open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pluen fer

[bawd|Milwyr [y Gatrawd Wyddelig Frenhinol yn gwisgo *caubeens* ar eu pennau gyda phlu byrion gwyrddion.]]
Mae nifer o luoedd milwrol yn gwisgo **pluen fer** () ar eu penwisg fel rhan o'u gwisg filwrol. Gall plu toredig ffurfio siobyn bychan, neu ellir clymu nifer o blu byrion i wneud pluen hir. Yn y Fyddin Brydeinig heddiw gwisgir plu byrion ar *berets* y ffiwsilwyr, bonedau'r catrodau o Ucheldiroedd yr Alban, a *caubeens* y catrodau Gwyddelig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwisg filwrol
Categori:Penwisg
Byr
Drych yr Amseroedd

250px|bawd|Robert Jones, Rhoslan, awdur *Drych yr Amseroedd*

Llyfr enwocaf Robert Jones, Rhoslan (1745-1829) yw ***Drych yr Amseroedd***, a gyhoeddwyd yn 1820. Mae'n rhoi hanes yr Ymneilltuwyr cynnar yng Ngwynedd a'r erledigaeth a fu arnynt. Mae'n ffynhonnell bwysig i haneswyr crefydd a chymdeithas yn ail hanner y 18fed ganrif yng Nghymru ac yn nodweddiadol am ei arddull bywiog a'i frasluniau cofiadwy o bobl a digwyddiadau.

## Llyfryddiaeth
### Argraffiad gwreiddiol
**Drych yr Amseroedd* (John Jones, Trefriw, 1820).

### Adargraffiadau 
* *Drych yr Amseroedd* (Hugh Humphreys, Caernarfon 1868)

### Golygiad ysgolheigaidd
**Drych yr Amseroedd*, golygwyd gyda rhagymadrodd gan Glyn M. Ashton (Gwasg Prifysgol Cymru, 1958).

### Astudiaeth
*Dafydd Glyn Jones, *Yn Nrych yr Amseroedd* (Y Ddarlith Lenyddol Flynyddol, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987).

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Gwynedd
Categori:Llyfrau am y 18fed ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 1820
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg
Slaggyford

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Slaggyford**. Saif ar y A689 oddeutu 4 milltir (6&nbsp;km) i'r gogledd o Alston, Cumbria.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Snitter

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Snitter**. Saif gerllaw Parc Cenedlaethol Northumberlans; y dref agosaf yw Rothbury.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Snods Edge

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Snods Edge**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Shotley Low Quarter. Saif tua  o Consett.

Credir mai tarddiad yr enw ydy ''"snow's edge"'', gan fod y penterf yn agos at (tua 5&nbsp;km neu 3&nbsp;mi) at ogledd y Pennines.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Spittal, Northumberland

Ardal faestrefol yng Nghaerferwig, Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Spittal**.

Traeth Spittal ydy un o'r traethau gorau yn Northumberland, a daw llawer o ymwelwyr yma yn yr haf.

Ymwelodd yr arlunydd L. S. Lowry a'r pentref. Cysylltir y pentref, yn ddaearyddol, gyda 
Berwick-upon-Tweed sydd hefyd yn llawn gwestai, Gwely a Brecwast a mannau twristaidd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
South Charlton

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **South Charlton**. Mae wedi'i leoli 5 milltir (8 km) i'r gorllewin o Alnwick, ym mhlwyf sifil Eglingham.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Stonehaugh

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Stonehaugh**.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Stocksfield

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Stocksfield**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Broomley and Stocksfield. Saif yn agos at Afon Tyne, tua 14 milltir (23 km) i'r gorllewin o Newcastle upon Tyne a 10 milltir (16 km) i'r dwyrain o Hexham.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Swarland

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Swarland**. Saif tua 7 milltir (11&nbsp;km) i'r de o dref farchnad Alnwick a 25 m i'r gogledd o Ddinas Newcastle upon Tyne.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Tarset

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Tarset**. Crewyd y plwyf dinesig hwn yn 1955 o rannau o Bellingham, Tarset West a Thorneyburn. Saif 4 milltir (6&nbsp;km) i'r gogledd-orllewin o Bellingham.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Thockrington

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Thockrington**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Bavington. Saif tua 10 milltir (16&nbsp;km) i'r gogledd o Hexham.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Sant Aidan (gyda'r bedd William Beveridge)
*Tŵr Little Swinburne

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Thorneyburn

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Thorneyburn**. Saif i'r gogledd-orllewin o Bellingham.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Thropton

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Thropton**, sydd wedi'i leoli dwy filltir i'r gorllewin o bentref Rothbury ger Wreigh Burn ac Afon Coquet. Saif pont urddasol dros yr afon yn y pentref, a adeiladwyd yn 1811.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Tranwell

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Tranwell**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Mitford. Saif tua milltir i'r de-orllewin o dref Morpeth. Mae'n gorwedd ger yr A1 sydd bellach yn dargyfeirio o gwmpas y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Ulgham

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Ulgham**. Yngenir yr enw fel 'Uffam': [ˈʊfəm] a chaiff y pentref ei alw ar lafar yn "Bentref y Tylluanod".

Honir i bêl-droed gael ei chwarae yma ym 1280.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Unthank, Alnham

:''Peidiwch â chymysgu y pentrefan hwn â Unthank, Haltwhistle yn yr un sir. Am leoedd eraill o'r un enw gweler Unthank.''

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Unthank**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Alnham.

Ceir y cofnod cyntaf am y pentref hwn (*Unthanc*) yn 1207, a'r ffurf gyfredol ym 1242.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Stakeford

Pentref yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Stakeford**. Saif tua  i'r gogledd o  Newcastle upon Tyne.  Mae'n gorwedd ar yr ochor arall o Afon Wansbeck o Ashington, sef y dref agosaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Stamfordham, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Stamfordham**. Mae wedi'i leoli tua 5 milltir i'r gorllewin o Ponteland a 10 milltir i'r dwyrain o Hexham.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,173.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Stanton, Northumberland

Pentrefan yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Stanton**. Saif 7 milltir i'r gogledd-orllewin o  Morpeth, a 15 milltir o Newcastle-Upon-Tyne. Mae Stanton wedi'i amgylchynnu gan y byd natur a saif 9 milltir o Barc Cenedlaethol Northumberland.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Stannington, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yng nghanol Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Stannington**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 1,280.

Mae arwynebedd Stannington, gan gynnwys Stannington Vale, yn 10,093 erw.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Gemau'r Gymanwlad 2002

'''Gemau'r Gymanwlad 2002''' oedd yr ail tro ar bymtheg i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Manceinion, Lloegr oedd cartref y Gemau rhwng 25 Gorffennaf - 4 Awst. Pleidleisiodd Cyngor Gemau Gymanwlad Lloegr i enwebu Manceinion ar draul Llundain fel ymgeisydd y wlad ar gyfer cynnal Gemau 2002 ac wedi i ddiddordeb Adelaide, Awstralia a Cape Town, De Affrica bylu, cafodd Manceinion eu dewis fel lleoliad Gemau 2002 yn ystod cyfarfod o ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad yn Bermiwda ym 1995.

Cyflwynwyd Tenis Bwrdd a Triathlon i'r Gemau am y tro cyntaf gyda Bowlio Deg a Chriced yn diflannu, dychwelodd Jiwdo i'r Gemau am y tro cyntaf ers 1990 ac am y tro cyntaf cafwyd cystadlaethau i athletwyr elît gydag anabledd ochr yn ochr ag athletau heb anabledd.

Dyma oedd y Gemau olaf i Simbabwe fynychu cyn gadael y Gymanwlad yn 2003.

## Uchafbwyntiau'r Gemau
Llwyddodd David Morgan i ddod yr athletwr Cymreig mwyaf llwyddiannus yn hanes y Gemau wrth ennill dwy fedal aur ac un arian yn y gystadleuaeth Codi Pwysau er mwyn sicrhau cyfanswm o naw medal aur a thair medal arian rhwng 1982 a 2002. Roedd yna lwyddiant arbennig i ynys Nawrw yn y gystadleuaeth Codi Pwysau hefyd wrth i'r ynys fechan yn y Môr Tawel sydd a phoblogaeth o 9,434 sicrhau dwy fedal aur, pump medal arian ac wyth medal efydd.

Casglodd Sant Kitts-Nevis eu hunig medal yn hanes y Gemau hyd yma pan enillodd Kim Collins y 100m i ddynion a llwyddodd Ynysoedd Caiman a Sant Lwsia i gasglu eu medalau cyntaf yn hanes y Gemau wrth i Kareem Streete-Thompson ennill y fedal efydd yn y naid hir ar ran Ynysoedd Caiman gyda Dominic Johnson yn ennill medal efydd yn y naid â pholyn i Sant Lwsia.

Ar ôl methu cystadlu yng Ngemau Olympaidd 2000 yn Sydney am ei bod yn rhy ifanc, llwyddodd Nicole Cooke i gasglu medal aur i Gymru yn y ras lôn yn y gystadleuaeth Feicio..

Yn y pwll Nofio llwyddodd Ian Thorpe o Awstralia i ennill chwe medal aur ac un arian a llwyddodd i dorri record byd yn y 400m dull rhydd gan ddod y person cyntaf i ennill 10 medal aur yn holl hanes y Gemau.

## Chwaraeon
* Athletau
* Badminton
* Beicio
* Bocsio
* Bowlio Lawnt

* Codi Pwysau
* Gymnasteg
* Hoci
* Jiwdo
* Nofio

* Pêl-rwyd
* Plymio
* Reslo
* Rygbi Saith-bob-ochr

* Saethu
* Sboncen
* Tenis Bwrdd
* Triathlon

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 72 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 2002

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **214** aelod yn nhîm Cymru; y nifer fwyaf erioed. Llwyddodd David Morgan i ddod yr athletwr Cymreig mwyaf llwyddiannus yn hanes y Gemau wrth ennill dwy fedal aur ac un arian yn y gystadleuaeth Codi Pwysau er mwyn sicrhau cyfanswm o naw medal aur a thair medal arian rhwng 1982 a 2002.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

2002
Categori:2002 yn Lloegr
Crib (plu)

[bawd|Crib ar ben [parot copog.]]
Tusw o blu ar ben aderyn yw **crib**. Bu hefyd cribau gan rai rhywogaethau o ddinosor.

Categori:Plu
Wall, Northumberland

Pentref a phlwyf sifil yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Wall**. Mae wedi'i leoli i'r gogledd o Hexham ger afon  North Tyne a Mur Hadrian. Gerllaw'r pentref hefyd mae maes y gad lle ymladdwyd Brwydr Heavenfield.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
Categori:Plwyfi sifil Northumberland
Unthank, Haltwhistle

:''Peidiwch â chymysgu y pentrefan hwn â Unthank, Alnham yn yr un sir. Am leoedd eraill o'r un enw gweler Unthank.''

Pentref ger tref Haltwhistle yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, ydy **Unthank**. Canfyddir yr enw mewn ysgrifen am y tro cyntaf 1200 gyda'r sillafiad *Unthanc*.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Northumberland
2100au

Bydd y degawd **2100au** yn dechrau ar 1 Ionawr 2100 ac yn gorffen ar 31 Rhagfyr 2109. Hwn fydd degawd cyntaf yr 2g ar hugain.


Categori:Degawdau'r 22ain ganrif
Abaty Hexham

Abaty Benedictaidd yn Northumberland, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw **Abaty Hexham**. Saif yn nhref Hexham.

Sefydlwyd ef tua 674, gan Wilfrid, Esgob Efrog. Erbyn iddo gael ei ddiddymu ym 1537, ond trowyd eglwys yr abaty yn eglwys y plwyf.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Northumberland
Categori:Sefydliadau'r 670au
Categori:Tai Benedictaidd yn Lloegr
Fflach adnabod tactegol

[140px|bawd|Fflach adnabod tactegol catrawd [y Reifflwyr.]]
Arwyddnod milwrol a wisgir gan y Lluoedd Arfog Prydeinig a'r lluoedd milwrol mewn nifer o wledydd y Gymanwlad yw **fflach adnabod tactegol** (; TRF). Brethyn llachar yw'r fflach a wisgir gan amlaf ar ran uchaf y llawes ac weithiau ar het faes. Ei phwrpas yw i ddynodi gwasanaeth neu uned y gwisgwr, hyd at lefel gatrodol. Adnabyddir unedau a threfiannau sy'n uwch na chatrawd gan arwydd trefniant.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arwyddnodau milwrol
Categori:Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Diwylliant Clovis

bawd|250px|pen gwaywffon Clovis

Roedd **Diwylliant Clovis** (neu **Diwylliant Llano**) yn ddiwylliant cynhanesyddol yn yr Amerig hynafol a gafodd ei enwi ar ôl safle archaeolegol ger Clovis, Mecsico Newydd. Cafwyd hyd i offer llaw carreg yno yn y 1920au a 1930au. Credir bellach i'r diwylliant hwn ddechrau rhwng 13,500 - 13,000 o flynyddoedd yn ôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Archaeoleg yr Unol Daleithiau
Categori:Cynhanes
Categori:Hanes Gogledd America
Muay Thai

bawd|Gornest Muay Thai. Mae'r cystadleuwr ar y chwith yn gwneud cic uchel, ac mae ei wrthwynebwr yn rhwystro'r gic gyda'i fraich.
Crefft ymladd o Wlad Tai yw **Muay Thai** (Thai: มวยไทย) sy'n defnyddio gafael a tharo gyda'r dyrnau, penelinoedd, pengliniau, crimogau a thraed.

Categori:Crefftau ymladd
Categori:Diwylliant Gwlad Tai
O'r Pedwar Gwynt

Casgliad o ysgrifau gan T. H. Parry-Williams yw '''''O'r Pedwar Gwynt'''''. Fe'i gyhoeddwyd yn 1944 gan y Clwb Llyfrau Cymreig. Mae'n cynnwys 21 ysgrif lenyddol ar amrywiaeth o bynciau ond gyda thynged a ffawd yn thema ganolog. Lleolir rhai yn yr Amerig - yn seiliedig ar atgofion o daith yr awdur i dde a gogledd America - a'r mwyafrif o'r lleill yng Nghymru, yn enwedig ei fro enedigol, Arfon.

## Ysgrifau
*"Lilith" (gweler Lilith)
*"Y Drefn"
*"Poteli Ffisig"
*"Llysywod"
*"Y Bys Clec"
*"Rhaib Angau"
*"Yr Efe"
*"Y Lôn Ucha"
*"Y Coed Bach"
*"Rhew"
*"Crist yr Andes"
*"Y Gwyndy"
*"Hafod Lwyfog"
*"*Appendicitis*"
*"Gair o Brofiad"
*"Ar y 'Santa Fe'"
*"Y Flwyddyn Honno"
*"Syrcas"
*"Archoffeiriad"
*"Dyfed"
*"Y Tri Llyn" (sef Llyn y Dywarchen, Llyn y Gadair a Llyn Cwellyn)

## Manylion cyhoeddi
* T. H. Parry-Williams, ''O'r Pedwar Gwynt'' (Llundain: Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1944). Argraffwyd gan Gee a'i Fab, Dinbych. 84 tudalen.

Cyhoeddwyd yr ysgrifau hyn, ynghŷd ag ysgrifau eraill gan yr awdur, yn y gyfrol *Casgliad o Ysgrifau T.H. Parry-Williams* (Gwasg Gomer, 1984).

Categori:Llyfrau Cymreig 1944
Categori:Gweithiau gan T.H. Parry-Williams
Categori:Ysgrifau Cymraeg
New Cutie Honey

bawd|Clawr DVD 1994/5
 yn gyfres anime o Japan a gafodd ei gyhoeddi yn 1994, fel rhan o'r *franchise* "Cutie Honey" gan Go Nagai.

Cafodd y ffantasi erotig yma ei ysbrydoli gan y gyfres *Cutie Honey* cynharach a ymddangosodd ar y teledu yn 1973.  Dyma'r unig *Honey anime* sydd wedi ymddangos yn yr Unol Daleithiau. OVA *(original video animation)* ydoedd o yn wreiddiol ar gyfer fideo yn y cartref. Cafodd y fersiynau ffil eu rhyddhau gan ADV Films yn yr Unol Daleithiau ac wedi eu gwerthu ym Mhrydain, Ffrainc, yr Eidal, Awstralia a Seland Newydd.

Mae'r stori'n dilyn yr arwres Honey Kisaragi a'i ffrindiau o deulu Hayami, wrth iddi baffio yn erbyn pobl ddrwg mewn dinas *Cosplay*. Robot android ydy Honey efo dyfais y tu mewn iddi sy'n caniatau iddi hi drawsffurfio i wahanol ffurffiau neu alw pwerau neu arfau iddi eu defnyddio nhw pan mae'n gweiddi "Honey Flash!" Roedd 8 episod yn y gyfres cyntaf, yr olaf yn 1995. Daeth DVD allan yn 2004.

## Gweler hefyd
*Futari Ecchi

Categori:Ecchi
Panchira

[bawd|Panchira mewn [anime.]]

Mae pobl o Japan, yn defnyddio'r gair  er mwyn rhybuddio merched fod eu nicyrs yn y golwg. Portmantw ydyw'r term allan o'r geiriau  a *chira*, gair Siapaneg am gil-weld rhywbeth. Mae'n wahanol i gipfflachio gan fod y gair ***pan*** yn nodi fod y ferch yn gwisgo dilledyn isaf. Pan nad yw'n gwneud hynny maen nhw'n defnyddio'r gair  ノーパン; neu "nōpan".
 

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Kazuhide Uekusa
*Masashi Tashiro

Categori:Dillad Japan
Categori:Diwylliant Japan
Categori:Rhywioldeb a chymdeithas
David H. Hubel

Niwrowyddonydd o Ganada oedd **David Hunter Hubel** (27 Chwefror 1926 – 22 Medi 2013) a gyd-enillodd Wobr Nobel am Ffisioleg neu Feddygaeth ym 1981 gyda Torsten N. Wiesel "am eu darganfyddiadau parthed prosesu gwybodaeth yn y system weledol"; enillodd Roger W. Sperry y wobr yr un flwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Academyddion Prifysgol Johns Hopkins
Categori:Biolegwyr yr 20fed ganrif o Ganada
Categori:Biolegwyr yr 21ain ganrif o Ganada
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol McGill
Categori:Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Categori:Niwrowyddonwyr o Ganada
Categori:Pobl o Montréal
Categori:Pobl o Windsor, Ontario
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Gŵyl Seidr Penrhyn Gŵyr

Gŵyl seidr flynyddol yng Nghanolfan Treftadaeth Gŵyr  yw **Gŵyl Seidr Penrhyn Gŵyr**. Fe'i chynhelir ar benwythnos ym mis Hydref fel cyfle i ymwelwyr weld y broses draddodiadol o wneud seidr ac i'r oedolion ei flasu

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*  Digwyddiadur Canolfan Treftadaeth Gŵyr 

Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Seidr Penrhyn Gŵyr
Categori:Penrhyn Gŵyr
Gemau'r Gymanwlad 2006

'''Gemau'r Gymanwlad 2006''' oedd y deunawfed tro i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Melbourne, Awstralia oedd cartref y Gemau rhwng 15 - 26 Mawrth. Cafwyd cyfarfod i ddewis y ddinas fyddai'n cynnal y Gemau yn ystod Gemau'r Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur ond nid oedd angen pleidlais wedi i Wellington, Seland Newydd dynnu'n ôl o'r ras gan adael Melbourne fel yr unig ymgeisydd.

Y tîm cartref oedd â'r tîm mwyaf gyda 535 o athletwyr a swyddogion a Montserrat oedd â'r tîm lleiaf wrth i'r ynys fechan yrru tri athletwr ac un swyddog a chyflwynwyd Pêl-fasged i'r Gemau am y tro cyntaf.

## Uchafbwyntiau'r Gemau
Roedd y Gemau'n llwyddiant ysgubol i'r tîm cartref wrth i Awstralia gipio 84 medal aur - record i Gemau'r Gymanwlad - gan gynnwys 16 o'r 19 medal aur oedd ar gael i ferched yn y pwll nofio a'r ddwy gystadleuaeth pêl-fasged, oedd yn ymddangos am y tro cyntaf, ond bu raid iddynt fodloni ar fedal arian yn y pêl-rwyd wrth i Seland Newydd lwyddo i ddod y wlad gyntaf (heb law am Awstralia) i ennill y gystadleuaeth yn y Gemau.

Daeth Alexandra Orlando o Ganada y pedwerydd person i ennill chwe medal aur yn yr un Gemau wrth iddi ennill pob cystadleuaeth Gymnasteg Rhythmig a llwyddodd Alleyne Francique i ennill unig fedal Grenada yn holl hanes y Gemau hyd yma wrth iddo gipio'r fedal arian yn y 400m i ddynion.

Ar y trac beicio, daeth Mark Cavendish i'r amlwg wrth i'r gwibiwr ennill medal aur cyntaf Ynys Manaw ers Gemau Ymerodraeth Prydain 1966 gyda buddugoliaeth yn y Ras scratch. Gwnaeth Chris Froome ei unig ymddangosiad yn y Gemau hefyd gan gynrychioli Cenia - daeth yn 17eg yn y Ras yn erbyn y cloc, yn 25ain yn y ras lôn ac yn 24ain yn y gystadleuaeth beicio mynydd.

## Chwaraeon
* 20px Athletau
* 20px Badminton
* Beicio
** 20px Lôn
** 20px Trac
** 20px Mynydd

* 20px Bocsio
* 20px  Bowlio lawnt
*  20px  Codi pwysau
* Dyfrol
** 20px Nofio
** 20px Nofio cydamseredig
** 20px Plymio

* Gymnasteg
** 20px Artistig
** 20px Rhythmig
*  20px Hoci
* 20px Jiwdo 
* 20px Pêl-fasged
*  20px Pêl-rwyd

* 20px  Rygbi Saith-bob-ochr
* 20px Saethu
* 20px Saethyddiaeth
* 20px Sboncen
* 20px Tenis bwrdd
* 20px Triathlon

## Timau yn cystadlu
Cafwyd 72 tîm yn cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad, 2002

## Tabl Medalau
## Medalau'r Cymry
Roedd **143** aelod yn nhîm Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

2006
Categori:2006
Wiced

Tri darn o bren gyda dau fêl ydy **wiced** mewn gem criced. Gair arall amdano ydy "stymps". Enw'r person sy'n maesu y tu ôl i'r wiced ydy wicedwr.

Categori:Criced
Tom Clancy

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Thomas Leo "Tom" Clancy, Jr.** (12 Ebrill 1947 – 1 Hydref 2013).

Fe'i ganwyd yn Baltimore, Maryland, UDA.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**The Hunt for Red October* (1984)
**Red Storm Rising* (1986)
**Patriot Games* (1987)
**The Cardinal of the Kremlin* (1988)
**Clear and Present Danger* (1989)
**The Sum of All Fears* (1991)
**Without Remorse* (1993)
**Debt of Honor* (1994)
**Executive Orders* (1996)
**SSN: Strategies for Submarine Warfare* (1996)
**Rainbow Six* (1998)
**The Bear and the Dragon* (2000)
**Red Rabbit* (2002)
**The Teeth of the Tiger* (2003)
### Eraill
**Submarine: A Guided Tour Inside a Nuclear Warship* (1993)
**Armored Cav* (1994), Putnam Adult, ISBN 978-0399140549
**Fighter Wing: A Guided Tour of an Air Force Combat Wing* (1995)
**Marine: A Guided Tour of a Marine Expeditionary Unit* (1996)
**Airborne: A Guided Tour of an Airborne Task Force* (1997, ISBN 0-425-15770-9)
**Carrier: A Guided Tour of an Aircraft Carrier* (1999)
**Special Forces: A Guided Tour of U.S. Army Special Forces* (2001)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Uffington

Gallai **Uffington** gyfeirio at:

;Pentrefi yn Lloegr
:Uffington, Swydd Amwythig
:Uffington, Swydd Lincoln

;Heneb archaeolegol
:Ceffyl Gwyn Uffington
Gruffudd ab Adda ap Dafydd

Bardd Cymraeg oedd **Gruffudd ab Adda ap Dafydd** (bl. 1340 - 1370). Roedd yn frodor o gantref Arwystli, Powys, ac yn un o gyfeillion Dafydd ap Gwilym. Yn ei farwnad ffug iddo mae Dafydd yn ei alw yn "aur eos garuaidd".

## Cerddi
Bardd serch oedd Gruffudd. Dim ond dau gywydd ac un englyn o'i waith sydd ar glawr heddiw ond mae ei gywydd i'r fedwen a dorrwyd i wneud pawl haf yn Llanidloes yn un o'r cywyddau canoloesol mwyaf adnabyddus.

## Yr Areithiau Pros
Cyfeirir ato yn yr Areithiau Pros. Tadogir y parodi Arthuraidd *Breuddwyd Gruffudd ab Adda ap Dafydd* arno. Ceir araith serch dan ei enw hefyd, sef *Trwstaneiddiwch Gruffudd ab Adda ap Dafydd*. Nid yw Gruffudd yr unig fardd y tadogir testunau bwrlesg arno; er enghraifft ceir *Araith Iolo Goch* a *Breuddwyd Llywelyn Goch ap Meurig Hen*.

## Llyfryddiaeth
Ceir testun cerdd Gruffudd i'r fedwen yn:
*Thomas Parry (gol.), *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*.

Cyhoeddwyd y ddau gywydd a'r englyn yn:
*Ifor Williams a Thomas Roberts (gol.), ''Cywyddau Dafydd ap Gwilym a'i gyfoeswyr'' (Bangor, 1914).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Beirdd y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg y 14eg ganrif
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Pobl o Bowys
Ffototropedd

Twf organeb, yn enwedig planhigyn, mewn ymateb i olau yw **ffototropedd**. Mae'n fath o dropedd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Golau
Categori:Tropedd
Pluen (gwisg filwrol)

:*Am bluen fer, doredig (Saesneg: *hackle*), gweler pluen fer.*
[bawd|Marchfilwr y [Garde républicaine yn gwisgo helmed blu ar Ddydd Bastille.]]
Mae nifer o luoedd milwrol yn gwisgo **pluen** () ar eu penwisg fel rhan o'u gwisg filwrol. Gall fod yn bluen unigol neu'n siobyn neu linyn o blu. Daeth yn boblogaidd iawn gan fyddinoedd Ewrop yn yr 17g a'r 18g, yn enwedig gan swyddogion.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwisg filwrol
Categori:Penwisg
Categori:Plu
Pwynt degol

Symbol yw **pwynt degol** a ddefnyddir i wahanu rhan cyfanrifol o ran ffracsiynol rhif a ysgrifennir mewn ffurf degol.

Mae diwylliannau gwahanol yn defnyddio symbolau gwahanol ar gyfer y pwynt degol.

Mewn mathemateg mae'r pwynt degol yn fath o bwynt radics, term sy'n perthyn hefyd i systemau rhifau gyda bonion ar wahân i ddeg.

Categori:Mathemateg
Prifysgol McGill

Prifysgol a leolir ym Montréal, Québec, Canada, yw **Prifysgol McGill** (, ). Ystyrir yn aml yn y brifysgol orau yng Nghanada ac yn un o'r 20 o brifysgolion gorau'r byd.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*   

Categori:Montréal

McGill
Plumpton

Ceir sawl lle o'r enw **Plumpton**, yn cynnwys:

*Plumpton, Cumbria
*Plumpton, Dwyrain Sussex
*Plumpton, Swydd Northampton
Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth

Swydd yng nghabinet y Deyrnas Unedig yw'r **Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth**. Crëwyd y swydd ym 1976.

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant yn y Deyrnas Unedig
Categori:Gweinidogion llywodraethol y Deyrnas Unedig
Carlos Alazraqui

Actor Americanaidd yw **Carlos Jaime Alazraqui** (ganwyd 1962).

## Ffilmiau / Teledu
* ''Rocko's Modern Life''

Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Actorion Americanaidd
Jeff Foxworthy

Actor Americanaidd yw **Jeffrey Marshall "Jeff" Foxworthy** (ganwyd 6 Medi 1958).

Fe'i ganwyd yn Atlanta, Georgia, UDA.

## Ffilmiau / Teledu
* *The Jeff Foxworthy Show*

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Actorion Americanaidd
Omar Gooding

Actor Americanaidd yw **Omar N. Gooding**, neu **Big O** (ganwyd 19 Hydref 1976).

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Actorion Americanaidd
Mynachdy (ardal o Gaerdydd)

Maestref yng Nghaerdydd yw **Mynachdy** sydd yng Nghymuned Gabalfa.

Mae'n ffinio ag ardaloedd Gabalfa, Llwynbedw a Cathays. Mae'n agos i Brifysgol Caerdydd a'r Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru, yn ogystal â lletai myfyrwyr.

Roedd gan Abaty Llantarnam dir maenor yma o'r enw Llys Talybont a dyma, mae'n debyg, yw tarddiad yr enw. Safai hen ffermdy o'r enw Llys Talybont (17g) yn agos at Fferm y Mynachdy - rhwng Ffordd y Gogledd a Gorsaf reilffordd Llandaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Lombardo Boyar

Actor Americanaidd yw **Lombardo Boyar** (ganwyd 1 Rhagfyr 1973).

## Ffilmiau / Teledu
* *The Bernie Mac Show*

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Actorion Americanaidd
Jake Wood

Actor Seisnig yw **Jacob Dylan** "**Jake**" **Wood** (ganwyd 1972).

## Ffilmiau / Teledu
* *EastEnders*

Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Actorion teledu Seisnig
John Tartaglia

Actor Americanaidd yw **Jonathan Nicholas** "**John**" **Tartaglia** (ganwyd 16 Chwefror 1978).

## Ffilmiau / Teledu
* *Johnny and the Sprites*

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1978
Categori:Actorion Americanaidd
Di-Gwsg

Albwm o gerddoriaeth werin gan Siân James ydy ***Di-Gwsg***, a gyhoeddwyd yn 1997.

Yn wahanol i'w halbwm blaenorol, Gweini Tymor, sy'n gynnwys dim ond caneuon traddodiadol, mae Di-Gwsg yn gasgliad o gyfansoddiadau gwreiddiol, (ac eithrio'r trac olaf). Roedd yr albwm yn eithaf llwyddiannus yn Japan.

## Cyfranwyr
* *Llais, Piano a Thelyn*: Siân James
* *Pibau, Ffidil, Piano ac Acordion*: Stephen Rees
* *Gitâr a Charango Acwstig*: Tich Gwilym
* *Drymiau a Djembe*: Gwyn Jones
* *Synth*: Steve Allan Jones
* *Bâs Dwbl*: Paula Gardiner
* *Rhaglennu*: Ronnie Stone

## Traciau
#*Crac* - 1:18 (Angharad Jones a Siân James)
#*Pan Ddoi Adre Nôl* - 3:43 (Gwyn Jones)
#*Baban* - 3:50 (Angharad Jones a Siân James)
#*Swynwr* - 4:18 (Angharad Jones a Siân James)
#*Rhiannon* - 3:08 (Geriau Angharad Llanerfyl, Alaw Siân James)
#''Ac Rwyt Ti'n Mynd* - 4:14 (Angharad Jones a Siân James, Trefniant Ronnie Stone)
#*Fflyff Ar Nodwydd* - 2:46  (Angharad Jones a Siân James)
#*Mae'r Fynnon Yn Sych* - 3:52 (Angharad Jones a Siân James)
#*Mae'r Bore'r Un Mor Bwysig* - 4:26 (Angharad Jones a Siân James, Trefniant Ronnie Stone)
#*Fy Ngeneth Fach* - 3:47 (Bethan Jones a Siân James)
#*Di-Gwsg* - 3:51 (Siân James)
#*Mae'r Môr Yn Faith'' - 2:57 (Traddodiadol, Trefniant Tich Gwilym, Dafydd Iwan)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1997
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Siân James
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Talaith Llywelyn

[frame|[Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, gyda choron yn eistedd o dan ei arfau brenhinol. Mae'n beintiad sy'n coffáu Llywelyn yn talu gwrogaeth i Harri III, brenin Lloegr ym 1267.]]
Crair wedi'i golli bellach ydy **Coron Llywelyn** (neu **Talaith Llywelyn**). Cofnodir mai mynachod Abaty Cymer ger Dolgellau oedd gwarchodwyr y creiriau brenhinol megis Y Groes Naid ers cychwyn rhyfel 1282. Lladdwyd Llywelyn yn Rhagfyr y flwyddyn honno a chredir i'r creiriau brenhinol ac eglwysig gael eu cymryd i Abaty Westminster, Llundain, yn symbol o oruchafiaeth y Saeson dros Gymru "unwaith ac am byth". Yno, fe'i gosodwyd ar gofeb Edward y Cyffeswr.
[dde|bawd|160px|Dyluniad allan o Arfau Cymru" gan [Lewys Dwnn sy'n dangos Coron y Genedl. Mae'n ymddangos mai coron fechan ydoedd ac un wahanol iawn i'r arfer. Mae'n ddigon posib mai dyma goron Llywelyn a ddygwyd yn 1283 gan Edward I.]]

Ymhlith y trysorau hyn a ddygwyd roedd coron o'r enw "Coron Arthur" a ellir ei olrhain o leiaf yn ôl i oes Owain Gwynedd (1137–1171).

## Hanes y goron
Mae hanes sut y cafodd Llywelyn y goron yn ansicr a niwlog. Dywed rhai ffynonellau i Harri III, brenin Lloegr gyflwyno goron fechan i Ddafydd ap Llywelyn (mab Llywelyn Fawr a Siwan pan gafodd ei goroni yn 1240 yn Dywysog Gwynedd. Ond yn ôl yr hanesydd R. R. Davies roedd gan Ddafydd goron yn barod pan gyfarfu â Harri cyn y coroni.

Byr iawn oedd teyrnasiad Dafydd (brawd Llywelyn II) a bu farw ychydig wedi'i frawd, heb fedru hawlio'n ôl creiriau gwerthfawr y genedl.

## Diflaniad y Goron
Ar allor Edward y Cyffeswr yn Abaty Westminster y bu'r Goron tan 1303 pan dygwyd hwy drachefn i Dŵr Llundain. Credir gan rai iddyn (ynghyd â hen greiriau Lloegr) gael eu toddi ym 1649 drwy orchymyn Oliver Cromwell. Fodd bynnag ni chyfeirir at greiriau Cymru na Choron Llywelyn yn y llyfr stoc a sgwennwyd yn y fan a'r lle.

## Gweler hefyd
* Y Groes Naid
* Coron Glyn Dŵr
* Coron yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Creiriau Tywysogion Cymru
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Arteffactau Cymru
Catrawd Amddiffyn Wlster

Catrawd o droedfilwyr yn y Fyddin Brydeinig oedd **Catrawd Amddiffyn Wlster** (; UDR). Sefydlwyd ym 1970 ar ddechrau'r Helyntion yng Ngogledd Iwerddon. Cyfunodd yr UDR â'r Milwyr Gwyddelig Brenhinol ym 1992 gan ffurfio'r Gatrawd Wyddelig Frenhinol.

Categori:Catrodau Gwyddelig y Fyddin Brydeinig
Categori:Cyn-gatrodau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Hanes milwrol Gogledd Iwerddon
Categori:Yr Helyntion
Categori:Unedau milwrol a sefydlwyd ym 1970
Categori:Unedau milwrol a ddadfyddinwyd ym 1992
Bill Engvall

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **William Ray "Bill" Engvall, Jr.** (ganwyd 27 Gorffennaf 1957).

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Ron White

Actor Americanaidd yw **Ronald Dee "Ron" White** (ganwyd 18 Rhagfyr 1956) a adnabyddir yn bennaf fod yn aelod o Daith *"Blue Collar Comedy Tour"*. Mae'n awdur llyfr ''I Had the Right to Remain Silent But I Didn't Have the Ability* (Dutton 2006, ISBN 978-0-525-94961-9), sydd wedi ymddangos yn rhestr llyfrau gorau *The New York Times''.

## Blynyddoedd cynnar
Ei enw bedydd yw Ronald Dee White in Fritch, Texas ac fe'i ganwyd ar 18 Rhagfyr 1956 i Charles Don White a Barbara Joan Craig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Dychanwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Edward Moss

Actor, dawnsiwr, dynwaredwr a digrifwr Americanaidd yw **Edward Moss** (ganwyd 11 Gorffennaf 1977). Mae'n adnabyddus am ddynwared Michael Jackson a mae wedi portreadu Jackson ar deledu ac ar ffilm. Roedd yn arfer gweithio yn McDonald's yn y 1990au cynnar, lle byddai ei gydweithwyr yn cadw dweud wrtho ei fod yn edrych yn debyg i Michael Jackson; felly fe gystadlodd Moss mewn cystadleuaeth talent y cwmni ac ennill; penderfynodd yn ddiweddarach ddynwared Jackson fel gyrfa.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1977
Gweini Tymor

Albwm o gerddoriaeth werin gan Siân James ydy ***Gweini Tymor***, a gyhoeddwyd yn 1996.

Mae teitl yr albwm yn hen ymadrodd am wasanaeth gan weision fferm ar gontract tymor penodol. Mae'r albwm yn cynnwys dim ond caneuon traddodiadol.

## Cyfranwyr
* *Telyn, Telyn Deires, Piano a Lleisiau*: Siân James
* *Gitârau a Charango*: Tich Gwilym
* *Synth, Organ Hammond ac Allweddellau*: Geraint Cynan
* *Drymiau, Djembe ac Offer Taro*: Gwyn Jones
* *Bâs Dwbl a Bâs Acwstig Drydanol*: Dafydd Wyn
* *Ffidlau a Phibau*: Stephen Rees
* *Pib Isel a Bouzouki*: Tudur Huws Jones
* *Pedwarawd Llinynnol*: Edward Davies, Lorna Todd, Rob Leyshon, Paul Roberts

## Traciau
#*Y Gôg Llwydlas* - 3:31 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Aderyn Pur* - 3:42 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Y Gwŷdd* - 1:55 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Merch Ei Mam* - 1:42 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Peth Mawr Ydy Cariad* - 4:38 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#''Ei Di'r Deryn Du* - 3:01 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Si Hei Lwli* - 2:26  (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Cariad Cyntaf* - 4:03 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)
#*Deio Bach* - 3:21 (Traddodiadol, Trefniant Siân James, Geraint Cynan, John Jones)
#*Mi Fûm Yn Gweini Tymor'' - 4:00 (Traddodiadol, Trefniant Siân James, Geraint Cynan, Sioned O'Connor)
#*Mwynen Merch* - 3:55 (Traddodiadol, Trefniant Siân James, Geraint Cynan)
#*Farwel I Langyfelach Lon* - 3:20 (Traddodiadol, Trefniant Siân James, J Turberville)
#*Broga Bach* - 1:50 (Traddodiadol, Trefniant Siân James)

## Cyfeiriadau
Categori:Albymau 1996
Categori:Albymau Cymraeg
Categori:Siân James
Categori:Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Rawhide

Rhaglen deledu Americanaidd yn genre'r Gorllewin Gwyllt yw ***Rawhide*** sy'n serennu Eric Fleming a Clint Eastwood. Darlledwyd wyth cyfres gan CBS o 1959 hyd 1966.

Categori:Rhaglenni teledu'r 1950au
Categori:Rhaglenni teledu'r 1960au
Categori:Rhaglenni teledu CBS
Categori:Rhaglenni teledu'r Gorllewin Gwyllt
Sgwadron (byddin)

Uned filwrol barhaol sy'n ffurfio rhan o gatrawd marchfilwyr, neu weithiau corfflu ategol, yw **sgwadron**. Yn y Fyddin Brydeinig mae sgwadron dan arweiniad uwchgapten. Gall sgwadron gynnwys mwy nag un marchoglu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marchfilwyr
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Mark Benton

Actor o Sais yw **Mark Benton** (ganwyd 16 Tachwedd 1965).

Fe'i ganwyd yn Guisborough, Swydd Efrog.

## Teledu
*''Murphy's Law*
**The Second Coming* (2003)
**Planespotting* (2004)
**Doctor Who* (2005)
**Hughie Green, Most Sincerely* (2008)
**Early Doors*
**Northern Lights* (2008)
**Strictly Come Dancing* (2013)

## Ffilmiau
**Mr In-Between* (2001)
**Three and Out'' (2008)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1965
Bataliwn

Uned filwrol barhaol sy'n ffurfio rhan o gatrawd troedfilwyr yw **bataliwn**. Mae'r union diffiniad yn amrywio, ond fel rheol mae'n cynnwys mwy nag un is-uned (megis cwmni neu fagnelfa) gyda phencadlys wedi'i arwain gan cad-swyddog. Yn y Fyddin Brydeinig mae gan fataliwn nifer o gwmnïau, i gyd dan arweiniad is-gyrnol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Troedfilwyr
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Marchoglu

Uned filwrol barhaol sy'n ffurfio rhan o gatrawd marchfilwyr yw **marchoglu**. Yn y Fyddin Brydeinig mae marchoglu dan arweiniad capten. Gall mwy nag un marchoglu ffurfio sgwadron.

## Cyfeiriadau 
Categori:Marchfilwyr
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Eilir Jones

Digrifwr, awdur a pherfformiwr o Gymru yw **Eilir Jones** (ganwyd 26 Gorffennaf 1963). Fe'i magwyd ym Mlaenau Ffestiniog, yn Nhywyn, Gwynedd, y Drenewydd a Dinas Mawddwy; gweinidog ac awdur oedd ei dad. Mae'n adnabyddus am greu cymeriadau gwirion ar lwyfan, sgrin a radio, fel y "Ffarmwr Ffowc", cymeriad ffraeth a gwledig ei dafod.

Sgwennodd Eilir y gyfrol *Dyddiadur Ffarmwr Ffowc* a gyhoeddwyd gan Wasg y Lolfa. a *Meddyliau Eilir* hefyd gan Wasg y Lolfa Sgwennodd "Un Fach Flewog", "Bwletîn" a "Torri Calon" ar gyfer Radio Cymru a rhaglenni comedi *Bwletin* a *Naw Tan Naw* ar gyfer S4C. Gyda Theatr Bara Caws, perfformiodd "Un Fach Flewog", "Caffi Basra" a "Dal i Bwmpio".

Cafodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Tywyn, Gwynedd ac yna yn Ysgol y Gader, Dolgellau cyn gweithio fel nyrs seicatryddol yn Ysbyty Gogledd Cymru yn Ninbych.

Yn 2013 roedd yn byw yn Llansannan ac roedd ganddo ddau o blant.

Delwedd:Stori Sydyn Meddyliau Eilir (llyfr).jpg|*Meddyliau Eilir* gan Eilir Jones (cyfres *Meddyliau Eilir *)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Digrifwyr o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion radio o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl addysgyd yn Ysgol y Gader
Llwch y môr

[bawd|Llwch y môr ar wyneb Loch na h-Oidhche, [llyn yn yr Alban. Lleolir y llyn rhwng dwy grib sy'n ei wneud yn wyntog iawn.]]
Ewyn neu ddistrych a chwythir o frig tonnau'r môr gan y gwynt yw **llwch y môr**. Ar Raddfa Beaufort mae llwch y môr yn nodwedd o dymestl (grym 8).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyrff dŵr
Categori:Tywydd
Distrych y don

[bawd|Distrych y don ar ddydd gwyntog ger Pier [Broadstairs, Caint.]]
Distrych neu ewyn o ddŵr y môr yw **distrych y don** sy'n ffurfio gan nerth tonnau'r môr neu'r gwynt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyrff dŵr
Ian Grist

Roedd **Ian Grist** (5 Rhagfyr 1938 - 2 Ionawr 2002) yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros etholaethau Gogledd Caerdydd a Chanol Caerdydd 

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Grist yn Southampton yn fab i berchennog modurdy. Cafodd ei addysg yn ysgol baratoi Hildersham House yn Broadstairs, Ysgol Repton yn Swydd Derby, a Choleg yr Iesu, Rhydychen.

Wedi gorffen ei addysg aeth i weithio fel gwas sifil yn y Gwasanaeth Trefedigaethol gan wasanaethu yn Ne Camerŵn a Nigeria.

Roedd Grist yn honni ei fod yn *chwarter Cymro*, a bod ei dri chwarter arall yn Albanaidd, Gwyddelig, Seisnig ac Iddewig. Ei hoffter am ei chwarter Cymreig, meddai, oedd yn gyfrifol iddo ymgeisio - a chael ei gyflogi - fel Swyddog Gwybodaeth Plaid Geidwadol Cymru ym 1963, swydd y bu ynddi hyd ei ethol yn Aelod Seneddol ym 1974.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd etholiad am y tro cyntaf yn Aberafan ym 1970, etholaeth gwbl anobeithiol i'r Ceidwadwyr ar y pryd, ond daeth yn ail gan ennill 22% dechau o'r bleidlais; ond yn yhydig o'i gymharu â phleidlais John Morris (Llafur), y buddugwr a gafodd 67% o'r bleidlais!

Bu adrefnu ar seddau seneddol Caerdydd cyn etholiad Chwefror 1974 yn sgil hynny penderfynodd deiliad Ceidwadol sedd Gogledd Caerdydd Michael Roberts sefyll yn sedd newydd Gogledd Orllewin Caerdydd a dewiswyd Grist fel ymgeisydd y blaid yng ngwaddol Gogledd Caerdydd, sedd hynod ymylol yn ôl yr ystadegau, ond fe lwyddodd Grist i'w gadw i'r achos Torïaidd a bu'n cynrychioli'r sedd yn San Steffan hyd ad-drefniad arall ym 1983.

Wedi ad-drefniad 1983 ymgeisiodd Grist am sedd Canol Caerdydd a bu'n cynrychioli'r sedd honno hyd 1992

Penodwyd Grist yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Ysgrifennydd Gwladol Cymru Nicholas Edwards ar ôl buddugoliaeth Seneddol y Ceidwadwyr ym 1979, ond fe ymddiswyddodd cyn pen dwy flynedd oherwydd ei wrthwynebiad i dreth y pen a phreifateiddio'r gwasanaeth dŵr; er gwaethaf hynny fe'i ail benodwyd gan Thatcher i reng flaen Ceidwadaeth Gymreig fel is-ysgrifennydd Cymru o 1987 i 1990

Yn ystod trafferthion mewnol y Ceidwadwyr roedd Grist yn gefnogol i'r Undeb Ewropeaidd a chefnogodd ymgais Michael Heseltine i arwain ei blaid.

Collodd ei sedd i'r Blaid Lafur yn etholiad 1992, wedi hynny bu'n Gadeirydd Awdurdod Iechyd De Morgannwg

## Bywyd personol
Bu farw o strôc ar Ionawr 2il 2002 gan adael gweddw Wendy a dau fab, Julian a Toby.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd‎
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Pobl o Hampshire
Theresa Caputo

Mae **Theresa Caputo** (ganwyd 10 Mehefin 1966  neu 1967 )  yn "cyfryngwraig seicig" Americanaidd sy'n fwyaf adnabyddus am ei chyfres deledu realiti ar sianel TLC, *Long Island Medium*.

## Bywyd cynnar 
Cafodd Caputo ei eni a'i fagu yn Hicksville, Efrog Newydd, ar Long Island,  yn ferch i Nicholas a Veronica Brigandi. Mae ganddi frawd, Michael.  Roedd eu tad yn ddiffoddwr tân gwirfoddol a bu’n gweithio i Adran Gwaith Cyhoeddus Sir Nassau tan 1980, pan etholwyd ef yn gomisiynydd dŵr sirol.

## Gyrfa 
Mae Caputo wedi bod ar gyfres deledu realiti sianel teledu TLC, *Long Island Medium* er 2011. Mae hi hefyd yn awdur llyfrau. Mae hi'n teithio gyda'i sioe seicig ""*Theresa Caputo Live! The Experience*"".

## Beirniadaeth 
Mae sawl person wedi ei chyhuddo o fod yn dwyllwraig. Mae'r beirniaid wedi cynnwys y rhaglen newyddion teledu *Inside Edition*   a'r cylchgrawn *Wired Magazine*.  Disgrifiwyd Caputo gan D J Grothe fel siarlatan, a dywedodd James Randi nad oedd ei honiadau yn wir.

## Bywyd personol 
Ar 3 Rhagfyr, 2017, cyhoeddodd Theresa a’i gŵr Larry Caputo ar y cyd eu bod yn gwahanu ar ôl 28 mlynedd o briodas. Mae ganddyn nhw ddau o blant, sydd ill dau wedi ymddangos ar y sioe: Larry Caputo Jr a Victoria Caputo.  Ym mis Rhagfyr 2018, cyhoeddodd Theresa Caputo fod yr ysgariad wedi'i gwblhau.

## Gweithiau a chyhoeddiadau 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Henry Beyer Robertson

Peiriannydd a thirfeddiannwr oedd Syr **Henry Beyer Robertson** (4 Mai 1862 – 2 Mehefin 1942).

## Dyddiau Cynnar
Ganwyd Robertson yn Yr Amwythig ar 4 Mai 1862 yn fab i'r peiriannydd a'r gwleidydd Henry Robertson ac Elizabeth (gynt Dean), ei wraig.

Fe'i addysgwyd yn ysgol bonedd Eton ac yng Ngholeg yr Iesu Prifysgol Caergrawnt. Wedi gorffen ei astudiaethau ym 1884 dychwelodd i gartref ei deulu yn y Pale, Llandderfel i gynorthwyo ym musnes peirianyddol ei dad. Byrhoedlog fu'r bartneriaeth rhwng y tad a'r mab gan i Henry Robertson farw ddwy flynedd yn ddiweddarach gan adael ei holl fuddiannau busnes i'w fab.

## Bywyd personol
Ym mis Mai 1889 bu'r Frenhines Victoria ar ymweliad a Sir Feirionnydd gan aros yn Y Pale, cartref Robertson; y flwyddyn ganlynol fe gafodd ei urddo'n farchog  *partly in view of his personal services to Her Majesty and his representative position in the life of North Wales and partly as a posthumous tribute to the memory of his most esteemed father*

Ym 1890 priododd â Florence, merch Mr & Mrs J. A. Kates o Blas Llantysilio, Llangollen a ''Bishop's Nympton'', Dyfnaint, ganwyd iddynt 7 o blant Jean (1892), Mary Florence (1893), Elizabeth (1894), Annie (1896), Syr Henry (1898), Duncan (1900) a John (1904). Bu farw'r Ledi Florence Robertson ar 23 Chwefror 1944.

## Diddordebau Busnes
Ar wahân i fuddiannau ei dad yng Ngwaith Dur Brymbo, pyllau glo gogledd Cymru a rheilffyrdd Cymru a'r Gororau etifeddodd Syr Henry fuddiannau Charles Fredrick Beyer, ei dad bedydd, a phrif bartner cwmni gwneud trenau enwog Beyer Peackock and Company. Ac eithrio ehangu rhywfaint ar waith Brymbo cadw'r busnesau i fynd trwy'r ddau Ryfel Byd oedd brif gyfraniad Syr Henry i'r diwydiant peirianyddol. Cenedlaetholwyd y rhan fwyaf o'i fuddiannau gan Lywodraeth Lafur 1945-1951.

## Gwasanaeth Cyhoeddus
Penodwyd Syr Henry i fainc Ustusiaid Heddwch Meirionnydd ym 1884, ac yn is-Raglaw'r Sir ym 1886. Ym 1911 fe'i etholwyd fel Cynghorydd Sir dros blwyf Llandrillo ar Gyngor Sir Feirionydd ac yn Henadur sirol ym 1923; gwasanaethodd fel cadeirydd y cyngor ym 1922. Fe'i penodwyd yn Gadeirydd Sesiwn Chwarterol Meirionnydd o 1927 i 1941 ac yn is-Gadeirydd o 1941 hyd ei farwolaeth.

## Marwolaeth
Bu farw Syr Henry ar 2 Mehefin 1948 ac fe'i claddwyd ym Mynwent Llandderfel.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1942
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Lewis Roberts

Masnachwr Cymreig ac awdur llyfrau ar economeg oedd **Lewis Roberts** (1596 - 1640). Ysgrifennodd sawl llyfr ar fasnach ac economeg ac roedd yn gyfaill i Izaak Walton ac eraill.

## Bywgraffiad
Ganed Lewis Roberts ym Miwmares, Môn, yn 1596, yn fab i rieni cyfoethog. Teithiodd yn eang. Cafodd swydd gyda'r East India Company gan ddod yn rheolwr arno yn nes ymlaen.

Ysgrifennodd arweinlyfr i fasnachu tramor sef *The Merchantes Mappe of Commerce* (1638), yn seiliedig ar ei brofiad o wahanol wledydd. Yn 1640, blwyddyn ei farwolaeth, cyhoeddodd *The Treasure of Trafficke*. Yn y llyfr hwnnw mae'r awdur yn troi at economeg wleidyddol ac yn annog gwladoli yswiriant masnachol a chael ymyrraeth y wladwriaeth mewn masnach er mwyn ei rheoli.

## Llyfryddiaeth
**The Merchantes Mappe of Commerce* (Llundain, 1638)
**The Treasure of Trafficke* (Llundain, 1640)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1596
Categori:Marwolaethau 1640
Categori:Economegwyr o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o Gymru
Categori:Pobl fusnes o Gymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Coleg yr Iwerydd

bawd|Coleg yr Iwerydd
Coleg chweched dosbarth yw **Coleg yr Iwerydd** () sydd yn aelod o Golegau Unedig y Byd. Lleolir yng Nghastell Sain Dunwyd, ger Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg, Cymru. Sefydlwyd ym 1962, ac mae myfyrwyr yn astudio ar gyfer Diploma'r Fagloriaeth Ryngwladol.

Dyfeisiwyd y cwch gwynt â chragen anhyblyg gan staff a myfyrwyr Coleg yr Iwerydd yn y 1960au.

## Cyn-fyfyrwyr
*Willem-Alexander, brenin yr Iseldiroedd
*Pippa Britton

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Addysg ym Mro Morgannwg
Iwerydd
Categori:Sefydliadau 1962
Colegau Unedig y Byd

bawd|Coleg Unedig y Byd Li Po Chun yn Hong Cong

Mudiad addysg rhyngwladol sy'n cynnwys 14 o ysgolion a cholegau ar draws y byd yw **Colegau Unedig y Byd** (, UWC; ). Mae aelodau'r mudiad yn dysgu Diploma'r Fagloriaeth Ryngwladol.

Dyma'r 14 coleg sy'n aelodau'r UWC:
* Coleg yr Iwerydd (ger Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg, Cymru), agorwyd ym 1962
* Coleg Unedig y Byd De Ddwyrain Asia (Singapôr), 1971
* Coleg Lester B. Pearson (Victoria, British Columbia, Canada), 1974
* Waterford Kamhlaba (Mbabane, Gwlad Swasi) – 1963, ymunodd â'r UWC ym 1981
* Coleg Unedig y Byd Armand Hammer, Gorllewin yr Unol Daleithiau (Montezuma, New Mexico, UDA), 1982
* Coleg Unedig y Byd yr Adriatig (Duino, yr Eidal), 1982
* Coleg Unedig y Byd Li Po Chun (Hong Cong), 1992
* Coleg Unedig y Byd Nordig y Groes Goch (Flekke, Norwy), 1995
* Coleg Unedig y Byd Mahindra, India (Khubavali, India), 1997
* Coleg Unedig y Byd Costa Rica (Santa Ana, Costa Rica), 2000, ymunodd â'r UWC yn 2006
* Coleg Unedig y Byd Mostar (Mostar, Bosnia a Hertsegofina), 2006
* Coleg Unedig y Byd Maastricht (Maastricht, yr Iseldiroedd), 1984, ymunodd â'r UWC yn 2009
* Coleg Unedig y Byd Robert Bosch (Freiburg im Breisgau, yr Almaen), 2014
* Coleg Unedig y Byd Dilijan (Dilijan, Armenia), 2014

Agorwyd Coleg Amaeth Simón Bolívar (Ciudad Bolivia, Feneswela) ym 1986, ac ymunodd â'r UWC ym 1987, ond caeodd yn 2012.

Sefydlwyd y mudiad ar sail syniadau'r addysgwr Kurt Hahn. Noor, brenhines Gwlad Iorddonen yw llywydd presennol y mudiad.

## Cyn-fyfyrwyr 
*Ghil'ad Zuckermann (Coleg Unedig y Byd yr Adriatig, 1987-1989), ieithyddiaeth

## Dolenni allanol 
*   


Categori:Sefydliadau addysg
Brian George

Actor Americanaidd yw **Brian George** (ganwyd 1 Gorffennaf 1952).

## Ffilmiau / Teledu
**Seinfeld*
**The Big Bang Theory*
**Father of the Pride*

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Actorion Americanaidd
Paul Rogers

Actor Seisnig oedd **Paul Rogers** (22 Mawrth 1917 – 6 Hydref 2013).

Fe'i ganwyd yn Plympton, Dyfnaint, yn fab athro.

## Ffilmiau
**The Beachcomber* (1954) 
**Beau Brummel* (1954) 
**Our Man in Havana* (1959) 
**The Trials of Oscar Wilde* (1960) 
**Billy Budd* (1962) 
**The Shoes of the Fisherman* (1968) 
**The Looking Glass War* (1969) 
**Oscar and Lucinda* (1997)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2013
Sffincs a'r Aifft

[bawd|Bathodyn cap [Cyffinwyr De Cymru gyda'r Sffincs a'r Aifft]]

Anrhydedd brwydr a roddwyd i luoedd Prydeinig a frwydrodd yn erbyn lluoedd Napoleon yn ymgyrch yr Aifft yw'r '''Sffincs a'r Aifft''' sydd ar ffurf delwedd o Sffincs Giza a'r gair *EGYPT*. Rhoddwyd yn gyntaf ym 1801 i filwyr unigol a ymladdodd yn yr ymgyrch i wisgo ar eu haddurnau. Ym 1802 rhoddwyd yr anrhydedd i gatrodau cyfan, 33 ohonynt, a daeth yr arwyddlun yn rhan o nifer o arwyddnodau milwrol yr unedau hyn yn enwedig bathodynnau capiau a baneri catrodol.

Y Sffincs a'r Aifft oedd yr anrhydedd brwydr gyntaf a wobrwywyd i gatrodau yn y Fyddin Brydeinig ar gyfer ymgyrch ac nid brwydr unigol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anrhydeddau brwydrau'r Fyddin Brydeinig
Categori:Sffincsau
Categori:Ymgyrch Napoleon yn yr Aifft
Saint-Germain-Laval

Gallai **Saint-Germain-Laval** olygu:

* Saint-Germain-Laval, Loire, dinas yn Loire yn Ffrainc.
* Saint-Germain-Laval, Seine-et-Marne, dinas yn Seine-et-Marne yn Ffrainc.
Y Lluoedd Arfog Prydeinig

Lluoedd arfog Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon yw'r **Lluoedd Arfog Prydeinig** (yn swyddogol: **Lluoedd Arfog Ei Fawrhydi**). Mae'n cynnwys tri gwasanaeth: y Fyddin Brydeinig, y Gwasanaeth Llyngesol (y Llynges Frenhinol a'r Môr-filwyr Brenhinol) a'r Awyrlu Brenhinol. Rheolir gan y Weinyddiaeth Amddiffyn a'r Cyngor Diogelwch.


Teyrnas Unedig