open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roger Hammond

Seiclwr proffesiynol o Loegr ydy **Roger Hammond** (ganed 30 Ionawr 1974 yn Harlington), sy'n arbennigo mewn rasio cyclo-cross a ffordd. Tyfodd Hammond i fynnu yn ardal Chalfont St Peter yn Swydd Buckingham a mynychodd Ysgol Ramadeg Dr Challoner yn ei arddegau. Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1998 yn Kuala Lumpur ac yn 2002 ym Manceinion. Ef oedd pencampwr ffordd Prydeinig yn 2003 a 2004. Reidiodd drost dîm Tîm Seiclo Pro Discovery Channel yn 2005 a 2006. Eleni mae'n reidio i Dîm T-Mobile. Yn ras Tour of Britain 2005 a 2006, cystadlodd Hammond drost dîm Prydain Fawr, gan na gymerodd ei dîm, Discovery Channel, ran.

## Canlyniadau

;1998
:2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
;1999
:3ydd, Stage 1, Ronde van Nederland
;2000
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
:1af, Archer Grand Prix
:1af, Grand Prix Bodson
:2il, Grand Prix Fayt-Le-Franc
:2il, Stage 2, Guldensporentweedaagse Omloop Vlaamse Ardennen
:3ydd, Schaal Sels
;2001
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
:2il, Grand Prix Pino Cerami
:3ydd, Veenendaal-Veenendaal
;2002
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
:1af, Tour Beneden-Maas
:1af, Groote Mei Prijs Hoboken
:1af, Cyngrhair Sbrint, Tour of Rhodes
:4ydd, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
;2003
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
:1af, International Uniqa Classic
:1af, Cyngrhair Bwyntiau, International Uniqa Classic
:1af, Stage 2, International Uniqa Classic
:2il, GP Jef Scherens Leuven
;2004
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
:3ydd, Paris-Roubaix
:3ydd, Dwars door Vlaanderen
:3ydd, GP Rudy Dhaenens
;2005
:1af, Stage 2, Tour of Britain
;2006
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
:1af, Stage 2, Tour of Britain
:2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
;2007
:2il, Gent-Wevelgem

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol Roger Hammond  

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Seiclwyr o Loegr
Devanāgarī

**Devanāgarī** (Sansgrit : देवनागरी) yw'r wyddor a ddefnyddir i ysgrifennu Sansgrit, Hindi, Nepaleg, Marathi a sawl iaith Indiaidd arall. Mae'n un o brif wyddorau India a Nepal.

[250px|bawd|dim|Llawysgrif o'r [Rig Veda mewn devanāgarī (dechrau'r 19g)]]

## Hanes 
Fel yn achos y mwyafrif o'r ieithoedd Indiaidd, mae'r devanāgarī yn tarddu o'r wyddor Brahmi. Wrth gynrychioli devanagari mewn llythrennau Rhufeinig defnyddir trawslythreniad IAST (sef Gupta).

Gellir olrhain datblygiad y devanagari i o gwmpas y 12g, yn ôl pob tebyg fel addasiad o'r wyddor Siddham. Yn raddol, disodlodd devanagari yr wyddor Sharda mewn rhan helaeth o ogledd isgyfandir India.

Erbyn heddiw, y devanāgarī yw un o'r gwyddorau mwyaf cyffredin yn India, yn arbennig gan ei bod yn cael ei defnyddio i ysgrifennu Hindi, iaith fwyaf India o bell ffordd, prif iaith swyddogol India. Yn yr un modd ysgrifennir Nepaleg, iaith swyddogol Nepal, mewn devangari. Mae ieithoedd mawr eraill sy'n ei defnyddio yn cynnwys Marathi a Sindhi. Yn ogystal fe'i denfyddir yn draddodiadol i ysgrifennu Sansgrit.

Ymhlith yr ieithoedd llai sy'n denfyddio devanagari ceir : Bihari, Bhili, Konkani, Bhojpuri, a Nepalbhasa. Weithiau mae Cashmireg yn defnyddio'r wyddor hefyd, er mai amrywiad ar y wyddor Arabeg a ddefnyddir fel rheol.

## Geirdarddiad 
Mae'r gair *devanāgarī*, sy'n tarddu o'r iaith Sansgrit, yn gyfansoddedig o :
* *deva* (देव) : dwyfol ;
* *nāgarī* (नागरी) : ffurf fenywaidd ar *nāgara* (नागर), 'dinas', hefyd 'rhywun sy'n byw mewn dinas'.
Ystyr y gair devanagari felly yw (ysgrifen) 'y ddinas dwyfol'; neu, yn llai llythrennol 'ysgrifen dinas y duwiau'. Weithiau talfyrrir yr enw yn *nāgarī*.

## Enghraifft 
;Testun devanāgarī (iaith Hindi)
: सभी मनुष्यों को गौरव और अधिकारों के मामले में जन्मजात स्वतन्त्रता और समानता प्राप्त है। उन्हें बुद्धि और अन्तरात्मा की देन है और परस्पर उन्हें भाईचारे के भाव से बर्ताव करना चाहिये।
;Trawslythreniad Lladin:
: *Sabhī manuṣyõ ko gaurav aur adhikārõ ke mamle mẽ janmajāt svatantrātā aur samāntā prāpt hai. Unhẽ buddhi aur antrātmā kī den hai aur parspar unhẽ bhaīcāre ke bhāv se bartāv karnā cāhiye.*
;Cyfieithiad:
: Genir pob bod dynol yn rhydd a chyfartal mewn urddas a hawliau. Fe'u cynhysgir â synnwyr ac ymwybyddiaeth ac fe ddylent ymddwyn wrth ei gilydd mewn ysbryd brawdgarwch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Geiriau ac ymadroddion Sansgrit
Categori:Gwyddorau
Categori:Hindi
Categori:Ieithoedd India
Categori:Ieithoedd Nepal
Categori:Sansgrit
Hamish Haynes

Seiclwr cystadleuol o Loegr ydy **Hamish Robert Haynes** (ganed 5 Mawrth 1974 yn Stalybridge), mae'n arbennigo mewn rasio ffordd. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Prydeinig Rasio Ffordd yn 2006. Mae'n rasio ar gyfer tîm DFL-Cyclingnews-Litespeed ar hyn o bryd.

## Canlyniadau

;2003
:1af  Ronde van Bovelingen
;2004
:1af GP Claude Criquielion
:1af Grand Prix du Hollain
:1af GP Oosterwijk
:1af GP Zutendaal
;2005
:1af Groote Mei Prijs Hoboken
:1af GP Puivelde
:1af Grand Prix Ghoy
:1af Grand Prix Halen
:1af GP Melle
:1af Stage 2, Tour of Hungary
;2006
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
:1af GP Dentergem 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Hamish Haynes  ar world-of-cycling.com

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1974
Rhyngryw

Mae'r term **rhyngryw** yn disgrifio person sydd heb ei ddiffinio i fod yn hollol gwrywol nac ychwaith yn fenywol yn nhermau ei gromosomau rhyw, organau cenhedlu ac/neu nodweddion rhyw eilaidd. Gall berson rhyngrywiol gael nodweddion biolegol y rhyw gwrywol a'r rhyw benywol.

[bawd|chwith|Y duw Groegaidd [Hermaphroditus; ffresgo c.1800.]]


Categori:Bioleg rhywedd
Dale Appleby

Seiclwr proffesiynol o Gymru ydy **Dale Appleby** (ganed 9 Rhagfyr 1986, Meisgyn, Bro Morgannwg). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006; yr un flwyddyn dechreuodd ei yrfa yn rhan-broffesiynol gan reidio drost dîm Recycling.co.uk ac yn 2007 reidiodd drost dîm Eidaleg V.C. Seano One. Mae Dale yn byw ac yn ymarfer yn yr Eidal.

## Canlyniadau 

;2005
:1af, Cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd ras Taith y De (Saesneg: *Tour of the South*)
:3ydd, Ras Gofiant *Legstretchers* Betty Pharoah
:4ydd, Pencampwriaeth Ras Ffordd Cymru
:4yd, Ras Ffordd *P&O Irish Sea International Tour of North*

;2006
:1af 22px|Cymru Pencampwriaeth Ras Ffordd Cymru
:3ydd, U23 Pencampwriaeth Cenedlaethol Treialon Amser
:3ydd, Ras Ffordd Perfs Pedal
:4ydd, Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd

;2007
:5ed, Cerbaia di Lamporecchion

## Cyfeiriadau
* http://www.britishcycling.org.uk/ Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Seiclwyr o Gymru
Russell Downing

Seiclwr cystadleuol o Loegr ydy **Russell Downing** (23 Awst 1978). Mae'n arbenigo mewn rasio ffordd. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Prydeinig Rasio Ffordd yn 2005. Mae'n rasio ar gyfer tîm Health Net Pro Cycling. Mae'n frawd ieuengaf Dean Downing.

Cafodd broblemau gyda'i Visa yn ystod tymor rasio 2007 ac felly nid oedd yn bosib iddo ymuno â'i dîm yn America. Yn ystod y cyfnod hwnnw cystadlodd mewn rhai rasys *Premier Calendar* Prydeinig a chafodd fuddugoliaeth yn y *Richmond GP*.

## Canlyniadau

; 2002
:1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Trac, 20km
:1af, Buggenhout Kermese
:1af, Boekhout Kermese
:1af, Stage, Tour de Brandenburge
:1af, Cynghrair Bwyntiau, Tour de Brandenburge
:2il, Stage of circuit de Mines
;2003
:1af, Pencampwr Cenedlaethol Trac, Ras Bwyntiau 40km
:1af, Pencampwr Cenedlaethol Madison
;2004
:1af, Pursuit Tîm, Cwpan y Byd
:1af, Havant International
:Credit Union Ras Mumhan: Enillydd y ras ac enillydd 2, 4 and 5
:1af, Stage 4 - Circuit de Mines
:1af, Stage - Circuit des Plages Vendeennes
;2005
:Pencampwr Cenedlaethol Prydeinig Rasio Ffordd
:1af, Havant International
:1af, Lincoln GP
:1af, Stage of Giro Del Capo
:1af, 3 Stages - Ruban Granitier Breton
:3ydd, Overall - Ruban Granitier Breton
:1af, Stage Circuit des plages vendeennes
:2il Overall, Circuit des plages vendeennes
;2006
: 1af, Triptyque Ardennais
: Best British Rider, Tour of Britain
;2007
: 1af, Richmond Grand Prix
: 2il, Merco Credit Union Cycling Classic
: 3ydd, Lincoln Grand Prix

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil ar wefan ei gyn-dîm 

Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Seiclwyr o Loegr
Llyn Nantlle Uchaf

Llyn yn Nyffryn Nantlle yng Ngwynedd yw **Llyn Nantlle Uchaf**. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 80 acer, i'r de o'r ffordd B4418 rhwng Talysarn a Rhyd Ddu, gerllaw pentref Nantlle.

Ar un adeg roedd dau lyn yma, ond gyda datblygiad y diwydiant llechi sychwyd Llyn Nantlle Isaf i geisio lleihau llifogydd yng ngweithfeydd Chwarel Dorothea gerllaw. Mae cysylltiadau â chwedl *Math fab Mathonwy*; rhwng y ddau lyn y cafodd Gwydion hyd i Lleu Llaw Gyffes ar ffurf eryr. Yn ddiweddarach, roedd Marged uch Ifan yn cadw tafarn gerllaw.

Afon Drws-y-Coed yw'r fwyaf o'r afonydd a nentydd sy'n llifo i'r llyn, tra mae Afon Llyfni yn tarddu yma ac yn llifo tua'r gorllewin i gyrraedd y môr ger Pontllyfni.

## Llyn Nantlle Isaf
Dyluniwyd lithograff gan C. Haghe o’r Wyddfa o lan llyn isaf Nantlle yn 1854. Yn 1884 torrodd y dŵr i mewn i chwarel Dorothea, ac o’r herwydd, yn 1883 dechreuodd y gwaith o wagio’r llyn. Fe baentiwyd yr olygfa gan Richard Wilson a Turner. Meddai'r hanesydd lleol Dafydd Gwyn: “gwelir ager-beiriant yn codi ar y chwith yn Nghloddfa’r Lôn, a osodwyd ym 1840-41, a thomennydd yn ymestyn allan i'r dde. Erbyn arolygiad ordnans 1889, mae'r llyn wedi mwy neu lai diflannu”.
Pa un o’r ddau lyn gwreiddiol, yr “isaf” a’r “uchaf” yw Llyn Baladeulyn tybed, a beth yw’r gwahaniaeth rhwng Llyn Nantlle a Llyn Baladeulyn - os oes gwahaniaeth? Dyma ddywed Twm Elias: “Mae ‘bala’ yn golygu lle mae afon yn llifo allan o lyn – fel gweli yn ‘Y Bala’, ac mae’r elfen ‘deulyn’ yn ei leoli rhwng y ddau lyn ’decini”. Felly, priodol yw gofyn ai rhan o bentre’ Nantlle yw Baladeulyn?

Mae cysylltiadau â chwedl Math fab Mathonwy; rhwng y ddau lyn y cafodd Gwydion hyd i Leu Llaw Gyffes ar ffurf eryr. Yn ddiweddarach, roedd Marged uch Ifan yn cadw tafarn gerllaw”.

## Cyfeiriadau
Categori:Dyffryn Nantlle
Nantlle Uchaf
Paul Hegarty

Cyn-beldroediwr a rheolwr o'r Alban yw **Paul Anthony Hegarty** (ganwyd 25 Gorffennaf 1954 yng Nghaeredin).

Chwaraeodd Hegarty i Hamilton Academical, Dundee United, St Johnstone a Forfar Athletic gan ennill wyth cap i dim cenedlaethol yr Alban.

Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Genedigaethau 1954
Cymunedau Gwlad yr Iâ

bawd|300px|Cymunedau Gwlad yr Iâ

**Cymunedau Gwlad yr Iâ**

Yn y delwedd:
*Gwyrdd = Austur-Skaftafellssýsla
*Piws = Vestur-Skaftafellssýsla
Sveitarfélagið Hornafjörður

bawd|Höfn panorama
bawd|Yngannu Hornafjörður 
Mae'r **Sveitarfélagið Hornafjörður** yn gymuned yng Ngwlad yr Iâ. Gorwedd y gymuned yn etholaeth Suðurkjördæmi. Mae'r Vatnajökull, rhewlif fwyaf Gwlad yr Iâ, ar bwys Sveitarfélagið Hornafjörður.

Mae'r fwrdeistref **Hornafjörður** wedi ei leoli yn ne-ddwyrain yr ynys yn rhanbarth Austurland. Ar 1 Ionawr 2017, roedd gan y gymuned 2187 o drigolion. Maint tiriogaeth y bwrdeisdref yw 6,280&nbsp;km² - dros chwarter maint Cymru!

Y dref fwyaf a'r unig un yn y fwrdeistref yw Höfn sydd â phoblogaeth o 1633 o drigolion. Mae gan bentref Nesjakauptún 91 o drigolion.

## Sefydlu'r Bwrdeisdref
Sefydlwyd y fwrdeistref ar 6 Mehefin 1998 trwy uno'r pedwar cymuned ganlynol:

*Hornafjarðarbær, a ffurfiwyd ym 1994 gan uno bwrdeistref Höfn í Hornafirði gyda chymunedau gwledig Mýrar (Märahreppur) a Nes (Nesjahreppur)
*Cymuned wledig Bær (Bæjarhreppur)
*Cymuned wledig Borgarhöfn (Borgarhafnarhreppur)
*Cymuned wledig Hof (Hofshreppur)

## Daearyddiaeth
bawd|Porthladd Höfn
dde|300px|bawd|Rhewlif Vatnajökull ar bwys Sveitarfélagið Hornafjörður
Mae'r fwrdeistref wedi ei leoli i'r de-ddwyrain o Vatnajökull. Lleolir prif dref Höfn ar bentir rhwng fjordiau Hornafjörður a Skarðsfjörður.

Yn rhan orllewinol y fwrdeistref ceir rhaeadr uchaf Gwlad yr Iâ, y Morsárfoss. Mae rhannau o Barc Cenedlaethol Vatnajökull yn y fwrdeistref. Gerllaw mae Kristínartindar a Svartifoss. Yn y de-orllewin mae'r Sandergebiet Skeiðará fawr y Skeiðarársandur, i'r gogledd o'r Skeiðarárjökull. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Öræfajökull gyda chopa Hvannadalshnúkur, sy'n codi 2110 m yr tirwedd uchaf Gwlad yr Iâ. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Breiðárlón a'r Jökulsárlón, llyn rhewlif fawr a llyn dyfnaf Gwlad yr Iâ.

## Trafnidiaeth
Mae'r gymuned wedi'i chysylltu â'r gylchffordd Hringvegur, y briffordd sy'n cysylltu y wlad.

Y pellter i'r brifddinas, Reykjavík, yw 459&nbsp;km, ac i'r gogledd mae Egilsstaðir sydd 247&nbsp;km i ffwrdd.

Mae awyrfa Hornafjarðarflugvöllur (Maes Awyr Hornafjörður, IATA: HFN, ICAO: BIHN) tua 7&nbsp;km i'r gogledd o Höfn.

## Gefeilldrefi
*  – Kungälv
*  – Risør
*  – Samsø
*  – Taivassalo

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwlad yr Iâ
Siroedd Gwlad yr Iâ

Rhennir Gwlad yr Iâ yn 23 sir (*sýslur*) a 24 tref annibynnol (*kaupstaðir*) yn draddodiadol.
Delwedd:Sýslur á Íslandi.png

Categori:Daearyddiaeth Gwlad yr Iâ
Total Nonstop Action Wrestling

Mae **Total Nonstop Action Wrestling** neu **TNA** yn gwmni ymgodymu (reslo) Americanaidd ai sefydlwyd ym mis Mai 2002 gan Jeff Jarrett a'i dad. Mae rhan fwyaf o gwmni reslo TNA yn perthyn i 'Panda Energy International'. Enw'r cwmni yw 'TNA Entertainment, LLC' sydd wedi ei leoli yn Nashville ac Orlando.

TNA yw cystadlaeth mwyaf y cwmni reslo Americanaidd WWE, mae'r ddau gwmni o dan ymchwiliad gan 'United States House Committee on Oversight and Government Reform' ar y funud yn dilyn marwolaeth nifer o reslwyr yn diweddar.

Ym mis Hydref 2007 dechreuwyd ddarlledu prif sioe TNA, *TNA iMPACT!* am ddwy awr yn wythnosol ar sianel teledu Spike yn yr Unol Daleithiau ac ar sianel Bravo ym Mhrydain.

Dechreuodd Tesco werthu modelau ymgodymu TNA ym mis Hydref 2007.

Wedi i WWE brynnu ei chystadleathau mwyaf, sef World Championship Wrestling ac Extreme Championship Wrestling yn 2001, daeth WWE yn y cwmni ymgodymu proffesiynol fwyaf y byd a bu'n cefnogi'r ymgodymwr proffesiynol Jeff Jarret a'i gad. Jerry Jarret a greodd TNA gyda help cwmni ymgodymu National Wrestling Alliance yn 2002. Torodd TNA i ffwrdd o gwmni National Wrestling Alliance yn 2004 gan ddod yn gwmni annibynnol.

## Dolenni allanol
* Gwefan TNA 

Categori:Ymgodymu
Categori:Chwaraeon yn yr Unol Daleithiau
Categori:Sefydliadau 2002
Graddfa Kinsey

Bwriad **Graddfa Kinsey** yw i ddisgrifio hanes rhywiol unigolyn neu benodau o'i weithgarwch rhywiol ar adeg benodol. Defnyddir graddfa o 0 (yn hollol heterorywiol) i 6 (yn hollol gyfunrywiol). Caiff ei chamddefnyddio'n aml i raddio cyfeiriadedd rhywiol, yn enwedig deurywioldeb, yn nhermau unrhywioldeb. Yn Adroddiadau Kinsey, defnyddiwyd gradd ychwanegol ar gyfer anrhywioldeb. Cyhoeddwyd y syniadau yn gyntaf yn *Sexual Behavior in the Human Male* (1948) gan Alfred Kinsey, Wardell Pomeroy ac eraill, ac roedd hefyd yn thema bwysig yn y gwaith ategol *Sexual Behavior in the Human Female* (1953).

Wrth gyflwyno'r raddfa, ysgrifennodd Kinsey:
"Nid yw gwrywod yn cynrychioli dwy boblogaeth arwahanol, heterorywiol a chyfunrywiol. Nid yw'r byd i'w rannu'n ddefaid a geifr. Un o egwyddorion sylfaenol tacsonomeg yw mai prin y mae natur yn rhannu pethau yn gategorïau arwahanol... Un continwwm yw pob agwedd ar y byd byw.

Er ein bod yn pwysleisio bod dilyniant o raddiadau rhwng bod yn hollol heterorywiol ac yn hollol gyfunrywiol, teimlwn y byddai'n ddymunol datblygu rhyw fath o ddosbarthiad y gellir ei seilio ar y symiau cymharol o brofiad neu ymateb heterorywiol a chyfunrywiol ym mhob achos... Gellir rhoi unigolyn ar safle arbennig ar y raddfa hon, am bob cyfnod yn ei fywyd.... Graddfa 7-pwynt sy'n dod agosaf at ddangos y nifer o raddiadau sy'n bodoli mewn gwirionedd." (Kinsey ac eraill (1948), tt.639, 656)

Mae'r raddfa fel a ganlyn:

__NOTOC__

## Darganfyddiadau 
### Adroddiadau Kinsey 
* **Dynion**: rhoddwyd safle 3 i 11.6% o wrywod gwyn 20-35 oed ar gyfer y cyfnod hwn yn eu bywydau.
* **Menywod**: Rhoddwyd safle 3 i 7% o fenywod sengl 20-35 oed a 4% o fenywod 20-35 oed a fu'n briod am y cyfnod hwn yn eu bywydau. Rhoddwyd safle 5 i 2–6% o fenywod 20-35 oed, a rhoddwyd safle 6 i 1–3% o fenywod dibriod 20-35 oed.

## Problemau gyda'r raddfa 
Mae nifer o broblemau wedi eu nodi gyda Graddfa Kinsey. Un feirniadaeth yw'r cwestiwn a yw pob safle ond am 0 a 6 yn ddeurywiol, neu ydy 1 a 6, er enghraifft, yn cael eu hystyried yn heterorywiol a chyfunrywiol? Beirniadaeth arall yw'r ffaith ei bod yn dibynnu ar brofiad rhywiol yn unig: nid oes gan wyryfon safle ar y raddfa, ac mae unigolion sydd wedi cael dim ond un brofiad rhywiol yn derbyn safle o naill ai 0 neu 6 yn syth. Oherwydd bydd safleoedd nifer o bobl ar Raddfa Kinsey yn newid yn ystod eu bywydau, dywed rhai bod natur gamarweiniol dynodiadau cychwynnol yn tanseilio cywirdeb y raddfa.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd 
* Grid Cyfeiriadedd Rhywiol Klein
* Judith Reisman

## Dolen allanol 
*  Sefydliad Kinsey – Graddfa Kinsey 

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Kinsey
Categori:Rhywoleg
Pentref hoyw

[bawd|200px|Arddangosir [Symbolau LHDT#Baner enfys|baneri enfys pob mis Mehefin yn ardal The Castro yn San Francisco fel symbol o falchder hoyw ac undod LHDT.]]
Lleoliad daearyddol trefol gyda ffiniau yn gyffredinol cydnabyddedig, ac felly gan amlaf yn gymdogaeth, lle mae nifer mawr o bobl hoyw, lesbiaidd, deurywiol, a thrawsryweddol yn byw yw **pentref hoyw**. Maent fel arfer yn cynnwys nifer o sefydliadau megis bariau a thafarndai, clybiau nos, baddondai, bwytai, siopau llyfrau, a busnesau eraill sydd wedi eu cyfeiriadu at bobl LHDT.

## Rhestr pentrefi hoyw enwog
* Canal Street, Manceinion
* Greenwich Village, Dinas Efrog Newydd
* Old Compton Street, Llundain
* The Castro, San Francisco


Hoyw, pentref
Categori:Diwylliant LHDT
Drevlyane

bawd|200px|Dial Olga ar y Drevlyane

Un o lwythi'r Slafiaid dwyreiniol oedd y **Drevlyane** (Rwsieg *Древляне* / *Drevlyane*, Wcraineg *Деревляни* / *Derevlyany*). Roedden nhw'n byw mewn ardaloedd sydd heddiw yng ngogledd Wcrain. Eu prifddinas oedd Iskorosten (heddiw Korosten). Fe'u gorfodwyd i dalu teyrneg i Kiev o dan Dywysog Oleg yn 883. Lladdodd y Drevlyane mab Oleg, Igor, mewn gwrthryfel yn 945. Yn sgil y digwyddiad hwn, dialodd gweddw Igor, Olga, ei gŵr drwy oresgyn y Drevlyane, gan ladd eu pendefigion a llosgi Iskorosten i'r llawr. Mae'r Drevlyane yn diflannu o'r cyfnod hanesyddol yn ystod yr Oesoedd Canol. Mae'r cyfeiriad olaf atynt yn dyddio i 1136. Mae enw'r Drevlyane yn tarddu o'r gair Hen Slafoneg Ddwyreiniol *derevo* 'coeden', gan i'r Drevlyane fyw mewn ardaloedd coedwig.

Categori:Hanes Rwsia
Categori:Hanes Wcráin
Categori:Pobloedd Slafig
Llyn Cwm Bychan

Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw **Llyn Cwm Bychan** neu **Llyn Cwmbychan**.

Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 25 acer, ym mhen uchaf Cwm Bychan, rhwng Rhinog Fawr a Moel Ysgyfarnogod a Chraig Ddrwg. Gerllaw'r llyn mae'r "Grisiau Rhufeinig" yn arwain tua'r dwyrain dros Fwlch Tyddiad; credir nad oes cysylltiad a'r Rhufeiniaid er gwaethaf yr enw, ac mai o'r Canol Oesoedd y maent yn deillio.

Gerllaw'r llyn mae ffermdy Cwm Bychan, hen gartref teulu'r Llwydiad, oedd yn olrhain eu tras cyn belled yn ôl a Bleddyn ap Cynfyn, brenin Gwynedd a Phowys yn yr 11g. Mae Thomas Pennant yn cofnodi ei ymweliad â'r teulu.

Y llyn yma yw tarddle Afon Artro, sydd wedyn yn llifo tua'r de-orllewin i lawr Dyffryn Artro.

## Cofio ffilmio *The Drum*
* Cofiaf y diweddar Brifathro, sef Mr Bennett Williams, brodor o'r Bermo, hefo dawn y gŵr cyfarwydd ganddo, yn yr Ysgol Gynradd yn Nhalsarnau, sir Feirionnydd, yn son am ffilmio 'The Drum' ger Llyn Cwmbychan, a hynny yn ystod mis Awst crasboeth yn y flwyddyn 1937, pryd penderfynodd bryfyn 3 milimedr ran hyn, ie ! dyna chwi pwy ond fo ynte, sef robin y gyrrwr, focha hefo cynffon un o'r mulod eithaf ufudd cyn hynny a geid ar y set. Dechreuodd hwnnw ddangos nerth ei goesau, a dyna wir i chwi a wnaeth gweddill y criw mulod hefyd. Cafwyd cythraul o stampid! Ond hyd y gwn i, ni chynhwyswyd yr olygfa honno yn y film!

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Llanbedr
Categori:Llanfair, Gwynedd
Cwm Bychan
Llyn Tanygrisiau

bawd|Llyn Tanygrisiau

Cronfa ddŵr gerllaw pentref Tanygrisiau yn ardal Blaenau Ffestiniog yng Ngwynedd yw **Llyn Tanygrisiau** (hefyd **Llyn Ystradau**).

Adeiladwyd yr argae i ffurfio'r llyn yn 1960; cyn hynny roedd y tir yn ddyffryn corsiog gyda tri phwll bychan, Llyn Ceg Twnnel, Llyn Inclen a Gelliwog. Adeiladwyd y gronfa i gymeryd y dŵr sy'n dod i lawr o Lyn Stwlan wedi iddo gael ei ddefnyddio i gynhyrchu trydan dŵr. Pan adeiladwyd y llyn, boddwyd hen dwnel a rhan o drac Rheilffordd Ffestiniog, a phan ail-agorwyd y rheilffordd i dwristiad bu raid adeiladu twnnel a thrac newydd gerllaw'r llyn.

I'r gorllewin o'r llyn mae'r Moelwyn Mawr a'r Moelwyn Bach, ac mae nifer o nentydd sy'n tarddu ar eu llethrau yn llifo i'r llyn. Mae Afon Goedol yn llifo allan o'r llyn ac yn ymuno ag Afon Dwyryd.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Tanygrisiau
Llyn Stwlan

250px|bawd|Llyn Stwlan

Cronfa ddŵr gerllaw pentref Tanygrisiau yn ardal Blaenau Ffestiniog yng Ngwynedd yw **Llyn Stwlan**. Saif y llyn yn y bwlch rhwng copaon y Moelwyn Mawr a'r Moelwyn Bach, 1,570 troedfedd uwch lefel y môr.

Yn wreiddiol roedd Llyn Stwlan yn llyn naturiol bychan. Adeiladwyd yr argae i ffurfio'r llyn presennol fel rhan o gynllun cynhyrchu trydan dŵr Tanygrisiau yn niwedd y 1950au, a agorwyd yn swyddogol yn 1961. Mae gan y llyn yn awr arwynebedd o 22 acer. Mae'r orsaf bŵer yma yn defnyddio trydan ar adegau pan nad oes cymaint o alw amdano i bwmpio dŵr o Lyn Tanygrisiau islaw i fyny i Lyn Stwlan. Pan fo mwy o alw am drydan, mae'r dŵr yn cael ei ollwng yn ôl i lawr i gynhyrchu trydan. Oherwydd hyn mae lefel y llyn yn amrywio yn fawr.

Mae Afon Stwlan yn llifo allan o'r llyn ac yn llifo i mewn i Lyn Tanygrisiau.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

## Gweler hefyd
* Chwarel Croesor
* Chwarel y Rhosydd
* Chwarel Cwmorthin

Stwlan
Stwlan
Llyn Brân

Llyn ar Fynydd Hiraethog yn Sir Ddinbych yw **Llyn Brân**. Saif gerllaw y briffordd A543 rhwng Bylchau a Pentrefoelas.

Llyn naturiol oedd Llyn Brân yn wreiddiol, ond tua dechrau'r 20g adeiladwyd argau i ehangu'r llyn er mwyn cyflenwi dŵr i Ysbyty'r Meddwl yn Ninbych. Ceir pysgota am nifer o rywogaethau o bysgod, yn cynnwys Penhwyad, yma. Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno ag Afon Brenig ac yn llifo i mewn i Lyn Brenig.

I'r dwyrain o'r llyn ceir Gorsedd Brân, bryn 518 metr lle ceir tair carnedd gynhanesyddol. Ni wyddys a ydy'r enwau hyn yn cyfeirio at y cymeriad mytholegol Brân neu beidio. Ceir sawl gŵr o'r enw Brân yn hanes cynnar Cymru hefyd.

Bran
Brân
Korosten

Dinas hanesyddol yn oblast (rhanbarth) Zhytomyr yng ngogledd Wcráin yw **Korosten** (Wcreineg a Rwsieg *Коростень* / *Korosten*). Saif ar Afon Uzh. Ei phoblogaeth yw 66,300 (amcangyfrif 1 Ionawr 2005). Mae chwareli ithfaen yn agos i'r ddinas, a ffatri borslen yn y ddinas ei hun.

## Hanes
Credir i'r ddinas gael ei sefydlu yn yr wythfed ganrif. Cynhaliwyd dathliadau swyddogol ei miltrichanmlwyddiant yn 2005. Mae'r cyfeiriad cyntaf ati yn dyddio i'r flwyddyn 914. Y pryd hynny, ei henw oedd Iskorosten. Prifddinas y Drevlyane oedd hi, un o lwythi'r Slafiaid Dwyreiniol. Llosgwyd y ddinas i'r llawr gan Olga, Tywysoges Kiev yn 945, yn ddial am i'r Drevlyane laddu ei gŵr Igor. Wedi hynny, daeth Korosten yn rhan o Dywysogaeth Kiev.

Goresgynnwyd y ddinas a'i distrywio gan y Mongoliaid ym 1240, ac o 1370 roedd yn rhan o Lithwania, wedyn Gwlad Pwyl. Rhoddwyd siarter dinas iddi yn 1589. Yn 1795, fe'i meddiannwyd gan Ymerodraeth Rwsia. Roedd yn ddinas ranbarthol ddibwys yn ystod y 19g. Cynyddodd ei statws ar ôl 1902, pryd adeiladwyd gorsaf reilffordd, a phryd cafodd y ddinas ei hailenw gyda'i henw presennol Korosten.

Distrywiwyd y ddinas yn llwyr yn yr Ail Ryfel Byd, ac effeithwyd yn ddifrifol arni gan gyflafan niwclear Chernobyl yn 1986.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Zhytomyr
Colin McRae

Gyrrwr o'r Alban ym Mhencampwriaeth Rali'r Byd oedd **Colin Steele McCrae** MBE (5 Awst 1968 – 15 Medi 2007), mab  Jimmy McRae, enillydd Pencampwriaeth Rali Prydain pum gwaith, a brawd hyn y gyrrwr proffesiynol Alister McRae. Enillodd Bencampwriaeth Rali'r Byd yn 1995, a bu'n ail yn 1996, 1997 a 2001, a thrydydd yn 1998.

Helpodd Colin i Subaru ennill Pencampwriaeth y Gwneuthurwyr yn 1995, 1996 a 1997, a Citroën yn 2003. Cafodd MBE gan y frenhines, Elisabeth II, yn 1996.

Bu farw McRae mewn damwain pan ddisgynnodd ei hofrennydd i'r ddaear wrth lanio ar dir ei gartref yn Lanark.

## Gyrfa
[bawd|chwith|200px|Enillodd McRae Bencampwriaeth Rali'r Byd 1995 yn y [Subaru Impreza 555 yma.]]
Dechreuodd ei yrfa rali yn 1986, gan yrru Talbot Sunbeam. Roedd yn aml yn cystadlu yng nghystadlaethau Pencampwriaeth Rali'r Alban, a dechreuodd greu enw iw hun am ei gyflymder a'i steil gyffrous o yrru. Cymharwyd ei steil yrru'n aml gyda Ari Vatanen, y gyrrwr rali o'r Ffindir a oedd McRae wastad wedi ei edmygu. Symudodd ymlaen yn fuan i yrru Vauxhall Nova, ac ynaa Ford Sierra XR 4x4. Ei dro cyntaf i gystadlu ym Mhencapwriaeth Ralio'r Byd oedd yn Rali Sweden 1987 tu ôl i llyw ei Nova, ac unwaith eto yn 1989, gyrrodd Sierra a gorffenodd yn y 15fed safle. Yn ddiweddarach yn 1989, gorffenodd yn y 5ed safle yn Rali Seland Newydd mewn Sierra Cosworth â gyrriad olwyn cefn. Ymunodd â dîm  Prodrive Subaru yn 1991 ar gyfer Pencampwriaeth Rali Prydain. Bu'n bencampwr Prydeinig ddwywaith, yn 1991 a 1992, graddio'dd yn fuan i statws *works* ar gyfer y tîm ffactri.

Enillodd ei Bencampwriaeth Rali's Byd cyntaf yn 1993, yn y Subaru Legacy a adeiladwyd gan Prodrive yn Rali Seland Newydd, cyn helpu Subaru i ennill tair teitl gwneuthurwyr golynol, gan gynnwys Pencampwriaeth y gyrrwr yn 1995, a enillodd ar ôl Rali Prydain Fawr, gan i'w gyd-aelod tîm, a oedd yn bencampwr y Byd ddwywaith, Carlos Sainz yn gorffen yn ail. Yn ddiweddarach bu iddo ennill Ras y Pencampwyr yn 1998.

Yn Awst 2007, datganodd McRae ei fod yn chwilio am dîm ar gyfer cystadlu ym Mhencapwriaeth Rali'r Byd yn 2008, gan ategu os na ddigwyddai hyn y flwyddyn nesaf, ni fyddai'n dychwelyd i gystadlu gan yr oedd ond yn bosib fod allan ohoni ar lefel mor uchel am hyn a hyn. (Saesneg: ''"if it doesn't happen next year, then I won't (return) because you can only be out of something at that level for so long."'')

[bawd|200px|McRae yn gyrru [Škoda Fabia yn Stadiwm y Mileniwm, Caerdydd cymal arbennig o Rali Prydain 2005.]]

### Buddugoliaethau ym Mhencampwriaethau Rali'r Byd
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan Swyddogol Colin McRae
*  Codemasters
*  *Colin McRae Official Sportswear Brand* 
*  Tudalen Ystadegau Rallybase
*  Tudalen Archif Ystadegau WRC
*  Teyrnged a Cofeb 

Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Gyrwyr rali
Categori:Gyrwyr rasio o'r Alban
Categori:Marwolaethau 2007
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau hofrenyddion
Llyn Cau

Llyn ar lethrau Cadair Idris yng Ngwynedd yw **Llyn Cau**. Saif y llyn mewn cwm 1,552 troedfedd uwch lefel y môr, ac wedi ei amgylchynu gan glogwyni ar dair ochr. Yr unig ochr agored yw'r ochr ddwyreiniol, lle mae Nant Cadair yn llifo allan o'r llyn ac i mewn i Afon Fawnog, sydd yn ei thro yn llifo i mewn i Lyn Mwyngil.

Roedd traddodiad bod y llyn yn un diwaelod, ac yn ôl traddodiad arall yma y gollyngwyd yr "afanc", anghenfil a lusgwyd o Lyn Barfog gan y Brenin Arthur neu gan Hu Gadarn. Tynnwyd llun y llyn gan yr arlunydd Richard Wilson yn 1765.

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cau
Speculum duorum

180px|bawd|Geralt Gymro
Llythyr hir athronyddol yw'r ***Speculum duorum*** (Lladin: "Drych deuddyn"), a ysgrifennwyd yn Lladin gan Gerallt Gymro ac a adawyd yn anorffenedig ganddo yn y flwyddyn 1216.

Mae'r *Speculum* ymhlith y mwyaf personol a dadlennol o weithiau'r awdur toreithiog. Ysgrifennodd Gerallt y llyfr yn hwyr yn ei oes. Mae'n llawn o gywiriadau a *lacunae* sy'n dangos ei fod yn bwriadu ehangu a chywiro'r gwaith cyn ei gyhoeddi, ond ymddengys na chafodd gyfle i wneud hynny.

Llythyr mewn ymateb i honiadau personol ac enllibus braidd yn ei erbyn gan ei nai Hubert Walter yw'r *Speculum duorum*. Cafodd Hubert ei ddyrchafu i archddeaconiaeth Aberhonddu ym 1203, diolch yn bennaf i ymyrraeth a dylanwad ei ewythr, Gerallt.

Dechreua Gerallt drwy amddiffyn ei hun rhag y cyhuddiadau yn ei erbyn gan roi nifer o fanylion am hanes esgobaeth Tyddewi yn y broses. Yna mae'r llythyr yn ehangu ac yn troi'n draethawd amlochrog ar natur dyn sy'n cynnwys nifer o ddyfyniadau o'r Ysgrythurau, Tadau'r Eglwys a sawl awdur arall, o'r Oesoedd Canol a'r Henfyd. Ond manylion mwy diddorol o safbwynt efrydwyr hanes Cymru yw'r cyfeiriadau a'r disgrifiadau niferus sy'n ymwneud â Chymru oes Gerallt, e.e. disgrifiadau manwl o wisg Cymry'r cyfnod sy'n dangos eu bod yn arfer gwisgo mentyll amryliw gyda phatrymau tebyg i'r tartan.

Yn fwy felly nag yn unrhyw un o'i lyfrau eraill, cawn gipolwg ar y dyn ei hun sy'n datgelu personoliaeth gymhleth a meddwl bywiog gŵr balch ond dynol oedd yn meddu ar ddysg eang a dwfn.

## Llyfryddiaeth
*Giraldus Cambrensis: Yves Lefèvre a R. B. C. Huygens (gol.), *Speculum duorum or a Mirror of two men*, cyfieithiwyd gan Brian Dawson (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1974). Y testun Lladin gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog.

Categori:Gerallt Gymro
Categori:Llenyddiaeth Cymru yn yr Oesoedd Canol
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llyfrau 1216
Categori:Llyfrau Lladin
Hiliaeth

Y dybiaeth bod aelodau un hil ddynol yn gynhenid uwchraddol i aelodau hilion eraill yw **hiliaeth**. Gall hyn amgylchynu trin pobl yn wahanol (er enghraifft, gwahaniaethu yn erbyn nhw) oherwydd lliw eu croen, ethnigrwydd, cenedligrwydd neu grefydd. Mae hiliaeth yn fath o ragfarn.

Yn gyffredinol, mae pobl Ddu a lleiafrifoedd ethnig sy’n fwy tebygol o dioddef o wahaniaethu ar sail hil. Mae hiliaeth wedi bodoli erioed yn y gymdeithas ddynol. Roedd caethwasiaeth yn gyffredin iawn yng nghymdeithas y Gorllewin hyd at y 19eg ganrif ac fe'i gwelir hyd heddiw mewn rhannau o'r byd. 

Mae yna lawer o fathau o hiliaeth ac mae yna lawer o ddehongliadau, fodd bynnag cytunwyd mai hiliaeth yw gwahaniaethu unigolyn neu grŵp o bobl yn seiliedig ar eu hymddangosiad, diwylliant neu hil.

## Gweler Hefyd 
* George Floyd
* Black Lives Matter
* Pobl dduon
* Caethwasiaeth

## Cyfeiriadau 

Categori:Erledigaeth
Categori:Hil
Categori:Moeseg gymdeithasol
Categori:Rhagfarnau
Gàidhealtachd

yn yr Alban yn 2001. Ni ddangosir Orkney a Shetland.]] 
**Gàidhealtachd**, weithiau '''A' Ghàidhealtachd''', yw'r term sy'n cyfeirio gan amlaf at Ucheldiroedd yr Alban a rhannau eraill o ogledd yr Alban a ystyrir yn gartref i'r iaith Aeleg. Ni ddylir ei gymsygu â'r gair *Gaeltacht* sy'n cyfeirio at ardaloedd Gwyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon. Mae'r term yn cael ei gymhwyso at ardal Aeleg Nova Scotia, Canada, yn ogystal.

Mae *Gàidhealtachd*, fel Y Fro Gymraeg yng Nghymru, yn dynodi ardal ddiwylliannol yn hytrach nac ardal ddaearyddol amlwg. Er bod nifer o ardaloedd yn Ucheldiroedd yr Alban wedi colli'r iaith neu wedi gweld lleihad sylweddol yn ei siaradwyr, mae rhannau mawr o'r gogledd-orllewin yn aros yn gadarnle i'r iaith. Mae'n bwysig cofio hefyd fod rhannau o'r Ucheldiroedd yn ardaloedd iaith Sgoteg: Caithness, Cromarty, Grantown-on-Spey, Campbeltown etc. Ar y llaw arall, mae rhai ardaloedd Gaeleg eu hiaith yn gorwedd y tu allan i ardal cynghorau Ucheldir, Argyll a Bute ac Ynysoedd Heledd, e.e. Ynys Arran a rhannau o Perth a Kinross.

Yn aml defnyddir y gair *Galldachd* (*Gall-dom*, gyda *Gall* yn golygu rhywun sydd ddim yn Gael) i gyfeirio at Iseldiroedd yr Alban; yn ogystal mae'r Hebrides yn cael eu hadnabod fel *Innse Gall* oherwydd y cysylltaid â'r Llychlynwyr.

Categori:Daearyddiaeth yr Alban
Categori:Daearyddiaeth ieithyddol
Categori:Yr iaith Aeleg yn yr Alban
Cytsain

Sain lleferydd a gynhyrchir drwy gau neu drwy achludo ffrwd yr anadl sy'n pasio allan o'r ysgyfaint ar hyd llwybr y llais yw **cytsain**. Gan fod mwy o gytseiniaid yn ieithoedd y byd nag sydd yn yr wyddor Ladin neu mewn unrhyw ddull ysgrifennu arall, defnyddir symbolau'r Wyddor Seinegol Ryngwladol (yr IPA) i'w dynodi. Yn draddodiadol, gwahaniaethir rhwng cytseiniaid ar sail nifer o nodweddion cynaniadol:

* dull cynanu: sut mae'r gytsain yn cael ei chynanu, ai drwy atal dylif yr anadl yn llwyr i greu ffrwydrolion megis /p b t d k g/ neu drwy lesteirio ffrwd yr anadl yn rhannol i greu ffritholion megis /f/ (Cymraeg *ff*), /v/ (Cymraeg *f*), /θ/ (Cymraeg *th*), /ð/ (Cymraeg *dd*) neu /x/ (Cymraeg *ch*)
* lle cynanu: lle ar hyd llwybr y llais y digwydd y rhwystr. Yn y rhan fwyaf o achosion, mae hyn yn golygu lle mae'r tafod yn ymgyffwrd â thaflod
* os yw'r tannau lleisiol yn dirgrynu fel y mae'r gytsain yn cael ei chynhyrchu, ceir cytsain leisiol megis /b d g v ð/; os nad yw'r tannau lleisiol yn dirgrynu, ceir cytsain ddi-lais megis /p t k f θ/.
* amser dechrau lleisio
* dull y mae'r awyr yn llifo
* hyd y gytsain

Ceir hefyd gytseiniaid sy'n newid eu cynaniad fel y maen nhw'n cael eu cynhyrchu. Os yw cytsain yn dechrau gyda rhwystr llwyr yn llwybr y llais sydd wedyn yn gwanhau i fod yn rhwystr rhannol yn ail ran y gytsain, ceir cytsain affrithol megis /tʃ/ (fel yn y gair *Tsieina*) neu /dʒ/ (fel yn *jôc*).

Gall fod yna fwy nag un cynaniad yn yr un gytsain. Cyfeirir at hyn fel cynaniad eilradd.

Pan ceir mwy nag un cystsain yn dilyn eu gilydd, fe'i gelwir yn glwstwr cytseiniaid. Mae rhain yn gyffredin yn y Gymraeg, ymysg y rhain mae geiriau fel sglefrfwrdd a llyfrgell.

## Cytseiniaid y Gymraeg
## Gweler hefyd 
* Cytsain ddwywefusol
* Clwstwr cytseiniaid
* Seineg
* Abjad - wyddor gystain (gan fwyaf) a ddefnyddir i ysgrifennu Arabeg a Hebraeg

## Dolenni
* 'Cyflwyniad i Ieithyddiaeth Golygyddion: Sarah Cooper a Laura Arman ar Porth Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Categori:Seineg
Categori:Termau iaith
Parodi

**Parodi** (benthyciad diweddar o'r gair Saesneg *parody*, o'r gair Eidaleg *parodia*; o'r gair Groeg *paroidia*, *para-* + *aiden* 'canu'), mewn llenyddiaeth, yw dynwared gwaith llenyddol awdur arall, neu ddynwared math arbennig o lenyddiaeth, gan ddefnyddio'r un dullweddau. Bwriad parodi yw creu doniolwch ar draul yr hyn sy'n cael ei barodïo. Gallai'r doniolwch fod yn hwyl diniwed neu'n ffordd o ddychanu rhywun neu rywbeth. Yn aml mae parodi yn ddynwarediad bwriadol sâl a chwerthinllyd, ond mae'n medru bod yn waith mwy cynnil a soffistigedig hefyd.

Yn Gymraeg ceir yr enghreifftiau cynharaf o barodïau fel gweithiau gorffenedig yn y testunau a adnabyddir fel yr Areithiau Pros, a gyfansoddwyd tua diwedd yr Oesoedd Canol neu ddechrau'r Cyfnod Modern.

Weithiau mae awdur yn dewis parodïo ei waith ei hun, fel y gwnaeth y bardd R. Williams Parry yn ei gerdd *Yr Hwyaden*, sy'n barodi o'i gerdd enwog *Yr Haf*.

Ceir parodïau cerddorol yn ogystal.


Categori:Digrifwch
Categori:Genres
Categori:Termau llenyddol
160

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
155 156 157 158 159 - ** 160** - 161 162 163 164 165

----

## Digwyddiadau 
*Appian yn ysgrifennu ei *Ρωμαικα* ("Hanes Rhufain"), sy'n cynnwys hanes y gwledydd a goncrwyd gan y Rhufeiniaid

## Genedigaethau 
*Tertullian, awdur Cristionogol (dyddiad posibl)

## Marwolaethau 
*Suetonius, hanestdd Rhufeinig

Categori:160
Mercer Simpson

Bardd ac athro oedd **Mercer Frederick Hampson Simpson** (27 Ionawr 1926 – 11 Mehefin 2007).

Cafodd ei eni yn Fulham, Llundain.

## Llyfryddiaeth
**East Anglian Wordscapes * (1993)
**Rain from a Clear Blue Sky* (1994)
**Early Departures, Late Arrivals* (2006)

## Dolenni allanol
* The Independent 

Simpson, Mercer
Simpson, Mercer
Simpson, Mercer
Simpson, Mercer
159

1g - **2g** - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - **150au** - 160au 170au 180au 190au 200au 
154 155 156 157 158 - **159** - 160 161 162 163 164

----

## Digwyddiadau 
*Shivashri Satakarni yn dechrau ei deyrnasiad fel Satavahana, brenin Andhra yn India

## Genedigaethau 
* Gordian I, Ymerawdwr Rhufeinig
* Yang Chou

## Marwolaethau 
Categori:159
158

1g - **2g** - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - **150au** - 160au 170au 180au 190au 200au 
153 154 155 156 157 - **158** - 159 160 161 162 163

----

## Digwyddiadau 
*Brenhinllin Han yn Tsieina yn newid enw'r cyfnod o *Yongshou* i *Yangxi*

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:158
Jeremy Hunt (seiclwr)

Seiclwr proffesiynol o Loegr ydy **Jeremy Hunt** (ganed 12 Mawrth 1974 yn Macklin). Sbrintiwr ydyw yn bennaf. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain yn 1997 a 2001. Mae'n reidio drost dîm proffesiynol Unibet.com.

## Canlyniadau

;1997
:1af, Pencapwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
;2001
:1af, Pencapwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
;2002
:1af, GP Ouest-France
;2003
:1af, Stage 2, Tour de Picardie
;2005
:1af, Stage 2, Tour de la Région Wallonne
;2007
:1af, GP d'Ouverture La Marseillaise

## Dolenni allanol
* Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Seiclwyr o Loegr
Matt Stephens

Seiclwr cystadleuol ydy **Matthew Stephens** (ganed 1 Ebrill 1970). Nid yw Matt yn seiclwr proffesiynol ac felly yn ystod yr oriau gwaith, mae'n gweithio ar gyfer Heddlu Swydd Gaer. Cystadlodd dros Brydain yng Ngemau Olympaidd 1992 yn Barcelona, Sbaen. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain yn 1998. Trodd yn Lysieuwr yn 1999 ar ôl ymuno â tîm Linda McCartney, gan ddatgan na fu'n bwyta fawr o gig gynt bethbynnag. Mae wedi reidio drost dîm Sigma Sport ers 2001.

## Canlyniadau

;1989
:1af Hessen Rundfahrt
;1993
:1af Tour of the Peak
;1995
:7fed World Championship Amateur Road Race
;1998
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
;1999
:1af Ras goffa Tom Simpson
:4ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
;2000
:2il Stage 10, Tour de Langkawi
:2il *Tour of the Cotswolds*
:4ydd Tour de Langkawi
:4ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
;2001
:1af Manx Trophy
;2002
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd y Gwasanaeth Heddlu a Thân
:2il Ras Gwobr Goffa Neil Gardner
;2006
:1af, Ras Ffordd Worcester St Johns
:3ydd, Tour of the Reservoir
:3ydd, Rydale Grand Prix
;2007
:1af, Ras Ffordd Worcester
:3ydd, Rydale Grand Prix
:3ydd, Ras Goffa John May

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* http://www.britishcycling.org.uk/ Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Seiclwyr o Loegr
Anrhywioldeb

bawd|Logo anrhywioldeb

:''Mae'r erthygl hon am y cyfeiriadedd rhywiol dynol. Am y ffurf o atgynhyrchu, gweler atgynhyrchu anrhywiol.
Cyfeiriadedd rhywiol sy'n disgrifio unigolion nad yw'n profi atyniad rhywiol yw **anrhywioldeb**. Term ymbarél yw anrhywioldeb, Gall pobl anrhywiol ddefnyddio un neu fwy o blith amrywiaeth eang o dermau i ddisgrifio eu hunain, fel anrhywiol, 'demisexual' a 'grey-a'. Mae llawer o bobl anrhywiol yn defnyddio'r term 'an-rhamantus' hefyd. Ond nid yw pob person anrhywiol yn anrhamantus ac nid yw pob person anrhamantus yn anrhywiol. 

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Categori:Di-rywioldeb
Spice Girls

bawd|200px|Y Spice Girls

Grŵp merch byd-enwog o'r Deyrnas Unedig yw'r **Spice Girls**.

## Aelodau
* Geri Halliwell
* Emma Bunton
* Victoria Beckham
* Melanie Brown
* Melanie Chisholm

Categori:Bandiau o Loegr
David Millar

Seiclwr proffesiynol o'r Alban ydy **David Millar** (ganed 4 Ionawr, 1977 yn Malta), mae'n redio ar gyfer tîm Saunier Duval-Prodir fel arbennigwr time-trial yn 2007. Yn 2008 bu'n reidio dros dîm Tîm Slipstream, a bydd yn rannol berchen ar y tîm.

## Canlyniadau

;1997
:1af Prologue, Tour de l'Avenir
;1998
:1af Prologue, Tour de l'Avenir
:1af Stage 6, Tour de l'Avenir
:1af Stage 3B, Three Days of De Panne
;1999
:1af Manx Trophy, Isle of Man
:1af Cystadleuaeth brenin y mynyddoedd, Volta a la Comunitat Valenciana
;2000
:1af Stage 1, Tour de France
:1af Stage 1B, Route du Sud
:1af Youth Classification, Circuit de la Sarthe
;2001
:1af Danmark Rundt
::1af Stage 5, Danmark Rundt
::1af Youth Classification, Danmark Rundt
:1af General Classification, Circuit de la Sarthe
::1af Stage 4, Circuit de la Sarthe
::1af Stage 5, Circuit de la Sarthe
::1af Youth Classification, Circuit de la Sarthe
:1af Stage 4B, Bicicleta Vaca
:1af  Gold for Malta in the Games of the Small States of Europe in San Marino
;2002
:1af Stage 13, Tour de France
;2003
:1af Stage 19, Tour de France (Wedi ei dynnu oddiar y record yn ôl gofyn Millar ei hun oherwydd defnydd cyffuriau)
:1af Tour de Picardie
:1af Stage 1, Driedaagse Van West-Vlaanderen
:1af Stage 4, Vuelta Ciclista a Burgos
:1af Stage 17, Vuelta a España
;2006
:1af Stage 14, Vuelta a España
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Trac, Pursuit, Prydain
;2007
:1af Prologue, ras Paris-Nice
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Time Trial Prydain

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Proffil ar wefan swyddogol Saunier Duval-Prodir 

Categori:Seiclwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1977
Tom Simpson

Seiclwr proffesiynol o Loegr oedd **Tom Simpson** (30 Tachwedd 1937 – 13 Gorffennaf 1967).
## Canlyniadau
;1961
:1af Ronde van Vlaanderen
;1962
:Deilydd y *Maillot jaune* am gyfnod byr yn ystod y Tour de France
;1963
:1af Bordeaux-Paris
;1964
:1af Milan-Sanremo
;1965
:1af Pencampwriaethau'r Byd, Rasio Ffordd, UCI
;1965
:1af Giro di Lombardia
;1967
:1af Paris-Nice
;1967
:1af Dau stage o'r Vuelta a España

Yn ogystal a'r buddugoliaethau hyn, bu Simpson yn derfod rasus yn aml yn y deg uchaf yn y Clasuron, ac enillodd sawl criterium a rasus eraill.

Fel seiclwr amatur, enillodd fedal efydd tîm dilyn yn Ngemau Olympaidd 1956, y fedal arian ar gyfer pursuit yng Ngemau'r Gymanwlad 1958 a medal arian (1956) ac aur (1958), ym mhencampwriaeth Cenedlaethol Pursuit 4000m, Prydain, ef oedd pencampwr ras allt *British League of Racing Cyclists* yn 1957, gan ennill y fedal arian yn yr un gystadleuaeth y flwyddyn ganlynol.

## Marwolaeth
Bu farw o flinder ar lethrau Mont Ventoux yn ystod adran 13 y Tour de France yn 1967. Darganfu'r post mortem ei fod wedi cymryd amffetaminau ac alcohol, cyfuniad diuretic a brofodd i fod yn un marwol pan gyfunwyd hwy gyda'r tywydd poeth, y dringiad enwog galed Ventoux a'r ffaith y bu'n dioddef yn barod o anhwyldeb yr ystumog.

## Dolenni allanol
*Complete Palmarès 
*Video of Simpson's final climb (online on April 28, 2006)
**Wheels Within Wheels* documentary

## Cyfeiriadau
*William Fotheringham (2002) *Put me back on my bike: In search of Tom Simpson* (*Yellow Jersey Press*, Llundain)

Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1956
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Pobl o Swydd Durham
Categori:Pobl o Swydd Nottingham
Grid Cyfeiriadedd Rhywiol Klein

Bwriad **Grid Cyfeiriadedd Rhywiol Klein** yw i fesur cyfeiriadedd rhywiol ymhellach trwy ehangu ar y raddfa hŷn, Graddfa Kinsey, sy'n categoreiddio hanes rhywiol unigolyn o 0 (yn hollol heterorywiol) i 6 (yn hollol wrywgydiol). Defnyddiodd Fritz Klein mesur gwahanol o gyfeiriadedd:

Yn annhebyg i Raddfa Kinsey, mae Grid Klein yn ymchwilio i gyfeiriadedd rhywiol mewn tri chyfnod amser a gyda pharch i saith ffactor.

## Gweler hefyd
* Deurywioldeb
* *The Bisexual Option*
* Cyfeiriadedd serchus

## Cyfeiriadau
* Klein, Fritz, MD. *The Bisexual Option*, Second Edition. Binghamton, NY: The Haworth Press, 1993. ISBN 1-56023-033-9, ISBN 1-56023-033-5.

## Dolenni allanol
* bisexual.org – *The Klein Sexual Orientation Grid, A brief explanation* 
* Bisexual Resource Center – *Sexual and Affectional Orientation and Identity Scales* 

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol
Categori:Rhywoleg
John Tanner

Seiclwr cystadleuol ydy **John Tanner** (ganwyd 4 Chwefror 1968) o Swydd Efrog. Dewiswyd ef i gystadlu yn ras ffordd y Gemau Olympaidd yn Atlanta yn 1996. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain yn 1999 a 2000.

## Canlyniadau

;1997
:1af Lincoln Grand Prix, Cyfres *Premier Calendar*
;1999
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
:1af Satge 3, Ras 3 diwrnod Girvan
;2000
:1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
;2001
:1af Lincoln Grand Prix, Cyfres *Premier Calendar*
;2004
:1af Archer Grand Prix, Cyfres *Premier Calendar*
;2005
:1af Archer Grand Prix, Cyfres *Premier Calendar*

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* http://www.britishcycling.org.uk/ Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Categori:Genedigaethau 1970
Categori:Seiclwyr o Loegr
Suetonius

:''Mae'r erthygl yma yn trafod yr hanesydd. Am y cadfridog Rhufeinig a orchfygodd Buddug, gweler Gaius Suetonius Paulinus.''

Hanesydd Rhufeinig oedd **Gaius Suetonius Tranquillus** (ca. 69/75 - ar ôl 130), a adnabyddir fel rheol fel **Suetonius**.

Ganed Suetonius yn Hippo Regius (yn awr Annaba, Algeria), yn fab i Suetonius Laetus, a fu'n ymladd dros yr ymerawdwr Otho yn erbyn Vitellius ym mrwydr gyntaf Bedriacum yn 69.

Roedd yn gyfaill i'r Seneddwr Plinius yr Ieuengaf, a thrwyddo ef daeth i sylw yr ymerodron Trajan a Hadrian. Bu'n gwasanaethu dan Plinius pan oedd Plinius yn broconswl Bithynia Pontus o 110 hyd 112. Yn ddiweddarach daeth yn ysgrifennydd i'r ymerawdwr Hadrian, ond yn 122, diswyddodd Hadrian ef am ddangos diffyg parch i'r ymerodres Vibia Sabina. Mae'n posibl ei fod wedi cael ei swydd yn ôl yn nes ymlaen.

## Gweithiau 
Ei waith enwocaf yw *De Vita Caesarum* ("Bywydau'r Cesariaid", bywgraffiadau o Iŵl Cesar, Augustus, Tiberius, Caligula, Claudius, Nero, Galba, Otho, Vitellius, Vespasian, Titus a Domitian. Heblaw ychydig lyfrau o'r bywgraffiad o Iŵl Cesar, cadwyd y cyfan o hwn, ond dim ond darnau o'i weithiau eraill sydd ar gael:

**De Viris Illustribus* ("Am ddynion enwog") yn cynnwys:
***De Illustribus Grammaticis* ("Bywydau'r Gramadegwyr")
***De Claris Rhetoribus* ("Bywydau'r Rhethregwyr")
***De Poetis* ("Bywydau'r Beirdd")
***De historicis* ("Bywydau'r Haneswyr")
*''Peri ton par' Hellesi paidion* ("Gemau Groegaidd")
**Peri blasphemion'' ("Rhegfeydd Groegaidd")

Gwyddir hefyd am nifer o weithiau sydd wedi eu colli.

Categori:Hanesyddion Rhufeinig
Categori:Llenorion Lladin
Paul Manning

Cyn-seiclwr trac-a-ffordd proffesiynol ydy **Paul Manning** (ganed 6 Tachwedd 1974). Mae'n reidio i dîm  Landbouwkrediet-Tönissteiner. Mae'n reidiwr cryf iawn ym maes Pursuit unigol a thîm ar y trac, ac wedi ennill sawl medal dros Brydain yn y Gemau Olympaidd, Gemau'r Gymanwlad, Pencampwriaethau Trac y Byd a Chwpan y Byd, Trac.

Ef oedd Pencampwr Prydain y pursuit unigol yn 2001, 2003, 2004 and 2005. Enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Prydain hefyd yn 2005.

Cyhoeddodd ei ymddeoiliad o seiclo yn dilyn yr Olympiad.

## Canlyniadau
### Trac

;2000
:2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

;2001
:1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

;2003
:1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:4th Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

;2002
:1af Pursuit, cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
:2il Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad
:3ydd Pursuit, Gemau'r Gymanwlad

;2003
:2il Pursuit Tîm, cymal De Affrica, Cwpan y Byd Trac, UCI
:2il Pursuit Tîm, cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
:3ydd Pursuit, cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI

;2004
:1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:1af  Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:1af Pursuit, cymal Sydney, Cwpan y Byd Trac, UCI
:1af Pursuit Tîm, cymal Sydney, Cwpan y Byd Trac, UCI
:1af Pursuit Tîm, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI
:2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:2il 15px Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd
:3ydd 15px Pursuit, Gemau Olympaidd
:3ydd Pursuit, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI

;2005
:1af 22px Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:1af  Ras Bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
:1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

;2005/6
:1af, Pursuit Tîm, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI
:1af, Pursuit, cymal Manceinion, Cwpan y Byd Trac, UCI

;2006
:1af 15px Pursuit, Gemau'r Gymanwlad
:1af 15px Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad
:1af, Pursuit Tîm, cymal Moscfa, Cwpan y Byd Trac, UCI
:2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:3ydd, Pursuit, cymal Moscfa, Cwpan y Byd Trac, UCI
:3ydd Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
:9fed Mens Road Time Trial, Gemau'r Gymanwlad

### Ffordd 

;2002
:1af Cymal 6, FBD Milk Ras

;2003
:1af Cymal 8, Herald Sun Tour

;2007
:1af Cymal 6, Tour of Britain

## Cyfeiriadau
*Bywgraffiad ar wefan Britishcycling.com 

Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1974