Llannerch-y-medd

''Am leoedd eraill o'r enw "Llannerch", gweler Llannerch.''

Pentref a chymuned yn Ynys Môn yw **Llannerch-y-medd** () (hefyd **Llanerchymedd**). Fe'i lleolir ger Llyn Alaw yng nghanol yr ynys. Am ganrifoedd bu'n adnabyddus am ei ffair a ddenai gwerthwyr a phrynwyr o bob rhan o'r ynys.

Ceir yma ysgol gynradd, siop gyffredin, siop flodau a siop sglodion yn Llannerch-y-medd yn ogystal â chlwb ieuenctid a pharc.

## Tarddiad yr enw
Mae dwy ran i'r enw: *llannerch* sy'n golygu "lle agored wedi ei glirio" a *medd*, sef diod alcoholaidd wedi'i gwneud o fêl); mae'n bosib fod yn yr ardal, felly, ddigon o wenynwyr yn y gorffennol.

bawd|dim|Llannerch y medd tua 1875
bawd|dim|Ellis Wirion un o gymeriadau Llannerch-y-medd

## Capeli
*Capel Ifan 1838
*Capel Mawr 1818
*Y Tabarnad 1818

## Clorach
Tua milltir a hanner i'r dwyrain o'r pentref ceir hen blasty Clorach (fferm heddiw), a fu'n gartref i Gwilym ap Tudur a chyrchfa i'r beirdd yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Yn ôl traddodiad llên gwerin a ysbrydolodd gerdd gan Syr John Morris-Jones, arferai'r seintiau cynnar 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach am ei fod yng nghanol yr ynys. Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arhosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Llanerchymedd

## Tafarndai o'r oes a fu
Roedd 15 o dafarndai yn Llannerch-y-medd ar un adeg a'r rheini oedd:
* Blue Bell-Elizabeth Edmonds
* Bell Inn (Hefyd y swyddfa tollau)-Edward Collier
* Cross Keys-David Aubrey
* Crown and Anchor-John Hughes
* Druid-Richard Parry
* George & Dragon-Walter Jones
* King's Head-Evan Williams
* Liver-Richard Price
* Llwydiarth Arms-William Jones
* Lord Nelson-William Aubrey
* Red Lion-John Jones
* Ship-Elizabeth Morris
* Ty Coch-Owen Owens
* Wheat Sheaf-Owen Jones
* White Horse-David Burgess 

## Busnesau
Roedd un banc, The National Provincial ar agor ar ddydd Mercher. Y rheolwr oedd Samuel Greathead. 

Dyma rhestr o fusnesau oedd yn bodoli ym 1850: 6 crydd, 4 cigydd, 4 negeswyr, 10 groser, 10 tafarn, 5 saer, 2 gwneuthurwr hewinedd, 2 cyfrwywr, 2 seiri maen, 2 llawfeddygon, 4 teiliwr, 2 gwneuthurwyr oriawr a chlociau ac 18 busnes teuluol aralll 

## Côr Meibion y Foel
## Cryddion
Yn 1832 oedd yna 250 o gryddion yn gweithio yn Llannerchymedd ond erbyn 1893 dim ond 10 o gryddion yn gweithio yno. Nid oedd y cryddion yn gweithio ar ddydd Sul nac ar ddydd Llun.

## Pobl o Lannerch-y-medd
*Gwilym ap Tudur (fl. 1380 - 1413), un o gefnogwyr Owain Glyndŵr
*Richard Parry (Gwalchmai) (1803-1897), bardd, llenor a gweinidog
*William Milton Aubrey (Anarawd) (1861-1889), bardd a hynafiaethydd

## Damwain Rheilffordd
Rheilffordd canolbarth Môn - trên cyntaf ar 1 Gorffennaf 1866. Digwyddodd y ddamwain ar y 29ain o Dachwedd, 1877. Digwyddodd law trwm, dychrynllyd, a gorlifodd Llyn y Pandy dros yr argae. Rhuthrodd y trên yn ôl i stesion y Llan ac ail gychwynodd am Rosgoch gyda 3 person arni, y gyrrwr, taniwr a arolygydd y rheilffordd. Ond, roedd y glaw dal i fynd a syrthiodd y trên i mewn i'r afon a'i thrwyn i fyny. Ail adeiladwyd pont newydd o gerrig ac roedd y bont yn cael ei gydnabod fel 'Pont y ddamwain.' Ac mae'r pont dal i sefyll yno rwan.

## India Roc 'nymbar 8 Llan'achmedd'
Yn y 1800au, cafodd yr 'India roc' ei chyflwyno i Lannerch-y-medd. Redd ganddo rif 8 arno oherwydd roedd pobl yn dylunio ffurf 'neidr' i greu rhif 8. Roedd yna fasiwn beth a 'pin' 8 pwynt, ond doedd neb yn gwybod pam. Ar ôl i'r dyn cyntaf i gyflwyno India roc farw, cymerodd ei fab Huw y busnes drosodd. Roedd yr India roc yma'n cael ei werthu ym marchnadoedd Llangefni ac roedd yr India roc yn cael ei chadw a'i bacio mewn bocsys bananas.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Ynys Môn

Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)