open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012

Deddf gyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw **Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012** ()

Mae'r Ddeddf yn cynnwys diwygiadau i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, gan nodi yn arbennig y dylai Cynulliad Cenedlaethol Cymru gael dwy iaith swyddogol - Cymraeg a Saesneg - ac y dylent gael eu trin yn gyfartal.

Daeth y Ddeddf i rym yn dilyn y pwerau deddfu ychwanegol a roddwyd i Gynulliad Cendlaethol Cymru yn dilyn Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011.  Rhoddwyd cydsyniad brenhinol i’r Ddeddf ar 12 Tachwedd 2012.

Mae'r Ddeddf hon yn arwyddocaol iawn gan mai dyma’r Ddeddf gyntaf i ddod yn gyfraith yng Nghymru mewn dros 600 mlynedd, pan ddiddymwyd sustem gyfreithiol wreiddiol Cymru gan Harri VIII yn ei ymgais i ddileu Cymru fel Gwlad a’r Gymraeg fel Iaith yn ystod Y Deddfau Uno 1536 a 1543.

## Gweler hefyd
*Deddf yr Iaith Gymraeg 1993
*Comisiynydd y Gymraeg

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012 - deddfwriaeth.gov.uk

Categori:Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2012
Categori:Cyfraith Cymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Sheila Sim

Actores Seisnig oedd **Sheila Sim**, neu **Arglwyddes Attenborough** (5 Mehefin 1922 – 19 Ionawr 2016). Gwraig Syr Richard Attenborough (m. 2014) oedd hi.

## Ffilmiau
**A Canterbury Tale* (1944)
**Great Day* (1945)
**Dancing with Crime* (1947)
**The Guinea Pig* (1948)
**Dear Mr. Prohack* (1949)
**Pandora and the Flying Dutchman* (1951)
**The Magic Box* (1951)
**West of Zanzibar* (1954)
**The Night My Number Came Up* (1955)

Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
William Albert Jenkins

Roedd **Syr William Albert Jenkins** (9 Medi 1878 – 23 Hydref 1968) yn farsiandwr glo yn brocer llongau ac yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed.
## Bywyd Personol
Ganwyd Jenkins yn Abertawe yn fab i Daniel Jenkins, gweithiwr rheilffordd ac Elizabeth Ann (née Lang) ei wraig.

Ym 1906 priododd Beatrice Tyler bu hi farw ym 1967.

## Gyrfa
Yn 13 mlwydd oed aeth Jenkins i weithio fel gwas bach yn swyddfa'r dociau yn Abertawe lle magodd wybodaeth drylwyr o'r diwydiannau glo a llongau. Yn ddiweddarach sefydlodd ei fusnes ei hun W A Jenkins & Co, cwmni cyfanwerthu glo a golosg a broceriaid llongau. Bu i'r busnes ehangu'n sylweddol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwasanaethodd am flynyddoedd lawer fel Llywydd Siambr Fasnach Abertawe, bu hefyd yn Cymrawd Sefydliad y Broceriaid Llongau Siartredig.

## Gyrfa Wleidyddol
### Aelod Senedd
Cafodd Jenkins ethol i Senedd San Steffan yn etholiad cyffredinol 1922 fel Rhyddfrydwr Cenedlaethol i gynrychioli etholaeth Frycheiniog a Sir Faesyfed. Yn etholiad cyffredinol 1923 cafodd ei ethol yn ddiwrthwynebiad fel Rhyddfrydwr. Collodd y sedd yn etholiad cyffredinol 1924 i Walter D'Arcy Hall, yr ymgeisydd Ceidwadol. Yn ystod ei gyfnod yn y Senedd bu Jenkins yn gyfrannwr at drafodaethau yn ymwneud â chwestiynau diwydiannol a materion Cymreig.

Safodd fel ymgeisydd eto ym 1936 mewn isetholiad yn etholaeth Llanelli pan safodd fel ymgeisydd y Rhyddfrydwyr Cenedlaethol gyda chefnogaeth y Rhyddfrydwr a'r Ceidwadwyr. Collodd y frwydr i Jim Griffiths yr ymgeisydd Llafur.

### Gwleidyddiaeth leol a gwasanaethau cyhoeddus
Gwasanaethodd Jenkins fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Abertawe rhwng 1927 a 1954 gan wasanaethu fel Faer y dref rhwng 1947 a 1949. 
Ym 1928 cafodd ei benodi'n Ynad Heddwch dros Sir Forgannwg a bu'n Gadeirydd ar Fainc Ynadon, Gŵyr 
### Bywyd cyhoeddus amgen
Gwasanaethodd Jenkins mewn nifer o swyddi cyhoeddus gan gynnwys:
*Aelod o Lys y Llywodraethwyr a Chyngor Coleg y Brifysgol, Abertawe
*Llywydd Banc Cynilion De Orllewin Cymru
*Llywydd Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru (1949)
*Llywydd Chenhadaeth Abertawe a Chanolbarth Cymru i Oedolion Mud a Byddar
*Llywydd Cymdeithas Cymru i'r Mud a'r Byddar

## Anrhydeddau
Urddwyd Jenkins yn farchog yn Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd 1938. Cafodd ei urddo yn Farchog Urdd Sant Ioan a Llywydd Urdd Sant Ioan yn nosbarth Abertawe. Ym 1933 fe'i urddwyd yn Farchog Dosbarth 1af Urdd Dannebrog (Denmarc); derbyniodd Groes Aur Urdd Brenhinol Sior I (Gwlad Groeg) ym 1938 ac Urdd Chevalier de la Légion d'Honneur (Ffrainc) ym 1949 

## Marwolaeth
Bu farw yn Abertawe yn 90 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1878
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Rhyddfrydiaeth
Castell Eilean Donan

Mae **Castell Eilean Donan** ar ynys o'r un enw ym man cyfarfod 3 llyn, Loch Duich, Loch Long a Loch Alsh, yn Ucheldir yr Alban. Ystyr 'Eilean' yw 'Ynys', ac mae'n debyg daeth yr enw 'Donan' o Sant Donan; daeth o i'r ardal tua 580ac.

Roedd yno caer yr Oes Haearn, ac adeiladwyd castell mawr, tua 3.000 medr sgwâr, gan Kenneth Mackenzie ar y safle yn gynnar yn y 13g, yn amddiffynfa yn erbyn y Llychlynwyr.

Llehawyd maint y castell i 528 medr sgwâr tua 1400, ond adeiladwyd estyniad yn 16g.

Ym 1719, amddiffynnodd y castell gan 46 o Sbaenwyr, oedd yn cefnogi'r Jacobitiaid yn erbyn y Saeson, rhan o gynllun i anfon ail armada, a rwystrodd gan dywydd gwael. Cipwyd a dinistriodd y castell gan y Saeson.

Prynwyd yr ynys gan John Macrae-Gilstrap ym 1911, ac ailadeiladwyd y castell rhwng 1913 a 1932.. Erbyn hyn, mae canolfan ymwelwyr dros y bont ar y tir mawr, a rheolir y castell gan elusen,  Ymddiriodolaeth Conchra.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y castell

Eilean Donan
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghyngor yr Ucheldir
Bowlio deg

Mabolgamp dan do sy'n ffurf ar y chwaraeon bowlio yw **bowlio deg** neu **fowlio decbinnau**. Nod y chwaraewyr yw i rolio pêl fowlio ar hyd alai fowlio tuag at ddeg o binnau i geisio eu curo i gyd i lawr.

## Gweler hefyd 
* Bowlio canwyllbinnau
* Bowlio lawnt
* Bowlio nawpinnau
* Bowlio pinnai cwta
* Bowlio pumpinnau
* Sgitls

## Cyfeiriadau 
Deg
John Iltyd Nicholl

Roedd **John Iltyd Nicholl** (21 Awst 1797 – 27 Ionawr 1853) yn dirfeddiannwr, yn gyfreithiwr ac yn wleidydd Ceidwadol a chynrychiolodd etholaeth Caerdydd yn y Senedd rhwng 1832 a 1852.
## Cefndir
Roedd Nicholl yn fab i John Nicholl, Ystâd Merthyr Mawr, Pen-y-bont ar Ogwr; barnwr amlwg ac aelod seneddol dros nifer o etholaethau poced yn Lloegr a Judy (née Birt) ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Westminster a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen lle graddiodd gyda gradd dosbarth cyntaf yn y clasuron ym 1822, Bagloriaeth yn y Gyfraith Cyffredin 1823 a Doethuriaeth yn y Gyfraith Cyffredin ym 1826.

Ym 1821 priododd Jane Harriet, merch Thomas Mansel Talbot (a brawd Christopher Rice Mansel Talbot AS Sir Forgannwg 1830 – 1890), bu iddynt 7 o blant.

## Gyrfa
Fe'i galwyd i'r Bar yn Lincoln's Inn ym 1824 a daeth i feddiant yr ystâd deuluol ar farwolaeth ei dad ym 1838

Rhwng 1838 a 1841 bu'n gwasanaethu fel Ficer Cyffredinol a Meistr y Cyfadrannau Talaith Caergrawnt, swydd gyfreithiol yn Eglwys Loegr yn ymwneud â rhwymiadau priodas, penodi notarïaid cyhoeddus, tyngu llwon, dyfarnu ar gyfraith claddu a chynnig cyngor cyfreithiol i'r Archesgob.

Gwasanaethodd fel Barnwr Adfocad Cyffredinol y Lluoedd Arfog (pennaeth y system Llys Farsial) rhwng 1841 a 1846.

## Gyrfa Wleidyddol
Safodd fel ymgeisydd Ceidwadol *Marchnad Rhydd* yn etholiad cyffredinol 1832 gan guro'r ymgeisydd Rhyddfrydol Yr Arglwydd Crichton Stewart yn gyffyrddus, gan dal y sedd yn ddiwrthwynebiad hyd etholiad 1852 pan gollodd i'r ymgeisydd Rhyddfrydol Walter Coffin.

Gwasanaethodd fel Arglwydd Comisiynydd y Trysorlys rhwng mis Mawrth ac Ebrill 1835.

Daeth yn aelod o'r Cyfrin Gyngor ym 1841.

bawd|chwith|Carreg Coffa John Nicholl, Eglwys Gadeiriol Llandaf
## Marwolaeth
Wedi colli ei sedd seneddol aeth ar daith i'r Eidal a bu farw yn Rhufain yn 55 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Campo Cestio, Rhufain (y fynwent i estroniaid nad ydynt yn Gatholigion – lle claddwyd y beirdd Keats a Shelley hefyd). Mae llun o'i fedd i'w gweld ar wefan *Find a Grave* , ac mae cofadail iddo yn Eglwys Gadeiriol Llandaf

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Ceidwadol
Categori:Marwolaethau 1853
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Barnwyr o Gymru
Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru

Cofnod swyddogol o chwaraewyr pêl-droed nodedig Uwch Gynghrair Cymru yw **Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru**. Fe'i sefydlwyd yn 2012 er mwyn dathlu 20 mlynedd ers sefydlu Uwch Gynghrair Cymru ym 1992. Crewyd yr Oriel ar y cyd rhwng Cymdeithas Bêl-droed Cymru a rhaglen Sgorio, darlledwyr swyddogol y gynghrair ar S4C gyda'r 20 aelod cyntaf yn cael eu datgelu ar *Sgorio* yn ystod tymor 2012-13.

Ers i'r 20 aelod gwreiddiol cael eu cyflwyno, mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru wediu ychwanegu aelodau'n achlysurol.

## Aelodau'r Oriel
## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon yng Nghymru
Ioan Hefin

Actor a darlithydd o Gymru yw **Ioan Hefin** (ganwyd 1963).

## Bywyd cynnar
Ganwyd Ioan Hefin yn Mynydd-y-garreg yng Nghwm Gwendraeth.. Aeth i Ysgol Gynradd Mynydd-y-garreg ac Ysgol Ramadeg Caerfyrddin cyn mynd i astudio Cerddoriaeth ym Mhrifysgol Caerdydd gan raddio gyda B.Mus (anrhydedd).

## Gyrfa
Mae'n ddarlithydd ar raglen BA Actio ym Mhrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.

### Actio
Mae Hefin wedi bod yn actio ar lwyfan a theledu ers 1986. Mae'n wyneb cyfarwydd ar ddramau S4C gydag ymddangosiadau yn *Pobol y Cwm*, *Con Passionate*, *Teulu*, *Pen Talar*, *Gwaith/Cartref* a *Dim Ond Y Gwir*.

Yn 2013 fe gymerodd ran mewn sioe un-dyn gyda ''Theatr Na n'Og* yn chwarae rhan y gwyddonydd o Gymro, Alfred Russel Wallace a ddatblygodd theori am esblygiad ychydig cyn i Charles Darwin gyhoeddi ei ddamcaniaethau e.

Yn 2015 fe ffilmiodd ran yn *Peregrine’s Home for Peculiars'', ffilm gan Tim Burton sy'n addasiad o'r nofel o'r un enw gan Ransom Riggs. Fe fydd y ffilm yn cael ei rhyddhau yn 2016.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
*  ar wefan yr Internet Movie Database

Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Actorion o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Devonport, Seland Newydd

Mae **Devonport** yn un o faestrefi Auckland, Seland Newydd ar ochr ogleddol Harbwr Waitemata ac ar lethrau Takarunga. Mae gwasanaeth fferi rheolaidd yn cyrraedd o Auckland, 12 munud i ffwrdd, ac yn mynd ymlaen at Ynys Waiheke. Enwyd Devonport ar ôl Devonport, Plymouth, ac mae'n gartref i Lynges Seland Newydd ac i'r amgueddfa y llynges ym Mae Torpedo. Mae olion milwrol tanddaearol ar Ben y Gogledd.

Adeiladwyd 'Y Bwncer', safle rheoli milwrol, ar ben Takarunga, pan ddisgwylwyd ymosodiad o Rwsia ym 1891. Erbyn hyn, defnyddir yr adeilad gan glwb gwerin a chlwb canu gwlad.

dim|bawd|260px
dim|bawd|260px

## Hanes
Sefydlwyd pentre Maori yn y 14g. Roedd y safle'n ddelfrydol ar gyfer pysgota a thyfu kumara. Ar lan y môr mae cofeb i Waka Tainui, un o saith Waka (teithiau), sydd wedi dod â'r Maori o Hawaii i Seland Newydd. Daeth mewnfudwyr o Ewrop yn 1840au, yn rhoi enw ‘Flagstaff’ i’r ardal ar ôl iddynt osod un ar ben Takarunga. 

## Cludiant
Mae fferiau’n mynd rhwng Auckland a Devonport bob hanner awr. Mae’r siwrnai’n cymryd 12 munud, ac mae rhai ohonynt yn myynd ymlaen at Ynys Waiheke ac Ynys Rangitoto.

Mae gwasanaethau bws yn cysylltu'r dref efo gweddill ochr gogleddol y harbwr.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Devonport


Categori:Aneddiadau Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Lucille Ball

Actores ffilm a theledu, digrifwr, model, a phrif weithredwr stiwdio o'r Unol Daleithiau oedd **Lucille Désirée Ball** (6 Awst 1911 – 26 Ebrill 1989). Hi oedd seren y comedïau sefyllfa *I Love Lucy*, *The Lucy–Desi Comedy Hour*, *The Lucy Show*, ''Here's Lucy* a *Life With Lucy''. Bu ganddi un o yrfaoedd hiraf Hollywood.
chwith|bawd|220px|Lucille Ball a'i gŵr Desi Arnaz ym 1955

## Cefndir
Ganwyd Ball yn Jamestown, Efrog Newydd, yn ferch i Henry Durrell Ball a Désirée "Dede" Evelyn (Née Hunt) ei wraig.

Bu Ball yn ddisgybl ar y cyd â'r actor Bette Davis yn y *John Murray Anderson School for the Dramatic Arts* Efrog Newydd, heb ddisgleirio fel efrydydd addawol.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1911
Categori:Marwolaethau 1989
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Syr Hugh Owen Owen, 2il Farwnig

Roedd Syr **Hugh Owen Owen**, ail farwnig (ganwyd yn **Hugh Owen Lord**) (25 Rhagfyr 1803 – 5 Medi 1891) yn dirfeddiannwr o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Penfro ar ddau achlysur rhwng 1826 a 1838 a rhwng 1861 a 1868 

## Bywyd personol
Roedd Owen yn fab i Syr John Owen, Barwnig 1af, a Charlotte merch y Parch John Lewes Philips. Pan fu farw cefnder Syr John, Syr Hugh Owen, 6ed Barwnig Orielton, heb etifedd aeth ei ystâd i John Lord a newidiodd cyfenw ei deulu i Owen o dan delerau'r ewyllys.

Cafodd ei addysgu yng Ngholeg Eton a Choleg Eglwys Crist, Rhydychen

Ym 1825 priododd Angelina Cecilia merch Syr Charles Morgan, Tŷ Tredegar, Casnewydd; bu iddynt pum mab a phedair merch. Wedi marwolaeth ei wraig gyntaf ym 1844 priododd Henrietta Fraser merch yr Anrhydeddus Edward Rodney ym 1845 bu iddynt un mab a thair merch.

## Gyrfa wleidyddol
Etholwyd Owen i'r senedd am y tro cyntaf fel aelod Torïaidd etholaeth Penfro ym 1828 gan dal y sedd hyd 1838, roedd ei dad yn aelod dros y Sir trwy gydol yr un cyfnod. Prin oedd ei gyfraniadau i'r senedd yn y cyfnod hwn a phan oedd yn cyfrannu tueddai dilyn llinell ei dad.

Yn etholiad cyffredinol 1838 collodd Syr James Graham, Prif Arglwydd y Llynges ei sedd yn Swydd Cumberland a mynnodd Syr John Owen bod Hugh yn ymneilltuo o'i sedd er mwyn caniatáu i Graham dychwelyd i'r senedd. Yn etholiad cyffredinol 1841 penderfynodd Syr James sefyll yn etholaeth Dorchester; penderfynodd Syr Hugh sefyll eto er mwyn ceisio ailennill ei hen le. Roedd Syr John yn wynebu gwrthwynebiad cryf yn etholaeth Sir Benfro pan benderfynodd  John Cambell, Is Iarll Emlyn a mab iarll Cawdor ei fod o am sefyll dros a Sir, heb obaith o ariannu ymgyrch cyfatebol i un yr Is-Iarll penderfynodd Syr John, hefyd, sefyll dros y fwrdeistref; y tad fu'n fuddugol.

Yn etholiad 1857 penderfynodd Syr John sefyll fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn hytrach na Cheidwadol a bu'n cynrychioli Penfro fel Rhyddfrydwr hyd ei farwolaeth ym 1861. Ar farwolaeth Syr John safodd Syr Hugh fel ymgeisydd Rhyddfrydol gan ennill y sedd mewn ornest yn erbyn ymgeisydd Ceidwadol, Thomas Charlton-Meyrick gan gadw'r sydd hyd iddo gael ei drechu gan Charlton-Meyrick ym 1868.

Rhwng 1872 a 1889 bu'n gweithio fel Aide-de-camp i'r Brenhines Victoria.

## Marwolaeth
Bu farw yn Barnes, Llundain. Etifeddwyd y farwnigaeth gan ei fab Hugh Charles Owen.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Dove Cameron

Mae **Dove Cameron** (ganwyd **Chloe Celeste Hosterman**; 15 Ionawr 1996) yn actores a chantores o'r Unol Daleithiau. Mae'n adnabyddus am ei rôl ddeuol yn chwarae'r ddau brif gymeriad yn y gomedi sefyllfa Disney Channel *Liv and Maddie*. Actiodd hefyd yn *Disney Channel Original Movies* *Cloud 9*, fel Kayla Morgan, a *Descendants*, fel Mal.

Ganwyd Cameron yn Seattle, Washington.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Seattle
Flight of the Navigator

Ffilm wyddonias a chomedi o 1986 yw ***Flight of the Navigator*** a gyfarwyddwyd gan Randal Kleiser a'i sgwennu gan Mark H. Baker a Michael Burton. Mae'r ffilm yn serennu Joey Cramer fel David Freeman, bachgen 12 oed sy'n cael ei gipio gan llong ofod aliwn; pan ddychwela'n ôl i'r Ddaear, mae popeth o'i gwmpas wedi newid.

Yn 1984 gyrrwyd y prosiect yn wreiddiol at *Walt Disney Pictures* ond ni dderbyniwyd y prosiect gan y stiwdio. Pasiwyd y cynlluniau i *Producers Sales Organization*, a gytunodd i'w dosbarthu ledled y byd, os oedd Disney yn ei ffilmio. Fe'i ffilmiwyd ar y cyd gyda chwmni o Norwy, sef *Viking Film*, gan mwyaf yn Fort Lauderdale, Florida a Norwy.

## Y Cast 
* Joey Cramer fel David Freeman
* Paul Reubens ("Paul Mall") fel llais Max
* Cliff DeYoung fel Bill Freeman
* Veronica Cartwright fel Helen Freeman
* Matt Adler fel Jeff Freeman
:*Albie Whitaker yn chwarae'r Jeff Freeman 8-oed
* Sarah Jessica Parker fel Carolyn McAdams
* Howard Hesseman fel Dr. Louis Faraday
* Robert Small fel Troy
* Jonathan Sanger fel Dr. Carr
* Richard Liberty fel Larry Howard
* Iris Acker fel Janet Howard
* Raymond Forchion fel Detective Banks
* Keri Rogers fel Jennifer Bradley

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1986
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Disney
Categori:Ffilmiau gwyddonias o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
BMW i3

Car trydan 5-drws ydy'r **BMW i3**, a elwid yn wreiddiol yn **Mega City Vehicle** (MCV). Fe'i gwneir gan y cwmni o'r Almaen BMW ac mae'n rhan o'u "Project i". Dyma fodel cyntaf BMW heb allyriant sydd wedi'i fas-gynhyrchu a BMW yw'r cyntaf i greu car wedi'i wneud o bolymer a atgyfnerthwyd gan garbon-ffibr, sy'n gwella effeithiolrwydd a'r defnydd o ynni.
bawd|chwith|Lleolir y modur, sy'n gyrru'r car, rhwng yr olwynion ôl.

Yn Rhifyn Haf 2016 o gylchgrawn gwerthuso ceir *Top Gear*, derbyniodd y BMW i3 9 marc allan o 10: un o'r ychydig geir i dderbyn marciau mor uchel. Nodwyd fod y car hwn yn torri tir newydd: *"the most revolutionary mainstreem car yet".* Erbyn Haf 2016 roedd BMW yn cynnig *range extender* i'w alluogi i fynd ymhellach ar lond batri o drydan, am gost o £34,130 yn hytrach na £30,980 am gar heb yr estyniad hwn.

Gall Y BMW i3 gyrraedd pellter o rhwng 130 – 160&nbsp;km (80 - 100&nbsp;mi) dan amgylchiadau a nodir yng Nghylch Gyrru Newydd Ewrop (*New European Driving Cycle*) (NEDC), a hyd at 200&nbsp;km (120&nbsp;mi) ar ei fwyaf effeithiol. Dan amgylchiadau a nodir gan Asiantaeth yr Amgylched (UDA), y pellter swyddogol ydy 130&nbsp;km (81&nbsp;mi) ac economi tanwydd o 124 milltir y galwyn cywerth —MPGe— (1.90 L/100&nbsp;km; 149 mpg&nbsp;imp). Cynigia BMW fodel sydd a phellter o  260 – 290&nbsp;km (160 - 180&nbsp;mi), sef y i3 REx, gyda pheiriant petroliwm 647 cc dwy silindr a thanc tanwydd bychan sy'n cicio i mewn pan fo'r batri bron a gwacáu. Mae'r peiriant hwn yn gweithio fel generadur sy'n cynhyrchu trydan sydd yn ei dro'n gyrru'r olwynion. Ym Mehefin 2015 dyma'r cerbyd trydan mwyaf effeithiol o ran tanwydd, a gynhyrchwyd yn fyd-eang, a'r i3 REx yw'r car trydan ardystiedig mwyaf effeithiol gyda pheiriannau petroliwm.

Dadorchuddiwyd y car am y tro cyntaf yn Sioe Cerbydau Rhyngwladol yr Almaen yn 2011 a rhowliwyd y car adwerthol i'r cwsmer yng Ngorffennaf 2013. Yn 2015 roedd y pris gwerthu yn US$42,275 cyn nawdd llywodraeth yn yr Unol Daleithiau a'r i3 REx yn US$3,850 ychwanegol. Yng ngwledydd Prydain mae'r car ar werth am £30,680 (US$47,195) cyn nawdd. Hyd at Rhagfyr 2015 gwerthwyd 41,586 o gerbydau ledled y byd, y trydydd gorau, o holl geir trydan-yn-unig.

## Gweler hefyd
*Toyota Prius
*Nissan Leaf
*Car solar
**Powerwall*: Batri lithiwm-ion aildrydanadwy.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
Categori:Ceir trydan
Categori:BMW
Àlex Hinojo Sánchez

bawd|Àlex Hinojo Sánchez ym Mai 2012.
Rheolwr Prosiect gyda Sefydliad Wicimedia ydy **Alex Hinojo Sánchez** (g. Barcelona,​​ 1980), sy'n adnabyddus ar Wicipedia fel **Kippelboy**. Mae'n flaenllaw iawn gyda GLAM-Wici ac yn un o arweinwyr *Amical Wikimedia* sef Wicipedia Catalwnia. Yn ei rôl mae'n llysgennad diwylliant Wicipedia Catalwnia o fewn amgueddfeydd y wlad, a sefydliadau diwylliannol eraill. GLAM-Wiki yw'r prosiect Wicimedia sy'n ymwneud â 'Galeriau, Llyfrgelloedd, Amgueddfeydd, Archifdai a Mwy'.

Rheolaeth busnes oedd ei faes academaidd cyn troi i fyd y wici, ac mae ganddo hefyd radd mewn astudiaethau amgueddfaol ac ail radd mewn rheolaeth diwylliannol.

Wedi iddo orffen ym Mhrifysgol *Universitat Oberta de Catalunya* bu'n gweithio gyda @CatalanMuseums, Europeana a ''Museu Nacional d'Art de Catalunya'' (MNAC).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Gatalwnia
BMW

Talfyriad ydy **BMW** am **Bayerische Motoren Werke AG** (; yr Almaeneg am *Bavarian Motor Works*), sy'n gwmni ceir a beiciau modur sydd a'i bencadlys yn München, Bafaria, yr Almaen. Mae BMW hefyd yn berchen ac yn gyfrifol am gynhyrchu mathau o geir o dan yr enwau Mini a BMW hefyd yw rhiant gwmni Rolls-Royce Motor Cars. Mae'n cynhyrchu beiciau modur o dan yr enw 'BMW Motorrad' a cheir trydan dan yr is-frand BMW i e.e. BMW i3.

Mae'n un o brif gwmnïau ceir moethus y byd. Caiff ei restru ar yr 'Euro Stoxx 50' sef cyfnewidfa stoc.

## Hanes
Yn 1917, ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, yn unol â thermau Cytundeb Versailles, gorfodwyd y cwmni adeiladu awyrennau 'Rapp Motorenwerke' i beidio â chynhyrchu rhagor o awyrennau, a gorfodwyd nhw i droi at feiciau modur (1923), ceir (1928–29) a cherbydau eraill.

Y car cyntaf i BMW ei gynhyrchu oedd y Dixi, a sylfaenwyd ar yr Austin 7, ar drwyddedwyd gan Gwmni Moduron Austin a oedd wedi'i leoli yn Birmingham, Lloegr.

Erbyn y 1930au roedd y cwmni wedi ailddechrau cynhyrchu awyrennau ar gyfer y Luftwaffe; yn wir, cynhyrchwyd peiriant ar gyfer awyrennau (y BMW IIIa) mor fuan a 1918. Roedd llawer iawn o weithwyr di-dâl yn eu ffatri yn München, gan gynnwys carcharorion a sifiliaid o wledydd eraill.

Yn 1958, yn hytrach na mynd yn fethdalwyr prynnwyd yr hawl i greu modelau o'r car Eidalaidd 'Iso Isetta' ac ailwampiwyd un o'u peiriannau gyrru beiciau modur ar ei gyfer.

## Cyfeiriadau

Categori:Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Frankfurt
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1916
Categori:Cwmnïau amlwladol
Categori:Cwmnïau'r Almaen
Categori:Gwneuthurwyr ceir
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Nathan Fillion

Actor o Ganada yw **Nathan Fillion** (ganwyd 27 Mawrth 1971).

## Ffilmiau
**Saving Private Ryan* (1998)
**Slither* (2006)
**Super* (2010)

## Teledu
**Buffy the Vampire Slayer* (2003)
**Desperate Housewives* (2007-8)
**Castle* (2009-presennol)

Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion teledu o Ganada
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1971
Cariadings

bawd|500px
Teip addurniadol yw **Cariadings** a grewyd gan Geraldine Banes (Wade, gynt) ar gyfer teulu o ffontiau *Cleartype* gan Microsoft. Bwriedir i'r ffont newydd gymryd lle Webdings fel y ffont addurniadol ar gyfer systemau Windows. Yn ôl Microsoft, sefydlwyd y symbol ar "linellau syml, cyfesuredd a chyfeiriadedd at fyd natur... addurniadau teipograffig a ellir eu defnyddio fel marciau dŵr (*watermarks*) neu i addurno borderi".

Mae Geraldine yn enedigol o Ddoc Penfro, ond magwyd hi yn Nhyddewi. Roedd hi'n rheolwr prosiect ar y ffontiau *Cleartype* ac yn aml roedd hefyd yn gyfrifol am roi enwau i ffontiau. Penderfynodd Microsoft bod angen i bob ffont *Cleartype* ddechrau gyda'r llythyren 'C', ac felly rhoddodd enw Cymraeg iddyn nhw.

Roedd Geraldine, ar y cyd gyda John Hudson, yn gyfrifol am roi'r enw i'r ffont arall gan Microsoft: Sylfaen.

## Cyfeiriadau
Categori:Teipiau
Aedes aegypti

Ar lafar gwlad, gelwir y mosgito hwn yn '''fosgito'r dwymyn felen**; ei enw gwyddonol (Lladin) ydyw ***Aedes aegypti*'''. Mae'n cario ac yn ymledu'r dwymyn felen a haint o'r enw'r gwibgymalwst (neu 'deng') yn ogystal â'r firws Zika sy'n gyfrifol am Epidemig y firws Zika a chwalodd drwy Frasil a gwledydd eraill yn yr Americas tua diwedd 2015. Gall hefyd gludo'r firws Chikungunya a nifer o rai eraill i bobl. Mae'n perthyn i'r genws Aedes.

Mae'n gymharol hawdd ei adnabod oherwydd y marciau gwyn ar ei goesau, a siâp telyn ar ran uchaf ei thoracs. Mae'n frodorol o Affrica ond fe'i ceir, bellach, yn y Trofannau ac ardaloedd is-drofannol drwy'r byd.

## Cyfeiriadau
Categori:Aedes
Categori:Clefydau heintus
Categori:Epidemigau
Categori:Iechyd cyhoeddus
Categori:Mosgitos
Epidemig y firws Zika

Er bod gwyddonwyr wedi astudio'r **Firws Zika** o fewn rhuban o diriogaeth o Affrica i Asia ers yr 1950au, ym Mrasil, yn Ebrill 2015 y dechreuodd y feirws ymledu'n wyllt, nes y cyhoeddwyd yn Ionawr 2016 ei fod wedi cyrraedd lefel **epidemig** yn yr Americas. Ofnir ei fod bellach wedi ymledu, drwy'r mosgito i wledydd eraill yn Ne a Chanol America, Mecsico a'r Caribî.

Yn Ionawr 2016 cyhoeddodd Cyfundrefn Iechyd y Byd ei bod yn bur debygol y gwelir y firws yn ymledu drwy'r rhan fwyaf o'r Americas. Yn Chwefror cyhoeddodd y Gyfundrefn y credant fod cysylltiad rhwng y firws Zika a'r afiechyd Microceffali (lleihad ym maint y pen) a Syndrom Guillain–Barré (y cyhyrau'n gwanhau'n sydyn o achos fod y system imiwnedd yn difrodi'r system nerfol.

Gwraidd y drwg yw'r mosgito *Aedes aegypti* sy'n eitha cyffredin yn nhrofanau ac isdrofannau De America. Gall Teigr Asia (neu'r mosgito *Aedes albopictus*) hefyd ei ymledu. Mae'r mosgito yma i'w gael yn eitha cyffredin mor ogleddol a'r Llynnoedd Mawr yn Unol Daleithiau America. Cafwyd sawl achos lle ceir tystiolaeth y gall y firws Zika hefyd ymledu drwy ryw.

Twymyn eitha cyffredin a chochni tebyg i frech dros y croen yw'r unig symtomau a gaiff un pumed y bobl a heintir, a gelwir ef yn 'dwymyn Zika'. Ond pan fo'r mosgito'n ymosod ar ferch feichiog, mae'r baban a gaiff ei eni'n aml yn dioddef o *microceffali* drwy iddo gael ei heintio gan y fam.

## Epidemioleg
Ym Mai 2015, cadarnhaodd gwyddonwyr o Brifysgol Ffederal Bahia mai'r firws Zika oedd y drwg yn y caws, wedi iddynt ddefnyddio techneg a elwir yn RT-PCR. Roedd eu hastudiaeth, yn wreiddiol, wedi'i sefydlu yng ngogledd a dwyrain Brasil: sef ardal Camaçari a dinas Salvador; roeddent yn astudio symtomau tebyg i'r ffliw neu'r gwibgymalwst a elwir hefyd yn 'deng'. Wedi cyfnod o symtomau ffliw, sylwyd fod brech yn ffurfio dros groen y claf. Roedd y patrwm yn eitha tebyg i haint arall sydd wedi ymledu gan y firws Chikungunya.

Erbyn Hydref roedd yr haint wedi cyrraedd Colombia a gwledydd eraill yn America Ladin gan gynnwys ynysoedd y Caribî yn Nhachwedd a Rhagfyr.

Cafwyd, hefyd sawl achos o bobl wedi'u heintio, wedi teithio o'r gwledydd hyn i Ewrop, un mor gynnar a Mawrth 2015 a deithiodd o Frasil i'r Eidal. Cafwyd achosion eraill yn Unol daleithiau'r America, Awstralia a thri achos yng ngwledydd Prydain. a thri yng Nghanada erbyn Ionawr 2015.

## Cyfeiriadau
Categori:Clefydau heintus
Categori:Epidemigau
Categori:Iechyd cyhoeddus
Y Firws Zika

Aelod o deulu'r *Flaviviridae* ydyw'r **firws Zika** (neu **ZIKV**) a'r genws *Flavivirus*, sy'n cael ei gario liw dydd gan y mosgito *Aedes aegypti*.

O fewn bodau dynol, mae'r symtom cyntaf yn ddigon diddim didda ac ysgafn a gelwir ef yn 'dwymyn Zika', sydd wedi'i hastudio o fewn rhuban o dir o Affrica i Asia ers yr 1950au. Am ryw reswm, yn 2014, ymledodd y firws tua'r dwyrain ac ar draws y Cefnfor Tawel ac i Ynys y Pasg. Yn 2015 ymledodd ymhellach - i ganol America, y Caribî a De America, lle cafwyd epidemig y firws Zika. Mae'r firws Zika yn perthyn yn eithaf agos i gwibgymalwst (neu 'deng'), y dwymyn felen, *Japanese encephalitis* a firws Gorllewin y Nil. a chaiff ei thrin drwy orffwyso'r claf, ond nid oes unrhyw feddyginiaeth a all ei gwella. Ceir cysylltiad rhwng y dwymyn Zika â *Microceffali* mewn babanod newydd eu geni, pan fo'r fam wedi'u heintio a throsglwyddir y firws i'r plentyn yn y groth..
[chwith|bawd|*Aedes aegypti*—math o [mosgito|fosgito sy'n cario'r firws Zika]]

Yn Ionawr 2016 cyhoeddodd Canolfan Atal Heintiau Unol Daleithiau'r America (CDC) ganllawiau manwl ynglŷn â theithio i'r gwledydd hynny lle mae'r firws yn rhemp, gan gynnwys cymryd gofal cyn dechrau'r daith, canllawiau i ferched beichiog gydag awgrym y dylent ganslo'r daith. Dilynwyd y CDC gan nifer o gyrff tebyg mewn gwledydd eraill.
Yn Ionawr 2016 hefyd, cyhoeddodd Cyfundrefn Iechyd y Byd ei bod yn bur debygol y gwelir y firws yn ymledu drwy'r rhan fwyaf o'r Americas.

## Achos yr ymledu
Trosglwyddir y firws Zika gan fosgito yn y genws Aedes, fel yr A. aegypti sy'n weithgar yn ystod y dydd a'r mosgito A. africanus, A. apicoargenteus, A. furcifer, A. hensilli, A. luteocephalus, a'r A. vitattus sy'n byw mewn coedwigoedd. Dengys yr astudiaeth ddiweddaraf (2016) fod cyfnod deor i'r mosgitos hyn oddeutu 10 diwrnod. Wedi i'r pryfyn gael mynediad i'r corff dynol, drwy gyfathrach rhywiol, mae'n turio i mewn i gorff merch, ac i mewn i'w brych ac yn ymosod ar y ffetws cyn ei eni.

## Cyfeiriadau
Categori:Clefydau heintus
Categori:Epidemigau
Categori:Iechyd cyhoeddus
Newtown, Caerdydd

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd oedd **Newtown** oedd yn cael ei hadnabod fel 'Iwerddon Fach' oherwydd ei phoblogaeth o deuluoedd Gwyddelig. Roedd ei chwe stryd a 200 o dai yn bodoli o ganol y 19g nes iddynt gael eu dymchwel yn 1970. Caiff ei adnabod fel un o "5 trefi Caerdydd", y lleill oedd Tre-Biwt, Crockherbtown, Grangetown a Temperance Town.

## Hanes 
Yr ardaloedd daeth i'w adnabod yn hwyrach fel Newton ac Adamsdown oedd yr ardaloedd cyntaf gyda datblygiad sylweddol o dai tu allan i hen ffiniau tref Caerdydd yn rhan cynnar y 19g, a ddaeth yn amlwg iawn erbyn yr 1830au. Yn y blynyddoedd yn dilyn Newyn Mawr Iwerddon yn 1845 dechreuodd cannoedd o deuluoedd Gwyddelig gyrraedd Caerdydd, yn aml yn teithio fel 'balast' ar longau o Cork a Waterford. Roedden nhw fel arfer yn cael eu cartrefu yn Newtown, oedd wedi ei ehangu yn bwrpasol gan Marcwis Biwt i gartrefu gweithwyr oedd yn adeiladu dociau newydd Caerdydd. Yn 1850 fe agorwyd Rheilffordd De Cymru (o Abertawe i Cas-gwent), gan wahanu Adamsdown o Newtown. Daeth Newtown i gynnwys chwe stryd - Stryd Ellen, Gogledd Stryd Williams, Stryd Pendoylan a Maes Pendoylan, Stryd Roland, Stryd Rosemary – yn uniongyrchol i'r de o'r rheilffordd ac i'r de o Stryd Tyndall. Roedd pont droed i gael mynediad dros y rheilffordd.

Daeth Newtown i'w adnabod fel 'Iwerddon Fach'.

Erbyn y 1930au roedd Newtown wedi dirywio i gyflwr slym.

Yn y pen draw, yn 1966 fe brynwyd y tai drwy orfodaeth gyda disgwyliad o ail-ddatblygu hen ardal y dociau. Fe ddymchwelwyd y tai yn 1970. yn 2012 a mae cynlluniau i'w ail-adeiladu yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.

## Pobl nodedig 
* 'Peerless' Jim Driscoll, paffiwr Cymreig enwog, ganwyd yn Newtown yn 1880.

## Gardd goffa 
Yn 1999 rhoddodd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd £10,000 tuag at goffhau cymuned Newtown. Agorwyd Gardd Goffa Newtown ar 20 Mawrth 2005. Mae'n cynnwys cerflun 'gwaith cwlwm' mawr mewn cerrig a wnaed gan yr artist lleol David Mackie.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Newtown Association 

Categori:Ardaloedd hanesyddol Caerdydd
Larfa

Cyfnod yng nghylchred bywyd anifail sy'n cael metamorffosis yw **larfa** (lluosog: **larfâu**), gan ddod rhwng yr wy a'r anifail llawndwf. Gall rhai anifeiliaid gael mwy nag un cyfnod larfa.

Mae grwpiau anifeiliaid sydd â chyfnod larfa yn cynnwys amffibiaid a phryfed. Gelwir larfa amffibiaid yn "benbyliaid"; gelwir cyfnod larfal pryfed yn gynrhon neu lindys.

Yn gyffredinol, mae larfâu yn edrych yn hollol wahanol i'r anifail llawndwf ac yn aml mae ganddyn nhw ffordd o fyw hollol wahanol hefyd. Er enghraifft, mae larfâu mosgitos neu weision neidr yn byw mewn dŵr, tra bod y pryfyn llawndwf (imago) yn byw ar y tir.

Categori:Bioleg datblygiad
Lucy Thomas

Diwydiannwr o Gymru oedd **Lucy Thomas** (1781- 27 Medi 1847) a elwir weithiau'n **"Fam Diwydiant Glo Cymru"**. Gyda'i gŵr Robert Thomas (1770-1829) a ddaeth yn wreiddiol o Lansamlet, a'i mab William, yn 1830, sefydlodd system i fasnachu glo Cymru yn Llundain yn ogystal â chloddio llawer o'r glo a oedd yng Nglofa Waun Wyllt ger Troed-y-rhiw ac Abercannaid, Merthyr Tudful, i'w gwerthu'n uniongyrchol i'r cwsmer yn hytrach na thoddi haearn yn unig. Agorwyd y lofa gan ei gŵr yn 1824, ac ystyriwyd ar y pryd mai dyma'r glo gorau, o ran safon y llosgi, drwy'r Cymoedd.

Codwyd ffynnon yn 1906 i gofio am eu gwaith, ac mae i'w weld heddiw, wedi'i adleoli yn 1966, ger Eglwys Sant Tudful, Merthyr Tudful ar ochr deheuol yr hewl fawr. Gwnaed y ffynnon gan W Macfarlane & Co, mewn ffwndri haearn yn Glasgow.

Wyres iddi oedd Anne (m. 1902; merch ei mab William), etifedd glofa Llety-Shenkin, Aberdâr. Priododd Anne Syr William Thomas Lewis, yr arglwydd Merthyr o Senghenydd cyntaf a mab Thomas William Lewis, peiriannydd gwaith haearn 'Plymouth' ym Merthyr Tydfil. Daeth y ddau'n berchnogion nifer o byllau glo gan gynnwys y pyllau yn rhan isaf Cwm Rhondda a adwaenid yn ddiweddarach fel 'Glofa Lewis Merthyr'.

## Cyfeiriadau
Categori:Diwydianwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1781
Categori:Marwolaethau 1847
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Pobol Dafydd Iwan

Cyfrol o fywgraffiadau gan y cerddor a'r ymgyrchydd iaith Dafydd Iwan ydyw ***Pobol Dafydd Iwan*** a gyhoeddwyd gan Wasg y Lolfa yn Rhagfyr 2015.

Ceir ynddi bortreadau o dros 50 o Gymry gan gynnwys Kate Roberts, Waldo Williams, Hywel Teifi Edwards, Gwynfor Evans ac Owain Owain. 'Maen nhw i gyd', meddai Dafydd yn rhagair y gyfrol, 'wedi gadael eu marc arnaf i ac ar y byd'... yn bobl yr ystyriaf hi'n fraint cael eu nabod.

Mae Dafydd Iwan yn un o enwogion ein cenedl. Mae'n wleidydd, yn awdur, yn gyflwynydd ac yn ganwr. Mae'n ysgrifennu am rai o fawrion ein cenedl ac yn cynnig rhywbeth newydd i ddarllenwyr. Cyhoeddodd Dafydd Iwan lyfrau niferus a chyfansoddodd ganeuon eiconig.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg

## Cyfeiriadau
Categori:Bywgraffiadau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig 2015
Paramaeth

**Paramaeth** (hefyd **Permaddiwylliant**) yw system o egwyddorion dylunio amaethyddol a chymdeithasol sy’n canolbwyntio ar efelychu’r patrymau a'r nodweddion a welir mewn ecosystemau naturiol neu eu defnyddio’n uniongyrchol. 
Mae iddo sawl cangen sy’n cynnwys, ond nid yn gyfyngedig i ddylunio ecolegol, peirianneg ecolegol, dylunio amgylcheddol, adeiladu a rheoli adnoddau dŵr integredig sy'n datblygu pensaernïaeth gynaliadwy, cynefin atgynhyrchiol a hunan-gynhaliaol a systemau amaethyddol wedi'u modelu ar ecosystemau naturiol.

Dywedodd Bill Mollison, a fathodd y term (gweler isod): "Mae paramaeth yn athroniaeth ble gweithir gyda natur, yn hytrach nag yn ei erbyn; un o arsylwi hirfaith a meddylgar yn hytrach na llafur hirfaith a difeddwl, ac o edrych ar holl swyddogaethau planhigion ac anifeiliaid yn hytrach na thrin unrhyw faes fel un system cynnyrch. "

### Tarddiad yr enw
Bathwyd y term Saesneg permaculture (fel dull systematig) gan yr Awstraliaid David Holmgren, a oedd yn fyfyriwr graddedig ar y pryd, a’i athro, Bill Mollison, yn 1978. Yn wreiddiol roedd y gair permaculture yn cyfeirio "permanent agriculture" (amaethyddiaeth parhaol), ond cafodd ei ehangu i sefyll hefyd am  "permanent culture", "diwylliant parhaol", fel y deëllid bod agweddau cymdeithasol yn rhan annatod o system wirioneddol gynaliadwy fel a ysbrydolwyd gan athroniaeth ffermio naturiol Masanobu Fukuoka.

Daeth ‘paramaethu’ yn rhan o’r iaith Gymraeg yn 2012, ar ôl trafodaeth helaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Dywedodd Delyth Prys, Prif Olygydd y Ganolfan Safoni Termau ym Mhrifysgol Bangor: ‘Mae 'paramaeth' yn derm da gan ei fod yn adlewyrchu'r cysyniad o parhaol + amaethu, a gellir defnyddio 'amaethu parhaol' (berfenw) neu 'amaeth parhaol' (enw gwrywaidd er bod rhai yn dadlau mai benywaid yw 'amaeth') hefyd mewn cywair anffurfiol lle nad oes angen term technegol cryno.’

Cyn hynny, defnyddiwyd ‘permadiwylliant’ gan rai, gan ddilyn cyngor Bwrdd yr Iaith, ond nid opera a cherddoriaeth yw’r ‘culture’ sydd dan sylw yma.

Ychwanegodd Delyth: ‘Byddwn i hefyd yn creu 'paramaethu' fel berfenw i gyd-fynd gyda'r enw 'paramaeth'. Mae'n well gan y Gymraeg ddefnyddio berfenw yn lle mae'r Saesneg yn tueddu i ddefnyddio enw, felly gall y berfenw 'paramaethu' fod yn ddefnyddiol i chi.’ Erbyn hyn, mae ‘paramaethu’ hefyd yn y Termiadur.

## Enghreifftiau o Paramaeth
Ceir enghreifftiau nodiadol o bermamaeth neu paramaeth. Un o'r rhai enwocaf yw ail-ffrwythlonni llwyfandir marianpridd Huangtu yn Tsieina a gofnodwyd gan y gwneithurwr ffilmiau ecolegol, John D. Liu. Ymhlith un o'r lladmeryddion enwocaf yn y maes mae'r Astraliad, Geoff Lawton a'i waith yn Awstralia ac yn Wadi Rum yng Ngwlad Iorddonen.

Mae gwaith Neal Spackman a'i waith gyda Prosiect Al Baydha hefyd yn enghraifft bwysig a chyfredol o egwyddorion paramaeth ar waith.

## Cyfeiriadau
Categori:Peramaeth
Mynydd Unnecessary

Mae **Mynydd Unnecessary** yn fynydd i'r gogledd o Vancouver Gogleddol, Canada ar lwybr rhwng y ddinas a Mynyddoedd y Llewod. Cafodd ei enw oherwydd dydy cerddwyr ddim eisiau dringo'r mynydd ar eu ffordd i fynydd pwysicach iddynt.Mae'n 1525 medr o uwchder.

Mae llwybr fwy uniongyrchol, ond yn fwy serth, o Fae y Llewod.

bawd|dim|260px|Copa'r mynydd
bawd|dim|260px|Golygfa o'r copa

## Cyfeiriadau
Categori:British Columbia
Unnecessary
Lladrad data

Mae '''lladrad data'n''' digwydd pan fo person neu bersonau'n dwyn gwybodaeth ddigidol (neu 'ddata'), yn aml pan fo ceidwad y gweinydd neu'r wefan yn esgeulus. Mae'n digwydd ar adegau oddi fewn i swyddfa'r cwmni neu'r sefydliad gan y staff eu hunain sydd â mynediad i ddata'r cwmni e.e. drwy ddefnyddio co bach, iPod, camera digidol, ffôn neu drwy i swyddog y cwmni ddanfon ebost iddo ef ei hun, gyda'r data fel atodiad. Gall y wybodaeth sy'n cael ei lladrata gynnwys fanylion personol a chyfrinachol iawn, fel cyfeiriadau, dyddiadau geni, cyfrineiriau cwsmeriaid y cwmni neu'r sefydliad.

Gall y cymelliad dros ladrata'r data fod yn amrywiol: dichell neu gasineb at y cwmni neu er mwyn elwa'n ariannol drwy werthu'r data er enghraifft neu er mwyn canu cloch, sef y weithred o ddatgelu'n gyhoeddus camymddygiad o fewn sefydliad. Mae'r weithred o ladrata data'n cael ei ystyried yn drosedd, er bod rhai cwmnïau a sefydliadau'n honi bod canu cloch yn weithred bositif, ac mewn rhai amgylchiadau mae'r gyfraith yn amddiffyn y canwr cloch.

## Enghreifftiau o ddwyn data
## Gweler hefyd 
* Deep Throat, Mark Felt a sgandal Watergate
* Papurau'r Pentagon
* Edward Snowden
* Mordechai Vanunu
* WikiLeaks

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
*USBs' *Giant Sucking Sound*
**Readers Weigh In: Is the IPod a Threat or a Scapegoat?* 

Categori:Data
Categori:Gweithredaeth
Categori:Lladrad
Categori:Moeseg busnes
Categori:Sgandalau
Eiry Thomas

Actores o Gymru yw **Eiry Thomas** (ganwyd 11 Mai 1968).

## Bywgraffiad
Cafodd ei geni yn Abertawe. Mae'n briod a'r actor a'r archeolegydd Iestyn Jones ac mae ganddynt ddau o blant, Gruffudd a Branwen. Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Bryntaf ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yng Nghaerdydd. Astudiodd Drama yng Ngholeg Rose Bruford yn Llundain.

## Gyrfa
Ar S4C, mae wedi ymddangos yng nghyfresi drama *Con Passionate*, *Teulu*, *Lan a Lawr,* *Heliwr* a *Byw Celwydd*. Enillodd wobr Actores Gorau gan BAFTA Cymru am ei rhan yn y ffilm Gymraeg *Cwcw* (2008). Yn 2010 chwaraeodd un o'r prif rannau yng nghyfres uchelgeisiol *Pen Talar*. Yn 2019, chwaraeodd rhan Enid yng nghyfres ddrama *Enid a Lucy*.

Yn Saesneg, mae wedi chwarae prif rannau yn *The Indian Doctor*, *Belonging* a *The Bench* a rhannau gwadd yn *Eastenders*, *Torchwood* a *Stella*. Yn 2003, enillodd wobr Actores Gorau gan BAFTA Cymru am ei rhan yn nrama BBC Cymru *The Bench*. Ym mis Mai 2021, ymddangosodd yn y gyfres ddrama *The Pact* ar BBC One, stori gyffro wedi ei leoli mewn bragdy yng Nghymru.

Mae'n un o sylfaenwyr y cwmni Theatr Pena, sy'n creu cyfleoedd i fenywod yn y theatr ac yn cynhyrchu dramâu clasurol a modern.

## Rolau trosleisio 
* Troeon Tristan (2003)
* Traed Moch!: Sion a Dafydd (2004)
* Popi'r Gath (2011)
* Digbi Draig (2017)
* Siôn y Chef (2019)
* Dyffryn Mwmin: Mwminmama (2021)
* Odo (2023)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  ar wefan yr Internet Movie Database
* Tudalen ar asiantaeth Emptage Hallett
* Cyfrif Twitter
* Theatr Pena 

Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA Cymru
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Rheilffordd Glenbrook

bawd|260px

Mae **Rheilffordd Glenbrook** yn rheilffordd treftadaeth, 7.5 cilomedr o hyd, rhwng Glenbrook a Waiuku ar Ynys y Gogledd, Seland Newydd. Mae'r rheilffordd yn cludo dros 30,000 o deithwyr yn flynyddol rhwng mis Hydref a mis Mehefin.

## Hanes cangen Waiuku (Rheilffordd Seland Newydd)
Dechreuodd gwaith adeiladu yn Chwefror 1914, ond roedd ddifyg o weithwyr ac adnoddau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Gorffenwyd y lein rhwng Paerata a Patumahoe ym 1917. Agorodd gweddill y lein i Waiuku ym 1922. Roedd 2 drên nwyddau efo cerbydau ar gyfer teithwyr yn y ddau gyfeiriad yn ddyddiol, yn cysylltu â'r brif lein o Auckland i Wellington.

Yn y bôn, cariwyd da i'r peif lein, glo a nwyddau amaethyddol y ffordd arall.

Caewyd y lein i deithwyr ym 1948. Defnyddiwyd locomotifat stêm hyd at 1965, wedyn diesel, a chaewyd y lein efo trên arbennig i deithwyr ar 31 Rhagfyr 1967.

## Cangen Mission Bush
Sefydlwyd gwaith haearn a dur ym Mission Bush yn y 1960au; cryfhawyd y lein whrwng Paerata a Glenbrook, ac adeiladwyd lein newydd o Glenbrook i Mission Bush.

Cynigwyd prydles 5 mlynedd am dir y rheilffordd i'r ymddiriodolaeth, a gwerthiant iddynt am $6,000 os maent nhw wedi gwneud cynnydd digonal at greu rheilffordd. Prynwyd y cledrau ac adeiladau gorsafoedd Glenbrook a Patumahoe station buildings am $1,333.75. Symudwyd adeilad Patumahoe i Pukeoware ar 12 Gorffennaf 1971.

Cwblhawyd cysylltiad rhwng iard Glenbrook a'r hen gangen Waiuku ar 1 Rhagfyr 1972 i ganiatáu cyrhaeddiad locomotifau a cherbydau i'r rheilffordd. Cynhaliwyd diwrnod agored cyntaf yn Pukeoware yn Chwefror 1974. Defnyddiwyd locomotifae stêm yn ystod y fath achlysuron erbyn 1976. Agorwyd y rehilffordd yn swyddogol ym mis Hydref 1977 efo trenau dros penwythnosau..

## Y dyfodol
Cynlluniwyd estyniad ar ben Waiuku'r lein, hyd at warchodfa Tamakae..

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y rheilffordd

Glenbrook
Categori:Twristiaeth yn Seland Newydd
Categori:Ynys y Gogledd
Rebecca Harries

Actores o Gymraes yw **Rebecca Harries** (ganwyd 1 Medi 1966). Mae'n adnabyddus am chwarae Maureen yn *Pobol y Cwm* a'r cymeriad Sali Mali yn y rhaglen deledu i blant.

## Bywgraffiad
Cafodd ei geni yn Llandybie yn Sir Gaerfyrddin. Roedd ei rhieni ill dau yn athrawon ymarfer corff. Bu'n byw yng Nghaerdydd ac roedd yn bwriadu symud yn ôl i'w ardal enedigol yn 2019.

## Gyrfa
Mae'n wyneb adnabyddus ar deledu yng Nghymru ar gynyrchiadau Cymraeg a Saesneg. Mae wedi ymddangos yn *Belonging*, *Con Passionate* a *Teulu*. Wedi cyfweliad yn 1994 cychwynnodd chwarae cymeriad Sali Mali yn rhaglen deledu S4C *Caffi Sali Mali*.

Yn 2016 roedd yn chwarae rhan y Ceidwadwr Megan Ashford yn y ddrama wleidyddol *Byw Celwydd* ar S4C. Yn 2019 roedd ganddi rhan yn y ddrama *Un Bore Mercher*.

## Rolau trosleisio 
* Y Consiriwr (2001)
* FTPD (2004)
* Edi Wyn: Tomi (2008)
* Wmff: Storiau (2011)
* Tŵt - Anturiaethau'r Bad Bach: Tanwen a Mari (2014)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 
* 
* Tudalen ar asiantaeth Regan Management 

Categori:Genedigaethau 1966
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Tredegarville

**Tredegarville** oedd yr enw a roddwyd i ardal dosbarth uwch o strydoedd a filas yng Nghaerdydd, a ddatblygwyd yn ystod ail hanner y 19g. Mae'r ardal nawr yn rhan o Y Rhath.

## Hanes a disgrifiad 
Roedd Tredegarville yn cynnwys strydoedd paralel ar ochr ddeheuol Heol y Ddinas, yn cynnwys Y Parêd, The Walk a Richmond Crescent, wedi ei groesi gan East Grove a West Grove. Fe'u dyluniwyd a'i gosod ar gyfer Ystad Tredegar cyfoethog gan eu penseiri, W.G. & E Habershon ar gost o £3600 (daeth y Corys yn aelodau o'r gynulleidfa). Dyluniodd Habershon & Fawckner blasty ar Richmond Crescent hefyd, o'r enw 'The Grove', ar gyfer perchennog siop fawr Howells yng Nghaerdydd, James Howell, a'i deulu. Prynwyd yn ddiweddarach gan y ddinas (1913) a daeth yn 'Y Plasty' (The Mansion House') a chartref maer y ddinas.

Cwblhawyd Eglwys Anglicanaidd St James the Great ar Heol Casnewydd yn 1894 on Newport Road i wasanaethu Tredegarville a'r ardal leol.

## Ffynonellau 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Ardaloedd hanesyddol Caerdydd
Temperance Town, Caerdydd

**Temperance Town**, Caerdydd, oedd yr enw answyddogol ar ardal dosbarth gweithiol canol dinas Caerdydd, a sefydlwyd yn yr 1860au ac a ddymchelwyd yn y 1930au i wneud lle ar gyfer Gorsaf Fysiau Caerdydd Canolog.

## Hanes 
Adeiladwyd Temperance Town ar dir wedi ei adennill nesaf at Afon Taf. Roedd y tir yn eiddo i'r Cyrnol Edward Wood, llwyrymwrthodwr, a orfododd amodau ar y datblygwr na fyddai gwerthu alcohol yn cael ei ganiatau - sy'n esbonio enw'r ardal. Roedd y mudiad dirwest ar ei anterth y cyfnod.

Datblygwyd y safle yn yr 1860au cynnar; agorwyd ysgolion yn Ionawr 1879 ac adeiladwyd eglwys, St Dyfrig, yn 1888. Roedd y brif heol, Stryd Wood, yn llawn siopau a busnesau eraill. Addaswyd y Neuadd Ddirwest fawr yn Eglwys Annibynwyr ymhen amser.

Roedd ffyniant Caerdydd yn lleihau ar ddechrau'r 20g oherwydd y dirywiad mewn allforio glo. Cynyddodd y tlodi a gorboblogaeth yn Temperance Town, a gwaethygodd yr amgylchiadau. Yn 1930 adeiladodd y *Great Western Railway* orsaf drên newydd ar gyrion yr ardal ac roedd y cwmni rheilffordd yn ofni y byddai tlodi amlwg yr ardal yn effeithio ar ei ddelwedd a'i fusnes. Fe wnaeth y cwmni ddwyn perswad ar Gorfforaeth Caerdydd (yr awdurdod lleol) i wella'r ardal; a sicrhaodd y Gorfforaeth (heb ymgynghoriad gyda'r trigolion) Deddf Corfforaeth Caerdydd 1934 i gael y pwerau anghenrheidiol. Roedd y cynlluniau ailddatblygu yn cynnwys cyfleusterau newydd fel gorsaf fysiau.

Ailgartrefwyd trigolion Temperance Town gan y Gorfforaeth mewn tai gwell o fewn ardaloedd eraill o'r ddinas, a dechreuwyd dymchwel yr ardal yn hwyr yn 1937.

Fe ohiriwyd y gwaith ailddatblygu gan Yr Ail Ryfel Byd. Agorwyd yr orsaf fysiau yn 1954; gwnaed Stryd Wood yn lletach gyda rhes o swyddfeydd a siopau. Yn 1958 adeiladwyd pwll nofio, Pwll yr Ymerodraeth, ar gyfer  Gemau'r Gymanwlad, a gynhaliwyd yng Nghaerdydd yn yr un flwyddyn.

## Gweler hefyd
* Williams, John (2004). *Temperance Town*. Llundain. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-0-7475-7098-1 - nofel wedi ei leoli yn yr ardal

## Ffynonellau 
## Cyfeiriadau 
Categori:Ardaloedd hanesyddol Caerdydd
West Coast Express

[chwith|bawd|260px|Trên yng Ngorsaf Waterfront. Defnyddiwyd cerbydau o [Toronto pan ddechreuodd y gwasanaeth]]
bawd|260px|Cerbydau WCE
Mae ** West Coast Express** yn wasanaeth trên rhwng Mission a Vancouver, Columbia Brydeinig. Mae 5 trên yn gadael Mission pob bore rhwng 5.25 a 7.25yb, ac mae 5 trên yn ôl rhwng 3.50 a 6.20yp, o ddydd Llun i ddydd Gwener. Mae gwasanaeth bws yn y cyfnodau tawelach. Gweithredir y gwasanaeth gan Translink, y cwmni sydd yn gyfrifol am cludiant yn ardal Vancouver.

## Dolen allanol
* Tudalen West Coast Express ar wefan Translink 

Categori:British Columbia
West Coast Express
Ffilm bornograffig

bawd|300px|Ar set ffilm bornograffig
Ffilm ecsplisit sy'n cyflwyno ffantasiau erotig ac sy'n ceisio creu cynnwrf rhywiol ydy **Ffilm bornograffig**; yna  aml, fodd bynnag, mae'r ffilm yn ufuddhau i ddeddfau sensoriaeth y wlad lle cafodd ei chreu. Ceir pornograffi a ffilmiau 'meddal' (personau noeth), ond fel arfer mae ffilmiau pornograffig yn dangos cyfathrach rywiol ac amrywiadau ohono. Dydy'r gwneuthurwyr ddim yn honi fod y gwaith yn waith celf o unrhyw fath.

Mae *Le Coucher de la Mariée* yn cael ei hystyried fel un o'r ffilmiau porno cyntaf. Cafodd y ffilm ei chreu gan Eugène Pirou ac Albert Kirchner yn Paris yn 1896.

## Gweler hefyd
*Gina Gerson, actores
*Riley Reid, actores
*Harry Reems, actor
*Viv Thomas, cynhyrchydd a ffotograffydd
*Hugh Hefner, Cyhoeddwr cylchgronau erotig

## Cyfeiriadau
## Rhai cynhyrchwyr nodedig
*Viv Thomas (ganwyd 1948)


Pornograffig
Pornograffig
Categori:Pornograffi yn ôl cyfrwng