open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles Grodin

Actor o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Grodin** (21 Ebrill 1935 – 18 Mai 2021) sydd yn nodedig am ei berfformiadau di-wên mewn ffilmiau comedi.

Ganed yn Pittsburgh, Pennsylvania, i deulu Iddewig. Astudiodd actio ym Mhrifysgol Miami, ond gadawodd heb raddio. Enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Chwaraedy Pittsburgh. Wedi hynny, symudodd i Efrog Newydd i astudio yn yr Actors Studio, tra'n gweithio fel gyrrwr tacsi a gwarchodwr. Cafodd fân-rannau yn y theatr ac ar y teledu, a gweithiodd yn gynorthwy-ydd i'r cyfarwyddwr Gene Saks. Ymddangosodd ar theatr Broadway am y tro cyntaf ym 1965 yn y gomedi ramantaidd *Tchin-Tchin*, yn serennu Anthony Quinn, ym 1965. Ymddangosodd mewn 65 o benodau o'r sioe sebon *The Young Marrieds* ym 1965, ac ysgrifennodd i'r sioe gudd-gamera *Candid Camera*. Cyd-ysgrifennodd a chyfarwyddodd sioe gerdd ddychanol, *Hooray! It’s a Glorious Day … And All That*, ym 1967.

Grodin a Diana Rigg oedd y prif actorion dynol yn *The Great Muppet Caper* (1981). Un o'i berfformiadau mwyaf poblogaidd oedd yn y ffilm gomedi *Midnight Run* (1988), fel cyfrifydd ar ffo yn cael ei hebrwng ar draws yr Unol Daleithiau gan heliwr bownti (a bortreadir gan Robert De Niro). Yn y 1990au, ei brif lwyddiant oedd yn portreadu'r tad yn *Beethoven* (1992) a ''Beethoven's 2nd* (1993), ffilmiau comedi teuluol am gi Sant Bernard. Cyflwynodd sioe sgyrsio ar sianel CNBC, *The Charles Grodin Show'', ym 1995–96, a bu'n ohebydd i'r rhaglen newyddion *60 Minutes II* ar CBS yn 2000. Cafodd ambell ran yn ystod ei flynyddoedd olaf, gan gynnwys yn y sioe gomedi sefyllfa *Louie* (2014) a'r ffilm *The Comedian* (2016).

Ysgrifennodd sawl llyfr, gan gynnwys yr hunangofiant *It Would Be So Nice If You Weren’t Here: My Journey Through Show-Business* (1989). Priododd ddwywaith, yn gyntaf i Julie Ferguson ac yna, wedi ysgariad, i Elissa Durwood ym 1983. Bu farw Charles Grodin yn ei gartref yn Wilton, Connecticut, o ganser mêr yr esgyrn, yn 86 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilmiau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilmiau drama Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyflwynwyr teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr theatr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Pobl a aned yn Pittsburgh
Categori:Pobl fu farw yn Connecticut
Categori:Pobl fu farw o ganser yr esgyrn
Kendall Jenner

Mae **Kendall Nicole Jenner** (ganwyd 3 Tachwedd 1995) yn fodel o'r Unol Daleithiau, personoliaeth teledu ac actores. Hi yw merch Kris Jenner a Bruce Jenner. Mae hi'n adnabyddus am ei hymddangosiad ar *Keeping Up with the Kardashians*. Yn 2017, hi oedd y model â'r cyflog uchaf.

Ganwyd Jenner yn Los Angeles. Ei chwaer yw'r model Kylie Jenner. Mae hi wedi modelu gyda Victoria Secret a Chanel.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol 

Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1990au
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Priyanka Lalla

Mae **Priyanka Lala** yn ymgyrchydd hawliau plant o Trinidad a Tobago. Mae hi ar ei phen ei hun wedi trefnu sawl ymgyrch genedlaethol ynghylch materion fel cam-drin plant yn rhywiol a'r amgylchedd. Yn 2021 roedd yn mynychu Ysgol Port of Spain yn ei mamwlad ac yn 14 oed.

Dechreuodd weithredu pan oedd yn 10 oed "gan weithio ar brosiectau gyda'r nod o annog ac ysbrydoli pobl ifanc eraill i ddefnyddio eu creadigrwydd i wneud newidiadau ystyrlon yn y byd", dywedodd. Dyluniodd gynllun ar gyfer y 'Pecyn Cinio Dim Gwastraff' a chychwynnodd y 'Blog Byw: Dim Gwastraff'. Cyfarfu â Chomisiynydd yr Heddlu wi gwlad i'w wneud ef ac uwch swyddogion eraill yn ymwybodol o gyflwr plant sy'n cael eu cam-drin yn ei gwlad a dilynodd hynny drwy ddylunio cynnwys addysgu swyddogion heddlu ar y mater hwn.

Yn 2018, roedd hi ymhlith y grŵp cyntaf o bobl ifanc yn eu harddegau yn Trinidad a Tobago i ddod yn Llysgennad Cenedlaethol dros Hawliau Plant, rhaglen a gychwynnwyd gan Swyddfa'r Prif Weinidog a gyda chefnogaeth gan UNICEF, i dynnu sylw at hawliau plant yn y wlad.

Yn Chwefror 2021, yn 14 oed, dywedodd: 

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Drinidad a Thobago
Categori:Hawliau plant
Categori:Ymgyrchwyr
Yr Amgueddfa

Rhaglen ddrama Gymraeg yw ***Yr Amgueddfa *** sydd wedi ei leoli yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd. Creuwyd a sgriptiwyd y gyfres gan Fflur Dafydd ac fe'i gynhyrchwyd gan Boom Cymru.

Disgrifwyd y ddrama gan S4C fel *thriller* cadwraethol, sydd yn datguddio byd tywyll a pheryglus trosedd celf. Cychwynwyd ffilmio'r gyfres yn Ionawr 2021, gyda'r darllediad cyntaf ar ddiwedd Mai 2021. Fe'i darlledwyd yn y slot ddrama arferol am 9pm nos Sul.

Ar 26 Rhagfyr 2022, rhyddhawyd holl benodau yr ail gyfres i'w ffrydio ar Clic ac iPlayer. Dangoswyd yr ail gyfres yn wythnosol ar S4C gan gychwyn o nos Sul, 1 Ionawr 2023.[bawd|Mae'r ddrama yn cynnwys [Clogyn aur yr Wyddgrug|265x265px|canol]]
## Cast
* Nia Roberts - Della Howells
* Steffan Rhodri - Alun, gwraig Della
* Samuel Morgan-Davies - Daniel, mab Della
* Mared Jarman - Marged (Mags), merch Della
* Steffan Cennydd - Caleb
* Hanna Jarman - Sadie
* Sharon Morgan - Elinor
* Scott Rose-Marsh - Pete
* Mali Tudno Jones - Lisa
* Lisa Victoria - Kay
* Simon Watts - Elfryn
* Delyth Wyn - Fioled
* Ieuan Rhys - Gareth
* Alun ap Brinley - Lloyd
* Richard Elfyn - Byron
* Mabli Gwynne - Teleri
* Oliver Williams - Caleb ifanc

## Penodau 
### Cyfres 1 
### Cyfres 2 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
* *Yr Amgueddfa* ar y BBC iPlayer

Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Rhaglenni teledu sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghymru
Categori:Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2021
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Cyfresi drama S4C
José de la Cuadra

Awdur straeon byrion a nofelydd yn yr iaith Sbaeneg o Ecwador oedd **José de la Cuadra** (3 Medi 1903 – 27 Chwefror 1941) a oedd yn un o lenorion Grŵp Guayaquil.

Ganed yn Guayaquil, yn Nhalaith Guayas, Ecwador. Mynychodd Uwchysgol Vicente Rocafuerte cyn dechrau astudio'r gyfraith ym Mhrifysgol Guayaquil ym 1921. Bu'n hynod o weithgar mewn mudiadau myfyrwyr, ac ym 1925 sefydlodd yr "Universidad Popular" er cynorthwyo myfyrwyr tlawd. Derbyniodd ei radd baglor ym 1927, ac astudiodd hefyd am ddoethuriaeth yn y gyfraith. Priododd ag Inés Múñez del Arco Andrade ym 1928. Gweithiodd yn athro mewn uwchysgol ac yn y brifysgol, ac yn was sifil.

Megis awduron eraill Grŵp Guayaquil, ysgrifennai José de la Cuedra am fywydau'r *montuvio* (y bobl o dras gymysg frodorol, Affricanaidd, ac Ewropeaidd) o ranbarth arfordir Ecwador, a hynny gydag agweddau o realaeth gymdeithasol. Canolbwyntia gwaith cynnar de la Cuadra ar ddyheadau a hiraeth ymhlith y fân-fwrdeisiaeth yn Guayaquil. Cofir yn bennaf am ei straeon byrion, a gyhoeddwyd mewn casgliadau megis *Repisas* (1931) a *Horno* (1932). Ei nofel enwocaf yw *Los Sangurimas* (1934), o genre ffuglen y *montuvios*, a ellir ei hystyried yn esiampl gynnar o realaeth hudol. Mae ei waith diweddaraf yn ymwneud â phobl yr ymylon: y *montuvios*, tlodion y ddinas, a'r bobloedd Amerindiaidd. Yn ogystal â'i ffuglen, ysgrifennodd de la Cuadra ysgrifau ar bynciau cymdeithasegol, er enghraifft ei draethawd *El montuvio ecuatoriano* (1937), a bywgraffiadau.

Penodwyd de la Cuadra yn athro'r gyfraith benyd ym Mhrifysgol Guayaquil ym 1937, a gwasanaethodd yn swydd Ysgrifennydd Cyffredinol dros Weinyddiaeth Gyhoeddus ac yn gonswl i'r Ariannin ac i Wrwgwái. Bu farw José de la Cuadra yn ei ddinas enedigol, Guayaquil, yn 37 oed o waedlif ar yr ymennydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bywgraffyddion
Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Llenorion straeon byrion Sbaeneg o Ecwador
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Nofelwyr Sbaeneg o Ecwador
Categori:Pobl o Guayaquil
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o Ecwador
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Sbaeneg o Ecwador
Nadia Nazar

Arlunydd ac yn drefnydd yr ymgyrch cyfiawnder newid hinsawdd o'r Unol Daleithiau yw **Nadia Nazar**. Hi yw cyd-sylfaenydd (gyda Jamie Margolin), cyfarwyddwr cydweithredol, a chyfarwyddwr celf y sefydliad hinsawdd *Zero Hour*, mudiad ieuenctid. 

Ym Medi 2020 roedd hi'n ddisgybl mewn ysgol uwchradd ac yn gweithio tuag at weithredu newidiadau yn yr hinsawdd yn ei sir a'i chymuned. Hi oedd un o'r prif drefnwyr Streic Hinsawdd y dalaith ar  15 Mawrth a Streic Hinsawdd 20 Medi. Mae Nadia yn defnyddio celf i fynegi ei anfodlonrwydd am newid hinsawdd a cheisia godi ymwybyddiaeth o'r argyfwng hinsawdd. Dyluniodd logo Zero Hour, ac amryw o weithiau celf perthnasol, ac mae'n parhau i arwain yr ochr  greadigol o Fudiad Hinsawdd yr Ieuenctid.

Yn Hydref 2018, siaradodd Nadia ym Mhencadlys y Cenhedloedd Unedig am yr effaith y mae'r argyfwng hinsawdd yn ei chael ar ferched ledled y byd. Yn Chwefror 2019, siaradodd yn y Gyngres yng ngwrandawiad cyntaf Pwyllgor Adnoddau Naturiol y Tŷ ar newid hinsawdd yn y 116fed Gyngres. Yn Ebrill 2021 roedd yn 18 oed.

## Magwraeth
Biolegydd morol yw mam Nazar, sy'n golygu iddi gael ei magu yn ymwybodol iawn o newid hinsawdd, a sut mae'r newid hwnnw'n niweidio anifeiliaid. Arweiniodd hynny iddi sylweddoli fod newid hinsawdd hefyd yn niweidio pobl.

## Zero Hour
Ehangodd cwmpas Zero Hour i harneisio pŵer y cyfryngau cymdeithasol. Mae'r sefydliad yn eu defnyddio i ledaenu ymwybyddiaeth ac addysg ar sut mae hiliaeth, patriarchaeth, gwladychiaeth a chyfalafiaeth yn effeithio'r argyfwng hinsawdd mewn modd negyddol. Mae Nazar yn gwasanaethu fel y cyfarwyddwr gweithredol (2021) a'r cyfarwyddwr celf.

## Gwobrau ac anrhydeddau
Enwyd Nadia yn un o 25 o 'Ferched sy'n Newid y Byd' yn 2018 gan *People Magazine*.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hawliau dynol a newid hinsawdd
Categori:Pobl o Baltimore, Maryland
Categori:Ymgyrchwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ymgyrchwyr newid hinsawdd o'r Unol Daleithiau
Steffan Cennydd

Actor o Gymro yw **Steffan Cennydd** (ganwyd 1995). 

## Bywgraffiad
Magwyd Steffan yn Llangynnwr ger Caerfyrddin a mynychodd Ysgol Gyfun Bro Myrddin. Bu'n aelod o Ysgol Berfformio Dyffryn Tywi rhwng 10 a 15 oed lle cafodd ei brofiad cyntaf o actio. Enillodd wobr Richard Burton yn Eisteddfod Genedlaethol 2014. 

Aeth i astudio yn Ysgol y Guildhall, Llundain. Yn ystod ei gyfnod yn y coleg, perfformiodd mewn nifer o gynyrchiadau drama yn cynnwys chwarae Michael Lloyd yn *August*, addasiad Julian Mitchell o Uncle Vanya gan Chekhov, rhan Scott yn *Herons* gan Simon Stephens a rhan Bela Zangler yn sioe gerdd haf y coleg, *Crazy For You*. Cynrychiolodd y coleg yng Ngŵyl Sam Wanamaker Festival yn Theatr y Glôb a cystadlodd yn rownd derfynol Gwobr Michael Bryant yn y National Theatre. Yn 2017 enillodd wobr fawreddog y coleg, y Wobr Aur am Actio. Graddiodd o'r Coleg yng Ngorffennaf 2017 gyda Gradd Anrhydedd Dosbarth Cyntaf.

## Gyrfa
Ei ran cyntaf ar ffilm oedd Kevin yn y ffilm Gymreig *Last Summer*. Ymddangosodd hefyd yn 2il gyfres *Craith*.

Yn 2021 ymddangosodd mewn prif ran yn *Yr Amgueddfa*, cyfres ddrama gan Fflur Dafydd. Yr un flwydd, chwaraeodd ran Guto yn y ffilm arswyd Gymraeg *Gwledd*.

## Ffilmyddiaeth
### Ffilm
### Teledu
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Guayaquil

Dinas fwyaf a phrif porthladd Ecwador yw **Guayaquil**, yn llawn **Santiago de Guayaquil**, a leolir ar lannau gorllewinol Afon Guayas, 72&nbsp;km o aber yr afon, yn Nhalaith Guayas. Llifa'r afon i Gwlff Guayaquil yn y Cefnfor Tawel. Saif y ddinas rhyw 2° i dde'r cyhydedd. Yn 2010 roedd ganddi boblogaeth o 2,278,691. Yn ystod yr oes drefedigaethol, pan oedd Ecwador yn rhan o Raglywiaeth Granada Newydd, ymosodwyd ar y ddinas yn fynych gan fycaniriaid. Ym 1822 bu cynhadledd Simón Bolívar a José de San Martín yn Guayaquil, ac yn sgil y cyfarfod enwog hwnnw cymerodd Bolívar yr awenau yn Chwyldro Periw. Cafwyd difrod mawr i'r ddinas o ganlyniad i ddaeargryn ym 1942.

## Daearyddiaeth ac hinsawdd 
Dinas isel yw Guayaquil a chanddi hinsawdd drofannol, yn dwym a llaith. Yn hanesyddol cafodd ei hystyried yn lle heintus, ond ers 1920 mae datblygiadau peirianyddol a glanwaith gan y llywodraeth wedi gwella iechyd y ddinas.

## Economi 
Guayaquil yw prif porthladd Ecwador yn ogystal â'i chanolfan fasnachol fewnol fwyaf, ac felly'n hollbwysig i economi'r wlad. Ym 1979 agorwyd yr allborthladd newydd Puerto Marítimo rhyw 10&nbsp;km yn is ar Afon Guayas na ffiniau'r ddinas ei hun. Dyma'r derfynfa i fasnach ryngwladol Guayaquil, a chludir rhyw 90% o fewnforion Ecwador a 50% o'i hallforion drwy gyfrwng y borthladd hon. Mae diwydiannau cynradd ac eilradd y ddinas a'i chyrion yn hynod o amrywiaethol, gan gynnwys gweithdai peiriannau, purfeydd siwgr, tanerdai ar gyfer nwyddau lledr, ffowndrïau haearn, purfeydd olew, melinau llifio, a ffatrïoedd tecstilau, sment, cyffuriau meddyginiaethol, a nwyddau traul bychain. Ymhlith y brif allforion yw'r bananas, coffi, a ffa cacao a dyfir ym masn Afon Guayas i'r gogledd. Un o'r diwydiannau ar ei dyfiant yw ffermio berdys.

O ganlyniad i ddatblygiad diwydiannol Guayaquil, ymfudodd niferoedd mawr o weithwyr o gefn gwlad i'r ddinas, gan greu nifer o slymiau.

## Adeiladau a mannau nodedig 
Codwyd eglwys hynaf Guayaquil, Santo Domingo, ym 1548. Lleolir sawl prifysgol yn Guayaquil, gan gynnwys y brifysgol gyhoeddus (sefydlwyd 1883) a'r brifysgol Gatholig (sefydlwyd 1962).

## Cludiant 
Cysylltir ffyrdd Guayaquil i'r Ffordd Ban-Americanaidd. Maes Awyr Rhyngwladol José Joaquín de Olmedo yn Guayaquil yw ail faes awyr prysuraf Ecwador. Ni chysylltir Guayaquil â'r rheilffordd i Quito bellach, wedi i stormydd El Niño ddifrodi'r rheilffordd ym 1997–98.

## Gweler hefyd 
* Cnocell Guayaquil, aderyn a enwir ar ôl y ddinas

## Cyfeiriadau 

Categori:Dinasoedd Ecwador
Categori:Talaith Guayas
Talaith Guayas

Talaith arfordirol yn ne-orllewin Ecwador yw **Talaith Guayas** (). Mae'n ffinio â thaleithiau Santa Elena a Manabí i'r gorllewin, Los Ríos a Bolívar i'r gogledd-ddwyrain, Cañar ac Azuay i'r de-ddwyrain, ac El Oro a'r Cefnfor Tawel i'r de. Guayas yw talaith fwyaf poblog Ecwador, ac mae'n cynnwys Guayaquil, dinas fwyaf Ecwador. Rhennir y dalaith yn 25 o israniadau o'r enw *cantones*.

## Demograffeg 
Ers canol yr 20g mae poblogaeth Guayas wedi cynyddu pumplyg, o 582,000 ym 1950, i 2&nbsp;miliwn yn nechrau'r 1980au, i 3,645,000 yn 2010.

## Economi 
O ran moddion byw, mae 40% o'r gweithlu yn y sector breifat, 25% yn hunangyflogedig, 9% yn y sector gyhoeddus, 11% yn llafurwyr neu labrwyr wrth y dydd, 6% heb ateb, 5% yn weithwyr yn y cartref, 2% yn derbyn nawdd, 1% yn weithwyr di-dâl, ac 1% yn bartneriaid.

## Cyfeiriadau 

Guayas
Platŵn

Uned filwrol dactegol yn y fyddin yw **platŵn** sydd yn cynnwys rhyw 20 i 50 o filwyr dan orchymyn lefftenant. Dyma'r uned barhaol o filwyr leiaf ei faint sydd dan awdurdod swyddog â chomisiwn. Mae sawl platŵn yn ffurfio cwmni o droedfilwyr, magnelfa o fagnelwyr, neu farchoglu o farchfilwyr. Rhennir y platŵn yn ddau neu fwy o adrannau neu sgwadiau, dan arweiniad swyddogion digomisiwn. Yn ôl diffiniadau NATO o esielonau ar gyfer lluoedd y tir, trefniant sydd yn fwy nag adran fach (*section*) ac yn llai na chwmni yw platŵn, a ddynodir gan symbol y tri ysmotyn (●●●).

Ymddangosodd y gair Saesneg *platoon* yn yr 17g i gyfeirio at lu bychan o fysgedwyr a fyddai'n saethu ar y cyd, bob yn ail â chriw arall a fyddai'n ail-lenwi eu mysgedau ar y pryd. Yn y 18g cafodd bataliynau eu trefnu yn aml yn 16 o blatynau, a chanddynt ryw 24 o saethwyr yr un, ac hefyd dau neu bedwar platŵn o grenadwyr neu droedfilwyr ysgeifn. Diflannodd y platŵn yn y Fyddin Brydeinig wrth i'r mysgedwr ildio'i swyddogaeth i'r reifflwr, ond defnyddiwyd yr enw gan Fyddin yr Unol Daleithiau trwy gydol y 19g i gyfeirio at hanner cwmni. Ailgyflwynwyd yr enw platŵn i'r Fyddin Brydeinig ym 1913.

[bawd|dim|Platŵn Reifflwyr Sam Houston yn [Texas (1939)]]

## Gweler hefyd 
* *Platoon*, ffilm ryfel Americanaidd o 1986

## Cyfeiriadau 
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Victor Salvi

Telynor, gwneuthurwr telynau a dyn busnes o'r Unol Daleithiau oedd **Victor Salvi** (4 Mawrth 1920 – 10 Mai 2015). Fe'i ganed yn Chicago i deulu o Eidalwyr; roedd ei rieni wedi mudo i'r Unol Daleithiau yn 1909, a'r ddau'n dod o deulu o delynorion a gwneuthurwyr telynau. 

Ar ôl rhai blynyddoedd llwyddiannus fel telynor, gan gynnwys cyfnod gyda Cherddorfa Ffilharmonig Efrog Newydd, symudodd Victor i'r Eidal yn 1955 i sefydlu busnes gwneud telynau yn Genova, sef cwmni telynau Salvi, prif wneuthurwr telynau Ewrop hyd heddiw. Caiff ei gofio fel rhywun sydd wedi arloesi o ran cynhyrchu telynau cadarnach sy'n canu'n uwch, a rhywun, drwy ei gwmni, a gododd statws y delyn yn rhyngwladol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1920
Categori:Marwolaethau 2015
Categori:Telynorion
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Eidal
Categori:Pobl fusnes o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fusnes o'r Eidal
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i'r Eidal
Prifysgol Efrog Newydd

Prifysgol breifat yn Ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Efrog Newydd** () sydd yn cynnwys 13 o golegau ac isadrannau a leolir mewn pum canolfan ar draws bwrdeistref Manhattan. Mae ganddi ryw 50,000 o fyfyrwyr.

Sefydlwyd ym 1831 dan yr enw Prifysgol Dinas Efrog Newydd (*University of the City of New York*). Sefydlwyd ysgol y gyfraith ym 1835, yr ysgol feddygol ym 1841, a'r ysgol ôl-raddedig ar gyfer addysgeg ym 1890. Newidiodd ei enw i Brifysgol Efrog Newydd ym 1894.

Mae campws Prifysgol Efrog Newydd yn cynnwys rhyw 170 o adeiladau ar draws Manhattan, a'i graidd o amgylch Parc Sgwâr Washington yn ardal Greenwich Village. Adrannau'r brifysgol yw: Coleg y Celfyddydau a Gwyddoniaeth; Astudiaethau Breiniol; Ysgol Ôl-raddedig y Celfyddydau a Gwyddoniaeth; Ysgol Gallatin ar gyfer Astudiaethau Unigoledig; Ysgol Ddiwylliant, Addysg a Datblygiad Dynol Steinhardt; Ysgol Fusnes Stern; Ysgol Beirianneg Tandon; Ysgol Gelfyddydau Tisch; yr Ysgol Iechyd Cyhoeddus Byd-eang; y Coleg Deintyddiaeth; Athrofa Wyddorau Mathemategol Courant; Ysgol Feddygol Grossman; Athrofa'r Celfyddydau Cain; yr Athrofa dros Astudio'r Henfyd; Ysgol Wasanaeth Cyhoeddus Wagner; Ysgol Nyrsio Rory Meyers; yr Ysgol Astudiaethau Proffesiynol; Ysgol y Gyfraith; ac Ysgol Waith Cymdeithasol Silver.

## Cyfeiriadau 

Categori:Addysg yn Ninas Efrog Newydd
Efrog Newydd
Efrog Newydd
Categori:Sefydliadau a leolir yn Ninas Efrog Newydd
Hanna Jarman

Actor, cyfarwyddwr ac awdur o Gymru yw **Hanna Jarman** (ganwyd 1989). Mae'n adnabyddus am greu a serennu yn y gyfres *Merched Parchus*.

Mae hi hefyd yn datblygu a ysgrifennu ffilm fer *Ffantasmagoria*, gyda’i chwaer Mared Jarman, gyda cymorth Cynhyrchiadau ie ie a Ffilm Cymru Wales.

Cyd-greodd ac ysgrifennodd y gyfres ddrama ddwyieithiog *Merched Parchus* gyda Mari Beard, ar gyfer S4C. Mae Hanna a Mari hefyd yn serennu yn y gyfres.

Yn 2021 ymddangosodd yn *Yr Amgueddfa*, cyfres ddrama gan Fflur Dafydd.

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm a theledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
Mared Jarman

Actores o Gymru yw **Mared Jarman** (ganwyd 1994).

## Bywgraffiad 
Magwyd Mared yng Nghaerdydd, yn ferch i Geraint Jarman a Nia Caron. Yn 10 mlwydd oed, cafodd ddiagnosis o afiechyd Stargardst, cyflwyr sy'n dirywio'r  golwg ac yn gwaethygu dros amser. Mae'r dirywiad yn debyg i'r effaith a welir mewn pobl yn ei 70au/80au ond mae'n cychwyn pan mewn plentyndod neu lencyndod.

Aeth i Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr ac aeth ymlaen i astudio yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd gan raddio yn 2020.

## Gyrfa 
Ei rôl gyntaf ar deledu oedd Marged yn y gyfres ddrama *Yr Amgueddfa* (2021).

## Ffilmyddiaeth 
### Ffilm a theledu 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru
Salvi

Cwmni cynhyrchu telynau o'r Eidal yw **Salvi**. Sefydlwyd y cwmni yn 1956 gan yr Americanwr Eidalaidd Victor Salvi.

## Hanes 
Roedd canu'r delyn a gwneud telynau yn rhan o hanes teulu Victor Salvi ar ochr ei dad a'i fam ers cenedlaethau. Dysgodd ganu'r delyn yn blentyn a datblygodd yrfa lwyddiannus fel telynor. Yn ystod yr ail ryfel byd, yn sgil prinder rhannau ar gyfer trwsio telynau, dechreuodd ailgydio yn nhraddodiad y teulu o wneud offerynnau cerdd. Bu'n trwsio telynau yn ei dref enedigol yn Chicago, ac erbyn 1954 roedd wedi adeiladu ei delyn gyntaf yn Efrog Newydd. Yn 1956, symudodd i'r Eidal a sefydlodd gwmni o'r enw **N.S.M.** neu "nuovi strumenti musicali" (offerynnau cerdd newydd), sy'n dal i weithredu o dan yr enw **Salvi**. Yn 1974, symudwyd y gweithdy i bentref Piasco ger Saluzzo yn Piemonte, sydd â thraddodiad hir o wneud gwaith coed.

Yn 1987, prynodd Salvi gwmni telynau Lyon & Healy o Chicago, sef yr unig gwmni telynau mawr arall yn y byd.

## Heddiw 
Mae tua 90 o bobl yn gweithio i'r cwmni erbyn hyn, gan wneud tua dwy fil o delynau bob blwyddyn o bren pyrwydd a masarn. Defnyddir cwmni Bow Brand yn Lloegr i ddarparu'r tannau, a chaiff mecanwaith y telynau eu gwneud yn y Swistir. Telynau cyngerdd yw tua hanner y telynau sy'n cael eu cynhyrchu gan Salvi, a'r gweddill yn delynau gwerin neu'n delynau electroacwstig. 

Mae'r is-gwmni, Lyon & Healy, yn cyflogi tua 135 o staff yn Chicago.

## Amgueddfa 
Agorwyd amgueddfa'r cwmni, ''Museo dell'Arpa Victor Salvi'', ym mhentref Piasco yn 2006. Mae'n cynnwys casgliad sylweddol o delynau hanesyddol.

## Sefydliad Victor Salvi 
Sefydlwyd *Fondazione Victor Salvi* yn y flwyddyn 2000, ac mae'n cefnogi canu'r delyn ledled y byd. Mae'n trefnu cystadlaethau, yn cynnig ysgoloriaethau, yn comisiynu gweithiau newydd ar gyfer y delyn ac yn rhoi benthyg telynau.

Categori:Telynau
Categori:Cwmnïau'r Eidal
Sgwad

Uned filwrol fechan, yn aml yr uned ymgyrchol barhaol leiaf ei maint o droedfilwyr yn y fyddin, yw **sgwad**. Mae'n is-uned i'r platŵn, sydd fel arfer yn cynnwys tri neu bedwar o sgwadiau, a phob un yn cynnwys rhyw saith i 14 o filwyr dan orchymyn swyddog digomisiwn.

[bawd|chwith|Sgwad o Luoedd Tir [Rwmania.]]
Yn y Fyddin Brydeinig, defnyddir *squad* i gyfeirio at griw o filwyr dros dro a ffurfir at ddiben penodol, er enghraifft ymarferiad neu berwyl.

Ym Myddin yr Unol Daleithiau, gall sgwad fod yn uned o naw troedfilwr, fel arfer wedi eu rhannu yn ddau dîm tân a dan orchymyn sarsiant, neu yn uned o saith marchfilwr arfogedig. Yng Nghorfflu Môr-filwyr yr Unol Daleithiau, mae sgwad yn cynnwys 13 môr-filwr, fel arfer wedi eu rhannu yn dri thîm tân.

## Cyfeiriadau 
Categori:Troedfilwyr
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Tomás Luis de Victoria

Cyfansoddwr o Sbaen yng nghyfnod y Dadeni oedd **Tomás Luis de Victoria** (1548 – 20 Awst 1611).

Ganwyd yn nhref Sanchidrián yn nhalaith Ávila, Teyrnas Castilla. Roedd yn gôr-fachgen yng nghôr cadeirlan Ávila cyn iddo gael ei anfon yn 1565 i'r *Collegium Germanicum* (coleg diwynyddol Almaeneg ei iaith) yn Rhufain, lle mae'n debyg iddo astudio wrth draed Giovanni Pierluigi da Palestrina, cyfansoddwr mwyaf adnabyddus ei ddydd.

Roedd Victoria yn ganwr ac yn organydd yn eglwys S. Maria di Monserrato (1569–tua 1574), a dysgodd yn y *Collegium Germanicum* cyn iddo dod yn  *maestro di cappella* (cyfarwyddwr cerdd) yno yn 1575. Fe'i hordeiniwyd yn offeiriad yn 1574.

Yn y 1580au dychwelodd i Sbaen, lle gwasanaethodd fel caplan i Maria o Awstria, gweddw Maximilian II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ym Madrid.

Y cyfansoddwr Sbaenaidd mwyaf blaenllaw ei ddydd ydoedd. Dim ond cerddoriaeth eglwysig i destunau Lladin a liniodd. Cyhoeddwyd y rhan fwyaf o'i weithiau yn ystod ei oes, gan gynnwys casgliad moethus o 32 o'i offerennau yn 1600.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1548
Categori:Marwolaethau 1611
Categori:Cyfansoddwyr yr 16eg ganrif o Sbaen
Categori:Cyfansoddwyr yr 17eg ganrif o Sbaen
Categori:Cyfansoddwyr y Dadeni
Pab Grigor XIII

Pab yr Eglwys Gatholig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 13 Mai 1572 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor XIII** (ganwyd **Ugo Boncompagni**) (7 Ionawr 1502 – 10 Ebrill 1585). Mae'n fwyaf adnabyddus am gomisiynu Calendr Gregori, sef y calendr sy'n cael ei ddefnyddio'n rhyngwladol heddiw, ac sydd wedi'i enwi ar ei ôl.

Cafodd ei eni yn Bologna, yn fab i Cristoforo Boncompagni a'i wraig Angela Marescalchi.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1502
Categori:Marwolaethau 1585
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Bologna
Sanchidrián

Tref fechan a bwrdeistref yn nhalaith Ávila yn Castilla y León (Sbaen) yw **Sanchidrián**. 

Mae gan fwrdeistref Sanchidrián arwynebedd o 26.6 km², gyda 714 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020.

Dyma fan geni'r cyfansoddwr Tomás Luis de Victoria (1548–1611).

## Cyfeiriadau
Categori:Talaith Ávila
Categori:Trefi Sbaen
Maria o Awstria, Ymerodres Lân Rufeinig

Ymerodres Gydweddog i Maximilian II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig oedd yr Archdduges **Maria o Awstria** (21 Mehefin 1528 – 26 Chwefror 1603). Gwasanaethodd Maria fel rhaglaw tra oedd ei thad, yr Ymerawdwr Siarl V, yn absennol o Sbaen rhwng 1548 a 1551, ac eto, rhwng 1558 a 1561 tra oedd ei brawd Felipe II, brenin Sbaen yn absennol.

Ganwyd Maria ym Madrid yn ferch i Siarl V, Ymerawdwr Rhufeinig Sanctaidd a Brenin Sbaen, ac Isabella o Bortiwgal. Fe’i magwyd yn Toledo a Valladolid yn bennaf gyda’i brawd Felipe a chwaer Joanna. 

Ym 1548, yn 20 oed, priododd ei chefnder yr Archddug Maximilian. Rhoddodd hi 16 o blant iddo yn ystod 28 mlynedd o briodas. Roedd hi a Maximilian yn Rhaglywiaid Sbaen tra roedd ei thad yn delio â materion gwleidyddol yn yr Almaen o 1548 i 1551. Ar ôl i'w thad ddychwelyd i Madrid fe symudon nhw i fyw yn llys tad Maximilian, Ferdinand I, yn Fienna. Ar ôl i Ferdinand farw ym 1564, daeth Maximilian yn Ymerawdwr. Er bod ei gŵr yn oddefgar ynghylch materion crefyddol, roedd Maria yn Babydd brwd. Bu farw Maximilian ym 1576, ond parhaodd Maria i fyw yn y llys ymerodrol yn Fienna tan 1582, pan ddychwelodd i Madrid, lle bu’n byw hyd at ei marwolaeth ym 1603.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1528
Categori:Marwolaethau 1603
Categori:Pobl o Fadrid
Categori:Ymerodresau Glân Rhufeinig
Pab Clement XI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 23 Tachwedd 1700 hyd ei farwolaeth oedd **Clement XI** (ganwyd **Giovanni Francesco Albani**) (23 Gorffennaf 1649 – 19 Mawrth 1721).

Roedd yn noddwr i'r celfyddydau a'r gwyddorau, yn ogystal â bod yn gymwynaswr pwysig i Lyfrgell y Fatican. Awdurdododd alldeithiau a lwyddodd i ailddarganfod amryw o ysgrifau Cristnogol hynafol. Cymerodd ddiddordeb mawr mewn archeoleg, a chredir iddo ddiogelu llawer o weddillion Rhufain hynafol. 

Categori:Genedigaethau 1649
Categori:Marwolaethau 1721
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Clerigwyr y 18fed ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Marche
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 18fed ganrif
Llyfrgell y Fatican

Llyfrgell Esgobaeth y Pab, a leolir yn y Fatican, Rhufain, yw **Llyfrgell Apostolaidd y Fatican** (Lladin: *Bibliotheca Apostolica Vaticana*) neu, yn syml, **Llyfrgell y Fatican**. Fe'i sefydlwyd yn ffurfiol ym 1475, er ei bod yn llawer hŷn. Mae'n cynnwys un o'r casgliadau mwyaf arwyddocaol yn y byd o destunau hanesyddol. Mae ganddi 75,000 o godecsau,  yn ogystal ag 1.1 miliwn o lyfrau printiedig, sy'n cynnwys tua 8,500 o incwnabwla. Mae'r llyfrgell yn adnodd pwysig i ymchwilwyr ym meysydd hanes, y gyfraith, athroniaeth, gwyddoniaeth a diwinyddiaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrgelloedd y Fatican
Categori:Sefydliadau 1475
Codecs

Llawysgrif ar ffurf llyfr yw **codecs** (lluosog: *codecsau*; Lladin: *codex*). Yn yr Henfyd, ffurf arferol dogfen o unrhyw hyd sylweddol oedd y sgrôl, sef darn di-dor, hir o bapyrws neu femrwn a fyddai'n cael ei rolio i'w gadw'n ddiogel. Mae'n ymddangos bod y syniad o ysgrifennu ar ddalenni o bapyrws neu femrwn o'r un maint a'u rhwymo rhwng cloriau i mewn i un gyfrol wedi datblygu yn y 1g OC. Mae'r disgrifiad cyntaf o'r peth newydd hwn i'w gael yn ysgrifau bardd Rhufeinig Martial (tua 38–104 OC), a ganmolodd y codecs am ei hwylustod. Mae ymlediad y codecs yn gysylltiedig â chynnydd Cristnogaeth, a fabwysiadodd y fformat ar gyfer y Beibl yn gynnar. Erbyn y 6g roedd y codecs wedi disodli'r sgrôl yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

Er y gallai llyfrau printiedig modern gael eu galw'n godecsau, mae'r enw wedi'i gadw ar gyfer llyfrau llawysgrifau yr Henfyd a'r Oesoedd Canol yn unig.

[bawd|350px|dim|Codecs Wiesbaden (c.&nbsp;1180–85), cyfrol enfawr (30&times;45&nbsp;cm; 15&nbsp;kg) sy'n cynnwys gweithiau [Hildegard von Bingen (Wiesbaden, Hessische Landesbibliothek, Hs.&nbsp;2)]]

## Cyfeiriadau
Categori:Llawysgrifau
Categori:Llyfrau yn ôl math
Papyrws

bawd|320px|Dogfen (bil gwerthiant) a ysgrifennwyd yn Hen Roeg ar bapyrws (126&nbsp;OC)

Deunydd i ysgrifennu arno sy'n debyg i bapur yw **papyrws**. Mae wedi'i wneud o graidd coesau'r planhigyn papyrws, *Cyperus papyrus*, sy'n tyfu mewn dŵr bas ac sy'n frodor o Affrica. Yn yr Henfyd byddai dalennau o'r deunydd yn cael eu huno i ffurfio sgroliau, a oedd yn cyflawni swyddogaeth llyfrau bryd hynny.

Roedd papyrws yn cael ei ddefnyddio yn yr Hen Aifft ers o leiaf 2550&nbsp;CC. Arferai'r planhigyn papyrws fod yn doreithiog ledled delta Afon Nîl. Defnyddiodd Eifftiaid yr Henfyd y deunydd nid yn unig i ysgrifennu arno, ond i wneud rhaff, matiau, sandalau, basgedi a hyd yn oed cychod.

Roedd papyrws yn rhad ac yn hawdd i'w wneud, ond roedd yn fregus ac yn hawdd i'w ddifrodi. Yn y pen draw, cafodd ei ddisodli fel deunydd ysgrifennu gan femrwn ac yn ddiweddarach gan bapur.

## Cyfeiriadau
bawd|320px|dim|*Cyperus payrus*, y planhigyn payrws yn tyfu yn Sisili

Categori:Deunydd ysgrifennu
Categori:Llyfrau yn ôl math
Terariwm

[bawd|Terariwm ar gyfer [madfall.]]
Cynhwysydd neu amgaead a chanddi ochrau gwydr, ac weithiau caead ar ei ben, yw **terariwm** a ddefnyddir i dyfu planhigion neu i gadw anifeiliaid daeardrig a lled-ddaeardrig yn y tŷ. Math o fifariwm ydyw sydd yn dynwared ecosystem ar gyfer bywyd mewn amodau dan reolaeth. Gall fod yn addurniad neu'n lle i gadw planhigyn tŷ neu anifail anwes, yn fodd o epilio'r pethau byw sydd ynddo, neu er astudiaeth neu ymchwil gwyddonol.

Mae teraria ar gyfer planhigion fel arfer yn cynnwys tywod neu gerrig ar y gwaelod gydag haen uwch o bridd. Ymhlith y planhigion a ffyngau dyfir yn aml mewn terariwm ar dymheredd oer mae mwsogl, cen, gwaed-wraidd, marchredynen, fioledau, blodyn Mai, a blodau'r gwynt. Mae planhigion poblogaidd ar dymheredd poeth yn cynnwys begonias, crotonau, peperomiâu, y ffigysbren crwydrol, cnwpfwsogl, dreigwaed Sander, *Aglaonema*, gwallt y forwyn, a phlanhigion trofannol eraill.

Defnyddir terariwm i gadw ymlusgiaid megis nadroedd a chrwbanod, ac infertebratau, yn enwedig pryfed, molysgiaid, ac arthropodau.

Gelwir fifariwm tebyg ar gyfer anifeiliaid a phlanhigion y dŵr yn acwariwm.

## Cyfeiriadau 
Categori:Anifeiliaid anwes
Categori:Cynwysyddion
Categori:Gerddi
Chuck Yeager

Peilot prawf o'r Unol Daleithiau  a swyddog yn Awyrlu'r Unol Daleithiau oedd **Charles Elwood "Chuck" Yeager** (13 Chwefror 1923 – 7 Rhagfyr 2020) sydd yn nodedig fel y dyn cyntaf i dorri'r gwahanfur sain wrth hedfan.

Ganed ym Myra, Gorllewin Virginia. Ymunodd â Byddin yr Unol Daleithiau ym Medi 1941 a chafodd ei anfon i Gorfflu Awyr y Fyddin. Derbyniodd gomisiwn yn swyddog hedfan wrth gefn ym 1943 ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n beilot awyrennau ymladd i'r Wythfed Awyrlu, wedi ei leoli yn Lloegr. Hedfanodd 64 o weithiau i'r cyfandir, a llwyddodd i saethu i lawr 13 o awyrennau'r Almaenwyr. Cafodd Yeager ei hun ei saethu i lawr yn Ffrainc, a dihangodd o'r gelyn gyda chymorth y *résistance*. Wedi'r rhyfel, bu'n hyfforddwr hedfan ac yna yn beilot prawf. Yn sgil sefydlu Awyrlu'r Unol Daleithiau ar wahân i'r fyddin, ym 1947, derbyniodd Yeager gomisiwn parhaol, yn gapten.

Dewiswyd Yeager fel gwirfoddolwr i brofi'r awyren arbrofol gyfrinachol X-1 a adeiladwyd gan gwmni Bell Aircraft i ymchwilio i effeithiau hedfan sonig ar y peilot a'r awyren. Ar 14 Hydref 1947, yn yr X-1, Yeager oedd y dyn cyntaf i dorri'r gwahanfur sain, rhyw 1,066&nbsp;km yr awr ar uchder o 12&nbsp;km, uwchben Rogers Dry Lake, pant heli ger Canolfan Awyr Edwards yn Anialwch Mojave, de Califfornia. Ni chafodd y gamp ei datgelu i'r cyhoedd nes Mehefin 1948. Ar 12 Rhagfyr 1953, fe dorrodd record fuanedd arall gan gyrraedd 2,660&nbsp;km yr awr mewn awyren roced X-1A.

Ym 1954, trosglwyddwyd Yeager o'i swydd yn is-bennaeth hedfan prawf yng Nghanolfan Awyr Edwards i staff y Deuddegfed Awyrlu yng Ngorllewin yr Almaen. Dychwelodd i Edwards ym 1962 fel pennaeth ar yr Ysgol Beilot ac Ymchwil Awyrofod, a chafodd ei ddyrchafu yn gyrnol. Ym 1968 fe'i penodwyd yn bennaeth ar y 4edd Asgell Ymladd Tactegol, â'i chanolfan yng Ngogledd Carolina. Dyrchafwyd Yeager yn frigadydd ym 1969, ac ymddeolodd o'r awyrlu ym 1975. Cafodd ei bortreadu gan Sam Shepard yn y ffilm *The Right Stuff* (1983). Cyhoeddwyd ei hunangofiant, *Yeager*, ym 1985. Bu farw yn Los Angeles, Califfornia, yn 97 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Awyrenwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yng Ngorllewin Virginia
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Swyddogion Awyrlu'r Unol Daleithiau
Nepotiaeth

Ffafriaeth a roddir i berthnasau neu gyfeillion agos yw **nepotiaeth**, enwedig ynglŷn â swyddi. Mae'r geiriau **neigarwch**, **neigaredd**, **neiedd** a **nepotistiaeth** yn golygu'r un peth. Mae'r holl eiriau hyn yn deillio o "nai" (*nipote* yw'r gair Eidaleg am "nai"). Mae hyn yn digwydd oherwydd yn aml yn y gorffennol byddai pabau yn penodi eu neiant i ddal swyddi uchel yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig, waeth beth oedd eu haddasrwydd ar gyfer y swyddi hynny. Roedd yr arfer pabaidd wedi'i hen sefydlu am ganrifoedd, nes i Bab Innocentius XII gyhoeddi'r bwl *Romanum decet pontificem* ym 1692.

Mae'r math hwn o ffafriaeth tuag at berthnasau wedi'i gondemnio'n aml, ond mae'n dal i fod yn gyffredin mewn sawl gwlad ac mewn amrywiol feysydd, gan gynnwys busnes, gwleidyddiaeth, adloniant, chwaraeon a chrefydd. 

## Cyfeiriadau
Categori:Llygredigaeth
Pab Innocentius XII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 12 Gorffennaf 1691 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius XII** (ganwyd **Antonio Pignatelli**) (13 Mawrth 1615 – 27 Medi 1700).

Yn syth ar ôl ei ethol, datganodd Innocentius ei wrthwynebiad i'r nepotiaeth a oedd wedi bod yn rhemp yn ystod teyrnasiadau pabau blaenorol. Y flwyddyn ganlynol, cyhoeddodd ei fwl *Romanum decet pontificem*, gan wahardd unrhyw bab rhag rhoi ystadau, swyddfeydd neu arian i berthynas.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1615
Categori:Marwolaethau 1700
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Puglia
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Eric Carle

Darlunydd Americanaidd ac awdur llyfrau i blant oedd **Eric Carle, Jr.** (25 Mehefin 1929 – 23 Mai 2021) sydd yn nodedig am ei lyfr lluniau *Y Lindysyn Llwglyd Iawn* (1969).

Ganed yn Syracuse, Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, yn fab i'r mewnfudwyr Almaenig Erich Carle a'i wraig Johanna (Öelschlager gynt). Gweithiodd ei dad mewn ffatri yn chwistrell-baentio peiriannau golchi, a gweithiodd ei fam mewn busnes teuluol. Pan oedd Eric yn 6 oed, symudodd y teulu i Stuttgart am fod Johanna yn hiraethu am ei dinas enedigol hi. Yno, pan oedd yr Almaen dan reolaeth y Natsïaid, cafodd Erich ei alw i'r fyddin, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd cafodd ei gipio'n garcharor gan yr Undeb Sofietaidd. Roedd Eric yn rhy ifanc i ymladd yn y rhyfel, ond yn 15 oed cafodd ei alw gan y llywodraeth i gloddio ffosydd ar hyd Linell Siegfried.

Wedi'r rhyfel, astudiodd Eric Carle gelf graffig a theipograffeg yn Academi'r Celfyddydau Cain yn Stuttgart, a graddiodd ym 1950. Symudodd i Ddinas Efrog Newydd ym 1952, a chanddo ddim ond rhyw $40 yn ei boced. Gyda chymorth Leo Lionni, cyfarwyddwr celf y cylchgrawn *Fortune*, cafodd Carle swydd yn ddylunydd graffig i bapur newydd  *The New York Times*. Cafodd ei alw i Fyddin yr Unol Daleithiau a'i anfon i'r Almaen fel clerc post yn yr Ail Adran Arfogedig. Ar ôl ei wasanaeth milwrol, dychwelodd i'r *New York Times*, a gadawodd y papur newydd ym 1963 i weithio'n arlunydd ar ei liwt ei hun. a chwe mlynedd yn ddiweddarach bu farw Eric Carle yn 91 oed, yn ei gartref haf yn Northampton, Massachusetts, o fethiant yr aren.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Arlunwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Arlunwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Darlunwyr llyfrau plant
Categori:Darlunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion plant yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion plant yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion plant Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Milwyr Byddin yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Efrog Newydd
Categori:Pobl o Syracuse, Efrog Newydd
Categori:Pobl o Stuttgart
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Sibilla (cantores)

Cantores o'r Eidal yw **Sibyl Amarilli Mostert** (ganed 14 Ebrill 1954 yn Simbabwe), mae hi'n fwy adnabyddus fel **Sibilla**, ac am ei chân *Oppio*, sy'n datgan *Uru belev sameach* (עורו אחים בלב שמח), sef *Awake with a cheerful heart*, allan o'r gân werin Hafa Nagila yn yr Hebraeg.

Dechreuodd ganu yn y 1990au ac roedd hi hefyd yn actores. Yn 1970au, cymerodd ran yn y gwaith o greu albwm Paolo Conte ''Parole d'amore scritte a macchina*. Ar ôl y swydd hon, ychydig a glywyd ohoni.

## Disgyddiaeth
### Caneuon 
* 1976 - *Keoma* (Guido and Maurizio De Angelis) she singes *Keoma* with the name of "Sybil"
* 1982 - *Sud Africa (Battiato-Pio) / Alta tensione (Battiato-Pio) inedito*
* 1983 - *Oppio (Battiato-Pio) / Svegliami (Battiato-Pio)*
* 1984 - *Plaisir d'amour (Jean-Paul-Égide Martini) / Sex appeal to Europe (Battiato-Pio)*
* 1990 - *La canoa di mezzanotte* *(Paolo Conte)*

## Ffilmiau
**Prova d'orchestra* - 1979

## Llyfryddiaeth 
* AA.VV. *Dizionario della canzone italiana*, Armando Curcio Editore, 1990; at the page *Sibilla*
* Eddy Anselmi, *Festival di Sanremo. Almanacco illustrato della canzone italiana'', Panini Group, Modena, 2009; pagg. 335 and 900

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
Categori:Cantorion benywaidd o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Eidal
Pab Alecsander VIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 6 Hydref 1689 hyd ei farwolaeth oedd **Alecsander VIII** (ganwyd **Pietro Vito Ottoboni**) (22 Ebrill 1610 – 1 Chwefror 1691).

Roedd Alecsandr yn 79 oed pan etholwyd ef yn bab, a dim ond 16 mis oedd ei deyrnasiad. Serch hynny, roedd y cyfnod byr hwnnw yn nodedig am raddfa eang ei nepotiaeth; dosbarthodd lawer o segurswyddi i'w deulu hefyd. 

Yn ogystal â chyfoethogi ei deulu ei hun, gwagiodd Alecsandr gronfeydd y Fatican er mwyn cynorthwyo ei ddinas enedigol, Fenis, yn ei rhyfel yn erbyn y Twrciaid, a phrynu llyfrau a llawysgrifau Cristin, brenhines Sweden ar gyfer Llyfrgell y Fatican. Gostyngodd faint y trethi ar Daleithiau'r Babaeth hefyd. 

[bawd|dim|350px|Beddrod rhwysgfawr Alecsandr VIII ym [Basilica Sant Pedr|Masilica Sant Pedr]]

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1610
Categori:Marwolaethau 1691
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Fenis
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Rebecca Roache

Athronydd o Gymru yw **Rebecca Roache**. Mae hi'n Uwch Ddarlithydd Prydeinig yn Royal Holloway, Prifysgol Llundain, sy'n adnabyddus am ei gwaith ar athroniaeth iaith, moeseg ymarferol ac athroniaeth meddwl. Mae hi'n nodedig am ei gwaith ar regi, sydd wedi ymddangos mewn amryw gyfryngau, fel y BBC.

Cafodd Roache ei geni yn Sir Benfro. Derbyniodd ei gradd cyntaf mewn athroniaeth ym Mhrifysgol Leeds ym 1996, a’i MA mewn athroniaeth yn yr un brifysgol ym 1997, lle bu’n gweithio ymhlith eraill yn agos gyda Robin Le Poidevin . Yna cymerodd MPhil (1999) a DPhil (2002) yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt.  

## Llyfryddiaeth
* "Mellor and Dennett on the perception of temporal order", *The Philosophical Quarterly* 49 (1999): 231-38.
* "Bilking the bilking argument", *Analysis* 69/4 (2009): 605-11.
* "Can brain scans prove criminals unaccountable?", *AJOB Neuroscience* 5/2 (2014): 35-37.
* "Infertility and non-traditional families", *Journal of Medical Ethics* 42/9 (2016): 557-58.
* "Is it better to die than to be lonely?", *Journal of Medical Ethics* 43/9 (2017): 575-76.
* *For F*ck’s Sake: Why Swearing Is Shocking, Rude, and Fun* (Oxford University Press, 2023)

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o Gymru
Categori:Athroniaeth iaith
Categori:Genedigaethau'r 1980au
Cenhedlaeth X

Enw ar y garfan ddemograffig yn Unol Daleithiau America sydd yn olynu to'r ymchwydd babanod wedi'r Ail Ryfel Byd ac yn rhagflaenu'r milflwyddwyr yw **Cenhedlaeth X**. Mae'n cyfeirio at y genhedlaeth a aned rhwng dechrau'r 1960au a diwedd y 1970au neu ddechrau'r 1980au; y cyfnod 1965–80 yn ôl un cyfrif poblogaidd. Yn ôl y diffiniad hwn, mae data Cyfrifiad yr Unol Daleithiau yn dangos bod rhyw 65.2&nbsp;miliwn o aelodau Cenhedlaeth X yn fyw yn yr Unol Daleithiau yn 2019, rhwng oedrannau 38 a 54. Mae'r mwyafrif o aelodau Cenhedlaeth X yn blant i'r Genhedlaeth Fud, neu aelodau hynaf yr ymchwydd babanod; mae plant Cenhedlaeth X yn filflwyddwyr Defnyddir y term hefyd mewn ambell wlad arall ym myd y Gorllewin.

Defnyddiwyd y term Cenhedlaeth X ers y 1950au i ddisgrifio ieuenctid sydd wedi ymddieithro o'r hen do neu sydd yn anfodlon â'r gymdeithas a'r diwylliant sydd ohoni. Poblogeiddiwyd yr enw yn sgil cyhoeddi'r nofel *Generation X: Tales for an Accelerated Culture* (1991) gan yr awdur Canadaidd Douglas Coupland.

Siapiwyd plentyndod ac arddegau Cenhedlaeth X gan newidiadau cymdeithasol a diwylliannol y 1960au a'r 1970au megis llwyddiant y Mudiad Hawliau Sifil a mwy o ferched yn y gweithlu, yr epidemig crac cocên ac haint HIV yn y 1980au, a datblygiadau technolegol, yn bennaf cyfrifiaduron yn y cartref a gemau fideo. Cafodd niferoedd cynyddol o blant eu magu heb fawr o ofal, o ganlyniad i gyfraddau uwch o ysgariad a mamau yn gweithio y tu allan i'r cartref, ac o'r herwydd cawsant eu galw'n "blant allwedd drws". Yn y 1980au a'r 1990au, cafodd yr ieuenctid ei gysylltu â stereoteip y *slacker* a'i ymagwedd sinigaidd, eironig, a sarcastig. Roedd hoff fathau o gerddoriaeth y genhedlaeth yn cynnwys pync-roc, ôl-pync, metel trwm, a *grunge*.

Cenhedlaeth X oedd y genhedlaeth olaf i gyrraedd llawn oed yn ystod y Rhyfel Oer; mae'r milflwyddwyr ar y cyfan yn rhy ifanc i gofio'r cyfnod hwnnw.

## Cyfeiriadau 
X
Categori:Cymdeithas yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Categori:Diwylliant yr Unol Daleithiau yn yr 20fed ganrif
Alcuin

Bardd, ysgolhaig a diwinydd o Northumbria oedd **Alcuin** neu **Alcwin** (tua 735 – 19 Mai 804). Aeth ymlaen i fod yn athro yn yr ysgol yno, a daeth yn bennaeth arni tua 767. Yn 781 fe'i hanfonodd gan y Brenin Ælfwald i Rufain i wneud cais i'r Pab am gadarnhau statws Efrog fel archesgobaeth. Ar ei ffordd adref cyfarfyddodd â Siarlymaen, brenin y Ffranciaid yn ninas Parma. Perswadiodd Siarlymaen ef i ymuno â grŵp o ysgolheigion disglair yn ei lys yn Aachen. Daeth Alcuin yn feistr ar ysgol y palas yn 782, a dysgodd nid yn unig meibion y brenin ond y brenin ei hun. Daeth yn gyfaill ac yn gynghorydd i Siarlymaen.

Dychwelodd Alcuin i Northumbria yn 1790, ond roedd yn ôl yn Aachen erbyn 1792. Yn 796 daeth yn abad Abaty Marmoutier yn Tours, lle yr arhosodd hyd ei farwolaeth.

bawd|dim|Tudalen o gopi llawysgrif (tua 800&nbsp;OC) o *Ars grammatica* gan Alcuin

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr ysgolaidd
Categori:Beirdd Hen Saesneg
Categori:Diwinyddion yr 8fed ganrif
Categori:Diwinyddion y 9fed ganrif
Categori:Genedigaethau'r 730au
Categori:Gramadegwyr Lladin
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion yr 8fed ganrif
Categori:Llenorion y 9fed ganrif
Categori:Marwolaethau 804
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Efrog
Abaty Marmoutier

Mynachlog y tu allan i ddinas Tours, Indre-et-Loire, Ffrainc, oedd **Abaty Marmoutier**.  Fe'i sefydlwyd gan Sant Martin o Tours yn 372. Yn ei ddyddiau diweddarach dilynodd y gorchymyn Urdd Sant Bened fel mynachlog ddylanwadol gyda llawer o ddibyniaethau. Datgysylltwyd yr abaty ym 1799 yn ystod y Chwyldro Ffrengig, ac ymhen ychydig ddegawdau roedd mwyafrif ei hadeiladau wedi'u dymchwel.

Mae'r Institution Marmoutier, ysgol Gatholig, yn sefyll ar safle'r hen abaty.

## Cyfeiriadau
Categori:Dadsefydliadau 1799
Categori:Indre-et-Loire
Categori:Sefydliadau 372
Categori:Tai Benedictaidd yn Ffrainc
Lubny

Dinas a phorthladd yn Oblast Poltava yn nwyrain canolbarth Wcráin yw **Lubny** a saif ar Afon Sula. Sefydlwyd Lubny yn niwedd y 10g fel tref gaerog yn Rus'. Dinistriwyd gan y Mongolwyr ym 1239, a ni chafodd ei hailadeiladu nes yr 16g. O ganol yr 17g hyd at 1781, Lubny oedd un o ganolfannau milwrol Hetmanaeth y Cosaciaid, cyn iddi ddod dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia. Prif ddiwydiannau'r ddinas yw tecstilau, dillad, dodrefn, ac adeiladu. Yn 2005 roedd ganddi boblogaeth o ryw 50,200.

## Hanes yr Iddewon yn Lubny 
Ymsefydlodd yr Iddewon yn Lubny am y tro cyntaf yn nechrau'r 17g, dan nawdd y teulu Vixhnievietski. Buont yn amddiffyn y dref yn ystod gwrthryfel Pavlyuk (1637–38), a lladdwyd 200 ohonynt yn ystod cyflafanau Khmelnytsky (1648–49).

## Cyfeiriadau 
Categori:Aneddiadau a sefydlwyd yn y 10fed ganrif
Categori:Dinasoedd Wcráin
Categori:Oblast Poltava
Categori:Porthladdoedd Wcráin
Pab Innocentius XI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 21 Medi 1676 hyd ei farwolaeth oedd **Innocentius XI** (ganwyd **Benedetto Odescalchi**) (16 Mai 1611 – 12 Awst 1689).

Categori:Genedigaethau 1611
Categori:Marwolaethau 1689
Categori:Clerigwyr yr 17eg ganrif o'r Eidal
Categori:Esgobion o'r Eidal
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Lombardia
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Chwedloniaeth Iwerddon

Mae **chwedloniaeth Iwerddon** yn cyfeirio at hanesion Gwyddelig sydd wedi'u cadw yn y traddodiad llafar, ac yn ddiweddarach yn llawysgrifau'r Eglwys Geltaidd gynnar. Mae'r straeon a'r themâu wedi dal i gael eu datblygu dros amser yn llên gwerin Iwerddon, ond ar y cyfan mae'r prif themâu a chymeriadau wedi aros yn gyson.

Gyda dyfodiad Cristnogaeth i Iwerddon, cadwyd llawer o'r chwedlau yma mewn llawysgrifau gan ffurfio llenyddiaeth Wyddeleg ganoloesol. Er bod y dylanwad Cristnogol i'w weld yn y llawysgrifau hefyd, mae'r casgliad hwn yn nes at y gwreiddiol ac yn fwy o faint na'r un casgliad yng nghanghennau eraill chwedloniaeth Geltaidd. Er bod llawer o'r llawysgrifau wedi hen ddiflannu, a bod llawer mwy o ddeunydd heb ei gofnodi'n ysgrifenedig yn y lle cyntaf mae'n debyg, mae digon ar ôl i allu adnabod cylchoedd penodol, er bod chwedlau hefyd nad ydyn nhw'n cwympo'n daclus yn un o'r cylchoedd. Y pedwar prif gylch yw'r Cylch Mytholegol, Cylch yr Ulaid, Cylch Fionn a'r Cylch Hanesyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Mytholeg Wyddelig
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg