open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bruno Torfs

Cerflunydd o Awstralia yw **Bruno Torfs**. Fe'i ganwyd yn Ne America. Symudodd ei deulu i Ewrop pan oedd o'n 15 oed a hyfforddodd fel llythrennwr. Yn raddol, daeth o'n  celfydydd a cherflunydd. Erbyn hyn, mae o'n byw ym Marysville yn Awstralia ac mae ganddo ardd llawn cerfluniau sydd yn agor i'r cyhoedd.

Delwedd:Bruno01LB.jpg
Delwedd:Bruno02LB.jpg
Delwedd:Bruno03LB.jpg
Delwedd:Bruno04LB.jpg
Delwedd:Bruno05LB.jpg

## Dolenni allanol
* Gwefan Bruno Torfs

Categori:Cerflunwyr o Awstralia
Peter Ho Davies

Nofelydd yw **Peter Ho Davies** (ganwyd 30 Awst 1966).

Fe'i ganwyd yn Coventry, o dras Tsieineaidd a Chymreig.

## Llyfryddiaeth
### Storiau
* *The Ugliest House in the World* (1997)
* *Equal Love* (2000)

### Nofelau
* *The Welsh Girl* (2007)

Categori:Nofelwyr Saesneg
Categori:Genedigaethau 1966
Y Peiriant Pigmi

Casgliad o storiau byrion gan Owain Owain yw ***Y Peiriant Pigmi***.  Cyhoeddwyd yn 1973 gan Wasg Gomer ac argraffwyd gan J. D. Lewis a'i Feibion, Llandysul. Ysgrifennwyd y gwaith yn ail hanner y 1960au a dechrau'r 70au.

Bu'r stori gynta yn y gyfrol hon yn arobryn yng nghystadleuaeth y stori fer yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971. Yn ôl y beirniad, Kate Roberts, (gweler y broliant): ''"Alegori ddychanol ragorol wedi'i hysgrifennu mewn Cymraeg graenus... "* a dywed yr awdur John Gwilym Jones fod yr awdur *"wedi consurio yn hytrach na chofnodi... mae ffresni yn ei fynegiant sy'n ychwanegu at draddodiad y Stori Fer Gymraeg."''

Bu'r storiau *Lle Mae Clod yn Deilwng*, *Manglo*, *Hap a Damwain*, *Y Dwthwn*, *Pleserau* a *Gwerthoedd* yn fuddugol yng nghystadleuaeth y fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Pantyfedwen yn 1972.

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 1973
Categori:Owain Owain
Twinsters

Ffilm ddogfen 2015 yw ***Twinsters*** sy'n adrodd y stori go-iawn o ddwy chwaer unfath, wedi'u gwahanu ar enedigaeth, yn darganfod ei gilydd ar-lein, cyfarfod, a cadarnhau eu hunaniaeth gyda phrawf DNA ac yna'n archwilio agweddau o'u cefndir gyda'i gilydd.

## Cefndir
Myfyrwraig Ffrengig yw Anaïs Bordier sy'n astudio yn y DU. Mae'n eistedd ar fws yn Llundain pan mae ffrind yn anfon llun iddi wedi ei gymryd o fideo YouTube. Mae hi'n cael ei synnu gan debygrwydd pryd a gwedd y fenyw Americanaidd yn y fideo iddi hi ei hun, ond yn methu dod o hyd i fwy o wybodaeth. Rhai wythnosau'n ddiweddarach mae hi'n cael dolen i drelar y ffilm *21 & Over* sy'n cynnwys yr un fenyw. Ar ôl ychydig o ymchwil mae'n darganfod mai ei doppelganger yw actores o'r enw Samantha Futerman. Fel Bordier cafodd Futerman ei geni yn Ne Corea a chafodd hi ei mabwysiadu fel babi. Mae Bordier hefyd yn synnu i ddarganfod eu bod nhw yn rhannu dyddiad geni, felly anfonodd hi neges Facebook at ei gefell posibl.

## Plot
Mae'r ffilm yn agor gyda Futerman yn egluro i'r gynulleidfa ei bod am rannu'r stori wallgof a ddigwyddodd iddi ychydig ddyddiau ynghynt. Mae'n cyflwyno ei theulu ac yn egluro ei bod yn derbyn cais ffrind ar Facebook gan ddieithryn, a phan mae hi'n edrych ar lun proffil y cyfrif mae hi'n gweld ei wyneb ei hun yn edrych yn ôl. Mae hi'n derbyn y cais ffrind ac yn cael neges gan Bordier sy'n lledawgrymu yn gryf y gallant fod yn efeilliaid a gofyn iddi am ragor o fanylion am ble cafodd ei geni. Mae'r ddwy wraig yn anfon negeseuon testun yn ôl ac ymlaen ac yn cytuno i siarad â'i gilydd ar Skype.

Mae Futerman yn mynd i weld yr arbenigwr gefeilliad Dr Nancy Segal ac mae'r ddwy ferch yn cymryd samplau DNA ar yr un pryd wrth ddefnyddio Skype. Mae taith i Lundain yn cael ei drefnu ac mae'r merched yn cyfarfod, gyda ffrindiau yn cynorthwyo. Y noson honno maen nhw'n siarad â Dr Segal dros Skype ac mae hi yn cadarnhau eu bod nhw'n efeilliaid unfath. Mae'r ffilm yn parhau i ddogfennu eu profiadau, gan gynnwys ymweliad Bordier i Futerman yng Nghaliffornia, a thaith wedi hynny i Seoul ar  gyfer cynhadledd o blant mabwysiedig Corea. Drwy gydol yr amser, maen nhw wedi ceisio cysylltu a'u mam geni, sy'n gwadu cael gefeilliaid. Ar y diwedd, maen nhw'n cyfansoddi neges i'r wraig hon, i ddiolch iddi am roi bywyd iddyn nhw.

## Dolenni allanol
* 
* 

Categori:Ffilmiau 2015
Categori:Ffilmiau dogfen o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Robert Herbert Mills-Roberts

Cyn bêl-droediwr o Gymru oedd **Dr. Robert Herbert Mills-Roberts** (5 Awst 1862 – 27 Tachwedd 1935). Llwyddodd i ennill 8 cap dros Gymru rhwng 1885 a 1892 yn ogystal â Chwpan FA Lloegr gyda thîm Preston North End, y tîm ddaeth i gael eu hadnabod fel yr *Invincibles*.

Fe'i ganed ym Mhenmachno yn fab hynnaf i Robert Roberts, cyn reolwr Chwarel yr Oakeley. Cafodd ei addysg yn Ysgol Friars, Bangor a Phrifysgol Aberystwyth lle roedd yn gapten ar y timau rygbi a phêl-droed.

## Gyrfa bêl-droed
Tra'n astudio i fod yn feddyg yn Ysbyty St. Thomas yn Llundain, roedd yn aelod o dîm pêl-droed yr ysbyty yn ogystal â chlybiau amatur Barnes, Crusaders, Casuals a chlwb enwog Corinthian. Cynrychiolodd Middlesex a Surrey mewn gemau sirol ac ym 1885 gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr.

Ym 1887 ymunodd â chlwb Preston North End fel chwaraewr amatur gan nad oedd golwr arferol y clwb, y Cymro James Trainer, yn gymwys i chwarae yng Nghwpan FA Lloegr ond ym 1889 llwyddodd i godi'r tlws a sicrhau mai Preston North End oedd y tîm cyntaf erioed i ennill y dwbwl o'r Gynghrair Bêl-droed a Chwpan FA yn yr un tymor .

## Gyrfa feddygol
Llwyddodd i ddod yn feddyg ym 1887 ac wedi cyfnod yn Ysbyty Cyffredinol Birmingham, symudodd i Lanberis ym 1889 er mwyn dod yn feddyg ar Ysbyty Chwarel Dinorwig.

Roedd yn aelod o'r Fyddin Diriogaethol gan ddod yn llawfeddyg gyda'r *Welch Hospital* yn ystod Ail Ryfel y Boer lle lwyddodd i esgyn i fod yn Uwchgapten yng Nghorfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin. Tra yn Ne Affrica cafodd ei urddo gyda'r C.M.G. (*Companion of St. Michael and St. George*).

Ar ddechrau'r Rhyfel Mawr roedd yn ddirprwy arweinydd 6ed Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig ond trosglwyddodd yn ôl i'r Corfflu Meddygol er mwyn arwain yr *131st Field Ambulance* oedd yn gysylltiedig â 38fed Adran Gymreig ym mrwydrau Ffrainc a Fflandrys.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Tref Aberystwyth
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Corinthian F.C.

Tîm pêl-droed amatur o Lundain oedd **Corinthian Football Club**. Chwaraeodd y clwb ar sawl maes, gan gynnwys Crystal Palace, Queen's Club ac yn Leyton. Ffurfiwyd y clwb ym 1882 gan N. Lane Jackson, is-ysgrifennydd Cymdeithas Bêl-droed Lloegr er mwyn cadw at ethos amatur a cheisio sicrhau carfan o chwaraewyr fyddai'n gallu herio goruchafiaeth tîm cenedlaethol Yr Alban ar y pryd.

Ym 1939, unodd y clwb gyda chlwb amatur Casuals er mwyn sefydlu Corinthian-Casuals F.C.

Dim ond gemau cyfeillgar oedd y clwb yn chwarae yn wreiddiol gan y byddai cystadlu am dlws neu gwobr yn mynd yn erbyn ethos amatur y clwb

Roedd  Corinthian yn enwog am eu teithiau tramor gan ymweld â sawl gwlad gan gynnwys De Affrica, Hwngari, Yr Almaen, Bohemia, Y Swistir, Ffrainc, Sbaen, Canada a'r Unol Daleithiau. Roedd y Cymro, Morgan Maddox Morgan-Owen yn gapten ar glwb Cornthian ar eu taith i Frasil ym 1910; taith welodd y clwb yn ysbrydoli gweithwyr rheilffordd yn Sao Paulo i sefydlu Sport Club Corinthians Paulista.

## Cyfeiriadau
Categori:Timau pêl-droed Lloegr
Carbon deuocsid yn atmosffer y Ddaear

bawd|350px|Chwith: Cyfanswm allyriadau gwledydd y byd: y 40 gwlad uchaf eu hallyriadau. Dde: allyriadau yn ôl nifer y bobl yn y gwledydd hynny.
bawd|dde|350px|1. UDA a Chanada 2. Gorllewin Ewrop 3. Dwyrain Asia Gomiwnyddol 4. Dwyrain Ewrop a Chyn-daleithiau Sofietaidd 5. India a de-ddwyrain Asia 6. Awstralia, Japan a Thaleithiau'r Môr Tawel 7. Canol a de America 8. y Dwyrain Canol 9. Affrica
bawd|350px|dde|Y 5 prif Nwy Tŷ Gwydr, a sut maen nhw wedi cynyddu ers ddechrau'r 80au.
Mae **Carbon deuocsid** () yn nwy hynod bwysig yn **atmosffer y Ddaear**. Mae'n 0.04% (400 rhan allan o filiwn) o'r atmosffer. Er mai cymharol isel yw'r cryodiad ohono yn yr atmosffer, fe all  weithredu fel nwy tŷ gwydr ac mae iddo rôl bwysig iawn yn y broses o reoli tymheredd wyneb y Ddaear.

Mae  yn amsugno ac yn allyru ymbelydredd isgoch ar donfedd o 4.26 µm (modd dirgrynol) a 14.99&nbsp;µm (modd dirgrynol a phlygiadol). Casglwyd gwybodaeth am grynodiadau a lefelau  ers blynyddoedd, a gwelir nad yw'n sefydlog. Mae'r data'n dangos ei fod wedi newid yn sylweddol gyda'r amrediad at ei uchaf tua 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl (7,000 rhan mewn miliwn) yn ystod y cyfnod Cambriaidd ac ar ei isaf (180 rhan mewn miliwn) yn ystod y Rhewlifiad cwaternaidd, sef o 2.58 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) hyd at y presennol.

Mae carbon deuocsid yn rhan hanfodol o'r cylch carbon, cylch daeargemegol byw, ble mae'r carbon yn cael ei gyfnewid rhwng cefnforoedd y byd, y pridd a'r biosffer cyfan. Mae'r biosffer presennol yn ddibynol ar  atmosfferig: mae planhigion ac eraill yn defnyddio ynni'r haul i gynhyrchu carbohydrad allan o garbon deuocsid atmosfferig a dŵr, drwy'r broses a elwir yn ffotosynthesis. Yn ei dro, bwyteir y planhigion gan anifeiliaid ac organebau byw eraill: a dyma yw prif ffynhonnell eu hynni.

## Y crynodiad presennol
Ers cychwyn y Chwyldro Diwydiannol mae'r crynodiad o  atmosfferig wedi cynyddu o 280 i 400 rhan mewn miliwn, ac mae'r lefel hon yn parhau i gynyddu. Dyma'r hyn a elwir yn "gynhesu byd eang", ffenomenom a achoswyd gan fodau dynol.
Mae crynodiad cyfartalog  atmosffer y Ddaear ar hyn o bryd yn 0.04% sef 400 rhan o filiwn, mewn cyfaint. Ceir amrywrywiadau blynyddol o tua 3-9 rhan mewn miliwn ac mae iddo gydberthyniad (negyddol) gyda thymor tyfu cnydau a phlanhigion eraill yn Hemisffer y Gogledd. Mae Hemisffer y Gogledd, felly'n dominyddu'r cylch  blynyddol oherwydd fod yma fwy o dir i dyfu planhigion, ac felly mwy o blanhigion nag a geir yn Hemisffer y De.

## Crynodiad o  yn y gorffennol
Mae'r crynodiad o  wedi amrywio cryn dipyn ers i'r Ddaear gael ei chre 4.54 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Cred daearegwyr fod  wedi bodoli yn atmosffer cyntaf y Ddaear, bron yn syth ar ôl iddo gael ei greu. Cafwyd gostyngiad sylweddol yn lefel y  atmosfferig - o 7,000 rhan mewn miliwn 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl i 180 rhan mewn miliwn heddiw.

## Cyfeiriadau 
## Gweler hefyd
*Effaith tŷ gwydr
*Cynhesu byd eang
*Cytundeb Kyoto

Categori:Carbon deuocsid
Categori:Atmosffer
Aled Huw

Newyddiadurwr a darlledwr yw **Aled Huw**.

## Bywyd cynnar ac addysg
Mynychodd Ysgol y Dderwen ac yna Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Caerfyrddin. Aeth ymlaen i Goleg Wadham, Rhydychen lle enillodd radd Dosbarth Cyntaf mewn Cemeg.

## Gyrfa
Ymunodd a'r BBC yn 1990. Yn dilyn cyfnod yn newyddiadurwr dan hyfforddiant gyda'r BBC yn Llundain daeth yn ohebydd a chyflwynydd i BBC Cymru. Bu'n gweithio am saith mlynedd i BBC Cymru yn Llundain fel gohebydd Prydeinig a Rhyngwladol. Mae'n cyflwyno y prif raglen *Newyddion* ar S4C yn achlysurol. Mae hefyd wedi cyflwyno ''Taro'r Post'' ar BBC Radio Cymru.

Yn 2015 enillodd wobr 'Gohebydd newyddion teledu y flwyddyn yng Ngwobrau Cyfryngau Cymru.'

Yn Rhagfyr 2024, cyhoeddodd y byddai'n gadael  y BBC ar ôl 35 mlynedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Sian Pari Huws

Newyddiadurwraig a darlledwraig oedd **Sian Pari Huws** (2 Medi 1960 – 29 Tachwedd 2015). Roedd yn gweithio gyda BBC Cymru yng Nghaerdydd ac yn darlledu yn Gymraeg a Saesneg.

## Bywgraffiad 
Yn ferch i gapten llong, ganed Sian Pari Huws yn Llanelwy ond symudodd y teulu i  Gilgwri a threuliodd ei phlentyndod yn Spital, Bebington. Mynychodd Ysgol Ramadeg y Merched, Cilgwri (Wirral Grammar School) ac aeth i astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth. Bu farw o ganser yn 55 oed ar y 29ain o Dachwedd 2015, gan adael ei phartner Geraint, ei mam Eira a'i brodyr Alun a Geraint a'u teuluoedd.

## Gyrfa 
Ymunodd a'r BBC yng Nghaerdydd ar ddechrau'r 1980au. Cyflwynodd *Good Morning Wales* ar BBC Radio Wales o Gaerdydd cyn symud i'r gogledd wrth gyflwyno Good Evening Wales o Fangor.

Roedd yn cyflwyno Post Prynhawn ar Radio Cymru yn achlysurol, ynghyd â nifer o raglenni eraill. Roedd hefyd yn llais cyfarwydd ar Radio 3 yn cyflwyno cyngherddau Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC, Canwr y Byd Caerdydd.

Roedd hi'n gweithio'n llawrydd fel cyflwynydd, cynhyrchydd a hyfforddwraig ym myd y cyfryngau.

Fe gyflwynodd gyfres ar S4C - ''Hanes Cymru a'r Môr'' - yn dilyn hanes morwrol y wlad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Jason Mohammad

Cyflwynydd a darlledwr radio a theledu o Gymru yw **Jason Mohammad** (ganwyd 17 Medi 1973)

## Bywgraffiad 
Ganwyd a magwyd Mohammad yng Nghaerdydd yn fab i dad Pacistanaidd, Afzal Mohammad, a mam Gymreig. 

Dechreuodd ddysgu Cymraeg tra roedd yn saith mlwydd oedd ac yn mynychu ysgol cynradd cyfrwng Saesneg. Yna, aeth Jason i Ysgol Uwchradd Glyn Derw. Aeth i Goleg Glan Hafren yn 1990 i astudio lefel A mewn astudiaethau cyfryngau. yna bu'n gwneud diploma ôl-raddedig mewn newyddiaduraeth ddarlledu ym Mhrifysgol Caerdydd.

## Gyrfa 
### Teledu 
Ymunodd Mohammad a'r BBC yn 1997 fel gohebydd ar *BBC Wales Today* cyn dod yn brif gyflwynydd *Wales on Saturday*. Yn 2013, daeth yn gyflwynydd *Final Score* ar BBC One. Mae hefyd yn cyflwyno Scrum V ar BBC 2 Wales ac mae'n un o gyflwynwyr rhaglenni snwcer ar y BBC. Mae'n un o gyflwynwyr Crimewatch ar BBC One.

Mae wedi cyflwyno nifer o raglenni ar S4C yn cynnwys rhaglenni dogfen am y dwyrain canol. Mae'n un o gyflwynwyr *DNA Cymru*.

### Radio 
Mae Mohammad yn cyflwyno sioe fore wythnosol ar BBC Radio Wales.

## Bywyd personol 
Mae'n briod a Nicola ac mae ganddynt tri o blant, Lili, Max a Poppy.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Bryn Derw
Ursa Minor

Cytser a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Ursa Minor** neu'r **Arth Fach**. Mae'n cynnwys Seren y Gogledd (Polaris).
"Ursa Minor" yw'r ymadrodd Lladin am "yr arth leiaf"; mae hyn yn ei wahaniaethu oddi wrth Ursa Major ("yr arth fwyaf"), sy'n gytser mwy amlwg. Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. *UMi* ydy'r talfyriad swyddogol yr Undeb Seryddol Rhyngwladol.

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Ursa Minor

Cytser eithaf bach ydy Ursa Minor. Mae'r sêr sydd yn weladwy i'r llygaid noeth yn amlinellu siâp tebyg i'r Aradr yn Ursa Major, ond llawer llai. Mae Ursa Minor yn wastad uwchben y gorwel a byth yn machlud. Mae'n weladwy o bron holl o hemisffer gogleddol y byd, ond anweladwy o hemisffer y de. 

Polaris, o faintioli 2.0, ydy ei seren disgleiriaf, a felly adnabyddir y seren fel *Alpha Ursae Minoris* (*&alpha; UMi*) ar gyfundrefn enwi sêr yr hen seryddwr Almaeneg Johann Bayer. Yr unig sêr eraill yn y cytser sydd yn hawdd i'w gweld gyda'r llygad noeth ydy *Kochab*, neu *Beta Ursae Minoris* (*&beta; UMi*), o
faintioli 2.1, a *Gamma* (*&gamma; UMi*) o faintioli 3.1.

Y sêr disgleiriaf yn y cytser ydy:

Does dim nifylau, clysterau sêr na galaethau disglair yn y cytser. Fel pob rhan arall o'r wybren, mae nifer fawr iawn o alaethau pell yn y cytser, ond mae rhaid defnyddio telesgop sylweddol i'w arsyllu.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Ursa Minor", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau
John Walter Jones

Gweinyddwr, gwas sifil a darlledwr o Gymru oedd **John Walter Jones** OBE (28 Mawrth 1946 – 24 Medi 2020). Ef oedd Prif Weithredwr cyntaf Bwrdd yr Iaith Gymraeg, a bu yn y swydd rhwng 1993 a 2004. Roedd hefyd yn gadeirydd S4C rhwng 2006 a 2010.

## Addysg 
Ganwyd John Walter Jones ym Moelfre, Ynys Môn yn fab i Megan a'r Parchedig Huw Walter Jones. Roedd ei dad yn weinidog Methodist yn Moelfre.

Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Friars ym Mangor ac aeth ymlaen i astudio Economeg yn Athrofa Gwyddoniaeth a Thechnoleg Prifysgol Cymru (nawr yn rhan o Brifysgol Caerdydd). a'r flwyddyn honno fe'i hurddwyd yn aelod o Orsedd yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghasnewydd. Yn yr un flwyddyn derbyniodd Order of the British Empire (OBE) am "wasanaethau i'r Iaith Gymraeg".

Yn Ebrill 2006, fe'i hapwyntiwyd fel cadeirydd Awdurdod S4C. Fe ymddeolodd yn Rhagfyr 2010 mewn ychydig o ddryswch am ei fod wedi bwriadu cadw'r ymddeoliad yn gyfrinach nes y Gwanwyn 2011.

Rhwng Mawrth 2014 a Mawrth 2018, roedd yn cyflwyno rhaglen drafod a holi amser cinio ar BBC Radio Cymru.

## Bywyd personol 
Roedd yn briod a Gaynor. Roedd ganddynt un ferch, Beca a bu farw yn 33 mlwydd oed yn 2010.

### Marwolaeth a theyrngedau 
Bu farw yn Ysbyty Athrofaol Cymru yn 74 mlwydd oed. Cynhaliwyd angladd preifat iddo ar 9 Hydref 2020 yng Nghapel Briwnant, Amlosgfa Draenen Pen-y-Graig, Caerdydd.

Dywedodd yr Arglwydd Elis-Thomas fod John Walter Jones eisiau bod yn swyddog cyhoeddus erioed. "Mi gyflawnodd o gymaint drwy fod yn swyddog effeithiol," ac "Dyna gyfraniad mawr John - crëwr sefydliadau, cynhaliwr sefydliadau, a dyna sydd mwya' o'i angen ar Gymru." 

Roedd Rhodri Williams, yn gadeirydd ar Fwrdd yr Iaith Gymraeg pan roedd John yn brif weithredwr. Dywedodd yntau "Roedd John yn angerddol dros Gymru a'r Gymraeg, yr un mor angerddol ag unrhyw ymgyrchydd iaith".

Bu Meirion Prys Jones yn ddirprwy i John ym Mwrdd yr Iaith am dros ddegawd. Dywedodd na fyddai sefydlu'r Bwrdd na Deddf Iaith yn '93 wedi bod yn bosib "oni bai am lobïo mewnol John".

Soniodd Meri Huws, cyn-gadeirydd Bwrdd yr Iaith a Chomisiynydd y Gymraeg cyntaf, am ei gyfraniad. "Doedd e ddim yn was sifil normal, roedd e'n llawn brwdfrydedd, llawn ynni," meddai. Ychwanegodd "Roedd e'n styfnig, llond pen o wallt coch, yn llawn pendantrwydd. Mae'n sioc i glywed bod yr ynni yna wedi dod i ben."

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyflwynwyr radio o Gymru
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Jennifer Jones (cyflwynydd)

: *Am yr actores Americanaidd, gweler Jennifer Jones*
Cyflwynwydd, newyddiadurwraig a chyn-actores o Gymraes yw **Jennifer Jones** (ganwyd 4 Rhagfyr 1976) sydd hefyd yn cael ei hadnabod fel **Jennifer Vaughan** a **Jennifer Vaughan Jones**. Ers 2018 mae'n un o brif gyflwynwyr *BBC Wales Today*.

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd a magwyd ym Mangor yn ferch i Eirian a Robert (1950-2016) ac yn chwaer i Alison. Roedd ei thad yn ddeintydd ac yn gonsuriwr dan yr enw 'Robert John' gyda chyfres deledu ar S4C yn yr 1980au.  Aeth i Ysgol y Garnedd ac Ysgol Tryfan. Mynychodd Ysgol Glanaethwy ac aeth ei bryd ar actio. Roedd hefyd ganddi ddiddordeb mewn materion cyfoes ac aeth ar brofiad gwaith i ystafell newyddion BBC Bangor. Yn y brifysgol treuliodd ei amser hamdden yn ymarfer ar gyfer dramâu.

## Gyrfa
Wedi gadael y brifysgol, roedd rhwng dau feddwl am ba gyfeiriad i gymryd, a fe'i derbyniwyd ar gwrs actio ôl-radd yng Ngholeg Cerdd a Drama Cymru. Wedi hynny 
aeth i weithio ar y gyfres ddrama *Tipyn o Stad* am naw mlynedd yn chwarae y cymeriad Heather Gurkha.

Symudodd i Gaerdydd gan briodi a magu plant. Tra oedd yn feichiog aeth ar brofiad gwaith i adran newyddion BBC Radio Cymru, cyn cael cynnig swydd yno fel newyddiadurwraig. Mae wedi cyflwyno y prif raglen Newyddion ar S4C a *BBC Wales Today* ar BBC Wales. Mae hefyd wedi gweithio ar raglenni amser brecwast fel y Post Cyntaf a bwletinau BBC Breakfast. Ers Mehefin 2018 daeth yn un o dri gyflwynydd parhaol ar *Wales Today*.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*

Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Robert John Dickson Burnie

Roedd **Robert John Dickson Burnie** (8 Ebrill 1842 – 6 Mawrth 1908) yn wleidydd Rhyddfrydol o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Tref Abertawe o 1892 i 1895.

## Bywyd personol
Ganwyd Burnie yn  Dawlish, Dyfnaint, yn fab i John Dickson Burnie, adeiladwr a chontractwr, ac Elizabeth ei wraig.

Priododd Georgina Elliot ym 1866 a bu iddynt bedwar mab a dwy ferch.

## Gyrfa
Wedi ymadael a'r ysgol ar ôl dderbyn addysg elfennol derbyniodd Burnie swydd fel clerc yn swyddfa *The South Devon and Cornwall Railway Company*. Ym 1864 cafodd ei ddyrchafu i swydd is ysgrifennydd y *Bristol and South Wales Wagon Company* a dwy flynedd yn ddiweddarach cafodd ei ddyrchafu i swydd Ysgrifennydd Cwmni Rheilffordd Cheltenham ac Abertawe, pan gaeodd swyddfa'r cwmni yn Cheltenham ym 1869 symudodd Burnie i Abertawe lle fu'n gweithio fel pennaeth y cwmni hyd ei farwolaeth.

## Gyrfa wleidyddol 
Ym 1877 cafodd Burnie ei ethol dros  ward St Thomas ar Gyngor Abertawe, gwasanaethodd fel cadeirydd y pwyllgor cyllid a chadeirydd ymddiriedolaeth yr harbwr.  Ym 1883 gwasanaethodd fel maer tref Abertawe.

Ychydig cyn etholiad cyffredinol 1892 bu farw AS Ryddfrydol Abertawe Lewis Llewelyn Dillwyn, dewiswyd Burnie fel yr ymgeisydd brys i sefyll yn ei le. Llwyddodd Burnie i gadw'r sedd i'r achos Rhyddfrydol ond collodd y sedd i'r Ceidwadwr John Talbot Dillwyn Llewellyn yn etholiad 1895. Cafodd ei ddewis yn ymgeisydd ar gyfer etholiad cyffredinol 1900 ond tynnodd allan o'r gystadleuaeth yn bennaf oherwydd ei wrthwynebiad i Ryfel y Boer.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Bryncoed, Sgeti a rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym mynwent Eglwys Y Cocyd. Bu farw Mrs Burnie ym 1913.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1842
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1908
Categori:Rhyddfrydiaeth
Reginald James Blewitt

Roedd **Reginald James Blewitt** (26 Mai 1799 - 11 Medi 1878) yn feistr haearn, yn newyddiadurwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a gwasanaethodd fel  Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Sir Fynwy o 1837 hyd 1852.

## Cefndir
Ganwyd Blewitt yn Marylebone, Llundain yn fab i'r Uwch gapten  Edward Blewitt a Amelia (née Durberley) ei wraig. Roedd teulu ei dad yn disgyn oddi wrth deulu dylanwadol Morgan, Tŷ Tredegar, Casnewydd.

Cafodd ei addysgu yn Rugby.

Priododd Matilda Medex ym 1800.

## Gyrfa
Ym 1816 dechreuodd prentisiaeth i ddyfod yn gyfreithiwr yng nghwmni  William Ford Stevenson, Llundain, bu hefyd am gyfnod yn astudio i fod yn fargyfreithiwr yn Lincoln's Inn ond ni chafodd ei alw i'r bar. Ymddeolodd o fyd y gyfraith ym 1827  wedi ysgrifennu cerdd ddychanol am ymarferion llwgr y Llys Sianseri .

Ym 1829 sefydlodd papur newyddion *The Monmouthshire Merlin*, gan weithio fel ei olygydd am gyfnod o 3 mlynedd.

Bu'n is lywodraethwr a Rheolwr Gyfarwyddwr y *Monmouthshire and Glamorganshire Banking Company* ac yn berchennog gwaith haearn Cwmbrân

## Gyrfa wleidyddol
Safodd Blewitt yn enw'r Blaid Ryddfrydol yn etholiad cyffredinol 1837 yn etholaeth Bwrdeistrefi Sir Fynwy gan lwyddo i gipio'r sedd oddi wrth y Blaid Geidwadol; daliodd ei afael ar y sedd hyd 1851 gan orfod ildio oherwydd trafferthion ariannol.

## Marwolaeth
Bu farw yn ysbyty meddwl The Priory, Llundain yn 79 mlwydd oed

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
The Welshman

bawd|The Welshman 2 Ionawr 1835

Papur newydd Saesneg, wythnosol radicalaidd oedd ***The Welshman***. Cafodd ei ddosbarthu yng Ngheredigion a thrwy De Cymru. Roedd yn cynnwys newyddion o'r ardaloedd o De Cymru yn bennaf. O 1840 hyd 1942 fe elwid *The Welshman and general advertiser for the Principality of Wales* ond dychwelodd at ei deitl gwreiddiol yn 1942. Teitlau cysylltiol: *The Welshman and General Advertiser for the Principality of Wales* (1840-1942); *Glamorgan, Monmouth and Brecon Gazette*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Wrexham and Denbigh Weekly Advertiser

Papur newydd Saesneg, wythnosol oedd ***Wrexham and Denbigh Weekly Advertiser***, a sefydlwyd yn 1854. Cafodd ei ddosbarthu yn Wrecsam, a meysydd eraill Gogledd Cymru, ac yn Lloegr yn Swydd Gaer a Swydd Amwythig. Roedd yn cynnwys newyddion lleol, chenedlaethol a rhyngwladol, hysbysebion a gwybodaeth.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1854
Wrexham Guardian

bawd|Wrexham Guardian Jan 2 1875

Papur newydd Saesneg, wythnosol ceidwadol oedd y ***Wrexham Guardian***. Cafodd ei ddosbarthu yn ardal Wrecsam. Roedd yn cynnwys newyddion lleol yn bennaf, hysbysebion a gwybodaeth. Teitlau cysylltiol: *North Wales Guardian*; *Wrexham Weekly Advertiser*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd 2015

Cynhaliwyd **Cynhadledd y Cenhedloedd Unedig ar Newid Hinsawdd 2015** (neu *Conference of the parties* (**COP**) ym Mharis o 30 Tachwedd hyd at 12 Rhagfyr, 2015. Hon oedd 21ain cynhadledd "Cynhadledd y Partion" 'Confensiwn Fframwaith ar Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig' ers ei sefydlu yn 1992 ac 11eg sesiwn 'Cyfarfod y Partion' ers arwyddo Cytundeb Kyoto yn 1997. Amcan y gynhadledd oedd sicrhau cytundeb i ymglymu cenhedloedd y byd yn gyfreithiol mewn materion sy'n ymwneud â newid hinsawdd neu, fel y'i gelwir yn gynyddol, yr argyfwng hinsawdd. 
bawd|chwith|Aelodau'r Gynhadledd 

Canlyniad trafodaethau a negydu'r gynhadledd oedd ''L'accord de Paris'', neu Gytundeb Paris, gyda'r nod o reoli a lleihau carbon deuocsid () o 2020. Mabwysiadwyd y cytundeb yn swyddogol ar 12 Rhagfyr 2015.

## Cefndir
Nod y gynhadleddoedd sicrhau cytundeb a fyddai'n sicrhau fod pob cenedl drwy'r byd yn gweithredu i atal newid i'r hinsawdd gan ddyn. Cyhoeddwyd gylchlythyr y Pab, Pab Ffransis a enwyd yn ''Laudato si''' gyda'r bwriad o ddylanwadu ar genhedloedd y byd. Galwodd am weithredu yn erbyn newid yn yr hinsawdd. Ategwyd hyn gan ysgrifennydd cyffredinol undeb llafur mwya'r byd sef Cynhadledd yr Undebau Llafur Rhywladol (Ffrangeg: *Confédération syndicale internationale*) a nododd mai amcan pawb ddylai fod "sero carbon, sero tlodi... nid oes swyddi ar blaned marw".

## Amcanion penodol
Amcanion cyffredinol y Gynhadledd oedd lleihau nwyon tŷ gwydr a allyrir gan genhedloedd y byd, yn enwedig  er mwyn cadw tymheredd y Ddaear i 2&nbsp;°C yn unig o gynnydd ers cychwyn y chwyldro diwydiannol. Nodwyd mewn trafodaethau cynharach y pwysigrwydd i wledydd unigol ymrwymo i dargedi arbennig, a elwir yn *Intended Nationally Determined Contributions* neu INDCs.

## Gweler hefyd
*Cytundeb Kyoto

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*Gwefan globalwitness.org 
*Gwefan GVEP Rhyngwladol 

Categori:Amgylchedd
Categori:Y Cenhedloedd Unedig
Categori:Cynadleddau
Cyril Flower

Roedd **Cyril Flower, Barwn 1af Battersea** (30 Awst 1843 – 27 Tachwedd 1907) yn noddwr y celfyddydau ac yn wleidydd Rhyddfrydol, a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Aberhonddu a Luton 

## Cefndir
Ganwyd Flower yn Streatham, Surrey, yn fab i Philip William Flower; marsiandwr a datblygwr eiddo cefnog yn Llundain a Sydney; a Mary, merch Jonathan Flower ei wraig.

Cafodd ei addysg yn Ysgol Harrow a Choleg y Drindod, Caergrawnt, a chafodd ei alw i'r bar yn y Deml Ganol  ym 1870

Priododd Arglwydd Battersea a Constance, merch Syr Anthony de Rothschild, Barwnig 1af, ym 1877. Roedd y briodas yn di blant. Roedd sïon bod Flower yn ffafrio dynion,  a honnir bod Edward VII wedi atal erlyniad yn ei erbyn am weithgaredd gwrywgydiol rhag mynd i'r llys .

## Gyrfa
Dilynodd Flower ei dad i'r busnes datblygu eiddo. Fe fu'n gyfrifol am ddatblygu Battersea Park Town, Ffordd Wandsworth a Prince of Wales Drive yn Llundain.

Roedd Flower hefyd yn gasglwr mawr ac yn noddwr o gelf. Bu'n noddi'r artistiaid James McNeill Whistler a Cecil Gordon Lawson ac roedd yn gyfeillgar â'r set Gyn-Raffaëlaidd; ymysg y darluniau yn ei gasgliad roedd lluniau gan artistiaid amrywiol gan gynnwys gwaith Burne-Jones, Botticelli, Leonardo da Vinci, Rubens, Sandys a Bassano. Roedd hefyd yn ymddiddori yng nghelf ffotograffiaeth gan gael arddangosfa o'i luniau yn Fienna .

## Gyrfa Wleidyddol
Ym 1880 safodd Flower fel ymgeisydd Seneddol Rhyddfrydol yn etholaeth Aberhonddu, gan lwyddo i drechu'r AS Ceidwadol blaenorol James Price William Gwynne-Holford . Daliodd ei afael ar y sedd  hyd 1885 pryd gafodd yr etholaeth ei ddiddymu . Bu wedyn yn cynrychioli etholaeth Luton  hyd 1892 pryd godwyd ef i'r bendefigaeth fel Barwn Battersea, o Battersea yn Sir Llundain ac o Overstrand yn Sir Norfolk. Gwasanaethodd am gyfnod byr fel Arglwydd Iau'r Trysorlys o fis Chwefror i Orffennaf 1886 yn Nhrydedd weinyddiaeth Ryddfrydol William Ewart Gladstone a gwasanaethodd fel un o chwipiaid y Blaid Ryddfrydol o 1886 hyd 1892.

## Marwolaeth
Bu farw o niwmonia yn Ryde, Ynys Wyth ym mis Tachwedd 1907 yn 64 mlwydd oed, gan ei fod yn di blant bu farw'r farwniaeth gydag ef. Bu farw'r Arglwyddes Battersea ym 1931
## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1843
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Rhyddfrydiaeth
Johnny Tudor

Actor a chanwr o Gymro yw **Johnny Tudor** (ganwyd 1944). Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

## Bywgraffiad
Magwyd Johnny yn y busnes adloniant - roedd ei dad yn bianydd a chanwr a'i fam yn ddawnswraig. Dysgodd ddawnsio tap gan ei fam ac roedd ei dad yn chwarae piano gyda ef yn y clybiau yn y cymoedd.

Cychwynnodd ei yrfa pan o'n i'n ddeunaw oed. Ei sioe broffesiynol gynta' oedd yn y *summer season* yn Skegness yn 1963.

Aeth i Abertawe i wneud clyweliad ar gyfer rhaglen o TWW Looking for the Stars ac enillodd y rhaglen. Bu'n canu yn Gymraeg ar raglen *Disc a Dawn* bob Sadwrn er nad oedd wedi dysgu'r iaith bryd hynny.

Enillodd y rhaglen dalent deledu *Opportunity Knocks* bedair gwaith o 1969. Yn dilyn hyn fe gystadlodd yn Ngŵyl Caneuon Knokke yn Ngwlad Belg lle enillodd wobr am y perfformiad unigol gorau. Canlyniad hyn oedd cytundeb recordio pum mlynedd gyda Recordiau President.

Mae wedi actio mewn nifer o gynyrchiadau teledu Cymraeg fel *Glan Hafren*, *Iechyd Da*, *Pobol y Cwm* ac *Ar y Tracs*. Yn yr 1980au fe ymddangosodd gyda'i wraig Olwen ar y rhaglen i blant *Dan Draed* ar S4C.

Mae wedi ymddangos ym mhob cyfres *Gavin and Stacey* a rhai penodau o *Stella*.

Mae Johnny yn nodedig am chwarae mewn pantomeimau gydag enwogion fel Stan Stennett.

## Bywyd personol 
Mae'n briod a'r actores Olwen Rees.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Johnny Tudor
* 
* Tudalen Johnny Tudor ar yr IMDB
* Tudalen Facebook Johnny Tudor
* CV ar wefan Spotlight

Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Joseph Bailey

Roedd **Syr Joseph Bailey** (21 Ionawr 1783 – 20 Tachwedd 1858) yn feistr gwaith haearn ac yn dir-feddiannwr a wasanaethodd fel  Aelod Seneddol Ceidwadol Dinas Caerwrangon a Sir Frycheiniog.

## Bywyd Personol
Ganwyd Bailey yn Great Whenam, Suffolk yn fab i John Bailey, ffarmwr cefnog o Swydd Efrog, a Susannah (née Crawshay) ei wraig. Mab arall i'r teulu oedd y diwydiannwr ac AS Sir Fynwy Crawshay Bailey. Roedd, Susannah, Mam Bailey yn chwaer i'r meistr haearn Richard Crawshay o Gastell Cyfarthfa Merthyr Tudful. Priododd Charlotte, chwaer Joseph Bailey, a'r gwleidydd Benjamin Hall. Gweler hefyd Crawshay (teulu) qv am gysylltiadau eraill.

Bu Bailey yn briod ddwywaith. Priododd ei wraig gyntaf;  Maria, merch Joseph Latham, Llangadog; ym 1810; bu iddynt pum mab a phedair merch . Bu farw Maria ar 26 Mai 1827 . Gwasanaethodd eu mab hynaf Joseph Bailey ieu (1812-1850) fel Aelod seneddol Sudbury o 1837 hyd 1841 a Swydd Henffordd o 1841 hyd 1850 .

Ym 1830 priododd Bailey ei ail wraig, Mary Anne, merch John Thomas Hooper, Wilton Castle Swydd Durham; bu iddynt un ferch. Bu farw Mary Anne ym 1874.

## Gyrfa
Yn fachgen ifanc cerddodd o Swydd Efrog i Ferthyr i ymuno â busnes ei ewythr. Etifeddodd cyfran chwarter  busnes Cyfarthfa ar farwolaeth Richard Crawshay gan werthu'r gyfran ym 1813 am £20,000 er mwyn prynu gwaith haearn Nant-y-glo a oedd yn methu ar y pryd, ond llwyddodd rheolaeth y brodyr Bailey i dro'r gwaith yn un o fentrau pwysicaf Sir Fynwy.. Wedi hyn, prynwyd gwaith haearn Cendl, (Beaufort) a gwaith haearn Aberaman gan y brodyr.
bawd|Plasdy Parc Glanusk
Ym 1826 Prynodd stadau yn Sir Frycheiniog, Sir Faesyfed, Swydd Henffordd a Morgannwg, gan gynnwys stad Glanusk lle comisiynodd plasty newydd ysblennydd gan y pensaer Robert Lugar ac ymddeolodd i fywyd gŵr bonheddig, gan adael ei frawd i reoli'r gwaith haearn.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd Bailey ei ethol fel Aelod Seneddol Ceidwadol etholaeth Caerwrangon ym 1835 gan gadw'r sedd hyd 1847, pan benderfynodd sefyll yn etholaeth Sir Frycheiniog  ar adeg ymddeoliad Thomas Wood o'r sedd.  Etholwyd Bailey yn ddiwrthwynebiad yn etholiadau cyffredinol 1847 a 1852 a 1857 gan dal y sedd hyd ei farwolaeth.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Fynwy ym 1823; bu'n ynad heddwch dros siroedd Brycheiniog, Mynwy, Morgannwg, a Henffordd ac yn Ddirprwy Raglaw Sir Frycheiniog a Sir Fynwy.

Dyrchafwyd ef yn farwnig ym 1852.
## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Parc Glanusk, yn 75 oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Penymarth, Crucywel.. Gan fod ei fab hynaf wedi marw o'i flaen etifeddwyd y farwnigaeth gan ei ŵyr Joseph Russell Bailey

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1783
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1858
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Diwydiant haearn Cymru
Olwen Rees

Actores a chantores o Gymraes yw **Olwen Eluned Rees** (ganwyd 8 Rhagfyr 1945).

## Bywgraffiad
Ganwyd Olwen Rees yng Nghaernarfon yn ferch i Sassie Rees, cantores oedd yn ymddangos ar raglenni radio i blant yn y 1950au a 1960au. Fe astudiodd drama a cherddoriaeth yng Ngholeg y Normal, Bangor. Ar ôl blwyddyn yn dysgu yn Llandudno dilynodd Olwen ôl-traed ei mam drwy ddod yn actores a chantores broffesiynol.

Mae hi'n briod a'r actor a chantor Johnny Tudor.

## Gyrfa
Mae wedi ymddangos yn nifer o gynyrchiadau Cymraeg ar gyfer y BBC a S4C yn cynnwys *Coleg* (1982), *Hafod Henri* (1984), *Y Stafell Ddirgel*, *Y Rhandir Mwyn*, *Gwen Tomos* a *Y Wisg Sidan*. Yn Saesneg mae wedi cymryd rhan yn rhaglenni teledu *Tartuffe*, *Strife*, *Sticky Wicket*, *Lloyd George* a *Dylan* i'r BBC a *Fallen Hero* ar gyfer Granada. Yn fwy diweddar mae wedi ymddangos fel Mrs Hargreaves yn *Doctors* a Nerys, y fam annifyr yn *My Family*.

Rhwng 2003 a 2014 roedd yn chwarae rhan Lena yn y sebon i bobl ifanc *Rownd a Rownd*. Fe chwaraeodd ran Muriel yng nghyfres *Porthpenwaig* a Beti Morris yng nghyfres cyntaf y ddrama *35 Diwrnod*. Bu mewn sawl cyfres o *Tipyn o Stad.*

Mae hi'n aelod sylfaen o gwmni Theatr Pena ac yn gadeirydd y bwrdd.

## Cyfeiriadau
## Oriel 

Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532516).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532520).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532512).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532514).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532518).jpg
Delwedd:Filming of Poems and Pints at the Leisure Centre, Queensferry (1532510).jpg
Delwedd:Portrayal of the programme Hob y Deri Dando that was first televised under the directorship of Meredydd Evans (1538409).jpg
Delwedd:Portrayal of the programme Hob y Deri Dando that was first televised under the directorship of Meredydd Evans (1538412).jpg
Delwedd:Portrayal of the programme Hob y Deri Dando that was first televised under the directorship of Meredydd Evans (1538339).jpg

## Dolenni allanol
* 
* CV yn asiantaeth Cinel Gabran
* CV ar wefan Spotlight
* Theatr Pena 

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Edward Hamlyn Adams

Roedd **Edward Hamlyn Adams** (30 Ebrill 1777 – 30 Mai 1842) yn dirfeddiannwr ac yn wleidydd Chwig Gymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin

## Cefndir
Ganwyd Adams yn Jamaica, yn fab i William Adams, ac Elizabeth Anne, ei ail wraig a merch y Parch. Thomas Coxeter. Roedd teulu Adam wedi mudo i Jamaica o Gymru yn y 17g.

Ym 1796 priododd Amelia Sophia, merch hynaf Captain John MacPherson, UDA (bu hi farw ym 1831). Bu iddynt 6 o blant 4 merch a 2 fab. Trwy ei ferch, Matilda Lee Abadam, roedd yn dad-cu i'r awduron Vernon Lee ac Eugene Lee-Hamilton. Roedd yn tad-cu tadol i'r ffeminist a swffragét amlwg Alice Abadam. Yn ôl Vernon Lee roedd ei thad cu yn *extremely doctrinaire and moral, an ardent Voltairian, who spent much of his time disputing with the local parsons and refusing to pay tithes*.

## Gyrfa gyhoeddus
Ar ddiwedd rhyfelodd Napoleon penderfynodd ymddeol i wledydd Prydain, gan fyw yn Llundain a Chaerfaddon am gyfnod cyn prynu Neuadd Midleton gan ysgutorion ewyllys Syr William Paxton ym 1824. Roedd Adams a'i ystâd yn ffocws ar gyfer aflonyddwch yn ystod helyntion Beca 1839-43, ac ymosodwyd ar dafarn yr Arglwydd Nelson ym Mhorth-y-rhyd yr oeddent yn berchen arnynt ym 1843.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin ym 1831 ac fel Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin rhwng 1832 a 1835.. Newidiodd ei fab hynaf a'i etifedd Edward ei gyfenw i ab Adda / Abadam, bu ef hefyd yn Uchel Siryf Sir Gaerfyrddin am dymor 1855/56.

## Marwolaeth
Bu farw yn Neuadd Middleton yn 65 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Eglwys Llanarthne. Gosodwyd plac coffa iddo, a gynlluniwyd gan E. Gaffin, ar fur yr Eglwys ym 1843.

## Gweler hefyd
*Sir Gaerfyrddin (etholaeth seneddol)
*Siryfion Sir Gaerfyrddin yn y 19eg ganrif ‎ 
*Rhestr aelodau seneddol Cymru 1832-1835 ‎
*James Hamlyn-Williams, 3ydd Barwnig

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1777
Categori:Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1842
Categori:Rhyddfrydiaeth
Galaeth y Llwybr Llaethog

350px|bawd|Argraff arlunydd o ein Galaeth ni, Galaeth y Llwybr Llaethog.
[350px|bawd|Llun o'r alaeth NGC 6744 recordiwyd gan Arsyllfa Deheuol Ewrop yn [Tsile, sydd yn edrych yn debyg i'n Alaeth ni. Dangosir freichiau troellog.]]
350px|bawd|Llun o'r alaeth NGC 4565 recordiwyd gan Arsyllfa Deheuol Ewrop yn Tsile, sydd yn eithaf tebyg i'n Galaeth ni. Dangosir ddisg yr alaeth, yr ymchwydd, a chymylau llwch tywyll yn gymysg &acirc;'r nwy yng nghanol y disg. Gwelir yr alaeth yma o ochr y disg.

:''Erthygl am y gwrthrych seryddol yw hon. Am y rhan ohono sydd i'w weld yn awyr y nos, gweler Llwybr Llaethog yn awyr y nos.Am y band cerddorol, gweler Llwybr Llaethog (band).''

**Galaeth y Llwybr Llaethog** neu'r **Alaeth** yn syml, yw'r alaeth y mae'r Ddaear a Chysawd yr Haul yn trigo ynddi. Gyda Galaeth Fawr Andromeda a galaethau eraill, mae'n un o'r galaethau yn y Grŵp Lleol. Defnyddir brif lythyren (llythyren mawr) ar ddechrau yr enw i wahaniaethu rhwng ein Galaeth ni a galaethau eraill.

## Natur yr Alaeth
Galaeth droellog gyda bar yn ei chanol o fath morffolegol *SBbc* ydy ein Galaeth ni. Fel galaethau barrog eraill, mae breichiau troellog i'w canfod ymhellach o'r canol na'r bar. Mae'r Alaeth yn cynnwys tua 200–400 biliwn s&ecirc;r, clystyrau s&ecirc;r, nwy rhyngserol a llawer iawn o fater tywyll. Dywedir yn aml mewn trafodaethau poblogaidd fod yr Alaeth yn debyg i ddwy wyau wedi eu ffrio wedi eu rhoi cefn wrth gefn.

Mae mwyafrif o'r sêr i'w ganfod mewn disg eang tenau. Mae tryfesur y disg yn fwy na 100,000 blwyddyn goleuni, ond mae rhan fwyaf o'r sêr mewn haen o'r disg gyda tewder o lai na 3,000 blwyddyn goleuni. Canfyddir nwy o fewn y disg, ond yn agosaf i'r plân canolog na'r sêr. Symudai'r nwy a mwyafrif o'r sêr mewn llwybrau sydd yn agos i gylchau, yn cylchdroi o amgylch canol yr Alaeth.

Ffurfir ardaloedd yn y nwy gyda dwysedd mwy uchel na'r gyfartaledd ar sail patrwm troellog. Mae cymylau nwy oer yn crebachu i ffurfio sêr newydd, a mae'r sêr newydd hyn a'r nwy yn amlinellu'r breichiau troellog.

Lleolir Cysawd yr Haul a'r Ddaear yn y disg tua 27,000 blwyddyn goleuni o'r canol. O'r Ddaear mae sêr pell yn y disg yn ymddangos fel band llydan trwy'r awyr a adnabyddir fel y Llwybr Llaethog.

## Ei lleoliad a galaethau agos
Mae'r Alaeth yn aelod o'r Grŵp Lleol o alaethau, yn ail o safbwynt maint a màs tu ôl i Alaeth Fawr Andromeda. Mae ganddi hi nifer o alaethau llai fel gymdogion, yn cynnwys Cwmwl Mawr Magellanes, Cwmwl Bach Magellanes a llawer o alaethau corachaidd. Mae'r Grŵp Lleol ei hun yn rhan o Uwch Glwstwr Virgo.

Mae Galaeth Fawr Andromeda ac ein Galaeth ni yn goruchafu y Grŵp Lleol o safbwynt disgleirdeb a màs. Mae'r ddwy yn symud i'w gilydd dan atyniad eu cyd-disgyrchiant, a mae'n bosib bydd y ddwy yn cyfuno mewn 4–5 biliwn mlynedd, ond dibynnir hyn ar unrhyw mudiant ardraws y llinell rhwng y ddwy.

## Gweler hefyd
* Llwybr Llaethog yn awyr y nos
* Grŵp Lleol
* Galaeth Fawr Andromeda

## Cyfeiriadau
Categori:Galaethau
Categori:Grŵp Lleol
Categori:Llwybr Llaethog
Lincoln's Inn

Mae '''Anrhydeddus Gymdeithas Lincoln's Inn'* yn un o bedwar *Ysbyty'r Frawdlys'' yn Llundain. Er mwyn gweithio fel bargyfreithiwr yng Nghymru a Lloegr mae'n ofynnol cael ''Galwad i'r Bar'' mewn un ohonynt. Y tri arall yw'r Deml Ganol, y Deml Fewnol a Gray's Inn.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
The Cardiff and Merthyr Guardian

bawd|The Cardiff and Merthyr Guardian Mehefin 5 1845

Papur newydd wythnosol Saesneg, yn gefnogol o wleidyddiaeth geidwadol, a oedd yn cylchredeg ar hyd Sir Forgannwg, Sir Fynwy a Sir Frycheiniog, oedd ***The Cardiff and Merthyr Guardian***. Prif gynnwys y papur newydd oedd newyddion lleol. Dechreuodd y papur ei fywyd fel y *Glamorgan, Monmouth and Brecon Gazette and Merthyr Guardian* (1832-1841) cyn parhau fel y *Cardiff and Merthyr Guardian* tan 1874 pan gafodd ei chyfuno gyda’r *South Wales Weekly Telegram*

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Saesneg Cymru
Categori:Sefydliadau 1832
Y Deml Fewnol

Mae **Anrhydeddus Gymdeithas y Deml Fewnol**,  yn un o bedwar Ysbyty'r Brawdlys; cymdeithasau proffesiynol ar gyfer bargyfreithwyr a barnwyr, yn Llundain. I gael ei alw i'r Bar ac ymarfer fel bargyfreithiwr yng Nghymru a Lloegr, rhaid i unigolyn perthyn i un o'r Ysbytai hyn. Mae wedi ei leoli yn ardal Temple, ger y Llysoedd Barn Brenhinol, ac o fewn Dinas Llundain. Yr ysbytai eraill yw Gray's Inn, Lincoln's Inn a'r Deml Ganol.

Categori:Egin cyfraith
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Flintshire Observer

bawd|Flintshire Observer, Ionawr 1 1864
Roedd y ***Flintshire Observer*** yn bapur newydd wythnosol a gyhoeddwyd yn Saesneg yn bennaf. Fe'i gyhoeddwyd gyntaf yn Nhreffynnon yn 1857 fel y *Flintshire Observer, Mining Journal and General Advertiser*. O 1913 newidiodd yr enw i’r *Flintshire Observer and News* a daeth y papur yn rhan o’r *North Wales Chronicle* yn 1964.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Sefydliadau 1857
Ysbytai'r Frawdlys

bawd|Arfbais unedig Ybytai'r Frawdlys
'''Ysbytai'r Frawdlys'* (*Saesneg Inns of Court'') yn Llundain yw'r cymdeithasau proffesiynol ar gyfer bargyfreithwyr yng Nghymru a Lloegr. Mae'n rhaid i bob bargyfreithwyr perthyn i un o'r Ysbytai. Maent  yn gyfrifol am oruchwylio a disgyblu eu haelodau. Mae'r Ysbytai hefyd yn darparu llyfrgelloedd, cyfleusterau bwyta a llety i aelodau'r proffesiwn, mae eglwys neu gapel ynghlwm wrth yr ysbytai. Mae bob ysbyty yn ganolfan hunangynhaliol lle mae bargyfreithwyr yn draddodiadol yn hyfforddi ac yn ymarfer, er bod twf yn y proffesiwn, ynghyd ag awydd i ymarfer o lety mwy modern wedi achosi i lawer o siambrau bargyfreithwyr symud y tu allan i ganolfannau traddodiadol yr ysbytai ers diwedd yr 20g.

Dros y canrifoedd bu nifer fawr o adeiladau mawr a chyffiniau lle fu bargyfreithwyr yn ymgasglu i ymarfer eu proffesiwn ac i gynnig hyfforddiant. Bellach mae nifer yr Ysbytai wedi eu cyfyngu i'r pedwar presennol:

*Anrhydeddus Gymdeithas Lincoln's Inn
*Anrhydeddus Gymdeithas Y Deml Fewnol
*Anrhydeddus Gymdeithas Y Deml Ganol
*Anrhydeddus Gymdeithas Gray's Inn

## Cyfeiriadau
Categori:Egin cyfraith
William McIlvanney

Nofelydd, bardd, ac awdur storiau byr o'r Alban oedd **William McIlvanney** (25 Tachwedd 1936 – 5 Rhagfyr 2015)

Fe'i ganwyd yn Kilmarnock, yn fab glowr.  Cafodd ei addysg yn Kilmarnock Academy a'r Prifysgol Glasgow.  Sosialydd oedd ef.

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**Remedy is None* (1966) 
**Docherty* (1975) 
**Laidlaw* (1977)
**The Papers of Tony Veitch* (1983)
**The Big Man* (1985) 
**Strange Loyalties* (1991) 
**The Kiln* (1996; Llyfr y Flwyddyn yr Alban)

### Barddoniaeth
**The Longships in Harbour: Poems* (1970) 
**Surviving the Shipwreck* (1991)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Nofelwyr o'r Alban
Gwalia (papur newydd)

bawd|Gwalia, Rhagfyr 12 1883
Papur newydd Cymraeg wythnosol geidwadol oedd ***Gwalia***, a gyhoeddwyd gan Robert Williams. Cafodd ei ddosbarthu ledled Cymru a hefyd yn Lerpwl, Manceinion, a Llundain. Roedd yn cynnwys newyddion gwleidyddol, cymdeithasol, crefyddol a chyffredinol, a newyddion o ddiddordeb lleol fel digwyddiadau eisteddfod.

## Cyfeiriadau 
Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
John Coates Carter

Pensaer o Sais oedd **John Coates Carter** (1859–1927). Cafodd e ei eni yn Norwich, Dwyrain Lloegr. Mae Carter yn adnabyddus am ei ddylunio a gwaith adnewyddu i eglwysi yn ne Cymru, yn Sir Forgannwg yn enwedig. Cyd-weithiodd fel partner gyda John Pollard Seddon o 1884 i 1904 ac wedyn roedd e'n defnyddio arddull yn seiliedig ar draddodiadau y Mudiad Celf a Chrefft i greu adeiladau trawiadol fel y mynachdy ar Ynys Bŷr ac Eglwys Sant Luc yn Abercarn.

## Bywgraffiad
Cafodd John Coates Carter ei eni a magu yn Norwich, Lloegr.

## Gweithiau
## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* 

Categori:Genedigaethau 1859
Categori:Marwolaethau 1927
Categori:Penseiri o Loegr
Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 2015

Deddf gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru i wneud darpariaeth ar gyfer lleihau nifer y prif awdurdodau lleol yng Nghymru, ac mewn cysylltiad â hynny, ac i wneud diwygiadau eraill i gyfraith llywodraeth leol yw **Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 2015**. Daeth y ddeddf yn gyfraith yng Nghymru ar 25 Tachwedd 2015.

Cyflwynwyd y ddeddf gan Leighton Andrews AC, y Gweinidog Gwasanaethau Cyhoeddus. Mae'r Pwyllgor Busnes wedi cyfeirio'r Bil at y Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol. Y bwriad yw uno a diwygio llywodraeth leol ac mae'n cynnwys darpariaethau i uno gwirfoddol cynnar rhwng dau neu ragor o Brif Awdurdodau Lleol erbyn mis Ebrill 2018. Mae'r Bil hefyd yn diwygio’r ddarpariaeth ddeddfwriaethol bresennol ym Mesur Llywodraeth Leol (Cymru) 2011 (parthed Panel Annibynnol Cymru ar Gydnabyddiaeth Ariannol a'r arolwg o gynghorwyr ac o ymgeiswyr aflwyddiannus) a Deddf Llywodraeth Leol (Democratiaeth) (Cymru) 2013 (parthed adolygiadau etholiadol).

;Taflen amser:
* 26 Ionawr 2015 - Cyflwyno'r Bil.
* 23 Chwefror 2015 ymlaen - Pwyllgor yn ystyried yr egwyddorion cyffredinol.
* 19 Mai 2015 - Dadl yn y Cyfarfod Llawn ar yr egwyddorion cyffredinol. Cytunodd y Cynulliad ar egwyddorion cyffredinol y Bil.
* 24 Mehefin 2015 - Ystyriwyd gwelliannau yng nghyfarfod y Pwyllgor.
* 29 Medi 2015 - Y Cyfarfod Llawn yn ystyried y gwelliannau.
* 20 Hydref 2015 - Pasio'r Bil yn y Cyfarfod Llawn.
* 25 Tachwedd 2015 - Rhoddwyd Cydsyniad Brenhinol.

## Cyfeiriadau
Categori:2015 yng Nghymru
Categori:Llywodraeth leol yng Nghymru
Categori:Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2015