open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

Canolfan ar gyfer astudio pob agwedd ar fywyd morwrol Cymru yw **Amgueddfa Genedlaethol y Glannau** (Saesneg: *National Waterfront Museum*). Fe'i lleolir yn Abertawe ac mae'n rhan o Amgueddfa Cymru. Mae hefyd yn Fan Angoru ERIH, yr *European Route of Industrial Heritage*.

Mae'r adeilad newydd wedi ei adeiladu o lechi a gwydr ac wedi ei gyfuno â hen adeilad warws rhestredig ar Radd II (bu gynt yn Amgueddfa Diwydiant a Môr Abertawe). Mae'r amgueddfa newydd yn delio gyda hanes y Chwyldro Diwydiannol gan gyfuno eitemau hanesyddol o bwys gyda thechnolegau cyfoes megis sgrîn gyffwrdd a systemau cyflwyno amlgyfrwng. Dyluniwyd yr adeiad a'r arddangosfa gan Wilkinson Eyre a Landesign; Davis Langdon oedd rheolwr y cynllun.

Dechreuodd y syniad ar gyfer yr amgueddfa ddod i'r fei mewn ymgynghoriad cyhoeddus yn Ebrill 1998, a derbyniwyd arian gan Awdurdod Datblygu Cymru a Chronfa Treftadaeth y Loteri ymysg eraill. Agorwyd yr amgueddfa'n swyddogol yn Hydref 2005, mewn seremoni a fynychwyd gan nifer o enwogion Cymreig megis Gareth Edwards a'r Prif Weinidog, Rhodri Morgan. Dywed rhai fod y datblygiad yn dwyn sylw oddi ar canol y ddinas, sydd wedi dioddef dirywiad economaidd ers ddechrau'r 1980au.

Gwnaethpwyd yr Amgueddfa yn lle i gynnal priodasau ar 15 Rhagfyr 2005.

Replica of Richard Trevithick's steam locomotive, National Waterfront Museum - Swansea - geograph.org.uk - 1460396.jpg|Atgynhyrchiad o injan stêm Richard Trevithick yn yr Amgueddfa.
Swansea, marina - geograph.org.uk - 185046.jpg|Amgueddfa Genedlaethol y Glannau a marina Abertawe.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan yr amgueddfa

Genedlaethol y Glannau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Categori:Arfordiroedd Cymru
Categori:Y Chwyldro Diwydiannol
Amgueddfa Lechi Cymru

Mae **Amgueddfa Lechi Cymru** () yn aelod-amgueddfa o Amgueddfa Cymru. Ei phwrpas yw arddangos agweddau ar y diwydiant llechi yng ngogledd Cymru.

Lleolir yr amgueddfa yn hen weithdai Chwarel Dinorwig, ar lan Llyn Padarn ger Llanberis, yng nghysgod Elidir Fawr. Mae'n rhan o Barc Gwledig Llyn Padarn. Agorodd i'r cyhoedd ym 1972.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Llechi
Categori:Diwydiant llechi Cymru
Categori:Llanberis
Categori:Sefydliadau 1972
Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

Mae **Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru** yn aelod-amgueddfa o Amgueddfa Cymru. Fe'i lleolir yng Nghaerllion, ger Casnewydd, de-ddwyrain Cymru.

Sefydlwyd yr amgueddfa i bobl ddysgu am y llengoedd Rhufeinig, yn arbennig mewn perthynas â Chymru a'r gaer Rufeinig ger y dref.

## Dolen allanol
* 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Casnewydd
Lleng Rufeinig Cymru
Lleng Rufeinig Cymru
Categori:Caerllion
Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Amgueddfa Wlân Cymru

Un o aelod-amgueddfeydd Amgueddfa Cymru yw **Amgueddfa Wlân Cymru**. Ei bwrpas yw dysgu ymwelwyr am bwysigrwydd diwydiant gwlân Cymru ym mywyd economaidd y wlad yn y gorffennol.

Fe'i lleolir ym mhentref Dre-fach Felindre, oedd ar un adeg yn ganolfan bwysig i'r diwydiant gwlân yn ne Cymru, ger Castellnewydd Emlyn, tua 16 milltir i'r gorllewin o Gaerfyrddin ar yr A484.

Mae'r Amgueddfa yn cynnwys Melin Wlân Teifi sy'n cynhyrchu nwyddau o wlân, gan gynnwys carthenni Cymreig.

## Dolen allanol
* 

Categori:Amgueddfa Cymru
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Categori:Gwlân
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Boris Yeltsin

Arlywydd cyntaf Ffederasiwn Rwsia o 1991 i 1999 oedd **Boris Nikolayevich Yeltsin** (1 Chwefror, 1931 – 23 Ebrill, 2007). Bu ei gyfnod yn un o newid arwyddocaol yn hanes Rwsia – oes cwymp comiwnyddiaeth a chyflwyniad democratiaeth i'r wlad yn ogystal â phroblemau gwleidyddol a chymdeithasol megis llygredigaeth.

## Dolenni allanol
Yeltsin, Boris
Yeltsin, Boris
Yeltsin, Boris
Tudno

:*Gweler hefyd Tudno (gwahaniaethu)*.

**Tudno** (bl. 6g efallai) yw nawddsant Llandudno yng ngogledd Cymru. Ceir eglwys a gysegrwyd iddo ar Y Gogarth, ger Llandudno. Dethlir Ŵyl Mabsant ar 5 Mehefin.

## Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano. Yn ôl traddodiad roedd yn un o saith mab Seithenyn, porthor llys Gwyddno Garanhir. Pan foddwyd Cantre'r Gwaelod oherwydd esgeulustra Seithenyn aeth ei feibion yn fynachod ym Mangor Is-Coed. Yno yn y clas roedd Tudno yn ddisgybl i Dunawd Sant.

O Fangor Is-Coed aeth Tudno i Ben y Gogarth a sefydlodd eglwys yno a elwir Eglwys Tudno ar ei ôl. Ceir llefydd eraill cysylltiedig â'r sant ar y Gogarth, fel 'Ffynnon Tudno'. Yn ôl traddodiad roedd yn byw am gyfnod fel meudwy yn 'Ogof Llech'. Mae 'Crud Tudno' yn enw ar faen sigl ar y Gogarth yn ogystal.

## Llongau *Tudno*
Enwyd dwy long ar ôl y sant, sef yr USS *Tudno* a'r *St Tudno*. Roedd yr olaf yn gweithio hyd dechrau'r 1960au ar y gwasanaeth fferi rhwng Llandudno ac Ynys Manaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Landudno
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg

Blodeugerdd Gymraeg a olygwyd gan Syr Thomas Parry yw ***Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg*** (yr ***Oxford Book of Welsh Verse***). Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1962 ac mae mewn print byth ers hynny.

Dyma'r detholiad mwyaf cynhwysfawr o farddoniaeth Gymraeg i weld golau dydd. Roedd yn ychwanegiad pwysig i'r gyfres unffurf o flodeugerddi cynrycholiadol a gyhoeddir gan Wasg Prifysgol Rhydychen. Gyda dros 565 o dudalennau, mae'n ddetholiad sy'n rhychwantu hanes llenyddiaeth Gymraeg o'r cychwyn yn y 6g i ganol yr 20g, o waith Aneirin a Taliesin i gerddi Saunders Lewis a T. H. Parry-Williams.

Er bod rhai beirniaid diweddar yn beirniadu'r golygydd am fod yn geidwadol braidd yn ei ddewis o destunau erys yn gyfrol anhepgor i fyfyrwyr Cymraeg.

## Gweler hefyd
**The Oxford Book of Welsh Verse in English*

## Cyfeiriadau
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Gwasg Prifysgol Rhydychen
Categori:Llyfrau 1962
Categori:Llyfrau barddoniaeth yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llyfrau barddoniaeth Cymraeg yr 20fed ganrif
Aconcagua

**Aconcagua** yn yr Ariannin yw'r mynydd uchaf yn yr Andes, y mynydd uchaf ar gyfandir America a'r mynydd uchaf yn y byd tu allan i Asia.

Mae'r mynydd yn 6,962 medr o uchder. I'r gogledd a'r dwyrain iddo mae'r Valle de las Vacas ac i'r gorllewin a'r de y Valle de los Horcones. Oherwydd ei uchder, mae eira parhaol arno. Saif y mynydd ym Mharc Rhanbarthol Aconcagua, ac mae'n nôd poblogaidd iawn i ddringwyr.

Ni yw ystyr yr enw yn glir, efallai o'r iaith Arawcaneg neu mapudungun *Aconca-Hue* neu o'r Quechua *Ackon Cahuak*.

Gellir dringo'r mynydd yn weddol hawdd o'r gogledd, lle nad oes angen offer dringo technegol er bod effeithiau yr uchder yn broblem a gall y tywydd newid yn sydyn iawn. Mae'r ail ffordd o'i ddringo, sef ar draws glasier los Polacos o'r Valle de las Vacas, yn anoddach a mwy peryglus. O'r de a'r de-orllewin mae'r mynydd yn anodd iawn ei ddringo; mae'r wyneb deheuol yn un o'r rhai anoddaf yn y byd, gyda 3,000 medr o ddringo. Dringwyd yr wyneb deheuol am y tro cyntaf yn 1954 gan griw o ddringwyr o Ffrainc. Y cyntaf i ddringo'r mynydd oedd criw gan arweiniad y Prydeiniwr Edward Fitzgerald yn 1897, pan gyrhaeddodd Mathias Zurbriggen o'r Swistir y copa ar 14 Ionawr. Dringwyd y mynydd gan frodor o'r Ariannin ei hun am y tro cyntaf yn 1934 pan gyrhaeddodd Nicolás Plantamura y copa, a'r wraig gyntaf i'w ddringo oedd Adriana Bance o Ffrainc yn 1940.

Categori:Andes
Categori:Mynyddoedd yr Ariannin
Penrhyn

:*Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu)*.

Pentir neu drwyn uchel o dir - creigiog yn aml - yn ymestyn allan i'r môr neu i lyn yw **penrhyn**. Mae'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd ac yn cyfateb weithiau i orynys (*promontory*).

## Gweler hefyd
* Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru

Categori:Daearyddiaeth arfordirol
Categori:Tirffurfiau
Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion

[bawd|Poster gan *The Cymmrodorion Society*, yn argymell sefydlu [Amgueddfa Genedlaethol Cymru; Mehefin 1876.]]

Cymdeithas wladgarol a diwylliannol a sedyflwyd gan Richard Morris yn Llundain yn 1751 yw **Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion** neu'r **Cymmrodorion**. Yn y gorffennol, gwnaeth y Gymdeithas gyfraniad blaenllaw i greu sefydliadau fel Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Prifysgol Cymru, y Llyfrgell Genedlaethol a’r Amgueddfa Genedlaethol.

## Cyhoeddiadau
Cyhoeddwyd y cylchgrawn ysgolheigaidd *Y Cymmrodor* o 1877 hyd 1951 a'r *Cymmrodorion Record Series* o 1889 ymlaen. Y Cymmrodorion hefyd yw cyhoeddwyr *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (1953) a'r fersiwn ar-lein. Mae *Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion* yn dal i gael ei gyhoeddi heddiw ac yn ffynhonnell bwysig ar gyfer ymchwil i lên, hanes a diwylliant Cymru.

## Darlithoedd
Mae’r gymdeithas yn trefnu cyfres o ddarlithoedd ble y cyflwynir papurau yn y Saesneg a’r Gymraeg gan siaradwyr o’r byd academaidd a chyhoeddus.

Cynhelir ei chyfarfodydd yn Llundain a Chymru, mewn lleoliadau sy’n cynnwys y Senedd ym Mae Caerdydd a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Cynhelir darlith arbennig yn y Gymraeg sef Darlith Goffa Syr T. H. Parry-Williams yn flynyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Mae’r Gymdeithas hefyd yn cynnal llawer o ddigwyddiadau mewn cydweithrediad ag eraill, gan gynnwys y Sefydliad Materion Cymreig, Cymru yn Llundain a Chymdeithas Sir Drefaldwyn. Fel arfer, cynhelir Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol y Gymdeithas ym mis Mai bob blwyddyn. Cyhoeddir y darlithoedd, ynghyd ag unrhyw gyfraniadau eraill, yn y Trafodion blynyddol.

## Swyddogion
* Llywydd: Yr Athro Prys Morgan ers 2005
* Noddwr: Y Tywysog Siarl
* Ysgrifennydd: Peter Jeffreys
* Trysorydd: Huw Wynne-Griffith
* Ysgrifennydd Aelodaeth: Dr Adrian Morgan
* Golygydd: Yr Athro Helen Fulton, ers 2008

## Llyfryddiaeth
*R. T. Jenkins a Helen Ramage, *A History of the Honourable Society of the Gwyneddigion and Cymmrodorion Societies, 1751-1951* (Llundain, 1951)

## Gweler hefyd
*Cymry Llundain

## Dolen allanol
* 

Categori:Cymry Llundain
Categori:Llenyddiaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 1751
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Gruffudd ap Rhys II

Roedd **Gruffudd ap Rhys II** (bu farw 25 Gorffennaf 1201) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru. Roedd yn fab i Rhys ap Gruffudd (Yr Arglwydd Rhys) ac yn ŵyr i  Gruffudd ap Rhys.

Gruffydd oedd mab hynaf Rhys ap Gruffudd o'i wraig Gwenllian, merch Madog ap Maredudd tywysog Powys. Bwriad Rhys oedd i Gruffudd fod yn brif etifedd iddo, ac yn 1189 priodwyd ef a Matilda, merch William de Braose. Cawsant ddau fab, Rhys ac Owain. Yn ystod blynyddoedd olaf ei dad datblygodd gelyniaeth rhwng Gruffudd a'i frawd Maelgwn ap Rhys, pob un o'r ddau yn cael eu cefnofi gan frodyr eraill. Yn 1189 perswadiwyd Rhys i garcharu Maelgwn, a rhoddwyd ef i Gruffudd ei gadw yng Nghastell Dinefwr. Trosglwyddodd Gruffudd ef i'w dad-yng-nghyfraith, William de Braose. Trefnodd Rhys i Maelgwn gael ei ollwng yn rhydd yn 1192, ond erbyn hyn roedd ef a Gruffudd yn casau ei gilydd. Yn 1194 gorchfygodd Maelgwn a brawd arall, Hywel, eu tad a'i garcharu, er i Hywel ei ryddhau yn ddiweddarach.

Bu farw Rhys ap Gruffudd yn 1197. Cafodd Gruffudd gyfweliad a'r Archesgob Hubert y justiciar, a'i dderbyn fel etifedd ei dad, ond defnyddiodd Maelgwn filwyr a gyflenwyd gan Gwenwynwyn ab Owain o Bowys i ymosod ar Aberystwyth. Cipiodd y dref a'r castell, a chymerodd Gruffudd ei hun yn garcharor. Yn ddiweddarach trosglwyddodd ef i Gwenwynwyn, a throsglwyddodd yntau ef i'r Saeson, a'i carcharodd yng Nghastell Corfe. Yn 1198 roedd Gwenwynwyn yn bygwth meddiannau Seisnig yng Nghastell Paun ag Elfael, a gollyngwyd Gruffudd yn rhydd i geisio trefnu cytundeb. Methodd ei ymdrechion, ac yn y frwydr a ddilynodd gorchfygwyd Gwenwynwyn. Cadwodd Gruffudd ei ryddid, ac erbyn diwedd y flwyddyn roedd wedi cipio'r cyfan o Geredigion oddi wrth Maelgwn heblaw am gestyll Aberteifi ac Ystrad Meurig. Yn 1199 cipiodd Gastell Cilgerran. Daeth Maelgwn i gytundeb a'r brenin John, gan werthu castell Aberteifi iddo yn gyfnewid am feddiant o'r gweddill o Geredigion.

Ym mis Gorffennaf 1201 lladdwyd brawd arall, Maredudd ap Rhys, a chymerodd Gruffudd ei diroedd. Ar 25 Gorffennaf bu farw Gruffudd ei hun o afiechyd, a chladdwyd ef yn Abaty Ystrad Fflur.

## Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd (1911) *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain: Longmans, Green & Co.)

Categori:Llinach Dinefwr
Categori:Marwolaethau 1201
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Categori:Teyrnas Deheubarth
Tom Ward

Actor o Gymru yw **Tom Ward** (ganwyd 11 Ionawr 1971), yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Harry Cunningham yn y gyfres deledu *Silent Witness*. Cafodd ei eni yn Abertawe, yn fab i'r bardd John Powell Ward.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Pobl o Abertawe
Sŵn (UMCA)

Noson Gymraeg Urdd Myfyrwyr Aberystwyth yw **Sŵn** sy'n cael ei drefnu gan UMCA, Undeb Myfyrwyr Cymraeg Aberystwyth. Sefydlwyd Sŵn wedi trafodaethau rhwng Meilyr Emrys, Llywydd UMCA ar y pryd a Steve Pickup, Rheolwr Adloniant Urdd Myfyrwyr Aberystwyth yn ystod haf 2003. Penderfynwyd enwi'r noson yn Sŵn wedi cystadleuaeth ar stondin UMCA yn Eisteddfod Meifod, 2003. Cynhelir y noson bron a bod yn fisol a hynny ar nos Iau.

Categori:Prifysgol Aberystwyth
Penrhyn (gwahaniaethu)

Ceir sawl enw lle sy'n cynnwys y gair penrhyn:

:Penrhyndeudraeth, Gwynedd
:Penrhyn Gobaith Da, yn Ne Affrica
:Penrhyn Gŵyr, de Cymru
:Penrhyn Horn, De America
:Penrhyn Llŷn, Gwynedd
:Penrhyn Somalia, dwyrain Affrica
:Penrhyn Sounion, Gwlad Groeg

Gweler hefyd:
:Penrhyn (cwmwd), cwmwd canoloesol yn ne-orllewin Cymru
:Bae Penrhyn, ger Llandudno
:Porth Penrhyn, ger Bangor
:Ynys Penrhyn, ynys yn y Cefnfor Tawel
:Lady Penrhyn, llong hwylio
:Chwarel y Penrhyn ger Bethesda
:Barwn Penrhyn, teitl teulu Douglas-Pennant, perchenogion Chwarel y Penrhyn
:Castell Penrhyn, ger Bangor

Cyfeirir at dri **benrhyn** arbennig yn y Brydain ganolesol yng ngwaith Nennius:
:Penrhyn Blathaon (man anhysbys yn Yr Alban)
:Penrhyn Penwaedd (Penwith Point, Penwith, yng Nghernyw)
:Penrhyn Rhionedd (man anhysbys yn yr Hen Ogledd)
Catrin Dafydd (llenores)

:''Am yr actores o'r un enw, gweler Catrin Dafydd (actores).''
Llenores llawrydd a nofelydd Cymreig ydy **Catrin Dafydd** (ganwyd 1982), sy'n dod o Waelod-y-Garth ger Pontypridd ond bellach yn byw yng Nghaerdydd. Bu'n fyfyrwraig ym Mhrifysgol Aberystwyth a hi oedd Llywydd UMCA 2003–2004. Ei thad oedd yr awdur Dafydd Huws.

## Gyrfa
Mae hi wedi cyhoeddi sawl nofel, gan gynnwys Gwales (2017) a *Pili Pala* (2006) yn Gymraeg a *Random Deaths and Custard* (2007) yn Saesneg; a bu hefyd yn olygydd y cylchgrawn *Tu Chwith* a *Dim Lol*. Yn ogystal â llenydda mae hi'n ddiwyd fel digrifwr gyda'i chymeriad dychmygol o'r Wladfa, Evita Morgan, yn gwneud ymddangosiadau aml ar S4C. Mae hi'n teithio Cymru fel storiwraig ac yn cynnal gweithdai llenyddol mewn ysgolion. Enillodd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod yr Urdd, Caerdydd 2005. Roedd ymhlith y beirdd a sefydlodd nosweithiau annibynnol Bragdy'r Beirdd.

Yn ogystal â'i gyrfa lenyddol, mae hi hefyd yn ymgyrchydd iaith, bu ar un adeg yn Swyddog Ymgyrchu Deddf Iaith i Gymdeithas yr Iaith Gymraeg. Roedd yn chwarae piano i'r band Gilespi.

Enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 gyda chyfres o gerddi ar y testun *Olion*.

## Llenyddiaeth
* *Pili Pala* (Gwasg Gomer, 2006)
* *Random Deaths and Custard* (Gwasg Gomer, 2007)
* (gyda Sion White) *Y Dyn Handi* (Y Lolfa, 2008)
* *Y Tiwniwr Piano* (Gwasg Gomer, 2009)
* *Cyfrinach Castell Coch* (Canolfan Astudiaethau Addysg, 2009)
* *Random Births and Love Hearts* (Gwasg Gomer, 2015)
* *Gwales* (Y Lolfa, 2017)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Gwefan Catrin Dafydd 
*

Categori:Genedigaethau 1982
Categori:Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Categori:Golygyddion cylchgronau o Gymru
Categori:Merched a aned yn y 1980au
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Nofelwyr Saesneg o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghaerdydd
Categori:Prifeirdd
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Gruffydd Sion Pritchard

Canwr ac actor o Gymro yw **Gruffudd Sion Pritchard** neu Gruff Pritch (ganwyd 22 Rhagfyr 1987 yn Llanberis). Roedd yn un o sylfaenwyr y band Yr Ods ac ef oedd yn actio mab George a Sandra yn C'mon Midffild a Rasbrijam yn 2005.

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1987
Big band

Math o gerddorfa jazz gyda o leiaf pymtheg chwaraewr yw **big band**, genre a ddatblygodd yn y 1920au a ffynnodd yn y cyfnod swing nes y 1940au. Bydd band nodweddiadol yn cynnwys adrannau pres (utgyrn a thrombonau), cerddbrenni (sacsoffonau a charlinetau), a rhythm (drymiau, gitarau, bas a phianos). Cerddorfa Glenn Miller oedd grŵp mwyaf poblogaidd y genre tua diwedd ei oes yn 1940.


Categori:Jazz
Yr Ods

Band Cymreig ydy **Yr Ods**, a sefydlwyd yn 2006 gan Griff Lynch a Gruff Pritch yn Aberystwyth.

Yn 2009, chwaraeodd y band ar lwyfan y "Queens Head" yng Ngŵyl Glastonbury, yn ogystal â pherfformio yng ngŵyl Wakestock a Sŵn. Fe enillon nhw Wobr Roc a Phop BBC Radio Cymru am y band newydd gorau yn 2009. Yr Ods oedd y band olaf i chwarae llwyfan Maes B yn Eisteddfod Genedlaethol yn 2012 ym Mro Morgannwg.

Yn ôl Dyl Mei, *"Mae Yr Ods yn feistri ar gymysgu gitar indie gyda phop modern gan greu caneuon bachog a chofiadwy."* Mae'r band wedi rhyddhau tair sengl - *Defnyddio*, *Fel Hyn Am Byth* a "Ble'r Aeth yr Haul"; mae'r caneuon yn amrywiol iawn o ran genre: ecno, pop, roc, a hyd yn oed fersiwn o gân Lily Allen, *The Fear*! Mae'r Ods hefyd wedi recordio addasiad o *Tracsuit Gwyrdd* gan Geraint Jarman.  Rhyddhawyd y ddau sengl cyntaf, EP a dau albwm y baid ar label Rasal. Yn 2015, arwyddwyd y band ar label i-ka-ching, gyda'u trydydd sengl yn cael i'w ryddhau ar y label. Roedd y band yn rhan o gasgliad '5' i-ka-ching, gyda'r cân 'Tonfedd Araf' yn cael ei gynnwys ar yr albwm amlgyfrannog.

Yn 2010 rhyddhaodd y band yr EP, *Yr Ods* â oedd yn ôl Lisa Gwilym yn ''"cynnwys caneuon melodaidd a chofiadwy fel 'Cofio Chdi o'r Ysgol' a 'Nid Teledu oedd y Bai'"''. Enillodd y gân, 'Fel Hyn am Byth' Wobr Roc a Phop BBC Radio Cymru am y gân orau. Yn 2011 enillodd y band Wobr RAP Radio Cymru arall, y tro hwn fel 'Band y Flwyddyn'. Yn ogystal enillodd yr Ods Wobr am EP Gorau 2010 yng Ngwobrau Cylchgrawn Y Selar. Dilynwyd hyn gydag albwm arall yn Nhachwedd 2011, *Troi a Throsi*.

Yn haf 2013, rhyddhawyd ail albwm y band, *Llithro*. Mae'r albwm yn cynnwys caneuon cofiadwy fel "Pob Un Gair yn Bos","Addewidion" a "Gad Mi Lithro".  Cafodd yr albwm ei enwebu am wobr 'Albwm Cymraeg y Flwyddyn' yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr 2014.

Mae'r band yn dennu cynulleidfaoedd mawr yn eu perfformiadau prin. Yn 2015, aeth y band ar daith o amgylch Yr Almaen, cyn cloi Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau, ar lwyfan y maes. Roedd y band yn rhan o'r 'gig' bythgofiadwy ym mhafiliwn Eisteddfod Genedlaethol Sir Fynwy gyda cherddorfa'r 'Welsh Pops'. Hefyd yn perfformio roedd Candelas a Sŵnami.

## Discograffiaeth
*"Nid teledu oedd y bai" (2010) EP ar Copa
**Troi a Throsi* (2011) Albwm ar label Copa
**Llithro* (2013) Albwm ar label Copa
*"Ble'r Aeth Yr Haul" / "Hiroes I'r Drefn" (2015) Sengl ar label I KA CHING

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Cyfrif Facebook
*Cyfrif Twitter
*Cyfrif Soundcloud
*Safle MySpace

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2006
Categori:Prosiect Wicipop
Cilgeti

Pentref mawr yng nghymuned Cilgeti a Begeli, Sir Benfro, Cymru, yw **Cilgeti** (Saesneg: *Kilgetty*). Saif yn ne'r sir, rhwng Dinbych-y-Pysgod ac Arberth, ar briffordd yr A477.

Saif yng Nghantref Arberth a phlwyf Sant Issel. "Kilgetty" oedd enw'r plasty hynafol a oedd yn eiddo i deulu Picton ac a oedd eisoes yn dadfeilio yn y 19g, yn ôl *Geiriadur Topograffig Cymru* Lewis a gyhoeddwyd ym 1833.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cilgeti a Begeli
Categori:Pentrefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Rhydderch ab Iestyn

Roedd **Rhydderch ab Iestyn** (bu farw 1033) yn frenin Gwent a Morgannwg yn ne Cymru ac yn ddiweddarach yn frenin Deheubarth ac yn rheoli Powys.

Ychydig sydd wedi ei gofnodi am Rhydderch ab Iestyn yn y brutiau. Ymddengys iddo ddechrau ei yrfa fel rheolwr Gwent a Morgannwg, lle’r oedd prif ganolfan ei fab yn nes ymlaen. Pan fu farw Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth yn annisgwyl yn 1023, cymerodd Rhydderch feddiant o Ddeheubarth, trwy rym i bob golwg. Yn 1033 cofnododd Brut y Tywysogion fod Rhydderch wedi ei ladd gan y Gwyddelod, ond heb eglurhad o’r amgylchiadau.

Dychwelodd Deheubarth i’r tŷ brenhinol traddodiadol dan Hywel ab Edwin a’i frawd Maredudd. Cofnodwyd i Hywel a Maredudd ymladd brwydr yn erbyn meibion Rhydderch y flwyddyn ganlynol. Yn 1045 gallodd mab Rhydderch, Gruffudd ap Rhydderch, gipio Deheubarth oddi wrth Gruffudd ap Llywelyn a dal gafael ar y deyrnas am ddeng mlynedd nes i Gruffudd ei chymeryd yn ôl

## Llyfryddiaeth 
*John Edward Lloyd *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)
**Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20*,  gol. Thomas Jones (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1941)

Categori:Genedigaethau'r 10fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1033
Categori:Pobl y 10fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl yr 11eg ganrif o Gymru
Categori:Teyrnoedd Deheubarth
Categori:Teyrnoedd Morgannwg
Categori:Teyrnoedd Gwent
Y Ddawns Ryng-Golegol

**Y Ddawns Ryng-Golegol** yw un o uchafbwyntiau cymdeithasol calendr myfyrwyr Cymraeg Cymru. Caiff ei gynnal yn Undeb Myfyrwyr Aberystwyth bob mis Tachwedd yn flynyddol a chaiff ei drefnu gan UMCA. Mae dros 700 o fyfyrwyr ar draws Cymru a thu hwnt yn heidio i'r Coleg ger y lli i gymdeithasu gyda ffrindiau, hen a newydd.

Yn 2016 cynhaliwyd Stomp Ryng-gol am tro gyntaf erioed, gyda Iestyn Tyne o Aberystwyth yn cipio'r stol.

## Perfformwyr Y Ddawns Ryng-Golegol
*1998 - Diffiniad, Anweledig, Ysbryd Chouchen, Maharishi
*1999 - Big Leaves, Anweledig, Maharishi, Baswn Mi Faswn
*2001 - Ap ted a'r apostolion, Estella, Bysedd Melys, Vanta, Paccino
*2002 - Pep Le Pew, Gilespi, Bysedd Melys, Vanta, Maharishi
*2003 - Estella, Mattoidz, Kentucky AFC, Ashokan
*2004 - Ashokan, Mattoidz, Eryr, Bob, Pala, Kenavo, Gilespi
*2005 - Mim Twm Llai, The Poppies, Kenavo, Vanta, Java
*2006 - Radio Luxembourg, Cowbois Rhos Botwnnog, Genod Droog, Pala, Bob
*2007 - Sibrydion, Derwyddon Dr Gonzo, Fflur Dafydd a'r Barf, Plant Duw, Yr Ods, Amheus
*2008 - Genod Droog, Derwyddon Dr Gonzo, Gai Toms, Cowbois Rhos Botwnnog, Pwsi Meri Mew, Yr Ods
*2009 - Sibrydion, Gwibdaith Hen Frân, Al Lewis, Yr Ods, Nevarro
*2012 - Meic Stevens, Hud, Swnami, Catrin Herbert, Team Panda
*2013 - Yr Eira, Kizzy Crawford, Jessop a'r Sgweiri, Geraint Lövgreen a'r Enw Da, Y Bandana
*2014 - Candelas, Y Bandana, Mellt, Y Reu, Ysgol Sul, DJ Guto Rhun
*2015 - Bryn Fôn, Yr Eira, Calfari, Raffdam, Chwalfa, DJ Guto Rhun
*2016 - Yws Gwynedd, Brython Shag, Mellt, Omaloma, Los Blancos
*2017 - Yr Eira, Y Reu, The Barry Horns, Y Cledrau, Serol Serol, Mosco
*2018 - Candelas, Adwaith, Gwilym, I Fight Lions a Los Blancos.
*2019 - Y Cledrau, HMS Morris, Elis Derby, Hyll, Mari Mathias.
*2020 - *Gohiriwyd Y Ddawns Ryng-golegol oherwydd Pandemig coronafirws 2019–20*
*2021 - Y Cledrau, Bwncath, Kim Hon, Dienw.
*2022 - Meinir Gwilym, Tri Hŵr Doeth, Dienw, Maes Parcio
*2023 - Candelas, Fleur De Lys, Dros Dro, Tew Tew Tennau.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd 
* Yr Eisteddfod Ryng-golegol

Categori:Prifysgol Cymru
Categori:Prifysgol Aberystwyth
Diwydiant glo

[250px|bawd|Plant yn cloddio am lo yng Ngorllewin Virginia, UDA, tua [1908]]
Mae pobl wedi bod yn cloddio am lo ers cyfnod y Rhufeiniaid o leiaf. Ond ar raddfa bychan bu hynny tan y Chwyldro Diwydiannol yn y 18g. Yng ngwledydd Prydain - yn arbennig yn Ne Cymru a Gogledd Lloegr - y datblygodd y diwydiant yn gyflymaf wrth i dechnegau newydd ddod i mewn a'r galw am danwydd yn y trefi a dinasoedd gynyddu'n sylweddol. Erbyn 1800 roedd modd carboneiddio glo ar raddfa diwydiannol am y tro cyntaf. Defnyddiwyd y nwy glo a geir felly ar gyfer lampiau nwy glo yn y dinasoedd a'r golosg (côc) ar gyfer smeltio mwyn haearn. Ers y cyfnod hynny mae'r diwydiant glo a'r diwydiant dur wedi tyfu ochr yn ochr â'i gilydd (yn llythrennol felly yn aml).

Erbyn canol y 19g gwelwyd cynnydd yn y diddordeb gwyddonol yn y sgîl-gynhyrchion megis tar glo, amonia a phyg. Rhoddodd hyn yn ei dro hwb i astudiaethau cemeg organig; ymhlith y deunyddiau a ddatblygwyd yr oedd deunydd lliwio a deunydd ffrwydron. Erbyn yr 20g roedd hynny'n sail i'r diwydiant plastig.

Yn ystod y 1920au a'r 1930au roedd diwydiant yr Almaen ar y blaen yn natblygiad prosesau i droi glo'n olew: ffactor allweddol pan aeth y wlad honno i ryfel dan y Natsïaid yn yr Ail Ryfel Byd. Ond ers hynny mae nwy naturiol wedi cymryd lle nwy glo i raddau helaeth ac mae petrogemegion wedi disodli tar glo fel ffynhonnell deunyddion organig crai.

## Cyfeiriadau
### Gweler hefyd
*Diwydiant glo Cymru

Categori:Y Chwyldro Diwydiannol

Categori:Diwydiant
Brenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig

Dyma restr o frenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig ers ffurfio'r wladwriaeth honno yn 1801.

* Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig 1760-1820 *ŵyr Siôr II*, brein Prydain Fawr cyn hynny
* Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig 1820-1830 *mab Siôr III*
* Gwilym IV, brenin y Deyrnas Unedig 1830-1837 *brawd Siôr IV*
* Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig 1837-1901 *nith Gwilym IV* 
* Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig 1901-1910 *mab Victoria*
* Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig 1910-1936 *mab Edward VII*
* Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig 1936 *mab Siôr V*
* Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig 1936-1952 *brawd Edward VIII*
* Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig 1952-2022 *merch Siôr VI*
* Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig 2022- *mab Elisabeth II*


Deyrnas Unedig
Rhys Gethin

Uchelwr o Nant Conwy a chwareodd ran flaenllaw yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr oedd **Rhys Gethin** (fl. diwedd y 14g a dechrau'r 15fed). Roedd yn byw yn 'Hafod Rhys Gethin', Betws Wyrion Iddon, (Betws-y-Coed heddiw) ym mhlwyf Betws-y-Coed, yn ôl Syr John Wynn o Wydir yn ei *History of the Gwydir Family*.

## Bywgraffiad
Roedd yn ddisgynnydd i Lywelyn Fawr ac felly'n perthyn i linach brenhinol teyrnas Gwynedd. Ei dad oedd Gruffudd Fychan ap Gruffudd ap Dafydd Goch ap Dafydd ap Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Ei frawd oedd Hywel Coetmor. Priododd Rhys â merch Hywel ap Meirig Llwyd o blas Nannau, Meirionnydd. Priodwyd ei ferch Margred â Siancyn ap Dafydd ab Y Crach ap Madog ap Goronwy ap Cynwrig, a'u mab nhw oedd yr herwr enwog Dafydd ap Siencyn.

Yn 1390 apwyntiwyd clerigwr o Sais i ofalaeth plwyf Llanrwst gan Archesgob Caergaint. Ymateb yr uchelwyr lleol oedd gorfodi'r Sais uniaith i ymadael ar frys a dwyn ei eiddo. Dau o arweinwyr yr ymosodiad gwrthryfelgar oedd Rhys Gethin a'i frawd Hywel Coetmor.

Â'r cywydd ymlaen i ganmol Rhys am ei haelioni - 'Ymron gallt mae i rannu gwin' - a'i ddewrder. Ef yw ceidwad Nant Conwy hardd yn erbyn gormes yr estronwyr:

A chadw yn brif warcheidwad
Nanconwy, mygr ofwy mad.
Milwr yw â gwayw melyn
Megis Owain glain y Glyn.

## Cof
Yn ystod yr ymgyrch llosgi tai haf yn y 1980au roedd "Rhys Gethin" yn cyhoeddi gweithrediadau Meibion Glyn Dŵr.

## Llyfryddiaeth
*R. R. Davies, *The Revolt of Owain Glyn Dŵr* (Rhydychen, 1995)
*J. Gwynfor Jones (gol.), *The History of the Gwydir Family and Memoirs* (The Welsh Classics, 1990)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Gwrthryfelwyr o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Owain Glyn Dŵr
Categori:Pobl o Ddyffryn Conwy
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl o Fetws-y-Coed
Categori:Pobl y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Esgob Llanelwy

bawd|150px|Arfbais yr Esgob Llanelwy

**Esgob Llanelwy** yw pennaeth Esgobaeth Llanelwy yn yr Eglwys yng Nghymru. Mae'r esgobaeth yn cynnwys Sir Ddinbych a Sir y Fflint rhai rhannau o Sir Conwy a Powys ac ychydig o sir Gwynedd. Mae'r gadeirlan yn Llanelwy.

Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd yr esgobaeth gan Cyndeyrn, a elwir hefyd yn Kentigern a Mungo, tua chanol y 6g. Ymhlith yr enwocaf o esgobion Llanelwy mae Sieffre o Fynwy a William Morgan, cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg.

## Rhestr Esgobion Llanelwy
## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth 
* Joseph Haydn, ''Haydn's Book of Dignities* (1894; ail-argraffwyd 1969)
* *Whitaker's Almanack''. 1883–2004


Categori:Esgobaeth Llanelwy
Categori:Galwedigaethau crefyddol yng Nghymru
Richard Parry (esgob)

[bawd|Cerflun o Richard Parry ar Gofeb Cyfieithwyr y Beibl yn [Llanelwy.]]
Roedd **Richard Parry** (1560 - 26 Medi 1623) yn Esgob Llanelwy. Fe'i cofir yn bennaf am iddo gyhoeddi fersiwn diwygiedig o gyfieithiad Cymraeg yr Esgob William Morgan o'r Beibl.

## Magwraeth ac addysg
Ganed Richard Parry yn 1560 yn fab i John ap Hari, Pwllhalog, Cwm, Sir y Fflint a'i wraig Elen ferch Dafydd ap John, o Llanfair Dyffryn Clwyd, ger Rhuthun, Sir Ddinbych.

Aeth i Ysgol Westminster ac yna i Eglwys Crist, Rhydychen, un o golegau Prifysgol Rhydychen; graddiodd B.A. ar 5 Chwefror 1584. Tra oedd yn bennaeth ysgol Rhuthun, graddiodd yn M.A. ar 4 Mehefin 1586 ac yn ddiweddarach ar 4 Mawrth 1594, yn B.D.

## Gwaith
Daeth yn brifathro Ysgol Rhuthun, ac yn 1599 yn Ddeon Bangor ar 5 Ebrill 1584. Cysegrwyd ef yn Esgob Llanelwy ar 30 Rhagfyr 1604. Priododd Gwen ferch John ap Rhys Wyn tua 1598, a chawsant bedwar mab a saith merch.

Cyhoeddodd Parry fersiynau diwygiedig o'r Beibl a'r Llyfr Gweddi Gyffredin yn 1620 a 1621. Er mai ei enw ef oedd wrth y rhain, credir mai ei frawd-yng-nghyfraith John Davies, Mallwyd a wnaeth y rhan fwyaf o'r gwaith.

Bu farw yn Niserth ar 26 Medi 1623.

## Llyfryddiaeth
**Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953)

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithwyr y Beibl
Categori:Genedigaethau 1560
Categori:Marwolaethau 1623
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Islwyn (etholaeth Senedd Cymru)

::''Am y defnydd arall o'r enw **Islwyn** gweler yma.''

Etholaeth Senedd Cymru  yw **Islwyn**. Mae'n ethol un Aelod Cynulliad trwy bleidlais cyntaf heibio i'r postyn ac yn un o wyth etholaeth yn Rhanbarth etholaethol Dwyrain De Cymru, sy'n ethol pedwar AC ychwanegol. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Crëwyd yr etholaeth yn 1999 ar gyfer yr etholiad cyntaf i'r Cynulliad Cenedlaethol, gan fabywsiadu'r un ffiniau ag etholaeth seneddol Islwyn. Gorwedda'n gyfangwbl o fewn sir gadwedig Gwent.

Yr Aelod Cynulliad cyntaf dros etholaeth Islwyn oedd Brian Hancock (Plaid Cymru). Irene James (Plaid Lafur) oedd AC Islwyn rhwng 2003 a 2011.

## Aelodau Cynulliad 
* 1999 – 2003: Brian Hancock (Plaid Cymru)
* 2003 – 2011: Irene James (Llafur)
* 2011 – 2016: Gwyn Price (Llafur)
* 2016 – presennol Rhianon Passmore (Llafur)

## Etholiadau
### Etholiadau yn y 2010au 
### Canlyniadau Etholiad 2007
### Canlyniad etholiad 2003
### Canlynid etholiad 1999
## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd Cymru
Amgueddfa Werin Cymru

Amgueddfa awyr-agored sy'n cofnodi hanes pensaernïaeth, diwylliant a ffordd o fyw y Cymry yw **Amgueddfa Werin Cymru**. Mae'n rhan o Amgueddfa Cymru. Lleolir yr amgueddfa yn nhiroedd castell Sain Ffagan, ar gyrion Caerdydd.

Mae'r amgueddfa yn nodedig am ei chasgliad o adeiladau traddodiadol a symudwyd yno o bob rhan o Gymru, carreg wrth garreg. Mae'n gofnod gwerthfawr o hanes y genedl ac er mwyn arddangos ac astudio agweddau ar ddiwylliant Cymru o'r 15g ymlaen, gan gynnwys pensaernïaeth draddodiadol, crefftau, offer amethyddol, llên gwerin, dillad, ac ati. Mae yno hefyd nifer o dai Celtaidd wedi'u codi ac arteffactau o'r cyfnod ynghyd ag elfen o ail-greu ac ail-actio cyfnod o'n hanes.

## Hanes
bawd|chwith|Castell a gerddi Sain Ffagan

Syniad y bardd a'r arbenigwr llên gwerin Iorwerth C. Peate oedd sefydlu'r amgueddfa, ar sail Skansen, sef amgueddfa awyr-agored pensaernïaeth brodorol Sweden yn Stockholm. Ond roedd rhan fwyaf o adeiladau Skansen yn rai pren, a byddai amgueddfa tebyg yng Nghymru yn naturiol yn fwy uchelgeisiol ocherwydd fod adeiladau brodorol Cymru wedi eu adeiladu o gerrig yn bennaf. Dechreuwyd y gwaith o ddatblygu'r amgueddfa ym 1946 yn dilyn y rhodd o'r castell a'i thiroedd gan Iarll Plymouth, agorodd yn swyddogol ym 1948. Peate oedd y curadur cyntaf, ac fe'i olynwyd gan Trefor M. Owen.

Cynlluniwyd prif adeilad yr amgueddfa gan Dale Owen, yn gweithio ar gyfer Partneriaeth Percy Thomas, ac fe'i adeiladwyd rhwng 1968 a 1974. Enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 1978.

## Adeiladau yn Amgueddfa Werin Cymru 
## Digwyddiadau 
Mae'r amgueddfa wedi cynnal yr "Everyman Open Air Theatre Festival" (a ddechreuodd ym 1983) ers 1996, pan symudwyd yno o Erddi Dyffryn ger Casnewydd. Mae'r ŵyl yn cynnwys drama Shakespeare, cynhyrchiad gerddorol a sioe ar gyfer y teulu, ac mae wedi dod yn rhan elfennol o galendr theatr yng Nghymru dros y 25 mlynedd diwethaf.

Ffilmwyd y rhan fwyaf o benodau *Doctor Who* "Human Nature" a "The Family of Blood" yn Sain Ffagan. Ffilmiwyd penodau *Poldark* yno hefyd.

## Ffynonellau
## Gweler hefyd
*Achub Eglwys Sant Teilo - Ailgodi Adeilad Canoloesol; cyfrol gyda 100 o luniau lliw

## Dolenni allanol 
* 

Werin Cymru

Categori:Caerdydd
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Sefydliadau 1948
Diwinyddiaeth

**Diwinyddiaeth** yw'r astudiaeth neu wyddor sy'n ymdrin â natur a phriodolaethau Duw, ynghyd â'i berthynas â'r dynolryw a'r bydysawd. Er ei fod yn air a ddefnyddir weithiau yng nghyd-destun crefyddau eraill - Iddewiaeth ac Islam yn bennaf - mae'n tueddu i gael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r astudiaeth o Dduw yn y traddodiad Cristnogol yn bennaf. (Nid yw'n arfer defnyddio'r gair ar gyfer Bwdhiaeth a Hindŵaeth).


Categori:Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Islwyn (etholaeth seneddol)

:''Am ddefnydd arall o'r enw **Islwyn** gweler yma.''

Roedd **Islwyn** yn etholaeth seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1983 hyd at 2024. Rhannwyd ei wardiau rhwng Blaenau Gwent a Rhymni, Caerffili, a Gorllewin Casnewydd ac Islwyn.

## Aelodau Seneddol 
* 1983–1995: Neil Kinnock (Llafur)
* 1995–2010: Don Touhig (Llafur / Co-op)
* 2010–2024: Christopher Evans (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
bawd|Chris Evans

### Canlyniadau Etholiad 2005
### Etholiadau yn y 1990au
### Etholiadau yn y 1980au
## Gweler hefyd
*Islwyn (etholaeth Cynulliad)

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Casnewydd ac Islwyn (y DU)
Lárisa

:*Gweler hefyd Larissa*.
Tref yn Thessaly, yn nwyrain Gwlad Groeg yw **Lárisa** (neu **Larissa**). Mae'n ganolfan fasnach leol.

Categori:Trefi Gwlad Groeg
Irene James

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur yw **Irene James** (ganwyd 1952). Cynrychiolodd etholaeth Islwyn yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 2003 hyd 2011.

Cyn dod yn aelod Cynulliad, roedd hi'n athrawes yn Ysgol Gynradd Rhisga.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Grand Tetons

Cadwyn o fynyddoedd gosgeiddig yn nhalaith Wyoming, Yr Unol Daleithiau, yw'r **Grand Tetons** (enw Ffrangeg). Mae'n rhan o fynyddoedd y Rockies yng Ngogledd America.

Mae'r gadwyn sy'n rhedeg rhwng y gogledd a'r de, ar ochr Wyoming i'r ffin ac Idaho, fymryn i'r de o Parc Cenedlaethol Yellowstone. Y ddau gopa mwyaf yw Grand Teton (13,772 tr / 4198 m) a Mynydd Moran (12,605 tr / 3842 m). Gorwedda'r rhan fwyaf o'r gadwyn o fewn Parc Cenedlaethol Grand Teton.

200px|bawd|dim|Grand Tetons

Categori:Mynyddoedd Wyoming
Wyoming

Talaith yng ngogledd-orllewin Unol Daleithiau America yw **Wyoming**. Nodweddir ei thirwedd gan fynyddoedd coediog a gwastadeddau glaswelltog. Mae ei adnoddau naturiol yn cynnwys olew, nwy naturiol, iwraniwm, glo, trona, clae bentonaidd a mwyn haearn. Dominyddir amaethyddiaeth y dalaith gan godi gwartheg. Mae'r diwylliannau yn cynnwys argraffu, prosesu olew a thwristiaeth. Mae ganddi arwynebedd tir o 253,596 km² (97,914 milltir sgwâr) a phoblogaeth o tua 555,000. Y brifddinas yw Cheyenne.

Mae'r tirwedd yn brydferth iawn ac yn cynnwys Parc Cenedlaethol Yellowstone a'r Grand Tetons.

Roedd Wyoming yn rhan o'r diriogaeth a brynwyd oddi wrth Ffrainc yn Mhryniant Louisiana yn 1803. Gyda dyfodiad Rheilffordd yr Union Pacific (1867 - 1869) cynyddodd y boblogaeth yn gyflym wrth i ymsefydlwyr gwyn o arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau gyrraedd a sefydlu trefi fel Laramie. Ni ddaeth Wyoming yn dalaith tan mor ddiweddar â 1890.

canol|bawd|350px|Lleoliad Wyoming yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Wyoming 
## Dolen allanol 
* wyoming.gov/


Categori:Gorllewin yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth)

Gall **Merthyr Tudful a Rhymni** gyfeirio at:
*Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Cynulliad)
*Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)
Dwyrain Casnewydd

Ceir dwy etholaeth yn Nwyrain Casnewydd:

*Dwyrain Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)
*Dwyrain Casnewydd (etholaeth seneddol)

Hefyd:
*Dwyrain Casnewydd (Rhode Island)
Gorllewin Casnewydd

Ceir dwy etholaeth ar gyfer Gorllewin Casnewydd yn ne-ddwyrain Cymru:

*Gorllewin Casnewydd (etholaeth Cynulliad)
*Gorllewin Casnewydd (etholaeth seneddol)
Gwilym Owen Williams

**Gwilym Owen Williams** (23 Mawrth 1913 - 23 Rhagfyr 1990) oedd Esgob Bangor rhwng 1957 a 1982 ac Archesgob Cymru o 1971 hyd 1982.

## Bywgraffiad
Addysgwyd Gwilym O. Williams yn ysgol Llanberis ac yng Ngholeg Yr Iesu, Rhydychen. Graddiodd yn y dosbarth cyntaf mewn Saesneg yn 1933, a diwinyddiaeth yn 1935. Ordeiniwyd ef yn ddiacon yn 1937 ac yn offeiriad yn 1938. Bu'n gurad yn Llanelwy hyd 1940, pan apwyntiwyd ef yn gaplan yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan. Yn 1945 symudodd i ddinas Bangor i fod yn gaplan a thiwtor yng ngholeg y Santes Fair a darlithydd mewn diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

Yn 1947 daeth yn Ganon Eglwys Gadeiriol Bangor, ac yn 1948 daeth yn brifathro Coleg Llanymddyfri. Etholwyd ef yn Esgob Bangor yn 1957 a daeth yn Archesgob Cymru yn 1971, gan barhau yn y ddwy swydd hyd ei ymddeoliad yn 1982.

Daeth Gwilym Williams i amlygrwydd fel un o'r tri gŵr amlwg a aeth i weld William Whitelaw yr Ysgrifennydd Cartref yn llywodraeth Margaret Thatcher i'w berswadio i gadw at ei air a chreu sianel deledu ar gyfer y Cymry Cymraeg. Sefydlwyd S4C ym 1982. Bu ganddo hefyd ddylanwad mawr ar y penderfyniad i ordeinio merched yn offeiriaid.

Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Diwinyddion o Gymru
Categori:Esgobion Bangor
Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Gymru
Eglwys Gadeiriol Bangor

Cadeirlan Anglicanaidd ym Mangor, Gwynedd, Cymru, yw **Eglwys Gadeiriol Bangor**. Saif yng nghanol y ddinas. Dyma |gadeirlan Esgobaeth Bangor a sedd Esgob Bangor.

Yn ôl traddodiad sefydlodd Deiniol Sant fynachlog (clas) ar lannau Afon Adda yn y 6g. Mae enw'r dref yn dod o'r gair 'bangor', sef 'clawdd plethiedig' neu'r tir a amgeir ganddo (llan). Cafodd Deiniol ei gysegru'n esgob cyntaf Bangor gan Dyfrig Sant.

bawd|unionsyth=1.2|dim|Y tu fewn i'r gadeirlan, gan wynebu'r allor

Ymddengys fod y fynachlog a'r hen eglwys gadeiriol wedi parhau hyd 1071 pan y'i llosgwyd gan y Normaniaid. Fe'i hailadeiladwyd tua 1102 ac eto yn ystod esgobaeth Dafydd y Sgotyn, gyda rhodd sylweddol o arian gan Gruffudd ap Cynan. Claddwyd Gruffudd ap Cynan ger yr allor yma pan fu farw yn 1137. Claddwyd ei fab Owain Gwynedd a brawd Owain, Cadwaladr ap Gruffudd, yn y gadeirlan hefyd. Mae Gerallt Gymro yn disgrifio gwasanaeth yma yn 1188 pan weinyddwyd yr offeren gan Baldwin, Archesgob Caergaint.

Dinistriwyd yr eglwys gan luoedd John, brenin Lloegr, ym 1210, pan ymosododd ar Wynedd wedi iddo gweryla â Llywelyn Fawr. Fe'i hadeiladwyd o'r newydd bron yn y 13g. Bu cryn ddifrod i'r eglwys gaderiol pan ymosododd Edward I, brenin Lloegr, ar Wynedd yn 1282, ac yn 1284 rhoddwyd y swm o £60 yn iawndal am y difrod.

Dywedir i'r eglwys gadeiriol gael ei llosgi yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, ond nid oes tystiolaeth o'r cyfnod i gadarnhau hyn. Bu ailadeiladu ar raddfa fawr o ddiwedd y 15g, a orffennwyd yn 1532. Mae arysgrif Lladin uwchben drws y twr yn cofnodi fod yr Esgob Thomas Skevington wedi ei adeiladu yn 1532, er nad oedd wedi ei orffen pan fu farw Skevington yn 1533. Gwariwyd £2,000 ar drwsio'r adeilad yn 1824, a newidiwyd y tu mewn yn 1825 ar gost o £3252.

Mae'r adeilad fel y gwelir ef heddiw yn ffrwyth ail-adeiladu helaeth dan oruchwyliaeth Syr George Gilbert Scott a ddechreuwyd yn 1868. Roedd cynllun gwreiddiol Scott yn galw am dŵr uchel, ond ni allwyd ei orffen gan fod craciau yn dechrau ymddangos. Ofnid fod hyn yn arwydd o broblemau gyda'r sylfaen, a gadawyd y tŵr yn isel.

## Oriel

Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 03.tif|Y Gadeirlan o'r tu allan
Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 08.JPG|
Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 64.JPG|Man gorffwys Owain Gwynedd
Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 56.JPG|Llun manwl o'i gladdgell
Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 66.JPG|Cofeb i Owain Gwynedd
Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 67.JPG|Yr organ
Y Gadeirlan Bangor Cathedral Church, Gwynedd North Wales 20.JPG|Y fedyddfaen

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Categori:Bangor
Bangor
Cadeiriol Bangor
Bangor
Categori:Esgobaeth Bangor
Etholaeth

Rhanbarth daearyddol neu grŵp o bobl a gynrychiolir mewn senedd, cynulliad neu gorff etholedig arall yw **etholaeth**. Mae ystyr gwreiddiol y term yn golygu y corff o bleidleiswyr yn yr etholaeth honno, sef yr etholwyr, dyma hefyd yw'r diffiniad cyfreithiol o etholaeth.

"Etholwr" yw'r enw am un aelod o'r etholaeth, ac mae hyn yn cynnwys pawb sydd â'r hawl i bleidleisio, heb ots os ydynt yn dewis pleidleisio neu beidio. Pan fydd etholaeth yn ethol cynrychiolydd, bydd y person hwnnw yn gyfrifol am gynrychioli diddordebau'r etholaeth (y bobl a'r ardal), ond byddent yn aml yn derbyn cyfrifoldebau eraill ac yn gorfod ateb i holl etholaeth y senedd neu'r cynulliad.

## Gweler hefyd
* Cyffindwyllo
* Etholaethau Cymru
* Rhestrau o etholaethau yn ôl gwlad


Categori:Etholiadau
Categori:Rhaniadau gweinyddol yn ôl math
Dafydd y Sgotyn

Roedd **Dafydd y Sgotyn** (bu farw c. 1138) yn glerigwr a fu'n Esgob Bangor rhwng 1120 a 1138.

Mae rhywfaint o amheuaeth o ba genedl yr oedd Dafydd, fe'i disgrifir mewn gwahanol ffynonellau fel Cymro ac fel Gwyddel. Er gwaethaf ei enw, nid ymddengys ei fod yn Albanwr. Roedd yn Würzburg cyn 1110, ac yn y flwyddyn honno aeth gyda'r Ymerawdwr Henry V i'r Eidal. Ysgrifennodd hanes y daith yma.

Etholwyd ef yn Esgob Bangor trwy ddylanwad Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, yn 1120.Roedd yr esgob blaenorol, Hervé le Breton, wedi cael ei yrru o'i esgobaeth gan y Cymry, a chan na allai Gruffudd a brenin Lloegr gytuno ar esgob newydd, bu'r esgobaeth yn wag am tua ugain mlynedd. Bygythiodd Gruffudd y byddai'n trefnu i'r esgob newydd gael ei gysegru yn Iwerddon yn hytrach na chan Archesgob Caergaint. Yn y diwedd cytunodd y brenin Harri I i dderbyn apwyntiad Dafydd, ar yr amod ei fod yn derbyn awdurdod Archesgob Caergaint drosto. Cysegrwyd ef gan Ralph, Archesgob Caergaint ar 4 Ebrill 1120 yn San Steffan.

Bu Dafydd yn gyfrifol am ail-adeiladu Cadeirlan Bangor, gyda chymorth rhodd sylweddol o arian gan Gruffudd ap Cynan. Mae'r rhannau hynaf o'r eglwys gadeiriol bresennol yn dyddio o'i gyfnod ef. Y cofnod olaf amdano yn Historia Gruffud vab Kenan yw ei fod yn bresennol wrth wely marw Gruffudd ap Cynan yn 1137. Credir y gall fod wedi dychwelyd i Würzburg i orffen ei oes fel mynach.

## Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd (1911) *The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

Categori:Esgobion Bangor
Categori:Marwolaethau'r 1130au
Cadwaladr ap Gruffudd

Roedd **Cadwaladr ap Gruffudd** (c.1096 – 1172) yn drydydd mab Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd a'i wraig Angharad ferch Owain. Roedd yn frawd i Owain Gwynedd.

## Bywgraffiad
Ceir y sôn cyntaf am Cadwaladr yn 1136, pan oedd gyda'i frawd Owain yn yr ymosodiad ar Geredigion a ddilynodd farwolaeth arglwydd Normanaidd Ceredigion, Richard Fitz Gilbert de Clare. Llwyddasant i gipio pum castell yng ngogledd Ceredigion. Yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn, ymosodasant eto, ac mewn cynghrair a Gruffudd ap Rhys, tywysgog Deheubarth, gorchfygasant y Normaniaid ym Mrwydr Crug Mawr, gerllaw Aberteifi. Yn 1137 cipiasant dref Caerfyrddin.

Bu farw Gruffudd ap Cynan yn 1137 a dilynwyd ef ar yr orsedd gan Owain Gwynedd. Derbyniodd Cadwaladr diroedd yng ngogledd Ceredigion. Mae cofnod am Cadwaladr yn ymuno â Ranulph de Gernon, Iarll Caer yn yr ymosodiad ar Lincoln yn 1141. Efallai fod y cynghrair yma oherwydd fod Cadwaladr yn briod ag Alice de Clare, merch Richard Fitz Gilbert de Clare.

Yn 1143 lladdodd gwŷr Cadwaladr Anarawd ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, trwy frad. Roedd amheuaeth gref fod hyn ar orchymyn Cadwaladr. Ymatebodd Owain Gwynedd trwy yrru ei fab Hywel ab Owain Gwynedd i gymeryd tiroedd Cadwaladr yng Ngheredigion oddi arno. Ffodd Cadwaladr i Iwerddon lle cyflogodd lynges gan y Daniaid oedd wedi ymsefydlu o gwmpad dinas Dulyn. Glaniodd yn Abermenai yn 1144 i geisio gorfodi Owain i dychwelyd ei diroedd. Ymddengys i Gadwaladr adael y Daniaid a dod i gytundeb a'i frawd.

Yn 1147 gyrrwyd Cadwaladr o'i diroedd ym Meirionnydd gan Hywel ab Owain Gwynedd a'i frawd Cynan. Wedi cweryl arall rhwng Cadwaladr ac Owain, alltudiwyd Cadwaladr i Loegr, lle rhoddodd y brenin Harri II diroedd iddo yn Swydd Amwythig. Pan ymosododd Harri II ar Wynedd yn 1157, yr oedd y cytundeb heddwch rhyngddo ef ac Owain yn cynnwys cytundeb y byddai Cadwaladr yn cael ei diroedd yn ôl. O hyn ymlaen cydweithredodd Cadwaladr yn glos a'i frawd, gan ei helpu i gipio cestyll Rhuddlan a Prestatyn yn 1167.

Bu Cadwaladr fyw am ddwy flynedd ar ôl Owain, gan farw yn 1172. Claddwyd ef wrth ochr ei frawd yn Eglwys Gadeiriol Bangor.

## Plant
Bu Cadwaladr yn briod dair gwaith a chafodd saith o feibion;

* Cadfan ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei wraig gyntaf)
* Cunedda ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei ail wraig)
* Rhicert ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei ail wraig)
* Ralph ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei ail wraig)
* Cadwgan ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei drydedd wraig)
* Maredudd ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei drydedd wraig)
* Cadwallon ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei drydedd wraig)

## Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd (1911) *The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Llundain: Longmans, Green & Co.)

Categori:Genedigaethau'r 1090au
Categori:Llinach Aberffraw
Categori:Marwolaethau 1172
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Gymru
Nantglyn

Pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw **Nantglyn** (). Saif rhyw 4.5 milltir o dref Dinbych ac ychydig i'r gorllewin o Fynydd Hiraethog. Ychydig llai na milltir i'r gogledd-orllewin mae Waen, Nantglyn.

Saif Nantglyn ar Afon Ystrad, sy'n llifo i mewn i Afon Clwyd. Mae afon lai, Afon Lliwen, yn ymuno a'r Ystrad ger y pentref. Mae traddodiad fod clas wedi ei sefydlu yma gan Mordeyrn, ŵyr i Gunedda Wledig. Ymhlith hynodion y pentref mae'r "pulpud mewn coeden", a ddefnyddiwyd unwaith gan John Wesley yn ôl y traddodiad. Caeodd yr ysgol yn y 1990au ac erbyn hyn nid oes siop yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Enwogion
* David Samwell, awdur; roedd yn feddyg ar long Capten Cook ar ei fordaith olaf
* Twm o'r Nant, yr anterliwtwr, a aned yn Llanefydd ond a fagwyd yn Nantglyn
* William Owen Pughe, y geiriadurwr (nad oedd yn enedigol o'r pentref, ond a dreuliodd lawer o'i oes yno)
* Aneurin Owen, mab William Owen Pughe
* Robert Davies (Bardd Nantglyn)
* Tom Pryce, gyrwr rasio Fformiwla Un, a dreuliodd ei ieuengctid yn y pentref

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Eric Griffiths *Nantglyn* (Cyngor Cymdeithas Nantglyn, 1984)

Categori:Cymunedau Sir Ddinbych

Categori:Pentrefi Sir Ddinbych