Theodor Herzl

Roedd **Theodor Herzl** (Hebraeg: תאודור הרצל; Hwngareg: Herzl Tivadar; 2 Mai 1860 – 3 Gorffennaf 1904) yn ymgyrchydd, gweledydd, newyddiadurwr, awdur a chyfreithiwr Iddewig a aned yn Hwngari ond a ystyrir yn Awstriad. Gwelir ef fel tâd mudiad Seioniaeth gyfoes.

## Bywgraffiad
bawd|Herzl ar balconi Gwesty'r Trois Rois, Basel ar gyfer Cyngres Seinistiaid y Byd, 1901
Ganed Herzl yn Pest, sydd bellach yn rhan ddwyreiniol o ddinas o phrifddinas Hwngari, Budapest i deulu Iddewig Ashkenasi. Magwyd ef yn siarad Almaeneg ond nid Iddeweg. roedd yn gallu siarad Hwngareg hefyd. Mae'r stryd y ganwyd ef ynddi, Tabakgasse (yr enw swyddogol ar y pryd, ond yr enw Hwngareg Dohány utca wedyn) sydd bellach yn Amgueddfa Iddewig. Roedd y tŷ drws nesa i'r Synagog Fawr, sef y synagog fwyaf yn Ewrop. Ar ôl cwblhau ei astudiaethau yn y Gymnasiwm Efengylaidd yn Budapest, ac wedi marwolaeth sydyn ei chwaer, Paula yn 1978, symudodd i ardal Fienna i astudio cyfraith a llenyddiaeth, gan gymryd ei doethuriaeth yn ôl y gyfraith yn 1884. Yn y Brifysgol roedd yn aelod o urdd genedlaetholgar geidwladol gyda'r arwyddair  *Ehre, Freiheit, Vaterland* ("Anrhydedd, Rhyddid, Mamwlad"), yr Albia ond ymddiswyddodd mewn protest dros ei hagweddau gwrth-semitig. Serch hynny, roedd Herzl yn Germanoffil ac yn dymuno ei weld fel aelod o'r diwylliant Almaeneg ei hiaith a'i hagwedd. Ni roddai lawer o fri ac ystyriaeth i'w hunaniaeth Iddeweg.

### Germaniffil
Mae'n bwysig nodi bod Herzl yn Germanoffil cryf pan oedd yn wr ifanc ac yn dymuno ei weld fel aelod o'r diwylliant Almaeneg ei hiaith a'i hagwedd. Ni roddai lawer o fri ac ystyriaeth i'w hunaniaeth Iddeweg. Gwelai'r Almaenwyr fel y *Kulturvolk* (cenedl ddiwylliannol) flaenaf yng Nghanolbarth Ewrop a cofloediodd y ddelfryd Almaenig o'r *Bildung*, lle byddai person, wrth ddarllen gweithiau a llenyddiaeth uchel fel Goethe a Shakespeare yn dod i werthfawrogi pethau prydferth bywyd a dod yn berson gwell yn foesol (hafalau y feddylfryd *Bildung* prydferchwch gyda daioni). Trwy *Bildung*, credai (neu, efallai gobeithiau) Herzl y gallai Iddew Hwngareg fel efe, ddiosg ei "nodweddion Iddewig cywilyddus" a grwyd gan ganrifoedd o dlodi a gorthrwm, a dod yn pobl gwar Canol Ewropeaidd, yn wir *Kulturvolk* ar hyd llinellau'r Almaenwyr. O ganlyniad i hyn, dechreuodd grisialu syniadaeth a ddaeth yn Seioniaeth ac a oedd yn cyniwair ymysg rhai Iddewon eraill tua'r un adeg ac ychydig cyn hyn.

## Gwleidyddiaeth
bawd|Seremoni ail-gladdu Herzl, ar Fryn Herzl, Jerwsalem, 1950
bawd|Bedd Herzl gyda'r arysgrifiad 'Herzl' mewn Hebraeg, iaith na ddysgodd erioed
Ym 1896 cyhoeddodd ei bamffled chwyldoradol, *Der Judenstaat* ("Y Wladwriaeth Iddewig"). Ynddo mae'n argymell ac yn rhoi canllaw ar sefydlu gwladwriaeth benodol i'r Iddewon er mwyn iddynt fyw a llewychu mewn heddwch. Crisialau ei syniad fod yr Iddewon yn genedl (nid yn dim ond yn grefydd) ac bod angen tiriogaeth arni fel pob cenedl arall er mwyn ffynnu yn rhydd fel cymdeithas a chrefydd ac yn rhydd o wrth-Semitiaeth. Ei obaith oedd y byddai llwydraethau Ewrop yn deall hyn hefyd ac yn gweld y syniad o Wladwriaeth Iddewig o fantais iddynt hwythau gan y byddai'n tynnu'r Iddewon allan o Ewrop yn tynnu ymaeth yr achos dros wrth-Semitiaeth. Roedd y llyfryn yn sbardun i sefydlu y mudiad gwleidyddol Seioniaeth yn 1897, a oedd yn ceisio arwain Wladwriaeth Iddewig.

## Marwolaeth
Ar ôl ei farwolaeth, claddwyd ei gorff nesaf i'w dad yn Döbling cyn cael ei drosglwyddo - yn unol â'i ddymuniadau ewyllysiol - ym 1950 yn Jerwsalem, lle cafodd ei gladdu ar fryn yn ei anrhydedd ei enw Bryn Herzl. Ar y daith ddiwethaf y Pâb Ffransis ag Israel, ymlweodd â bedd Herzl. Dyma'r tro cyntaf i unrhyw Bâb ymweld ag hi.

## Seioniaeth
Ynghyd â Max Nordau, Herzl yw tad Seioniaeth a sylfaenydd y mudiad Seionaidd a ffurfiwyd yn y Gyngres enwog yn Basel ym 1897, lle cafodd ei ethol yn llywydd. Cefnogodd hawl yr Iddewon i sefydlu gwladwriaeth Iddewig, lle bynnag y bo'n bosibl ym Mhalestina. Dylai'r famwlad hwn groesawu'r Iddewon a oedd am symud yno neu na allent fyw'n heddychlon yn y wlad lle'r oeddent yn byw.

## Camau a Champau Herzl
bawd|Llyfr *Altneuland*
Mewn cyfnod rhwng cyhoeddu *Der Judenstaat* ar ddechrau 1896 a'i farwolaeth yn 44 oed yn 1904, roedd Herzl yn ffigwr a ffwlcrwm i gyfnod rhyfeddol o deithio, gwleidydda, ysgrifennu a chyfarfodydd. Ac hynny yn dreth ar ei iechyd, ei deulu a'i gyfoeth. Credai Herzl ei fod yn holl bwysig i lwyddiant ei fenter ei fod yn cael cefnogaeth pwerau mawrion Ewrop. Credai hefyd fod cael ei weld yn trafod Gwladwriaeth Iddewig gyda brenhinoedd ac ymerodraethwyr yn dyrchafu'r fenter ym meddwl yr Iddewon eu hunain. Ceir amserlen bras o'i weithgaredd wleidyddol yma.

: 1896, Mehefin - Yn Istanbwl, prifddinas Ymerodraeth yr Otomaniaid (oedd yn rheoli Palesteina ar y pryd), ceisiodd Herzl gwrdd gyda'r Ymerawdwr, y Swltan Abdulhamid II er mwyn pwyso ei achos dros i'r Iddewon gael gwladfa ym Mhalesteina, fel rhan o Ymerodraeth Twrci a gan addo talu dyledion yr Ymerodraeth a cynorthwyo gyda rhoi trefn ar y sefyllfa ariannol. Methodd â chwrdd â'r Swltan ond cafodd gyfarfod gyda nifer o bobl bwysig gan gynnwys y Vizier Fawr (Grand Vizier) Dyma oedd ymweliad gyntaf Herzl â Phalesteina. Trefnodd yr ymweliad i gyd-fynd gyda'r Kaizer a bu i'r ddau gwrdd ddwy waith. Gobeithiau Herzl y gallai'r Kaizer gynorthwyo i greu Gwladfa ym Mhalesteina.
: 1898 - mis Mai cyhoeddi The Jewish State yn Saesneg.

: 1899 - Mynychu Confensiwn yr Hâg, cynhadledd rynglwadol a drefnwyd i geisio delio â materion rhyngwladol mewn ffordd heddychlon. Lobïodd dros hawliau'r Iddewon i wladwriaeth.

: 1901, Mai - Cyfarfu Herzl â'r Swltan Abdulhamid II, ond gwrthododd y Swltan gynnig Herzl i roi siarter i'r Iddewon ymsefydlu ym Mhalesteina mewn tâl am yr Iddewon yn ad-drefnu ei ddyled. sefydlydd y Jewish Lads’ Brigade, y Maccabaeans. a phennaeth Chofefei Tzion ym Mhrydain ac Iwerddon a oedd wedi symud i Gaerdydd yn 1894 i fod yn uchel-swyddog yn y Fyddin Brydeinig. Cymerodd Goldsmid ran yn yr alldaith i Al 'Arish. ac aeth hefyd cyn hynny i weld ymdrechion gwladychu Iddewig yn yr Ariannin ac yna Palesteina. Roedd Herzl yng Nghaerdydd fel rhan o daith hwy gan ymweld ag Iddewon y ddinas am un noson. Arohosodd Herzl yn nhŷ Goldsmid, The Elms.

Dewisiodd David Lloyd George fel gyfreithiwr, i ddelio â'r gwaith o sicrhau tiriogaeth i'r Iddewon yn Al 'Arish, Sinai yn ystod ei drafodaethau gyda Llywodreth Prydain yn 1903. Dyddirol nodi i Lloyd George fod yn Brif Weinidog Cymru pan trosglwyddwyd Palesteina i feddiant Prydain ac yn 'Gartrefwlad i'r Iddewon' yn 1917.

## Llyfryddiaeth Herzl
bawd|Clawr *Der Judenstaat*
Yn ychwanegol i'r llyfryddiaeth eang, dylid cofio i Herzl gyfrannu cannoedd o erthyglau i'r wasg.

### Llyfrau
***Der Judenstaat*, (1896) testun cyfan ar-lein
***Altneuland*, (1902)

### Dramâu
***Kompagniearbeit*, comedi mewn un act, Fienna 1880
***Die Causa Hirschkorn*, comedi mewn un act, Cienna 1882
***Tabarin*, comedi mewn un act, Fienna 1884
***Muttersöhnchen*, mewn pedair act, Fienna 1885 (Later: "Austoben" by H. Jungmann)
***Seine Hoheit*, comedi mewn tair act, Vienna 1885
***Der Flüchtling*, comedi mewn un act, Vienna 1887
***Wilddiebe*, comedi mewn pedair act, mewn cyd-awduraeth â H. Wittmann, Fienna 1888
***Was wird man sagen?*, comedi mewn pedair act, Fienna 1890
***Die Dame in Schwarz*, comedi mewn pedair act, mewn cyd-awduraeth â H. Wittmann, Fienna 1890
***Prinzen aus Genieland*, comedi mewn pedair act, Fienna 1891
***Die Glosse*, comedi mewn un act, Fienna 1895
***Das Neue Ghetto*, drama mewn pedair act, Fienna 1898. Unig ddrama Herzl sy'n cynnwys cymeriadau Iddewig. Cyfieithwyd fel *The New Ghetto* gan Heinz Norden, Efrog Newydd 1955
***Unser Kätchen*, comedyi mewn pedair act, Fienna 1899
***Gretel*, comedi mewn pedair act, Fienna 1899
***I love you*, comedi mewn un act, Fienna 1900
***Solon in Lydien*, drama mewn tair act, Fienna 1905
*Eraill
**Herzl, Theodor. *Theodor Herzl: Excerpts from His Diaries* (2006) excerpt and text search 
**Herzl, Theodor. *Philosophische Erzählungen* Philosophical Stories (1900), ed. by Carsten Schmidt. new edition Lexikus Publ. 2011, 
**Herzl, Theodor (1922): Theodor Herzls tagebücher, 1895-1904, Volume: 1
**Herzl, Theodor (1922): Theodor Herzls tagebücher, 1895-1904, Volume: 2

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Llinell Amser bywyd Herzl a Seioniaeth - The Jewish Agency 
*Dyfyniadau Herzl (Saesneg)
*ffilm: *Theodor Herzl, A Living Portrait*, 1960

Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Gwleidyddiaeth
Categori:Israel
Categori:Marwolaethau 1904
Categori:Seioniaeth