open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nipsey Russell

Digrifwr ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Julius "Nipsey" Russell** (15 Medi 1918 – 2 Hydref 2005). Roedd yn enwog am ei gerddi byrion, ag enillodd yr enw "Bardd Llawryfog y Teledu" iddo.

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Julius Russell yn Atlanta, Georgia, a chafodd ei alw'n Nipsey gan ei fam. Symudodd i fyw gyda'i fodryb yn Cincinnati pan oedd yn ei arddegau er mwyn ei alluogi i fynychu Prifysgol Cincinnati heb dalu ffïoedd dysgu. Ymunodd â'r fyddin am bedair mlynedd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gan gyrraedd rheng capten. Dychwelodd i brifysgol ac enillodd gradd mewn Saesneg ym 1946.

### Actio ar deledu a ffilmiau 
Chwaraeodd heddwas yn y comedi sefyllfa teledu *Car 54, Where Are You?* ym 1961–2 ac yn ystod y 1970au cyd-serennodd yn y comedi sefyllfa *Barefoot in the Park* ar sianel ABC. rhan oedd yn galw arno i ddawnsio a chanu yn ogystal ag actio a pheri chwerthin. Ymddangosodd hefyd yn y ffilmiau *Dream One* (1984), *Wildcats* (1986), *Posse* (1993), a'r addasiad ffilm o *Car 54, Where Are You?* (1994).

## Bywyd personol 
Roedd Russell yn hoff o astudio llenyddiaeth glasurol ac ieithoedd, ac yn ôl ei reolwr Joseph Rapp roedd yn ddyn tawel gyda chof da. Ni wnaeth briodi na chael plant.

Perfformiodd Russell ar lwyfannau Atlantic City a Las Vegas hyd ddechrau'r 1990au, ac ymddangosodd ar deledu hyd ddechrau'r 2000au ar sioeau megis ''Late Night with Conan O'Brien'' a'r *Chris Rock Show*, a chafodd sioe gomedi arbennig ar Comedy Central. Bu'n byw ym Manhattan yn Ninas Efrog Newydd am nifer o flynyddoedd a bu farw yno o ganser yn 2005.

## Nodiadau 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Actorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd digrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Dawnswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Pobl o Atlanta, Georgia
André-Marie Ampère

Ffisegydd a mathemategydd o Ffrainc oedd **André-Marie Ampère** (20 Ionawr 1775 – 10 Mehefin 1836) a arloesodd maes electromagneteg. Enwir yr uned SI am gerrynt trydanol, yr amper, ar ei ôl.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arloeswyr ynni
Categori:Electromagneteg
Categori:Ffisegwyr o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1775
Categori:Marwolaethau 1836
Categori:Mathemategwyr o Ffrainc
Categori:Pobl o Lyon
Pantglas (gwahaniaethu)

Gallai **Pantglas** gyfeirio at:

## Lleoedd
* Pant Glas, pentref yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd
* Pant-glas, pentref yn ardal Maldwyn, Powys

## Eraill
* *Pantglas*, nofel gan Mihangel Morgan
* Ysgol Gynradd Pantglas, yr ysgol a gladdwyd gan Trychineb Aberfan

----
The Rape of the Lock

bawd|dde|Arabella Fermor (1696-1737)
Cerdd naratif ffug-arwrol a ysgrifennwyd gan Alexander Pope ydy ***The Rape of the Lock***. Fe'i cyhoeddwyd yn ddienw'n wreiddiol yn ''Lintot's Miscellany'' ym mis Mai 1712 ar ddau ganiad (334 o linellau), ond yna cafodd ei diwygio, ehangu a'i hail-gyhoeddi o dan enw Pope ar 2 Mawrth, 1714, mewn fersiwn 5-caniad (794 o linellau).

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi'r 1710au
Categori:Cerddi'r 18fed ganrif o Loegr
Categori:Cerddi Saesneg y 18fed ganrif
Categori:Cerddi naratif Saesneg o Loegr
Categori:Dychangerddi Saesneg o Loegr
Categori:Ffug-arwrgerddi o Loegr
Categori:Llyfrau 1714
Categori:Llyfrau barddoniaeth y 18fed ganrif o Loegr
Categori:Llyfrau barddoniaeth Saesneg y 18fed ganrif
Categori:Alexander Pope
Castell Morgraig

Adfail a chastell anorffenedig ydy **Castell Morgraig** ym Mwrdeistref Sirol Caerffili a godwyd yn wreiddiol yn y 13g, rywdro rhwng 1243 a 1267. Gellir gweld Dinas Caerdydd o'i waliau a godwyd ar Graig Llanisien. Ceir peth dadl pwy oedd yn gyfrifol am ei godi'n wreiddiol: naill ai Gilbert de Clare neu deulu Llywelyn Bren, Arglwydd Senghennydd.

Yn fras: mae'r gymdeithas hanes lleol (Cymdeithas Hanes Gelligaer) a Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn credu mai castell Cymreig ydoedd a Cadw'n credu mai castell Seisnig oedd.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Morgraig
John Puleston Jones

Llenor Cymraeg a gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd oedd **John Puleston Jones** (26 Chwefror 1862 – 21 Ionawr 1925), y cyfeirir ato hefyd fel "**Puleston**".

Ganwyd Puleston yn Llanbedr Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych. Aeth yn ddall pan yn blentyn ifanc ond llwyddodd i ofalu drosto'i hun. Gydag O.M. Edwards aeth i Brifysgol Glasgow am flwyddyn (1883-84) i astudio athroniaeth, cyn mynd i Goleg Balliol, Rhydychen, i ddarllen hanes (1884-88): yno graddiodd yn y dosbarth cyntaf.

Yn Rhydychen bu'n un o'r saith a sefydlodd Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (1886). Safodd gyda John Morris-Jones o blaid safoni orgraff yr iaith Gymraeg. Pleidiodd ac ysgrifennodd Gymraeg naturiol - 'Gymraeg Cymreig'. Ysgrifennodd sawl traethawd a phregeth i'r cylchgronau a gyhoeddwyd yn nes ymlaen. Dywedodd John Morris-Jones amdano (yn 1924): ‘Gellir ei gyfrif ymysg meistriaid iaith ei dadau heddiw."

Ordeiniwyd ef yn 1888. Bu'n weinidog i eglwys Saesneg Princes Road, Bangor (1888-1895), eglwysi Dinorwig a'r Fachwen ar fin chwarel Dinorwig (1895-1907), Pen Mount, Pwllheli (1907-18), a Llanfair Caereinion, Powys (1918-23).

Safodd yn gadarn ac yn eglur yn erbyn y rhyfel mawr cyntaf - cyfrannodd i gylchgrawn yr heddychwyr,*Y Deyrnas,*a phregethodd yn erbyn y rhyfel o'r pulpud. Ef oedd arweinydd heddychwyr ei enwad yn y Gogledd.

Cofir am Puleston hefyd fel dyfeisydd y system Braille Cymraeg, cyfundrefn sy'n dal i gael ei defnyddio heddiw.

## Llyfryddiaeth
**Gair y Deyrnas* (1924). Pregethau.
**Ysgrifau Puleston* (1926)

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)
*Parri, Harri *Cannwyll yn Olau: Stori John Puleston Jones* (2018)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1925
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Heddychwyr o Gymru
Categori:Pobl ddall
Bossa nova

Math o gerddoriaeth o Frasil yw **bossa nova** oedd yn boblogaidd yn y 1950au a'r 1960au. Mae'r genre hon yn cyfuno samba a jazz.

Categori:Cerddoriaeth Brasil
Categori:Jazz
Candies

Grwp o Japan ydy **Candies**, a oedd yn eu hanterth rhwng 1973 a 1978.

Ym 1977, er gwaethaf eu poblogrwydd cyhoeddodd Candies eu bod yn chwalu. Roedd eu cyngerdd olaf yn newyddion mawr yn Japan. Cyflwynwyd y cyngerdd terfynol ar y teledu.

## Disgyddiaeth (Senglau)
Prif lais: **Sue** (1,2,3,4) **Ran** (5,6,7,8,9,10,11,12,13,14,15,17,18) **Miki** (16)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Disgyddiaeth
*Gwefan swyddogol

Categori:Cantorion o Japan
Categori:Cerddorion o Japan
Cefn Llechen

Cefnen o dir ar y ffin rhwng cymunedau Penmaenmawr a Henryd yn sir Conwy yw **Cefn Llechen**. Ceir dwy heneb gynhanesyddol yno:

*Carnedd gron Cefn Llechen
*Cylch Cerrig Cefn Llechen
Mechell, Ynys Môn

Cymuned yng ngogledd Ynys Môn yw **Mechell**. Saif rhwng Llyn Alaw a Bae Cemaes. Canolbwynt y gymuned ydy pentref bychan Llanfechell. Ceir cymdeithas hanes lewyrchus iawn yn yr ardal a ffair draddodiadol o'r enw Ffair Fechell.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Llafar Gwlad

Cylchgrawn Cymraeg chwarterol yn rhoi sylw i lên gwerin, crefftau, cymeriadau, iaith lafar a hiwmor gwlad ydy ***Llafar Gwlad***. Sefydlwyd y cylchgrawn ym 1983 a'r golygydd cyntaf oedd John Owen Huws. Fe sefydlwyd Cymdeithas Llafar Gwlad ym 1985. Cyhoeddwyd Llyfrau Llafar Gwlad gan Wasg Carreg Gwalch.

Bydd y cylchgrawn yn dod i ben ar rifyn 160 ym mis Mai 2023.

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Sefydliadau 1983
Categori:Dadsefydliadau_2022
John Richard Jones (bardd)

Bardd Cymraeg yw **John Richard Jones** (1923 - ).

## Llyfryddiaeth 
**Rhwng Cyrn yr Arad* (1962)
**Cerddi J.R.* (1970)
**Cerddi Cwm Eleri* (1980)

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Geredigion
Roger Jones

Bardd Cymraeg a gweinidog oedd **Roger Jones** (1903 – 1982). Roedd yn frodor o blwyf Rhoshirwaun yn Llŷn, Gwynedd. Fe'i ystyrir yn feistr ar y cywydd a'r englyn.

## Llyfryddiaeth 
**Awelon Llŷn* (1970)
**Haenau Cynghanedd* (1975)
**Ysgubau Medi* (1979)

## Gweler hefyd 
* Emynwyr Cymraeg
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Lŷn
Gwen Ffrangcon-Davies

Actores o Loegr o dras Gymreig oedd **Gwen Lucy Ffrangcon-Davies** (25 Ionawr 1891 – 27 Ionawr 1992).

Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch i'r canwr opera David Ffrangcon-Davies (né David Thomas Davies) a Annie Francis Rayner. Yn 1911 y cychwynodd ar lwyfan, fel cantores ac actores, a fe'i chanmolwyd hi'n arw gan Ellen Terry drwy gydol ei gyrfa. Yn 1924, actiodd  Juliet wrth ochr John Gielgud a chwaraeodd ran Romeo; bu Gielgud yn ddiolchgar iawn iddi am y caredigrwydd y dangosodd tuag ato.

Yn 1938 actiodd gydag Ivor Novello mewn cynhyrchiad o *Henry V* yn Drury Lane ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno ymddangosodd fel Mrs Manningham yn y cynhyrchiad cyntaf o *Gas Light* gan Patrick Hamilton.

Yn gant oed chwaraeodd ran mewn drama deledu am Sherlock Holmes, sef *The Master Blackmailer*.

## Teledu
**The Hill* (1959)
**Londoners* (1965)
**Speaking of Murder* (1971)
**The Edwardians* (1972)

## Ffilmiau
**Tudor Rose* (1936)
**Richard of Bordeaux* (1938)
**Paul Krüger* (1956)
**The Witches* (1966)
**The Devil Rides Out* (1968)
**Leo the Last* (1970)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Categori:Pobl o Loegr o dras Gymreig
Llanaber

Pentref bychan yn ne Gwynedd yw **Llanaber** (). Saif ar briffordd yr A496 tua 3 milltir i'r gogledd o Abermaw ac mae'n rhan o gymuned Aberffraw.

Ceir eglwys hynafol a gysegrir i Sant Bodfan a'r Forwyn Fair yn Llanaber. Yn yr eglwys, sy'n dyddio o'r 13g, ceir Maen Calixtus sy'n coffhau tywysog cynnar o'r enw *Caelixtus*.

Ceir Gorsaf reilffordd Llanaber ar linell Rheilffordd y Cambrian yn y pentref hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Abermaw
Categori:Pentrefi Gwynedd
Rhydderch Jones

Dramodydd a chynhyrchydd teledu o Gymru oedd **Rhydderch Jones** (1935 – 4 Tachwedd 1987). Roedd yn un o gyd-ysgrifenwyr y gyfres gomedi *Fo a Fe* ar BBC Cymru ac yn gyfaill i'r digrifwr Ryan Davies, un o sêr y gyfres honno.  Mae ei waith fel dramodydd yn cynnwys dramâu llwyfan, radio a theledu. Bu hefyd yn aelod o Chwaraewyr Garthewin fel actor a dramodydd, pan yn ifanc.

## Gyrfa 
Roedd yn frodor o Aberllefenni, Meirionnydd. Hyfforddodd fel athro yn y Coleg Normal, Bangor lle daeth o dan ddylanwad ei athro drama, Edwin Williams. 

Bu'n aelod o gwmni drama Cymry Llundain, pan yn athro mewn ysgol yn Croydon.Wedi cyfnod byr o ddysgu, ym 1965 ymunodd ag adran adloniant BBC Cymru yng Nghaerdydd o dan y pennaeth  Meredydd Evans.

Cyd-ysgrifennodd y gomedi *Hafod Henri* gyda Gwenlyn Parry. Dramâu BBC Radio Cymru

## Cynyrchiadau 
(fel actor)

*Gwalia* (1965) BBC Cymru

(fel awdur)

### Dramâu llwyfan
* cyfieithiad o *Off Shore Island* a ''Charlie's Aunt*

**Petalau yn y Gwynt* (1964)
**Deud Yda Ni* (1967)
**Roedd Catarina o Gwmpas Ddoe* (1974)

### Dramâu Radio 
* *Edau Frau*
* *Broc Môr*

### Dramâu Teledu 
* *Mr Lolipop M.A*
* *Fo a Fe*
* *Hafod Henri*
* *Pobol y Cwm*
* *Gwenoliaid* (1986)
* *Lliwiau* 

## Llyfryddiaeth 
### Cyfrolau 
**Mewn Tri Chyfrwng* (1979)

### Cofiant
**Cofiant Ryan'' (1979), cofiant Ryan Davies

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Oriel 

Delwedd:Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1979, Caernarfon (1555487).jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Dramodwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Edern, Gwynedd

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Edern.''

Pentref bychan ar arfordir gogleddol penrhyn Llŷn yng nghymuned Nefyn, Gwynedd, yw **Edern** (). Hyd 1939 roedd Edern yn blwyf sifil ond heddiw mae'n rhan o gymuned Nefyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gweler hefyd
*Edeyrn (amrywiad ar "Edern")

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llŷn
Categori:Nefyn
Gwilym Meredydd Jones

Llenor Cymraeg oedd **Gwilym Meredydd Jones** (1920–1992), yn nofelydd ac awdur storïau byrion. Cafodd ei eni a'i fagu ym mhentref Glanyrafon, Meirionnydd. Enillodd y Fedal Ryddiaith am ei gasgliad *Ochr Arall y Geiniog* yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 1982.

## Llyfryddiaeth
**Dawns yr Ysgubau* (1965). Nofel.
**Ochr Arall y Geiniog* (1982). Straeon byrion.
**Gwerth Grôt* (1983). Straeon byrion.
**Yr Onnen Unig* (1985). Nofel.

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Nofelwyr Cymraeg
Categori:Pobl o Feirionnydd
John Jones (Mathetes)

Awdur Cymraeg a gweinidog gyda'r Annibynwyr oedd **John Jones** (16 Gorffennaf 1821 – 18 Tachwedd 1878), sy'n adnabyddus wrth ei enw barddol **Mathetes**. Cafodd ei eni a'i fagu yng Nghastell Newydd Emlyn, Sir Gaerfyrddin.

Roedd yn ffigwr amlwg ym mywyd cyhoeddus ei gyfnod. Cyfranodd nifer o erthyglau i'r cylchgrawn *Seren Gomer* a bu hefyd yn gyd-olygydd ar ddau gylchgrawn arall, sef *Y Greal* ac *Yr Arweinydd*. Ysgrifennodd sawl llyfr; ei waith mwar oedd y *Geiriadur Beiblaidd a Duwinyddol* a gyhoeddwyd mewn tair cyfrol gyda'r gyfrol olaf yn cael ei chyhoeddi yn 1883, pum mlynedd ar ôl ei farwolaeth yn 1878.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Areithfa Mathetes* (1873). Pregethau.
**Geiriadur Beiblaidd a Duwinyddol* (3 cyf., 1864, 1869, 1883)

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Pobl o Gastellnewydd Emlyn
Categori:Pregethwyr o Gymru
Categori:Ysgolheigion o Gymru
Theatrum Orbis Terrarum

bawd|400px|dde|Map y byd o'r atlas *Theatrum Orbis Terrarum*.

Ystyrir ***Theatrum Orbis Terrarum*** fel yr atlas modern cyntaf. Ysgrifennwyd gan Abraham Ortelius ac argraffwyd yn wreiddiol ar 20 Mai 1570, yn Antwerp. Roedd yn cynnwys casgliad o daflenni map unffurf a thestun wedi eu rhwymo i ffurfio llyfr. Cyfeirir at atlas Ortelius weithiau fel crynodeb o gartograffeg y 16g.

## Cynnwys
Mae llawer o'r mapiau yn yr atlas yn seiliedig ar ffynonellau nad ydynt yn bodoli mwyach neu sy'n brin iawn. Atododd Ortelius rhestr ffynhonnell unigryw (y "*Catalogus Auctorum*") sy'n nodi enwau gartograffwyr cyfoes, rhai a fyddai fel arall wedi aros yn anadnabyddus.

## Argraffiadau
Ar ôl cyhoeddi ei *Theatrum Orbis Terrarum* cyntaf, fe ddiwygiodd ac ehangodd Ortelius yr atlas yn rheolaidd, gan ei ailgyhoeddi mewn gwahanol fformat hyd at ei farwolaeth yn 1598. O'r 70 map gwreiddiol ac 87 o gyfeiriadau llyfryddol yn yr argraffiad cyntaf (1570), tyfodd y atlas drwy ei dri deg un gahanol argraffiad i gynnwys 183 o gyfeiriadau a 167 map yn 1612.

Mae *Additamentum* 1573 i'r atlas yn nodedig am ei fod yn cynnwys *Cambriae Typus* gan Humphrey Lhuyd, y map cyntaf i ddangos Cymru ar ei ben ei hun.

O'r 1630au ymlaen, dyma'r teulu Blaeu yn cyhoeddwyd eu gwaith o dan deitl tebyg, *Theatrum Orbis terrarum, sive, Atlas Novus*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sgan ansawdd-uchel o rifyn Ffrangeg (1587) o'r Theatrum Orbis Terrarum ar wefan y World Digital Library

Categori:Atlasau
Categori:Llyfrau 1570
Homolysis

Gallai'r term gwyddonol **homolysis**, sef 'hollti' (*lysis*) rhywbeth yn ddau ddarn cyffelyb (*homo*) gyfeirio at:

* Homolysis (bioleg)
* Homolysis (cemeg)
Celynnin

Sant Cymreig oedd **Celynnin** (ceir y ffurfiau ***Celymin*** a ***Celynen*** hefyd) oedd yn byw yn y 5ed neu'r 6g, yn ôl traddodiad. Ychydig a wyddys amdano.

Dywedir ei fod yn un o feibion niferus Helig Foel. Sefydlodd ddwy eglwys (neu *llan*), un ar lethrau gorllewinol Dyffryn Conwy a'r llall ar lan Bae Ceredigion ym Meirionnydd.

Mae'r hen eglwys Llangelynnin yn Nyffryn Conwy yn hynafol iawn; credir y gall rhannau o'r eglwys bresennol ddyddio o'r 12g, ac mae rhannau healaeth ohoni o'r 14g. Yn y fynwent cweir ffynnon, a elwir yn Ffynnon Gelynnin. Roedd yn ffynnon sanctaidd ac arferid trochi plant sâl ynddi i'w gwella. Roedd plant yn cael eu bedyddio ynddi hefyd.

## Gweler hefyd
*Llangelynnin, Conwy
*Llangelynnin, Gwynedd

## Cyfeiriadau
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 5ed ganrif
Categori:Hanes Conwy
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Pobl o Gonwy
Rheolaeth y gweithwyr

Mae **Rheolaeth y Gweithwyr** yn cyfeirio at amryw o gynlluniau lle mae'r gweithwyr yn ceisio ennill rheolaeth ddemocrataidd lawn dros y sefydliadau sydd yn eu cyflogi. Awgryma mwy na hawliau ymgynghori a chyfranogi yn unig, a chyfeiria at allu sylfaenol y gweithwyr i gymryd penderfyniadau allweddol. Mae'r cysyniad wedi dylanwadu ar sawl syniadaeth a thraddodiad sosialaidd, gan gynnwys ceinciau Marcsiaeth chwyldroadol a syndicaliaeth. Mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng rheolaeth y gweithwyr o fewn cymdeithas gyfalafol —sef mesuriadau undebau llafur a dylanwad dros benderfyniadau rheolaethol— a hunan-reolaeth llwyr y gweithwyr dan amodau perchenogaeth gyfalaf cymunedol, yn hytrach na phreifat.

## Cyfeiriadau
Categori:Cysylltiadau llafur
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Sosialaeth
Psilocybin

chwith|bawd|Strwythur cemegol psilocybin
Cyfansoddyn rhithweledigaethol a gynhyrchir yn naturiol gan ryw 200 rhywogaeth o fadarch yw **psilocybin**— rhywogaethau y cyfeirir atynt fel madarch psilocybin.. Ymhlith y madarch hyn, mae'r *psilocybe semilanceata* yn nodedig am ei bod yn meddu ar un o'r crynodiadau uchaf o'r cyfansoddyn *psilocybin* a chan ei bod yn tyfu yng Nghymru . Yn y corff caiff *psilocybin* ei drawsnewid yn psilocin, sylwedd sydd y mae iddo effeithiau newid-fyddyliol cyffelyb i LSD. Yn gyffredinol, gall beri teimladau o wynfyd ac achosi rhithweledigaethau gweledol a meddyliol, newidiadau yn y modd y cenfyddir, gan gynnwys synwyr amser gwyrdröedig a phrofiadau ysbrydol.
[bawd|*P. semilanceata*: ffwng cyffredin iawn drwy [Ewrop, Canada ac Unol Daleithiau America.]]

## Y crynodiad mewn gwahanol ffwng
## Cyfeiriadau
Categori:Ffyngau
Categori:Cyffuriau
Gweriniaeth ymreolaethol

Math o wladwriaeth o fewn gwladwriaeth fwy yw **gweriniaeth ymreolaethol**. Gall maint yr ymreolaeth amrywio'n fawr. Crewyd nifer o weriniaethau ymreolaethol pan ddatgymalwyd yr Undeb Sofietaidd; lleolir y rhan fwyaf ohonyn nhw oddi fewn i Rwsia ac maent yn seiliedig ar diriogaethau grwpiau ethnig brodorol y wlad honno.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Gweriniaeth
*Gweriniaethau Rwsia
*Gwladwriaeth

Ymreolaethol
*
Categori:Daearyddiaeth Rwsia
Ystrad-Fflur (cymuned)

Cymuned sy'n ymestyn o gronfa ddŵr Claerwen ac sy'n cynnwys Pontrhydfendigaid ac Abaty Ystrad Fflur, Ceredigion ydy **Ystrad-Fflur**; mae ei harwynebedd yn 5,496 hectar a'i phoblogaeth yn 2011 yn 712. Pentref nodedig arall yn y gymuned yw Ffair-rhos sy'n adnabyddus am fod yn grud i nifer o feirdd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Ystrad Fflur
Gagauzia

Mae **Gagauzia** (Gagawseg: *Gagauziya* neu *Gagauz Yeri*; Rwmaneg: *Găgăuzia*; Rwseg: Гагаузия, *Gagauziya*), a adnabyddid gynt fel **Uned Diriogaethol Ymlywodraethol Gagauzia (Gagauz Yeri)** (Gagawseg: *Avtonom Territorial Bölümlüü Gagauz Yeri*; Rwmaneg: *Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia*; Rwseg: Автономное территориальное образование Гагаузия, *Avtonomnoye territorialnoye obrazovaniye Gagauziya*), yn ardal ym Moldofa sy'n ymlywodraethol. Daw ei henw o'r gair "Gagauz", sy'n tarddu o *Gok-oguz*, sy'n cyfeirio at ddisgynyddion llwythi Tyrcaidd yr Oghuz.

### Grwpiau ethnig
Dyma ddosbarthiad y grwpiau ethnig, yn ôl cyfrifiad 2004:

## Cyfeiriadau
Categori:Moldofa
Baner y Comoros

bawd|Baner y Comoros
[bawd|Baner y Comoros yn chwifio tu allan i lysgenhadaeth y Comoros ym [Paris|Mharis, Ffrainc.]]
Mabwysiadwyd baner genedlaethol Undeb y Comoros ym mis Ionawr 2002. Mae'r triongl isosgeles yn yr *hoist* yn wyrdd, lliw traddodiadol Islam, ac yn cynnwys cilgant Islamaiadd gwyn a phedair seren wen i gynrychioli pedair ynys yr ynysfor. Er hyn, mae Mayotte yn diriogaeth Ffrengig *de jure*, ac mae Nwali a Nzwami yn diriogaethau ymreolaethol *de facto*.

2:3 neu 3:5 yw cymhareb y faner hon.

## Cyn-faneri 

Delwedd:Flag of the Comoros (1963 to 1975).svg|1963–1975
Delwedd:Flag of Comoros (1975-1978).svg|1975–1978
Delwedd:Flag of the Comoros (1978-1992).svg|1978–1992
Delwedd:Flag of the Comoros (1992-1996).svg|1992–1996
Delwedd:Flag of the Comoros (1996-2001).svg|1996–2001

Mabwysiadwyd baner i'r Comoros ym 1963 pan oedd yn diriogaeth Ffrengig. Roedd gan y faner hon faes gwyrdd gyda chilgant gwyn yn uwch yr *hoist* i gynrychioli Islam, a phedair seren wen yn lletraws o chwith gwaelod y faner i dde'r brig i gynrychioli pedair ynys yr ynysfor.

Pan enillodd y Comoros ei hannibyniaeth ar Ffrainc ym 1975, newidiwyd lliw'r maes yn goch i symboleiddio dyheadau sosialaidd y wladwriaeth newydd, gan adael stribed gwrydd ar waelod y faner. Cadwyd y bedair seren, er nad oedd Mayotte yn rhan o'r wlad annibynnol. Ym 1978 daeth yr holl faes yn wyrdd unwaith eto. Newidiwyd y faner gan Gyfansoddiad 1996 i gynnwys monogramau Allah yng nghornel dde'r brig a Muhammad yng nghornel chwith y gwaelod.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Les symboles de l'etat  (Llywodraeth y Comoros)
*  Comoros (Flags of the World)

Comoros
Categori:Y Comoros
Dosbarth hamddenol

Haen o'r gymdeithas a gyfansoddir gan elit sydd yn arddangos yn rheolaidd eu statws yw'r **dosbarth hamddenol**. Cysylltir y syniad yn arbennig â'r economydd cymdeithasegol Americanaidd Thorstein Veblen a gyhoeddodd *The Theory of the Leisure Class* yn 1899. Wrth sefydlu statws mae gwariant yn bwysicach nag incwm ac yn aml fe enillir gwell statws trwy dreuliant amlwg (*conspicuous consumption*). Gwelir felly dyfodiad dosbarth hamddenol sydd yn dominyddu ac yn diraddio hamdden o fewn cymdeithas; ond, gallai'r broses hon fod yn nodwedd anhepgorol yn y system economaidd gyfalafol. Perthyn syniadau Veblen i gategori dadansoddiadau beirniadol o'r gymdeithas nwyddau traul, ffurf ar drafodaeth sydd yn gysylltiedig ag awduron megis Lewis Mumford a J. B. Priestley. Gorwedd arwyddocâd cyfoes syniadau Veblen yn y ffaith y ceir mewn cymdeithasau cyfoethog rhannau mawr o'r boblogaeth sydd yn rhannu egwyddorion ac agweddau'r dosbarth hamddenol.

## Cyfeiriadau 
Hamddenol
Heinrich Rohrer

Ffisegwr o'r Swistir oedd **Heinrich Rohrer** (6 Mehefin 1933 – 16 Mai 2013) a gyd-enillodd Wobr Ffiseg Nobel ym 1986 gyda Gerd Binnig am y microsgop twnelu sganio; enillodd Ernst Ruska y wobr y flwyddyn honno hefyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o'r Swistir
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2013
Baner Eswatini

bawd|Baner Eswatini
Mabwysiadwyd baner genedlaethol Eswatini ar 30 Hydref 1967. Mae coch yn symboleiddio brwydrau'r gorffennol, melyn yn cynrychioli cyfoeth naturiol y wlad, a glas yn symboleiddio heddwch.

Mae'r dyluniad yn seiliedig ar faner a gyflwynwyd i Gorfflu Arloeswyr y Swasi gan y Brenin Sobhuza II ym 1941.

## Symbolaeth
Ceir symboliaeth i liw a delweddau'r faner:
: Glas - heddwch a sefydlogrwydd
: Coch - gwaed coch rhyfeloedd y gorffennol  
: Melyn - y ffiniau melyn ar gyfer adnoddau naturiol eSwatini
: Gwyn a du y darian - cysylltiadau hiliol da, y tri chorff yn symbol o llinell frenhinol y Swazis a'r gwaywffyn y tu ôl y darian i amddiffyn eSwatini rhag ei gelynion

## Baner Eraill

Flag of Swaziland (1894–1902).svg| 20px Baner Gwlad Swasi, 1894
Royal standard of Swaziland.svg| Baner Brenhinol eSwatini

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  National Symbols (Llywodraeth Gwlad Swasi)
*  eSwatini (Flags of the World)

Eswatini
Categori:Eswatini
Pierre-sur-Haute

Copa mynydd yw **Pierre-sur-Haute** sydd yn fan uchaf monts du Forez yn y Massif central. Lleolir gorsaf radio milwrol yna.

bawd|dim|Pierre-sur-Haute

Categori:Mynyddoedd Ffrainc
Ellen Johnson Sirleaf

Arlywydd Liberia ers 16 Ionawr 2006 yw **Ellen Eugenia Johnson Sirleaf** (ganwyd 29 Hydref 1938). Hi yw'r fenyw gyntaf a etholwyd yn bennaeth gwladwriaeth yn Affrica. Enillodd Wobr Heddwch Nobel yn 2011; enillodd Leymah Gbowee a Tawakkol Karmen y wobr yr un flwyddyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arlywyddion Liberia
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Gwleidyddion o Liberia
Categori:Pobl o Monrovia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Liberia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Liberia
Unig blentyn

Person sydd heb brodyr na chwiorydd yw **unig blentyn**. Yn gyffredinol ystyrir rhywun yn unig blentyn os nad oedd ganddynt brodyr na chwiorydd yn ystod ei blentyndod. Ni ystyrir plentyn cyntaf-anedig yn unig blentyn os yw'n cael brawd neu chwaer o fewn ychydig o flynyddoedd. Weithiau ystyrir rhywun yn unig blentyn hyd yn oed os ydynt yn cael llysfrawd neu lyschwaer neu hanner brawd neu hanner chwaer, yn dibynnu ar ei oedran pan maent yn cael ei sibling newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Teulu
Baner Liberia

bawd|Baner Liberia
Mabwysiadwyd baner genedlaethol Liberia ar 26 Gorffennaf 1847, Yn ôl cyfansoddiad y wlad mae glas yn dynodi rhyddid, cyfiawnder a ffyddlondeb, mae gwyn yn symbol o burdeb, glendid a didwylledd, ac mae coch yn cynrychioli dycnwch, dewrder a brwdfrydedd.

## Baneri eraill

File:Flag of Liberian Customs.svg|Baner Gwasanaeth y Tollau Liberia
File:Flag of the President of Liberia.svg|Ystondord Arlywydd Liberia
File:Flag of the United States (1837-1845).svg|Baner Unol Daleithiau America (1837–1845), gyda 26 seren / talait a ddefnyddiwyd yn llywodraeth gyntaf Cymanwlad Liberia tan 26 Ebrill 1845
File:Flag of Liberia (1827–1847).svg|Baner Cymdeithas Wladychu Americanaidd (American Colonization Society)
File:Flag of the Republic of Maryland.svg| Baner Gweriniaeth Maryland (Republic of Maryland) rhwng 1854 a 1857

## Baneri Siroedd
Mae Liberia wedi ei isrannu i 15 sir, pob un gyda'r hawl i'w baner ei hun. Mae pob baner siroedd yn cynnwys y faner genedlaethol yn y canton. Ceir y baneri sirol eu hedfan o swyddfeydd rhanbarthol a gyda'i gilydd gyda'r faner genedlaethol, yn amgylchynu y Palas Arlywyddol.

### Gyff Gwawd
Mae dyluniad baneri sirol Liberia yn destun gyff gwawd yn y maes baneriaeth a dylunio. Ceir sawl erthygl neu fideo  yn gwneud hwyl ar y diffyg cymuseredd, defnydd anghyffredin o liwiau a delweddau anaddas, neu, annisgwyl, ym maes dylunio baneri. Gellir dadlau hefyd bod nifer o'r baneri yn torri rheolau dylunio a lliw, gan gynnwys Rheol Tintur.

Serch hynny, dadleua eraill bod y dyluniadau yn adrodd hanes y siroedd; eu bod yn syml heb fod yn ddiflas fel baneri gwladfeydd Prydain neu faneri taleithiau yr Unol Daleithiau sy'n cynnwys ysgrifen; a nodir, os nad dim arall, bod y dyluniadau yn unigryw e.e. llain borffor baner sir Bomi. 

Image:Flag of Bomi County.svg|Baner sir Bomi 

Image:Flag of Bong County.svg|Baner sir Bong 

Image:Flag of Gbarpolu County.svg|Baner sir Gbarpolu 

Image:Flag of Grand Bassa County.svg|Baner sir Grand Bassa

Image:Flag of Grand Cape Mount County.svg|Baner sir Grand Cape Mount 

Image:Flag of Grand Gedeh County.svg|Baner sir Grand Gedeh 

Image:Flag of Grand Kru County.svg|Baner sir Grand Kru 

Image:Flag of Lofa County.svg|Baner sir Lofa 

Image:Flag of Margibi County.svg|Baner sir Margibi 

Image:Flag of Maryland County.svg|Baner sir Maryland 

Image:Flag of Montserrado County.svg|Baner sir Montserrado 

Image:Flag of Nimba County.svg|Baner sir Nimba 

Image:Flag of Rivercess County.svg|Baner sir Rivercess 

Image:Flag of River Gee County.svg|Baner sir River Gee 

Image:Flag of Sinoe County.svg|Baner sir Sinoe

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Liberia (Flags of the World)

Liberia
Categori:Liberia
Asafoetida

Gwm planhigion arbennig, wedi'i sychu ydy **Asafoetida**, neu **asifftea** ar lafar gwlad (***Ferula assa-foetida***) ,; caiff ei wasgu allan o risomau tanddaearol gwreiddiau nifer o rywogaethau'r *Ferula*, sy'n llysieuyn blynyddol tua 1 - 5 metr o uchder. O Afghanistan y daw'r planhigyn yn wreiddiol, a chaiff bellach ei dyfu yn India. Credir fod ganddo rinweddau meddygol ac mae iddo arogl cryf iawn fel arfer; pan gaiff ei sychu a'i ddefnyddio mewn coginio, fodd bynnag, mae ei arogl yn fwyn ac yn debyg i arogl ygehninen.
bawd|chwith|Jariau o asiffeta ar gyfer y gegin.
Enwau eraill arno ydyw bwyd y duwiau, asant, gwm drewllyd, jowani badian a cachu'r diafol. Defnyddiwyd y gair ers dros canrif yn y Gymraeg fel ebychiad tebyg i "nefi blw!"

## Cyfeiriadau
Categori:Planhigion
Categori:Llysiau rhinweddol
Alun Tudor Lewis

Awdur straeon byrion Cymraeg oedd **Alun Tudor Lewis** (1905–1986) a gyhoeddai dan yr enw **Alun T. Lewis**. Roedd yn frodor o Llandudno, Sir Conwy.

Graddiodd mewn mathemateg yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, a chafodd yrfa fel athro yn y pwnc hwnnw yn Llanrwst am 30 mlynedd. Roedd yn awdur pum cyfrol o straeon byrion, yn cynnwys *Blwyddyn o Garchar* (1962), sy'n amlygu ei grefft "ddisgybledig a chymesur" yng nghyfrwng y stori fer.

## Llyfryddiaeth
**Corlan Twsog* (1948)
**Y Piser Trwm* (1957)
**Blwyddyn o Garchar* (1962)
**Y Dull Deg* (1973)
**Cesig Eira* (1979)

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Landudno
Calum Kennedy

Canwr o Albanwr oedd **Calum Kennedy** (2 Mehefin 1928 – 15 Ebrill 2006).

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o'r Alban
Categori:Cantorion Gaeleg
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pobl o Ynysoedd Allanol Heledd
Ray Harryhausen

Animeiddiwr stop-symud a chynhyrchydd ffilm o'r Unol Daleithiau oedd **Raymond Frederick Harryhausen** (29 Mehefin 1920 – 7 Mai 2013) oedd yn enwog fel gwneuthurwr a thechnegydd effeithiau arbennig ar ffilmiau antur, ffantasi a gwyddonias gan gynnwys *Mighty Joe Young* (1949), *The Beast From 20,000 Fathoms* (1952), *Jason and the Argonauts* (1963), *The Valley of Gwangi* (1969), a *Clash of the Titans* (1981).

## Bywyd cynnar 
Ganwyd Raymond Frederick Harryhausen yn Los Angeles, Califfornia, yn unig blentyn Cafodd Harryhausen rhagor o lwyddiant ym 1952 gyda *The Beast from 20,000 Fathoms* sy'n seiliedig ar stori fer, "The Fog Horn", gan ei gyfaill Ray Bradbury. Yn sgil y ffilm hon enillodd Harryhausen enw am ddenu cynulleidfaoedd mawr gyda golygfeydd syfrdanol hyd yn oed os oedd arian yn brin.

## Bywyd personol 
Priododd Diana Livingstone Bruce, un o ddisgynyddion y fforiwr David Livingstone,

Roedd Harryhausen yn was priodas i Ray Bradbury.

## Llyfryddiaeth 
* *Ray Harryhausen: An Animated Life* (Aurum, 2003). Gyda Tony Dalton.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  
*  
*  Casgliad Ray Harryhausen  (National Media Museum, Bradford)

Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Animeiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Effeithiau arbennig
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Madarchen

[bawd|200px|dde|Y fadarchen *[Amanita muscaria*.]]
Math o ffwng ydy **madarchen** (neu **grawn unnos**; weithiau **bwyd y boda** neu **shrwmps**) sy'n llawn o sborau (neu "grawn") ac sy'n tyfu fel arfer ar wyneb y tir. Gall y gair gyfeirio at un math arbennig o fadarch bwytadwy hefyd, sef Basidiomycota a'r Agaricomycetes gwynion, gyda choesyn, cap a thagell llwyd ar ochr isod y cap. Nid oes gan bob madarchen gap.
[bawd|chwith|Caws llyffant: *[Trametes versicolor*, a *polypore*.]]

Gair arall am fadarch sydd a thagell ydy "agarics", gan eu bont yn eitha tebyg i'r Agaricus.

## Rhai mathau
* Caws Cesar: *Amanita caesarea*
* Madarchen y maes: *Agaricus bisporus*
* Caws ceffyl: *Agaricus arvensis*
* Madarchen hud: *Psilocybe*
* Wystrysen y coed: *Pleuratus ostreatus*
* Ambarel bwgan: *Lepiota procera*

## Cyfeiriadau
Categori:Ffyngau
Categori:Planhigion
Categori:Bwyd
Harry Houdini

bawd|Houdini mewn cadwynau ym 1899.
Perfformiwr styntiau a dihangwr Americanaidd a aned yn Bwdapest, Hwngari, oedd **Harry Houdini** (ganwyd Erik Weisz, yn hwyrach Ehrich Weiss neu Harry Weiss; 24 Mawrth 1874 – 31 Hydref 1926).

Categori:Genedigaethau 1874
Categori:Marwolaethau 1926
Categori:Pobl o Budapest
Categori:Ymfudwyr o Awstria-Hwngari i'r Unol Daleithiau
Demograffeg Botswana

bawd|Graff sy'n dangos y twf mewn poblogaeth Botswana (echelin-Y, mewn miloedd) rhwng 1961 a 2008.

Yn ôl Adran Materion Economaidd a Chymdeithasol y Cenhedloedd Unedig, roedd poblogaeth Botswana tua 2,007,000 yn 2010 gyda dwysedd poblogaeth o 3/km².

## Ethnigrwydd 
Mae tua 79% o'r boblogaeth yn Tswana, 11% yn Kalanga, 3% yn Basarwa (Llwynwyr), ac mae'r gweddill yn cynnwys Kgalagadi a Botswanaid Gwynion.

## Cyfeiriadau
Arfbais Botswana

bawd|Arfbais Botswana
bawd|Baner Arlywydd Botswana
Mabwysiadwyd arfbais genedlaethol Botswana ym 1966, ac mae'n ymddangos ar faner arlywydd y wlad. Mae tarian Affricanaidd yn dangos tair olwyn gocos a phen tarw, gyda thair ton o ddŵr yn eu gwahanu. Dau sebra yw'r cynhalwyr, sydd hefyd yn dal ysgithr eliffant a phlanhigwm sorgwm, sef prif gnwd Botswana. Yn ôl rhai mae streipiau du a gwyn y sebraod yn symboleiddio heddwch rhwng y mwyafrif du a'r lleiafrif gwyn ym Motswana. Mae sgrôl las ar waelod yr arfbais yn dangos arwyddair cenedlaethol y wlad, *pula*, sef glaw neu ddŵr.

## Gweler hefyd 
* Baner Botswana

## Cyfeiriadau 
Botswana
Categori:Botswana
Sebra

Mamal Affricanaidd yn y teulu *Equidae* yw'r **sebra** (lluosog: sebraod neu sebras) sy'n debyg i geffyl gyda streipiau du a gwyn. Mae tair rhywogaeth fyw o sebra: sebra'r gwastatir a sebra'r mynydd, sydd yn yr is-genws *Hippotigris*; a sebra Grévy, sydd yn yr is-genws *Dolichohippus*. Ceir gwahanol is-rywogaethau o'r ddwy rywogaeth o *Hippotigris*.

Categori:Equidae
Categori:Mamaliaid Affrica
Evelyn Waugh

Llenor o Loegr oedd **Arthur Evelyn St. John Waugh** (28 Hydref 1903 – 10 Ebrill 1966). Ymhlith ei nofelau mae *Decline and Fall* (1928), *Vile Bodies* (1930), *Scoop* (1938), a *Brideshead Revisited* (1945).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Bywgraffyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Bywgraffyddion Saesneg o Loegr
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Gohebyddion rhyfel
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion taith yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Llenorion taith Saesneg o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Hampstead
John Langford

Awdur Cymraeg oedd **John Langford** (1640? – 1715 neu 1716). Roedd yn ddisgynnydd i'r hynafiaethydd cynnar Richard Langford (m. 1586).

Ganed John Langford yn Rhuthun, Sir Ddinbych, yn 1640. Daeth yn Eglwyswr selog. Fe'i cofir yn bennaf am y gyfrol *Holl Ddled-swydd Dyn* (sef 'Holl Ddyletswydd Dyn'), ei gyfieithiad i'r Gymraeg o *The Whole Duty of Man*, llyfr crefyddol gan yr awdur Seisnig Richard Allestree.

## Llyfryddiaeth
**Holl Ddled-swydd Dyn* (1672).

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogion o Gymru
Categori:Cyfieithwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1640
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion yr 17eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1716
Categori:Pobl o Ruthun
Willis H. O'Brien

bawd|thumbtime=3|*The Dinosaur and the Missing Link* (1915) 
bawd|thumbtime=2|*R.F.D. 10,000 B.C.* (1916)Animeiddiwr stop-symud o Americanwr oedd '''Willis Harold O'Brien'* (2 Mawrth 1886 – 8 Tachwedd 1962) oedd yn arloeswr ym maes effeithiau arbennig ffilm. Ef oedd y cyntaf i ddefnyddio animeiddiad stop-symud ar y sgrin, yn y ffilmiau *The Lost World* (1925) a *King Kong'' (1933).

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1962
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Animeiddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Arloeswyr ffilm
Categori:Effeithiau arbennig
Categori:Pobl o Oakland, Califfornia
Robert Evans (Cybi)

:''Erthygl am y bardd Robert Evans yw hon. Defnyddiwyd y ffugenw 'Cybi' hefyd gan Eben Fardd (1802-1863). Am y sant, gwler Cybi.''

Llenor a bardd Cymraeg a hanesydd lleol oedd **Cybi**, sef enw barddol **Robert Evans** (27 Tachwedd 1871 - 16 Hydref 1956). Roedd yn frodor o blwyf Llangybi, Gwynedd, lle treuliodd y cyfan o'i oes. Erbyn 1945 roedd wedi cyhoeddi 28 llyfr gyda gwerthiant o dros 100,000 o gopïau.

## Bywyd a gwaith
Cafodd ei fagu ar fferm ei rieni yn Llangybi. Dechreuodd weithio fel gwas fferm cyn cael gwaith fel postmon. Gwerthai lyfrau yn rhan amser ym marchnad Pwllheli.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau Cymraeg. Ei hoff faes oedd beirdd ardal Eifionydd a'i ddau waith pwysicaf efallai yw casgliad o waith anghyhoeddedig Robert ap Gwilym Ddu (1911) a'r gyfrol ar feirdd gwerin Eifionydd (1914). Roedd yn fardd pur adnabyddus yn ei ddydd; enillodd sawl gwobr eisteddfodol a chyhoeddodd gasgliad o'i gerddi yn 1912. Cyhoeddodd sawl llyfr i blant hefyd.

Fel hanesydd lleol ymddiddorai yn hanes Eifionydd a Sir Gaernarfon a chyhoeddodd sawl cyfrol ar y pwnc yn cynnwys *Cymeriadau Hynod Sir Gaernarfon* (1923) a llyfr am fywyd a gwaith ei gyfaill 'Myrddin Fardd'.

## Llyfryddiaeth ddethol
**Ardal y Cewri* (1907). Hanes.
**Odlau Eifion* (1908). Cerddi.
*Awdl 'Bwlch Aberglaslyn' (1910)
**Llawlyfr o farddoniaeth i blant* (1911).
**Gwaith Barddonol Cybi* (1912). Cerddi.
**Lloffion yr Ardd, barddoniaeth anghyhoeddedig Robert ap Gwilym Ddu* (1911)
*''Beirdd gwerin Eifionydd a'u gwaith* (1914)
**Cymeriadau Hynod Sir Gaernarfon* (1923). Hanes.
**Cae'r Go William Hugh Williams, Yr Arloeswr Sol-ffa (1935). Bywgraffiad.
**John Jones (Myrddin Fardd)* (1945). Astudiaeth.

## Gweler hefyd 
* Rhestr awduron Cymraeg (1600–heddiw)

## Cyfeiriadau 
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1871
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion plant Cymraeg
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Pobl o Lanystumdwy
Robert Evans

Ceir sawl **Robert Evans**, yn cynnwys:

*Robert Evans (Cybi) (1871-1956). Llenor a haneswr.
*Robert Evans (cynhyrchydd ffilmiau)
Baner Botswana

bawd|Baner Botswana
Mabwysiadwyd baner genedlaethol Botswana ar 30 Medi 1966 yn sgil annibyniaeth y wlad ar Brydain.
Mae gan y faner faes glas golau gyda stribed du llorweddol ar draws ei chanol gydag ymyl wen iddo. Mae symbolaeth y lliw glas yn seiliedig ar yr arwyddair cenedlaethol, *pula*, gair sy'n golygu glaw neu ddŵr ac sydd ag ystyr o'r bywyd a ddaw ohono.

Mae'r faner yn annhebyg i'r mwyafrif o faneri cenedlaethol yn Affrica gan nad yw'n defnyddio'r lliwiau pan-Affricanaidd nac ychwaith lliwiau'r brif blaid wleidyddol.

## Gweler hefyd 
* Arfbais Botswana

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Botswana (Flags of the World)

Botswana
Categori:Botswana
Ysgol Llanystumdwy

Ysgol gynradd Gymraeg yng Ngwynedd yw **Ysgol Llanystumdwy**, sy'n gwasanaethu pentref a chymuned Llanystumdwy.

Mae'r ysgol yn rhan o dalgylch Ysgol Eifionydd, Porthmadog.

Llanystumdwy
Llanystumdwy
Categori:Llanystumdwy
Tir Sir Gâr

Drama Gymraeg a ysgrifennwyd a pherfformiwyd yn wreiddiol gan Theatr Genedlaethol Cymru ydy '''''Tir Sir Gâr..

Perfformiwyd yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin ar 15 Ebrill 2013 ac fe'i cyfarwyddwyd gan Lee Haven Jones a Marc Rees.

## Cyfeiriadau
Categori:Dramâu 2013
Categori:Dramâu Cymraeg
Tom Sharpe

Nofelydd dychanol o Loegr oedd **Thomas Ridley Sharpe** (30 Mawrth 1928 – 6 Mehefin 2013).

## Llyfryddiaeth
**Riotous Assembly* (1971)
**Indecent Exposure* (1973)
**Porterhouse Blue* (1974)
**Blott on the Landscape* (1975)
**Wilt* (1976)
**Grantchester Grind* (1995)

## Cyfeiriadau 
Categori:Dychanwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Robin Day (newyddiadurwr)

Darlledwr a newyddiadurwr o Loegr oedd Syr **Robin Day** (24 Hydref 1923 – 6 Awst 2000). Cyflwynodd y rhaglen deledu *Question Time* ar y BBC o 1979 hyd 1989.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Cyflwynwyr radio'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Esther Williams

Actores ffilm a nofwraig o'r Unol Daleithiau oedd **Esther Jane Williams** (8 Awst 1921 – 6 Mehefin 2013).

Cafodd ei geni yn Inglewood, Califfornia, UDA, yn ferch i Louis Stanton Williams (1886–1968) a'i wraig Bula Myrtle (née Gilpin; 1885–1975).

Priododd:
#Leonard Kovner (1940; ysgaru 1944)
#Ben Gage (1945; ysgaru 1959)
#Fernando Lamas (1969-1982 (marwolaeth Lamas))
#Edward Bell (1984-2013 (marwolaeth Williams))

## Ffilmyddiaeth 
* ''Andy Hardy's Double Life* (1942)
* *Bathing Beauty* (1944)
* *Ziegfeld Follies* (1945)
* *Easy to Wed* (1946)
* *Take Me Out to the Ball Game* (1949)
* *Neptune's Daughter* (1949)
* *Texas Carnival* (1951)
* *Million Dollar Mermaid* (1952)
* *Dangerous When Wet* (1953)
* *Jupiter's Darling* (1955)
* *The Unguarded Moment'' (1956)

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  

Categori:Actorion ffilm benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Galiffornia
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Baner Tsiad

bawd|Baner Tsiad
Baner drilliw fertigol o stribedi glas, melyn a choch yw **baner Tsiad**, a fabwysiadwyd ar 6 Tachwedd 1959. Mae'r glas yn cynrychioli afonydd, coedwigoedd a'r awyr, mae melyn yn symboleiddio yr haul, tywod a'r anialwch, ac mae coch yn symbol o aberth a'r gwaed a dywyswyd yn y frwydr am annibyniaeth.

Mae'n debyg iawn i faneri Rwmania ac Andorra.

## Gweler hefyd 
* Arfbais Tsiad

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Tsiad (Flags of the World)

Tsiad
Categori:Tsiad
Arfbais Tsiad

bawd|Arfbais Tsiad
Mabwysiadwyd arfbais genedlaethol Tsiad ym 1970. Mae gan y darian donnau o ddŵr i gynrychioli Llyn Tsiad. Gafr fynydd, sy'n cynrychioli gogledd y wlad, a llew, sy'n cynrychioli'r de, yw'r cynhalwyr sydd gyda symbol coch arnynt sy'n cynrychioli'r prif fwyn, halen. O dan y darian mae bathodyn Urdd Genedlaethol Tsiad, ac ar hyd gwaelod yr arfbais mae sgrôl gydag arwyddair cenedlaethol Tsiad, *Unite, Travail, Progres*.

## Gweler hefyd 
* Baner Tsiad

## Cyfeiriadau 
Tsiad
Categori:Tsiad
Gwarchodfa Natur Genedlaethol Maes-y-Facrell

bawd|Creigiau geirwon Maes-y-Facrell
Lleolir **Gwarchodfa Natur Genedlaethol Maes-y-Facrell** ar y Gogarth yn Llandudno, Sir Conwy. Cafodd y safle ei dynodi yn Warchodfa Natur Genedlaethol yn 2009. Pum hectar yw maint y safle.

## Rhywogaethau
Mae nifer o blanhigion prin i'w cael ar laswelltiroedd calchog Maes-y-Facrell gan gynnwys rhywogaethau fel y rhwyddlwyn pigfain, meryw, cor-rosod lledlwyd (ynghyd â'r cor-rosyn cyffredin). Ceir gloÿnnod byw hefyd, gan gynnwys y glesyn serennog.

## Geirdarddiad
Nid oes cytundeb am darddiad yr enw 'Maes-y-Facrell'. Mae'n bosibl mai lle i bysgotwyr lleol sychu mecryll oedd y glaswelltir neu fod siâp y cerrig calchfaen yn awgrymu siâp mecryll. Posiblrwydd arall yw mai llygriad o'r enw lle 'Maes y Fachraeth' ydyw; mae'r gair 'mach/fach' yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd gyda'r ystyr "lle anghysbell."

## Cyfeiriadau
Categori:Amgylchedd Conwy
Maes-y-Facrell
Categori:Llandudno
Jack Vance

Llenor dirgelwch, ffantasi, a ffuglen wyddonol o'r Unol Daleithiau oedd **John Holbrook Vance** a ysgrifennodd dan yr enw **Jack Vance** (28 Awst 1916 – 26 Mai 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Llenorion ffantasi o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion gwyddonias o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Leni Riefenstahl

Cyfarwyddwraig ffilm o Almaenes oedd **Hélène Bertha Amelia "Leni" Riefenstahl** (22 Awst 1902 – 8 Medi 2003). Ei ffilm enwocaf yw *Triumph des Willens* (1935), ffilm ddogfen bropaganda am Rali Nwrembwrg.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   
*  

Categori:Cyfarwyddwyr ffilm yr 20fed ganrif o'r Almaen
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm benywaidd o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 2003
Categori:Pobl o Ferlin
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Robin Day

Gall **Robin Day** gyfeirio at:

* Syr Robin Day (newyddiadurwr) (1923–2000)
* Robin Day (dylunydd) (1915–2010)
Swllt Tansanïa

Arian cyfred Tansanïa yw **swllt Tansanïa** (Swahili: *shilingi*, ). Cyflwynwyd ar 14 Mehefin 1966 i gymryd lle swllt Dwyrain Affrica. Banc Tansanïa sy'n argraffu darnau a phapurau arian cyfreithlon y wlad. TZS yw symbol ISO 4217 swllt Tansanïa.

Delwedd:10 tz shillings front.jpg|Arfbais Tansanïa ar flaen darn deg swllt.
Delwedd:10 tz shillings back.jpg|Llun o Julius Nyerere ar gefn darn deg swllt.
Delwedd:10000 tz shillings front.jpg|Llun o eliffant ar flaen papur 10,000 swllt.
Delwedd:10000 tz shillings back.jpg|Llun o Fanc Tansanïa ar gefn papur 10,000 swllt.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arian
Categori:Cyflwyniadau 1966
Categori:Economi Tansanïa
Simon Wiesenthal

Iddew a oroesodd yr Holocost oedd **Simon Wiesenthal** (31 Rhagfyr 1908 – 20 Medi 2005) a wnaeth hela Natsïaid wedi diwedd yr Ail Ryfel Byd. Ganwyd yn Awstria-Hwngari a bu'n byw yn Awstria wedi'r rhyfel. Agorodd y Ganolfan Dogfennaeth Iddewig yn Fienna i gasglu gwybodaeth am Natsïaid ar ffo. Llwyddodd i ddatguddio nifer o gyn-Natsïaid a'u rhoi ar brawf, gan gynnwys Franz Stangl, pennaeth gwersyll Treblinka.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1992.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1908
Categori:Helwyr Natsïaid
Categori:Yr Holocost
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Chen Xitong

Gwleidydd Tsieineaidd oedd **Chen Xitong** (10 Mehefin 1930 – 2 Mehefin 2013) oedd yn Faer Beijing o 1983 hyd 1993.

Ganwyd yn Sichuan ac astudiodd lenyddiaeth Tsieineeg ym Mhrifysgol Pecin. Ymunodd â'r Blaid Gomiwnyddol ym 1949. Roedd Chen yn faer y brifddinas Beijing yn ystod protestiadau Sgwâr Tiananmen ym 1989. Yn ôl nifer, gan gynnwys y Prif Weinidog Li Peng Ym 1992 dyrchafwyd Chen yn Ysgrifennydd Plaid Gomiwnyddol Beijing ac yn aelod o'r Politburo. Bu farw o ganser y colon yn 2013, tri mis cyn i'w ddedfryd dod i ben.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Tsieina
Categori:Meiri Beijing
Categori:Pobl o Sichuan
Categori:Pobl fu farw yn Beijing
Categori:Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Categori:Protestiadau Sgwâr Tiananmen, 1989
Pencampwriaeth Agored Ffrainc

Twrnamaint tenis yw **Pencampwriaeth Agored Ffrainc** neu **Roland Garros** ( neu *Tournoi de Roland-Garros*) sydd yn un o gystadlaethau'r Gamp Lawn. Chwaraeir ar gwrt clai yn Stade Roland Garros, Paris, pob blwyddyn ym Mai–Mehefin.

Categori:Chwaraeon yn Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1925
Categori:Twrnameintiau tenis
Brioche

bawd|250px|Enghraifft o brioche
Toesyn tebyg i fara Ffrengig ydy **Brioche**. Ystyrir brioche yn *Viennoiserie*. Caiff ei greu yn yr un modd â bara, ond mae ganddo waead tebycach i does am fod ganddo gyfran uchel o ŵyau, menyn, hylif (llaeth, dŵr, hufen, ac weithiau brandi) ac yn achlysurol ychydig o siwgr. Mae brioche, ynghyd â *pain au lait* a *pain aux raisins*&nbsp;— a fwytir yn aml adeg brecwast ac fel byrbryd&nbsp;— yn creu'r is-grŵp lefeinllyd *Viennoiserie*. Yn aml coginir brioche gyda darnau siocled a chaiff ei weini fel toesyn neu fel pwdin gyda nifer o addasiadau o ran cynhwysion.

Categori:Bara