Catecism Heidelberg

bawd|Argraffiad 1563

Dogfen gyffesol Brotestannaidd ar ffurf cyfres o gwestiynau ac atebion a ddefnyddir i ddysgu athrawiaeth Gristnogol Galfinaidd yw **Catecism Heidelberg**. Cyhoeddwyd ef yn 1563 yn Heidelberg, sydd yn yr Almaen heddiw, dan y teitl ***Catecism, neu Gyfarwyddyd Cristionogol, yn ôl Arferion Eglwysi ac Ysgolion y Freiniarllaeth Etholiadol***. Cyfeirir ati weithiau fel "Catecism y Freiniarllaeth" oherwydd iddo gael ei gomisiymu gan etholydd tywysogol y Freiniarllaeth Etholiadol. Gyda'r Gyffes Felgig a Chanonau Dort, un o Dair Ffurf Undod yw Catecism Heidelberg. Mae wedi cael ei gyfieithu i lawer o ieithoedd ac fe'i hystyrir yn un o'r catecismau Diwygiedig mwyaf dylanwadol. 

## Hanes 
[bawd|[Zacharias Ursinus oedd prif awdur Catecism Heidelberg]]
Comisiynodd yr etholwr Ffredrig III, brenin y Freiniarllaeth rhwng 1559 a 1576, waith llunio catecism newydd i'w diriogaeth. Er bod y catecism yn datgan bod "y gyfadran ddiwinyddol gyfan yma" ym Mhrifysgol Heidelberg a "holl uwcharolygwyr a gweision blaenaf yr eglwys" wedi ei gyfansoddi, ystyrir mai Zacharius Ursinus (1534–83) oedd y prif awdur. Honnid hefyd i ddechrau bod Caspar Olevianus (1536–87) yn gydawdur iddo ond nid yw rhan helaeth ysgolheigion modern yn cyd-fynd â'r safbwynt hwn erbyn hyn. Mae'n debyg i Johann Sylvan, Adam Neuser, Johannes Willing, Thomas Erastus, Michael Diller, Johannes Brunner, Tilemann Mumius, Petrus Macheropoeus, Johannes Eisenmenger, Immanuel Tremellius a Pierre Boquin gyfrannu at y catecism mewn rhyw ffordd neu'i gilydd. Ffredrig ei hun ysgrifennodd y rhagair iddo a bu'n goruchwylio ei gyfansoddi a'i gyhoeddi yn agos iawn.

Roedd Ffredrig yn Lwtheriad yn swyddogol ond yn gogwyddo yn gryf at y Calfiniaid ac yr oedd am gydbwyso sefyllfa grefyddol ei diriogaeth Lwtheraidd iawn o fewn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, endid Catholig yn bennaf. Roedd Cyngor Trent newydd gwblhau ei waith a chyhoeddi ei gasgliadau a'i archddyfarniadau yn erbyn y grefydd Brotestannaidd, a dim ond mewn ardaloedd â llywodraethwr Lwtheraidd yr oedd Heddwch Augsburg wedi caniatáu goddef Lwtheriaeth fel athrawiaeth. Gwrthsefyll dysgeidiaethau'r Eglwys Gatholig Rufeinig oedd un o amcanion y catecism yn ogystal â gwrthsefyll rhai'r Ailfedyddwyr a Gnesio-Lwtheriaid "caeth" fel Tilemann Heshusius (newydd ei ddyrchafu yn uwcharolygydd cyffredinol y brifysgol) a Matthias Flacius, grwpiau a oedd yn erbyn dylanwadau Diwygiedig Ffredrig, yn enwedig ar fater y Cymun.

Seiliodd y catecism bob un o'i ddatganiadau ar adnodau o'r Beibl, ond parhaodd y Lwtheriaid "caeth" i ymosod arno dan arweiniad Heshusius a Flacius. Galwodd Maximilian II ar Ffredrig i ateb cyhuddiadau o dorri Heddwch Augsburg ac yn 1566 amddiffynnodd Ffredrig y catecism yng Nghymanfa Augsburg fel un a seiliwyd ar yr Ysgrythurau yn hytrach nag ar Galfiniaeth. Wedi hynny, buan y derbyniwyd y catecism yn eang.

Rhennir y catecism yn 52 o adrannau, o'r enw "Dyddiau'r Arglwydd", a gynlluniwyd i gael eu dysgu ar 52 Saboth y flwyddyn. Cymeradwyodd synod yn Heidelberg y catecism yn 1563. Yn yr Iseldiroedd, cymeradwywyd y catecism gan Synodau Wesel (1568), Emden (1571), Dort (1578), yr Hâg (1586), yn ogystal â chan Synod mawr Dort yn 1618-19, a'i derbyniodd fel un o Dair Ffurf Undod, ynghyd a'r Gyffes Felgig a Chanonau Dort. Roedd yn ofynnol i flaenoriaid a diaconiaid gytuno â'r catecism a'i gadw, ac i weinidogion bregethu ar adran ohono bob dydd Sul er mwyn cynyddu gwybodaeth ddiwinyddol aelodau'r eglwys, a oedd yn aml yn wael ar y pryd. Yn 1719 cyhoeddwyd argraffiad o'r catecism yn y Freiniarllaeth a oedd yn cynnwys 30ain Dydd yr Arglwydd. Roedd ymateb y Pabyddwyr cyn gryfed fel y gwaharddwyd y catecism gan Siarl III Philip, Etholwr Palatin. Ymatebodd gwledydd Diwygiedig i hyn, a arweiniodd wedyn at wrthdroi'r gwaharddiad.

Mewn rhai enwadau Diwygiedig mae cwestiynau ac atebion 80, sef rhai cyntaf 30ain Dydd yr Arglwydd, wedi cael eu tynnu o'r catecism, eu rhoi mewn cromfachau ac/neu eu nodi fel ychwanegiadau i'r testun gwreiddiol.

## Ei ddefnydd mewn gwahanol enwadau a thraddodiadau 
[bawd|[Stamp gan y Deutsche Bundespost o 1963 i ddathlu pedwar canmlwyddiant Catecism Heidelberg]]

Bu'r catecism yn ddylanwad ar ddiwinyddion Cymanfa Westminster, a'i defnyddiodd, yn rhannol, fel sail i'w Catecism Lleiaf.

Mae Catecism Heidelberg yn un o'r tair cyffes Ddiwygiedig sy'n sylfaen athrawiaethol i Eglwys Ddiwygiedig wreiddiol yr Iseldiroedd, ac fe'i cydnabyddir felly hefyd gan eglwysi Calfinaidd yr Iseldiroedd sy'n tarddu o'r eglwys honno ers y 19eg ganrif.

Mae sawl enwad Protestannaidd yng Ngogledd America yn arddel y catecism yn swyddogol: yr Eglwys Bresbyteraidd yn America, ECO (Urdd Gyfamodol o Bresbyteriaid Efengylaidd), yr Eglwys Ddiwygiedig Gristnogol, yr Eglwysi Diwygiedig Unedig, yr Eglwys Bresbyteraidd (UDA), yr Eglwys Ddiwygiedig yn America, Cymundeb yr Eglwysi Efengylaidd Diwygiedig, Eglwys Unedig Crist (yr olynydd i'r eglwysi Diwygiedig o'r Almaen), yr Eglwys Ddiwygiedig yn yr Unol Daleithiau (hefyd o'r traddodiad Almaenaidd), Cymdeithas Efengylaidd Eglwysi Cristnogol Diwygiedig a Chynulleidfaol, Eglwysi Diwygiedig Rhydd Gogledd America, y Cynulleidfaoedd Diwygiedig Etifeddol, Eglwysi Diwygiedig Canada ac America, Eglwysi Diwygiedig Protestannaidd a nifer o eglwysi Calfinaidd eraill o'r traddodiad Iseldiraidd o gwmpas y byd. Yn yr un modd, mae Llyfr Disgyblaeth yr Eglwys Fethodistaidd Unedig yn ei restru fel dylanwad ar Fethodistiaeth Unedig. 

Paratowyd adolygiad o'r catecism gan weinidog y Bedyddwyr, Hercules Collins. Fe'i cyhoeddwyd yn 1680 dan y teitl *An Orthodox Catechism* ac roedd ei gynnwys union yr un fath â Chatecism Heidelberg, ar wahân i'r cwestiynau ar fedyddio, lle'r oedd trochi oedolion yn cael ei amddiffyn yn lle bedyddio babanod a defnyddio dulliau eraill megis arllwysiad a thanelliad.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* 
* 

## Dolenni allanol 
* Catechism Heidelberg (cyfieithiad Saesneg modern)  : O'r Eglwys Ddiwygiedig yn yr Unol Daleithiau
* Cwricwlwm i Deuluoedd Heidelberg (testun a sain)
* Recordiad Sain o Gatecism Heidelberg (mp3)
* Heidelberg-Catechism.com

Categori:Catecismau
Categori:Tair Ffurf Undod
Categori:Llyfrau 1563