Llyn Myngul (Tal-y-llyn)

Llyn yng Ngwynedd yw **Llyn Myngul** (neu Mwyngil). Fe'i gelwir weithiau yn *Llyn Tal-y-llyn* ar sail enw'r plwyf a'r anheddiad sydd nesaf at y llyn (er bod y rheini, wrth gwrs, wedi eu henwi ar ôl y llyn yntau). Mae'n debyg fod *Myngul* yn tarddu o *mŵn* ('gwddf') a *cul*.

Lleolir y llyn wrth droed llethrau deheuol Cadair Idris ym Meirionnydd ac mae Afon Dysynni yn llifo trwy'r llyn. Roedd yn rhan o gwmwd Ystumanner yn yr Oesoedd Canol. Mae'r ffordd B4405 yn mynd heibio glan ddeheuol y llyn, heb fod ymhell o'i chyffordd gyda'r briffordd A487; gellir gweld y llyn o'r A487.  Ar lan ogleddol y llyn, mae llwybr cyhoeddus ac hen reithordy (gwesty'n awr).

Mae pentref bychan Tal-y-llyn ar ochr dde-orllewinol y llyn wedi rhoi ei enw i'r plwyf ac i  Reilffordd Talyllyn, er mai dim ond i Abergynolwyn y mae'r rheilffordd yn cyrraedd. Ceir pysgota da am frithyll yn y llyn.

## Pysgota
Mae Dyddiadur C.E.M. Edwards, Dolserau, Dolgellau yn cyflwyno arferion pysgota un o fân foneddigion Meirionedd ynghanol Oes Fictoria rhwng 1871 a 1883. Ar 24 o ymweliadau ym
mis Awst (y mis y bu’n pysgota amlaf) fe ddaliodd 208 o frithyll (8.7 brithyll i bob ymweliad).

Pysgodyn oedd yn nodedig am ei absenoldeb yn y llyn yn nyddlyfrau helaeth Edwards oedd y sewin neu frithyll môr. Bu’n pysgota’n helaeth ac yn  llwyddiannus am sewin yn afonydd ei ardal https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=%2Bffynhonnell%3ADolserau%20%2Bnodiadau%3Asewin&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori ond unwaith yn unig y daliodd sewin yn Llyn Mwyngil (yr hwn a alwodd yn ddieithriad yn “Talyllyn”. 
::7 Awst 1882: *I caught a very nice Sea trout, the first time I have ever captured one in Talyllyn, but there are a good many in the Lake now, as well as salmon – owing no doubt to the late heavy rains. We let [sic] about 6; and got home in time for tea dinner at eight. Talyllyn. Trout 10 Sea trout 1. (1lb 1oz)*
Roedd Munro Edwards yn bysgotwr profiadol ac yn dal sewinod yn rheolaidd yn afonydd ardal Dolgellau o’r 1860au ymlaen. Diddorol felly yw’r sylw yma ganddo o ddal sewin am y tro cyntaf yn Llyn Mwyngil yn 1882 (ac erioed wedyn gyda llaw)

Mae hynny’n rhyfedd gan i bysgotwyr ganrif yn ddiweddarach gofnodi dal sewin yn y llyn yn aml iawn. (Gweler sampl o’r Cofnodion yma https://www.llennatur.cymru/Y-Tywyddiadur?keywords=%2BFfynhonnell%3Agornel%20%2Bnodiadau%3Asea-trout&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori) ar wefan Llên Natur.

## Bywyd Gwyllt
Bu Talyllyn yn gyrchfan i garwyr natur erioed. Dyma gofnod gan yr adarydd EHT Bible o Aberdyfi:
::*Ionawr 8, 1929 “... *My wife tells me of Goldeneye ducks, Pochards and Dabchicks and “heaps” of Coot  and Sheld-duck at Talyllyn Lake (I must make a pilgrimage there)”*.
::*”Dwi’n cofio 150+ [hwyaid brongoch] ar Lyn Mwngwl (Talyllyn) pob gaeaf. Llond llaw yna y dyddiau yma, os hynny. Mae niferoedd hwyaid bengoch sy’n gaeafu ym Mhrydain wedi gostwng yn aruthrol dros y 25 mlynedd diwethaf. Un rheswm ydi bod dim rhaid iddyn nhw ddod ar draws o’r cyfandir mwyach gan fod y tymheredd yn codi a does dim rhaid dianc o’r gaeafau caled a fu”.

## Eglwys y Santes Fair
Un o'r ychydig adeiladau, ar wahân i'r gwesty, yng nghalon y pentref yw Eglwys y Santes Fair, sy'n dyddio i ganrif 12, gydag olion cynharach. Mae'r eglwys wedi'i chynllunio'n debyg iawn i eglwys gyfagos arall, sef Eglwys Sant Mihangel a leolir yng nghanol pentref bychan Llanfihangel-y-pennant. Oherwydd ei nodweddion hynafol, fe'i cofrestrwyd gan Cadw ar 17 Mehefin 1966 (rhif cofrestriad 4762) yn Gradd II*. Mae'n bosib bod rhai o'r waliau wedi'u codi yng nghanrif 6 neu 7.

## Oriel

File:Gwesty Minffordd Tal y Llyn.JPG|Gwesty Minffordd, ger y troad tua'r Llyn ar y ffordd Dolgellau i Gorris.
Eglwys y Santes Fair; Church of St Mary on the shores of Llyn Talyllyn lake; Llanfihangel-y-Pennant, Gwynedd, Wales 26.jpg|Eglwys y Santes Fair, Llyn Mwyngil a'r llyn yn y cefndir
Delwedd:Lltyllyn4.gif|Glannau'r llyn
Delwedd:Llyntalyllyn.gif|Y llyn, gyda'r Bwlch yn y pellter
Delwedd:Mwyngil01LB.jpg|y llyn, yn edrych tuag at y bwlch
Delwedd:Mwyngil02LB.jpg|cychod ar y llyn
LlynMwyngil01LB.jpg

panorama|1000px

## Cyfeiriadau
Mwyngil
Categori:Meirionnydd
Categori:Enwau llefydd yng Nghymru dan fygythiad