Marie Tempest

Cantores ac actores o Loegr oedd **y Fonesig Mary Susan Etherington**, DBE (15 Gorffennaf 1864 - 15 Hydref 1942), a oedd yn defnyddio'r enw llwyfan **Marie Tempest** ac yn cael ei hadnabod fel "brenhines ei phroffesiwn".

Daeth Tempest y soprano enwocaf ym maes yr opera ysgafn Fictoraidd hwyr a chomedïau cerddorol Edwardaidd. Yn ddiweddarach, daeth yn actores ddigrif flaenllaw a theithiodd yn eang yng Ngogledd America ac mewn mannau eraill. Roedd hi, ar brydiau, yn rheolwr theatr ei hun yn ystod gyrfa yn rhychwantu 55 mlynedd. Roedd Tempest hefyd yn allweddol wrth sefydlu undeb yr actorion *Equity*.

## Bywyd a gyrfa 
bawd|chwith|150px
Ganed Tempest yn Llundain. Ei rhieni oedd Edwin Etherington (1838-1880), gwerthwr deunydd ysgrifennu, a Sarah Mary (*née* Castle) Etherington. Addysgwyd Tempest yn Ysgol Midhurst a lleiandy yn Thildonck, Gwlad Belg. Yn ddiweddarach, astudiodd gerddoriaeth ym Mharis, Ffrainc ac yn yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain, fel disgybl canu i Manuel García, tiwtor Jenny Lind . Mabwysiadodd fel ei henw llwyfan o ran o enw'r Arglwyddes Susan Vane-Tempest, ei mam bedydd.

Priododd Tempest ag Alfred Edward Izard, myfyriwr arall yn yr Academi, ym 1885. Daeth y briodas honno i ben mewn ysgariad bedair blynedd yn ddiweddarach, a dyfarnwyd iawndal i Izard yn y setliad ysgariad. Bu iddynt fab o'r briodas. Tua deng mlynedd yn ddiweddarach priododd ei ail ŵr Cosmo Lennox

### Gyrfa gynnar 
bawd|150px

Ymddangosiad cyntaf Tempest oedd fel Fiametta ym 1885 yn yr opereta *Boccaccio gan* Franz Suppé yn y Theatr Gomedi yn Llundain, lle bu hefyd yn chware'r rôl deitl yn Erminie gan Edward Jakobowski. Bu’n serennu’n gyson yn Llundain am y ddwy flynedd nesaf mewn operâu ysgafn gan Hervé ac André Messager, ymhlith eraill. Daeth yn enwog yn rhyngwladol am ei pherfformiad yn y rôl deitl yn *Dorothy* gan Alfred Cellier a BC Stephenson (1887), a redodd am 931 o berfformiadau (gan ddod yn boblogaidd wedi i Tempest gymryd y rôl deitl drosodd gan Marion Hood). Difrodwyd ei phriodas o herwydd sïon am berthynas gyda'i chynhyrchydd. Er gwaethaf yr effaith ar ei phriodas bu'r sïon yn gwella ei hapêl i'w chynulleidfaoedd.

Ym 1890, creodd rôl Kitty Carol yn *The Red Hussar* yn Llundain ac yna yn Ninas Efrog Newydd. Yna aeth ar daith o amgylch yr Unol Daleithiau a Chanada am flwyddyn gyda Chwmni Opera Comic JC Duff mewn operetas fel *Carmen*, *Manon, Mignon*, *The Bohemian Girl* a *The Pirates of Penzance*. Yn ystod y cyfnod hwn fe'i hystyriwyd yn un o ychydig o berfformwyr gallai gystadlu efo poblogrwydd Lillian Russell . Ysgrifennodd beirniad Americanaidd ym 1894: *"Mae Miss Tempest yn cyfuno llais o draw a melyster rhyfeddol ag ysfa ddramatig actores emosiynol i raddau mwy, yn ôl pob tebyg, nag unrhyw prima donna arall sydd bellach ar y llwyfan yn yr iaith Saesneg"*.

Ym 1895, daeth George Edwardes a hi yn ôl i Lundain i serennu yn ei gynyrchiadau yn Theatr Daly's, gan ddechrau gydag Adele yn ''An Artist's Model*, a redodd am dros 400 o berfformiadau. Dilynwyd hyn gan rôl y teitl yn y *Geisha* (1896) a oedd hyd yn oed yn fwy llwyddiannus, ac a redodd am 760 o berfformiadau. Ym 1898 bu yn *A Greek Slave'' (1898)  a'r sioe ysgubol lwyddiannus trwy'r byd *San Toy* (1899). Roedd Tempest yn un anodd i weithio efo, ac roedd ei dadleuon gydag Edwardes a rhai o'i chydweithwyr yn enwog.

### O 1899 hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf 
bawd|chwith|150px
Erbyn 1899, roedd Tempest wedi priodi eto, â'r actor a dramodydd Cosmo Stuart (Cosmo Charles Gordon-Lennox), mab yr Arglwydd Alexander Gordon-Lennox. Ar ei gyngor ef, rhoddodd Tempest y gorau i berfformio operetas gan droi at ddramâu comedi syth. Ym 1900 creodd rôl Nell Gwynne yn *English Nell gan* Anthony Hope yn Theatr Tywysog Cymru, Llundain, ac yna yn yr un theatr ym 1901 yn rolau teitl *Peg Woffington* gan Charles Reade a *Becky Sharp*, addasiad o *Vanity Fair*, gan Robert Hichens a'i gŵr. Yr un flwyddyn, chwaraeodd Polly Eccles yn *Caste* gan TW Robertson,

Aeth Tempest ar daith i America ym 1904, gan adfer ei rôl yn *The Marriage of Kitty* a chwarae'r rôl deitl yn *The Freedom of Suzanne* . Ymddangosodd yn Llundain ym 1907 yn *The Truth* yn y Theatr Gomedi, wedi'i hysgrifennu, ei chyfarwyddo ac yn serennu Dion Boucicault. Bu hefyd yn serennu yn *The Barrier* gan Alfred Sutro ym 1907.

Gan ddychwelyd i Loegr ym 1911, ymunodd Tempest â chast serennog ar gyfer cynhyrchiad Herbert Beerbohm Tree o *The Critic* gan Richard Brinsley Sheridan. Yna dechreuodd reoli'r theatrau yr oedd hi'n serennu ynddynt. Prydlesodd Theatr Dug Efrog a chynhyrchu adfywiad o *The Marriage of Kitty* . Bu’n serennu yn ei chynyrchiadau ei hun yn theatrau Llundain am yr ychydig flynyddoedd nesaf. Ym 1913 bu mewn adfywiad *London Assurance*, a roddwyd er budd Cronfa Bensiwn Actorion y Brenin Siôr.

### Diwedd gyrfa 
bawd|150px
Dychwelodd Tempest i Loegr ym 1922, gan adfywio *The Marriage of Kitty* . Roedd ail ŵr Tempest wedi marw ym 1921, a phriododd yr actor  William Graham Browne yn Sydney  yr un flwyddyn. Erbyn y 1920au, roedd Tempest wedi tyfu'n rhy hen i chware merched ifanc gydag anian drafferthus ac wedi symud i chwarae menywod canol oed swynol a chain. Creodd rôl Judith Bliss yn *Hay Fever* Noël Coward (1925). Parhaodd ei phoblogrwydd mewn sioeau fel *Passing Brompton Road* gan Jevan Brandon-Thomas a ''The Cat's Cradle* gan Aimee a Philip Stuart. Yna serennodd fel Olivia yn *Mr. Pim Passes By* gan AA Milne (1928), *The First Mrs Fraser* gan *St. John Ervine* (1929, gan roi 632 o berfformiadau yn Theatr yr Haymarket), a Fanny Cavendish yn *Theatre Royal'' (1934).

Yn ei blynyddoedd olaf, daeth Tempest yn weithgar wrth weithio er budd aelodau ei phroffesiwn. Ym 1934, bu’n allweddol wrth sefydlu Equity undeb yr actorion, pan gynhaliodd ginio yng Ngwesty’r Savoy ar gyfer 85 o ddiddanwyr blaenllaw. Ar 28 Mai 1935, dathlwyd jiwbilî euraidd Tempest gyda pherfformiad budd-dal yn y Theatre Royal, Drury Lane a fynychwyd gan y Brenin Siôr V a'r Frenhines Mary. Roedd y rhaglen yn cynnwys teyrngedau gan JM Barrie, Noël Coward, Edward German a Somerset Maugham, ymhlith eraill. Ymddangosodd Tempest mewn un act yr un o *The Marriage of Kitty* a *Little Catherine*, dwy o'i rolau mwyaf poblogaidd. Rhoddwyd yr elw o £ 5,000 o'r digwyddiad i Ysbyty St George i'w ddefnyddio gan aelodau o'r proffesiwn theatraidd. Gosodwyd plac glas ar safle ei chartref yn 24 Park Crescent yn Llundain.

## Ffilmiau 
* 1915 - Mrs. Plumb yn ''Mrs. Plum's Pudding*
* 1937 - Y Farwnes Lindenborg yn *Moonlight Sonata* 
* 1938 - Jennifer Varwell yn *Yellow Sands*

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Beerbohm, Max.  *Last Theatres* (1970)
* Blum, Daniel C. *Great Stars of the American Stage* (1953)
* Bolitho, Hector. *Marie Tempest* (1936)
* Holledge, J.  *Innocent Glowers* (1981)
* Coward, Noel.  *Hay Fever* (1983)
* Grove, V.  *Dear Dodie: the Life of Dodie Smith* (1996)
* Hare, P. *Noel Coward* (1995)
* Jacobs, Arthur. *Arthur Sullivan*. Oxford Paperbacks, 1986 
* Smith, Dodie.  *Dear Octopus'' (1938)
* Tempest, Marie and Dark, Sidney (introduction). , Llundain S. Paul (1913)
* 
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Tempest, Marie" . Encyclopædia Britannica. 26 (arg rhif 11) Gwasg Prifysgol Caergrawnt. tud. 590–591.

Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Actorion y 19eg ganrif o Loegr
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr