1866 yng Nghymru

Mae'r erthygl hon yn ymwneud ag arwyddocâd penodol y flwyddyn **1866** i Gymru a'i phobl .

## Deiliaid 
* Tywysog Cymru — Albert Edward
* Tywysoges Cymru — Alexandra

## Digwyddiadau 
* bawd|Yr Australydd 5 Chwefror - Mae'r contractwr rheilffordd Thomas Savin yn mynd yn fethdalwr, gan arwain at stopio dros dro adeiladu Rheilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru.
* 31 Mawrth - Mae'r dienyddiad cyhoeddus olaf yng Nghymru yn digwydd wrth i Robert Coe gael ei grogi yn Abertawe.
* 1 Mai - Rheilffordd Wrecsam, yr Wyddgrug a Chei Connah yn agor i deithwyr.
* Gorffennaf - Lansiad *Yr Australydd*, papur newydd Methodistaidd Calfinaidd Cymraeg , yn Victoria (Awstralia), wedi'i olygu gan William Meirion Evans a Theophilus Williams. 
* 5 Medi - Mae Rheilffordd Penfro a Dinbych-y-pysgod yn cael ei estyn ar gyfer teithwyr i Hendy-gwyn . 
* 6 Medi - Mae chwech o bobl yn cael eu lladd mewn derailment rheilffordd ger Cricieth.
* Medi - Mae'r gân *Hen Wlad Fy Nhadau* - a ddaeth yn ddiweddarach yn anthem genedlaethol swyddogol Cymru - yn cael ei chanu am y tro cyntaf yn yr Eisteddfod Genedlaethol a gynhelir yng Nghaer.
* 17 Hydref - Cadarnhawyd y farwolaeth gyntaf o epidemig colera yng  Nghaernarfon. 
* Rhagfyr - Rheilffordd Talyllyn yn agor yn swyddogol. 
* *yn ystod y flwyddyn*
** Mae Syr George Gilbert Scott yn dechrau gweithio ar adnewyddu Eglwys Gadeiriol Bangor.
** Mae Undeb Bedyddwyr Cymru yn cael ei sefydlu.
** Mae Goleudy Whiteford ger Benrhyn Gŵyr, yr unig  goleudy haearn bwrw tonnau ysgubol mawr a chafodd ei adeiladu yn y DU, yn cael ei oleuo am y tro gyntaf.
** Mae Edward Gordon Douglas  yn cael ei greu yn Farwn Penrhyn.

## Celfyddydau a llenyddiaeth 
bawd|Caneuon Mynyddog

### Gwobrau 
* Bu Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghaer.
** Derbyniodd y telynor William Frost telyn bedal gan Bencerdd Gwalia

### Llyfrau newydd 
* Richard Davies (Mynyddog) - *Caneuon Mynyddog*
* Roger Edwards - *Y Tri Brawd*
* David Thomas (DewiHefin) — ''Blodau'r Awen*
* John Jones (Humilis) — *Bywgraffydd Wesleyaidd*
* William Rees (Gwilym Hiraethog) - *Nodiadau ar yr Epistol at yr Hebreaid* 

### Cerddoriaeth 
* John Owen (Owain Alaw) - *Gasg Gwalia*
* John Thomas (Pencerdd Gwalia) - *Priodferch Cwm Castell-nedd'' (cantata)
* Sefydlir gŵyl gerddoriaeth Eryri (Gwyl Gerddorol Eryri).

## Chwaraeon 
* Criced - Mae Clwb Criced Parc Hawarden wedi'i sefydlu, yn ôl pob sôn gan William Ewart Gladstone .
* Rygbi pêl-droed - Chwaraewyd y gêm gystadleuol gyntaf yng Nghymru, rhwng timau coleg yn Lampeter .

## Genedigaethau 
* bawd|Willie Thomas bawd|Edward Anwyl 13 Ionawr - Frank Hill, capten rygbi rhyngwladol Cymru (m. 1927)
* 21 Ionawr - Syr Owen Cox, gwleidydd a dyn busnes yn Awstralia (m. 1932)
* 22 Mawrth - Willie Thomas, capten rygbi rhyngwladol Cymru (m.  1921 )
* 1 Ebrill - Syr William Henry Hoare Vincent, diplomydd (m. 1941)
* 18 Ebrill - Frederick Llewellyn-Jones, cyfreithiwr a gwleidydd (m. 1941 )
* 20 Ebrill - Syr John Milsom Rees, laryngolegydd (m.  1952 )
* 30 Mai - John Gruffydd Moelwyn Hughes, bardd ac emynydd (m. 1944 )
* 5 Awst - Syr Edward Anwyl, ysgolhaig Celtaidd (m.  1914 )
* 7 Awst - Charles Granville Bruce, mynyddwr (m. 1939)
* 13 Awst - William Finney, cricedwr (m. 1927 )
* 24 Awst - Cesar Jenkyns, pêl-droediwr (m. 1941 )
* 4 Hydref - Robert Jones (Trebor Aled), bardd (m.  1917 )
* 12 Hydref - James Ramsay MacDonald, gwleidydd Albanaidd (m. 1937 )
* 4 Tachwedd - Syr David William Evans, cyfreithiwr, gwas cyhoeddus a chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru, (m. 1926)
* 5 Tachwedd - Daniel Protheroe, arweinydd a chôr-feistr (m. 1934)
* 14 Tachwedd - Tom Morgan, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru (m. 1899)
* 24 Tachwedd - Alexander Bland, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru (m. 1947)
* 4 Rhagfyr - Dai Lewis (m. 1943 ), blaenwr rygbi'r undeb a chwaraeodd rygbi rhyngwladol i Gymru
* 15 Rhagfyr - William Williams, chwaraewr undeb rygbi cenedlaethol Cymru (m. 1945)
* *dyddiad anhysbys* - David Delta Evans (*Dewi Hiraddug*), newyddiadurwr, awdur, a gweinidog Undodaidd (m. 1948)

## Marwolaethau 
* bawd|Angharad Llwyd 16 Ionawr - David Owen (Brutus), golygydd llenyddol, 70
* 27 Ionawr - John Gibson, cerflunydd, 75
* 31 Ionawr - Owen Owen Roberts, meddyg, 73
* 29 Mawrth - Thomas Jones (Glan Alun), bardd, 55
* 19 Mai - David Davis, Blaengwawr, diwydiannwr, 69
* 31 Awst (tua) - Robert Jermain Thomas, cenhadwr (llofruddiwyd yng Nghorea), 26
* Hydref - Evan Bevan, ysgrifennwr doniol, 42/43
* 16 Hydref - Angharad Llwyd, hynafiaethydd, 86 
* 27 Hydref - William Rowlands, gweinidog ac awdur yn weithredol yn UDA
* 30 Hydref - George Lort Phillips, AS Sir Benfro, 55 (anafiadau o gwymp) 
* 1 Rhagfyr (yn Llundain ) - George Everest, syrfëwr a daearyddwr, 76

## Cyfeiriadau