open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jimmy Buffett

Canwr, cyfansoddwr, awdur, dyn busnes, a chynhyrchydd ffilm Americanaidd oedd **James William "Jimmy" Buffett** (25 Rhagfyr 1946 – 1 Medi 2023).  Mae ei ganeuon enwocaf yn cynnwys *Margaritaville* (1977) a *Come Monday* (1974). Cyfeirir at ei gefnogwyr selog fel *Parrotheads.*

Fe'i ganwyd yn Pascagoula, Mississippi. Cafodd ei addysg yn y Prifysgol Auburn a'r Prifysgol De Mississippi.

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2023
Bingo

bawd|Tocyn bingo traddodiadol
Gêm gamblo a ddechreuodd yn yr Eidal yn ystod y 1550au yw **bingo** (neu **Housie** fel y'i gelwir yn Seland Newydd, yr India ac Awstralia. Credir i'r gêm ledu i Ffrainc, gwledydd Prydain a rhannau eraill o Ewrop yn y 1700au. Mae chwaraewyr yn dileu rhifau amrywiol ar docyn papur wrth iddynt gael eu galw ar hap, er mwyn maeddu'r cystadleuwyr eraill.
## Cyfeiriadau
Categori:Bingo
Amsterdam Newydd

[bawd|375px|Darlun o Amsterdam Newydd o 1650, darganfuwyd yn 1991 yn [Albertina Vienna, a dyma mwy na thebyg yw'r ddelwedd hynaf hyd yn hyn]]

Anheddiad gwladychol Iseldiraidd o'r 17g a weithredai fel prifddinas Iseldir Newydd oedd **Amsterdam Newydd**. Yn ddiweddarach, datblygodd i fod yn Ddinas Efrog Newydd.

Lleolwyd yr anheddiad, a oedd tu allan i Gaer Amsterdam ar Ynys Manhattan yn yr Iseldir Newydd, rhwng 38 a 42 gradd lledred ac roedd yn estyniad o'r Weriniaeth Iseldiraidd o 1624 ymlaen. Wedi'i leoli ar ben deheuol ynys Manhattan, roedd yn safle strategol, a'i nod oedd i amddiffyn diwydiant ffwr y ''Cwmni Unedig India'r Dwyrain'' yn Afon y Gogledd. Gwnaed Caer Amsterdam yn brifddinas y dalaith yn 1625.

Categori:Hanes Dinas Efrog Newydd
Categori:Sefydliadau'r 1620au
Ysgol Gynradd Bryn Deva

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Saesneg yng Nghei Connah, Sir y Fflint yw **Ysgol Gynradd Bryn Deva**, a agorwyd ym 1958.

Roedd 231 o ddisgyblion ar y gofrestr yn 2007, yn ogystal â 35 o blant meithrin a fynychai'n rhan amser.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Bryn Deva
Categori:Sefydliadau 1958
Rodney Parade

Stadiwm yng Nghasnewydd yw **Rodney Parade**, a leolir ar lan ddwyreiniol  Afon Wysg. Mae'n gartref i Glwb Rygbi Casnewydd a Dreigiau Gwent.

## Gweler hefyd 
* Meysydd chwaraeon Cymru

Categori:Casnewydd (sir)
Categori:Meysydd chwaraeon Cymru
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Ignacy Łukasiewicz

Fferyllydd o Wlad Pwyl ac arloeswr yn y diwydiant petroliwm oedd **Jan Józef Ignacy Łukasiewicz** (8 Mawrth 1822 – 7 Ionawr 1882) a adeiladodd y burfa olew gyntaf yn y byd ym 1865. Ymhlith ei gampau eraill oedd dargfanfod sut i ddistyllu cerosin o olew crai, dyfeisio'r lamp baraffîn fodern ym 1853, cyflwyno'r lamp stryd fodern gyntaf yn Ewrop ym 1853, ac adeiladu'r ffynnon olew gyntaf yng Ngwlad Pwyl ym 1854.

Categori:Genedigaethau 1822
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Arloeswyr
Categori:Dyfeiswyr o Wlad Pwyl
Categori:Fferyllwyr
Categori:Gwyddonwyr o Wlad Pwyl
Categori:Pobl fusnes o Wlad Pwyl
Ffarmacoleg

Maes meddygol a biolegol sy'n ymwneud â chyffuriau yw **ffarmacoleg**. Yn benodol, mae'n astudio'r rhyngweithiadau rhwng organeb byw a'r cemegion sy'n effeithio ar swyddogaeth fiocemegol normal ac annormal. Os oes gan sylweddau briodweddau meddygol, fe'u gelwir yn gyffuriau fferyllol, sef meddyginiaeth. Mae ffarmacoleg yn un o'r gwyddorau fferyllol, ynghyd â fferylliaeth, sef astudiaeth defnyddio meddyginiaeth yn ddiogel ac effeithiol.


Categori:Cemeg organig
Categori:Gwyddorau fferyllol
Categori:Ymchwil clinigol
Gwyddorau fferyllol

[bawd|Amrywiadau ar ddyluniad cyffredin o [tabled|dabled, a ellir eu gwahaniaethu gan liw a siâp.]]
Grŵp o feysydd rhyngddisgyblaethol yw'r **gwyddorau fferyllol** sydd yn ymwneud â dyluniad, gweithrediad, cyflawniad, natur, a defnydd cyffuriau. Mae'r maes yn tynnu ar nifer o ddisgyblaethau'r gwyddorau sylfaenol a chymhwysol, megis cemeg (organig, anorganig, ffisegol, biocemegol, a dadansoddol), bioleg (anatomeg a ffisioleg, biocemeg, bioleg cell, a bioleg foleciwlaidd), epidemioleg, ystadegaeth, cemometreg, mathemateg, ffiseg, a pheirianneg gemegol, ac yn cymhwyso eu hegwyddorion at astudiaeth cyffuriau.

Isrennir y gwyddorau fferyllol yn nifer o arbenigeddau penodol, â phedair brif gangen:

***Ffarmacoleg**: astudiaeth yr effeithiau biocemegol a ffisiolegol sydd gan gyffuriau ar fodau dynol.
****Ffarmacoddynameg**: astudiaethau y rhyngweithiadau cellog a moleciwlaidd rhwng cyffuriau a'u derbynyddion.
****Ffarmacocineteg**: astudiaeth y ffactorau sy'n rheoli crynodiad y cyffur mewn rhannau'r corff.
****Tocsicoleg fferyllol**: astudiaeth yr effeithiau niweidiol neu wenwynig sydd gan gyffuriau.
****Ffarmacogenomeg**: astudiaeth yr etifeddiaeth sydd gan batrymau nodweddiadol o ryngweithiadau rhwng cyffuriau ac organebau.
***Cemeg fferyllol**: astudiaeth dylunio cyffuriau er mwyn optimeiddio ffarmacocineteg a ffarmacoddynameg, a synthesis moleciwlau cyffur newydd.
***Fferylleg**: astudiaeth a dyluniad fformwleiddio cyffuriau er cyflawni, sefydlogrwydd, ffarmacocineteg, a chydymffurfiad gan y claf i'r gorau posibl.
***Ffarmaconoseg**: astudiaeth y priodweddau ffisegol, cemegol, biocemegol, a biolegol sydd gan gyffuriau, cyffuriau potensial, neu gyffuriau o ffynhonnell naturiol yn ogystal â chwilio am gyffuriau newydd o ffynonellau naturiol.

Mae fferylliaeth yn ymwneud â gwaith y fferyllydd, sef defnyddio meddyginiaeth yn ddiogel ac effeithiol.


Categori:Gwyddorau iechyd
Banda Neira

bawd|300px|Yr olygfa o Banda Neira (lithograff yn seiliedig ar baentiad gan Josias Cornelis Rappard, 1883-1889)
**Banda Neira** yw'r unig anheddiad sylweddol o ran maint ar unrhyw un o'r Ynysoedd Banda. Fe'i lleolir yn nhalaith Maluku yn Indonesia. Lleolir y ddinas ar yr ynys ganolog o'r grŵp Bandas, Banda Neira, a dyma yw'r unig ynys digon o dir gwastad i fedru adeiladu tref fechan. Mae swyddfeydd y llywodraeth, storfeydd, cei a bron i hanner y boblogaeth o 14,000 i'w cael yno.

Arferai Banda Neira fod yn ganolfan rhyngwladol ym masnach nytmeg a byrllysg, am mai'r Ynysoedd Banda oedd yr unig ffynhonnell o'r perlysiau gwerthfawr hyn tan canol yr 19g. Sefydlwyd y dref fodern gan aelodau o'r Vereenigde Oost-Indische Compagnie ("Cwmni Unedig India'r Dwyrain"), a laddodd neu a orfododd y mwyafrif o'r trigolion Bandaneaidd i adael er mwyn cymryd mantais o'r adnodd gwerthfawr hwn.

Delwedd:Bandaneira-0039.JPG|Banda Neira ar ddiwedd y 1990au - yr olygfa o Gunung Api

Categori:Ynysoedd Indonesia
Nancy Wake

Asiant cudd oedd yn gweithio dros y Deyrnas Unedig yn yr SOE yn ystod yr Ail Ryfel Byd oedd **Nancy Grace Augusta Wake**, AC, GM (30 Awst 1912 – 7 Awst 2011), a elwir yn "Y Llygoden Wen". Ganwyd yn Seland Newydd a magwyd yn Awstralia. Daeth yn aelod blaenllaw o'r résistance yn Ffrainc dan feddiannaeth yr Almaen.

Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Pobl o Wellington
Categori:Résistance
Categori:Ysbiwyr
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Awstralia
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Awstralia
Fferylleg

Un o'r gwyddorau fferyllol yw **fferylleg** sy'n ymwneud â throi endid cemegol newydd (NCE) yn feddyginiaeth ddiogel ac effeithiol. Mae'n cynnwys astudiaeth a dyluniad fformwleiddio cyffuriau er gweiniad, sefydlogrwydd, ffarmacocineteg, a chydymffurfiad gan y claf i'r gorau posibl.

Categori:Gwyddorau fferyllol
Douglas MacArthur

Cadfridog o'r Unol Daleithiau oedd **Douglas MacArthur** (26 Ionawr 1880 – 5 Ebrill 1964). Roedd yn Bennaeth Staff Byddin yr Unol Daleithiau yn ystod y 1930au a chwaraeodd rhan flaenllaw yn theatr y Cefnfor Tawel yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Albanaidd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Cadfridogion Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1880
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Pobl o Arkansas
Meallan Liath Coire Mhic Dhughaill - Carn Dearg

Mae **Meallan Liath Coire Mhic Dhughaill - Carn Dearg**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Durness i Loch Shin yng ngogledd  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa. Y fam-fynydd yw Meallan Liath Coire Mhic Dhughaill.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Corbett Top of Corbett. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Corbett
Cyffuriadur

bawd|180px|de|Clawr argraffiad cyntaf y Cyffuriadur Tsieineaidd (1930)
Llyfr sy'n cynnwys cyfarwyddiadau er mwyn adnabod a pharatoi meddyginiaethau yw **cyffuriadur** neu **gyffurlyfr**. Yn aml bydd yn gyfeirlyfr o ddisgrifiadau, ryseitiau, cryfderau, safonau puredd, a dosau am gyffuriau meddyginiaethol.

Y *British Pharmacopoeia* yw'r cyffuriadur swyddogol gan feddygon a fferyllwyr y Deyrnas Unedig. Cyhoeddwyd yn gyntaf ym 1864 gan y Cyngor Meddygol Cyffredinol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfeiriaduron
Categori:Fferylliaeth
Categori:Llenyddiaeth feddygol
Richard Pearson

Actor o Gymru oedd **Richard de Pearsall Pearson** (1 Awst 1918 – 2 Awst 2011).

Fe'i ganwyd yn Nhrefynwy.  Cafodd ei addysg yn Ysgol Trefynwy.

## Ffilmiau
**Scrooge* (1951)
**Fabian of the Yard* (1954)
**The Yellow Rolls-Royce* (1964)
**Charlie Bubbles* (1967)
**The Rise and Rise of Michael Rimmer* (1970)
**Sunday Bloody Sunday* (1971)
**Pope Joan* (1972)
**One of Our Dinosaurs Is Missing* (1975)
**Tess* (1979)
*''The Mirror Crack'd* (1980)

## Teledu
**The First Churchills* (1969)
**Alice Through the Looking Glass* (1973)
**Thérèse Raquin* (1980)
**A Fine Romance* (1983-84)
**Freddie and Max* (1990)
**Love Hurts* (1992-94)
**My Good Friend'' (1995-96)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1918
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Trefynwy
Categori:Pobl o Drefynwy
Rhestr ysgolion cynradd Sir Benfro

Trefnir **Rhestr ysgolion cynradd Sir Benfro** yn ôl dalgylchoedd yr ysgolion uwchradd.

## Rhestr ysgolion
### Ysgol Bro Gwaun, Abergwaun
### Ysgol Syr Thomas Picton, Hwlffordd
### Ysgol Wirfoddol Rheoledig Tasker Milward, Hwlffordd
### Ysgol Gyfun Aberdaugleddau, Aberdaugleddau
### Ysgol Uwchradd Penfro, Penfro
### Ysgol y Preseli, Preseli
### Ysgol Uwchradd Dewi Sant, Tyddewi
### Ysgol Uwchradd Greenhill, Dinbych-y-Pysgod
### Ysgolion eraill
## Cyfeiriadau
*
Ysgolion cynradd Sir Benfro
David Williams (hanesydd)

[bawd|200px|*[The Rebecca Riots* (1955)]]

Hanesydd o Gymru oedd **David Williams** (9 Chwefror 1900 – 24 Chwefror 1978). Rhwng 1945 a'i ymddeoliad yn 1967 daliodd gadair Hanes Cymru ym Mhrifysgol Cymru. Mae'n fwyaf adnabyddus fel awdur *History of Modern Wales*.

## Cyfeiriadaeu
## Llyfryddiaeth
**History of Modern Wales* (1950)
**The Rebecca Riots* (1955)

Categori:Genedigaethau 1900
Categori:Hanesyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1978
Ingrid Bergman

Actores ffilm o Sweden oedd **Ingrid Bergman** (29 Awst 1915 – 29 Awst 1982) sy'n enwocaf am chwarae Ilsa Lund yn  *Casablanca* (1942).

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1982
Categori:Actorion benywaidd o Sweden
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Sweden
Categori:Pobl o Stockholm
Categori:Pobl o Sweden o dras Almaenig
Ysbïwriaeth

Casglu cudd-wybodaeth heb ganiatâd perchennog y wybodaeth yw **ysbïwriaeth** neu **ysbïo**. Mae'n ddull o weithredu cudd, ac mae'r wybodaeth a enillir yn enghraifft o gudd-wybodaeth ddynol (HUMINT).

## Gweler hefyd 
* Ffuglen ysbïo


Categori:Cudd-wybodaeth
Categori:Troseddau
Ysgol Gynradd Croes Atti

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Gymraeg yn y Fflint, Sir y Fflint yw **Ysgol Gynradd Croes Atti**, ar gyfer plant 3 i 11 oed, a agorwyd ym 1964.

Roedd 224 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2003, ac mae'r nifer yn gyson gyda 223 o ddisgyblion ar y gofrestr yn 2009, gan gynnwys 46 o blant meithrin a fynychai'n ran amser. Dim ond 1% o'r disgyblion ddaeth o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith.

Mae'n gwasanaethu tref y Fflint ac ardal Glannau Dyfrdwy.

Fel rheol, fe aiff plant o'r ysgol ymlaen i Ysgol Maes Garmon yn yr Wyddgrug ym mlwyddyn 7 yn y system addysgol.

Arwyddair yr ysgol yw *Dwy ffenestr ar y byd*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Gwefan Rhieni a Chyfeillion Ysgol Croes Atti 

Croes Atti
Croes Atti
Categori:Sefydliadau 1964
Bwrgwyn (lliw)

Lliw yw **bwrgwyn** (), sy'n goch-piws a gysylltir gyda lliw gwin Bwrgwyn, a enwir ar ôl yr ardal o'r un enw yn Ffrainc lle'i gynhyrchir, sef Bwrgwyn. Mae'r lliw yn debyg i liwiau coch tywyll eraill megis marŵn.

Categori:Lliwiau
Rhyfel Indo-Tsieina

Gwrthdaro yn Indo-Tsieina Ffrengig o 19 Rhagfyr 1946 hyd 1 Awst 1954 oedd **Rhyfel Indo-Tsieina** neu **Ryfel Cyntaf Indo-Tsieina**. Ymladdwyd rhwng Corfflu Alldeithiol Ffrengig y Dwyrain Pell a arweinwyd gan Ffrainc, gyda chefnogaeth yr Ymerawdwr Bảo Đại a Byddin Genedlaethol Fietnam, yn erbyn y Việt Minh a arweinwyd gan Hồ Chí Minh a Võ Nguyên Giáp.

## Gweler hefyd 
* Rhyfel Fietnam, neu Ail Ryfel Indo-Tsieina


Indo-Tsieina
Indo-Tsieina
Indo-Tsieina
Rory Stewart

Academydd, awdur, a gwleidydd Ceidwadol o Brydeiniwr yw '''Roderick 'Rory' James Nugent Stewart''', AS (ganwyd 3 Ionawr 1973). Ysgrifennydd Gwladol dros y Weinyddiaeth Cyfiawnder ers 2018 yw ef.

Cafodd ei addysg yn yr Ysgol y Ddraig, Rhydychen, ac yng Ngholeg Balliol, Rhydychen.

Ers Mai 2010, ef yw'r Aelod Seneddol dros Penrith a'r Goror, yn sir Cumbria, Gogledd Orllewin Lloegr.

## Gwobrau 
* 40px OBE
**FRSL (*Cymrodor Cymdeithas Frenhinol Llenyddiaeth*)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Hen Etoniaid
Categori:Hunangofianwyr yr 21ain ganrif o'r Deyrnas Unedig
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cnoc an t-Sidhein Mor

Mae **Cnoc an t-Sidhein Mor** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Loch Vaich i Foryd Moray yn Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Graham Top of Graham. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Graham
Ysgol Syr Thomas Picton

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yw **Ysgol Syr Thomas Picton**, a lywodraethir gan Gyngor Sir Benfro. Fe'i lleolir yn Hwlffordd, yn  ne Sir Benfro. Mae tua 1200 o ddisgyblion yn yr ysgol, gyda tua 200 o rheiny yn y chweched ddosbarth.

Cafodd yr ysgol ei henwi ar ôl Syr Thomas Picton, (Awst 1758 – 18 Mehefin 1815), arweinydd milwrol Cymreig a ymladdodd mewn nifer o ymgyrchoedd dros Brydain Fawr, gan godi i reng lefftenant cadfridog. Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei orchestion gyda Dug Wellington yn Rhyfel Gorynysol Iberia a Brwydr Waterloo, ble anafwyd gan ddod y swyddog o'r rheng uchaf i farw yn Waterloo.

Adeiladwyd adeilad presennol yr ysgol yn ystod yr 1950au ar dir amaethyddol, nid yw fel y honnai rhai yn gyn-ysbyty milwrol. Adnewyddwyd yr adeiladau rhain yn ddiweddar.

## Cyn-ddisgyblion
* Connie Fisher - cantores, enillydd cystadleuaeth deledu'r BBC, *How Do You Solve A Problem Like Maria?*
* Duffy - cantores
* Peter Morgan - cyn-chwaraewr rygbi dros Gymru

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Syr Thomas Picton
Syr Thomas Picton
Trosedd yn Rwsia

lang=cy|ewin_bawd
Mae tor-cyfraith cyfundrefnol gan grwpiau megis y Mafiya yn broblem fawr yn Rwsia, a cheir ar ffurf masnachu cyffuriau, gwyngalchu arian, masnachu pobl, cribddeiliaeth, herwgipio, llofruddio am dâl, twyll, ayyb. Yn 2000 amcangyfrifwyd bod tor-cyfraith cyfundrefnol yn cysylltiedig â bron 50% o economi'r wlad.

## Gweler hefyd 
* Llygredigaeth wleidyddol yn Rwsia
* Terfysgaeth yn Rwsia


Categori:Cyfraith Rwsia
Categori:Cymdeithas Rwsia
Rwsia
Ysgol Gyfun Aberdaugleddau

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yw **Ysgol Gyfun Aberdaugleddau**, sydd wedi'i lleoli yn Aberdaugleddau, yng ngorllewin Sir Benfro. Ffurfwyd ym 1988 gan uniad Ysgol Ramadeg Aberdaugleddau (a agorwyd ym 1967) ac Ysgol Ganolog Aberdaugleddau. Agorwyd yr ysgol newydd ar hen safle'r ysgol ramadeg.

## Cyn-ddisgyblion o nod
*Sarah Waters - awdures

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Aberdaugleddau
Aberdaugleddau
Categori:Sefydliadau 1988
Cambria (cylchgrawn daearyddol)

Cyhoeddwyd ***Cambria: A Welsh Geographical Review*** rhwng 1973-1989 gan ddaearegwyr o fewn adrannau Daearyddiaeth Prifysgolion Abertawe ac Aberystwyth. Roedd yn gylchgrawn Saesneg blynyddol yn cynnwys erthyglau academaidd ac adolygiadau ar lyfrau yn ymwneud â phynciau daearyddol a materion cysylltiedig.

Mae'r cylchgrawn wedi ei ddigido fel rhan o brosiect Cylchgronau Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Dolenni allanol 
* *Cambria* ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein
*Gwefan Prifysgol Abertawe
*Gwefan Prifysgol Aberystwyth 

Categori:Cylchgronau Cymraeg Cymru
Categori:Cylchgronau daearyddol
Categori:Cyhoeddiadau a sefydlwyd yn 1973
Arthur III, Dug Llydaw

bawd|150px|Arthur III
Dug Llydaw rhwng 22 Medi 1457 a'i farwolaeth oedd **Arthur III** (Llydaweg: *Arzhur*) (24 Awst 1393 – 26 Rhagfyr 1458).  Ganded Arthur yn Château de Suscinio, yn fab i Sion V, Dug Llydaw a Juana o Navarra.

Ei olynydd oedd Francis II, Dug Llydaw.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1393
Categori:Marwolaethau 1458
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Terfysgaeth yn Rwsia

Mae gan derfysgaeth hanes hir yn Rwsia, sy'n dyddio yn ôl i'r 19g a bradlofruddiaeth y Tsar Alexander II gan fudiad Narodnaya Volya.

Yn ystod cyfnod comiwnyddiaeth, defnyddiodd asiantaethau cudd Sofietaidd dactegau terfysgol yn erbyn y boblogaeth, tactegau megis cymryd gwystlon, yn ystod y Dychryn Coch a'r Carthiad Mawr.

Ers diddymu'r Undeb Sofietaidd mae terfysgaeth yn Ffederasiwn Rwsia yn agwedd o ryfeloedd yng nghyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd. Mae ymosodiadau terfysgol wedi digwydd ym Moscfa yn ogystal ag ym mharthau rhyfel Gogledd y Cawcasws, yn enwedig Tsietsnia a Dagestan. Mae rhai wedi cyhuddo gwasanaethau cudd Rwsia, yn enwedig y Wasanaeth Diogelwch Ffederal (FSB), o fod yn gyfrifol am rai o'r ymosodiadau hyn, trwy *agents provocateurs* neu drwy gynllwynion baner ffug.

## Gweler hefyd 
* Terfysgaeth a noddir gan wladwriaethau
* Terfysgaeth wladwriaethol
* Trosedd yn Rwsia


Categori:Hanes gwleidyddol Rwsia
Rwsia
Categori:Trosedd yn Rwsia
Oes Fictoria

Mae'r term **Oes Fictoria** neu'r **Oes Fictoraidd** yn cyfeirio at gyfnod teyrnasiad Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig o 20 Mehefin 1837 hyd ei marwolaeth ar 22 Ionawr 1901. Bu'n gyfnod hir o ffyniant ar gyfer pobl gwledydd Prydain. Mae rhai ysgolheigion yn ymestyn y cyfnod yn ôl pum mlynedd hyd at Ddeddf Diwygio 1832, oherwydd amryw o achosion gwleidyddol sydd wedi dod i gael eu cysylltu gyda'r Fictoriaid. Fe olynodd y cyfnod a elwir yn gyfnod Sioraidd, ac fe'i olynwyd gan y cyfnod Edwardaidd.

## Cyfeiriadau

Categori:19eg ganrif yn y Deyrnas Unedig
Fictoria, Oes
Siôn V, Dug Llydaw

Dug Llydaw oedd **Siôn V Ddoeth** (Llydaweg: *Yann V ar Fur*, Ffrangeg: *Jean V le sage*) (24 Rhagfyr, 1389 – 29 Awst, 1442) rhwng 1399 a'i farwolaeth.  Ganwyd Siôn yn Château de l'Hermine yng Nghwened yn fab i Siôn IV, Dug Llydaw ac Isabella o Bafaria-Ingolstadt.

Bu farw yn Naoned ym 1442.
bawd|chwith|150px|Siôn V, Dug Llydaw

Categori:Genedigaethau 1389
Categori:Marwolaethau 1442
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Meall Horn

Mae **Meall Horn**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Durness i Loch Shin yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hump
Categori:Copaon Corbett
Siôn IV, Dug Llydaw

bawd|150px|Sion IV, Dug Llydaw

Dug Llydaw oedd **Siôn IV** (Llydaweg: *Yann IV*, Ffrangeg: *Jean IV*, Saesneg: John V) (1339 – 1 Tachwedd 1399) rhwng 1345 a'i farwolaeth. Roedd yn fab i Yann Moñforzh, Dug Llydaw a Joanna o Fflandrys. Nid oedd Lloegr yn cydnabod hawl ei dad i deitl Dug, felly maen nhw'n ei alw'n "John V" yn hwyrach na "John IV", sy'n achosi cryn ddryswch!

Cafodd gymorth Lloegr i frwydro yn erbyn llinach *Blois* ac yn 1364 trechodd Siarl o Blois (Llydaweg: Charlez Bleaz) ym mrwydr Auray. Lladdodd Siarl yn y fan a'r lle a bu'n rhaid i'w weddw Joanna arwyddo Cytundeb Guérande ar y 12 Ebrill 1365 gan drosglwyddo holl diroedd y teulu yn Llydaw i Siôn.

Categori:Genedigaethau 1339
Categori:Marwolaethau 1399
Categori:Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Maes Awyr Rhyngwladol Long Thanh

Maes awyr sifil a fwriedir ei leoli 40 km i'r gorllewin o Ddinas Ho Chi Minh, yn Fietnam, yw **Maes Awyr Long Thành** (Fietnameg: *Cảng hàng không quốc tế Long Thành* neu *Sân bay quốc tế Long Thành*; Saesneg: Long Thanh International Airport).

Mae Long Thanh yn faes awyr wedi'i gynllunio ond heb ei gwbwlhau, mae'r prosiect wedi ei gymeradwyo gan lywodraeth Fietnam. Bydd y gwaith o adeiladu'n dechrau yn 2015 ac yn gorffen yn 2020 ar gost o 6,700 miliwn USD. Disgwylir 25 miliwn o deithwyr y flwyddyn. Bydd yr ail gam yn dechrau tua'r flwyddyn 2020 gydag un rhedfa Atodol, terfynell a fydd yn galluog gwasanaethu 50 miliwn o deithwyr y flwyddyn. Bydd y cam olaf yn dechrau yn 2030 (4 rhedfeydd a 4 terfynell) ac yn gallu gwasanaethu 100 miliwn o deithwyr y flwyddyn.

Wedi ei gwbwlhau, hwn fydd maes awyr mwyaf Fietnam, ac yn un o'r meysydd awyr mwyaf yn Asia.
  
## Gweler hefyd
*Maes Awyr Rhyngwladol Tan Son Nhat

## Dolenni allanol 
*  Southern Airports Corporation 

Categori:Dinas Ho Chi Minh
Long Thanh
Gwasanaeth Diogelwch Ffederal (Ffederasiwn Rwsia)

bawd|Arwyddlun y Wasanaeth Diogelwch Ffederal
Prif asiantaeth diogelwch Ffederasiwn Rwsia yw'r **Wasanaeth Diogelwch Ffederal** (**FSB**) (Rwseg: ФСБ, Федеральная служба безопасности Российской Федерации; ''Federal'naya sluzhba bezopasnosti Rossiyskoy Federatsii'') a'r prif olynydd i'r Pwyllgor Sofietaidd dros Ddiogelwch y Wladwriaeth (KGB). Ei phrif gyfrifoldebau yw gwrth-ysbïwriaeth, diogelwch mewnol a'r gororau, gwrth-derfysgaeth, a gwyliadwriaeth. Lleolir ei phencadlys yn Sgwâr Lubyanka ym Moscfa.

Categori:Asiantaethau cudd-wybodaeth
Categori:Llywodraeth Rwsia
Categori:Sefydliadau 1995
Afon Delaware

Afon ar arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau yw **Afon Delaware**. Mae'n ffurfio'r mwyafrif o'r goror rhwng taleithiau Delaware a New Jersey, yr holl oror rhwng New Jersey a Pennsylvania, a rhan o'r goror rhwng Pennsylvania ac Efrog Newydd.

Delaware
Delaware
Delaware
Delaware
Categori:Gororau
Dara Ó Briain

Digrifwr ar ei sefyll a chyflwynydd teledu o Iwerddon yw **Dara Ó Briain** (ganwyd 4 Chwefror 1972). Ef sy'n cyflwyno'r gemau panel *The Panel* a *Mock the Week*.

Categori:Anffyddwyr o Iwerddon
Categori:Cyflwynwyr teledu o Iwerddon
Categori:Cyn-Gatholigion
Categori:Digrifwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1972
Categori:Pobl o Swydd Wicklow
Edifício Itália

Tŵr yn ardal ariannol São Paulo, Brasil, yw **Edifício Itália**. Agorodd yn 1965. Gydag uchder o 168&nbsp;m (550&nbsp;tr) a 46 llawr, dyma'r ail adeilad uchaf ym Mrasil.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mrasil
Categori:Nendyrau
Categori:São Paulo
Da Lat

bawd|Da Lat
Dinas yn nhalaith Lam Dong yn Tay Nguyen, Fietnam, yw **Đà Lạt** (hefyd: **Da Lat** neu **Dalat**). Mae'r boblogaeth yn 206,105 (cyfrifiad 2006). Mae Maes Awyr Lien Khuong ger y ddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Eglwys Domaine de Marie
*Gorsaf reilffordd
*Gwesty Hang Nga
*Sgwâr Farchnad

Categori:Dinasoedd Fietnam
Categori:Lam Dong
Bill Maher

Digrifwr ar ei sefyll, cyflwynydd teledu, sylwebydd gwleidyddol, awdur ac actor o Americanwr yw **William "Bill" Maher, Jr.**  (ganwyd 20 Ionawr 1956). Mae'n cyflwyno'r sioe *Real Time with Bill Maher* ar HBO, ac ynghynt cyflwynodd sioe sgwrs debyg o'r enw *Politically Incorrect* ar Comedy Central ac ABC. Ymysg y pynciau mae'n beirniadu mae crefydd, gwleidyddiaeth, cywirdeb gwleidyddol, gwrthddeallaeth, a'r cyfryngau torfol.

Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Agnostigiaid
Categori:Comedïwyr stand-yp Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion dychanol Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Rhyddewyllyswyr
Sail Romascaig

Mae **Sail Romascaig**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Durness i Loch Shin yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Graham Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 8 Mehefin 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Graham
Gwibddiplomyddiaeth

Term gwleidyddol yw **gwibddiplomyddiaeth** sydd yn disgrifio ymdrechion diplomydd o wlad neu sefydliad allanol sydd yn gweithredu fel canolwr rhwng y prif bleidiau mewn anghydfod, trwy "wenoli" rhyngddynt, heb i'r prif bleidiau cwrdd a'i gilydd yn uniongyrchol.

[bawd|Henry Kissinger (dde) yn ysgwyd llaw [Anwar Sadat, Arlywydd yr Aifft, yn Nhachwedd 1973.]]
Defnyddiwyd y term Saesneg *shuttle diplomacy* yn gyntaf yn *The New York Times* yn Ionawr 1974 i ddisgrifio ymdrechion Henry Kissinger, Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau, yn sgil Rhyfel Yom Kippur. Fe deithiodd Kissinger yn ôl ac ymlaen rhwng Israel, yr Aifft a Syria dros gyfnod o saith mis tra'n ceisio cael Israel i dynnu ei lluoedd milwrol yn ôl o diriogaethau'r ddwy wlad arall. Manteisiodd ar anwybodaeth y llywodraethau o amcanion a a gweithgareddau ei gilydd i lunio ac adolygu cynigion a chytundebau ar ben ei hunan, ac i ddewis pryd i gyflwyno gofynion a chyfaddawdau'r un ochr i'r ochr arall. Trwy hyn, fe gyflymodd y broses tuag at gytundeb terfynol. Dychwelodd Kissinger i'r Dwyrain Canol ym Medi 1975 i sicrhau ail gytundeb rhwng Israel a'r Aifft. Mae'n debyg taw hon oedd y tro cyntaf i ddiplomydd uwch o wlad mor bwerus i deithio ar frys a thro ar ôl tro wrth geisio ennill nod gyfyngedig.

Defnyddir y term hefyd wrth edrych yn ôl ar ymdrechion Cyrus Vance, Dirprwy Ysgrifennydd Amddiffyn yr Unol Daleithiau, i atal rhyfel rhwng Gwlad Groeg a Thwrci ym 1967. Llwyddodd Vance i berswadio'r Groegiaid i dynnu'r mwyafrif o'u lluoedd allan o Gyprus.

## Cyfeiriadau 
Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Sam Kinison

Digrifwr ar ei sefyll ac actor o'r Unol Daleithiau oedd **Samuel Burl "Sam" Kinison** (8 Rhagfyr 1953 – 10 Ebrill 1992). Roedd yn enwog am ei gomedi gwleidyddol anghywir a'i arddull gryf a swnllyd, gan gynnwys ei sgrech nodweddiadol, a ddylanwadwyd gan ei yrfa gynnar yn bregethwr Pentecostalaidd. Bu farw mewn damwain car. Roedd yn ffrind agos i Rodney Dangerfield.

Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cristnogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Categori:Pobl o Washington
Braster menyn

Y rhan frasterog o laeth ydy **braster menyn** neu **fraster llaeth **. Yn aml gwerthir llaeth a hufen yn ôl y canran o fraster menyn maent yn cynnwys.

## Cyfansoddiad 
Yn gyffredinol mae asid brasterog braster menyn yn cynnwys (yn ôl ffracsiwn mas):

*Asidau brasterog dirlawn:
**Asid palmitig: 31%
**Asid myristig: 12%
**Asid stearig: 11%
**Asidau brasterog dirlawn îs (uchafswm o 12 atom carbon): 11%
**Asid pentadecanoig a asid heptadecanoig: olion
*Asidau brasterog annirlawn:
**Asid olëig: 24%
**Asid palmitolëig: 4%
**Asid linolëig: 3%
**Asid linolenig: 1%

## Gweler hefyd 
* llaeth
* llaeth soia

## Cyfeiriadau 
Categori:Cynnyrch llaeth
Categori:Cynhwysion bwyd
Categori:Menyn
Praia da Luz

Plwyf sifil a phentref glan môr yn yr Algarve, Portiwgal, ydy **Praia da Luz**, yn swyddogol *Luz*. Saif tua 6&nbsp;km o fwrdeistref Lagos, Portiwgal. Fe'i hadwaenir hefyd fel *Luz de Lagos* neu *Vila da Luz*, "Praia da Luz", sy'n golygu *Traeth y Goleuni*, a defnyddir hyn i gyfeirio at y pentref a'r traeth. Arferai fod yn bentref pysgota bychan ond bellach mae'n cynnwys nifer o ganolfannau gwyliau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Traveluzion Travel Guide 
* Gwefan Luz-Info 

Categori:Pentrefi Portiwgal
Categori:Algarve
Round Maple

Pentrefan yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, ydy **Round Maple**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Edwardstone yn ardal an-fetropolitan Babergh.

## Cyfeiriadau
Categori:Ardal Babergh
Categori:Pentrefi Suffolk
Y pedwar copa ar ddeg

[bawd|[Yr Wyddfa o Lyn Llydaw.]]
Dyma restr o'r **mynyddoedd hynny sydd dros 3000 o droedfeddi**, sef 914.4 metr. Yn draddodiadol, gelwir hwy'n **bedwar copa ar ddeg**. Hyd at diwedd y 2010au cyfrifwyd 14 copa o fewn y diffiniad hwn. Bellach, derbynir fod 15 ohonynt. Maen nhw i gyd o fewn tafliad carreg i'w gilydd: o fewn 3 chlwstwr o fynyddoedd, ac felly'n sialens arbennig i'r cerddwr i'w gorchfygu nhw i gyd o fewn 24 awr.

Y copa a ychwanegwyd at y 14 i wneud cyfanswm o 15 yw Carnedd Gwenllian. Nid yw'r copa hwn, fodd bynnag, yn cael ei gyfri gan gerddwyr neu redwyr y sialens.

Hyd y sialens hwn ydy tua 26 milltir (42&nbsp;km), gyda'r daith gerdded o fan-cychwyn i fan-cychwyn yn ychwanegu tua 4 milltir at y daith, sy'n rhoi cyfanswm o 30 milltir (48&nbsp;km). Cerdded y sialens hwn mae'r rhan fwyaf o bobl, a gellir gwneud hynny'n gymharol rwydd o fewn 24 awr. Ond mae eraill yn rhedeg, ac mae'r record (Awst 2011) yn 4 awr ac 19 munud; gwnaed hynny gan Colin Donnelly 1988. Yn 1978 cyflawnodd John Wagstaff y sialens dair gwaith o fewn 22 awr a 49 munud.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Ôl-foderniaeth

Mae **Ôl-foderniaeth** yn label ar fathau o arferion diwylliannol a meddwl athronyddol sydd yn gwrthod safbwyntiau modernaidd. Yn fwy penodol, gwelir yma dueddiadau mewn diwylliant cyfoes a nodweddir gan y broblem o wirionedd gwrthrychol ac amheuaeth gynhenid tuag at naratif byd eang diwylliannol neu feta-naratif. Gwelir yma'n aml y gred fod y rhan fwyaf o realiti - os nad y cyfan - yn adeiladaeth gymdeithasol, ac yn agored i newid sy'n dibynnu ar leoliad ac amser.

Pwysleisir gan ôl-fodernwyr swyddogaeth iaith, perthynas lywodraethol, a chymhelliant, gan ymosod ar ddosbarthiadau llym megis dyn yn erbyn menyw, du yn erbyn gwyn, anghyfunrhyw yn erbyn cyfunryw ac imperialaeth yn erbyn gwladychiaeth.

Tuedda meddylwyr ôl-fodernaidd awgrymu bod realiti yn lluosog ac yn gymharol: y mae felly'n dibynnu ar y carfanau sy’n dangos diddordeb ac yn ymglymu. Mae ôl-foderniaeth wedi dylanwadu ar nifer o feysydd diwylliannol, gan gynnwys crefydd, beirniadaeth laith, cymdeithaseg, ieithyddiaeth, pensaernïaeth, anthropoleg, y celfyddydau gweledol, a cherddoriaeth.


Categori:Athroniaeth
Categori:Mudiadau celf
Yukio Hatoyama

Gwleidydd o Japan yw **Yukio Hatoyama** (ganwyd 11 Chwefror 1947).  Prif Weinidog Japan rhwng 16 Medi 2009 a 8 Mehefin 2010 oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion o Japan
Categori:Prif Weinidogion Japan
Ben More Assynt (copa deheuol)

Mae **Ben More Assynt (copa deheuol)** yn gopa mynydd a geir ar y daith o Scourie i Lairg yng ngogledd eithaf Ucheldir yr Alban; . Mae'n is-gopa ar fynydd Ben More Assynt.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Munro TopMurdo. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Murdo
Kazimierz Funk

Biocemegydd o Bwyliad oedd **Kazimierz Funk** neu **Casimir Funk** yn Saesneg (23 Chwefror 1884 – 19 Tachwedd 1967) oedd un o'r gwyddonwyr cyntaf i ddatblygu'r cysyniad o fitaminau; y termau a ddefnyddiodd ef oedd "vital amines" a "vitamines". Honna'r 'Gorllewin' yn aml mai ef oedd y cyntaf.

Yn 1910 roedd y gwyddonydd Umetaro Suzuki o Japan wedi llwyddo i elldynnu hylif llawn maetholion allan o uwd reis gan ei alw'n "asid aberig", ond ni soniwyd fod ei ddarganfyddiad yn newydd sbon pan gyfieithwyd ei waith i'r Almaeneg. Yn 1935 sylweddolwyd mai'r fitamin thiamin oedd ei ddarganfyddiad mewn gwirionedd.

Wedi darllen gwaith yr Iseldirwr Christiaan Eijkman, a soniodd pobl a oedd yn bwyta reis brown yn llai tebygol o gael beri-beri na phobl a oedd yn bwyta reis wedi'i falu'n uwd, aeth ati i geisio darganfod pam. Llwyddodd yn 1912 i wneud hynny a gan fod y grŵp hwnnw'n cynnwys amin, galwodd y maetholion hyn yn "fitamin" (ond a ail-enwyd yn ddiweddarach yn "fitamin B3" (niacin); credodd ef ei hun ei fod wedi darganfod thiamin (vitamin B1) gan ei ddisgrifio fel "ffactor gwrth-beri-beri". Gwnaeth y ddamcaniaeth y gellid gwella afiechydon eraill megis y llechau (*rickets*), pelagra, y clefyd seliag a'r clefri poeth (neu 'sgyrfi') drwy gymryd fiteminau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Biocemegwyr o Wlad Pwyl
Categori:Biocemegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Bern
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o Wlad Pwyl
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o Wlad Pwyl
Categori:Gwyddonwyr Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Warsaw
Categori:Pobl a aned yn Ymerodraeth Rwsia
Categori:Pobl fu farw yn Efrog Newydd
Categori:Ymfudwyr o Wlad Pwyl i'r Unol Daleithiau
Wicilyfrau

135px|bawd|Logo Wicilyfrau ers 2009
Gwefan wici ac un o brosiectau Sefydliad Wicifryngau yw **Wicilyfrau** gyda'r nod o greu casgliad rhydd ac am ddim o werslyfrau.

## Dolenni allanol 
* Hafan Wicilyfrau Cymraeg
* Porth amlieithog Wicilyfrau
* Rhestr Wicilyfrau ar wefan Meta-Wici

Categori:Llyfrgelloedd digidol
Llyfrau
Categori:Sefydliadau 2004
Milltir

Mesuriad o hyd yw **milltir**, a ddiffinir fel arfer yn 5,280 troedfedd, neu 1,609.3 metr. Mae'r mesuriad yma'n cael ei alw'n "filltir atatudol", i'w gwahaniaethu oddi wrth filltir morwrol sy'n 1,852 metr, neu 6,076.1 tr. Dros y blynyddoedd cafwyd gwahanol bellteroedd o "filltiroedd", gyda'r hyd rhwng un a phymtheg cilometr.

Roedd gwahaniaeth bach rhwng y gwahanol fathau o filltiroedd yn para hyd at 1959 (2 ran fesul miliwn) pan gyrhaeddwyd cytundeb rhyngwladol a ddiffiniodd "milltir" fel 1,609.344 m yn union.

Categori:System Imperial
Bill Johnson (gweinidog)

Awdur, diwinydd, a gweinidog o Bethel Church yn Redding, California, yw **Bill Johnson** (ganwyd 1951).  Mae Johnson yn weinidog bumed genhedlaeth.

Roedd ei dad, Melvin Earl Johnson yn weinidog Bethel Church yn Redding o 1968 hyd 1982. Wedi hynny gwasnaethodd am 17 mlynedd fel gweinidogion yn Weaverville, California, dychwelodd Bill a'i wraig Beni i Redding fel gweinidogion Bethel Church ym mis Chwefror, 1996.

## Llyfryddiaeth
* *When Heaven Invades Earth* (2003)
* *The Supernatural Power of a Transformed Mind* (2005)
* *Dreaming With God* (2006)

## Dolen allanol
*  Gwefan Swyddogol

Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Cristnogion
Masters in France

Band Cymreig ydy **Masters in France**, a sefydlwyd yng Nghaernarfon, Gwynedd yn 2009.

Ers 2009, maent wedi cael eu cynnwys ar restr chwarae BBC Radio 1 a pherfformio yng ngŵyl Wakestock a Gŵyl Sŵn yn 2010 a 2011. Cawsant eu hyrwyddo gan Blaid Cymru gan chwarae yn eu cynhadledd flynyddol yn Llandudno ym Medi 2011.

Yn 2012, defnyddiwyd fersiwn Masters in France o'r gân ''Playin' with my Friends'', a recordiwyd yn wreiddiol gan Robert Cray a B.B. King, mewn hysbyseb teledu i'r siop IKEA.  Yn 2012, ymddangosodd Owain Jones fel gwestai ar un o'r traciau ar albwm newydd Gai Toms, *Bethel*.

## Disgograffi
**Inhale* (EP), 19 Medi 2011

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Safle MySpace Masters in France
*Twitter Masters in France
*YouTube Masters in France
*Sound Cloud Masters in France
*Tudalen Facebook Masters in France

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2009
John Knapp-Fisher

Arlunydd o Loegr yw **John Knapp-Fisher** (ganed 1931), sydd wedi bod yn byw a gweithio yng Nghymru ers 1965.

## Bywgraffiad
Ganed yn Llundain, yn fab i Athro Pensaernïaeth yn y Coleg Celf Brenhinol. Addysgwyd yn Ysgol Sant Andrew, Pangbourne a Choleg Eastbourne, Sussex cyn mynd i astudio ddylunio graffeg a teipograffeg yng Ngholeg Celf Maidstone. Yn dilyn hyn fe wnaeth Wasnanaeth Cenedlaethol yn Heddlu Milwrol Mowntiedig Brenhinol y fyddin.

Bu'n gweithio yn dylunio arddarngosfeydd yn Llundain am ddwy flynedd cyn cychwyn canolbwyntio ar baentio ac arddangos gwaith ei hun ym 1958. Yn ddiweddarach, daeth yn ddylunydd set ar gyfer Theatr Margate Brenhinol a Theatr Castell Farnham. Yna, bu'n byw ar gwch yn Suffolk tan i'w wraig ddisgyn yn feichiog. Symudodd i Sir Gaerfyrddin ym 1965 ac agorodd ei stiwdio yng Nghroes-goch, Sir Benfro ym 1967. Ym 1992, etholwyd yn aelod o'r Academi Frenhinol Gymreig.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Yr Academi Frenhinol Gymreig

320px|bawd|Plas Mawr, Conwy, cartref i'r Academi cyn 1994

Sefydliad annibynnol sy'n ymwneud â rhagoriaeth ym myd celf yng Nghymru oedd yr **Academi Frenhinol Gymreig** (Saesneg: *Royal Cambrian Academy*). Lleolwyd ei phrif oriel ger Plas Mawr yn nhref Conwy, Sir Conwy.

## Hanes
Sefydlwyd yr academi gan grŵp o artistiaid gyda ddiddordeb ynglyn a thirlun Gogledd Cymru. Cafodd artistiaid o Ogledd Cymru, Lerpwl a Manceinion cyfarfod â’i gilydd yng Nghyffordd Llandudno ym 1881, yn galw eu hunain "Academi Gelf Gymreig". Yn 1882 rhoddodd y Frenhines Victoria y teitl "Frenhinol" iddynt. Yn yr un blwyddyn trefnodd yr academi arddangodfa enfawr yng Nghaerdydd, gyda chatalog o 200 tudalen. Yn 1885 rhoddodd Arglwydd Mostyn brydles ei blasdy Plas Mawr, Conwy, i'r academi am eu defnydd fel oriel.

## Llyfryddiaeth
* *Academi Frenhinol Gymreig*. Llawlyfr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Academïau y celfyddydau
Categori:Y celfyddydau yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 1881
Categori:Sefydliadau Cymru
Sussex

Sir hanesyddol yn ne-ddwyrain Lloegr yw **Sussex**. Daw'r enw o'r Hen Saesneg *Sūþsēaxe* ("Sacsoniaid Deheuol"), ac mae ardal y sir hanesyddol yn cyfateb yn fras i ardal hynafol Teyrnas Sussex a sefydlwyd gan Ælle o Sussex yn 477 CC, a daeth yn rhan o deyrnas Wessex yn 825, a teyrnas Lloegr yn ddiweddarach. 

## Daearyddiaeth 
Caiff ei ffinio i'r gogledd gan Surrey, i'r dwyrain gan Gaint, i'r de gan y Môr Udd, ac i'r gorllewin gan Hampshire. Caiff ei rannu yn dri ardal llywodraeth leol, sef wedi ei rannu yng Ngorllewin Sussex, Dwyrain Sussex a dinas Brighton a Hove. Crëwyd dinas Brighton & Hove yn awdurdod unedol ym 1997; a derbyniodd statws dinas yn 2000. Tan hynny, Chichester oedd unig ddinas Sussex.

bawd|dim|Sussex yn Ne Lloegr

Caiff Sussex ei rannu'n dair prif is-ranbarth daearyddol. Yn y de-orllewin mae cwastad arfordirol ffrwythlon gyda phoblogaeth dwys. Mae bryniau sialc y Twyni Deheuol yn rhollio i'r gogledd o hyn, a thu hwnt i'r bryniau ceir ardal goedwigol Sussex Weald.

## Hanes 
Mae'r ardal y sir hanesyddol yn cyfateb yn fras i ardal hynafol Teyrnas Sussex a sefydlwyd gan Ælle o Sussex yn 477 CC, a daeth yn rhan o deyrnas Wessex yn 825, a teyrnas Lloegr yn ddiweddarach. 

Aiff hanes y sir yn ôl ymhellach, gyda Boxgrove, Sussex  yn lleoliad nifer o ddarganfyddiadau cynharaf hominid Ewrop. Mae hefyd wedi bod yn safle allweddol ar gyfer o ymosodiadau ar yr ynys, megis Goresgyniad Prydain y Rhufeiniaid a Brwydr Hastings.

Parhawyd i ddefnyddio Sussex fel sir seremonïol hyd 1974, pan benodwyd Arglwydd Raglaw ar gyfer Gollewin a Dwyrain Sussex, yn hytrach nag un Arglwydd Raglaw Sussex. Er y rhaniadau llywodraethol a ddilynodd, mae Sussex gyfan wedi parhau i fod â llu heddlu unedig ers 1968.

Categori:Cyn siroedd Lloegr
Categori:Hanes Dwyrain Sussex
Categori:Hanes Gorllewin Sussex
Categori:Siroedd Lloegr a ddatgysylltwyd ym 1974
Yucatan (band)

Band Cymreig yw **Yucatan**, a sefydlwyd yn 2005. Cafodd albwm cyntaf y band ei gynhyrchu yn stiwdio Sigur Rós yn Reykjavik, Gwlad yr Iâ. Gwahoddwyd hwy yno wedi i Dilwyn Llwyd gyfarfod â nhw yng Nghatalonia.

Bu farw Iwan Huws, drymiwr y band, yn Ionawr 2018 ar fynydd Tryfan yn Eryri.

## Aelodau
* Dilwyn Llwyd (llais, gitâr)
* Huw Lloyd (allweddellau)
* Gwyn (bas)
* Rhodri Owen (allweddellau, llinynnau)
* Iwan Huws (drymiau)

### Cyn-aelodau
* Derfel Griffiths
* Theston Jones (drymiau)
* Bari Gwilliam (trwmped)
* Osian Howells

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*MySpace Yucatan 
*Tudalen Facebook Yucatan
*Ones to Watch 2010 :: Yucatan , Rich Hughes, The Line of Best Fit, 8 Rhagfyr 2009

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2005
Gwasg filwrol

bawd|150px|dde|Rhan 1
bawd|150px|dde|Rhan 2
Amrywiad o'r ymarfer hyfforddi gyda phwysau "gwasg uwchben" yw'r **gwasg filwrol**.

Mae'r wasg filwrol yn targedu cyhyrau'r deltoid yn yr ysgwyddau yn ogystal â'r cyhyryn triphen. Yn ogystal â hyn, mae'n ymarfer y cyhyrau craidd a'r coesau, wrth i'r codi pwysau ddefnyddio'r cyhyrau hyn er mwyn sefydlogi ei hun.

Dechreua'r codiad wrth i'r codwr sefyll a'i sodlau yn cyffwrdd â'i gilydd a'r barbel ar y deltoid blaen. Yna codir y barbel uwch y pen drwy wasgu cledrau'r dwylo yn erbyn ochr waelod y barbel.

Gellir gwneud yr ymarfer naill ai'n sefyll neu wrth eistedd.
## Cyfeiriadau
Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Iaith arwyddion

bawd|thumbtime=5|*Preservation of the Sign Language* (1913)
Iaith sy'n cael ei chyfleu drwy batrymau o arwyddion corfforol yw **iaith arwyddion** (hefyd **iaith arwyddo** neu **arwyddiaith**, yn hytrach na phatrymau sain. Mae'n cyfuno siapiau a chyfeiriad y dwylo, y breichiau neu'r corff ac ystumiau'r wyneb er mwyn cyfleu syniadau'r unigolyn.

Ble bynnag mae cymunedau o bobl fyddar, bydd ieithoedd arwyddo yn datblygu. Mae eu gramadeg gofodol cymhleth yn wahanol iawn i ramadeg ieithoedd llafar. Defnyddir cannoedd o ieithoedd arwyddo ledled y byd ac maent yn greiddiol i ddiwylliannau y byddar. Mae rhai ieithoedd arwyddo wedi ennill cydnabyddiaeth gyfreithiol, tra nad oes gan eraill statws o gwbl. Iaith Arwyddion Prydain yw'r iaith arwyddo fwyaf cyffredin yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyflwyniad mewn iaith arwyddo gyda troslais yn y Gymraeg ar sianel Youtube Ymddiriedolaeth GIG Hywel Dda
* Signes du Monde , cyfeirlyfr o'r holl eiriaduron ieithoedd arwyddo] (Saesneg a Ffrangeg)

Categori:Anabledd
Categori:Iaith
*
Glas Bheinn (776m)

Mae **Glas Bheinn**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Scourie i Lairg yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd enfawr ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hump
Categori:Copaon Corbett
Iaith Arwyddion Prydain

bawd|250px|Yr wyddor sillafu â bysedd Iaith Arwyddion Prydain.

Yr iaith arwyddion fwyaf poblogaidd gan bobl fyddar yn y DU yw **Iaith Arwyddion Prydain** (Saesneg: ***British Sign Language*** neu ***BSL***). Mae 125,000 o oedolion byddar yn y DU yn defnyddio'r iaith, yn ogystal â thua 20,000 o blant. Mae'r iaith yn defnyddio gofod a symudiad y dwylo, y corff, yr wyneb a'r pen i gyfathrebu. Mae miloedd o bobl nad ydynt yn fyddar hefyd yn defnyddio Iaith Arwyddion Prydain, megis perthnasau, cyfieithwyr, staff meddygol neu eraill sy'n ymwneud â'r gymuned fyddar.

## Statws
Cydnabyddodd Llywodraeth y Deyrnas Unedig Iaith Aryddion Prydain fel iaith ar 18 Mawrth 2003. Ar 28 Ebrill 2022 cydnabyddwyd BSL fel swyddogol yng Nghymru, Lloegr a'r Alban. Mae'r wythnos oddeutu 28 Ebrill bellach yn Wythnos Iaith Arwyddo.

## Cymru
Arwyddir 'Cymru' (y wlad) mewn BSL fel crafanc Draig Goch Cymru yn sgathru am lawr.

## Dolenni allanol
* 
* 
* 
* 
* Iaith Arwyddion Prydain ar Sianel Youtube Gweinidog Addysg Llywodraeth Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Anabledd
Prydain
Ail Ryfel Tsietsnia

Gwrthdaro rhwng Ffederasiwn Rwsia a Gweriniaeth Tsietsniaidd Itsceria o 1999 hyd 2009 oedd **Ail Ryfel Tsietsnia**. Dilynodd Rhyfel Cyntaf Tsietsnia (1994–6). Lansiwyd gan Rwsia ar 26 Awst 1999 fel ymateb i oresgyniad Dagestan gan y Frigâd Gadw'r Heddwch Islamaidd Ryngwladol (IIPB). Wedi i luoedd Rwsiaidd symud i mewn i Tsietsnia ar 1 Hydref, daeth ag annibyniaeth *de facto* Gweriniaeth Tsietsniaidd Itsceria i ben. Enillodd y Rwsiaid reolaeth dros y brifddinas Grozny ar ôl gwarchae trwy gydol gaeaf 1999–2000. O tua mis Mehefin 2000 ymlaen, daeth y brwydrau confensiynol i ben a throdd natur y rhyfel yn wrthryfel herwfilwrol, a pharhaodd gwrthryfelwyr Tsietsniaidd i beri colledigion mawr i'r Rwsiaid am bron i ddegawd. Buont hefyd yn gyfrifol am ymosodiadau terfysgol yn Tsietsnia a gweddill Ffederasiwn Rwsia, a chyhuddir lluoedd Rwsiaidd a'r gwrthryfelwyr Tsietsniaidd yn gyfrifol am droseddau rhyfel. Daeth yr ymgyrch wrth-derfysgol yn Tsietsnia i ben yn swyddogol ar 16 Ebrill 2009, ond mae gwrthryfel yng Ngogledd y Cawcasws yn parhau.

## Darllen pellach 
* Souleimanov, Emil. "Chechnya, Wahhabism and the Invasion of Dagestan", *Middle East Review of International Affairs* 9 (4) Rhagfyr 2005.

Categori:Hanes y Cawcasws
Tsietsnia 2
Tsietsnia 2
Categori:Rhyfeloedd Ffederasiwn Rwsia
Categori:Tsietsnia