open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Torra di Carghjese

Mae **Tŵr Carghjese** (Corseg:*Torra di Carghjese*) yn dŵr Genoa adfeiliedig  wedi ei leoli yn commune Cargèse ar ynys  Corsica. Dim ond sylfaen y twr sydd wedi goroesi. Mae'n sefyll ar bwynt uchaf pentir Puntiglione ar uchder o 157 medr (515 troedfedd) uwchben lefel y môr.

## Hanes 
Adeiladwyd Tŵr de Carghjese rhwng 1605 a 1606 o dan gyfarwyddyd Giacomo della Piana. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Mae rhannau o bentir Puntiglione a'r arfordir cyfochrog sy'n cwmpasu ardal o 174 hectar (388 acr) yn eiddo i asiantaeth Gwladwriaeth Ffrainc, y Conservatoire du littoral.

## Galeri

Tour de Cargese ASG Corsica 886.jpg|Delwedd o archif Genoa yn dangos y tŵr fel yr oedd ar adeg ei hadeiladu 
Delwedd:Tour de Cargèse - panoramio (1).jpg

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Centuri

Mae **Tŵr de Centuri** (Corseg:*Torra di Centuri* Ffrangeg *Tour de Centuri*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Centuri, ar arfordir gorllewinol ynys Cap Corse Corsica.  Dim ond sylfaen y tŵr sydd wedi goroesi.

Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

Camera da a marina.png
Centuri-Tour-moulins.jpg
1401 Port de Centuri, 20238 Centuri, France - panoramio (1).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Castelluchju

Mae **Tŵr Castelluchju** (Corseg:*Torra di Castelluchju*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Ajaccio (Corse-du-Sud) oddi ar arfordir gorllewinol Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar ben deheuol y Grande Sanguinaire, ynys fwyaf archipelago Îles Sanguinaires.

## Hanes
Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Mae union flwyddyn adeiladu'r tŵr yn anhysbys ond fe grybwyllir mewn adroddiad a ysgrifennwyd ym 1597 ar gyfer yr awdurdodau Genoa gan y peiriannydd Britio Tramallo a'r cyfreithiwr Gieronimo Bonaparte. Mae'r adroddiad yn rhoi dimensiynau tri strwythur ar yr ynys: capel, tŵr crwn a'r tŵr sgwâr bach sydd wedi goroesi. Cofnodir y twr bach (la torretta piccola), a elwir bellach yn Dŵr de Castelluccio, fel adeilad yn 5.6 m (18 troedfedd) o uchder gyda waliau 0.63 m (2.1 troedfedd) o drwch ar y sylfaen gan leihau i 0.31 m (1.0 troedfedd) ar y top. Roedd y tŵr crwn mawr yn 6 m (20 troedfedd) o uchder a 7.7 m (25.4 troedfedd) mewn diamedr.  Roedd yn eistedd ar y pwynt uchaf ar ynys Grande Sanguinaire ond fe'i dymchwelwyd yn y 19eg ganrif pan adeiladwyd y goleudy presennol.  Mewn dogfennau Genoese cyfeiriwyd at y twr crwn mawr fel y *Sanguinare di Fuori* neu'r *Sanguinare di Mare* tra bod Torra di a Parata yn cael ei alw'n *Sanguinare di Terra*. 

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach
*
*
*

## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Tŵr Castelluchju
Dolen lawes

bawd|Llawes ddwbl ("Ffrengig") gyda dolen i'w dal yn ei lle

Mae **dolennau llewys** yn dlysau sy'n cael eu defnyddio i gau'r llewys ar grysau ffurfiol. Gall dolennau llewys gael ei gwneud o nifer o wahanol ddeunyddiau, gan gynnwys gwydr, carreg, lledr, metel, metel prin neu gyfuniad o'r rhain. Mae'r dolennau fel arfer yn cael eu cau trwy begiau troi  yn seiliedig ar y dyluniad ar y blaen. Mae rhai mathau i'w cael sy'n defnyddio cadwyn neu ddarn cefn nad yw'n symud. Gellir addurno rhan flaen y dolennau gyda cherrig gwerthfawr, darluniau mewn enamel, neu gael eu dylunio mewn ffurf dau neu dri dimensiwn.

Mae dolennau llewys wedi eu dylunio i gael eu defnyddio ar grysau sydd a thyllau botwm ar ddwy ochr y llawes, ond sydd heb fotymau. Gall rhain fod yn llewys sengl neu ddwbl sydd wedi eu plygu am yn ôl ("Ffrengig"), a chael eu gwisgo naillai yn "cusanu". gyda'r ddau ymyl yn wynebu allan, neu mewn "steil-casgen", gydag un ymyl yn wynebu am allan a'r llall am i mewn fel bod y naill dros y llall. Yn yr Unol Daleithiau, daeth y "steil-casgen" yn boblogaidd trwy ddylanwad clown a diddanwr yn y 19eg ganrif o'r enw Dan Rice. Llewys sy'n "cusanu" sydd fel arfer yn cael eu ffafrio.

Categori:Cyfwisgoedd
Categori:Ffasnyddion
Orgraff y Gymraeg

Ysgrifennir yr iaith Gymraeg yn yr wyddor Gymraeg, ac mae **orgraff y Gymraeg** yn seiliedig ar gonfensiynau orgraffyddol a ddatblygwyd yn y 19g. Ar ddechrau'r ganrif honno, bu cryn dryswch ac anghytuno ynghylch ysgrifennu'r iaith, yn bennaf o ganlyniad i gamgymeriadau'r gramadegydd a geiriadurwr William Owen Pughe. Ni chafodd sillafu'r Gymraeg ei safoni nes cyhoeddiad *Orgraff yr Iaith Gymraeg* yn 1859 gan Gweirydd ap Rhys a Thomas Stephens. Anghytunodd ambell un â'r diwygiadau, er enghraifft D. Silvan Evans yn ei *Llythyraeth yr Iaith Gymraeg* (1861). Fodd bynnag, adeiladodd sawl ysgolhaig ar seiliau'r orgraff ddiwygiedig, yn eu plith John Rhŷs. Cytunwyd ar feini prawf ychwanegol gan Gymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen yn 1888, a chyhoeddwyd cylchgronau yn yr orgraff hon, gan gynnwys *Y Traethodydd* a *Cymru*. Ehangwyd ar yr argymhellion hyn gan gyd-bwyllgor Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, gyda gwaith John Rhŷs, Thomas Powel, J. E. Lloyd, a John Morris-Jones, ond bu ychydig mwy o wrthwynebiad i gasgliadau'r adroddiad a gyhoeddwyd ganddynt. Cadarnhawyd orgraff fodern y Gymraeg gan Bwyllgor Iaith a Llenyddiaeth y Bwrdd Gwybodau Celtaidd yn *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (1928).

## Yr wyddor Gymraeg 
Ffurf ar yr wyddor Ladin a ddefnyddir i ysgrifennu'r iaith Gymraeg yn y cyfnod modern yw'r wyddor Gymraeg. Yn ôl traddodiad, mae ganddi 28 o lythrennau, fel a ganlyn:

Fodd bynnag, erbyn heddiw mae **j** yn cael ei ddefnyddio ym mhob geiriadur modern ar gyfer geiriau benthyg o'r Saesneg.  

Mae **a**, **e**, **i**, **o**, **u**, **w**, **y** yn llafariaid. Gall **i** ac **w** fod yn gytseiniaid hefyd megis yn *iâ* neu *galwad*.

## Llyfryddiaeth
Am ragarweiniad i hanes yr wyddor Gymraeg yn y cyfnod modern, o oes y Dadeni ymlaen, ynghyd â'r rheolau sillafu safonol a dderbynir heddiw, gweler:

* *Orgraff yr Iaith Gymraeg: Adroddiad Pwyllgor Llên Bwrdd Gwybodau Celtaidd Prifysgol Cymru* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1928)

Am grynodeb cynhwysfawr o gonfensiynau sillafu modern, gweler:

* Atodiad IV, "Yr Orgraff", yn Peter Wynn Thomas, *Gramadeg y Gymraeg* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1996), tt.747–798

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymraeg
Cymraeg

Categori:Cymraeg
Cymraeg
Braille Cymraeg

Ffurf ar Braille sydd yn defnyddio gwyddor unigryw, yn seiliedig ar yr wyddor Gymraeg, yw **Braille Cymraeg** neu ar lafar **Breil**. Mae'n defnyddio'r un rheolau cyffredinol o ran arwyddion cyfansawdd ac arwyddion atalnodi â'r rheini a fynegir mewn Braille Prydeinig.

Cafodd ei ddyfeisio gan John Puleston Jones.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol
* Côd Braille Cymraeg

Cymraeg
Categori:Cymraeg
Categori:Dyfeisiau o Gymru
Manawiaid

Cenedl a grŵp ethnig sydd yn frodorol i Ynys Manaw yw'r **Manawiaid**. Pobl Geltaidd ydynt sydd yn disgyn o'r Gaeliaid, a bu cryn dylanwad ar eu hanes a'u diwylliant gan y Llychlynwyr a'r Saeson yn ogystal â'u cyd-Geltiaid y Gwyddelod, yr Albanwyr, a'r Cymry. Yn hanesyddol, Manaweg oedd eu hiaith frodorol, a bu'r iaith honno ar fin farw yn yr 20g, ond bellach mae rhywfaint o adfer yr iaith ar yr ynys.

Yn ôl cyfrifiad 2011, mae bron 85,000 o bobl yn byw yn Ynys Manaw, ond dim ond 47.6% a aned ar yr ynys, ac mae nifer o'r rheiny yn disgyn o fewnfudwyr o Loegr. Gellir dweud felly bod y Manawiaid yn lleiafrif yn eu gwlad eu hunain.


Categori:Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Categori:Pobloedd Geltaidd
Homili

Sylwebaeth sy'n dilyn darlleniad o'r ysgrythur yw **homili**. Yn y Gatholigiaeth, yr Anglicaniaeth, y Lwtheriaeth a'r Uniongrededd Dwyreiniol, mae homili fel arfer yn cael ei rhoi yn ystod yr Offeren (Litwrgi Dwyfol neu Qurbana Sanctaidd i Eglwysi Uniongred a Chatholig Dwyreiniol, a'r Oedfa i'r Eglwys Lutheraidd) ar ddiwedd Litwrgi'r Gair. Mae nifer o bobl yn ei ystyried yn gyfystyr a phregeth.

Mae'r gair homili yn tarddu o'r gair Hen Roeg *homilía*  (o *homileîn* ), sy'n golygu cymundeb neu gynnal trafodaeth gyda rhywun. Yn yr ystyr hon mae homilia yn cael ei ddefnyddio yn 1 Corinthiaid 15:33. Yn Luc 24:14, rydyn ni'n canfod y gair homiloun, ac yn Actau 24:26, homilei, y ddau yn cael eu defnyddio yn yr ystyr "siarad â". Origen oedd y cyntaf i wahaniaethu rhwng logos (*sermo*) ac homilia (*tractatus*). Ers dyddiau Origen mae homili wedi golygu, ac yn parhau i olygu, sylwebaeth, heb gyflwyniad ffurfiol, raniadau, neu gasgliad, ar rhyw ran o'r Ysgrythur Lan, gyda'r nod o esbonio ei ystyr yn llythrennol, a'i ryddhau yn ysbrydol. Yr ail, fel rheol, yw'r pwysicaf; ond os, fel yn achos Origen, y rhoir mwy o sylw i'r blaenorol, yna gellid galw'r homili yn esboniadol yn hytrach nag anogaethol. Dyma'r ffurf hynaf o bregethu Cristnogol.

## Ystyron eraill 
Mae'r weinidogaeth Brotestannaidd gyfoes yn aml yn defnyddio'r term 'homili' i ddisgrifio pregeth fer, fel un sydd wedi'i chreu ar gyfer priodas neu angladd.

Mewn defnydd ar lafar, mae *homili* yn am yn golygu pregeth ar fater ymarferol, darlith neu anogaeth foesol, neu ddywediad neu gyffredineb sy'n ysbrydoli. Cyhoeddodd Emrys ap Iwan sawl homili yn ei gyfrol *Homilïau*, sy'n cynnwys ysgrifau dychanol ar wleidyddiaeth a chrefydd, e.e. *Breuddwyd Pabydd wrth ei Ewyllys*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cristnogaeth
Categori:Llenyddiaeth Gristnogol
Categori:Testunau crefyddol
Categori:Ysgrifau
Torra di Castellare

Mae **Tŵr de Castellare** (Corseg:*Torra di Castellare* Ffrangeg:*Tour de Castellare*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Pietracorbara ar arfordir dwyreiniol ynys Corsica.

## Hanes
Adeiladwyd y tŵr rhwng 1550 a 1575 ar gais Marcu de Gentile, aelod o deulu arglwyddiaeth Gentile, ar safle amddiffynfa hynafol. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoarhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Yn nogfennau Genoese, gelwir y tŵr yn *Dŵr Ampuglia* sef Tŵr yr Eryr.

Roedd ei safle ar bentir creigiog, 127 metr uwchben y dŵr yn caniatáu iddo ddominyddu'r môr ger Pietracorbara. Fe'i gwarchodwyd gan garrison o *torregiani* o bentref Pietracorbara. Dim ond rhan o'r sylfaen sgwâr sydd wedi goroesi.. Mae gan y tŵr storfa wedi ei adeiladu wrth ei ymyl. Mae'r waliau yn 2.5 medr o drwch ac roedd yr adeilad yn 13.5 medr o hyd a 6.5 medr o led.

## Galeri

Castellare torra di Aquila.jpg 
Pietracorbara tour de Castellare.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

Dyma **Restr o dyrau Genoa yng Nghorsica**.

## Cefndir
:*Prif erthygl: Tyrau Genoa yng Nghorsica*
Mae **Tyrau Genoa yng Nghorsica** (Ffrangeg *Tours génoises de Corse*, Corseg *Torri ghjinuvesi di a Corsica*) yn gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan y môr-ladron Barbari. Yn negawdau cyntaf y 16 ganrif dechreuodd corsairs Twrcaidd ymosod ar bentrefi o amgylch arfordir Corsica. Cafodd llawer o gannoedd o bentrefwyr eu cipio i gael eu gwerthu fel caethweision. Bu i Weriniaeth Genoa ymateb drwy adeiladu cyfres o dyrau amddiffynnol o amgylch yr arfordir. Mae adfeilion y tyrau Genoa bellach yn nodwedd amlwg o arfordir Corsica. Mae llawer wedi cael eu rhestru'n swyddogol fel Henebion Hanesyddol gan Weinyddiaeth Diwylliant Ffrainc.

## Y Rhestr
## Darllen pellach 
* 
* 
*  
* 
* 

## Ffynonellau 
*  The article was also published separately: 
*  
* )

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Categori:Corsica
Ladinwyr

bawd|Map o gymunedau'r Ladinwyr yng ngogledd yr Eidal.
Grŵp ethnig sydd yn byw'n bennaf yn rhanbarth Trentino-Alto Adige yng ngogledd yr Eidal yw'r **Ladinwyr**. Maent yn siarad Ladineg, iaith neu dafodiaith Raetieg o deulu'r ieithoedd Romáwns, ac felly maent yn perthyn yn ieithyddol i'r Ffriwliaid a'r Románsh.

Gellir olrhain y llwyth a roddwyd enw'r grŵp ieithyddol, sef y Rhaetiaid, yn ôl i'r 2g CC. Ers hynny mae sawl pobl a fu'n byw yn yr ardal, gan gynnwys yr Etrwsgiaid, yr Ilyriaid, y Rhufeiniaid, a'r Germaniaid. Ansicr felly mae tras y Ladinwyr.

## Oriel

File:LadinGehöfte.jpg|Ffermydd Ladin yn La Val
File:SanktMartinSchloß.JPG|Castell Thurn, San Martin de Tor yn y 1960au
File:TavellaLunz60er.jpg|Tavella a Lunz yn La Val yn y 1960au.
File:PflügerWengen60.jpg|Aredig yn La Val yn y 1960au.

## Cyfeiriadau 
Categori:Demograffeg Trentino-Alto Adige
Categori:Grwpiau ethnig yn yr Eidal
Categori:Pobloedd Romáwns
Torra d'Erbalunga

Mae **Tŵr Erbalunga** (Corseg:''Torra d'Erbalunga'') yn dŵr Genoa adfeiliedig ger Erbalunga wedi ei leoli yn commune Brando (Haute-Corse) ar arfordir dwyreiniol ynys Cap Corse, Corsica. Mae'n sefyll ar bwynt caregog ger mynediad deheuol porthladd Erbalunga.

## Hanes
Roedd twr yn sefyll yn Erbalunga ym 1488. Cafodd ei ddinistrio gan luoedd Ffrainc wrth iddynt ymosodiad ar Corsica ym 1553 fel rhan o'r rhyfel rhwng Ffrainc a'r Eidal 1551 - 1559 . Adferwyd y tŵr ym 1560 i fod yn un o'r gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Ar 24 Ionawr 1995 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.

## Galeri

Brando-Erbalunga.jpg
Corse-04579-Erbalunga.jpg
Corse-04590-Erbalunga-tour génoise.jpg
Corse-04599-Erbalunga-tour gnoise.jpg
Corsica Erbalunga Tour ruinee.jpg
Erbalonga 01.JPG
Erbalunga harbour tower (1).JPG
Erbalunga harbour tower (2).JPG
Erbalunga Tower.jpg
La Tour d'Erbalonga.jpg
La Tour d'Erbalunga.jpg
Tour d'Erbalunga.JPG

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Osetiaid

Cenedl a grŵp ethnig Indo-Iranaidd sydd yn frodorol i ardal Osetia yn y Cawcasws yw'r **Osetiaid**. Maent yn disgyn o'r Alaniaid, nomadiaid hynafol a ymfudodd ar draws y stepdiroedd. Eu hiaith yw Oseteg a siaradir gan oddeutu 600,000 o bobl yn Ne a Gogledd Osetia, er bod pryder am hyfywder yr iaith o du pwysau'r iaith Rwseg.

Datblygodd hunaniaeth yr Osetiaid yn y 13g, pan symudodd yr Alaniaid i'r mynyddoedd yn sgil goresgyniadau'r Mongolwyr. Siaradent yr iaith Oseteg, sydd yn tarddu o'r ieithoedd Sgytheg a Sarmateg, ac mae ganddynt draddodiad llenyddol o arwrgerddi sy'n traddodi hanesion rhyfelwyr y Narts. Cawsant eu troi'n Gristnogion dan ddylanwad eu cymdogion, y Georgiaid.

Rhennir mamwlad yr Osetiaid yn wleidyddol yn yr 21g: un o weriniaethau Ffederasiwn Rwsia yw Gogledd Osetia-Alania, a thiriogaeth ddadleuol yw De Osetia a hawlir gan Georgia ond cydnabyddir gan Rwsia ac ychydig o wledydd eraill yn wladwriaeth annibynnol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenhedloedd y Cawcasws
Categori:Grwpiau ethnig yn Georgia
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Osetia
Categori:Pobloedd Iranaidd
Torra di Fautea

Mae **Tŵr Fautea** (Corseg:*Torra di Fautea* Ffrangeg: *Tour de Fautea*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Zonza (Corse-du-Sud) ar arfordir dwyreiniol ynys the French island of Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar uchder o 32 metr (105 troedfedd) ar y Punta di Fautea.

## Hanes
Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Fe'i hadeiladwyd cyn 1601, dyddiad sy'n ymddangos ar ddogfen sy'n cofnodi taliad a wnaed i un o'r milwyr oedd yn gyfrifol am warchod y twr. Ymosodwyd ar y tŵr a'i losgi ym 1650 gan Ymerodraeth yr Otomaniaid. Fe'i hadferwyd rhwng 1988 a 1991 ac eto rhwng 1994 a 1995.

Mae'r Tŵr yn eiddo ac yn cael ei chynnal gan Collectivité Territoriale de Corse mewn cytundeb gydag asiantaeth lywodraeth Ffrainc, y Conservatoire du littoral. Mae'r asiantaeth yn bwriadu prynu 95 hectar (230 erw) o'r pentir. Ar 27 Hydref 1992 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

Corse SteLucie 02.jpg
Corse SteLucie 07.jpg
Corse-tour08.jpg
Fautea.jpg
Tour de Fautea 02.jpg
Tour de Fautea 03.jpg
Tour de Fautea 04.jpg
Zonza Fautea 1.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Norwyaid

Cenedl Nordig a grŵp ethnig yw'r **Norwyaid** sydd yn frodorol i Norwy ac yn siarad yr iaith Norwyeg. Maent yn bobl Germanaidd ac yn perthyn yn agos i'r Swediaid, y Daniaid, a'r Islandwyr. Maent yn disgyn o'r hen Lychlynwyr neu Northmyn, a chawsant eu huno'n gyntaf yn Norwy yn y 10g.

Y Norwyaid ethnig yw'r bobl fwyaf niferus yn Norwy, ac maent yn rhannu'r gwlad â lleiafrifoedd hirsefydlog gan gynnwys y Sami, y Kveeni, Ffiniaid y Goedwig, Teithwyr Norwyaidd, a Roma, yn ogystal â mewnfudwyr diweddar o bob rhan o'r byd.



Categori:Cenhedloedd y gwledydd Nordig
Categori:Grwpiau ethnig yn Norwy
Categori:Pobloedd Germanaidd
Torra di Diana

Mae **Tŵr Diana** (Corseg:*Torra di Diana* Ffrangeg: *Tour de Diane*) yn dŵr Genoa adfeiliedig  wedi ei leoli yn commune Aléria ar arfordir dwyreiniol Corsica. Mae'n sefyll ar darn o dir sy'n ffurfio mynedfa deheuol yr Etang de Diane.

## Hanes
Adeiladwyd Tŵr Diana tua 1582 o dan gfarwyddyd gŵr nodedig o Bastia, Mariano de Murato. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoarhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Mae cofrestr o'r tyrau arfordirol a gynhyrchwyd gan yr awdurdodau Genoese ym 1617 yn rhestru Tŵr de Diana fel un oedd yn cael ei warchod gan dau filwr o gaer Aléria (Ffort Matra) ond erbyn tua 1670 roedd y tŵr mewn cyflwr a adfeiliedig 

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

## Galeri

Aléria tour de Diana.jpg  
Aléria tour génoise de Diana.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra d'Elbu

Mae **Tŵr Elbu** (Corseg:''Torra d'Elbu* Ffrangeg: *Tour d'Elbo'') yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Osani ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Fe'i lleolir ar dir sy'n perthyn i'r Conservatoire du Littoral

## Hanes
Roedd y tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Mae'r tŵr yn gorwedd ychydig i'r tu allan i ffin Gwarchodfa Natur Scandola. Mae Gwarchodfa Scandola wedi bod ar Restr Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1983.

Mae tŵr Elbu wedi goroesi'n weddol gyflawn, mae'n adeilad crwn gyda gwregys hardd o friciau coch rownd ei chanol. Mae'r amddiffynfa ar y teras yn cynnwys rhyngdyllau amlwg ac mae'r parapet yn ffurfio coron gastellog.

## Galeri

Scandola Rocher d'Elbu oriental et tour.jpg 
Scandola tour d'Elbu.jpg

## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Triathlon Ironman

300px|bawd|Ironman Cymru, 2011
Mae **Triathlon Ironman** yn un o gyfres o rasys triathlon pellter-hir sydd wedi’u trefnu gan Gorfforaeth Triathlon y Byd. Mae’r ras yn cynnwys nofio am 2.4 milltir (3.6 cilomedr), seiclo am 112 milltir (180.25 cilomedr) a marathon 26.22 milltir (42.2 cilomder); y tri yn y drefn honno ac yn syth ar ôl ei gilydd heb doriad. Mae’n cael ei ystyried fel un o’r campau chwaraeon undydd mwyaf heriol yn y byd.

Mae’r rhan fwyaf o rasys Ironman yn gorfod cael eu cyflawni o fewn 17 awr. Mae ras fel arfer yn dechrau am 7:00a.m. Rhaid cwbhau’r nofio erbyn 9:20a.m. (2 awr 20 munud), y seiclo erbyn 5:30p.m. (8 awr 10 munud), a’r marathon erbyn hanner nos (6 awr 30 munud). Mae rhai sy’n llwyddo i gwblhau’r triathlon o fewn i’r cyfyngiadau amser hyn yn cael eu galw yn ‘Ironman’.

Mae ras Triathlon Ironman Cymru yn cael ei chynnal yn Ninbych-y-Pysgod ym mis Medi bob blwyddyn.

Mae’r enw "Triathlon Ironman" hefyd yn gysylltiedig â’r triathlon Ironman gwreiddiol, sydd bellach yn Bencampwriaeth Byd Ironman. Mae wedi’i gynnal yn Kailua-Kona, Hawaii, bob blwyddyn ers 1978 (gyda ras ychwanegol yn 1982). Cafodd ei gynnal yn Oahu yn gyntaf, cyn symud i Kailua-Kona yn 1981, ac yno mae’n dal i gael ei gynnal heddiw. Mae Pencampwriaeth Byd Ironman wedi dod yn adnabyddus am hyd a amodau heriol y ras, ac mae’r sylwebaeth deledu wedi ennill Gwobr Emmy.

Mae rasys eraill yn bodoli sydd yr un pellter â thriathlon Ironman, ond heb eu creu, perchnogi na’u trwyddedu gan Gorfforaeth Triathlon y Byd. Mae’r rasys hynny yn cynnwys cyfres Challenge Roth a Triathlon Norseman.

## Cyfeiriadau 
Categori:Athletau
Firefox OS

Roedd **Firefox OS** yn system gweithredu cod agored ar gyfer ffonau. Cafodd ei datblygu gan Mozilla yn seiliedig ar y porwr Firefox. Cafodd ei ryddhau yn gyntaf yn 2013 a stopiodd Mozilla gweithio ar y prosiect yn 2016. Firefox OS oedd y system gweithredu ffonau cyntaf i fod ar gael yn Gymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Meddalwedd
Ashok Ahir

Newyddiadurwr, cynhyrchydd rhaglenni a chyfathrebwr yw **Ashok Ahir** (ganwyd Awst 1969).

## Bywgraffiad
Fe'i magwyd yn Wolverhampton ac iaith ei aelwyd yno oedd Pwnjabeg. Graddiodd o Brifysgol Caerdydd yn 1992 gyda gradd mewn Peirianneg a gwnaeth ddiploma ôl-raddedig mewn Newyddiaduraeth Ddarlledu ym Mhrifysgol Westminster, Llundain. 

Dysgodd Gymraeg yn 2005 ac roedd yn un o'r pedwar a gyrhaeddodd rownd derfynol Dysgwr y Flwyddyn 2012. Mae'n ystyried ei hun yn Gymro mabwysiedig ac yn cefnogi timau rygbi a phêl-droed Cymru.

## Gyrfa
Rhwng 1994 a 1998 bu'n ohebydd a chynhyrchydd ar *BBC Wales Today* a BBC Radio Wales.

Symudodd i Lundain a gweithio ar prif raglenni newyddion y BBC, yn cynnwys ''Six O'Clock News*, *Today* a *Newsnight''. Yn 2002 symudodd nôl i Gaerdydd i fod yn Bennaeth Gwleidyddol yn BBC Cymru. Bu'n gweithio am ddegawd ar raglenni gwleidyddol BBC Cymru a gwleidyddiaeth Cymreig ar draws y BBC.

Yn Hydref 2016, fe'i benodwyd yn Gadeirydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018.

Rhwng 2012 a 2018 roedd yn gyfarwyddwr gyda chwmni cyfathrebu *mela.* Yng Ngorffennaf 2018 daeth yn Gyfarwyddwr Cyfathrebu gyda Swyddfa Cymru, yn gweithio i Ysgrifennydd Gwladol Cymru. 

Mae hefyd yn llywodraethwr Ysgol Treganna, aelod o fwrdd Chwaraeon Cymru ac aelod Pwyllgor Cymreig y Cyngor Prydeinig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Gweision sifil o Gymru
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Brodyr Chuckle

Roedd y **Brodyr Chuckle** neu **Chuckle Brothers** yn ddeuawd comedi ac adloniant i blant, yn cynnwys y brodyr Seisnig **Barry David Elliott** (24 Rhagfyr 1944 – 5 Awst 2018) a'i frawd **Paul Harman Elliott** (ganwyd 18 Hydref 1947).

Fe'i ganwyd yn Rotherham, yn feibion i Amy a James Patton Elliott. Mae ganddynt frodyr hŷn, Jimmy a Brian, sydd hefyd yn perfformio fel deuawd o'r enw y Patton Brothers.

## Cyfeiriadau
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Actorion teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau'r 1940au
Twnnel y Rhondda

300px|bawd|Gorsaf Blaengwynfi a’r Twnnel

Twnnel rheilffordd a oedd yn cysylltu Cwm Rhondda a Chwm Afan yn ne Cymru oedd **Twnnel y Rhondda**. Mae’r twnnel yn 3,443 llath (3,148 medr) o hyd; dim ond dau dwnnel rheilffordd arall yng Nghymru sy'n hirach na hynny, sef Twnnel Ffestiniog sy'n 3,726 llath (3,407 medr) a Thwnnel Hafren sy'n 7,012 llath (7,668 medr). Mae gan y twnnel siafft awyriad 58 troedfedd o hyd tua 105 llath o’i ben gorllewinol, ac mae'r twnnel bron 1,000 o droedfeddi o dan y ddaear ar ei bwynt dyfnaf. Roedd gan y twnnel un trac, a oedd yn rhannu'n drac dwbl wrth ddod allan o'r ddau ben. 

Roedd y lein yn cysylltu'r Rhondda a'r porthladd ym Mae Abertawe. Adeiladwyd y twnnel gan Reilffordd y Rhondda a Bae Abertawe, a'i ddylunio gan y peiriannydd Sydney William Yockney. Cychwynnodd y gwaith o'i adeiladu ym Mehefin 1885, a hynny gan ddechrau o'r ddau ben, sef Blaencwm yng Nghwm Rhondda a Blaengwynfi yng Nghwm Afan. Roedd y cynnydd yn foddhaol ar y dechrau, ond dechreuodd yr amserlen lithro oherwydd prinder gweithwyr a diferiad dŵr. Bu gwelliant ar ôl trosglwyddo'r cyfrifoldeb am y gwaith o'r contractor cyntaf, William Jones, i Messrs Lucas & Aird, a chwblhawyd y gwaith ar 2 Gorffennaf 1890.  

O fewn ychydig ddegawdau i'w agor, daethpwyd o hyd i afluniad yn leinin y twnnel; credir mai'r holl weithgaredd cloddio yn yr ardal o gwmpas y twnnel oedd yn bennaf cyfrifol. Rhwng 1938 a 1953, gosodwyd tua 500 o asennau dur yn y twnnel gyda'r nod o ddatrys y broblem hon. Parhaodd y dirywiad, gan arwain at osod cyfyngiadau cyflymder i wrthweithio'r risg o daro darnau ar y trac. Yn 1969, gorchmynwyd cau twnnel dros dro am resymau yn ymwneud â diogelwch. Yn Rhagfyr 1970, penderfynodd y Weinyddiaeth Drafnidiaeth atal y gwasanaethau yn swyddogol a chau'r twnnel yn barhaol yn hytrach na thalu i'w atgyweirio. Yn 1980, llanwyd y mynedfeydd i'r twnnel i atal tresmaswyr rhag cael mynediad iddo. 

Yn ystod y 2010au, cynhaliwyd arolwg o Dwnnel y Rhondda gyda'r bwriad o'i ailagor fel llwybr i feiciau.   

## Cyfeiriadau
Categori:Cludiant
Rhondda
Taflod (nodwedd bensaernïol)

[de|bawd|240x240px|Taflod pentref Chereshovitsa, [Bwlgaria]]
**Taflod** yw'r gofod uwchben ysgubor neu stabl sy'n draddodiadol yn cael ei ddefnyddio i storio gwair neu fwyd arall ar gyfer anifeiliaid. Mae cadw'r gwair oddi ar y ddaear yn ei atal rhag amsugno lleithder o'r tir, a throi yn wrtaith.

Byddai taflodydd i'w cael bron ar bob fferm ar un adeg. Mae rhai ffermydd sy'n defnyddio bêls sgwar yn dal i i'w storio mewn taflod, ond mae nifer o ffermwyr yn defnyddio bêls sydd mor fawr fel bod angen peiriannau i'w symud, ac felly mae'r rhain fel arfer yn cael eu storio mewn adeiladau mwy agored neu y tu allan. Mae rhai ffermwyr wedi rhoi'r gorau yn gyfan gwbl i gadw gwair a bellach yn defnyddio silwair neu rawn. 

Mae hen daflodydd hefyd yn cael eu hailbwrpasu i storio pethau eraill neu fel ystafelloedd byw neu wely.Mae'r gair taflod hefyd yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio to ceg bod dynol neu anifeiliaid eraill.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn ôl math
Matthew Sweeney

Bardd Gwyddelig oedd **Matthew Sweeney** (6 Hydref 1952 – 5 Awst 2018).

Fe'i ganwyd yn Donegal, Iwerddon.

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Canadian edition, *A Picnic on Ice*, Signal Editions, Vehicule Press, 2002)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd yr 21ain ganrif o Iwerddon
Categori:Beirdd Saesneg o Iwerddon
Afocado

Planhigyn yw'r **afocado** (*Persea americana*), a chredir iddo darddu o Dde Canolbarth Mecsico. Mae'n aelod o deulu'r planhigion blodeuol Lauraceae. Mae ffrwyth y planhigyn, hefyd yn cael ei alw'n afocado (neu **gellygen afocado** neu **gellygen aligator**), yn fotanegol yn fwyaren fawr sy'n cynnwys hedyn a elwir yn "garreg".

Mae afocados yn werthfawr yn fasnachol ac yn cael eu tyfu ledled y byd mewn hinsawdd trofannol a Chanoldirol. Mae gan y ffrwyth groen gwyrdd a siâp gellygen, wy neu sffer. Maen nhw'n aeddfedu ar ol eu cynaeafu. Mae coed afocado yn peillio eu hunain yn rhannol.

Daw'r gair "afocado" o'r Sbaeneg *aguacate*, sydd yn ei dro yn dod o'r gair Nahwatleg *āhuacatl* [aːˈwakat͡ɬ], sy'n mynd yn ôl i'r proto-Astecaidd **pa:wa* a oedd hefyd yn golygu "afocado". Weithiau roedd y gair Nahwatleg yn cael ei ddefnyddio i gyfeirio at "gaill", oherwydd y tebygrwydd rhwng y ffrwyth a'r rhan honno o'r corff, siwr o fod.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffrwythau
Categori:Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Mandiraja

Ardal yn Rhaglywiaeth Banjarnegara, talaith Canolbarth Jawa, Indonesia, yw **Mandiraja**. Mae ganddi arwynebedd o 52.61&nbsp;km a phoblogaeth o 63,679.

Mae gan ardal Mandiraja 16 o bentrefi. Fe'i lleolir 350&nbsp;km i'r dwyrain o Jakarta, prifddinas Indonesia.

Mae gan ardal Mandiraja ddiwylliant unigryw ac unigryw y mwyafrif o drigolion Mandiraja yw Javan. Mae yna hefyd lwythau Sundanaidd, Arabaidd, a Tsieineaidd.

Categori:Aneddiadau Indonesia
Categori:Jawa
George Blagden

200px|bawd|George Blagden
Actor o Sais yw **George Paul Blagden** (ganwyd 28 Rhagfyr 1989).

Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Louis XIV, brenin Ffrainc, yng nghyfres deledu *Versailles* (2015-2018).

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1989
Meinir Lloyd

Cantores a cherddor yw **Meinir Lloyd** a adnabyddir hefyd fel **Meinir Hughes Griffiths**.

## Bywgraffiad
Fe'i magwyd ym mhentref Cyffylliog ger Rhuthun. Roedd yn ddisgybl yn Ysgol Brynhyfryd lle datblygodd fel telynores a chantores. Cafodd ei dylanwadu gan hyfforddwyr lleol, yn enwedig Dr Aled Lloyd Davies. Yn y 1960au daeth yn wyneb cyfarwydd ar raglenni cerddoriaeth y cyfnod fel *Disc a Dawn* a chyhoeddodd nifer o recordiau. Roedd ganddi ei chyfres ei hun hefyd o'r enw ''Mynd â'r Gân''.

Ymgartrefodd yng Nghaerfyrddin yn 1972, ac ers hynny mae wedi hyfforddi cannoedd o blant a phobl ifanc yr ardal. Bu'n hyfforddi'n wirfoddol bartïon myfyrwyr Coleg y Drindod. Sefydlodd barti bechgyn Bois y Dderwen, ac yn ddiweddarach gôr merched Telynau Tywi, gan ei arwain am bymtheng mlynedd. Bu’n organydd yng Nghapel y Priordy, Caerfyrddin, am dros 45 mlynedd.

Roedd yn Llywydd Cymdeithas Cerdd Dant Cymru yn 2017 ac yn Llywydd Merched y Wawr Caerfyrddin ym mlwyddyn aur y gangen.

Daeth yn ôl i sylw'r cyhoedd yn 2017 pan ddaeth ei chân "Watshia Di Dy Hun" yn ffefryn ar raglen radio Tudur Owen. Yn 2018, enillodd Fedal Goffa Syr T.H. Parry-Williams am ei chyfraniad a'i gwaith gyda phobl ifanc.

## Bywyd personol
Mae'n briod a Peter Hughes Griffiths ac mae ganddynt ddau o blant, Meleri Llwyd a Llyr Huws Gruffydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau'r 1940au
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Basshunter

Cantorion, chynhyrchydd recordiau, a Troellwr o Sweden oedd **Jonas Erik Altberg** a oedd yn fwy adnabyddus dan ei enw llwyfan **Basshunter** (ganes 22 Rhagfyr 1984 yn Halmstad).

## Disgyddiaeth 
### Albymau stiwdio 
* *The Bassmachine* (2004)
* *LOL * (2006)
* ''Now You're Gone – The Album* (2008)
* *Bass Generation* (2009)
* *Calling Time* (2013)

### Albymau cyfansawdd 
* *The Old Shit* (2006)
* *The Early Bedroom Sessions'' (2012)

### Senglau 
* "The Big Show" (2004)
* "Welcome to Rainbow" (2006)
* "Boten Anna" (2006)
* "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" (2006)
* "Jingle Bells" (2006)
* "Vifta med händerna" (2006)
* "Now You're Gone" (2007)
* "Please Don't Go" (2008)
* "All I Ever Wanted" (2008)
* "Angel in the Night" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "I Miss You" (2008)
* "Walk on Water" (2009)
* "Al final" (2009)
* "Every Morning" (2009)
* "I Promised Myself" (2009)
* "Saturday" (2010)
* "Fest i hela huset" (2011)
* "Northern Light" (2012)
* "Dream on the Dancefloor" (2012)
* "Crash & Burn" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies"  (2022)
* "Ingen kan slå (Boten Anna)"  (2023)

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Sweden
Categori:Cantorion Saesneg o Sweden
Categori:Cantorion Swedeg o Sweden
Categori:Cynhyrchwyr recordiau o Sweden
Categori:Troellwyr
Aderyn du a'i blufyn sidan (cân)

Cân werin draddodiadol yw '''''Aderyn du a'i blufyn sidan'''''. Roedd adar ers talwm yn symbolau o wahanol bethau, ac fel yma, yn llatai neu'n negeswyr. Enghraifft arall o hyn yw Adar Mân y Mynydd.

## Geiriau

Aderyn di a'i blufyn sidan,
A'i big aur a'i dafod arian,
A ei di dros ta i Gydweli,
I holi hynt yr un rwy'n garu?

A dacw'r ty, a dacw'r sgubor,
A dacw glwyd yr ardd yn agor 
A dacw'r goeden fawr yn tyfu, 
O dan ei bôn rwy' am fy nghladdu.

Un, dou, tri pheth sy'n anodd imi
Yw cyfri'r sêr pan fo hi'n rhewi,
A doti'n llaw i dwtsh â'r lleuad,
A deall meddwl f'annwyl gariad.

Llawn iawn yw'r wy o wyn a melyn,
Llawn iawn yw'r môr o swnd a chregyn. 
Llawn iawn yw'r coed o ddail a blode, 
Llawn iawn o gariad ydw inne.

Ceir sawl fersiwn o'r gân hon, mewn sawl tafodiaith, acrferid ychwanegu hen benillion addas ar y pwnc (serch) i ymestyn y gân.

## Dolen allanol
* chordu.com

Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Cerflun Heddwch ar gyfer Tangnefedd y Byd

bawd|Cerflun Heddwch ar gyfer Tangnefedd y Byd
Cerflun o Sri Chinmoy yn dal ffagl fflam ym Mae Caerdydd yw **Cerflun Heddwch ar gyfer Tangnefedd y Byd**. Ffagl fflam Rhediad Tangnefedd y Byd sy'n cael ei dal gan y cerflun, a bob blwyddyn ers 1987 mae'r ffagl yn cael ei chludo o wlad i wlad ac ar draws cyfandiroedd fel arwydd o dangnefedd.

Dadorchuddiwyd y cerflun ar 11 Mawrth 2012. Ar y diwrnod hwnnw y cychwynnodd aelodau Urdd Gobaith Cymru a Rhediad Tangnefedd y Byd gynrychioli Cymru ar daith Rhediad Tangnefedd y Byd o amgylch gwledydd Prydain. Rhoddwyd y cerflun i Gaerdydd gan Rediad Tangnefedd y Byd i nodi 25 mlynedd ers sefydlu'r Rhediad.

Mae'r cerflun wedi'i leoli rhwng adeilad y Senedd a'r Eglwys Norwyaidd ym Mae Caerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Caerdydd
Heddwch
Adar Mân y Mynydd

Cân werin draddodiadol yw ***Adar Mân y Mynydd***.

Mae'r gân yn ymwneud â dyn sydd mewn cariad â merch o'r enw Gwen, sy'n byw ymhell oddi wrtho. Ceir ynddi elfennau o gariad, hiraeth a galar, a'r defnydd o adar fel negeswyr a symbolau serch. Casglwr y gân hon oedd John Morris a gasglodd dros ddeugain o ganeuon gwerin, fel rhan o'r gymdeithas 'Canorion'.

Mae'n gofyn i'r ehedydd, yr eos a holl adar bach y mynydd i hedfan ac ymweld â Gwen sydd wedi datblygu afiechyd. Maent i gyd yn hedfan i ffwrdd nes iddynt gyrraedd gwely Gwen lle maent yn esbonio eu bod yn gymrodyr sy'n cynrychioli'r un sy'n ei charu, sef y bardd, a'i fod am wybod a yw hi'n gwella neu beidio. Mae Gwen yn ei thro hefyd yn rhoi neges drist iddynt fynd yn ôl at ei chariad, ei bod yn marw:

O dwedwch wrtho'n dawel
Mai byr fydd hyd fy hoedel,
Cyn diwedd hyn o haf, yn brudd 
Â'n gymysg bridd a grafel.

## Y geiriau

Yr eos a'r glân hedydd
Ac adar mân y mynydd,
A ei di'n gennad at liw'r haf
Sy'n glaf o glefyd newydd?

Does gennyf ddim anrhegion
Na jewels drud i'w danfon
I ddwyn i gof yr hwn a'ch câr,
Ond pâr o fenig gwynion.

Yr adar mân fe aethant
I'w siwrnai bell hedasant
Ac yno ar gyfer gwely Gwen
Hwy ar y pren ganasant.

Dywedai Gwen lliw'r ewyn
Och fi, pa beth yw'r deryn
Sydd yma'n tiwnio nawr mor braf
A minnau'n glaf ar derfyn?

Cenhadon ym gwnewch goelio
Oddi wrth y mwyn a'ch caro,
Gael iddo wybod ffordd yr ych
Ai mendio'n wych a'i peidio.

Dywedwch wrtho'n dawel
Mai byr fydd hyd fy hoedel,
Cyn diwedd hyn o haf yn brudd
Â'n gymysg bridd a grafel.

## Geirfa
*'cennad' - negesydd
*'dwyn i gof' - cofio
*'hedasant' - a wnaeth hedfan
*'canasant' - a wnaeth ganu
*'ym' - ydym
*'hoedel' - hoedl, neu hyd bywyd
*'grafel' - gro mân

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymreig
Categori:Caneuon gwerin Cymreig
Categori:Prosiect Wici Môn
Fforio trefol

bawd|300x300px|Peintiad golau y tu fewn i hen chwarel galchfaen yn Ffrainc.
**Fforio trefol** (hefyd hacio to-a-thwnnel; Saesneg: *urban exploration*, wedi'i dalfyrru fel *UE* neu *urbex*) yw fforio strwythurau o waith dyn, fel hen adfeilion neu nodweddion anhysbys o'r amgylchedd gwneuthuredig. Mae ffotograffiaeth a dogfennu hanesyddol yn aml yn rhan o'r gweithgaredd. Tybir bod fforio trefol hefyd yn golygu bod y sawl sy'n fforio yn tresmasu ar eiddo preifat, ond nid dyma'r achos bob amser. Mae fforio trefol weithiau yn cael ei gyfeirio ato fel draenio (ffurf amgen o fforio trefol ble mae'r traeniau yn cael eu fforio), ogofa a dringo trefol, neu hacio adeiladau.

Rheol answyddogol fforio trefol yw "Cymrwch ddim byd ond ffotograffau, gadaech ddim byd ond olion traed".

Mae fforio trefol wedi dod yn fwy poblogaidd o ganlyniad i sylw yn y cyfryngau, ar y Discovery Channel, MTV's Fear a gweithgareddau The Arlantic Paranormal Society. Gall natur y gweithgaredd yn gyflwyno nifer o beryglon, gan gynnwys perygl o niwed corfforol ac, os yw'n anghyfreithlon ac/neu heb ganiatad, y posibilrwydd o arestiad a chosb.

## Cyfeiridau 
## Dolenni allanol 
* Project Mayhem: Safleoedd sydd wedi'u fforio yng Nghymru

Categori:Difyrweithiau
Ffiniaid

Cenedl a grŵp ethnig Wralaidd sydd yn frodorol i'r Ffindir yng Ngogledd Ewrop yw'r **Ffiniaid**. Maent yn siarad yr iaith Ffinneg. Maent yn un o genhedloedd y gwledydd Nordig, er nad ydynt yn perthyn yn agos yn ieithyddol nac yn genhedlig i'r bobloedd eraill yn y rhanbarth hwnnw, sydd yn Germanaidd. Yn hytrach, maent yn perthyn i'r bobloedd Ffinnig yn ardal ddwyreiniol Môr y Baltig, sef y Careliaid, y Fepsiaid, a'r Ingriaid yng ngogledd-orllewin Rwsia, i'r Estoniaid yn Estonia, ac i'r Lifoniaid yn Latfia.

Yn ogystal â'r boblogaeth Ffinnaidd yn y Ffindir, mae sawl grŵp mewn gwledydd cyfagos sydd naill ai'n frodorol i'r tiroedd hynny neu yn tarddu o ymfudwyr o'r Ffindir. Yn eu plith mae'r Cfeniaid a Ffiniaid y Goedwig yn Norwy, y Tornedaliaid yn Sweden, a'r Ffiniaid Ingriaidd yn Rwsia.


Categori:Cenhedloedd y gwledydd Nordig
Categori:Grwpiau ethnig yn y Ffindir
Categori:Pobloedd Wralaidd
Mike Pompeo

Mae **Michael Richard Pompeo** (ganed 30 Rhagfyr 1963) yn wleidydd a thwrnai o'r Unol Daleithiau a oedd yn Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau rhwng 2018 a 2021, yn llywodraeth Donald Trump. Mae'n gyn-swyddog Byddin yr Unol Daleithiau, ac yn flaenorol roedd yn Gyfarwyddwr yr Asiantaeth Gwybodaeth Ganolog o 2017 i 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Igboaid

Grŵp ethnig sydd yn frodorol i Alaigbo (Gwlad yr Igbo) ger Geneufor Biaffra yn ne-ddwyrain Nigeria yw'r **Igboaid**. Rhyw 40&nbsp;miliwn ohonynt sydd yn byw yn Nigeria, tua hanner ohonynt yn siarad yr iaith Igbo, ac hwy yw un o'r grwpiau ethnig mwyaf niferus yn Affrica.

O'r 16g i'r 18g, cafodd nifer o Igboaid eu cipio a'u gorfodi i fod yn gaethweision gan fasnachwyr Mwslimiaid o'r gogledd a llwythau eraill ger yr arfordir. Cafodd niferoedd mawr ohonynt eu cludo i'r Amerig gan yr Ewropeaid yn y fasnach drionglog. Cafodd y mwyafrif o Igboaid eu troi'n Gristnogion gan genhadon yn y 19g, ac erbyn heddiw maent yn gymysgedd o Babyddion ac enwadau Protestaniaid, ac yn cadw rhywfaint ar yr hen gredoau megis addoli eu cyndeidiau. Daeth Alaigbo dan reolaeth yr Ymerodraeth Brydeinig yn 1884, a bu'r Igboaid yn mabwysiadu diwylliant ac addysg Ewropeaidd yn gyflymach na phobloedd eraill Nigeria.

Yn sgil annibyniaeth Nigeria yn 1960, cynyddodd tensiynau ethnig yn y wlad. Lladdwydd miloedd mewn ymosodiadau gan Fwslimiaid yn y gogledd yn 1965–66, a bu mwy nag un miliwn o Igboaid yn ffoi i Alaigbo. Datganwyd annibyniaeth rhanbarth y dwyrain, dan yr enw Gweriniaeth Biaffra, yn 1967. Erbyn diwedd y rhyfel yn 1970, bu farw mwy nag un miliwn o Igboaid o ganlyniad i newyn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Nigeria
Categori:Pobloedd Niger-Congo
Barbeciw

bawd|Cigoedd yn cael eu barbeciwio mewn bwyty
bawd|Barbeciw wedi'i baratoi ym Mhatagonia, yr Ariannin
Mae** barbeciw **neu **barbiciw** yn ddull o goginio, yr offer neu declyn sy'n cael ei ddefnyddio i goginio, y math o fwyd sydd wedi'i goginio felly, ac yn enw ar gyfer pryd neu ddigwyddiad ble mae'r math hwn o fwyd yn cael ei goginio a'i weini. 

## Technegau 
Mae technegau barbeciwio yn cynnwys mygu, rhostio neu bobi, brywsio a grilio. Y dechneg wreiddiol yw coginio gan ddefnyddio mwg ar dymheredd isel a thros gyfnod hir o amser (oriau lawer).

Mae barbeciwio fel arfer yn weithgaredd awyr agored trwy fygu'r cig dros bren neu golosg. Gall barbeciw bwyty gael ei goginio mewn popty mawr o fricsen neu fetel sydd wedi'i ddylunio yn arbennig. Mae barbeciw yn cael ei gynnal mewn nifer o ardaloedd o amgylch y byd ac mae nifer o amrywiaethau rhanbarthol.

## Tarddiad enw 
Mae'r gair "barbeciw" yn tarddu o'r gair Saesneg *barbeque* sydd yn ei dro yn tarddu o'r gair Sbaeneg *barbacoa*. Credir bod y gair hwnnw wedi tarddu o barabicu sydd i'w ganfod yn iaith Arawak pobl y Caribî a phobl Timucua Florida.

Categori:Tudalennau ag angen ffynonellau
Categori:Bwyd a diod yn yr Unol Daleithiau
Categori:Pobi
Categori:Bwyd a diod yng Nghanada
Categori:Technegau coginio
Non, je ne regrette rien

bawd|Édith Piaf
Mae ***Non, je ne regrette rien*** (ystyr "Na, nid wyf yn difaru dim byd") yn gân Ffrangeg a gyfansoddwyd gan Charles Dumont, gyda geiriau gan Michel Vaucaire. Cafodd ei hysgrifennu ym 1956 a daeth i amlygrwydd drwy recordiad Édith Piaf ym 1960 pan dreuliodd saith wythnos ar ben siartiau cerddoriaeth Ffrainc.

## Cefndir 
Dywed y cyfansoddwr Charles Dumont yn ei lyfr *Edith Piaf, Opinions publiques*, gan Bernard Marchois (TF1 Argraffiad 1995), mai teitl gwreiddiol Michel Vaucaire oedd *"Non, je ne trouverai rien"* ("Na, nid wyf am ddod o hyd i unrhyw beth") a bod y gân wedi ei chyfansoddi'n wreiddiol ar gyfer y canwr Ffrengig poblogaidd Rosalie Dubois. Ond, wrth feddwl am Piaf yn ei chanu, fe newidiodd y teitl i "Non, je ne regrette rien" ("Na, nid wyf yn Difaru Dim").

Cyflwynodd Piaf ei recordiad o'r gân i Leng Dramor Ffrainc. Ar adeg y recordiad, roedd Ffrainc yn brwydro yn Rhyfel Algeria (1954-1962). Wedi methiant Putsch y Cadfridogion yn erbyn yr Arlywydd Charles de Gaulle ac arweinyddiaeth sifil Algeria, mabwysiadwyd y gân gan gefnogwyr y cadfridogion yn y Lleng Dramor. Bellach mae'n cael ei defnyddio fel cân orymdaith y Lleng Dramor.

## Geiriau 
Mae geiriau telynegol y gân yn adleisio rhythm yr alaw yn ôl y mesur Ffrengig traddodiadol nodweddiadol o osod y pwyslais ar y sillaf olaf mewn corfan cyrch dyrchafedig. Mae'r cantor yn dathlu gadael holl bwysau emosiynol ei bywyd blaenorol - y da, y drwg a'r hyll - wrth iddi ganfod cariad newydd. Mae hi'n canu "Rwy'n difaru dim" ac yn dathlu dechrau cyfnod newydd o'i bywyd sy'n golygu bod y gorffennol y tu ôl iddi.

### Bras gyfieithiad

Na, dim byd
Na, nid wyf yn difaru dim
Nid y pethau da sydd wedi digwydd
Na'r drwg, maent yr un peth i mi
Na, dim byd
Na, nid wyf yn difaru dim

Mae pob dim wedi ei dalu, wedi ei ysgubo i ffwrdd, wedi ei anghofio
Nid wyf yn poeni am y gorffennol!
Rwy'n gosod tân i'm hatgofion
Fy nhrafferthion, fy mhleserau
Dydw i ddim eu hangen mwyach
Rwyf wedi ysgubo ffwrdd cariadon y gorffennol
A'u nwydau crynedig
Wedi'i eu hysgwyd i ffwrdd am byth
Rydw i'n cychwyn drosodd

Na, dim byd
Na, nid wyf yn difaru dim
Nid y pethau da sydd wedi digwydd
Na'r drwg, maent yr un peth i mi
Na, dim byd
Na, nid wyf yn difaru dim

Oherwydd fy mywyd, oherwydd fy llawenydd
Heddiw ... mae'n ail ddechrau gyda thi!

## Dolenni allanol
Edith Piaf - Non, je ne regrette rien ar wefan YouTube

## Cyfeiriadau 
Categori:Caneuon Ffrangeg o Ffrainc
Pinwydden

Genws o gonwydd yn nheulu'r *Pinaceae* yw'r **pinwydd** (*Pinus*); lluosog: **pîn**. Mae ganddynt ddail llinynaidd a chul, o liw gwyrdd tywyll.  Tyfant y coed hyn, fel rheol, yn sypiau gyda'i gilydd, mewn ardaloedd mynyddig a lleoedd agored ar draws hemisffer y gogledd. Mae rhai rhywogaethau yn tyfu ar dir isel, ac mewn tiroedd tywodlyd a digynnyrch, yn enwedig yng Ngogledd America. Pinwydd bychain, yn debycach i brysgwydd na choed, sydd yn tyfu yn yr hinsoddau oeraf.

Pinwydden yr Alban yw'r unig rywogaeth sydd yn gynhenid i Brydain.

Categori:Coed
Categori:Genera o blanhigion
Categori:Pinaceae
MFI Group

de|bawd|Siop MFI yn Durham
Roedd **MFI Group Limited** yn fanwerthwr dodrefn a oedd yn gweithredu o dan y brand **MFI**. Roedd y cwmni yn gyflenwr ceginau a dodrefn ty yn y Deyrnas Gyfunol, ac yn gweithredu yn bennaf mewn parciau manwerthu a lleoliadau ar gyrion trefi. Honnwyd ar un adeg bod y un o bob tri cinio dydd Sul yn y Deyrnas Gyfunol yn cael ei goginio mewn cegin o MFI, a bod 60% o blant yng ngwledydd Prydain wedi eu cenhedlu mewn ystafell wely o MFI.

Yn dilyn llwyddiant yn ei ddegawdau cynnar, fe wynebodd y cwmni drafferthion ariannol a sawl newid mewn perchnogaeth hyd nes y cyhoeddwyd, ar 26 Tachwedd 2008, ei fod wedi mynd i ddwylo'r gweinyddwyr. Merchant Equity Partners, dan arweiniad Henry Jackson, oedd y perchnogion pan gafodd ei werthu i'r rheolwyr ym Medi 2008 am 'elw bychan'.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau a leolir yn Llundain
V. S. Naipaul

Awdur o Loegr a anwyd yn Nhrinidad oedd **Syr Vidiadhar Surajprasad** "**Vidia**" **Naipaul**, TC (17 Awst 1932 – 11 Awst 2018).

Fe'i ganwyd yn Caguanas, yn fab i Droapatie Capildeo a Seepersad Naipaul.  Cafodd ei addysg yng Ngoleg y Brenhines, Port of Spain, ac yng Ngholeg y Brifysgol, Rhydychen. Priododd Patricia Ann Hale ym 1955.

Enillodd y Wobr Booker ym 1971, am ei nofel *In a Free State*. Enillodd y Wobr Lenyddol Nobel yn 2001.

Bu farw yn ei gartref yn Llundain.

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Drinidad a Thobago
Gruffudd Eifion Owen

Bardd ac awdur Cymraeg yw **Gruffudd Eifion Owen** (ganwyd 1986). Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 a'r Fedal Ddrama yn Eisteddfod yr Urdd Bae Caerdydd yn 2009. Ef oedd Bardd Plant Cymru rhwng 2019 a 2021.

## Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i magwyd ym Mhwllheli gan fynychu Ysgol Glan y Môr, gan astudio Cymraeg, Hanes a Drama i Lefel A. Yn ei arddegau mynychodd wersi cynganeddu gyda Ifan Prys a’r Prifardd Meirion MacIntyre Huws. Aeth i astudio Cymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth ac ar ôl graddio aeth ymlaen i ysgrifennu traethawd MPhil ar ei arwr mawr, Wil Sam.

## Bywgraffiad
Mae Gruff yn byw yng Nghaerdydd ac yn gweithio fel awdur a golygydd ar ei liwt fy hun. Bu hefyd yn gweithio fel golygydd stori ar y gyfres *Pobol y Cwm*. Yn 2015, cyhoeddodd cyfrol o gerddi caeth a rhydd, *Hel Llus yn y Glaw*, a gyrhaeddodd restr fer Llyfr y Flwyddyn 2016 (Categori Barddoniaeth). Yn 2018/2019 roedd yn rhan o gynllun Grŵp Dramodwyr Newydd y Theatr Genedlaethol ac ysgrifennodd ddrama '''Parti Priodas'''. Cyfranodd sgriptiau i'r gyfres *Stad*.

Mae'n aelod o'r criw sy'n trefnu nosweithiau barddol Bragdy’r Beirdd yn y brif-ddinas. Mae'n aelod o dîm ymryson Llŷn ac Eifionydd ac o dîm Talwrn *y Ffoaduriaid*. Enillodd stôl Stomp Fawr Caerdydd yn 2017 a stôl Stomp Fwy Caerdydd yn 2018.

## Llyfryddiaeth 
* *Hel Llus yn y Glaw* (2015) Ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth.
* *Mymryn Rhyddid* (2023) Ei ail gyfrol o farddoniaeth, enillydd categori barddoniaeth Llyfr y Flwyddyn 2024.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Llenorion Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan y Môr
Categori:Prifeirdd
Hulu

Gwasanaeth ffrydio yw **Hulu**. Mae'n annibynnol yn Japan, yn ychwanegiad at Disney+ yn yr Unol Daleithiau, ac yn sianel sydd wedi'i chynnwys yng ngwasanaeth ffrydio Cwmni Walt Disney yng ngweddill y byd. Mae ei bencadlys wedi'i leoli yn Santa Monica, Califfornia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwasanaethau ffrydio teledu rhyngrwyd
Categori:Sefydliadau 2007
Titw Tomos Las (cân)

300px|bawd|Y Casgliad Llawn, album cover|alt=Y Casgliad Llawn, album cover.jpg
Cân a ganwyd gan Hogia'r Wyddfa yw '''*Titw Tomos Las*.'''  Cyfansoddwyd hi yn Ysgol Dolbadarn ar ddiwedd y 1960au, pan roddodd Eirlys Pierce alaw i eiriau'r gerdd gan T. Llew Jones am y titw tomos las.

Titw Tomos Las - Hogia'r Wyddfa

Crewyd addasiad o'r gân i gefnogi'r seiclwr Geraint Thomas, a datblygodd yn anthem i'w ymgyrch lwyddiannus yn Tour de France 2018. Recordiwyd y fersiwn hon gan Hogia'r Wyddfa ynghyd â Siddi a Band Pres Llareggub ar gyfer rhaglen Aled Hughes ar Radio Cymru. Canwyd hi hefyd gan Siddi a Band Pres Llareggub yn y dathliadau o flaen y Senedd ym Mae Caerdydd ar ddydd Iau 9 Awst 2018, yn ystod yr wythnos y cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y ddinas.

Bu bri mawr ar y gân ar ei newydd wedd ynghannol Dathliadau Geraint Thomas yn Tour de France 2018.

## Cyfeiriadau
Categori:Caneuon Cymraeg