open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cloch Amser a Llanw

thumb|260px|Bae Cemaes
thumb|thumb|260px|Traigh Bostadh

Darn of gelf yw **Cloch Amser  a Llanw** a grëwyd gan Marcus Vergette, cerflunydd, cyfansoddwr a cherddor o'r Unol Daleithiau, sy’n byw ym Mhrydain. Bwriadir creu 12 ohonynt ar arfordir y DU. Mae tonnau’r môr yn creu sŵn pan maent yn gwthio'r pendil yn erbyn ymyl y gloch, pan fo’r llanw'n uchel.

## Safleoedd y clychau
Lleoliadau'r clychau, yn nhrefn dyddiad eu gosodiad, yw:

* Appledore, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr (2009)
* Bostadh, Bearnaraigh Mòr, yr Alban (2010) 
* Trinity Buoy Wharf, Llundain (2010)
* Aberdyfi, Gwynedd (2011)
* Cemaes, Ynys Môn (2014)
* Morecambe,  Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr (2019)

Ei fwriad yw creu clychau eraill ym:

* Mablethorpe, Swydd Lincoln, Dwyrain Lloegr
* Happisburgh, Norfolk, Dwyrain Lloegr
* Brixham, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr

## Cyfeiriadau

Categori:Celf
Palflys Hatcher

{{Blwch tacson
| enw = {}*Barbilophozia hatcheri*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Scapaniaceae
| genus = Barbilophozia
| species = *B. hatcheri*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys Hatcher** (enw gwyddonol: *Barbilophozia hatcheri*; enw Saesneg: ''Hatcher's pawwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru. Mae'n eitha prin yng Nghymru a Cumbria ond yn eitha cyffredin yn yr Alban.

## Disgrifiad
Y rhywogaethau tebycaf i Palflys hatcher yw'r Palflys cyffredin (*B. floerkei*) a Phalflys y gorllewin (*B. atlantica*).

Mae gan Palflys hatcher ddail 3-llabed, ac felly mae'n hawdd ei wahaniaethu oddi wrth y Lophozia. Maent yn wyrddfrown neu'n felynwyrdd. Yna aml mae'r blaguryn ifanc yn goch. Mae'r coesynnau'n 0.5–3&nbsp;mm o led a'r dail yn 1–2&nbsp;mm o led a rhwng 0.5&nbsp;mm ac 1&nbsp;mm o hyd.

## Cynefin
Yr ucheldir yw ei gynefin, yn enwedig mewn mwsog ar foncyn neu gangen wedi syrthio, neu ar dywarch ar lethrau sy'n wynebu'r gogledd. Weithiau fe'i ceir ar waliau sych.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Katharina Rutschky

Awdur ac addysgwraig Almaenig oedd **Katharina Rutschky** (25 Ionawr 1941 - 14 Ionawr 2010). Hi fathodd y term *Schwarze Pädagogik* (yn llythrennol: "Addysgeg Du") yn 1977 lle nododd fod trais (ffisegol a seicolegol) yn rhan o addysg, syniad a ddoatblygwyd ymhellach, flynyddoedd wedyn gan Alice Miller.

Fe'i ganed yn Berlin ar a bu farw yno hefyd. 

Priododd Michael Rutschky a bu'r ddau yn byw gyda'i gilydd yn Berlin, hyd ei marwolaeth yn Ionawr 2010.

## Publications 
* *Schwarze Pädagogik*, a gyhoeddwyd yn 1977 yn wreiddiol.
* *Deutsche Kinder-Chronik: Wunsch- und Schreckensbilder aus vier Jahrhunderten*,, a gyhoeddwyd yn 1983 yn wreiddiol.
* *Deutsche Schul-Chronik: Lernen und Erziehen in vier Jahrhunderten*, a gyhoeddwyd yn 1991 yn wreiddiol.
* *Erregte Aufklärung: Kindesmissbrauch: Fakten & Fiktionen*, a gyhoeddwyd yn 1992 yn wreiddiol.
* *Handbuch sexueller Missbrauch*, a gyhoeddwyd yn 1994 yn wreiddiol.
* *Emma and her Sisters*, a gyhoeddwyd yn 1999 yn wreiddiol.
* *Der Stadthund: von Menschen an der Leine*, a gyhoeddwyd yn 2001 yn wreiddiol.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Myfyrwyr Sosialaidd yr Almaen ac o Blaid Sosialaidd a Democrataidd yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Pobl o Ferlin
Appledore

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Appledore**:

*Appledore - pentref a phlwyf sifil yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr
*Appledore - pentrefan yn ardal Canol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yn agos i Tiverton
*Appledore - pentref yn ardal Torridge, Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yn agos i Bideford
Appledore, Torridge

:*Erthygl am bentref yn ardal Torridge, Dyfnaint, yw hon. Am ystyron eraill, gan gynnwys pentrefan arall yn Nyfnaint, gweler Appledore.*

Pentref yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, ydy **Appledore**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Northam yn Ardal Torridge.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Torridge
Categori:Pentrefi Dyfnaint
Mablethorpe

Tref yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, ydy **Mablethorpe**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Mablethorpe and Sutton yn ardal an-fetropolitan Dwyrain Lindsey.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Dwyrain Lindsey
Categori:Trefi Swydd Lincoln
Broadoak, Cernyw

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Broadoak** (Cernyweg: *Pluw Vrodhek*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 139.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad Iorddonen

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad Iorddonen** neu **Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Iorddonen** (Arabeg : الاتحاد الأردني لكرة القدم; *Ittihad al-Kura Urduña li-al-Kadam*)  yn dîm o chwaraewyr pêl-droed sy'n cynrychioli Gwlad Iorddonen mewn cystadlaethau a chystadlaethau rhyngwladol, fel y gemau (cymwys) ar gyfer Cwpan y Byd, Cwpan Asiaidd a Phencampwriaeth Ffederasiwn Pêl-droed Gorllewin Asia. Gelwir ffans y tîm yn *Nashama*.

## Hanes
bawd|250px|Tîm cenedlaethol yr Iorddonen i chwarae Syria ar dir niwtral Tehran yn Iran fel rhan o gemau rhag-brofol Cwpan Asia 2015 yr AFC
Sefydlwyd Cymdeithas Bêl-droed Gwlad Iorddonen]] in 1949. Ymunodd y Gymdeithas gyda FIFA yn 1958 a'r AFC, (Conffederatiwn Pêl-droed Asia), yn 1974. Cystadlodd yn gemau rhag-brofol ar gyfer Cwpan y Byd 1986, ond heb fynd trwyddo i'r ffeinals.

Ar 1 Awst 1953, chwaraeodd yr Iorddonen ei gêm ryngwladol gyntaf, gan colli 3-1 yn erbyn Syria yn yr Aifft. Ymunodd yr Iorddonen â Chwpan Asia yn 1972, ond colli mewn gêm-rhagbrofol yn erbyn Iran. Roedd hynny yn Riyadh yn erbyn Qatar. Enillwyd y gêm 1–0 gan gôl gan Issam Said Saleh. Collwyd y gemau eraill yn y grŵp hwn yn erbyn Irac a Qatar, i gyd.??

## Record mewn Cystadlaethau
Bu'n rhaid aros hyd nes yr 1970au ac 1980au i dîm pêl-droed yr Iorddonen ddechrau cystadlu o ddifri mewn cystadlaethau ryngwladol

### Cwpam y Byd
:1930-1982 - heb gymryd rhan yn y gystadleuaeth
:1986–2018 - cystadlu yn rowndiau rhagbrofol ond heb fynd trwyddo

### Cwpan Asia
Cynhelir cystadleuaeth Cwpan Asia wedi ei threfnu gan AFC - fersiwn Asia o UEFA.
:1956-1968 - heb gymryd rhan yn y gystadleuaeth
:1972 - cystadlu yn rowndiau rhagbrofol ond heb fynd trwyddo
:1976-1980 - heb gymryd rhan yn y gystadleuaeth
:1984-1988 - cystadlu yn rowndiau rhagbrofol ond heb fynd trwyddo
:1992 - heb gymryd rhan yn y gystadleuaeth
:1996 - cystadlu yn rowndiau rhagbrofol ond heb fynd trwydd
:2000 - cystadlu yn rowndiau rhagbrofol ond heb fynd trwydd
:2004 - cyrraedd rownd yr 8 olaf
:2007 - cystadlu yn rowndiau rhagbrofol ond heb fynd trwyddo
:2011 - cyrraedd rownd yr 8 olaf
:2015 - Cyrraedd rownd 1
:2019 - cyrraedd rownd yr 8 olaf

### Cystadleuaeth Pencampwriaeth Gorllewin Asia
:2000 - 4ydd safle
:2002 - 2il safle
:2004 - 3ydd safle
:2007 - Rownd cyn-derfynnol
:2008 - 2il safle
:2010 - Rownd gyntaf
:2012 - Rownd gyntaf
:2014 - 2il safle

## Dolenni
* Gwefan Swyddogol Cymdeithas Bêl-droed yr Iorddonen (Arabeg a Saesneg)
* Gwlad Iorddonen  ar wefan FIFA 
* Jordan  ar wefan AFC 
* NOOSOOR.com Newyddion ac Ystadegau ar GBI

## Cyfeiriadau
Categori:Gwlad Iorddonen
Gwlad Iorddonen
Categori:Timau pêl-droed Gwlad Iorddonen
Categori:Pêl-droed yn Asia
Cacen pen-blwydd

Cacen sy'n cael ei bwyta fel rhan o ddathliad pen-blwydd yw **cacen pen-blwydd** (hefyd **teisen pen-blwydd**). Mae'n arferiad sy'n bodoli mewn nifer o draddodiadau o amgylch y byd.  Mae amrywiadau ar y gacen pen-blwydd nodweddiadol yn cynnwys teisennau cwpan pen-blwydd, cacennau pop, crwst a thartenni. Er nad oes safon gyffredinol o ran blas, mae cacennau pen-blwydd yn aml â blas fanila, siocled, neu fefus. Maent hefyd yn cael eu pobi mewn amrywiaeth o siapiau a'u haddurno mewn un neu nifer o liwiau gydag eisin neu ffondant.

Mae cacennau wedi bod yn rhan o ddathliadau pen-blwydd gwledydd Gorllewin Ewrop ers canol y 19g. Fodd bynnag, mae'n bosib bod y cysylltiad rhwng cacennau a dathliadau pen-blwydd yn dyddio'n ôl i oes y Rhufeiniaid.

Yn niwylliant Rhufain hynafol, roedd 'cacennau' yn cael eu gweini o bryd i'w gilydd ar benblwyddi arbennig ac mewn priodasau. Roedd y rhain yn gylchoedd gwastad wedi'u gwneud o flawd a chnau, wedi'u lefeinio â burum, a'u melysu â mêl.

Yn y 15g, dechreuodd poptai yn yr Almaen farchnata cacennau un haen ar gyfer penblwyddi cwsmeriaid yn hytrach na marchnata cacennau ar gyfer priodasau yn unig, ac felly ganwyd y gacen ben-blwydd fodern.

Yn ystod yr 17g, cymerodd y gacen pen-blwydd ei ffurf gyfoes. Roedd gan y teisennau cywrain hyn o'r 17g nifer o nodweddion y gacen pen-blwydd cyfoes, fel haenau lluosog, eisin ac addurniadau. Fodd bynnag, dim ond i'r cyfoethog iawn yr oedd y cacennau hyn ar gael. Daeth cacennau pen-blwydd yn hygyrch i'r dosbarth gweithiol o ganlyniad i'r chwyldro diwydiannol a lledaeniad mwy o ddeunyddiau a nwyddau.

Mae'r gacen pen-blwydd yn aml yn cael ei haddurno â chanhwyllau bach sydd naill ai wedi'u gwasgu i mewn i'r gacen neu wedi'u gosod yn eu lle gan ddalwyr pwrpasol. Yng Nghymru a gwledydd eraill ynysoedd Prydain, Gogledd America ac Awstralia, mae nifer y canhwyllau yn aml yn hafal i oedran yr unigolyn sy'n cael eu pen-blwydd, weithiau gydag un yn ychwanegol am lwc. Mewn rhai gwledydd, mae'n arferiad i westeion ganu'r gân *Pen-blwydd Hapus i Ti*  unwaith y bydd y canhwyllau wedi'u cynnau, ac weithiau bydd y gacen yn cael ei chario i mewn i'r ystafell i gyfeiliant y gân.

Yn draddodiadol, bydd y person yn gwneud dymuniad, a credir ei fod yn dod yn wir os caiff yr holl ganhwyllau eu diffodd mewn un anadl.

Mae'r gacen yna'n cael ei thorri a darnau'n cael eu rhoi i'r holl westeion sy'n mynychu'r parti.

## Cyfeiriadau 
Categori:Traddodiadau
Categori:Teisenni
Trewhiddle

Aneddiad bach yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Trewhiddle** (Cernyweg: *Trewydhel*). Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Pentewan Valley.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Chwiplys talsyth

{{Blwch tacson
| enw = {}*Bazzania tricrenata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = prin iawn

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Lepidoziaceae
| genus = Bazzania
| species = *B. tricrenata*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Chwiplys talsyth** (enw gwyddonol: *Bazzania tricrenata*; enw Saesneg: *lesser whipwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru ac Iwerddon, ond mae'n fwyaf poblogaidd yng ngogledd-orllewin yr Alban a Cumbria.

## Disgrifiad
Fel yr awgryma'r enw Cymraeg, mae'r llysieuyn afu hwn yn dalsyth, ac mae gan pob deilen 3-dant. Mae'r coesynnau'n 2&nbsp;mm o led. Weithiau mae brig y coesynnau'n plygu eu pennau, fel pe baent yn gweddïo  yn oren eu lliw, neu weithiau'n wyrdd golau. Mae pob deilen yn 1&nbsp;mm ei hyd a'i lled.

## Cynefin
Tyf ar lechweddau creigiog wedi'u gorchuddio gan rug ar ucheldir gwledydd Prydain, ac ar glogwyni ac ar adegau fe'i ceir ar greigiau mewn coedwigoedd.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Karin Kiwus

Bardd o'r Ferlin yw **Karin Kiwus** (ganwyd 9 Tachwedd 1942). 

Ar ôl astudio newyddiaduraeth, astudiaethau Almaeneg a gwleidyddiaeth yn Mhrifysgol Rydd Berlin (*Freie Universität Berlin*) bu'n gweithio fel golygydd yn ogystal ag athro prifysgol yn Austin, Texas. Hi oedd partner domestig y cyfarwyddwr ffilm Frank Beyer, nes iddo farw yn 2006.

Bu'n weithgar ym maes barddoniaeth gydweithredol, yn ysgrifennu 'renshi' dan arweiniad Makoto Ooka. 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi'r Celfyddydau, Berlin am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
Am ei gwaith telynegol derbyniodd Karin Kiwus 1977 Wobr Llenyddiaeth Dinas Bremen ac ysgoloriaeth gwadd dinas Graz ac yn 1981 enillodd Wobr Diwylliant Economi yr Almaen. Ar 12 Ionawr 2005 cafodd ei hanrhydeddu â Chroes Ffederal Teilyngdod. Yn 2014, derbyniodd y Wobr Barddoniaeth Wiesbaden y Byd.
.
Cadw lle i'r bot
## Gweithiau
* *Von beiden Seiten der Gegenwart*, Gedichte, Frankfurt am Main 1976
* *Angenommen später*, Gedichte, Frankfurt am Main 1979
* *39 Gedichte*, Stuttgart 1981
* *Zweifelhafter Morgen*, Gedichte (Auswahl), Leipzig 1987
* *Das chinesische Examen*, Gedichte, Frankfurt am Main 1992
* *Nach dem Leben*, Gedichte, Frankfurt am Main 2006
* *Das Gesicht der Welt*, Gedichte, Frankfurt am Main 2014

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ferlin
Gudrun Pausewang

Awdures o'r Almaen oedd **Gudrun Pausewang** (3 Mawrth 1928 &ndash; 23 Ionawr 2020) sy'n sgwennu ffuglen wyddonol ar gyfer plant a phobl ifanc. Ei gwaith pwysicaf yw *Plant Olaf Schewenborn* (*Die Letzten Kinder von Schewenborn*) sy'n darlunio byd wedi rhyfel niwclear, a sgwennwodd yn 1983. lleolwyd y ffuglen yma yn Schlitz, Dwyrain Hesse, ble mae'n byw (2019). Mae'r nofel yn diweddu gydag aelodau'r teulu'n marw bob yn un ag un, o effaith ymbelydredd.

Fe'i ganed yn Mladkov (Almaeneg: *Wichstadtl*), Bohemia ar 3 Mawrth 1928. Bu farw yn Baunach.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi y Gwyddorau a'r Celfyddydau Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* *Buxtehuder Bulle*, 1983 
* *Zürcher Kinderbuchpreis* (Zurich Gwobr am waith ar gyfer plant)
* *Preis der Leseratten* 
* *Gustav-Heinemann-Friedenspreis* (Gwobr Heddwch Gustav Heinemann)
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Fohemia
Cenddeil-lys

{{Blwch tacson
| enw = {}*Blasia pusilla*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Marchantiopsida
| ordo = Blasiales
| familia = Blasiaceae
| genus = Blasia
| genus_authority = Linnaeus 1753
| synonyms =
* *Biagia pusilla* (Linnaeus 1753) Trevisan 1877
* *Blasia funckii* Corda 1832
* *Blasia germanica* Corda 1832
* *Blasia hookeri* Corda 1832
* *Blasia immersa* Dumortier 1831
* *Blasia semilibera* Dumortier 1831
* *Jungermannia biloba* Swartz 1803
* *Jungermannia blasia* Hooker 1816
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Cenddeil-lys** (enw gwyddonol: *Blasia pusilla*; enw Saesneg: *common kettlewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Blasiales, o fewn y dosbarth Marchantiopsida. Dyma'r unig rhywogaeth yn y genws Blasia.
bawd|chwith|Llun manwl o'r *gemmae*
Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a phob gwlad arall ar ynys Prydain.

## Disgrifiad
Gwahaniaethir rhyngddi a'r Cavicularia oherwydd fod ganddi goler o amgylch gwaelod y capsiwl sporoffit. Yn aml, mae'r paraseit a ffwng Blasiphalia i'w gweld yn rhisoidau ac egin y Blasia.

O ran maint, mae'n ganolig, ac mae'n ffurfio rhosynnau neu fatiau, gyda changhennau bychain hyd at 5&nbsp;mm o led. Mae'r thalws ychydig yn dryloyw, heb fandyllau aer ar yr wyneb. Mae gan ymylon llabedi'r thalws ddannedd bach, crwn.

## Cynefin
Mae'r Cenddeil-lys yn gymharol gyffredin ac mae'n tyfu ar bridd llaith, graeanllyd ar hyd ffosydd, glannau afonydd, ochrau ffyrdd a thraciau coedwigaeth, hen chwareli ac weithiau, fel arfer ar haenau nad ydynt yn galchaidd, lle mae lleithder eitha cyson.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Blasiales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Uwch Gynghrair Gwlad Iorddonen

**Cynghrair Proffesiynnol Al-Manaseer yr Iorddonen** (Saesneg: **AL-Manaseer Jordanian Pro League**; (Arabeg: دوري المناصير الأردني للمحترفين) yw **Uwch Gynghrair Pêl-droed Gwlad Iorddonen**. Dyma'r gynghrair bêl-droed genedlaethol clybiau broffesiynol Gwlad Iorddonen. Mae'r bencampwriaeth yn cynnwys deuddeg tîm sy'n cystadlu mewn system gynghrair, gan chwarae gemau cartref ac oddi cartref. Fe'i gelwir ar hyn o bryd yn yr AL-Manaseer Jordanian Pro League, ar ôl i'r FA lofnodi cytundeb nawdd gyda Grŵp Cwmnïau Ziyad AL-Manaseer..

## Hanes a Fformat y gystadleuaeth
bawd|Al-Faisaly SC, tîm mwyaf llwyddiannus y Gynghrair, ffoto o'r 1930au
Cynhaliwyd y cystadleueth Gynghrair gyntaf a'i ennill yn 1944 gan Al-Faisaly, tîm o'r brifddinas, Amman. Yn draddodiadol, mae'r brifddinas wedi eu gor-gynrychioli yn y Gynghrair gan fod hyd at 6 neu 7 tîm proffeisynnol yn y ddinas.

Mae fformat y gystadleuaeth yn dilyn y fformat "rownd-robin" dwbl arferol. Yn ystod tymor, sy'n para o fis Medi i fis Mai, mae pob clwb yn chwarae pob clwb arall ddwywaith - unwaith mewn gêm cartref ac unwaith eto oddi cartref, mewn gyfanswm o 22 o gemau. Mae timau'n derbyn tri phwynt am ennill, un pwynt am gêm gyfartal, a dim pwyntiau am golli.

Mae system o hyrwyddo a disodli yn bodoli rhwng Uwch Gynghrair yr Iorddonen ac Is-adran Cynghrair Iorddonen 1. Mae'r ddau dîm isaf yn yr Uwch Gynghrair yn cael
eu disodli i Adran 1 y Gynghrair, a'r ddau dîm gorau o Uwch Gynghrair 1 yn cael eu dyrchafu'n Uwch Gynghrair.

## Cymhwyster ar gyfer cystadlaethau Asiaidd
bawd|Daniel Odafin yn cael ei daclo gan chwaraewr Al-Wehdat (yn y gwyrdd)
Y tîm cyntaf yn Uwch Gynghrair yr Iorddonen yn cystadlu yn y gemau ail gyfle ar gyfer cam grŵp Cynghrair Pencampwyr Asia AFC, a'r tîm ail safle ac enillydd Cwpan CBD Gwlad Iorddonen yn cystadlu yng Nghwpan AFC. Os bydd y tîm cyntaf yn colli tîm yn y gemau ail gyfle yng Nghynghrair y Pencampwyr AFC, bydd y chwaraewyr yn chwarae yng Nghwpan AFC yn lle tîm yr ail safle.

## Cwpan AFC Asia
Mae'r Iorddonen yn un o wledydd mwyaf llwyddiannus Cwpan AFC gan ennill thri theitl (sef, yr ail wlad mwyaf llwyddiannus ar ôl Kuwait). Tîm clwb Al-Faisaly enillodd dau o'r teitlau yma (2005 a 2006) ac Shabab Al-Ordon enillodd y llall (2007).

## Perfformiad fesul Clwb
Ffynhonnell:

## Timau Clybiau Treflannau Ffoaduriaid Palesteinaidd
Ceir timau sydd wedi eu sefydlu yn y treflannau Palesteinaidd sydd yn nheyrnas Gwlad Iorddonen. Er nad yw'r rhain i gyd yn chwarae yn yr Uwch Gynghrair, maent yn dimau o sylwedd, gydag Al-Wahdat wedi ennill yr Uwch Gynghrair dros 15 o weithiau:
: Al-Wahdat SC
: Al-Baqa'a SC
: Shabab Al-Hussein
: Al-Jalil (Irbid)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y Gymdiethas Bêl-droed
* Jordan Premier League - Hailoosport.com  (Arabeg)
* Jordan Premier League - Hailoosport.com 

Categori:Gwlad Iorddonen
Iorddonen
Categori:Timau pêl-droed Gwlad Iorddonen
Categori:Pêl-droed yn Asia
Lawhitton Rural

Plwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Lawhitton Rural**.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddo boblogaeth o 280.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Edeulys blewddail

{{Blwch tacson
| enw = {}*Blepharostoma trichophyllum*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Pseudolepicoleaceae
| genus = Blepharostoma
| species = *B. trichophyllum*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Edeulys blewddail** (enw gwyddonol: *Blepharostoma trichophyllum*; enw Saesneg: *hairy threadwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Yng ngwledydd Prydain, mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru, gogledd Lloegr, yr Alban ac arfordir Iwerddon.

## Disgrifiad
Mae'r Edeulys blewddail yn wyrdd golau, llachar gyda choesynnau main main, sy'n llai na 0.5&nbsp;mm mewn diametr, gyda tri neu bedwar o ddail.

Ychydig iawn o lysiau'r afu Prydeinig sydd mor fain â'r Edeulys blewddail (*B. trichophyllum*), ac nid oes gan yr un arall y math cordeddog yma o goesynnau a bysedd main sy'n lledaenu ar yr wyneb. Mae'r dail yma, sy'n lledaenu, yn rhoi ymddangosiad blewog iddo; dim ond yn y Gwlanlys hardd (*Trichocolea tomentella*) y ceir hyn, ond mae hwnnw'n blanhigyn llawer mwy.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
##

Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Chwiplys twmpathog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Bazzania trilobata*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Lepidoziaceae
| genus = Bazzania
| species = *B. trilobata*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Chwiplys twmpathog** (enw gwyddonol: *Bazzania trilobata*; enw Saesneg: *greater whipwort* neu *threelobed bazzania*). O ran tacson, mae'n perthyn i deulu'r *Lepidoziaceae* yn urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a Chernyw, yr Alban, gogledd-ddwyrain Lloegr ac yma ac acw yn iwerddon. Mae i'w chael, hefyd, mewn sawl gwlad arall yn Hemisffer y Gogledd.

## Disgrifiad
Mae gan y Chwiplys twmpathog dair rhes o ddail bach, sy'n wahanol i fwsoglau sydd â dail bach sydd fel arfer mewn mwy na thair rhes o amgylch y coesyn. Mae'n un o'r llysiau afu deiliog mwyaf.

Mae trilobata yn un o lysiau'r afu mwyaf nodweddiadol a hawdd ei adnabod mewn coetir llaith. Fel arfer mae'n tyfu yn gymharol fawr (hyd at 10&nbsp;cm ar draws), fe'i ceir mewn twmpathau gwyrdd llachar neu frown-wyrdd, gydag choesynnau 4–6&nbsp;mm o led. Mae'r dail bron yn 3&nbsp;mm eu lled a'u hyd.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Daniela Dahn

Awdures o'r Almaen yw **Daniela Dahn** (ganwyd 9 Hydref 1949) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel gwleidydd a newyddiadurwr. Bu'n aelod ac yn un o sefydlwyr y blaid 'Democratiaeth yn Deffro' (Almaeneg: *Demokratischer Aufbruch*).

Fe'i ganed ym Merlin ar 9 Hydref 1949. 

Ers ailuno'r Almaen ym 1990, mae Dahn wedi bod yn feirniad di-flewyn-ar-dafod o'r broses ailuno. Mae ei steil hynod bersonol o ysgrifennu, a'i barn wleidyddol gref, wedi ysgogi sawl dadl yn yr Almaen, ond mae Dahn, a oedd yn ystyried ei hun yn ddinesydd o Ddwyrain yr Almaen (neu'r "GDR") cyn 1989, yn dadlau dros newyddiaduraeth feirniadol sy'n parhau â'r traddodiad democrataidd o herio'r llywodraeth a pholisïau aduno'r Almaen.

## Magwraeth
Mae Dahn yn ferch i'r newyddiadurwr Karl-Heinz Gerstner a'r newyddiadurwr ffasiwn Sibylle Gerstner, sylfaenydd cylchgrawn ffasiwn Dwyrain yr Almaen *"Sibyl"*, a chwaer hŷn Sonja Gerstner, a oedd yn enwog am ei salwch meddwl ei hun a'r driniaeth a gafodd. Magwyd Dahn yn Kleinmachnow, Brandenburg yn Nwyrain yr Almaen.

Astudiodd Daniela Dahn newyddiaduraeth yn Leipzig ac yna bu'n gweithio fel newyddiadurwr teledu, yn golygu teledu GDR, cyn troi at ysgrifennu ar ei liwt ei hun ym 1981. Yn 1989 daeth Dahn yn un o sylfaenwyr y grŵp gwrthbleidiol GDR 'Democratiaeth yn Deffro' (*Demokratischer Aufbruch*), ond torrodd yn rhydd o'r grŵp yn ddiweddarach.

Mae Dahn yn gwasanaethu ar Fwrdd Gweithredol cymdeithas yr awduron PEN ac mae'n darlithio'n rhyngwladol. Mae hi hefyd ar Fwrdd Cynghori'r Undeb Dyneiddwyr, ac mae wedi bod Awdur Preswyl Prifysgol Sunderland yn Lloegr. Yn ogystal, mae Dahn yn gyd-olygydd y papur newydd wythnosol *der Fritag*. Roedd ei gŵr Jochen Laabs rhwng 1999 a 2001 yn Is-Lywydd Canolfan PEN yn yr Almaen.

Ynghyd â Christa Wolf, y mae hi wedi cydweithio â hi yn y gorffennol, ystyriwyd bod Dahn yn ddewis posibl gan *Die Linke* fel ymgeisydd ar gyfer Arlywyddiaeth yr Almaen yn etholiad arlywyddol 2009, ond dewiswyd Peter Sodann.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Ferlin
Cydbwysedd braw

Term rhethregol yw **cydbwysedd braw** sy'n disgrifio sefyllfa o gydbwysedd grym neu gyd-ataliaeth rhwng pwerau niwclear, yn seiliedig ar y ffaith bod y naill ochr yn meddu ar arfau a allai ddinistrio'r llall. Ystyr wreiddiol y term, a'i brif ddefnydd o hyd, oedd y drefn ryngwladol a fodolai yn y Rhyfel Oer (1946–91), pan gafodd Ewrop ei rhannu yn gylchoedd dylanwad y ddau uwchbwer: gwledydd cyfalafol y gorllewin, aelodau NATO, dan ddylanwad Unol Daleithiau America; a gwledydd comiwnyddol y dwyrain, aelodau Cytundeb Warsaw, dan ddylanwad yr Undeb Sofietaidd. Yn ôl y ddamcaniaeth ataliaeth niwclear, byddai'r bygythiad o ddifodiant llwyr yn sicrhau na fyddai'r naill ochr yn dechrau rhyfel niwclear yn erbyn y llall.

Mae'n debyg i'r ymadrodd gael ei fathu gan Lester B. Pearson, Gweinidog Tramor Canada, wrth nodi 10 mlynedd ers arwyddo Siarter y Cenhedloedd Unedig. Meddai Pearson mewn araith yn San Francisco ar 24 Mehefin 1955, "*The balance of terror has succeeded the balance of power*". Adlewyrchodd sylwad gan Winston Churchill, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, yn ei araith fawr olaf i Dŷ'r Cyffredin ar 1 Mawrth 1955: "*Then it may well be that we shall by a process of sublime irony have reached a stage in this story where safety will be the sturdy child of terror, and survival the twin brother of annihilation.*" Defnyddiwyd yn ddiweddarach gan John F. Kennedy, Arlywydd yr Unol Daleithiau, yn ei araith agoriadol ar 20 Ionawr 1961 wrth ddisgrifio cysylltiadau rhwng ei wlad a'r Undeb Sofietaidd: "''both sides overburdened by the cost of modern weapons, both rightly alarmed by the steady spread of the deadly atom, yet both racing to alter that uncertain balance of terror that stays the hand of mankind's final war''".

Nodai'r sefyllfa ddeubegwn yn y Rhyfel Oer gan ras arfau niwclear rhwng y ddwy ochr. Cafodd y syniadaeth y tu ôl i'r strategaeth hon ei galw'n "Cyd-ddinistr Sicr": yn ôl ei chefnogwyr, buasai ataliaeth niwclear yn atal y ddwy ochr rhag mynd i ryfel yn erbyn ei gilydd. Yn ôl ei gwrthwynebwyr, system hynod o danllyd oedd hyn a oedd yn agos iawn at achosi rhyfel niwclear a dinistr ar raddfa eang. Ni frwydrodd yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd yn uniongyrchol yn erbyn ei gilydd, er iddynt gefnogi ochrau gwrthwynebol mewn "rhyfeloedd trwy ddirprwy" a rhyfeloedd cyfyngedig megis Rhyfel Fietnam. Yn y diwedd, cwympodd yr Undeb Sofietaidd heb i'r un ochr ollwng bom atomig ar yr ochr arall.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arfau niwclear
Categori:Diogelwch rhyngwladol
Categori:Geirfa'r Rhyfel Oer
Categori:Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Palflys y gorllewin

{{Blwch tacson
| enw = {}*Barbilophozia atlantica*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Scapaniaceae
| genus = Barbilophozia
| species = *B. atlantica*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Palflys y gorllewin** (enw gwyddonol: *Barbilophozia atlantica*; enw Saesneg: *Atlantic pawwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yn bennaf ar yr ucheldiroedd, yng Nghymru, yn enwedig yng Ngwynedd. Fe'i ceir hefyd o Ganolbarth Lloegr i fyny i Cumbria a'r Alban a rhai mannau yn Iwerddon.

## Disgrifiad
Y rhywogaeth tebycaf i balflys y gorllewin yw'r Palflys cyffredin (*B. floerkei*) a Phalflys hatcher (*B. hatcheri*).

Mae gan Palflys y gorllewin ddail 3-llabed, ac felly mae'n hawdd ei wahaniaethu oddi wrth y Lophozia. Maent yn wyrddfrown neu'n felynwyrdd. Yna aml mae'r blaguryn ifanc yn goch. Mae'r coesynnau'n 0.5–3&nbsp;mm o led a'r dail yn 1–2&nbsp;mm o led a rhwng 0.5&nbsp;mm ac 1&nbsp;mm o hyd.

## Cynefin
Fel y nodwyd, yr ucheldir yw ei gynefin, yn enwedig mewn mwsog ar foncyn neu gangen wedi syrthio, neu ar dywarch ar lethrau sy'n wynebu'r gogledd. Weithiau fe'i ceir ar waliau sych.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Ulla Hahn

Awdures o'r Almaen yw **Ulla Hahn** (ganwyd 30 Ebrill 1945) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel nofelydd. Ystyrir hi'n un o feirdd cyfoes pwysicaf yr Almaen. 

Fe'i ganed yn Brachthausen, Nordrhein-Westfalen ar 30 Ebrill 1945 ac fe'i magwyd gyda'i brawd yn Monheim am Rhein, ar lan y Rhein. Ar ôl cwblhau'r ysgol uwchradd a hyfforddi fel clerc swyddfa, cwblhaodd Hahn ei Lefel A ym 1964. Yna astudiodd Almaeneg, cymdeithaseg a hanes ym Mhrifysgol Cwlen. 

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o Blaid Gomiwnyddol Almaeneg.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
*1986 Gwobr Roswitha
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Brachthausen
Jonathan Banks

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Jonathan Ray Banks** (ganwyd 31 Ionawr 1947). Daeth yn nodedig am rannau mewn ffilmiau fel *Airplane!*, *48 Hrs.*, a *Beverly Hills Cop*.  Cafodd glod mawr am ei ran fel y cyn-heddwas Mike Ehrmantraut yn y gyfres deledu *Breaking Bad* a'i epil *Better Call Saul*. Mae wedi derbyn pum enwebiad am Wobr Primetime Emmy am Actor Cefnogol Eithriadol mewn Cyfres Ddrama.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Ariane Mnouchkine

Awdures a chyfarwyddwr llwyfan o Ffrainc yw **Ariane Mnouchkine** (ganwyd 3 Mawrth 1939) sydd hefyd yn actores, yn gyfarwyddwr ffilm, sgriptiwr a chyfieithydd. Sefydlodd yr ensemble llwyfan *Théâtre du Soleil* ym 1964 ym Mharis. Mae hi wedi ysgrifennu a chyfarwyddo *1789* (yn 1974) a *Molière* (1978), ac yn 1989, cyfarwyddodd *La Nuit Miraculeuse*.

Mae ganddi Gadair Celfyddyd Artistig yn y Collège de France, Gradd Anrhydeddus yn y Celfyddydau Perfformio o Brifysgol Rhufain III, a ddyfarnwyd yn 2005 a Doethur Anrhydeddus Llythyrau o Brifysgol Rhydychen, a ddyfarnwyd 18 Mehefin 2008.

Fe'i ganed yn Boulogne-Billancourt, un o faestrefi Paris ar 3 Mawrth 1939. 

Mae Ariane Mnouchkine yn ferch i gynhyrchydd ffilm o Rwsia, Alexandre Mnouchkine a Mehefin Hannen (merch Nicholas Hannen). "Ariane" yw enw byr y cwmni cynhyrchu "Ffilmiau Ariane" (*Les Films Ariane*) a sefydlwyd gan ei thad.

## Theatr
Aeth Mnouchkine i'r Brifysgol yn Lloegr ac astudiodd seicoleg cyn dychwelyd i'w gwreiddiau yn y theatr. Parhaodd i astudio 'astudiaethau theatr' yn L'École Internationale de Théâtre Jacques Lecoq lle sefydlodd *Théâtre du Soleil* (Theatr yr Haul) yn 1964 gyda'i chyd-fyfyrwyr. Mae'r cwmni'n parhau i berfformio, gyda beirniadaeth gymdeithasol a gwleidyddol yn rhan anhepgor o'u gwaith. Mae cynyrchiadau Théâtre du Soleil yn aml yn cael eu perfformio mewn lle cyfyngedig, parod, fel ysguboriau neu neuaddau chwaraeon gan nad yw Mnouchkine yn hoffi cael ei chyfyngu i lwyfanau traddodiadol. Yn yr un modd, mae'n teimlo na ellir cyfyngu theatr i'r "bedwaredd wal". Pan fydd cynulleidfaoedd yn mynd i mewn i gynhyrchiad mnouchkine, byddant yn aml yn gweld yr actorion yn paratoi (e.e. yn rhoi colur ar eu hwynebau) yn fyw o flaen eu llygaid.

Mae Mnouchkine wedi datblygu ei gwaith ei hun ar gyfer y llwyfan, e.e. *1789*, gyda'i themau gwleidyddol, a llawer o waith pobl eraill e.e. *Don Juan or Tartuffe* gan Molière. Rhwng 1981 a 1984, cyfieithodd a chynhyrchodd cyfres o ddramâu William Shakespeare: *Richard II*, *Twelfth Night*, a *Henry IV, Part 1*.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Celf a Gwyddoniaeth America am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion benywaidd yr 20fed ganrif o Ffrainc
Categori:Llenorion benywaidd yr 21ain ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1939
Categori:Pobl o Baris
Elisabeth Langgässer

Awdures o'r Almaen oedd **Elisabeth Langgässer** (23 Chwefror 1899 - 25 Gorffennaf 1950) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel awdur storiau byrion a nofelau, ac fel bardd ac athrawes. Roedd Cordelia Edvardson yn blentyn iddi. Mae ei stori fer *Saisonbeginn*, er enghraifft yn stori am bentref ar gyrion yr Alpau yn codi arwydd sy'n gwahardd Iddewon.

Fe'i ganed yn Alzey, Rheinland-Pfalz, yr Almaen ar 23 Chwefror 1899 a bu farw yn Karlsruhe, Baden-Württemberg, hefyd yn yr Almaen. 

Hanodd o deulu dosbarth canol, Catholig. Daeth yn athrawes yn 1922, ac yn dilyn affêr gyda'r Iddew Hermann Heller cafodd blentyn "anghyfrithlon", Cordelia, yn 1929. O ganlyniad i hyn, cafodd ei chardiau o'i swydd dysgu.

## Troi at sgwennu
O 1924 ymlaen cyhoeddodd Langgässer farddoniaeth ac adolygiadau. Ar ôl colli ei gwaith fel athrawes trodd at yrfa lenyddol. Ystyriwyd ei hysgrifau fel *Naturmagie* (lledrith natur), lle'r oedd elfen o hud yn datblygu o fewn y byd o natur. Roedd y symudiad hwn yn gysylltiedig ag ysgrifenwyr a gyhoeddodd yn y cylchgrawn *Die Kolonne* rhwng 1929 a 1932. Aelodau eraill o fudiad llenyddol *Naturmagie* oedd Günter Eich, Horst Lange, Peter Huchel, Wilhelm Lehmann ac Oskar Loerke.

## Erlyniaeth gan y Natsiaid
Daeth Langgässer yn aelod o'r *Reichsschrifttumskammer* (Siambr Lenyddol y Reich). Yn 1935 priododd Langgässer â Wilhelm Hoffman a chyda'i gilydd cawsant dair merch. Dosbarthwyd Langgässer fel hanner Iddewes oherwydd perthynas Iddewig ar ochr ei thad o'r teulu. Cafodd ei gwahardd ar sail hil o Siambr Lenyddol y Reich ac apeliodd at Hans Hinkel ym mis Awst 1937 ac yna i Goebbels y Ebrill 1938.
bawd|chwith|Bedd Elisabeth Langgässe yn yr "Alter Friedhof" yn Darmstadt

Yn diwedd, fe'i harbedwyd gan ei phriodas â Hoffman. Fodd bynnag, cafodd ei merch, Cordelia, yr oedd ei thad yn Iddew amlwg, ei halltudio yn 15 oed i Theresienstadt ac yna Auschwitz yn 1944. Goroesodd Cordelia yn dilyn cyfnewid carcharorion gwersyll â charcharorion o'r Almaen yn Sweden.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1899
Categori:Marwolaethau 1950
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Alzey
Gêm Ba'

de|bawd|300px|Enghraifft o bêl a ddefnyddir yn y gêm Kirkwall Ba'.
Fersiwn o bêl-droed canoloesol a chwaraeir yn yr Alban, yn bennaf yn Orkney a Gororau'r Alban, o gwmpas y Nadolig a'r Flwyddyn Newydd yw'r **gêm Ba**'.

Pêl-droed mob, neu bêl-droed pentref, yw Ba yn y bôn, lle mae'n rhaid i ddwy ran o dref gael pêl i goliau ar eu hochrau priodol. Gelwir y ddwy ochr yn 'uppies' neu'n 'downies', yn dibynnu ar ba ran o'r dref y cawsant eu geni, neu fel arall yn pledio'u teyrngarwch. Mae'n rhaid i'r bêl gael ei thrafod â llaw, ac mae chwarae'n aml ar ffurf sgrym symudol. Mae'r gêm yn symud trwy'r dref, weithiau'n mynd i fyny'r lonydd, i iardiau a thrwy strydoedd. Mae siopau a thai yn gosod byrddau ar eu ffenestri i osgoi difrod. Yn wahanol i bêl-droed mob, nid yw pobl fel arfer yn cael eu niweidio wrth chwarae.

Mae gemau Ba yn cael eu chwarae yn:

* Duns: Mae'r gemau Ba' yn rhan o Ŵyl Haf Duns. Mae nodau ar gorneli gyferbyn Sgwâr y Farchnad, ger Gwesty'r White Swan a'r hen Swyddfa Bost. Mae'n cael ei chwarae rhwng y dynion priod a rhai di-briod  y dref.
* Jedburgh : Mae chwarae'n dechrau wrth Groes Mercat yng nghanol y dref. Yr 'uppies', a ddaeth i mewn i'r dref gyntaf neu a anwyd i'r de o Groes Mercat, yn sgorio'r ba wrth frig Castlegate drwy daflu'r baw dros ffens yn y Castell. Mae'r downies, a ddaeth i mewn i'r dref am y tro cyntaf neu a anwyd i'r gogledd, yn sgorio trwy rolio'r ba dros ddraen (roedd sgorio yn arfer digwydd trwy daflu'r ba dros nant sydd bellach wedi'i hadeiladu drosti - mae'r draen yn union uwchben y nant) yn y ffordd ar stryd ychydig oddi ar waelod y Stryd Fawr. Mae gêm y laddies yn cychwyn am hanner dydd a gêm y dynion am 2pm. Mae'r ddwy gêm yn rhedeg nes bod y ba olaf wedi cael ei sgorio. Fel arfer, mae hynny'n golygu bod y ddwy gêm yn digwydd ar yr un pryd. Nid oes ffiniau i ardal y chwarae, ond mae'r rhan fwyaf o'r chwarae'n digwydd yng nghanol y dref. Gall hyn fod yn lletchwith i siopwyr, sy'n ceisio osgoi cael eu dal yn y gêm, a pherchnogion siopau, sy'n rhoi byrddau dros eu drysau a'u ffenestri. 
* Roxburgh 
* Kirkwall (gêm Ba' Kirkwall) 
* Scone : Yn y fersiwn hon byddai dynion y plwyf yn ymgynnull wrth y groes, gyda dynion priod ar un ochr a dynion di-briod ar yr ochr arall. Roedd chwarae yn mynd ymlaen o 2 o'r gloch tan fachlud haul. Byddai pwy bynnag oedd â'r bêl yn ei ddwylo yn rhedeg nes iddo gael ei ddal gan un o'r gwrthwynebwyr. Os nad oedd yn gallu ysgwyd ei hun yn rhydd, byddai'n taflu'r bêl i chwaraewr arall oni bai ei fod yn cael ei reslo i ffwrdd gan un o'r ochr arall. Ni chaniatawyd i unrhyw chwaraewr gicio'r bêl. Y nod i'r dynion priod oedd "hongian" y bêl: ei roi dair gwaith dan gaead bach ar y rhostir, sef eu "dool", neu derfyn; tra bod y dynion di-briod yn "boddi" neu'n dipio'r bêl mewn rhan dwfn o'r afon, sef eu terfyn hwythau. Yr ochr oedd yn cyflawni un o'r amcanion hyn oedd yn ennill y gêm; os nad oedd yr un yn ennill, byddai'r bêl yn cael ei thorri i ddarnau yr un maint ar fachlud haul. 
* Workington

## Cyfeiriadau 
Categori:Pêl-droed yn yr Alban
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Pages with unreviewed translations
Cylch cnwd

de|bawd|300px|Cylchoedd cnwd yn y Swistir
Mae **cylch** **cnwd** neu **ffurfiant cnwd** yn batrwm a grëir drwy wastadu cnwd, fel arfer grawnfwyd. Cafodd y term ei ddyfeisio gyntaf yn gynnar yn y 1980au gan Colin Andrews. Mae cylchoedd cnwd wedi eu disgrifio gan Taner Edis, athro ffiseg ym Mhrifysgol Talaith Truman, fel pob achos sydd "o fewn yr ystod o beth a wneir trwy gast ". Maedamcaniaethwyr ymylol yn awgrymu bod achosion naturiol neu darddiad arall-fydol i gylchoedd cnwd. Mae'r damaniaethau hyn yn cynnwys corwyntoedd a mellt, gweithgaredd anifeiliaid, magneteg, a ffenomenau paranormal neu estron. Serch hynny, nid oes unrhyw dystiolaeth wyddonol ar gyfer esboniadau o'r fath, ac mae pob cylch cnwd yn gyson ag achosiaeth ddynol.

Gwelwyd cynnydd sylweddol yn nifer y cylchoedd cnwd o'r 1970au ymlaen. Mae'r rhai yn honni bod y pamffled newyddion a gyhoeddwyd yn 1678 o dan y pennawd '*The Mowing-Devil: or, Strange News Out of Hartfordshire* yn enghraifft hanesyddol o gylch cnwd. Fodd bynnag, nid yw'r ymchwilydd i gylchoedd cnwd, Jim Schnabel, yn ystyried ei fod yn gynsail hanesyddol oherwydd ei fod yn disgrifio'r coesynnau fel rhai wedi'u torri yn hytrach na'u plygu. Ym 1991, cymerodd dau gyfreithiwr, Doug Bower and Dave Chorley, glod am greu nifer o gylchoedd ledled Lloegr ar ôl i ymchwilydd ddisgrifio un o'u cylchoedd fel rhywbeth amhosibl i'w wneud â llaw.

Caiff ffurfiannau fel arfer eu creu dros nos, er y dywedir bod rhai wedi ymddangos yn ystod y dydd. Yn wahanol i gylchoedd neu ffurfiannau cnwd, gall gweddillion archeolegol achosi olion cnwd yn y caeau mewn siapiau cylchoedd a sgwariau, ond nid ydynt yn ymddangos dros nos, ac maent bob amser yn yr un mannau bob blwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffugwyddoniaeth
Categori:Cylchoedd
Categori:Pages with unreviewed translations
Alena Wagnerová

Awdures a newyddiadurwraig Tsiec yw **Alena Wagnerová** (ganwyd 18 Mai 1936) sy'n sgwennu mewn Almaeneg a mewn Tsieceg.

Mae wedi ysgrifennu am awduron Almaeneg o Prâg, e.e. Franz Kafka a Milena Jesenská, a ffigurau diwylliannol Bohemia, pobl fel Sidonie Nádherná o Borutín. Yn ei ffuglen a'i hysgrifennu ffeithiol, mae'n archwilio materion fel statws menywod a chysylltiadau Tsiec-Almaeneg.
* *Sidonie Nádherná*, bywgraffiad (2013), Tsieceg
* *Bol lásky prodejné* (2013), Tsieceg

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Llenorion Almaenig
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Brno
Cyrdistan Iracaidd

**Cyrdistan Iracaidd**, a elwir yn swyddogol y Rhanbarth Cwrdistan Irac (Cyrdeg:هه‌رێمی کوردستان , Herêmî Kurdistan) yn ôl cyfansoddiad Irac, mae   yn rhanbarth annibynnol sydd wedi'i leoli yng ngogledd Irac. Mae'n cael ei cyfeirir ato hefyd fel Cwrdistan deheuol (Cyrdeg: باشووری کوردستان , Başûrê Kurdistanê), gan fod Cyrdiaid yn gyffredinol yn ystyried ei fod yn un o'r pedair rhan yn Cwrdistan mwy, sydd hefyd yn cynnwys rhannau o Twrci de-ddwyreiniol (Gogledd Cwrdistan), gogledd Syria (Rojava neu Gorllewin Cwrdistan), ac Iran ogledd-orllewinol (Dwyrain Cwrdistan).

## Cyfeiriadau
Categori:Cyrdistan
Zsuzsanna Gahse

Awdures a chyfieithydd o Hwngari sy'n sgwennu mewn Almaeneg yw **Zsuzsanna Gahse** (ganwyd 27 Mehefin 1946), sy'n byw yn y Swistir. * Yn 2019, fe'i anrhydeddwyd gydag Uwchwobr Llenyddiaeth y Swistir, am ei gwaith gydol oes..

Fe'i ganed yn Budapest ar 27 Mehefin 1946.

Hwngariaid oedd ei rhieni, a Hwngareg yw ei mamiaith. Yn dilyn Chwyldro 1956, ffodd ei theulu i'r Gorllewin, gan ymsefydlu yn Fienna, bler aeth i'r ysgol uwchradd, a dysgu'r Almaeneg. Dechreuodd gyhoeddi gweithiau llenyddol ym 1969, ac o 1978 dechreuodd gyfieithu rhai o glasuron yr Hwngareg i'r Almaeneg, oherwydd dylanwad ei mentor, Helmut Heißenbüttel. Ymhlith y cyfieithiadau hyn mae: István Eörsi, Péter Esterházy, Péter Nádas a Zsuzsa Rakovszky, ac amrywiaeth eang o ysgrifau a gwaith ffeithiol ei hun. Rhwng 1989 a 1993 bu'n darlithio ym Mhrifysgol Tübingen. Yn 1996, fe'i penodwyd i Adran Llenyddiaeth Prifysgol Bamberg.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Ganolfan PEN yr Almaen, Academi Iaith a Barddoniaeth Almaeneg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* Yn 2019, fe'i anrhydeddwyd gydag Uwchwobr Llenyddiaeth y Swistir, am ei gwaith gydol oes.
* *Oh, Roman.* Fiena, 2007
* *Erzählinseln. Reden für Dresden.* Dresden, 2009
* *Donauwürfel.* Fiena, 2010
* *Das Nichts in Venedig.* Alpnach Dorf, 2010
* *Südsudelbuch.* Fiena, 2012
* *Die Erbschaft.* Fiena, 2013

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Llenorion Almaeneg o Hwngari
Categori:Llenorion benywaidd o Hwngari
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Budapest
Ancsel Éva

Awdures Hwngareg oedd **Ancsel Éva** (23 Mai 1927 - 1 Mai 1993) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel bardd, athro prifysgol ac athronydd.

Fe'i ganed yn Budapest ar 23 Mai 1927 a bu farw yno hefyd; fe'i claddwyd ym Mynwent Farkasréti. 

Rhwng 1945 a 1950 astudiodd athroniaeth-gwyddoniaeth gymdeithasol a seicoleg ym Mhrifysgol Eötvös Loránd. O 1950 bu'n dysgu economeg yn 1960 mewn sefydliad hyfforddi athrawon, ac o 1968 mewn coleg hyfforddi athrawon.  Fe'i penodwyd yn athro atodol yn Adran Athroniaeth Prifysgol Eötvös Loránd yn 1970, ac o 1974 bu'n athro cysylltiol ac o 1978 yn athro prifysgol. Ers 1985 bu'n ohebydd Academi Gwyddorau Hwngari.

## Gwaith
Ymddangosodd ei cherddi cyntaf yn 1957. Yn ei gwaith, archwiliodd y cysylltiadau rhwng moeseg ac athroniaeth a gweithiodd ar ddatblygu anthropoleg athronyddol. Yn ogystal â'i gwaith athronyddol esthetig a hanesyddol, mae ei hastudiaethau moesegol wedi dylanwadu ar feddwl cenedlaethau o athrawon. Chwaraeodd rôl bwysig wrth ffurfio athroniaeth ysgolion uwchradd ac wrth ledaenu llythrennedd athronyddol cyffredinol.

## Cyhoeddiadau 
* *Művészet, katarzis, nevelés*. Budapest, Tankönyvkiadó 1970.
* *Töredékek az emberi teljességről*. (traethodau) Budapest, Magvető Könyvkiadó, 1976. 
* *Történelem és alternatívák*. A cse­lekvés válaszútjai. Budapest, Kossuth Kiadó, 1978. 
* *Írás az éthoszról*. (astudiaethau) Budapest, Kossuth Kiadó, 1981. 
* *Polémia a történelemmel*. Esszé Walter Benjaminról, Budapest, Kossuth 1982. 
* *Három tanulmány A szabadság dilemmái, A megrendült öntudat mítoszai, Írás az éthoszró*, 1983;
* *Éthosz és történelem*. Budapest, Kossuth Kiadó, 1984. 
* *A tudás éthoszáról : a tudás etikai feltételei : akadémiai székfoglaló*, 1985. Budapest, Akadémiai Kiadó, 1986. 
* *Etikai tanulmány a tudásról és a nem-tudásról*. Budapest, Kossuth Kiadó, 1986. 
* *Százkilencvennégy bekezdés az emberről*. Budapest, Kossuth Kiadó, 1987. 
* *Száznyolcvankét új bekezdés az emberről*. Budapest, Interart, 1989. 
* *Az aszimmetrikus ember*. Budapest, Kossuth Kiadó, 1989. 
* *Bekezdések az emberről*, 1987–1991. Budapest, Hibiszkusz, 1991. 
* *Lélek, idő, emlékezés.Budapest*, T-Twins, 1992.  ISBN szerepel: 963-7577-23-6
* *Ancsel Éva utolsó bekezdései* 1993. Budapest, Pesti Műsor Lap- és Kvk., 1993. 
* *Az ember mértékhiánya* Budapest, Akadémiai Kiadó, 1993. 
* *Az élet mint ismeretlen történet.* Budapest, Atlantisz Könyvkiadó, 1995 (*Kísértések*). 

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Academi y Gwyddorau Hwngari am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
]
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Llenorion benywaidd o Hwngari
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl o Budapest