open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Preity Zinta

Mae **Preity Zinta** (Hindi प्रीति ज़िंटा) (ganed 31 Ionawr 1975), yn actores a chantores o India a aned yn Shimla, India. Preity ydy un o actoresau enwocaf Bollywood heddiw.

## Ffilmiau 
Categori:Bollywood
Categori:Actorion o India
Categori:Cantorion o India
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
86

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
81 82 83 84 85 - **86** - 87 88 89 90 91 

----

## Digwyddiadau 
* Byddin Rufeinig dan Cornelius Fuscus yn cael ei gorchfygu gan y Daciaid dan Decebalus ym Mrwydr Gyntaf Tapae. Lleddir Fuscus a'r rhan fwyaf o'i fyddin.
* Y cadfridog Rhufeinig Trajan, yn ddiweddarach yn ymerawdwr, yn dechrau ymgyrch yn erbyn gwrthryfel yn yr Almaen.
* Rhennir yr Almaen yn ddwy dalaith, Germania Superior a Germania Inferior.

## Genedigaethau 
* 19 Medi — Antoninus Pius, ymerawdwr Rhufain (138–161).

## Marwolaethau 
Categori:86
Uwch Gynrychiolydd dros y Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin

bawd|Federica Mogherini, cyn-Uwch Gynrychiolydd
Prif gydlynydd Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin yr Undeb Ewropeaidd yw'r **Uwch Gynrychiolydd dros y Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin**.

Cyflwynwyd y swydd gan Gytundeb Amsterdam. Ynghyd â Gweinidog Tramor cenedlaethol y wlad sy'n dal Llywyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd, mae'r Uwch Gynrychiolydd yn cynrychioli cyngor gweinidogion tramor yr Undeb. O dan Gytundeb Lisbon, cyfunir y swydd â swydd y Comisiynydd Ewropeaidd dros Faterion Tramor dan deitl newydd, sef **Uwch Gynrychiolydd yr Undeb dros Faterion Tramor a Pholisi Diogelwch**.

bawd|200px|Catherine Ashton, cyn-Uwch Gynrychiolydd

Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
85

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
80 81 82 83 84 - **85** - 86 87 88 89 90

----

## Digwyddiadau 
* Daciaid dan Decebalus yn dechrau rhyfeloedd yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig sy'n parhau hyd 88 neu 89.
* Domitian yn gorchfygu ymosodiad Daciaidd ar dalaith Moesia.
* Llywodraethwr Prydain, Gnaeus Julius Agricola, yn cael ei alw'n ôl i Rufain gan Domitian.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:85
84

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
79 80 81 82 83 - **84** - 85 86 87 88 89

----

## Digwyddiadau 
* Dyddiad posibl Brwydr Mons Graupius (neu 83); Llywodraethwr Prydain, Gnaeus Julius Agricola, yn ennill buddugliaeth dros y Caledoniaid.
* Plinius yr Ieuengaf yn dal swydd *sevir equitum Romanorum* (pennaeth uned o farchogion).
* Dechrau adeiladu'r Limes, llinell amddiffynnol Rufeinig rhwng Afon Rhein ac Afon Donaw.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:84
82

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
77 78 79 80 81 - **82** - 83 84 85 86 87

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Rhufeinig Domitian yn ffurfio lleng newydd, Legio I *Minervia*.
* Dio Chrysostom yn cael ei alltudio o Rufain, yr Eidal a Bithynia.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Anianus, Patriarch Alexandria

Categori:82
80

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
75 76 77 78 79 - **80** - 81 82 83 84 85

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Titus yn agor y Colossewm yn Rhufain gyda 100 diwrnod o gemau.
* Y Pantheon gwreiddiol yn Rhufain yn cael ei ddinistrio mewn tan.
* Yr Affricanwr cyntaf yn dod yn aelod o Senedd Rhufain.
* Hero o Alexandria yn dyfeisio'r aeolipile, y peiriant ager cyntaf.

## Genedigaethau 
* Carpocrates, athronydd crefyddol

## Marwolaethau 
* Vologases II, brenin Parthia
* Sant Timotheus, esgob Ephesus (dyddiad traddodiadol)

Categori:80
87

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
82 83 84 85 86 - **87** - 88 89 90 91 92

----

## Digwyddiadau 
* Decebalus yn dod yn frenin Dacia
* Y Rhufeiniwr Maternus ym ymweld ag Ethiopia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:87
83

1g CC - **1g** - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - **80au** - 90au 100au 110au 120au 130au 
78 79 80 81 82 - **83** - 84 85 86 87 88

----

## Digwyddiadau 
* Yr ymerawdwr Rhufeinig Domitian yn ennill buddugoliaeth dros lwyth Almaenaidd y Chatti.
*Dyddiad posibl Brwydr Mons Graupius - gweler 84.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:83
78

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
73 74 75 76 77 - **78** - 79 80 81 82 83

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn concro llwythau Cymreig yr Ordoficiaid a'r Silwriaid
* Gnaeus Julius Agricola yn olynu Sextus Julius Frontinus fel llywodraethwr Prydain

## Genedigaethau 
* Zhang Heng, mathemategydd, seryddwr, dyfeisiwr, bardd ac ysgolhaig o Tsieina

## Marwolaethau 
Categori:78
77

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
72 73 74 75 76 - **77** - 78 79 80 81 82

----

## Digwyddiadau 
* Agricola yn cael ei benodi yn llywodraethwr Prydain.
* Plinius yr Hynaf yn cyhoeddi'r deg llyfr cyntaf o'i *Naturalis Historia*.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Daru, brenin Baekje

Categori:77
Mynydd Feswfiws

Llosgfynydd yn yr Eidal yw **Mynydd Feswfiws** (Eidaleg: *Monte Vesuvio*, Lladin: *Mons Vesuvius*) neu **Feswfiws**. Saif rhyw 9&nbsp;km i'r dwyrain o ddinas Napoli. Ef yw'r unig losgfynydd ar dir mawr Ewrop i echdori yn ystod y can mlynedd diwethaf; mae'r ddau losgfynydd arall yn yr Eidal, Etna a Stromboli, ar ynysoedd.

Mae Feswfiws yn fwyaf adnabyddus am y ffrwydrad yn 79 OC, a ddinistriodd drefi Pompeii a Herculaneum. Ffrwydrodd lawer tro ers hynny; bu ffrwydrad yn fawr yn 1944.

Cyhoeddwyd yr ardal o amgylch y mynydd yn barc cenedlaethol ar 5 Mehefin 1995. Mae ffordd sy'n arwain o fewn 200 medr i'r copa, ond wedi hynny rhaid cerdded.

## Gweler hefyd
*Etna
*Stromboli
*Pompeii
*Herculaneum

## Cyfeiriadau
Vesuvius
Vesuvius
Categori:Dinas Fetropolitan Napoli
Pompeii

Dinas Rufeinig a gladdwyd gan ffrwydrad Mynydd Feswfiws yn 79 OC yw **Pompeii**. Saif gerllaw dinas Napoli yn rhanbarth Campania.

Pan ffrwydrodd Feswfiws ar 24 Awst 79, dinistriwyd Pompeii a thref gyfagos Herculaneum. Claddwyd y dref gan lwch a lludw o'r ffrwydrad, a bu ar goll hyd iddi gael ei hail-ddarganfod yn 1748. Oherwydd hyn, mae'r adeiladau wedi eu cadw mewn cyflwr rhyfeddol o dda, ac mae'r gweddillion wedi dod yn Safle Treftadaeth y Byd ac yn un o atyniadau mwyaf yr Eidal i dwristiaid, gydag oddeutu 2.5 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn.

Credir i Pompeii gael ei sefydlu yn y 7fed neu'r 6ed ganrif CC, gan yr Osci, un o bobloedd canolbarth yr Eidal. Daeth dan ddylanwad Rhufain o'r 4 CC ymlaen. Cymerodd ran yng ngwrthryfel dinasoedd Campania yn erbyn Rhufain tua 90 CC, ond yn 89 CC gosodwyd y ddinas dan warchae gan Sulla. Yn 80 CC, wedi i ddinas Nola syrthio, gorfodwyd Pompeii i ildio i Rufain. Sefydlwyd llawer o gyn-filwyr o'r llengoedd yno, a chafodd yr enw  *Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum*. Datblygodd y ddinas yn ganolfan fasnach bwysig a llewyrchus.

Cedwir llawer o'r gwaith celf a ddarganfuwyd yn Pompeii yn Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli.

## Gweler hefyd
*Cabinet Cudd

## Cyfeiriadau
Categori:Campania
Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Napoli
Categori:Safleoedd archaeolegol yr Eidal
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
75

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
70 71 72 73 74 - **75** - 76 77 78 79 80 

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn sefydlu tref *Venta Silurum* (Caerwent)
* Han Zhangdi yn dod yn ymerawdwr yn Tsieina

## Genedigaethau 
*Suetonius, hanesydd Rhufeinig

## Marwolaethau 
*Han Mingdi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

Categori:75
William Goscombe John

Cerflunydd o Gymru oedd Syr **William Goscombe John** (21 Chwefror 1860 – 15 Rhagfyr 1952). Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

## Cerfluniau
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE {  ?item wdt:P170 wd:Q3069617. }
|links=text
|sort=P571
|columns=P18:Delwedd,label:Teitl,P547:Yn coffáu,P571:Dyddiad,P276:Lleoliad,P131:Ardal weinyddol,item:Wicidata
|thumb=100x100
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1952
Categori:Cerflunwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Druid

Gallai **Druid** gyfeirio at un o sawl peth:

*Derwydd, offeiriad yn y grefydd Geltaidd gynhanesyddol
*Y Ddwyryd (Saesneg: *Druid*), pentref bychan yn Sir Ddinbych
*Druid (band), band roc o'r 1970au 
**Druids*, (2001), ffilm
*Druid Theatre Company, cwmni drama yn Galway, Iwerddon
Dau-Enaid

Term ar gyfer person o drydedd rywedd sydd yn aelod o un o bobloedd brodorol America neu'r Cenhedloedd Cyntaf yw **Dau-Enaid**. Gan amlaf mae'n golygu enaid gwrywol ac enaid benywol yn byw yn yr un corff. Mae'r term hefyd yn cael ei ddefnyddio gan rai Americanwyr Brodorol cyfoes sy'n hoyw, lesbiaidd, deurywiol, trawsryweddol, *queer* a rhyngrywiol i ddisgrifio eu hunain.

Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Categori:Diwylliant pobloedd brodorol Gogledd America
Categori:Geirfa LHDT
Categori:Trawsrywedd
Richard Gwyn

Gallai **Richard Gwyn** gyfeirio at:

* Rhisiart Gwyn (Richard Gwyn) (1557-84), bardd Cymraeg, reciwsant a sant
* Richard Gwyn (awdur Cymreig) (g. 1956), bardd ac awdur Cymreig yn yr iaith Saesneg
74

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
69 70 71 72 73 - **74** - 75 76 77 78 79

----

## Digwyddiadau 
* Y testun cuneiform olaf y gwyddir amdano yn cael ei ysgrifennu ym Mesopotamia.
* Ardal Y Fforest Ddu yn yr Almaen yn dychwelyd dan reolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:74
Masada

Caer a safle archaeolegol yn Israel yw **Masada** (Hebraeg: מצדה, *Metzada*, o מצודה, *metzuda*, "caer"). Saif yn Rhanbarth Deheuol Israel, ar graig ar ochr ddwyreinol Anialwch Judea. Mae'r clogwyni'n cyrraedd uchder o 1,300 troedfedd ar yr ochr ddwyreiniol, a thua 300 troedfedd ar yr ochr orllewinol.

Yn ôl yr hanesydd Josephus, adeiladodd Herod Fawr gaer yma rhwng 37 a 31 CC. fel man diogel iddo ef a'i deulu pe bai gwrthryfel yn ei erbyn. Yn 66 OC, pan ddechreuodd y gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig, cipiodd grŵp o Iddewon a elwid y Sicarii y gaer oddi wrth ei garsiwn Rhufeinig. Roeddynt dan arweiniad Elazar ben Ya'ir (efallai yr un person a Eleazar ben Simon). Yn 72 rhoddodd llywodraethwr Rhufeinig Iudaea, Lucius Flavius Silva, a'r lleng X *Fretensis* y gaer dan warchae. Yn Ebrill 73 llwyddodd y Rhufeiniaid i dorri trwy fur y gaer. Lladdodd yr amddiffynwyr, 936 ohonynt i gyd, ei gilydd yn hytrach nag ildio.

Cloddiwyd y safle rhwng 1963 a 1965 gan yr archaeolegwr Israelaidd Yigael Yadin. Mae'n awr yn atyniad poblogaidd i dwristiaid, a daeth yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2001.

Categori:Hanes Israel
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Israel
Asaph

Roedd **Sant Asaph** (neu **Asa**) (fl. ail hanner y 6g) yn sant a fu ail esgob Llanelwy, yn ôl traddodiad, gan ddilyn Sant Cyndeyrn (*Mungo*) fel pennaeth yr eglwys gynnar yn yr esgobaeth honno.

## Traddodiadau
Nid oes buchedd Gymreig amdano wedi goroesi, ond mae traddodiadau lleol yn ardal Llanelwy yn cofnodi coeden gysegredig iddo (Onnen Asa), Ffynnon Asa, Llanasa, a Pantasaph. Lleolir y llefydd hyn yn hen dalaith Tegeingl (Sir y Fflint), sy'n awgrymu y bu gan y sant gell feudwy yn yr ardal. Yn ôl *Bonedd y Saint* roedd yn fab i Sawyl Penuchel o'r Hen Ogledd.
[210px|bawd|chwith|Sant Aspah. Ffenestr liw yn [Eglwys Gadeiriol Tyddewi.]]

## Buchedd
Ceir manylion pellach ym *Muchedd Sant Cyndeyrn*, a ysgrifennwyd ar gyfer Jocelin o Furness, esgob Glasgow, yn yr Oesoedd Canol. Pan alltudiwyd Cyndeyrn o ardal Ystrad Clud (tua 545) ffoes i ogledd-ddwyrain Cymru lle sefydlodd clas yn Llanelwy. Dywedir mai adeilad pren oedd y clas. Yno bu gan y sant 965 o ddisgyblion, ac yn eu plith Asaph. Fe'u rhanwyd yn dri grwp: 300 o fynachod heb fedru darllen i weithio ar y tir, 300 i weithio o gwmpas y clas, a 365 i ofalu am wasanaethau crefyddol (un am bob dydd o'r flwyddyn). Rhanwyd y grwp olaf yn dri chôr a ganai'r naill ar ôl y llall yn ddibaid.

Roedd Cyndeyrn yn arfer gwneud penyd trwy sefyll mewn afon rhewllyd. Ar un achlysur bu hynny'n ormod iddo, ac anfonodd ei was, yr Asaph ifanc, i nôl darn o bren i'w losgi er mwyn ei gynhesu. Daeth Asaph â llwyth o lo llosg yn ei ffedog, a datgelodd y wyrth hon sancteiddrwydd Asa i Cyndeyrn. Felly pan ddychwelodd yr hen sant i Ystrad Clud, ar ôl Brwydr Arfderydd, yn 573, cysegrwyd Asaph yn esgob i'w olynu. Dywedir iddo farw ar Galan Mai, 601.

1 Mai yw gwylmabsant Asaph, ar ôl dyddiad traddodiadol ei farwolaeth.

## Gweler hefyd
**Llyfr Coch Asaph*

Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Seintiau o Gymru
Juande Ramos

Rheolwr a chyn beldroedwr o Sbaen yw **Juan de la Cruz Ramos Cano** neu **Juande Ramos** (ganwyd 25 Medi 1954).

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pêl-droedwyr o Sbaen
Eddie Thomas

Paffiwr o Gymru oedd **Eddie Thomas**, MBE (27 Gorffennaf 1926 – 2 Mehefin 1997).  Wedi iddo ymddeol yn 1954, daeth yn rheolwr Howard Winstone a Ken Buchanan, y ddau yn bencampwyr y byd.

Cafodd ei eni ym Merthyr Tudful.

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Paffwyr o Gymru
Categori:Pobl o Ferthyr Tudful
Categori:Meiri lleoedd yng Nghymru
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
David Grenfell

Gwleidydd oedd **David Rhys Grenfell** (16 Mehefin 1881 – 21 Tachwedd 1968).  Aelod Seneddol y Gŵyr rhwng 1922 a 1959 oedd ef.

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1881
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1968
73

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
68 69 70 71 72 - **73** - 74 75 76 77 78

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn cipio Masada, yn un o frwydrau olaf gwrthryfel cyntaf yr Iddewon yn erbyn Rhufain. Mae'r amddiffynwyr yn eu lladd eu hunain yn hytrach nag ildio.
* Plinius yr Hynaf yn dal swydd procurator yn Hispania Tarraconensis.
* Yr ymerawdwr Vespasian yn dechrau concwest y diriogaeth i'r dwyrain o Afon Rhein ac i'r de o Afon Main.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:73
72

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
67 68 69 70 71 - **72** - 73 74 75 76 77

----

## Digwyddiadau 
* Antiochus IV, brenin Syria yn cael ei ddiorseddu gan yr ymerawdwr Vespasian.
* Y Rhufeiniaid yn gosod caer Masada dan warchae, yn un o frwydrau olaf gwrthryfel cyntaf yr Iddewon yn erbyn Rhufain
* Sefydlu dinas *Flavia Neapolis* (Nablus)

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:72
70

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
65 66 67 68 69 - **70** - 71 72 73 74 75 

----

## Digwyddiadau 
* 5 Mehefin — Titus a'i lengoedd Rhufeinig yn torri trwy fur canol Jerusalem
* 4 Awst — Y Rhufeiniaid yn dinistrio Teml Jerusalem ac yn cipio'r ddinas.
* Gwaith adeiladu'r Colosseum yn Rhufain yn dechrau (tua'r dyddiad yma).
* Plinius yr Hynaf yn gwasanaethu fel procurator yn nhalaith *Gallia Narbonensis*.
* Gwrthryfel y Batafiaid yn erbyn Rhufain dan arweiniad Gaius Julius Civilis. Mae llengoedd V *Alaudae* a XV *Primigenia* yn cael eu dinistrio, ond yn ddiweddarach mae Quintus Petillius Cerialis yn gorchfygu'r gwrthryfel.
* Llengoedd I *Germanica* a IIII *Macedonica* yn cael eu dirwyn i ben, a lleng newydd II *Audiutrix* yn cael ei chreu.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Hero o Alexandria (tua'r dyddiad yma)

Categori:70
71

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
66 67 68 69 70 - **71** - 72 73 74 75 76

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn sefydlu caer *Eboracum* (Efrog) ar gyfer y lleng *IX Hispania*
* Potillius Cerealis, llywodraethwr Prydain, yn gorchfygu gwrthryfel y Brigantes
* Rabbel II, brenin Nabataea, yn gwneud Bostra yn Syria yn ail brifddinas

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:71
Trydydd rhywedd

Cysyniad cymdeithasol a diwylliannol yw **trydydd rhywedd** neu **drydedd ryw** sy'n disgrifio unigolion nad yw'n cydymffurfio â hunaniaeth y gwryw nac ychwaith y fenyw, boed yn ôl eu safbwynt eu hunanin neu yn ôl safonau'r ddeuoliaeth rhywedd yn eu cymuned. Gall hefyd gyfeirio at gategori cymdeithasol arbennig mewn cymdeithasau sy'n cydnabod tri rhywedd neu ragor. Ystyr y gair "trydydd" yma yw "arall"; disgrifir gan anthropolegwyr a chymdeithasegwyr gymdeithasau sy'n cydnabod pedwar rhywedd, pum rhywedd, a "rhai rhyweddau".

Pennir rhyw'r unigolyn, un ai'n wryw, benyw, neu ryngrywiol, gan fioleg y cromosomau a'r anatomeg. Diffinnir rhywedd yr unigolyn gan ei hunaniaeth rhywedd bersonol a swyddogaethau rhywedd y gymdeithas. Nid oes swyddogaethau rhywedd caeth a phendant gan bob diwylliant a chymuned.

[bawd|chwith|Triawd o hijra yn [Delhi Newydd, India.]]
Nid yw ystyr rhyweddau ychwanegol yn unfath o gwbl mewn gwahanol ddiwylliannau. Yng nghymdeithas y Māhū yn Hawaii, rhyng-gyflwr yw'r "berson o rywedd amhendant" a leolir ar fath o sbectrwm rhwng y gwryw a'r fenyw. Cydnabyddir pedwar rhywedd gan y Diné neu'r Nafacho: menyw fenywaidd, menyw wrywaidd, dyn benywaidd, a dyn gwrywaidd. y fa'afafine yn Ynysoedd Samoa, a'r virgjnesha (gwyryfod dan lw) yn Albania.

Nid yw'r cysyniad o ryweddau ychwanegol i'r ddeuoliaeth rhywedd yn gyffredin i'r mwyafrif o wledydd Ewrop, ac felly mae'r syniad yn anghyfarwydd o hyd i ddiwylliant ac efrydiaeth y Gorllewin. Cofleidia'r cysyniad yn fwy gan y gymuned LHDT, a diwylliannau lleiafrifol megis pobloedd brodorol Gogledd America a chanddynt draddodiad y Dau-Enaid. Ceisia nifer o academyddion y Gorllewin i ddeall rhyweddau ychwanegol yn nhermau cyfeiriadedd rhywiol, ond ystyrir hyn yn gamgynrychioliad yn ôl ysgolheigion ac awduron brodorol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Trawsrywedd
Dafydd

Enw personol Cymraeg sy'n tarddu o'r iaith Hebraeg yw **Dafydd** (Hebraeg: **דָּוִד** Dávid neu Dāwi). Cyfieithir yr enw yma i'r Gymraeg fel Dewi hefyd.  Mae'r enw yn boblogaidd iawn fel enw cyntaf yng Nghymru, ac weithiau fel cyfenw. Fe'i ceir hefyd yn enw'r mynydd Carnedd Dafydd yn Eryri.

Gall Dafydd gyfeirio at:

## Enw cyntaf
;Beibl
* Y brenin Dafydd, y ceir ei hanes yn *Ail Lyfr Samuel* yn yr Hen Destament.
**Un o sawl cerflun neu baentiad ohono, yn cynnwys y cerflun *Dafydd* gan Michelangelo.

;Tywysogion
* Dafydd ap Llywelyn, tywysog Gwynedd, mab Llywelyn Fawr
* Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd
* Dafydd ab Owain Gwynedd, mab Owain Gwynedd

;Beirdd
* Dafydd Alaw
* Dafydd ap Gwilym, bardd enwocaf Cymru'r Oesoedd Canol
* Dafydd ab Edmwnd
* Dafydd ap Siencyn
* Dafydd Bach ap Madog Wladaidd (Sypyn Cyfeiliog)
* Dafydd Benfras, un o'r pennaf o Feirdd y Tywysogion
* Dafydd Benwyn
* Dafydd Ddu Athro o Hiraddug
* Dafydd Ddu Eryri (David Thomas)
* Dafydd Gorlech
* Dafydd Ionawr (Richard Davies)
* Dafydd Llwyd ap Llywelyn ap Gruffudd
* Dafydd Llwyd Mathau
* Dafydd Morganwg (David Watkin Jones)
* Dafydd Nanconwy
* Dafydd Nanmor
* Dafydd y Coed

;Eraill
* Dafydd Gam
* Dafydd y Garreg Wen
* Dafydd Iwan

## Cyfenw
* Einir Dafydd, cantores a chyflwynydd teledu
* Fflur Dafydd (ganwyd 1978), nofelydd Cymraeg, cantores a cherddor
* Myrddin ap Dafydd (ganwyd 1956), Prifardd a golygydd

## Gweler hefyd
*Dewi (gwahaniaethu)

Categori:Enwau personol Cymraeg
Ceffyl Pren

bawd|150px|Llun o glawr rhaglen i gyd-fynd ag ail daith y grŵp

Grŵp *glam rock* Cymraeg o Gaerdydd oedd **Ceffyl Pren**.  Sefydlwyd y band yn 1982 a'r aelodau oedd Tim Lewis (drymiau), Gareth Morlais (llais), Pete Sawyer (bâs) a Tosh Stuart (gitar).

Dewiswyd eu cân 'Ennill dros Gymru' fel cân swyddogol tîm Cymru yn ystod cystadleuaeth Gemau'r Gymanwlad Auckland yn 1990.

## Disgyddiaeth
*Collasant Eu Gwaed - (7", Recordiau Anthem, 1984)
*Roc Roc Nadolig - (7", Recordiau Graffeg, Graffeg 01, 1987)

## Dolenni allanol
* Gwefan deyrnged (yn cynnwys MP3'au gan y band)
* Curiad.org

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1982
69

1g CC - **1g** - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - **70au** - 80au 90au 100au 110au 120au 
64 65 66 67 68 - **69** - 70 71 72 73 74

----

## Digwyddiadau 
* Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr. Mae'n dechrau gyda Galba yn ymerawdwr Rhufeinig.
* 15 Ionawr — Otho yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr, wedi i filwyr yn ei gefnogi lofruddio Galba.
* 14 Ebrill — Brwydr Gyntaf Bedriacum: byddin Vitellius yn gorchfygu byddin Otho; mae Otho yn ei ladd ei hun.
* 17 Ebrill — Vitellius yn dod yn ymerawdwr.
* 24 Hydref — Ail Frwydr Bedriacum: byddin pleidwyr Vespasian dan Antonius Primus yn gorchfygu byddin Vitellius.
* 21 Rhagfyr — Vespasian yn dod yn ymerawdwr.
* Gwrthryfel y Batafiaid. Y Batafiaid, dan Gaius Julius Civilis, yn gwrthryfela yn erbyn Rhufain.
* Legio I *Macriana liberatrix* yn cael ei dirwyn i ben.
* Jeriwsalem dan warchae gan y Rhufeiniaid, dan Vespasian ar y cychwyn, wedyn dan ei fab Titus.
* Cartimandua, brenhines y Brigantes, yn cael ei diorseddu ac yn ffoi at y Rhufeiniaid.

## Genedigaethau 
* Sant Polycarp o Smyrna

## Marwolaethau 
* Ionawr — Locusta
* 15 Ionawr — Galba, ymerawdwr Rhufeinig
* 15 Ebrill — Otho, ymerawdwr Rhufeinig
* 29 Mehefin — Sant Pedr, Apostol ac esgob cyntaf Rhufain (dyddiad traddodiadol)
* 22 Rhagfyr — Vitellius - ymerawdwr Rhufeinig

Categori:69
Pedr

Gall **Pedr** gyfeirio at:

* Sant Pedr, un o'r Deuddeg Apostol

### Tsariaid Rwsia
* Pedr I o Rwsia
* Pedr II o Rwsia

Hefyd:

* Pedr Fardd, enw barddol Peter Jones (1775 - 1845)
Ymgodymu proffesiynol

Mae **Reslo** neu **Ymgodymu** proffesiynol yn chwaraeon poblogaidd ar draws y byd. Yn y chwaraeon, mae dau neu fwy o bobl yn ceisio cymryd rheolaeth o'u gwrthwynebwr trwy symudiadau gyda'u corff yn debyg i Ymgodymu arferol 'amatur'. Y prif wahaniaeth rhwng y chwaraeon amatur a'r proffesiynol ydy hanes y chwaraeon proffesiynol o reslo theatrig wedi ei steileiddio; bu'n gyfrinach am flynyddoedd fod y chwaraeon wedi eu llwyfanu er mwyn adloniant yn hytrach na bod yn wir gystadleuaeth. Ceir ymgodymu ei reoli gan gwmnïau, y cwmnïau mwyaf ydy World Wrestling Entertainment (neu *WWA*, yn Yr Unol Daleithiau) a Pro Wrestling NOAH (neu *PWN*, yn Siapan).

## Pencampwyr
*Gweler Pencampwyr Ymgodymu.*

## Dolenni allanol
*WWE
*TNA - "We are Wrestling" 
*ROH - "We don't immitate, We innovate"
*NWA - "Wrestling's largest Governing Body"

Categori:Ymgodymu
Gwasg Gee

Argraffdy a thŷ chyhoeddi Cymraeg yn Lôn Swan, Dinbych, oedd **Gwasg Gee**. Am ran haelaeth dwy ganrif bu'n un o brif weisg Cymru.

Yn 1808 roedd y Parch. Thomas Jones, a gofir fel awdur *Hanes y Merthyron*, wedi sefydlu gwasg yn 23 Stryd y Ffynnon, Rhuthun. Daeth Thomas Gee Hynaf i weithio iddo o Lundain. Yn Ebrill 1809, symudodd Thomas Jones a Gee Hynaf y wasg i dref Dinbych. Yn 1813, ar ôl iddo gyhoeddi ei *Hanes y Merthyron*, gwerthodd Thomas Jones y wasg i Thomas Gee Hynaf.

Yn 1914 gadawodd y wasg ddwylo'r teulu. Roedd yr awdures Kate Roberts a'i gŵr, Morris T. Williams, yn berchen ar y wasg yn ystod yr 1930au. Caewyd y wasg yn 2001. Roedd bwriad troi'r adeilad yn Ninbych yn amgueddfa ond ni lwyddwyd i ddenu nawdd, ac felly mae cais wedi cael ei wneud i droi'r adeilad yn fflatiau.

## Oriel 

Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467304).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467318).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467312).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467319).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467316).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467314).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467309).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467323).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467325).jpg
Delwedd:Ysgol Gymraeg Dinbych's publication Y Saeth, supplement on Denbigh for Y Cymro (1467315).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Categori:Dinbych
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Sefydliadau'r 1830au
Categori:Dadsefydliadau 2001
65

1g CC - **1g** - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
60 61 62 63 64 - **65** - 66 67 68 69 70

----

## Digwyddiadau 
* Gaius Calpurnius Piso yn cynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr Nero.
* Nero yn lladd ei wraig feichiog, Poppea Sabina, trwy ei chicio yn ei bol.
* Yr Apostol Paul yn ordeinio Timotheus fel esgob Ephesus (dyddiad traddodiadol).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 30 Ebrill — Lucan, bardd ac athronydd Rhufeinig.
* Poppea Sabina, gwraig yr ymerawdwr Nero
* Gaius Calpurnius Piso
* Seneca yr Ieuengaf, gwleidydd ac athronydd Rhufeinig.

Categori:65
Evils

Band electronica o Loegr ydy **Evils**, a ffurfwyd gan James Hale neu 'Michael Micron'. Mae wedi arwyddo i label Recordiau Peski.

Ymddangosodd trac gan Evils ar grynoddisg casgliad Boobytrap Records *A Step In The Left Direction*.

Chwaraeodd y grŵp yng ngŵyl Sŵn 2008.

## Disgograffi
**Give Me Evils* EP, 30 Tachwedd 2006 (Recordiau Peski)

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  

Categori:Bandiau Cymreig
66

1g CC - **1g** - 2g
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
61 62 63 64 65 - **66** - 67 68 69 70 71

----

## Digwyddiadau 
* 22 Medi — Yr ymerawdwr Nero yn ffurfio lleng newydd, I *Italica*.
* Yr Iddewon yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig, gan ddechrau Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain. Mae'r Selotiaid yn cipio Jeriwsalem a'r Sicarii yn cipio caer Masada.
* Cestius Gallus, llywodraethwr Syria, yn ceisio delio a'r gwrthryfel.
* Dioscorides yn ysgrifennu ei lyfr *De Materia Medica* ar feddygaeth.
* Comed Halley i'w gweld.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Petronius, awdur Rhufeinig

Categori:66
Sant Pedr

Un o'r deuddeg Apostol oedd **Sant Pedr**, hefyd **Simon Pedr**, **Simon fab Jonah**, **Cephas** a **Keipha**, enw gwreiddiol **Shimon** neu **Simeon**. Ceir ei hanes yn y Testament Newydd. Roedd yn frodor o Galilea ac yn bysgotwr ar Fôr Galilea pan alwyd ef a'i frawd Andreas gan Iesu fel un o'i ddeuddeg disgybl. Yn ôl nifer o awduron yr Eglwys Fore, er enghraifft Sant Irenaeus, ef oedd arweinydd y disgyblion. Yn ddiweddarach, dywedir iddo ddod yn Esgob Rhufain.

Ei ddydd gŵyl yw 29 Mehefin. Yn yr  *Annuario Pontificio* rhoir 64 neu 67 fel blwyddyn ei farwolaeth yn Rhufain. Yn ôl traddodiad, cafodd ei groeshoelio  a'i ben i lawr. Mae traddodiad iddo ffoi o Rufain i osgoi cael ei ddienyddio, ond iddo gael gweledigaeth o Iesu ar y ffordd. Gofynnodd Pedr iddo "Quo Vadis" ("I ble rwyt ti'n mynd?"), ac atebodd Iesu "I Rufain, i gael fy nghroeshoelio eto, yn dy le di". Trodd Pedr a dychwelyd i Rufain.

Ystyrir Pedr fel y Pab cyntaf gan yr Eglwys Gatholig, ac mae traddodiad ei fod wedi ei gladdu oddi tan Basilica Sant Pedr yn Rhufain. Yn ôl y traddodiad cafodd yr Eglwys ei sefydlu gan yr Iesu ei hun, pan newidiodd ef enw Simon i Pedr, a dywedodd mai ar y graig hon y byddai'n sefydlu ei Eglwys. Yn y Groeg, mae hyn yn chwarae ar eiriau: *Πέτρος* (Petros; "Pedr") a *πέτρα* (petra: "craig" neu "carreg"). Yn yr iaith Aramaeg, *kepha* fyddai'r gair am y ddau.

Mae pob pab yn gwisgo modrwy gyda delwedd o bysgotwr yn taflu ei rwyd, tra mae'r allwedd sy'n symbol o awdurdod y pab yn cyfeirio  at "allweddi Teyrnas Nefoedd" a addawyd i Pedr gan yr Iesu (Mathew 16:18–19).

Priodolir dau lyfr yn y Testament Newydd iddo, Llythyr Cyntaf Pedr ac Ail Lythyr Pedr, er bod amheuaeth wedi bod ynglŷn ag awduraeth Ail Lythyr Pedr o gyfnod cynnar. Awgrymwyd bod Groeg y ddau lyfr yn rhy dda i fod yn waith pysgotwr o Galilea oedd wedi dysgu Groeg fel ail neu drydedd iaith, ond dywed yr awdur ei hun ei fod yn defnyddio ysgrifennydd.

Categori:Apostolion
Categori:Cymeriadau'r Testament Newydd
Categori:Pabau
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Y Testament Newydd
Protestaniaeth

**Protestaniaeth** yw'r system grefyddol Gristionogol seiliedig ar egwyddorion y Diwygiad Protestannaidd sy'n gwrthod awdurdod y Pab fel pennaeth yr eglwys Gristionogol. Gall Protestaniaeth olygu ymlyniad wrth yr egwyddorion hynny neu'r Eglwysi Protestannaidd fel cyfangorff yn ogystal. Gelwir rhywun sy'n derbyn egwyddorion Protestaniaeth neu sy'n aelod o eglwys Brotestannaidd yn Brotestant.

## Gweler hefyd 
* Anghydffurfiaeth
* Anglicaniaeth
* Calfiniaeth
* Methodistiaeth
* Ymneilltuaeth


Categori:Cristnogaeth
Categori:Cyflwyniadau'r 16eg ganrif
Guto Ffowc

Roedd **Guido "Guy" Fawkes**, neu **Guto Ffowc** yn Gymraeg, (13 Ebrill
1570 – 31 Ionawr 1606), yn aelod o grŵp o Gatholigion Rhufeinig
Seisnig a geisiodd gyflawni Cynllwyn y Powdr Gwn (neu'r 'Cynllwyn Pabaidd'), ymgais i chwythu i fyny Senedd Lloegr a lladd y brenin Iago I o Loegr, a thrwy hynny ddinistrio'r llywodraeth Brotestannaidd trwy ladd y pendefigion Protestannaidd, ar 5 Tachwedd
1605, digwyddiad a goffeir ar Noson Guto Ffowc. Aflwyddiannus fu'r cynllwyn.

## Bywgraffiad
Ganed Guto yn Efrog, a threuliodd flynyddoedd fel milwr ym myddin Sbaen. Cyflwynwyd ef i Robert Catesby, arweinydd Cynllwyn y Powdr Gwn, gan y Cymro Hugh Owen. Fel milwr profiadol, roedd ei brofiad o bwysigrwydd mawr i lwyddiant yr ymgais. Fodd bynnag, cafwyd hyd i'r powdwr gwn oedd wedi ei osod mewn seler dan y Senedd cyn i Guto gael y cyfle i'w ffrwydro. Daliwyd ef a'r cynllwynwyr eraill a chafodd ei arteithio, ei gael yn euog o deyrnfradwriaeth a'i ddienyddio tri mis yn ddiweddarach. Ysgrifennai Ffowc ei enw cyntaf yn ei ffurf Eidaleg *Guido*, sy'n rhoi *Guto* yn Gymraeg.

## Noson Guto Ffowc
[bawd|chwith|Plant o'r [Bontnewydd, Arfon|Bontnewydd, Caernarfon yn casglu ''Ceiniog i'r hen Guto!*; 1 Tachwedd 1962]]
Tan yn ddiweddar iawn arferai plant a phobl ifanc yng ngwledydd Prydain fynd o dŷ i dŷ ddechrau fis Tachwedd gyda *Guto'' - dymi o ddyn wedi'i wneud o hen ddillad a gwellt - i hel pres at Noson Guto Ffowc. Ar y noson honno rhoddid y "Guto" ar ben y goelcerth a'i losgi.

## Cyfeiriadau
Categori:Catholigion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1570
Categori:Marwolaethau 1606
Categori:Pobl o Swydd Efrog
Categori:Pobl yr 16eg ganrif o Loegr
Categori:Pobl yr 17eg ganrif o Loegr
Categori:Y Gwrth-Ddiwygiad
Gair

Sain neu gyfuniad o seiniau llafar mewn iaith sy'n cyfleu ystyr yw **gair**. Mae'n un o seiliau hanfodol pob iaith. Ei swyddogaeth yw rhoi enw i wrthrych neu ddynodi ansawdd, syniad, meddwl, gweithred, ac ati. Mae dau neu ragor o eiriau gyda'i gilydd yn ffurfio cymal neu frawddeg. Geirdarddiad yw'r term am y gangen o ieithyddiaeth sy'n astudio tarddiad geiriau a'u hanes.

Yn drosiadol, defnyddir yr ymadrodd "Y Gair" i ddynodi'r Ysgruthyrau Cristionogol, ac yn arbennig y Testament Newydd. Gall *gair* golygu "annerchiad" neu "araith" yn ogystal.

## Dosbarthau o eiriau yn ôl swyddogaeth gramadegol
*Berfau
*Enwau
*Ansoddeiriau
*Rhagenwau
*Arddodiaid
*Adferfau
*Cysyllteiriau
*Y fannod

## Gweler hefyd
*Gair du
*Gair llanw
*Gair mwys
*Gair teg
*Geirdarddiad

## Cyfeiriadau
*Geiriadur Prifysgol Cymru, d.g. *gair*.
*Peter Wynn Thomas, *Gramadeg y Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)

Categori:Termau iaith
Bedlinog

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw **Bedlinog** (weithiau **Beddllwynog**). Saif yn rhan ddeheuol y sir, ar Afon Taf Bargoed yng Nghwm Taf Bargoed. Mae'r gymuned yn cynnwys pentref Trelewis.

Lleolir Canolfan Ddringo Rhyngwladol Cymru ym Medlinog.

Dywedir mai tarddiad y gair yw "Bod Llwynog" (sy'n cyfeirio at Afon Llwynog) ac yn ddiweddarach: "Bedd Llwynog" a ddefnyddir yn lleol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Merthyr Tudful
Categori:Pentrefi Merthyr Tudful
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Merthyr Tudful ac Aberdâr (y DU)
Golwg (cylchgrawn)

bawd|200px|Clawr *Golwg*, 18 Hydref 2007
Cylchgrawn wythnosol Cymraeg ydy ***Golwg***, a sefydlwyd yn 1988. Mae'n cynnwys newyddion cyfoes sy'n berthnasol i Gymru ac mae ganddo'r cylchrediad mwyaf o'r cylchgronau Cymraeg. Un o sylfaenwyr y cylchgrawn, a golygydd gyfarwyddwr y cwmni, yw Dylan Iorwerth. Y golygydd yw Siân Sutton, a'r dirprwy olygydd yw Barry Thomas.

Yn ôl Arolwg Tony Bianchi o'r wasg brintiedig cyfrwng Gymraeg (Ionawr, 2008) gwerthir c2,980 o gopïau bob wythnos. Tanysgrifiadau yw 46.3% o’r gwerthiannau gyda hysbysebion yn 52.9% o'r incwm blynyddol.

Mae Golwg yn derbyn grant blynyddol o £75,000 gan Gyngor Llyfrau Cymru tuag at ei dudalennau diwylliant a chelfyddydau. Daw gweddill ei incwm o werthiant, hysbysebu a gweithgareddau masnachol eraill gan Golwg Cyf.

Mae cwmni *Golwg Cyf* hefyd yn cyhoeddi cylchgronau eraill megis Lingo Newydd ar gyfer dysgwyr, ac WCW a'i ffrindiau ar gyfer plant.

Golwg360 yw gwasanaeth newyddion ar-lein *Golwg*.

## Dolenni Allanol
*Newyddion Golwg 360

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1988
63

1g CC - **1g** - 2g
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
58 59 60 61 62 - **63** - 64 65 66 67 68

----

## Digwyddiadau 
* Vespasian yn dod yn lywodraethwr talaith Affrica.
* Wedi i'r fyddin Rufeinig golli Brwydr Rhandeia, mae Gnaeus Domitius Corbulo yn dychwelyd fel pennaeth y fyddin yn y dwyrain. Mae'n ymosod ar Armenia a gorchfygu Tiridates II, sy'n derbyn uchafiaeth Rhufain. Mae Parthia yn rhoi'r gorau i'r rhyfel.

## Genedigaethau 
* Plinius yr Ieuengaf, awdur Rhufeinig

## Marwolaethau 
* Marc yr Efengylydd (dyddiad traddodiadol)
* Claudia Augusta, unig blentyn yr ymerawdwr Nero

Categori:63
68

1g CC - **1g** - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
63 64 65 66 67 - **68** - 69 70 71 72 73

----

## Digwyddiadau 
* Lucius Clodius Macer yn gwrthryfela yn erbyn yr ymerawdwr Rhufeinig Nero
* 8 Mehefin — Senedd Rhufain yn derbyn Galba fel ymerawdwr
* 9 Mehefin — Nero yn ei ladd ei hun
* Creu llengoedd newydd Legio *I Macriana liberatrix* a Legio *I Adiutrix*
* Bwdhaeth yn cyrraedd Tsieina yn swyddogol, adeiladu Teml y Ceffyl Gwyn
* Ignatius o Antioch yn dod yn drydydd esgob Antioch

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Vindex, llywodraethwr a wrthryfelodd yn erbyn Nero
* 9 Mehefin — Nero, ymerawdwr Rhufeinig, hunanladdiad
* Onesimus, Esgob Caergystennin

Categori:68
Lot (Beibl)

Cymeriad yn yr Hen Destament, mab Haran, brawd Abraham, oedd **Lot**. Ceir ei hanes yn Llyfr Genesis (Gen. 11-14, 19).

250px|bawd|Lot a'i ferched
Dewisodd Lot ardal Bethel fel ei randir o etifeddiaeth ei dad Haran. Roedd hyn yn cynnwys tir helaeth ar lannau'r Iorddonen.

Aeth Lot a'i wraig i drigo yn ninas Sodom. Datguddiwyd cymeriad "anfoesol" y ddinas iddo pan letyodd angylion a chafodd ei rybuddio i ddianc ohoni cyn iddi gael ei dinistrio gan Duw.

Mewn un o'r hanesion enwocaf yn yr Hen Destament, dywedir fod gwraig Lot wedi ei throi'n biler halen am iddi anwybyddu rhybuddion yr angylion a throi'n ôl i weld dinistr Sodom a Gomorra.

Ffoes Lot i ddinas Soar ar ôl dinistr y ddwy ddinas.

Gorffenodd Lot ei ddyddiau mewn tlodi, yn byw efo'i ferched mewn ogof yn yr anialwch. Yn ôl yr hanes yn Llyfr Genesis, roedd merched Lot eisiau cael plant. Meddwasant Lot a chysgu gydag ef. Beichiogasant. Esgorodd yr hynaf ar fab, Moab, sylfaenydd dinas Nebo, un o ddinasoedd pwysicaf y Moabiaid. Esgorodd yr ieungaf ar Ben-Ammi, hynafiad yr Amonniaid.

## Cyfeiriadau
**Y Beibl Cymraeg Newydd*
**Geiriadur Beiblaidd*, gol. Thomas Rees ac eraill (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1926), d.g. "Lot"

Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
62

1g CC - **1g** - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
57 58 59 60 61 - **62** - 63 64 65 66 67 

----

## Digwyddiadau 
* Wedi i Sextus Afranius Burrus farw ac i Seneca yr Ieuengaf golli ei ddylanwad, daw Tigellinus yn brif gynghorydd yr ymerawdwr Nero. O hyn ymlaen mae ei deyrnasiad yn dirywio.
* Daeargryn yn difrodi nifer o ddinasoedd yn Calabria, yn cynnwys Pompeii.
* Brwydr Rhandeia: y Rhufeiniaid dan Lucius Caesennius Paetus yn cael eu gorchfygu gan fyddin o Barthiaid ac Armeniais dan Tiridates.
* Yr Apostol Paul yn garcharor yn Rhufain (tua'r dyddiad yma).

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Sextus Afranius Burrus, pennaeth Gard y Praetoriwm a chynghorydd Nero.
* Aulus Persius Flaccus, bardd Rhufeinig

Categori:62
61

1g CC - **1g** - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
56 57 58 59 60 - **61** - 62 63 64 65 66 

----

## Digwyddiadau 
* Suetonius Paulinus, llywodraethwr Prydain, yn ymosod ar Ynys Môn (neu 60).
* Boudica (Buddug), brenhines yr Iceni, yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig ac yn dinistrio Llundain. Mae Suetonius Paulinus yn gorfod gadael Môn a dychwelyd i'r de ddwyrain, lle mae'n gorchfygu Boudica mewn brwydr. (neu 60)
* Galba yn dod yn llywodraethwr Hispania Tarraconensis.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Barnabas, sant ac apostol
* Boudica, brenhines yr Iceni

Categori:61
Gnaeus Domitius Corbulo

Cadfridog Rhufeinig oedd **Gnaeus Domitius Corbulo** (tua 7 - 67). Ganed ef yn yr Eidal; roedd ei dad yn aelod o Senedd Rhufain. Bu'n gonswl yn 40 dan yr ymerawdwr Caligula, oedd yn frawd-yng-nghyfraith iddo.

Yn 47, dan yr ymerawdwr Claudius, daeth yn bennaeth byddinoedd Germania Inferior, a bu'n ymladd yn erbyn y Cherusci a'r Chauci. Yn ystod y cyfnod yma, gorchymynodd adeiladu camlas i gysylltu Afon Rhein ac Afon Meuse.

Yn 52, gwnaed ef yn lywodraethwr talaith Asia. Wedi marwolaeth Claudius yn 54, gyrroedd yr ymerawdwr newydd, Nero, ef i'r dwyrain i ddelio a thrafferthion yn Armenia. Yn 58, ymosododd ar Tiridates I, brenin Armenia, oedd yn frawd i Vologases I, brenin Parthia. Cipiodd Corbulo ddinasoedd Artaxata a Tigranocerta, a gwnaeth Tigranes, oedd yn ufudd i Rufain, yn frenin Armenia.

Yn 61 ymosododd Tigranes ar Adiabene, rhan o Parthia, a dechreuodd rhyfel arall. Gyrrwyd Lucius Caesennius Paetus, llywodraethwr Cappadocia, i ddelio a'r mater, ond gorchfygwyd ef ym mrwydr Rhandeia yn 62. Dychwelodd Corbulo fel pennaeth y fyddin, ac yn 63 croesodd Afon Euphrates. Ildiodd Tiridates heb frwydr.

Erbyn hyn, roedd nifer o gynllwynion yn erbyn Nero yn Rhufain, ac roedd mab-yng-nghyfraith Corbulo, Lucius Annius Vinicianus, ynghlwm yn un o'r rhain. Daeth Nero i amau Corbulo ei hun, ac yn 67 galwodd Corbulo ato i Wlad Groeg. Pan gyrhaeddodd Cenchreae, porthladd Corinth, rhoddwyd gorchymyn iddo i'w ladd ei hun, a gwnaeth yntau hynny.

Roedd Corbulo yn briod a Cassia Longina, a chawsant ddwy ferch. Daeth yr ieuengaf o'r ddwy, Domitia Longina, yn wraig yr ymerawdwr Domitian.

Categori:Genedigaethau 7
Categori:Marwolaethau 67
Categori:Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
64

1g CC - **1g** - 2g
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
59 60 61 62 63 - **64** - 65 66 67 68 69

----

## Digwyddiadau 
* 18 Gorffennaf — Tân mawr Rhufain: Tân yn dechrau yn adran y marsiandïwyr o Rufain ac yn ymledu i ddinistrio rhan helaeth o'r ddinas.
* Y cofnod cyntaf am erlid Cristionogion yn Rhufain; hwy sy'n cael y bai am y tân gan yr ymerawdwr Nero.
* Seneca'r Ieuaf yn datgan fod pob dyn yn gyfartal, yn cynnwys caethweision.

## Genedigaethau 
* 17 Medi — Julia Flavia, merch yr ymerawdwr Titus.

## Marwolaethau 
Categori:64
Robert Stephen Hawker

Hynafiaethydd o Gernyw a bardd yn yr iaith Gernyweg oedd **Robert Stephen Hawker** (3 Rhagfyr 1803 – 15 Awst 1875), a elwir hefyd yn **Stephen Hawker**. Roedd yn offeiriad Anglicanaidd. Mae Hawker yn adnabyddus yn bennaf fel awdur y gân *Trelawny*, anthem genedlaethol Cernyw, a gyhoeddwyd yn waith awdur dienw yn 1825. Daeth yn adnabyddus y tu allan i Gernyw ar ôl i'r awdur Charles Dickens ei gydnabod fel awdur *Trelawny* yn y cylchgrawn poblogaidd *Household Words*.

## Llyfryddiaeth
**Tendrils* (1821),
**Records of the Western Shore* (1832)
**Ecclesia: A Volume of Poems* (1840)
**Reeds Shaken with the Wind* (1843)
**Echoes from Old Cornwall* (1846)
**The Quest of the Sangraal: Chant the First Exeter* (1864)
**Footprints of Former Men in Cornwall* (1870). Ysgrifau
**Cornish Ballads & Other Poems*, rhagymadrodd gan C.E. Byles (1908)
**Selected Poems: Robert Stephen Hawker,* gol. Cecil Woolf (1975)

Categori:Llenorion o Gernyw
Categori:Pobl o Gernyw
Categori:Hynafiaethwyr
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1875
Emyr Llywelyn

Ymgyrchwr gwleidyddol o Gymru yw **Emyr Llywelyn** (ganwyd 26 Chwefror 1941), a oedd yn weithgar yn ystod y 1960au a'r 1970au, sefydlwyd Mudiad Adfer ar sail ei athroniaeth ef, Owain Owain a'r Athro J. R. Jones. Mae'n cael ei adnabod hefyd gan ei lysenw **Emyr Llew**. Mae'n fab i'r nofelydd a'r bardd T. Llew Jones, ac yn frawd i'r chwaraewr gwyddbwyll rhyngwladol Iolo Ceredig Jones.

Fe'i ganed yn 1941 yn Sir Aberteifi. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Coed-y-bryn, Ysgol Ramadeg Llandysul, a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth.

Mae'n un o sefydlwyr a golygyddion y misolyn Cymraeg *Y Faner Newydd*.

Fe'i carcharwyd yn 1963 am wneud difrod i safle adeiladu argae Tryweryn; dedfryd o 12 mis o garchar. Cyhoeddodd ar unwaith na fyddai'n defnyddio trais eto. Tra'n Gadeirydd Cymdeithas yr Iaith sicrhaodd fod y Gymdeithas yn mabwysiadu polisi di-drais.

Bu'n gweithio fel athro Cymraeg am sawl degawd, ym Mhort Talbot ac Aberaeron, ac mae'n byw yn Ffostrasol, Ceredigion erbyn hyn.

bawd|350px|dim|Emyr Llew yn annerch y brotest yn erbyn Arwisgiad Siarl o Loegr yng Nghilmeri, 1969. Llun: J. I. Daniel.

## Llyfryddiaeth
*''Adfer a'r Fro Gymraeg* (Lerpwl a Phontypridd: Cyhoediadau Modern Cymreig, 1976)
**Llwybrau Llên* (Y Lolfa, 2005)
**Cyfres Ti'n Jocan: Hiwmor y Cardi* (Y Lolfa, 2006)
**Themâu ein Llên: Blas ar Themâu ein Llenorion'' (Y Lolfa:2007)

## Cyfeiriadau
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gweriniaethwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Teifi
67

1g CC - **1g** - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
62 63 64 65 66 - **67** - 68 69 70 71 72

----

## Digwyddiadau 
* Vindex yn gwrthryfela yn erbyn yr ymerawdwr Nero.
* Vespasian yn cyrraedd Judea i ddelio a gwrthryfel yr Iddewon.
* Nero yn dechrau gwaith ar Gamlas Corinth, gan ddefnyddio 6000 o garcharorion Iddewig a anfonwyd gan Vespasian o Judaea. Daw'r gwaith i ben pan ddaw'r newyddion am wrthryfel Vindex.
* Nero, yn genfigennus o lwyddiant y cadfridog Corbulo yn Armenia, yn gorchymyn iddo ei ladd ei hun.
* Yr hanesydd Iddewig Josephus, arweinydd y gwrthryfelwyr yng Ngalilea, yn ildio i'r Rhufeiniaid dan Vespasian.
* Pab Linus yn olynu Sant Pedr fel yr ail bab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 29 Mehefin — Sant Pedr, (dyddiad traddodiadol)
* Yr Apostol Paul, (dyddiad traddodiadol)
* Cestius Gallus, cadfridog Rhufeinig, gorchfygwyd gan yr Iddewon
* Gnaeus Domitius Corbulo, cadfridog Rhufeinig, hunanladdiad ar orchymyn Nero

Categori:67
Ewan McGregor

Actor o Albanwr ydy **Ewan Gordon McGregor** (ganwyd 31 Mawrth 1971) sydd wedi cael cryn dipyn o lwyddiant mewn ffilmiau annibynnol a tai celf yn ogystal â rhai masnachol.

## Bywgraffiad 
### Dyddiau a gyrfa cynnar 
Ganwyd McGregor yng Nghlafdy Brenhinol Perth, a magwyd mewn tref gerllaw, Crieff ac aeth i'r 'Morrisons Academy'. Mae ei fam, Carol Diane (née Lawson), yn athrawes a gweinyddes ysgolion, ac mae ei dad, James Charles Stuart McGregor, yn athro ymarfer corff.

## Ffilmograffi 
## Teledu 
**The Scarlet and the Black* (1993)
**Lipstick On Your Collar* (1993)
**Tales from the Crypt* - *Cold War* (1996)
**ER* (1997)
**Long Way Round* (2004)
**Long Way Down* (2007)

## Disgograffi 
* "TV Eye" Sengl (Trac ar gyfer y ffilm Velvet Goldmine Clawr o gân gwreiddiol gan The Stooges - 1998)
* "Gimme Danger" Sengl (Trac ar gyfer y ffilm Velvet Goldmine Clawr o gân gwreiddiol gan The Stooges - 1998)
* "Come What May" Sengl (Deuawd gyda Nicole Kidman - Hydref 2001) UK #27
* "Your Song" Sengl
* "Elephant Love Medley" Sengl (Deuawd gyda Nicole Kidman - Hydref 2001)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*Ewan McGregor am fod yn seren yn "Othello" yn y Donmar Warehouse ar Theatre.com 

Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Genedigaethau 1971
Gwersyll yr Urdd Glan-llyn

:*Gweler hefyd: Glan-llyn (Ardal Gadwraeth Arbennig).*

bawd|150px|Logo yr Urdd
Canolfan breswyl aml-weithgaredd yw **Gwersyll yr Urdd Glan-llyn**. Lleolir ar lan Llyn Tegid, rhwng y Bala a Llanuwchllyn ym Mharc Cenedlaethol Eryri.

Sefydlwyd yn 1950 fel canolfan awyr agored gan Urdd Gobaith Cymru, erbyn hyn mae llety yn cysgu hyd at 230 o wersyllwyr ac mae gweithgareddau cyffrous, adnoddau a chyfleusterau da yno. Cyhelir nifer o gysiau yn y gwersyll ar gyfer oedolion yn ogystal â phlant.

Fe aiff tua 12,000 o wersyllwyr yno'n flynyddol ac mae 40 o staff llawn amser yn gweithio yno. Y pennaeth llawn amser cyntaf oedd Owain Owain a apwyntiwyd yno yn 1967.

## Gweler hefyd
* Gwersyll yr Urdd Llangrannog
* Gwersyll yr Urdd Caerdydd
* Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan

## Dolenni allanol
*Manylion y gwersyll ar wefan yr Urdd

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Llanuwchllyn
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Categori:Sefydliadau 1950
Gwersyll yr Urdd Llangrannog

Canolfan breswyl aml weithgaredd yw **Gwersyll yr Urdd Llangrannog**. Lleolir ym mhentref Llangrannog yng Ngheredigion.

Sefydlwyd yn 1932 gan Urdd Gobaith Cymru. Delir nifer o gysiau yn y gwersyll ar gyfer oedolion yn ogystal â phlant.

Fe aiff tua 20,000 o wersyllwyr yno yn flynyddol.

## Gweler hefyd
* Gwersyll yr Urdd Glan-llyn
* Gwersyll yr Urdd Caerdydd
* Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan

## Dolenni allanol
*Manylion y gwersyll ar wefan yr Urdd

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngheredigion
Categori:Sefydliadau 1932
Categori:Urdd Gobaith Cymru
59

1g CC - **1g** - 2g 
0au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
54 55 56 57 58 - **59** - 60 61 62 63 64

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid dan Gnaeus Domitius Corbulo yn cipio dinas Tigranocerta ym Mesopotamia ar ôl gorchfygu'r Parthiaid. Mae Corbulo'n gosod Tigranes ar yr orsedd yn Armenia.
* Publius Clodius Thrasea Paetus yn ymddeol o Senedd Rhufain
* Petronius yn ysgrifennu ei Satyricon

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Mawrth — Agrippina yr Ieuengaf, mam yr ymerawdwr Nero (lladdwyd ar orchymyn Nero)

Categori:59
60

1g CC - **1g** - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - **60au** - 70au 80au 90au 100au 110au 
55 56 57 58 59 - **60** - 61 62 63 64 65

----

## Digwyddiadau 
* Y Rhufeiniaid yn adeiladu'r bont gyntaf dros Afon Tafwys yn Llundain.
* Y Rhufeiniaid yn gorchfygu'r Rhoxolani ar ffin Afon Donaw.
*Hero o Alexandria yn ysgrifennu *Metrica*, *Mechanica* a *Pneumatica*.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Domitius Afer, areithydd Rhufeinig

Categori:60
Gwersyll yr Urdd Caerdydd

Canolfan breswyl ddinesig **Gwersyll yr Urdd Caerdydd**. Lleolir yn adeilad Canolfan Mileniwm Cymru yng Nghaerdydd. Agorwyd yn swyddogol gan Bryn Terfel ar 27 Tachwedd 2004.

Mae lle i 153 o bobl aros yno a neuadd/theatr aml bwrpas gyda’r cyfleusterau technolegol diweddaraf, lolfeydd, neuadd fwyta, ystafelloedd cyfarfod ac ystafelloedd dosbarth yno. Arhosodd dros 6,000 yn y gwersyll yn ystod ei blwyddyn gyntaf.

Cyn agor y Gwersyll yn y Bae, roedd canolfan gan yr Urdd yn Heol Conwy yn ardal Pontcanna o'r brifddinas. Lleolwyd swyddfeydd, siop a cynhaliwyd gwersi Cymraeg a gweithgareddau'r Urdd a grwpiau Cymraeg arall yn Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd o'r 1960au hyd nes ei chau yn 2003.

## Gweler hefyd
* Gwersyll yr Urdd Glan-llyn
* Gwersyll yr Urdd Llangrannog
* Gwersyll yr Urdd Pentre Ifan

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Manylion y gwersyll ar wefan yr Urdd

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Categori:Sefydliadau 2004
58

1g CC - **1g** - 2g 
0au 10au 20au 30au 40au - **50au** - 60au 70au 80au 90au 100au 
53 54 55 56 57 - **58** - 59 60 61 62 63

----

## Digwyddiadau 
* Mae'r cyfeillgarwch rhwng yr ymerawdwr Nero ac Otho yn dod i ben gan fod y ddau mewn cariad a Poppea Sabina. I'w gael o'r ffordd, gyrrir Otho i Lusitania fel llywodraethwr.
* Rhyfel rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a Parthia. Mae'r cadfridog Rhufeinig Gnaeus Domitius Corbulo yn cipio dinas Artaxata yn Armenia.
* Yr Apostol Paul yn cael ei gymeryd i'r ddalfa yn Jeriwsalem a'i garcharu yn ninas Cesarea. Wedi iddo hysbysu'r awdurdodau ei fod yn ddinesydd Rhufeinig, gyrrir ef i Rufain.
* Gaius Suetonius Paulinus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Prydain.

## Genedigaethau 
* Juvenal, bardd Rhufeinig

## Marwolaethau 
Categori:58