Bargen

Cywaith o gynhyrchiad theatr Gymraeg yw ***Bargen*** neu ***Bargan*** a lwyfannwyd yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1979 gan Theatr Bara Caws. Mae'r sioe yn seiliedig ar streic Chwarel y Penrhyn, Bethesda, ar ddechrau'r ugeinfed ganrif.

Fe gofir am y cynhyrchiad am dorri cwys newydd yn hanes y Theatr yng Nghymru ar y pryd. Arddull *Agitprop* a fagwyd gan y cwmni ifanc ac annhegwch a thristwch y stori gafodd yr effaith fwyaf ar y gynulleidfa. Rebelaeth o fath oedd hanes creu Theatr Bara Caws, a hynny yn erbyn parchusrwydd a cynhyrchiadau mwy confensiynol Cwmni Theatr Cymru.

Fe grëwyd a pherfformiwyd y gwaith gan aelodau'r cwmni oedd yn cynnwys Dyfan Roberts, Elliw Haf, Valmai Jones, Myrddin Jones a J. O. Jones. Cyfarwyddwr y cynhyrchiad oedd Iola Gregory gyda Catrin Edwards fel trefnydd cerdd a rheolwr llwyfan.

## Disgrifiad byr
"Un o'r dylanwadau mwyaf fu ar Wynedd oedd y diwydiant llechi. I chwarelwr roedd 'bargen' yn golygu'r darn hwnnw o'r graig y byddai'n weithio arni, ac ar ansawdd y fargen y dibynnai ei gyflog am y mis. Cyflwynir y rhaglen hon fel teyrnged i'r chwarelwyr a'u teuluoedd a ddioddefodd anghyfiawnder gydag urddas tawel a'r gobaith "Trech gwlad nag Arglwydd"." Dyna'r cyflwyniad a geir yng nghyhoeddiad 1993 o *Bargen* gan Wasg Carreg Gwalch. Ceir hefyd ragymadrodd manwl o sut mae'r cynhyrchiad yn perthyn i draddodiad y theatr wleidyddol ac *Agitprop,* gan yr academydd Elan Closs Stephens.

Roedd y sioe / rhaglen yn gyfuniad o ganu a golygfeydd dramatig, gyda'r pum actor yn dyblu i bortreadu holl gymeriadau yn y sioe. Y chwarelwyr a'u teuluoedd oedd yr arwyr, ac Arglwydd Penrhyn a'i deulu oedd y gelyn.

## Cymeriadau 
* Gŵr (mewn ocsiwn gyfoes)
* Ei wraig (mewn ocsiwn gyfoes)
* Plant 
* William - yn blentyn ac oedolyn
* Richard - yn blentyn ac oedolyn
* Meri - yn blentyn ac oedolyn
* Maldwyn - *butler* Castell Penrhyn
* Lady Penrhyn
* Lord Penrhyn
* Katie (eu merch)
* Mam William
* Sarjant Owen
* Meri Lisi - hen wraig fusneslyd
* Ocsiwnïar

## Caneuon 
Mae blas o'r sioe wreiddiol wedi'i gofnodi ar record Theatr Bara Caws, ''Mae o'n brifo 'Nghlust i* o 1981. Cyfansoddwraig Catrin Edwards.

* *Cytundeb Pennant - Lloyd* (Catrin Edwards)
* *Llythyr William* (Mei Jones)
* *Hiraeth am Fethesda*  (Catrin Edwards)

## Cynyrchiadau nodedig 
### 1970au 
[[Delwedd:Poster gwreiddiol y sioe Bargan gan Theatr Bara Caws.jpeg|bawd|Poster gwreiddiol y sioe *Bargan [Bargen]'' gan Theatr Bara Caws]]
Llwyfannwyd y gwaith am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1979. Yr actorion oedd Dyfan Roberts, Elliw Haf, Valmai Jones, Myrddin Jones a J. O. Jones. Cyfarwyddwr y cynhyrchiad oedd Iola Gregory gyda Catrin Edwards fel trefnydd cerdd a rheolwr llwyfan.

"Yng nghanolfan yr Urdd yng nghanol y dref, roedd 'na dyrfa o rhyw ddeucant yn gwylio cynhyrchiad o *Bargen* [...] oedd wedi'i wasgu rhwng y pnawn a pherfformiadau'r nos*",* adroddai Myrddin ap Dafydd yn ei Ragair i ''Gyfres I'r Golau'' ym 1993. "...Gwyddai pawb fod rhywbeth arbennig, cwbl arbennig ar droed yn y theatr Gymraeg.[...] Bymtheng mlynedd yn ddiweddarach, rwy'n dal i gofio'r emosiwn a'r tyndra a'r croen gŵydd a'r iasau a gerddai i fyny ac i lawr fy nghefn", ychwanegodd.

## Gweler hefyd 
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1995
Categori:Cyfres I'r Golau
Categori:Theatr Gymraeg y 1970au
Categori:Dramâu Cymraeg gan ddramodwyr o Gymru