open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinyp

Cynrychiolaeth o fenyw wedi'i lluniadu neu ei ffotograffio, mewn ystum deniadol neu rhywiol, yw **pinyp**. Defnyddiwyd y gair Saesneg *pin-up* gyntaf yn 1941. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd byddai Americanwyr a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn addurno eu lletyau â phosteri o ferched ifanc deniadol. Bydden nhw'n gosod y posteri ar waliau a loceri â phinnau (felly "pin up"). Fel arfer, roedd y delweddau'n dangos merched llawen, gwenu, mewn gwisg denau. Yn aml roedd delweddau o'r math hwn yn cael eu peintio ar ochrau awyrennau fel symbolau o lwc dda. Yn y cyfnod modern, estynnwyd y ffasiwn ar gyfer pinups i ddynion, yn bennaf modelau gwrywaidd a sêr pop.

Roedd nifer o artistiaid yn arbenigo mewn creu delweddau o'r math hwn, a'r mwyaf adnabyddus ohonynt oedd Alberto Vargas.

Parhaodd yr arddull gelf i fod yn boblogaidd trwy gydol y 1950au, ond cafodd ei ddisodli i raddau helaeth o'r 1960au ymlaen gan ddelweddau mwy rhywiol, fel y rhai yng nghylchgrawn *Playboy*.

Yn fwy diweddar, defnyddiwyd yr enw "pinyp" i nodi unigolion, benywaidd a gwrywaidd, sy'n cael eu hystyried yn ddeniadol yn gorfforol.

## Oriel

Betty Grable, 20th Century Fox.jpg|Yr actores ffilmiau Betty Grable mewn ystum nodweddiadol (1943)
Ann Miller pin-up from Yank, The Army Weekly (1943).png|Pinyp o Ann Miller yn *Yank, The Army Weekly* (1943)
Honey Bunny P-38.JPG|Merch pinyp wedi'i phaentio ar ochr awyren Lockheed P-38 Lightning
Ryan_Gosling_at_SSIFF_2018_(1)_(cropped).jpg|Ryan Gosling, pinyp gwrywaidd (2018)
HarryStylesWembley170623 (21 of 93) (52982075912).jpg|Harry Styles (2023)

## Llyfryddiaeth
* Dian Hanson, *The Art of Pin-up* (Cwlen: Taschen, 2014)

## Cyfeiriadau
Categori:Celf erotig
Categori:Merched
Steve Jones (athletwr)

Athletwr o Lynebwy yw **Stephen Henry Jones MBE** (ganwyd 4 Awst 1955).

Cafodd Jones ei eni yn Nhredegar; cafodd ei fagu yng Nglynebwy. Ennillodd y Marathon Llundain ym 1985. Mae e'n byw yn yr Unol Daleithiau America ers yr 1990au.

Ar 12 Medi 2025, datgelwyd cerflun o Jones, wedi'i wneud o ddur, yng Nglynebwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Athletwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1955
Y Pibydd Brith

Sioe theatr i blant gan Gwmni Theatr Cymru oedd ***Y Pibydd Brith*** a lwyfannwyd ym 1967, ac wedyn ar lwyfan Theatr Gwynedd, Bangor ym 1977. Ymysg yr actorion roedd Grey Evans, Valmai Jones, Cefin Roberts, Sian Meredydd Morgan, Dyfan Roberts, Wyn Bowen Harries, Mari Gwilym a Mei Jones.

## Oriel 

Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572318).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572340).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572353).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572337).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572324).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572357).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572326).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572315).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572361).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572313).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572360).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572358).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572356).jpg
Delwedd:Sioe Pibydd Brith at Theatr Gwynedd (1572350).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Theatr Gymraeg y 1960au
Dyfrlliw

Pigment sy'n gallu cael eu hydoddi mewn dŵr i'w defnyddio fel paent yw **dyfrlliw** (Saesneg: *watercolour*; Ffrangeg: *aquarelle*). Fel arfer, rhoddir paent dyfrlliw ar bapur. Yn draddodiadol, mae artistiaid wedi defnyddio papur gwyn, trwm wedi'i wneud o gotwm nad yw'n ystumio pan fydd yn wlyb. Nid yw dyfrlliwiau go iawn yn cynnwys pigment gwyn, felly mae unrhyw wyn mewn llun yn ganlyniad i adael y papur heb ei beintio. Hefyd, mae angen gweithio'r paent o liwiau golau i liwiau tywyll, yn hytrach na'r ffordd arall. Yn hyn o beth mae'n gwbl wahanol i baent olew, lle gellir gosod pigmentau golau ar ben rhai tywyll heb drafferth.

bawd|canol|600x600px|Peintiad tirlun dyfrlliw clasurol (1852), wedi'i greu'n gyflym yn yr awyr agored. *Penmaen Bach* gan David Cox (1809–1885).

[bawd|canol|600x600px|Lle mae llun yn galw am amlinelliadau manwl, mae dyfrlliw yn aml yn cael ei gyfuno ag inc, fel yn yr astudiaeth hon o Farchnad Pwllheli, 8 Awst 1866, gan [Frances Elizabeth Wynne (1836–1907)]]

## Gweler hefyd
* Gouache

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Cymdeithas Frenhinol Dyfrlliw Cymru

Categori:Peintio dyfrlliw
Alberto Vargas

Arlunydd, darlunydd a dylunydd o Beriw oedd **Alberto Vargas** (ganwyd **Joaquin Alberto Vargas y Chávez**; 9 Chwefror 1896 – 30 Rhagfyr 1982). Mae'n arbennig o adnabyddus am ei ddarluniau pinyp.

Astudiodd gelf yn Ewrop, yn enwedig yn Zürich a Genefa, cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, ac ymsefydlodd yn yr Unol Daleithiau yn 1916.

Mae'r rhan fwyaf o'i destunau yn cynnwys delweddau o fenywod hunanfeddiannol, main, lled-noeth, wedi'u gwisgo'n gain, â chyfraneddau delfrydol. Roedd ei waith fel arfer yn gyfuniad o ddyfrlliw a brwsh aer.

Categori:Arlunwyr o Beriw
Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Ymfudwyr o Beriw i'r Unol Daleithiau
CSV

Mae **CSV** (**Comma-Separated Values**, sef "gwerthoedd wedi’u gwahanu ag atalnod") yn fformat data sy'n cynrychioli data tablaidd (rhifau a thestun) fel testun plaen â'i werthoedd wedi'u gwahanu gan atalnodau. 

Cynigir CSV fel strwythur data gan amrywiaeth eang o feddalwedd, yn enwedig rhaglenni taenlen fel Microsoft Excel.  Mae'r manteision a grybwyllir o blaid CSV yn cynnwys symlrwydd a darllenadwyedd. Mae hyn yn groes i ffeiliau deuaidd, sy'n fwy cryno ac effeithlon, ond sydd i bob pwrpas yn annarllenadwy. Mae ffeiliau CSV, fodd bynnag, yn arbennig o ddefnyddiol ar gyfer cyfnewid gwybodaeth cronfa ddata rhwng dau beiriant â phensaernïaeth wahanol.

Categori:Technoleg ddigidol
Safwn yn y Bwlch

Cân Wladgarol a Chenedlaetholgar gan Glyn Roberts a Richard Morris yw ''''Safwn yn y Bwlch'''' gafodd ei chyfansoddi ar gyfer Hogia'r Wyddfa ym 1969. Rhyddhawyd y record gan Recordiau'r Dryw yn yr un flwyddyn. Nododd y grŵp yn eu cyfrol *Cofio* [Gwalia 1990] "fod 'Safwn yn y Bwlch' wedi dod yn anthem genedlaethol bron; 'roedd yn cael ei chanu gyda'r fath arddeliad nas gwelwyd na chynt na chwedyn".

## Cefndir 
Gyda'r gwrthwynebiad tuag at Arwisgiad "Tywysog Cymru" yn ei anterth yng Nghymru, ar ddiwedd y 1960au, nid rhyfedd fod grwpiau pop y cyfnod wedi dewis i recordio a chanu caneuon gwladgarol yn eu hymdrech i amddiffyn eu gwlad, ac i "sefyll yn y bwlch". Daw teitl a brawddeg gyntaf y gân o araith enwog Saunders Lewis yn y ddrama *Buchedd Garmon*:
'' 
Rhyddhawyd y gân ym 1969 ar "record sengl" gyda'r gân ddireidus '*Bysus Bach y Wlad*' ar yr ail-ochor. Daeth yn bumed yn siartiau'r *Herald Gymraeg* ochor yn ochor gyda'r caneuon Saesneg ar y pryd, gyda 'Carlo'gan Dafydd Iwan yn hawlio'r brig. 

Cofia Hogia'r Wyddfa "brofiad gwefreiddiol" mewn cyngerdd yn Aberllefenni lle y bu i'r dramodydd Rhydderch Jones adrodd yr araith o ddrama Saunders Lewis, "ac yn y lle priodol ar ddiwedd yr araith" daethont i mewn i ganu'r gân. "Gwnaethant hynny yn hollol naturiol, serch nad oeddynt wedi rihyrsio yr un gair gyda'i gilydd; 'roedd y tyndra a'r effaith a grewyd yn ysgytwol." Yn dilyn hynny, bu i Rhydderch ymuno gyda'r grŵp mewn sawl  cyngerdd gan ddilyn yr un patrwm.

Nododd adolygydd *Y Cymro* [1969] fod "1969 yn flwyddyn sydd wedi rhoi canu pop Cymraeg ar y map yng Nghymru, beth bynnag. Mae llai o sôn am Tom Jones, Shirley Bassey a'r Amen Corner, a mwy am Dafydd Iwan, Tony ac Aloma, a Hogia'r Wyddfa".

## Geiriau 
[bawd|[Hogia'r Wyddfa yn canu'r gân *Safwn yn y Bwlch*]]
bawd|Fersiwn Cor Meibion Dinas Bangorbawd|Fersiwn Côr Meibion Llanelli o'r gân

## Recordiau 
Ers 1969, mae'r gân wedi cael ei hail-recordio ganoedd o weithiau gan amrywiol gorau, unigolion, triawdau a deuawdau trwy Gymru. Roedd hi hefyd wedi'i chynnwys ar ddiwedd y ddrama gerdd ''O Docyn Brwyn i Ben Draw'r Byd'' gafodd ei chyfansoddi gan Glyn Roberts, Annette Bryn Parri a Paul Griffiths ym 1995.
## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon 1969
Categori:Caneuon Cymraeg o Gymru
Categori:Caneuon gwladgarol o Gymru
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Gouache

Mae **gouache** yn fath o baent sy'n cael ei wanhau â dŵr, yn debyg i ddyfrlliw, ond yn wahanol i ddyfrlliw go iawn mae'n anhryloyw. Fel arfer, y glynwr neu doddydd a ddefnyddir i wneud y math hwn o baent yw gwm Arabig. Mae arwyneb gorffenedig y paent yn ddwys. Yn wahanol i baent acrylig, nid oes polymerau rhwymo ynddo ac, o ganlyniad, dim sglein. Fe'i defnyddir yn aml gan artistiaid masnachol ar gyfer posteri, darluniau, comics a gwaith dylunio arall.

bawd|canol|400x400px|*Haf* (1914), peintiad gouache ar bapur gan Alexander Lopukhin (1897–1985)

bawd|canol|400x400px|Dyluniad mewn gouache gan Léon Benigni (1892–1948) ar gyfer clawr cylchgrawn ffasiwn, 1929

## Cyfeiriadau
Categori:Peintio dyfrlliw
Elin Mair Jones

Llenor, telynores, cyflwynydd ac athrawes o Lanrwst a wedyn Llanuwchllyn oedd **Elin Mair Thomas** (27 Ebrill 1950 – 2002) neu **Elin Mair Jones** wedi priodi. Roedd hi'n chwaer i'r gwleidydd Dafydd Ellis-Thomas. Enillodd Y Fedal Ryddiaith y tro cyntaf iddi'i chyflwyno yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd 1974. Treuliodd gyfnod fel un o gyflwynwyr darllediadau'r Ŵyl Gerdd Dant ac Eisteddfod yr Urdd ar S4C yn y 1990au. Bu farw'n "ddisymwth" o gynnar yn 2002, yn ddim ond 51 oed.

## Gyrfa 
Er iddi gael ei magu yn ardaloedd Llandysul a Llanrwst, cafodd ei geni yng Nghaerfyrddin yn ferch i weinidog yn Eglwys Bresbyteraidd Cymru. Wedi priodi Huw Arthur Jones (1948 – 2014) ym 1976, treuliodd ran helaeth o'i hoes yn Llanuwchllyn, lle bu'r ddau yn rheoli modurdy Plas Moduron. Ganwyd iddynt 3 o blant, Catrin, Iwan a Lowri.

Roedd Elin yn gyfeilydd telyn medrus a bob amser yn barod i gynorthwyo partïon cerdd dant mewn ysgolion neu ymarferion gydag unigolion oedd am gystadlu yn ngweithgareddau'r Urdd. Cludodd ei thelyn ei hun, ar draws gwlad i eisteddfodau lu, er mwyn cynorthwyo'r cystadleuwyr.  Bu'n frwdfrydig, ffyddlon a chefnogol iawn i ddisgyblion Llanuwchllyn am flynyddoedd lawer cyn ei marwolaeth ddisymwth.

Bu farw'n 51 oed yn 2002, ychydig ddyddiau'n unig wedi diagnosis o ganser yn Ysbyty Maelor Wrecsam. Gorfodwyd ei brawd, Dafydd Ellis-Thomas i ganslo ei gynlluniau i fynychu angladd Elizabeth Bowes-Lyon [mam y cyn-frenhines Elizabeth II] ar y 9 Ebrill 2002.

## Oriel 

Delwedd:Urdd's Taith Heic a Hop in Llansannan that collected over a thousand pounds to the Eisteddfod fund at Llanrwst (1551572).jpg
Delwedd:Urdd's Taith Heic a Hop in Llansannan that collected over a thousand pounds to the Eisteddfod fund at Llanrwst (1551578).jpg
Delwedd:Urdd's Taith Heic a Hop in Llansannan that collected over a thousand pounds to the Eisteddfod fund at Llanrwst (1551583).jpg
Delwedd:Urdd's Taith Heic a Hop in Llansannan that collected over a thousand pounds to the Eisteddfod fund at Llanrwst (1551589).jpg
Delwedd:Ŵyl Gerdd Dant at Ruthin for the second year in a row (1555100).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Llenorion benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl o Lanuwchllyn
Rhodd Mam (drama deledu)

Drama deledu Gymraeg gan Siôn Humphreys a'i dad Emyr Humphreys yw ***Rhodd Mam*** a ddarlledwyd ar S4C ym 1995. Cwmni cynhyrchu Siôn fu'n gyfrifol am y ddrama, sef Ffilmiau Bryngwyn, ac ef ei hun oedd yn ei chyfarwyddo. Mae hi'n ddrama dywyll a chymhleth am farwolaeth merch ifanc ac ymgais dau aelod o'r heddlu i ganfod y llofrudd. Ymysg yr actorion mae Bryn Fôn, Bethan Dwyfor, John Pierce Jones, Nia Williams, Mei Jones a Dafydd Dafis.

## Cymeriadau 
* Ronald Maywel - Dafydd Dafis
* Carys Maywel - Bethan Dwyfor
* Sam Owens - Bryn Fôn
* Rex Lawson - Huw Garmon
* Ysgrifenyddes - Nia Gruffydd
* Llofrudd - Idris Morris Jones
* Goronwy Manwel - John Pierce Jones
* Eric Conwil - Mei Jones
* Hazel Candy - Nia Pugh
* Jil Conwil - Sharon Roberts
* Geraint Manwel - Llion Williams
* Sonia Morris - Nia Williams
* Gareth Owens - Siôn Wyn Fôn
* Llyr Conwil - Ifan Lloyd Lewis
* Elin Conwil - Elin Gwyn Roberts
* Ffion Conwil - Ffion Gwyn Roberts

## Cefndir 
Cyflwynwyd y ddrama ar S4C gyda'r cwestiwn canlynol "Mewn cymdeithas lle nad oes gwerth ar ddim a phris ar bopeth, beth yw rhin *Rhodd Mam?"*. Cyfeiria'r teitl ar lawlyfr i blant gan y Methodistiaid Calfinaidd sef *Rhodd Mam* sy'n gyfres o gwestiynnau ac atebion er mwyn ceisio addysgu pob plentyn yn y modd gorau i fyw.

Wrth i ddau aelod o'r heddlu geisio dal llofrudd merch ifanc, mae'r ymchwiliad yn drysu bywydau trigolion y dref, gan gynnwys optegydd lleol sy'n godinebu gyda sawl gwraig briod, ac yn cael ei gyhuddo ar gam o fod wedi cyflawni'r weithred.

## Cynhyrchu 
Cafodd y rhan helaeth o'r ddrama ei ffilmio yn ardal Llandudno a Dyffryn Conwy.

* Colur - Meinir Jones Lewis ac Alma Roberts
* Gwisgoedd - Beth Davies a Gwawr Eyton Jones
* Cynllunio - Jock Scott
* Sain - Mike Turner a Dic Roberts

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu teledu Cymraeg y 1990au
Blanche o Gaerhirfryn

Roedd **Blanche o Lancaster** (25 Mawrth 1342 &ndash; 12 Medi 1368) yn foneddiges o Loegr, sy'n fwyaf adnabyddus fel gwraig cyntaf John o Gaunt a mam Harri IV, brenin Lloegr.

Merch Henry o Grosmont, Dug Lancaster, oedd Blanche. Cafodd ei geni yng Nghastell Bolingbroke. Priododd John o Gaunt, mab Edward III, yn Abaty Reading, ar 19 Mai 1359. Bu iddynt saith o blant. Bu farw Blanche yng Nghastell Tutbury, yn ei hugeiniau. 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1342
Categori:Marwolaethau 1368
Richard Morris (Hogia'r Wyddfa)

Cerddor, cyfansoddwr a chyfeilydd Hogia'r Wyddfa oedd **Richard Morris** (7 Ionawr 1936 – 2000) oedd hefyd yn cael ei adnabod fel **Richard Huw Morris** neu **Dic Morris.** Cyfansoddodd rhai o ganeuon mwyaf cofiadwy'r grŵp gan gynnwys yr anthem wladgarol 'Safwn yn y Bwlch' [1969] ac roedd ei ddawn a'i arddull gerddorol ar y piano yn enwog iawn. Bu i  "Dic" gyfeilio i amryw byd o artistiaid, a gwnaeth lawer o waith i Recordiau Cambrian yn cyfeilio i grwpiau fel Emyr ac Elwyn, Hogia'r Deulyn ac Alwen ac Owain Selway.

## Gyrfa 
Ganed Dic yng Nghaethro, Gwynedd yn unig blentyn i Humphrey a Kate Morris.

Rhoddodd y gorau i fod yn aelod o Hogia'r Wyddfa ar gychwyn y 1990au, a daeth Annette Bryn Parri yn gyfeilydd ac aelod o'r grŵp, yn ei le gan efelychu ei ddawn unigryw ar y piano.

## Caneuon 
[bawd|Hogia'r Wyddfa - [Safwn yn y Bwlch]]
[bawd|[Richard Morris (Hogia'r Wyddfa)|Richard Morris yn cyfeilio i 'Aberdaron' gan Hogia'r Wyddfa (1970)]]
[bawd|[Richard Morris (Hogia'r Wyddfa)|Richard Morris yn cyfeilio i 'Teifi' gan Hogia'r Wyddfa]]
(detholiad)
* Safwn yn y Bwlch (1969)
* Bysus Bach y Wlad (1969)
* Mae'n hwyr y dydd
* Pont yr Abar
* Rhaid Deffro yn Awr
* Roc Aberteifi
* Rhywun

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Cerddorion Cymraeg

## Oriel 

Delwedd:Hogia'r Wyddfa near the Llanberis village sign (1586559).jpg
Delwedd:Cemlyn Williams, Mayor of Caernarfon, presenting a special plaque to Hogia'r Wyddfa (1518149).jpg
Delwedd:Hogia'r Wyddfa near the Llanberis village sign (1586563).jpg
Delwedd:Y Casgliad Llawn, album cover.jpg
Delwedd:Record Cofio Cynan Hogia'r Wyddfa.PNG
Delwedd:Preparing for the programme Cofio Cynan performed by Cwmni Theatr Cymru during the Eisteddfod proclamation week (1585254).jpg
Delwedd:Preparing for the programme Cofio Cynan performed by Cwmni Theatr Cymru during the Eisteddfod proclamation week (1585269).jpg

Categori:Marwolaethau 2000
Caerdydd Ffynnon Taf (etholaeth Senedd)

Un o etholaethau'r Senedd yw **Caerdydd Ffynnon Taf**, a ffurfiwyd ar gyfer etholiad 2026. Yr enw Cymraeg a ddefnyddir hefyd yn Saesneg.

Bydd yr etholaeth hon yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS).

Fe'i cynigiwyd yn dilyn adolygiad 2024 o etholaethau'r Senedd, ac fe'i ffurfiwyd drwy uno dwy o etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig, sef Gogledd Caerdydd a Dwyrain Caerdydd. Bydd y ffiniau'n cael eu hadolygu eto cyn etholiad 2030.

## Ffiniau 
Cadarnhawyd yr enw a'r ffiniau Cymraeg yn unig yn argymhellion terfynol y comisiwn ym mis Mawrth 2025. 

Mae'n cynnwys rhannau o Gaerdydd a Rhondda Cynon Taf. Mae'r etholaeth i'w sefydlu erbyn 2026, yn dilyn pasio Deddf Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) 2024. Y ddeddf hon sy'n dod â'r newidiadau i rym, gan greu 16 "uwch-etholaeth" mwy, gan uno 32 etholaeth Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru, a defnyddio system bleidleisio newydd sy'n gwbl gyfrannol, gyda phob etholaeth yn ethol chwe Aelod o'r Senedd (AS) yn hytrach nag un fel a wnaed yn y gorffennol.

## Etholiadau 
### Etholiad 2026 
### Ymgeiswyr
Bu ffrae o fewn y Blaid Lafur yn sgil tynnu Owain Williams o restr fer y blaid honno, er gwaetha'r ffaith ei fod yn ffigwr amlwg a phoblogaidd yn yr ardal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Etholaethau Senedd Cymru 2026
Genod Tŷ'r Ysgol

Triawd gerddorol a berfformiodd ar lwyfannau Cymru ac ym mlynyddoedd cynnar S4C oedd '''Genod Tŷ'r Ysgol''' wedi'i greu gan y tair chwaer, Annette Bryn Parri, Olwen a Marina. Y "Tŷ'r Ysgol" dan sylw oedd cartref y teulu, ym mhentref Dinorwig, Gwynedd. Rhyddhawd casét o ganeuon y triawd gan Recordiau Sain ym 1986, o dan yr enw ''Genod Tŷ'r Ysgol''. Roedd y triawd wedi arfer canu lleisiau cefndir i nifer o artistiaid cerddorol y cyfnod fel Geraint Griffiths, Eirlys Parri, y Brodyr Gregory a Dafydd Iwan.

## Cefndir 
Ganed y tair chwaer ym Mhenywaun, Deiniolen a symud oddi yno i Dŷ'r Ysgol, Dinorwig pan oeddent yn eu harddegau. Dechreuasant ganu gyda'i gilydd yn gyhoeddus pan oeddent yn ifanc iawn, yn Eisteddfod Capel Cefnywaun, Deiniolen. Ym 1985, rhyddhaodd y teulu gasét o'r enw ''Teulu Tŷ'r Ysgol,* oedd yn cynnwys datganiadau gan eu tad, Evan Bryn. Nodwyd ar glawr y casét *Genod Tŷ'r Ysgol'' , bod y casét cyntaf, "mewn blwyddyn", wedi gwerthu "dros fil o'r tapiau, ac o ganlyniad daeth y gwahoddiad oddi wrth gwmni Sain i'r 'genod' wneud y recordiad hwn".

Mae'r triawd i'w weld yn aml mewn rhaglenni cerddorol ac adloniant ysgafn cynnar S4C.

Annette Bryn Parri oedd yn gyfrifol am drefnu a chyfeilio i'r triawd, a'i gŵr Gwyn Parri yng ngofal y geiriau. Roedd eu repertwâr yn cynnwys trefniannau o alawon gwerin a chaneuon gwreiddiol.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1985
Categori:Cantorion Cymraeg o Gymru
Categori:Cantorion Cymraeg
Sarah Atherton

Mae **Sarah Elizabeth Atherton** (ganwyd 15 Tachwedd 1967) yn gyn-aelod y llywodraeth San Steffan. Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol (MP) dros Wrecsam rhwng 2019 a 2024. Gwasanaethodd fel Is-ysgrifennydd Gwladol Seneddol dros Bobl Amddiffyn, Cyn-filwyr a Theuluoedd Gwasanaeth o fis Medi i fis Hydref 2022.  

Cafodd Atherton ei geni yng Nghaer, yn ferch i John Atherton o Gaer ac Evelyn Atherton (ganwyd Morgan) o Gaernarfon.  Gadawodd ysgol gyfun leol yng Nghaer yn 16 oed. Roedd hi'n fenyw gyntaf i gynrychioli Wrecsam.  Yn ogystal, mae ganddi'r anrhydedd o fod yr AS benywaidd cyntaf â chefndir milwrol rheolaidd.  Yn 2014, priododd Atherton â Nicholas John Daniel Corcoran. Mae ganddi fab.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Categori:Nyrsys o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bangor
Categori:Gwleidyddion benywaidd yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1967
Vivian Williams

Cerddor a gitarydd y grŵp poblogaidd Hogia'r Wyddfa yw **Vivian Williams** (ganed 18 Ebrill 1948) neu **John Vivian Williams** neu **"Vivs"**. Teithiodd y byd yng nghwmni'r grŵp gan ymweld â Nigeria, Unol Dalieithau America ac Awstralia. Bu'n rhan o gynyrchiadau gyda Cwmni Theatr Cymru a dramâu cerdd Gŵyl Fai Pwllheli, yn ogystal ag ymddangos ar deledu Cymru o'r 1960au hyd at y presennol.

## Gyrfa 
Ganwyd "Vivs" yn 6 Stryd y Dŵr, Llanberis yn fab i William Alun Williams ac Elizabeth Olwen [Jones], y ddau o Ddyffryn Peris. Chwarelwr oedd ei dad, a ganwyd iddynt 3 mab. Mynychodd Vivs Ysgol Dolbadarn, [ar ôl cyfnod ei gyd-aelodau yn y grŵp Myrddin Owen, Arwel Jones ac Elwyn Jones] ac ymlaen i Ysgol Brynrefail.

Dechreuodd ganu'r gitâr tra'n Ysgol Brynrefail, wedi i'w frawd Alun dderbyn gitâr yn anrheg, pan oedd Vivs tua 8 oed. Nododd Vivs yng nghyfrol *Cofio* Hogia'r Wyddfa [Gwalia 1990] "Caneuon syml, yn defnyddio 3 cord yn unig, oedd caneuon poblogaidd y dydd [1960au]", a'r gân gyntaf iddo'i ddysgu oedd 'Jailhouse Rock'.

Ar ôl gadael ysgol, bu'n gweithio mewn siop ddillad dynion yng Nghaernarfon, ac wedyn i weithio mewn siop esgidiau yn y dref, a ffactri Ferodo. Bu hefyd yn gweithio yn Chwarel Dinorwig. Wedi i'r chwarel gau ym 1969, sefydlodd "asiantaeth trefnu nosweithiau" ar y cyd â'r digrifwr Idris Charles, a bu'r ddau yn trefnu nosweithiau cerddorol ar gyfer artistiaid megis Tony ac Aloma, Hogia'r Wyddfa, Charles Williams ac Emyr ac Elwyn. Treuliodd gyfnod ar gychwyn y 1980au yn actio cymeriadau cefndir mewn rhai o gyfresi cynnar S4C.

Cychwynodd ei gysylltiad cerddorol gyda rhagflaenydd Hogia'r Wyddfa, sef Triawd yr Wyddfa, lle bu'n eu cynorthwyo drwy gyfeilio ar y gitâr. Roedd Vivs ar y pryd yn aelod o'r grŵp Y Dominoes, gyda llanciau arall o ardal Caernarfon a Dyffryn Peris. Bu hefyd yn trefnu nifer o gyngherddau lleol i godi arian at achosion da, fel y gronfa ariannol yn dilyn trychineb Aberfan ym 1966.

Mae'n briod â Gwyneth.

## Oriel 

Delwedd:Hogia'r Wyddfa near the Llanberis village sign (1586559).jpg
Delwedd:Cemlyn Williams, Mayor of Caernarfon, presenting a special plaque to Hogia'r Wyddfa (1518157).jpg
Delwedd:Cemlyn Williams, Mayor of Caernarfon, presenting a special plaque to Hogia'r Wyddfa (1518153).jpg
Delwedd:Hogia'r Wyddfa near the Llanberis village sign (1586566).jpg
Delwedd:Y Casgliad Llawn, album cover.jpg
Delwedd:Record Cofio Cynan Hogia'r Wyddfa.PNG
Delwedd:Safwn yn y Bwlch.png

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Cerddorion Cymraeg
Categori:Pobl o Ddyffryn Peris
Robin Gwyndaf

Academydd, hanesydd, awdur, bardd a chyn-Guradur Llên Gwerin Cymru yn Amgueddfa Werin Cymru yw Dr **Robin Gwyndaf** FSA, FLSW (ganwyd 1 Mawrth 1941) [enw llawn **Robin Gwyndaf Jones**]. Mae o hefyd yn gyn-bennaeth Adran Bywyd Diwylliannol yr Amgueddfa, cyn ymddeol ar y 1 Mawrth 2006. Mae'n aelod o Gymdeithas Ddysgiedig Cymru ac yn Lywydd Cymdeithas Ffynhonnau Cymru.

## Cyhoeddiadau 
(detholiad)

### Cymraeg 
* *Chwedlau Gwerin Cymru* (2023)- Y Lolfa 
* *Cofio Hedd Wyn* (2017) - Y Lolfa
* *Yr Etifeddiaeth Deg* (2015) *-* Y Lolfa
* ''Taliesin o Eifion a'i Oes* - Y Lolfa
* *Poster Chwedlau Gwerin Cymru*
* *Ai Ceidwad fy mrawd ydwyf fi?: carcharorion cydwybod ac ymgyrch Cristnogion yn erbyn poenydio (Darlith goffa Lewis Valentine)* (1991)
* *Yn Llygad yr Haul* (1993)
* *Ffynnon Arian:* *cyfrol 1: Cymdogaeth, Diwylliant a Chapel yn Llangwm, Uwchaled* (Ffynnon Arian: Cymdogaeth, Diwylliant a Chapel yn Llangwm, Uwchaled) (1996)
* *Teulu, Bro a Thelyn - Portread o Ganwr Gwerin a Chynheilydd Traddodiad: Emrys Jones, Llangwm* (1997)
* *Meddyg y Galon Glwyfus - Gofal am Iechyd Meddwl a Chymwynas Fawr Dr David Enoch* (2021)
* *Uwchaled* (Cyfres teithiau llenyddol Cymdeithas Gelfyddydau Gogledd Cymru) (1994)
* *Blas ar Fyw: Atgofion Serah Trenholme Nefyn* (1989)
* *Llyfr Rhedyn ei Daid* (1987)
**Rhyfel a Heddwch a Sancteiddrwydd Bywyd* (2008)
**Llyfr Datguddiad Ioan* (2008)

### Saesneg 
* *Welsh Folk Tales* (2024)
* *The Welsh folk narrative tradition: Continuity and adaptation* (1988)
* *A Farming Family from Wales'' (1979)

## Oriel 

Delwedd:Robin Gwyndaf (Jones), Cerrigydrudion, winner of the crown at the Cardiff Urdd Eisteddfod, 1965 (1484546).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Glyn Roberts

Cyn-brifathro, llenor a bardd a dreuliodd rhan fwyaf o'i oes ym Mhwllheli oedd **Glyn Roberts** (1930 – 2012). Mae'n fwyaf adnabyddus am gyfansoddi geiriau caneuon ar gyfer grwpiau poblogaidd fel John ac Alun, Dylan a Neil a Hogia'r Wyddfa ac ef yw awdur y gân genedlaetholgar, 'Safwn yn y Bwlch'. Cyd gyfansoddodd ddramâu cerdd yn ogystal gydag Annette Bryn Parri, Paul Griffiths, Non Llywelyn, Rhys Glyn a Lowri Mererid a gafodd eu llwyfannu fel rhan o ddathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Cynan yn Mwllheli yn y 1990au. Cyfrannodd golofn misol i'r papur bro *Llanw Llŷn* am nifer o flynyddoedd. Bu hefyd yn Faer tref Pwllheli ddwywaith rhwng 1971-73 a 2002-2004.

## Gyrfa 
Cafodd ei eni a'i fagu yng Ngharmel, ger Caernarfon. Bu'n brifathro yn Ysgol Gynradd Llanbedrog ac yn ddirprwy-brifathro yn Ysgol Troed-yr-Allt, Pwllheli.

## Caneuon 
Cyd-gyfansoddodd nifer helaeth o ganeuon poblogaidd yn Gymraeg gyda chyfansoddwyr megis Barry Jones ac Eleri Fôn, Myrddin Owen, Annette Bryn Parri, Robat Arwyn, John T Jones, Richard Morris, Dylan Parry a Rhys Glyn.

(detholiad) 

* Safwn yn y Bwlch (1969) 
* Y Fordaith Fawr
* Aberfan
* Allwedd y Gell
* Atgof am Eryri
* Cod dy Galon
* Coed y Glyn
* Ddoi di gyda mi (1975) 
* Draw mae'r llais yn galw
* Fflam ein Ffydd (1997)
* Ein Bro (1996)
* Ein Tir (1996)
* Tua'r Gymru Rydd (1996)

## Oriel

Delwedd:Llŷn and Eifionydd Urdd Festival Fair in Pwllheli (1535377).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Bwllheli
John Lavelle

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau yw **John Lavelle** (ganwyd 23 Tachwedd 1981), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi.

Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Laura Mancinelli

Canoloesydd, chyfieithydd, nofelydd, ac ysgolhaig o'r Eidal oedd **Laura Mancinelli** (18 Rhagfyr 1933 – 7 Gorffennaf 2016).

Ysgrifennodd weithiau academaidd, llyfrau plant, nofelau hanesyddol a traethodau ar hanes yr Oesoedd Canol.

Roedd yn dioddef o sglerosis ymledol a bu farw o'r cyflwr.
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Agnostigiaid
Categori:Nofelwyr Eidaleg o'r Eidal
Categori:Pobl o Torino
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Eidaleg o'r Eidal
John McGrath (dramodydd)

*[am gyn-arweinydd artistig National Theatre Wales, gweler John E. McGrath y cyfarwyddwr]*

Dramodydd a damcaniaethwr theatr o Brydain oedd **John McGrath** neu **John Peter McGrath** (1 Mehefin 1935 – 22 Ionawr 2002) a fu'n gefnogwr brwd i Sosialaeth yn ei ddramâu. Bu'n ddylanwad ar actorion Cymraeg yn y 1970au gyda'i gwmni drama arloesol 7:84, a gwelwyd sefydlu cwmnïau tebyg yn y Gymraeg fel Theatr Antur a Theatr Bara Caws.

## Bywyd cynnar a gyrfa 
Ganwyd McGrath ym Mhenbedw, ac addysgwyd ef yn Ysgol Alun Yr Wyddgrug. Roedd ei deulu o gefndir Yr Eglwys Gatholig Wyddelig. Ar ôl ymarfer ei  Wasanaeth Cenedlaethol, mynychodd Goleg Sant Ioan, Rhydychen. Yn ystod y 1960au bu'n gweithio i'r BBC, gan gyfarwyddo a sgriptio nifer o benodau o'r gyfres heddlu *Z-Cars* a ddechreuodd ym 1962.

## Gyrfa theatrig 
Caiff McGrath ei gofio orau fel dramodydd ac am lunio damcaniaethau egwyddorol dros theatr radical, boblogaidd. Llwyfannwyd ei ddrama *Soft Or A Girl* yn Theatr Everyman Lerpwl ddechrau'r 1970au gydag Alison Steadman, a fu'n llwyddiant mawr. Sefydlwyd Cwmni Theatr 7:84 ym 1971 gan McGrath, ei wraig a'i brawd, a chrewyd *The Cheviot, the Stag, and the Black Black Oil* (1973), ei ddrama fwyaf enwog, sy'n arddangos ei egwyddorion. Defnyddiodd rhai o dechnegau dramatig a theatrig theatr epig – lle mae actorion yn ymgymryd â sawl rôl gwahanol, ac yn llithro allan o gymeriad yn aml – y math o arddull a gysylltir â'r dramodydd Almaenig Bertolt Brecht. 

## Bywyd personol 
Priododd yr actores Elizabeth MacLennan o'r Alban ym 1962 ac roedd gan y cwpl ddau fab a merch.

## Marwolaeth 
Bu farw McGrath o lewcemia ym mis Ionawr 2002.  Yn ei ysgrif goffa a gyhoeddwyd yn *The Guardian,* nododd Michael Billington : "No one since Joan Littlewood did more to advance the cause of popular theatre in Britain than John McGrath" 

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau 
* Kershaw, Baz. 1992. *The Politics of Performance: Radical Theatre as Cultural Intervention.* London and New York: Routledge. ISBN 0-415-05763-9.
* MacLennan, Elizabeth. 1990. *The Moon Belongs to Everyone: Making Theatre with 7:84.* London: Methuen. ISBN 0-413-64150-3.
* McGrath, John. 1981. *A Good Night Out: Popular Theatre: Audience, Class and Form.* London: Nick Hern Books, 1996. ISBN 1-85459-370-6.
* McGrath, John. 1990. ''The Bone Won't Break: On Theatre and Hope in Hard Times.* London: Methuen. ISBN 0-413-63260-1.
* McGrath, John. 1996. *Six-Pack: Plays for Scotland.* Edinburgh: Polygon. ISBN 0-7486-6201-4.
* Schechter, Joel, ed. 2003. *Popular Theatre: A Sourcebook.'' Worlds of Performance Ser. London and New York: Routledge. ISBN 0-415-25830-8.

## Gwefanau Allanol 
 ar IMDb

Categori:Dramodwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cenedlaetholwyr Albanaidd
Categori:Sosialwyr o Loegr
Categori:Marwolaethau 2002
Categori:Genedigaethau 1935
Judith Roberts

Cyfarwyddydd theatr, awdur a chynhyrchydd o Gaerdydd yw **Judith Roberts** (ganed Hydref 1963) neu **Judith Anne Roberts**. Gweithiodd i Theatr Soho, Theatr Sherman, Theatr Clwyd a Theatr Gate yn Nulyn. Bu Judith hefyd yn cyd-weithio gyda Cefin Roberts yn ystod ei gyfnod gyda Theatr Genedlethol Cymru rhwng 2003 a 2010. Yn 2012, cyd-sefydlodd y cwmni theatr DeOscuro.

## Gyrfa 
(detholiad)

**I Theatr Genedlaethol Cymru**

* *Tŷ Bernarda Alba* (2009)
* *Siwan* (2008)
* *Y Pair* (2008)
* *Cariad Mr Bustl* (2007)
* *Diwéddgan* (2006)
* *Wrth aros Beckett : Sŵn Traed* a *Dod a Mynd* (2006)
* *Dominos* (2006) 
* *Tŷ ar y Tywod* (2005)
* *Ac Eto Nid John Gwil... : Un Briodas* a *Dwy Ystafell* o ''Rhyfedd y'n Gwnaed* (2004)

**Cwmnïau eraill**

* *Drws arall i'r Coed* (Sgript Cymru)
* *Sheep's Milk on the Boil* (Irish Rep Theatre, Efrog Newydd)
* *Catastrophe* (Irish Rep Theatre, Efrog Newydd)
* *Ohio Impromptu* (Irish Rep Theatre, Efrog Newydd)
* *Ines de Castro* (The Project, Dulyn)
* *Judith* (The Project, Dulyn)
* *Not I, What Where* (Barbican, Llundain)
* *Act Without Words 1* (Barbican, Llundain)
* *The Surgeon of Honour* (Southwark Playhouse)
* *It Takes Two* (Theatr Jermyn Street)
* *The Yellow Wallpaper* (New End Theatre, Llundain)
* *Just Brecht'' (New End Theatre, Llundain)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Theatr Gymraeg
Categori:Theatr Gymraeg y 2000au
Categori:Cyfarwyddwyr benywaidd
Categori:Cyfarwyddwyr theatr
Cwmni Theatr 7:84

Cwmni theatr agitprop ac asgell chwith o'r Alban oedd **Cwmni Theatr** **7:84** neu **7.84**. Daw'r enw o ystadegyn ar ddosbarthiad cyfoeth yn Y Deyrnas Unedig, a gyhoeddwyd yn *The Economist* ym 1966, a ddangosodd bod 7% o boblogaeth y DU yn berchen ar 84% o gyfoeth y wlad. Bu'r cwmni yn ysbrydoliaeth i sefydlu Theatr Antur yng Nghymru, ac yn y pendraw, cwmnïau theatr eraill megis Theatr Ddiethr, Theatr yr Ymylon a Theatr Bara Caws.

## Cefndir 
Sefydlwyd y grŵp neu'r cwmni ym 1971 gan y dramodydd John McGrath, ei wraig Elizabeth MacLennan a'i brawd David MacLennan, ac roedd yn teithio ledled Prydain Fawr. Ym 1973, rhannodd y cwmni i greu 7:84 (Lloegr) a 7:84 (Yr Alban). Methodd y cwmni Seisnig ym 1984, ar ôl colli ei grant gan Gyngor Celfyddydau Prydain Fawr. Ymunodd Jo Beddoe â'r grŵp Albanaidd fel cynhyrchydd ym 1988 tan 1992; fodd bynnag, collodd y cwmni Albanaidd ei chyllid gan Gyngor Celfyddydau'r Alban yn 2006, er i'r Cyfarwyddwr Artistig Lorenzo Mele lwyddo i sicrhau cyllid am flwyddyn arall o fis Ebrill 2007. Wedi hynny, comisiynwyd cyfres o bedair drama, a deithiwyd o dan yr enw *Re:Union*, ddechrau 2007. Dilynwyd hyn ym mis Medi 2007 gan *The Algebra of Freedom* gan Raman Mundair, a deithiodd yn helaeth hefyd ledled yr Alban.  

Daeth y cwmni i ben yn 2008.

## Cynyrchiadau teithiol 
## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau theatr yn yr Alban
Categori:Sefydliadau 1971
Categori:Theatr yn yr Alban
Categori:Dadsefydliadau 2008
The Passion (Michael Sheen)

Cynhyrchiad theatr cymundedol a "digwyddiad" theatrig gan National Theatre Wales a'r actor Michael Sheen oedd ***The Passion*** a lwyfannwyd  yn Saesneg mewn amrywiol leoliadau allannol o gwmpas tref Port Talbot, dros gyfnod o 72 awr ym Mhasg 2011. Ffurf Drama'r Dioddefaint aneglwysig oedd i'r cynhyrchiad, gyda Michael Sheen ei hun yn portreadu'r ffigwr canolog, sef "Yr Athro" neu'r ffigwr oedd yn cynrychioli'r Crist. Owen Sheers oedd yng ngofal y "sgript a'r nofelu" gyda Bill Mitchell a Michael Sheen fel cyd-gyfarwyddwyr. Yn ogystal â chast lleol o dros 1,000 o drigolion y dref, cafwyd cameos gan Paul Potts, Manic Street Preachers a Iwan Rheon, yn ogystal ag actorion profiadol fel Di Botcher. Denwyd dros 12,000 o gynulleidfa ar "Y Trydydd Dydd", a disgrifiwyd y cynhyrchiad yn *Y Cymro* fel "digwyddiad y bydd sôn amdani am flynyddoedd i ddod". a *The Arts Desk.* Canmoliaeth oedd gan Karen Price yn y *Western Mail* hefyd : "During the 72 hours that *The Passion* was staged, Sheen not only pushed the boundaries of modern theatre to new limits, but also brought together a community and showcased the Welsh steel town he calls home to the world in a different light... *The Passion* was drama at its very best - creative, ambitious, raw, passionate and relevant. Above all, it was also accessible and inclusive." 

Rhyddhawyd ffilm o'r enw *The Gospel of Us* gan BBC Cymru yn 2012 a enillodd 2 wobr BAFTA Cymru. Gellir gweld golygfeydd o'r cynhyrchiad yma.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu 2011
Categori:Theatr yng Nghymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Dramâu Saesneg gan ddramodwyr o Gymru
John E. McGrath (cyfarwyddwr artistig)

Cyfarwyddwr theatr a chyn-Arweinydd Artistig National Theatre Wales rhwng 2009 a 2015, yw **John E. McGrath** neu **John Edward McGrath** (ganwyd 5 Medi 1962). Bu hefyd yn brif weithredwr Aviva Studios, cartref Factory International.  

## Gyrfa 
Ganwyd John Edward McGrath ar 5 Medi 1962 yn yr Wyddgrug, Gogledd Cymru   ac fe'i magwyd yn Lerpwl.   Enillodd ei radd PhD yn yr Unol Daleithiau America o'r New York University Graduate School of Arts and Science ym 1999.

Sefydlodd McGrath fudiad yr Arts Integrated Merseyside (AIM), sef sefydliad celfyddydau i'r anabl wedi'i leoli yn Lerpwl, a ddatblygodd i fod yn *DaDaFest*.   Gweithiodd hefyd fel cyfarwyddwr theatr yn Efrog Newydd. 

Rhwng 1999-2008, ef oedd cyfarwyddwr artistig y Contact Theatre ym Manceinion cyn ei benodi yn gyfarwyddwr artistig cyntaf National Theatre Wales yn 2009. Bu'n arwain y cwmni hyd ddiwedd 2015.  Yn ystod ei gyfnod yn NTW, bu McGrath yn gyfrifol am lwyfannu sawl cynhyrchiad theatr llwyddiannus a chofiadwy fel *The Passion* gyda Michael Sheen a barodd am 72 awr yn nhref enedigol Sheen ym Mhort Talbot, Cymru gyda dros 1,000 o drigolion lleol yn cymryd rhan.  Ei gynhyrchiad agoriadol gyda'r cwmni oedd *A Good Night Out in the Valleys.*

Yn 2013, cafodd McGrath ei gyfweld ochr yn ochr â nifer o ymarferwyr theatr eraill yng Nghymru ar gyfer y ''Prosiect Mae'n Gwella''. Sefydlwyd y prosiect mewn ymateb i hunanladdiadau pobl ifanc a gafodd eu bwlio oherwydd eu bod yn hoyw neu oherwydd bod eu cyfoedion yn amau eu bod yn hoyw. Yn y fideo, mae'n datgan, "Roeddwn i'n gwybod nad oeddwn i'n ffitio i mewn yn hollol i'r ffordd gywir o fod yn fachgen... Os gallwch chi ddod o hyd i ffyrdd o fod yn gryf ac i ofyn am help pan fyddwch chi angen help, mae yna bobl allan yna i'ch helpu chi. [...] Peidiwch â phoeni chwaith os nad ydych yn ffitio i mewn i'r 'patrwm elw' newydd o beth yw bod yn hoyw, mae yna leoedd a mannau i fod ychydig yn wahanol, hyd yn oed i hynny." [1]

Yn 2015, penodwyd McGrath yn gyfarwyddwr artistig a phrif weithredwr Gŵyl Ryngwladol Manceinion. Ym mis Medi 2022, ail-frandiodd y sefydliad cyfan fel Factory International, er y bydd yn parhau i gyflwyno MIF bob dwy flynedd. Yn 2023, cyhoeddwyd y byddai'r adeilad yn cael ei alw'n Aviva Studios ar ôl i'r cwmni yswiriant Aviva sicrhau'r hawliau enwi am £35 miliwn, gan wneud McGrath yn arweinydd un o gytundebau nawdd corfforaethol diwylliannol mwyaf y DU. 

## Gwobrau 
* Gwobr Arweinyddiaeth Ddiwylliannol 2005 gan y Gronfa Genedlaethol ar gyfer Gwyddoniaeth, Technoleg a'r Celfyddydau (NESTA) 
* Doethuriaeth Anrhydeddus 2015 gan y Brifysgol Agored  

## Llyfrau 
* 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gŵyl Ryngwladol Manceinion
*   
Categori:Prif weithredwyr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1962
Katie Leung

Actores o'r Alban yw **Katie Leung** (ganwyd 8 Awst 1987 ). Daeth hi'n enwog am chwarae rhan Cho Chang yng nghyfres ffilmiau Harry Potter. Roedd hi'n chwarae Caitlyn Kiramman yng nghyfres animeiddiedig Netflix *Arcane* (2021) ac Ash yng nghyfres ffuglen wyddonol *The Peripheral* (2022). Mae hi'n hefyd adnabyddus am ei olau yn y dramâu *One Child* (2014), *Strangers* (2018) ac *Annika* (2021).

Cafodd Leung ei geni yn Dundee, yn ferch dyn busnes a pherchennog bwyty o Hong Kong , a'i wraig Kar Wai Li, banciwr. Ar ôl ysgariad ei rhieni, arhosodd yn yr Alban gyda'i thad. Mae gyda hi brodyr a chwiorydd, ond gwnaeth eu mam symud yn ôl i Hong Kong.  Cafodd ei addysg yng Goleg Hamilton.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pobl o Dundee
Michal (drama)

Drama lwyfan Feiblaidd Gymraeg gan y dramodydd Urien Wiliam yw ***Michal*** a lwyfannwyd am y tro cyntaf gan Gwmni Theatr Cymru ym 1977. Cyfansoddwyd y ddrama fel cais Comisiwn ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1977. Drama grefyddol sydd yma am y dywysoges Michal, a'r gwrthdaro rhyngddi fel gwraig y Brenin Dafydd, a merch y Brenin Saul.

## Cymeriadau 
## Crynodeb 
## Cefndir 
## Cynyrchiadau nodedig 
## Oriel 

Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529431).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529452).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529428).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529421).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529426).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529462).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529438).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529439).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529436).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529419).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529425).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529415).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529457).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529448).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529435).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529460).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529453).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529447).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529423).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529424).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529459).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529461).jpg
Delwedd:Cwmni Theatr Cymru presenting the drama Michel (1529422).jpg

## Cyfeiriadau 
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Dramâu'r 1970au
Categori:Dramâu 1977
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru
Michal

Dwy olygfa ger y ffenest Gustave Doré (1865)Francesco Salviati (tua 1553) Mae stori Michal yn Llyfr Samuel yn cynnwys dwy olygfa ger y ffenest.  Yn 1 Samuel 19, mae Michal yn helpu Dafydd i ddianc rhag Saul trwy ei ollwng trwy ffenest (uchod), tra yn 2 Samuel 6, mae Michal yn gwylio Dafydd yn dawnsio o flaen yr arch (*isod*).

Tywysoges o Frenhiniaeth Israel oedd **Michal**  (Hebraeg מִיכַל &nbsp; Groeg Μιχάλ) yn ôl *Llyfr Cyntaf Samuel*, merch ieuenga'r Brenin Saul, a gwraig gynta'r Brenin Dafydd (1 Samuel 18:20-27), brenin cyntaf ar Jwda, ac yna ar holl Israel, gan ei gwneud hi'n frenhines-gymar Israel.

## Yn y Beibl 
Mae Pennod 1 Samuel 14:49  yn enwi merch hynaf Saul fel Merab a'i ferch ieuengaf fel Michal. Ceir hanes Michal yn *Llyfr Cyntaf Samuel* lle nodir yn 1 Samuel 18:20 a 18:28 bod Michal yn caru Dafydd. Nid yw'r stori'n nodi os yw Dafydd yn ei charu hithau. Wedi buddugoliaeth Dafydd yn erbyn y cawr Goliath, rhoddwyd Merab yn wraig briod i Adriel.

Wedi priodas Merab gyda Adriel y Meholathiad, gwahoddodd Saul Dafydd i briodi Michal. Atebodd Dafydd, "Dyn tlawd a dibwys ydw i", sy'n golygu nad oedd yn gallu darparu pris priodas. Cynghorodd Saul ef nad oedd angen unrhyw bris priodas ac eithrio blaengroen 100 o Ffilistiaid. Cymerodd Dafydd ran mewn brwydr arall, lle lladdodd 200 o Ffilistiaid, a daeth â'u blaengrwyn i Saul fel pris priodas mwy na'r disgwyl.

Yn y naratif beiblaidd, mae Michal yn dewis lles Dafydd dros ddymuniadau ei thad. Pan mae negeswyr Saul yn chwilio am Dafydd er mwyn ei ladd, mae Michal yn eu hanfon ymaith gan esgus ei fod yn sâl ac yn ei wely. Mae hi'n helpu Dafydd i ddianc drwy'r ffenest.

Tra mae Dafydd yn cuddio er mwyn achub ei fywyd, rhoddodd Saul Michal yn wraig i Palti, mab Laish, a chymerodd Dafydd sawl gwraig arall, gan gynnwys Abigail.  Yn ddiweddarach, pan ddaeth Dafydd yn frenin Jwda ac Ish-bosheth (brawd Michal, a mab Saul) yn frenin Israel, mynnodd Dafydd bod Michal yn dychwelyd ato yn gyfnewid am heddwch rhyngddynt. Cydymffurfiodd Ish-bosheth, er gwaethaf protestiadau cyhoeddus Palti.  

Ar ôl i Michal ddychwelyd at Dafydd, fe'i beirniadodd am ddawnsio mewn modd anurddasol mewn gorymdaith grefyddol, wrth iddo ddod ag Arch y Cyfamod i'r Jerwsalem gaethedig newydd.  Am hyn, mae hi'n cael ei chosbi, yn ôl Samuel, drwy beidio medru esgor ar blant, tan ddiwrnod ei marwolaeth. Yn wahanol i Abigail a Bathsheba, ni ddisgrifir Michal fel un hardd, er bod traddodiad Rabinaidd yn dal ei bod hi o "harddwch hudolus". 

Crybwyllir Michal hefyd yn 1 Cronicl 15:29 .

## Cyfeiriadau
Categori:Merched y Beibl
Categori:Hanes Israel
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Aerfen

Duwies Geltaidd ffawd a rhyfela**,** a phersonoliad Afon Gwy yng Nghymru yw **Aerfen**.

Mae'r enw Cymraeg *Aerfen* yn dod o'r Proto-Gelteg *Aerten*, sy'n dod o *agro-*, "lladdfa", a *tan-nu*, "i ledu" neu "i ledaenu", neu *ten-n-do-*, "i dorri". Gyda'i gilydd, ystyr posibl *Aerfen* ydy "enwog mewn brwydr". Enw amgen ar Afon Gwy yw *Aerfen* hefyd.

Roedd cysegrfa i Aerfen yng Nglyndyfrdwy ar Afon Gwy. Yn ôl hanes leol, roedd rhaid i dri dyn gael eu haberthu drwy foddi yn yr afon er mwyn sicrhau llwyddo mewn brwydrau. Yn ystod brwydrau Cymru, dywedir i Afon Gwy, a saif ar ffin Cymru a Lloegr, fod yn ddyddiwr buddugoliaeth a gorchfygiad. Os oedd yr afon yn ildio'i thorlannau gorllewinol, Lloegr sy'n ennill, neu i'r gwrthwyneb. Gellir cymharu Aerfen â'r Morrígan ym mytholeg Iwerddon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Duwiesau
Categori:Duwiesau rhyfel
Categori:Duwiesau amser a thynged
Categori:Duwiesau môr ac afonydd
Categori:Mytholeg Gymreig
Sourton

Pentref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Sourton**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Gorllewin Dyfnaint.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 445.

## Cyfeiriadau
Categori:Bwrdeistref Gorllewin Dyfnaint
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Tuvalu (ffilm 1999)

Ffilm ddrama a chomedi rhamantaidd gan y cyfarwyddwr Veit Helmer yw ***Tuvalu*** a gyhoeddwyd yn 1999. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd ***Tuvalu*** ac fe'i cynhyrchwyd yn yr Almaen. Cafodd ei ffilmio ym Mwlgaria. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Almaeneg a hynny gan Veit Helmer a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jürgen Knieper a Goran Bregović. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Chulpan Khamatova, Denis Lavant a Philippe Clay. Mae'r ffilm yn 92 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1999. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd *The Matrix* sef ffilm wyddonias gan Lana Wachowski a Lilly Wachowski am y cymeriad Neo’n darganfod realaeth ddigidol, rhithwir. Hyd at 2022 roedd o leiaf 12,540 o ffilmiau Almaeneg wedi gweld golau dydd. 
 
## Cyfarwyddwr
bawd|chwith|110px
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Veit Helmer ar 24 Ebrill 1968 yn Hannover. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Teledu a Ffilm Munich.
 

## Derbyniad
## Gweler hefyd
Cyhoeddodd Veit Helmer nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:
 
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
 (MIN(?publicationDate) AS ?firstPublication)
WHERE
{
 
 ?item wdt:P57 wd:Q87282.                        # P57 = film director
 OPTIONAL {
  ?item wdt:P136 ?genre.
  ?genre rdfs:label ?genre_label.
  FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
 }
 OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
 SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Almaeneg
Categori:Ffilmiau du a gwyn o'r Almaen
Categori:Ffilmiau comedi o'r Almaen
Categori:Ffilmiau Almaeneg
Categori:Ffilmiau o'r Almaen
Categori:Ffilmiau 1999
Categori:Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Stoke Gabriel

Pentref a phlwyf sifil yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Stoke Gabriel**. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan South Hams.

Yng Nghyfrifiad 2023 roedd gan y plwyf sifil poblogaeth o 1,499.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal South Hams
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Categori:Plwyfi sifil Dyfnaint
Slapton

Gallai **Slapton** gyfeirio at:

## Lleoedd
### Lloegr
* Slapton, pentref yn Nyfnaint
* Slapton, pentref yn Swydd Buckingham
* Slapton, pentref yn Swydd Northampton

----
Alice Margaret Evans

Botanegydd a genetegydd planhigion arloesol o Gymru oedd **Alice Margaret Evans** (2 Awst 1927 – 26 Mawrth 1981). Roedd yn enwog am ei chyfraniadau at wella ansawdd cnydau, yn enwedig cnydau porthiant anifeiliaid, fel meillion (*Trifolium*) a meillion y ceffylau (*Medicago*).

Ganwyd hi ar fferm ger Penderyn yn y Bannau Brycheiniog, a sbardunwyd ei diddordeb mewn amaethyddiaeth yn gynnar yn ei phlentyndod. Graddiodd mewn botaneg o Brifysgol Aberystwyth ym 1948. Yna trodd ei gorwelion tua Sweden lle astudiodd cytoleg ym Mhrifysgol Lund cyn dychwelyd i Gymru. Yn 1950, ymunodd Evans â Gorsaf Bridio Planhigion Cymru (sydd bellach yn rhan o'r Sefydliad Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig ym Mhrifysgol Aberystwyth), lle canolbwyntiodd ar raglenni bridio genetig i wella cynnyrch, ymwrthedd i afiechydon a gwerth maethol mewn cnydau porthiant. Teitl ei doethuriaeth, a gyflawnodd tra yn Aberystwyth, oedd: *Interspecific relationships within the genera Trifolium and Medicago* (1957).

## Gyrfa
Yn y 1960au, canolbwyntiodd ar ffa, gan ddatblygu mathau gwydn a oedd yn cefnogi amaethyddiaeth gynaliadwy mewn hinsoddau tymherus. Ym 1964 penodwyd Evans i addysgu botaneg amaethyddol ym Mhrifysgol Reading.

Yn y 1970au, symudodd i Adran Bioleg Gymhwysol Prifysgol Caergrawnt, gan gydweithio ar brosiectau rhyngwladol tan ei hymddeoliad yn y 1990au. Arbenigodd yn y ffeuen gyffredin, y ''Phaseolus vulgaris'. Cydweithiodd â Joseph Hutchinson, arbenigwr mewn geneteg ac esblygiad planhigion cnydau yng Nghaergrawnt, i ddatblygu rhaglen bridio ffa a chyn hir roedd yn rheoli'r prosiect ar ei liwt ei hun. Un nod oedd creu banc o enynnau ar gyfer ffa, ac un arall i ddatblygu amrywiaeth well o ffa corrach er mwyn eu tyfu yn y DU.

## Mewn yn arleosi
Roedd Evans yn arloeswraig mewn gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg (STEM), o ran menywod, a hyrwyddodd egwyddorion ffeminyddiaeth mewn addysg uwch a derbyn anrhydeddau fel Medal Ymchwil y Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol (1985) a chymrawd yn y Cymdeithas Ddysgedig Cymru (2013).

Ni phriododd erioed, gan ymroi ei bywyd i ymchwil, a bu farw yng Nghaergrawnt yn 53 oed. Mae ei hetifeddiaeth yn parhau trwy fathau o gnydau gwell a ddefnyddir o hyd mewn ffermio yng Nghymru ac yn fyd-eang.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1981
Categori:Botanegwyr o Gymru
Categori:Genetegwyr
Categori:Penderyn
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwyddonwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru