Gwrthryfel y Pasg

, a gyhoeddwyd gan arweinwyr Gwrthryfel y Pasg]]
Roedd **Gwrthryfel y Pasg** (Gwyddeleg: ***Éirí Amach na Cásca***) yn wrthryfel gan genedlaetholwyr Gwyddelig yn ystod wythnos y Pasg yn 1916.

Gwrthryfel y Pasg oedd y gwrthryfel mwyaf yn hanes Iwerddon ers Gwrthryfel Gwyddelig 1798. Roedd y gwrthryfel wedi ei gynllunio yn bennaf gan yr IRB (*Irish Republican Brotherhood* yn Saesneg*,* neu *Bráithreachas na Poblachta* yn Wyddeleg). Parhaodd o ddydd Llun y Pasg 24 Ebrill hyd 30 Ebrill, 1916. Y saith aelod o'r pwyllgor fu'n ei gynllunio oedd Tomás Ó Cléirigh (Tom Clarke, yn Saesneg) Pádraig Mac Piarais (Padraig Pearse),  Séamus Ó Conghaile (James Connolly), Éamonn Ceannt, Seosamh Pluncéid (Joseph Plunkett,) Seán Mac Diarmada a  Tomás Mac Donnchadha (Thomas MacDonagh). Roedd y rhan fwyaf o'r rhai a gymerodd ran yn y gwrthryfel yn aelodau o'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig (*Óglaigh na hÉireann* - *Irish Volunteers*), dan arweiniad Pádraig Mac Piarais, ond ymunodd aelodau o *Arm Cathartha na hÉireann* (*Irish Citizen Army)* gyda nhw dan arweiniad Séamus Ó Conghaile (James Connolly). Yn ninas Dulyn roedd y rhan fwyaf o'r ymladd, er bod rhywfaint o ymladd mewn rhannau eraill o Iwerddon. Meddiannod y gwrthryfelwyr nifer o adeiladau o gwmpas canol Dulyn, gyda'u pencadlys yn Swyddfa'r Bost. Wedi chwe diwrnod o ymladd, ildiodd y gwrthryfelwyr i'r fyddin Brydeinig. Lladdwyd 64 o'r gwrthryfelwyr yn y brwydro, tra lladdwyd 140 ac anafwyd 318 o fyddin Prydain. Lladdwyd 17 aelod o'r heddlu a thua 220 o bobl eraill.

Rhoddwyd yr arweinwyr ar eu prawf gan y fyddin, a dienyddiwyd 16 ohonynt yn ystod hanner cyntaf mis Mai, yn eu plith Séamus Ó Conghaile (James Connolly), oedd wedi ei anafu mor ddrwg fel na allai sefyll ac ac fe'i saethwyd yn eistedd mewn cadair. Ym mis Awst, crogwyd Ruairí Mac Easmainn (Roger Casement), a aethai i'r Almaen i geisio cefnogaeth i'r gwrthryfel ac a ddychwelodd i Iwerddon mewn llong danfor ychydig ddyddiau cyn dechrau'r gwrthryfel.

Gyrrwyd y gweddill o'r gwrthryfelwyr i wersyll carchar yn Fron-goch ger Y Bala. Lai na thair blynedd yn ddiweddarach, roedd llawer o'r rhai a gymerodd ran yn y gwrthryfel ymysg y rhai a sefydlodd y Dáil Cyntaf yn 1919, a arweiniodd at sefydlu Gweriniaeth Iwerddon. Yn eu plith roedd Éamon de Valera a Mícheál Ó Coileáin (Michael Collins).

## Gweler hefyd
*Tomás Ceannt
*Éilís Ní Fhearghail
*Y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol

## Llyfryddiaeth
*Max Caulfield, *The Easter Rebellion, Dublin 1916* ISBN 1-57098-042-X
*Tim Pat Coogan, *1916: The Easter Rising* ISBN 0-304-35902-5
*Michael Foy a Brian Barton, *The Easter Rising* ISBN 0-7509-2616-3
*C Desmond Greaves *The Life and Times of James Connolly*
*Robert Kee, *The Green Flag* ISBN 0-14-029165-2
*F.X. Martin (gol.), *Leaders and Men of the Easter Rising, Dublin 1916*
*Dorothy Macardle, *The Irish Republic*
*F.S.L. Lyons, *Ireland Since the Famine*  ISBN 0-00-633200-5
*John A. Murphy, *Ireland In the Twentieth Century*
*Edward Purdon, *The 1916 Rising*
*Charles Townshend, *Easter 1916: The Irish Rebellion*
** The Memoirs of John M. Regan, a Catholic Officer in the RIC and RUC, 1909–48*, Joost Augusteijn, gol., Witnessed Rising, ISBN 978-1-84682-069-4.

Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig