gan y botanegydd Wilhelm Johannsen i ddisgriffio'r gwahaniaeth corfforol (a ffwythiannol) sylfaenol yr uned etifeddol. Defnyddiwyd y term "geneteg" (*genetics*) am y tro cyntaf gan William Bateson yn 1905.

## Cyfeiriadau

Categori:Geneteg
Keith Michell

Actor o Awstralia oedd **Keith Michell** (1 Rhagfyr 1926 – 20 Tachwedd 2015).

## Teledu
**Wuthering Heights* (1962)
**The Spread of the Eagle* (1963)
**Soldier in Love* (1967)
**The Six Wives of Henry VIII* (1970)
**Julius Caesar* (1979)
**The Day Christ Died* (1980)
**The Gondoliers* (1982) 
**The Pirates of Penzance* (1982)
**Captain James Cook* (1986)
**Murder, She Wrote* (1988–93)

## Ffilmiau
**The Hellfire Club* (1961)
**All Night Long* (1962) 
**Prudence and the Pill* (1968)
**House of Cards* (1968)
**Henry VIII and His Six Wives* (1972)  
**Moments* (1974)
**The Deceivers* (1988)

Categori:Actorion o Awstralia
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2015
Peter Nicholas

Cyn-chwaraewr a rheolwr pêl-droed o Gymru yw **Peter Nicholas** (ganwyd 10 Tachwedd 1959).

Enillodd 73 cap dros Gymru rhwng 1979 a 1991.
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pobl o Gasnewydd
Llyfr Mormon

[[Delwedd:Basic BOM Manuscripts.jpg|bawd|upright|Dalen o'r llawysgrif wreiddiol: Nephi 4:38- 5:14]]
Llyfr sanctaidd mudiad yr Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf sy'n cynnwys dysgeidiaethau proffwydai hynafol a drigai ar gyfandir America rhwng tua 2200CC i 421 AD ydy **Llyfr Mormon**. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol ym Mawrth 1830 gan Joseph Smith fel "Y Llyfr Mormon: Cofnod a Ysgrifennwyd trwy Law Mormon ar Blatiau a Gymrwyd o Blatiau Nephi."

Yn ôl cofnod Smith a naratif y llyfr, ysgrifennwyd y Llyfr Mormon yn wreiddiol mewn llythrennau anhysbys a gyfeiriwyd atynt fel "Eiffteg diwygiedig" ar blatiau euraidd. Dywedodd Smith fod y proffwyd olaf a gyfrannodd i'r llyfr, gwr o'r enw Moroni, wedi ei gladdu ar fryn lle mae Dinas Efrog Newydd y dyddiau hyn. Dywedodd ei fod wedi dychwelyd i'r ddaear fel angel yn 1827, gan ddatgelu lleoliad y llyfr i Smith, a'i gyfarwyddo i'w gyfieithu i'r Saesneg er mwyn medru ei ddefnyddio yng ngwir eglwys Crist yn y dyddiau diwethaf. Honna beirniaid ei fod wedi cael ei ffugio gan Smith, a oedd wedi cymryd syniadau a deunyddiau o weithiau'r 19g yn hytrach na chyfieithu o gofnod hynafol.

Mae gan Lyfr Mormon nifer o drafodaethau athrawiaethol a gwreiddiol ar bynciau megis cwymp Adda ac Efa, natur wneud iawn am bechod, eschatoleg, iechydwriaeth o farwolaeth gorfforol ac ysbrydol, a threfniant yr eglwys dyddiau diwethaf. Digwyddiad canolog i'r llyfr yw ymddangosiad Iesu Grist yn yr Americas ychydig wedi ei atgyfodiad.

## Dolenni allanol 
*Sganiwch 1852 cyfieithiad Cymraeg o Lyfr Mormon

Categori:Mormoniaeth
Categori:Testunau crefyddol
Categori:Testunau Cristnogol
Categori:Cristnogaeth
Gwenan Edwards

Newyddiadurwr, cyflwynydd teledu a cherddor yw **Gwenan Edwards**.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganwyd ym Mangor, Gwynedd, a fe'i haddysgwyd yn Ysgol Friars. Fe'i hyfforddwyd fel cerddor clasurol, ac mae'n canu'r piano a'r ffliwt. Mae hi'n siarad Cymraeg yn rhugl.

## Gyrfa
Fe hyfforddwyd Gwenan fel newyddiadurwr print gyda Surrey and South London Newspapers, ac ar ôl swyddi gyda radio rhanbarthol, fe ymddangosodd ar y teledu am y tro cyntaf yn cyflwyno Wales at Six ar ITV Wales yn 1990.

Yna fe ymunodd â'r BBC yn cyd-angori'r rhaglen newyddion rhanbarthol, Newsroom South East. Yn 2000, fe ymunodd â sianel BBC News ac mae wedi cyflwyno ar BBC World News hefyd. Mae wedi gohebu o Affrica, India, y Dwyrain Canol, Unol Daleithiau America a llawer o Ewrop. Ar ôl cyflwyno rhaglen deithio'r sianel, Gate 24 – (ail-enwyd i FastTrack yn ddiweddarach), fe gyflwynodd a gohebodd Gwenan ar gyfer rhaglenni defnyddwyr ar ITV a BBC, yn cynnwys *Watchdog.*

Yn 2006, cwblhaodd gwrs rhaglenni dogfen yn y National Film and Television School, (NFTS) ac fe aeth ymlaen i wneud ffilmiau byrion, gan gynnwys rhai ar gyfer y rhaglen deithio wythnosol, FastTrack ar gyfer BBC World News. Mae hi yn aelod gweithgar o BAFTA ac ar hyn o bryd yn cymryd rhan yn ei Rhaglen Mentora Ieuenctid mewn partneriaeth a'r Media Trust.

Fel cerddor wedi ei hyfforddi yn glasurol, mae Gwenan wedi cyflwyno 3 cyfres o'r Proms ar BBC Two a chystadleuaeth Canwr y Byd, Caerdydd. Yn ddiweddar fe wnaeth ffilm gyda'r canwr soddgrwth, Julian Lloyd Webber.

Mae wedi gwneud nifer o ffilmiau byrion ar gyfer y BBC, yn cynnwys un yn Armenia yn Ne y Cawcasws, un arall gyda côr merched o Dde Affrica, Ysgol Uwchradd i Ferched, Pretoria, a ymwelodd â Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Yn ddiweddar, mae wedi cynhyrchu ffilm ar gyfer BBC World News ar ynysoedd São Tomé a Príncipe, oddi ar arfordir gorllewin Affrica (2010).

## Cyfeiriadau 
Categori:BBC Canwr y Byd Caerdydd
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Categori:Pobl o Fangor
Cymdeithas Bêl-droed Lloegr

bawd|Arfbais

**Cymdeithas Bêl-droed Lloegr** (Saesneg: *The Football Association (FA)*) ydy corff llywodraethol pêl-droed yn Lloegr, Jersey, Guernsey ac Ynys Manaw. Fe'i ffurfiwyd ym 1863 sy'n golygu ei fod y gymdeithas bêl-droed hynnaf yn y byd ac fel y gymdeithas gyntaf erioed, nid yw'r gair *English* yn ymddangos yn nheitl swyddogol y gymdeithas.

Mae'r FA yn aelodau o UEFA a FIFA ac â sedd barhaol ar y Bwrdd Cymdeithas Bêl-droed Rhyngwladol (IFAB) sy'n gyfrifol am lunio rheolau'r gamp.  Mae'r FA yn aelod o Gymdeithas Olympaidd Prydain Fawr (BOA), sy'n golygu mai'r FA sydd yn gyfrifol am dimau pêl-droed Prydain Fawr yn y Gemau Olympaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droed
Categori:Sefydliadau 1863
Brian Flynn

Cyn bêl-droediwr a rheolwr pêl-droed o Gymru yw **Brian Flynn** (ganwyd 12 Hydref 1955). Roedd yn chwaraewr rhyngwladol ac yn reolwr ar dîm cenedlaethol Cymru ond sydd bellach yn Gyfarwyddwr Pêl-droed ar glwb Doncaster Rovers.

Roedd yn reolwr ar dîm pêl-droed dan 21 Cymru o 2004 tan fis Mai 2012 a chymrodd yr awenau dros-dro fel rheolwr Cymru wedi i John Toshack ymddiswyddo a chyn i'r Gymdeithas Bêl-droed benodi Gary Speed

## Gyrfa chwarae
### Clwb
Dechreodd Flynn ei yrfa gyda Burnley gan wneud ei ymddangosiad cyntaf ym 1973-74. Wedi 120 o ymddangosiadau yn y gynghrair, symudodd i Leeds United ym mis Tachwedd 1977. Wedi pum mlynedd yn Elland Road, symudodd yn ôl i Burnley ym mis Tachwedd 1982. Ar ôl 80 o gemau cynghrair dros gyfnod o pedair blynedd, ymunodd Flynn â Dinas Caerdydd ym mis Tachwedd 1984.

Aeth ymlaen i chwarae dros Doncaster Rovers, Bury, Limerick City a Wrecsam a gwnaeth ei ymddangosiad olaf yn y gynghrair ar 3 Tachwedd 1992 pan ddaeth ymlaen fel eilydd yn erbyn Scunthorpe United.

### Rhyngwladol
Gwnaeth Flynn ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn erbyn Lwcsembwrg ym mis Tachwedd 1974. Llwyddodd i ennill 66 cap rhwng 1974 a 1984 gan sgorio 7 gôl.

## Gyrfa rheoli
### Wrecsam
Cafodd ei benodi'n chwaraewr-reolwr ar Wrecsam ym 1989 cyn gadael Y Cae Ras yn 2001. Yn ystod ei gyfnod wrth y llyw llwyddodd Wrecsam i ennill Cwpan Cenedlaethol yr FAW ar dair achlysur a daeth y clwb yn enwog am drechu rhai o gewri pêl-droed Lloegr yng Nghwpan FA Lloegr, timau fel Arsenal a West Ham United..

### Dinas Abertawe
Cafodd ei benodi'n reolwr ar Abertawe ym mis Medi 2002. Roedd Abertawe ar waelod Y Gynghrair Bêl-droed pan gymrodd yr awenau a bu rhaid disgwyl tan gêm olaf y tymor a buddugoliaeth 4-2 dros Hull City i sicrhau bod Abertawe yn cadw eu lle yn y Gynghrair. Collodd Flynn ei swydd ym mis Mawrth 2004 yn dilyn rhediad siomedig o ganlyniadau

### Cymru
Ymunodd Flynn â thîm rheoli Cymru yn 2004 fel hyfforddwr tîm pêl-droed dan 21 Cymru. Daeth y tîm o fewn trwch blewyn o gyrraedd Pencampwriaeth UEFA dan 21 Euro 2009 gan golli yn erbyn Lloegr yn y gemau ail gyfle.

Yn dilyn ymadawiad John Toshack fel rheolwr Cymru ym mis Medi 2010 cafodd Flynn ei benodi'n reolwr dros dro ar Gymru. Cymerodd ofal o ddwy gêm yn erbyn Bwlgaria. a'r Swistir

Ym mis Medi 2012, ni chafodd cytundeb Flynn gyda Chymdeithas Bêl-droed Cymru ei adnewyddu.

### Doncaster Rovers
Ym mis Ionawr 2013 cafodd Flynn ei benodi'n reolwr ar Doncaster Rovers a llwyddodd i arwain y clwb i ddyrchafiad i'r Bencampwriaeth

Yn dilyn dyrchafiad cafodd Flynn ei benodi'n Gyfarwyddwr Pêl-droed ar Doncaster Rovers ond ym mis Awst 2014 gadawodd y clwb.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pobl o Bort Talbot
Jamie Owen

Newyddiadurwr, darlledwr ac awdur yw **Jamie Owen** (ganwyd 1967). Roedd yn un o brif gyflwynwyr *BBC Wales Today* rhwng 1994 a 2018.

## Cefndir 
Ganwyd Owen yn Hwlffordd, Sir Benfro. Roedd ei dad, James Meyrick Owen, yn gyfreithiwr yn Noc Penfro ac roedd ei fam yn ymwelydd iechyd a bydwraig. Mae'r teulu yn hanu o deuluoedd Meyrick ac Owen o Sir Benfro, lle mae dwy stryd wedi eu henwi ar eu hôl. Mae'r ffordd i orsaf fferi Doc Penfro wedi ei enwi er anrhydedd i dad Owen. Tad bedydd Owen yw Arglwydd Gorden Parry o Neyland.

## Addysg 
Addysgwyd Owen yn Ysgol Pennar, Doc Penfro; Coleg yr Iesu, Aberhonddu, Prifysgol Swydd Gaerloyw a Phrifysgol Caerdydd.

## Gyrfa 
Ymunodd Owen â'r BBC yn 1986 ac fe weithiodd ar BBC Radio 3, ac ymuno â BBC Radio 4 nes ymlaen fel darllenwr newyddion a chyhoeddwr. Daeth yn brif gyflwynydd ar brif raglen newyddion BBC Cymru, *BBC Wales Today* yn 1994, ac mae wedi cyflwyno sioe radio wythnosol yn y bore ar BBC Radio Wales. Ar hyn o bryd mae'n cyflwyno rhaglen sgwrsio ar ddydd Sul am ganol dydd ar BBC Radio Wales. Mae wedi cyflwyno ar *Songs of Praise*, *BBC Breakfast News* a'r Shipping Forecast ar BBC Radio 4 ac mae'n gweithio gydag Ymddiriedolaeth y BBC World Service yn y Dwyrain Canol yn Jordan, Ramallah, Libya ac Yr Aifft.

Cyflwynodd ei rifyn olaf o *BBC Wales Today* ar 9 Ionawr 2018. Aeth ymlaen i ymuno â'r gwasanaeth newyddion o Dwrci, TRT World. Gadawodd TRT yn 2019 gan ymuno â CGTN, sianel Tsieinaidd yn Llundain.

## Cyhoeddiadau 
Mae Owen yn awdur ar bump llyfr:
* *"Magic Islands"* – taith hwylio o gwmpas ynysoedd Cymru mewn Llong Ysgafn Môr Hafren 100 mlwydd oed
* *"Magic Harbours"* – taith hwylio o gwmpas porthladdoedd Cymru
* *"Welsh Journeys"* a *"More Welsh Journeys"* – teithiau o gwmpas tirlun Cymru cyhoeddwyd gan Gwasg Gomer
* *"Around Wales by B-Roads and Byways"  *cyhoeddwyd gan Ebury Press yn Llundain yw ei lyfr diweddaraf.
Mae ei dri llyfr cyntaf wedi eu ffilmio ar gyfer y BBC ac ar gael ar DVD.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol Jamie Owen 
*  yn yr Internet Movie Database

Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Baner Tsile

bawd|Y faner swyddogol
bawd|Fersiwn Arlywydd Tsile

Mae gan **faner cenedlaethol Tsile**,  dri phetrual o wahanol maint, gyda'r mwyaf (coch) yn streipan llorweddol yn isaf. O'r un maint, ceir hanner uchaf y faner sydd wedi'i rhanu'n betrual gwyn ar y dde uchaf a sgwar glas ar y chwith uchaf. Yng nghanol y sgwar glas ceir seren wen 5-pwynt.

Mabwysiadwyd y faner ar 18 Hydref 1817 a gelwir hi'n ***La Estrella Solitaria*** (*Y Seren Unig*).

## Cyfeiriadau
Tsile
Categori:Tsile
Ymosodiadau ym Mharis, Tachwedd 2015

Roedd **Ymosodiadau Paris, Tachwedd 2015** yn gyfuniad o saethu, dal gwystlon a hunanfomio a ddigwyddodd tua'r un amser ar y 13eg Tachwedd 2015 ym Mharis, Ffrainc. Digwyddodd rhan o'r ymosodiad ym maestref Saint-Denis, a leolir yng ngogledd y brifddinas ac fe'i trefnwyd gan gefnogwyr ISIS. Lladdwyd o leiaf 130 o sifiliaid, ac anafwyd 368 (80–99 yn ddifrifol).

Dechreuodd yr ymososiad am 21:20&nbsp;Amser Canolbarth Ewrop (CET) pan gafwyd tri hunanffrwydrad y tu allan i'r *Stade de France* yn Saint-Denis, ac o fewn dim, cafwyd hunanfomiad arall a saethwyd yn gelain nifer o bobl mewn pedwar lleoliad drwy Baris. Lladdwyd 89 yn Theatr y Bataclan, pan gymerodd y terfysgwyr wystlon cyn ymgymryd a sesiwn saethu teirawr gyda'r heddlu. Lladdwyd 7 o'r terfysgwyr a pharhaodd y chwilio am wythnosau am gynorthwywr a therfysgwyr eraill. Rhain oedd yr ymosodiadau mwyaf difrifol yn Ffrainc ers yr Ail Ryfel Byd, gyda mwy o feirwon wedi'u lladd ar yr un diwrnod - o fewn unrhyw wlad drwy Ewrop - ers bomio tren Madrid yn 2004.

Cyhoeddodd Gwladwriaeth Islamaidd Irac a'r Lefant (ISIS neu ISIL) mai nhw oedd yn gyfrifol am gydgordio'r ymosodiadau, a mynegodd Arlywydd Ffrainc, François Hollande fod y weithred hon yn *"weithred o ryfel gan ISIL", a gynlluniwyd ganddynt yn Syria, a drefnwyd yng Ngwlad Belg, ac a gafodd ei weithredu ar ein tir."* Credir i'r ymosodiad hwn ar Ffrainc ddigwydd i ddial am awyrennau Ffrainc a fu'n bomio ISIL yn Iraq a Syria ers Hydref 2015.

## Gweler hefyd
*Ymosodiadau Charlie Hebdo

## Cyfeiriadau
Categori:2015 yn Ffrainc
Categori:Gweithgareddau ISIS
Categori:Hanes Paris
Categori:Terfysgaeth yn 2015
Categori:Terfysgaeth yn Ffrainc
Categori:Terfysgaeth Islamaidd
Sara Edwards

Cyflwynydd yw **Sara Edwards** (ganwyd yn 1960). Bu'n cyd-gyflwyno rhaglen newyddion nosweithiol BBC Wales Today.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Sara yng Nghaerdydd ac fe'i magwyd a'i haddysgu yn Llundain, lle astudiodd hanes canoloesol a modern cynnar.

Fe gychwynnodd ei gyrfa gyda Capital Radio, a chyfrannodd eitemau yn rheolaidd i BBC Radio Four, ac roedd yn gyflwynydd cyswllt a darllenydd newyddion i HTV West cyn ymuno â BBC Cymru. Mae Sara wedi cyflwyno yn rheolaidd o Sioe Frenhinol Cymru a'r Eisteddfod Genedlaethol, a gwnaeth sawl cyfres i BBC 2W.

Cyhoeddwyd yn Awst 2007 ei bod yn gadael *BBC Wales Today* i ddilyn prosiectau eraill, ac mai ei holynydd fyddai Lucy Owen a drosglwyddodd o raglen newyddion ITV Cymru.

## Bywyd personol 
Mae Sara yn ferch i'r llawfeddyg John M. Edwards M.S.,F.R.C.S.,F.A.C.N.M a'r actores a darlledwraig Gwenyth Petty. Mae'n briod i'r hanesydd milwrol Dr.Jonathon Riley. Mae gan Sara un ferch, Hannah Elinor Alys, a anwyd ar 19 Mawrth 2006.

Mae diddordebau Sara yn cynnwys theatr, cerddoriaeth, cyngherddau, coginio—mae ganddi ddiploma coginio proffesiynol o ysgol coginio La Petite Cuisine yn Llundain—peintio, a chefn gwlad, am fod gan ei theulu fferm yng Ngorllewin Cymru. Mae'n mwynhau golff, tenis, rasio ceffylau a marchogaeth.

Mae Sara yn Is-Arglwydd Raglaw Dyfed. Mae hi'n gefnogwr i gynllun Gwobr Dug Caeredin yng Nghymru ac wedi cyflwyno Gwobrau Aur ar ran Dug Caeredin yn St James' Palace. Mae hi yn ymwneud ag Ymchwil Cancr Cymru, a Sefydliad Prydeinig y Galon;  mae ar gyngor Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan, yn Chwaer o Ambiwlans St. John, ac roedd ar fwrdd Asiantaeth Ieuenctid Cymru.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Bywgraffiad yn BBC Cymru
*Sara Edwards yn yr Internet Movie Database
*Bywgraffiad yn TV Ark

Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Rhestr o luniau gan Jacob van Ruisdael

**Rhestr o luniau gan Jacob van Ruisdael** yw'r canlynol. Mae'n rhestr anghyflawn a rhestrir y paentiadau yn gronolegol, yn ôl y dyddiad y cawsant eu paentio, gan gychwyn yn 1645 pan y cychwynodd baentio ar ei liwt ei hun. Cyn hynny bu'n cynorthwyo'i dad Isaack van Ruisdael a'i ewyrth Salomon van Ruysdael.

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P170 wd:Q213612 . ?item wdt:P31 wd:Q3305213 }
|links=text
|sort=571
|columns=P18:Delwedd,label:Teitl y llun,P571:Dyddiad,P195:Casgliad,item:Wicidata
|thumb=128
}}

## Cyfeiriadau 
* Jacob van Ruisdael al Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie

## Dolennau allanol 
* Jacob van Ruisdael, Exhibition catalog Mauritshuis and Fogg Art Museum, by Seymour Slive, Hendrik Richard Hoetink, Mark Greenberg, Meulenhoff/Landshoff, 1981
* Jacob van Ruisdael, catalog raisonné by E. John Walford, Yale University Press, 1991
**Jacob van Ruisdael: A Complete Catalogue of His Paintings, Drawings, and Etchings, a catalog raisonné with +/- 700 paintings, 130+ drawings, and 13 etchings by Seymour Slive, Yale University Press, New Haven, CT, 2001
**Jacob van Ruisdael: Master of Landscape, Exhibition catalog Los Angeles County Museum of Art, Philadelphia Museum of Art, and Royal Academy of Arts, London, by Seymour Slive, 2005-2006

Categori:Peintiadau gan Jacob van Ruisdael
Ruisdael, Jacob van
Etifeddeg

bawd|dde|150px|Nodweddion ffenotypig tad a mab: clustiau mawr a chorryn y pen yn amlwg yn debyg iawn i'w gilydd.
[bawd|dde|Strwythur [DNA. Mae'r celloedd-bôn (*nucleobase*) yng nghanol y diagram, gyda chadwyni o siwgwr-ffosffad yn eu hamgylchynu ar ffurf helics dwbwl.]]
**Etifeddeg** yw'r astudiaeth o drosglwyddo nodweddion ffenotypig o un genhedlaeth i'r genhedlaeth nesaf, neu'n benodol: o riant i blentyn. Gwneir hyn naill ai drwy atgenhedliad anrhywiol neu atgenhedliad rhywiol. Dyma'r broses ble mae celloedd yr epil yn derbyn nodweddion ei rieni. Mae amrywiaeth siâp a lliw yn nodweddu etifeddeg, boed anifeiliaid neu blanhigion a gall hyn achosi i rai rhywogaethau i esblygu drwy ddethol naturiol y nodweddion ffenoteip pwysicaf. Mae'r astudiaeth o etifeddeg ym maes bioleg yn cael ei alw'n Geneteg, sy'n cynnwys y maes epigeneteg.

Mewn bodau dynol, mae lliw'r llygad yn enghraifft o nodwedd a etifeddir gan un o'r rhieni. Gall "nodweddion llygad-brown" (neu liw arall) gael ei drosglwyddo i'r epil. Rheolir y nodweddion a etifeddir gan y genynau a gelwir y casgliad cyflawn o genynau o fewn genom un organeb yn "genodeip".

Gelwir y set gyflawn o nodweddion gweladwy un organeb yn ffenoteip, sy'n deillio o rhyngweithiad y genodeip gyda'r amgylchedd. O ganlyniad mae llawer o agweddau ffenodeip yr organeb nad yw'n cael ei etifeddu e.e. daw lliw-haul o ganlyniad i ryngweithio'r corff dynol gyda'r haul, yn hytrach na thrwy drosglwyddo nodweddion o riant i blentyn. Fodd bynnag fe drosglwyddir rhai nodweddion: mae rhai pobl yn llosgi'n gynt ac yn waeth nag eraill, oherwydd gwahaniaeth yn eu genoteip.

Trosglwyddir nodweddion etifeddol o un genhedlaeth i'r llall drwy'r DNA, sef moleciwl sy'n encodio gwybodaeth etifeddol. Cyn i gell rannu drwy mitosis, gwneir copi o'r DNA, fel bod y ddwy gell newydd yn cynnwys yr union run gwybodaeth, ac etifedda'r ddwy gell y patrwm (neu'r gyfres) DNA. Y rhan honno o'r moleciwl DNA sy'n dynodi un nodwedd arbennig yw genyn. Mae gan genynau gwahanol gyfresi gwahanol o fasau. O fewn y celloedd, mae'r llinynau hirion o DNA yn ffurfio strwythurau a elwir yn gromosomau. Mae'r epil yn derbyn defnydd etifeddol cromosomau eu rhiant, ac mae trefn y gyfres DNA yn unigryw i bob unigolyn. Dyma sy'n creu'r amrywiaeth y soniwyd amdano'n gynharach. Mae union leoliad cyfres DNA arbennig o fewn y cromosom yn cael ei alw'n "locws" (lluosog: "loci"). Ceir ffurfiau gwahanol o loci a elwir yn "alelau". Gall y gyfres DNA newid mewn miwtadau gan ffurfio allelau newydd. Os digwydd y miwtad o fewn genyn yna gall yr allel newydd effeithio nodweddion a reolir gan y genyn hwnnw, gan newid ffenodeip yr organeb.

## Gweler hefyd
*Deddfau ewgenaidd, cyflwynwyd deddfa i lanhau'r stoc genynau, gan y Natsiaid yn y 1930au a'r 1940au.

## Cyfeiriadau
Categori:Genynnau
Categori:Bioleg
Marysville (Victoria)

bawd|260px|Cartrefi dros dro wedi'r tân
bawd|260px|Coed wedi llosgi
Mae **Marysville** yn dref yn nhalaith Victoria, Awstralia, 34 cilomedr i'r gogledd-ddwyrain o Healesville a 41 cilomedr i'r de o Alexandra. Mae twristiaeth yn bwysig i'r ardal. Mae Rhaeadr Steavenson i de-ddwyrain y dref, ar Afon Steavenson, sydd yn llifo trwy barc Gallipoli ynghanol Marysville.

Ar 7 Chwefror 2009, lladdwyd 34 o bobl y dref gan dân. Llosgwyd 90% o'r adeiladau. Er fod y tywydd yn anarferol o boeth, credwyd bod y tân wedi cael ei ddechrau'n fwriadol.

Erbyn hyn mae 'Amgueddfa Dydd Sadwrn Du' yn cofnodi'r digwyddiad

## Enwogion y dref
* Bruno Torfs, cerflunydd.
* Dave Alleway, telynor.

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Victoria
Categori:Twristiaeth yn Awstralia
Y Tyst Cymreig

bawd|*Y Tyst Cymreig*; 29 Mehefin 1867
Papur newydd wythnosol, Cymraeg yn bennaf,  oedd ***Y Tyst Cymreig***, a sefydlwyd yn 1867. Cafodd ei ddosbarthu drwy Gymru gyfan ac yn ardal Lerpwl. Roedd yn cynnwys newyddion lleol, cenedlaethol a rhyngwladol. Teitlau cysylltiol: *Y Dydd* (1868-1870, 1872-1954); ''Y Tyst a'r Dydd'' (1871-1891).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1867
Weekly Mail

bawd|The Weekly Mail Feb 1 1879

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***The Weekly Mail***. Cafodd ei ddosbarthu drwy Gymru gyfan, ac yn Lloegr yn Fforest y Ddena ac yng Ngwlad yr Haf a Swydd Gaerloyw. Roedd yn cynnwys newyddion cyffredinol a gweithiau llenyddol.

Teitlau cysylltiol: *Cardiff Weekly Mail and South Wales Advertiser* (1878-1880) a'r *Weekly Mail and Cardiff Times* (1928-1955).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
The Tenby Observer

bawd|*The Tenby Observer*; 21 Gorffennaf 1854
Papur newydd Saesneg wythnosol, oedd ***The Tenby Observer***. Roedd yn cynnwys rhestr o ymwelwyr, gwybodaeth leol, a hysbysebion. Cafodd ei gyhoeddi gan Richard Mason rhwng 1853 a 1860.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1853
Categori:Dadsefydliadau 1860
Rebecca John

Cyflwynydd a gohebydd teledu yw **Rebecca John** (ganwyd 15 Ebrill 1970)

Fe anwyd Rebecca ym Mro Morgannwg. Fe astudiodd am radd yn Ffrangeg ac Almaeneg yng Ngholeg Robinson, Caergrawnt, rhwng 1989 a 1993, cyn cwblhau cwrs ôl-raddedig mewn newyddiaduraeth yng Ngholeg Trinity & All Saints. Ei swydd gyntaf oedd gohebydd a chyflwynydd newyddion gyda Swansea Sound. Yn 1994, e symudodd i weithio fel gohebydd newyddion radio gyda BBC Cymru cyn symud i fyd teledu.

Mae Rebecca yn dysgu Cymraeg ac wedi ymddangos ar raglen S4C '*Welsh in a Week*'.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Vincent Kane

Darlledwr ac awdur o Gymru yw **Vincent Kane, OBE** (ganwyd 13 Ionawr 1935), a adnabyddir yn bennaf am ei yrfa gyda'r BBC. Bu'n gadeirydd Canolfan Ansawdd Cymru, Gŵyl Theatr Cerdd Ryngwladol a'r *Cardiff Initiative*.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Kane yng Nghaerdydd. Yn 1960, enillodd Kane wobr ddadlau 'Mace' papur newydd yr Observer, yn siarad gyda Mary O'Neill yn cynrychioli Prifysgol Caerdydd.

Mae Kane yn fwyaf adnabyddus am ei waith fel cyflwynydd a chyfwelydd gyda'r BBC, lle fu'n gweithio am bron 36 mlynedd. Cyflwynodd raglenni teledu fel *Wales Today* a *Week In Week Out* ac ar y radio cyflwynodd *Good Morning Wales* a *Meet For Lunch* (BBC Radio Wales). Roedd yn adnabyddus am ei dechneg holi treiddgar a chadarn mewn arddull Paxmanaidd, er bod hynny flynyddoedd cyn i Paxman wneud ei enw ar deledu. Cychwynnodd Kane fel gohebydd ar *Wales Today* yn 1962, ac fe aeth ymlaen i fod yn gyflwynydd cyntaf *Week In Week Out* yn 1964, y rhaglen materion cyfoes wythnosol. Dychwelodd i gyflwyno *Wales Today* rhwng 1986 a 1993, gan adael BBC Wales yn 1998.

Ym Mehefin 1998 rhoddwyd iddo Order of the British Empire (OBE) am "wasanaethau i Ddarlledu yng Nghymru".

Sefydlodd Kane Ganolfan Ansawdd Cymru yng nghanol yr 1980au, gan ymddeol o'i rôl cadeirydd yn Rhagfyr 2012.

## Bywyd personol
Mae'n briod â Mary, ac mae ganddynt tri o blant. Maent yn byw yn Cyprus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Tomos Dafydd

Cyflwynydd a gohebydd ar BBC Wales Today yw** Tomos Dafydd**.**

## Bywgraffiad 
Fe'i magwyd yng Nghaerdydd ac mae ganddo radd mewn Gwleidyddiaeth Ryngwladol o Brifysgol Aberystwyth a Diploma Ôl-raddedig mewn Newyddiaduraeth Ddarlledu o Brifysgol Caerdydd. Mae'n siarad Cymraeg yn rhugl.

## Dolenni allanol 
* Tudalen edmygwyr ar Facebook: Tomos Dafydd
* Cyfrif Twitter

## Cyfeiriadau 
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Sue Charles

Cyflwynydd tywydd ar BBC Wales yw **Sue Charles**.  Mae Sue yn cyflwyno rhagolygon y tywydd yn y bore ac ar y penwythnos ar gyfer Wales Today, yn ogystal â llenwi mewn ar gyfer y meteorolegwr Derek Brockway.

Fe'i ganwyd a'i haddysgwyd yn Llandrindod, Powys, fe gymerodd swydd wyliau gyda Radio Wyvern. Fe ddechreuodd ar y rhaglen ieuenctid "Street Cred," ac fe aeth ymlaen i gynhyrchu a sefyll fewn fel cyflwynydd newyddion adeg y Nadolig.

Symudodd i BBC Radio 1, lle ddaeth yn ohebydd cerddoriaeth, cyn symud i BBC Radio 2 yn 1991, ac yna i BBC Radio Wales fel newyddiadurwraig.

Yn 1998 fe wnaeth Sue symud i fyd teledu fel cyflwynydd ar Wales Today Fe ymunodd a'r tîm tywydd yn 2008, ynghyd a'i chyd-gyflwynydd tywydd Behnaz Akhgar.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
John Mahoney

::::''Mae'r erthygl hon am y beldroediwr Cymreig, am yr actor Eingl-Americanaidd gweler John Mahoney (actor)''

Cyn-chwaraewr a rheolwr pêl-droed o Gymru yw **John Francis Mahoney** (ganwyd 20 Medi 1946). Chwaraeodd yn safle canol cae i sawl tîm, gan gynnwys: Crewe Alexandra, Middlesbrough, Stoke City a Dinas Abertawe.  Enillodd 51 cap dros Gymru.

Yn enedigol o Gaerdydd, magwyd Mahoney ym Manceinion gan fod ei dad yn chwarae rygbi'r gynghrair i dîm Oldham Roughyeds.  Er nad oedd o deulu oedd yn siarad Cymraeg, dysgodd i siarad Cymraeg yn ddiweddarach, a gwnaeth ymddangosiad cameo ar yr opera sebon *Pobol y Cwm*.

Roedd Mahoney yn aelod o'r dîm Cymru pan drechasant  Lloegr am y tro cyntaf oddi-cartref ers 1936 ar 31 Mai 1977.

Ar ôl iddo ymddeol o chwarae, bu Mahoney yn rheoli clybiau pêl-droed Bangor, Sir Casnewydd a Thref Caerfyrddin.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Y Tyst a'r Dydd

bawd|''Y Tyst a'r Dydd*; 6 Ionawr 1871
Papur newydd Saesneg a Cymraeg, wythnosol oedd *'''Y Tyst a'r Dydd''''', sefydlwyd yn 1871, pan gyfunwyd y 'Tyst Cymreig' ac 'Y Dydd'. Cafodd ei ddosbarthu drwy Gymru gyfan ac yn ardal Lerpwl. Roedd yn cynnwys newyddion lleol, cenedlaethol a rhyngwladol.

Teitlau cysylltiol: Tyst Cymreig (1867-1870); Y Tyst ; Y Dydd (1868-1954).

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1871
Categori:Dadsefydliadau 1891
Dai Davies (pêl-droediwr)

Cyn-chwaraewr pêl-droed o Gymru oedd **Dai Davies** (1 Ebrill 1948 – 10 Chwefror 2021). Chwaraeodd fel gôl-geidwad dros glybiau Dinas Abertawe, Everton, Wrecsam, Tranmere Rovers, Bangor a Wrecsam rhwng 1969 a 1987.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd William David 'Dai' Davies yng Nglanaman, yn siaradwr Cymraeg rhugl. Mynychodd Ysgol Dyffryn Aman, ble roedd yn chwarae pêl-droed a rygbi'r undeb. 

## Gyrfa 
### Pêl-droed
Hyfforddodd i weithio fel athro ymarfer corff yng ngholeg Cyn Coed, Caerdydd, ond ymunodd gyda C.P.D. Dinas Abertawe yn 1969 yn fuan ar ôl gorffen ei hyfforddiant.

Cafodd ei weld gan sgowt o glwb Everton a symudodd yno gan chwarae am saith tymor. Symudodd i Wrecsam yn 1977 cyn dychwelyd i Abertawe am gyfnod. Ymunodd a Tranmere Rovers yn 1983 fel hyfforddwr-chwaraewr.

Enillodd 52 cap fel gôl-geidwad dros Gymru, ac roedd yn aelod o dîm Cymru pan lwyddasant i drechu Lloegr am y tro cyntaf oddi-cartref ers 1936 ar 31 Mai 1977.

### Wedi ymddeol
Cyhoeddodd ei hunangofiant ''Hanner Cystal a' Nhad* yn 1985, gyda chyfieithiad Saesneg yn 1986 dan y teitl *Never Say Dai''.

Roedd yn darparu sylwebaeth ar gemau pêl-droed ar S4C yn achlysurol. Cafodd ei urddo i Orsedd y Beirdd yn 1978, y pêl-droediwr gyntaf i gael ei dderbyn.

Roedd yn rhan-berchennog Siop y Siswrn, siop lyfrau a chrefftau yn Yr Wyddgrug. Fel athro cymwysiedig roedd yn gweithio'n achlysurol fel athro llanw a gweithiodd am gyfnod yn 1990 fel athro addysg gorfforol ynYsgol Uwchradd Treffynnon ac Ysgol Uwchradd Argoed.

Yn Nhachwedd 2008, gwerthodd mwy na 30 eitem yn arwerthwyr Bonhams yng Nghaer, gyda'r gwrthrych drutaf – cap rhyngwladol Cymru 1980-81 - yn gwerthu am £1,200. Gwerthwyd cap rhyngwladol Cymru 1982-83 am £1,140 a chrys Alban a wisgwyd a chyfnewidwyd gyda Graeme Souness am £1,020.

Roedd yn rhedeg Canolfan Iechyd Naturiol Llangollen ac yn arbennigo mewn tylino, Techneg Bowen a Pilates. Roedd yn byw yn Llangollen.

Yn Awst 2020, cyhoeddwyd ei fod wedi cael diagnosis o ganser y pancreas ac roedd yn derbyn triniaeth yn Hosbis Tŷ’r Eos yn Wrecsam. Bu farw yn Chwefror 2021.

Cafwyd angladd teuluol ei gynnal ar 3 Mawrth 2021 yn Amlosgfa Pentre Bychan.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Wrecsam
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Bangor
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Lanaman
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Aman
Star Wars

bawd|Logo *Star Wars*

Masnachfraint ffugwyddonol Americanaidd yw ***Star Wars***. Mae'n cynnwys tri drioleg o ffilmiau sydd wedi datblygu'n gyfresi teledu, llyfrau, gemau cyfrifiadurol a chomics. Ynddynt darlunir galaeth dychmygol, pell iawn i ffwrdd o blaned Daear, ble mae'r Jedi yn cynrychioli'r da a'r Sith yn cynrychioli'r drwg. Yr arf, fel arfer, yw'r *saber-golau* (*lightsaber*) a cheir nifer o themâu, gydag elfennau o athroniaeth a chrefydd yn nadreddu drwy'r themâu hynny.

Lansiwyd y ffilm cyntaf ar 25 Mai 1977 gyda'r teitl *Star Wars* a hynny gan 20th Century Fox a daeth yn hynod o boblogaidd ledled y byd. Yn hydref 2012, prynodd *The Walt Disney Company* Lucasfilm am $4.05 biliwn a chyhoeddodd ei fwriad o greu trydedd cyfres gyda'r gyntaf o'r dair *Star Wars Episode VII*, yn gweld golau dydd yn 2015.

## Ffilmiau
## Cyfeiriadau
Star Wars
Calan (band)

[bawd|320px|Y grŵp yng [Gŵyl Tegeingl|Ngŵyl Tegeingl, 2012]]

bawd|100px|Angharad Sian
bawd|100px|Bethan Rhiannon
bawd|100px|Sam Humphreys
bawd|100px|Patrick Rimes
Grŵp gwerin traddodiadol ydy **Calan** a ffurfiwyd ar gyfer Sesiwn Fawr Dolgellau yn 2006. Ystyr y gair "Calan" ydy 'diwrnod cynta'r mis' (e.e. Calan Mai) neu'r flwyddyn (Dydd Calan). Yn 2015 perfformiodd y band yn yr Albert Hall, fel rhan o ddathliadau pen-blwydd Bryn Terfel. Ers hynny, maen nhw wedi chwarae mewn gwyliau yng Nghaergrawnt, yr Amwythig, a ''Fairport's Cropredy Convention'' yn ogystal â theithiau i'r Eidal, Gwlad Belg a Ffrainc.

Yn 2008, mewn adolygiad yn y *Belfast Telegraph*, dywedodd Nigel Gould fod eu halbwm cyntaf yn cynnwys popeth mae'r gwrandawr ei angen: "defnydd arbennig o offerynnau, caneuon rhagorol, dawnsio syfrdanol - a chynnwr trydanol." Yr un flwyddyn cafwyd beirniadaeth adeiladol iawn hefyd gan Gavin Martin yn y *Mirror* (y "chwarae'n osgeiddig" a'r dewis o ganeuon yn siwr o gario'r dydd".

## Aelodau
*Angharad Sian - ffidil
*Bethan Rhiannon - piano-acordion, piano, llais, dawns y glocsen
*Sam Humphreys - gitâr
*Alaw Ebrill Jones/Llinos Jones - telyn
*Patrick Rimes - ffidil, pibgorn, chwiban

## Cyn-aelod
*Chris Ab Alun - gitâr

## Disgograffi
*2008: *Bling* - Recordiau Sain
*2012: *Jonah* - Recordiau Sain

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Canu gwerin Cymreig
Andrew Motion

Bardd ac awdur Seisnig yw **Syr Andrew Motion**, FRSL (ganwyd 26 Hydref 1952). Fe'i ganwyd yn Llundain.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Radley ac yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen.

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog ar 1 Mai 1999, yn dilyn marwolaeth Ted Hughes. Cytunodd ar yr amod y dylai wasanaethu am dim ond deng mlynedd. Fe'i dilynwyd gan Carol Ann Duffy ar 1 Mai 2009.

## Llyfryddiaeth
### Barddoniaeth
* 1972: *Goodnestone: a sequence*. Workshop Press
* 1976: *Inland*. Cygnet Press
* 1977: *The Pleasure Steamers*. Carcanet
* 1981: *Independence*. Salamander Press
* 1983: *Secret Narratives*. Salamander Press
* 1984: *Dangerous Play: Poems 1974–1984.* Salamander Press / Penguin
* 1987: *Natural Causes*. Chatto & Windus
* 1988: *Two Poems*. Words Ltd
* 1991: *Love in a Life*. Faber and Faber
* 1994: *The Price of Everything.* Faber and Faber
* 1997: *Salt Water* Faber and Faber
* 2001: *A Long Story*. The Old School Press
* 2002: *Public Property*. Faber and Faber
* 2009: *The Cinder Path*. Faber and Faber
* 2012: *The Customs House*. Faber and Faber

### Cofiant
* 1986: *The Lamberts: George, Constant and Kit*. Chatto & Windus
* 1993: ''Philip Larkin: A Writer's Life*. Faber and Faber
* 1997: *Keats: A Biography.* Faber and Faber

### Hunangofiant
* 2006: *In the Blood: A Memoir of my Childhood*. Faber and Faber

### Nofelau
* 1989: *The Pale Companion*. Penguin
* 1991: *Famous for the Creatures*. Viking
* 2003: *The Invention of Dr Cake*. Faber and Faber
* 2000: *Wainewright the Poisoner: The Confessions of Thomas Griffiths Wainewright* 
* 2012: *Silver*. Jonathan Cape

### Eraill
* 1980: *The Poetry of Edward Thomas*.   Routledge & Kegan Paul
* 1982: *Philip Larkin*. Methuen
* 1986: *Elizabeth Bishop. (Chatterton Lectures on an English Poet)*
* 1998: *Sarah Raphael: Strip!*. Marlborough Fine Art 
* 2008: *Ways of Life: On Places, Painters and Poets''. Faber and Faber

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Academyddion Prifysgol Dwyrain Anglia
Categori:Academyddion Prifysgol Hull
Categori:Academyddion Prifysgol Johns Hopkins
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brifysgol, Rhydychen
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Llundain
Pleidlais sengl drosglwyddadwy

System bleidleisio wedi'i chynllunio i gyflawni cynrychiolaeth gyfrannol yw  **pleidlais sengl drosglwyddadwy** ('single transferable vote' neu **STV**).  O dan y bleidlais sengl drosglwyddadwy, bydd gan etholwr (pleidleisiwr) un bleidlais a ddyrennir i ddechrau i'w hoff ymgeisydd ac, wrth i'r cyfrif fynd rhagddo, mae'r ymgeiswyr naill ai'n cael eu hethol neu eu dileu yna mae'r bleidlais yn cael ei throsglwyddo i ymgeiswyr eraill yn unol â'r dewisiadau a nodwyd, yn gymesur ag unrhyw warged neu bleidleisiau diwerth a waredwyd. Mae'r union ddull o ailgyfeirio'r pleidleisiau yn amrywio.

Mae'n system etholiadol sy'n darparu'r gynrychiolaeth mwyaf gyfrannol ar gyfartaledd, ond mae hynny yn dibynnu ar maint yr etholaethau. Os oes 5 neu 6 sedd mae'n system etholiadol gyfrannol iawn, ar gyfartaledd mae'n llai felly os oes tair sedd.

Mae'r system hefyd yn galluogi pleidleisiau gael eu bwrw i ymgeiswyr unigol yn hytrach nag ar gyfer pleidiau, ac yn lleihau yn sylweddol y pleidleisiau a waredwyd trwy eu trosglwyddo i ymgeiswyr eraill.

Defnyddir y system ar gyfer etholiadau at Dáil Éireann sef, senedd-dy Gweriniaeth Iwerddon.

## Gweler hefyd
*Pleidlais amgen
*Pleidleisio ffafriol

## Cyfeiriadau
Categori:Etholiadau
Categori:Systemau etholiadol
Gareth Roberts

Enw person yw **Gareth Roberts**. Gallai **Gareth Roberts** gyfeirio at un o sawl person:

*Gareth Gwyn Roberts (16 Mai 1940 – 6 Chwefror 2007), ffisegydd
*Gareth Roberts (mathemategydd) Athro Emeritws mewn Addysg ym Mhrifysgol Bangor