open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kunming

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Kunming** (Tsieineeg: 昆明, *Kūnmíng*). Fe'i lleolir yn nhalaith Yunnan.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Prifysgol Meddygol Kunming
* Prifysgol Kunming
* Prifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Kunming
* Prifysgol Coedwigaeth De-Orllewin
* Prifysgol Amaethyddol Yunnan
* Prifysgol Normal Yunnan
* Prifysgol Yunnan
* Prifysgol Cyllid ac Economeg Yunnan

## Enwogion
* Benedict Anderson
* Cai Xitao
* Chih-Kung Jen
* Lamu Gatusa
* Li Guoxing
* Li Weiwei

## Oriel

Delwedd:Kunming temple2.jpg|Teml Yuantong
Delwedd:Kunming centre.jpg|Kunming Canolog
Delwedd:Kunming-canal-20030824.jpg|Yr Afon Panlong
Delwedd:Old kunming city01.jpg
Delwedd:Kunming square.jpg|Sgwâr Kunming
Delwedd:Kunming from Yu'an Shan.jpg
Delwedd:Kunming at sunrise.jpg
Delwedd:Kunming night.jpg
Delwedd:KunmingOldNew.jpg
Delwedd:

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Yunnan
Ffynnon Santes Wenfaen

Mae **ffynnon Wenfaen** wedi ei lleoli yn Rhoscolyn ar Ynys Môn. Gwelir y ffynnon rhyw hanner milltir o'r eglwys. Mae'r eglwys uwchben y môr ar lethr orllewinol Porth Gwalch. Mae'r ffynnon mewn cyflwr da hyd heddiw ac llwybr cerrig yn arwain ati. Llifa'r dŵr ohoni i'r môr ym Mhorth y Saint.

"Llanwenfaen" oedd yr enw gwreiddiol ar Rhoscolyn. Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Santes Gwenfaen. Tad Gwenfaen oedd Pawl Hen ac roedd hi'n chwaer i Peulan a Gwyngeneu. Yn ôl traddodiad roedd angen offrymu dwy garreg cwarts wen i Wenfaen. Mae enw'r santes (Gwenfaen) yn gyfystyr a charreg wen – gwen faen.''

## Lewis Morris
Enw adnabyddus sydd â chysylltiadau efo'r ffynnon oedd y llenor a'r hynafiaethydd Lewis Morris. Priododd Elin Griffith, Tŷ Wildrin, Rhoscolyn yn 1729 ac roedd ei chartref hanner milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r ffynnon. Roedd Morris yn gyfarwydd â holl draddodiadau a hanesion y ffynnon.  Yn ei gerdd *The Sacred Well of Gwenfaen, Rhoscolyn* mae'r awdur yn sôn am ddwr y ffynnon a'i effeithiau. Roedd pobol yn dod at y ffynnon i wella o'u hafiechydon meddyliol. Ysgrifennodd Morris ei fod ef ei hun wedi ymweld â'r ffynnon arbennig hon.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Ffynhonnau Ynys Môn
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Daeareg
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Santes Wenfaen
Ffynnon Seiriol, Penmon

Mae **Ffynnon Seiriol** wedi ei lleoli ym Mhenmon ar Ynys Môn.

## Hanes
Mae’r ffynnon wrth ymyl yr Eglwys ac yn fan hyn mae’r adfeilion Cristnogol hynaf ar Ynys Môn. Mae’r ffynnon yn dyddio’n ôl i’r chweched ganrif. Roedd rhai yn meddwl bod y ffynnon yma cyn dyfodiad y sant a bod y Derwyddon yn defnyddio’r ffynnon ac felly roedd fan hyn yn le cysegredig i’r duwiau Celtaidd.

Mae’r dŵr yn treiddio drwy haenau o galchfaen ac roedd y ffynnon yn adnabyddus am ei gallu i iachau.

Fe ddaru deulu Baron Hill, Biwmares godi gorchudd dros y ffynnon ar ddechrau’r 18g.
Mae hi bellach yn ffynnon ofuned ac mae ymwelwyr yn dod at y ffynnon i daflu arian ynddi yn y gobaith y gwireddir eu dymuniadau.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Categori:Cadw
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Seiriol, Penmon
Categori:Llangoed
Categori:Prosiect Wici Môn
Francis Chavasse

Esgob yr Eglwys Loegr oedd **Francis James Chavasse** (27 Medi 1846 – 11 Mawrth 1928). Sylfaenydd Coleg Sant Pedr, Rhydychen (fel Neuadd Sant Pedr), oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Sutton Coldfield, yn fab i'r meddyg Thomas Chavasse a'i wraig Miriam Sarah (née Wyld). Cafodd ei addysg yng Ngholeg Corpus Christi, Rhydychen. Priododd Edith Maude ym 1881.

Esgob Lerpwl rhwng 1900 a 1923 oedd Francis Chavasse.

## Plant
*Dorothea Chavasse (1883-1935)
*Christopher Chavasse (1884-1962)
*Noel Chavasse (1884-1917)
*Mary (May) Chavasse (1886-1987)
*Marjorie Chavasse (1886-1989)
*Francis Bernard Chavasse (1890-1941)
*Aidan Chavasse (1891-1917)

Categori:Esgobion Lerpwl
Categori:Genedigaethau 1846
Categori:Marwolaethau 1928
Ffynhonnau Llanddwyn

Mae llawer o ffynhonnau wedi eu lleoli o gwmpas Llanddwyn, ac mae **ffynnon Dafaden** yn un sydd wedi’i lleoli ar Ynys Llanddwyn yn Ynys Môn.

## Ffynnon Dafaden
Mae’r ffynnon yn un droedfedd ar ddeg o hyd ac yn naw troedfedd a hanner o led. Mae gris yn arwain lawr o’r dŵr.  Mae’r ffynnon yn sych erbyn hyn.

Yn ôl traddodiad roedd y ffynnon yn lle da i fynd i wella defaid ar groen. Dyna pam y gelwir yn Ffynnon Dafaden.
Dyma ddyfyniad o’r llyfr *Enwau Lleoedd Môn* gan Gwilym Jones a Tomos Roberts. Mae’n disgrifio’r hyn a oedd yn mynd ymlaen pan oeddent yn rhoi dŵr o’r ffynnon  ar ddafaden…

''…pigid y ddafaden a phinau, gwthid y rhain i gorcyn a’i daflu i’r ffynnon, yna golchid y dwylaw yn nŵr y ffynnon a diflannai’r ddafaden.

Mae rhai pobol yn meddwl mai corlan oedd safle’r ffynnon gan fod ffurf sgwâr iddi.  
Ond nid oes unrhyw dystiolaeth i gefnogi hyn.

## Ffynnon Fair
Mae ffynnon Fair wedi ei lleoli ar greigiau ynys Llanddwyn yn Ynys Môn.
Ffynnon fechan ydy hi ac yn ôl traddodiad o’r ffynnon hon roedd Santes Dwynwen yn yfed ohoni. 
Roedd llawer o bererinion yn ymweld â’r ffynnon yn Llanddwyn yn ystod yr Oesoedd Canol oherwydd eu hafiechydon.  Roedden nhw yn dod at y ffynnon i wella  afiechydon yr ysgyfaint, poenau ar yr esgyrn a phliwrisi.

Dyma gywydd ysgrifennodd Syr Dafydd Trefor i Dwynwen yn sôn am ei heglwys a’i ffynhonnau.

Santes ym mynwes Menai
A'i thir a'i heglwys a'i thai
Ffynhonnau gwyrthiau dan go
Oer yw'r dyn ni red yno.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Llanddwyn
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Rhosyr
Categori:Prosiect Wici Môn
Coleg Corpus Christi

Gallai **Coleg Corpus Christi** gyfeirio at:

* Coleg Corpus Christi, Caergrawnt, un o golegau Prifysgol Caergrawnt, Lloegr
* Coleg Corpus Christi, Melbourne, coleg diwynyddol yn Melbourne, Victoria, Awstralia
* Coleg Corpus Christi, Perth, coleg Catholig yn Perth, Gorllewin Awstralia
* Coleg Corpus Christi, Rhydychen, un o golegau Prifysgol Rhydychen, Lloegr
* Coleg Corpus Christi, Vancouver, coleg yn Vancouver, British Columbia, Canada

## Gweler hefyd
* Coleg Catholig Corpus Christi, Leeds, ysgol uwchradd yn Leeds, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr
Francis Jayne

Roedd **Francis John Jayne** (1 Ionawr 1845 – 23 Awst 1921) yn offeiriad Anglicanaidd Cymreig a wasanaethodd fel Prifathro Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan ac fel Esgob Caer.

## Bywyd Personol 
Ganwyd Jayne yn Llanelli, Sir Frycheiniog (Sir Fynwy bellach) yn fab i John Jayne, perchennog glofa, ac Elisabeth (née Hains) ei ail wraig.

## Addysg 
Cafodd ei addysgu yn Ysgol Rugby a Choleg Wadham, Rhydychen, lle graddiodd efo gradd dosbarth cyntaf yn  *‘’Literae Humaniores’’* (astudiaeth o ieithoedd, hanes ac athroniaeth glasurol Groeg a Rhufain) ym 1865. Graddiodd, efo gradd dosbarth cyntaf  eto, ym 1868 mewn *Cyfreitheg a Hanes Cyfoes*. Ym 1868 daeth yn gymrawd Coleg yr Iesu Rhydychen.

## Teulu 
Priododd  Emily Sarah, merch hynaf Watts John Garland. Bu iddynt chwe mab a thair merch.

Priododd chwaer Watts John, Mary Garland, ag Alfred George Edwards, Archesgob cyntaf Cymru.

## Gyrfa 
Ym 1870 ordeiniwyd Jayne fel offeiriad Eglwys Loegr gan gael ei benodi yn gurad Eglwys St Clemence, Rhydychen. Ym 1871 cafodd ei benodi yn diwtor yng Ngholeg Kebel, Rhydychen.

### Coleg Llanbed 
Ym 1879 cafodd ei benodi'n brifathro Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan; coleg diwinyddol ar gyfer paratoi dynion i’r offeiriadaeth Anglicanaidd. Yn ystod ei brifathrawiaeth llwyddodd Jayne i godi bri'r coleg. Llwyddodd i greu cysylltiadau rhwng Coleg Dewi Sant a Cholegau Rhydychen a Chaergrawnt; adeiladodd neuaddau preswyl newydd a dyblodd nifer yr efrydwyr.

Awgrymodd Adroddiad yr Arglwydd Aberdâr (1881) cysylltu Coleg Dewi Sant a Phrifysgol Aberystwyth. Roedd yn anghyfreithiol, ar y pryd, i golegau “enwadol” cael nawdd o’r llywodraeth.

Barn y Y Pwyllgor i Ymchwilio i Addysg Ganolradd ac Uwchradd yng Nghymru, oedd bod Coleg Llanbed yn cynnig addysg o’r safon uchaf a byddai modd cefnogi Coleg Llanbed o gael ei huno ag Aberystwyth fel cyd goleg oedd yn cynnig *mwy* nag addysg enwadol. Roedd yr enwadau anghydffurfiol yn gandryll yn erbyn y syniad. Roedd Jayne hefyd yn gandryll yn erbyn y syniad.

Yn hanes yr anghydffurfwyr Cymreig, llwyddodd yr anghydffurfwyr Cymreig i fethu caniatáu i Lanbed dod yn rhan o Brifysgol Cymru ym 1881.

Yn  hanes Eglwys Loegr (a Choleg Llanbed) Jayne bu awdur annibyniaeth Coleg Llanbed.

### Esgob Caer 
Ymddiswyddodd Jayne o brifathrawiaeth Llanbed ym 1886, ar gael ei benodi’n Ficer plwyf Leeds. Plwyf enfawr, nad oedd yn ddinas ar y pryd. Dwy flynedd yn niweddarach cafodd ei benodi'r Esgob Caer.

Ymddeolodd o’r Esgobaeth ym 1919 wedi torri ei iechyd.

## Marwolaeth 
Bu Jayne farw yng Nghroesoswallt ym 1921, a chladdwyd ei weddillion yn Eglwys Bowden, Caer.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1845
Categori:Marwolaethau 1911
Categori:Pobl o Lanelli
Categori:Esgobion Caer
Coleg Green Templeton, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Green Templeton** (Saesneg: *Green Templeton College*). Cafodd ei greu yn 2008 pan unwyd Coleg Green a Choleg Templeton; dyma'r cyfuniad cyntaf o'i fath yn hanes modern y Brifysgol

## Coleg Green
Sefydlwyd Coleg Green ym 1979. Cafodd ei enwi ar ôl ei brif gymwynaswyr,  Dr Cecil Howard Green, sylfaenydd y cwmni Texas Instruments, a'i wraig, Dr Ida Green.

## Coleg Templeton
Sefydlwyd Coleg Templeton ym 1965 fel Oxford Centre for Management Studies (Canolfan Astudiaethau Rheoli Rhydychen). Ym 1983 rhoddodd Syr John Templeton cryn swm o arian i'r canolfan er mwyn codi safonau rheoli ym Mhrydain. Wedyn cafodd y canolfan ei ailenwi yn Goleg Templeton er anrhydedd iddo.

## Cyfeiriadau
Green Templeton
Categori:Sefydliadau 2008
Baoshan

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw ''''* (Tsieineeg: 保山, *Bǎoshān''). Fe'i lleolir yn nhalaith gorllewinol Yunnan.

Baoshan ydy ardal fetropolitan fwyaf gorllewin Yunnan, yn dilyn Dali.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Yunnan
Coleg Harris Manceinion, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Harris Manceinion** (Saesneg: *Harris Manchester College*).

Sefydlwyd y coleg ym 1757, fel "Warrington Academy".

## Cynfyfyrwyr
## Cyfeiriadau
Harris Manceinion
Categori:Sefydliadau 1786
Dorothy Hodgkin

200px|bawd|Model penicillin gan Dorothy Hodgkin c.1945

Gwyddonwr o Loegr oedd **Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin** (12 Mai 1910 – 29 Gorffennaf 1994) a enillodd Wobr Cemeg Nobel am ei gwaith ar strwythur inswlin, penisilin, a vitamin B12.

Cafodd ei eni yng Nghairo, yr Aifft, yn ferch i John Winter Crowfoot (1873–1959) a'i wraig Grace Mary Crowfoot née Hood (1877–1957). Cafodd ei addysg yng Ngholeg Somerville, Rhydychen.

Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen‎
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Categori:Gwyddonwyr benywaidd o Loegr
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Coleg Sant Huw, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Sant Huw** (Saesneg: ''St Hugh's College'').

## Cynfyfyrwyr
*Mary Renault (1905–1983), nofelydd
*Barbara Castle (1910–2002), gwleidydd
*Aung San Suu Kyi (g. 1945), gwleidydd
*Theresa May (g. 1956), gwleidydd
*Rebecca Front (g. 1964), actores
*Ruth Lawrence (g. 1971), mathemategydd
*Nicky Morgan (g. 1972), gwleidydd
*Ghil'ad Zuckermann (g. 1971), ieithyddiaeth

## Cyfeiriadau
Sant Huw
Categori:Sefydliadau 1886
Zhaotong

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Zhaotong** (Tsieineeg: 昭通, *Zhāotōng*). Fe'i lleolir yn nhalaith Yunnan.

## Adeiladau a chofadeiladau
* Maes Awyr Zhaotong

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Yunnan
Coleg Sant Ioan

Gallai **Coleg Sant Ioan** gyfeirio at:

* Coleg Sant Ioan, Caerdydd, ysgol gôr o Eglwys Gadeiriol Caerdydd ym Mhentre Llaneirwg, Caerdydd
* Coleg Sant Ioan, Caergrawnt, un o golegau Prifysgol Caergrawnt, Lloegr
* Coleg Sant Ioan, Durham, un o golegau Prifysgol Durham, Lloegr
* Coleg Sant Ioan, Nottingham, coleg diwynyddol yn Nottingham, Lloegr
* Coleg Sant Ioan, Portsmouth, ysgol breswyl annibynnol yn Portsmouth, Lloegr
* Coleg Sant Ioan, Rhydychen, un o golegau Prifysgol Rhydychen, Lloegr
Tribiwnlys y Gymraeg

Corff statudol, annibynnol yw **Tribiwnlys y Gymraeg** sy'n delio gydag apeliadau yn erbyn Comisiynydd y Gymraeg mewn perthynas â Safonau'r Gymraeg. Sefydlwyd y tribiwnlys yn 2015 dan adran 120 o Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011. Mae'r Tribiwnlys yn gorff annibynnol a'i aelodaeth yn cynnwys unigolion sy'n gyfreithiol gymwys yn ogystal â rhai aelodau lleyg. Caiff ei gefnogi gan Lywodraeth Cymru.

Llywydd cyntaf a chyfredol y Tribiwnlys yw Keith Bush CF. Cafodd Llywydd ac Aelodau’r Tribiwnlys eu penodi trwy broses a luniwyd er mwyn sicrhau eu bod yn annibynnol a’u bod yn gwneud penderfyniadau gwrthrychol, yn unol â'r gyfraith. Gellid apelio yn erbyn penderfyniadau'r Tribiwnlys, ar bwynt cyfreithiol, i'r Uchel Lys.

Prif waith y Tribiwnlys yw:
#Herio Safonau a osodwyd gan Gomisiynydd y Gymraeg
#Apelio yn erbyn canlyniad ymchwiliad gan y Comisiynydd
#Adolygu penderfyniad gan y Comisiynydd i beidio ag ymchwilio i gŵyn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Tribiwnlys y Gymraeg

Categori:Cyfraith Cymru
Ysgol Athen

[bawd|300px|Yr [Athroniaeth|athronwyr o Hen Roeg]]

Llun gan Raffael yn Y Palas Apostolaidd yn Y Fatican ydy'r ***Ysgol Athen*** (Eidaleg: *Scuola di Atene*; Lladin: *Schola Atheniensis*). Mae'n ffresco, 500&nbsp;cm × 770&nbsp;cm (200 mod × 300 mod), ac fo'i harluniwyd yn y Dadeni Eidalaidd rhwng 1509 a 1511.

Categori:Gweithiau'r 1510au
Categori:Peintiadau'r 16eg ganrif
Categori:Peintiadau o'r Eidal
Haearn bwrw

bawd|Padell haearn bwrw.
Ffurf ar haearn sydd fel arfer yn cynnwys 2–4 y cant carbon a hefyd silicon, manganîs, ac amhureddau megis swlffwr a ffosfforws yw **haearn bwrw**. Hwn yw un o'r ddau fath o haearn a geir o'i fwyndoddi; y llall yw haearn gyr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aloion
Bwrw
Ymosodiad Arena Manceinion

bawd|Arena Manceinion, neu'r *Manchester Arena*, yn 2010. Ei henw yn 2010 oedd y *Manchester Evening News Arena*.

Achos o hunanfomio gan derfysgwr Islamaidd oedd **ymosodiad Arena Manceinion** a ddigwyddodd ar 22 Mai 2017 ym Manceinion, Lloegr. Credir mai un dyn, Salman Abedi, yn gweithio ar ei liwt ei hun, oedd yr hunanfomiwr, ond mae hefyd yn bosib fod eraill wedi'i gynorthwyo.

Digwyddodd yr ymososiad yng nghyntedd yr Arena, tua 22:30, ar ddiwedd cyngerdd gan Ariana Grande; roedd y perfformiad yn rhan o'i thaith: *Dangerous Woman Tour*. Lladdwyd 22 o bobol, yn cynnwys y bomiwr, ac anafwyd 59.

Dyma'r ail ddigwyddiad terfysgol yn Lloegr yn 2017, yn dilyn yr ymosodiad ar Westminster ar 22 Mawrth, a chafodd ei olynu gan ymosodiad Pont Llundain ac ymosodiad Parc Finsbury.

## Ymateb
Galwodd y Prif Weinidog Theresa May y digwyddiad yn "ymosodiad terfysgol ofnadwy" (*"appalling terrorist attack"*) a chadeiriodd gyfrafod o COBRA y bore canlynol.

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Manceinion
Categori:Terfysgaeth yn 2017
Categori:Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Coleg Murray Edwards, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg Murray Edwards** (Saesneg: *Murray Edwards College*). Sefydlwyd y coleg ym 1954 fel "Neuadd Newydd"  (Saesneg: *New Hall*). Yn 2008 rhoddodd Ros Edwards, cyn-fyfyrwraig, a'i gŵr Steve £30 miliwn i'r coleg; cafodd Neuadd Newydd ei hailenwi yn "Coleg Edwards Murray" er clod i'r rhoddwyr a'r brifathrawes gyntaf, y Fonesig Rosemary Murray.

Newydd, Neuadd
Categori:Sefydliadau 1954
Metaffiseg

Cangen o athroniaeth sy'n ymwneud ag egwyddorion sylfaenol yw **metaffiseg**. Ei nod yw cael gwybod am wir ystyr pethau a'u hanfod, ac felly mae'n astudio yn bennaf cysyniadau haniaethol, hynny yw pethau nad oes modd eu profi'n ddiriaethol.

## Cyfeiriadau 

Categori:Is-feysydd athroniaeth
Categori:Natur
Coleg y Santes Catrin

Gallai **Coleg y Santes Catrin** gyfeirio at:

* Coleg y Santes Catrin, Caergrawnt (Saesneg:St Cath**a**rine's College), un o golegau Prifysgol Caergrawnt, Lloegr
* Coleg y Santes Catrin, Rhydychen (Saesneg:St Cath**e**rine's College), un o golegau Prifysgol Rhydychen, Lloegr
Coleg y Santes Catrin, Rhydychen

:*Gweler hefyd Coleg y Santes Catrin (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg y Santes Catrin** neu **Coleg St Catherine** (Saesneg: ''St Catherine's College* neu yn anffurfiol *"Catz"''). Mae gwreiddiau'r coleg yn dyddio i 1868, pryd y'i sefydlwyd fel *delegacy* (mudiad o dan rheolaeth y brifysgol) i ddarparu addysg i'r rhai na allasant fforddio treuliau dod yn aelod llawn o'r brifysgol. Yn 2006 roedd gan y coleg £53 miliwn o incwm blynyddol.

## Hanes
Ym 1874 ffurfiwyd y ''St. Catharine's Club'' neu'r ''St. Catherine's Club* fel hwb i weithgareddau cymdeithasol y myfyrwyr. 
Cydnabuwyd y gymdeithas gan y Brifysgol ym 1931 fel y *St. Catherine's Society*. Penodwyd yr hanesydd Alan Bullock yn bennaeth (*censor'') i'r gymdeithas ym 1952. Erbyn hyn, roedd wedi tyfu i fod yn debycach i golegau'r brifysgol, ac ym 1956 penderfynwyd troi'r gymdeithas yn goleg. Erbyn 1962 roedd yr arian angenrheidiol wedi cael ei gasglu ynghyd, ac agorodd y coleg newydd ei ddrysau ym mis Hydref o'r un flwyddyn ar safle ar Manor Road, ar ochr ddwyreiniol canol y ddinas. Dyluniwyd adeiladau newydd y coleg gan y pensaer Danaidd o fri, Arne Jacobsen, mewn arddull modernaidd trawiadol. Yn y blynyddoedd cynnar dim ond dynion a gafodd fynychu'r coleg, ond ym 1974, roedd y coleg ymysg y grŵp cyntaf i dderbyn menywod. Erbyn 1978 roedd wedi tyfu i fod y fwyaf o golegau'r brifysgol. Ychwanegwyd adeiladau newydd yn 2005–2006 yn dilyn cynlluniau gan Stephen Hodder.

## Aelodau enwog 
* Euros Bowen, bardd
* Joseph Heller, awdur
* Peter Mandelson, gwleidydd
* Matthew Pinsent, rhwyfwr
* Jeanette Winterson, awdures

## Cyfeiriau
## Cyfeiriadau

Santes Catrin
Categori:Sefydliadau 1962
Haearn gyr

[bawd|Giât haearn gyr yng [Castell y Waun|Nghastell y Waun.]]
Ffurf hydwyth ac edafeddog ar haearn sydd fel arfer yn cynnwys llai na 0.1 y cant carbon ac 1–2 y cant sorod (slag) yw **haearn gyr**, **haearn gyrru**, neu **haearn gwaith**. Hwn yw un o'r ddau fath o haearn a geir o'i fwyndoddi; y llall yw haearn bwrw.

## Gweler hefyd
*David Mushet

## Cyfeiriadau 
Categori:Aloion
Gyr
Ariana Grande

Cantores ac actores o'r Unol Daleithiau yw **Ariana Grande-Butera**, fel **Ariana Grande** (ganwyd 26 Mehefin 1993).

Dechreuodd ei gyrfa yn Broadway, yn y sioe gerdd '13' ac yna actiodd Cat Valentine yn y gyfres deledu Nickelodeon 'Victorious' yn 2009. Daeth y sioe i ben wedi pedair cyfres gan fforchio o dan yr enw 'Sam & Cat' a ddaeth i ben yn 2014. Mae hefyd wedi ymddangos mewn nifer o sioeau theatr, teledu a ffilm. Mae hi'n arbennig o adnabyddus am ei chywair lleisiol uchel.

Mae hi wedi cael perthynas rhamantus gyda'r actor Graham Phillips a'r comediwr Pete Davidson. Priododd â Dalton Gomez yn 2020, ond ysgarasant yn 2023.

## Albymau
**Yours Truly* (2013)
**My Everything* (2014)
**Dangerous Woman* (2016)
** *Sweetener* (2018)
** *Thank U, Next* (2019)
** *Positions* (2020)
** *Eternal Sunshine* (2024)

## Teledu
**Victorious* (2010–13)
**Swindle* (2013)
**Sam & Cat* (2013-14)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1993
Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Coleg y Santes Catrin, Caergrawnt

:*Gweler hefyd Coleg y Santes Catrin (gwahaniaethu).*
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw **Coleg y Santes Catrin** (Saesneg: ''St Catharine's College'').
Fe'i ffurfiwyd ar ddiwrnod Santes Catrin (25 Tachwedd) 1473. Yn 2015 Meistr y coleg oedd y biocemegydd Jean Olwen Thomas, o'r Bala.

bawd|dim|360px|Tu blaen y Coleg gyda'r nos

## Cynfyfyrwyr
* John Addenbrooke, a sefydlodd Ysbyty Addenbrooke
* Harivansh Rai 'Bachchan', bardd Indiaidd
* John Bayliss, bardd
* (mewn ffuglen) James Bond
* Oliver Cromwell, ail fab Oliver Cromwell
* John Bacchus Dykes, emynydd
* Fakhruddin Ali Ahmed, pumed arlywydd India
* Benjamin Hoadly (1676–1761), Esgob Bangor
* R. Elwyn Hughes (1928-2015) Biocemegydd Cymreig
* Emyr Jones Parry, diplomydd gyda'r Cenhedloedd Unedig
* Malcolm Lowry, awdur
* Ian McKellen, actor
* Jeremy Paxman, darlledwr
* Steve Punt, digrifwr
* Tunku Abdul Rahman, arlywydd cyntaf Maleisia
* John Ray, naturiaethwr
* James Shirley, bardd a dramodydd
* Prince Arun Singh, cyn-Weinidog Amddiffyn India
* William Wotton, hanesydd

Santes Catrin
Categori:Sefydliadau 1473
Sgarff

[bawd|Yr awdur [Simon Singh yn gwisgo sgarff stribyn Möbius.]]
Cyfwisg a wisgir am y gwddf, y pen, neu'r ysgwyddau i gadw'n gynnes yw **sgarff**. Ceir hefyd sgarffiau ysgafn a wisgir am ffasiwn, a phensgarffiau neu feliau a wisgir am resymau crefyddol, er enghraifft yr hijab. Gwneir sgarffiau mewn lliwiau neu ddyluniad arbennig i gynrychioli clybiau, prifysgolion, a thimau chwaraeon.

## Gweler hefyd 
* Bwa pluog
* Crafat
* Gyddfliain (cadach gwddf)
* Siôl
* Tei
* Wogl

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfwisgoedd
Categori:Penwisg
Aber-miwl gyda Llandysul

Cymuned ym Mhowys yw **Aber-miwl gyda Llandysul**; mae Cyngor Sir Powys hefyd yn defnyddio'r sillafiad 'Abermiwl' a **Llandysul ac Aber-miwl**. Roedd gan y gymuned poblogaeth o 1521 yn 2011.

Mae gan y gymuned ddau ward: Aber-miwl (saith cynghorwr) a Llandysul, Powys (pedwar cynghorwr).

## Gweler hefyd
*Maldwyn (etholaeth Cynulliad)
*Maldwyn (etholaeth seneddol)

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Powys
Coleg Saint Cross, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg Saint Cross** (Saesneg: *St Cross College*).

## Cynfyfyrwyr
## Cyfeiriadau
St Cross
Categori:Sefydliadau 1965
Chris Tucker

Mae **Chris Tucker** (ganed **Christopher Tucker**; 31 Awst, 1971) yn actor a gwneuthurwr ffilmiau o'r Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1971
Cyrydu

Proses naturiol o ganlyniad i adweithiau cemegol yw **cyrydu** sy'n newid metel coeth yn ffurf sefydlocach, gan amlaf ocsid neu hefyd hydrocsid neu swlffid.

## Cyfeiriadau 
Categori:Meteleg
Categori:Prosesau cemegol
Hetheg

Iaith Indo-Ewropeaidd farw a siaradwyd gan yr Hethiaid, un o bobloedd hynafol Anatolia, yw'r **Hetheg**. Perthyna i'r ieithoedd Anatolaidd ac felly mae'n debyg i Garieg, Lweg, Lydieg, Lycieg, a Phalaieg. Gwyddys manylion yr iaith o ddiolch i ryw 30,000 o lechi ysgrifen gynffurf a gedwir yn Hattusa, prifddinas yr Hethiaid (heddiw ger Boğazkale yn Nhwrci), a chanolfannau eraill. Dyddia'r mwyafrif ohonynt o gyfnod Ymerodraeth yr Hethiaid (tua 1400–1180 CC).

## Cyfeiriadau 
Categori:Hethiaid
Categori:Ieithoedd Anatolaidd
Categori:Ieithoedd hynafol
Slofaceg

Iaith Indo-Ewropeaidd sydd yn un o'r ieithoedd Slafonaidd gorllewinol yw **Slofaceg**. Mae'n perthyn i'r ieithoedd Tsieceg, Pwyleg, Sileseg, Casiwbeg, a Sorbeg. Y Slofaceg yw iaith swyddogol Slofacia, ac yno fe'i siaredir gan 5.51&nbsp;miliwn o bobl. Ceir hefyd nifer o siaradwyr yn Tsiecia.

Mae'r Slofaceg yn perthyn yn agos iawn i'r Tsieceg, a cheir cymaint o gyd-eglurder rhyngddynt bod modd rhoi'r holl dafodieithoedd Slofaceg a Tsieceg ar gontinwwm ieithyddol, ac eithrio'r tafodieithoedd yn nwyrain Slofacia a Tsieceg Bohemia.

## Cyfeiriadau 

Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Categori:Ieithoedd Slofacia
Categori:Ieithoedd Tsiecia
Dofednod

'Da pluog' neu 'ffowls' yw'r hen enwau ar **ddofednod**, sef pob math o ieir, gwyddau a thyrcwn sydd wedi'u dofi (Saesneg: *fowls*, *poultry*). Gair cymharol newydd ydyw, ac fe'i cofnodwyd am y tro cyntaf yn 1828.

Daeth ieir a gwyddau i Brydain yn y cyfnod Celtaidd; hwyaid gyda'r Normaniaid a thyrcwn yn yr 16g. Megid ieir yn wreiddiol ar gyfer ymladd ceiliogod ag am eu hwyau a'u cig. Parhaodd ymladd yn boblogaidd, mewn talyrnau pwrpasol, tan ei anghyfreithloni yn 1849. Datblygwyd nifer fawr o wahanol fridiau o ieir ac fe'u cedwid ar bob fferm, tyddyn a llawer o erddi-cefn pentrefol tan ganol yr 20g.  Ers hynny cynyddodd ffermio dwys lle cedwir degau o filoedd o ieir dan do. Ceir llawer o rigymau a choelion am ieir ac erys eu dangos mewn sioeau yn boblogaidd.

## Yng Nghymru
Dan Gyfraith Hywel pennid cosb o ŵy ac ailblannu'r cnwd a ddifrodwyd ar berchennog gŵydd a grwydrodd i gae ŷd cymydog. Defnyddid adain gŵydd i hel llwch; y bluen fel cwilsyn ysgrifennu ac i wneud saethau; rhannau o'r llafn mewn offerynnau chwyth neu yn deth i oen amddifad sugno drwyddi a rhoddid y manblu mewn clustogau a gwely plu. Defnyddid saim gŵydd i ystwytho lledr, iro peiriannau ac yn feddyginiaeth  i ddyn ac anifail. Cedwid llawer o wyddau ar diroedd comin yn y 18g a cherddwyd llawer ohonynt i Loegr gan borthmyn fyddai'n rhoi pyg a thywod i arbed traed yr adar wrth deithio. Pesgid llawer o wyddau ar gyfer marchnad y Nadolig ac roedd y diwrnod pluo yn achlysur cymdeithasol pwysig cyn i'r twrci eu disodli. Ceir un brîd Cymreig o ŵydd - y Brecon buff.
        
Adar buarth eraill oedd hwyaid, ieir gini a thyrcwn. Addaswyd y twrci ar gyfer ffermio dwys ac ers canol yr 20g ef yw prif aderyn bwrdd y Nadolig. Cedwid peunod ar rai ffermydd, fel sioe yn bennaf, ond hefyd am eu bod yn lladd nadroedd. Ar ddiwedd yr 20g mentrodd rhai amaethwyr Cymreig gadw estrysod am eu cig a'u plu.

## Cyfeiriadau
Categori:Adar dof
Categori:Cig
Ma'anshan

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw '''Ma'anshan''' (). Fe'i lleolir yn nhalaith Anhui.

## Prifysgolion
* Prifysgol Thechnoleg Anhui

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Anhui
Tongling

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Tongling** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Anhui.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Anhui
Bened o Nursia

(tua 1400–1455), Basilica San Marco, Fflorens]]

Sant a sylfaenydd Urdd Sant Bened oedd **Bened o Nursia** (Lladin: *Benedictus de Nursia*) (tua 2 Mawrth 480 – 543 neu 547 OC).

Sefydlodd Bened deuddeg mynachlogydd yn yr Eidal cyn mynd i Monte Cassino, lle y sefydlodd yr Abaty Monte Cassino.

Categori:Pobl o Umbria
Categori:Seintiau Cristnogol
Categori:Seintiau o'r Eidal
Frank Soskice

Cyfreithiwr a gwleidydd Prydeinig oedd **Frank Soskice, Barwn Stow Hill, PC, QC** (23 Gorffennaf 1902 – 1 Ionawr 1979).

Mab i'r newyddiadurwr Rwseg David Soskice a'i wraig Juliet, cafodd ei addysg yn yr Ysgol Sant Pawl, Llundain, ac yng Ngholeg Balliol, Rhydychen.

Aelod Seneddol dros Casnewydd oedd Soskice rhwng 1956 a 1966.

## Cyfeiriadau
Categori:Arglwyddi am oes
Categori:Gwleidyddion o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Ysgrifenyddion Cartref
Coleg y Santes Hilda, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw **Coleg y Santes Hilda** (Saesneg: ''St Hilda's College'').  Sefydlwyd y coleg 1893 gan Dorothea Beale ar gyfer merched. Yn 2008, dechreuodd y coleg dderbyn dynion fel myfyrwyr.

Y coleg, a enwyd ar ôl Santes Hilda, oedd y coleg cyntaf yn Rhydychen i drawsnewid ei gapel yn ystafell aml-ffydd.

Yn 2023, enillodd adeilad newydd y coleg wobr RIBA (Royal Institute of British Architects).

## Aelodau enwog
*Fiona Caldicott (1941-2021), seiciatrydd
*Wendy Cope (g. 1945), bardd
*Anneliese Dodds (g. 1978), gwleidydd
*Susan Greenfield (g. 1950), gwyddonydd
*Bettany Hughes, hanesydd (g. 1967)
*Jenny Joseph (1932-2018), bardd
*Gwenllian Lansdown (g. 1979), gwleidydd
*Nicola LeFanu (g. 1947), cyfansoddwraig
*Sue Lloyd-Roberts, newyddiadurwraig (1950-2015)
*Val McDermid, nofelydd (g. 1955)
*Katherine Parkinson, actores (g. 1978)
*Barbara Pym, nofelydd (1913-1980)

## Prifathrawon
## Cyfeiriadau
Santes Hilda
Categori:Sefydliadau 1893
Isaiah Berlin

Athronydd o Loegr oedd **Syr Isaiah Berlin OM CBE FBA** (6 Mehefin 1909 – 5 Tachwedd 1997). Ef oedd sylfaenydd ac Arlywydd gyntaf Coleg Wolfson, Rhydychen.

Fe'i ganwyd yn Riga, oedd yn rhan o Ymerodraeth Rwsia ar y pryd ond sydd bellach yn brifddinas Latfia. Wedi cyfnod yn St Petersburg, symudodd y teulu i Loegr yn 1929. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sant Pawl, Llundain, ac yng Ngholeg Corpus Christi, Rhydychen. Priododd Aline Halban, née de Gunzbourg, ym 1956.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1983.

Bu farw yn Rhydychen a chladdwyd ef ym Mynwent Wolvercote.

## Gwaith athronyddol 
Nid oedd Berlin yn hoff o ysgrifennu fel y cyfryw  - byddai'n datgan ei draethodau ar lafar ac roedd yn rhaid i'w ysgrifenyddion drawsgrifio'r cyfan. Trawsgrifiadau o ddarlithoedd yw nifer o'i weithiau nodedig, megis *Two Concepts of Liberty* ac *Historical Inevitability.*

Mewn darlithoedd ac yn casgliad o draethodau *Three Critics of the Enlightenment,* bu'n ail-ymweld â gwaith Johann Gottfried von Herder, Johann Georg Hamann ac eraill oedd yn beirniadu gwerthoedd yr Oleuedigaeth ac yn gosod seiliau rhamantiaeth.

Roedd yn arddel y syniad bod gwahanol werthoedd moesol yn gallu bod cyn bwysiced â'i gilydd (*value pluralism)*, a'r syniad bod yn rhaid i ryddid ddod gyda'r grym a'r adnoddau i weithredu (*positive liberty*).

## Cyfeiriadau
Categori:Athronwyr o Loegr
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Bozhou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Bozhou** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Anhui.

## Enwogion
* Cao Cao (155-220)
* Hua Tuo (110-208)
* Hua Mulan

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Anhui
Sefydliad Nobel

Sefydliad preifat sy'n rheoli cyllid ac yn gweinyddu'r Gwobrau Nobel yw'r **Sefydliad Nobel** (). Sefydlwyd ar 29 Mehefin 1900 yn Stockholm yn unol ag ewyllys Alfred Nobel. Yn sgil diddymu'r undeb rhwng Sweden a Norwy ym 1905, cafodd y cyfrifoldeb dros wobrwyo ei rhannu rhwng y ddwy wlad: Pwyllgor Nobel Norwy sy'n gwobrwyo Gwobr Heddwch Nobel, a phwyllgorau Sweden sy'n dewis enillwyr y pedair gwobr arall (Llenyddiaeth, Ffiseg, Cemeg, Ffisioleg neu Feddygaeth, ac (ers 1969) Economeg.

Categori:Gwobrau Nobel
Categori:Sefydliadau 1900
Nobel
Fuzhou (Fujian)

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Fuzhou** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Fujian.

## Prifysgolion
* Prifysgol Normal Fujian
* Prifysgol Fuzhou
* Prifysgol Amaethyddiaeth a Choedwigaeth Fujian
* Prifysgol Meddygol Fujian
* Prifysgol Meddygaeth Traddodiadol Tsieineaidd Fujian
* Prifysgol Minjiang
* Prifysgol Thechnoleg Fujian

## Enwogion
* Yao Jinnan (1995-)
* Lin Zexu (1785-1850)
* Shen Baozhen (1820-1879)
* Zhan Shi Chai (1840au-1893)
* Chen Baochen (1848-1935)
* Wong Nai Siong (1849-1924)
* Lin Shu (1852-1924)
* Yan Fu (1854-1921)

## Oriel

Delwedd:Fuzhou Jinshan Temple.jpg|Teml Jinshan Fuzhou
Delwedd:Banyan King, Fuzhou.JPG
Delwedd:Fuzhou Train.JPG|Gorsaf Reilffordd Fuzhou
Delwedd:Fuzhou Taijiang.jpg|Ardal Taijiang
Delwedd:Hwa nan college.JPG|Hen campws Prifysgol Normal Fujian

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Fujian
Coleg Magdalen

Gallai **Coleg Magdalen** neu **Coleg Magdalene** gyfeirio at:

* Coleg Magdalen, Rhydychen, un o golegau Prifysgol Rhydychen, Lloegr
* Coleg Magdalene, Caergrawnt, un o golegau Prifysgol Caergrawnt, Lloegr
Emylsiwn

Cyfuniad o ddau hylif anghysmysgadwy ac un ohonynt ar ffurf mân ddafnau wedi eu gwasgaru o fewn y llall yw **emylsiwn** neu **emwlsiwn**. Cynhyrchir emylsiynau mewn nifer o ddiwydiannau a meysydd gwyddonol, ar gyfer lliwio, trin lledr, gwneuthuro rwber synthetig a phlastigion, cosmetigau, a chynnyrch therapiwtig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Coloidau
Categori:Cymysgeddau cemegol
O'r Pedwar Gwynt (cylchgrawn)

Cylchgrawn llenyddol Cymraeg yw '''''O'r Pedwar Gwynt'''''. Mae'n cynnwys gwaith beirniadol a chreadigol, erthyglau, adolygiadau, cyfweliadau, straeon a cherddi, a chroesair. Cyhoeddir tri rhifyn print y flwyddyn adegau'r Eisteddfod Genedlaethol, y Nadolig a'r Pasg, a chyhoeddir testun y rheiny a deunydd atodol yn ddigidol.

Ym mis Tachwedd 2015, penderfynodd Cyngor Llyfrau Cymru roi grant o £20,000 y flwyddyn i O'r Pedwar Gwynt Cyf. i gyhoeddi cylchgrawn llenyddol tan y flwyddyn 2019. Ei fwriad yw cymryd lle'r cylchgrawn *Taliesin*, a ddaeth i ben yn y gwanwyn 2016. Sefydlwyd y fenter mewn partneriaeth ag Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor, a'r Athro Angharad Price yn gadeirydd. Cyhoeddwyd y rhifyn print cyntaf ym mis Gorffennaf 2016, a lansiwyd y cylchgrawn yn swyddogol yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a'r Cyffiniau 2016.

Yn ystod cyfnod cynnar y cylchgrawn y ddau olygydd oedd Sioned Puw Rowlands ac Owen Martell, a Mari Siôn oedd y rheolwr golygyddol a chynhyrchydd. Nhw oedd sylfaenwyr y cylchgrawn.

Golygydd Gyfarwyddwr presennol y cylchgrawn yw Sioned Puw Rowlands, ac Angharad Penrhyn Jones yw'r Golygydd Cysylltiol a Chyfathrebu.

Daw enw'r cylchgrawn o gyfrol o ysgrifau gan T. H. Parry-Williams, ac ymddengys cwpled ganddo o'i gerdd "Gwynt y Dwyrain" yn rhyw arwyddair i'r cylchgrawn: "Mae’n rhaid cael gwynt. Nid yw amser yn bod / Pan na bo gwyntoedd o rywle’n dod."

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* 
* 

Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Cylchgronau llenyddol
Jinjiang

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Jinjiang** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Fujian.

## Enwogion
* Lai Changxing
* Zhang Gaoli
* Gong Bibei
* Yao Chen

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Fujian
Longhai

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Longhai** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Fujian.

## Oriel

Delwedd:Longhai - P1260559.JPG|Ysbyty Rhif 1 Longhai
Delwedd:Zhangzhou Railway Station - P1260567.JPG|Gorsaf Reilffordd Zhangzhou

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Fujian
Lliwur

Sylwedd a ddefnyddir i liwio defnyddiau megis tecstiliau, papur, a lledr yw **lliwur**, **llifyn**, neu yn syml **lliw**, a chanddo affinedd â'r wyneb y ceir ei roi arno. O ganlyniad i'r affinedd cemegol, ni newida'r lliw yn rhwydd wrth ei olchi neu gan dymheredd, golau, ac amodau eraill. Mae'r mwyafrif o liwurau yn gyfansoddion organig, hynny yw maent yn cynnwys carbon.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfansoddion cemegol
Categori:Lliw
Celwydd a Choncwest

Llyfr hanes gan Hefin Jones yw ***Celwydd a Choncwest: Yr Ymerodraeth Brydeinig ar draws y byd*** sy'n ymdrin â'r Ymerodraeth Brydeinig. Mae'n cynnwys cipolwg ar wreiddiau cynnar yr ymerodraeth: ymgyrchoedd y Saeson yn goresgyn tir eu cymdogion Celtaidd, ac ymdrechion coron Lloegr i wladychu holl wledydd Prydain ac Iwerddon yn yr Oesoedd Canol.

Yn ogystal â'r tiroedd a gafodd eu lliwio'n binc ar fapiau'r Fictoriaid, dilynir oliau'r ymerodraeth hyd heddiw mewn penodau ar ymyriadau milwrol y Deyrnas Unedig yn y Dwyrain Canol, sydd yn ôl yr awdur yn ffurf fodern ar imperialaeth.

Mae amheuon sylweddol ynghylch nifer o ffeithiau a honiadau'r gyfrol. Dylid ei deall yn fwy fel gwaith polemig sydd yn annog cynulleidfa Gymraeg ei hiaith i wybod am y drwg a'r drygionus am yr Ymerodraeth Brydeinig.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Categori:Llyfrau 2016
Categori:Llyfrau hanes Cymraeg o Gymru
Categori:Llyfrau am hanes y Deyrnas Unedig
O Dan Lygaid y Gestapo

Llyfr academaidd Cymraeg gan Simon Brooks yw ***O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru***. Cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru yn 2004 fel rhan o'r gyfres "Y Meddwl a'r Dychymyg Cymreig".

Dadleua'r awdur bod "goleuedigaeth" genedlaethol, yn debyg i'r Oleuedigaeth Ewropeaidd yn y 18g, wedi digwydd yng Nghymru ar ddiwedd y 19g a thrwy'r 20g.

Categori:Llyfrau Cymreig 2004
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig y 19eg ganrif
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr 20fed ganrif
Shishi

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Shishi** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Fujian.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Fujian
Iâl (bwystfil chwedlonol)

Bwystfil chwedlonol yw **iâl** (Lladin: *eale*) sy'n ymddangos ym mytholeg Ewropeaidd a herodraeth. Mae'n cael ei disgrifio gan Plinius yr Hynaf yn ei *Naturalis Historia* (VIII: 21). Mae Plinius yn ysgrifennu bod yr iâl cymaint ag afonfarch, gyda chynffon eliffant,  ei lliw yn ddu neu yn gochlyd; mae ei genau yn debyg i'r genau baedd; mae ganddi gyrn yn fwy na chufydd o hyd ac mae'n gallu symud y cyrn hyn ym mhob cyfeiriad yn ôl ei dewis.

Defnyddir yr iâl fel symbol horodrol y gynrychioli amddiffyniad balch. Ymddangosir ialod fel cynheiliaid yn arfbais Tŷ Beaufort. Roedd Arglwyddes Margaret Beaufort yn gymwynaswr i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, a Choleg Crist, Caergrawnt, felly gellir gweld ialod uwchben pyrth y colegau hynny.

Delwedd:Cambridge St John's College Main Gate 02.jpg|Arfbais uwchben Prif Borth Coleg Sant Ioan, Caergrawnt
Delwedd:Christ's College - detail - geograph.org.uk - 939910.jpg|Arfbais uwchben Prif Borth Coleg Crist, Caergrawnt

Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Creaduriaid herodrol
Jian'ou

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw '''Jian'ou''' (). Fe'i lleolir yn nhalaith Fujian.

## Prifysgolion
* Prifysgol Normal Fujian
* Prifysgol Fuzhou
* Prifysgol Amaethyddiaeth a Choedwigaeth Fujian
* Prifysgol Meddygol Fujian
* Prifysgol Meddygaeth Traddodiadol Tsieineaidd Fujian
* Prifysgol Minjiang
* Prifysgol Thechnoleg Fujian

## Enwogion
* Li Qiumei

## Oriel

Delwedd:Jian'ou Dongyue Miao 2012.08.25 11-31-46.jpg|Teml Dongyuw
Delwedd:Jian'ou Wenmiao 2012.08.25 10-40-08.jpg|Teml Conffiwciws Jian'ou
Delwedd:Jian'ou Guangxiao Si 2012.08.25 13-32-28 HDR.jpg|Teml Guangxiao
Delwedd:Jian'ou Tongxian Men 2012.08.25 12-34-04.jpg|giât Tongxian

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Fujian
Cwmni (uned filwrol)

Uned filwrol barhaol sy'n ffurfio rhan o fataliwn neu gatrawd o droedfilwyr yw **cwmni**. Rhennir yn ddau blatŵn neu ragor, dan arweiniad capten neu uwchgapten. Hwn yw'r corff lleiaf o filwyr sy'n gweithredu fel uned weinyddol a thactegol gyflawn, gyda phencadlys ei hunan.

## Cyfeiriadau 
Categori:Troedfilwyr
Categori:Unedau a threfniannau milwrol
Pont nofiol

bawd|Pont gychod yng Ngogledd Iwerddon yn ystod yr Ail Ryfel Byd.
Pont sydd yn defnyddio badau isel neu arnofion eraill i nofio ar y dŵr yw **pont nofiol**, **pont ysgraffau**, neu **bont gychod**. Dibynna cryfder y bont i ddal pwysau ar hynofedd yr hyn sy'n ei chynnal. Hwn yw'r math amlaf o bont filwrol a gynhyrchir dros dro er mwyn cludo milwyr ac offer ar draws afon neu lyn, ond defnyddir pontydd nofiol am resymau eraill hefyd.

[bawd|chwith|Badbont ar draws [Afon Hafren yn yr Amwythig. Ffotograff gan Geoff Charles (1950).]]

## Cyfeiriadau 
Nofiol
Bardd Llawryfog y Deyrnas Unedig

Swydd fygedol heb ddyletswyddau ffurfiol yw **Bardd Llawryfog y Deyrnas Unedig**. Serch hynny, bydd y bardd fel arfer yn cyfansoddi cerddi ar gyfer achlysuron cenedlaethol pwysig. Penodir y Bardd Llawryfog gan y Brenin neu'r Frenhines yn ôl cyngor y Prif Weinidog.

Mae'r swydd yn dyddio'n ôl i 1668 pan roddodd Siarl II warant frenhinol i John Dryden. Y swyddog presennol yw Simon Armitage.

## Beirdd Llawryfog
## Gweler hefyd
*Bardd llawryfog

## Cyfeiriadau

Categori:Barddoniaeth y Deyrnas Unedig
Prifysgol Leiden

Prifysgol hynaf yr Iseldiroedd yw **Prifysgol Leiden** () a leolir yn ninas Leiden yn Zuid-Holland. Sefydlwyd ym 1575 gan Wiliam y Tawedog, Tywysog Orange. Roedd ganddo safle 67 yn rhestr y *Times Higher Education Supplement* o brifysgolion gorau'r byd yn 2018. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  


Leiden
Categori:Sefydliadau 1575
Categori:Zuid-Holland
Categori:Prifysgolion Ewrop
Gregg Allman

Cerddor o'r Unol Daleithiau oedd **Gregg Allman** (8 Rhagfyr 1947 - 27 Mai 2017). Aelod yr Allman Brothers Band oedd ef.

Fe'i ganwyd fel Gregory LeNoir Allman yn Nashville, Tennessee, yn fab i Willis Turner Allman a Geraldine Robbins Allman. Brawd Duane Allman oedd ef.

## Gwragedd
*Shelley Jefts (p.&nbsp;1971; y. 2008)
*Janice Mulkey (p.&nbsp;1973; y. 2008)
*Cher (p.&nbsp;1975; y. 2008)
*Julie Bindas (p.&nbsp;1979; y. 2008)
*Danielle Galliano (p.&nbsp;1989; y. 2008)
*Stacey Fountain (p.&nbsp;2001; y. 2008)

## Plant
*Devon Allman (g. 1972), cerddor
*Elijah Blue Allman (g. 1976), cerddor
*Delilah Allman
*Michael Allman
*Layla Allman

Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Marwolaethau 2017
John Noakes

Cyflwynydd teledu Seisnig oedd **John Noakes** (6 Mawrth 1934 – 28 Mai 2017). Cyflwynydd y rhaglen plant *Blue Peter* rhwng 1965 a 1978 oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Halifax, Gorllewin Swydd Efrog. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rishworth.

Bu farw yn ei gartref yn Andratx, Mallorca.

Categori:Cyflwynwyr teledu Seisnig
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2017
Credoau'r Cymry

Llyfr am athroniaeth gan Huw L. Williams yw '''''Credoau'r Cymry: Ymddiddanion Dychmygol ac Adlewyrchiadau Athronyddol''''' a gyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Cymru yn 2016.

Categori:Athroniaeth Cymru yn yr 21ain ganrif
Categori:Llyfrau athroniaeth yr 21ain ganrif
Categori:Llyfrau athroniaeth gan awduron o Gymru
Categori:Llyfrau Cymreig 2016
Categori:Llyfrau am Gymru
Diriaeth

Peth sy'n bodoli yn faterol yw **diriaeth**. Fe'i chyferbynnir ag haniaeth a ffenomenau cysyniadol.

## Gweler hefyd 
* Realiti neu ddirwedd

## Cyfeiriadau 
Categori:Athroniaeth y meddwl
Categori:Metaffiseg
Categori:Rhesymeg
Gosgordd er anrhydedd

[bawd|[Narendra Modi, Prif Weinidog India, yn arloygu gosgordd er anrhydedd ar ei daith i Putrajaya, Maleisia.]]
thumb
Seremoni filwrol yng ngwledydd y Gymanwlad yw **gosgordd er anrhydedd** sy'n croesawu neu gydnabod pobl bwysig neu sy'n nod o barch i'r meirw.

Efelychir yr arfer hon mewn chwaraeon hefyd, yn enwedig criced, pêl-droed, a phêl-droed Awstralaidd.

Categori:Geirfa filwrol
Categori:Seremonïau
Bardd llawryfog

[bawd|Paentiad olew o 1639 gan arlunydd anhysbys, sy'n darlunio'r bardd [Homeros|Homer goroni â llawryf (Walters Art Museum, Baltimore)]]

Bardd a benodir yn swyddogol gan lywodraeth neu sefydliad pwysig arall i gyfansoddi cerddi ar gyfer achlysuron pwysig yw **bardd llawryfog**. Ers y cynoesoedd mae coron o ddail llawryf wedi cael ei defnyddio mewn darluniau o arwyr a beirdd enwog.

Mae penodiad swyddogol Bardd Llawryfog y Deyrnas Unedig yn dyddio'n ôl i 1668.

## Gweler hefyd
*Bardd Cenedlaethol Cymru
*Bardd Plant Cymru

Categori:Beirdd
Bijie

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Bijie** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Guizhou.

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Guizhou
Zbigniew Brzezinski

Diplomydd a gwyddonydd gwleidyddol o'r Unol Daleithiau a aned yng Ngwlad Pwyl oedd **Zbigniew Kazimierz Brzezinski** (28 Mawrth 1928 – 26 Mai 2017).  Gwasanaethodd yn gynghorydd i'r Arlywydd Lyndon B. Johnson o 1966 i 1968 ac yn Gynghorydd Diogelwch Cenedlaethol trwy gydol arlywyddiaeth Jimmy Carter o 1977 i 1981. O ran ei safbwynt ar gysylltiadau rhyngwladol, roedd Brzezinski yn perthyn i ysgol realaidd, a saif yn nhraddodiad daearwleidyddol Halford Mackinder a Nicholas J. Spykman.

Yn ystod ei gyfnod yn y Tŷ Gwyn, ymdrinasai â sawl argyfwng a dadl polisi tramor gan gynnwys normaleiddio cysylltiadau rhwng yr Unol Daleithiau a Gweriniaeth Pobl Tsieina (a thorri cysylltiadau â Gweriniaeth Tsieina); arwyddo'r ail Gytundeb ar Gyfyngu Arfau Strategol (SALT II); Cytundebau Camp David; Chwyldro Islamaidd Iran a'r wlad honno yn troi'n erbyn yr Unol Daleithiau; anogi anghydffurfwyr yn y bloc Dwyreiniol a phwysleisio hawliau dynol er mwyn tanseilio dylanwad yr Undeb Sofietaidd; arfogi'r mujahideen yn Affganistan, gyda'r nod o wthio'r Sofietiaid i oresgynu y wlad honno; ac arwyddo'r cytundebau rhwng Carter a'r Arlywydd Torrijos o Banama ac felly ildio hawl yr Unol Daleithiau i Gamlas Panama ym 1999.

Yn ddiweddarach, roedd Brzezinski yn athro ar bolisi tramor Americanaidd ym Mhrifysgol Johns Hopkins, ysgolhaig yn y Center for Strategic and International Studies, ac yn aelod o nifer o fyrddau a chynghorau. Ymddangosodd yn aml fel arbenigwr ar rhaglenni teledu gan gynnwys *The NewsHour with Jim Lehrer* ar PBS, *This Week with Christiane Amanpour* ar ABC News, a *Morning Joe* ar MSNBC (mae ei ferch, Mika, yn gyd-gyflwyno'r rhaglen honno). Roedd yn gefnogwr i Broses Prâg. Arbenigwr ar bolisi tramor yw ei fab hynaf Ian, a gwasanaethodd ei fab ieuangaf Mark yn llysgennad yr Unol Daleithiau i Sweden o 2011 i 2015. Bu farw Brzezinski yn 2017 yn 89 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Academyddion Prifysgol Johns Hopkins
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol McGill
Categori:Cynghorwyr Diogelwch Cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Gwrth-gomiwnyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Warsaw
Categori:Pobl fu farw yn Virginia
Categori:Ymfudwyr o Wlad Pwyl i'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Baoting

Dinas yn ne-ddwyrain Gweriniaeth Pobl Tsieina yw **Baoting** (). Fe'i lleolir yn nhalaith Hainan.

## Cyfeiriadau
*  http://www.people.fas.harvard.edu/~chgis/work/downloads/faqs/1999_pop_faq.html

Categori:Dinasoedd Hainan
Caria

Gwlad yn ne-orllewin Asia Leiaf yn oes yr hen Roegiaid oedd **Caria**. Cafodd ei lleoli i'r de o Ïonia, i orllewin Phrygia Fwyaf a Lycia, ac i'r gogledd a'r dwyrain o'r Môr Icaraidd. Cafodd ei galw ynghynt yn Phoenicia, am fod trefedigaeth Ffeniciaidd wedi ymsefydlu yno. Wedi hynny, derbyniodd yr enw Caria, oddi wrth y Brenin Car, a ddyfeisiodd y gelfyddyd o adargoel. Ei phrifddinas oedd Halicarnassus, man geni Herodotus a lleoliad Beddrod Halicarnassus, un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd. Y prif dduw oedd Iau. Aeth yr Apostol Paul heibio'r dref Cnidus yng Ngharia ar ei fordaith i Rufain.

Categori:Asia Leiaf
Manuel Noriega

Arweinydd milwrol ac unben Panama rhwng 1983 a 1989 oedd **Manuel Antonio Noriega Moreno** (11 Chwefror 1934 – 29 Mai 2017).

Fe'i ganwyd yn Ddinas Panama. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Milwrol Chorrillos. Roedd yn gefnogwr o'r unben Omar Torrijos.

Bu farw yn ysbyty yn Panama.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Marwolaethau 2017
Ffynnon Cerrigceinwen

bawd|Ffynnon Ceinwen ym mynwent Eglwys Cerrigceinwen

Mae **ffynnon Cerrigceinwen** wedi ei lleoli ym mynwent Eglwys Cerrigceinwen ger Llangristiolus yn Ynys Môn.

## Hanes
Roedd Ceinwen yn chwaer i Santes Dwynwen.  Mae'r ffynnon wedi ei lleoli ar yr ochr chwith wrth fynd lawr at yr eglwys. Mae drain a mieri yn gorchuddio'r ffynnon erbyn hyn ac mai'n anodd gweld y gwaith cerrig ond yn ffodus mae hi mewn lle diogel. Ond erbyn hyn mae'r ffynnon wedi ei hesgeuluso.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Cerrigceinwen
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llangristiolus
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Cyngar

bawd|Ffynnon Gyngar, Llangefni

Mae **ffynnon Cyngar** wedi ei lleoli wrth ymyl Eglwys Sant Cyngar yn Llangefni, Ynys Môn.

Mae'r ffynnon ychydig o lathlenni o'r eglwys ac ar gyrion Nant y Pandy. Yn ôl llyfr Tomos Roberts a Gwilym Jones, *Enwau Lleoedd Môn* mae gweddillion y ffynnon i'w gweld ond nad oedd y darddell yn llifo'n effeithiol. 
Nid oes unrhyw draddodiad am y ffynnon hon wedi goroesi.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Cyngar
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Llangefni
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynnon Gorlas

Mae **ffynnon Gorlas** wedi ei lleoli wrth ffermdy Ffynnon Gorlas yng Nghaergybi, Ynys Mon.

Roedd y ffynnon wedi bod yn cyflenwi'r fferm  tan ddaeth ar ddechrau'r 1930au. Y rhai olaf i gludo dwr ymaith oedd y lleianod y cwyfaint lleol yn y 1950au. Roedd hyn ar gyfer wella afiechydon.

Mae'r ffynnon a wal uchel iddi a phedair ochr o'i amgylch. Mae mynedfa ar un ochr a nifer o risiau yn mynd lawr at y dwr.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Gorlas
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Caergybi
Categori:Prosiect Wici Môn
Gillingham

Gallai **Gillingham** gyfeirio at:

* Gillingham, Caint, tref yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr
* Gillingham, Dorset, tref yn Dorset, De-orllewin Lloegr
* Gillingham, Norfolk, pentref yn Norfolk, Dwyrain Lloegr
Ffynnon Cefn Du Mawr

Mae **Ffynnon Cefn Du Mawr** wedi ei lleoli ger Mynydd y Garn ym mhlwyf Llanfair-yng-Nghornwy.

Mae modd gweld olion hen ddefodau paganaidd o gyfnod y Derwyddon.

Yn ôl llyfr *Ffynhonnau Cymru* gan Eirlys a Ken Lloyd Gruffydd, ar ddechrau'r 20ed ganrif roedd hi'n arferiad i godi'r pedair carreg o gorneli'r ffynnon a'u sgwario'n lân cyn eu gosod yn ôl yn ofalus yn eu lle. Roedd hyn er mwyn cadw ysbrydion drwg draw.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch-y-Garn
Cefn Du Mawr
Categori:Prosiect Wici Môn
Ffynhonnau Elaeth

Mae **Ffynhonnau Elaeth** wedi eu lleoli yn Amlwch yn Ynys Mon.

Mae un wedi ei lleoli ym mhen Isaf Stryd y Ffynnon a'r llall wrth ymyl Ros-goch. Roedd y ffynnon yn cael ei defnyddio i iachau anhwylderau ac afiechydon. Yn ôl traddodiad roedd llysywen yn byw yn ffynnon *Stryd y Ffynnon*.  
Yn ôl y sôn roedd y llywysen yn newid ei ffurf a'i siâp. Roedd llywysen yn byw yn ffynnon Gwredog hefyd.

Brenin Elaeth Gyffeswr oedd berchen ar y ffynhonnau.

## Gweler hefyd
*Ffynhonnau Môn

## Cyfeiriadau
Categori:Amlwch
Categori:Ffynhonnau Ynys Môn
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn