open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sean Hughes

Comediwr ac actor o Iwerddon oedd **Sean Hughes** (ganwyd John Hughes; 10 Tachwedd 1965 – 16 Hydref 2017).

Fe'i ganwyd yn Llundain, Lloegr.

## Ffilmiau
**The Commitments* (1991)
**Snakes and Ladders* (1996)
**Round Ireland with a Fridge* (2010)

## Teledu
*''Sean's Show* (1992)
**Never Mind the Buzzcocks* (1996-2002)
**Gormenghast* (2000)
**The Last Detective* (2003-2007)
**Rubbadubbers* (2003-2005)
**Coronation Street'' (2007)

Categori:Actorion o Iwerddon
Categori:Digrifwyr o Iwerddon
Categori:Genedigaethau 1965
Categori:Marwolaethau 2017
Kazuo Ishiguro

Nofelydd Prydeinig yw **Syr Kazuo Ishiguro CH** (; ganwyd 8 Tachwedd 1954).

Fe'i ganwyd yn Nagasaki, Japan. Priododd Laura McDougall ym 1986.

Daeth yn Gydymaith Anrhydeddus yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 2025.

## Nofelau
**The Remains of the Day* (1989)
**Never Let Me Go* (2005)
**The Buried Giant* (2015)

## Cyfeiriadau
Categori:Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Nofelwyr Saesneg
Brwydr Poltava

bawd|Brwydr Poltava
Ymladdwyd **Brwydr Poltava** (Swedeg: Slaget vid Poltava; Rwseg: Полтавская битва, *Poltavskaja bitva*) ar 27 Mehefin 1709, rhwng byddin Sweden dan y brenin Siarl XII a byddin Rwsia dan Pedr I. I'r gogledd o ddinas Poltava yn Wcráin heddiw.

Daeth y frwydr i ben wrth i fyddin Sweden gael ei malu, a gorfodwyd byddin Sweden i ffoi i'r Ymerodraeth Otomanaidd yn union ar ôl y frwydr. Mae'r frwydr hefyd yn nodi dechrau amser Rwsia fel grym Ewropeaidd, ond hefyd dirywiad Sweden fel pŵer mawr.

Categori:1709
Poltava
Categori:Hanes milwrol Wcráin
Jordi Sànchez i Picanyol

Mae **Jordi Sànchez i Picanyol**, (ganwyd 1 Hydref,1964) yn academydd a gwleidydd o Gatalwnia

## Bywgraffiad 
Yn enedigol o Barcelona, graddiodd gyda gradd mewn Gwyddor Gwleidyddiaeth  o brifysgol y ddinas ym 1991.

## Gyrfa 
Bu Sànchez yn Athro ym Mhrifysgol Barcelona ac mae o wedi dysgu mewn prifysgolion eraill. Rhwng 1996 a 2004 bu'n gyfarwyddwr Cwmni Radio a Theledu Catalwnia. Ym 1996 cafodd ei apwyntio yn ddirprwy gyfarwyddwr *Ymddiriedolaeth Jaume Bonfill*, melin drafod (*think tank*) sy'n ymchwilio i achosion o annhegwch cymdeithasol a'r moddion i'w trechu, yn 2001 daeth yn gyfarwyddwr yr ymddiriedolaeth gan gadw'r swydd hyd 2010 pan gafodd ei benodi'n ddirprwy ombwdsman Catalwnia. Bu'n gyfrifol am ysgrifennu papurau cefndir i bolisïau cymdeithasol Catalwnia megis y *Cytundeb Cenedlaethol ar Addysg* (2006) a'r *Cytundeb Cenedlaethol ar Fewnfudo* (2008).

## Ymgyrchydd gwleidyddol 
O 1983 hyd ddiddymu'r mudiad ym 1993 bu'n un o arweinyddion *Crida a la Solidaritat ên Defensa de la Llengua, la Cultura i la Nació Catalanes* (Galwad am Undod i Amddiffyn Iaith, Diwylliant a Chenedl Catalwnia)*,* mudiad eithaf tebyg i Gymdeithas yr Iaith, oedd yn defnyddio anufudd-dod sifil i gefnogi iaith, diwylliant a chenedlgarwch Catalaneg.

Ar 16 Mai 2015 etholwyd Sànchez yn llywydd *Assemblea Nacional Catalana* (Cyngres Genedlaethol Catalwnia) . Fel llywydd y Gyngres bu'n dadlau achos cenedlaetholdeb fel modd i greu cymdeithas decach a mwy cymdeithasol na'r hyn oedd ar gynnig gan lywodraeth asgell dde Sbaen. Bu'n rhan o'r ymgyrch *Junts pel Sí* (Unedig dros Ie) i gael ymgeiswyr o wahanol bleidiau cenedlaetholgar i gyd sefyll yn etholiadau Llywodraeth Catalwnia, 2015.

## Carcharu 
Ar 4 Hydref, 2017, cyhuddwyd Sànchez a Jordi Cuixart i Navarro (llywydd Òmnium Cultural) am eu rhan yn trefnu refferendwm Annibyniaeth Catalwnia, 1 Hydref 2017 ae gyhuddiad o greu cynnwrf yn erbyn y wladwriaeth. Ar 16 Hydref, 2017 cafodd y ddau eu carcharu am gyfnod ataliol er mwyn i'r awdurdodau allu chwilio am brawf o'u troseddau honedig. Arweiniodd eu carchariad at brotestiadau enfawr yng Nghatalwnia a chafodd eu carchariad ei feirniadu gan Amnest Rhyngwladol am fod yn rhy llawdrwm.

Ar 1 Rhagfyr 2018 cyhoeddodd Sànchez a Jordi Turull eu bod am ddechrau streic newyn mewn protest at y bloc ar gyfiawnder Ewropeaidd a osodwyd arnynt gan Lys Cyfansoddiadol Sbaen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Pobl o Gatalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pobl o Barcelona
Sooronbay Jeenbekov

Gwleidydd o Girgistan yw **Sooronbay Sharipovich Jeenbekov** neu **Sooronbay Zheenbekov** (ganwyd 16 Tachwedd 1958) sydd yn Arlywydd Cirgistan ers 24 Tachwedd 2017. Gwasanaethodd yn swydd Prif Weinidog Cirgistan o Ebrill 2016 hyd Awst 2017.

Categori:Arlywyddion Cirgistan
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Prif Weinidogion Cirgistan
Cwymp Pont Glanrhyd

Digwyddodd **Cwymp Pont Glanrhyd** ar 19 Hydref 1987, pan chwalwyd y bont ar linell Rheilffordd Calon Cymru ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin. Disgynnodd trên i Afon Tywi islaw a bu farw pedwar o bobl.

## Disgrifiad 
Digwyddodd y ddamwain yn gynnar ar ddydd Llun, 19 Hydref 1987. Roedd y trên 05:27 yn cludo teithwyr o Abertawe i'r Amwythig, ac yn cynnwys dau gerbyd DMU Dosbarth 108  pan ddisgynnodd mewn i Afon Tywi ger Llandeilo, tua 07:00. Roedd Pont Glanrhyd wedi ei olchi i ffwrdd yn rhannol am fod yr afon wedi chwyddo yn dilyn cyfnod o law trwm. Roedd y trên yn symud ar gyflymder o  yn unig, sef y cyfyngiad cyflymder arferol ar gyfer y bont.

Roedd Carwyn Davies, ffermwr lleol (a chwaraewr rygbi i Lanelli a thîm rhyngwladol Cymru), wedi aros nes golau ddydd am 07:00 er mwyn dechrau archwilio'r llifogydd ar ei fferm. Roedd e  o'r bont mewn cae dan lifogydd pan welodd fod rhan ganolog y bont wedi cwympo. Ceisiodd fynd nôl i'r tŷ er mwyn ffonio'r awdurdodau ond cyn iddo gyrraedd, clywodd y trên yn agosáu at y bont a gwelodd y cerbyd cyntaf yn cwympo i'r afon. Yn ddiweddarach, defnyddiodd ei dractor i gynorthwyo achubwyr gyrraedd y bont.

Roedd deg o bobl ar fwrdd y trên, a llwyddodd tri o deithwyr a thri o aelodau staff British Rail i ddianc ond boddwyd y gyrrwr a thri o deithwyr. Roedd staff ar y trên yn cynnwys Rheolwr Traffig a Pheiriannydd a oedd yn teithio ar y trên er mwyn archwilio'r llinell ar ôl adroddiadau o lifogydd a difrod i'r trac a dderbyniwyd y diwrnod cynt. Gadawodd y cerbyd cyntaf y traciau a chwympo i lif yr afon oedd yn llawer uwch na'r arfer, er bod y cerbyd cefn wedi aros yn rhannol ar y cledrau ac uwchben y dŵr. Tra bod y teithwyr a'r staff yn gwneud eu ffordd yn bwyllog drwy'r cerbyd cefn, torrodd y cerbyd cyntaf i ffwrdd ac fe'i ysgubwyd lawr yr afon gyda'r gyrrwr a thri o deithwyr (pâr priod a bachgen ysgol yn eu harddegau) yn dal y tu mewn.

O ganlyniad i'r digwyddiad cyflwynwyd gweithdrefnau llymach ar gyfer archwilio pontydd rheilffordd. Dros yr 20 mlynedd nesaf ni chafwyd unrhyw farwolaethau arall ar wasanaethau rheilffordd i deithwyr yng Nghymru.

## Ffynonellau 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:1987 yng Nghymru
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Nia Ceidiog

Cyflwynydd a chynhyrchydd teledu yw **Nia Ceidiog** (ganwyd Mawrth 1954). Mae'n nodedig am fod yn un o gyflwynwyr cyntaf S4C ac ysgrifennu cyfresi cyntaf *Sam Tân*.

## Bywyd cynnar a addysg
Fe'i magwyd yn Wrecsam ac aeth i Ysgol Morgan Llwyd. Yn blentyn roedd eisiau bod yn athrawes Ffrangeg ac aeth i astudio Ffrangeg a Chymraeg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Graddiodd yn 1976 ond yn hytrach na mynd ymlaen i hyfforddi fel athrawes dilynodd gwrs drama a threuliodd flwyddyn ar ôl hynny fel actores gyda Cwmni Theatr Cymru.

## Gyrfa
Cychwynnodd ei gyrfa fel cyflwynydd rhaglenni plant gyda HTV Cymru yn niwedd y 1970au. Ei ymddangosiad cyntaf oedd ar raglen *Seren Wib* yn dangos sut i wneud cyri ŵy. Daeth yn gyflwynydd cyswllt ar gyfer S4C yn yr 1980au pan oedd cyflwynwyr rhwng rhaglenni yn ymddangos ar y sgrîn. Yn ystod y cyfnod yma dechreuodd ysgrifennu straeon i blant, a'i darlunio, er mwyn eu defnyddio i lenwi bylchau rhwng rhaglenni. Aeth ymlaen i ysgrifennu y gyfres animeddiedig  i blant, *Sam Tân*. Bu hefyd yn actio yn y gyfres *Newydd Bob Nos*.

Aeth ymlaen i weithio fel cyflwynydd a cynhyrchydd teledu. Sefydlodd ei chwmni cynhyrchu Ceidiog yn 1996 gyda'i brawd Geraint Ceidiog Hughes ac maent wedi cynhyrchu nifer o raglenni ffeithiol a phlant, yn cynnwys *Y Diwrnod Mawr*, *Gorsaf Hud*,  *Meees* a *TiPiNi* 

## Bywyd personol
Mae'n byw yng Nghaerdydd ac mae ganddi ddau fab. Teithiodd i India i ddysgu yoga ac mae bellach yn dysgu yoga i bobl eraill. Yn 63 oed cystadlodd mewn cystadleuaeth codi pwysau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cwmni teledu Ceidiog
* 
* 

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Cynhyrchwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Athraw (Llanidloes)

bawd|Cynnwys *Yr Athraw* (Llanidloes) yn y flwyddyn 1841

Cylchgrawn eithaf cynnar o 19g ar gyfer Ieuenctid Cymru oedd ***Yr Athraw***, sef, o Ionawr 1836 hyd at 1844, ac a olygwyd gan Humphrey Gwalchmai, gweinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Roedd yn cynnwys cyfansoddiadau o'r Ysgol Sabbothol, llenyddiaeth, barddoniaeth, hanesyddiaeth, duwinyddiaeth a thestunau amrywiol eraill. Argraffwyd ar ran y cyhoeddwr yn Llanidloes gan J. M. Jones, neu yng Nghroesoswallt.

Bu cylchgronau tebyg iddo, dan yr un enw, a gyhoeddwyd gan eraill oeddent hefyd yn gwasanaethu'r Ysgolion Sabbothol trwy Gymru. Dyma rai enghreifftiau;
* *Athraw i Blentyn* (Llanrwst), golygwyd gan John Pritchard ar gyfer Ysgolion Sul y Bedyddwyr, 1827–1852 
* *Yr Athraw* (Castell Nedd), golygwyd gan H. W. Hughes ar gyfer gwasanaeth yr Ysgolion Sabbathol, 1842 
* *Yr Athraw* *at Wasanaeth yr Ysgolion Sabbathol* (Llangollen), ac argraffwyd gan W. Williams, 1853–1910 
* *Yr Athraw* (Llanrwst), ar gyfer yr Ysgolion Sabbathol, ac argraffwyd gan J. Jones, 1865 
* *Yr Athraw* (Aberystwyth), golygwyd gan William Thomas (Gwilym Marles), ac argraffwyd gan D. Jenkins ar gyfer Ysgolion Sul yr Undodiaid, o 1865-1867

## Cyfeiriadau 
* ''Yr Agoriad: neu, Y Proffwydoliaethau am Grist i'r Ieuenctid eu Dysgu yn yr Ysgol Sabbothol* (1833), William Rowlands (Merthyr)
* *Canmlwyddiant Ysgol Sabbothol Cymru* (1885), Thomas Levi (Llundain)
* *Can'mlwyddiant yr ysgol Sabbothol yn Nghymru'' (1886), David Charles Edwards, 2il Argr. (Bala)

## Cyfeiriadau
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Rheilffordd ungledrog

[bawd|[Airtrain, Maes Awyr Rhyngwladol Newark|Airtrain, Maes awyr rhyngwladol Newark ]]
Rheilffordd yn rhedeg ar un gledren yw **Rheilffordd ungledrog**. Weithiau maent yn sefyll ar bileri uwchben lefel y tir. Maent yn gyffredin ar meysydd awyr ac ym mharciau adloniant megis Disneyland.

## Hanes
Cafodd Ivan Elmanov y syniad gwreiddiol yn Rwsia ym 1820, ond gyda olwynion ar y cledt yn hytrach nac ar gerbydau. Cafodd Henry Palmer patent ar ei syniad,ac adeiladwyd rheilffordd ungledrog yn Nociau Deptford, Llundain. Yr un gyntaf i gludo teithwyr, yn ystod ei seremoni agoriadol, oedd Rheilffordd Cheshunt ar 25 Mehefin 1825. Prif bwrpas y reilffordd oedd cludo brics.

## Gweler hefyd
* Rhestr o reilffyrdd ungledrog

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffyrdd
De Humani Corporis Fabrica

bawd|Tudalen teitl * De Humani Corporis Fabrica Libri Septem* (Basel, 1543)

Llyfr yn yr iaith Ladin am ffisioleg gan Andreas Vesalius yw ***De Humani Corporis Fabrica Libri Septem*** ("Ynglŷn â ffurfiad y corff dynol mewn saith llyfr"). Cyhoeddwyd argraffiad cyntaf gan Johannes Oporinus yn Basel, y Swistir, yn 1543; mae gan y llyfr cyflwyniad i Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig. Dyma'r datblygiad pwysicaf ym maes anatomeg ers cyfnod Galen (1g OC). Mae strwythur y corff yn cael ei ddangos mewn cyfres hir (mwy na 250) o dorluniau pren manwl.

Rhennir y gyfrol yn saith llyfr.
* Llyfr 1 (40 o benodau): yr esgyrn a'r cartilag
* Llyfr 2 (62 o benodau): y tennynnau a'r cyhyrau
* Llyfr 3 (15 o benodau): y gwythiennau a'r rhydwelïau
* Llyfr 4 (17 o benodau): y nerfau
* Llyfr 5 (19 o benodau): yr organau treulio a'r organau cenhedlu
* Llyfr 6 (16 o benodau): y galon ac organau eraill y thoracs
* Llyfr 7 (19 o benodau): yr ymennydd

## Oriel
Detholiad o'r darluniau:

Delwedd:Andreae Vesalii Bruxellensis Wellcome L0063834.jpg|tud. 163
Delwedd:Andreae Vesalii Bruxellensis Wellcome L0063835.jpg|tud. 164
Delwedd:Andreae Vesalii Bruxellensis Wellcome L0063842.jpg|tud. 190
Delwedd:Andreae Vesalii Bruxellensis Wellcome L0063847.jpg|tud. 203

## Dolenni allanol 
* De Humani Corporis Fabrica, argraffiad cyntaf (1543) yn Llyfrgell Prifysgol Basel
* De Humani Corporis Fabrica, detholiad o'r darluniau'r argraffiad cyntaf (1543)

Categori:Hanes gwyddoniaeth
Categori:Hanes meddygaeth
Categori:Llyfrau 1543
Prif Weinidog Seland Newydd

**Prif Weinidog Seland Newydd** yw'r swydd wleidyddol flaenaf yn Seland Newydd. 

## Rhestr Prif Weinidogion Seland Newydd
Andreas Vesalius

Anatomydd a meddyg o Fflandrys oedd **Andreas Vesalius** (Lladineiddio o'r enw Iseldireg **Andries van Wesel**) (31 Rhagfyr 1514 – 15 Hydref 1564). Roedd yn awdur llyfr dylanwadol ar anatomeg, *De Humani Corporis Fabrica* (Basel, 1543).

Fe'i ganwyd ym Mrwsel. Astudiodd ym Mhrifysgol Leuven (1528-32), ym Mhrifysgol Paris (1533-7) ac ym Mhrifysgol Padova, Gweriniaeth Fenis (1537). Yn syth ar ôl iddo gael ei ddoethuriaeth yn Padova, penodwyd ef yn athro llawdriniaeth ac anatomeg yno.

Ar ôl ei ymchwiliadau ei hun, fe ddaeth i'r casgliad bod llawer o ddamcaniaethau ffisiolegol hynafol Galen yn anghywir. Cynhwyswyd ei ddarganfyddiadau yn ei lyfr *De Humani Corporis Fabrica*, a gyhoeddodd pan oedd yn 28 mlwydd oed.

Yn fuan wedi cyhoeddi ei lyfr, penodwyd ef yn feddyg yn llys Siarl V, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, ac yn ddiweddarach gwasanaethodd ei fab Philip II.

Yn ystod bererindod i'r Tir Sanctaidd ym 1564 bu farw pan gafodd ei longddryllio ar ynys Zakynthos.

Categori:Ffleminiaid
Categori:Genedigaethau 1514
Categori:Marwolaethau 1564
Categori:Meddygon o'r Iseldiroedd
Pussy, Savoie

**Pussy** (ynganiad Ffrangeg: [pysi]) yw pentref bach yng nghymuned La Léchère yn rhanbarth Savoie o Ffrainc. Mae wedi'i leoli ar lethr ddwyreiniol Mont Bellachat uwchben glan chwith yr Isère, 9 cilomedr i'r gogledd-orllewin o Moûtiers. Mae ganddi boblogaeth o tua . Yn 1561 cofnodwyd y boblogaeth fel 1,455 o bobl, 548 ym 1776, a 276 ym 1979. Mae ffin y pentref yn cwmpasu 18 cilometrau sgwâr. Cafodd yr eglwys leol, a ymroddwyd i Sant Ioan Fedyddiwr, ei hailadeiladu ym 1669.

Cafodd Pussy a nifer o bentrefi bychan eraill eu cyfuno i gymdeithas La Léchère ar gyfer gweinyddu dibenion yn 1972.

Categori:Savoie
Stand Up For Wales

Noson gomedi fisol cangen Yes Cymru yn Abertawe yw **Stand Up For Wales**. Mae'n cael ei chynnal yng nghanol dinas Abertawe.

Cafodd ei sefydlu ym mis Mawrth 2017 fel dull o adloniant rheolaidd, ac fel modd o hybu gweithgarwch y criw bach o gefnogwyr selog.

## Denu Dilyniant
Yn y cyfnod byr ers ei sefydlu, mae Stand Up For Wales wedi denu wynebau cyfarwydd ar y sîn Gymraeg a Saesneg, ac wedi croesawu nifer o ddigrifwyr sydd wedi perfformio yng ngwyliau comedi Machynlleth a Gŵyl Caeredin, gan gynnwys Steffan Alun, Phil Cooper, Beth Jones, Dan Thomas a Calum Stewart.

## Yn Genedlaethol
Yn ogystal â'r nosweithiau misol yn Abertawe, cynhaliodd Stand Up For Wales nosweithiau yn nhafarn y Moon yng Nghaerdydd ar gyfer IndyFest, yng nghlwb Buffalo ar gyfer sioeau rhagflas Caeredin ym mis Mehefin, ym Merthyr Tudful ar gyfer lansiad y gangen leol o Yes Cymru, ac yn fwyaf diweddar yn Haf Yes Preseli.

Roedd Stand Up For Wales hefyd yn rhan o ddathliadau Diwrnod Owain Glyndwr Yes Cymru Abertawe yn y Schooner, fis Medi 2017.

## Oriel

File:Phil Cooper, comediwr.jpg| Phil Cooper
File:Dan Thomas, comediwr.jpg|Dan Thomas
File:Beth Jones, comediwr.jpg|Beth Jones
File:Steffan Evans comedi crop.jpg|Steffan Evans
File:Calum Stewart, comediwr.jpg|Calum Stewart

## Dolenni allanol
* 
* Tudalen Facebook
* Gwefan Yes Cymru

Categori:Digrifwch yng Nghymru
Damcaniaeth y Tamaid Bach

Damcaniaeth wyddonol gan D. T. Lewis (17 Mawrth 1909 - 1 Gorffennaf 1992) yw **Damcaniaeth y Tamaid Bach** a adnabyddir yn rhyngwladol fel ***The Tamaid Bach Theory of Subnuclear Particle Structure***. Ymgais Lewis oedd y ddamcaniaeth i symlhau'r gronynnau isatomig i ddau grŵp: y 'tamaid' a'r 'bach'. Mae rhai gwyddonwyr yn gwrthod y ddamcaniaeth.

Yn rhifyn 216 o *Nature* a gyhoeddwyd ar 25 Tachwedd 1967, cyhoeddodd Lewis:

ac:

Mab i lowr o Frynmawr, Sir Frycheiniog a astudiodd gemeg ym Mhrifysgol Aberywstwyth oedd D. T. Lewis. Maes ei ddoethuriaeth oedd adweithiau a niwtraledd asid heidroclorig. Dychwelodd yno flynyddoedd yn ddiweddarach fel athro prifysgol.

## Cyfeiriadau
Categori:Damcaniaethau
James Gillray

Gwawdluniwr o Loegr oedd **James Gillray** (13 Awst 1756 – 1 Mehefin 1815).

Fe'i aned yn Chelsea, ger Llundain, ac astudiodd engrafiad yn yr Academi Frenhinol, Llundain. Dechreuodd ei yrfa fel gwawdluniwr yn yr 1780au, ac hyd at 1811, pan gollodd ei bwyll, dangosodd ffolindebau gwleidyddiaeth plaid, gormodeddau y teulu brenhinol, ac erchyllterau y Chwyldro Ffrengig.

Delwedd:Caricature gillray plumpudding.jpg|*The Plumb-pudding in danger, or, State Epicures taking un Petit Souper ...* (1805; "Y pwdin plwm mewn perygl, ynteu, Epicuriaid gwladol yn cael swper fach"). Mae William Pitt a Napoleon yn rhannu'r byd rhyngddynt eu hunain: Napoleon yn cymryd Ewrop; Mae Pitt yn cymryd y cefnforoedd.
Delwedd:A-voluptuary.jpg|*A Voluptuary* (1792, "Trythyllwr"), gwawdlun o Siôr IV tra oedd yn Dywysog Cymru
Delwedd:The French Glory.jpg|*The Zenith of French Glory – the Pinnacle of French Liberty* (1793; "Copa gogoniant Ffrengig – Pinacl rhyddid Ffrengig"). Mae *sans-culotte* hwyliog yn canu'r ffidil yng nghanol lladdfa'r Chwyldro Ffrengig.

Categori:Genedigaethau 1756
Categori:Marwolaethau 1815
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Patricia Llewellyn

Cyflwynydd a chyfarwyddwr teledu oedd **Patricia** (neu **Pat**) **Llewellyn** (1963 - 24 Hydref 2017).

Cafodd ei geni yng Nghaerfyrddin. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Westonbirt. Roedd hi'n gyfarwyddwr ar y cwmni cynhyrchu teledu Optomen.

## Teledu
### DU
**Two Fat Ladies*
**The Naked Chef*
*''Heston's Feasts*
**Ramsay's Kitchen Nightmares*
**The F Word*
**Mary Queen Of Shops*
**Two Men In A Trench* 
**The F***ing Fulfords*
### UDA
**Kitchen Nightmares*
**Masterchef*
**Hotel Hell*
**Masterchef Jr.''

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Pobl fu farw o ganser
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Gerddi Botaneg George Brown, Darwin

chwith|bawd|260px
bawd|260px
bawd|260px
Mae **Gerddi Botaneg George Brown** yn ninas Darwin, Tiriogaeth y Gogledd, Awstralia. Maint y gerddi yw 42 hectar. Sefydlwyd y gerddi ym 1886.

Adeiladwyd rhaeadr fawr yn y gerddi. Mae oriel celf a chaffi.

Mae’r planhigion yn cynnwys coed Baobab, Mangrof, blodau Frangipani, Rhosyn yr anialwch, Bromeliad, Tegeirian a thua 450 math o balmwydd.

## Oriel

Delwedd:Darwin08LB.jpg
Delwedd:Darwin09LB.jpg
Delwedd:Darwin10LB.jpg
Delwedd:Darwin11LB.jpg
Delwedd:Darwin12LB.jpg
Delwedd:Darwin13LB.jpg
Delwedd:Darwin14LB.jpg

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan y gerddi botaneg

Categori:Gerddi yn Awstralia
Categori:Tiriogaeth y Gogledd
Tegau Eurfron

Santes oedd **Tegau Eurfron** a gwraig Caradog Freichfras (477 - 540).

I fynaich yr Oesoedd Canol roedd hi'n fwyaf nodedig am dri pheth: ei chlogyn (neu fantell; un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain), ei ffyddlondeb a'i morwyndod. Fe'i disgrifir fel gwraig Caradog yn y Rhamantau Ffrengig, *Livre de Carados* a'r *Le Manteau Mal Taillé*, darn byr a ddyddir i ddiwedd 12g.

Mae'r cofnod cyntaf o'r enw 'Tegau' i'w gael yn y 14g, yng ngwaith Goronwy Ddu ap Tudur (1320-70) ac mewn cerdd gan Dafydd ap Gwilym (fl.1340-70). Mae Guto'r Glyn (fl.1440-93) yn cymharu ei noddwraig gyda hi, a'i noddwr i Garadog Freichfras. Dywed fod ei mantell yn cyrraedd y llawr, ond nad oedd mantell merched eraill cyn hired. Tua'r un pryd mynnodd Lewis Glyn Cothi (fl.1447-86) fod ei noddwr o linach Caradog a 'Thegau Eururon'  Cyfeiria'r beirdd hyn ati fel symbol o burdod ei morwyndod a'i ffydlondeb i'w gŵr. Cyfeirir ati gyda'r enw 'Eurfron' am y tro cyntaf yn 1576.

## Storiau
Ymledodd y storiau am Tegau o Gymru, drwy Brydain ac i Ffrainc:

*Ceir storiau amrywiol amdani, ac yn eu plith ceir esboniad sut y cafodd ei henw 'Eurfron'. Ymddangosodd y cyfnod cyntaf o'r chwedl hon yn * Livre de Carados*, un o'r rhamantau Arthuraidd, Ffrengig.
*Stori arall yw honno am ei mantell a oedd â gwerthoedd cyfrin, ac yn profi a oedd y ferch yn forwyn ai peidio. Cofnodir hon yn *Le Manteau Mal Taillé*, rhamant o ddiwedd y 12g (gol. Romania, XIV, (1885) tt.343380) ac yn ddiweddarach mewn baled Saesneg o'r enw *The Boy and the Mantle* (Dogfen Ffolio yr Esgob Percy; gol. J.W.Hales a Frederick J.Furnival, II.301-311). Ceir cysylltiad yn y stori hon â Gwenhwyfar, gwraig y Brenin Arthur. Mewn un cofnod dywedir i Wenhwyfar a merched llys y Brenin wisgo'r fantell, ond nad oedd yn eu ffitio, ac edrychai'n doredig, yn garpiau amdanynt. Pan roddodd Tegau'r wisg amdani - yr un oedd yr hanes, ac edrychai'n hyll amdani. Ond trodd dywedodd iddi gusannu ei chariad, Caradog, cyn ei briodi, ac ar hynny, ffitiodd y fantell amdani fel maneg.Ceir trydydd stori: am gorn yfed sy'n colli gwin dros unrhyw ddyn sydd â gwraig anniwair (hy yn anfoesol, yn chwantu dynion eraill neu'n odinebus).Cyllell gig yw gwrthrych y prawf olaf a nodir, ac fel y storiau uchod, mae'n brawf o ffyddlondeb y person. Dim ond gŵr sydd â gwraig anniwair all ei defnyddio.

## Gweler hefyd 
*Santesau Celtaidd 388-680
*Rhestr o seintiau Cymru
*Oes y Seintiau yng Nghymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 477
Categori:Marwolaethau 540
Categori:Merched y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Merched y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Seintiau o Gymru
Jacinda Ardern

Prif Weinidog Seland Newydd ers 26 Hydref 2017 yw **Jacinda Kate Laurell Ardern** (ganwyd 26 Gorffennaf 1980). Arweinydd y Blaid Llafur Seland Newydd ers 1 Awst 2017 yw hi.

Aelod seneddol dros Mount Albert yw Ardern. Cafodd ei geni yn Hamilton, Seland Newydd, yn ferch i Ross Ardern, plisman, a Laurell, cynorthwy-ydd arlwyo ysgol.

Bu farw "Paddles", cath enwog y prif weinidog, ar 7 Tachwedd 2017.

Cyhoeddodd Ardern ei hymddiswyddiad fel prif weinidog ym mis Ionawr 2023. 
Olynwyd hi fel prif weinidog gan Chris Hipkins.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Prif Weinidogion Seland Newydd
Categori:Gwleidyddion o Seland Newydd
Fats Domino

Cerddor, canwr a phianydd o'r Unol Daleithiau oedd **Antoine "Fats" Domino Jr.** (26 Chwefror 1928 – 24 Hydref 2017).

Fe'i ganwyd yn New Orleans, yn fab i Antoine Caliste Domino (1879–1964) a'i wraig Marie-Donatille Gros (1886–1971). Priododd ei wraig Rosemary ym 1947; bu farw Rosemary yn 2008.

## Albymau
* ''Rock and Rollin' with Fats Domino* (1955, Imperial)
* *Fats Domino Rock and Rollin' * (1956, Imperial)
* *This Is Fats Domino!* (1956, Imperial)
* *This Is Fats* (1957, Imperial)
* *Here Stands Fats Domino* (1957, Imperial)
* * The Fabulous Mr. D* (1958, Imperial)
* *Fats Domino Swings* (1959, Imperial)
* *Lets Play Fats Domino* (1959, Imperial)
* *...A Lot of Dominos!* (1960, Imperial)
* *Sings Million Record Hits* (1960, Imperial)
* *Let the Four Winds Blow* (1961, Imperial)
* *I Miss You So* (1960, Imperial)
* *What a Party!* (1961, Imperial)
* *Twistin' the Stomp* (1961, Imperial)
* *Just Domino* (1962, Imperial)
* *Let's Dance with Domino* (1963, Imperial)
* *Here Comes Fats Domino* (1963, Imperial)
* *Walking to New Orleans* (1963, Imperial)
* *Here He Comes Again* (1963, Imperial LP-9248)
* *Fats on Fire* (1964, ABC-Paramount)
* *"Surboum" chez Fats Domino*, L 83612, LBY 3002)
* *Live in Las Vegas* (1965, Philips)
* *Kings of Beat 3* (1965, Star-Club Records)
* *Fats Domino '65* (1965, Mercury)
* *Getaway with Fats Domino* (1965, ABC-Paramount)
* *Fats Domino '65* (1965, Mercury SR-659-C)
* *Fats Domino!* (1966, Sunset Records)
* *Fats Domino* (1966, Grand Award Records GA 267 SD)
* *Trouble in Mind* (1968, Sunset Records)
* *Fats Is Back* (1968, Reprise Records)
* *Stompin'* (1967, Sunset Records)
* *Fatsound* (1968, Liberty LBL 83142E)
* *When I'm Walking* (1969, Harmony)
* *Fats* (1970, Reprise Records)
* *Fats Domino - Legendary Masters Series* (1970, United Artists Records)
* *My Blue Heaven* (1971, Pickwick/33 Records)
* *When My Dreamboat Comes Home* (1973, Pickwick/33 Records)
* *Cookin' with Fats* (1973, United Artists Records)
* *In Concert!* (1973, Mercury)
* *They Call Me the Fat Man* (1973, Probe 1 C 054-94 671)
* *Star Collection * (1973 - Midi, MID 4006)
* *"Hello Josephine" Live at Montreux* (1974, Atlantic)
* *Live in Europe* (1977, United Artists Records)
* *Golden Record* (1977, United Artists Records 4 C064-99365)
* *Sleeping on the Job* (1979, Antagon Musikgesellschaft)
* *Lady Madonna* (1979, Koala Record Co. AW 14162)
* *Blueberry Hill* (1979, Koala Record Co. AW 14161)
* *1980* (1980, F D Records WB-1200A)
* *Fats Domino Vol. 1* (1981, Joker SM 3895)
* *Alive and Kickin''' (2006)

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2017
Whangarei

**Whangārei** () yw'r ddinas fwyaf gogleddol yn Seland Newydd a hi yw prifddinas talaith Northland. Poblogaeth y ddinas oedd 31,000 ym 1965.

## Hanes
Trigolion gwreiddiol, brodorol yr ardal oedd llwyth Parawhau y Maori. Dechreuwyd diwydiant torri coed yno ym 1839, and ffoi wnaeth y mewnfudwyr o Ewrop ym 1845 rhag rhyfel ym Mae’r Ynysoedd rhwng y bobl Maori a’r fyddin Brydeinig. Erbyn 1855 roedd yno ffermydd a pherllannau yno, a datblygodd dref fechan gan gynnwys porthladd (lle mae Basn y Dref heddiw) a oedd yn allforio coed a glo.

Cyrhaeddodd gwaith sment Portland Whangarei ym 1885 a phurfa olew Penrhyn Marsden ym 1964. Daeth Whangerei’n ddinas ym 1965. Cyrhaeddodd rheilffordd o Auckland ym 1925 a phriffordd ddigonol erbyn 1934.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Daniel Jones (Mormon)

bawd|Clawr *Prophwyd y Jubili*, un o gylchgronnau Daniel Jones; cyhoeddwyd ym Merthyr Tudful

Un o arweinwyr y Mormoniaid yn Unol Daleithiau America oedd **Daniel Jones** (4 Awst 1811 - 3 Ionawr 1861) o Abergele. Wedi iddo ymfudo i America cafodd waith fel cychwr, a chafodd droedigaeth tra roedd wrth ei waith yn cludo credinwyr y grefydd honno mewn cwch a oedd dan ei ofal.

Roedd gyda Joseph Smith (23 Rhagfyr 1805 – 27 Mehefin 1844), sefydlydd Mudiad Saint y Dyddiau Diwethaf (neu'r 'Mormoniaid) pan lofruddiwyd ef. Y flwyddyn ddilynol dychwelodd Jones i Gymru yn genhadwr Mormonaidd. Gwnaeth Ferthyr Tudful yn ganolfan y sect a chyhoeddodd gyfnodolyn misol, gan gynnwys *Prophwyd y Jubili*. Hwyliodd o Lerpwl ar 26 Chwefror, 1849, gyda 249 o Gymry, a bu'n gofalu amdanynt ar y daith ar draws y gwastadeddau gan gyrraedd Salt Lake City ar 26 Hydref 1849 gyda'r fintai yn teithio mewn 25 o wagenni caeedig. Ym mis Awst 1852 dychwelodd ar ail daith genhadol, ac yn 1856 aeth â 703 o 'seintiau Cymreig' i Salt Lake City. Treuliodd weddill ei oes yn gapten ar Lyn Great Salt. Bu farw 3 Ionawr 1861, gan adael tair gwraig a chwech o blant.

## Cyfeiriadau 
## Ffynonellau
*Yr Athro Emeritus David Williams, D.Litt., (1900-78), Aberystwyth 
**Latter Day Saints Biographical Encyclopedia. A Compilation of Biographical Sketches of Prominent Men and Women in the Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints, Salt Lake City*, 1901-36 
**Theirs is the Kingdom*, Wendell J. Ashton; Salt Lake City, 1945 (Salt Lake City, 1945 ); 
**The Welsh Mormons* gan David Williams yn *The Welsh Review*, 1948 .

## Dolenni allanol 
*  Mormoniaid Cymreig cynnar  ar wefan welshmormonhistory.org
*Sganiwch 1852 cyfieithiad Cymraeg o Lyfr Mormon


Categori:Mormoniaid o Gymru
Categori:Cristnogaeth
Categori:Genedigaethau 1811
Categori:Marwolaethau 1861
Categori:Pobl o Gonwy
Jordi Cuixart i Navarro

Gŵr busnes a chenedlaetholwr o Gatalwnia yw **Jordi Cuixart i Navarro** (ganwyd 22 Ebrill 1975), sy'n ymgyrchydd dros iaith a diwylliant Catalaneg. Bu'n Llywydd Diwylliannol mudiad Omnium ers mis Rhagfyr 2015.

## Cefndir 
Ganed Cuixart yn Navarro yn Santa Perpètua de Mogoda, yn y Vallès Occidental, Catalwnia yn fab i fam o Murcia a thad o Gatalwnia. 

## Gwaith 
Cuixart yw sylfaenydd a phennaeth *Aranow*, cwmni sy'n cynhyrchu peiriannau pecynnu yn Barcelona. Mae'n aelod o Ganolfan Metelegol Catalwnia ac yn noddwr a sefydlwr *FemCAT* cymdeithas i entrepreneuriaid o Gatalwnia. 

## Gweithgaredd diwylliannol a chenedlaetholgar 
Ymunodd ag Òmnium Cultural, mudiad i hyrwyddo iaith a diwylliant Catalaneg, ym 1996. Gwasanaethodd fel trysorydd ac is-lywydd y mudiad cyn cael ei benodi yn llywydd arni ar 19 Rhagfyr 2015.
bawd|chwith|Cuixart yn annerch Omnium wedi iddo gael ei ethol yn llywydd
Cymerodd ran yn yr ymgyrch wleidyddol ''Ara es l'hora'' (nawr yw'r awr) a oedd yn ceisio troi etholiadau i senedd Catalwnia 2015 yn bleidlais o blaid annibyniaeth i'r wlad. O dan ei arweiniad, trefnodd Omnium ymgyrch o'r enw *Lluites compartides* (rhannu'r frwydr) sy'n anrhydeddu gweithredwyr brwydrau cymdeithasol Catalaneg ers y 1950au, a oedd yn ymgyrchu i greu *gwlad well a thecach*.

Bu'n gyfrifol am ehangu gwaith Omnium y tu hwnt i'r frwydr iaith a diwylliant i geisio creu consensws ymysg pobl y wlad ar faterion cymdeithasol. Trefnodd gyfarfodydd, trafodaethau a chynadleddau a gynhaliwyd o Dachwedd 2016 i Ebrill 2017 ar amrywiol bynciau, megis ymwrthod â gwleidyddiaeth cefnogwyr cyfoes Franco; heddychiaeth, amddiffyn y Gatalaneg, brwydrau undebau llafur a symudiadau amgylcheddol.

O dan ei arweinyddiaeth daeth Omniwm yn bartner mewn menter *Lliures de Pobresa, Exclusió i Desigualtats* (rhydd o dlodi, allgau ac anghydraddoldeb), sef ymgyrch gan y gymdeithas sifil yn erbyn effeithiau parhaus yr argyfwng economaidd. Mae'r ymgyrch yn beirniadu diffyg gweithredu'r awdurdodau cyhoeddus. Mae wedi bod yn hynod o feirniadol wladwriaeth Sbaen am y modd y mae wedi ymosod yn systematig ar bolisïau cymdeithasol a gwrth tlodi llywodraeth Catalwnia trwy ei ddefnydd o'r Llys Cyfansoddiadol.

## Carcharu 
Ar 4 Hydref, 2017, cyhuddwyd Jordi Cuixart a Jordi Sànchez i Picanyol (llywydd Cyngres Genedlaethol Catalwnia) o greu cynnwrf yn erbyn y wladwriaeth am eu rhan wrth drefnu refferendwm Annibyniaeth Catalwnia, 1 Hydref 2017. Ar 16 Hydref, 2017 cafodd y ddau eu carcharu am gyfnod ataliol er mwyn i'r awdurdodau chwilio am brawf o'u troseddau honedig. Arweiniodd eu carchariad at brotestiadau enfawr yng Nghatalwnia a chafodd eu carchariad ei feirniadu gan Amnest Rhyngwladol am fod yn rhy llawdrwm.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gatalwnia
Categori:Cenedlaetholdeb Catalanaidd
Categori:Genedigaethau 1975
David Thompson

Gall **David Thompson** gyfeirio at sawl person:
*David Thompson (fforiwr)
*David Thompson (gwleidydd Barbadaidd)
Ifor Rees

Gall Ifor Rees gyfeirio ar sawl person:
* Thomas Ifor Rees, diplomydd
* Ifor Rees (awdur)

Hefyd:
*Ivor Rees
O Outro Lado do Paraíso

Drama deledu o Frasil ydy ***O Outro Lado do Paraíso***. Cynhyrchwyd y rhaglen gan Rede Globo a chafodd ei rhyddhau ar 23 Hydref 2017.

## Cast 
## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Rhaglenni teledu Brasilaidd
Categori:Rhaglenni teledu drama
Categori:Rhaglenni teledu Portiwgaleg
Categori:Rhaglenni teledu TV Globo
Dylan ar Daith

Rhaglen ffeithiol a ddarlledwyd ar S4C yw  ***Dylan ar Daith***. Yn y gyfres mae Dylan Iorwerth yn olrhain hanes pobl Cymru sydd wedi gwneud eu marc dramor.

Cynhyrchwyd y gyfres gan gwmni Unigryw o Aberystwyth - y cyfarwyddwr yw Catrin M S Davies a'r gweithredwr camera yw Aled Jenkins.

## Penodau
### Cyfres 1
### Cyfres 2
## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Categori:Rhaglenni teledu Cymraeg
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2015
Weiren wib

bawd|Weiren wib Zip World yn Chwarel y Penrhyn
bawd|Weiren wib fer mewn parc yn Durham, gogledd Lloegr
Cebl neu raff rhwng dau fan, un yn uwch na'r llall, ac i'w lawr mae reidiwr yn llithro ar harnais, sedd grog neu ddolen o ryw fath yw **weiren wib** neu **wifren wib**.

Cynhelir weiren wib fel atyniad ar ben ei hun, neu yn reid mewn barc thema neu antur, a cheir hefyd weiren wib fer mewn parc chwarae i blant.

Lleolir y weiren wib hiraf yn Ewrop yn Zip World yn Chwarel y Penrhyn ger Bethesda, yng ngogledd Cymru. Y weiren wib hiraf yn y byd yw El Monstruo ("Yr Anghenfil") yn Puerto Rico, sydd 2.5&nbsp;km o hyd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gweithgareddau awyr agored
Categori:Reidiau ffair
Easyjet

Cwmni hedfan cost isel â phencadlys ym Maes Awyr Llundain-Luton yw easyJet. Mae ganddo sylfaeni gweithredol yn 26 meysydd awyr ledled Ewrop, gan gynnwys 11 yn y Deyrnas Unedig.
Ffurfioedd y cwmni ym 1995 gan fentrwr Syr Stelios Haji-Ioannou gyda dwy awyren Boeing 737, ond ers hynny mae’r cwmni wedi ehangu’n gyflym i fod yr ail gwmni hedfan mwyaf yn Ewrop.

Categori:Cwmnïau hedfan
Abdullah Alkhamesi

Meddyg o Iemen oedd **Abdullah Hamood Mohammed Alkhamesi** (28 Mawrth 1941 – 31 Awst 2017).

Ganwyd yn Sana'a, yn fab i Hamood Alkhamesi a oedd yn feddyg llysiau i Ahmad bin Yahya, Brenin ac Imam Gogledd Iemen. Enillodd Abdullah ysgoloriaeth i'r Undeb Sofietaidd ym 1959 ac astudiodd yn Athrofa Feddygol Odessa Pirogov. Yno, fe briododd Svetlana Petrovna ym 1965, a chawsant pedwar plant yn ystod y briodas. Dychwelodd Abdullah i Iemen gyda'i wraig ym 1967, yng nghanol y rhyfel cartref (1962–70). Efe oedd un o'r meddygon hyfforddedig cyntaf yn y wlad, ac arweiniodd yr undeb feddygol gyntaf i ennill cydnabyddiaeth o amhleidioldeb y doctoriaid gan ddwy ochr y rhyfel. Gweithiodd hefyd gyda Sefydliad Iechyd y Byd i frwydro'n erbyn clefydau trofannol megis bilharzia a malaria. Enillodd gradd meistr mewn rheolaeth feddygol o Brifysgol Moscfa ym 1973.

Fe sefydlodd adran Cymdeithas y Cilgant Coch yn Iemen ym 1973. Fel ysgrifennydd cyffredinol, llwyddodd i ddod ag ambiwlansiau, clinigau 24-awr, a llinellau ffôn brys i Iemen. Trwy'r Cilgant Coch yn Iemen, darparodd gymorth argyfwng ar draws Corn Affrica a rhanbarth y Gwlff, er enghraifft yn ystod daeargrynfeydd yn Dhamar, Gogledd Iemen, ym 1982 ac Iran ym 1990. Wedi'r rhyfel cafodd Abdullah ei benodi'n bennaeth ar uno gwasanaethau meddygol y gogledd a'r de gan yr Arlywydd Ibrahim al-Hamdi. Treuliodd y cyfnod o 1974 hyd uno'r wlad ym 1990 yn teithio yn ôl ac ymlaen i Aden i drafod, hyd yn oed mewn adegau o drais.

Ymddeolodd o'r Cilgant Coch yn Iemen yn 2002 a sefydlodd clinig di-dâl lleol. Yn nhymor y gwanwyn 2017, cafodd afiechyd ac roedd angen arno lawdriniaeth ar y galon. Cafodd un lawdriniaeth ym mis Awst, ond nid oedd modd iddo dderbyn rhagor o driniaeth oherwydd y rhyfel cartref ac ni allai gael ei symud tramor oherwydd cyfyngiadau gan Sawdi Arabia. Bu farw yn 76 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Meddygon Iemenaidd
Categori:Pobl o Sana'a
Santes Marchell o Dalgarth

**Santes** oedd **Marchell** (neu **Madrun**) a annwyd tua 375  yn unig ferch i Tewdrig pennaeth Llanfaes, ger Aberhonddu ac hi etifeddodd y rhan fwyaf o'i tiroedd. Gelwir o leiaf tair santes arall yn Marchell a buont i gyd yn ddisgynyddion iddi.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hwn ynghyd-destun yr erthygl Santesau Celtaidd 388-680

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau'r 370au
Marchell o Dalgarth
Marchell o Dalgarth
Sw Toronto

Mae **Sw Toronto** yn sw yn Toronto, Ontario, Canada. Agorwyd y sw ar 15 Awst, 1974, yn disodli Sw Riverdale. Mae dinas Toronto’n piau’r sw. Maint y sw yw 287 hectar.

Mae gan y sw  tua 3,800 a creaduriaid, yn cynnwys 450 o rywogaethau.

dim|bawd|260px
dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y sw

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghanada
Toronto
Categori:Toronto
Categori:Twristiaeth yng Nghanada
Traeth Naw Deg Milltir, Seland Newydd

Mae **Traeth Naw Deg Milltir** (enwau swyddogol **Te-Oneroa-a-Tōhē** / **Ninety Mile Beach**) ar arfordir gorllewinol Northland, Ynys y Gogledd, Seland Newydd, ar Benrhyn Aupouri, rhwng Kaitaia a Phenrhyn Reinga. Hyd y traeth yw 55 milltir, er gwaetha’r enw. Yn swyddogol, mae’r traeth yn ffordd gyhoeddus, er nid yw'n addas ar gyfer pob math o gerbyd.

## Cyfeiriadau
bawd|260px
bawd|260px

Categori:Arfordiroedd Seland Newydd
Naw Deg Milltir
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Crynodeb

Darn byr ar ddechrau erthygl, adolygiad, traethawd ymchwil, papur academaidd neu unrhyw ddadansoddiad manwl o bwnc arbennig yw **crynodeb** sy'n casglu ynghyd y prif bwyntiau er mwyn i'r darllenydd ddeall pwrpas y gwaith heb orfod darllen y testun cyfan.

Defnyddir y term amgen *précis* mewn rhai cyhoeddiadau, gair Ffrangeg a fathwyd yn 1760; Saesneg: *Abstract (summary)*. Mewn adroddiadau rheolaethol, yr arferiad yw rhoi 'crynodeb gweithredol' (*executive summary*) sydd, fel arfer, yn cynnwys mwy o wybodaeth na'r crynodeb arferol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyhoeddi
Adrenalin

Niwrodrosglwyddydd, hormon a meddyginiaeth yw **adrenalin** a adnabyddir hefyd dan yr enw **epineffrin**. Fel arfer. mae'n cael ei gynhyrchu gan y chwarennau adrenal a mathau arbennig o niwronau.

Fe'i ceir yn y rhan fwyaf o anifeiliaid a rhai organebau ungellog (protosoa). Napoleon Cybulski oedd y cyntaf i ddarganfod adrenalin, a hynny yn 1895.

## Geirdarddiad
Mae'r gair Lladin *adrenalin* yn golygu 'tua'r arennau', lle lleolir y chwarren adrenal. Mae'n derm masnachol a rhoddwyd masnach fraint (neu *trademark*) ar yr enw yn dilyn bathu'r term gan Jokichi Takamine yn 1901; cofrestrwyd y fasnach fraint gan Parke, Davis & Co yn Unol Daleithiau America. Oherwydd hyn, mae'r term 'adrenalin' yn araf golli ei blwyf a'r defnydd o'r term anfasnachol Epinephrine yn cynyddu.

## Cyfeiriadau
Categori:Hormonau
Categori:Gorbryder
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Robert John Pryse

Hanesydd a llenor o Gymro oedd **Robert John Pryse** (4 Gorffennaf 1807 – 3 Hydref 1889), a ysgrifennai dan yr enw barddol **Gweirydd ap Rhys**.

Ganwyd ym mhlwyf Llanbadrig, Ynys Môn. Roedd ei deulu yn dlawd, ac ni dderbyniodd lawer o addysg. Gweithiodd fel gwas ffarm ac fel gwehydd cyn priodi Grace Williams o Lanfflewyn ym 1828, ac o hynny hyd 1857 yn Llanrhyddlad y sefydlodd, yn cadw siop. Wrth godi teulu o saith o blant, fe aeth ati i addysgu ei hun yn ystod y nos. Dysgodd Saesneg, Groeg a Lladin, yn ogystal ag astudio hanes a llenyddiaeth Cymru. Ym 1849 urddwyd ef yn fardd, dan yr enw "Gweirydd ap Rhys", yn Eisteddfod Aberffraw. Ym 1857 symudodd i Ddinbych i weithio yn swyddfa Gwasg Gee yn bennaf gyda'r *Gwyddoniadur Cymreig* a geiriaduron. Ar ôl marw ei fab, y bardd John Robert Pryse ("Golyddan"), ym 1862, symudodd i Fangor i geisio ennill bywoliaeth fel awdur. Cyhoeddodd ''Hanes y Brytaniaid a'r Cymry* (1872) a *Hanes Llenyddiaeth Gymreig, 1300–1650'' (1883). Oherwydd gwaeledd a henaint symudodd i Gaergybi at ei ferch, y bardd Catherine Prichard ("Buddug"), yn 1884. Wedi marw ei wraig ym 1887 aeth i Fethesda at ei ferch hynaf, Elin, ac yno y bu farw ym 1889.

Un o'r llenorion mwyaf gweithgar o'r 19g oedd ef. Cyhoeddodd lawer o erthyglau a llyfrynnau; cyfrannodd fwy na neb tuag at *Y Gwyddoniadur Cymreig*; lluniodd bum geiriadur; golygodd sawl llyfr, yn eu plith argraffiad o *The Myvyrian Archaiology of Wales* (1870), ac o'r Beibl (1876); ac ef a olygodd y rhan fwyaf o *Enwogion y Ffydd* (1878–84).

## Llyfryddiaeth
bawd|*Geiriadur Cymraeg a Saesneg* gan "Gweirydd ap Rhys" (Caernarfon: Welsh Publishing Co., dyddiad anhysbys, ?1860au)

### Gweithiau
* *Geiriadur Cynaniadol Saesneg a Chymraeg* (Dinbych: Thomas Gee, 1857)
* *Orgraff yr Iaith Gymraeg* (gyda Thomas Stephens) (Dinbych, 1859)
* ''Hanes y Brytaniaid a'r Cymry* (2 gyfrol) (Llundain: William Mackenzie, 1872–4)
* *Hanes Llenyddiaeth Gymreig, o'r flwyddyn 1300 hyd y flwyddyn 1650* (Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1883)
* *Enwogion y Ffydd: neu, Hanes Crefydd y Genedl Gymreig* (gyda John Peter) (Llundain: William Mackenzie, 1878–84)

### Astudiaeth
* *Detholion o Hunangofiant Gweirydd ap Rhys'', gol. Enid P. Roberts (Aberystwyth, 1949)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Cymdeithas Hanes Mechell 

Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Pobl o Ynys Môn
Amygdala

Rhan o system limbig yr ymennydd wedi'i lleoli yn ddwfn yn llabed yr arlais yw'r **amygdala**; mae niwed iddo yn achosi newidiadau i ymddygiad emosiynol ac ymddygiad treisgar.

bawd|Rhannau o'r ymennydd
## Cyfeiriadau 
Categori:System nerfol
Thalamws

Rhan o'r ymennydd sy'n agos at ganol yr hemisfferau cerebrol yw'r thalamws.  Mae pob gwybodaeth synhwyraidd (heblaw am wybodaeth arogli) yn cael ei hanfon i'r thalamws ac wedyn i'r cortecs cerebrol.

bawd|Rhannau o'r ymennydd

Categori:Ymennydd
Homeostasis

**Homeostasis** yw'r enw a roddir ar y broses a ddefnyddir gan organebau byw i reoli eu cyflyrau ffisiolegol a chemegol eu hunain i'w galluogi i weithredu ar y lefel optimwm. Mae angen cadw llawer o newidynnau o fewn ffiniau penodol. Mae'r rhain yn cynnwys tymheredd y corff, pwysedd gwaed, cydbwysedd hylif, lefel pH yn hylif allgellog, crynodiadau ïonau sodiwm, potasiwm a chalsiwm, a lefel y siwgr yn y gwaed. Er mwyn cynnal bywyd mae angen cadw'r holl ffactorau hyn yn weddol gyson er gwaethaf newidiadau yn yr amgylchedd, amrywiadau mewn maethiad, a lefel gweithgaredd corfforol.

## Cyfeiriadau
Categori:Bioleg
Categori:Seiberneteg
Dogfael

[bawd|Eglwys Sant Dogwel, [Sir Benfro (amrywiad ar yr enw "Dogfael")]]

Sant a thywysog oedd **Dogfael** neu **Dogfael ap Ithel** (g. 470); weithiau defnyddir yr amrywiad Dogmael.

Yn ôl y traethodyn achyddol *Bonedd y Saint* a sgwennwyd yn 1140 roedd yn fab i Ithel ap Ceredig ap Cunedda, ac felly cysylltir ef ag un o dri llwyth saint Cymru. 
Dethlir ei wylmabsant ar 14 Mehefin a hefyd ar 31 Hydref yn flynyddol.

## Eglwysi
*Eglwys Sant Dogfael a elwir hefyd yn Llandudoch, Cemais, Ceredigion ac a oedd ar un cyfnod yn fynachlog. Y tebygrwydd yw mai'r eglwys ei hun oeddSant Dogfael ar un cyfnod, a'r tir o'i gwmpas oedd Llandudoch; tir dyn o'r enw Dudoch.
*Dogfael hefyd oedd nawddsant eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd - rhwng Hwlffordd ac Abergwaun
*Sant Dogmael, Mynachlog-ddu (neu weithiau 'Sant Dogfael') a
*St Dogmael Plwyf Melinau yn Esgobaeth Tyddewi, gogledd Penfro
*Llanddogwel, Ynys Môn

Ceir cyfeiriadau at sant o'r enw Dogmael hefyd yn Llydaw.

## Gweler hefyd
*Rhestr o seintiau Cymru

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 470
Categori:Pobl y 5ed ganrif
Morffin

Poenliniarydd o ddosbarth yr opiadau, neu'r cyffuriau cysgu, a geir mewn nifer o blanhigion ac anifeiliaid yw **morffin**. Mae'n gweithredu yn uniongyrchol ar y system nerfol ganolog i leddfu teimlad poen, boed yn llym neu'n barhaus. Cafodd ei unigo o opiwm am y tro cyntaf gan y cemegydd F. W. A. Sertürner tua'r flwyddyn 1804.

## Cyfeiriadau 
Categori:Opiwm
Categori:Poenliniarwyr
Categori:Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Categori:Prosiect Wici-Iechyd
Categori:Anesthetig
Santes Eiluned

:*Gweler hefyd: Santesau Celtaidd 388-680*

Santes oedd **Eiluned** neu **Eluned** un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Ei gwylmabsant yw 1 Awst.

Mae nifer o amrywiaethau o'i henw: Eiliueth (o'r Cognatio) Elvetha (Lladin) ac Almedha (Sacsoneg) yn arwain at **Eiluned**, **Elwedd** ac Aled mewn Cymraeg cyfoes, ond maent i gyd yn cyfeirio at yr un ddynes. 'Eiluned' yw'r sillafiad a ddefnyddiai Lewis Glyn Cothi yn ei gerddi (Gwaith, 1837 t.88) a chytunai Ifor Williams gyda hyn (gweler LBS II.419 n.1.). 'Aelivedha' yw enw Gerallt Gymro arni.
bawd|Ffynnon Maendu neu Ffynnon Eluned, Aberhonddu

## Eiluned ac Aberhonddu  
bawd|Ffynnon Eiluned (cefn) a'r pwll ymdrochi (blaen).
bawd|Y tu mewn i Ffynnon Eluned, gyda phridd yr ardal yn rhoi lliw coch, gwaedlyd i'r dwr

Fel un o ferched Brychan Brycheiniog, ar fryn uwchben y dref.  Yn ymyl mae'r ffynnon a elwir 'Ffynnon y Priordy', heddiw. Mae'n debyg fod y ffynnon hon a'r llan gwreiddiol wedi'u henwi ôl Eiluned. Sefydlodd Eiluned ddwy llan arall: un yn Llaneleu, tair milltir o Garth Madryn. Heddiw mae'r eglwys yn dwyn yr enw Elliw, santes o'r 6g,  ond cofnododd William o Gaerwrangon, yn y 15g fod Eiluned wedi byw 14 milltir o'r Henffordd. Mae Llaneleu tua 14 milltir o Henffordd. Rholiodd y pen a bwrw yn erbyn carreg y Maendu, ac fe darddodd ffynnon yn y man. Adnewyddwyd y ffynnon hon yn yr 20g a gellir ei gweld heddiw yn ymyl Maes y Ffynnon. Dywedir fod gwyrthiau wedi digwydd wrth ei chreirfa yn fuan ar ôl ei merthyrdod.

## Gŵyl Eiluned 
Yn 1188 disgrifiodd Gerallt Gymro ŵyl blynyddol mewn capel a gysegrwyd iddi tua tair milltir o Aberhonddu; gweler ei lyfr *Itinerarium Cambriae* (Hanes y Daith Trwy Gymru).  Dywedir fod llawer wedi eu hiacháu trwy ffydd ar ddydd ei gŵyl a pharhaodd y werin i ddathlu 'Gŵyl Eiluned' trwy yr Oesoedd Canol er gwaethaf ymdrechion yr Eglwys Gatholig i droi eu sylw at saint Beiblaidd. Peidiodd ei gŵyl o ganlyniad i'r Diwigiad Mawr a throwyd y capel yn ysgubor, a dadfeiliodd.

Cydnabuwyd cysylltiad Eiluned â thref Aberhoddu yn Oes Fictoria pan osodwyd ffenestr liw yn dangos Eluned (Aled) yn nghapel Cain yn y Cadeirlan.

## Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

## Cyfeiriadau 
Eiluned
Eiluned
Categori:Pobl o Bowys
Robert Rhys

Academydd a golygydd yw **Robert Rhys**. Bu'n olygydd ar gylchrawn *Barn* ar ddau achlysur ac mae'n gadeirydd y cwmni sy’n cyhoeddi’r cylchgrawn.

## Bywyd personol
Ganwyd 1953) ym mhlwyf Llangyndeyrn, Sir Gaerfyrddin, a'i addysgu yn Ysgol Gynradd Llanddarog, Ysgol Ramadeg y Bechgyn, Caerfyrddin, a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru Bangor. Mae bellach yn byw ym Mhorth-y-rhyd, Cwm Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin.

## Academydd
Bu'n dysgu cyrsiau ar iaith a llenyddiaeth Gymraeg ac ar ddiwylliant Cymru ym Mhrifysgol Prifysgol Abertawe rhwng 1978 a 2018.

## Golygydd
Bu'n olygydd *Yr Adferwr*, cylchgrawn Mudiad Adfer, rhwng 1975 a 1978; ar y pryd roedd yn fyfyriwr ymchwil a bu'n byw yn Groesffordd Llanddoged a Melin-y-coed ger Llanrwst. Ar ôl cael swydd ym Mhrifysgol Abertawe yn 1978 symudodd yn ôl i fyw i Gwm Gwendraeth Fach. Bu'n rhan o dîm golygyddol *Barn* am gyfnod byr, ar y cyd ag Ifor ap Gwilym ac Alan Llwyd (y ddau'n gweithio i'r cyhoeddwyr, Christopher Davies, yn Abertawe) a Gwynn ap Gwilym. Yn 1981 roedd yn un o'r criw a sefydlodd bapur bro Cwm Gwendraeth Fach, *Papur y Cwm*, a bu'n olygydd rhwng 1981 a 1986. Ef a gofnododd hanes y frwydr i achub Cwm Gwendraeth Fach yn y gyfrol ''Cloi'r Clwydi*, a gyhoeddwyd yn 1983. Rhoddodd y gorau i olygu *Papur y Cwm* yn 1986 er mwyn ailafael yn ei gysylltiad â *Barn'' y tro hwn fel golygydd a oedd hefyd yn gyfrifol am reoli'r cylchgrawn. Llwyddwyd i ennill cefnogaeth bellach gan Gyngor Celfyddydau Cymru yn y cyfnod hwn a rhoes y gorau i'r olygyddiaeth yn 1991; ers hynny bu iddo swyddogaeth greiddiol fel Cyfarwyddwr Cyhoeddi a chadeirydd y cwmni.

## Ffydd
Daeth yn Gristion yn 1984. Ymrwymodd i'r eglwys efengylaidd yng Nghaerfyrddin ac roedd yn un o'r aelodau a sefydlodd eglwys efengylaidd Gymraeg annibynnol yn y dref yn 1989. Mae bellach yn henuriad yn yr eglwys ac yn pregethu'n rheolaidd. Bu'n olygydd *Y Cylchgrawn Efengylaidd* rhwng 1996 a 2010.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*Rhys, Robert (1983), ''Cloi'r Clwydi*(Llangyndeyrn: Cymdeithas Les Llangyndeyrn)
*Rhys, Robert (1992), *Chwilio am Nodau'r Gân: Astudiaeth o Yrfa Lenyddol Waldo Williams hyd at 1939* (Llandysul: Gwasg Gomer)
*Rhys, Robert (2000), *Dawn Dweud: Daniel Owen* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru)
*Rhys, Robert (2007), *James Hughes, 'Iago Trichrug' *(Caernarfon: Gwasg Pantycelyn)
*Llwyd, Alan a Rhys, Robert (2014), *Waldo Williams: Cerddi 1922-1970'' (Llandysul: Gwasg Gomer)
*www.eglwyscaerfyrddin.org
*www.barn.cymru
*www.cofiantdj.net

Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru