Eglwys y Geni

Basilica ym Methlehem yn y Lan Orllewinol yw **Eglwys y Geni**, neu weithiau '''Basilica'r Geni'''. Ceir groto oddi fewn i'r eglwys sydd ag arwyddocâd crefyddol amlwg i Gristnogion o wahanol enwadau fel man geni honedig Iesu Grist. Y groto yw'r safle hynaf a ddefnyddir fel addoldy Cristnogol, a'r basilica yw'r brif eglwys hynaf yn y Wlad Sanctaidd.

Comisiynwyd yr eglwys yn wreiddiol gan Cystennin I, ymerawdwr Rhufain, ychydig amser ar ôl ymweliad ei fam Helena â Jeriwsalem a Bethlehem yn 325–326, ar y safle a ystyrid yn draddodiadol fel man geni yr Iesu.

Mae Eglwys y Geni, er ei bod yn aros yn ddigyfnewid (fwy neu lai) ers ei ailadeiladu yn oes Iwstinian, wedi gweld nifer o atgyweiriadau ac ychwanegiadau, yn enwedig o gyfnod y Croesgadwyr, megis dau glochdy, brithwaith wal a phaentiadau (wedi'u cadw'n rhannol). Dros y canrifoedd, mae'r adeiladau o'i amgylch wedi'i ehangu, a heddiw mae'n gorchuddio oddeutu 12,000 metr sgwâr, yn cynnwys tair mynachlog wahanol: un Eglwys Uniongred Roegaidd, un Apostolaidd Armenaidd, ac un Gatholig Rhufeinig. Mae'r ddau gyntaf o'r rhain yn cynnwys tyrau cloch wedi'u hadeiladu yn ytod yr oes fodern.

Cafodd y seren arian, sy'n nodi'r fan lle cafodd Crist ei eni, gydag arysgriiad Lladin, ei dwyn yn Hydref 1847 gan fynachod Groegaidd a oedd am gael gwared ar yr eitem Gatholig hon. Mae rhai yn honni bod hyn yn ffactor a gyfrannodd at Ryfel y Crimea yn erbyn Ymerodraeth Rwsia; mae eraill yn honni bod y rhyfel wedi tyfu allan o'r sefyllfa Ewropeaidd ehangach.

Er 2012, mae Eglwys y Geni yn Safle Treftadaeth y Byd a hwn oedd y cyntaf i gael ei restru gan UNESCO o dan wlad 'Palesteina'.

Mae cytundebh 250 oed ymhlith cymunedau crefyddol yr ardal, o'r enw y *Status Quo*, yn berthnasol i'r safle.

## Sylfaen yn yr ysgrythur 
O'r pedair efengyl ganonaidd, dim ond Mathew a Luc sy'n cynnig naratifau ynghylch genedigaeth yr Iesu. O'r ddau hyn, dim ond Luc sy'n cynnig manylion genedigaeth Iesu ym Methlehem. Mae Luc yn sôn am y preseb, ond nid yr ogof: "a rhoddodd [Mair] enedigaeth i'w mab cyntaf-anedig. Lapiodd ef mewn clytiau a'i roi mewn preseb, oherwydd nad oedd gwesty ar gael ar eu cyfer." (Luc 2:7.)

## Hanes 
### Safle sanctaidd cyn Cystennin (tua 4 CC – OC 326) 
Yn 135, trawsnewidiodd yr Ymerawdwr Hadrian y safle uwchben y groto yn addoldy i'r Duw Groegaidd Adonis, cariad marwol Aphrodite, duwies harddwch ac awydd Gwlad Groeg. Nododd Sierôm yn 420 fod y groto wedi'i gysegru i addoli Adonis, a bod perllan gysegredig wedi'i phlannu yno er mwyn dileu'r cof am yr Iesu o'r byd yn llwyr. Fodd bynnag, mae'r ffaith bod y safle'n gysylltiedig â genedigaeth yr Iesu ers yr ail ganrif OC o leiaf, wedi'i ardystio gan y diwinydd Cristnogol Cynnar a'r athronydd Groegaidd Origen o Alecsandria (185 – tua 254), a ysgrifennodd tua OC 248:Ym Methlehem, tynnir sylw at yr ogof lle cafodd Ef ei eni, a'r preseb yn yr ogof lle cafodd Ei lapio mewn dillad cysgodi. Ac mae'r si yn y lleoedd hynny, ac ymhlith tramorwyr y Ffydd, fod Iesu yn wir wedi Ei eni yn yr ogof hon sy'n cael ei addoli a'i barchu gan y Cristnogion.

### Basilica Cystennin (326 – 529 neu 556) 
Adeiladwyd y basilica cyntaf ar y safle hwn gan yr Ymerawdwr Cystennin I, ar safle a nodwyd gan ei fam, Helena, a Makarios, esgob Jeriwsalem. Dechreuwyd ar y gwaith adeiladu yn 326 dan oruchwyliaeth Makarios, a ddilynodd orchmynion Cystennin, ac a gysegrwyd ar 31 Mai 339  – sut bynnag, roedd Pererin Bordeaux wedi ymweld ag ef eisoes yn 333, pan roedd eisoes yn cael ei ddefnyddio. Roedd dyluniad y basilica yn canolbwyntio ar dair prif adran bensaernïol:

# Yn y pen dwyreiniol, aps mewn siâp pentagon wedi torri, yn hytrach na'r octagon llawn a gynigiwyd unwaith, yn amgylchynu llwyfan uchel gydag agoriad yn ei lawr tua 4 metr o ddimedr, a oedd yn caniatáu gweld safle'r Geni oddi tano'n uniongyrchol. Roedd llwybr cerdded gydag ystafelloedd ochr yn amgylchynu'r aps hwn.
# Basilica pum-ystlys yn parhau â'r aps dwyreiniol, un bae yn fyrrach nac adluniad Iwstinian sy'n dal i sefyll.

### Basilica Iwstinian (6g) 
Ailadeiladwyd y basilica yn ei ffurf bresennol yn y 6g gan yr Ymerawdwr Bysantaidd Iwstinian I (527–565), ar ôl cael ei ddinistrio yn naill ai 529 neu 556.

### Cyfnod y Croesgadwr hyd at y Mamlwciad (12g – dechrau'r 16g) 
bawd|Y basilica a'r tiroedd fel y cawsant eu darlunio mewn gwaith a gyhoeddwyd ym 1487
Defnyddiwyd Eglwys y Geni fel y brif eglwys goroni ar gyfer brenhinoedd y Croesgadau, o ail reolwr Teyrnas Jeriwsalem yn 1100 hyd at 1131. Adferwyd ac addurnwyd yr eglwys yn helaeth gan y Croesgadwyr, ac felly hefyd y basilica a'r tiroedd, proses a barhaodd tan 1169.

Credir i'r Twrciaid Khwarezmian ddistrywio Eglwys y Geni yn Ebrill 1244, gan adael y to mewn cyflwr gwael. Ymrwymodd Dugiaeth Burgundy adnoddau i adfer y to yn Awst 1448, a chyfrannodd sawl rhanbarth gyflenwadau i atgyweirio to’r Eglwys ym 1480: Lloegr a gyflenwodd y plwm, Dugiaeth Bwrgwyn a gyflenwodd y pren, a Gweriniaeth Fenis ddarparodd y llafur.

### Cyfnod Otomanaidd, y tair canrif gyntaf (16g – 18g) 
bawd|Groto'r Geni, paentiwyd gan Luigi Mayer, diwedd y 18g

Ar ddiwedd y 18g gwelodd Abbé Giovanni Mariti fod yr haenau denau o farmor wedi cael eu tynnu o waliau'r eglwys, a rhoddodd y bai ar swltan yr Aifft a nododd bod y darnau haearn a oedd wedi dal y slabiau marmor yn y waliau yn dal i fod yn weladwy.

### 19g 
Gwnaeth daeargrynfeydd ddifrod sylweddol i Eglwys y Geni rhwng 1834 a 1837. Difrodwyd clochdy'r eglwys gan ddaeargryn Jeriwsalem 1834 a dodrefn yr ogof y mae'r eglwys wedi'i hadeiladu arni, a rhannau eraill o'i strwythur. Achoswyd mân ddifrod pellach ym 1836 a daeargryn Galilea ym 1837. Fel rhan o'r atgyweiriadau a gyflawnwyd gan Eglwys Uniongred Gwlad Groeg, adeiladwyd wal rhwng corff yr eglwys a'r ystlysau, a ddefnyddiwyd ar y pryd fel marchnad, a rhan ddwyreiniol yr eglwys a oedd yn cynnwys y côr, a oedd yn caniatáu addoli i barhau yno.

#### Safle Treftadaeth y Byd 
Yn 2012, cyfadeilad yr eglwys oedd y safle cyntaf ym Mhalesteina i gael ei restru fel Safle Treftadaeth y Byd gan Bwyllgor Treftadaeth y Byd, yn ei 36ain sesiwn ar 29 Mehefin. Fe'i cymeradwywyd trwy bleidlais gudd o 13–6 yn y pwyllgor 21 aelod, yn ôl llefarydd ar ran UNESCO, Sue Williams, ac yn dilyn ymgeisyddiaeth frys a oedd yn osgoi'r broses o aros am 18 mis ar gyfer y mwyafrif o safleoedd, er gwaethaf gwrthwynebiad yr Unol Daleithiau ac Israel.

Cymeradwywyd y safle o dan feini prawf pedwar a chwech. Fe'i gosodwyd ar y Rhestr o Dreftadaeth y Byd sydd mewn Perygl rhwng 2012 a 2019, gan ei fod wedi'i ddifrodi gan ddŵr.

Gosodwyd y basilica ar Restr Gwylio 2008 o'r 100 Safle Mwyaf Mewn Perygl gan Gronfa Henebion y Byd.

Yn 2010, cyhoeddodd Awdurdod Cenedlaethol Palesteina fod rhaglen adfer gwerth miliynau o ddoleri ar fin digwydd. Er eu bont yn Fwslimaidd, mae Palesteiniaid yn ystyried bod yr eglwys yn drysor cenedlaethol ac yn un o'u safleoedd twristiaeth yr ymwelir â hi fwyaf.

Datgelodd gweithwyr adfer o'r Eidal seithfed angel mosäig sydd wedi goroesi, yng Ngorffennaf 2016, a guddiwyd cyn hynny o dan blastr. Yn ôl yr adferwr Eidalaidd Marcello Piacenti, mae'r brithwaith "wedi'i wneud o ddail tennau, tennau o aur wedi'i gosod rhwng dau blat gwydr" ac "mae wyneb, breichiau a choesau'r angel wedi eu llunio a darnau bach o gerrig." 

## Pensaernïaeth a chynllun y safle 
de|bawd| Cynllun Eglwys y Geni o *Encyclopædia Britannica* 1911. (1) Narthecs; (2) corff; (3) eiliau. Mae Groto'r Geni wedi'i leoli reit o dan y gangell, gyda'r seren arian yn ei phen dwyreiniol (ochr uchaf y cynllun). Mae'r gogledd i'r chwith
Canolbwynt cyfadeilad y Geni yw Groto'r Geni, ogof sy'n ymgorffori'r safle lle dywedir i'r Iesu gael ei eni.

Mae craidd yr adeiladau sy'n gysylltiedig â'r Groto yn cynnwys Eglwys y Geni ei hun, ac Eglwys Gatholig gyfagos Santes Catrin i'r gogledd ohoni.

## Oriel 

Delwedd:Christmas in Manger Square 2004.JPG|Noswyl Nadolig 2006 yn Sgwâr y Crud
Delwedd:Bethlehem-04-Church of the Nativity.jpg|Drws Gostyngeiddrwydd, prif fynedfa'r eglwys
Delwedd:Bethlehem-08-Church of the Nativity.jpg|Ailddarganfod llawr mosäig Cystennin o'r 4g ym 1934
Delwedd:Church of the Nativity, Bethlehem, Palestine.jpg|Y tu mewn i Eglwys y Geni tua 1936
Delwedd:Bethlehem-27-Basilica of the Nativity.jpg|Eicon o'r Forwyn a'r Plentyn ("Mair Bethlehem") ger y grisiau i Groto'r Geni
Delwedd:Grotto of the Nativity Orthodox Altar.jpg|Rhan uchaf Allor y Geni
Delwedd:Birthplace of Jesus.jpg|Allor y Geni oddi tani mae'r seren yn nodi'r fan lle mae traddodiad yn dweud bod yr Iesu wedi'i eni

## Gweler hefyd
* Eglwys y Beddrod Sanctaidd

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Hugues Vincent a Félix-Marie Abel, *Bethléem.* *Le sanctuaire de la Nativité*, Paris, 1914.
* Bellarmino Bagatti, *Gli antichi edifici sacri di Betlemme yn seguito agli scavi e restauri praticati dalla Custodia di Terra Santa*, Jeriwsalem, 1952.
* Michele Bacci, *Yr Ogof Mystig.* *Hanes Eglwys y Geni ym Methlehem*, Rhufain-Brno, 2017.
* Bianca e Gustav Kühnel, *Eglwys y Geni ym Methlehem.* *Leinin y Crusader Basilica Cristnogol Cynnar*, Regensburg, 2019.
* Alessandri, Claudio (gol. ), *Adferiad Eglwys y Geni ym Methlehem*, Boca Raton, 2020.

Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Lladin
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Groeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Arabeg
Categori:Erthyglau sy'n cynnwys testun Hebraeg
Categori:Coordinates on Wikidata
Categori:Pages with unreviewed translations
Categori:Wicibrosiect Palesteina