open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Divico

Pennaeth y llwyth Celtaidd y Tigurini, un o lwythau'r Helvetii, oedd **Divico** (ffurf Ladin ar enw Celteg) (*fl.* tua degawd olaf yr 2il ganrif CC i ddiwedd y 50au CC).

Dan ei arweiniad, llwyddodd y Tigurini i guro un o fyddinoedd Gweriniaeth Rhufain yn y flwyddyn 107 CC mewn brwydr ger Llyn Genefa (Llyn Léman). Gorfodwyd y goroeswyr i ddwyn ieuau fel arwydd o gywilydd a chythruddwyd y Rhufeiniaid. Yn 58 CC, aeth Divico i ddinas Rhufain fel arweinydd llysgenhadaeth yr Helvetii i drafod gyda Iŵl Cesar. Cofnododd Cesar hynny a'i hanes yn ei lyfr enwog *De Bello Gallico* a dyma sail ein gwybodaeth amdano.

Ysbrydolodd hanes Divico sawl artist o'r Swistir, tiriogaeth yr Helvetii, yn cynnwys Charles Gleyre (1806 - 1974).  Cyfansoddodd y llenor Conrad Ferdinand Meyer y gerdd *Das Ioch am Léman* ar ôl gweld paentiad Gleyre.

## Ffynhonnell
*Bernhard Maier, *Dictionary of Celtic Religion and Culture* (Boydell Press, argraffiad newydd, 2000).

Categori:Genedigaethau'r 2il ganrif CC
Categori:Y Celtiaid
Categori:Hanes y Swistir
Categori:Rhufain hynafol
Swyddfa bost

[200px|bawd|Swyddfa bost, [Pen-y-waun, ger Aberdâr yng Nghwm Cynon, Rhondda Cynon Taf]]
Adeilad lle derbynnir eitemau fel llythyrau a pharseli i'w postio yw **swyddfa bost** neu **llythyrdy**. Enw'r cwmni yng ngwledydd Prydain sy'n gyfrifol am y swyddfeydd post yw '''Swyddfa'r Post''', lle mae 'Post' yn sefyll am y Post Brenhinol. Gwerthir stampiau yno a chynigir ystod o wasanaethau eraill fel arfer yn ogystal.

## Gwledydd Prydain
Erbyn hyn mae swyddfeydd post yng ngwledydd Prydain yn gwerthu sawl peth arall yn ogystal â stampiau. Gellir talu am sawl gwasanaeth swyddogol, e.e. trwydded deledu, a chael ffurflenni swyddogol o bob math. Mae pensiynwyr yn gallu hel eu pensiynau yno hefyd. Yn aml gwerthir cardiau post, deunydd sgwennu, amlenni a chardiau penblwydd ac ati. Mae nifer o swyddfeydd post llai - yr is-swyddfeydd post - yn siopau hefyd lle gwerthir ystod o nwyddau.

Yn ddiweddar mae dyfodol y swyddfa bost leol dan fygythiad wrth i'r Post Brenhinol gwtogi'n sylweddol ar eu niferoedd. Mae hyn yn bwnc llosg yng Nghymru am mai'r swyddfa bost yw'r unig siop a chanolfan i gymunedau gwledig bychain yn aml erbyn hyn ac mae ei cholli yn cael ei weld fel dirywiad sylweddol ym mywyd pentrefol, yn debyg i gau ysgol leol.

## Gweler hefyd
* Post Brenhinol
* Swyddfa Bost Gyffredinol
* Stamp

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith
Categori:Gwasanaethau post
Categori:Siopau
Michael Gustavius Payne

Arlunydd o Gymru yw **Gustavius Payne** (ganwyd *Michael Gustavius Payne*, 25 Mehefin 1969), sy'n defnyddio symboliaeth celf y gorllewin a mytholeg, ynghyd â phethau cyfoes, i greu paentiadau (paent olew fel rheol) o naws swreal.

## Bywgraffiad
Ganwyd Payne ym Merthyr Tudful ac fe'i magwyd ar ystad Y Gurnos. Mynychodd Ganolfan Celf Dylunio a Thechnoleg Morgannwg Ganol ym Mhontypridd (rhan o Brifysgol Morgannwg erbyn hyn) rhwng 1991 ac 1993, lle enillodd wobr Myfyriwr y Flwyddyn yn yr Eisteddfod Genedlaethol 1993. Yn dilyn hyn fe gynhwysodd rhaglen celf y BBC, *The Slate*, erthygl amdano yn ei rhaglen *Eisteddfod Special* yn 1993. Aeth ymlaen i atudio yng Ngholeg Addysg Uwch Cheltenham a Chaerloyw (Prifysgol Swydd Gaerloyw erbyn hyn) hyd 1996, gan ennill gradd Baglor y Celfyddydau dosbarth cyntaf ym maes celfyddyd gain a phaentio. Yn ystod ei gyfnod yn Cheltenham, enillodd Payne le ar raglen ERASMUS a alluogodd ef i ymweld a nifer o safleoedd hynafol mytholegol a hanesyddol yng Ngwlad Groeg fel myfyriwr cyfnewid yn Ysgol Celfyddyd Gain Athen. Enillodd wobr "Art Purchase" y Cheltenham & Gloucester Building Society ym 1996, cyn dychwelyd i Gymru. Symudodd i Gaerdydd i ddechrau, cyn mynd i fyw i Ddowlais ym 1999.

Cydweithiodd Payne yn 2011 - 2012 gyda'r bardd a'r awdur Mike Jenkins ar gyfres o arddangosfeydd ledled Cymru dan y teitl "Dim Gobaith Caneri", gan ddefnyddio idiomau Cymraeg fel ysbrydoliaeth (Cefnogwyd gan Cyngor Celfyddydau Cymru).

Mae'n aelod o'r Grŵp Cymreig ers Ebrill 2013.

## Arddangosfeydd 
*1996 *Crows Having Fun*, Raw Gallery, Tower Bridge, Llundain
*1997 ''Princeton International Art Exhibition', Palmer Square, New Jersey, Unol Daleithiau America
*2001 *Dreams, Fairy Tales, Myths & Nightmares*, Washington Gallery, Penarth
*2002 *Contemporary Welsh Art*, Beatrice Royal Gallery, Hampshire, Lloegr
*2004 *Nature or Nurture*, West Wales Arts Centre, Abergwaun
*2006 *Stories without Narrative*, Parc Treftadiaeth Rhondda
*2007 Museum of Modern Art Cymru Machynlleth.
*2008 *A Bloke Called Hero*, Canolfan Dylan Thomas, Abertawe
*2008 Galeri, Betws-y-coed (gyda Meri Wells a Maria Hayes)
*2011 - 2012 *Dim Gobaith Caneri* (Mae arddangosfa ar y cyd â’r bardd a’r awdur Mike Jenkins), Castell Cyfarthfa, Y Tabernacl (MoMA Cymru), Oriel Washington a West Wales Arts Centre.
*2012 *Celfwaith Newydd*, Ffin-y-Parc, Llanrwst, Conwy (sir)

## Cyhoeddiad
**Gustavius Payne: Celfwaith 2007-2012**

## Ffynonellau 
* Ellis, Geraint (Cynhyrchydd) (2008), *Sioe Gelf*, rhaglen 14, Cwmni Da, 05/11/08 ar S4C.
* Payne, MG (2008), 'Looking For A Hero', *Welsh Art Now*, Rhifyn 1, tud. 32 - 35.
* Jones, Huw David (2008), *Myths, Folklore & Fairytale explores hopes, truths and desires*, Metro.co.uk, (7.8.08).

## Dolenni allanol 
* Gwefan yr arlunydd
*  Bas-data Axis
* Sioe Gelf 
* Golwg 360

Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Peintwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Swyddfa'r Post

Cwmni yng ngwledydd Prydain yw '''Swyddfa'r Post''' sy'n darparu amrywiaeth o gynnyrch gan gynnwys stampiau a gwasanaethau bancio, a hynny drwy rwydwaith o swyddfeydd post.

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1986
Categori:Cyfathrebu yn y Deyrnas Unedig
Categori:Gwasanaethau post
Llyn Prespa

Dau lyn ger y ffin rhwng Albania, Gwlad Groeg a Gogledd Macedonia yw **Prespa** neu **Llynnoedd Prespa**'. Rhennir Llyn Prespa Mawr rhwng y tair gwlad, tra mae Llyn Prespa Bach yn cael ei rannu rhwng Groeg ac Albania.

Saif y llynnoedd 853 medr uwch lefel y môr. Llifa'r dwr trwy sianeli tanddaearol yn y *karst* i lawr i Lyn Ohrid, 150 medr yn is. Y dref bwysicaf ger y llynnoedd yw Resen, yng Ngogledd Macedonia.

Prespa
Prespa
Prespa
Zuiderzee

[bawd|dde|300px|Map o'r Iseldiroedd gan [Johannes Janssonius (1658) yn dangos *De Zuydir Zee*]]

Bae o Fôr y Gogledd yn yr Iseldiroedd oedd y **Zuiderzee**. Rhannwyd ef yn ddau pan adeiladwyd yr Afsluitdijk, a orffennwyd yn 1932. Galwyd y rhan tu mewn i'r Afsluitdijk yn IJsselmeer, tra mae'r rhan allanol yn rhan o'r Waddenzee.

Dim ond tua hanner maint y Zuiderzee gwereiddiol yw'r IJsselmeer; mae'r gweddill wedi ei droi yn dir sych, y *polder*. Yn 1976, adeiladwyd yr Houtribdijk ar draws yr IJsselmeer, ac ail-enwyd y rhan i'r de-orllewin o hwn y Markermeer.

Yn y cyfnod Rhufeinig, roedd yr ardal yma yn lynnoedd a elwid y *Lacus Flevo*. Bu llifogydd mawr yn 838, ac eto yn y 12fed a'r 13g, a dim ond yr adeg honno yn  daeth y Zuider Zee i fodolaeth fel môr. Daeth rhai o'r trefi ar ei lan, megis Kampen a Harderwijk yn borthladdoedd pwysig, ac roedd diwydiant pysgota sylweddol yma,

Datblygwyd cynllun i amgau a sychu'r Zuiderzee gan Cornelis Lely yn 1891, ac aeth y gwaith ymlaen dros gyfnod hir, gan ddechrau gydag adeiladu'r Amsteldiepdijk rhwng talaith Noord-Holland ac ynys Wieringen yn 1920.  Wedi adeiladu'r Afsluitdijk, crewyd talaith Flevoland o'r tir sych newydd a grewyd, ac enwyd ei phrifddinas yn Lelystad.

Categori:Daearyddiaeth yr Iseldiroedd
Hugh Leonard

Dramodydd o Iwerddon oedd **Hugh Leonard** (9 Tachwedd 1926 – 12 Chwefror 2009), ganed **John Keyes Byrne**.

## Llyfryddiaeth
### Drama
**The Birthday Party* (1956)
**The au Pair Man* (1973)
**Da* (1978)
**A Life* (1980)
### Arall
*''Leonard's Last Book* (1978)
**A Peculiar People and Other Foibles* (1979)
**Home Before Night* (1979)
**Out After Dark'' (1989)

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Dramodwyr Saesneg o Iwerddon
Ouest-France

Papur newydd rhanbarthol Ffrangeg yw ***Ouest-France***, sydd yn cael ei ddosbarthu, fel y mae'r enw yn awgrymu, yng ngorllewin Ffrainc.

Sefydlwyd y papur newydd ym 1944, ac fe'i cyhoeddir yn Rennes a Nantes. Mae gan y papur gylchrediad o tua 792,400 (sydd yn fwy nag unrhyw bapur Ffrengig cenedlaethol) ac fe'i dosberthir yn Llydaw yn bennaf. Yn wahanol i nifer o bapurau eraill Ffrainc, nid yw *Ouest-France* wedi dioddef gostyngiad yn y nifer o ddarllenwyr yn ddiweddar.

## Dolenni allanol
*  Gwefan Ouest-France

Categori:Papurau newydd Ffrainc
Categori:Papurau newydd Ffrangeg
Categori:Llydaw
Markermeer

Llyn yn yr Iseldiroedd yw'r **Markermeer**, hefyd **Zuidelijk IJsselmeer**. Gydag arwynebedd o 700&nbsp;km2, ef yw ail lyn yr Iseldiroedd o ran maint, ar ôl yr IJsselmeer. Saif rhwng talethiau Noord-Holland a Flevoland, gyda'r IJsselmeer i'r gogledd-ddwyrain iddo. Mae'r Houtribdijk yn gwahanu'r ddau lyn.

Yn wreiddiol, roedd yn rhan o'r Zuiderzee, hyd nes i'r argae cyntaf, yr Afsluitdijk. gael ei adeiladu yn 1932 i greu'r IJsselmeer. Adeiladwyd yr  Houtribdijk yn 1976, i gysylltu dinasoedd Lelystad ac Enkhuizen a chreu'r Markermeer.

Y cynllun gwreiddiol oedd sychu'r Markermeer i greu *polder*, ond oherwydd protestiadau ar sail ecoleg a rhai problemau technegol, rhoddwyd y gorau i'r cynllun.

bawd|dim|250px|Y Markermeer, IJsselmeer a'r Zuiderzeewerken

Markermeer
Cytsain ardafodol

Mewn ffonoleg, yngenir **cytsain ardafodol** â'r plygion ary-ardafodol yn erbyn y ardafod. Ceir y cytseiniaid ardafodol canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

* Efallai nad yw'n bosibl ynganu ffrwydrolyn ardafodol lleisiol. Pan gaiff un ei leisio, er enghraifft yn yr iaith Dahalo, bydd yn troi'n gytsain gnithiedig.
* Er mai yn rhes y ffrithiolion y ceir  yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol, cytsain amcanedig ydyw fel arfer. Mae'r symbol yn amwys ond nid oes gan unrhyw iaith gytseiniaid ffrithiol ac amcanedig gwahanol yma. Weithiau mae'r acen [̞] yn cael ei defnyddio i ddangos ei bod hi'n amcanedig: .
* Mae cytseiniaid crych yn eithaf cyffredin ymhlith y cytseiniaid ardafodol ond gellir ystyried y rhain yn ffrwydrolion neu'n ffrithiolion ffonemig, a'r elfen grych yn fanylyn seinegol. Nid oes symbol am hyn yn yr IPA er i [я] gael ei defnyddio o bryd i'w gilydd.

Nid oes llawer o enghreifftiau o gytseiniaid ardafodol ymysg ieithoedd y byd. Er hynny, efallai bod hyn yn rhannol wir gan fod ieithyddion sy'n siarad ieithoedd Ewropeaidd yn eu cael nhw'n anodd eu hadnabod. Ceir sawl achos pan oedd ieithyddion yn credu mai **ardafodol** oedd mewn rhyw iaith, ond wedyn sylweddolwyd mai rhai argegol oedden nhw, er enghraifft yn yr iaith Dahalo.

Mae ieithoedd sy'n cynnwys cytseiniaid ardafodol mewn sawl lle dros y byd, ond mae'r rhai enwocaf yn y Dwyrain Canol ac yng Ngholumbia Brydeinig, o'r enw "cytseiniaid crych ardafodol" yn yr iaith Chaida. Er bod sôn bod cytseiniaid argegol mewn sawl iaith Salisiadd a Wacasiaidd yn Ngholumbia Brydeinig, mae'n debyg mai ardafodol ydyn nhw. Efallai bod hyn yn wir am rai ieithoedd y Cawcasws hefyd.

Dywedir yn ddiweddar fod pwynt ynganu newydd yn bodoli, sef ardafod-argegol.

Categori:Gwyddorau
Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Ceres (duwies)

Duwies amaethyddiaeth yn y Rhufain hynafol oedd **Ceres**, y ffurf Rufeinig ar y dduwies Roegaidd Demeter. Mae'n bosibl y bu Ceres yn un o dduwiesau brodorol yr Eidal yn wreiddiol, ond daw i'r amlwg yn hanes Rhufain yn 496 CC pan gyflwynwyd addoliaeth Demeter, Persephone (Lladin: Proserpina) a Dionysos (Lladin: Bacchus) adeg sychder mawer ar orchymyn offeiriaid y Sibyl.

Fel cwlt swyddogol roedd addoliad Ceres yn dilyn y patrwm Groeg yn llwyr. Roedd y Rhufeiniaid yn arfer dathlu gemau'r *Cerealia* ar ddechrau mis Ebrill. Roedd yna ddathliad arall ym mis Awst: byddai'r merched yn ymprydio am naw diwrnod ac wedyn yn cyflwyno offrymau blaenffrwyth y tymor i Ceres, gan wisgo coronau o ŷd.

Pobl gyffredin oedd ei haddolwyr, yn bennaf, yn enwedig yn yr ardaloedd gwledig. Yno y ceir y dystiolaeth gryfaf am y dduwies Eidalaidd hynafol ei hun. Arferai'r werin bobl offrymu hwch (*porca praecadanaea*) i Ceres cyn gychwyn ar y gwaith o gael y cynhaeaf i mewn ac yn cyflwyno'r blaenffrwyth ŷd i deml y dduwies.

[250px|bawd|dim|*Ceres gyda [Bacchus a Ciwpid*, paentiad gan Hans von Aachen, Yr Almaen, 1600]]

bawd|250px|dim|*Ave natura* (1910), sy'n cynrychioli gorymdaith Rufeinig i Ceres, duwies gwenith. Gwaith arddull cyn-Raffaelaidd gan Cesare Saccaggi da Tortona

## Ffynonellau 
*Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny)

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Rufeinig
Concordia

Duwies Cytgord (byw yn gytûn) yn y Rhufain hynafol oedd **Concordia**.  Roedd hi'n bersonoliad o gytgord, yn enwedig rhwng dinasyddion Rhufeinig, un o sawl duw a duwies a ddyfeiswyd i gynrychioli syniadau a rhinweddau.

Codwyd nifer o demlau i Concordia yn Rhufain yng nghyfnod Gweriniaeth Rhufain ar ddiwedd y rhyfeloedd cartref. Y gynharaf a gofnodir yw'r un a godwyd gan Camillus yn 367 CC. Roedd hi'n cael ei haddoli yng ngŵyl y *Caristia* gyda Ianws, Salus a Pax, ar 30 Mawrth bob blwyddyn. Ar y 1af o Awst arferid gwragedd priod ei haddoli gyda Gwener a Fortuna (gweler Manes).

Yn y cyfnod Awgwstaidd, addolid *Concordia Augusta* yn nheulu'r ymerodr fel amddiffynes cytgord, yn enwedig mewn cysylltiad â pherthynas gŵr a gwraig.

## Ffynhonnell 
* Oskar Seyffert, *A Dictionary of Classical Antiquities* (Llundain, 1902; sawl argraffiad ar ôl hynny).

Categori:Duwiesau
Categori:Mytholeg Rufeinig
Cytsain ffaryngeal

Mewn seineg, yngenir **cytsain ffaryngeal** (neu **argegol** neu **sefnigol**) â bôn y tafod yn erbyn yr argeg.

Ceir y cytseiniaid ffaryngeal canlynol yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol (IPA):

Categori:Gwyddorau
Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Saimaa

Llyn mwyaf y Ffindir yw **Saimaa**. Gydag arwynebedd o tua 4,400&nbsp;km², ef yw'r pedwerydd llyn naturiol yn Ewrop o ran maint. Saif yn ne-ddwyrain y wlad, ac mae'r trefi ar ei lan y cynnwys  Lappeenranta, Imatra, Savonlinna, Mikkeli, Varkaus a Joensuu. Llifa afon Vuoksi o'r llyn i Lyn Ladoga ac mae Camlas Saimaa yn ei gysylltu a Gwlff y Ffindir.

Ceir nifer fawr o ynysoedd yn y llyn, ac mae rhywogaeth o forlo dŵr croyw sy'n unigryw i'r llyn yma.

 ar y dde]]

Categori:Llynnoedd y Ffindir
Evan Thomas Davies

Cyfansoddwr o Gymru oedd **Evan Thomas Davies** (10 Ebrill 1878 – 25 Rhagfyr 1969).

Cafodd Davis ei eni ym Merthyr Tudful, Morgannwg, yn 1878. Bu'n Gyfarwyddwr Cerddoriaeth yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, o 1920 hyd 1943.

Cyfansoddodd nifer o ganeuon a darnau cerddorol gwladgarol eu naws, yn cynnwys cerddoriaeth siambr.

Bu farw yn Aberdâr yn 1969, yn 91 oed.

## Ffynhonnell 
*Percy A. Scholes, *The Oxford Companion to Music* (Rhydychen, 10fed argraffiad, 1995)
*Cyflwyniad dwyieithog i'w fywyd a'i waith: https://www.youtube.com/watch?v=TRb4F4WB8OM

Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Cyfansoddwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Bond ïonig

[bawd|250px|dde|Electron yn cael ei drosglwyddo yn ystod adwaith rhwng [lithiwm a fflworin.]]
Yn ystod **bondio ïonig** caiff electronnau eu trosglwyddo o un atom i atom arall i ffurfio parau o ïonau gwefredig, sef ïonau. Mae'r atom sy'n colli electron(au) yn ffurfio ïon posatif (cation), ac mae'r atom sy'n ennill electron(au) yn ffurfio ïon negatif (anion). Fel arfer metel sy'n ffurfio cation oherwydd egni ïoneiddiad isel metelau. Ffurfir yr anion o anfetel sy'n medru ennill electronau. Mae gan adeiledd electronig yr ïonau blisgyn allanol llawn, fel y nwy nobl agosaf.

Mae atom ond yn newid i ïon i gael plisgyn electronau allanol llawn sy'n ei wneud yn fwy sefydlog.

Categori:Cemeg
David Ffrangcon Davies

Canwr opera baritôn o Gymru oedd **David Thomas Ffrangcon Davies** (11 Rhagfyr 1855 – 13 Ebrill 1918).

## Ei fywyd
Ganwyd Davies ym Methesda, Gwynedd.  Cymerodd yr enw Ffrangcon ar ôl enw Nant Ffrancon.  Aeth i Ysgol Friars, Bangor cyn mynd ymlaen i Goleg yr Iesu, Rhydychen lle enillodd gradd BA yn 1881. Cafodd ei ordeinio'n offeiriad a gwasanaethodd fel curad Llanaelhaiarn (1884) ac wedyn Conwy (1885). Astudiodd yr organ yng Nghonwy dan Roland Rogers. Ar ôl methu cael swydd fel canonwr yn Eglwys Gadeiriol Bangor penderfynodd ganolbwyntio ar yrfa fel cantor. Cafodd swydd fel curad Eglwys y Santes Fair yn Hoxton, Llundain, lle cafodd y cyfle i barhau â'i astudiaethau cerddororol.

Yn 1889 priododd Annie Francis Rayner. Roedd eu merch, Gwen Ffrangcon-Davies, yn actores boblogaidd gyda gyrfa yn ymestyn dros saith degawd. Bu farw Davies yn 1918.

## Gyrfa gerddorol
Dechreuasai Davies ymddiddori mewn cerddoriaeth diolch i ddylanwad ei dad ym Methesda. Tra yn Eglwys Fair, Hoxton, astudiodd dan y tenor William Shakespeare.

Yn 1888, dechreuodd ganu yn broffesiynol yng Nghaerdydd. Ymunodd gyda Chwmni Opera Carl Rosa a chanodd ei ran gyntaf ar y llwyfan fel yr herald yn yr opera *Lohengrin*, gan Wagner. Cafodd ei lwyddiant mwyaf fel Felix yn *Elijah* Mendelssohn, a ganodd am y tro cyntaf yn 1890 yng ngŵyl cerddoriaeth Horringham, Swydd Efrog.

Ar ddiwedd y 1890au, teithiodd Davies i ganu yn yr Unol Daleithiau a'r Almaen. Symudodd i Berlin i ganu a dysgu canu. Yn 1901 aeth ar ail daith i'r Unol Daleithiau i ganu a darlithio. Yn 1904 cafodd ei apwyntio yn athro canu yn yr Academi Frenhinol yn Llundain. Cyhoeddodd lyfr *The Singing of the Future* yn 1905.

## Ffynonellau
* Martial Rose, *Forever Juliet: The Life and Letters of Gwen Ffrangcon-Davies, 1891-1992* (Dereham, 2003)

## Dolenni allanol
* Y Bywgraffiadur Ar-lein

Categori:Cantorion opera o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Marwolaethau 1918
Categori:Pobl o Fethesda
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Llais Ogwan

Papur bro ardal Bethesda a Dyffryn Ogwen yn Arfon, Gwynedd, yw ***Llais Ogwan***. Mae'r ffurf 'Ogwan' yn cynrychioli'r ynganiad lleol o'r enw 'Ogwen'.

Cafodd ei sefydlu yn 1974 gan y gangen leol o'r Mudiad Adfer. Mae'n gwerthu tua 2000 o gopiau bob mis.

## Dolenni allanol 
* Gwefan *Llais Ogwan*
* Y rhifyn cyfredol ar-lein  (ffeiliau PDF)

Categori:Bethesda
Categori:Papurau bro Gwynedd
Categori:Sefydliadau 1974
Ogwen

Gallai **Ogwen** (neu **Ogwan**) gyfeirio at:

;Lleoedd
* Afon Ogwen, Gwynedd
* Dyffryn Ogwen, Gwynedd
* Llyn Ogwen, Gwynedd/Conwy

;Ysgol
* Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda, Gwynedd

;Pobl
* John Ogwen, actor adnabyddus

;Arall
**Llais Ogwan* ('Llais Ogwen'), papur bro

;Gweler hefyd
*Tarddiad yr enw Ogwen/Ogwan
Bysedd Melys

Band Cymraeg o Amlwch, Ynys Môn yw **Bysedd Melys**. Ffurfiwyd y band yn 1996. Aelodau'r band yw: Gerallt Jones (llais a gitar), Rhodri Smith (drymiau), Robin Owain Jones (gitar fas), Guto Roberts (gitar a llais cefndir), Gwion Jones (sax a cocanbols), a Sion Gwyn (cornet).

Mae'r band wedi rhyddhau 2 CD - *Cnau* (EP, 2001) a *Lloerig* (EP, 2003).

Enwebwyd y band yn y categori 'Band a Ddaeth i Amlygrwydd' yng Ngwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2002 (yn erbyn Pep le Pew a Paccino), ac fe'u henwebwyd unwaith yn rhagor yng Ngwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru 2003 yn y categori 'Band Newydd Gorau'.

Recordiwyd a darlledwyd sesiwn *C2* (BBC Radio Cymru) gan y band nôl yn nechrau 2005.

## Disgograffi
**Cnau Ar Fy Ngen*, EP 2001, Recordiau Awen
**Lloerig yn fy Nhin*, EP 2003, Recordiau Awen

## Dolenni allanol
**MySpace* y band
*'Bysedd Melys ar safle /cerddoriaeth BBC Cymru

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Pobl o Amlwch
Dyffryn Clydach

Cymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Dyffryn Clydach**. Saif yn union i'r gogledd o dref Castell-nedd. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,188.

Adeilad enwocaf y gymuned yw Abaty Nedd, a sefydlwyd gan Urdd Savigny yn 1129. Ceir Croes Cwrt Herbert yn yr eglwys leol heddiw, ond a fu unwaith a chysylltiad posibl a'r abaty.

Agorwyd gwaith haearn Abaty Nedd gerllaw yn 1792 dan deuluoedd Price a Tregelles; yr aelod enwocaf o'r teuluoedd hyn oedd Joseph Tregelles-Price. Caiff y gymuned ei henw o afon Clydach.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Blaen-gwrach

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Blaen-gwrach**, hefyd **Blaengwrach**. Saif ar lan ddwyreiniol afon Nedd, i'r gogledd-ddwyrain o Resolfen. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 1,148.

Mae'r ardal yn un fryniog, yn cynnwys Mynydd Resolfen (383 medr), Mynydd Pen-y-Cae (573 m) a  Chraig-y-Llyn (600 m). Mae dwy ran i'r pentref, Blaen-gwrach a Cwm-gwrach, ond yn aml defnyddir Cwm-gwrach am y pentref a Blaen-gwrach ar gyfer yr ardal ehangach.

Ceir olion o gangen o Gamlas Nedd yma, ac roedd gwaith haearn Penallt ar agor rhwng 1839 ac 1854. Roedd capel Anghydffurfiol cynnar yma, a sefydlwyd yn 1662; troes yn achos Undodaidd yn 1772 a chaeodd yn 1878.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Coed-ffranc

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Coed-ffranc**, weithiau **Coedffranc**. Prif bentref y gymuned yw Sgiwen, ac mae pentref Coed-ffranc wedi dod yn rhan o Sgiwen erbyn hyn.

Yn y gymuned yma, ceir gwarchodfa natur genedlaethol Cors Crymlyn a thraeth Jersey Marine. Yma hefyd yr oedd purfa olew Llandarcy, sydd yn awr wedi cau. Lleolir warws ddosbarthu  mwyaf cwmni Amazon yn y Deyrnas Unedig yn y gymuned yma hefyd.

Roedd poblogaeth y gymuned yng nghyfrifiad 2001 yn 8,308.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Tau

Gall **tau** gyfeirio at:

* Tau (llythyren Hebraeg) - llythyren yn yr wyddor Hebraeg: **ת**
* Tau (llythyren) - llythyren yn yr wyddor Roeg: **Ττ**
Ain

Gall **Ain** gyfeirio at:

* Ain (département) - ardal yn Ffrainc
* ain (llythyren) - llythyren yn yr wyddor Hebraeg: **ע**
Sain

Gall **Sain** gyfeirio at:

* Sain (ffiseg) - sŵn
* Sain (llythyren) - llythyren yn yr wyddor Hebraeg: **ז**
* Cwmni Recordiau Sain
Teth

Gall **teth** gyfeirio at:

* Teth (corff) - rhan o'r corff a sugnir gan rai ieuainc
* Teth (llythyren) - llythyren yn yr wyddor Hebraeg: **ט**
Pont-y-clun

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Pont-y-clun**. Saif ychydig i'r gogledd o ddinas Caerdydd, ac i'r de o Lantrisant. Heblaw pentref Pont-y-clun ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Brynsadler, y Groes-faen a Meisgyn. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 5,794.

Bu gweithfeydd plwm a haearn yma o'r 16g, ac yn y 19g roedd gwaith tunplat a phyllau glo. Erbyn hyn, mae llawer o'r boblogaeth yn cymudo i Gaerdydd.

250px|bawd|dim|Gorsaf reilffordd Pont-y-clun.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Pontypridd (y DU)
Ystrad

Ystyr y gair **ystrad** yw 'dyffryn', 'glyn' neu 'wastadedd'. Mae'n air Cymraeg cynhenid sy'n tarddu o'r gwraidd Celteg **strato-*. Dan ddylanwad y gair Lladin cytras *strata*, datblygodd yr ystyr hynafiaethol 'stryd' hefyd. Mae'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, yn cynnwys:

*Ystrad Aeron, pentref yn Nyffryn Aeron, Ceredigion
*Ystrad Alun, cantref canoloesol yn ne-ddwyrain Cymru
*Ystrad Clud, teyrnas Frythonig yn yr Hen Ogledd
*Ystrad Fflur (Abaty Ystrad Fflur; *Strata Florida*), Ceredigion
*Ystradgynlais, tref yng Nghwm Tawe Uchaf, Powys
*Ystrad Marchell, cwmwd canoloesol, Powys
**Abaty Ystrad Marchell (*Strata Marcella*)
*Ystrad Meurig, pentref yng Ngheredigion
**Castell Ystrad Meurig
*Ystrad Mynach, tref ym Mwrdeistref Sirol Caerffili 
*Ystrad Rhondda (neu 'Ystrad'), pentref yn Rhondda Cynon Taf
*Ystrad Tywi, rhanbarth hanesyddol, Sir Gaerfyrddin

Hefyd:
*Afon Ystrad, Clwyd
*Llanfihangel Ystrad, Ceredigion
*Yr Ystrad, enw arall am gymuned Ystrad Rhondda, Rhondda Cynon Taf

## Cyfeiriadau 
----
Y Cymer

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw **Y Cymer** (Seisnigiad: *Cymmer*). Saif ychydig i'r de o'r Porth, ar y briffordd A4233. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 5,109.

Bu gweithfeydd glo pwysig yma, yn perthyn i W. T. Lewis, Arglwydd Merthyr. Mae safle glofa Lewis Merthyr yn awr yn Barc Treftadath y Rhondda.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Categori:Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Rhondda ac Ogwr (y DU)
Diwasgedd

[bawd|dde|260px|Diwasgedd dros arfordir gorllewinol [Gwlad yr Ia]]
[bawd|200px|Ffryntiau a'r fap [Tywydd]]

Pan mae dau aergorff gwahanol yn cwrdd, mae'r ffin rhyngddynt yn cael ei alw'n **ffrynt**. Aergorff ydy dau aer gwahanol. Ym Mhrydain mae hyn i'w weld pan mae aer oer pegynnol yn cwrdd ag aer cynnes trofannol. Mae diwasgeddau yn gysylltiedig ag **ardaloedd gwasgedd isel** oherwydd mae'r aer o fewn y diwasgedd yn codi a throi.

## Diwasgedd yn ffurfio 
*Nid yw'r ddau aer yn cymysgu yn hawdd am eu bod mor wahanol.
*Pan mae'r aer cynnes yn ymestyn at yr aer oer mae yn cael ei orfodi I godi trosto gan ei fod yn ysgafnach.
*Mae'r ffin rhyngddynt felly yn cael ei alw'n Ffrynt cynnes.
*Pan mae aer oer yn ymestyn at yr aer cynnes, mae'n gwthio o dano ac felly mae'r ffin yn cael ei alw'n Ffrynt oer.
## Ffryntiau Glaw 
Mae'r cymylau yn ffurfio am fod aer cynnes yn cael ei orfodi i godi. Wrth wneud hyn mae'n oeri ac mae'r dwr yn cyddwyso i ffurfio cymylau a dyodiad. Mae'n cymerud tua 24- 48 awr i'r ffryntaiu fynd heibio
600px|centre

### O Flaen y ffrynt cynnes 
*Mae'n dechrau cymylu
*Mae uchder y cymylau yn disgyn
*Mae'r gwasgedd aer yn lleihau dros amser
*Mae'n dechrau bwrw glaw yn ysgafn am amser hir.

### Yn y sector gynnes 
*Mae'r tymheredd yn codi
*Mae'r awyr fel rheol yn clirio
*Mae'n sych efo rhai cawodydd

### Ar y ffrynt oer 
*Mae'n cymylu'n gyflum
*Mae'r gwynt yn cryfhau
*Glaw trwm eto, weithiau gyda mellt a tharanau

### Tu ol i'r ffrynt oer 
*Mae'n oerach
*Mae yna cawodydd trymion
*Mae cyfeiriad y gwynt yn aml o'r gogledd orllewin

## Gweler hefyd 
*Tywydd
*Hinsawdd

Categori:Hinsawdd
Janis Joplin

Cantores o'r Unol Daleithiau oedd **Janis Lyn Joplin** (19 Ionawr 1943 – 4 Hydref 1970).

## Discograffi
**Big Brother & the Holding Company* (1967)
**Cheap Thrills* (1968)

Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 1970
Nant Cynnyd

Nant yng Ngwynedd sy'n llifo i mewn i afon Glaslyn yw **Nant Cynnyd**.

Mae'n tarddu gerllaw  Pen-y-gwryd, ac yn llifo tua'r de i lawr rhan uchaf Nant Gwynant, ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A498. Mae'n ymuno ag afon Twawsnant, yna ychydig yn is i lawr, yn ymuno ag afon Glaslyn, sy'n dod i lawr o Lyn Llydaw.

Cynnyd
Cynnyd
Afon Carno

Afon ym Mhowys sy'n llifo i mewn i Afon Hafren yw **afon Carno**.

Ceir tarddle'r afon ar y llethrau i'r gogledd-orllewin o bentref Carno. Gerllaw'r pentref, mae afon Cledan yn ymuno â hi, cyn llifo tua'r de-ddwyrain trwy bentrefi Clatter a Pontdolgoch, fymryn i'r gorllewin o'r briffordd A470. Mae'n ymuno ag Afon Hafren gerllaw Caersŵs.

Carno
Carno
Categori:Caersŵs
Morlais

:*Am y castell ym Morgannwg, gweler Castell Morlais.*

Esgob Bangor o tua'r flwyddyn 904 hyd 944 OC oedd **Morlais** (fl. chwarter olaf y 9g - 944).  Cofnodir dwy ffurf ar ei enw, sef 'Morleis' (Morlais) a 'Morcleis' (Morglais).

## Bywgraffiad
Ni wyddom nemor dim amdano ar wahân i'r ffaith y cafodd ei urddo yn Esgob Bangor tua 904, yn rhan olaf teyrnasiad Anarawd ap Rhodri (878-916), ac iddo farw yn y flwyddyn 944. Am na fyddai dyn ifanc yn cael ei benodi'n esgob mae'n debygol iddo gael ei eni cyn 875.

Gwasanaethodd y rhan fwyaf o'i amser fel esgob pan oedd Idwal Foel ab Anarawd (916-942) yn teyrnasu yng Ngwynedd. Yn rhan olaf ei oes cipiwyd Gwynedd gan Hywel Dda i reoli dros Gymru gyfan am gyfnod byr.

Cofnodir marwolaeth Morlais yn yr *Annales Cambriae* mewn cofnod am y flwyddyn 945 : "*Morleis episcopus obiit*" ('bu farw'r Esgob Morlais').

Cofnodir marwolaeth 'Morcleis' (Morlais) yn y flwyddyn 944 ym *Mrut y Tywysogion*. Cyfeiriad moel yw hyn hefyd, ond mae'n ychwanegu ei fod yn esgob Bangor.

Ni wyddys pwy a'i olynodd.

## Gweler hefyd
* Gareth Morlais

## Cyfeiriadau 
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Marwolaethau 944
Categori:Pobl y 9fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Robert Hughes (Robin Ddu yr Ail)

Bardd a beirniad o Ynys Môn oedd **Robert Hughes** (1744 - 27 Chwefror 1785), a adwaenid wrth ei enw barddol **Robin Ddu yr Ail** (er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a'r bardd canoloesol Robin Ddu ap Siencyn Bledrydd, neu 'Robin Ddu', yntau'n frodor o'r ynys hefyd).

## Bywgraffiad
Ganed Robert Hughes ym mhlwyf Penmynydd, Môn, yn 1744. Gan iddo dderbyn addsyg dda ym more ei oes, bu am ryw gymaint o amser yn cadw ysgol ddyddiol yn Amlwch. Yn nes ymlaen, symudodd oddi yno i Swydd Amwythig ac oddi yno i Lundain, lle arosodd am ugain mlynedd fel ysgrifennydd i gyfreithiwr yn y Deml.

Am fod ei iechyd yn gwaethygu, symudodd yn ôl i ogledd Cymru ac ymsefydlodd yn nhref Caernarfon. Bu farw yno o'r darfodedigaeth ar y 27 Chwefror 1785. Cododd Cymdeithas y Gwyneddigion gofadail iddo yn eglwys Llanbeblig.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1744
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1785
Categori:Pobl o Ynys Môn
Rowland Meyrick

Clerigwr o Ynys Môn a ddaeth yn Esgob Bangor oedd **Rowland Meyrick** (1505 - 25 Medi 1565). Bu ganddo ran flaenllaw yn hanes y Diwygiad Protestannaidd yng Nghymru.

## Bywgraffiad
Ganed Meyrick ym Modorgan, ym mhlwyf Llangadwaladr, Ynys Môn yn ail fab Meurig (Meyric) ap Llywelyn o blas Bodorgan a Margaret ferch Rowland ap Hywel, rheithor Aberffraw, rywbryd yn 1505. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen, lle daeth i arddel y ffydd Brotestannaidd newydd. Cafodd ei enwi ar ôl ei daid ar ochr ei fam, ac, yn ôl Wood, addysgwyd ef 'yn Ysgol Sant Edward (Rhydychen), lle nodedig i sifiliaid, lle derbyniodd radd B.C.L. ar 9 Rhagfyr 1531, a gradd D.C.L. ar 17 Chwefror 1537-8. Bu'n brifathro Neuadd New Inn o 1534 i 1536. Yn 1541 cafodd 'ddyrchafiad' i Eglwysael, a chafodd ei wneud hefyd yn arweinydd canu Llanddewi Efelffre, Sir Benfro.

Yn 1544, yn nheyrnasiad Harri VIII o Loegr, cafodd reithoriaeth Stoke-by-Nayland yn Norfolk, ond symudodd yn ôl i Gymru yn fuan wedyn lle cafodd swydd yn rheithoriaeth Llanddewi Brefi. Treuliodd gyfnod fel canghellor Tyddewi a Wells, Gwlad yr Haf. Rhoddodd yr ail swydd heibio ac yn 1550 cofnodir ei fod yn ganghellor Esgobaeth Tyddewi, yn ganon Llanddewi Brefi ac yn rheithor ei blwyf enedigol, Llangadwaladr, Môn.

Yn 1554 priododd Catherine ferch Owen Barret, un o uchelwyr Sir Benfro. Bu rhaid iddo ymddiswyddo oherwydd cyhuddiadau yn ei erbyn. Pan ddaeth Elisabeth I o Loegr i'r orsedd fe'i apwyntiwyd yn un o'r comisynwyr i arolygu eglwysi cadeiriol ac esbobaethau Cymru a'r Mers, sef Tyddewi, Llandaf, Llanelwy, Henffordd a Chaerloyw.

Cafodd ei benodi yn Esgob Bangor gan Elisabeth I a'i urddo yn y swydd ar 21 Rhagfyr 1559, yn 54 oed. Fe'i apwyntiwyd i Gyngor y Mers hefyd. Bu farw ar y 25 Medi 1565. 

Fe'i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Bangor gan adael ar ôl ei weddw, pedwar mab a dwy ferch.

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau 1505
Categori:Marwolaethau 1565
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Gymru
Thomas Levi

bawd|180px|Astudiaeth gryno o fywyd a gwaith Thomas Levi wedi'i olygu gan Dafydd Arthur Jones; 1996

Gweinidog, awdur a golygydd o Gymru oedd **Thomas Levi** (12 Hydref 1825 – 16 Mehefin 1916).

Ganed ef ym Mhenrhos, gerllaw Ystradgynlais, a bu'n gweithio yng ngwaith haearn Ynyscedwyn. Dechreuodd bregethu gyda'r Methodistiaid Calfinaidd yn Ystradgynlais tua 1855-60. Bu'n weinidog yn Nhreforus o 1860 hyd 1876, yna yn Aberystwyth hyd 1901.

Sefydlodd *Trysorfa y Plant* yn 1862, a bu'n olygydd ar y cylchgrawn hyd 1911; yn y cyfnod yma, cyrhaeddodd y cylchrediad 44,000 y mis. Ysgrifennodd 30 o lyfrau gwreiddiol.

## Gweithiau
* *Hanes Prydain Fawr* 1862
* *Bywyd a Theithiau Livingstone*  1857
* *Gweddiau Teuluaidd* 1863
* *Hanesion y Beibl* 1870
* (golygydd) *Casgliad o Hen Farwnadau* 1872
* *Hanes y Beibl Cymraeg* 1876
* *Traethodau Bywgraffyddol* 1882

Categori:Gweinidogion Methodist o Gymru
Categori:Genedigaethau 1825
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1916
Categori:Pobl o Ystradgynlais
Hugh Bellot

Clerigwr a fu'n Esgob Bangor ac yna yn Esgob Caer oedd **Hugh Bellot** (1542 – 13 Mehefin 1596).

Graddiodd o Goleg Crist, Caergrawnt yn 1564. Yn 1567 daeth yn gymrawd o Goleg yr Iesu, Caergrawnt. Daeth yn Esgob Bangor yn 1585. Dywedir iddo gynorthwyo William Morgan gyda'i gyfieithiad o'r Beibl i'r Gymraeg. Daeth yn Esgob Caer yn 1595. Bu farw yn y Bers .

Categori:Esgobion Bangor
Categori:Esgobion Caer
Categori:Genedigaethau 1542
Categori:Marwolaethau 1596
Dyodiad

[200px|bawd|Glawiad hafol yn [Denmarc.]]
Unrhyw fath o gyddwysiad yw **dyodiad** (weithiau: **Dyddodiad**). Gall hyn gynnwys glaw, eira, eirlaw, cenllysg, cesair a gwlith.

Mae dyodiad yn digwydd pan fydd cyfran o'r atmosffer yn dirlawn o anwedd dŵr (gan gyrraedd lleithder cymharol o 100%), fel bod y dŵr yn cyddwyso ac yn cwympo. Felly, nid dyodiad yw niwl a tharth ond yn hytrach yr hyn a elwir yn "coloidau", oherwydd nid yw'r anwedd dŵr yn cyddwyso'n ddigonol i waddodi. Gall dwy broses arwain at aer yn dirlawn: oeri'r aer neu ychwanegu anwedd dŵr i'r aer. Mae dyodiad yn ffurfio wrth i ddefnynnau llai gyfuno trwy wrthdrawiad â diferion glaw eraill neu grisialau iâ mewn cwmwl. Gelwir cyfnodau byr, dwys o law mewn lleoliadau gwasgaredig yn "gawodydd".

Nid yw dyodiad bob amser yn cyrraedd y ddaear. Os yw'n disgyn drwy awyr sych fe all droi'n anwedd. Pan nad oes dim dyodiad yn cyrraedd y ddaear, gelwir y cyddwysiad yn *virga*.

## Cyfeiriadau

Categori:Ffurfiau dŵr
Categori:Tywydd
Kampala

Prifddinas Wganda yn nwyrain Affrica yw **Kampala**. Hi yw dinas fwyaf Wganda, gyda phoblogaeth o 1,208,544 yn 2002.

Tyfodd y ddinas fel prifddinas teyrnas Buganda. Adeiladwyd y ddinas ar nifer o fryniau, saith yn draddodiadol. "Kampala", sef "bryn yr Impala" oedd enw un o'r rhain yn wreiddiol. Ceir Prifysgol Makerere, un o brifysgolion mwyaf adnabyddus dwyrain Affrica, yma.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Lubiri
* Mosg Kibuli
* Teml Bahá'í
* Ysbyty Nsambya

## Enwogion 
* Richard Gibson (g. 1954), actor
* Cornelius Boza Edwards (g. 1956), paffiwr

Categori:Dinasoedd Wganda
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Maseru

Prifddinas a dinas fwyaf Lesotho yw **Maseru**. Fe'i lleolir yng ngorllewin y deyrnas, ger y ffin â De Affrica.

Yn gorwedd ar lan Afon Mohokare, Maseru yw'r unig ddinas sylweddol yn Lesotho, gyda phoblogaeth o tua 227,880 (2006). Sefydlwyd y ddinas fel gwersyll heddlu a chafodd ei chyhoeddi yn brifddinas Lesotho pan ddaeth y wlad honno yn brotectoriaeth dan ofal Prydain yn 1869. Pan enillodd Lesotho ei hannibyniaeth yn 1966, parhaodd Maseru yn brifddinas y wladwriaeth newydd. Ystyr yr enw yn yr iaith leol yw "(Lle) Tywodfaen Coch".

250px|bawd|dim|Kingsway, prif stryd Maseru
250px|bawd|dim|Rhan ddeheuol Maseru

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Eglwys gadeiriol
* Maes awyren Mejametalana
* Palas brenhinol
* Senedd
* Stadiwm Setsoto

## Enwogion 
* Mots'eoa Senyane (g. 1968), diplomydd
* Lerato Bereng (g. 1986), arlunydd

Categori:Dinasoedd Lesotho
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Maloti

250px|bawd|Papur 10 maloti

Arian cyfred Lesotho yn ne Affrica yw'r **Maloti**. Mae'n cael ei gyhoeddi gan Fanc Canolog Lesotho. Mae cyfradd cyfnewid y maloti wedi'i gwplesi 1:1 gyda rand De Affrica.

Yn 2005 roedd 10 maloti yn werth € 1.12.

Categori:Arian
Categori:Lesotho
Rhestr dinasoedd a threfi Wganda

Dyma **restr o ddinasoedd a threfi Wganda**:

*Arua
*Bombo
*Budaka
*Busia
*Fort Portal
*Entebbe
*Gulu
*Iganga
*Jinja
*Kabale
*Kampala (prifddinas)
*Kasese
*Kisoro
*Kitgum
*Kayunga
*Lira
*Luwero
*Makindye
*Malaba
*Masaka
*Masindi
*Mbarara
*Mbale
*Moroto
*Mubende
*Pakwach
*Port Bell
*Pallisa
*Soroti
*Tororo


Wganda
Rhestr o ddinasoedd ym Malawi

dde|Map of Malawi
Dyma restr o ddinasoedd a threfi Malawi:

## Rhanbarth y Gogledd 
* Chitipa
* Chilumba
* Ekwendeni
* Karonga
* Likoma
* Livingstonia
* Mzimba
* Mzuzu
* Nkhata Bay
* Rumphi

## Rhanbarth y Canolbarth 
* Bwanje
* Chipoka
* Dedza
* Dowa
* Kasungu
* Lilongwe
* Linthipe
* Lobi
* Madisi
* Malaomo
* Mayani
* Mchinji
* Mponela
* Mua
* Namitete
* Mitundu
* Nathenje
* Nkhotakota
* Nkhoma
* Nponela
* Ntcheu
* Ntchisi
* Salima
* Thete
* Tsangano

## Rhanbarth y De 
* Balaka
* Bangula
* Blantyre
* Chikwawa
* Chiradzulu
* Chileka
* Chiponde
* Domasi
* Lilangwe
* Limbe
* Liwonde
* Luchenza
* Lunzu
* Machinga
* Malosa
* Mangochi
* Monkey Bay
* Mulanje
* Mwanza
* Namadzi
* Namwera
* Ngabu
* Nchalo
* Njata
* Nsanje
* Phalombe
* Thyolo
* Zalewa
* Zomba


Malawi
Dyffryn Ogwen

Dyffryn a leolir yn bennaf yng Ngwynedd yw **Dyffryn Ogwen**. Saif rhan uchaf y dyffryn, i'r dwyrain o Lyn Ogwen, yn Sir Conwy.

## Daearyddiaeth 
Saif y dyffryn i'r de-ddwyrain o Fangor. Mae'n ffinio ar un ochr â mynyddoedd y Glyderau, ac â'r Carneddau ar y llall. Mae Afon Ogwen yn llifo drwyddo, ac yn gwahanu'r ddwy res o fynyddoedd. Mae rhan o'r dyffryn ym Mharc Cenedlaethol Eryri.

## Hamdden
chwith|bawd|252x252px|Geifr Dyffryn Ogwen
Mae Dyffryn Ogwen, fel canlyniad o'i ffinio ag ardaloedd mynyddig ar bob ochr iddo, yn gartref i lawer o gerddwyr mynydd, dringwyr, a gwersyllwyr. Gall y lefel uchel hon o weithgareddau olygu mwy o anawsterau ar y mynyddoedd, ac i ddelio â'r broblem hon, sefydlwyd Sefydliad Achub Mynydd Dyffryn Ogwen. Cychwynnwyd y gwaith yn wreiddiol gan Ron James yng nghanolfan hamdden awyr agored Bwthyn Ogwen, ond tyfodd yr angen am sefydliad achub mynyddoedd amser llawn yn yr ardal.

## Pobl 
Mae rhannau gogleddol y dyffryn yn cynnwys y pentref chwarelyddol, Bethesda, a phentrefi llai eraill megis Tregarth, Mynydd Llandygai a Rachub. Mae tua 6,500 o drigolion yn y dyffryn i gyd, gydag oddeutu tri chwarter ohonynt yn medru'r Gymraeg.

## Dolenni allanol
*  Tîm Achub Mynydd Dyffryn Ogwen

Ogwen
Categori:Eryri
Categori:Bethesda
Bwthyn Ogwen

Canolfan addysg awyr agored yn Nyffryn Ogwen, Eryri, ydy **Bwthyn Ogwen** (enw Saesneg: *Ogwen Cottage*).  Awdurdod addysg Birmingham a berchenogodd a gweithredodd o ers 1964.  Fe'i leolir ar ben Dyffryn Ogwen, ar y ffordd A5.

Dros y blynyddoedd, roedd y bwthyn yn gaban mynydd, tafarn, canolfan addysg awyr agored, a chanolfan achub mynydd.  Lleolir sefydliad achub mynydd Dyffryn Ogwen yn agos erbyn hyn.

## Dolenni allanol
*  OVMRO
*  Gwefan Bwthyn Ogwen 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Eryri
Categori:Mynydda
Categori:Tai Cymru
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Mur Mawr Gorgan

Gwaith amddiffynnol hynafol a leolir yn ardal Gorgan yng ngogledd-ddwyrain Iran, yn y rhanbarth a adnabyddid yn yr Henfyd fel Hyrcania, yw **Mur Mawr Gorgan**. Cyfeirir ato hefyd fel Mur Amddiffynnol Gorgan, Rhwystr Anushirvân, Rhwystr Firuz a Qazal Al'an, a hefyd *Sadd-i-Iskandar*, (Perseg: 'Argae/Rhwystr Alecsander).  Mae rhai archaeolegwyr yn ei alw 'Y Sarff Goch' am fod ei friciau o liw coch. Mae'n amddiffyn Pyrth Caspia a oedd yn eu tro yn fynedfa i wastadiroedd gogledd a chanolbarth Iran i nomadiaid Canolbarth Asia.  Teithiodd Alecsander Fawr a'i fyddin trwy'r Pyrth ar ei daith i Hyrcania a'r dwyrain.

Dyma'r mur amddiffynnol ail hiraf erioed, ar ôl Mur Mawr Tsieina, ond fe'i codwyd tua mil o flynyddoedd cyn y mur hwnnw ac mae ei adeiladwaith yn fwy cadarn na Mur Mawr Tsieina fel y saif heddiw. Mae'n fwy na Mur Hadrian a Mur Antoninus gyda'i gilydd. Mae'n rhedeg am 155&nbsp;km gyda thrwch o rwng 6 - 10 medr. Ceir sawl caer ar hyd y mur, wedi eu lleoli rhwng 10 a 50&nbsp;km oddi wrth ei gilydd.

Does dim cytundeb ymhlith archaeolegwyr am oed y mur, ond credir iddo gael ei godi rhwng y 3edd a'r 7g OC, er bod rhai yn dadlau iddo gael ei godi am y tro cyntaf yn y ganrif gyntaf OC.

## Dolenni allanol
*  "Gorgan's Great Red Snake" (*Science Daily*, Chwefror 2008)
*  Gwefan am Fur Gorgan 
*  "First Iranian Defensive Wall: The Great Wall of Gorgan" : erthygl ymchwil gan Manouchehr Saadat Noury

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Iran
Categori:Archaeoleg Iran
Categori:Hanes Iran
Gorgan
Cronfa Kuybyshev

bawd|280px|Cronfa Kuybyshev gerllaw Oulianovsk

Cronfa ddŵr yn Rwsia yw **Cronfa Kuybyshev** neu **Cronfa Samara** (Rwseg: *Куйбышевское водохранилище*, *Kouïbychevskoïe vodokhranilichtche*). Y gronfa yma yw'r gronfa ddŵr fwyaf yn Ewrop, a'r drydedd fwyaf yn y byd.

Saif cronfa Kuybyshev ar afon Volga, 700&nbsp;km i'r dwyrain o ddinas Moscfa, yng ngweriniaethau Chuvash, Mari El a Tatarstan ac *oblastau* Samara ac Ulyanovsk. Mae ei arwynebedd yn 6450 km2. Y prif drefi ar ei lannau yw Kazan, Ulyanovsk a Tolyatti, gyda dinas Samara ychydig gilomedrau oddi wrtho ar hyd y Folga. Dechreuwyd adeiladu'r argae i greu'r gronfa yn 1955, a gorffennwyd ei llenwi yn 1957.

Kuybyshev
Kuybyshev
Categori:Daearyddiaeth Oblast Samara
Categori:Daearyddiaeth Oblast Ulyanovsk
Categori:Mari El
Hyrcania

a'r gwledydd o'i chwmpas (yn cynnwys Tyrcmenistan), sy'n dangos lleoliad Hyrcania ]]
dde|bawd|250px|Cwpan aur Hyrcanaidd a ddarganfuwyd yn Kalardasht, Mazandaran. Hanner cyntaf y mileniwm cyntaf OC.
**Hyrcania** oedd enw satrapi a orweddai yn nhiriogaethau presennol Golestan, Mazandaran a Gilan yn Iran a rhan o Tyrcmenistan, i'r de o Fôr Caspia. Enw'r Groegiaid hynafol ar Fôr Caspia oedd "Môr Hyrcania".

"Hyrcania" yw'r enw am yr ardal yn y cofnodion hanes Groeg. Addasiad yw'r enw Groeg o'r enw Hen Berseg *Verkâna*, a gofnodir ar arysgrif Behistun a wnaed ar orchymyn Darius Fawr, ynghyd ag ar arysgrifau *cuneiform* cynnar. Ystyr y gair Hen Berseg *verkā* yw "blaidd" (Perseg Diweddar: *gorg*) ac felly mae "Hyrcania" yn golygu "Gwlad y Bleiddiaid".

Gorweddai Hyrcania rhwng Môr Caspia, 'Môr Hyrcania' y Groegiaid, i'r gogledd a mynyddoedd Alborz i'r de a'r gorllewin. Roedd yr ardal yn adnabyddus am ei hinsawdd cynnes a'i ffrwythlondeb. I'r Persiaid hynafol roedd yn un o'r "gwledydd braf" a grewyd gan y duw goruchaf Ahura Mazda ei hun. I'r gogledd-ddwyrain, trwy Byrth Caspia, roedd Hyrcania yn agor ar wastadiroedd uchel Canolbarth Asia, cartref i lwythau nomadig, ac yn cael ei gwarchod o'r cyfeiriad hwnnw gan waith amddiffynnol Mur Mawr Gorgan.

## Dolen allanol
*  Hyrcania 

Categori:Hanes Iran
Categori:Hanes Canolbarth Asia
Categori:Ymerodraeth Persia
Alborz

250px|bawd|Copaon yng nghanolbarth yr Alborz
[250px|bawd|Yr Alborz yn nhalaith [Semnan]]
[250px|bawd|[Mynydd Damavand]]
[250px|bawd|[Azad Kuh]]

Cadwyn o fynyddoedd uchel yng ngogledd Iran sy'n ymestyn ar draws y wlad o'r ffin ag Armenia i'r gogledd-orllewin i ben deheuol Môr Caspia ac sy'n cyrraedd wedyn hyd at y ffin ag Affganistan a Tyrcmenistan yw'r **Alborz** (Perseg: البرز), a drawslythrennir fel **Alburz** neu **Elburz** weithiau hefyd. Gorwedd Mynydd Damavand, y mynydd uchaf yn Iran a'r Dwyrain Canol, yn y gadwyn hon.

Ffurfia cadwyn yr Alborz fur rhwng glannau Môr Caspia i'r gogledd a llwyfandir Qazvin-Tehran i'r de. Gyda lle o tua 60–130&nbsp;km, mae ei rhannau uchaf yn y de yn sych gyda dim ond ychydig o goed, ond mae'r llethrau gogleddol, sy'n derbyn glawogydd o'r gogledd, yn wyrdd a choediog.

Mae sgïo a mynydda yn boblogaidd ac mae canolbarth y gadwyn yn denu nifer o ymwelwyr, yn enwedig o'r dinasoedd mawr fel Tehran, sy'n gorwedd yn agos i Fynydd Damavand, a Semnān.

Mae gan y copaon hyn ran bwysig ym mytholeg Zoroastriaeth.

## Copaon
### Mynyddoedd Canolbarth yr Alborz 
### Mynyddoedd Gorllewinol yr Alborz 
## Gweler hefyd 
* Hyrcania
* Mynydd Damavand
* Rhestr mynyddoedd Iran

Categori:Mynyddoedd Iran
Rhestr dinasoedd Ffrainc

Rhestr o *communes* Ffrainc'' oedd a phoblogaeth dros 20,000 yng nghyfrifiad  8 Mawrth 1999.

__NOTOC__

Ffrainc
Dijon

bawd|240px|Hen ganol y ddinas, Dijon

Dinas a *commune* yn nwyrain Ffrainc yw **Dijon**. Mae'n brifddinas *département* Côte-d'Or a *région* Bourgogne-Franche-Comté. Yn 2007, roedd poblogaeth y ddinas yn 155,340, sy'n ei rhoi yn ddeunawfed o ran poblogaeth ymysg dinasoedd Ffrainc. Mae poblogaeth yr ardal ddinesig tua 260,000.

Fel hen brifddinas Dugiaid Bwrgwyn, mae'r ddinas yn un hanesyddol, gyda llawer o adeiladau o ddiddordeb pansaernïol, ac yn atyniad i dwristiaid. Saif 310&nbsp;km i'r de-ddwyrain o ddinas Paris, 190&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Genefa a  190&nbsp;km i'r gogledd o Lyon.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys gadeiriol
*Palais des Ducs et des États de Bourgogne
*Porte Guillaume

## Enwogion
*Jean-Philippe Rameau (1683-1764), cyfansoddwr
*Gustave Eiffel (1832-1923), peiriannydd

Categori:Bourgogne-Franche-Comté
Categori:Cymunedau Côte-d'Or

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Atmosffer y Ddaear

bawd|180px|dde|Yn uchel yn y thermosffer (335 km).
150px|bawd|dde|Haenau'r atmosffer
Mantell o nwyon amddifynnol o amgylch y Ddaear yw **atmosffer y ddaear** (hefyd "atmosffêr") sy'n ein hynysu oddi wrth newidiadau tymheredd eithafol a fyddai'n digwydd hebddo.

Mae tynfa disgyrchiant yn cynyddu'r dwysedd yn nês at arwynebedd y ddaear fel bod 80% o'r màs atmosfferig yn y 15&nbsp;km isaf.

## Tymheredd ac haenau'r atmosffer
Isod gweler rhestr o haenau'r atmosffer o wyneb y ddaear i fyny.
### Troposffer
Cyfyngir tywydd y ddaear i'r haen gymharol denau sy'n ymestyn tua 8&nbsp;km uwchben y pegynnau a thua 15&nbsp;km uwch y gyhydedd. Mae'n cynnwys 85% o'r màs atmosfferig a'r anwedd dŵr i gyd bron. Mae tymheredd yr aer yn gostwng 1&nbsp;°C ymhob 165 m o gynydd mewn uchder.
### Stratosffer
Haen yr awyrgylch sy'n cynnwys 90% o'r osôn yw'r stratosffer.  Mae'r haen denau o osôn yn y stratosffer yn amsugno golau uwchfioled gan gynhyrchu gwres yn y broses. Amrywia'r tymheredd o tua -75&nbsp;°C yn y tropoffin yn y trofannau i tua 10&nbsp;°C yn y stratoffin uwchben pegyn yr hemisffer haf. Y tropoffin sy'n gwanhanu rhan yma'r atmosffer oddi wrth y Troposffer.  
### Mesosffer
Haen uwchben y stratoffin ydy'r mesosffer. Mae'r tymheredd yn gostwng gyda chynnydd mewn uchder. Gall tymheredd y mesoffin gyrraedd -130&nbsp;°C sef rhan oeraf yr awyrgylch; mae hyn yn digwydd uwchben pegyn yr hemisffer yn yr haf (nid gaeaf) oherwydd cylchrediad yr awyr.

### Thermosffer
Mae'r thermosffer wedi ei leoli uwch y mesosffer ac is yr ecsosffer. Mae ymbelydredd uwch fioled yn achosi ïoneiddiad yma. Mae'r thermosffer yn dechrau tua 90&nbsp;km uwch y ddaear ac yn ymestyn tua 600&nbsp;km.
### Ecsosffer
Mae'r ecsosffer yn ymdoddi i'r cyfrwng rhyngblanedol ac mae'n dechrau tua 600&nbsp;km uwch wyneb y ddaear. Prif gynnwys yr aer tenau yw swm bychan o ocsigen atomig i fyny at 600&nbsp;km a chyfran gyfartal o hydrogen ac heliwm. Mae yna fwy o hydrogen nag o heliwm y tu hwnt i 2400&nbsp;km.

## Carbon deuocsid yn atmosffer y Ddaear
Mae Carbon deuocsid () yn nwy hynod bwysig yn atmosffer y Ddaear. Mae'n 0.04% (400 rhan allan o filiwn) o'r atmosffer. Er mai cymharol isel yw'r cryodiad ohono yn yr atmosffer, fe all  weithredu fel nwy tŷ gwydr ac mae iddo rôl bwysig iawn yn y broses o reoli tymheredd wyneb y Ddaear.

Mae  yn amsugno ac yn allyru ymbelydredd isgoch ar donfedd o 4.26 µm (modd dirgrynol) a 14.99&nbsp;µm (modd dirgrynol a phlygiadol). Casglwyd gwybodaeth am grynodiadau a lefelau  ers blynyddoedd, a gwelir nad yw'n sefydlog. Mae'r data'n dangos ei fod wedi newid yn sylweddol gyda'r amrediad at ei uchaf tua 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl (7,000 rha mewn miliwn) yn ystod y cyfnod Cambriaidd ac ar ei isaf (180 rhan mewn miliwn) yn ystod y Rhewlifiad cwaternaidd, sef o 2.58 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) hyd at y presennol.

## Gweler hefyd
* Atmosffer
* Disgyrchiant
* Y gofod
* Hinsawdd
* Tywydd

## Cyfeiriadau

Categori:Y Ddaear
Categori:Ecoleg
Categori:Meteoroleg