Matanzas

**Matanzas** yw prifddinas y dalaith Matanzas yng Nghiwba. Mae'r ddinas yn adnabyddus am ei feirdd, ei ddiwylliant, a'i lên gwerin Affro-Ciwbaidd, mae wedi'i leoli ar lan ogleddol ynys Ciwba, ar Fae Matanzas (Sbaeneg: *Bahia de Matanzas*), 90km (56mi) i'r dwyrain o'r brifddinas La Habana a 32km (20mi) i'r gorllewin o'r dref wyliau Varadero. 

Gelwir Matanzas yn *Ddinas Pontydd*, am y ddwy ar bymtheg o bontydd sy'n croesi'r tair afon sy'n croesi'r ddinas (Rio Yumuri, San Juan, a Canimar). Am y rheswm hwn cyfeiriwyd ato fel "Fenis Cuba." Fe'i galwyd hefyd yn "La Atenas de Cuba" ("Athen Cuba") oherwydd ei feirdd. 

Mae Matanzas yn adnabyddus fel man geni'r traddodiadau cerddoriaeth a dawns danzón a rymba. 

## Hanes 
chwith|bawd| Sgwâr Libertad yn ninas Matanzas
Sefydlwyd Matanzas ym 1693 fel *San Carlos y San Severino de Matanzas*. Roedd hyn yn dilyn archddyfarniad brenhinol ("*real cédula*") a gyhoeddwyd ar 25 Medi 25 1690, a oedd yn dyfarnu bod bae a phorthladd Matanzas yn cael eu setlo gan 30 teulu o'r Ynysoedd Dedwydd. 

Roedd Matanzas yn un o'r rhanbarthau a welodd ddatblygiad dwys o blanhigfeydd siwgr yn ystod oes y drefedigaeth. O ganlyniad, mewnforiwyd llawer o gaethweision o Affrica i gefnogi'r diwydiant siwgr, yn enwedig yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Er enghraifft, ym 1792 roedd 1900 o gaethweision ym Matanzas, tua 30% o'i phoblogaeth. Yn 1817, roedd poblogaeth gaethweision Matanzas wedi tyfu i 10,773, sef bron i 50% o'r boblogaeth gyfan. Erbyn 1841, roedd 53,331 o gaethweision yn 62.7% o boblogaeth Matanzas. Mae ffigurau cyfrifiad 1859 yn rhoi poblogaeth caethweision Matanzas ar 104,519. Roedd Matanzas yn safle sawl terfysg caethweision, gan gynnwys cynllwyn enwog yr *Escalera* (a ddarganfuwyd ddiwedd 1843). Oherwydd y nifer uchel o gaethweision ac, yn bwysig, Affro-Giwbaiaid rhydd ym Matanzas, mae cadw traddodiadau Affricanaidd yn arbennig o gryf yno. Ym 1898 Matanzas oedd lleoliad y weithred gyntaf yn y Rhyfel Sbaen-America. Cafodd y ddinas ei bomio gan longau Llynges America ar 25 Ebrill 1898, ychydig ar ôl dechrau'r rhyfel. 

### Tarddiad enw 
Ystyr yr enw Matanzas yw "lladdfa" ac mae'n cyfeirio at laddfa yn y porthladd o'r un enw, lle ceisiodd 30 o filwyr Sbaen groesi un o'r afonydd i ymosod ar wersyll cynfrodorol ar y lan bellaf. Nid oedd gan y milwyr Sbaenaidd unrhyw gychod, felly fe wnaethant gael cymorth pysgotwyr brodorol. Fodd bynnag, unwaith iddynt gyrraedd canol yr afon, fflipiodd y pysgotwyr y cychod, ac oherwydd arfwisg fetel trwm y milwyr Sbaenaidd, boddodd y mwyafrif ohonynt. Dim ond dwy ddynes a oroesodd, oherwydd cawsant eu cymryd gan y Cacique (arweinydd y brodorion). Dywedir i un ohonynt ddianc rhag "pŵer y Cacique" yn ddiweddarach a phriodi Pedro Sánchez Farfán yn ninas Trinidad. 

## Daearyddiaeth 
de|bawd| Theatr Sauto
Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar lan ogleddol ynys Ciwba, ar bob un o dair ochr Bae Matanzas. Mae'r bae yn torri'n ddwfn yn yr ynys, ac mae tair afon yn llifo yn y bae y tu mewn i derfynau'r ddinas (Rio Yumuri, San Juan, a Canimar). I'r de-ddwyrain, mae'r dirwedd yn codi i fryn o'r enw *Pan de Matanzas*, wedi'i rannu o arfordir yr Iwerydd gan Gwm Yumuri a chrib arfordirol. 

Mae dinas Matanzas wedi'i rhannu'n dair cymdogaeth: Versalles, Matanzas, a Pueblo Nuevo. Rhennir y fwrdeistref i mewn i'r barrios o Bachicha, Bailén, Barracones, Bellamar, Camarioca, Cárcel, Ceiba Mocha, Colón, Corral Nuevo, Guanábana, Ojo de Agua, Refugio, San Luis, San Severino, Simpson y Monserrate, Versalles a Yumurí. 
* Catedral San Carlos De Borromeo 
* Mae ogofâu Bellamar yn agos, ac maent hefyd yn Heneb Genedlaethol o Giwba. 
* Hwylio ar Afon Canimar 
* Pontydd Matanzas 
* Casino Español - Nawr yn cael ei adfer (Mai 2008). 
* Ysgol Uwchradd Matanzas (Palm Coast) 
* Necropolis de San Carlos Borromeo 
* Quinta de Bellamar, tŷ treftadaeth ac eglwys 

## Cyfeiriadau