Max Euwe

Roedd  **Machgielis "Max" Euwe** (Iseldireg: [ˈøːʋə] ;  20 Mai 1901&nbsp;–  26 Tachwedd 1981) yn chwaraewr gwyddbwyll o'r Iseldiroedd. Roedd hefyd yn fathemategydd, yn awdur ac yn gweinyddu clybiau a chystadlaethau gwyddbwyll. Ef oedd y pumed chwaraewr i ddod yn Bencampwr Gwyddbwyll y Byd, o 1935 i 1937. Gwasanaethodd fel Llywydd FIDE, Ffederasiwn Gwyddbwyll y Byd, o 1970 i 1978.

## Blynyddoedd cynnar, addysg a gyrfa broffesiynol 
Ganwyd  Euwe yn y Watergraafsmmer, yn Amsterdam. Astudiodd fathemateg ym Mhrifysgol Amsterdam o dan yr athro L.E.J. Brouwer, ac enillodd ei ddoethuriaeth ym 1926  o dan yr athro Roland Weitzenbock.  Bu'n dysgu mathemateg, yn gyntaf yn Rotterdam, ac yn ddiweddarach mewn Lyceum i ferched yn Amsterdam. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, dechreuodd Euwe ymddiddori mewn rhaglennu cyfrifiadurol a chafodd ei benodi'n athro yn y pwnc hwn ym mhrifysgolion Rotterdam a Tilburg, gan ymddeol o Brifysgol Tilburg ym 1971. Cyhoeddodd ddadansoddiad mathemategol o gêm gwyddbwyll o safbwynt sythweledol ('intuitionistic'), lle dangosodd, gan ddefnyddio'r dilyniant Thue Morse,  nad oedd y rheolau swyddogol ar y pryd (ym 1929) yn eithrio'r posibilrwydd o gemau diddiwedd.

## Gyrfa gwyddbwyll gynnar 
Chwaraeodd Euwe yn ei dwrnamaint cyntaf yn 10 oed, ac ennill pob gêm. Enillodd bob Pencampwriaeth Gwyddbwyll yr Iseldiroedd  y cymerodd rhan ynddi o 1921 hyd 1952, ac enillodd y teitl eto ym 1955;  mae ei 12 teitl yn dal i fod yn record. Yr unig enillwyr eraill yn ystod y cyfnod hwn oedd  Salo Landau ym 1936, pan nad oedd Euwe, pencampwr y byd ar y pryd, yn cystadlu; a Jan Hein Donner ym 1954. Daeth yn bencampwr gwyddbwyll amatur y byd  yn 1928, yn Yr Hâg, gan sgorio 12/15. Chwaraewyd y gêm i helpu Euwe baratoi ar gyfer chwarae José Raúl Capablanca, pencampwr y byd ar y pryd.  Collodd Euwe yr ornest gyntaf a'r ail ornest rhagbrofol pencampwriaeth FIDE i Efim Bogoljubow,  a gynhaliwyd yn yr Iseldiroedd ym 1928,  a 1928‒29, gan sgorio 4½/10;  (+2−3=5) yn yr ornest gyntaf,  a (+1) −2=7) yn yr ail).  Collodd ornest yn erbyn Capablanca yn Amsterdam ym 1931 gan sgorio  4/10 (+0−2=8). Trechodd  Spielmann yn Amsterdam ym 1932, 3-1, a chwaraewyd i helpu Euwe baratoi ar gyfer ei gêm nesaf gyda Salo Flohr. 

Ym 1932, gorffennodd gornest rhwng Euwe a Flohr yn gyfartal 8–8,  

## Pencampwr y Byd 
bawd| Euwe (yn eistedd), 1935
Ym 1933, heriodd Max Euwe Alekhine i gêm am y bencampwriaeth. Derbyniodd Alekhine yr her ar gyfer Hydref 1935. Yn gynharach y flwyddyn honno, gofynnodd y newyddiadurwr chwaraeon radio o'r Iseldiroedd, Han Hollander,  i Capablanca am ei farn ar y gêm oedd i ddod. Mewn ffilm archifol lle mae Capablanca ac Euwe ill dau yn siarad, mae Capablanca yn ateb: "Mae gêm Dr. Alekhine yn 20% hanner-twyll. Mae gêm Dr. Euwe yn glir ac yn syml. Mae  gêm Dr. Euwe— sydd ddim mor gryf â gêm Alekhine mewn rhai ffyrdd—yn fwy cytbwys.” Yna mae Euwe yn rhoi ei asesiad yn Iseldireg, gan esbonio bod ei deimladau yn amrywio rhwng optimistiaeth a phesimistiaeth, ond yn ystod y deng mlynedd blaenorol, roedd y sgôr rhwng y ddau yn gyfartal, sef 7-7.  

Ar 15 Rhagfyr 1935, ar ôl chwarae 30 gêm mewn 13 o ddinasoedd gwahanol o amgylch yr Iseldiroedd dros gyfnod o 80 niwrnod, trechodd Euwe Alekine 15.5 - 14.5, gan ddod yn bumed Pencampwr Gwyddbwyll y Byd.  Er i  Alekhine fynd tair gêm ar y blaen yn gyflym, llwyddodd Euwe i ddod yn ôl ag ennill yn y pen draw. Rhoddodd ei deitl hwb enfawr i wyddbwyll yn yr Iseldiroedd. Hon oedd pencampwriaeth y byd cyntaf lle cafodd y chwaraewyr eilyddion i'w helpu gyda'r dadansoddi yn ystod gohiriadau.

Ystyriwyd buddugoliaeth Euwe yn sioc mawr - dywedir fod Euwe ei hun yn credu bod curo Alekhine yn annhebygol Ond roedd Salo Flohr,   a helpodd Euwe yn ystod y gêm, yn meddwl bod gor-hyder Alekhine yn fwy o broblem nag alcohol;  Dywedodd Alekhine ei hun y byddai'n ennill yn hawdd.
de|bawd| Flohr (chwith) ac Euwe, 1969
Roedd perfformiad Euwe yn nhwrnamaint gwych Nottingham ym 1936  (cyfartal drydydd, hanner pwynt y tu ôl i Botvinnik a Capablanca, a hanner pwynt o flaen Alekhine) yn nodi ei fod yn bencampwr teilwng, hyd yn oed os nad oedd mor amlwg gryf â'r pencampwyr cynharach. Ysgrifennodd Reuben Fine,  “Yn y ddwy flynedd cyn yr ail ornest, cynyddodd cryfder Euwe. Er na fwynhaodd erioed y goruchafiaeth a oedd gan ei ragflaenwyr dros eu cystadleuwyr, nid oedd neb gwell nag ef yn y cyfnod hwn."

Collodd Euwe y teitl yn ôl i Alekhine ym 1937,  mewn gornest a chwaraewyd eto yn yr Iseldiroedd, efo'r sgôr unochrog braidd, o 15½–9½. Roedd Alekhine wedi rhoi’r gorau i alcohol a thybaco i baratoi ar gyfer y gêm ail-gyfle, er iddo ail ddechrau yfed yn ddiweddarach. Chwaraeodd fel y chwaraeodd rhwng 1927-34, pan oedd yn dominyddio'i wrthwynebwyr.. Roedd yn ornest go iawn i ddechrau, ond tuag at y diwedd collodd Euwe  bedair o’r pum gêm olaf. Priodolodd Fine, a oedd yn eilydd i Euwe, y cwymp i densiwn nerfus, a waethygwyd o bosibl gan ymdrechion Euwe i edrych yn ddigynnwrf.

Mae'r ddwy ornest am bencampwriaeth y byd yn erbyn Alekhine yn cynrychioli uchafbwynt gyrfa Euwe.  Yn y diwedd, chwaraesont  86 o gemau cystadleuol, gydag Alekhine yn gorffen yn fuddugol; +28 - 20 = 38. Daeth llawer o fuddugoliaethau Alekhine yn y dyddiau cynnar; yr oedd yn naw mlynedd yn hyn, ac 'roedd ganddo fwy o brofiad yn ystod y cyfnod hynny.  Roedd yr ail ornest hefyd yn unochrog o blaid Alekhine.

## Gyrfa gwyddbwyll ddiweddarach 
Gorffennodd Euwe yn gyfartal bedwerydd gydag Alekhine a Reshevsky yn nhwrnamaint AVRO ym 1938 yn yr Iseldiroedd. Roedd yn cynnwys wyth o chwaraewr gorau’r byd ac yn ymgais i benderfynu pwy ddylai herio Alekhine ar gyfer pencampwriaeth y byd. Roedd Euwe yn bwysig iawn yn y trefniadau i'r digwyddiad hefyd. gan ennill o flaen Pilnik a Rossolimo gyda sgôr o (+7 =2).

Twrnamaint mawr olaf Euwe oedd Twrnamaint yr Ymgeiswyr yn Zurich, 1953,  lle gorffennodd yn olaf ond un. Roedd yn yr hanner uchaf hanner ffordd ond wedi blino  a syrthio'n ôl yn yr ail hanner.

Chwaraeodd Euwe i'r Iseldiroedd mewn saith Olympiad Gwyddbwyll rhwng 1927 a 1962, sef am 35 mlynedd, bob tro ar  bwrdd un. Cafodd 10½/15 yn Llundain 1927, 9½/13 yn Stockholm 1937 (a medal efydd), 8/12 yn Dubrovnik 1950,  7½/13 yn Amsterdam 1954, 8½/11 ym Munich 1958 (a medal arian yn 57 oed), 6½/16 yn Leipzig 1960, ac yn olaf 4/7 yn Varna1962. Ei gyfanswm oedd 54½/87 sef  62.6%.

Ym 1957, chwaraeodd Euwe  yn erbyn Bobby Fischer, pedair-ar-ddeg oed ar y pryd, gan ennill un gêm ac un yn gyfartal. Ei sgôr  dros ei oes yn erbyn Fischer oedd un fuddugoliaeth, un golled, ac un gêm gyfartal.

Enillodd Euwe gyfanswm o 102 o wobrau cyntaf mewn twrnameintiau yn ystod ei yrfa, llawer ohonynt yn lleol.

Penodwyd ef yn athro cyfrifiadureg ym Mhrifysgol Tilburg ym 1964.

## Llywydd FIDE 
bawd| Euwe a'i wraig yn dathlu 40 mlynedd eu priodas ar 3 Awst 1966, gydai'u hwyrion a'u hwyresau.
bawd| Euwe a'i wraig yn cwrdd â Karpov ym 1976
O 1970 (yn 69 oed) tan 1978, bu Euwe yn llywydd FIDE. Fel llywydd, fe wnaeth fel arfer yr hyn yr oedd yn ei ystyried yn foesol gywir yn hytrach na'r hyn a oedd yn fuddiol yn wleidyddol. Ar sawl achlysur daeth hyn ag ef i wrthdaro â Ffederasiwn Gwyddbwyll yr Undeb Sofietaidd,  a oedd yn credu bod ganddynt yr hawl i bennu materion oherwydd eu bod yn cyfrannu cyfran fawr iawn o gyllideb FIDE ac am fod chwaraewyr Sofietaidd yn tra-arglwyddiaethu – i bob pwrpas, roeddent yn trin gwyddbwyll fel estyniad o'r Rhyfel Oer.  Roedd y gwrthdaro hyn yn cynnwys: 

* Y digwyddiadau rhagarweiniol cyn i  Bobby Fischer chwarae ym Mhencampwriaeth Gwyddbwyll y Byd ym 1972  yn erbyn Boris Spassky,  lle daeth Fischer y pencampwr cyntaf ers yr Ail Ryfel Byd nad oedd o'r Undeb Sofietaidd.  Roedd Euwe’n credu ei bod yn bwysig i i enw da’r gêm fod Fischer yn cael y cyfle i herio am y teitl cyn gynted â phosibl, a dehonglodd y rheolau’n hyblyg iawn i alluogi Fischer i chwarae yn Nhwrnamaint Rhyngzonal ym 1970, lle enillodd gyda sgôr uchel iawn.
* Gwrthgiliad Gennadi Sosonko ym 1972.  Mynnodd y Sofietiaid y dylai Sosonko gael ei eithrio o wyddbwyll cystadleuol, o deledu neu unrhyw ddigwyddiad arall a allai fod yn dystiolaeth iddo ffoi. Pan wrthododd Euwe, gwrthododd chwaraewyr Sofietaidd chwarae yn Nhwrnamaint Wijk aan Zee ym 1974 am fod Sosonko yn cael cystadlu.
* Ym 1976, ceisiodd ymgeisydd pencampwriaeth y byd Viktor Korchnoi am loches wleidyddol yn yr Iseldiroedd. Mewn trafodaeth ychydig ddyddiau ynghynt, dywedodd Euwe wrth Korchnoi: “...&nbsp;wrth gwrs byddwch yn cadw eich holl hawliau&nbsp;..." ac fe wrthwynebodd ymdrechion y Sofietiaid i atal Korchnoi rhag herio Anatoly Karpov ym 1978.
* Yn ddiweddarach, ym 1976, cefnogodd Euwe benderfyniad FIDE i gynnal Olymiad Gwyddbwyll  1976 yn Israel, nad oedd yr Undeb Sofietaidd wedi'i cydnabod fel gwlad,  er bod y Sofietiaid wedi ennill Olympiad 1964 a oedd hefyd wedi'i gynnal yn Israel. Ar ôl hyn dechreuodd Pwyllgor Canolog Plaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd gynllwynio i ddiorseddu Euwe fel llywydd FIDE.

Collodd Euwe rai o'i frwydrau yn erbyn y Sofietiaid. Yn ôl Sosonko, ym 1973, mynnodd y Sofietiaid y dylai Bent Larsen a Robert Hubner,  y ddau gystadleuydd cryfaf nad oeddent yn Sofietaidd (gyda Fischer bellach yn bencampwr), chwarae yn nhwrnamaint Rhwngzonal Leningrad yn hytrach na'r un gwannach yn Petropolis.  Cafodd Larsen a Hübner eu dileu o'r gystadleuaeth ar gyfer Pencampwriaeth y Byd oherwydd i Korchnoi a Karpov gipio'r ddau le cyntaf yn Leningrad.  Cyhoeddwyd llyfr Euwe *From My Games, 1920–1937* yn wreiddiol ym 1939 gan Harcourt, Brace and Company, a chafodd ei ailgyhoeddi gan Dover yn 1975 ( ). Ysgrifennodd i blant hefyd.  Y flwyddyn yr enillodd bencampwriaeth y byd Gwyddbwyll ysgrifennodd lyfr o'r enw: (Iseldireg) Oom Jan leert zijn neefje schaken. (  )

### Llyfryddiaeth 
* *Strategaeth a Thactegau mewn Gwyddbwyll.* 1937. McKay.
* *Fy Ngemau Gorau 1920–1937 Syt godais i ddod yn Bencampwr y Byd.* 2003 [1939]. Hardinge Simpole.
* ''Cwrdd â'r Meistri: Portreadau o'r Mawrion gan Bencampwr y Byd.* 2004 [1940]. Hardinge Simpole.
* *Gêm/Twrnamaint Yr Hâg/Moscow 1948 ar gyfer Pencampwriaeth Gwyddbwyll y Byd.* 2013 [1948]. Mentrau Russell.
* *Barnu a Chynllunio mewn Gwyddbwyll.* 1998 [1954]. Batsford.
* *Yr Agwedd Rhesymegol at Wyddbwyll.* 1982 [1958]. Dover.
* *Meistr Gwyddbwyll vs.* *Amatur Gwyddbwyll.* gyda Walter Meiden. 1994 [1963]. Dover.
* *Mae'r Llyfr Middlegame 1 Nodweddion Statig.* gyda H. Kramer. 1994 [1964]. Cyh Hays.
* *Y Llyfr Middlegame 2 Nodwedd Ddeinamig a Goddrychol.* gyda H. Kramer. 1994 [1964]. Cyh.Hays.
* *Y Ffordd i Feistrolaeth Gwyddbwyll.* gyda Walter Meiden. 1966. David McKay.
* *Datblygiad Arddull Gwyddbwyll.* gyda John Nunn. 1997 [1968]. Mentrau Gwyddbwyll Rhyngwladol.
* *Fischer Pencampwr  y Byd*  gyda Jan Timman. 2009 [1972]. Newydd Mewn Gwyddbwyll.
* *Euwe vs.* *Gêm Alehine 1935.* 1973. Crynhoad Gwyddbwyll.
* *Canllaw i Derfyniadau Gwyddbwyll.* gyda David Hooper. 1976. Dover.
* *Bobby Fischer Y Gorau Un?* 1979 [1976]. Sterling.
* *Meistr Gwyddbwyll vs.* *Meistr Gwyddbwyll'' gyda Walter Meiden. 1977. McKay

## Etifeddiaeth 
bawd| Max Euweplein – Amsterdam
Yn Amsterdam, mae Max Euwe Plein (sgwâr) (ger y Leidseplein)   gyda set gwyddbwyll a cherflun mawr, lle mae'r 'Max Euwe Stichting' mewn hen garchardy. Ceir yno  Amgueddfa Max Euwe  a chasgliad  mawr o lyfrau gwyddbwyll, 

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr gwyddbwyll o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1901
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Mathemategwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Pencampwyr gwyddbwyll y byd