open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Côr Aelwyd yr Ynys

Côr ieuenctid Cymreig yw **Côr Aelwyd yr Ynys**, a leolir ym mhentref Bodedern yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd yn 2004 ac mae’n rhan o Urdd Gobaith Cymru. Mae aelodau rhwng 11-25 oed yn rhan o'r Aelwyd.

## Cefndir
Ffurfiwyd Côr Aelwyd Yr Ynys yn 2004, er mwyn cystadlu yn Eisteddfod yr Urdd 2004 yn Mona Ynys Môn. Roedd yr Aelwyd yn dathlu deng mlynedd fel côr yn 2014.

Nia Wyn Efans yw arweinydd y côr. Mae hi’n hanu o Talwrn, Ynys Môn ac yn athrawes yn Ysgol Gynradd Bodedern. Gwobrwywyd Nia gyda medel John a Ceridwen Hughes yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yn 2008 yng Nghonwy am ei gwaith gwirfoddol.

Mae’r Aelwyd wedi cystadlu mewn amryw o gystadlaethau yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd dros y blynyddoedd ac wedi dod i’r brîg yn sawl un gan gynnwys cyflwyno detholiad o sioe gerdd, cyflwyno chwarter awr o adloniant, Côr SATB a Chôr Meibion.

## Gwobrau
### Eisteddfod yr Urdd Ynys Môn 2004
*1af yng nghystadleuaeth y Chwarter Awr o Adloniant

## BBC Radio 1
Un o'u profiadau amlycaf oedd yn ôl yn 2006, pan ddewiswyd iddynt berfformio ar gyfer DJs BBC Radio 1 JK a Joel ym Mhorthdafarch ger Bae Trearddur.
Gofynnwyd i tua 20 o'i aelodau recordio eu fersiwn eu hunain o hoff glasur Cymraeg, Sosban Fach, yn ogystal â chynhyrchu jingle ar gyfer y cyflwynydd sioe frecwast, Chris Moyles.

## Cyn aelodau 
Mae rhai o gyn-aelodau’r aelwyd yn gantorion unigol adnabyddus megis Meilir Jones, Steffan Lloyd Owen a’r diweddar Aeron Gwyn Jones. Roedd Aeron yn enedigol o Ynys Mon a ganwyd yng Nghaergeiliog. Cydnabuwyd ef gyntaf yn 18 oed pan enillodd y gystadleuaeth dan 19 yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd ynghyd â'r ysgoloriaeth fel yr unawdydd mwyaf addawol. Datblygodd yr addewid hwn ymhellach wrth iddo ennill yr unawd operatig, Lieder a oratorio dan 25 oed yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Cyflawnodd binacl ei lwyddiant cystadleuol yn 2005 yn Eisteddfod Genedlaethol Eryri pan ganodd yr unawd bariton agored ac yna aeth ymlaen i ennill y rhuban glas, Gwobr Goffa David Ellis. Yn 2006, cafodd ei anwytho i Orchymyn y bardd (Gorsedd y beirdd). Bu farw o gancr yn 2009.

Tra yn aelodau o’r aelwyd, bu i dair aelod ennill gwobr fawr yr Urdd sef Ysgoloriaeth Bryn Terfel i unigolion rhwng 19 a 25 oed. Manon Wyn Williams yn 2007 , Catrin Angharad Roberts 2009  a Gwen Elin 2015 .

Yn ogystal â hyn mae sawl aelod o'r côr wedi bod yn actio yn broffesiynol ar y teledu. Sion Trystan Roberts (*Porc Peis Bach, Mr Broc*), Manon Wyn Williams *(Cei Bach),* Aaron Morris *(Pobol y Cwm, Blodau),* Arwyn Morris Williams *(Talcen Caled,Mandel),* Trystan Elis - Morris (cyflwynydd *Can i Gymru*), Huw Alun Ffowcs (*Newyddion (S4C),Porc Peis Bach*), a Lois Meleri-Jones  (*Craith/Hidden, Rownd a Rownd*).

|bawd|Hogia'r Aelwyd yn ymarfer ar gyfer cystadleuaeth y cor bechgyn (Eisteddfod yr Urdd 2006)
|bawd|Genethod yr Aelwyd yn ymarfer ar gyfer cystadleuaeth y cor merchaid (Eisteddfod yr Urdd 2006)
|bawd|Dawnswyr gwerin yr Aelwyd yn ymarfer

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Facebook Aelwyd Yr Ynys

Categori:Corau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2004
Categori:Prosiect Wici Môn
Mr Annwyl (band)

Band Pop-roc Cymreig oedd **Mr Annwyl**, a leolwyd yn Ynys Mon, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2014.

## Aelodau
*Gwïon Morus Jones - Llais
*Elain Jones- Piano, synth, lleisiau cefndirol
*Aled - Gitar flaen
*Ifan Pritchard - Drymiau

## Dolen allanol
* https://www.facebook.com/mrannwyl/

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 2014
Categori:Prosiect Wici Môn
Tegid Rhys

Canwr o Gymru yw **Tegid Rhys**, sy'n wreiddiol o Nefyn, Pen Llŷn. Mae'n gynddisgybl o Ysgol Gynradd Nefyn ac Ysgol Botwnnog. Mae'n rheolwr Gwasanaethau Gwybodaeth, Cyfoeth Naturiol Cymru.

## Cerddoriaeth
Mae Tegid Rhys yn creu cerddoriaeth sydd yn gymysgedd o acwstig traddodiadol, amgen a gwerin seicedelig gyda naws electronig awyrgylchol. Yn frodor o Nefyn, mae'r tir, y môr, a diwylliant yr ardal yn cael ei glywed trwy ei ganeuon. Cafodd ei sengl gyntaf, Terfysg Haf, ei rhyddhau ym Mawrth 2017.

Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cantorion o Gymru

Categori:Prosiect Wici Môn
Aweddwr

bawd|Aweddwr: ffynnon yfed mewn pentref yn y Swisdir

Dŵr croyw rhededog yw **aweddwr**, ac yn benodol, ddŵr yfadwy neu ddŵr tap (cymharer *running water* yn Saesneg am *tap water*).

## Cyfeiriadau
Categori:Dŵr
Blodeuglwm

bawd|Blodeuglwm

Casgliad o flodau mewn trefniant creadigol yw **blodeuglwm**. Gellir eu trefnu ar gyfer addurno cartrefi neu adeiladau cyhoeddus, neu gellir eu cynnal â llaw. Addurniadau ydynt yn aml, a chânt eu defnyddio'n helaeth mewn priodasau yn arbennig, yn ogystal ag achlysuron arbennig eraill fel penblwyddi, angladdau a seremonïau gwobrwyo (yn y Gemau Olympaidd, er enghraifft). Gellir cysylltu symbolaeth â'r mathau o flodau a ddefnyddir, yn ôl y diwylliant.

Categori:Blodau
Bidog

[bawd|Bidogau Americanaidd o'r [Ail Ryfel Byd.]]
Cyllell neu gleddyf byr wedi ei ddylunio i'w osod ar flaen dryll, gan amlaf reiffl, yw **bidog**.

Dyfeiswyd gyntaf yn Bayonne, Ffrainc, oddeutu 1670, a fe'i gelwid yn *baïonnette* gan y Ffrancod. Dechreuwyd eu defnyddio ym Mhrydain yn 1693. Yn y dechrau roedd ganddo goesyn pren i'w osod i mewn i  y dryll. Yn 1688 dyfeisiwyd y bidog soced, sy'n galluogi'r milwr i saethu'r dryll heb ddatgysylltu'r bidog, a rhoddir yr enw bidog plwg ar yr hen fath o fidog.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyllyll
Categori:Drylliau
Categori:Dyfeisiau o Ffrainc
Cnud

[bawd|Cnud o fleiddiaid yn [Yellowstone]]

Casgliad cymdeithasol o canidau o'r un rhywogaeth yw **cnud**. Nid yw pob rhywogaeth gynol yn ymdrefnu'n gnudoedd; nid yw canidau bychain fel y llwynog coch yn ymdrefnu'n gnudoedd, er enghraifft. Bydd maint ac ymddygiad cymdeithasol cnud yn amrywio yn ôl rhywogaeth.

Categori:Canidau
Clastir

Ardal o dir o fewn plwyf eglwysig a ddefnyddwyd i roi bywoliaeth i offeiriad y plwyf oedd **clastir** neu **tir llan**. Yn hanesyddol, rhoddwyd clastir i’r rheithor, er mwyn ychwanegu at ei incwm o’r degwm. Byddai maint y tir o'r fath yn amrywio o blwyf i blwyf, gan ffurfio fferm weddol fawr o bryd i'w gilydd. Gallai'r rheithor gadw’r clastir iddo'i hun, fel arfer at ddibenion amaethyddol, neu gallai ei “ffermio” (h.y. ei osod ar brydles) i rywun arall a chadw’r rhent fel yr incwm.

Daeth y drefn hon i ben o’r diwedd yn Eglwys Loegr ar 1 Ebrill 1978, yn rhinwedd yr *Endowments and Glebe Measure 1976*, pan drosglwyddwyd perchnogaeth y tiroedd o’r plwyf i’r esgobaeth. 

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth
Categori:Eglwys Loegr
Leon McAffrey

bawd|Leon McAffrey yn Liberty City Stories

Mae **Leon McAffrey** yn gymeriad sy'n ymddangos mewn dwy gêm  yn y gyfres gemau fideo Grand Theft Auto. Mae'n ymddangosodd fel cymeriad bach yn Grand Theft Auto III (a osodwyd yn 2001) a phrif gymeriad yn Grand Theft Auto: Liberty City Stories (a osodwyd ym 1998). Mae McAffrey yn swyddog heddlu llygredig  sy'n gweithio gydag Salvatore Leone, Don (pennaeth) syndicâd maffia Teulu Leone, a Toni Cipriani, un o brif aelodau'r un syndicâd.

Ganed Leon McAffrey ym 1956 a'i magu yn Liberty City. Ymunodd ag Adran Heddlu Liberty City gan droi'n swyddog llygredig sy'n cael ei gyflogi gan Salvatore.

Mae'n debyg ei fod wedi lladd rhai o'i gynbartneriaid, gan gynnwys un oedd â gwraig a phlant. Mae ganddo, hefyd,  gysylltiadau yn yr Eidal a oedd yn rhoi gwybodaeth iddo am weithgaredd y maffia yn y wlad honno.

Mae cymeriad Leon McAffrey yn cael ei leisio gan Ron Orbach.

## Leon yn Liberty City stories 
Ym 1998 bu Leon mewn anghydfod gyda Ned Burner, newyddiadurwr ar bapur y *Liberty Tree*. Roedd yn honni bod Ned mewn dyled ariannol iddo. Yn ôl Leon, roedd Ned wedi cytuno i dalu $ 20,000 iddo am ffafr anhysbys, ond dim ond $ 5000 cafodd ei dalu iddo. O ganlyniad i hynny, anfonodd e-bost i Ned yn bygwth ei ladd heb orfod poeni am gael ei erlyn am wneud gan ei fod yn rheoli cyfraith a threfn yn y ddinas. Roedd Ned yn dadlau bod yr $ 20,000 y cytunwyd arni fel tal am bedwar stori i'w gyhoeddi, ond bod Leon wedi anfon dim ond un. Roedd y $5000, gan hynny yn gyfrannol.

Mae McAffrey yn cael ei gyflwyno i Toni Cipriani. Mae'n rhoi tasg i Toni i ladd aelodau o Deulu Sindacco aelodau o syndicâd maffia elyniaethus i Deulu Leone. Mae o'n gorfod twyllo syndicâd gelyniaethus arall, y Teulu Forelli, er mwyn iddynt gael eu dal mewn cudd ymosodiad gan yr Uptown Yardies. Ymladd yn erbyn nifer fawr o aelodau Teulu Forelli ym Mharc Belleville a dinistrio arfau teulu Forelli sydd yn cael eu trosglwyddo i leoliad newydd mewn faniau.

Yn dilyn arestio Salvatore Leone, mae Leon yn ffonio Toni i ddweud nad oedd y ddau byth wedi cyfarfod, gan dorri cysylltiad â Theulu Leone.

## Leon yn GTA III 
Mae McAffrey yn parhau i weithio gyda'r LCPD a chyda'i bartner newydd, Ray Machowski, swyddog heddlu gonest i ddechrau, bydd yn troi'n llygredig wedyn. Daw ei droseddau a'i gysylltiadau â throseddu cyfundrefnol yn hysbys i'r LCPD. Er mwyn osgoi cael cosb am ei lygredigaeth mae'n cytuno i roi tystiolaeth yn erbyn Machowski, sydd bellach yn gweithio i'r gang Japaneaidd, y Yakuza. O ganfod bod McCaffrey am roi tystiolaeth yn ei erbyn mae Machowski yn anfon Claude, prif gymeriad y gêm, i'w ladd. Mae McAffrey yn goroesi ymgais Claude i'w lladd ond yn cael ei anafu'n drwm. Wedi clywed ei fod dal ar dir y byw mae Machowski yn orchymyn Claude i ddarfod y job. Mae Claude yn llwyddo yn yr ail ymgais ac mae Leon yn cael ei ladd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau Grand Theft Auto
Pererin (band)

Band gwerinol o Gymru oedd **Pererin** a ffurfiwyd yn ystod yr 80au.

## Hanes 
Cychwynodd Pererin yn yr wythdegau gyda Arfon Wyn, Charlie Goodall, Einion Williams ac Aneurin Owen a Nest Howells yn aelod gwadd ar yr LP gyntaf *Haul ar yr Eira* ar label GWERIN o Lanelli.

Bu pedwar fersiwn or band gyda Llio Haf Thomas ar y ffliwt yn yr ail fersiwn o'r grwp.
Yna gadawodd Charlie ac Aneurin a Llio ac yn eu lle daeth Emyr Afan a Sioned Webb gyda Gethin Evans ar y gitar fas yn achlysurol. Yn nes ymlaen ymunodd Dafydd Wyn ar y gitar fas a Sian Williams ar y soddgrwth. Bu i Sioned Webb ymadael yr un pryd. 
Recordwyd pedair LP gan y grwp : *Haul ar yr Eira*, *Teithgan*, *Tirion Dir*, ac *Yng Ngholau Dydd*. Mae recordiadau y grwp yn cael eu hel gan gasglwyr drwy'r byd ac yn werthfawr iawn bellach.

chwith|Mae Nghariad in Fenws

Categori:Bandiau gwerin o Gymru
Categori:Canu gwerin Cymreig

Categori:Prosiect Wici Môn
Trio Cymru

Triawd Cymreig yw **Trio Cymru**, a leolir ym mhentref Deiniolen yng Ngwynedd, Cymru. Fe'i sefydlwyd ym 2015.

Mae'r triawd yn canu caneuon poblogaidd Cymraeg a Saesneg.

## Aelodau
*Steffan Owen
*Bedwyr Parri
*Emyr Gibson

## Genre
*Modern
*Clasurol
*Jazz
*Blues
*Pop

## Dolenni allanol
* Trio
* facebook Trio Cymru

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 2015
Categori:Prosiect Wici Môn
Ray Machowski

[bawd|Ray Machowski yn [GTA III]]

Mae **Ray Machowski** yn gymeriad sy'n ymddangos mewn dwy gêm yn y gyfres gemau fideo Grand Theft Auto. Mae'n ymddangos fel prif gymeriad yn Grand Theft Auto III (a osodwyd yn 2001) a chymeriad bach yn Grand Theft Auto: Liberty City Stories (a osodwyd ym 1998). Mae'n swyddog heddlu llygredig sy'n gweithio gydag Asuka a Kenji Kasen, cyd-arweinwyr y Yakuza, gang troseddol a'i gwreiddiau yn Japan.

Yn GTA III, mae Robert Loggia yn lleisio'r cymeriad. Yn Liberty City Stories mai'n cael ei leisio gan Peter Appel.

Yn Vice City Stories mae Ray yn ymddangos fel partner newydd yr heddwas llygredig Leon McAffrey. Mae o'n ymddangos mewn dau o'r ffilmiau i gyflwyno tasgau. Mae'n amlwg nad ydyw wedi ei lygru eto, gan ei fod yn dadlau efo Leon am y ffordd mae'n gweithio ac yn ceisio arestio Toni Cipriani, aelod o'r Maffia sy'n gyd weithio a Leon.

Yn y cyfamser rhwng cyfnod Liberty City Stories a chyfnod GTA III mae pethau wedi newid. Mae Machowski wedi dechrau gweithio i Asuka a Kenji Kasen, cyd-arweinwyr y Yakuza, fel hysbysydd.

Mae Asuka yn cyflwyno Claude, prif gymeriad y gêm i Ray ac mae'n dechrau rhoi tasgau i Claude. Mae cyn partner Ray, Leon McAffrey wedi ei arestio am ei lygredigaeth. Er mwyn osgoi ei gosbi mae'n cytuno i roi tystiolaeth yn erbyn Machowski. O ganfod bod McCaffrey am roi tystiolaeth yn ei erbyn mae Machowski yn anfon Claude i'w ladd. Mae McAffrey yn goroesi ymgais Claude i'w lladd ond yn cael ei anafu'n drwm. Wedi clywed ei fod dal ar dir y byw mae Machowski yn orchymyn Claude i ddarfod y job. Mae Claude yn llwyddo yn yr ail ymgais ac mae Leon yn cael ei ladd. Mae partner newydd Ray hefyd yn bygwth rhoi tystiolaeth yn ei erbyn. Mae'n orchymyn Claude i'w ladd wrth iddo bysgota ar y môr.

Mae Ray yn orchymyn Claude i fynd i gynorthwyo cyn milwr y bu yn gyd ymladd efo yn Nicaragwa, Phill Cassidy. Mae Phill yn gwerthu arfau trwm i droseddwyr. Mae Cartel y Colombiaid am ddwyn arfau ganddo ac mae Claude yn ei gynorthwyo i warchod ei stoc.

Mae Ray wedi bod yn gwneud gwaith i ŵr busnes cyfoethog a llygredig, Donald Love. Mae gan Donald diddordeb gwyrdroëdig o gael rhyw efo cyrff y meirwon. Mae rhywun wedi cael gafael ar luniau o Donald yn ymarfer corff garu ac mae Ray yn orchymyn Claude i ddwyn y lluniau.

Er gwaetha'r ffaith bod Claude wedi lladd y rai oedd am roi tystiolaeth yn ei erbyn, mae'r adran materion mewnol yn parhau a'u hymchwiliad ac mae'n amlwg eu bod ar fin ei arestio. Mae'r CIA hefyd ar ei ôl. Mae swyddogion llwgr o'r CIA wedi bod yn cynorthwyo Cartel y Colombiaid i werthu cyffuriau ac mae Ray wedi bod yn erlid y Colombiaid gan eu bod yn elynion i'r Yakuza. Gyda'r ddau gorff llywodraethol am ei ddal mae Ray yn penderfynu ffoi o Liberty City. Mae Claude yn gorfod ei gynorthwyo i gyrraedd y maes awyr gan osgoi'r Colombiaid a'r awdurdodau. Mae Claude yn llwyddo yn y dasg ac mae o'n hedfan i ffwrdd.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymeriadau Grand Theft Auto
Durlif

bawd|Wyneb durlif yn dangos ei dannedd.
bawd|Durlif
Erfyn a ddefnyddir i dynnu haenau bychain oddi ar ddeunydd yw **durlif**, **rhathell** neu **ffeil**. Fe'i gwneir fel arfer o ddur a galetwyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Offer gwaith maen
Categori:Offer gwaith pren
Talwyneb

[bawd|Talwyneb theatr y Bolshoi ym [Moscfa]]

Ochr allanol adeilad yw **talwyneb**, fel arfer ei flaen. Mewn pensaernïaeth, y talwyneb yw'r agwedd bwysicaf gan amlaf o safbwynt dyluniad, gan bennu ymdeimlad gweddill yr adeilad.

## Cyfeiriadau
Categori:Pensaernïaeth
Helena Jones

Athrawes oedd **Helena Anne Jones** (28 Awst 1916 – 18 Gorffennaf 2018) a oedd yn adnabyddus am fod yn un o gystadleuwyr hynaf erioed yr Eisteddfod Genedlaethol.

## Bywgraffiad
Fe'i ganwyd ym Mlaendulais lle roedd ei thad yn gweithio yn y pwll glo yn ystod Y Rhyfel Byd Cyntaf, ond dychwelodd y teulu i ffarm yng Nghwm Camlais pan oedd yn blentyn ifanc. Bu'n cystadlu mewn eisteddfodau ers pan oedd yn bedair oed. Er fod ei thad yn siarad Cymraeg, nid oedd ei mam yn medru'r iaith a felly Saesneg oedd iaith yr aelwyd.

Symudodd y teulu i Libanus lle mynychodd Helena ysgol y pentref ac yna Ysgol Sirol Aberhonddu cyn mynd i goleg hyfforddi athrawon yn Y Barri. Aeth i weithio mewn ysgol yng Nghwm Elan, ysgol a gefnogwyd gan y Birmingham Corporation, fel athrawes gyda profiad cerddorol i baratoi'r plant ar gyfer ei cyngerdd blynyddol i'w berfformio gan swyddogion y ddinas.

Yn y cyfnod yma cyfarfu ei gŵr Perceval (Percy) Jones a cawsant ddau ferch, Elaine a Meryl. Yn ddiweddarach symudodd y teulu i fferm ger Pontsenni, ac aeth Helena i ddysgu yn ysgol gynradd Trallong.

Yn y Trallong sefydlodd Helena gyngerdd a arweiniodd at sefydlu Eisteddfod y Trallong yn 1956. Cynhelir yr eisteddfod bob mis Tachwedd a parhaodd Helena fel is-lywydd yr ŵyl.

Roedd yn gyfrifol am hyfforddi nifer fawr o blant i ganu a chystadlu mewn eisteddfodau lleol ac Eisteddfod yr Urdd, gan gynnwys y canwr Rhydian Roberts. Pan oedd yn 90 oed aeth ati i ddysgu Cymraeg yn Sefydliad y Merched yn Aberhonddu cyn gwneud arholiad yn y Gymraeg.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Fynwy 2016 cystadlodd yn y llefaru unigol dros 16 oed gyda'r darn *A gymri di Gymru?*. Roedd hi'n 99 oed ar y pryd, ac ychydig wythnosau cyn ei phen-blwydd yn 100.

## Anrhydeddau
Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 fe'i urddwyd i Orsedd y Beirdd gyda'r wisg las. Yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2018, derbyniodd Fedal yr Ymerodraeth Brydeinig, y BEM, am ei gwasanaeth i bobl ifanc a'r gymuned.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Clip fideo o Helena Jones, 99 oed, yn cystadlu ar lwyfan yr Eisteddfod

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Addysgwyr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Cenedlaetholdeb sifig

Ffurf gynhwysol ar genedlaetholdeb yw **cenedlaetholdeb sifig**, **cenedlaetholdeb dinesig** neu **genedlaetholdeb rhyddfrydol** sydd yn cyfuno rhyddfrydiaeth gyda'r syniad o genedligrwydd. Mae'n wahanol i ffurfiau eraill ar genedlaetholdeb gan ei bod yn pwysleisio gwerthoedd unigolyddol yn hytrach na chymunedoliaeth, cyfunoliaeth, ac hawliau grŵp.

Yn ôl cenedlaetholdeb sifig, hawliau sifil a gwleidyddol yr unigolyn, ei barch at y gyfraith, a'i ddyletswyddau i'r wladwriaeth ddemocrataidd sydd yn nodi ei fod yn aelod o'r genedl. Nid yw cenedligrwydd yn ddibynnol ar ofynion hil, iaith, neu ddiwylliant, eithr y diwylliant gwleidyddol sifig a bennir gan y wladwriaeth, ac felly nid oes gwahaniaeth rhwng cenedligrwydd a dinasyddiaeth.

Mae ffurfiau eraill ar genedlaetholdeb, megis cenedlaetholdeb ethnig a diwylliannol, yn beirniadu cenedlaetholwyr sifig am ddiystyru pwysigrwydd y pethau sydd yn diffinio grwpiau ethnig a chenhedloedd hanesyddol, megis gwaedoliaeth, iaith, crefydd, neu hunaniaeth ddiwylliannol.

Sifig
Categori:Rhyddfrydiaeth
Charlotte Godley

Roedd **Charlotte Godley** (14 Tachwedd 1821 – 3 Ionawr 1907) yn Gymraes a ddaeth yn lythyr-wraig ac arweinydd cymunedol yn Seland Newydd.

## Teulu 
Ganwyd Charlotte Griffith-Wynne yn Voelas House (bellach wedi ei ddymchwel) yn SIr Ddinbych, Cymru, yn 1821. Roedd yn ferch i Charles Griffith-Wynne, AS Sir Gaernarfon (1830–1832) a'i wraig, Sarah Hildyard, merch y Parch Henry Hildyard. Ei brawd oedd Charles Wynne.

## Priodas a Seland Newydd 
Cofrestrwyd ei phriodas a John Robert Godley yn Llanrwst ar ddiwedd haf 1846. Cawsant bedair o ferched: Rose (a aned yn Seland Newydd ychydig cyn iddynt adael), Eleanor, Mary, a Margaret; ganed y tair ieuengaf yn Lloegr ar ol 1853. Roedd ganddynt un mab hefyd, Sir Arthur Godley, a ddaeth yn Farwn Kilbracken.

Hwyliodd Charloette a John Robert Godley am Seland Newydd ar ddiwedd 1849, a chyrraedd ym Mawrth 1850 ar y llong Lady Nugent. Roedd eu cartref yn Lyttelton yn fwthyn pren chwe ystafell ble byddai'n croesawu ymwelwyr fel y Parch. Thomas Jackson. Gadawsant cyn diwedd 1852. Tra oedd yn Wellington, Lyttelton, a Ricarton, ysgrifennodd Mrs. Godley lythyrau at ei mam a oedd adref yng Nghymru, a chyhoeddwyd hwy (ar ôl ei marwolaeth) fel *Letters from Early New Zealand*. Roedd y llythyrau yn disgrifio arferion Māori, ffasiwn lleol, daeargrynfeydd, y gymdeithas yn Dunedin, a manylion am brydau bwyd, rheoli cartref, a'r hinsawdd.

## Bywyd diweddarach 
Bu farw ei gwr 1861, a bu Charlotte yn byw yn Llundain wedi hynny am dros ddeugain mlynedd, tan ei marwolaeth yn 85 oed ar 3 Ionawr 1903. Ysgrifennodd Eveline, ei hwyres (merch Arthur Godley), gofiant iddi yn argraffiad preifat 1936 o'r llythyrau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Marwolaethau 1907
Categori:Llenorion o Seland Newydd
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Arfon Haines Davies

Darlledwr o Gymro yw **Arfon Haines Davies** (ganwyd 26 Mehefin 1948). Cychwynnodd ei yrfa fel cyhoeddwr rhaglenni ar gyfer HTV Cymru (ITV Cymru erbyn hyn) yn y 1970au.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Arfon yng Nghaernarfon yn fab i weinidog. Symudodd y teulu i Aberystwyth a mynychodd Ysgol Gymraeg Aberystwyth ac Ysgol Ramadeg Ardwyn. Symudodd eto i Dreffynnon a cwblhaodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Glan Clwyd. Hyfforddodd yng Ngholeg y Drindod ac aeth i weithio fel athro ym Mrynffordd, sir y Fflint. Cafodd secondiad o’r ysgol i fynychu’r Central School of Speech and Drama yn Llundain ar yr amod y byddai’n dychwelyd i ddysgu wedyn.

## Gyrfa
Cafodd swydd cyhoeddwr gyda HTV yn 1975 tra dal yn y coleg felly ni ddychwelodd i ddysgu. Roedd ei chwaer Catherine wedi gweld hysbyseb am y swydd mewn cylchgrawn Gymraeg ac wedi ei annog i wneud cais. Parhaodd yn y swydd am yr 18 mlynedd nesaf.

Yn ogystal, cyflwynodd amrywiaeth o sioeau teledu yn Saesneg ac yn Gymraeg. Yn yr 1980au cyflwynodd *Sêr*, *Seren Dau*, *Jam* a Telethon ITV ymysg eraill. Daeth Arfon yn un o wynebau mwyaf cyfarwydd ITV. Parhaodd i gyflwyno ar ITV Cymru, gan defnyddio archif helaeth y sianel, mewn rhaglenni fel *Remember* a *Never To Be Forgotten*.

Ar S4C, cyflwynodd rhaglenni fel *Pacio*, *Pen-blwydd Hapus* a cymerodd ran mewn cyfres o *Y Briodas Fawr*. Yn 2000, cyflwynodd y gyfres *Cledrau Coll* yn edrych ar hanes rhai o reilffyrdd Cymru.

Mae hefyd yn westeiwr ac yn arwerthwr sy'n arbennigo mewn gwaith celf.

## Anrhydeddau
Fe'i anrhydeddwyd gan Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014 am ei gyfraniad i iaith a diwylliant Cymru.

## Bywyd personol
Mae'n briod ac Angela ac mae ganddynt ferch, Catrin.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* HTV Cymru - Cau lawr am y noson, Dydd Nadolig 1986

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Gaernarfon
Categori:Pobl o Aberystwyth
Eisteddfod Ieuenctid Marian-glas

Sefydlwyd **Eisteddfod Ieuenctid Marian-glas** ym 1924.

Cynhelir yr Eisteddfod yn flynyddol yn yr Hên Ysgol ar y marian ym Marianglas, cymuned Llaneugrad, Ynys Môn. Mae’r eisteddfod yn Eisteddfod Gadeiriol ac felly fe wobrwyir gwaith llenyddol o dan 25 oed.

Categori:Eisteddfodau
Categori:Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Categori:Llaneugrad
Categori:Sefydliadau 1924
Categori:Prosiect Wici Môn
Toffoc

Cwmni Cymreig sy’n creu gwirod yw **Toffoc**. Diod fodca blas toffi yw Toffoc ac mae’n 27.5% o gryfder.

## Cefndir
Mae’r cwmni wedi ei leoli yn Llanbedrgoch, Ynys Môn, ac wedi ei sefydlu ers 2005 gan Dewi Roberts a Padrig Huws.

Gwerthir y diod hwn mewn siopau lleol ac mae’n cael ei allforio ar draws y byd gyda chanran helaeth o’r cynnyrch yn mynd i Unol Daleithiau America. Gellir ei archebu ar-lein drwy wefan y cwmni.

## Beirniadaeth
Ar adeg lansio’r ddiod yn 2004 cafodd ei feirniadu gan y Sefydliad Astudiaethau Alcohol, sy'n ymgyrchu i gynyddu ymwybyddiaeth o effeithiau cymdeithasol ac iechyd alcohol. Roedd y sefydliad yn honni bod Toffoc yn annog pobl ifanc yn eu harddegau i yfed alcohol oherwydd byddai'r siwgr yn cuddio blas y fodca. Yn ôl cyfarwyddwr y sefydliad Andrew McNeill ''Mae blas alcohol yn rhwystr rhag dechrau yfed yn rhy gynnar. Mae diodydd melys yn pontio'r bwlch i bobl ifanc nad ydynt yn hoffi blas alcohol. Y ddiod hon yw'r union beth nad oes arnom ei angen ar hyn o bryd. Mae gennym argyfwng o oryfed mewn pyliau, a dyma'r criw hwn yn creu diod â blas melys. Bydd un mesur ohono'n eu meddwi.'' 

## Derbyniad
Er gwaethaf y feirniadaeth gan y Sefydliad Astudiaethau Alcohol mae'r ddiod wedi cael derbyniad wresog gan eraill gan gynnwys y *BBC Good Food Show*  a'r cyn Brif Weinidog Tony Blair.

## Dolenni allanol
* Gwefan Cwmni Toffoc
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Cwmnïau diod Cymru
Categori:Cwmnïau gwirodydd
Categori:Cwmnïau a leolir yn Ynys Môn
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd yn 2005
Categori:Prosiect Wici Môn
Dora the Explorer

300px|bawd|Logo Dora the Explorer

Cymeriad animeiddiedig mewn cyfres deledu addysgol o America yw'* *Dora the Explorer'''*. Crewyd y cymeriad gan Chris Gifford, Valerie Walsh Valdes ac Eric Weiner. Daeth *Dora the Explorer'' yn gyfres deledu yn 2000, ac mae'r rhaglen yn parhau ar rwydwaith deledu Nickelodeon, sy'n cynnwys sianel Nick Jr.. Darlledwyd fersiwn gyda throslais Sbaeneg am y tro cyntaf ym mis Medi 2006, fel rhan o floc *Nick en español* ar sianel Telemundo. Ers Ebrill 2008, mae'r fersiwn yma wedi parhau ar Univision fel rhan o'r bloc *Planeta U*.

Mae addasiad ffilm 'gweithredu byw' yn yr arfaeth gan Paramount Pictures a bwriedir ei rhyddhau ym mis Awst 2019.

Mae'r gyfres yn seiliedig ar anturiaethau Dora, merch Latina saith mlwydd oed. Mae'n mynd ar drywydd perthnasol i weithgaredd sydd wedi cymryd ei sylw, a hynny yng nghwmni sach cefn porffor sy'n gallu siarad a mwnci o'r enw Boots (sydd wedi'i enwi ar ôl ei esgidiau coch). Mae pob pennod yn cyflwyno cyfres o weithgareddau neu ddigwyddiadau, ac mae disgwyl i Dora a Boots, gyda chymorth y gynulleidfa, ddatrys posau sy'n seiliedig ar rigymau, yr iaith Sbaeneg, neu gyfri.

O dro i dro, mae Dora yn dod ar draws Swiper, llwynog sy'n lladrata. Er mwyn ei atal, rhaid i Dora ddweud "Swiper no swiping" dair gwaith. Weithiau mae disgwyl i'r gynulleidfa helpu Dora a Boots i ddod o hyd i'r eitemau sydd wedi'u dwyn. Maen nhw weithiau yn gorfod wynebu hen ellyll blin - "Grumpy Old Troll" - sy'n byw o dan bont y mae'n rhaid iddyn nhw ei chroesi. Mae'r ellyll yn rhoi rhigwm iddyn nhw ei ddatrys, eto gyda chymorth y gynulleidfa, cyn eu bod yn cael croesi.

Mae pob pennod yn diweddu gyda Dora yn llwyddo i gyrraedd y nod, ac yn canu can o lawenydd gyda Boots. Mae'r gyfres wedi'i chyfieithu i nifer o ieithoedd, gan gynnwys Arabeg, Cantonaidd, Iseldireg, Gwyddeleg, Hindi, Daneg, Tyrceg. Nid yw wedi'i chyfieithu i'r Gymraeg.

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu CBS
Jordi Borràs i Abelló

Newyddiadurwr a dyluniwr o Gatalwnia yw **Jordi Borràs i Abelló**.

## Gyrfa
Derbyniodd radd uwch mewn dylunio ym Mhrifydgol Massana, Barcelona, lle arbenigodd hefyd mewn ffotograffeg. Gweithiodd ym maes problemau cymdeithasol, er mwyn eu dod a nhw i'r golwg, yn gyhoeddus. Bu'n flaenllaw gyda chyfryngau fel *Nació Digital*, *La Directa* ac *El Temps* gan gyhoeddi nifer o adroddiadau ymchwiliol.

Ar hyn o bryd mae'n gweithio ar ei liwt ei hun i bapurau a gwefannau fel *El Crític*, *El Món* yn ogystal â'r cylchgrawn Basgeg *Argia*, gan gyhoeddi nifer o adroddiadau am ymgyrchoedd y 'dde caled' yng Nghatalwnia.
* *Dies que duraran anys* (Ara Llibres, 2018): cyfrol o ffotograffau y dynnodd ar ddiwrnod Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017.

## Bygythiadau ac ymosodiad 
Yn dilyn rhai o'r adroddiadau hyn, derbyniodd sawl bygythiad gan grwpiau Ffasgwyr yn 2013 ac ymchwiliodd yr heddlu i'r bygythiadau hyn.

Yng Ngorffennaf 2018 ymosodwyd arno yng nghanol tref Barcelona, liw dydd, gan aelod o'r Heddlu a waeddodd arno “viva Franco” a “viva España”.

## Gwobr
Yn 2016 Derbyniodd 'Wobr Urddas' gan *La Fundació Comissió de la Dignitat lliura el Premi Dignitat*.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gatalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Genedigaethau 1981
Misty (cymeriad Grand Theft Auto)

Mae **Misty** yn gymeriad mewn dwy gêm yn y gyfres gemau fideo *Grand Theft Auto*. Mae'n ymddangos fel cymeriad bach yn *Grand Theft Auto III* a *Grand Theft Auto Advance*. Mae hi'n butain sy'n gweithio i Luigi Goterelli yn ei glwb nos, *Sex Club Seven*, yn Ardal Golau Goch Portland, Liberty City. Mae Kim Gurney yn lleisio hi yn GTA III. Mae hi heb lais yn GTA Advance. Er bod ei henw yn cael ei sillafu fel *m i s t y* yng nghredydau'r gêm, mae hi'n ynganu ei henw fel ***Mitsy***.

## Misty yn GTA Advance 
Mae Mike, prif arwr y gêm, yn gyrru Misty a dwy butain arall i gleientiaid pwysig  ar orchymyn 8-Ball, mewn ymgais i ddarganfod gwybodaeth am farwolaeth Vinnie, cyfaill Mike. Yn ddiweddarach mae Misty yn symud i Ynys Staunton ac yn dechrau gweithio i gyd-arweinydd y Yakuza Asuka Kasen, gan gyfarfod â Mike unwaith eto pan fo Asuka yn ei ddanfon i ddelio â pimp a fu'n plagio rhai o'i merched.

## Misty yn GTA III
Mae Misty wedi dychwelyd i fyw ar Ynys Portland. Mae ganddi fflat yn Hepburn Heights, ac yn gweithio i Luigi Goterelli yn ei glwb, *Sex Club Seven* yn yr Ardal Golau Goch. Mae hi hefyd wedi dod yn "ferch reolaidd" Joey Leone, peiriannydd ac aelod blaenllaw o'r syndicâd Maffia Teulu Leone. Mae hi'n cwrdd â Claude, prif arwr y gêm, am y tro cyntaf pan fydd o'n cael y dasg o'i chodi hi o Ysbyty Cyffredinol Sweeney i'w dychwelyd i'r clwb. Mae Claude a Misty yn cyfarfod unwaith eto pan fydd yn gyrru hi i garej Joey Leone yn Nhrenton. Mae'r ddau yn cyfarfod am y tro olaf, pan mae Joey Leone yn rhoi tasg iddo o ladd Mike Forelli, aelod amlwg o'r syndicâd Teulu Forelli.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cymeriadau Grand Theft Auto
Rhestr o gemau yn y gyfres Sonic the Hedgehog

bawd|Sonic
***Sonic the Hedgehog*** yw'r cymeriad sy'n rhoi ei enw i deitl, a'r prif arwr, cyfres o gemau fideo a gyhoeddwyd gan gwmni Sega. Mae o hefyd wedi ymddangos mewn nifer o gyhoeddiadau comic, animeiddiadau, a chyfryngau eraill.
Mae Sonic yn ddraenog glas anthropomorffig sy'n gallu rhedeg ar gyflymder uwchsonig ac yn cyrlio i mewn i bêl i nyddu'n gyflym, a gwneud "ymosodiad troellog" i ymosod ar ei elynion. Trwy gwrs y gemau fideo mae Sonic, fel arfer, yn gorfod rasio drwy lefelau'r gêm. Mae ceisio ennill modrwyau cynyddu grym ac yn ceisio goroesi yn erbyn y llu o rhwystrau naturiol ac is elynion i gyflawni ei nod.
Cafodd y gêm gyntaf ei ryddhau i ddarparu cwmni Sega gyda masgot i gystadlu a Mario, prif gymeriad cwmni Nintendo ym 1991. Ers hynny, mae cymeriadau gêm fideo Sonic wedi dod yn un o'r mwyaf adnabyddus trwy'r byd, gyda gemau'r  gyfres yn gwerthu mwy na 80 miliwn o gopïau.

Dyma '''restr o'r gemau''' Mae Sonic wedi ymddangos ynddynt:
* Sonic the Hedgehog
* Sonic the Hedgehog CD
* Sonic the Hedgehog 2
* Sonic the Hedgehog 3
* Sonic & Knuckles
* Sonic 3D Blast
* Sonic R
* Sonic Adventure
* Sonic Adventure DX
* Sonic Battle
* Sonic Adventure 2
* Sonic Adventure 2 Battle
* Sonic Advance
* Sonic Advance 2
* Sonic Advance 3
* Sonic Heroes
* Shadow the Hedgehog
* Sonic Rivals
* Sonic the Hedgehog (2006)
* Sonic and the Secret Rings
* Sonic and the Black Knight
* Sonic Unleashed
* Sonic and Sega All-Stars Racing
* Mario & Sonic At The Winter Olympic Games
* Sonic Generations
* Mario & Sonic At The London 2012 Olympic Games
* Sonic All-Stars Racing Transformed
* Sonic Lost World
## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Categori:Cymeriadau gemau fideo
Thermomedr

[bawd|Thermomedr clínigol [merciwri.]]
[bawd|Thermomedr deuradd, gyda symbol unedau gradd Fahrenheit (°F) a gradd [Celsius (°C). Thermomedr arian byw mewn gwydr gan Daniel Gabriel Fahrenheit oedd y thermomedr cywir gyntaf mewn hanes.]]
Mae'r thermomedr yn offeryn ar gyfer mesur tymheredd, neu ar gyfer newidiadau tymheredd. Mae'r thermomedrau'n mesur amrywiad rhywfaint o eiddo macrosgopig a'i gysylltu â thymheredd y system a ystyrir. Fe'i dyfeisiwyd gan René Antoine Ferchault de Réaumur yn 1710. Daw'r gair **thermomedr** o'r Groeg, θερμός, thermos, (gwres) a μἐτρον, metron, "mesur".

Mae yna wahanol fathau o thermomedrau, sy'n seilio eu mesuriadau ar amrywiadau o amrywdebau corfforol amrywiol gyda'r tymheredd.

*Thermomedrau Mercwri. Mae'r thermometrau â mercwri wedi cael eu gwahardd i'w gwerthu yn yr Undeb Ewropeaidd yn 2007.
*Termomedr gwahaniaethol o Beckmann
*Thermomedr o uchafswm ac isafswm (ar gyfer gorsafoedd tywydd)
*Thermometrau isgras
*Thermistors
*Thermocouples
*Thermometrau dau-fetal (ar gyfer coginio neu bobi mewn ffwrn)
*Thermomedr Galileo, Galileo
* Thermistorescence (RTD, Detective Temperature Detector)

## Dolenni
* History of Temperature and Thermometry
* History Channel – Invention – Notable Modern Inventions and Discoveries
* About – Thermometer  – Thermometers – Early History, Anders Celsius, Gabriel Fahrenheit and Thomson Kelvin.
* Thermometers and Thermometric Liquids – Mercury and Alcohol.

## Cyfeiriadau
Categori:Offer gwyddonol
Categori:Tymheredd
Sue Roderick

Actores a chantores o Gymraes yw **Sue Roderick** (ganwyd 1955). Mae'n adnabyddus am chwarae Lucy Cartwright yn y ffilm gwlt *Twin Town*, Cassie Morris ym *Pobol y Cwm* a dwy gymeriad yn *Coronation Street*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Susan Broderick ym Mangor a'i magu ym Mhorthmadog.

Roedd yn un o brif actorion y ffilm *Hedd Wyn* yn chwarae Lizzie Roberts ac ymddangosodd yn *Twin Town* yn chwarae Lucy Cartwright. Yn y 1990au ymddangosodd yn y ddrama *Y Palmant Aur* a *Heliwr* (1996) cyn ymuno â chast *Pobol y Cwm* i chwarae Cassie Morris, oedd yn berchen y Deri Arms gyda'i gŵr Teg. Wedi gadael yr opera sebon yn 2003, ail-ymunodd â *Pobol y Cwm* ar ddiwedd 2018 gyda stori am wasgaru llwch Mrs Mac.

Rhwng 2016 a 2018 bu'n chwarae yr athrawes Llywela yn y gyfres ddrama *Gwaith/Cartref*.

## Cynyrchiadau 
(detholiad)

* *Hafod Henri* (1984-1987)

## Bywyd personol
Roedd yn briod gyda Quentin Annis ac mae ganddynt ferch, yr actores, dramodydd a chyfarwyddwraig Mêlisa Annis. Roedd hefyd yn briod a'r cyfarwyddwr Paul Turner.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Cantorion benywaidd o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Celsius

[dde|bawd|upright|[Thermomedr yn cyfrifo yn y raddfa Celsius]]
**Celsius** yw graddfa uned fesur ar gyfer tymheredd. Fel uned o'r System Ryngwladol o Unedau (SI) mae'n cael ei ddefnyddio ymhob gwlad ar draws y byd heblaw am Unol Daleithiau America a Liberia. Fe'i enwir ar ôl yr astromegydd o Sweden, Anders Celsius (1701–1744), a datblygodd graddfa tebyg ar gyfer mesur tymheredd. Yr enw swyddogol ar yr uned fesur oedd y ‘canradd’ neu ‘sentigred’ ond newidiwyd hyn yn 1948 mewn teyrnged i'w sefydlydd, Anders Celsius. Mae'r enw *canradd* yn gyfieithiad benthyg ar ddelw'r Saesneg *centigrade* o'r Lladin *centum* a olygir ‘100’ a *gradus* a olygir ‘gradd’.

Gall y **gradd Celsius** (**°C**) gyfeirio at dymheredd benodol ar y raddfa Celsius yn ogystal â uned i fesur tymheredd interval mathemategol, y gwahaniaeth rhwng dau dymeredd ac ansicrwydd.

Cyn 1954, roedd graddfa Celsius wedi'i seilio ar 0&nbsp;°C ar gyfer pwynt rhewi dŵr a 100&nbsp;°C ar gyfer y pwynt berwi dŵr ar 1 pwysedd wrth wraidd. Roedd hyn yn dilyn newid a gyflwynwyd yn 1743 gan Jean-Pierre Christin i wrthdroi graddfa thermometr Celsius (o ddŵr yn berwi ar radd 0 a rhew yn toddi ar 100 gradd). Mae'r raddfa hon yn cael ei addysgu'n eang mewn ysgolion heddiw.
[bawd|75px|Delwedd o thermomedr wreiddiol [Anders Celsius. Noder fod y gyfradd tu chwith, lle ceir 100 fel y pwynt rhewi dŵr a'r 0 fel y pwynt berwi.]]

Trwy gytundeb rhyngwladol, ers 1954 "gradd Celsius" mae'r uned graddfa Celsius yn cael eu diffinio gan sero absoliwt a phwynt triphlyg 'Vienna Standard Mean Ocean Water' (VSMOW), dŵr puro arbennig. Mae'r diffiniad hwn hefyd yn ymwneud yn fanwl gywir â graddfa Celsius i raddfa Kelvin, sy'n diffinio'r uned sylfaen SI o dymheredd thermodynamig gyda'r symbol K. Diffinnir sero, y tymheredd isaf posibl, wedi'i ddiffinio fel 0K a -273.15&nbsp;°C yn union. Diffinnir tymheredd y pwynt driphlyg fel yn union 273.16 K (0.01&nbsp;°C; 32.02&nbsp;°F).  Mae hyn yn golygu bod gwahaniaeth tymheredd o un gradd Celsius ac un kelvin yn union yr un fath.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*NIST, *Basic unit definitions: Kelvin*
*The Uppsala Astronomical Observatory, *History of the Celsius temperature scale*
*TAMPILE, *Comparison of temperature scales* 
*Trawsnewidydd C i F, Celsius to Fahrenheit Converter

Categori:Dyfeisiau o Sweden
Categori:Tymheredd
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau deilliadol SI
Phylip Hughes

Actor o Gymro yw **Phylip Hughes** (ganwyd 14 Mawrth 1937). Mae'n adnabyddus am chwarae sawl cymeriad cofiadwy yn cynnwys Stan Bevan yn *Pobol y Cwm* a Mr Lloyd yn *Rownd a Rownd*.

## Bywyd cynnar
Magwyd yn Nhrelawnwyd, Sir y Fflint.

Gwnaeth Phylip ei wasanaeth milwrol am 18 mis yn Gibraltar gan weithio fel clerc. Dechreuodd focsio yno gan ennill gornest pwysau welter. Yn ôl yng Nghymru aeth i weithio fel athro ymarfer corff er roedd ei fryd ar fod yn actor neu ganwr.

Tra'n athro magodd deulu a chafodd pedwar o blant. Yn ystod y cyfnod yma aeth ati i astudio Lefel A cerddoriaeth, cyfle na chafodd yn yr ysgol. Penderfynodd wedyn adael dysgu a mynd i astudio cerddoriaeth ym Mhrifysgol Abertawe, gan weithio swyddi rhan amser fel gwas fferm. Wedi'r brifysgol aeth yn ôl i ddysgu fel pennaeth cerddoriaeth yn Ysgol Uwchradd Dinbych. Yn 39 oedd cafodd gyfle i fynd i Gaerdydd i ymuno â Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru a bu yno am flwyddyn.

## Gyrfa 
Cafodd ei swydd actio cynta, drwy wahoddiad Rhydderch Jones, mewn rhaglen beilot o'r enw *Bois y Bledren*. Rhai misoedd wedyn cafodd y rhan o'r 'teddy-boy' Bleddyn yn y gomedi sefyllfa *Hafod Henri* (1986-1989) ac yn dilyn hynny rhan Tom yn y gomedi sefyllfa ''Teulu'r Mans* (1988-1993). Yn y rhaglen ddychanol *Plu Chwithig'' (1986-1987) roedd yn ysgrifennu a pherfformio cymeriad 'Y Dyn Sâl'.
 Bu hefyd yn y cyfresi *Cysgodion Gdansk* (1987)

Bu'n chwarae Stan Bevan yn *Pobol y Cwm* am ddeng mlynedd rhwng 1984 a 1994. Ymddangosodd fel yr athro 'Wali Welsh' yn y gyfres *Jabas* (1998-1990). Yna yn 1998 ymunodd â chast *Rownd a Rownd* yn chwarae Mr Lloyd. Mae hefyd wedi perfformio yng nghyfresi drama *Con Passionate*, *Y Gwyll* a *Parch*.

Bu'n gwneud gwaith gwirfoddol gyda ffoaduriaid a threuliodd amser yng ngwersyll 'Jyngl Calais'.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Addysgwyr o Gymru
Plutarch

Cofiannydd Groegaidd oedd **Plwtarch** (Groeg: Πλούταρχος (*Ploútarkhos*)), a aned yn Chaeronea (tua 80&nbsp;km neu 50 milltir i'r dwyrain o Delphi) i deulu cefnog.

Fe'i gofir bennaf am ysgrifennu hanes bywydau pobl y byd clasurol fel Alecsander Fawr, Iŵl Cesar a Phyrhws.

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffyddion
Categori:Genedigaethau'r 40au
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Categori:Llenorion y ganrif 1af
Categori:Llenorion yr 2il ganrif
Categori:Marwolaethau'r 120au
Categori:Pobl o Boeotia
C.P.D. Pontypridd Unedig

Mae **Clwb pêl-droed Pontypridd Unedig** (arferid arddel yr enw **C.P.D. Tref Pontypridd** hyd nes tymor 2022-23) yn glwb pêl-droed o Bontypridd, Rhondda Cynon Taf. Gan nad oedd gan y clwb gartref yn y dref am gyfnod chwaraewyd eu gemau cartref yng Nghaerdydd ers 2018, maent bellach yn chwarae ar faes ymarfer sy'n eiddo i Prifysgol De Cymru. Mae'r Brifysgol yn "bartneriaid strategol" i'r Clwb.

## Hanes
Dechreuoedd y clwb yn 1992 ar ôl uno gyda thîm arall yn yr ardal **C.P.D. Ynysybwl**. Yn nhymor 2023-24 roedd y clwb yn chwarae yn Cymru South (ail haen pyramid Cymru). Mae wedi chwarae yn yr hen Adran Un Cynghrair Cymru (Y De) a hefyd, yn 2022-23 yn Uwch Gynghrair Cymru.

## Tîm Merched
Ar gyfer tymor 2021-22 unwyd C.P.D. Merched Tref Pontypridd gyda C.P.D. Merched Cyncoed i greu un tîm cryfach ar gyfer cystadlu yn yr Uwch Gynghrair a oedd wedi ei hailstrwythuro a newid brandio i fod yn *Adran Premier*.  

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* @PontyUnitedM Tudalen Facebook y Clwb

Categori:Pontypridd
Pontypridd Unedig
Categori:Sefydliadau 1992
Percy Mansell Jones

Roedd **Percy Mansell Jones** (11 Ebrill 1889 – 24 Ionawr 1968) yn Athro Ffrangeg o Gymru.

Ganwyd Percy yng Nghaerfyrddin yn fab i Arnaud Johnson Jones a'i wraig. Dechreuodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg y Frenhines Elizabeth yng Nghaerfyrddin cyn mynd ymlaen i ennill gradd anrhydedd o'r radd flaenaf yn Ffrangeg ym 1908 ym Mhrifysgol Aberystwyth. Yn ddiweddarach aeth ymlaen i ennill gradd meistr. Ar ôl ei gyfnod yn Aberystwyth, mynychodd Goleg Balliol, Rhydychen, lle enillodd B.Litt.

Daeth yn ddarlithydd mewn gwahanol brifysgolion, gan arbenigo mewn llenyddiaeth a hanes Ffrengig a barddoniaeth Ffrengig fodern. Fe gafodd swydd fel darlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth, Coleg Prifysgol De Cymru, Prifysgol Caergrawnt a Chaerdydd. Fe'i penodwyd yn Athro Ffrangeg ym Mhrifysgol Bangor ym 1937 ac aeth ymlaen i gynnal swydd yr Athro Llenyddiaeth Ffrengig Fodern cyntaf ym Mhrifysgol Manceinion ym 1951. Ym 1960, cafodd ei anrhydeddu a Gradd Anrhydedd D.Litt o Brifysgol Cymru, a ddyfarnwyd iddo yn fuan wedi iddo ymddeol.

Roedd Percy Jones yn arbenigo mewn barddoniaeth modern Ffrengig a oedd yn darparu sensitifrwydd a dealltwriaeth naturiol i wahanol feirdd Ffrengig. Er enghraifft, bu'n astudio beirdd fel Emile Verhaeren a Baudelaire. Amlygir hyn yn ei lyfr *The Oxford Book of French Verse*, a gyhoeddwyd ym 1957. Yn ogystal ag angerdd am farddoniaeth Ffrengig, ysgrifennodd amryw o draethodau sy'n tynnu sylw at ei ddiddordeb mewn deall meddyliau Ffrangeg a materion cyfoes. Y traethodau hyn yw: *French Introspectives* (1937), *The Background of Modern French Poetry* (1951) a *Tradition and Barbarism* (1930).

Bu farw ar 24 Ionawr 1968.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1889
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Barry Livesey

Roedd **Barry Edwards Livesey** (1904 – 1959) yn actor llwyfan a ffilm o'r Deyrnas Unedig a anwyd yng Nghymru. Byddai'n defnyddio'r enw Barrie Livesey weithiau.  Roedd yn fab i Sam Livesey, brawd yr actor Jack Livesey, a chefnder a llysfrawd yr actor Roger Livesey.

Ganwyd yn Y Barri, Bro Morgannwg a bu farw yn Maidstone, Caint.

## Ffilmyddiaeth dethol 
* *The Old Curiosity Shop* (1921)
* *His Grace Gives Notice* (1933)
* *Paris Plane* (1933)
* *Mr. Cohen Takes a Walk* (1935)
* *Variety* (1935)
* *Rembrandt* (1936)
* *They Were Sisters* (1945)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1959
Categori:Pobl o'r Barri
Categori:Actorion theatr o'r Deyrnas Unedig
Categori:Actorion ffilm o'r Deyrnas Unedig
Briksdalsbreen

300px|bawd|Y rhewlif yng Ngorffennaf 2006

**Briksdalsbreen** (Cymraeg: rhewlif Briksdal) yw un o'r rhannau mwyaf hygyrch ac adnabyddus  o rewlif Jostedalsbreen. Mae Briksdalsbreen wedi'i leoli ym mwrdeisdref Stryn yn sir Sogn og Fjordane, Norwy. Mae'r rhewlif ar ochr ogleddol y Jostedalsbreen, yn *Briksdalen* (*dyffryn* *Briks*) sydd wedi'i leoli ym mhen draw dyffryn Oldedalen, tua  i'r de o bentref Olden. Mae wedi'i leoli ym Mharc Cenedlaethol Jostedalsbreen. Mae'r Briksdalsbreen yn diweddu mewn llyn rhewlifol bychan o'r enw *Briksdalsbrevatnet*, sydd  uwchlaw lefel y mor.
Mae maint Briksdalsbreen yn dibynnu nid yn unig ar dymheredd; mae hefyd yn cael ei effeithio gan ddyodiad. Mae mesuriadau ers 1900 yn dangos newidiadau bychain yn y degawdau cyntaf, a symudiad ym mlaen y rhewlif yn 1910 a 1929. Yn y cyfnod rhwng 1934 a 1951, ciliodd y rheiwlif gan tua , gan ddatgelu'r llyn rhewlifol. Yn y cyfnod rhwng 1967 a 1997 lledaenodd y rhewlif  a gorchuddio'r llyn yn gyfan gwbl, gyda blaen y rhewlif yn cyrraedd arllwysfa'r llyn. Cafodd y rhewlif sylw rhyngwladol yn y 1990au am ei fod yn tyfu ar adeg pan oedd rhewlifoedd Ewropeaidd eraill yn lleihau.

bawd|Briksdalsbreen Norwy: cymharu 2003 a 2008

Ar ôl y flwyddyn 2000, ciliodd y rhewlif eto. Yn 2004 roedd wedi cilio i  y tu ol i arllwysfa'r llyn  ac yn 2007 roedd blaen y rhewlif ar dir sych y tu ol i'r llyn. Yn hyn o beth, roedd ei safle yn cyfateb i'r hyn ydoedd yn y 1960au. Fodd bynnag, mae arbenigwyr yn tybio bod *maint* y rhewlif ar ei leiaf ers y 13g.

Yn 2008, dim ond  roedd blaen y rhewlif wedi cilio ers iddo gael ei fesur yn 2007. Yr esboniad dros arafiad yn ymdoddiad y rhewlif yw bod y rhewlif bron yn gyfan gwbl ar dir sych. Gwelodd aeaf 2007-2008 gynnydd ym mas y rhewlif, ac roedd disgwyl i hynny symud blaen y rhewlif ymlaen o gwmpas 2010. Cafodd hyn ei gadarnhau yn hydref 2010, pan dangosodd mesuriadau bod y rhewlif wedi symud ymlaen 8 metr yn ystod y flwyddyn flaenorol. Roedd hyn, fodd bynnag, mewn cymhariaeth a mesuriadau 2009, a welodd y gwrthgiliad mwyaf ers i'r mesuriadau cyntaf gael eu cymryd yn 1900. 

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Norwy
Categori:Rhewlifau
Estella

bawd|Lizarra, album cover

Band o Danygrisiau, ger Blaenau Ffestiniog, oedd **Estella**. Ffurfiodd y band ar ddiwedd y 1990au, pan oedd yr aelodau yn fyfyrwyr yng Ngholeg Meirion-Dwyfor. Mae'r prif leisydd Lauren, y gitarydd Kez a'r gitarydd bas Asa yn chwaer a dau frawd. Roedd Hans a Siaron hefyd yn y band, y ddau yn chwarae offerynnau taro ac yn beiriannwyr sain. Rhyddhawyd eu albwm ddwyieithog 'Lizarra', ag arni 13 o draciau, yn 2003 gan label Recordiau Sain. Yr enw Sbaeneg a roir i bentref Lizarra yng Ngwlad y Basg yw Estella. Mae'n debyg nad oeddent yn gwybod hynny pan ffurfiwyd y band, ac mai'r darganfyddiad gynigiodd yr enw i'w albwm.

## Ffynonellau 
*Bywgraffiad band ar wefan Recordiau Sain 

Categori:Bandiau Cymraeg
Blodau (cyfres deledu)

Rhaglen ddrama deledu oedd ***Blodau*** a gynhyrchwyd gan Cwmni Da ar gyfer S4C oedd yn dilyn anturiaethau criw o ffrindiau oedd yn rhedeg siop flodau yn Llandudno.

Cafodd y gyfres chew pennod ei ysgrifennu gan Lleucu Roberts a darlledwyd yn nhymor yr Hydref 2009. Cynhyrchydd y gyfres oedd Pauline Williams.

## Cast
*Rhian Blythe 
*Sara Lloyd Gregory
* Dyfed Potter 
*Fflur Medi Owen
*Dyfrig Wyn Evans
* Carwyn Llyr
* Sion Fôn
* Aaron Morris
* Hefin Ellis
* Lisa Palfrey
*Dafydd Dafis
*Bethan Dwyfor

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Bert Thomas

bawd|Thomas' cartoon for the Ministry of Information during the Second World War

Cartwnydd gwleidyddol o Gymru oedd **Herbert Samuel "Bert" Thomas** MBE (13 Hydref 1883 – 6 Medi 1966). Bu'n cyfrannu at gylchgrawn *Punch* a chreu posteri propaganda Prydeinig adnabyddus yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd.

## Gyrfa 
Ymunodd Thomas â *Punch* ym 1905 a chyfrannodd tan 1935. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd yn aelod o'r *Artists Rifles.*

Dechreuodd cartwnau gwleidyddol Thomas gael eu cynnwys mewn arddangosfeydd oriel fel *caricatures* artistig cyn gynhared â 1913, mewn arddangosfa ar y Strand gan *y Society of Humorous Art* ac yn 1916, ei gartŵn yn erbyn y *Clyde strikers* gyda'r Kaiser yn dweud "*pass friend*" i streiciwr yn ymddangos mewn arddangosfa o gartwnau rhyfel yn y *Graves Galleries* ar *Pall Mall.*

Yn 1918 daeth yn adnabyddus yn genedlaethol am ei gartwn "Arf a mo, Kaiser", a dynnwyd mewn deg munud ar gyfer ymgyrch *Smokes for Tommy Dispatch Weekly*. Cododd y cartŵn bron i chwarter miliwn o bunnoedd tuag at "c*omforts*" (tybaco a sigaréts) ar gyfer milwyr rheng flaen a chafodd y ddelwedd ei ail-dynnu a'i ddefnyddio yn ystod yr Ail Ryfel Byd gyda'r pennawd "Arf a mo, 'itler". Gwnaeth yr Almaenwyr wahardd y cartŵn "Arf a mo, 'itler" ac i sicrhau nad oedd carcharorion Prydeinig yn colli eu parseli, creodd amrywiad gyda'r pennawd "Are we downhearted?"

Derbyniodd yr MBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd 1918.

## Bywyd personol 
Bu farw Thomas yn ei gartref yn 33 Inverness Terrace, Bayswater, Llundain, ar 6 Medi 1966, ar ol dioddef strôc. Fe'i claddwyd ym Mynwent Kensal Green, Llundain.

Y cerflunydd Ivor Thomas (1873-1913) oedd ei frawd.

Roedd ei fab Peter hefyd yn creu cartwnau ar gyfer Punch.

## Llyfryddiaeth 
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1883
Categori:Marwolaethau 1966
Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Arlunwyr posteri
Categori:Cartwnyddion o Gymru
Categori:Darlunwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl a aned yng Nghasnewydd
Bulgogi

Mae ** Bulgogi** (/bʊlˈɡoʊɡiː/ *buul-GOH-ghee*; o'r gair Coreaidd *bulgogi* [pul.ɡo.ɡi]), yn llythrennol "cig tân", yn *gui* (pryd sydd wedi'i grilio neu rhostio mewn steil Coreaidd) sy'n cael ei wneud o dafelli tenau o gig eidion neu borc sydd wedi'u marinadu a'i grilio ar farbiciw neu gradell ar stôf. Gellir hefyd ei dro-ffrio mewn padell. Mae cig eidion syrlwyn, 'rib eye' or brisged yn aml yn cael ei ddefnyddio ar gyfer y pryd.

bawd|dim|300px|Bulgogi, Cig eidion Coreaidd wedi'i grilio

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd a diod yng Nghorea