Charles Octavius Swinnerton Morgan

Gwleidydd o Gymru oedd **Charles Octavius Swinnerton Morgan** (15 Medi 1803 – 5 Awst 1888). Roedd yn Aelod Seneddol Ceidwadol Cymreig a chynrychiolodd Sir Fynwy yn Senedd Prydain Fawr am 33 o flynyddoedd rhwng 1841 a 1874; er hynny nid fel gwleidydd mae'n cael ei gofio'n bennaf ond fel hanesydd, hynafiaethydd a chymwynaswr i'r Amgueddfa Brydeinig.

## Bywyd personol 
Ganwyd Morgan yn Nhŷ Tredegar, Casnewydd yn bedwerydd fab i Syr Charles Gould Morgan, 2il Farwnnig a Mary Magdelen (née Stoney) ei wraig. Brodyr iddo oedd Charles Morgan, Barwn Cyntaf Tredegar. roedd yn ewythr i Charles Rodney Morgan, Frederick Courtenay Morgan a Godfrey Charles Morgan

Cafodd ei addysgu yn Ysgol Westminster a choleg Eglwys Crist, Rhydychen lle graddiodd BA ym 1825 ac MA ym 1832.

Roedd yn dibriod.

## Gyrfa wleidyddol
Gwasanaethodd Morgan fel Aelod Seneddol Ceidwadol Sir Fynwy rhwng 1841 a 1874. Roedd bob amser yn Dori pybyr, yn pleidleisio gyda'i blaid yn ddieithriad; roedd yn erbyn diddymu'r Deddfau Yd, yn erbyn y Mesur Rhyddhad Catholig ac yn gwrthwynebu datgysylltu'r Eglwys Gwladol yng Nghymru a'r Iwerddon. Yn etholiad 1874 ildiodd ei sedd i'w nai a'i gyd Dori, Frederick Courtenay Morgan

## Hynafiaethydd
chwith|bawd|Cloc galiwn, rhodd Morgan i'r Amgueddfa Brydeinig
Roedd Morgan yn Gymrawd Cymdeithas Hynafiaethwyr Llundain, yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol a llywydd y Sefydliad Archeolegol. Gwasanaethodd fel is lywydd Cymdeithas yr Hynafiaethwyr fwy nag unwaith a gwasanaethodd fel llywydd Cymdeithas Hynafiaethau Cymru1857-1858.

Roedd gan Morgan casgliad mawr o hynafolion yn ei dy The Friars, Casnewydd gan gynnwys pulpud Tuduraidd o'r hwn yr oedd yn aml yn pregethu i gynulleidfa o'i weision, morynion a gweithwyr yr ystâd.

Roedd yn gasglwr brwd o hynafolion mecanyddol megis cloeon, oriorau, offerynnau seryddol, ac awtomata gan gynnwys galiwn mecanyddol goreurog a roddodd i'r Amgueddfa Brydeinig.

Roedd ganddo gasgliad helaeth o fodrwyon esgobion a chasgliad o lwyau. Ar ôl ei farwolaeth cyflwynwyd rhan helaeth o'r casgliad i'r Amgueddfa Brydeinig trwy ei ewyllys. Mae ei gasgliadau o ddogfennau hynafiaethol, a'i gyfieithiadau i'r Saesneg o farddoniaeth Cymraeg yn cael eu cadw yn y Llyfrgell Genedlaethol.

## Cyhoeddiadau 
Ysgrifennodd yn helaeth i gylchgronau am yr hynafiaethau a chyhoeddodd nifer o daflenni a llyfrynnau ar y pwnc gan gynnwys:
* *Observations on the Early Communion Plate used in the Church of England*
* *Observations on a Collection of Spoons*
* *Observations on the History and Progress in the Art of Watchmaking from the Earliest Period to Modern Times (1849)*
* *A report on the Excavations Prosecuted by the Caerleon Antiquaries Association Within the Walls of Caerwent (1850)*
* *Assay Marks on Gold and Silver Plate 1852*
* *Notes on the Architecture of Caldicot Castle, 1854*
* *Notes on the Ecclesiastical Remains of Runston, Sudbrook, Dinham, and Llanbedr, 1858*
* *The Monastery of Austin Friars, 1859*
* *Notes on the Ancient Domestic Residences ot Pentrebach, Crick, Tymawr, The Garn, Crindau, and St. Julians, 1860*
* *Notes on Treomen, Killwch, aud the Wain 1861*
*  *Notes on Wentwood Castle Troggy and Llanvair 1863*
* *Pencoyd Castle and Langstone 1864*
* *Penhow Castle, 1867.* 
* *An account of the monuments at Abergavenny Church, 1869*
* ''Notes on Newport Castle St Woollo's Church and the Lordship of Wentloog''

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref the Friars o apoplecsi yn 84 oed. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym meddrod y teulu yn Eglwys St Basil ym Masaleg yn Sir Fynwy. Codwyd tabledi coffa efydd iddo yn eglwysi St Woollos, Casnewydd ac Eglwys Basaleg.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1888
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster