open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Windham Wyndham-Quin, 5ed Iarll Dunraven a Mount-Earl

Roedd y **Cyrnol Windham Henry Wyndham-Quin, 5ed Iarll Dunraven a Mount-Earl, CB , DSO** (7 Chwefror 1857 - 23 Hydref 1952) yn Swyddog ym myddin Prydain yn Aelod Seneddol Ceidwadol ar gyfer De Morgannwg, 1895-1906 ac yn aelod o’r bendefigaeth Wyddelig.

## Bywyd Personol
Ganwyd Wyndham-Quin yn Llundain, yn ail fab i Windham Henry Wyndham-Quin, ail Iarll Dunraven a Mount-Earl, a Caroline, merch y Llyngesydd Syr George Tyler o Barc Cotrel, Bro Morgannwg.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a'r Coleg Milwrol Brenhinol, Sandhurst.

Priododd y Fonesig Eva Constance Aline Bourke, merch Richard Southwell Bourke, 6ed Iarll Mayo. Bu iddynt dau fab ac un ferch.

## Gyrfa filwrol
Ymunodd â'r 16eg Lancers yn 1878 a bu'n gwasanaethu yn Rhyfel Cyntaf y Boer ym 1881. Daeth yn gapten ym 1886 gan wasanaethu yn India ym 1889. Bu'n adjutant gyda'r Royal Gloucester Hussars rhwng 1890 ac 1894 a chafodd ei ddyrchafu'n uwchgapten yn y 16th Lancers ym 1893. Gwasanaethodd yn Ne Affrica eto yn Ail Ryfel y Boer. Fe'i penodwyd yn gapten yn yr Iwmyn Imperialaidd ar 14 Chwefror 1900. Cododd a gorchmynnodd 4ydd Cwmni (Morgannwg) yr Iwmyn Imperialaidd a adawodd Lerpwl ar yr SS Cymric ym mis Mawrth. Yn Ail Ryfel y Bore bu son amdano mewn cadlythyrau ac enillodd Fedal y Frenhines gyda thri chlesbyn a medal yr Urdd Gwasanaeth Nodedig (DSO). Fe'i hurddwyd yn Gydymaith Urdd y Baddon ym 1903.

Ar ôl dychwelyd o Dde Affrica, cododd a gorchmynnodd Iwmyn Imperialaidd Morgannwg fel catrawd lawn a olynodd y 4ydd Cwmni. Fe'i penodwyd yn Gyrnol anrhydeddus y gatrawd ar 19 Hyd 1901.

## Gyrfa Wleidyddol
Yn etholiad cyffredinol 1895 fe'i hetholwyd yn Aelod Seneddol dros De Morgannwg, gan ennill sedd i'r Blaid Geidwadol. Fe'i ail etholwyd ym 1900, ond collodd y sedd i'r Rhyddfrydwyr yn etholiad cyffredinol 1906.

Fe wasanaethodd fel Uchel Siryf Swydd Kilkenny ym 1914.

Fe'i dyrchafwyd i'r Iarllaeth ar farwolaeth ei gefnder Windham Wyndham-Quin, 4ydd Iarll Dunraven a Mount-Earl, a fu farw ym 1926 heb olynydd gwrywaidd. Gan fod Iarll Dunraven a Mount-Earl yn deitl yn y bendefigaeth Wyddelig yn hytrach na phendefigaeth Prydain Fawr, nid oedd yn eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.
## Marwolaeth
upright|bawd|Maen coffa
Bu farw yn Adare Manor, Swydd Limerick a rhoddwyd ei weddillion i orffwys yn Eglwys St. Nicholas, Adare, Swydd Limerick.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1952

Categori:Prosiect Wicipobl
Y Bregeth ar y Mynydd

de|bawd|314x314px|Darlun o'r Bregeth ar y Mynydd by Carl Bloch
Casgliad o ddywediadau a athrawiaeth Iesu Grist sy'n pwysleisio ei ddysgeidiaeth foesol yw'r **Bregeth ar y Mynydd**. Mae i'w chanfod yn yr Efengyl yn ôl Mathew (penodau 5, 6, a 7). Dyma'r cyntaf o Bum Disgwrs Mathew ac mae'n ymddangos yn gymharol gynnar yng Ngweinidogaeth Iesu, yn dilyn ei fedyddio gan Ioan Fedyddiwr, ei ympryd a'i fyfyrdod yn yr anialwch, ac wedi iddo ddechrau pregethu yng Ngalilea.

Y Bregeth yw disgwrs di-dor hiraf Iesu yn y Testament Newydd, ac un o'r elfennau sy'n cael ei dyfynnu fwyaf o'r Efengylau.
Mae'n cynnwys rhai o ddysgeidiaethau mwyaf adnabyddus Iesu, fel y Gwynfydau a Gweddi'r Arglwydd. Mae'r Bregeth ar y Mynydd yn cael ei hystyried fel un sydd yn cynnwys yr elfennau creiddiol o fod yn ddisgybl i Grist.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y Testament Newydd
Categori:Iesu
Categori:Cristnogaeth
Kyle Gass

Actor, cynhyrchydd, sgriptiwr a seren deledu o'r Unol Daleithiau yw **Kyle Richard Gass** (ganwyd 14 Gorffennaf 1960).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Ystadegaeth ddisgrifiadol

Mae **ystadegyn ddisgrifiadol** yn ystadegyn sy'n disgrifio neu'n crynhoi nodweddion casgliad o wybodaeth feintiol e.e. ystadegau, data. **Ystadegath ddisgrifiadol** yw'r broses o ddefnyddio ac analeiddio'r ystadegau hyn.

Gwahaniaethir rhwng ystadegaeth ddisgrifiadol ac ystadegaeth gasgliadol (*inferential*) yn ôl bwriad neu amcan:
* ystadegaeth ddisgrifiadol - crynhoi casgliadau neu sampl
* ystadegaeth gasgliadol - defnyddio'r data i ddysgu am y boblogaeth a gynrychiolir (neu beidio!) gan y data.

Mae hyn, yn gyffredinol, yn golygu nad yw ystadegaeth ddisgrifiadol (yn wahanol i ystadegau gasgliadol) yn cael ei datblygu ar sail theori tebygolrwydd. Ond pan ddefnyddir ystadegaeth gasgliadol i ddadansoddi data, mae ystadegau disgrifiadol hefyd yn cael eu cyflwyno. Er enghraifft, mewn papurau ar bynciau dynol, fel arfer, mae tabl wedi'i gynnwys gan roi maint y sampl, maint y sampl mewn is-grwpiau allweddol a nodweddion demograffig neu glinigol megis yr oedran cyfartalog, rhyw, cyfrifoldebau ac ati.

Ymhlith y mesuryddion a ddefnyddir yn aml i ddisgrifio set o ddata mae:
* mesuryddion canolduedd (*central tendency*), gan gynnwys cymedr, canolrif a modd
* mesuryddion amrywiant (*measures of variability*) neu wasgariad ystadegol, gan gynnwys gwyriadau safonol (neu "amrywiant"), gwerthoedd isafswm ac uchafswm y newidynnau, cwrtosis a sgiwedd..

## Cyfeiriadau
Categori:Dadansoddiad
Categori:Ystadegaeth
Categori:Rheoli data
George Alfred Walker

Roedd '*George Alfred Walker (*Graveyard Walker*)*' (27 Hydref 1807 – 6 Gorffennaf 1884) yn ddiwygiwr glanweithiol o Loegr a fu'n ymgyrchu dros ddiwygio ymarferion claddu er mwyn rhwystro lledaenu haint.

## Cefndir 
Ganwyd Walker yn Nottingham yn ail fab i William Walker, plymwr, a'i wraig, Elizabeth Williamson, o Barton under Needwood, Swydd Stafford. Derbyniodd ei addysg gynharaf gan Henry Wild, Crynwr o Nottingham. Aeth i Lundain lle fu'n ddisgybl yn Ysgol Aldersgate. Ym 1829 daeth yn drwyddedog yng Nghymdeithas yr Apothecariaid, ac ym 1831, yn aelod o Goleg Brenhinol y Llawfeddygon. Ym 1835 bu'n astudio yn Ysbyty St Bartholomew, a'r flwyddyn ganlynol yn Hôtel Dieu ym Mharis.

Ni fu'n briod.

## Gyrfa 
bawd|Clawr *Gatherings from Graveyards* gan Walker
Ym 1837 dychwelodd Walker i Lundain gan sefydlu practis meddygol yn 101 Drury Lane. O fewn tafliad carreg  i'w feddygfa roedd saith o'r mynwentydd mwyaf gorlawn a heintus yn Llundain. Roedd y rhain yn cynnwys Ground Green yn Portugal Street ac Enon Chapel St Clement's Lane, lle claddwyd rhwng 10,000 a 12,000 o bobl o dan y lloriau mewn seler yn mesur dim ond 59 x 29 troedfedd yn unig. Roedd Walker yn argyhoeddedig bod yr arogl a oedd yn deillio o'r mynwentydd gorlawn hyn yn wenwynig ac y gallai gael effaith andwyol ar iechyd y rhai oedd yn byw gerllaw.

Cyhoeddodd nifer o lyfrau a llyfrynnau a oedd yn amlygu cyflwr arswydus mynwentydd trefol ac yn ceisio profi cysylltiad rhwng afiechydon ac ymarferion claddu. Roedd am weld gwaharddiad ar gladdedigaethau rhwng waliau a sefydlu mynwentydd newydd y tu allan i'r trefi.

Ym 1845 sefydlodd y Gymdeithas Diddymu Claddedigaethau mewn Trefi  (*the National Society for the Abolition of Burials in Towns*)  i hyrwyddo ei achos. Rhoddwyd hwb sylweddol i ymgyrch Walker gan epidemig colera 1848. Wedi'r epidemig argyhoeddwyd y rhan fwyaf o bobl bod cysylltiad rhwng clefyd a chyflwr hylendid a glanweithdra cyhoeddus. Ymgyrchodd y Gymdeithas Diddymu Claddedigaethau mewn Trefi yn egnïol ym 1849.

Arweiniodd ymgyrch Walker at fesurau yn gwahardd unrhyw gladdedigaethau pellach ym mynwentydd canol ddinas Llundain ac i benodi arolygwyr claddu.

## Ymddeoliad a marwolaeth 
Ymddeolodd Walker i Ynysfaig, Arthog, Dolgellau ym 1855. Treuliodd ei flynyddoedd diwethaf yn ysgrifennu hunangofiant o'r enw *Grave reminiscences: some experiences of a sanitary reformer*, ond ni chafodd y gwaith ei gwblhau. Yn dilyn ymosodiad parlysol sydyn tuag wythnos ynghynt, bu farw, yn ei gartref ar 6 Gorffennaf 1884, a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent y Crynwyr, Llwyngwril.

## Cyhoeddiadau 
* *Gatherings from Graveyards* (1839)
* *The grave yards of London* (1841)
* *Interment and Disinterment* (1843)
* *Burial Ground Incendiarism* (1846)
* *Actual Conditions of Metropolitan Graveyards* , 3 casgliad o ddarlithoedd (1847)
* *The Warm Vapour Cure* (1847)
* *Grave reminiscences: some experiences of a sanitary reformer*

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Marwolaethau 1884
Categori:Meddygon o Loegr
Categori:Iechyd cyhoeddus

Categori:Prosiect Wicipobl
Henry Owen

Mathemategydd o Gymru oedd **Henry Owen** (1716 – 14 Hydref 1795). Roedd yn ail fab (ar ôl Lewis Owen) i gyfreithiwr o'r enw William Owen a'i wraig Jonette Owen.

## Cefndir
Ganwyd Henry Owen yn Nhan-y-gadair, Dolgellau. Cafodd ei addysg yn Ysgol Rhuthun ac yna yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen pan oedd yn 19 mlwydd oed. Bu yno Rhydychen o 1736 hyd nes iddo raddio, ym 1739. Fe raddiodd eilwaith, mewn meddygaeth ym 1746 gan gymryd ei M.D. ym 1753. Fe'i urddwyd ym 1746, a bu'n gurad ac yn feddyg yng Nghaerloyw am dair mlynedd. Terfynodd ei waith meddygol rwydro wedi hynny, oherwydd salwch. Daeth yn gaplan i ŵr bonheddig, a rhoddodd hwnnw iddo, ym 1752, reithoraeth Terling yn Essex — roedd hefyd yn gurad yn Stoke Newington.

## Cyhoeddiadau 
Dyma rhai o'r teitlau a gyhoeddwyd gan Owen:

**Harmonia Trigonometrica, or A short treatise on Trigonometry;* (1748)
**The Intent and Propriety of the Scripture Miracles considered and explained;* (1755)
**An Enquiry into the present State of the Septuagint Version of the Old Testament;* (1769)
**Critica Sacra, or a short Introduction to Hebrew Criticism;* (1777)
**Collatio codicis Cottoniani Geneseos cum editione Romana a Joanne Ernesto Grabe jam olim facta nunc demum summa cura edita ab Henrico Owen, M.D.;* (1778)
**A brief Account, historical and critical, of the Septuagint Version of the Old Testament, to which is added a Dissertation on the comparative Excellency of the Hebrew and Samaritan Pentateuch;* (1787)
**The Modes of Quotation used by the Evangelical Writers, explained and vindicated.* (1789)

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1716
Categori:Marwolaethau 1795
Categori:Mathemategwyr o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Pobl o Ddolgellau
Categori:Prosiect Wicipobl
Henry Parry (clerigwr)

Clerigwr a hynafiaethydd o Gymru oedd **Henry Parry** (1766 – 17 Rhagfyr 1854). Roedd yn fab i Henry Parry, Brynllech, Llanuwchllyn. Cafodd ei addysg yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, gan ymaelodi ar 1 Mehefin 1786, yn 20 oed; a graddiodd gyda B.A. yn 1790.

## Gyrfa
Roedd Parry yn ficer yn Llanasa  o 1798 hyd 1854 a chafodd ei wneud yn un o ganoniaid Llanelwy yn Fai, 1833. Roedd yn flaenllaw fel eisteddfodwr ac fel hynafiaethydd. Fe gafodd ail argraffiad gramadeg y Dr. John Davies o Fallwyd ei olygu a gyhoeddasid gyntaf yn 1621. Mae rhai llythyrau a ysgrifennodd wedi eu cadw yng nghasgliadau'r Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1766
Categori:Marwolaethau 1854
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Hynafiaethwyr o Gymru
Categori:Offeiriaid Anglicanaidd o Gymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Prosiect Wicipobl
Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd

de|bawd|300px|Safle Hen Ganolfan yr Urdd ar Heol Conwy, Caerdydd
Lleolwyd **Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd** (neu **Aelwyd yr Urdd Heol Conwy**) ar Heol Conwy yn ardal Pontcanna o ddinas Caerdydd a bu am bron i 40 mlynedd yn ganolfan Gymraeg gan gynnal swyddfeydd a gweithgareddau'r Urdd a digwyddidau Cymraeg eraill. Mae'r safle bellach yn safle fflatiau a does dim ar ôl o'r hen adeilad.

## Hanes
Perthyna'r adeilad yn wreiddiol i gapel Fethodistaidd Conway Road  (capel Saesneg ei hiaith) sydd ar waelod Heol Conway a gyferbyn â'r adeilad. Fe'i adeiladwyd yn 1893 a dyna oedd adeilad Ysgol Sut y capel.

Daeth Canolfan Aelwyd yr Urdd Caerdydd yn symbol o fwrlwm bywyd Cymraeg y brifddinas ar ddechrau'r 1960au a'r 1970au.

Yn dilyn sawl Eisteddfod a chyngerdd llwyddiannus fe gyfrannodd y Côr Aelwyd Caerdydd £2,000 at gost prynu cartref parhaol ar gyfer gweithgareddau Cymraeg yng Nghaerdydd. Talwyd £14,000 i'r capel am brynu'r adeilad gan y Capel yn 1968.

Codwyd hefyd £14,000 i'r Ganolfan gan gêm rygbi olaf Barry John. sef Gêm Jiwbili yr Urdd yn 50 oed yn 1972.

Yn ôl Gwilym Roberts, oedd yn athro a thiwtor Cymraeg ail-iaith yng Nghaerdydd roedd "... yr aelwyd yn cyfarfod yno, ond roedd y parti dawns yn cyfarfod yno, dosbarthiadau Cymraeg, pob math o weithgareddau, ysgol feithrin hefyd." Daeth y lle, maes o law, yn swyddfa rhanbarthol i'r Urdd a bu siop lyfrau Cymraeg, 'Taflen' yno yn ystod yr 1980au.

Ymysg nifer o'r gweithgareddau a chymdeithasau a ddefnyddiau'r Ganolfan fel canolfan i'w clwb oedd Cwmni Dawns Werin Caerdydd a sefydlwyd yn 1968  a bu'n ymarfer yn y Ganolfan ac yn y clwb hwnnw y penderfynwyd sefydlu Dawnswyr Nantgarw yn 1980. Yma hefyd y cynhaliwyd y cwrs dysgu dwsg i ddysgu Cymraeg, Wlpan yn 1973. Athrawon y cwrs cyntaf hwn oedd Chris Rees a Gwilym Roberts.

### Dirywiad
Mae'n amlwg erbyn 1988 fod cost rhedeg y Ganolfan a llai o ddefnydd o'r lle. Mewn erthygl yn *Y Dinesydd*, papur bro Caerdydd, ysgogodd John Albert Evans i siaradwyr Cymraeg y ddinas ymaelodu a chyfrannu i gronfa 'Pwyllgor Rheoli Canolfan yr Urdd' er mwyn cynorthwyo gyda'r costau o gadw'r lle ar agor. Fel nodwyd yn yr erthygl (ar dudalen 8) roedd siop lyfrau 'Taflen' wedi symud i 11, Arcêd Styd y Dug, ynghannol dinas Caerdydd. Yn wir, ar dudalen 12 o'r un rhifyn ceir hysbyseblen i lwyddiant y siop yn y lleoliad newydd.

## Gwerthu
Gwerthwyd yr adeilad yn Hydref 2003. Dymchwelwyd yr hen adeilad gan adeiladu oddeutu 15 o rhandai newydd yn ei le.

## Canolfan Newydd
Yn dilyn gwerthu'r adeilad, symudwyd gweithgareddau i sefydlu Gwersyll yr Urdd Caerdydd yn rhan o adeilad Ganolfan y Mileniwm a agorwyd yn fuan wedyn. Yn ogystal â darparu swyddfeydd dyma bellach bencadlys genedlaethol yr Urdd, ond, yn wahanol i'r hen aelwyd, ni chynhelir gweithgareddau gwirfoddol gan grwpiau megis grwpiau dawns werin neu gorau yno.

## Dolenni
* Gwersyll yr Urdd Caerdydd 

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd‎
Categori:Urdd Gobaith Cymru
Afuad gwelw Gwenffrewi

{{Blwch tacson
| enw = {}*Chiloscyphus pallescens*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Lophocoleaceae
| genus = Chiloscyphus
| species = *C. pallescens*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Afuad gwelw Gwenffrewi** (enw gwyddonol: *Chiloscyphus pallescens*; enw Saesneg: ''St Winifrid's other moss''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain.

## Disgrifiad
Mae'r coesynnau bach yn 1.5–4.5&nbsp;mm o led, yn wyrddlas ac yn dryloyw, gan lifo i'w gilydd fel arfer ar ffurf plethwaith. Mae'r dail ochrol hyd at tua 2&nbsp;mm o hyd a lled, yn fwy neu'n llai bob yn ail, ac yn grwm.

Mae Afuad gwenffrewi (*C. polyanthos*) yn tyfu mewn nentydd neu wlyptir, a bron y dylid ei ddosbarth fel rhywogaeth dyfrol.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Gweler hefyd
* Afuad gwenffrewi

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Hubert von Herkomer

Academydd a cherflunydd o'r Almaen oedd **Hubert von Herkomer** (26 Mai 1849 – 31 Mawrth 1914). Cafodd ei eni yn Waal yn 1849 ac addysgwyd ef yn Y Coleg Celf Brenhinol. Bu farw yn Budleigh Salterton. Yn ystod ei yrfa, roedd yn arbenigo mewn cynhyrchu delweddau portread.

Mae yna enghreifftiau o waith Hubert von Herkomer  yng nghasgliad portreadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru a hefyd yng nghasgliad Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol yn Llundain.

## Oriel
Dyma ddetholiad o weithiau gan Hubert von Herkomer:

File:DudleyWilliams_ca1883_byHubertVonHerkomer_MFABoston.jpeg|Dudley Williams
File:Sir_Hubert_von_Herkomer_-_Carding_Wool_-_B2015.18.14_-_Yale_Center_for_British_Art.jpg|Carding Wool
File:Sir_Hubert_von_Herkomer_-_The_Dying_Monarch,_Funtensee_-_Google_Art_Project.jpg|The Dying Monarch
File:Sir_Hubert_von_Herkomer_-_Woodland_scene_with_rabbits_-_Google_Art_Project.jpg|Woodland scene with rabbits
File:Dinah_Maria_Craik_(née_Mulock)_by_Sir_Hubert_von_Herkomer.jpg|Dinah Craik
File:Emilia_Francis_(née_Strong),_Lady_Dilke_by_Sir_Hubert_von_Herkomer.jpg|Emilia, Lady Dilke
File:Thomas_Hawksley_by_Sir_Hubert_von_Herkomer.jpg|Thomas Hawksley
File:John_Couch_Adams_by_Sir_Hubert_von_Herkomer.jpg|John Couch Adams
File:Joseph_Moses_Levy_by_Sir_Hubert_von_Herkomer.jpg|Joseph Moses Levy
File:Hubert_von_Herkomer_1890_-_Lord_Kitchener_portrait.jpg|Arglwydd Kitchener

## Cyfeiriadau 
*  **Oxford Dictionary of National Biography** - Hubert von Herkomer
*  **Art UK** -  Hubert von Herkomer
*  **Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol** -  Hubert von Herkomer

Categori:Genedigaethau 1849
Categori:Marwolaethau 1914
Categori:Academyddion o'r Almaen
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif o'r Almaen
Categori:Cerflunwyr o'r Almaen
Categori:Portreadwyr o'r Almaen
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
William Daniell

Artist dyfrlliw o Loegr	oedd **William Daniell** (1769 – 16 Awst 1837).	Cafodd ei eni yn Kingston upon Thames yn 1769  ac addysgwyd ef yn Academi Frenhinol y Celfyddydau. Bu farw yn Camden Town.

Mae yna enghreifftiau o waith William Daniell yng nghasgliadau portreadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru a'r Oriel Bortreadau Genedlaethol yn Llundain.
## Oriel
Dyma ddetholiad o weithiau gan William Daniell:

File:Portrait_of_John_Rennie_(4671862).jpg
File:Portrait_of_Patrick_Russell,_M.D_(4671942).jpg
File:Portrait_of_Paul_Sandby_(4671950).jpg
File:Portrait_of_Abraham_Rees_D.D_(4671849).jpg	
File:Portrait_of_Benj._West,_R.A_(4672145).jpg
File:Portrait_of_John_Flaxman_(4670727).jpg
File:Portrait_of_Sawry_Gilpin_R.A_(4670765).jpg
File:Portrait_of_Thomas_Girtin_(4670769).jpg
File:Portrait_of_Genl._Picton_(4674560).jpg
File:Portrait_of_Genl._Picton_(4674782).jpg	

## Cyfeiriadau 
*  **Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol** -  William Daniell
*  **Oxford Dictionary of National Biography** - William Daniell
*  **Art UK** -  William Daniell

Categori:Genedigaethau 1769
Categori:Marwolaethau 1837
Categori:Academyddion o Loegr
Categori:Arlunwyr o Loegr
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Edwin Landseer

Arlunydd o Loegr oedd **Edwin Henry Landseer** (7 Mawrth 1802 – 1 Hydref 1873). Cafodd ei eni yn Llundain yn 1802  ac addysgwyd ef yn Academi Frenhinol y Celfyddydau. Bu farw yn Llundain. Roedd yn arbenigo mewn peintiadau o anifeilaid.

Ceir enghreifftiau o waith Landseer yng nghasgliadau portreadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru a'r Oriel Bortreadau Genedlaethol Llundain.
## Oriel
Dyma ddetholiad o weithiau gan Edwin Henry Landseer:

File:Edwin_Landseer_-_Queen_Victoria_and_Prince_Albert_at_the_Bal_Costumé_of_12_May_1842_-_WGA12439.jpg
File:Edwin_Landseer_-_Study_of_a_Dead_Heron_-_Google_Art_Project.jpg
File:John_Allen_by_Sir_Edwin_Henry_Landseer.jpg
File:William_Lamb,_2nd_Viscount_Melbourne_by_Sir_Edwin_Henry_Landseer.jpg
File:Sir_Francis_Burdett,_5th_Bt_by_Sir_Edwin_Henry_Landseer.jpg
File:Portrait_of_Her_Majesty_the_Queen-_1839_(4672716).jpg
File:Portrait_of_Queen_Victoria_and_John_Brown_at_Osborne_House_(4674627).jpg
File:The_Monarch_of_the_Glen,_Edwin_Landseer,_1851.png
File:A_Distinguished_Member_of_the_Humane_Society_by_Sir_Edwin_Landseer.jpg
File:Edwin_Landseer_Trial_By_Jury.jpg

## Cyfeiriadau 
*  **Yr Oriel Bortreadau Genedlaethol** -  Edwin Henry Landseer
*  **Art UK** -  Edwin Henry Landseer
*  **Oxford Dictionary of National Biography** - Edwin Henry Landseer

Categori:Genedigaethau 1802
Categori:Marwolaethau 1873
Categori:Tirlunwyr
Categori:Arlunwyr y 19eg ganrif
Categori:Erthyglau bot Wicipobl
Cwmni Dawns Werin Caerdydd

Mae **Cwmni Dawns Werin Caerdydd** yn grŵp dawnsio gwerin Cymreig amatur a lleolid yng Nghaerdydd.

## Hanes
Sefydlwyd Dawns Werin Caerdydd yn 1968. Arferent ymarfer yn Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd, a oedd ar Heol Conwy yn ardal Pontcanna o'r brifddinas  ac arferwyd ei galw'n Cwmni Dawns Werin Aelwyd Caerdydd. Ymysg y sylfaenwyr oedd Christine a Rhodri Jones.

Sefydlwyd cwmni Dawnswyr Nantgarw gan aelodau cwmni Dawns Caerdydd oedd yn gweithio yn ardal Pontypridd.

## Gŵyl Ifan
Yn 1977 sefydlodd y cwmni ddathliadau Gŵyl Ifan a gynhelir yn flynyddol ar 24 Mehefin (diwrnod yr Ŵyl) neu ddyddiad cyfagos cyfleus. Bydd y Cwmni, ynghŷd â grwpiau dawns a gwerin eraill o Gymru, yn gorymdeithio drwy ganol Caerdydd er mwyn codi'r 'Pawl Haf' o flaen Neuadd Dinas Caerdydd.

## Perfformio
Mae'r cwmni'n cynnal gwahanol fathau o berfformiadau ac yn perfformio am wahanol resymau. Byddant yn dawnsio a chynnal twmpath dawns gyda galwr a cherddoriaeth fyw a hefyd yn cymryd rhan mewn perfformiadau ail-hanesu (re-enactments) o draddodiadau gwerin Cymru.

Maent wedi teithio ar draws Cymru a thu hwnt yn dawnsio gan gynnwys i; Iwerddon, Yr Iseldiroedd, Yr Almaen, Llydaw, Gwlad Belg a Sbaen a hyd yn oed wedi teithio cyn belled ar Unol Daleithiau, Siapan ac Wcráin.

## Anrhydeddau a Gwobrau
Cydnabyddwyd cyfraniad y Cwmni i ddiwylliant gwerin Ewrop yn 1983 pan ddyfarnwyd Gwobr Ewropa am gelfyddyd werin - yr unig grŵp o Gymru i dderbyn yr anrhydedd hon.

Mae'r Cwmni wedi ennill prif wobr dawnsio gwerin yn yr Eisteddfod Genedlaethol sawl gwaith, y tro diwethaf yn 2012.

Anrhydeddwyd dau o aelodau selocaf y Cwmn, Gill a Dai Evans fel Llywyddion y Dydd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 oherwydd eu gwasanaeth i ddawnsio gwerin Gymreig ac i fywyd Cymraeg Caerdydd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol Cwmni Dawns Werin Caerdydd 
* Facebook Cwmni Dawns Werin Caerdydd
* [eitem yn Saesneg ar BBC o'r 1980 am draddodiad y Fari Lwyd(https://cy.wikipedia.org/wiki/y_Fari_Lwyd) gydag aelodau'r Cwmni]
* Twitter @hdawnswyr_cdydd
* Gwefan 'Dawnsio': Cymdeithas Ddawns Werin Cymru

Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Caerdydd
Categori:Sefydliadau 1968
Asbri

**Asbri** oedd y cylchgrawn pop cyntaf yn y Gymraeg. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf gan Gyhoeddiadau Myrddin yng Nghaerfyrddin yn 1969, dan olygyddiaeth Eilyr Davies, Huw Evans a chriw o unigolion yn ardal Caerfyrddin. Daeth y cylchgrawn i ben yn 1978.

Cyflwynodd y cylchgrawn wobrau cerddorol 'Pleidlais Asbri'. Ym 1970 enillodd Dafydd Iwan y canwr gorau a'r record orau am "Myn Duw Mi a Wn y Daw". Enillodd Heather Jones y gantores orau, Tony ac Aloma y grŵp neu ddeuawd orau a Meic Stevens yr offerynwr gorau. Roedd y cylchgrawn yn enwog hefyd am gystadleuaeth harddwch 'Miss Asbri', gyda gwobr o fynd ar ddêt gyda Hywel Gwynfryn neu Huw Jones. Canodd Geraint Jarman am "Miss Asbri 69" ar ei albwm *Brecwast Astronôt* er mai yr enillydd cyntaf oedd Rosalind Lloyd yn 1970 (a aeth ymlaen i fod yn rhan o'r ddeuawd Rosalind a Myrddin).

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Cylchgronau Cymraeg
Categori:Sefydliadau 1969
Categori:Dadsefydliadau 1978
Hanner ffyrling

alt=1843 Great Britain Half Farthing Reverse.png|bawd|Darn hanner ffyrling o'r flwyddyn 1843
Uned o arian bath yn y bunt sterling oedd **hanner ffyrling**, **hanner ffarding** neu **hanner ffarddin** (**1/8d** neu un wythfed o geiniog). Yn yr iaith Gymraeg, byddai hefyd yn cael ei alw'n 'hatling' (yn tarddu, mae'n debyg, o'r cyfansoddair Saesneg 'halfling'). Roedd yn cael ei fathu mewn copr i'w ddefnyddio yn nhrefedigaeth Ceylon (sy'n cael ei hadnabod fel Sri Lanca heddiw), a chafodd ei ddatgan yn arian cyfreithlon yng ngwledydd Prydain yn 1842. 

Cyn y Diwrnod Degol yn 1971 roedd dau gant pedwar deg o geiniogau mewn punt. Roedd pedair ffyrling mewn ceiniog. Roedd deuddeg ceiniog yn gwneud swllt, ac ugain swllt mewn punt. Roedd gwerthoedd llai na phunt fel arfer yn cael eu hysgrifennu mewn sylltau a cheiniogau e.e. swllt a chwech fyddai pedwar-deg dau ceiniog. Roedd gwerthoedd llai na swllt yn cael eu hysgrifennu mewn ceiniogau, e.e. wyth ceiniog fyddai 8d. Byddai pris oedd yn cynnwys ffyrling ynddo yn cael ei ysgrifennu fel a ganlyn: (19/11 1/4).

Categori:Arian cyfred
Vauxhall Carlton

bawd|Vauxhall Lotus Carlton (1993)
Car pedwar drws oedd **Vauxhall Carlton**, a gynhyrchwyd gan (General Motors) yn y 1990au. Mewn gwirionedd, addasiad o'r salwn Vauxhall Carlton/Opel Omega A ydoedd, a addaswyd gan Lotus. Enwau eraill ar y car yw Vauxhall Lotus Carlton, Lotus Omega ac Opel Lotus Omega. Gallai gyrraedd cyflymder o 177&nbsp;mph (285&nbsp;km/h) sydd un gyflymach na car gorau Ferrari ar yr adeg.

Roedd cwmnïau Almaenig fel BMW a Mercedes-Benz yr creu ceir cyflym moethus yr adeg ac roeddynt yn llwyddiannus. Penderfynodd Vauxhall eu bod am ddynwared y llwyddiant hwn.  Ni'r oedd gan General Motors adran geir rasio ar yr adeg honno, felly roedd yn rhaid iddynt droi at Lotus am gymorth. Ychydig o newidiadau allanol a wnaed, fodd bynnag: sboilar newydd ar y cefn, awyrdyllau ar foned  y car, bathodyn Lotus ar yr adennydd blaen a drws gwahanol i'r gist ayb. Dim ond un lliw a gynhyrchwyd, math o wyrdd a alwyd yn *Imperial Green*.

## Cyfeiriadau
Categori:Ceir Lotus
Categori:Ceir
Categori:Egin ceir
Categori:Prosiect Wici Môn
Biosffer

bawd|Golygfa o draeth sy'n dangos y lithosffer (y ddaear), hydrosffer (y môr) a'r atmosffer (yr awyr)
Y **biosffer** (o'r Groeg βίος *bíos* "bywyd" a σφαῖρα *sphaira* "sffer") hefyd yn cael ei adnabod fel yr **ecosffer** (o'r Groeg οἶκος *oîkos* "amgylchedd" ac σφαῖρα), yw holl ecosystemau'r byd yn eu cyfanrwydd. Mae hefyd yn gallu cael ei alw'n barth bywyd ar y Ddaear, system gaëedig (ar wahân i ymbelydredd solar a chosmig a'r gwres a ddaw o grombil y Ddaear), ac sydd i raddau helaeth yn hunan-reoleiddio. Yn ôl y diffiniad bïoffisiolegol mwyaf cyffredinol, y system ecolegol byd-eang yw'r bïosffer sy'n integreiddio'r holl fodau byw a'u perthynas â'i gilydd, yn cynnwys eu rhyngweithio ag elfennau o'r lithosfferer, geosffer, hydrosffer, a'r atmosffer.

Mewn ystyr gyffredinol, biosfferau yw unrhyw systemau caëedig, hunan-reoleiddiedig sy'n cynnwys ecosystemau. Mae hyn yn cynnwys biosfferau megis Biosffer 2 a BIOS-3, ac o bosib rhai ar blanedau a lleuadau eraill.

## Cyfeiriadau 
Categori:Eigioneg
Rachel Barrett

Roedd **Rachel Barrett** (12 Tachwedd 1875 - 26 Awst 1953) yn swffragét a golygydd papur newydd o Gaerfyrddin. Ar ôl mynychu Prifysgol Aberystwyth daeth yn athrawes gwyddoniaeth. Yn 1906, rhododd y gorau ar hyn ar ôl clywed Nellie Martell yn siarad am y bleidlais i ferched. Daeth yn aelod o'r Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (neu WSPU) a symudodd i Lundain. Ym 1907 daeth yn drefnydd i'r WSPU ac ar ôl Christabel Pankhurst ffoi i Paris, gofynnwyd i Barrett fod yn gyd-drefnydd yr ymgyrch WSPU. Yn 1912, er nad oedd ganddi gefndir newyddiadurol, cafodd ofalu am y papur newydd *The Suffragette* oedd newydd ei ffurfio. Cafodd Barrett ei arestio ar fwy nag un achlysur ar gyfer gweithgareddau sy'n gysylltiedig â'r mudiad pleidleisio a rhwng 1913 a 1914, treuliodd amser yn anhysbys gan osgoi ail-arestio.

Roedd mewn perthynas a'r awdur Awstraliaidd I. A. R Wylie; cefnogodd y ddau ohonyn nhw Radclyffe Hall yn ystod treial anlladredig llyfr Hall, *The Well of Loneliness*.

## Cefndir
Ganwyd Barrett yng Nghaerfyrddin ym 1874 i Rees Barrett, syrfëwr tir a ffyrdd, a'i ail wraig Anne Jones, y ddau yn siaradwyr Cymraeg.  Fe'i magwyd yn nhref Llandeilo gyda'i brawd hynaf Rees a chwaer iau, Janette. Erbyn Cyfrifiad 1881, ei mam Anne oedd yr oedolyn sengl yn byw yn eu cyfeiriad ar Alan Road; bu farw ei thad ym 1878. Addysgwyd Barrett mewn ysgol breswyl yn Stroud, ynghyd â'i chwaer, a enillodd ysgoloriaeth i Brifysgol Aberystwyth. Graddiodd yn 1904 gyda gradd BSc yn Llundain a daeth yn athro gwyddoniaeth. Addysgodd yn ysgolion Llangefni, Caerfyrddin a Phenarth.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Gymru
Categori:Genedigaethau 1875
Categori:Marwolaethau 1953
Categori:Pobl o Gaerfyrddin
Categori:Llenorion o Gymru
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Etholfreintwyr o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Economeg Llundain
Categori:Pobl LHDT o Gymru
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Ystadegaeth gasgliadol

**Ystadegaeth gasgliadol** yw'r broses o ddefnyddio dadansoddi data i ddidynnu priodweddau sy'n sail i ddosbarthiad, o fewn tebygolrwydd.
 Mae'r gair 'casglaidol' ('dod i gasgliad'; *inferential*) yma'n cyfeirio at boblogaeth yng nghyd-destun dadansoddi'r ystadegau; er enghraifft, trwy brofi damcaniaethau a chanfod amcangyfrifon. Tybir bod y set ddata dan sylw yn sampl o boblogaeth fwy.

Gellir cyferbynnu ystadegau gasgliadol ag ystadegaeth ddisgrifiol, sydd yn ymwneud yn unig â phriodweddau'r data dan sylw, ac nid yw'n gorffwys ar rwyfau'r rhagdybiaeth bod y data'n dod o boblogaeth fwy.

## Cyflwyniad
Fel a nodwyd, mae ystadegaeth gasgliadol yn cynnig gosodiadau am boblogaeth neilltuol, gan ddefnyddio rhyw elfen o samplu, fel arfer.

O dderbyn damcaniaeth am boblogaeth (y dymunir ddod i gasliadau am hynny) yna mae ystadegaeth gasgliadol yn cynnwys dau beth: yn gyntaf, dewis model ystadegol addas o'r broses sy'n cywain y data, ac yn ail, diddwytho gosodiadau o'r model.

Dywed Konishi & Kitagawa, "Gellir ystyried y rhan fwyaf o broblemau o fewn ystadegaeth gasgliadol yn broblemau sy'n ymwenued â modelu ystadegol." Yr un mor berthnasol i hyn yw'r hyn a ddywed yr ystadegydd David Cox, y rhan mwyaf allweddol (a phroblemus) o'r dadansoddi yw'r cyfnewid o'r pwnc dan sylw i'r model ystadegol."

Casgliad rhesymegol ystadegaeth gasgliadol yw'r gosodiad ystadegol. Ymhlith y ffurfiau mwyaf cyffredin o ystadegau casgliadol mae:

* amcangyfrifbwynt h.y. gwerth arbennig, sy'n amcangyfrif o baramedrau sydd o ddiddordeb;
* cyfnodbwynt e.e. y cyfnod hyder (*confidence interval*) a elwir weithiau hefyd yn "amcangyfrif gosod" (*set estimate*). Hynny yw, cyfnod a lunir gan ddefnyddio set ddata a dynnir o'r boblogaeth fel bod y cyfnodu hyn yn cynnwys y paramedrau gwerth gwirioneddol, gyda'r tebygolrwydd ar y lefel hyder a osodwyd;
* cyfnod credadwy, h.y. set o werthoedd sy'n cynnwys;
* gwrthodiad o'r rhagdybiaeth;
* clystyru neu ddosbarthu'r pwyntiau data yn grwpiau.

## Gweler hefyd
*Anwythiad Bayesaidd

## Cyfeiriadau
Categori:Ystadegaeth gasgliadol
Categori:Dadansoddi data
Categori:Rheoli data
Categori:Dulliau ymchwil
Iestyn Tyne

Bardd, llenor, a cherddor o Gymruyw **Iestyn Tyne** (ganwyd 3 Gorffennaf 1997). Ef yw un o sylfaenwyr a golygyddion cylchgrawn llenyddol *Y Stamp*, ac mae'n aelod o'r bandiau gwerin Patrobas a Pendevig. Mae'n byw yn Waunfawr, ger Caernarfon.

## Bywyd cynnar ac addysg
Mae Iestyn yn fab ffarm o Foduan ym Mhen Llŷn. Saesneg oedd iaith ei aelwyd adref, ond dysgodd siarad Cymraeg yn gyflym iawn yn yr ysgol. Mynychodd Ysgol Gynradd Pentreuchaf ac Ysgol Uwchradd Botwnnog. Aeth ymlaen i wneud ei lefelau A yng Ngholeg Meirion Dwyfor, Pwllheli gan astudio amrywiaeth o'r creadigol a'r ymarferol - Cymraeg, Celf, Daearyddiaeth a Busnes. Yn ystod ei amser yn y coleg, bu'n chwarae mewn band a ddaeth i'w adnabod wedyn fel Patrobas, sydd wedi ryddhau EP (*Dwyn y Dail*, 2015) ac albwm (''Lle awn ni nesa'?'', 2017). Mae wedi teithio i berfformio yn Iwerddon, Llydaw a Gwlad y Basg. Mae'n perfformio'n rheolaidd fel rhan o fand Gwilym Bowen Rhys.

Wedi hynny aeth i astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth a graddiodd yn y Gymraeg yn 2018. Roedd am gyfnod yn aelod o'r ddeuawd, Gwawn, yn perfformio cerddoriaeth acwstig yn ardal Aberystwyth. Mae hefyd yn aelod o'r siwpyr-grŵp gwerin arbrofol, Pendevig.

## Barddoni
Yn 2016, enillodd goron Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Sir y Fflint 2016 a chadair Eisteddfod Ffermwyr Ifanc Cymru. Hunan-gyhoeddodd ei gyfrol gyntaf o gerddi, *Addunedau*, yn 2017; a chyhoeddodd ei ail gyfrol, *Ar adain*, drwy Gyhoeddiadau'r Stamp yn 2018.

Yn 2019, enillodd gadair Eisteddfod yr Urdd Caerdydd a’r Fro, gan ddod y cyntaf erioed i ennill coron a chadair yr Urdd. Fe'i penodwyd yn yr un flwyddyn yn fardd preswyl cyntaf yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Llŷn ac Eifionydd 2021 (ond a ohiriwyd tan 2023 oherwydd Y Gofid Mawr - Covid-19).

Ar y cyd â Grug Muse, roedd yn gyfrifol am olygu *Dweud y Drefn pan nad oes Trefn*, blodeugerdd o 100 o gerddi cyfoes gan feirdd Cymraeg, a gyhoeddwyd yn 2020.

Mae hefyd yn gyfrifol am y blog Casglu'r Cadeiriau sy'n olrhain cadeiriau eisteddfodol sydd naill ai ar goll neu wedi mynd yn angof.

## Llyfryddiaeth
* *Dweud y Drefn pan nad oes Trefn: Blodeugerdd 2020* (gol., gyda Grug Muse, 2020), Cyhoeddiadau'r Stamp 
**Addunedau* (2017), Cyhoeddiadau'r Stamp
* *Ar adain* (2018), Cyhoeddiadau'r Stamp
**Cywilydd* (2019), Cyhoeddiadau'r Stamp

## Dolenni allanol
* 
* Gwefan Y Stamp

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1997
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Model ystadegol

Set o dybiaethau ystadegol yw **model ystadegol** sy'n ymwneud â chynhyrchu rhywfaint o ddata sampl, ei drafod a dod i gasgliadau.

Hynny yw, o ddydd i ddydd, gall y gair "model" gyfeirio at fodel o bont wedi'i greu o bren balsa, ar raddfa llai na'r bont go-iawn. Yn yr un modd, gellir creu model 3D o'r bont ar gyfrifiadur, gyda data fel deunydd, mesuriadau, mannau gwan ayb. O newid un o'r data yma yn y gronfa ddata, mae'r lluniad o'r bont, o flaen ein llygaid yn newid. Gellid profi cryfder y bont o'r data a rhagfynegi rhai o nodweddion y bont pe bai'n cael ei chodi. Mae casglu data, ei drin a'i drafod yn y modd hwn, yn fodelu data. Mae peiriannydd yn creu model balsa o bont gan ei bod yn fwy ymarferol na gwneud copi maint llawn, ac felly hefyd gyda modelu data: cymerir sampl o'r data llawn i'w ddefnyddio.

Gellir ystyried model ystadegol felly yn "grynodeb digonol" h.y. fod y data a gasglwyd yn cynrychioli'r data llawn, y byd real, a'i fod yn ddigonol i'r dasg a roddwyd. Mae'n ffurfioli'r dasg mewn modd symlach na thrin a thrafod y data llawn.

;Enghraifft
Dyweder fod y cwmni creision 'Jones o Gymru' yn dymuno creu peiriant newydd, a chyn hynny maen nhw angen gwybod maint cyfartalog y daten o fath arbennig ynghyd a'r gwyriad (trymach neu ysgafnach na'r cyfartaledd). Yr opsiwn llawn fyddai nodi pwysau pob taten a dyfir dros gyfnod o dair blynedd, dyweder, mewn taenlen. Ar y llaw arall, byddai modelu ystadegol yn cymryd samplau o gant taten (dyweder) o Sir Benfro, 100 o Geredigion a 100 o Bwrdeistref Sirol Wrecsam, gan ddefnyddio sampl lai o ddata, a gwneud y gwaith yn haws.

Bron ym mhob achos, mae modelu data fel hyn yn golygu defnyddio un o ddau newidyn: 
* y newidyn eglurhaol: gelwir y rhain, weithiau'n "newidyn annibynnol", a'r rhain a ddefnyddir i egluro, i ddisgrifio ac i ragfynegi'r newidyn dibynnol. Fe'u cynrychiolir yn aml ar echelin *X* y siart modelu.
* y newidyn dibynnol: y rhain a ddefnyddir i egluro, i ddisgrifio ac i ragfynegi. Fe'u cynrychiolir yn aml ar echelin *Y*.

Yn ôl y mathemategwyr Konishi & Kitagawa, ceir tri phwrpas i fodelu ystadegol:

* Rhagfynegi
* Echdynnu gwybodaeth 
* Disgrifio strwythurau stocastig, sef gwrthrych a benderfynwyd ar hap.

## Diffiniad ffurfiol 
Caiff model ystadegol ei ddiffinio fel pâr (S, \mathcal{P}), lle mae S yn nodi set o arsylwadau, h.y. mae'r gofod sampl, a lle mae \mathcal{P} yn set of ddosbarthiad tebygol (*probability distributions*) ar S.

## Gweler hefyd 
* Ystadegaeth gasgliadol
* Ystadegaeth ddisgrifiol
* Dadansoddi data

## Cyfeiriadau
Categori:Modelu mathemategol
Categori:Ystadegaeth
Categori:Economeg fathemategol a meintiol
Ysgol Uwchradd y Dwyrain, Caerdydd

Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yn ardal Tredelerch, Caerdydd yw **Ysgol Uwchradd y Dwyrain** (Saesneg: **Eastern High**). Mae'n gwasanaethu ardaloedd Tredelerch, Llanrhymni, Trowbridge a Llaneirwg yn nwyrain y ddinas.

Agorwyd Ysgol Uwchradd y Dwyrain ym Medi 2014 yn sgil cau Ysgol Uwchradd Tredelerch; roedd yr ysgol honno eisoes wedi derbyn disgyblion o hen Ysgol Uwchradd Llanrhymni a gaeodd yn haf 2013.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ysgolion uwchradd Caerdydd
Categori:Ysgolion Saesneg
Ysgol Uwchradd y Dywrain, caerdydd
Lois Blake

250px|bawd|Plac i goffáu cyfraniad Lois Blake yn Llangwm
Roedd **Lois Blake** (1890 – 1974) yn un o arweinwyr pennaf y mudiad dawnsio gwerin Cymreig yn yr 20g ac yn un o brif symbolwyr sefydlu Cymdeithas Ddawns Werin Cymru yn 1949. Yn ôl gwefan Amgueddfa Werin Cymru, Lois Blake oedd "bennaf gyfrifol am achub gweddillion y traddodiad a fu unwaith mor boblogaidd yng Nghymru."

## Bywgraffiad
Saesnes o Lerpwl oedd Lois Blake on symudodd i fyw i 'Melysfan' Langwm, Sir Ddinbych yn 1931. Pan oedd yn byw yn Lloegr roedd yn weithgar gyda'r *English Folk Dance Society*. Ar symud i Langwm, synwyd hi mai prin iawn oedd y dawnsio gwerin a welwyd yng Nghymru ac aeth ati i ymchwilio am ddawnsiau a cherddorieth Gymreig.

Oherwydd ei gweithgarwch Lois Blake oedd Llywydd gyntaf Cymdeithas Ddawns Werin Cymru a sefydlwyd yn 1949, ac yna'n drefnydd hefyd. 38 mlynedd ar ôl sefydlu'r English Folk Dance Society gan Cecil Sharp yn 1911.

Yn adroddiad blynyddol gyntaf y Gymdeithas yn 1950 nodwyd pwysigrwydd a gweithgaredd Lois;

:"Yr ydym yn ddyledus i'n Llywydd a'n Trefnydd, Mrs. Lois Blake, am ei gwaith arbennig o ennyn diddordeb yn y dawiisio Gwerin Cymreig yn y gwahanol glybiau a Sefydiiad y Merched, a hefyd am y gwaith ymchwil gwerthfawr a gyfiawnodd ers blynyddoedd ynglŷn â gwreiddiau ein dawnsiau Cenedlaethol.

:Trefnodd Mrs. Blake amryw o Ysgolion Undydd i Athrawon ac Arwein- wyr Ieuenctid yn y Rhyl, Llanfair Caereinion, Rhuthun, Dyserth, Bae Colwyn a'r Wyddgrug, a hefyd cymerodd gyrsiau preswyl o dan nawdd yr Urdd yn Aberystwyth."

Cyhoeddwyd nifer o bamffledi ag arnynt ddawnsiau a cherddoriaeth, a'i gwnaeth yn bosib ailgyhoeddi dawnsiau o'r gorffennol fel *Jig Arglwydd Caernarfon* o 1652, *set Llangadfan* o 1790 a *Dawns Llanofer*, a oedd yn boblogaidd yn Llys Llanofer tan ddiwedd y 19g.

## Gwaddol
Cedwir Casgliad Lois Blake yn y Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan fel rhan o gasgliad y Gymdeithas Ddawns Werin. Rhoddwyd y casgliad i'r Gymdeithas gan ei merch, Felicity.

Ceir Cystadleuaeth Tlws Coffa Lois Blake ar gyfer dawnsio gwerin er cof a diolch iddi yn yr Eisteddfod Genedlaethol, sef *Cystadleuaeth Tlws Coffa Lois Blake*. Bydd y cystadleuwyr yn dawnsio dawnseydd wedi eu gosod. Yn ogystal â'r Tlws, ceir gwobr ariannol hefyd i'r tîm dawnsio fuddugol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan 'Dawnsio': Cymdeithas Ddawns Werin Cymru
* Lois Blake ar y Bywgraffiadur Cymreig ar-lein gan Eiry Palfrey

Categori:Genedigaethau 1890
Categori:Marwolaethau 1974
Categori:Dawns werin yng Nghymru
Categori:Pobl o Sir Ddinbych
Categori:Merched y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Lithograffeg

bawd|500px|Maen gyda'r ddelwedd negatif (chwith) a'r print positif ar bapur (dde) sy'n dangos hen fap o ddinas München.
Proses brintio ar wyneb gwastad yw **lithograffeg** neu **faenargraffiad** sydd yn manteisio ar y ffaith na ellir cymysgu sylweddau seimllyd ac olewaidd â dŵr. Caiff yr arwyneb ei drin mewn modd sy'n peri i'r hyn y bwriedir ei brintio dderbyn inc a'r gweddill yn ei wrthod. Yna argraffir y llun ar bapur gan ddefnyddio gwasg arbennig i greu print cain, neu ar silindr rwber mewn achos printio masnachol.

## Hanes 
Dyfeisiwyd y broses yn 1796 gan Alois Senefelder ym München, yr Almaen. Defnyddiodd galchfaen mandyllog, felly'r enw Almaeneg *Lithographie* o'r geiriau Groeg λίθος (*líthos*, "carreg") a‎ γράφειν (*gráphein*, "ysgrifennu"). Ni ddaeth y broses yn hysbys nes 1818, pan gyhoeddodd Senedfelder *Vollständiges Lehrbuch der Steindruckerey* ("Cwrs Cyflawn  mewn Lithograffeg"). Bellach, defnyddir platiau metel neu blastig yn y broses fasnachol yn hytrach na charreg.

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* F. H. Man, ''Artists' Lithographs: A World History* (1970).
* J. Pennell a E. Pennell, *Lithographs and Lithographers* (1915).
* V. Strauss, *Lithographers Manual* (2 gyfrol. 1958).
* W. Weber, *A History of Lithography'' (1966).


Categori:Printio
Peilot morwrol

alt=|bawd|Peilot yn byrddio llong o gwch peilot
Morwr sy'n llywio llongau trwy ddyfroedd peryglus neu brysur, fel porthladdoedd neu aberoedd afonydd, yw **peilot morwrol** neu **beilot ar y môr**. Byddai'r peilot yn arbenigwr mordwyol sy'n adnabod nodweddion dyfrffordd benodol, fel ei dyfnder, ei throlif, a'i pheryglon.

Daw'r gair 'peilot' o'r Ffrangeg *pilot*, *pillot*, yr Eidaleg *piloto*, a'r Lladin *pillottus*; ac o bosib yn wreiddiol o Hen Roeg πηδόν (pēdón, "llafn rhwyf, neu rwyf"). Mae swyddogaeth y peilot yn mynd yn ôl i'r Hen Roeg a chyfnod y Rhufeinaid, pan fyddai capteiniaid profiadol, pysgotwyr lleol fel arfer, yn cael eu cyflogi i longau oedd yn cyrraedd eu porthladd i'w cludo yn ddiogel i'r harbwr. 

Daeth y gair hefyd i'w ddefnyddio yn ddiweddarach i gyfeirio at berson sy'n llywio awyren, ac yn y cyd-destun hwnnw y mae'n cael ei glywed amlaf erbyn hyn.

Yn ei hemyn adnabyddus "Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd", disgrifiodd Ann Griffiths yr Iesu fel y "peilot ar y môr".

Categori:Mordwyo
Esthetiaeth

[bawd|Rhan o'r *Peacock Room* gan James McNeill Whistler, un o'r enghreifftiau amlycaf o [dylunio mewnol|ddylunio mewnol yn yr arddull Esthetaidd]]

Mudiad celf yn ail hanner y 19g, yn bennaf yn Lloegr a'r Unol Daleithiau, oedd **Esthetiaeth**. Credo fachog y mudiad oedd "celfyddyd er mwyn celfyddyd", gwrthodiad plaen o'r syniad bod pwrpas cymdeithasol, moesol neu addysgol i gelf. Cafodd y mudiad ei alw'n aml yn "yr addoli ar y prydferth" ().

Yng nghanol y 19g, datblygodd athroniaethau yn Ewrop mewn adwaith i ddiwydiannu, defnyddiolaeth, a'r newidiadau cymdeithasol syfrdanol a fu ar doriad modernedd. Bellach, nid crefftwr angenrheidiol oedd yr arlunydd a noddid gan y frenhiniaeth a'r eglwys. Yn hytrach, dyn ar gyrion cymdeithas ydoedd a pheth y gellir ei hepgor oedd ei ddawn artistig. Honnwyd trefn o benderfyniaeth yn y byd gan athrawiaethau gwleidyddol a gwyddonol newydd, megis Marcsiaeth a Darwiniaeth, gan fygwth hunaniaeth a natur unigryw y crefftwr creadigol. Bu arlunwyr hefyd yn ofni cydymffurfio o ganlyniad i fasgynhyrchu, ac effeithiau'r gyfundrefn gyfalafol ar ddiwylliant.

Gellir olrhain gwreiddiau deallusol y mudiad i'r athronydd Immanuel Kant a ddadleuodd o blaid annibyniaeth safonau esthetaidd oddi ar foesoldeb, defnyddioldeb, a phleser. Ymhlith yr eraill i fynegi syniadau tebyg oedd Goethe a Ludwig Tieck yn yr Almaen, Samuel Taylor Coleridge, a Thomas Carlyle yn Lloegr, a Germaine de Staël, Théophile Gautier, a Victor Cousin yn Ffrainc. Ymddangosodd yr arluniaeth gynharaf yn yr arddull Esthetaidd yng nghelf y Cyn-Raffaëliaid yn Lloegr.

Blodeuai'r mudiad yn Lloegr o'r 1860au i'r 1890au, ym mha le'r oedd yn gorgyffwrdd i raddau helaeth â Dirywiaeth, ac ymhlith ei brif ffigurau oedd Oscar Wilde, James McNeill Whistler, Walter Pater, Max Beerbohm, ac Aubrey Beardsley. Yno, yr oedd y mudiad yn adwaith neilltuol yn erbyn celf a dylunio Fictoraidd a gafodd ei hystyried yn oraeddfed ac yn ymhongar gan yr Esthetwyr. Dylanwadwyd ar Esthetiaeth yn gryf gan gelf Japan a Tsieina, ac roedd yn gysylltiedig â'r mudiad Celf a Chrefft, Symbolaeth, *art nouveau*, *japonaiserie*, ac adfywiad arddull y Frenhines Anne.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y celfyddydau yn y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau'r celfyddydau
Symbolaeth

Gall **symbolaeth** gyfeirio at:

* Symbolaeth yn y celfyddydau
** Symbolaeth (celf)
** Symbolaeth (llenyddiaeth)
* Symbolaeth grefyddol

## Gweler hefyd 
* Symbol
* Symboleg
Symbolaeth (celf)

Mudiad celf yn ail hanner y 19g, yn Ffrainc yn bennaf, oedd **Symbolaeth**. Tarddai o fudiad llenyddol Symbolaeth a arddelid gan feirdd Ffrengig oedd yn defnyddio iaith hynod o symbolaidd, llawn awgrymiadau ac arddull cynnil, i fynegi emosiynau'r unigolyn. Ymdrechai arlunwyr Symbolaidd, mewn modd tebyg, i gynrychioli neu ysgogi syniadau neu deimladau drwy arwyddion a throsiadau yn eu gwaith.

alt=Copa'r mynydd, gwaith arddull symbolaidd gan Cesare Saccaggi da Tortona.|chwith|bawd|284x284px|Copa'r mynydd, gwaith arddull symbolaidd gan Cesare Saccaggi da Tortona.
Datblygodd arluniaeth Symbolaidd mewn adwaith yn erbyn celf Realaidd ac Argraffiadaeth. Ffafriodd y Symbolwyr ffantasi a'r dychymyg yn hytrach na delweddaeth wrthrychol, ac yn y mudiad hwn mae gwreiddiau celf haniaethol. Buont yn tynnu ar themâu cyfriniaeth, yr ocwlt, a chwedloniaeth yn eu celf. Roedd yn gysylltiedig ag Esthetiaeth yn Lloegr a'r Unol Daleithiau. Ymhlith y prif arlunwyr Symbolaidd mae Gustave Moreau, Odilon Redon, a Pierre Puvis de Chavannes.

## Cyfeiriadau 
Categori:Y celfyddydau gweledol yn y 19eg ganrif
Categori:Mudiadau'r celfyddydau gweledol
Ysgythru

[bawd|Gwasg ysgythru yn Amgueddfa Tŷ [Rembrandt.]]
Proses brintio drwy endorri'r ddelwedd ag asid ar wyneb metel, copr gan amlaf, yw **ysgythru**. Câi'r plât ei orchuddio'n gyntaf gyda sylwedd diddos rhag asid, gan amlaf cyfansawdd o gwyr gwenyn, bitwmen, a resin. Tynnir llun y dyluniad ar y grwnd ysgythru hwn gyda nodwydd neu offeryn miniog arall. Yna, rhoddir asid nitrig neu *Dutch mordant* (toddiant o asid hydroclorig a photasiwm clorad) i gael gwared ar y rhannau na amddiffynir gan y grwnd, ac o ganlyniad mae patrwm o linellau cilfachog ar hyd y dyluniad. Rhoddir yr inc yn y llinellau hwn, a gwasgir y plât ar bapur i drosglwyddo'r dyluniad a chreu'r print.

## Cyfeiriadau 

Categori:Printio
John Green

Mae **John Michael Green** (ganed 24 Awst 1977) yn awdur, cynhyrchydd ac addysgwr o'r Unol Daleithiau o Indianapolis, Indiana. Enillodd Wobr Printz yn 2006 am ei nofel gyntaf, *Looking for Alaska*. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei nofel *The Fault in Our Stars*, a aeth yn syth i frig rhestr gwerthwyr gorau y New York Times yn Ionawr 2012.

Lansiwyd addasiad o'r ffilm yn 2014, a aeth hefyd i frig y rhestr gwerthiant swyddfa docynnau.

## Gwaith
**Llyfrau**
* *Looking for Alaska* (2005) (ISBN 0-525-47506-0)
* *An Abundance of Katherines* (2006) (ISBN 0-525-47688-1)
* *Let It Snow: Three Holiday Romances* – hefo Maureen Johnson a Lauren Myracle (2008) (ISBN 0-142-41214-7)
* *Paper Towns* (2008) (ISBN 978-0142414934)
* *Will Grayson, Will Grayson* – hefo David Levithan (2010) (ISBN 0-525-42158-0)
* *The Fault in Our Stars* (2012) (ISBN 0-525-47881-7)
* *Turtles All the Way Down* (2017) (ISBN 0-525-55536-6)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cristnogion o'r Unol Daleithiau
Categori:Prosiect Wici Môn
Brenhines Sheba

[bawd|Brenhines Sheba a'r Brenin Solomon, o *Hanes y Wir Groes* gan [Piero della Francesca]]

Person a grybwyllir gyntaf yn y Beibl Hebraeg yw **Brenhines Sheba** (Musnad: 𐩣𐩡𐩫𐩩𐩪𐩨𐩱). Yn y stori wreiddiol, mae'n dod â charafan o roddion gwerthfawr i'r Brenin Solomon. Mae'r hanesyn wedi cael ei ddatblygu'n helaeth mewn cyd-destunau Iddewig, Islamaidd ac Ethiopaidd, ac wedi dod yn destun i un o'r cylchoedd chwedlonol ehangaf a mwyaf ffrwythlon yn y Dwyrain.

Mae haneswyr modern yn cysylltu Sheba gyda theyrnas Saba yn Ne Arabia, yn Iemen heddiw. Mae bodolaeth y frenhines yn destun dadl a heb ei gadarnhau gan haneswyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl anhysbys
Categori:Cymeriadau'r Hen Destament
Categori:Merched y Beibl
Categori:Breninesau
Categori:Pages with unreviewed translations
Myfi Morris, y Faciwî

Nofel i blant gan Gwenno Hughes, a gyhoeddwyd yn 2014, yw ***Myfi Morris, y Faciwî***. Stori ydyw am Myfi, merch o Lerpwl, yn adeg yr ail ryfel byd.

Pan gafodd ei thad  ei alw i'r fyddin, a phan ddechreuodd y bomiau ddisgyn, roedd yn rhaid iddi symud i fyw gyda'i Yncl Peris a'i Anti Gwyneth.

## Cyfeiriaidau
Categori:Llyfrau Cymreig 2014
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc