open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
São Tomé a Príncipe

Gwlad ynys ger arfordir Canolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Ddemocrataidd São Tomé a Príncipe** neu **São Tomé a Príncipe**. Mae dwy ynys São Tomé a Príncipe ger arfordir gorllewinol Gabon, yng Ngwlff Gini.

Mae São Tomé a Príncipe yn annibynnol ers 1975.

Prifddinas São Tomé a Príncipe yw São Tomé.


Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Portiwgal
Categori:Gwledydd Affrica
Gweriniaeth Canolbarth Affrica

Gwlad dirgaeedig yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Canolbarth Affrica** (yn Ffrangeg: *République Centrafricaine*, yn Sango: *Ködörösêse tî Bêafrîka*). Y gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (Cinsiasa) a Gweriniaeth y Congo (Brazzaville) i'r de, Swdan a De Swdan i'r dwyrain, Tsiad i'r gogledd, a Chamerŵr i'r gorllewin. Mae Gweriniaeth Canolbarth Affrica yn gorchuddio ardal o 620,000 cilometr sgwâr (240,000 milltir sgwâr), ac mae ganddo boblogaeth o tua 4.7 miliwn.

Prifddinas a dinas fwyaf Gweriniaeth Canolbarth Affrica yw Bangui.

Mae hi'n annibynnol ers y 13eg o Awst, 1960, pan cafodd y wlad ryddid wrth Ffrainc.

Arlywydd y wlad yw Faustin Touadera.

## Demograffeg 
Ers cael annibynniaeth wrth Ffrainc, mae poblogaeth y wlad wedi cynyddu pedwar gwaith. Cododd y boblogaeth o 1,232,000 yn 1960 i tua 4,666,368 erbyn heddiw. 

Mae dros 80 o grŵpiau ethnig gwahanol yng Ngweriniaeth Canolbarth Affrica. Y grŵpiau ethnig mwyaf yw :

* Yr Arabiaid Baggara

* Y Baka
* Y Banda
* Y Bayaka
* Y Fula
* Y Gbaya
* Y Kara
* Y Kresh
* Y Mbaka
* Y Mandja
* Y Ngbandi
* Y Sara
* Y Vidiri
* Y Wodaabe
* Y Yakoma
* Y Yulu
* Y Zande
* Ffrancwyr (oherwydd y cyfnod dan reolaeth Ffrainc)
*A llawer o grŵpiau ethnig lleol eraill

### Crefydd 
Yn 2010, roedd 80.3% o'r boblogaeth yn Gristnogion (60.7% Protestanaidd, 28.5% Catholig), ac 8.9% yn Fwslemiaid.

### Ieithoedd 
Mae gan Gweriniaeth Canolbarth Affrica ddau iaith swyddogol - Ffrangeg a Sango. Iaith greole yw Sango sydd wedi'i ddatblygu i weithredu fel lingua franca i gysylltu'r holl grŵpiau ethnig yn y wlad. Mae e wedi'i selio ar iaith y Ngbandi. Gweriniaeth Canolbarth Affrica yw un o'r unig wledydd yn Affrica gyda iaith Affricanaidd fel iaith swyddogol.


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Canolbarth Affrica
Categori:Gweriniaethau
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1960
Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Gwledydd tirgaeedig
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1922** yn Rhydaman, Sir Gaerfyrddin.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman a'r Cylch 1970 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Rhydaman

Rhydaman 1922
1922, Rhydaman
Rhydaman 1922
Categori:Rhydaman
Categori:1922 yng Nghymru
Rwanda

Gwlad yn Affrica yw **Gweriniaeth Rwanda** neu **Rwanda** (yn Kinyarwanda: ''Repubulika y'u Rwanda*, yn Saesneg: *Republic of Rwanda*, yn Ffrangeg: *République Rwandaise''). Gwledydd cyfagos yw Wganda i'r gogledd, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (Kinshasa) i'r gorllewin, Bwrwndi i'r de, a Tansanïa i’r drywain.

Mae hi'n annibynnol ers 1962. Yn 1994, laddwyd rhwng 500,000 a miliwn o bobl yn Hil-laddiad Rwanda.

Prifddinas Rwanda yw Kigali.


Categori:Gwledydd Affrica
Bwrwndi

bawd|Delwedd lloeren o Fwrwndi

Gwlad yn Affrica yw **Gweriniaeth Bwrwndi** neu **Bwrwndi** yn syml (Kirundi: ''Republika y'u Burundi*; Ffrangeg: *République du Burundi''). Gwledydd cyfagos yw Wganda i'r gogledd, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (Kinshasa) i'r gorllewin, a Tansanïa i'r de a drywain.

Mae hi'n annibynnol ers 1962.

Prifddinas Bwrwndi yw Bujumbura.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd Affrica
Wganda

Gwlad yn nwyrain Affrica yw **Gweriniaeth Wganda**, neu **Wganda** yn syml (hefyd **Iwganda**). Mae De Swdan i'r gogledd ohoni, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (Kinshasa) i'r gorllewin, Rwanda a Tansanïa i'r de, a Cenia i'r dwyrain. Nid oes iddi arfordir, a hi yw'r ail wlad o'r fath ar ôl Ethiopia. Mae Wganda wedi ei lleoli yn Ardal y Llynnoedd Mawrion ac mae rhan deheuol y wlad yn cynnwys talp enfawr o Lyn Victoria. Mae hefyd ym masn a tharddle'r Afon Nîl ac mae ei hinsawdd yn amrywiol, ond gan mwyaf yn gyhydeddol.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 1962 pan dorrodd yn rhydd o'r Deyrnas Unedig. Prifddinas a dinas fwyaf Wganda heddiw yw Kampala. 
Tarddiad ei henw yw Brenhiniaeth Bwganda, hen frenhiniaeth yn ne'r wlad sydd hefyd yn cynnwys Kampala. Hyd at 1,700-2,300 blynedd yn ôl, helwyr oedd pobl yr ardal; daethant a'r iaith Bantw gyda nhw gan gartrefu yn rhannau deheuol y wlad yn gyntaf.

Bu Ymerodraeth Prydain yn rheoli'r ardal o 1894 ymlaen, fel protectoriaeth (*protectorate*) a ddaeth a'i deddfau gyda hi er mwyn rheoli'r wlad yn ei dull hi. Daeth annibyniaeth ar 9 Hydref 1962 a lladdwyd llawer ym mrwydr y wlad dros annibyniaeth a chlwyfwyd degau o filoedd o'r brodorion.

Mae rhai pethau wedi goroesi o'r dyddiau Prydeinig hynny gan gynnwys y Saesneg, sy'n brif iaith swyddogol y wlad. Ymhlith yr ieithoedd eraill y mae Lwganda, a siaredir gan lawer, yn enwedig yng nghanol y wlad; ceir hefyd y Runyoro, Runyankole, Rukiga a'r Lango. Arlywydd y wlad (2020) yw Yoweri Museveni, a ddaeth i rym yn Ionawr 1986.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Affrica
Tsiad

Gwlad dirgaeedig yng Nghanolbarth Affrica yw **Gweriniaeth Tsiad** neu **Tsiad** (yn Ffrangeg: *République du Tchad*; yn Arabeg: *جمهورية تشاد*). Gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Camerŵn i'r de, Swdan i'r dwyrain, Libia i'r gogledd, a Niger a Nigeria i'r gorllewin. Tsiad yw'r wlad dirgaeedig drydedd fwyaf yn y byd o ran arwynebedd.

Enillodd Tsiad ei hannibyniaeth oddi wrth Ffrainc yn 1960.

Prifddinas Tsiad yw N'Djamena.

## Pobl o Tsiad
* Joseph Brahim Seid (1927–1980), awdur a gwleidydd
* Idriss Déby (1952–2021), cyn-Arlywydd a bu farw wrth arwain ei fyddin yn erbyn gwrthryfelwyr FACT

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach
* Bernard Lanne, *Histoire politique du Tchad de 1945 à 1958: administration, partis, elections* (Paris: Karthala, 1998)


Categori:Gwledydd Affrica
Coleg Penfro, Caergrawnt

:*Gweler hefyd Coleg Penfro (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Penfro** (Saesneg: *Pembroke College*). Fe'i ffurfiwyd ym 1347 dan nawdd Edward III a Marie de Saint-Pol, gweddw Iarll Penfro.

Yn 2024, Cyfarwyddwr Cerdd y coleg oedd Anna Lapwood.

bawd|dim|290px|Blaen y Coleg

## Cynfyfyrwyr 
* Peter Cook (1937-1995), digrifwr
* Jo Cox (1974-2016), gwleidydd
* Ted Hughes (1930-1998), bardd
* Tim Brooke-Taylor (digrifwr)
* "RAB" Butler (gwleidydd)
* Eric Idle (digrifwr)
* Clive James (g. 1939), nofelydd a chyflwynydd teledu
* Emma Johnson (g. 1966), cerddores
* Bill Oddie (digrifwr ac adarydd)
* William Pitt (1759-1806), gwleidydd
* Rodney Porter (enillydd Gwobr Nobel)
* Jim Prior (1927-2016), gwleidydd
* George Maxwell Richards (Arlywydd Trinidad a Tobago ers 2003)
* Nicholas Ridley (m. 1555), esgob a merthyr
* Tom Sharpe (1928-2013), nofelydd
* Edmund Spenser (1552-1599), bardd
* George Gabriel Stokes (mathemategydd a ffisegydd)
* John Sulston (enillydd Gwobr Nobel)
* William Turner (ffisegydd)
* P. K. van der Byl (gwleidydd yn y Rhodesia cynt)


Penfro
Categori:Sefydliadau 1347
Eswatini

Gwlad yn Ne Affrica yw **Teyrnas Eswatini** (Saesneg **Kingdom of Eswatini**; Swati: **Umbuso weSwatini**, yn flaenorol tan 2018 **Gwlad Swasi**). Y gwledydd cyfagos yw De Affrica, a Mosambic i'r dwyrain. Mae'n weriniaeth annibynnol ers 1968. Prifddinas Gwlad Swasi yw Mbabane, ond y brifddinas frenhinol yw Lobamba.

Mewn dathliad o hanner can mlynedd o annibyniaeth ddiwedd Ebrill 2018, penderfynodd y Brenin Mswati III fod y wlad bellach yn cael ei galw'n Eswatini. 


Categori:Gwledydd Affrica
Botswana

Gwlad yn Affrica Ddeheuol yw **Gweriniaeth Botswana** neu **Botswana**. Y gwledydd cyfagos yw Sambia i'r gogledd, Namibia i'r gorllewin, De Affrica i'r de, a, Simbabwe i'r dwyrain.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 1966. Prifddinas Botswana yw Gaborone.

## Hanes 
## Daearyddiaeth 
## Gwleidyddiaeth 
## Demograffeg 
## Economi 
## Diwylliant 

Categori:Gwledydd Affrica
Coleg Clare, Caergrawnt

:*Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Neuadd Clare, Caergrawnt.
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Clare** (Saesneg: *Clare College''). Fe'i ffurfiwyd ym 1326 gan Richard de Badew, Canghellor y Brifysgol.

bawd|dim|Pont Clare

## Cynfyfyrwyr 
* Hugh Latimer (1487-1555), Caplan i Harri VIII, Esgob Caerwrangon a merthyr
* Charles Symmons (1749-1856), bardd
* Siegfried Sassoon (1886-1967), bardd ac awdur
* Syr David Attenborough (g. 1926), cyflwynydd teledu
* John Rutter (g. 1945), cyfansoddwr
* Rowan Williams (g. 1950), Archesgob Caergaint 
* Andrew Wiles (g. 1953), mathemategydd
* China Miéville (g. 1972), nofelydd

## Cymrodorion
* James Dewey Watson (g. 1928), gwyddonydd

Clare
Categori:Sefydliadau 1326
Omurtag

Teyrn Bwlgaria o 814 tan 831 oedd **Omurtag** neu **Omortag** (Bwlgareg *Омуртаг*). Yn ystod ei deyrnasiad ehangodd diriogaeth Bwlgaria gan ychwanegu rhannau mawr o Facedonia, Transylvania a de Pannonia at ei deyrnas. Roedd y buddugoliaethau hyn yn dwyn y dinasoedd pwysig, Prespa, Ohrid a Belgrâd o dan reolaeth Bwlgaria. Bu'n gweithio hefyd i ddatblygu system cyfreithiau'r wlad ac i ailadeiladu dinas Pliska ar ôl iddi losgi yn 811.

Categori:Teyrnas Gyntaf Bwlgaria
Categori:Teyrnoedd Bwlgaria
Kliment Ohridski

bawd|dde|300px|Delw o Kliment Ohridski
Archesgob cyntaf Bwlgaria ac ysgolhaig disglair oedd **Sant Kliment Ohridski** (tua 840 – 27 Gorffennaf 916). Fel disgybl i Sant Cyril a Sant Methodius, cymerodd ran yn y genhadaeth i ddwyn Cristnogaeth i Moravia yn yr 860au. Gorfu ffoi oddi yno, ar ôl adeg yn y carchar, yn 885 neu 886, pryd chwalwyd gweithgareddau'r clerigwyr Slafonaidd gan yr eglwyswyr Almaenig yno. Gyda Naum Preslavski, cyrhaeddodd brifddinas Bwlgaria, Pliska, lle y'i croesawyd gan Boris I, a'i cefnogodd i addysgu clerigwyr newydd Bwlgaraidd. Hybodd ddiwylliant Bwlgaria drwy gyflwyno'r iaith Slafoneg fel iaith litwrgi'r eglwys (yn lle'r Roeg) a thrwy sefydlu dwy ysgol lenyddol yn defnyddio'r iaith yn Pliska ac yn Ohrid.

Fe'i hordeiniwyd fel archesgob Drembica yn 893, wedyn fel archesgob Ohrid. Ysgrifennodd nifer o destunau pwysig mewn Slafoneg Eglwysig Fwlgaraidd, gan gynnwys un o fucheddau Sant Cyril a Sant Methodius. Ar ôl ei farwolaeth yn 916, fe'i claddwyd yn Eglwys Pantaleimon ger Ohrid. Heddiw mae'r prifysgolion yn Sofia a Bitola yn dwyn ei enw.

Categori:Eglwys Uniongred
Categori:Hanes Bwlgaria
Categori:Genedigaethau 840
Categori:Marwolaethau 916
Arfbais Gwlad yr Iâ

bawd|Arfbais Gwlad yr Iâ
Mae **arfbais Gwlad yr Iâ** yn dangos tarw, eryr, draig, a chawr; yn ôl chwedl gwarcheidwaid ysbrydol sy'n amddiffyn yr ynys o ymosodiadau yw'r ffigurau yma.

## Gweler hefyd 
* Baner Gwlad yr Iâ

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Gwlad yr Iâ
Categori:Gwlad yr Iâ
Tor Nørretranders

Awdur gwyddoniaeth boblogaidd o Ddenmarc ydyw **Tor Nørretranders** (ganwyd 20 Mehefin 1955, yn København).

## Agwedd tuag at addysg
Mynegodd ei farn ar haniaeth addysg yn ei lyfr *Maerk Verden* (1991). Mae Tør Nørretranders yn dweud pan ydym yn siarad ein bod yn ymwybodol o’r geiriau a ddefnyddir ond fod y rhan fwyaf o’r ymgom yn digwydd y tu fewn i’n ymennydd. Mewn gair, fod ein synhwyrau i gyd ar waith ac nid yn unig ein clustiau. Defnyddia hanes dyn dall a gafodd lawdriniaeth i weld eto i egluro ei ddamcaniaeth. Roedd y dyn wedi bod yn ddall am 52 mlynedd gyntaf ei oes, ac ar ôl y llawdriniaeth, er ei fod yn gallu gweld, roedd yn rhaid iddo gyffwrdd pethau yn gyntaf cyn eu canfod yn iawn. Roedd yn defnyddio ei gof o deimlo pethau i weld pethau gyda'i lygaid. Y wers i ddarlithwyr yw pwysigrwydd cyffwrdd pethau, gan fod yna dri math o ddysgu i gael:-

*Dysgu Ffurfiol - sef dysgu gwybodaeth a chysyniadau damcaniaethol
*Dysgu Greddfol – sef dysgu wrth ddeall fod pethau yn gwneud synnwyr
*Dysgu drwy wneud - sef dysgu drwy gyffwrdd, arbrofi ymarferol

Rydym yn dysgu yn ôl Tør Nørretranders nid drwy ein hymwybyddiaeth yn unig ond drwy ganfod isymwybodol pan rydym yn gwneud penderfyniadau i dderbyn neu wrthod y wybodaeth sy’n dod drwy ein synhwyrau i gyd yn reddfol.

Mae Tør Nørretranders yn rhoi enghraifft o hyn drwy sôn am y modd y byddem yn disgrifio wyneb Marilyn Monroe. Y geiriau sy’n dod i’r meddwl yw merch gwallt golau, yn gwenu efallai. Ond nid yw hyn y disgrifiad da. Gallwch chi wneud yn well efallai? Ond ni fyddai’r disgrifiad uchod yn ddigon. Eto byddai dangos hyd yn oed darn o lun ohoni yn llawn digon i bobl i’w hadnabod. Y gwir yw pan ddefnyddiwn eiriau yn unig rydym yn ddibynnol fod gan eraill hefyd wybodaeth ddealledig i lenwi’r tyllau yn ein disgrifiadau. Cymrwn fod hi’n ddealledig fod gan bawb fwy o wybodaeth nag sy’n bosib iddynt ddisgrifio i ni. Yr unig broblem sy’n gallu codi yw pan mae'r hyn sy’n ddealledig i ni ddim yn ddealledig yn yr un modd yn union i berson arall.

Felly fel darlithwyr dim ond hyn a hyn o wybodaeth y gallwn ni ei drosglwyddo yn uniongyrchol drwy eiriau i’r myfyrwyr, mae’r gweddill yn gorfod bod yn ddealledig. Yr unig ffordd i ddysgu crefft neu sgìl i berson arall yw nid drwy ei ddisgrifio yn fanwl ond drwy ei wneud. Fel y dywed Tør Nørretranders yr unig ffordd gall garddwyr gael “bysedd gwyrdd” yw drwy gael ei bysedd yn fudr!” Mae hyn y pwysleisio’r angen i ni ddysgu drwy wneud.

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Addysgwyr o Ddenmarc
Categori:Llenorion Daneg o Ddenmarc
Categori:Llenorion gwyddonias o Ddenmarc
Caerwys

Tref fechan a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Caerwys**. Saif 8&nbsp;km (5 milltir) i'r de-orllewin o Dreffynnon. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd y boblogaeth yn 1,315.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|280px|Caerwys

## Hanes
Credai rhai archaeolegwyr a hynafiaethwyr fod y dref yn sefyll ar safle hen gaer Rufeinig Varis, ond erbyn heddiw credir mai ger Llanelwy oedd y safle. Mae enw'r dref yn golygu "caer y gwysiau", ac efallai'n deillio o'r ffaith fod llys yn cael ei chynnal yno hyd y 16g.
bawd|chwith|'Butter Place'; tua 1875.

Cynhaliwyd dwy eisteddfod bwysig yng Nghaerwys yn 1523 a 1567 i bennu rheolau Cerdd Dafod a Cherdd Dant ac i roi trefn ar feirdd a chantorion. Roedd nifer o feirdd gorau'r cyfnod, fel Tudur Aled, Simwnt Fychan a Gruffudd Hiraethog, yn bresennol. (Am fanylion pellach gweler: Eisteddfod Caerwys 1523 ac Eisteddfod Caerwys 1567).

Mae cysylltiad agos rhwng Caerwys â Philadelphia. Hwyliodd meddyg lleol, Thomas Wynne, mewn llong o'r enw *Welcome* yn 1682 gyda William Penn. Roedd Wynne yn un o sefydlwyr Philadelphia a daeth yn gadeirydd (neu 'Siaradwr') cyntaf y cynulliad cenedlaethol yno yn ogystal â bod yn farnwr rhanbarthol. Seiliwyd cynllun stryd gwreiddiol Philadelphia ar Gaerwys. Mae enwau Cymraeg i'w gweld ym mhobman yno, ac mae llawer o'r adeiladau yn gopiau o adeiladau a geir yng Nghaerwys.

## Yr eglwys
Er nad yw'r eglwys bresennol yn hen iawn nid yw heb ddiddordeb. Fe'i cysegrir i Fihangel Sant. Mae'r bedyddfaen yn dyddio o 1661 a cheir sgriniau pren hynafol yng nghapel y gogledd. Un o'r creiriau mwyaf diddorol yw clawr arch garreg ac arno ffigwr cerfiedig gwraig, sydd efallai i'w dyddio i'r 13g. Yn ôl traddodiad lleol, claddwyd Elizabeth Ferrers, sef gwraig i Dafydd ap Gruffudd, yn yr eglwys.

## Enwogion
*Ganed y llenor a diwinydd Methodistaidd Thomas Jones o Ddinbych ym Mhenucha, ger Caerwys, ym 1756.
*Angharad Llwyd (1780–1866), hanesydd 
*Myfanwy Talog (1944–1995), actores

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Eisteddfod Caerwys 1523
*Eisteddfod Caerwys 1567

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Trefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Arminiaeth

200px|bawd|Jacobus Arminius
Mae **Arminiaeth** yn gred neu athroniaeth Gristnogol a seilir ar ddysgeidiaeth Jacobus Arminius (1569-1609), gweinidog Prostestanaidd o'r Iseldiroedd.

## Hanfod Arminiaeth
Ar sawl ystyr Arminiaeth yw'r gwrthwyneb i Galfiniaeth. Yn ôl Arminiaeth mae gan ddyn ewyllys rhydd i ennill ei iachawdwriaeth, tra fod dysgeidiaeth Calfin yn honni fod dyn yn dyngedig o'i enedigaeth naill ai i fynd i Baradwys neu i ddamnedigaeth dragwyddol.

## Yr Iseldiroedd
Roedd yr ymgecru rhwng dilynwyr y ddwy athroniaeth hyn yn arbennig o ffyrnig yn ystod yr 17g yn yr Iseldiroedd. Wedi marw Arminius yn 1609 arweinwyd ei ddisgyblion gan Simon Episcopius a dechreuwyd eu galw yn *Wrthdystwyr* (*Remonstrants*). Methodd y ddwy blaid gytuno ac yn 1618, yn Synod Dort, cafodd dysgeidiaeth yr Arminiaid ei chondemnio'n swyddogol gan y sefydliad eglwysig Protestanaidd yn yr Iseldiroedd a chafodd nifer ohonynt eu carcharu o ganlyniad.

## Cymru a Lloegr
Ymledodd yr anghydfod i Gymru a Lloegr a pharhaodd yn asgen gynnen hyd y 19g. Pregethai John Wesley (1703-1791) Arminiaeth ac fe'i wrthwynebwyd gan George Whitefield (1714-1770) ar ran y Calfiniaid. Gwelwyd yr ymgecru ar ei waethaf yng Nghymru rhwng y Methodistiaid a'r sectau ymneilltuol eraill, yn arbennig y Wesleiaid.

## Dolenni allanol
*Yr Arminiaid (Saesneg)
*Gwefan swyddogol *Cymdeithas yr Arminiaid*, yn yr Iseldiroedd (Iseldireg a Saseneg)

Categori:Cristnogaeth
Madagasgar

Ynys a chenedl yng Nghefnfor India, oddi ar arfordir dwyrain Affrica, yw **Gweriniaeth Madagasgar**. Mae'r genedl yn cynnwys ynys Madagascar (pedwaredd ynys fwyaf y byd) a nifer o ynysoedd llai cyfagos. Mae Madagascar yn adnabyddus am ei bio-amrywiaeth, gyda 90 y cant o'i bywyd gwyllt yn unigryw i'r ynys. Mae'r ecosystemau amrywiol a bywyd gwyllt unigryw dan fygythiad o ganlyniad i dwf ym mhoblogaeth yr ynys a bygythiadau amgylcheddol eraill.

Mae'r olion dynol cynharaf ar Fadagasgar yn dyddio yn ôl i 2000CC. Pobl Austronesaidd oedd y cyntaf i ymsefydlu ar yr ynys gan deithio yno o Borneo rhwng 350CC a 550OC. Ymunodd ymfudwyr Bantu a hwy o gwmpas 1000OC wedi iddynt groesi o ddwyrain Affrica. Daeth grwpiau eraill i'r ynys dros amser a chyfrannu at ffurfio'r diwylliant Malagasy. Mae'r grwp ethnig Malagasy yn aml yn cael ei rannu'n ddeunaw is-grwp, a'r mwyaf o'r rhain yw'r Merina o'r ucheldiroedd canolog.

Tan ddiwedd y 18fed ganrif, roedd Madagasgar yn cael ei rheoli gan amrywiaeth o gynghreiriau gwleidyddol gymdeithasol. O ddechrau'r 19eg ganrif, roedd yr ynys yn cael ei rheoli fel teyrnas Madagasgar gan uchelwyr Merina. Dymchwelodd y frenhiniaeth yn 1897 pan ddaeth yr ynys yn rhan o ymerodraeth drefedigaethol Ffrainc, a hynny hyd nes iddi gael ei hannibyniaeth ym 1960. Ers 1992, mae'r genedl wedi ei llywodraethu fel democratiaeth gyfansoddiadol o'i phrifddinas Antananarivo.
bawd|chwith|250px|Madagasgar

Mae Madagasgar yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, yr Organisation Internationale de la Francophonie a Chymuned Ddatblygu Affrica Ddeheuol.

Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, mae Madagasgar yn perthyn i grwp o wledydd lleiaf datblygedig y byd. Mae Malagaseg a Ffrangeg yn ieithoedd swyddogol y wladwriaeth. Mae mwyafrif y boblogaeth yn arddel credoau traddodiadol, Cristnogaeth, neu gyfuniad o'r ddau. Prif elfennau strategaeth datblygu Madagasgar yw ecodwristiaeth, amaethyddiaeth, ynghyd â buddsoddiadau mewn addysg, iechyd a menter breifat.

Y cyntaf i sgwennu'r iaith frodorol Malagasi oedd y Parch David Jones a gafodd ei addysg yn Neuadd Lwyd, ger Aberaeron ac a fu farw yn Mawrisiws yn 1841. Ymsefydlodd yn Antananarivo yn 1820 . Gyda David Griffiths, cyfieithodd y Beibl yn iaith y Malagasy, a chyda chynhorthwy David Johns, cyhoeddodd lyfr sillebu, catecism, ac emyniadur. Bu'n rhaid iddo adael, ond parhaodd i ddefnyddio Mawrisiws fel gorsaf i efengylu ohoni a bu farw yno ym Medi 1841.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd Affrica
David Richards (Dafydd Ionawr)

Bardd o Gymru oedd **David Richards**, enw barddol **Dafydd Ionawr** (22 Ionawr 1751 – 12 Mai 1827), a aned ger Tywyn, yn yr hen Sir Feirionydd (de Gwynedd), Cymru.

## Bywyd
Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Edward Richard yn Ystradmeurig, Ceredigion. Astudiodd yn Rhydychen am beth amser, ar annogaeth Ieuan Brydydd Hir. Bu'n cadw ysgol mewn sawl man cyn ymsefydlu yn  Nolgellau.
bawd|378x378px|chwith|220px|Bedd Dafydd Ionawr, Dolgellau, c.1875

## Gwaith llenyddol
Roedd yn fardd o duedd cwbl wahanol i feirdd serch y 18g fel Rhys Jones o'r Blaenau. Yn ogystal nid oedd yn eisteddfodwr. Roedd yn ddyn o anian dawel, dwys a difrifol, a gwrthwynebai'n gryf rhai o syniadau radicalaidd Cymry Llundain, yn arbennig y Gwyneddigion. Roedd yn gynghaneddwr da. Canai bron yn gyfangwbl ar bynciau ysgrythurol. Ei brif waith yw "Cywydd y Drindod" (1793), cerdd hir iawn ar natur y Drindod; ond er fod rhannau o'r gerdd yn cynnwys delweddau diddorol mae ei ffaeleddau'n amlwg. Serch hynny roedd yn gerdd arloesol yn y Gymraeg.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd y gweithiau a ganlyn yn ystod ei oes:
**Y Mil-Blynyddau* (1799)
**Gwaith Prydyddawl* (1803)
**Joseph, Llywodraethwr yr Aipht* (1809)
**Barddoniaeth Gristianogawl* (1815)
**Cywydd y Dilyw* (1821)

Golygodd Nicander gasgliad o waith y bardd yn 1851.

## Cyfeiriadau
* David Richards (Dafydd Ionawr) yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1751
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1827
Categori:Pobl o Feirionnydd
Coleg Crist, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Crist** (Saesneg: *Christ’s College*). Tyfodd y Coleg o Goleg Tŷ Duw a ffurfiwyd ym 1437 y llain o dir lle mae capel Coleg y Brenin erbyn hyn. Symudodd i'r safle presennol ym 1448, ac fe'i henwyd yn Goleg Crist gan Arglwyddes Margaret Beaufort (mam Harri VII, brenin Lloegr) ym 1505.

## Cynfyfyrwyr 
*Edmund Grindal (1519–1583), Archesgob Caergaint
*John Milton (1608–1674), bardd
*Nicholas Saunderson (1682–1739), mathemategydd
*Charles Darwin (1809–1888), naturiaethwr
*Jan Smuts (1870–1950), cadfridog
*Allama Mashriqi (1883–1963), awdur ac ymgyrchydd
*C. P. Snow (1905–1980), athronydd a nofelydd
*Erik Christopher Zeeman (1925–2016), mathemategydd
*Derry Irvine (g. 1940), Arglwydd Ganghellor
*Simon Schama (g. 1945), hanesydd a darlledwr
*Rowan Williams (g. 1950), Archesgob Caergaint
*Sacha Baron Cohen (g. 1971), digrifwr
*Mal Pope (g. 1960), cerddor


Crist
Categori:Sefydliadau 1437
Wipo

Roedd **Wipo** (m. 1050) yn offeiriad o Fwrgwynwr ac awdur yn yr iaith Ladin.

Bu'n gaplan i Conrad II (tua 990-1039), brenin yr Almaen ac Ymerodr Glân Rhufeinig o 1027 hyd ei farwolaeth. Gan fod Conrad wedi'i goroni'n frenin Bwrgwyn yn y flwyddyn 1033, dichon bod Wipo wedi ddod yn gaplan iddo tua'r amser hwnnw.

Ysgrifennodd Wipo gronicl Ladin ar deyrnasiad Conrad II. Ymhlith ei weithiau eraill cyfansoddodd eiriau a cherddoriaeth yr emyn Ladin, neu *sequentia*, ar gyfer y Pasg, a elwir *Victimae paschali*, emyn sy'n nodweddiadol o ganu eglwysig yr 11g.

Ysgrifennodd yn ogystal gyfres o ddiharebion llenyddol, y *Proverbia* (1027 neu 1028), a'r *Tetralogus Heinrici*, a gyflwynwyd i'r ymerodr Harri III, mab ac olynydd Conran, yn 1041, sy'n moli'r ymerodr ac yn pwysleisio ei ddyletswydd i fod yn gyfiawn. Cyfansoddodd alargân ddwys a phersonol ar farwolaeth Conrad ei hun.

## Llyfryddiaeth
* Breslau, *Wiponis Gesta Chuonradi II ceteraque quae supersunt opera* (Hanover, 1878; cyf. Almaeneg gan Pfluger, Berlin, 1877; gan Wattenbach, Leipzig, 1892)

Categori:Beirdd Lladin
Categori:Cristnogion o'r Almaen
Categori:Cristnogaeth yn Ffrainc
Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion y 10fed ganrif
Categori:Marwolaethau 1050
Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Rhestr o wledydd yn nhrefn eu harwynebedd

Mae'r rhestr ganlynol yn cynnwys yn bennaf gwledydd sofran a'u tiriogaethau dibynnol ynghyd ag ambell i wlad arall tebyg i'r Alban, Cymru a Gwlad y Basg, wedi eu rhestru o ran maint eu harwynebedd. Ceir hefyd Rhestr o wledydd gydag arwynebedd llai na Chymru.

Mae bron y cyfan o'r gwledydd hyn wedi derbyn y safon ISO 3166-1. Un ISO sydd i'r Deyrnas Unedig.

Daw'r data o gronfa Uned ystadegaeth y Cenhedloedd Unedig.

## Arwynebedd 
## Gweler hefyd 
* Cyfandir
* Môr
* Arwynebedd

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau 
* Liste des pays et territoires par superficie, Wicipedia Ffrangeg
**CIA World Factbook*, *Field Listing - Area* 

Categori:Rhestrau gwledydd
Hysbyseg

Mae **hysbyseg** yn cynnwys gwyddorion gwybodaeth a phrosesu gwybodaeth. Mae'n astudio strwythur, ymddygiad, a rhyngweithiadau systemau naturiol ac artiffisial sydd yn storio, prosesu, a chyfathrebu gwybodaeth. Oherwydd mae cyfrifiaduron, unigolion, a chyfundrefnau i gyd yn prosesu gwybodaeth, mae gan wybodeg agweddau cyfrifiadurol, gwybyddol, a chymdeithasol. Mae'n wahanol i, ond yn gysylltiedig â, gwyddor gwybodaeth, theori gwybodaeth, cyfrifiadureg, a llyfrgellyddiaeth.

Ym 1957 bathodd y gwyddonydd cyfrifiadurol Karl Steinbuch y gair *Informatik* pan gyhoeddodd bapur o'r enw *Informatik: Automatische Informationsverarbeitung* ("Informatics: Automatic Information Processing").

## Disgyblaethau cyfrannol
*Cyfrifiadureg
*Deallusrwydd artiffisial
*Gwyddoniaeth wybyddol
*Gwyddor gwybodaeth

## Cyfeiriadau
Categori:Deallusrwydd artiffisial
Categori:Gwyddoniaeth wybyddol
Categori:Gwyddor gwybodaeth
Pab Fformosws

Roedd **Fformosws**, neu **Formosus** (m. 896) yn Bab yn Rhufain o 891 hyd ei farwolaeth yn 896.

Roedd yn bab ymroddgar a gefnogodd y blaid anghywir mewn dadl ddynastig ynglŷn â'r olyniaeth ymerodrol. Wedi iddo farw rhoddwyd ei gorff ar brawf yn y Fatican ac fe'i taflwyd i Afon Tiber gan Pab Steffan VII, pennod warthus yn hanes y Babaeth a elwir Synod y Corff Marw.

Categori:Pabau
Categori:Marwolaethau 896
Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Scarlette Fever

Mae **Scarlette Fever** (ganwyd **Karen Louise Barrow** ar 1 Tachwedd 1981 yn Swydd Hertford, Lloegr) yn gantores gyfoes a chyfansoddwraig. Enwyd hi ar ôl y gantores enwog, Karen Carpenter. Mae wedi ei harwyddo gan Starfisch Records. Enw ei halbwm cynta', a ysgrifennwyd ar y cyd gyda Tom Gearing, yw *Bringing Me Home*.

## Cryno Ddisgiau
### Albymau
*fel Karen Louise*

### Senglau
*fel Karen Louise*

## Gweler hefyd
Journey South - Prif act ar daith ddiweddar Karen Louise

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Pobl o Swydd Hertford
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Theatr

bawd|Theatr
bawd|Trasiedi a chomedi: masgiau Rhufeinig o tua 100 CC

Y gelfyddyd o actio a pherfformio straeon o flaen cynulleidfa yw **theatr**, trwy ddefnyddio technegau megis lleferydd, ystumiau, cerddoriaeth, dawns, meim, ac ati. Gall y gair "theatr" hefyd gyfeirio at adeilad sy'n cynnal perfformiadau.

## Darllen pellach 
* Brook, Peter, *The Empty Space* (Llundain: Penguin, 2008).
* Brown, John Russell. *The Oxford Illustrated History of the Theatre* (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001 [1995]).


Categori:Y celfyddydau perfformio
Santiago de Chile

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Santiago (gwahaniaethu).

Prifddinas Tsile yw **Santiago** neu **Santiago de Chile**. Fe'i lleolir i'r gorllewin o fynyddoedd yr Andes.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Biblioteca Nacional de Chile (Llyfrgell Genedlaethol)
*Hospital del Tórax (ysbyty)
*La Chascona (tŷ Pablo Neruda)
*Museo Chileno de Arte Precolombino (amgueddfa)
*Museo Histórico Nacional (amgueddfa) 
*Museo Nacional de Historia Natural (amgueddfa) 
*Museo Nacional de Bellas Artes (amgueddfa) 
*Museo de Arte Contemporáneo (amgueddfa)  
*Palacio de La Moneda (tŷ'r Arlywydd)
*Stadiwm Victor Jara

## Enwogion
*Diego Portales (1793-1837), gwleidydd
*Joaquín Figueroa (c. 1863-1929), gwleidydd
*Juan Esteban Montero (1879-1948), gwleidydd
*Francisco Varela (1946-2001), biolegydd
*Luis Antonio Jiménez (g. 1984), chwaraewr pêl-droed

Categori:Dinasoedd Tsile
Categori:Prifddinasoedd De America
Cronica de Wallia

Ceir dau destun anghyflawn o gronicl Lladin am y cyfnod 1190-1285 yn y llawysgrif Exeter Cathedral Library MS. 3514; gelwir y testun helaethaf **Cronica de Wallia** ("Cronicl Cymru") a gellid ei ystyried yn bont rhwng yr Annales Cambriae a'r testunau Lladin coll o Frut y Tywysogion.

Mae'r testun helaethaf (Testun I) yn croniclo'r blynyddoedd 1190-1266, gyda bwlchau am 1217-1227, 1229, 1232, 1249-1253 a 1263.

Mae Testun II yn rhestr o aelodau tylwyth Rhys ap Gruffudd ap Rhys o'r Deheubarth.

Mae Testun III yn barhad o Destun II. Ar ei ôl ceir cronicl o Oesoedd y Byd sy'n gorffen gydag adran sy'n gyfateb yn fras i gronicl Cymreig Testun I ac yn ei ymestyn hyd y flwyddyn 1285 (heb 1267-1273, 1275 a 1280).

## Llyfryddiaeth
*Thomas Jones (gol.), *Cronica de Wallia and other Documents from Exeter Cathedral Library MS. 3514* (allbrint o *Fwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd*, cyfrol xii, rhan i-iii, Tachwedd 1946). Rhagymadrodd, y testunau Lladin a mynegai.

Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Categori:Llyfrau am hanes Cymru
Categori:Llyfrau'r 13eg ganrif
Categori:Llenyddiaeth Ladin Cymru
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Crist

Mae **Crist** (Groeg: Χριστός *Khristós*, yn llythrennol "yr eneiniog") yn deitl diwinyddol mewn Cristnogaeth.

Mae Cristnogion yn credu mai Iesu o Nasareth ydy'r Crist.

Categori:Cristnogaeth
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Categori:Iesu
Categori:Geiriau ac ymadroddion Groeg
Plymouth

Dinas a phorthladd yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw **Plymouth** (Cernyweg (ac weithiau yn Gymraeg): **Aberplym**). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dinas Plymouth, sy'n cael ei gweinyddu'n annibynnol o gyngor sir Dyfnaint.

Saif y ddinas ar *Plymouth Sound* rhwng aberoedd Afon Tamar ac Afon Plym. Oherwydd ei lleoliad mae yn borthladd o bwys ers canrifoedd, yn enwedig yn nhermau milwrol.  

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Plymouth boblogaeth o 234,982.

Mae gwasanaeth fferi Brittany Ferries yn cysylltu Plymouth â Rosko yn Llydaw, ac mae hefyd wasanaeth fferi i Santander yn Sbaen.

## Hanes
Yn ôl traddodiad roedd Syr Francis Drake yn chwarae *bowls* yma wrth i Armada Sbaen nesáu.
Hwyliodd Tadau'r Pererin o Plymouth ar y llong hwylio Mayflower yn 1620.
Yn y 18g roedd yn ganolfan gwaith porslen o bwys.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Adeilad Roland Levinsky (Prifysgol Plymouth)
*Pont Tamar
*Royal Citadel 
*Tŵr Smeaton
*Ty Prysten
*Ty Saltram

## Enwogion
*Syr John Hawkins (1532-1595), morwr
*Syr Joshua Reynolds (1723-1792), arlunydd
*Michael Foot (1913-2010), gwleidydd a newyddiadurwr
*Syr Donald Sinden (1923–2014), actor
*John Inverdale (g. 1957), cyflwynydd radio a theledu
*Douglas Hodge (g. 1960), actor

## Gefeilldrefi 
Gefeilldrefi Plymouth:
* 25px Brest, Llydaw (ers 1963)
* 25px Gdynia, Gwlad Pwyl (ers 1976)
* 25px Novorossiysk, Rwsia (ers 1990)
* 25px Donostia, Gwlad y Basg (ers 1990)
* 25px Plymouth, Massachusetts, UDA (ers 2001)

Mae gan Plymouth gysylltiad gyda:
* 25px Sekondi-Takoradi, Ghana

## Gweler hefyd
*Gorsaf reilffordd Plymouth
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Plymouth
Categori:Dinasoedd Lloegr

Categori:Trefi Dyfnaint
Kaolin

Mae **kaolin** (Tsieinëeg) yn enw ar grŵp o fwynau clai sy'n cynnwys silicadau alwminiwm hydrus. Mae clai kaolin yn cynnwys kaolineit (y pwysicaf), nacreit a diceit.

Kaolin yw prif cynhwysiad clai tsieni, sef y clai a ddefnyddir i wneud porslen. Fe'i defnyddir mewn prosesau diwydiannol ar raddau helaeth hefyd ac mewn rhai meddyginaethau yn ogystal.

Daw'r enw **kaolin** o enw'r bryniau ger Ching-tê-chên, yn ne Tsieina, lle y'i darganfuwyd am y tro cyntaf. Tyfodd Ching-tê-chên i fod y brif ganolfan gwaith porslen yn Tsieina.

Categori:Mwynau
Categori:Diwylliant Tsieina
Conrad II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Roedd **Conrad II** (c.990-1039) yn frenin yr Almaen (o 1024) ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig (o 1027 hyd ei farwolaeth).

Roedd Conrad yn fab i Ddug Franconia a sefydlydd brehinllin Salia.

Yn 1026, croesodd yr Alpau â'i fyddin i ostwng gwrthryfel yng ngogledd yr Eidal. Cafodd ei goroni ym Milan a'r flwyddyn ar ôl hynny fe'i coronwyd yn ymerodr gan y Pab Ioan XIX (1024-1032).

Bu'n rhaid iddo ddychwelyd i'r Almaen yn fuan ar ôl hynny i dawelu cyfres o bedwar gwrthryfel, yr hyn a wnaed erbyn 1033. Yn yr un flwyddyn fe'i coronwyd yn frenin Bwrgwyn. Yn 1036 torrodd gwrthryfel newydd allan yn yr Eidal; llwyddodd i drechu'r gwrthryfelwyr ond bu rhaid iddo ildio nifer o freintiau i'w ddeiliaid Eidalaidd.

Canodd yr offeiriad a llenor Wipo farwnad iddo pan fu farw yn Utrecht yn 1039, ychydig ar ôl iddo ddychwelyd o'r Eidal. Cafodd ei olynu gan ei fab Harri III.

250px|bawd|dim|Conrad II "Brenin y Rhufeiniad" yn diogelu'r Eglwys (darlun o lawysgrif Almaenig, c. 1330)

Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Marwolaethau 1039
Tsieni

Mae **tsieni** (Saesneg *bone china* neu *English bone china*) yn fath o borslen a ddatblygwyd yn Lloegr yn ail hanner yr 18g ac sy'n defnyddio lludw esgyrn yn fflwcs iddo.

Categori:Crochenwaith
Categori:Diwydiant
Mayflower

250px|bawd|Replica o'r llong hwylio *Mayflower* (*Mayflower II*) yn harbwr Plymouth, Massachusetts

Llong nwyddau Iseldiraidd (*fluyt*) oedd y ***Mayflower*** a gludodd y criw o bobl a elwir weithiau'n "Dadau'r Pererinion" o Plymouth i'r Byd Newydd, sef yr hyn a elwir heddiw yn America yn 1620. Hyd y gwyddus, nid oedd Cymry ar fwrdd y llong.  

Ar ôl 10 wythnos ar y môr, cyrhaeddodd y *Mayflower*, gyda 102 o deithwyr a chriw o tua 30, y lle a elwir heddiw yn 'Unol Daleithiau', gan ollwng angor ger Cape Cod, Massachusetts, ar 21 Tachwedd 1620. Roedd y gymuned yn benderfynol o groesi'r Iwerydd am America, a ystyrient yn "Wlad Addewid newydd", lle byddent yn sefydlu Trefedigaeth Plymouth.

Ar ôl cyrraedd yn Nhachwedd, roedd yn rhaid iddyn nhw ddioddef gaeaf caled heb baratoi. O ganlyniad, dim ond hanner y Pererinion gwreiddiol a oroesodd y gaeaf cyntaf yn Plymouth. Oni bai am gymorth y bobl frodorol lleol a ddysgodd iddyn nhw sut i gasglu bwyd a sgiliau goroesi eraill iddyn nhw, efallai y byddai'r holl wladychwyr wedi marw. Y flwyddyn ganlynol, dathlodd y 53 a oroesodd y Diolchgarwch cyntaf, yn dilyn y cynhaeaf ynghyd â 90 o bobl frodorol Americanaidd o'r enw'r Wampanoag.

## Cyfeiriadau
Categori:1620
Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Llongau hwylio
Ohrid

bawd|dde|300px|Glannau Llyn Ohrid
Dinas ar lan ddwyreiniol Llyn Ohrid yn ne-orllewin Gogledd Macedonia yw **Ohrid** (Macedoneg *Охрид* / *Ohrid*, Albaneg *Ohri*). Mae ganddi 55,749 o drigolion (Cyfrifiad 2002), 84.6% ohonynt yn Facedoniaid, 5.5% yn Albaniaid a 4.2% yn Dyrciaid. Prif ddiwydiant y ddinas heddiw yw twristiaeth.

Sefydlwyd y ddinas yng nghyfnod yr Henfyd fel Lychnidos. Roedd yn sefyll ar y Via Egnatia, ffordd oedd yn cysylltu porth Dyrrachion (Durrës heddiw) ar Fôr Adria â Chaergystennin. Roedd Ohrid yn ganolfan ddiwilliannol a milwrol o bwys yn yr Oesoedd Canol. Mae adfeilion caer Tsar Samuil i'w gweld uwchben y ddinas hyd heddiw. Yn ei amser ef, yn y nawfed a'r 10goedd (992-1018), prifddinas gwladwriaeth Bwlgaria oedd Ohrid. Cynhyrchiwyd nifer fawr o lawysgrifau crefyddol ym mynachlogydd yr ardal o'r 9g ymlaen. Mae ffyniant diwylliant Bwlgaro-Macedonaidd yn y cyfnod hwnnw a sefydliad ysgol lenyddol Ohrid yn gysylltiedig yn bennaf ag esgob Ohrid, Sant Kliment Ohridski, ag â Sant Naum. Cipiwyd y ddinas gan luoedd Ymerodraeth Byzantium o dan yr Ymerawdr Basil II ('Lladdwr Bwlgariaid') yn 1015. Sefydlwyd patriarchaeth yn y ddinas ar gyfer y rhan fwyaf o Gristnogion Slafonaidd y Balcanau. Parhaodd fel archesgobaeth tan iddi gael ei diddymu yn 1767. Mae eglwysi a mynachlogydd y ddinas o ddiddordeb pensaernïol, ynghŷd â thai arferol mewn arddull nodweddiadol o'r Balcanau. Ychwanegwyd Ohrid a Llyn Ohrid i restr Safleodd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1980.

## Enwogion
*Sant Naum
*Sant Clement o Ohrid
*Dafydd o Ohrid, milwr
*Dervish Hima (1872–1928), gwleidydd
*Eva Nedinkovska (g. 1983), cantores

## Gefeilldrefi
Categori:Dinasoedd Gogledd Macedonia
Categori:Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngogledd Macedonia
Seychelles

Ynysoedd a gwlad yng Nghefnfor India yw **Seychelles**. Y brifddinas yw Victoria, ar y brif ynys Mahé.

## Daearyddiaeth 
Yn ddaearyddol mae Ynysoedd y Seychelles yn perthyn i gyfandir Affrica, er eu bod yn gorwedd yng Nghefnfor India. Ceir 87 o ynysoedd wedi eu gwasgaru yn y cefnfor i'r gogledd-ddwyrain o ynys Madagasgar. Mahé yw'r ynys fwyaf, lle ceir y brifddinas Victoria, ac yno y mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn byw.

## Hanes 
Sefydlwyd gwladfa ar yr ynysoedd, a oedd heb bobl yn byw arnynt cyn hynny, gan Ffrainc yn y 18g i fydu sbeis. Cafodd y wladfa ei chipio gan Brydain Fawr ym 1794. Roedd yn diriogaeth ddibynnol ar Mawrisiws o 1814 tan 1903, pan wnaethpwyd yr ynysoedd yn un o wladfeydd y Goron. Ym 1976 daeth yn weriniaeth annibynnol o fewn y Gymanwlad Brydeinig. Enwyd yr Ynysoedd yn 1756 fel teyrnged i Weinidog Cyllid Ffraing, Jean Moreau de Séchelles, ac addaswyd y sillafu i Seychelles gyda rheolaeth Brydeinig yn yr 19g.

## Gwleidyddiaeth 
Gweriniaeth yw Seychelles.

## Diwylliant 
Mae llawer o'r boblogaeth o dras gymysg Ewropeaidd ac Affricanaidd ac mae eu diwylliant yn adlewyrchu hynny, gyda phobl yn siarad Ffrangeg, Saesneg a'r Creol leol.

## Economi 
Mae'r ynysoedd yn dibynnu i raddau helaeth ar dwristiaeth ac yn gyrchfan poblogaidd ar gyfer gwyliau moethus gan bobl o Ewrop.


Categori:Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Categori:Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Ffrainc
Categori:Cyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Gweriniaethau'r Gymanwlad
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1976
Categori:Gwledydd Affrica
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Ynysforoedd Affrica
Categori:Ynysforoedd Cefnfor India
Somalia

Gwlad yn Affrica yw **Somalia** (yn Somaleg: Soomaaliya, yn Arabeg: الصومال). Gwledydd cyfagos yw Jibwti i'r gogledd-orllewin, Ethiopia i'r gorllewin, a Cenia i’r de-orllewin.

Mae hi'n annibynnol ers 1960. Prifddinas Somalia yw Mogadishu.

Gan Somalia mae'r arfordir hiraf ar gyfandir Affrica, a gwastadeddau'n bennaf yw ei ffurf ynghyd â  llwyfandir ac ucheldiroedd. Mae'r tymheredd yn boeth drwy'r flwyddyn, a cheir gwyntoedd monswn a glaw mawr ar adegau.

## Daearyddiaeth 
## Hanes 
## Economi 
## Cyfeiriadau

Categori:Gwledydd Affrica
Jibwti

:''Mae'r erthygl yna yn trafod y wlad. Am y brifddinas, gweler Dinas Jibwti''

Gwlad fechan yng Nghorn Affrica yw **Gweriniaeth Jibwti** neu **Jibwti** (yn Arabeg: جمهورية جيبوتي, yn Ffrangeg: République de Djibouti). Gwledydd cyfagos yw Eritrea i'r gogledd-orllewin, Ethiopia i'r gorllewin a de, a Somalia i’r de-ddwyrain. Mae'n gorwedd ar lan ddeheuol y Môr Coch.

Mae hi'n annibynnol ers 1977.

Prifddinas Jibwti yw Dinas Jibwti.


Categori:Gwledydd Affrica
Eritrea

Gwlad yng Nghorn Affrica yw **Eritrea** (yn Tigrinyeg: *Hagere Ertra*, yn Arabeg: دولة إرتريا, yn Saesneg: *State of Eritrea*). Y gwledydd cyfagos yw Swdan i'r gorllewin, Ethiopia i'r de, a Jibwti i’r de-ddwyrain. Mae gan y wlad arfordir ar y Môr Coch.

Mae hi'n annibynnol ers 1991.

Prifddinas Eritrea yw Asmara.

bawd|300px|dim|Twnnel trên ar Lwyfandir Eritreaidd


Categori:Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth yr Eidal
Categori:Gwledydd Affrica
Porslen

[300px|bawd|Y dduwies [Taoaeth|Daoaeth Xi Wang Mu, "Llysfam y Gorllewin" ar blât porslen Qing, tua 1725 (Amgueddfa Zwinger, Dresden)]]

Mae **porslen** yn grochenwaith seramig tralosg (*vitrified*) gwyn a ddatblygwyd gan grochenwyr Tsieinëaidd o gwmpas y 9g. Nid darganfyddiad ydoedd, fel y cyfryw, ond pendraw proses hir o wneud crochenwaith ac arbrofi arno sy'n dechrau yn y canrifoedd cyntaf cyn Crist. Gelwir y crochenwaith carreg y datblygodd porslen ohono yn **broto-borslen**.

Erbyn heddiw ceir tri math o borslen: **porslen pâst caled** neu **borslen go iawn**, **porslen pâst meddal** neu **borslen artiffisial**, a **tsieni Seisnig** (*Bone China*).

Mae porslen pâst caled yn cael ei gwneud o glai *kaolin* a charreg ffeldspathaidd (*petuntse*) wedi'u malurio'n bowdr mân a'u tanio hyd 1400&nbsp;°C. Mae hyn yn ffurfio corff taniedig atseiniol gwyn tryloyw sy'n cael ei glésio â phowdr *petuntse* pûr yn ystod y tanio. Roedd y math yma o borslen yn cael ei wneud yn Siapan tua'r flwyddyn 1500 ond ni lwyddwyd i'w wneud yn y Gorllewin tan ddechrau'r 18g yn yr Almaen. Erbyn canol y ganrif roedd gweithdai porslen i'w cael yn Dresden, Plymouth a Bryste.

Mae porslen pâst meddal yn wahanol i borslen pâst caled am fod y clai *kaolin* yn cael ei gymysgu â fflwcs artiffisial; tywod gyda calch, callestr neu soda, er enghraifft. Mae'r cymysgedd yn cael ei danio i tua 1100&nbsp;°C. Ychwanegir y glés, gwydr fel rheol, yn ystod yr ail danio i tua 1000&nbsp;°C.

Mae tseini neu *bone china* yn ddarganfyddiad Seisnig o'r 18g sy'n defnyddio lludw esgyrn yn fflwcs.

## Gweler hefyd 
* Crochenwaith Tsieinëaidd
* Tsieni

Categori:Crochenwaith
Categori:Defnyddiau naturiol
Categori:Diwylliant Tsieina
Categori:Dyfeisiau o Tsieina
Attila

Roedd **Attila** (c.406 – Mawrth 453) yn frenin yr Hyniaid, a enillodd iddo'i hun y llysenw "Fflangell Duw".

## Y cynghrair 
Yn 434 daeth yn gyd-frenin, gyda'i frawd, ar ffederasiwn lac o nifer fawr o lwythi Hun o ganolbarth Asia a oedd ar wasgar rhwng Môr Caspia ac Afon Daniwb. Cyn bo hir roedd gan Attila Fandaliaid, Ostrogothiaid, Gepidiaid a Ffranciaid yn ymladd dan ei faner yn ogystal ac roedd yn rheoli tiriogaeth a ymestynnai o Afon Rhein yn yr Almaen i Sgythia ar ffin orllewinol Tsieina.

## Ymosod ar Ymerodraeth y dwyrain 
Yn 447 arweiniodd gyfres o gyrchoedd dinistriol ar yr holl daleithiau Rhufeinig rhwng y Môr Du a'r Môr Canoldir. Gorchfygodd yr ymerodr Theodosius II mewn tair brwydr waedlyd a dim ond ei muriau trwchus ac anwybodaeth yr Hyniaid â'u cynghreiriad o dactegau gwarchae a achubodd Gaergystennin rhag syrthio. Goresgynnwyd Thrace, Macedon a gwlad Groeg ei hun hefyd a chymhellwyd Theodosius i ildio tiriogaeth i'r de o Afon Daniwb ac i dalu teyrnged arian i Attila.

## Gâl 
Yn 451 ymosododd Attila ar Gâl, ond llwyddodd Aetius, y pennaeth Rhufeinig, a'i gynghreiriad Theodoric, brenin y Visigothiaid, i godi ei warchae ar ddinas Orléans a'i drechu'n llwyr wedyn mewn brwydr gostus ar wastadedd Catalaunia, ger Châlons-sur-Marne.

## Y cyrch ar Rufain 
Tynnodd Attila yn ôl i Hwngari, ond y flwyddyn ar ôl hynny gwnaeth cyrch i'r Eidal gan anrheithio Aquileia, Milan, Padova a dinasoedd Rhufeinig eraill. Dim ond ymyrraeth bersonol Pab Leo I, a roddodd swm anferth o arian i Attila, a achubodd ddinas Rhufain ei hun rhag cael ei dinistrio.

Bu farw Attila yn 453, yn fuan wedi ei briodas i dywysoges Fwrgwynaidd o'r enw Ildeco, a chyda'i farwolaeth bu trai ar ymerodraeth yr Hun. 
 
## Cymeriad chwedlonol 
Mae Attila yn gymeriad yn y *Nibelungenlied* Almaeneg dan yr enw **Etzel** ac yn ymddangos fel **Atli** yn y *Völsunga Saga* Hen Islandeg.

Oherwydd iddo farw yn ei wely fel canlyniad i waedlif drom, fe ymddengys, ymledodd sïon fod ei wraig Ildeco wedi llofruddio Attila er mwyn dial arno.

Categori:Hanes Asia
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Marwolaethau 453
Categori:Pobl y 5ed ganrif
Ffotograffiaeth

[bawd|[Lens a mowntin camera]]
Y broses o wneud lluniau trwy ddefnyddio golau yw **ffotograffiaeth** (o'r Groeg: φωτός, *photos*: "golau" a *graphos* γραφή sef "llun" neu "olau"), gan ddefnyddio camera. Mae'n grefft i rai, difyrwaith i eraill, a hefyd caiff ei ddefnyddio ar gyfer trosglwyddo gwybodaeth, er enghraifft mewn newyddiaduriaeth i gofnodi digwyddiadau. Mae pobol yn cadw lluniau ar bapur neu ar ffilm er enghraifft. Ceir ffotograffiaeth ffasiwn, ffotograffiaeth dogfenol, ffotograffiaeth crefft ac yn y blaen. Erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf o gamerâu a werthir yn gamerâu digidol.

Yn 1834, yn Campinas, Brasil, sgwennodd y paentiwr a'r dyfeisiwr Ffrengig Hercules Florence y gair *"photographie"* yn ei ddyddiadur; dyma oedd y tro cyntaf i'r gair gael ei ysgrifennu mewn unrhyw iaith.

## Ffotograffiaeth yng Nghymru
Dwy flynedd wedi dyfeisio ffotograffiaeth tynnodd y Parch Calvert Richard Jones y ffotograff cynharaf a gofnodwyd yng Nghymru. Tynnwyd ef ar 9 Mawrth 1841, sef llun o Gastell Margam, tŷ ei gyfaill cefnog Christopher Rice Mansel Talbot. Defnyddiodd ddull o'r enw "daguerroteip". Roedd Calvert yn un o gylch o ffotograffwyr cynnar yn Abertawe a oedd yn troi o amgylch y diwydiannwr John Dillwyn Llewelyn o Benlle’r-gaer.
[300px|chwith|Plat *daguerreotype* o [Castell Margam|Gastell Margam a dynnwyd gan y Parch Calvert Richard Jones, sef y ffotograff cynatf i'w gymryd yng Nghymru, mae'n debyg a hynny ar 9 Mawrth 1841. Mae'r llun hwn o safon uchel iawn (am ei gyfnod) ac yn bwysig yn hanes ffotograffiaeth y byd.]]

Dyfeisiodd William Henry Fox Talbot broses ffotograffig arall a oedd yn fwy llwyddiannus. Gan ddefnyddio negatifs papur, roedd proses Talbot yn caniatáu i nifer o gopïau gael eu gwneud. Roedd Talbot yn gefnder i Emma, gwraig John Dillwyn Llewelyn. Daeth John Dillwyn Llewelyn a’i deulu yn arloeswyr cynnar ffotograffiaeth yn ystod yr 1840au a 1850au.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol dros 800,000 o ffotograffau sy’n gysylltiedig â Chymru.

Yn 1863 dechreuodd John Thomas werthu *cartes des visite* o enwogion Cymreig y dydd. Roedd hefyd yn tynnu ffotograffau o bobl gyffredin, yn aml wrth eu gwaith. Cofir amdano fwyaf  heddiw am ei olygfeydd topograffig. Mae dros 3,000 o ffotograffau John Thomas yn y Llyfrgell Genedlaethol.

## Ffotograffwyr nodedig
Ymhlith ffotograffwyr mawr y byd mae:
*Edward Steichen o Unol Daleithiau America
*John Szarkowski o'r Unol Daleithiau
*Philip Jones Griffiths o Ruddlan, ffotograffau rhyfel Fietnam
*Antony Armstrong-Jones "Iarll Snowdon"
*John Thomas (1838-1905) o Geredigion
*Ansel Easton Adams (1902 – 1984). Ffotograffydd o Orllewin yr Unol Daleithiau
*Y Parch. Calvert Richard Jones

## Gweler hefyd
* Ffotograffiaeth erotig

## Cyfeiriadau

Categori:Cyfryngau'r celfyddydau gweledol
Categori:Delweddu
Categori:Difyrweithiau
Categori:Newyddiaduraeth