Archaeoleg Cymru

[bawd|303x303px| [Clogyn aur yr Wyddgrug, sy'n fantell aur o'r oes efydd o Gymru yn dyddio o 1900–1600 CC.]]
Astudiaeth o alwedigaeth ddynol o fewn gwlad Cymru yw **archeoleg Cymru** a feddiannwyd gan fodau dynol modern ers 225,000 BCE, gyda meddiannaeth barhaus o 9,000 BCE. Mae dadansoddiad o’r safleoedd, arteffactau a data archeolegol arall yng Nghymru yn manylu ar ei thirwedd gymdeithasol gymhleth a’i esblygiad o’r cyfnod Cynhanesyddol i’r cyfnod Diwydiannol.

## Llinell Amser 
[bawd|211x211px| [Pentre Ifan, cromlechi Neolithig yng Nghymru.]]

### Cymru Hynafol 
Yn y cyfnod Palaeolithig prin yw'r dystiolaeth o weithgarwch dynol; mae hyn yn rhannol oherwydd ffactorau daearegol, gyda dyddodion yn cael eu golchi i ffwrdd neu eu diystyru. O’r dystiolaeth sydd wedi goroesi, gellir pennu meddiannaeth ddynol o hyd, gydag arteffactau arwyddocaol megis y Fonesig Goch o Ben-y-fai, a ddarganfuwyd ym 1823. Arweiniodd ei ddarganfyddiad gwreiddiol at lawer o ddamcaniaethau ffug am ei darddiad, ond arweiniodd ail-archwiliadau dilynol gan ddefnyddio technoleg gynyddol soffistigedig at "Y Fonesig Goch" (a elwir bellach yn sgerbwd gwrywaidd) yn cael ei chadarnhau fel sgerbwd hynaf dynol modern i'w ddarganfod. yn y DU, yn dyddio'n ôl 33–34,000 o flynyddoedd yn ôl Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen.

Ceir mwy o dystiolaeth Neolithig, gan gynnwys y 150 cromlechi a geir ledled Cymru a chromlechi megis Pentre Ifan. Mae aneddiadau hefyd yn bresennol yn y cofnod archeolegol, gyda chymdogaeth Neolithig yn Llanfaethlu yn "bentref cynharaf" posibl yng Nghymru. Mae tystiolaeth o ddiwydiant mwyngloddio hefyd yn amlwg: darganfuwyd chwarel Neolithig yn ddiweddar yn Ffynnon Dyfnog.

### Cymru Oes yr Efydd 
[bawd|179x179px| [Tarian Rhos Rydd, Cymru, 1300-1000 CC. Yn cael ei arddangos yn yr Amgueddfa Brydeinig.]]
Mae tarian Rhyd y Gors yn darian aloi copr wedi'i churo'n fawr 67&nbsp;cm o led yn dyddio o'r 12fed i'r 10fed ganrif CC, a gedwir ar hyn o bryd yn yr Amgueddfa Brydeinig. Mae gan y darian ugain asennau consentrig bob yn ail â rhesi o benaethiaid. Darganfuwyd y darian yn Rhyd y Gors, Ceredigion ac fe’i rhoddwyd i’r Amgueddfa Brydeinig gan Syr Augustus Wollaston Frank ym 1873. Mae'r darian hon yn enghraifft o ddefnydd aloi copr cynnar o'r Oes Efydd. Darganfuwyd celc aur Llanwrthwl yn cynnwys llu o dorchau aur Celtaidd ar yr 21ain o Chwefror 1954 ym Manc Case-wyllt ar Fferm Talwrn yn Llanwrthwl. Daethpwyd o hyd i ddwy ffagl aur o dan ddwy garreg fach o dan garreg fawr iawn o tua 100&nbsp;kg yn nes at yr wyneb. O dan y ddwy dorch uchaf roedd carreg fach arall uwchben dwy dorch aur arall. Mae'r garreg farcio'n awgrymu bod y torchau hyn wedi'u cuddio gyda'r bwriad o'u hadalw'n ddiweddarach. Bron i 5 mlynedd yn ddiweddarach, darganfuwyd modrwy aur ganol yr Oes Efydd tua 2.5&nbsp;km i ffwrdd.

Tua 2000 CC daeth y defnydd o efydd i wneud offer yn gyffredin yng Nghymru, gan ddisodli copr.
[bawd|204x204px| Plac [Llyn Cerrig Bach|Llyn y Cerrig Bach yn dyddio o'r Oes Haearn. Amgueddfa Genedlaethol Cymru]]

### Cymru Oes yr Haearn 
Nid yw Cymru Oes Haearn, o 800 CC i 74 CE, wedi bod yn destun cloddiadau archeolegol mor helaeth â chyfnodau eraill. Daw tystiolaeth ar gyfer y cyfnod yn bennaf o aneddiadau a bryngaerau, yn ogystal ag eitemau statws; ond mae arteffactau yn ymwneud â chymdeithasau lleol a bywyd domestig yn brin.

Darganfuwyd tywysydd teyrnasiad Efydd o gerbyd Celtaidd yn dyddio i 50–80 OC ger Pentyrch ym 1965. Roedd cerbydau Celtaidd yn arwydd o statws uchel a darganfuwyd y math hwn o waith efydd gyda gwydr coch hefyd yn y gladdedigaeth cerbyd Celtaidd cyntaf erioed yng Nghymru yn 2018. Mae'n bosibl i'r cerbydau hyn gael eu defnyddio i frwydro yn erbyn Rhufeiniaid a Llychlynwyr gan y Celtiaid yng Nghymru.

### Cymru Rufeinig 
[bawd|204x204px|Golygfa o'r awyr o amffitheatr Rufeinig [Caerllion, ger Casnewydd]]

Meddianwyd Cymru gan Rufain o 78 CE, gan adael llawer o safleoedd ledled Cymru sydd wedi cael eu cloddio ers hynny. Wedi goresgyn llwythau Celtaidd lleol Deceangli, yr Ordoficiaid a'r Silwriaid, cadarnhawyd rheolaeth trwy nerth milwrol, cymathiad cymdeithasol ac isadeiledd caerog. Roedd aneddiadau presennol Cymru hefyd yn destun rhamant, gyda'r boblogaeth yn Nhre'r Ceiri, lle darganfuwyd llawer o arteffactau Rhufeinig, yn tyfu yn ystod y goresgyniad Rhufeinig. Digwyddodd mwyngloddio hefyd yn y cyfnod Rhufeinig, er enghraifft yn Sir Gaerfyrddin, lle mae gwaith maes a chloddio archaeolegol wedi sefydlu mwyngloddio aur cymhleth.
[bawd|290x290px| [Maen Achwyfan (yn ôl pob tebyg o'r 10fed ganrif).]]

### Cymru'r Oesoedd Canol 
Adlewyrchir y meddiannaeth ar raddfa fawr o Gymru gan Loegr yn y cyfnod Canoloesol yn y cofnod archeolegol, yn enwedig ym mhensaernïaeth wleidyddol cestyll. Mae gan Gymru dros 600 o gestyll, llawer ohonynt mewn carreg a adeiladwyd gan y Saeson yn ystod neu ar ôl y goncwest Normanaidd. O ganlyniad mae'n adnabyddus i lawer fel prifddinas cestyll y byd. Yn ystod y cyfnod hwnnw ffurfiodd amrywiol Deyrnasoedd Cymru ac yn ddiweddarach Tywysogaeth Cymru, gan adael olion archaeolegol arwyddocaol ill dau. Bu hefyd cyrchoedd Llychlynwyr yng Nghymru drwy gydol y cyfnod Canoloesol, yn enwedig mewn ardaloedd arfordirol. Mae tystiolaeth archeolegol hefyd yn sefydlu rhyngweithiad di-drais rhwng y Llychlynwyr a'r Cymry, megis yr anheddiad Llychlynnaidd yn Llanbedrgoch. Mae'r gard hwn yn dystiolaeth archeolegol o ddylanwad a phresenoldeb Llychlynwyr ar arfordir Sir Benfro.

Mae arteffactau o'r cyfnod canoloesol hefyd yn dangos tystiolaeth o Gristnogaeth Geltaidd. Daeth Awstin yn esgob Caergaint yn 590 OC, fodd bynnag, roedd Sant Illtud eisoes yn lledaenu Cristnogaeth yn y Gymru Geltaidd, efallai yn fuan iawn ar ôl ymadawiad y Rhufeiniaid yn 383 OC. Cedwir croesau carreg Cristnogol Celtaidd bellach o fewn capel Galilea o’r 13eg ganrif yn eglwys Illtud Sant yn Llanilltud Fawr ( Llanilltud Fawr ) a chredir eu bod yn dyddio o’r 8fed i’r 10fed ganrif. Efallai mai’r groes Geltaidd enwocaf yng Nghymru a’r groes olwyn dalaf ym Mhrydain yw Maen Achwyfan sy’n dyddio o’r 10fed ganrif yn ôl pob tebyg. Mae'r gofeb hon yn cynnwys cerfiadau o ryfelwr arfog a ddylanwadwyd gan y Celtiaid a'r Llychlynwyr ac fe'i hystyrir yn bwysig yn genedlaethol yn stori Cristnogaeth yng Nghymru.

### Y Cyfnod Modern Cynnar 
Cafodd modrwy aur gyda delwedd penglog ei darganfod yng Ngharreghofa, Powys yn 2019. Yn ôl Amgueddfa Genedlaethol Cymru, mae’r fodrwy hon yn fwy cofiadwy ac yn atgof o anochel marwolaeth ac mae hefyd yn arwydd o’r cyfraddau marwolaethau uchel yn ystod y cyfnod hwn (dyddiedig 1550–1650) o gymharu â’r oes fodern.

### Cymru Ddiwydiannol i'r Presennol 
Bu gan Gymru gyfnod o 400 mlynedd o ddiwydiannu, gan gynnwys diwydiannau mawr o gloddio am gerrig, mwyngloddio glo a metel a mwyndoddi ymhlith eraill. Mae llawer o safleoedd o'r cyfnod hwn wedi'u cadw'n dda, gyda rhai fel Blaenafon a Llanberis bellach yn gartref i amgueddfeydd diwydiannol.

## Safleoedd nodedig 
[bawd|197x197px| [Clawdd Offa, ger Clun.]]
Mae Pentre Ifan, cromlech Neolithig, yn symbol o dreftadaeth Gymreig, ac fe'i gelwir yn un o henebion cynhanesyddol mwyaf adnabyddus Cymru.
[bawd|195x195px| [Camlas Llangollen]]
Astudiwyd y safle ers 1603 ac roedd yn debygol o fod yn safle claddu cymunedol ac yn fan cysegredig trwy gydol ei ddefnydd.

Safle nodedig o'r Oes Efydd yw Mwyngloddiau Copr y Gogarth, fel y mwynglawdd mwyaf o'i amser a adnabyddir yn y byd ar hyn o bryd.

Mae caer Oes Haearn Tre'r Ceiri yn un o'r safleoedd sydd wedi'u cadw orau a mwyaf cyfan o'i fath yn y DU. Dros amser bu'n ganolbwynt astudiaeth archeolegol ddwys,

Clawdd Offa, clawdd canoloesol a grëwyd fel ffin rhwng Cymru a Lloegr, a dilynir ei lwybr bellach gan lwybr pellter hir poblogaidd. Mae "Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward" yn cynnwys nifer o safleoedd canoloesol, tra bod Pontcysyllte, y Chwareli Llechi a Blaenafon yn enghreifftiau o safleoedd diwydiannol, gyda Big Pit Amgueddfa Lofaol Cymru ym Mlaenafon yn croesawu 113,324 o ymwelwyr yn 2019–2020.

## Sefydliadau 
[bawd|279x279px| Adfer [Castell Coch yn 2018 gan Cadw]]
Mae yna lawer o sefydliadau sy'n ymwneud ag archaeoleg yng Nghymru. Mae’r prif sefydliadau yn ffurfio ‘trybedd’ ar gyfer diogelu, cofnodi a deall archaeoleg a threftadaeth ddiwylliannol: y rhain yw Cadw, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC), a phedair Ymddiriedolaeth Archaeolegol Cymru.

Cadw yw asiantaeth y llywodraeth sy’n gyfrifol am amgylchedd hanesyddol Cymru, sy’n ymwneud â gofalu am safleoedd hanesyddol a’u cynnal a’u cadw tra hefyd yn annog mynediad ac ymgysylltiad cyhoeddus. Maent hefyd yn gyfrifol am hybu ymchwil archeolegol ledled Cymru, megis eu cefnogaeth i gloddio yng Nghastell Dryslwyn. Mae Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (CBHC) yn gorff llywodraeth arall, sydd drwy Warant Frenhinol yn casglu, yn cynnal ac yn dosbarthu gwybodaeth archaeolegol a hanesyddol yn ogystal â’i gyfrifoldebau ynghylch safonau cenedlaethol ar y pynciau hyn. Mae pedair Ymddiriedolaeth Archaeolegol Cymru yn elusennau annibynnol sy’n darparu rhai gwasanaethau a ddarperir mewn rhannau eraill o’r DU gan lywodraeth ganolog neu leol: sef Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys, Ymddiriedolaeth Archeolegol Dyfed, Ymddiriedolaeth Archeolegol Morgannwg-Gwent a Gwynedd Ymddiriedolaeth Archeolegol ; mae pob ymddiriedolaeth yn canolbwyntio ar ei rhanbarth priodol i helpu i reoli, ymchwilio, hyrwyddo ac addysgu'r cyhoedd am archeoleg.

Mae elusennau eraill yn cynnwys Cyngor Archaeoleg Prydain Cymru, sef cangen Cymru o elusen ledled y DU, sy'n ymwneud â chefnogi archeolegwyr a hyrwyddo treftadaeth yng Nghymru, megis trwy eu menter,  y Clwb Archeolegwyr Ifanc. Elusen nodedig arall yw'r Cambrian Archaeological Association, sy'n astudio ac yn addysgu archeoleg Cymru yn ogystal â chyhoeddi cylchgrawn blynyddol, Archaeologia Cambrensis.

Ymhlith y prifysgolion yng Nghymru sy'n cynnig cyrsiau ar archaeoleg mae Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant, Prifysgol Bangor, Prifysgol Abertawe, Prifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Caerdydd

## Dychwelyd arteffactau i Gymru 
[bawd|247x247px| Olion dynol [Hen Oes y Cerrig|Palaeolithig o Fonesig Goch Pen-y-fai, a gloddiwyd yn Ne Cymru. Tynnwyd y llun pan gawsant eu harddangos yn yr Amgueddfa Hanes Natur yn Haf 2014.]]
Bu galwadau yn y cyfryngau Cymreig i ddychwelyd rhai o'r arteffactau mwyaf arwyddocaol a ddarganfuwyd yng Nghymru gan yr Amgueddfa Brydeinig yn ôl iddynt. Mae'r arteffactau hyn yn cynnwys tarian Rhyd-y-gors, tarian Moel Hebog a tharianau bwcler Cymreig. Mae galwadau hefyd i ddychwelyd Mantell enwog Yr Wyddgrug, lunula Llanllyfni, y a Tancard Trawsfynydd ( yn Lerpwl ar hyn o bryd ) a'r Fonesig Goch o Paviland ( yn Rhydychen ar hyn o bryd ) i amgueddfa yng Nghymru.

## Rhestr o amgueddfeydd sy'n ymwneud ag archeolegol 
* Pwll Mawr Amgueddfa Lofaol Cymru
* Gwaith Haearn Blaenafon
* Caer a Baddonau Rhufeinig Caerllion
* Castell Henllys
* Amgueddfa Ceredigion
* Pentref Canoloesol Cosmeston
* Mwyngloddiau Aur Dolaucothi
* Canolfan Dreftadaeth Gŵyr
* Amgueddfa Ddiwydiannol Cydweli
* Llancaiach Fawr
* Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd
* Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru
* Amgueddfa Genedlaethol y Glannau
* Amgueddfa Sir Faesyfed
* Parc Treftadaeth Cwm Rhondda
* Segontiwm
* Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru
* Abaty Ystrad Fflur
* Amgueddfa Treftadaeth Swtan
* Mwynglawdd Copr Sygun
* Amgueddfa ac Oriel Gelf Dinbych-y-pysgod
* Y Gaer

## Cyfeiriadau 
Categori:Archaeoleg Cymru
Categori:Tudalennau gyda chyfieithiadau heb eu gwirio