Saor Raidió Chonamara

[bawd|250px|Gorsaf [radio ton-leidr]]
[bawd|250px|Pencadlys [RTÉ Raidió na Gaeltachta|RTÉ Raidió na Gaeltachta, Casla, Conamara, Swydd Gaillimh]]
Gorsaf radio ton-leidr (di-drwydded) Gwyddeleg oedd **Saor Raidió Chonamara** ("Radio Conamara Rydd", noder bod 'Conamara' yn y Wyddeleg wedi ei threiglo i 'Chonamara') a ffurfiwyd allan o rwystredigaeth oherwydd diffyg cyfryngau Gwyddeleg. Sefydlwyd y radio fel protest gan y mudiad hawliau sifil iaith Wyddeleg Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta (mudiad tebyg i Gymdeithas yr Iaith Gymraeg yng Nghymru. Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar ddydd Sadwrn y Pasg, 28 Mawrth 1970, gan gael rhywfaint o sylw yn y wasg yn ddiweddarach (a gafodd sylw yn yr Irish Independent unwaith ac yn y wasg ranbarthol). Roedd y trosglwyddiadau hyn yn y Gaeltacht yn anghyfreithlon (roedd y monopoli ar RTÉ ar y pryd). Bu llwyddiant yr orsaf yn gymorth i orfodi Llywodraeth Iwerddon i sefydlu RTÉ Raidió na Gaeltachta dwy flynedd wedyn, gan ddarlledu o Casla ar Sul y Pasg 1972.

## Hanes
### Cefndir
Daeth mudiad Hawliau Sifil Connemara i'r amlwg yn y 1960au. Cynhaliwyd y darllediad gan Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta. ‘Gorsaf radio i siaradwyr Gwyddeleg drwy’r wlad yn y Gaeltacht’, a oedd yn un o amcanion y Mudiad, pan gafodd ei sefydlu ym mis Mawrth 1969.

Anwybyddodd yr awdurdodau eu gofynion bryd hynny. Derbyniodd yr ymgeisydd Hawliau Sifil yn etholiad 1969 fil a hanner o bleidleisiau dewis cyntaf, cyflawniad gwirioneddol mewn mudiad nad oedd ond ychydig fisoedd i'w wneud.

Ym 1970, clywodd Seosamh Ó Cuaig radio môr-leidr wedi'i leoli yn Derry yn darlledu - Radio Free Derry. Ysgrifennodd erthygl ar y papur newydd *Inniu* ("Heddiw") ac un arall ar y Connacht Champion yn dweud y dylid rhoi radio o'r fath ar yr awyr yn Conamara. Cadwodd yr orsaf lefel benodol o gyfrinachedd gyda'r trosglwyddydd a'r stiwdio a gludwyd gan Honda 50 ar adegau i gadw'n glir o'r gyfraith.

Ysgrifennodd Máirtín Ó Cadhain yn yr Irish Times (27 Chwefror 1970), "Os na fydd y Llywodraeth yn sefydlu radio cyfreithlon efallai y bydd radio anghyfreithlon."

### Gweithrediadau
Oherwydd y cysylltiad rhwng Gwrthryfel y Pasg a Ros Muc, penderfynwyd y byddai'r 'radio anghyfreithlon' yn cael ei ddarlledu o Rosmuc yn ystod y Pasg. 

Ym mis Mawrth 1970, rhentodd yr ymgyrchwyr Gluaiseacht Chearta Sibhialta garafán a'i thynnu'n ôl cyn belled â Thŷ Piarais Uí Ghaora, lle'r oedd yn gysylltiedig â'r system drydan. Cyn bo hir ar ôl hynny roedd Radio Conamara Rydd ar yr awyr.

### Canlyniadau
Nid oedd pawb yn hapus pan ddechreuodd SRC ddarlledu. Ychydig o werth a wnaeth *The Connacht Champion* o stori'r Radio; "Y Radio na ellid ei glywed."

Anfonodd Seosamh Ó Tuairisg a Micheál Ó hÉalaithe gais ffurfiol at y Gweinidog Post a Thelegraffau, P.J. Lalor, yn gofyn am drwydded darlledu radio ar gyfer Raidió Conamara, ar ran Mudiad Hawliau Sifil y Gaeltacht. Ond ni chafwyd ymateb i'r cais. Ond roedd Hawliau Sifil yn gwthio drws agored pan oedd galw am orsaf radio i'r Gaeltacht. Roedd George Colley, Gweinidog y Gaeltacht ar y pryd, yn fodlon cefnogi’r galw’n gyhoeddus ac roedd RTÉ hefyd yn agored i’r syniad.

Yn ddiweddarach, ildiodd llywodraeth Fianna Fáil o’r diwedd i’w gofynion a dechreuodd RTÉ Raidió na Gaeltachta ddarlledu o Casla ar Sul y Pasg, 1972.

## Dolenni allanol
* adroddiad bersonol o weithredoedd Saor Raidió Chonamara
* tudalen Saor Raidió Chonamara ar Radiowaves.FM 

## Cyfeiriadau
Categori:Gorsafoedd radio
Categori:Iwerddon
Categori:Gwyddeleg
Categori:Sefydliadau 1970
Categori:Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Categori:Radio yn Iwerddon