open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ben Davies (pêl-droediwr)

bawd|chwith|260px|Sesiwn hyfforddi yn Wrecsam,2018

Pêl-droediwr Cymraeg o Gymru yw **Benjamin Thomas Davies** (ganwyd 24 Ebrill 1993) sy'n chwarae i Tottenham Hotspur yn Uwch Gynghrair Lloegr ac i dîm cenedlaethol Cymru.

Wedi dod trwy system ieuenctid Abertawe, gwnaeth Davies ei ymddangosiad cyntaf i'r tîm cyntaf ar 25 Awst 2012 yn erbyn West Ham United F.C. . Yn dilyn anaf cas i'r amddiffynnwr Neil Taylor ar ddechrau tymor 2012/13, sicrhaodd Davies ei le fel aelod rheolaidd o dîm Abertawe.

Ar 23 Gorffennaf 2014, ymunodd Davies â Tottenham Hotspur ar gytundeb pum mlynedd am ffi na ddatgelwyd. Symudodd i White Hart Lane ar yr un diwrnod â'i gyd chwaraewr Abertawe Michel Vorm, gyda Gylfi Sigurðsson yn symud o Surs i Abertawe fel rhan o'r cytundeb.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Gymru yn y fuddugoliaeth 2-1 dros Yr Alban yng ngemau rhagbrofol Cwpan y Byd 2014.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Teithiau Edward Llwyd: Canolbarth a Deheubarth Cymru

Teithlyfr gan amryw o awduron yw ***Teithiau Edward Llwyd: Canolbarth a Deheubarth Cymru***. 

Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Canolfan Ofod Kennedy

Safle NASA yn Ynys Merritt, Florida, Unol Daleithiau, yw **Canolfan Ofod Kennedy** (Saesneg: *Kennedy Space Center*). Mae wedi cael ei defnyddio ar gyfer lansio llongau gofod ers Rhagfyr 1968. Mae'r ganolfan yn denu twristiaid a cheir neuadd arddangosfa yno, gyda theithiau tywys hefyd.

bawd|dim|260px|Map Ynys Merritt. Mae'r Ganolfan yn wyn, Maes Awyr yr Awyrlu yn wyrdd.

## Hanes
Agorwyd y ganolfan ar 1 Gorffennaf 1962, a chafodd ei henw presennol ar ôl marwolaeth John F. Kennedy ym 1963.

Prosiect Mercher oedd yr un cyntaf, yn lansio unigolion i'r ofod. Wedyn daeth Prosiect Gemini; 10 ehediad, pob un efo 2 o bobl. Adeiladwyd Safle Lansiad 39 rhwng 1962 a 1965 ar gyfer rocedi Sadwrn. Gorffennodd Prosiect Gemini ym 1966.

Bu farw Gus Grissom, Ed White and Roger Chaffee ar 27 Ionawr 1967 yn ystod sesiwn profi ar ddechrau Prosiect Apolo. Arweinodd y prosiect at Apolo 11 ar 16 Gorffennaf 1969 pan aeth Neil Armstrong, Buzz Aldrin a Michael Collins i'r lleuad.

027.JPG|bawd|Safle Lansiad 39
CanaveralLB01.JPG|chwith|Yr ystafell reoli wreiddiol

CanaveralLB03.JPG|chwith|Gwennol ofod
CanaveralLB02.JPG|Y neuadd arddangosfaol

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Canolfan Ofod Kennedy

Categori:Florida
Categori:Rhaglen ofod yr Unol Daleithiau‎
Categori:Twristiaeth yn yr Unol Daleithiau
Yr Oriel Gelf Genedlaethol (UDA)

Lleolir **Oriel Gelf Genedlaethol** () Unol Daleithiau America yn Washington, D.C. Mae ei chasgliad yn cynnwys peintiadau, cerfluniau, gweithiau ar bapur a ffotograffau yn dyddio o'r 13g hyd at yr 20fed. Fe'i sefydlwyd ym 1937, yn seiliedig ar gasgliad y bancer Andrew W. Mellon. Agorowyd yr oriel i'r cyhoedd ym 1941. Mae pob gwaith yn yr oriel yn rhodd preifat; ni ddefnyddiwyd arian llywodraeth erioed i brynu gweithiau, er bod y llywodraeth yn cynnal y sefydliad mewn ffyrdd eraill. Mae mynediad i'r oriel yn rhad ac am ddim.

## Rhai o uchafbwyntiau'r casgliad

Leonardo da Vinci - Ginevra de' Benci - Google Art Project.jpg|Leonardo da Vinci, ''Portread o Ginevra de' Benci*
Raphael - The Alba Madonna - Google Art Project.jpg|Raffael, *Madonna Alba*
Madonna Haller.jpg|Albrecht Dürer, *Y Forwyn a'r Plentyn*
Titian - Ritratto di Ranuccio Farnese (1542).jpg|Titian, *Portread o Ranuccio Farnese*
Titian Venus Mirror (furs).jpg|Titian, *Gwener â Drych*
El Greco (Domenikos Theotokopoulos) - Laocoön - Google Art Project.jpg|El Greco, *Laocoön*
Rembrandt van Rijn - The Mill - Google Art Project.jpg|Rembrandt, *Y Felin*
Johannes Vermeer - Woman Holding a Balance - Google Art Project.jpg|Johannes Vermeer, *Merch yn dal Clorian*
Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|Jacques-Louis David, *Portread o Napoleon*
Edouard Manet - The Railway - Google Art Project.jpg|Édouard Manet, *Y Rheilffordd*
Claude Monet - Woman with a Parasol - Madame Monet and Her Son - Google Art Project.jpg|*Madame Monet â Pharasol''

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  

Categori:Orielau celf cenedlaethol
Categori:Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Washington, D.C.
Categori:Sefydliadau 1937
Newidydd

bawd|Esiampl o newidydd trydanol
Dyfais drydanol yw **newidydd** (enw gwrywaidd) sy'n trosglwyddo egni rhwng dwy gylched drwy anwythiad electromagnetig. Gellir defnyddio newidydd yn saff ac yn effeithiol i newid foltedd AC yn foltedd uwch (neu is) heb newid ei amledd. Caiff hefyd ei ddefnyddio i drawsnewid cerrynt, i drawsnewid y rhwystriant neu fel ynysydd.

Caiff ei ffurfio, fel arfer, allan o ddau goil o weiar: cynradd ac eilradd. Llifa cerrynt eiledol (*alternating electric current*) drwy'r coil cynradd gan greu maes magnetig yn y craidd haearn. Caiff y maes magnetig hwn ei drosglwyddo gan yr haearn i'r coil eilaidd. Mae'r coil eilaidd wedyn yn creu (neu'n hytrach yn 'ysgogi') fflwcs magnetaidd yng nghraidd y newidydd. Mae'r maes electromagnetig hwn, yn ei dro, o fewn trwch blewyn i'r coil eilradd yn ysgogi grym electromotif ynddo. Ymddengys hyn ar ffurf foltedd ar draws rhan ola'r newidydd sef y terfynell drydan.

Ni all newidydd weithredu heb gerrynt uniongyrchol.

Categori:Offer trydanol
Robert Moog

Dyfeisiwr o'r Unol Daleithiau ac arloeswr cerddoriaeth electronig oedd **Robert Arthur "Bob" Moog** (23 Mai 1934 - 21 Awst 2005). Fe oedd sylfaenydd Moog Music ac mae'n adnabyddus fel dyfeisiwr y syntheseisydd Moog.

## Dolenni allanol
*Tomorrow's World | Moog Synthesiser

Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw yng Ngogledd Carolina
Uwch Gynghrair Lloegr

**Uwch Gynghrair Lloegr** ( neu weithiau , **EPL**) yw adran uchaf pêl-droed yn Lloegr.

Mae ganddi 20 o dimau, gyda'r pedwar uchaf yn cymhwyso ar gyfer Cynghrair y Pencampwyr UEFA a'r tîm yn y pumed safle yn cymhwyso ar gyfer Cynghrair Europa UEFA, tra bod y tri thîm isaf yn disgyn i'r Bencampwriaeth EFL yng Nghynghrair Bêl-droed Lloegr (EFL).

Sefydlwyd y gynghrair yn 1992 fel olynydd i Adran Gyntaf y Gynghrair Bêl-droed. Ers ei chreu, mae 51 o glybiau wedi chwarae yn y gynghrair ar ryw adeg (49 o Loegr a dau o Gymru). O'r rhain, mae saith wedi ennill y gynghrair a chwech wedi chwarae ym mhob tymor.

Mae'n cael ei hystyried yn eang fel y gynghrair bêl-droed orau yn y byd, ac mae'n un o'r Pump Mawr o gynghreiriau Ewropeaidd.

Yr Uwch Gynghrair yw'r gynghrair chwaraeon sy'n cael ei gwylio fwyaf yn y byd, yn ogystal ag un o'r cynghreiriau chwaraeon cyfoethocaf a mwyaf poblogaidd yn y byd.

Lerpwl yw'r pencampwyr sy'n teyrnasu, ar ôl ennill tymor 2024–25. Manchester United yw'r tîm mwyaf llwyddiannus, gyda 13 teitl.

## Clybiau
### Clybiau presennol
Isod mae rhestr o glybiau fydd yn chwarae yn nhymor 2025–26.

### Pencampwyr
## Gwobrau'r Uwch Gynghrair Lloegr
### Gwobrau misol
### Gwobrau tymhorol
## Cyfeiriadau

Lloegr 1
Categori:Pêl-droed yn Lloegr
Saron, Caernarfon

Mae **Saron** () yn bentref bychan tua dwy filltir i'r de o Gaernarfon.  Caiff ei enw o'r capel Annibynwyr a leolir yno. Mae Lwybr Arfordir Cymru yn mynd heibio Saron.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Gwynedd
Harry Wilson

Pêl-droediwr o Gymru yw **Harry Wilson** (ganwyd 22 Mawrth 1997) sy'n chwarae fel asgellwr i clwb Uwch Gynghrair Lloegr Fulham a thîm Cenedlaethol Cymru.

Ar ôl cynrychioli Cymru dan 17 yn nhwrnament y Victory Shield, cafodd Wilson ei alw i garfan lawn Cymru am y tro cyntaf ym mis Hydref 2013 ar gyfer y gêm gartref yn erbyn Macedonia ond treuliodd y gêm ar y fainc. Casglodd ei gap cyntaf wrth ddod i'r maes fel eilydd yn erbyn Gwlad Belg ar 15 Hydref 2013 gan ddod y chwaraewr ieuengaf erioed i chwarae dros Gymru yn 16 mlwydd a 207 diwrnod oed.
## Magwraeth a chychwyn ei yrfa
Ganwyd yn Ysbyty Maelor Wrecsam a magwyd Wilson yng Nhorwen a mynychodd Ysgol Caer Drewyn ac Ysgol Dinas Brân, Llangollen. Arwyddodd i sgwad dan-9 oed Lerpwl a phan oedd yn 15 oed daeth yn aelod llawn o sgwad y *Liverpool F.C. Reserves and Academy*. Yng Ngorffennaf 2014 arwyddodd ei gytundeb llawn amser. proffesiynol cynta gyda'r Clwb.

Pan oedd Harry Wilson yn 18 mis oed, aeth ei daid Peter Edwards, trydanydd o Gorwen, i Wrecsam lle rhoddodd fet o £50 yn y bwci William Hill; betiodd y byddai ei ŵyr yn chwarae i dîm Pêl-droed Cenedlaethol Cymru. Enillodd £125,000!

## Gweler hefyd
*Ben Woodburn, hefyd yn nhimoedd Lerpwl a Chymru

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Castell Bronllys

Mae **Castell Bronllys** yn gastell mwnt a beili yng nghymuned Bronllys ger Aberhonddu ym Mhowys ac sydd bellach dan ofal CADW. Mae ar agor i'r cyhoedd rhwng Ebrill a Hydref. Ceir pentref Bronllys gerllaw. Mae'r castell mwnt a beili hwn i'r de o'r pentref ac yn dyddio'n ôl i 1144.

bawd|dim|Yr olygfa o'r gogledd yn 1740
bawd|dim|Castell Bronllys yn 2014

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Categori:Bronllys
Bronllys
Bronllys
Joe Ledley

Pêl-droediwr o Gymru yw **Joe Ledley** (ganwyd **Joseph Christopher Ledley** 23 Ionawr 1987) sy'n chwarae i Crystal Palace yn Uwchgynghrair Lloegr a thîm Cenedlaethol Cymru.

Dechreuodd Ledley ei yrfa broffesiynol gyda Dinas Caerdydd ar ôl ymuno ag adran ieuenctid y clwb yn naw mlwydd oed. Chwaraeodd yn rownd derfynol Cwpan FA yn 2008 ac yn rownd defynol gemau ail gyfle'r Bencampwriaeth yn 2010 cyn symud i Celtic yn rhad ac am ddim yn 2010 . Cipiodd y Bencampwriaeth yn Yr Alban yn 2012 a 2013 a Chwpan FA Yr Alban yn 2013.

Ymunodd â Crystal Palace yn Ionawr 2014.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru mewn buddugoliaeth dros San Marino yn Hydref 2007.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Cantonian
Bae'r Foryd

:''Peidiwch â chymysgu y safle hon â'r Foryd yn Sir Ddinbych.*

Mae *'Bae'r Foryd''' yn fae gyda llanw wedi'i leoli ar yr ochr dde-orllewinol o Afon Fenai, tua 2 filltir o Gaernarfon.  Ers 1994 mae'n warchodfa natur lleol.  Mae sawl afon yn rhedeg i'r bae.

Saif Caer Belan, a adeiladwyd yn y ddeunawafed ganrif, ar y trwyn gogledd-ddwyreiniol.
[chwith|bawd|268x268px|Machlyd ar Y Foryd; gweler [Yr Eifl yn y pellter.]]

Categori:Egin Gwynedd
Categori:Afon Menai
Categori:Baeau Cymru
Categori:Daearyddiaeth Gwynedd
Wrexham Lager

bawd|260px|Y tegell brag
bawd|260px|Tegell brag gwlyb a gorsaf werthyd

Bragdy cwrw lager hynaf gwledydd Prydain oedd **Wrexham Lager**  ac roedd y lager yn un o'r cyntaf i gael ei allforio'n fyd-eang. Cafodd y bragdy gwreiddiol ei sefydlu yn Island Green, Wrecsam, gan Ivan Levinstein ac Otto Isler, mewnfudwyr o'r Almaen. Doedd eu daeargelloedd ddim yn ddigon oer i gadw lager, ond cyfarfuont Robert Graesser, a weithiodd yn y gwaith cemeg yn Acrefair. Ymunodd â'r cwmni a chyflwynodd beirianwaith oeri newydd. Yn anffodus, doedd yna ddim llawer o gyfleon i werthu'r lager; doedd neb yn yfed lager yng Ngogledd Cymru, ac roedd problem â thafarnau clwm, felly caewyd y bragdy.  Ond ail-ddechreuodd Graesser y cwmni, ac roedd yn llwyddiant. Prynodd Ind Coope y cwmni ym 1949; mae bellach wedi troi'n Allied Breweries ac wedyn yn Carlsberg Tetley. Caewyd y bragdy yn 2000, a chynhyrchwyd y lager olaf yn 2002. Ail-ddechreuwyd cynhyrchu Wrexham Lager yn Wrecsam yn 2011.

## Atgyfodi
Yn 2001, roedd Martyn Jones, Aelodd Seneddol dros De Clwyd ar y pryd, wedi prynu'r hawliau dros Wrexham Lager oddi wrth Carlsberg am bunt; arferai fod yn ficrobiolegydd yn y bragdy. Cyfarfu â Mark Roberts ac Ian Dale. Roedd Mark yn awyddus i ailddechrau bragu Wrecsam lager, ac roedd gan ei deulu adeiladau addas i'w troi'n fragdy. Ian oedd prif fragwr yr hen gwmni.

Cyrhaeddodd y peirianwaith ym Mai 2011, a chafodd y lager ei lansio ym mis Hydref canlynol. Y tafarn cyntaf i brynu'r lager oedd Y Buck ym Mangor is y Coed.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Wrexham Lager 

Categori:Cwrw a bragdai yng Nghymru
Categori:Wrecsam
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2011
Meini Hirion Penrhos Feilw

Dau faen hir o tua 10 troedfedd (3.1m) o hyd yn sefyll ger Penrhosfeilw ar Ynys Mon yw **Maeni Hirion Penrhos Feilw**. Credir eu bod yn tarddu o'r Oes Efydd ac maent bellach dan gofal CADW.
   
Rhif SAM Cadw yw AN017.

Mae&#39;n bosibl mai rhan o weddillion siambr gladdu Neolithig ydyw heb y maen clo mawr. 
   
(Cyfeirnod Grid OS: SH2270180941)

Penrhos Feilw
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Cadw
Ross Brown

Chwaraewr rygbi'r undeb o Seland Newydd oedd **Ross Handley Brown** (8 Medi 1934 – 20 Mai 2014).  Chwaraeodd dros y Crysau Duon.

Categori:Chwaraewyr rygbi'r undeb o Seland Newydd
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2014
Trwyn yr Wylfa

Gwarchodfa natur lleol ar Fynydd Wylfa, Ynys Môn yw **Trwyn yr Wylfa**, ger Atomfa'r Wylfa ar arfordir ogleddol yr ynys. Mae Llwybr Arfordir Cymru yn mynd drwy'r warchodfa. Saif Porth Ogof gerllaw.
chwith|bawd|Porth Ogof, Trwyn yr Wylfa

Categori:Ynys Môn
Categori:Llwybrau Byw
Categori:Gwarchodfeydd natur yng Nghymru
Coed Cyrnol

bawd|Golygfa yng Nghoed Cyrnol

Mae **Coed Cyrnol** yn warchodfa natur lleol ar gyrion Porthaethwy, Ynys Mon, ar lannau'r Fenai. Mae'r goedlan yn boblogaidd gyda phobl leol ac ymwelwyr a hefyd yn cael ei hymweld gan blant ysgolion yr ardal. Mae gwiwerod cochion i'w gweld yn y goedlan, wedi i rai cael eu rhyddhau yno yn 2007. Mae Llwybr Arfordir Cymru yn dilyn yr arfordir wrth ymyl y goedlan.

## Dolenni allanol
* "Coed Cyrnol ac Ynys Tysilio, Porthaethwy", Croeso i Môn

Categori:Gwarchodfeydd natur yng Nghymru
Categori:Porthaethwy

Categori:Llwybrau Byw
Plas Menai

Canolfan Chwaraeon Dŵr Genedlaethol Cymru yw **Plas Menai**. Mae wedi'i lleoli ar lan ddeheuol Afon Menai, tua dwy filltir i'r dwyrain o Gaernarfon i gyfeiriad Bangor, Gwynedd. Mae'r ganolfan yn cynnig llawer o gyrsiau technegol ac addysgu hyfforddwyr mewn hwylio dingi, gwyntsyrffio, gyrru cychod pŵer, morio a chaiacio. Mae hefyd yn cynnal rhaglen o weithgareddau awyr agored i ysgolion, grwpiau, oedolion, plant a’r gymuned leol. Perchennog y ganolfan ydy Chwaraeon Cymru.

## Hanes
"Plas y Deri" oedd enw'r ganolfan yn gyntaf, pan agorodd ei drysau yn 1978 ond newidiwyd yr enw yn 1980 i enw mwy morwrol. Mae hi'n efaill i Blas y Brenin ger Capel Curig, er fod gan y ddwy ganolfan berchnogion gwahanol. Cyfarwyddwr cyntaf Plas Menai oedd John A Jackson.

Fel Plas y Brenin, yn wreiddiol, cynlluniwyd llethr sgio ar gyfer y ganolfan, ond aeth pethau'n ffliwt pan roddwyd pwysau arnynt i beidio â mynd ymlaen gyda'r cynlluniau - gan bobl o Landudno, oedd newydd agor llethr sgio eu hunain. Roedd y gwaith o adeiladu'r llethr wedi cychwyn a chodwyd bryncyn 80 troedfedd o uchder cyn rhoi'r ffidil yn y to. Yn 2006 trowyd y bryncyn yn fan hyfforddi beicio antur a gelwir y trac yn "Trac Jackson", i gofio'r Cyfarwyddwr cyntaf.
bawd|chwith|Plas Menai

## Math o gyrsiau a gynigir
*Taith Caiacio Môr Connemara
*Hyfforddwyr Lefel 1 y BCU
*Penwythnos Morio ar arfordir Cymru

## Sgiliau
*Hwylio 
*Dingi 
*Gwyntsyrffio 
*Gyrru cychod pŵer 
*Morwraeth a theori
*Caiacio

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Afon Menai
Categori:Bangor
Categori:Chwaraeon yng Ngwynedd
Bae Rest, Porthcawl

bawd|Un o draethau baner las Cymru

Un o naw o draethau ym Mhorthcawl, Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Bae Rest**. Saif tua dwy filltir o Borthcawl ei hun. 

Mae'n draeth tywod melyn o safon Baner Las yng ngorllewin Porthcawl ac yn wynebu'r de-orllewin sy'n golygu ei fod yn llygad yr haul. Mae'n hynod o boblogaidd am ei chwaraeon dŵr, yn enwedig syrffio. Mae na gamera byw (*live cam*) ar y tonnau 24 awr y dydd a cheir gorsaf achub yn goruchwylio'r traeth, gyda'i weithwyr yn cadw llygad ar y nofwyr a'r chwaraewyr dŵr.

I'r gorllewin o'r traeth saif Clwb Golff Brenhinol Porthcawl a Phentir y Sger. Ym Mhorthcawl ei hun ceir siopau twristaidd, ffeiriau, candifflos, clybiau nos, disgos a gwestai. Ond does dim llawer ym Mae Rest, ar wahân i draethau, creigiau a môr.

## Gweler hefyd
Traethau baner las Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Baeau Cymru
Categori:Porthcawl
Melin Eilian

Melin wynt ydy **Melin Eilian** sydd wedi'i lleoli ger Amlwch, Ynys Môn (Rhif Grid: SH 449913). Mae'n dyddio'n ôl i o leiaf 1850. Defnyddiwyd y felin i grensian a thorri mwynau o'r chwareli er mwyn eu paratoi ar gyfer y diwydiant paent.

Mae nhw'n dweud mai hen le gwyntog ydy Môn ac mai dyna pam fod dros 50 o felinau wedi eu codi dros y blynyddoedd - yn bennaf yn y 18fed a'r 19g. Y gwir yw fod yma lawer o gaeau gwastad, boed ŷd neu wenith, fel a sonir yn y dywediad hwnnw: Môn Mam Cymru. Mae nifer ohonyn nhw bellach wedi diflannu'n llwyr neu wedi dadfeilio; mae eraill yn dal i'w gweithio a llond dwrn wedi'u hadfer yn dai.

## Melinau yn ardal Amlwch

File:Melin Adda, Amlwch.jpg|Melin Adda
File:Parys Mountain windmill - geograph.org.uk - 145083.jpg|Melin Mynydd Parys
File:Melin Wynt Capel Coch Windmill - geograph.org.uk - 421916.jpg|Melin Llidiart
Delwedd:Melin y Borth.JPG|Melin y Borth, Amlwch

## Gweler hefyd
*Y lleoliad heddiw, ar Google: https://maps.google.co.uk/maps/mm?hl=en&ie=UTF8&ll=53.395681,-4.33408&spn=0.002028,0.004216&t=h&z=18
*Rhestr Melinau Gwynt Ynys Môn
*Ffynnon Eilian

## Cyfeiriadau
Categori:Amlwch
Eilian
Categori:Llwybrau Byw
Colomendy Penmon

Mae **Colomendy Penmon** yn golomendy cofrestredig ger Penmon ar Ynys Mon. Credir iddo gael ei godi tua diwedd yr 16g gan Syr Richard Bulkeley. Roedd gyda lle i tua 1,000 o nythod. Mae bellach dan ofal CADW.

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Ashley Williams (pêl-droediwr)

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Ashley Williams** (ganwyd **Ashley Errol Williams** 23 Awst 1984). Mae'n chwarae i Everton yn Uwchgynghrair Lloegr ac yn gapten ar dîm cenedlaethol Cymru.

Dechreuodd ei yrfa pêl-droed West Bromwich Albion ond ar ôl cael ei ryddhau yn 16-mlwydd-oed, aeth i chwarae'n lled-broffesiynol gyda Hednesford Town. Yn 2003, er nad oedd yn chwarae'n rheolaidd i Hednesford Town, ymunodd â Stockport County. Ym mis Mawrth 2008, aeth ar fenthyg gydag Abertawe ac ar ôl helpu'r Swans i sicrhau dyrchafiad o Adran Un, ymunodd â'r clwb am £400,000.

Ar ôl chwarae 325 o gemau i Abertawe, ymunodd ag Everton ym mis Awst 2016 am £12m.

Mae'n gymwys i chwarae dros Gymru gan fod teulu ei fam yn hanu o'r Gelli.

## Gyrfa clwb
chwith|bawd|250px|Ashley Williamss yn ystod sesiwn hyfforddi yn Wrecsam
### Stockport County
Roedd Williams yn aelod o Academi West Bromwich Albion ond ar ôl cael ei ryddhau yn 16-mlwydd-oed, aeth i chwarae'n lled-broffesiynol gyda Hednesford Town. Yn 2003, er nad oedd yn chwarae'n rheolaidd i Hednesford Town, ymunodd â Stockport County, oedd yn chwarae yn Ail Adran Cynghrair Lloegr ar y pryd.. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru tra'n chwarae dros Stockport

### Dinas Abertawe
Ar ôl denu sylw Dinas Abertawe, symudodd i'r Swans ar fenthyg ym mis Mawrth 2008

Ym mis Gorffennaf 2013, ar ôl bod yn gapten am y rhan fwyaf o gemau Abertawe am y ddau dymor blaenorol, cafodd Williams ei benodi'n gapten parhaol wedi i Garry Monk, oedd wedi bod yn gapten ar y clwb am saith mlynedd, ymddiswyddo o'r rôl.

### Everton
Ym mis Awst 2016, symudodd Williams i Everton am ffi oddeutu £12m gan arwyddo cytundeb tair blynedd gyda'r clwb o Lerpwl.

### Stoke City
Symudodd o i Stoke City ar fenthyg o Everton ar ddechrau tymor 2018-19.

## Gyrfa ryngwladol
Mae Williams yn gymwys i chwarae i Gymru oherwydd ei daid sy'n hanu o'r Gelli. Cafodd ei gyfle gyda Chymru wedi i gyn reolwr tîm dan-21 Cymru, Brian Flynn ymweld â gêm Stockport County er mwyn gwylio golwr Cymru, Wayne Hennessey, oedd yn chwarae i'r clwb ar y pryd ac arweiniodd ei wlad am y tro cyntaf mewn buddugoliaeth gyfeillgar 3-0 dros Yr Alban yng Nghaerdydd ym mis Tachwedd 2009

Ym mis Hydref 2012, cafodd Williams ei benodi'n gapten ar Gymru gan Chris Coleman, yn lle Aaron Ramsey ac arweiniodd Cymru ym Mhencampwriaeth Euro 2016.

Cafodd Williams wobr Chwaraewr y Flwyddyn gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru yn 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Tadeusz Różewicz

Bardd, dramodydd ac awdur Pwylaidd oedd **Tadeusz Różewicz** (9 Hydref 1921 - 24 Ebrill 2014). Roedd yn perthyn i'r genhedlaeth gyntaf o awduron o Wlad Pwyl a anwyd ar ôl i Wlad Pwyl adennill ei hannibyniaeth yn 1918. Cafodd ei eni yn Radomsko ger Łódź. Cyhoeddwyd ei gerddi cyntaf ym 1938. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fel ei frawd Janusz (hefyd yn fardd), bu'n filwr ym Myddin Gartref tanddaeraol Gwlad Pwyl. Roedd ei frawd arall Stanislaw yn gyfarwyddwr ffilm adnabyddus.

## Llyfryddiaeth
* 1947: *Niepokój* ("Pryder")
* 1948: *Czerwona rękawiczka* ("Y Faneg Goch")
* 1960: *Rozmowa z księciem* ("Sgwrs gyda Tywysog")
* 1961: *Głos Anonima* ("Y Llais Anhysbys")
* 1962: *Nic w płaszczu Prospera* 
* 1964: *Twarz* ("Yr Wyneb")
* 1968: *Twarz trzecia*
* 1968: *Kartoteka* 
* 1969: *Stara kobieta wysiaduje* 
* 1972: *Na czworakach* 
* 1975: *Białe małżeństwo* ("Priodas Wen")
* 1982: *Pułapka* ("Y Trap"), Warszawa: Czytelnik
* 1991: *Płaskorzeźba* ("Cerflun"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 1992: *Nasz starszy brat* 
* 1996: *Zawsze fragment. Recycling*, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 1999: *Matka odchodzi*, Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2001: *Nożyk profesora* ("Cyllell yr Athro"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2002: *Szara strefa* ("Cylchfa Llwyd"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2004: *Wyjście* ("Allanfa"), Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie
* 2007: *nauka chodzenia*, Wrocław: Biuro Literackie
* 2008: *Kup kota w worku*, Wrocław: Biuro Literackie

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2014
Categori:Beirdd Pwyleg o Wlad Pwyl
Categori:Dramodwyr Pwyleg o Wlad Pwyl
Bikepark Wales

Parc beicio mynydd wedi ei leoli yng Nghoetir Gethin, Merthyr Tudful, yw **Bikepark Wales**. Efe yw'r parc beicio mynydd priodol cyntaf ym Mhrydain gyda chludiant i ben ei draciau. Agorwyd Bikepark Wales yn swyddogol fis Awst 2013 wedi 5 mlynedd o waith ar y safle. Fe'i ariannwyd yn rhannol gan yr Undeb Ewropeaidd yn rhinwedd cymeriad economaidd-cymdeithasol Merthyr.

## Dolen allanol
* 

Categori:Merthyr Tudful
Categori:Seiclo
Jack Brabham

Gyrrwr rasio Fformiwla Un o Awstrala oedd **Sir John Arthur "Jack" Brabham**, AO, OBE (2 Ebrill 1926 – 19 Mai 2014).

Enillodd Brabham Pencampwriaeth y Byd Fformiwla Un ym 1959, 1960 a 1966.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Gyrwyr Fformiwla Un
Categori:Gyrwyr rasio o Awstralia
Categori:Marwolaethau 2014
Sam Vokes

Pêl-droediwr o Gymru ydy **Sam Vokes** (ganwyd **Samuel Michael Vokes** 21 Hydref, 1989), sy'n chwarae i Burnley yn Adran y Bencampwriaeth o Gynghrair Lloegr a thîm Cenedlaethol Cymru.

Dechreuodd Vokes ei yrfa broffesiynol gyda Bournemouth yn Adran Un Cynghrair Lloegr gan wneud ei ymddangosiad cyntaf ym mis Rhagfyr 2006, ac ar ôl cael ei gysylltu gyda Newcastle United, Aston Villa a Celtic ymunodd â Wolverhampton Wanderers ym mis Mai 2008.
bawd|chwith

Ar ôl treulio cyfnodau hir ar fenthyg â sawl clwb, ymunodd Vokes â Burnley ym mis Gorffennaf 2012 am ffi oddeutu £500,000.

Mae Vokes yn gymwys i chwarae dros Gymru oherwydd fod ei daid yn Gymro a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i dîm dan 21 Cymru yn erbyn Gogledd iwerddon yn 2007 gan sgorio ei gôl gyntaf wedi dim ond 36 eiliad..

Casglodd ei gap llawn cyntaf mewn gêm gyfeillgar erbyn Gwlad yr Iâ ym mis Mai 2008

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Afon y Maes

Mae **Afon y Maes** yn isafon i Afon Clwyd ac yn llifo drwy ganol pentref Llanelidan, Sir Ddinbych. Mae'r afon yn dechrau i'r de o'r pentref ac yn ymuno ag Afon Clwyd ar dir tu cefn i Blas Nantclwyd, ac felly mae'n afon gymharol fer gan ddechrau a gorffen o fewn yr un gymuned.

Maes
Maes
Categori:Llanelidan
Gemau'r Gymanwlad 2014

'''Gemau'r Gymanwlad 2014''' oedd yr ugeinfed tro i Gemau'r Gymanwlad gael eu cynnal. Glasgow, Yr Alban, oedd cartref y Gemau am y trydydd tro yn eu hanes gyda'r Gemau'n digwydd rhwng 23 Gorffennaf a 3 Awst. Cafwyd cyfarfod i ddewis y ddinas fyddai'n cynnal y Gemau yn ystod Cyfarfod Ffederasiwn Gemau'r Gymanwlad yn Colombo, Sri Lanca ym mis Tachwedd 2007 gyda Glasgow yn ennill y bleidlais gyda 47 pleidlais i 24 Abuja, Nigeria.

Diflanodd Saethyddiaeth a Tenis o'r rhestr chwaraeon gyda Triathlon yn dychwelyd am y tro cyntaf ers 2006 a Jiwdo am y tro cyntaf ers 2002.

## Seremoni Agoriadol
Un o nodweddion fwyaf y seremoni agoriadol, ac un oedd ychydig yn heriol, oedd dewis y gân Freedom Come-All-Ye yn drefn. O gofio hanes Y Gymanwlad a rôl y frenhiniaeth ynddi, roedd perfformio cân weriniaethol a gwrth-imperialaidd a chenedlaetholgar Albanaidd gref, gan Hamish Henderson yn ddewis annisgwyl. Perfformiwyd y gân gan y soprano o Dde Affrica, Pumeza Matshikiza. Dewisiwyd Matshikiza gan fod cyfeiriad at dreflan Nyanga yn y gân - treflan ddu a fu'n ymladd yn erbyn effeithiau apartheid.

## Uchafbwyntiau'r Gemau
Llwyddodd Ciribati i gipio ei medal cyntaf erioed yn Ngemau'r Gymanwlad wrth i David Katoatau ennill medal aur yng nghategori 105&nbsp;kg y Codi pwysau a casglodd Kirani James fedal aur cyntaf Grenada yn y 400m i ddynion ar y trac Athletau. Y nofiwr o Dde Affrica, Chad le Clos, gasglodd y nifer fwyaf o fedalau wrth iddo ennill dwy fedal aur, un arian a phedair efydd. Patricia Bezzoubenko o Ganada gafodd y nifer fwyaf o fedalau aur wrth iddi gipio pum medal aur ac un medal efydd yn y gystadleuaeth Gymnasteg rhythmig.

Daeth perfformiad gorau Cymru yn y gystadleuaeth Gymnasteg rhythmig hefyd wrth i Francesca Jones gipio un medal aur a phum medal arian yn ogystal â Gwobr David Dixon am y perfformiad a chyfraniad gorau gan unrhyw athletwr yn ystod y Gemau.

## Chwaraeon
* 20px Athletau
* 20px Badminton
* Beicio
** 20px Lôn
** 20px Trac
** 20px Mynydd
* 20px Bocsio

* 20px  Bowlio lawnt
*  20px  Codi pwysau
* Dyfrol
** 20px Nofio
** 20px Nofio cydamseredig
** 20px Plymio

* Gymnasteg
** 20px Artistig
** 20px Rhythmig
*  20px Hoci
* 20px Jiwdo
*  20px Pêl-rwyd

* 20px Reslo
* 20px  Rygbi Saith-bob-ochr
* 20px Saethu
* 20px Sboncen
* 20px Tenis bwrdd
* 20px Triathlon

## Timau yn cystadlu
Roedd 70 o'r 71 o wledydd yn y Gymanwlad yn Ngemau'r Gymanwlad 2014 gyda Gambia yn tynnu yn ôl o'r Gemau ac o'r Gymanwlad ym mis Hydref 2013

## Medalau'r Cymry
Roed **233** aelod yn nhîm Cymru a gyda 36 medal, dyma oedd y perffromiad gorau erioed gan Gymru yn nhermau'r nifer o fedalau enillwyd.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
* Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2014

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol Gemau'r Gymanwlad 
*  Cyngor Gemau Gymanwlad Cymru

2014
Categori:2014 yn yr Alban
Categori:Chwaraeon yn yr Alban
Categori:Glasgow
Anhwylder bwyta

**Anhwylder bwyta** yw pan fydd unigolyn yn datblygu agwedd nad yw’n iach tuag at fwyd sy’n ei achosi i newid ei ymddygiad a’i diet yn sylweddol.

Weithiau byddwn ni’n ceisio bwyta’n fwy iach, yn bwyta mwy na’r arfer neu yn colli ein harchwaeth. Mae newid eich arferion bwyta o dro i dro yn normal. Ond, os yw bwyd a bwyta yn teimlo fel petai’n rheoli eich bywyd, efallai ei fod yn broblem.

Bydd rhywun yn datblygu anhwylder bwyta oherwydd ei fod yn teimlo fel datrysiad i broblemau neu deimladau anodd sydd ganddyn nhw. Bydd llawer o bobl yn credu bod pobl sydd â phroblem fwyta dan bwysau. Ond nid yw hyn yn wir. Gall unrhyw un brofi problemau bwyta, beth bynnag yw eu hoed, rhywedd, pwysau neu gefndir.

## Mathau o anhwylderau bwyta 
### Anorecsia Nerfosa 
Mae pobl sydd ag anorecsia nerfosa yn dueddol o gyfyngu’n sylweddol ar faint o fwyd maen nhw’n ei fwyta, gan fwyta llai nag sy’n iach. Maent yn gwneud hyn fel arfer er mwyn colli pwysau neu cheisio newid siâp eu corff – mae’r pethau yma yn gallu bod yn brif ffocws i nifer sydd ag anorecsia.
### Bwlimia Nerfosa 
Bydd pobl sydd â bwlimia yn aml yn gorfwyta mewn pyliau, gan wedyn wneud eu hunain yn sâl er mwyn cael gwared arno. Byddant yn gwneud hyn fel arfer drwy chwydu (‘*purging’*) neu drwy ddefnyddio carthyddion *(‘laxatives’).*
### Anhwylder Gorfwyta Mewn Pyliau (BED) 
Yn aml, bydd unigolion sydd ag Anhwylder Gorfwyta Mewn Pyliau *(‘Binge Eating Disorder’)* yn bwyta prydau a fyddent yn cael eu hystyried gan nifer yn anarferol o fawr o fewn cyfnod byr, ac yn teimlo llwyr allan o reolaeth wrth wneud hynny. Ni allant reoli na rhwystro’r awch i fwyta mwy. Yn aml iawn, bydd yr unigolion yma’n teimlo’n sâl, mewn poen ac yn dioddef euogrwydd yn dilyn pyliau o’r fath.

### Anhwylder Bwyta Amhenodol (EDNOS) 
Os nad oes modd adnabod ymddygiad bwyta unigolion yn unol ag un o’r tri anhwylder a nodir uchod, yn aml fe ystyrir fod ganddynt Anhwylder Bwyta Amhenodol *(‘Eating Disorder Not Otherwise Specified’).*

### Orthorecsia 
Mae Orthorecsia’n cael ei ddiffinio fel obsesiwn â bwyta’n iach. Mae symptomau Orthorecsia yn cynnwys torri allan grwpiau bwyd cyfan o’r diet er mwyn dileu unrhyw fwydydd nad ydynt yn ‘bur’, meddyliau afresymol a dewis bwyd ar sail eu purdeb yn hytrach na phleser. 

### Diabwlimia 
Anhwylder bwyta lle mae pobl sydd â chlefyd y siwgr math 1 yn rhoi llai o inswlin nag sydd ei angen arnynt, neu yn rhoi’r gorau i’w gymryd yn gyfan gwbl, er mwyn colli pwysau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon

Categori:Erthyglau Meddwl.org
Dunnes Stores

Cadwyn manwerthu o Iwerddon yw **Dunnes Stores**, a elwir hefyd yn **Dunnes**.  Mae'r gadwyn yn bennaf yn gwerthu bwyd, dillad a nwyddau i'r cartref.

Yn ogystal â de Iwerddon, mae gan y cwmni hefyd siopau yng ngogledd Iwerddon, Lloegr, yr Alban a Sbaen.

## Hanes
Ar 31 Mawrth, 1944, defnyddiodd Ben Dunne ei gynilion i agor y Dunnes Stores cyntaf erioed ar Patrick Street yn Cork.

### Streic Nwyddau De Affrica
Yn ystod cyfnod apartheid, bu aeth gweithwyr cangen Henry Street, Dulyn, a oedd yn aelodau o'r undeb IDATU (Mantate bellach) ar streic a phicedu'r siop mewn protest yn erbyn y ffaith bod y cwmni'n gwerthu cynnyrch o Dde Affrica. Arhosodd 11 o ferched ar streic am ddwy flynedd a naw mis. Daeth y streic i ben ym mis Ebrill 1987, pan osododd Iwerddon waharddiad ar fewnforio o Dde Affrica - y wlad gyntaf i wneud hynny.

### Sgandal cig ceffyl 2013
Roedd y cwmni ymysg y rhai a effeithwyd gan sgandal cig ceffyl 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Sefydliadau 1944
Categori:Cwmnïau Iwerddon
Declan John

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Declan John** (ganwyd **Declan Christopher John** 30 Mehefin 1995). Mae'n chwarae i Dinas Caerdydd yn Adran y Bencampwriaeth o Gynghrair Lloegr a thîm cenedlaethol Cymru.

Ymunodd  John ag Academi Caerdydd pan yn wyth mlwydd oed a gwaneth ei ymddangosiad cyntaf i'r tîm cyntaf ym mis Awst 2012 mewn gêm yn Nhlws y Gynghrair Bêl-droed yn erbyn Northampton Town.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf i Gymru yn erbyn Macedonia yn Stadiwm Dinas Caerdydd, Caerdydd ym mis Hydref 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Brad Dourif

Actor Americanaidd yw **Bradford Clarence** "**Brad**" **Dourif** (ganwyd 18 Mawrth 1950).

## Ffilmiau
*''One Flew Over the Cuckoo's Nest* (1975)
**Blue Velvet* (1986)
**Child's Play* (1988)

## Teledu
**The X-Files* (1994)
**Babylon 5'' (1995)

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Actorion Americanaidd
Afon Hesbin

Mae **Afon Hesbin** yn llednant i Afon Clwyd. Mae ei tharddiad i'r de-ddwyrain o Lanelidan ac mae'n llifo i'r gogledd heibio Rhydymeudwy ac yna Glan Hesbin, cyn parhau i lawr Dyffryn Clwyd nes iddi ymuno ag Afon Clwyd yn Llanfair Dyffryn Clwyd.

[bawd|chwith|300px|Afon Hesbin rhwng [Rhyd-y-Marchogion a Rhydymeudwy wedi glaw trwm ym Mehefin 2007]]

Hesbin
Hesbin
Categori:Llanelidan
Categori:Llanfair Dyffryn Clwyd
Rhyd-y-Marchogion

Ffermdy o'r 18g yng nghymuned Llanelidan, Sir Ddinbych, yw **Rhyd-y-Marchogion** sydd bellach wedi ei rhannu'n ddau gartref modern. Cofrestrwyd adeiladau'r fferm ar 21 Mawrth 2001 gan Cadw, ar Radd II (Cyfeirnod: 24988). Carreg leol yw gwneuthuriad y tŷ, gyda dwy simne o frics.

Safai adeiladau a buarth yr hen fferm ar hen groesffordd ger Afon Hesbin. Erbyn hyn, mae'r B5429 yn dal i groesi'r afon yno tra bod hefyd modd croesi drwy'r afon ar droed wrth ddilyn beth sydd erbyn hyn yn ffordd fain nad yw'n cael ei defnyddio.

Mae'r ffermdy, yr hoewal gysylltiedig a wal yr ardd yn gofrestredig am eu bod yn enghreifftiau da o'r math hyn o adeiladau ac mae gweddill adeiladau'r fferm hefyd yn gofrestredig gan eu bod yn cyflawni'r grŵp o adeiladau nodedig.

Cafodd yr emyn Gymraeg boblogaidd ''Er nad yw 'nghnawd ond gwellt'' ei chyfansoddi ym mherllan y fferm gan William Jones (Ehedydd Iâl).

## Yr emyn 'Er nad yw 'nghnawd ond gwellt' 

:Y nefoedd uwch fy mhen
::A dduodd fel y nos,
:Heb haul na lleuad wen
::Nac unrhyw seren dlos
:A llym gyfiawnder oddi fry
:Yn saethu mellt o'r cwmwl du.

:Cydwybod euog oedd
::Yn rhuo dan fy mron
:Mi gofia'i chwerw floedd
::Tra ar y ddaear hon -
:Ac yn fy ing ymdrechais ffoi,
:Heb wybod am un lle i droi.

:Mi drois at ddrws y Ddeddf
::Gan ddisgwyl cael rhyddhad;
:Gofynnais iddi'n lleddf
::Roi imi esmwythâd:
:'Ffo am dy einioes', ebe hi,
:'At Fab y Dyn i Galfari!'

:Gan ffoi, ymdrechais ffoi
::Yn sŵn taranau ffroch,
:Tra'r mellt yn chwyrn gyffroi
::O'm hôl fel byddin goch;
:Cyrhaeddais ben Calfaria fryn,
:Ac yno gwelais Iesu gwyn.

:Er nad yw 'nghnawd ond gwellt
::A'm hesgyrn ddim ond clai,
:Mi ganaf yn y mellt
::Maddeuodd Duw fy mai:
:Mae craig yr oesoedd dan fy nhraed
:A'r mellt yn diffodd yn y gwaed.

## Cyfeiriadau
Categori:Llanelidan
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Ddinbych
James Chester

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **James Chester** (ganwyd **James Grant Chester** 23 Ionawr 1989). Mae'n chwarae i West Bromwich Albion F.C. a thîm cenedlaethol Cymru.

Dechreuodd ei yrfa gydag Academi Manchester United a gwnaeth ei unig ymddangosiad i'r tîm cyntaf fel eilydd yn ail gymal rownd gynderfynol Cwpan Cynghrair Lloegr yn erbyn Derby County yn 2009.

Wedi cyfnodau ar fenthyg gyda Peterborough United, Plymouth Argyle a Carlisle United symudodd Chester i Hull City yn Ionawr 2011 am ffi o £300,000.

Sgoriodd y gôl agoriadol i Hull City yn rownd derfynol Cwpan FA Lloegr ym Mai 2014, ond colli 3-2 yn erbyn Arsenal oedd hanes y Tigers.

Ym Mai 2014, cyhoeddodd Chester ei fod eisiau chwarae dros Gymru - roedd yn gymwys gan bod ei fam yn dod o'r Rhyl a cafodd ei gap cyntaf yn y gêm gyfeillgar yn erbyn Yr Iseldiroedd ar 4 Mehefin 2014.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Tom Lawrence

Chwaraewr pêl-droed o Gymru yw **Tom Lawrence** (ganwyd **Thomas Morris Lawrence** 13 Ionawr 1994). Mae'n chwarae i Perth Glory yn yr A-League Men a thîm cenedlaethol Cymru.

## Gyrfa clwb
### Manchester United
Yn wreiddiol, roedd Lawrence yn rhan o Academi Everton, ond symudodd i Manchester United yn naw mlwydd oed ac arwyddodd gytundeb proffesiynol gyda'r clwb yn 2012.

Ym mis Tachwedd 2013 aeth ar fenthyg i Carlisle United gan wneud ei ymddangosiad llawn cyntaf yn erbyn Swindon Town ar 30 Tachwedd 2013. A chafodd gyfnod ar fenthyg gyda Yeovil Town ym mis Ionawr 2014 cyn dychwelyd i Manchester United ym mis Mai 2014.

Gwnaeth Lawrence ei ymddangosiad cyntaf i Manchester United ar 6 Mai 2014 mewn buddugoliaeth 3-1 dros Hull City gyda'r rheolwr dros-dro, a'i gyd Gymro, Ryan Giggs, yn cymryd ei le pan gafodd Lawrence ei elyddio wedi 70 munud..

### Caerlŷr
Ymunodd Lawrence â Chaerlŷr ar 2 Medi 2014 gan arwyddo cytundeb pedair blynedd ond cyn ymddangos i'w glwb newydd cafodd ei fenthyg i Rotherham United yn y Bencampwriaeth. Sgoriodd un gôl mewn chwe ymddangosiad i Rotherham cyn dychwelyd i Gaerlŷr. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Gaerlŷr ar 3 Ionawr 2015 yng Nghwpan FA Lloegr yn erbyn Newcastle United

## Gyrfa ryngwladol
Ar 22 Mai 2014 cafodd ei alw i garfan Cymru am y tro cyntaf ar gyfer y gêm gyfeillgar yn erbyn Yr Iseldiroedd. a gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn erbyn  Andorra ar 13 Hydref 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Eglwys Sant Gofan

Efallai mai'r peth mwyaf trawiadol am **Eglwys Sant Gofan** yw ei lleoliad: saif yng nghesail creigiau calchfaen geirwon ar fin y dŵr ar arfordir Sir Benfro, tua dwy filltir i'r de o Bosherston. Cell feudwy ydyw ac mae'n mesur 20 wrth 12 tr (6.1 m × 3.7 m); un ystafell yn unig ydy'r gell. Fel y creigiau o'i chwmpas  fe'i codwyd o galchfaen tua'r 6g, er bod yr hyn a welir heddiw dipyn yn ddiweddarach - y 13g.

Mae'r enw'n awgrymu mai ar gyfer y mynach Gofan y'i codwyd a cheir ogof gerllaw, lle cysgododd tra'n codi'r lloches. Yn ôl traddodiad llafar lleol cafodd Gofan ei gladdu o dan yr allor ar ochr ddwyreiniol yr adeilad. Ar yr ochr ogleddol mae'r fynedfa, a cheir meinciau isel o garreg ar hyd y waliau gogleddol a deheuol a cheir agen wag yn y graig lle gynt y safodd y gloch. Mae'r to o lechan ac yn gymharol fodern.

Mewn chwedl arall dywedir i Gofan ddianc am ei fywyd oddi wrth fôr-ladron ysbeilgar ac i'r graig agor o'i flaen, er mwyn iddo guddio'n ddiogel. Gwnaeth hynny, ac fel diolch am y wyrth gysegrodd ei fywyd i'w Dduw.

## Oriel

Delwedd:Sant Gofan gan Eirian Dafydd drwy X 2.jpeg|Llun gan Eirian Dafydd; Hydref 2024
Delwedd:Sant Gofan gan Eirian Dafydd drwy X 1.jpeg|Yr olygfa o'r eglwys; llun gan Eirian Dafydd; Hydref 2024

## Gweler hefyd
*Gofannon fab Dôn
*Govan, Rhan o Glasgow, yr Alban

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Categori:Eglwysi rhestredig Gradd I yng Nghymru
Sant Gofan
Categori:Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Jonathan Williams

Pêl-droediwr o Gymru yw **Jonathan Williams** (ganwyd **Jonathan Peter Williams** 9 Hydref 1993) sy'n chwarae i Crystal Palace yn Uwchgynghrair Lloegr a thîm Cenedlaethol Cymru.

Ar ôl chwarae i Academi ac Ail Dîm Crystal Palace llwyddodd Williams i wneud ei ymddangosiad cyntaf i'r tîm cyntaf yn Awst 2011 fel eilydd yn y fuddugoliaeth dros Coventry City.

Ar ôl torri ei goes tra'n chwarae i dîm Cymru dan 21 yn Armenia dychwelodd i'r tîm cyntaf ar ddechrau tymor 2012/13 a chafodd ei wobrwyo â gwobr Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn y clwb ar ddiwedd y tymor.

Yn Chwefror 2014 aeth Williams ar fenthyg i Ipswich Town a chafodd ei gap llawn cyntaf i Gymru yn y fuddugoliaeth dros Yr Alban ar Barc Hampden, Glasgow ym Mawrth 2013.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Tîm pêl-droed cenedlaethol Andorra

Mae **Tîm pêl-droed cenedlaethol Andorra** (Catalaneg: ''Selecció de futbol d'Andorra'') yn cynrychioli Andorra yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Ffederasiwn Pêl-droed Andorra, corff llywodraethol y gamp yn Andorra. Dim ond Liechtenstein, San Marino, Gibraltar ac Ynysoedd Ffaro sydd â llai o boblogaeth nag Andorra o fewn conffederasiwn UEFA.

Mae Andorra wedi cystadlu ym mhob cyfres o gemau rhagbrofol Pencampwriaeth Ewrop a Chwpan y Byd ers Euro 2000 ond heb llawer o lwyddiant. Dim ond tair gêm mae Andorra erioed wedi eu hennill a dim ond un buddugoliaeth gystadleuol mae'r tîm wedi ei gofrestru a hynny yn fyddugoliaeth 1-0 dros Macedonia yng ngemau rhagbrofol Cwpan y Byd 2006.

## Cyfeiriadau
Andorra
Categori:Pêl-droed yn Andorra
Gaztelugatxe

bawd|350px|Grisiau a llwybr i fyny'r graig

Ynys fechan ger arfordir Bae Bizkaia ydy **Gaztelugatxe** sy'n perthyn i gymuned  Bermeo, Gwlad y Basg. Fe'i cysylltir i'r tir mawr gan bont garreg. Ar frig yr ynys saif cell neu gapel meudwy o'r enw *Gaztelugatxeko Doniene* yn y Basgeg a *San Juan de Gaztelugatxe* mewn Sbaeneg. Fe'i cysegrwyd i Ioan Fedyddiwr ac mae'n dyddio'n ôl i'r 9fed ganrif. Gerllaw, gorwedd ynys arall, llai o'r enw *Aketze*, ac fel par o ynysoedd mae nhw'n ffurfio biotôp sy'n ymestyn o dref Bakio hyd at bentir Matxitxako ym Mae Bizkaia.

Yn 1053 y sefydlwyd y capel presennol a hynny gan Arglwydd Bizkaia, sef y *don* Iñigo López fel cyfraniad tuag at fynachdy San Juan de la Peña ger Jaca yn Huesca. Cafwyd hyd i weddillion cyrff sy'n dyddio'n ôl i'r 9g a'r 12g. Ym 1593 cafodd ei ddinistrio gan Francis Drake. Ar 10 Tachwedd 1978 fe'i dinistriwyd gan dân. 

Defnyddiwyd yr ynys wrth ffilmio rhan o gyfres Game of Thrones. 

## Geirdarddiad 
Daw'r gair *gaztelugatxe* o'r Basgeg: ystyr *gaztelu* yw "castell" a *aitz* yw "craig", sy'n uno i roi'r ystyr "Craig y Castell".

## Disgrifiad 
Mae'r arfordir yn hynod o arw a gerwin yn yr ardal yma. Gwelir ôl treulio'r creigiau gan lymder y tonnau mewn ffurfiau daearegol megis twneli, bwâu ac ogofâu. O ran ei lleoliad mae Ynys Gaztelugatxe yng nghanol y rhan yma o'r arfordir ac yn baradwys i adar gwyllt amrywiol.

Gerllaw'r capel ceir lloches bychan i deithwyr gysgodi rhag y gwynt a'r glaw, neu i eistedd am bicnic yng ngolwg y môr. Dywedir fod 237 gris, er bod rhai'n mynnu mai 229 sydd. Yn ôl y chwedl, ar ôl dringo'r llwybr i 'r copa, dylid cannu'r gloch dair gwaith a gwneud dymuniad.

## Gweler hefyd
*Sant Gofan
*Sant Cwyfan

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Bizkaia
Categori:Ynysoedd Gwlad y Basg
Categori:Ynysoedd Sbaen
Etholiad Senedd Ewrop, 2014

Rhwng 22–25 Mai 2014 cynhaliwyd etholiadau ar gyfer **Senedd Ewrop** ar hyd a lled yr Undeb Ewropeaidd. Dyma wythfed etholiad y llywodraeth ers 1979 a'r etholiad cyntaf lle gwelwyd pleidiau traws-Ewrop yn cynnig ymgeiswyr ar gyfer swydd Llywydd y Comisiwn. Yr ymgeiswyr (a'u gelwir weithiau â'r enw Almaeneg *Spitzenkandidaten*) oedd: Jean-Claude Juncker ar ran Plaid Pobl Ewrop, Martin Schulz ar ran Plaid y Sosialwyr Ewropeaidd, Guy Verhofstadt (Cynghrair y Rhyddfrydwyr a'r Democratiaid dros Ewrop), Ska Keller a José Bové ill dau ar ran Plaid Werdd Ewrop ac Alexis Tsipras ar ran Plaid Asgell Chwith Ewrop.

Drwy Ewrop, roedd 751 o seddi angen eu llenwi. Yn etholiadau Ewrop, ystyrir Cymru yn un etholaeth seneddol.

bawd|canol|Map o ranbarthau Llywodraeth Ewrop (2014)

### Canlyniadau
## Yr etholiad yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain
bawd|Map yn dangos canlyniadau etholiad Senedd Ewrop, 2014 yng Nghymru, o ran ardaloedd cyfri;
bawd|chwith|Gwledydd Prydain

Mae gan Gymru 4 cynrychiolydd yn Llywodraeth Ewrop o'i gymharu a 73 drwy wledydd Prydain. Yn yr etholiad hwn defnyddiwyd y system gynrychiolaeth gyfrannol ac mae pob plaid wedi cyhoeddi rhestr ym mha drefn y bydd yr ymgeiswyr yn derbyn y seddi. Dyma'r rhestr cyn yr etholiad:

Yn Ewrop, mae'r SNP a Phlaid Cymru'n perthyn i'r grwp: Cynghrair Rhydd Ewrop a *The Greens–European Free Alliance*; mae'r toriaid wedi ymuno â'r *Conservatives & Reformists* ond 'dyw Sosialwyr Cymru na gwledydd Prydain heb ymuno â grwp.

## Gweler hefyd
*Etholiadau Senedd Ewrop, 2009
*Etholiad Senedd Ewrop, 2009 (DU)

## Cyfeiriadau
Categori:2014
2014
Gogledd-ddwyrain Lloegr (etholaeth Senedd Ewrop)

bawd|300px|Etholaeth Ewropeaidd Gogledd-ddwyrain Lloegr

Roedd **Gogledd-ddwyrain Lloegr** yn etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop. Yn 2017 cynrychiolwyd yr etholaeth gan tri Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar gyfer 8fed Senedd Ewrop (2014-2019), oedd:

* Jonathan Arnott (Democratiaid Rhyddfrydol)
* Paul Brannen (Llafur)
* Jude Kirton-Darling (Llafur)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Ewrop‎
Vicky Ford

Mae **Vicky Ford** (ganwyd 21 Medi 1967) yn Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar ran y Blaid Geidwadol dros etholaeth Dwyrain Lloegr yn 8fed Senedd Ewrop (2014-2019).

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Aelodau 8fed Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cwrw Llŷn

Bragdy Cymreig yn Nefyn, Penrhyn Llŷn yw **Cwrw Llŷn**.

Sefydlwyd y bragdy bychan yn 2011 fel cwmni cydweithredol a symudodd y cwmni i safle fwy yn Nefyn yn 2012.

## Defnyddio'r gair 'Peint' ar wydrau cwrw
Bu rhaid i'r cwmni frwydro am yr hawl i ddefnyddio'r gair 'Peint' yn unig ar eu gwydrau cwrw, gyda Swyddfa Fesur Genedlaethol a Safonau Masnach Gwledydd Prydain yn gyntaf yn honni fod rheolau Ewrop yn gwahardd defnyddio’r Gymraeg fel mesur cyhoeddus ac yna'n honni y byddai'r gair Cymraeg yn drysu pobl. Yn dilyn ymyrraeth gan swyddfa'r Comisiynydd Iaith, cafodd y cwmni'r hawl yn 2014 i ddefnyddio'r Gymraeg, a'r Gymraeg yn unig, ar eu gwydrau cwrw.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Gwefan Swyddogol

Categori:Cwrw a bragdai yng Nghymru
Categori:Economi Gwynedd
Categori:Mentrau cydweithredol yng Nghymru
Categori:Nefyn
Categori:Llŷn
Categori:Sefydliadau 2011
Tim Aker

Mae **Tim Aker** (ganwyd 1985) yn Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar ran UKIP dros etholaeth Dwyrain Lloegr yn 8fed Senedd Ewrop (2014-2019).

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Nottingham.

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Aelodau 8fed Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1985
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Jonathan Arnott

Mae **Jonathan William Arnott** (ganwyd 12 Ionawr 1981) yn Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar ran UKIP dros etholaeth Gogledd-ddwyrain Lloegr (2014-2019).

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Aelodau 8fed Senedd Ewrop
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Paul Brannen

Mae **Paul Brannen** yn Aelod Senedd Ewrop (ASE) ar ran y Blaid Lafur dros etholaeth Gogledd-ddwyrain Lloegr yn 8fed Senedd Ewrop (2014-2019).

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Leeds.

Categori:Aelodau Senedd Ewrop
Categori:Aelodau 8fed Senedd Ewrop
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)